Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Það hefur lengi verið ljóst að í þjóðfélaginu er talsverður hópur fólks háður sterkum verkjalyfjum til vímugjafar og þessi lyf má fá samkvæmt lyfseðli eða í handkaupi, sum hver. Á síðasta ári ritaði stjórn Læknafélags Íslands bréf til hæstv. heilbr.- og trmrh. og vakti athygli á málefnum þessa hóps og einnig því að hópurinn færi stækkandi frá ári til árs. Stjórn LÍ benti á að erlendar rannsóknir sýni að fíkn af þessu tagi hæfist ekki við hefðbundna læknismeðferð nema í minni hluta tilvika. Stjórn LÍ kom með einar þrjár tillögur til ráðherrans, og mig langar að nota þennan fyrirspurnatíma til að ítreka þær spurningar og kanna hug hæstv. ráðherra til þeirra. Þess vegna hljóðar fyrirspurn mín svo: Hefur ráðherra ákveðið að fara að tillögum Læknafélags Íslands í bréfi, dags. 24. apríl 2002, um málefni sjúklinga sem nota sterk verkjalyf til vímugjafar þar sem lagt er til að a. komið verði á fót miðstöð fyrir neytendur ópíata þar sem þeir fái skyld lyf eða önnur lyf til að mæta fíkninni og venjast af henni, b. miðlæg verkjameðferð verði styrkt á Landspítala -- háskólasjúkrahúsi þannig að starfandi læknar eigi auðveldara með að vísa þangað sjúklingum sem þurfa flókna verkjameðferð og þeir treysta sér ekki til að meðhöndla sjálfir, c. embætti landlæknis verði eflt til að fylgjast með útgáfu lyfseðla á eftirritunarskyld lyf og nauðsynlegum tæknilegum útfærslum mætt í þeim tilgangi með endurskoðun á lögum og reglum sé þess þörf?

Herra forseti. Hv. þm. Katrín Fjeldsted hefur beint fyrirspurnum til mín um meðhöndlun á málefnum sjúklinga er nota sterk verkjalyf. Notkun þessara lyfja hefur verið mikið í umræðu að undanförnu, bæði ljósvakafjölmiðlum sem og dagblöðum. Hefur umræða þessi tengst mjög vaxandi notkun ópíata sem verkjalyfja og aukinni áhættu á fíkn í þessi lyf. Einnig hefur verið í umræðunni hvort einstaka læknar beiti ekki nægjanlegu aðhaldi við ávísun á þessi lyf sem í einhverjum mæli eru í umferð meðal fíkla. Í framhaldi af þessari umræðu hef ég ásamt starfsmönnum ráðuneytisins átt fundi með landlækni og forstöðumönnum helstu stofnana sem að þessum málum koma, svo sem geðdeildar Landspítala -- háskólasjúkrahúss og SÁÁ. Ég hef í framhaldi af þessu beint þeim óskum til landlæknisembættisins að það leggi tillögu fyrir ráðuneytið um hvernig meðhöndlun þessara efna verði hagað, hvort þrengja beri ávísunarmöguleika eða reglur um notkun svokallaðra ópíata. Í þessu sambandi er óhjákvæmilega þáttur að sum þessi lyf eru mjög nauðsynleg við flókinni verkjameðferð og ég tel því mikilvægt að í þessu sambandi verði stutt við þær meðferðarstofnanir og aðila sem hafa einbeitt sér að erfiðri verkjameðferð. Ég á von á því að landlæknir muni fljótlega leggja fyrir ráðuneytið tillögur um þau atriði sem að honum snúa. Tel ég allar líkur á að að miklu leyti verði farið að tillögu Læknafélags Íslands sem fyrirspyrjandi nefnir en félagið sendi inn tillögur á sl. vormánuðum um málefni sjúklinga sem nota sterk verkjalyf. Herra forseti. Mál þetta hefur verið í alvarlegri umfjöllun í ráðuneytinu og öðrum stofnunum og ég vonast til að fljótlega megi sjá tillögur í þessa veru. Þáttur í því eru tillögur ráðuneytisins um bætta skráningu lyfjanotkunar sem geri embætti landlæknis betur kleift að fylgjast með útgáfu lyfseðla á sterk verkjalyf og eftirritunarskyld lyf en að mínu mati þarf að bæta möguleika embættisins til slíks.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að taka upp þetta efni sem hefur verið svolítið til hliðar í allri hinni miklu umræðu um fíkniefnaneyslu, og þá hina ólöglegu hér á landi. Þessi sókn í vímuefni, þ.e. lögleg verkjalyf, er í flestum tilfellum til komin vegna sjúkdóma eða verkja hjá hverjum og einum einstaklingi sem leiðir svo til frekari neyslu, og afeitrunarmeðferð þessara lyfja er sérhæfð meðferð. Því styð ég þá tillögu sem hér hefur komið fram en öll þessi umræða um notkun vímuefna hefur einnig leitt til þess að fólk sem þarf að nota sterk verkjalyf vegna sjúkdóma og verkja hefur veigrað sér við að taka lyfin eins og mælt er fyrir. Verkjameðferð er vandasöm og ljóst að læknar hafa ekki allir tileinkað sér þessa fagþekkingu.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra svörin og gleðst yfir því að mál þetta sé í athugun í heilbrrn. Það er alveg ljóst að það þarf að taka tillit til þeirra mörgu sjúklinga sem þurfa á lyfjum af þessu tagi að halda í lögmætum tilgangi, ef svo má segja, illa veikt fólk og fólk sem þarfnast sterkra verkjalyfja veikinda sinna vegna. Vandamálið snýr þó að þeim sem verða fíklar í umrædd lyf og eins og bent var á í áðurnefndu bréfi frá Læknafélagi Íslands hefst þessi fíkn ekki fyrir tilstilli lækna. Aðeins í minni hluta tilvika verður fólk háð lyfjunum vegna veikinda sinna. Það er einnig mikilvægt að velta því fyrir sér hvað verður um fíkla sem þurfa fíknar sinnar vegna á efnum að halda því það þarf að mæta þeirra þörf og hjálpa þeim að losna undan fíkninni. Það þarf því að finna leiðir til hjálpar fíklunum um leið og saumað er að þessari lyfseðlaútgáfu. Ég þakka ráðherranum fyrir greinargóð svör og undirstrika að læknar vilja að sjálfsögðu að beitt sé nægjanlegu aðhaldi í þessu máli og til þess þarf samstarf læknastéttarinnar, heilbrrn. og landlæknis, og það er greinilega fyrir hendi.

Herra forseti. Ég hef í rauninni ekki miklu við svar mitt að bæta síðan áðan. Ég vil samt undirstrika í þessu sambandi að viðbrögð okkar mega ekki vera það hörð við þessu að það komi niður á fólki sem þarf að nota þessi lyf sjúkdóma sinna vegna. Það er hinn vandrataði meðalvegur í þessu máli, að koma í veg fyrir misnotkun en að þeir sem þurfa á lyfjunum að halda fái þau og veigri sér ekki við að taka þau. Ég vil gjarnan hafa sem besta samvinnu við Læknafélag Íslands og lækna í þessu efni, tel það reyndar nauðsynlegt enda eru þeir lykilmenn í þessu sambandi. Ég veit að það er vilji innan stéttarinnar fyrir slíkri samvinnu og að við nýtum reynslu þeirra í þessu efni.

Herra forseti. Sl. vor var þál. um átraskanir afgreidd frá hv. Alþingi með umsögn heilbr.- og trn. þingsins sem tók undir efnisatriði tillögunnar sem og þau sjónarmið sem fram koma í greinargerð með henni. Í tillögunni ályktaði Alþingi að fela heilbrrh. að sjá til þess að þverfagleg þjónusta þeirra sem hafa sérþekkingu á átröskunum yrði sameinuð þannig að bjóða mætti upp á sérhæfða meðferð fyrir átröskunarsjúklinga á öllum aldri. Alþingi afgreiddi tillöguna með því að vísa henni til ríkisstjórnarinnar. Það er vitað að vandamál þau sem falla undir átröskun eru nokkuð falin í þjóðfélagi okkar en þó hefur umræða, m.a. á þinginu en einnig utan þess, orðið til þess að vekja menn til meðvitundar um vandann. Þannig voru í fyrra stofnuð samtök sem kalla sig Spegilinn og eru þau samtök sjúklinga sem líða af átröskunum, og einnig aðstandenda þeirra. Þetta er mjög öflugur hópur og ég vænti þess að hópurinn muni leggja sitt af mörkum til að leysa úr þeim meðferðarvanda sem er fyrir hendi. Þetta er sjúkdómur sem hefst á unglingsaldri og gjarnan koma þessir sjúklingar inn á barna- og unglingageðdeild Landspítalans til meðferðar, en í kringum hvern einstakling með átröskun þarf teymisvinnu margra fagaðila. Það er mjög dýrt að standa fyrir meðferð af þessu tagi. Meðferðarmánuðurinn í Bandaríkjunum skilst mér að kosti um 2 millj. kr. Meðferðarmánuðurinn í Bretlandi kostar eitthvað sem samsvarar 1 millj. kr. og í Svíþjóð hátt í 1 millj. kr. hver mánuður. Það sýnir okkur í rauninni hve erfitt vandamálið er og að það þarfnast krafta margra fagaðila. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi beitt sér fyrir því í samræmi við þál. sem vísað var til ríkisstjórnarinnar sl. vor að sérhæfðri meðferð fyrir átröskunarsjúklinga verði komið á fót hér á landi.

Herra forseti. Hv. þm. Katrín Fjeldsted hefur beint til mín fyrirspurn í framhaldi af þáltill. frá árinu 2002, um að koma á laggirnar sérhæfðri meðferð fyrir átröskunarsjúklinga. Hv. þm. vekur máls á mjög mikilvægu málefni sem snertir marga. Átraskanir eru alvarlegt ástand sem getur orðið lífshættulegt fyrir einstaklinga sem verða fyrir þessum flóknu röskunum. Ekki eru til góðar upplýsingar eða rannsóknir um tíðni átraskana hér á landi en búast má við að nýgengi sé svipað og annars staðar í vestrænum löndum þar sem talið er um að 1--1,5% kvenna geti haft þessa röskun, en hún er mun tíðari meðal ungra kvenna en karla. Hér á landi sem og annars staðar hafa margs konar meðferðir verið reyndar, bæði hjá sálfræðingum og geðlæknum, innan heilsugæslu sem og á ýmsum sjúkrahússtofnunum, Reykjalundi, Náttúrulækningafélaginu og víðar. Einnig hafa nokkrir sjúklingar farið úr landi til meðferðar vegna þessa alvarlega ástands. Við Landspítalann var sett á laggirnar átröskunarteymi innan geðdeildar fyrir um tveimur árum. Hefur það teymi sýnt mjög virðingarvert framtak á þessu sviði. Ég hef átt fundi með forsvarsmönnum samtaka aðstandenda átröskunarsjúklinga sem nefnast Spegillinn og fyrirspyrjandi nefndi áðan. Til þeirra var stofnað í október sl. Forsvarsmenn þeirra hafa komið á minn fund og greint frá skoðunum sínum í þessu máli. Ráðuneytið hefur einnig fundað með landlækni og starfsmönnum embættis hans um þetta mál oftar en einu sinni. Ég hef farið fram á að embætti hans komi með formlegar tillögur um áframhald í þessu máli, áherslur og tillögur til aðgerða þar sem embættið er okkar faglegi ráðgjafi í þessum málum sem öðrum. Herra forseti. Ég þekki vel alvöruna sem þessum flóknu og erfiðu röskunum fylgir. Átraskanir eru með alvarlegustu og erfiðustu geðsjúkdómum og krefjast margþættrar meðferðar til langs tíma. Ég hef fullan hug á að fylgja þessu máli eftir að fengnum þeim tillögum sem ég á von á í málinu. Ég vona að þessar upplýsingar svari fyrirspurn hv. þm. og þakka henni fyrir að vekja máls á þessu.

Herra forseti. Ég þakka enn hv. þm. Katrínu Fjelsted fyrir að taka þetta mál upp og minna á þáltill. sem var samþykkt árið 2002. Eins vil ég þakka ráðherra fyrir þann skilning sem hann sýnir málinu og áhuga á að leysa þetta erfiða mál. Ég vænti þess eftir svörum hans að sérhæfðri meðferð, sérdeild eða sérstökum úrræðum, verði beitt eftir að tillögur landlæknis liggja fyrir. Þó að starfandi sé teymi innan Landspítalans sem fæst við átraskanir þá er það ekki nóg. Þetta er mjög flókin meðferð eins og hér var farið yfir. Það eru margir sem þurfa að koma að henni. Þetta er langtímameðferð og svo sérhæfðri meðferð verður ekki komið upp nema á einum stað í landinu. Heilbrigðisstofnanir úti á landi geta svo fylgt eftir og verið stuðningsaðilar. En það þarf þessa sérhæfingu og hún þyrfti að komast á hið fyrsta.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Eins og komið hefur fram er átröskun alvarlegur sjúkdómur með hárri dánartíðni og ekki mjög góðum horfum nema gripið sé til þeirra ráðstafana sem bestar þykja í heiminum, þ.e. teymismeðferðar sem krefst talsvert mikillar sérhæfingar. Mér skilst að samkvæmt skýrslu sem gerð var í Bretlandi um meðferðarþörf og meðferðarúrræði fyrir sjúklinga með átraskanir, ef við heimfærum þær tillögur upp á Ísland, munum við þurfa slíkt átröskunarteymi með geðlækni og fleiri fagaðilum. Við gætu þurft um 13 manns miðað við þann fjölda sem býr í landinu. Við þyrftum ein tvö sjúkrahúspláss, eina göngudeild og svo þyrftum við dagdeild. Ég veit að það er nokkur áhugi á því, hjá meðferðaraðilum sem hafa komið að þessu hér á landi, að koma á fót einhvers konar slíkri dagdeild, t.d. með 8 plássum, í tengslum við öfluga göngudeild sem einnig veitti þjónustu. Eins og ég sagði áðan er kostnaðurinn við meðferð af þessu tagi það hár að ef senda þarf sjúklinga til annarra landa til að fá hana þá held ég að það sé dýrara fyrir heilbrigðisþjónustu okkar en að henni verði komið á hér á landi. Ég vil því hvetja ráðherrann eindregið til að reyna að tryggja að þeir um það bil 10 aðilar sem veikjast á hverju ári fái slíka meðferð hér á landi.

Herra forseti. Ég vil íteka að hér er um mjög alvarlegan sjúkdóm að ræða eins og fyrirspyrjandi rakti reyndar skilmerkilega í seinni ræðu sinni. Þetta er umfangsmikið mál og alveg bráðnauðsynlegt að bregðast við að mínu mati. Ég vil vanda til þess hvernig að er unnið því að þarna er ekki um einfalt mál að ræða. Mér er kunnugt um, hef reyndar séð tölur um það, hvað meðferð átröskunarsjúklinga í Bretlandi kostar á mánuði. Slík meðferð kostar um 800--900 þús. kr. Þarna er því um mjög flókna meðferð að ræða. Ég hef orðið var við áhugann á þessu máli hjá aðstandendum sjúklinga og þolendum þessa sjúkdóms. Eins og ég sagði hef ég oftar en einu sinni átt ítarlegar viðræður við aðstandendur hinna nýju samtaka sem voru stofnuð í nóvember sl. Ég veit að þau samtök hafa fullan hug á að fylgja þessu málefni eftir en þetta er eitt af hinum brýnu viðfangsefnum í heilbrigðisþjónustunni sem menn eru eilíflega að fást við og kosta bæði mannafla og fjármuni. Því er nauðsynlegt að málið sé vel undirbúið og skipulagt faglega.

Herra forseti. Ein helsta grunnþjónustan í heilbrigðiskerfi okkar er þjónusta heilsugæslustöðvanna. Starfsemi þeirra vítt og breitt um landið er til mikils sóma og má segja að uppbyggingin hafi verið einstaklega vel heppnuð á heilsugæslustöðvum síðustu áratuga og sannað gildi sitt, bætt öryggi og líðan fólks um allt land. Þessu hef ég sjálfur kynnst persónulega sem íbúi á Vestfjörðum og Vesturlandi og nú á Suðurnesjum. Það hefur komið fram, herra forseti, í þeirri deilu sem hefur staðið yfir síðustu þrjá mánuði á Suðurnesjum milli heilsugæslunnar og heilsugæslulækna hvað fólkið á þessu svæði saknar að hafa ekki þessa tryggu þjónustu lækna í jafnríkum mæli og var áður en þessi deila hófst. Þó að það sé ekki málið sem hér er til umræðu fannst mér rétt að minnast aðeins á það. Samkvæmt lögum, herra forseti, á grunnþjónustan í heilbrigðiskerfinu að vera ókeypis. Gjaldið sem nú er innheimt af viðskiptavinum heilsugæslustöðva var ætlað fyrir ýmsa aðra þjónustu. Til þess að átta sig á hvaða þjóðfélagshópar greiða þetta gjald hef ég lagt fyrir hæstv. heilbrrh. eftirfarandi fyrirspurn sem hljóðar svo: 1. Hve há eru komugjöld á heilsugæslustöðvum? 2. Hve háar hafa heildargreiðslur komugjalda verið árlega sl. þrjú ár? 3. Hvernig skiptast greiðslur þessara gjalda í krónum, sbr. 2. tölul., á milli: a. aldraðra, b. barna, c. öryrkja og d. annarra? 4. Hver er stefna ráðherra varðandi slík gjöld?

