Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Eins og venja er til við 1. umr. fjárlaganna. mun ég hefja þessa ræðu með því að gefa yfirlit yfir afkomu s. l. árs. Heildartekjur ársins 1946 hafa numið kr. 198649912,59 en þær höfðu verið áætlaðar kr. 122419711 og hafa því farið rúmlega 76 og 1/4 millj. fram úr áætlun, en gert hafði verið ráð fyrir tekjuhalla kr. 4987176. Einstaka tekjuliðir hafa farið fram úr áætlun svo sem hér segir: (Sjá töflu I). Verðtollurinn reyndist ríkissjóði drýgstur tekjustofn. fór 27,2 millj. kr. fram úr áætlun, sem stafar af óvenju miklum innflutningi á vörum þetta umrædda ár. Vörumagnstollurinn fór 3.7 millj. fram úr áætlun af sömu ástæðu. Innflutningurinn nam 444,3 millj. kr. Tekju- og eignarskatturinn fór 6,8 millj. kr. fram úr áætlun. Veltuskatturinn, sem kom inn á árinu. 3,7 millj. kr., var aðeins fyrir síðasta fjórðung ársins 1945, því að fyrir hinum þrem ársfjórðungstekjum hans var gerð grein í rekstrarreikningnum fyrir árið 1945. Innflutningsgjald af benzíni fór um hálfa millj. fram úr áætlun. Þá urðu og tekjur af rekstri áfengis- og tóbaksverzlana ríkisins miklu meiri en gert hafði verið ráð fyrir í fjárl. fyrir það ár eða um 23,5 millj. kr. samtals. Óvissar tekjur fóru mjög fram úr áætlun fjárlaga. Þar voru þær áætlaðar 100000 kr., en reyndust 6,8 millj. kr., og er mismunurinn aðallega fólginn í innborgun frá sölunefnd setuliðseigna og sölunefnd setuliðsbifreiða, sem hvort tveggja samanlagt nemur 5,5 millj. kr. Aðrir tekjuliðir eru sumpart svo nærri því, sem áætlað var, eða skýra sig sjálfir samkvæmt rekstrarreikningnum, svo að ég geri þá ekki að sérstöku umræðuefni. Rekstrarútgjöldin 1946 voru áætluð 127417000 kr.. en auk þess er greitt samkv. heimildarl., sérstökum l. og þál. 6095000 kr., þannig, að sé þessum gjöldum bætt við gjöldin eins og þau voru ákveðin í fjárl., nema þau samtals 133512000 kr. Sé þessi upphæð dregin frá heildarútgjöldunum, sem urðu 170258000 kr., kemur fram mismunur 36,7 millj. kr., sem leita verður aukafjárveitingar fyrir. Gjöldin hafa víða farið allmjög fram úr áætlun fjárl. og hafa umframgreiðslur reynzt mestar á eftirfarandi liðum: Dómgæzla og lögreglustjórn 2,5 millj. kr. Vegamál 7 millj. kr. Kennslumál 4,1 millj. kr. Landbúnaðarmál 1 millj. kr. Niðurgreiðsla á landbúnaðarafurðum 4,2 millj. kr. Hér við bætast svo útgjöld samkv. heimildarl., sérstökum l. og þál., er samanlögð nema rúmlega 6 millj. kr. Hin mikla umframgreiðsla til kennslumálanna virðist einkum stafa af hækkun vísitölunnar. Ríkisbókhaldið hefur gert skýrslu um eignabreytingar ársins 1946, og vil ég hér með drepa á niðurstöðutölur þeirrar skýrslu. (Sjá töflu II). Endurgreiddu lánin nema kr. 2436000. Er þar Reykjanesrafveitan með stærsta upphæð. kr. 1176000, en hún er þannig til komin að fé til hennar var lagt fram úr raforkusjóði. Hinar auknu lausa TAFLA I. TEKJUR 2. grein. skattar og tollar. Fjárlög Reikningur Umfr. fjárl. Tekju- og eignarskattur 29.000.000.00 35.862.780.83 6.862,780.83 Stríðgr.skattur (hluti ríkissjóðs) 3.000.000.00 4.922.389.85 1.922.389.85 Veituskattur (4. ársfj. 1945) 3.748.295.40 3.748.295.40 Vörumagnstollur 11.000.000.00 14.707.445.89 3.707.445.89 Verðtollur 35.000.000.00 62.285.488.46 27.285.488.46 Innfl.gjald af benzíni 1.000.000.00 1.499.314.83 499.314.83 Gjald af innl. tollvörum 1.800.000.00 2.548.468.16 748.468.16 Fasteignaskattur 600.000.00 623.485.50 23.485.50 Lestagjald af skipum 100.000.00 122.633.00 22.633.00 Bifreiðaskattur 1.200.000.00 1.669.760.30 469.760.30 Aukatekjur 1.100.000.00 1.510.834.71 410.834.71 Stimpilgjald 3.000.000.00 4.947.142.75 1.947.142.75 Vitagjald 600.000.00 718.025.60 118.025.60 Leyfisbréfagjald 100.000.00 155.972.49 55.972.49 Erfðafjárskattur 200.000.00 403.866.54 203.866.54 Veitingaskattur 800.000.00 1.965.807.53 1.165.807.53 88.500.000.00 137.691.711.84 49.191.711.84 ÷ Fellt úr eftirst. endurgr. tekjur o. fl. 1.125.572.53 ÷1.125.572.53 88.500.000.00 136.566.139.31 48.066.139.31 3. grein A. Tekjur af rekstri ríkisstofnana. Landssíminn 555.000.00 Áfengisverzlunin 22.462.699.00 38.252.573.65 15.789.874.65 Tóbakseinkasalan 9.000.000.00 16.509.806.85 7.809.806.85 Ríkisútvarp og viðtækjaverzlun 1.564.778.00 2.264.663.75 699.885.75 Ríkisprentsmiðjan 224.000.00 305.028.13 81.028.13 Landssmiðjan 88.000.00 Áburðarsalan 258.114.14 258.114.14 Grænmetisverzlun 47.907.72 47.907.72 ÷ Halli: 33.894.477.00 57.938.094.24 Póstmál 700.000.00 1.662.045.16 ÷962.045.16 Landssíminn 1.623.494.40 ÷2.178.494.40 Landssmiðjan 414.221.86 ÷502.221.86 Ríkisbúin 244.405.54 ÷244.405.54 Krónur 33.194.477.00 53.993.927.28 20.799.450.28 3. grein B. Tekjur af fasteignum ríkissjóðs 10.000.00 1.650.45 ÷8.349.55 4. grein. Vaxtatekjur 615.234.00 1.194.335.03 579.101.03 5. grein. Óvissar tekjur 100.000.00 6.893.860.52 6.793.860.52 Tekjur samtals 122.419.711.00 198.649.912.59 . 76.230.201.59 Rekstrarhalli skv. fjárl. 4.987.176.00 127.406.887.00 198.649.912.59 Gjöld Fjárlög Reikningur Umfr. fjárl. 7. gr . Vextir af lánum 1.144.568.00 1.232.599.19 88.031.19 8. - Forsetaembættið 300.000.00 307.795.16 7.795.16 9. - Alþingiskostnaður 1.515.576.00 2.681.957.00 1.166.381.00 10. - I Stjórnarráðið 2.234.926.00 2.770.603.35 535.677.35 10. - II Hagstofan 269.919.00 283.123.34 13.204.34 10. - III Utanríkismál 1.194.400.00 1.798.557.03 604.157.03 11. - A Dómgæzla og lögreglustjórn 7.816.765.00 10.343.526.40 2.526.761.40 11. - B Opinbert eftirlit 790.989.00 734.480.77 ÷ 56.508.23 11. - C Innheimta tolla og skatta 3.173.385.00 4.129.606.69 956.221.69 11. - D Sameiginlegur embættiskostnaður 825.000.00 809.467.23 ÷ 15.532.77 12. - Heilbrigðismál 10.216.817.00 10.210.705.48 ÷ 6.111.52 13. - A Vegamál 20.832.275.00 27.858.531.74 7.026.256.74 13. - B Samgöngur á sjó 3.363.150.00 4.312.144.86 948.994.86 13. - C Vitamál 6.618.650.00 6.876.857.54 258.20T.54 13. - D Flugmál 943.940.00 1.428.717.65 484.777.65 14. - A Kirkjumál 3.002.587.00 3.156.003.54 153.416.54 14. - B Kennslumál 21.834.891.00 25.983.235.20 4.148.344.20 15. - A Söfn, bókaútgáfa og listir 2.188.084.00 2.232.350.49 44.266.49 15. - B Rannsóknir í opinbera þágu 2.944.204.00 3.381.566.93 437.362.93 16. - A Landbúnaðarmál 10.549.724.00 11.554.096.83 1.004.372.83 16. - B Sjávarútvegsmál 898.500.00 905.043.92 6.543.92 16. - C Iðnaðarmál 1.005.285.00 1.005.285.00 17. - Félagsmál 7.472.125.00 8.211.631.06 739.506.06 18. - Eftirlaun og tillag til lífeyrissjóðs 3.771.127.00 5.078.858.77 1.307.731.77 19. - 1 Niðurgr. á landbv. til neyzlu innanl. 12.000.000.00 16.245.874.35 4.245.874.35 19. - 2 Óviss útgjöld 500.000.00 4.540.984.57 4.040.984.57 22. - Heimildarlög 1.572.651.94 1.572.651.94 Sérstök lög 2.158.961.54 2.158.961.54 Væntanleg fjáraukalög 6.089.075.06 6.089.075.06 Þingsályktanir 2.363.526.24 2.363.526.24 Gjöld samtals 127.406.887.00 170.257.818.87 42.850.931.87 Rekstrarhagnaður 28.392.093.72 Krónur 127.406.887.00 198.649.912.59 TAFLA II. 20. grein. Eignahreyfingar. Fjárlög Reikningur Sundurl. Samtals Sundurl. Samtals I. Fyrningar 749681.00 1311605.91 II. Útdregin verðbréf 2025000.00 1027330.00 III. Endurgreiddar fyrirframgreiðslur frá árinu 1945 10000.00 903000.00 IV. Endurgreidd lán og andvirði seldra eigna 50000.00 2435626.95 V. Innborgaðar ýmsar innstæður 1170335.83 VI. Tekin lán 5012756.73 VII. Auknar lausaskuldir 10240855.16 VIII. Innborgað fé til geymslu 3381769.05 Krónur 2834681.00 25483279.63 Út: Fjárlög Reikningur I. Afborganir lána: Sundurl. Samtals Sundurl. Samtals 1. Ríkissjóður: a. Innlend lán 1572517.00 1634999.02 b. Dönsk lán 471330.00 507146.82 2. Lán ríkisstofnana: 2043847.0 2142145.82 a. Landssíminn 400000.00 3762.21 b. Ríkisútvarpið 89100.00 89148.86 489100.00 - 92911.07 II. Eignaaukning ríkisstofnana: 1. Póstur og sími 3000000.00 3047295.54 2. Ríkisútvarpið 1080000.00 1541766.13 3. Vegamál 1035407.93 4. Flugmál 4770478.25 5. Viðskiptaráð 746242.35 6. Áfengisverzlun 689199.89 7. Tóbakseinkasala 1024220.36 8. Viðtækjaverzlun 736203.43 9. Rannsóknarstöðin að Keldum 408141.50 10. Rannsóknarstofa háskólans 959090.25 11. Aðrar stofnanir 2070890.59 4080000.00 17028936.22 III. Til bygginga á jörðum ríkisins og til jarðakaupa 200000.00 718387.03 IV. Til viðbótarhúsnæðis ríkisspítalanna 2000000.00 2997956.55 V. Til vitamála: 1. Bygging áhalda- og skrifstofuhúss 350000.00 847993.23 2. Til að kaupa nýtt vitaskip 350000.03 330721.67 3. Til nýrra vita 700000.00 549855.18 1400000.00 1728570.08 VI. Til flugvallarg. í Vestmannaeyjum og á Ísafirði (sjá reikn. flugm.) 400000.00 VII. Til byggingar Menntask. í Rvík. 500000.00 VIII. Til byggingar heimavistar við Menntask. á Akureyri 500000.00 500000.00 IX. Til Sjómannask. byggingarkostn. 1000000.00 1800000.00 X. Til bændask. í Skálholti byggingarkostn. 1000000.00 50000.00 XI. Til byggingar tilraunask. 250000.00 250000.00 XII. Til byggingar íþróttak.sk. 200000.00 200000.00 XIII. Til byggingar þjóðminjasafns 1000000.00 1000000.00 XIV. Til kaupa á skóglendi 70000.00 XV. Til bygginga á prestssetrum 650000.00 1086606.14 XVI. Ti1 skólastj.búst. á Hólum 100000.00 100000.00 XVII. Til lögb. fyrirframgreiðslna 10000.00 XVIII. Til byggingar Arnarhvols 1020314.67 XIX. Til byggingar embættism.búst. 394276.65 XX Til byggingar dyrav.búst. við listas. Einars Jónss. 116966.33 XXI. Til byggingar strandferðask. 2046743.05 XXII. Til byggingar landshafna 1050000.00 XXIII Framl. til alþjóðab. og alþj.gjaldeyrissjóðs 649830.50 XXIV. Keypt verðbréf 69500.00 XXV. Veitt lán 8583350.39 XXVI. Lán til bátab. innanlands 6933339.17 XXVII. Auknar innst. og útist. kröfur 1815370.18 XXVIII. Greitt af lausaskuldum 1413978.94 XXIX. Greitt af geymdu fé 4285632.06 Samtals 15892947.00 58074814.85 TAFLA III. Sjóðsyfirlit 1946. Inn: Sjóður 1. janúar 4415803.28 Tekjur skv. rekstrarreikningi 198649912.59 Eignahreyfingar skv. yfirliti 25483279.63 Krónur 228548995.50 Úr: Gjöld skv. rekstrarreikningi 170257818.87 Eignahreyfingar skv. yfirliti 58074814.85 Sjóður 31. desember 216361.78 Krónur 228548995.50 skuldir, kr. 10,2 millj., eru að mestu yfirdráttur í Landsbankanum. 