Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég orðaði í morgun í andsvari við hæstvirtan ráðherra ákveðna hugmynd og vil gera hér betur grein fyrir því hverju ég var þar að varpa fram. Ég vil leggja það til að við bráðabirgðaákvæði II um ríkisstyrki verði hugað að því að setja inn svofellda reglu: Hafnir sem á undanförnum tíu árum hafa orðið fyrir meiri tekjusamdrætti en sem nemur einhverju x, sem gæti verið einn fimmti eða einn þriðji af meðaltekjum viðkomandi hafnar á liðnum tíu árum, skulu eiga rétt á rekstrarstyrk næstu fimm ár eftir gildistöku laga þessara sem nemi hálfum tekjusamdrætti hafnarinnar á fyrsta ári en lækki síðan um 10% árlega uns styrkurinn fellur niður að fimm árum liðnum. Þetta legg ég til hér í þessari umræðu og vona að þetta verði skoðað vel í hv. samgn. Hér er eingöngu verið að taka á hugsanlegum vandamálum sem hafa fylgt verulegum tekjusamdrætti ákveðinna hafna á landi hér á undanförnum árum. Ég tel rétt að leggja það til að slík heimild sé inni í þessum lögum.

Herra forseti. Komið er að lokum þessarar umræðu um frv. til hafnalaga. Ég vil þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni fyrir málefnalega og góða yfirferð. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson nefndi, eins og kom fram hjá honum í andsvari, að afkoma sumra hafna væri erfið. Ég efast ekki um að slíkar hafnir fyrirfinnist. Staða þeirra er hins vegar afskaplega misjöfn. Það er gömul saga og ný. Ég tel, eins og ég sagði hér fyrr, eðlilegt að hv. samgn. fari yfir þetta mál og meti það. Það er alveg ljóst að tekjur hafnanna hafa verið að aukast vegna sjávarútvegsins, bæði hækkaði aflagjaldið og hitt líka að fiskverð hefur hækkað verulega. Það sem snýr að hafnargjöldunum er tengt því verðmæti þannig að þar hefur orðið tekjuauki. Hins vegar hafa tekjurnar færst á milli hafna. Sumar hafnir hafa misst tekjur en aðrar aukið tekjur sínar. Þannig er staðan. Í því ljósi þarf að fjalla um þetta mál. Hæstv. forseti. Annað sem ég vildi nefna örstutt er að hér var aðeins farið yfir áhrif virðisaukaskatts á rekstur hafnanna og áhrif virðisaukaskatts á verðlag í landinu. Hafnalaganefndin fór yfir þetta og það var mat hennar að þau áhrif væru óveruleg. Hins vegar er alveg ljóst að það að leggja niður hið sérstaka vörugjald, 200 millj., hefur áhrif á verðlag. Kostnaður lækkar, flutningskostnaður þar með, og það hefur að sjálfsögðu áhrif á allt verðlag því að allar vörur sem koma inn í landið ættu að geta orðið þeim mun ódýrari sem nemur þessari breytingu. Að öðru leyti, herra forseti, sé ég ekki ástæðu til þess að bæta neinu við. Samgn. mun fá málið til meðferðar og ég er sannfærður um að þar verður vel að öllu hugað sem hér hefur komið fram. Ég vænti þess að samgn. geti unnið þetta á þeim tíma sem við höfum til vors.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. frá allshn. í máli 185, frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum. Við fjölluðum nokkuð vel um þetta mál. Fyrir liggja tvö nál. Ég ætla að gera í stuttu máli grein fyrir af hverju. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á almennum hegningarlögum sem miða að því að veita börnum ríkari refsivernd vegna kynferðisbrota gegn þeim. Er í fyrsta lagi lagt til að mælt verði fyrir um refsinæmi þess að kaupa kynlífsþjónustu af börnum og ungmennum þar sem lögin taka ekki beinlínis á slíkri háttsemi. Samkvæmt frumvarpinu er refsinæmi brotsins bundið við að barni eða ungmenni yngra en 18 ára hafi verið greitt endurgjald, sem getur verið fé eða önnur verðmæti, gegn því að hafa við það samræði eða önnur kynferðismök. Þá á ekki að skipta máli hvort endurgjaldið er greitt af geranda eða þriðja manni. Nefndin taldi rétt að skýrt kæmi fram í lagatextanum að háttsemi þriðja manns teldist brot á lögunum og lagði til í áliti sínu breytingu á frumvarpinu í þá átt. Slík breyting á lagatextanum er hins vegar ekki í samræmi við aðrar greinar almennra hegningarlaga. Nefndin leggur því til að fallið verði frá breytingunni þar sem almennar reglur í III. kafla laganna um tilraun og hlutdeild taka til þeirra tilvika. Ef greiðandinn er þriðji maður telst brot hans hlutdeild skv. III. kafla hegningarlaganna --- mig minnir að það sé 22. gr. laganna --- og ef broti gerandans lýkur með greiðslunni --- bara greiðslunni einni sér --- felur það í sér tilraun til brots samkvæmt ákvæðum kaflans. Því mælir nefndin með að frv. verði samþykkt óbreytt. Að öðru leyti vil ég rétt aðeins koma inn á það, herra forseti, að ég vil þakka nefndarmönnum öllum fyrir góða og samhenta vinnu í þessu máli. Auðvitað vekur kynferðisbrotakafli almennra hegningarlaga mann til umhugsunar núna þegar við fjöllum um hann. Þetta er þarft mál sem við erum að ræða hér, en ég tel orðið brýnt að taka upp kynferðisbrotakafla almennu hegningarlaganna í heild og gera heildstæða úttekt á þeim kafla almennra hegningarlaga þannig að við á hinu háa Alþingi getum farið að taka á þeim málum miðað við núverandi aðstæður í þjóðfélaginu. Sum ákvæði kaflans --- ja, þau eru kannski ekki ýkja gömul en margt hefur breyst á tíu árum frá því að síðustu breytingar á kaflanum voru gerðar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 729 í 203. máli, þ.e. nál. um frv. til laga um breyting á lögum um samningsbundna gerðardóma. Lögin um samningsbundna gerðardóma geyma heildstæðar reglur um þá dóma, skipun þeirra, kröfur til gerðardómsmanna, reglur um málsmeðferð og aðfararhæfi þeirra. Í lögunum segir að skilyrði aðfarar, frestir og framkvæmd þeirra fari eftir aðfararlögum. Að mörgu leyti má segja að þessi tilvísun sé ekki nægilega nákvæm þar sem ferli aðfararbeiðnar getur verið tvenns konar, annars vegar að beina kröfu beint til sýslumanns og hins vegar að leita fyrst til héraðsdómara eftir áritun. Með þeirri breytingu sem frv. leggur til í 2. gr. eru í stað tilvísunar til aðfararlaga tekin af öll tvímæli og kveðið beint á um að um aðför gerðardóma gildi sömu reglur og um fullnustudóma uppkveðnum af íslenskum dómstólum og sáttir sem komist hafa á fyrir þeim. Í 3. gr. frv. er á sama hátt tekinn af allur vafi um erlenda gerðardóma sem kveðnir eru upp í samræmi við þjóðréttarsamninga sem við erum aðilar að, þ.e. um að um aðför samkvæmt þeim gildi sömu reglur og um fullnustu erlendra dómsúrlausna. Loks er í frv. kveðið á um heimildir dómara, ef mál er höfðað í héraði til ógildingar gerðardóms, til að ákveða samkvæmt kröfu að fresta réttaráhrifum og jafnframt að binda frestunina því að trygging sé lögð fram fyrir efndum kröfu. Eftir að hafa farið yfir þetta mál mælir nefndin með því að frv. verði samþykkt óbreytt.

Herra forseti. Þetta er ósköp skýrt og einfalt mál. Ég mæli fyrir nál. frá allshn. um frv. til laga um breyting á lögum um getraunir. Við í nefndinni fjölluðum um málið og fengum á fund okkar Dís Sigurgeirsdóttur. Það er lagt til að reikningsár Íslenskra getrauna verði almanaksárið og þannig fært til samræmis við reikningsár þeirra aðila sem að félaginu standa og þeirra erlendu getraunafyrirtækja sem félagið er í samvinnu við. Við mælum því með því að frv. verði samþykkt óbreytt.

Hæstv. forseti. Illu heilli fóru nú leikar svo við 2. umr. málsins að samþykkt var að það gengi til 3. umr. og efnislega samþykkt af miklum meiri hluta þingmanna. Var greinilegt að margir höfðu haft ótrúleg sinnaskipti í málinu og hlýtur það að valda svolitlum heilabrotum hvernig hafi verið staðið að málum í ákveðnum flokkum. Það var sem sagt alveg skýr og greinileg niðurstaða í því máli. Við nokkrir alþingismenn höfum mjög alvarlegar áhyggjur af þessu máli. Við teljum að það hafi verið í góðum farvegi á Íslandi að hnefaleikar voru bannaðir 1956, að vísu fyrir tilstilli sjálfstæðismanna. En það er ekki verra fyrir það. Þetta bann hefur verið haldið alveg núna fram á síðustu ár að nokkuð hefur, því miður, farið að gliðna á framkvæmdinni. Maður hefur heyrt að þeir sem reka hér áhugamannaklúbba um box og hafa farið mikinn, ekki síst í fjölmiðlum, hafi í rauninni haft stuðning yfirvalda til að fara sínu fram þó að bann gilti í landinu við iðkun íþróttarinnar. En nú hníga öll rök til þess að þetta verði samþykkt við 3. umr. og verður erfitt að koma í veg fyrir það. Hins vegar situr eftir að slysatíðni í hnefaleikum og þá ekki síður áhugamannahnefaleikum er há miðað við aðrar íþróttir og eru hnefaleikar ein hættulegasta íþróttagreinin að mati breska læknafélagsins og það hefur komið mjög greinilega fram í umsögn læknafélaga að höfuðhlífar sem mikið hefur verið gert úr að verji keppendur í áhugamannahnefaleikum, séu engin vörn gagnvart þeim áverkum sem hættulegastir eru. Ég minnist þess að fyrir tveim árum var viðtal í Morgunblaðinu við mann sem er reyndar látinn núna. Hann stundaði hnefaleika á Íslandi fram til 1956 og reyndar seinna hafði hann líka keppt á Keflavíkurflugvelli. Fyrir nokkrum árum fór hann að kenna sér alvarlegra veikinda og eftir að þau veikindi höfðu verið rannsökuð kom í ljós að hann var haldinn boxaraveiki vegna mjög mikilla höfuðhögga sem hann hafði fengið. Hann hafði þó nokkrum sinnum verið rotaður, eins og víst allir sem stunda keppni í hnefaleik, og þessi alvarlegu veikindi af völdum þessara höfuðáverka, sem núna munu hafa leitt til dauða, fóru að gera vart við sig meira en 20 árum síðar. Þessi maður bað okkur alþingismenn að láta það ekki gerast að á Íslandi yrðu leyfðir atvinnumannahnefaleikar vegna þess að hann taldi sig hafa sannanir fyrir því, sem við höfum líka reyndar talið okkur hafa sem gerst höfum farið ofan í þessi mál bæði í hv. heilbr.- og trn. og menntmn., að ekki er síður hættulegt hvað varðar höfuðhögg --- það eru minni útvortis meiðsli á eyrum og höfuðleðri --- en það er ekki síður hættulegt að stunda áhugamannahnefaleika en aðra hnefaleika hvað varðar höfuðáverka. Nú liggur fyrir þinginu brtt. frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, hv. þm. Katrínu Fjeldsted og þeirri sem hér stendur, þar sem lagt er til að þó það sem ég kalla ólukkuskref verði nú stigið, að leyfa keppni og æfingar í áhugamannahnefaleikum, þá förum við að tilmælum alþjóðasamtaka lækna og Evrópusamtaka lækna um að banna höfuðhögg í keppni og sýningu. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við 3. gr. bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Þó skulu þær reglur aldrei heimila högg í höfuð andstæðings. Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands skal einnig setja reglur um bann við höfuðhöggum í öðrum sambærilegum bardagaíþróttum.`` Hér hefur mjög verið vísað til þess í umræðunni að ósanngjarnt væri að banna áhugamannahnefaleika þegar aðrar íþróttagreinar sem leyfðu höfuðhögg væru leyfðar. Það er líka smábreyting lögð til á fyrirsögn frv.: ,,Fyrirsögn frumvarpsins orðist svo: Frumvarp til laga um áhugamannahnefaleika og aðrar sambærilegar bardaga\-íþróttir.`` Ég verð að vona, þar til alla vega annað sannast, að hv. þm. séu tilbúnir til að hafa þó þennan vara á samkvæmt tilmælum Evrópusambands lækna og alþjóðasambands lækna og fjöldamargra læknasamtaka og banna höfuðhögg jafnvel þó að átökin eða bardaginn verði leyfður.

Herra forseti. Það vakti athygli mína að hv. þm. hóf mál sitt á því að segja að ótrúleg sinnaskipti hefðu orðið hjá þingmönnum og að það hefði komið upp í huga hennar hvernig staðið hafi verið að málum í flokkunum. Ég spyr þess vegna hv. þm. hvort það viðgangist í hennar flokki að þar yrðu höfð alvarleg áhrif á mál með þeim hætti sem hún nefndi. Hér hafa menn skoðað málin á milli þess sem frv. hefur verið flutt. Það eru líklega tvör ár síðan það var flutt síðast. Margt hefur komið fram í þessu máli sem hefur t.d. breytt minni afstöðu. Það var ekki ákveðið í þingflokksherbergi mínu á þingflokksfundi hvernig ég ætti að greiða atkvæði. En kannski gerist það í þingflokki hv. þm. Gott væri að fá svar við því.

Hæstv. forseti. Það er ekki neitt leyndarmál að það tíðkast hér í öllum flokkum á Alþingi, og ekki síst hef ég fregnir af því innan úr Sjálfstfl., að reynt er að samræma afstöðu þingmanna til mála. Það eru engin tvö ár síðan við hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson gengum hér saman yfir Austurvöll og ræddum þetta frv., það var núna rétt fyrir jólin. Þá höfðu umrædd sinnaskipti hv. þm. ekki enn orðið. Og ég tel að það hafi komið fleirum en mér á óvart hver afstaða hans reyndist svo vera í þessu máli þegar það var tekið til atkvæða. Auðvitað verða þingmenn að greiða atkvæði eftir bestu samvisku, og eiga að gera það. Og þangað til annað sannast verðum við að vona að það hafi einmitt verið það sem hv. þm. gerði.

Herra forseti. Jú, hvar tveggja manna tal fer fram er í sjálfu sér ekki í frásögur færandi. Það var hins vegar mjög athyglisvert að hlusta á hv. þm. tala um að þetta gerðist í öllum flokkum og ekki síst í Sjálfstfl. Ég bara næ engu samhengi í þetta. Kemur mér þá til hugar konan sem átti tvíburana, Stebba og Jón, og þeir voru svo rosalega líkir, sérstaklega Jón.

Hæstv. forseti. Mér kemur nú satt að segja á óvart sakleysi þessa hv. þm. sem hér hefur nýlokið máli sínu. Ég heyrði haft eftir formanni flokks hans að það sem væri erfiðast í pólitík væri þegar búið væri að kynna mál á þingflokksfundum og allir væru sammála en svo hlypu þingmenn út og suður eftir á. Einhvern tíma virðist því a.m.k. vera reynt að samræma sjónarmiðin í Sjálfstfl.

Herra forseti. Komið er að lokaafgreiðslu frv. til laga sem tillaga er um og búið að samþykkja að heiti frv. til laga um áhugamannahnefaleika. Við höfum kallað þetta ,,boxfrumvarpið`` og hefur það verið mjög rætt. Ég ætla ekki að bæta við þær löngu og miklu ræður. En þegar málið var afgreitt hér eftir 2. umr. komu fram nokkrar brtt., m.a. frá hv. þm. Katrínu Fjeldsted, sem miðuðu að því að draga úr áhættu af íþróttinni, þ.e. að banna keppni. Tillögur hennar voru felldar en samkvæmt samþykktum tillögum frv. eru keppni og sýning á áhugamannahnefaleikum heimiluð. Þar af leiðandi er heimilt að selja öll þau áhöld sem notuð eru til hnefaleika. Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands á að setja reglur um áhugamannahnefaleikana og reglurnar skulu taka mið af ýtrustu öryggisreglum í nágrannalöndunum. Í þeim reglum er ekkert dregið úr því að íþróttin sé árásaríþrótt --- tilgangur íþróttarinnar er m.a. að lemja og slá í höfuð og þau högg gefa stig. Þau högg eru alvarlegust í þessari íþrótt, geta haft langvarandi skaða, skaða sem kemur oft og tíðum ekki fram fyrr en að nokkrum árum liðnum og geta verið ævarandi. Ég tel að við ættum að reyna að stuðla þannig að iðkun íþróttarinnar að hún valdi ekki óbætanlegum skaða og hafa þá reglurnar á Íslandi með öðrum hætti en tíðkast erlendis og hreinlega banna að slá í höfuðið. Þetta sagði ég í fyrri ræðu minni við 2. umr. fyrr í vikunni og hér eru komnar fram brtt. þess eðlis. Ég hvet því þingmenn eindregið til að styðja þær tillögur og að við látum ekki undan þeim þrýstingi að við verðum að leyfa þessa íþrótt með nákvæmlega sömu reglum og aðrir æfa eftir svo að við getum keppt á erlendri grundu.

Virðulegi forseti. Eins og þingmenn hafa bent á er komið að lokaafgreiðslu þessa máls um áhugamannahnefaleika hér á Alþingi Íslendinga. Ég hef lýst afstöðu minni til þessa máls í ræðum í fyrri lotum. Nú höfum við þrír hv. þm. lagt fram brtt. á þessu lokastigi umræðunnar, tillögu sem við teljum að gefi hv. þingmönnum á Alþingi Íslendinga kærkomið tækifæri til að staðfesta hversu lánsöm við höfum verið hingað til að hafa ekki þessa íþrótt inni á gafli hjá okkur. Nú leggjum við hér til að reglur þær sem Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands verði falið að setja varðandi þessa íþrótt heimili ekki högg í höfuð andstæðings. Við sem talað höfum gegn þessu máli höfum setið undir ámæli fyrir að hafa ekki gera neitt í því að koma í veg fyrir höfuðhögg í íþróttum á borð við taekwondo, sparkbox og kumite. Við höfum tekið áskorun þeirra þingmanna sem svo hafa talað og fellt inn í þessa brtt. þá skyldu fyrir Íþrótta- og Ólympíusambandið að það setji ekki bara reglur um áhugamannahnefaleika heldur einnig um aðrar sambærilegar bardagaíþróttir. Þar vísum við þá til taekwondo, kumite og sparkbox sem eru þær íþróttir sem hafa verið nefndar í ræðustólnum í þessari umræðu og sagt er að heimili högg eða spörk í höfuð. Með þessum brtt. yrði komið í veg fyrir að þessar íþróttir heimiluðu slík högg og þar með teljum við, þeir hv. þm. sem standa á bak við þessa brtt., að málið sé að því leytinu til ásættanlegt. Þá sé heimilt að æfa í íþróttasal þær loftsæknu hreyfingar sem sagt er að hnefaleikar eða áhugamannahnefaleikar byggi á en fólki verði ekki stefnt í voða á þann hátt sem hér hefur verið lýst á mjög sannfærandi hátt og læknasamtök um allan heim hafa varað við. Við höfum vakið athygli á því að í nágrannalöndum okkar, t.d. í Noregi og Belgíu, eru uppi háværar raddir um að farin verði þessi leið sem við leggjum hér til, þ.e. að höfuðhögg verði bönnuð í þessum íþróttum. Sama virðist vera uppi á teningnum í Ástralíu, þar hafa áströlsku læknasamtökin beitt sér í málinu, heilbrigðisráðherra Ástralíu hefur lýst áhyggjum vegna málsins, og læknasamtök víða um heim hafa lagt þetta til, eins og við höfum áður sagt. Það verður aldrei of oft sagt að sú sem hér stendur telur Íslendinga hafa verið lánsama þjóð að hafa ekki heimilað áhugamannahnefaleika hingað til. Ég tel að Íslendingar geti haldið áfram að bera höfuðið hátt í þessum efnum verði brtt. sú sem hér liggur fyrir samþykkt. Við teljum því að hér séum við að leggja kærkomið tækifæri í hendur þingmanna til að gera þetta þá þannig úr garði að sæmilega verði við unað. Varðandi sinnaskipti þingmanna sem voru til umræðu rétt áðan vil ég einungis segja að þegar greidd voru atkvæði um málið 13. maí árið 2000 féllu atkvæði þannig að 27 þingmenn voru andsnúnir þessu frv. og greiddu atkvæði gegn því, 26 þingmenn greiddu atkvæði með því og féll því frv. á einu atkvæði. Í þeirri atkvæðagreiðslu sat einn þingmaður hjá og greiddi ekki atkvæði. Í atkvæðagreiðslunni fyrir tveimur dögum féllu atkvæði þannig að 38 þingmenn greiddu atkvæði með frv. en 20 þingmenn greiddu atkvæði gegn því. Það er því alveg deginum ljósara að ákveðin sinnaskipti hafa átt sér stað í röðum þingmanna hvað svo sem veldur. Ég vil fyrir mitt leyti einungis segja að mér þóttu rök hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar sem gerði grein fyrir því hvers vegna hann hefði snúist í málinu kannski ekki sérstaklega sannfærandi. En það er í öllu falli staðfest að þingmenn hafa á þessu eina og hálfa ári skipt um skoðun í umtalsverðum mæli og ég lýsi í sjálfu sér vonbrigðum með það. Ég hvet hins vegar til þess að þingmenn hugleiði þessa brtt. í fyllstu einlægni og hugsi í því sambandi til þeirra ungu Íslendinga sem í framhaldi af þjálfun í áhugamannahnefaleikum gætu átt það fyrir dyrum að halda til útlanda þar sem atvinnumannahnefaleikar eru heimilaðir. Þetta unga fólk gæti átt það á hættu eftir þjálfun hér heima að fara inn í boxhring í atvinnumannahnefaleikum, og ég lýsi því yfir, herra forseti, að ég verð ekki stolt af Alþingi Íslendinga ef ungir íslenskir boxmenn verða barðir í spað í útlöndum. Það mundi hryggja mig mjög ef við ættum slíka framtíð fyrir höndum og ég óska íslenskri æsku ekki slíkrar framtíðar.

