Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (MG): Flóaáveitan er nú svo langt komin, að telja má nokkurnveginn víst, að lokið verði við hina eiginlegu áveitu á næsta sumri. Kostnaðurinn mun verða talsvert minni en áætlað var, er verkið var hafið. Býst jeg við að kostnaðurinn verði ekki langt yfir 1 milj. kr., en mun hafa verið áætlaður nálægt 1½ milj. kr. Þegar mun vera búið að borga um 870 þús. kr. En þótt kostnaðurinn hafi ekki orðið meiri en þetta er áveita þessi þó langstærsta jarðræktarfyrirtækið, sem nokkru sinni hefur verið framkvæmt hjer á landi. Það skiftir því ákaflega miklu máli, hversu þessu mannvirki reiðir af því að mishepnist það, er hætt við, að það veki ótrú landsmanna á því að leggja stórfje í íslenskan landbúnað, og væri það illa farið. Eins og kunnugt er, hefir ríkissjóður lagt fram alt fjeð til áveitunnar, og er ¼ hluti þess styrkur, en ¾ lán til eigenda jarða á áveitusvæðinu. Það er því auðsætt, að hið opinbera á mikilla hagsmuna að gæta austur þar, bæði vegna þessa láns og vegna þeirra hagsmuna og vona, sem tengdar eru við þetta stærsta landbúnaðarfyrirtæki landsins. En af þessu leiðir aftur, að hið opinbera hlýtur að láta sig skifta það miklu máli, að þeir möguleikar, sem áveitan veitir, verði notaðir sem best og komi að sem fylstum notum. Til þess að svo megi verða, er ekki nóg að koma upp áveituskurðum, þurkunarskurðum og flóðgörðum, heldur verður einnig að sjá fyrir því, að íbúar áveitusvæðisins geti komið hinum væntanlegu auknu afurðum í peninga. Til þess að þetta megi verða, er sjerstaklega tvent nauðsynlegt og það er að leggja vegi um áveitusvæðið og byggja mjólkurbú, eitt eða fleiri. Nú er það svo, að lög nr. 68, 1917, um Flóaáveituna, ná ekki til vegagerða eða mjólkurbúabygginga á svæðinu, og frv. þetta fer því í þá átt, að heimila landsstjórninni að láta framkvæma þessi mannvirki, að undangenginni rannsókn þannig að kostnaður greiðist eftir því, sem um semst milli landsstjórnarinnar og íbúa áveitusvæðisins. Jeg skal að síðustu taka það fram, að frv. þetta er flutt í samráði við áveitufjelagsstjórnina. Að öðru leyti leyfi jeg mjer að vísa til athugasemdanna við þetta frv. og óska, að málinu verði, að lokinni þessari umræðu vísað til landbúnaðarnefndar.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vildi gjarnan láta fylgja þessu frv. fáein orð, sem jeg beini þá til landbn. og hæstv. atvrh. (MG). Í frv. segir, að landsstjórninni sje heimilt að gera þetta og þetta. Landsstjórninni heimilast að láta gera mannvirki, henni heimilast að semja um það, skipa nefnd til að gera tillögur um mannvirkið og ennfremur að kveðja til sjerfræðinga eftir því, sem nauðsynlegt er. Það sjest af aths. við frv., hvað átt er við, að nefndin og sjerfræðingarnir geri. Þeir eiga að athuga það, sem kallað er órannsakað mál, hvernig koma eigi mjólkinni í peninga, stofna mjólkurbú o. s. frv., og yfirleitt gera tillögur um, hvernig eigi að láta fyrirtækið bera sig. Nú liggur beint við að bera ákvæði þessa frv. saman við jarðræktarlögin frá 1923. Í 2. gr. jarðræktarlaganna stendur, að Búnaðarfjelag Íslands hafi á hendi framkvæmd eða umsjón með framkvæmd þeirra ræktunarmála, sem lán eða styrkur er veittur til úr ríkissjóði, og í 3. gr. sömu laga stendur, að atvinnumálaráðuneytið skuli jafnan leita álits Búnaðarfjelagsins um ræktunarmálefni, og er þar meira að segja kveðið svo fast að orði, að ekki megi veita lán eða styrk til slíkra fyrirtækja, ef stjórn Búnaðarfjelagsins leggur á móti því. Ennfremur stendur í 4. gr. sömu laga, að Búnaðarfjelagið hafi á hendi umsjón með viðhaldi þeirra ræktunarfyrirtækja, er styrkur eða lán hefir verið veitt til úr sjóðum þeim eða stofnunum, sem um getur í 2. og 3. gr. Á þetta er ekkert minst í frv. því, sem hjer liggur fyrir. Jeg vildi vekja athygli á því, að hjer virðist vera um tvær ólíkar stefnur að ræða. Þetta frv. hefir alls ekki verið borið undir Búnaðarfjelag Íslands. Jeg er þeirri stefnu, sem kemur fram í þessu frv., algerlega andvígur; jeg stend á grundvelli jarðræktarlaganna. Í þessu máli eru tvö aðalatriði. Hið fyrra er, hvernig eigi að gera áveituna arðvænlega. Í þessu er eðlilegast að snúa sjer til Búnaðarfjelags Íslands, því að það hefir á sínum vegum sjerfræðinga í þeirri grein, sem ríkið leggur til mikið fje, og því finst mjer óeðlilegt að ganga framhjá þeim og slíta þetta út úr öðrum búnaðarmálum. Þessu vil jeg beina til hæstv. atvrh. (MG), sem á sínum tíma átti nokkurn þátt í því að semja jarðræktarlögin. Í þessu sambandi skal jeg víkja að öðru, sem er þessu nátengt. Þegar Skeiðaáveitan var framkvæmd, var algerlega gengið framhjá „fag“-þekkingu Búnaðarfjelags Íslands, eins og nú á að gera með Flóaáveituna. Þetta hafði sínar alvarlegu afleiðingar fyrir bændur á Skeiðum, og mun vafalaust hafa sömu afleiðingar fyrir bændur í Flóanum. Jeg vildi með þessum fáu athugasemdum benda á það, að hjer er um tvær mismunandi stefnur að ræða, og vildi stinga því að hæstv. atvrh. og hv. landbn., hvort ekki væri hægt að byggja brú á milli.

