Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Á frv. þessu hefir orðið lítilsháttar breyt. í hv.Nd., sem mér fannst ástæða til þess að mæla heldur með, vegna breyttra kringumstæðna. Í niðurlagi frv. var áður gert ráð fyrir, að Rvíkurbær skyldi láta háaskólann og stúdentagarðinn hafa vatn úr hitaveitu sinni. Í Nd. var þessu breytt þannig, að það á að vera samningsatriði, hvort þessar stofnanir fá heitt vatn frá bænum eða ekki. Ég álit, að eins og málinu er nú háttað, sé rétt að gera þessa breyt. Það var að vísu æskilegt fyrir þremur árum, frá sjónarmiði þm., sem fyrst og fremst verða að hugsa um hag þjóðarinnar í heild, að hafa ákvæði um það í lögum, að Rvík skuli láta háskólann hafa heitt vatn, en nú horfir málið dálítið öðruvísi við. Það hefir sýnt sig, að landsspítalanum, sem settur var í samband við hitaveitu bæjarins, verður heita vatnið svo dýrt, að það er ekki alveg vist, hvort þarf borgar sig fyrir hann að nota það til lengdar. Ástæðan til þess, að vatnið þarf að vera svona dýrt, er sú, að lagt hefir verið í kostnaðarsamar boranir til þess að auka vatnið, og leiðslurnar og umbúnaður allur hefir orðið dýr. Auk þess býst ég við, að það verði þægilegra gagnvart aðalatriði málsins, nefnil. lóðarsamningunum við Rvík, að ákvæði frv. um heita vatnið séu höfð í því formi, sem þau eru nú í. Ég óska því, að hv. d. samþ. frv. engu síður fyrir þessa breyt., sem á því hefir orðið.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frv. þetta er komið hingað aftur frá hv.Nd. og hefir tekið þar nokkrum breyt. Sjútvn. hefir tekið frv. til athugunar í þeim búningi, sem það nú er í og orðið sammála um að leggja til, að á því verði gerðar dálitlar breyt. aftur. En síðan sjútvn. athugaði þetta mál, hefi ég orðið þess var, að frv. grípur inn í ákvæði í lögum um veðurstofu. Mér hefir ekki unnizt tími til að athuga þetta nákvæmlega né bera mig saman við sjútvn. um það. En þar sem mér virðist, að nauðsyn væri á að nema úr 1. um veðurstofu viss ákvæði, ef þetta frv. er samþ., þá vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá, til þess að sjútvn. geti athugað þetta atriði nánar, sem ekki virðist hafa verið tekið eftir fyrr við meðferð málsins.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Aðeins nokkur orð í framhaldi af því, sem tekið var fram í gær af minni hendi um frestun málsins. Ég verð að lýsa yfir því, að ekkert ákveðið samkomulag hefir komizt á um meðferð þess, þrátt fyrir tilraunir þær, sem gerðar voru. Aðeins get ég getið þess, að nokkrir menn tjáðu sig fúsa að fella niður eitthvað af útflutningsgjaldi síldar, ef þetta gjald fengi að standa óhaggað þar til endanlega væri búið að ganga frá samningum við hið vestræna flugfélag. Ég tel enga ástæðu til þess að fara að endurtaka hér umr. þær, sem urðu um mál þetta við 2. umr. hér í d., því að ég tel heppilegast að hraða því eins og öðrum málum, sem illa þola bið, og læt því máli mínu lokið.

Jónas Þorbergsson Ég hafði ætlað mér að taka lítils háttar til máls um frv. þetta við 2. umr., en gerði það þó ekki. Vil ég því nú skýra afstöðu mína til frv. Ég verð að segja það, að mig furðar dálítið á því , hve mjög hv.þm. Ak. brýndi hér raustina og hvað fast að orði við 2. umr. málsins; er hann þó gefur maður hversdagslega bæði hér á þingi og utan þings. Mér virtist, að í ræðu hans kæmu fram svipaðar úrtölur og ég varð var við á Akureyri 1907. Magnús heitinn á Grund hafði flutt inn vörubifreið, sem hann ætlaði að nota til vöruflutninga milli Akureyrar og sveitaverzlunar sinnar á Grund. Hann mun ekki hafa verið heppinn í innkaupunum. Bifreiðin var notuð, og smiði bifreiða mun þá hafa verið allmjög áfátt, miðað við það, sem nú gerist, enda tókst tilraunin ekki eins vel og skyldi. Skorti þá ekki mikið umtal um þessa misheppnuðu ráðsmennsku Magnúsar heitins, að leggja út í jafntvísýnan hlut sem þessi bifreiðakaup. En nú er komið á daginn, að Magnús var í þessu efni langt á undan sinni samtíð, eins og í mörgum öðrum hlutum. Með þessu er ég þó ekki að segja, að hann hafi flutt fyrstur manna bifreið til landsins. Umtal þetta er nú löngu hagnað. Tilraun Magnúsar var aðeins byrjun á því, sem nú er viðurkennt, að bifreiðar séu og eigi að vera aðalsamgöngutæki hér á landi. Mér virtist ræðum hv.þm. Ak. hvað hugsunarhatt og úrtölur snertir mjög svipa til umtalsins um bifreiðakaup Magnúsar heitins. Það er kunnugt, að þróun flugferðanna er á sömu leið og notkun bifreiðanna var fyrir nokkrum árum. Þær halda áfram að þróast og fullkomnast, hvað svo sem hv.þm. Ak. segir. Ég segi þetta hér vegna þeirrar yfirlýsingar, sem hv.þm. gaf, að Norðlendingar myndu gera allt, sem þeir gætu, til þess að standa á móti flugferðunum og hindra þá hreyfingu, sem hér hefir orðið á flugmálunum. Ég veit ekki, hversu víðtækt umboð hv.þm. hefir haft til þess að gefa þessa yfirlýsingu f. h. Norðurlands, en ég býst við, að hann hafi sagt þetta mestmegnis út úr eigin brjósti. Mætti út frá slíkum yfirlýsingum álykta, að hv.þm. færist næst í fang að stöðva rás tímans eða snúning jarðar og önnur þesskonar smávik. Slíkt myndi honum reynast jafnkleift eins og það, að stöðva þróun flugsamgangnanna í heiminum. mér virðist nú svo, að við getum ekki komizt hjá því með öllu að taka þátt í ýmsum framförum og umbótum, þó að þær komi til okkar nokkru síðar en til annara þjóða. Nú stendur svo sérstaklega á um þetta mál, að þingið hefir afgr. lög um heimild til þess að veita erlendu félagi leyfi til þess að setja hér upp flugstöð, og mun félag þetta hafa í hyggju að halda uppi flugsamgöngum hér á landi, að því tilskildu, að Íslendingar því einhverja viðleitni á móti. Ég hygg því , að hv.þm. Ak. hefði getað sparað mest af því, sem hann sagði um flugsamgöngur almennt, því að hann þarf ekki að ætla sér þá dul, að hann geti breytt skoðunum manna um þá hluti. En nú lá annarsstaðar fiskur undir steini hjá hv.þm., eins og sjá má á frv. því, er hér liggur fyrir, þar sem farið er fram á að fella niður síldarskattinn til flugmalasjóðs. Sú afstaða hv.þm. er skiljanleg, og það út af fyrir sig, hvort rétt sé að hafa hann eða ekki, getur verið álitamál, en það á ekki að hafa áhrif á hluttöku Íslendinga í flugmálum framvegis. Ég skal þá snúa mér að aðalatriðinu, sem hér liggur fyrir, en það er um réttmæti þessa skatts á síldarútveginn. Ber þá fyrst að meta tvennt, annarsvegar skattinn sem útgjöld fyrir síldarútveginn og hinsvegar það gagn, sem þegar hefir orðið og ætla má að hljótist af síldarleit með flugvélum. Í grg. frv. er tekið fram, að skattur þessi hafi reynzt 50 þús. kr. tvo undanfarin ár. Af skipi, sem veiðir 20 þús. mál yfir sumarið, yrði hann 2 þús. kr., og af bát, sem veiðir 6 þús. mál, yrði hann 600 kr. Það liggur því í augum uppi, enda þótt það sé rétt í sjálfu sér, að hvað lítil upphæð sem er verður til aukinna þyngsla fyrir útgerð, sem illa gengur, að þá geta þó þessir 10 aurar af tunnu ekki haft neina verulega og sízt úrslitaþýðingu fyrir atvinnuveginn, auk þess sem miklar líkur eru til þess, að síldarleitin geri miklu meira en borga þennan skatt. Ég skal þá gefa örlítið yfirlit yfir starfsemi flugfélagsins í þágu síldarútvegsins síðan 1930. Yfirlit þetta hefi ég fengið hjá fyrrv. forstjóra flugfélagsins. Árið 1930 voru sendar út 33 tilkynningar um síldargöngur, en kunnugir menn sögðu, að á Siglufirði hefði ekki verið fest upp nema nokkuð af þessum tilkynningum, í mesta lagi 15 þeirra. Þetta stafaði af því, að framkvæmdarstjórn síldareinkasölunnar, sem tók að sér að birta þessar tilkynningar, trassaði að gera það. Út af þessu reis eðlilega mikil óánægja það ár. Slíkan grikk sem þennan má öllum gera; við honum er ekki gott að sjá fyrirfram. 1931 voru sendar út 43 tilkynningar, en þá voru gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að birta þær, svo þær kæmu að fullu gagni. Í þessum upplýsingum, sem ég hefi fengið frá fyrrv. forstjóra flugfélagsins, er lýsing á því, hvernig síldarfluginu var hagað, og vildi ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp dálitinn kafla. Lýsingin er á þessa leið: „Flugvélin flýgur venjulega í 600–800 m. hæð, og sér þá greinilega yfir afarstórt svæði, t. d. allan Skagafjörð í einu, eða meginið af Húnaflóa í einu, og síldartorfurnar sjást greinilega eins og dökkir blettir hingað og þangað um sjóinn. Staðmiðunin t. d. einn til tvo km. vestur af Kálfshamarsvík eða þessháttar hefir reynzt fullnægjandi fyrir skipin. Það er auðvitað ekki hægt að sjá úr loftinu, hvort um síld eða ufsa er að ræða, en það mun hafa komið aðeins einu sinni fyrir, að send hafi verið út tilkynning um síld, þar sem um ufsa var að ræða, enda getur slíkt ekki komið fyrir nema í lok síldartímans. Það er því vísvitandi blekking að telja þetta galla á síldarleitinni. - Flugvélin sveimar yfir stór svæði á einum til tveim tímum, lendir síðan á Siglufirði og lætur samstundis festa upp tilkynningu, sem símuð er til Akureyrar og útvörpuð frá Reykjavík. Hver sjómaður veit þá, hvar síld hefir sézt og hvar ekki þann og þann daginn, og getur hagað sér eftir því. Hann getur farið alsjáandi til veiða, en þarf ekki að fylgja óljósu hugboði, hvort hann eigi að stefna í vestur eða austur. Hann getur siglt rakleiðis þangað, þar sem síldin er fyrir“. Þessi er lýsingin á því, hvernig síldarleitinni er hagað, og sem dæmi þess, því Iíkt gagn má verða að síldarleitinni, vil ég geta þess, og getur það einkum verið til athugunar fyrir hv.þm. Ísaf., að síðastl. sumar flaug flugvélin eftir miðjan ágúst vestur á Húnaflóa, þegar allt var fullt af síld kringum Flatey og ekki var hægt að afgreiða skip á Siglufirði, vegna þess, hve ort hún barst að, og fann flugvélin þá síld með öllum ströndum frá Reykjarfirði norður að Syðra-Horni, og varð þetta til þess, að ísfirzku bátarnir fóru allir þangað vestur og fylltu sig, og höfðu stóran hag af. Ég gæti meira að segja trúað, að þessi eina för þeirra hafi gert meira en að borga síldarskattinn, sem fell í hlut þessara bata að greiða. Það liggur og í augum uppi, því líkt hagræði það er fyrir síldveiðimenn að þurfa ekki að fara blindandi til veiða, en vita það fyrirfram, hvar síldina er að finna og hvar hún er ekki. Og ég vil benda á það, að það er engu síður gagn í þeim neikvæðu upplýsingum en hinum jákvæðu. Hv. þm. Ak. hélt því fram í ræðu sinni um daginn, og byggði enda ræðu sína og röksemdir á því, að það hefði komið í ljós, að síldarleitin kæmi ekki að neinu gagni. Tók hann þetta hvað eftir annað fram, og aðrir hv.þm. hafa orðið til að taka þetta upp eftir honum sem óræka niðurstöðu af þessari viðleitni. Ég hefi hér fyrir framan mig umsagnir þriggja manna um þetta efni, sem ég skal leyfa mér að lesa hér upp, og þær umsagnir stinga mjög í stúf við álit hv.þm. Ak. á þessu máli, enda geri ég ekki ráð fyrir því, að þessi hv.þm. hafi einu sinni lagt á sig það ómak að fara upp í loftið til þess að kynna sér, hvernig fluginu er háttað og skapa sér rökstudda skoðun á gagnsemi þessara hluta. Einn þessara manna, sem hér er um að ræða, er Geir Sigurðsson fyrrv. skipstjóri, alþekktur og gætinn maður. Honum farast svo orð: „Álit mitt er, að hægt sé að ákveða síldargöngur úr flugvél, ef flogið er hæfilega hátt, og má þó vera, að misjafnlega sjáist til síldarinnar, eftir því, hvernig veður er, en vafalaust tel ég, að uppivöður sjáist greinilega, og virðist mér nokkuð auðvelt að ákveða stærð þeirra, því að þar er sjórinn miklu dekkri. Það er auðvitað ekki hægt að slá neinu föstu í þessu efni eftir einstakt flug, en verði þessum athugunum haldið áfram, sem ég tel sjálfsagt, mun allt þetta koma betur í ljós með reynslunni. Loftur Bjarnason, útgerðarmaður í Hafnarfirði, lætur svo um mælt um þetta: „Eftir þetta flug er það sannfæring mín, að heppilegt muni vera að nota flugvélar til að athuga síldargöngur og leiðbeina fiskimönnum við veiðar. Skal það sérstaklega tekið fram, að engu síður er það áríðandi að geta ákveðið á vissum flóum og fjörðum, að engin síld sé þar. Er það hagræði fyrir fiskimenn að þurfa ekki að leita langt á þá staði, er enga veiði er að fá“. Þriðji maðurinn er Guðmundur Jónsson skipstjóri á Skallagrími, sem er einhver hinn mesti aflakóngur á landi hér. Er ólíklegt, að hann láti hafa eftir sér ummæli um veiðiskap, sem ekki eru byggð á fullri athugun og þekkingu, en honum farast svo orð: „Ég er ekki í neinum vafa um það, að starf Súlunnar við síldveiðar hefir verið og verður til ómetanlegs gagns“. Menn hafa óttazt það, og má telja eðlilegt, að gagnið af síldarleitinni mundi verða lítið vegna þess, hve flugið yrði stopult vegna veðráttunnar. Það er og að vísu rétt, að ekki verður flogið nema í sæmilega björtu veðri, en að því verður að gæta, að hér er um sumarmánuðina að ræða, og þá er venjulegast stillt og gott veður, enda hefir niðurstaðan um starf Súlunnar orðið sú, að hún hefir getað flogið hverja tvo daga af þremur yfir veiðisvæðið og haft fullt skyggni til að ákveða, hvar síldin væri og hvar ekki. Ég hefi svo ekki fleiri orð um þetta, en vildi láta þetta, sem ég hefi sagt, koma fram, áður en til atkv. verður gengið um frv. Og ég verð að bæta því við, að ég tel illa farið, ef nú verður felld niður þessi litla þátttaka síldarútvegsins fyrir þá beinu þjónustu, sem flugið hefir látið honum í té, því að ég geri ekki ráð fyrir, að hér verði á næstunni aftur tekið upp síldarflug, ef það fellur niður nú, eins og víst mun verða, ef þetta frv. nær fram að ganga. Ég viðurkenni fyllilega þá erfiðleika, sem síldarútvegurinn á nú við að etja, eins og aðrar atvinnugreinar, en mér er hinsvegar líka ljóst, að fyrir hverja þjónustu, sem atvinnuvegunum er látin í té, verður að koma einhver þátttaka af þeirra hálfu. Og hér er einmitt um að ræða slíka þátttöku af hálfu síldarútvegsins fyrir veitta þjónustu.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) Mér þykir leitt, hve hv.þm. Dal. hefir fylgzt illa með umr. um þetta mál við 2. umr. þess, því annars hefði hann ekki rang fært orð mín eins herfilega og hann gerði. Ég vil byrja með því að víkja nokkrum orðum að því, sem hv.þm. Dal. sagði út af hinum fyrstu tilraunum með bifreiðar hér á landi. Er það rétt, að Magnús á Grund gerði fyrstu tilraunina með bifreið fyrir norðan, en sú tilraun misheppnaðist, af því að öll skilyrði til þess að tilraunin gæti heppnazt, vantaði, bæði vegi og nothæfa gerð bifreiða. Önnur tilraunin, sem hér var gerð með bifreið, var sú, sem Thomsen gerði hér í Reykjavík, og mistókst hún einnig, og hefði þó als vísu helzt mátt búast við því, að hægt hefði verið að þrælast í bifreið um göturnar hér í Reykjavík, þó að ekki væru þær þá orðnar malbikaðar. Þessi er sagan um tvær ótímabærar tilraunir með bifreiðar hér á landi. Það er ekki hægt að bera saman bila og flugvélar. Bílflutningarnir eru nauðsynlegir, og eru bifreiðarnar aðallega notaðar til flutninga á þungavöru, en flugvélarnar eru eingöngu notaðar til að flytja póst og farþega, enda má segja, að þær séu víðast fremur til sports en gagns. Það ætti því að liggja í augum uppi öllum heilskyggnum mönnum, að hér á landi eru litil skilyrði fyrir flugferðir, a. m. k. í nánustu framtíð, og af þeim ástæðum verður heldur enginn samanburður gerður á þessum tveim farartækjum, að því er til okkar tekur. Þá gat hv.þm. Dal. þess til, að ég mundi aldrei hafa komið upp í flugvél, og bæri því ekkert skynbragð á þessa hluti, en ég get frætt hv.þm. því, að ég hefi einmitt flogið, og skal ég ekki neita því, að ég hafði gaman af, en það var heldur ekki nema gamanið. Var ég að vísu ekki nema hálftíma á leiðinni, í stað þess að vera 5 tíma með skipi, en ferðin var líka fjórum sinnum dýrari, og sá tími, sem mér þannig sparaðist, var ekki 15 kr. virði fyrir mig. Ég veit, að fleiri en ég einn líta svo á, að flugið hér á landi hafi verið fremur til skemmtunar en gagns, líkt og þegar menn fara í bíó eða í leikhúsið. Hv. þm. reyndi að snúa út út orðum mínum og vildi fá það út út þeim, að ég hefði lagt á móti flugi almennt, og taldi hann, að ég hefði getað sparað mér það, sem ég hefði sagt almennt um flugsamgöngur, því að þær kæmu, hvort svo sem mér líkaði betur eða miður. Nú talaði ég að kalla eingöngu um síldarflugið og sagði sem satt er, að það hefir reynzt gagnslaust að dómi þeirra, sem flugsins eiga að njóta og bezt skyn bera á þessa hluti. Ég get að vísu ekki hampað hér vottorðum álíka og þeim, sem snöpuð hafa verið saman af flugfélaginu hjá einstökum mönnum, sem hafa látið fá sig til að gefa slík vottorð, og hv.þm. Dal. síðan er sendur með hér inn í þingið, sýnilega af því, að nú á að beita þeim vopnum, sem notuð verða, en ég ætla þó, að ég hafi ekki færri á bak við minn málstað í þessu máli en hv.þm. Dal. á bak við sinn málstað, þrátt fyrir öll vottorðin. Það er með öllu rangt, að ég hafi lagt á móti flugferðum almennt eða talið þær einskis virði, því að ég talaði eingöngu um síldarflugið, en ég vil segja þeim mönnum það, sem vilja offra einhverju til þess að koma hér upp flugferðum, að sú fórn verður að koma niður á hinum sameiginlega sjóði þjóðarinnar, en ekki sem skattur á einstaka atvinnurekendur. Síldarfluginu var óbeðið þrengt upp á síldarútgerðarmenn, og það reyndist gagnslaust, og heimta þeir því, að það sé afnumið.

