Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er samið af atvinnutækjanefnd, sem skipuð var af ríkisstj. 15. sept. s. l., til þess að gera till. um öflun nýrra atvinnutækja og dreifingu þeirra um landið. Atvinnutækjanefnd hefur samið grg., sem fylgir frv., og leyfi ég mér að vísa til hennar til skýringar frv. Ég vil þó jafnframt fara nokkrum orðum um mál þetta og aðdraganda þess, enda mun almennt litið svo á, að hér sé um að ræða eitt af aðalmálum þessa Alþ., sem nú er að hefjast. Í málefnasamningi stjórnarflokkanna, sem birtur var með yfirlýsingu við stjórnarmyndunina 24. júlí s. l., er kveðið á um það, að ríkisstj. sú, er þá var mynduð, „leiti samninga um smíði á 15 togurum og lánsfé til þess.“ Jafnframt er þar ákveðið, að skipunum skuli „ráðstafað og þau rekin af hinu opinbera og á annan hátt, með sérstöku tilliti til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins.“ Til þessa þarf að sjálfsögðu lagaheimild frá Alþ. og sú heimild er fyrir hendi, ef frv. þetta verður að lögum. En auk þess þarf að taka ákvörðun um ýmis önnur atriði í sambandi við þetta mál. Eins og fram kemur í málefnasamningnum og í flutningi þessa frv., er það sameiginleg skoðun stjórnarflokkanna og ríkisstj., að nauðsyn beri til að auka togaraflota landsmanna, en áhugi fyrir aukningu togaraflotans og þá einkum í því skyni að efla atvinnulíf hinna fámennari landshluta hefur komið glöggt fram og verið vaxandi á undanförnum árum. Á síðasta þingi voru flutt eigi færri en þrjú frv. um opinberar aðgerðir af ýmsu tagi til þess að stuðla að öflun nýrra togara og útgerð þeirra. Og á Alþ. 1954 voru flutt a. m. k. fjögur frv. þess efnis, sem miðuðu að hinu sama á einn eða annan hátt. Að þessum frv. hafa staðið þm. úr ýmsum kjördæmum, þó einkum úr kjördæmum á Vestur-, Norður- og Austurlandi, svo og landskjörnir þingmenn. Hér er því eiginlega um að ræða mál, sem áhugi er fyrir í mörgum byggðarlögum og þá alveg sérstaklega í þeim landshlutum, sem ég áðan nefndi. Í íslenzka togaraflotanum eru nú 43 skip, sem gerð eru út. Af þeim eru 25 við Faxaflóa, 6 á Vestfjörðum, þar af 2 gamlir togarar, 8 á Norðurlandi og 4 á Austfjörðum. Tveir af þessum togurum eru byggðir fyrir stríð, en að öðru leyti eru hinir elztu frá árunum 1947, eða 9 ára gamlir, og hinir yngstu frá 1952, eða 4 ára gamlir. Nú eru tveir togarar í smíðum erlendis, og fer annar til Austfjarða, en hinn til Reykjavíkur. Lengi vel voru togarar aðeins gerðir út í Reykjavík og Hafnarfirði og einum stað á Vestfjörðum, Patreksfirði. Rétt fyrir styrjöldina síðari voru þó gerðar tilraunir til togaraútgerðar á fleiri stöðum, a. m. k. á Ísafirði og í Neskaupstað, en útgerðin féll niður. Eftir stríðið hófst svo endurnýjun togaraflotans. Voru þá byggð stærri skip en áður, aðallega olíukyntir gufutogarar, fyrst á árunum 1947–1949 og síðan á árunum 1950 og 1952, og er nú verulegur hluti þeirra gerður út í þeim landshlutum, þar sem togaraútgerð áður var lítil eða engin. Um þessa nýju togaraútgerð á Norður-, Vestur- og Austurlandi segir atvinnutækjanefnd m. a. í grg. þessa frv., með leyfi hæstv. forseta: „Reynslan, sem fyrir er af rekstri togara vestan-, norðan- og austanlands níu ár, hefur leitt í ljós, að rekstrarmöguleikar í þessum landshlutum séu a. m. k. ekki stórum lakari en á Suðurlandi, a. m. k. ekki þegar búið verður að útgerðinni þar á sama hátt og fyrir sunnan, t. d. að því er varðar viðgerðir, ísframleiðslu o. fl.“ Um hina fyrirhuguðu aukningu togaraflotans segir atvinnutækjanefnd m. a. í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Ýmsar ástæður eru til þess, að nauðsyn þykir til bera, að aflað verði nýrra togara til landsins. Þörf er á að auka útflutningsframleiðslu landsmanna og þar með árlegar tekjur í erlendum gjaldeyri, jafnframt því sem auka þarf atvinnu við framleiðslu á komandi árum. Ekki verður hjá því komizt að endurnýja togaraflotann smám saman, og þegar litið er á aldur þeirra skipa, sem landsmenn eiga nú, er tímabært, að sú endurnýjun sé hafin. Síðast en ekki sízt er á það að líta, að í sumum landshlutum eru takmarkaðir möguleikar til bátaútgerðar, sums staðar vegna minnkandi afla í seinni tíð á miðum, er fyrrum voru fengsæl. Eru til þess ýmsar