Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti upplýsa hvernig ætlað er að haga fundahaldi í dag. Þar sem fundur hófst klukkustund eftir venjulegan fundartíma verður ekki gert matarhlé heldur haldið áfram til kl. 6, í lengsta lagi til 6.30. Að loknum atkvæðagreiðslum verður 5. mál, Einkaleyfi, tekið fyrir í von um að þar verði ekki langar umræður en aðalefni fundarins í dag er framhaldsskólafrv., 2. umr. Síðar í dag verður kannað hvort hægt verður að taka fyrir 7. dagskrármálið, Mannanöfn, og ljúka því og síðan eru fjögur þingmannamál sem ætlunin er að taka einnig fyrir í dag. En við sjáum hverju fram vindur. Forseti vill geta þess líka varðandi 3. dagskrármálið, Tæknifrjóvgun, að atkvæðagreiðsluskjal á að liggja á borðum þingmanna.

Herra forseti. Þar sem samkomulag hefur orðið um það að taka frv. til laga um tæknifrjóvgun aftur til nefndar til skoðunar nú að lokinni 2. umr. þá kalla ég brtt. á þskj. 842 frá 2. minni hluta allshn. aftur til 3. umr. Ég óska því eftir að hún komi ekki til atkvæða núna og kann hv. formanni allshn., Sólveigu Pétursdóttur, þakkir fyrir að bregðast við því.

Virðulegur forseti. Á þskj. 884 liggja fyrir breytingartillögur sem ég flyt við þetta mál. Þetta er fyrsta atkvæðagreiðslan um tölulið 1 á því þskj. þess efnis að greinin falli brott. Meginefni breytingartillagna minna varða það atriði að gert er ráð fyrir að tæknifrjóvgun sé miðuð við að kynfrumur væntanlegra foreldra eða parsins séu notaðar við tæknifrjóvgun en ekki séu notaðar gjafakynfrumur. Af því leiðir að spurningin um nafnleynd er óþörf, hún kemur ekki upp í því tilviki og því er eðlilegt að fella niður grein sem kveður á um það efni. Það hef ég lagt til og ég segi því já við þessa atkvæðagreiðslu. En meginefni tillögunnar koma fram í næsta tölulið á umræddu þingskjali.

Virðulegur forseti. Ég vek athygli á því að með þeirri tillögu sem ég flutti um þetta efni er tekið undir eindregin tilmæli í umsögnum frá Siðfræðistofnun Háskóla Íslands, frá Barnaverndarráði Íslands og í raun þeirri stefnu sem Félag ísl. hjúkrunarfræðinga hefur lýst til þessa máls. Ég tel hörmulegt að það skuli af hálfu meiri hluta allshn. ekki hafa verið tekið tillit til eindreginna krafna um það að siðferðileg sjónarmið og og hagsmunir barnsins skuli hafðir að leiðarljósi í sambandi við meðferð tæknifrjóvgunar. Það er niðurstaða úr þessari atkvæðagreiðslu að þau sjónarmið eru fyrir borð borin og ég lýsi hryggð minni yfir því að svo skuli fara. Ég segi já, virðulegur forseti.

Virðulegi forseti. Eins og ég hef lýst áður vilja auðvitað öll pör, sem eiga við ófrjósemi að stríða, helst af öllu að kynfrumur þeirra séu notaðar við meðferðina enda er það gert í öllum tilvikum sem hægt er þannig að hér er um alger undantekningartilvik að ræða. Þar að auki er rétt að segja að tæknifrjóvgunarmeðferð hefur stuðlað að aukinni vitneskju um ófrjósemi og meðferð við henni og m.a. þróað aðferðir sem auka líkur á að hægt sé að nota kynfrumur parsins. Ef sú leið verður farin að banna notkun gjafakynfrumna munu þau pör, sem þurfa á þeirri meðferð að halda, þurfa að leita til útlanda vegna ófrjósemi sinnar þannig að þróun í þessum málum mun því verða hægari sem þessu nemur. Þó að bann við kynfrumugjöf mundi leysa vanda, sem sú framkvæmd veldur vegna nafnleyndar, yrði slíkt bann engu að síður verulegt spor aftur á bak fyrir þau pör sem þurfa á gjafakynfrumum að halda. Ég vek athygli á því að tæknisæðing hefur verið framkvæmd hér á landi allt frá árinu 1980 þannig að ef þessi tillaga yrði samþykkt yrði um að ræða stórt skref aftur á bak. Ég segi því nei.

Virðulegur forseti. Ég styð þá tillögu sem hér er borin undir atkvæði og ákvæði 11. og 12. gr. í sambandi við rannsóknir á fósturvísum. Ég tel hins vegar að það þyrfti að setja í lög mun ítarlegri ákvæði um rannsóknir á þessu sviði og gat þess í umræðu um málið að ég mundi beita mér fyrir því að þingið tæki á því máli. Hér er verið að fara inn á afar vandasamt svið að því er rannsóknir snertir og það sem við erum að heimila samkvæmt þessum greinum er álitaefni eitt út af fyrir sig svo ekki sé talað um þær rannsóknir sem tengjast erfðaefni mannsins og erfðavísum og hugsanlegum breytingum á þeim og geta komið í vaxandi mæli til álita. Ég taldi rétt að skýra þessa afstöðu mína til þessarar brtt. og ég hvet til varfærni í þessum málum að því er rannsóknir snertir.

Herra forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um það að heimila Landsbanka Íslands að endurfjármagna víkjandi lán sín. Það hefur komið í ljós að þetta mál hefur verið samfellt klúður af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er ekki þörf á þessari heimild. Eiginfjárstaða bankans er í lagi en bankinn hefur möguleika á að styrkja efnahag sinn með öðrum aðgerðum og brýnt er að rekstur hans verði hagkvæmari. Þetta ákvæði stuðlar á engan hátt að því og engin sannfærandi rök hafa komið fram fyrir því að veita þessa heimild. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti og breytingartillögum frá meiri hluta menntmn. við frv. til laga um framhaldsskóla. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á fund sinn fjölmarga aðila til viðræðna um þetta mikilvæga mál sem hér er til umfjöllunar. Einnig bárust nefndinni mjög margar umsagnir sem komu að góðu gagni í vinnu hv. menntmn. við frv. Frumvarp til laga um framhaldsskóla felur í sér ýmsar breytingar frá núgildandi lögum. Helstu breytingarnar snúa að skýrari námsuppbyggingu í framhaldsskólum og breyttum áherslum í námsframboði. Þannig er lögð megináhersla á starfsnám í frumvarpinu og stefnt að því að efla og fjölga starfsnámsbrautum og opna leiðir til stúdentsprófs fyrir nemendur sem ljúka starfsnámi og námi frá sérskólum. Þá eru í frumvarpinu ákvæði sem miða að því að auka frumkvæði og ábyrgð skóla á mótun innra starfs. Felast nýmæli þessi í ákvæðum um skólanámskrá sem unnin skal af starfsfólki skóla og ákvæðum um reglulegt sjálfsmat starfsfólks skóla á starfsháttum skóla sem stuðla á að stöðugri endurskoðun á innra starfi skóla. Einnig felur frumvarpið í sér hvata til nýbreytnistarfa í skólum því að gert er ráð fyrir að stofnaður verði sérstakur þróunarsjóður fyrir framhaldsskóla þar sem skólar geti sótt um styrki og loks er í frumvarpinu að finna heimild til að gera tilraunir með ákveðna þætti skólastarfs. Einnig er í frumvarpinu gert ráð fyrir að allar námsbrautir framhaldsskóla verði skipulagðar í samræmi við lokamarkmið náms og lögð er aukin áhersla á tengsl framhaldsskóla og atvinnulífs, en mjög mikilvægt er að treysta þau tengsl. Þá er einnig lögð áhersla á mikilvægi þess að starfsnám verði eftirsótt, ekki síst af góðu námsfólki. Í flestum nágrannalöndum okkar ljúka nemendur stúdentsprófi fyrr en hér. Byggist það m.a. á betri nýtingu tíma nemenda og því að lengri tíma er varið til skólahalds hvert ár. Mjög mikilvægt er að íslenskt menntakerfi sé í takt við menntakerfi annarra vestrænna landa og að ungt fólk hérlendis hefji ekki sérhæft nám seinna en jafnaldrar þess í nágrannalöndunum. Meiri hluti menntamálanefndar leggur áherslu á að unnið verði markvisst að því að nemendur eigi kost á að ljúka framhaldsskólanámi fyrr en nú er og hafin verði skipulagning á þriggja ára bóknámsbrautum til stúdentsprófs en í frumvarpinu er sá möguleiki fyrir hendi að ráðherra geti heimilað einstökum skólum að skipuleggja bóknámsbrautir til stúdentsprófs sem þriggja ára nám. Vert er að rifja það upp við 2. umr. um málið að þegar nefndin sem samdi frv. skilaði málinu frá sér í ársbyrjun 1994 var gert ráð fyrir því að þetta skref yrði stigið. Sú tillaga hlaut þó nokkra mótstöðu og bæði kennarasamtök og jafnvel nemendur sjálfir og foreldrar höfðu af því nokkrar áhyggjur að nemendur hefðu ekki eins ríkuleg tækifæri til þess að vinna á sumrin og tíðkast hefur fram til þessa. Það varð síðan að ráði við skoðun málsins að þessu ákvæði frv. var breytt. Umræðan um þessi mál hefur hins vegar breyst töluvert mikið á þessum tveimur árum og ég tel að það sé alveg ljóst af umræðunum sem urðu um þetta mál í menntmn. að þar er í raun og veru enginn ágreiningur um að það beri að stíga þetta skref. Vegna athugasemda sem komu fram í umsögnum um 13. gr. frumvarpsins, sem fjallar um heilsuvernd í framhaldsskólum, er rétt að árétta að samkvæmt frumvarpinu skulu heilsugæslustöðvar sinna heilsuvernd í skólum. Enn fremur má benda á að samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 97/1990, er ljóst að það er þeirra verkefni. Meiri hluti menntamálanefndar telur ljóst að heilsugæslustöðvum beri ekki að krefja framhaldsskóla um sérstakar greiðslur fyrir heilsuverndarþjónustu þeirra við skóla. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Þær eru eftirfarandi: Lagt er til að lágmarksfjöldi kennsludaga verði 145 í stað 150 daga eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Breyting þessi er gerð vegna ábendinga frá ýmsum skólum um að lögfesting á að kennsludagar skuli að lágmarki vera 150 geti þrengt mjög að skipulagi skólastarfsins og veiti of lítið svigrúm til prófahalds, úrvinnslu prófa og brautskráningar. Lagt er til að reglugerðarheimild í 6. gr. vegna skipunar skólanefnda sérskóla verði gerð skýrari þannig að ljóst sé að gert er ráð fyrir þeim möguleika að settar verði sérreglur um skipan skólanefnda sérskóla. Reglugerðarheimild 6. gr. er þó einungis ætlað að ná til skipunar skólanefnda. Í 7. gr. er aftur á móti fjallað um hlutverk skólanefnda og í 4. mgr. er mælt fyrir um að ráðherra skuli setja nánari reglur um störf skólanefnda, en það á við bæði í sérskólum og framhaldsskólum. Lagt er til að nokkur breyting verði gerð á ákvæði 2. mgr. 7. gr. sem fjallar um innritunar- og efnisgjöld. Nauðsynlegt þykir að reglur um innheimtu gjaldanna séu skýrar og byggist tillagan á svipuðum viðmiðunum og kveðið er á um í viðmiðunarreglum menntamálaráðuneytisins settum á grundvelli 33. gr. núgildandi laga um framhaldsskóla. Lagt er til að lögfestar verði viðmiðanir við útreikning upphæðar gjaldanna og ítrekað mikilvægi þess að við endanlega ákvörðun upphæðar framangreindra gjalda beri að hafa hliðsjón af því meginsjónarmiði að þau séu ekki hærri en sá kostnaður sem almennt hlýst af því að veita umrædda þjónustu. Gerir tillagan ráð fyrir því að heitið innritunargjald nái til þeirra gjalda sem hingað til hafa verið nefnd pappírsgjöld, efnisgjöld eða staðfestingargjöld. Af innheimtum innritunargjöldum er gert ráð fyrir að skóli greiði kostnað af ýmiss konar þjónustu við nemendur, svo sem útgáfu námsvísis, gerð stundaskráa, tilkynninga, dreifibréfa og annarra pappírsgagna sem dreift er innan skólans. Heppilegt þykir að lögfesta hámarksgjald. Lagt er til að heimild til hækkunar gjalds fyrir innritun utan auglýstra skrásetningartíma verði lögfest. Efnisgjöld eru nú innheimt í skólum sem annast iðnfræðslu og aðra kennslu sem krefst verulegrar efnisnotkunar umfram það sem gerist og gengur í hefðbundnu bóklegu námi. Efniskostnaður er mjög mismunandi, ekki einvörðungu milli námsbrauta heldur einnig milli námsára. Gerð er tillaga líkt og um innritunargjöld að lögfest verði hámarksgjald. Á grundvelli tillögunnar verður að halda sérgreindum í bókhaldi skóla þeim kostnaðarþáttum sem innritunargjöldum, ásamt efnisgjöldum, er ætlað að mæta. Loks er gerð tillaga um breytingu á orðalagi í frumvarpinu þannig að í stað orðanna ,,við innritun í framhaldsskóla`` komi: við upphaf námsannar eða skólaárs, en ekki mun hafa verið ætlunin með frumvarpinu að hverfa frá þeirri tilhögun sem nú er að gjöld nemenda séu innheimt í upphafi námsannar eða skólaárs. Í þessu sambandi er vert að taka skýrt fram að ætlunin er að gjöld til nemendasjóða séu umfram það 6.000 kr. hámark innritunargjalda sem lagt er til að lögbundið verði, enda er fjallað sérstaklega um gjöld til nemendasjóða í 2. mgr. 10. gr. Loks er rétt að árétta þann skilning meiri hluta nefndarinnar að þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 10. gr. geti nemendafélög falið skóla að sjá um innheimtu gjalda til nemendasjóða, samhliða innheimtu skóla á innritunargjöldum ef samkomulag er um það milli þessara aðila. Lagt er til að reglugerðarheimild verði bætt við 9. gr. Er þetta lagt til í ljósi þess að nauðsynlegt þykir að starfssvið kennarafunda sé skýrt og afdráttarlaust. Þykir fara best á því að útfæra starfssvið fundanna nánar í reglugerð, líkt og gert er á grundvelli gildandi laga. Breytingum þeim, sem lagðar eru til á 11. gr., má skipta í þrennt. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar til samræmis við frumvarp til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem nú er til meðferðar á Alþingi. Felast breytingartillögurnar í því að skólameistari verði skipaður í embætti en ekki ráðinn eins og gert var ráð fyrir í frumvarpinu. Þar sem skólameistarar teljast til forstöðumanna ríkisstofnana þykir rétt að leggja til að þeir komi að stöðu sinni með tímabundinni skipun eins og aðrir forstöðumenn ríkisstofnana. Þá er lagt til að felld verði brott ákvæði um tímabundna ráðningu aðstoðarskólameistara, deildarstjóra, og áfangastjóra í samræmi við þá meginreglu sem kemur fram í frumvarpi til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins að ráðning starfsmanna skuli almennt vera ótímabundin. Þá er lagt til að bætt verði við 11. gr. ákvæði um hvernig fara skuli með ráðningu kennara sem ekki hafa réttindi til kennslu við framhaldsskóla. Er tillagan í samræmi við ákvæði núgildandi laga um framhaldsskóla og ljóst að um slík tilvik gilda ákvæði laga nr. 48/1986, um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra. Einnig er lögð til breyting á 5. mgr. 11. gr. þar sem í frumvarpinu er kveðið á um að menntamálaráðherra setji skólameisturum, kennurum og öðrum starfsmönnum skóla erindisbréf. Í frumvarpi því sem nú liggur fyrir Alþingi, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, er að finna almennar reglur um heimild veitingarvaldshafa til að setja starfsmanni erindisbréf. Einnig er samkvæmt frumvarpinu lögð sú skylda á ráðherra að setja forstöðumönnum stofnana erindisbréf um markmið og áhersluatriði í rekstri stofnunar og verkefni sem ætlast er til að stofnunin sinni. Því þykir eðlilegra að fela ráðherra að setja í reglugerð ákvæði um starfssvið skólameistara, kennara og annarra starfsmanna þar sem fram koma helstu atriði í starfslýsingu starfsfólks skóla. Vert er þó að taka fram að þarna yrði ekki um tæmandi talningu á verkefnum að ræða heldur eins konar ramma að starfslýsingu. Loks er rétt að benda í þessu sambandi á þær breytingar sem lagðar eru til á 47. og 48. gr. frumvarpsins, en þar er kveðið á um að gildistöku 11. gr. skuli frestað þar til réttindi ríkisstarfsmanna til æviráðningar hafa verið afnumin. Ég vil einnig benda á að alltaf var gert ráð fyrir því í frv. sem hér er til umfjöllunar og þrátt fyrir að það hafi verið gerðar þessar breytingar á 11. gr. að æviráðningin yrði afnumin og skólameistarar yrðu ráðnir tímabundinni ráðningu þannig að þær áherslur, sem voru lagðar í upphafi þegar frv. kom fyrst fram, hafa ekki breyst og ættu ekki að koma neinum á óvart. Lögð er til breyting á 16. gr. þar sem meiri hluti menntamálanefndar telur nauðsynlegt að skýrt sé kveðið á um að þeir sem lokið hafa prófi frá starfsnámsbrautum eigi kost á viðbótarnámi til undirbúnings náms á háskólastigi. Lagt er til að bætt verði við 21. gr. ákvæði um að í aðalnámskrá skuli vera almennar reglur um meðferð ágreiningsmála sem kunna að rísa í skólum. Gert er ráð fyrir að slíkar reglur næðu til þess hvernig taka skuli á agabrotum, hver eigi úrskurðarvald í deilumálum og hvert skjóta megi úrskurðum skólameistara. Lögð er til sú breyting á 22. gr. að skólanefnd skuli afla umsagnar almenns kennarafundar áður en nefndin samþykkir skólanámskrá, en frumvarpið gerir ráð fyrir að skólanefnd þurfi að samþykkja skólanámskrá áður en skólar geta hafið störf á grundvelli hennar. Þá er rétt að ítreka að þrátt fyrir ákvæði greinarinnar um að skólanefnd skuli fylgjast með framkvæmd skólanámskrár er ekki gert ráð fyrir að skólanefndarmenn fari sjálfir með framkvæmd eftirlitsins þannig að þeir fylgist með kennslu, heldur leiti þeir upplýsinga um starf skóla hjá skólameistara og starfsfólki skóla. Lögð er til breyting á 30. gr. er miðar að því að tryggt verði að ráðgjafarnefndir við skóla geti átt frumkvæði hvað varðar þróun starfsnáms. Lögð er til breyting á ákvæðum 37. gr. um notkun heimavistarhúsnæðis utan skólatíma þar sem eðlilegt þykir að skólanefnd staðfesti samning um slíka notkun og beri lokaábyrgð á samningsgerðinni. Má í þessu sambandi vísa til 43. gr. þar sem segir að skólanefnd setji almennar reglur um ráðstöfun skólahúsnæðis utan reglulegs skólatíma. Lagðar eru til breytingar á 47. og 48. gr. með hliðsjón af meðferð Alþingis á frumvarpi til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem miða að því að fyllsta samræmis sé gætt og það tryggt að sömu grundvallarreglur gildi um alla starfsmenn ríkisins. Þá er lagt til að lög um Stýrimannaskólann í Reykjavík og lög um vélstjórnarnám verði felld úr gildi þar sem gert er ráð fyrir að um slíkt nám fari eftir lögum um framhaldsskóla. Loks er lögð til breyting á ákvæði til bráðabirgða III sem miðar að því að stytta gildistíma undanþágu til að undirgangast sveinspróf í löggiltri iðngrein án undangengins skólanáms úr fjórum árum í tvö. Virðulegi forseti. Framhaldsskólafrumvarpið hefur fengið mjög ítarlega og vandlega umfjöllun í þingnefnd bæði á sl. vetri þegar grunnskólafrumvarpið og framhaldsskólafrumvarpið voru til meðferðar á Alþingi og svo aftur á þessu þingi. Í fyrra vannst ekki tími til að afgreiða framhaldsskólafrumvarpið úr nefnd þar eð þinghaldið var í styttra lagi vegna alþingiskosninga eins og allir vita. Með framhaldsskólafrumvarpinu eru stigin stór framfaraskref í skólamálum, bæði hvað varðar skipulag og uppbyggingu náms í framhaldsskólum. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka nefndarmönnum í menntmn. fyrir mjög gott samstarf við umfjöllun málsins, þrátt fyrir að okkur auðnaðist ekki að ná saman um sameiginlegt nál. eins og formaður hafði gert sér vonir um að mætti takast. En það er auðvitað svo að ýmislegt hafði áhrif á að það tókst ekki. Það kom ekki fram stór efnislegur ágreiningur um málið í þingnefnd og stjórnarandstaðan hefur haft áhrif á brtt. meiri hlutans í málinu og lagt sitt af mörkum til að það væri unnið á eins vandlegan hátt og raun ber vitni. Ég vænti þess að við eigum málefnalegar og fjörugar umræður um þetta mál sem skiptir svo miklu fyrir hverja einustu fjölskyldu og þjóðfélagið í heild. Það má segja að í þessum umræðum reyni á þau loforð sem allir stjórnmálaflokkar á þingi gáfu fyrir kosningar sl. vor um að menntamál skyldu vera í fyrirrúmi og sérstaka áherslu bæri að veita þeim málaflokki.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 889 frá 1. minni hluta menntmn. Ég get ekki látið hjá líða þegar ég lít hér yfir salinn að reyna að rifja upp þau loforð sem menn gáfu fyrir kosningar um að menntun væri fjárfesting til frambúðar og ef þetta er sá áhugi sem þingmenn hafa á menntun þá finnst mér það ekki vera til fyrirmyndar. Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hefur gagnrýni manna á íslenska framhaldsskólakerfið einna helst beinst að því hve illa hefur gengið að byggja upp starfsnám. Frumvarpið felur í sér ýmsar breytingar sem gætu leitt til framfara á því sviði en stefnt er að því að fjölga starfsnámsbrautum og byggja upp í nánu samstarfi við fulltrúa atvinnulífsins og auka þannig tengsl framhaldsskóla og atvinnulífsins. Ákvæði frumvarpsins skýra námsuppbyggingu framhaldsskólanna með einföldun á sviði bóknáms en um leið ætti framboð á námsbrautum að aukast með fjölgun ýmiss konar starfsnámsbrauta. Hætt er þó við að sá áhugi sem fulltrúar atvinnulífsins hafa sýnt þeim ákvæðum frumvarpsins sem snúa að starfsnámi minnki ef ríkið sker á sama tíma niður fjármagn til framhaldsskólanna. Í frumvarpinu eru einnig ákvæði sem gera tilraunir með þriggja ára framhaldsskóla mögulegar en að mati undirritaðs er afar æskilegt að sá kostur að útskrifa nemendur úr framhaldsskólum eftir þriggja ára nám verði kannaður rækilega á næstu árum og þannig undirbúnar þær almennu breytingar sem hljóta að verða á framhaldsskólanum til samræmis við það sem gerist í löndunum í kringum okkur og þar sem íslenskir stúdentar leita helst eftir háskólamenntun. Lögfesting frumvarps um framhaldsskóla felur í sér að til verður rammalöggjöf fyrir allt nám á milli grunnskóla og háskóla, þar með talda fullorðinsfræðslu og endurmenntun. Í ýmsum efnum er fyrirmynda leitað hjá öðrum þjóðum og í frumvarpinu er ýmislegt sem til framfara getur horft ef vel tekst til. Í frumvarpinu eru ýmis gagnrýnisverð ákvæði, sem ég mun gera grein fyrir síðar í dag, svo sem að ekki er gengið tryggilega frá rétti nemenda til að sækja þann skóla sem heimasveitarfélag þeirra tekur þátt í kostnaði við vegna ákvæða um að nemendur skuli eiga rétt á að hefja nám án tillits til búsetu, kjarnaskólahugmyndin andspænis kostnaðarþátttöku sveitarfélaga og ákvæði 15. gr. um inntöku nemenda á einstakar námsbrautir. Einnig má gagnrýna að sveitarfélagi þar sem framhaldsskóli er byggður skuli gert skylt að leggja til lóð undir bygginguna án kvaða og gjalda. Þá er ekkert tillit tekið til gagnrýni á skipan skólanefnda eða faglegra áhrifa kennara varðandi samþykkt skólanámskrár o.fl. Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í þessu nál. tekur 1. minni hluti að meginstefnu undir þá hugmyndafræði sem framhaldsskólafrumvarpið byggir á en getur ekki staðið að áliti meiri hlutans fyrst og fremst vegna þeirra brtt. sem tengjast frumvarpi til laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og meðferð þess máls, en undirritaður er algerlega andsnúinn því, sem gera það að verkum að undirritaður treystir sér ekki til að standa að sameiginlegu nefndaráliti og þar með styðja frumvarpið en mun greiða þeim breytingartillögum atkvæði sem hann telur að horfi til bóta. Svanfríður Jónasdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu.

Virðulegi forseti. Ég mun gera grein fyrir nál. 2. minni hluta hæstv. menntmn. en þar er um að ræða fulltrúa Kvennalistans og Alþb. í menntmn. Það frv. sem nú er til meðferðar er þriðja afbrigðið af frumvarpi til framhaldsskólalaga sem var upphaflega samið af nefnd um mótun menntastefnu. Nefndin var skipuð í mars 1992 af þáverandi menntamálaráðherra Ólafi G. Einarssyni. Hún hafði það hlutverk að endurskoða lög um grunn- og framhaldsskóla og móta menntastefnu. Samtök kennara áttu ekki fulltrúa í nefndinni sem samdi frumvarpið. Það hefur vafalítið haft afgerandi áhrif á stefnu og innihald þess og skýrir að hluta til viðbrögð kennarasamtakanna. Frumvarpið var fyrst lagt fram til kynningar á 117. löggjafarþingi, 1993--1994, og því næst á 118. löggjafarþingi, án þess að hljóta afgreiðslu. Eftir stjórnarskiptin 1995 var frumvarpið lagt fram í núverandi búningi með nokkrum breytingum sem greint er frá í athugasemdum við frumvarpið. Mannauður og menntakerfi eru undirstöðuþættir sem framtíðarheill einstaklinga og þjóðfélags byggjast á. Það skiptir því afar miklu máli að vel takist til þegar ráðist er í lagabreytingar, í þessu tilfelli á framhaldsskólastiginu eða þriðja skólastiginu af fjórum. Skömmu fyrir 1970 jókst aðsókn að framhaldsskólum hér á landi sem annars staðar. Þá tók að þróast sú skólagerð sem nú er ríkjandi á framhaldsskólastiginu án heildarlöggjafar og ég ítreka að þetta skólastig hefur verið mjög stjórnlaust í langan tíma. Aðsókn að framhaldsskólum er enn vaxandi. Í greinargerð frumvarpsins er í kafla um stöðu framhaldsskólans bent á að þrátt fyrir stofnun fjölbrautaskóla hafi ekki tekist að auka vægi starfsnáms en vægi bóknáms hafi í reynd stóraukist. Þó að um 85% nemenda hefji nú nám í framhaldsskóla er brottfall mjög mikið. Rannsókn á árgangi nemenda sem fæddir eru árið 1969 sýnir að 58% pilta og 50% stúlkna hafði ýmist ekki farið í framhaldsskóla, hætt námi eða ekki tekist að ljúka því 22 ára eða sex árum eftir lok grunnskóla. Í skýrslu OECD frá árinu 1987, um menntastefnu á Íslandi, er bent á að á framhaldskólastiginu skorti mikið á stefnumörkun og að aðstandendur framhaldsskólanna ,,greini enn á um í hverju framhaldsmenntun skuli vera fólgin og hver skuli vera markmið hennar og skipulag``. Þá segir í greinargerðinni að gildandi framhaldsskólalögum frá árinu 1988 hafi fyrst og fremst verið ætlað að setja ramma utan um það skólastarf sem þegar fór fram í skólunum og þau hafi því lítil áhrif haft á innihald þess og skipan. Sama má segja um gildandi námskrá framhaldsskólanna sem í raun er aðeins lýsing á þeim námsáföngum sem kenndir eru. Annar minni hluti menntmn. getur tekið undir framannefnda greiningu þó að ljóst sé að ástæður þessarar þróunar, t.d. ofuráhersla á bóknám í stað verknáms, eru flóknari en svo að skorti á lagafyrirmælum verði um kennt. Ekki hefur tekist að útfæra fjölbrautaskólahugmyndina þannig að starfsmenntun njóti sömu virðingar og vinsælda og bóknám. Þótt lagaramminn og innra skipulag skólanna og starfsnámsins hafi skipt nokkru í því sambandi er nærtækasta skýringin sú að alls ekki hefur verið veitt nægjanlegt fé í starfsnámið, sem er mun dýrara en bóknám, auk þess sem bóknámshefðin á sér djúpar menningarlegar rætur. Brottfall nema úr framhaldsskólum er staðreynd og því er mjög brýnt að koma upp fjölbreyttara námi þannig að allir ljúki skilgreindum prófum eða starfsáföngum. Smám saman hefur starfsnám í umönnunar- og uppeldisgreinum verið flutt af framhaldsskólastigi á háskólastig, t.d. nám kennara og hjúkrunarfræðinga. Nú er til umræðu að Fósturskólinn og Þroskaþjálfaskólinn flytjist á háskólastig, samanber nýstofnaða leikskólakennaradeild við Háskólann á Akureyri og hugmyndir um uppeldisháskóla. Þær iðngreinar sem boðið hefur verið upp á höfða fæstar til stúlkna ef marka má hlutföll kynjanna í iðnnámi. Mjög mikilvægt er því að við uppbyggingu starfsnáms á framhaldsskólastigi verði hugað að námi sem höfðar til stúlkna jafnt sem pilta þar sem þeir sérskólar sem stúlkur hafa sótt mest í eru nú á háskólastigi eða verða fluttir þangað. Að öðrum kosti verða stúlkur að taka stúdentspróf áður en þær komast í starfsnám. Í vaxandi mæli gætir og þeirrar þróunar að þeir sem sækja í sterkar iðngreinar fara fyrst í nám til stúdentsprófs og ljúka því ekki iðnnámi fyrr en við 24 ára aldur. Er e.t.v. kominn tími til að hafa hluta iðnnáms á háskóla- eða tækniskólastigi? Fræðimenn hafa spáð því út frá þessari þróun að mestur vöxtur verði á háskólastiginu í framtíðinni, ekki síst verði þar eftirspurn eftir stuttu starfsnámi að loknu stúdentsprófi. Því er mjög mikilvægt að fram komi skýr stefnumörkun frá Alþingi um hvaða starfsnám er fyrirhugað á framhaldsskólastigi annars vegar og á háskólastigi hins vegar. En er raunhæft að fá helming þeirra nema sem nú fara í bóknám til að snúa við blaðinu og fara í starfsnám eins og að virðist stefnt? Er e.t.v. tímabært að viðurkenna að góð almenn menntun sé nauðsynlegur undirbúningur undir þátttöku í síflóknara samfélagi og því sé eðlilegt að ljúka stúdentsprófi áður en farið er í starfsnám? Ef framhaldsskólinn öðlast svipaðan sess og gagnfræðaskólinn hafði áður er þá rétt að hann verði áfram fjögur ár? Ein sérstaða íslenska skólakerfisins í samanburði við nágrannalöndin er sú að námi úr framhaldsskóla lýkur ekki fyrr en við 20 ára aldur að meðaltali hér á landi en lýkur við 19 ára aldur annars staðar á Norðurlöndum og við 18 ára aldur í Englandi og Bandaríkjunum. Lengi vel var ekki atvinnuleysi meðal ungs fólks þannig að skólanemar stunduðu vinnu á sumrin. Nú hafa atvinnuhorfur þeirra stórversnað. Því eru enn frekari rök fyrir því að breyta íslenska skólakerfinu til samræmis við það sem tíðkast í nágrannalöndunum þannig að íslenskt námsfólk geti hafið störf að loknum framhaldsskóla eða nám á háskólastigi á sama aldri og ungmenni erlendis. Tekur umrætt frumvarp á framannefndum veikleikum framhaldsskólans? Þrátt fyrir fögur markmið verður ekki séð að frumvarpið geri það. Þó að sumt í frumvarpinu sé vissulega til bóta, t.d. hugmyndir um skólanámskrá, þróunarsjóð, aukna námsráðgjöf, aukið starfsnám, listnámsbrautir og kjarnaskóla, þá er það gallað, ótímabært og boðar að mörgu leyti ómannúðlega menntastefnu. Sú menntastefna sem frumvarpið fylgir hentar þeim sterku í samkeppnisþjóðfélaginu, en horfið er frá stefnu þar sem meira er lagt upp úr jafngildi þegnanna og rétti allra til náms í eigin skólahverfi. Megingagnrýni 2. minni hluta beinist að eftirfarandi atriðum sem vega það þungt að ekki þykir rétt að lögfesta frumvarpið á þessu þingi: 1. Uppbygging starfsnáms er óviss og óljós. Löggjöfin er aðeins rammi um form starfsnáms en aðilar vinnumarkaðarins eiga að ákveða hvers konar starfsnám verður í boði og innihald námsins. Tilhögun starfsnáms á framhaldsskólastigi og á háskólastigi er ekki skoðuð í samhengi. Þrátt fyrir yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá því í haust um að leggja fram almenna rammalöggjöf um háskólastigið er hún ekki tilbúin og því er ómögulegt að skipuleggja í samhengi hvaða starfsnám ætti að vera á framhaldsskólastigi og hvað á háskólastigi. Að auki kemur hvorki fram í frumvarpinu hvers konar starfsnám á að ráðast í né hvernig á að fara að því að fá ,,gott námsfólk`` til að sækjast eftir starfsnámi, eins og stefnt er að samkvæmt nefndaráliti meiri hlutans. Ætlunin er að lögfesta nýja yfirbyggingu eða stjórnunarnefndir starfsnáms, þ.e. 18 manna samstarfsnefnd (26. gr.), starfsgreinaráð fyrir hvern starfsgreinaflokk eða starfsgrein (28. gr.) og ráðgjafarnefndir (30. gr.) sem alfarið eiga að ráða hvers konar starfsnám er byggt upp, þá væntanlega miðað við fjárhag hverju sinni. Æskilegra væri að löggjafinn gæfi a.m.k. til kynna hvers konar starfsnám er brýnast og hvernig eigi að ná því markmiði að ,,gott námsfólk`` sæki jafnt í starfsnám sem bóknám. Ein leið til þess væri t.d. að láta alla framhaldsskólanema stunda starfsnám, einnig þá sem stefna beint á stúdentspróf. Þó að vissulega sé æskilegt að starfsnám sé byggt upp í nánu samráði við fulltrúa atvinnulífsins eru völd þeirra svo mikil samkvæmt frumvarpinu að hætta er á að námsframboðið stjórnist meira af skammtímasjónarmiðum atvinnurekenda eða aðstæðum á vinnumarkaði hverju sinni fremur en af framtíðarmöguleikum. Hvaða trygging fæst t.d. fyrir því að atvinnurekendur hugi að því að starfsnámið sem komið verður á laggirnar henti jafnt stúlkum sem piltum? Hér er því eins og áður eingöngu um rammalöggjöf að ræða. Með samþykkt frumvarpsins fæst alls engin trygging fyrir markvissri uppbyggingu námsins eða að fé fáist til þess á fjárlögum. Í kostnaðaráætlun fjármálaráðuneytis er gert ráð fyrir að starfsnám sé 50% dýrara en bóknám og að fjölgun nema í starfsnámi muni auka kostnað en á móti komi að starfsnámsbrautir yrðu að jafnaði styttri en nú er. Útilokað sé að meta kostnað af auknu starfsnámi fyrr en drög að námskrá liggi fyrir og ljóst verði hvernig það muni breytast. 2. Þrátt fyrir viljayfirlýsingu um styttingu náms til stúdentsprófs í nefndaráliti sjást þess engin skýr merki í frumvarpinu. Áfram virðist því gert ráð fyrir þeirri meginreglu að íslenskir nemar útskrifist úr framhaldsskóla 1--2 árum síðar en jafnaldrar þeirra í nágrannalöndunum. Tímabært er orðið að samræma íslenskt skólakerfi hvað aldursmörk varðar skólakerfum annarra landa. Í því sambandi þarf bæði að skoða tengsl grunnskóla og framhaldsskóla og tengsl framhaldsskóla og háskóla. Horfið hefur verið frá öllum breytingum sem fyrirhugaðar voru við upphaflega gerð þessa frumvarps í þá átt að stytta framhaldsskólann í þrjú ár, þrátt fyrir viljayfirlýsingu um að stytta nám til stúdentsprófs í nefndaráliti. Sú stytting þyrfti að geta náð til fleiri skóla en áfangaskóla og til fleiri nemenda en þeirra sem þola óhóflegt námsálag. Markviss stefnumörkun þarf að koma til og í framhaldi af henni markvissar aðgerðir allt frá grunnskólastigi til háskólastigs. 3. Þrátt fyrir yfirlýst markmið um aukna sjálfsstjórn skóla og aukna valddreifingu stefnir í hið gagnstæða á of mörgum sviðum. Varla getur það talist valddreifing að fækka í skólanefndum úr sjö fulltrúum í fimm og enn síður að menntamálaráðherra skipi þrjá af fimm skólanefndarmönnum og skipi einn meiri hlutann í skólanefndum allra framhaldsskóla landsins. Það að taka fulltrúa kennara og nemenda úr skólanefndum mun draga úr sjálfsstjórn skóla, sömuleiðis samræmd aðalnámskrá og fækkun bóknámsbrauta. 4. Aukin áhersla á samkeppni, inntökupróf, samræmd próf og afnám svæðaskiptingar framhaldsskóla mun veikja stöðu þeirra hópa sem ekki ná góðum einkunnum á grunnskólaprófi og stuðla að einhæfari þekkingu en ella. Hætta verður á stöðlun og lagskiptingu viðurkenndrar þekkingar. Um leið og svæðisskipting framhaldsskólans er afnumin, sem vissulega er auðvelt að rökstyðja í ljósi lýðræðissjónarmiða, aukast líkur á því að þeir sem fá lágar einkunnir komist ekki að í heimaskóla sínum eða þeim skóla sem þeir helst óska sér. Ekki er fyrirséð hver þróunin verður en vafalítið þarf að grípa til markvissra aðgerða fljótlega til að koma í veg fyrir að jafnrétti þegnanna til náms verði fótum troðið. Þó að frá faglegu sjónarmiði sé eðlilegt að tryggja með inntökuprófum að nemar hafi viðeigandi undirbúning fyrir hverja námsbraut verður einnig að huga að félagslegum afleiðingum slíkrar stefnu. Hún getur ýtt undir aukin félagsleg skil milli starfsgreina og að sum þekking þyki æðri en önnur. Líklegt má telja að þessi stefna verði alls ekki til þess fallin að eyða þeim ,,virðingarmun`` á bóknámi og verknámi sem virðist til staðar í þjóðarsálinni. Samræmd próf eru líkleg til að leiða til stagls og þess að ákveðnir megintextar verði á færi allra á kostnað breytileika þekkingarforðans. Því fylgir mikið vald að velja þá samræmdu þekkingu sem viðurkennd er, hvað telst ,,mikilvægur`` sannleikur og hvað ekki að mati skólayfirvalda. Hverjum á að færa slíkt vald? 5. Andstaða kennarasamtaka. Farsælt skólastarf byggist á jákvæðu andrúmslofti og áhugasömum kennurum og nemendum. Skólastarf byggist á félagslegum samskiptum og góðu andrúmslofti og því er mjög mikilvægt að lagafrumvörp um skólastarf séu samin í samstarfi við samtök kennara. Við samningu þessa frumvarps var ekki leitað eftir samstarfi við kennarasamtökin og lítið tillit tekið til umsagna þeirra og ábendinga um fjölmargar greinar þess. Á þingi HÍK í nóvember sl. var frumvarpinu hafnað samhljóða í atkvæðagreiðslu. Framhaldskólakennarar komust að þeirri niðurstöðu að það væri ekki til hagsbóta fyrir nemendur, dragi úr möguleikum kennara til að hafa áhrif á stefnumótun í skólum og væri yfirleitt ekki boðberi menntastefnu sem verðskuldaði framgang. Annar minni hluti telur varhugavert að knýja fram frv. um menntastefnu sem ekki hefur hlotið betri undirtektir hjá þeim sem eiga að bera hitann og þungann af framkvæmd hennar. Minna má á að nú liggur fyrir Alþingi annað frv., þ.e. frv. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, sem einnig er borið fram í mikilli andstöðu við kennarasamtökin sem og aðra opinbera starfsmenn og varða starfskjör þeirra og starfsöryggi. Auk framangreindrar gagnrýni getur 2. minni hluti tekið undir fjölmargar athugasemdir sem gerðar voru af umsagnaraðilum við velflestar greinar frv. Og ég ítreka að það er með ólíkindum að fara yfir þessar umsagnir og sjá að það eru gerðar athugasemdir svo til við hverja einustu grein. Mjög oft eru þessar athugasemdir samhljóma og það var alveg sáralítið tekið mið af þeim. Það væri í sjálfu sér þess virði að fara ofan í það nánar og ég geri það kannski síðar í dag. En það er ekki gert í þessu nefndaráliti 2. minni hluta. Sérstaklega skal tekið undir mótmæli Sambands ísl. sveitarfélaga varðandi ákvæði 37. gr. frv. um að sveitarfélög eigi að leggja til lóðir fyrir framhaldsskóla án kvaða eða gjalda og þau skuli taka þátt í kostnaði við heimavistir sem hefur í för með sér breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Í ljósi framangreinds mun 2. minni hluti ekki greiða frv. atkvæði en áskilur sér rétt til að bera fram breytingartillögur og styðja aðrar tillögur sem horfa til bóta. Undir nál. skrifa Guðný Guðbjörnsdóttir og Sigríður Jóhannesdóttir. Herra forseti. Ég hef lokið við að gera grein fyrir nefndaráliti 2. minni hluta og ég vil að lokum taka undir að það er vonandi að ríkisstjórnin sýni með fjárframlögum til framhaldsskólans á næstu árum að menntamálin verði í fyrirrúmi á komandi kjörtímabili. Að öðrum kosti er þetta frv. fyrst og fremst frv. til þess að styrkja miðstýringu og vald menntmrn. en mun hafa sáralitlar úrbætur í för með sér.