Herra forseti. Hv. 8. þm. Reykn. Kristján Pálsson hefur beint til mín fyrirspurn um komugjöld á heilsugæslustöðvum. Fyrir hverja komu á heilsugæslustöð greiða sjúkratryggðir 500 kr. á dagvinnutíma. Ellilífeyrisþegar og örorkulífeyrisþegar og börn yngri en 18 ára greiða 250 kr. og börn með umönnunarkort, samkvæmt reglugerð nr. 540/1997, um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna, greiða 150 kr. Almennt gjald fyrir hverja komu á heilsugæslustöð utan dagvinnutíma er 1.400 kr. Komugjald ellilífeyrisþega, örorkulífeyrisþega og barna yngri en 18 ára eru 600 kr. utan dagvinnutíma. Börn með umönnunarkort greiða 400 kr. í komugjöld utan dagvinnutíma. Þeir sem eru með afsláttarskírteini greiða 250 kr. fyrir hverja komu á heilsugæslustöð á dagvinnutíma og 900 kr. utan dagvinnutíma. Ellilífeyrisþegar, örorkulífeyrisþegar og börn yngri en 18 ára með afsláttarskírteini greiða 150 kr. á dagvinnutíma og 400 kr. utan dagvinnutíma. Undanþegnar gjaldskyldu eru komur vegna mæðra- og ungbarnaverndar og komur vegna heilsugæslu í skólum. Einnig er þjónusta heimahjúkrunar undanþegin gjaldskyldu svo og unglingamóttaka í heilsugæslu, sem veitir ráðgjöf og fræðslu um forvarnir. Hv. þm. spyr hversu háar heildargreiðslur komugjalda hafi verið árlega sl. þrjú ár. Heildartekjur heilsugæslustöðva af komugjöldum á árinu 2000 voru rúmar 292 millj., rúmar 298 millj. kr. árið 2001 en á árinu 2002 lækkuðu tekjur heilsugæslu af komugjöldum niður í 241 millj. kr. Ástæðan er lækkun komugjalda úr 850 kr. í 400 kr. snemma á árinu 2002. Þá spyr hv. þm. hvernig greiðslurnar skiptist á milli hópa. Þær upplýsingar eru ekki tiltækar hjá heilsugæslunni og því miður kostar gífurlega vinnu að afla þeirra. Ég hef þær því ekki handbærar. Að lokum spyr þingmaðurinn um stefnu ráðherra varðandi slík gjöld. Stefna ráðuneytisins er að heilsugæslan eigi að annast grunnþjónustuna og að þangað komu skjólstæðingarnir fyrst. Í reglugerð nr. 218/2002, um hlutdeild sjúkratryggðra vegna heilbrigðisþjónustu, segir eftirfarandi: ,,Í samræmi við markmið um að tryggja fagleg samskipti milli heilsugæslulækna, heimilislækna og sérfræðinga er gert ráð fyrir því sem meginreglu í reglugerð þessari að samskipti sjúklings og læknis hefjist hjá heilsugæslu- eða heimilislækni.`` Heilsugæslan er grunnþjónusta heilbrigðisþjónustunnar og ekki stendur til að hverfa frá þeirri stefnu að þjónustan sé almenn, aðgangur greiður og óháður tekjum, eignum eða félagslegri stöðu manna. Það hefur verið yfirlýst stefna mín að halda komugjöldum í heilsugæslu í lágmarki til að tryggja slíkt jafnræði og tryggja heilsugæsluna í sessi. Virðulegi forseti. Ég vona að hv. þm. Kristján Pálsson hafi fengið svör við helstu þáttum þessarar fyrirspurnar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kristján Pálssyni fyrir fyrirspurnina sem hann lagði fram, taka undir með honum og lýsa áhyggjum yfir þeirri stöðu sem heilsugæslan er í á Suðurnesjum. Þar er nú einungis starfandi einn læknir á 17 þúsund manna svæði. Ástæðan fyrir því að ég bað um orðið var fyrst og fremst sú að ég skildi hv. þm. Kristján Pálsson þannig að hann hefði lýst því yfir að hann teldi að ekki ætti að taka nein komugjöld á heilsugæslustöðvum. Ég átti von á að hæstv. ráðherra kæmi inn á þetta og skýrði hvernig á því stendur. Hugsanlega er þetta einhver misskilningur hjá mér og þá leiðréttist það. Ég átti von á að það yrði skýrt en ég vænti þess að hæstv. ráðherra skýri þennan mismun í næstu ræðu sinni.

Herra forseti. Fyrst menn eru farnir að lýsa áhyggjum sínum yfir heilsugæsluþjónustu við þessa umræðu, þá vil ég nefna áhyggjur mínar yfir því hversu margir Reykvíkingar eru án heilsugæsluþjónustu og heimilislæknis. Ég vil bara minna á að þúsundir Reykvíkinga eru ekki með aðgang að heimilislækni og enn vantar heilsugæslustöðvar í stór hverfi í borginni, ég vil minna á það. En vegna þeirrar umræðu hvort þjónustan eigi að vera ókeypis á heilsugæslunni þá verð ég að segja að ég er sammála hæstv. ráðherra um að það eiga að vera ákveðin gjöld en þau eiga að vera mjög lág. Í Danmörku er ókeypis á heilsugæslustöðvar og einnig í bráðamóttökuna. Ég hefði kannski talið eðlilegra að í bráðamóttöku væri ókeypis en menn greiddu lágmarksgjöld fyrir heilsugæsluna. Ég vildi koma því áleiðis. En verulega vildi ég leggja áherslu á áhyggjur mínar vegna heilsugæsluþjónustu á höfuðborgarsvæðinu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin og þingmönnum fyrir þátttöku í umræðunni. Það var slæmt að hæstv. ráðherra skyldi ekki geta svarað spurningunni um það hvernig þessar greiðslur skiptast á milli þjóðfélagshópanna aldraðra, barna, öryrkja og annarra. Þetta var ástæðan fyrir spurningu minni, þ.e. að komast að því hvað þessir hópar þyrftu að greiða mikið. Við sjáum það á töxtunum sem gefnir eru út að allir greiða eitthvað og auðvitað má deila um það hvort slík þjónusta eigi að vera alveg ókeypis en í mínum huga er þó ekki sama um hvaða þjóðfélagshópa er að ræða. Þessir hópar eru akkúrat þeir sem minnstar tekjur hafa og hafa mesta þörf fyrir notkun grunnþjónustu eins og heilsugæslan er. Ef ég man rétt, herra forseti, þegar byrjað var að taka greiðslur fyrir komur á heilsugæslustöðvar var það hugsað fyrir umbúðum og ýmsu öðru sem ekki var talin bein grunnþjónusta. Síðan hefur þetta þróast, bæði hækkaði það um tíma en lækkaði síðan aftur. Mér finnst full ástæða til að skoða hvort ekki eigi að beina þessum töxtum meira inn á þá hópa sem virkilega geta borgað en aðrir sem minna mega sín sleppi við það.

Herra forseti. Í fyrsta lagi þykir mér leitt að geta ekki svarað um hvernig þessar greiðslur skiptast á þjóðfélagshópana en það hefur því miður tekið lengri tíma en ætlað var að koma upp bærilegu kerfi á heilsugæslustöðvunum til þess að greina þetta en vonandi verður hægt að komast að þessu. Ég tek undir að nauðsynlegt er að geta gert sér grein fyrir þessum þáttum. Í öðru lagi er ég sammála hv. 15. þm. Reykv. í því að ég tel að taka eigi hóflegt gjald í heilsugæslunni en stilla því mjög í hóf. Ég er alveg sammála um þá hlið málsins. Ég tel að það sé eðlilegt að þarna sé greitt lágt gjald, enda hefur þessum gjöldum verið stillt í hóf miðað við önnur komugjöld, t.d. til sérfræðinga. Gjöld til heilsugæslunnar eru miklum mun lægri og þar er líka gerður greinarmunur á þjóðfélagshópunum hvað þetta snertir því að börn, öryrkjar og eldri borgarar greiða lægra gjald. Varðandi aðgang að heimilislæknum, í fyrsta lagi á Suðurnesjum þar sem uppi hafa verið ákveðin vandamál eins og allir vita, þá höfum við reynt að fylgjast grannt með tilraunum til að ráða lækna þar í stað þeirra sem sögðu upp. Ég átti síðast í gær fund með forstöðumanni Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja út af þessum málum og það eru allar leiðir reyndar í því og reynt er að leysa þau mál í gegnum heilbrigðisstofnunina meðan þetta ástand varir. Á Reykjavíkursvæðinu höfum við sett okkur forgangsröð, það er Salahverfið í Kópavogi og Heimahverfið. Hins vegar eru margir heimilislæknalausir. Sumir hafa ekki skráð sig hjá heimilislæknum en það er ekki þar með sagt að menn fái ekki læknaþjónustu en það er auðvitað eðlilegt að menn geti skráð sig hjá heimilislæknum og við stefnum auðvitað að því. En ég vil samt vara við að setja samasemmerki þar á milli að allir sem eru ekki skráðir fái ekki þjónustu.

Þeir þurfa að bíða.

Já.

Virðulegi forseti. Ég spyr hæstv. heilbrrh. um viðhorf hans til þess að ráðinn verði sérstakur sjúkrahúsprestur við nýja barnaspítalann til að bæta þjónustu við foreldra langveikra og fatlaðra barna. Í viðtali við Morgunblaðið fyrir jól ræddi Svanhildur Blöndal hjúkrunarfræðingur um þýðingu sálgæslu í hjúkrunarstarfinu. Tilefni viðtalsins var að Svanhildur hafði ætlað í sálgæslukúrs við Háskóla Íslands til að gera sig hæfari til að sinna þeim þætti í hjúkrunarstarfinu en endaði með embættispróf í guðfræði. Það var afar áhugavert að lesa sjónarmið hennar um þennan þátt hjúkrunarstarfsins. Í viðtalinu bendir hún á að guðfræði og hjúkrun eigi meira sameiginlegt en sýnist í fljótu bragði. Afar mikilvægur þáttur slíkrar sálgæslu sé að styðja betur við foreldra fatlaðra og langveikra barna. Það vantar ekki síst aðhlynningu fyrir foreldra. Álag á þá er alveg gífurlegt og þá er það mikilvægt að afstýra því að foreldrar í þessari stöðu bogni eða veikist. Sérþjónustuprestur sem þannig sinnti t.d. þessum hópi á barnaspítala væri færanlegur starfsmaður. Hann gæti jafnframt sinnt hvíldarinnlögninni á Landspítalanum í Kópavogi. Þetta er öðruvísi þjónusta en afar mikilvæg. Ég hef verið mjög upptekin af þeim sjónarmiðum sem Svanhildur vakti máls á í viðtalinu, sálgæslunni, samtölum og stuðningi sem hjúkrunar- og lækningaþætti. Þess vegna var það sérstaklega athyglisvert þegar ég ásamt nokkrum félögum mínum átti heimsókn á biskupsstofu nýverið, þá benti Þorvaldur Helgason á það sama, að við höfum vannýtt viðtalshjálpina og gildi samtalsins í hjúkrun og lækningum m.a. á sjúkrahúsum. Þorvaldur benti á að í Bandaríkjunum hafa menn markvisst unnið með þennan þátt sl. 20 ár, samtöl, sálgæslu. Líka að í Danmörku var skoðað hvernig bæta mætti best stuðning og þjónustu við aldraða, lasburða eða sjúka. Viðtalsþjónustu bar þar langhæst. Heilbrigðisstarfsfólk með viðbótarmenntun í sálgæslu er dýrmæt viðbót við þá góðu þjónustu sem fyrir er á sjúkrahúsum. Það er æskilegt að unnt sé að stofna ákveðið stuðningsteymi fyrir foreldra fatlaðra og langveikra barna og líta á það sem fyrirbyggjandi starf. Virðulegi forseti. Það er auðvelt að gefa lyf. Þau eru ákaflega dýr og í það eyðum við fjármunum sem hægt væri með öðruvísi skipulagi að nýta til annarra þátta.

Herra forseti. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur beint til mín fyrirspurn um ráðningu sjúkrahúsprests við Barnaspítala Hringsins. Spurningin er svohljóðandi: ,,Hvert er viðhorf ráðherra til þess að ráðinn verði sérstakur sjúkrahúsprestur við nýja barnaspítalann til að bæta þjónustu við foreldra langveikra og fatlaðra barna``? Stjórnendum spítalans hefur verið falið að skipuleggja starfsemina og taka ákvarðanir um mönnun og nýtingu stöðuheimilda. Ég tel ekki skynsamlegt að ráðherra hlutist til um starfsmannahald nema í algerum undantekningartilvikum, enda starfa á sjúkrahúsum tæplega 5 þús. manns. Sjúkrahúsprestum hefur fjölgað mjög á síðustu árum. Þeir eru nú átta á Landspítalanum og er einum þeirra greidd grunnlaun frá þjóðkirkjunni. Kostnaður við þetta starf er 52 millj. kr. á ári og eru þá aðeins talin laun og rekstur. Ekki eru áform um að auka við þessa starfsemi á kostnað annarra þjónustuþátta. Sjúkrahúsprestar eru ekki ráðnir að einu tilteknu sviði á spítalanum heldur hafa þeir víðtækara starfssvið. Einn prestanna hefur þó lagt mesta áherslu á störf við barnaspítalann og hefur verið til athugunar hvort hann ætti að hafa aðsetur í hinni nýju byggingu. Hann sinnir öllum börnum og aðstandendum þeirra og það verður að teljast ólíklegt að ráðinn verði prestur til að bæta prestsþjónustu sérstaklega við foreldra langveikra og fatlaðra barna. Þar koma m.a. til sjónarmið um jafnræði í þjónustu. Herra forseti. Ég tel mikilvægt að tryggja að skjólstæðingar barnaspítalans og bráðveik, langveik og fötluð börn og fjölskyldur þeirra og starfsfólk fái á hverjum tíma þjónustu presta eftir því sem þörf krefur. Ég mun þó ekki beita mér fyrir því að þessi þjónusta verði aukin fyrir aðstandendur þeirra barna sem hér um ræðir sérstaklega af ástæðum sem ég hef rakið áður.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur í fyrirspurn hennar þar sem hún leggur áherslu á mikilvægi sálgæslu og áfallahjálpar til þeirra sem þurfa að sækja þjónustu til barnaspítalans og mikilvægi þess að foreldrar fái góðan stuðning og aðhlynningu og ekki aðeins foreldrar heldur fjölskylda langveikra og fatlaðra barna sem eru þar til meðferðar. Hvort það er sérstakur sjúkrahúsprestur eða hvort einhver af sjúkrahúsprestunum sinni þessu sérstaklega finnst mér ekki vera stórmál en það er mikilvægt að þessu hlutverki sé vel sinnt og ef einn af prestunum tekur þetta sérstaklega að sér, þá er það til bóta. Mig langar aðeins til að víkja að öðrum hópi sem heyrir kannski ekki undir þessa þjónustu og það er fólk sem er annarrar trúar eða utan trúfélaga og án þjónustu því að við megum ekki gleyma því að í fjölþjóðlegu samfélagi eins og við erum orðin eru ýmsir sem þurfa annars konar þjónustu en presta og vil ég aðeins fá upplýsingar frá hæstv. ráðherra um slíka þjónustu fyrir þetta fólk.

Virðulegi forseti. Ekki hafði ég hugsað mér að hæstv. heilbrrh. ætti að fara að blanda sér í mannaráðningarnar. Þetta er hins vegar spurning um ákveðna stefnumörkun og ekki óeðlilegt að hæstv. heilbrrh. og yfirstjórn spítala ræði það ef áhugi er fyrir því að reyna að fara í auknum mæli inn í fyrirbyggjandi heilbrigðisstarfsemi sem flokkur ráðherrans hefur reyndar stutt mjög mikið. Það er mjög jákvætt að prestum hefur fjölgað við Landspítalann og dregur skýrt fram að störfin þeirra hafa orðið allt annars eðlis en í upphafi þegar ráðinn var sjúkrahúsprestur kannski fyrst og fremst til að bregðast við þegar alvarleg áföll urðu eða lát manna. Ráðherra nefnir 52 millj. og að ekki séu áform um að auka þar við starfsemi og fjölga prestum á kostnað annars starfsfólks. Ég vil þar endilega áminna um þetta með lyfin. Það er sumt sem við látum renna mjög svo greiðlega í gegnum kostnað heilbrigðiskerfisins. Ef ég man rétt er lyfjakostnaður hjá okkur núna um það bil 8 milljarðar á ári og þar af um 3 milljarðar varðandi geðdeifð eða vanlíðan og margir heilsugæslulæknar eyða stórum tíma í að ræða við fólk sem líður illa. Ég er að tala um að mjög veik börn eru send heim. Þetta er þung byrði. Það er álag fyrir fjölskyldur, foreldra og heimilið. Samtalsmeðferðin er ekki nógu virk hjá okkur. Við þurfum að ganga lengra. Þriðja hvert hjónaband brestur í dag og álagið á foreldra sem eiga fötluð, langveik börn er gífurlegt og hætt við að þar séu meiri erfiðleikar en annars staðar. Þessu eigum við að afstýra, þetta eigum við að fyrirbyggja.