Hver rök hefir hv.þm. fyrir þessu?

. Eins og ég áður sagði, byggi ég þetta á áliti þeirra manna, sem síldarflugsins eiga að njóta. Hefir þetta hvað eftir annað komið fram á fundum norðlenzkra útgerðarmanna, og tala ég fyrir þeirra munn í þessu máli, þó að ég að vísu hafi engar beinar skjalfestar yfirlýsingar frá þeim máli mínu til sönnunar. Norðlenzkir útgerðarmenn krefjast þess, að þessum nauðungarskatti sé létt af heim, og þeir munu taka til sinna ráða, ef Alþingi daufheyrist við þeim sanngirniskröfum. Ég vil gjarnan leggja út í það að endurtaka ræðu mína frá 2. umr., og það, sem ég hefi tekið upp, hefi ég tekið upp til leiðbeiningar fyrir hv.þm. Dal., sem ekkert viðist hafa heyrt eða skilið.

Það er vissara að endurtaka ræðuna

. Víst virðist full þörf á því, en það er eins og það þýðir ekki að flytja þeim mönnum rök í þessu máli, sem málinu eru fjandsamlegir og ekki vilja lita á það með sanngirni. Það er rétt hjá hv.þm. Dal., að síldarskatturinn nam ekki nema ca. 50 þús. kr, síðastl. ár, en hann hefði getað orðið 70 þús. kr., eins og segir í grg., ef síldarleitin hefði verið framkvæmd svo sem lög stöðu til, en henni var aðeins haldið uppi í tvo mánuði, í stað þriggja, sem tilskilið er í lögunum. Nú veiddust samtals 700 þús. tn. og mál af síld yfir veiðitímann, en skatturinn nemur 10 aur. á tn. og mál, svo að hann hefði numið alls 70 þús. kr., ef síldarleitin hefði verið framkvæmd allan tímann, en um það var svikizt, og af þeim ásæðum varð skatturinn ekki nema 50 þús. kr. Hv. þm. Dal. skýrði frá því, að árið 1930 hefðu verið farin 33 síldarflug, en Siglfirðingum hefði ekki þótt það ómaksins vert að birta fregnirnar.

Það var svikizt um það

. Og ástæðan var vitanlega sú, að útgerðarmenn létu sig einu gilda um fregnirnar, og töldu enda, að ef þeir hefðu verið þau flón að fara eftir þeim, mundu þeir beinlínis hafa beðið tjón af því. Þetta liggur og í augum uppi, því að þótt sjást kunni síldartorfa á einhverjum stað, er ekki þar með sagt, að hún sé kyrr á þeir sama stað, þegar skipin loks eru komin á vettvang. En það, sem einkum gerir þó síldarleitina óþarfa, er það, að á öllum miðum er krökkt af skipum, og fylgjast þau með í því, hvar síldina er að fá, og vanir skipstjórar vita það upp á hár, hvar síldarinnar er að leita, og þurfa engar leiðbeiningar í því efni. mér þykir rétt að geta þess í þessu sambandi, að haft er eftir einum starfsmanni flugfélagsins, að formaður þess hafi látið svo um mælt, að þar sem sæjust 5 torfur, væru a. m. k. 50 undir, og gerði því ekkert til, þótt puntað væri upp á fregnirnar í samræmi við það. Það er að vísu rétt, að þetta er ekki haft beint eftir formanni flugfélagsins, heldur í gegnum einn af undirmönnum hans, svo að ekki verður fullyrt, að formaðurinn hafi beinlínis lagt fyrir að ýkja fregnirnar, en líkurnar fyrir því, að hann hafi gert það, eru þó allsterkar. Ég vil enda mál mitt að þessu sinni með því að endurtaka það, að norðlenzkir útgerðarmenn hafa hvað eftir annað gert ályktanir um það, að þeir telji, að síldarleitin hafi ekki komið að neinu gagni, og að þeir krefjist því þess, að síldarskatturinn verði numinn úr lögum, og ef þessir menn, sem síldarflugið á að vera gert fyrir, hafa ekkert í þessu máli að segja, veit ég ekki, til hverra málið kemur. Og ég fæ ekki skilið það, þótt tekizt hafi að fá þrjá menn úr hópi allra þeirra manna, er síldveiðar stunda, til þess að gefa síldarfluginu meðmæli samkv. beiðni, að vitnisburður þeirra eigi að vega meira í málinu en vitnisburður allra annara.

Vilmundur Jónsson Hv. þm. Dal. lét svo um mælt, að ísfirzku bátarnir hefðu haft mikið gagn af síldarleitinni, og gefur þetta mér tilefni til að segja hér nokkur orð, með því líka, að ég get skilað því frá sjómönnunum á Vesturlandi, að þeir lita ekki svo á þetta mál, og lögðu af þeim ástæðum fast að mér og einróma að fylgja frv. um afnam flugmálaskattsins. Ég hygg og, að það liggi ljóst fyrir, að það er ekki af einskærri umhyggju fyrir síldarútgerðinni, að svo mjög er barizt fyrir málinu, heldur er þetta sprottið af því, að menn vilja stuðla að því, að þær tilraunir til flugferða, sem hér hafa verið gerðar undanfarið, falli ekki niður. Ég fyrir mitt leyti vil líka styðja að þessu, en það er skakkt að ætla sér að láta kostnaðinn mæða á síldarútveginum, enda öllum vitanlegt, að hann getur ekki borið þennan kostnað í þeim nauðum, sem hann er staddur. Ef menn vilja flytja þetta mál rétt, er leiðin sú, að leggja til, að 50 þús. kr. verði veittar beint úr ríkissjóði til styrktar flugferðunum, en ekki að taka þetta af síldarútgerðinni, sem ekki getur lagt það á sig, jafnvel þótt síldarleitin geti komið að gagni, eins og ég ætla að sé. Það mun þá rétt hermt, að sjómenn og útgerðarmenn kunna ekki að meta síldarleitina enn sem komið er, og ég ætla, að augu þeirra muni þá fyrst opnast fyrir þýðingu hennar, þegar skortur verður á síldinni, en svo hefir ekki verið þessi ár, sem síldarflugið hefir verið reynt, heldur má þvert á móti segja, að of mikið hafi verið um síldina þessi ár, meira en atvinnurekstrinum hefir verið hollt með því skipulagi, sem á honum er. Ég get og ennfremur skilað því frá sjómönnum og útgerðarmönnum á Ísafirði, að þeir líta svo á, að heppilegast muni vera eins og sakir standa að sameina síldarleitina landhelgisgæzlunni fyrir Norðurlandi. Telja þeir nauðsynlegt að hafa 2 skip við landhelgisgæzluna þar á síldartímanum, og að nægja muni að fela skipunum jafnframt að athuga síldargöngur og gefa úr tilkynningar um þær. Hv. þm. Dal. drap á, að bílferðirnar hefðu átt erfitt uppdráttar til að byrja með, þó að þær hefðu nú rutt sér til rúms svo mjög sem raun ber vitni. Þetta er rétt, og víst hefði verið ástæða til að gefa þeim tilraunum meiri gaum og þörf á að styðja þær, en ég geri ráð fyrir því, að hv.þm. Dal. hafi verið umkomulítill piltur í þann mund, er Magnús á Grund var að gera sínar fyrstu tilraunir með bíla, og hefði því ekki verið sanngjarnt að heimta af honum, að hann styrkti þessar tilraunir, svo merkilegar sem þær þó voru. Gegnir alveg sama máli um síldarútveginn nú, sem er svo umkomulítill, að hann ekki hefir ráð á að styrkja þessar tilraunir, og hefir heldur ekki meiri skyldur gagnvart flugferðum en hv.þm. Dal. hafði gagnvart hinum fyrstu tilraunum með bifreiðar hér á landi, þó að bifreiðar komi nú honum að gagni ekki síður en öðrum.

Jónas Þorbergsson Mér skildist á ræðu hv.þm. Ak., að ekki mætti bera saman bílferðir og flugsamgöngur, af því að það hefði legið í augum uppi, þegar byrjað var á bílferðum hér, að engin skilyrði hefðu verið fyrir þær, þó að nú væru komin. Það er að vísu rétt, að skilyrðin um þetta hafa breytzt frá því, sem áður var, en það er sá stóri munur á þessum tveim hlutum, að skapa þurfti skilyrðin fyrir bílana með því að leggja vegi og byggja brýr, en loftið er hið sama og það hefir verið og verður eilíflega, og þar sem það er, eru skilyrðin þegar fyrir hendi um flugferðirnar án þess að nokkurra sérstakra aðgerða þurfi við, heldur aðeins að fylgjast með í þróuninni um gerð og notkun flugvéla, sem hlýtur að ryðja sér til rúms hér sem annarsstaðar. Og sannarlega er í raun og veru hægt að gera sér meiri vonir um framtíð flugsamgangnanna hér á landi heldur en hægt var að gera sér um bílsamgöngurnar á þeim tíma, þegar þær voru að hefjast um landið, og liggja til þess þær ástæður, sem ég áður nefndi, að skapa þurfti beinlínis skilyrðin fyrir bílsamgöngunum, en þessi skilyrði eru fyrir hendi um flugsamgöngurnar. Hv. þm. þóttist ekki hafa talað um flugferðir almennt, en það kom þó fram hjá honum, að hann taldi flugferðirnar aðeins sport, sem menn gerðu sér til gamans. Vil ég út frá þessu benda þessum hv.þm. á það, að nú hafa nýlega borizt út fregnir um, að verið sé að gera hinar stórkostlegustu áætlanir um flugsamgöngur yfir Atlantshaf, og er fyrirætlunin sú, að stytta áfangana með því að byggja sérstakar flotstöðvar á hafinu. Gera menn sér miklar vonir um, að flugvélarnar muni í framtíðinni taka meginhlutann af fólksflutningunum yfir Atlantshaf, sem nú er í höndum hinna stóru millilandaskipa. Sýnir þetta, að aðrar þjóðir lita öðrum augum á þetta mál en hv.þm. Ak., sem hyggur, að hér sé um að ræða sport eitt og gaman, enda er það mala sannast, að flugferðirnar eru nú þegar orðnar ríkur þáttur í samgöngum margra landa, og því ekki að undra, þó að menn geri sér glæsilegar vonir um þær í framtíðinni. Ég hefi raunar ekki miklu að svara hv.þm. Ak. Hann gat þess, að ég mundi vera sendur inn á þing með mótmæli gegn frv. Það má náttúrlega alltaf segja, þegar einhver þm. kemur hér með ákveðin malefni, að hann sé sendur til að beita sér fyrir þeim. Það er ekki minni ástæða til að segja, að hv.þm. Ak. sé sendur með þetta frv. inn á þing, en sá er munurinn á, að ég er þó sendur með rök í málinu, því að ég las upp álit merkra manna á þessu máli, en hv.þm. kemur með tvær hendur tómar, hefir ekkert fram að bera nema fullyrðingar. Það er ekki ástæða til að taka fullyrðingar hans trúanlegar, og því síður sem hann hefir farið hér með staðlausan óhróður um formann flugfélagsins. Hann lét þess getið hér, að það léki grunur á því , að formaður flugfélagsins hefði látið í veðri vaka, að þar sem sæjust 5 síldartorfur, væri óhætt að láta uppi, að a. m. k. væru 50 þar undir. Það er dálítið vafasöm sæmd, þegar þm. leyfa sér að bera óhróður innan þinghelgi á menn, sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sér á þeim sama vettvangi. Ég er beðinn af form. flugfélagsins, sem hér er áheyrandi, að skila því til hv.þm., að hann óski eftir, að hv.þm., ef hann sér sér fært, endurtaki þessi ummæli utan þinghelginnar, svo hann geti þar leitað réttar síns. Kemur þá á daginn, hversu staðgóð þessi ummæli eru, og hvort hugrekki hv.þm. er jafnmikið utanþings sem innan. Hv. þm. Ísaf. hefi ég ekki miklu að svara í þessu máli. Þó var eitt atriði í ræðu hans merkilegt, sem sé yfirlýsing um það, að hann líti svo á, að mikið gagn gæti verið af síldarleit úr lofti. Hann skilar fyrst þeirri orðsendingu frá ísfirðingum, að þeir áliti ekkert gagn af flugleit, en þrátt fyrir það er hann sjálfur á þeirri skoðun, að hún geti verið til mikils gagns. hér liggja því fyrir tvennskonar yfirlýsingar, frá flm. þessa frv., hv.þm. Ak. og hv.þm. Ísaf. Annar heldur því fram, að ekkert gagn sé af síldarleit úr lofti, en hinn, að af því geti hlotizt mikið gagn. Það kom fram í ræðu hv.þm. Ísaf., að það, sem fyrir honum vakir, er það, að hann telur ranglátt, að þessi skattur hvíli á síldarútveginum. Ég lít svo á, að ef gagn er að síldarflugi, þá eigi síldarútvegurinn að taka tilsvarandi þátt í þeirri viðleitni að halda uppi flugsamgöngum. Ég geri ráð fyrir því , að ef þessi skattur verður felldur niður, þá muni ekki á næsta sumri verða gerð tilraun til þess að leita að síld á skipulagsbundinn hátt með flugvélum, og hygg ég, að það geti orðið til mikils skaða fyrir síldarútgerðina, ef þessi byrjunartilraun verður nú felld niður. Ég geri ekki ráð fyrir, að mér gefist ástæða til að taka aftur til máls, og ég vil eindregið mælast til þess, að d. sjái sér fært að láta þennan kaleik víkja frá sér.

Jóhann Jósefsson Ég verð að segja það, að mér þykir það næsta undarlegt, að í máli eins og þessu skuli nú risa upp sumir hv.þm. og hefja það sem stundum hefir verið kallað þegar um önnur mál hefir verið að ræða, málþóf, um jafnsjálfsagt mál og hér er til umr. Ég veit ekki, hver meiningin er, hvort bak við þetta liggur einlægur og alvarlegur ásetningur þess efnis, að þetta sanngirnismál eigi ekki að ná fram að ganga, eða hvað það nú er, sem veldur því, að hv.þm. Dal. hefir á ný undir forustu hv. 1. þm. S.-M. umr. um þetta mál á þessu stigi. Ég hefi enn ekki tekið þátt í umr. um þetta mál. Ég skrifaði undir nál. minni hl. með hv.þm. Ak., því ég treystist ekki til að halda því fram, að Norðlendingar - því það eru aðallega þeir, sem um er að ræða - ætu einir að bera kostnað af reynsluflugi til að athuga, hvort hægt væri að hafa leiðbeiningu af flugvélum til síldveiða. Því meira hefir aldrei verið um að ræða. Það er alveg óþarfi að fara út í deilu um flugferðir almennt í sambandi við þetta mál. Og það er líka - því miður - óþarfi að vera nokkuð að spreyta sig á því, hvort þetta geti haft veruleg áhrif á aflabrögðin, að hafa flugvélar til þess að lesta að síldartorfunum. Það er alveg óþarfi á þessu stigi málsins, því það er alls ekki það, sem háir síldarútveginum mest, að hann finni ekki síldina. Fyrir afkomu útvegsins hefir þetta ekkert að segja, því skipin geta fundið miklu meiri síld en hægt er að selja. Ég býst því miður við því, eftir því sem viðhorfið er nú, að síldarútvegurinn verði ákaflega lítill í sumar. Í fyrra var eins og menn vita uppgripaár að afla til, og þá gerðu menn út á síld, vonandi það, að saltsíldarverðið yrði tæplega lægra en 6 kr. tunnan; um bræðslusíldarverðið var nokkurnveginn vitað, hvað það yrði. þá var það þannig, með því að gera ráð fyrir normalgróða á þessu verði, sem virtist ekki vera úr hófi spennt, að útvegurinn gat vonazt eftir sæmilegri afkomu. En nú horfir þetta allt öðruvísi við. Það er ekki sjáanlegt, að síldarverksmiðjan geti borgað hærra verð nú en síðasta ár, og það verður ekki gert, nema þingið breyti l. um rekstur verksmiðjunnar, en það hefir engan lit sýnt á því ennþá. Það lítur því þannig út, að ef ekki verður gerð ráðstöfun til þess, að síldarbræsla ríkisins megi borga a. m. k. 4,50 kr. fyrir málið, þá muni engir fást til að fara á síld, því útlitið er þannig með saltsíldina, að ég skil ekki, að það verði nema mjög fá skip, sem fara á síld með nokkru tilliti til þess að geta fengið sæmilegt verð fyrir hana. Á síðasta ári munu meðallínubátar hafa tapað hér um bil 5 þús. kr. á útgerðinni, og þá báru hásetar mjög lítið úr býtum, 300–400 kr., því að tapið lendir aðallega á þeim, þegar svo fer sem fór á síðasta ári með síldarútgerðina. Hvers vegna eru menn þá að deila um það, hvort eigi að létta þessum skatti af síldveiðimönnum eða ekki? Hvernig stendur á því, að menn eru að spreyta sig á löngum ræðum um það, hvort eigi að létta af þessum skatti, sem aldrei er annað en blóðtaka á síldarútveginn, þegar menn sjá, ef þeir vilja sjá það, að þessi atvinnuvegur er allur í rústum? Svo er hitt, að jafnvel þó skatturinn sé ekki tilfinnanlegur og jafnvel þó betur stæði á og betur áraði fyrir síldarútveginn en nú er, þá sjá það allir sjálfir, að það er ekki annað en misrétti að taka þessar 50 þús. kr. af síldarútgerðarmönnum bara til þess að geta haldið uppi starfsemi flugfélagsins áfram. Ég vil taka undir með þeim, sem segja, að þeir, sem vilja offra landsfé í að halda uppi flugferðum, verða þá að fallast á, að þetta sé gert af fé almennings, en ekki einstaklinga í landinu. Það þarf heldur engan að undra, þó hv.þm. Ak., sem er sérstaklega fulltrúi fyrir þá, sem hér eiga hlut að máli, beiti sér af kappi fyrir því að fá þessum skatti af létt. En hitt gegnir furðu, að fulltrúar þeirra kjördæma, sem hér hafa engra hagsmuna að gæta, rísa upp með miklum móði til þess að halda þessum rangláta skatti við. Og ef sú framkoma og það offors, sem fram kom í ræðu hv.þm. Dal., er að undirlagi einhverra utan þings, og sé hann sendur inn á þing með þennan gauragang út af jafnsjálfsögðu máli og þessu, þá sé ég ekki annað en að ógagn muni leiða af slíkri framkomu fyrir flugfélagið. Það er alls ekki til þess að afla flugfélaginu samtíðar meðal þm., að menn séu sendir inn á þing til þess að halda fram hreint og beint ranglæti í þeim efnum að kosta flugferðir. Ég vil fyrir mitt leyti alls ekki ljá lið mitt til þess.