Herra forseti. Ég tek þátt í að flytja þær brtt. við frv. til laga um áhugamannahnefaleika sem gerð var grein fyrir áðan, ásamt hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur og Sigríði Jóhannesdóttur. Þar er sett inn merkilegt ákvæði handa þingmönnum að greiða atkvæði um, þ.e. reglur um bann við höfuðhöggum. Ég tel að breska læknafélagið hafi fyrst komið fram með þessa ábendingu, það hefur a.m.k. haft þessa stefnu um nokkurt skeið. Evrópskir læknar tóku hana upp síðasta haust eins og ég hef skýrt frá við fyrri umræðu um málið. Það má segja að með því að bæta öðrum sambærilegum bardagaíþróttum við sé verið að gæta viss jafnræðis sem menn hafa kvartað undan að vantaði, og þess vegna tel ég mjög eðlilegt að þetta sé þarna með. Dýralæknirinn, sessunautur minn hér í þinginu, skaut því að mér að hrútar sem stangast í sveitinni geti fengið ævarandi heilaskaða og gagnist ekki eftir það þannig að það er hjá fleiri dýrategundum en manninum sem höfuðáverkar og heilaskaðar geta haft afleiðingar. Það er eitt atriði sem mig langar að minnast á í viðbót um heilaskaðana, það eru viðbrögð bresku boxaranna við tillögum breska læknafélagsins um að hætta höfuðhöggum. Þeir segja: Já, en þá er þetta ekki box. Og það minnir á ummæli hér við fyrri umræðu þegar hv. þm. Gunnar Birgisson sagði að þetta væru gladíatorar nútímans, þ.e. skylmingaþrælar nútímans, og líkti boxinu við það. Í augum breskra boxara er a.m.k. ekki um að ræða box ef ekki má kýla í höfuð. Annað atriði sem mér finnst líka rétt að minnast á er að samkvæmt reglum í áhugamannahnefaleikum mega börn taka þátt í keppni í heimalandi frá átta ára aldri sem þýðir að börn mega fara að þjálfa hnefaleika fyrr. Þau þurfa að öðlast vissa þjálfun til að vera reiðubúin að fara í keppni. Ég veit ekki til þess að umboðsmaður barna hafi verið beðinn álits. Mér þætti vænt um að það yrði upplýst ef það hefur verið gert, eða Barnaverndarstofa spurð. Ég veit að einhverjir sálfræðingar hafa verið spurðir en þessi þáttur málsins, að börn megi taka þátt í keppni frá átta ára aldri, finnst mér mjög neikvæð hlið, enn ein neikvæð hlið áhugamannahnefaleika. Við fyrstu umræður um áhugamannahnefaleika, svokallað ólympískt box eins og það var kallað þá, var því haldið fram úr þessum ræðustól að það væri engin saga um alvarleg slys eða áverka úr barna- og unglingakeppnum, m.a. Silver Gloves eða silfurhanskakeppninni svokölluðu. En þegar farið var að skoða nánar upplýsingar um þessar keppnir, silfurglófakeppnir, kom auðvitað í ljós að þar er talsvert um slíka áverka. Þeir eru auðvitað skráðir og sagt frá þeim þannig að því var ranglega haldið fram að ekki væri um neitt slíkt að ræða. Ég held að þótt felldar hafi verið þær brtt. sem ég lagði til á fyrri stigum sé enn möguleiki að laga þetta frv. og með því að bannað væri að slá í höfuð eru fallin þau rök sem ég hef helst haft uppi í þessu máli. Ég hef aðallega talað fyrir því að hlífa höfði við höggi í boxi. Með þeirri breytingu sem hér kemur fram sé ég fyrir mér að hægt væri að styðja þetta frv. og ná um það víðtækri samstöðu, ég leyfi mér að fullyrða það. Ég teldi það talsverðan ávinning. Komið væri til móts við þá sem vilja iðka box í áhugamannaskyni, banni á atvinnuhnefaleikum væri viðhaldið og höfði hlíft ef mönnum er ekki leyft að slá í höfuð andstæðingsins. Aðrar sambærilegar bardagaíþróttir eru teknar þarna með. Ég skora á þingmenn að lesa þessa tillögu vandlega og sjá fyrir sér hversu miklu betra yfirbragð er á afgreiðslu frv. af þessu tagi, að samstaða sé um það, rökum sé tekið og menn varist að falla í þá pytti sem bent hefur verið á í stað þess að falla beint í þá.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis sem ég flyt ásamt hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, Guðmundi Árna Stefánssyni og Lúðvíki Bergvinssyni. Frv. er ætlað, ef að lögum verður, að skerpa á eftirlits- og aðhaldshlutverki Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu og fela fastanefndum þingsins víðtækt umboð og rannsóknarvald í einstökum málum, umfram það sem þær hafa nú þegar skv. 26. gr. þingskapalaga og 39. gr. stjórnarskrárinnar. Frv. um þetta efni hef ég flutt á nokkrum þingum áður, fyrst á 121. þingi. Einnig var flutt frv. svipaðs efnis fyrir rúmum tveimur áratugum af Vilmundi Gylfasyni sem frumkvæði hafði að því að leggja fram mál svipaðs efnis hér á Alþingi. En það náði þá ekki fram að ganga. Frumvarpsgreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Heimilt er nefnd að eigin frumkvæði að fjalla um og rannsaka önnur mál en þau sem þingið vísar til hennar, svo sem um framkvæmd laga, meðferð opinberra fjármuna og önnur mikilvæg mál er almenning varða. Um slík mál getur nefnd gefið þinginu skýrslu, sbr. 31. gr. Telji nefnd ríkar ástæður til er henni heimilt að eigin frumkvæði að efna til sérstakrar rannsóknar um mál, sbr. 1. mgr., sem fram fari fyrir opnum tjöldum, nema nefndin ákveði annað. Hún hefur þá rétt til að krefjast nauðsynlegra gagna um málið og heimta skýrslur, munnlegar og skriflegar, af embættismönnum, einstökum mönnum eða lögaðilum. Nefnd skal gefa þinginu skýrslu um niðurstöður rannsóknarinnar.`` Herra forseti. Þannig hljóðar frumvarpsgreinin sjálf. Ég held að í flestum þjóðþingum sem við berum okkur saman við séu til slíkar rannsóknarnefndir. Veikleiki löggjafarþings okkar kemur einmitt berlega fram í því að við höfum ekki þetta úrræði, rannsóknarnefndir, og þau úrræði sem eru þó til staðar í þessu efni, og er að finna í 39. gr. stjórnarskrárinnar og 26. gr. þingskapa, eru nánast óvirk eins og reynslan sýnir. Ég nefni t.d. að í 39. gr. stjórnarskrárinnar er ákvæði þess efnis að Alþingi geti skipað nefndir til að rannsaka mikilvæg mál er almenning varða. Þetta ákvæði hefur reynst mjög þungt í vöfum. Mjög oft á undanförnum áratugum hefur verið látið á þetta reyna af einstökum þingmönnum sem hafa talið ástæðu til að beita þessu ákvæði stjórnarskrárinnar um að skipaðar verði sérstakar nefndir til að rannasaka tiltekin mál. En með einni undantekningu hafa tillögur um rannsóknarnefndir skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar sem þingmenn hafa óskað eftir að yrðu skipaðar ýmist verið felldar hér í þinginu eða þær hafa sofnað í nefnd. Mér telst til að á síðustu áratugum hafi 50--60 sinnum verið látið reyna á þetta ákvæði stjórnarskrárinnar. En það þarf þingmeirihluta til að slíkar rannsóknarnefndir verði samþykktar hér í þinginu og það er stjórnarmeirihlutinn sem yfirleitt fellir slíkar tillögur eða sér til þess að þær sofni í nefnd. Ef þetta frv. nær fram að ganga er það nefndanna sjálfra að ákveða hvort stofnað verði til rannsókna í einstaka málum. Þetta frv. er að nokkru leyti öðruvísi en 26. gr. þingskapa sem nokkrum sinnum hefur verið beitt, en hún kveður á um að heimilt sé að nefnd geti haft frumkvæði að því að fjalla um önnur mál en þau sem þingið vísar til hennar, og gefur hún Alþingi skýrslu um þau. Frv. er að því leyti til frábrugðið að þessi nefnd mundi hafa miklu víðtækari rannsóknarheimildir en venjuleg hefðbundin þingnefnd hefur hér. Hún fær vald og heimild til að krefjast nauðsynlegra gagna um málið og heimta munnlegar og skriflegar skýrslur af embættismönnum, einstökum mönnum og lögaðilum, sem þeir geta ekki neitað að afhenda og nefndin getur krafist þess að þeir mæti á fund nefndarinnar til að svara fyrirspurnum og standa fyrir máli sínu. Við þekkjum líka að þó að reynt hafi á 26. gr. þingskapa hefur æðioft lítið komið út úr þeim málum. Man ég eftir því að allshn. hefur a.m.k. tvisvar tekið upp mál að eigin frumkvæði en lítið kom út úr þeim málum. Sjaldnast er einhver endir bundinn eða niðurstaða fengin í nefndum að því er varðar einstök mál sem tekin eru upp á grundvelli 26. gr. þingskapa. Alþingi hefur óumdeilt eftirlitshlutverk með framkvæmdarvaldinu og stjórnsýslunni. Að mati flutningsmanna ber þinginu skylda til að fylgjast með framkvæmd laga og reglugerða, þ.e. að rétt sé farið með það vald sem Alþingi framselur til framkvæmdarvaldsins. Því er það mikilvægt tæki sem við erum hér að tala um, að festa í sessi slíkar rannsóknarnefndir. Það er alveg ljóst að ef eftirlitshlutverk þingsins með framkvæmdarvaldinu á að vera virkt er ákvæði stjórnarskrárinnar ekki nægjanlegt. Frv. byggist því á því að koma á virku aðhaldi og eftirliti fastanefnda Alþingis með framkvæmdarvaldinu, bæði um framkvæmd laga og reglugerða og meðferð opinberra fjármuna. Þannig getur þingnefnd hvenær sem henni þykir ástæða til haft frumkvæði að því að taka upp mál og rannsaka án þess að heimild þurfi að fást fyrir því frá Alþingi. Herra forseti. Ég held að einmitt nú á síðustu árum hafi það sýnt sig að það er enn nauðsynlegra en var kannski á árum áður að hafa slík ákvæði í þingsköpum vegna þess að framkvæmdarvaldið er sí og æ að herða að og reyna að koma í veg fyrir að þingmenn geti sinnt eftirlitshlutverki sínu eðlilega. Þingmenn þekkja það. Á hverju þingi kemur iðulega fyrir að ráðherrar svari ekki með eðlilegum hætti fyrirspurnum sem til þeirra er beint. Þeir beita fyrir sig hlutafélagalögunum og eftir því sem ríkisstofnanir hafa verið hlutafélagavæddar meira og meira lokast meira og meira fyrir það eðlilega upplýsingaflæði sem á að vera frá framkvæmdarvaldinu til þingsins. Ráðherrar beita þessum lögum og upplýsingalögunum óspart fyrir sig sem þó er ljóst að eiga ekki við um þingmenn. Þingmenn eiga að hafa rétt til þess að krefja framkvæmdarvaldið og ráðherra um upplýsingar án þess að ráðherra geti beitt fyrir sig ákvæðum upplýsingalaga. Þess vegna verður æ brýnna, og reynslan sýnir það, að samþykkja slíkt ákvæði sem hér er nefnt. Í íslenskum stjórnskipunarrétti er því haldið fram að Alþingi fari með veigamesta þátt ríkisvaldsins, sé valdamesta stofnun þjóðfélagsins og meginstoð stjórnskipunar. Auðvitað ber Alþingi skylda til að standa vörð um þennan meginþátt stjórnskipunar landsins. En veikleikar löggjafarvaldsins gagnvart framkvæmdarvaldinu hafa æ berlegar verið að koma í ljós og þetta er orðið meira framkvæmdarvaldsþing en löggjafarvaldsþing. Við höfum farið í gegnum það hér hvernig stjórnarfrumvörp eru að stærstum hluta samin af embættismönnum ráðuneyta eða sérfræðingum sem framkvæmdarvaldið kallar til. Þessir sömu embættismenn eru síðan iðulega ráðgjafar þingnefnda sem fjalla um málin sem þeir hafa samið og sitja gjarnan yfir nefnd meðan á meðferð málsins stendur. Frumkvæði að lagasetningu hefur því í æ meira mæli verið að færast til framkvæmdarvaldsins og þessir sömu aðilar sem semja lögin og sitja yfir nefndunum meðan verið er að vinna málið í þinginu eru svo þeir hinir sömu og eiga að framkvæma löggjöfina eða sjá um eftirlit með henni á vegum framkvæmdarvaldsins. Þetta mál, herra forseti, er liður í því sem við þingmenn Samfylkingarinnar höfum verið að boða með frumvörpum og ýmsum málum sem við höfum lagt fyrir þingið og snerta lýðræði, eftirlit og aðhald með framkvæmdarvaldinu. Ég nefndi áðan að sennilega væru íslensku þingskapalögin einsdæmi úr því að svona ákvæði er ekki að finna í þeim eins og er hjá öðrum þjóðum, þ.e. um rannsóknarvald þingnefnda. Ég vitna til þess að á vegum Evrópubandalagsins hefur verið tekið saman hvernig þessu er háttað í ýmsum löndum og ég hef hér yfirlit yfir tólf Evrópuríki þar sem fram kemur að í öllum þessum löndum fyrirfinnast slíkar rannsóknarnefndir og valdsvið þeirra er mjög víðtækt og rúmt og nær raunverulega miklu lengra en sú tillaga sem hér er lögð til þótt ýmsir telji að þessi tillaga gangi nokkuð langt. Í því plaggi sem ég hef undir höndum varðandi þessi ríki er dregin upp mynd af hverju einasta landi fyrir sig og síðan er dregin saman helsta niðurstaða um valdsvið rannsóknarnefnda þjóðþinga í öllum aðildarríkjunum sem tiltekin voru. Þar er niðurstaðan þessi, með leyfi forseta: ,,Rannsóknarnefndir þjóðþinga í öllum aðildarríkjunum hafa mjög víðtækt starfssvið. Þær eiga rétt á að rannsaka málefni eða atriði er varða almenna hagsmuni eða málefni sem skipta almennt miklu máli.`` Eins og er mundi þetta orðalag heimila rannsóknarnefndum að stunda rannsóknir á nær öllum sviðum. Um völd þessara rannsóknarnefnda kemur fram, með leyfi forseta: Í nær öllum aðildarríkjum eru völd rannsóknarnefnda hin sömu og völd rannsóknardómara --- herra forseti, það er ekkert minna en það --- í sakamáli. Í sumum tilvikum er ákvæðum sem gilda um rannsókn sakamála beitt með lögjöfnun. Rannsóknarnefndum er í öllum löndum Evrópubandalagsins heimilað að stefna vitnum og yfirheyra þau og hlýða á sérfræðinga. Í Frakklandi og Benelux-löndunum er beinlínis kveðið á um yfirheyrslu eiðsvarinna vitna. Ríkisstarfsmenn og opinberir starfsmenn eru einnig að meginstefnu til skyldugir til að mæta fyrir nefndina og bera vitni. Rangur framburður fyrir rannsóknarnefnd er almennt tilefni til saksóknar af hálfu dómstóla. Að auki hafa rannsóknarnefndir í nær öllum aðildarríkjunum rétt til að leggja hald á skjöl eða krefjast aðgangs að skrám sem gætu komið að notum við rannsókn þeirra. Neitun er hér einungis möguleg ef um leyndarmál er að ræða, eins og það er orðað. Í flestum aðildarríkjanna er það enn á ábyrgð dómstólanna að framfylgja því valdi sem nefndunum er veitt. Nefndin getur þannig farið fram á að vitnum sé stefnt, hald sé lagt á skjöl eða húsleit framkvæmd en slíkt er þó háð samþykki dómara. Í sumum tilfellum hafa nefndirnar þó heimild til að beita þvingunum til þess að fást við vitni sem vanrækja að mæta eða neita að bera vitni. Einungis í Frakklandi er rannsóknarnefndum heimilað að stefna vitnum eða framkvæma rannsókn á vettvangi á eigin ábyrgð. Í Belgíu er enn fremur sá möguleiki fyrir hendi að senda lokaskýrslu nefndarinnar beint til dómstólanna þannig að unnt verði að höfða mál. Þegar öllu er á botninn hvolft tryggir þessi tegund málsmeðferðar að yfirleitt er gripið til ráðstafana á grundvelli niðurstaðna nefndarinnar. Þó að smáatriði varðandi málsmeðferð kunni að vera breytileg er verkefni rannsóknarnefnda þjóðþinga í öllum aðildarríkjum, að Bretlandi undanskildu, að framkvæma allar rannsóknir sem fylgja eftirliti með starfsemi ríkisvaldsins eða framkvæmdarvaldsins. Herra forseti. Raunverulega er það svo í mörgum þessara landa að rannsóknarnefndir geta tekið til umfjöllunar og rannsakað mál, jafnvel þó að þau séu fyrir dómstólum á sama tíma. En það er einmitt tekið fram í grg. með því frv. sem ég er hér að mæla fyrir að þingnefnd muni ekki geta tekið til umfjöllunar þá þætti máls sem eru til úrlausnar hjá dómstólum. Það sýnir að þó að verið sé að breyta verulega og auðvelda þingmönnum störf sín og eftirlitshlutverk með framkvæmdarvaldinu er samt ekki verið að ganga eins langt og í mörgum öðrum löndum, eins og ég hef hér sýnt fram á. Herra forseti. Ég sé út af fyrir sig ekki ástæðu til að hafa frekari orð um þetta mál. Helsta nýmæli frv. er tillaga um að þingnefnd geti tekið mál er varða framkvæmd laga um meðferð opinberra fjármuna og önnur mikilvæg mál er almenning varða til sérstakrar rannsóknar er að öllu jöfnu fari fram fyrir opnum tjöldum. Munur á rannsókn samkvæmt fyrri mgr. 1. gr. frv. og þeirri seinni er að mun meiri þungi er í rannsókn samkvæmt seinni mgr. og er embættismönnum, einstökum mönnum í þjóðfélaginu og lögaðilum beinlínis skylt að afhenda gögn og gefa skýrslur. Því er það gert að skilyrði að nefnd telji ríka ástæðu til þeirrar málsmeðferðar sem mælt er fyrir um í síðari mgr. og ber að beita ákvæðinu af varúð. Þannig mun þingnefnd ekki geta tekið til umfjöllunar þá þætti máls sem eru til úrlausnar hjá dómstólum, eins og ég nefndi. Herra forseti. Eins og ég vitnaði til í upphafi máls míns er þetta í sjötta sinn sem þetta frv. er flutt. Til þess hefur stundum verið vísað þegar þetta mál hefur verið til umræðu og eins þegar það hefur verið tekið til umræðu í allshn. sem fengið hefur málið til umfjöllunar að þetta eigi að skoðast í eðlilegu samhengi við endurskoðun á þingsköpum Alþingis. Gott og vel, frá því að þetta mál var lagt fram, eins og ég segi fyrir fimm, sex árum síðan, hefur farið fram víðtæk endurskoðun á þingskapalögum. Þó að heildarendurskoðunin sem menn fóru í gegnum hafi ekki orðið að lögum heldur verið sett fram í frumvarpsbúningi var hvergi í því frv. að sjá að verið væri að skerpa nokkuð á þeim ákvæðum þingskapalaga sem kveða á um að nefndir geti að eigin frumkvæði tekið sérstaklega upp mál. Það er því alveg ljóst að það er mikil tregða á því eða hefur verið hér á hv. Alþingi að auka möguleika þingmanna til að sinna eftirlitshlutverki sínu með þeirri leið sem hér er valin. Reyndar er það svo, herra forseti, að þegar ég fer í gegnum umfjöllun allshn. á þessu fimm eða sex ára tímabili er þetta mál varla einu sinni tekið upp til umfjöllunar eða skoðunar af nefndinni. Það hefur einu sinni farið út til tveggja aðila til umsagnar, að ég best veit. Herra forseti. Það er ótækt að þingmannamál eins og þetta fái ekki eðlilega umfjöllun í þingnefnd, og það í skjóli þess að verið sé að endurskoða þingskapalögin. Þegar heildarendurskoðun á þeim liggur fyrir, þó að hún hafi ekki verið gerð hér að lögum, er svo hvergi að sjá slík ákvæði. Ég treysti því og vona, herra forseti, að þetta mál fái nú aðra og betri umfjöllun í þeirri nefnd sem fær málið til meðferðar og ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og allshn.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hér hljóðs til að lýsa yfir ánægju minni með þetta frv. Ég hef ekki tekið til máls um þetta mál áður á þeim þingum sem það hefur þó verið flutt og ég hef setið, á 125. og 126. löggjafarþingi. Mér þykir hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hafa fylgt því úr hlaði með afar sannfærandi rökum og sú sem hér stendur, sem hefur ekki langa þingreynslu að baki, hefur þó þá reynslu sem hv. þm. lýsir, að eftirlitshlutverk þingmanna með framkvæmdarvaldinu er skert. Það helgast af ýmsu og m.a. því að nefndir Alþingis hafa tilhneigingu til að starfa samkvæmt forskrift stjórnarmeirihlutans. Það sem hefur valdið mér vonbrigðum varðandi störf nefnda hér í þinginu er t.d. það að núna skuli vera unnið eftir þeirri reglu að formenn þingnefnda skuli eingöngu koma úr flokkum ríkisstjórnarinnar. Ég hefði í sakleysi mínu talið svo sjálfsagt að hluti af formönnum þingnefnda kæmi úr stjórnarandstöðuflokkum og hefði talið það vera til merkis um það að hér standi þingmenn og þingflokkar saman um það að halda þannig á málum að möguleiki samkomulags sé alltaf til staðar. Mér hefur fundist af þeirri skömmu reynslu sem ég hef, herra forseti, pottur brotinn í þessum efnum, og ég sé ekki betur en að í þessu frv. sem við erum að ræða séu tæki sem ættu að efla möguleika þingmanna til að sinna þessari eftirlitsskyldu sinni. Það eru líka orð að sönnu sem hv. þm. kom inn á í ræðu sinni að það skiptir verulegu máli að alþingismenn fái tækifæri til að eiga í skoðanaskiptum um störf Alþingis og um það hvernig við getum sinnt eftirlitshlutverki okkar. Það eflir lýðræðið í landinu. Ég tek líka undir orð hv. þm. varðandi lýðræðið. Það skiptir okkur máli að skiptast á skoðunum um lýðræðið og það hvernig við framfylgjum því héðan úr þessum sal. Eitt af því sem hefur vakið athygli mína og valdið mér ákveðnum áhyggjum í starfi mínu sem þingmaður er það hversu litla möguleika þingmenn hafa á að fylgjast með reglugerðasmíð. Þar hittir þetta frv. algerlega naglann á höfuðið. Ég lýsi því hér yfir, herra forseti, að að mínu mati er aðkomu þingmanna að reglugerðasmíð afar ábótavant. Í risastórum lagabálkum sem þingnefndir hafa lagt sig fram um að vinna og þingmenn hafa sett sig vel inn í --- ég nefni t.d. lagabálk sem við afgreiddum á síðasta þingi frá menntmn., lög um minjavörslu í landinu. Þau lög kalla á fjöldann allan af reglugerðum. Og ég hefði haft fullan hug á, t.d. í því tiltekna máli og gæti eflaust nefnt fleiri mál til sögunnar, að þingnefndin fengi einhvern umsagnarrétt um reglugerð með svona viðamiklu máli, máli sem þingnefnd hefur lagt sig í líma við að vinna vel og skilgreina vel. Ég lýsi því yfir að það er ansi sárt til þess að vita að þingnefnd skuli ekki fá tækifæri til að fylgja sínum málum þá eftir af meira afli en raun ber vitni. Auðvitað vita það allir sem í þessum sal eru staddir að hluti af framfylgni laga eru reglugerðirnar. Og ef þær eru einasta á valdi framkvæmdarvaldsins án nokkurrar aðkomu eða umsagnar frá þingmönnum stjórnarandstöðunnar er auðvitað tilhneiging til og hætta á að ólík sjónarmið eða kannski að pólitískur ágreiningur verði ekki lempaður eða skoðaður málefnalega heldur sniðgenginn. Í þessu máli er vikið að hlutverki Ríkisendurskoðunar og ég fagna því að í frv. eða í grg. með því sé tekið fram að því sé ekki ætlað að breyta á nokkurn hátt stöðu Ríkisendurskoðunar. Ég lýsi því yfir að mér finnst aðkoma þingmanna að málum í gegnum Ríkisendurskoðun vera farvegur sem virkar og ég hef á mínum stutta ferli sem þingmaður fagnað því og haft góða tilfinningu fyrir því að þingmenn skuli eiga þann aðgang sem þeir þó eiga að Ríkisendurskoðun. Ég lít svo á að þar sé farvegur sem þingmenn hafa notað af visku og alls ekki ótæpilega og tel að þann farveg beri að varðveita. Ég vil taka undir tvennt sérstaklega sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir nefndi í ræðu sinni áðan. Annað er þessi tilhneiging ríkisstjórnarinnar sem nú situr til að hlutafélagavæða stofnanir í opinberri eigu og ég tek undir að það er hætta samfara því að breyta opinberum stofnunum í hlutafélög. Við þurfum ekki annað en að nefna dæmi um samning forstjóra Símans sem margoft hefur borið á góma í þingsölum. Í hlutafélögum er hægt að fara fram með meiri leynd heldur en í opinberum stofnunum og mér þykir full ástæða til að þingmenn láti nú af alvöru til sín taka í þeim efnum. Frv. af þessu tagi er lóð á þá vogarskál. Hitt varðar upplýsingalögin en þetta sama má segja um þau og ákvæði þeirra sem ráðherrar hafa í auknum mæli haft tilhneigingu til að bera fyrir sig á þann hátt að þingmönnum er ekki hleypt inn í ákveðin mál. Í slíku er að sjálfsögðu ákveðin hætta fólgin sem okkur í þessum sal ber að sporna gegn. Ég lýsi því þess vegna yfir, herra forseti, að ég tel að hér sé á ferðinni hið öflugasta mál sem ég vona að hv. allshn. taki til umfjöllunar og Alþingi fái þá tækifæri til að segja álit sitt á þessu máli við 2. og 3. umr.

Herra forseti. Ég held að flest rök hafi komið fram sem mæla með samþykkt þessa máls þannig að ég kem hingað fyrst og fremst til að lýsa yfir stuðningi við þetta þingmál. Það gengur út á að styrkja Alþingi og efla það í eftirlitshlutverki sínu og þá til að efna til rannsókna, hvort sem um er að ræða á framkvæmd laga, meðferð opinberra fjármuna eða öðrum mikilvægum málum sem varða almenning. Reyndar hef ég lengi verið þeirrar skoðunar að okkur skorti farveg til að sinna rannsóknarstarfi af þessu tagi. Hér hefur réttilega verið vísað til Ríkisendurskoðunar og annarra sem hafa slíkt hlutverk með höndum en í mínum huga er í megindráttum um tvær mögulegar leiðir að ræða. Annars vegar er það sem ég mundi vilja kalla ,,bresku leiðina``. Í Bretlandi var lengi rík hefð fyrir því að setja á fót nefndir, rannsóknarnefndir, sem skipaðar voru fulltrúum víðs vegar að úr þjóðfélaginu, frá menntastofnunum, úr atvinnulífi, frá atvinnurekendum og verkalýðshreyfingu. Þar settust menn og reyndu að brjóta erfið og viðkvæm álitamál til mergjar. Þessi hefð hefur eitthvað daprast í Bretlandi í seinni tíð. Margrét Thatcher, sem lengi hélt þar um stjórnartauma, var ekki gefin fyrir að kalla til alla málsaðila, hún var meira gefin fyrir að skipa einsleita hjörð til að gaumgæfa málin. Þetta er engu að síður rík hefð sem Bretar hafa búið við. Við höfum þurft að treysta á Alþingi, okkur sjálf og stofnanir sem undir Alþingi heyra. Ég held að það sé mjög mikilvægt að styrkja þetta hlutverk þingsins. Sem dæmi um mál sem hefði þurft að fá slíka skoðun vil ég nefna breytingar sem gerðar voru í landinu á rafmagnseftirliti í tengslum við kerfisbreytingar sem gerðar voru þegar eftirlitið var einkavætt á sínum tíma, með afleiðingum sem hafa valdið mörgum miklum áhyggjum og verið gagnrýndar. Niðurstaðan varð sú eftir umræðu hér á Alþingi, aftur og ítrekað, að sett var á laggirnar nefnd sem átti að fara í saumana á þessum málum en reyndin varð sú að hæstv. ráðherra, sem hafði yfirumsjón þessa málaflokks, andaði niður í hálsmálið á nefndarmönnum frá því að hún hóf störf og þar til hún lauk starfi sínu. Hygg ég að störf hennar og niðurstöður beri þess nokkurn vott. Ég tek því undir að við eigum að efla sjálfstætt rannsóknarhlutverk Alþingis og mæli eindregið með því að þetta mál hljóti samþykki hið allra fyrsta.

Herra forseti. Sem einn af flutningsmönnum þessa frv. vil ég byrja á að þakka hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs fyrir þær góðu undirtektir við þetta mál sem komið hafa fram í ræðum þeirra hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur og hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Málið sem flutt er hér að frumkvæði hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, sem hefur beitt sér mjög fyrir því að vald þingsins til þess að veita framkvæmdarvaldinu aðhald verði aukið, gengur í reynd út á tvennt, herra forseti. Í fyrsta lagi er lagt til að þingnefnd geti að eigin frumkvæði tekið upp og rannsakað önnur mál en þau sem beinlínis er vísað til hennar sem fagnefndar. Þar er sérstaklega tilgreind framkvæmd laga, ýmis mikilvæg mál sem varða almenning en ekki síst meðferð opinberra fjármuna. Í öðru lagi er lögð til sú nýbreytni að nefndin geti, ef hún telur ríka ástæðu til, efnt til sérstakrar rannsóknar sem fari fram fyrir opnum tjöldum. Herra forseti. Þetta seinna er ákaflega mikilvægt. Eins og við vitum hefur það verið einkenni hins íslenska Alþingis að það er háð í heyranda hljóði. Þess vegna höfum við hér, herra forseti, þessi opnu gallerí sem stundum fyllast af fólki til að fylgjast með umræðum hér, fylgjast með framvindu mála. En lýðræðið er hugtak sem stöðugt er undirorpið breytingum, skilningur samtíðarinnar á lýðræðinu breytist með framvindu tímans. Eins og mál hafa þróast eru margir þeirrar skoðunar, þeirra á meðal við þingmenn Samfylkingarinnar, að ekki sé nóg að uppfylla skylduna um að heyja þing í heyranda hljóði með því einungis að opna almenningi aðgang að þingfundum. Það verður að ganga lengra. Í vaxandi mæli hafa störf þingsins þróast með þeim hætti að verulegur hluti þeirra, kannski sá athyglisverðasti og fróðlegasti, fer fram að baki luktum dyrum í þingnefndum. Þangað á hinn almenni Íslendingur, almenningur, ekki kost á að koma og fylgjast með störfum þingsins. Herra forseti. Alþingi var í upphafi háð í heyranda hljóði og allir Íslendingar gátu komið til þings og haft áhrif á gang mála. Allir Íslendingar höfðu áhrif vegna þess að þeir gátu veitt Alþingi aðhald og tekið þátt í því. Ég tel nauðsynlegt að fylgja eftir þeirri framvindu sem hefur orðið á skilningi okkar á lýðræðishugtakinu með því að opna við sérstakar aðstæður nefndir þingsins fyrir almenningi. Fyrst og fremst, herra forseti, held ég að það verði að gerast þegar um er að ræða mál eins og þessi sem tekin yrðu, að þessu frv. samþykktu, til sérstakrar rannsóknar. Það er nauðsynlegt vegna þess að stærsta valdið í samfélaginu er skoðun fólksins og vilji þess. Hann á að geta mótast, m.a. með því að fólkið sjálft eigi þess kost að fylgjast með rannsókn mála af þessu tagi. Herra forseti. Ég vísa til þess sem hv. flm., Jóhanna Sigurðardóttir sagði, um að þessi tillaga hvíldi á 39. gr. stjórnarskrárinnar. Þar er að finna ákvæði þess efnis að Alþingi geti skipað nefndir til að rannsaka mikilvæg mál. Herra forseti. 60 sinnum hafa þingmenn látið á þetta ákvæði stjórnarskrárinnar reyna. Einu sinni, einungis einu sinni, hefur þingheimur eða starfandi meiri hluti orðið við því að skipa slíka nefnd. Sú nefnd var sett til þess að rannsaka okur. 59 sinnum hefur tillaga um slíkt verið felld. Það finnst mér sýna, herra forseti, að þetta ákvæði stjórnarskrárinnar er ekki virkt. Ég og flokkur minn erum þeirrar skoðunar að það eigi að auka lýðræðið, efla vald Alþingis og ganga á það vald sem framkvæmdarvaldið hefur tekið til sín, í sumum tilvikum sölsað undir sig, með því að styrkja Alþingi. Ég held þess vegna að hugsanlega þurfi að ganga lengra en við flutningsmenn gerum í þessu frv. Hugsanlega þarf að breyta stjórnarskránni þannig að ótvírætt sé kveðið á um skyldu Alþingis til að hafa virkt eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Um leið og það yrði gert að skyldu Alþingis þýddi það einfaldlega að það yrði að vera kleift að fara þessa leið eða einhverja svipaða til að veita því aðhald. Raunar, herra forseti, er ég þeirrar skoðunar að það sé nauðsynlegt fyrir lýðræðið í þessu flókna samfélagi sem stöðugt er að vinda upp á sig, nauðsynlegt fyrir meiri hlutann hverju sinni að honum sé sýnt virkt aðhald. Það felst m.a. í því að minni hluti nefndar geti krafist þess að slík rannsókn verði sett á laggir fyrir opnum tjöldum. Minni hlutinn hverju sinni á að geta krafist þess gagnvart meiri hlutanum. Hví segi ég þetta, herra forseti? Þetta orkar að sjálfsögðu tvímælis í fljótu bragði. Hví í ósköpunum ætti minni hlutinn að geta krafist þess að ráðist yrði í slíka rannsókn fyrir opnum tjöldum? Ástæðan er sú, herra forseti, að yfirleitt --- nánast í öllum tilvikum miðað við þær tillögur sem fram hafa komið í fortíðinni --- mun slík rannsókn beinast að gerðum framkvæmdarvaldsins sem styðst við meiri hlutann á þingi hverju sinni. Ef við ætlum að ganga veg lýðræðisins og aðhaldsins á enda er nauðsynlegt að tryggja það með því að minni hlutinn hafi möguleika til að krefjast slíkrar rannsóknar. Ég vek eftirtekt á því, herra forseti, að með því er ekki verið að taka valdið af meiri hlutanum. Hann mundi áfram stýra slíkri rannsókn. En hann yrði að gera það með málefnalegum hætti. Hann gæti ekki bara skotið þessum málum undir teppið. Það, herra forseti, er það sem gerst hefur þegar þingnefndir, eins og fjárln. Alþingis sem ég hef átt sæti í, hafa tekið slík mál til rannsóknar. Ég vil sérstaklega nefna tvö mál í þessu sambandi, herra forseti, vegna þess að ég hef tekið þátt í þeim báðum. Í fyrsta lagi umfjöllun um skýrslu Ríkisendurskoðunar vegna frammúrkeyrslu úr fjárlögum við byggingu Þjóðmenningarhússins. Eins og menn muna fór forsrn. 100 milljónir fram úr fjárlögum. Forsrn. braut lög, braut fjárlög. Við sem þekkjum setningu fjárreiðulaganna árið 1997 erum auðvitað klár á því að þetta átti að gera með allt öðrum hætti. Hvað olli því að menn fóru svona fram úr sjálfum sér? Það var ekki einbeittur vilji hæstv. forsrh. til þess að brjóta fjárlög, það liggur alveg ljóst fyrir. Samkvæmt þeirri skýrslu sem fyrir liggur af hálfu Ríkisendurskoðunar er ljóst að potturinn brotnaði á mörgum stöðum. Það voru ýmsir eftirlitsaðilar, bæði innan stjórnsýslunnar en líka sem sérstaklega höfðu verið keyptir til eftirlits, sem brugðust. Getum við lært af þessu, herra forseti? Nei, við getum ekki lært af þessu. Hvers vegna? Vegna þess að málið fékkst hvergi skoðað af hálfu þingsins. Þingið sjálft er undir sömu sök. Herra forseti. Ég vísa til þess að þingið fór sjálft fram úr fjárlögum og á svig, a.m.k. að því er ég tel, við fjárreiðulögin varðandi kostnað við endurbætur á skrifstofuhúsnæði hér handan Austurvallar. Að frumkvæði þingmanna stjórnarandstöðunnar, mín og hv. þm. Jóns Bjarnasonar og þingmanna Samfylkingarinnar, var málið tekið upp í fjárln. Hvað kom út úr því? Ekki neitt. Þar var auðvitað alveg ljóst, herra forseti, að kastljósið gat beinst að ýmsum sem þinginu tengdust, til að mynda hæstv. forseta Alþingis. Það lá ljóst fyrir að hæstv. forseti Alþingis, Halldór Blöndal, hafði sjálfur tekið ákvarðanir sem orkuðu tvímælis. Ég er ekki að varpa neinni sök á hann persónulega í því efni. Ég segi það hins vegar að þingið þarf auðvitað að geta lært af þessu. Við þurfum að vera klár á því sem fór úrskeiðis til að koma í veg fyrir að það endurtaki sig. Herra forseti. Úr þessari rannsókn varð auðvitað ekkert í fjárln. Mér er ekki kunnugt um að henni hafi nokkru sinni verið lokið. Með öðrum orðum: Þingið sjálft ákveður að fara í rannsókn vegna þess að það eru uppi gagnrýnisraddir innan þings og utan. Hvað gerist? Þingið sjálft sópar rannsókninni undir teppið. Herra forseti. Þetta eru ekki nógu góð vinnubrögð. Því segi ég að þessi reynsla sannfærir mig um að í fyrsta lagi er nauðsynlegt að hafa það tvímælalaust í lögum að mál sem varða meðferð opinberra fjármuna sérstaklega og framkvæmd laga séu tekin upp í nefndum þingsins ef þau eru þess eðlis. Í öðru lagi verður það að gerast fyrir opnum tjöldum. Í þriðja lagi ítreka ég þá skoðun mína, sem að vísu kemur ekki fram í þessu frv., að í framtíðinni kann að vera nauðsynlegt að við veitum minni hlutanum hverju sinni heimild til að gera þetta. Ég er t.d. viss um að hv. þingmenn Sjálfstfl. munu grípa þetta tækifæri fegins hendi, að slíkri tillögu samþykktri, þegar þeir verða í minni hluta á næsta kjörtímabili. Þeir mundu væntanlega reyna að svíða hárin á feldi okkar sem þá munum fara með landsstjórnina. Ég er viss um það og sé á svip hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar að hann hugsar sér gott til glóðarinnar í því efni. Herra forseti. Þetta frv. sem hér liggur fyrir frá þingmönnum Samfylkingarinnar er hluti af þeirri umræðu sem farið hefur fram innan Samfylkingarinnar um þróun lýðræðis og hvernig megi bæta lýðræðið. Við erum þeirrar skoðunar að eins og tímarnir hafa breyst þá þurfi í vaxandi mæli að leita nýrra leiða til að vilji fólksins nái fram að ganga. Eitt af því sem þarf að gera er að skerpa mörkin á milli stjórnþáttanna, milli Alþingis og framkvæmdarvaldsins og líka milli dómstóla og fyrrnefndu þáttanna tveggja. Við höfum þess vegna lagt fram frv. sem lýtur að skipan hæstaréttardómara, þar sem lögð er til af hálfu þingmanna Samfylkingarinnar sérstök aðferð sem hefur það yfir vafa að flokkapólitík hafi nokkur áhrif þar á. Það er algjörlega nauðsynlegt, herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu með því að vísa til atburða síðasta árs sem undirstrika það skýrar en allt annað. Sömuleiðis er ég þeirrar skoðunar, herra forseti, að eitt skref sem þyrfti að stíga til þess að skýra mörkin milli framkvæmdarvaldasins og löggjafans, til að gera það alveg skýrt að þar eru skörp skil á milli, sé að ráðherrar, sem fara með framkvæmdarvaldið sem Alþingi framselur, ættu tímabundið að segja af sér þingmennsku og gera þessi skil algjörlega ljós. Herra forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir nefndi sérstaklega eitt atriði sem hefur verið mér þyrnir í augum frá því að ég hóf hér störf, þ.e. hvernig embættismenn, hinir ágætustu menn sem allir vilja láta gott af sér leiða, eru í vaxandi mæli komnir með framkvæmdarvaldið í sínar hendur. Embættismenn eru ekki kjörnir fulltrúar. Við, löggjafinn, framseljum vald okkar í ríkum mæli til framkvæmdarvaldsins, til ráðherranna. Í vaxandi mæli er það þannig. Ég tala hér sem gamall ráðherra sem veit hvernig þetta gerist. Í vaxandi mæli er það þannig að embættismennirnir búa til frumvörpin og leggja rammann að löggjöfinni. Það er út af fyrir sig í ágætu lagi að þeir geri það. Þeir hafa sérfræðikunnáttuna til þess. Síðan kemur málið til kasta þingsins og þá er það auðvitað þingið sem á að fara gagnrýnum augum yfir frumvörpin sem frá framkvæmdarvaldinu koma, frá þessum ágætu embættismönnum. En þá gerist það aftur og aftur að þeir sem þingnefndirnar kalla til eru þessir sömu embættismenn. Það vakti ekki mikla gleði, minnist ég, þegar ég var formaður heilbr.- og trn. og hafnaði því í krafti þeirrar tignarstöðu  Í stuttu máli: Hér er lagt fram frv. sem brýtur í blað. Það hefur að vísu verið flutt mörgum sinnum en ég held að það sé þarfara nú en nokkru sinni fyrr. Ég hef í ræðu minni nefnt tvö dæmi, þar af eitt sem snertir þingið með sárum hætti og gerir það að verkum að þetta frv. kallar beinlínis á að þingið samþykki það nú á vorþinginu.