Atvinnumálaráðherra (MG): Eins og hv.þm. Str. (TrÞ) tók fram, er jeg nokkuð kunnugur jarðræktarlögunum. En jeg fæ ekki sjeð, að nokkurt stríð sje milli þeirra og þessa frv. Hv. þm. slepti dálitlu úr, er hann var að lesa upp úr jarðræktarlögunum, sem sje því, að Búnaðarfjelag Íslands ætti að hafa umsjón slíkra fyrirtækja, nema lög mæltu öðruvísi fyrir. Um Flóaáveituna var það ákveðið, að hún ætti ekki að heyra undir Búnaðarfjelag Íslands, og hjer er því beint áframhald, en engin ný stefna. Þetta frv. er borið fram í samráði við stjórn áveitufjelagsins eystra, og þar sem Búnaðarfjelagið hefir ekki haft bein afskifti af þessu hingað til, er ekki rjett að heimta það nú. En jeg get fullvissað hv.þm. um það, að Búnaðarfjelagið verður ekki sett hjá. Í nefnd sjerfræðinga, sem stjórnin skipar, er gert ráð fyrir því, að Búnaðarfjelag Íslands hafi einn mann. En annars býst jeg við því, að útlendur maður verði fenginn upp til þess að sjá um fyrirkomulag á mjólkurbúunum, og þá helst danskur, því að í Danmörku eru slík bú í mestum blóma. Mjer skildist á hv.þm., að hann teldi Skeiðaáveituna ekki standa undir Búnaðarfjelaginn, en það er ekki rjett; það hefir haft mann eystra til umsjónar. Jeg endurtek það, að hjer í þessu máli er ekki um neina nýja stefnu að ræða; hjer er haldið sömu stefnu og áður um Flóaáveituna. Að því er snertir aðrar jarðræktarframkvæmdir, þá eru þær undir stjórn Búnaðarfjelags Íslands, nema öðruvísi sje um mælt.

Tryggvi Þórhallsson Jeg skal ekki gera þetta að deiluefni nú á þessu stigi málsins. Hæstv. atvrh. segir, að hjer sje ekki um annað en áframhald að ræða. En jeg álít, að ekki hafi verið rjett farið með málið hingað til. Verkfræðilega hliðin ein hefir verið athuguð, en hin vanrækt, sem kalla mætti búfræðilegu hliðina og sem undir öllum kringumstæðum heyrir undir Búnaðarfjelag Íslands. Hæstv. atvrh. sagðist hafa skilið mig svo, að jeg áliti Skeiðaáveituna ekki heyra undir Búnaðarfjelag Íslands, en það hafði jeg ekki sagt. Jeg nefndi Skeiðaáveituna af þeirri ástæðu, að jeg vildi ekki, að í þessu máli yrði farið eins að og þar var gert. Það var fyrst snúið sjer til Búnaðarfjelags Íslands viðvíkjandi Skeiðaáveitunni, þegar búið var að vinna verkið og alt var komið í kaldakol nálega. - Það var komið alt of seint með það mál undir Búnaðarfjelad Íslands, en jeg skal ekki fara frekar út í þau atriði að sinni. Hæstv. atvrh. drap á, að í ráði væri að fá hingað danskan mann til þess að segja fyrir um stofnun mjólkurbúa og alt fyrirkomulag þeirra, og hann var ekki í neinum efa um, að þarna þyrftu að komast upp fleiri mjólkurbú og ekki þyrfti neins annars við. En jeg efa mjög, að það sje það eina, sem gera þurfi til þess að „renta“ það fje, sem komið er í þetta fyrirtæki. Nei! Það eitt er vissulega ekki nóg; það er margt annað, sem gera þarf, ef fyrirtækið á að „bera sig“. En þetta alt mun koma skýrar í ljós, þegar búið verður að rannsaka þetta alt til hlítar, og vil jeg því ekki vekja deilur um þessi atriði nú, en jeg vona, að háttv. þingnefnd, sem um þetta frv. fær að fjalla, skilji, hvað fyrir mjer vakir. - Jeg vil láta búa sem best í hendurnar á íbúum þessara áveitusvæða, til þess að þeir fái sem besta aðstöðu til þess að geta búið að þessum framkvæmdum og gert þær arðberandi.

Sveinn Ólafsson Mjer virðist þetta frv. til viðaukalaga við Flóaáveitulögin brjóta mjög í bág við þá stefnu, sem tekin var með Flóaáveitulögunum frá 1917. Þar voru fastákveðin framlög ákveðin til áveitufyrirtækisins frá ríkissjóði og hjeraðsbúum, sem sje ¼ kostnaður frá ríkinu og ¾ frá búendum. En samkvæmt þessu frv. er alt lagt í vald stjórnarinnar, sem eftir 1. gr. getur samið um framlög ríkissjóðs og jafnvel svo, að hann greiði alt. Er því ákvörðunarrjetturinn í þessu máli um fjárveitinguna tekinn frá Alþingi. Þetta gerir frv. í mínum augum óviðfeldið, og vil jeg undirstrika þennan stefnumun frá eldri lögunum áður en frv. fer lengra, til athugunar fyrir væntanlega nefnd. Hæstv. atvrh. leggur til, að frv. verði vísað til landbúnaðarnefndar. Ætti það vel við, ef aðeins væri að ræða um stofnun mjólkurbúa eða þess háttar búnaðarbætur. En hjer er fult eins mikið um vegamál að ræða eina og landbúnaðarmál. Það er augljóst af þessu frv., að aðalatriðið, sem um er að ræða á þessum áveitusvæðum, eru vegalagningar, og er þetta því að meira leyti samgöngumál eða vegamál en landbúnaðarmál. Þess vegna hefði verið rjettast að vísa frv. til samgmn., en með því að jeg á sjálfur sæti í þeirri nefnd vil jeg ekki gera það að tillögu minni. Aðallega vakti það fyrir mjer, er jeg stóð upp, að benda á þann stefnumun, sem kemur fram í þessu frv., þegar það er borið saman við Flóaáveitulögin frá 1917, og vekja eftirtekt væntanlegrar nefndar á því, að hann er hvorki óverulegur nje heppilegur.

