Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á fundi í Sþ. s. l. þriðjudag hóf 1. þm. Reykv., Ragnhildur Helgadóttir, umr. utan dagskrár umþá alvarlegu atburði sem gerst hafa í Danmörku og Svíþjóð undanfarið og fréttir hafa borist af og mikið verið umræddir, þ. e. að kafbátur búinn kjarnorkuvopnum strandaði uppi í landsteinum í Svíþjóð og upplýst hefur verið í Danmörku að svonefndar friðarhreyfingar þar hafa fengið fjármagn frá Sovétríkjunum til starfsemi sinnar. Þeirri umr. varð ekki lokið, en þessir allra síðustu atburðir eru vissulega tilefni til umr. hér á Alþingi. Reyndar er ég þeirrar skoðunar, að utanríkismál skipi ekki nægilegan sess í umr. á hv. Alþingi. Þau einu skipti, sem nokkurn veginn er örugglega hægt að ganga að því vísu að umr. verði hér um utanríkismál, eru þegar hæstv. utanrrh. leggur fram sína skýrslu. En æðioft fer umr. fram um hana hér að næturlagi að fáum þm. viðstöddum. Þessir allra síðustu atburðir hafa vissulega dregið athyglina að starfsemi svonefndra friðarhreyfinga og vekja upp ýmsar spurningar um starfsemi þeirra, en þær hafa mjög verið til umræðu bæði hér á landi og víða í Evrópu að undanförnu. Það er alveg ljóst að þessar hreyfingar eru af mismunandi toga. Þær hafa oft myndast af mjög ósamstæðum hópum. Eitt er þó víst, að samtök kommúnista í Evrópu hafa víðast hvar verið mjög áberandi í þessum samtökum. En enginn vafi er þó á því, að margt fólk, sem af einlægni berst fyrir friði í heiminum, hefur tekið þátt í þessu starfi. Og hver vill ekki frið? Ég held að þeirri spurningu getum við svarað á þann veg, að allir hér á landi og sennilega allur almenningur alls staðar í Evrópu þrái ekkert heitar en að geta fengið að starfa í friði og án þess að styrjaldarhættan vofi stöðugt yfir. Það hefur verið mjög áberandi í kröfugerð friðarhreyfinganna, að lögð hefur verið áhersla á kröfu um einhliða afvopnun í Vestur-Evrópu. Mestur þungi hefur verið lagður á kröfuna um að Atlantshafsbandalagsríkin létu af áformum sínum um staðsetningu svokallaðra Pershing II eldflauga í Evrópu. Hins vegar hefur miklu minna farið fyrir kröfunni um að Rússar legðu niður SS-20 eldflaugar sínar sem settar hafa verið upp í Austur-Evrópu undanfarin ár. Þetta eru svokallaðar meðaldrægar eldflaugar sem rætt er um, og það er rétt að hugleiða í þessu sambandi lítillega hver er grundvöllur deilunnar um þessar meðaldrægu eldflaugar. Undanfarin ár hefur þess orðið mjög vart, að Sovétríkin hafa aukið mjög kjarnorkuvopnabúnað sinn í Evrópu. Hér er fyrst og fremst um að ræða svokallaðar SS-20 eldflaugar sem geta farið 2 300 mílur. Með því að bæta við einu eldflaugarþrepi enn geta þær þó dregið 3 400 mílur. Það er því alveg ljóst, að þessum eldflaugum er ekki beint gegn Bandaríkjunum, sem Sovétríkin oft telja sinn höfuðóvin, heldur er þeim beint gegn Vestur-Evrópu. Hver þessara eldflauga ber þrjá kjarnaodda og getur hver eldflaug um sig því hæft þrjú mismunandi skotmörk. Kraftur hvers þessa kjarnaodds er miklum mun meiri en kraftur sprengjunnar sem sprengd var á Hiroshima í Japan í lok styrjaldarinnar. Sovétríkin munu nú þegar, að því er fróðustu menn telja, hafa sett upp 250 slíkar eldflaugar sem bera 750 kjarnaodda, og talið er að áður en langt um líður verði þessar eldflaugar orðnar 300 með 900 kjarnaodda. Tveimur þriðju þessara eldflauga er beint gegn Vestur-Evrópu, hinum er beint gegn skotmörkum í Kína, Japan og Kóreu. Eldflaugum Sovétríkjanna er því í dag beint að öllum meiri háttar bæjum og borgum í Vestur-Evrópu. Þetta er hrikaleg staðreynd sem reyndar hefur verið ljós nú í nokkur ár. Og það er merkilegt til þess að hugsa, að þegar það varð heyrinkunnugt fyrir a. m. k. tveimur árum síðan hvað væri að gerast, þá heyrðust engin mótmæli frá svokölluðum friðarhreyfingum, gegn þeim hrikalega vopnabúnaði sem þarna er að eiga sér stað. Og það er athyglisvert, að þessi mikli vopnabúnaður Sovétríkjanna og þessi hervæðing fer einmitt fram á þeim árum meðan Sovétmenn friðmælast hvað ákafast við Vesturveldin og hafa uppi sitt blíðasta bros. Með þessum óhugnanlegu framkvæmdum hafa Sovétríkin náð algerum yfirburðum á þessu sviði. Það kom nýlega út skýrsla á vegum ríkisstjórnarinnar í Bonn þar sem var upplýst að nú væru Sovétríkin átta sinnum öflugri í meðaldrægum eldflaugum í Evrópu heldur en Atlantshafsbandalagið. Er þá nokkur furða þó að ráðamenn í Atlantshafsbandalaginu í Evrópu hafi talið sig þurfa að bregðast við á einhvern hátt, ekki til að verja Bandaríkin, heldur til að verja sjálfa sig í Evrópu? Því var það, að í desember 1979 var tekin ákvörðun á vegum Atlantshafsbandalagsins sem var tvíþætt: Í fyrsta lagi að setja upp 108 svokallaðar Pershing II eldflaugar og 464 stýriflaugar. Þetta eru svokallaðar meðaldrægar eldflaugar eins og SS-20 eldflaugarnar og framkvæmdir við þær eiga að hefjast 1983. Í öðru lagi var jafnframt samþykkt að taka upp viðræður við Sovétríkin til þess að draga úr kjarnorkuvopnabúnaði í Evrópu eins og það er kallað, en það er fyrst og fremst um að ræða hinar meðaldrægu eldflaugar í Evrópu. Ég sagði áðan að samkvæmt mati þeirrar skýrslu, sem ég vitnaði til, væri nú talið að Sovétríkin væru átta sinnum öflugri að meðaldrægum eldflaugum. Eftir að búið er að framkvæma samþykki Atlantshafsbandalagsins frá 1979 er talið að hlutföllin í styrkleika verði 2.5 á móti 1 Sovétríkjunum í vil, en ef ekkert verði að gert muni Sovétríkin fljótlega verða tíu sinnum öflugri að þessu leyti. Athyglisvert er að það er fyrst eftir að þessi ákvörðun er tekin hjá Atlantshafsbandalaginu að friðarhreyfingar fara verulega að láta á sér kræla. Gegndarlaus kjarnorkuvopnabúnaður Sovétríkjanna, sem beinist gegn Evrópu, þótti lítið tilefni mótmælaaðgerða meðal þessara hópa fyrir þennan tíma, desember 1979. Margir talsmenn friðarhreyfinga mótmæla því, að þeir krefjist einhliða afvopnunar, og ég skal játa að það er rétt í sumum tilfellum. Í öðrum tilfellum er krafan um afvopnun Sovétríkjanna með smáa letrinu í kröfugerð friðarhreyfinganna. Hitt er vist, að hvað sem líður orðum í þessu sambandi kemur friðarbarátta friðarhreyfinganna í Evrópu þannig út í reynd, að afleiðingarnar gætu orðið einhliða afvopnun Vesturveldanna. Þrýstingurinn er fyrst og fremst settur á stjórnvöld í Vestur-Evrópu um afvopnun. Allir vita að mótmælaaðgerðir hér í Vestur-Evrópu setja engan þrýsting á löndin austantjalds. Það er því með fullum rétti og fullum rökum sem menn túlka starfsemi friðarhreyfinganna sem kröfu um einhliða afvopnun. Ég held það séu einar þrjár helgar síðan mótmælagöngur í Evrópu náðu hámarki. Það voru farnar göngur víða og frá þessum göngum var rækilega sagt í Ríkisútvarpinu þessa helgi. En það voru tvær stuttar fréttir í þessu sambandi sem vöktu sérstaka athygli. Í fyrsta lagi að Mitterand og flokkur hans í Frakklandi tók ekki þátt í þessum friðargöngum, heldur andmælti þeim. Þessi sérstaki uppáhaldsstjórnmálamaður Alþb. túlkaði þessar aðgerðir sem kröfu um einhliða afvopnun. Ég heyri að hv. formaður þingfl. Alþfl. hváir við, en því verður ekki móti mælt, að hæstv. félmrh., formaður Alþb., sendi sérstakt skeyti til Mitterands og fagnaði sérstaklega sigri hans í Frakklandi, þó að þeir eigi greinilega ekki samleið í þessu máli.  Hvað sem líður fullyrðingum forsvarsmanna friðarhreyfinganna er baráttan rekin á þann hátt, að í raun er hún krafa um einhliða afvopun Vesturveldanna. Þetta hafa margir sýnt fram á mismunandi glöggan hátt. Ég er ekki vanur að kveðja Þjóðviljann mér til vitnis, en ég ætla þó að gera það að þessu sinni og vitna í grein sem birtist þar í sumar, í helgarblaðinu 1.–2. ágúst. Þar var athyglisverð grein eftir Sólrunu B. Jensdóttur sagnfræðing, þar sem hún svaraði spurningu sem beint var til hennar og var svohljóðandi: „Telur þú að almenn samtök séu líkleg til að forða heiminum frá kjarnorkustríði?“ Þetta er nokkuð löng grein og ég get ekki vitnað í hana að öllu leyti hér eða lesið hana upp. Ég vil þó með leyfi hæstv. forseta- lesa niðurlag greinarinnar þar sem rætt er um kjarnorkuvopn. Sólrún segir: „Að lokum skal rætt um kjarnorkurisaveldin sjálf og svæðin þar sem þau hafa komið fyrir gereyðingarvopnum utan landamæra sinna. Það vekur undrun hve lítið hefur verið um almennar umræður um afvopnunarmál í Bandaríkjunum. En yrðu almenn samtök þar nægilega sterk gætu þau trúlega haft þau áhrif á ráðamenn, að þeir legðu sig fram um það af alefli að koma á afvopnunarviðræðum við Sovétríkin. En almenningur í Sovétríkjunum, getur hann lagt sitt af mörkum til að knýja fram afvopnunarviðræður? Þessu verður að svara neitandi og er nú komið að mjög mikilvægu atriði sem oft vill gleymast þegar rætt er um hvort almenn samtök geti komið í veg fyrir kjarnorkustríð. Augljóst er að slík samtök á Vesturlöndum nægja ekki, sams konar samtök í Sovétríkjunum og Austur-Evrópu verða að koma til. Við núverandi stjórnarfar í þessum ríkjum, þar sem þegnarnir hafa hvorki skoðana- né tjáningarfrelsi, eru þau óhugsandi: Stjórnendur geta látið eigin geðþótta ráða án nokkurs tillits til almennings. Stjórnarfarsbreytingar í lýðræðisátt í Sovétríkjunum og Austur-Evrópu eru því forsenda þess, að almenn samtök fái einhverju áorkað til afvopnunar. Vekur það vonleysi, því ekkert bendir til þess, að slíkra breytinga sé að vænta á næstunni. Almenningur á Vesturlöndum verður því að hafa það hugfast, er hann berst gegn vígbúnaði og kjarnorkuvopnum, að þar er aðeins barist fyrir eigin afvopnun meðan almenningur í Sovétríkjunum og Austur-Evrópu, sem ugglaust er jafnfriðelskandi, getur ekkert gert til þess að hafa áhrif á valdhafana. Má benda á að baráttan gegn kjarnorkuvopnum, sem almenningur í Vestur-Evrópu hefur efnt til að undanförnu, beinist ekki fyrst og fremst gegn hinum nýju SS-20 eldflaugum, sem Sovétmenn hafa komið fyrir í Austur-Evrópu, heldur gegn áformum Atlantshafsbandalagsins um að endurnýja kjarnorkubúnað sinn í Vestur-Evrópu til jafnvægis. Trúlegt er að forustumenn Sovétríkjanna fagni því að geta horft rólegir á meðan bandamenn Bandaríkjanna reyna að veikja hernaðarmátt þeirra.“ Þessi skoðun hins íslenska sagnfræðings, sem birtist í Þjóðviljanum í sumar, dregur upp mjög glögga mynd af því, hvað raunverulega er að gerast með starfsemi friðarhreyfinganna. Ég hef í rauninni engu við þessa lýsingu að bæta. Það er þess vegna engin tilviljun, að sterkasti bandamaður friðarhreyfinganna eru Sovétríkin. Það er alveg ljóst af fréttum og blaðaskrifum austantjalds, að Sovétríkin telja baráttu friðarhreyfinganna mjög til framdráttar sinni utanríkisstefnu. Margvísleg tengsl friðarhreyfinganna við Sovétríkin eru og smám saman að koma í ljós. Ég skal nefna nokkur atriði í því sambandi. Í fyrsta lagi má nefna handtöku hins danska rithöfundar, sem hér var gerð að umtalsefni, og sterkar líkur á því, að hann hafi verið milligöngumaður um það að flytja fjármagn frá Sovétríkjunum til dönsku friðarhreyfingarinnar. Hvað sem líður aðgerðum þessa ólánssama manns er ljóst að danska ríkisstjórnin taldi sig áður hafa fengið sannanir fyrir því, að Sovétríkin fjármögnuðu dönsku friðarhreyfinguna. Sú sönnun fékkst þegar danska ríkisstj. vísaði sovéskum sendiráðsstarfsmanni úr landi fyrir nokkrum vikum. Annar sendiráðsritari sovéska sendiráðsins, Vladimir Merkulov, varð uppvís að því að vera KGB-maður, þ. e. starfsmaður sovésku leyniþjónustunnar, og fyrir að hafa borið fé á ýmis samtök vinstri manna sem tengjast dönsku friðarhreyfingunni, og honum var þar með vísað úr landi. Í öðru lagi má benda á að miklar umræður fara fram í Noregi þessa dagana um hugsanlega fjármögnun Rússa á norsku friðarhreyfingunni. Í þriðja lagi má benda á að fyrir nokkrum vikum flúði fyrrv. majór í leyniþjónustunni KGB, maður að nafni Stanislav Levstjenko, og fékk hæli sem pólitískur flóttamaður í Bandaríkjunum. Hann hefur skýrt frá því opinberlega, að KGB láti mikla fjármuni renna til friðarhreyfinga víðs vegar í Evrópu og vinni að öðru leyti skipulega að áróðri í Vestur-Evrópu til að örva almenning til mótmæla gegn hinum væntanlegu meðaldrægu eldflaugum sem Atlantshafsbandalagið hyggst setja upp. Þetta eru nokkur dæmi um þau tengsl sem smám saman eru að koma í ljós milli leyniþjónustunnar KGB og friðarhreyfinganna, og vafalaust á sitthvað fleira eftir að koma í ljós í þessum dúr. Ekki efa ég það eitt augnablik, að fjölmargt af því fólki, sem hefur tekið þátt í starfi friðarhreyfinganna, er einlægt í sinni baráttu fyrir friði og telur sig á engan hátt vera að ganga erinda Sovétríkjanna. Chamberlain trúði því ekki heldur í München, að hann væri í raun að ganga erinda Hitlers-Þýskalands þegar hann taldi sig vera að vinna að friði og var vel fagnað af friðarhreyfingum sem voru sterkar í Bretlandi á þeim tíma. Áhugi Sovétríkjanna á friðarhreyfingunum, hvatning þeirra og afskipti þeirra tala hins vegar sínu máli. Aldrei hafa Sovétríkin hert vígbúnaðarkapphlaupið jafnmikið og einmitt nú, og því miður verður það að segjast eins og er, að eins og friðarhreyfingarnar eru nú reknar má frekar kalla þær feigðarhreyfingar en friðar. En hvaða lærdóm er unnt að draga af strandi sovéska kafbátsins í Svíþjóð? Sovétmenn hafa sjálfir kallað Eystrasaltið haf friðarins. Þeir hafa hins vegar nú rofið þann frið og raunverulega verið undanfarin ár að rjúfa það friðarjafnvægi, sem ríkt hefur á Norðurlöndum, bæði í Eystrasalti og á Norðurlöndum sjálfum, og þá ekki síst með hinum geysimikla vígbúnaði á Kólaskaganum sem landfræðilega tilheyrir Norðurlöndum, eins og glöggt má sjá ef litið er á landakort. Með siglingu sovéska kafbátsins hafa Sovétríkin brotið alþjóðalög og alþjóðasamninga. Réttarreglur um landhelgi byggjast reyndar á gamalli hefð, en nú er þær að finna í einum þeirra fjögurra alþjóðasamninga um hafið sem gerðir voru á fyrstu hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Genf 1958. Í þeim samningi eru skýr ákvæði um ferðir erlendra skipa í landhelgi annarra. Þar segir m. a. að kafbátum sé aðeins heimiluð för um landhelgi strandríkis ofan sjávar, enda gefi þeir til kynna hverrar þjóðar þeir eru. Brot Sovétríkjanna er enn alvarlegra þegar haft er í huga að Svíþjóð er hlutlaust ríki, svæðið, sem kafbáturinn var á, var sérstakt bannsvæði og kafbáturinn var búinn kjarnorkuvopnum samkv. upplýsingum sænsku ríkisstjórnarinnar. Þetta atvik sýnir hversu fráleitar hugmundir manna eru um einhliða yfirlýsingu Norðurlanda um kjarnorkuvopnalaust svæði. Slíki þyrfti að vera liður í heildarsamningum um Evrópu, ekki aðeins á Norðurlöndum, heldur í Evrópu allri. Hinu geta menn svo velt fyrir sér, hvort slíkur samningur við Sovétríkin yrði meira virði í þeirra augum eða betur virtur en alþjóðasamningurinn sem gerður var í Genf 1958. Í umr. hér s. l. þriðjudag, var hv. 8. landsk. þm., Guðrún Helgadóttir, talsmaður Alþb. Hún lýsti því stefnumarki Alþb., að Ísland gengi úr NATO, vísaði bandarískum herstöðvum af landi brott og lýsti yfir hlutleysi þjóðarinnar um alla framtíð. Svíar eru ekki í NATO, þeir hafa ekki erlendar herstöðvar á sínu landi en hins vegar öflugar varnir sjálfir, og Svíar hafa lýst yfir hlutleysi. Samt var sovéskur kafbátur búinn kjarnorkuvopnum kominn þar á land. Skyldi ekki eitthvað svipað geta gerst hér ef þessi stefna Alþb. um hlutleysi og varnarleysi næði fram að ganga? Hvað mundum við t. d. gera ef sovéskur kafbátur búinn kjarnorkuvopnum sigldi hér inn í Faxaflóa? Hvað gætum við gert, varnarlausir og hlutlausir? Jú, við gætum kallað til Sigurjón lögreglustjóra og Gunnar í Landhelgisgæslunni til aðstugga þessum óvinum burt. Og halda menn að það mundi bera einhvern árangur? Því verður hver að svara sér sjálfur. Nei, sannleikurinn er sá sem allir vita, að friður í Evrópu komst fyrst á eftir stofnun Atlantshafsbandalagsins. Þá bundust þjóðir Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku samtökum til varnar gegn ásælni Sovétríkjanna. Þessi samtök hafa verið okkar besta vörn gegn ófriði og varðveitt frið í þessum heimshluta í 32 ár. Hitt viðurkenna allir, að hinn gegndarlausi vígbúnaður er mikið áhyggjuefni. Allar þjóðir hljóta þess vegna að stuðla að afvopnun. Það verður hins vegar að gerast með gagnkvæmum samningum. Slökunar- og afvopnunarstefna er mjög vandmeðfarin. Slík afvopnun verður að vera til þess að tryggja frið en ekki auka líkur á ófriði, sem getur auðveldlega gerst ef jafnvægisleysi beinlínis freistar annars aðilans til að trúa því, að hægt sé að ná pólitískum markmiðum með hervaldi.



Herra forseti. Það er okkur Alþb.-mönnum ánægjuefni að fá tækifæri til að fjalla um utanríkismál á hv. Alþingi jafnítarlega og hér verður gert. Við teljum að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að koma á framfæri við þjóðina og þingið ýmsum upplýsingum um þessi mál vegna þeirrar miklu umræðu sem fram hefur farið um utanríkismál á undanförnum mánuðum og Alþb.-menn hafa beitt sér mjög fyrir ásamt blaði sínu, Þjóðviljanum. Í þeim umr., sem hér hafa farið fram, hefur verið vitnað nokkuð til Þjóðviljans. Er það vel að menn lesi hann og geymi hjá sér og lesi aftur, eins og hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson gerði áðan og sömuleiðis nýkjörinn varaformaður Sjálfstfl., hv. þm. Friðrik Sophusson, sem las upp úr forustugrein sem Kjartan Ólafsson varaformaður Alþb. skrifaði í Þjóðviljann fyrir nokkrum dögum og er að sjálfsögðu í samræmi við meginsjónarmið Alþb. og þær flokkslegu samþykktir sem þar gilda. Dæmin, sem hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson nefndi áðan um tilraunir Sovétríkjanna til að hafa áhrif á skoðanir einstaklinga á Norðurlöndum, eru sláandi. Þau eru til marks um það, að stórveldin reyna alls staðar að véla menn til fylgis við málstað sinn, og þau eru til marks um þær umræður einnig, sem fram hafa farið að undanförnu, að friðarhreyfing, sem ekki er óháð hagsmunum stórveldis, er engin friðarhreyfing. Herra forseti. Á fundi Alþingis á þriðjudaginn hóf málið hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir, en hún er eins og kunnugt er þekktari fyrir ofstæki í utanríkismálum en flestir aðrir forvígismenn Sjálfstfl. og er þá langt til jafnað. Þannig var hún ein þeirra örfáu sem snerust gegn hugsanlegu stjórnarsamstarfi Sjálfstfl. við Alþb. þegar jafnvel Morgunblaðið, einkamálgagn Geirs Hallgrímssonar, beitti sér mjög fyrir slíku stjórnarsamstarfi á síðari hluta ársins 1979. Af þessum ástæðum, að ég þekkti til sjónarmiða hv. þm., komu mér ummæli hennar ekki á óvart á dögunum. En hitt var engu að síður alvarlegt, að í ræðu hennar voru flutt viðhorf, sem ekki hafa heyrst hér á Alþingi um áratugaskeið, og einnig komu fram hjá þm. mjög alvarlegar dylgjur og getsakir í garð Alþb. Það var þess vegna sem við kröfðumst þess á þingfundi s. l. þriðjudag, að þessari umr. yrði haldið áfram þegar í upphafi reglulegs fundar þingsins í dag, fimmtudag. Ræða hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur, átti að vera fsp. til utanrrh. Áður en hún kom fsp. frá sér tókst henni að koma að mjög alvarlegum rangfærslum og þess vegna tel ég nauðsynlegt að taka fram eftirfarandi: 1. Alþb. hefur aldrei haft nein flokksleg samskipti við Kommúnistaflokk Ráðstjórnarríkjanna né aðra kommúnistaflokka sem báru ábyrgð á innrásinni í Tékkóslóvakíu. Það er skoðun okkar, að til Sovétríkjanna sé enga fyrirmynd að sækja fyrir sósíalista í heiminum því lýðræði sé óaðskiljanlegur þáttur sósíalismans. Þar sem þessar forsendur skortir í Sovétríkjunum er þar ekki um raunverulegan sósíalisma að ræða að okkar mati. Alþb. hefur mjög takmörkuð flokksleg samskipti við erlenda stjórnmálaflokka. Þau samskipti eru þá helst við verkalýðsflokka á Norðurlöndunum, en um eiginleg flokkasamskipti er vart að ræða. Grundvallarstefna Alþb. í þessum efnum var ákveðin 1968 eftir innrásina í Tékkóslóvakíu og henni hefur ekki verið breytt og engin áform eru uppi á vegum flokksins um breytingar í þessum efnum. 2. Heimsfriðarráð það, sem svo er nefnt í ræðu hv. þm., á ekkert skylt við það sem nefnt hefur verið friðarhreyfing í daglegri umræðu að undanförnu. Með friðarhreyfingu er átt við þau öfl sem vilja berjast fyrir friði, öfl sem eru óháð stórveldunum. Það er einnig fráleitt að taka afstöðu til friðarmála á Íslandi nema á íslenskum forsendum. Það er fráleitt að ætlast til þess, þótt Íslendingar séu í Atlantshafsbandalaginu, að þeir hætti að hugsa og draga ályktanir sem Íslendingar, en sú tilætlunarsemi kom fram í máli hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur í þessum ræðustól á dögunum. 3. Hv. þm. gat þess, að Sjálfstfl. hefði gert sérstaka samþykkt um utanríkismál, þar sem segir orðrétt: „Jafnframt þarf að huga að örygginu inn á við og gera ráðstafanir til þess að erlend ríki grafi ekki undan öryggi ríkisins og sjálfstæði þjóðarinnar innan frá.“ Það er rétt hjá þm., að koma verður í veg fyrir að útsendarar erlendra ríkja grafi undan öryggi þjóðarinnar innan frá. En slíkt verður aðeins gert með því að komið verði í veg fyrir að nokkur maður geti hugsað sér að ganga erinda erlendra ríkja hér á landi. Það þarf að gera með því að efla með þjóðinni þjóðlega vitund, reisn og sjálfstæð viðhorf gagnvart öllum erlendum ríkjum. Það þarf að gerast þannig, að enginn leyfi sér nokkru sinni að taka við mála úr hendi stórveldis. Enda þótt hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir telji að betra sé að ganga erinda Bandaríkjamanna en Rússa er skoðun mín fyrst og fremst sú, að þjóðin þurfi öll, hver einasti Íslendingur, að vera á varðbergi andspænis stórveldunum hvar sem er og hvenær sem er og í hvaða formi sem afstaða stórveldanna kemur fram. Hvers konar þjónkun við erlend ríki ber að fordæma. Hinu er hins vegar ekki að neita, að ályktun Sjálfstfl. minnti óhugnanlega á þá tíma þegar McCarthy réð lögum og lofum um bandaríska utanríkisstefnu, - eða hvernig ætlar Sjálfstfl. að gera „ráðstafanir“ sem hindra áhrif útsendara erlendra ríkja með öðrum hætti en að leggja á það áherslu, að öll þjóðin, hver einasti Íslendingur, sé samtaka í þessum efnum? Hvaða ráðstafanir hefur Sjálfstfl. gert til að hindra þetta þegar hann hefur farið með yfirstjórn utanríkismála á Íslandi? Er Sjálfstfl. að hóta hér lögregluríki, þar sem eru njósnarar á hverjum bæ, þar sem allir njósna um alla í þágu herraþjóðarinnar? Ætlar Sjálfstfl. að tölvuskrá þá sem ekki gera eins og honum þóknast, eins og gert var í undirskriftasöfnun „Varins lands“, sem er einhver umsvifamesta skráningarherferð gegn sjálfstæðum skoðunum einstaklinga sem sögur fara af á Íslandi? 4. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir dylgjaði um það, að ég hafi farið til Sovétríkjanna í opinbera heimsókn á vegum Kommúnistaflokks Sovétríkjanna. Það er rangt. Ég hefði aldrei þegið boð frá þeim flokki. Ég fór í boði ríkisstjórnar Sovétríkjanna rétt eins og Geir Hallgrímsson, sem þangað fór á sínum tíma sem forsrh. Eins og tekið var fram í Morgunblaðinu nýlega fékk Geir Hallgrímsson þar mjög höfðinglegar móttökur og hann hefur æ síðan tönnlast á því, að á Íslandi séu ekki kjarnorkuvopn samkv. þeim upplýsingum sem hann fékk hjá Kosygin. hefur Geir Hallgrímsson aftur og afturgetið þessa og mér kæmi ekki á óvart að Morgunblaðið hafi einhvern tíma haft þetta eftir honum. Allir sjá nú hve upplýsingar Sovétmanna um þessi efni eru varhugaverðar. Kannske er Geir Hallgrímsson eini maðurinn á Íslandi sem eftir atburðinn í Svíþjóð trúir því sem Rússar segja um kjarnorkuvopn. 5. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir innti ríkisstj., væntanlega þann hluta hennar sem ekki tilheyrir Alþb., eftir því, hvort ekki væri ástæða til að endurskoða afstöðu stjórnarinnar til Alþb. Ég svara ekki fyrir hina stjórnaraðilana, en þessi krafa hv. þm. er vissulega til marks um að þar á bæ ráða þau öfl enn ferðinni sem eru í viðjum kaldastríðsofstækisins, - eða hvert er tilefni þessarar kröfu hv. þm. til Gunnars Thoroddsens og Steingríms Hermannssonar, hæstv. ráðh.? Tilefnin eru þessi: 1. Að danskur rithöfundur hefur verið handtekinn og ásakaður fyrir erindrekstur í þágu Sovétríkjanna. 2. Að 30 ára gamall sovéskur kafbátur hlaðinn kjarnorkuvopnum hefur siglt upp í skerjagarðinn við Svíþjóð. Þessi eru tilefnin til kröfu hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur, og er langt síðan seilst hefur verið jafnlangt til lokunnar í þessum ræðustól og er þá langt til jafnað. Um þessa tvo viðburði vil ég enn fremur segja þetta: Ákæran á hendur rithöfundinum er alvarleg og vonandi er það ekki til hér á landi að tilefni sé til slíkrar ákæru. Hins vegar er ljóst að hætta er á slíku þegar stærsta blað landsins og stjórnmálaflokkur þess fylgir þeirri stefnu að Íslendingar eigi að hneigja sig og beygja fyrir erlendu stórveldi. Sífelldar utanstefnur þessara aðila samkv. skipulagðri stefnuskrá Bandaríkjastjórnar til að heilaþvo íslenska sendimenn eru varasamar í þessum efnum. Í mínum huga gildir hér einu hvoru stórveldinu menn kunna að þjóna. Allir þeir, sem taka erlend viðhorf fram yfir íslensk, eru hugsanleg fórnarlömb erlendra hagsmuna stórvelda og stórfyrirtækja. Varðandi hið síðar nefnda, stórfyrirtækin, er skemmst að minnast Alusuisse-málsins frá þessu ári þar sem Morgunblaðið gekk fram fyrir skjöldu í þágu stórfyrirtækis útlendinga gegn íslenskum hagsmunum. Í öðru lagi vil ég að fram komi varðandi sovéska kafbátinn, að í rauninni afhjúpar hann betur en allt annað hræsni Sovétríkjanna í boðskap þeirra fyrir kjarnorkuvopnalausum svæðum og friðlýsingu. Ég tel enga ástæðu til að rengja upplýsingar sænsku ríkisstjórnarinnar um kjarnorkukafbát þennan, en þessi tíðindi verða mér fyrst og síðast tilefni til að staldra við og til að hvetja landsmenn til að velta því fyrir sér, hvaða hætta er hér á ferðum. Er ekki ljóst að allt Norður-Atlantshafið virðist vera morandi í kjarnorkuknúnum kafbátum? Er ekki ljóst að Ísland er í vaxandi mæli að tengjast kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna á liðnum árum? Því miður er svar við þessum spurningum báðum játandi. Er þá ekki kominn tími til þess að við snúum bökum saman í þessum efnum? Ég er sannfærður um að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar er uggandi vegna þessara staðreynda. Hann er uggandi um lif þjóðarinnar í sviptingum stórveldanna. Það er ekki hræðsluáróður að benda fólki á vígbúnað stórveldanna, eins og hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir og fleiri talsmenn Sjálfstfl. héldu fram. Hér hefur aðeins verið bent á blákaldar staðreyndir. Ástæðan til þess ofstækis, sem heltekur Sjálfstfl. í þessu máli nú, er fyrst og fremst sú, að hann áttar sig á að vaxandi fjöldi Íslendinga gerir sér ljóst að núverandi öryggismálastefna tryggir ekki öryggi. Hún býður hættunni heim. Hún setur Íslendinga fremst á svið stórveldaátaka um leið og ljóst er að vaxandi líkur eru á að stórveldin sjálf sleppi skaðlítil. Forseti Bandaríkjanna talar um takmarkað kjarnorkustríð í Vestur-Evrópu. Frammi fyrir þessu stöndum við. Ég er sannfærður um að í þetta skiptið mistekst íhaldinu hér að nýta bandamann sinn í Moskvu til að þyrla upp moldviðri skilningsleysisins. Það hefur aftur og aftur gerst á liðnum árum að íhaldið á Íslandi hefur tekið ákvörðun Sovétstjórnarinnar, þeim sem háskalegar virðast, beinlínis fagnandi til að geta höggvið að andstæðingi sínum hér heima fyrir. Tilraun hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur í fyrradag til að fá samstarfsaðila Alþb. í ríkisstj. til að víkja Alþb. til hliðar er sláandi dæmi um þessa afstóðu ákveðins hluta Sjálfstfl. Það, sem tókst ekki í síðustu Alþingiskosningum, á nú að pína fram í skjóli sovétkafbátsins í sænska skerjagarðinum.- Það er annars ekkert nýtt að ofstækisöfl láti á sér kræla og hagi sér með þessum hætti. Hvað eftir annað hafa utanríkismál verið notuð í sama skyni gegn íslenskum sósíalistum. Um það eru ótalmargar sannanir. Herra forseti. Alþb. telur að tíðindin frá grannlöndum okkar undanfarna daga staðfesti að stefna okkar í utanríkismálum hefur verið rétt. Núverandi öryggismálastefna skapar ekki öryggi, heldur hættur. Það þarf þess vegna að leggja aukna áherslu á kjarnorkuvopnalaus svæði undir alþjóðlegu eftirliti, t. d. aðila eins og Sameinuðu þjóðanna. Það þarf að berjast fyrir friðlýsingu Norður-Atlantshafsins og Eystrasaltsins. Það á ekki að láta útsendara stórveldanna eyðileggja góðan málstað, sem nú nýtur stuðnings yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar. Við skulum vera vel á verði því að hætturnar eru hvarvetna og í þeim efnum hefur Alþingi skyldur framar öllum öðrum.