5 millj. lántakan er lán hjá Tryggingastofnun ríkisins vegna síldarútvegsmanna 1945, 4 millj., og 1 millj., tekin að láni í Landsbankanum vegna fiskihafna, mun hafa farið í landshöfnina í Njarðvík. - Þær 58 millj., sem samkv. eignahreyfingaskýrslunni eru greiddar út, eru ýmist lánveitingar, greiðslur eldri lána eða framlög sem auka eignir ríkisins eða ríkisstofnana. Meðal hinna veittu lána samkv. þessari skýrslu eru kr. 4000000, kreppulán til síldarútvegsmanna, sem áður getur, til nýbygginga í Höfðakaupstað kr. 900000, til tunnuverksmiðju kr. 746000 og til kaupa á skipaeik kr. 548000. Skipaeikin var keypt alls fyrir kr. 1460000, en hefur litið verið notuð enn þá. Hinar óvenju miklu útborganir á eignahreyfingunum hafa það eðlilega í för með sér m. a., að handbært fé ríkissjóðs hefur þorrið, eins og sést af sjóðsyfirlitinu (sjá töflu III), að sjóðurinn hefur lækkað úr kr. 4415803,28 í ársbyrjun niður í kr. 216361,78 í árslok. Á árinu 1946 og þó einkum á yfirstandandi ári hefur ríkissjóður orðið að greiða til ýmissa fyrirtækja, er Alþ. hefur stofnað, svo að milljónum skipti, vegna þess að þau föstu lán, sem heimilað hefur verið að taka í þessu skyni, hafa fengizt, nema eitt lán til framkvæmda landssímans, er tekið var 1946 og nam 6 millj. kr. Mun síðar verða nánar að því vikið, hversu þetta hefur ágerzt á yfirstandandi ári. Í sambandi við það, er hér hefur sagt verið, þykir hlýða að gefa yfirlit um fjárhag ríkissjóðs við s. l. áramót. Ríkisbókhaldið hefur samið efnahagsreikning, sem ég vil leyfa mér að lesa upp í heild: EIGNIR: 1. Sjóður hjá ríkisféhirði 216361.78 II. Innistæður hjá: Ýmsum 2091603.29 Sendiráðunum 322564.07 Sýslumönnum 15989.31 2430156.67 III. Sjóðir 58734468.62 IV. Verðbréf og kröfur v/tekinna lána handa bönkum 15417585.00 V. Ýmis verðbréf og kröfur 30731550.96 VI. Ríkisfyrirtæki 90613461.16 VII. Fasteignir 27160458.67 Kr. 25304042.86 SKULDIR : I. Innlend lán 24288470.85 II. Dönsk lán 5267478.93 III. Erlend lán vegna ríkisfyrirtækja 837729.00 IV. Lausaskuldir 14935833.65 V. Geymt fé 20398735.75 VI. Höfuðstóll 131183700.96 Rekstrarhagnaður ársins 28392093.72 159575794.68 Kr. 225304042.86 Viðvíkjandi eignalið III ber þess að geta, að þar sem reikningar margra sjóðanna hafa ekki borizt ríkisbókhaldinu ennþá, mun sá liður breytast allmikið, en ekki hafa þær breytingar áhrif á rekstrarreikninginn. Af efnahagsreikningnum sést að samanlagðar skuldir ríkissjóðs námu á þessum tímamótum 45.3 millj. kr. fyrir utan geymslufé og að hrein eign var 159.4 millj. kr. og hefur aukizt til muna á árinu. eins og eðlilegt er, þar sem rekstrarhagnaðurinn nam nærri 28,4 millj. kr. Ég skal þá næst að svo miklu leyti sem auðið er, gefa yfirlit yfir afkomu yfirstandandi árs. Er að sjálfsögðu aðeins um bráðabirgðatölur að ræða, sem geta breytzt verulega þegar fullnaðarskýrslur liggja fyrir. Heildartekjur ríkissjóðs námu í septemberlok kr. 147.272,349. - þar af eftirst. frá f. árum kr. 2.350.877.00. Þeir tekjuliðir, sem fyrirsjáanlegt er nú þegar, að fara munu verulega fram úr áætlun, eru tekju- og eignarskattur, stríðsgróðaskattur og ágóði af tóbaks- og áfengissölu. Tekju- og eignarskattur, ásamt tekjuskattsviðauka, er á fjárlögum þ. á. áætlaður 35 millj. kr., en tilfallið er á árinu, samkvæmt skýrslu innheimtumanna. 47,4 millj. kr., eða 12,4 millj. kr. fram yfir áætlun. Stríðsgróðaskattur var áætlaður 6 millj. kr., þar af í ríkissjóð 3 millj. kr., en tilfallið er á árinu 9,8 millj. kr. eða í ríkissjóð kr. 4,9. þ. e. 1,9 millj. meira en ráðgert er í fjárlögum í ríkissjóð. Hagnaður Tóbakseinkasölunnar var í septemberlok orðinn 19,5 millj. kr., en var í fjárlögum áætlaður 15.5 millj. kr., og má því gera ráð fyrir, að óbreyttum ástæðum það sem eftir er ársins, að heildarhagnaðurinn verði um 25 millj. kr. og fari þessi tekjuliður því 9.5 millj. kr. fram úr áætlun. Veldur hér mestu um hækkun á útsöluverði tóbaks, sem framkvæmd var á árinu. Áfengissölugróðinn var á fjárlögum áætlaður 36 millj. kr., en var í septemberlok orðinn 31.6 millj. kr. Má ganga út frá að þessi liður fari 5–6 millj. kr. fram úr áætlun um það er lýkur. Eins og kunnugt er, heimilaði síðasta Alþingi hækkun á þessu ári á vörumagnstolli um 200% og verðtolli um 65%. og var samkvæmt því vörumagnstollurinn áætlaður á fjárl. 17.4 millj. kr., en verðtollurinn 72.5 millj. kr. Þessi tollhækkun kom ekki til framkvæmda fyrr en um miðjan apríl s. l. Hins vegar var innflutningur mjög mikill allan fyrri árshelming og raunar lengur, bæði sökum framlenginga á innflutningsleyfum frá fyrra ári og sökum mikilla veitinga innflutningsleyfa fyrri hluta þessa árs. Allt um það var vörumagnstollurinn orðinn 14.3 millj. kr. í septemberlok og verðtollurinn 51 millj. krónur. Vegna þess að búast má við, að mjög mikið dragi úr innflutningi það sem eftir er ársins vegna gjaldeyrisskorts, er fyrirsjáanlegt, að þessir tekjuliðir standast ekki áætlun. Vera má, að ekki muni miklu á vörumagnstollinum, en á verðtollinum má búast við 8–10 millj. kr. halla. Aðrir tekjuliðir fjárlaganna flestir standast áætlun, en munu ekki fara fram úr áætlun svo að nokkru nemi. Af því, sem hér hefur verið sagt, er ljóst að þrátt fyrir það, þó að halli verði á tollum, má telja nokkurn veginn víst, að heildartekjur ársins muni nema þeirri fjárhæð, sem fjárlög gera ráð fyrir og fara sennilega allverulega fram úr áætlun. Heildarútgjöldin námu í septemberlok rúmum 127 millj. kr., og er það 20 millj. kr. meira en á sama tíma í fyrra. Sjáanlegt er nú þegar, að ýmsir gjaldaliðir svo sem vegamál o. fl., munu fara fram úr áætlun, en með því að allt er enn í óvissu um heildarútgjöldin, þykir ekki ástæða til að fara frekar út í það að svo stöddu, en auðvitað er hægt að láta Alþingi í té gleggri skýrslu um fjárhagsafkomuna, þegar lengra líður fram á veturinn. Það er þó full ástæða til að halda, að um nokkurn rekstrarhagnað verði að ræða á þessu ári, en hvort hann nægir til að jafna greiðsluhalla fjárlaganna, tæpar 8 millj. kr., skal látið ósagt. Samkvæmt yfirliti ríkisbókhaldsins, sem nær til 1. okt., og skýrslum sýslumanna um greiðslur í október hefur verið varið til niðurgreiðslu á neyzluvörum það sem af er árinu tæplega 23 millj. kr. Þar við bætast svo niðurgreiðslur á innlendu smjöri. Enn fremur er ekki hægt að fullyrða, hvað ógreitt kann að vera af áföllnum uppbótum, en þess er þó að vænta, að heildaruppbætur fari ekki fram úr áætlun. Ríkissjóður hefur í vaxandi mæli á þessu ári orðið að inna greiðslur af hendi vegna ýmissa framkvæmda, sem ekki eru í fjárlögum. Þar á meðal til þeirra framkvæmda, sem Alþingi hefur heimilað lántöku til, af því að ekki hefur reynzt kleift að útvega þau lán, sem til framkvæmdanna þarf og því engin önnur úrræði verið fyrir hendi en að greiða úr ríkissjóði til þessara framkvæmda til að firra þær vanskilum eða stöðvun framkvæmdanna. Afleiðing þessa hefur orðið sú, að ríkissjóður hefur allt árið verið með yfirdreginn viðskiptareikning sinn í Landsbankanum. Hér fer á eftir skrá yfir þær greiðslur, sem af framangreindum ástæðum hafa verið inntar af hendi úr ríkissjóði 1946 og 1947 til 1. okt. þ. á.: Til byggingar strandferðaskipa 5248527.00 - byggingar Arnarhvols 2470315.00 - símaframkv. (1946) 6326000.00 - tunnuverksm. 839139.00 - framkv. í Höfðakaupst. 900000.00 - síldarniðursuðuverksm. 170000.00 - landshafna 2635310.00 - síldarverksm. ríkisins (afb. og vextir af skuldum) 1797760.00 - smíði fiskibáta innanlands 9011403.00 - lýsisherzluverksm. 589732.00 - Svíþjóðarbáta. 1325015.00 - rafveitu Sigluf. (v/ábyrgðar) 728588.00 Kr. 32041789.00 Ég skal nú víkja að fjárhagsáætlun fyrir næsta ár. Eins og hv. alþm. er kunnugt hafa tekjur ríkissjóðs vaxið hröðum skrefum hin síðari ár. Þannig voru tekjurnar árið 1940 27.3 millj kr., en hækkuðu síðan ár frá ári, unz þær komust í 198.6 millj. kr. s. l. ár. Á yfirstandandi ári er útlit fyrir, að tekjurnar verði 210–215 millj. kr., sem meðal annars stafar af þeirri tollahækkun, sem lögfest var á síðasta Alþingi. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur til að finna orsakir þessarar þróunar. Hinar miklu erlendu gjaldeyrisinnistæður, sem söfnuðust fyrir á stríðsárunum, tiltölulega hátt verð á útflutningsvörum landsmanna, einkum síld og síldarafurðum og hin stórkostlega verðþensla innanlands, með síaukinni kaupgetu almennings, hefur leitt af sér þann ofvöxt, sem hlaupið hefur í ríkisbúskapinn á síðari árum. Þetta ástand hefur þó ekki haft í för með sér halla á rekstri ríkisins fram að þessu. Þvert á móti hefur á undanförnum árum jafnan orðið nokkur tekjuafgangur, því að þrátt fyrir stöðugt vaxandi útgjöld, sem skapazt hafa að miklu leyti af verðbólgunni innanlands, hafa aðaltekjustofnar ríkisins tekju- og eignarskattur, verðtollur og hagnaður af einkasölum, en þessar tekjulindir námu s.l. ár yfir 80%a af heildartekjum ríkissjóðs, vaxið að sama skapi og af sömu ástæðum, verðþenslunni innan lands og aukinni kaupgetu. Hið alvarlega í þessu máli er, að atvinnuvegir landsmanna og þá einkum sjávarútvegurinn rísa ekki lengur undir hinu háa innanlandsverðlagi, þannig að stöðvun hans, a. m. k. bátaútvegsins, er fyrir dyrum, nema til skjótra og róttækra aðgerða komi. Alþingi hefur að sjálfsögðu verið það ljóst fyrir löngu hvert stefndi, ef verðþenslan yrði ekki stöðvuð, en þær tilraunir, sem gerðar hafa verið til að halda dýrtíðinni niðri, hafa reynzt harla fánýtar, þrátt fyrir að varið hefur verið stórfé úr ríkissjóði í þessu skyni. Við samning þessa frv. var lagt til grundvallar það verðlag. sem þá ríkti í landinu, og reiknað með vísitölu 310. Önnur leið var ekki fær, þar sem þá var ekki og er raunar ekki enn vitað, hvaða afstöðu Alþingi mundi taka til dýrtíðarmálanna. Samkvæmt stjórnarskrá landsins er skylt að leggja fjárlagafrv. fram í byrjun hvers reglulegs Alþingis. Að vísu hefur þetta nú dregizt of lengi, eins og tekið er fram í aths. við frv. Hvílir nú meiri óvissa yfir afkomu þjóðarinnar og ríkissjóðs en oft áður. og því erfiðara að áætla tekjur og gjöld. Auk þess voru fjárlög þessa árs óvenju seint afgr. frá Alþingi, en það út af fyrir sig tefur undirbúning fjárlagafrv. Það frv. er fjmrh. skylt að semja á þann veg, að byggt sé á gildandi lögum, að því er varðar tekjur og útgjöld ríkisins. Hið sama má segja um verðvísitöluna. Hins vegar hlýtur frv. að taka stórfelldum breytingum hér á Alþingi, þegar teknar hafa verið ákvarðanir um óhjákvæmilegar ráðstafanir til bjargar atvinnuvegunum. Skal nú vikið að einstökum tekjuliðum fjárlagafrv. Samkvæmt ályktun Alþingis hefur verið skipuð nefnd til að endurskoða gildandi skattalög. N. hefur ekki lokið störfum sínum og vafasamt, hvort tími vinnst til að ganga frá nýjum skattalögum á þessu þingi á grundvelli þeirra till., sem n. kann að gera. Hefur því við samning fjárlagafrv. verið byggt á núgildandi skattalöggjöf og frv. um framlenging tekjuskattsviðaukans á næsta ári verið lagt fyrir hæstv. Alþingi. Áætlun fjárlfrv. er því byggð á núgildandi skattalögum og gert ráð fyrir sömu fjárhæð í frv. og var á þessa árs fjárlögum, 35 millj. kr. í tekju- og eignarskatt með tekjuskattsviðauka. Þessi tekjuliður varð 35.9 millj. 