Herra forseti. Ég vil fyrst þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir að spá mér langlífi í pólitík og áframhaldandi þingsetu á næsta kjörtímabili. Ég veit að þetta er mælt af fullum heilindum og drengskap og þakka honum fyrir það. Hv. þm. fór hér enn einu sinni inn á framkvæmdir Alþingis og meinta óstjórn þeirra sem hér halda um stjórnvölinn. Hann talaði um endurbætur í Austurstræti, sem að vísu eru kannski ekki endurbætur heldur innrétting á nýju húsi, sem vissulega fóru langt fram úr áætlun. Ekki ætla ég að þræta fyrir það. Það er rétt sem hv. þm. segir, að fjárln. tók það upp hjá sér að rannsaka þetta mál. Ég held að það hafi nú aldrei komið neitt út úr því. En síðan sér hv. þm. ástæðu til að vega hér að forseta Alþingis, sem er því miður fjarstaddur, og velta ábyrgðinni af þessum framkvæmdum á hann og því sem þarna fór úrskeiðis. Ég vil mótmæla því. Ég tel að eins og um hnútana er búið þegar Alþingi og aðrar ríkisstofnanir eru að byggja þá verði menn að láta Framkvæmdasýslu ríkisins um þær framkvæmdir. Forseti Alþingis brást þannig við að hann bað Ríkisendurskoðun um að gera úttekt á hvað þarna hefði farið úrskeiðis. Ég ætla að biðja hv. þm., áður en hann tjáir sig oftar um þetta mál, að lesa þá skýrslu því að ábyrgðinni er þar ekki að stærstum hluta velt á forseta Alþingis heldur á þá stofnun sem hefur með framkvæmdir ríkisins að gera. Ég tel líka að það hafi verið hárrétt viðbrögð hjá forseta Alþingis þegar Alþingi fór út í nýbyggingu --- við erum að byggja hér Skálann svokallaða, fyrstu nýbyggingu Alþingis í tæpa öld. Þá réð Alþingi sér verkfræðing sem er þekktur að mikilli nákvæmni og skipulagshæfileikum sem fulltrúa sinn gagnvart þessu ágæta apparati, Framkvæmdasýslu ríkisins. Sá maður hefur staðið sig afskaplega vel og framkvæmdin er öll á áætlun og gengur mjög vel. Ég hlakka til að sýna hv. þm. og öðrum þingmönnum uppgjörið á því verki þegar því verður skilað, sem verður væntanlega á réttum tíma. Ég tel að viðbrögð forseta Alþingis hafi verið mjög markviss í þessum hremmingum í fyrra.

Herra forseti. Ég tek ábendingum hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar um fjarvist hæstv. forseta vel og ætla ekki að fjalla frekar efnislega um það tiltekna mál. Ég hygg hins vegar að þessi umræða sem á sér hér stað milli okkar tveggja sýni fram á nauðsyn þess að þingið ræði þessi mál með einhverjum hætti. Nú er það einfaldlega svo að í þessu tiltekna máli var, eins og hv. þm. staðfestir, farið langt fram úr fjárlögum af hálfu þingsins. Hvað þýðir það, herra forseti? Það þýðir að þingið braut lög. Það er svo einfalt. Hvernig gerðist það? Það liggur ekki ljóst fyrir. Ég hef aðra skoðun á því en ýmsir aðrir þingmenn, m.a. hv. þm. Guðjón Guðmundsson, og við því er ekkert að gera. En hvernig mundum við reyna að útkljá það hvor okkar hefur rétt fyrir sér? Væntanlega með því að rannsaka þetta mál. Hvað gerðum við þingmenn stjórnarandstöðunnar í því máli þegar skýrsla Ríkisendurskoðunar lá fyrir, með heldur þungum áfellisdómum í einstökum tilvikum? Við óskuðum eftir því að málið yrði tekið upp í fjárln. Meiri hluti fjárln. samþykkti það. Hvað varð um þá rannsókn? Herra forseti. Meiri hlutinn hér í þinginu sópaði því máli undir teppi. Þeirri rannsókn var aldrei lokið, eins og þeir hv. þm. í fjárln. sem hér eru staddir geta staðfest. Að því er varðar framtíð hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar er það einfaldlega þannig, eins og hann veit af samskiptum okkar í gegnum 11 ár, að ég hef ævinlega verið talsvert framsýnni en hann sjálfur hvað varðar hans pólitísku framtíð. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég hef spáð honum langlífi í pólitík langt umfram þær væntingar sem stundum hafa birst hjá honum sjálfum.

Herra forseti. Það verða létt spor út úr þinghúsinu í dag eftir þessa glæsilegu spádóma hv. þm. sem við vonum að sjálfsögðu báðir að rætist. En varðandi það að hv. þm. hafi aðra skoðun en ég og við sem höfum fjallað um þetta mál fyrir hönd forsn. þingsins þá finnst mér það svo sem ekki snúast um að hafa aðra skoðun. Mér finnst að þetta mál hafi verið rannsakað alveg í botn af Ríkisendurskoðun, sem er auðvitað sú stofnun sem við komum okkur upp til þess að taka á slíkum málum og finna út hinn eina stóra sannleika. Ríkisendurskoðun skilaði afskaplega vandaðri skýrslu um þetta mál, um framgang þess og hvað fór úrskeiðis. Af því eiga menn auðvitað að læra. Þarna fór margt úrskeiðis og það er sjálfsagt ýmsum að kenna. Hv. þm. segir að Alþingi hafi brotið lög með því að fara fram úr áætlunum en það er svolítið erfitt við það að eiga þegar Alþingi er gert að fela öðrum framkvæmd verksins, eins og núna er í Skálanum. Alþingi fékk ekki sjálft að sjá um þá byggingu, sem ég tel að hefði verið besti kosturinn, að Alþingi réði sér einfaldlega byggingarstjóra og sæi um þetta sjálft. Alþingi hafði ekki heimild til þess. Alþingi verður að leita til Framkvæmdasýslu ríkisins og ef eitthvað fer úrskeiðis þar þá er, eins og hv. þm. segir, Alþingi að brjóta lög og þá er það Alþingi að kenna. En er það sanngjörn gagnrýni? Ég segi nei. Ég ítreka að mér finnst viðbrögð hæstv. forseta Alþingis, Halldórs Blöndals, hafa verið hárétt í þessum hremmingum öllum. Það hvernig staðið er að framkvæmdum núna sýnir að menn lærðu af því sem úrskeiðis fór í fyrra. Menn standa öðruvísi að verki núna og ég er sannfærður, eins og ég sagði í fyrra andsvari mínu, um að forseti Alþingis mun geta borið höfuðið hátt þegar Skálinn verður gerður upp.

Herra forseti. Vegna þeirra aðstæðna sem við höfum nú báðir nefnt, þ.e. fjarvistar hæstv. forseta, ætla ég ekki að ræða frekar þann þátt sem að Alþingi snýr. En skýrsla Ríkisendurskoðunar um þetta tiltekna mál tók hins vegar á fleiri stofnunum en Alþingi. Ég tel t.d. að skýrslan hafi verið áfellisdómur yfir Framkvæmdasýslu ríkisins. Ég er reyndar á því að fram hafi komið þrjár skýrslur frá Ríkisendurskoðun á þeim tveimur árum sem ég sat í fjárln. sem höfðu að geyma ákaflega þunga dóma yfir þeirri stofnun. Ég tók það upp í fjárln. að við þyrftum með einhverjum hætti að kanna uppbyggingu þeirrar stofnunar, valdabygginguna innan hennar og boðleiðir, m.a. til að komast til botns í því hvað ylli þessum vandkvæðum. Það var auðvitað þannig að stofnunin mótmælti þessu harðlega sjálf eins og eðlilegt var. Við þessar kringumstæður hefði verið fullkomlega eðlilegt að nefnd á vegum þingsins hefði kannað þessi mál rækilega, komist að því hvað fór úrskeiðis og skilað því með einhverjum hætti frá sér. Það var t.d. ekki gert í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þar var bent á brotalamir en hún gekk alls ekki nógu langt í að skýra málið. Þingmenn hefðu sjálfir þurft að geta kannað þetta mál, rannsakað það og komist að niðurstöðu sem þeir hefðu sæst á. Ég var ákaflega ósáttur við það hvernig fjárln. og þar með þingið lauk afskiptum sínum af þessum skýrslum. Ég tel, alveg burt séð frá þeim þætti sem varðar húsnæði á vegum Alþingis, að það staðfesti það sem við höfum verið að segja við þessa umræðu. Það er nauðsynlegt að þingið fái tæki til þess að geta sinnt eftirlitshlutverki sínu. Það hefur ekki þau tæki í dag.

Virðulegi forseti. Ég kýs að leggja orð í belg varðandi þetta þýðingarmikla mál þó að félagar mínir í Samfylkingunni, Jóhanna Sigurðardóttir og Össur Skarphéðinsson, hafi gert því mjög góð skil í ræðum sínum. Í þeim orðaskiptum sem hér áttu sér stað fyrir stundu kom fram að hv. þm. Guðjón Guðmundsson var nokkuð viðkvæmur fyrir því sem honum fannst vera yfirlýsing um óstjórn í þinginu. Ég ætla ekki að blanda mér í þau orðaskipti. Ég ætla hins vegar að leyfa mér að hafa skoðun á því sem ég vil kalla óvilja stjórnarmeirihlutans til að nýta sér þau tæki sem þegar eru til staðar í þingsköpum Alþingis. Ég vil undirstrika hversu gífurlega mikilvægt er, á þeim tíma sem við erum að ræða mál sem snúast um að virkja lýðræðið og standa vörð um það, að það er þörf á því, virðulegi forseti, að hafa ákvæði í þingsköpum sem gefur þingmönnum rétt til að taka upp mál við tilteknar aðstæður eða að heimila nefnd að taka mál fyrir. Þau ákvæði eru til staðar en þó er ekki hægt að fá slíkt í gegn. Það eru dæmi um það og þau eru mörg. Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, fór yfir það að Samfylkingin hefur haldið opna fundi um lýðræðið þar sem fjallað hefur verið um ólíka þætti sem þurfa að vera í lagi til að við, með hönd á hjarta, getum sagt: ,,Hér er virkt lýðræði, Alþingi Íslendinga veitir framkvæmdarvaldinu gott aðhald og Alþingi Íslendinga hefur þau tæki sem þarf til þess að þrýsta á um að mál séu tekin með tilteknum hætti.`` Herra forseti. Af því að ég er að tala um óviljann til að nýta þau tæki sem til staðar eru þá ætla ég að vísa til greina sem eru í þingsköpum í dag. Þar ber fyrst og fremst að nefna 26. gr. en hún orðast svo, með leyfi forseta: ,,Heimilt er nefnd að eigin frumkvæði að fjalla um önnur mál en þau sem þingið vísar til hennar. Um slík mál getur nefnd gefið þinginu skýrslu, sbr. 31. gr.`` Önnur grein sem ég vil nefna er 19. gr., sem orðast svo: ,,Fundir nefnda skulu lokaðir öðrum en nefndarmönnum og starfsmönnum þeirra nema nefnd ákveði annað.`` Og það sem ég ætla hér að ræða byggist á þessum tveimur greinum í þingsköpunum. Hvað er það sem ég ætla að ræða? Eitt stærsta mál okkar samtíma, fíkniefnamálin, fíkniefnavandann. Ég var nýkomin á þing þegar jafnaðarmenn hófu að flytja tillögur í mörgum liðum um öll þau atriði sem taka þyrfti á til að geta hugsanlega afstýrt vandanum, um hvað þurfi að vera í lagi til að bjarga því sem bjargað yrði hjá þeim sem yrðu fíkniefnum að bráð. Fyrstu ár mín á þingi fóru fram miklar umræður á Alþingi um þessa hluti. Seinna reyndum við að efna til umræðu þar sem nokkrir ráðherrar væru viðstaddir og ræðutíma væri skipt á milli flokkanna. Við reyndum að höfða til þess að Alþingi ræddi sameiginlega, óháð flokkum, óháð stjórn og stjórnarandstöðu, þennan gífurlega unglinga- og æskulýðsvanda sem við er að stríða og það fjölskylduböl sem fíkniefnavandinn er. Við eina slíka umræðu lagði ég til, úr þessum ræðustól, að nefndir þingsins sem um þetta mál fjölluðu héldu sameiginlega opinn fund með því fólki sem vinnur að þessum málum á mismunandi stöðum og skiluðu skýrslu eða áliti til þingsins. Heimildirnar eru til staðar í þingsköpum. Þetta fékk góðar undirtektir í umræðu í þingsal enda hljómaði það vel og var gott mál. Hins vegar varð ekkert af þessu. Ég tók það upp í félmn. sem ég á þeim tíma átti sæti í og fékk ekki góðar undirtektir. Sem þingflokksformaður reyndi ég fyrir tveimur árum þá leið að skrifa bréf til þriggja formanna nefnda og óska eftir að þetta yrði gert, með skírskotun til þess að Alþingi ætti að vinna saman þvert á stjórn og stjórnarandstöðu, ekki síst þar sem sett hafði verið fram framkvæmdaáætlun um að Ísland yrði fíkniefnalaust árið 2002. Ég vek athygli á ártalinu, sem ég er að halda þessa ræðu núna. Ég fékk svarbréf frá formönnum allra nefndanna þar sem þessu var synjað án þess að málið væri tekið fyrir í viðkomandi nefndum. Ég sættist ekki á það svar. Sem þingflokksformaður stærsta stjórnarandstöðuflokks á Alþingi skrifaði ég á ný bréf til þriggja nefndarformanna og óskaði eftir að málið yrði tekið upp í nefnd með skírskotun til þess hversu þýðingarmikið mál þetta væri og mikilvægt að við þingmenn ynnum að því og áttuðum okkur á því með því að kalla til þá sem vinna í forvarnastarfinu og kljást við vandann eftir á til að leita svara við spurningunum: Hvar eigum við e.t.v. að setja meiri peninga? Hvar er pottur brotinn? Hvað getum við gert betur? Herra forseti. Enn í dag hefur ekki borist svar frá formönnum þessara þriggja nefnda við síðara bréfi þingflokksformanns í stærsta stjórnarandstöðuflokki á Alþingi. Þetta er óviljinn, herra forseti. Í þessu birtist tregðan til að Alþingi nýti þau tæki sem það hefur, greinar sem í eru þingsköpum Alþingis, til að verða virkt afl í þýðingarmiklum málum, ekki bara fyrir okkur heldur fyrir fjölskyldurnar í landinu. Tregða til að reyna saman að leiða til lykta mál, fara ofan í saumana á þeim, finna út hvar þurfi að gera betur, í hvað peningarnir fara og hvar þeir nýtast eða nýtast ekki. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu mína lengri. Þetta var innlegg mitt til að undirstrika þýðingu þess að þingsköpin séu nýtt þannig að Alþingi verði virkt afl. En það verður að vera þannig að þingmenn, líka þingmenn í stjórnarandstöðu, eigi möguleika á að gera þau ákvæði þingskapa virk í raun.

Herra forseti. Vegna samskipta þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og einstakra þingmanna hans við hæstv. forseta Alþingis, Halldór Blöndal, les ég eftirfarandi yfirlýsingu: ,,Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs lýsir miklum vonbrigðum með hvernig samskipti þingflokksins og einstakra þingmanna hans við forseta Alþingis Halldór Blöndal hafa þróast um skeið. Þrjá eftirtalda atburði ber hæst í þeim efnum frá undanförnum dögum: Fimmtudaginn 31. janúar sl. fór forseti Halldór Blöndal í forsetastól kl. 19.00 og frestaði fyrirvaralaust og án nokkura undangenginna tilrauna til að leita samkomulags, umræðum um þingsályktunartillögu þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um þjóðaratkvæðagreiðslu um framtíð hálendisins norðan Vatnajökuls. Þetta gerði forseti þó rætt hefði verið um að ljúka umræðunni á þeim degi og allt útlit fyrir að það tækist án þess að efna til kvöldfundar. Forseti hafði að engu óskir formanns þingflokksins um að æskilegt væri að ljúka umræðunni. Þriðjudaginn 5. febrúar þegar loks var fram haldið umræðum um fyrrnefnda þingsályktunartillögu gerðist það að 1. þingmaður Norðurlandskjördæmis eystra, Halldór Blöndal, sem jafnframt er forseti Alþingis veittist með ómaklegum og að mati þingflokksins ósæmilegum hætti að þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Voru þeir bornir þeim sökum að vinna ,,annaðhvort gegn betri vitund eða viljandi``, eins og þingmaðurinn kaus að orða það, gegn því að íslenska þjóðin gæti bætt sín lífskjör og að þingmennirnir og formaður flokksins sérstaklega stæðu á móti hagsmunum Austfirðinga. Miðvikudaginn 6. febrúar gerðist svo sá fáheyrði atburður að forseti Halldór Blöndal kaus að víta Ögmund Jónasson, formann þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, fyrir þær sakir að hafa reynt að koma málefnalegri leiðréttingu að í frammíkalli og síðan kallað fram í og sagt að forseti Alþingis þekkti vel til háttvísi. Getur hver dæmt fyrir sig hvort vítur hafi verið við hæfi af þessu tilefni borið saman við allar þær hörðu orrahríðir sem fram hafa farið og öll þau stóru orð sem fallið hafa á Alþingi undanfarna áratugi án þess að gripið hafi verið til þess að víta þingmenn. Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs telur mikilvægt að forseti Alþingis kappkosti jafnan að halda aðgreindum persónulegum stjórnmálaskoðunum sínum og ágreiningi við aðra þingmenn þeirra vegna og fundarstjórn sinni sem forseti Alþingis. Þingflokkurinn telur að forseti hafi farið offari í fundarstjórn sinni sl. miðvikudag og að ummæli formanns þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, Ögmundar Jónassonar, hafi fráleitt gefið tilefni til þess að vera vítt.``

Forseti hefur hlýtt á ályktun þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Sem kunnugt er er hæstv. forseti Alþingis, Halldór Blöndal, með fjarvistarleyfi í dag og getur þar af leiðandi ekki svarað þeim álitamálum sem hér eru vakin til umræðu og athugunar. Forseti, sem stýrir hér fundi, mun koma þessari ályktun rétta leið og mun hún verða tekin til umræðu á forsætisnefndarfundi eftir helgina.

Herra forseti. Ég lýsi vanþóknun á viðbrögðum Vinstri grænna í dag. Mér finnst það mjög mikið umhugsunarefni að störf hæstv. forseta Halldórs Blöndals skuli rædd að honum fjarstöddum. Hann er með fjarvistarleyfi í dag. Mér hefði þótt það stórmannlegra, ef þingflokkur Vinstri grænna vildi ræða þessi mál, að þau væru þá rædd að forseta viðstöddum. Ég verð að segja að þingmaðurinn sem í hlut átti hafði unnið til þess með frammíköllum að vera víttur skv. 89. gr. þingskapa. Mér finnst það vera að bíta höfuðið af skömminni að flytja yfirlýsingu af því tagi sem hér hefur verið gert í dag. Ég verð líka að viðurkenna að mig undraði að hér skyldu vera rakin önnur efni, bæði frá því í síðustu viku og eins í þessari, þar sem annars vegar var fundið að því að fundi hefði verið frestað um mál á fimmtudegi þegar ekki hafði verið um það rætt að þá yrði kvöldfundur. Það er alvanalegt í þinginu að svo sé staðið að málum og alls ekkert athugavert við það. Hins vegar verða þingflokkur og þingmenn Vinstri grænna, eins og við öll í þinginu, að sæta því að ekki sé víst að allir séu sammála málflutningi þeirra. Það er málfrelsi í þinginu og við höfum öll fullan rétt til að hafa skoðanir á málflutningi þeirra, jafnt hæstv. forseti Halldór Blöndal sem aðrir þingmenn í þessum sal. Ég lýsi fullkominni vanþóknun á því að þetta skuli tekið upp með þessum hætti í þinginu í dag.

Herra forseti. Ég vil aðeins leiðrétta þann misskilning að þessi yfirlýsing hafi verið lesin af okkar hálfu, þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, í því skyni sérstaklega að ræða hana. Þar sem yfirlýsingin og efni hennar varðar hins vegar störf þingsins og samskipti okkar við forseta Alþingis töldum við rétt að hún yrði lesin hér áður en hún yrði send fjölmiðlum. Að öðru leyti er þetta yfirlýsing, samþykkt sem þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hefur gengið frá á fundi, og hún er hér eingöngu til kynningar þingmönnum af okkar hálfu.

Herra forseti. Ég tek undir það að það er í hæsta máta óeðlilegt af hv. þingmönnum Vinstri grænna að koma með þetta mál inn á þingið vitandi að forseti þingsins hefur fjarvistarleyfi. Ég er alveg sannfærður um að hefði þingmaður komið upp í ræðustól til að gera athugasemdir við störf einstakra þingmanna Vinstri grænna að þeim fjarstöddum þá hefðu þeir eitthvað látið heyra frá sér. Ég lýsi megnustu andúð minni á þessum vinnubrögðum. Það er ekki drengilegt að haga sér svona.

Herra forseti. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt. Mér finnst óeðlilegt og ódrengilegt í alla staði að taka þetta mál upp þegar hæstv. forseti er fjarverandi og getur ekki brugðist við. Ég vil í öðru lagi líkja þessu við það þegar íþróttamenn eru reknir af leikvangi fyrir að hafa brotið leikreglur að mati dómara. Eins og oft má sjá og heyra bregðast þeir þá ókvæða við. Ég tel að svo hafi einmitt farið í því tilfelli sem hér er til umræðu. Það er mat dómara, þ.e. hæstv. forseta, að í þessum leik hafi viðkomandi þingmaður brotið reglur og til þess hefur forseti fullt vald. Að sumu leyti tek ég undir það sem hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir nefndi, að hv. þm. hefur e.t.v. unnið til þess að nokkru leyti því að það þekkja hv. þingmenn að fremstur allra er hv. þingmaður í því að trufla ræðumenn, þar sem hv. þm. situr á fremsta bekk, með óþarfa og á stundum óþægilegum frammíköllum. Það sem hæstv. forseti nefndi var að forsetastólnum var sýnd vanvirða þar sem forseti þingsins fékk ekki einu sinni tækifæri til að skýra mál sitt, skýra störf sín, fyrir ítrekuðum frammíköllum. Að því leyti tek ég undir með hæstv. forseta þingsins en tek undir það jafnframt að það er óviðeigandi að taka málið upp núna að fjarstöddum forseta. Dómur hans féll í þessu máli og ég vil lýsa því yfir að ég ber fullt traust til forseta þingsins, Halldórs Blöndals.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara í efnislega umræðu um þetta tiltekna mál en vil þó benda á að um það bil hálf öld er liðin síðan þetta átti sér stað síðast, að einhver tiltekinn þingmaður hafi verið víttur, þannig að kannski er vandmeðfarið að halda utan um þetta. Ég skil því hv. þingmenn Vinstri grænna mjög vel, að þeir vilji senda frá sér yfirlýsingu í kjölfarið. Nú vill bara svo til að hæstv. forseti þingsins er fjarverandi og því er kannski erfitt við þetta að eiga. En ég skil ósköp vel að þeir vilji bregðast við eins og skot. Eins og kom fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar voru hv. þm. ekki að leggja til að þessi yfirlýsing yrði rædd heldur er þetta yfirlýsing af þeirra hálfu vegna máls sem kom upp. Ég segi alveg eins og er að ég skil þá vel að vilja setja þetta fram. Það er að mörgu leyti óheppilegt að hæstv. forseti þingsins sé ekki viðstaddur en hins vegar er í sjálfu sér voðalega erfitt að vega og meta hvað ber að gera. Það er hálf öld síðan þetta gerðist síðast og það er ekki eftir neinu fordæmi að fara. Ég verð því að segja að það er ekki alveg viðeigandi, þegar hér er aðeins um yfirlýsingu að ræða, að menn komi upp og tjái sig líkt og ýmsir stjórnarliðar hafa gert í þessari umræðu.

Herra forseti. Ég vil segja það að marggefnu tilefni að ég tel að það sé ærin ástæða til að ræða það í þessum sölum með hvaða hætti hæstv. forseti Halldór Blöndal sinnir sínum störfum sem forseti og samskiptum hans við þingmenn. Ég ætla ekki að ræða það frekar nú vegna þess, eins og bent hefur verið á, að hann er ekki viðstaddur. En til er ég í þá umræðu og ég tel að hennar sé þörf. Ég vil hins vegar segja af þeim ummælum sem hæstv. forseti lét falla hér vegna frammíkalls hv. þm. Ögmundar Jónassonar að ég er þeirrar skoðunar að það hafi fráleitt gefið tilefni til þess að í fyrsta skipti í hálfa öld sé gripið til þingvítis. Ég vil líka segja það, herra forseti, að ég tel að sá háttur sem fylgdi þeim ummælum sem hæstv. forseti lét falla í aðdraganda frammíkalls hv. þm. hafi nú átt nokkra sök á því í hvaða tóni og með hvaða galsafengna hætti frammíkall hv. þm. Ögmundar Jónassonar var. Síðan vil ég líka segja það sem starfandi þingmaður hér að forsetadæmið er nú í nokkrum vanda statt því að það hlýtur auðvitað að eiga að láta gæta jafnræðis í þessum sölum. Og með hvaða hætti ætla menn hér að fara gagnvart frammíköllum, sem frekar hefur nú verið ýtt undir, að ég tel, af hæstv. forseta Halldóri Blöndal, eftir þetta? Við hverju eiga þingmenn að geta búist? Þetta er eitt af því sem hæstv. forseti verður í kjölfar þessa atburðar að skýra með einhverjum hætti fyrir þinginu. Þangað til eru menn hreinlega ekki vissir um hvað þeir geta leyft sér hér án þess að eiga þetta á hættu. Ég get sagt það alveg hreinskilnislega, herra forseti, að miðað það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson fékk hér yfir sig í kjölfar síns frammíkalls þá er ég ansi hræddur um það að ég og margir aðrir þingmenn höfum verðskuldað eitthvað slíkt en ekki fengið.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fara í efnislega umræðu um tilefni þessa máls en vil segja að ég get tekið undir orð hv. síðasta ræðumanns. Ég vil hins vegar segja varðandi yfirlýsingu Vinstri grænna að ég tel alls ekki við þá að sakast að hæstv. forseti Halldór Blöndal er ekki staddur hér í dag. Þeir hafa fullan rétt til þess að koma með yfirlýsingu af sinni hálfu.