Bergur Jónsson Ég var einn af þeim, sem skrifuðu undir álit meiri hl. sjútvn., og lögðum vér til, að málið yrði afgr. með rökst. dagskrá við 2. umr. En þegar atkvgr. fór fram, vantaði 8 þm. í d., og þess vegna er alls ekki full vissa fyrir því, hvernig meiri hl. þessarar hv. d. lítur á málið. Finnst mér þess vegna full ástæða til, að málið sé nú nokkuð rætt og undirbúið áður en til atkvgr. kemur. Það er eftirtektarvert, að þeir, sem hafa talað hér fyrir frv., eru alltaf að tala um fortakslausan og skilyrðislausan skatt, sem ætti að létta af útveginum. En skatturinn er skilyrðisbundinn í l. Í 1. gr. stendur: .... „meðan flugvélar eru notaðar til síldveiða“ o. s. frv., og í 2. gr. er gert að skilyrði, að haldið sé uppi stöðugri síldarleit um lögákveðinn tíma, frá 15. júní til 15. sept. Það er ekki hægt að leggja á þennan skatt, og hann verður heldur ekki á lagður, nema þessu skilyrði sé fullnægt. Það er því rangt að tala um að létta skatti af síldarútveginum eða demba á hann skattinum, eins og sagt hefir verið, að við ætlum að gera, sem ekki viljum samþ. frv. Það er óvíst, hvort þessi skattur verður notaður í sumar. Ég held, að það séu litlar líkur til, að svo verði. Aðalatriðið fyrir mér er, að ég vil leggja mikið upp úr flugsamgöngum. Ég álít, að þær séu svo mikilvægar fyrir okkar þjóð, að ekki sé rétt af þinginu að taka neinn möguleika burtu fyrir því, að hægt sé að koma þeim á eða halda þeim uppi. Mér finnst það vera sérstök vantrú á okkar þjóð, að okkur einum ætti að vera ofvaxið að halda uppi þessum glæsilegu samgöngum, sem alstaðar annarsstaðar eru starfræktar, þó vitanlegt sé, að hér er nauðsynin brýnni en víðast annarsstaðar, vegna strjálbyggðar og stærðar landsins. Við þá menn, sem ekki vilja lita á ágæti flugsamgangna, þýðir ekki að ræða þetta. Sumir, sem talað hafa hér fyrir frv., hafa ekki virzt leggja mikla áherzlu á, að vér gætum notað þessi glæsilegu samgöngutæki, sem allar aðrar menningar þjóðir nota eftir mætti. þeir, sem hafa talað fyrir frv., hafa að allega borið fram þrjár ástæður. Í fyrsta lagi, að skatturinn, svo framarlega sem hann er notaður, ofþyngi síldarútveginum. Ég get ekki séð, að mikið vit sé í því að reka atvinnuveg, sem er svo aumur, að hann getur ekki borið annað eins gjald og 10 aur. af hverri tunnu í nauðsynlegum tilgangi. Í öðru lagi hafa þeir haldið fram, að síldarleit af flugvélum væri gagnslaus. Móti þessu mæla vottorð margra kunnugra og sérfróðra manna á þessu sviði. Þriðja ástæðan, sem komið hefir fram, er, að af flugferðunum sé ekki neitt verulegt gagn fyrir okkur. Þar er ég á andstæðri skoðun. Hv. þm. Ak. segir, að flugvélar séu aðeins til skemmtunar, en ekki til neins gagns, því þær geti ekki flutt þungavöru. Það er rétt, að þær geta það ekki enn sem komið er, en ég vona, að hv.þm. sé ekki svo mikill spámaður, að hann geti sagt um það með vissu, að flugvélarnar verði aldrei svo vel úr garði gerðar, að þær geti flutt þungavöru. En í okkar strjálbyggða landi er geysilega mikið gagn af flugvélunum til fólksflutninga. Ég get bent hv.þm. á, að hvað eftir annað hafa flugvélar bjargað lífi manna, sem hafa verið fluttir dauðvona til Rvíkur og alls ekki hefði verið hægt að bjarga, ef ekki hefði verið kostur á svo góðu samgöngutæki. Hv. þm. Ak. bar saman byrjun bifreiðanotkunar og flugvélanotkunar hér á landi og sagði, að flugvélar væru ótímabærar hér. Hver getur sagt um það, hvenær þær eru ótímabærar? Ef við reiknum alltaf svo, að ennþá sé ekki tímabært að byrja á framförum, þá er hætt við, að seint komi til framkvæmdanna. Það eru engin rök í málinu, þótt einhverjir norðlenzkir útgerðarmenn óski ekki eftir síldarleit. Andúð þeirra þarf ekki að stafa af öðru en því, að þeir líti þarna á peningana, sem þeir telja sig verða að láta samkv. 1. Má einnig vera, að á meðal þeirra sé hópur manna, sem er álíka þröngsýnn og hv.þm. Ak. og líti á flugsamgöngur á líkan hátt og hann. Mér þótti það hálfeinkennilegt, þegar hv.þm. Vestm. fór að átelja hv.þm. Dal. fyrir að beita sér fyrir þessu máli, þar sem hans sýsla hefði engra hagsmuna að gæta. Vitanlega hefir öll íslenzka þjóðin og Dalamenn eigi að síður en aðrir hagsmuna að gæta í þessu máli.

Pétur Ottesen Ég held, að það sé nú komið greinilega í ljós, að það hafi verið rétt hjá þeim, sem voru því andstæðir í gær, að málið væri tekið út af dagskrá, að tilgangurinn væri sá, að tefja fyrir málinu. Nú er liðið nokkuð á annan sólarhring síðan málið var tekið út af dagskrá. Það hefði því mátt vænta, að ef tilgangurinn með því að taka málið út af dagskrá hefði verið sá, að fá tækifæri til að bera fram brtt. - og hann gat ekki verið annar en sá að tefja fyrir málinu -, að einhver brtt. væri nú fram komin.

Til þess að undirbúa málið

. Var ekki hægt að gera það í gær? ég veit, að það er mikil „agitation“ hjá ýmsum mönnum, ekki einasta innan þings, heldur líka utan þings. Það hefir oft verið svo áður hér á þingi, þegar um flugmál hefir verið að ræða, að þá hafa menn utan þings gengið hér um göturnar og ganga þingsins og skrifað niður nöfn þm. og sagt: þennan og þennan á ég, hann er mín eign í þessu máli. - Þetta hefir verið ein af aðferðunum, sem notaðar hafa verið í þessari „agitation“. Ég ætla, að það sé langt fyrir neðan virðingu þingsins, svo framarlega sem þingið hefir nokkra tilfinningu fyrir því að vera það, sem það á að vera, að gefa mönnum færi á að nota sjálfa sig og sína sannfæringu upp á þennan máta. Mér er alveg ráðgata, hvernig nokkur maður getur haft þrek til þess að vera að tala almennt um flugferðir í sambandi við þetta frv. Það mótmælir því enginn, að flugferðir geti komið að miklu haldi í framtíðinni. Um þetta er ekki deilt. Það er fundið upp af mótstöðumönnum þessa frv. að færa umr. inn á þetta svið. En að því leyti, sem æskilegt má telja að halda uppi flugferðum og veita styrk til þess, þá á sá styrkur að koma úr ríkissjóði, en ekki skylda eina stétt manna til að halda flugferðunum uppi á sinn kostnað. Þetta hefir verið sýnt svo glöggt, að það er alveg út í hött að vera að tala um flugferðir á almennum grundvelli í sambandi við þetta frv. Flugmálasjóður var á sínum tíma stofnaður til þess að fá reynslu um það, að hverju gagni síldleitarflug gæti orðið fyrir síldveiðarnar. Nú er það, að því er helzt verður vitað, einróma álit allra útgerðarmanna, sem við síldveiðar fást, að þetta síldarflug hafi ekki komið að neinu gagni. Nú hefir það verið dregið í efa, að við, sem tölum máli síldveiðimannanna, höfum gögn, er sanni þessa fullyrðingu. Það er rétt, að við höfum ekki komið fram með skjól, er sýni þetta. En það út af fyrir sig eru þó engin rök gegn því, að við flytjum rétt mál. Þó ekki hafi verið sendar áskoranir til þingsins, þá er það þó eftir beiðni og samkv. fundarsamþykktum síldveiðimannanna, að við flytjum þetta mál. Á síldveiðastöðvunum fyrir norðan hafa verið samþ.till. um að fella niður flugskattinn. Og hv.þm. Ísaf. og hv.þm. Vestm. hafa skilað hinu sama hvor frá sínum umbjóðendum. Sama get ég sagt. Er því engin ástæða til og hreint ekki leyfilegt að halda í flugskattinn gegn vilja allra þeirra, er eiga að greiða hann og telja sig ekkert gagn hafa af síldleitarflugi. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Ég tel víst, að frv. verði samþ. Það var samþ. við 2. umr. með 12:7 atkv., sem stafaði af því, að þm. voru þá fjarstaddir. Nú eru þeir fleiri viðstaddir, en ég tel víst, að þeir, sem fjarstaddir voru við 2. umr., skiptist í svipuðum hlutföllum og hinir, og að samþykkt frv. sé þar með trygg. Enda væri það vansæmd fyrir Alþ. að verða ekki við þeim óskum sjómannanna að fella þetta gjald niður. Hv. þm. Dal. talaði um, að þessi skattur væri svo lítill, 10 aurar á tunnu, að útgerðina munaði lítið um að greiða hann. Ég benti nú á það við 2. umr., að þar, sem bezt hefði látið, hefði síldveiðimennirnir fengið sem svaraði 5 aura af tunnu, eða helmingi lægri upphæð en skatturinn er. Hv. þm. Barð. talaði og um, að sá atvinnurekstur væri ekki fær og ætti engan rétt á sér, sem ekki gæti borið þetta gjald. En hvernig hefir nú verið að þessum atvinnuvegi búið með skattgreiðslum af hálfu löggjafarinnar? Það hefir orðið að greiða kr. 1,50 útflutningsgjald af hverri tunnu, og þá hefir flugskatturinn komið til viðbótar við það. Þetta gjald hefir nú að vísu verið lækkað úr kr. 1,50 niður í kr. 1,00. En þrátt fyrir það eru þó útflutningsgjöld af þessari vöru þrem sinnum hærri en af nokkurri annari útflutningsvöru. Miðað við 20 kr. söluverð á tunnu ætti þessi skattur að vera 32 aurar á tunnu, ef hann ætti að vera í samræmi við önnur útflutningsgjöld. Þeir, sem telja réttmætt, að haldið sé uppi flugferðum hér á landi og meina það í raun og veru, ættu að fara aðra leið til að styrkja þær framkvæmdir. Slíkar almennar flugferðir ætti þá að styrkja úr ríkissjóði og styrk til þeirra ætti þá að setja inn í fjárlög. En hinu má eigi fram halda, að skattleggja eina stétt manna til almennra þarfa. Þetta hefði þm. átt að vera fyrir löngu orðið ljóst en ekki fyrst í sambandi við þetta frv., sem miðar að hv í einu að létta skatti af einni stétt manna, sem á hana var lagður vegna starfsemi, sem ekki hefir reynzt heim atvinnuvegi til neinna hagsbóta eða gagnsemi. - ég verð því að enda ræðu mína með því að snúa við þeim ummælum, sem hv.þm. Dal. endaði sína ræðu með, nefnil. þeim, að óska þess, að deildin viki þessum kaleik frá með því að fella frv. - og skora á hv. deild, að víkja þeim kaleik frá síldveiðimönnum að borga þennan skatt lengur í flugmalasjóð – og samþykkja frv.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) Umr. eru orðnar langar og ég vil ógjarnan verða til þess að tefja fyrir afgreiðslu málsins héðan úr deildinni, og mun því reyna að vera stuttorður. Hv. þm. Dal. var að bera saman þau rok, er ég flyt í þessu máli, við sín rök. Hans rök voru vottorð, sem höfðu verið útveguð. Er ekkert undarlegt við það, þó að slík vottorð sé hægt að fá, þegar gengið er á milli manna og þeir beðnir að gefa þau. Hið eina, sem einkennilegt er við það, er, að ekki skuli hafa fengizt miklu meira af slíkum vottorðum. Ekki sízt þegar þess er gætt, að eitt eða fleiri þessara vottorða munu vera fengin fyrir tveimur árum, eða áður en reynsla var fengin um gagnsleysi síldarflugsins. Og það er eftirtektarvert, að þessi vottorð eru ekki frá útgerðarmönnunum, sem eru einmitt þeir mennirnir, sem eiga hér hagsmuna að gæta. Mín rök eru þau, að ég flyt þetta frv. eftir ósk útgerðarmanna á Akureyri. Og ég veit, að allir aðrir síldarútgerðarmenn fylgjast þar að málum. Hv. þm. Ísaf. hefir lýst afstöðu sinna kjósenda til flugskattsins, sem krefjast þess, að hann verði afnuminn. Hv. 1. þm. Eyf. hefir flutt með mér þetta frv. eftir ósk sinna kjósenda. Hv. þm.N.-Ísf., sem sjálfur er útgerðarmaður og getur því úr flokki talað, hefir sagt sína skoðun á málinu og mælir með frv. Og í sama streng taka aðrir þeir, sem fylgja þessu frv. Sjálfur hefi ég engra persónulegra hagsmuna að gæta hvað þetta mál snertir, þar sem ég fæst ekkert við útgerð. En fyrir mér eru þessi rök langtum meira virði en þau rök, sem hv.þm. Dal. hefir flutt fram. Og svo hygg ég, að vera muni í augum allra skynbærra manna. Hv. þm. Dal. var hneykslaður yfir því. að ég sagði, að hann hefði verið sendur með þessi plögg, er hann las upp, inn í þingið. Hann sagði, að það mætti líka segja um mig, að ég hefði verið sendur inn í þingið með þetta frv. Það má nú kannske segja sem svo. En ég hefi þó verið sjálfum mér samkvæmur í þessu máli, en hv.þm. Dal. var málinu fylgjandi við 2. umr. (Jónas)?: Ég var þá eigi viðstaddur). Hv. þm. greiddi þá atkv. með málinu, að viðhöfðu nafnakalli.

Sú atkvgr. er þá ranglega bókuð, því ég var fjarstaddur

. Þetta má athuga, en ef það er ekki rétt, að hv.þm. hafi greitt atkv. með frv. við 2. umr., þá misminnir mig mjög mikið. Hv. þm. Barð. talaði rólega um málið og að því er virtist af sannfæringu. Met ég það mikils. Hann sagði, að ekki mætti innheimta flugskattinn af síldveiðimönnum nema með sérstökum skilyrðum viðvíkjandi síldarfluginu. En hvaða tryggingu hafa síldveiðimenn fyrir því, að þau skilyrði verði haldin frekar hér eftir en hingað til? Hvaða tryggingu hafa útgerðarmenn fyrir því, að eigi verði reynt að halda uppi síldarflugi með flugvélargarmi eitthvað af síldveiðitímanum og skatturinn svo innheimtur, þó skilyrðum laganna væri eigi fullnægt? Síðastl. sumar var t. d. haldið uppi síldarflugi í ca. 2 mán., en í flugskattslögunum er svo ákveðið, að síldarfluginu skuli haldið uppi í 3 mánuði, til þess að skattinn megi innheimta. Eigi að síður var skatturinn allur innheimtur fyrir það ár. Á sama hátt maí brjóta þessi ákvæði laganna áfram. Hv. þm. sló því líka fram, að það væru engin rök gegn flugferðum, þó mótmæli gegn skattinum hefðu komið frá síldveiðaútgerðarmönnum. Þessi mótmæli hafa nú komið fram úr Norðurlandi, frá Ísafirði og úr Vestmannaeyjum. Ég veit nú ekki, hvaða rök á að flytja í þessu máli gegn flugskattinum, ef ekki almennt álit þeirra manna, er síldarflugið á að gera gagn. Og þeir mótmæla því eindregið, að flugið hafi komið þeim að nokkrum notum. Það er alveg rétt athugað hjá hv.þm. Borgf., að þó ekki hafi verið komizt hjá því að minnast á flug almennt í þessu sambandi, þá kemur það þó þessu máli í raun og veru ekkert við. Þótt flugferðir almennt skoðað væru æskilegar, sem vel getur verið að sé, þá er ekki rétt til þess að standa straum af þeim að skattleggja eina atvinnugrein landsmanna. Hinsvegar er það rétt, að ég fyrir mitt leyti lít ekki á flug almennt sem bráðnauðsynlegan hlut. Síður en svo. Svo að ég víki aftur lauslega að samlíkingunni milli bíla og flugvéla, þá er hægt að segja, að til þess að hægt sé að nota bíla þurfi þrennt: Akfæra vegi, trausta og endingargóða bíla og nægan flutning. Þegar fyrst var gerð tilraun með bíla hér á landi, var þungaflutningsþörfin hið eina af þessum þremur skilyrðum, sem var fyrir hendi. Nú eru hin tvö skilyrðin líka fyrir hendi. Akfært vegakerfi er komið um flest héruð landsins, og bifreiðar eru nú búnar að ná þeirri fullkomnun, að heita má, að þær hafi ekkert breytzt síðari árin. Það eru því öll skilyrði fyrir hendi, sem gerir bílanotkun eðlilega og nauðsynlega. Til rekstrar flugvéla þarf aðeins 2 aðalskilyrði: Vandaða gerð og nægan fólks- og póstflutning. Gerð og öryggi flugvéla er enn mjög ábótavant, svo að þar þarf að bæta mikið um til þess að þær geti komið að verulegum notum hér á landi, a. m. k. ódýrari gerðir flugvéla, sem hér hafa verið notaðar. Þegar um stuttar vegalengdir er að ræða, þola flugvélar ekki samkeppni við bílana. Hér á landi yrði því eingöngu um langflug að ræða, en til þess að það geti borið sig, hlýtur að skorta á, að farþega- og póstflutningur fáist nægilega mikill. Veldur því fámennið. Flugvélum verður því ekki hægt að halda úti hér á landi nema með allríflegum styrk, eins og sú tilraun, sem hér var gerð, syndi. Og ef æskilegt þykir að halda uppi flugferðum, þá þarf að gera sér grein fyrir, hvað það kostar. Komi fram till. um fjárstyrk í þessu skyni, þá kemur fyrst til minna kasta og annara að meta, hve miklu rétt þykir að kosta til í þessu skyni. En hitt er með öllu óforsvaranlegt, að gera þá kröfu til einnar atvinnugreinar landsmanna, að hún leggi fram allan kostnaðinn án þess að nokkuð komi á móti, sem henni megi að gagni verða. Það er þetta, sem ég, og þeir aðrir, er frv. fylgja, mótmæla. Og það er um þetta, sem nú er barizt.

Jón Auðunn Jónsson Mig undrar það, hve miklar umr. hafa orðið um þetta mál nú. Ég hélt, að heim hefði verið lokið í gær. Ég hélt, að allir myndu sjá, hve fáránlegt og fráleitt það er að ætla sér að halda uppi flugferðum hér á landi með tillagi frá örpíndum atvinnuvegi, sem ekki vill hafa síldarleit með flugvélum og telur sig ekkert gagn af loftferðum hafa fram yfir allan almenning. Ég er hlynntur því, ef hægt væri að halda uppi flugferðum hér á landi. En ég vil ekki taka peningana til þess úr vösum hinna verst stæðu allra illa stæðra, atvinnurekenda og verkamanna hér á landi. Við verðum eflaust að neita okkur um þessi gæði eins og svo mörg önnur, meðan ástandið er jafnerfitt og nú er, nema þá að hið erlenda flugfélag, sem var að semja við okkur í vetur, taki að sér ferðirnar. Það er eina vonin um, að hér verði haldið uppi flugferðum næsta sumar. Væri rétt að heimila nokkurt fé í fjárlögum til þess, en ekki að fara ránshendi í vasa þessa atvinnuvegar. Vona ég, að það verði ekki gert.

Bergur Jónsson Ég þarf ekki að vera langorður, en vil þó gera örlitla aths. hér hefir verði talað eins og allur kostnaður af flugferðunum lenti á einum atvinnurekstri í landinu, ef l. þessi verða framkvæmd. Þetta er rangt. Þess ber að gæta, að þegar flogið er í síldarleit, þá er um engar aðrar tekjur að ræða. Þá er hvorki að ræða um gjöld fyrir póst né farþega, sem hvorttveggja gefur tekjur, þegar um annað ferðalag er að ræða. En þegar haldið er uppi síldarleit og hún kemur að gagni, þá er sjálfsagt, að sá atvinnurekstur, sem nýtur góðs af því, borgi það flug. Það er gert með skattinum. Hann kemur þá bara í stað fargjalds, sem aðrar ferðir gefa.

Jón Auðunn Jónsson Það er auðheyrt, að hv.þm. Barð. er ekki kunnugur þessu máli. Væri hann það, þá mundi hann vita, að þær ferðir, sem farnar voru til síldarleitar, kostuðu ekki helminginn af því fé, sem borgað var með flugskatti á síldveiðar síðustu ár. Ég hygg, að þær hafi í hæsta lagi kostað 20 þús. kr., en skatturinn nam vist 50 þús. kr. Hér á auk þess að pressa sjómenn og útgerðarmenn til að borga síldarleit, sem þeir telja sig ekkert gagn hafa af og vilja því, að verði lögð niður, a. m. k. að svo stöddu. Ef það verður ekki gert, þá er ég viss um, að sjómenn og útgerðarmenn munu mótmæla því einhuga og neita að greiða þennan skatt. Þá mætti að vísu taka hann lögtaki. En slíkt væri alveg óviðurkvæmilegt. Það er vitanlegt, að samþykktir liggja fyrir frá öllum þingmálafundum, sem um málið hafa fjallað, gegn þessum skatti. Það hefir verið greint frá mótmælum gegn honum frá Ísafirði, ég get bætt því við, að í N.-Ísafjarðarsýslu er álit allra hið sama, svo og á Norður- og Suðurlandi. Vera má, að ekki væri ósanngjarnt, þegar betur árar, að þessi atvinnuvegur greiddi einhvern skatt til flugferða. Nú er slíkt órað, og í því feldist svo mikið ranglæti, að og trúi því ekki, að úrskurður Alþ. falli á þá leið að halda skattinum.