1946, en í ár rúmar 47 millj. kr. Þessi mikla hækkun stafar að líkindum að mestu leyti af hækkun vísitölu á s. l. ári, sem hefur í för með sér auknar tekjur að krónutali alls almennings í landinu, en skattanefndir munu og hafa orðið þess varar, að ýmsir hafi talið betur fram tekjur sínar en áður og vilja rekja það til laganna um eignakönnun, sem sett voru á síðasta Alþingi. Á þessu ári hefur ekkert atvinnuleysi verið, nema sem stafað hefur af vinnustöðvun út af kaupdeilum, og atvinnuskilyrði yfirleitt verið góð. Þetta á þó ekki við um sjávarútveginn, sem allar líkur benda til, að fari enn verr út úr þessu ári en árinu í fyrra. Togaraútgerðin mun varla bera sig á gömlu togurunum þrátt fyrir gott verð, sem hefur verið á ísvörðum fiski í Bretlandi, en hið háa verðlag innanlands og aflabrestur á síldveiðum mun gera það að verkum, að allur þorri bátaflotans verður rekinn með tapi á árinu. Það er því fyrirsjáanlegt. að hin rýra afkoma þessa atvinnuvegar mun draga allverulega úr skattgreiðslu þeirra, er hann stunda. Hins vegar hefur vísitalan hækkað enn á þessu ári, og með hliðsjón af því og hve mikið tekju- og eignarskatturinn fer fram úr áætlun í ár, þykir ekki óvarlegt að telja, að hann reynist svo sem ráð er fyrir gert í frv. Stríðsgróðaskatturinn varð árið 1946 9.8 millj. kr., þar af 4.9 millj. kr. í ríkissjóð og álagður stríðsgróðaskattur í ár nemur svo að segja sömu fjárhæð. Með hliðsjón af því, sem áður er sagt um afkomu sjávarútvegsins á árinu, hefur ekki þótt ráðlegt að hækka áætlunina frá núgildandi fjárlögum. Vörumagnstollurinn var í septemberlok orðinn 14.2 millj. kr., en er í frv. áætlaður 12 millj. kr., og er þá gert ráð fyrir. að hækkun sú á þessum tolli, sem lögfest var á síðasta Alþingi, verði framlengd á næsta ári, Það er mjög erfitt að gera sér grein fyrir, hvað óhætt er að fara hátt með þennan tekjulið, þar sem vitað er, að mjög verður dregið úr innflutningi á næsta ári. Síðastliðið ár nam þessi tollur 14.7 millj. kr. Innflutningurinn var það ár meiri en nokkru sinni fyrr eða 444.3 millj. kr. Tollhækkunin nær að vísu ekki til allra vörutegunda, en þó að innflutningurinn yrði helmingi minni á næsta ári eða meira, ætti þessi áætlun að geta staðizt. Verðtollurinn var orðinn 51 millj. kr. í septemberlok, sem áður greinir, og engar líkur til að hann nái áætlun fjárl., sem er 72,5 millj. kr. Í frv. er hann áætlaður 33 millj. kr. og þá ekki í þessu frv. gert ráð fyrir, að verðtollshækkun sú, er samþ. var á síðasta þingi og gildir til ársloka, verði framlengd eftir áramótin. Sú hækkun var gerð með sérstöku tilliti til þess, að tekin var upp í fjárl. við meðferð málsins á Alþ. upphæð til að standa straum af niðurgreiðslu á vörum, en þar sem engin slík upphæð er tekin upp í frv. þetta, þótti rétt að gera ekki ráð fyrir framlengingu á hækkun verðtollsins. Þessi tekjugrein er alveg háð innflutningnum og verðlagi á erlendum markaði, farmgjöldum og öðrum kostnaði, sem á vöruna leggst, áður en hún kemur til landsins. Til glöggvunar hef ég látið gera skýrslu um hlutfallið á milli innflutningsverðmætis og verðtolls síðustu 5 árin, með þeim niðurstöðum, er hér greinir: Ár Innfl. Verðt. % 1000 kr. 1000 kr. 1942 247747 39384 15,9 1943 251301 33933 13,5 1944 247518 36106 14,6 1945 319772 48771 15,3 1946 443288 62285 14,1 73,4 að meðaltali 14,68%. Það er athyglisvert, hve litlu munar frá ári til árs á hlutfallinu á milli verðtolls og innflutnings. Lægst er það árið 1943 13,5%, en hæst 15,9% árið 1942, og meðaltal 5 áranna er 14,68%. eins og fyrr segir. Af þessu yfirliti má glögglega sjá, hver innflutningurinn þarf að vera að krónutali til þess að áætlunin standist og sé til hægðarauka miðað við 15%, þarf innflutningurinn að nema 220 millj. til þess að verðtollurinn nái áætlun fjárlagafrv., 33 millj. kr. En hvaða líkur eru til að svo mikill innflutningur verði á næsta ári? Það veltur að sjálfsögðu allt á því, hvaða útflutningsverðmætum við höfum úr að spila. Heildarútflutningurinn 1946 nam 291,4 millj. kr. Til septemberloka í ár var búið að flytja út fyrir 201 millj. kr. á móti 204,3 millj. kr. á sama tíma í fyrra. Líkur eru til að heildarútflutningurinn í ár verði ekki minni en 1946, og með tilliti til þess, að árið í ár er ekki gott aflaár og að allir nýju togararnir verði komnir í gagnið á næsta ári, er ekki ástæða til að halda annað en að útflutningsmagnið verði heldur meira á næsta ári. og er þá engin fjarstæða að gera ráð fyrir, að inn verði fluttar vörur að verðmæti fyrir 220 millj. kr., en það er helmingi lægra en árið 1946 og 27 millj. kr. minna en þegar hann var minnstur á undanförnum 5 árum, eða árið 1942. - Lækkandi verðlag á útflutningsvörunum getur að sjálfsögðu breytt þessari áætlun. en um það er erfitt að spá nokkru með neinum líkum. Samkvæmt fyrrgreindum l. um breyting á tollskránni var vörumagnstollur af benzíni hækkaður úr 1 eyri á kg. í 20 aura og gert ráð fyrir á þ. á. fjárl., að hann mundi nema 5,8 millj. kr. Síðan þessi l. voru sett, hefur verið tekin upp skömmtun á benzíni, sem vafalaust hefur í för með sér minnkandi innflutning á þessari vöru. Með hliðsjón af þessu hefur þessi tekjustofn aðeins verið áætlaður 4 millj. kr. í frv. Aðrir liðir frv. eru flestir áætlaðir eins og í fyrra, eða með mjög litlum breytingum, enda hefur reynslan sýnt, að þeir breytast lítið frá ári til árs, og þarf ekki að skýra það nánar. Í till. póst- og símamálastjórnarinnar er gert ráð fyrir halla á rekstri póstsjóðs 940 þús. kr. og rekstrarhagnaði á símanum 87 þús. kr. Þessar till. hafa verið lagðar til grundvallar í fjárlagafrv. að því undanteknu, að lagt er til, að framlag til notendasíma í sveitum verði lækkað úr 1000000 kr. í 500 þús. kr. Var þar byggt á því, að vegna gjaldeyriserfiðleika mundi ósennilegt, að hægt væri á næsta ári að verja svo miklu fé til þessara framkvæmda, því að efnið, sem á þarf að halda og allt verður að kaupa frá útlöndum, er tiltölulega mikill hluti af kostnaðinum. Samkv. skýrslu póst- og símamálastjóra, sem nýlega var birt í útvarpinu, eru þegar komnir símar á 2000 sveitabýli. Það væri að sjálfsögðu ákjósanlegt að hraða þessum framkvæmdum sem mest, en þegar jafnvel brýnustu nauðsynjar eru nú skammtaðar og skornar við nögl vegna gjaldeyrisskorts, virðist verða að fara gætilega um framkvæmdir, sem þola bið, því að ekki verður á allt kosið, þegar vandræðin steðja að. Fram að síðustu styrjöld var póstur og sími jafnan rekinn með nokkrum hagnaði, og mun tekjuafgangur þessara stofnana hafa nægt til viðhalds og endurnýjunar á eignum stofnananna. Árið 1940 varð halli á rekstri póstsjóðs og 2 síðustu árin hefur mikill halli orðið á rekstrinum. einkum árið 1946, en þá varð tapið kr. 1662045 á pósti og kr. 1623494 á símanum. - Tekjur póstsjóðs voru árið 1939 879 þús., en kr. 4321000.00 árið 1946 og hafa því fimmfaldazt á tímabilinu. Útgjöldin voru aftur á móti 724 þús. kr. 1939, en tæpar 6 millj. kr. 1946 og hafa því áttfaldazt á sama tíma. - Tekjur símans voru 1939 kr. 2824000.00. en 15.5 millj. 1946 og hafa því meir en fimmfaldazt. Útgjöldin voru rúmar 2 millj. kr. 1939. en 17.1 millj. kr. 1946 og hafa því meir en áttfaldazt á tímabilinu. Sem stendur heldur ríkið uppi einkasölum á nokkrum vörutegundum: Tilbúnum áburði, grænmeti, viðtækjum, tóbaki og áfengi. Lögum samkvæmt er ekki gert ráð fyrir, að ríkissjóður fái neinar tekjur af áburðar- og grænmetisverzluninni, og tekjur af viðtækjaverzluninni eiga að renna til útvarpsins, og skulu þessi fyrirtæki því ekki gerð að umræðuefni hér. Á fjárlagafrv. er gert ráð fyrir, að hagnaður af tóbaki verði 16.5 millj. kr., eða 1 millj. kr. hærri en í fjárl. þ. á. Samkvæmt reynslu þ. á. mætti búast við meiri hagnaði af tóbakseinkasölunni en ráð er fyrir gert, en vegna þess að tóbaksverzlunin útheimtir tiltölulega mikinn gjaldeyri, þótti ekki ráðlegt að áætla hagnaðinn nema 16.5 millj. kr., ef til þess þyrfti að koma, að draga yrði úr innfl. þessarar vöru vegna gjaldeyrisskorts. - Um áfengið gildir öðru máli. Það kostar tiltölulega lítinn gjaldeyri, en tollur og hin geysiháa álagning skapa hinn mikla hagnað, sem af þeirri verzlun leiðir. Það er því óhætt að reikna með þeim hagnaði af þessari vörusölu, sem gert er ráð fyrir í frv., að óbreyttum ástæðum. Hitt er svo annað mál, að áætlunin um hagnað af þessum 2 fyrirtækjum er byggð á gildandi verðlagi í landinu. Verði breyting á því í þá átt, að verðlagið lækki innanlands, er fyrirsjáanlegt, að ekki verður hægt að halda hinu háa verði á tóbaki og áfengi, sem reynzt hefur framkvæmanlegt í ár. Þess vegna verður óumflýjanlegt að endurskoða tekjuáætlun frv. að því er þessum stofnunum viðkemur, ef breytingar á innanlandsverðlagi til lækkunar ná fram að ganga á Alþingi. Auk neftóbaksgerðar, sem Tóbakseinkasalan hefur haft með höndum í nokkur ár, og efnagerðar, sem rekin er á vegum Áfengisverzlunarinnar, sem hvort tveggja hefur jafnan verið rekið með nokkrum hagnaði, hefur ríkið starfrækt um alllangt skeið prentsmiðjuna Gutenberg og járnsmíðaverkstæði, sem nefnt hefur verið Landssmiðjan. Prentsmiðjan hefur jafnan skilað hagnaði, er nú orðið fjárhagslega öruggt fyrirtæki, enda verið prýðilega stjórnað frá byrjun. - Landssmiðjan hefur gefið lítið í aðra hönd þau ár, sem hún hefur verið rekin, enda illa að henni búið frá öndverðu. Fékk t. d. aldrei meira en 50 þús. kr. í stofnfé og hefur lengst af orðið að vinna með dýru lánsfé. Bjó um langt skeið við mjög lélegan húsakost, unz í það var ráðizt á stríðsárunum að byggja stórhýsi yfir hana og auka mjög verulega vélakost og áhalda, og má segja, að Landssmiðjan standi nú jafnfætis sambærilegum járn- og vélsmiðjum í Rvík að því er allan útbúnað snertir. En þetta hefur orðið dýrt, og skuldir fyrirtækisins eru nú um 3,9 millj. kr., auk þess sem ríkissjóður hefur nú þegar greitt upp í tap á skipasmíðastöðinni við Elliðaárvog kr. 1650000,00. Enn fremur skuldar Landssmiðjan 682 þús. kr. í ógreidda skatta, sem óhjákvæmilegt verður að afskrifa. Það, sem verst hefur farið með fjárhag Landssmiðjunnar, er bygging skipasmíðastöðvarinnar, sem ráðizt var í árið 1945 fyrir atbeina fyrrv. atvmrh. Áka Jakobssonar. Starfrækslu skipasmíðastöðvarinnar er nú hætt og þessi viðskipti gerð upp með halla upp á 2,3 millj. kr., hvar af ríkissjóður hefur þegar greitt 1650 þús., eins og fyrr segir. Í stöðinni voru byggðir 4 bátar, 66 lesta, og keypt efni í aðra 4 báta, sem ekki hefur verið notað, því að þegar sýnt var, hversu komið var hag Landssmiðjunnar, meðfram vegna þessara bátasmíða, lét núv. ríkisstj. hætta við frekari bátasmíðar þar. Er þetta furðulegt tap á ekki meiri rekstri. Hefur ráðh. sá, er Landssmiðjan heyrir undir, fyrirskipað rannsókn á þessu máli, sem ekki mun enn lokið. En þrátt fyrir það, þó að ríkissjóður greiði hið mikla tap, sem varð á bátasmíðinni, er langt frá því, að fyrirtækið sé komið á öruggan fjárhagslegan grundvöll. Hinar miklu skuldir, sem á því hvíla, munu torvelda samkeppni við hliðstæð einkafyrirtæki, sem bættu mjög fjárhag sinn á stríðsárunum. Það verður því skjótlega að taka ákvarðanir um framtíð þessa fyrirtækis, ef á annað borð sýnist ráðlegt að halda því áfram. En saga þessa fyrirtækis frá byrjun gefur ekki góða raun um, að ríkisrekstur á sviði stóriðnaðar henti vel í okkar þjóðfélagi. Tvö ný fyrirtæki hafa verið stofnsett í fyrra og í ár. Tunnuverksmiðjur ríkisins á Siglufirði og Akureyri, samkv. l. nr. 32 1946, og Trésmiðja ríkisins, samkv. ákvörðun