Herra forseti. Ég hlýt eins og fyrri hv. ræðumenn að þakka a. m. k. hv. 1. þm. Reykv. fyrir eitt, hvað sem öðru líður, og það er að hefja máls hér í hv. Sþ. á þessum síðustu válegu tíðindum sem hingað berast til okkar austan að. Ég mun síðar í ræðu minni e. t. v. þakka hv. þm. fyrir fleira í þessu máli, álasa henni þá fyrir annað. En eitt vil ég að fram komi strax í málinu. Ég efast ekki um, að hún hafi í einlægni áhyggjur af öryggismálum þjóðar okkar þótt hana beri öðruvísi að því málefni en mig, og vík að því síðar. Það má vera óskemmtileg tilhugsun fyrir sérstaka aðdáendur Sovétríkjanna hvað erfiðlega hefur gengið hjá þeim í „njósnabransanum“ á norðurslóð síðustu áratugina. Bandarískur snillingur, svo sem hv. þm. mörgum hverjum má vera vel kunnugt, gerði marga kvikmyndaþætti fyrir sjónvarp vestan hafs um störf amerísku leyniþjónustunnar. Nú þykir mér ýmislegt benda til þess, að sjónvarpsþættirnir um Smart spæjara hafi kannske ekki fengist fluttir í sjónvarpinu í Moskvu, því að það er greinilegt að valdhafarnir þar hafa ekki áttað sig á hættunni sem felst í því að leyniþjónustan og áróðursdeildin geri hvor aðra hlægilega. Aðferðir sovésku leyniþjónustunnar eru aftur á móti ekki hlægilegar. Myndin af sovéska kafbátnum með stefnið við gaflinn á hænsnakofanum hans Gösta gamla Stenblom í Östra-Gåsviken er ekki brosleg, hún er ógnvekjandi, ekki fyrst og fremst vegna þess, hvar þessi atburður skeði, heldur vegna þess, að við höfum ástæðu til að ætla að afdrifaríkar ákvarðanir kunni að vera teknar eins og þær hafa verið teknar á grundvelli upplýsinga frá álíka snillingum og þeim sem stjórnuðu þessari njósnaferð. Okkur mun flestum í fersku minni, þótt hæstv. utanrrh. hlífðist við því, vafalaust vegna diplómatískrar stöðu sinnar, að rifja upp söguna af því, þegar rússneskir njósnarar í vinnu í sovéska sendiráðinu í Reykjavík, snillingarnir Bondarev og Kukajenko, gerðust til þess að aka með Ragnar Gunnarssyni í skjóli náttmyrkurs upp að Hafravatni í Morris Minor-bíl til að semja við hann um að annast njósnir í herstöðinni í Keflavík og leyndust tveir íslenskir lögregluþjónar í aftursæti bifreiðarinnar. Sjálfur er ég nú miklu fremur en hæstv. utanrrh. þeirrar skoðunar, að Sovétríkin stundi njósnir við Ísland, og ég hef takmarkaða trú á að varnarliðið megni að stugga sovéskum kafbátum frá íslenskum fjörðum, minnugur þess þegar varnarliðinu tókst ekki betur til en sagan hermir réttilega að stugga frá bresku ofansjávarherskipi sem flutti fanga, sem teknir höfðu verið af áhöfnum íslenskra varðskipa, inn á Keflavíkurhöfn og setti þá þar í land undir nefjum þeirra varnarliðsmanna. Ég sé það hreint ekki fyrir mér, með hvaða hætti varnarliðið gæti komið í veg fyrirþá ógnvekjandi sögu, sem hv. þm. Birgir Ísi. Gunnarsson bjó hér til í þessum ræðustól áðan, að sovéskur kafbátur kæmist hérna inn í Hvalfjörð og strandaði þar. En það er ekki um vopnabúnað að né ferðir íslensku varðskipanna sem Rússarnir njósna eða hafa njósnað. Það hafa aðrir annast. Það var gert með Nimrod-þotum Atlantshafsbandalagsins. Mega alþm. minnast þess, að þegar okkur reið mest á - herrann trúr! - kom ekki varnarliði á Keflavíkurflugvelli í veg fyrir þær athafnir. Af hálfu Bandaríkjamanna sjálfra hygg ég að ekki séu reknar umfangsmiklar njósnir hér á landi, nema þá ef vera skyldi um einstaka íslenska þegna, skoðanir þeirra og athafnir. Hver veit, ég kann ekki sönnur á því, nema í húsakynnum ameríska sendiráðsins finnist upplýsingar um hvað oft einstakir íslenskir þegnar hafi hitt aðra íslenska þegna að máli síðustu 18 mánuðina? Að sannleikanum eða sannfróðleikanum um Smart spæjara slepptum er okkur kunnugt um að amerísku leyniþjónustunni hefur e. t. v. ekki tekist öllu betur til en þeirri sovésku í starfi sínu síðustu árin. Við kunnum að segja sögur af afrekum amerísku leyniþjónustunnar í sambandi við innrás Bandaríkjamanna í Svínaflóa á Kúbu. Við kunnum sögur af afrekum amerísku leyniþjónustunnar í Grikklandi, Tyrklandi og í Íran, - afrekum sem leiddu til þess, að Bandaríkjastjórn tók pólitískar ákvarðanir og herfræðilegar ákvarðanir sem urðu til tjóns fyrir marga. Lærdómurinn, sem brýnast er að minni vitund að draga af kafbátssögunni frá Eystrasalti, er sá, að upplýsingar frá snillingum af þessu tagi, snillingum leyniþjónustu Sovétríkjanna, KGB, og leyniþjónustu Bandaríkjanna, CIA, kynnu að stýra fingrinum sem þrýsti á atómflaugatakkann beggja vegna Atlantshafsins ef illa fer. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir, 1. þm. Reykv., drap á för Svavars Gestssonar félmrh. til Sovétríkjanna því til sönnunar að Alþb. stæði í grunsamlegu sambandi við Kommúnistaflokkinn í Moskvu. Þegar athygli hennar var vakin á hinum fyrri ferðum 1. þm. Reykv. til Sovétríkjanna, hæstv. fyrrv. forsrh. Geirs Hallgrímssonar, svaraði hún því til héðan úr þessum ræðustól, að þær hefðu ekki verið farnar í boði Kommúnistaflokks Sovétríkjanna. Heldur hv. 1. þm. Reykv., Ragnhildur Helgadóttir, að það sé grundvallarmunur á ríkisstjórn Sovétríkjanna og stjórn Kommúnistaflokksins? Gerir hv. þm. sér ekki grein fyrir því, að áhrif Kommúnistaflokksins eru vægast sagt allsterk í stjórn Sovétríkjanna? Vill hv, þm. virkilega gera greinarmun á þessu tvennu? Ef hún vill gera það væri vingjarnlegt af henni að hún skilgreindi þennan mun fyrir okkur öðrum hv. þm. sem ekki höfnum til að bera nægilega þekkingu á uppbyggingu stjórnarkerfis Sovétríkjanna til þess að greina þarna á milli. Hv. 1. þm. Reykv. Geir Hallgrímsson fór til Sovétríkjanna til þess að undirstrika þýðingu vinsamlegra samskipta við fólkið þarna eystra að fornu og nýju, efalítið ekki síst til að undirstrika þýðingu verslunarviðskiptanna, en einnig kann það að hafa ráðið nokkru um, að í sumu þurftum við ekki að bera þunga þykkju til þjóðanna þarna eystra. Við gátum m. a. virt það við þær, að þær beittu ekki herskipum sínum gegn okkur er við færðum landhelgina okkar út. Ekki gátum við álasað þjóðum Sovétríkjanna fyrir það, þjóðum sem Geir Hallgrímsson heimsótti af eðlilegum kurteisisástæðum. Þó ætla ég að hann hafi fremur hugað að verslunarviðskiptunum, eins og hlýðir góðum kaupmanni og manni af góðum kaupmannsættum, hugsandi til þess, að mönnum ber að virða viðskiptavini sína nokkurs og hlýða á mál þeirra, jafnvel þó að manni líki ekki alls kostar „smælið“ á þeim. Það var í þessari för Geirs Hallgrímssonar, ef mig misminnir ekki, sem hann sagði Kosygin frá því, að ekki væru kjarnorkuvopn á Íslandi, sem Kosygin þakkaði honum fyrir og síðan leiddi til þess, að Geir Hallgrímsson bar hann aftur fyrir því hér í sölum Alþingis að ekki væru kjarnorkuvopn á Íslandi. Nú má sem hægast halda áfram að vitna í-að vísu ekki Kosygin, heldur Brésnev upp á það, hvar séu kjarnorkuvopn og hvar séu ekki kjarnorkuvopn. Brésnev segir nú Svíum að geislavirknin, sem þeir mældu í sovéska kafbátnum á Eystri-Gæsavík, hafi stafað frá armbandsúrum kafbátsmanna. Það var svo sem ágætt. Kannske verður hægt að vitna í Brésnev um það, að geislavirkni, ef einhver mældist umhverfis bandarísku sprengjuflugvélarnar á Keflavíkurflugvelli, stafaði ekki af kjarnorkuvopnum, heldur af armbandsúrum flugliða? Vildu menn trúa því? Nei, það eru náttúrlega fjárans vandræði að hæstv. félmrh. Svavar Gestsson skyldi ekki hafa með sér ritstjórnarfulltrúa frá Morgunblaðinu til Moskvu í ferð sinni til að við gætum notið fræðslu hans um viðræður Svavars Gestssonar við Brésnev þarna fyrir austan. Vitaskuld væri freistandi fyrir forsvarsmenn Alþb. að segja í eitursárum hálfkæringi, svo sem þeir hafa stundum leyft sér áður, að það væri ljótan að hv. 1. þm. Reykv., Ragnhildur Helgadóttir, skyldi ekki verða kjörinn varaformaður Sjálfstfl. þannig að hin einkennilega samsetning skapgerðar í pólitískri hugsun mætti koma ljóslega fram í samvinnu við hinn hv. 1. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, formann flokksins. En sá tími er löngu liðinn að málsvarar Alþb. hafi neina heimild til að varpa þess háttar hnútum að neinum þegar rætt er um öryggismál Íslands eða utanríkismál. Við hljótum að láta í ljós þakklæti fyrir að stærsti stjórnmálaflokkur landsins skyldi ekki velja þennan annars mjög svo geðþekka þm. til varaforustu í flokki sínum, beinlínis vegna þess að það er einmitt á þess háttar haugi vanþekkingar, sem hv. þm. virðist hafa safnað saman í hugskoti sínu, sem gorkúlur eitraðra fordóma vaxa. Þó fór það nú svo, að við sáum einmitt á miðjum þessum haugi gróa jurt, sem manni fannst eiginlega allt í einu spretta fyrirvaralaust af þekkilegum vörum þm., eins og þegar baldursbráin hrein og hvít á það til að gróa innan um skrýtnar plöntur, er þm. lýsti yfir þeirri trú sinni að allir íslenskir stjórnmálamenn vildu landi sínu vel. Ég held að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir trúi þessu þrátt fyrir allt. Það er lofsvert því að ég held að hún hafi nú átt bágt með að segja það, en gerði það samt. Þessu trúi ég upp á hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur, að hún vilji landi sínu vel. Það er ekki bágt fyrir mig að trúa því. Ég hef haft grun um það lengi eða eins og segir í kvæðinu, að „hjartað, það var gott“. Ég er þeirrar skoðunar, að í þeirri válegu tíð, sem nú er upp runnin og rennur upp með ógnvaxandi hraða, sé tími til kominn að þm. allra flokka, sem vilja landi sínu vel, eins og hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir og eins og sá sem hér stendur í ræðustól, taki sig til og ræði saman í einlægni, þótt á öndverðum meiði séu, og geri ærlega tilraun til þess að komast að niðurstöðu um það með hvaða hætti við getum séð lifi þessarar vesalings þjóðar farborða eins og hættan steðjar nú að því. Aðdragandi þeirrar umræðu má ekki verða langur og ekki verður hann sársaukalaus heldur fyrir ýmsa þá sem oftast hafa kannske og fastast kveðið að orði um þessi mál á öndverðum meiði, því að margar eru þær orðnar og fornar silkihúfurnar sem ég er hræddur um að ýmsir munu neyðast til að taka ofan ef á að setjast að viðræðuborði á þann hátt, - og ef mér leyfist að skjóta því inn í: Ég er ekki alveg ugglaus um að stöku húfa af þessu tagi kynni að sitja á höfðum Alþb. manna. Við verðum að taka okkur til án tillits til þess, hvað hver og einn hefur áður sagt, og ræða okkar í milli í einlægni um með hvaða hætti við getum borgið þjóð okkar frá hörmungum, ef ekki gereyðingu, af völdum kjarnorkustyrjaldar. Við verðum að ræða þau á annan hátt en við höfum gert fram til þessa því voðinn knýr á dyr hjá okkur þessi misserin. Kannske getum við ályktað sem svo til að byrja með, að umræður getum við hafið í ljómanum frá baldursbránni hennar Ragnhildar Helgadóttur, trúnni á að við viljum eitt og hið sama, þ. e. öryggi og farsæld og frelsi þjóðar okkar, þó að okkur hafi greint á um aðferðir og reynt að sameinast um leið til þess arna sem við teljum nokkurn veginn færa. Ég hef ekki eytt löngum tíma í að ræða það, sem hv. þm. er flestum ljóst, hverrar miskunnar eða hinu þó heldur smáþjóðirnar mega vænta af hálfu risaveldanna, ef til styrjaldar dregur, og þá náttúrlega helst við Íslendingar. Ályktunina dreg ég af því, hverju að okkur er stefnt í undirbúningi yfirvofandi kjarnorkustyrjaldar. Ég sleppi hér öllum himinhrópandi bollaleggingum stórveldanna um það, með hverjum hætti koma megi því t. d. til leiðar að þjóðir Sovétríkjanna lendi ekki í því öðru sinni að missa 20 millj. manna í styrjöld eða með hverjum hætti Bandaríkjamenn hyggjast koma því til leiðar með diplómatískum samningum og sérstökum vopnabúnaði að kjarnorkustyrjöld verði háð í Evrópu fyrst a. m. k., áður en til þess kæmi að styrjöldin bærist til Bandaríkjanna, ef til kjarnorkustyrjaldar kæmi á milli risaveldanna tveggja. Eins og ég sagði áður er ég hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur þakklátur fyrir að hún skyldi hefja umr, um þetta mál hér í Sþ. Við hana og hennar líka vil ég ræða þessi mál. Ég dreg alls ekki í efa að hún vilji þjóð sinni vel. En það eru aðrir úr hópi Íslendinga sem ég frómt frá sagt kæri mig ekkert um að ræða þessi mál við. Ég vil skilgreina þetta í líkingu við það sem Jóhannes heitinn úr Kötlum gerði á einum fundi sem herstöðvaandstæðingar boðuðu til í Keflavík forðum daga. Við fórum þangað, við Gils Guðmundsson, með Jóhannesi úr Kötlum til að flytja þar ræður um hættuna sem okkur stafaði af herstöðinni. Herstöðvaandstæðingar áttu þá formælendur fáa í Keflavík. Helstu forustumenn lýðræðissinna, eins og þeir kölluðu sig þá, eða frjálsra og friðelskandi lýðræðisþjóða á Suðurnesjum voru Þórður Halldórsson, sem þá var póstafgreiðslumaður þarna syðra, og Jósafat Arngrímsson, umsvifamikill kaupsýslumaður síðar, sem þá hafði tekið að sér meindýraeyðingu á Keflavíkurflugvelli. Þeir smöluðu á þennan fund tugum sjálfstæðismanna. Ég er alveg viss um að ef hefði verið borin fram tillaga á þessum fundi um að auka hersetu á Íslandi hefði hún verið samþykkt með yfirgnæfandi meiri hluta atkv. vegna þess hve herstöðvaandstæðingar voru fáir. - Og nú er að segja frá fundinum. Hann gekk skaplega til að byrja með. Við fengum sæmilegt hljóð, við Gils Guðmundsson, en það var þegar Jóhannes úr Kötlum byrjaði að tala sem hljóðið í fundinum breyttist nokkuð og stjórnuðu aðallega framíköllum Þórður Halldórsson og Jósafat Arngrímsson og tóku að „sítera“ í ljóð Jóhannesar, m. a. um bóndann í Kreml og Sovét-Ísland, þangað til Jóhannes heitinn varð að gera hlé á máli sínu og gerði nú svofellda grein fyrir stöðunni, eins og ég vildi gera núna þegar ég segi að það eru til menn, það eru til íslenskir þegnar, sem skipta sér af öryggismálum og hersetumálum, sem ég vil ekki ræða við. Jóhannes sagði: „Það eru til sjónarmið tvenn í öryggismálum þjóðarinnar og ég virði bæði til umræðu. Það er sjónarmið mitt, sem ég er að gera grein fyrir í þessari ræðu, sem þið hafið ekki leyft mér að flytja,“ sagði hann, „og svo er það sjónarmið þeirra, sem telja að okkur sé búin vörn með veru ameríska hersins hérna. Ég er á móti þessu sjónarmiði, en það er virðingarvert, fólkið trúir þessu. Við þetta fólk á að tala. En svo er þriðja sjónarmiðið,“ sagði hann „og það er sjónarmið þeirra manna, sem óttast það, ef ameríski herinn færi frá Íslandi, að þeir misstu ekki spón, heldur rottu úr askinum sínum.“ Eftir það fór svo, að þegar meindýraeyðirinn á Keflavíkurflugvelli reyndi að halda áfram framíköllum sussuðu sjálfstæðismennirnir þarna á hann til að geta hlustað á Jóhannes, og fundurinn var leiddur til lykta. Ég ræði ekki þessi mál við þá, sem nota dvöl varnarliðsins hérna til þess að hagnast á því, og enn þá siður við þá menn, sem hugsanlega kynnu að þiggja úr lófa erlendra aðila peninga til að flytja hér málstað sem sennilega er sprottinn af öðrum toga en umhyggju fyrir velferð Íslands. Það er einmitt þetta atriði í ræðu hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur sem ég tel að við þurfum að hugleiða mjög vel og ég er ekki viss um að við séum í stakk búnir til að svara til hlítar á þessu stigi málsins, þar sem er peninganotkun KGB í Danmörku og mál þess vesalings rithöfundar sem ekki er upplýst enn þá. Hitt er mér alveg ljóst, að risaveldin tvö sýna purkunarleysi í notkun peninga til að fremja málstað sinn og ná áhrifum, - ekki síður í notkun peninga en smíði vopna og notkun þeirra. Eins og vikið hefur verið að hér hefur ekki staðið á því að notaðir verði peningar frá erlendu stórveldi á Íslandi til að hafa áhrif á stjórnmál hér. Ég hlýt að viðurkenna við þessar umr. þann ugg minn, að það mundi ekkert standa á hinu stórveldinu að leggja eitthvað í framréttan lófa, þar sem hann fyndist fyrir, til að fremja sinn málstað hérna. En allt þetta, sem við höfum rætt um núna, gerir okkur erfiðara fyrir þegar við ræðum um þann möguleika, íslenskir stjórnmálamenn, að setjast niður og reyna að komast að réttri niðurstöðu um hvað raunverulega sé best fyrir land okkar og þjóð til að tryggja öryggi hér, frelsi landsins og sjálfstæði. Við verðum að gjalda varhug við því. Einnig að því þurfum við að huga. - Og aðeins í lokin: Ég tel að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir hafi átt erindi hingað inn á þing að þessu sinni.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau orð, sem hér hafa verið flutt, og þakka hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur fyrir að kveðja sér hljóðs strax og hún var komin hingað inn á þing. Þegar hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir átti hér sæti í Ed. fyrir síðustu kosningar voru fáar ræður sem við þm. Alþb. fögnuðum eins og hennar ræðum. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir hefur hreinskilni til þess að sýna hversdagslega hið rétta andlit sem stór hluti íhaldsins á Íslandi ber. Það er nú svo með þorrann af þingflokki Sjálfstfl., bæði þann hlutann, sem er í stjórn, og hinn, sem er í stjórnarandstöðu, að þeir bera velflestir áferðarfallegt spariandlit hér í þingsölum og almennt á umræðuvettvangi. En hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir sýnir okkur sem betur fer oftast nær, þegar hún kemur hér í þingsalina, kalt og nakið ofstækið, kalda og nakta íhaldssemina, kalda og nakta dýrkunina á hagsmunum stórveldisins. Vegna þessa vildum við Alþb.-menn og aðstandendur Þjóðviljans gjarnan hafa svona íhald í landinu, svo að við studdum framboð hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur til varaformanns í Sjálfstfl. Það var sameiginlegt skipbrot Þjóðviljans og hennar að hún skyldi ekki ná kosningu. Það er að vísu nokkur ágreiningur um þetta innan Alþb. eins og kom fram í ræðu síðasta hv. ræðumanns. En þeir þm. hjá okkur, sem studdu hv. þm. Friðrik Sophusson, eru fáir. Allur þorri flokksins taldi á hinn bóginn að hagsmunum okkar hefði verið miklu betur þjónað með því að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir hefði verið kosin varaformaður Sjálfstfl.

Eigið þið ekki nóg með að kjósa ykkar eigin formann?

Nei, það gengur svo vel hjá okkur að við eigum mikla orku afgangs í þeim efnum. Hluti þeirrar orku dugði t. d. til að stuðla að kjöri Geirs Hallgrímssonar sem formanns flokksins. Hann var frambjóðandi okkar í formannssæti í Sjálfstfl. og hann náði kjöri. En okkur tókst því miður ekki að fá kosinn frambjóðanda okkar í varaformannskjöri. Það er hins vegar ekki ástæða til að fara mörgum orðum um þetta hér. En vegna orða síðasta ræðumanns, þar sem hann lýsti yfir stuðningi við Friðrik Sophusson, taldi ég alveg nauðsynlegt að láta það koma hér fram og ítreka það, sem reyndar kom fram í leiðara Þjóðviljans sama daginn og landsfundur Sjálfstfl. var haldinn, að málgagn Alþb. og þorri Alþb.-manna óskaði þess, að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir næði kjöri. Það er þess vegna misskilningur hjá hv. þm., sem kom fram í lokaorðum ræðu hennar hér, að Alþb. réði of miklu í þessu landi. Því miður ræður Alþb. ekki nógu miklu. Alþb. fékk því t. d. ekki ráðið að hv. þm. yrði kosinn varaformaður Sjálfstfl.

Er þetta ekki of persónulegt, Ólafur Ragnar Grímsson?

Nei, þetta er ekki persónulegt, hv. þm. Ólafur Þórðarson. Sú reynsla, sem ég hlaut hér á mínu fyrsta þingi sýndi mér að það er nauðsynlegt fyrir stjórnmálaumræðuna í landinu að -  Þetta eru orð sem ég er sammála. Þetta eru orð sem eru í tíma töluð. Það er staðreynd að hér í landi fer fram víðtæk starfsemi stórveldanna beggja til þess að hafa áhrif á skoðanir þm., á skoðanir blaðamanna, á skoðanir almennings, á skoðanir kjörinna fulltrúa á fjölmörgum vettvangi. Stórveldin, Bandaríkin og Sovétríkin, beita í þessu skyni hér á landi, eins og þau gera í ýmsum öðrum löndum, mjög útfærðum og þróuðum aðferðum. Það er ljóst að stórveldin bæði hafa áætlanir sem fulltrúar þeirra hér vinna eftir. Það eru gefin hér út blöð af hálfu sendiráðs Sovétríkjanna. Það er dreift bæklingum. Það eru sendar fréttatilkynningar. Það er reynt með margvíslegum öðrum hætti, samtölum við menn, sjálfsagt heimboðum og öðru slíku að hafa áhrif á einstaklingana. Allt þetta er liður í þeirri viðleitni Sovétríkjanna að reyna að hafa áhrif á skoðanamyndun, reyna að hafa áhrif á afstöðu þess fólks sem kjörið hefur verið til áhrifa hér heima fyrir. En það eru ekki bara Sovétríkin, hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir, sem beita þessum aðferðum, því miður. Málið væri að mínum dómi tiltölulega létt viðureignar ef það væru bara Sovétríkin, vegna þess að Sovétríkin eru yfirleitt, eins og hér hefur verið rakið, svo klaufsk í sínum áróðri að oftast er tiltölulega auðvelt að átta sig á hvað þau eru að gera. Bandaríkin hafa hins vegar þróað sér miklu fínna kerfi, kerfi sem ýmsir hv. þm. hafa flækst inn í. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt fyrir hv. alþm. - sérstaklega þm. hér á Íslandi, af því að Íslendingar hafa haft ríka tilhneigingu til þess að vera saklausir í veröldinni - að átta sig á þeim flókna og útfærða vef sem stórveldin, Bandaríkin og Sovétríkin, vinna eftir í þessum efnum til þess að hafa áhrif hér innanlands. Við Íslendingar erum þjóð sem hefur ekki átt mikil samskipti við erlend stórveldi. Við áttum samskipti við Dani. Það var tiltölulega væg nýlendustjórn þó að við höfum miklað hana fyrir okkur. En á allra síðustu árum hafa hellst yfir okkur háþróaðar aðferðir risaveldanna til þess að hafa hér áhrif. Vörnin, sem felst í því að hamla gegn slíkum tilraunum, er fyrst og fremst sú vörn að mínum dómi, sem hæstv. utanrrh. gerði hér að umræðuefni þegar umr. hófst, það er siðferðisstyrkur þjóðarinnar sjálfrar. Ef hann brestur, þá bresta allar varnir, hvort sem þær eru tryggðar með herveldi eða einhverju öðru. Það er siðferðisstyrkur okkar allra gagnvart ásókn stórveldanna sem er hin eina vörn sem við getum byggt á til lengdar. Það þarf sterk bein til að hafa stórveldi að vini. Stórveldi, sem er óvinur, veit maður nokkurn veginn hvar maður hefur. En það þarf sterk bein til að hafa stórveldi að vini. Það vill svo til, herra forseti, að mér hefur borist í hendur skjal, reyndar tvö. Annað skjalið ber heitið Country Plan for Iceland eða Áætlun um Ísland. Þetta skjal er vinnuskjal bandaríska sendiráðsins á Íslandi, greinargerð bandaríska sendiráðsins á Íslandi til innanhúsnotkunar, til að senda til stjórnardeildanna í Washington, til að lýsa þeim aðferðum, sem þeir beita hér á Íslandi, og til að réttlæta að þeir fái aukna fjármuni frá Washington til að halda áfram að stunda þá starfsemi.

Hvernig hefur hv. þm. komist yfir þetta?

Hæstv. utanrrh. spyr að vonum hvernig ég hafi komist yfir þetta skjal. Það er von að spurt sé, vegna þess að þetta er trúnaðarvinnuskjal embættismanna í sendiráði Bandaríkjanna á Íslandi og í bandarísku utanríkisþjónustunni.

Það varðar Ísland nokkru?

Já, já, það er skjal algerlega um Ísland. Hitt skjalið er leiðbeiningarrit fyrir starfsmenn bandaríska sendiráðsins á Íslandi. Þessi tvö skjöl, Áætlun um Ísland eða Country Plan for Iceland og hitt skjalið, Leiðbeiningarrit fyrir starfsmenn bandaríska sendiráðsins á Íslandi, bárust mér í hendur frá einstaklingi sem ég ætla ekki að nafngreina. Það væri og hættulegt fyrir hann ef ég nafngreindi hann. Það gæti haft of alvarlegar afleiðingar fyrir starfsferil hans sem einstaklings. Ég get hins vegar fullyrt það hér, að þessi einstaklingur er þegn eins af aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins. Hann hefur gegnt trúnaðarstöðum fyrir aðildarríki Atlantshafsbandalagsins. Ég get því miður ekki svarað að fullu og öllu spurningu hæstv. utanrrh. Ég veit að fyrr eða síðar yrði þessum einstaklingi refsað fyrir að hafa látið þessi skjöl af hendi. Ég hef ákveðið hins vegar að lokinni þessari ræðu að afhenda fulltrúum fjölmiðlanna hér og þeim þm., sem óska ljósrit af þessu skjali svo að hver og einn geti lesið og kynnt sér það sem í því stendur. Ég ætla hins vegar ekki, a. m. k. ekki að þessu sinni, að afhenda ljósrit af Leiðbeiningarriti fyrir starfsmenn bandaríska sendiráðsins. Ég ætla að geyma það. En ég ætla að lesa hér, með leyfi hæstv. forseta.

Á hv. þm. kannske svona skjöl frá hinu stórveldinu líka?

Nei, því miður. Því miður á ég ekki svona skjöl frá hinu stórveldinu. En ég tek undir með hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur að það væri mjög æskilegt. En ég þykist þess fullviss, að svona skjöl eru líka til þar. Þótt það skjal, sem ég ætla hér að lesa upp, sé samið af embættismönnum Bandaríkjanna fyrir starfsmenn Bandaríkjanna í Washington og lýsi þeim aðferðum sem Bandaríkjamenn beita á Íslandi, þá reikna ég fyllilega með því, að sovéska sendiráðinu hér og í embættismannakerfinu í Moskvu séu hliðstæð skjöl um hliðstæðar áætlanir. Ég er hins vegar að segja frá þessu skjali hér, hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir, til að styðja ályktun landsfundar Sjálfstæðisflokksins, til þess að sýna í reynd veruleikann sem býr að baki þessum orðum, þó að fulltrúar landsfundar Sjálfstfl. hafi e. t. v. ekki haft hann í huga þegar þeir samþykktu þessa ályktun. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér lauslega þýðingu á ýmsu af því sem í þessu skjali stendur. Hv. þm. geta síðan sjálfir fengið allan textann, skoðað hann og velt honum fyrir sér. Ég vona að allir þm. geri það. Þetta skjal sýnir okkur hin daglegu, hin mánaðarlegu, hin árlegu vinnubrögð stórveldanna til þess að flækja litla þjóð, flækja þingmenn lítillar þjóðar, flækja embættismenn lítillar þjóðar inn í sinn áhrifavef. Ég veit að hér í þessum sal eru ýmsir sem munu kannast við eigin persónu í þessari frásögn, sem munu kannast við það að hafa orðið þátttakendur í því plani sem kallað er Country Plan for Iceland og er gefið út fyrir árin 1978 og 1979 og öll önnur ár. Ég bið þessa ágætu menn og aðra, sem hér eru utan og innan þingsala, að lita síðan í eigin barm og hugleiða hvar í þessari áætlun þeir komu við sögu. Ég ætla þá að hefja hér lestur á þýðingu ýmissa greina úr þessu skjali. Eins og hv. þm. sjá er það sett upp á sérstök eyðublöð bandaríska sendiráðsins og utanríkisþjónustunnar þar sem á hverri síðu er gerð grein fyrir sérstökum parti, þar sem áætluninni er skipt í ákveðna kafla, ákveðna þætti. Fjallað er í hverjum hluta um hvert sé markmiðið, hvert sé innihaldið og hverjir séu þeir íslensku einstaklingar og þær íslensku stofnanir sem á að rækta sérstaklega í þessu sambandi. Það er mjög háþróað skrifstofuveldi sem vinnur á þennan hátt sem lýsir svona nákvæmlega hvernig það fléttar litla þjóð inn í sinn áhrifavef. Hér er ekki verið að draga úr skrifræðinu. Hér er ekki verið að fela neitt. Hér er verið að kortleggja nákvæmlega hvernig á að vinna.

Láttu nú koma eitthvað krassandi, maður er forvitinn.

Það kemur. „Markmið stofnunarinnar er að auka skilning Íslendinga á Bandaríkjunum fram yfir hernaðartengslin sem eru milli landanna og styrkja það viðhorf meðal Íslendinga, að nauðsynlegt sé fyrir bandaríska herliðið að hafa án nokkurrar hindrunar eða erfiðleika aðgang að aðstöðunni í herstöðinni. Markmiðið er einnig að auka stuðning Íslendinga við bandaríska varnarliðið á Íslandi og áframhaldandi aðild Íslands að NATO jafnhliða því að auka menningarleg og efnahagsleg tengsl milli Íslands og Bandaríkjanna og efla þátttöku Íslands í Hafréttarráðstefnunni í umræðum um fleiri mál en fiskveiðilögsöguna.“  „Þótt það sé markmið okkar að auka skilning á bandarískum málefnum öðrum en þeim sem snerta bandarísku herstöðina í Keflavík er einnig nauðsynlegt að efla framlag okkar til umræðu um öryggismál með samböndum við stjórnmálamenn, blaðamenn og háskólakennara, með því að styrkja NATO-ferðalög og koma því í kring, að mikilvægir Íslendingar taki þátt í öryggismálaráðstefnum erlendis, og við fáum erlenda fyrirlesara til að tala í stofnun okkar og við Háskólann. Skilyrði okkar til þess að koma áætlunum okkar í framkvæmd eru almennt séð hagstæð. Menningarstofnun Bandaríkjanna er virt af háskólakennurum og leiðtogum í menningarlífi, og í auknum mæli gætir einnig jákvæðra viðhorfa meðal stjórnmálamanna og blaðamanna og manna í atvinnulífinu. Á undanförnum árum hafa ýmsir Íslendingar, þ. á m. ýmsir stuðningsmenn herstöðvarinnar, óskað eftir fjárframlögum frá Bandaríkjunum til greiðslu á ýmsum framkvæmdum á Íslandi sem umbun fyrir það að leyfa dvöl bandaríska hersins í Keflavík.“  „Við munum leggja áherslu á að auka sérstaklega framlag okkar til þeirrar umræðu sem fram fer um öryggis- og varnarmál. Stjórnmálamenn og embættismenn ráðuneytanna og þeir, sem leiðandi eru í skoðanamyndun í landinu, hafa verið fúsir til þess að taka þátt í ýmsum athöfnum og aðgerðum sem styðja markmið okkar á Íslandi. Aðalmarkmið okkar er að efla stuðning Íslendinga við dvöl bandaríska varnarliðsins og áframhaldandi þátttöku Íslands í NATO. Við þurfum einnig að stuðla að því, að stuðningur Íslands við stefnu Bandaríkjanna í kjarnorkuvopnamálum og afvopnunarmálum sé fyrir hendi. Til þess að ná þessum markmiðum leggjum við sérstaka áherslu á að rækta samband við íslenska stjórnmálamenn sem láta utanríkis- og öryggismál til sín taka, þ. á m. embættismenn í utanrrn. og forsrn., ritstjóra blaðanna og þá blaðamenn sem fjalla sérstaklega um erlend málefni. Til viðbótar þessum hópi leggjum við sérstaka rækt við forustumenn í æskulýðssamtökum, sérstaklega æskulýðssamtökum sem styðja vestræna samvinnu, og enn fremur kennara við lagadeild Háskóla Íslands, félagsvísindadeild Háskóla Íslands og við viðskiptadeild Háskóla Íslands. Ferðalög, sem við höfum fjármagnað til Bandaríkjanna og á vegum NATO, hafa reynst árangursríkasta aðferðin til þess að fá Íslendinga til að átta sig á öryggis- og varnarmálum. Í þessum ferðalögum er sérstaklega mikilvægt að þátttakendur séu einnig frá öðrum NATO-löndum. Vegna fjarlægðar Íslands hefur of oft orðið að styðjast eingöngu við upplýsingar frá Bandaríkjamönnum. Hins vegar eru þátttaka og erindi frá Norðmönnum og Dönum vænlegri til þess að sannfæra Íslendinga um mikilvægi þess að hafa herstöðina í Keflavík og að Ísland sé í NATO heldur e,n fyrirlestrar fluttir af Bandaríkjamönnum. Við ráðgerum að fjármagna sérstaka NATO-ferð, sem sjö íslenskir stjórnmálamenn eða blaðamenn tækju þátt í, í okt. 1978 og eina eða tvær slíkar ferðir til viðbótar á árinu 1979. Í þessum ferðum verður lögð sérstök áhersla á erindi sem starfsmenn Bandaríkjanna hjá NATO munu flytja, og farið verður í heimsókn um borð í flugvélamóðurskip og einnig um austur- og vesturhluta Berlínarborgar. Reynslan hefur kennt okkur að það hefur mjög hagstæð áhrif á Íslendinga að láta þá sofa eina nótt um borð í flugvélamóðurskipi. Slík næturgisting jafnast á við margar tylftir af greinum um hernaðarmálefni Atlantshafsbandalagsins og hernaðartækni. Það hefur reynst ein af mikilvægustu aðferðunum“- þ. e. að láta Íslendinga sofa um borð í flugvélamóðurskipunum, - „til að vega upp á móti óhagstæðum greinum fyrir Atlantshafsbandalagið og greinum sem halda því fram að Varsjárbandalagið hafi yfirburði hernaðarlega í Evrópu. Með heimsókn til Berlínar er hægt að sýna Íslendingum hvernig náðst hefur hagstæður árangur í samskiptum herliðs við íbúa viðkomandi dvalarlands. Við munum einnig fjármagna ferðir tveggja Íslendinga til að sækja ráðstefnu í Tromsö í Noregi þar sem rætt verður sérstaklega um hermálefni á Norðurlöndunum. Við gerum ráð fyrir að auka sérstaklega á kerfisbundinn hátt persónuleg samskipti og auka þá þjónustu sem við veitum í bókasafni okkar. Með slíkum persónulegum samskiptum getum við komist að því, hvaða einstaklingar eru heppilegastir til þess að þiggja boð í NATO-ferðir og til að taka þátt í ráðstefnum um öryggismál. Enn fremur gegna slík persónuleg sambönd mikilvægu hlutverki í því að koma á framfæri við blöðin og fá birt efni sem okkur er hagstætt. Til þess að koma öllu þessu í framkvæmd þurfum við nána samvinnu við viðskipta- og hagdeild sendiráðsins í Reykjavík. Viðskipta- og hagdeild sendiráðsins er sérstaklega mikilvæg í því skyni að velja einstaklinga sem boðnir verða í einkaheimsóknir til Bandaríkjanna og velja þann hóp manna sem við bjóðum sérstaklega til að hlusta á þá sem flytja erindi á okkar vegum. Við höfum ákveðið að standa að heimsóknum manna til að flytja erindi um ýmis efni, m. a. um nýjustu aðferðir í stjórnsýslu í Bandaríkjunum, sérstaklega núllgrunns fjárlagaáætlunina og hina svonefndu sólarlagslöggjöf. Það prógramm verður í sérstakri samvinnu við Stjórnunarfélag Íslands.“ 

Það er nú reyndar misskilningur.

Held ég þá áfram lestrinum: „Við munum bjóða íslenskum einstaklingi að heimsækja Bandaríkin til að ræða við bandaríska sérfræðinga um efnahagsmál. Við munum einnig athuga að fjármagna ferð Íslendinga til að sækja hagfræðiráðstefnur líkt og áður hefur verið gert. Við munum einnig kappkosta á vikulegum fimmtudagsfundum okkar með fulltrúum frá blöðunum að fjalla sérstaklega um efnahagsmálefni, eftir því sem slíkar upplýsingar verða veittar okkur frá Washington. Við munum leggja sérstaka áherslu á, eftir því sem kostur er, að efla sambönd við íslenska hagfræðinga og menn úr atvinnulífinu og leggja einnig rækt við hópa eins og JC-hreyfinguna. Einnig munum við styðja tilraunir Íslendinga til að ná tökum á efnahagsmálum með því að efla samskipti Íslendinga við bandaríska hagfræðinga, bandaríska fjármálamenn og aðra efnahagsráðgjafa, sérstaklega á sviði núllgrunnsáætlunarinnar. Þær stofnanir og einstaklingar, sem við munum sérstaklega rækta í þessu sambandi, eru Junior Chamber-hreyfingin, Þjóðhagsstofnun, fjmrn., utanrrn., fjölmiðlarnir, viðskiptadeild Háskóla Íslands, Stjórnunarfélagið, Félag viðskiptafræðinga og hagfræðinga, Flugleiðir og Alþýðusamband Íslands."  „Á sviði menningarmála eru markmið starfsemi okkar að efla sérstaklega menningarleg tengsl og háskólatengsl milli Bandaríkjanna og Íslands, sérstaklega á sviði kennslu í ensku og námsgreinum sem snerta Bandaríkin og Ísland. Við munum leitast við að aðstoða Háskólann og aðrar stofnanir við að efla gæði enskukennslu með sérstöku tilliti til þess, að umfjöllun um bandarísk málefni sé liður í þeirri kennslu. Við munum einnig á komandi ári reyna að koma í kring upphafsviðræðum við Háskóla Íslands í því skyni að á vegum Háskólans verði stofnað til sérstakrar kennslu í bandarískum málefnum og jafnvel verði reynt að koma upp sérstakri háskólanámsbraut á því sviði. Þeir einstaklingar og stofnanir, sem við munum sérstaklega rækta í þessu sambandi, eru embættismenn í menntmrn., í sagnfræði og enskunámsgreinum við Háskóla Íslands og Félag ísl. enskukennara, jafnhliða því að ná samböndum við þá sem skrifa í blöðin. Við viljum einnig kynna okkur möguleika á því að við fjármögnum aðgerðir sem beinast að stjórnendum safna, meðlimum í rithöfundasamtökum, kennurum í tónlistarskólum og öðrum félögum.“ Síðar í þessari skýrslu, herra forseti, er rakið á hvern hátt bandaríska sendiráðið hér og starfsmenn þess muni kynna sér, hvaða bækur eru kenndar við Háskóla Íslands, og tryggja að þær erlendu bækur séu til í bókasafni Menningarstofnunarinnar, hvernig þeir áforma sérstaka kvikmyndahátíð - sem síðan var framkvæmd hér og ég veit að sumir hv. þm. muna eftir, með bandarískum verðlaunakvikmyndum - og hvaða aðferðum þeir hyggjast beita við að fá einhvern íslenskan aðila til að taka þátt í slíkri kynningu með þeim þótt kostnaðurinn verði greiddur af bandarískum aðilum. Til viðbótar þessari almennu grg. - ég hef hér aðeins lesið stutta kafla úr þessu plaggi, hv. þm. geta lesið það í heild sinni - fylgir sérstök kostnaðaráætlun um það fjármagn sem sendiráðið sækir um til viðbótar til fjármálayfirvalda í Washington svo að hægt sé að greiða ýmsa kostnaðarliði við þessa sérstöku ræktun á Íslendingum. Skulu nefnd nokkur dæmi úr þessari fjárhagsáætlun.. „5 300 dollarar til að bjóða 1979 og 1980 íslenskum embættismanni eða hagfræðingi að heimsækja Bandaríkin og ræða iðnþróun og hagræðingu. 5 300 dollarar einnig á sömu árum til að bjóða íslenskum verkalýðsleiðtoga að heimsækja Bandaríkin og kynnast viðhorfum verkalýðsleiðtoga í Bandaríkjunum og ræða við forsvarsmenn verkalýðsfélaga þar um efni sem snertir á hvern hátt verkalýðsfélögin geta á ábyrgan hátt tekið þátt í þróun efnahagslífsins. 5300 dollarar á sömu árum til að bjóða annaðhvort þjóðleikhússtjóra eða stjórnanda Leikfélags Reykjavíkur í heimsókn til Bandaríkjanna til að kynnast bandarísku leikhúslífi. 

Það er tungunni tamast sem hjartanu er kærast. Gripið fram í.

Hvað sagði hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir?

Er það ekki áreiðanlega rétta skjalið sem hv. þm. er með?

Það er von að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir lifi lengi í voninni um að þetta sé ekki rétta skjalið. En því miður er það rétta skjalið, hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir. Því miður er þetta nákvæm lýsing á þeirri hættu sem ég hélt að landsfundur Sjálfstfl. hefði verið að vara við. Kannske finnst landsfundi Sjálfstfl. allt í lagi ef það er bara bandaríska stórveldið sem beitir svona aðferðum. En það er ekki sagt í ályktuninni. Í ályktuninni, sem ég tók hér undir, var varað við öllum slíkum aðgerðum allra slíkra erlendra stórvelda í íslensku samfélagi. Og það er það sem ég hélt að allir þm. hér inni gætu sameinast um, að svona iðja erlends stórveldis - hvort sem það eru Bandaríkin, Sovétríkin eða eitthvert annað stórveldi á Íslandi verði stöðvuð. Það var það sem ég héli að landsfundur Sjálfstfl. hefði verið að álykta um. En áfram úr þessu skjali. „Einnig 5 300 dollarar á sömu árum til þess að bjóða íslenskum alþingismanni, sem yrði valinn eftir sumarkosningarnar 1978, að ferðast um Bandaríkin, en eðli og dagskrá heimsóknarinnar yrði að ákveða eftir þeim þingmanni sem valinn yrði til ferðarinnar. 5 300 dollarar á sömu árum til að bjóða ungum og efnilegum stjórnmálamanni að heimsækja Bandaríkin og kynnast sérstaklega kosningum og stjórnmálum í Bandaríkjunum. 41 600 dollarar á sömu árum til að fjármagna heimsókn fjögurra bandaríkra fyrirlesara til Háskóla Íslands, þar sem þeir mundu fjalla sérstaklega um bandarískar bókmenntir, siðfræði og rannsóknir á sviði upplýsingaöflunar.“ Síðan er í áætluninni lýsing á því, hvernig veita á fjármagn til að kosta ferðir fyrirlesara sem mundu fjalla um hernaðar- og öryggismál á Atlantshafi með sérstöku tilliti til mikilvægis Íslands fyrir Atlantshafsbandalagið og Bandaríkin, á grundvelli þess, að í áhorfendahópi þeirra hér á Íslandi yrðu ekki íslenskir sérfræðingar eða aðrir þeir Íslendingar sem hefði einhverja sérstaka þekkingu á viðkomandi málum. Þessar heimsóknir fyrirlesaranna yrðu í samvinnu við Samtök um vestræna samvinnu. Enn fremur yrði veittur sérstakur styrkur til þess að fjármagna ráðstefnu sem bandarískir aðilar og Stjórnunarfélag Íslands önnuðust aðra um haustið og hina um vorið. Á þessar ráðstefnur þyrfti sendiráðið að fá tvo fyrirlesara, annan, sem hefði kunnáttu í nýjustu þróun á sviði stjórnsýslu, og hinn, sem gæti fjallað sérstaklega um stjórnun smærri fyrirtækja og svarað spurningum um frjálsa samkeppni og löggjöf gegn einokun. Herra forseti. Þetta eru aðeins nokkrir kaflar úr þessari ítarlegu áætlun, Country Plan for Iceland 1978 og 1979. Þetta skjal veitir okkur litla innsýn í það, hvernig stórveldin vinna, veitir okkur litla innsýn í það hvernig í hverri viku, hverjum mánuði og á hverju ári hópur erlendra sendiráðsstarfsmanna - bæði bandarískra og sovéskra örugglega, því sjálfsagt vinna þeir á nákvæmlega sama hátt, en á miklu kerfisbundnari, útfærðari, nákvæmari og markvissari hátt en ég held að nokkurn hér inni hefði grunað - reynir að flétta net sitt inn í íslenskt þjóðfélag. Hér í þessum sal eru þm., ekki bara einn, ekki tveir, fleiri en þrír, fleiri en fjórir, sem hafa orðið fórnarlömb áætlana af þessu tagi, sem hafa orðið nöfnin sem sett voru síðar í dálkana um framkvæmdina á þeim atriðum sem hér er verið að lýsa. Og það getur hver þessara ágætu manna bara litið í eigin barm og hugleitt það útfærða, nákvæma, markvissa kerfi sem þeir hafa aðeins verið litið peð í. Við lifum í grimmum heimi þar sem stórveldin bæði og önnur erlend ríki beita markvissum aðferðum í okkar eigin þ jóðfélagi til að hafa áhrif. Það er nauðsynlegt fyrir okkur að gera okkur grein fyrir því, á hvern hátt þetta er unnið, svo að við getum væntanlega öll sameinast um að vera á varðbergi. Ég er sammála hæstv. utanrrh. um að við stofnum ekki neinar lögreglusveitir til að verjast þessari ásókn. Við eflum skilning þjóðarinnar á því hvaða aðferðum bæði stórveldin beita. Við eflum siðferðisþrek okkar sjálfra og við sýnum hér í þessum sal og utan hans það fordæmi sem við ætlumst til að aðrir fari eftir. En það er annað skjal sem ég ætla ekki að lesa úr hér nú nema einn litinn kafla. Það er leiðbeiningarrit fyrir starfsmenn bandaríska sendiráðsins. Í þessu leiðbeiningarriti er farið sérstaklega yfir það, hvaða einstaklingar það eru sem þeir kalla á sínu skrifstofuhernaðarmáli „target group“. Ég veit að þeir, sem kunna ensku, heyra hljóminn á hernaðarmáli, „target group“. Það er erfitt að þýða það á íslensku. Íslenskan á ekki góð orð yfir slík hernaðarleg hugtök í áróðri. Ég kalla þetta miðunarhópa.  Ég ætla ekki að lesa úr því skjali hér, en ég lofaði hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni áðan að hann fengi að heyra einn litinn kafla sem snertir Sjálfstfl. sérstaklega.  Aðeins litið sýnishorn úr þessu leiðbeiningariti. Það er til að kynna fyrir nýjum starfsmönnum sendiráðsins þann árangur sem sendiráðið hefur náð áður við miðunarhópa sína. Þar segir orðrétt á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Það eru varla nokkur tengsl milli bandaríska sendiráðsins og verkalýðshreyfingarinnar. Þar sem verkalýðshreyfingin er yfirleitt undir stjórn Alþb. þarf varla að undrast slíkt. Samt sem áður höfum við á undanförnum árum náð nokkrum árangri, sem sést best á því, að leiðtoga Sjálfstfl. innan BSRB var boðið í sérstaka ferð um Bandaríkin og sendiráðið fjármagnaði sérstaklega hóp manna úr verkalýðsmálaráði Sjálfstfl. sem fór í stutt ferðalag um Bandaríkin.“ Ég held að það sé ekki æskilegt að við í þessum sal förum að setja saman langan lista yfir þá sem falla inn í framkvæmd þessara áætlana, að við förum að velta því fyrir okkur hvort það hafi verið Pétur eða Páll, Jón eða einhver annar sem pössuðu í þennan dálkinn og hinn í framkvæmd áætlunarinnar Country Plan for Iceland. Ég held þvert á móti, eins og ég sagði áður, að við þurfum að átta okkur á því, að við erum hér að fást við útfært, flókið, fjármagnað og traust kerfi stórveldis, sem allt miðar að því að styrkja eingöngu hagsmuni Bandaríkjanna hér á Íslandi, þá hagsmuni að hafa hér herstöð, eins og kemur tæpitungulaust fram í þeim inngangi sem ég las áðan í þessu innanhússkjali bandaríska sendiráðsins og bandarísku utanríkisþjónustunnar. Þar eru þeir að tala hver við annan. Þar eru þeir ekkert að fela hver er tilgangurinn með þessu öllu saman, hvert er markmiðið sem þeir eru að þjóna. 

Hver nennir að stela svona þvælu?

Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson spyr hver nenni að stela svona þvælu. Þetta er ekki þvæla, hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson. Þetta er raunverulegt vinnuskjal bandaríska sendiráðsins á Íslandi og utanríkisþjónustu Bandaríkjanna um það, hvernig þeir eigi að haga vinnubrögðum sínum á Íslandi seinni hluta ársins 1978 og árið 1979. Menn geta svo hver fyrir sig dregið ályktanir af þessu skjali. Það getur hver fyrir sig túlkað einstakar greinar, einstakar blaðsíður í þessu skjali. Skjalið sjálft er engin þvæla. Skjalið sjálft er veruleikinn, kaldur, nákvæmur, skipulagsbundinn. Ég held þess vegna, herra forseti, að það sé nauðsynlegt að við gerum okkur grein fyrir því, að smáþjóðirnar í heiminum í dag lifa í grimmum heimi þar sem stórveldin - sérstaklega risaveldin tvö, Bandaríkin og Sovétríkin - kappkosta að gæta hagsmuna sinna. Þau beita til þess fjölmörgum aðferðum, sem hér hefur að nokkru leyti verið lýst og fjölmörgum öðrum aðferðum sem sjálfsagt væri tilefni til að fjalla ítarlega um hér á Alþingi. Mannkynssagan er því miður full af dæmum um örlög smáþjóða sem hafa annaðhvort skert sjálfstæði sitt eða misst það algerlega vegna þess að leiðtogar þjóðarinnar, þeir sem skrifa í blöðin, þingmenn, embættismenn og þeir aðrir sem eru í þessum miðunarhópum, sem ég gat um áðan, hafa ekki haldið vöku sinni, hafa ekki haft þann siðferðilega styrk sem þarf til að eiga stórveldi að vini. Það, sem hefur verið að gerast í Evrópu á undanförnum mánuðum, ein af meginrótum þeirrar hreyfingar sem hér hefur verið rædd, friðarhreyfingarinnar, er að æ fleiri þúsundir manna átta sig á þessum vanda smáþjóðanna, átta sig á vanda þeirra sem búa í ríkjum sem ekki eru flækt sjálf inn í kjarnorkuvopnakapphlaup stórveldanna, - vandanum sem snýst um þetta: Hvernig verjast smáþjóðir í þessum grimma heimi, hvernig tryggja þær öryggi sitt í veröld sem er orðin full af kjarnorkuvopnum? Ég veit ekki hvort hv. þm. hugleiða daglega þau miklu umskipti sem orðið hafa í veröldinni á síðustu 20–30 árum. Í dag hafa tveir menn, forseti Sovétríkjanna og forseti Bandaríkjanna, vald til þess að gereyða öllu mannkyni sjö sinnum. Þeir eru að vísu báðir um sjötugt og við höfum góða reynslu af slíkum leiðtogum hér á landi. Við getum kannske þess vegna verið öruggari um það, að menn með slíka reynslu og svo langan lífsferil að baki muni ekki ýta á hnappinn. En við skulum hugleiða að í Evrópu einni eru 16 þús. kjarnorkusprengjur - í Evrópu einni, og hver þessara kjarnorkusprengja hefur margfaldan gereyðingarmátt á við Hiroshima sprengjuna. Það er staðreynd sem er ómótmælt, að 9 þús. af þessum sprengjum eru í eigu Bandaríkjanna, Breta og Frakka og 7 þús. eru í eigu Sovétríkjanna. Einn kafbátur, kjarnorkukafbátur sem siglir um höfin hér í kringum Ísland, - og þeir eru margir sem sigla um höfin hér í kringum Ísland, sovéskir kjarnorkukafbátar, bandarískir kjarnorkukafbátar og breskir kjarnorkukafbátar, - einn slíkur kjarnorkukafbátur hefur í dag getu til þess að gereyða á örfáum klukkustundum 250 borgum sem hver um sig hefði yfir milljón íbúa, - aðeins einn kafbátur. Eins og ég sagði áðan eru margir hér í höfunum í kringum okkur. Pershing II eldflaugarnar, sem hér hafa verið gerðar að umræðuefni, eru sérstakar fyrir þá sök, að þær þurfa aðeins 4 mínútur frá því að þær leggja af stað og þangað til hver og ein þeirra er búin að drepa nokkra tugi milljóna íbúa. Ástæðan fyrir því, að verið er að mótmæla Perching II eldflaugunum sérstaklega, er þessi staðreynd ein út af fyrir sig. Þær minnka svo þann tíma sem líður frá því að einhver tekur ákvörðun um að setja af stað hina óhugnanlegu gereyðingu og þangað til afleiðingin er orðin. Það er ósköp skiljanlegt að við hér á Íslandi höfum ekki mikla þekkingu á þessum efnum. Við höfum ekki haft her. Við erum ekki hernaðarmenntuð þjóð. Öll þessi orð, SS-20, SS-4, SS-5, Poseidon, Polaris, Trident o. s. frv. eru nöfn sem við vitum ósköp litið hvað að baki liggur, nema það sem við lesum í dagblöðum. Staðreyndin er samt sem áður sú, að á rúmlega 20 árum hafa risaveldin tvö, Bandaríkin og Sovétríkin, komið sér upp svo flóknu kerfi gereyðingarvopna, að það þarf langan tíma til að setja sig inn í eðli þess og ógn. Það er kjarnorkuvopnakerfi sem sérstaklega er tengt flugflota og þeim sprengjum sem flugvélum er ætlað að bera, það er kjarnorkuvopnakerfi sem byggt er á eldflaugum sem skotið er af jörðu niðri og í þriðja lagi kjarnorkuvopnakerfi sem tengt er kjarnorkukafbátum sem eru m. a. hér í hafinu í kringum Ísland. Síðan er í tengslum við þetta kerfi háþróuð miðunartækni og fjarskiptatækni sem er orðin eins mikill grundvallarþáttur í þessu kerfi og sprengjan sjálf. - grundvallarþáttur sem felur í sér að sprengjuna væri varla hægt að nota án þess að þessi miðunar- og stuðningstæki væru fyrir hendi. Okkur finnst kannske, Íslendingum, þessi umræða vera okkur fjarlæg. En hún stendur okkur nálægt. Hún stendur í raun og veru eins mikið við okkar eigin dyr og sovéski kafbáturinn í Svíþjóð sýndi Svíum að hún stendur við þeirra dyr vegna þess að í hafinu við Íslandsstrendur eru bandarískir kjarnorkukafbátar, breskir kjarnorkukafbátar og sovéskir kjarnorkukafbátar, breskir kjarnorkukafbátar og sú herstöð sem hér er gegnir lykilhlutverki í að stýra þessu kjarnorkukafbátakerfi á Norður-Atlantshafinu. Um það verður ekki deilt með nokkru móti. Það er herfræðileg staðreynd sem enginn einasti sérfræðingur mótmælir. Menn deila hins vegar um það, hvort sjálf sprengjan sé hér staðsett eða ekki. En um hin nánu tengsl og lykilhlutverk herstöðvarinnar í að reka þetta kjarnorkuvopnakafbátakerfi á Norður-Atlantshafi deilir ekki nokkur maður. Þegar við erum að fjalla hér á Alþingi Íslendinga um þá umræðu sem hefur átt sér stað í flestöllum lýðræðisríkjum Vestur-Evrópu á undanförnum mánuðum, þá er nauðsynlegt að við gerum okkur grein fyrir því, að við erum þegar hluti af þessu kjarnorkuvopnakerfi. Það er nauðsynlegt að menn átti sig allir á þeim herfræðilegu staðreyndum sem að baki þess liggja. Síðan geta menn deilt um hvernig eigi að túlka þær staðreyndir, hvort það sé æskilegt eða óæskilegt að vera svona tengdir bandaríska kerfinu eða ekki, hvort í því fellst minna öryggi eða meira. Um það allt saman getum við deilt. En staðreyndirnar í málinu skulum við ekki deila um. Við skulum þvert á móti sameinast um að gera okkur þær ljósar. Það er fyrst á síðustu 1–2 árum, eftir almikla vinnu sem ég varð á mig að leggja við lestur erlendra fræðitímarita um þessi efni, sem ég gerði mér ljóst hve náin staða okkar var orðin kjarnorkuvopnakerfinu á norðurslóðum. Mér er til efs að íslenskir þingmenn hafi almennt lagt á sig þá vinnu sem er óhjákvæmileg til þess að átta sig á því hvað er verið að tala um, um hvað er verið að deila. Íslenskir þingmenn t. d., sem taka þátt í samtökum Atlantshafsbandalagsins, sækja ekki fundi hermálanefndarinnar að öllu jöfnu. Þeir hafa látið hina herfræðilegu umræðu afskiptalausa, en það er sú umræða sem er kjarni málsins. Það er sú umræða sem gerir okkur kleift að meta það, hvers vegna við erum á móti SS-20, hvers vegna við erum á móti Pershing II, og hvers vegna við erum á móti stýrieldflaugunum. Hver eru tengsl stöðvarinnar hér við æ nákvæmari miðunartæki sem í kjarnorkukafbátunum eru? Hvernig stendur á því að í kringum Ísland er jafnmikill fjöldi af kjarnorkukafbátum og raun ber vitni? Hvað mundi gerast, - ég tala ekki um stríðstíma vegna þess að það er óhugnaður, - hvað mundi gerast á friðartímum ef bara einn af þessum kafbátum lenti í slysi eða óheppni sem gæti gert það að verkum að geislavirknin streymdi hér út í fiskimiðin í kringum okkur? Það gæti verið sovéskur kafbátur, það gæti verið bandarískur kafbátur, það gæti verið breskur kafbátur. Allar tegundirnar eru hér í kring. Við sjáum á því sem gerðist í Svíþjóð að það eru ekki eintómir snillingar sem stjórna þessum drápstækjum. Hvað mundi gerast ef bara einn af þessum kafbátum, sem eru hér daglega og vikulega í höfunum í kring, yrði fyrir óhappi, eins og hafa skeð í Japan, á Spáni, í Grænlandi? Við höfum dæmi um svona slys, svona óheppni. Geislavirknin mundi streyma út í hafið hér í kring. Halda menn að íslenskur fiskur yrði keyptur víða eftir það? Halda menn að okkur tækist í langan tíma að sannfæra þjóðir um að við værum með holla og heilbrigða fæðu hér í þessu landi? Ég vil þess vegna fagna því, herra forseti, að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir skyldi vekja máls á þessari umræðu hér. Hér eru á ferðinni að mínum dómi stærstu mál okkar samtíðar. Það er í fyrsta lagi að átta sig á eðli, tæknilegu eðli, hernaðarlegu eðli og stjórnmálalegu eðli þess kerfis sem á rúmum 20 árum hefur veitt tveimur ríkjum í veröldinni mátt til þess að gereyða öllu mannkyni sjö sinnum. Við ræðum oft hér um öryggismál á Íslandi út frá umræðugrundvelli sem fyrst og fremst er mótaður af seinni heimsstyrjöldinni. Sá tími er því miður liðinn. Veröldin í dag er miklu flóknari. Það er miklu meira verk, það er miklu meiri vinna að setja sig inn í þau deilumál sem núverandi hernaðarumræða snýst um. Íslendingar mega ekki setja sig í þá stöðu að taka bara sem góða og gilda vöru þær áróðursplötur sem fulltrúar stórveldanna spila fyrir okkur um þessi efni, hvort sem það eru fulltrúar Bandaríkjanna eða Sovétríkjanna, hvort sem það eru fulltrúar manna, sem vinna eftir gulu plani, eða fulltrúar manna, sem vinna eftir einhvern veginn öðruvísi hvítu plani í sendiráði hins stórveldisins eða í höfuðstöðvum þess í Moskvu. Öll áróðursstarfsemi stórveldanna af þessu tagi miðar að því að blekkja, miðar að því að fela, miðar að því að koma í veg fyrir að lýðkjörnir fulltrúar smáu ríkjanna geti myndað sér sjálfstæða skoðun um það. Skemmtilegasta dæmið af þessu öllu saman en jafnframt það óhugnanlegasta er umræðan um SS-20 eldflaugarnar, Pershing II eldflaugarnar og stýrieldflaugarnar. Bandaríkin og bandamenn þeirra segja: Við erum að setja upp Pershing II eldflaugarnar og stýrieldflaugarnar vegna þess að Sovétríkin eru að setja upp SS-20 eldflaugarnar. Sovétríkin segja: Við erum að setja upp SS-20 eldflaugarnar vegna þess að hinir eru með áætlanir um Pershing II eldflaugarnar og stýrieldflaugarnar. Hvort tveggja er rangt. Þetta eru hvort tveggja sjálfstæðar ákvarðanir sem voru teknar á sjálfstæðan hátt, óháð því hvað hinn var að gera. Síðan er hitt bara áróðursleikur, að tengja það saman til þess að blekkja okkur öll hin. Það er mjög mikilvægt að menn átti sig þess vegna á eðli þessara þátta hvers fyrir sig, hver er munurinn á SS-20 og Pershing II eldflaugunum og stýrieldflaugunum. Þetta er hvort tveggja liður í sjálfstæðri viðleitni stórveldanna til að styrkja kjarnorkuherafla sinn. Tengingin, áróðurstengingin, að segja að annað sé háð hinu, kemur eftir á. Það eru mörg fleiri dæmi um þetta. Ef lesið er í gegnum ræður og skrif forsvarsmanna þessara ríkja á undanförnum 10–20 árum, þá sjáum við að hvert nýtt skref hjá hvorum aðilanum um sig hefur verið rökstutt með þessum hætti, að hinn væri að gera annað og þannig koll af kolli: Það er einmitt þessi margbreytileiki, það er einmitt þessi blekkingariðja sem hefur gert það að verkum, að hundruð þúsunda, milljónir almennra borgara í Evrópu hafa í dag áttað sig á því, að það er tími til kominn að segja nei. Friðarhreyfingin, sem hér hefur verið talað um og margir hafa fordæmt, á ekkert skylt við þau félög sem mynduð hafa verið af hollvinum Sovétríkjanna og Sovétríkjunum sjálfum fyrir mörgum áratugum og starfað hafa allan tímann. Hún á ekkert skylt við það. Það er mikill misskilningur. Það er hættulegur misskilningur. Ég vona að menn séu ekki að gera sér leik að því að rugla þessu saman. Ef menn eru að gera sér leik að því að rugla þessu saman, þá er það ábyrgðarlaust, hættulega ábyrgðarlaust. Ef menn vita hins vegar ekki muninn, þá sýnir það best að menn hafa ekki hugmynd um hvað hefur verið að gerast hér í helstu nágrannalöndum okkar í Evrópu á allra síðustu mánuðum. Ég man t. d. eftir því, að þegar ég byrjaði að tala um þessa friðarhreyfingu s. l. sumar héldu margir að hún væri ekki til. En menn eru kannske farnir að trúa því núna þegar hátt í eina milljón almennra borgara kemur saman um eina helgi á fundum víðs vegar í Evrópu ekki bara vinstri menn, heldur frjálslyndir, hægri menn, kristilegir menn, kaþólskir menn. Það er engin fjöldahreyfing í sögu Evrópu sem á eins breiðan grundvöll og sú friðarhreyfing sem nefnd hefur verið því samheiti í umræðum hér á landi. Ég endurtek að hún á ekkert skylt við þann umræðu- og áróðursvettvang sem tengst hefur utanríkisstefnu Sovétríkjanna, - ekki neitt.  Friðarhreyfingin í Evrópu, sú sem talað hefur verið mest um, sú sem hefur verið á forsíðu Time, forsíðu Newsweek, forsíðu allra stórblaða á Vesturlöndum vikum og mánuðum saman, hún er ekki til sem nein ein hreyfing. Það er frumskilyrði að vita það til að átta sig á þessari umræðu. Friðarhreyfingin er samheiti sem bæði félagar í hreyfingunni sjálfri og blaðamenn og aðrir hafa búið til yfir mikinn fjölda hreyfinga og samtaka um alla Evrópu. Þegar menn segja: Rithöfundurinn var forustumaður í friðarhreyfingunni í Danmörku, þá eru menn einfaldlega að upplýsa að þeir hafi ekki áttað sig á þessari einföldu staðreynd. Ég skal taka eitt dæmi til að skýra það. Hér hefur verið minnst á fundinn í Bonn. Hann sóttu 250 þús. manns. Það er fjölmennasti fundur í sögu Vestur-Þýskalands. Það var sagt í öllum fjölmiðlum að það væri friðarhreyfingin sem stæði að þessum fundi. Það var skammstöfun sem menn bjuggu til til þess að þurfa ekki að telja upp allan þann fjölda samtaka sem stóðu að þessum fundi. Hvað halda menn að það hafi verið mörg samtök? Hvað halda menn að það hafi verið mörg formleg samtök sem stóðu að þessum fundi? Þau voru ekki fimm, þau voru ekki tíu, þau voru ekki tuttugu, þau voru ekki hundrað. Það voru 830 samtök sem stóðu að þessum fundi, 830 samtök sem sameinuðust um þær kröfur og þau stefnumið sem þarna voru sett fram. Þarna var fjórðungurinn af þingflokki jafnaðarmanna í Vestur-Þýskalandi, flokksbræður Alþfl.-manna hér, flokkur sem Alþfl. hefur átt við bræðraflokkatengsl árum saman, flokkur sem fulltrúar úr Alþfl. hafa sótt áróðursnámskeið hjá, gengið í stjórnmálaskóla hjá, náttúrlega kostað af Þjóðverjum. Þessi flokkur, fjórðungurinn af þingflokki hans, stóð að þessum fundi. Að þessum fundi stóð öll meginhreyfing lúthersku kirkjunnar í Þýskalandi, systurkirkju íslensku þjóðkirkjunnar. Að þessum fundi stóð fyrrv. borgarstjóri jafnaðarmanna í Berlín og varla verður hann sakaður um að vera þjónn Rússa. Að þessum fundi stóðu fyrrv. herforingjar og liðsforingjar Atlantshafsbandalagsins. Að þessum fundi stóðu margir sem hafa verið og eru enn eindregnir stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins, en eru hins vegar á móti þeirri kjarnorkuvopnastefnu sem þar er nú í gildi. Í Noregi var það verklýðshreyfingin, alþýðusambandið í Noregi, sem var meginhvatinn að þeirri umræðu sem þar átti sér stað. Það eru samtök sem öll verkalýðshreyfingin á Íslandi á samskipti við. Það eru samtök sem Alþfl. á Íslandi er í flokkslegum tengslum við. Það var verkalýðshreyfingin í Noregi sem fyrst og fremst bar þessa stefnu fram. Og samtökin í Noregi: Nei til Atomvåpen, eru samvinnusamtök þeirra, sem eru á móti Atlantshafsbandalaginu og kjarnorkustefnu þess, og annarra sem eru, þótt þeir séu stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins, á móti kjarnorkuvopnastefnu þess. Þannig getum við gengið land úr landi. Staðreyndin er sú, að að baki því, sem við köllum í daglegu tali friðarhreyfinguna, standa þúsundir af samtökum: samtök mótmælenda, formlegar kirkjudeildir, formleg kirkjuþing, biskupar, prestar og prelátar, samtök kaþólskra, samtök kvekara, öflug samtök trúardeilda og kirkjustofnana í Evrópu sem þar hafa verið afgerandi afl í þjóðmálum í áratugi. Í þessari hreyfingu er verkalýðshreyfingin, breska verkalýðshreyfingin, norska verkalýðshreyfingin og fjölmörg önnur verkalýðssamtök sem ekki nokkur maður vænir um óeðlileg sjónarmið eða óþjóðlega hollustu í sínu landi. Innan þessarar hreyfingar eru líka sérstök samtök eins og Nei til Atomvåpen í Noregi, sem hafa verið mynduð á síðustu mánuðum til þess að sameina stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins og andstæðinga Atlantshafsbandalagsins í baráttunni fyrir því að breyta kjarnorkuvígbúnaðarstefnu Atlantshafsbandalagsins. Það mætti eyða hér löngum tíma, herra forseti. Ég ætla ekki að gera það. Ég hef þegar notað of mikinn tíma fundarins hér í dag. En vanþekkingin, sem kemur fram í umræðum hér um friðarhreyfinguna, og tilhneiging manna til að einfalda nálið með saklausum áróðursbrögðum gerir það að verkum að nauðsynlegt er að menn átti sig á því, að hér erum við að ræða um einhverja fjölþættustu fjöldahreyfingu sem komið hefur fram í Evrópu frá stríðslokum. Svo standa menn upp og halda því fram að Rússar stjórni-þessu öllu saman, Rússar sem geta ekki einu sinni stjórnað Póllandi, Rússar sem eru að missa Pólland út úr höndunum á sér vegna þess að fólkið sjálft neitar að hlýða þeim, Rússar sem eru í vanda staddir hér og þar úti um allan heim, geta ekki einu sinni stjórnað Afganistan þó þeir séu þar með herskara af skriðdrekum til að kúga hina afgönsku þjóð. Hvers konar oftrú er þetta á Rússum, að halda að menn, sem eru í slíkum vandræðum með sín heimalönd, geti búið til einhverja umfangsmestu fjöldahreyfingu sem hefur komið fram í sögu Evrópu, þeir geti fengið harða stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins til að ganga undir þessum merkjum, geti þeir sannfært stóran hluta af jafnaðarmannaflokkunum í Evrópu og fengið fulltrúa þeirra til að tala á fundum friðarhreyfinganna, þeir geti fengið lúthersku kirkjurnar í Hollandi og Þýskalandi til að ganga þar í fararbroddi, þeir geti komið kaþólskum samtökum og kvekarasamtökum til þess að kalla út á göturnar hundruð þúsunda manna í öllum stórborgum Evrópu á einni helgi? Það er það sem hefur gerst. Við erum lýðræðissinnuð. Við mótmælum því kerfi, sem ríkis í Sovétríkjunum, og þeim skorti á lýðræði sem þar er. En við skulum vera það miklir lýðræðissinnar að við skulum átta okkur á því, að ef fólkið sjálft tekur höndum saman, þá er það lýðræðið í sinum blóma, þá er það lýðræðið sem ég hélt að við allir værum að berjast fyrir, að fólkið sjálft fengi að láta til sín taka, taka afstöðu, fara út á göturnar og mótmæla. Mér hefur verið sagt að hér hafi verið fundur, spjallfundur með bandarískum aðstoðarráðherra fyrir nokkru, ráðherra sem kom hér fram í sjónvarpi. Þar stóðu upp Íslendingar og sögðu: Þessi friðarhreyfing er hættuleg. Það verður að stöðva þessar friðarhreyfingar. Þetta er voðalegur hlutur, þessar friðarhreyfingar. - Hvað sagði bandaríski ráðherrann? Hann sagði það sama og hann sagði hér í sjónvarpinu við íslenska þjóð: Ég mun ávallt verja lýðræðislegan rétt fólks til að ganga út á göturnar í landi sínu til að láta í ljós stuðning við ákveðna stefnu og mótmæla því sem það vill mótmæla. - Þetta var sannur lýðræðissinni. Þarna var maður sem skildi um hvað lýðræðið snýst. En sumir, sem hér hafa verið að tala um friðarhreyfinguna og kalla sig lýðræðissinna á helgidögum og hversdags, tala eins og þeir hafi ekki hugmynd um hver er kjarninn í lýðræðinu. Það er fólkið sjálft. Það er fólkið úti á götunum hundruðum saman, milljónum saman til þess að láta í ljósi vilja sinn. Það er ósköp eðlilegt að mönnum gangi illa að átta sig á því, hvað þessi mikla alda fólksins hefur í för með sér. En vanþekkingin á friðarhreyfingunni snertir líka stefnumálið. Það hefur verið fullyrt hvað eftir annað, bæði hér í þessum sal og annars staðar, að friðarhreyfingin berðist fyrir einhliða afvopnun. Það er rangt. Það verður ekki nógsamlega endurtekið að það er rangt. Í þessum mikla aragrúa af samtökum eru vissulega til samtök sem hafa það á stefnuskrá sinni. Þau eru til. Það er alveg rétt. En þær fjórar kröfur, sem hafa sameinað þennan fjölda, eru annars eðlis. Það virðist af umr. hér að dæma sem menn hafi ekki áttað sig á því hver þessi stefna er, hvað það er sem sameinar allan þennan fjölda. Það eru fjórar lágmarkskröfur sem kaþólskir og mótmælendur, frjálslyndir og vinstri menn, NATO-sinnar og NATO-andstæðingar hafa sameinast um. Þessar fjórar kröfur eru sú stefna sem hin svokallaða friðarhreyfing hefur sett fram. Það segir sig sjálft, að þegar 830 samtök standa að einum fundi í Bonn eru þau ekki sammála um allt milli himins og jarðar. Það vita allir. Menn hafa orðið sammála um ákveðinn lágmarksgrundvöll. Ég ætla að rekja þennan lágmarksgrundvöll í örfáum orðum til þess að það sé þó alla vega ljóst hér í umr., hvað er verið að tala um, og til þess að menn endurtaki ekki þær rangfærslur og firrur eða gefi sér það sem kom m. a. fram í ræðum hér fyrr í dag. Fyrsta krafan er sú, að það verði ekki fleiri kjarnorkuvopn framleidd, hvort sem það eru SS-20, Pershing II eldflaugarnar, stýrieldflaugarnar eða hvað sem er. Það verði einfaldlega ekki fleiri kjarnorkuvopn framleidd af hvaða tagi sem er. Það sé nú þegar til gereyðingargeta til að eyða öllu mannkyni sjö sinnum. Hún sé til í kafbátum. Hún sé til í eldflaugum. Hún sé til í flugvélum. Hún sé til í þeim 16 000 kjarnorkusprengjum sem séu í Evrópu. Það þurfi ekki fleira af þessum vopnum. Fyrsta krafan er þess vegna: Engin ný kjarnorkuvopn. Síðan gera menn sér náttúrlega skýra grein fyrir því, hvers vegna menn eru sérstaklega á móti SS-20. Ástæðan er sú, að hún eykur gereyðingargetu Sovétríkjanna í Evrópu. SS-20 þrefaldar kjarnorkusprengjumátt Sovétríkjanna gagnvart Evrópu. Menn eru á móti Pershing II eldflaugunum vegna þess að þær stytta gífurlega tímann sem liður frá skotaugnablikinu og þangað til hundruð milljóna manna hafa dáið, - aðeins örfár mínútur, 4–5 mínútur. Menn eru á móti stýrieldflaugunum vegna þess að þær auka freistinguna til að nota kjarnorkuvopnin. Þær eru þannig tæknilega búnar að þær geta dulist fyrir radarkerfum hins landsins. Menn hafa sérstakar ástæður á móti hverju vopni fyrir sig, en menn eru engu að síður á móti þeim öllum. Það er fyrsta krafan. Það er ekki einhliða afvopnun. Það er einfaldlega bann við framleiðslu fleiri kjarnorkuvopna hvar sem er. Hins vegar er það rétt, að einstaka aðilar t. d. breski verkamannaflokkurinn og frjálslyndi flokkurinn í Bretlandi hafa sett á stefnuskrá sína einhliða kjarnorkuafvopnun Breta einna. Þeir hafa sagt: Þátttaka okkar í þessu vígbúnaðarkerfi er marklaus. Hún er svo lítil, hún er svo dýr fyrir okkur í öllu því atvinnuleysi og öllum þeim vandræðum sem við eigum í heima fyrir. Við viljum ekki að Bretar taki þátt í þessu. - Menn mega ekki rugla því saman við kröfu um einhliða kjarnorkuafvopnun allra. Í öðru lagi er krafan um tafarlausar afvopnunarviðræður risaveldanna. Þessi krafa hefur þegar skilað árangri. Sú staðreynd, að Helmut Schmidt og aðrir forustumenn NATO-ríkjanna í Evrópu knúðu Bandaríkin til þess að setjast að samningaborði við Sovétríkin um kjarnorkuvopn í Evrópu - fundir sem hefjast í lok þessa mánaðar - er fyrsti árangurinn af þessari kröfu nr. 2 sem hin svokallaða friðarhreyfing hefur sett fram. Það eru viðræður um tafarlausa afvopnun risaveldanna. Hins vegar eru margir í forustusveit þessara friðarhreyfinga sem segja sem svo: Risaveldin mega ekki vera ein um þessar viðræður. Það væri álíka eins og að láta tvo eiturlyfjasala semja sín á milli um bann við notkun eiturlyfja. Það þurfa fleiri að vera við þetta borð. Það þurfa að vera við þetta borð ríki sem hafa ekki hagsmuni af kjarnorkuvopnakerfinu. Þótt menn hafi þannig mismunandi skoðanir á þessu atriði er meginkrafan hins vegar tafarlausar afvopnunarviðræður risaveldanna. Þriðja krafan er að hrint verði í framkvæmd ályktun Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna um kjarnorkuvopnalaus svæði. Bent er á að í Suður-Ameríku hefur verið gerður sérstakur samningur um Suður-Ameríku sem kjarnorkuvopnalaust svæði. Það sýnir best kunnáttu manna hér á Íslandi um þessi efni að ég hef rekið mig á það í viðræðum mínum við fjölda fólks, jafnvel hér innan Alþingis, að mjög fáir vita að Suður-Ameríka, sú heimsálfa, er formlega með alþjóðlegum samningi kjarnorkuvopnalaust svæði. Það er samningur sem 22 ríki hafa undirritað og staðfest. Það er samningur sem lýsir á ótvíræðan hátt hvað felst í hinu kjarnorkuvopnalausa svæði. Það er samningur sem gerir ráð fyrir reglubundnu, alþjóðlegu eftirliti með að honum sé framfylgt. Það er samningur sem hefur ekki verið brotinn. Krafan er einfaldlega að fleiri heimsálfur en Suður-Ameríka verði með slíkum lögformlegum samningum gerð að kjarnorkuvopnalausu svæði. Hins vegar eru svo innan hreyfinganna nokkuð mismunandi skoðanir um það, með hvaða hætti eigi að koma þeim á eða hvað eigi að felast sérstaklega í kjarnorkuvopnalausum svæðum af þessu tagi. Sumir segja, t. d. Alva Myrdal, að einstök ríki, t. d. Svíþjóð og Finnland, geti gert samning ein út af fyrir sig. Aðrir, t. d. jafnaðarmannaflokkarnir á Norðurlöndum, hafa sagt að slíkur samningur eigi að vera liður í víðtækara samkomulagi þar sem hlutar Evrópu og hlutar Sovétríkjanna kæmu inn. Menn hafa ýmsar mismunandi hugmyndir um það, í hvaða áföngum og með hvaða hætti slíkt svæði eigi að myndast. Menn hafa líka nokkuð mismunandi hugmyndir um hvað eigi að felast í þessu svæði. Felst í kjarnorkuvopnalausu svæði eingöngu það að þar séu engar sprengjur? Það virðist augljóst við fyrstu sýn. En síðan spyrja menn: Felst einnig í því, að á því svæði séu engin stuðningstæki, engin hernaðartæki sem þjóna kjarnorkuvopnakerfinu eða gerðu kleift að nota kjarnorkuvopn með skömmum fyrirvara? Það er þessi þáttur sem er sérstaklega mikilvægur fyrir okkur hér á Íslandi, vegna þess að það er staðreynd sem við verðum að horfast í augu við, að í þeim umræðum, sem fram hafa farið á Norðurlöndum um að gera Norðurlönd að kjarnorkuvopnalausu svæði, hefur komið fram að mjög margir áhrifamenn í þeim umr. vilja ekki hafa Ísland með vegna þess að það mundi flækja málið, vegna þess að við höfum sérstakan samning við annað af meginkjarnorkuveldunum í veröldinni. Það væri nánast óhugsandi að Bandaríkin mundu fórna hagsmunum sínum af kjarnorkuvopnakerfinu hér á Íslandi. Þess vegna vilja þeir skilja Ísland út undan.  Fjórða og síðasta atriðið á stefnuskránni er að smáu ríkin í Evrópu eigi að taka höndum saman, smáu ríkin innan Atlantshafsbandalagsins, smáu ríkin innan Varsjárbandalagsins og smáu ríkin sem eru hlutlaus í álfunni. Ef þessi ríki geti náð samkomulagi um ákveðna stefnu í öryggis- og afvopnunarmálum sé kominn pólitískur styrkur til að knýja stórveldin til að láta af sinni fyrri braut og fara inn á beinni braut friðar og afvopnunar en þau hafa reynst vera á. Þetta eru þær fjórar meginkröfur sem mynda stefnu þess mikla og margbreytilega fjölda sem gengur undir daglega heitinu friðarhreyfingin í Evrópu. Það er í fyrsta lagi: Engin fleiri kjarnorkuvopn. Í öðru lagi: Tafarlausar raunverulegar afvopnunarviðræður. Í þriðja lagi: Stofnun kjarnorkuvopnalausra svæða. Í fjórða lagi: Samstaða smáu ríkjanna í Evrópu, bæði þeirra, sem eru í NATO, og þeirra, sem eru í Varsjárbandalaginu, og hlutlausu ríkjanna, um sameiginlega öryggisstefnu fyrir Evrópu. Það er þessi stefna sem öflugustu verkalýðssamtökin í Vestur-Evrópu standa núna að. Það er þessi stefna sem Alkirkjuráðið hefur lýst yfir stuðningi við. Það birtist í Morgunblaðinu grein laugardaginn 17. október, á síðunni ;,Á kristniboðsári“: Hvað segir kirkjan um afvopnunarmálið? Ég hvet alla hv. þm. til að lesa þessa stefnuyfirlýsingu Alkirkjuráðsins. Hún flytur í stuttu máli meginröksemdir og kjarna friðarhreyfingarinnar. Ég segi við þá þm. Sjálfstfl. sem hér hafa talað gegn friðarhreyfingunni og tala sjálfsagt gegn henni áfram: Þið eruð að tala gegn þeirri meginstefnu sem evrópskar kirkjudeildir, Alkirkjuráðið og systurkirkjur íslensku þjóðkirkjunnar hafa nú uppi. Það er vissulega saga til næsta bæjar þegar forustumenn Sjálfstfl. eru komnir í harða andstöðu við meginstefnu lúthersku kirkjusambandanna í Evrópu og stefnu Alkirkjuráðsins. Það hefði einhvern tíma ekki þótt gott fordæmi fyrir þann flokk, sem hefur talið sig sérstakan boðbera kristilegs siðgæðis, kristilegs hugarfars og kristilegs uppeldis á Íslandi, að verða nú ber að því að vera kominn í beina andstöðu við þær hreyfingar sem kirkjan hefur á síðustu vikum, mánuðum og árum lagt mesta vinnu í að byggja upp.  Við skulum ekki - eins og hv. þm. Stefán Jónsson varaði réttilega við hér áðan - fara að nálgast þessa umræðu í gamla kaldastríðsstíl gömlu flokkanna, pexi, orðavalinu og ræðustílnum sem við þekkjum allir mjög vel. Þessi umræða er ný. Hún er ný fyrst og fremst vegna þess að eðli hernaðartækninnar gerir hana óhjákvæmilega nýja. Eðli hernaðartækninnar er orðið slíkt að við verðum að hugsa þessa hluti upp á nýtt. Kirkjan hefur hugsað upp á nýtt. Verkalýðshreyfingin hefur hugsað upp á nýtt. Forustumenn jafnaðarmannaflokkanna í Evrópu hafa hugsað upp á nýtt. Frjálslyndi flokkurinn í Bretlandi hefur hugsað upp á nýtt. Það eru hundruð og þúsundir stjórnmálamanna í Evrópu sem hafa hugsað upp á nýtt. Af hverju skyldum við ekki gera það hér líka? Það er ein sérstök ástæða fyrir því, herra forseti, - og ég vil gera það að mínu lokaefni - að menn í Evrópu hafa hugsað þessa hluti upp á nýtt.  Það er hugtakið sem við þekkjum nú öll frá deilunni í Bandaríkjunum og daglegum fréttum, hugtakið takmarkað kjarnorkustríð - sem forseti Bandaríkjanna ræðir um og missir út úr sér lýsingar á - sem utanríkisráðherra og varnarmálaráðherra deila um, sem er daglegt umræðuefni í hverju einasta stórblaði í Evrópu þessar vikur og þessa dagana og allir stjórnmálaflokkar í Evrópu, sem vilja taka sig alvarlega, verða að setja á sína dagskrá. Hernaðartæknilegt eðli hinna nýju kjarnorkuvopna miðast við að geta notað þau í takmörkuðu kjarnorkustríði, - kjarnorkustríði sem fyrst og fremst væri - a. m. k. í upphafi - bundið við Evrópu. Með forsetaúrskurði nr. 59 veitti Carter Bandaríkjaforseti heimild til þess að miða hernaðaráætlanir sínar við þetta kerfi. Það er rétt að rifja það enn upp hér í þessum þingsölum, að þáv. utanrrh. Bandaríkjanna, Muskie, tók það skýrt fram, að sú ákvörðun hefði ekki verið tekin með hans samþykki eða hans vitund. Hann vildi hafa það algjörlega á hreinu, að Carter bæri einn ábyrgð á þeirri ákvörðun. Menn eru kannske búnir að gleyma þessari yfirlýsingu þáv. utanrrh. Bandaríkjanna. Ákvörðun um að framleiða nifteindasprengjuna, ákvarðanir um nýju kjarnorkueldflaugarnar í Evrópu miðast allar við þennan sama grundvöll. Það er þessi staðreynd sem hefur gert það að verkum, að meðal þeirra manna, sem gert hafa friðarhreyfinguna í Evrópu í dag að öflugri fjöldahreyfingu, eru fyrrv. herforingjar og hershöfðingjar innan Atlantshafsbandalagsins. Menn eins og þýskir hershöfðingjar, sem hafa sagt sig úr þýska hernum, hafa sagt sig úr hernaðarkerfi Atlantshafsbandalagsins vegna þess að þeir vilja ekki bera ábyrgð á því að þurfa að nota eða taka þátt í þróun slíkra vopna. Þess vegna, herra forseti, eru það ekki Rússar sem hafa búið til þessa fjöldahreyfingu. Þess vegna, herra forseti, er það ekki eitthvert samsæri sem knýr milljónir íbúa Evrópu út á göturnar til að lýsa yfir stuðningi við þá stefnu sem ég hef verið að kynna í þessari ræðu. Það er einfaldlega yfirlýst stefna forráðamanna kjarnorkuveldanna sem hefur knúið fjöldann til þess að segja nei. Hins vegar, eins og ég rakti fyrr í ræðu minni, beita stórveldin alls konar aðferðum til að reyna að veikja þessa vöku fjöldans. Í Danmörku er rithöfundi haldið uppi með boðum og hann látinn fá fé til að greiða auglýsingar. Hér á landi er beitt öðrum aðferðum við aðra hópa og aðra einstaklinga. Ég rakti fyrr í minni ræðu nákvæmlega innihald áætlunar um Ísland sem unnið er eftir af sendiráði Bandaríkjanna hér til þess að slæva þessa vöku, til þess að koma í veg fyrir að menn átti sig á sjálfstæðan hátt á eðli þessara vopna, til þess að búa til eitthvert net vináttu og kunningsskapar sem kemur í veg fyrir að menn skoði af gagnrýni og með sjálfstæðum huga þær ákvarðanir sem þeir eru knúnir til að taka. Við þurfum þess vegna, eins og réttilega var sagt í ályktun Sjálfstfl., að standa á varðbergi gagnvart slíku neti allra stórvelda og allra erlendra ríkja. Þess vegna bið ég hv. þm. að lesa rækilega Country Plan for Iceland. Þess vegna bið ég menn að hugleiða þau boð, þær ferðir, þann áróður sem að þeim hefur verið beint, frá hvaða stórveldi sem það er. Þess vegna bið ég menn um það, að við sameinumst öll um þá stefnu sem utanrrh. lýsti hér réttilega í upphafi þessarar umr., að það verði siðferðisstyrkur íslensku þjóðarinnar sjálfrar sem einn getur komið í veg fyrir að við látum af vöku okkar, að við fléttumst inn í þann mjúka vef sem ofinn er af stórveldum sem öll hafa Country Plan for Iceland.



Þrátt fyrir að þessi umr. sé nú búin að standa á fimmta klukkutíma hef ég ekki hugsað mér að takmarka ræðutíma að sinni. En ég vil óska þess, að ræðumenn, sem eiga eftir að tala, misnoti ekki svo sem síðasti ræðumaður þolinmæði forseta.