Virðulegi forseti. Ég vil sérstaklega bregðast við orðum hv. síðasta ræðumanns sem snúa að jafnrétti til náms. Ég tel að þar hafi síðasti ræðumaður farið með algerlega staðlausa stafi. Það er tryggilega gengið frá jafnrétti til náms í þessu frv. og í 15. gr. segir: ,,Allir sem lokið hafa grunnskólanámi eða hlotið jafngilda undirstöðumenntun skulu eiga kost á að hefja nám í framhaldsskóla.`` Einnig er séð betur fyrir þörfum þeirra sem minna mega sín í þessu frv. en áður hefur verið gert í löggjöf um framhaldsskóla. Þar nefni ég sérstaklega 18. gr. sem lýtur að starfrækslu fornáms í framhaldsskóla fyrir þá nemendur sem ráða illa við nám sitt. Gert er ráð fyrir því að það verði skipulagt sem eins árs heildstætt nám. Í 19. gr. er líka kveðið á um að hægt sé að stofna sérstakar deildir við framhaldsskóla fyrir fatlaða nemendur. Þetta er nýmæli. Þarna er verið að lögfesta að sé hægt að bjóða fram sérstakt námstilboð fyrir þessa nemendur. Einnig er í 20. gr. nýmæli um móðurmálskennslu bæði fyrir útlendinga og íslenska nemendur sem hafa verið búsettir lengi erlendis og síðan þá fyrir fólk sem þarf sérstaka kennslu í íslensku. Það er því alveg ljóst að það er séð mjög vel fyrir jafnrétti til náms í þessu frv. Og hvað varðar það að nemendur eigi ekki rétt til náms í eigin skólahverfi, vil ég minna á að það hefur mjög lengi verið gagnrýnt að nemendur fái ekki skólavist í þeim skólum sem hugur þeirra stendur til vegna þess að þeir séu njörvaðir í þeim skóla sem næstur þeim er.

Virðulegi forseti. Ég get alveg tekið undir það með hv. formanni menntmn. að það er margt í þessu frv. til úrræða fyrir þá sem ekki munu standast samkeppni inntökuprófanna og komast í bestu skólana. Ég get líka alveg tekið undir að það er mjög auðvelt að rökstyðja það af lýðræðisástæðum að allir skólar skuli vera opnir fyrir öllum og ég er í sjálfu sér sammála því eins og ég sagði. Hins vegar eru mjög miklar líkur á því að það verði hópur fólks sem vill komast t.d. í sína heimaskóla og kemst ekki í þá. Hann þarf kannski að sækja um mjög marga skóla til að fá einhvers staðar inni. Þar að auki verður miklu meiri lagskipting á starfsbrautum, námsbrautum og skólunum sjálfum. Væntanlega verður það mikilvæg spurning frá hvaða menntaskóla maður kemur vegna þess fyrirkomulags sem nú á að koma á. Ég held því að þetta muni hafa mjög vond félagsleg áhrif. Þótt það sé gott að fólk geti valið sér skóla hefði alveg mátt fara einhverja millileið þarna, t.d. að tryggja ákveðinn fjölda plássa í heimaskólum eða eitthvað slíkt. Auðvitað er ekki útséð með að það sé hægt að útfæra þetta í einstökum skólum á mismunandi hátt. En ég sé fyrir mér að þetta geti leitt til mjög mikils misréttis.

Virðulegi forseti. Ég er algerlega ósammála hv. síðasta ræðumanni hvað þessi atriði varðar. Ég tel að jafnrétti til náms sé mjög vel tryggt í þessu frv. Mér þótti ræðumaður nota í framsögu sinni áðan ákaflega stór orð þegar hann talaði um ómannúðlega menntastefnu. Ég þykist hafa fært fyrir því gild rök að þvert á móti sé hér einmitt um mjög mannúðlega menntastefnu að ræða sem tekur fullt tillit til þeirra sem minna mega sín.

Virðulegi forseti. Mig langar til að hefja mál mitt í Skotlandi og líta til Glasgow-borgar fyrir rúmum þremur áratugum þegar skipaiðnaðurinn í Glasgow og Strathclyde-svæðinu hrundi með þeim afleiðingum að Glasgow varð fátækasta borg í Evrópu. Margir Íslendingar sem þangað komu á þeim tíma muna það skelfilega ástand sem ríkti í Glasgow. Um ástæður þess að þetta gerðist skal ekki fjölyrt hér en meginástæðan var sú, eins og ég nefndi áðan, að skipaiðnaðurinn hrundi en hann hafði verið burðarásinn í efnahags- og atvinnulífi þeirra Skota á Glasgow-svæðinu. Einhæft atvinnulíf sem brást leiddi með öðrum orðum þær hörmungar yfir Skotana. En til allrar hamingju báru þeir gæfu til þess að rífa sig upp úr öldudalnum með markvissum aðgerðum og lagasetningu. Þeir báru gæfu til að treysta atvinnulífið þannig að fjölbreytileiki varð í stað fábreytileika. Þeir lögðu áherslu á að byggja upp mörg og fjölbreytileg smáfyrirtæki í stað fárra og stórra. Þeir lögðu áherslu á tækni og þjónustu, ekki síst verslun og ferðaþjónustu sem landinn hefur notið góðs af nú um árabil. Ég nefni þetta, virðulegi forseti, vegna þess að við skilgreiningu á vandanum og við enduruppbyggingu á efnahags- og atvinnulífi í Skotlandi ákváðu skosk yfirvöld að nota menntakerfið og skólana á markvissan hátt í samstarfi skóla og atvinnulífs. Í því skyni settu þeir á stofn það sem kallað er Scotvec eða Scotish Vocational Education Center. Og til þess að gera langa sögu stutta má segja að markmiðið hafi tekist. Í Skotlandi er ágætur hagvöxtur. Atvinnuleysi hefur farið ört þverrandi og Scotvec hefur haldið styrkri hönd utan um hina markvissu starfsmenntun. Ég held að það sé ekki orðum aukið þegar ég segi að Skotar eru á að giska tíu árum á undan okkur Íslendingum hvað varðar uppbyggingu starfsmennta. Það sem mestu skiptir er að viðhorf Skota í atvinnulífi og innan skólanna til menntunar og gildi menntunar breyttist. Þeir komumst að þeirri niðurstöðu að efnahagslífið yrði ekki byggt upp öðruvísi en að nýta mannauðinn og í því skyni gegnir menntakerfið og skólakerfið lykilatriði. Enda hefur árangurinn ekki látið á sér standa. Herra forseti. Mér þykir fróðlegt að bera það sem gerst hefur í Skotlandi saman við það sem er að gerast hér og hefur verið að gerast hjá okkur Íslendingum. Ég hef átt þess kost nokkrum sinnum að heimsækja höfuðstövar Scotvec og skoska skóla og fyrirtæki í Skotlandi sem hafa starfað með skoskum starfsmenntaskólum. Það má segja að að sumu leyti hafi svipaðir atburðir verið að gerast hjá okkur Íslendingum. Meginiuppistaða í efnahagslífi okkar hefur verið og er fiskveiðar og fiskvinnsla og þar vitum við hvað hefur gerst á undanförnum árum. Þar hefur orðið hrun í veiðum með skelfilegum afleiðingum fyrir mörg fyrirtæki, mörg þorp og heilu landsfjórðungana. En það má líka segja um okkur líkt og Skota að neyðin hafi kennt okkur. Það er kannski það jákvæða við þær þrengingar sem við höfum gengið í gegnum að undanförnu að við sjáum hvaða breytingar hafa orðið og eru að eiga sér stað. Þannig má tvímælalaust rekja að nokkru leyti til aðstæðna hér heima þá stórmerkilegu útrás sem íslensk sjávarútvegsfyrirtæki hafa sýnt út um allan heim má segja og eru þannig að nýta íslenskan mannauð. Það má líka benda á hvernig fullvinnsla sjávarfangs hefur stöðugt farið vaxandi sem rökrétt viðbrögð við minnkandi hráefni. Það má telja upp hugbúnaðarútflutning okkar hjá nokkrum glæsilegum fyrirtækjum á borð við OZ hf. og fleiri slík, kvikmyndaiðnaðinn, ferðaþjónustu, aukningu á útflutningi á iðnaðarvörum og þannig má áfram telja. Við erum með öðrum orðum á breytingaskeiði svipað og gerðist með Skota fyrir eins og tveim til þrem áratugum. Gallinn hefur bara verið sá að skólakerfi okkar er langt á eftir þeim breytingum sem hafa verið að eiga sér stað í atvinnu- og efnahagslífi okkar. Tölur eins og þær að 70% nemenda í framhaldsskóla skuli sækja inn á hinar svonefndu stúdentsbrautir en einungis um 30% inn á starfsmenntabrautir segir í raun það sem segja þarf. Þetta hlutfall er öfugt í þeim þjóðum Evrópu sem lengstar eru komnar í að byggja upp markvisst efnahags- og atvinnulíf, þ.e. um 70% í starfsmenntanámi en einungis um 30% í hinum hefðbundnu stúdentsbrautum. Ofan á það bætast svo að u.þ.b. 45% þeirra sem hefja nám í framhaldsskóla gefast þar upp. Finna sig ekki. Þessar tölur segja í rauninni að skólakerfi okkar í dag er um margt meingallað. Það er eitt meginverkefni stjórnmálamanna og fulltrúa atvinnulífsins og í rauninni allra sem að koma að breyta áherslum í menntakerfi okkar sem meginforsenda fyrir uppbyggingu og framförum í efnahagslífi. Þetta eru ekki bara íslenskar hugleiðingar, þetta eru þær ábendingar sem sérfræðingar frá OECD hafa verið að veita aðildarríkjum sínum, þetta eru þær ábendingar sem sérfræðingar ESB benda aðildarríkjum sínum á og þannig má áfram telja. Ég lít svo á að það sé meginmarkmið framhaldsskólafrv. sem er hér til umræðu, þ.e. að efla starfsmenntun, það má í rauninni segja að brúa þá fjandsamlegu gjá og það bil sem hefur ríkt á milli framhaldsskóla á Íslandi og atvinnulífsins. Hvers vegna er staða íslenskra framhaldsskóla jafnveik og raun ber vitni? Margir vilja finna sökudólga, atvinnulífið skammar gjarnan skólafólkið, skólafólkið svarar atvinnulífinu fullum hálsi og þannig hefur þessi rígur skapast sem hefur í rauninni bitnað á atvinnulífinu sjálfu og skólastarfinu. Sökin er með öðrum orðum okkar allra. Ég óttast mest að þau ágæu markmið sem eru sett með þessu frv. muni ekki nást ef viðhorfsbreyting á sér ekki stað bæði meðal skólamanna og fulltrúa atvinnulífsins. Skotar báru gæfu til að breyta viðhorfum sínum og taka upp samstarf milli þessara aðila, skóla og atvinnulífs, með þeim glæsilega árangri sem að framan var getið. Í rauninni er það að mínu mati lykilatriði í því frv. sem hér liggur fyrir, það kemur fram í 30. gr. og einkum þó þeim breytingum frá meiri hluta menntmn. sem gerðar eru á 30. gr. þar sem gert er ráð fyrir því að við hvern framhaldsskóla skuli verða heimilað, og ég trúi að það muni þá verða gert, að koma á laggirnar sérstökum faggreinum, faggreinaráðum einstakra starfsmenntabrauta og þeirra fyrirtækja sem starfa í baklandi hvers skóla og að þessum ráðum er jafnframt ætlað að eiga frumkvæði að því að skilgreina ýmsar starfsmenntabrautir og einstaka áfanga þar inn á. Það tel ég vera lykilatriðið, að frumkvæðið komi frá fyrirtækjunum sjálfum og einstökum skólum í stað þess að bíða eftir því að hlutirnir gerist í þunglamalegu miðstýrðu kerfi eins og við höfum búið við núna um áratuga skeið, m.a. í iðnfræðslu, og hefur verið gagnrýnt mjög. Ég tel meginatriðið vera að aflétta miðstýringu og færa frumkvæðið út til einstakra skóla og þeirra fyrirtækja sem einstakir skólar eiga að vera að þjóna og munu vonandi þjóna. Það tel ég vera meginatriðið sem kemur fram í 30. gr. frv. ásamt þeirri breytingu sem gerð er með tillögum meiri hluta menntmn. Jafnframt minni ég á það sem kemur fram í 35. gr. frv. þar sem talað er um fullorðinsfræðslumiðstöðvar og endurspeglast best þar sú hugsun að einstakir skólar og þau fyrirtæki sem hverjum skóla er ætlað að þjóna gangi saman í eina sæng ef svo má að orði kveða með sameiginlegri fullorðinsfræðslumiðstöð, skóla aðila vinnumarkaðarins, þ.e. fyrirtækja og verkalýðsfélaga á hverjum stað. Þannig mun skóli og atvinnulíf í sameiningu fylgjast með þeim breytingum sem eiga sér stað í atvinnulífinu og þannig mun skólinn endurspegla atvinnulífið í stað þess að dragast aftur úr og rykfalla eins og hér hefur gerst á síðustu áratugum. Ég minni enn á að í dag er þjónusta af ýmsum toga mannfrekasta atvinnugrein í landinu. Þessi sama þjónusta sést nánast ekki í skólakerfinu eins og það lítur út í dag. Ég nefni sem dæmi afgreiðslubraut, eða mikilvæg störf við alls konar afgreiðslu. Meginreglan í dag er sú að fólk er ráðið til afgreiðslustarfa án þess að farið sé fram á nokkra starfsþjálfun eða menntun líkt og afgreiðsla, þessi mikilvæga þjónustugrein, sé meðfæddur erfðaeiginleiki. Aðrar þjóðir svo sem Danir, Þjóðverjar og Bandaríkjamenn hafa þróað sérstakar námsbrautir fyrir þessa mikilvægu atvinnugrein. Það er m.a. á því sviði sem ég lít á að frv. ætli einstökum skólum og því umhverfi sem þeir starfa í að sækja fram á, ekki síst í þjónustunni. Herra forseti. Í ræðu hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur kom fram að heldur væri gengið á jafnréttishugmyndir með frv. Ég hef áður nefnt að mesta framför í jafnréttisátt fyrir kynin er að auka námsframboð þannig að námsframboðið í framhaldsskólum endurspegli það sem er að gerast í atvinnulífinu. Ég minni á að í dag virðast ungar stúlkur ekki finna sér margar námsbrautir við hæfi á starfsmenntasviðinu innan framhaldsskólanna. Meginreglan er braut á háriðnaðarsviði og sjúkraliðasviði. Þar með er nánast upp talið. Með því að auka framboð á starfsmenntabrautum á öllum sviðum atvinnulífsins er verið að auka jafnrétti. Þannig mun ungt fólk, hvort heldur eru drengir eða stúlkur, geta fundið sér nám við hæfi sem höfðar til áhuga þeirra getu og kunnáttu. Það tel ég vera eitt mesta spor í jafnréttisátt í skólakerfinu sem stigið hefur verið takist að hrinda því í framkvæmd. En það gerist vitaskuld ekki nema einstakir skólar og umhverfi þeirra, atvinnulífið, standi fyllilega saman að þeirri þróun. Það er sá rammi sem þessari löggjöf er ætlað að skapa en framkvæmdin sjálf mun ávallt verða í höndum atvinnulífsins. Ég hafna þeirri hugmynd sem hefur komið fram í ræðum hér frv. gangi ekki nógu langt í að segja til um hvaða námsbrautir atvinnulífs skuli starfræktar. Ég hafna þeirri hugmynd. Það er ekki löggjafans að telja upp hvaða námsbrautir skuli vera í atvinnulífinu, það er hlutverk atvinnulífsins sjálfs því skólakerfið er fyrst og fremst til vegna atvinnulífsins og efnahagslífsins og tilveru okkar. Herra forseti. Ég ætla ekki að rekja öll þau atriði sem frv. og breytingarnar fela í sér en ég vil sérstaklega nefna það sem áður var sagt um 30. gr. og 35. gr. þar sem frumkvæðið er sett til einstakra skóla og umhverfis þeirra. Það er lykilatriðið. Ég vil líka nefna 23. og 24. gr. þar sem lögð er áhersla á sjálfsmatskerfi einstakra skóla þar sem eftirlit er aukið, fyrst og fremst með hugmyndum gæðastjórnunar. Ég túlka þær hugmyndir sem koma fram í 24. gr. um samræmd próf að þar sé átt við samræmd könnunarpróf. Ég hef ekki mikla trú á samræmdum prófum tengdum brautskráningu eins og nú tíðkast í 10. bekk grunnskólans, bæði eru þau afskaplega dýr í framkvæmd, þau vilja mislukkast eins og nokkurra daga gömul dæmi sýna okkur. Þau eru afskaplega dýr í framkvæmd eins og ég nefndi áðan en þó fyrst og fremst að samræmdum prófum tengdum lokaútskrift nemenda verður ekki komið á í öllum greinum, t.d. í ýmsum verklegum greinum. Með því að tengja brautskráningu samræmdum prófum er því verið að leggja ákveðið gildismat, þar með er verið að segja að sumar greinar séu merkilegri en aðrar og það teldi ég ganga sumpart á svig við megintilgang þessa frv. en samræmd könnunarpróf sem liður í sjálfsmatskerfi einstakra skóla teldi ég vera afskaplega mikilvæg í samstarfi við hlutlausan aðila svo sem eins og rannsóknar- og uppeldisstofnun. Herra forseti. Þá vil ég nefna sérstaklega 44. og 45. gr. Ég tel afskaplega mikilvægt ákvæði vera í 44. gr. þar sem kveðið er á um að menntmrh. geti heimilað einstökum framhaldsskólum að gera tilraunir. Það er afskaplega mikilvægt að skólar séu í stöðugri framför vegna þess að samfélagið er stöðugt að breytast. Þess vegna er mikilvægt að ekki sé einungis heimild heldur beinlínis hvatning til einstakra skóla um að halda uppi stöðugu tilraunastarfi og miðla reynslu sinni til annarra skóla. Af sama toga er ákvæði 45. gr. um þróunarsjóð framhaldsskóla. Ekki þarf að fara mörgum orðum um það hversu miklu jákvæðu svonefndur Vonarsjóður, sem er sambærilegur sjóður að mörgu leyti úr grunnskólanum, hefur skilað inn í starf grunnskólans. Þess vegna er það mikið fagnaðarefni að fá slíkt ákvæði inn í lög um framhaldsskóla. Ég tek jafnframt fram að þar sem fjallað er um kjarnaskóla í 31. gr. er það túlkun mín að kjarnaskólar séu fyrst og fremst hugsaðir til þess að dreifa ekki um of fjárfestingu en jafnframt til að gefa einhverjum skóla tækifæri á að sökkva sér sérlega vel niður í tiltekið svið en jafnframt að þjóna öðrum skólum sem vilja halda uppi kennslu á sama sviði. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt að það sjónarmið komi fram um það hvernig kjarnaskóli er túlkaður. Þá vil ég líka taka undir álit hv. formanns í framsögu hans áðan um hlutverk skólanefndar þar sem segir að skólanefnd skuli fylgjast með framkvæmd skólanámskrár. Þar er ekki hugsunin sú og fjarri því að skólanefnd sé ætlað að vera inni á gafli hjá kennurunum, rekandi nefið ofan í það sem gerist frá degi til dags, heldur er þetta ábyrgð sem sett er til skólanefndar en það er svo starfsmanna skólans að kalla til þeirra þær upplýsingar sem skólanefnd óskar eftir. Það hafa jafnframt komið fram hugmyndir í ræðum um að stytta framhaldsskólann í þrjú ár og opna fyrir þann möguleika. Sá möguleiki er þegar fyrir hendi. Það er einmitt einn af mörgum kostum áfangakerfisins að nemendur geta hagað námi í áfangakerfi eftir sínum hraða nokkuð sjálfir og þess eru mörg dæmi í dag að nemendur í áfangakerfi ljúka námi á þremur árum. Hins vegar er það ekki fyrir hendi í bekkjarkerfisskólum og þess vegna er ugglaust nauðsynlegt að gefa þeim bekkjarkerfisskólum sem það vilja reyna færi á að gera tilraunir með þriggja ára nám til stúdentsprófs og er ekkert við því hægt að amast en ég vek athygli á því að möguleikinn er fyrir hendi innan áfangakerfisins. Ég dreg ekki dul á það að ég hef ákveðnar efaemdir um það ákvæði sem kveður á um að ríkissjóður greiði einungis 60% af heimavistarhúsnæði. Þar er breyting frá því sem verið hefur og ef ég þegar látið þetta sjónarmið mitt koma fram varðandi hlutdeild í heimavistum. Herra forseti. Lengi má halda áfram og ég geri ekki ráð fyrir því að nokkru sinni verði hægt að leggja fram frv. um heilt skólakerfi og heilt skólastig öðruvísi en um það verði skiptar skoðanir. Reynslan mun hins vegar sýna hvernig þetta frv., verði það að lögum, muni reynast. Mér er kunnugt um að fjölmargir skólar og skólafólk bíða eftir því að umræðum um frv. til laga um framhaldsskóla ljúki og að frv. verði að lögum að mestu leyti í þeirri mynd sem það er núna. Ég minni líka á umsögn fulltrúa Samtaka iðnaðarins sem hvetja til hins sama af þeirri ástæðu að námskrárgerð hefur öll legið niðri um margra ára skeið. Bæði skólafólk og atvinnulífið ætlast til þess að sú vinna geti hafist en hún getur vitaskuld ekki hafist fyrr en ljóst er hvernig lögin verða, fyrr en lagasetningin hefur átt sér stað. Þess vegna er mikilvægt að þeir skólar sem eru núna í startholunum með að hefja rekstur fjölmargra nýrra starfsmenntabrauta sem þróaðar hafa verið með atvinnulífinu bíða eftir því að þessi lagasetning eigi sér stað og þess vegna finnst mér það eðlileg skylda okkar að bregðast vel við ákalli atvinnulífs og skóla að ljúka þessu og samþykkja þessi lög.

Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á að mótmæla því sem hv. þm. Hjálmar Árnason sagði áðan, að menntunin í landinu væri til fyrir atvinnulífið. Mér finnst þetta mjög rangt. Fyrir mér er menntun í skólum ekki síst til vegna hamingju einstaklinganna sjálfra, t.d. til þess að gefa þeim færi á að geta skipst á skoðunum á erlendum tungum, til þess að gefa þeim færi á að hafa möguleika til að njóta góðra lista, til að gefa þeim víðtæka almenna þekkingu sem þeir geta notið allt sitt líf og kemur þeim vonandi til góða úti í atvinnulífinu þar sem þeir þurfa auðvitað að sjá sér farborða. En almenn menntun á því stigi sem við erum að fjalla um á ekki síst að vera til þess að gefa fólki almenna, víðtæka þekkingu. Samkvæmt frv. því sem liggur fyrir er hlutverk framhaldsskólans að stuðla að alhliða þroska allra nemenda. Það verður ekki betur séð en að fyrirliggjandi frv. þrengi heldur að möguleikum til þess að ná þessu markmiði, sbr. 15. gr. um námsaðgreiningu eftir einkunnum á samræmdu prófi en þar stendur að inntaka á einstakar námsbrautir eigi að ákvarðast af þeim kröfum sem gerðar eru í viðkomandi námi. Hér þarf að skýra hvernig á að sortéra. Mér sýnist að hér sé verið að losa um skyldur framhaldsskóla til að taka við nemendum, t.d. að gera þeim kleift að gera ákveðnar kröfur um lágmarkseinkunn í bóklegum greinum hjá þeim sem hyggjast setjast á bóknámsbrautir viðkomandi skóla. Það er með öðrum orðum alls ekki ljóst hvernig á að beita þessu ákvæði og er varasamt að lögfesta slíkt án þess að námsbramboð sé tryggt fyrir alla nemendur. Hætt er við að þetta leiði til þess að enn fleiri þeirra sem stóðu illa fyrir komi að lokuðum dyrum í kerfinu. Við þekkjum öll þessa nemendur á undanförnum árum sem hafa fengið lága einkunn á samræmdum prófum en samt náð. Þeir hafa gengið milli skóla og bankað á og oft komið langt fram á haust og þeir hafa ekki neins staðar fengið inngöngu. Mér sýnist að með þessu frv. sé alls ekki girt fyrir að þetta haldi áfram. Gert er ráð fyrir að möguleikar skóla til að skipuleggja starf sitt sjálfir verði þrengdir, sveigjanleiki í námi og námsframboði minnkaður. Margir telja að frv. tryggi ekki eflingu starfsnáms. Þeir benda sérstaklega á að þarna séu áhrif atvinnulífsins aukin á kostnað skólanna og kennaranna og þó voru áhrif þeirra ekki nógu mikil fyrir. Aðilar atvinnulífsins geta haft annarra hagsmuna að gæta en neytendamarkaðurinn og skólarnir. Sá þáttur íslenska framhaldsskólakerfisins sem til mestra framfara hefur horft á umliðnum árum er íslenska áfangakerfið sem hefur vakið athygli langt út fyrir landsteinana og nú kemur fram í 17. gr. þessara laga að allar námsbrautir eigi að skipuleggja í samræmi við lokamarkmið námsins. Er þetta ekki nokkuð mikil miðstýring? Þó er enn hnykkt á henni í 24. gr. þar sem segir að lokapróf úr framhaldsskóla skuli vera samræmd í tilteknum greinum en reynslan sýnir að samræmd próf vinna mjög gegn öllum sveigjanleika í skólastarfi. Þá vil ég samt taka skýrt fram að þar sem Hjálmar Árnason var áðan að tala um samræmd könnunarpróf þá er ég afskaplega hlynnt þeim, að kennarar geti lagt fyrir samræmd könnunarpróf til að kanna hvernig þeirra hópur stendur miðað við heildina en það er allt annað en að það væru samræmd stúdentspróf, lokapróf, yfir allt landið. Slíkt get ég ekki fallist á. Í 22. gr. er fjallað um skólanámskrár. Kemur þar fram að ætlast er til að kennarar semji skólanámskrár og er ekkert nema gott um það að segja en benda má á að varasamt er að lögfesta slíkt áður en því hefur verið fundinn farvegur í kjarasamningum. Einnig er í greininni lagt til að skólanámskrá verði lögð fyrir skólanefnd til samþykktar eða synjunar að fenginni umsögn kennarafundar. Nú er það svo að ekki er tryggt að einn einasti skólamaður sitji í skólanefnd með atkvæðisrétt skv. 6. gr. frv. og þykir ýmsum svo sem það mundi verða faglegra að kennarafundur samþykki skólanámskrá að fenginni umsögn skólanefndar. Í 26. gr. er fjallað um 18 manna samstarfsnefnd um starfsnám á framhaldsskólastigi. Vekur athygli að hlutur þeirra sem bera hitann og þungann af skipulagningu þessa starfs, þ.e. kennara og skólastjórnenda, er heldur rýr eða áætlaðir tveir fulltrúar af 18. En þessi nefnd á m.a. að vera menntmrh. til ráðuneytis um stefnumótun í starfsnámi og setningu almennra reglna um skipun og framkvæmd starfsnáms. Í fimm manna starfsgreinaráði er skv. 28. gr. ekki gert ráð fyrir að sitji fulltrúar kennara eða skólastjórnenda nema gert sé ráð fyrir að hæstv. menntmrh. útnefni af sérstökum velvilja sínum fulltrúa sinn úr röðum þeirra. Víðar í þessu frv. er dregið úr hlut kennara í stefnumótun og stingur það nokkuð í stúf við hugmyndir sem eru núna uppi um alhliða gæðastjórnun þar sem lykilatriði er að starfsmaður eigi aðild að stefnumótun og beri faglega ábyrgð. Menn skulu hafa það hugfast að skólinn er að fást við einstaklinga sem hafa afar mismunandi þarfir. Hlutverk hans er að þroska þá og þjálfa, ekki aðeins í viðkomandi starfsgrein heldur ekki síst í mannlegum samskiptum. Þessum þætti er háskólunum treyst fyrir í þeim greinum sem þeir skipuleggja starfsnám í. Hvers vegna ekki framhaldsskólakennurum í sama mæli? Auðvitað þarf þáttur atvinnulífsins að vera stór. Þáttur þeirra í starfsnámi sem á að skipuleggja úti á vinnustöðunum er að sjálfsögðu mikilvægur en ég tel þó að vægi kennaranna við skipulagningu starfsnáms eigi að vega mun þyngra en gert er ráð fyrir í þessu frv. Þeirra er hin faglega ábyrgð. Í frv. er gert ráð fyrir í 3. gr. að kennsludagar á skólaárinu verði 145. Þó að þetta sé fækkun um 5 daga frá því sem gert var ráð fyrir í frv. eins og það lá fyrir við 1. umr. er þetta fjölgun um 10 daga frá því sem nú er og kjarasamningar byggja á. Það hlýtur því að kalla á kjarasamningagerð tafarlaust ef frv. verður samþykkt. Hef ég það eftir forsvarsmönnum kennarasamtaka að engin kennsla hefjist í haust í framhaldsskólum fyrr en samið hefur verið um hvernig kennurum verði bætt þessi breyting á umsömdum vinnutíma og aðrar breytingar á kjarasamningum sem samþykkt frv. hefði í för með sér enda hafa þeir bókun þess efnis í kjarasamningum sem voru gerðir á sl. vori. Samkvæmt 11. gr. frv., sem fjallar um ráðningu starfsfólks, er gert ráð fyrir að menntmrh. skipi skólameistara til fimm ára í senn að fenginni umsögn skólanefndar en ekki er lengur gert ráð fyrir að leitað verði eftir umsögn kennarafundar eins og áður hefur verið. Ég tel þetta afturför og einnig skal þess getið að óvarlegt er að setja inn í lög ákvæði eins og er að finna í sömu grein um að skólameistari sé skipaður til fimm ára í senn án þess að samið hafi verið um starfslok. Ég tel að nýtt frv. til laga um framhaldsskóla hefði þurft að semja í góðri sátt og samvinnu við viðkomandi kennarasamtök. Það var ekki gert og ekki mikið tillit tekið til umsagnar þeirra eða breytingartillagna. Það á einnig við um annað frv. sem liggur fyrir í þinginu um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Ég er mjög andvíg því að atriði sem yfirvöld treysta sér ekki til að ná í samningum við stéttarfélögin séu keyrð fram á Alþingi með svokölluðum lögþvingunum. Mér virðist að með þessu frv., verði það að lögum, sé miðstýring aukin og dregið úr vægi kennarastarfsins og kennurum gert erfiðara fyrir að sinna starfi sínu. Ég sé í þessu frv. fátt sem ég tel að muni geta komið nemendum til góða og bætt stöðu þeirra. Ég mun því ekki greiða þessu frv. atkvæði mitt en hyggst styðja þær breytingartillögur sem ég tel til bóta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 8. þm. Reykn. Sigríði Jóhannesdóttur fyrir að leiðrétta mig því að hluti af því sem ég sagði áðan olli greinilega misskilningi þar sem ég var að tala um hlutverk framhaldsskólanna. Ég var sérstaklega að ræða um hlutverk skólanna í starfsmenntun. Starfsmenntun er fyrst og fremst til þess að þjóna atvinnulífinu. Eins og hv. þm. veit af ágætu samstarfi okkar í gegnum árin veit hann um skoðanir mínir og fleiri skólamanna á hinu almenna hlutverki skóla varðandi menntun um að skapa einstaklingnum hamingjuríkt líf, auka almenna þekkingu o.s.frv. enda er það í 2. gr. eitt af meginmarkmiðum frv. Hlutverk framhaldsskóla er að stuðla að alhliða þroska allra nemenda svo að þeir verði sem best búnir undir að taka virkan þátt í lýðræðisþjóðfélagi. Ég þakka hv. þm. fyrir að minna mig á að ég talaði ekki nógu skýrt nú sem fyrr. Varðandi þau orð að ekki hæfist kennsla næsta haust nema frá því verði gengið að kennarar fái borgað fyrir þessa aukadaga hygg ég að það liggi í hlutarins eðli að ef koma á meiri kennsluskylda eða fleiri dagar á kennara en gildandi kjarasamningar segja til um liggur í hlutarins eðli að um það hlýtur að verða samið.