Forseti vill að gefnu tilefni árétta að þessi umræða um fundarstjórn forseta, þar sem raunar er verið að fjalla um fundarstjórn forseta frá í gær en ekki í dag eins og venja er til, hefði strangt til tekið átt að heyra undir málaflokkinn athugasemdir um störf þingsins. Forseti heimilaði hins vegar að þessi yfirlýsing yrði lesin. Forseti vill minna á að það var ekki ætlan þeirra sem yfirlýsinguna fluttu að hér færi fram almenn umræða og biður því hv. þingmenn að stilla nú umræðu frekar í hóf en hitt í ljósi þess sem allir þingmenn hafa áréttað, að hæstv. forseti Halldór Blöndal sem stjórnaði fundi í gær og er hér til umræðu, er ekki hér í salnum og getur þar af leiðandi ekki tekið þátt í þessari umræðu.

Herra forseti. Það er sjálfsagt að verða við þeim tilmælum að stilla þessum umræðum í hóf og það er rétt ábending hjá hæstv. forseta að auðvitað eiga þessar umræður í sjálfu sér ekki heima undir liðnum um fundarstjórn forseta. Ég vil aðeins taka undir það sem hér hefur komið fram að mér hefði fundist eðlilegra að Vinstri grænir flyttu þessa yfirlýsingu á næsta þingdegi, þ.e. þegar hæstv. forseti verður viðstaddur. Það hefði verið betri svipur á því. Það sem rak mig í ræðustólinn var að útskýra það af hverju hæstv. forseti sleit fundi við umræðuna um Kárahnjúkavirkjun. Það var gagnrýnt í þessari yfirlýsingu að hann hefði slitið fundi klukkan sjö þegar enn voru nokkrir á mælendaskrá. Það hefur komið fram að ekki var gert ráð fyrir kvöldfundi þetta kvöld. Ég held að það hafi kannski verið annað sem vó þyngra. Klukkan sjö þetta kvöld hófst mikilvægur leikur í Evrópukeppninni í handbolta, leikur sem skar úr um það hvort Íslendingar kæmust í undanúrslit eða ekki. Og þó að einhverjum þyki það sjálfsagt léttvæg rök að stjórna fundum þingsins eftir því þá var það einfaldlega svo að þjóðin stóð öll á öndinni og fyrir þessu var gríðarlegur áhugi. Þótti einfaldlega rétt að gefa starfsmönnum Alþingis tækifæri á því eins og öðrum landsmönnum að eyða einni klukkustund í að horfa á þennan mikilvæga leik.

Herra forseti. Ég tek undir þau orð sem hér hafa verið sögð að það er auðvitað eðlilegra að ræða þessi mál þegar hæstv. forseti, Halldór Blöndal, er viðstaddur. Þetta form, þ.e. að veita vítur á þingmenn hefur lítið verið notað hér í þinginu og það er eðlilegt að það valdi því að menn ræði þessi mál. Það er óþægilegt og það er auðvitað mikil ókurteisi að kalla fram í þegar verið er að stjórna fundi. Það getur verið býsna óþægilegt bæði fyrir forseta og líka þingmenn. Eins og einn ágætur þingmaður segir hér gjarnan þá er meiri bragur á því að gera þetta með einhverjum öðrum hætti. En það vekur líka athygli mína að það er samhljómur núna með þingmönnum Samfylkingarinnar og Vinstri grænna. Þetta er í rauninni í fyrsta skipti í langan tíma sem þessi samhljómur heyrist. Ég vildi vekja athygli á þessu 

Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs um fundarstjórn forseta. Forseti áréttar það sem hann hefur áður sagt, að nefnd yfirlýsing sem og þær umræður sem hér hafa farið fram um þau mál sem hér hefur hæst borið í umræðu um fundarstjórn forseta, verða flutt inn á fund forsn., væntanlega næstkomandi mánudag, og munu verða gaumgæfð þar.

Herra forseti. Í annað sinn flyt ég till. til þál. um þjóðfána Íslendinga í þingsal Alþingis. Auk mín eru flutningsmenn hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, Guðjón A. Kristjánsson, Ólafur Örn Haraldsson, Árni R. Árnason, Gísli S. Einarsson, Karl V. Matthíasson, Kristján Pálsson og Katrín Fjeldsted. Tillögugreinin hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að í þingsal Alþingis skuli vera þjóðfáni Íslendinga.`` Herra forseti. Það má með sanni segja að það veki nokkra furðu þegar til þess er litið að síðan 1944 hefur þjóðfáni Íslendinga verið staðfestur sem slíkur en aldrei fengið innangengt inn í sjálft Alþingishúsið. Hér koma þúsundir manna á hverju ári, innlendir sem erlendir gestir, og hér ber ekki fyrir augu í þingsal eða í þinghúsinu þjóðfána Íslendinga. Ekki eru mörg ár síðan ég flutti þáltill. um endurskoðun um þjóðfána Íslendinga. Var það gert vegna þess m.a. að þjóðfáninn var orðinn ofverndaður og fólk var hætt að nota þjóðfánann með nokkrum hætti. Svo föst og skipulögð voru lög og reglur um fánann að fólk var nánast hrætt við að nota hann. Ég sendi hv. forsn. fyrir líklega tveimur árum svohljóðandi bréf sem ég vil vitna til, með leyfi forseta: ,,Það hefur vakið athygli mína þá í sjónvarpi birtast fréttamyndir af störfum erlendra þjóðþinga hve bakgrunnur þeirra er í forsetastól sitja er litríkur og áberandi. Að öllu jöfnu er þar áberandi þjóðfáni þess þings er mynd á skjánum birtist frá í bakgrunni eða til hliðar við forsetastól. Horfandi á hinn faststillta, litlausa myndramma sjónvarps frá Alþingi væru mikil blæbrigði og ásýnd önnur ef þjóðfáni Íslendinga væri sýnilegur við eða nærri forsetastól. Það yrði hinu háa Alþingi til sóma, sem og þjóðfána vorum til vegs og virðingar.`` Ég setti undir að ég vænti þess að hv. forsn. tæki vel á þessu máli. Langur tími leið og engin svör bárust svo að af því tilefni flutti ég þessa þáltill., eins og ég gat um áðan, sem nú er flutt í annað sinn, en fékkst ekki útrædd á síðasta þingi. Herra forseti. Ég hef rætt við við forsn. um þetta mál, þ.e. þann hæstv. forseta er hér situr og aðra en hæstv. forseta Halldór Blöndal. Ég held ég sé ekki að segja neitt sem ég má ekki segja, en þeir eru mjög hlynntir þessu máli.  Enn fremur hefur verið deilt mjög um það hvort skjaldarmerki Íslendinga ætti að vera utan á húsinu og þekkjum við alla þá sögu sem spannst af því þegar talað var um að það merki sem tilheyrði þá Danakonungi ætti að takast niður og setja ætti í staðinn upp skjaldarmerkið. En ekki hefur orðið af því og er það ekki heldur til umræðu hér. Það sem varð til þess að ég flutti þessa þáltill. er, eins og ég sagði áðan, að ég fékk ekki svör við þessu bréfi mínu. Þess vegna lagði ég fram þáltill. Í greinargerð sem fylgir þáltill. er m.a. vitnað í ræðu Sigurðar Eggerz fjmrh. sem gegndi störfum forsrh. 1. desember 1918 þegar Ísland varð fullvalda ríki. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Fáninn er tákn fullveldis vors. Fáninn er ímynd þeirra hugsjóna sem þjóð vor á fegurstar. Hvert stórverk, sem unnið er af oss, eykur veg fánans, hvort sem það er unnið á höfunum, í baráttunni við brim og úfnar öldur eða á svæði framkvæmdanna eða í vísindum og fögrum listum. Því göfugri sem þjóð vor er því göfugri verður fáni vor. Vegur hans og frami er frægð þjóðar vorrar.`` Ég segi aftur: Hvernig má það vera að innan veggja Alþingis þar sem rætt er um eflingu og vegsemd og gildi þingsins sjálfs skuli þjóðfáninn ekki hafinn til vegs og virðingar? Í tengslum við heimsóknir þjóðhöfðingja hingað til lands hafa birst fréttamyndir í sjónvarpi frá viðkomandi landi og þingi þar sem að öllu jöfnu er áberandi þjóðfáni landsins við forsæti eða ræðustól. Með lögum nr. 67/1998, um breyting á lögum nr. 34 17. júní 1944, um þjóðfána Íslendinga, voru heimildir til að nýta þjóðfánann rýmkaðar. Var það m.a. gert til að aflétta ofverndun íslenska þjóðfánans og stuðla að því að gera hann sýnilegri. Alla daga þá Alþingi starfar eru beinar útsendingar sjónvarps frá þingsal og verður ekki annað sagt en að mikil blæbrigði yrðu á sjónvarpsmynd og ásýnd önnur ef þjóðfáni Íslendinga væri sýnilegur við eða nærri forsetastól. Flutningsmenn telja það mjög við hæfi að þjóðfáni Íslendinga skipi veglegan sess í þingsal Alþingis. Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta mál og vísa til þess að þingmenn hljóta að fylgja þessu máli eftir og taka á svo þetta megi verða að veruleika. Segja má að yfir höfuð sé dálítið merkilegt að þurfa að flytja þáltill. um þetta sjálfsagða mál. Ég spyr aftur: Hvernig í ósköpunum má það gerast að á þjóðþingi Íslendinga skuli þjóðfáninn ekki vera innan dyra? Margir spyrja þessarar spurningar. Er þetta frá dögum ofverndunar þjóðfánans? Við sjáum nú að þjóðfáninn er kominn í flestar opinberar byggingar, í skóla o.s.frv. Nokkur ríkisfyrirtæki leggja sig fram um að flagga íslenska tjúgufánanum og meira að segja gekk fram af nokkrum blaðamönnum þegar fyrrverandi útvarpsstjóri gerði það til blæbrigða að flagga þjóðfánanum fyrir framan útvarpshúsið þegar útvarpsráð hélt fundi sína. Fjölmiðlar sáu fulla ástæðu til að gera grín að þessu. Það er með ólíkindum. Herra forseti. Með tilvísun til 23. gr. þingskapa Alþingis vil ég leggja til að þessari þáltil. verði vísað til síðari umræðu án þess að málið fari til þingnefndar. Í 23. gr. þingskapa Alþingis segir m.a. svo, með leyfi forseta: ,,Til fastanefnda getur þingið vísað þeim þingmálum sem lögð eru fram og þörf þykir að nefnd íhugi.`` Þetta mál var lagt fyrir allshn. er ég flutti það síðast og þar var leitað margra umsagna. Herra forseti. Ég tel að engir séu betur fallnir til að veita þessu máli umsögn en alþingismenn sjálfir og það gera þeir með atkvæðagreiðslu. Því óska ég eftir, virðulegi forseti, að málið fái þá meðferð að því sé vísað til síðari umræðu án þess að ganga til nefndar.

Herra forseti. Það mál sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson flytur með tilstyrk nokkurra þingmanna Samfylkingarinnar, ef ég man rétt, er prýðilegt mál og ég held að það sé ágætt að með þessum hætti sé þjóðfáninn hafinn til vegs í þinghúsinu. Ég er þeirrar skoðunar að eftir því sem tímanum vindur fram muni tengsl Íslands við útlönd aukast. Við verðum á næstu árum og áratugum í æ ríkari mæli þátttakendur í alþjóðlegum samtökum og jafnvel í Evrópusambandinu. Ég tel að við þær aðstæður sé heppilegt að menn ýti líka undir það sem þjóðlegt er og einkennir okkar litla land. Herra forseti. Ég kem hingað vegna þess að hv. þm. sagði að hann ætlaði ekki að leggja til að málinu yrði vísað til þingnefndar. Þá velti ég fyrir mér að hér fyrir aftan mig situr þingmaður sem gegnir embætti hæstv. forseta. Það er forsn. í þessu húsi sem ræður fyrir störfum þingsins. Ég spyr hv. þm. Guðmund Hallvarðsson: Er þetta mál þannig vaxið að það sé algjörlega nauðsynlegt að flytja um það þingmál? Mundi ekki hv. þm. nægja að skrifa bréf til forsn. og fara þessa á leit við hana?

Herra forseti. Vegna þess sem hér kom fram í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar vil ég vísa til þess sem ég sagði, og kemur fram í texta þáltill., þ.e. í greinargerðinni, að ég hef sent bréf þar sem ég lagði þetta til. Ég byrjaði á því að senda bréf til hv. forsn. og óskaði eftir því að þetta yrði gert. Það varð ekki og ég fékk heldur ekki svör við bréfinu. Var ég ekki að deila á neinn vegna þess enda ber þeim engin skylda til þess. En af þeim sökum, þ.e. að bréfinu var ekki svarað, fór ég með þetta hér inn í þingsal sem þáltill.

Herra forseti. Ég bið hv. þm. mikillega afsökunar á því að hafa ekki hlustað nægilega vel á mál hans. Nú er það þannig að ég hlusta alltaf vel og hef alltaf gert þegar þessi hv. þm. talar, allar götur frá því við komum saman á þing og hv. þm. háði miklar höggorrustur við einn af kollegum okkar sem nú er ekki lengur hér í þessum sölum, hv. þáv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, m.a. um málefni sjómanna og annað slíkt. Ég þakka hv. þm. fyrir svörin. Það má virða það við hann að hann sýnir mikið jafnaðargeð yfir því að hv. forsn. hefur ekki fyrir því að svara bréfi þingmanns. Aldrei mundi mér koma til hugar, herra forseti, að svara ekki bréfum sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson sendi mér.  Herra forseti. Ég lýsi undrun minni á þessu og tek undir það með hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni að hér er mikil nauðsyn á að menn stilli saman byssur sínar til að komast yfir þá sem í vegi hafa staðið til þessa. En ég vil ekki leggja þá sök við neins manns dyr eða neinnar nefndar og allra síst forsn. fyrst hv. flutningsmaður er fullur af þessu jafnaðargeði og í þessum mikla sáttahug, enda sýnist mér að allt bendi til þess að hann muni hafa hér mikinn sigur.

Herra forseti. Þessi tillaga er stutt og gagnorð: ,,Alþingi ályktar að í þingsal Alþingis skuli vera þjóðfáni Íslendinga.`` Þetta er með allra stystu þáltill. sem maður sér og í stíl við tillöguna skal ég vera stuttorður. Ég vil aðeins lýsa stuðningi við hana. Ég hef oft rætt þetta við hv. þm. sem hefur sýnt þessu mikinn áhuga og fylgt þessu eftir af mikilli þrautseigju árum saman og ég hef jafnan verið honum sammála. Hann hefur talað fyrir þessu við þingmenn og hann hefur talað fyrir þessu við forsn. eins og hér kom fram og skrifað forsn. bréf sem hann hefur ekki fengið svar við. Þó að hann hafi kannski ekki fengið formlegt svar vissi hann um afgreiðsluna að það hefur ekki verið einhugur í forsn. um þetta mál. Ég hef verið hv. þm. mjög sammála og finnst þetta hið besta mál. Við erum auðvitað stolt af þinginu okkar. Hingað kemur mjög mikið af gestum á hverju einasta ári. Það er nefnt í greinargerð með tillögunni að hér komi margir erlendir þjóðhöfðingjar. Því má bæta við að hingað kemur urmull af öðru fólki, bæði erlendum stjórnmálamönnum, ferðamönnum og mjög mikið af Íslendingum. Hingað koma mörg þúsund manns á hverju einasta ári og fá góða leiðsögn um þetta hús. Við erum stolt af húsinu og höfum hér fólk sem er sérhæft í því að leiða fólk um sali og sýna það sem fyrir augun ber. Ég er sammála hv. þm. um að okkar fallegi þjóðfáni mundi prýða þingið. Alþingismenn hafa í gegnum tíðina verið afskaplega íhaldssamir á þingsalinn. Þeir sem hér hafa stjórnað ferðinni, forsetar þingsins, hafa ekki verið mikið fyrir að vera hér með eitthvert punt eða glans sem er ágætt. Ef við litumst hér um gefur að líta fallega mynd af Jóni Sigurðssyni. Hvað er svo annað sem prýðir salinn fyrir utan málninguna? Það eru þessar tvær atkvæðatöflur hérna hvor á sinni hlið  Ég tel að afskaplega vel færi á því, eins og segir í greinargerð þessarar tillögu, að hafa þjóðfánann hér og ég mundi vilja hafa hann að baki forseta. Héðan er öllum þingfundum sjónvarpað. Forsetapúltið blasir við og þessi ljóta gráa gardína bak við forsetann. Ég tel að þar ætti fáninn að vera. Hann mundi prýða þingsalinn og hann mundi gera okkur enn stoltari en við erum af þessum þingsal og þessu þinghúsi. Ég styð því eindregið þessa ágætu tillögu hv. þm.

Forseti vill þakka það hrós sem forsn. hefur fengið og mun koma því á framfæri. Það er óvenjulegt að forsn. skuli fá hrós í þingsalnum en að þessu sinni ætla ég að koma því á framfæri.

Forseti. Það var aðeins verið að hrósa útliti forseta.


            

Herra forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessarar stuttu og markvissu þáltill. Ég tel að það væri Alþingi til sóma ef þjóðfáni Íslendinga skipaði veglegan sess í þessum sal, og þarf ekki að hafa mörg fleiri orð um efni tillögunnar. Hún er afar stutt og hnitmiðuð. Ég vil bara þakka hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni fyrir að hafa komið með þessa tillögu inn í salinn og flutt hana hér. Ég vona að hún fái jákvæða meðferð og að meiri hluti þingmanna greiði henni atkvæði sitt. Ég tek undir þá málsmeðferð sem 1. flm. lagði til, þ.e. að tillagan gangi ekki til neinnar nefndar heldur gangi eingöngu til atkvæða hér.

Virðulegi forseti. Það var sjálfsagt á sínum tíma hjá hv. flutningsmanni að leggja til að slakað yrði á of ströngum kröfum um meðferð fánans, sem þegar hefur verið gert. Það má auðvitað ekki ganga í öfgar út og e.t.v. er engin þörf á að apa eftir það atferli í kringum þjóðfána sem við sjáum t.d. í Bandaríkjum Norður-Ameríku og í Frakklandi og sjálfsagt í fleiri ríkjum þar sem engin nýlunda er að fánanum og hann er svo sem eins og hvurt annað götuskraut sem ekki vekur athygli þegar honum er flaggað. Hins vegar er þessi tillaga alveg prýðileg og ber þar til það sem hér hefur verið nefnt að farið er í kjölfar forseta Íslands og að óskum hans um aukna virðingu og rækt við þjóðfánann. Alþingismönnum og Alþingi ber hlusta á forsetann þegar hann tekur til máls um slíka hluti enda er hann eins konar handhafi fánans. Ein af fáum stjórnarathöfnum forsetans er raunar að setja um fánann tilteknar reglur. Síðan hefur hv. þm. Össur Skarphéðinsson bent á hin auknu alþjóðlegu tengsl og hver veit nema svo færi að greina þyrfti myndir í sjónvarpi frá íslenska þinginu, sem sendar væru út um víða veröld, frá öðrum þingum svo sem eins og Bandaríkjaþingi eða franska þinginu eða öðrum merkilegum þingum, með því að menn sæju það í svip og sjónhending að hér er um hið merka ríki íslenska lýðveldið að ræða. Vera kann að hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni verði líka að þeirri ósk sinni að Evrópusambandsfáninn verði við hliðina á okkur, réttu megin við þennan pall samkvæmt fánalögum og mundi þá verða enn meiri prýði í þinghúsinu. Ef menn vilja vera fljótir að afgreiða málið er sjálfsagður endir á þessu sá að við sættum okkur núna við að forseti geri ofurlítið fundarhlé og nái í fánann, setji hann hér til hliðar við þingpallinn og ljúki þar með þessu máli farsællega. Mætti þá um það hafa þann orðskvið að þegar kötturinn er fjarri leiki mýsnar sér.

Herra forseti. Ég fagna fram kominni þáltill. og mun ég styðja hana. Ég tel að með því að þjóðfáni okkar verði í þingsal verði umgjörð um ræðustólinn hátíðlegri og mundi það verða til að auka virðingu þingsins. Síðari ár höfum við Íslendingar verið að tengjast í auknum mæli alþjóðaviðskiptum, bæði með vöru og þjónustu. Í því sambandi er jafnframt afar mikilvægt að hafa íslenska fánann ávallt með í för. Mig langar að vitna í ræðu hv. flm. þáltill., Guðmundar Hallvarðssonar. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Danir hafa t.d. tekið mjög upp þann sið að nota fánann til þess að auðkenna útflutningsvöru sína.`` Þessu hef ég einmitt veitt athygli á ferðum mínum erlendis, að Danir hafa notað fána sinn hvarvetna þar sem þeir flytja út vörur, hvort sem um er að ræða matvöru, tæknibúnað eða tæki, að ég tali ekki um þegar þeir koma á alþjóðlegan vettvang í íþróttastarfi. Þetta hefur orðið til þess að danski fáninn er þekktur víða um heim og vörur þeirra. Ég tel að með því að við tökum þann sið upp að hafa þjóðfánann í þingsal kennum við okkar ágætu þjóð að meta fánann okkar og kennum þeim sem hafa með útflutning og sölu á vörum og þjónustu að gera að fáninn þarf að vera með í för, ekki síður hér en í Danmörku. Ég vona að þetta verði góð áminning einmitt til þessara aðila þegar þeir sjá fánann okkar í sjónvarpi við hliðina á þessum ræðustól.