Bergur Jónsson Ef hv.þm.N.-Ísf. eða einhver annar góður maður gerir áætlun um það, hvað mikinn þátt síldarleitin á í útgerðarkostnaði flugvélanna, skal ég, þegar það er sýnt, vera fyrsti maður til að vera með því, að gjaldið sé fært til samræmis við hann kostnað, sem lagður hefir verið fram, sé ég þá eigi, að síldveiðimenn hafi undan nokkru að kvarta.

Jón Auðunn Jónsson Hér er ekki að tala um neitt slíkt. Viðkomandi menn hafa óskað eftir því, að þessi starfræksla verði lögð niður, þar sem þeir telja, að hún geri þeim ekkert gagn. Og af þeim ástæðum er ekki vert að reikna út sannvirði síldarleitar nú.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) [óyfirl.]: Menntmn. flytur hér ofurlitla breyt. á 13. gr. laganna frá 1919 um skipun og laun barnakennara, í þá átt að bæta, að litlu leyti þó, kjör þau, er þessi lægst launaða stétt á við að búa, sérstaklega í kaupstöðum, þar sem dýrtíð er mest. Lagmarkslaun kennara í kaupstöðum eru 2387 kr., að meðtalinni dýrtíðaruppbót. Það eru ekki fullar 200 kr. á man. Hér í Rvík er það rétt svo, að einhleypir menn geta lifað af þessu, en fjölskyldumenn geta með engu móti komizt af með það og er því nauðugur sá kostur að leita sér aukastarfs. En ég lít svo á, að kennarastarfið sé svo lagað, að það útheimti alla krafta mannsins, ef það er samvizkusamlega rækt. Í þessu frv. er lagt til, að á heim stöðum á landinu, bæi í bæjum og sveitum, sem hafa ákveðið að greiða starfsmönnum sínum hærri dýrtíðaruppbót en ríkið greiðir, þar skuli barnakennarar sitja við sama borð og aðrir starfsmenn héraðanna og mismunurinn greiðast úr bæjar-og sveitarsjóðum. Það liggur í augum uppi, að það nær engri átt að leggja það á ríkið að greiða þetta. Þá greiddi ríkið mismunandi háa dýrtíðaruppbót og yrði það örðugt í framkvæmd, enda stendur þetta bæjunum næst. Það kemur líka til greina, að það er ekki nema eðlilegt, að kennarar leiti frá heim stöðum, þar sem dýrtíð er mest, og þangað, sem dýrtíð er minni, ef ekki er ráðin bót á þessu. Bæir geta þannig misst sína beztu starfskrafta. Þetta virðist svo augljóst mál, að ég tel ekki þörf að fjölyrða um það að sinni, en ég vil mælast til þeirrar velvildar hv.þd., að hún vísi frv. áfram.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Við jafnaðarmenn fluttum hér snemma þings frv. um breyt. á þessum lögum, sem ég ætla, að hafi verið vísað til menntmn: Það hefir ekkert bolað á nál. um það frv., og ég hygg, að það sé ætlun n. að láta þetta ómerkilega frv. koma í staðinn. Á þskj. 588 flyt ég brtt. við frv. Þetta. Efni hennar er það, að þeir kennarar, sem ekki njóta nú húsaleigufjár, skuli fá það, 50% af leigu eftir meðalíbúð. Ég verð að segja það, að fyrir menn, sem líta sömu augum á kjör kennaranna og hv.frsm. gerði, er það nánast sagt að gera gys að þeim að flytja annað eins frv. og hann mælti fyrir. Ég hygg, að þessi uppbót komi ekki öðrum kennurum til góða en þeim, sem eru í Rvík. Í mínu kjördæmi er starfsmönnum bæjarins engin staðaruppbót greidd, ekki heldur á Ísafirði, og ég hygg, að það sé eins um Akureyri. Hún mun hvergi vera greidd nema í Rvík, og á þeim eina stað njóta kennarar því þessarar uppbótar. Ég leyfi mér strax við þessa umr. að benda hv.n. á þessa brtt. mína og það, að samkv. till. hennar kemur þessi uppbót engum til góða nema kennurum í Rvík.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) (óyfirl.]: Það er rétt, sem hv.þm. Seyðf. gat um, að hann bar hér fram frv. um launakjör kennara í byrjun þings og því var vísað til menntrnn. Það var þar athugað og einnig aðrar till., sem komu frá kennurum sjálfum. Nú litu allir nm. með velvilja á þessar umleitanir kennara, en gátu hinsvegar ekki orðið sammála um, hvernig leysa ætti málið. Þar sem svo áliðið er nú orðið þings, þótti vonlaust, að heildarúrlausn þessa máls næði fram að ganga. N. greip þá til þess úrræðis að bera fram þetta frv. Frv. sýnir það, að n. telur skylt að bæta launakjör kennara, og hún lítur svo á, að þótt lítið sé, þá sé það þó kennurum nokkurs virði, fyrst og fremst í Rvík, þar sem dýrtíðin er mest. Ég get því ekki lítið svo á, að með frv. sé verið að gera gys að kennurum. Þetta er viðleitni til að bæta kjör þeirra, og það mál verður vafalaust tekið nánar til athugunar á næsta þingi. En það get ég sagt fyrir mitt leyti, að þótt þessi stétt sé yfirleitt illa launuð, þá búa samt sumir meðlimir hennar ekki við svo örðug kjör, að brýn nauðsyn sé að bæta þau, meðan svo er þröngt í búi hjá ríkissjóði sem nú er. En í Rvík þrengir vitanlega mest að kennurunum og þar verður ekki hjá því komizt að gera eitthvað í þá áttina að bæta kjör þeirra strax.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég ætla að þakka n. fyrir að hafa flutt þetta frv., þótt það beri með sér, að ekki er unnt nú að fullnægja þörfum kennara. Það er sjálfsagt, að bæirnir beri útgjöldin við, að barnakennarar fái jafna dýrtíðaruppbót og aðrir starfsmenn þeirra. Þetta er sjálfsögð lagfæring. Ég hygg, að Rvík hafi ekki fallizt á að greiða kennurunum þessa uppbót vegna þess, að ekki var bein lagaskylda til þess, en hún mun sætta sig við það, ef lög verða um það sett. Staðaruppbót sem þessi er nauðsynleg lagt launuðum starfsmönnum. En það er erfitt að finna grundvöll til að byggja á. Ég hygg, að grundvöllur sá, sem hv.þm. Seyðf. stingur upp á, yrði einna réttlátastur og beztur. Ég hefi átt tal um þetta við hagstofustjóra, og mun það líka vera hans álit, að heppilegast verði að miða við húsaleiguna. Það er nú svo, að kennarar eru lægst launuðu starfsmenn þjóðfélagsins; af þeim er heimtað, að þeir vinni mikið starf í einlægni, og á síðasta áratug hefir vaxið löngunin hjá þessari stétt til að geta gefið sig alla við þessu starfi, en þurfa ekki að truflast af aukastörfum. Enda hefir á síðustu 10 árunum orðið geysileg breyt. á kröfum þeim, sem gerðar eru til kennara. Fyrr var lexíunám og yfirheyrslur látið nægja, en kröfurnar eru nú orðnar allt aðrar og heimta meiri undirbúning undir kennsluna og meiri samvistir við börnin, svo að starf kennara nú er ekki sambærilegt við það, sem áður var. Þessi löngun kennaranna til að vera óskiptir við starf sitt leiðir af sér, að þingið verður að sinna kröfum þeirra um bætt kjör. Það sjá allir, hver er afkoma fjölskyldumanns, sem hefir 200–300 kr. á man. hér í Rvík. En ég er hræddur um, að þörfum kennara í framtíðinni verði ekki fullnægt nema munur verði gerður á fjölskyldumönnum og einhleypum. En hinir erfiðu tímar, sem nú standa yfir, banna að gera nokkuð verulega fyrir kennarana, og þetta mun vera það mesta, er hv.menntmn. treystir sér að bera fram. En þarfir kennara þagna ekki, þó þetta frv. verið samþ., og þær munu fara vaxandi með batnandi tímum.

Jón Auðunn Jónsson Ég er hræddur um, að hv.flm. séu ekki kunnugir ástæðum gjaldþegnanna. Mér er kunnugt um það að á Ísafirði, Hafnarfirði og víðar er ekki hægt að borga föstum starfsmönnum laun sín. Þar er byrjað að bjóða upp eignir manna til greiðslu á opinberum gjöldum. Þegar svo er komið, þá sjá allir, að boginn er spenntur svo hátt, að hann hlýtur að bresta. Ég teldi gott og framar vonum, ef þessir lagt launuðu starfsmenn, kennararnir, geta fengið greiðslu á því, sem þeim ber að lögum. Það er fyrirsjáanlegt, að næsta ár geta bæjarfélögin ekki risið undir þeim þunga, sem á þeim hvílir, ef engu er af þeim létt. Útlitið er það, að atvinnurekendur hafa tapað ár frá ári, og þeir, sem vinna að útgerðinni, borið sáralítið úr býtum. Ég get ekki gengið inn á að hækka laun nokkurra manna, þegar atvinnuvegirnir veita ekki það, sem starfsmenn þeirra þurfa sér til lífsframfæris.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég stend ekki upp til að mótmæla neinu af því, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði um greiðslugetu bæjarfélaganna, heldur til að leiðrétta þann misskilning, sem hann virtist vera í, að hér væri nokkrum útgjöldum velt yfir á bæjarfélögin, sem þau sjálf réðu ekki yfir. Hér er einungis um það að ræða, ef þau treysta sér til að greiða starfsmönnum sínum staðaruppbót, þá skuli kennararnir vera þar með. Nú mun það ekki vera nema Rvík, sem talið hefir ástæðu til að greiða starfsmönnum sínum hærri dýrtíðaruppbót en ríkið greiðir, svo það er einungis Rvík, sem hér er um að ræða, og þó er henni í sjálfsvald sett, hvað hún greiðir. Hér er í rauninni ekki verið að hækka nein laun, heldur leiðrétta það, að barnakennarar hafa hingað til verið afskiptir umfram aðra starfsmenn bæjanna. Þeir hafa verið afskiptir vegna þess, að þeir hafa ekki verið taldir starfsmenn bæjarfélaganna. og hér er eingöngu lagt til, að þeir skuli skoðaðir starfsmenn bæjanna framvegis. Þótt ríkið greiði eftir sem áður styrk til að launa þm. þá er enginn eðlismunur á heim og öðrum starfsmönnum bæjar- eða sveitarfélaga og rangt, að þeir njóti ekki staðaruppbótar sem aðrir.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Mér finnst launakjör kennara þessu máli með öllu óviðkomandi. Ef full viðurkenning fæst fyrir því á Alþ., að kennarar séu of lagt launaðir, þá leiðir það náttúrlega ekki til annars en að hækka laun þeirra, en alls ekki til þess að gripa til svo óvenjulegra ráðstafana sem hér er gert. Það nær vitanlega engri átt, að það beri að líta á barnakennarana sem starfsmenn bæjar-og sveitarfélaga, þar sem þeim eru ákveðin laun og uppbætur sem öðrum starfsmönnum ríkisins. Og þótt bæjar- og sveitarfélögin borgi nokkuð af þeim launum, þá breytir það engu. Verður það að teljast skrítið, ef ríkið færi að setja reglur um, hvað bærinn ætti að greiða starfsmönnum sínum. Ákveða t. d. laun borgarstjóra eða annara þeirra, sem bærinn ræður og borgar. Að hér sé um starfsmenn ríkisins að ræða, sannar það, að þótt bæirnir að vísu greiði 2/3 af byrjunarlaunum kennaranna, þá greiðir ríkið samt þær uppbætur, sem þeir fá, bæði dýrtíðaruppbót og aldursuppbót. Ef þingið vill á einhvern hátt breyta þessu ákvæði til hækkunar á launum kennaranna, þá á að greiða þá hækkun úr ríkissjóði, en ekki úr sjóði bæjarfélaganna. Það er ósanngjarnt að breyta þessu á þennan hátt, sem hér er lagt til, og óviðkunnanlegt fyrir kennarana. Ég sé ekki, að þetta leiði til annars en þess, að Rvík verði að taka til athugunar, hvort hún sér það fært að halda uppi þeirri dýrtíðaruppbót, sem nú er ákveðin, ef undir það ákvæði á að bæta við fjölda manna. Gæti þá farið svo, að lækka yrði við alla. Kennurunum væri þá með því gerður ljótur leikur. Þeir fengju enga uppbót, en yrðu einungis meinsmenn annara. Rétt á litið er hér því ekki um neina leiðréttingu á launum kennaranna að ræða, heldur bara hótun til þeirra bæjarfélaga, sem ekki hafa lækkað þá dýrtíðaruppbót, sem þau borga starfsmönnum sínum, til jafns við það, sem ríkið greiðir. Þetta getur nú að vísu verið fjármálastefna, sem í sjálfu sér er bot mælandi, að neyða þá, sem betur borga, til að fylgja ríkinu um launagreiðslur til sinna manna. Ég sé því ekki, að frv. Þetta bæti úr því, sem því er ætlað að bæta. En það getur orðið og verður sennilega til ills fyrir aðra. Hinsvegar verð ég að álíta, að full ástæða sé til að athuga, hvort ríkið geti ekki á einhvern hátt bætt kjör barnakennaranna. Það verður að teljast varhugavert og óviðfelldið að setja upp stórt kerfi af launamönnum, sem enginn sér út yfir, hve stórt kunni að verða. Það væri sjálfsagt betra, að það væri minna og að hægt væri að borga viðunanlega.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég býst við, að ef hv. 4. þm. Reykv. vill gera kerfið minna og draga á hann hátt úr kostnaðinum, þá sé ekki til nema eitt ráð til þess, sem er einhlítt, en það er að draga úr barneignum - stemma á at ósi. Önnur ráð eru ekki til. Þau börn, sem á annað borð fæðast og alast upp, verða að fá kennslu. Og hana fá þau ekki á annan ódýrari hátt en þann, sem nú er. Kennararnir eru starfsmenn bæjanna. Þótt þeir fái ákveðin lágmarkslaun og partur af þeim komi úr ríkissjóði, þá er sá hluti launanna greiddur í einu lagi til bæjargjaldkera og er því styrkur til bæjanna, sem að vísu er bundinn við þetta starf. Þetta eru aðeins lágmarkslaun. Það má ekki greiða kennurunum minna en þau. En það má greiða þeim meira, en þá kemur umframgreiðslan eingöngu á bæina. Aldursuppbótin er öll greidd úr ríkissjóði. Er það gert til þess að sveitareða bæjarfélögin þurfi ekki að vera að athuga það í sambandi við ráðningu kennara, hvort hann hafi kennt lengi eða stutt. Gæti það orðið til baga fyrir þá kennara, sem lengi hafa stundað kennslu. Þetta er eina ástæðan fyrir því, að ríkissjóður greiðir allar aldursuppbætur barnakennara. Hitt þótti öllu vafasamara, þegar l. voru gerð, hvort ríkissjóður ætti að greiða alla dýrtíðaruppbótina. En af því búizt var þá við, að dýrtíðaruppbót stæði ekki lengi í lögum, þá var ákveðið, að hún greiddist öll úr ríkissjóði. Var það því gert af þessari ástæðu og af hlífð við bæjarfélögin, í stað þess, að ríkissjóður greiddi dýrtíðaruppbótina í samræmi við launin, eða aðeins að 1/3. Svo er talað um, að hér sé verið með hótanir. Þegar ríkissjóður hefir tekið á sig 2/3 af uppbótargreiðslunni, þá er kallað, að Alþ. sé með hótanir til þeirra bæjarfélaga, sem greiða hærri dýrtíðaruppbót en ríkið. Þegar svo er gert, þá er ekki hægt að láta vera út undan fjölmenna stétt manna. Ég vil segja, að ekki verður komizt hjá að greiða staðaruppbætur þar, sem dýrara er að lifa en annarsstaðar, og hana verða bæjarfélögin að greiða starfsmönnum sínum. Þetta er vísir að því, að vísu lítill, en þó eingöngu slíkur vísir. Þetta hefir verið framkvæmt við og hefir þótt nauðsynleg ráðstöfun og hvergi verið litið á slíkt sem hótun. Ég hefi átt tal við nokkra bæjarfulltrúa hér um þetta, og það menn af öllum flokkum. Hafa þeir verið þessu máli velviljaðir og telja nauðsynlegt, að þingið leggi úrskurð á, að bærinn eigi að greiða þetta. Ég hygg, að bæjarstj. taki þessu einmitt sem úrskurði, en ekki skipun, en hér stóð svo á, að þennan úrskurð varð að gefa. Vænti ég, að þingið komist að sömu niðurstöðu og hv.menntmn., sem einhuga hefir lagt til, að frv. verði samþ.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Hæstv. fjmrh. getur vitanlega sett um skringilegar setningar um það, hvernig draga eigi úr kennarafjöldanum, svo sem með því að fækka börnum. En hæstv. ráðh. er væntanlega svo sögufróður, að hann veit, að það er ekki svo ýkjalangt síðan séð var fyrir sæmilegri fræðslu barna án þess að hafa þann kennarafjölda, sem nú er. En ég var þó ekki að tala um þetta. Ég var að lýsa því, hve algengt það væri að setja upp kerfi, sem ekki væri vitað fyrirfram, hve mikið mundu kosta. Alþ. er oft og einatt að skrökva því að sjálfu sér, að þetta, sem sett er af stað, muni kosta svo og svo lítið, en reynslan vill oft verða nokkuð önnur, þegar farið er að starfrækja þessi kerfi. En það var ekki meining mín með þessum orðum að fara að gerast nokkurskonar Heródes barnamorðingi eða kennaramorðingi, eða þá að draga úr kerfinu. Það er rétt, sem hæstv. fjmrh. sagði, að ákvörðunin um, að ríkið borgi aldursuppbótina alla, er gerið vegna skólahéraðanna af þeim ástæðum, sem hann lýsti. En það er aldrei nema rétt, að þar sem ríkið ákveður slíkt, þá borgi það líka. En hitt væri þá ósamræmi, ef ríkið ákveður staðaruppbót, að láta greiðsluna alla lenda á heim fræðsluhéruðum, þar sem svo er ástatt, að rétt sé að veita staðaruppbót. Ég veit varla, hvar lenti, ef svo færi um alla starfsemi innan bæjarfélagsins, sem svo væri ástatt um. Ég er hræddur um, að erfitt gæti orðið með fjármál þess bæjar, ef Alþ. kæmi með kröfu um staðaruppbót fyrir alla þá opinbera starfsmenn, sem þar eiga heima. í Danmörku hefir staðaruppbót verið ákveðin og greidd, en að öllu leyti úr ríkissjóði. Miðlun á launum milli staða, eftir dýrleika að lifa þar, er réttmæt, en þá á líka hver stofnun að greiða sínum starfsmönnum þær uppbætur, sem af því leiðir. Hæstv. fjmrh. fannst engin hótun liggja í þessu frv. Jú, í því liggur sit hótun, að ef eitt bæjarfélag er að derra sig og greiða starfsmönnum sínum hærri uppbót á laun en ríkið greiði, þá eigi það að bæta við sig uppbótargreiðslu á laun fjölda annara starfsmanna. Þetta er hótun, sem hæglega gæti leitt til þess, að bæjarfél. sæi sér ekki annað fært en að lækka uppbót á laun allra sinna starfsmanna, til þess að komast hjá þessu. Aðþrengt bæjarfélag getur trauðlega aukið útgjaldabyrðar sínar. Það á því ekki nema um tvennt að ræða, að taka upp dýrtíðaruppbót ríkisins, eða að lækka tölu kennara sinna. Þótt ég vilji gjarnan unna kennurunum hæfilegra launa, þá vil ég samt eigi, að tilraun til að bæta laun þeirra sé gerð á kostnað annara, svo niðurstaðan verði sú, að laun kennaranna hækki ekki neitt, en aðrir starfsmenn bæjanna tapi á þeirri tilraun.