Magnús Torfason Jeg stend upp fyrst og fremst til þess að þakka hæstv. stjórn fyrir að hafa komið fram með þetta frv.; en um leið get jeg skýrt frá því, að undanfarin ár hefir mikið verið rætt og mikið bollalagt um það, hvernig menn ættu að notfæra sjer grasið, sem menn vænta að fá upp úr þessari áveitu. Menn hafa sett niður nefndir til þess að athuga þetta mál. Hafa menn orðið fullkomlega á eitt sáttir um það, að það, sem mest riði hjer á, væri undirbúningurinn, sjerstaklega að undirbúningurinn undir það, að fyrirtækið kæmi að notum, færi í rjetta átt. Og þetta frv. fer rjetta leið, nauðsynlega og óhjákvæmilega. Eins og þetta frv. er úr garði gert, er það ekki nema eðlilegt áframhald af Flóaáveitulögunum. Jeg hefi eigi orðið þess var, að hæstv. atvrh. sje sjerstaklega sýnt um að ganga fram hjá Búnaðarfjelagi Íslands eða sjerfræðingum þess. Og jeg get ekki skilið 2. gr. frv. þannig, að stjórnin ætli sjer að koma í veg fyrir, að Búnaðarfjelag Íslands geti haft hönd í bagga um þessi mál, og jeg veit með vissu, að það er alls ekki tilgangur hæstv. atvrh. með þessari grein frv. Því er svo varið um þetta mál, að það er einskonar frumburður stórfyrirtækja landbúnaðarins í framtíðinni, og jeg er viss um, að enginn landbúnaðarráðherra getur litið svo á, að ekki sje nauðsynlegt, að Búnaðarfjelag Íslands hafi hönd í bagga, þar sem þessi mál eiga í hlut. En við, sem stöndum í þessum stórræðum, verðum að bera kostnaðinn af þeim, vegna þess að þetta eru reynslufyrirtæki. En þyki 2. gr. frv. eigi nógu skýr í þessu efni, þá veit jeg að hæstv. atvrh. hefði ekki á móti því, að henni yrði eitthvað vikið við til þess að taka af vafa. Hvað sjálft fyrirtækið snertir, mætti ætla, að þeim, sem eiga að njóta þess, mætti í ljettu rúmi liggja, hverjir stjórnuðu því, ef aðeins stjórn þess væri skipuð góðum og þar til hæfum mönnum. Aðalatriðið er, að allur undirbúningur fyrirtækisins sje sem bestur og vandaðastur, og jeg þykist sjá, að hæstv. atvrh. ætlar ekki að láta þar standa á smámunum. Jeg vil taka undir með hv.þm. Str. (TrÞ) að það þyrfti að kenna íbúunum á áveitusvæðunum, hvernig þeir ættu að stunda sína atvinnu. Jeg vil undirstrika þessi orð. Menn hafa austur þar síður en annarsstaðar fengið færi á að læra að sinna sínum atvinnurekstri; í þessum stóra landbúnaðarfjórðungi (austanfjalls) hafa menn aldrei mátt fá einn eyri til búnaðarkenslu. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) fetti fingur út í það, að ekki væri í frv. talað um, í hvaða hlutföllum kostnaðurinn skyldi greiddur af þeim framkvæmdum, sem gerðar yrðu. Jeg les frv. eins og það sje viðauki við Flóaáveitulögin og gildi því hin sömu hlutföll og þar eru nefnd sem eru hin sömu og í jarðræktarlögunum. þ. e. ¼. Því þessi orð: „sem um semst“ víkja fyrst og fremst að því hvernig þetta á að greiðast; sumar framkvæmdir ná ekki jafnt til allra og er þetta sjerstaklega tekið fram vegna veganna. Það eru vegirnir, sem raska kostnaðarbyrðinni; sumir bændur verða svo settir, að þeir hafa alls enga vegi, eða of langt frá þeim, en aðrir eru rjett hjá vegunum. Það er þetta meðal annars, sem gerir það, að einmitt vegirnir verða að skoðast sem hluti af Flóaáveitunni.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það eru aðeins fáein orð til háttv.þm. Str. (TrÞ). Hann sagði, að það hefði verið komið of seint með Skeiðaáveituna til Búnaðarfjelags Íslands, en jeg get bent honum á, að það er ekki enn búið að grafa alla skurðina eða hlaða alla þá flóðgarða, sem þarf. Verkið er því ekki búið enn og þá heldur ekki of seint komið með það mál fyrir Búnaðarfjelagið. Ennfremur sagði hann að það væri ekki nóg að í frv. væri aðeins gert ráð fyrir vegum og mjólkurbúum: fleira þyrfti að gerast. En það er tekið fram í aths. við frv. að um fleira geti verið að ræða og eins getur það og komið fram við rannsókn síðar, en fellur það þá undir frv. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) var óánægður yfir því, að ríkissjóðstillagið væri ekki ákveðið eða fjárframlögin yfir höfuð. Hv. 1. þm. Árn. (MT) hefir nú bent á, af hverju þetta stafar, sem sje af því, að vegirnir koma svo ójafnt niður, að það er ekki hægt að ákveða þetta fyrirfram. Það var tilgangur stjórnarinnar að láta sig ekki muna um nokkra tugi þús. kr. úr ríkissjóði til þess að áveitan kæmi þá heldur betur að notum. En ef hv. landbúnaðarnefnd eða Alþingi vill setja einhverjar skorður við því, þá er það á þess valdi, en stjórnin vildi heldur hafa óbundnar hendur í þessu efni. Viðvíkjandi till. um að þetta mál fari til samgöngumálanefndar verð jeg að segja það að ef nokkurt mál er landbúnaðarmál, þá er þetta mál landbúnaðarmál, og ber því auðvitað að vísa því til landbúnaðarnefndar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Frv., sem fór í mjög líka átt og þetta frv., dagaði uppi hjer í þessari hv. deild í fyrra, og þótti stjórninni því rjett að flytja það aftur nú, með því að gildandi ákvæði um kynbætur hesta geta ekki talist fullnægjandi, en hinsvegar viðurkent af öllum, að því er jeg hygg, að mikil nauðsyn sje á slíkum kynbótum. Þar sem frv. þetta fer í mjög svipaða átt og samþykt var við 2. umr. í fyrra í þessari hv. deild, sje jeg alls enga ástæðu til þess að fjölyrða um það og legg til, að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til landbúnaðarnefndar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Á síðasta þingi samþykti þessi hv. deild að skipa milliþinganefnd til þess að taka til athugunar sveitarstjórnar- og fátækralöggjöfina, og skyldi nefndin leggja fyrir þetta þing eða hafa lokið samningu frv. um útsvör og frv. um kosningar í málefnum bæjar- og sveitarfjelaga. En hv.Ed. lauk þessu máli þannig, að því var vísað til stjórnarinnar og henni falin endurskoðun nefndrar löggjafar. Stjórnin hefir því samið frv. það um útsvör, sem hjer liggur fyrir, og annað frv. um kosningar í málefnum sveitar- og bæjarfjelaga, er lagt hefir verið fyrir hv.Ed. Því