Herra forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem hér hafa tekið til máls með svo jákvæðu hugarfari sem raun ber vitni. Ég þakka fyrir það. Eins og ég gat um í upphafi máls míns og hv. þm. Kjartan Ólafsson kom líka inn á þekkjum við öll danskar vörur af danska fánanum sem varan er jafnvel vafin í. Með þeim breytingum sem gerðar voru á þjóðfánalögunum, sem ég talaði um áðan, bregður svo við að íslenskum framleiðendum er heimilt að nota þjóðfánann sem merki á vöru sína. Ég spurði hæstv. forsrh. á síðasta ári hve margir íslenskir framleiðendur hefðu leitað til forsrn. eftir heimild til að nota fánann sem merkingu á framleiðsluvörur sínar. Í ljós kom að það var enginn. Það er líka dálítið merkilegt að þegar ég flutti þáltill. um rýmkun laga til notkunar þjóðfánans, einkum vegna framleiðsluvara okkar Íslendinga, lagði hæstv. forsrh. fram tillögu um að jafnframt yrðu skjaldarmerkinu sett lög sem ekki voru til áður. Eitt fyrirtæki hér á landi sem selur vatn hafði notað íslenska skjaldarmerkið á umbúðir sínar og hafði fengið til þess leyfi frá fyrrv. forsrh. Leyfið gildir enn því að ekki er hægt að afturkalla það þó að nú séu komin lög um skjaldarmerki Íslands. Því kemur mér ákaflega spánskt fyrir sjónir --- ég hef reyndar ekki gert athugasemdir við það --- að íslenska Landhelgisgæslan er komin með nýtt skjaldarmerki sem mér persónulega finnst afbökun á því íslenska þrátt fyrir að lög um skjaldarmerki Íslendinga séu frágengin og klár. En það er önnur saga. Við erum stolt þegar við sjáum Íslendinga hampa íslenska fánanum á Ólympíuleikunum eins og kom fram í umræðunni áðan varðandi handknattleik Íslendinga á erlendri grund þar sem þjóðin öll fylgdist með. Ég held að enginn hafi verið ósáttur við að horfa á fjöldann allan veifa íslenska fánanum þegar myndavélinni var beint upp í áhorendastúkuna. Ég held að það hafi ekki verið til lasts, það var mjög ánægjuleg sjón. Það er rétt eins og kom fram áðan hjá hv. þm. Kjartani Ólafssyni, og í ræðu minni á sínum tíma, að þetta vakti athygli. Það vekur líka eflaust athygli ykkar ef þið hugsið um það. Ef þið farið inn í verslun og kaupið vöru sem merkt er þjóðfána munið þið kannski eftir þjóðfánanum frekar en umbúðunum eða öðru um vöruna ef hún hefur reynst vel. Þetta var nú aðeins útúrdúr. Ég endurtek þakkir mínar til þingmanna sem svo jákvætt hafa tekið undir þessa þáltill. Ég trúi ekki öðru en að hv. forsn. taki málið til afgreiðslu og samþykki afgreiðslu málsins með þeim hætti sem ég óska hér eftir, að málið fari ekki til nefndar heldur beint til síðari umræðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á barnalögum, nr. 20/1992. Tilgangur þessa máls er að bæta úr þeim ágalla á barnalögum að einungis móðir og barn geti átt aðild að barnsfaðernismáli. Mál þetta var áður flutt á 125. þingi og þá var 1. flm. hv. þm. Össur Skarphéðinsson en hann er flm. þessa frv. ásamt þeirri sem hér stendur og hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni og Einari Má Sigurðarsyni. Frá því að þetta mál var fyrst flutt hafa verið gerðar á því lítillegar breytingar í kjölfar þess að haldið var málþing um efni frv. á Kornhlöðuloftinu í fyrra og einnig að út kom rannsóknarverkefni sem unnið var af mannréttindahópi samtaka evrópskra laganema á Íslandi og Mannréttindaskrifstofu Íslands. Skýrsla um það verkefni er fylgiskjal með frv. í þeirri mynd sem það er í dag en rannsóknarverkefnið nefndist ,,Pater est -- aðild þriðja manns að véfengingarmáli``. Þeir sem unnu það verkefni voru laganemarnir Bergþóra Ingólfsdóttir, Dýrleif Kristjánsdóttir, Edda Björk Andradóttir, Guðríður A. Kristjánsdóttir, Gunnhildur Pétursdóttir, Marín Ólafsdóttir og Sigríður Anna Ellerup. Eins og ég sagði áðan, herra forseti, er tilgangur þessa máls að bæta úr þeim ágalla á barnalögum að einungis móðir og barn geti átt aðild að barnfaðernismáli. Hæstiréttur Íslands kvað upp þann dóm 18. des. árið 2000 að þessi ágalli í barnalögum bryti í bága við 70. gr. stjórnarskrárinnar. Þess vegna er orðið mjög brýnt að þær lagabreytingar sem lagðar eru til í þessu frv. verði að lögum. Faðerni barna er ákvarðað með fernum hætti samkvæmt núgildandi lögum. Í fyrsta lagi verða börn sem fæðast í hjúskap foreldra sjálfkrafa börn eiginmanns. Hér gildir svokölluð faðernisregla eða ,,pater est``-reglan sem byggist á því að svo sterkar líkur séu fyrir því að barnið sé getið við samfarir konunnar við eiginmann sinn að gengið er út frá því sem reglu. Reglan er því öðrum þræði hagkvæmnisregla en hún miðar einnig að því að vernda barnið og fjölskylduna í heild meðan þau sjálf vilja una við niðurstöðu reglunnar. Í öðru lagi nær reglan einnig til barna sambýlisfólks þegar foreldrar búa saman við fæðingu barnsins en er þó bundin því skilyrði að móðir hafi lýst mann föður. Í þriðja lagi verður barn sem fæðist utan hjónabands eða sambúðar feðrað með faðernisviðurkenningu þess manns sem móðir kennir föður þess. Í fjórða lagi verður barn fætt utan hjónabands eða sambúðar feðrað með dómi í faðernismáli gangist maður sem móðirin hefur lýst föður barns ekki við faðerninu. Mikilvægustu réttarheimildina á sviði feðrunar barna er að finna í barnalögunum, nr. 20/1992, en þau eru jafnframt mikilvægasti lagabálkurinn á sviði barnaréttar. Barnalögin frá 1992 leystu af hólmi barnalög, nr. 9/1981, sem voru fyrstu sinnar tegundar hér á landi. Fyrir árið 1981 giltu lög nr. 57/1921, um afstöðu foreldra til skilgetinna barna, og lög nr. 87/1947, um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna. Með barnalögum frá 1981 varð mikil breyting á réttarstöðu barna á Íslandi. Stigið var stórt skref í þá átt að afnema mismuninn á milli skilgetinna og óskilgetinna barna og var jafnframt leitast við að jafna félagslega stöðu barna með ákvæðum um framfærslu þeirra. Fyrir gildistöku laganna frá 1981 áttu börn ekki sjálfstæðan rétt til umgengni við feður sína né áttu feður rétt til umgengni við börn sín. Það var því fyrst árið 1981 sem börn á Íslandi öðluðust sjálfstæða réttarstöðu gagnvart foreldrum sínum án tillits til stöðu þeirra. Með lögunum frá 1992 var sjálfstæð réttarstaða barns gagnvart foreldrum sínum styrkt, réttarstaða barna varð hin sama án tillits til hjúskaparstöðu foreldra og gengið enn lengra í þá átt að jafna stöðu foreldra með því að styrkja réttarstöðu föður. Árið 1989 samþykkti allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samning um réttindi barnsins. Hann var staðfestur fyrir Íslands hönd árið 1990. Markmið hans er að vernda börn í heiminum og byggist hann á því að börn hafi hvorki þroska til að skilgreina þarfir sínar né fylgja eftir réttindum sínum og þess vegna verði aðrir að gera það fyrir þau. Samkvæmt samningnum skulu börn hafa sjálfstæð réttindi óháð vilja foreldra eða annarra forráðamanna. Í íslenskum rétti er ekki að finna ákvæði sem skyldar móður til að feðra barn sitt og karlmaður sem telur sig vera föður að barni hefur engin bein lagaúrræði til að fá skorið úr um hugsanlegt faðerni barns ef móðirin lýsir hann ekki föður. Þó má lesa úr barnalöggjöfinni þau grundvallarsjónarmið að ekki sé einungis æskilegt að börn verði feðruð heldur einnig að þau verði réttilega feðruð. Það birtist m.a. í því að ákveði móðirin að feðra ekki barn sitt öðlast hún ekki rétt á barnalífeyri samkvæmt almannatryggingalögum. Öðru máli gegnir ef móður tekst ekki að feðra barn sitt þrátt fyrir tilraunir til þess. Þá öðlast hún rétt til greiðslu barnalífeyris frá hinu opinbera en hún þarf að leggja fram gögn um að sér hafi ekki tekist að feðra barnið. Þá miða mörg ákvæða barnalaganna að því að niðurstaðan í faðernismálum leiði til rétts faðernis, þ.e. að sá maður sem lagði til sæði sem náði að frjóvga egg móðurinnar verði ákvarðaður faðir barnsins. Þannig eru gerðar strangar form- og hæfiskröfur til faðernisviðurkenningar svo sem í reglum um lögræði sem varða aldur og andlegt hæfi. Komi í ljós að fleiri en hinn lýsti faðir hafi haft samfarir við móður á líklegum getnaðartíma barnsins er ekki tekið mark á viðurkenningu heldur verður að höfða mál. Reglur um málsmeðferð barnsfaðernismála mótast einnig af því að faðir og barn hafi hagsmuni af því að niðurstaðan leiði til þess að kynfaðir verði jafnframt faðir að lögum. Hið opinbera hefur og hagsmuni af feðrun barns. Barnalöggjöfin byggist á því meginsjónarmiði að barn hafi sjálfstæða réttarstöðu gagnvart foreldum og öðrum og sama gildir um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þessi réttindi barnsins geta verið lagaleg, félagsleg, efnahagsleg og menningarleg. Reglurnar miða að því að koma til móts við þarfir barnanna og þjóna hagsmunum þeirra. Þegar hagsmunir barns rekast á hagsmuni annarra, t.d. foreldra, skulu hagsmunir annarra víkja en hagur og þarfir barnsins ávallt sitja í fyrirrúmi. R. Jóhannesdóttir) : Samkvæmt íslenskum lögum og alþjóðasamningum eiga börn rétt til verndar og umönnunar foreldra sinna. Um leið og slík réttindi eru virt er sú skylda lögð á herðar foreldrum að þau gegni þessum uppeldisskyldum. Í skyldunni felst að tryggja barni öryggi, sjá fyrir líkamleg um þörfum þess, sýna barni umhyggju og nærfærni og sjá til þess að barnið fái menntun í samræmi við hæfileika og áhugamál. Því má segja að réttur barnsins til umönnunar kynföður síns sem vill taka þátt í uppeldinu sé sjálfstæður réttur þess. Lagarök þessa sjálfstæða réttar eru byggð á sálfræðilegum og félagslegum viðhorfum, svo sem þörfinni til að þekkja réttan uppruna sinn og nauðsyn persónulegra tengsla við sína nánustu sem er mikilvægt fyrir mótun sjálfsímyndar og almennan þroska barnsins. Í 1. mgr. 7. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna segir að börn eigi rétt á að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra. Ljóst er að börn hafa og fjárhagslega hagsmuni af réttri feðrun. Fyrir utan framfærslu föður njóta þau erfðaréttar eftir föður og föðurfrændur og þau geta öðlast skaðabótarétt fyrir missi framfæranda og lífeyrisréttindi við lát foreldris. Í réttarvitund almennings er krafan um jafnan rétt einstaklinga orðin sjálfsögð og hefur náð að lita innviði samfélagsins. Þetta hefur speglast í löggjöf Vesturlanda. Þannig hefur réttarþróun miðað að því að jafna stöðu íslenskra barna án tillits til ytri aðstæðna, svo sem hjúskaparstöðu foreldra. Þróunin hefur einnig mætt kröfunni um að jafna beri stöðu foreldra gagnvart börnum sín með því að styrkja réttarstöðu föður, t.d. þegar óvígðri sambúð var jafnað við hjúskap við feðrun. Það gerðist einnig með lögfestingu réttar föður til umgengni við óskilgetið barn sitt. Þá hefur löggjafinn leitast við að jafna stöðu foreldra í ágreiningsmálum um forsjá og lögfest reglu um sameiginlega forsjá. Því er réttarstaða feðra í faðernismálum í hrópandi andstöðu við almenna réttarvitund og eðlilega þróun í jafnréttismálum á Íslandi. Hagsmunum föður af því að hafa samskipti við barn sitt verður að öllu leyti jafnað við hagsmuni móður. Því er það andstætt lögum nr. 97/1995 sem kveða á um að allir skuli jafnir fyrir lögum án tillits til kynferðis. Það er einnig í andstöðu við 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 97/1995, og alþjóðasamninga á sviði jafnréttismála, sbr. 8. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu, nr. 62/1994, þar sem kveðið er á um rétt manna til friðhelgi einkalífs, fjölskyldu, heimilis og bréfaskipta, og í 14. gr. sömu laga er mælt fyrir um að þessi réttindi skuli tryggð án nokkurs manngreinarálits, svo sem vegna kynferðis. Í 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 97/1995, er kveðið á um að menn skuli almennt eiga rétt á að bera mál sín undir dómstóla. Takmörkun á aðgangi þeirra sem telja sig vera feður barna að dómstólum landsins gæti því verið í andstöðu við regluna sem tryggir aðgang manna að dómstólum. Þetta er einmitt í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar 18. des. árið 2000, þ.e. að sá ágalli væri á barnalögunum og að því leyti stæðust þau ekki 70. gr. stjórnarskrárinnar. En feður eiga rétt á að fá úrlausn mála um hagsmuni sína, hvort sem er í einkamálum eða sakamálum. Rétturinn er einnig tryggður í mannréttindasáttmála Evrópu sem hefur verið lögfestur hér í heild og alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Fjölskyldumynstrið hefur breyst ört á síðustu árum og í sífellt fleiri fjölskyldum er aðeins eitt foreldri ásamt barni eða börnum. Nú eru einstæðir foreldrar orðnir 8.665 og fara þeir með forsjá 12.479 barna. Árið 1996 fæddist 2.181 barn í sambúð foreldra en 445 börn utan sambúðar eða hjúskapar. Feðrun 2.626 barna ákvarðaðist því við faðernisviðurkenningu, dóm eða á grundvelli faðernisreglunnar eftir að móðir hafði lýst tiltekinn mann föður að barni. Kjósi móðirin að feðra ekki barn sitt er maður sem telur sig vera hinn rétta kynföður varnarlaus, hann getur ekki aðhafst og verður að una algjöru forræði móður. Hér hefur verið bent á að reglur barnalaga miða að mörgu leyti að því að kynfaðir verði jafnframt faðir að lögum, en það er einnig stefna laganna að það gerist með sem minnstri röskun fyrir móðurina. Í seinni tíð hefur faðernismálum fækkað mjög og koma þar til örar framfarir í vísindum og tækni við rannsóknir í mannerfðafræði. Niðurstaða slíkra rannsókna kemst svo nálægt því að staðreyna rétt faðerni að nær öruggt er að dómari legði hana til grundvallar í dómi sínum. Þegar niðurstaða er fengin kemur viðurkenning oftast í kjölfarið og er dómsmál því óþarft eða fellur niður ef það hefur þegar verið höfðað. Því er vart um að ræða verulega röskun og óþægindi fyrir móður af málarekstrinum. Þá er og ólíklegt að kostnaður ríkisins af rekstri faðernismála verði mikill þótt lögbundin gjafsókn haldist hjá sóknaraðilum án tillits til þess hver höfðar málið. Hið opinbera hefur og fjárhagslega hagsmuni af því að barn verði feðrað. Reglu sem felur í sér slíka mismunun kynjanna og stríðir gegn almennri réttarvitund ætti að leiðrétta til samræmis við breyttan tíðaranda. Þótt mál af þessu tagi hafi í raun ekki verið mörg felur fjöldi þeirra barna sem feðruð eru að undangenginni yfirlýsingu móður í sér hættu á að slík mál komi upp og vert er að koma í veg fyrir það. Þá er fjöldi ágreiningmála ekki mælikvarði á tíðni tilvika því að búast má við því að einhverjir gefist upp og leiti ekki réttar síns þegar í ljós kemur að þeir eiga ekki aðgang að dómstólum til að fá skorið úr réttindum sínum og skyldum. Eins og ég gat um í upphafi máls míns fylgir í fylgiskjali skýrsla um rannsóknarverkefni sem mannréttindahópur samtaka evrópskra laganema vann í samvinnu við Mannréttindaskrifstofu Íslands. Í þessari skýrslu koma fram mun ítarlegri rök fyrir því að þessi lagabreyting verði gerð. Þar eru tekin ýmis dæmi og samanburður við löggjöf í nágrannalöndum okkar. Í niðurstöðum þessa rannsóknarverkefnis kemur fram að mikilvægt sé að gera þá lagabreytingu sem lögð er til í þessu frv. Fyrsta frv. sem gerði ráð fyrir slíkri breytingu og lagt var fram hér á 125. þingi einmitt eitt af þeim skjölum sem þessi hópur hafði til hliðsjónar við vinnu sína. Einnig kemur fram að með því að veita þriðja manni ekki aðild að vefengingarmáli sé verið að brjóta gegn þeim grundvallarmannréttinum barns sem getið er um í 7. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðann, þ.e. að börn eigi rétt á að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra. Með því er jafnframt komið í veg fyrir að barnið fái að kynnast fjölskyldu föður síns og á þann hátt er einnig hægt að loka fyrir öll samskipti föður og barns. Eins og kom fram í máli mínu áðan geta börn haft fjárhagslega hagsmuni af feðrun en þau geta einnig haft aðra hagsmuni, t.d. þá að koma í veg fyrir skyldleikagiftingar og sömuleiðis nauðsynlega þekkingu sem hægt er að ná fram á sviði læknavísinda, en í læknismeðferð ýmiss konar er nauðsynlegt að börn viti hverjir þeirra kynforeldrar eru til að auka möguleika á lækningu við alvarlegum sjúkdómum sem byggja á skyldleika, svo sem við merg- og líffæraflutning. Sömuleiðis tengjast margir sjúkdómar erfðum og getur vitneskja um þær mögulega verið fyrirbyggjandi eða stuðlað að fyrirbyggjandi aðgerðum. Það er því verið að kasta hagsmunum barna fyrir róða þegar aðild þriðja manns er útilokuð að vefengingarmáli. Ég ætla ekki að fara í gegnum alla þessa skýrslu, herra forseti. Hún er fylgiskjal með þessu frv. og er mjög fróðleg lesning fyrir þá sem hafa áhuga á réttindum þriðja aðila, þ.e. föður til að sækja rétt sinn í málum sem þessum. En það verður að líta á það sem eðlilega þróun í jafnréttismálum að faðir hafi sömu aðkomu að slíkum málum og móðir. Í niðurstöðum segja laganemarnir sem unnu þessa skýrslu í samráði við Mannréttindaskrifstofuna, með leyfi forseta, um þýðingu þess að taka upp löggjöfina: ,,Við teljum að það þýði að einstök lönd verði að taka fyrsta skrefið þegar kemur að því að breyta réttarstöðu þriðja manns og karlmanna yfirleitt í feðrunarmálum. Ef til vill má segja að Hæstiréttur Íslands hafi tekið afdrifaríkt skref í þessa átt, með dómi sínum frá 18. desember árið 2000. Engu að síður er niðurstaðan, sem þar birtist, eðlilegt framhald af réttarþróun síðastliðinna áratuga og í samræmi við ríkjandi viðhorf. Við teljum ekki ósennilegt að breyting verði á lagaumhverfinu hér á landi, í tengslum við réttarstöðu þriðja manns. Segja má að hlutverk föður í uppeldi og umönnun barna sinna hafi hlotið viðurkenningu samfélagsins í æ ríkari mæli. Endurspeglast þetta m.a. í löggjöf um fæðingar- og foreldraorlof.`` --- Þar má auðvitað nefna feðraorlofið til sögunnar, herra forseti. ,,Við teljum að faðernisreglan verði áfram góð og gild meginregla, fái þriðji maður, sem leiðir að því líkur að hann sé faðir barns sem fætt er í hjónabandi annarra, möguleika á aðild. Þetta teljum við vera mannréttindi þriðja manns og barnsins. Við teljum þessa hagsmuni vega þyngra en þá hagsmuni sem búa að baki reglunni eins og hún er í dag.`` Þetta er niðurstaða hópsins sem vann skýrsluna sem er hér fylgiskjal. Herra forseti. Ég hef lagt áherslu á það hversu mikilvægt er að þær lagabreytingar, sem við leggjum til hér í þessu frv., verði að lögum. Hæstiréttur hefur komist að þeirri niðurstöðu að barnalögin í dag brjóti í bága við stjórnarskrána og því er mikilvægt að þetta mál komist í gegnum þingið og verði að lögum. Ég legg til að málið fari til hv. allshn. þingsins að lokinni 1. umr.

Herra forseti. Við ræðum hér frv. til laga um breytingu á barnalögum sem á að taka mið af rétti karlmanna sem telja sig feður en eiga ekki aðild að máli þar sem þeir eru ekki giftir móðurinni eða í sambúð með henni. Þetta frv. og allur rökstuðningur með því gengur út frá því að þjóðfélagið sé tiltölulega slétt og fellt. Það gengur líka út frá því að kynsamband sé barninu afskaplega nauðsynlegt, að það sé á einhvern hátt lífsspursmál fyrir barn að þekkja kynföður sinn og alla þá ætt sem að honum stendur. Þá forsendu, herra forseti, set ég spurningarmerki við. Í fyrsta lagi getur maður hugsað sér að kona eignist barn með manni, skilji við hann stuttu seinna eftir getnaðinn og taki upp sambúð við annan mann og byggi upp heilbrigða fjölskyldu og að sá maður sem giftist henni eða býr með henni taki við því barni sem hún ber undir belti sem sínu eigin. Þetta er góð og gegn fjölskylda, barnið elst upp í rólegu umhverfi og það er ekkert sem raskar þessari fjölskyldu. En þetta frv. gæti raskað þeirri fjölskyldu og er ekki til hagsbóta fyrir barnið, ekki að mínu mati. Þá getur maður hugsað sér að kona eignist barn með manni sem er ofbeldismaður --- þeir eru til --- sem beiti hana líkamlegu ofbeldi. Það er því miður allt of algengt. Hún segir skilið við hann af þeirri ástæðu og óttast þann mann alla tíð. Sá maður hefur núna tæki, verði þetta frv. að lögum, til að nálgast þessa konu og vera í sambandi við hana alla tíð, sem faðir þessa barns. En hún mun aldrei treysta honum til að sjá um barnið vegna fyrri reynslu sinnar af manninum. Segja má að það ákvæði í lögum að ef barn er ekki feðrað þá fái móðirin ekki barnsmeðlag sé ákveðin þvingun ríkisvaldsins til að ná fram sömu áhrifum. Það getur því oft verið mjög hastarlegt fyrir viðkomandi konu. Síðan getur maður sett upp önnur dæmi sem eru öllu verri. Nú ætla ég að koma með þau. Gefum okkur að kona sé gift manni og henni verði nauðgað. Hvort sem hún kærir nauðgunina eða ekki þá eignast hún níu mánuðum seinna barn og það liggur ekki fyrir hver er faðir að því barni. Þá getur nauðgarinn, hvenær sem honum dettur í hug, mörgum árum seinna, komið fram og krafist barnsfaðernismáls, rifjað upp gömul mál. Ég er ekki viss um að það sé neinum til hagsbóta. Síðan getum við hugsað upp enn eitt dæmi. Segjum að faðirinn sé þessi nauðgari eða einhver ofbeldismaður, hvernig sem það nú er, eða maður sem konan sleit samvistum við og er hugsanlega ekki af bestu sort. Segjum svo að konan eignist góðan og gegnan mann og þau verði af vinnu sinni rík og velmegandi og falli síðan bæði frá í slysi. Þá getur faðirinn, þessi kynfaðir, farið í barnsfaðernismál til að ná til sín erfðum eftir barnið, því að barnið erfði foreldra sína og hann sem forráðamaður, á grundvelli þessara lagabreytinga, gæti þá komið höndum yfir þetta fé.

Herra forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessa frv. og styð það algjörlega. Hv. þm. Pétur H. Blöndal mælti gegn hinni almennu reglu sem lögð er til í þessu frv., nefndi nokkur dæmi og ég get tekið undir með hv. þm. að hægt er að hugsa sér nokkuð öfgakennt dæmi sem gæti leitt til þess að það mundi raska ró allra sem hlut eiga að máli. En þau tvö dæmi önnur sem hann nefndi tel ég að falli ekki undir það. Ég er t.d. þeirrar skoðunar að kynfaðirinn eigi nánast í öllum tilvikum rétt á að fá að þekkja barnið sitt og rétt á, ef hann er sæmilegur maður, að umgangast það. Við höfum aðrar reglur og önnur lög sem gilda um umgengni. Þau lög vernda móðurina og koma í veg fyrir að ofbeldismenn geti í gegnum barnið náð til konunnar. Hv. þm. nefndi sem dæmi konu sem verður þunguð af völdum manns í sambúð, síðan slíta þau henni, hún giftist öðrum manni og saman ala þau upp barnið sem hinn fyrri maður er faðir að. Hv. þm. telur að í því tilviki gætu aðstæður orðið móðurinni mjög til tjóns. Ég dreg það í efa því að ég held að þær reglur sem að öðru leyti gilda um þessi mál verndi móðurina. Ég held að í ákaflega mörgum tilvikum sé rík þörf, bæði hjá föður og barni, að hafa einhvers konar tengsl, vita hvort af öðru. Ég veit átakanleg dæmi, herra forseti, þar sem faðir slítur sambúð við þungaða sambýliskonu sína. Hann fær að umgangast eldra barnið eftir sambúðarslitin en ekki það sem var í móðurkviði þótt hann feðraði það. Þetta þekki ég persónulega og veit að veldur miklu hugarangri. Þetta frv. er m.a. sett fram til þess að skjóta undir leka af þessu tagi í lögunum.

Herra forseti. Hv. þm. sagði ,,ef faðirinn er sæmilegur maður``. Því er ég alveg sammála. Þá sé ég heldur ekkert á móti því að móðirin bendi á þann mann, þennan sæmilega mann, sem föður. Ég hugsa að í flestum tilfellum sé það þannig. Það er annað mál sem mætti gjarnan koma inn á og ekki er leyst með þessu máli. Það er þegar feður skilja við börn sín jafnframt því sem þeir skilja við mæður þeirra. Það eru oft mjög erfið mál, sérstaklega fyrir börnin sem þurfa að þola þá höfnun sem felst í því að faðirinn þekkir þau allt í einu ekki lengur. En á því er ekki tekið hérna og menn hafa sagt að það sé engum til hagsbóta að þvinga fram samskipti föður við barn í slíku tilfelli. Þau dæmi sem ég nefndi eru að sjálfsögðu þegar þjóðfélagið er ekki slétt og fellt, þegar einstaklingarnir sem um er að ræða hafa einhverja persónugalla, t.d. ofbeldishneigð, þar sem það að vekja upp kynsamband getur valdið mjög mikilli röskun í þeirri fjölskyldu sem tekist hefur að byggja upp seinna. Það getur verið barninu mjög skaðlegt. Öll sú röskun sem af því leiðir getur skaðað barnið mjög mikið. Og ég hélt að menn væru fyrst og fremst að hugsa um barnið í barnalögunum. Það er kannski spurning um að bæta inn í þetta frv. því ákvæði að slíkt skuli leyft, aðild föður að máli, ef það er barninu til hagsbóta.

Herra forseti. Hv. þm. nefndi í ræðu sinni það tilvik þegar barn er getið við nauðgun og ég fellst á með hv. þm. að það er auðvitað atriði sem þarf að skoða og um það gegnir öðru máli. Við erum að leggja hérna til almenna reglu. Ég notaði í andsvari mínu áðan orðin ,,ef faðirinn er sæmilegur maður``. Það sem ég á við er auðvitað það að háttsemi hans sé slík að ekki þurfi að beita þeim verndunarákvæðum sem er að finna í lögum og reglum um samskipti móður og barns eða föður og barns, þegar sambúð foreldranna er ekki fyrir hendi. Ég held sem sagt að við höfum þegar ákvæði sem komi í veg fyrir að faðir geti með þessum hætti notfært sér kynsamband við barn til að áreita móðurina. Það er það sem vakir fyrir hv. þingmanni. Ég held líka að margvíslegir atburðir geti valdið því að móðir kýs að leggjast gegn því að faðir fái að hafa samband við barn sem til er orðið með þessum hætti. Ég nefni sem dæmi þrýsting seinni sambúðarmannsins. Dæmi eru um að slíkur þrýstingur hafi orðið til þess að hinn raunverulegi kynfaðir fái ekki að umgangast barnið, fái ekki einu sinni að gera tilkall til faðernis. Það sem skiptir líka máli, herra forseti, er að dómur Hæstaréttar um mál af þessu tagi liggur fyrir. Auðvitað ætti hæstv. dómsmrh. að vera stödd hér í dag til að skýra fyrir okkur hvernig í ósköpunum stendur á því að hún hefur ekki lagt fram frv. til að breyta lögunum og fullnusta þannig hæstaréttardóminn.

Herra forseti. Hv. þm. nefndi nokkur jaðardæmi sem gætu átt við og hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur svarað því ágætlega. Ég minni hv. þm. á að glæpamenn og ofbeldismenn í hjónaböndum geta líka verið feður barna. Það er allt til í þeim efnum. Við höfum aðra löggjöf í landinu sem tekur á slíkum ofbeldismönnum og glæpamönnum. Verði konur þungaðar af völdum nauðgara grípa margar þeirra til fóstureyðinga en að auki eru úrræði í lögum til að koma í veg fyrir að í slíku tilfelli umgangist faðir barnið. Ég nefni þetta vegna þess að hv. þm. talaði um að það kynni að raska ró bæði móður og barns ef kynfaðir barns kæmi inn í rólegheitahjónaband móður með öðrum manni. Þá vil ég líka nefna að þetta barn gæti veikst af alvarlegum sjúkdómi sem ekki er hægt að lækna nema vitað sé hver kynfaðirinn er. Það er m.a. réttur barnsins. Þetta er eitt þeirra dæma sem ég nefndi sem rökstuðning í máli mínu áðan. Auðvitað mætti taka hvert af þessum dæmum sem hv. þm. nefndi og benda á að þar sem þetta eru nánast jaðardæmi geti önnur löggjöf varið barnið í þeim efnum. Eins og ég hef sagt tel ég það jafnréttismál og mannréttindamál að kynfaðir geti umgengist barn sitt og að barn geti fengið að vita hver kynfaðir þess er. Það eru stórir hagsmunir beggja aðila.

Herra forseti. Það er kannski einmitt sú forsenda um kynsamband og mikilvægi þess fyrir einstaklinginn sem skilur á milli mín og hv. þm. Við erum með löggjöf um ættleiðingar sem gengur út frá því að hægt sé að mynda samband við barn án þess að það sé kynsamband og það virðist ganga ágætlega. Ég set því stórt spurningarmerki við þá forsendu fyrir öllu frv. að það sé hverjum einstaklingi einhver meðfædd þörf að vita um kynföður sinn eða kynmóður. Það er náttúrlega fjöldi barna sem rofnar úr þeim tengslum. Síðan er það spurningin með þessa ættgengu sjúkdóma. Ég vil benda á að móðurinni er yfirleitt í lófa lagið að fara fram á barnsfaðernismál. Það gleymist í þessu sambandi að ef kynfaðirinn er góður maður --- og við erum að tala um slétt og fellt þjóðfélag --- hefur móðirin enga ástæðu til að vera á móti því að fara í barnsfaðernismál og finna hinn rétta kynföður. Það er eingöngu í þeim tilfellum þegar hún ekki vill sem þvinga á fram vilja kynföðurins til að eiga aðild að málinu. Ég bendi á þessi jaðarmál vegna þess að ég er að benda á hvar þetta frv. getur valdið skaða. Svo getur vel verið að það sé á margan hátt jákvætt í sambandi við jafnrétti að faðir eigi aðild að málinu en það er ekki alltaf.

Herra forseti. Lögin valda skaða eins og þau eru í dag. Hæstiréttur hefur komist að þeirri niðurstöðu að þau brjóti í bága við stjórnarskrána og telur að breyta eigi lögunum í þá veru sem við leggjum til hér. Móðir getur farið fram á barnsfaðernismál. Auðvitað á faðir að hafa sama rétt. Foreldrar eiga að hafa sama rétt til þess að koma að slíku máli. Það eru sjálfsögð mannréttindi og sjálfsagt jafnrétti. Auðvitað gildir annað um ættleiðingar. Það er ekki alltaf hægt að finna kynforeldra barna. Það hefur oftast og yfirleitt verið ágætlega farsælt fyrir börn að vera hjá foreldrum sem hafa ættleitt þau. Þar gildir það sama og um það dæmi sem ég nefndi áðan, þegar móðir getur ekki feðrað barn. Það nær þá ekki lengra. En sé hægt að feðra barn og finna kynföður á barnið auðvitað rétt á að vita það og kynnast honum. Auðvitað eiga að vera leiðir í löggjöfinni fyrir feður til að leita þessa réttar síns, og einnig er það réttur barnsins.

Herra forseti. Ég mælti aldrei gegn frv. í heild sinni. Og ég legg til að hv. nefnd sem fær þetta mál til umsagnar skoði hvort hægt sé að bæta inn ákvæðum um að ef það er barninu til framdráttar og til bóta skuli þetta leyft en annars ekki, og það nefndi ég í ræðu minni. Ég tel mjög varasamt að koma með slíka löggjöf þar sem horft er eingöngu á rétt föðurins til að eiga aðild að máli, alveg sama hvernig það kemur niður á móður og barni og hugsanlega nýrri fjölskyldu. Ég hugsa því að ef frv. verður samþykkt óbreytt geti það í mörgum tilfellum valdið miklu tjóni og raskað þeirri fjölskyldu sem búið er að byggja upp og rústað henni jafnvel. Ég mundi vilja að hv. nefnd skoðaði nákvæmlega hvort hægt væri að bæta inn í ákvæði um að þetta skuli heimilað þegar það er barninu til góða, til hagsbóta, annars ekki. Ég tel nefnilega mjög mikilvægt að barnalög fjalli um og verndi börn en ekki fullorðna.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á barnalögum sem 1. flm., hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, hefur mælt fyrir. Herra forseti. Ég vil bara geta þess að ég tek undir og styð það meginsjónarmið sem flutningsmenn leggja til með frv., þ.e. að réttur föður til þess bæði að umgangast barn sitt og krefjast föðurréttar verði jafn við rétt móður. Ég tel að þetta sé í sjálfu sér eins konar frumburðarréttur og eigi að staðfestast. Við leggjum áherslu í allri umræðu um þetta mál, í allri framkvæmd og í þjóðfélaginu, á að skapa þær aðstæður og skapa þá vitund í raun að réttur föður og móður sé jafn til þess að eiga föður- og móðurrétt til barnsins, til þess að umgangast það, til þess að koma að uppeldi þess, að þar sé gengið út frá jafnri ábyrgð. Upp geta komið atriði sem gera nauðsynlegt að breytt verði út af, en það eiga að vera undantekningarákvæði en ekki hin almennu ákvæði sem við vinnum eftir. Hin almennu ákvæði eiga að vera að þarna sé fullkomlega jafn réttur. Sömuleiðis tel ég að barn eigi líka sjálfstæðan rétt, að barn eigi sjálfstæðan rétt sem einstaklingur til þess að eiga föður og móður. Og ef það er ekki ljóst þá eigi það þann rétt að sækja hann. Eins og hér hefur komið fram í umræðum geta að sjálfsögðu komið upp einstök atvik, sem eru þá meira í tengslum við formlegan umgengnisvanda eða jafnvel sakamál, og haft áhrif á þetta. En þau eiga ekki að hafa áhrif á hina almennu lagasetningu og umgjörð þessa máls. Virðulegi forseti. Þetta vil ég undirstrika og legg áherslu á að við eigum nefnilega enn ýmislegt óunnið í þessu þjóðfélagi, ekki bara lagalega heldur líka í vitund. Í reynd eigum við margt óunnið við að tryggja jafnrétti föður og móður og einstaklingsbundinn rétt barnsins. Öll lög og allar lagasetningar sem styðja að því tel ég vera til bóta og vonast til þess að tíminn vinni áfram þannig að þetta verði svo í reynd.

Herra forseti. Ég þakka fyrir umræðuna sem hefur skapast um þetta mál og þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í henni. Vegna ummæla hér áðan í ræðu vil ég geta þess að ég sé ekki ástæðu til þess að réttur föður sé skilyrtur frekar en að réttur móður sé skilyrtur í þessum efnum. Þau eiga auðvitað að standa jafnfætis. Varðandi hagsmunina hvað varðar heilsufar og lækningu á alvarlegum sjúkdómum, sem er stórmál í lífi hvers einstaklings, þá er það ekki aðeins réttur barnsins að vita hverjir eru ættingjar þess þannig að hægt sé að leita lækninga við alvarlegum sjúkdómum, heldur geta það auðvitað líka verið heilsufarshagsmunir föður í ákveðnum tilvikum að vita að hann eigi barn sem e.t.v. gæti gefið honum merg eða líffæri eða komið til hjálpar á annan hátt. Ég vildi bara nefna það í framhaldi af þessari umræðu. Auðvitað hefði hæstv. dómsmrh. átt að vera löngu komin með frv. inn í þingið og breyta lögum í kjölfar þess hæstaréttardóms sem hefur verið hér til umfjöllunar í umræðu um þetta mál. En við höfum nú tekið ómakið af hæstv. ráðherra. Hér er komið frv. í þingið. Hv. allshn. mun skoða þetta mál og athuga hvort gera þurfi frekari breytingar á því. Ég treysti hv. nefnd til að gera það og vonast til þess að hún komi málinu farsællega frá sér og hingað inn í þingið aftur því þetta er stórt hagsmunamál allra karla í landinu og mikið jafnréttismál og mannréttindamál.