Herra forseti. Ég skal verða við tilmælum forseta og vera ekki svo langorður sem síðasti ræðumaður. Það er sennilega rétt hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, að það er mikil ótrú á Rússum þessa dagana. Hv. þm. taldi upp að þeir gætu ekki stjórnað Pólverjum og ekki Afgönum. Allt er það rétt. En það mætti kannske spyrja á móti hvers vegna Rússar séu að reyna að stjórna þessum þjóðum. Hvers vegna eru þeir að reyna það? Það er sannarlega komið á daginn að það er ótrú á getu Rússa þegar þeir geta ekki einu sinni stjórnað einum kafbáti öðruvísi en svo, að hann steyti á skeri í hlutlausu landi með kjarnorkuvopn innanborðs. Með þessu strandi hafa Sovétmenn afhjúpað með eftirminnilegum hætti athafnir sínar á höfunum og þ. á m. á því hafi sem þeir hafa gefið nafnið „haf friðarins“. Það var sannarlega tímabært að fá umr. hér á Alþingi um hvort utanrrh. teldi vera tilefni til að kanna hvernig viðleitni Sovétmanna til að grafa undan Atlantshafsbandalaginu innan frá kæmi fram gagnvart Íslandi, eins og hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir orðaði það í ræðu sinni á þriðjudaginn. Tilefni spurningarinnar var njósnamálið í Danmörku og tengsl Rússa við friðarhreyfinguna þar og svo strand sovéska kafbátsins við Karlskrona. Stundum hefur verið spurt af minna tilefni á hv. Alþingi. Í þessum umr. hefur nokkuð verið rætt um endurnýjun kjarnorkuvopnabirgða í Evrópu, - eðlilega hefur verið um það rætt, - og menn hafa velt fyrir sér af hverju Atlantshafsríkin eru að endurnýja þessar vopnabirgðir sínar? Á síðasta áratug, tímabili slökunarstefnu, drógu Bandaríkjamenn úr hernaðarútgjöldum sínum og minnkuðu herafla. Sovétmenn juku herafla sinn um þriðjung á sama tímabili. Kostnaður þeirra jókst um 50%. Skriðdreka hafa þeir 50 þús. talsins á móti 11 þús. skriðdrekum Bandaríkjamanna. Þeir breyttu flota sínum úr strandvarnarflota í flota sem siglir um öll heimsins höf. Meðan Atlantshafsbandalagsríkin komu engum eldflaugum fyrir settu Sovétmenn yfir 750 kjarnaodda í SS-20 flaugar sínar, sem að mestu er beint á skotmörk í Evrópu, og þeir setja upp eina nýja á viku, að því er sagt er. Þetta eru ástæðurnar fyrir því, að endurnýja þarf kjarnorkuvopnabirgðir í Evrópu. Þjóðir, sem einhvers meta sjálfstæði sitt, eru jafnframt reiðubúnar að leggja eitthvað af mörkum til þess að verja það. Þar getum við ekki leyft okkur að treysta á góðvild þeirra sem vilja tortíma sjálfstæðum þjóðum, en það er gert ef ekki er snúist til varnar. Og hvernig hafa Sovétmenn notað vopn sín? Þeir hafa notað þau til að rjúfa friðinn, en ekki til að verja hann, eins og Atlantshafsríkin gera. Við höfum um það mörg dæmi. Við höfum dæmi frá Kampútseu, Angóla, Eþíópíu og Afganistan. Þetta eru allt ný dæmi. Og við höfum dæmi frá fyrri tímum: Eystrasaltslöndin, Ungverjaland, Pólland o. fl., o. fl. Þessi lönd glötuðu sjálfstæði sínu þar sem þau réðu ekki yfir þeim ráðum sem ein duga móti þeim sem fara vilja með ófriði á hendur þeim sem minna mega sín. Vestræn ríki hafa brugðist við með þeim eina hætti sem Sovétmenn virðast skilja. Þau hafa endurnýjað vopnabirgðir sínar. Yfirburðir eins ríkis í hernaðarlegu tilliti, það misvægi sem þannig verður, hefur í för með sér vantraust, öryggisleysi og óstöðugleika í alþjóðasamskiptum. Þess vegna verður jafnvægi að nást og það auðvitað helst með sem minnstum vígbúnaði, og samkomulag verður að takast um takmörkun vopna. Fyrir stjórnir Evrópulanda er það lamandi á friðartímum og það er hættulegt á hættutímum og nánast útilokað á átakatímum að taka ákvarðanir í þeirri stöðu sem þau eru í, þegar yfirgnæfandi afl sovéthersins ógnar þeim öllum. Það er misvægið sem stofnar friðnum í hættu nú í Evrópu, eins og það hefur alls staðar gert á öllum tímum. Þetta eru ástæðurnar fyrir því, hvernig Evrópuþjóðir hafa brugðist við til að tryggja frið, koma í veg fyrir stríð. Þær hafa neyðst til að endurnýja vopn sín. Þetta er ef til vill og vonandi lykillinn að því að fá Sovétmenn að samningaborðinu. Það hefur verið talað um Norðurlönd til þessa sem kjarnorkuvopnalaust svæði og þess hefur verið krafist að þau yrðu svo um aldur og ævi og það yrði gert með einhliða yfirlýsingu. Slíkt er uppgjöf og ekkert nema uppgjöf. Norðurlönd eru kjarnorkuvopnalaus nú og hafa ætíð verið, en einhliða yfirlýsing um að svo muni verða um aldur og ævi kemur ekki til greina. Slíkt dettur engum í hug nema þá helst útsendurum Sovétríkjanna, sem eru reiðubúnir að ganga erinda þeirra, enda sjálfsagt allur útlagður kostnaður greiddur. Skinhelgi Sovétmanna gagnvart Norðurlöndum strandaði við Karlskrona, sagði Magnús Torfi Ólafsson í ágætri grein sem hann skrifaði um þennan atburð, og hitti þar naglann á höfuðið með fyrirsögninni einni. Á Eystrasalti einu eru taldir vera á sveimi 60 kafbátar Sovétríkjanna og allir búnir kjarnorkuvopnum. Það er ekki að undra þótt Sovétmenn vilji kalla þetta haf, Eystrasalt, „haf friðarins“. Hvar voru friðarhreyfingarnar á síðasta áratug þegar Sovétmenn voru sem óðast að auka vígbúnað sinn? Hvar voru friðarhreyfingarnar þá? Sú friðarhreyfing, sem telur sig eiga samstöðu með sovéska heimsfriðnum, er verri en engin, segir varaformaður Alþb. í leiðara í blaði sínu á sjálfan byltingardaginn. Þangað hafa þeir þó sótt línuna allt til þessa. En það þykir sjálfsagt ekki gott nú um sinn. Og hvað með sovétagentana hér á landi? Hver greiðir kostnaðinn af gönguferðum þeirra hér, auglýsingum, útgáfustarfseminni, ferðalögum á friðarþing o. fl., o. fl.? Hvernig væri að íslensk yfirvöld athuguðu það mál? Ég vil taka undir þau orð hæstv. utanrrh., sem hann sagði hér á þriðjudaginn, að það væri eðlilegt að menn veltu því fyrir sér hér á landi hvernig við erum undir það búin að mæta hliðstæðum atburðum og þeim sem gerst hafa í Svíþjóð og Danmörku. Hæstv. ráðh. taldi að við værum ekki vel undir það búnir. Því væri sjálfsagt að fylgjast vel með og fá upplýsingar um hvernig þessu sé háttað í Danmörku. Treysta þurfi árvekni borgaranna og löghlýðni þeirra. Allt er þetta rétt. En þessar athafnir kommúnista í öðrum löndum gefa tilefni til að spyrja hvernig sé háttað árvekni þeirra sem með Alþb. sitja í ríkisstjórn hér á Íslandi. Af þessu friðarins hafi villst hrörlegur kafbátur upp í landsteina í Svíþjóð, sagði hv. þm. Guðrún Helgadóttir í umr. um daginn. Þetta atvik, strand kafbátsins, verður þm. tilefni til að ítreka kröfuna um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd og að Ísland segi sig úr NATO. Vitað er, eins og hæstv. utanrrh. sagði í ræðu sinni, að eftirlit með kafbátaferðum umhverfis Ísland er stundað frá varnarstöðinni á Keflavíkurflugvelli með hinum fullkomnustu tækjum, eins og hæstv. ráðh. sagði. Það er því ekki að undra þótt þeir Alþb.-menn vilji þetta eftirlit í burtu svo ekkert þurfi að trufla kafbátaferðir Sovétmanna umhverfis Ísland. Þeir þyrftu þá ekki einu sinni að afsaka sig með biluðum kompás þegar þeir renndu hér upp í landsteinana. En það mætti kannske í þessu sambandi spyrja hvernig þeim framsóknarmönnum líkar að hafa Alþb.-mennina standandi á tánum á sér svo þeir geri engar vitleysur í utanríkismálum, eins og þeir Alþb.-menn hafa orðað það. Ég veit að vísu að hv. þm. Guðrún Helgadóttir vegur kannske ekki mikið, en það er þungt í sumum Alþb.-mönnunum pundið. Það hlýtur að vera óþægilegt að hafa þá alltaf ofan á tánum á sér þegar framsóknarmenn hreyfa sig eitthvað í sambandi við utanríkis- eða varnarmál. Það mætti líka spyrja hvernig hæstv. forsrh. líði. Hann er að vísu ekki hér í salnum frekar en stundum áður, en boðin berast kannske til hans. Ég mætti kannske spyrja hæstv. dómsmrh., af því að ég veit að hjörtu þeirra slá oft í takt: Hvernig líður þessum hæstv. ráðh. með neitunarvald Alþb. yfir sér, sennilega í hverju því máli sem þeim sýnist, alla vega í öllum þeim málum sem varða öryggis- og varnarmál? Ég veit að vísu að forsrh. er alveg kominn á skoðun þeirra Alþb.-manna að því er varðar flugstöðvarbygginguna á Keflavíkurflugvelli. Ég hef heyrt hann segja í ræðu,- að vísu ekki hér á þingi, en hún á sjálfsagt eftir að koma, - að þar skuli ekkert gert. En hvað með önnur atriði sem varða beina öryggishagsmuni Íslands? Á Alþb. að ráða þar ferðinni líka? Ég verð að segja það alveg eins og er, að ég hef varla geð í mér til að svara mörgu úr ræðum þeim sem þeir Alþb.-menn hafa flutt hér í dag. Hæstv. félmrh. Svavar Gestsson sagði það ánægjuefni fyrir Alþb.-menn að fá tækifæri til að ræða ítarlega um utanríkismál. Það er okkur sjálfstæðismönnum líka ánægjuefni, þannig að ánægja okkar er gagnkvæm að þessu leyti. En það voru stórkostlegar og þó kannske öllu heldur stórkostulegar yfirlýsingar hæstv. ráðh. um að til Sovétríkjanna væri enga fyrirmynd að sækja. Heimsfriðarráðinu er afneitað. Öðruvísi mér áður brá. En spurningar ráðh. um fyrirætlanir Sjálfstfl. voru svo gjörsamlega út í hött að þær eru alls ekki svaraverðar. Í stuttu máli sýndist mér koma fram sama skinhelgin í máli ráðh. og hjá Sovétmönnum gagnvart Norðurlöndum. Öll var ræðan í raun vörn fyrir athafnir Sovétmanna og njósnanet þeirra þótt hann afneitaði með vörunum öllum tengslum við þá þjóð. Það vantaði heldur ekki skinhelgina í ræðu hv. þm. Stefáns Jónssonar þegar hann var að þakka fyrir að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir skyldi hefja þessar umr. Alveg eins og hæstv. félmrh. kepptist þm. við að afneita öllum tengslum við Sovétríkin og kommúnistaflokka yfirleitt. Þetta er nýja linan hjá Alþb. Hún er til orðin einmitt vegna þess, hversu afleitlega Sovétmönnum hefur vegnað með njósnir sínar á Norðurlöndum að undanförnu, eins og hv. þm. orðaði það. Svo er í örvæntingu, bæði af þessum hv. þm. og öðrum Alþb.-mönnum, reynt að dreifa athyglinni frá staðreyndum með ágiskunum um njósnir Bandaríkjamanna hér á landi. Um hvað ættu þeir að vera að njósna? Herstöðvar NATO kannske? Umsvif annarra ríkja á sviði hernaðar á Íslandi? Hvað halda menn að - ég veit ekki hvað margir - 70–80 manns á snærum sendiráðs Sovétríkjanna sé að gera hér? Hvað ætli Rússarnir séu að gera? Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson tekur náttúrlega undir þakkirnar líka til hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur. Það hefur aldeilis hlaupið á snærið hjá þeim þm. Alþb. að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir skyldi koma til þings núna þessa dagana.  Ýmsir þm. hafa flækst inn í áhrifanet stórveldanna, sagði hv. þm. Ólafur Ragnar. Og hann hampaði hér skjölum. Í fyrsta lagi var hann með ályktun um Ísland, held ég að að hann hafi þýtt það, og í öðru lagi leiðbeiningarit fyrir starfsmenn sendiráðs Bandaríkjanna á Íslandi. Við fengum loforð frá hv. þm. um að fá ljósrit, en að vísu ekki nema af öðru skjalinu. Við erum þakklátir fyrir það að sjálfsögðu. Mér sýnist þetta sýna að það eru stundaðar einhverjar njósnir hér á Íslandi, og mér sýnist það jafnframt sýna að formaður þingflokks Alþb. hafi þarna einhver ítök og sýnilegan góðan aðgang að þeim sem ná í plögg sem þessi. Það væri kannske út af fyrir sig athugunarefni. Að sjálfsögðu skiljum við vel að þingflokksformaðurinn getur ekki gefið upp nafn þess sem skjalið útvegaði. Það er aldrei gert í svona málum. Við vitum það ósköp vel. Ekki a. m. k. við þessar aðstæður og náttúrlega alls ekki þegar búist er við áframhaldandi útgáfu á plöggum sem þessum. Þá fara menn náttúrlega ekki að gefa upp heimildarmenn sína. Þetta skiljum við afskaplega vel og þurfti ekki að taka það fram. En það var þetta með núllgrunnsáætlunina, sem hv. þm. lýsti hér með dramatískum hætti. Ég hélt satt að segja að sjálfur hagfræðingurinn vissi að núllgrunnsáætlunin er ekkert annað en hagfræði og hún á ekkert skylt við samskipti Bandaríkjamanna og Íslendinga - ekki nokkurn skapaðan hlut. Mér sýnist einhvern veginn eins og þm. viti ekki að núllgrunnsáætlunin er notuð í dag af fjárlaga- og hagsýslustofnuninni undir öruggri forustu flokksbróður hans, hæstv. fjmrh. Ragnars Arnalds. Hvað er maðurinn að gera? Er hann kominn inn í njósnanet Bandaríkjamanna, sjálfur fjmrh., með því að vera að fikta eitthvað með núllgrunnsáætlunina sem hlýtur að vera alveg stórhættuleg fyrst hennar er getið í því leyniplaggi sem þm. hefur undir höndum frá bandaríska sendiráðinu?  Það er rétt hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni að við þm., sem höfum sótt þingfundi þingmannasambands Atlantshafsríkjanna, höfum ekki tekið þátt í störfum hermálanefndarinnar. Ég er hv. þm. alveg sammála um að við eigum að taka þátt í störfum þeirrar nefndar. Það mun áreiðanlega verða ráðin bót á þeirri vanrækslu sem hefur verið uppi á undanförnum árum af hálfu þeirra þm. sem þessa fundi hafa sótt. En það er ýmislegt fleira sem skortir í lífsreynslu okkar, þ. á m. verð ég að viðurkenna að ég hef aldrei sofið í flugvélamóðurskipi og ég finn sárt til þess, miðað við þá lýsingu sem við fengum hjá þm. á því, hvað það hlýtur að bæta mikið á allan hátt þó að það væri ekki nema ein nótt. Eitt þarf ég að leiðrétta hjá þm. Hann var að tala hér um að Bandaríkjamenn hefðu verið neyddir að samningaborðinu vegna þrýstings frá friðarhreyfingunum. Þetta er ekki rétt. Ákvörðunin um viðræður um takmörkun kjarnorkuvopna er ekki tekin vegna einhverrar kröfu frá friðarhreyfingunum. Hún er tekin á fundi Atlantshafsráðsins 12. des. 1979 um leið og ákvörðunin um endurnýjun kjarnorkuvopnanna er tekin. Þetta eru staðreyndir. Þessar viðræður munu hefjast 30. þ. m. Þar kom hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson ekkert nærri þótt hann hafi víða farið um lönd og sagt mönnum fyrir verkum. Og svo þetta: Ég get ekki að því gert, að mér þykir hálf-óyndislegt þegar hv. þm. eru að nugga sér upp við kirkjuna þegar talað er um friðarhreyfinguna. Það hefði einhvern tíma þótt saga til næsta bæjar að kommarnir á Íslandi skýldu sér sérstaklega á bak við kirkjuna. Herra forseti. Ég mun nú ljúka máli mínu. Niðurstaða mín af atburðum síðustu vikna er þveröfug við þá sem þeir Alþb.-menn komast að. Við þurfum að vera betur á verði en nokkru sinni fyrr vegna yfirgangsstefnu Sovétmanna. Njósnir þeirra í Atlantshafsríkjunum, kjarnorkukafbátarnir um allan sjó, yfirburðir þeirra á hernaðarsviðinu almennt, - allt þetta kallar á aukna árvekni Vesturlanda gagnvart aðsteðjandi ógnunum.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. forseta fyrir að hann skuli leyfa mér að segja hér örfá orð áður en hann gefur fundarhlé þar sem ég þarf að mæta á áríðandi fundi. Það er rétt hjá hv. 6. þm. Reykv., að það væri ástæða til að ræða utanríkismál og öryggismál þjóðarinnar almennt oftar og lengur hér á hv. þingi en gert er. Undir þetta má vel taka. Íslendingar voru lengi eins og hálffeimnir við að ræða þessi mikilvægu mál, þangað til allt í einu að þeir fengu meðferð þeirra í eigin hendur og urðu að grípa til sinna ráða. Það má því segja að hv. 1. þm. Reykv. hafi hér velt nokkuð stórum steini úr stað með því að hrinda þessum umr. á veg. Og hún hefur, hv. 1. þm Reykv., unnið meira afrek. Þeim var tíðrætt um það hér, hv. 4. þm. Norðurl. e. og hv. 11. þm. Reykv., að hún hefði fallið við kjör á landsfundinum, en ég hygg að í þessum umr. hafi þeir báðir fallið að fótum hennar því svo löngu máli eyddu þeir í sínum ræðum í að skírskota til hennar á einn og annan veg og gera mál hennar að löngu umræðuefni að nánast fór útum víðan völl. Tilefni þess, að hv. 1. þm. Reykv. kveður sér hljóðs utan dagskrár, er að sjálfsögðu ærið. Þarf ekki að fara mörgum orðum um hinn 30 ára kafbát, sem lenti upp í skerjagarðinn í Svíþjóð, og njósnir þær, sem hinn danski rithöfundur er grunaður um. Það er eftirtektarvert að ferðir þessa kafbáts skuli eiga sér stað einmitt á „hafi friðarins“, eins og margir ræðumenn hafa bent á í þessum umr. Við vitum að það tala margir um frið og það eru friðarhreyfingar hér og þar ofarlega á baugi. Ég efast ekki um að margir af þessum friðarpostulum meina það sem þeir segja. Þeir vilja sannarlega berjast fyrir friði á jörðu. En það eru aftur aðrir sem meina ekki jafnmikið þó að þeir hafi friðarhjal á vörum, sbr. hinn forna talshátt okkar Íslendinga: Fagurt skal mæla, en flátt hyggja. Enn aðrir friðarpostular eru vafalaust þannig gerðir að þeir hafa friðinn á vörum, en eru hið innra glefsandi vargar, eins og einhvers staðar skrifað stendur. Þannig má segja að friðarhreyfingar þær, sem hrærast í heiminum, séu af mörgum og ólíkum toga spunnar. Það eru ýmsir hér á landi sem tala um frið. Það er því eðlilegt að menn velti nokkuð fyrir sér hvernig þessi mál horfa hérlendis miðað við það sem gerist hingað og þangað úti í heimi. Mig minnir að hv. málshefjandi beindi spurningu til hæstv. utanrrh. eitthvað á þá leið: Hvað er verið að sýsla hér á landi í þessum efnum? Hæstv. utanrrh. svaraði í góðu og greinilegu máli, eins og við munum frá liðnum þriðjudegi, og gerði grein fyrir samvinnu okkar við aðrar þjóðir. Eins og við vitum leggjum við mikla áherslu, m. a. í stjórnarsáttmálanum, á samvinnu við Sameinuðu þjóðirnar, samstarf í NATO og varnarsamstarf við Bandaríkin. Allt þetta gerði hæstv. utanrrh. greinilega að umtalsefni og gaf svör við þeim spurningum sem til hans var beint. Við Íslendingar erum auðvitað lítt vanir njósnum og gagnnjósnum þó að vel megi vera að við eigum ýmis góð efni í mjög færa njósnara. Ég er ekki frá því, því að það er ekki heiglum hent að seilast í frumrit innst innan úr vopnabúri andstæðingsins og geta veifað þeim framan í þingheim. Það er svei mér ekki heiglum hent. En við þurfum sjálfsagt eins og aðrir, þó við séum litlir, fáir, fátækir og smáir, að hyggja nokkuð að öryggi okkar inn á við. Það verðum við að gera. Við höfum nokkuð gott samstarf við Norðurlandaþjóðirnar í ýmsum efnum. Sannleikurinn er sá, að við höfum haft náið samstarf við frændþjóðir okkar og vinaþjóðir á Norðurlöndum allt frá stríðslokum og við höfum yfirleitt átt nokkuð góða samleið í utanríkis- og öryggismálum, allar Norðurlandaþjóðirnar, þó að sumar þeirra hafi ekki valið sömu leið og við. Við vitum að ágengni n jósnara eru engin takmörk sett. Þó að þeir séu sléttir og felldir og fagrir á ytra borði læðast þeir inn og eru áleitnir sem vindurinn og brimið. Við höfum lesið margar sögur um njósnara og margar þeirra sannar, þurfum ekki að draga þær í efa. Það er nóg að minnast á eina, þegar Willy Brandt, sjálfur kanslari Vestur-Þýskalands, var allt í einu kominn með harðsoðinn njósnara upp að hlið sér sem æðsta ráðgjafa. Honum hafði tekist að smjúga upp að hlið kanslarans og verða til þess að hann varð að afsala sér völdum. Við verðum að játa að það er fátt um varnir gegn njósnum hérlendis. Ég held að við verðum bara að segja það eins og er. Við búum við veikt ríkisvald. Við eigum enga leyniþjónustu né öryggislögreglu. Ef við hyggjum að því, hvernig við eigum að gæta öryggis og sjá fótum okkar forráð, þá verðum við kannske allt að því á saklausan hátt að skírskota til hinnar almennu löggæslu, til útlendingaeftirlitsins, til landhelgisgæslunnar og þeirra ráða annarra sem við höfum sem fámenn og fátæk þjóð til að reyna að sjá fótum okkar forráð í viðsjálum heimi að þessu leyti. Við megum auðvitað ekki gleyma því, að á öllum Íslendingum hvílir landvarnarskylda samkv. 75. gr. stjórnarskrárinnar, þó að um það efni sé oftast nær talað lágt. Ég verð þess vegna að segja að það lætur mig ekki ósnortinn þegar hv. þm. tala um að efla þurfi almannavarnir, eins og hv. 1. þm. Reykv. gerði, að efla þurfi og vinna að bættri landhelgisgæslu, styrkja þurfi löggæsluna almennt o. s. frv. En ég leyfi mér að benda þessum ágætu hv. alþm. á þá staðreynd að það þarf svolítið meira að fylgja þessu en orðin tóm. Það þarf að ýta á þessi málefni. Það þarf að styðja fjárveitingar til þessara mála til að gera okkur öll virkari í því eða ögn færari að verja sjálfstæði okkar og öryggi þótt í litlu sé. Við megum ekki gleyma því heldur, að þegar ég ræði um að þörf sé á að styrkja löggæsluna almennt er lögreglan ekki síður hjálparhella en refsivöndur. Þannig á góð löggæsla að vera hvar sem er. S. l. þriðjudag kom hér til orða tilskipun nr. 44 frá 1939. Það má vel vera að við getum svolítið búið í haginn fyrir okkur að þessu leyti með því að endurskoða þessa tilskipun sem mælir fyrir um aðgang herskipa og herloftfara erlendra ríkja, er ekki eiga í ófriði, að íslensku forráðasvæði. Á síðasta Alþingi bar hv. 4. þm. Reykv., ef ég man rétt, Benedikt Gröndal, fram till. til þál. um að takmarka aðgang erlendra herskipa og herflugvéla að 12 .mílna landhelgi Íslands og var þessi till. hans samþykkt. Hún er á þá leið, að Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa setningu nýrrar reglugerðar um aðgang erlendra herskipa og herflugvéla að 12 mílna landhelgi Íslands til að takmarka svo sem framast verður unnt þann aðgang. Reglugerðin verði í samræmi við væntanlegan hafréttarsáttmála og gefin út sem fyrst eftir að hann verður undirritaður. Það má vel vera að við nálgumst svolítið það takmark að styrkja stöðu okkar í þessum efnum með því að vinna úr þessari þál. og í samræmi við anda hennar, enda þótt hún sé bundin við hafréttarsáttmálann sem enginn veit enn þá hvenær verður endanlega gengið frá. Bæði með því að fylgja fram þessari þál. og í ýmsum öðrum efnum getum við vafalaust bætt stöðu okkar, einnig með því að ráðast í þær ráðstafanir sem frekari rannsóknir, t. d. á njósnunum í Danmörku, gefa tilefni til. Ég verð þó að fallast á þá skoðun, að umfram allt er það, sem við verðum að byggja á, við sem höfum fámenna lögreglu og engan her, er hin almenna löghlýðni borgaranna og árvekni. Ég held að það sé í raun og veru miklu meiri áhugi orðinn á utanríkis- og öryggismálum meðal landsmanna en við höfum talið. Við mælumst ekki - sem betur fereinir við, alþm. hér í þingsölum, þegar við ræðum þessi mál. Fréttir af orðræðum okkar hér og deilum berast á öldum ljósvakans og í fréttum fjölmiðla út um landsbyggðina og þar er margt hugsað og lagt út af orðum okkar og jafnvel gripið til þeirra ráða sem nauðsynleg þykja á hverjum tíma ef við stöndum ekki vaktina nógu vel. Það er ánægjulegt að vera vitni að því hvað eftir annað, að hæstv. utanrrh. er hælt af gervallri stjórnarandstöðunni fyrir góða og örugga meðferð á utanríkismálum. Fagna ég því sannarlega. Það hefur m. a. gert síðasti hv. ræðumaður, 3. þm. Reykn., sem talaði hér áðan. Ég þarf ekki að eyða löngum tíma í að svara hans fsp. Hann getur fengið þau svör, sem hann þarf á að halda, mjög glögg með því aðlesa stjórnarsáttmálann einu sinni enn yfir, sérstaklega þann kafla sem fjallar um utanríkismál o. fl. Hv. 8.. landsk. þm. sagði m. a.: Við erum öll til þess kjörin að hugsa um framtíð lands og þjóðar. - Þetta er býsna laglega sagt og ég efast ekki um að þarna fylgi hugur máli. En ég vil aðeins endurtaka að það er ýmislegt sem getur hjálpað okkur Íslendingum í sjálfstæðis- og öryggismálabaráttu okkar, m. a. siðferðisstyrkur þjóðarinnar, sem hér hefur verið gerður að umtalsefni, og einnig hitt, sem ég nefndi áðan, að við ræðumst ekki við einir alþm. um þessi efni. Þjóðin hlustar og heldur vöku sinni og gerir okkur aðvart, ekki síst þegar um grundvallarsjálfstæðis- og öryggismál hennar er að ræða. - Fundarhlé.



Herra forseti. Ég vil mælast til þess, áður en ég hef mál mitt hér, að forseti geri enn eina tilraun til að kveðja þm. til setu í þessum virðulega sal.

Sjálfsagt að verða við því.

Herra forseti. Það er greinilegt að þm. Alþb. hefur þótt mikið liggja við í dag. Þeir röðuðu sér hér á mælendaskrá og töluðu lungann úr deginum, þar af einn. þeirra, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, í eina og hálfa klukkustund og var innihald þeirrar ræðu ekki alveg í samræmi við lengdina. Nú hefur mikið þótt liggja við. Það hefur litið af þeirra hálfu verið talað um það mál sem var megintilefni þess, að þessi umr. utan dagskrár var vakin. Um hvað hefur verið talað? Það hefur verið talað um flest annað. Hæstv. félmrh., formaður Alþb., kom hér í ræðustól og gerði hvað hann gat til að þvo af sínum flokki stimpil allra samskipta við Sovétríkin og ríki Austur-Evrópu. Það var hálfgerður kattarþvottur, leyfi ég mér að segja. Ólíkt hafast þeir að núv. formaður Alþb. og forveri hans í því embætti, Lúðvík Jósepsson, sem s. l. sunnudag, 8. nóv., var aðalræðumaður á fagnaði íslenska sovétvinafélagsins í Þjóðleikhúskjallaranum og hefur þar væntanlega og sjálfsagt beðist afsökunar á ýmsu af því sem flokksbræður hans undanfarna daga hafa látið eftir sér hafa í Þjóðviljanum um atburðina í Svíþjóð, - í sænska skerjagarðinum. Ólíkt hafast þeir að núv. og fyrrv. formaður þessa flokks. Það er annars vegar athyglisvert hversu geysilega þunga áherslu núv. formaður Alþb. lagði á að þvo sovétstimpilinn af Alþb. Það er athyglisvert þegar haft er í huga hversu margir af forustumönnum þessa flokks eru menntaðir í Austur-Evrópu, ýmist í Sovétríkjunum eða Austur-Þýskalandi, fyrir tilstilli, atbeina og tilstuðlan kommúnistaflokka þessara ríkja. Það er gott og blessað þegar hæstv. heilbrmrh. Svavar Gestsson kemur í þennan ræðustól og reynir að þvo þennan stimpil af sér og sínum flokki, en það tekst ekki. Ýmislegt fleira mætti segja í sambandi við ræðu þá sem hæstv. félmrh. flutti áðan, og gefst mér væntanlega tilefni til að víkja að því síðar. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson talaði í einn og hálfan klukkutíma áðan. Um hvað talaði hann? Hann talaði um Menningarstofnun Bandaríkjanna nær allan tímann. Undir lokin vék hann talinu að friðarhreyfingum í Evrópu. Það er greinilegt að talsmenn Alþb. hver á fætur öðrum gera það sem þeir mega - og það gerði hv. þm. Guðrún Helgadóttir hér líka s. l. þriðjudag, - til að beina athyglinni frá þeirri umræðu sem spunnist hefur eftir að Sovétríkin sendu kjarnorkuvopnaðan kafbát til Svíþjóðar, sem strandaði þar svo sem frægt er orðið, og eftir að einn af framámönnum friðarhreyfingarinnar í Danmörku hefur orðið uppvís að því að þiggja fégjafir frá Sovétríkjunum. Nú er allt gert sem unnt er til að beina athyglinni frá þessu. Það er talað um stórveldin. Nú er alltaf talað um stórveldin. Nú hentar ekki lengur að tala bara um Bandaríkin, eins og gert hefur verið til þessa. Nú er alltaf talað um stórveldin og nú er talað um „orðasprengjur“ Bandaríkjamanna í Þjóðviljanum, málgagni Alþb. Orðasprengjur! Þær eru nú sem betur fer ekki mjög hættulegar. Það eru hinar, eins og sovéski kafbáturinn var með sem strandaði við strönd Svíþjóðar, sem eru hættulegar. Og hvað gerði hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson svo? Jú, hann kemur hér með afar dramatískum tilburðum, beitir því sem ég vildi kalla ódýr „áróðursbrögð“, svo ég noti hans eigin orð frá því áðan, og veifar skjölum. Hvaða skjöl skyldu það nú vera? Jú, hann var svo vinsamlegur að afhenda þm. eintak af þessum skjölum. Oft kemur góður þá getið er o. s. frv. Ég var að ræða um það þegar hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson veifaði skjölum nú þegar hann gekk í salinn. Hvers konar skjöl eru það og hvers konar ódýr „áróðursbrögð“ eru það, svo að notuð séu hans eigin orð, sem eru iðkuð úr þessum ræðustól? Við skulum huga að því aðeins nánar. Það skjal, sem hér er veifað, er svo merkilegt að það er ekki einu sinni merkt trúnaðarmál. Er þó vitað að mörg ríki og ekki síst stórveldin hafa það fyrir sið að merkja velflest skjöl trúnaðarmál, jafnvel þó ekki sé minnsta ástæða til þess. Það skjal, sem hv. þm. veifaði hér hvað mest, er greinargerð og rökstuðningur með fjárveitingabeiðnum. Þetta er svipað og fjvn. fær frá hreppsnefndunum á Hofsósi og Suðureyri og víðar þegar þessar sveitarstjórnir senda fjvn. sín erindi. Þetta er plaggið. Það er kannske ástæða til að víkja að ýmsu því í þessu skjali sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sá ekki ástæðu til að þýða eða geta um í ræðu sinni. Auðvitað kemur engum á óvart að Menningarstofnun Bandaríkjanna, en frá henni mun þetta plagg vera runnið og er raunar þriggja ára gamalt, sé hér með margvíslega starfsemi. Það hafa allir vitað. Sú starfsemi fer fram fyrir opnum tjöldum. Þegar þessi stofnun er að senda rökstuðning með sínum fjárveitingabeiðnum gerir hún auðvitað ekki minna úr sinni starfsemi en efni standa til, eykur þar áreiðanlega heldur við.

Hefur þm. farið í boðsferð til Bandaríkjanna?