verður ekki neitað, að það er mjög aðhallandi nauðsyn að setja nýja útsvarslöggjöf, bæði vegna þess að gildandi ákvæði um útsvör eru dreifð í ekki minna en 20 lagaboðum, og sjerstaklega vegna þess, að mjög mismunandi ákvæði gilda í hinum ýmsu stöðum á landinu, og er varla ofmælt, þótt sagt sje, að sumstaðar sje komið í hreinustu ógöngur, og á jeg þar sjerstaklega við Reykjavík. Eitt af því, sem allra mestri óánægju hefir valdið, er það, að leggja má eftir gildandi lögum á sama manninn jafnvel í mörgum stöðum, og hefir þótt við brenna, að þeir menn, sem fyrir því hafa orðið, hafi orðið mjög hart úti og ósjaldan óhæfilega hart. Jeg hygg, að það sje ekki ofmælt, að útsvarslöggjöfin sje einhver allra erfiðasti kafli löggjafarinnar, og held jeg, að útsvarslöggjöfin undanfarið sýni það mjög greinilega, því að stöðugt hefir Alþingi breytt henni, þing eftir þing, og altaf hefir verið óánægja með hana. Og jeg er sannfærður um, að eina leiðin til þess að fá bundinn enda á þessa sífeldu, ef jeg mætti svo að orði kveða, breytingarsýki, er sú, að brjóta nýjar leiðir og hverfa frá þeirri aðferð, sem hingað til hefir verið höfð, að reyna að gera sem flesta útsvarsskylda á sem flestum stöðum. Jeg skal ekki um það dæma, hvort hjer er fundin sú rjetta leið í þessu frv., en jeg geri mjer sterka von um, að frv. verði til stórra bóta, ef það verður að lögum. Mjer dettur að sönnu ekki í hug að halda því fram, að frv. geti ekki staðið til bóta, og er það vitaskuld, að jeg mun taka vel öllum skynsamlegum breytingum og er fús til samkomulags um smærri atriði, en jeg mun eiga mjög erfitt með að víkja frá aðalstefnum frv. Frv. breytir í engu grundvellinum fyrir álagningu útsvara. Það byggir á því, að útsvör verði lögð á eftir efnum og ástæðum, eins og hingað til hefir verið. Víðast mun nú vera horfið frá þessum grundvelli og í þess stað bygt á framtali til tekjuskatts og eignarskatts, en það tel jeg ekki fært að gera hjer á landi, bæði vegna þess, að framtal hjá oss til skatts er ekki enn orðið svo ábyggilegt sem víða annarsstaðar, þar sem tekjuskattsfyrirkomulagið er orðið þrautreynt um langan tíma, og vegna þess, að atvinnuvegir vorir eru svo misbrestasamir, að nær ókleift mundi í vondum árum að ná inn nægilega miklu í útsvörum, ef aðeins mætti leggja á tekjur og eignir. Hjer við bætist, að víðast á landi hjer er fámenni svo mikið og útsvarsumdæmin svo lítil, að niðurjöfnunarnefndir þekkja allnákvæmlega til um efni og ástæður manna og geta því tekið fyllra tillit til ástæðnanna en ef eingöngu væri farið eftir tekjum og eignum. Aftur á móti er í frv. þessu algerlega horfið frá þeirri reglu, að leggja megi á sama gjaldþegn útsvar á fleirum stöðum en einum. Í þess stað er sú regla upp tekin að leggja á hvern og einn útsvar eftir efnum hans og ástæðum að öllu leyti þar, sem hann er heimilisfastur eða dvelur. Undantekningar frá þessari reglu eru þó fáeinar í 8. gr. frv., en þær eru svo takmarkaðar, að þær skifta litlu máli og í eðli sínu þannig, að þær eru allar óhjákvæmilegar. En af reglunni um það, að útsvar skuli venjulega aðeins lagt á á einum stað, leiðir það óhjákvæmilega, að alloft verður að skifta útsvari milli heimilissveitar og atvinnusveitar, því að ella mundi atvinnusveitin oft og tíðum verða mjög hart úti, og sumar sveitir, eins og t. d. Siglufjörður, alls ekki fá staðist. Þessi aðferð um skifting útsvara er tekin upp á öllum Norðurlöndum, að því er jeg best veit, og þykir þar eina færa leiðin. Hinsvegar verður því ekki neitað, að skifting þessi er talavert erfið. Það er örðugt að finna reglur, sem í öllum atriðum hitti hið rjetta, enda hlýtur það að vera svo í allri skattalöggjöf, að reglurnar verða á stundum nokkuð grófar, og er það eðlileg og óhjákvæmileg afleiðing þess, að reglurnar verða að miðast við heildina og hið venjulega. Þegar skifta á útsvari milli sveita, er gerður í frv. skarpur greinarmunur á því, hvort atvinna er rekin eða stunduð í atvinnusveitinni. Um það fjallar 9. gr. frv. Ýmislegt í þessum reglum er mjög mikið álitamál, en jeg sje mjer ekki fært við 1. umr. málsins að fara nánar út í þau atriði, Enn er eitt vandamálið um það, hversu taka beri tillit til mismunandi sveitarþyngsla, þegar skifta á útsvari. Um þetta eru reglur í 12. gr. frv., en þar hefir slæðst inn villa í enda greinarinnar. Þar stendur „tekjum“, en á að vera „eignum“, og sjest það greinilega á sambandinu. Annars tel jeg ekki heldur, að viðeigandi sje vegna þingskapa að fara lengra út í þetta atriði við þessa umræðu, en jeg læt þess aðeins getið, að hjer geta ýmsar leiðir komið til athugunar. Að síðustu vil jeg taka það fram, að jeg tel mikla nauðsyn á, að ný útsvarslöggjöf verði samþykt á þessu þingi, því að. eins og jeg tók fram áður, er hin gildandi útsvarslöggjöf svo ranglát, að varla má við una, og veit jeg, eftir þeim röddum, sem komu fram á síðasta þingi, að margir hv. deildarmenn eru mjer sammála um það. Ýms fleiri ný mæli eru í frv. þessu en þau, sem jeg hefi hjer talið, en jeg tel ekki fært að tína það alt til, enda yrði það mjög langt mál. Jeg legg til, að frv. verði, að lokinni þessari umræðu. vísað til alshn.