ríkisstj. Tunnuverksmiðjunum er ætlað það hlutverk að hafa jafnan til nægar umbúðir um saltsíld og selja þær á kostnaðarverði og er þess að vænta, að framleiðslan geti orðið svo ódýr, að hún standist samkeppni við erlendar verksmiðjur. en reynslan ein fær úr því skorið, hvort þetta tekst. - Á þessu ári keypti ríkissjóður vélar af trésmíðaverksmiðjunni „Akur“ og leigði hús til starfrækslunnar til 5 ára. Var þetta gert af brýnni nauðsyn til þess að greiða fyrir byggingarframkvæmdum ríkisins, en reynsla undanfarinna ára hafði sýnt, að oft höfðu þessar framkvæmdir tafizt úr hófi fram vegna örðugleika á að fá smíðaðar hurðir og glugga og annað tréverk, sem nauðsyn krafði. Er þess að vænta, að ekki þurfi að verða tap á þessum rekstri. Eins og frv. ber með sér, er gert ráð fyrir tæpum 900 þús. kr. tekjuhalla, en greiðsluhallinn áætlaður óhagstæður um því sem næst 20 millj. kr. Hækkun vísitölunnar hefur haft í för með sér, að svo að segja allir útgjaldaliðir fjárl. hækka enn. Við samning þessa frv. hefur athyglinni fyrst og fremst verið beint að því að taka inn á frv. öll lögboðin útgjöld og áætla þau eins nálægt sanni og unnt er. Hefur aldrei komið eins glöggt í ljós og við samning þessa frv., hve umfangsmikill ríkisbúskapurinn er orðinn og hve miklum tekjum ríkissjóðurinn þarf á að halda árlega til að geta staðið undir lögboðnum útgjöldum. - Það mun vera efalítið, að kostnaðurinn við ríkisreksturinn mun vera hlutfallslega meiri á voru landi en t. d. annars staðar á Norðurlöndum. og liggja til þess að sumu leyti eðlilegar orsakir, þar sem slíkur rekstur þarf að vera jafnmargþættur hjá smáþjóð sem fjölmennari þjóðum og margs konar útgjöld, svo sem til samgangna, pósts og síma, löggæzlu, heilbrigðismála, menntamála o. fl., hljóta að verða margfalt meiri í svo strjálbyggðu landi eins og Ísland er, með 1,3 íbúa á hvern ferkílómetra, heldur en í hinum þéttbyggðu löndum álfunnar. En margt bendir einnig til, að óhagkvæm löggjöf, einkum að því er snertir öflun teknanna og úrelt og óhentug framkvæmd á ýmsum sviðum ríkisrekstrarins eigi einnig sinn þátt í að auka á kostnaðinn að ófyrirsynju. Hefur ríkisstj. nýlega skipað n. til að endurskoða rekstrarkerfi ríkisins og koma fram með till. til umbóta á því, sem væntanlega verður hægt að leggja fyrir Alþ. síðar í vetur. En í viðbót við þetta hefur löggjafarvaldið hin síðari ár mjög fært út valdsvið hins opinbera með margháttaðri löggjöf, sem hefur stórum aukin útgjöld í för með sér, sem óhjákvæmilega hlýtur að þyngja byrði skattgreiðendanna og atvinnuveganna, sem eiga að leggja ríkissjóðnum til nauðsynlegt rekstrarfé. Má þar til nefna hina nýju fræðslulöggjöf. l. um nýbyggðir í sveitum, aukin framlög til bygginga í kaupstöðum, raforkul. og síðast, en ekki sízt. l. um almannatryggingar. - Útgjaldaaukning vegna þessara l., sem öll hafa verið sett síðustu 2 árin, veltur á tugum millj., miðað við það verðlag, sem nú gildir. Niðurstaðan af bollaleggingum mínum um fjárhagsgetu ríkissjóðs á næsta ári var því sú, að þegar búið var að leggja niður fyrir sér, hvaða tekjum mætti gera ráð fyrir og hver lögboðnu útgjöldin yrðu, var tiltölulega lítið eftir til ólögboðinna framkvæmda, þannig að ég sá mig knúðann til, til þess að frv. yrði ekki lagt fyrir hæstv. Alþ. með stórum tekjuhalla, að draga mjög úr framlögum til vegagerða, hafnargerða og skólabygginga, sem nánar skal vikið að síðar. Ríkissjóður hefur haft úr miklu fé að spila á undanförnum árum, og hefði sjálfsagt verið búmannlegra fyrir Alþ. og þingflokkana að leggja eitthvað af því fé til hliðar til þess að grípa til, þegar að kreppti. En þessi leið var ekki farin. Öllu handbæru fé ríkissjóðs og meiru til hefur nú verið eytt í margvíslegar framkvæmdir, bæði á sviði samgöngumála. heilbrigðis- og menntamála, svo að slíks eru engin dæmt til áður á voru landi, og þó að gott eitt megi segja um þessar framkvæmdir yfirleitt, þá hafa þær orðið dýrar, kostað stórfé og hið opinbera, með því að velta miklu af afgangsfénu út til almennings, stórum aukið verðþensluna í landinu og um leið aukið á þau vandræði, sem þjóðin á nú við að stríða. Á stríðsárunum var hér ekkert atvinnuleysi og er sem betur fer ekki enn, og þess er að vænta, ef nýsköpunin reynist eins og vonir standa til, að þeim vágesti sé bægt frá þjóðfélagi okkar næstu árin að minnsta, kosti. En hér er mikill hængur á. Takist ekki að lækka verðbólguna innanlands, munu atvinnuvegirnir brátt komast í þrot og í kjölfar þess ástands. sem þá myndast, mun atvinnuleysið halda innreið sína, með öllum þeim alvarlegu afleiðingum sem því fylgir. Um einstaka útgjaldaliði frv. vil ég segja þetta: Framlög til nýrra vegagerða eru áætluð 3 millj. kr. í stað 6,5 millj. á þessa árs fjárl. Er hér um mikla lækkun að ræða af ástæðum, sem áður eru greindar. Bílfærir vegir á landinu eru nú taldir alls 6200 km. og hefur stórum verið aukið við þá á síðari árum. Viðhald allra þessara vega kostar nú orðið mikið fé árlega. Þrátt fyrir að stórfé hafi verið varið til kaupa á nýjum vinnuvélum, hefur viðhaldskostnaður jafnan farið vaxandi frá ári til árs. Samkvæmt skýrslu vegamálastjóra er búizt við, að viðhaldið í ár komist upp í 13 millj. kr. Þetta er geysifé og full ástæða til að athuga, hvar á vegi við erum staddir í þessu máli. Nýir vegir útheimta aukið viðhald, svo að búast má við, að viðhaldskostnaðurinn vaxi jafnt og þétt. Leiðirnar á milli landsfjórðunga og um fjölbyggðustu sveitir landsins þarf að fullgera og halda greiðfærum, svo lengi sem hægt er, en vegagerðir á útkjálkum landsins og yfir fjallvegi, sem ekki eru færir nema 2–3 mánuði ársins vegna snjóþyngsla. eru framkvæmdir, sem auðugri þjóðir en við leyfa sér ekki, nema margfalt meiri flutningsþörf sé fyrir hendi en hér á sér stað um suma milljónavegina, sem byggðir hafa verið á seinni árum. - Ég hef áætlað framlagið í einu lagi, og munu hv. þm. skipta þessu fé í ótal staði, ef að líkindum ræður, en ekki þarf miklum getum að því að leiða, hve illa féð nýtist við að skipta því í 108 staði, eins og gert var á síðustu fjárl., í stað þess að beina fjármagninu árlega að þeim stöðum, þar sem samgönguþörfin er mest. Sama máli gegnir einnig um hafnargerðir og lendingarbætur. Á núgildandi fjárl. eru veittar 6,3 millj. kr. til hafnar- og lendingarbóta á 65 stöðum á landinu. Hæsta fjárveitingin er 280500 kr. í stað, en minnsta 4300 kr. Á fjárlfrv. er aðeins gert ráð fyrir 3,5 millj. kr. til þessara framkvæmda; vegna þess að ekki muni verða nægar tekjur fyrir hendi, en ég vildi mega leggja til, að þessu fé yrði varið til umbóta á þeim stöðum, þar sem þörfin er mest, í stað þess að dreifa því í allar áttir, eins og áður hefur verið gert. Hin nýja fræðslulöggjöf er nú farin að segja til sín, þannig að 14. gr. B. menntamál, hefur hækkað úr 14,1 millj. kr. í fjárl. fyrir 1945 í 20 millj. kr. í fjárl. yfirstandandi árs. Við samning fjárlfrv. var reynt að fylgja sem mest till. fræðslumálastjórnarinnar að því er rekstur skólanna snertir, en lækkunartill. hafa mestmegnis beinzt að skólabyggingum. Þannig telur menntmrh., að nauðsyn muni bera til að leggja fram allt að 8 millj. kr. til barnaskólabygginga á næsta ári. Í frv. er gert ráð fyrir 3 millj. kr. auk 2,8 millj. kr. til byggingar héraðs- og kvennaskóla. Alls eru því áætlaðar tæpar 6 millj. kr. til skólabygginga á móts við 4,3 millj. kr. á fjárlfrv. fyrir 1947. Ég tel ekki, að með góðu móti sé hægt að leggja fram meira fé en frv. gerir ráð fyrir, enda er fyrirsjáanlegt, að draga muni úr innflutningi byggingarefnis á næsta ári, þannig að ekki er jafnvel líklegt, að hægt verði að vinna fyrir meira fé en frv. segir. Til landbúnaðarmála er áætlað alls 16,3 millj. kr. en er í núgildandi fjárl. 16,1 millj. Af vangá hefur fallið úr frv. 500 þús. kr. framlag til Ræktunarsjóðs samkv. l. frá síðasta þingi, þannig að gera má ráð fyrir, að þessi liður verði 16,8 millj. kr. í fjárl. Flestum stærstu framlögunum hefur verið haldið óbreyttum frá því, sem nú er, nema framlag til vélasjóðs hefur verið lækkað úr 850 þús. í 200 þús. kr. og kostnaður við sauðfjárveikivarnir áætlaðar 4260000.00 vegna fjárskipta. er þegar hafa farið fram. Tillag til alþýðutrygginganna hækkar úr 18750 þús. kr. í 24,8 millj. kr. Stafar þessi hækkun af því, að III. kafli tryggingal. á að koma til framkvæmda á næsta ári. en á hinn bóginn sparast ríkissjóði við það allmikið fé, eins og getið er um í athugasemdum við frv. Áætlun Tryggingastofnunarinnar var að vísu 3,8 millj. kr. hærri, með því að gert var ráð fyrir 3 millj. kr. aukaframlagi, og framlag til aukalæknisstarfa var áætlað 800 þús. kr. hærra en í frv. Ef til vill fer það svo, að áætlun frv. stenzt ekki að því er þennan lið snertir og þá verður ríkissjóður að leggja fram það, sem á vantar l. samkvæmt, en ég taldi ekki rétt að taka annað og meira í frv. en l. heimta, og greiðslan fyrir aukalæknisstörf, sem ekki mun vera samið um enn þá, hef ég ekki álitið, að þyrfti að vera meiri en sem svarar launum allra héraðslækna á landinu. Eins og um er getið í aths. við frv., er sú nýbreytni tekin upp samkvæmt ábendingu yfirskoðunarmanna landsreikninganna varðandi 18. gr., að felld er niður sundurliðun á eftirlaunum og styrktarfé, en aðeins heildarupphæðin tekin inn í 4 liðum. Vísast að öðru leyti til aths. Um aðra útgjaldaliði frv. vísast einnig til aths., enda skýra þeir sig flestir sjálfir. Eftir því, sem fyrir liggur, má telja að hagur ríkissjóðs reikningslega skoðað standi vel. Eignir hans hafa stórum aukizt síðustu árin. Skuldir eru að vísu um 30 millj. í föstum lánum, mest innlend lán, auk yfirdráttarins í Landsbankanum. Þó ber þess að gæta, að skuldbindingar ríkissjóðs eru fleiri nú en fram kemur í reikningum hans. Fiskábyrgðarl. frá síðasta þingi voru sett til þess að tryggja viðunandi verð fyrir fisk vélbátaflotans á þessu ári, en útlit er fyrir, að með þeim verði ríkissjóði bundinn skuldabaggi, sem ætla má, að nemi varla minna en 23 millj. kr., ef það sem eftir er óselt af hraðfrystum fiski og hálfverkuðum fiski, selst fyrir það verð sem áætlað er. Þá á ríkið einnig ógreiddar nær 5 millj. kr. vegna ábyrgðar á ull vegna framleiðslu áranna 1943–1945. Hér er því að ræða um nær 30 millj. kr. útgjöld, sem ríkissjóður verður að standa straum af, en fyrir tekjum til að mæta þessum kröfum hefur enn ekki verið séð. Haft var fyrir augum, að afrakstur síldarverksmiðjanna í sumar mundi verða það góður, að af rekstrartekjum þeirra mætti fá fé til að mæta þeim halla, er af fiskábyrgðarl. kynni að leiða, en afkoma þeirra reyndist ekki svo góð, að neins sé þaðan að vænta í þessu skyni. Eignakönnunin, sem lögfest var á síðasta þingi, getur orðið til þess að auka nokkuð tekjur ríkissjóðs á næsta ári, en fram að þessu hefur hún ekki borið annan árangur en þann. að seld hafa verið 1% ríkisskuldabréf fyrir 9,4 millj. kr., mest þannig, að fyrir þau hafa verið