Jón Auðunn Jónsson Hæstv. fjmrh. vildi halda því fram, að kennararnir væru starfsmenn bæjar- og sveitarfélaga. Ef svo væri, þá ættu bæjar- og sveitarfélögin að ákveða, hverjir hlytu kennarastöðurnar, en það er ríkisvaldið (dómsmrn.), sem ákveður það, og þess eru mörg dæmi, að kennslumálastj. hafi veitt stöðurnar gegn tillögum skólanefndanna, sbr. Hafnarfjörð, Vestmannaeyjar o. fl. Viðvíkjandi því, hvort staðaruppbót skuli greidd af bæjarfél., get ég upplýst það, að ég sé, sé í launalögum Dana stendur, að slík staðaruppbót skuli greidd að mestu úr ríkissjóði, til allra, bæði hátt og lagt launaðra. Það er vist, eins og hv. 4. þm. Reykv. sagði, að samþykkt þessa frv. verður ekki til þess að hækka laun barnakennaranna. Þegar lítið er til þeirra tíma, sem nú eru, þá er víst, að það verður aðeins til að lækka laun annara starfsmanna bæjarfél. Það er sýnilegt, að þetta og næsta ár eru óheppilega valin til að koma fram launahækkun við nokkra stétt manna.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil leiðrétta hv.þm.N.-Ísf. Það er ekki, eins og hann hélt, Alþ. eða ríkið, sem ákveður, hve margir kennarar skuli vera í hverju skólahéraði. Það eru héruðin sjálf, sem ráða því. Ríkið hefir aðeins skuldbundið sig til að sinna þeirri kröfu, að 1 kennari megi koma á hver 30 börn. En bæirnir hafa yfirleitt keppt að því að komast í þetta hámark. Þetta er hin eina regla, er ríkið setur héruðunum um tölu kennara. Í Svíþjóð og Þýzkalandi eru staðarupbætur greiddar af héruðunum. Ég hélt, að eins væri í Danmörku, en veit það ekki með vissu og get þess vegna sleppt að tala um það. Ríkið greiðir kennurum sömu dýrtíðaruppbót og öðrum er borguð og eins og hún er ákveðin á hverjum tíma. Ef bæjarfél. borga mönnum sínum hærri uppbót, þá er eðlilegt, að þau láti kennara sína njóta hins sama. Það er ekki ríkið, sem hefir ákveðið þessa hærri uppbót, og það er óeðlilegt, að bæjarfél., sem hana ákveða, borgi ekki kennurum sínum á sama veg og öðrum starfsmönnum. Það er ekkert verið að tala um neinn derring hjá þeim bæjarfélögum, sem vilja borga starfsmönnum sínum hærri dýrtíðaruppbót en ríkið greiðir sínum, því dýrtíðaruppbót ríkisins er svo lag, að það eru hinir erfiðu tímar einir, sem gera hana forsvaranlega. Rvík er dýr bær til að lifa í, eins og títt eru um alla stærri bæi og borgir. Hér er því full ástæða til að taka það til greina. En sé það gert, þá mega kennararnir ekki verða út undan.

Jóhann Jósefsson Mér virðist af leiðingin af samþykkt þessa frv. verða sit, að bæjarfélögin verði að þrengja að kosti annara starfsmanna sinna. Þótt kennarastéttin kunni að vera starfsmenn bæjanna, þá hefir hún þó frekar skoðað sig sem starfsmenn ríkisins. Bæjarfélögin hafa mikið að greiða á þessum tímum, og það væri viðbætir að taka til viðbótar uppbót á laun kennaranna. Ég sagði víst áður, að þeir væru 12 í Vestmannaeyjum. En þeir munu vera fleiri. Í haust var uppbótin þar lækkuð úr 40% niður í 30% við starfsmenn bæjarins. Hér yrði því um töluverðan útgjaldaauka að ræða, ef kennararnir væru teknir með. Mér finnst það atriði gefa bendingu um, að kennarana beri að skoða sem starfsmenn ríkisins, að það hefir víst þrásinnis komið fyrir, að þeir hafa verið skipaðir af fræðslumálastj. gegn tillögum skólanefnda og bæjarstjórnanna. Svo var það með skólastjóra gagnfræðaskólans í Vestmannaeyjum. Sú staða er nýveitt og þvert gegn till. meiri hl. skólanefndarinnar þar. Mér finnst þó, að ef þessir menn eru taldir starfsmenn bæjanna, þá eigi þeir líka að hafa íhlutunarvald um ráðningu þeirra. Annars skal ég endurtaka það, að samþykkt þessa frv. verkar að mínu áliti aðeins á þann hátt, að lækkað verður við aðra starfsmenn bæjarins, sem þó eru lægst launaðir áður.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég sé, að hv.þm. Vestm. hefir ekki rannsakað þetta mál til hlítar. Eftir þeim upplýsingum, er hann gaf, þá borgar Vestmannaeyjabær 30% dýrtíðaruppbót. Nú borgar ríkið 27%. Verður því útgjaldaaukinn 3%, eða samtals 500 kr. á þá 12 kennara, sem þar eru, svo að ég get ekki trúað, að Vestmannaeyjabær þurfi að skera niður á öðrum sviðum, þó að þessar 500 kr. komi á hann. En ég býst við, að hv.þm. Vestm. hafi búizt við, að þetta væri meira en það er. Ég vil líka benda á, að gagnfræðaskólar falla ekki hér undir. Gagnfræðaskólakennarar eru skipaðir af ríkisstj. þó að skólarnir að öðru leyti séu í höndum bæjar- og sveitarfélaga.

Vilmundur Jónsson Út af ummælum hv.þm.N.-Ísf. um að niður hefðu fallið kaupgreiðslur til starfsmanna Ísafjarðarkaupstaðar, sem komu mjög flatt upp á mig, hringdi ég samstundis til bæjarstjórans á Ísafirði, og sagði hann mér, að bærinn hefði til þessa greitt öllum starfsmönnum tilskilið kaup. Þar með er ekki sagt, að erfiðleikar séu þar ekki fyrir hendi eins og annarsstaðar, og mun ekki vera á þá bætandi. Frv. Þetta mundi raunar ekki koma hart niður á Ísafjarðarkaupstað, þó að lögum yrði, því að þar er ekki það launafyrirkomulag, að starfsmönnum sé greidd dýrtíðaruppbót, en auðvitað mundi það þá ekki heldur koma kennurum þar til góða. Sé ég ekki betur en að frv. sé með öllu vita gagnslaust. Fyrir þá kaupstaði, sent fúslega vilja bæta laun kennara sinna, þarf engin slík lög, en hinir, sem vilja það ekki, verða ekki neyddir til þess á þennan hátt. Til þess að komast í kringum þessi ákvæði, þarf ekki annað en lækka dýrtíðaruppbót annara starfsmanna og hækka laun þeirra að sama skapi - og kennurunum er sýnd veiðin, en ekki gefin.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Mér kemur það undarlega fyrir, ef allir starfsmenn Ísafjarðarbæjar hafa fengið laun sín greidd. Veit ég ekki annað en mörgum hafi verið ógreitt 12. apríl fyrir mánuðina janúar, febrúar og marz. En ég skal grennslast nánar eftir þessu fyrir 3. umr. þessa máls. Út af því, sem hæstv. fjmrh. sagði, að skólastjórar og kennarar væru starfsmenn bæjanna, þá er undarlegt, að bæjarstjórnir megi ekki ráða, hvaða menn eru ráðnir að skólunum. Eftir því, sem hv.þm. Vestm. benti á, hefir hæstv. stj. gengið hvað eftir annað á móti till. bæjarstjórna um skipun kennara við barnaskólana, bæði í Vestmannaeyjum, Rvík, Hafnarfirði og víðar. Það kemur því ekki til mála, að ríkisstj. hefði gert þetta, nema hún áliti þessa menn starfsmenn ríkisins. Ef þeir eru starfsmenn bæjanna, eiga bæjarstjórnirnar að ráða, hvaða menn eru teknir.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil aðeins segja, að það er óskylt mál, hvort menn eru starfsmenn bæjar eða ríkis og hitt, hvort veitingarnar eru í höndum bæjarstjórna eða ríkisstjórnar eða að miklu leyti í höndum hvorratveggja, eins og er með kennarana. Og þó að undantekning frá þessu sé að fara eftir till. skólanefnda, þá er hitt almennast.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Allshn. hefir ekki getað orðið sammála um þetta frv. Við tveir af þremur nm. höfum skrifað undir sameiginlegt nál.; þó þannig, að annar flytur brtt. við frv., en hinn leggur til, að það verði samþ. óbreytt. Vegna þessarar aðstöðu í n. vil ég taka það fram, að þau fáu orð, sem ég segi um frv., verða aðallega sögð á minn eiginn reikning, en ekki fyrir hönd n. þetta frv. er ekki nýr gestur hér á þingi. Það er nú komið frá hv.Nd.; var lagt þar fram snemma á þingi, mjög svipað eða eins og það var lagt fyrir vetrarþingið fyrra. En þá hafði frv. áður verið til meðferðar þessari hv. d. og nokkrar breyt. verið á því gerðar, og var nokkurt tillit tekið til þeirra breyt., þegar frv. var aftur lagt fyrir þingið fyrravetur. Í hv.Nd. tók frv. litlum breyt. nú, a. m. k. engum verulegum efnisbreytingum. Yfirleitt má segja það, að okkar réttarfarslöggjöf og dómaskipun sé orðin nokkuð á eftir tímanum, og að því væri nauðsyn á að fara að endurskoða hana í heild. En slíkt hefir nú ekki legið fyrir enn, og má þá telja það spor áttina að gera nokkrar endurbætur á æðsta dómstóli landsins, sem nú er búinn að starfa í 12 ár, án þess að fyrirkomulagi hans hafi verulega verið breytt. Þær höfuðumbætur á dómstólnum, sem þessu frv. felast, eru að minni hyggju þrjár, og skal ég aðeins nefna, hverjar þær eru. Það er fyrsta lagi fjölgun dómaranna réttinum, þegar hann fæst við hin vandasamari mál. Í öðru lagi, að ákveðin er munnleg og opinber atkvgr. dómaranna. Og þriðja lagi, að lögfestur er félagsskapur málafærslumanna við réttinn. Þegar um er að ræða fjölgun dómara réttinum, getur vitanlega komið til mala að fjölga hinum föstu dómurum þar upp 5. En ég geri ráð fyrir, að sú leið, sem frv. gerir ráð fyrir, að fjölga dómendum aðeins einstökum málum, sé valin vegna þess, að hún er ódýrari, en mundi hinsvegar verða að eins miklu gagni og tryggja eins vel, að dómurinn sé vel skipaður í öllum stærri og vandasamari málum, eins og þó fastir dómarar væru 5. Um þetta frv. hafa vitanlega orðið miklar deilur, sérstaklega fyrst þegar það var fram borið. En nú virðist svo sem heldur hafi dregið saman upp á síðkastið, bæði vegna þeirra breyt., sem orðið hafa á frv. frá því það var fyrst borið fram, og vegna þess, að menn hafa nú fengið tækifæri og næði til þess að athuga málið. Og rauninni held ég, að, það sé ekki sérstaklega mikill ágreiningur um það atriði að fjölga dómurum í réttinum á þann veg, sem frv. gerir ráð fyrir. Það má óhætt segja það, að þegar valið er þannig, að það eru prófessorar háskólans, sem inn dóminn koma, þegar hann hefir vandasöm mál til meðferðar, þá sé það trygging fyrir því, að það séu mjög ábyggilegir menn, sem dæma í þeim. Því það má ganga út frá því, að prófessorarnir við lagadeild háskólans verði alltaf einhverjir færustu lögfræðingarnir, sem landið á á hverjum tíma. Þá er það hin munnlega atkvgr. dómaranna. Það atriði mætti byrjun allmikilli mótspyrnu, en ég hygg, að sú mótspyrna sé nú nær því horfin. Enda mun margt vinnast til bóta með því fyrirkomulagi. M. a. það, að líkindi eru til þess, að fram komi fjölbreyttari forsendur fyrir dómum réttarins heldur en með því fyrirkomulagi, sem nú er, þar sem dómararnir verða samkv. frv. hver fyrir sig að gera grein fyrir þeim ástæðum, sem þeir leggja til grundvallar dómum sínum. Slíkar forsendur gætu oft orðið til þess að skýra nýjar hliðar á málunum, sem annars kæmu e. t. v. ekki fram. Ég hygg því, að þetta fyrirkomulag, opinber atkvgr. dómendanna, sé líklegt til þess að tryggja betri úrslit mála heldur en það, sem nú er. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta atriði, því ég veit ekki til, að um það sé heldur neinn ágreiningur nú. Þriðja nýmæli frv. er það, að sú skylda er lögð á málafærslumenn við væntanlegan fimmtardóm, að þeir hafi með sér félagsskap, og eru settar um það allýtarlegar reglur frv. Eftir því sem ég veit bezt, er slíkur félagsskapur ákveðinn í öðrum löndum og þykir þar sjálfsagður og nauðsynlegur. Ég ætla þá um leið að minnast á þær brtt., sem fyrir liggja á tveimur þskj. Ég sé það að sönnu, að í þessari andránni hefir komið fram ný brtt., en þar sem ég hefi ekki haft tækifæri til að athuga hana, sleppi ég a. m. k. bili að minnast á hana. Ég veit, að flm. þessara brtt. munu skýra þær hér frá sínu sjónarmiði, en vegna kunnugleika míns á starfi n. í þessu máli, geri ég ráð fyrir, að þeir komi ekki fram með neinar þær ástæður fyrir þeim, sem breyta minni skoðun; þess vegna þarf ég fyrir mitt leyti ekki að bíða eftir því að heyra, hvað þeir kunna um till. sínar að segja. Það er þá fyrst brtt. á þskj. 570 frá hv. minni hl. n. Um þær get ég verið fáorður. Það var drepið á þær allar þegar málið var til meðferðar n., og þó þær séu allmargar á þingskjalinu grípa þær ekki inn sérstaklega mörg efnisatriði frv. 1. brtt. á þskj. 570 hljóðar á þá leið, að nafni dómsins skuli ekki vera breytt, og nafninu hæstiréttur haldið alstaðar. Þetta frv. hefir frá því fyrsta gengið undir nafninu fimmtardómsfrv., og ég geri ráð fyrir því, að þeir, sem eru frv. hlynntir, muni engu ástæðu sjá til þess að breyta nafni þess. 2. brtt. er við 2. gr., og á þar að falla niður ákvæðið um, að hæstiréttur skuli lagður niður. Þetta er eðlileg afleiðing af 1. brtt., og svo er um margar þær síðari, því að verði l.brtt.samþ., er frv. breytt í allverulegum atriðum og verður því að taka algerðum stakkaskiptum. Sem sagt, 2. brtt. er bein afleiðing af hinni fyrri, og því ekki hægt að fallast á hana heldur. Þá kem ég að 3. brtt., sem er allmikil efnisbreyt., þar sem þar er gert ráð fyrir því, að fastir dómendur verði 5. Á þetta atriði hefir verið minnzt áður, og þarf ég ekki miklu við það að bæta, en það er mitt álit, að með þessu fyrirkomulagi verði framkvæmd laganna öll dýrari og réttaröryggið landinu engu bættara. þær brtt., sem hér koma á eftir, eru flestar afleiðingar þeirra, sem ég hefi þegar nefnt, og því ekki ástæða til þess að fjölyrða um þær. Eins og ég hefi áður tekið fram, breytist frv. allverulega, ef fyrstu brtt. ná samþykki. Þá kem ég að 11. brtt., sem er nokkur efnisbreyting. Þar er lagt til, að 25.–27. gr. frv.; sem fjalla um félagsskap málaflutningsmanna við fimmtardóm, skuli falla niður. Ég veit ekki, hvort það vakir fyrir hv. minni hl., að hér verði enginn slíkur félagsskapur málaflutningsmanna, eða hann ætlast til þess, að sett verði sérstök lög um slíkan félagsskap. Ef hv. minni hl. ætlast til þess, að enginn slíkur félagsskapur verði lögskipaður, þá tel ég það svo mikinn skaða, að ekki komi til mála að samþ. þessa brtt. En sé ætlunin sú að setja ný lög um félagsskap málaflutningsmanna, þá sé ég ekki, að það sé að nokkru leyti betri leið en sú, sem hér er farin. Brtt., sem eftir eru á þessu þskj., eru flestar afleiðing þeirra, sem á undan eru komnar. Breytingarnar, sem máli skipta hjá hv. minni hl., eru 4. Fyrst og fremst, að dómurinn skuli heita hæstiréttur og þar af leiðandi, að ákvæðið um niðurlagningu hæstaréttar falli niður. Í þriðja lagi er það fjölgun fastra dómenda, og fjórða lagi, að þessu frv. skuli ekkert ákvæði vera um félagsskap málaflutningsmanna. Þá kem ég að brtt. á þskj. 537, frá tveim hv. meðnm. mínum. 1. brtt. er við 8. gr. Þar er komið með það atriði, sem mikið hefir verið deilt um þessu máli og frá því fyrsta verið ágreiningur um, en það er hið svokallaða dómarapróf. Eins og menn vita, er ákvæði um dómarapróf núg. lögum, en hefir ekki verið tekið upp þetta frv. hér er komin fram till. um að bæta frv. hliðstæðu ákvæði um dómarapróf og er í núg. lögum. Um þetta dómarapróf er það að segja, að eftir því sem ég veit bezt, mun það ekki vera lögum í nágrannalöndunum, nema Danmörku. Það er ekki lögum Englandi, Þýzkalandi, Noregi, Svíþjóð né Finnlandi. Og ekki hefi ég heyrt það, að þessi ríki hefðu í hyggju að taka slíkt próf upp. Þegar okkar hæstaréttarlög voru samin, var það eingöngu eftir fyrirmyndum frá Danmörku, og var alls ekki leitað lengra um fyrirmyndir, og þaðan er dómaraprófið komið inn okkar lög. Nú er það svo í rauninni, að þetta dómarapróf hefir aldrei farið fram hér á landi þau 12 ár, sem hæstiréttur er búinn að starfa, og þeir dómarar, sem verið hafa hæstarétti, hafa aldrei gengið undir slíkt próf. Það skiptir engu máli því sambandi, þótt einhverjir þeirra hafi áður verið dómarar landsyfirréttinum. Ef nokkuð hefði verið lagt upp úr dómaraprófinu, áttu þessir dómarar auðvitað að ganga undir það. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að þessi krafa um dómarapróf sé farin að missa gildi sitt, jafnvel hjá þeim mönnum, sem heldu henni fastast fram, þegar þetta frv. kom fyrst fram. Þess vegna þykir mér furðulegt, að 2 af samnm. mínum skuli endilega vilja hafa þetta úrelta ákvæði dómsmalalöggjöf okkar. Þá kem ég að 2. brtt. Hún er við 21. gr., og þar vilja hv.flm. láta bæta því við, að dómi beri að ákveða sanngjarna þóknun fyrir málflutning. Ég held, að þessi brtt. sé algerlega óþörf. Í 17. gr. hæstaréttarlaganna, sem er h. u. b. alveg samhljóða 21. gr. þessara laga, er ekkert ákveðið um þóknun til málaflutningsmannanna. Samt sem áður hefir hæstiréttur öll þau 12 ár, sem hann hefir starfað, talið sér skylt að dæma þóknun til málaflutningsmanna opinberum málum. Engin ástæða er til þess að ætla, að út af þessari reglu verði brugðið nú. Þessi brtt. er því óþarfari sem 62. gr. þessa frv. er ákvæði um þetta. Mér finnst því sjálfsagt, að svona gersamlega óþörf brtt. verði felld. Þá kem ég að 3. brtt., sem er við 24. gr. Atriði það, sem á að breyta, er svo í frv.: „Dómsmálaráðherra getur, ef fimmtardómur leggur það til, svipt málaflutningsmann leyfi“, o. s. frv. Þessu vilja flm.brtt. breyta svo: „Dómsmálaráðherra skal, ef fimmtardómur leggur það til“ o. s. frv. Þessi brtt. hefir raun og veru enga breyt. för með sér, af því að gera má ráð fyrir því, að sjaldan þurfi til þessa að taka, og öðru lagi má gera ráð fyrir því, að dómsmrh. fylgi till. hæstaréttar slíkum málum. Hitt er annað mál, að sé þetta atriði upp tekið, þýðir ekkert að blanda dómsmrh. í þetta mál; þá má alveg eins taka burt nafn hans, hann þarf ekki að koma þar nálægt, þar sem hæstiréttur hefir þá allt valdið. Auðvitað verður það alltaf hæstiréttur, sem ræður, en orðalag frv. er kurteisara þannig, að dómsmrh. geti. Ég held því, að þessi brtt. sé algerlega tilgangslaus, og sé hreinasti hégómi að vera að hrekja frv. milli deilda þess vegna. Þá kem ég að 4. brtt., við 35. gr. hún er mjög skyld þeirri brtt., sem ég talaði um næst á undan. Hún er um áfrýjunarfrestinn. Í frv. stendur, að dómsmrh. geti veitt leyfi til áfrýjunar o. s. frv., en brtt. er þessu breytt svo, að dómsmrh. sé skylt að veita leyfi til áfrýjunar, ef málsaðili eða umboðsmaður hans óskar þess. Hér er þetta alveg tekið úr höndum dómsmrh., og afleiðingin af samþ. þessarar brtt. yrði sú að öllum tilfellum yrði að veita 12 man áfrýjunarfrest, ef málsaðili óskaði þess, og þannig yrði gefið tækifæri til þess að draga mál úr hófi fram. Efni þessarar brtt. er því fullkomnu ósamræmi við þær reglur, sem hingað til hafa gilt um þetta, og algert brot á þeirri stefnu, að láta allan réttargang vera sem hraðastan. Allur óeðlilegur dráttur mála veldur sleifaralagi og gerir menn þreytta á réttargöngu mála yfirleitt. - Það getur líka staðið svo á, að menn hafi beinan peningalegan hagnað af því að draga mál í 12 mán. Það mundi vafalaust vera góð spekulation í mörgum tilfellum að greiða óverulegt gjald fyrir 12 mán. áfrýjunarfrest. Það hefir oft komið fyrir, að yfirréttur hefir vítt það stranglega, ef málið hefir verið dregið óþarflega fyrir undirrétti, og ég tel ekki rétt, að löggjafarvaldið stuðli að slíkum seinagangi mála fyrir rétti. Þá kem ég að 5. og síðustu brtt. á þessu sama þskj. hún er við 49. gr., og er um það, að stað orðanna „mál skal þingfesta“, komi „málaflutningur á fram að fara“. Þessi 49. gr. er alveg samhlj. 42. gr. núg. hæstaréttarlaga, og hefir það alltaf verið skýrt á einn veg, og tel ég óþarfa að fara að leggja nýja meiningu í þetta atriði nú. Þessi till. er svo smávægileg, að afdrif hennar ættu ekki að hafa nokkur áhrif á það, hvort frv. yrði samþ. eða ekki. Yfirleitt finnst mér, að allar þær brtt., sem fram hafa komið hér, séu svo smávægilegar, að ekki taki því að tefja frv. með samþykkt þeirra.