Virðulegi forseti. Hér næst á undan mér mælti hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir fyrir frv. um breytingu á barnalögum og fór þar yfir mál sem hún hefur ásamt fleiri þingmönnum Samfylkingarinnar flutt á Alþingi og varðar réttindi barns. Réttindi barna og umhverfi barna eru mál sem þingmenn Samfylkingarinnar hafa látið sig mjög varða. Þeir hafa flutt mörg slík mál hér á Alþingi og jafnvel fengið samþykkt mál þó að í stjórnarandstöðu séu. Það segir okkur hve mikilvægt er að taka á í þessum málum og hve víða þarf enn að taka á í málefnum barna. Umhverfi barnanna er þýðingarmesta samfélagsverkefni okkar. Uppeldi, aðbúnaður, félagsleg umgjörð, menntun og ekki síst ástríkt heimili eru þeir þættir sem eru til þess fallnir að efla með barni þroska og heilbrigðan hugsunarhátt svo það verði nýtur þjóðfélagsþegn. Þetta ræðum við oft hér. Við ræðum ekki oft um ófædda barnið eða þá þætti eða atburði sem ráðið geta miklu um hvernig líf þess verður og um hæfileika barns og þroska í fyllingu tímans. Foreldri hefur að sjálfsögðu sjálfsforræði um lífsstíl sinn og líferni, en ég fullyrði að vandfundin er sú verðandi móðir sem viljandi tekur þá áhættu að skaða ófætt barn sem hún ber undir belti. En það getur gerst óviljandi. Þess vegna er svo mikilvægt að gera það sem unnt er til að afstýra því. Sú tillaga sem ég mæli fyrir hér er af þeim toga. Hún snýst um það að neysla móður á áfengi getur haft varanleg áhrif á ófædda barnið. Ég flutti þessa tillögu fyrir mörgum árum. Þá voru viðbrögðin þau að fræðsla um skaðsemi áfengisneyslu á meðgöngu ætti að leysa þetta mál, fræðslan ætti að vera þar sem konur kæmu í skoðun, fræðsla ætti að vera í skólunum, fræðsla og aftur fræðsla var lykilorðið. Ég hef fylgst með. Ætli sé ekki svona áratugur síðan ég flutti þetta mál og satt best að segja finnst, held ég, einn lítill bæklingur sem fannst líka þá. Ég hef spurt ótal ungar konur hvaða upplýsingar þeim hafi verið veittar um þetta mál og ég fæ alltaf sama svarið. Nokkrar ungar fréttakonur höfðu samband við mig og ræddu við mig í tilefni af framlagningu þessa máls núna og ég spurði þær líka, þær voru mæður: Hvað var sagt við þig? Vissir þú að þetta væri skaðlegt? Og það var í hæsta máta að svarið væri: Ég gaf mér að það væri ekki gott fyrir fóstrið. Nú er þetta mál flutt á ný. Þverpólitísk samstaða er um málið að þessu sinni og ég mæli fyrir þessari tillögu. Með mér flytja málið Katrín Fjeldsted, Steingrímur J. Sigfússon, Magnús Stefánsson, Margrét Frímannsdóttir, Ásta Möller, Þuríður Backman og Guðjón Arnar Kristjánsson. Frumvarpsgreinin, sem er bara ein, orðast svo, með leyfi forseta: ,,Við 10. gr. laganna bætist ný málsgrein er verður 2. mgr. og orðast svo: Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins skal, að höfðu samráði við landlæknisembættið og Umferðarráð, sjá til þess að allar umbúðir undir áfengi, sem selt er í útsölum hennar, séu merktar á áberandi stað með viðvörun þar sem fram kemur að áfengisneysla barnshafandi kvenna geti valdið fósturskaða og að neysla áfengis og akstur ökutækja fari ekki saman. Texti viðvörunarinnar skal vera á íslensku og vera vel læsilegur.`` Íslendingar voru meðal fyrstu þjóða sem lögleiddu að merkimiðar með varnaðarorðum um skaðsemi tóbaks væru settir á allar tóbaksumbúðir. Þetta framtak vakti athygli víða um lönd og enda þótt erfitt sé að mæla bein áhrif slíkra viðvarana eru flutningsmenn sannfærðir um að slík varnaðarorð hafa bæði bein og óbein áhrif. Með frumvarpi þessu er lagt til að allar umbúðir undir áfengi séu merktar á áberandi stað þar sem fram kemur að áfengisneysla barnshafandi kvenna geti valdið fósturskaða og að neysla áfengis og akstur ökutækja fari ekki saman. Á fylgiskjali I er að finna yfirlit yfir ölvunarakstur og umferðarslys á síðustu árum, þ.e. aldursskiptingu ölvaðra ökumanna í umferðarslysum 1995--1999, kynjaskiptingu ökumanna í slysum með meiðslum og banaslysum þar sem orsök slyssins var ölvunarakstur árin 1993--1999, hlutfall ölvunaraksturs í banaslysum og slysum með meiðslum sömu ár og fjölda ölvaðra ökumanna sem áttu aðild að slysunum. Fram kemur að ölvaður ökumaður veldur að jafnaði umferðarslysi í hverri viku á þessum árum. Herra forseti. Ástæða þess að við flutningsmenn leggjum til að bæði verði varað við áfengisneyslu kvenna með barni og jafnframt bent á að akstur og áfengi fari ekki saman, er að við notum fyrirmynd frá Bandaríkjunum, en þar var fyrir rúmum áratug lögleitt að viðvaranir um skaðsemi áfengis skyldu vera á öllum áfengisumbúðum og er þar ekkert undanskilið, hvorki létt vín né áfengur bjór. Viðvörunin á áfengisumbúðum í Bandaríkjunum er svohljóðandi: ,,Opinber viðvörun: 1. Að ráði landlæknis ættu barnshafandi konur ekki að neyta áfengis sökum hættu á fósturskaða. 2. Áfengisneysla dregur úr ökuhæfni og hæfileika til að stjórna vélum og kann að valda heilsutjóni.`` Lögð er höfuðáhersla á fósturskaðann í greinargerð minni, enda er minni þekking á þeim skaða en hvað varðar áfengi og aksturinn og vísa ég til töflu sem fylgir með um aksturinn en vík nánar að fósturskaðanum. Mikið hefur verið fjallað um fósturskaða af völdum áfengis frá því að heilkennið var greint árið 1973. Með rannsóknum hafa fengist óyggjandi sannanir fyrir skaðsemi áfengis fyrir fóstur. Heilkenni fósturskaða af völdum áfengis ásamt áfengistengdri röskun á taugaþroska kann að vera fyrir hendi hjá allt að 9,1 barni af hverjum 1.000, samkvæmt rannsókn frá Seattle í Bandaríkjunum. Reyndar liggja fyrir fleiri rannsóknir af þessum toga. Erlendar tíðnitölur sýna að eitt af hverjum 750--1.000 fæddum börnum sé alvarlega skemmt af þessum sökum. Tölur um tíðni heilkennis fósturskaða af völdum áfengis eru mjög breytilegar eftir því hvaða skilmerki eru notuð og hvers konar þýði er skoðað. Í ritum um efnið er algengast að tíðni þess sé talin vera eitt til þrjú af hverjum 1.000 lifandi fæddum börnum meðal vestrænna þjóða. Meiri hluti þeirra barna sem verða fyrir áhrifum áfengis í móðurkviði eru ekki með útlitseinkenni og vaxtarskerðingu sem þurfa að vera fyrir hendi til að uppfylla greiningaskilmerki fyrir heilkenni fósturskaða af völdum áfengis. Börnin geta samt verið með alvarlegar vitsmuna- og hegðunartruflanir sem koma fram hjá áfengissköðuðum börnum og stafa af breytingum sem verða á starfsemi heilans og/eða byggingu hans. Oft eru þessi börn hvorki greind né fá við eigandi meðferð. Lýsingar á börnum sem orðið hafa fyrir áfengisáhrifum í móðurkviði fela í sér m.a. greindarskerðingu, ofvirkni, athyglisbrest, námserfiðleika, minnistruflanir, málhömlun, skertar fínhreyfingar og skerta rúmskynjun. Fósturskaða af völdum áfengis hefur verið lýst sem helstu þekktu orsök greindarskerðingar en rannsóknir hafa sýnt að aðeins hluti áfengisskaðaðra einstaklinga er strangt til tekið þroskaheftur og margir þeirra fara því á mis við ýmsa opinbera þjónustu á sviði menntunar og starfa sem ætluð er fötluðum. Herra forseti. Við áfengisneyslu móður verður alkóhólmagnið í fóstrinu innan fárra mínútna það sama og í blóði móður. Lifur fóstursins hefur aðeins 10% afkastagetu miðað við lifur móður og eftir að alkóhól er horfið úr blóði fóstursins eru enn þá leifar í legvatninu. Þess vegna er fóstrið lengur en móðirin undir áhrifum áfengis. Áfengistengdur skaði á börnum er líklega algengari en fólk gerir sér almennt grein fyrir vegna þess að tíðnitölur eru ekki þekktar hérlendis. Virðulegi forseti. Á árinu 1999 birtist mjög athyglisverð yfirlitsgrein í Læknablaðinu um fósturskaða af völdum áfengis og það er Sólveig Jónsdóttir, sálfræðingur hjá barna- og unglingageðdeild Landspítalans, sem ritaði þessa grein. Hún er mjög fagleg og þar er að finna gott yfirlit yfir það sem þarna er um að ræða. Þessi grein er birt sem fylgiskjal með frv. og ég hvet þingmenn til að kynna sér hana. Ég ætla aðeins að litlu leyti að grípa niður í þessa grein á nokkrum stöðum, fyrst og fremst til að beina athyglinni að því sem einkennir þau börn sem hafa orðið fyrir skaða án þess að heilkennið sem slíkt greinist. Eins og fram hefur komið er mikil útlitsbreyting sem fylgir heilkenninu. Lýsingar á börnum sem orðið hafa fyrir áfengisáhrifum í móðurkviði fela í sér m.a. greindarskerðingu, ofvirkni, athyglisbrest, námserfiðleika, minnistruflanir, málhömlun, skertar fínhreyfingar og skerta rúmskynjun. Rannsóknir á dýrum hafa einnig leitt í ljós ýmsar starfrænar afleiðingar áfengisneyslu á meðgöngu eins og ofvirkni, skerta hæfni til að bæla viðbrögð og skerta náms- og minnishæfni. Taugasálfræðilegar rannsóknir á börnum hafa leitt í ljós að tegund og umfang þroskaröskunar tengist beint magni og tímasetningu áfengisneyslu á meðgöngu. Rannsókn sem gerð var í Seattle hefur beinst að langtímaafleiðingum hóflegrar áfengisneyslu á meðgöngu. Sú rannsókn leiddi í ljós skammtatengd áhrif alkóhóls á ýmsa taugasálfræðilega þætti frá fæðingu til 14 ára aldurs. Mestu áhrifin voru á athygli, hraða við úrvinnslu áreita og námsgetu. Nákvæmlega þetta er að verða mjög alvarlegur þáttur varðandi þau börn sem eiga í erfiðleikum við skólagöngu. Vandamál tengd athygli og hvatastjórnun eru mjög algeng hjá áfengissködduðum börnum. Rannsóknir, sem fylgt hafa eftir börnum með heilkenni fósturskaða af völdum áfengis, sýna að ofvirkni og athyglibrestur virðist einna helst standa í vegi fyrir því að þessi börn eigi áfallalausan skólaferil. Vegna þess hversu algengt vandamál þetta er meðal áfengisskaðaðra barna hefur því jafnvel verið haldið fram að áfengi gæti verið orsakavaldur athyglibrests með ofvirkni. Þessi röskun á taugaþroska er ekki aðeins vandamál í æsku heldur einnig ævilöng fötlun. Herra forseti. Eins og fram hefur komið í stuttu yfirliti mínu yfir það sem ítarlega er fjallað um í fylgiriti með frv. er þetta ekki spurning um hvort skaðinn er til staðar heldur hversu mikill hann er. Með hvaða hætti á að beina upplýsingunum til viðkomandi? Við höfum lagt til að það sé gert með þessari aðvörun sem getur skipt miklu máli. Þetta er ekki bara spurning um vitneskjuna heldur áminninguna sem getur skipt sköpum á viðkvæmri stund. Rannsóknir sýna að áfengisneysla barnshafandi kvenna getur skaðað fóstrið varanlega. Því er ósvarað hvers vegna áfengi skaðar sum fóstur en ekki önnur. Hitt er staðreynd, þ.e. að meira að segja á þeim áratug frá því ég flutti þetta frv. fyrst hafa neysluvenjur Íslendinga breyst. Fleiri neyta áfengis og oftar, e.t.v. þó í minna mæli. Það er eðlilegt að eiga bjór og vín í ísskápnum. Kynslóðir sem komnar eru af barneignaraldri í dag bjuggu við öðruvísi áfengissiði. Nú er þetta að verða líkara því sem tíðkast í þeim löndum sem rannóknir hafa farið fram í og við erum e.t.v. að sigla hraðbyri inn í munstur aukinnar tíðni þessara vandamála. Gera má ráð fyrir að alvarlegar afleiðingar geti fylgt breyttu munstri og aukinni neyslu. Það er staðreynd að fóstrið er í beinu blóðsambandi við móður, að það er sama áfengismagn í litla fóstrinu og móðurinni. Það er margfalt minna magn af áfengi sem barn á brjósti fær í gegnum móðurmjólk og samt vitum við hvaða augum það er litið ef móðir með barn á brjósti neytir áfengis. Þó fær barnið aðeins brot af áfenginu gegnum brjóstið miðað við það þegar móðir neytir áfengis á meðgöngu. Herra forseti. Almennt hefur þessi tillaga fengið jákvæðar viðtökur. Ég hef orðið vör við það frá því að hún var fyrst lögð fram. Þeir sem leggjast gegn henni eru fyrst og fremst fulltrúar birgjanna. Þeir hafa áhyggjur af því að merkingarnar verði kostnaðarsamar. Þeir hafa áhyggjur af því að þetta verði viðskiptaþvingandi. Um það hef ég átt viðræður við fulltrúa birgjanna. Ég er því ósammála að kostnaður eigi að stöðva okkur í að fara þessa leið með áminninguna. Einhver af þeim sem komu fram í viðræðuþætti talaði um að þetta gæti kostað 5--10 kr. á einingu. Þegar við lítum til þess hve opinber gjöld og skattar eru hár hluti af áfengisverði má líka spyrja þeirrar spurningar hvorum megin veggjar þessar 5 eða 10 kr. eigi að falla? Ég geri því ekki mikið úr þeirri gagnrýni. Önnur gagnrýni sem heyrst hefur og höfð hefur verið uppi er að það sé fráleitt að vera með merkingu sem segi að áfengi og akstur fari ekki saman af því allir viti það. Aftur bendi ég á að þetta mál snýst ekki um vitneskjuna heldur áminninguna. Bandaríkjamenn, sem eru þúsund sinnum fleiri en við, létu sig ekki muna um að láta þá aðvörun fylgja með og þess vegna höfum við, flutningsmenn að þessu frv., valið að fara sömu leið. Mér er þó ofarlega í huga ófædda barnið og sá skaði sem það verður óviljandi fyrir vegna þekkingarskorts. Skaði sem, þó vægur sé, getur mótað öll uppvaxtarár og skólagöngu. Mér finnst það skipta mestu máli. En ef það næst fram að hæstv. Alþingi fallist á að fara sömu leið með áfengið og við höfum farsællega farið með tóbakið og verið fyrirmynd annarra þjóða í þá fyndist mér ágætt að hafa merkingar af tvennum toga. Herra forseti. Ég læt framsögu minni lokið um þetta mál um leið og ég legg höfuðáherslu á að vernda ófædd börn fyrir þeim skaða sem þau geta orðið fyrir. Ég legg til að þessu máli verði að lokinni umræðu vísað til allshn.

Herra forseti. Ég er einn af meðflutningsmönnum að þessu frv. og vil í upphafi máls þakka frumkvæði hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur að því að leggja það fyrir þingið. Ljóst virðist að ungt fólk er ekki upplýst um þær hættur sem t.d. fóstri getur stafað af áfengisneyslu. Ég held að það að merkja áfengi með viðvörunum, annars vegar því að hættulegt sé fyrir ungar mæður gagnvart fóstrinu að neyta áfengis og hins vegar viðvörun til ökumanna, hljóti hvort tveggja að vera til bóta. Því hefur verið borið við, eins og fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns, að kostnaður sé þessu samfara. Ég vil í því sambandi minna á að þegar hér fóru fram umræður fyrir mörgum árum um að merkja tóbak sem vöru sem gæti valdið sjúkdómum og skaða, sem gæti jafnvel verið mönnum banvæn með langri neyslu, gerðu innflutningsaðilar og umboðsaðilar tóbaks hér á landi miklar athugasemdir við að taka upp slíkar merkingar og töldu það algjörlega ónauðsynlegt og jafnvel óframkvæmanlegt. Þeir töldu það dýrt og annað eftir því. Ekkert af þessum fullyrðingum finnst mér hafa átt við rök að styðjast. Það er alla vega svo í dag að allir sem neyta tóbaks vita af því, það er beinlínis á umbúðum tóbaksins sem þeir neyta, að það geti verið heilsuspillandi. Auðvitað tekur hver og einn ákvörðun um það hvort hann neytir slíkrar vöru en merkingin hefur örugglega áhrif til viðvörunar og vonandi til upplýsingar. Ég tel að almennt sé betra að reyna að upplýsa fólk um hætturnar og hvað megi betur fara í lífi þess en að setja mjög strangar reglur með boðum og bönnum, þótt það geti verið nauðsynlegt í sumum tilvikum. Vissulega er ekki heimilt að aka bifreið þegar menn hafa drukkið mikið magn af áfengi en því miður er það samt gert, eins og greinilega kemur fram í töflum sem hér eru birtar. Ég vil draga það fram við þessa umræðu að samkvæmt töflum sem birtar eru í fskj. I á bls. 3, eru að meðaltali 26,6% ölvaðra ökumanna sem valdir eru að slysum á aldrinum 17--20 ára, yfir allt þetta tímabil frá árinu 1995--1999. Maður gæti litið á það sem svo að þarna skorti á kynningu og þekkingu og þess vegna yrði það sem lagt er til í þessu frv. verulega til bóta að því er varðar yngri ökumennina. Hins vegar er það athyglisvert, ef skoðaður er aldur ökumanna 25--40 ára, að hlutur þeirra er talsvert hærri í slíkum slysum, eða 32,3% að meðaltali yfir þetta fimm ára tímabil. Það segir okkur að þörf sé á því að efla upplýsingar um að áfengi og akstur fari ekki saman og að áfengisneysla geti verið hættuleg bæði þeim sem ekur og öðrum vegfarendum þegar menn aka undir áhrifum áfengis. Það er einnig athyglisvert að í þessari samantekt kemur í ljós að karlar eru rúmlega helmingi fleiri en konur, sé skoðuð kynjaskipting ökumanna í slysum með meiðslum og banaslysum þar sem orsökin er ölvunarakstur. Ég get ekki annað en dregið þær ályktanir af þessum upplýsingum en að full þörf sé á að veita upplýsingar um skaðsemi áfengis, annars vegar fyrir verðandi mæður og hins vegar fyrir ökumenn, með viðvörunarmiða á umbúðum sem gefi til kynna að neysla vímugjafans sé varasöm þegar svo stendur á að kona er barnshafandi eða þegar menn hyggjast nota ökutæki. Það er líka rétt að ítreka sem kemur fram í greinargerðinni að slíkar merkingar sem hér um ræðir hafa verið teknar upp í Bandaríkjunum. Ég tel að við getum eins farið þá leið hér á landi varðandi áfengið líkt og þegar við tókum upp þá reglu að merkja tóbakið. Ég vona að þetta mál fái jákvæða umfjöllun hér í þinginu og að við stígum skrefið sem hér er lagt til. Það getur að öllu samanlögðu eingöngu orðið þjóðfélagi okkar til góðs.

Herra forseti. Hér er til umfjöllunar frv. um breytingu á áfengislögum sem felur í sér að óheimilt verður að selja áfengi í vínbúðum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins án þess að á umbúðunum sé viðvörun þar sem fram kemur að áfengisneysla barnshafandi kvenna geti valdið fósturskaða og að neysla áfengis og akstur ökutækja fari ekki saman. Herra forseti. Ég gerði það að gamni mínu þegar þetta frv. kom fram að spyrja fimm ára gamla dóttur mína og vin hennar á sama aldri hvort ólétt kona mætti drekka vín. Þau svöruðu hneyksluð á svip að auðvitað mætti hún það ekki, hissa á þessari fáránlegu spurningu minni. Sömu viðbrögð fékk ég þegar ég spurði hvort fullur karl mætti keyra bíl. Fimm ára börn eru með það á hreinu að slík hegðan er ekki í lagi. Eigum við þá að ætla að konur og þeir sem aldur hafa til að aka bifreiðum séu það ekki? Að mínu mati er þetta með öllu óþarft og mun ekki skila sér á nokkurn hátt ef undan er skilið hækkandi vöruverð og minna úrval léttra vína og bjórs, en neysla á þessum vörum hefur verið að aukast á undanförnum árum á kostnað sterkra vína. Framleiðendur erlendis eru margir hverjir svo litlir og vanbúnir hvað tæknileg atriði varðar að þeir geta ekki án vandkvæða strikamerkt flöskur og fyrir hverja flösku sem kemur óstrikamerkt hingað til lands þurfa innflytjendur að greiða ákveðna upphæð, þ.e. fyrir hverja flösku sem strika\-merkt er fyrir þá á frísvæði. Reikna má með svipuðum kostnaði á hverja flösku fyrir ásetningu varnaðarmerkja og auðvitað bætist síðan álagning og annar kostnaður við þá upphæð og því hækkar hver flaska væntanlega verulega til neytenda. Það tekur suma af stóru erlendu bjórframleiðendunum innan við klukkustund að framleiða allt það magn sem selst á Íslandi á einu ári. Þeir geta auðvitað ekki klárað Ísland á einu bretti vegna endingartíma bjórsins og þess vegna verða allar merkingar á flöskum og dósum að vera litlar og henta þeirra hefðbundnu umbúðum. Langur texti með varnaðarorðum, bæði til ófrískra kvenna og til ökumanna, kæmist einfaldlega ekki fyrir og þar af leiðandi gætu þessir framleiðendur ekki framleitt bjór fyrir Ísland með merkingum, og afleiðingin af þessu yrði sú að innlendir framleiðendur hagnast því að þeir geta haft varúðarmerkingar á sínum hefðbundnu umbúðum. Innflytjendur verða því í verri stöðu en innlendir framleiðendur sem geta gert ráð fyrir merkingum við framleiðslu umbúða sinna og þurfa þar af leiðandi ekki að setja merkimiða á umbúðir sínar. Hvergi í Evrópu er gert ráð fyrir merkingum sem þessum. Því hafa vaknað spurningar um hvort merkingarnar stangist á við EES-samninginn. Hægt er að velta því fyrir sér hvort hér sé um að ræða tæknilega viðskiptahindrun sem er andstæð samningnum þar sem um auknar kröfur er að ræða. Samkvæmt upplýsingum ÁTVR seldust tæplega 25 millj. eininga áfengis á ári í verslun fyrirtækisins. Það að þurfa að líma varúðarmerki á hverja einustu einingu mun óhjákvæmilega hafa í för með sér mikinn kostnað sem leiða mun til hækkunar á útsöluverði áfengis. Sökum þess hve íslenski markaðurinn er lítill er ljóst að merkingarnar verða framkvæmdar hér á landi. Erlendir framleiðendur munu ekki standa í því. Frekar munu þeir láta íslenska neytendur sigla sinn sjó. Í greinargerð með frv. er fullyrt að kostnaður til framtíðar verði hverfandi lítill þar sem eingöngu þurfi að prenta miða í upphafi. En, herra forseti, miðarnir líma sig ekki sjálfir á flöskur og dósir og einhverjum þarf því að greiða fyrir að annast þann starfa. Í greinargerð með frv. er þess getið að merkingar sem þessar séu á áfengisumbúðum í Bandaríkjunum og er það rétt. Þetta verður þó að skoða í ljósi þeirrar ríku skaðabótahefðar sem viðgengst þar í landi. Það eru framleiðendur sem vilja slíkar merkingar á öllu mögulegu og ómögulegu til að firra sig skaðabótaábyrgð. Slíkt á ekki við hér á landi. Í Bandaríkjunum eru varúðarmerkingar á hinum ýmsu hlutum, svo sem á kaffibollum um að kaffið geti verið heitt, á vélsögum um að hættulegt sé að stöðva sagirnar með höndunum og á hárþurrkum er greint frá því að varasamt sé að reyna að nota þær í sturtu. Svo mætti lengi telja. Samkvæmt upplýsingum frá miðstöð Mæðraverndar þá er þar á bæ verið að endurskoða námsefni fyrir verðandi mæður og án efa verður þar enn frekar hnykkt á skaðsemi áfengis fyrir fóstur. Þá gefst verðandi foreldrum kostur á námskeiðum þar sem ítarleg fræðsla fer fram og þá sinna einnig ljósmæður fræðslu í hefðbundinni mæðraskoðun. Mæðraeftirlitið á Íslandi er eitt það besta í heiminum og eftir fyrstu heimsókn í mæðraskoðun er varla til sú kona sem ekki veit að hún á ekki að neyta áfengis á meðan á meðgöngu stendur, hafi svo ólíklega viljað til að henni hafi ekki verið kunnugt um það áður, sem ég reyndar stórefa. Ég vil taka svo djúpt í árinni að segja þetta frv. móðgun við allar íslenskar konur. Um verðandi ökumenn gildir það sama og um verðandi mæður. Þeir fá fræðslu um að áfengisneysla og akstur fari ekki saman. Við alþingismenn eigum að forðast að leggja óþarfa álögur á fólkið og fyrirtækin í landinu, álögur sem munu að líkindum engu skila og eru með öllu óþarfar og sennilegast hækka vísitöluna, því að sá kostnaður sem þetta hefur í för með sér fyrir innflytjendur mun fara beint út í verðlagið. Á Íslandi er eitt hæsta áfengisverð í heimi og falin neysla --- þá á ég við heimabrugg og smygl --- er mikil. Ég dreg að sjálfsögðu enga fjöður yfir skaðsemi óhóflegrar áfengisneyslu. En sú ófríska kona sem ætlar sér að drekka vín gerir það hvort sem á flöskunni er varnaðarmiði eða ekki, líkt og reykingarmaðurinn kveikir sér í sinni sígarettu þó að landlæknir segi honum á pakkanum að það valdi honum skaða. Allir vita að ofneysla áfengis er skaðleg. En það má einnig segja um ofneyslu sælgætis, gosdrykkja, feitmetis og fleiri fæðutegunda. Eigum við t.d. næst að setja varnaðarorð á allan reyktan mat og segja að ofneysla hans geti e.t.v. valdið krabbameini eða að skikka skyndibitastaði til að vara við ofneyslu á feitmeti vegna þess að það geti valdið offitu sem síðar geti e.t.v. leitt til hjartasjúkdóma? Það held ég tæpast. Ég veit að flutningsmönnum tillögunnar gengur gott eitt til. Þarna er verið að fjalla um alvarleg heilbrigðisvandamál sem eru fósturskaðar og ölvunarakstur. Í greinargerð með frv. birtast sláandi tölur um þann fjölda ölvaðra ökumanna sem aðild hafa átt að alvarlegum slysum. En sú leið sem flutningsmenn leggja hér til, þ.e. að setja varúðarmerki á áfengisumbúðir, er að mínu mati ekki rétta leiðin til að taka á þessum málum. Ég met það svo að þeim fjármunum sem þessu fylgja væri mun betur varið í öflugri forvarnir t.d. meðal ungs fólks.