Hæstv. forseti. Ég er afskaplega þakklát fyrir að nú virðist í einu vetfangi leiðréttur sá misskilningur sem allt í einu var kominn upp á milli okkar hv. 7. þm. Reykn., Hjálmars Árnasonar, um tilgang menntunar. Það sem ég misskildi í hans máli hefur líka verið leiðrétt og ég biðst velvirðingar á þeim misskilningi.

Virðulegi forseti. Ég vil bregðast við þeim ummælum hv. síðasta ræðumanns um að það væri eðlilegra að kennarafundur samþykkti skólanámskrá í stað skólanefndar, þ.e. ákvæði 22. gr. frv. Það er alveg ljóst að það er skólanefndin sem markar áherslur í starfi skólans samkvæmt 7. gr. og síðan er það skólameistari sem hefur frumkvæði að gerð skólanámskrár og umbótastarfi innan skólans. Það er þess vegna mjög eðlilegt að skólanefndin, sem markar áherslu í starfi skólans, samþykki skólanámskrána en ekki þeir starfsmenn skólans sem hafa unnið hana sjálfir.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið styð ég álit 1. minnihluta menntmn. og ætla að reyna að gera grein fyrir bæði af hverju og einnig að fara ögn víðar yfir þetta mál sem hér liggur fyrir heldur en lesa má af því nefndaráliti sem liggur fyrir. Það frv. sem við erum að fjalla um er að mínu mati fyrst og fremst rammi fyrir það skólastarf sem fram fer frá því að grunnskóla lýkur eftir tíu ár og þar til framhaldsskólanám tekur við. Grunnskólinn er tíu ár, hvorki meira né minna. Eftir tíu ára nám útskrifast nemendur þaðan hvernig svo sem kann að standa á fyrir þeim að öðru leyti en að þau eru öll jafngömul. Þessi lög verða því að mæta afskaplega breiðum hópi fólks, ekki bara þessara nemenda sem eru að koma út úr grunnskólanum mörg hver með afar ólíkan bakgrunn, ólíka þekkingu, ólíka getu og ólíka reynslu. Þau verða einnig að taka á endurmenntun, fullorðinsfræðslu og öðru því námi sem fram fer áður en menn geta skrifað sig inn í háskóla. Við erum þess vegna að tala um löggjöf sem tekur yfir býsna stórt svið í okkar þjóðlífi. Eins og fram kemur í því nefndaráliti sem ég skrifa upp á finnst mér þetta frv. að mörgu leyti mæta nútímakröfum ágætlega. Menn hafa í umræðunni kallað eftir því að við breyttum til samræmis við það sem gerist í nágrannalöndum og í tveim veigamiklum atriðum finnst mér að það sé reynt með þessu frv. Í fyrsta lagi er litið til þeirra landa sem hvað mestum árangri hafa náð varðandi starfsnám. Það er gert til að mæta þeirri megingagnrýni sem verið hefur á íslenskt skólakerfi, þ.e. að hér hafi allt snúist um bóknám en starfsnám hafi verið í öskustónni. Það er svo sem alveg rétt. Við höfum ekki gert starfsnáminu hátt undir höfði og ég fellst ekki á þau rök að það sé vegna þess að okkur hafi skort löggjöf til að gera það betur en við höfum gert. Ég trúi að það sé vegna þess að við höfum ekki sett í það næga peninga. Við hefðum getað náð betri árangri með meira fjármagni. Hins vegar er frv. að benda á leiðir í samstarfi við atvinnulífið í landinu sem geta verið mun vænlegri en þær leiðir sem við höfum farið hingað til. Ég tel einboðið að sú jákvæðni sem ríkir gagnvart þessari aðferð og sú reynsla sem aðrar þjóðir hafa sé nýtt á Íslandi. Ég er alveg handviss um að út úr því kemur betri skóli fyrir fjölbreyttari hóp nemenda en nú er. Ég hef ekki þær áhyggjur sem ýmsir hér hafa af áhrifum atvinnulífsins eða af því að þetta fyrirkomulag, svo losaralegt sem það virðist vera í frv. af því að ekki eru taldar upp greinarnar eins og gagnrýnt er ásamt meintri gífurlegri yfirbyggingu, muni ekki virka. Ég deili þeim áhyggjum ekki. Það kann að vera vegna þess að ég hef ákveðna reynslu úr mínum heimabæ af starfsnámi sem hefur verið praktíserað nákvæmlega eins og mér sýnist að hér eigi að gera. Þar hefur á undanförnum árum verið starfræktur skóli sem hefur verið með nemendur annars vegar í skipstjórnarnámi og hins vegar í fiskvinnslunámi. Vegna þess að fiskvinnslunám er dýrt eins og það fer fram í Fiskvinnsluskólanum í Hafnarfirði var leitað nýrra leiða. Þær leiðir voru að bóknám færi fram inni í skólanum en verknám færi fram á vinnustöðum. Það voru gerðir samningar við vinnustaði, bæði á svæðinu og annars staðar, eftir því hvaða greinar fiskvinnslu var verið að kenna hverju sinni. Kennari hefur fylgt nemendum eftir inn á þann meginvinnustað þar sem þeir hafa fengið sína kennslu. Námið býður upp á það að nemendur eru ávallt í nálægð við það sem er að gerast nýjast og best í greininni. Námið býður upp á alvöru kynni af atvinnulífinu. Það býður upp á það að þessir nemendur vita við hvað er að fást í veruleikanum og þetta nám veitir nemendum dýrmæt kynni og starfsreynslu sem nýtist þeim þegar þeir ljúka sínu skólanámi. Til þess að treysta enn frekar tengslin við atvinnulífið en áður hefur við þennan skóla verið komið upp ráðgjafarnefndum eins og í samræmi við 30. gr. þessa frv. Þar hafa fagaðilar af okkar heimasvæði, sem er allt Norðurland, myndað ráðgjafarnefnd í sambandi við fiskvinnslunámið og skipstjórnarmenn af svæðinu höfðu sjálfir frumkvæði af myndun stuðningsnefndar eða ráðgjafarnefndar varðandi stýrimannanámið. Ég hef ekki orðið vör við að þeir kennarar sem starfa innan skólans og sinna hinni bóklegu hlið námsins hafi áhyggjur af því að þeirra faglega þekking sé ekki virt. Ég endurtek, herra forseti, að það er e.t.v. vegna þessarar reynslu sem ég deili ekki þeim áhyggjum sem mér finnst ítrekað koma fram af því hversu áhrifamikið atvinnulífið á að verða í þeim þáttum þessa frv. þar sem við erum e.t.v. fyrst og fremst að reyna að mæta skorti á frekara starfsnámi. Ég sagði áðan að það væri þeim nemendum sem tækju hluta af sínu námi á vinnustað eða vinnustöðum dýrmæt reynsla og þar yrðu líka til ákveðin kynni sem gætu nýst í framhaldinu. Það er líka ljóst að atvinnulífið vill fólk með reynslu og ég vil leyfa mér, herra forseti, að vitna til Gerðar G. Óskarsdóttur þar sem hún er að fjalla um danska kerfið, en þar segir Gerður, sem er kennslustjóri í kennslufræði í félagsvísindadeild Háskóla Íslands, með leyfi forseta: ,,Í danska kerfinu er bóknám í skóla en síðan gera skólarnir samninga við atvinnulífið. Ég vil sjá eitthvert slíkt kerfi m.a. fyrir þennan þriðjung sem yfirgefur skóla án þess að ljúka nokkru námi og aðra sem áhuga hefðu á. Ég komst að því í viðtölum mínum við aðila sem ráða ófaglært fólk í nokkrum fyrirtækjum að það er reynslan sem skiptir mestu máli við ráðningar. Menn vilja ekki taka við reynslulausum starfsmönnum og þurfa að eyða tíma og fyrirhöfn í að þjálfa þá upp. Ég sé fyrir mér að gerður sé samningur milli fyrirtækis og skóla um plássið og síðan milli skóla, fyrirtækis og nemanda um námið. En hver aðili á vinnustaðnum hefur síðan eftirlit með þessu plássi. Það eru í bígerð tilraunir með svona kerfi í Borgarholtsskóla.`` Mér finnst það sem Gerður segir hér styðja það sem ég var að fara yfir áðan og þá í leiðinni þá þætti í þessu frv. sem snúa að starfsnámi. Ég gat þess líka áðan, herra forseti, að það kerfi sem við erum að búa til ramma um með þeirri löggjöf sem verður ef þetta frv. verður samþykkt þarf að mæta býsna stórum fjölda ólíkra aðila. Mér var ekki alveg ljóst áðan þegar hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir talaði um ómannúðlega menntastefnu við hvað hún átti. Í þessu frv. finnst mér að gert sé ráð fyrir því að framhaldsskólinn mæti nemandanum þar sem hann er staddur. Ég veit að í núgildandi kerfi er það reynt. Eigi að síður hefur það kerfi sem við búum við núna verið látið um að sía og brottfall nemenda vegna þess að ekki hefur verið hægt að mæta þörfum eða óskum þeirra sem inn í framhaldsskólana hafa streymt hefur verið mjög mikið. Það hefur satt að segja verið óviðunandi og er í rauninni hin stóra gagnrýni á okkar framhaldsskólakerfi. Hv. þm. Bryndís Guðmundsdóttir var með fyrirspurn í vetur til hæstv. menntmrh. um brottfall nemenda úr skyldunámi fyrstu árin í framhaldsskóla. Í svari við þessari fyrirspurn kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: ,,Nemendur ráða ekki við námið, undirbúningur er ónógur og þeir færast of mikið í fang. Margir vinna með náminu og flosna smám saman upp. Niðurstöður rannsóknar Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands á brottfallshópi 1969-árgangsins sýna að námið höfðar ekki til þess nemendahóps en 60% karla nefndu áhugaleysi og leiða.`` Áfram kemur í þessu svari, herra forseti: ,,Brottfallsnemendur hafa rúmlega einum lægri meðaleinkunn á grunnskólaprófi en meðaltal árgangsins.`` Þetta finnst mér segja okkur ákveðna sögu um það hvernig framhaldsskólinn hefur mætt þessum mismunandi hópi nemenda sem inn í skólana sækir á hverju hausti. Eins og ég hef áður rætt hafa bóknámsbrautirnar haft mikla yfirhönd. Það er ekki af snobbi, það er ekki af eftirsókn eftir stúdentshúfunni, það er vegna þess að skólinn hefur ekki boðið upp á alla þá kosti sem við hefðum þurft að bjóða upp á fyrir löngu síðan. Menn hafa hins vegar flæmst inn á bóknámsbrautirnar vegna þess að sums staðar er ekkert annað í boði og það er ekkert annað í boði af því að þær hafa verið ódýrastar. Ég trúi því að með þessu frv. séu skapaðir möguleikar og í því eru beinlínis ákvæði um að það beri að mæta nemendum með fjölbreyttari tilboðum en nú er. Það ætti að auka líkur á því að skólinn mæti nemendum þar sem þeir eru staddir og að það brottfall sem hefur verið í rauninni skömm okkar framhaldsskólakerfis muni á næstu árum minnka. Eitt af því sem gjarnan kemur til umræðu þegar menn ræða framhaldsskólann íslenska er það af hverju hann er fjögur ár þegar skólarnir í nágrannalöndunum og í þeim löndum þar sem nemendur úr íslenska framhaldsskólakerfinu sækja háskólanám eru einungis þriggja ára skólar. Ég hygg að við þykjumst öll geta sagt okkur af hverju okkar kerfi er búið að standa óbreytt með þessum hætti svo lengi sem raun ber vitni. Síðast þegar reynt var að breyta þessu ákvæði, þ.e. þegar forveri þessa frv. var kynntur með því ákvæði að framhaldsskólinn ætti að vera þrjú ár, fengum við anga af þeim viðbrögðum sem í gegnum tíðina hafa ugglaust verið meginástæða þess að þessu hefur ekki verið breytt. Það er að segja að nemendur á Íslandi vinna mjög gjarnan sjálfir fyrir stórum hluta námskostnaðar síns. Þótt það sé ekki nákvæmlega málefni þess fundar hér á hæstv. Alþingi sem við erum stödd á núna í dag finnst mér það vera íhugunaratriði hvaða hlutverk skólanemar og framhaldsskólanemar sérstaklega eru farnir að leika í íslensku atvinnulífi. Í Evrópu er það þannig að menn eru með tiltölulega góða kjarasamninga og tiltölulega há meðallaun fyrir þann hóp fólks sem er skráður í verkalýðsfélögin, fyrir þann hóp fólks sem getur notið þeirra réttinda sem samið er um. Innflytjendur, sumir ólöglegir, sinna síðan þeim þjónustustörfum sem menn ekki vilja sinna vegna þess að kaupið er lágt og aðstaða öll lakari en menn kjósa. Mér sýnist að hér á Íslandi séu framhaldsskólanemar þeir sem hlaupa þarna undir bagga, þ.e. þeir taka að sér þessi störf sem eru óörugg, illa launuð, stundum svört. Og mér finnst það mætti verða okkur íhugunarefni þegar við erum að tala hér um atvinnustefnu og launastefnu hvernig við höfum komið þessum málum fyrir. Við mættum kannski minnast þess stundum þegar við erum að hneykslast á því hvernig aðrar þjóðir hafa komið sínum málum fyrir að það er eins og við komum ekki auga á þennan hóp framhaldsskólanema. Það er eins og við sjáum ekki þennan stóra hóp fólks sem er alls staðar, í sjoppunum, í bíóunum, í þjónustugreinunum. Alls staðar þar sem illa launuð, stopul og svört vinna er á ferðinni hittum við fyrir framhaldsskólanemana. Þetta er íhugunarefni ekki bara vegna þess hvernig vinnumarkaðurinn, laun og réttindi hafa þróast heldur líka vegna þess að auðvitað hefur þetta, eins og kom fram í því svari sem ég las hér áðan, áhrif á gengi nemendanna í skólunum. Það viðheldur að hluta til þörfinni fyrir fjögurra ára námið en styður það í leiðinni. Þetta er e.t.v. hluti af ákveðnum vítahring sem við erum í með okkar framhaldsskólakerfi. Það er þess vegna, herra forseti, mikilvægt að það er opnað á það með þessu frv. að við förum að þróa þriggja ára framhaldsskóla. Mér er ljóst að áfangaskólarnir hafa getað boðið upp á slíkt nám. Þar hafa nemendur getað ráðið ferðinni nokkuð sjálfir og þeir sem hafa haft til þess einurð eða dugnað eða áhuga hafa getað farið í gegnum framhaldsskólann á þremur árum. Bekkjarskólarnir hafa hins vegar ekki boðið upp á þetta fyrirkomulag og reyndar getum við sett spurningarmerki við það hversu marktæk tilraun með þriggja ára skóla er á meðan grunnskólinn er ekki hreyfður að neinu marki til móts við þær breytingar. Eigi að síður met ég það svo að það sé betra en ekki að þessi tilraun sé gerð. Hins vegar þyrfti auðvitað að horfa á þetta í ákveðnu samræmi, grunnskólann andspænis framhaldsskólanum, ef við almennt styttum framhaldsskólanámið vegna þess að þá þyrfti að hluta til að breyta breyta námi í efstu bekkjum grunnskólans. Það er augljóst. Það væri þá eðlilegt að taka það upp um leið og við erum að lengja skóladaginn í grunnskólanum sem mun gerast á næstu árum og tækjum þá sjálfsagt tillit til þeirra helstu atriða sem hægt er að mæta á því skólastigi. Sömuleiðis þarf auðvitað að skoða mörkin þar sem framhaldsskólinn mætir háskólastiginu þannig að einnig þar geti menn tekið tillit til þessara breytinga. Ég veit að á því skólastigi er það engu síður nauðsynlegt en í grunnskólanum. Herra forseti. Eigi að síður met ég það svo að það sé mikilvægt að við horfum á þessar breytingar. Ég met það ekki hvað síst vegna þess að ég held að ákveðin hugarfarsbreyting varðandi styttingu framhaldsskólans sé nauðsynleg. Þetta gæti verið liður í henni. Eftir nokkur ár sé ég hins vegar fyrir mér að við tökum upp öll þrjú skólastigin með tilliti til þess að við samræmum hér ákveðna skólastefnu sem mun þá væntanlega ganga í gegnum þau öll þar sem við höfum komist að samkomulagi um að þriggja ára framhaldsskóli sé jafneðlilegur hér og hann er í löndunum sem við berum okkur saman við. Ég hef áhyggjur af ákveðnum atriðum í þessu frv., herra forseti, sem ég tel að hafi ekki verið skýrð nægjanlega eða þarf að skýra betur. Ég sé í hendi mér að við eigum eftir að þurfa að leysa úr ýmsum árekstrum sem munu óhjákvæmilega eiga sér stað ef ekki verður við brugðist fyrir fram. Í þessu frv. er kynnt hugmynd kjarnaskólans, þ.e. að tilteknir skólar í landinu verði kjarnaskólar. Þeir verða handhafar tiltekinnar skólaþróunar og eins konar brimbrjótar í tilteknum efnum. Mér finnst út af fyrir sig rétt að fámenn þjóð reyni að skipa sínum málum með þeim hætti að við reynum að gera hlutina vel og þá þannig að það sé síðan hægt að miðla þeirri reynslu til annarra. Þótt kjarnaskóli verði helsta brjóstvörn tiltekinna námsgreina er ekki þar með sagt að þær verði ekki einnig kenndar annars staðar. En ég hef áhyggjur af því að þessar kjarnaskólahugmyndir geti stangast á við rétt til náms í heimaskóla sem ég veit að sveitarstjórnirnar í landinu telja sig vera að kaupa með þátttöku sinni í uppbyggingu framhaldsskólans. Sveitarfélögin í landinu borga 40% af kostnaði við byggingu framhaldsskóla. Það er gengið út frá því í þessu frv. að það séu fulltrúar þeirra sveitarfélaga sem taka þátt í kostnaði sem skipa fulltrúa í skólanefndir. En það er ekkert í þessu frv. sem segir að nemendur frá þessum sveitarfélögum eigi einhvern forgang nákvæmlega í þá skóla. Ég er nokkuð viss um að ef nemanda frá sveitarfélagi sem hefur greitt sitt tillegg til tiltekins framhaldsskóla er vísað frá vegna þess að skólinn vill frekar taka inn nemanda af einhverju öðru landsvæði þá mun það þýða átök. Átök sem skapast af því að menn telja að þeir séu að greiða fyrir rétt þeirra nemenda sem eiga heima í viðkomandi sveitarfélagi til náms í viðkomandi skóla. Ég sé ekki alveg hvernig þetta verður leyst. Ég geri mér grein fyrir því að skólanefndir á hverju svæði geta tekist á við þetta með ákveðnum hætti með því að gera skýr þau skilyrði sem þau setja til inntöku í viðkomandi skóla. En ég held að menntamálayfirvöld verði líka að gera sér grein fyrir því að þær breytingar sem hér er verið að fara fram með kalla auðvitað á stóraukið námsaðstoðarkerfi. Ýmsar greinar sem kenndar eru á framhaldsskólastigi eru lánshæfar í Lánasjóði íslenskra námsmanna og síðan hefur verið greiddur svokallaður dreifbýlisstyrkur vegna þeirra nemenda sem hafa þurft að sækja skóla fjarri sinni heimabyggð. Sá styrkur hefur ekki verið til mikilla stórræða en að mínu mati er nauðsynlegt ef frv. gengur fram eins og fyrirhugað er að sá stuðningur sem felst í dreifbýlisstyrk, og mætti þá allt eins kalla hann námsaðstoðarkerfi, yrði allmiklu víðtækari og meiri en hann er í dag. Ég held að það sé í rauninni eina leiðin til að mæta þeim breytingum sem hér er verið að boða. Ef við ætlum að þróa framhaldsskólanámið samkvæmt kjarnaskólareglunni og samkvæmt því að menn geti sótt um skóla óháð búsetu verðum við auðvitað að gera nemendum það kleift ekki bara með framhaldsskólalögum heldur líka fjárhagslega. Mér er ekki kunnugt um hvort menn eru farnir að skoða þessa hlið málsins en ég held að það sé afar brýnt að við umfjöllun hér á Alþingi verði þessi hlið tekin til umfjöllunar og við fáum þá að heyra hvort menn eru farnir að skoða það með hvaða hætti því verður mætt að við erum að breyta framhaldsskólakerfinu með þessum hætti. Það eru líka ákvæði hér inni sem Samband íslenskra sveitarfélaga hefur gagnrýnt. Þau eru tvö. Annars vegar er gagnrýnt að þeim sveitarfélögum þar sem framhaldsskóli er byggður sé gert að leggja til lóðir án kvaða eða gjalda og hins vegar að sveitarfélögin taki þátt í byggingu heimavistar. Ég hef margsagt og ég vil endurtaka það hér að mér finnst þetta ákvæði með lóðirnar beinlínis hlægilegt. Þetta er gamaldags ákvæði og það er úrelt. Þetta gengur ekki lengur. Menn gera ekki hlutina svona lengur. Auk þess er það nú svo að þar sem sveitarfélög taka sig saman um byggingu framhaldsskóla þá koma þau sér venjulega saman um reglurnar, jafnvel um misjafna kostnaðarhlutdeild eftir því hvar skólinn er staðsettur. Mér finnst þá eðlilegt að það sé í höndum þeirra hvernig þeim kostnaði er skipt en það sé ekki með lögum ákveðið að eitt tiltekið sveitarfélag eftirláti lóðina án kvaða og gjalda. Ég held að ef þetta ákvæði kemur hér inn hljóti það að vera nánast einstætt í þeirri löggjöf sem verið er að setja á árinu 1996 og er þó margt skrautlegt í henni. Það er í rauninni fráleitt að einn aðili setji ákvæði um að annar aðili gefi eftir tiltekin gjöld. Ég mælist því til þess enn og aftur að þetta atriði verði endurskoðað á milli 2. og 3. umr. Ég hef hins vegar ákveðna samúð með þessu ákvæði um heimavistirnar. Svo mjög sem mér finnst koma til álita að sveitarfélögin taki engan þátt í kostnaði við uppbyggingu skólanna, finnst mér jafnframt eðlilegt að þau taki þátt í uppbyggingu heimavistanna. Mér finnst eðlilegt að grunnskólinn sé mál sveitarfélaganna en helst vildi ég sjá framhaldsskólann sem mál ríkisins. Þá væru líka þeir árekstrar sem mér sýnast fyrirsjáanlegir á milli ríkis og sveitarfélaga vegna nemenda, eins og ég gat um áðan, síður uppi á borði. Ég vildi gjarnan sjá þetta þróast þannig að sveitarfélögin færu út úr þessum uppbyggingarhluta sínum í skólunum. Heimavistirnar finnast mér hins vegar vera allt annað mál. Mér finnst jafnvel að við gætum flokkað heimavistirnar og þátttöku sveitarfélaganna í þeim sem hluta af eðlilegri þjónustu sveitarfélaganna við þá íbúa sína sem þurfa vegna aðstæðna að leita annað. Sveitarfélagið tekur þá með þeim hætti þátt í að styðja við bakið á þeim varðandi íbúðir og kjör. Ég er mun opnari fyrir því ákvæði en ég endurtek að á móti finnst mér eðlilegt að það sé jafnframt endurskoðað hvernig sveitarfélögin koma inn í uppbyggingu skólans sjálfs. Eins og ég sagði áðan lít ég á þessi lög eins og það sem þau eru, sem ákveðinn ramma um skólastarf og auðvitað er það svo þegar við erum að fjalla um þessa löggjöf eins og svo margt annað sem fyrst og fremst er á mannlegu valdi hvernig muni fara að sá veldur sem á heldur. Mér finnst ekki hafa verið nægilega skýrt hvernig fagleg áhrif kennara eiga að njóta sín innan skólanna. Sú gagnrýni, sem framhaldsskólakennarar hafa haft uppi varðandi samþykki skólanámskrár og hvernig að henni er staðið, finnst mér að mörgu leyti réttmæt. Mér finnst ástæða til þess að hlusta betur eftir þeirri gagnrýni en gert hefur verið. Ég er einnig sammála þeirri gagnrýni sem komið hefur fram á samræmd próf innan framhaldsskólans og ég vænti þess að þar sé einungis verið að tala um könnunarpróf til þess að skólarnir sjálfir geti áttað sig á stöðu sinni í samanburði við aðra. Mér finnst reynslan af samræmdum prófum grunnskólanna ekki vera þannig að ástæða sé til þess að spegla hana yfir í framhaldsskólann. Það væri hins vegar mjög æskilegt að í grunnskólanum væru samræmd könnunarpróf. Þeim er að fjölga en þau hefðu þurft að koma á undan öðrum samræmdum prófum og hefði þá hinna síðari aldrei verið þörf vegna þess að það er dálítið hlálegt fyrir grunnskólakennara sem eru að útskrifa nemendur sína úr 10. bekk að fá þá loksins samanburð á því sem hann og nemendur hans hafa verið að gera þegar nemendur eru útskrifaðir úr skólanum. Ólíkt hefði verið betra að fá slíkan samanburð þegar nemendur voru í 8. bekk eða jafnvel 9. bekk og geta þá gripið inn í þar sem augljóslega eitthvað væri ekki eins gott eins og það ætti að vera. Ég bind vonir við að framhaldsskólinn verði ekki látinn gjalda þeirrar dellu sem mér finnst hafa viðgengist í grunnskólanum að menn séu með samræmd lokapróf sem enga lærdóma er síðan hægt að draga af. Skólapólitísk atriði ýmiss konar finnst mér ekki ástæða til þess að semja fyrst um í kjarasamningum. Mér finnst eðlilegt að stjórnvöld axli ákveðna ábyrgð af skólastefnunni, að stjórnvöld hafi kjark til að koma fram með tiltekna skólastefnu en semji síðan við kennara í kjarasamningum ef svo ber undir. Þannig finnst mér í rauninni einu gilda hvort talað er um 145 eða 150 skóladaga í framhaldsskólanum. Í báðum atriðum er verið að setja fram tiltekna skólastefnu og síðan þarf augljóslega að gera kjarasamning við kennara. Svo er um fleiri atriði. Mér hefur oft fundist að dálítið skorti á frumkvæði stjórnvalda þegar verið er að móta skólastefnu á Íslandi og þá í leiðinni að þau hafi ekki axlað þá ábyrgð sem á þeim hefur þó hvílt lögum samkvæmt. Þannig má segja að þegar grunnskólinn er annars vegar hafa þær framfarir sem þar hafa orðið meira og minna gerst í gegnum kjarasamninga enda hefur stjórnvöldum oft og einatt ekki fundist þau bera mikla ábyrgð á þeim breytingum eða fylgt þeim eftir af þeim áhuga sem ég hefði viljað sjá. Sömuleiðis eru mörg atriði innan framhaldsskólans sem hafa orðið til vegna áhuga kennara og vegna þrýstings kennara og hafa þannig orðið til í kjarasamningum. Ég er ekki að andmæla því að skólastefna komi fram í kjarasamningum. Ég er fyrst og fremst að gagnrýna það að mér finnst oft og einatt að stjórnvöld hafi ekki staðið við bakið á þeirri skólastefnu sem hefur verið mótuð og að hluta til er það vegna þess að þau hafa veigrað sér við að móta hana og síðan ekki tekið á henni ábyrgð eftir að hún hefur verið staðfest. Herra forseti. Þetta mál sem hér er til umfjöllunar er stórt og leiðir anga sína í það margar áttir í þjóðlífi okkar að ugglaust væri hægt að fjalla um það lengi dags án þess að umræðuefni þverri en ég tel mig vera búna að fara nokkurn veginn yfir það sem kemur fram í því nefndaráliti sem ég styð, búna að rökstyðja það og fylla út í þá mynd sem ég taldi nauðsynlegt að gera. Ég vil ljúka máli mínu með því að vísa í það sem kemur í lok þessa nefndarálits þar sem fram kemur að það versta sem er í þessu frv. og það sem ég harma að í rauninni skuli þurfa að vera á ferðinni vegna þess að ég tel að það skaði þá umræðu sem hefði ella getað farið fram um skólamál með uppbyggilegri hætti en e.t.v. er og verður, er það frv. sem hér liggur fyrir þinginu nú eftir að það er komið út úr nefnd um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Undanfarna daga hef ég oft nefnt það úr þessum ræðustól hversu furðuleg forgangsröðun það er hjá stjórnvöldum að kjósa að taka þessi tvö frumvörp, frv. um réttindi og skyldur og breytingu á vinnulöggjöfinni, svona langt fram yfir öll önnur mál sem hér eru til umfjöllunar, það langt fram yfir að þau hafa í rauninni notið þess forgangs að allt annað hefur orðið að víkja til hliðar. Mér finnst það miður að svo skuli vera og mér finnst það gagnrýni vert. Það er mjög slæmt þegar sú löggjöf sem við erum að fjalla hér um og annað sem skiptir verulegu máli fyrir svo marga er gert að eins konar hornreku vegna mála sem verið er að þjösna í gegn í fullkominni andstöðu við þá sem við eiga að búa.

Herra forseti. Ég gat ekki betur heyrt en hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir færi rangt með staðreyndir þegar hún vék að Fiskvinnsluskólanum í máli sínu áðan. Það var ekki hægt að skilja hana öðruvísi en svo að þar færi ekki fram nein verkleg kennsla, að verklega kennslan færi öll fram utan veggja skólans. Það ert hins vegar ekki rétt og þar sem ég sit í skólanefnd Flensborgarskóla, sem er a.m.k. eins og stendur með skólanefndarstörf fyrir fiskvinnsluskóla, þá tel ég rétt að leiðrétta það að innan skólans og samkvæmt kennsluskrá skólans fer fram mjög viðamikil verkleg kennsla. Ég vil bara koma þessu á framfæri og leiðrétta hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur hér með.

Herra forseti. Ég skildi ekki alls kostar þetta andsvar. Það sem ég var að gera áðan var það að ég var að rekja það fyrirkomulag sem ég þekki frá Dalvík. Ég er ekki viss um að ég hafi vikið að Fiskvinnsluskólanum í Hafnarfirði en hafi ég gert það ranglega þá finnst mér það slæmt. Ég hef ekki sett mig nákvæmlega inn í það hvernig hann er rekinn núna. Ég veit að rekstrarsniði hans hefur verið breytt frá því sem var en ég er nokkuð viss um að ég fór rétt með það sem sneri að þeim skóla sem ég fjallaði um.

Virðulegi forseti. Það voru tvö atriði sem ég vildi gera að umtalsefni sem komu fram í máli hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur. Það var annars vegar það sem hún nefndi um lóðir án kvaða eða gjalda sem sveitarfélög skulu samkvæmt frv. leggja til þegar um framhaldsskóla er að ræða. Það eru ekki mörg verkefni eftir þar sem ríki og sveitarfélög leggja fram stofnframlög saman. En heilsugæslustöðvarnar eru þó verkefni sem ríki og sveitarfélög fjármagna saman og þar er nákvæmlega sams konar ákvæði inni í lögum sem lýtur að byggingu heilsugæslustöðva. Annað sem ég vildi nefna var varðandi kjarnaskólana og hagsmuni nemenda þeirra sveitarfélaga sem hafa tekið þátt í stofnun framhaldsskóla. Auðvitað er ekki gert ráð fyrir því að allir skólar verði kjarnaskólar heldur er heimild fyrir því að gera framhaldsskóla eða deild að kjarnaskóla um lengri eða skemmri tíma. Í kjarnaskólanum fer fram þróunarstarf og kjarnaskólinn er þá hugsaður sem þróunar- og þjónustustofnun fyrir allt landið. Ég er ekki viss um að það reyni svo mikið á samspilið milli þessa t.d. gagnvart nemendum úti á landi þar sem sveitarfélag hefur átt aðild að stofnkostnaði. Mér dettur í hug einn skóli í kjördæmi hv. þm., Laugaskóli, skóli sem væri kannski hægt að skilgreina sem heimaskóla, en nemedur þess skóla eru fyrst og fremst nemendur annars staðar að en kannski hafa heimanemendurnir ekkert sérstaklega sótt þangað frekar en annað en þeir hafa að sjálfsögðu átt þess kost.

Herra forseti. Mér er kunnugt um að það eru ýmsar rósir til í eldri lögum varðandi samskipti ríkis og sveitarfélaga og ekki allar til fyrirmyndar og þessi fyrirmynd kannski ekki það sérstök að ástæða sé til að taka hana upp í þessu sambandi. Þess vegna mun ég halda áfram að gagnrýna þetta ákvæði. Það hefur ekki tilgang lengur. Hins vegar varðandi kjarnaskólann geri ég mér það alveg ljóst að það verða ekki allir skólar kjarnaskólar og einungis hluti af starfsemi tiltekins skóla mun verða það sem við köllum kjarnaskóla. Ég hef hins vegar áhyggjur af þessu atriði og ég óttast ef það verður ekki tekið á því með einhverjum hætti kunni það að valda árekstrum vegna þess að það er auðvitað fyrst og fremst þetta ákvæði um skólavist óháð búsetu sem þarna gæti komið til. Ég þekki það beinlínis af eigin reynslu sem sveitarstjórnarmaður og einnig eftir að hafa setið í skólanefnd framhaldsskóla að þarna geta myndast árekstrar. Þeir gerðu það í kerfinu eins og það er núna og gera það eins og það er núna og þeir munu gera það enn þá frekar eftir að þetta frv. verður að lögum. Þess vegna segi ég þetta ekki hvað síst í varnaðarskyni vegna þess að ég tel að menn verði að búa sig undir það að á þessum málum þarf að taka.

Virðulegi forseti. Þeir árekstrar sem hafa átt sér stað í núverandi kerfi hafa fyrst og fremst orðið á höfuðborgarsvæðinu. Þar hefur verið megn óánægja með að nemendur á þessu svæði, en hér eru margir skólar, og auðvitað þá nemendur líka annars staðar að, hafi ekki getað valið sér þann skóla sem þeir kjósa helst að sækja. Mér er ekki kunnugt um að gagnrýnin hafi verið svo sterk annars staðar en hér. Það er fyrst og fremst á þessu svæði, e.t.v. eitthvað líka á Akureyri.