látin skuldabréf ýmissa tegunda, en ekki nema 1,7 millj. kr. í reiðu fé. Ég vil loks minnast á ábyrgðir þær á lánum, sem ríkissjóður hefur á sig tekið samkvæmt ákvörðunum Alþ. Athugun. sem ég hef látið fram fara á þeim í fjárl., sýnir, að þær nema nú á lánum, sem þegar hafa verið tekin, 173 millj. kr., og er þó ekki meðtalin ábyrgð ríkissjóðs á Stofnlánadeild sjávarútvegsins né heldur skuldir síldarverksmiðja ríkisins. Alls hafa verið seld stofnlánadeildarbréf fyrir 14½ millj. kr. og skuldir síldarverksmiðjanna eru um 50 millj. kr., þar af vegna gömlu verksmiðjanna 7 millj. og þeirra nýju 40 millj. auk tveggja millj. til endurbyggingar á mjölhúsi á Siglufirði og milli 1 og 2 millj. til lagfæringa og endurbóta. Virðist að þessu athuguðu full þörf á því að takmarka meir en hingað til hefur átt sér stað heimildir Alþ. fyrir ábyrgðum af ríkisins hálfu, svo sem við verður komið. Öllum mun vera það ljóst, að hið alvarlegasta. sem þjóðin á nú við að stríða á sviði framleiðslunnar og í atvinnulífinu yfir höfuð að tala, sé verðbólgan og afleiðingar hennar. Við höfum nú betri tæknilega aðstöðu en nokkru sinni fyrr í sögu þessarar þjóðar til að hagnýta auðlindir landsins og bægja böli atvinnuleysisins frá dyrum landsmanna. Viðhorfið í sölu sjávarfurða er allt annað nú eftir þessa síðustu styrjöld og hagkvæmara en það var, þegar fyrri heimsstyrjöldinni lauk. Þá kom fljótt mikið verðfall afurðanna og margir bjuggust við að svo yrði einnig nú þegar í stað að stríðinu loknu. En það er mjög á annan veg. Matarskorturinn í Norðurálfunni og víðar veldur því, að afurðir okkar eru í bili a. m. k. eftirsóttar og í mjög góðu verði á heimsmarkaðinum. Þetta haggar svo eigi þeirri sorglegu staðreynd, að innanlandsverðlag okkar er mikils til of hátt til þess að framleiðslan svari kostnaði þrátt fyrir tiltölulega hátt verð á hinum erlenda markaði. Togarafloti landsmanna selur nú daglega afla sinn í Englandi við góðu verði, og skara nýsköpunartogararnir þar fram úr af eðlilegum ástæðum. Mun það vera alþjóð manna gleðiefni, hversu vel sá áfangi á framfarabraut okkar í sjávarútvegsmálum byrjar, sem til var stofnað, þegar kaup þeirra skipa voru fest. Vetrarsíldveiðarnar, sem hófust á síðastliðnu ári, virðast ætla að verða nokkur búbót, einnig á þessu ári, eftir því sem nú lítur út. Mætti svo fara, að ýmsir útgerðarmenn og sjómenn, sem brást sumarúthaldið á síld, fengju hag sinn nokkuð réttan í vetur við þessar veiðar, auk þess sem nú er allt útlit fyrir, að úr rætist með beitu til vetrarvertíðarinnar, en fyrir skömmu leit út fyrir mikinn beituskort. Af hálfu ríkisstj. hefur verið og er starfað að því að fá sem bezta samninga við erlend ríki varðandi sölu afurða og kaup á lífsnauðsynjum okkar. Gömul viðskiptasambönd eru treyst og nýrra leitað. Að þessum málum er nú stöðugt unnið með atbeina sendiherra landsins erlendis og með sérstökum sendinefndum, þegar þess þarf við. Er þess og mikil þörf, að þessum málum sé gaumur gefinn og ekkert látið ógert til að tryggja sölu afurðanna. Ýmis viðskiptalönd okkar búa við erfiða gjaldeyrisaðstöðu og krefjast því af okkur jafnvirðisvörukaupa, ef þau eigi að kaupa íslenzkar afurðir. Þetta má líka gera, en þó aðeins að vissu marki. Öflun frjáls gjaldeyris fyrir meiri part afurðanna er nauðsyn, ekki sízt vegna þess, að flestar aðallífsnauðsynjar, er þjóðin þarfnast, krefjast greiðslu í frjálsum gjaldeyri. Gjaldeyrisforði þjóðarinnar hefur gengið til þurrðar fyrr en varði, og mjög tilfinnanlegur skortur á erlendum gjaldeyri er hér nú ríkjandi, og er það ærið áhyggjuefni, en þó engan veginn eins kvíðvænlegt og hitt, sem vofir yfir, ef ekki finnast úrræði til úrbóta, að framleiðslu þeirra afurða, sem eru undirstaða gjaldeyrisöflunar þjóðarinnar, verði ekki haldið uppi. Þjóðinni er það lífsnauðsyn, að þeirri hættu sé bægt frá. Mikil þörf er þess, að öll þjóðin geri sér ljóst, hvað við liggur í þessum efnum og að samvinna Alþingis, ríkisstjórnarinnar og þjóðarinnar allrar náist til að vinna bug á verðbólgunni og þeim afleiðingum hennar, sem eru svo að segja að keyra um koll heilbrigt atvinnulíf í landinu. Þá mun brátt rætast úr gjaldeyrisskortinum og hagur alls almennings verða öruggari en hann er nú.



Herra forseti. Fjárlagafrv. það, sem hér er til umræðu, ber þess merki að breytingar eru að gerast á högum þjóðarinnar. Það ber að mörgu leyti merki óvissu þeirrar, sem ríkir um atvinnumál landsmanna og fjárhag ríkissjóðs og er engin ástæða til að undrast það. En eins og hæstv. fjmrh. hefur tekið fram, verður það á valdi Alþingis svo sem áður hefur tíðkazt, hverja afgreiðslu frv. þetta fær að lokum, og er mikið undir komið, að giftusamlega takist. Það er nokkuð erfitt að átta sig á einstökum tölum, sem hæstv. fjmrh. hafði um hönd, en ef ég hef tekið rétt eftir, gerði hann ráð fyrir í sambandi við áætlun tolla um 220 milljón króna innflutningi til landsins. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því, að með því verðlagi, sem nú er í heiminum, mun innflutningsþörf okkar nema hátt á þriðja hundrað milljónum króna á ári. Er þá ekki gert ráð fyrir innflutningi á vörum, sem verðtollur er greiddur af, svo að neinu nemi, og getur það enn lækkað verðtollstekjur ríkisins. en í 220 milljón króna innflutningi yrði ekki unnt að flytja inn neinar vörur sem verðtollur er greiddur af. Hæstv. fjmrh. komst að orði á þá leið að stóriðja á vegum ríkisins virtist ekki gefast vel. Ég vil í þessu sambandi minna á síldarverksmiðjur ríkisins, sem til voru fyrir stríðið og áður en byggðar voru hinar nýju undir forustu hinnar dæmalausu byggingarnefndar fyrrv. hæstv. atvmrh., Áka Jakobssonar. Síldarverksmiðjurnar voru búnar að borga sig og eignast nokkrar milljónir að auki. Allt öðru máli gegnir um Landssmiðjuna, einkum undir stjórn fyrrv. atvmrh., Áka Jakobssonar, og um ríkisreksturinn gildir það sama og um rekstur einstaklinga, að þar „veldur hver á heldur.“ Oft hefur ríkt mikil óvissa um tekjuöflun ríkissjóðs. og að þessu sinni er óvissan meiri en nokkru sinni fyrr. Hinar erlendu innistæður eru þrotnar og okkar vantar, með því útliti, sem enn er um sölu útflutningsafurða, sem liggja í landinu, allt að 90 milljónum króna í erlendri mynt til þess að hreinsa þau vanskil, sem við erum komnir í, og greiða ýmsar áfallnar skuldbindingar, svo og til þess að sjá okkur fyrir helztu nauðsynjum til vertíðarinnar, sem nú fer í hönd. Þrátt fyrir það, að skorin hafi verið niður öll leyfi fyrir nýjum innflutningi síðari hluta ársins, nema fyrir brýnustu lífsnauðsynjum og ýmsum vélum og áhöldum til framleiðslunnar, er svona komið með gjaldeyrinn. Vegna hinna miklu birgða. sem til voru í landinu, hefur þó ekki enn að neinu leyti sorfið að neinum til matar eða fata. Hins vegar er margs konar efni til iðnaðar og húsabygginga á þrotum, og veldur það tvímælalaust atvinnuleysi, ef ekki verður unnt að bæta úr þeim skorti. Hinir kommúnistísku leiðtogar Sósfl. hér á Alþingi halda því fram. að núv. ríkisstj. sé að búa til kreppu í landinu til þess að fá tilefni til að ráðast á launastéttirnar og heimta kauplækkun. Nú vita allir, að fjárkreppa og gjaldeyriskreppa valda fyrst og fremst ríkisstj. vandræðum og áhyggjum. Því að eins og von er til, krefjast menn af henni, að hún komi með tillögur um að leysa hvers konar vandræði, sem ekki er á valdi einstaklinga eða félagsheilda að leysa. Það mætti því vera undarlega gerð ríkisstj., sem hagaði sér eins og kommúnistar lýsa. Enda er það svo að gjaldeyrisvandræði og fjárkreppa er ekki eingöngu íslenzkt fyrirbrigði. Viðskiptin í Evrópu og kaupgeta þjóðanna er lömuð eftir heimsstyrjöldina síðustu. Þjóðirnar sem urðu fyrir þyngstu búsifjunum vegna ófriðarins, eru enn í sárum. Þær hafa ekki ráð á því að kaupa vörur annarra þjóða, sem eitthvað hafa til þess að selja, nema gegn vörukaupum, og öll viðskipti hafa farið úr skorðum af þeim sökum. Allir sem lesa blöðin og hlusta á útvarpið, vita þetta. Eða er ekki daglega talað um Marshalláætlunina, þ. e. tillögur Marshalls utanríkisráðherra Bandaríkjanna um að lána ýmsum löndum í Evrópu samtals um 3000 milljónir dollara í vörum og peningum í því skyni að forða fjölda manns frá hungurdauða í bágstöddum löndum og liðka fyrir viðskiptum? Öll stórveldin í Evrópu þurfa að grípa til sérstakra ráðstafana vegna gjaldeyrisskorts. Og nú er svo komið. að flestar þjóðirnar krefjast jafnvirðiskaupa í viðskiptum. Eru það þá nokkur undur, þó að gjaldeyrisskortur sé einnig orðinn hjá oss Íslendingum, sem lifum tiltölulega meira á því að verzla við aðrar þjóðir en nokkur önnur þjóð í Evrópu? Vissulega ekki. En hinu má þó ekki neita, að við hefðum getað treint okkur gjaldeyrisforðann, sem við eignuðumst í stríðinu, betur en við gerðum. En þótt svo sé, verður þeirri staðreynd ekki í móti mælt, að við höfum enn, þrátt fyrir gjaldeyrisskort okkar og vandræði annarra þjóða, meiri möguleika en flestir aðrir til þess að lifa góðu lífi. Þótt nokkru af gjaldeyriseign okkar hafi verið varið miður en skyldi, höfum við notað mikinn hluta hennar til þess að búa okkur undir framtíðina. Þessi forsjálni getur fleytt okkur yfir örðugleikana, ef við viljum viðurkenna staðreyndir og lifa samkvæmt þeim. Ég hef fyrir nokkru í útvarpi héðan frá Alþingi lýst þessari skoðun minni og vil í því efni vitna til allra, sem mál mitt heyrðu, að íslenzka þjóðin hefur aldrei fyrr verið eins vel búin út í lífsbaráttuna. Það er því á hennar eigin valdi, hvernig eða hvort hún notar skipin, vélarnar, tækin og menninguna, sem hún hefur eignazt. Um alla Evrópu er enn skortur á matvælum. Við getum framleitt mikið af þeim. En við eigum í samkeppni við aðra og kaupgeta margra er lítil. Enn þá hefur ekki orðið verðfall á matvælum, en þó er nú svo komið, að við erum ekki samkeppnisfærir við aðra. Hvað mundi þá, ef verðfall kæmi á afurðir erlendis? Þetta er hinni innlendu dýrtíð og verðbólgu langmest að kenna. Og þetta getum og eigum við sjálfir að lagfæra, og ef hér verður atvinnuleysi, stafar það, þrátt fyrir hið háa markaðsverð erlendis, eingöngu af gjaldeyrisskorti og verðbólgu. Við getum bætt úr gjaldeyrisskortinum með því að koma aðalútflutningsvegi okkar, útgerðinni, á heilbrigðan grundvöll. Afkoma manna og atvinna er undir því komin, að þetta takist vel. Og alþýða manna í landinu, sem þarf að vinna fyrir sér, veit þetta og skilur, þótt hins vegar séu til einstaka fáráðlingar, sem þola ekki að heyra þennan sannleika nefndan, svo að þeir eigi úthverfist. Slíkir vesalingar fussa við hinum sáru þörfum iðnaðarmanna og verkamanna fyrir gjaldeyri og kalla það „gjaldeyrisspangól“. Daglega heyrist um fjölda manns, sem hafa í höndum, lögleg innflutnings- og gjaldeyrisleyfi, en fá ekki yfirfærslur hjá bönkunum vegna hins geipilega gjaldeyrisskorts. Þessir menn kvarta, sem von er til, yfir gjaldeyrisskortinum. Atvinna margra þeirra er í veði og ástvinir margra eru félitlir í