Virðulegi forseti. Það kom mér ekkert á óvart að slík ræða kæmi fram hér. Ég hef heyrt hana áður. Ég hef heyrt þessa sömu ræðu í meginatriðum hjá öllum fulltrúum birgjanna sem hafa fundið sig knúna til að storma fram þegar tillagan kom fram. Ekkert er við þessu að segja. Ólík sjónarmið eru í öllum málum. Sjónarmið hv. þm. Sigríðar Ingvarsdóttur er þetta. Mér fannst hins vegar verra að hún skyldi fara í útúrsnúning og spyrja hvort við ættum að merkja feitmeti eða kjöt. Við erum ekkert að tala um almenn varúðarorð. Við erum að tala um varnaðarorð um nokkuð sem getur haft gífurlegar afleiðingar fyrir ófætt barn, gífurlegar afleiðingar sem hvorki reykt kjöt né feitmeti hafa, svo vitað sé með nokkrum rannsóknum. Ég hefði nú vonast til þess að hún hefði ekki tekið þann þátt fyrir í ræðu sinni. Áfengi er dýrt, sagði þingmaðurinn. Það er ekki vegna umbúðanna. Það er ekki vegna framleiðslunnar. Það er vegna þess að íslenska ríkið hefur ákveðið að áfengi skuli vera dýrt og það hefur ekkert með það að gera hvort einhver kostnaður upp á e.t.v. fimm eða tíu krónur á hverja einingu, eða hvað það mundi vera, sé innifalinn eða ekki. Áfengi er dýrt af allt öðrum orsökum. Á sínum tíma þegar þetta mál var flutt ákvað Víking bjór að hafa slíkar merkingar á umbúðum frá sér og svo var um árabil. Þeir sögðu mér að kostnaðurinn við það hefði verið hverfandi. Ýmsar leiðir eru til að merkja. Hér var það nefnt að merkja miðann. Ég held að þingmenn ættu að gera sér það til gamans að fara í áfengisútsölur og skoða miðana. Þar er jafnvel hægt að finna vínflöskur með miðum á íslensku. Ýmsar leiðir eru því færar. Varðandi mæður, þá fara mæður misfljótt í skoðun. Stundum er skaðinn skeður. Þetta snýst ekki um vitneskjuna sem slíka. Þetta snýst um áminninguna, eins og ég sagði áðan. Ungar konur sem hafa haft slíkar áfengisumbúðir í höndum hafa séð aðvörum mörgum sinnum og það hefur stimplast inn áður en þær verða ófrískar. Þær vita hvar þær standa og þá er áminningin virk á ögurstund ef þær eru með slíkt í höndunum og eru með barni. Fagfólk sem hefur borið þessi mál fyrir brjósti, bæði læknar og hjúkrunarfólk, hefur talað um að umræðan um að jafnvel geti verið hollt að fá sér rauðvínsglas geti einmitt haft áhrif á viðhorfið til þessa. Verðandi mæður hafa jafnvel nefnt að það hljóti að vera í lagi þá líka fyrir þær að fá sér rauðvín vegna þess að rauðvínið sé hollt, það sé búið að rannsaka það að það sé gott fyrir hjartað, og að einmitt sú umræða hafi líka vakið þær til vitundar um hve áfengisneysla sé varasöm. Við höfum ólíka skoðun í þessum málum. Það er sannfæring mín og sem betur fer er það sannfæring mjög margra þingmanna úr öðrum flokkum að rétt sé að leggja það til að merkja áfengisumbúðir. Það verður látið á það reyna í hæstv. allshn. hvort málið nái fram að ganga og ég ætla að vona að nægilegur stuðningur sé við þetta mál til þess.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir ágæta ræðu nema þann hluta að hún hefði heyrt áður þennan málflutning sem hv. þm. Sigríður Ingvarsdóttir var með. Hún sagðist hafa heyrt hann hjá hv. þingmanni en jafnframt frá fulltrúum birgjanna. Hún spyrti þarna saman skoðanir og sannfæringu hv. þm. eins og hún væri fulltrúi birgjanna. Ég kann ekki alveg að meta það þegar mönnum eru gerðar svona upp skoðanir og meiningar. Ég hefði viljað að þessi orð hefðu ekki fallið þar sem hv. þm. Sigríður Ingvarsdóttir flutti alveg ágæta ræðu. Ég get að öllu leyti tekið undir hana enda sömu skoðunar og þó tel ég mig ekki vera fulltrúa birgjanna. Mér finnst miður að þessi orð hafi fallið og sannfæring hennar sett á það plan að hún sé hérna sem fulltrúi birgja.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það sérstaklega fram að það var ekki ætlunin að í máli mínu fælist eitthvað um það að hv. þm. Sigríður Ingvarsdóttir væri að tala fyrir hönd birgjanna. Það hvarflaði bara ekki að mér og ekki heldur að ég væri að gera henni það upp að hún væri talsmaður þeirra. En það var kannski eðlilegt að ég segði að ég hefði heyrt þennan málflutning áður, einmitt frá fulltrúum birgjanna, vegna þess að ég lenti í viðræðum við nokkra þeirra þegar málið var lagt fram. Þeim var mjög í mun að andmæla þessu frv., og það var með nákvæmlega sömu rökum og ég var að vitna til í seinni ræðu minni að þingmaðurinn hefði farið yfir, með kostnaðinn og óþarfann og að allir ættu að vita þetta. Herra forseti. Bara til að undirstrika það vil ég árétta að ég er í engu að setja niður við þingmanninn. Ég tek undir það, þetta var afbragðsgóð ræða hjá þingmanninum miðað við þann málflutning og þá sannfæringu sem hún hefur uppi. Mín sannfæring er önnur. Ég er mjög ósammála henni og hef fært fyrir því rök. Mér finnst ábending hv. þm. Péturs H. Blöndals mjög góð vegna þess að ég hefði á engan hátt viljað að það lægi eftir í máli mínu að ég væri að áfellast þingmanninn eða gera henni það upp að hún væri hér sem talsmaður birgjanna. Ég vildi bara hafa þetta alveg á hreinu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um að endurskoðaðar verði reglur um innheimtu á virðisaukaskatti. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: Alþingi ályktar að fela fjmrh. að skipa nefnd sem geri tillögur um breytingar á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, með síðari breytingum, sem miði að því að styrkja framkvæmd innheimtuskattsins og draga úr möguleikum aðila til að skila ekki virðisaukaskatti. Nefndin verði skipuð þremur mönnum, einum tilnefndum af ráðherra, einum af ríkisskattstjóra og einum frá Samtökum atvinnulífsins. Virðulegi forseti. Lög um virðisaukaskatt tóku gildi hér á landi 1. jan. 1990 að undangenginni verulegri umræðu, bæði í þjóðfélaginu og á Alþingi, en fyrsta frv. um virðisaukaskatt var lagt fram á Alþingi 1984. Skatturinn er eins og kunnugt er langstærsta tekjulind ríkissjóðs og skilar ríkissjóði um þessar mundir u.þ.b. 76 milljörðum kr. í tekjur eða sem svarar um þriðjungi af tekjum ríkissjóðs. Því miður skila hins vegar verulegar fjárhæðir sér ekki í ríkissjóð vegna vangoldins virðisaukaskatts, og tapast allnokkrir fjármunir á hverju ári í kringum gjaldþrot rekstraraðila. Þannig voru afskrifaðir um 6 milljarðar kr. á árunum 1996--2000 á núgildandi verðlagi samkvæmt upplýsingum úr ríkisreikningi, eða rúmur milljarður á ári. Að vísu er þetta kannski ekki há prósenta af heildinni eða sem svarar um 2% á ári en engu að síður eru þetta verulegir fjármunir. Jafnframt þessu liggur fyrir að árlega er fjöldi einstaklinga ákærður fyrir fjárdrátt þar sem þeir eða þau fyrirtæki sem þeir eru í forsvari fyrir hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti. Eru þetta í kringum 25--30 aðilar á ári miðað við upplýsingar um fjölda ákæra á árunum 1999 og 2000 samkvæmt upplýsingum frá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra. Núgildandi lög um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, gera ráð fyrir að innheimtuaðili þurfi ekki að halda innheimtuvirðisaukaskatti aðgreindum frá fjármunum sínum heldur virðist fullkomlega heimilt og jafnvel til þess ætlast að þetta fé sé notað sem rekstrarfé á meðan það er í vörslu innheimtuaðilans. Sú staðreynd að rekstraraðilar eru með virðisaukaskattinn í veltunni leiðir því miður stundum til þess að þegar kemur að skuldadögum, sem almennt eru á tveggja mánaða fresti, er ekki til fyrir virðisaukaskattinum. Ástæðu þess að aðilar standa ekki í skilum með skattinn segja þeir gjarnan vera þá, ef þeir eru krafðir um skýringar, t.d. þegar mál eru rannsökuð, að allt féð hafi runnið til reksturs fyrirtækisins. Engin sérstök ákvörðun hafi verið tekin um að skila ekki fénu heldur hafi það verið sjálfgert þar sem allir peningar sem inn hafi komið hafi verið notaðir til reksturs fyrirtækisins. Menn halda því gjarnan fram fyrir dómi að þeir hafi borgað allar greiðslur og ætíð þegar fé hafi verið til reiðu. Í annan stað benda menn gjarnan á það að þeir hafi ekki fengið umkrafinn skatt greiddan fyrr en allt var kannski um seinan og lent í rekstrarörðugleikum vegna þess. Núverandi kerfi gerir hins vegar ráð fyrir að rekstraraðilar eigi að standa skil á virðisaukaskatti, hvort sem þeir hafa fengið hann greiddan eða ekki. Það er útgáfa reikningsins sem ræður. Verði greiðsluerfiðleikar innheimtuaðilans varanlegir og niðurstaðan sú að rekstraraðilinn verði gjaldþrota er það algengt, eins og fram hefur komið, að forsvarsmenn fyrirtækjanna eru ákærðir og dæmdir fyrir fjárdrátt, þ.e. fyrir að draga sér virðisaukaskatt. Í þessu sambandi má nefna að viðurlögin við þessu eru mjög hörð því að samkvæmt núgildandi refsilögum skal sektargreiðsla vegna vangoldins virðisaukaskatts ekki nema lægri fjárhæð en tvöfaldri þeirri fjárhæð sem ekki skilar sér í ríkissjóð. Jafnframt er þeim sem fá slíka sektardóma ákvörðuð vararefsing ef þeir geta ekki greitt umræddar sektir. Nýlega var dæmt í Hæstarétti að ef sekt sem var að fjárhæð 3,5 millj. yrði eigi greidd innan fjögurra vikna skyldi koma sjö mánaða fangelsi í stað sektarinnar. Þessa tilhögun, að ríkisvaldið skuli hafa refsivernd fyrir kröfum sínum, hafa margir gagnrýnt og talið að um mismunun væri að ræða milli kröfuhafa þannig að ríkissjóður stæði í raun framar öðrum kröfuhöfum þrátt fyrir að þessi krafa sé almenn krafa samkvæmt gjaldþrotalögum og eigi að falla í þann flokk. Eitt af grundvallarmarkmiðum gjaldþrotaskiptalaga er hins vegar að tryggja jafnræði þeirra. Ég tel því sjálfsagt að skoðað verði hvort ekki sé eðlilegra að líta svo á að innheimtur virðisaukaskattur sé frá upphafi eign ríkissjóðs sem þegar í stað skuli halda aðgreindum frá öðru fé innheimtuaðilans og að misbrestur á því valdi refsingu. Þetta mundi í raun þýða að innheimtuaðilinn yrði jafnan að halda virðisaukaskattinum aðgreindum frá öðru fé. Við gjaldþrotaskipti mundi þetta vörslufé standa utan skuldaraðar óháð skiptunum. Krafa ríkisins til virðisaukaskatts yrði þannig aldrei ein af almennum kröfum í búið heldur stæði utan skuldaraðar. Ég vil einnig nefna að rétt sé að sú nefnd sem ég legg til að verði sett á laggirnar kanni möguleika á því að eðlilegra sé að færa innheimtuna niður á greiðslugrunn þannig að litið verði svo á að krafa ríkisins gjaldfalli ekki fyrr en virðisaukaskatturinn hefur verið greiddur til innheimtuaðila. Ég geri mér grein fyrir að það kann að reynast erfitt að leita leiða til að allt þetta geti gengið upp og skil skattsins verði einföld. En það er auðvitað mikilvægt. Þó sé ég fyrir mér að til greina kæmi að skila mætti fénu strax með rafrænum hætti til ríkisins ef koma mætti því við eða þá að sérstakur vörslureikningur, sem innheimtuaðilar væru skyldugir til að hafa, yrði gerður upp mánaðarlega. Ætíð mætti að sjálfsögðu draga greiddan innskatt frá. Slíkt ætti ekki að vera mjög flókið í hinum fullkomnu tölvukerfum nútímans. Og staðreyndin er sú að fjöldi fyrirtækja heldur daglega utan um bókhald með þeim hætti að staða á inn- og útskatti liggur fyrir daglega, a.m.k. vikulega. Jafnframt má hugsa sér að það yrði til hvatningar og öruggari skattskila ef allir þeir sem innheimta virðisaukaskatt fengju einhvers konar þóknun frá ríkinu fyrir skattskil. Verkefni nefndarinnar sem ég legg til í þessari þáltill. að yrði komið á fót yrði að kanna og skoða möguleika og leiðir í þessu efni. Frá því að núgildandi lög um virðisaukaskatt voru sett fyrir meira en tólf árum hefur tækni í greiðslumiðlun fleygt fram og rafrænar fjármagnstilfærslur eru nú orðnar hinn venjulegi greiðslumáti. Bókhaldskerfi hafa einnig þróast verulega og eru alltaf að verða öflugri. Því tel ég að það sé eðlilegt að endurskoða lögin með þessi markmið í huga. Ég vil einnig nefna að í nál. sérstakrar nefndar um framkvæmd virðisaukaskatts er fjmrh. skipaði með bréfi 22. jan. 1999 og kom út í mars árið 2000 kemur fram að frændur vorir Danir hafa þann háttinn á að það er farið yfir það á eindaga hvaða rekstraraðilar hafa ekki skilað virðisaukaskattsskýrslum eða skilað skýrslum án greiðslu. Slík fyrirtæki í Danmörku fá heimsókn frá skatteftirlitinu fljótlega eftir eindaga, kannaðar eru ástæður þess að skattskil eru í ólagi og í framhaldinu er leitað leiða til að tryggja innheimtuna, m.a. með því að aðilar eru skyldaðir til að leggja fram tryggingar fyrir greiðslu. Komist hlutirnir þá ekki í lag er viðkomandi aðili felldur út af skrá yfir virðisaukaskattsskylda aðila. Sú nefnd sem ég nefndi starfaði á árinu 1999 og lagði til að tekið yrði til gaumgæfilegrar athugunar hvort rétt væri að lögfesta sambærilegar reglur hér á landi. Ég tel mjög eðlilegt að sú nefnd sem ég legg til að hér verði skipuð kanni þessi mál áfram en mér er ekki kunnugt um að neinar breytingar hafi orðið á innheimtunni eftir að þessi nefnd lauk störfum. Ég legg áherslu á að það er auðvitað mikilvægt að ríkisvaldið hafi gott samstarf við atvinnulífið um innheimtu og fyrirkomulag á greiðslu virðisaukaskattsins. Það eru jú fyrirtækin og rekstraraðilinn sem innheimta skattinn og standa skil á honum. Því er ljóst að breytingar á þessu virðisaukaskattskerfi verði ekki gerðar nema í góðri sátt við atvinnulífið. Því legg ég til að maður frá atvinnulífinu verði í nefndinni. Ég legg til að þessi tillaga verði sett í venjubundna meðferð á þinginu.

Herra forseti. Við ræðum till. til þál. um endurskoðun á reglum um innheimtu virðisaukaskatts. Ég tel orðið mjög brýnt í ljósi þeirrar reynslu sem komin er af þessu kerfi að endurskoða reglurnar og tek undir með hv. þm. Ólafi Björnssyni um það atriði. En það er fleira. Hann sagði að það ætti að greiða útskatt jafnóðum inn á reikning en þá ættu menn væntanlega rétt á því að fá innskattinn greiddan til sín frá ríkinu. Í sjálfu sér er það ekki órökrétt og þetta mætti jafnvel gera vikulega eða eitthvað slíkt en ég tel mjög brýnt að forða mönnum frá þeirri freistingu að nota útskattinn í rekstur. Það er annað atriði sem hv. þm. kom lítillega inn á sem er miklu alvarlegra og það er það að greiðsla virðisaukaskatts miðar við útgáfu reiknings en ekki við greiðslu reiknings. Segjum að einhver aðili gefi út 5 millj. kr. reikning, þar af er um 1 millj. í virðisaukaskatt, og hefur ekki innskatt á móti. Þessi reikningur er stílaður á fyrirtæki sem síðar verður gjaldþrota þannig að þessi reikningur er aldrei greiddur. Fyrirtækið eða einstaklingurinn þarf tveimur mánuðum seinna að standa skil á 1 millj. kr. skattinum. Það er sýslumaður en ekki fyrirtækið sem ákveður hvenær hann hættir að innheimta reikninginn og afskrifar hann. Hann þarf að beita ýtrustu aðferðum til að ná í þessa peninga þó að allir viti fyrir fram að það er vonlaust. Í reynd þarf hann að bíða eftir skiptalokum í viðkomandi skiptabúi sem hann stílaði reikninginn á áður en hann getur afskrifað kröfuna og þarf fyrir löngu að vera búinn að greiða 1 millj. í ríkissjóð. Ef hann ekki gerir það vegna þess að hann á ekki peningana --- segjum að þetta sé eini reikningurinn sem hann hefur gefið út --- getur hann átt á hættu að fá álögur, þ.e. þá er hann kominn í 2 milljónir, og samkvæmt orðanna hljóðan sem við hv. þm. höfum sett lendir hann í fangelsi.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um afnám gjalds á menn utan trúfélaga. Í 3. mgr. 64. gr. stjórnarskrárinnar er boðið að maður sem stendur utan trúfélaga greiði til Háskóla Íslands gjöld þau sem honum hefði ella borið að greiða til trúfélags síns. Í þessari grein er einnig kveðið á um að þessu megi breyta með lögum. Þetta er einmitt frv. til slíkra laga og gerir ráð fyrir afnámi gjaldtökunnar. Að auki væri með samþykkt frv. breytt þeim ákvæðum laga um sóknargjöld og fleira, nr. 91/1987, með síðari breytingum, sem tengjast fyrrnefndum ákvæðum í stjórnarskrárgreininni. Þetta frv. var fyrst flutt á 125. löggjafarþingi haustið 1999 og ég leyfi mér til þæginda að vísa hér til framsöguræðu sem þá var flutt og umræðunnar í kjölfar hennar. Ég rakti þá rök um trúfelsi og félagafrelsi sem tryggt er í stjórnarskrá og þau almennu mannréttindasjónarmið sem liggja að baki því að þessi gjaldheimta verði stöðvuð. Ég rakti einnig hvernig þessu er háttað í grannlöndum okkar, en í engu þeirra tíðkast skattheimta af þessu tagi svo spurnir fari af. Um þessi mál er m.a. fjallað í efnismikili skýrslu á vegum Eystrasaltsráðsins frá 1999, sem heitir á ensku ,,The Right to Freedom of Religion and Religious Associations`` eftir Ole Espersen, mannréttindafulltrúa hjá þessu ráði og fyrrverandi dómsmálaráðherra Dana, en þar er gerð grein fyrir stöðu mála á Norðurlöndum, í Eystrasaltsríkjunum, Þýskalandi, Póllandi og Rússlandi. Skýrslan er í vörslu alþjóðasviðs og má einnig finna hana á vef Eystrasaltsráðsins á netinu. Virðulegi forseti. Sumir þeirra sem hafa rætt þetta frv. efnislega telja að því sé stefnt gegn þjóðkirkjunni. Það er ekki rétt. Eins og fram kemur í greinargerð er ekki ætlunin með þessu frv. að hreyfa við þeirri skipan sem lengi hefur tíðkast, að ríkið innheimti með sköttum sóknargjöld þjóðkirkjumanna og fólks í skráðum trúfélögum. Þá skipan má í sjálfu sér ræða og spyrja hvaða rök standi til þess að ríkið innheimti gjöld fyrir þjóðkirkjuna og önnur trúfélög, en ekki fyrir t.d. líknarfélög, íþróttafélög, stjórnmálaflokka eða þann félagsskap annan sem flestir eru sammála um að sé sjálfsagður hluti af samfélagi okkar. Þessi skipan, hvort sem hún fer fram með innheimtu sérstaks nefskatts sem áður var eða samhliða tekjuskattsinnheimtu með sérstökum jöfnuði í þeirra þágu sem ekki borga tekjuskatt, á sér auðvitað fyrst og fremst sögulegar ástæður. Það má líta svo á að hún sé í samræmi við hina sérstöku stöðu þjóðkirkjunnar gagnvart ríkinu, sem ekki er ætlunin að hrófla við með þessu frv. Raunar má vel líta svo á að þótt ríki og kirkja yrðu skilin fullkomlega að væri samt sem áður eðlilegt að ríkisvaldið héldi áfram að veita núverandi þjóðkirkju og öðrum skráðum söfnuðum þessa mikilvægu aðstoð, trúarbrögðunum til sérstaks heiðurs og virðingar. En um leið og menn virða trúarbrögðin verður að virða rétt þeirra sem annaðhvort hafa önnur trúarbrögð en tíðkuð eru í þeim trúfélögum sem hafa verið skráð í kirkjumrn. eða kjósa að standa með öllu utan trúarsafnaða. Rétturinn til að aðhyllast þau trúarbrögð sem hver vill án sérstakra afskipta ríkisvaldsins tekur líka til þess að stunda ekki hin skráðu trúarbrögð. Sú sérstaða trúfélaga meðal frjálsra félagasamtaka sem hér leiðir beint af þjóðkirkjufyrirkomulaginu getur ekki gefið ríkinu rétt til að leggja á umrætt gjald. Það er athyglisvert að stjórnarskrárgjafinn sem svo er kallaður virðist sjálfur hafa haft slíkar efasemdir um þessa skipan að hann heimilar breytingu á stjórnarskránni með almennum lögum hvað þetta varðar í 64. gr., en slík ákvæði eru afar sjaldgæf í stjórnarskrá okkar, enda er í sömu grein stjórnarskrárinnar kveðið á um þann grundvallarrétt að öllum sé heimilt að standa utan trúfélaga og að enginn sé skyldur til að inna af hendi persónuleg gjöld til trúfélags sem hann á ekki aðild að. Enn segir í sömu grein að enginn megi neins í missa af borgaralegum réttindum fyrir sakir trúarbragða sinna, sem er einboðið að leggja út á þann veg að enginn megi heldur neins í missa vegna þess að hann hafi engin trúarbrögð eða trúarbrögð óskráð í ráðuneytum. Virðulegi forseti. Hér er ekki um verulega fjármuni að ræða. Samkvæmt upplýsingum frá ríkisbókhaldi var sóknargjald fyrir árið 2001 --- sóknargjald ársins 2002 er enn ótútreiknað og munar nokkrum dögum --- 566,05 kr. á mann á mánuði eða 6.792,60 kr. á árinu. Í fjárlögum fyrir 2002 er gert ráð fyrir að gjaldið frá mönnum utan skráðra trúfélaga nemi á þessu ári í heild 72 milljónum kr. og rennur eins og lög gera ráð fyrir um ríkissjóðinn til Háskólasjóðs. Hér er ekki um mikið fé að ræða fyrir hvern einstakling enda eru þungar fjárálögur ekki undirrót þessa frv. heldur mannréttindi. Þetta er aftur talsvert fé fyrir þann sem nú nýtur gjaldheimtunnar, þ.e. Háskólasjóð. Ég spurðist fyrir um Háskólasjóð á 121. löggjafarþingi fyrir fimm árum, 1996--1997, og á þskj. 711 frá því þingi má sjá úthlutanir úr sjóðnum átta ár næstliðin. Tilgangur hans er að efla menningarstarfsemi innan háskólans, útgáfustarfsemi, fyrirlestra, tónleikahald og annað verðugt að mati háskólaráðs, auk þess að leysa óvænta fjárþörf sem upp kann að koma í skólasamfélaginu. Menn geta skoðað það sjálfir hvernig sjóðnum gengur þetta ætlunarverk. Ég hef ekki við það stórfelldar athugasemdir miðað við að hér er um að ræða sjóð sem þessi skólastofnun geymir fyrir sjálfa sig þannig að fé úr sjóðnum er auðvitað ekki veitt fólki í öðrum háskólum eða sambærilegum menntastofnunum og ekki sjálfstæðum fræðimönnum, fyrirtækjum eða almennum félagasamtökum á sviði vísinda og fræða. Það er ljóst að háskólinn nýtir þetta fé til ýmissra þarfra verkefna og góðra málefna og þyrfti að þessu frv. samþykktu að sjálfsögðu að tryggja skólanum einhvern annan tekjustofn til að koma a.m.k. til móts við missi þessara gjalda úr Háskólasjóði sem nú hefur engar aðrar tekjur að frátöldum vöxtum og verðbótum. Verkefni Háskólasjóðs geta hins vegar ómögulega talist slík þjóðarnauðsyn að fjár til þeirra sé aflað með einstæðri skattheimtu á hóp manna sem ekki hefur nein sérstök tengsl við stofnunina Háskóla Íslands í Reykjavík eða þau innanskólaverkefni sem njóta stuðnings úr sjóðnum. Virðulegi forseti. Kemur þá að þolendum í málinu, þeim sem látnir eru greiða þetta sóknargjaldsígildi án þess að teljast til nokkurrar skráðrar sóknar. Hagstofan flokkar þessa menn í tvennt og heldur annars vegar skrá um fólk í óskráðum trúfélögum, eða ótilgreindum, hins vegar um menn utan trúfélaga. Hinn 1. desember sl. voru menn utan trúfélaga 6.571 eða 2,3% allra landsmanna. Að börnum undir 16 ára aldri frádregnum voru þeir 5.509 eða 2,6% landsmanna 16 ára og eldri. Samsvarandi tölur fyrir menn í óskráðum og ótilgreindum er 7.344 eða 2,6%, þar af 16 ára og eldri 5.943 eða 2,8%. Samtals voru þetta 13.915 Íslendingar eða 4,9% landsmanna, þar af 16 ára og eldri 11.452 eða 5,3% Íslendinga á fullorðinsaldri og þætti ágætt í stjórnmálaflokk sem ætti fulltrúa hér á þinginu. Veruleg fjölgun hefur orðið í þessum hópum tveimur síðasta áratuginn eða svo, sennilega þó af ólíkum ástæðum. Á árinu 1989, fyrir tólf árum, töldust menn utan safnaða 3.364 og var hlutfallstalan þá 1,3%, en nú nær 6.000, 2,3%, sem er næstum helmings fjölgun. Fleiri og fleiri kjósa að standa utan trúfélaga, sjálfsagt af margvíslegum ástæðum. Guðfræðingar og félagsfræðingar tala um afhelgun samfélagsins, eða ,,sekúlariseringu``, og það fyrirbæri veldur hér að sjálfsögðu nokkru en hefur þó átt sér stað alla síðastliðna öld og getur ekki skýrt vel þróunina á síðasta áratug. Að mínu viti er hér einnig á ferð aukin vitund um mannréttindi og réttarstöðu einstaklinganna í samfélaginu, sem kemur fram í því að menn láta ekki tregðulögmálið ráða því í sama mæli og áður hvernig fer um skráningu þeirra og félagsaðild af ýmsu tagi. Þá kann hér að valda nokkru umrót innan þjóðkirkjunnar á síðasta áratug og e.t.v. á borgvæðing samfélagsins sinn þátt með annars konar félagslegu samneyti og viðmiðunum en einkum tíðkast í dreifbýli. Fjölgunin í hópi manna utan trúfélaga samkvæmt skilgreiningu Hagstofunnar hefur verið veruleg, en þó tiltölulega jöfn. Hópur manna í óskráðum söfnuðum og ótilgreindum hefur hins vegar stækkað nánast með sprengihraða á rúmum áratug. Árið 1989 töldust hér 955 menn af þessu tagi, en nú, tólf árum síðar, 7.344 eins og áður sagði. Hópurinn hefur vaxið úr tæplega 1.000 í rúmlega 7.000 á tólf árum. Á þessu kunna að vera tæknilegar skýringar að hluta. En sennilegt er þó að annars vegar innflutningur fólks af erlendum uppruna, nýbúa, og hins vegar flutningar íslenskra frumbyggja milli landa eigi hér mestan þátt, að hér sé fyrst og fremst á ferð alþjóðavæðingin og þær margmenningarlegu breytingar sem nú eru að verða á íslensku samfélagi. Í heild eru Íslendingar utan skráðra trúfélaga nú um 14.000, en voru fyrir tólf árum rúmlega 4.300. Virðulegi forseti. Haustið 1999 var rakin forsaga þessa máls úr þessum ræðustól. Þokkalegt trúfrelsi landnámsaldar og í upphafi þjóðveldisaldar vék fyrir trúarnauðung eins og lögfræðin kallar það með kristnitökunni árið 999. Þá hófst einveldi einnar kirkjudeildar í trúarlífi Íslendinga, fyrst rómversk-kaþólsku kirkjunnar sem laut páfanum í Róm og síðan lútersk-evangelísku kirkjunnar sem laut kónginum í Kaupmannahöfn. Ég lýsti á þessum tíma trúfrelsisákvæðum stjórnarskrárinnar frá 1874 sem reist var á grundvallarlögum Dana 1849 og raunar umfram allt frelsisarfi borgarabyltinganna miklu í Bandaríkjunum og Frakklandi í lok 18. aldar. Ég lýsti líka þeirri skipan frá 1874 að nýfengið frelsi í trúarefnum náði aðeins til þess að menn réðu með hvaða félagsskipan guði var þjónað, en þeir höfðu að formi til ekki rétt til að standa utan trúfélaga, ekki rétt til að trúa ekki á guð. Þar var því einnig lýst hvernig frjálslyndir menn á þingunum 1913 og 1914, þar á meðal Bjarni Jónsson frá Vogi, Skúli Thoroddsen og Benedikt Sveinsson, rýmkuðu trúfrelsi á Íslandi með því að samþykkja að menn hefðu heimild til að standa utan trúfélaga, hafa ekki trú eða aðra en þá sem lögskráð væri. Í tillögu þessara þriggja þingmanna að stjórnarskipunarlögum var líka gert ráð fyrir því eins og hverjum öðrum sjálfsögðum hlut að sá greiddi ekkert félagsgjald sem ekki væri í trúfélagi. Þá komu fram þær mótbárur að Íslendingar mundu hlaupast undan merkjum kirkjunnar ef þeir sæju sér peningalegan hag í því. Því væri rétt að fara varlega að þessu sinni, af praktískum ástæðum, eins og það er orðað á einum stað í umræðunum og að lokum var samþykkt með 15 atkvæðum gegn 10 í neðri deild að taka upp núverandi skipan. Menn kepptust síðan við að ná samstöðu um frv. í efri deild og í meðförum þingsins árið eftir, enda þurftu þingmenn að sýna einhug til að konungur samþykkti þetta frjálsræðisfrumvarp um bætta stöðu landsins í Danaveldi, sem var undanfari fullveldisins 1918, um afnám konungkjörinna þingmanna, um kosningarrétt vinnumanna og ekki síst um kosningarrétt kvenna. Kristján X. sem reyndist síðasti konungur Íslendinga, ritaði að lokum nafn sitt undir frv., eins og frægt er orðið, 19. júní 1915. Sömu mótbárurnar voru hafðar uppi þegar þetta mál kom í annað skipti til umræðu á Alþingi. Þá kom fram tillaga samefnis því frv. sem nú er til umræðu frá þeim Haraldi Guðmundssyni, þingmanni Ísfirðinga, sem síðar varð ráðherra í stjórn hinna vinnandi stétta og formaður Alþýðuflokksins, Magnúsi Torfasyni, sýslumanni og þingmanni Árnesinga úr Framsóknarflokki, og Bjarna Ásgeirssyni, þingmanni Mýramanna úr Framsóknarflokki, en svo vill til að Bjarni Ásgeirsson er afi hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur sem er meðflutningsmaður minn að þessu frv. Mér er mikill heiður að því að flytja það með henni þannig að hér tengjast kynslóðir frjálslyndra þingmanna og baráttumanna fyrir mannréttindum í þessu máli. Í grg. með frv. 1930 segir afar skýrlega þetta hér, með leyfi forseta: ,,Með þessu ákvæði`` --- þ.e. stjórnarskrárákvæðinu um gjaldið til háskólans --- ,,er lagður aukanefskattur, eins konar sektargjald, á þá menn og konur, sem hvorki eru í þjóðkirkjunni né öðru viðurkenndu trúfélagi. Fer þetta alveg í bága við anda og fyrirmæli greinarinnar ...`` Héðinn Valdimarsson var framsögumaður meiri hlutans sem studdi tillöguna en frv. féll að lokum í neðri deildinni. Helsti andstæðingur í umræðum var Magnús Jónsson guðfræðidósent og voru sem fyrr helstu mótrökin þau að menn segðu sig úr þjóðkirkjunni þúsundum saman ef þeir fengju að ráða sjálfir þessu fé sínu. Réttlætis- og mannréttindarökin fyrir því að fella niður þetta sektargjald, eins og Haraldur og félagar orðuðu það, hafa því verið flutt alla síðustu öld, 1913, 1930, 1999. Á móti hafa komið þær praktísku ástæður, eins og það var orðað í upphafi aldarinnar, að það kynni að ,,veikja þjóðkirkjuna að menn nytu fulls trúfrelsis og félagafrelsis með því að losna við sérstakt sektargjald fyrir að vera ekki í trúfélagi eða aðhyllast önnur trúarbrögð en hin ráðuneytisskráðu``. Einu sinni voru þeir tímar að menn töldu slíkar praktískar ástæður sjálfsagða afsökun fyrir því að þrengja að einstaklingsrétti. Það var á tímum forsjárhyggjusamfélagsins sem hér hefur reynst lífseigt. Það var t.d. ekki fyrr en undir blálok 19. aldar að vistarbandið var afnumið með afli atkvæða í þessum sal, raunar eftir að það var upptrosnað í samfélaginu sjálfu. Þar réðu líka praktískar ástæður. Það þótti sjálfsagt að leggja þessa áþján á almenning í landinu til að verja merkilega stofnun sem var gamla bændasamfélagið með forsjá bóndans, eins og guðs í himnaríki, yfir börnum og vinnufólki sem vegna ungs aldurs eða fátæktar gat ekki stofnað bú og mátti þar af leiðandi ekki ganga í hjónaband. Þessum lögum var stefnt gegn lausung og hyskni sem taldar voru óhjákvæmilegar afleiðingar búsetu í þurrabúðum, búsetu á mölinni við sjávarútveg og verslun. Á svipaðan hátt taldi meiri hluti neðri deildar sér skylt árin 1913 og 1930 að verja merkilega samfélagsstofnun, kirkjuna, og menn töldu þá ekki eftir sér að ganga á mannréttindi. Nú eiga þessir tímar að vera liðnir, virðulegi forseti. Við höfum á undanförnum áratugum endurbætt stórlega lög og reglur um mannréttindi í landinu, m.a. með merkum stjórnarskipunarlögum 1994. Skilningur hérlendis á gildi þessara réttinda hefur aukist og kröfur frá alþjóðasamfélaginu til okkar hafa aukist á þessu sviði. Með samþykkt þessa frv. væri úr vegi rutt enn einni hindrun á leið til fullra mannréttinda hér á Íslandi. Það mætti líka orða það þannig að þá hefði loksins flust upp á hólminn með bakkaskipi aldanna byltingin mikla í Frakklandi 1789. Eins og áður sagði var sams konar frv. flutt hér haustið 1999 og vísað til allshn. sem óskaði um það ýmissa umsagna. Ég vek athygli þingheims á þessum umsögnum sem allar voru afar jákvæðar nema umsögn deildarfundar guðfræðideildar. Þær fylgja grg. með frv. og ég bendi sérstaklega á umsögn Siðfræðistofnunar háskólans þar sem rök fyrir frv. eru svo vel sett fram að flutningsmenn geta ekki um bætt. Lokaniðurstaða hennar er, með leyfi forseta: ,,Með því að innheimta umrætt gjald af þeim sem standa utan trúfélaga og láta það renna til háskólans er ríkisvaldið í raun og veru að leggja sérskatt á þennan tiltekna hóp --- á þeirri forsendu einni að hann stendur utan trúfélaga. Réttlátara og eðlilegra er að afleggja þennan skatt.`` Glöggir menn kunna að koma auga á það að í fylgiskjali með grg. eru felldar út nokkrar setningar í lok umsagnarinnar frá guðfræðideild. Ástæðan er sú að okkur, og mér sem 1. flm., þótti ekki við hæfi að standa í neins konar textafræðilegum deilum við deildarfund guðfræðideildar í þingskjali en hins vegar er sjálfsögð háttvísi að geta þessa hér. Umsögninni lauk með þessum orðum, með leyfi forseta: ,,Í nýlegri skýrslu er tekin var saman á vegum Eystrasaltsráðsins og fjallar um trúfrelsi og stöðu trúfélaga í aðildarríkjum þess er bent á gjald það sem hér um ræðir án þess að það sé gagnrýnt.`` Hér er átt við þá skýrslu Espersens sem ég nefndi fyrr í þessari tölu en ég les hana hins vegar öðrum augum en umsegjandinn. Í skýrslunni er einmitt bent á þetta gjald sem aðfinnsluvert atriði í skipan trúmála á Íslandi í sérstakri upptalningu. Það er svo rétt hjá guðfræðideild að höfundur setur það ekki fram meðal helstu ábendinga sinna enda er megintilgangur skýrslunnar að aðstoða uppbyggingarmenn í Eystrasaltsríkjunum við að koma á almennilegu réttarsamfélagi að þessu leyti. Má vissulega segja að þótt Espersen krefjist þess ekki beinlínis að Íslendingar breyti þessari skipun hafi hann bent á þetta sérstaklega Eistum, Lettum og Litháum til viðvörunar. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég geta þess að þegar þetta frv. var flutt fyrst vakti það talsverða athygli. Því var fagnað meðal áhugamanna um mannréttindi og að sjálfsögðu meðal einstaklinga utan skráðra trúfélaga og í samtökum sem láta sig þetta varða. Forustumenn þjóðkirkju og annarra skráðra trúfélaga voru hins vegar þegjandalegir og hafa e.t.v. haft til þess gildar ástæður. En í persónulegum samtölum við ýmsa þjóðkirkjumenn, lærða og leika, kvað þó við þann tón að til lengdar væri ekki skynsamlegt fyrir þjóðkirkjuna að standa á móti þessari breytingu á innheimtuskipaninni þar sem það bætti ekki málstað hennar að berjast gegn jafnsjálfsögðum mannréttindaatriðum. Þetta rifjaðist upp fyrir mér í gær þegar Morgunblaðið birti athyglisverða grein eftir Karl Sigurbjörnsson biskup um trúfrelsi, þjóð og kirkju, grein sem fremur málstað þjóðkirkjunnar með rökfestu og þunga í þeim umræðum sem uppi hafa verið undanfarin ár um tengsl ríkis við kirkjuna. Þar fjallar biskup einmitt um innheimtuskipanina sem hann leggur áherslu á að halda í svipuðu horfi og nú er, og það er athyglisvert að biskup gerir enga athugasemd við efnisatriði þessa frv. í vörn sinni fyrir þjóðkirkjuskipanina á Íslandi. Hann segir um sóknargjöldin og sektargjaldið, með leyfi forseta: ,,Þeir sem utan trúfélaga standa gjalda tilsvarandi til Háskóla Íslands. Þar með hefur löggjafinn viljað koma í veg fyrir að fólk skrái sig utan trúfélaga í ábataskyni. Þetta hefur verið gagnrýnt,`` skrifar biskup og bætir við: ,,Ég skal ekki dæma um það.`` Biskup vill ekki leggja dóm á þetta. Ég held að það sé vegna þess að upplýstir þjóðkirkjumenn skilja að því aðeins verður þjóðkirkjufyrirkomulagið varið að það gangi ekki á stjórnarskrárbundið frelsi borgaranna, að almannavaldið styðji við kirkju og trúarstarf í landinu án þess að ganga á almenn mannréttindi. Virðulegi forseti. Ég hef forðast upphrópanir og stóryrði sem algeng eru í umræðum um réttindamál af þessum toga og skiljanleg en reynt þess í stað að sýna fram á að nú sé kominn tími til að stíga næsta skref eftir það sem fyrirrennarar okkar stigu á þingunum 1913 og 1914, skref sem menn reyndu að stíga 1930, skref sem færir okkur þann veg fram á við að Íslendingar yrðu nokkurn veginn jafnfætis öðrum norrænum þjóðum í þessu efni. Ég vona að allshn. ljúki umfjöllun sinni um málið verði því vísað til hennar. Það væri leitt að Alþingi trassaði þær lagfæringar sem hér um ræðir, að hérlendir menn þyrftu að sækja rétt sinn til mannréttindastofnana erlendis, og Alþingi þyrfti síðan að laumast í humáttina með skottið á milli lappanna. Við skulum ganga hreint til verks eftir allan þennan tíma frá 1913, eða 1874, og leiðrétta þetta réttindabrot sem hefur þvælst inn í stjórnarskrána nánast fyrir tilviljun. Stór orð? Ég ætla að lokum að leyfa mér stór orð, þau sem eru múruð inn í hornstein þess húss þar sem vér stöndum, úr Jóhannesarguðspjalli, 8. kafla, 32. versi, og eiga ágætlega við í þessu fyrirferðarlitla en mikilvæga máli, nefnilega að ,,sannleikurinn mun gjöra yður frjálsa``. Virðulegi forseti. Ég tel skynsamlegt að umrætt frv. gangi að lokinni þessari umræðu til allshn.