Virðulegi forseti. Við erum að tala um stórt og mikið mál sem er frv. til laga um framhaldsskóla og beðið hefur verið lengi eftir. Ég dreg ekki í efa að það er sjálfsagt mjög margt gott í þessu frv. En við lestur þess verð ég þó að viðurkenna að þar er margt sem ég hefði kosið að hefði verið á annan veg. Ég leyni því ekki að ég staðnæmdist nokkuð við lestur þessa frv. og yfirferð yfir það þegar mér barst í hendur bréf frá menntmrn., efni um verkaskiptingu milli skóla á framhaldsskólastigi. Ég er ekki sáttur við allt sem stendur í því bréfi og ég held að við, sem lesum þetta bréf, hljótum að álykta sem svo að þetta sé stefna þess sem skrifar þetta bréf, það sé stefna til framtíðar litið. Ef svo er vil ég biðja menn að fara hægt því að svo sannarlega veltur á miklu um framkvæmd þess máls. Þetta er upp á verulega margar síður en þegar maður lítur til baka og veltir því fyrir sér hvernig umræðan hefur gengið um þessi mál og hversu sorglega skammt hefur miðað í þessum efnum þá kemur margt upp í hugann. Maður hrekkur þá kannski ekki eins við eins og annars hefði orðið þegar maður áttar sig á því og les og þykist þekkja pennaförin á bréfinu. Virðulegi forseti. Í þessu bréfi stendur án þess að ég ætli að lesa það allt því að það mundi varla endast dagurinn: ,,Það sem fyrst og fremst var haft að leiðarljósi við tillögugerðina er það markmið að tryggja öllum nemendum sem besta menntun án tillits til þess hvar þeir eru búsettir og hvernig koma megi við sem mestri hagræðingu í starfi skólans.`` Þetta er góð og fögur hugsjón og er reyndar vikið að þessu einnig í 15. gr. frv. og hér hefur komið fram það sem stendur þar: ,,Allir sem lokið hafa grunnskólanámi eða hlotið jafngilda undirstöðumenntun skulu eiga kost á að hefja nám í framhaldsskóla.`` Það er þetta með jafnrétti til náms. Hvað er þetta jafnrétti til náms sem nefndin hefur verið að fjalla um? Mér finnst vanta sorglega í þessu frv. skilgreiningu á því hvað er jafnrétti til náms. Eins og ég skil orðið ,,jafnrétti til náms``, þá er það ekki í þessu frv. Við erum ekki að tala um jafnrétti til náms. Það er ekki verið að tala um fullkomið jafnrétti til náms og sums staðar finnst mér við sveigja þar verulega af leið. Þá er ég kominn að því sem lýtur að verkmenntunarþættinum sem mér finnst því miður menn fara nokkuð frá þessari fögru hugsjón sem er og menn kalla jafnrétti til náms. Það er einnig fróðlegt að glugga aðeins meira í þetta bréf.

Er þetta málþóf?

Ja, það gæti orðið það, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, en við sjáum nú til, ekki var það meiningin. Í þessu bréfi segir einnig: ,,Af ýmsum er því haldið fram að nemendur sem koma frá litlum skólum hafi ekki hlotið jafngóðan undirbúning til áframhaldandi náms og þeir nemendur sem stunda nám við stærri og öflugri skóla.`` Hvar er rökstuðningurinn fyrir þessu? Ég reikna með því að einhver komi í andsvari á eftir og mér þætti vænt um það ef hann segði mér það og benti mér á það hver rökstuðningurinn er fyrir þessu. Ég veit ekki til þess að þetta hafi við rök að styðjast. Ég held einmitt þveröfugt að margir af hinum smærri skólum úti á landsbyggðinni hafi fyllilega alla burði til þess og hafi sýnt það í úttektum sem gerðar hafa verið að þeir standi stærri skólunum í Reykjavík alveg fullkomlega á sporði hvað þetta viðvíkur. Því er þetta sett á blað? Hvað býr að baki því að setja svona orð á blað? Aðeins neðar í sama bréfi stendur: ,,Á undanförnum árum hefur verið tiltölulega mikið byggt af húsnæði fyrir framhaldsskóla, einkum utan höfuðborgarsvæðisins.`` Já, ég skal ekki segja um það. Mér er ljóst að það hefur verið á undanförnum mörgum árum. Sumir hafa viljað kenna það við títtnefndan framsóknaráratug, þá hafi mikið verið byggt af skólum og það er rétt. Á þeim árum voru byggðir fjölbrautaskólar og menntaskólar í öllum kjördæmum landsins. Það var gert.

Ekki nærri nógu margir.

Hvað segir hv. þm. Össur Skarphéðinsson? Ég bið hann að tala hærra bæði svo að ég og þjóðin heyri til hans. Það hlýtur að vera meiningin með frammíkallinu.

Þjóðin heyrir alveg nóg til hans.

Hún er búin að fá nóg af honum já, það er rétt hv. þm. Jón Kristjánsson. Hún er að verða búin að því. En hvað er verið að segja í sambandi við byggingu skólahúsnæðis? Er ekki verið að segja það hér ef við notum venjulegt mannamál, eru menn að tala um að búið sé að offjárfesta í skólum úti á landi? Er það það sem verið er að segja? Þá spyr ég aftur: Nú er verið að byggja og á að fara að byggja skóla í þessum landshluta sem er allt í lagi ef þörf er fyrir það. En hvað á þá að gera við þá skóla sem menn eru að segja að það sé búið að byggja of mikið af? Á að leggja þá af? Er ekki fullkomin skynsemi í því að reyna að nota þá fjárfestingu sem þegar liggur fyrir í þessum mannvirkjum úti á landi? Eða er meiningin að fara að byggja upp í stórum stíl í Reykjavík fyrir nemendur utan af landi sem þegar er búið að byggja yfir skóla og sums staðar er verið að byggja enn? Þetta kallar líka á skýringar vegna þess að hér er ég ekki að tala um frv. sjálft. Hér er ég fyrst og fremst að tala um bréf sem er skrifað á bréfsefni menntmrn. og það hlýtur að vera viss vísbending um stefnu til framtíðar litið. Við þurfum að fá að vita það áður en við greiðum atkvæði um framhaldsskólafrv. hvort svo er. Ég ætla að láta það vera að vitna meira í títtnefnt bréf en það er strikað yfir það á gulu hjá mér með áherslupenna á tveimur eða þremur stöðum á hverri síðu.  Að sjálfsögu er langstærsti hluti frv. mjög gott mál. Ég fagna því að það skuli vera tekið á verknámsþættinum þó að ég hafi haft aðrar áherslur þar um og talið að það mætti gera það á annan hátt. En það er ekki þar með sagt að ég hafi rétt fyrir mér í því. Ég veit að hinir ágætustu menn hafa fjallað um málið og ég ber fullt traust til þeirra. Ég hefði viljað leggja mjög ríka áherslu á að sá mikilsverði þáttur kæmi sterkar fram sem er námsráðgjöf. Ég hef tilfinningu fyrir að gríðarlega mikið skorti á í hinum ýmsu skólum að námsráðgjöf sé ekki nægjanlega öflug og mér finnst hinn stóri biðlisti og falllisti sem er við Háskóla Íslands gefa mér vísbendingu um það. Hann sýnir mér að nemendur eru ekki fyllilega búnir að átta sig á því þegar þeir ákveða að fara í háskólanám hvert skuli halda. Ég held að þessi þáttur liggi gríðarlega mikið eftir. Ég nefni það enn og aftur að ég legg mikla áherslu á verknámsþáttinn og ég fagna því sem kemur fram í 44. gr. frv. þar sem stendur, með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðherra getur heimilað framhaldsskóla að gera tilraunir með ákveðna þætti skólastarfs með undanþágu frá ákvæðum laga þessara og reglugerðum er settar kunna að verða samkvæmt þeim.`` Mér finnst þetta gott mál og vil draga það fram. En þegar við fjöllum um þennan þátt námsins, sem er verknámsþátturinn, er einmitt hárrétt athugað hjá hv. þm. Hjálmari Árnasyni, sem situr í menntmn., að það hlýtur að vekja athygli okkar að í tæknivæddum samfélögum á Vesturlöndum kemur það fram að 70% nemenda fara í starfsnám í þessum ríkjum en 30% í bóknám. Hér hjá okkur Íslendingum er þessu því miður algerlega öfugt farið. Hér fara 30% nemenda í starfsnám en 70% nemenda fara í bóknám. Þetta er uhugsunarefni og mér finnst það segja mér æðimikla sögu um það hversu hægt okkur hefur raunverulega miðað. Ég vildi líka víkja að öðrum þætti frv. sem er kostnaðarskiptingin í sambandi við byggingu heimavistar sem er í 37. gr. frv. en þar er sú breyting gerð á að nú skuli viðkomandi sveitarfélög greiða 40% af kostnaði við byggingu heimavistar en ríkissjóður hins vegar 60%. Raunverulega mun enn stærri hlutur falla á viðkomandi sveitarfélag vegna þess að þessi kostnaðarskipti eru, ef ég hef lesið rétt, bundin við norm og það sem er umfram norm mun falla til viðbótar á sveitarfélögin. Og það þekkjum við sem höfum staðið fyrir slíkum byggingum að oft er það nokkuð stór hluti sem það gerir. Ég er óánægður með þetta atriði. Ég verð að segja að ég er meira en óánægður, ég er ósáttur við þetta ákvæði, algjörlega ósáttur við þetta ákvæði og sætti mig engan veginn við þessa kostnaðarskiptingu. Ég trúi því og vil mælast til þess við hv. menntmn. að hún endurskoði þetta ákvæði á milli 2. og 3. umr. Þetta er óréttlátt og ég vil víkja aðeins að því sem segir í bréfi Sambands íslenskra sveitarfélaga og spyrja um það hver viðbrögð nefndarinnar hafi orðið við bréfi Sambands íslenskra sveitarfélaga um þennan þátt málsins. Í bréfinu segir, með leyfi forseta: ,,Hér er um að ræða breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga getur ekki fallist á. Stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga mótmælir þeirri breytingu á ákvæði gildandi laga um framhaldsskóla er kveður á um að ríkið greiði byggingu heimavistarhúsnæðis við framhaldsskóla að fullu.`` Og síðan segir í bréfinu og það er nauðsynlegt fyrir fulltrúa og þingmann Alþfl. í Reykjavík, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að heyra hvað þar stendur: ,,Stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga leggur til að ríkið greiði að fullu allan byggingarkostnað og stofnbúnað framhaldsskóla.`` Veltu hv. nefndarmenn þessu áliti ekki alvarlega fyrir sér? Ég vil líta á það sem segir hér í frv. og biðja um skýringu. Í 37. gr. á bls. 40 segir: ,,Gert er ráð fyrir að samið verði um það milli ríkis og sveitarfélaga hvernig sveitarfélögum verði bætt aukin þátttaka í kostnaði við byggingu heimavista.`` Hvað er verið að segja hér? Ég hef áhuga á að fá að vita það áður en ég greiði atkvæði hvað stendur á bak við þessi orð. Það hlýtur að hafa verið spurt um slíkt í nefndinni. Hér er mikið sagt og getur skipt sköpum um afstöðu manna með eða á móti þessu máli þar sem við erum að tala um kostnaðarskiptingu um byggingu heimavista. Þess vegna kalla ég eftir því. Ég er hins vegar algjörlega á annarri skoðun en hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir sem talaði á undan mér. Hv. þm. var fremur sátt við það, ef ég skildi orð hennar rétt, að þessi kostnaðarskipti yrðu tekin upp, 40% og 60%, í byggingu heimavistarhúsnæðis en vildi síður að viðkomandi sveitarfélag legði fram lóðir undir slíkar fasteignir.

Nei.

Nú.

Selja lóðir undir viðkomandi fasteignir!

Þá hef ég bara alls ekki heyrt rétt  Þess vegna segi ég það og það skulu vera mín lokaorð, virðulegi forseti, að ég vænti þess að nefndin taki þetta atriði frv. upp í nefndinni á milli 2. og 3. umr. og athugi af fullri ábyrgð hvort ekki sé skynsamlegt að draga þetta ákvæði til baka og hafa þetta óbreytt.

Herra forseti. Frv. til laga um framhaldsskóla hefur legið um skeið fyrir hv. þingi og hefur verið gagnrýnt töluvert mikið. Ég hef t.d. undir höndum álitsgerð stjórnar Skólameistarafélags Íslands þar sem koma fram fjöldamargar athugasemdir við þetta frv. og það m.a. gagnrýnt út frá því sjónarmiði að í því gæti um of tilhneigingar til smáatriða stjórnunar og miðstýringar. Á þingi Hins íslenska kennarafélags í nóvember sl. var frv. tekið til umræðu og þar var því hafnað samhljóða í atkvæðagreiðslu. Það sýnir hvílíkur stuðningur er við þetta frv. meðal þeirra sem starfa í skólunum að á fjölmennu þingi þar sem að sjálfsögðu eru mættir kennarar með hinar ólíkustu stjórnmálaskoðanir, vafalaust fylgismenn allra hinna pólitísku stjórnmálaflokka, er ákveðið samhljóða að mæla með því að við fellum þetta frv. Framhaldsskólakennararnir komust að þeirri niðurstöðu að frv. væri ekki til hagsbóta fyrir nemendurna. Það dragi úr möguleikum kennara til að hafa áhrif á stefnumótun í skólum og væri yfirleitt ekki boðberi menntastefnu sem verðskuldaði framgang. Þetta hefur verið rakið hér í umræðunni og er ástæðulaust að fjölyrða frekar um það. En þannig er staðan að þeir sem gerst þekkja til hafa gagnrýnt frv. mjög einarðlega og kennarasamtökin eru eindregið andvíg því eða a.m.k. Hið íslenska kennarafélag að frv. nái fram að ganga. Ég ætla hins vegar fyrst og fremst að vekja enn frekari athygli á 37. gr. frv. en þar tel ég að sé mikið ranglæti á ferðum. Það hefur verið svo um áratuga skeið að ríkið hefur kostað byggingu heimavista við framhaldsskólana að fullu og fjöldamörg sveitarfélög hringinn í kringum landið hafa notið þess að ríkið hefur talið sér skylt að kosta heimavistarbyggingar. Þeir sem hafa byggt menntaskóla hafa þar að auki fengið þann kostnað greiddan að fullu vegna þess að kostnaður við menntaskólabyggingar hefur verið greiddur að fullu. Það hefur þá eingöngu verið kennsluhúsnæðið fyrir fjölbrautaskólana sem hefur verið fjármagnað með þeim hætti að sveitarfélögin hafa þurft að borga 40% kostnaðarins. En í þessu frv. er verið að lækka hlut ríkisins úr 100% í byggingum heimavista í 60%. Það er sem sagt verið að velta tæpum helmingi kostnaðarins yfir á sveitarfélögin og þetta er að sjálfsögðu býsna alvarlegt mál. Ég vek á því athygli að allmörg sveitarfélög eiga enn eftir að byggja heimavistir fyrir framhaldsskólanemendur í viðkomandi kjördæmum meðan aftur á móti önnur kjördæmi hafa lokið þessu verkefni nokkurn veginn að fullu. Þetta skapar því mikla mismunun milli kjördæma og milli héraða. Mér er kunnugt um að til stendur að reisa heimavistarbyggingu á Húsvík svo ég nefni dæmi. Mér er einnig kunnugt um að til stendur að byggja heimavistarbyggingu við framhaldsskóla á Akranesi. Og ég veit til þess að á Sauðárkróki, í heimahéraði mínu, er verið að undirbúa stækkun heimavistar. Auðvitað kostar það stóraukna fjárhagsbyrði fyrir sveitarfélögin í þessum kjördæmum að þurfa nú að fara að borga 40% hlutdeild í þessum heimavistarbyggingum og að sjálfsögðu er ekkert réttlæti í því að þau þurfi að gera þetta á sama tíma og fyrir liggur að fjöldamörg önnur sveitarfélög á landinu hringinn í kringum landið hafa fengið þennan kostnað borinn upp að fullu. Ég tek sem sagt undir hvert orð sem fram kom hjá seinasta ræðumanni hv. þm. Norðurl. v., Stefáni Guðmundssyni, sem vakti athygli á þeirri athugasemd í grg. frv. að taka þyrfti upp viðræður við samtök sveitarfélaga um það hvernig á þessum vanda skuli tekið. Nú er framhaldsskólafrumvarpið búið að vera í þinginu tvo vetur og mér hefði fundist einfaldara að sá hæstv. ráðherra sem flytur þetta frv. og sá sem gegndi starfi menntmrh. í tíð fyrri ríkisstjórnar hefðu tekið upp samninga við sveitarfélögin um þetta atriði og komið því á hreint hvernig sveitarfélögunum verði bætt þetta vegna þess að óneitanlega grunar mann að þetta séu orðin tóm og lítið standi á bak við þessa fullyrðingu. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh. hvort ætlunin sé að styðja eða styrkja sveitarfélögin sem eina heild til þess að koma til móts við þann kostnað sem af þessu leiðir. Eða á að greiða styrki til einstakra sveitarfélaga vegna þessa atriðis? Það er ljóst að ef sveitarfélögunum yrði bætt þetta með því einu að þau fengju öll eitthvað örlítið meira í sinn kassa en ekkert tillit væri til þess hvaða sveitarfélög væru að byggja og hver ekki þá væri nú lítill hagur af því fyrir þau sveitarfélög sem verða þarna fyrir mesta skellinum. Ef eigi aftur á móti að greiða þetta þeim sveitarfélögum sem í hlut eiga þá skil ég ekki til hvers verið er að þessu. Þá virðist manni að ríkið græði harla lítið á þessari breytingu og væri þá eins gott að hafa það eins og er í lögunum í dag, að ríkið greiði þetta að fullu. Hér er spurning sem hæstv. menntmrh. mætti gjarnan svara vegna þess að svarið liggur sannarlega ekki í augum uppi. Og ef það er svo að ætlunin er að greiða þetta viðkomandi sveitarfélögunum þá er þessi breyting alveg út í bláinn og græðir enginn neitt á henni. Ég tel hins vegar að það sé affærasælast að hafa þetta óbreytt í lögum og að ríkið greiði þennan kostnað að fullu. Af þeirri ástæðu hef ég flutt ásamt hv. 4. þm. Norðurl.e., Steingrími J. Sigfússyni, og hv. 5. þm. Vestf., Kristni H. Gunnarssyni, brtt. við 37. gr. þar sem gert er ráð fyrir að ríkissjóður greiði þennan kostnað að fullu. Ég vil láta þess hér getið að þau sveitarfélög sem ég tiltók áðan að hefðu heimavistarbyggingar í undirbúningi, þ.e. sveitarfélögin sem standa að framhaldsskólanum á Akranesi, Fjölbrautaskólanum á Sauðárkróki og Fjölbrautaskólanum á Húsavík, reyndar eru þetta allt fjölbrautaskólar, þótt þeir séu framhaldsskólar í eðli sínu bera þeir víst allir nafnið fjölbrautaskólar. 

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu afar mikilvægt mál, mál sem snertir mjög stóran hóp í samfélagi okkar. Það er alveg ljóst að þegar skólamál eru á ferð eru það mál sem snerta mjög marga. Hugmyndir fólks um það hver það er sem á að sinna menntun í landinu, fyrir hvaða menntun er þörf og hvernig á að skipuleggja hana eru margvíslegar. Það hefur verið meginreglan í okkar samfélagi frá því að menn tóku fyrst að setja lög um skóla að menntun þegnanna hefur verið eitt af meginhlutverkum ríkisvaldsins. Það var einfaldlega litið þannig á það að hlutverk menntakerfisins væri það mikilvægt að enginn annar gæti sinnt þessu hlutverki. Kostnaðurinn væri það mikill að enginn annar gæti sinnt því. Jafnframt höfðu menn þær væntingar til menntakerfisins og þær skoðanir á hlutverki þess að það væri rétt að ríkisvaldið hlutaðist til um það hvert væri inntak og skipulag skólakerfisins. Nú má segja að á þessu séu að verða nokkrar breytingar aðallega að því leytinu að við erum að upplifa þá stóru breytingu að það er verið að færa grunnskólann yfir til sveitarfélaganna. Það er auðvitað grundvallarbreyting og við eigum eftir að sjá hvernig hún reynist. Eftir því sem ég heyri fer tvennum sögum af því hvernig tekist hefur til á Norðurlöndunum þar sem þessi yfirfærsla hefur átt sér stað varðandi ýmist það sem snýr að hlutverki skólans, stöðu kennara eða það hvað nemendum er boðið upp á. Þetta er allt saman umdeilanlegt og skólakerfi er einfaldlega þannig stofnun sem þarf alltaf að vera í þróun og endurskoðun. Menn verða alltaf að átta sig á kröfum tímans, kröfum samfélagsins í heild, kröfum atvinnulífsins, þörfum einstaklinganna o.s.frv. Ég hygg að ef við horfum á íslenska skólasögu sé kannski megingallinn hér sá að menn hafa verið mjög lengi að átta sig á breytingum og nýjum þörfum. Ef ég leyfi mér aðeins að horfa aftur í tímann og einbeiti mér að framhaldsskólastiginu þá var það svo fram yfir síðustu aldamót að sú framhaldsmenntun sem veitt var í landinu miðaðist fyrst og fremst við þarfir kirkjunnar. Það var kirkjan sem í raun stjórnaði þeirri framhaldsmenntun sem hér var veitt fyrir utan það að ef ég miða við síðustu aldamót þá var þegar búið að stofna hér prestaskóla og læknaskóla einmitt vegna brýnnar þarfar. Önnur menntun, starfsmenntun, varð til fyrir utan þetta framhaldsskólakerfi. Það raunverulega skólakerfi sem til var, skipulagt og greitt af þáv. ríkisvaldi, miðaðist við svo þrönga hagsmuni að aðrir skólar urðu til þar fyrir utan. Jafnframt að vinnustaðir fara að sinna þeirri menntun sem veitt var, þ.e. það sem við köllum starfsmenntun í dag, varð til utan skólakerfisins. En síðan kallaði það á stofnun sérskóla. Það hefur einkennt íslenskt skólakerfi um áratuga skeið að við höfum annars vegar verið með almenna menntaskóla og hins vegar með sérskóla. En á allra síðustu árum hefur sú stefna verið rekin að fækka sérskólum og að búa til framhaldsskóla með mjög breytt svið. Þeir eru að vísu ekki margir. Þeir hafa þróast yfir í að vera fjölbrautaskólar, menntaskólar og verkmenntaskólar. Fyrsta spurningin sem vaknar þegar við erum að skoða framhaldsskólastigið er sú hvort þetta sé rétt þróun. Erum við endilega á réttri braut með því að búa til svona stórar einingar sem bjóða upp á marga valmöguleika? Er það endilega það rétta? Er fráhvarfið frá sérskólunum endilega rétt? Ég treysti mér ekki til að svara þeirri spurningu. Ég velti henni bara upp vegna þess að ég sé það alveg fyrir mér að þetta kerfi hefur bæði kosti og galla. Það getur verið afar jákvætt að blanda saman nemendum með mismunandi getu og mismunandi þarfir, bjóða upp á valmöguleika en það hefur líka mjög mikla kosti að reka litla skóla sem einbeita sér að ákveðnum verkefnum. Þar tala ég út frá minni reynslu sem framhaldsskólakennari. Tiltölulega litlir skólar eru mjög góðar einingar til að stjórna og þar verður aðhaldið að nemendum miklu meira en annars staðar. En við hljótum að horfast í augu við það að megingallinn á framhaldsskólakerfi okkar hefur verið sá að það hefur boðið nemendum upp á allt of fáa kosti. Það er langt síðan skólamönnum varð þetta ljóst. Það varð sprenging í íslensku menntakerfi eins og er rakið í nál. 2. minni hluta. Í rauninni eru menn enn þann dag í dag að fást við afleiðingar þessarar menntasprengingar og hafa kannski ekki fundið réttu leiðirnar. Einhvern veginn er það svo að það er ákveðin togstreita milli vilja og stefnu skólamanna annars vegar og svo þess sem mórallinn í samfélaginu krefst vegna þess að einhvern veginn hefur það gerst á alllöngum tíma að sú hugmynd og skoðun hefur orðið ofan á að enginn væri maður með mönnum nema hann lyki stúdentsprófi. Hver sem orsökin er fyrir þessari hugmyndafræði hefur hún því miður orðið mörgum ungum piltinum og ungri stúlkunni fjötur um fót vegna þess að við höfum horft upp á það í framhaldsskólakerfinu að þangað hefur komið inn fjöldi nemenda sem hafa því miður ekki ráðið á nokkurn hátt við það nám sem þar hefur verið boðið upp á og hafa beðið þar mikinn ósigur. Ég get rifjað upp af þessu tilefni þá hugsun mína og hugmynd sem ég ræddi töluvert í fyrra í sambandi við grunnskólann, og ég er ekkert sannfærð um og ekki sátt við þá niðurstöðu sem varð, sem er sú að senda alla nemendur út úr grunnskólanum inn í framhaldsskólann. Að vísu skal ég taka það fram að það er búið að búa til ákveðna þröskulda í grunnskólanum sem reyndar er ekki farið að reyna á enn þá. En ég á eftir að sjá að þeir þröskuldar verði með þeim hætti að nemendur verði á einhvern hátt stöðvaðir eða látnir staldra við þannig að þeim verði gert að standast ákveðnar kröfur og að þeir verði látnir ljúka ákveðnum áföngum og að uppfylla tilskildar kröfur áður en þeir fara inn í framhaldsskólann. Ég hef verið að velta fyrir mér í því sambandi hver munurinn sé á því að þurfa að vera heldur lengur í grunnskóla og að þurfa að sætta sig við það félagslega eða að fara upp í framhaldsskóla og bíða ósigurinn þar. Ég sé ekki muninn á þessu. Mér finnst í rauninni að það væri miklu affarasælla að gera meiri kröfur til grunnskólans en að vera að ýta vandanum upp í framhaldsskólann og búa þar til alls konar möguleika til að gera nemendum kleift að hefja framhaldsskólanám. Að mínu viti á grunnskólinn að skila nemendum þannig af sér að þeir séu reiðubúnir undir framhaldsskólanám. Það er framhaldsskólans að gera nemendur reiðubúna undir háskólanám. Þetta er umdeilanlegt. Þetta er vissulega umdeilanlegt en ég spyr: Á hvorum staðnum er ósigurinn meiri? Þeir sem hafa reynslu af að kenna í framhaldsskóla hafa eins og ég nefndi áðan orðið vitni að gífurlegum ósigri margra sem koma þar inn fyrir dyr og verða fyrir algjöru sjokki. Kannski sjokki lífsins við að standa allt í einu frammi fyrir því að þurfa að standast einhverjar kröfur en koma þannig undirbúnir að þeir ráða ekki neitt við neitt. Þetta er mjög ömurlegt og hverju sem um er að kenna er þetta íslensku skólakerfi til vansa að hafa staðið þannig að málum. Ég kem betur að þessu á eftir þegar ég kem að styttingu framhaldsskólans sem ég set mjög stórt spurningarmerki við. Hæstv. forseti. Staðreyndin sem við stöndum frammi fyrir er sú að framhaldsskólakerfi okkar bíður ekki enn þá upp á nægjanlega möguleika fyrir alla þessa nemendur. Sú spurning sem hlýtur að vakna er sú hvort þetta frv. og sú lagasetning sem hér er fram undan breyti einhverju um þetta. Ég hef miklar efasemdir um það. Þó hér sé verið að setja í lög greinar um kjarnaskóla og eflingu verkmenntunar þá er ekkert í núverandi lögum sem kemur í veg fyrir að slíkt sé þróað áfram. Það er það sem menn hafa verið að gera í skólakerfinu. Það sem ég óttast mest í sambandi við þetta frv. er að það frumkvæði og sú þróun í skólamálum sem hefur fyrst og fremst átt sér stað að frumkvæði skólastjórnenda og kennara stöðvist með þessu frv., þessari lagasetningu, vegna þess annars vegar að hér er verið að stýra öllu í átt til aukinnar miðstýringar og aukinnar einsleitni eins og það heitir á máli Evrópusambandsins og hins vegar það sem er mjög alvarlegt atriði að þetta frv. er flutt og því fleytt áfram í andstöðu við kennarasamtökin í landinu, þ.e. fyrst og fremst Hið íslenska kennarafélag sem er fólkið sem á að vinna eftir frv. Ég hlýt að leggja áherslu á þá skoðun mína að skólakerfi sem er greitt af skattborgurunum hlýtur að verða að skapast og starfa í sátt í sæmilegri sátt. Þar með er ekki sagt að skólakerfið geti ekki boðið upp á ýmiss konar möguleika og ég legg mikla áherslu á það sem mér finnst ekki vera í þessu frv. sem er að skólakerfið sé verulega sveigjanlegt. Að það sé boðið upp á margar tegundir skóla, að menn hafi virkilega svigrúm til að þróa skólastarfið að því tilskildu að sjálfsögðu að skólarnir uppfylli þær kröfur sem eru gerðar til þeirra, þ.e. að búa fólk undir líf og störf og áframhaldandi nám. Það eru auðvitað grundvallarskilyrði. Í rauninni held ég að sú þróun sem hefur átt sér stað í framhaldsskólanum á undanförnum áratugum sé mjög merkileg. Menn hafa verið að gera mjög merkilegar tilraunir og ég get ekki annað en lýst efasemdum um það að sú þróun haldi áfram ef frv. verður að veruleika. Hæstv. forseti. Ég ætla aðeins að víkja að einstökum efnisatriðum í frv. Þar er þá fyrst að nefna þetta atriði með áhrif kennaranna og þá spurningu hver eigi að móta skólastefnuna. Hvar á skólastefnan að verða til? Í mínum huga er það svo að mjög margir eiga að koma að mótun skólastefnu. Kennarar hafa að sjálfsögðu ekki einkaleyfi á því að móta skólastefnu og þeir eru ekki þeir einu sem hafa vit á skólamálum. Að mínum dómi hafa kennarasamtökin oft farið offari hvað það varðar að telja sig nánast umboðsmenn almættisins í þessum málum og hafa að mínum dómi oft gert lítið úr foreldrum og áhrifum foreldra og annarra sem koma að skólastarfi vegna þess að fólk getur haft mjög mismunandi skoðanir á því hver þörfin er fyrir menntun, hvað á að kenna o.s.frv., fólk á að sjálfsögðu að hafa tækifæri til að koma slíkum skoðunum á framfæri og til að hafa áhrif. En þrátt fyrir allt munu fyrst og fremst kennarar móta innra starf skólanna. Ég er á þeirri skoðun að aðild kennara að skólanefndum hafi verið til góðs þó ég geti að mörgu leyti skilið þau sjónarmið skólameistara að þeim finnist þeir settir í óþægilega stöðu með það að hafa þá sem í daglegu starfi eru undirmenn þeirra allt í einu yfir sér í skólanefndum þá eru kennarar þó fulltrúar mikils meiri hluta starfsmanna í skólum. Þeir þekkja inn á hin daglegu vandamál, eðli kennslunnar, inntak hennar og vandamál nemenda. Ég held að það hljóti að geta skapað ýmiss konar vandræði ef dregið verður úr áhrifum kennara með þeim hætti sem gert er í þessu frv. Hér er verið að styrkja vald skólastjórnenda en jafnframt verið að draga úr valdi kennara. Mun það verða til að draga úr nýsköpun í skólastarfi að kennararnir hverfa út úr skólanefndunum? Nú er það ekki svo að þróun í skólastarfi fari fram í skólanefndum en allt hangir þetta saman. Það sem kannski skiptir mestu máli þessa mánuðina og næstu árin er að við erum að horfa upp á margfalda atlögu að kennarastéttinni, ef við bara tökum kennarastéttina sem heyrir undir þetta mál. Hér er verið að draga úr valdi kennara hvað varðar áhrif á stefnumótun í skólastarfinu. Við förum hér næstu daga að ræða frv. til laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Að mínum dómi er það nú varla svo að kennarar séu búnir að jafna sig eftir þá árás sem þeir urðu fyrir 1990, fyrir sex árum, sem hafði alveg gífurleg áhrif á allt innra starf í skólunum. Ég spyr hvaða áhrif svona framkoma ríkisvaldsins hafi? Hvaða áhrif hefur þetta? Varðandi bráðabirgðalögin 1990 vil ég vitna til orða skólameistara á fundi í menntmn. á síðasta kjörtímabili. Þeir sögðu einfaldlega: ,,Þróun í skólastarfi hefur stöðvaðst.`` Hún einfaldlega stöðvaðist vegna aðgerðanna 1990. Þess vegna vil ég vara eindregið við því að menn fari fram með þessum hætti í andstöðu við vilja kennara. Ég spyr hvaða áhrif samþykkt þessa frv. og þær brtt. sem því fylgja, sem breyta engu um þetta megininntak, muni hafa á skólastarfið og sjálfsmynd kennara og opinberra starfsmanna sem verða fyrir þessum margföldu árásum. Hvað eru menn eiginlega að hugsa? Það er óskaplega óheppilegt að það skuli fara saman að menn eru hér að reyna að koma fram ýmsum breytingum á lögum um framhaldsskóla en vera jafnframt að svipta menn æviráðningum, biðlaunum og hóta skerðingu á fæðingarorlofi og guð veit hverju. Maður hlýtur að spyrja hvert þessi ósköp stefni. Hvaða afleiðingar mun það hafa í skólastarfinu? Nógu er illa búið að skólastarfi og launum kennara þó þetta bætist ekki ofan á. Við lifum á tímum mikilla breytinga þar sem öllum ber saman um að ekkert skipti meira máli en að mennta þjóðina, ekki bara unga fólkið heldur á að stuðla að símenntun og endurmenntun, bæta menntun þess fólks sem átti þess lítinn kost að mennta sig þegar það var í æsku. Það er nöturlegt að bera allar þessar kröfur og þær miklu skyldur sem lagðar eru á herðar kennarastéttinni og þær miklu kröfur sem til hennar eru gerðar saman við það sem ríkisvaldið er að gera gagnvart þessari stétt. Ég undirstrika það enn að ég tek kennarana út úr af því að við erum að fjalla hér um frv. til laga um framhaldsskóla. Hvað eru menn að hugsa? Reyndar skil ég svona pólitík, ég verð að viðurkenna það. Ég veit a.m.k. alveg hvað þeir eru að gera. En ég er ósammála því.  Hæstv. forseti. Ég vil þá koma aðeins að því atriði sem kemur hér allnokkuð við sögu og gerð er brtt. um, þ.e. að opna möguleika á því að stytta framhaldsskólann. Við ræddum þetta í þingflokki Kvennalistans og í sjálfu sér get ég tekið undir að það væri kannski ágætt, ágætismarkmið að útskrifa stúdenta 18 eða 19 ára. En það kallar bara á algjöra uppstokkun á íslensku skólakerfi. Algjöra. Svo mikið veit ég að ef menn hugsuðu sér að stytta framhaldsskólann þá kallar það auðvitað á niðurskurð á námi. Þá þarf að skera niður námið. Það þýðir ekkert að segja: Bjóðum upp á sumarönn. Viss hópur nemenda gæti nýtt sér það en aðrir eru einfaldlega háðir tekjuöflun yfir sumarið. Það er fjöldi nemenda sem er háður því að afla sér tekna yfir sumarið og þurfa að kosta sig sjálfir í skóla. Því miður vill oft gleymast að það eru ekki allir sem eiga foreldra sem geta kostað þá til náms. Það er ekki bara vegna ýmiss konar neyslu sem framhaldsskólanemar eru að vinna. Þótt það gildi um marga er líka hópur nemenda sem einfaldlega er að vinna fyrir sér. Ég get alveg upplýst það hér að ég minnist þess enn hvað ég varð hissa þegar ég áttaði mig á þessu. Ég er bara svo mikil forréttindamanneskja að á mínu heimili var þess beinlínis krafist að við systkinin færum í framhaldsnám og foreldrar mínir lögðu sitt af mörkum. En það gildir bara ekki um alla. Ég minnist þess alveg sérstaklega að það var ung stúlka sem ég kenndi og var í mikilli vinnu með námi sem kom auðvitað niður á því og ég fór að inna hana eftir þessu. Þá sagði hún mér að foreldrar hennar væru á móti því að hún væri í framhaldsskóla. Og fyrst hún vildi fara í framhaldsskóla varð hún bara að sjá fyrir sér sjálf, sögðu þeir. Svona dæmi eru til þótt þau séu undantekning. En það eru margir sem þurfa að sjá fyrir sér. Ég vil sérstaklega minna á það sem var ítrekað í sjónvarpsfréttum fyrir nokkrum kvöldum þar sem verið var að segja frá bændafundi, það var reyndar aðalfundur kaupfélagsins á Sauðárkróki. Þar voru bændur að ítreka það sem hefur áður komið fram að eitt þeirra stærsta vandamál vegna lágra tekna er að þeir sjá ekki fram á að geta menntað börnin sín vegna þess að í mörgum tilvikum þarf að senda þau í heimavistarskóla.  Ég get ekki látið hjá líða að minna á að allar svona breytingar tengjast mjög sterkt launakjörum kennarastéttarinnar og þeim samningum og skilgreiningum sem þar gilda um vinnutíma. Ég vil minna á að eftir því sem ég best veit hafði yfirfærsla grunnskólans til sveitarfélaganna í Svíþjóð og ýmsar breytingar sem þar voru gerðar á skólakerfinu í för með sér mun meira vinnuálag á kennara. Eftir á að hyggja voru kennarar ekki mjög hressir með þær breytingar sem þar voru gerðar. Ég veit reyndar ekki hvort þeir hafa náð til baka með samningum en það urðu þær breytingar að vinnutíminn lengdist. Og það er það sem ég hef lengi óttast í sambandi við þessar breytingar sem eru alltaf svo tengdar því að menn undirbúa ekki og hugsa ekki í gegn hvað þeir eru að gera. Þegar menn eru að tala um að lengja skólaárið þýðir það auðvitað aukið vinnuálag og ég óttast mjög að þessar breytingar leiði fyrst og fremst til aukins vinnuálags á kennara og þar er svo sannarlega ekki á bætandi. Nóg er nú samt. Vinnutími og kennsluskylda íslenskra kennara, hvort sem við lítum á framhaldsskóla eða grunnskóla, er miklu meiri en tíðkast hjá öðrum þjóðum. Þannig að það að auka vinnuálag á kennarastéttinni er að mínum dómi stórvarasamt mál sem þarf að skoða mjög vel. Ég get ekki ímyndað mér að kennsla yrði betri með þeim hætti. Ég vil því ítreka að ég er alls ekki að leggjast gegn því að við skoðum þessi mál en í mínum huga er ljóst að slíkar breytingar kalla einfaldlega á algjöra uppstokkun. Við verðum að passa okkur á að fara ekki að skipuleggja framhaldsskólann fyrst og fremst með tilliti til starfsmenntunar. Við verðum að hafa þetta hvort tveggja í huga. Við erum annars vegar að undirbúa fólk undir starfsmenntun og hins vegar að búa fólk undir háskólanám. Það getur ekki verið tilgangurinn með slíkum breytingum að fara að leggja það á háskólann að hann þurfi að undirbúa fólk undir að geta hafið háskólanám eins og framhaldsskólinn þarf að undirbúa marga nemendur undir það að geta hafið framhaldsskólanám. Við þurfum að passa okkur vel á öllu þessu. Hæstv. forseti. Það er eitt atriði í viðbót sem mig langar til að koma inn á. Það snertir þær brtt. sem við höfum verið að gera hér á þessu frv. Hef ég þó ekki vikið mikið að miðstýringu og ýmsu slíku sem hér er að finna. Það er þetta með blessuð skólagjöldin. Hér er kveðið á um það að innritunargjald skuli aldrei vera hærra en 6 þús. kr. á skólaári. Samkvæmt því sem fram kemur í nál. meiri hluta menntmn. varðandi þessi skólagjöld þá erum við að tala hér um 6 þús. kr. plús það sem er innheimt til félagsstarfa nemenda. Fyrir nokkrum árum var samþykkt á hinu háa Alþingi gegn mjög harðri andstöðu okkar stjórnarandstæðinga að það væru yfir höfuð tekin upp gjöld í framhaldsskólanum. Þá var kveðið á um 3 þús. kr. gjald. Hér er það komið upp í 6 þús. kr. Ég spyr hvað þetta muni standa lengi. Ég benti einmitt á í umræðunni um innritunargjöld í háskólann, að með þeim er verið að opna á það að farið verði að innheimta gjöld fyrir alls konar þjónustu sem hingað til hefur verið hluti af skólastarfi. Það er gert í háskólanum og ég spurði hvort liði á löngu þar til sams konar gjald yrði tekið upp í framhaldsskólunum. Ef það eru einhver rök fyrir því að innheimta slík gjöld í háskólanum eru alveg eins rök fyrir því að innheimta þau í framhaldsskólunum. Þetta eru hvort tveggja skólar sem fólk velur af fúsum og frjálsum vilja. Hér er þetta komið. 6 þús. kr. hámarksgjald við innritun auk nemendagjaldanna. Þetta verða u.þ.b. 11 þús. kr. sem nemendur munu greiða við innritun í framhaldsskóla. Nú má svo sem segja að þetta eru engar gífurlegar upphæðir. Þetta er prinsippmál sem þarna er á ferð --- hvað eiga nemendur að greiða? Og rifjast þá enn upp fyrir mér að það leituðu nemendur eftir námi í þeim skóla þar sem ég kenndi sem ekki áttu fyrir þessum gjöldum. Þeim voru að sjálfsögðu gefin þau eftir og það var farið í sjóði skólanna til að borga þau, þá sjóði sem meiri hlutanum á síðasta kjörtímabili þóttu svo óskaplegir að þeir urðu að koma lögum yfir þá. Í nál. meiri hlutans er vikið í nokkrum atriðum að því frv. sem væntanlega verður til umræðu í næstu viku um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Þar er vikið að mjög umdeildum ákvæðum eins og afnámi æviráðningar sem mun auðvitað ná til skólameistara o.s.frv. Eitt leiðir af öðru, það gefur auga leið. Allt er þetta gert án þess að leitað hafi verið samráðs við viðkomandi stéttir og það er eitt af því sem við getum spurt okkur. Hvað er eðlilegt að menn sitji lengi sem skólameistarar í einum framhaldsskóla? Það má færa rök fyrir því að það geti verið hollt að skipta þar um eins og annars staðar en það má líka setja mikið og stórt spurningarmerki við það að fólk skuli vera svipt atvinnuöryggi með þeim hætti sem kveðið er á um í þessu frv. um réttindi og skyldur. Ég er ekki viss um að þetta eigi að gilda alls staðar. Ég get séð mjög sterk rök fyrir því þar sem um er að ræða ríkisstofnanir eins og ráðuneyti og ýmsar slíkar stofnanir að það geti verið mjög gott að skipta um stjórnendur, menn sitja þá ekki of lengi. En ég er ekki eins sannfærð um það andspænis skólunum að það beri að vera jafnmiklar takmarkanir og lögin um réttindi og skyldur gera ráð fyrir þó auðvitað þurfi nýtt blóð inn í skólastarf. Hæstv. forseti. Það er alveg ljóst að það er ekki eining um þetta frv. Kennarar eru afar ósáttir við þetta mál enda er það allt saman unnið án þess að þeir hafi verið kallaðir til. Þeirra þekking og reynsla er að engu höfð. Það er hægt að setja mjög stór spurningarmerki við það hvort yfir höfuð hafi verið nokkur þörf á því að breyta lögunum og hvort sú efling á starfsnámi sem er einn megintilgangur þessa frv., sem auðvitað er með engu tryggð, krefjist nokkurrar lagabreytingar. Loks má einnig setja stórt spurningarmerki við þá áherslu sem lögð er á það að fulltrúar atvinnulífsins komi að mótun náms með jafnríkum hætti og hér er gert ráð fyrir. Þeir eiga auðvitað að hafa sín áhrif en það er spurning hvort þau séu ekki of mikil. Eftir því sem ég hef heyrt eru ýmsar efasemdir á lofti varðandi það atriði vegna þess að það er ekki nóg að þekkja til í atvinnulífinu, menn þurfa auðvitað líka að þekkja til í skólastarfi og menn þurfa að hafa framtíðarhugsjónir og gera sér grein fyrir þróun en einblína ekki bara á stundarhagsmuni sinnar atvinnugreinar. Það er því mjög margt í þessu máli sem að mínum dómi hefði kallað á miklu nánari skoðun. En aðalatriðið er auðvitað það að þegar verið er að fjalla um og taka ákvarðanir um jafnstórt og mikilvægt mál og skólastefnu þá þarf að ríkja um það sæmileg sátt. Skólakerfið þarf að bjóða upp á sveigjanleika og mér sýnist að sú meginstefna sem er að finna í þessu frv., sem felst í aukinni miðstýringu og minnkandi áhrifum kennara, sé ekki til þess fallin að auka þennan nauðsynlega sveigjanleika.