ástæður, sem ekki verða raktar hér. Hér á hlut að máli fjöldi útgerðarstaða á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austfjörðum. Hins vegar hefur þar víða verið komið upp dýrum mannvirkjum til hagnýtingar afla nú undanfarið eða þau aukin, sem fyrir voru, en víða skortir þá afla til vinnslu, a. m. k. hluta úr árinu, en rekstraraðstaða mannvirkja með miklum stofnkostnaði reynist erfið, þegar mikið skortir á, að þau séu fullnotuð. Jafnframt verður þá á slíkum stöðum svo nefnt árstíðabundið atvinnuleysi, en þeir, sem tök hafa á, leita atvinnu til fjarlægra landshluta. Er það margra manna álit, að úr þessu verði helzt bætt með því að stofna til togaraútgerðar eða auka hana í þeim landshlutum og á þeim stöðum, sem hér eiga hlut að máli, eftir því sem hafnarskilyrði og aðrir staðhættir leyfa. En þegar á það er litið, að rekstur togaraútgerðarinnar hefur gengið mjög erfiðlega nú síðustu árin, er þess tæpast að vænta, að nein veruleg aukning togaraflotans eigi sér stað í bráð, nema ríkisvaldið eigi þar verulegan hlut að máli og beiti sér fyrir útvegun skipanna.“ Þetta var orðrétt úr grg. atvinnutækjanefndar, og ég les það hér upp vegna þess, að hér eru í stuttu máli sett fram æði skýr rök fyrir flutningi frv. og nauðsyn þess, að það gangi fram. Samkvæmt 1. gr. frv., ef að lögum verður, er ríkisstj. heimilað að gera samning um kaup og smíði allt að 15 togara og selja þá við kostnaðarverði eða ráðstafa þeim til útgerðar, að fengnum till. atvinnutækjanefndar. Samkv. 2. gr. er heimilt að bjóða út smíði eins til tveggja þessara togara innanlands og láta smíða þá í landinu, ef byggingarkostnaður þeirra telst viðunandi. Telur atvinnutækjanefnd, og ríkisstj. hefur fallizt á það sjónarmið, að rétt sé, að slíks tilboðs sé leitað í tilraunaskyni, með tilliti til þess, að smíði stálskipa sé þegar hafin hér á landi og sé rétt að reyna, hvort íslenzk skipasmíðastöð sé samkeppnisfær á þessu sviði. Samkv. sömu gr. er ríkisstj. heimiluð lántaka erlendis allt að 150 millj. króna. Gert er ráð fyrir, að væntanlegum kaupendum verði endurlánað af þessu láni allt að 85–90 af hundraði af verði skipanna. Yrðu kaupendur þá að leggja fram eða útvega á annan hátt a. m. k. 10–15% af kaupverðinu. Atvinnutækjanefnd hefur enn ekki gert till. um ráðstöfun eða staðsetningu togaranna, en gerir það væntanlega á sínum tíma. Sömuleiðis þarf auðvitað að ákveða stærð togaranna og gerð, en þetta hvort tveggja kann að vera að einhverju leyti komið undir því hlutverki, sem hverju skipi er ætlað, t. d. hvort því er ætlað að stunda veiðar á fjarlægum miðum eða fyrst og fremst að veiða á nálægum miðum til vinnslu í frystihúsum, hvernig hafnarskilyrði eru þar, sem aðallega á að leggja aflann á land, o. fl. Í 3. gr. frv. segir, að till. atvinnutækjanefndar skuli gerðar með sérstöku tilliti til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Er þetta í samræmi við ákvæði stjórnarsamningsins. Er í þessari gr. jafnframt gert ráð fyrir, að nokkru hærri lán verði veitt til þeirra skipa, sem ráðstafað verður á Norður-, Vestur- og Austurland. Ég vil þá næst leyfa mér að fara nokkrum orðum um 4. og 5. gr. frv. Í stjórnarsamningnum er gert ráð fyrir, að skipin verði rekin „af hinu opinbera og á annan hátt,“ eins og það er orðað. Í frv. er lagt til, að veitt verði lagaheimild til að setja á stofn sérstaka ríkisútgerð togara í því skyni, að þeir leggi afla sinn á land á Vestur-, Norður- og Austurlandi, sérstaklega á stöðum, þar sem ekki eru fyrir hendi fjárhagslegir möguleikar til þess að kaupa eða reka togara, enda sé talið, að skortur á atvinnu á þessum stöðum hamli eðlilegum vexti þeirra. Mun atvinnutækjanefnd á sínum tíma gera nánari till. til ríkisstj. um ríkisútgerðina og fyrirkomulag hennar, og er gert ráð fyrir sérstökum lögum um það efni. Tillögur um ríkisútgerð togara hafa oftar en einu sinni verið uppi á Alþ., einkum síðustu ár, og þá einkum af þeim ástæðum, sem fram koma í frv. Tilgangurinn með þessum ákvæðum í frv. er ekki sá, að ríkisvaldið fari að seilast eftir því að gera út togara þar, sem aðrir aðilar hafa möguleika til að taka þessa starfsemi að sér. Ríkisstj. er heimilað að koma upp slíkri útgerð þar sem hennar er