útlöndum. Kommúnistablaðið Þjóðviljinn hefur heyrt kvartanir þessara manna, og orðabókarhöfundurinn, sem stjórnar blaði kommúnistaflokksins, tekur kvörtunum þessum þannig að hann líkir hinum kvartandi mönnum við hunda og segir, að þeir reki upp „gjaldeyrisspangól“. Sem betur fer er blað kommúnista eitt um það að sýna þeim, sem ekkert hafa unnið til saka annað en vanta gjaldeyri, slíkan vitnisburð. Hv. 2. þm. S-M., Lúðvík Jósefsson, fulltrúi flokks þess, sem svarar gjaldeyrissveitandi mönnum með slíku orðbragði, talar hér næstur á eftir mér og gefur þá væntanlega skýringar á þessu viðurstyggilega framferði flokksblaðs síns. - Í starfi mínu í fjárhagsráði hef ég kynnzt vandræðum margra manna í þessu efni, og þau eru vissulega ekki í flimtingum hafandi, svo sem kommúnistar láta sér sæma, þegar þeir geta ekki lengur neitað staðreyndum, eins og nú standa sakir. Efni eru engin til úrlausnar, en sú er bót í máli, og verður ekki nógsamlega haldið á lofti að gjaldeyrisskorturinn þarf ekki að vera annað og meira en stundarfyrirbrigði meðan verðlag það helzt, sem nú er fyrir útflutningsvörur okkar á erlendum markaði, ef þjóðin ber gæfu til þess að bindast samtökum til þess að vinna bug á verðbólgunni og dýrtíðinni. Samhliða gjaldeyrisskortinum hefur hin öra fjárfesting, sem átt hefur sér stað í framkvæmdum innanlands, valdið skorti á lánsfé. Á þessa hættu var bent í áliti hagfræðinganefndar, sem kom út síðastliðið haust, en þrátt fyrir það hefur því máli verið lítill gaumur gefinn. Ég vil því, með því að þetta efni er mjög skylt afgreiðslu fjárlaganna, fara um það nokkrum orðum. Fjárhagsráð tók til starfa í byrjun júlímánaðar í sumar. Þá. var svo umhorfs, að mikil innflutnings- og gjaldeyrisleyfi voru í umferð, og hafði þó verulegur hluti þeirra verið framlengdur frá árinu 1946. Fyrsta verk fjárhagsráðs var að gera sér hugmynd um, hvernig ástandið væri í gjaldeyrismálum og byggingarmálunum. Leiddi bráðabirgðaathugun í ljós að skortur gæti orðið á byggingarefni. Samkvæmt l. um fjárhagsráð var ákveðin skömmtun á byggingarefni um miðjan ágúst. Jafnframt var auglýst eftir umsóknum til þess að halda áfram eða hefja framkvæmdir. Streymdu umsóknir þessar brátt inn til fjárhagsráðs og var þegar tekið að vinna úr þeim. Voru umsóknir þessar flokkaðar í þrjá flokka eftir því, hve langt framkvæmdirnar voru á veg komnar og enn fremur í sex flokka eftir tegundum framkvæmda: 1) íbúðarhús. 2) opinberar byggingar og framkvæmdir, 3) iðnaðarfyrirtæki. 4) framleiðslufyrirtæki. 5) verzlunarhús, 6) útihús. Enn fremur voru umsóknirnar flokkaðar eftir sýslum og kaupstöðum og síðan eftir landshlutum. Umsóknum þessum var í mjög mörgu ábótavant. Um margt það, er spurt var um, voru engar upplýsingar gefnar og í öðrum atriðum voru þær oft rangar eða villandi. Eigi var unnt að koma við fullnaðarendurskoðun eða leiðréttingum á skýrslum þessum vegna þess hve tími var naumur og áliðið sumars. Var því það ráð tekið að láta byggingarfróðan mann endurskoða skýrslurnar í því skyni að reikna út efnisþörfina. svo að byggingarframkvæmdir yrðu eigi fyrir óþörfum töfum. Alls var sótt um leyfi fyrir 2599 byggingarframkvæmdum er skiptust þannig: Íbúðarhús 1863 Opinberar byggingar og framkvæmdir 210 Iðnaðarfyrirtæki 86 Framleiðslufyrirtæki 76 Verzlunarfyrirtæki 74 Útihús 290 Samtals 2599 Sementsþörf í byggingar þessar var áætluð um 45 þúsund smálestir, en sementsbirgðir og útgefin innflutningsleyfi voru aðeins um 15 þúsund smálestir. Í þessu sambandi verða menn að hafa í huga, að hér er eingöngu um að ræða þörfina 5 síðustu mánuði ársins. Engar byggingar eða framkvæmdir, sem lokið var við fyrri hluta ársins, áður en fjárhagsráð tók til starfa, eru hér með taldar. En á þeim tíma var búið að nota af því, sem flutt hafði verið inn, hér um bil 36 þús. smálestir af sementi. Fjárhagsráð veitti ný leyfi fyrir innflutningi á rúmum 6000 smálestum af sementi, þannig að allur innflutningurinn nemur samtals á árinu um 57 þús. smálestum. Vegna hins mikla gjaldeyrisskorts þótti eigi fært að veita meira á árinu. Jafnframt voru settar fastar reglur um úthlutun sements, til þess að tryggja það, að unnt væri að ljúka byggingum þeim, sem lengst voru komnar áleiðis, mjaka öðrum nokkuð áfram, en forða þeim, sem ekki voru byrjaðir, frá því að hefja byggingar, bæði til þess að þeir legðu ekki í óþarfa kostnað og í því skyni, sem áður segir, að nýjar byggingar eyðilegðu ekki möguleika, sem fyrir hendi voru til að ljúka byggingum, sem langt voru komnar, því að augljóst er, að heppilegast er fyrir alla að ljúka sem allra flestum byggingum á sem skemmstum tíma en láta ekki fjöldann allan af byggingum í landinu stöðvast vegna efnisskorts. Fjárhagsráð er nú að láta gera skýrslu um byggingarframkvæmdirnar. Þeirri skýrslu er enn eigi lokið, en upplýsingar þær, sem ég hef í höndum, sanna það er ég áður sagði. 1. Íbúðarhús. Alls voru í smíðum eða ráðgert að byggja að öllu eða einhverju leyti samkvæmt umsóknum íbúðarhús með 3154 íbúðum, og var áætluð sementsþörf til þeirra framkvæmda frá 15. ág. til ársloka 23855 tonn, þar af í Rvík. 840 hús með 1871 íbúð og áætlaðri sementsþörf um 13505 tonn. Íbúðarhús þessi skiptust þannig niður eftir flokkum, að í 3. flokki, þ. e. íbúðarhús, sem voru fokheld 15. ág. eða lengra komin, voru samtals 931 hús með 1601 íbúð og áætlaðri sementsþörf til að fullgera húsin um 4186 tonn, þar af í Rvík einni 518 hús með 1125 íbúðum og sementsþörf um 2795 tonn. Í 2. flokki. þ. e. íbúðarhús, þar sem að minnsta kosti kjallarabotn var steyptur 15. ágúst, en húsið ekki fokhelt, voru samtals 504 hús með 886 íbúðum og áætlaðri sementsþörf um 7363 tonn, þar af voru í Rvík 162 hús í þessum flokki, með 416 íbúðum og sementsþörf um 3490 tonn. Í 1. flokki. þ. e. íbúðarhús, sem lítið eða ekkert var byrjað á 15. ág. voru samtals 428 hús með 666 íbúðum og áætlaðri sementsþörf um 12306 tonn. 2. Útihús (hlöður, fjós, safnþrær og annað þess háttar). Alls voru í byggingu eða ráðgert að byggja 290 útihús fyrir haustið 1947, og var sementsþörfin áætluð samkvæmt umsóknum 1945 tonn. 3. Opinberar byggingar og framkvæmdir. Alls voru í byggingu eða ráðgert að byggja að öllu eða einhverju leyti á þessu ári 210 opinberar byggingar, og var sementsþörf áætluð 8175 tonn og heildarkostnaður framkvæmdanna kr. 138181000.00, en kostnaður við að fullgera þessar framkvæmdir áætlaður kr. 82075000.00. Má þó þegar slá föstu, að allar þessar tölur um áætlaða sementsþörf og kostnað eru mjög ófullkomnar og yfirleitt allt of lágar, því að mjög víða vantaði í umsóknirnar allar upplýsingar varðandi þessi atriði. Þessar opinberu byggingar skiptast þannig eftir tegundum; Fjöldi framkv. Sementsþörf Áætlaður heildarkostn. 1000 kg. 1000 kr. Hafnargerðir og vitabyggingar 34 1553 18844 Rafveitur 28 1055 33237 Vatnsveitur og hitaveitur 12 450 7565 Sjúkrahús 15 470 18605 Skólabyggingar 55 2677 39678 Félagsheimili og sundlaugar 41 1083 11461 Annað 25 887 8791 Samtals 210 8175 138181 4. Framleiðslu-. iðnaðar- og verzlunarfyrirtæki. a) Framleiðslufyrirtæki. Alls var ráðgerð nýbygging eða mjög stórfelldar viðbyggingar á 76 framleiðslutækjum, og var sementsþörfin til þessara framkvæmda áætluð 4303 tonn og heildarkostnaður kr. 47891000,00, en kostnaður við að ljúka framkvæmdunum kr. 29183000.00, þar af í Rvík og Hafnarfirði 14 fyrirtæki með sementsþörf 535 tonnum og áætluðum heildarkostnaði kr. 7279000.00, og er fróðlegt að bera það saman við verzlunar- og iðnfyrirtækin hér á eftir. En þess ber að gæta hér, eins og við opinberar byggingar og framkvæmdir og enn fremur iðnaðar- og verzlunarfyrirtæki, að allar tölur varðandi sementsþörf, en þó sérstaklega varðandi áætlaðan heildarkostnað og kostnað við að ljúka framkvæmdunum, eru mjög ónákvæmar og í flestum tilfellum allt of lágar, vegna þess að upplýsingar þær, er fjárhagsráði bárust þar að lútandi, voru ófullnægjandi og víða alveg sleppt. Framleiðslufyrirtækin skiptast þannig eftir tegundum, að hraðfrystihús voru alls í 1., 2. og 3. flokki 30 að tölu, fiskþurrkunar- og söltunarhús 12, niðursuðuverksmiðjur 2, fiskimjöls- og lýsisverksmiðjur 8, síldarverksmiðjur 5, verbúðir og geymslur 7, slátur- og kjötfrystihús 6, mjólkurvinnslustöðvar 4 og ullarvinnslustöðvar 2. b) Iðnaðarfyrirtæki, Iðnaðarfyrirtækin voru í 3. flokki 31 að tölu í 2. flokki 24 og í 1. flokki 31. eða samtals 86 og áætluð sementsþörf 3131 tonn, heildarkostnaður kr. 18740000.00. en kostnaður við að ljúka framkvæmdunum kr. 12035000.00. Af þessu voru í Rvík og Hafnarfirði 49 iðnaðarfyrirtæki, og var sementsþörf þeirra 2560 tonn og áætlaður heildarkostnaður 15463000.00 kr. Iðnaðarfyrirtækin skiptast þannig niður eftir tegundum: Dráttarbrautir og skipasmíðastöðvar voru samtals í öllum flokkum 7 að tölu, vélsmiðjur 5, bifreiðaviðgerðaverkstæði 11. matvælaiðnaðarverksmiðjur 7. vefnaðarvöruiðnfyrirtæki 3. netavinnslustöðvar 4 og ýmislegt 18. c.) Verzlunarfyrirtæki. Verzlunarhúsin, sem eru í byggingu eða ráðgert að byggja á þessu ári. voru samtals 74 og áætluð sementsþörf 3702 tonn. Áætlaður heildarkostnaður nam kr. 25973000.00, en kostnaður við að ljúka framkvæmdum 21347000.00 kr. Skiptust þessar framkvæmdir þannig eftir flokkum, að í 3. flokki voru samtals 31 hús. í 2. flokki 16 og í 1. flokki 27. Af þessum verzlunarfyrirtækjum voru 34 í Rvík og Hafnarfirði og var sementsþörf þeirra 2971 tonn, en áætlaður heildarkostnaður kr. 19470000.00 og kostnaður við að ljúka framkvæmdum kr. 15670000.00. Á þessu sést, að af 74 verzlunarhúsum í nýbyggingu voru 34 eða nær helmingur í Rvík og Hafnarfirði, en af 76 framleiðslufyrirtækjum aðeins 14 eða tæplega 1/5 hluti á sömu slóðum. Rannsókn á byggingum og byggingarframkvæmdum, sem gerð var eftir umsóknum þeim um fjárfestingarleyfi, sem ráðinu bárust, leiddi í ljós, að heildarsementsþörf landsins til áramóta frá 20. ág. mundi vera um 45111 tonn. en heildarsementsmagnið í landinu, þar með talinn væntanlegur innflutningur til landsins, aðeins um 20000 tonn. Var því það ráð tekið að synja og fresta til næsta árs þeim byggingarframkvæmdum, sem yfirleitt voru skemmst á veg komnar, þ. e. a. s. þeim byggingum, sem taldar eru undir 1. flokk. Hafði þetta þann kost í för með sér, að þó að sementsþörfin væri þannig skorin niður um rúman helming, þá þurfti ekki að synja eða fresta nema tæplega 1/5 hluta þeirra byggingarframkvæmda, sem ráðgerðar höfðu verið á árinu, eða alls 479 byggingarframkvæmdum af 2599. Hvað snertir fjárfestingu til þeirra byggingarframkvæmda, sem ráðgerðar höfðu verið, skiptist hún þannig: Áætl. kostn. við að ljúka framkvæmdum ráðgert leyft synjað 1000 kr. millj.kr. 1000 kr. 1. Opinb. byggingarframkv. 