Virðulegi forseti. Það er ekki ætlun mín að fara að karpa við mína ágætu samflokkskonu, hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur, en ég get ekki látið hjá líða að gera athugasemd við hugmyndir hennar um hvað þurfi að gerast til þess að stytting framhaldsskólans geti komið til. Hennar orð minna mig dálítið á umræðuna sem kom upp þegar ákveðið var að láta grunnskólann hefjast við 6 ára aldur í staðinn fyrir 7 ára aldur. Þá kom upp mikil umræða um það hvort 6 ára börn væru í raun nógu þroskuð til þess að sitja á skólabekk. Það var farið í miklar umræður um forskólapróf og skólaþroskapróf í stað þess að snúa spurningunni við eins og öllum finnst mjög eðlilegt núna og segja: Við höfum bara skólann þannig að hann henti 6 ára börnum. Okkur finnst það öllum mjög eðlilegt í dag og það sama finnst mér um framhaldsskólann. Það er enginn endanlegur massi af námsefni sem nauðsynlegur er til stúdentsprófs. Það er fyrst og fremst færni á ákveðnum sviðum og svo ákveðin viðbótarþekking og ég er alveg sannfærð um að það er hægt að koma þessu fyrir með góðum vilja á styttri tíma en nú er, eða frá 6 ára aldri til 19 ára. En þá þyrfti auðvitað að auka kennslustundafjölda í grunnskólanum sem því miður á að fara að hægja á samkvæmt því frv. sem nú liggur fyrir hinu háa Alþingi um grunnskólann.

Hæstv. forseti. Ég er hjartanlega sammála þessu. Ef við horfum á heildina, þ.e. skólakerfið frá 6 ára og upp úr, þá eru möguleikarnir eflaust mjög miklir til þess að færa til. En það sem ég var fyrst og fremst að vara við er einmitt þetta sem alltaf er verið að gera. Við tókum grunnskólann fyrir í fyrra sérstaklega afmarkað, nú er framhaldsskólinn tekinn fyrir afmarkað án samhengis við grunnskólann. Og á næsta ári kemur væntanlega frv. um háskólann. Það sem við þurfum að gera er að horfa á þetta í heild, horfa á allt kerfið frá því að við byrjum og þar til háskólanámi lýkur og spyrja okkur hvert á að vera hlutverk hvers skólastigs. Hvar á að koma starfsmenntuninni fyrir? Á hún að vera á framhaldsskólastiginu? Á hún að vera að hluta til á háskólastiginu o.s.frv.? En það sem ég var að leggja megináherslu á var það að ég held að það sé ekki rétt að taka framhaldsskólann út af fyrir sig og þjappa honum saman. Eins og ég nefndi er sífellt verið að gera meiri kröfur til menntunar og til þess að búa fólk undir líf og starf. Þess vegna megum við ekki horfa einangrað bara á þessi þrjú eða fjögur ár. Við verðum að horfa á heildina og skipuleggja þetta allt í samhengi. Ég tek undir það, ég held að það sé hægt bæði að auka kröfur til nemenda töluvert mikið og jafnframt að nýta miklu betur þann tíma sem til ráðstöfunar er, sérstaklega í grunnskólunum. Ég þekki það af eigin raun að nám í framhaldsskóla er mjög viðamikið ef menn sinna því. Enda falla þeir auðvitað út sem ekki sinna því.

Virðulegi forseti. Ég hlustaði af athygli á ræðu hv. þm. sem talaði síðast, Kristínar Ástgeirsdóttur, og get tekið undir margt sem þar kom fram. Einkanlega það að innritunargjaldið er einstaklingsbundið gjald, ýmist 6 þús. kr. eða 24 þús. kr. en þetta er nánast sama gjörð. Menntmrh. hæstv. mun væntanlega skýra þetta í ræðu sinni á eftir. En ástæða þess að ég kveð mér hljóðs í andsvari er fyrst og fremst sú að hv. þm. talaði um að hún væri þessu frv. andsnúin sökum þess að ekki væri nægilega gætt að kjörum kennarastéttarinnar. Ég held að það sé nauðsynlegt við mótun menntastefnu að við náum að rífa okkur upp úr þeim hjólförum að það megi aldrei tala um menntamál nema kjör kennarastéttarinnar séu númer eitt, tvö og þrjú í því samhengi. Við verðum að móta hér menntastefnu sem tekur mið af hagsmunum þjóðarinnar. Síðan eru kjör kennara væntanlega afleiðing af því. Ég geri ráð fyrir því að ef aukning verður á fjölda kennslustunda þá verði vitaskuld að semja um það sérstaklega. En það má ekki vera alfa og ómega menntastefnu í landinu.

Hæstv. forseti. Eitthvað hefur nú hv. þm. misskilið það sem ég sagði. Ég nefndi það einmitt í ræðu minni að kennarar væru ekki guð almáttugur í mótun skólastefnu og það ætti ekki að hlusta á hvert einasta orð sem þeir segja. Hins vegar eiga þeir að koma að mótun skólastefnu og að þeim ákvörðunum sem eru teknar innan skólakerfisins. Það sem ég er alltaf að reyna að vekja athygli á hér, eða býsna oft varðandi þau mál sem við erum að ræða, eru auðvitað þessi samskipti ríkisvaldsins við starfsmenn sína, í þessu tilviki kennara, sem því miður hafa þróast í afar óheppilegan farveg og beinast að því að það er stöðugt verið að þrengja að áhrifum og réttindum, svo maður tali nú ekki um launakjör. Allt skapar þetta óánægju sem því miður hefur áhrif á skólastarfið. En kjör kennara eru auðvitað aðeins hluti af hinu opinbera kerfi og auðvitað eiga þau ekki að móta skólastefnuna. En þau hafa vissulega mjög mikil áhrif á andann í skólunum og það starf sem þar er unnið. Þess vegna verður að horfa á þetta í samhengi en vissulega eiga margir að koma að mótun skólastefnu, það er alveg augljóst. Það sem ég sagði hér og vil gera að megininntaki máls míns er það að ég trúi því að ef menntakerfið á að þjóna hagsmunum þjóðarinnar þarf að ríkja um það sæmileg sátt. Það þarf að bjóða upp á sveigjanleika sem m.a. gefur ýmiss konar hugmyndir um færi hvort sem það eru einkaskólar, ríkisskólar, skólar sem fara eftir þessari eða hinni stefnunni. Við eigum að reyna að gefa færi á þessu öllu saman.

Virðulegi forseti. Hafi ég misskilið ræðu hv. þm. biðst ég innilega afsökunar. Ég er samt þeirrar skoðunar að nú um langt skeið hafi umræða um menntastefnu um of einkennst af umræðum um kjaramál kennara í stað þess að menn fari að snúa sér að því að ræða menntamál þjóðarinnar af einhverri alvöru. Ég vildi aðeins hnykkja á þessu og benda á að það er eðlilegt að taka þetta í réttri forgangsröð. Menntastefnan á að koma fyrst, síðan kjör kennara sem er líka eðlilegt að ræða í þessu samhengi. Vitaskuld eru kjör kennara hluti af menntastefnunni en menn verða að raða þessu upp í rétta forgangsröð. Það er það sem ég vildi hnykkja hér á.

Hæstv. forseti. Það er spurning hvort kemur á undan eggið eða hænan. Eins og ég nefndi áðan hangir þetta auðvitað allt mjög sterkt saman. Eins og hv. þm. sagði eru kjör kennara hluti af menntastefnunni. Spurningin er: Náum við einhvern tíma einhverju flugi í okkar menntakerfi, náum við að koma af stað æskilegri þróun og stíga skref til framfara öðruvísi en að kjör kennara verði bætt? Það er rétt sem hv. þm. sagði. Kennarar eru mjög uppteknir af sínum kjörum og þeirri miklu óánægju sem ríkir innan þeirrar stéttar. Og því miður hefur það haft töluverð áhrif á allt skólastarf og kannski hefur það leitt bæði kennara sjálfa og menntastefnuna inn á vissar villigötur. Kannski hefðu menn náð meiri árangri í kjarabaráttunni með því að vera miklu faglegri og segja: Sjáið þetta glæsilega skólakerfi sem við höfum byggt upp hérna. Eigum við ekki að fá sanngjörn laun fyrir þetta? Í stað þess að vera alltaf með nöldur og óánægju. Þannig hefur þetta verið og það á sér ýmsar skýringar. Spurningin er á hverju á að byrja og ég held að þetta þurfi að fara samhliða. Það verður að bæta kjör kennara og það er hægt að gera með ýmsu móti. Það er m.a. hægt að gera með því að lækka kennsluskylduna. Eins og ég nefndi áðan er hún miklu meiri hér á landi en t.d. á öðrum Norðurlöndum. Á Norðurlöndunum er m.a. gerður greinarmunur á kennsluskyldu móðurmálskennara og annarra. Það er hægt að leggja ákveðið vægi á greinar, eitt er mikilvægara en annað o.s.frv. Það eru því ýmsar leiðir færar til að bæta kjörin. En þetta þarf hvort tveggja að gerast. Það þarf að bæta kjörin jafnframt því að þróa og bæta menntastefnuna.

Herra forseti. Mikil vinna og góð vinna hefur farið fram og liggur að baki frv. til laga um framhaldsskóla sem hér er til umræðu og meðferðar. Ég stend að frv. og styð framgang þess. Hér hefur margt borið á góma á þessum degi eins og svo oft áður þegar menntamál hafa verið til umræðu. Það er vissulega vel því nauðsynlegt er að ræða menntamálin frá öllum hliðum og láta ekkert órætt í þeim efnum. Það má ábyggilega ræða þessi mál meira og betur sem og önnur. Það má líka segja eins og hér hefur verið sagt að allt orki tvímælis þá gert er en hitt getur varla nokkur maður sagt að ekki séu hér skýr lög, heildarlög um framhaldsskóla, sem vissulega ber að fagna þegar þau eru orðin að lögum. Þá er þess að geta að áhersla er mikil á starfsnám. Það er vel. Það hefur vissulega legið eftir og ástæða til að sinna því betur en verið hefur. Framkvæmdin á lögunum mun svo að sjálfsögðu skipta miklu svo rúm sem þau eru. Það mun líka velta mjög á frumkvæði heimamanna við skólana og í sveitarfélögunum hvernig til tekst. Ég vil aðeins gera að umtalsefni skipan skólanefnda og mikilvægi þess að þeir sem standa að rekstrinum eigi fulltrúa í skólanefndinni sem víðast af hverju svæði. Það er mikilvægt í hinum dreifðu byggðum. Skólastarfið á framhaldsskólastigi er víðast hvar stærsta samstarfsverkefni sveitarfélaganna og eitt það sem mest og best sameinar þau. Því er mikilvægt að fulltrúar í skólanefndum og við stjórn skólanna séu af sem víðustu svæði, þ.e. alls staðar að úr öllum þeim héruðum sem standa að hverjum skóla í dreifðu byggðunum. Það má líka segja metnaðarmál byggðanna, sveitarfélaganna, að búa vel að sínum skóla, hlúa vel að sínum framhaldsskóla eða skólum. Þá er þess að geta að einnig liggur fyrir hér á þskj. brtt. frá þremur hv. þm., Ragnari Arnalds o.fl., um breytingu á lögunum varðandi kostnað við uppbyggingu heimavista. Það er alkunna að um alllanga hríð hefur sveitarfélögum verið mismunað í uppbyggingu á skólamannvirkjum eftir því hvort framhaldsskólinn hefur verið menntaskóli eða fjölbrautaskóli. Nú er útlit fyrir að breyting verði á. Þó má segja að mismunun verði áfram en með öðrum hætti, þ.e. við að koma upp heimavistum. Annars vegar eru þeir sem hafa byggt upp heimavistirnar, sumir fyrir fjármagn frá ríki, hins vegar þeir sem eru að hefjast handa við heimavistarbyggingarnar eða stækkun heimavista. Og það eru einkum þrír skólar sem ég veit um og hafa verið nefndir hér fyrr í dag, á Akranesi, Sauðárkróki og Húsavík, sem eru í þessari stöðu. Þessir skólar hafa fengið upphafsfjárveitingu til teikni- og hönnunarvinnu en stækkanir eða byggingar heimavista bíða þeirra laga sem hér liggja nú fyrir. Það er vissulega réttlætismál að allir sitji við sama borð, allir skólarnir og þeir sem að þeim standa. Það er, eins og ég sagði, réttlætismál. Ég bendi á að á Norðurl. v. er tiltölulega stutt þróun í málum framhaldsskóla og hefur þó gengið býsna vel að koma þar upp skólanum. En margt er ógert, margt er óunnið sem vissulega bíður framtíðar. Annað mál þessu mjög skylt sem ég vildi koma að eru svonefndir dreifbýlisstyrkir. Þeir voru hér í umræðunni áðan. Þeir heyra reyndar undir önnur lög, lög um jöfnun námskostnaðar. Ég sit í úthlutunarnefnd fyrir þann sjóð og veit vissulega að það munar um fjárstyrk til að jafna aðstöðu ungs fólks til að stunda framhaldssnám þegar það þarf að fara að heiman frá sér og kosta sig í skóla fjarri sínum heimahögum. Það er áhyggjuefni sem mér er allvel kunnugt, svo sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir gat um áðan, að vegna búháttabreytinga og samdráttar í tekjum í mörgum sveitum verður erfitt um vik að kosta unga fólkið til framhaldsnáms. Slíkt má ekki viðgangast og við því verður að bregðast með einhverjum hætti. Þróunin varðandi sumarstörfin er sú að tekjur fara minnkandi. Uppgripavinna, vel borguð, mikil vinna var fáanleg áður fyrr og þannig gátu margir kostað stóran hlut af sínu námi, í síldarvinnu eða einhverju öðru sem gaf góðar tekjur. Þetta þekkjum við sjálfsagt einhver eða mörg hér inni og þeir sem mál mitt heyra. Ég tel að námsstyrkirnir, hinir svonefndu dreifbýlisstyrkir þyrftu að hækka verulega um hríð meðan verið væri að finna aðra lausn. Það mundi jafna aðstöðu landsmanna meira en 100 millj. kr. fjárveiting í margt annað sem þó er lagt fram til jöfnunar innan og á milli landsmanna og landshluta. Hv. þm. Ragnar Arnalds hefur ásamt fleirum af sínu húsi flutt, eins og ég nefndi áðan, brtt. um kostnað við byggingu heimavista. Hana þarf vissulega að skoða og gaumgæfa og í öllu falli að finna og ræða kostnaðarskiptinguna. Ég vænti þess að hann standi á bak við mig í öðru því sem hér er gert að umtalsefni, standi eða sitji eftir því sem við á.

Virðulegi forseti. Frv. það sem hér er til umræðu, frv. til laga um framhaldsskóla, er m.a. afrakstur af vinnu sem unnin var í tíð fyrrv. hæstv. menntmrh., Ólafs G. Einarssonar. Núverandi hæstv. menntmrh., Björn Bjarnason, lét fara yfir frv. að nýju og það er lagt fram eftir þá yfirferð í þeim búningi sem hér er til 2. umr. Ég vil í upphafi fagna því að þetta frv. skuli vera hér til umræðu og vænti þess að það megi takast að ljúka því. Ég tel afar mikilvægt að þau ákvæði sem frv. felur í sér, sem eru mörg og mikilvæg, komi til framkvæmda þannig að hægt verði að styrkja framhaldsskólann almennt og þá ekki síst starfsnám eins og frv. leggur svo ríka áherslu á. En það eru einkum tvö atriði sem ég vildi gera hér að umtalsefni við þessa umræðu. Í fyrsta lagi það sem hér hefur lítillega komið til umfjöllunar og umræðu, þ.e. hinir litlu framhaldsskólar svokölluðu. Það hafa verið uppi efasemdir um að ýmsir framhaldsskólar af minni gerðinni eins og hefur verið talað um hér, hvaða skilgreining sem er nú lögð í það, veiti nemendum sínum ekki nægilega góða menntun. Ég tel að það geti tæplega verið vegna stærðarinnar. Þar hljóta aðrar ástæður að búa að baki og þarf þá auðvitað að gera kröfu til þess að yfirvöld menntamála taki það til sérstakrar athugunar. Ég tel að það sé eitt meðal mjög margra mikilvægra þátta í eflingu byggðanna að framhaldsnám megi bjóða upp á sem víðast þannig að unga fólkið, unglingar, þurfi ekki að fara að heiman til þess að sækja framhaldsnám. Það er þannig í okkar þjóðfélagi í dag að sem betur fer fara langflestir í framhaldsnám og það verður að gera þeim það eins aðgengilegt og auðvelt og kostur er. Þess vegna vil ég leggja áherslu á að framhaldsskólarnir verði starfræktir sem víðast og auðveldi þannig fólki um landið allt að ganga menntaveginn. Ég þekki það úr minni heimabyggð að framhaldsdeild sem rekin hefur verið í Stykkishólmi í tengslum við og á ábyrgð Framhaldsskóla Vesturlands hefur skipt miklu máli. Í fyrsta lagi hefur hún leitt til þess að fleiri hafa farið í framhaldsnám en ella og í öðru lagi er hún geysilega mikilvæg fyrir þær fjölskyldur sem annars hefðu þurft að kosta börnin til náms á öðrum stað. Ég held að á þeirri forsendu og á grundvelli þessa frv., sem vonandi verður að lögum, eigi að efla með öllum ráðum og styrkja svokallaða minni skóla en ekki að ala á þeirri hugsun og þeirri umræðu að þeir séu lakari en stærri skólar. Þetta vil ég að komi hér fram vegna þess að ég tel mjög mikilvægt að framhaldsskólarnir séu sem bestir og skili sem bestri menntun hvar sem er. Þetta vildi ég segja um fyrra atriðið. Hitt efnisatriðið sem ég vildi koma inn á hefur verið hér til umræðu og varðar 37. gr. þessa frv. Það hefur verið lögð fram brtt. við frv. frá nokkrum hv. þm. sem þegar hefur verið mælt fyrir en það varðar hlutdeild ríkisins og hins vegar sveitarfélaganna, einna eða fleiri, í byggingarkostnaði heimavista. Eins og fram hefur komið hefur þetta verið með mismunandi hætti í gegnum tíðina. Menntaskólarnir voru byggðir af ríkinu síðan urðu framhaldsskólarnir til hver af öðrum, svonefndir fjölbrautaskólar, og kostnaðarhlutdeildin hefur verið mismunandi. Síðan var það svo að ríkið greiddi 60% í framhaldsskólunum en allan kostnaðinn við heimavistir. Hér er hins vegar lagt upp með það samkvæmt 37. gr. að nú skuli sama gilda um alla hluta byggingarframkvæmda framhaldsskólans, þ.e. bæði skólahúsnæðið og heimavistina. Ég vil að það komi fram við þessa umræðu að ég tel þetta eðlilegt. Ég tel ekki rétt að þarna sé um mismunandi kostnaðarhlutdeild að ræða og vil rökstyðja það. Áður vil ég nefna að ég er ekki alveg sammála því sem kemur fram hér í greinargerð með frv. um 37. gr. varðandi mismunandi kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Hér segir: ,,... enda talið að slíkt geti leitt til óhagkvæmni í fjárfestingum.`` Mér finnst satt að segja miður að þetta skuli standa í greinargerðinni með frv. vegna þess að mér finnst sú bábilja allt of algeng að ef ríkið leggi til stærri skerf sé svo mikil sókn af vondum sveitarstjórnarmönnum í byggingarframkvæmdir að það þurfi endilega að breyta því þannig að það megi koma í veg fyrir það að framkvæmt verði á kostnað ríkisins. Ég geri þær kröfur til sveitarstjórnarmanna, ráðherra, starfsmanna ráðuneyta og þingmanna að ég tek ekki við svona málflutningi. Ég tel að oftast sé sem betur fer unnið málefnalega að undirbúningi framkvæmda. Menn sækja auðvitað mismunandi hart og fast og ef alþingismenn og ráðherrar eru svo undanlátssamir gagnvart einstökum aðilum að þeir láta undan óskum um óeðlilegar byggingarframkvæmdir, sem ég kannast bara ekki við, þá er það vandamál okkar alþingismanna væntanlega og viðkomandi ráðherra en ekki þeirra sem sækja á í góðri trú og væntanlega á grundvelli góðs rökstuðnings. Hins vegar er það þannig að tímarnir breytast, aðstæður breytast og þess vegna geta komið upp þær aðstæður að heimavistarhúsnæði svo ég taki það sem dæmi, 37. gr. fjallar um það, kunni um tíma af einhverjum ástæðum sem ekki er hægt að skýra beint og var ekki séð fyrir á sínum tíma að standa lítt notaðar. Það er þó ekki tilefni til þess að breyta kostnaðarhlutdeild ríkisins eins og hér er lagt til. Engu að síður tel ég að þetta sé eðlilegt. Ég tel í fyrsta lagi eðlilegt að það gildi sama regla um alla hluta skólahúsnæðis framhaldsskólans og auk þes vil ég nefna það hér að það er sérstaklega tekið til að þessi breyting hljóti að leiða af sér viðræður við sveitarfélögin, en í greinargerðinni með 37. gr. segir: ,,Gert er ráð fyrir að samið verði um það milli ríkis og sveitarfélaga hvernig sveitarfélögum verði bætt aukin þátttaka í kostnaði við byggingu heimavista.`` Þetta er mjög eðlilegur framgangsmáti og í fyllsta máta í samræmi við góð samskipti milli ríkis og sveitarfélaga. Ég tel satt að segja að nokkuð hafi nú þegar verið komið til móts við sveitarfélögin. Þótt ég ætlist ekki til að eftir því sé rukkað með færslu grunnskólans tel ég, og það hefur komið fram hér í ræðustól, að ríkið komi mjög ríflega til móts við sveitarfélögin við færslu grunnskólans. Reyndar les ég úr þeim ákvörðunum þá áherslu sem núv. hæstv. menntmrh. hefur lagt á að sú færsla takist vel og grunnskólinn verði í öruggum höndum hjá sveitarfélögunum þannig að ég ætla ekki að fara rukka sveitarfélögin um það en engu að síður vil ég nefna þetta hérna vegna þeirrar brtt. sem hefur komið fram um það að ríkið skuli greiða 100% heimavistanna. Ég tel að það sé ekki eðlilegt, ekki síst vegna þess að það kemur engin athugasemd úr hv. menntmn. frá minni hlutanum svo ég geti séð um það. Hins vegar kemur þessi brtt. fram núna. Ég hefði talið miklu eðlilegra að hv. þm., m.a. hv. þm. Ragnar Arnalds, hefðu beitt sér fyrir því að í menntmn. væri þá fjallað um þetta og þaðan hefði þá komið rökstudd tillaga, betur rökstudd en gert hefur verið í þessari umræðu. Hæstv. forseti. Þetta vildi ég að kæmi fram hér í umræðunni. En til viðbótar varðandi heimavistirnar tel ég að það sé eðlilegt í fyllsta máta að sveitarfélögin greiði hluta í heimavistunum vegna þess að þær eru í mjög mörgum tilvikum notaðar sem hótel yfir sumartímann og eru geysilega mikilvægar fyrir ferðaþjónustuna í landinu, það hefur sýnt sig í uppbyggingu Eddu-hótelanna. Þau hafa verið má segja leiðandi og að ýmsu leyti lykill að aukinni ferðaþjónustu í landinu og sá rekstur hefur verið byggður upp af útleigu frá heimavistarhúsnæði sem reyndar er víða kannski ekki eins og best væri á kosið. Meðal annars vegna þess að heimavistarhúsin eru notuð sem hótelþjónusta eða gistiaðstaða yfir sumartímann tel ég ekkert óeðlilegt við það að sveitarfélögin leggi þetta til. Þótt ég hafi af ýmsum verið talinn kaþólskari en páfinn þegar kemur að hagsmunum sveitarfélaganna get ég ekki annað en verið þessarar skoðunar. Ég styð þess vegna frv. eins og það liggur fyrir og fagna því að það skuli vera komið til meðferðar og afgreiðslu hér í þinginu.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort hv. þm. var að víkja að því sem ég sagði hér um kostnaðarskiptinguna. Ef svo hefur verið vil ég bara undirstrika það sem ég sagði að ég vil að eðlilegir samskiptahættir séu virtir í þessu máli eins og öðrum. Auðvitað áttu að fara hér fram eðlilegar viðræður á milli ríkisvaldsins eða menntmrn. annars vegar og Sambands íslenskra sveitarfélaga um þetta mál áður en frv. verður að lögum. Það er það sem ég er að leggja áherslu á. Það er það sem Samband íslenskra sveitarfélaga er að mótmæla þegar það segir: ,,Stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga mótmælir þeirri breytingu á ákvæði gildandi laga um framhaldsskóla er kveður á um að ríkið greiði byggingu heimavistarhúsnæðis við framhaldsskóla að fullu.`` Auðvitað áttu þessar viðræður að fara fram. Það er það sem ég er að segja. Og ég vil segja hv. þm. að mér finnst ótækt að blanda inn í þetta mál einhverri nýtingu á heimavistum. Hvort sem þær eru notaðar yfir sumarmánuðina sem hótel eða ekki finnst mér algjörlega óskylt mál. Það á bara að ganga tryggilega frá því í samningum. Það kemur þessu máli ekkert við.

Virðulegur forseti. Í ræðu minni beindi ég orðum mínum ekki sérstaklega til hv. þm. Stefáns Guðmundssonar, mér fannst ekkert óeðlilegt við málflutning hans hér. Hann ræddi á málefnalegan hátt um frv. og það er ekkert nema gott um það að segja. Við höfum mismunandi skoðun á þessu atriði hvað varðar kostnaðarhlutdeildina hjá sveitarfélögum í byggingu heimavista. En ég held að það sé eðlilegt að sveitarfélögin taki þátt í byggingu heimavista um 40% vegna þess að það gilda kannski örlítið önnur sjónarmið og aðrar kröfur þegar byggja á einungis fyrir heimavistarrekstur, fyrir námsmenn, en þær kröfur sem sveitafélögin vilja kannski gera til byggingar hótels. Með þessari hlutdeild sveitarfélaganna í kostnaðinum fá þau því tækifæri til að ráða ferð uppbyggingarinnar. Hvernig stærð herbergja er, hvernig húsgögn og annar búnaður er svo húsnæðið uppfylli þær kröfur sem gerðar eru til gistirýmis. Það skiptir geysilega miklu máli eins og þeir þekkja sem hafa ferðast um landið og gist í gömlu heimavistarskólunum þar sem rúmin eru kannski einn og sjötíu á lengd. Auðvitað þarf að huga að þessum málum alveg sérstaklega. En ég vil bæta því við varðandi framhaldsskólann, þótt kannski sé ekki mikill tími til þess núna, að þegar fulltrúar Reykjavíkurborgar komu til fjárln. í fyrrahaust tilkynnti borgarstjórinn í Reykjavík að Reykjavíkurborg mundi ekki taka þátt í uppbyggingu framhaldsskóla á næstunni. Það vakti athygli mína. Þar var ekki verið að tala um uppbyggingu heimavistar fyrir þann stóra hóp landsbyggðarnemenda sem eru hér á höfuðborgarsvæðinu, Reykjavíkurborg hefur ekki lagt mjög mikið til þess, og ekki var heldur meiningin að taka þátt í uppbyggingu skólahúsnæðis svo sem eins og endurgerð og lagfæringum á þeim merka 150 ára gamla skóla, MR. Þetta vakti athygli mína en það er ekki tilefni til að ræða það í andsvari.

Virðulegur forseti. Ég vil ítreka að ég get verið hv. þm. sammála um það sem lýtur að byggingunum umfram norm. Það hefur ætíð verið svo að það hefur ekki lent á ríkinu þegar byggt hefur verið umfram norm. Ég veit ekki annað en að það hafi lent á viðkomandi sveitarfélögum alla tíð að greiða þá kostnaðarhlutdeild sem hefur verið umfram norm í byggingu. Mér finnst ekki óeðlilegt að svo sé. Það er því máli algerlega óviðkomandi sem við erum að tala um hér. Enda er tekið á því í 37. gr., ef ég man rétt, að 60% hluturinn er ríkisins, 40% hluturinn er sveitarfélaganna og það sem er umfram norm fellur á sveitarfélögin.

Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þm. Stefáni Guðmundssyni um að allt sem er umfram svokölluð norm, sem er stærðarviðmiðun og verðmiðun við byggingu þessara skólahúsa, er auðvitað á ábyrgð þess sem tekur ákvörðun um að byggja stærra eða dýrara en hin svokölluðu norm segja til um. En það sem ég var að segja er það að ef ríkið borgar 100% þá tekur ekkert sveitarfélag ákvörðun um að byggja stærra en eigandinn sem greiðir ákveður. Um það snýst málið. En með því að ríkið og sveitarfélögin byggi þetta með þessum hætti saman þá koma þarna að tveir aðilar sem báðir bera u.þ.b. jafna ábyrgð á kostnaði og framkvæmd. Það held ég að skipti miklu máli, ekki síst þegar verið er að byggja heimavistarhúsnæði. Mér er ljóst að það er víða um landið þörf á að byggja upp heimavistarhúsnæði. Ég tel að hér á Alþingi þurfi að fjalla um það. Ég treysti hæstv. menntmrh. til þess að láta fara fram ítarlega og vandaða úttekt á því hver þörfin er fyrir heimavistarhúsnæði við framhaldsskólana. Hún er sannarlega fyrir hendi eins og t.d. á Akranesi og Sauðárkróki, það er mér kunnugt um. Það þarf að skoða þörfina, meta hana í ljósi þess upptökusvæðis sem hver skóli hefur og meta það á grundvelli íbúafjölda og námsframboðs sem viðkomandi skóli hefur upp á að bjóða þannig að á vönduðum og faglegum nótum sé að þessu unnið og heimavistarbyggingar séu byggðar þar sem þörf er fyrir þær og þær byggðar þannig að þær nýtist sem best og séu vandaðar og vel búnar fyrir nemendur og aðra sem ætlað er að nýta þær.