Virðulegi forseti. Sóknargjald er ekki lengur innheimt sem nefskattur. Það var aflagt 1988. Sóknargjaldið var fellt inn í tekjuskattinn þegar staðgreiðsla skatta var tekin upp og er því sóknargjaldið nú sérstakt framlag ríkissjóðs til þjóðkirkjunnar og skráðra trúfélaga, ákveðin upphæð á mánuði vegna hvers sóknarbarns, 16 ára og eldra, en samsvarandi upphæð til Háskólasjóðs vegna þeirra sem eru utan trúfélaga. Því til áréttingar má benda á að meðan hið eldra form var í gildi innheimti ríkissjóður ákveðið innheimtugjald vegna milligöngu sinnar við að koma sóknargjaldinu frá sóknarbörnum til kirkjunnar en það er ekki gert í dag. Skattgreiðendur greiða skatta sína, mismunandi háar upphæðir eftir tekjum og hvernig neyslu er háttað, og einstaklingar leggja því mismunandi mikið inn til samneyslunnar. Sumir greiða t.d. enga tekjuskatta og leggja því ekki inn, t.d. fyrir sóknargjaldinu. Með hliðsjón af þessu langar mig til að fá útskýringu á því hvernig hv. þm. Mörður Árnason hefur hugsað sér að útfæra það sem kemur fram í 4. tölulið 2. gr. frv. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Ríkissjóður skal endurgreiða einstaklingi sem hvorki er í þjóðkirkjunni né skráðu trúfélagi, samkvæmt lögum um skráð trúfélög, fjárhæð sem nemur gjaldinu.`` Hvaða upphæð ætlaði þingmaðurinn að miða við og hvaða viðmið ætlar hann að nota? Mundi hann t.d. endurgreiða þær 7 þús. kr. sem er sú upphæð sem ríkissjóður leggur til með hverju sóknarbarni til viðkomandi safnaðar eða ætlar hann að miða við 14 þús. kr. sem er heildarupphæð sem ríkið leggur til með hverju sóknarbarni til þjóðkirkjunnar þegar allt er talið, þ.e. Jöfnunarsjóður sókna, laun presta o.s.frv.? Og hvað ætti síðan að greiða til baka til þess sem greiðir engan tekjuskatt? Hvað hefur hann lagt inn fyrir sóknargjaldi sem gefur honum rétt til að fá endurgreitt? Ég vildi gjarnan fá svar við þessum spurningum.

Já, ég hef kosið að útfæra það ekki mjög nákvæmlega í þessu frv. Það er ríkisbókhalds eða ríkisskattstjóra að annast það. Þetta má gera í álagningarskrá, t.d. þegar ríkisskattstjóri ber hana skv. lögum um tekjuskatt saman við skrá um staðgreiðslu og býr til innheimtuskrá. Það er auðvitað gefið að sá sem ekki greiðir tekjuskatt greiðir heldur ekki þetta gjald og á ekki að fá það endurgreitt. En sá sem greiðir tekjuskatt greiðir þetta gjald og á síðan að fá það endurgreitt. Það kann að vera um að ræða menn sem greiða hluta tekjuskatts og þá treysti ég ríkisbókara og ríkisskattstjóra til að leysa úr því máli. Þetta frv. hér fjallar ekki um Jöfnunarsjóð sókna eða um laun presta. Laun presta koma þessu máli nákvæmlega ekkert við því að um þau fer samkvæmt sérstökum lögum sem samþykkt voru á þinginu fyrir, að ég hygg, tveimur árum eða þremur og byggðu á sérstöku samkomulagi ríkis og þjóðkirkju, samkomulagi sem ég reyndar gagnrýndi á sínum tíma. En það var samþykkt á þinginu og ekki eru gerandi athugasemdir við það í bili en það snertir þetta mál ekki nokkurn skapaðan hlut.

Herra forseti. Ég er alveg sammála því að Jöfnunarsjóður sókna kemur ekki þessu máli við enda nefndi ég hann sem ákveðið dæmi. Mig langar að vita af hverju hv. þm. tekur sóknargjöldin sérstaklega út úr samneyslunni. Ef hann hefur þessa afstöðu til sóknargjaldsins, eins og hann lýsti í ræðu sinni, getur hann þá ekki sagt með sömu rökum að að einstaklingurinn sem þarf ekki á heilbrigðisþjónustu að halda geti gert kröfu um endurgreiðslu meðalupphæðar sem fer til heilbrigðisþjónustu? Getur t.d. unglingur sem er ekki í framhaldsskóla gert kröfu á ríkið um að fá greidda þá upphæð sem nemur ársframlagi ríkisins vegna hvers nemanda í framhaldsskóla? Í enn einfaldara formi, afnotagjöld útvarpsins eru nokkurs konar nefskattur sem leggst á þau heimili sem eiga útvarp. Yrði hann aflagður eins og sóknargjaldið, og útvarpið yrði óbreytt en fjármagnað með skatttekjum ríkissjóðs eins og sóknargjaldið í dag, ætti þá einstaklingur sem ekki hlustar á útvarpið að fá endurgreidda upphæð sem samsvarar afnotagjöldum? Mig langar að fá svar við þessu.

Ég held að hv. þm. misskilji það í lagaskoðun sinni að þegar samþykkt voru lög um staðgreiðslu opinberra gjalda og lög um sóknargjöld í framhaldi af því var ekki verið að breyta 64. gr. stjórnarskrárinnar. Hún hljóðar svo og er ágætt að rifja það upp fyrir hv. þm. vegna þess að hún hefur unnið eið að þessari stjórnarskrá og ætti þess vegna kannski að kunna hana. Ég les 3. mgr. 64. gr., með leyfi forseta: ,,Nú er maður utan trúfélaga og greiðir hann þá til Háskóla Íslands gjöld þau sem honum hefði ella borið að greiða til trúfélags síns. Breyta má þessu með lögum.`` Ef hv. þm. telur að þessu hafi verið breytt með lögunum um staðgreiðslu skatta hefur hún meira hugarflug en mig grunaði. Menn hafa tæknilega ákveðið að innheimta þessi gjöld með tekjuskattinum og þar með hafa menn tekið upp lofsverða jöfnunarstefnu þannig að fyrir fátækt fólk sem ekki greiðir tekjuskatt er greitt sóknargjald í þann söfnuð sem það vill. Það þýðir hins vegar ekki það að tekjuskattsgreiðendur borgi ekki almennt sóknargjald. Það er hinn mikli misskilningur hv. þm. sem ég þakka að öðru leyti fyrir vinsamlegar ábendingar um tækniefni í þessu máli.

Herra forseti. Ég er ávallt reiðubúin til ráðgjafar. Hér er til umfjöllunar frv. til laga um afnám gjalds á menn utan trúfélaga. Ég hef orðið vör við ákveðinn misskilning um hvernig sóknargjald verður til og ratar leið sína til þjóðkirkjunnar, annarra trúfélaga og Háskólasjóðs. Þessi misskilningur er viðvarandi og nokkuð útbreiddur. Því vil ég rifja upp nokkur atriði þessu tengd og langar til þess að fara í söguna eins og hv. þm. Mörður Árnason, sem hann gerði á mjög skemmtilegan máta hér áðan eins og hann hefur reyndar gert fyrr. Lögum um sóknargjöld var breytt á árinu 1987 eins og hefur komið fram og tóku gildi í ársbyrjun 1988. Fram til þess tíma voru sóknargjöld innheimt af hverjum einstaklingi yfir 16 ára aldri sem nefskattur sem ríkið stóð skil á gagnvart þjóðkirkjunni, trúfélögum og Háskólasjóði og fékk þóknun fyrir með innheimtugjaldi. Sóknargjald hafði viðmiðun í útsvari og var 0,2--0,4%, en sóknir máttu hækka viðmiðunina í allt að 0,8% af útsvari með samþykki dóms- og kirkjumrh. við sérstakar aðstæður, t.d. þegar sóknir stóðu í miklum og fjárfrekum framkvæmdum. En þessi skipan breyttist, eins og ég sagði áðan, á árinu 1987 og tók sú breyting gildi á árinu 1988 þegar staðgreiðsla skatta var tekin upp. Með þeirri breytingu var sóknargjald fellt inn í tekjuskattinn ásamt ýmsum öðrum sköttum eins og t.d. sjúkratryggingagjaldi, kirkjugarðsgjaldi og fleiri álíka sköttum. Á síðasta þingi skoðaði ég sérstaklega Jöfnunarsjóð sókna og varpaði fram fyrirspurn til dómsmrh. vegna þess. Þegar ég var að undirbúa þá fyrirspurn athugaði ég sérstaklega þá breytingu sem varð á lögum um sóknargjöld með lögum 1987. Þar á meðal las ég yfir umræður við framlagningu frv. Í framsöguræðu þáv. dómsmrh., Jóns Sigurðssonar, er sagt frá þeirri breytingu sem frv. lagði til um innheimtu sóknargjalds. Hann sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Meginbreytingin frá gildandi lögum, ... er sú að gjaldendur greiða nú ekki skatt sinn beint til sóknanna. Þjóðkirkjusöfnuðir, trúfélög og Háskóli Íslands, vegna þeirra manna er standa utan trúfélaga, fá hins vegar hlutdeild í hinum nýja sameinaða tekjuskatti. Þessi hlutdeild í tekjuskattinum er ákveðin í frv. í samræmi við álögð sóknargjöld á árinu 1987, en samtals nema þessi álögðu sóknargjöld rúmlega 312 millj. kr., en þau eru 299,7 millj. ef eingöngu er miðað við hinar venjulegu álagningarheimildir skv. 2. gr. gildandi laga um sóknargjöld, þ.e. þegar búið er að draga frá þá fjárhæð sem byggist á því að nýta sérstaka álagningarheimild skv. 3. gr. gildandi laga um sóknargjöld, sem er háð sérstöku leyfi dóms- og kirkjumálaráðherra.`` Hér er átt við þá heimild til hækkunar sóknargjalds í allt að 0,8% af útsvari og var sú heimild nýtt í einhverjum tilvikum. Ég held þá áfram með tilvitnun í fyrrv. dómsmrh., með leyfi forseta: ,,Við útreikning á hlutdeild sóknar og trúfélaga og Háskólasjóðs í hinum nýja tekjuskatti er miðað við töluna 299,7 millj. Í þá tölu er svo deilt fjölda þeirra manna sem eru 16 ára og eldri í árslok 1986. Með því er fundin ákveðin grunntala sem notuð er til þess að ákveða hlutdeild einstakra sókna, trúfélaga og Háskólasjóðsins í tekjuskattinum framvegis. Þannig mun gjaldið fylgja sjálfkrafa breytingum sem kunna að verða á fjölda þeirra manna sem náð hafa 16 ára aldri og tilheyra hverjum slíkum söfnuði. Auk þess er gert ráð fyrir því að gjaldið fylgi þeim breytingum sem verða kunna síðar á meðaltekjuskattsstofni einstaklinga tveggja síðustu ára á undan gjaldári. Fjárhæðinni, sem þannig fæst, er skipt milli þjóðkirkjusafnaðanna, trúfélaganna og Háskólasjóðsins í hlutfalli við fjölda manna sem eldri eru en 16 ára í hverjum söfnuði. Þetta er einföld regla og leiðir til jöfnunar milli safnaða í landinu. Þetta mun hafa í för með sér að þeir söfnuðir þar sem tekjur eru lægri á hvern mann fá úr þessu heldur meiri tekjur. Jafnframt auðveldar þetta að sjálfsögðu söfnuðunum að áætla tekjur sínar.`` Herra forseti. Á þessu má sjá að sóknargjöld voru samkvæmt eldra kerfi innheimt af sóknunum og var hlutfallið af útsvari ákvarðað af hverri sókn fyrir sig og hafði ríkið milligöngu um að innheimta þetta gjald af hverju sóknarbarni 16 ára og eldri. En þetta er sem sagt sú tilhögum sem var fyrir 1988 og ég hefði þess vegna verið tilbúin á þeim tíma og ef þetta hefði verið þannig í dag að afnema það. Þetta þýddi að hver og einn einstaklingur greiddi til safnaðar síns í þjóðkirkju eða utan hennar ákveðinn nefskatt, sem var t.d. mörgu ungmenninu minnisstætt, því þetta voru í sumum tilvikum einu opinberu gjöldin sem viðkomandi þurfti að standa skil á. Upphæðin var mismunandi milli manna og tekjur sóknarinnar tóku því mið af tekjum sóknarbarna, en meðaltekjur gátu vissulega verið mismunandi milli sókna. Hálaunafólk greiddi hærri upphæð til sókna sinna en láglaunafólk og þeir sem voru utan trúfélaga greiddu til Háskólasjóðs. Þegar staðgreiðslan var tekin upp hafði sóknargjaldið verið jafnað út samkvæmt þeirri reiknireglu sem kom fram í framsöguræðu Jóns Sigurðssonar, þáv. dómsmrh., og sóknargjaldið greitt úr ríkissjóði í samræmi við fjölda þeirra sem voru skráðir í viðkomandi sókn eða trúfélag. Sóknargjaldið kemur því úr ríkissjóði og þótt upphæðin taki breytingum eftir meðaltekjuskattstofni, þ.e. tekur mið af launavísitölu, þá er það í raun fjármagnað af almennum skatttekjum. Til áréttingar má benda á, eins og ég sagði áðan, að ríkissjóður tekur ekki lengur gjald vegna innheimtu sóknargjalda eins og gert var ráð fyrir í fyrra fyrirkomulagi. Upphæðin í dag er um 566 kr. á fjárlögum þessa árs á mánuði á hvert sóknarbarn sem ríkissjóður skilar til viðkomandi sóknar eða trúfélags. Þeir sem voru utan trúfélaga greiddu áður ákveðna hlutdeild af útsvari til Háskólasjóðs. Eftir breytinguna fær Háskólasjóður áfram framlög úr ríkissjóði sem byggist á sögulegum grunni, eins og ég hef sagt hér á undan. Yrði það lagt af breytti það í raun engu nema fyrir Háskólasjóð sem fengi um 70 millj. kr. lægri tekjur og ríkissjóð sem hefði 70 millj. kr. hærri tekjur til ráðstöfunar. Þar sem sóknargjöld eru ekki lengur innheimt beint af fólki og fólk utan trúfélaga greiðir ekki lengur nein sérstök gjöld vegna þess eins að það er utan trúfélaga --- það er því ekki hægt að tala um refsiskatta eða persónuleg gjöld eins og kom fram í ræðu hv. þm. áðan --- þá sé ég ekki alveg hver tilgangurinn er með því frv. sem hér er lagt fram því ég lít svo á að sú breyting sem frv. er að kalla eftir hafi komið fram við breytinguna á innheimtu sóknargjalda á sínum tíma. Ég hef því bara þetta ímyndunarafl, hv. þm., og tel mig hafa fengið staðfestingu á því, m.a. með viðræðum mínum við fjmrn. að innheimta sóknargjalds fari inn í gegnum almenna skattheimtu eins og önnur samneysla. Sú breyting á lögum sem kveðið er á um að heimilt sé að gera í 64. gr. stjórnarskrárinnar, sem ég hef vissulega undirritað eið að eins og hv. þm., hefur þegar verið gerð. Einstaklingur utan trúfélaga innir því ekki af hendi nein sérstök gjöld, persónuleg gjöld, eða refsiskatt til trúfélaganna, frekar en að hann greiðir sérstök gjöld til sjúkratrygginga eða kirkjugarðanna eða slíks. Þetta fer beint úr ríkissjóði. Einnig má ljóst vera að einstaklingur sem greiðir ekki tekjuskatt leggur ekki inn fyrir sóknargjaldi, hins vegar greiðir hann að sjálfsögðu skatta gegnum t.d. virðisaukann og leggur þannig fram fé í ríkissjóð til þess að standa undir samneyslunni og samneyslan er m.a. rekstur trúfélaga og Háskólasjóðsins. Ég vildi koma þessum sjónarmiðum mínum fram, hugleiðingum mínum um þetta þannig að skoðun mín sé þá skráð hér. Ég tel mig hafa lagt hana fram á mjög faglegan og efnislegan máta.

Ég þakka fyrir þennan langa fyrirlestur. En misskilningur hv. þm. verður ekkert skárri þótt hann sé fluttur í löngu máli en hann var þegar hann var fluttur í stuttu máli. Það er misskilningur að þó að sóknargjaldið hafi hvað innheimtu varðar verið fellt inn í tekjuskattinn þá hefur það ekki þar með verið lagt niður. Ég ætla nú að hlífa þingheimi við því að lesa enn úr 64. gr. stjórnarskrárinnar það sem ég las úr henni. En það er fróðlegt að virða fyrir sér lög um sóknargjöld o. fl., sem sé um það sem greinilega ekki er til samkvæmt orðum hv. þm. Í þeim segir, eins og ég held að hv. þm. hafi sjálf nefnt: ,,Fjárhæð þessi reiknast þannig að fyrir hvern einstakling, sem er 16 ára og eldri í lok næstliðins árs á undan gjaldári, greiðist ákveðin upphæð sem ákvarðast þannig:`` Síðan eru töluliðir um þá ákvörðun, 400,24 kr. á árinu 1997 er ég með hér í minni útprentun, sem nú er 566,05 kr., að ég held. Þetta gjald hverfur ekkert. Frv. gerir einmitt ráð fyrir því að þetta gjald sem tekið er af þeim sem borga fullan tekjuskatt, og síðan minna væntanlega af þeim sem borga einhvern hluta tekjuskatts, sé endurgreitt einstaklingunum sem greiða, í staðinn fyrir að renna til sjóðs upp í Háskóla Íslands. Þessu er hægt að breyta með lögum eins og segir í stjórnarskránni og það eru þau lög sem hér um ræðir.

Herra forseti. Sú viðmiðun sem kemur fram í lögunum og breytist árlega með hliðsjón af launavísitölu er ákveðin viðmiðun sem ríkið hefur til þess að uppfæra þessa upphæð. Þetta er, eins og hv. þm. las upp úr lögum um sóknargjöld, ákveðin hluteild í tekjuskatti og tekjuskatturinn er eingöngu notaður sem ákveðin viðmiðun til þess að finna meðaltekjuskattsstofn. Við getum svo sem þráttað um þetta fram og til baka og kannski væri ágætt að fá lögfræðilegt álit um þetta. Sjálfsagt munum við þegar frv. kemur til allshn. fá álit lögfræðinga á því hvor skilningurinn sé réttur. Ég árétta það að einstaklingur sem borgar ekki tekjuskatt leggur náttúrlega ekki inn fyrir sóknargjaldinu. Ég segi því aftur eins og ég sagði áðan að ég átta mig þá ekki á hvað eigi að endurgreiða. Þetta er eins og með afnotagjaldið. Ef afnotagjald útvarps yrði lagt niður, og útvarpið fjármagnað með skatttekjum, þá getur enginn gert endurkröfu á afnotagjald sem var hugtak einu sinni --- þess vegna gæti afnotagjaldið verið sett inn í til þess að hækka tekjuskattinn á sama máta --- þá mundi enginn geta gert kröfu um það að fá afnotagjaldið endurgreitt bara vegna þess að hann á ekki útvarp. 

Virðulegi forseti. Satt að segja nenni ég ekki að standa í þessari umræðu við hv. þm. um tæknilega hluti. Það er auðvitað ekki þannig að sóknargjöldin séu hluti af samneyslunni. Það kveður á í stjórnarskránni um að þau eru sérstakur virðingarvottur og aðstoð ríkisvaldsins til þjóðkirkjunnar og annarra skráðra trúfélaga. Hinar tæknilegu breytingar sem gerðar voru á staðgreiðsluskattinum á sínum tíma og voru ekki fluttar til þess að breyta 64. gr. stjórnarskrárinnar og þær jöfnunaraðgerðir sem teknar voru upp í leiðinni sem þýddu það, eins og hv. þm. hefur skilið, að fyrir þá sem ekki borga tekjuskatt borga aðrir tekjuskattinn til viðkomandi sóknar, þýða auðvitað ekki að sóknargjöldin séu með sama hætti orðin almenn skattheimta eins og annar tekjuskattur. Það yrði nú upplit á ýmsum ef Ásatrúarsöfnuðurinn, Moskvu-patríarkafélagið og önnur slík félög teldust til samneyslu á Íslandi. Það er auðvitað gjörsamlega fráleitt, ágæti og virðulegi forseti.

Herra forseti. Hv. þm. hefur kallað eftir efnislegri umræðu um þetta mál.

Til hennar hefur ekki komið.

Henni hefur verið haldið á lofti. Efnislegri umræðu hefur verið haldið á lofti. Hv. þm. sakaði mig um orðhengilshátt í útvarpsviðtali fyrir tæpri viku. Nú er ég í efnislegri umræðu og þá segir þingmaðurinn: Ég nenni ekki að taka þátt í þessu. Ég segi þá bara: Segjum tvö. Ég nenni því ekki heldur.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Ástu Möller að ég óskaði í útvarpssamtali og örlítilli blaðagrein eftir því að hafin yrði efnisleg umræða um málið. Ég hlakkaði líka til þeirrar umræðu á mánudaginn þegar ég kynnti breytingu sem ég og við flutningsmenn gerðum að ábendingu Ástu Möller sem við höfum þegar þakkað henni fyrir. Sú efnislega umræða er ekki hafin. Hv. þm. virðist halda sig við misskilning sem virðist sprottinn af þrálestri hennar, ógagnrýnum, á þeim plöggum sem hér er um að ræða. Ég harma það vegna þess að þetta mál er þess eðlis að það verðskuldar efnislega umræðu. Þær breytingar sem hér er verið að leggja til eru þess eðlis að þær varða mannréttindi og grundvöll lýðræðisskipunar okkar, þó litlar séu, og eiga ekki að enda undir fjöðrum sem þyrlað er upp í einhvers konar foki, af ástæðum sem mér eru fullkomlega óskiljanlegar.