Herra forseti. Ég vil taka fram að prestsþjónusta á Landspítalanum -- háskólasjúkrahúsi hefur aukist mjög á undanförnum árum. Mikið hefur verið lagt í þennan þátt eins og sést á því að átta stöður á sjúkrahúsinu sinna honum. Ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda að við verðum að efla þessa þjónustu. Ég vona að svo verði og að einn prestur hafi aðstöðu á barnaspítalanum til að sinna því fólki. Því er hins vegar ekki að neita að það hefur oft komið upp umræða um hlutverk spítalans í þessu efni. Forsvarsmenn spítalans hafa oftar en einu sinni spurt mig hver stefna ráðuneytisins sé í þessum efnum, hvort efla eigi þessa starfsemi, fela einhverjum öðrum hana, eða hvað. Ég tel að það verði að veita þessa þjónustu og hef látið þá stefnu í ljós í viðræðum við forsvarsmenn spítalans. Hins vegar koma auðvitað upp spurningar eins og hjá hv. 15. þm. Reykv. um aðra sem aðhyllast ekki kristna trú. Sú umræða fer auðvitað vaxandi. Við stöndum frammi fyrir ýmsum slíkum spurningum. Það breytir ekki afstöðu minni til þessa máls. Það er alveg ljóst að hún er sú að halda þessari þjónustu í því formi sem hún er og reyna að sinna öllum sem best að þessu leyti. Vonandi sparar það lyfjakostnað því að lyfjakostnaðurinn á spítalanum er 2,5 milljarðar kr.

En í landinu?

Já, á spítalanum er kostnaðurinn 2,5 milljarðar en í landinu er lyfjapakkinn margfalt stærri, um 13 milljarðar.

Herra forseti. Almannatryggingarnar taka þátt í kostnaði almennings vegna ýmissar þjónustu í heilbrigðiskerfinu, svo sem heilsugæslu, læknisþjónustu, tannlækninga og sjúkraþjálfunar, svo dæmi séu tekin, og þá eftir ákveðnum reglum. Tryggingastofnun tekur aftur á móti ekki þátt í að greiða ýmsa aðra heilbrigðisþjónustu sem sjúklingum er ekki síður mikilvæg og nauðsynleg. Þar má t.d. nefna sálfræðiþjónustu og sjúkranudd sem sjúklingar verða að greiða að fullu. Rökin fyrir því að ekki hefur verið samið við fleiri stéttir um greiðsluþátttöku almannatrygginga hafa löngum verið þau að lög heimili slíkt ekki. Nú er það breytt með lagabreytingu frá síðasta ári þar sem samninganefnd Tryggingastofnunar er heimilt að semja við fleiri stéttir. Sjúkranuddarar hafa verið löggilt heilbrigðisstétt frá 1987. Nám í faginu er aðeins hægt að sækja til Þýskalands og Kanada þar sem íslensk stjórnvöld viðurkenna aðeins nám þaðan. Það er mjög dýrt og varla nema á færi hugsjónamanna að fara í það nám, svo að ég noti orð formanns Félags sjúkranuddara. Þeir sjúklingar sem þurfa á sjúkranuddi að halda bera skarðan hlut frá borði miðað við þá sem fara t.d. til sjúkraþjálfara en þeir þurfa að greiða meðferðina að fullu á meðan Tryggingastofnun tekur þátt í að greiða sjúkraþjálfunina. Öryrkjar og aldraðir fá ekki niðurgreiðslu af sjúkranuddi. Fátækt fólk getur því ekki leyft sér þessa meðferð. Sjúkranudd er fyrirbyggjandi meðferð og getur t.d. komið í veg fyrir eða minnkað notkun á bólgueyðandi lyfjum --- þar komum við aftur að lyfjakostnaðinum því að þarna gætum við e.t.v. sparað eitthvað af þeim mikla kostnaði sem ríkið ber af lyfjum. Hér á landi starfa 76 sjúkranuddarar og ársstörf í greininni eru um 30. Þó að samið yrði við sjúkranuddara yrðu útgjöld Tryggingastofnunar því ekki veruleg. En það þarf auðvitað pólitíska ákvörðun til að gera þetta. Það þarf fjárveitingu til að hægt sé að semja við sjúkranuddarana. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Eru áform uppi um að Tryggingastofnun, almannatryggingarnar, taki þátt í að greiða hluta kostnaðar sjúklinga við sjúkranudd?

Herra forseti. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir hefur beint til mín fyrirspurn um hvort áform séu um að Tryggingastofnun taki þátt í að greiða hluta kostnaðar sjúklinga við sjúkranudd. Því er til að svara að fjölmargar löggiltar heilbrigðisstéttir sem og aðrar stéttir tengdar heilbrigðisþjónustu hafa sótt um að fá að gera samninga við Tryggingastofnun ríkisins um greiðsluþátttöku. Helstu starfsstéttir sem Tryggingastofnun ríkisins hefur samninga við í dag eru læknar, hjúkrunarfræðingar og sjúkraþjálfarar. Fjölgun þeirra stétta sem Tryggingastofnun ríkisins greiðir fyrir er í stöðugri skoðun hjá okkur og endurmati. Takmarkaðar fjárveitingar setja þessu máli hins vegar skorður. Þær gera það að verkum að að svo stöddu er ekki mögulegt að taka upp greiðsluþátttöku Tryggingastofnunar ríkisins í kostnaði sjúklinga við sjúkranudd. Svar mitt er því að við höfum ekki af fjárhagslegum ástæðum getað tekið upp þessa samninga.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir fsp. um hvort áformað sé að Tryggingastofnun ríkisins taki þátt í að greiða hluta kostnaðar sjúklinga við sjúkranudd. Mér finnst mikilvægt að við skoðum gaumgæfilega, þegar verið er að semja við nýjar stéttir um greiðsluþátttöku Tryggingastofnunar ríkisins við fyrirbyggjandi aðgerðir. Horfum ekki eingöngu á framhaldsmeðferð eða læknisaðgerðir. Við ættum einnig að skoða fyrirbyggjandi þætti. Það getur sparað heilbrigðiskerfinu meiri fjármuni að greiða niður sjúkranudd, geti það komið í veg fyrir að sjúkdómar verði langvinnir og erfiðir í meðferð.

Herra forseti. Ég harma að menn hafi ekki ákveðið neitt um að semja við sjúkranuddara. Eins og fram kom í umræðunni er sjúkranudd fyrirbyggjandi. Það er t.d. mjög mikilvægt fyrir gigtarsjúklinga sem eru á dýrum lyfjum. Þeir hafa mikla þörf fyrir sjúkranudd og það gæti sparað mikið í lyfjakostnaði fyrir þann hóp. Spastískir sjúklingar þurfa t.d. tilfinnanlega bæði á sjúkraþjálfun og sjúkranuddi að halda. Sjúkranuddarar sem ég hef verið í sambandi við hafa sagt mér að margir sem þurfa tilfinnanlega á sjúkranuddi að halda hafi hætt í meðferð vegna þess hve mikill kostnaður er af meðferðinni. Þeir eru e.t.v. áfram í sjúkraþjálfuninni sem kemur þeim kannski ekki að sama skapi til góða. Lögð er mikil áhersla á fyrirbyggjandi meðferð og árangur í markmiðum heilbrigðisáætlunar. Þar hefði þjónusta sjúkranuddara komið að góðu haldi en á meðan fátækt fólk getur ekki leyft sér þá þjónustu náum við síður þeim markmiðum. Eins og ég benti á í ræðu minni áðan eru það ekki margir sem sinna þessu, um 30 ársstörf. Útgjöldin ættu þannig ekki að vera veruleg en ég er sannfærð um að þetta mundi spara heilbrigðiskerfinu allmikil útgjöld, bæði í lyfjakostnaði og öðrum kostnaði, þ.e. ef menn geta nýtt sér þá fyrirbyggjandi meðferð sem sjúkranuddið er.

Herra forseti. Ég tek undir að hér er um mikilvæga starfsemi að ræða. Ástæðurnar fyrir því að ekki eru uppi áform um þessa samninga nú eru fjárhagslegar og vissulega geta fleiri stéttir sótt á með sömu rökum og sagt: Það eru forvarnir í okkar starfsemi. Þess vegna er mikilvægt fyrir okkur að heyja okkur rök í þessu máli. Sparnaðarrökin, ef þau eru fyrir hendi, eru auðvitað innlegg í þetta mál. Sé ljóst að við getum sparað með þessari starfsemi útgjöld á öðrum sviðum er það auðvitað nokkuð sem við verðum að líta á í þessu sambandi. Staðan í þessu máli er óneitanlega sú, bæði gagnvart þessari stétt og öðrum sem hafa sótt á, að við höfum ekki heimildir á fjárlögum til að auka framlög til sjúkratrygginga fram yfir þá samninga nú þegar gilda. Auðvitað erum við alltaf með þessi mál í skoðun, t.d. hafa klínískir sálfræðingar sótt fast á um samninga, einmitt á sömu forsendum. Starfsemi er sögð fyrirbyggjandi og forvörn á mjög viðkvæmu sviði, sem er til umræðu við næstu fyrirspurn sem flutt verður.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja spurningar fyrir hæstv. heilbrrh. um stöðu geðheilbrigðismála og þjónustu fyrir börn og unglinga á því sviði. Í fyrsta lagi spyr ég um þróun mála hvað varðar bið eftir almennri þjónustu barna- og unglingageðdeildar Landspítala -- háskólasjúkrahúss. Eins og allir vita sem fylgst hafa með fréttum að undanförnu er þar langt frá því að vera viðunandi ástand. Deildin annar alls ekki eftirspurn eða því álagi sem á henni er og brýnt að bæta þar úr hvað varðar fjölgun rúma, að efla göngudeildar- og neyðarþjónustu ýmiss konar. Í raun er alveg sama hvar að málinu er komið, þrátt fyrir góðan vilja starfsfólks og nokkra aukningu fjármuna á undanförnum árum hrekkur það skammt, ósköp einfaldlega vegna þess að vandinn sem við er að glíma er mikill. Ég held að öllum sem hafa sett sig inn í málin sé ljóst að við svo búið má ekki standa. Í öðru lagi spyr ég hve mikil brögð séu að því að vista hafi þurft börn eða unglinga á geðdeildum fyrir fullorðna. Það tengist að sjálfsögðu fyrra atriðinu. Fram hefur komið í fréttum og mér er kunnugt um það eftir samtöl við aðstandendur barna og unglinga sem hafa þurft á þjónustu að halda. Veruleg brögð eru að því, því miður, að einasta úrræðið sem í boði hafi verið, jafnvel þegar ungmenni eru í bráðum háska, að vista þau á geðdeildum fyrir fullorðna sem að sjálfsögðu er ekki æskilegur kostur. Í þriðja lagi spyr ég hversu löng bið sé eftir meðferðarúrræðum fyrir unga fíkniefnaneytendur sem jafnframt eiga við geðræn vandamál að stríða. Auðvitað er það svo, herra forseti, að stundum er grátt svæði milli heilbrigðiskerfisins og félagslega kerfisins þegar kemur að vandamálum ungmenna sem kunna að eiga við samsett vandamál að stríða, þunglyndi, geðræna erfiðleika en hafa jafnframt ánetjast fíkniefnum. Oft getur verið áhorfsmál hvorum megin eigi að reyna að leysa vanda þeirra. Ég inni sem sagt eftir því hvernig staðan með þjónustu að því leyti sem meðferðin tilheyrir heilbrigðiskerfinu. Í fjórða og síðasta lagi spyr ég: Hvað líður fyrirhugaðri uppbyggingu geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og ungmenni við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri? Þar hafa legið fyrir áætlanir um að standsetja slíka deild. Fjárveitingar hafa reyndar verið veittar til rekstrar en þá vantar fjárveitingar til að innrétta húsnæði sem þó stendur ónotað og hefur gert um árabil, þ.e. í nýbyggingu við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Það er auðvitað ákaflega bagalegt, herra forseti, að þar skuli vera óinnréttuð aðstaða og jafnvel fjármunir fráteknir til rekstrar sem nýtast ekki og þar af leiðandi er ekki hægt að láta Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri létta á þessum vanda með því að sinna þjónustu fyrir norðan- og austanvert landið eins og það annars gæti.

Herra forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon leggur fyrir mig fyrirspurn í fjórum liðum um geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og unglinga. Fyrsta spurningin er svohljóðandi: ,,Hver hefur þróun mála verið að undanförnu hvað varðar bið eftir almennri þjónustu barna- og unglingageðdeildar Landspítala -- háskólasjúkrahúss?`` Fjöldi á biðlista hefur breyst svona: 1996 78, 1997 72, 1998 95, 1999 54, 2002 59, í janúar 2003 43. Af þessum 43 sem biðu eftir viðtali nú í janúar biðu 25 eftir mati á ofvirkni en velta má fyrir sér hvort þeir einstaklingar þurfi þjónustu svo sérhæfðrar meðferðarstofnunar sem barna- og unglingageðdeildin er. Biðlisti á barnageðdeild er fyrir börn sem bíða eftir meðferðarúrræðum deildarinnar. Af þeim biðlista er innkallað og er deildarstjóri barnageðdeildar reglulega í sambandi við foreldra og aðstandendur barnanna. Sá biðlisti hefur verið að lengjast smám saman. Hann hefur tekið til um 1--10 barna en um þessar mundir eru á honum 20 börn. Erfitt hefur reynst að manna barnageðdeildina hjúkrunarfræðingum eftir þörfum og hefur biðlistinn sveiflast nokkuð í samræmi við það, bæði hvað varðar dagdeildarúrræði og sólarhringsþjónustu. 13 unglingar voru á biðlista unglingageðdeildar í lok ársins 2002. Var það mjög óvenjulegt ástand eins og fram hefur komið í fyrri fyrirspurnum og umræðum á Alþingi. Af þessum 13 voru þrír í miklum forgangi. Að ósk minni hefur Landspítalinn tekið saman ítarlegar tillögur um hvernig bregðast megi við þessum vanda og ég hef þær tillögur til skoðunar einmitt þessa dagana. Þá spyr þingmaðurinn: ,,Hve mikil brögð eru að því að vista hafi þurft börn eða unglinga á geðdeildum fyrir fullorðna?`` Eftir að sjálfræðisaldur hækkaði í 18 ár hafa ekki verið mikil brögð að þessu, nokkrar innlagnir á ári og þá eldri unglingar. Fullorðinsgeðdeildir hafa mætt vandanum þegar miklir toppar hafa myndast á barnageðdeild eða þegar einstök sjúkdómstilfelli eru þannig að einstaklingur er ekki talinn eiga heima á unglingageðdeild þrátt fyrir ungan aldur. Innlögn byggir á mati barnageðlæknis hverju sinni. Nauðsynlegt er að hafa þennan möguleika opinn og að hinir ungu einstaklingar fái þá meðferð sem hæfir aldri þeirra og þroska. Eins og fram hefur komið versnaði ástandið í janúar en þá voru 5--6 unglingar vistaðir á fullorðinsgeðdeild. Þá er spurt: ,,Hversu löng bið er eftir meðferðarúrræðum fyrir unga fíkniefnaneytendur sem eiga jafnframt við geðræn vandamál að stríða?`` Samkvæmt upplýsingum frá SÁÁ er enginn biðlisti eftir meðferð fyrir þennan hóp á unglingageðdeildinni á Vogi. Félmrh. mun væntanlega gera ítarlega grein fyrir bið eftir þjónustu á þeim stofnunum sem undir hann heyra í svari við fyrirspurn þingmannsins en þess skal þó getið að nú er engin bið eftir þjónustu á Stuðlum, engin bið eftir dvöl á Árvöllum en 16 bíða innlagnar í langtímaúrræði sem fylgja skólaárinu. ,,Hvað líður fyrirhugaðri uppbyggingu geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og ungmenni við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri?`` Á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri hefur verið mótuð sú stefna að sinna þessum skjólstæðingahópi fyrst og fremst með göngudeildarþjónustu með þverfaglegu teymi, en að börn með geðrænan vanda legðust aðeins inn á stofnunina í algjörum undantekningartilvikum. Legudeild fyrir börn og unglinga með geðraskanir sem áformað var að reka þar til þessi stefna var mótuð mundi aðeins hafa 2--3 rúm að staðaldri. Nú er gert ráð fyrir að þetta verði eingöngu göngudeild en börn sem þarf að leggja inn verði lögð inn á barnadeild. Nú er stefnt að ráðningu sérmenntaðs og sérhæfðs starfsfólks til að sinna þjónustunni.