Herra forseti. Ætli ég taki ekki upp þráðinn þar sem honum var sleppt hér í orðaskiptum hv. þm. Sturlu Böðvarssonar og hv. þm. Stefáns Guðmundssonar. Ég ætla sérstaklega að svara því sem hv. þm. Sturla Böðvarsson sagði um brtt. okkar þingmanna Alþb. Ég fór ekki í andsvör við hv. þm. því ég var næstur á mælendaskrá. Ég vona að hv. þm. hafi ekki brugðið sér frá. Ég er algjörlega ósammála hv. þm. um mat hans á því að það séu sérstök sanngirnisrök fyrir því eða efnisrök að sveitarfélögin auki kostnaðarþátttöku sína í byggingu heimavista. Ég held að hv. þm. hafi horft þar algjörlega fram hjá einum mjög veigamiklum hlut í þessu sambandi í sinni röksemdafærslu. Það er að kostnaður vegna framhaldsskólahaldsins hlýtur að leiða til mismunandi útkomu sveitarfélaganna ef þessi þáttur er alfarið færður yfir á þau einfaldlega vegna þess að hann er til staðar í sumum sveitarfélögum við suma framhaldsskóla en annars staðar ekki. Það er enginn vafi á því að það mun verka letjandi á komandi árum gagnvart uppbyggingu heimavista við þá framhaldsskóla þar sem slíkt er eftir. Það mun í besta falli koma þannig út að það verður síður ráðist í byggingu heimavista þar sem þeirra er þörf. Þar af leiðandi verkar það letjandi á þá þróun eða þá uppbyggingu. Í versta falli og langlíklegasta falli mun þetta beinlínis mismuna sveitarfélögunum. Þau sem eru þannig sett landfræðilega eða standa fyrir skólahaldi sem þjónar stærri skólum lenda í viðbótarútgjöldum af þessum sökum. Og það er heldur ekki með neinum hætti gert ráð fyrir þeirri mismunun sem upp kemur einfaldlega í tíma og er vel þekkt fyrirbæri þegar breytingar verða með verkefnatilflutningi eða á kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga þegar slíkt kemur til framkvæmda. Nærtækt dæmi er mismunandi staða sveitarfélaganna hvað varðar uppbyggingu íþróttamannvirkja þegar þau verkefni færðust alfarið yfir á sveitarfélögin. Ég held að það séu engin rök þótt heimavistarhúsnæði sé í sumum eða jafnvel velflestum tilvikum nýtt eitthvað yfir sumartímann til annarrar starfsemi, til reksturs í ferðaþjónustu. Það má alveg eins snúa því við og segja að einmitt vegna þess að ferðaþjónusta er mikilvæg atvinnugrein fyrir alla landsmenn, ekki bara viðkomandi sveitarfélög, séu það alveg sérstök rök fyrir því að ríkið styðji við þá uppbyggingu. Eða hvernig halda menn t.d. að uppbyggingin hjá Ferðaskrifstofu ríkisins og uppbygging og rekstur Eddu-hótelanna hefði orðið eins og raun ber vitni ef ekki væri vegna þess að ríkið stóð fyrir henni? Og byggði þar af leiðandi gistiaðstöðu jafnvel í fámennum sveitarfélögum við héraðsskóla og heimavistarskóla sem ekki væri til staðar ella en er mjög mikilvægur hlekkur í þeirri keðju hringinn í kringum landið sem er nauðsynleg til þess að hægt sé að skipuleggja hópferðir stærri hópa. Það er alveg þveröfugt að mínu mati. Ef við skoðum reynsluna var einmitt þessi skipan mála, að ríkið kostaði uppbyggingu heimavistanna, mjög mikilvægur hluti af uppbyggingu í ferðaþjónustunni. Vægi þessa þáttar er reyndar orðið minna í dag en það var á sínum tíma. Þegar best lét var sá hluti ferðaþjónustunnar sem byggði á hinum stóru skipulögðu hópferðum og nýtti sér þjónustu Eddu-hótelanna geysilega stór og veigamikill hluti af okkar ferðaþjónustu. Það skapar engin vandamál þótt menn vilji leggja meira í þetta húsnæði í einhverjum tilvikum heldur en felst í þeim samþykktu stöðlum eða normum sem uppbygging á vegum ríkisins eða ríkis og sveitarfélaga grundvallast á. Þau vandamál eru vel þekkt og hafa þegar verið leyst ýmist með því að viðkomandi aðili, sveitarfélag eða jafnvel rekstraraðili í ferðaþjónustu, tekur á sig viðbótarkostnaðinn með því að betur búið húsnæði er byggt í tengslum við slíka aðstöðu. Við þekkjum orðið nokkur dæmi þess að í tengslum við heimavistarskóla eða gistiaðstöðu við skóla eru byggðar álmur sem sjálfstæð rekstrarfélög standa fyrir með betur búnum herbergjum sem fullnægja öllum kröfum. Þar með er hægt að bjóða upp á þá þjónustu fyrir þann hluta gestanna vilja betur búin herbergi. Þessi sambúð gengur það ég best veit prýðilega. Dæmi t.d. á Kirkjubæjarklaustri og við Stórutjarnarskólann í Ljósavatnsskarði. Þetta eru því ekki vandamál sem þurfa að vefjast fyrir mönnum og eru ekki rök fyrir því að mínu mati að velta þessum kostnaði alfarið yfir á sveitarfélögin. Ég er á móti þessu ákvæði og ég harma að það skyldi ekki koma tillaga um að kippa þessu til baka út úr hv. menntmn. Það eru engin rök í málinu að vegna þess að ekki kom út úr menntmn. einhver tillaga um þetta þá sé óeðlilegt að flytja brtt. um málið við 2. umr. Þetta var gert að umtalsefni við 1. umr. málsins, m.a. af þeim sem hér talar. Ég hvatti menntmn. til að fara ofan í saumana á þessu ákvæði og batt satt að segja vonir við að þessu yrði breytt. Reyndar batt ég vonir við það að fleiru yrði breytt og fleira yrði lagfært í þessu frv. Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að þegar ég fór í gegnum brtt. meiri hlutans til undirbúnings þessari umræðu olli hún mér vonbrigðum. Ég hafði vonast til að frv. tæki meiri breytingum og yrði lagfært í fleiri tilvikum en brtt. meiri hlutans fela í sér. En aðeins almennt að efni frv., herra forseti, og kringumstæðum við afgreiðslu þess. Ég vil endurtaka það sem ég sagði við 1. umr. málsins. Það má vissulega taka undir mörg jákvæð og göfug markmið sem sett eru fram í fyrstu greinum frv. og koma fram í hástemmdum yfirlýsingum í greinargerð um það sem standi til að bæta í skólastarfinu. Hins vegar spyr maður sig að því hvar þess sjái stað í efni frv. sjálfs að það séu innstæður fyrir þessum fullyrðingum og háleitu markmiðum. Hvar sér þess stað? Hvar sér þess stað að með þessu sé verið að gera skólann sjálfstæðan svo dæmi sé tekið? Ég finn það ekki, hvorki í frv. eins og það lítur út né í brtt. Ég get bara undir engum kringumstæðum séð að skólinn verði t.d. sjálfstæðari við þær breytingar á skólanefndunum sem hér er verið að gera. Ég held að þvert á móti sé þarna um afturför að ræða að ýmsu leyti. Það er ýmislegt fleira sem þarna á að gera, t.d. efla verkmenntunina. Ekki sé ég þess stað þegar betur er að gáð að það leiði sjálfkrafa af samþykkt þessa frv. Ég held því miður að hér sé á ferðinni eitt af þessum tilvikum þar sem menn safna saman háleitum markmiðum og skreyta sig með þeim en þegar betur er að gáð þá eru í raun og veru engar innstæður fyrir því að þær breytingar sem þarna er verið að gera feli slíkt í sér. Þvert á móti er ástæða til að hafa áhyggjur af ýmsum ákvæðum sem þarna eru á ferðinni. Það er að mínu mati dapurlegt að ekki skyldi koma út úr hv. menntmn., eftir þó þetta langan tíma því málið var hér til 1. umr. í byrjun nóvembermánaðar sl., meiri breytingar á frv. en raun ber vitni. Í öðru lagi, herra forseti, er ekki hægt annað en staldra við þær aðstæður við afgreiðslu þessa máls að hér er á ferðinni enn eitt tilvikið þar sem verið er að afgreiða frv. um ný lög, nýja lagasetningu, um sjálfan framhaldsskólann eða framhaldsskólastigið í andstöðu við þá sem eiga að starfa samkvæmt lögunum. Og maður spyr sig að því, herra forseti, er þetta orðin einhver tíska, einhver regla hjá hæstv. ríkisstjórn að það skuli helst ekki setja meiri háttar löggjöf nema með illu, í andstöðu við þá sem eiga að búa við hana og starfa samkvæmt henni? En það er staðreyndin hér. Það lá fyrir strax í haust að kennarasamtökin voru á móti fjölmörgu í þessu frv. en þau óskuðu eftir því að fá að koma til viðræðna um breytingar á því og endurskoðun á frv. Við þessu hefur ekki verið orðið. Nú liggur fyrir við afgreiðslu málsins andstaða kennarasamtakanna. Kennarasamtökin harma að þau skuli ekki hafa verið höfð með í ráðum og að ekki var orðið við óskum þeirra og tilmælum frá því fyrr í vetur um að endurskoða frv. í samráði við samtök kennara. Þarna er á ferðinni því miður sem sagt enn eitt dæmið um að það á að beita afli. Það á að beita meiri hlutanum hér á Alþingi algjörlega í trássi við ríkjandi sjónarmið í þjóðfélaginu á meðal þeirra stétta sem málið varðar mest. Auðvitað er það þannig að það þýðir ekkert að fara að reka einhverja skólastefnu í landinu í andstöðu við starfsfólkið í skólunum. Eða heldur ríkisstjórnin að hún geti haldið uppi skólastarfi hér á landi án kennara? Eða að hún geti rekið þjónustu hins opinbera án opinberra starfsmanna? Það mætti ætla það eins og hér er gengið fram í hverju málinu á fætur öðru. Telur hv. ríkisstjórn virkilega gæfulegt að ganga svona fram í hverju málinu á fætur öðru? Er þetta hin nýja starfsmannastefna, herra forseti, sem mikið er látið af í skerðingarfrv. og hér í skólafrv. og ætlunin er að móta? Er það svona sem menn hyggjast vinna að henni? Ég tel það, herra forseti, ekki mjög gæfulegt. Það liggja fyrir nýjar samþykktir frá kennarasamtökunum sem ástæða er til að minna á hér í þessum umræðum, t.d. í kennarablaðinu sem er nýkomið út, 4. tölublaði þessa árs. Þar liggur fyrir að framhaldsskólafrv. er til afgreiðslu á Alþingi í andstöðu við samtök kennara. Það er nýkomin ályktun frá Hinu íslenska kennarafélagi þar sem tekið er af skarið algjörlega með það að HÍK er andvígt ýmsum grundvallarákvæðum þessa frv. Það telur þar í mörgum tilvikum um afturför að ræða, skref afturábak í skólamálum, og harmar að ekki skuli hafa verið orðið við óskum kennarasamtakanna um samráð um meðferð þessara mála. Það blasir við okkur, herra forseti, að þessi nýja tíska er hér í heiðri höfð eins og í sambandi við málefni vinnumarkaðarins, þetta á að knýja í gegn í andstöðu við samtök kennara. Það er ekki gæfulegt. Satt best að segja held ég að hæstv. ríkisstjórn sé hér á mjög háskalegum villigötum og eigi að fara að hugsa sinn gang og þeir sem að henni standa eða bera ábyrgð á henni. Það kann ekki góðri lukku að stýra að ætla að ganga svona fram í hverju málinu á fætur öðru. Það liggur í hlutarins eðli að ekki verður starfsandinn skemmtilegur meðal framhaldsskólakennara á komandi hausti ef hvort tveggja á yfir þá að ganga á þessu vori að hér verði þröngvað í gegn í andstöðu við þá löggjöf um þeirra skólastig sem þeir eiga að starfa eftir og síðan verði komið að hinni hliðinni á þeim með þvingunarlagasetningu af því tagi sem felst í frv. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og stéttarfélög og vinnudeilur. Það eru aldeilis kveðjur sem kennarastéttin fær svo dæmi sé tekið á þessu vori frá hæstv. ríkisstjórn. Hefði maður þó haldið að ef eitthvað væri þá væri ástæða til að reyna að vinna að því að bæta starfskjör kennara á Íslandi og gera þeim lífið léttara, ef svo má að orði komast. Fáir bera á móti því að kennarar á Íslandi eru undir ríkari vinnuskyldu fyrir lakari laun en starfsbræður þeirra í nálægum löndum. Um það er tæpast deilt að ég hygg. Um ýmis önnur efnisatriði frv., herra forseti, mætti auðvitað margt segja. Ég ætla aðeins að staldra við fáein mikilvæg atriði en vísa að öðru leyti til þeirrar ræðu sem ég flutti við 1. umr. þessa máls. Ég ætla ekki að endurtaka það sem þar var sagt. Í fyrsta lagi staldra ég á nýjan leik við ákvæði 15. gr. um inntökuskilyrði. Ég er tortrygginn á orðalag þeirrar greinar og varð fyrir vonbrigðum að sjá að í brtt. menntmn. er ekki gert ráð fyrir neinum lagfæringum á þeim ákvæðum. Mér sýnist þar glitta í hugsunarhátt í skólamálum sem ég er ekki par hrifinn af. Ég fæ ekki betur séð en að í raun og veru felist í þeirri grein algjör opnun á það að einstakir skólar taki upp inntökuskilyrði. Það gerist meira að segja þannig að þau geta orðið mismunandi. Það er beinlínis um það fjallað í greininni. Það er að vísu sagt í upphafi 15. gr. að allir sem lokið hafi grunnskólanámi eða hlotið jafngilda undirstöðumenntun skuli eiga kost á að hefja nám í framhaldsskóla. En svo koma en-in. Næst kemur að því að inntaka nemenda á einstakar námsbrautir framhaldsskólans ákvarðast af þeim kröfum sem gerðar eru í viðkomandi námi og í reglugerð skal kveða á um lágmarkskröfur um námsárangur í einstökum greinum og greinaflokkum við lok grunnskóla og starfsþjálfun, þar sem hennar er krafist. Þarna er verið að opna með beinum hætti fyrir inntökuskilyrði og að þau geti orðið mismunandi. Svo kemur grein sem kemur í stað þeirrar sem áður tryggði öllum sem voru 18 ára eða eldri sjálfkrafa rétt til að spreyta sig á framhaldsskólanámi. Hún er orðin þannig að það er orðið heimildarákvæði skólameistara að undangengnu mati að veita nemanda sem orðinn er 18 ára gamall inngöngu á einstakar námsbrautir framhaldsskóla þótt hann uppfylli ekki lágmarkskröfur um námsárangur í lok grunnskóla og standist þar með ekki hin nýju inntökuskilyrði. Svo er sagt: ,,Nemendum, sem ekki hafa náð tilskildum árangri við lok grunnskóla, skal standa til boða fornám eða nám í sérstökum deildum á framhaldsskólastigi.`` Ef þetta er allt lesið saman og við hugsum okkur að þróunin yrði slík að alls staðar yrði um þessi inntökuskilyrði að ræða þá stendur ekki annar réttur eftir til handa nemendum sem jafnvel eru orðnir 18 ára en sá einn að komast í þetta fornám. Í reynd gæti það gerst í framkvæmdinni á grundvelli lagagreinarinnar svona orðaðrar. Ég er ekki að segja að það verði, það er að sjálfsögðu ekki ljóst að allir skólar taki upp inntökuskilyrði. Og það er ekki ljóst hvernig einstakir skólameistarar mundu beita heimildarákvæðinu. En það gæti gerst að eini sjálfstæði rétturinn sem menn hefðu til að fara inn í framhaldsskóla, reyna við framhaldsskólanám, ef þeir hefðu nú tekið út aukinn þroska og væru orðnir 18 ára eða meira og vildu reyna þetta á nýjan leik hafandi þó ekki náð lágmarksskilyrðum til inntöku eins og þau kunna að verða upp úr grunnskóla, væri sá að fá að setjast í þetta fornám. Þetta finnst mér ekki rétt. Ég er á móti því að þroski manna sé orðinn slíkur við lok grunnskólanáms að það sé réttlætanlegt að dæma endanlega með þessum hætti eins og hér er opnað fyrir um framtíð þeirra hvað frekari menntun snertir. Það er ógeðfelldur hugsunarháttur að mínu mati. Ég vil halda mig við þann skóla heimspekinnar eða skólapólitíkurinnar í þessum efnum sem lokar engum leiðum fyrir einstaklinginn til að auka þroska sinn hvar og hvenær sem hann vill láta á það reyna að bæta hann. Ég held líka að þessar mismunandi kröfur, sem þarna er farið að gefa í skyn að menn geti farið að setja, séu mjög hættulegar. Hvað getur falist í því annað en að það verður farið að tala um fyrsta flokks og annars flokks skóla og fyrsta flokks, annars flokks og þriðja flokks námsgreinar og námsbrautir? Með öðrum orðum yrði farið að búa til einhverja tossafarvegi, tossafarvegi fyrir lélegustu nemendurna inn í slökustu skólana. Mér finnst brydda hér á hugsunarhætti af þessu tagi og ég er ekki sáttur við hann, herra forseti. Menn geta svo komið hér og sagt að þetta sé allt gert af umhyggju fyrir þeim sem erfiðast eiga uppdráttar í skólunum og það sé mikið fall og hér andi góðvildinni í garð þeirra sem erfiðast eiga uppdráttar í skólakerfinu út úr hverri setningu og ætlunin sé að auka við þá stuðning og guð má vita hvað. En hafa menn eitthvað í hendi um það? Hafa menn eitthvað í hendi að það sé meiri trygging í slíkum óskrifuðum hlutum en fortakslausu ákvæði sem tryggir mönnum t.d. aðgang að skólastiginu þegar þeir hafa náð vissum aldri? Ég hef ekki trú á því miðað við það hvernig við höfum staðið að þessum málum á undanförnum árum upp sé að renna slík tíð að mönnum verði betur borgið þannig. Margar þjóðir hafa í sinni löggjöf ákvæði sem tryggir öllum þegnum rétt til þess að hefja háskólanám án tillits til undirbúnings eftir að þeir hafa náð vissum aldri kannski í gegnum tiltekinn farveg sem þannig er opnaður inn í nám á háskólastigi. Ég þekki þess dæmi úr löggjöf margra þjóða að svoleiðis er það. Hvað þá um framhaldsskólann sem tekur við mönnum að jafnaði miklu yngri og óþroskaðri en háskólinn. Um sjálfstæði skólanna, herra forseti, vil ég líka aðeins fjalla á nýjan leik og skólanefndirnar. Ég er ákaflega ósáttur við þessa breytingu á skólanefndunum. Ég tel hana stórkostlega afturför og kannski eitt það versta í þessu frv., líka vegna þess að ég hef engin haldbær rök heyrt flutt fyrir því að henda fulltrúum kennara og nemenda út úr skólanefndunum. Ég geri ekki mikið með það að einhvers konar hagsmunaárekstrar eða togstreita í skólanefndum verði svo erfið viðureignar ef fulltrúar kennara eru þar að það sé ekki við það búandi. Þegar komin eru stjórnsýslulög í landinu og hæfnisákvæði eru fyrir hendi bæði þar og annars staðar til að styðjast við ef um einhverja slíka beina hagsmunaárekstra eða hagsmunatengsl er að ræða þá bið ég um rökin fyrir því að kennarar eigi að vera sviptir þeim réttindum að geta setið þarna inni og haft áhrif á sínum vinnustað. Jafnvel þótt menn kæmust að þeirri niðurstöðu að það gæti verið erfitt fyrir skólanefndirnar og skólameistarann þar með að hafa fulltrúa kennara inni í skólanefndunum, hver eru þá rökin gagnvart nemendunum? Ekki ráða þeir menn til starfa í skólunum. Það eru engin rök af þessu tagi fyrir því að henda fulltrúum nemenda út. Að minnsta kosti eru þau ekki flutt með þessum hætti. Ég held að þetta geti haft slæm áhrif á starfsandann í skólunum. Ég held að þetta sé til hins verra. Mér finnst það fráleit miðstýring að láta menntmrh. einan velja meiri hluta fulltrúa í skólanefndinni. Mér finnst fráleitt að hæstv. menntmrh. suður í Reykjavík fari að handvelja meiri hluta allra skólanefnda í framhaldsskólum hringinn í kringum landið. Það er vitleysa. Það er arfur að ég hélt frá löngu liðnum tíma. En nú á þessum nýjustu og mestu miðstýringartímum eftir að Sjálfstfl. komst á nýjan leik inn í menntmrn er hafin þar miðstýring sem áður var helst samjöfnuður fundinn við mun austar á jarðarkringlunni. En svona er þetta nú merkilegt, herra forseti. Fleira mætti til taka af efnisatriðum í frv. sem því miður er ekki farið í að lagfæra eða breyta í tillögum hv. menntmn. Um sjálfstæði skólanna og skólana sem vinnustað var líka nokkuð rætt við 1. umr. og þá kom í ljós dálítið merkilegur misskilningur þegar verið var að ræða þetta. Ég og hv. þm. Hjálmar Árnason áttum hér orðaskipti og ég leyfði mér að nefna hugtakið atvinnulýðræði í sambandi við þetta mál. Hv. þm. hélt að ég væri að tala um atvinnulýðræðið úti á vinnumarkaðnum og fékk því ekki heim og saman komið hvað það kæmi skólunum við. Ég var auðvitað og er að tala um skólann sem vinnustað. Skólinn er vinnustaður. Skólinn er yfirleitt einn stærsti ef ekki stærsti vinnustaður í hverju byggðarlagi. Skólarnir til samans eru stærstu vinnustaðir á Íslandi og skólinn er mjög mikilvægur vinnustaður bæði þeirra sem þar fást við kennslu og stjórnun og önnur störf og auðvitað líka nemendanna. Nemendur eru þar með vissum hætti ,,í vinnu``. Og það á að huga að þessum þætti málsins, skólanum sem vinnustað, sem vinnuumhverfi og því andrúmslofti sem þar er og þar ríkir. Ég er sannfærður um að í því tilliti eru þessar breytingar á skólanefndunum óheppilegar. Ég leyfi mér að segja að ég tali þar af reynslu, ég sat um tíma sem fulltrúi nemenda í gagnmerkri skólanefnd eða skólastjórn eða hvað það nú hét á þeim tíma í Menntaskólanum á Akureyri. Ég fullyrði að það að hafa sem stystar boðleiðir af því tagi með sjónarmið og hagsmunamál nemenda inn í stjórnsýslu skólans er skynsamlegt. Það er oft hægt með því að leysa mál sem ella gætu orðið enn þá erfiðari viðfangs. Það er ekki síst gott fyrir skólastjórnendurna að eiga þess kost að fá þannig milliliðalaust beint inn þau vandamál sem uppi eru og sjónarmið nemenda í sambandi við þau. Sama að mínu mati á við um kennarana. Að lokum, herra forseti, vil ég hverfa aftur að því að hæstv. ríkisstjórn er hér að knýja fram afgreiðslu á þessu máli við þær aðstæður sem ég gerði hér að umtalsefni fyrr, þ.e. í andstöðu við þá sem við þetta eiga að búa og eftir þessu eiga að starfa. Það er að mínu mati mjög heimskulegt. Ég undrast það nokkuð að hæstv. menntmrh. skuli ekki sjálfur a.m.k. sjá að sér í þessum efnum svo ég segi nú ekki leggja metnað sinn í það að reyna að koma fram sinni fyrstu löggjöf af þessu tagi við aðrar og ánægjulegri kringumstæður. Er það virkilega svo að hæstv. menntmrh. sé sáttur við þetta? Það er búið er að baksa við og puða við þetta framhaldskólafrv. af tveimur hæstv. menntmrh. Sjálfstfl. og starfa að því í næstum fjögur ár ef ég man rétt, ætli það hafi ekki verið á árinu 1992 sem hin fræga 17+1 nefnd lagði af stað með 17 sjálfstæðismönnum og einum krata, eins og stundum er sagt. Svo hefur það verið borið til baka, sagt að verið sé að vísa til þess að í nefndinni hafi verið 17 menn úr Reykjavík eða af höfuðborgarsvæðinu og einn af landsbyggðinni. Það má vel vera og kannski er hvort tveggja rétt. En þetta nudd hjá Sjálfstfl. byrjaði víst fyrir þrem, fjórum árum. Það hefur verið reynt þrátt fyrir að þetta hafi tekið miklum breytingum að slá þessu upp sem einhverju flaggi fyrir nýja menntastefnu í anda sjálfstæðismanna. Það vantar svo sem ekki fagurgalann hér í greinargerðum og öðru slíku. Við erum búin að ræða hversu miklar innstæður séu fyrir því öllu. En einu þýðir ekki að mótmæla og það er að kringumstæðurnar við afgreiðslu málsins eru þær að kennarasamtökin, sem eiga að starfa eftir þessari löggjöf, eru á móti frv. Er þá hæstv. menntmrh. hreykinn af því? Eru þetta þær aðstæður sem hann vill hafa þegar hann fer að draga upp flaggið sitt, nýja framhaldsskólafrumvarpið eða nýju framhaldsskólalögin? Að vísu tókst svo neyðarlega til að þetta eru ekki fyrstu lögin sem hæstv. núv. menntmrh. fær afgreitt því að bautasteinninn, minnismerkið stóra sem hæstv. menntmrh. er búinn að reisa sér í gegnum sín fyrstu lög á sviði skólamála, eru skólagjöldin. Það eru lög um skólagjöld sem hér voru knúin í gegn fyrir fáeinum dögum og gerð að lögum. Ég hvet hæstv. ríkisstjórn til að sjá að sér í þessum efnum. Það hafa komið fram óskir um að málið verði tekið til nefndar á nýjan leik milli 2. og 3. umr. Það voru stjórnarliðar meðal annarra sem báru fram þær óskir, hv. þm. Stefán Guðmundsson og fleiri. Þannig að í sjálfu liggur að við því hlýtur að verða orðið. Ef réttmætar og rökstuddar óskir um slíkt koma fram þá ber að verða við þeim. Þar af leiðandi gefst tækifæri til þess að fara á nýjan leik yfir ýmsa þætti málsins og ég hvet til þess að síðast en ekki síst verði þar farið yfir tilboð kennarasamtakanna um að fresta afgreiðslu málsins og hefja viðræður við kennarasamtökin um breytingar á frv. þannig að hægt sé að afgreiða þessi mál í samstöðu eða í samkomulagi við kennarana í landinu.

Hæstv. forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. e. vék að ræðu minni í tölu sinni hér og nefndi þá einkum það sem ég sagði um kostnaðarhlutdeild ríkisins og sveitarfélaganna í byggingu heimavistarhúsnæðis. Ég endurtek það sem ég sagði. Í fyrsta lagi vakti ég athygli á því að þessi breyting yrði gerð og væri gert ráð fyrir því að að henni framgenginni yrði samið við sveitarfélögin á þann veg að þeim yrði bætt þessi aukna hlutdeild í heimavistarbyggingunum upp með einhverjum þeim hætti sem samkomulag yrði um. Þetta er grundvallaratriði. Í öðru lagi ítreka ég að það eigi að gilda sama kostnaðarhlutdeild um alla hluta framhaldsskólahúsnæðis þannig að það sé sama regla sem gildi alls staðar. Í þriðja lagi nefndi ég það að sveitarfélögunum bæri að hafa vald á gerð og öllum búnaði heimavistarbygginganna til þess að geta nýtt heimavistirnar fyrir ferðaþjónustuna. Ég tel að með þeim hætti sem hér er fram gengið í frv. sé þessu vel fyrir komið og þess vegna styð ég þetta. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon taldi að þetta væri ekki til hagsbóta fyrir ferðaþjónustuna, benti á Eddu-hótelin. Ég er sammála því að þau hafa gegnt mikilvægu hlutverki og nefndi það í ræðu minni en ég tel hins vegar að jafnframt þurfi að gæta jafnræðis þannig að það sé ekki staðið óeðlilega að stuðningi við uppbyggingu eintakra gististaða eins og gæti orðið ef ríkið væri að öllu leyti að greiða kostnað í heimavistum. Þess vegna tel ég ekki óeðlilegt að kostnaðarskipting sé með þeim hætti sem hér er nefnt og gert ráð fyrir. Ég vildi síðan vekja athygli á því að hv. þm. gagnrýndi frv. nokkuð. Þó sýnist mér menn séu almennt í umræðunni meira sammála en áður hefur verið.

Herra forseti. Ég lít á þetta sem prinsippmál og mér nægja ekki þau venjulegu rök sem alltaf koma til þegar verið er að velta einhverju yfir á sveitarfélögin að svo eigi eftir á að fara í það að semja um að þetta verði að einhverju leyti jafnað upp í gegnum jöfnunarsjóð. Ég tel þetta ekki nógu gott. Hér er um prinsippmál að ræða og ég tel að það eigi að leysa það með þeim hætti að ríkið sjái fyrir þessum þætti. í öðru lagi að sama eigi að gilda um allt húsnæði. Það er ekki sambærilegt. Það er akkúrat í þessum þætti skólahaldsins sem mismunurinn liggur milli þeirra sveitarfélaga sem þannig eru sett eða standa þannig að skóla að þar þarf heimavistir og hinna. Þess vegna er eðlilegt að ríkið komi þar inn. Ég er ósammála því að þetta sé sambærilegt, ósammála því að það eigi að gilda sama reglan um allt húsnæðið vegna þess að sérstaða sumra skólanna birtist í þessu að það þarf heimavistir til þess að hægt sé að halda uppi eðlilegu skólahaldi og sérstaða sumra byggðarlaganna í því sambandi. Um að þetta sé nauðsynlegt til þess að sveitarfélögin fái forræði yfir húsnæðinu kannast ég ekki við það vandamál að hafi menn haft hugmyndir um nýtingu húsnæðisins þegar það er í byggingu jafnvel verið tilbúnir til að leggja eitthvað af mörkum til að gera það betur úr garði þá hafi strandað á því. Ég kannast ekki við það. Mér er ekki kunnugt um að það hafi nokkurn tímann verið fyrirstaða af hálfu ríkisins ef menn vilja leggja eitthvað umfram norm í húsnæði að það væri þá gert og ég rakti líka dæmi um það hvernig þetta er leyst m.a. með viðbótarálmum o.s.frv. víða þar sem ágætlega hefur tekist til. Varðandi það að forðast mismunun þá er það gilt sjónarmið að reyna að valda ekki því að með ósanngjörnum hætti sé raskað samkeppnisskilyrðum en það væri þá ekki það versta þó að heimavistirnar nýttust í einhverjum tilvikum til sumargistingar þegar hvort sem er er yfirleitt góð nýting á öllu gistirými. Ætli við ættum þá ekki fyrr að líta t.d. á framlög til heils árs hótela og hvernig þeim hefur á köflum verið varið. Sum hótel á landsbyggðinni eru styrkt en önnur ekki. Og ýmis framlög hafa á undanförnum árum farið í gegnum ferðamálasjóð til hlutafjáraukningar í sumum hótelum en ekki öðrum. Okkur er báðum málið skylt, mér og hv. þm., þannig að við skulum nú ekki fara að segja að þetta væri það erfiðasta í þeim efnum þó að heimavistirnar væru nýttar með tiltæknum hætti til sumargistingar og áfram hugað að því að við uppbygginu þeirra sé þetta haft í huga sem er þjóðhagslega hagkvæmt og skynsamlegt að húsnæðið sé nýtanlegt einmitt í þessu skyni á meðan skólarnir starfa ekki, fellur ágætlega að toppinum í ferðaþjónustu okkar yfir sumarmánuðina þannig í rauninni er þar um mjög hagkvæmt fyrirkomulag fyrir alla aðila að ræða, líka skólana, vegna þess að tekjur af hótelrekstrinum á sumrin hafa iðulega borið uppi viðhaldið og endurbæturnar á þessu húsnæði.

Virðulegur forseti. Þingmaðurinn taldi að það væri ekki nein trygging fyrir því og þyrfti ekki að hafa það sem tryggingu að sveitarfélögin væru auknir þátttakendur í kostnaði og þar með eign. Ég bendi á það vegna þess að hann taldi að það sæist í engu að það hefði þurft að halda betur á við undirbúning og uppbyggingu heimavistarhúsnæðis í landinu svo það gæti uppfyllt kröfur og þarfir ferðaþjónustunnar. Ég segi alveg eins og er að það er því miður mjög fjarri því að það húsnæði í heimavistum um landið sem nýtt er til ferðaþjónustunnar uppfylli þær kröfur sem ferðaþjónustan gerir í dag. Það er náttúrlega vegna þess að það var verið að byggja heimavistarhúsnæði fyrir unglinga og hálffullorðið fólk en ekki verið að byggja upp aðstöðu fyrir ferðaþjónustu. Þarna er um grundvallaratriði að ræða og ég held að um allt land og m.a. í kjördæmi hv. 4. þm. Norðurl.e. sé einmitt staðið frammi fyrir því að það þurfi að fara í stórkostlegar endurbætur, endurgerð, endurbyggingu á þeim heimavistum sem eru nýttar fyrir ferðaþjónustu. Af því að hann nefndi styrki til heils árs hótela sem hefur verið reynt að gera tortryggilegt vil ég bara rifja það upp að einhverjar mögnuðustu og mest afgerandi aðgerðir til þess að styrkja ,,heils árs hótel`` voru m.a. framkvæmdar mjög myndarlega í tíð hans sem hæstv. samgrh. Á því var tekið þá þannig að ég er sammála því að það hallast ekki á milli kjörtímabila hvað það varðar enda er geysilega mikilvægt að efla það sem hæstv. núv. samgrh. og þáv. samgrh. kallaði flaggskip ferðaþjónustunnar á Íslandi sem eru hótelin sem geta veitt góða þjónustu í gistingu og öðru og skapað skilyrði til þess að halda uppi ráðstefnuhaldi og vera leiðandi í markaðssókn á tilteknum svæðum. Þá er ég náttúrlega kominn út fyrir það efni sem hér er til umræðu, þ.e. framhaldsskóla, en ég ítreka það að ég styð þetta frv. og tel að 37. gr. sem lýtur að hlutdeild ríkisins og sveitarfélaganna sé eðlileg.