Frsm. minni hl. (Pétur Magnússon) Ég ætla ekki að svara hv.frsm. meiri hl. beinlínis, heldur munu aths. mínar koma fram í grg. þeirri, sem ég geri fyrir brtt. mínum. Það er rauninni ekki ánægjulegt starf að vera að lappa hér upp á lagafrv. um æðsta dómstól landsins, Sem allflestir skynbærir menn telja afturför frá núg. löggjöf. Það er fullljóst, að beinasta afleiðingin af slíkri skoðun væri sú, að leggja til, að frv. yrði fellt. Þótt ég telji eitt atriði til bóta þessu frv., sem sé ákvæðið um opinbera atkvgr. réttinum, væri hægt að ná því sama með örlítilli breyt. á núg. lögum. Ég mundi alls ekki hafa lagt vinnu í að lappa upp á þetta frv. með brtt., ef ekki hefði staðið alveg sérstaklega á. Ég veit sem sé, að ofurkapp er nú lagt á það að koma málinu gegn á þessu þingi, og vel getur farið svo, að flokksfylgi stj. megi sín meira en góður málstaður andstæðinganna. En ég vona það lengstu lög, að hv. dm. ljái lið þeim brtt., sem þeir telja til bóta, hvaða flokki, sem þeir eru. Og mér skilst, að flokksfylginu ætti að vera fullnægt, ef frv. nær fram að ganga með óbreyttu nafni, þó sniðnir séu af því mestu vankantarnir. Ég skal þá gera grein fyrir þeim brtt., sem ég flyt við frv. Þær eru á tveim þskj., 537 og 570. Brtt. á þskj. 537 flytjum við saman, hv. samnm. minn, 3. landsk., og ég, en að öðru leyti náðist ekki samkomulag n. um breyt. á frv. Þessar brtt., sem ég flyt núna við frv., eru að mestu shlj. þeim brtt., sem ég flutti við það á vetrarþinginu 1931, og gerði ég þá allýtarlega grein fyrir þeim till.; get ég því að nokkru leyti látið nægja að vísa til þeirra umr. og skal reyna að vera ekki mjög langorður að þessu sinni. Ég ætla þá að taka till. í sömu röð og þær koma við gr. frv. og byrja á fyrstu brtt. við nafnið á frv. Eftir frv. er skipt um nafn á æðsta dómstóli ríkisins og honum gefið nafnið fimmtardómur stað hæstiréttur. Mér er það nú fullljóst, að þetta er ekkert höfuðatriði málinu. Rétturinn er auðvitað jafnfær til að starfa, hvort sem hann heitir fimmtardómur eða hæstiréttur. Samt sem áður get ég ekki fellt mig við þessa breyt. Orðið hæstiréttur er orðið þjóðinni tamt um margar aldir, og það hefir þann mikla kost, að það segir rétt til um aðstöðu þessarar stofnunar - skilgreinir hana rétt. Það má e. t. v. segja, að það sé ekki alveg fornt mál, en þó er það komið fyrir svo löngu inn í tungu vora, að enginn hneykslast á því lengur. Og þess ber að gæta, að orðið réttur þessu sambandi er orðið svo fast málinu, að það er óhugsanlegt, að því verði útrýmt, enda hefir jafnvel höf. þessa frv. ekki séð sér fært að leggja út á þá braut, því að jafnvel þessu frv. er orðið notað sömu merkingu og tíðkazt hefir. Væri þó líklegt, að hann hefði haft vilja til að breyta því. Fimmtardómurinn forni var sem kunnugt er nokkurskonar sérdómstóll á þjóðveldistímanum, og sá dómstóll var allt annarskonar stofnun en hæstiréttur vor. Það var til þess dómstóls hægt að vísu sérstökum flokki mála og auk þess málum, sem ekki urðu útkljáð í fjórðungsdómum. Þar var það ekkert rangnefni. En hér er ætlazt til, að heitið sé notað allt annari merkingu en til forna, og þegar af þeirri ástæðu mun það, þó það verði lögboðið, aldrei festast við stofnunina. Ég minnist þess, að fyrir 20–30 árum var gerð tilraun til að taka upp hið forna embættisheiti lögmannanna og koma því yfir á malaflutningsmennina, sem þá voru kallaðir yfirdómslogmenn. Það var talsvert reynt til þess í nokkur ár að festa þetta nafn við stéttina, en það tókst ekki. Og af hverju? af því að það var fengið að láni frá annarskonar stofnun en þeirri, sem það átti að gilda fyrir nútímanum. Í annað sinn var það tekið upp sem embættisheiti dómarans Rvík. Þar átti það betur við. Lögmennirnir fyrrum voru sama og dómarar nú. Þar var heitið tekið upp, og nú talar enginn um bæjarfógetann í Rvík, heldur lögmanninn Rvík. Þar sem svo stendur á, að forn nöfn eiga við samskonar stofnun nútímans, er gott að taka þau upp, en hinu kann ég illa, að þau séu sett á annarskonar stofnanir en þær, sem þau upphaflega eru miðuð við. Annars vil ég benda á það þessu sambandi, að úr því ráðizt var þessa málhreinsun, þá tekur það sig dálítið skrítilega út að lögleiða, eins og gert er í 3. gr. frv., orðið synodalréttur; það er þó ekki betra mál en hæstiréttur. Ég held, að þessir málhreinsunarmenn ættu að leggja höfuðið betur í bleyti og gefa nafn þessum dómstóli líka. Önnur brtt. á þskj. 570 er við 2. gr. frv. Upphaf hennar hljóðar svo frv.: „Hæstarétt skal leggja niður þegar fimmtardómur tekur til starfa“. Þessi málsliður legg ég til, að falli niður. Það er öllum vitanlegt, hvernig þetta ákvæði er upphaflega komið inn frv.; það er komið það af því, að hæstv.dómsmrh. hafði hugsað sér, fyrst þegar hann kom með þetta frv. - það mun hafa verið 1930 -, að það væri raunverulega unnt að leggja hæstarétt niður með lagabreyt. En það mun hafa runnið upp fyrir honum, þegar á því þingi, eða a. m. k. fyrir flokksmönnum hans, að þetta væri ekki unnt, og munu þeir hafa horfið frá því þá þegar. En ég hygg, að þegar frv. kom aftur fyrir þingið 1931, hafi blátt áfram gleymzt að fella þetta niður, og að það því stæði þarna af vangá - eða a. m. k. gat ég þá ekki hugsað mér aðra ástæðu til þessa. Og þegar málið var rætt á þinginu 1931, var engin ástæða færð fyrir þessu ákvæði önnur en sú, að þetta væri bara orðalag, sem óþarft væri að leiðrétta. En raunin varð nú önnur, því það var gert að kappsmáli að halda þessu ákvæði. Þetta var rætt talsvert nú við 1. umr., svo ég skal ekki tala mikið um það nú. Hv. 1. landsk. gerði þá ýtarlega og skilmerkilega grein fyrir því, hver fjarstæða og óhæfa niðurlagning réttarins væri. Og ákvæðið var þá, við 1. umr., varið með því einu, að önnur ákvæði frv. sýndu, að það væri ekki tilætlunin að leggja réttinn niður, og það væri því saklaust að samþ. það. Þetta er líka augljóslega rétt, að önnur ákvæði frv., sérstaklega 64. gr., sýna það, að það er ekki tilætlunin að leggja réttinn niður, en þá stríðir líka samþykkt ákvæðisins á móti allri rökréttri hugsun. Breyt. þær, sem gerðar eru á réttinum með frv., eru, eins og bent hefir verið á af' hv.frsm. meiri hl., aðalatriðum þessar: Það er bætt við 2 dómurum réttinn, í öllum málum, sem eru margbrotin, umfangsmikil, þýðingarmikil eða vandasöm; lítilsháttar breyt. gerð á dómsuppkvaðningum réttinum og lítilsháttar breytt skilyrðunum fyrir því, hvaða menn sé heimilt að skipa réttinn - fyrir utan nafnbreytinguna. Í raun og veru eru þetta minni breyt en gerðar voru á réttinum 1924, og kom þá ekki nokkrum manni til hugar að leggja hann niður, hvorki núv. hæstv.dómsmrh., sem þá átti sæti sem þm. hér hv. d., né heldur neinum öðrum. Ég vil síðustu lög trúa því, að fylgismenn hæstv. stj. hér d. láti bjóða sér það samþ. að leggja niður æðsta rétt landsins, með þeirri röksemdafærslu einni, að það sé áhættulaust að samþ. það af því, að það sé svo vitlaust, að það verði aldrei framkvæmt. Ég trúi því ekki, að greind einhverra þeirra sé ekki misboðið með þessu. Næstu brtt. mínar, 3., 4., 5, og 6. brtt., get ég talað um allar einu. 5. og 6. brtt. eru bein afleiðing af 3. og 4. brtt. og milli þeirra er sama samband, svo að ég get talað um þær allar samtímis. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er ráðgerð sú breyt. á æðsta dómstólnum, að í stað þess að bæta við hin föstu sæti í dóminum, skuli 2 aukadómarar taka þar sæti þeim málum, sem eru margbrotin, umfangsmikil, þýðingarmikil eða vandasöm, og á rétturinn sjálfur að skera úr því með atkvgr., hvort mál sé þess efnis, að kveðja skuli aukadómara. Þessu ákvæði legg ég til, að sé breytt þannig, að í réttinum eigi sæti á fastir dómarar, og að hann kjósi sér sjálfur forseta, eins og nú á sér stað. Ég viðurkenni þannig, að það sé stefnt rétta átt með þessu nýmæli, því móti því verður ekki mælt, að réttarörygginu sé betur borgið með því, að í æðsta dómstólnum sitji 5 menn en 3. Þetta er svo margrætt, að það er ekki ástæða til að fara að taka hér upp röksemdir fyrir því, enda held ég, að sé enginn ágreiningur í þessari hv.þd. um það. Aftur á móti álít ég, að sú leið, sem farin er frv., að kveðja kennara lagadeildar háskólans til setu réttinum, sé mjög varhugaverð, og skal ég með fáum orðum gera grein fyrir, á hverju það byggist. Það er þá fyrst og fremst það, að það verður að gera talsvert aðrar kröfur til hæfileika kennara en dómara, og þegar þessi 2 embætti eru veitt, verður að líta á hverju tilfelli hæfileika mannsins til að gegna hlutaðeigandi embætti, svo að það embætti, sem hann raunverulega er skipaður í, sé vel skipað. Að háskólanum veljast að jafnaði ungir menn, sem hafa lífið framundan sér, og jafnframt menn, sem hafa hæfileika til vísindaiðkana. þetta er heppilegt af því, að vísindamanni er það nauðsynlegt að hafa ærinn tíma fyrir sér, til að ná valdi á þeirri vísindagrein, sem hann leggur stund á, og, eigi hann broddi lífsins að vera vel hæfur vísindamaður, er það heppilegt og nauðsynlegt fyrir hann að byrja snemma að iðka sín vísindi. Auk þess er það vitanlegt um þá menn sérstaklega, sem hafa mikla tilhneiging til vísindaiðkana, að þeir komast það, sem kallað er út úr lífinu - þeir fylgjast ekki með því, sem gerist fyrir utan þeirra fræðigrein, af því þeir hafa ekki samskonar áhuga fyrir daglegum störfum lífinu eins og aðrir menn; þeir draga sig meira út úr lífinu og loka sig inni sinni fræðigrein. Nú er það vitanlegt, að þetta mega dómarar sízt af öllum mönnum gera. Þeim er það blátt áfram nauðsynlegt að fylgjast með á sem allra flestum sviðum þjóðlífsins, ekki sízt í atvinnumálunum og viðskiptalífinu, því að langflestir dómar, sem þeir þurfa að kveða upp, lúta einmitt að þessum greinum, og þeim fjölgar alltaf eftir því setu fjölbreytnin vex í þjóðlífinu. Það er því augljóst, að það koma talsverðir örðugleikar fram á því, að sami maður uppfylli bæði þessi skilyrði. Ég er ekki að halda því fram, að það geti ekki átt sér stað; það getur það auðvitað vel. Og enginn skilji orð mín svo, að ég sé að tala um það ástand, sem nú er, því mér er það vel ljóst, að þeir menn, sem nú eru kennarar við lagadeild háskólans, uppfylla bæði þessi skilyrði, þeir eru bæði góðir kennarar og hæfir dómara. En hættan er til staðar samt sem áður. En það vil ég fyrirhyggja eins og unnt er, að í æðsta dómstólinn veljist menn, sem ekki eru færir um það starf, sem ég álít þýðingarmeira en flest önnur störf þjóðfélaginu. Ennfremur er á það að líta, að því er snertir kennara háskólans, að þeir eru embættismenn, sem gegna umboðsstörfum jöfnum höndum, svo að þegar þannig er litið á kennara lagadeildarinnar, þá er það ljóst, að þeir njóta ekki þeirrar sérstöku verndar stjskr., sem umboðsstarfslausir dómarar njóta, og verða þannig háðari umboðsvaldinu en heppilegt er um dómara í æðsta dómstóli landsins. Ég er sannfærður um það, að það er mjög óheppilegt að leggja út á þá braut að gera æðsta dómstólinn háðan umboðsvaldinu. Og ég er ekki einn um þá skoðun, því ég veit ekki betur en að öllum siðmenningarlöndum, a. m. k. þar, sem ekki er einræði, sé að því stefnt að gera dómstólana á allan hátt sem óháðasta umboðsvaldinu, og með tilliti til þess er nú sú skipun komin á í stjórnarskipunarlögum flestra landa, að æðstu dómararnir mega ekki gegna umboðsstörfum. Í sambandi við þetta vil ég benda á, að þegar kennarar eru valdir til lagadeildar háskólans, eru umboðsvaldinu engin takmörk sett um það, hverja það má taka í þær stöður, og það liggur þannig opið fyrir hlutdrægan að velja þangað einhverja þá menn, sem hann síðar gæti haft fyrir vikapilta réttinum. Einn mjög alvarlegur ókostur við það að hafa kennara lagadeildarinnar fyrir aukadómara réttinum, er hættan við það, að skortur verði á varadómurum. Reynslan hefir sýnt það, að það er oft þörf á varadómurum; m. a. geta valdið því veikindi, og þá eigi síður hitt, sem mun miklu oftar hafa valdið, að dómari vegna venzla við aðila eða af einhverjum slíkum ástæðum telji sig ekki hæfan til að sitja réttinum. Ef svona stendur á, ber kennurum lagadeildar eftir gildandi lögum að taka sæti aðaldómara. En ef þeir eru komnir inn réttinn sem aukadómarar, er ekki um þá að ræða, nema þá einn þeirra. En hvar þá á að leita varadómara, er mér ekki ljóst, og það verður ekki séð af frv., í hvaða embættismannaflokki á að leita varadómara. Hitt held ég, að allir hljóti að vera sammála um, að það sé mjög óheppilegt, ef stj., alveg án tillits til þess, hvort hún væri fyrir ofan eða neðan meðallag, ætti mjög mörgum tilfellum og á eigin hönd að kveðja dómara til að dæma einstökum málum æðsta dómstólnum. Það fyrirkomulag byði svo augljóslega upp á misnotkun, að það væri alls ekki við það unandi. Ráðh., sem hefði eða heldi sig hafa hagsmuni af ákveðnum málsúrslitum, gæti blátt áfram verið búinn að kynna sér, hvaða álit þeir menn hefðu á málinu, sem hann seinna ætti kost á að kveðja sem dómara réttinn. Ef því á að lögfesta þá tilhögun, sem hér er stungið upp á, álit ég, að þeim mönnum, sem það gera, sé skylt að finna einhverja aðra lausn á kvaðningu varadómara réttinn. þeim sé skylt að benda á einhvern flokk lögfræðinga, sem til þess séu fallnir að skipa réttinn sem varadómarar. Einnig vil ég benda á það, að fyrirkomulag 5. gr. um það, hvenær aukadómarar skuli til kvaddir; er mjög viðsjárvert. Dómurinn á sjálfur að segja til um það með atkvgr., hvort kveðja skuli aukadómara, og liggur þá í augum uppi, að það getur valdið tortryggni og óánægju gegn dómstólum hjá öðrum aðilanum. sérstaklega þeim, sem tapar málinu, þegar ekkert er fastákveðið en, hvenær þetta skuli gert. En allt slíkt ber að forðast. Þessi aðferð hefir verið rökstudd með því einu, að hún væri sparnaður. Hitt játa allir, að það væri miklu heppilegra, að allir dómararnir væru fastir dómarar. en þeir segja, sem mæla með þessu ákvæði frv., að þeir sjái sér ekki fært vegna kostnaðarmismunar að leggja til, að allir dómararnir verði fastir dómarar. Ég verð nú að segja, að þetta er ekki höfðinglega hugsað, því að kostnaðarmismunurinn verður sannarlega ekki mikill, eins og ég skal sýna. Ég hefi átt tal við núv. forseta hæstaréttar, og hann hefir leyft mér að hafa það eftir sér, að eins og nú er, sé ekki of mikið í lagt að áætla 50 mál á ári, sem aukadómarar taki sæti í, og það mun ekki of mikið lagt að áætla, að hvor dómari fái 100 kr. fyrir hvert mál, og er þó ekki vel borgað, því hér yrði aðallega um stór mál að ræða, og það kostar ekki litla vinnu, þegar mál er umfangsmikið, að kynna sér það svo, að hægt sé að kveða upp dóm því. Kostnaðurinn við þetta yrði þá 10 þús. kr. á ári, eða meira en ein dómaralaun. Og þá eru það nú ekki nema tæplega ein dómaralaun, sem orðið er um að ræða. Og þegar svona væri komið, gæti það komið til mála að leggja niður ritaraembættið, og þó forseti réttarins telji nokkur vandkvæði á því, þá telur hann það þó ekki frágangssök, ef föstu dómurunum yrði fjölgað, og ef það verður gert, skal ég ljá því fylgi að leggja niður ritaraembættið. Og kostnaðarmismunurinn er þá orðinn algerlega hverfandi, því þá eru ekki eftir nema um 2 þús. kr. Og ef menn á annað borð líta á það sem aukið réttaröryggi að hafa alla dómarana fasta, þá hygg ég, að ekki sé til sú smásál, sem setji fyrir sig 2000–3000 kr. aukinn kostnað af því. Því svo verður líka þess að gæta þessu sambandi, að málafjöldinn fer vaxandi með ári hverju, eins og eðlilegt er, þar sem atvinnulífið landinu verður fjölbreyttara með hverju ári, en flest málin eru þaðan runnin. Það eru því líkur til, að eftir örfá ár verði kostnaðurinn meiri með þessu fyrirkomulagi en ef dómararnir væru allir gerðir fastir. Þegar þessa er gætt, og ef menn álíta, að réttarörygginu sé betur borgið með því að hafa alla dómarana fasta, þá trúi ég því ekki, fyrr en þá, að ég sé það við atkvgr. að brtt. mínar um þetta verði felldar. Þá kemur næst 7. brtt. á þskj. 570; þessi brtt. er bein afleiðing af annari brtt. um að fella burtu niðurlagning réttarins. Ég þarf því ekkert um hana að ræða sérstaklega; hún er sjálfsögð, ef önnur brtt, verður samþ., en yrði auðvitað tekin aftur af mér, ef hin verður felld. Þá er næst að minnast á brtt. 537, um að setja inn frv. ákvæði um dómarapróf shlj. þeim, sem nú eru hæstaréttarlögunum. Þessar brtt. eru fluttar af hv 3. landsk. og mér. Ég talaði svo mikið fyrir þessari brtt. á vetrarþinginu 1931, að ég ætla nú að hlífast við að þreyta hv. dm. á því að fara að endurtaka það, enda get ég búizt við, að hv. 3. landsk. minnist á það ákvæði. Ákvæðið er vitanlega sett í þeim tilgangi að fyrirbyggja það, að inn í réttinn komist menn, sem ekki hafa eitthvert visst lágmark dómgreindar eða þekkingar. Það er ætlazt til, að þeir, sem ganga inn réttinn, sýni með því að greiða fyrstir atkv. fjórum málum, þar sem a. m. k. eitt sé einkamal, að þeir séu hæfir til þess að taka sæti réttinum að áliti dómaranna. Það hefir verið fært fram sem rök gegn þessu ákvæði, að með því væri verið að viðhalda sjálfsköpun réttarins á þá leið, að dómurinn veldi sig sjálfur. En þetta er hin mesta fjarstæða, það er engum betur trúandi en dómurunum til þess að beita hlutleysi og réttsýni við að meta, hvernig prófraunin er leyst. Og mér er ekki kunnugt um það, að nokkurstaðar hafi borið á óánægju út af slíkum úrskurðum dómaranna eða ásökun um, að þeir hafi misbeitt valdi sínu með því að gefa út hlutdrægt álit um umsækjanda. Ég er sannfærður um það, að ákvæðið um dómaraprófið verður aldrei til þess að spilla vali á dómara, það verður aldrei til þess, að verr takist valið en ella. En einstaka tilfellum getur þetta ákvæði bjargað. Ég geri ekki ráð fyrir, að það verði nema undantekning, að dómarar felli frá prófi þann mann, sem framkvæmdarvaldið hefir valið, en ákvæðið er engu að síður aðhald fyrir framkvæmdarvaldið, og það er höfuðkostur þess. Þá er næst brtt. 570,8, við 14., um að gr. falli burt. Í gr. er lagt til, að fastir dómarar fimmtardómi skuli þurfa sömu laun og hæstaréttardómrar nú hafa. Þessi líður brtt. er afleiðing af brtt. 570,2, og þarf ekki að fjölyrða um hann. Þó vil ég benda á það, að í 14. gr. er ákveðið að lækka laun dómsforseta um 1000 kr. Það álit ég varhugaverða ráðstöfun, enda munu fleiri líta svo á, að laun hæstaréttardómara sett yfirleitt of lág, þó ég hafi hinsvegar ekki séð mér fært á þessum tímum að flytja till. um að hækka þau. Brtt. 570,9 er afleiðing af 2. lið á sama þskj., og þarf ekki um hana að tala frekar. Brtt. 537,2 er tekin aftur. Þessi liður slæddist inn fyrir misgáning, og hefir okkur flm. verið bent á, að um það efni eru ákvæði á öðrum stað í frv. Með brtt. 570,10, við 21. gr. frv., er lagt til, að niðurlag gr. falli burt. orðin síðari málsgr.: „Sama gildir, ef dómsmálaráðherra æskir ákveðins sækjanda í opinberu máli“. Í þessu ákvæði felst sama viðleitnin og kemur fyrir víðar frv., að reyna að draga vald úr höndum dómaranna til umboðsvaldsins. Hér er að vísu ekki um stórt atriði að ræða, en þó vil ég fella ákvæðið niður. Umboðsvaldið er hér að fara út fyrir sinn verkahring. Það er dómsforsetinn, sem eðlilega er bezt til þess fallinn að skera úr um það, hvort málaflutningsmaður er heppilegur til að flytja opinbert mál, en ekki dómsmrh., sem enga aðstöðu hefir til að kynnast hæfileikum eða þekkingu málaflm. Og ég fæ ekki séð, hver nauður knýr til að blanda dómsmrh. inn þessa starfsemi. Tvennskonar ástæður gætu verið þess valdandi, að dómsmrh. gerði tilraun til að hafa áhrif á úrslit sakamála með vali málaflutningsmanns. Önnur væri sú, að honum væri sérstakt kappsmál að fá sakborning dómfelldan. Sjálfsagt gæti sú ósk verið réttmæt af „æðsta verði laga og réttar“. Hin ástæðan væri sú, að dómsmrh. óskaði að fá sýknudóm yfir ákærðan og veldi málaflutningsmann með þá ósk fyrir augum. Og þar kemur sýnilegu fram möguleiki fyrir misbeitingu. Ég fæ ekki betur séð en að ákæruvaldinu sé vel borgið með þeirri tilhögun, sem nú er í þessu efni, og að breytingin sé því að minnsta kosti ástæðulaus og jafnvel varasöm. Næst er brtt. 537,3 við 24. gr., um það, hvenær málaflutningsmaður verði sviptur leyfi til malflutnings. Eftir orðalaginu á frv. „getur“ dómsmrh. svipt málaflm. þessu leyfi, ef fimmtardómur hefir þrisvar sektað hann fyrir ósæmilegan málflutning. Ég álit óheppilegt, að dómsmrh. sé falið úrslitavald þessu efni. Ef málaflutningsmaðurinn hefir brotið svo freklega af sér, að rétturinn álítur, að hann sé ófær til að gegna málflutningsstörfum, þá á að vera skylt að taka réttindin af honum. Dómstóllinn á sjálfur að vera betur dómbær um þetta en nokkur annar, og því sízt til bóta að fela örðum úrslitaákvæðið, hvort heldur það væri dómsmrh. eða annar. Hv. frsm. sagði, að þar sem dómsmrh. hefði vald til að veita málflutningsréttindi, þá væri einnig eðlilegt, að hann mætti svipta málflutningsmanninn þeim rétti. Þetta er að vísu formlega rétt, en formlega er réttur ráðh. ekki heldur skertur, þó till. dómstólsins ráði um úrskurð ráðh. Með brtt. 570,11 er lagt til, að 25., 66. og 27. gr. frv. falli niður. Gr. þessar mæla svo fyrir, að allir hæstaréttarmálaflm. skuli bindast sérstökum félagssamtökum og setja ýmsar reglur um tilhögun og starfssvið þess félagsskapar. Ég hygg, að eins og nú standa sakir, séu flestir eða allir starfandi málaflm. félagar í Málflutningsmannafélagi Íslands, sem starfað hefir full 20 ár og hefir flestu, er máli skiptir, hið sama hlutverk að inna og hinu nýja félagi hæstaréttarmálaflm. er ætlað. Ég sé því fyrst og fremst enga ástæðu til að lögbjóða félagsskap innan málflm.stéttarinnar. En jafnvel þó það væri talið nauðsynlegt, sýnist einsætt, að félagsskyldan ætti að ná til málaflm. við undirréttinn engu síður en hæstaréttarmálaflm. En ef svo væri gert, á ákvæðið ekki lengur heima lögum um æðsta dómstólinn, heldur lögum um malaflutningsmenn, ef sett yrðu. -- Þá get ég heldur ekki fellt mig við að setja félag hæstaréttarmálaflm. undir nokkurskonar yfirstjórn dómsmrh. - hver svo sem hann er. Mér er ekki kunnugt um, að hér á landi hafi málaflm. verið falin nein umboðsleg störf, sem gæfu ástæðu til þess, að þeir ættu að heyra undir umboðslegt eftirlit. Af opinberum málum fjalla þeir aðeins um dómsmálin, og ætti þess vegna að setja þá undir opinbert eftirlit, þá æti það eftirlit að vera hjá dómsforseta hæstaréttar, en ekki hjá dómsmrh. Dómsforsetinn ætti á allan hatt auðveldara með slíkt eftirlit, enda eðlilegra að fela honum það, vegna þess sambands og þeirrar samvinnu, sem ávallt hlýtur að vera milli dómstólsins og málaflm. Í öðrum löndum horfir víða allt öðruvísi við í þessu efni. Þar eru málaflutningsmönnum falin ýms umboðsleg störf. Annars býst ég við, ef brtt. mínar um þessi atriði verða felldar, að bera fram aðrar brtt. við þessar gr. frv. Þá er næst brtt. 5327,4 við 35. gr. frv. Eftir núg. lögum er það lagt á vald dómsmrh. að veita leyfi til áfrýjunar, eins og gert er í þessari gr. Þetta ákvæði hefir staðið lögum lengi, ég held alla tíð frá því um 1800, og lögin jafnan verið framkvæmd þannig, að gegn tilteknu gjaldi hefir áfrýjunarleyfi verið veitt, hvenær sem óskað hefir verið, unz fullir 12 mán. eru liðnir frá dómsuppsögn. Þessi regla hefir verið alveg ófrávíkjanleg þangað til á síðastl. vetri. En þá skeði það í fyrsta sinn, að neitað var um áfrýjunarleyfi. enda þótt um það væri sótt löngu áður en 12 mán. voru liðnir frá dómsuppsögn í undirrétti. Að vísu átti hlut harðsnúinn pólitískur andstæðingur ráðh. og vitanlega var engin ástæða færð fyrir synjuninni, enda engin ástæða til: En slík tilhögun er með öllu ótæk. Menn verða að vita vissu sína um það, hve lengi þeir eiga kost á að skjóta málum sínum til æðri réttar. Og það er algerður misskilningur hjá hv.frsm., að annaðhvort vanræksla eða tilhneiging aðila til að draga mál á langinn þurfi að vera orsök þess, að hann 6 mán. eftir dómsuppsögn í undirrétti getur ekki tekið endanlega ákvörðun um áfrýjun dóms. Það geta verið margar gildar ástæður fyrir slíkum drætti, og skal ég nefna sem dæmi, að beðið sé eftir endanlegum dómsúrslitum samskonar máls eða að leita þurfi nýrra upplýsinga, áður en unnt sé að gera sér grein fyrir úrslitum máls. Það er og misskilningur, sem virtist koma fram hjá hv.frsm., að gagnaðili stæði varnarlaus gegn drætti á áfrýjun. Jafnaðarlega er það svo, að þar sem það skiptir hann máli að fá hröð málsúrslit, getur hann knúð fram ákvörðun um málskot með aðför. En sé þess ekki kostur, getur hann áfrýjað til staðfestingar á dómnum. Ég fæ þannig ekki séð, að nein hætta sé að gera dómsmálastj. að skyldu að veita áfrýjunarleyfi 12 mán. frá dómsuppsögn, og framkvæmdinni er það engin breyting frá því, sem verið hefir hingað til. Brtt. 570,15 er afleiðing af 2. lið á sama þskj., og er ekki sérstök ástæða til að ræða um þær. Sama er að segja um 16, li. og 18. lið á sama þskj. Þessir liðir eru sjálffallnir, ef 2. liður er felldur, en sjálfsagðir, ef hann er samþ. Þá er eftir á þskj. 537 síðasti liðurinn, brtt. við 19. gr. frv., sem mælir svo fyrir, að kröfu um frávísun máls frá fimmtardómi skuli gera a. m. k. viku áður en það skal þingfesta. Eftir því sem þetta atriði hefir verið framkvæmt hæstarétti, hygg ég, að ákvæðið sé komið af vanga inn frv. Það er venjulega svo, að mál er þingfest sama mánuði og því er stefnt fyrir réttinn, en þá er oft og tíðum ekki komið nærri því, að málið sé tekið til flutnings, og kemur enda fyrir, að það er ekki tilbúinn málinu. Verður þá að sjálfsögðu að fresta því. En kröfu um frávísun er að sjálfsögðu eigi unnt að gera fyrr en málaflutningsmaður hefir kynnt sér málið til hlítar, og gagnslaust er að gera hana fyrr en dómarar hafa fengið ágrip dómsgerðanna. Frávísunarkrafan á því að miðast við hann dag, er málið skal sótt og varið réttinum, en ekki þingfestingardaginn. Það var dálítið undarlegt, hve hv.frsm. lagi mikla áherzlu á, að engar hreyf. væru gerðar á frv. hér hv. d., af þeirri ástæðu, að hann óttaðist, að málinu yrði flækt á milli deildanna. Það sýnist ástæðulaus ótti, eins og frv. virtist eiga greiða götu gegnum hv.Nd. Áður en ég sezt niður, vil ég víkja nokkrum orðum að brtt.hv. 3. landsk. á þskj. 591, er útbýtt hefir verið á þessum fundi. Þar er ákveðið, að veiting dómaraembættis sé tekin til ákvörðunar á sameiginlegum ráðherrafundi, og að forseti ráðuneytisins beri fram till. um veitingu dómaraembættis fyrir konung. Ég lít svo á, að þessi till. sé máske fullmikið sniðin eftir því ástandi, sem nú ríkir, og hefði undir öðrum kringumstæðum ekki verið borin fram. En ef hinsvegar fer svo, að till. um dómarapróf verða felldar, þá get ég verið þakklátur hv.þm. fyrir þessa till. Það ætti að vera nokkurt öryggi í því, að allir ráðherrarnir hefðu atkv. um veitinguna, þannig að minni hætta væri á stórfelldum mistökum veitingu dómaraembættanna. Get ég þess vegna lýst því yfir, að ég mun greiða þessari brtt.atkv. Sama er um síðari brtt.hv.þm., um að flýta gildistöku laganna.