Virðulegi forseti. Ég var að vona að hæstv. félmrh. blandaði sér í þessa umræðu vegna þess að t.d. spurningin um unglinga í fíkniefnavanda og með geðræn vandamál tengist jafnframt ráðuneyti hans. Ég minnist þess að þegar tillögur komu fram og voru mótaðar eftir að sjálfræðisaldur var hækkaður höfðu menn miklar áhyggjur af þessum hópi og hugmyndir voru uppi um bráðaþjónustu vegna unglinga í þessum vanda. Það hefur verið svolítið erfitt að skilja að jafnvel pólitískar ákvarðanir ráðherranna virðast ganga illa fram í þessum geira. Það var gerður þjónustusamningur um bráðarými og afeitrunarrými og mikil blaðaskrif urðu bæði í júní í sumar og líka nú fyrir skemmstu vegna þess að sá samningur var ekki endurframlengdur og þessi mál eru mjög alvarleg.

Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst fá að þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu þarfa máli og aftur hæstv. heilbrrh. fyrir svör hans og fá að segja frá því að á fundi í heilbr.- og trn. nú í hádeginu var fjallað um þetta mál frá öllum hliðum. Við fengum fulltrúa frá heilbrrn., félmrn., Barnaverndarstofu og Landspítalanum og eins frá fræðsluráði í Reykjavík. Þar kemur náttúrlega fram þessi stóri vandi sem fyrst og fremst tengist þeim börnum sem eru með samþætt vandamál. Það eru geðraskanir, vímuefnaneysla og oftar en ekki andfélagsleg hegðun. Af því að síðasti ræðumaður ræddi um aðkomu félmrh. að þessu vil ég vekja athygli á því að við getum allt eins blandað einum ráðherranum enn inn í þetta. Þessir krakkar lenda oftar en ekki í afbrotum þannig að við getum þá nefnt dómsmrn. til viðbótar. Hins vegar var verið að ræða um samstarfið á milli þessara aðila varðandi bráðaþjónustu og mér heyrist það enn vera í gangi.

Herra forseti. Þetta er stærra mál en svo að maður geti gert því einhver skil á einni mínútu en ég ætlaði einmitt að geta þessa fundar sem við áttum í hádeginu með þeim aðilum sem að þessum málum koma í heilbr.- og trn., en ég óskaði eftir honum í umræðum um störf þingsins í síðustu viku. Hv. formaður nefndarinnar brást vel við og fundurinn var haldinn í hádeginu. Þar kom auðvitað fram að þetta er stór og mikill og viðvarandi vandi en okkur voru einnig kynntar tillögur starfshóps á vegum Landspítalans til úrbóta. Ég vil minna á að það þýðir ekki mikið að koma með tillögur nema fjármagn fylgi með. Við getum ekki leyst þennan vanda nema aukið fé komi til þjónustunnar við geðsjúk börn og unglinga. Það kom fram hjá yfirmanni barna- og unglingageðdeildar að það vantaði um 112 millj. bara til þess að bregðast við nú strax, og síðan jafnvel 100 millj. í viðbót þannig að þetta eru rúmar 200 millj. Og ég spyr hæstv. ráðherra: Koma peningar til þess að leysa þennan vanda?

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, fyrir að beina sjónum okkar að vandamálum geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og unglinga. Geðheilbrigðisþjónusta yngstu aldurshópanna kemur inn á mörg svið og vandamál eru bæði í heilbrigðiskerfinu og hinum félagslega þætti, í skólunum og hjá lögreglunni einnig. Fjölmörg börn hafa mismunandi geðraskanir, mismunandi greiningu án þess að það sé bein sjúkdómsgreining, en hafa þannig hegðunartruflanir að það er erfitt fyrir þau að fóta sig í tilverunni er erfitt að koma þeim fyrir. Undirliggjandi vandi á öllum þessum sviðum í kerfinu er fjárhagsvandi og hefur verið það til margra ára.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og hv. þingmönnum undirtektir með þessu máli. Ég var satt best að segja að vona að hæstv. ráðherra gæti boðað hér aðgerðir, gæti tilkynnt hvað af tillögum starfshóps síns hann mundi gera að sínum og hvernig þær yrðu framkvæmdar. Það væri vel við hæfi að ráðherrar sýndu Alþingi einu sinn þann sóma að boða slíkar aðgerðir hér þegar þeir eru að þeim spurðir í staðinn fyrir að rjúka til og halda blaðamannafundi sem stundum reynast aðallega skrautsýningar en boða ekki alltaf þá úrlausn mála sem ætla mætti. Ástandið er óviðunandi. Það kom skýrt fram í tölum hæstv. ráðherra og þeim ber í öllum aðalatriðum saman við að sem ég hef fengið upp í hendur þegar ég hef verið að setja mig inn í málið á undanförnum vikum. Satt best að segja hefur það verið dapurlegt, herra forseti, því að ég verð að segja að mig óraði ekki fyrir því þegar ég fór af sérstökum ástæðum að skoða þessi mál nánar fyrir 3--4 vikum að ástandið væri jafndapurlegt og raun ber vitni. Það gengur ekki, herra forseti, að það sé bið eftir neyðarþjónustu þar sem ungmenni í bráðri hættu eiga í hlut. Við getum ekki þolað það ástand. Og það ber svo vel í veiði, herra forseti, að fjáraukalög eru hér einhvers staðar á leiðinni í þinginu, einfaldlega vegna þess að hæstv. ríkisstjórn hefur ákveðið að fara út í verulega auknar verklegar framkvæmdir á næstu 18 mánuðum upp á 6.300 millj. kr. Það er vel. En þjóðfélag sem hefur efni á því að spýta í framkvæmdir sem nemur slíkum fjárhæðum hlýtur að geta sett aðeins meiri fjármuni í þann bráða vanda sem snýr að börnunum okkar og ungmennunum sem sum hver eru jafnvel í bráðri hættu. Ég vona að hæstv. ráðherra geti gefið hér aðeins nánari upplýsingar um það hvenær farið verði í þessar aðgerðir. Þær liggja fyrir, að fjölga rúmum, að ráða starfsfólk. Vilji er allt sem þarf.

Herra forseti. Ekki skal standa á mér að skýra Alþingi frá því til hvaða aðgerða verður gripið. Ég bað þennan starfshóp Landspítalans að skila mér tillögum fljótt vegna þess hve aðkallandi málið er. Ég fékk þær tillögur núna eftir helgina og hef verið að vinna að þeim. Ég hef sagt að mér finnist þær raunhæfar og byggja á raunhæfu mati. Þær kosta fjármuni sem ég þarf að vinna að því að tryggja. Ég get ekki sagt um niðurstöðuna af því á þessari stundu en ég lít þetta mál mjög alvarlegum augum og hef einsett mér að vinna að því eins og mér er unnt. Það er ljóst að þessar tillögur kosta fjármuni, þær kalla á stofn- og rekstrarkostnað, en eigi að síður er einn liður í þeim þó sem mér er gefið upp að muni jafnvel ekki hafa umtalsverðan kostnað í för með sér, að fjölga rúmum um þrjú. Ég tel einboðið að gera það. Hins vegar er með því ekki nóg að gert. En ég er boðinn og búinn til þess að greina þinginu frá þessum málum og ég þakka þann áhuga sem þingmenn hafa sýnt þeim. Ég met þann stuðning þingsins sem kemur fram í þessari umræðu og þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa málinu.

Herra forseti. Þann 15. desember 2000 samþykkti Alþingi samhljóða þáltill. mína um að settar skyldu reglur um flutning hættulegra efna um jarðgöng en þar segir að í reglunum verði kveðið á um hvort slíkir flutningar skuli leyfðir og þá með hvaða skilyrðum, þ.e. flutningstækjum, ökuhraða, eftirliti og hvort loka skuli göngum fyrir annarri umferð meðan flutningurinn fer fram. Nú eru að verða liðnir 27 mánuðir síðan Alþingi gerði þessa samþykkt og enn bólar ekki á þessum reglum. Hæstv. dómsmrh. skipaði starfshóp í mars 2001 til að fjalla um þessa þál. Starfshópurinn skilaði ekki niðurstöðu fyrr en í októberlok 2002, þ.e. meira en einu og hálfu ári eftir að hann var skipaður. Síðan eru liðnir fjórir mánuðir og eðlilegt að spurt sé hvenær þessara reglna sé að vænta. Umferð um jarðgöng margfaldaðist með tilkomu Hvalfjarðarganga sem voru opnuð fyrir umferð í júlí 1998. Umferð um Hvalfjarðargöng er miklu meiri en áætlanir gerðu ráð fyrir og eykst ár frá ári. Árið áður en göngin voru opnuð fóru 747 þús. bílar fyrir Hvalfjörð og með Akraborginni. Árið 1999 fór 1.030 þús. bílar um göngin, árið 2000 1.132 þús. bílar, árið 2001 1.233 þús. bílar og árið 2002 1.292 þús. bílar. Umferð um göngin er eðlilega misjöfn eftir mánuðum, frá 50 og upp í 150 þús. bílar. Sem betur fer hafa ekki orðið alvarleg slys í umferðinni um göngin þó að orðið hafi að loka þeim í örfá skipti vegna minni háttar óhappa. Margir hafa þó áhyggjur af því að eldsvoði í göngunum gæti valdið stórtjóni og horfa þá til þeirra alvarlegu slysa sem orðið hafa af völdum elds í jarðgöngum erlendis á undanförnum árum. Einn eldsvoði ofan í þessum djúpu göngum gæti valdið óbætanlegu tjóni. Þess vegna þarf að stórherða reglur um flutning eldfimra efna um göngin og það er ólíðandi að bensín, gas og önnur hættuleg efni skuli flutt um göngin á sama tíma og umferð er þar mikil. Ég minni á að t.d. á morgnana er mikil umferð um göngin og fjöldi manns sem fer þar daglega til vinnu og í skóla. Það er auðvitað fráleitt að leyfa gas- og bensínflutninga um göngin á sama tíma. Í nál. samgn. Alþingis í desember 2000 sagði m.a. um tillögu mína, með leyfi forseta: ,,Nefndin telur að hér sé um mjög brýnt mál að ræða. Reynslan erlendis hefur sýnt að flutningur hættulegra efna um jarðgöng getur valdið hörmulegum slysum. Nefndin telur þær reglur sem nú eru í gildi og birtar eru sem fylgiskjal með tillögunni ekki fullnægjandi og að nauðsynlegt sé að setja skýrari og ítarlegri reglur um þessi mál.`` Spurning mín til hæstv. dómsmrh. er: Hvað líður framkvæmd þingsályktunar um flutning hættulegra efna um jarðgöng sem samþykkt var á Alþingi 15. desember 2000?

Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi spyr hvað líði framkvæmd þál. um flutning hættulegra efna um jarðgöng sem samþykkt var á Alþingi þann 15. desember árið 2000, en hv. fyrirspyrjandi átti einmitt frumkvæði að þeirri þál. sem mér finnst ástæða til að þakka honum fyrir. Bætt umferðaröryggi á svo sannarlega erindi til okkar allra. Skipaður var starfshópur til þess að fara yfir málið og gera tillögur um hvaða reglur eigi að gilda um slíkan flutning, eins og nánar var tíundað í þál. Þær tillögur voru sendar formönnum þingflokkanna og tillöguflytjendum en auk þess var skýrslan birt á heimasíðu ráðuneytisins. Starfshópurinn var undir formennsku hv. alþm. Arnbjargar Sveinsdóttur en auk hennar sátu í honum fulltrúar ýmissa stofnana og samtaka sem málið varða. Starfshópurinn skilaði áliti í nóvember sl. og í því kemur fram að í jarðgöngum, sérstaklega í löngum göngum, eru slys yfirleitt fátíðari en á opnum vegum. Vegna hins lokaða rýmis geta slys, og þá einkum eldsvoðar, hins vegar haft mjög alvarlegar afleiðingar. Hv. fyrirspyrjandi nefndi það sérstaklega í ræðu sinni áðan. Í skýrslunni kemur enn fremur fram að margir hafa bent á að óþarfatakmarkanir á flutningi hættulegra efna skapi aukakostnað fyrir flutningsaðila og þar með neytendur og geti auk þess valdið slysahættu á öðrum leiðum sem flutningunum er beint á í staðinn. Í Hvalfjarðargöngunum voru settar takmarkanir á umferð með auglýsingu lögreglustjórans í Reykjavík í júní 1998. Ekki hafa verið auglýstar neinar takmarkanir á umferð í öðrum jarðgöngum. Í niðurstöðum starfshópsins er m.a. bent á að verið er að vinna að alþjóðlegum reglum og aðferðum til að bæta öryggi við flutning hættulegra efna um jarðgöng, og eru tillögur þar að lútandi nú til meðferðar hjá hinum ýmsu ríkjum sem að verkefninu hafa komið. Gert hefur verið áhættumatslíkan um Hvalfjarðargöngin, og var m.a. leitað til norsku vegagerðarinnar um aðstoð í því sambandi. Norðmenn hafa mikla reynslu af umferð um jarðgöng. Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsens kom einnig að því máli en hún hafði áður gert slíkt áhættumat. Það virðist ljóst miðað við niðurstöður þessarar athugunar og þessara athugana að Hvalfjarðargöngin eru örugg þegar litið er til sambærilegra mannvirkja annars staðar. Starfshópurinn taldi að þetta táknaði hins vegar ekki að ástæðulaust væri að huga að frekari öryggismálum í göngunum og lagði til að fylgt yrði þeim tillögum sem ég gat um að væru til meðferðar hjá hinum ýmsu ríkjum sem tóku þátt í alþjóðlega jarðgangaverkefninu. Þessar tillögur eru í nokkrum liðum og er meginefni þeirra að hættulegum farmi verði skipt í fimm flokka og gildi mismunandi reglur um hvern flokk fyrir sig. Sett verði upp sérstök skilti við öll jarðgöng í vegakerfinu þar sem fram kemur hvaða flokka efna er leyft að flytja um viðkomandi göng. Sé um takmörkun að ræða geti hún verið mismunandi innan ársins, vikunnar eða dagsins. Starfshópurinn leggur til að gert verði áhættumat fyrir öll jarðgöng með nýju áhættumatslíkani, og að ákvörðun um hugsanlegar takmarkanir á flutningi hættulegs farms í þeim verði teknar út frá niðurstöðum þess mats. Þá verði stuðst við ákvarðanalíkan sem OECD er að láta gera til samanburðar áhættu við flutning eftir mismunandi leiðum. Lagt er til að ákveðin skipan gildi um Hvalfjarðargöng sem nánar eru tilteknar í niðurstöðum nefndarinnar. Lagt er til að ákvæði verði sett í reglugerð um flutning á hættulegum farmi og að reglugerð um sektir og önnur viðurlög verði endurskoðuð með tilliti til brota á þeim ákvæðum. Einnig er lagt til að lögreglustjóri geti í samráði við veghaldara sett sérstök skilyrði um flutningstæki, ökuhraða, eftirlit eða lokun ganga fyrir annarri umferð meðan á flutningi hættulegs farms stendur. Mér gefst ekki tækifæri hér sökum tímatakmarkana til að gera nákvæmari grein fyrir niðurstöðum starfshópsins en ég hef eintak þeirra meðferðis fyrir þá hv. þm. sem áhuga hafa. Niðurstöðurnar eru til skoðunar í dóms- og kirkjumrn. og ég hef ákveðið að samdar verði reglur um flutning hættulegra efna í jarðgöngum sem séu í aðalatriðum í samræmi við niðurstöðurnar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þetta svar. Það er auðvitað rétt hjá henni að það skapar aukakostnað fyrir flutningsaðila að fara fyrir Hvalfjörð en ég hef ekki stórar áhyggjur af því. Öryggið kostar einfaldlega peninga og það er ekkert hægt að vorkenna mönnum þó að þeir þurfi að keyra fyrir Hvalfjörð. Ef við tölum um slysahættu á öðrum leiðum er mjög góður varanlegur vegur fyrir Hvalfjörð sem er sáralítið notaður, og ég held að slysahætta yrði ekki mikil þar. En öryggið kostar peninga og við gerum okkur það ljóst. Svo ég vitni aðeins í skýrsluna sem hæstv. ráðherra nefndi er ég ekki alls kostar sammála þeim tillögum sem þar koma fram. Efninu er, eins og hún segir, skipt í fimm flokka. Í fyrsta lagi er lagt til að banna með öllu flutninga á eldfimu gasi í tönkum og sprengiefni alla daga vikunnar og allan sólarhringinn sem er auðvitað hið besta mál. Í öðru lagi að mánudaga til fimmtudaga kl. 15--20 falli göngin í c-flokk sem þýðir að þá er bannaður flutningur á eldsneyti í tönkum og tómum tönkum og aðeins leyft að flytja gas í hylkjum. Mér finnst ekki nóg að hafa þetta frá kl. þrjú á daginn á virkum dögum. Eins og ég gat um í fyrri ræðu minni er mikil umferð um göngin á morgnana af fólki sem fer daglega til og frá vinnu og það er ekki viðunandi að þetta fólk skuli fá bensín- og olíubíla í fangið á hverjum einasta morgni. Það er einfaldlega ekki boðlegt öryggisins vegna. Í þriðja lagi er lagt til að á föstudögum frá kl. 10 til kl. 1 eftir miðnætti, á laugardögum frá kl. 7 til kl. 1 eftir miðnætti og á sunnudögum frá kl. 7 til kl. 24 verði göngunum með öllu lokað. Það er út af fyrir sig allt í lagi en athugasemdir mínar við þessa tillögu eru fyrst og fremst um flutningana á virkum dögum. Ég treysti hæstv. dómsmrh. til þess að ganga lengra virku dagana vegna þess að, eins og ég segi, það er ekki boðlegt fyrir skólafólk og vinnandi fólk sem fer þarna á hverjum einasta morgni að mæta þessum stóru bensín- og olíuflutningatrukkum, fyrst og fremst með bensín, en ég treysti hæstv. ráðherra og vona að þessar reglur líti dagsins ljós sem fyrst. Ég treysti henni mjög vel til að gera þær vel úr garði.