brýn þörf og á rétt á sér, en mundi ekki komast í framkvæmd á annan hátt. Hér er fyrst og fremst um jafnvægismál að ræða, tilraun til að sporna á móti fólksflutningum, sem varhugaverðir eru fyrir þjóðfélagið, og það er ekki ætlunin, að ríkið láti til sín taka á þessu sviði, rekstur togaraútgerðar, nema ríka nauðsyn beri til að athuguðu máli. Þá er það 5. gr. frv. Efni hennar er það, að auk hinna 15 togara, sem áður hefur verið rætt um, sé ríkisstj. heimilt að semja um kaup og smíði á allt að 6 150–250 tonna fiskiskipum og taka allt að 15 millj. kr. lán í því skyni. Gert er ráð fyrir, að um ráðstöfun þessara skipa gildi sömu ákvæði og um togarana, þó þannig, að endurlána megi allt að 80% af verði þeirra, ef um sölu er að ræða. Ríkisútgerð á þessum skipum eða einhverjum þeirra kemur þá einnig til greina. Um þessi skipakaup eða útgerð var ekkert tekið fram í stjórnarsamningnum á sínum tíma, en atvinnutækjanefnd hefur gert till. um, að leitað verði heimildar til kaupa á nokkrum slíkum skipum, og ríkisstj. fallizt á það, að athuguðu máli. Það, sem fyrst og fremst mun hafa vakað fyrir atvinnutækjanefnd með þessari till., er, eins og segir í grg., að vegna ófullnægjandi hafnarskilyrða á nokkrum stöðum, þar sem annars væri eðlilegt að gera ráð fyrir löndun úr togurum, sé hæpið, að löndun úr togurum sé framkvæmanleg, eins og sakir standa. Þurfi því að koma til önnur tegund skipa, en þó nægilega stór til þess, að þau geti stundað veiðar á svipuðum slóðum og togarar hér við land. Ekki er þó gert ráð fyrir, að staðsetning eða útgerð þessara skipa verði eingöngu bundin við slíka staði, heldur geti og verið hagkvæmt að staðsetja sum þeirra annars staðar, þar sem sýnt þykir, að gera megi þau út með góðum árangri. Ég hef þá lýst efni frv. í aðalatriðum og gert grein fyrir ástæðum í stuttu máli. Ef þetta frv. verður að lögum og heimild til lántöku og skipakaupa notuð að fullu, er um verulega aukningu á fiskiskipaflota þjóðarinnar að ræða. Þess má geta í því sambandi til glöggvunar, að miðað við meðalafla íslenzkra togara árið 1955, ættu þau skip, sem með þessu bætast við flotann, að geta dregið á land ca. 75 þús. tonn af slægðum fiski með haus, en útflutningsverðmæti þess afla mætti áætla 150 millj. kr., þegar gerð hefur verið úr honum söluhæf útflutningsvara. Þetta væri að vísu ekki nettóaukning á gjaldeyristekjunum, því að verulegur hluti fer í vexti og afborganir af lánum og innflutning á rekstrarvörum. En veruleg viðbót er þetta þó, sem margar hendur mundu að vinna og margir hafa lífsviðurværi af víða um land. Því miður verður ekki um það sagt á þessu stigi málsins, hvaða líkur séu til, að takast megi að afla þess erlenda lánsfjár, sem hér þarf til að koma. Þetta mál er því allt enn á byrjunarstigi, og um möguleika til þessarar aukningar á framleiðslu þjóðarinnar, sem hér um ræðir, sem og margt annað í þessu landi, fer að sjálfsögðu mjög eftir því, hvernig til tekst um almennar ráðstafanir gegn verðbólgunni í landinu, hinar almennu ráðstafanir til þess að tryggja atvinnulífið almennt og rekstur þess. Ég legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og sjútvn.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið hér hjá hæstv. forsrh., er frv. þetta staðfesting á því fyrirheiti ríkisstj., sem hún gaf, þegar hún tók við völdum, að keyptir skyldu verða til landsins 15 nýir togarar. Ekki er um það að efast, að mál þetta er eitt af hinum stærri atvinnumálum, sem fyrir Alþ. koma, og það er því ekki óeðlilegt, að nokkuð sé rætt um það hér þegar á fyrsta stigi þess. Þó er það svo, að hér hafa alloft áður farið fram nokkrar umr. um togarakaup og nauðsyn þess, að gert yrði frekara átak í þeim málum en samkomulag hefur orðið um á undanförnum árum. En séu rifjuð hér upp nokkur helztu atriði varðandi þetta mál, þá hygg ég, að flestir verði á einu máli um, að það er réttmætt að ráðast í þessi togarakaup, sem hér er nú rætt um, og að reynslan hefur þegar sýnt okkur það, að framkvæmdir í þessum efnum eru þær notadrýgstu, sem við getum gert til atvinnuuppbyggingar, atvinnujöfnunar í landinu og til almennrar framleiðsluaukningar. Reynsla undanfarandi ára hefur sýnt það, að togararekstur, t. d, víða úti um