82075 35.2 46893 2. Verzlunarfyrirtæki 21347 5.0 16478 3. Iðnaðarfyrirtæki 12035 5.3 6749 4. Framleiðslufyrirtæki 29183 16.0 13057 Samtals 144640 61.5 83177 Samtals hafa því verið leyfðar framkvæmdir fyrir um 60 millj. kr., en synjað eða frestað um fjárfestingarleyfi fyrir um 83 millj. kr., en báðar tölurnar eru þó raunverulega allt of lágar, þar eð víða vantar upplýsingar um kostnað. Þá vantar algerlega allar upplýsingar um kostnað við að ljúka þeim íbúðarhúsum, sem synjað var um fjárfestingarleyfi fyrir 325 íbúðarhúsum öllum í 1. flokki, eða samtals 525. Hins vegar voru veitt leyfi fyrir um það bil 1/3 hluta af sementsþörf 103 íbúðarhúsa í sama flokki í þeim landshlutum, þar sem sementsástandið var bezt, þannig að ráð var gert fyrir, að mögulegt yrði að ganga frá grunni þessara húsa fyrir árslok 1947. með það þá sérstaklega fyrir augum, að fljótlegra yrði að hefja framkvæmdir að vori. Aftur á móti var synjað um nokkuð af því sementsmagni, sem þurft hefði til að ljúka við íbúðarhús í 2. flokki á þeim stöðum, þar sem sementsástandið var alvarlegast, og mun því láta nærri, að það sement sem leyft var í hús í 1. flokki, vegi upp á móti því sem synjað var um í 2. flokki, þannig að gera megi ráð fyrir því í áætlun á heildarkostnaði þeirra íbúðarhúsa, sem synjað var eða frestað til næsta árs, að það sé kostnaðurinn við að byggja upp þau hús, sem töldust til 1. flokks þann 15/8. Sé áætlað að vísu mjög lágt, að íbúð í Reykjavík kosti um 120 þús. kr. að meðaltali og annars staðar á landinu um 100 þús. kr. að meðaltali, hefur þannig verið synjað um fjárfestingu á þessu ári, í Reykjavík 330 íbúðir á 120 þús. kr., eða um 40 millj. kr., og annars staðar á landinu 336 íbúðir á 100 þús. kr., eða 33 millj. kr., eða alls á öllu landinu um 72 millj. kr. Samanlagt hefur fjárhagsráð þannig synjað um fjárfestingu á þessu ári fyrir um 155 millj. kr., og er þó sú tala eingöngu lausleg áætlunarupphæð. Leyfð hefur verið bygging á um 2400 íbúðum af rúmum 3100, sem sótt var um. Enn fremur opinberar framkvæmdir og fleira. Mætti áætla kostnað við þetta samtals um 350 millj. kr. og er þó sennilega allt of lágt reiknað. Má af þessum tölum fá nokkra hugmynd um, hvers konar risabákn hér er um að ræða og hvað mens hafa ráðgert að leggja í af byggingarframkvæmdum án þess að gera sér grein fyrir, hverjir möguleikar voru fyrir hendi til þess að ljúka þeim. Er enn fremur hægt að mynda sér nokkra skoðun um það, hvers konar ástand hefði skapazt í byggingarmálum þjóðarinnar í heild, ef ekki hefði verið tekið í taumana með þeim afleiðingum. sem orðið hafa. Má gera ráð fyrir. að þá hefðu mörg hús og aðrar nauðsynlegar framkvæmdir stöðvazt hálfgerðar, eða rúmlega það, sem nú verður mögulegt að ljúka á þessu ári. Þetta er lítil spegilmynd af hinni öru fjárfestingu, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum og hefur farið svo vaxandi, að hún hefur vaxið bæði hinum einstöku lánsstofnunum og hinu opinbera langt yfir höfuð. Einstaklingarnir hafa keppzt við innbyrðis og það opinbera hefur keppt við einstaklingana um að festa sem allra mest fé á sem skemmstum tíma. Árangurinn hefur orðið sá út á við, að gjaldeyririnn er þrotinn, en inn á við sá, að mjög er nú orðið erfitt að fá peningalán og það til hinna allra nauðsynlegustu framkvæmda. Að þessu athuguðu er öllum ljóst, að við komumst ekki hjá því að breyta um stefnu. Sá tími, þegar hægt var að vísa á ríkissjóð til þess að taka ný og stór útgjöld, er liðinn. Sá tími þegar unnt var að gefa ótakmörkuð gjaldeyrisleyfi, er liðinn. Sá tími, þegar bankarnir virtust hafa ótakmarkað fé til útlána, er liðinn. Þessum staðreyndum verður ekki neitað í neinni alvöru. Hins vegar hlýtur fulltrúi Sameiningarflokks alþýðu, hv. 2. þm. S-M., Lúðvík Jósefsson, sem talar hér næst á eftir mér, að neita þeim öllum, ef hann reynist trúr flokki sínum og þeirri stefnu, sem kommúnistar halda fram í blaði sínu viku eftir viku. Enn munu þeir, þrátt fyrir talandi staðreyndir, vera á uppboði og haga boðum sínum eftir því, við hverja þeir tala í þetta eða hitt skiptið. Þeir lofa öllum stéttum gulli og grænum skógum, hverri eftir sínum óskum. Ég heyrði í fyrrakvöld hv. 2. þm. S-M., Lúðvík Jósefsson, halda eina slíka uppboðsræðu á fundi Landssambands íslenzkra útvegsmanna. Þar var útvegsmönnum lofað öllu fögru. Loforðin voru í 12 liðum, og þau voru gefin á fundi útvegsmanna. og þar kom hv. 2. þm. S-M. fram sem útvegsmaður og talaði eins og þeir vildu heyra. Sami hv. þm. er fulltrúi Alþýðusambands Íslands á stéttaráðstefnunni, og þar er annað hljóð í strokknum. Þar vill hann lækka áætlanir L. Í. Ú. um útgerðarkostnað niður úr öllu valdi og telur þær fjarri sanni. Í ræðu þeirri, er ég gat um áðan, var 12. liður loforð fyrir útgerðarmenn um að lækka vísitöluna stórlega, með því að lækka afurðaverð bænda, sem ræðumaður sagði, að væri reiknað út á „bandvitlausum grundvelli.“ Þetta er sú hlið kommúnista, sem snýr að útgerðarmönnum. Sú hliðin sem snýr að bændum, er allt önnur. Þar er verðið aldrei nógu hátt. En engin stétt í landinu lifir á loforðum kommúnista. Fulltrúafundur L.Í.Ú. situr nú á rökstólum. Þar sitja menn af öllum stjórnmálaflokkum og þar eru skoðanir mjög skiptar í ýmsum málum en um eitt eru menn sammála og það er, að með núverandi dýrtíð og verðbólgu séu engin starfsskilyrði fyrir útgerðina. Slíkt ástand torveldar mjög að hægt sé að afgr. fjárlög sem nokkurt vit sé í og það verður að breytast. Menn horfa til ríkisstjórnar og Alþingis um tillögur til að bæta úr ástandinu, því að það er ekki á valdi neinna annarra að gera það og mikill þorri kjósenda setur traust sitt og von sína á að þeir þrír stjórnmálaflokkar, sem nú mynda ríkisstjórn, bindist samtökum um að leysa þetta mikla vandamál, samhliða því og afgreidd verða fjárlög í samræmi við það ástand, sem nú er í landinu. Menn vænta þess, að Alþingi geri skyldu sína í þessum efnum og það sem allra fyrst því að óðum líður nú að vertíð og engan tíma má missa, svo að ekki hljótist tjón af. Jafnvel þótt við Íslendingar finnum enn þá lítið til fjárkreppunnar, sem liggur eins og mara á mörgum hinum þjáðu þjóðum Evrópu, verðum við samt sem áður til þess að firra okkur vandræðum að athuga okkar gang bæði hvað snertir afgreiðslu fjárlaga og atvinnuvegi landsmanna. Við höfum betur ráð á því en áður. Við höfum eignazt ágæt framleiðslutæki. Við höfum eignazt margar góðar byggingar og mikil lífsþægindi. En þetta megum við ekki láta villa okkur sýn. Enn er margt ógert. Enn búa margir í heilsuspillandi íbúðum. Nóg eru verkefnin við þurfum að starfa. Við verðum að koma fjármálum okkar og framkvæmdum í lag til þess að forðast atvinnuleysi. Við verðum að samræma framkvæmdir einstaklinga og almannavaldsins og við verðum umfram allt að koma aðalútflutningsframleiðslu okkar á heilbrigðan og samkeppnisfæran grundvöll. Þessi verkefni Alþingis eru mikil og vandasöm, og við skulum vona, að Alþingi beri gæfu til að leysa þau af hendi á þann hátt, sem þjóðinni er fyrir beztu.



Herra forseti. Það var eins og hv. þm. Ísaf. væri órótt út af því að vita, að ég ætti að tala hér á eftir honum. Ég mun ekki á neinn hátt misnota þá aðstöðu mína, en það kom í ljós við útvarpsumræður, sem fram fóru ekki alls fyrir löngu. að hv. þm. Ísaf. kann að notfæra sér það að vera síðasti ræðumaður, þegar enginn getur komið á eftir og svarað. Þessi hv. þm. brá nú ekki vana sínum um sannleiksást. Hann reyndi að venju að kasta skít í fyrrv. atvmrh. og okkur sósíalista yfirleitt og talaði um það, að Þjóðviljinn kallaði gjaldeyrishungrandi menn hunda, sem rækju upp gjaldeyrisspangól. Þetta er ámóta sannleikur og þegar þessi sami hv. þm. sagði að á fundum okkar sósíalista í sumar hefðu mætt svona 2–12 menn, en þessir fundir voru vel settir og Þjóðviljinn hefur aldrei talað um þá menn, sem skortir gjaldeyri sem hunda er reki upp gjaldeyrisspangól. Þessi hv. þm. kvartaði og yfir því, að ég í ræðu minni á fundi útvegsmanna hefði talað sem útvegsmönnum líkaði. Hv. þm. var á þessum fundi og hefur líklega ekki liðið sem bezt, þegar hann heyrði mig benda á leið út úr ógöngunum, en vissi með sjálfum sér að hann og sú ríkisstj.,. er hann styður er gersamlega ráðþrota. - Það er alrangt að ég hafi viljað lækka afurðaverð bænda og skal ég víkja að því síðar. Fjárlfrv. það sem hér liggur fyrir til umræðu, er á margan hátt glöggt dæmi um það ráðleysi og fálm sem einkennir stefnu núv. ríkisstj. um allt það sem varðar fjárhags- og atvinnumál þjóðarinnar. Það er fyrst þegar vika er liðin af nóvembermánuði og Alþingi hefur verið haldið aðgerðalausu í rúman mánuð að sjálft fjárlfrv. er til 1. umr. Og þá var það þannig úr garði gert, samkvæmt eigin umsögn ríkisstj., að búast má við, að því verði að gerbreyta í stóru og smáu, þegar loks að því kemur að stj. kemur sér saman um einhverja stefnu í atvinnu- og fjárhagsmálunum. En þó að fjárlfrv. stj., sem í sjálfu sér á þó að marka stefnuna í fjárhags- og atvinnumálum þjóðarinnar, sé þannig úr garði gert, þá gefur það nokkuð til kynna, hvað stj. hyggst fyrir og hvers konar till. frá henni megi vænta. Í grg. frv. segir t. d., að gert sé ráð fyrir stórlega minnkandi innflutningi á vörum á næsta ári. Fjvn. hefur fengið þá skýringu á þessu að reiknað sé með, að vöruinnflutningurinn á næsta ári verði aðeins helmingur þess, sem var á s.l. ári. Það er alveg augljóst mál, að slíkur stórfelldur niðurskurður getur ekki átt sér stað, nema kallað sé yfir þjóðina atvinnuleysi og lífskjör almenninga stórlega rýrð frá því, sem nú er. Svo naumur innflutningur mundi auðvitað gersamlega útiloka allar nýjar framkvæmdir og áframhald nýbyggingarinnar í atvinnulífi landsins yrði þá endanlega stöðvað. Þannig niðurskurður á innflutningi er auðvitað með öllu ástæðulaus, því að gjaldeyrisöflun þjóðarinnar er eins og nánar mun vikið að síðar, miklu meiri en sem þessu nemur á hverju ári svo framarlega sem ætlunin er að halda framleiðslunni í gangi og selja framleiðsluvörurnar á því verði, sem hægt er fyrir þær að fá. Í fjárlagafrv. stj. er gert ráð fyrir að skera stórkostlega niður allar verklegar framkvæmdir. Þannig er sagt til, að varið verði til nýrra þjóðvega tæplega helmingi þess, sem var í ár. Til brúargerða 1,0 milljón í stað 2,4 millj. í ár. Til hafnargerða 3,5 millj. í stað 6,3 í ár. Til byggingar barnaskóla, gagnfræðaskóla og húsmæðraskóla 5,8 millj. í stað 9,3 millj. í ár. Á sama tíma er hins vegar lagt til, að fjárveiting vegna embættisrekstrar ríkisins stórhækki á öllum sviðum. Til stjórnarráðsins er áætlað 5,2 millj. kr. í stað 4,3 millj. í ár. Til dómgæzlu og lögreglustjórnar. opinbers eftirlits og innheimtu 17,4 millj. í stað 14,2 millj., í ár. Ótalið er svo allt hið gífurlega embættisbákn og kostnaðurinn af því, sem komið hefur verið upp að undanförnu og virðist vera í fullum vexti og bæti við sig fólki og húsnæði á hverjum degi, sem líður. Það er ekkert smáræðis embættisbákn, sem heitir fjárhagsráð, með öllum undirdeildum, viðskiptan. með sínum undirn. og síðast en ekki sízt allt skömmtunarbáknið. Það virðist ekki valda ágreiningi í ríkisstj. að þenja út embættisbáknið og gera það sífellt kostnaðarsamara. Útgjöld af því tagi þolir ríkið og slíkar ráðstafanir koma víst ekki að sök í baráttu stj. við verðbólguna. En hins vegar er allur munur talinn á því að veita fé til þess, að verkamenn leggi vegi, byggi brýr og geri hafnir, slíkt leiðir til aukinnar verðbólgu að dómi stjórnarinnar. Nú, þegar komið er fram í nóvembermánuð og fullur undirbúningur ætti að vera hafinn undir næstu vetrarvertíð, þá stendur ríkisstj. landsins rugluð og ráðlaus og horfir á stöðvun framleiðslunnar án þess að aðhafast nokkuð. Enn hefur stj. enga stefnu í þeim vandamálum, sem að steðja í atvinnumálum landsins, það ber fjárlfrv. glögglega með sér. Núv. ríkisstj. hefur mikið af því látið, að hún mundi berjast gegn dýrtíð og verðbólgu. Hún hefur í þeim efnum enga stefnu haft, enda orðið til að auka dýrtíðina verulega. Hún sleit frið við verkalýðssamtökin í landinu og lagði marga tugi millj. í tollum á innfluttar vörur gegn mótmælum verkalýðssamtakanna. Sú ráðstöfun leiddi af sér mikla hækkun á dýrtíðinni og síðan kauphækkanir. Till. frá stj. gegn vaxandi dýrtíð hafa engar sézt, en hún hefur stórlega spillt fyrir samkomulagi á milli þeirra aðila í landinu, sem allar dýrtíðarráðstafanir verða að byggjast á. Þegar í sumar gerði Alþýðusamband Íslands tilraun til þess að koma á viðtölum milli fulltrúa frá Landssambandi íslenzkra útvegsmanna og Alþýðusambandsins um vandamál dýrtíðarinnar. Eftir nokkurt þóf tókst ríkisstj. að koma í veg fyrir beint samstarf þessara stærstu aðila dýrtíðarmálsins, með því að hlaupa fram fyrir skjöldu og kalla saman stéttaráðstefnuna svonefndu. 