Herra forseti. Samkvæmt lögum um málefni fatlaðra skal félmrh. fara með yfirstjórn á málefnum fatlaðra og annast stefnumótun og eftirlit með framkvæmd laganna. Í 6. gr. laga um málefni fatlaðra segir að félmrh. skuli annast réttindagæslu fatlaðra, þar á meðal að þeir fái þá þjónustu sem þeir eigi rétt á. Í landslögum eru skýr ákvæði um réttindi fatlaðra, þar á meðal um rétt barna á leikskólaaldri til sérstakrar aðstoðar og þjálfunar vegna fötlunar, tilfinningalegra eða félagslegra erfiðleika. Sú þjálfun og aðstoð sem hér getur verið um að ræða er talkennsla, iðjuþjálfun og sjúkraþjálfun. Nú er það staðreynd að fötluð börn njóta ekki þeirra réttinda sem lögin kveða á um, sums staðar að engu leyti, annars staðar aðeins að hluta til. Dæmi eru um að fötuð börn þurfi að leita í önnur byggðarlög en þau búa í sjálf eftir þeirri sérfræðiþjónustu sem lögboðið er að veita þeim inni á leikskólum. Í öðrum tilvikum hafa aðstandendur barna þurft að leita til sérfræðinga utan leikskólans. Sá kostnaður er því aðeins greiddur að fyrir liggi vottorð frá lækni, en spyrja má hvort fleiri börn en þau sem eru handhafar slíkra vottorða þyrftu ekki á sérfræðiaðstoð að halda. Hvað sem því líður er ljóst að börn sem þurfa á aðstoð að halda eru dæmd til þess að vera á stöðugum þeytingi milli heimila, leikskóla og þeirra sérfræðinga sem veita þeim aðstoðina. Það gefur augaleið að þetta mikla rask hefur í för með sér álag á barnið að ógleymdum aðstandendum þess en það kemur í þeirra hlut að annast flutninga á barni sínu. Í mörgum tilvikum ættu þeir sérfræðingar sem þjónustuna veita að vera hreyfanlegir og koma til barnsins á leikskólann í stað þess að láta hvert barn ásamt föruneyti koma til sín. Maður hlýtur að velta því fyrir sér hvað valdi þessu, peningasjónarmið eða einhverjir aðrir þættir. Það er nóg lagt á barn sem er fatlað að ekki séu byrðar þess auknar vegna ósveigjanleika í stjórnsýslunni eða í skipulagi, og aftur vísa ég til aðstandenda sem búa við miklu meira álag en fólk gerir almennt í þjóðfélaginu. Kerfið þarf að laga að aðstæðum þessara þjóðfélagsþegna en ekki knýja þá til að laga sig að ósveigjanlegu kerfi. Nú geri ég mér grein fyrir því að innan kerfisins er starfandi fólk sem allt er af vilja gert til að bæta ástandið. Því hlýtur að gremjast að fjárveitingar séu svo skornar við nögl að ekki sé hægt að sinna lögbundnum skyldum. Spurningar mínar til hæstv. félmrh. eru þessar: 1. Hvernig er háttað eftirlitsskyldu ráðuneytisins með fjölfötluðum börnum til sex ára aldurs með sérstakri skírskotun til almennrar þjálfunar, talkennslu, iðju- og sjúkraþjálfunar? 2. Er aðhald og eftirlit samræmt þegar um marga þjónustuaðila er að ræða?

Herra forseti. Í lögum um málefni fatlaðra, nr. 59/1992, eru ákvæði í II. kafla um stjórn og skipulag við framkvæmd þjónustunnar við fatlaða. Í 3. gr. eru ákvæði um hlutverk ráðuneytisins og skal það annast stefnumótun, gerð heildaráætlana og eftirlit með framkvæmd laganna. Sú þjónusta sem veitt er samkvæmt lögunum og snýr að málefnum barna og fjölskyldna þeirra er skilgreind í IX. kafla, í 17.--23. gr. Þar er m.a. fjallað um þjónustu stuðningsfjölskyldna og skammtímavistunarþjónustu. Framkvæmd þessarar þjónustu er á vettvangi svæðisskrifstofu fatlaðra og hjá þeim sveitarfélögum sem hafa yfirtekið ábyrgð á þjónustunni sem er einstaklingsbundin og ræðst af þörfum viðkomandi barns fyrir þjónustu. Ekki er sérstaklega getið um þjálfun við framkvæmd þessara úrræða í lögunum en þó mun markviss þjálfun eiga sér stað í sérstökum tilvikum þar sem nauðsynlegt er talið að tryggja samræmi í vinnulagi þannig að árangur í þroska glatist ekki. Segja má að skammtímavistunar- og stuðningsfjölskylduúrræðin hafi öðrum þræði það markmið að styðja við þá viðleitni að fötluð börn geti dvalist eins lengi í foreldrahúsum og kostur er. Til þess að gera þetta kleift er því boðið upp á þessa þjónustu til að létta álagi af foreldrum og bjóða börnum þeirra upp á hvíld eða ef um erfiðar heimilisástæður er að ræða, svo sem um veikindi eða annað álag. Í XV. kafla laganna er kveðið á um réttindagæslu fatlaðra og skv. 36. gr. er svæðisráði á viðkomandi svæði ætlað það hlutverk að standa vörð um rétt fatlaðra til þjónustu samkvæmt lögunum og öðrum lögum eftir því sem við á. Starfsmönnum sem sinna þjónustunni er lögð rík skylda á herðar samkvæmt þessari grein. Svæðisráð skipar sérstakan trúnaðarmann á hverju svæði sem hefur það hlutverk að treysta réttindi fatlaðra einstaklinga á heimilum fatlaðra og eru engin sérstök aldursviðmið lögð þar til grundvallar. Trúnaðarmaður hefur því skyldur gagnvart aldurshópnum 0--6 ára sem dvelur á heimilum sem starfrækt eru samkvæmt lögum, rétt eins og hann hefur skyldur gagnvart öðrum aldurshópum. Svæðisráð hafa síðan skv. 6. gr. laganna það hlutverk að gera tillögur til félmrn. og viðkomandi svæðisskrifstofu um þjónustu og stuðla að samræmingu hennar á svæðinu. Varðandi eftirlit með talkennslu, iðju- og sjúkraþjálfun gilda því ákvæði laga um leikskóla, nr. 78/1994, og laga um heilbrigðisþjónustu, nr. 97/1990. Í öðru lagi er spurt: ,,Er aðhald og eftirlit samræmt þegar um marga þjónustuaðila er að ræða?`` Í námi og starfsþjálfun þeirra fjölmörgu stétta sem koma að þjónustu við fötluð börn er lögð rík áhersla á heildstæð vinnubrögð og samvinnu ólíkra stétta í þjónustunni. Er það metið til grundvallaratriða í þjónustunni til þess að hún nýtist sem best þannig að þeir sem að henni koma vinni samræmt með heildarhagsmuni viðkomandi einstaklings og fjölskyldu hans í huga. Þetta er mjög mikilvægt þegar litið er til þess að fjölfatlað barn þarf oft að sækja þjónustu til margra ólíkra stétta og stofnana. Sérstök áhersla er lögð í samræmingu og samstarf í starfi Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins sem er sú stofnun félmrn. sem annast greiningu og ráðgjöf fjölfatlaðra barna sem og annarra barna með alvarlegar þroskaraskanir. Þverfagleg teymisvinna er það vinnulag sem stöðin starfar eftir og lýsir það sér í því að sérfræðingar Greiningarstöðvarinnar vinna náið saman að greiningu á fötlun og aðstæðum barnsins og leita jafnframt eftir nánu samstarfi við þá aðila sem koma að þjónustu eftir greiningu stöðvarinnar með það að markmiði að skilgreina heildstæða þjónustuáætlun fyrir barnið. Hér getur verið um að ræða opinbera þjónustuaðila, svo sem félagsþjónustu viðkomandi sveitarfélags eða svæðisskrifstofu, heilsugæslu, skóla og leikskóla en einnig sérfræðinga sem starfa sjálfstætt með verktakagreiðslum frá Tryggingastofnun, t.d. sjúkra- og iðjuþjálfa og talmeinafræðinga. Þessir aðilar skipta með sér verkum um framkvæmd þjónustunnar og skilgreina ábyrgð hvers og eins. Við endurmat Greiningarstöðvar og stöðu viðkomandi barns við byrjun skólagöngu er síðan verklag endurskoðað og ný markmið og áætlanir settar. Svipuðum vinnubrögðum er beitt í starfi sérfræðinga svæðisskrifstofa og sveitarfélaga sem hafa tekið að sér þjónustu við fatlaða víða um land. Í frv. til laga um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins sem er til meðferðar í hv. félmn. er enn reynt að skerpa ábyrgð hinna ýmsu þjónustuaðila gagnvart börnum en þar er fjallað um skyldur þeirra sem koma að frumgreiningu og eftirfylgd fatlaðra barna auk þess sem lögð er megináhersla á samvinnu allra aðila.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, yfirlit yfir stöðu þessara mála. Nú langar mig til að reyna að orða spurningu mína á mannamáli og fá svar í samræmi við það. Við þekkjum það flest sem eigum börn hvað það þýðir þegar börnin okkar veikjast. Þá er álag á heimilið. En þetta gengur yfir. Þeir sem eiga börn með viðvarandi sjúkdóma eða mjög mikla fötlun eru undir álagi hvern einasta klukkutíma, hvern einasta dag allan ársins hring, og þjóðfélaginu ber siðferðileg skylda til að koma til móts við þessar fjölskyldur en líka lagaleg skylda. Í lög hafa verið sett ákvæði sem m.a. kveða á um að börnin eiga rétt á því að njóta þeirrar þjónustu sem ég skírskotaði til í spurningu minni innan veggja leikskólans. Þetta er ekki gert. Lögunum er einfaldlega ekki framfylgt. Í stöku tilvikum eiga fjölskyldurnar kost á að njóta slíkrar þjónustu en þurfa að flytja einstaklinginn, fatlaða barnið sitt, sjálfar til sérfræðingsins. Hann er ekki hreyfanlegur. Hann kemur ekki í leikskólann eins og lögin gera ráð fyrir. Við framfylgjum ekki lögunum. Þess vegna spyr ég: Hvað á að gera til þess að tryggja að þessum lögum sé framfylgt? Það á ekki að þurfa að verða fullt starf fyrir aðstandendur þessara barna, foreldra eða aðra aðstandendur, að reyna að knýja á um að landslögum sé framfylgt gagnvart þessum einstaklingum. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra á mannamáli: Hvað á að gera til þess að tryggja að landslögum sé framfylgt gagnvart þessum einstaklingum?

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að í ýmsum tilvikum þarf að fara með barnið á milli sérfræðinga eða milli stofnana. Þessi þjónusta er ekki veitt inni á leikskólanum svo sem væntanlega hefur meiningin í lögunum eða við lagasetninguna. En það er hængur þar á. Það getur verið ákaflega snúið að koma því við, a.m.k. þar sem byggð er dreifð og tilfelli fá, að veita þessa þjónustu. Af praktískum ástæðum 

Herra forseti. Fyrir nokkru síðan, á nefndadögum þingsins, lagði ég inn fyrirspurn til hæstv. félmrh. í ljósi mjög vaxandi atvinnuleysis, um hvort ríkisstjórnin hygðist stuðla sérstaklega að því að farið yrði út í átaksverkefni til að sporna við vaxandi atvinnuleysi sambærileg þeim sem talsvert var ráðist í um miðjan síðasta áratug og upp úr því þegar atvinnuleysi var einmitt mikið eins og nú háttar til. Mér er að sönnu ljóst að heimildir eru til staðar til að greiða laun við sérstakar afmarkaðar aðstæður þegar fólk er ráðið af atvinnuleysisskrá til tímabundinna verkefna. En ég varð lítið var við að þessi möguleiki væri notaður auk þess sem hæstv. ríkisstjórn gæti þurft að greiða fyrir slíku með ýmsum hætti, t.d. með auknum fjármunum til að standa þá straum af ýmsu sem þessu tengist. Þá ber einnig á það að líta, herra forseti, að þær reglur sem í gildi eru um úthlutun styrkja úr Atvinnuleysistryggingasjóði til sérstakra verkefna á vegum svæðisvinnumiðlana eru mjög þröngar og þar af leiðandi ekki nema í afar afmörkuðum tilvikum sem menn falla undir þessar reglur. Það er t.d. ljóst að þetta verður að vera alfarið innan umdæmissvæðis vinnumiðlana og á þeirra vegum. Þetta má ekki vera í samkeppni, eins og það er orðað, við annan hliðstæðan atvinnurekstur á landsvísu. Það getur verið ákaflega teygjanlegt. Þetta þarf að vera skýrt afmarkað og tímabundið og ekki ná að jafnaði yfir lengri tíma en sex mánuði og unnið í einu lagi og nota skal vinnuafl á atvinnuleysisskrá í umdæmi svæðisvinnumiðlunar. Þó að þetta líti afar vel út á pappírunum og virðist auðvitað rakið, sem það er, að greiða frekar upp í launakostnað við verkefni sem ráðist er í til þess að koma þeim á fót --- það getur tengst jafnvel nýsköpun í atvinnulífi, upphafi nýs rekstrar o.s.frv. --- eru hins vegar þessar reglur mjög takmarkandi. Það hlýtur einnig að þurfa að koma til álita hvort þær þurfi ekki að endurskoða og sömuleiðis hvetja til þeirra með ýmsum hætti. Nú hefur hæstv. ráðherra haldið blaðamannafund og vakið sérstaka athygli á þessum möguleika og er það vel í sjálfu sér. Ég vil samt spyrja hæstv. ráðherra út í þetta almennt og þá hvaða möguleika hann telji á að þetta nýtist mönnum, hvort jafnvel þurfi að rýmka reglur þannig að þetta komi að meira gagni.