Klemens Jónsson Þetta er svo mikilsvert mál, að mjer finst það ekki vera alveg rjett að láta það ganga orðalaust til 2. umr. Það er að vísu ekki heimilt að ganga inn á málið í einstökum atriðum, og satt að segja ekki svo auðvelt heldur að nokkru ráði að taka málið til meðferðar frá almennu sjónarmiði, svo að í raun og veru verða allar umr. um þetta mál að bíða til 2. umr. Það er rjett, sem hæstv. atvrh. (MG) tók fram, að þetta mál hefir verið stöðugur gestur á öllum seinustu þingum, einkum, viðvíkjandi útsvarsskyldu og álagningu, svo að það er fullkomin nauðsyn fyrir þingið að fara að binda enda á þetta mál. Það var talað um það á síðasta þingi, að ekki yrði hjá því komist að skipa milliþinganefnd í málið. Var það samþykt hjer í þessari hv. deild, en svo fór í Ed., að þar var það felt. Í umr. um þetta mál í fyrra lýsti jeg yfir því, að jeg væri samþykkur því að kjósa milliþinganefnd, en jeg bætti því við, að svo framarlega sem stjórnin treysti sjer til að undirbúa þetta mál svo vel sem skyldi, myndi jeg vel geta sætt mig við það, en því bætti jeg enn við, að það væri ekki nóg, að stjórnin tæki málið í sínar hendur, heldur yrði hún líka að gera það svo úr garði, að það gæti náð samþykki þingsins. Hæstv. stjórn hefir nú sjeð sjer fært að koma fram með frv. í þessa átt, en jeg get ekki fyrir mitt leyti sagt um, hvort það er þess eðlis, að það nái að ganga í gegn, en hinsvegar þykist jeg fullviss um, að málið er ekki þannig komið frá stjórnarinnar hendi, að það verði samþykt óbreytt. Hæstv. atvrh. tók það líka fram, að hann væri viss um, að ýmislegt væri athugavert í þessu máli og að hann vildi semja um þau atriði, svo að frá því sjónarmiði mætti ætla, að hægt yrði að koma þeim breytingum á frv., að það gæti gengið frá þinginu í sæmilegn formi. Það voru tvær aðalreglur, sem hæstv. atvrh. mintist á og taldi alveg óbreyttar eftir þessu frv. Fyrri reglan var sú, að fylgja sömu reglu um grundvöll fyrir álagningu útsvara og áður, fara eftir efnum og ástæðum. Jeg er samdóma hæstv. atvrh. um það, að rjett er að fylga sömu grundvallarreglu, því að jeg álít, að að svo stöddu sje ekki hægt að víkja frá þeim grundvelli. En svo var hin meginreglan, sem hæstv. atvrh. mintist á, sú, að leggja mætti ekki útsvar á mann nema á einum stað. Þar er jeg ekki samþykkur hæstv. atvrh. Þetta hefir verið mesta vandræðamál fyr, og því heldur hjer áfram, því þessari reglu er alls ekki haldið, heldur eru ekki færri en 4 undantekningar eftir 8. gr. frv., og eftir c-lið megi leggja alstaðar á hann þar, sem hann hefir lögheimili, og það megi eftir 9. gr. skifta útsvarinu milli fleiri sveita. Jeg álít ekki eiga við að fara inn á einstök atriði nú, en verð þó að segja, að jeg álít þetta atriði í 8. gr. e. mjög athugavert. Maður getur átt heima á tveim stöðum, og sú sveit, sem verður á undan, leggur auðvitað alt útsvarið á hann, og það er hægt fyrir sveitirnar að keppa um þetta, þar eð álagningin fer fram frá því í febrúar til í maí, sbr. 21. gr. Þetta er því mjög athugavert. Annarsstaðar hygg jeg, þegar svo stendur á, að menn eigi tvö lögheimili, eigi þeir að velja um, hvort skuli vera aðallögheimilið. Í sambandi við þetta vildi jeg líka minnast á skiftingu útsvara eftir 9. gr., sem jeg hygg, að verði mjög erfið; þar mun verða óþrjótandi efni til málaferla milli sveitanna og gjaldendanna. Þar er haldið þeirri reglu, að ekki megi leggja útsvar á atvinnu, sem rekin er skemri tíma en 8 vikur. Þetta tímatakmark, sem á að gera menn úr öðrum sveitum útsvarsskylda, hefir verið mjög mismunandi. Það byrjaði með 3 mánuðum, en er nú komið niður í 8 vikur, eða 4 vikur að nokkru leyti. Ef aðeins þetta tímatakmark á að fá að haldast. þá tel jeg það ekki varhugavert, en þetta tímatakmark er svo strax rofið í sömu grein, því hún verður ekki skilin öðruvísi en svo, að líka sje hægt að leggja útsvar á mann þótt hann hafi jafnvel ekki starfað í umræddri sveit nema einn einasta dag, t. a. m. keypt síld á Siglufirði. Þetta er mjög athugavert Vænti jeg, að allshn. taki þessa 9. gr. rækilega til athugunar, því að það verður annars að verulegu ágreiningsatriði milli gjaldenda annarsvegar og sveitanna hinsvegar. Jeg hefði nú annars viljað gera ýmsar athugasemdir hjer, til athugunar fyrir nefndina, ekki síst af því, að jeg veit, að hæsv. forseti (BSv) hefir oft verið mjög frjálslyndur í því atriði að leyfa að fara langt, en jeg vil þó ekki níðast á frjáls1yndi hans frekar, og læt mjer því nægja að gera aðein, þegar fáu athugasemdir, en jeg vil taka undir það, sem sagt hefir verið, að jeg vildi óska þess, að Alþingi gæti nú tekist að binda enda á þetta mikilsverða mál, og vona jeg, að svo verði, eftir ummælum hæstv. atvrh., með því að hann er mjög fús til samvinnu um öll þan atriði, sem þetta mál skifta.

Magnús Torfason Það er enginn vafi á því, að ástæðan til þess, að þetta frv. er fram komið, eru Reykjavíkurlögin frá 1924, og þá sjerstaklega þetta atriði um útsvar utansveitarmanna. Óánægjan með það er orðin ákaflega mikil; hún var fullmikil fyrra en jeg verð að segja það eftir því sem mjer er kunnugt, að sú óánægja hefir vaxið allmikið í ár, og til vitnis um það get jeg vísað til þingmálafundagerða úr Árnessýslu, þar sem sjerstaklega er talað um útsvarsmálið. Á þeim fundum, sem jeg var mættu, voru hvergi eins fastar raddir með neinum till. eins og með því að mótmæla atvinnuútsvörunum. Þetta er líka eðlilegt, því að kaupstaðirnir hafa dregið ennþá meira af fólki til sín nú í góðærinu heldur en áður, og því færri verða mennirnir eftir heima í sveitunum til að bera byrðarnar, en þær aukast ár frá ári, svo að menn fá ekki undir risið. Jeg er því ekki í neinum vafa um það, að viðtökur þingsins við frv. fara mikið eftir því, hvernig tekist hefir að greiða fram úr þessu atriði. Jeg skoða nú svo, að hæstv. atvrh. hafi gert heiðarlega tilraun til að sljetta yfir þær misfellur, sem hjer eru, og að hann hafi hagað sjer sem nokkurskonar jafnaðarmaður eða jöfnunarmaður og frv. megi þess vegna skoðast sem einskonar sáttasamningur frá hans hendi. En ef frv. gengur fram eins og það er nú, þá myndu kaupstaðirnir hrósa happi, en sveitirnar telja, að þær hafi orðið að bera skaðann af því, og ástæðan til þess er sú, að stefna þess er röng. Það hefir verið allsherjarregla hjer á landi, að útsvar fylgdi lögheimili í sveitinni. Þetta er sú góða gamla venja, sem var allsráðandi hjer á landi, og þær undantekningar, sem komið hafa síðan, hafa aðeins orðið síðustu áratugi, og jeg veit ekki betur en að einmitt þessi regla sje viðurkend í flestum menningarlöndum, því jeg get ekki kannast við það, sem hæstv. atvrh. sagði, að það mundi vera líkt háttað um útsvarsálagningu á Norðurlöndum. Í Danmörku veit jeg, að farið er eftir skattstiga, og nú