Herra forseti. Það er oftúlkun á orðum mínum og ég sagði það aldrei að þess sæi í engu stað að húsnæði sem byggt var fyrr á öldinni sem heimavistarhúsnæði fullnægði ekki kröfum nútímans sem hótelherbergi. Að sjálfsögðu gerir það það. Það er alveg augljóst mál. Héraðsskólarnir hans Jónasar frá Hriflu byggðir um 1930 eru að sjálfsögðu ekki með baði inni á herbergjunum og minibar. Það liggur alveg í hlutarins eðli og vita allir menn enda var ekki til þess ætlast á þeim tíma og sú tíska ekki uppi. En í þeim tilvikum á seinni árum sem menn hafa beinlínis gert ráð fyrir nýtingu heimavistarhúsnæðis sem sumarhótela hafa þau vandamál verið leyst. Ég þekki mörg dæmi þess þar sem það hefur verið gert prýðilega. Þá var það ekkert vandamál að ríkið greiddi þann kostnað að fullu. Ég get nefnt Hvanneyri og mörg önnur slík. En það var bara ekki í öllum tilvikum og því breytum því að sjálfsögðu ekki. Ég fullyrði þar af leiðandi að gagnvart framtíðinni verður þetta ekki vandamál. Þó að ríkið haldi áfram að greiða samkvæmt normi kostnaðinn við heimavistir að fullu eru engin vandamál samfara því að gera þá betur í því húsnæði ef menn vilja það en reyndar tel ég að kröfur nútímans til heimavistarherbergja séu í grófum dráttum að verða þær að það fullnægi alveg kröfum til venjulegra gististaða. Ég á ekki von á því að menn fari að byggja heimavistir með herbergjum þar sem ekki er baðaðstaða á herbergjum. Jafnvel þó að menn kynnu að hafa einhvern skilning eða samúð með þessu sjónarmiði hv. þm. mega menn ekki missa marks á hinu að út úr því komi ekki mismunun milli sveitarfélaga. Að sveitarfélög sem standa fyrir skólahaldinu fari þá ekki að gjalda þess að þessar þarfir ferðaþjónustunnar eru hafðar í huga. Ég held að við þurfum, herra forseti, að hafa a.m.k. hvort tveggja í huga.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. þm. menntmn. fyrir góð störf við yfirferð yfir þetta frv. og sérstaklega nefna formann nefndarinnar, hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur, sem hefur fylgt þessu máli lengur en flestir aðrir þingmenn því eins og kunnugt er var hún á síðasta kjörtímabili formaður nefndar sem samdi frv. og einnig grunnskólafrumvarpið sem er nú orðið að lögum. Hún hefur því unnið með þessu máli allt frá fyrsta degi ef þannig má að orði komast og undir forustu hennar hefur nefndin skilað af sér álitum og brtt. meiri hlutans sem er að mínu mati til bóta á frv. og er enn til þess að gera það að góðu stjórntæki fyrir það mikilvæga skólastig sem framhaldsskólinn er. Í umræðunum hafa ekki komið nein þau atriði sem kalla á langa ræðu af minni hálfu því að þótt ótrúlegt sé hafa umræðurnar að meiri hluta snúist um kostnaðarskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga en ekki um menntamálin eða þau meginatriði sem verið er að ræða í þessu frv. Spurningar hafa frekar lotið að því hvort sveitarfélög ættu að borga 40% í heimavistum eða ekkert eins og þingmenn hafa fylgst með. Ég vil sérstaklega taka undir það sem kemur fram í áliti meiri hluta nefndarinnar og einnig það sem fram hefur komið hjá hv. þm. í umræðunum um réttmæti þess að huga verði að leiðum til þess að stytta námstímann á framhaldsskólastiginu. Hann er nú eins og við vitum fjögur ár og það hefur komið fram og er ljóst að í áfangakerfinu er unnt að haga málum þannig að menn geti lokið náminu á þremur árum. Spurningin er sú hvort ekki eigi að vinda að því bráðan bug eins og kostur er að gera bóknámsskólunum, sem eru ekki með áfangakerfi, þetta einnig kleift. Ég mun taka þeirri áskorun sem kemur fram í áliti meiri hluta menntmn. um það mál, taka hana alvarlega og velta fyrir mér hvaða leiðir eru bestar til þess að þessu marki verði náð. Ég tel að til þess að því verði náð á raunhæfum forsendum sé nauðsynlegt að endurskoða námskrá bæði grunnskólans og einnig framhaldsskólans. Ég lít á það sem meginverkefni menntmrn. á komandi missirum eftir að grunnskólinn flytur til sveitarfélaganna og eftir að þetta frv. er orðið að lögum að vinna að námskrárgerð bæði fyrir grunnskólann og framhaldsskólann. Þá verði m.a. tekið mið af því markmiði að stytta námstímann þannig að íslenskir nemendur geti lokið framhaldssnámi sínu á svipuðum aldri og jafnaldrar þeirra erlendis. Þetta er mjög mikilvæg stefnumótun sem felst í þessu áliti nefndarinnar og ég heyrði ekki betur en nefndarmenn, sem hér töluðu, væru á því máli að skynsamlegt væri að setja þetta mark þó að það sé meiri hluti nefndarinnar sem áréttar það sérstaklega í áliti sínu. Raunar finnst mér að álit nefndarmanna séu svo keimlík í megindráttum að vafalaust hefur ekki miklu munað að nefndin næði saman þótt hún skiptist í þrjá hluta eins og álitin gefa til kynna. Að því hefur verið vikið að það hafi skort samstarf við kennara og jafnvel verið látið að því liggja að með frv. sé verið að sigla málum þannig að í algjörri andstöðu við kennara sé. Ég vil láta þess getið að ég hef rætt þessi mál við forustumenn kennara á þeim vetri sem nýliðinn er og farið yfir mál sem þeim þykja athugaverð í frv. Ég tel að í brtt. meiri hluta nefndarinnar sé komið til móts við ýmis sjónarmið sem kennarar hreyfðu. Til dæmis er áréttað hvernig haga skuli verkaskiptingu á milli skólanefnda annars vegar og hinna hins vegar sem fjalla um fagleg innri málefni í skólastarfinu og ákvæði um reglugerðarheimild fyrir menntmrh. vegna kennarafunda, ákvæði um það að leitað skuli umsagna kennarafunda um skólanámskrár og fleiri slík atriði sem láta e.t.v. ekki mikið yfir sér þegar við lítum á þetta stóra mál í heild en eru atriði sem sett eru inn í frv. með brtt. nefndarinnar, m.a. að tilmælum kennara. Þannig hefur a.m.k. verið komið til móts við sum sjónarmið þeirra þótt að það sé rétt að ekki hafi menn orðið við öllum þeirra óskum. Enda ekki við því að búast að tillögur eins aðila séu teknar allar og nefndin hafi viljað gera þær að sínum. En viðleitni hefur verið uppi á liðnum vetri í þá átt að koma til móts við sjónarmið kennaranna og ég tel að það endurspeglist í brtt. meiri hluta nefndarinnar. Ég vil einnig taka undir það sem hv. þm. Hjálmar Árnason sagði í ræðu sinni þegar þessar umræður voru að hefjast, þ.e. að í skólum landsins á meðal skólameistara og skólafólks biðu menn eftir því að Alþingi samþykki þetta frv. Mönnum er orðið brýnt að fá þær starfsreglur samþykktar sem mælt er fyrir um í frv. Það var fyrst lagt fram vorið 1994, var síðan hér á síðasta ári á þinginu á undan þessu, kosningaþinginu, þar sem ekki vannst tími til að ljúka málinu og nú er það hér í þriðja sinn. Það er alveg ljóst af þeim erindum sem menntmrn. berast og sem það getur því miður ekki sinnt á nýjum forsendum fyrr en þetta frv. er orðið að lögum að skólarnir eru farnir að búa sig undir að starfa á þessum forsendum og það yrði að mínu mati verulegt áfall fyrir skólakerfið, þetta mikilvæga skólastig, ef svo færi að frv. yrði ekki samþykkt nú á þessu þingi. Þrátt fyrir andstöðu kennarasamtakanna og yfirlýsingar þeirra um það að þetta frv. eigi ekki að ná fram að ganga lít ég þannig á að þeir sem í skólum starfa bíði eftir afgreiðslu þessa máls. Ég hef heimsótt marga framhaldsskóla á undanförnum mánuðum og m.a. var ég í dag á fundi með skólameisturum framhaldsskólanna sem eru að þinga í Reykjavík. Það er alveg ljóst að forustumenn í skólunum bíða eftir því að Alþingi afgreiði þetta mál og vænta þess að það klárist á þessu þingi. Og raunar finnst mér að þær málefnalegu umræður sem orðið hafa um málið í dag bendi til þess að okkur muni auðnast að ljúka því í meiri sátt en skipting menntmn. gefur til kynna þegar fyrst er á málið litið. Umræðurnar í dag hafa verið mjög málefnalegar. Þær hafa þó ekki endilega snúist um atriði sem lúta að innra starfi skólanna heldur verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Einnig hafa margar ágætar ræður verið fluttar um meginefni frv. og ég hef skilið það svo að menn eru í höfuðdráttum sammála um það. Menn deila um 15. gr. og ýmis atriði eins og gengur en ég hef ekki orðið var við það hér að menn telji ekki skynsamlegt að þetta mál nái fram að ganga. Ég vil aðeins víkja að ræðu hv. þm. Stefáns Guðmundssonar. Hann las upp úr bréfi eins og hann kallaði það og gaf til kynna að það væri bréf sem hefði verið sent með fyrirmælum til framhaldsskólanna. Svo er ekki. Þetta er plagg sem var lagt fram við 1. umr. málsins á Alþingi og til kynningar og lýtur að verkaskiptingu á milli framhaldsskólanna. Og eins og þá var sagt og kemur fram í bréfi sem því fylgir var plaggið lagt fram í því skyni að menn ræddu það og veltu fyrir sér þeim tillögum sem þar koma fram. Síðan yrði það rætt við menntmrn. á þeim samstarfsvettvangi framhaldsskólanna sem starfandi er og síðan mundi menntmrn. taka af skarið eins og því ber lögum samkvæmt um verkaskiptinguna. Það hefur verið gert í Reykjavík á framhaldsskólastiginu varðandi málmiðnað og bíliðngreinar og einnig matvælagreinar í vetur og valdið nokkrum umræðum. Ég tel þó að að lokum hafi orðið sæmileg sátt um þá niðurstöðu. Að öðru leyti er plaggið enn vil vinnslu og skoðunar og það sem hann las upp um stöðu lítilla skóla er atriði sem fleiri en hann hafa gagnrýnt. Það er hins vegar ljóst að það er nauðsynlegt að hvetja til samstarfs á milli skóla utan Reykjavíkur, minni skóla, til þess að þeir dafni betur en ella án þess að í því felist nokkur vantrú á því að innan þessara skóla geti menn náð þeim árangri sem að er stefnt og allir vilja stefna að sem að skólunum standa. Hins vegar er nauðsynlegt að mínu mati að efla samstarfið þar sem það á við, t.d. á Norðurl. e. á milli skólans á Laugum, framhaldsskólans á Húsavík og skólanna á Akureyri. Ég tel að það væri æskilegt að auka þar samstarf á milli skóla svo þeir eflist allir af nánara samstarfi. Hið sama á raunar við á Austurlandi þar sem er skólinn á Höfn í Hornafirði, Verkmennaskólinn í Neskaupstað og Menntaskólinn á Egilsstöðum. Ég held að innan þessara kjördæma eigi framhaldsskólarnir að starfa náið saman og nánar saman. Nútímatækni, tölvutækni, fjarnám og fjarnámstæknin gefur mönnum færi á því að gera þetta á nýjum forsendum. Það eru þessi sjónarmið sem vakið er máls á í þessu plaggi en ekki verið að gera lítið úr þessum skólum nema síður sé. Enda hefur það ekki verið stefna mín sem menntmrh. að leggja af skólastarf á þessum stöðum. Ég vil þvert á móti gefa skólunum færi á að þróast samkvæmt eigin lögmálum en þó í nánari samvinnu við næstu skóla. Það liggja fyrir tilmæli frá þessum skólum um námsefni og námsbrautir sem við getum ekki afgreitt í menntmrn. nema þetta frv. verði að lögum. Ég lít því þannig á að með þeirri umgjörð sem sköpuð verður með samþykkt frv. verði þessum skólum skapað betra starfsumhverfi og fjölbreytni geti áfram dafnað í íslensku framhaldsskólakerfi. Ég tel að það sé alrangt að líta þannig á að þetta sé miðstýringarfrumvarp sem vilji fella allt í sama mót. Það gefur þvert á móti færi á fjölbreytni og skapar möguleika til þess að verða við óskum skóla um námsbrautir umfram það sem unnt er á þessu stigi. En að sjálfsögðu verða menn í því tilliti að hafa kostnaðarþáttinn alltaf í huga og gera það sem hagkvæmast er. Því miður er ekki um ótakmarkaða fjármuni til þessa starfs að ræða frekar en til svo margs annars. Við þurfum því að hafa hagræðingarsjónarmið einnig hér í huga og samvinna stuðlar að því og jafnframt styrkir skólana. Þessi almennu rök vil ég einnig nota þegar menn tala um það að ráðuneytið flokki skóla í fyrsta og annars flokks skóla. Svo er ekki. Í frv. er veitt heimild til þess að taka upp samræmd próf og þau ættu að gera okkur auðveldara að nota svipaða mælistiku á skólana og draga þá mörkin þannig að menn átti sig á því að það er ekki verið að skipta skólum í fyrsta og annars flokks skóla heldur er starfsumhverfi þeirra misjafnt. Menn hafa gert því skóna að það sé nýmæli í þessu frv. þar sem mælt er fyrir um það að skólar geti valið nemendur til setu innan sinnan veggja. Þetta er ekki nýmæli. Það er gert nú þegar. Menn þurfa ekki að kynna sér val á nemendum í framhaldsskóla lengi til þess að átta sig á því að skólameistarar gefa sér forsendur við val á nemendum sem skapa skólunum sérstöðu. Lítum t.d. á hinar góðu niðurstöðu sem nemendur úr Menntaskólanum á Akureyri fá í öllum háskóladeildum þar sem reynslan sýnir að þeir standa sig hvað best í öllum deildum Háskóla Íslands. En þegar þetta er rætt við forustumenn Menntaskólans á Akureyri og dáðst að því hvað skólinn nær góðum árangri ef þessi mælistika er notuð þá vekja þeir í hógværð sinni athygli á því að skólinn búi þó við þann kost að hann geti valið fólk inn í bekkina. Hann getur sett kröfur og hann gerir kröfur um að menn hafi náð ákveðinni lágmarkseinkunn til þess að setjast í skólann. Þess vegna er það hans verkefni að skila góðum nemendum enn þá betri með sínum prófum. Sama á við að verulegu leyti um Menntaskólann í Reykjavík, þann ágæta skóla sem nú fagnar 150 ára afmæli sínu. Á sl. hausti kærðu tveir nemendur úr Garðabæ sem ekki fengu inni í þeim skóla þá ráðstöfun rektors skólans að neita þeim um skólavist. Það fór til stjórnsýsluúrskurðar í menntmrn. Foreldrar drengjanna sættu sig ekki við þá niðurstöðu og kærðu úrskurð ráðuneytisins til umboðsmanns Alþingis. Ef menn lesa álit og úrskurð ráðuneytisins í báðum tilvikum liggur ljóst fyrir að það er síður en svo að allir þeir sem æskja inngöngu í Menntaskólann í Reykjavík fái þar skólasetu. Þvert á móti er beitt ströngum skilyrðum og þess krafist að menn hafi verulega góðar einkunnir til þess að komast inn í skólann. Það er því alrangt að halda því fram að með þessu frv. sé verið að brjóta í blað að því er varðar inngöngu í framhaldsskóla. Hins vegar er mælt fyrir um reglur sem eiga að gilda og ráðuneytið á að útfæra sem byggjast á öðru en landafræði eða búsetu og ég sé ekkert óeðlilegt við það. Ég hef sjálfur staðið að því að rita bréf sem miðaði að því að útiloka nemendur úr nágrannabyggðum Reykjavíkur frá skólum í Reykjavík og beina því til skólameistara að þeir héldu nemendum utan skóla í Reykjavík vegna búsetu þeirra. Mér finnst að slík bréf séu frekar ámælisverð en hitt að skólar geri kröfur um að nemendur sýni ákveðinn árangur í námi sínu áður en þeir ganga inn fyrir veggi skólanna. Ég vil árétta að þeir nemendur sem standa sig best í Háskóla Íslands að meðaltali miðað við allar athuganir koma úr skóla sem velur þannig nemendur til náms innan sinna veggja. Varðandi þá spurningu sem kom oftast upp um skiptingu kostnaðar við byggingu heimavista þá er það líka mál sem mér finnst að eigi að skoða í stærra samhengi en hér hefur verið gert. Það er svo að heimavistir eru ekki endilega við alla framhaldsskóla. Til dæmis þúsund manna skóli eins og Verkmenntaskólinn á Akureyri, ágætur skóli og einn fjölmennasti skólinn utan Reykjavíkur, hefur enga heimavist. Þar gengur skólastarfið ágætlega. Ef maður spyr skólameistarann þar hvernig þeir fari að með enga heimavist þá er svarið: ,,Nemendurnir koma sér fyrir og við leggjum enga áherslu á að koma hér upp heimavist.`` Það er því alls ekki einhlítt að það þurfi að vera starfræktar heimavistir við skóla og hér í Reykjavík vitum við að það eru ekki starfræktar heimavistir við framhaldsskóla eða menntaskóla þótt nemendur í þeim séu ekki allir búsettir hér á þessu svæði. Það er því ekki endilega aðalatriðið til þess að skólar geti starfað að þar séu heimavistir. Hins vegar skil ég mætavel að sum byggðarlög þurfa á heimavistum að halda og í þessu er erfitt að alhæfa. Við skóla eins og framhaldsskólann á Ísafirði hefur verið reist mikið heimavistarhús. Ég var þar á þriðjudaginn og mér er sagt að það séu aðeins fimm herbergi í því húsi notuð sem heimavistarherbergi og nemendur kjósi frekar að búa annars staðar. Spurningin þar er sú hvernig best er að nýta húsnæðið yfir veturinn á meðan skólinn starfar svo það sé þó í einhverri nýtingu. Það er því heldur ekki algilt að þótt til séu glæsileg heimavistarhús við framhaldsskóla þá séu þau þannig nýtt. Nemendur geta kosið að búa annars staðar. Þetta er nauðsynlegt að hafa í huga þegar menn velta þessari spurningu fyrir sér og ekki einungis að líta á spurninguna um kostnaðarskiptingu. Þess vegna tek ég undir með hv. þm. Sturlu Böðvarssyni og mun gera það sem hann hvatti mig til, þ.e. að láta gera úttekt á því hvar þörf er fyrir heimavistarhúsnæði og hvernig á að standa að því að byggja það upp. Þá eru fyrir því góð og gild rök þegar ráðist verður í slíkar framkvæmdir. Mér finnst ekkert óeðlilegt við það að sveitarfélögin taki þátt í þeim kostnaði þegar ákvarðanir hafa verið teknar um byggingu á heimavistarhúsnæði. Ég er alls ekki á móti því að slíkt húsnæði rísi en ég vek athygli á því að aðstæður eru sums staðar þannig að það er ekki þörf á því. En það er sjálfsagt að meta það og skoða hvarvetna sem þessir skólar eru starfræktir. Ég vil einnig vekja athygli á því að nemendur sem eru á svipuðum aldri búa ekki við sömu kjör að þessu leyti eftir því í hvaða skóla þeir eru. Nemendur við Iðnskólann í Reykjavík sem eru í Iðnnemasambandi Íslands eru í Byggingarfélagi iðnnema sem eru mjög öflug samtök. Það fær lán úr húsnæðislánakerfinu og byggir nemendaíbúðir í Reykjavík og stendur mjög glæsilega að því og hefur komið upp góðri aðstöðu fyrir nemendur í þessum skóla. Ef nemandi sem er t.d. í Menntaskólanum við Hamrahlíð er jafnframt í Tónlistarskólanum í Reykjavík getur hann bæði verið félagi í nemendafélagi Menntaskólans við Hamrahlíð og í samtökum sem eru skammstöfuð BÍSN. Sem félagi í BÍSN getur hann verið aðili að byggingarfélagi sem tekur að sér að reisa námsmannaíbúðir og fær lán til þess úr félagslega húsnæðislánakerfinu. Sé nemandinn sem sagt skráður í félag Tónlistarskólans í Reykjavík getur hann verið þátttakandi í slíku byggingarsamvinnufélagi á meðan hann er í framhaldsskóla. Mér finnst ekkert einsýnt í þessu efni að það sé ekki unnt að fjármagna heimavistir utan Reykjavíkur þar sem menn telja þörf á því með því að sækja inn á þessi mið og taka þá lán og byggja þau upp eins og gert hefur verið af þessum öflugu byggingarsamvinnufélögum iðnnema og BÍSN, svo ég tali nú ekki um félagsstofnanirnar sem starfa við háskólana, bæði Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri. Þær hafa staðið mjög myndarlega að byggingu stúdentagarða og hjónagarða. Í þessu efni finnst mér því að menn eigi að líta til annarra hluta en þeirra hvort ríkið borgar 60% eða sveitarfélögin 40%. Menn verða að velta því fyrir sér hvort þessar byggingar megi ekki reisa á öðrum forsendum. Þetta vildi ég nefna í sambandi við þetta mál því mér finnst að menn hafi kannski verið heldur þröngsýnir í þessum umræðum. Þeir hafa gengið of mikið út frá hefðbundnum deilum um verkaskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga en ekki lagt sig fram um að líta á málið eins og það er, bæði þörfina og hins vegar spurninguna um jafnræði og jafnræðisreglu þegar um það er að ræða að hið opinbera húsnæðislánakerfi lánar til að byggja félagslegar íbúðir sem í þessu tilliti væru þá heimavistir eða hvaða nafn sem við gefum þeim. Þetta finnst mér mál sem sjálfsagt er að skoða um leið og ég lýsi því yfir að ég er reiðubúinn að verða við þeim óskum sem fram komu um að gera úttekt á þörfinni fyrir heimavistarhúsnæði við framhaldsskólana. Ég er sáttur við þá niðurstöðu sem nefndin kemst að að hafa þetta ákvæði óbreytt í frv. og geri að sjálfsögðu ekki athugasemdir við það að menn fylgi fram þeirri tillögu sem kom fram í frv. Ég minni á það sem segir hér í grg. Þar er gert ráð fyrir að samið verði um það á milli ríkis og sveitarfélaga hvernig sveitarfélögum verði bætt aukin þátttaka í kostnaði við byggingu heimavista. Samkvæmt grg. er því heimild fyrir ríkið og fyrir okkur sem erum í forsvari fyrir það að gera samninga við sveitarfélögin þegar málin komast á það stig að ákvarðanir eru teknar um heimavistarbyggingar á þeim forsendum sem gert er ráð fyrir í 37. gr. En eins og ég segi finnst mér að menn eigi að skoða fleiri leiðir ef því er að skipta. Herra forseti. Ég tel mig í sjálfu sér ekki þurfa frekar að svara því sem fram hefur komið í umræðunum. Þær hafa verið mjög málefnalegar og ekki verið ágreiningur um nein sérstök málefni sem að mér lúta. Ég vil aðeins í lokin, herra forseti, vekja athygli á því að í meförum nefndarinnar hefur verið gerð breyting sem mér finnst ástæða til að fara nokkrum orðum um. Það er í 11. lið þar sem lagt er til að lög um Stýrimannaskólann í Reykjavík og lög um vélstjóranám verði felld úr gildi þar sem gert er ráð fyrir að um slíkt nám fari eftir lögum um framhaldsskóla. Mér finnst ástæða til þess að nefna þetta sérstaklega. Hér er verið að leggja til og nefndin hefur gert tillögu um það að fella úr gildi lögin um Stýrimannaskólann í Reykjavík og lög um vélstjóranám þannig að framvegis verður farið með nám af þessu tagi í samræmi við þær meginreglur sem koma fram í framhaldsskólalögum. Það hefur að mínu mati m.a. staðið þessu námi fyrir þrifum að það hefur verið mælt fyrir um einstaka þætti í náminu í lögum og oft hvorki auðvelt né árennilegt að breyta lögum sem eru eins orðuð og þau eru um þessa skóla. Það hefur dregist úr hömlu að endurskoða lögin og ráðast í það verkefni að endurskoða námskrá og breyta því sem breyta þarf í þessum skólum í samræmi við kröfur tímans. Með þessari tillögu nefndarinnar er lagt til að lögin verði felld úr gildi og framvegis verði um þessa skóla fjallað eins og sérskóla á framhaldsskólastigi. Ég tel að þetta sé mjög mikilvæg tillaga frá meiri hluta nefndarinnar og fagna henni. Á mínum vegum hefur verið unnið að því undanfarið að fara yfir stýrimannanámið og gera tillögur um umbætur á því. Einnig er nauðsynlegt að huga að húsnæði Sjómannaskólans í Reykjavík og taka á málefnum þar en ætlunin er að það hús verði hluti af skólahverfi sem rísa á umhverfis uppeldisháskóla. Nú í haust er stefnt að því að Þroskaþjálfaskóli Íslands flytji inn í Sjómannaskólahúsið og það verður þá fyrsta skrefið í þá átt að mynda þessa umgjörð utan um uppeldisháskólann og hefur tekist góð samvinna um það mál á milli skólastjóranna í Sjómannaskólanum og einnig annarra sem að málinu koma. Þarna á því að rísa nýtt skólahverfi sem sameinar e.t.v. undirstöðunám í sjómannafræðum og vélstjórafræðum og uppeldisfræðum og verður mjög ánægjulegt að fylgjast með því hvernig tekst að byggja það upp á þessum stað og leggja þar drög að samstarfi skóla úr ólíkum áttum.

Virðulegi forseti. Mig langar til að heyra svör ráðherra við einu atriði sem mér fannst ekki koma fram í ræðu hans. Þó getur verið að ég hafi misst af því. Það hefur komið fram í athugasemdum við frv. að kennsludögum á að fjölga þó nokkuð og að mati kennara hefur það í för með sér töluverðan kostnað og ekki hefur heldur verið við þá samið um aukið vinnuframlag. Ég vildi gjarnan heyra frá hæstv. ráðherra hvaða kostnað er hér um að ræða. Er heimild til þess á fjárlögum fyrir árið 1996 að greiða þann kostnað og hafa staðið yfir einhverjir samningar við kennara um aukið vinnuframlag í samræmi við þessa fjölgun kennsludaga? Í öðru lagi kom fram hjá hæstv. ráðherra að skólameistarar sem og aðrir sem vinna við framhaldsskólana biðu eftir því að frv. yrði samþykkt og yrði að lögum. Hæstv. ráðherra tók þó fram eins og það væri atriði sem litlu skipti að kennarafélögin hefðu eitthvað verið að mótmæla. En 30. apríl samþykkir Hið íslenska kennarafélag mótmæli sem send voru frá þeim þar sem segir: ,,Stjórn HÍK bendir á að við meðferð frumvarps til laga um framhaldsskóla sem nú kemur til 2. umr. á Alþingi hafa nær engar þeirra fjölmörgu athugasemda samtaka kennara né annarra skólamanna um það er betur mætti fara verið teknar til greina. Framhaldsskólafrumvarpið bætist því í flokk þeirra frumvarpa sem keyra á í gegn í megnu ósætti við þá sem vinna eiga eftir lögunum.`` Bæði kennarafélögin hafa mótmælt þessu frv. og þó er það kannski sérstaklega eftirtektarvert að Samband sérskólakennara, þ.e. verknámskennara, hafa haft uppi hörð mótmæli gegn þessu frv. Og að síðustu vegna þeirra orða sem komu frá hæstv. ráðherra í lokin um Sjómannaskólann. Er ekki upplagt að færa Sjómannaskólann og alla hans starfsemi út á land?

Herra forseti. Það hafa engar kjaraviðræður farið fram vegna þessa frv. Í frv. var upphaflega gert ráð fyrir að dagarnir yrðu 150, þeir verða 145. Ég tel að miðað við það að starfsdagar í skólanum eru samkvæmt kjarasamningum 175 þá eigi að vera unnt að koma þessu fyrir innan kjarasamninganna. En það hafa engar kjaraviðræður farið fram um þessi mál í tilefni af frv. Menn hafa verið að fjalla um aðra þætti er lúta að starfi skólanna. Ef kennarafélögin telja að samþykkt frv. sé tilefni kjaraviðræðna verða þær vafalaust teknar upp og menn munu líta á það. En kjarasamningar eru í gildi eins og við vitum út þetta ár og menn hljóta að skoða þau mál í því ljósi að standa við gerða samninga. Að því er varðar spurninguna um afstöðu kennarafélaganna þá er það rétt að þau hafa lýst andstöðu sinni við málið. Eins og fram kemur hefur verið komið til móts við ýmis sjónarmið þeirra. Ég tel að það sé skólastarfinu fyrir bestu og það sé samdóma álit allra þeirra sem líta á þetta mál hlutlægum augum með hagsmuni skólanna í huga að það sé fyrir bestu að þetta frv. nái fram að ganga á þeim forsendum sem nú liggja fyrir.

Hæstv. Ég ítreka þá síðustu spurninguna: Er ekki tækifæri til þess að færa starfsemi Sjómannaskólans út á land? Það eru reknar deildir á Dalvík, í Vestmannaeyjum og að ég held á Ísafirði. Er ekki rétt að efla þær deildir? Víst er rétt að það á að standa við gerða samninga en það gildir um báða aðila, bæði vinnuveitendur og kennara. Í þessu tilviki er vinnuveitandinn ríkið og ég spurði hvort þessi kennsludagafjölgun rúmist innan fjárlagarammans fyrir árið 1996.

Herra forseti. Ég tel að svo sé. Ég tel að þetta hrófli ekki við kjarasamningum með þeim hætti að fjárlagaramminn 1996 riðlist. Varðandi spurninguna um flutning sjómannanámsins frá Reykjavík þá er ég ekki tilbúinn til að lýsa yfir skoðun minni á því hér og nú hvort svo beri að gera. En eins og ég sagði er búið að fella úr gildi, ef þetta nær fram að ganga, lögin um Stýrimannaskólann. Það þýðir þó alls ekki að skólinn flytjist héðan úr Reykjavík.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem kom fram hjá hæstv. menntmrh. að það var nokkuð rætt um kostnaðarskiptingu í þessu frv. En ég er honum ekki sammála um að það hafi verið lítið rætt um hinn þátt frv., kannski meginefnið sem er menntunin sjálf. Ég held að það hafi farið fram býsna ítarleg umræða um það og býsna góð. Ég er honum því ekki sammála um það. En eðlilega var vikið að kostnaðarþættinum og það sem ég vil undirstrika hér enn og aftur er að ég finn að því við hæstv. ráðherra að ekki skyldu hafa verið teknir upp samningar við Samband íslenskra sveitarfélaga og sveitarfélögin um þessa ákvörðun ráðherrans um breytt kostnaðarskipti. Auðvitað á að gera það áður en frv. verður samþykkt. Það er það sem ég finn að. Hæstv. ráðherra talar einnig um að það þurfi að hvetja til samstarfs milli minni skóla og að ráðuneytið flokki ekki skóla í fyrsta og annars flokks skóla. Það er allt saman hárrétt. Það er einmitt, hæstv. ráðherra, það sem ég var að gagnrýna. Í því bréfi sem hér er skrifað og ég vitnaði til er verið að gera það, hæstv. ráðherra. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. ráðherra að standa þarna og hrista höfuðið við þessum setningum. Ég verð bara að lesa það enn og aftur sem er skrifað í hans ráðuneyti. Þar stendur: ,,Af ýmsum er því haldið fram að nemendur sem koma frá litlum skólum hafi ekki hlotið jafngóðan undirbúning til áframhaldandi náms og þeir nemendur sem stunda nám við stærri og öflugri skóla.`` Þetta eru órökstuddar fullyrðingar og það stendur ekkert á bak við þær, hæstv. ráðherra, ekki neitt. Þess vegna þýðir ekkert að hrista höfuðið yfir því. Þarna er einmitt verið að tala um þennan mismun. Það er verið að læða því inn að ákveðnir skólar séu verri en aðrir. Það er einmitt það sem verið er að gera. Og það þarf að finna stað fyrir því, hæstv. ráðherra. Það kom einnig fram í máli ráðherrans --- 

Herra forseti. Eins og hv. þm. las, þá stóð í þessu plaggi að af ýmsum er þessu haldið fram. Þetta er alls ekki skoðun ráðuneytisins. Það segir: ,,Af ýmsum er þessu haldið fram ...`` þannig að það er algerlega úr lausu lofti gripið að gera þetta að stefnu eða skoðun menntmrn. Hins vegar er plaggið skrifað til þess að svara þessum ,,ýmsu`` sem kunna að halda þessu fram og leita leiða til að menn haldi ekki slíkri vitleysu fram að það sé verið að skipta skólum í fyrsta og annars flokks skóla. Ein leiðin til þess er m.a. sú sem við erum að leggja til, þ.e. að menn auki samstarf og átti sig á því hvernig þeir geta starfað saman. Tveir skólar á framhaldsskólastiginu, Framhaldsskólinn á Laugum og Framhaldsskólinn í Austur-Skaftafellssýslu hafa t.d. ekki leyfi til að útskrifa stúdenta. Þeir sækja mjög fast að fá það leyfi. Ég tel að það beri að verða við þessum óskum frá skólunum svo framarlega sem það verður samvinna á milli þeirra og annarra framhaldsskóla í kjördæmunum þar sem þeir starfa. Ég held að það sé nauðsynlegt að gefa skólunum tækifæri til að útskrifa stúdenta en það verði jafnframt að gera ákveðnar kröfur um samstarf þannig að breiddin í náminu sé fyrir hendi. Því miður er það staðreynd að í þessum skólum ef ég nefni þá, t.d. á Laugum, er brottfallið mjög mikið eftir fyrsta árið. Við viljum koma í veg fyrir það og efla þessa skóla. Það er alls ekki stefna menntmrn. að draga skóla í dilka heldur þvert á móti að gera alla skóla jafngóða. Ekki að draga þá niður.

Hæstv. forseti. Auðvitað veit hæstv. menntmrn. miklu meira um þetta mál. Það er verið að læða þessu hér inn og auðvitað setur ekki viðkomandi höfundur nafnið sitt undir þetta. En það á að lesa þetta milli línanna eins og ég segi. Það skilur hver maður. Hæstv. ráðherra sagði meira. Hann vék að Verkmenntaskólanum á Akureyri og sagði að þar væri ekki um heimavistarhúsnæði að ræða. Ég tók það fram í mínu máli að þetta færi eftir stærð hinna ýmsu staða og hversu leigumarkaðurinn væri stór. Það er ekkert hægt að alhæfa í þessu. Hæstv. ráðherra sagði einnig að sem betur færi gætu ákveðnir skólar valið nemendur til sín. Sem betur fer geta ákveðnir skólar valið nemendur til sín og þá sjálfsagt hafnað öðrum. En hverjir eiga þá að taka við þeim? Þá spyr ég hæstv. ráðherra um það sem margsinnis er vikið að í þessu frv.: Rímar þetta við þá hugsun sem þar stendur þegar talað er um jafnrétti til náms?

Herra forseti. Ég tel að það sé ekki hægt að setja fram alhæfingar af þessu tagi og draga þá ályktun af því að skólar velji nemendur, að það sé ekki jafnrétti til náms. Auðvitað komast ekki allir nemendur í sama skólann. Það er alveg ljóst. Við munum aldrei byggja svo stóran skóla að allir geti sest á skólabekk í sama húsinu. Skólarnir eru byggðir upp mismunandi eins og við vitum og síðan geta nemendur valið á milli. En skólarnir verða líka að hafa færi á því að gera sínar kröfur. Það held ég að sé nauðsynlegt og það hefur sýnt sig að þeir skólar sem þannig starfa og hafa tök á því að starfa þannig eru síður en svo slæmir skólar. Þetta eykur metnað en er ekki til þess að draga úr. Ég held að með þeirri fjölbreytni sem yrði sköpuð í okkar skólakerfi með frv. eigi allir að geta fengið að stunda nám við sitt hæfi. Eins og kom fram í máli hv. formanns nefndarinnar er í frv. sett öryggisnet, fleiri en eitt, fyrir þá sem eru lakast settir miðað við árangur og hvernig staða þeirra er í skólakerfinu.

Herra forseti. Mér finnst ótækt að þessari miklu umræðu sem farið hefur fram um kostnaðarhlutdeild sveitarfélaga í heimavistum ljúki án þess að það sé leiðrétt sem mér finnst að hafi komið fram bæði hjá hv. þm. Stefáni Guðmundssyni og eins hjá hæstv. ráðherranum og þá með tilvitnun í skólameistara Verkmenntaskólans á Akureyri, þ.e. þá rangfærslu að það vanti ekki heimavistarhúsnæði á Akureyri. Menntaskólinn á Akureyri er með heimavistarhúsnæði. Ég þekki það sem fyrrverandi kennari nemenda sem voru að fara í framhaldsskóla að það þótti jafnast á við happdrættisvinning ef nemendur fengu inni í heimavistinni. Hinir urðu að fara á leigumarkaðinn. Það er alveg sama þótt hann sé stór, það sækist enginn eftir því að senda 16 eða 17 ára gamlan ungling sem er að byrja í framhaldssóla, sem er átak út af fyrir sig, á leigumarkað. Hann þarf ekki bara að byrja í nýjum skóla, í nýjum hópi. Hann þarf líka að takast á við að búa einn. Ég held að það séu fáir foreldrar sem óska börnum sínum þeirra kjara. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að það sem hæstv. ráðherra gefur fyrirheit um að gera, sé gert, þ.e. að það sé kannað rækilega hvar þörf er á heimavistum. Ég mæli með því að það séu ekki einungis skólameistarar sem verði spurðir heldur verði sveitarstjórnirnar spurðar og foreldrarnir vegna þess að þar held ég að hæstv. ráðherrann fái réttu svörin. Ég tel að það megi vel athuga að sveitarfélögin taki þátt í kostnaði við byggingu heimavista ekki síst vegna þess að þar brennur á. Ef sveitarfélögin vilja hafa frumkvæði varðandi byggingu heimavista þá er þeim það auðvitað ljóst að lykillinn að því frumkvæði liggur í gegnum kostnaðarþátttökuna. Á meðan ríkið er eitt um kostnaðinn eru sveitarfélögin í verri aðstöðu til að knýja á um málið. Það þekkjum við sem höfum starfað innan þessa kerfis þar sem samstarf ríkis og sveitarfélaga er eða hefur verið eins mikið og það er varðandi ýmsar framkvæmdir.