Jón Jónsson Ég hefi orðið fyrir því óláni, að frv. þetta skyldi lenda þeirri n., sem ég á sæti í, óláni, segi ég, af því að mál þetta krefst ýtarlegrar og nákvæmrar rannsóknar og er orðið sérstakt hitamál. Æðsti dómstóll landsins er tvímælalaust helgasta stofnun þjóðarinnar, næst Alþingi sjálfu. Það er því eðlilegt og sjálfsagt, að allt sé gert til þess að vanda til þessa dómstóls svo sem mannlegur máttur frekast orkar, til þess að tryggja réttaröryggið sem mest. Því á að vanda bæði löggjöfina um dóminn og val dómaranna, því að þetta hvorttveggja verður að fara saman, ef allt á að fara vel úr hendi. Með samningu sjálfrar stjskr. hefir verið lögð áherzla á það, hversu þýðingarmikil þessi löggjöf um æðsta dómstólinn sé, þar sem hana eru sett a. m. k. tvö ákvæði til þess að tryggja óhlutdrægni og sjálfstæði dómaranna sem bezt. Ég efast ekki heldur um, að tilgangurinn með þessu frv., sem nú liggur hér fyrir, sé að tryggja réttaröryggið, og sum ákvæði frv. miða tvímælalaust í þá átt. Þess vegna hefi ég ekki hikað við að leggja til, að frv. yrði samþ., þótt ég telji æskilegra, að örfáar breyt. séu á því gerðar. Þau tvö atriði, sem ég tel mestu skipta, eru hin opinbera atkvgr. réttinum, sem mér blandast ekki hugur um, að verður lærdómsrík fyrir þá, sem lögfræði stunda, og frá mínum leikmannsbæjardyrum séð, verður þetta ákvæði til þess að skapa dómurunum réttmætt aðhald. Hitt atriðið, sem ég tel einnig miða til aukins réttaröryggis er, að gert er ráð fyrir, að dómurunum sé fjölgað. Ég geng inn á þann rökstuðning, að venjulega muni vera meiri líkur til, að dómur verði betur vandaður, ef 5 menn fjalla um hann stað 3ja, og er líklegra, að málsástæður allar verði betur athugaðar frá öllum hliðum, því að það er svo, að hver maður hefir að nokkru leyti sitt vissa sjónarmið. En sé það dregið fram og borið saman hvað við annað, eru líkur til, að rétt verði niðurstaðan. E. t. v. má það telja galla þessu sambandi, að dómararnir skuli ekki allir vera gerðir fastir, en 2 af þeim einungis aukadómarar. En því veldur okkar fátækt. Þetta er mjög viðunanleg lausn bili, þar sem þeir menn eru teknir sem aukadómarar, sem áður hafa átt að gegna störfum sem varadómarar og hafa bezt tækifæri til að fylgjast með löggjöf landsins, málameðferð og dómsúrskurðum. En þrátt fyrir það get ég vel trúað og býst við, að þetta verði ekki nema bráðabirgðafyrirkomulag. Þegar kreppunni léttir verða e.t.v. allir 5 dómararnir gerðir fastir. Þetta byggi ég m. a. á því, að störf hæstaréttar fara hraðvaxandi ár frá ári, eins og eðlilegt er, þegar þjóðlífið er að verða fjölbreyttara og fjölbreyttara, auk þess sem fólkinu fjölgar. Þessi tvö ákvæði tel ég svo mikilsverð, að réttmætt sé að samþ. frv. En um leið og gengið er inn á það, að meira öryggi sé fyrir réttri niðurstöðu dóma því fleiri menn, sem um þá fjalla, þá finnst mér gæta mótsagnar því, hvernig þeir menn eru skipaðir. Frv. stefnir þar þveröfuga átt og vill draga úr því, að eins margir menn fjalli um það atriði og nú er. Því að hér í 8. gr. er lagt til að fella niður eitt ákvæði, dómararaunina, sem ég tel, að hafi átt að vera tryggingarákvæði hjá löggjöfunum fyrir því, að hæfir menn kæmu réttinn, og ég tel viðurhlutamikið að fella það niður, nema því aðeins, að eitthvað annað betra komi staðinn. Mér finnst það mótsögn við hitt ákvæðið - fjölgun dómaranna, þar sem það er talið sönnun fyrir því, að dómar fari betur úr hendi, þá álít ég eins miklar líkur fyrir því, að val dómaranna fari betur úr hendi, ef fleiri menn fjalla um það. Ég tel dómaraprófið vera sett einungis til þess að tryggja, að réttinn komi þeir einir, sem hafi hæfilega lagaþekkingu og nógu mikla dómgreind gagnvart dómum. Að öðru leyti eru hendur veitingarvaldsins ekki bundnar um annað en að teknir séu hæfir menn. Veitingarvaldið á að vera höndum ríkisstj. og sé ég ekki annað en að allar líkur séu til, að stj. hafi í mörgum tilfellum úr mörgum mönnum að velja, þrátt fyrir þetta ákvæði. Flestir sæmilegir lögfræðingar myndu standast þessa prófraun, en ríkisstj. því ekki bundnari af henni en við veitingu annara embætta af embættisprófi. - Hv. frsm. meiri hl. var eitthvað að víkja að því, að þetta fyrirkomulag um dómarapróf væri orðið úrelt. Ég sá ekki, á hverju hann byggði það, nema ef vera skyldi það, að þetta væri einungis í einu landi. En það sannar ekkert, hvort einn hlutur er úreltur eða ekki, hvort aðrar þjóðir hafa sama fyrirkomulag eða ekki. Hitt er annað, hvað okkar eigin skynsemi segir um þetta. Mín skynsemi segir, að fáir munu færari að dæma um lagaþekkingu manna en æðsti dómstóll landsins. En þó úrskurður um lagaþekking dómaraefna sé lagður undir dómstólinn sjálfan, þá eru mörg fleiri atriði, sem koma til greina við val dómara, og það liggur hendi ríkisstj. eftir sem áður að dæma um þau. Ég get því ekki séð, að réttmætt sé að kalla þetta ákvæði úrelt. Hinsvegar get ég hugsað mér, að bjarga mætti þessu á einhvern annan hátt. Þó tel ég þetta að vissu leyti bezt hvað þetta atriði snertir. Ég tel það því afturför frá því, sem nú er, að fella niður dómararaunina. Vildi ég heldur stuðla að því, að fleiri ættu að fjalla um val dómaranna, því að mest veltur á því, hvernig það verður, og hefi ég því leyft mér að bera fram till. á þskj. 591, sem ákveða nokkuð annað en nú er gert lögum um skipun dómaranna, sem sé, að ríkisstj. öll skuli taka þetta mál til meðferðar á ráðherrafundi og að forsrh. skuli undirrita beiðnina til konungs. Þetta er sjálfu sér ekki nýtt, þar sem þessi sömu ákvæði eru að vissu leyti kgl. auglýs. frá 1924. Þar hygg ég, að gert sé ráð fyrir, að veiting mikilvægra embætta skuli afgreidd á ráðherrafundi, og ég veit ekki, hvaða embættaveiting þessu landi er mikilvæg, ef ekki embættaveiting við æðsta dómstól landsins. Þar sem veltur á jafnmiklu um allt okkar þjóðlíf og öryggi þegnanna, finnst mér réttmætt að lögbinda einmitt þetta fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir í þessari kgl. augl. Hv. 4. landsk. vék að því, að ég myndi miða till. mína við núv. ástand. Ég get sagt þeim góða manni, að þetta er rangt, og væri betra fyrir hann að líta sér ögn nær, því að ef miðað er við nokkurn sérstakan atburð, er gerzt hefir okkar stjórnarsögu, þá er það ekki atburður, sem gerzt hefir tíð þessarar stj., heldur veiting mikilvægs embættis, sem framkvæmd var af manni, sem er samflokksmaður hv. 4. landsk. Það getur komið hlut fleiri en núv. ríkisstj. að veita slík embætti, og þess vegna getur farið svo, að þessháttar ákvæði séu ekki óþörf. Og flestir munu líta svo á, að ekki hefði verið verra, þótt slík ákvæði hefðu verið til, þegar embættið, sem ég gat um áður, var veitt.  Ég skal geta þess, að ég hefi, ásamt samnm. mínum, hv. 4. landsk. flutt nokkrar brtt. á öðru þskj. Ég hefi nú þegar minnzt á eina, og hinar eru smávægilegar, sem hann hefir sjálfur skýrt svo vel, að ég sé ekki ástæðu til að fara út þær. En ég skal geta þess, að ég legg minnsta áherzlu á 4. brtt. Þó hygg ég, að hún sé réttmæt, en tel hana minnstu máli skipta. Sem sagt, ég vona, að d. taki vel þessum till. okkar, og að málið fáist afgreitt af þinginu.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Ég þarf ekki að segja margt út af því, sem fram hefir komið. Ég ætla ekki að hefja neinar deilur við hv. minni hl. um frv. þetta eða brtt. þær, sem hann flytur. Ég hefi þegar minnzt á þær áður og mína skoðun á þeim og þarf ekki að fara út í það. Það er aðeins eitt atriði, sem hann drap a. Honum fannst það ekki hæfa, að í l. um æðsta dómstól landsins væri ákveðið um félagsskap malaflutningsmanna. Kvað hann slíkt myndi ekki eiga sér stað annarsstaðar. - Að því er ég bezt veit er þó slíkur félagsskapur lögboðinn nágrannalöndunum. Að slíkur félagsskapur skuli ekki vera lögboðinn hér, stafar e. t. v. af því, að hér gilda aðrar reglur um, hverjir megi vera málaflutningsmenn en öðrum löndum. Ég hygg, að annarsstaðar þurfi þeir, sem hafa málaflutning að atvinnu, að vera lögfræðingar, en ég held, að það sé ekki bundið við slíkt hér. Sem sagt, þessi félagsskapur er lögákveðinn annarsstaðar, og því ekkert óeðlilegt, að slíkt hið sama sé gert hér. Hv. minni hl. taldi, að slíkt ákvæði ætti heima í 1. um málaflutningsmenn, ef þau yrðu einhverntíma sett. Ég held, að það sé óhyggilegt að bíða eftir, að slík lög verði sett, enda engin trygging fyrir því, hvenær það verður gert. Hv. minni hl. hélt ekkert sérstaklega fast á sumum þessara till., sem hann flytur félagi við hv. 3. landsk. á þskj. 537. Mér heyrðist á honum, að ein till. væri þegar tekin aftur.  Þá vildi ég fara nokkrum orðum um brtt. við 35. gr., þar sem dómsmrh. er gert að skyldu að lengja frestinn úr 6 mán. upp 12 mán. Þetta heyrir ekki undir trassaskap, eins og hv. minni hl. orðaði það, heldur getur þann veg verið ástatt, að áfrýjandinn myndi nota sér þann rétt, sem hann fær til þess að taka valdið af dómsmrh., en taka sér sjálfur leyfið. En nú er það svo um þessi orð „skal“ og „getur“, að mæltu máli er gerður á þeim nokkur munur, en þau dæmi eru til, að dómstólar virðast gera þann mun býsna lítinn. Vil ég benda á það, að skv. dómi, sem felldur var hæstarétti út af landhelgisbroti, er beinlínis farið fram hjá þessu orði „skal“ og dæmt eins og lögunum hefði staðið „getur“. Í 5. gr. 1. um bann gegn botnvörpuveiðum stendur: „Skipstjóri, sem geri sig sekan ítrekuðu broti gegn 1. gr., skal, auk refsingar þeirrar, sem getur um 3. gr., sæta fangelsi, ekki vægara en 2 mán. einföldu fangelsi“. Nú hefir það komið fyrir, að hæstiréttur hefir haft með ítrekað brot að gera samkv. þessum l. Hann hefir ekki dæmt fangelsisvist. Rétturinn hefir litið svo á, að ekki væri sjálfsagt að fylgja þarna orðinu „skal“ eftir þeirri merkingu, sem menn venjulega leggja það. Samkv. því má halda því fram, að þótt þarna sé sett skal, þá geti dómsmrh. með sama rétti neitað um þessa framlengingu, sem farið er fram á. Frá hvaða sjónarmiði sem þetta er skoðað, getur því þessi brtt. minni hl. aldrei komið að tilætluðu gagni. Þá talaði hv. minni hl. um brtt. við 49. gr., um orðið „þingfesta“ þannig, eins og það væri óframkvæmanlegt, ef það væri látið standa eins og það er í frv.