land, hefur betur en allur annar rekstur getað tryggt það, að þar væri hægt að halda uppí nokkuð jafnri atvinnu og bægja frá þessu árstímabundna atvinnuleysi, sem mjög hefur verið rætt um. Togararnir hafa þá aðstöðu, að þeir geta sótt til fiskimiða, sem eru langt í burtu, og flutt aflann langar leiðir heim, og af þeim ástæðum er líka mögulegt að koma aflanum til þeirra staða, sem ekki hafa svo örugg fiskimið í grennd hjá sér, að hægt sé þar að halda út með sæmilegum árangri verulegum fiskiskipaflota allt árið. Reynslan hefur líka sýnt okkur það, að togararnir eru langsamlega afkastamestu tækin, sem við höfum kynnzt í sambandi við fiskveiðar okkar. Það sýnir sig, að meðalafli á togara er í kringum það að vera 5000 smálestir á ári, en algengasta skipshöfn á togara er um 30 menn, Ef aftur við berum okkur saman við fiskibáta okkar, er einna algengast að miða þar við 11 manna skipshöfn, og varla er óhætt að reikna þar með að meðaltali meira en 500 tonna afla á bát, þó að allt árið sé lagt undir, ef miðað er við þorskúthald. Það kemur því í ljós, að meðalafli á togara er mjög nærri því að vera tífaldur á við það, sem er á algengustu stærð fiskibáta okkar - eða á bátaflotanum, þar þurfum við að hafa um það bil 110 menn, þar sem við erum með rétt rúmlega 30 menn á togurum. Að vísu er rétt að geta þess, að ekki má taka þessar tölur fyllilega til samanburðar, þannig að þær eigi að segja til um, að þetta sé hinn raunverulegi munur á gæðum togara og báta. Togararekstrinum er þannig háttað, að það verða í rauninni að koma nokkru fleiri menn þar til greina, sem ekki eru taldir í þessum þrjátíu mönnum og vinna á ýmsan hátt að veiðarfærum og öðru slíku togarann varðandi í landi, en aftur varðandi þessa skipshöfn, þar sem miðað er við 11 menn, má segja, að öll þessi vinna sé talin. - Einnig er það, að ársrekstur togarans er alltaf nokkru jafnari yfir allt árið. Það má segja, að þar komi fleiri starfsdagar til en algengast er með bátaflotann, en eigi að síður sýna þessar tölur það, og reynslan hefur sannað okkur það, að togarar okkar eru afkastamestu atvinnutækin, sem við eigum yfir að ráða, og af þeim ástæðum hljótum við líka að leggja allverulega mikla áherzlu á það að halda togaraflota okkar vel við. Þegar rætt er um það að fjölga togurunum, heyrist æði oft á það minnzt, hvort veruleg fjölgun togaranna kunni ekki að vera hættuleg, með tilliti til þess, að við erum jafnframt að reyna að vernda fiskstofnana hér í kringum land, vernda fiskimið okkar, og þá m. a. að vernda þau fyrir ásókn hinna stórtækustu veiðarfæra, sem einmitt togararnir beita. En þessu er í rauninni ekki svona farið, eins og þeir halda, sem reikna með því, að við ættum heldur að forðast vöxt togaraflotans einmitt með tilliti til þess að vernda okkar fiskislóðir hér í kringum landið. Rekstur togaranna hefur meir og meir verið að færast í það horf á undanförnum árum, að togararnir eru að sáralitlu leyti gerðir út á okkar gömlu fiskislóðir hér næst landinu. Ég hygg, að það muni láta nærri því, að á milli 80 og 90% af afla togaranna nú um undanfarin ár hafi verið tekin fyrir utan hinar venjulegu gömlu fiskislóðir okkar hér við landið. Togararnir eru komnir út á djúpmiðin og þar sumpart alveg út fyrir okkar landgrunn. Þeir sækja orðið mikinn afla á Grænlandsmið, beggja vegna Grænlands, þeir sækja mikinn afla í djúpin langt norður af Íslandi. Þeir sækja orðið talsverðan afla og gætu þó sótt hann miklu meiri en þeir hafa gert á hin fjarlægu mið í norðaustur við Bjarnarey og Hvítahaf, en þangað hafa íslenzkir togarar leitað nokkrum sinnum. Nálega allur sá karfaafli, sem togararnir draga að landi og orðinn er æði mikill, er sóttur ýmist á fjarlæg mið eða á slík djúpmið, að önnur fiskiskip, sem Íslendingar hafa haft af að segja, koma þar ekki til greina, - sem sagt, að þó að við aukum okkar togaraflota, er ekki hætta á því, að við göngum miklu nær okkar almennu fiskislóðum, sem við almennt erum að reyna að vernda hér uppi við ströndina, heldur en verið hefur fram til þessa. Önnur er sú spurning, sem oft kemur fram hér, þegar rætt er um fjölgun togaranna. Um það er spurt, hvort líkur séu á því, að okkur takist að fá nægilega marga menn til þess að