Herra forseti. Ekki ætla ég að gera skólameistara Verkmenntaskólans á Akureyri upp neinar skoðanir í þessu og vafalaust mundu menn kjósa að þar væri stærri heimavist við skólann. En þetta er þúsund manna skóli. Við vitum hvernig að honum er búið og starfið í skólanum gengur ágætlega. Ég vil varðandi frumkvæði sveitarfélaganna láta þess getið að ég tel, eins og kom fram í ræðu hv. 2. þm. Vesturl., standa framhaldsskólastiginu í Reykjavík fyrir þrifum hvernig Reykjavíkurborg bregst við óskum menntmrn. um þátttöku í uppbyggingu þess. Viðræður hafa í allan vetur staðið yfir og ég hef leitað eftir því við borgaryfirvöld, að þau tækju þátt í athugunum og samstarfi um uppbyggingu Menntaskólans í Reykjavík, stærsta bóknámsskólans hér, elsta skólans, skóla sem er í miðborg Reykjavíkur og setur mikinn svip á borgina. Hann býr við þröngan kost í gömlu húsi og er hagkvæmasti skólinn sem rekinn er á framhaldsskólastiginu. Reykjavíkurborg hefur staðfastlega neitað að taka þátt í samstarfi um að byggja þennan skóla upp. Þess vegna er ég sammála því sem hv. þm. sagði að besta leiðin til að efla framhaldsskólastigið er að sveitarfélögin komi einnig þar inn með frumkvæði og séu þátttakendur í uppbyggingunni. Það knýr á um að vel sé að skólanum staðið, jafnt skólahúsnæðinu sem og byggingu heimavista.

Herra forseti. Aðeins vegna þessa. Ég held að það sé ekki í öllu tilliti sanngjarnt að bera saman aðstöðu og afstöðu sveitarfélaga víða um landið og afstöðu Reykjavíkurborgar. Það vill þannig til, eins og við þekkjum öll, að ýmislegt sem hefur þótt sjálfsagt að væri hér í borginni hefur ekki þótt sjálfsagt en eftirsóknarvert víða úti á landi. Þess vegna hafa sveitarfélögin víða úti á landi verið tilbúin að leggja öllu meira á sig til þess að tiltekin þjónusta og starfsemi yrði staðsett í nálægð við þau, a.m.k. meir en hér hefur þótt ástæða til að hafa uppi. Þar er því dálítill munur á. Og af því að hér hefur skólameistari Verkmenntaskólans á Akureyri verið nefndur, þá held ég að það sé einfaldlega þannig að hans metnaður stendur kannski til annarra hluta en byggingar heimavistar. Hann horfir á aðra þætti í sínu skólastarfi enda má segja að bygging heimavistar og starfræksla hennar ætti frekar að snúa að öðrum.

Herra forseti. Mér var nú nokkuð brugðið þegar hæstv. menntmrh. lýsti því yfir að nú ætti Þroskaþjálfaskólinn að fara inn í Sjómannaskólann vegna þess að hann væri hluti af uppeldisháskóla. Það hefur verið talað um að skólinn sé illa nýttur og kann svo að vera um stundarsakir. Það sem við hins vegar stöndum frammi fyrir og er athyglisvert þegar litið er yfir menntakerfið er að Sjómannaskólinn er undir menntmrn., Bændaskólinn undir landbrn. og Flugskólinn undir samgrn. Ég spyr: Hvers vegna eru þessir skólar ekki undir menntmrn.? Hvers vegna ættu þeir ekki að vera þar? Í annan stað vildi ég segja að þeir alþjóðasamningar sem við erum aðilar að gera sífellt kröfur um aukna menntun sjómanna hvort sem þeir eru stýrimenn, vélstjórar eða hásetar. Ég tel að það sé mjög misráðið að taka pláss af sjómannaskólanum með þeim hætti sem hér hefur verið gert. Það er annað líka sem kannski er umhugsunarefni fyrir ráðherrana en það er björgunarskólinn. Hann er nú staðsettur um borð í skipi, áður varðskipið Þór, sem er orðið úrelt og svo úr sér gengið að því verður að loka nánast. Og að ætla að fara að eyða fé úr ríkissjóði til að kaupa nýtt skip til að nota við sjómannafræðslu eða öryggisfræðslu tel ég vera misráðið. Það ætti að flytja Björgunarskólann upp í Sjómannaskóla. Þar ætti sú kennsla að fara fram vegna þess að það er engin nauðsyn á því að Slysavarnaskóli sjómanna sé endilega á floti. Þegar að þeim þáttum verkkennslunnar kemur er lúta að björgun úr sjó er það minnsta mál að fara með nemendur niður að höfn eða um borð í skip. Annað vildi ég líka benda á. Það er ekki réttlætanlegt að vera með svo marga sjómannaskóla sem raun ber vitni vegna þess að það dregur úr menntunarmöguleikum sjómannastéttarinnar. Tækjakosturinn um borð í skipunum er orðinn það dýr. Það þarf að hafa dýr og mikil tæki til að kenna nemendum fræðin og því er misráðið að dreifa þessum kostnaði. Það á að byggja Sjómannaskólann í Reykjavík upp með góðum tækjum því þá fáum við góða og marga nemendur og það er það sem við þurfum.

Herra forseti. Það mátti ekki skilja orð mín um flutning Þroskaþjálfaskóla Íslands í sjómannaskólahúsið á þann veg að það væri verið að flytja sjómenn út úr húsinu. Það er verið að nýta húsið betur. Húsnæði sem húsvörður hefur búið í verður breytt í skrifstofur og síðan verður unnt að nýta stofur sem þar losna undir Þroskaþjálfaskólann. Ég held að þetta sé mjög skynsamleg hagræðing og alls ekki neinn áfellisdómur yfir því starfi sem fer fram í Sjómannaskólanum. Mér finnst því leiðinlegt ef hv. þm. tekur þetta eins og þroskaþjálfanemar séu að reka stýrimenn og vélstjóra út úr þessu skólahúsi. Svo er alls ekki. Það er verið að fullnýta húsið þannig að betur verði um Þroskaþjálfaskólann búið. Hagræðing verður þá í rekstri ríkisins sem er okkur öllum kappsmál.

Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir með hæstv. ráðherra að auðvitað ber okkur að nýta fjármagn ríkisins með sem skynsamlegustum hætti. En því miður virðist ekki vera samstarf milli samgrn. og menntmrn. vegna þess að nú er verið að ræða um að flytja Slysavarnaskóla sjómanna jafnvel vestur á Snæfellsnes. Það er umhugsunarefni. Það er líka verið að tala um að kaupa nýtt skip fyrir Slysavarnaskóla sjómanna. Ég sagði hér áðan að skólinn þyrfti ekkert að vera á floti. Þess vegna tel ég að það sé varhugavert að setja aðrar menntastofnanir inn í Sjómannaskólann þegar sú staðreynd blasir við að það fer að vanta pláss. Slysavarnaskóli sjómanna þarf ekki að vera á floti. Við eigum eðlilega að staðsetja hann uppi í Sjómannaskóla. Við eigum að efla þann skóla frekar en gert hefur verið og fækka skólum úti á landi.

Herra forseti. Mér hefur nú aldrei dottið í hug að Þroskaþjálfaskólinn yrði settur um borð í skip þannig að ég veit ekki hvernig þetta kemur inn í það sem ég var að tala um. Ef það er annar skóli, björgunarskóli eða slík skólastofnun, sem á að setja á laggirnar þá er eðlilegt að menn finni stað fyrir hana. Þroskaþjálfaskólinn hefur búið við þröngan kost í nágrenni Sjómannaskólans og verður hluti af uppeldisháskólanum sem sjómannaskólamenn og kennaraháskólamenn eru sammála um að það eigi að byggja upp á þessum reit. Þetta er mjög skynsamleg ráðstöfun í því ljósi. Hvað menn gera við Slysavarnaskólann, hvort hann á að vera á floti eða á Snæfellsnesi, finnst mér ákvörðunaratriði sem menn hljóta að velta fyrir sér en eigi ekki endilega að blanda inn í umræður okkar hér og nú.

Herra forseti. Á þskj. 628 er till. til þál. um umboðsmann aldraðra. Hún hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna forsendur fyrir stofnun embættis umboðsmanns aldraðra sem sinni gæslu hagsmuna og réttinda aldraðra.`` Í greinargerð segir m.a. svo: ,, Með hliðsjón af þeim staðreyndum að Íslendingar verða elstir allra þjóða, að 26.300 Íslendingar eru 67 ára og eldri (31. desember 1995) og að hlutfall aldraðra af heildaríbúafjölda fer vaxandi er mikil nauðsyn á að stjórnvöld taki tillit til hagsmuna aldraðra þegar teknar eru ákvarðanir sem þá varða. Mikinn hluta starfsævi sinnar eru einstaklingar að búa sig undir áhyggjulaust ævikvöld og taka þá mið af gildandi lögum og reglum um aldraða þegar lagt er í sameiginlega sjóði almannatrygginga og séreignarsjóði lífeyrissjóðanna. Því er nauðsynlegt að stöðugleika sé gætt í hvívetna hvað varðar fjárhagslega afkomu aldraðra. Í vaxandi mæli eru byggðar fyrir aldraða sérstakar íbúðir sem verða að fullnægja ákveðnum skilyrðum. Á því hefur því miður orðið misbrestur enda þótt löggjafinn hafi reynt að hafa þar nokkur áhrif á. Fjöldi aldraðra á lögheimili sitt á dvalar- og hjúkrunarheimilum þar sem félagsleg og persónuleg vandamál geta skapast, jafnvel deilumál milli nánustu ættingja um fjármál og eignir. Oft þurfa forstöðumenn og starfsfólk að blanda sér í slík mál til að gæta hagsmuna umbjóðenda sinna og því væri augljóslega léttir fyrir þá að geta vísað þeim til umboðsmanns.`` Herra forseti. Dæmi eru um að aldrað fólk á dvalarheimilum hafi gengist undir skuldbindingar vegna ættingja sinna sem hafa síðar leitt til þess að þeir sem fjárkröfur eiga hafa gengið svo hart að þeim öldruðu að ellilífeyrir þeirra hefur jafnvel verið tekinn til mánaðarlegra afborgana vegna þeirra skuldbindinga sem þeir hafa gert. ,,Umboðsmanni aldraðra væri ætlað að vinna að málum sem snerta sérstaklega hagsmuni aldraðra, fylgjast með því að stjórnvöld og einkaaðilar tækju fullt tillit til réttinda, þarfa og hagsmuna aldraðra og setja fram ábendingar og tillögur um úrbætur í málum er snerta hag aldraðra á öllum sviðum samfélagsins. Einnig væri umboðsmanni aldraðra ætlað að hafa frumkvæði að stefnumarkandi umræðu í samfélaginu um málefni aldraðra og stuðla að úrbótum á réttarreglum og stjórnsýslufyrirmælum er snerta aldraða.`` Herra forseti. Hér væri vissulega full ástæða til að hafa mun fleiri orð og framsöguna lengri. En ég tel ekki ástæðu til þess nú tímans vegna. Ég legg til að að loknum þessum umræðum verði málinu vísað til síðari umr. og heilbr.- og trn.

Virðulegi forseti. Þó þetta mál láti ekki mikið yfir sér og þó það taki flutningsmann ekki nema tvær til þrjár mínútur að mæla fyrir því þá er hér á ferðinni mjög athyglisvert mál. Ég mundi flokka þetta undir eitt af athyglisverðustu málum þessa þings sem ég styð en hefði viljað sjá í nokkuð öðrum búningi sem ég vil koma að nánar. Flutningsmaður kom inn á meginástæðurnar fyrir flutningi þessa frv. og taldi mikla nauðsyn á að stjórnvöld tækju tillit til hagsmuna aldraðra þegar teknar eru ákvarðanir sem þá varða. Einnig að nauðsynlegt sé að stöðugleika sé gætt í hvívetna að því er varðar fjárhagslega afkomu aldraðra og einnig væri nauðsynlegt að koma á fót embætti umboðsmanns aldraðra til að fylgjast með að stjórnvöld og einkaaðilar taki fullt tillit til réttinda, þarfa og hagsmuna aldraðra. Virðulegi forseti. Ég hygg að meginástæðunnar fyrir flutningi tillögunnar sé ekki getið í þáltill. sjálfri og kannski er það að hv. þm. sem er mikill áhugamaður um málefni aldraðra sé feiminn að geta meginástæðnanna. Ég get mér þess til að hv. þm. ofbjóði sú aðför sem hefur verið gerð að kjörum aldraðra á þessu kjörtímabili og skyldi engan undra. Ég hygg að hv. þm. kvíði mjög næstu fjárlagagerð og næsta vetri og sé þess vegna að flytja þetta frv. Virðulegi forseti, ég býð fram aðstoð mína til þess að flytja þetta mál í frumvarpsbúning. Það þarf ekkert að kanna hvort það eigi að stofna þetta embætti, það er alveg sjálfsagt og nauðsynlegt að stofna þetta embætti og ég tel að það þurfi að flytja það í frumvarpsbúningi og samþykkja það á þessu þingi. Ég býð fram liðsinni mitt við það mál. Það er líka ljóst að tillagan er sett fram til höfuðs heilbrrh. sem hefur haft ákveðna forustu í þessari aðför að öldruðum. Það er ljóst ekki bara í þessu máli heldur mörgum öðrum sem hafa verið flutt á þinginu í vetur hverjir eru hjú í ríkisstjórninni og hverjir eru húsbændur. Hér sýnir einn af þeim sem tilheyrir þeim stjórnarflokknum, sem hefur húsbóndavaldið, með þessari tillögu að honum er ofboðið hvernig hjúin haga sér í ríkisstjórninni. Hv. þm. hefði átt að rifja upp þessa aðför að öldruðum í vetur. Ég verð að viðurkenna það, virðulegi forseti, að mér hefði fundist reisn þingmannsins heldur meiri ef hann hefði komið í ræðustól við fjárlagagerðina til að verja kjör aldraðra og beita sér fyrir því að ekki yrði gengið svona hart að öldruðum. Ég man t.d. ekki eftir því að hv. þm. hafi komið hér fyrir jólin þegar verið var að afnema tvísköttun á lífeyrisgreiðslum sem var einungis ár frá því að það var lögbundið að afnema tvísköttun á lífeyrisgreiðslur en hv. þm. hafði ákveðna forustu í því máli fyrir tveimur árum að flytja tillögu til þál. um afnám tvísköttunar á lífeyrisgreiðslum. Ég man ekki eftir að hafa séð hann í ræðustól þegar verið var að setja þessa tvísköttun á aftur. En hún hafði verið í gildi í eitt ár. Hv. þm. hefði mátt rekja hvernig verið var að skerða Framkvæmdasjóð aldraðra fyrir jólin og hvernig átti að byrja á að setja fjármagnstekjur á aldraða með því að láta fjármagnstekjur skerða lífeyrisgreiðslur aldraðra. Hvernig lögð var til skerðing á grunnlífeyri, skerðing á tekjutryggingu þeirra sem hafa ekki hirt um að greiða í lífeyrissjóð eins og sagt var í frv. ráðherrans. Hvernig lífeyrisgreiðslur gamla fólksins voru aftengdar við launaþróun í landinu og hvernig tillögurnar voru um að hækka gjaldtöku fyrir sérfræðilæknisþjónustu á heilsugæslustöðvum. Þetta er meginástæðan, virðulegi forseti, fyrir því að hv. þm. flytur þessa þáltill. Ég hygg að það hefði verið full ástæða til að huga að því einnig hvort ekki væri rétt að flytja frv. um umboðsmann fatlaðra, umboðsmann sjúkra, umboðsmann atvinnulausra o.s.frv. Virðulegi forseti. Ég vildi láta þetta koma fram af því hér er mjög merkilegt mál á ferðinni sem ég lýsi fullum stuðningi við. Það er ekkert vafamál í mínum huga þó mér finnist það af tillögugreininni sjálfri að einhver vafi leiki á því hjá hv. þm. hvort það eigi að koma á slíku embætti að það eigi að flytja þetta í frumvarpsbúning en láta ekki ríkisstjórninni það eftir, sem hefur staðið fyrir þessari aðför að launafólki, að meta hvort það eigi að koma á embætti umboðsmanns aldraðra eða ekki. Þingið hefur alveg nægjanlega þekkingu og vitneskju um það hvernig ríkisstjórnin hefur ráðist að öldruðum til að geta strax tekið afstöðu til frv. sem yrði flutt um þetta efni. Virðulegi forseti. Það er ekki vafi í mínum huga að hér er á ferðinni gott mál. Mér finnst aðeins að hv. þm. hefði átt að gera ítarlegar grein fyrir höfuðástæðunni fyrir tillöguflutningnum í greinargerðinni. Ég skil vel að þingmanninum, sem hefur sýnt málefnum aldraðra mikinn skilning, sé ofboðið miðað við þá reynslu sem við höfum haft af ríkisstjórninni á fyrsta heila starfsári hennar þar sem hún fann helst matarholu í því að gera aðför að öldruðum, sjúkum, öryrkjum og atvinnulausum. Það var nokkuð sérstakt að það skyldi vera vegna þess að þjóðin bjóst við því að þegar betur áraði í þjóðfélaginu yrði þessum hópi hlíft. Nú dugar ekkert minna, virðulegi forseti, ég tek undir það með hv. þm. að stofna hér umsvifalaust til embættis umboðsmanns aldraðra og ég skora á hv. þm. að standa við hlið mér og örugglega fleiri í því að breyta þessari tillögu í frumvarpsbúning og gera þetta mál að lögum áður en þing fer heim.

Virðulegi forseti. Að hluta til get ég þakkað það sem hér hefur verið sagt, í annan stað eru mér lögð orð í munn og í þriðja lagi eru hér nokkur atriði sem ég held að sé nauðsynlegt að fara yfir og ég geri það í fljótheitum. Í fyrsta lagi varðandi afnám tvísköttunar þá var búið var að boða að þau 15% yrðu þrepuð niður sem frá væru dregin eftir að kæmi til útborgunar vegna lífeyrissjóðsins. Það var hins vegar krafa Alþýðusambandsins að þau 4% sem greidd eru inn í lífeyrissjóði yrðu skattfrjáls. Í viðtölum mínum við fjmrh. lýsir hann því svo að það hafi verið krafa Alþýðusambandsins við gerð síðustu kjarasamninga að þessu yrði hrint fram. Varðandi Framkvæmdasjóð aldraðra man ég ekki betur en það hafi verið í ríkisstjórn sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir tók þátt í að fyrstu skref inn í Framkvæmdasjóð aldraðra voru af þáv. heilbr.- og trmrh. Guðmundi Bjarnasyni. Ég man ekki betur en hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hafi átt þar einhvern hlut að máli. En fortíðin skiptir ekki máli í þessu. Hvers vegna ég legg þetta fram í hendur ríkisstjórnarinnar er kannski pólitík en ég tel að það sé eðlilegt að þetta mál fái umfjöllun í heilbr.- og trn. Hér var spurt af hverju ég legði ekki til að það yrðu fleiri sem mundu njóta þess umboðs, t.d. öryrkjar og af hverju ég hefði ekki tiltekið þá. Þetta mál hefur legið nokkuð lengi hér frammi. Þingmönnum var kunnugt um það og ef hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir mælir svo heilt sem hún vill láta þá hefði það verið minnsta mál fyrir hana að koma með frv. um umboðsmann öryrkja. En í stuttu máli þá þakka ég fyrir að hún vill að ég standi sér við hlið. En mér fyndist að sem flutningsmaður frv. væri eðlilegt að hún stæði mér við hlið við að koma málinu áfram.

Virðulegi forseti. Ég hefði búist við því að hv. flm. tæki því meira fagnandi hversu vel ég styð við bakið á honum í þessu máli. Það vakti athygli mína að hv. þm. talaði um tvísköttunina og af hverju tvísköttunin hefði verið sett á aftur og hv. þm. talar um að það hafi verið að kröfu ASÍ. Hvenær byrjaði ríkisstjórnin að fara eftir því sem ASÍ segir? Við höfum í marga mánuði fjallað um kröfu ASÍ um að taka út af borðinu skerðingarfrumvörp um stéttarfélög og vinnudeilur þar sem ríkisstjórnin er að breyta samskiptareglum á vinnumarkaði í fullkominni andstöðu við verkalýðshreyfinguna og það er krafa ASÍ að þau frv. verði tekin út af borðinu. Ef það á að fara svona mikið eftir því sem ASÍ segir þá ætti hv. þm. að vera samkvæmur sjálfum sér og berjast fyrir því að þessi frv. yrðu tekin út af borðinu. Það er allt of mikið um það í þessum þingsal að sjálfstæðismenn, sem hafa forustu fyrir ríkisstjórninni, telja sig hvítþvegna í hverju málinu á fætur öðru og blessaðir framsóknarmennirnir í ríkisstjórninni eru sakaðir aftur og aftur um þessa aðför. Síðan koma þeir eins og hvítþvegnir í ræðustól eins og hv. síðasti ræðumaður og flytur tillögu um umboðsmann aldraðra til þess að það sé nú til embætti til þess að verja hagsmuni aldraðra. En ég vænti þess, herra forseti, að við hv. þm. getum rætt saman um framhaldið á þessum málum og hvernig þessu verður fylgt eftir.

Virðulegur forseti. Hv. þm. talaði um það að ég hefði ekki tekið nógsamlega undir með ákveðnum fögnuði yfir þeirri samstöðu sem lýst var við þingsályktunartillöguna. Ég skal þá segja það að ég fagna þeim ummælum sem hér hafa fallið um tillöguna og þykir vænt um að hafa stuðningsmann mér við hlið.

Herra forseti. Ég hefði viljað fá miklu nánar fram hjá hv. þm. hvernig raunverulega stuðningi hans við aldraða er háttað af því ég veit að þingmaðurinn er áhugamaður um málefni aldraðra. Það er ekki nægjanlegt að gera það með slíkum tillöguflutningi eins og hér er. Hv. þm. hefði sýnt miklu meiri reisn ef hann hefði tekið þátt í þeirri miklu umfjöllun sem varð hér bæði um fjárlögin og ráðstafanir í ríkisfjármálum sem snerist raunverulega mikið um það hvað verið var að ráðast að kjörum aldraðra í þjóðfélaginu og ýmsum hagsmunamálum. Þá sást hv. þm. ekki í þingsölum, ég man ekki eftir því 

En manstu eftir mér í salnum?

Ég man ekki eftir því að hv. þm. hafi sagt hér orð til varnar öldruðum og það finnst mér bera vott um nokkurn tvískinnung að flytja slíka þáltill. en þegar aldraðir þurfa raunverulega á þingmanninum að halda að þá kemur hann ekki í ræðustól til að verja þeirra hagsmuni.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri þáltill. sem er til umræðu og hefur reyndar legið frammi um einhvern tíma án umræðu. Það er enn þá einn og einn hv. stjórnarliði sem heldur dauðahaldi í réttlætiskennd og reynir að vera sjálfum sér samkvæmur og hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson er einn af þeim. Það er hins vegar dálítið napurlegt að það skuli vera í raun eina ráð hv. stjórnarliða að mæta ákvörðunum ríkisstjórnar sem þeim er ætlað að styðja með þeim hætti að flytja tillögur um sérstakan umboðsmann sem skuli verja kjör þeirra sem ríkisstjórnin fer einna verst með. Af því að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir var að telja upp öll þau embætti umboðsmanna sem þyrfti að stofna mætti í raun og veru segja að það sem við þyrftum í dag væri einn umboðsmaður launafólks í landinu. Aðför ríkisstjórnarinnar að launafólki hófst við afgreiðslu fjárlaga og þegar við afgreiddum ráðstafanir í ríkisfjármálum með því að skerða kjör aldraðra og öryrkja verulega og ég tek undir að það væri nauðsynlegt að ef slíkt embætti yrði stofnað að þá væri það umboðsmaður aldraðra og öryrkja. Það hefur verið um ákveðið samstarf milli þessara hópa að ræða og náttúrlega tilheyra margir báðum hópum, þ.e. Landssambandi aldraðra og svo aftur Öryrkjabandalaginu og hefur verið mjög náið samstarf á milli þeirra. Eins og kom fram hjá hv. þm. er um að ræða 26.300 einstaklinga sem ríkisstjórnin réðst á við afgreiðslu fjárlaga og eins við afgreiðslu frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum fyrir árið 1996. Það var ekki seinna vænna að tala fyrir þessari þáltill. og reyna að knýja hana fram eða breyta henni í frumvarpsform á síðustu dögum þingsins þegar ljóst var að 1. maí eftir miklar og langar samningaviðræður frá 1. mars, þ.e. í tvo mánuði, þar sem aldraðir reyndu að ná til baka hluta af þeim heimildabótum sem voru skertar 1. mars af hálfu ríkisstjórnarinnar og núverandi ráðherra þannig að ríkissjóður ætlaði sér að spara 24 milljónir á árinu með þeim skerðingum sem þá voru framkvæmdar en nú skilst manni að 1. maí hafi þetta verið tekið eitthvað til baka og u.þ.b. 20 millj. skilað til aldraðra aftur. En í kringum 1. mars mættu fulltrúar aldraðra og öryrkja fyrir utan heilbrrn. til að mótmæla þessu en var þá boðið upp á heitt kakó í staðinn því það var frekar napurt úti. En ég er hrædd um að kuldinn úti hafi ekki það sem þeir höfðu áhyggjur af þann daginn heldur kuldinn í hæstv. ríkisstjórn sem nú fer hér með völd og hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson hefur stutt fram að þessu. Ég hef lagt fram till. til þál. á þskj. 767 um skipun samráðsnefndar um hagsmuni og réttindi aldraðra og öryrkja sem er í raun og veru í svipuðum dúr. Annars vegar er talað um samráðsrétt þessara hópa en í tillögu hv. þm. er talað um umboðsmann aldraðra. Þessi þáltill. er flutt í tilefni af því að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson og ég áttum fund með Félagi eldri borgara í Reykjavík á afmæli félagsins og þar kom fram að ítrekað hafa þessi samtök sem og Öryrkjabandalagið sent beiðni til stjórnvalda, til ríkisstjórnarinnar og óskað eftir því að hér yrði skipuð formleg samráðsnefnd þar sem aðilar frá fjmrn., heilbr.- og trmrn. og félmrn. ættu sæti í og síðan frá Öryrkjabandalaginu og Landssambandi aldraðra. En þeir hæstv. ráðherrar sem hafa fengið bréfin hafa ekki einu sinni séð ástæðu til þess að svara þeim. Það er virðingin sem borin er fyrir samtökum aldraðra og öryrkja að þessir hæstv. ráðherrar sem hafa fengið bréfin hafa ekki svarað. Ekki einu sinni látið vita að erindið væri móttekið. Í framhaldi af fundinum flutti ég þáltill. vegna þess að einmitt þessum hópum, sem þurfa að búa við ákveðið öryggi, er lífsnauðsyn að búa við félagslegt og fjárhagslegt öryggi síðustu æviárin eins og þau orðuðu það sjálf. Að þeim sé sýnd sú virðing að hafa samráð við þau þegar mikilvægar ákvarðanir eru teknar sem snerta hagsmuni þeirra en það hefur ekki verið gert. Landssamband aldraðra hefur í tillögum sínum til þessara ráðuneyta með ósk um þessa samráðsnefnd tekið mið af samráðsnefnd sem er starfandi í Noregi hjá samtökum aldraðra og þeirra ráðuneyta sem ég taldi upp áðan. En það er mjög ánægjulegt að einn stuðningsmaður hæstv. ríkisstjórnar skuli taka upp hagsmunamál aldraðra og öryrkja því að ég er sannfærð um það að hv. þm. mundi gjarnan vilja bæta því orði við í tillöguna ef af samþykkt yrði þannig að kannaðar yrðu forsendur fyrir stofnun embættis umboðsmanns aldraðra og öryrkja. Það er allt of fátítt og reyndar einkennilega fátítt a.m.k. í ljósi allrar þeirrar umræðu sem var á síðasta kjörtímabili af hálfu hv. framsóknarmanna sem eru ekki sjáanlegir í sölum þessa dagana, það kemur fyrir að við sjáum einn og einn og þá helst í forsetastól. En það er svo sem ekki nema von að fulltrúar Framsfl. fari með veggjum eftir allt það sem þeir sögðu á síðasta kjörtímabili. Hér vorum við að ræða menntamálin og nú erum við að ræða hagsmunamál aldraðra og öryrkja. Ég er ekkert hissa á því þó hv. þm. Framsfl. sjáist ekki. Reyndar færu þeir ekki úr rúmi ef samviskan væri í lagi en á meðan a.m.k. einn hv. stjórnarliði sér ástæðu til þess að halda uppi vörnum fyrir þessa hópa aldraðra og öryrkja, sem hafa orðið verst úti í tíð ríkisstjórnarinnar, þá er þó að minnsta kosti von að einhvern tíma rofi til.

Herra forseti. Ég vil að lokum þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls varðandi þessa þáltill. Hún á væntanlega eftir að koma til heilbr.- og trn. þar sem ég á sæti. Þá mun að sjálfsögðu verða skoðað hvort rétt sé að bæta þarna við öryrkjum eins og tillaga hefur komið fram um í umræðunum. Það eru fleiri atriði en þau sem hefur mest um verið rætt sem falla að hagsmunagæslu aldraðra. Ég gat sérstaklega um það í upphafi máls míns að allstór hópur aldraðra býr á dvalarheimilum aldraðra og hjúkrunarheimilum. Þar eru ýmsir aðilar að selja þeim þjónustu fyrir ákveðið verð og sú þjónusta sem þeim er veitt er allmisjöfn og mjög misjöfn enda þótt kostnaður og greiðsla til þessara heimila sé nákvæmlega sú sama þannig að ég tel að það sé líka eitt af mörgum atriðum. Ég gat þess áðan í framsöguræðu minni að því miður hefði borið á deilum á milli ættingja vegna fasteigna og peningalegra eigna og oft og tíðum eru sumir aldraðir þannig á sig komnir að það veldur starfsfólki bæði dvalarheimila og á hjúkrunarheimilum miklum vanda hvernig þeir eiga að snúa sér í þeim deilumálum sem koma upp og þau eru ekki ófá. Það er eitt af mörgu sem ég hef í huga þegar ég flyt þessa þáltill. Ísland hefur um árabil verið land óstöðugleika, en það hefur gerst í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og þessarar að nokkurs stöðugleika hefur gætt. En vonandi má það vera svo eins og kemur fram í greinargerðinni að nú sé svo komið að máli linni og þeir sem síga hægt í þann aldur, þ.e. 67 ára, og þeir sem fara þá af vinnumarkaðinum geti nokkrum árum áður sest niður og íhugað hvernig efri árum verði best eytt í greiðslum frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóði sínum og hvernig skattaleg meðferð þessara tekna verður. Það er ekki svo lítið atriði. Ég tel að það sé líka einn þáttur í þessum málum. Auk þess er það líka alveg rétt sem hér hefur verið komið inn á og hafa þá allir flokkar í gegnum tíðina, sem skiptir ekki öllu máli hvað þessa þáltill. varðar, með einum eða öðrum hætti komið að í umbreytingum greiðslna frá Tryggingastofnun eða í umbreytingum sem hafa varðað skattalega meðferð þeirra tekna. Ég vona eins og ég sagði áðan að nú sé svo komið að máli linni og að þeir öldruðu, sem við berum mikla umhyggju fyrir og hafa í sveita síns andlits gert Ísland að gósenlandi, geti þá búið við áhyggjulaust ævikvöld vegna þess að þeir geti verið nokkuð vissir um það mörgum árum áður en þeir ljúka ævistarfi sínu að þeir geti átt góð ár í ellinni í vissu þess að ekki sé hróflað við þeim grundvelli sem lagður er til grunns þess sem gefur þeim tekjur og lífeyristekjurnar standist eins og þá er lagt upp með hvað áhrærir gildandi lög ellilífeyris og skatta.

Virðulegi forseti. Það er rétt að við höfum búið við ákveðinn stöðugleika í efnahagslífinu á undanförnum árum, stöðugleika sem við skulum ekki gleyma að varð til vegna samstarfs launþegahreyfinganna í landinu, ríkisvaldsins og atvinnurekenda á sínum tíma, þar var grunnurinn lagður. Þeir sem lögðu mest af mörkum til þess að ná niður verðbólgu, til þess að okkur mætti auðnast að skapa þann stöðugleika sem við tölum svo gjarnan um í dag er m.a. sá hópur sem hér er til umræðu. Hins vegar hafa aldraðir og öryrkjar ekki fengið að njóta þess í neinu og við ættum að byrja á því að segja að stöðugleikinn skuli gilda út árið 1996 fyrir þennan hóp sem ekkert útlit er fyrir að muni gerast vegna þess að þær 250 millj. sem á að spara í greiðslu heimildabóta til þessa hóps --- það liggur ekki enn þá ljóst fyrir hvernig þeim sparnaði verður náð og því miður búa þeir enn þá við óöryggi, a.m.k. út þetta árið.

Herra forseti. Ég verð enn einu sinni að minna á að fjölmörg dvalarheimili fyrir aldraða og hjúkrunarheimili hafa verið byggð og það liggur ljóst fyrir að þetta þjóðfélag hefur komið nokkuð til móts við aldraða sem hafa þurft á slíkri vistun að halda. Þegar erlendir aðilar koma hingað til lands og vilja fá að sjá hvernig við búum að þeim öldruðu hafa þeir talað um að Ísland sé meðal fremstu landa í flokki hvað það áhrærir þannig að að tala um að við höfum ekkert sinnt þeim öldruðu er of djúpt í árina tekið. Ég er stoltur af því hvað við höfum almennt gert fyrir aldraða þegar litið er til byggingar dvalar- og hjúkrunarheimila á sl. 20 árum. Ég ætla ekki að gera mikið úr því hver dvalarkostnaður er á þeim heimilum en það er því miður svo vegna lífeyrissjóðakefisins að fjölmargir aldraðir sem hefðu ekki efni á því að búa á þessum heimilum ef byggingakerfið okkar væri öðruvísi. Samfélagið borgar stórfé með þessum heimilum á hverju ári og ég tel mig ekki of góðan til þess að greiða skatta til þess að búa öldruðum áhyggulaust ævikvöld. Það finnst mér því að það hafa þeir öldruðu lagt í þjóðarbúið á árum áður þannig að vissulega hefur verið gert vel í þeim málum en það er aftur sú hlið sem mest hefur komið fram hjá hv. þm., bæði Jóhönnu Sigurðardóttur og hv. þm. Margréti Frímannsdóttur. Það er alveg rétt sem fram hefur komið. Það er svo aftur hin peningalega hlið áður en þangað er komið. En ég veit það að ég á þarna tvo góða stuðningsmenn og ég veit að þeir eru fleiri sem munu leggja þessu máli lið.

Virðulegi forseti. Aðeins er farið að slá út í fyrir hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni en ég sagði ekki að við hefðum ekkert sinnt þeim öldruðu. Það sagði ég ekki. Ég sagði að aldraðir og öryrkjar hefðu ekki í neinu fengið að njóta þess stöðugleika sem hv. þm. talaði um að hefði ríkt á undanförnum árum. Við höfum ekki geitt þeim skuldina til baka, framlag þeirra sem varð m.a. til þess að stöðugleikinn myndaðist.

Herra forseti. Hv. 5. þm. Suðurl. gat um það að þeir sem á undan hafa gengið hefðu ekki notið þess í neinu sem af þeim hefur verið tekið. Ég hélt að ég hefði skýrt það sæmilega áðan að í nokkrum mæli hafa þeir notið þess vegna þess að við erum enn að byggja hjúkrunarheimili. Við höfum verið að byggja heimili fyrir aldraða og ég veit ekki betur en í kjördæmi hv. þingmanns sé heimili fyrir aldraða líka. Við höfum því nokkuð lagt til málanna og ég held að það sé alveg sama hvaða ríkisstjórnir það hafa verið, hvaða pólitísku flokkar það hafa verið. Það er hins vegar umdeilanlegt hversu hröð sú uppbygging hefur verið og hvort hún hefði átt að vera miklu hraðari en hún er en það verður auðvitað að sníða stakk eftir vexti. Ég ítreka aftur þakkir mínar þær umræður sem hér hafa farið fram varðandi þetta mál og vona að margir leggist á lið með okkur, þeim sem hafa talað í málinu, til að veita þessu máli brautargengi.