Þm. hefur ferðast til Bandaríkjanna, bæði á eigin vegum og í boði þarlendra stjórnvalda, og telur sig töluvert fróðari eftir þá ferð. Ég átti þess kost m. a. að ræða við „kollega“ hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, háskólaprófessor, hagfræðinga og stjórnmálafræðinga. En við skulum ræða um þetta, hv. þm., með venjulegum þinglegum hætti hér.  En við skulum víkja talinu að ýmsu úr þessari leyniskýrslu sem hann var búinn að boða fréttamönnum, að mér skilst, að hann mundi veifa hér í dag og að þeir skyldu vera vakandi fyrir stórfréttum úr þessum ræðustól. Við skulum sjá hvað segir hér. Það segir á bls. 7 í þessu skjali að auðvelda skuli Bandaríkjamönnum að meta menningararfleifð Íslendinga með því að styrkja samskipti safna, með því að styrkja það að söfn skiptist á sýningargripum. Þetta er eitt af því sem upp er talið hér. Og það er hægt að fletta þessu áfram: Auðvelda á Listasafni Íslands að senda málverk á sýningu til Minnesotalistasafnsins. - Þetta er náttúrlega þjóðhættuleg starfsemi, það gefur auga leið. síðar segir á bls. 8: Menningarstofnunin óskar eftir fjárveitingum til þess að geta keypt bækur í bókasafn stofnunarinnar. - Ég skil vel að hv. þm. vilji ekki hlusta á þessa upptalningu, enda taldi hann ekki við hæfi að lesa þetta þegar hann var að veifa þessu;plaggi áðan. Þetta var ekki í þeirri þýðingu sem hann las fyrir þm. Það er talað hér um að beina bókakaupum bókasafnsins í þá átt að það geti betur komið íslenskum háskólastúdentum að gagni, miðað við þá bókalista sem háskóladeildir gefa út fyrir stúdenta, þannig að þeir eigi kost á því að afla sér þessara bóka m. a. þar. Svona mætti áfram telja. En þetta er auðvitað hreint aukaatriði í þessu máli þó svo að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hafi kosið að setja hér á svið eins konar áróðursleiksýningu og veifa með dramatískum tilburðum þessu skelfilega ómerkilega plaggi í rauninni, sem er ekkert annað en rökstuðningur með fjárveitingabeiðni fyrir starfsemi sem allir vita að á sér stað. En hann talaði um að stórveldin, og þá hentaði honum að nota fleirtöluna, væru hér með margs konar starfsemi af þessu tagi. Við skulum aðeins huga nánar að því. Ef þessi starfsemi Bandaríkjanna er svona þjóðhættuleg, sem ég hef minnst hér á nokkrum orðum og snýr einkum að ýmiss konar viðleitni á sviði menningar- og menntamála, m. a. að beita sér fyrir aðstoð við að bæta enskukennslu hér, hvað þá um starfsemi sem hv. þm. gat engum skýrslum veifað hér um og fram fer á vegum sovéska sendiráðsins hér? Við skulum aðeins huga að því. Þá kemur kannske fyrst til að athuga hve mikinn mannafla hin erlendu sendiráð hafa til að sinna þessari starfsemi sem er auðvitað viðurkenndur hluti af starfsemi sendiráða hvar sem er og engin ný bóla. Jú, við skulum líta á bandaríska sendiráðið sem hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni varð svo tíðrætt um. Þær tölur, sem ég nefni hér, eru fengnar frá utanrrn. í morgun. Á vegum bandaríska sendiráðsins eru hér 7 svokallaðir „diplómatar“, 4 eiginkonur þeirra, 12 aðrir starfsmenn og þar af eru tveir með maka. Þetta eru sem sagt 23 manns. En hvað með sovéska sendiráðið? Það eru 88 sovéskir ríkisborgarar á vegum sendiráðsins hér á Íslandi. Þar af eru 15 skráðir „diplómatar“, meira en helmingi fleiri en í nokkru öðru sendiráði. Væntanlega eru afköst þeirra eða framleiðni, ef nota má það orð í þessum efnum, helmingi meiri en nokkurs annars sendiráðs. Það eru 15 „diplómatar“ og það eru 24 Sovétborgarar sem sinna öðrum störfum í sendiráðinu. Hver þau eru veit ég ekki. Það eru skráðar 35 eiginkonur sem margar hverjar starfa einnig að hluta til í sendiráðinu, og síðan eru á skrá hjá utanrrn. 14 börn og unglingar. Alls eru þetta 88 sovéskir borgarar sem hér eru á vegum sovéska sendiráðsins. Auðvitað hlýtur sú spurning að vakna: Hverjum störfum sinnir þetta fólk? Hvers vegna þarf sovéska sendiráðið helmingi fleiri skráða „diplómata“ en nokkurt annað sendiráð? Frakkar eru hér með 6 skráða „diplómata“ og einn starfsmanna annan, samtals 7, sovétríkin eru með 39 „diplómata“ og aðra starfsmenn, Bandaríkjamenn með 7 „diplómata“ og 12 aðra starfsmenn, Bretar með 3 „diplómata“ og 2 aðra starfsmenn og Kínverjar með 7 „diplómata“ og 13 aðra starfsmenn. Þetta eru athyglisverðar tölur. Satt að segja er mér alveg óskiljanlegt hvers vegna sovéska sendiráðið á Íslandi þarf allan þennan mannafla. Ég held að það ætti að vera sjálfsögð krafa okkar að fara þess á leit við hæstv. utanrrh. að hann geri ráðstafanir til þess og tilkynni Sovétríkjunum að Íslendingar óski ekki eftir að hér séu í sendiráði þeirra fleiri starfsmenn en eru í öðrum erlendum sendiráðum, t. d. hjá Kínverjum, Bandaríkjamönnum og Frökkum. Það er engin ástæða til þess að þetta eina sendiráð sé helmingi mannfleira en nokkurt annað. Fyrir þessu hljóta að liggja einhverjar skýringar, sem ekki er auðvelt að koma auga á. En ég held að þarna eigum við að gera kröfu um að verði breyting á. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson fór hér mörgum orðum um vankunnáttu og fáfræði annarra þm. Það getur vel verið að hann lifi í þeirri trú að hann einn þm. fylgist með þessum málum og viti um þau, hann talar a. m. k. ákaflega oft þannig. En sú er ekki raunin. Það eru fleiri sem fylgjast með þessum málum en hann. Hins vegar þótti Alþb. svo mikið við liggja í dag að þm. þess röðuðu sér á mælendaskrá hér lungann úr deginum til að tryggja það, og til þess talaði hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson í hálfan annan tíma, að á þessum megin- og aðalfundartíma þingsins kæmust ekki aðrir ræðumenn að. Þetta er auðvitað eitt af því sem þeir Alþb.-menn kalla lýðræðisleg vinnubrögð, geri ég fastlega ráð fyrir. Það er ekki aðeins eðlilegt, heldur er það nauðsynlegt, að þessi mál séu rædd á Alþingi Íslendinga í ljósi þeirra atburða sem verið hafa að gerast að undanförnu. Þar á ég auðvitað fyrst og fremst við þann alvarlega atburð sem gerðist í Svíþjóð þegar hinn aldurhnigni kafbátur sigldi af „hafi friðarins“ upp í kálgarða þeirra Svía hlaðinn kjarnorkuvopnum, á bannsvæði sænska flotans. Síðan gerðist það að einn af framámönnum svokallaðrar friðarhreyfingar í Danmörku, einnar greinar þeirrar hreyfingar, verður ber að því að hafa þegið fégjafir Sovétríkjanna. Sjálfsagt er ekki nema lítið vitað um það mál enn sem komið er. Á þar áreiðanlega fleira eftir að koma í ljós og víðar þegar þau mál verða könnuð betur. Þetta hlýtur að snerta okkur og við hljótum að þurfa að meta stöðu okkar að nýju í ljósi þessara staðreynda. Það hefur mikið verið talað um Norðurlöndin sem kjarnorkuvopnalaust svæði að undanförnu. Norðurlöndun eru og hafa verið kjarnorkuvopnalaust svæði. Um það er ekki ágreiningur. Norðurlöndin hafa verið kjarnorkuvopnalaust svæði, nema þann tíma sem hinn sovéski kafbátur var strandaður á sænsku landi. Þá voru kjarnorkuvopn á Norðurlöndum. Þetta er athyglisverð staðreynd. Auðvitað breytir sú staðreynd hugsanagangi manna og vangaveltum um þessi mál þegar það kemur í ljós að Sovétríkin vopna 30 ára gamla kafbáta með tundurskeytum sem búin eru kjarnaoddi. Það gerbreytir þeirri mynd sem menn hafa áður gert sér af þessum málum, því að satt best að segja mun menn ekki hafa órað fyrir þessu. M. a. segir sérfræðingur um þessi mál, Peter Wallensten, sem nú er gistiprófessor við háskólann í Michigan í Bandaríkjunum, en er þekktur og óumdeildur rannsókna- og vísindamaður á sviði friðarrannsókna, sem skandinavar svo kalla: „Þessi atburður er í beinni mótsögn við allar yfirlýsingar Sovétríkjanna fram til þessa. Það finnst enginn samsvarandi atburður sem gerst hefur í líkingu við þetta og þetta kemur til með að hafa mjög víðtækar afleiðingar.“ - Hann segir enn fremur í viðtali við sænska blaðið Dagens Nyheter: „Fyrsta ályktunin, sem af þessu ber að draga, er að allar hugleiðingar um kjarnorkuvopnalaust svæði verða af tæknilegum ástæðum mjög erfiðar í framkvæmd eftir þetta. Spurningarnar vakna: Eru allir kafbátar Sovétríkjanna af þessari gerð búnir kjarnorkuvopnum? Nú hefur valdajafnvægið breyst:“ Önnur spurning, sem Peter Wallensten segir að hljóti að vakna í þessu sambandi, er: Hver er tilgangur Sovétríkjanna með þessu? Hver er tilgangur Sovétríkjanna með því að sigla kjarnorkuvopnavæddum kafbáti inn á bannsvæði hlutlausrar þjóðar? Við getum velt því fyrir okkur hvað þessi kafbátur hafi verið að gera þarna. Sú skýring, sem Sovétríkin hafa gefið á ferðum kafbátsins, er auðvitað svo barnaleg, klaufaleg og mér liggur við að segja heimskuleg að engu tali tekur, að kafbáturinn hafi villst vandsiglda leið milli skerja. Í blöðum á Norðurlöndum hefur verið látið að því liggja að hugsanlega hafi þessi kafbátur verið að koma fyrir fjarstýrðum kjarnorkusprengjum sem síðan væri unnt að sprengja þegar Sovétmönnum hentaði. Þetta er eitt af því ógnarlega sem mönnum hefur dottið í hug að þessi kafbátur væri að gera þarna. Annað, sem menn hafa leitt líkur að að kynni að hafa verið erindi kafbátsins, var að koma fyrir hlustunartækjum á hafsbotni til þess að fylgjast með ferðum sænskra kafbáta. Blöð á Norðurlöndunum eru yfirleitt sammála um það, að hvað sem kemur út úr þeirri leit sem Svíar gera nú neðansjávar á því svæði sem kafbáturinn fór um, - þeir eru að fínkemba það svæði, - þá verði ekki sagt frá því vegna þess að auðvitað kæra þeir sig ekkert um að Sovétmenn viti hversu mikið þeim tekst að vita um tilgang strandferða þeirra. En þessi för sovéska kafbátsins, sem íslenskir kommúnistar kjósa að gera að algeru aukaatriði í allri þessari umr., var ekki farin í góðum tilgangi. Við skulum vona að hún hafi ekki verið farin í þeim tilgangi að koma þar fyrir kjarnorkusprengjum, en hver veit um það. Um það vita Sovétmenn einir og þeir kjósa að svara engu eins og venjulega um þetta friðarins haf sem þeir svo kalla. Við skulum ekki gleyma því, að tvískinnungurinn og hræsnin, sem einkennt hafa málflutning Alþb.-manna hér á landi um langt skeið, hafa líka einkennt málflutning Sovétríkjanna. Málflutningur Alþb.-manna í sölum Alþingis um utanríkismál hefur lengst af verið bergmál af stefnu Sovétríkjanna, og flestallt, sem þeir hafa hér sagt um þau efni, hefur verið hallt undir Sovétríkin. Það er nú á þessu ári sem breyting hefur orðið. Nú skríða þeir hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og fleiri þangað sem hentast þykir. Nú eru það friðarhreyfingarnar, sem eru af mörgum rótum runnar, sem eiga að skýla þeim og þeirra raunverulega málstað. Nú hentar að fara undir pilsfald kirkjunnar og hefði einhverjum einhvern tíma þótt tíðindi. Það er ekki nýtt að málflutningur Alþb.-manna og Alþb. sé hallur undir Sovétríkin. Það hefur gerst alla tíð. Alþb. er beinn arftaki Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins sem á sínum tíma var arftaki Kommúnistaflokks Íslands. Allar götur síðan 1930 hefur það gilt um utanríkisstefnu Kommúnistaflokksins fyrst, síðan Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins og svo Alþb. að hún hefur verið bergmál af stefnu Sovétríkjanna og hún hefur verið höll undir Sovétríkin. Við skulum byrja á Kommúnistaflokknum 1930. Það eru sömu mennirnir sem hafa stjórnað öllum þessum samtökum. Þegar Lúðvík Jósepsson, fyrrv. formaður Alþb., flytur ræðu Sovétríkjunum til lofs og dýrðar á Mír-fagnaði í Þjóðleikhúskjallaranum er það auðvitað gert í beinu framhaldi af sögulegum tengslum Kommúnistaflokksins, Sameiningarflokks alþýðu og Alþb., en sá ágæti maður hefur starfað í öllum þessum þrennum samtökum. Auðvitað er það líka staðreynd, að þeir, sem stjórnuðu Kommúnistaflokki Íslands og Sósíallistaflokknum, kjarninn þar, hafa verið kommúnistar. Þetta hefur verið sami kjarninn þótt þrisvar hafi verið breytt um nafn. 1930 voru kommúnistar með hlutleysi. Þá töldu þeir þátttöku Íslands í Þjóðabandalaginu vera svívirðu. Þá voru Sovétríkin sömu skoðunar. 1937 voru kommúnistar gegn hlutleysi. Þá vildu þeir bandalag gegn nasistum og fasistum. Sovétríkin vildu þetta. Hvað vildu íslenskir kommúnistar þá? Þeir vildu gera varnarbandalag við stórveldin og þeir vildu að Ísland gengi í Þjóðabandalagið. Blaðinu var snúið við af því að Sovétríkin sneru blaðinu við. Þetta var 1937. 1941 réðust Þjóðverjar á Rússa og þá var hlutleysi Sovétríkjanna úr sögunni. En hvað gerðist þá með íslenska kommúnista? Þá snerust þeir gegn hlutleysi. Þá mátti skjóta frá Íslandi ef það kæmi Sovétríkjunum að gagni. Þau orð verða lengi í minnum höfð og þau geta íslenskir kommúnistar og arftakar þeirra aldrei af sér skafið. Hvað gerðist 1946, að styrjöldinni lokinni? Þá fengu Rússar áhuga á hlutleysi að nýju,-hlutleysi vissra ríkja, nota bene. Þá fá íslenskir kommúnistar áhuga á hlutleysi að nýju og vilja gera allt sem í þeirra valdi stendur til að koma í veg fyrir samstarf Íslendinga við önnur lýðræðisríki. En hvað gerðist 1956? Þá eru Sovétríkin á móti hlutleysi Ungverjalands. Hver var hengdur fyrir að vilja hlutlaust Ungverjaland? Nagy. Hvað gerðu íslenskir kommúnistar 1956? Þeir felldu hlutleysistalið. Þá var ekki talið hentugt að tala um að varnarliðið færi. Og nú situr Alþb. í fjórðu ríkisstj. sem ætlar sér að hafa varnarliðið hér áfram. Enn hófst ný hlutleysissókn 1959 og hún stendur kannske enn til þess að reyna að ná Íslandi úr Atlantshafsbandalaginu. Það er hverjum manni ljóst sem skoðar söguna, að utanríkisstefna íslenskra kommúnista, hvað sem þeir hafa kallað sig, hvort sem þeir hafa kallað sig Alþb., Sameiningarflokk alþýðu eða kommúnista, hefur verið endurspeglun stefnu sovétstjórnarinnar. Hún er það ekki í dag með eins áberandi hætti og verið hefur, en hún er það engu að síður í orði og verki. Það er ýmislegt fleira sem til mætti taka í þessu sambandi. En víst er að þeir atburðir, sem nú hafa gerst, breyta allri umræðu um þessi mál á Norðurlöndunum. Umræðan er komin í annan farveg. Það er auðvitað þess vegna sem Alþb.-menn kappkosta nú að tala um stórveldin. Auðvitað er það eðlilegt. Nú á að beina athyglinni frá Sovétríkjunum. Út á það hefur öll umr. í dag gengið. Það er það sem er á bak við það sem hefur verið að gerast í þessum ræðustól í dag af hálfu Alþb. Það er verið að beina athyglinni að því sem hentara þykir. Við skulum líka koma að þeim málum á eftir. En hver getur tekið alvarlega tal Sovétríkjanna núna um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum? Allt slíkt tal er auðvitað marklausar blekkingar, hræsni og. sýndarmennska. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir ræddi í ræðu sinni á þriðjudaginn um fjárstuðning við friðarhreyfingar. Það fannst mér athyglisverður kafli ræðu hennar. Hún sagði þar orðrétt, með leyfi forseta: „Menn tala hér um fjárstuðning við friðarhreyfingar. Mér vitanlega er engin friðarhreyfing hér í þessu landi orðin til á borð við ýmsar þær sem hafa verið stofnaðar erlendis. Ekki hef ég hugmynd um hvort Menningar- og friðarsamtök íslenskra kvenna hafa einhvern tíma fengið peninga frá útlöndum. Aldrei hef ég orðið vör við það og hef ég verið félagi í þessum samtökum mjög lengi.“ Síðan hélt hún áfram: „En ég man ekki betur en fyrir nokkrum árum viðurkenndu íslenskir jafnaðarmenn að þeir hefðu þegið peninga frá „kollegum“ sínum í Svíþjóð. Ég hef ekki heyrt hingað til að það eigi að draga þá fyrir lög og dóm fyrir það.“ Hvers vegna kýs hv. þm. að draga nafn Menningar- og friðarsamtaka íslenskra kvenna inn í þessa umr.? Það er mér nokkur furða. Hefur hún ástæðu til að ætla að þessi samtök njóti með einhverjum hætti stuðnings erlendis frá? Gæti verið að formaður þessara samtaka væti launaður starfsmaður sendiráðs Sovétríkjanna? Gæti það verið? Gæti fjárstuðningur hugsanlega verið í þeirri mynd? Hún víkur að því, að íslenskir jafnaðarmenn hafi viðurkennt að hafa fengið fjárstuðning frá jafnaðarmönnum á Norðurlöndum. Alþjóðlegt samstarf jafnaðarmanna hefur ekki verið neitt pukursmál. Alþfl. er aðili að Alþjóðasambandi jafnaðarmanna. Alþfl. fékk nokkurn styrk frá norrænum jafnaðarmönnum. Það var aldrei neitt pukursmál. Frá því var greint opinberlega. Það varð til þess að Alþingi bannaði íslenskum aðilum að þiggja slíka aðstoð. Gott og vel. Að þeim lögum hefur Alþfl. farið. En þegar nafn samtaka eins og Menningar- og friðarsamtaka íslenskra kvenna er af þm. Alþb. dregið inn í þessa umr. með þessum hætti vakna auðvitað ýmsar spurningar. Auðvitað er margt í þessum efnum sem ástæða er til að velta fyrir sér. Það er ástæða til að efast og það er ástæða til að spyrja margra spurninga þó að svör fáist kannske ekki við þeim öllum. En hvernig er starfsemi þessara samtaka fjármögnuð? Það væri vissulega fróðlegt að fá svör við því. Það væri líka fróðlegt að vita eitt og annað um peningaumsvif þeirra sem gefa út Fréttir frá Sovétríkjunum á Íslandi. Það væri fróðlegt að fá að sjá reikninga fyrir því, hverjum er greitt, hve mikið, fyrir hvað. Það væri fróðlegt að vita eitt og annað um fjárhagsleg umsvif sovéska sendiráðsins og ýmissa fyrirtækja hér sem annast viðskipti við Austur-Evrópu. Það væri vissulega fróðlegur lestur. Hvernig skyldi t. d. standa á því, að þegar íslensk kaupskip koma til Sovétríkjanna er íslenskum skipafélögum gert að greiða hér í banka í íslenskum krónum hafnargjöld, losunar- og lestunargjöld. Þau gjöld, sem falla á íslensk kaupskip í höfnum í Sovétríkjunum, eru greidd í íslenskum krónum í íslenskum bönkum. Hvað verður um þá peninga þar á eftir er væntanlega hulið svokallaðri bankaleynd. Sjálfsagt fara þeir peningar allir úr landinu aftur. Það er áreiðanlega engin ástæða til að efast um það. En það eru vissulega margar spurningar sem vakna og það er vissulega margt sem ástæða væri til að fá nánari skýringar á. Við höfum talað hér um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndunum. Þau orð úr munni Sovétmanna eru marklaus hér eftir sem hingað til. Þegar fulltrúar Sovétríkjanna tala um þetta er eingöngu verið að tala um Norðurlönd. En þegar víð erum að tala um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum, gott og vel, hvað eigum við þá við? Þá viljum við auka öryggi þeirra sem búa á þessu svæði. Hvernig getur það gerst? Það getur gerst með þeim hætti, að yfirlýsing um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum að alþjóðalögum yrði þáttur af stærra máli sem tæki til Evrópu allrar og þá ekki þeirrar Evrópu sem Sovétríkin tala um vegna þess að sú Evrópa nær aðeins að landamærum Sovétríkjanna. Hún nær ekki austur að Úralfjöllum, eins og hinn gamli landfræðilegi skilningur á því, hvað Evrópa er, er hjá flestum. Nei, Sovétríkin undanþiggja sitt landssvæði og víghreiðrið á Kólaskaga, en hvergi í veröldinni er saman komið annað eins magn morðtóla og drápstækja og á Kólaskaga, við þröskuld Norðurlanda, við bakdyr Norðurlanda, ef svo mætti að orði komast. Þetta er ekki í myndinni. Það, sem Sovétríkin og talsmenn þeirra hér hafa verið að tala um mörg umliðin ár, hefur verið einhliða afvopnun. Enn tala margir þeirra friðarhópa í Evrópu, sem hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni varð svo tíðrætt um áðan, um einhliða afvopnun,-ekki allir, það er alveg rétt. En það er fyrst núna sem Samtök herstöðvaandstæðinga og Alþb. tala um meira en einhliða afvopnun. Fram til þessa hefur öll þeirra umræða og allt þeirra tal snúist um einhliða afvopnun. Það er núna á þessu ári, það er núna síðsumars sem þetta hefur verið að breytast vegna þess að hitt þykir ekki handhægt lengur, hentar ekki. Það er talað um stórveldin og aftur stórveldin núna vegna þess að það þykir best henta. Ýmsir hv. þm., þ. á m. hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og hv. þm. Guðrún Helgadóttir, hafa gert hér að umtalsefni aukafund Allsherjarþingsins sumarið 1978 þar sem fjallað var um afvopnunarmál. Þau hafa rætt um kjarnorkuvopnalaus svæði sem koma við sögu í ályktun þessa fundar. Þau hafa hins vegar bæði tvö látið undir höfuð leggjast að geta þess, að á þessum fundi Allsherjarþingsins lýstu Bandaríkin, Bretland og Sovétríkin yfir að þau mundu ekki beita kjarnorkuvopnum gegn ríkjum sem hefðu heitið því að verða sér ekki úti um kjarnorkuvopn. Bandaríkin, Bretland og Sovétríkin lýstu því yfir á þessu aukaþingi Allsherjarþingsins, sumarið 1978, sem fjallaði um afvopnunarmál, að þau mundu ekki beita kjarnorkuvopnum gegn ríkjum sem hefðu heitið því að verða sér ekki úti um kjarnorkuvopn. Hver hefur brotið þetta samkomulag? Hvaða ríki fór með kjarnorkuvopn inn í landhelgi hlutlauss ríkis, inn í landhelgi ríkis sem hefur ekki nein kjarnorkuvopn? Það eru Sovétríkin sem hafa rofið þá samþykkt sem gerð var á aukafundi Allsherjarþingsins sumarið 1978. Þetta ættu menn að hafa í huga og þ. á m. hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson. Eina ríkið, sem hefur brotið þá samþykkt, sem þar var gerð, og rofið þann sáttmála, sem þar var gerður, er Sovétríkin. Það er vissulega umhugsunarefni og ekki síst fyrir okkur Íslendinga. Nýlega hefur verið birt á vegum Sameinuðu þjóðanna skýrsla sem til er orðin fyrir frumkvæði Norðurlandanna, - skýrsla um afvopnunarmál. Þessa skýrslu hafa 27 sérfræðingar á þessu sviði unnið í framhaldi af aukaþinginu um afvopnunarmál sumarið 1978. Þessi skýrsla verður væntanlega rædd á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna á þessu hausti. Þar kemur ýmislegt athyglisvert fram. Auðvitað greinir okkur ekki á um að við viljum berjast gegn kjarnorkuvopnum og vígbúnaði. Um það er ekki nokkur minnsti ágreiningur. En okkur greinir á um hvar við eigum að berjast og hvernig við eigum að bera okkur til. Þeir Alþb.-menn virðast vera þeirrar skoðunar, að Vestur-Evrópa eigi hér að ganga á undan og afvopnast, þá muni allt verða gott af sjálfu sér. Ég er á allt annarri skoðun. Einhliða afvopnun er hættuleg, ekki aðeins öryggi okkar, heldur öryggi allra lýðfrjálsra ríkja í Vestur-Evrópu. Við eigum að berjast fyrir afvopnunarmálum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þar eigum við að leggja okkar lóð á vogarskálarnar eins og við höfum gert. Við eigum að vera raunsæ. Við eigum að horfa á þann veruleika sem er í kringum okkur. Það getur verið gott að láta sig dreyma, en það getur líka verið hættulegt. Einn daginn kunna menn eins og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson að vakna upp við vondan draum. Vonandi á það ekki fyrir honum né öðrum að liggja. - Okkur greinir sem sagt á um það, hvernig við eigum að bera okkur til við að ná þessu markmiði. Í skýrslu Sameinuðu þjóðanna, sem ég var að víkja að og samin er að frumkvæði Norðurlandanna, - það var Svíi, Inga Thorson, sem var formaður þessa sérfræðingahóps, - þar kemur fram að hvernig svo sem á málið er litið, ekki aðeins út frá sjónarmiði hættunnar, óttans og ógnarinnar, þá sé það hagkvæmt fyrir öll ríki veraldar að afvopnast. Það er efnahagslega hagkvæmt. Á það er hægt að færa beinar sönnur og um það þarf ekki að deila. Vígbúnaðurinn hefur neikvæð áhrif á hagvöxt, verðbólgu, atvinnustig, alþjóðaviðskipti og varðveislu heilnæms umhverfis, svo að nokkuð sé nefnt. Það er lögð rík áhersla á það í þessari skýrslu Sameinuðu þjóðanna, að sú fullyrðing, að afvopnun hljóti að leiða til atvinnuleysis í iðnvæddu ríkjunum, sé röng. Vissulega verða þær iðngreinar, sem fást við vígtólaframleiðslu og framleiðslu hernaðartækja, að fá aðlögunartíma. Auðvitað eru allir sammála um að afvopnun gerist ekki á einni nóttu. Hún gerist á löngum tíma. Við skulum líka hafa hugfast hversu gífurlegir fjármunir eru hér í húfi. Við skulum hafa það í huga, að í fyrra var varið 500 mill jörðum dollara til vígbúnaðar í veröldinni. Þetta svarar til verðmætis um það bil 6% af allri framleiðslu í veröldinni. 6% fara til vígbúnaðar. Þetta eru óhugnanlegar tölur. Þetta er nítjánföld sú upphæð sem vestræn ríki verja til aðstoðar þróunarlöndunum, Austur-Evrópuríkin gera hins vegar ekki mikið af slíku. Ef vígbúnaðarkapphlaupið heldur áfram að vaxa eins og það hefur gert er líklegt að þessi upphæð verði orðin 900 milljarðar Bandaríkjadala eftir 19 ár, árið 2000. Við skulum hafa í huga að 50 millj. manna í veröldinni eru beint eða óbeint í tengslum við störf sem hafa hernaðarlegan tilgang. Í þessari tölu eru 25 millj. manna sem eru hermenn, sem eru undir vopnum í veröldinni. Það eru 10 millj. í varaliðssveitum og 4 millj. borgara sem starfa á skrifstofum í varnarmálaráðuneytum eða við starfsemi tengda þeim. Það eru 500 þús. vísindamenn og tæknimenn sem eingöngu vinna að rannsóknum á hernaðarsviði og að þróun vígtóla, og það eru a. m. k. 5 mill j. manna sem hafa beina atvinnu af framleiðslu vopna og vígbúnaðar. Útgjöld til hernaðarrannsókna og tækniþróunar í herbúnaði eru talin hafa verið á árinu 1980 u. þ. b. 35 milljarðar dollara. Þetta er 114 þeirra upphæðar sem varið er til allra rannsókna í veröldinni. Og þessir 500 þús. vísindamenn og tæknimenn eru u. þ. b. 20% allra starfsmanna á þessu sviði í veröldinni. Í þessari Thorson-skýrslu, sem svo er kölluð og verður til umræðu núna á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, eru settar fram ýmsar tillögur til ríkisstjórna aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna. Það er lögð áhersla á að ríkisstjórnir láti vinna og birta skýrslur sem sýna efnahagslegan og félagslegan kostnað sem er samfara vígbúnaðarkapphlaupinn. Þessu er ekki hvað síst beint til stærstu herveldanna. Þar að auki er lögð áhersla á að ríkisstjórnirnar láti vinna gögn til að sýna fram á hvað mætti vinna á sviði félagsmála og efnahagsmála með því að verja þessu fjármagni á annan hátt. Og það er skoðun þessarar sérfræðinganefndar að vígbúnaðarkapphlaupið eins og það er sé ekki til þess fallið að auka öryggi í veröldinni, sé þvert á móti sóun á auðlindum og sóun á fjármagni. Þá er lagt til í þessari skýrslu, að ríkisstjórnir hefji þegar í stað undirbúning þess að breyta hernaðarframleiðslunni í venjulega framleiðslu og gefi Sameinuðu þjóðunum skýrslu um árangur þeirrar viðleitni. Nú má auðvitað spyrja sem svo: Eru tillögur í þessa átt yfirleitt raunhæfar? Þeir sérfræðingar, sem sömdu þessa skýrslu, eru yfirleitt í mikilvægum stöðum hver í sínu landi. Þeir voru tilnefndir at ríkisstjórnum landa sinna. Það er vert að leggja á það ríka áherslu, að í þessari sérfræðinganefnd áttu sæti fulltrúar bæði Bandaríkjanna og Sovétríkjanna og niðurstöður þær, sem ég hef nú vitnað til, niðurstöður þessa sérfræðingahóps, voru samhljóða. Vissulega eigum við að berjast fyrir afvopnun, eins og ég hef áður sagt, en við eigum fyrst og fremst að gera það á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og við eigum að horfast í augu við veruleikann. Sovéski kjarnorkuvopnaði kafbáturinn, sem strandaði við strönd Svíþjóðar, er hluti þess raunveruleika sem við verðum að horfast í augu við, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Þeir, sem vilja einhliða afvopnun lýðræðisríkjanna, eru beinlínis að þjóna hagsmunum og utanríkisstefnu Sovétríkjanna. Það held ég að sé kjarni þessa máls. Það er auðvitað ekki nýtt, eins og ég hef rakið í ræðu minni, að saman fari stefna Alþb., hverju nafni sem það kýs að nefna sig á hverjum áratug, hvort sem það eru kommúnistar, Sameiningarflokkur alþýðu eða Alþb., og utanríkisstefna Sovétríkjanna. Þetta höfum við reynt hér í gegnum tíðina. En það er ekki sú stefna sem við eigum að sameinast um að vinna að. Við eigum vissulega að gera það sem við getum til að stuðla að friði og afvopnun í veröldinni, en við eigum jafnframt að gera það þannig að það sé raunveruleg afvopnun, en ekki einhvers konar sýndarmennska. Við eigum ekki aðeins að gera kröfur til annars aðilans, eins og venja er til þegar þessi mál eru til umr. Við eigum að gera kröfur til þeirra beggja. Á þann eina hátt náum við því markmiði, sem við viljum keppa að, að draga úr þeirri hættu, sem er á kjarnorkustyrjöld, og því, að slíkum vopnum verði beitt. Það gerum við best með því að vinna innan þeirra alþjóðasamtaka þar sem við getum beitt okkur.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 79 svofellda tillögu: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að leggja fyrir næsta Alþingi frv. um breyt. á lögum um tekju- og eignarskatt, þar sem tekjuskattur verði afnuminn af almennum launatekjum.“ Á undanförnum árum hefur farið fram mikil umræða um tekjuskattinn, kosti hans og ókosti. Fjöldamargir fundir félaga og flokka hafa samþykkt mikinn fjölda ályktana og tillagna þar sem þess er óskað eða krafist, að tekjuskattur sé ýmist lækkaður stórlega eða afnuminn með öllu. Þessi umr. er ekki óeðlileg, þar sem tekjuskatturinn, eins og hann er nú, snertir hagsmuni svo til hvers einasta vinnandi manns í landinu og veldur að margra dómi miklu misrétti meðal fólks. Höfuðtilgangur allrar skattheimtu er að afla fjár í sameiginlega sjóði landsmanna og færa fjármuni milli þegnanna til jöfnunar. Það síðarnefnda á alveg sérstaklega við um stighækkandi skatta eins og tekjuskatt. Tekjuskatturinn eins og aðrir skattar er vissulega leið til tekjujöfnunar. En hann er ekki það tæki til jöfnunar sem sumir kunna að halda, heldur þvert á móti. Hann er beinlínis valdur að miklu meira misrétti en hægt er að sætta sig við. Hafi tekjuskatturinn einhvern tíma verið leið til tekjujöfnunar virðast þær forsendur ekki vera lengur fyrir hendi nema þá að litlu leyti. Nú vill svo til í okkar þjóðfélagi að fyrir hendi eru ýmsar leiðir til jöfnunar á aðstöðu fólks, fyrst og fremst almannatryggingakerfið, ódýr eða ókeypis opinber þjónusta, t. d. í heilbrigðismálum og skólamálum, niðurgreiðsla á almennum neysluvörum, trygging lágmarkstekna, barnabætur og persónuafsláttur til greiðslu á útsvari. Það, sem hér hefur verið nefnt, eru allt miklu árangursríkari leiðir til tekjujöfnunar en sá stighækkandi tekjuskattur sem við nú búum við. Ekki virðist óeðlilegt að spurt sé: Við hvað er átt með orðunum almennar launatekjur? Í þeirri till., sem hér er til umr., er átt við að almennar launatekjur séu sama fjárhæð og rauntekjur meiri hluta launafólks og sambærilegar tekjur hjá öðrum en launþegum. Tekjuskatturinn í núverandi mynd virðist koma þyngst niður á fólki með meðaltekjur eða ríflega það. Þetta fólk virðist eiga hvað erfiðast með að inna þessar álögur af hendi, að ekki sé nú minnst á þá sem eru að byggja yfir sig eða greiða skuldir vegna íbúðarkaupa. Stundum heyrist raunar að fólk eigi ekki að leggja það ofurkapp sem margir hafa gert á að eignast íbúð, heppilegra sé að búa í og byggja svokallaðar félagslegar íbúðir. Félagslegar íbúðir eru góðar út af fyrir sig og jafnvel bráðnauðsynlegar að vissu marki. En það er mikið talað um skort á íbúðarhúsnæði um þessar mundir. Farsælasta og jafnframt fljótvirkasta leiðin til úrbóta í því efni er að nýta það afl og þann vilja sem í einstaklingunum býr til að eignast eigin íbúð kvaðalaust. Allir þekkja mörg dæmi um það, að fólk og alveg sérstaklega ungt fólk hefur lagt á sig mikla vinnu til tekjuöflunar í þeim tilgangi að eignast eigin íbúð og jafnvel neitað sér um flest það sem telst til svokallaðra lífsgæða til að ná settu marki. Þessu fólki hefur tekjuskatturinn oft verið fjötur um fót. Það kemur engum vörnum við. Því meira sem menn afla, því harðara sem menn leggja að sér, því gífurlegri verður skattheimtan vegna þessa háa og stighækkandi tekjuskatts. Nú eru nýir kjarasamningar launafólks á næsta leiti. Eins og oft áður er mikið talað um nauðsyn þess að bæta kjör þeirra lægst launuðu. Æðimörgum sýnist þó ekki svigrum til mikilla kjarabóta. Helst staðnæmast menn við einn þátt öðrum fremur, þ. e. lækkun skatta. Þær eru orðnar æðimargar samþykktirnar sem búið er að gera, þar sem farið er fram á að tilteknar tekjur verði undanþegnar tekjuskatti, og fylgir þá með að í því felist verulegar kjarabætur launaþegum til handa. Eitt nýjasta dæmið í þessa átt mun vera samþykkt um að undanþiggja tekjuskatti yfirvinnu við fiskvinnslu. Enginn vafi er á því, að stighækkandi tekjuskattur dregur úr framtaki manna og vinnuvilja. Þegar svo er komið að meira en önnur hver króna, sem aflað er, fer í opinber gjöld fara margir að hugsa sig um hvort það borgi sig að vera að vinna. Þessa hugsunarháttar verður víða vart. Þjóðfélagsgerð, sem beinlínis leiðir til hugleiðinga um það, hvort borgi sig að vinna, er ekki viðunandi, hvorki vegna þeirra einstaklinga, sem þannig hugsa, og ekki síður vegna þess að svona hugsunarháttur er skaðlegur fyrir þjóðfélagið í heild, ekki síst vegna þess að oftast er það dugmesta fólkið sem á í hlut. Af mörgum ókostum við háan og stighækkandi tekjuskatt - og hér hefur nokkurra verið getið - er þó sá ótalinn sem er verstur. Það er sá möguleiki sem allt of margir hafa til að koma sér undan þessum skattgreiðslum og raunar ákveða skatta sína sjálfir án tillits til raunverulegra tekna. Það er alkunna að margir eru haldnir þeirri áráttu að koma sér undan því að greiða gjöld í sameiginlega sjóði. Aðstaða manna til raunverulegra framkvæmda í þessu efni er ákaflega misjöfn. Þetta þekkja allir og því ætti ekki að vera þörf á að fara þar um mörgum orðum. Því er ekki að neita, að vegna þessa aðstöðumunar m. a. hefur tekjuskatturinn oft verið nefndur launamannaskattur. Ekki er við hæfi að ganga fram hjá því, að af hálfu stjórnvalda hefur ýmislegt verið gert til að reyna að draga úr undanskotum frá tekjuskatti. En árangurinn af öllu því starfi og þeim kostnaði, sem því fylgir, hefur orðið sorglega lítill. Ég held að allar ríkisstjórnir á síðustu tveimur áratugum a. m. k. hafi haft á sinni stefnuskrá að auka aðhald með skattgreiðslum, herða skatteftirlit og þyngja refsingar fyrir brot. Þrátt fyrir öll fögur fyrirheit í þessu efni hefur litið miðað í réttlætisátt. Ég tel því að rétt væri af þessari ástæðu einni að reyna að breyta um stefnu og koma efni þessarar till. til framkvæmda og fækka skattgreiðendum þar með verulega. Skattheimta er aldrei vinsæl athöfn og flestir eru þeirrar skoðunar, að skattar þeirra séu allt of háir. Óvinsælastur af öllum sköttum mun tekjuskatturinn þó vera. Ástæðan er vafalaust það misrétti sem menn telja að viðgangist og eru æðioft fundvísir á dæmi um slíkt. Af þessari ástæðu er eðlilegt að draga úr þessari skattheimtu. Undanfarin tvö ár hafa farið fram miklar umr. um 59. gr. tekjuskattslaganna. Sýnist sitt hverjum um hversu réttmæt ákvæði hennar séu og þá ekki síður um framkvæmd hennar. Ef efni þessarar till. nær fram að ganga er skoðun mín á því sú, að ákvæði 59. gr. séu að mestu óvirk og ágreiningurinn um ákvæði hennar og framkvæmd ætti þar með að vera úr sögunni, a. m. k. að mestu leyti. Þótt tekjuskatturinn hafi ekki þungt vægi miðað við heildartekjur ríkissjóðs er flm. ljóst að nái efni hennar fram að ganga er líklegt að einhverjir telji að það tekjutap, sem ríkissjóður verði fyrir með framkvæmd hennar, verði hann að fá bætt með öðrum hætti. Þessi till. gerir einmitt ráð fyrir þeim möguleika, þar sem áhrif af samþykki hennar koma ekki til framkvæmda fyrr en á árinu 1983. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að þessari till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þm. Alþfl. hafa margsinnis á undanförnum árum flutt hér á Alþingi frv. til l. sem ganga út á efni þessarar till. til þál., nefnilega afnám tekjuskatts af almennum launatekjum. Því miður hafa þær hugmyndir ekki enn náð fram að ganga. Oft hefur verið um það fjallað, hvernig það megi vera að jafnaðarmannaflokkar hafi lagt áherslu á þetta efni svo tekjujafnandi sem tekjuskatturinn hljóti að vera. Alþýðuflokkurinn íslenski er raunar alls ekki sá fyrsti af jafnaðarmannaflokkum sem lagt hafa áherslu á þetta. Sá talsmaður jafnaðarmanna í Evrópu. sem fyrstur hóf umræður um þetta, mun vera Trygve Bratteli, fyrrv. forsrh. í Noregi. Hann lagði raunar grundvöllinn að röksemdarfærslu í þessa veru, nefnilega þann að þegar þjóðfélagsgerðin öll hefði breyst eins og hefur gerst bæði hér í Skandinavíu og víðast hvar í Vestur-Evrópu á undanförnum áratugum, þá þjónaði tekjuskatturinn alls ekki því jöfnunarhlutverki sem honum var ætlað í upphafi. Þessar röksemdir hafa verið margraktar á undanförnum árum og hv. flm. kom raunar að þeim í sínu framsöguerindi. En kjarni málsins og ástæðan fyrir því, að jafnaðarmenn hafa lagt áherslu á þetta mál og í raun og veru snarskipt um skoðun frá því sem var fyrir 10–15 árum, er einnig sú - á þetta lagði hv. flm. einnig áherslu og mig langar til að undirstrika það enn frekar - að tekjuskatturinn hér á Íslandi er nær eingöngu launamannaskattur. Ástæður fyrir því, sem hann nefndi, eru mismunandi aðstæður manna til undanskota frá skatti, til skattsvika. Þessu hefur auðvitað verið marglýst bæði hér á hinu háa Alþingi og víðar í þjóðfélagsumræðum á undanförnum árum. En einhvern veginn hefur það verið svo, að sitjandi valdakerfi á hverjum tíma hefur verið feimið og viljalaust að kveða upp úr með aðferðir til að vinna gegn skattsvikum. Ég er sammála hv. flm. um að það, hversu tekjuskatturinn hér á Íslandi hefur komið ójafnt niður og að hann hefur verið skattur launamanna fyrst og fremst, er mjög veigamikil, ef ekki höfuðröksemd fyrir því að stíga það spor að afnema tekjuskatt af almennum launatekjum, hvernig svo sem þær eru skilgreindar. Það er auðvitað vandasamt mál og þarf að vera víðtækara og nákvæmara en gert er ráð fyrir í þessari grg. Þetta er sagt til þess að minna á það, að á undanförnum árum hafa verið flutt - ekki till. til þál., heldur beinlínis lagafrv. sem lotið hafa að þessum efnum, en hafa ekki náð fram að ganga. Engu að síður er full ástæða til að fagna fram kominni till. til þál. og vona að þar komi að þetta mál nái fram að ganga.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég vildi láta í ljós að mér finnst þetta vera góð till. til þál. Ég vil einnig, eins og hv. síðasti ræðumaður, lýsa því yfir, að okkar flokkur, Sjálfstfl., hefur á sinni stefnuskrá að tekjuskattar verði afnumdir af almennum launatekjum svo að það virðist nú vera nokkuð góður hópur hér innan Alþingis sem hefur þetta á sinni stefnuskrá. Hins vegar er ég ekki bjartsýn á að það takist að fá núv. hæstv. ríkisstj. til að setja lög eða flytja frv. um þetta efni. En ég vildi lýsa stuðningi mínum við þessa fram komnu tillögu.



Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið undir efni þeirrar till. sem ég flutti. Þetta er ekkert frumlegt mál eins og hér kemur fram. Það er rétt, að það er margbúið að ræða þetta. Ástæðan fyrir því, að mörgum er illa við tekjuskattinn í núverandi mynd, er kannske fyrst og fremst sú, eins og ég gat um áðan, að hann hefur verið talinn fyrst og fremst launamannaskattur. Það hefur verið reynt að mæta væntanlega því meinta misrétti, sem menn hafa talið að þessi skattlagning ylli, með ákvæðum 59. gr. sem ég ætla ekki að fara að þylja hér hvernig eru. Sú lagagrein hefur verið mjög til umr. á hv. Alþingi undanfarin ár og er mjög óvinsæl af mörgum, sérstaklega framkvæmd hennar. Ástæðan fyrir því, að ég flutti þessa till., er sú, að ég vildi nota það tækifæri sem mér gafst hér að koma þessu áhugamáli mínu á framfæri. Ég tel að við getum komið skattamálum okkar fyrir með betri hætti en að vera að leggja á tekjuskatt sem flestir eru sammála um að sé ranglátur og erfiður í framkvæmd. Ég vil gjarnan láta það koma fram, að skoðun mín á þessu máli byggist kannske ekki síst á því, að ég vann við það í fjöldamörg ár að leggja á þennan skatt og hef því kannske séð miklu fleiri dæmi um það en mér þykir gott, hvað hann er ranglátur og hefur komið misjafnt niður. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. Eins og fram hefur komið vænti ég þess, að það sé hér í hv. Alþingi meiri hl. fyrir að breyta þessum rangláta skatti.



Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir það með öðrum þeim, sem hafa talað hér í dag, að sú umr., sem nú fer hér fram, er góðra gjalda verð. Hún er gagnleg fyrir margra hluta sakir. Hún hefur upplýsingagildi. Hún er skoðanaskipti á milli manna sem hafa ólíkar skoðanir á friði, friðarsókn, afvopnun og fleira er snertir utanríkismál þessarar þjóðar. Ég skrifaði fyrir nokkrum dögum stutta grein í eitt af dagblöðunum hér í Reykjavík og sagði þar m. a., með leyfi forseta: „Alþb. hefur frá upphafi barist gegn dvöl bandaríska varnarliðsins hér á landi og krafist úrsagnar úr Atlantshafsbandalaginu. Í samstarfsyfirlýsingu núverandi ríkisstj. segir m. a. svo á síðustu bls.: „Þar eð ríkisstjórnarflokkarnir hafa ekki samið um stefnuna í utanríkismálum, verður í þeim efnum fylgt áfram óbreyttri grundvallarstefnu og verður þar á eigi gerð breyting nema samþykki allra ríkisstjórnarflokkanna komi til. Það skal þó tekið fram, að Alþb. er andvígt aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og dvöl hersins í landinu. Ekki verða heimilaðar nýjar meiri háttar framkvæmdir á yfirráðasvæði varnarliðsins.“ Enginn einn þáttur í starfi Alþb. á undanförnum árum hefur þjappað liðsmönnum þess eins rækilega saman og stefna flokksins í utanríkis- og varnarmálum. Það er þó ljóst, að í núverandi stjórnarsamstarfi hefur þessi stefna flokksins beðið skipbrot og andstæðingar varnarliðsins og NATO í flokknum eru mjög ósáttir við framkvæmd samstarfsyfirlýsingarinnar. Ástæðurnar eru margar en þessar helstar: 

Núverandi.

Núverandi hæstv. ríkisstj.

Það var og.

„1. Alþb. tók þátt í myndun ríkisstj. sem hefur óbreytta stefnu í utanríkismálum, þ. e. viðurkennir varnarsamning Íslands og Bandaríkjanna án nokkurra áforma um breytingar og telur öryggi Íslands best tryggt með aðild að Atlantshafsbandalaginu. 2. Yfirlýsingin um að heimila ekki nýjar meiri háttar framkvæmdir á yfirráðasvæði varnarliðsins hefur reynst marklaust pappírsgagn. Frá því að stjórnin tók við hefur verið unnið að meiri háttar framkvæmdum á varnarsvæðinu fyrir milljónir króna, og enn meiri framkvæmdir eru fyrirhugaðar. 3. Alþb. er komið í hreina úlfakreppu vegna afstöðunnar til smíðar nýrrar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli svo að unnt reynist að aðgreina umsvif varnarliðsins og almennt farþegaflug. Það er erfitt fyrir „hernámsandstæðinga“ í Alþb. að verja þessa afstöðu, enda öllum heilvita mönnum mikill ami að óbreyttu ástandi. Þeir eru því margir Alþb.-mennirnir sem telja að flokkurinn hafi svikið ein veigamestu grundvallarstefnumið flokksins. Flokksforustan með Svavar Gestsson og Ólaf Ragnar Grímsson í broddi fylkingar gerir sér þessar staðreyndir ljósar. Til að hylma yfir þær og beina athyglinni í aðra átt hefur flokkurinn tekið upp baráttu fyrir kjarnorkuvopnalausum Norðurlöndum og starfi friðarhreyfingarinnar. Sú barátta getur þó ekki leynt þeirri staðreynd, að Alþb. hefur kokgleypt fyrri yfirlýsingar í varnarmálum, eins og Ólafur Jóhannesson utanrrh. var búinn að spá." Vegna þessa og þessara staðreynda hélt hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson tveggja klukkustunda ræðu hér á þingi í dag. Vegna þeirra staðreynda, að Sovétmenn hafa gerst sekir um að vera í landhelgi hlutlauss lands, Svíþjóðar, með kjarnorkukafbát til njósna, hélt hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson u. þ. b. tveggja klukkustunda ræðu í dag um friðarhreyfinguna og um skýrslu, sem hann veifaði hér, eða skýrslur, sem hann taldi að væru hin mestu leyndarmál og gögn sem mundu koma illa við þá menn sem hefðu komið þeim skýrslum á framfæri. Þessa ræðu flytur hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson á sama tíma og blaðið Fréttir frá Sovétríkjunum birtir eftirfarandi yfirlýsingu, með leyfi forseta: „Þjóðir Evrópulanda! Berjist gegn staðsetningu nýrra bandarískra kjarnorkueldflauga á landsvæði Vestur-Evrópu. Friðarsinnar! Margfaldið krafta ykkar í helgri baráttu fyrir hinum æðsta rétti - réttinum til lífsins. Verið þar af leiðandi fylgjandi því, að nifteindavopn og önnur gereyðingarvopn verði bönnuð! Kjarnorkustyrjöld - nei!“ Ég held, að við hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson höfum tekist á um þessi mál kannske meira en góðu hófi gegnir, m. a. vegna þess að í hjarta okkar erum við sammála. Við erum sammála eins og menn geta orðið sammála um nokkurn hlut. Við viljum frið og við viljum afvopnun. En okkur greinir á um gífurlega veigamikinn þátt og það eru þær leiðir sem fara skal til afvopnunar. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson kom heim af friðarþingi á Álandseyjum fyrr á þessu ári og var þá mikið niðri fyrir. Hann lýsti því yfir, að íslenska ríkisstj. ætti tafarlaust að taka undir þær kröfur sem komið hefðu fram í hinum norrænu löndum um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Hann gaf því engan gaum né gætur, sem utanrrh. Svíþjóðar var að uppgötva í dag, að Norðurlönd eru umkringd kjarnorkuvopnum. Hann talaði ekki orð um það, að á Kólaskaga er eitt mesta kjarnorkuvopnabúr veraldar - ekki bara Evrópu, heldur veraldar. Hann sagði þá ekki orð um að Sovétmenn hafa kjarnorkuvopn meðfram öllum landamærum Finnlands og Sovétríkjanna og þeir eru sannarlega með kjarnorkuvopn á Eystrasalti. Þar hafa þeir svokallaða venjulega kafbáta, 60 stykki 365 daga á ári. Þar að auki er vitað um a. m. k. 3–4 kjarnorkukafbáta sem þar eru, en kannske eru kjarnorkukafbátarnir 63–64. Hv. þm. Ólafur Ragnar minntist ekki heldur á að einn mesti úthafsfloti veraldar, floti Sovétmanna, sem búinn er kjarnorkuvopnum, siglir nær daglega frá Kólaskaga niður með Noregsströndum og út á Atlantshaf. Hann minntist ekki heldur á að kjarnorkuknúnir kafbátar Sovétmanna eru á ferðinni milli Íslands og Grænlands nær hvern einasta dag. Ekkert af þessu nefndi hann. Hann talaði um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Nú hafa Svíar rekið sig á að yfirlýsing um hlutleysi er tiltölulega lítils virði. Ég minnist þess, að ég sat einu sinni ráðstefnu úti í Kaupmannahöfn þar sem voru tveir sænskir herforingjar sem lýstu varnareldflaugakerfi Svía. Þeir voru spurðir að því, úr því að Svíar væru hlutlaus þjóð, í hvaða átt varnareldflaugarnar stefndu. Þessu vildu þeir ekki svara. Þá sagði einn úr hópi spyrjenda: Úr því að þið eruð hlutlausir hljóta ykkar eldflaugar að beinast beint upp í loft. Þessu varð hershöfðinginn að neita og viðurkenna að eldflaugarnar, „varnareldflaugarnar“, beindust í austur. Ég hef stundum sagt við ágæta flokksbræður mína í Svíþjóð að mér þætti gæta nokkurs „dobbelmórals“ í utanríkisstefnu þeirra. Svíar berjast manna harðast fyrir afvopnun, en þeir eru einhverjir mestu vopnasalar veraldar. Þeir hafa m. a. bannað sölu á leikfangavopnum, en um leið selja þeir manndrápsvopn út um allar trissur. Hlutleysi Svía byggist m. a. á því, að þeir eru í samstarfi Norðurlandaþjóða þar sem þrjár þjóðir eru aðilar að varnarbandalagi. Herra forseti. Nú skyldi enginn taka orð mín svo að ég hafi á nokkurn hátt nokkuð á móti hinni svokölluðu friðarhreyfingu. Ég tel eingöngu að hún berjist ekki með réttum vopnum. Ég tel að hún hafi ekki lagt nægilega mikla áherslu á gagnkvæma afvopnun, á tvíhliða afvopnun og á þátt Sovétríkjanna í þessu máli. Það er nefnilega ekki hægt að fara friðargöngur inn á Rauðatorg, og þær hafa ekki verið friðsamlegar, göngurnar sem þar hafa farið fram að undanförnu. Ég yrði manna síðastur til að mæla gegn friðarumleitunum, mæla gegn afvopnun. Ég er líklega einn af fáum mönnum á hinu háa Alþingi sem hef orðið vitni að og upplifað stríð heilan mánuð, í Víetnam 1967. Ég hef séð hörmungar stríðs og ég hef séð hvað stríð er ægilegt. Þess vegna skyldi ekki nokkur maður leyfa sér að fullyrða við mig að ég hafi ekki áhuga á friði. En ég vil að sú friðarumræða, sem á sér stað, fari fram á jafnréttisgrundvelli. Í blaðagrein fyrir nokkrum dögum skrifaði prestur nokkur ágæta samlíkingu um hvernig þessi tvö ríki, stórveldin með kjarnorkuvopnin, höguðu sér. Hann segir, með leyfi forseta: „Tökum dæmi til þess að lýsa þessu nánar. Tveir svarnir óvinir hittast skyndilega í herbergi með tvær hlaðnar byssur. Vegna þess að aðstæðurnar eru jafnhættulegar fyrir báða aðila samþykkja þeir að telja upp að þremur og henda síðan byssunum út um gluggann. Byrjað er að telja, en þegar talið hefur verið upp að þremur standa báðir með byssurnar í höndunum vegna þess að þeir treysta því ekki, að andstæðingurinn hendi byssunni frá sér, þrátt fyrir samkomulagið. Þeir óttast þannig að andstæðingurinn standi upp að lokum uppi með yfirburðaaðstöðu.“ Hér erum við kannske komnir að mikilvægum kjarna þess máls sem við erum að tala um. Mennirnir tveir með skammbyssurnar í herberginu eru stórveldin með kjarnorkusprengjurnar, vígvétarnar, eldflaugarnar, sem treysta ekki hvort öðru. Hvorugur þorir að kasta byssunni út um gluggann. Það, sem ég hef óttast, sagt og skrifað um, er einfaldlega að það er of mikil tilætlunarsemi að krefjast þess, að annar aðilinn, í þessu tilviki Vestur-Evrópa, kasti byssunni út um gluggann. Ég vil minna menn á að það hefur verið friður í Evrópu frá heimsstyrjöldinni síðari með þremur undantekningum. Hverjar eru þessar undantekningar? Þær eru Austur-Þýskaland, Ungverjaland og Tékkóslóvakía. Þessar undantekningar eru í Austur-Evrópu, en ekki Vestur-Evrópu. Svo koma menn og segja að við eigum að treysta Sovétríkjunum skilyrðislaust til þess að þau muni sjálfkrafa leggja niður vopn, fjarlægja eldflaugar sínar og kjarnorkusprengjur bara ef þeir í vestrinu geri það. Ég segi: Þetta er rangt. Það, sem friðarhreyfingin þarf að gera, er að knýja stórveldin tvö til þess að setjast niður og byrja að semja. Önnur aðferð er ekki fær. Það er ekki á valdi nokkurrar þjóðar einnar utan þessara tveggja stórvelda að finna einhverja „patentlausn“ á afvopnunarvandanum. Ég hef margminnt á það í skrifum og ræðum að einhliða afvopnun Norðurlanda, einhliða yfirlýsing um kjarnorkuvopnalaus svæði, er auðvitað fjarstæðukennd. Fullyrðingar um, að þetta komi að gagni, eru út í hött. Þegar sósíaldemókratar á Norðurlöndum hafa talað um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum hafa þeir gert það og um leið sagt að það væri byrjun á miklu stærra verkefni, það væri byrjun á því verkefni að afvopna Evrópu, þá ekki Vestur-Evrópu eingöngu, heldur Austur- og Vestur-Evrópu. Eftir að umræður um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd fóru verulega af stað gerðu menn ráð fyrir að Sovétríkin mundu koma til móts við Norðurlandaþjóðirnar og lýsa yfir m. a. að þau væru tilbúin að flytja á brott eitthvað af SS-20 eldflaugum sínum, en það gerðist ekki. Novosti-fréttastofan lýsti því þvert á móti yfir eftir Brésnev að Kólaskagi gæti aldrei fallið undir kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Herra forseti. Ég verð að bæta því við, að það er ekkert undarlegt þó að Evrópubúar séu uggandi þessa dagana eftir að hafa heyrt fréttir af orðum Bandaríkjaforseta. Hann hefur flutt svo fádæma klaufalegar yfirlýsingar og ótrúlega vanhugsaðar um, að kjarnorkustríð hljóti að verða háð í Evrópu, að engu tali tekur. Þessi orð lýsa þvílíku skilningsleysi á afstöðu Evrópumanna til styrjalda að það er rétt eins og maðurinn kynni að hafa verið ríkisstjóri í Kaliforníu og aldrei komið til Evrópu. En ég vil þá víkja, herra forseti, að sérkennilegum viðbrögðum þeirra forustumanna Alþb., sem ég nefndi hér áðan, við kafbátsstrandinu í Svíþjóð. Í helgarblaði Þjóðviljans 7. og 8. nóv. svara spurningum hæstv. félmrh. Svavar Gestsson, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og hæstv. fjmrh. Ragnar Arnalds svo og hv. þm. Guðrún Helgadóttir og Pétur Reimarsson. Það, sem kemur mér sérstaklega á óvart við svör þessara manna, er hvað þau eru samstillt. Það er rétt eins og þeir hafi hringt sig saman áður en þeir voru spurðir spurninganna til að geta svarað í svipuðum dúr. Mig langar, með leyfi forseta, að fá að lesa hluta af svari hæstv. heilbrmrh. Svavars Gestssonar. Þar segir hann: „Sú staða, sem nú virðist liggja fyrir, að Sovétmenn búi gamla kafbáta kjarnorkuvopnum, er staðfesting á því í fyrsta lagi, að smáþjóðirnar þurfa að gæta sín ef þær eiga að halda lífi í þessum darraðardansi, og í öðru lagi, að yfirlýsingum stórveldanna um friðarvilja er jafnan vart að treysta. Að undanförnu höfum við lagt megináherslu á nauðsyn þess að efla skilning á þeim hættum, sem stríðsógninni fylgja. Þessi hætta er í nábýli við okkur þar sem er bandaríska herstöðin, og menn hafa í vaxandi mæli gert sér ljóst hver hætta getur verið samfara henni.“ Þarna er hæstv. ráðh. þegar kominn að herstöðinni á Keflavíkurflugvelli, en hann fordæmir ekki gagngert Sovétríkin fyrir framferðið. En þar kemur að einn af forustumönnum Alþb. talar hreint út, og ég held að sá maður meini það sem hann segir. Hvers vegna? Vegna þess að hann var við nám nokkuð lengi í Austur-Þýskalandi og hann þekkir herramennina þarna fyrir austan. Ég held að þessi hæstv. ráðh. sé raunverulega að átta sig á því, að þar eru ekki á ferðinni þeir menn sem hann hafði reiknað með í æsku sinni. Þessi hæstv. ráðh. segir, með leyfi forseta, - þetta er Hjörleifur Guttormsson: „Þetta mál hefur að sjálfsögðu yfirskyggt allt annað hér erlendis síðustu tvær vikur“ - hann er þá staddur í Svíþjóð - „og hlýtur að hafa víðtæk áhrif á viðhorf manna og festa í sessi tortryggni í garð Sovétríkjanna. Lakari auglýsingu en njósnir og grófustu íhlutun gegn hinni hlutlausu Svíþjóð gátu Rússar ekki fengið og er það vissulega maklegt sjálfskaparvíti. Njósnakafbátur með kjarnorkuvopn á flæðiskeri í landhelgi Svíþjóðar á sama tíma og ellihrumt öldungaveldi í forustu Sovétríkjanna raðar sér upp á grafhýsið á Rauða torginu 7. nóv., þar sem skriðdrekar skrölta fram hjá, er táknrænt fyrir niðurlægingu og eymd stórveldisins í austri sem eitt sinn kveikti vonir í hugum róttækra manna um betri tíð. Sú sýn hefur fyrir löngu snúist í andhverfu sína með grímulausu einræði, og sú efnahagskreppa, sem nú ríður húsum einnig austantjalds, bætir þar ekki úr skák,“ sagði Hjörleifur að lokum. Herra forseti. Ég held að það þurfi raunverulega ekki að fara fleiri orðum um það traust sem menn bera til Sovétríkjanna í þeim umræðum sem nú fara fram um kjarnorkuvopnalausa Evrópu. Ég hefði gjarnan viljað fara nokkrum fleiri orðum um makalausa ræðu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar. Honum er eitt sérstaklega tamt og hann er mjög hæfur að því leytinu, að hann getur sett upp með litlum fyrirvara ótrúlegar sýningar, alveg makalausar sýningar, sem fáum þm. hefur tekist. Þetta skal ég virða við, hv. þm. Hann talaði langt mál hér í dag. Hann talaði í tvær klukkustundir til að koma boðskap sínum á framfæri. Hver var kjarninn og hvert var aðalatriðið í ræðu hans? Það var að koma okkur í skilning um að stórveldin beittu ýmsum miður heppilegum ráðum til að hafa áhrif á óbreytta þm., blaðamenn, embættismenn, háskólakennara og fleiri. Þeir útbyggju sem sagt gögn og áætlanir um hvernig þeir skyldu eyða peningum til að draga þessa ágætu menn um borð í flugmóðurskip einhvers staðar í nágrenni Ítalíu, sem mundi hafa geysileg áhrif á þá, líklega þá í þá veru að þeir yrðu hlynntari Bandaríkjunum eftir en áður. En kjarninn í öllu hans máli var sá, að hann hefði komist yfir tvær geysilega mikilvægar skýrslur sem skiptu sköpum í þessu máli öllu saman og sýndu fram á og sönnuðu hvers konar bolabrögðum Bandaríkjamenn beittu í því skyni að hafa áhrif á hugarfar lítilsigldra Íslendinga. Hann gat þess ekki að vísu, að það væri flestum mönnum hér inni kunnugt að stórveldin beita slíkum aðferðum í ríkum mæli og væri ekkert öðru betra í þeim efnum. Ég hefði haft gaman af því, ef hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefði séð sér fært að vera hér í sæti sínu í kvöld, að benda honum á að Íslendingar beittu ekkert ósvipuðum aðferðum þegar þeir voru að færa út landhelgi sína í 200 mílur. Þá var sett upp „slagplan“, þá var sett upp áætlun og fjármagn til að fá hingað til lands blaðamenn og koma upplýsingum á framfæri erlendis um íslenskan málstað vegna þess að við vildum fá erlenda menn á okkar band. Kemur það mönnum á óvart yfir höfuð að ríki, stórveldi, noti þessar aðferðir? Eru menn hissa á því? En hv. þm. Ólafur Ragnar hafði komist að hinum mikla leyndardómi. Það voru skýrslurnar. Hann veifaði þeim hér og það var mjög leikrænt hvernig hann veifaði gulri skýrslu, Country Plan for Iceland 1978–1979. Það er ekki eins „dramatískt“ þegar ég nú veifa þessari skýrslu. Þetta er Country Plan for Iceland 1981. Það er ekki meiri leynd yfir þessum plöggum en svo, að þau er hægt að fá með lítilli fyrirhöfn. Country Plan for Iceland 1981 er ég hér með í höndunum. Ég las þessa skýrslu heima í kvöldmatarhléi. Þetta er tiltölulega greinargóð og raunsæ skýrsla um ástand mála hér á Íslandi, sérstaklega um afstöðu Íslendinga gagnvart varnarliðinu. Ég verð að segja eins og er: Ég er steinhissa á hvað þeir menn, sem skrifa þessa skýrslu, eru raunsæir. En hér eru líka tölur um það og upplýsingar um hvað gera þurfi til að koma á framfæri skoðunum Bandaríkjanna. Það er ekkert í þessari skýrslu sem kemur mér á óvart. Stóra bomban sprakk, ég veit ekki hvort hún sprakk einu sinni með hvelli, en hún sprakk engu að síður, og sá, sem sprengdi hana, hefur ekki fyrir því að vera hér í kvöld og þykir mér það sýnu lakara.  Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa þetta mjög langt mál, en áður en ég lýk því verð ég líklega að undirgangast það, að mér hefur orðið á í messunni, að hafa tekið upp úr öðrum stjórnarsáttmála, sem Alþb.-menn hafa skrifáð upp á, en ekki núv. ríkisstjórnar. Bið ég forláts á því. En sá fyrirvari, sem er í núverandi stjórnarsáttmála, er mjög litið breyttur og í eðli sínu sá hinn sami. Það er viðurkennd sérstaða Alþb. til NATO og varnarliðsins og talað um að ekki verði heimilaðar neinar meiri háttar framkvæmdir, ef ég man það rétt. En hæstv. utanrrh. getur auðvitað leiðrétt það á eftir ef hann vill. Þá væri og gaman að heyra frá hæstv. utanrrh., ef hann vildi nú upplýsa okkur um það, hvernig staðið hefur verið við þetta ákvæði, að ekki hafi orðið neinar meiri háttar framkvæmdir á varnarsvæðinu frá því að núv. ríkisstj. tók við. Það væri gaman að heyra um flugskýli, um breytingar á flugbrautum og fleira af því tagi. Ég hefði viljað spjalla lengi við hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson um tilraunir stórveldanna til að hafa áhrif á einstaklinga hér. Ég vil benda honum á að t. d. Vestur-Þjóðverjar bjóða þm., embættismönnum og blaðamönnum gjarnan á Kielarvikur. Þeir hafa við okkur mikið menningarsamstarf og eyða í það umtalsverðum fjárhæðum. Austur-Þjóðverjar bjóða alls konar fólki á Eystrasaltsvikur og hafa við okkur menningarsamskipti og eyða í það umtalsverðum fjárhæðum. Kínverskir sendimenn leika knattspyrnu við stráka úti á Melum. Hver áhrif hefur það að mati hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar veit ég ekki, en það kann að hafa ill áhrif. Ég hefði líka viljað venda mínu kvæði í kross varðandi þennan hv. þm. og spyrja hann hvaða tilgangi þjónaði ýmis fræðsla hans í félagsfræðideild Háskóla Íslands og ýmislegt sem stendur í kennslubókum sem þar eru notaðar, - en þarna kemur hann og ekki vonum fyrr. Ég var, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, fyrir nokkrum mínútum að geta skýrslunnar sem hv. þm. veifaði á leikrænan hátt í dag. Þessi er að vísu frá 1981. 