Herra forseti. Því miður hefur atvinnuleysi í vetur aukist mun hraðar en áætlanir gerðu ráð fyrir. Um þessar mundir eru rúmir 6.200 einstaklingar skráðir atvinnulausir. Það er um 4% af vinnuaflinu. Nýboðaðar aðgerðir ríkisstjórnarinnar og Reykjavíkurborgar um flýtingu opinberra framkvæmda munu fljótt breyta þessari þróun, og stóriðjuframkvæmdir á Austurlandi munu á næstu árum kalla eftir miklu vinnuafli. Í ljósi atvinnuástandsins hafa Vinnumálastofnun og Atvinnuleysistryggingasjóður að undanförnu aukið mjög framboð vinnumarkaðsúrræða til atvinnulausra en skipulagning þeirra og umsjón er á hendi svæðisvinnumiðlana sem heyra undir Vinnumálastofnun og eru í öllum landsfjórðungum. Atvinnuleysistryggingasjóður hefur á þessu ári 112 millj. kr. til ráðstöfunar til vinnumarkaðsúrræða og á næstu vikum verður lögð sérstök áhersla á að kynna hin svokölluðu átaksverkefni, sérstök verkefni á vegum svæðisvinnumiðlunarinnar, fyrir stofnunum ríkis og sveitarfélaga og fyrirtækjum í landinu. Það hafa gengið vikulega auglýsingar um þessa möguleika nú í þrjár eða fjórar vikur. Þetta úrræði miðast við að fá stofnanir og fyrirtæki til að ráða til sín starfsfólk af atvinnuleysisskrá til þess að sinna sérstökum verkefnum sem ella hefðu ekki verið unnin. Kynningarbæklingar hafa verið gefnir út um þetta og um önnur úrræði svæðisvinnumiðlana sem dreift verður markvisst til viðskiptavina. Markmiðið með þessum aðgerðum er að á næstu mánuðum muni um 3.000 manns sem skráðir eru atvinnulausir taka þátt í vinnumarkaðsúrræðum fyrir atbeina svæðisvinnumiðlana. Er þar átt við menntunarúrræði sem svæðisvinnumiðlanirnar standa fyrir, námskeið á frjálsum markaði sem veittur er fjárstyrkur til að sækja, starfsleitar- og hópráðgjafarnámskeið, starfsþjálfunarúrræði hjá fyrirtækjum og átaksverkefni sem verið er að kynna sérstaklega um þessar mundir. Átaksverkefnið er í því fólgið að ef fyrirtæki eða sveitarfélag vill ráða fólk af atvinnuleysisskrá fær fyrirtækið atvinnuleysisbætur sem þessu fólki hefðu annars tilheyrt og bætir síðan við fjármunum til þess að borgað sé eftir töxtum. Viðbrögð eru þegar farin að aukast og nú liggja nokkrar umsóknir fyrir á svæðisvinnumiðlunum til afgreiðslu. Þá vil ég líka nefna Fjölsmiðjuna sem er undir stjórn Þorbjarnar Jenssonar, fyrrverandi landsliðsþjálfara í handbolta, en hún tekur við unglingum sem eru atvinnulausir, dottnir út úr skóla og vinna sig inn í skóla aftur. Þar fer fram mjög merkileg starfsemi og ágætt samvinnuverkefni sem við eigum við Rauða krossinn. Fyrir utan þau úrræði sem beinlínis er beint að atvinnulausum hefur félmrn. í samvinnu við Atvinnuleysistryggingasjóð lagt til stóraukna fjármuni í starfsmenntun, bæði með starfsemi starfsmenntaráðs félmrn. og með stuðningi við fræðslusjóði verkafólks og sjómanna, Starfsafl, Landsmennt og Sjómennt. Um 70 millj. kr. munu fara í þessi verkefni á þessu ári. Þessir sjóðir styðja nú margháttaða fræðslustarfsemi sem tvímælalaust styrkir stöðu þeirra á vinnumarkaði sem hennar njóta. Ég nefndi áðan að ríkisstjórnin hefur þegar ákveðið að flýta þeim verkum sem þegar hafa verið ákveðin og í öðru lagi er leitað samþykktar Alþingis með fjáraukalögum til að ráðast í framkvæmdir fyrir 6,3 milljarða til þess að vinna bug á atvinnuleysi. Þá verður ráðist í stórframkvæmdir á Austurlandi, Kárahnjúkavirkjun, álverksmiðju í Reyðarfirði, Norðlingaölduveitu og stækkun Norðuráls. Hæstv. sjútvrh. hefur sett reglugerð sem á að stuðla að því að afli verði ekki fluttur óunninn úr landi. Þá má geta um viðbrögð sveitarfélaga sem hafa verið mjög myndarleg. Reykjavíkurborg ætlar að framkvæma upp á 3 milljarða, Hafnarfjarðarbær 1 milljarð. Reykjanesbær er með miklar framkvæmdir og allir eru þessir staðir og fleiri reyndar að þessu til að reyna að bæta atvinnuástandið. Þegar þessi verk verða komin í gang má reikna með miklu betra atvinnuástandi þegar kemur fram á sumarið og á næstu árum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég er eftir atvikum bærilega ánægður með þau, kannski að öllu leyti nema einu, hæstv. ráðherra kom ekki inn á þær reglur sem um þessi átaksverkefni gilda en ég vék aðeins að. Ég vil meina því miður að þær séu það takmarkandi að það geti á köflum torveldað að þetta úrræði nýtist mönnum. En það er vel að vekja á því athygli að það er til staðar og þarna eru möguleikar, meira að segja ákveðnir fjármunir úr að spila til vinnumarkaðsaðgerða eða úrræða, hvað sem það er nú kallað, þessar 112 millj. kr., og það sem mér gengur m.a. til er að vekja athygli á þessum möguleika. Ég hef orðið þess var að mönnum er ekki alls staðar ljóst að þessir möguleikar séu til staðar. Ég tel reyndar að hæstv. ríkisstjórn hefði átt að tengja við þetta möguleikana á einhverjum stofnstyrkjum eða stuðningi ef tiltekin sérstök verkefni væru þannig vaxin að þeim mætti hrinda af stað með samspili þessa tvenns, þ.e. að ráða fólk sem gengur atvinnulaust á grundvelli þessara svæðisvinnumiðlunarúrræða og að stjórnvöld kæmu jafnframt að því að styrkja slíkar framkvæmdir, hjálpa til í sambandi við stofnkostnað eða hvað það nú væri sem í hlut gæti átt, og þá mætti ná með þessu býsna miklum árangri. Gallinn við þær stórframkvæmdir sem hæstv. ráðherra talaði hér um, bæði flýtingu framkvæmda nú og annað sem í vændum er, er að þar er um tiltölulega einhæf störf að ræða, aðallega fyrir byggingariðnað og verktaka og auðvitað að miklu leyti vélavinnu þannig að upphæðirnar blekkja í þeim efnum. Þar eru ekki endilega á ferðinni jafnmannaflsfrekar framkvæmdir og menn kynnu að ætla. Það er því ástæða til að hafa áhyggjur af því að atvinnuleysi verði áfram viðvarandi um hríð, a.m.k. meðal kvenna, meðal ýmissa sérhæfðra starfsstétta og meðal námsmanna þegar þeir koma út úr skólunum í vor. Af því er veruleg ástæða til að hafa áhyggjur.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að reglurnar eru í ýmsum atriðum nokkuð takmarkandi, og talsvert takmarkandi. Við höfum hugleitt hvort unnt væri að gera þær sveigjanlegri en við rekum okkur á að þær mega ekki skekkja samkeppni og það er gengið mjög ríkt eftir því í þjóðfélaginu að þær séu ekki samkeppnishindrandi. En það eru mörg verkefni sem hægt er að ráðast í, gagnleg verkefni sem t.d. sveitarfélög geta farið í varðandi umhverfismál og þvílíkt sem e.t.v. hefðu verið látin sitja á hakanum en nú er prýðilegt tækifæri til þess að drífa í. Varðandi samþættingu stofnstyrkja og þessara átaksverkefna er mögulegt í einhverjum mæli að nota t.d. fjármuni sem ætlaðir eru til þess að efla atvinnustarfsemi kvenna og samþætta það átaksverkefnum. Slíkir möguleikar eru fyrir hendi og ég hvet menn til að reyna að nýta þá möguleika og vera hugmyndaauðugir. Á Bolungarvík var í fyrra eða hittiðfyrra vandræðaástand í atvinnumálum út af gjaldþroti fyrirtækis og það var mjög til fyrirmyndar hvernig Bolvíkingar brugðust við. Þeir sýndu mikla hugkvæmni í því að finna upp verkefni sem hentuðu og komu átaksverkefnum í gang. Hv. þm. talaði um einhæf störf. Það er dálítið til í því að þetta eru einhæf störf en þó mega menn ekki gera of mikið úr því. Verkin eru undirbúin á skrifstofum í Reykjavík og ekki síður af konum en körlum og margfeldisáhrif þeirra koma auðvitað konum að gagni.

Herra forseti. Þetta mál sem hér kemur nú á dagskrá, þ.e. fyrirspurn sem tengist biðlistum eftir langtímameðferðarúrræðum á vegum félmrn. og sömuleiðis fyrirhugaðri stækkun neyðarvistunaraðstöðu á Stuðlum, tengist máli sem var hér fyrr til umræðu, fyrirspurn minni til hæstv. heilbrrh. um ástand þjónustu á barna- og unglingageðdeild og biðlista þar, heilbrigðisráðuneytismegin í kerfinu ef svo má að orði komast. Sumpart eru þessi mál mjög samhangandi þar sem í hlut á staða þeirra ungmenna sem hafa ánetjast fíkniefnum og eru kannski jafnframt að stríða við ákveðin geðræn vandamál, eru á gráu svæði milli kerfa, milli úrræða heilbrrn. og félmrn. eða þeirrar þjónustu sem þessi ráðuneyti bera ábyrgð á. Ég hef verið að kynna mér ástand þessara mála undanfarnar vikur og eitt af því sem kom upp í hendurnar á mér og ég hafði ekki áttað mig á var að umtalsverð bið væri eftir langtímameðferðarúrræðum á heimilum úti á landi sem heyra undir félmrn. og eru þá sérstaklega sniðin að þörfum þeirra sem þurfa langtímameðferð, verulegt aðhald eða mikinn stuðning og henta þar af leiðandi ekki önnur og opnari úrræði tímabundnari sem kunna að vera í boði og þar sem ekki eru biðlistar. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrja hver sé nákvæmlega biðlistinn nú eftir vistun á langtímameðferðarheimilum á vegum ráðuneytisins og hvaða aðgerðir séu fyrirhugaðar í því sambandi til að bæta þar úr. Ég hef ástæðu til að ætla að þar sé um verulega alvarlegan vanda að ræða og biðlista á hverjum séu ungmenni sem í sumum tilvikum eru nánast í bráðri hættu. Svo í öðru lagi, herra forseti, spurt hvenær verður ráðist í fyrirhugaða stækkun neyðarvistunaraðstöðu á Stuðlum sem samkvæmt upplýsingum sem ég hef undir höndum er í raun og veru löngu sprungin. Í ein þrjú ár hafa áætlanir legið fyrir um að bæta þurfi úr aðstöðunni, byggja þar við eða auka afköst án þess að framkvæmdir hafi hafist. Ég leyfi mér því að inna hæstv. félmrh. eftir þessu.

Herra forseti. Það eru 16 börn á biðlista núna eftir langtímameðferð og þar af eru sjö búsett í Reykjavík. Önnur sjö eru frá nágrannasveitarfélögunum og tvö eru utan af landi. Meðalbiðtími þessa hóps er tæpir 4 mánuðir en bið eftir langtímameðferð getur verið mjög breytileg, frá nokkrum dögum til níu mánaða í því tilfelli þegar biðin hefur verið lengst. Til samanburðar má geta þess að fyrir réttu ári síðan, í lok febrúar 2002, voru jafnmargir á biðlista eftir langtímameðferð. Biðtíminn ræðst almennt nokkuð af því á hvaða tíma árs umsóknin berst. Skýringin er sú að endurúthlutun rýma fer aðallega fram frá vori þegar skóla lýkur og fram á haust þegar skóli hefst á ný. Venjulega losna ekki mörg rými á skólaárinu enda er allt gert til þess að komast hjá röskun á skólagöngu barns. Í þessu felst að biðlistinn er venjulega í algjöru lágmarki í september, e.t.v. örfáir einstaklingar, en síðan hlaðast umsóknir upp og ná hámarki í maí. Því er líklegt að þau börn sem nú eru á biðlista þurfi að bíða til vors eða sumars þar sem ekki er búist við að rými losni fyrr en þá. Segja má að aðeins þau börn sem glíma við allra alvarlegasta vandann fái úrlausn á þessu skólaári, en í mjög alvarlegum málum hefur Barnaverndarstofa gjarnan keypt viðbótarrými til að unnt sé að bregðast við vandanum. Ég vek athygli á að framangreint á við öll langtímameðferðarheimilin á vegum Barnaverndarstofu en ekki við Árvelli þar sem veitt er sérhæfð vímuefnameðferð. Þar hefur yfirleitt ekki verið biðlisti og raunar eru þar laus rými eins og stendur. Barnaverndarstofa hefur yfir að ráða um 70 vistunarrýmum. Í ráðuneytinu hefur verið sérstaklega að þessum málum hugað að undanförnu. Samráðsfundur var haldinn með fulltrúum Barnaverndarstofu, forvarnadeild lögreglunnar og Barnavernd Reykjavíkur í þessari viku. Í ljós hefur komið að sá hópur barna sem eru á biðlista eftir langtímameðferð er börn sem þarfnast mun öflugri meðferðar en þeim býðst á Árvöllum eða hjá SÁÁ. Fíkniefnaneyslan er einungis hluti vandans. Þessi börn eiga mörg hver við verulega hegðunarerfiðleika að stríða og einnig hefur komið í ljós að heimili og foreldrar barnanna eru oft illa í stakk búin til að takast á við vandann, einnig þau heimili sem taka á móti börnum úr langtímameðferð frá Barnaverndarstofu. Það er nauðsynlegt að huga nánar að fjölskyldunum og reyna aðrar leiðir í langtímameðferð. Það er ljóst að stækkun neyðarvistunarinnar sem farið verður í á þessu ári og ég mun víkja að hér á eftir mun leysa úr bráðum vanda sem blasir við á höfuðborgarsvæðinu. Ef barn á við að stríða verulega hegðunarerfiðleika vegna geðrænna, tilfinningalegra eða annarra vandamála er heimilt að mæla fyrir um sérstaka umönnun og þjálfun á fósturheimili í stað þess að vista barn á meðferðarheimili. Þetta hefur verið nefnt ,,styrkt fóstur``. Barnaverndarstofa og barnaverndarnefndir skipta með sér kostnaði vegna þessara fósturmála. Búast má við að þessi fóstur geti í einhverjum tilfellum komið í staðinn fyrir vistun á langtímameðferðarheimili, en það tekur töluverðan tíma að þjálfa fósturforeldra til þess að taka að sér þessi vandasömu verkefni. Alls eru í kringum 250 börn á hverjum tíma í fóstri fyrir milligöngu Barnaverndarstofu og hluti þeirra sem eru í tímabundnu fóstri á við veruleg vandamál að glíma. Það hefur verið ákveðið að Barnaverndarstofa fari af stað með undirbúning að tilraunaverkefni sem kallast MST, Multi Systematic Training. Um er að ræða uppeldis- og þjálfunarprógramm þar sem barnið og öll fjölskyldan fær ríkan stuðning frá sérfræðingateymi sem segja má að taki fjölskylduna í gjörgæslu í um það bil sex mánuði. Þetta er lausn sem gæti vel komið í stað vistunar á meðferðarheimili og reynst a.m.k. jafn vel og eftir atvikum betur. Það hefur hún gert hjá sumum nágrannaþjóðum þar sem þessi aðferð hefur verið prófuð. Í grófum dráttum tekur teymi 3--5 starfsmanna, t.d. félagsráðgjafi, sálfræðingur og læknir, eftir því sem við á, að sér að styðja fjölskylduna. Starfið er að verulegu leyti inni á heimili unglingsins en einnig annars staðar, m.a. í sambandi við samskipti kennara, lögreglu og nágranna. Kostnaður er allverulegur en líklega eitthvað lægri en vistun á meðferðarheimili. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur mun koma að þessu verkefni með Barnaverndarstofu og hafa þeir aðilar hafið undirbúningsvinnu. Það er unnið að stofnun nýs meðferðarheimilis fyrir börn með alvarlega hegðunarerfiðleika, en með stofnun þess munu bætast við 5--6 vistunarrými. Raunar var í fyrra lokað meðferðarheimili á Skjöldólfsstöðum vegna þess að vistun var ekki fyrir hendi. Ég verð, herra forseti, að geyma að fjalla um stækkun Stuðla þangað til í síðara svari mínu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ég vil taka það skýrt fram að ég veit af samskiptum við starfsmenn á þessu sviði, bæði hjá Barnaverndarstofu og Félagsþjónustu, og sama mætti segja um barna- og unglingageðdeild og marga aðra sem að þessum málum koma, að þar er fólk undantekningarlaust allt af vilja gert til að leysa úr málum. Vandinn er bara ósköp einflaldlega sá að kerfið annar ekki ástandinu. Það er sprungið, bæði heilbrigðisráðuneytismegin og félagsmálaráðuneytismegin. Það má kannski segja að vandinn hafi ekki versnað ef hann er mældur í biðlistum eða öðru slíku á sviði hæstv. félmrh. en við höfum heldur ekki náð árangri í að vinna þá upp. Þetta ástand sem hæstv. ráðherra lýsti mjög vel, og birtist m.a. í því að heimilin tengjast skólaárinu á þann hátt að það losnar sjaldan pláss frá hausti og fram á vor, er ávísun á það að ungmenni sem lenda í vanda sem kannski greinist síðsumars eða að hausti þurfa að bíða lengi eftir úrræði. Ég þekki einmitt til slíkra tilvika þar sem foreldrar hafa leitað til mín. Vandinn jafnvel versnar dag frá degi þangað til svo er komið að sjálfsvígstilraunir hafa verið reyndar og gripið hefur verið til alls konar bráðabirgðaúrræða í framhaldinu, skammtímavistunar o.s.frv., en langtímaúrræðin sem mælt er með eru þá ekki í boði fyrr en aftur að vori eða þegar komið er fram á sumar. Þarna getur myndast millibilsástand í 6--9 mánuði og þannig held ég að það megi ekki vera. Nú er ég ekki endilega talsmaður þess að eingöngu eigi að horfa á vistunarúrræði í þessum efnum. Það er þó alveg ljóst, herra forseti, og um það ber mönnum saman, að í vissum tilvikum er það eiginlega það eina sem hægt er að mæla með þegar svo er komið að ungmennin eru jafnvel í bráðri hættu og opnari úrræði duga ekki, eins og Árvellir sem hæstv. ráðherra nefndi, en menn þurfa á stuðningi, aðstoð og aðhaldi að halda sem er þá fyrst og fremst í boði við þessar aðstæður á heimilunum þar sem sálfræðiþjónusta er á bak við og annað í þeim dúr. Ég held þess vegna að það sé ekki hægt að bjóða upp á annað en að reka þetta kerfi þannig að einhver pláss séu til staðar eða sem hægt sé að opna upp nánast fyrirvaralaust þegar neyðarástand skapast. Það er ekki hægt að segja við foreldra sem hafa tekið öll þessi erfiðu spor og reynt skammtímaúrræðin, hafa jafnvel búið við það að börnin þeirra eru vistuð á fullorðinsgeðdeildum af því að þau eru sjálfum sér hættuleg o.s.frv., að þau verði bara að bíða til vors og þá sé von um að pláss losni. Ég hvet hæstv. ráðherra eindregið til þess og ég veit að hann vantar ekki viljann til að fara þarna í frekari aðgerðir, drífa í að opna heimili eða kaupa viðbótarpláss. Hér á að fara að taka til afgreiðslu fjáraukalög og ég er viss um að hæstv. ráðherra á allan stuðning þingmanna til þess að taka þar inn fjárveitingar.