vinna á þessum skipum, þar sem það hafi sýnt sig nú á undanförnum árum, að nógu hefur gengið erfiðlega að fá sjómenn á þau skip, sem við höfum átt. Það er mín skoðun, að ekki komi til mála að viðurkenna þau sjónarmið, sem raunverulega koma fram í þessum spurningum, því að ef við létum undan því, að það kann að bera á því á stundum, eftir því hvernig til tekst með okkar atvinnumál almennt, að sjómenn skortir á fiskiflota okkar, og við ættum síðan að haga stærð skipastóls okkar eftir því, hvað auðvelt er að fá af sjómönnum á flotann, þá mundi, eins og verið hefur a. m. k. að undanförnu, sú verða afleiðingin, að við tækjum upp á því að fækka skipum okkar til þess að hafa aðeins mátulega mörg eftir fyrir þá menn, sem fást greiðlega til þess að vinna á skipunum. Það ætti að vera auðvelt fyrir okkur að reyna að haga atvinnumálum okkar þannig, að vinnuaflið hljóti eðlilega að leita að aðalatvinnuvegum okkar, að útveginum, og við megum ekki hlaupa frá þeim vanda á þann einfalda hátt að skera sí og æ niður skipaflotann, fækka skipunum, þó að vinnuaflið kunni af ýmsum óeðlilegum ástæðum að leita á aðra staði. Ég er líka trúaður á það, að hægt sé að tryggja nægilega marga sjómenn, ef rétt er að farið, og það sé sá vandi, sem við verðum að standa frammi fyrir að leysa. Þá er spurt um: Er rétt að fara í svona mikil kaup í einu, - að kaupa 15 togara t. d. að þessu sinni í einu? Væri ekki réttara að fara heldur hægar í þetta, af því að oft vilja fylgja því ýmsir örðugleikar að gera kaupin svona mikil í einu? Vissulega er það rétt, að það væri á margan hátt æskilegra að geta aukið togaraflotann og bátaflotann jöfnum höndum frá ári til árs. En þegar aftur er á það litið, að við höfum ekki endurnýjað togaraflota okkar nándar nærri eins og þörf hefur verið á á undanförnum árum, er hér raunverulega ekki um stórt stökk að ræða. Ég hef reiknað út, hvað við hefðum raunverulega þurft að bæta við okkur mörgum skipum nú að undanförnu, til þess að eðlilegt viðhald hefði verið á togaraflota okkar, þeim togaraflota, sem við eignuðumst nú eftir stríðið, en eins og kunnugt er, keyptum við strax í stríðslokin 33 nýja togara og síðan keyptum við nokkru síðar 10 nýja togara. Þannig eignuðumst við ný skip, 43 talsins, en af þeim hafa nú tvö farizt og er því aðeins 41 nýtt skip eða nýlegt skip í flotanum. Sé miðað við það, sem ég hygg að sé mjög eðlilegt að reikna með, að hvert skip ætti ekki að verða öllu eldra en 20 ára, - en þegar togari er orðinn 20 ára gamall, þá er hann yfirleitt orðinn það úreltur, að það er ekki orðið hagstætt að halda honum úti, - sé miðað við þann tíma til endurnýjunar, þá hefðum við nú þurft að kaupa 20 ný skip, aðeins til þess að halda flotanum eðlilega við. Þó að við festum því nú kaup á 15 nýjum skipum, er það ekki það sem samsvarar því, að flotinn hefði verið aukinn jafnt og þétt á eðlilegan hátt og þessum 43 skipum, sem við eignuðumst þarna á tímabili, hefði eðlilega verið haldið við. Hér er því í sjálfu sér ekki um stórt stökk að ræða, og við verðum því að haga kaupunum í nokkru stærri stíl en annars hefði verið, ef endurnýjunin hefði farið jafnt og þétt fram. Þá er líka þess að geta, að það er alveg víst, að engin leið er að eignast nú 15 skip á skemmri tíma en svona þremur árum, og ég býst við því, að þótt samningar yrðu gerðir um kaup á nýjum skipum nú, þá mundu fyrstu skipin varla koma fyrr en eftir tvö ár. Það hefur nú gengið þannig til, að þær þjóðir, sem mest hafa átt af togurum, hafa verið að endurnýja togaraflota sinn alveg stórkostlega að undanförnu, og ég hygg t. d., að flestallar skipasmíðastöðvarnar í Bretlandi, en þar hefur verið smíðað einna mest af togurum, séu gersamlega uppteknar alveg fram til 1960, Þar er aðeins um líklega eina eða tvær skipasmíðastöðvar að ræða, sem gætu komið til greina með að fást til þess að afhenda skip fyrir þann tíma. Nokkuð svipað er ástandið í Vestur-Þýzkalandi, en það er annað mesta togarabyggingarlandið, sem við höfum af að segja, að þar eru flestar skipasmiðastöðvarnar uppteknar langt fram í tímann, og það er þegar orðið þannig, að það verður ábyggilega erfiðleikum bundið fyrir okkur að komast að hjá góðum skipasmíðastöðvum. Og í öðrum