Varla svipuð og nótt um borð í flugvélamóðurskipi.

Ég er ekki almennilega með á nótunum, hvort meira hefur staðið í skýrslunni um þessar nætur, á hvaða hátt þær höfðu svona mikil áhrif á þá menn sem höfðu farið um borð í þessi skip. Ég hef ekki farið þangað og get því ekki borið vitni um það, en kannske geta það einhverjir hér inni. Ólafur Ragnar talaði mikið um lýðræðið. Hann sagði að það væri lýðræðislegur réttur manna í Evrópu að fara út á götur og mótmæla, fara í friðargöngur. Undir þetta tek ég með honum. Þennan rétt erum við að vernda, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson. Þennan rétt verndum við m. a. með því að koma í veg fyrir, að Sovétríkin og þjóðir Austur-Evrópu fái meiri völd í hernaðarlegum tilgangi eða í hernaðarlegu skyni en þau hafa. Það er m. a. þessi helgi réttur sem ég vil að þjóðir Vestur-Evrópu verji og tryggi um ókomna tíð. Ég er ekki viss um að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson fengi að tala í rúmlega tvær klukkustundir ef Sovétmenn næðu þeim völdum sem þeir gjarnan vildu ná í Vestur-Evrópu. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson bar saman Suður-Ameríku og þann samning sem þar hefur verið gerður um kjarnorkuvopnalaus svæði. Það er gjörsamlega fráleitt að bera saman þann samning, sem gerður hefur verið á milli Suður-Ameríkuríkja, og þær yfirlýsingar, sem nú er krafist að Evrópuþjóðir gefi, að það tekur engu tali. Suður-Ameríkuríki eru eins og sakir standa af landfræðilegum ástæðum ekki hernaðarlega mikilvæg. Það er m. a. þess vegna að slíkan samning um kjarnorkuvopnalaus lönd Suður-Ameríku er hægt að gera og undirrita. Þessi samanburður er því algjörlega út í hött. Hv. þm. sagði hér í dag og hefur raunar sagt það áður, að margir áhrifamenn á Norðurlöndum vildu ekki hafa Ísland með þegar talað væri um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Hv. þm. veit auðvitað að í öllum herbókum er Ísland talið hafa allt aðra stöðu en þjóðirnar á meginlandinu. Til þess liggja svo augljósar ástæður að ekki þarf einu sinni að benda á þær. Ég hef leyft mér að tala og skrifa nokkuð um afskipti kirkjunnar af friðarhreyfingunni og tel að hún hafi að mörgu leyti unnið þar gott starf, en þó er ég þeirrar skoðunar, að margar stofnanir kirkjunnar, m. a. þær sem hafa verið stofnaðar austan tjalds og hafa beinlínis verið stofnaðar sem andsvar við rómversk-kaþólskum áhrifum í þessum löndum, hafi nákvæmlega ekkert gert. Það er m. a. vegna þess að það eru austur-evrópsk stjórnvöld sem stjórna þessum kirkjuhreyfingum sem m. a. hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur vitnað til. En að endingu þetta, herra forseti: Þessar umr. eru gagnlegar og af hinu góða. Menn skiptast á skoðunum og átta sig á afstöðu hvors annars til málanna. Það er allt gott og gagnlegt. Okkur greinir ekkert á um það, mig og hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson, að það þurfi að berjast fyrir friði í heiminum og það þurfi að berjast fyrir afvopnun. Í þeim efnum er ekki nokkur minnsti ágreiningur okkar á milli, en það eru aðferðirnar sem okkur greinir á um, hv. þm. Ólafur Ragnar. Ég geri mér fulla grein fyrir að Sovétríkin mundu ekki hika eitt augnablik, ef þau teldu að varnarmáttur Vestur-Evrópu hefði rýrnað svo að þau ættu alls kostar við Vestur-Evrópu, - þá mundu þau ekki hika við að reka áfram útþenslustefnu sína. Þau hafa farið inn í Austur-Þýskaland, Ungverjaland og Tékkóslóvakíu þegar þau héldu að þau væru að missa þessi lönd út úr kommúnistablokkinni. Ég vil spyrja hv. þm.: Hvað hefur breyst á síðustu árum sem færir honum heim sanninn um að Sovétríkin muni sjálfvirkt draga úr kjarnorkuafla sínum, draga úr kjarnorkuvopnum sínum, flytja eldflaugar á brott frá landamærum Austur- og Vestur-Evrópu, ef friðarhreyfingin næði þeim árangri að fá stöku þjóðir innan Evrópu og flytja á brott eða eyðileggja kjarnorkuvopn sín? Hvað er það í stjórnmálalegri sögu Sovétríkjanna nú hin síðari ár sem hefur breyst svo að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson trúir því í raun og veru að Sovétríkin muni hika eitt augnablik við að ráðast inn í Vestur-Evrópu ef hún er ekki á varðbergi gagnvart þessum hluta heims? Ég vil endurtaka það sem ég sagði hér áðan, að það, sem friðarhreyfingin þarf að gera, er að setja á oddinn og láta heyrast í sér um að hún krefjist þess umfram allt að stórveldin setjist niður og semji um afvopnun, en að það verði ekki gert með einhliða yfirlýsingum þjóða Vestur-Evrópu.



Herra forseti. Þessar umr. eru nú orðnar nokkuð langar og ég skal reyna að tengja þær ekki að marki. Samt langar mig til þess að segja hér fáein orð. Hér hafa verið látin falla nokkuð þung orð í garð stórvelda eða risavelda. Ég geri ráð fyrir að þau standi það af sér svo að við þurfum ekki að hafa áhyggjur þeirra vegna. En það hefur bryddað á því í þessum umr., að menn hafa látið að því liggja að heimboð og heimsóknir til þessara risavelda og kannske annarra þjóða almennt væru af hinu illa. Ég er þessu sjónarmiði andvígur. Ég held að það sé eitt hið þýðingarmesta, að menn hittist og talist við, að menn, sem hafa mismunandi skoðanir og mismunandi sjónarmið, beri saman bækurnar. Ég held að það sé alltaf fræðandi að koma til annarra landa og sjá, hvað þar gerist, og fá upplýsingar. Ég álít að slíkt eigi ekki að þurfa að vera skaðlegt, einkanlega þegar menn ganga til þessara ferða vitandi vits um að þeir þurfa ekki að kokgleypa allt sem þeim er sagt þar, vegna þess að þeir vita að þeir mæta þar alltaf einhverjum áróðri. Ég held að Íslendingar verði að hafa þann manndóm og það stolt að geta tekið á móti slíku með viðeigandi hætti. Einu sinni sagði góður Íslendingur: „Heyra má ég erkibiskups boðskap“, og það held ég líka að við eigum að segja við menn af öðrum þjóðum, þó að ég vilji ekki á hinn bóginn gera framhald orða hans að mínum, þ. e.: „staðráðinn er ég í því að hafa hann að engu“. Þvert á móti eigum við að vega og meta það sem við heyrum og segja álit okkar á því. Við eigum ekki að vera neitt feimnir við það eða haldnir neinni minnimáttarkennd. Ég veit það vel, að sjálfsagt lætur rödd okkar í eyrum þessara risavelda sem lítið tíst, en tíst samt og getur haft einhver áhrif. Ég er þess vegna mjög andvígur því að menn séu að hugsa til þess að byggja upp einhvern Kínamúr utan um okkur. Við eigum að taka vel heimboðum, hvort sem er til Bandaríkjanna eða Sovétríkjanna, fara þangað og skyggnast um og draga okkar lærdóma af því sem fyrir augu ber. Við vitum að okkur verður fyrst og fremst kannske sýnt það sem þykir þess eðlis, að æskilegt sé að við sjáum það, og okkur verður kannske fyrst og fremst sagt það sem þeir gera ráð fyrir að hafi áhrif í þá átt að hneigja okkur til þeirra skoðana. Sem sagt, við skulum umgangast útlendinga sem frjálsbornir menn. Við skulum ekki fylgja neinni þjóð í utanríkismálum í blindni. Við skulum segja hverjum sem er okkar skoðun. Það er trú mín, að ekki verði minni virðing borin fyrir okkur ef við erum ekki alltaf jábræður þeirra sem við tölum við, heldur segjum okkar skoðun hreinskilnislega. Það verð ég t. d. að segja af reynslu minni af Bandaríkjamönnum, að þeir eru hreinskilnir menn. Mér liggur við að segja að stundum finnist manni þeir barnalega hreinskilnir. En ég hygg að þeir kunni að meta hreinskilni líka, ef þeim er sagt alveg hreinskilnislega hverja skoðun við höfum á málum. Um stefnu Íslands í utanríkis- og öryggismálum hefur hér verið rætt og það er gott. Það er mikið mál og þegar allt kemur til alls eru kannske örlög þessarar þjóðar og framtíð komin undir framvindu þeirra mála öðrum málum fremur. Það er því vissulega þess virði að þeim málum sé gaumur gefinn og Alþingi Íslendinga láti sig þau mál varða og ræði þau. Stundum hefur mér jafnvel virst ríkja hér á Alþingi of mikið tómlæti um þau mál. Auðvitað er ekki sama hvernig um málin er rætt, og kannske hættir okkur til að fara út í nokkuð mikið pex í sambandi við slík mál. En ég álít að við eigum fyrst og fremst - og það hefði átt að vera kjarni þessarar umr., fyrir utan það tilefni sem hratt henni af stað - að gera grein fyrir og gera okkur grein fyrir hver ætti að vera stefna Íslands í utanríkis- og öryggismálum. Auðvitað þarf alltaf að hafa vakandi auga í þeim efnum. Þar verður áttavitinn ekki stilltur í eitt skipti og látinn eiga sig. Það verður auðvitað að gefa gaum að vandamálum, sem uppi eru á hverjum tíma, og taka afstöðu samkv. því. Að þessu leyti var í ræðu hæstv. heilbrmrh. komið í raun og veru að kjarna málsins, þar sem hann fjallaði um stefnuna í öryggismálum og sagðist vera henni andvígur, hún væri röng. Það er ekkert leyndarmál, að þessi er skoðun hans. Ég er alveg á öndverðum meiði í þessu efni. Ég held að við höfum í okkar utanríkis- og öryggismálum valið skynsamlegustu leiðina sem völ er á. Við verðum að athuga það, að valkostir okkar í þeim efnum eru takmarkaðir vegna legu landsins. Ég held að það sé ekki rétt og hefði ekki verið heppilegt að Ísland væri hlutlaust. Lega þess er þannig. Auk þess vitum við að hlutleysi hefur aldrei verið virt af ófriðaraðila þegar hann að eigin mati telur sér henta að brjóta það. Þess mætti nefna ótal dæmi. Þrátt fyrir það eru til hlutlaus ríki, við skulum segja eins og Svíþjóð, og það getur verið ágætt. Ég tel heppilegt að það séu til hlutlaus ríki á milli þessara tveggja bandalaga. En til þess að hlutleysi þeirra verði virt ef til átaka kæmi - það getur vel verið að það verði virt - þarf annað tveggja að vera fyrir hendi, að þau hafi sjálf svo sterkar varnir að þau geti varið sitt hlutleysi, eða þá hitt, að báðir aðilar telji það henta sínum hagsmunum að hafa einhver hlutlaus svæði á milli sín. En við erum bara ekki þannig í sveit settir. Þó okkur líki það illa þýðir ekki annað en að horfast í augu við staðreyndir í því efni. Við erum á krossgötum. Ef til átaka kæmi á milli stórvelda held ég því miður að við verðum að horfast í augu við þá staðreynd, að við mundum ekki látnir í friði. Þá er spurningin hvort við teljum ekki heppilegra að hér sé þó fyrirstaða og varnir sem hafi þau áhrif ef til vill, skulum við segja, á gagnaðilann, að hann láti vera að leggja í þá áhættu að gera árás. Í þessum efnum er vitaskuld ekkert öryggi til og enginn getur fullyrt neitt í þessum efnum. En menn verða að draga þær ályktanir, sem þeir telja skynsamlegastar, af líkum sem fyrir hendi eru. Auðvitað geta menn lagt mismunandi mat á líkur og gera það. En stefna Íslands í öryggismálum er þessi, að við erum í Atlantshafsbandalaginu og tryggjum varnir okkar með samningi við Bandaríkin. Jafnframt er það viðhorf Íslands í öryggismálum, sem ég hef, held ég, lagt áherslu á í hverri einustu ræðu sem ég hef flutt á alþjóðavettvangi, að þetta víg. búnaðarkapphlaup á milli risaveldanna mundi enda með skelfingu ef ekki verði tekið í taumana. Og það er ekki aðeins að það muni enda með skelfingu, heldur er það laukrétt, sem hv. þm. Eiður Guðnason benti á, að það er nánast svívirðing að verja þeim ósköpum til vígbúnaðar sem raun ber vitni þegar milljónir manna svelta í heiminum. Slíkt fær ekki staðist, slíki er ekki stjórn af viti á heimsmálunum. Þess vegna höfum við alltaf lagt á það áherslu að það yrði að stefna að afvopnun, gagnkvæmri afvopnun - eða kannske réttara sagt gagnkvæmri takmörkun á vígbúnaði, því að ég er ekki svo bjartsýnn að það gerist skjótt, að með öllu verði afvopnast. Það er alveg rétt, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að kjarninn er þessi, að það eru risaveldin sem verða að setjast niður og semja um gagnkvæma afvopnun. Annað er alveg óraunhæft vegna þess að mikill hluti af vopnabirgðum heimsins er í vopnabúrum þessara tveggja risavelda. Ef þau taka ekki þátt í þessu og semja um þetta, þá er framtak annarra, þó það væri fyrir hendi, í þessu efni haldlítið. Á þetta hefur Ísland einmitt lagt áherslu, og á þetta skulum við hver og einn leggja áherslu í þeim viðtölum sem við kunnum að eiga við menn frá öðrum hvorum þessara aðila. Þetta er það sem við viljum og það skulum við segja þeim alveg umbúðalaust. Og þess vegna bind ég vonir við viðræður þær sem hafa verið ákveðnar milli risaveldanna tveggja og hefjast 30. þ. m. Við skulum vona að þær beri árangur. Beri þær ekki árangur er dökkt fram undan, þá er alvara á ferðum. En ef þar tækist að stíga einhver skref í rétta átt þarf að endurvekja slökunarstefnuna og umfram allt að byggja upp traustvekjandi aðgerðir, því að tortryggnin, sem á milli þessara aðila ríkir, er ekki lítil undirrót að því sem er að gerast. Þess vegna höfum við lagt áherslu á að Madrid-ráðstefnan beri árangur. Í stuttu máli má segja að þeirri stefnu, sem ég hef lítillega drepið hér á, fylgjum við Íslendingar fram þar sem við getum og leggjum okkar lóð hvarvetna þar sem við getum til styrktar þessari stefnu. Um einhliða afvopnun þarf ekki að tala. Hún er auðvitað uppgjöf. Við þurfum að læra af reynslunni og sögunni. Ég held að við getum dregið okkar lærdóma af henni. Vilji menn ekki gera það gæti svo farið að menn þyrftu að endurlifa söguna. Það gæti orðið mönnum dýrkeypt. Þessari stefnu skulum við hvarvetna stuðla að. Auðvitað höfum við það jafnan í huga, að við erum aðilar í bandalagi og verðum að fullnægja og viljum fullnægja þeim skuldbindingum sem við höfum tekið á okkur í því bandalagi. Það eru þess vegna engin tíðindi að ég er í þessum efnum alveg á öndverðum meiði við hæstv. félmrh. og get ekki fallist á þau ummæli sem hann lét falla, að herstöðin skapaði okkur ekki öryggi, heldur hættu. Ég held að þetta sé mesta þversögn. Ég sagðist ekki ætla að lengja þessa umr. mikið. En ég vil aðeins leggja áherslu á þessi höfuðatriði í okkar utanríkis- og öryggisstefnu. Jafnframt vil ég lýsa því yfir að ég ætla ekki að ræða hér um kjarnorkulaus svæði né nifteindasprengju. Það liggur fyrir formleg fsp. frá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni um þau efni og ég mun ræða þau í sambandi við hana. Friðarhreyfingar eru auðvitað góðar ef þær eru einlægar. En það verður að segjast, að þegar t. d. friðarnefndir hafa komið hingað frá Sovétríkjunum hafa þær lagt mikla áherslu á friðargöngurnar í Vestur-Evrópu, en það verður fátt um svör ef þær eru spurðar um friðargöngur fyrir austan. Ég hygg að þær fari ekki fram. Þeir telja þess ekki þörf af því að þeir treysti sínum stjórnvöldum svo vel að það komi aldrei til mála að þeir muni hefja stríð, þeir hafi haft reynslu af stríði. Rétt er það. Það hafa fleiri haft reynslu af stríði. Það var ekki aðeins í Rússlandi sem menn féllu. Og sem betur fer muna margir síðustu heimsstyrjöld, sumir jafnvel tvær síðustu heimsstyrjaldir. Við skulum vona að það haldi aftur af mönnum og menn vilji ekki leggja út í slíkt. Ég hef þá von a. m. k. að menn hugsi sig rækilega um áður en þeir stofna til slíks. Í sambandi við það, hvort stefnan í öryggismálum sé röng eða ekki, get ég bætt því við, sem reyndar hefur áður komið fram, að á þeim árum, sem NATO hefur starfað, hefur ekki orðið stríð í Evrópu nema fyrir austan tjald, ef þeir vilja kalla það styrjaldir sem þar hafa átt sér stað. Á þessum tíma hefur NATO ekki farið með stríð á hendur neinni þjóð og það stendur ekki til. Þetta er þó tími sem nálgast núna að vera tvöfalt lengri en leið á milli fyrri og síðari heimsstyrjaldar. Við skulum því ekki gera lítið úr árangri þessa varnarbandalags. Hv. þm. Árni Gunnarsson villtist á stjórnarsáttmála og las stjórnarsáttmála þeirrar stjórnar sem ég stóð fyrir. Ég afsaka það náttúrlega þó mönnum sé sá stjórnarsáttmáli hugstæðari. En vegna þess að það er dálitið annað í þessum stjórnarsáttmála en var í hinum um utanríkismál, þá ætla ég nú, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það sem stendur í þeim stjórnarsáttmála sem nú gildir. Þar segir svo: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á að framfylgja sjálfstæðri utanríkisstefnu. Í því sambandi verði þátttaka Íslendinga í starfi Sameinuðu þjóðanna og Norðurlandaráðs sérstaklega styrkt. Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir samningum við Norðmenn til þess að tryggja fiskveiðiréttindi Íslendinga á Jan Mayen svæðinu og fullnægjandi vernd fiskstofnanna þar. Jafnframt verði hafsbotnsréttindi Íslendinga á svæðinu tryggð. Öryggismálanefndin hraði störfum sínum og gefi reglulegar áfangaskýrslur um störf sín. Áætlanir um flugstöð á Keflavíkurflugvelli verði endurskoðaðar og ekki ráðist í framkvæmdir við hana nema með samkomulagi allrar ríkisstjórnarinnar. Undirbúið verði öflugt átak til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum. Athugað verði hvort rétt sé að breyta því skipulagi að utanrrn. hafi yfirstjórn allra málaflokka á Keflavíkurvelli.“ Í þessum stjórnarsáttmála stendur nefnilega ekki stafur um það, að það þurfi samþykki allrar ríkisstj. fyrir meiri háttar framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli. Það stóð í mínum stjórnarsáttmála.

Hvað með neitunarvaldið?

Það hefur engin áhrif í þessu sambandi. Það gildir ekki um þetta. Þegar þetta er borið saman við það, sem áður gilti, er alveg ljóst að það er niður fallið. Þar fyrir hafa framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli verið í svipuðu horfi eða magni og að undanförnu. Þar hefur verið um að ræða einstakar stórframkvæmdir. Þar er auðvitað hitaveitan langsamlega mest. Utanríkismálanefnd hefur séð lista yfir framkvæmdir og þær eru í sjálfu sér ekkert leyndarmál. Það er rétt að þarna stendur ekkert um að Ísland skuli vera áfram í Atlantshafsbandalaginu og að varnarsamningnum við Bandaríkin skuli haldið áfram. En það tel ég að sé samþykki með þögninni alveg ótvírætt. Ekki meira um það. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson talaði langt mál. Sumt mælti hann skynsamlega og ég er honum sammála um að við þurfum að halda vöku okkar í þessu efni. Það er mín stefna að ég vil ekki fyrir fram hafna eða útiloka neinar tillögur sem sjá dagsins ljós og geta hugsanlega stuðlað að þeim stefnumiðum sem við höfum: gagnkvæmri afvopnun og slökunarstefnu. Þær hugmyndir geta reynst fánýtar, en ég tel að við höfum ekki efni á að hafna neinum tillögum óskoðuðum, það er slíkur voði á ferðum og þetta er mikið alvörumál. Hins vegar fór kannske óþarflega langur tími í gulu bókina, af því hún var nokkur uppistaða í hans máli. Ég er alveg ósammála þeirri tilgátu sem kom fram áðan, að hv. þm. hefði brennt á sér fingurna þegar bomban hefði sprungið. Ég held nefnilega að hún hafi alls ekki sprungið, því að þessi skýrsla er ekkert leyndarmál, það kemur nú upp úr kafinu. Að vísu hef ég ekki séð hana áður, ég skal. játa það. En mér er sagt að það geti hver og einn fengið hana afhenta í Menningarstofnuninni. Þm. geta farið þangað og séð hana.

Það vantar blöð í þá sem var afhent í dag.

Nú, þá er sjálfsagt að bera það saman. Hvað sem því líður hefur hv. þm. unnið gagnlegt starf með því að íslenska þetta og útbýta því hér á þingi til þm. og spara þeim fyrirhöfnina með því. Það er þeim til hagræðingar. Ekki meira um það. Ég held líka að ég liti ekki frekar á þessi mál, geymi það þá heldur í sambandi við þær fsp., sem hv. þm. hefur lagt fram, og komi að því þar. Ég var ekki alveg sáttur með ræðu hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur. Hún var að vísu flutt af trúarhita og sannfæringarkrafti. Nú er hv. þm. ekki hér, því miður. Það er skaði. Ég ætla aðeins að segja fallegt um hana. Eins og alkunna er, þá er þessi hv. þm. ágætt skáld. Mér finnst bera á því að fram komi í hennar stjórnmálaræðum líka nokkur skáldskapur. Sumt af þeim skáldskap er ágætt, en sumt er lakara, eins og gengur. Mér er sagt t. d. að hún hafi sagt í ræðu um daginn, - kannske hefur það verið í umræðunni um stefnuræðuna, ég var ekki viðstaddur, - að hún þyrfti að stíga á tær Framsóknarráðherranna, og þá ekki hvað síst líklega mínar tær, til að halda mér í skefjum í öryggis- og varnarmálum. Þetta þykir mér góður skáldskapur. Ég vona að hún standi sem lengst í þeirri trú, að með því að tipla á tánum á mér ráði hún stefnunni í öryggismálum og geti því unað glöð við sitt og skrifað sína ágætu skáldsögu. Aftur á móti hefur hún stundum farið með lakari skáldskap, og ég held ég verði nú að nefna þess dæmi af því að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson er við og getur athugað það. Í ávarpi, sem hún flutti 20. júní á útifundi á Lækjartorgi og birt er í Þjóðviljanum 25. júní þ. á., segir þessi hv. þm., með leyfi forseta: „Það var fyrst á síðasta þingi að fulltrúi Alþb. í utanrnm. þröngvaði utanrrh. til að afla ákveðinna gagna um framkvæmdir Bandaríkjanna í okkar landi.“ Ég er óánægður með þennan skáldskap. Ég veit ekki betur en ég hafi gert mér sérstakt far um það og sett jafnvel metnað minn í það að reyna að afla allra þeirra upplýsinga sem fulltrúi Alþb. hefur farið fram á í utanrmn.  En það var sitthvað í ræðu hennar síðast sem mér líkaði ekki. Ég ætla aðeins að stikla á stóru, nefna tvö eða þrjú atriði. Hv. þm. vildi ekki fallast á það, að stöðin í Keflavík væri eftirlitsstöð, og spurði þá: Hvers vegna í ósköpunum hafa ekki Norðurlöndin slíkar eftirlitsstöðvar? Þessu er því til að svara, að auðvitað hafa þau slíkar eftirlitsstöðvar. Þessu er þannig fyrir komið, að það er fylgst með kafbátum mjög nákvæmlega á öllu hafsvæðinu. Við skulum segja að kafbátur sé á hafsvæði Noregs fyrst. Þá fylgjast Norðmenn með honum um eftirlitsstöðvar hjá sér þangað til hann kemur að mörkum þar sem eftirlitsstöðin í Keflavík tekur við. Svo getur hann haldið áfram og farið út af því eftirlitssvæði og inn á eftirlitssvæði Breta og þá fylgjast þeir með honum. Þannig er samstarf þessara þjóða um þetta. Hv. þm. sagði að Bandaríkjamenn hefðu lýst yfir að hér væru ekki kjarnavopn á landi og umhverfis landið. Ég hef lýst því yfir að það væru ekki kjarnavopn á Keflavíkurflugvelli og það hefur verið staðfest af Bandaríkjamönnum. Hins vegar hef ég aldrei nokkurn tíma látið það út úr mér, að það væru engin kjarnavopn í hafinu hér umhverfis okkur. Ég held að það sé ekkert leyndarmál, að þar séu á sveimi kafbátar bæði frá Bandaríkjunum og Sovétríkjunum sem hafa kjarnavopn. Það væri sannarlega æskilegt að hægt væri að ná samningum um að því skyldi aflétt. En þetta haf er stórt og það er opið haf. Það gæti því kannske orðið torsótt. Þetta vil ég sem sagt leiðrétta. Ég hef aðeins sagt þetta um Keflavíkurflugvöll, og það hafa Bandaríkjamenn staðfest, en engar yfirlýsingar hafa verið gefnar út um hafið umhverfis landið. Þá spurði hv. þm. eitthvað á þá leið, hvort menn væru þau börn að augu þeirra hefðu ekki opnast við atburðina í Karlskrona. En mér fannst þær ályktanir, sem hún dró af þessu, vera dálitið kyndugar, að við ættum að ganga úr Atlantshafsbandalaginu, leggja niður varnarstöðina og lýsa yfir hlutleysi. Ætli það hefði haft nokkur minnstu áhrif á þennan atburð í Karlskrona? Það held ég ekki. Mér sýnist nærtækasta ályktunin, sem draga má af þessum atburði í Karlskrona, vera sú, að hlutleysi sé ekki nein vörn. Það er sú ályktun sem verður að draga af þessum atburði. Herra forseti. Ég hef kannske syndgað upp á náðina og talað lengur en ég ætlaði, en ég vildi aðeins koma þessu á framfæri um ræðu hv. þm. Ég fagna því vitaskuld að þessar umr. fara fram, vegna þess að hér er um þvílík alvörumál að tefla að við tölum ekki um önnur meiri hér á Alþingi.



Herra forseti. Á fundi Evrópuráðsins í haust hóf einn ræðumaður ræðu sína eitthvað á þann veg: „Við viljum allir frið. Það eru aðeins heimskingjar og glæpamenn sem ekki vilja frið. Spurningin er bara: Hvernig eigum við að ná friði?“ Mér virðist allir þeir, sem um þessi mál fjalla, á einu máli um það, að friði verðum við að ná. En spurningin er hvernig. Sú spurning er rík í huga manna og þar eru sjálfsagt ekki allir á einu máli. Í Evrópulöndunum hefur myndast fjöldahreyfing, friðarhreyfing, sem hefur sínar skoðanir á því, hvernig eigi að ná þessum friði. Ég vil segja það, að þessi hreyfing hlaut að verða sett á stofn meðal frjálsra þjóða, eins og ástandið er í heiminum í dag. Í heimi ógnvekjandi vígbúnaðar, þar sem hervopn kjarnorkunnar eru næg til þess að eyða öllu lífi á jörðinni mörgum sinnum, hlaut að verða sett á stofn friðarhreyfing meðal frjálsra þjóða. Í heimi, þar sem staðan í kjarnorkumálum er slík að við erum nánast á tímamótum vegna þess að vígbúnaðarkapphlaupið er að margfaldast, hlaut einmitt að verða sett á stofn slík hreyfing meðal frjálsra þjóða. Ekki hvað síst í heimi þar sem kjarnorkuvopnum er dreift víða og hættan á óhöppum, hættan á því, að jafnvel skæruliðasamtök komist yfir slíkar bombur, fer stöðugt vaxandi, hlaut slík hreyfing að verða sett á stofn. Það kann að vera að mörgum Íslendingum þyki slík hreyfing fjarlæg, en ég hygg að ef uppi væru áform um að setja hér á Íslandi upp eins og þrjátíu, fjörutíu eldflaugar með kjarnaoddum, þá yrði þessi umræða glettilega mikið nálægari Íslendingum eða álíka nálæg og hún er mörgum Evrópuþjóðum nú. Það er sjálfsagt rétt að þeir atburðir, sem nú hafa skeð í Danmörku, hafa dregið úr trausti manna á þessari hreyfingu. En ég held samt að tortryggni manna sé óþarflega mikil, og það er mitt mat að það sé algjörlega fráleitt að ætla sér að stimpla þessa hreyfingu frjálsra manna í hinni frjálsu Evrópu sem kommúnistíska eða einhverja þjónkun við Rússa. Það er enginn vafi á því að það er mikið skot yfir markið. Ég er alveg sannfærður um að þessi friðarhreyfing á rétt á sér. Og ég er alveg sannfærður um að hún getur unnið mikið gagn. En auðvitað þarf í þeim málum eins og öllum öðrum aðgæslu. Skilji ég markmið þessara friðarhreyfinga rétt eru þær að berjast fyrir gagnkvæmri afvopnun en ekki einhliða. Strand rússneska kafbátsins hefur auðvitað vakið nokkurt umrót í hugum manna, og það er eðlilegt. Það er áfall fyrir þær afvopnunarviðræður, sem menn eru nú að fara af stað með, og það er áfall fyrir þann málstað, sem menn hafa verið að berjast fyrir um afvopnun, vegna þess að fulltrúar Sovétríkjanna hafa haldið margar ræður um haf friðarins, Eystrasalt, en verða uppvísir að því að vera sennilega með hafið fullt af kjarnorkuvopnuðum kafbátum. Sovétmenn, sem hvað eftir annað hafa lýst yfir stuðningi við kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum og vilja til að leggja sitt af mörkum til að koma slíku svæði á, þeir virða ekki hlutleysi meira en það, að þeir eru komnir með kjarnorkuvopnaðan kafbát upp í landsteina í Svíþjóð. Og auðvitað spyrja menn: Er hægt að taka nokkurt mark á orðum þessara manna? Hvaða áform hafa þeir varðandi kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum, ef reynt er að lesa á milli línanna í tengslum við þennan atburð sem þarna er? Þetta er auðvitað freklegt brot og þeim mun alvarlegra sem þarna er um að ræða hlutlaust ríki. Þetta sýnir hvers Sovétríkin virða hlutleysið, og það hlýtur að verða okkur Vesturlandabúum mikil lexía að fylgjast með því. En það er annað sem ekki hvað síst vekur athygli okkar í sambandi við þetta strand, og það er að þessi þrjátíu ára gamli kafbátur skuli vera með kjarnorkuvopn. Það beinir augum okkar að því, að Sovétríkin muni vera vopnuð kjarnorkuvopnum í miklu ríkara mæli en menn hefur órað fyrir áður. Það beinir augum okkar að því, að sennilega erum við umkringd kjarnorkuvopnum í miklu, miklu ríkara mæli en okkur hefur í rauninni dottið í hug. Enn á ný hlýtur þetta að vekja menn til umhugsunar um það gríðarlega vígbúnaðarkapphlaup sem nú virðist vera í uppsiglingu. Það er erfitt að meta málstaðinn í því sambandi hjá hvorum fyrir sig. En það er alveg augljóst að risaveldin stefna í alveg ævintýralegt vígbúnaðarkapphlaup. Í Bandaríkjunum höfum við miklu, miklu betri möguleika á að fylgjast með því sem er að gerast, vegna þess að þar er tiltölulega opið þjóðfélag og þar fara fram opnar umræður um það sem stjórnvöld hyggjast gera. Við vitum minna um það sem gerist í Sovétríkjunum, en ýmsar vísbendingar sýna okkur þó að það er ekkert vafamál, að þar er geigvænlegur hraði í vígbúnaðarkapphlaupinu. Það er stefnt að því að setja upp heil kerfi eldflauga í Evrópu, eldflauga með kjarnaoddum, - það er ekkert lítið mál - báðum megin frá, báðum megin járntjalds. Bandaríkjamenn telja sig neydda til þess að hefja smíði nifteindasprengju vegna þeirra gífurlegu yfirburða sem Sovétmenn hafi í skriðdrekaflota sínum í Evrópu. Og allir hafa fylgst með þeim miklu umræðum sem nú hafa orðið um hinar svokölluðu MX-eldflaugar sem Nixon hafði ákveðið að láta hefja smíði á. Í því sambandi kemur þó einn þáttur sérstaklega fram, sem ég held að Íslendingar verði að hafa augun á. Í kosningabaráttunni lagði Reagan mikla áherslu á að glugginn væri opinn í Bandaríkjunum, opinn fyrir kjarnorkuárás frá Sovétríkjunum. Slagorð hans eða „slogan“ var nánast: „The window of vulnerability“. Þessum glugga verður að loka, sagði Reagan í sinni kosningabaráttu. Og markmiðið var að koma á fót þessum MX-eldflaugum sem geta flogið milli heimsálfa og hitt mark sitt með gífurlegri nákvæmni og eru að sjálfsögðu búnar mjög sterkum kjarnorkuvopnum. En vegna þess að í kjarnorkustyrjöld eru vopnin sjálf skotmörkin, vegna þess að sá, sem hefur kjarnorkuárás, verður að tryggja sér það að skjóta niður kjarnorkuvopn hins til þess að varnarárás þess síðarnefnda grandi honum ekki algjörlega, þá yrðu Bandaríkjamenn - sú áætlun er reyndar frá dögum Carters - að vera með þessar 200 MX-flaugar, sem hann ætlaði að láta smíða, í sífelldum flutningum á milli 4600 steyptra skýla þannig að Sovétmenn gætu aldrei vitað, hvar þessar eldflaugar væru, og þar af leiðandi ekki skotið þær niður, og þar af leiðandi væri unnt að skjóta þeim með mjög litlum undirbúningi á sovétríkin ef árás hæfist. Þessari áætlun breytti Reagan. Hann helmingaði framleiðsluna þannig að hann ætlar ekki að framleiða nema 100 MX-eldflaugar. En það sem meira er, hann ætlar að hafa þær á ákveðnum stöðum. Og þá þykir mönnum að glugginn sé opinn áfram. En hver er lausnin? Lausnin er auðvitað sú að fara með meira af þeim út í hafið, vera með meira af eldflaugum í kafbátum úti í hafinu, kafbátum sem eru á hreyfingu, þannig að viðkvæmni þeirra fyrir árás sé minni en eldflauga sem geymdar eru á ákveðnum stöðum. Það hefur líka haft sín áhrif, að ákveðin fylki í Bandaríkjunum hafa gjörsamlega mótmælt því að taka við þessum eldflaugum öllum og öllum þeim steypubáknum sem í kringum þær eiga að vera. Lausnin er auðvitað að fara með þetta út í hafið. Og hvaða haf? Hafið hérna kringum okkur. Það eru ekki bara Rússar sem telja sér nauðsynlegt að vera með geysilega sterkan kafbátaflota vopnaðan kjarnorkuvopnum og hafa hann hérna í hafinu kringum okkur, heldur er nánast útlit fyrir að lausnin hjá Bandaríkjamönnum sé sú sama. Norðurlöndin vilja vera kjarnorkuvopnalaus. Af hverju? Í og með vegna þess að kjarnorkuvopnin eru sjálf skotmörk og þau vita að það er minni hætta á kjarnorkuárás þar sem ekki eru kjarnorkuvopn. Kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd þýða auðvitað það, að vígbúnaðurinn í hafinu í kringum okkur verður meiri báðum megin frá. Þetta hlýtur að vekja Íslendinga til umhugsunar um það, að við erum staddir hér á eyju úti í Atlantshafi með þessa kjarnorkubúnu kafbáta alla í kringum okkur. Og það er enginn vafi á því, eins og þetta er að þróast nú, að það er einmitt þessi vígbúnaður sem á eftir að stóraukast. Menn tala að vísu dálítið um að nokkur hætta sé á að í þessu vígbúnaðarkapphlaupi verði farið með kjarnorkuvopnaðar eldflaugar út í geiminn, að geimskutlan, sem nú er að fara sína aðra ferð, muni auðvelda mjög flutning stórra hluta út í geiminn og að Rússum verði ljóst að þeir verði að koma sér upp slíku farartæki líka. Ég vil aðeins biðja menn að staldra andartak við og velta þeim möguleika fyrir sér, að farið verði með eldflaugar með kjarnaoddum í einhverjum miklum mæli út í geiminn og þar fari deiluaðilar að miða þeim hverjir á aðra. Það er auðvitað svo skelfileg tilhugsun að ekki bara í ljósi þess, heldur alls dæmisins hljóta menn að skilja það að stofnaðar eru friðarhreyfingar. Ég held að menn hljóti að sjá að ógnunin af þessu öllu saman er geigvænleg. En hvað eiga Íslendingar að gera? Hvað eiga Íslendingar að gera með alla þessa kafbáta í kringum sig, vopnaða eldflaugum með kjarnaoddum? Hvað eiga þeir að gera þegar Bandaríkjamenn segja heima hjá sér í sínum ríkjum: Við viljum ekki hafa þetta hjá okkur. Það er miklu betra að hafa þetta á kafbátum úti í hafi, norður við Ísland. Hvað eigum við að gera þegar við horfum upp á alla þessa rússnesku kafbáta, sem hér eru í kringum Ísland vopnaðir eldflaugum með kjarnaoddum? Þá er jafnvel að reka upp á land í Svíþjóð. Hvað eigum við að gera þegar Norðurlöndin segja: Við viljum hafa kjarnorkuvopnalaust svæði hjá okkur. Við viljum ekki eiga von á svona árás á okkur. Það verður bara að hafa þetta á kafbátum þarna út við Ísland. Hvað eiga Íslendingar að gera við því núna? Sjá menn ekki hvert þetta stefnir? Íslendingar verða auðvitað að láta til sín heyra í þessu máli. Það er alveg útilokað fyrir okkur hér úti í hafi að una slíkri þróun mála. Það er þess vegna mín skoðun að Þórarinn Þórarinsson, ritstjóri Tímans, hafi hitt naglann nákvæmlega á höfuðið þegar hann sagði: Íslendingar eiga að krefjast þess að sett verði upp ráðstefna þjóðanna þar sem rædd verði afvopnun á Norður-Atlantshafi. Nú skal ég fyrstur manna viðurkenna að það er ekki líklegt að af slíkum tillöguflutningi yrði mikill árangur á stuttum tíma. Ég skal fúslega viðurkenna það, að afvopnunarviðræður hafa yfirleitt ekki borið svo mikinn árangur að við þyrftum að reikna með því að geta í einhverjum flýti friðað Atlantshafið hér í kringum okkur. Málin snúa ekki þannig. Hins vegar erum við í þeirri stöðu, að við hljótum að vekja athygli á því, að lífi þjóðarinnar er stefnt í voða með þessum vígbúnaði öllum í kringum okkur. Það má ekki liðast að vígbúnaðarstefna hinna risaveldanna taki þá stefnu að færa þetta allt yfir í hafið hér í kringum okkur. Það er alveg sama þó að við lýsum Ísland kjarnorkuvopnalaust. Í slíkri styrjöld yrði auðvitað skotið á þessa kjarnorkuvopnuðu kafbáta. Ég ætla ekki að reyna að rekja hvaða áhrif það kynni að hafa á fiskmiðin við Ísland að fá einhverjar slíkar sprengjur hér eða bara eitt óhapp í einum slíkum kafbáti, þegar þeir eru komnir kannske hundruðum saman umhverfis landið, - hvaða áhrif það kynni að hafa á lífsafkomu íslensku þjóðarinnar eða hvort yfir höfuð yrði byggilegt á þessu landi eftir slíkt. Og þá vaknar auðvitað spurningin: Hver mun vekja athygli á þessari hættu ef Íslendingar gera það ekki? Hver á að hafa frumkvæðið að því að berjast fyrir að þessari stefnu verði breytt? Það verða Íslendingar að gera sjálfir. Íslendingar verða þess vegna að hefja sína raust á málþingi þ jóðanna og lýsa yfir að þeir geti á engan hátt unað þessari þróun mála, þessi þróun mála stefni allri tilveru íslensku þjóðarinnar í hættu, hvorki meira né minna. Við eigum að krefjast þess, að haldin verði ráðstefna um afvopnun á Norður-Atlantshafi. Við eigum jafnvel að boða til hennar sjálfir. Við getum skýrt það út að það er framkvæmanlegt að friða Norður-Atlantshafið. Það er framkvæmanlegt vegna þess að auðvelt er að setja upp eftirlitsstöðvar sem fylgjast nákvæmlega með ferðum kafbáta um hafið. Eftirlitsstöðvarnar gætu vel verið undir alþjóðastjórn. Þær gætu tilkynnt allar niðurstöður reglulega til alþjóðastofnunar sem reglulega gæfi öllum upplýsingar um ferðir þessara kafbáta sem vita vildu. Íslendingar gætu að talsverðu leyti annast slíkt eftirlit sjálfir, enda eiga þeir allt í húfi. Það kann að vera að mönnum þyki ekki líklegt að það verði hægt að fylgjast mikið með þessu. En ég fullyrði að það er ekki langt í það, að fylgjast megi mjög náið með ferðum allra kafbáta hér í kring, vegna þess að einmitt með þeirri þróun, sem nú er að verða í geimvísindum og með geimskutlunni, verður komið hér upp yfir okkur gervihnattaneti sem með innrauðri myndun mun geta fundið þessa báta nánast alla og fylgst með hvað er að gerast, Talið er að þess sé ekki langt að bíða að slíkt gervihnattanet geti kortlagt nánast allar auðlindir jarðarinnar, slíkt gervihnattanet geti fylgst ekki bara með fiskstofnunum við Ísland, heldur göngum stofnanna, og að hægt verði að segja til hvar þorskurinn er hverju sinni, á hvaða leið hann er og hér um bil hver fjöldinn er. Þess vegna held ég að það sé ekkert gríðarlega langt í að við getum með slíkum tækjum fylgst nákvæmlega með ferðum um Atlantshafið. Þess vegna held ég að slíkt eftirlit sé raunhæft. Það er algjörlega útilokað fyrir Íslendinga að una þeirri þróun sem nú er að verða í vígbúnaði, þar sem viðkomandi þjóðir vilja í auknum mæli losna við þennan vígbúnað h já sér og færa hann yfir í hafið hérna í kringum okkur. Það kann að vera að einhver segi: Við erum nú ekki nema 230 þúsund manns og ekki ráðum við gangi heimsmála. Jafnvel þó við krefðumst slíkrar ráðstefnu er ekki mikils árangurs að vænta. Kannske þýðir þetta ekki neitt. Við getum engum ógnað. En við gætum kannske sannfært einhverja, vegna þess að kjarnorkuvígbúnaðurinn, svo geigvænlegur sem hann er núna, er ekkert einkamál risaveldanna, langt frá því. Hann er mál alls mannkynsins. Hann er mál smáþjóðanna ekki síður en stórþjóðanna. Og ég er þeirrar skoðunar, að einmitt smáþjóðirnar verði að taka höndum saman og knýja risaveldin til afvopnunar. Íslendingar, sem eiga sér þá sögu að hafa sjálfir sótt frelsi sitt og sjálfstæði í hendur miklu stærri þjóða með ræðuhöldum og samningum, eiga ekki að láta fortíðina hræða sig í þessu efni. Íslendingar áttu engan Kossuth eða Garibaldi, sem óð fram með vopnum og vígbúnu liði, til þess að berjast fyrir frelsi þjóðarinnar. Þeir áttu sinn Jón Sigurðsson og sína menn sem náðu okkar frelsi með rökstuðningi, málflutningi, ræðuhöldum og samningum. Þess vegna eiga sporin aftur í tímanum ekki að hræða. Íslendingar eiga sjálfir að taka frumkvæði í þessum málum. Þeir eiga að krefjast afvopnunar á Norður-Atlantshafi og þeir eiga að gera öllum þjóðum grein fyrir þeirri gífurlegu hættu sem nú stefnir að tilveru íslensku þjóðarinnar með þeim vígbúnaði sem er í kringum okkur. Ég held að það mikið sé í húfi að ekki verði lengur beðið. Íslendingar eiga fyllilega að treysta sér í þann málflutning sem fyrir höndum er einmitt í þessu dæmi. Sagan sýnir það. Og þarna erum við vissulega að tala fyrir rödd lífsins.