Herra forseti. Það var meiningin með þjónustusamningnum við Árvelli og þjónustusamningnum við SÁÁ að það væri sveigjanleiki og að hægt væri að grípa til úrræða og vista ungmenni fyrirvaralaust og það er hægt. En staðan er reyndar þannig nú að það er metið svo að sumt af þessum börnum sé í það vondu ástandi að þau úrræði passi ekki og er reyndar búið að prófa a.m.k. sum þeirra á þessum stöðum og þau hafa gengið í burtu. Þess vegna erum við að undirbúa að koma upp nýju meðferðarheimili og síðan líka að stækka neyðarvistunina á Stuðlum. Ríkisstjórnin veitti sumarið 1999 70 millj. til að koma á laggirnar sameiginlegri bráðamóttöku fyrir Barnaverndarstofu og barna- og unglingageðdeild Landspítalans. Það tókust ekki samningar við Landspítalann vegna þessara áforma. Niðurstaðan varð sú að stækka neyðarvistun á Stuðlum annars vegar og fjölga bráðarýmum hjá barna- og unglingageðdeild Landspítala hins vegar. Gerður var sérstakur þjónustusamningur við Landspítalann sem m.a. kvað á um síðarnefnda atriðið, en samkvæmt honum fóru 40 millj. til þess verkefnis, þ.e. til Landspítalans. Í ljós kom að byggingarkostnaður vegna nauðsynlegrar viðbyggingar á Stuðlum reyndist hærri en gert hafði verið ráð fyrir eða um 65 millj. Barnaverndarstofa þurfti því að fresta fyrirhuguðum byggingarframkvæmdum þar til safnast hefði fyrir þessum framkvæmdum. Fyrir skömmu var ákveðið að stækka neyðarvistunina á Stuðlum og verður beiðni send samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir um að bjóða verkið út á næstu dögum, en það er verið að uppfæra kostnaðaráætlun. Því miður reyndist samningurinn við BUGL ekki eins gagnlegur og við höfðum vonast eftir og Barnaverndarstofa telur sig ekki hafa fengið þá þjónustu sem við héldum að við værum að greiða fyrir. Ég vil líka nefna að við erum að fara í svokallað Foster Pride-verkefni sem er til að þjálfa fósturforeldra.

Herra forseti. Í leikskólalögum er kveðið á um réttindi leikskólabarna og jafnframt eru skýr ákvæði um að menntmrh. hafi lögbundna eftirlitsskyldu með leikskólum. Í 3. gr. laganna segir, með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðuneytið fer með yfirstjórn þeirra mála sem lög þessi taka til. Það gætir þess að farið sé eftir ákvæðum sem lög þessi og reglugerð með þeim mæla fyrir um, sbr. 6. gr.`` Í 15. gr. laganna eru skilgreind réttindi fatlaðra barna. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Börn á leikskólaaldri, sem vegna fötlunar, tilfinningalegra eða félagslegra erfiðleika þurfa sérstaka aðstoð og þjálfun, eiga rétt á henni innan leikskólans undir handleiðslu sérfræðinga.`` Nú er ljóst að þessu ákvæði er ekki fullnægt innan leikskólans eins og þessi tæplega tíu ára gömlu lög frá 1994 kveða þó á um. Foreldrar fatlaðra barna hafa þurft að leita út fyrir veggi leikskólans með ærinni fyrirhöfn og miklu álagi á þau börn sem í hlut eiga. Fjölskyldan er dæmd til þess að vera á stöðugum þeytingi milli heimilis síns, á milli leikskólans og viðkomandi sérfræðings. Í 6. gr. leikskólalaganna er sérstaklega vikið að gæðaeftirliti í starfsemi leikskólans og sú skylda sett á menntmrh. að setja reglugerð um öryggi barna og aðbúnað. Reglugerð með lögunum var sett í apríl árið 1995 og breytingar gerðar á henni árið 2002. Við lestur á þessum gögnum kemur fram að ráðuneytið skuli kalla eftir skýrslugerð en mér virðist minna fara fyrir eftirfylgni við að lögunum sé að fullu framfylgt og horfi ég þar sérstaklega til fatlaðra barna. Hér vísa ég í 14., 15. og 16. gr. reglugerðarinnar en þar er m.a. fjallað um gæðaeftirlit og skýrslugerð margvíslega. En ég staðnæmist við 22. gr. reglugerðarinnar sem mér sýnist vera í hreinni andstöðu við sjálfan lagatextann því þar segir eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Telji leikskólastjóri, leikskólakennari og forsjáraðilar að barn þarfnist sérstakrar aðstoðar eða þjálfunar til að geta notið leikskóladvalar sem best, ber þeim að hafa samráð um hvort unnt sé að leysa málið innan leikskólans og/eða hvort leitað skuli til ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu. Verði aðilar sammála um að leita eftir slíkri þjónustu, er leikskólastjóra skylt að hafa þar forgöngu.`` Þarna eru þessi lagaákvæði orðin að samningstexta. Spurningar mínar til hæstv. menntmrh. eru eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,1. Hvernig hefur verið háttað eftirliti ráðuneytisins með framkvæmd laga um leikskóla, nr. 78/1994, með sérstöku tilliti til 15. gr. laganna þar sem kveðið er á um rétt fatlaðra barna til aðstoðar og þjálfunar innan leikskólans undir handleiðslu sérfræðinga? 2. Hefur þessu lagaákvæði verið fullnægt?``

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir fyrirspurnina. Leikskólar eru alfarið reknir af sveitarfélögum og er það á ábyrgð þeirra að lögum um þá, nr. 78/1994, sé framfylgt. Samkvæmt 3. gr. leikskólalaga ber menntmrn. hins vegar að gæta þess að ákvæðum laganna og reglugerðar með þeim sé framfylgt, sbr. 6. gr. laganna. Í reglugerðinni er m.a. að finna nánari útfærslu á gæðaeftirliti menntmrn. með framkvæmd laganna, m.a. með þeim lagaákvæðum sem fjalla um rétt barna í leikskólum til sérstakrar aðstoðar og þjálfunar. Í reglugerðinni er kveðið á um þætti sem varða húsnæði og starfsmannahald í leikskólum með sérstöku tilliti til fatlaðra barna sem þar dvelja, um aðstoð og þjálfun, ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu leikskóla og starfssvið hennar m.a. Ráðuneytið sinnir eftirlitshlutverki sínu í samræmi við reglugerðina og fullnægir þannig eftirlitsskyldu sinni. Í nóvember 1997 var gerður samningur milli Hagstofu Íslands og menntmrn. um öflun tölulegra upplýsinga um skólamál. Markmið samningsins er m.a. að styrkja hagsýslugerð um skólamál í þeim tilgangi að fá tölulega yfirsýn yfir alla helstu þætti skólamála sem nýtist til eftirlits og ákvarðanatöku. Hvað varðar leikskólastigið ber Hagstofunni m.a. að afla upplýsinga um fjölda barna á leikskólum, um fjölda barna eftir aldri og kyni og fjölda barna sem njóta sérstaks stuðnings, en með sérstökum stuðningi er átt við börn sem vegna fötlunar, tilfinningalegra eða félagslegra erfiðleika fá sérstaka aðstoð eða þjálfun undir handleiðslu sérfræðinga. Í þessu sambandi vil ég enn fremur benda á ákvæði í lögum um grunn- og framhaldsskóla sem kveða á um að ráðuneytinu beri að gera Alþingi grein fyrir framkvæmd skólastarfs í grunn- og framhaldsskólum á þriggja ára fresti. Skýrslu um grunnskólann var dreift á Alþingi í janúar sl. Það er umhugsunarefni hvort þörf sé á að slík ákvæði séu sett í lög um leikskóla til að tryggja að sambærilegar upplýsingar liggi fyrir um leikskólahald. Samkvæmt 26. gr. reglugerðar um starfsemi leikskóla skal menntmrn. láta gera úttekt og mat á a.m.k. einum leikskóla á hverju ári. Mati þessu er ætlað að tryggja að starfsemi leikskóla sé í samræmi við ákvæði laga, reglugerða og aðalnámskrá leikskóla. Utanaðkomandi aðili leggur mat á stjórnun, innra starf, aðstöðu, samskipti innan skóla og við aðila utan skólans, þjónustu við nemendur og starfsfólk, þróunarstarf og umbætur í skólastarfi. Ráðuneytið hefur frá árinu 1998 látið gera úttekt á tíu leikskólum eða tvær á ári, í fjórum leikskólum í Reykjavík, einum í Kópavogi, einum á Dalvík, einum á Hólmavík, einum í Grindavík, einum í Reykjanesbæ og einum í Árborg. Leiði úttektir í ljós að úrbóta sé þörf óskar ráðuneytið eftir að úr verði bætt með bréfi til viðkomandi sveitarfélags. Menntmrn. fylgist með því að úrbætur séu gerðar og aflar upplýsinga um hvernig sveitarfélögin standa að þessum úrbótum. Með útgáfu aðalnámskrár fyrir leikskóla 1999 var lagður stefnumótandi rammi um uppeldisstörf í leikskólum sem byggist á markmiðslýsingu laga um leikskóla og reglugerðar um starfsemi leikskóla. Ég mun koma nánar inn á þetta ef tími minn er búinn nú.

Tíminn er ekki búinn.

Tíminn er ekki búinn. Ég tók eftir því að hér blikkaði ljósið.

Það eru mistök.

Þá skal ég halda áfram umfjöllun minni. Í aðalnámskránni er fjallað sérstaklega um börn með sérþarfir. Leikskólunum ber að taka tillit til barns sem á einhvern hátt er fatlað eða með tilfinningalega eða félagslega erfiðleika og veita því þá þjónustu sem þörf er á hverju sinni til að vega upp á móti þeirri hömlun sem fötlunin setur því. Sama gildir um heyrnarlaust, heyrnarskert, blint eða sjónskert barn. Hvert og eitt barn þarf að fást við viðfangsefni við sitt hæfi. Leikskólanum ber að gæta þess að barn aðlagist vel þeim barnahóp sem fyrir er í leikskólanum og barnið einangrist ekki heldur njóti eðlilegra félagslegra tengsla. Í ráðuneytinu er að fara af stað vinna við að móta verklag við úttektir á aðalnámskrám skólastiganna sem tóku gildi 1999, þar með talinni aðalnámskrá leikskóla. Í þeim úttektum gefst tækifæri til að skoða hvernig lögunum er framfylgt m.a. er varðar réttindi fatlaðra barna til aðstoðar og þjálfunar innan leikakólans undir handleiðslu sérfræðinga. Að lokum vil ég nefna að starfandi er samráðsnefnd um leikskóla sem í eiga sæti fulltrúi frá ráðuneytinu, fulltrúi frá Félagi leikskólakennara, fulltrúi frá Sambandi ísl. sveitarfélaga og fulltrúi frá Eflingu, stéttarfélagi. Þessi nefnd er umræðu- og samstarfsvettvangur um ýmis fagleg málefni leikskóla, vettvangur fyrir samráð og umræður þar sem tekin eru fyrir einstök mál, skipst á skoðunum, veittar upplýsingar og reynt að finna ýmsum úrlausnarefnum réttan farveg. Ég vil að lokum geta þess þau örfáu sekúndubrot sem ég á eftir að í þeim úttektum sem fram hafa farið þá minnist ég þess ekki að komið hafi fram verulegir annmarkar á þjónustu við fötluð börn nema í tveimur tilfellum. Það var þá aðstöðuleysi og upplýsingum um það og beiðni um úrbætur var beint til þeirra sveitarfélaga sem í hlut áttu.

Herra forseti. Þetta er eitt bírókratískasta svar sem ég hef heyrt hæstv. menntmrh. gefa á Alþingi vegna þess að spurningin fjallaði um rétt fatlaðra barna á aðstoð og þjálfun innan leikskólans. Ég vil geta þess að þó svo að menn séu óskaplega duglegir að búa til tölulegar staðreyndir og gefa okkur tölulega statistík, hagsýslulega statistík, gera úttektir, koma af stað umræðum og samstarfshópum, þá eru aðgerðir í þessum málaflokki nákvæmlega það sem við þurfum. Á málþingi Félags heyrnarlausra í síðustu viku kom fram að verulegir annmarkar eru á þjónustu við heyrnarlaus börn á leikskólunum og ástæðan fyrir því er kannski ekki hvað síst sú staðeynd að íslenska táknmálið nýtur ekki þess réttar sem eðlilegt verður að teljast að það njóti og það hefur nánast gleymst í námskrá leikskólastigsins þannig að heyrnarlaus börn á leikskólaaldri fá alla vega ekki þá þjónustu sem þau ættu að eiga rétt til.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. menntmrh. fyrir svar hans. Hann vísar í kannanir og gæðaeftirlit sem fram fari og hvað hafi komið þar fram. Ég vil beina því til hæstv. menntmrh. að nú verði sérstaklega kannað hvort það sé rétt sem hér hefur komið fram í máli mínu, að lögum sé ekki framfylgt varðandi fötluð börn í leikskóla og að að ekki sé nægilega mikið kapp lagt á að framfylgja þessum lögum. Ég hef bent á það að í stað þess að þvinga foreldrana eða aðstandendur barnsins til að taka barnið til sérfræðings þá þurfi sérfræðingurinn að koma á staðinn. Þetta á að gera lögum samkvæmt. Reyndar finnst mér undarleg mótsögn í lagatextanum annars vegar og reglugerðinni hins vegar eins og ég vék að áðan og spyr hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála mér um það. Nú setjum við í lög ákvæði um margvísleg réttindi og hér erum við að tala um réttindi fatlaðra barna. Mér finnst áhyggjuefni að það skuli kosta foreldra og aðstandendur nánast fullt starf að sjá til þess að þessum lögum sé framfylgt, að samfélagið standi við fyrirheit sín og lögboðnar kvaðir. Það kom fram á ráðstefnu sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð efndi til fyrir fáeinum vikum um félagsþjónustu að það væru fyrst og fremst þeir sem ættu sterka, duglega og trausta aðila á bak við sig sem nytu þeirra félagslegu réttinda sem væru lögboðin. Mér finnst þetta áhyggjuefni og mér finnst skorta á samráð innan stjórnsýslunnar til þess að tryggja að fólk fái notið þeirra réttinda sem eru lögboðin.

Herra forseti. Mér finnst frekar dapurlegt að umræður á Alþingi skuli snúast út í útúrsnúninga eins og þá sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir beitti hér. Hún talar um bírókratískt svar við þessari spurningu. En svarið er miðað við spurninguna sjálfa. Það er spurt um hvernig háttað sé eftirliti og hvort lagaákvæðinu um eftirlit hafi verið fullnægt. Ég veitti upplýsingar um með hvaða hætti þessu eftirliti er fullnægt. Ég gaf upplýsingar um hvaða lágmarkseftirliti lagaákvæðið greinir frá og hvernig menntmrn. hefur framkvæmt þetta, þ.e. að eftirlitið hefur verið langt umfram það sem lágmarkið segir til. Ég gat þess einnig að þar sem athugasemdir kæmu fram af hálfu þeirra sem með eftirlitið fara er þeim athugasemdum komið til skila til sveitarfélaganna. Því er fylgt eftir að úr sé bætt. Ég vil taka fram að berist ráðuneytinu upplýsingar um að lögum sé ekki framfylgt mun það að sjálfsögðu fara yfir þau mál. Ég vil ekki taka beinlínis undir það hér að í texta reglugerðarinnar og laganna sé ósamræmi. Ég hlýddi á þennan lestur hv. þm. Mér sýnist rétturinn ótvíræður í lögunum en að í reglugerðinni sé verið að tala um framkvæmd málsins. Ég vil ekki hér og nú taka undir þá fullyrðingu hv. þm. að þar sé ósamræmi. En það er sjálfsagt að fara yfir það og skoða það.

Og framkvæmdina.