löndum, sem hér koma til greina með að byggja þessi skip fyrir okkur, eins og Belgíu, sem hefur byggt nokkuð af togurum, einkum og sérstaklega þó minni togurum, þar mun einnig vera heldur erfitt með að fá góða samninga. En fjórða landið kemur svo einnig til greina, sem er Austur-Þýskaland, sem byggt hefur talsvert af togurum, en mér er ekki eins vel kunnugt um það enn þá, hvaða möguleikar eru þar fyrir hendi. Það mætti því segja mér það, að þó að góður vilji væri á, mundi það kosta þó nokkurn tíma að fá þessa togara afhenta, og að það mundi þurfa að leita samninga í fleiri en einu landi, ef takast ætti með skaplegu móti að fá togarana afgreidda. Þetta sýnir okkur það einnig, að við höfum dregizt óeðlilega aftur úr í sambandi við þetta stórvægilega atvinnumál okkar. Við erum orðnir of seinir, Við hefðum þurft að vera miklu fyrri til í þessum efnum, og úr því sem komið er, megum við ekki tapa miklum tíma. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því nýmæli, að heimilt sé að setja á fót togaraútgerð ríkisins. Um það útgerðarform hefur nokkuð verið rætt að undanförnu, og þá fyrst og fremst með það í huga, að á þann hátt vær í hægt að haga rekstri skipanna þannig, að þau mættu nýtast betur fyrir ýmsa staði úti á landi, sem örðugt eiga um vik með að gera skipin sjálfstætt út fyrir sig. Ég held, að í þessu efni sé stefnt í rétta átt. Ég er sannfærður um, að það þarf ekki að baga rekstur skipanna verulega, sé rétt á haldið, þó að þau landi afla sínum á ýmsum höfnum. Rétt er það, að gæta verður þar allrar varúðar, því að það mun verða mjög erfitt að binda þessi ríkisreknu skip einvörðungu við þær hafnir, sem eru lakast útbúnar, afskekktastar og erfiðast er með að koma öllum aflanum til vinnslu á úr hverri ferð. En séu þær teknar með hinum betri höfnum og skipunum nokkuð dreift í þessu efni, en slíkt er langhelzt hægt að gera í sambandi við heildarrekstur á skipunum, eins og ríkisútgerð, þá er ég sannfærður um það, að leysa má atvinnuvandamál margra staða, sem ekki hefur tekizt að leysa atvinnumálin hjá fram til þessa, einmitt með þessu nýja útgerðarformi. Það er skoðun mín, að kaup á þessum 15 togurum, sem hér er gert ráð fyrir, séu stórt spor í rétta átt til atvinnuuppbyggingar úti á landi, og þá ekki síður til almennrar framleiðsluaukningar fyrir þjóðina. Ég vona því, að sú nefnd, sem þetta mál fær til fyrirgreiðslu, greiði götu þess eins og tök eru á, og veit það, að ríkisstj. gerir sitt bezta í því að reyna að koma sem allra fyrst á samningum í þessu efni, svo að togararnir geti komizt sem allra fyrst í notkun landsmanna.



Herra forseti. Það er vissulega rétt, sem hæstv. forsrh, sagði hér áðan, er hann gerði grein fyrir þessu frv. ríkisstj., að þar er um stórmál að ræða. Það er vitanlega mikið átak til eflingar sjávarútveginum í landinu og afkomu þjóðarinnar almennt, þegar um það er rætt að kaupa 15 togara og raunar einnig til viðbótar allt að sex minni fiskiskip. Það hafa verið gerð tvö stór átök til eflingar togaraflota landsmanna. Það stærsta var gert í tíð nýsköpunarstjórnarinnar svokölluðu, þegar samþykkt var og framkvæmd smíði 33 nýrra togara, og síðan aftur nokkrum árum seinna, þegar smíðaðir voru 10 togarar til viðbótar. Þessi framkvæmd hefur verið hvað heillaríkust til þess að skapa þá miklu framleiðsluaukningu, sem verið hefur hér á landi, og þann bætta hag þjóðarinnar, sem við er að búa. Hefði sú leið ekki verið valin eftir stríðið að efla jafnstórkostlega togaraflotann með nýjum skipum og þá var gert, hefði sannarlega ekki vel horft, og reynslan hefur því sannað ótvírætt, að það var röng skoðun, sem hjá kom fram hjá ýmsum þeim, er töldu úr þessum framkvæmdum, og það hefði verið mjög óheillavænlegt, ef þeirra skoðanir hefðu orðið ofan á. Þannig standa sakir í dag, að þjóðin á nú raunar ekki aðra togara en þá, sem byggðir voru í þessi tvö skipti. Hinir eldri togarar, sem til voru frá því fyrir stríð, hafa flestir reynzt gersamlega ófullnægjandi og ónothæfir miðað við þær kröfur, sem nú eru gerðar, og því ekki hægt að starfrækja þá. Hér á undanförnum þingum hafa oft komið fram raddir um það og till. að efla nú enn meir togaraflotann, ekki hvað sízt með hliðsjón af því, að á