Herra forseti. Í framhaldi af skýrslu þeirri, sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sýndi hér í þingsölum í dag er það auðvitað rétt, að þegar um er að ræða samskipti við erlend ríki, að ekki sé talað um erlend stórveldi, ber mönnum auðvitað að vera á verði, ekki síst þeim sem hafa skyldur, t. d. kjörnar skyldur við land sitt. En hitt er líka staðreynd, að sjónarmið eins og þau, sem hv. þm. kynnti hér í dag, geta orðið að hreinum búra- og einangrunarsjónarmiðum. Vitaskuld vita allir að öll lönd: Bandaríki Norður-Ameríku, einræðisríkin fyrir austan járntjald, - öll lönd kynna sín mál með ýmsum hætti. Skýrsla af þessu tagi hefði getað verið skýrsla frá íslenska utanríkisráðuneytinu um það, hvernig íslensk sendiráð hegða sér erlendis. Nú er það einu sinni svo, að við erum auðvitað sérstaklega á verði gagnvart stórum ríkjum. Þau og þeirra sjónarmið eru í sókn. Sjónarmið smærri ríkja, smáríkja eins og við erum, eru í vörn. Ekki er það þó algilt. Hér hafa verið nefnd landhelgismál sem dæmi um hið gagnstæða. Og í öðru máli af þessu tagi vorum við í sókn, sóttum rétt okkar á hendur annars ríkis. Það var í handritamálinu á sínum tíma. Ég hygg að í íslenskri stjórnmálasögu þyki það hafa verið snjöll embættisveiting þegar Bjarni Benediktsson, þáv. utanrrh., skipaði Sigurð Nordal prófessor sendiherra í Kaupmannahöfn. Ég hygg að það hafi verið árið 1952. Og til hvers varð það gert? Væntanlega til þess að kynna íslenskan málstað í Danmörku. Og væntanlega hefur prófessor Sigurður fengið einhverja risnu, þegar hann rak sitt danska sendiráð í Kaupmannahöfn, til þess að laða til sín stjórnmálamenn danska, peningamenn og aðra slíka. Var það óþjóðholt af hinum dönsku mönnum að þiggja slíkt boð? Það hygg ég varla. Það, sem hér er verið að gera, er auðvitað ekki annað en að lýsa því sem allir vita að er tíðkanlegt í samskiptum allra ríkja. Það má til gamans geta þess, að ég hef raunar sótt slíka þjónustustarfsemi, t. d. í menningarmiðstöð þeirra Ameríkumanna sem þeir reka vestur á Melum, m. a. kvikmyndasýningu af sjónvarpseinvíginu í forsetakosningunum 1976, verandi þá sögukennari við Menntaskólann í Reykjavík. Og ég man ekki betur en nálægt mér hafi setið prófessor í þjóðfélagsfræði við Háskóla Íslands, nefnilega hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson. Tel ég að hvorugum okkar hafi verið það til hins minnsta vansa. Þetta hefur svo sem verið rakið hér og þarf ekki að hafa um það mörg orð. Það hefur komið í ljós, að skýrslur fyrir árið í ár liggja frammi um þetta. Þetta er lýsing á samvinnu milli tveggja frjálsra ríkja. Hitt er svo annað mál, að auðvitað vekur þetta ýmsar spurningar, móralskar og pólitískar. Það er auðvitað staðreynd, að í slíkum samskiptum erum við Íslendingar allt of miklir þiggjendur og allt of litlir veitendur, bæði í sambandi við námsmenn, sem erlendis eru, og annað slíkt. En kjarni þess, sem ég vildi sagt hafa í þessari umræðu, er hins vegar sá, að það hvarflar ekki að mér að þeir talsmenn Alþb. gangi lengur erinda heimskommúnismans eins og þeir gerðu hér á árum áður. Það, sem er rangt í þeirra málflutningi, er að þeir leggja stöðugt hin tvö stórveldi að jöfnu. Það er í grundvallaratriðum og hvernig sem á er litið rangt. Munurinn er fólginn í því, að Bandaríki Norður-Ameríku eru opið þjóðfélag, hafa alla kosti hins opna þjóðfélags. Þar er lýðræði, þar eru fjölmiðlar, þar er þing sem er kosið með reglulegu millibili. Og þegar allt kemur til alls, þá er grundvallaratriðið í öllum slíkum efnum að hið opna þjóðskipulag er öryggisnet í sjálfu sér. Ég dreg enga dul á það, að ég hef sjálfur miklu meiri samúð með því þjóðskipulagi, sem þar er, heldur en því sem ríkir í einræðisríkjunum fyrir austan tjald, sem hafa ekkert af þessu, sem segja ósatt um vígbúnað sinn, sem hafa aðeins eins opinbera skoðun sem þar brýst fram í fjölmiðlum, ekkert almenningsálit, ekkert þing, ekkert leyfi til þess að mótmæla, hversu andvígur sem þú kynnir að vera ef þú hefðir tækifæri til þess. Meginfölsunin í öllum málflutningi fulltrúa Alþb. í þessum efnum er að gera ekki þennan greinarmun. Vopn eru vissulega alltaf hættuleg. Vopn og hinn mikli vígbúnaður er andstyggilegur. En vopn eru miklu hættulegri í höndum ríkja þar sem er einræði, þar sem ekki er almenningsálit, þar sem ekki eru fjölmiðlar, heldur en þau eru í höndum hinna ríkjanna þar sem þessar aðstæður eru fyrir hendi. Í sambandi við þær umræður, sem fram hafa farið um friðarhreyfingar í Evrópu, er það mergurinn málsins að þær eru auðvitað góðra gjalda verðar og það hefur enginn leyfi til að gera þátttakendum í þeim upp hvatir af einu eða neinu tagi. En sú hætta er fyrir hendi, að það séu þessar áherslur sem eru rangar, m. ö. o. að málflutningur þeirra getur haft áhrif fyrir vestan tjald í hinum lýðfrjálsu ríkjum, og um það þekkjum við dæmi, - áhrif sem ógerlegt er að hafa í ríkjunum fyrir austan. Bandaríkjamenn háðu vissulega viðurstyggilega styrjöld í Víetnam, en það var líka bandarískt almenningsálit, bandarískir fjölmiðlar og bandarískir stúdentar kannske ekki síst sem knúðu stjórnvöld til að hætta þeim styrjaldarrekstri. Hins vegar er útilokað að sömu forsendur verði til í Afganistan. Það hefur enginn leyfi lengur til þess að halda því fram, að talsmenn Alþb. gangi augljóslega eða með einhverjum hætti erinda Sovétríkjanna. Hitt er engu að síður staðreynd, að þeir gerðu það fyrir 20 árum og þaðan af lengri tíma. En kjarni málsins er sá, að sú utanríkisstefna, sem þeir fylgja, fellur að utanríkisstefnu Sovétríkjanna, þó svo það sé ekki eiginlegur vilji þeirra. Fyrir vestan tjald er opið þjóðskipulag. Það þjóðskipulag felur í sér vörn, meira að segja mikla vörn þegar allt kemur til alls, m. a. það, að í skýrslur eins og þær, sem hér voru lesnar í dag, er hægt að ná. Þjóðfélög fyrir austan tjald fela hins vegar ekki í sér þetta innbyggða öryggisnet sem opið þjóðfélag, almenningsálit, fjölmiðlar, þjóðþing, göngur á götum eru þrátt fyrir allt. Í allri þessari umr. verðum við að taka afstöðu til þess, að annað þjóðskipulagið er okkur þóknanlegt og hitt ekki. Svo einfalt er það. Á bak við járntjaldið, í hinu grímulausa einræði sem þar ríkir, eru framdir pólitískir glæpir af margháttuðu tagi sem væntanlega eru okkur ekki þóknanlegir. En í sambandi við allar friðarhreyfingarnar, sem nú hafa orðið til umr. vegna þess að ekki er hægt að lita fram hjá því, hversu fjölmennar þær eru í Vestur-Evrópu, er kjarni málsins sá, að stefnumið þeirra verður að vera það, að kröfur um afvopnun beinist ekki síður í austur, frekar í austur en í vestur, vegna þess að þó að vopn séu alltaf hættuleg, þá eru þau miklum mun hættulegri í ríkjum sem ekki búa við almenningsálit, ekki við fjölmiðla, ekki við leyfi til að hafa pólitískar skoðanir, sem búa við það kerfi að andstæðingar ríkjandi stjórnvalda eru fangelsaðir. Og þó svo að ekki sé með nokkrum rétti hægt að halda því fram, að talsmenn Alþb., a. m. k. ekki formaður þingflokksins, séu talsmenn Sovétríkjanna, þá gera þeir sig enn og aftur seka um það að leggja þetta tvenns konar þjóðskipulag að jöfnu og neita að átta sig á þeirri staðreynd, að þrátt fyrir alla þá galla, sem þjóðskipulag á Vesturlöndum vissulega hefur, eru þar virt þessi grundvallarmannréttindi, og þau eru í sjálfu sér hin mesta trygging fyrir friði, fyrir skynsamlegri notkun þeirra vígvéla, sem til eru, og fyrir því, að með skynsamlegum hætti sé úr vígbúnaði dregið. Frjálsir menn hafa möguleika til að hegða sér skynsamlega, en ófrjálsir menn ekki. Og þeir menn sem taka þátt í þessum umr. án þess að leggja þessar staðreyndir til grundvallar, eru á rangri braut. Þeir gefa sér rangar forsendur. Öll afstaða talsmanna Alþb. í þessum efnum byggist á þessum veikleika, þennan veikleika er að finna í allri þeirra röksemdafærslu, að það er rangt í grundvallaratriðum að leggja Sovétríkin og Bandaríkin að jöfnu. Í grundvallaratriðum búa Bandaríki Norður-Ameríku þrátt fyrir allt við það stjórnaskipulag, við þá afstöðu til mannréttinda sem við teljum einnig vera hluta af okkar arfi. Þetta skipulag felur í sér tryggingu fyrir skynsamlegri hegðan, tryggingu fyrir friði. Ég segi það einnig, að ég hika hvergi við að taka afstöðu með þessu skipulagi, í grófum dráttum talað, og á móti hinu. Allur vandi þeirra Alþb.-manna er fólgin í því að neita enn að gera þessa siðferðilegu spurningu upp við sig, að annað skipulagið er rétt að því er þessa grundvallarþætti varðar, hitt er í grundvallaratriðum rangt. Á millistríðsárunum áttist líka við tvenns konar skipulag. Annað var lokað einræðisskipulag. Hitt var opið lýðræðisskipulag. Hið opna lýðræðisskipulag tók rangar ákvarðanir, svaf á verðinum, treysti um of upplýsingum sem haldið var leyndum, sem lágu ekki á lausu. Sú saga má aldrei endurtaka sig. Þarna verðum við að taka afstöðu, því að annað er rétt og hitt er rangt.



Herra forseti. Þetta eru orðnar langar umr. og nokkuð liðið á kvöld. Ég mun því ekki lengja þessar umr. úr hófi fram. Þó þykir mér rétt að segja hér örfá orð og sérstaklega að þakka fyrir að þessar umr. hafa farið fram og hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur fyrir að hefja þær. Hér hafa ýmis tíðindi gerst við þessar umr. sem spunnust út af ákveðnum atburðum sem gerðust við Svíþjóð og í Danmörku, eins og kunnugt er. Eitt af því, sem komið hefur hér fram, er að formaður Alþb. afneitaði hér í bak og fyrir gjörvallri sögu þess flokks, uppruna og tengslum við alheimskommúnismann og Sovétríkin. Ég get tekið undir það með hv. þm. Eiði Guðnasyni, að að sjálfsögðu er hér um yfirklór að ræða. Hv. þm. Alþb. og forustumenn þess flokks eru í úlfakreppu í þessum málum og taka það til bragðs að gefast hreinlega upp og reyna að klóra yfir öll tengsl sín við alheimskommúnismann. En það sýnir best að hér fylgir ekki hugur máli, að eftir sem áður fylgir Alþb. stefnu Sovétmanna í varnar- og öryggismálum Íslands. Stefna Sovétmanna í varnar- og öryggismálum Íslands er afar einföld. Hún er varnarlaust Ísland. Og stefna Alþb. er sú hin sama: varnarlaust Ísland. Með öllum ráðum og öllum mögulegum áróðursbrögðum vinnur Alþb. að þessari sömu stefnu sem Sovétmenn hafa á Íslandi.

Er það nú ekki fullmikið sagt?

Það er ekki fullmikið sagt, hv. þm. Stefán Jónsson. Þetta eru ykkar ær og kýr og allir sauðir í okkar varnar- og öryggismálum. Þeir eru nákvæmlega þeir sömu og herranna í Kreml. En það, sem mér fannst enn þá athyglisverðara en þetta við yfirlýsingar formanns Alþb., var að hann játaði afdráttarlaust að ekki væri lýðræði fyrir austan tjald. Hann talaði ekki um alþýðulýðveldi í þeim prestlega tón sem hann er vanur að gera. Hann neitaði því að þar væri lýðræði. Og hæstv. ráðh. Hjörleifur Guttormsson komst svo skemmtilega að orði, vil ég segja, að hann talaði um öldungaveldi og grímulaust einræði þar í blaðagrein nýlega. Það er þess vegna mjög mikið alvörumál að þessir hv. þm. sem nú loksins játa þessa trú, skuli enn fylgja í meginatriðum utanríkisstefnu þessara manna að því er varðar varnar- og öryggismál Íslands, síns eigin lands. Það er nefnilega kjarni málsins, sem menn hafa kannske aðeins leitt hjá sér hér, að við stöndum frammi fyrir því, að við eigum í höggi við mannflesta og öflugasta einræðisherveldi veraldarsögunnar. Lýðræðisþjóðirnar á Vesturlöndum eiga í höggi við þetta ógnarafl sem getur eytt mannkyninu margsinnis, eins og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson benti hér réttilega á. En þetta er einræðisherveldi sem ekki hlustar á nein lýðræðisleg rök. Hvað hefur gerst á undanförnum árum?

Segðu okkur það.

Hefur þetta stórkostlega herveldi hlustað á okkur hér á Vesturlöndum þegar við höfum mótmælt því, að þeir fóru inn í Ungverjaland? Hafa þeir hlustað á okkur þegar við mótmæltum því, að þeir færu inn í Tékkóslóvakíu? Hafa þeir hlustað á okkur þegar við mótmæltum því, að þeir færu inn í Afganistan? Og hvað hefur gerst núna, á þeim tíma sem svokölluð slökunarstefna hefur ráðið í alþjóðlegum málum? Hvað hefur gerst? Hafa þessir öldungar, þeir menn sem ráða þessu grímulausa einræðisríki, hafa þeir slakað á? Þeir hafa aukið herafla sinn um 2/3 og eru með meiri mannafla undir vopnum en Bandaríkjamenn, tvöfalt meiri mannafla. Þeir hafa aukið hernaðarútgjöld sín um 50% á þessum tíma og þeir verja núna 12.5% af þjóðarframleiðslu sinni til hernaðarútgjalda. Til samanburðar má geta þess, að þeir verja 0.03% til aðstoðar bágstöddum þjóðum. Þeir hafa stóraukið hernaðarumsvif sín á öllum sviðum: í skriðdrekum, í flota, í SS-eldflaugum, þar sem þeir beina 750 kjarnaoddum að Evrópu. Þetta gerðist allt á slökunarskeiði í alþjóðamálum þegar átti að semja um gagnkvæma afvopnun. Og nú sýna þeir hlutlausri þjóð þá kurteisi að sigla eldgömlum kafbáti með kjarnorkusprengjur á land upp. Þannig er framkoma þessa einræðisríkis gagnvart lýðræðisríkjunum. Og þá er spurningin: Hver eru vopn okkar, hver er vörn okkar í þessari ógnvekjandi stöðu, að einræðisríki, þar sem nokkrir öldungar ráða, hefur yfir slíkum ægiherafla að ráða og svífst einskis, það sýnir sagan, í viðskiptum sínum við aðrar þjóðir, svífst einskis í sinni valdníðslu og því að koma sínu fram með herafla? Hver er okkar vörn? Getur það verið okkar helsta vopn, þegar slík staða er uppi, að svo ógnarlega hefur hallað á valdajafnvægi í heiminum og svo ógnarlega hafa þessir öldungar í Sovétríkjunum, í þessu einræðisríki, komið sé: upp miklum yfirburðum á vissum sviðum í hernaðartækni og hernaðarvígvélum - getur verið að það sé helsta vopn okkar að ganga suður og norður Evrópu með kröfuspjöld og krefjast þess, að ekki verði búnar til fleiri kjarnorkusprengjur? Hver mundi helst hlusta á það? Ætli þeir austur frá hlusti frekar á okkur í þeim efnum heldur en þegar við kröfðumst þess, að þeir færu ekki inn í Tékkóslóvakíu eða Ungverjaland? Það er hægt að hafa áhrif á vestrænar þjóðir með slíkum lýðræðislegum vinnubrögðum. En vandi okkar og kjarni málsins er sá, að við eigum í höggi við menn sem ekkert hlusta á slíkt. Þeir pípa á það. Þeir pípa á slíkar lýðræðislegar kröfur frá almenningi, enda fá engir að komast upp með slíkan moðreyk í þeirra löndum. Það hefur komið hér oft fram í þessari umr., að í 30 ára sögu Atlantshafsbandalagsins hafi ekki orðið styrjöld í Vestur-Evrópu. En hafa menn leitt hugann að því, hve oft hefur komið til styrjaldarátaka á öðrum svæðum í heiminum á þessum tíma? Það er hvorki meira né minna en á 150 stöðum. Á 150 stöðum hefur komið til styrjaldar- og hernaðarátaka á þeim tíma sem liðinn er síðan Atlantshafsbandalagið var sett á stofn. En í Vestur-Evrópu hefur verið friður. Ég held, herra forseti, að kjarni málsins í þessum umr. sé sá, að því miður getum við ekki vænst þess að okkur verði ágengt, ef við höfum ekki styrk og hernaðarmátt til þess að ræða við þá öldunga sem ráða einræðisríkjunum í austri. Við þurfum að knýja þá að samningaborðinu, við þurfum að ná samningum um afvopnun, en við verðum að gera það með styrk, - við komumst því miður ekkert áleiðis með kröfuspjöldum. Í besta falli yrði það þannig, að einhverjir kynnu að hlusta á slíkar raddir á Vesturlöndum og það yrði til þess að draga úr möguleikum okkar til að ná samningum við þessa menn. Reynslan sýnir að þeir skilja það eitt þegar þeim er mætt með fullri einurð og hörku. Það er það sem við þurfum að gera. En, herra forseti, og það skulu vera mín lokaorð í þessu máli þar sem ég ætlaði ekki að tala langt mál, að það þykir mér hin mesta furða, að Alþb. skuli loksins vera komið að þeirri niðurstöðu, að austan við járntjald ríki grímulaust einræði öldunga, en Alþb.-menn hvika í engu frá því að fylgja þessu grímulausa einræði í stefnu þess í varnar- og öryggismálum eigin þjóðar.



Enn eru allmargir á mælendaskrá. Í þingsköpum er svo fyrir mælt, að ef umr. dragast úr hófi fram hafi forseti rétt til að takmarka ræðutíma. Ég mun þó halda mig við að gera það ekki, en treysti því, að hv. þm. stytti mál sitt svo sem kostur er.



Herra forseti. Hér hafa staðið yfir umr. lengi dags og margt verið sagt um þær fréttir sem okkur hafa borist utan úr heimi, frá Svíþjóð og Danmörku. Hins vegar hafa menn ekki velt því fyrir sér hvort þær fréttir væru sannar eða ekki. Okkur hefur verið sagt að í sænska skerjagarðinum hafi strandað rússneskur kafbátur og það hafi verið trillueigandi sem varð þess var, að skipið var komið inn á yfirráðasvæði sænska hersins, bannsvæði. Eru þetta trúlegar staðhæfingar? Fær það staðist að hin tæknivædda Svíþjóð eigi það undir athugulum fiskimönnum á smábátum hvort kafbátar komist óséðir inn á bannsvæði hersins? Ég segi nei. Ef þetta er rétt, ef fréttin er rétt, þá er ekki mikið gefandi fyrir landvarnir Svía. Spurning hlýtur þess vegna að vakna: Hvers vegna þögðu sænsk stjórnvöld, hernaðaryfirvöld, yfir veru kafbátsins á þessu svæði? Hafa þau e. t. v. á undanförnum árum að staðaldri þagað yfir því, að rússneskir kafbátar væru í sænska skerjagarðinum. Er einhver skynsamleg skýring til á því, að Svíar velji þann kostinn að þegja. Þeir eru í nábýli við Rússa. Jú, ef við skoðum málið ögn betur, þá sjáum við að þeir hafa vissulega ástæðu til að þegja. Hver er ástæðan? Það var ekki bara það, að sovéskur kafbátur strandaði á hernaðarsvæði Svía. Heimsmynd Svía um réttmæti hlutleysisins hrundi. Hún hrundi og það var ekkert skrýtið að þeir vildu gera eitthvað til þess að koma í veg fyrir að auglýsa það í augum alheimsins. Það liggur nefnilega alveg ljóst fyrir, að fyrst Rússar virða ekki hlutleysi Svía á friðartímum, þá þarf enginn að láta sér detta í hug að þeir muni virða hlutleysi Svía á hernaðartímum. Það er svo augljóst að það þarf ekki að rökræða það. Þess vegna blasir það við að Svíar, sem hafa boðað hlutleysisstefnu sem öryggisstefnu fyrir sig, geta ekki státað af því lengur að hlutleysi þeirra sé virt. Samskipti þeirra við Rússa, eftir að þeir eru búnir að viðurkenna að kafbáturinn sé þarna, eru einnig mjög athyglisverð. Þeim dettur ekki í hug að haga þeim samskiptum eins og þeir séu að eiga við jafningja því að þá hefði verið eðlilegast að sjálfsögðu að taka kafbátinn, fara með mennina í land og yfirheyra kapteininn í sænsku fangelsi. Það hefðu verið eðlileg viðbrögð fullvalda ríkis gagnvart slíkum yfirgangi. Það þora þeir ekki að gera. Rússar meta stöðuna. Þeir geta tapað meiru en þeir hafa þegar tapað áróðurslega eftir að kafbáturinn hefur strandað. Engu að síður þrjóskast þeir við í lengstu lög að gefa eftir. Og skýringin er komin í ljós. Það reyndust vera kjarnorkusprengjur um borð í kafbátnum. Menn geta mótmælt, gott og vel. En það er ekki það sem skiptir máli. Það eina, sem skiptir máli, er hvaða ályktanir menn draga af þessum atburðum. Það er það eina sem raunverulega skiptir máli. Ég held að það hljóti fyrst og fremst að liggja ljóst fyrir, að í hlutleysi felst engin vörn. Það blasir við. Hvort Svíar eru það stoltir, að þeir neiti að viðurkenna þá staðreynd eða ekki, ætla ég ekki að gera hér að umræðuefni. Það breytir yfir höfuð engu. Þeir vorum hlutlausir í heimsstyrjöldinni síðari. En sagnfræðingar eiga eftir að svara þeirri spurningu hvort það var hlutleysið sem bjargaði þeim frá því að taka þátt í heimsstyrjöldinni eða lega landsins sem gerði það ónauðsynlegt þá að þeir yrðu teknir. Mér sýnist að það liggi beint við, að það var lega landsins. Það þarf ekki lengi að horfa á landabréfið til að átta sig á því, að þó að Þjóðverjar þyrftu að taka Noreg og Danmörku, þá var þeim ekki nauðsyn að taka Svíþjóð. Hins vegar virðist þessi heimsókn inn á bannsvæði hersins sanna það, að Rússar telja fulla þörf á því, komi til ófriðar við Vesturlönd, að taka Svíþjóð. Ef menn vilja halda því fram, að það, sem ég hef hér sagt, sé eintóm vitleysa og Svíar hafi alls ekkert vitað um kafbátinn inni í landhelginni, inni á bannsvæðinu, fyrr en eigandi smábáts gerði þeim viðvart, þá vil ég varpa þeirri spurningu fram, hversu mikinn herafla og hversu mikinn auð þurfi þá ekki til þess að fylgjast með skipaferðum í öllu Atlantshafinu norðanverðu, eigi að gera það að hlutlausu svæði þar sem engin kjarnorkuvopn eiga að vera. Hlýtur ekki að vera þversögn í því? Ég held að niðurstaðan hljóti að vera hverjum þeim manni ljós sem yfir höfuð vill horfa opnum augum á það sem er að gerast í þessum efnum. Það er aðeins gagnkvæm afvopnun sem er raunhæfur möguleiki eigi að draga úr kjarnorkuhættunni. Hitt finnst mér furðulegt, ef menn komast að þeirri niðurstöðu á sama tíma og það er ljóst að Svíum er ekki gagn að hlutleysinu, að það geti bjargað Íslendingum.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að tala aftur í þessum umr. Ég bjóst satt að segja ekki við að röðin væri komin að mér. Ég notaði það mikinn tíma af fundi Sþ. í dag. Ég vil þó ekki láta h já líða að lýsa ánægju minni með sumar af þeim ræðum sem fluttar hafa verið í dag. Því miður er það þannig, að í nokkrum ræðum hefur gætt mjög þeirra gömlu kaldastríðs- og karpssjónarmiða sem ég held að standi í vegi fyrir nauðsynlegri hreinskilinni umræðu, sem Íslendingar þurfa að láta fara fram hjá sér um þessi mál. Í nokkrum öðrum ræðum hefur aðeins gætt þessara viðhorfa. Ég vil sérstaklega fagna þremur ræðum hér í kvöld. Ég fagna þeirri ræðu sem hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson flutti hér og mér fannst sýna mikið raunsæi, mikla víðsýni, mikla framtíðarsýn, djúpan skilning á þeim mikla vanda sem við stöndum frammi fyrir og er sá, að aðrar þjóðir, Bandaríkin, Þjóðverjar, Norðurlönd, eru að reyna að leysa sinn vanda með því að gera hann að okkar vanda. Í einföldu máli sagt: Hjá hv. þm. Guðmundi G. Þórarinssyni var þetta sá framtíðardraugur, framtíðarógnvættur, sem við þurfum að glíma við, að aðrar þjóðir ætli að fjarlægja kjarnorkuvopnin hjá sér með því að flytja þau í hafið í kringum Ísland. Það er rétt hjá hv. þm. að bæði forráðamenn í Bandaríkjunum, Helmut Schmidt kanslari Vestur-Þýskalands og fjölmargir stjórnmálamenn á Norðurlöndum hafa vikið að þessu atriði. Í öðru lagi vil ég fagna ýmsu af því sem kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. Ég hef tekið eftir því, og mér finnst það fagnaðarefni, að á alþjóðavettvangi hefur utanrrh. kappkostað að rödd Íslands væri ávallt sú rödd sem krefðist afvopnunar, sem benti á þann rangsnúna heim þar sem við verjum milljörðum ofan á milljarða af verðmætasta gjaldeyri veraldar til að framleiða ný vígbúnaðarvopn á sama tíma og um 800 millj. manna eru á hungurstigi. Það er mjög mikilvægt að á Íslandi séu menn sem flytja þann boðskap á alþjóðavettvang að við séum í sveit þeirra þjóða sem vilja hamla gegn þessu vígbúnaðarkapphlaupi. Ég vil einnig fagna ýmsu af því sem kom fram í ræðu hv. þm. Árna Gunnarssonar. Ég hef átt í ritdellum við hann í sumar og haust. Ég verð að segja að mér finnst í greinum hv. þm. Arna Gunnarssonar gæti meiri skilnings og meiri þekkingar á ýmsum þeim sjónarmiðum, sem uppi hafa verið hjá jafnaðarmannaflokkum hér í kringum okkur, en í því gamla kaldastríðsrausi sem annar hv. þm., Eiður Guðnason, flutti enn einu sinni hér inn í þingsalinn. Við getum haldið áfram endalaust að rekja hvernig gamlir forustumenn okkar flokka tóku afstöðu. Ég get þulið hvernig Emil Jónsson studdi stríðið í Víetnam, hvernig hann og Guðmundur Í. Guðmundsson studdu herforingjastjórnina í Grikklandi, sem fangelsaði Andreas Papandreo, sem er einn af forustumönnum í Alþjóðasambandi jafnaðarmanna. Ég get rakið hvernig ýmsir forustumenn Alþfl. voru á móti lýðveldisstofnuninni. Það er hægt að nefna ótal slík dæmi. Ég sé ekki hvaða tilgangi þetta þjónar nema sem sagnfræðileg upprifjun og nauðsynlegt við og við, ekki skal ég draga úr því, en ekki sem grundvöllur að umræðum um þau alvarlegu mál sem við þurfum að taka afstöðu til. Þess vegna vona ég að hv. þm. festi sér í minni þau lokaorð, sem komu fram hjá hæstv. utanrrh. hér í kvöld, að þau mál, sem við erum hér að tala um, eru alvarlegustu málin sem við fáumst við. Það er svo margt nýtt í þessum málum, knúið á okkur af örlagaþráðum sem við ráðum ekki við, að við verðum að nálgast þessi mál með opnum huga á ferskan og nýjan hátt og fordæma fyrir fram engar tillögur sem fram koma um lausnir á þessum vanda, hvaðan sem þær koma. Ég tel það vissulega bera vott um að það kunni að vera til umræðugrundvöllur hér innanlands, grundvöllur til alvarlegrar málefnalegrar og nauðsynlegrar umræðu um þessi málefni, að það skuli hafa komið fram í ræðum bæði fulltrúa Framsfl. og fulltrúa Alþfl. í þessum umr. málefnalegar og jafnframt stefnulegar afstöður sem er hægt að leggja til grundvallar umræðunni um þessi efni. Ég vona satt að segja að hv. þm. Sjálfstfl. leggi á sig nokkra vinnu á næstu vikum og mánuðum til þess að þeir verði líka tækir í þessar umræður. Kannske eru þeir það nú þegar. Kannske hafa þeir nú þegar til að bera þá víðsýni og þá þekkingu sem þarf til að flytja mál hér líkt og hv. þm. Árni Gunnarsson, Guðmundur G. Þórarinsson og hæstv. ráðh. Ólafur Jóhannesson gerðu hér í kvöld. Það vottaði aðeins fyrir þessu á stöku stað í ræðu hv. þm. Lárusar Jónssonar og einnig endrum og sinnum inni í ræðu hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar. Ég vona að þessi strá skilnings, sem þar spruttu fram í eyðimörk kaldastríðshugsunarháttarins, fái að blómstra, því það er lífsnauðsyn fyrir íslenska þjóð að þeir, sem kjörnir hafa verið til að gæta örlaga hennar, hafi sameiginlegan grundvöll til að fjalla um þessi málefni á málefnalegan hátt. Það er svo margt sem gerist tæknilega í kringum okkur í þessum málum, stjórnmálalega og á annan hátt, að við erum knúin til að hugsa margar gamlar hugsanir upp á nýtt. Herra forseti. Ég lofaði að flytja ekki langt mál, þó að það væri vissulega tilefni til þess, en ég vil til viðbótar ítreka það, sem hér kom fram hjá hv. þm. Guðmundi G. Þórarinssyni og því miður hefur of lítið verið rætt í þessari umr., en vonandi verður meginefni okkar næst þegar við ræðum um þessi mál. Það er hafið í kringum Ísland. Það er hafið kringum Ísland sem nú þegar er orðið yfirfullt af kjarnorkukafbátum þriggja ríkja: Bandaríkjanna, Sovétríkjanna og Bretlands, og stefnt er að því að fylla það enn frekar á næstu árum af slíkum vopnum. Helsti samstarfsmaður Reagans Bandaríkjaforseta, öldungadeildarþingmaður Laxall, hefur verið knúinn til þess að fá forsetann til að hætta við þau áform sem Reagan var með um staðsetningu kjarnorkuvopna í heimaríki þessa öldungadeildarþingmanns sem er nánasti samstarfsmaður Reagans. Fólkið í Utah í Bandaríkjunum sagði einfaldlega nei. Kjósendur þessa þingmanns sögðu einfaldlega nei. Þessi þingmaður og aðrir hafa bent Reagan Bandaríkjaforseta á þá lausn, sem hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson réttilega vakti athygli okkar á, að það væri miklu sniðugra fyrir Bandaríkin að flytja þessi vopn í kjarnorkukafbátana á norðurslóðum. Við byggjum líf okkar á hafinu, velferðarþjóðfélag okkar, menningu okkar, lýðræði okkar, á þeim auðlindum sem við höfum í hafinu hér í kringum okkur. Það þarf ekki endilega stríð til að eyðileggja þessar auðlindir. Það geta einfaldlega orðið hér kjarnorkuóhöpp og slys eða vangá hjá þeim kjarnorkukafbátum, sem hér eru, sem gjöreyðilegðu fiskimið okkar á örfáum klukkustundum um margra ára raðir. Hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson vitnaði í Jón Sigurðsson og feril hans. Ég vil nefna annað dæmi um árangur Íslendinga. Það eru landhelgismálin: 12 mílurnar, 50 mílurnar og 200 mílurnar. Þar höfum við fordæmi um alþjóðaþróun í alþjóðalögum varðandi hafið. Hvers vegna ættum við ekki líka að geta verið forustuafl og markað á sama hátt nýja löggjöf gagnvart kjarnorkuvopnunum og hafinu? Það er að mínum dómi okkar nýja landhelgismál, kjarnorkuvopnalaus landhelgi í kringum landið, og það væri mikil gæfa fyrir íslenska þjóð ef allir flokkar hér á Íslandi, hvaða afstöðu sem menn hafa til Atlantshafsbandalagsins, hvaða afstöðu sem menn hafa til herstöðvarinnar hér á landi, gætu líka í þessu nýja landhelgismáli sameinast um kröfuna um kjarnorkuvopnalausa landhelgi. Það, sem mér finnst ánægjulegt við þessar umræður hér í dag, er að ég sé votta fyrir því og hjá sumum meira en votta, kominn er í forgrunn umræðugrundvöllur til þess að við ræðum þau mál efnislega. Það er alveg rétt, sem hæstv. utanrrh. sagði hér og aðrir þm. hafa vikið að, t. d. hv. þm. Vilmundur Gylfason, að ég er ekki talsmaður einhverrar einangrunar í alþjóðasamskiptum, þvert á móti. Ég er ekki talsmaður þess að við eigum að loka okkur af frá umræðum við erlenda aðila, þvert á móti. Ég tel að ég hafi sýnt það með störfum mínum hér og annars staðar og menn ættu ekki að láta sér detta í hug eina einustu sekúndu að það sé mín skoðun eða mín ætlan. En hitt er annað, hvort menn láta fleka sig eða tengja sig með einum eða öðrum markvissum hætti inn í hagsmuna- og áróðursnet einhvers tiltekins aðila eða menn a. m. k. átti sig á þeim vinnubrögðum sem beitt er. Þess vegna rakti ég þessa skýrslu hér í dag. Ég þori að fullyrða, jafnvel þótt ýmsir þm. hér hafi sagt að þeir hafi vitað þetta og hitt, utanrrh. hafði þó hreinskilni til að játa að ekki hefði hann vitað það, að engan okkar hefði grunað hvað þetta er gert með kerfisbundnum, markvissum og úttærðum hætti. Það litla, sem hver og einn okkar hefur sjálfsagt reynt, er hluti af markvissri og samhæfðri heild sem miðar öll að því að varðveita hagsmuni stórveldis hér á landi. Það er alveg rétt, sem hæstv. utanrrh. segir, að við eigum ekki að loka okkur af. Við eigum að heimsækja þá sem við teljum okkur nauðsynlegt að ræða við. En við eigum að gera það á opinn og eðlilegan hátt, af fullri reisn sem Íslendingar, formlegir fulltrúar þings og ríkisstjórnar, en ekki í einhverjum einkaboðum þar sem menn eru valdir út eftir ákveðnum aðferðum, eins og ég lýsti, þar sem búið er að hlera og skoða menn í boðum vikum og mánuðum saman, eins og fram kemur í þessu skjali, til að gá hvort þeir passi í þá ræktun og hugsanamótun sem stórveldin ætla sér. Það þekkja allir heilaþvott. Allir hafa heyrt talað um hann. Menn vita hvernig hann gerist. Hann gerist smátt og smátt með því að beita ýmsum aðferðum. Reynslan hefur kennt Bandaríkjamönnum að nótt um borð í flugvélamóðurskipi er á við marga tugi af greinum um herfræðimálefni. Það stendur hérna í skýrslunni. Þannig má lengi telja. Ég rakti þetta hér til þess að menn gætu varað sig á þessu kerfi, til þess að menn áttuðu sig á því hvað væru eðlileg samskipti og hvað óeðlileg. Þarna á milli er lina, sem er aldrei fullkomlega skýr, en hún er samt sem áður til. Embættismenn erlends ríkis, sem leyfa sér að skrifa svona skýrslu um íslenska þm., íslenska blaðamenn, íslenska ritstjóra, eru auðvitað komnir langa leið eftir þeirri götu að fara að líta á okkur sem undirþjóð og sig sem herraþjóð. Í þessari skýrslu er málfar, hugsunarháttur og áætlanir herraþjóðar sem meðhöndlar Íslendinga með aðferðum sem frekar væru notaðar af ráðamönnum í nýlendum við þá sem þeir þurfa að hafa góða. Það eru þessar aðferðir við að velja út fólkið sem hægt er að nota í hollustueiðana sem mér fannst vera óhugnanlegar í þessari lýsingu. Auðvitað er það rétt, sem hv. þm. Eiður Guðnason sagði, að innan um er svo annað, eins og tónlist, leikhús og ýmislegt annað. Það sýnir mér hvað kerfið er orðið heilsteypt, hvað það er orðið víðtækt, hvað það nær yfir fjölmörg svið. Auðvitað er það rétt, að ekki má draga af þessu þá ályktun að menn eigi að draga sig inn í skel. Þar er ég atveg sammála hæstv. utanrrh. En mér finnst koma til greina, eins og landsfundur Sjálfstfl. ályktaði um, að við kynnum okkur sérstaklega með hvaða hætti er hægt að varast að erlend ríki geti rekið svona kerfisbundinn áróður. Í því eru ýmsar aðferðir, sem t. d. hv. þm. Eiður Guðnason var að nefna, svo sem að takmarka fjölda starfsmanna erlendra sendiráða hér, takmarka fjármálaumsvif þessara sendiráða og ýmsar aðrar aðferðir. Það getur vel verið að við getum náð samkomulagi um að setja einhverjar slíkar reglur, eins og t. d. gilda í breska þinginu, þar sem þm. eru skyldaðir til að tilkynna formlega öll boð sem þeir hljóta frá einkaaðilum í Bretlandi, erlendum aðilum, fyrirtækjum og öðrum slíkum, og aðrir þeir, sem gegna opinberum trúnaðarstörfum, þurfa að gera almenningi grein fyrir hvernig þeirra starfsemi er háttað. Hæstv. utanrrh. gerði hér að umræðuefni stefnuna í öryggismálum Íslands. Ég ætla ekki að fara að nota þennan stutta tíma til að fjalla um ýmislegt í þeim efnum. Það er aðeins eitt atriði sem ég vildi benda á í þessu sambandi. Þegar menn ræða legu landsins mega menn ekki gleyma að ræða eðli þeirra tækja sem hér hefur verið komið fyrir. Það eru einmitt að mínum dómi þessi tæki sem hafa tengt Ísland smátt og smátt við kjarnorkuvopnakerfið á Norður-Atlantshafi eins og það er í heild sinni. Um það má fara mörgum orðum. Kannske gefst tími síðar til að rökstyðja það sérstaklega. Í mínum huga er það ekki deiluatriði, það er ekki hertæknilegt deiluatriði, að herstöðvarnar hér eru tengdar inn í kjarnorkuvopnakerfið með þessum hætti. Það er ekki hægt að starfrækja kjarnorkuvopnakerfið á Norður-Atlantshafi án þeirra tækja sem hér eru í herstöðinni. Það er staðreynd. Hún er þess vegna lykilstöð í þessu kjarnorkuvopnakerfi. Þess vegna geta menn út af fyrir sig deilt um hvort hér eigi að vera herstöð eða ekki, hvort menn eigi að vera í Atlantshafsbandalaginu eða ekki. En eins og ég sagði hér fyrir ári: Jafnvel þótt minn flokkur sé andvígur þessari ríkjandi stefnu teljum við engu að síður nauðsynlegt að við tökum þátt í umræðu um það, hvert er eðli þess tækjabúnaðar, hvert er eðli þeirrar starfsemi sem hér fer fram. Þótt við séum á móti henni í grundvallaratriðum viljum við samt sem áður taka þátt í að gera öllum Íslendingum ljóst, ráðamönnum sem og öðrum, hverjar eru afleiðingar þess að taka hér inn í landið stig af stigi stóran hluta af þeim tækjum sem hingað hafa verið tekin inn. Þess eru fjölmörg dæmi, ekki bara kafbáturinn í Svíþjóð, yfirlýsingar um kjarnorkuvopn hafa verið brotnar. Það eru dæmi frá Japan, það eru dæmi frá Grænlandi, það eru dæmi frá Spáni og þau eru fleiri.  Það er alveg nauðsynlegt fyrir okkur að draga lærdóma af ýmsum ríkjum hér í kringum okkur. Ég ætla að nefna eitt ríki, sem mér finnst við Íslendingar nánast aldrei ræða í þessu sambandi, en er samt sem áður ríki sem liggur að Norður-Atlantshafi eins og við, er samt sem áður ríki sem er hlutlaust, en liggur samt að þessu vígbúnaðarsvæði á Norður-Atlantshafi. Það er Írland. Írlandi hefur aldrei dottið í hug að ganga í Atlantshafsbandalagið. Írum hefur aldrei dottið í hug að leyfa erlendar herstöðvar í sínu landi. Samt er Írland að mörgu leyti með hliðstæða landfræðilega legu í Atlantshafi og við. Í kringum það eru kafbátaslóðir. Það liggur beint að vígbúnaðarsvæði Norður-Atlantshafsins, að vísu á öðrum stað, en liggur engu að síður beint að því. Væri ekki fróðlegt fyrir okkur Íslendinga í allri þessari umræðu, - við þekkjum Svíþjóð, við þekkjum Finnland, - að afla okkur upplýsinga um Írland, hvaða rök liggja að því að stjórnmálamenn í Írlandi ljá ekki máls á því að taka þátt í Atlantshafsbandalaginu, ljá ekki máls á því að ríki Atlantshafsbandalagsins fái þar aðstöðu fyrir herstöðvar eða þá starfsemi sem er rekin bæði hér og í Noregi? Ég varpa þessu fram sem efnivið í áframhaldandi umræðu svo að menn reyni að draga nokkurn lærdóm af fleiri ríkjum hér í kringum okkur. Herra forseti. Það mætti margt segja um þetta efni fleira, en ég ætla að ljúka máli mínu í þessum umr. með því að gera að lokaorðum stuttan kafla úr samþykkt Alkirkjuráðsins eins og hún birtist í Morgunblaðinu laugardaginn 17. okt., á sérstakri síðu sem íslenska kirkjan hefur til umráða í Morgunblaðinu. Þessi kafli er úr ályktun Alkirkjuráðsins. Þar get ég tekið undir hvert eitt og einasta orð. Hún er að mínum dómi samanþjöppuð og góð lýsing á sumum af þeim stefnumálum sem ég hef verið að reyna að koma hér á framfæri og mínir samherjar hafa verið að reyna að koma á framfæri, bæði hérlendis og erlendis, á undanförnum vikum og mánuðum. Herra forseti. Með þínu leyfi ætla ég að ljúka máli mínu með því að lesa og gera að mínum orðum meginkaflann úr ályktun Alkirkjuráðsins eins og hún birtist á síðu íslensku kirkjunnar í Morgunblaðinu fyrir nokkrum vikum: Alkirkjuráðið hvetur kirkjurnar nú til þess að: „1) andæfa gegn hernaðarlega sinnaðri pólitík, sem leiðir til hættulegra áfalla í alþjóðlegum stjórnmálum og grefur undan getu þjóðanna til þess að fást við knýjandi efnahagsvanda og félagsleg vandamál heimsins, sem eru orðinn yfirgnæfandi stjórnmálavandi vorra tíma; 2) sporna gegn þeirri viðleitni að skapa ómannúðlegar óvinamyndir af fólki frá öðrum löndum; 3) setja spurningarmerki við ríkjandi kenningar um öryggi þjóða og kalla fram nýjar hugmyndir um öryggi, sem grundvallast á réttlæti og réttindum þjóða; 4) að fjalla um guðfræðilega hlið málsins í ljósi nýrrar þróunar varðandi stríð og frið og taka til samanburðar og endurskoðunar hefðbundin viðhorf á guðfræðilega sviðinu; 5) halda áfram samkvæmt hvatningu í fyrri yfirlýsingum miðstjórnarinnar að „vekja athygli á meginorsökum stríðs, sem eru einkum efnahagslegt óréttlæti, kúgun og arðrán, og einnig á afleiðingum aukinnar spennu, sem leiðir til enn meiri skerðingar á mannréttindum“. Alkirkjuráðið hrósar „þeim fjölmörgu aðildarkirkjum, sem hafa endurnýjað friðarstarfsemi sína, hafið hana, endurskipulagt eða aukið starf að friði, afvopnun og gegn hernaðarstefnu og vígbúnaðarkapphlaupi. Þetta hefur falist m. a. í verkefnum, sem stuðla að uppeldi til friðar, framkvæmt á „friðarvikum“ eða „afvopnunarvikum“.“ Alkirkjuráðið hvetur aðildarkirkjurnar til að: „1) auka verulega starf að friði og ganga til samstarfs við aðra, sem vilja vekja vitund almennings um þá ógnun, sem nú beinist gegn friði; 2) vera friðflytjendur af heilum huga og án afláts með boðum, kennslu og í verki; 3) efna til umræðufunda með fólki af öðrum kirkjudeildum til þess að auka gagnkvæman skilning milli fólks.“ Alkirkjuráðið lýsir ánægju sinni yfir „starfsemi fjölmargra friðar- og afvopnunarsamtaka og hreyfinga, gamalla og nýrra um allan heim, þar sem kristnir menn eru viða virkir þátttakendur og uppfylla þannig hlýðniskyldur sínar við fagnaðarerindið.“ Ég vona, herra forseti, að þessi kafli úr ályktun Alkirkjuráðsins, sem og aðrar yfirlýsingar þeirrar merku stofnunar um þessi efni, verði íslenskum þm. og íslensku þjóðinni tilefni til alvarlegrar umhugsunar og umræðna um þessi málefni.