Og framkvæmdina að sjálfsögðu líka.

Herra forseti. Tilefni þessarar fyrirspurnar var þáttur á ríkisútvarpinu, á Rás 1, viðtal við Ara V. Axelsson, sérfræðing í ofnæmissjúkdómum og Svövu Líf Edgarsdóttur, sérfræðing á matvælasviði Umhverfisstofnunar. Þessir sérfræðingar ræddu báðir um merkingar á matvælum, m.a. út frá hættunni af ofnæmi sem er nokkuð algengt, sérstaklega hjá börnum. Matvælaofnæmi er algengasta ofnæmið hjá börnum og unglingum og því mjög mikilvægt að hafa merkingar á öllum umbúðum á matvælum það skýrar að þeir sem þurfa á að halda geti lesið sér til og verið vissir um innihald þeirra matvæla sem þeir neyta. Þetta á sérstaklega við um börnin sem eru mjög viðkvæm. Í þessu viðtali kom fram að við stöndum okkur ekki eins vel og aðrar Norðurlandaþjóðir hvað varðar merkingar á matvöru. Ég tel að við þurfum að bæta úr því. Umhverfisstofnun ber ábyrgð á því að innihaldslýsingar á matvælum séu í lagi og heilbrigðisfulltrúar sveitarfélaganna eiga að annast eftirlitið. Ég veit að nýlega hefur verið dreift upplýsingum til verslana til að vekja starfsfólk verslana til umhugsunar um þessi efni. En það er ekki nóg gagnvart neytendum. Það þarf að brýna íslensk matvælafyrirtæki, sérstaklega þau sem eru að hefja framleiðslu, til að hafa nákvæmar innihaldslýsingar á vöru sinni. Eins er mjög mikilvægt, eftir því sem fram hefur komið, að hafa áhrif á að breyta reglum Evrópusambandsins sem við erum beygð undir, þ.e. að undanskilja ekki innihaldslýsingu á vörutegundum sem ná ekki fjórðungi af magni vörunnar.

Virðulegur forseti. Hér er spurt: ,,Til hvaða aðgerða hyggst ráðherra grípa svo að sambærilegur árangur náist hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum varðandi innihaldslýsingar á matvælum?`` Því er til að svara að löggjöf og reglur um merkingar matvæla hér á landi eru almennt með sama hætti og á hinum Norðurlöndunum. Þær byggjast á reglum EES þar að lútandi. Samkvæmt lögum er það á ábyrgð framleiðenda og dreifingaraðila að matvæli uppfylli ákvæði laga og reglna um matvæli. Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga fer með eftirlit í matvælafyrirtækjum um land allt og er það m.a. í hlutverki heilbrigðisfulltrúa að fylgjast með að innihaldslýsingar á umbúðum séu í samræmi við innihald matvæla. Umhverfisstofnun hefur yfirumsjónar- og samræmingarhlutverki að gegna við matvælaeftirlit í landinu. Umhverfisstofnun og heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hafa nýlega látið útbúa einblöðung til neytenda þar sem fram koma helstu upplýsingar varðandi merkingar á matvælum eins og hér kom fram í máli fyrirspyrjanda. Þessu kynningarspjaldi var dreift í helstu verslanir í landinu í byrjun ársins og var ætlunin með því m.a. að virkja neytendur í eftirliti með umbúðamerkingum á matvælum. Umhverfisstofnun, áður Hollustuvernd ríkisins, hefur í gegnum tíðina skipulagt samræmt eftirlitsverkefni, sem tekur á ýmsum atriðum er varðar merkingar á matvælum. Af verkefnum sem lúta sérstaklega innihaldslýsingum má nefna samræmt eftirlitsverkefni um aðgengi neytenda að upplýsingum um innihaldsefni á brauðvörum í bakaríum sem unnið var á síðasta ári. Samkvæmt niðurstöðum sem fengust úr verkefninu virtist aðgengi neytenda að upplýsingum almennt vera í góðu lagi. Í haust er gert ráð fyrir samræmdu eftirlitsverkefni þar sem kjötvinnslur verða heimsóttar og innihaldslýsingar og næringargildismerkingar á umbúðum kjötvöru sannreyndar. Nýverið fékk Umhverfisstofnun ábendingu um að matvælaframleiðendur gættu í mörgum tilvikum ekki að því að tilgreina aukaefnið MSG, eða E621, á umbúðum matvæla. Um er að ræða bragðaukandi efni sem er þekktur óþolsvaldur og heimilt að nota í flestöll matvæli samkvæmt reglum sem gilda í Evrópu um aukaefni í matvælum. Reglur hér á landi um umbúðamerkingar á matvælum eru samræmdar reglum Evrópusambandsins eins og ég nefndi áður. Í reglunum er að margra mati að finna gloppu er varðar merkingar á samsettum innihaldsefnum í matvælum, þ.e. að ekki er nauðsynlegt í öllum tilvikum að merkja öll innihaldsefni þegar samsett innihaldsefni eru notuð í matvæli, ef samsetta innihaldsefnið er undir 25% af þyngd vörunnar. Mikið hefur verið deilt um þetta í Evrópu á síðustu árum enda þjónar þetta illa þeim einstaklingum sem haldnir eru ofnæmi og óþoli fyrir tilteknum innihaldsefnum. Evrópusambandið hefur í hyggju að bæta úr þessum vanköntum á merkingarreglugerð og taka meira tillit til þeirra hópa sem þurfa að fylgjast grannt með mataræði sínu vegna óþols eða ofnæmis. Hefur m.a. verið rætt um að afnema hina svokölluðu 25% reglu. Umhverfisstofnun mun leggja á það sérstaka áherslu í eftirlitsverkefnum að skoða innihaldslýsingar hjá matvælafyrirtækjum með tilliti til óþols og ofnæmisvaldandi efna. Umhvrn. hefur fylgst grannt með þróun þessara mála í Evrópu á undanförnum árum og er þeirrar skoðunar að merkingar hér á landi séu að fullu í samræmi við reglur á hinum Norðurlöndunum og í þeim löndum sem eiga aðild að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Matvælafyrirtæki, ekki síst þau sem starfa á alþjóðamarkaði, standa sig í flestum tilfellum vel í að uppfylla reglur um merkingar. Virðulegur forseti. Ég tel að matvælamerkingar hér á landi séu í heildina góðar og að við förum eftir settum reglum. Að vísu hefðum við gjarnan viljað merkja erfðabreytt matvæli hraðar en okkur hefur tekist. Það hefur hins vegar ekki náðst inn í EES-samninginn, að vissu leyti vegna afstöðu Norðmanna. Núna er verið að skoða nýjar reglur í Evrópusambandinu varðandi merkingar á erfðabreyttum matvælum og við höfum nýlega sett niður nefnd til að skoða það. Í þeirri nefnd er m.a. fulltrúi Neytendasamtakanna. Þar er skoðað með hvaða hætti við getum brugðist við til að merkja matvöru eftir því hvort hún er erfðabreytt eða ekki þannig að fólk sé upplýst og geti valið hvaða matvöru það vill neyta. En ég vil taka undir meginmál hv. fyrirspyrjanda, Þuríðar Backman. Það er mikilvægt fyrir neytendur að matvörur séu vel merktar.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin. Það er ánægjulegt að heyra að lög og reglugerðir okkar séu með sama hætti og á hinum Norðurlöndunum, þ.e. samkvæmt tilskipunum Evrópusambandsins. Þá hlýtur þessi ábending að eiga við það sem ég benti á áðan, framkvæmd laga og reglugerða og möguleika okkar til að fylgja henni eftir og hafa eftirlit með að lögunum sé framfylgt. Þetta á við um kjötvörur, sérstaklega þegar notað er þriðja kryddið en það krydd er töluverður ofnæmisvaldur. Hið sama á við um eggjaduft sem gjarnan er notað í matvöru og kemur ekki í öllum tilfellum fram í innihaldslýsingu. Egg eru sömuleiðis ofnæmisvaki. Það gladdi mig að heyra að hæstv. ráðherra nefndi erfðabreytt matvæli, að áhugi væri fyrir að merkja þau. Ég vona að hægt verði að koma því á hið fyrsta. En ég legg ríka áherslu á að umhvrn. sinni vel þessum málaflokki. Þeim sem eru haldnir ofnæmi er í raun sama um hvort ástæðan er lög eða reglugerðir, eftirlitið eða framleiðandinn. Ofnæmið fá þeir eftir sem áður og það er mikilvægt að geta a.m.k. getið lesið sér til um efnisinnihaldið.

Virðulegur forseti. Umhverfisstofnun mun leggja áherslu á eftirlitshluverk sitt við að skoða innihaldslýsingar hjá matvælafyrirtækjum með tilliti til óþols- og ofnæmisvaldandi efna. Margir hafa óþol gagnvart ýmsum efnum og því eðlilegt að þeir vilji sneiða þá hjá slíkum matvælum. Varðandi erfðabreyttu matvælin taldi ég á sínum tíma að við hefðum getað farið hraðar í að merkja erfðabreytt matvæli. En miðað við stöðuna í Evrópusambandinu hefur það ekki tekist. Ég bind hins vegar miklar vonir við þá nefnd sem við höfum skipað til að fara yfir þetta mál, en fyrir utan fulltrúa frá Neytendasamtökunum er þar líka fulltrúi frá Umhverfisstofnun, Samtökum verslunar og þjónustu, Samtökum iðnaðarins, landbrn. og frá Manneldisráði Íslands. Ég tel mikilvægt fyrir neytendur að búa við góðar merkingar og að í framtíðinni verði gerðar kröfur um að matvörur verði merktar þannig að fólk geti sneitt hjá þeim efnum sem það hefur ofnæmi fyrir. Það hefur aukist talsvert í seinni tíð að fólk hafi ofnæmi fyrir alls konar efnum, ekki bara í matvælum, heldur líka í snyrtivörum. Ýmsir sem hafa ofnæmi fyrir ákveðnum efnum hafa keypt sér bæði mat og snyrtivörur en ekki getað notað vöruna vegna ofnæmis. Ég fagna því að þessu máli hafi verið hreyft hér.

Herra forseti. Nú nýlega lauk Ríkisendurskoðun úttekt á starfsemi Löggildingarstofunnar. Niðurstöður þeirrar úttektar hafa að hluta til ratað í fjölmiðla. Greinilegt er að þar er nokkur vinna fram undan við að fara yfir það mál. Ég ætla í sjálfu sér ekki að taka upp stöðu Löggildingarstofunnar út frá þeim hugsanlegu kæruatriðum eða brotum sem þar kunna að hafa verið framin. Ég óska eftir því að hæstv. iðnrh. gefi þinginu upplýsingar um viðbrögð hennar við þessari úttekt og um hver staða Löggildingarstofunnar er í raun í dag. Hverjar eru framtíðarhorfur þessarar stofnunar? Fram hefur komið að stjórn Löggildingarstofunnar lagði til í júní að stofnunin yrði hreinlega lögð niður. Ég veit ekki til þess að verið sé að vinna að því enda þarf starfsemi þessarar stofnunar að halda áfram og á mörgum sviðum að eflast, t.d. rafmagnseftirlitið. Ég tel að nú um stundir sé staða Löggildingarstofunnar mjög veik, ekki bara fjárhagslega heldur skortir hana möguleika á að sinna verkefnum sínum auk þess sem starfsfólk stofnunarinnar býr við mikla óvissu. Ég tel mikilvægt að tryggja þá starfsemi sem Löggildingarstofan annast í dag, að þeirri starfsemi sé áfram tryggður rekstrargrundvöllur. Þar hef ég sérstaklega hag rafmagnseftirlitsins í huga. Samkvæmt þeim skýrslum sem komið hafa frá þeirri deild er rafmagnseftirlitið í raun í molum. Þær úttektir sem gerðar hafa verið virðast a.m.k. mjög alvarlegar. Það vantar mikið á að rafmagnsöryggis sé gætt. Ég tel að við þurfum að huga vel að þessari stofnun og því ber ég fram þessa spurningu.

Hæstv. forseti. Eins og komið hefur fram í fjölmiðlum hefur Ríkisendurskoðun nýverið lokið umfangsmikilli athugun á tilteknum atriðum í fjármála- og eignaumsýslu Löggildingarstofunnar. Skýrsla þessi barst viðskiptaráðuneytinu 7. febrúar sl. Í skýrslunni eru gerðar margar alvarlegar athugasemdir við bókhald og fjárreiður stofnunarinnar. Í ljósi eðlis og umfangs athugasemdanna fól ég embættismönnum ráðuneytisins að kanna hvort efni væru til að láta forstjóra stofnunarinnar sæta ábyrgð vegna þeirra, en forstjóri stofnunarinnar ber ábyrgð á fjárreiðum og bókhaldi hennar samkvæmt lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Niðurstaða þessarar könnunar var sú að þær ávirðingar sem kæmu fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar og öðrum gögnum málsins væru svo alvarlegar að tilefni væri til að veita forstjóranum lausn frá embætti um stundarsakir. Hins vegar var talið rétt að veita forstjóranum rétt til andsvara áður en ákvörðun yrði tekin í málinu. Fostjóranum var því ritað bréf þann 21. febrúar sl. þar sem ávirðingar í hans garð voru raktar í ítarlegu máli og greint frá mati ráðuneytisins á þeim. Forstjóra Löggildingarstofu hefur verið veittur frestur til mánudagsins 10. mars til að koma að athugasemdum. Að þeim tíma liðnum mun ég taka afstöðu til þess hvort efni eru til að víkja honum úr embætti eða beita öðrum vægari úrræðum.

Herra forseti. Þau mál sem upp hafa komið hjá Löggildingarstofunni eru svo alvarlegs eðlis að það er eðlilegt að gera grein fyrir þeim á Alþingi. Hins vegar ber að leggja áherslu á, eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda, Þuríðar Backman, að þessi mál eru sér á parti og ber að forðast að blanda þeim saman við þann alvarlega skipulagsvanda sem þröngvað var upp á Löggildingarstofu á sínum tíma. Sem betur fer gerist það ekki oft að slysin eru beinlínis skipulögð. En þannig var það nú með Löggildingarstofuna þegar rafmagnseftirlitið í landinu var einkavætt og eftirlitið fært undir Löggildingarstofu. Þau mál þarf að sjálfsögðu að taka til gagngerrar endurskoðunnar. Það verður ekki þessi ríkisstjórn eða sú ríkisstjórn sem nú situr sem mun hafa það verk með höndum. Sem betur fer hillir nú undir að hún ljúki störfum. En ég legg áherslu á að þau málefni verði tekin til gagngerrar endurskoðunar.

Herra forseti. Ég nefndi áðan að ég hefði áhyggjur af rafmagnseftirlitinu. Þær áhyggjur byggjast á þeim skýrslum sem Löggildingarstofan hefur gefið út eða rafmagnseftirlitsdeildin. Ég vil vísa hér til svars hæstv. iðnrh. varðandi fyrri fyrirspurnir um Löggildingarstofuna og rafmagnseftirlit þar sem hún vísar til þess að það hljóti að vera fagnaðarefni þegar tekst að draga úr kostnaði atvinnulífsins vegna rafmagnseftirlits um leið og tekin eru upp skynsamleg og nútímaleg vinnubrögð til að auka rafmagnsöryggi í landinu. Herra forseti. Hæstv. iðnrh. gefur sér að fyrirspyrjandi telji að rafmagnseftirlitið sé bágborið hér á landi, að ljóst sé að enginn fótur er fyrir þessari ályktun og jafnljóst að ekki er fyrirhugað að gera tillögu að lagabreytingum, þ.e. varðandi starfsemi Löggildingarstofunnar. Herra forseti. Miðað við stöðu Löggildingarstofunnar, ekki bara fjárhagsstöðuna og það sem Ríkisendurskoðun hefur bent á heldur starfsemina sem slíka, telur hæstv. ráðherra þá ekki eðlilegt að jafnhliða endurskoðun á fjármálum stofnunarinnar verði skipulag stofnunarinnar skoðað og athugað hvort ekki sé rétt að tryggja m.a. rafmagnseftirlitinu betri rekstrargrundvöll og öruggari starfsemi?

Hæstv. forseti. Ég er alveg sammála hv. fyrirspyrjanda um að það þarf að skoða ýmsa hluti í þessari stofnun. En ég vil samt ekki blanda saman hlutverki stofnunarinnar eftir að rafmagnseftirliti var breytt og það einkavætt, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson kallar það, og því að gerðar eru athugasemdir í sambandi við fjármála- og eignaumsýslu. Þetta eru í raun tveir óskyldir hlutir. Engu að síður verður nú farið yfir hlutverk þessarar stofnunar í tengslum við þær aðgerðir sem fram undan eru. Það verður ekkert hjá því komist. Það er í raun allt sem ég get sagt á þessari stundu. Ég hef ekki viljað tjá mig mikið um málið vegna þess að það er á viðkvæmu stigi eins og allir geta gert sér grein fyrir meðan andmælaréttur varir. En ég get alveg tekið undir það með hv. þm. að ástæða er til þess að fara yfir ýmsa hluti.