þann hátt væri auðveldast að ráða bót á atvinnuleysi, sérstaklega árstíðabundnu atvinnuleysi, sem hefur gert vart við sig á ýmsum stöðum á landinu, og jafnframt væri með þessu móti einu hægt að tryggja fiskiðjuverunum, sem víða hafa risið upp eða verið er að reisa, nægilegt hráefni, þannig að þau gætu staðið undir sér og jafnframt skapað þá atvinnu, sem vonir standa til að þau veiti. En því miður hefur ekki til þessa náðst samkomulag um framkvæmdir í þessu efni. Hafa ýmsar hugmyndir um það komið fram hér í frumvörpum á Alþ., og ber því vissulega að gleðjast yfir því, þegar nú er lagt fram frv. um það að kaupa 15 nýja togara, og vil ég taka það fram, að af hálfu okkar sjálfstæðismanna er að sjálfsögðu fullur skilningur og fullur stuðningur við þá hugmynd, sem hér kemur fram, enda þótt menn kunni kannske nokkuð að greina á um einstök atriði þessa frv. að öðru leyti. Ég hefði nú álitið, og ég hygg, að það sé skoðun fleiri manna, að æskilegast væri í sambandi við eflingu togaraflota okkar, að hægt væri, helzt á hverju ári, að kaupa nokkra nýja togara til eðlilegs viðhalds og endurnýjunar togaraflotans. Með þessu vinnst það í senn, að það verður viðráðanlegra fjárhagslega að leysa þetta vandamál, og einnig hitt, að með því að kaupa mikinn fjölda togara í einu, sem að vísu geta verið fullkomnir í það skipti, kemur það í veg fyrir, að hægt sé jafnóðum að hagnýta þær nýjungar, sem verða í togarasmíði, og eins og allir vita, þá er árlega sem fram koma ýmiss konar nýjungar í sambandi við smíði togara, og þær mundu nýtast betur, ef hægt væri árlega að framkvæma einhverja aukningu flotans. Hæstv. sjútvmrh. gat um það hér áðan, að það mætti auðvitað gera ráð fyrir, að allmikill dráttur kynni að verða á því, að skipin kæmu, sem hér er gert ráð fyrir, þannig að hér væri í rauninni ef til vill ekki stigið nógu stórt skref til þess, að um eðlilegt viðhald þeirra togara, sem landsmenn nú eiga, gæti verið að ræða. Ég hygg, að það væri skynsamlegt að reyna að stefna að því, að smíði þessara togara yrði dreift þannig, að reynt yrði að fá sem fyrst nokkur skipanna, og gerði þá minna til, þó að það jafnaðist á nokkur næstu ár að ljúka smíði þeirra allra. Og ég hygg, eins og ég áðan sagði, að það væri mjög æskileg stefna, ef hægt væri að koma því á, að það yrði fastur fjárfestingarliður árlega að kaupa, skulum við segja, 3 til 4 nýja togara. Varðandi rekstur þessara væntanlegu skipa ætla ég ekki að ræða mikið á þessu stigi málsins. Það er alveg rétt, að þar er um nýjung að ræða, þar sem gert er ráð fyrir í þessu frv., að tekin verði upp ríkisútgerð togara með það í huga, að aflinn nýtist betur fyrir þá staði, sem ekki hafa fjárhagslegt bolmagn til þess að eiga togara sjálfir. Þetta getur út af fyrir sig verið ágætt, svo langt sem það nær, en á þessu eru líka miklir annmarkar, sem er nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir. Í fyrsta lagi er nú það, að í grundvallaratriðum er það auðvitað mjög vafasamt, hvað ríkið á að vera að fara út í útgerð sjálft, en í annan stað er við að eiga erfiðleika í sambandi við þessa hugmynd, sem stafa af því, að ég hygg, að mjög erfitt verði að fá menn til þess að vinna á slíkum skipum. Ég veit, að það hefur oft komið fyrir, að áhafnir togara hafa beinlínis neitað að sigla til annarrar hafnar, þó að ekki sé nema um eina ferð að ræða, og hafa heimtað að fara til sinnar heimahafnar. Þetta er út af fyrir sig skiljanlegt. Þessir menn eru langdvölum fjarri sínum heimkynnum og vilja því gjarnan geta komið heim, þegar skipin loks koma að landi. Ég er því ákaflega hræddur um, að á þessu séu í framkvæmdinni miklu meiri vandkvæði en menn kannske í fljótu bragði virðast álíta. Ég þekki dæmi um einn togara, sem gerður er út af fleiri stöðum. Það eru að vísu fleiri dæmi til hérlendis um það, en ég á hér við togara, sem gerður er út af þremur kaupstöðum norðanlands, og ég held, að það fyrirkomulag sé mjög hæpið, vægast sagt, og það gefi ekki sértaklega góðar vonir um, að sú skipan mála væri heppileg. Að öðru leyti skal ég ekkert vera að fordæma þessa hugmynd á þessu stigi. Það er sjálfsagt að taka hana til íhugunar, eins og hvað annað, sem gæti orðið til þess að greiða fyrir afkomu