nýlega hefir því verið lýst yfir af lögfróðum manni, sem hefir kynt sjer þessa hluti, að þessi stefna hjer, að leggja atvinnuútsvar á menn annarsstaðar en þar, sem lögheimili þeirra væri, myndi vera einsdæmi. En frá þeirri reglu, að láta útsvar fylgja lögheimili, finst mjer ekki rjett að víkja, nema hrein og bein nauðsyn krefji. Og þó jeg játi, að það geti verið ýmsar ástæður í einstökum hreppum, sem geta gert það nauðsynlegt, verð jeg að krefjast þess, að færðar verði knýjandi ástæður fyrir því, að það þurfi að breyta út af þessu lögmáli. En eins og málið er hjerna fram borið, þá verð jeg að segja það, að þessar knýjandi ástæður eru hvergi bornar fram, og það var einmitt það, meðal annars, sem milliþinganefndin í fyrra átti að athuga, hvaða knýjandi ástæður væru til þess að breyta út af þessari reglu og til að komast inn á þessi tvískiftu útsvör. Þess vegna verð jeg að segja það, að þegar þessi regla er tekin upp í sveitarstjórnarlöggjöf alls landsins, þá sje það gert hreint og beint út í bláinn. Og jeg sje miklar og margar ástæður til þess að fylgja henni ekki, t. d. það, að bæirnir græða einmitt á þessum vinnuafla, sem til þeirra kemur, en sveitirnar bíða stórtjón af. Þar af leiðir blátt áfram, að ekki er annað að gera en að afnema Reykjavíkurlögin og koma öllu í sama farið aftur. Jeg benti til þess áðan, að hæstv. atvrh. hefði komið fram sem samningsmaður í þessu efni, og þar á jeg þá sjerstaklega við það, þar sem hann setur tvö þúsund króna fjárhæð sem þann minsta tekjustofn, sem á megi leggja. Jeg skoða það svo, að með því móti hafi hæstv. atvrh. ætlað sjer að draga úr þessum tvískiftu útsvörum, því að af öðru getur það ekki verið. En með þessu takmarki er komin fram ný regla fyrir sveitaálagningu. Í Reykjavíkurlögunum er það aðeins tíminn, sem á er litið, en ekkert tillit tekið til krónutalsins, en hjerna er það líka krónutalið, sem á að taka tillit til, og þá verður það hvorki tímabil eða krónur, sem ráða, heldur verða það tímakrónurnar, sem ráða, eða krónutímarnir, ef það skal heldur þannig orðað. Af þessu misrjetti, ef ekki er við gert, sjáum vjer t. d., að maður getur verið 8 mánuði í sveitarfjelagi og unnið sjer inn 2 þús. kr., og þó ekki verið útsvarsskyldnr. Svo hefi jeg dæmi fyrir mjer austan úr Árnessýslu, að bændur þaðan eru frá því seint í september og fram undir Jónsmessu á togurum hjer og búa svo búum sínum að sumrinu. Á þessa menn á eftir þessu ákvæði að leggja skatta hjer, en aftur á mann, sem t. d. vinnur sjer inn 2200 kr. á 8 dögum, á engan skatt að leggja. Af þessu má sjá, að hjer er atriði, sem þarf að leiðrjetta og samræma. Ennfremur má geta þess, að ef maður er 3 mánuði að vinna sjer inn 2000 kr., og annar maður er utansveitar 8 mánuði að vinna sjer inn 2000 kr., þá sje jeg ekki, hvernig hægt er að jafna þann mun á skatti, sem þeir eiga að bera. En vitaskuld skal jeg játa það, að þetta er hægt að laga í meðferð laganna, og kann vera, að þar standi eitthvað, sem þarna eigi við, en ljóst er það ekki. Eitt atriði í jöfnunarstefnu hæstv. atvrh. er, að hann hefir sett upp stórt bákn um það, hvernig ætti að jafna atvinnuútsvari milli sveita, sem hafa miklar og litlar álögur. En jeg er nú mjög hræddur um, að það verði tafsamt í vöfunum, þetta mikla bákn, og hræddur um, að þessi grundvöllur, sem á að byggja á, sje hæpinn. Grundvöllurinn á að vera eignir, tekjur og manntal sveitanna; þar með er hreint og beint vikið frá þeim grundvelli að eiga að leggja á eftir efnum og ástæðum.  (Atvrh. MG: Hjer er um að ræða skiftingu útsvara milli sveitanna)  . En ef það eru mikil útsvör þar, sem maður á lögheimili, en lítil þar, sem hann vinnur verður það vitanlega í óhag vinnusveitinni; en hinsvegar, ef lítil útsvör eru þar, sem hann á lögheimili. En mikil útsvör þar, sem hann vinnur, verður það lögheimilissveitinni í óhag. En hjer er ýmislegt, sem komið getur til greina, þegar þessi mælikvarði er hafður. T. d. getur verið kyrstaða í einu sveitarfjelagi og þess vegna lítil útsvör; aftur miklar framkvæmdir í öðru sveitarfjelagi og tiltölulega mikil útsvör þess vegna, og þá á utansveitarmönnum að blæða vegna þeirra framkvæmda. Jeg skal í þessu sambandi benda á Ísafjörð, því að jeg er þar kunnugur. En svo er eitt í öllu þessu. Jeg held, að þessi jöfnuður geti orðið til þess, að það hallaðist sjerstaklega á þá, sem verða fyrir því óláni að þurfa að leita sjer atvinnu utan sinnar sveitar, því að það gerir enginn maður nema því aðeins, að hann sje til neyddur að vera frá heimili sínu. Jeg er hræddur um, að það geti orðið til þess, eftir því sem á stendur, að það verði reynt að kemba á kúluna, til þess að sveitin fái eitthvað. Þessi fáu orð mín á ekki að skoða sem árás, heldur vildi jeg aðeins benda á þessi atriði. Þá er enn ný regla tekin upp í frv.; að vísu er hún ekki mikilvæg, en jeg tel hana góða og gilda. Á jeg þar við það ákvæði, að ekki skuli jafna niður minna útsvari en 5 kr. Líkar mjer þetta mjög vel, og hefi jeg í þessu sambandi verið að hugsa til tekjuskattsins, þar sem menn eru eltir með 60 aura álagningu. Segi jeg þetta hjer til þess, að þetta atriði verði athugað, ef hreyft verður við skattamálunum, því jeg er viss um, að hinn mikli gjaldendafjöldi á sinn þátt í því, að skattanefndir kasti frekar höndunum til starfsins. Jeg hygg því, að það myndi á engan hátt skaða ríkissjóð, þó að hinum smæstu gjaldendum væri slept. Það myndi vinnast upp í nákvæmara og betra starfi skattanefndanna. Annars skal jeg taka það fram, að stefna mín í máli því, sem hjer er til umræðu, er sú að takmarka sem mest útsvar til dvalarsveitar, því að heimilissveitin ber altaf mestar byrðar af manninum og á því að fá gjaldið. Að síðustu skal jeg taka það fram, að jeg lít svo á, að þetta mál eigi að verða samningamál í þinginu, og vænti jeg, að hæstv. atvrh. geri líka sitt til þess, að svo megi verða, því að jeg veit ekkert það mál, sem með jafnmikilli athygli er fylgt í sveitunum sem þessu.