Herra forseti. Það er ánægjulegt að heyra hversu landsfundur Sjálfstfl. er hugleikinn hv. 11. þm. Reykv., og það er ánægjulegt að hann skuli sjá ástæðu til að nota málgagn Sjálfstfl., Morgunblaðið, til að leita eftir sínum lokaorðum í þessum umr. hér í dag. Ég vona samt að hann fari ekki að sækja um inngöngu í flokkinn að lokum. Það er á mörkum að venjulegur þm. vogi sér í ræðustól á eftir hv. 11. þm. Reykv., sem greinilega telur sig á hærra plani í þessum umr. en aðrir og gerist dómari um þekkingu annarra hv. þm. á þeim málum sem hér eru til umr., enda hafði ég ekki gert ráð fyrir að taka til máls í þessum utandagskrárumr. um utanríkismálin. En ég get ekki orða bundist, svo athyglisverðar hafa þessar umr. verið. Það þarf engan að undra þótt umr. um þessi mál hafi komið upp hér á hv. Alþingi eftir þá atburði sem gerst hafa í Svíþjóð og Danmörku fyrir skömmu. Hv. 1. þm. Reykv., Ragnhildur Helgadóttir, getur vel við unað, því að hv. þm. Alþb., sem hafa tekið til máls, hafa beint skeytum sínum að henni með þeim hætti að augljóst er að umræðu var vissulega þörf og kannske eðlilegt að Alþb. mönnum hafi orðið órótt. Ég reyndi að þrauka hér í dag undir tveggja tíma ræðu hv. 11. þm. Reykv., þeim dæmalausa málflutningi. Hann er einn af þeim sem telja sáluhjálparatriði fyrir íslensku þjóðina að hún segi sig úr Atlantshafsbandalaginu. Það á að vera vottur þess, að menn séu á móti kjarnorkuvopnum og séu friðarsinnar. Ég hefði viljað heyra af munni svonefndra herstöðvaandstæðinga hvernig þeir ætli að tryggja öryggi Íslands fyrir ágangi stórvelda ef við stæðum hér uppi varnarlaus. Það væri fróðlegt að fá svör við því. Þau hafa ekki komið hér fram. Það er stórt gat í málflutningi þessara hv. þm. og stendur ófyllt þó að þeir hafi notað hér lengri tíma í umr. en nokkrir aðrir, eins og hv. 11. þm. Reykv. gerði í dag. Trúa þessir hv. þm. því í raun og veru að Íslendingar fengju að vera í friði án afskipta eða yfirgangs annarra, að t. d. sovésk herskip eða kalbátar tækju stóran sveig frá Íslandi til að forðast okkur ef varnarliðið væri farið og við segðum okkur úr Atlantshafsbandalaginu? Það hefur komið fram í ræðum þeirra, sem raunsætt lita á þessi mál, að það er til lítils að tala um afvopnun, kjarnorkulaus Norðurlönd o. s. frv. þegar það liggur á borðinu að þessar kröfur ná ekki inn fyrir járntjaldið. Það er komið að múr þar. Friðarhreyfingin er ekki austan við múrinn. Hann hefur ekki verið brotinn niður. Það dettur vonandi engum í hug að trúa því, að nokkur Íslendingur óski eftir því að hafa hér varnarlið rétt til gamans, til að skemmta sér við. Auðvitað erum við öll friðarsinnar og erum á móti vígbúnaði og kjarnorkuvopnum, en á meðan það ástand ríkir í heiminum sem raun ber vitni, tortryggni og vígbúnaðarkapphlaup sem afleiðing hennar, höfum við Íslendingar kosið að vera í gagnkvæmu bandalagi við aðrar vestrænar þjóðir til að tryggja öryggi okkar. Við höfum skipað okkur í flokk frjálsrá þjóða hins vestræna heims til að tryggja að við fáum að lifa án afskipta eða yfirgangs annarra. Það hefur sannast með siglingu sovéska kafbátsins upp í landsteina í Karlskrona að það dugar ekki þjóð að lýsa yfir hlutleysi sínu. Svíþjóð hefur eigið varnarkerfi. Sovéska herveldið hefur lítilsvirt hlutleysi sænsku þjóðarinnar. Strand kafbátsins var tímabær aðvörun til þeirra sem hafa ekki áttað sig á að friðarhreyfingin, sem væri sannarlega tímabær, er því miður ekki byggð á réttum forsendum. Hún fer ekki fram á jafnréttisgrundvelli, eins og hv. 6. þm. Norðurl. e., Árni Gunnarsson, komst réttilega að orði í sinni ágætu ræðu í kvöld. Meðan það gerist ekki verðum við að vera á varðbergi og tryggja sem best öryggi íslensku þjóðarinnar.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður mikið, en þær hafa verið miklar og langar eins og öllum er kunnugt þó að umbúðirnar hafi reyndar stundum verið æðimiklar hjá sumum og efnisþátturinn kannske þeim mun rýrari. Það er rétt, sem sagt hefur verið, að hér er verið að fjalla um mjög mikilvæg mál, - mál sem varða sjálfstæði okkar og framtíð, ekki bara Íslendinga, heldur mannkynsins alls. Ég held að það karp, sem hér hefur verið haft uppi um heimsóknir og því um líkt, þjóni litlum tilgangi. Ég tek undir það með hæstv. utanrrh., að það sé mikilvægt að menn fari sem víðast og kynnist sem flestum sjónarmiðum. Við eigum síst af öllu að einangra okkur. Ég held líka að sá stórbrotni fyrirlestur, sem var haldinn hér í dag varðandi það starf sem unnið væri á vegum upplýsingaþjónustu Bandaríkjanna, gefi ekki tilefni til mikilla umræðna. Ég minnist þess, að samkvæmt ýmsum kenningum úr röðum Alþb. og Sósíalistaflokksins, forvera hans, átti menningu okkar að stafa stórkostleg hætta af varnarstöðinni á Keflavíkurflugvelli. Við höfum haft reisn til að halda okkar stefnu og okkar menningu uppi alveg án tillits til þess og ég get ekki séð að henni hafi stafað nein hætta af dvöl varnarliðsins hér. Alveg á sama hátt treysti ég okkur til að halda reisn okkar gagnvart hverjum þeim erlendum aðilum sem vilja koma sjónarmiðum sínum á framfæri við okkur. En þessar umræður hafa í rauninni snúist kannske fyrst og fremst um tvo efnisþætti sem ástæða er til þess að líta á. Hið fyrra er vígbúnaðarkapphlaupið og hið síðara er staða Íslands í öryggismálum. Ef við lítum fyrst á vígbúnaðarkapphlaupið og það, sem ég tel vera einlæga ósk okkar allra, að draga úr því, þá þarf ekki að fara mörgum orðum um hversu fávíslegt og hættulegt þetta kapphlaup er. Það hefur verið rakið hér mjög greinilega í dag, hver ógn stafar af þessu kapphlaupi, ekki bara fyrir okkur Íslendinga, heldur fyrir heimsbyggðina alla. En þá tel ég að við eigum líka að spyrja okkur sjálf: Hvers vegna er þetta vígbúnaðarkapphlaup? Hvað er það sem fóðrar þetta vígbúnaðarkapphlaup? Á hverju nærist það? Ég tel að það nærist á tortryggni. Meðan sú tortryggni er til, heldur þetta kapphlaup áfram. Það er einungis með því að eyða þessari tortryggni sem við getum vænst raunverulegs árangurs í takmörkun vígbúnaðar. Það mundu vera gagnslaus pappírsplögg sem væru sett upp, þar sem talað væri um að takmarka þetta vígbúnaðarkapphlaup, ef stórveldin sjálf tryðu ekki að það ríkti jafnvægi milli þeirra og þau gætu gengið úr skugga um að slíkt jafnvægi væri ríkjandi. Ef það væri ekki mundi pappírssamkomulag af þessu tagi ekki endast stundinni lengur því að í hvert sinn, sem eitthvert stórveldanna teldi að á hlut sinn væri gengið og það stæði verr að vígi, mundi það ekki treysta sér til að halda slíkt samkomulag. Þess vegna eru lykilorðin í því að ná fram afvopnun og tryggja þannig friðinn í heiminum að jafnvægi og gagnkvæmni ríki milli stórveldanna. Ekki verður komist fram hjá því að líta fyrst og fremst til stórveldanna í þessu efni. Þess vegna hljótum við líka að leggja okkur fram um að fá stórveldin til þess að ræðast við um þessi efni. Allar þær hugmyndir, sem komið hafa fram að undanförnu, t. d. á vegum alþjóðahreyfingar jafnaðarmanna, hafa miðað að því að fá stórveldin til þess að ræðast við. Þær viðræður eiga að hefjast að nýju í lok þessa mánaðar. Við skulum vona að þær skili árangri. Þær hugmyndir, sem uppi hafa verið um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd, eru tilboð um að það gæti verið liður í stærra samkomulagi. En engum af leiðtogum jafnaðarmanna á Norðurlöndum eða í Evrópu hefur dottið í hug að yfirlýsingu af því tagi ætti að gefa einhliða og án tillits til umhverfisins eða hverjir samningar væru á milli stórveldanna. Þetta vil ég að mönnum sé fullkomlega ljóst. Lykillinn að því að ná tökum á vígbúnaðarkapphlaupinu, að draga úr vígbúnaði og koma upp eftirliti með því, er að það ríki jafnvægi milli stórveldanna í fyrsta lagi og í annan stað að eyða tortryggni þeirra í milli. Hinu skulum við ekki gleyma, að það er reginmunur á vestrænum lýðræðisþjóðum annars vegar og einvaldsþjóðum kommúnista í austri. Þess vegna verða þær ekki heldur lagðar að jöfnu, eins og talsmenn Alþb. hafa gert hér í dag. Við eigum samleið með vestrænum lýðræðisþjóðum, en við hljótum að fordæma þá kúgun sem þjóðirnar í austri búa við undir einræðisskipulagi kommúnismans. Ég tók eftir því í umræðunum hér í dag, að ekki einungis lögðu talsmenn Alþb. stórveldin í austri og vestri að jöfnu í þessum efnum, sem er auðvitað rangt, heldur lögðu þeir ofurkapp á að hvítþvo sig af tengslum við Rússa. En hvernig svo sem þeim þvotti er varið fer hitt ekki fram hjá neinum, að sú stefna, sem Alþb. hefur boðað, hefur fallið saman við stefnu Rússa. Þetta eitt gefur manni tilefni til að huga sérstaklega að því hvað mennirnir eru að tala um. Ef einhver efast um að þetta tvennt fari saman þarf hann í rauninni ekki að lesa annað en Soviet News. Ég tók eftir því líka í málflutningi Alþb.- manna hér, að þeir tortryggðu mjög þau eftirlitsstörf sem unnin eru á Keflavíkurflugvelli. Ég held að hitt sé ljóst, að eftirlitið, einmitt það að menn fylgist hver með öðrum, sé mjög mikilvægur þáttur í því að friður haldist. Ég held að einmitt með því, að stórveldin fylgist hvert með öðru, eigum við frekar von á að friður haldist og það sé reyndar líka lykillinn að því að ná fram afvopnun að stórveldin fáist til þess að fylgjast hvert með öðru og geti þannig sjálf gengið úr skugga um hvernig valdajafnvæginu er háttað. Í þessu samhengi hefur líka verið rætt um stöðu Íslands í öryggismálum. Þar heldur Alþb. því fram, að Ísland eigi að vera hlutlaust og óvopnað. Alþb.- menn segja: Eins og málum er nú komið, - þeir hafa kannske ekki sagt það svo mjög hér í dag, en þeir hafa oft sagt það áður, erum við skotmark fyrir Sovétríkin. Við erum skotmark Sovétríkjanna. En ef við breyttum núverandi skipulagi og færum yfir í það hlutleysi, sem Alþb. hefur boðað, er ég sannfærður um að það hæfist kapphlaup milli Sovétríkjanna og Bandaríkjanna, milli austursins og vestursins, um áhrifamátt sinn á þessu svæði. Við værum þá ekki skotmark annars, heldur í rauninni beggja. Við værum að auka hættuna á átökum hér í kringum okkur og við værum að auka umsvifin í hafinu í kringum okkur. Reynslan er sú, að sú skipan, sem hefur verið, hefur tryggt frið á þessum slóðum. Því skulum við ekki gleyma. Breytt skipan, t. d. hlutleysi, mundi raska valdajafnvæginu. Það mundi auka umsvifin í kringum okkur og það mundi verða til þess að skapa óróleika sem við vissum ekki hvar mundi enda. Ég held að strand kjarnorkubúna kafbátsins við Karlskrona í Svíþjóð sanni enn betur en fyrr að hlutleysið tryggir ekki varnir lands, tryggir ekki öryggi lands. Það er sá lærdómur sem við getum m. a. dregið af strandi kafbátsins við Karlskrona. Talsmenn Alþb. töluðu um það í dag, að nauðsyn bæri til að breyta kjarnorkuvopnastefnu NATO. En menn geta ekki og mega ekki tala um þessi mál svo einhliða. Það næst enginn árangur nema breytt stefna verði báðum megin tjaldsins, bæði af hálfu austursins og vestursins. Við eigum vitaskuld að leggja áherslu á það, - og ég tel að við höfum gert það, - að stórveldin ræðist við og dragi úr vígbúnaði sínum, svo fáránlegur sem hann er. En við skulum ekki gera það undir þeim formerkjum að raska því jafnvægi sem þó hefur ríki að undanförnu og hefur tryggt hér frið. Menn lýsa því gjarnan með mörgum orðum hve margar borgir megi leggja í rúst og hve marga menn megi drepa í einu vetfangi eins og vígbúnaðinum er nú háttað. Þetta eru auðvitað réttar lýsingar. En þær sanna aðeins eitt, að stefnan á og verður að vera sú, að það komi aldrei til þess, að einu einasta skoti verði hleypt af. Stefna okkar, hver einasta ákvörðun okkar, verður að miða að því, að það verði aldrei þrýst á neinn hnapp. Leiðin til þess er vitaskuld að viðhalda valdajafnvæginu, ekki að raska því, og af því verðum við að taka mið í hverri einustu ákvörðun okkar og af því verðum við að taka mið þegar við berjumst fyrir afvopnun, eins og ég tel að við höfum gert. En við þurfum að gera það í langtum ríkari mæli. Það er svo mikið í húfi.



Herra forseti. Um leið og ég þakka hæstv. forseta fyrir það þolgæði sem hann hefur sýnt með því að sitja hér án þess að hafa 2. varaforseta sér til hjálpar eða aðalforseta sameinaðs þings, þá vil ég einnig þakka fyrir það sem mjög greinilega hefur komið í ljós í þessum umr., en það er þetta: Í ræðum allra þm. lýðræðisflokkanna, sem hér hafa talað, hefur komið fram mjög sterkur einhugur í afstöðunni til varna Íslands. Þetta tel ég vera miklu, miklu meira virði en það, að menn deili mjög innbyrðis um almennar flokkspólitískar linur. Ég tel að þetta atriði geti orðið til þess að styrkja almenning í þeirri trú, að á Alþingi sitji menn sem eru sér ábyrgðar sinnar meðvitandi og tali um alvarlegustu mál þjóðarinnar af fullri alvöru og fullri einlægni. Þess vegna held ég að þær umr., sem hér hafa farið fram, geti orðið sjálfstæði og öryggi þjóðarinnar til styrktar á þeim erfiðu tímum sem nú eru í veröldinni. Ég vil sérstaklega þakka hæstv. utanrrh. og hæstv. dómsmrh. fyrir þær ræður sem þeir hafa flutt og fólu í sér svör við þeim spurningum sem ég beindi til hæstv. utanrrh. í upphafi máls míns í fyrradag. Hæstv. utanrrh. gerði glögga grein fyrir því, hvernig sú hætta gæti vissulega verið hér á landi að atvik eins og þau, sem upp komu í Danmörku, kynnu að gerast. Hæstv. ráðh. vakti athygli á því, að viðbrögð við slíku væru ef til vill öllu fremur í hendi dómsmrh. eða á hans málefnasviði, enda tók hæstv. dómsmrh. þannig á málunum í dag að það var alveg ljóst að hann gerði sér glögga grein fyrir þessum vanda og þekkir það vel, hvernig á að bregðast við lögbrotum. Þetta er hans fag frá gamalli tíð, ef ég má segja svo. Hæstv. dómsmrh. hefur fengist mikið við lögreglustjórn fyrr á sínum starfsferli og gerir sér því mætavel ljósan þennan vanda. Ég vil taka undir hans ósk, sem fram kom í ræðunni í dag, og vil leyfa mér að hvetja þm. til að ganga til móts við hæstv. ráðh. í þeirri viðleitni að fá auknar fjárveitingar til löggæslunnar í landinu svo og almannavarna. Það væri ef til vill eðlilegt að ég svaraði nokkuð öllum þeim persónulegu ásökunum sem á mér dundu hér fyrr í dag. Hins vegar taldi ég ekki rétt að gera það í dag, þó ef til vill væri full þörf á og fullt tilefni til, vegna þess að ég óttaðist að þá féllu þessar umr. um of í þann farveg, sem stundum hefur viljað vera um mikilvæg mál, að verða að karpi í stað víðtækrar málefnalegrar umræðu. Sem betur fer varð úr víðtæk málefnaleg umr. Svo er fyrir að þakka mörgum skynsamlegum ábendingum sem fram hafa komið í dag. Engu að síður vil ég þó aðeins víkja að þeim löngu ræðum hv. Alþb.-þm. sem þeir fluttu fyrr í dag. Ég vil í því sambandi vekja athygli á einu, sem raunar kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. nú í kvöld, og það var satt að segja eina atriðið sem ég hnaut um í þeirri annars ágætu ræðu. Hæstv. utanrrh. sagði: Það er auðvitað alveg rétt og ekkert leyndarmál, að það eru ólík viðhorf til varna landsins, til öryggismála landsins, innan ríkisstjórnarinnar. - Það var efnislega þetta sem hæstv. ráðh. sagði. Það er líka rétt, að hvergi er minnst á áframhaldandi veru í Atlantshafsbandalaginu eða áframhaldandi dvöl varnarliðs í landinu eða varnarstöð í stjórnarsáttmálanum. Hins vegar taldi hæstv. ráðh., - og nú kem ég að því atriði sem ég hnaut um, - að þetta hefði Alþb. samþykkt með þögninni svo ekki yrði um villst. Ég verð að segja að mér fannst ekki síst í dag, fram undir kaffitímann að minnsta kosti, þessi þögn vera ærið hávaðasöm, svo ekki sé meira sagt. Hinu geri ég ráð fyrir, að hæstv. utanrrh. hafi átt við að aðild að Atlantshafsbandalaginu og vera varnarliðsins í landinu væri samþykkt af Alþb. hálfu með áframhaldandi setu þess í ríkisstjórn. Það liggur alveg ljóst fyrir, hversu háværar ræður sem þeir halda hér á Alþingi og halda þar öðru fram. Það er mál fyrir sig. Það er mjög sérkennilegt að athuga hverjum tökum Alþb.-menn hafa tekið það málefni sem hér hefur verið rætt. Í fyrsta lagi ganga hv. þm. Alþb. jafnan fram hjá aðalatriði málsins. Þegar rætt er um þessa nýliðnu atburði á Norðurlöndum, í Svíþjóð og í Danmörku, er vert að horfa aftur um nokkra mánuði. Í sumar hafa klingt mjög í eyrum fréttir af friðarhreyfingum og blasað við á síðum málgagna þeirra. Allt í einu ber svo við nýlega, að við blasir í Danmörku að friðarhreyfingar þar í landi virðast vera meira og minna fjármagnaðar af sovésku fé. Þá fer umræða Alþb.-manna fram hjá þessu atriði. Menn hafa ef til vill tekið eftir því, að vissulega hafa Alþb. menn og Þjóðviljinn fordæmt athæfi Rússa og undið sér síðan í það að draga af því þá ályktun, að svona séu stórveldin. Þeir komast m. ö. o. að þeirri niðurstöðu, að athæfi Rússa í sænska skerjagarðinum sé sönnun þess, að Bandaríkjamenn hagi sér á tiltekinn veg eða NATO-þjóðir hagi sér á tiltekinn veg, athæfi Rússa sé sönnun um að stórveldin, eins og einn hv. þm. Alþb. benti á hér í kvöld, séu álíka viðsjárverð. Hitt er annað mál, að í þessum yfirlýsingum sínum sleppa þeir að ræða um hitt atriðið, sem er hið stórvarasama athæfi sem fram hefur farið í Danmörku. Menn geta velt fyrir sér af hverju. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson veifar fram og aftur fylgiskjali með fjárlagafrv. úr Bandaríkjunum, les upp úr því kafla og kafla og telur sig sanna með því eitthvað sem hann telur stórvarasamt athæfi. Ég skal ekki leggja dóm á það. Ég hef ekki lesið þetta skjal. En þá sleppir hv. þm. því að fjalla á nokkurn hátt um eða taka afstöðu til þess sem verið hefur til umræðu í Danmörku og menn hafa áhyggjur af um öll Norðurlönd og jafnvel víðar. Hv. þm. er meðal þeirra fáu sem ekki hafa áhyggjur af þessu athæfi.

Þetta er rangt hjá þm.

Það er gott ef hv. þm. hefur fordæmt þetta atriði, en einhvern veginn var það nú svo, að ræða hans fjallaði aðeins um önnur atriði. Hún gerði það. Hv. þm. þorir ekki að ræða um efni þessa máls.

Það er alveg velkomið að taka heilan dag í viðbót með þm.

Það er svo, herra forseti, að það fór ekki hjá því þegar hv. 11. þm. Reykv. flutti hér ræðu sína í dag, og raunar öllu fremur í kvöld, eftir að hv. þm. hafði hlustað á öll þau efnislegu rök sem fram hafa komið í ræðum þm. hér í dag, að aftur og aftur kom upp í huga minn þetta vísubrot: „Númi skundar, Númi hræðist, Númi undan víkur sér.“ - Þetta er afar skiljanlegt. Mér finnst mjög skiljanlegt að Alþb. sé órótt þessa dagana, og eðlileg er sú ósk sem hv. þm. setti fram í seinni ræðu sinni í kvöld, að við þurfum að hugsa margar gamlar hugsanir upp á nýtt. Það er einmitt það. Hv. þm. Alþb. þurfa einmitt að hugsa margar gamlar hugsanir upp á nýtt.

Þm. þarf það ekki.

Herra forseti. Þar sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur nú fengið nokkrar klukkustundir til umráða í dag væri mér kannske heimilt að hafa nokkrar mínútur nú þegar komið er fram yfir miðnætti til að ljúka ræðu minni. Að því er varðar gamlar hugsanir hefur varnar- og friðarstefna Atlantshafsbandalagsins sannað gildi sitt. Því er það, að sá, sem hugsar þær gömlu hugsanir upp á nýtt, kemst að þeirri niðurstöðu, að þær voru réttar. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson minntist í kvöld á ræður nokkurra þm. sem hann taldi vera þess eðlis að þeir þm., sem fluttu þær ræður, væru sennilega hæfir til að ræða við hann. Vel má það vera og er vel ef þessi hv. þm. hafa fengið hv. 11. þm. Reykv. til þess að hugsa sínar gömlu hugsanir upp á nýtt. Ég veit að hv. þm. er þaulæfður í því og að komast að nýjum niðurstöðum. Þetta getur enn þá gerst. Í þessari umr. kom fram og það af eðlilegum ástæðum, að margir hafa áhyggjur af því sem um var rætt, meiri og minni tengslum ýmissa aðila hér í landinu við Ráðstjórnarríkin. Hv. þm. Alþb. hafa kosið að bregðast við þessu á þann veg að tala almennt um tengsl við erlenda aðila. Hitt er rétt og skiptir miklu máli, sem margir hv. þm. hafa bent á í dag, m. a. hv. 3. þm. Norðurl. e., Lárus Jónsson, og hv. 9. þm. Reykv., Vilmundur Gylfason, að það er mikil blekking að leggja að líku öll erlend ríki sem við eigum skipti við. Mesta blekkingin er að leggja að líku, eins og Alþb.-menn gera, Atlantshafsbandalagið annars vegar og Sovétríkin hins vegar. Þetta er rangt af tveimur ástæðum: Annars vegar vegna þess, að lagt er að líku algjört einræðisríki, einræðisherveldi annars vegar, og svo aftur opin lýðræðisríki.

Eins og Tyrkland?

Það er rangt einnig vegna þess, að í Atlantshafsbandalaginu eru Íslendingar af fúsum og frjálsum vilja. Það er lögleg vörn þjóðarinnar, lögleg aðferð íslenska ríkisins til að verja öryggi sitt og sjálfstæði. Hitt er annað mál, að Sovétveldið er andstætt, er andsnúið þessari vörn íslenska ríkisins. Af þessari ástæðu er einnig alrangt að leggja þetta tvennt að líku.  Ég veit að hv. þm. vill helst tala um Írland, Tyrkland eða eitthvert annað ríki. Hv. þm. vill ekki að það komi fram að hann og hans flokkur reka þá utanríkispólitík sem er þóknanleg Sovétríkjunum. Þannig er þetta og á þetta hafa margir hv. þm. bent í dag. Þetta er því miður staðreynd. Nú dettur mér ekki í hug að nokkur þm. Alþb., þó ég sé ekki sérlega hrifin af þeim sumum hverjum, geri slíkt af meðvitaðri óþjóðhollustu. Þeir halda einfaldlega að þetta sé skynsamlegt. Jafnvel þegar þeir sjá blekkingarnar afhjúpaðar halda þeir að þetta sé skynsamlegt. Sömu dagana og kafbátinn rak í skerjagarðinn í Svíþjóð birtist þetta úr einkunnarorðum miðstjórnar Kommúnistaflokks Sovétríkjanna á 64 ára afmæli októberbyltingarinnar: „Þjóðir Evrópulanda! Berjist gegn staðsetningu nýrra bandarískra kjarnorkueldflauga á landsvæði Vestur-Evrópu. Friðarinnar! Margfaldið krafta ykkar í helgri baráttu fyrir hinum æðsta rétti - réttinum til lífsins. Verið þar af leiðandi fylgjandi því, að nifteindavopn og önnur gereyðingarvopn verði bönnuð! Kjarnorkustyrjöld - nei!“ Þetta stendur í þessu innrammaða ávarpi úr einkunnarorðum miðstjórnar Kommúnistaflokks Sovétríkjanna sem framkvæmir þessa stefnu sína með þeim hætti sem lýðum er ljós. Það var því von að hroll setti að Svíum þegar þeir heyrðu seinasta skeytið frá sovéska kafbátnum sem hljóðaði svona: „Við sjáum ykkur aftur.“ Og rétt eftir að kafbáturinn var kominn heim ítrekuðu Sovétríkin enn á ný ósk sína um kjarnorkulaus Norðurlönd og „kröfu sína“ - var reyndar sagt í fréttum útvarpsins. Einum eða tveim dögum síðar kom ásökun í garð Svía fyrir að þeir stunduðu „njósnir gegn Sovétríkjunum“. Svo mörg voru þau orð. Þetta var það sem þessi fyrirmynd Alþb. hafði að segja um þetta mál. Þetta minnir ofurlítið á sögu sem norskur stjórnmálamaður sagði einu sinni um atvik sem kom fyrir í Noregi fyrir nokkrum árum. Þá höfðu Norðmenn nýlega aukið mannafla sinn á Finnmörk, rétt hjá landamærum Sovétríkjanna. Þessi norski stjórnmálamaður, sem var ráðamaður þar í landi þá, fékk mótmæli frá Sovétríkjunum vegna þess að með þessu töldu Sovétríkin öryggi sínu ógnað. Í barnaskap mínum spurði ég þennan Norðmann, sem um var að ræða, hver hefðu orðið viðbrögðin. Hann sagði og brosti við: „Ég fullvissaði bara Sovétmanninn um það, að Norðmenn hefðu ekki í hyggju að leggja undir sig Sovétríkin.“ Sovétmanninum létti og með það skildu þeir. Svona er hugsanagangurinn sérkennilegur og eðlilegt að það sé erfitt að ganga til samninga þegar þvílíkt hyldýpi virðist vera milli afstöðu og rökfærslu manna sem þarna kemur fram, ef þetta lýsir einhverju um viðhorf valdhafanna í viðkomandi stórveldi. Í ræðum, sem hér voru haldnar af hv. Alþb.-mönnum, var það mjög greinilegt að þeim var sérlega órótt, að ekki sé meira sagt. Talað var um alvarlegar ásakanir er ég hefði beint að þeim í ræðunni í fyrradag. Það var að vísu ekki nákvæmlega skýrt í hverju þær voru fólgnar. Aldrei datt mér í hug að kenna þeim um siglingu kafbátsins. Hitt má vera, að það hafi verið að ég leiddi fram þeirra eigin vitni um tengsl við Sovétríkin, las upp úr málgagni Sovétríkjanna þar sem vissir framámenn úr Alþb. höfðu skýrt frá sambandi sínu og hinum góðu tengslum við Sovétríkin. Nú er að sjálfsögðu ágætt að hafa gott samband þjóða í milli, en það, sem um var að ræða, var að mér fannst þurfa að liggja ljóst fyrir í hverju þessi tengsl væru fólgin. Það, sem ég geri ráð fyrir að hæstv. félmrh. hafi talið ásökun, var að ég spurði í hvers boði hæstv. ráðh. hefði farið til Sovétríkjanna, en það ætti að vera eftir atvikum sakleysisleg spurning. Upphófust þá mikil frammíköll.  Hér talaði hv. 11. þm. Reykv. í dag mikið um ferðalög manna til hins stærsta meðal NATO-ríkjanna, lét hins vegar fátt uppi um ferðalög sín og boðsferðir til ýmissa annarra ríkja á friðarstefnur og sitthvað sem hann hefur átt erindi til undanfarið. Það mætti kannske spyrja í því sambandi hver hafi fjármagnað för hv. þm. á friðarráðstefnuna á Álandseyjum. Það er aðeins spurt um það til fróðleiks sem eitt dæmi um ferð. Annars fylgist ég ekki gjörla með ferðum hv. þm. Ég hef fróðleik minn meira úr þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar. Ég held, herra forseti, að sú ætlun hv. þm. Alþb., að þeir gætu með hávaðasömum ræðum um annað en efni málsins kæft þær hugmyndir, sem lágu að baki þessari fyrirspurn, og kæft þann hug, sem er í þm. almennt um þessi efni, hafi farið út um þúfur. Ég mun ekki nú fara nákvæmlega út í ræður þeirra þótt mörg atriði hafi komið fram. Mér fyndist það misnotkun á tíma þm. og þolinmæði hæstv. forseta. Ég vil hins vegar ítreka það, að mér finnst mjög ánægjulegt og auka álit á Alþingi, hve málefnalega allir lýðræðissinnar, allir þm. lýðræðisfokkanna, hafa tekið á þessum málum nú í umr. og bent á ýmis efnisatriði sem verulegu máli skipta í þessu sambandi öllu. Þessi umr. hefur færst inn á víðara svið en hin upphaflega fsp. gaf beint tilefni til. Hins vegar var mjög eðlilegt að í sambandi við þetta mál kæmu upp hinar almennu áhyggjur um öryggi og framtíð Íslands, eins og fram hefur komið hér í dag. Það er ljóst að hv. þm., sem á Alþingi sitja, eru vissulega menn til að ræða af einlægni um þessi málefni og taka ábyrga afstöðu, en eru ekki smeykir við að segja meiningu sína.



Herra forseti. Ég bjóst ekki við að þurfa að tala hér aftur, en hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur tókst að koma þessum umr. aftur niður á dylgjuplanið og þá lágkúru sem einkenndi hluta af þessum umr. Hún lét sér það sæma að dylgja í lok ræðu um ferð mína á friðarráðstefnu á Álandseyjum.

Það var bein spurning.

Já, það voru dylgjur. Hv. þm. vissi að ég var búinn að tala mig hér dauðan, eins og kallað er og þurfti að leita á náðir forseta til þess að geta svarað. Auðvitað kann þm. dylgjuaðferðina, að láta spurningar liggja í loftinu og láta menn geta í eyðurnar. Auðvitað var tilgangur spurningarinnar að reyna að gera tortryggilega þátttöku mína í þessum fundi. Mér er sérstök ánægja að því að upplýsa hv. þm. um það, hverjir fjármögnuðu þessa ráðstefnu og þessa ferð. Það sýnir mönnum að veruleikinn er oftast nær miklu einfaldari en allar samsæriskenningarnar vilja reyna að láta hann lita út fyrir að vera. Allir þátttakendur í þessari Álandseyjaráðstefnu fjármögnuðu sínar ferðir og þátttöku sjálfir og borguðu til hennar þátttökugjald hver og einn, nema lítill hópur einstaklinga sem var boðið að vera aðalfyrirlesarar á þessari ráðstefnu. Í þessum hópi voru menn eins og Jens Evensen frá Noregi, þm. Jytte Hilden frá Danmörku, þm. frá Svíþjóð, prófessor frá Finnlandi og örfáir aðrir einstaklingar. Ferðakostnaður þessara einstaklinga var greiddur af þeim sem að ráðstefnunni stóðu. Þeir fjármögnuðu þennan ferðakostnað á eftirfarandi hátt: Í fyrsta lagi með hluta af þátttökugjöldum þeirra annarra sem á ráðstefnunni voru. Í öðru lagi með sérstökum styrk frá landsstjórninni á Álandseyjum. Menntmrh. Álandseyja sat í undirbúningsnefnd þessarar ráðstefnu og Álandseyjastjórn bauð ráðstefnunni að halda fund í þinghúsi Landsstjórnarinnar á Álandseyjum. Síðan veittu tveir, þrír opinberir norrænir sjóðir og sænskir sjóðir litla styrki til að fjármagna kostnaðinn við þessa ráðstefnu. Þetta er, hv. þm., svarið við því, hverjir stóðu að því að fjármagna þessa ferð. Það er ekkert dulið við það. Það er ekkert leynilegt við það. Þetta eru einu erlendu aðilarnir, - ég vil láta það koma hér skýrt fram, - sem hafa greitt nokkurn ferðakostnað af mínum ferðum á undanförnum mánuðum og misserum til að ræða málefni friðarhreyfinganna erlendis eða hér. Ég vona að þar með, herra forseti, þurfi ég ekki oftar hér eða annars staðar að svara spurningum sem fram eru settar með hugarfari lágkúrunnar, hugarfari tortryggninnar, hugarfari þess sem sáir ávallt frækornum tortryggni í garð annarra en sinna eigin manna.