og hag þeirra sjávarplássa, sem ekki hafa aðstöðu til að eiga svo stórvirk tæki, en ég teldi þó mjög nauðsynlegt, að n., sem fær þetta til athugunar, íhugaði mjög vel þessa hlið málsins. Það er ef til vill ekki sanngjarnt að krefjast þess af hæstv. ríkisstj., að hún hafi nú á þessu stigi fullnaðarupplýsingar um það, hvort hún yfirleitt getur komið þessu í framkvæmd. En óneitanlega er það þó það atriði málsins, sem er þýðingarmest fyrir þjóðina og fyrir þá, sem munu gera sér vonir um að njóta hlunninda af þessum væntanlegu skipakaupum. Í báðum þeim tilfellum, sem ég minntist á áðan, þegar togarakaupin þá fóru fram, mun nokkurn veginn hafa verið öruggt um, að hægt væri að framkvæma þau kaup, sem þá var um að ræða. Það er vissulega vonandi, að það verði einnig í þetta sinn, en ég er þó í nokkrum vafa um, hversu heppilegt það er að leggja fram frv. um tilteknar framkvæmdir, án þess að einhverjar sennilegar horfur séu a. m. k. fyrir því, að hægt sé að framkvæma það, sem þar um ræðir. Það hefur komið fram í upplýsingum þeirra hæstv. ráðh., sem hér hafa talað, að hvorki hafa að sjálfsögðu verið gerðar neinar ráðstafanir til að semja um smíði þessara skipa, sem ekki er að vænta, né heldur hefur ríkisstj. nokkra vissu fyrir því, eða ég hygg ekki einu sinni nokkra sérstaka von um það, að hún geti leyst það mikla fjárhagslega vandamál, sem er í sambandi við þessi kaup, þar sem um er að ræða nauðsyn þess að fá hátt á annað hundrað millj. kr. að láni. Og ég verð nú sannast sagt að segja það, með hliðsjón af þeirri ræðu, sem hæstv. fjmrh. (EystJ) flutti hér við 1. umr. fjárlaga, að þá var nú ekki tónninn í ræðu hans þannig, að það gæfi hlustendum neinar sérstaklega bjartar vonir um, að hægt yrði að leysa öll þau stórkostlegu fjárhagsvandamál, sem þar var um að ræða, og þær miklu fjárútveganir, sem hann taldi nauðsynlegar á öðrum sviðum en í sambandi við þessi togarakaup. Og þegar hér bætist nú við þessi geysiháa upphæð, sem um er að ræða í þessu frv., held ég, að manni leyfist nú að hafa nokkrar grunsemdir um það, að hæstv, ríkisstj. kannske sigli djarfar en sem svarar þeirri undirstöðu, sem hún hefur undir fótum. Þess er vissulega að vænta, að úr þessu leysist, því að eins og ég áðan sagði, verður það að teljast vægast sagt hæpið og raunar fráleitt að vera að leggja fram frv. um stórfelldar framkvæmdir af hálfu hæstv. ríkisstj., nema því aðeins að a. m. k. sterkar líkur séu til, að þetta komist í framkvæmd, því að þegar ríkisstj. á hverjum tíma leggur fram slíkt mál, er yfirleitt gert ráð fyrir því af almenningi, að þarna sé um framkvæmdir að ræða, sem muni verða að raunveruleika, fyrr sé ekki málið lagt fram en einhverjar horfur séu á lausn þess. Ég vil þó vona, að úr þessu rætist og að þetta geti komið til framkvæmda hið skjótasta, þannig að fáist nauðsynleg aukning og efling togaraflota landsmanna. Ég get fullyrt það, að Sjálfstfl. hefur fullan skilning á því mikilvæga máli, sem hér er um að ræða, og vill ljá sitt lið til þess, að skynsamleg lausn geti á því fengizt, en endurtek, eins og ég áðan sagði, aðvörun um það, varðandi þetta og aðrar framkvæmdir, sem hæstv. ríkisstj. kann að hafa í huga, að fólki verði ekki gefnar meiri vonir en efni standa til um framkvæmdirnar, því að þá er betur heima setið en af stað farið.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 14, er flutt til staðfestingar á brbl., sem út voru gefin af fyrrverandi ríkisstj. Það er ekki þörf á því að fara mörgum orðum um efni frv., það er öllum hv. alþm. kunnugt, en það miðaði fyrst og fremst að því að ákveða að greiða úr framleiðslusjóði nokkurn styrk í sambandi við síldveiðarnar fyrir Norðurlandi s.l. sumar; gerði ráð fyrir því, að greitt yrði kr. 57.50 í útflutningsstyrk á hverja útflutta saltsíldartunnu og 10 kr. uppbætur á hvert mál síldar, sem unnið er í síldarverksmiðjum. Fyrir Alþ. munu koma fleiri breytingar að þessu sinni, sem gerðar hafa verið með brbl. á lögunum um framleiðslusjóð, og sé ég því ekki ástæðu til þess nú við umr. um þetta frv. að ræða það neitt frekar. Ég legg svo til, að þessu frv. verði vísað að lokinni þessari umr. til sjútvn., þar sem ég tel, að hér sé eingöngu um sjávarútvegsmál að ræða.