Jakob Möller Ástæðan fyrir því, að jeg stend upp, er sú, að svo mjög hefir verið minst á Reykjavík í sambandi við þetta mál. Og það fanst mjer undarlegast, að hæstv. atvrh. skyldi gera það að umtalsefni, hve ágeng útsvarslöggjöf Reykjavíkur væri orðin við aðrar sveitir. Hann sagði meðal annars, að síðustu áratugina hefði útsvarslöggjöfinni verið breytt í það minsta margsinnis. En hann gat þess ekki, að við útsvarslöggjöf Reykjavíkur hafði bókstaflega ekkert verið hreyft í 50 ár, er núgildandi löggjöf var sett. En allar breytingarnar, sem gerðar hafa verið undanfarna tvo áratugi á hinni almennu útsvarslöggjöf, hafa meira og minna miðað að því að ná útsvari af Reykvíkingum til annara sveita. Þegar svo útsvarslöggjöf Reykjavíkur er breytt í samræmi við það, sem hinni almennu útsvarslöggjöf hefir verið breytt áður, þá er fyrst farið að tala um þá ringulreið, sem útsvarslöggjöfin sje komin í, þá er allri skuld á því slengt á Reykvíkinga og bæjargjaldalögin frá 1924 talin aðalorsök þess, að nú verði að taka í taumana. Annars get jeg fullvissað um það, að Reykvíkingar eru ekkert á móti sanngjörnum breytingum á útsvarslöggjöfinni, ef þær eru látnar ganga jafnt yfir. En þá tjáir ekki að undanþiggja aðeins alla lausamenn utan af landinu útsvari í Reykjavík, en láta Reykvíkinga borga útsvar í sveitunum, ef þeir aðeins bregða sjer að heiman dagstund með laxastöng. Annars er jeg hræddur um, að töluverður hængur verði á framkvæmd þessara laga, ef gengið verður mjög langt í þessum breytingum. En það óttast jeg ekki, að sveitirnar beri skarðan hlut frá borði, heldur hitt, að erfitt verði að ná rjettum hlut kaupstaðanna, þar sem t. d. hagar til eins og hjer, að nærsveitamenn geta stundað hjer atvinnu allan árshringinn, þó að þejr sjeu búsettir annarsstaðar. En höfuðgalla tel jeg það vera á frv., að það leggur ekki tekjur og eignir til grundvallar fyrir útsvarsálagningunni, og virðist mjer það ekki geta orðið annað en kák eitt að endurbæta það handahófsfyrirkomulag, sem nú er búið við.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal strax taka það fram, að jeg hefi ekki ástæðu til að vera óánægður með þær undirtektir, sem frv. þetta hefir fengið hjá þeim háttv. deildarmönnum, sem talað hafa. Mjer var það ljóst í upphafi, að þetta væri flókið mál. Er jeg því ekkert undrandi, þótt menn greini á um það, enda er mjer næst að halda, að skoðanirnar á því hjer sjeu jafnmargar og þingmennirnir eru margir, því að engir tveir munu vera sammála um það að öllu leyti. Er það því rjett hjá hv. 2. þm. Rang. (KlJ), að frv. þetta mun ekki verða samþykt óbreytt, enda hefi jeg aldrei gert mjer von um, að svo yrði; því að það er tæplega hægt að búast við, að einn maður geti samið slíkt frv. í þessu máli. Aðfinslur háttv. 2. þm. Rang. við 8. gr. c. mega vel vera rjettmætar að því leyti, að greinin þurfi frekari skýringa við. Annars held jeg, að þeir menn, sem eiga fleiri en eitt lögheimili, sjeu mjög fáir í landinu; að minsta kosti hefi jeg ekki fundið nema einn eða tvo „forretnings“-menn, sem þannig er ástatt um. En svo geta vitanlega verið hjú, sem eru að hálfu sitt í hvorum hreppi. Tilgangurinn með þessu ákvæði er sá, að maður, sem þannig er ástatt um, geti fengið að ráða, í hvorri sveitinni hann greiðir útsvarið. Þá mintist þessi sami háttv.þm. á 9. gr. frv. og taldi þar of langt gengið í útsvarsálagningu, því að eftir henni mætti t. d. leggja á mann útsvar, sem aðeins hefði fengist stuttan tíma við t. d. síldarkaup. Þetta er rjett, en jeg vil benda hv.þm. á það, að til eru þau sveitarfjelög, eins og t. d. Siglufjörður, sem svo mjög eru bygð aðkomufólki, að á það verður að leggja. Hvort rjett takmörk eru sett hjer fyrir því, skal jeg ekki fullyrða. En hitt er víst, að fult tillit verður að taka til slíkra sveitarfjelaga. Háttv. 1. þm. Árn. (MT) byrjaði á því að segja, að frv. þetta væri gert fyrir kaupstaðina, og skildist mjer helst, að hann bygði það á ákvæðum 12. gr. En hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði, að það myndi sjerstaklega reynast gott fyrir sveitirnar. Hjer hafa því tveir lýst skoðunum sínum, og báðir halda, að gullið fari til hins. Það er því gamla sagan: „Margur hyggur auð í annars garði“, sem hjer er endurtekin. Mjer virðist þetta því bending um, að jeg hafi hitt hjer á meðalveginn, því oft er sá dómur rjettastur, sem báðir aðiljar eru óánægðir með. Út af því, sem háttv. 1. þm. Árn.  (MT sagði um 2000 kr. takmarkið, skal jeg taka það fram, að jeg mun geta vikið frá því, ef jeg get sannfærst um, að það gangi of skamt, því að jeg er í hjarta mínu á móti því að vera að elta atvinnuleitarmenn með útsvarsálögum. En þess ber að gæta, að taka verður tillit til sveitanna, sem mestmegnis lifa á aðfengnum vinnukrafti um stuttan tíma, og jeg held, að þau tvö takmörk, sem sett eru, hljóti að fyrirbyggja mestu annmarkana. Það stoðar ekkert, þó að þessi háttv.þm. komi með dæmi á móti, því að eins og hann veit, eigum við að setja lög fyrir heildina, en ekki undantekningarnar. Þær má vitanlega oft finna, eins og t. d. mann, sem vinnur sjer inn 2000 kr. á nokkrum dögum fyrir utan lögheimili sitt. Jeg get ekki sjeð, að það sje beint ósanngjarnt, þótt hann sje útsvarsfrí, enda þótt hinn greiði útsvar, sem dvelur 3 mánuði við að vinna sjer inn sömu upphæð, því að sá, sem dvelur 3 mánuði, nýtur ýmsra hlunninda, sem hinn fær ekki. (HK: Hann borgar það alt með sjerstöku gjaldi)  . Það er ekki víst; og greiði hann ekki útsvar, er sennilegt, að hann geri það ekki. Þá sagði þessi háttv.þm., að jeg hefði komið fram sem jöfnunarmaður í frv. þessu. Jeg tek þetta ekkert illa upp, því að jeg tel það einmitt skyldu mína að koma fram sem jöfnunarmaður milli sveita og kaupstaða í þessu máli. Háttv. 3. þm. Reykv. vjek að mjer nokkrum orðum og var óánægður með mig fyrir hönd Reykjavíkur. En það var alls ekki mín meining að vera að saka hann eða Reykjavíkurbæ, þó að jeg teldi löggjöfina ekki sanngjarna. Jeg sagði og, að það færi í bága við mína skoðun að taka nú þegar upp þá reglu að jafna niður útsvörum eftir tekju- og eignarskattsfyrirkomulaginu, enda mundi það í sumum árum hjer í Reykjavík vera óframkvæmanlegt að ná inn nægilegum útsvörum, t. d. þegar öll útgerð mishepnaðist og tap yrði á henni. Þá yrði hún útsvarsfrjáls eftir tekjuskattsfyrirkomulaginu.