Það væri ekki hægt að fara eftir því

. Þar sem nú sömu ákvæði eru í gildandi lögum, þá fæ ég ekki skilið, hvernig þetta hefir slumpazt af þessi 12 ár, sem hæstiréttur er búinn að starfa.

Það hefir ekki heldur verið farið eftir því

. Ég tók það fram áður, að hefð væri komin á um, hvernig þetta væri skoðað, og myndi ekki koma að sök, þótt þetta stæði svo áfram. Annars skal ég yfirleitt ekki fara út einstök atriði í þessu frv. það hefir sætt allnákvæmri meðferð hv.Nd. Sú n., sem þar hafði málið til athugunar, var m. a. skipuð tveim lögfræðingum, sem ég held, að verði taldir af betri endanum, og annar þeirra prófessor lögum við háskólann. Þessi prófessor, sem var hv. 2. þm. Reykv., sá enga ástæðu til að breyta þessu atriði. Hans ágreiningur um frv. snerti aðallega tvö efnisákvæði þess, algerlega óskyld þessu, sem sé niðurlagning hæstaréttar og dómararaunina. Þegar þessi tvö atriði eru frá talin, virðist þessum lögfræðingi ekki felast frv. nein þau ákvæði, sem nauðsynlegt sé að breyta. Ég fyrir mitt leyti er auðvitað ekki fróður þessum efnum, en ég tel mér heimilt að halda mér við það, sem þessi lögfræðingur Nd. segir um frv., og álít flestar þær brtt., sem hér liggja fyrir, hljóða um aukaatriði, sem engin nauðsyn sé að breyta. Þá talaði hv. 3. landsk. hér á þá lund og hafði um það allsterk orð, að nauðsyn bæri til að vanda sem bezt til æðsta dómstóls landsins. Út á þetta hefi ég ekkert að setja. En þegar kemur að því, hver ráð hann ætlar að hafa til þess að vanda sem allra bezt til æðsta dómstólsins og vernda réttaröryggið landinu, finnst mér ráðin vera léleg. Það eru tvo atriði, sem hann hyggur, að tryggi þetta. Annað er hin margumtalaða dómararaun, sem, eins og ég tók fram áður, engin af nágrannaþjóðunum notar, nema ein, og ég held að hafi rauninni litla þýðingu hér. Ég vil líka benda hv.þm. á það, að dómararaunin getur líka haft sínar óþægilegu afleiðingar, ef á annað borð kemur upp ágreiningur á milli hæstaréttar og viðkomandi ráðh. út af manni í dóminn. Ég get búizt við, að þegar slíka prófraun á að þreyta, þá þreyti hana aldrei fleiri menn en komast eiga dóminn það skiptið, og hvert er þá valið? En ef ágreiningur kemur upp milli dómstólsins og ráðh., getur orðið sá ófriður um þessi mál, að ekki verði betur farið en heima setið. Sem sagt, ég held, að dómararaunin sé orðin svo dauð hugsun allra eða flestra, að aldrei leiði til þess, að menn fái sérstaka trú á dómstólnum fyrir það eitt. En svo kemur hv.þm. með aðra till. til þess að búa enn betur um þetta, og sú till. er á þá lund, að það sé ýmist atkvmrh., fjmrh. eða kirkjumrh., sem skipi menn dóminn, rétt eftir því, sem á stendur. Ég held, að tryggingin sé lítið meiri, þó að till.hv.þm. nái samþykki. Það er rétt hjá honum, að til eru ákvæði um það, að ráðherrar og ráðherrafundur taki ákvarðanir um mikilvægar ráðstafanir. Þessu á að fylgja, og á ekki að þurfa að taka það fram öllum lögum, sem samþ. eru. Ég hefi ekkert á móti þessu, tel það sjálfsagt, en hinu get ég ekki gengið framhjá, að með þessu er brotin sú meginregla, að sá ráðh., sem málið heyrir undir, skipi viðkomandi embættismann. Og það er brot á gildandi stjórnmálavenju, sem ég kann ekki við till.hv.þm. Ef byrjað er á því að brjóta þessa reglu, veit ég ekki, hvar staðar verður numið. Þó mætti um þetta tala, ef maður hefði trú á því, að eitthvað færi betur úr hendi með þeim hætti. En ég sé enga tryggingu ákvæðinu. Mun ég því greiða atkv. á móti till.

Jón Baldvinsson Ég hefi á undanförnum þingum stutt þá breyt. á hæstaréttarlöggjöfinni, sem felst þessu frv. Var ég á sínum tíma með því að gera litla breyt. á hæstarétti, til þess að gera dóminn demókratískari. Var það 1924. Játa ég þó, að sumar breyt. gengu dálítið í öfuga átt, og á ég þar við að fækka dómendum. Ég áleit rétt að fjölga þeim, og þetta frv. gerir reyndar líka ráð fyrir því, þótt sú fjölgun eigi ekki að verða stöðug. Býst ég við, að þess verði ekki langt að bíða, að sú fjölgun verði fullkomin. Fyrir réttaröryggi landsins væri það bezt, ef til væri milliréttur, sem tæki við af héraðsdómum. Þegar viðkvæm mál fara frá héraðsdómum upp hæstarétt, er ekki alltaf sú víma rokin af mönnum, sem var, þegar málið fór af stað. Hugsa ég, að sú vitleysa, sem varð af drengsmálinu 1921, hefði verið rekin af mönnum, ef fleiri hefðu verið dómstigin, sem það gekk gegnum. Held ég, að þetta fyrirkomulag væri heppilegast í viðkvæmum pólitískum málum, svo að dómarar geti sansað sig, því að ég tel dómara ekkert réttlátari en aðra menn. Eru þeir breyskir sem aðrir og skipast í skoðunum eftir stjórnmálaflokkum, og þeir fara eins og aðrir misjafnlega hátt með þessar skoðanir. Einn hæstaréttardómari Danmörku varð að víkja úr sæti sínu af því að hann sagðist hata jafnaðarmenn. Þótti ekki hlýða að hafa mann hæstarétti, sem leti slíkt út úr sér, og varð hann því að fara frá. Í hæstarétti er dómari, sem einu sinni sagði: „Jafnaðarmenn.! Það ætti að skera af heim öllum hausinn.“ Þessi dómari reynir sjálfsagt að líta á málin með réttlæti, þegar hann er kominn í dómarasætið, en hann hefir samt sína pólitísku skoðun og getur komizt hita út af pólitík. Þessi dómari er því ekki óskeikull, eins og biblían segir, að guð almáttugur sé. Dómarar fara ósjálfrátt eftir skoðunum sínum á mönnum og malefnum, og lögin er lengi hægt að teygja. Tel ég því rétt, að ofurlítið sé hrært upp gamla hæstarétti, sem stendur öðrum fæti hinni öldinni. Vildi ég láta fjölga dómendum upp 5 og til frekari öryggis setja einn dómstól viðbót. Býst ég ekki við því, að þessu sé hægt að koma við nú, en greiði frv. atkv. mitt til 3. umr., sem spori áttina til betra skipulags. Ég ætla mér ekki að fara að tala um brtt., sem fram eru komnar. Tala þeirra er legíó, og eru flestar ómerkilegar. Eina till. gæti þó e. t.v. verið rétt að taka til athugunar. Það hljómaði hér þinginu morgun, að Jón í Stóradal væri búinn að flytja vantraust á Jónas. Heyrði ég þetta áður en ég sá till., sem fer fram á það, að flytja aðalveitingu dómarembætta í hæstarétti frá dómsmrh. til forsrh. Þetta var það, sem kallað var vantraust á Jónas. Er rétt að spyrja hv. 3. landsk., hvort þetta beri að skoða sem vantraustsyfirlýsingu. Þessi tilgáta styðst við það, að sagðar eru ýmsar greinir með þeim flokksmönnunmn. Ef hv. 3. landsk. er kominn hóp stjónarandstæðinga, þá er það ekki nema ágætt, en mér finnst hann ætti þá að byrja á því að reyna að lagfæra að einhverju hann órétt, sem stjórnarflokkurinn hefir beitt alla þjóðina í kjördæmaskipunarmálinu. Ef það er rétt, að hér felist vantraust á stj., þá gæti það verið gott, en þá er þessi till.hv.þm. orðin að stórpólitísku máli, og gætum við þá e. t. v. fengið frest á fundi, til þess að taka afstöðu til svo mikilvægs máls. - Ég hefði ekki tekið til máls, ef þessi till. hefði ekki komið fram. Ég heyri, að hv. 3. landsk. hefir kvatt sér hljóðs, og býst ég við, að hann muni nú skýra till. sína af nýju. Hann sagði, að það hefði vakað fyrir sér að auka réttaröryggið hæstarétti, en ég skil nú ekki, að það sé ekki sama, hvort þetta er hjá Tryggva eða Jónasi. Ég tek eftir því, að l. eiga að öðlast gildi 1. júní 1932, en mig minnir, að eftir frv. ættu þau að koma til framkvæmda l. sept. Ef þetta hvorttveggja yrði samþ., þá er það athugandi, að einn hæstaréttardómarinn á 65 ára afmæli í júnímánuði, svo að hans lausnarbeiðni kæmi til atkvæða öllu ráðuneytinu. Þetta eru skýringar, sem menn eru að gera sér út af till., og finnst mér rétt að láta þennan orðróm koma hér fram, svo að hv. 3. landsk. geti skýrt það, hversu mikla pólitíska þýðingu leggja beri atkvgr. um þetta mál. Getur það breytt viðhorfi manna talsvert.

Jón Jónsson Hér hafa risið upp 2 hv. dm. og gagnrýnt mínar till.Hv. frsm. taldi það helzt á móti því að taka upp dómarapróf, að það hefði nauðalítið fylgi hér á landi. Ég efast um, að nokkur hér geti bent á, að svo sé. Veit ég ekki, hverjir ættu betur að fylgjast með æðsta dómstóli landsins en lögfræðingarnir. Hefir Alþingi fengið umsögn um þetta frá lagadeild háskólans, frá réttinum sjálfum og málafærslumananafélag bæjarins, og hafa allir þessir aðilar lagt með þessu atriði. Bendir þetta ekki á lítið fylgi. - Þá minntist hann á till. mína á þskj. 591 og kvað það athugavert við hana, að það gæti ýmist orðið atvrmrh., fjmrh. eða dómsmrh., sem veitti þessi virðulegu embætti. (Hann gleymdi að nefna samnefnarann, forsrh.). En eftir minni till. er það ekki einn ráðherrann, sem veitir embættin, heldur ráðuneytið allt, þótt forsrh. undirskrifi veitinguna, en hann er sá maður, sem gera verður ráð fyrir, að hafi mest traust landsmanna. Því er ætlazt til, að hann undirskrifi. Þetta eru nú öll ósköpin. Hv. þm. talaði um, að hér væri brotin einhver regla. Hann er þessu sjálfsagt kunnugri en ég, því að hann hefir sjálfur setið ráðuneyti, en annars gilda ýmsar reglur um ýmsa hluti. Hefi ég t. d. heyrt, að Bretlandi sé það forsrh., sem hefir mest áhrif á skipun æðsta dómsins. Ef þetta er rétt, sem ég hygg vera, þá væri það svo sem engin fjarstæða, þótt við tækjum það upp líka. Annars nenni ég ekki að eltast lengur við hv.þm. Bið ég ekki hv. dm. þess að greiða till. mínum atkv.; þeir eru sjálfráðir um það, hvernig þeir vilja afgreiða þær. Þá er hv. 2. landsk. Ég hefi lært nýtt orðtak, síðan ég kom hingað þingið, en það er „að hugsa persónum“. Það er svo skrítinn hlutur, að þegar farið er að að gera eitthvert mál, þá hættir mörgum við að hugsa sem svo: „Hvernig kemur þetta nú við þennan eða hinn?“ Þetta datt mér hug, er ég hlustaði á hv.þm. Því fer fjarri, að till. mín sé vantraust á nokkurn mann stjórnarráðinu. Ástæðan fyrir henni er fyrst og fremst niðurfelling dómararaunarinnar. Hún er tilraun til að tryggja betur, að veiting embættanna verði betur athuguð, þar sem allt ráðuneytið á að ráða henni, en ekki aðeins einn maður. Dæmið um veitinguna, er ég nefndi, hefir hæsta lagi ýtt undir.

Hv. þm. er þá farinn að hugsa persónum

. Nei. En það mætti segja, að þetta væri vantraust á skipulagið. Vantraust á stj. er það ekki fremur en vantraust á biskup, þegar prestsembættaveitingar voru færðar úr höndum kirkjustjórnarinnar hendur safnaðanna, eða vantraust á ákveðinn konung, þegar þjóðin tók völdin sínar hendur. Annars get ég sagt hv. 2. landsk. það, að ég er að vísu ekki kjarkmaður, en ef ég hefði ástæðu til að bera fram vantrautst á stj., þá þyrði ég að gera það svo skýrt, að ekki misskildist. En hér datt mér það ekki hug.