Magnús Torfason Það hefir engum hnútum til mín verið kastað. Hefi jeg því litlu að svara. Háttv. 3. þm. Reykv. gat þess, að sveitirnar hefðu fengið útsvarslöggjöf sinni breytt miklu oftar en Reykjavík. Út af þessum ummælum skal jeg taka það fram, að jeg hefi ekki verið að tala um útsvör af atvinnurekstri, heldur um útsvör, sem lögð eru á svita manna. Þessi hv.þm. vildi telja, að útsvör til sveita væru miklu lægri en hjer í Reykjavík. Það má vel vera, að svo sje sumstaðar, en það er ekki alstaðar, t. d. ekki í Árnessýslu; þar eru útsvör hærri en hjer. Þannig ber jeg t. d. hærra útsvar en bróðir minn hjer, sem þó hefir hærri laun. Stafar þetta af því, að þessar sveitir þurfa að róa undir ómögum, fyrst og; fremst hjeðan frá Reykjavík. Að kaupstaðirnir þurfi að fá útsvar af vinnukrafti þeim, sem þeir fá frá sveitunum, get jeg ekki skilið, því að þeir fá þann vinnukraft fyrir ekkert, hvað það opinbera snertir, og jeg hefi altaf litið svo á, að það væri happ fyrir hverja sveit, sem væri, að fá aðkominn vinnukraft til þess að reka arðsama atvinnu. En hinsvegar verða laun verkamannsins stundum ærið misjöfn. Jeg get nefnt dæmi. Jeg veit af manni, sem varð að búa í kjallaraholu við þriðja mann og borga 30 krónur á mánuði í leigu. Afleiðingarnar urðu þær, að hann kom berklaveikur heim á sveit sína. Eitt atriði enn er skylt að minna á en það er, að 9. gr. 2. liður undantekur ekki þingmenn. Jeg veit ekki hvort það er gert til þess, að stjórnin geti verið viss um, að þingmenn sitji ekki á þingi fulla þrjá mánuði.

Jakob Möller Hæstv. atvrh. (MG) hafði það eftir skattstjóra, að ómögulegt væri að ná nægumt tekjum fyrir bæinn eftir tekjuskattsframtalinu. Hæstv. ráðh. heldur því fram, að ekki verði hjá því komist að taka skatt af mönnum, sem engar tekjur hafa, heldur jafnvel tap. Það liggur þó í augum uppi, að þetta er enn óframkvæmanlegra heldur en að taka skatt af fyrirtækjum, sem græða, þó að þau hafi tapað áður. Hæstv. stjórn virðist því ekki vera í sem bestu samræmi við sjálfa sig, er hún vill láta fyrirtæki, sem er að tapa, greiða jafnvel há útsvör til bæjar- og sveitarsjóða, en í landsskattalöggjöfinni heldur hún því fram, að slík fyrirtæki geti ekki borgað skatt jafnvel þegar þau eru farin að græða. Það er nú annars fljóðsjeð, að bæjar- og sveitarfjelög lifa ekki til lengdar á því að taka útsvör af fyrirtækjum, sem tapa, svo að þetta er hreinasta uppgjöf. Í undirbúningi þessa frv. fyrir þing mun hafa komið fram tillaga um, að bygt skyldi á tekjuskattsframtalinu, og það ætti að vera hægt með því að gefa tekjunum mismunandi gildi, eftir því sem á stendur. Með þeim hætti hlyti rjettlætið að verða betur trygt en nú er gert með þessari handahófsniðurjöfnun eftir efnum og ástæðum. Hv. l.þm. Árn. (MT) talaði um vinnukraft, sem bærinn fengi fyrir ekkert. Það geta númerið skiftar skoðanir um, hve ódýr sá vinnukraftur er, því að hann sviftir bæjarbúa sjálfa atvinnu. Annars er enginn ágreiningur frá minni hálfu um þetta atriði. Mjer er ekkert ant um, að verið sje að elta lausamenn með útsvör, en jeg vil þá ekki láta elta Reykvíkinga heldur. Þetta sem hv.þm. (MT) var að tala um svitaskatt, getur engu síður átt við Reykvíkinga en sveitamenn. Má minna á dæmið um manninn, sem fór hjeðan austur í sveit til þess að heyja nokkra heyhesta. Það var þá svitaskattur, sem honum var gert að greiða þar eystra.

Bernharð Stefánsson Eins og minst hefir verið á, samþykti þessi deild í fyrra að skipa milliþinganefnd til þess að undirbúa löggjöf um þetta efni og fleira. En þessu var breytt í hv.Ed. og stjórninni falið að undirbúa málið. Mun það hafa átt að vera sparnaðarráðstöfun. Jeg býst nú við, að undirbúningur stjórnarinnar og aðstoð sú, sem hún hefir fengið, muni hafa kostað eitthvað, og af byrjuninni hjer má ráða, að meðferðin í þinginu muni kosta eitthvað töluvert. Mjer sýnist útlit fyrir, að rætast muni það, sem jeg sagði um þetta efni í fyrra. Jeg ætla ekki langt út í efni frv. við þessa 1. umr. Það eru aðeins tvö atriði, sem jeg vildi drepa á. Hið fyrra er það - og á það hefir ekki verið minst hjer - að frumvarpið gerir ráð fyrir, að reikningsár sveitarfjelaganna skuli vera almanaksárið, en ekki fardagaárið eins og verið hefir. Jeg mælist til þess, að nefnd sú, sem fær málið til meðferðar, athugi vandlega, hvort þessi breyting geti talist heppileg. Jeg get búist við, að heppilegt muni þykja, að reikningsár þeirra sveitarfjelaga, sem kauptún fylgja, sje almanaksárið, en í sveitum efast jeg um, að það gefist vel. Það er svo margt í sveitunum, sem miðað er við fardaga, og eftir minni reynslu tel jeg fardagaárið heppilegra þar. Það má benda á fátækraframfærslu, sem miðuð er við fardaga. Sama er að segja um fræðslukostnað. Hann verður til að vetrinum og er miðaður við veturinn, en ekki almanaksárið. Jeg óska, að nefndin athugi, hvort ekki geti komið til mála, að reikningsár þeirra hreppa, sem eru kauptún, sje almanaksárið, en í sveitahreppum gildi fardagaárið eins og verið hefir. Þá er hitt atriðið, og hefir þegar verið á það minst. Jeg viðurkenni, að sú skifting útsvaranna milli heimilis- og atvinnusveitar, sem frv. gerir ráð fyrir, geti í fljótu bragði virst rjettmæt, en jeg er hræddur um, að þetta fyrirkomulag muni reynast ærið þungt í vöfum, og því fylgir talsverð skriffinska. Í sumum tilfellum getur þetta ef til vill orðið óframkvæmanlegt. Vona jeg, að hv. nefnd athugi þessi atriði vel. - Skal jeg svo ekki lengja umræður frekar að sinni.