11. sept. kom stéttaráðstefnan saman til þess að fjalla um hið mikla dýrtíðarvandamál. Varla höfðu fulltrúar stéttanna á þessari ráðstefnu hafið hin eiginlegu störf, þegar ríkisstj. óskaði eftir því, að ráðstefnunni yrði frestað um óákveðinn tíma. Frá 16. sept. og þar til 7. nóv. hefur ráðstefnan ekki haldið almenna fundi, utan einn skyndifund. og hefur ríkisstj. þannig orðið þess valdandi, að störf stéttaráðstefnunnar hafa engin orðið. Úrræðaleysi ríkisstj. og pólitísk hræðsla hennar við fulltrúa stéttanna hafa einkennt framkomu hennar í þessu máli eins og fleirum. Núv. ríkisstj. hefur frá upphafi talið það sitt höfuðhlutverk að boða þjóðinni óhjákvæmileik hrunsins og nauðsyn þess, að lífskjör almennings verði rýrð. Hún hefur hatazt við bjartsýni og framfarahug landsmanna og í rauninni haldið því fram. að slíkt þýddi aðeins dýrtíð og verðbólgu. Ríkisstj. hefur verið trú þessu höfuðhlutverki sínu. Hún hefur skipulagt áróður í útvarpi og blöðum, sem einbeitt hefur verið að því að drepa kjarkinn úr þjóðinni og flytja henni boðskapinn um hrunið. Ráðherrarnir hafa sjálfir gengið fram fyrir skjöldu í þessu efni og flutt margar útvarpsræður og skrifað langt mál í blöðin í þeim tilgangi að sanna þjóðinni óhjákvæmileik hrunsins. Utanrrh. flutti þannig langa ræðu í útvarpið, sem átti að sanna að erlendar þjóðir vildu yfirleitt ekki kaupa íslenzkar afurðir og að minnsta kosti ekki fyrir nema helmingi lægra verð en við teljum okkur þurfa að fá. Niðurstaða ráðh. varð svo auðvitað sú, að óhjákvæmilegt væri að við lækkuðum fiskafurðir okkar um helming, ef þannig mætti þá með einhverjum ráðum fá vinsamlegar þjóðir til að kaupa þær. Ráðh. gat þess auðvitað ekki, enda eflaust ekki vitað það, að þó öll vinnulaun við hraðfrystingu á fiski og öll vinnulaun sjómanna við að afla fisksins væru strikuð út eða sleppt með öllu, þá stæðu frystihúsin samt ekki undir öðrum kostnaði af rekstri sínum með því að selja pundið af frysta fiskinum á 6 d. eins og hann hélt, að væri heimsmarkaðsverð. Aðrir ráðh. hafa svo þrástagazt á því, að ekki sé hægt að selja afurðirnar og að verðið verði að stórlækka. Í sambandi við þetta eru svo sagðar kynjasögur um fjárfúlgur þær, sem ríkið þurfi að greiða með útfluttum sjávarafurðum í ár vegna fiskábyrgðarlaganna. Vísir segir, að greiða þurfi með fiskinum 70 millj. kr., en sjálfir ráðherrarnir segja marga tugi milljóna. Jafnhliða þessum áróðri kemur svo fjárhagsráð stj. og þykist sanna með tölum algert neyðarástand í gjaldeyrismálum þjóðarinnar. Ráðh. koma svo hver á eftir öðrum með skýringarræður í útvarpið við skýrslu fjárhagsráðs og boða enn sem fyrr óhjákvæmileik hrunsins. Gjaldeyririnn er allur búinn, allur uppétinn, uppurinn hver eyrir og aðalskýringin er, að kommúnistar hafi eytt þessu öllu saman. Það er ekki látið sitja við áróðurinn einan saman. Með ótrúlegustu ráðstöfunum er öllu athafnalífi landsmanna komið í slíkt öngþveiti, að furðulegt má telja. N. upp af n. er skipuð til þess að úthluta hinum margeydda gjaldeyri. Innflutningur er stöðvaður á nauðsynlegustu vörum til framleiðslu og atvinnulífs í landinu. Vitlausasta skömmtunarkerfi sem sögur fara af, er komið upp og leyfi þarf til allra hluta smárra og stórra. Og til þess að undirstrika alvöruna í hlutunum og hin föstu tök ríkisstj. á vandanum, er slíkri flækju komið á alla hluti, að nú getur t. d. bóndi úti á landi eða verkamaður í smáþorpi ekki fengið leyfi til þess að gera við húskofann sinn eða byggja við hann nema útfylltar séu flóknar skýrslur og þær sendar til Reykjavíkur til athugunar og umsagnar. - Þannig er með áróðri, nefndafargani, embættisbákni og hvers konar hindrunum reynt að lemja inn í þjóðina hrunið og vandræðin og á þann hátt á að telja henni trú um, að óhjákvæmilegt sé, að allir verði að fórna. En sjálfur sannleikurinn um ástandið er hulinn fyrir mönnum. Það er ekki sagt frá því um gjaldeyrismálin sem mestu skiptir, og það er ekki heldur sagt frá því, hvernig í reyndinni hefur gengið að selja framleiðslu þjóðarinnar og við hvaða verði hún hefur verið seld. Það er ekki sagt frá þeim miklu möguleikum, sem þjóðin nú hefur til aukinnar framleiðslu, til meiri gjaldeyrisöflunar og til enn betri hagnýtingar á því, sem aflað er. Frá slíku er ekki skýrt. En á hinu er hamrað, að gjaldeyririnn sé upp étinn, að öllu sé eytt, og því er ekki gleymt að kommúnistar hafi staðið fyrir eyðslunni. Hvað er hið sanna í þessu? Miklu af gjaldeyrisforða þjóðarinnar var ráðstafað til kaupa á nýjum framleiðslutækjum. Keyptir voru á milli 30 og 40 nýir togarar fyrir um 100 millj. kr., á annað hundrað fiskibátar, byggðar síldarverksmiðjur. hraðfrystihús víðs vegar um landið, fiskimjöls- og niðursuðuverksmiðjur, hafnir gerðar o. s. frv. Fyrir þessari ráðstöfun á allmiklum hluta af gjaldeyriseign landsins beittum við sósíalistar okkur. Þessi ráðstöfun heitir nú á máli ríkisstj. eyðsla, upp étinn gjaldeyrir o. s. frv., og reynt er á lævíslegan hátt að blanda þessu saman við þá raunverulegu eyðslu og í ýmsum efnum sóun á gjaldeyri, sem fram hefur farið og fer enn undir ráðsmennsku núv. stjórnarliðs. Ráðstöfun gjaldeyrisins til nýsköpunarinnar hefur reynzt þjóðinni giftudrjúg og mun þó eiga eftir að gera það betur. Nú þegar munu nýsköpunartækin standa undir um það bil helmingnum af gjaldeyrisöfluninni, og skarð mundi nú fyrir skildi, ef nýju tækin væru ókeypt og gömlu og lélegu tækin ættu ein að standa undir gjaldeyrisöfluninni. Það er furðulegt, að þeir menn og flokkar, sem hæddust að nýsköpunarframkvæmdunum og sífellt töldu öll tormerki á þeim, skuli ekki nú, þegar reynslan hefur sýnt sig, fyrirverða sig fyrir alla þá andspyrnu og ógagn, sem þeir sýndu nýsköpunarstefnunni í upphafi. En jafnhliða því, sem sósíalistar beittu sér fyrir ráðstöfun gjaldeyris til nýsköpunarinnar. þá voru aðrir önnum kafnir að eyða gjaldeyri í óþarfa innflutning á skrani, í lúxusferðalög í innflutning lúxusbíla frá Ameríku og innflutning efnis til byggingar skrauthýsa. Það voru sannarlega ekki sósíalistar, sem stóðu fyrir slíkri eyðslu, og það var ekki eftir óskum almennings í landinu, að slík eyðsla átti sér stað. Það verzlunarskipulag, sem felur 222 heildsölufyrirtækjum innflutning á vörum til landsins, leiðir af sér óhófsinnflutning, og það sem verra er, að auk þess fylgir því skipulagi ólögmætur gjaldeyrisflótti úr landinu. Þannig hefur gjaldeyri þjóðarinnar verið og er enn beinlínis eytt eða skotið undan í stórum stíl m. a. vegna þess verzlunarskipulags, sem núv. stjórnarflokkar standa fastast að og hafa alltaf ráðið öllu um. Þessi sannindi hefur ekki mátt segja þjóðinni, en hitt hefur þótt rétt, að tala um eyðslu sósíalista, um eyðsluna, sem fór í nýsköpunina. Fjárhagsráð var ekki að skýra frá þeirri staðreynd, að aldrei hefur þjóðin aflað meiri gjaldeyris á einu ári en einmitt í ár. Það er líka látið liggja í láginni, að öll rök benda til þess, að gjaldeyrissöfnunin verði meiri á næsta ári, ef framleiðslan fær að ganga. Nýju togararnir hafa aðeins að litlu leyti tekið þátt í gjaldeyrisöflun þessa árs, og verði meðalsíldarár næsta sumar, þýðir það enn aukinn gjaldeyri. Það er með öllu ástæðulaust að prédika gjaldeyrisöngþveiti. Og það er heldur engin ástæða til þess, að rýra þurfi lífskjör almennings, en það er hins vegar nauðsynlegt að afmá það verzlunarólag, sem felur í sér gjaldeyrisflótta og óhagstæð innkaup fyrir þjóðina. Þrátt fyrir allar ræður ríkisstj. um vandræði afurðasölunnar þá liggur það nú fyrir, að svo að segja öll framleiðsla ársins er að fullu seld. Nokkur hluti framleiðslunnar hefur verið seldur undir ábyrgðarverðinu, þ. e. megnið af saltfiskinum og nokkuð af frosna fiskinum. Aðrar vörur hafa selzt á hærra verði en búizt var við. Greiðslur þær sem ríkið þarf að inna af hendi samkv. ábyrgðarlögunum með þessari framleiðslu, eru miklu lægri en gefið hefur verið í skyn. Enn liggur ekki nákvæmlega fyrir hve mikill saltfiskurinn reynist, og nokkuð er eftir af frosna fiskinum. svo að nákvæmlega verður ekki sagt um, hvað ríkið þarf að greiða. En heildarupphæðin getur ekki orðið meiri en 15–16 millj., og þar á móti á að vera til um 3½ millj. í síldarkúfnum svo nefnda, því að eins og kunnugt er, voru teknar af hverju síldarmáli sem veiddist í sumar, 4 kr., og skyldi sú upphæð samkv. ábyrgðarl. ganga upp í tap ríkisins vegna ábyrgðarinnar. Þannig ætti ríkið í mesta lagi að þurfa að greiða samkv. ábyrgðarl. um 12–13 millj. kr. Það hefði ábyggilega verið hægt að sleppa algerlega við þennan mismun, ef betur hefði verið haldið á afurðasölunni. Það er staðreynd að hagsmunir útflutningsins hafa alltaf verið látnir víkja til hliðar fyrir kröfum innflytjendanna, fyrir kröfum heildsalanna. Þannig hefur verið krafizt nær eingöngu frjáls gjaldeyris fyrir saltfiskinn og frysta fiskinn, þó að sumar viðskiptaþjóðirnar hafi af þeim sökum lækkað verðið nærri um helming fyrir vikið. Innflutningsverzlunin hefur krafizt hins frjálsa gjaldeyris, svo að áfram yrði hægt að halda gömlu viðskiptasamböndunum og hefur í þessu efni engu verið skeytt um aðstöðu og þörf útflutningsins. Í þessu efni er skemmst að minnast yfirlýsingar, sem sjálfur núv. sjávarútvegsmálaráðh. gaf í útvarpsræðu, þar sem hann ræddi viðskiptin við Tékkóslóvakíu. Hann sagði orðrétt: ... Þessi stofnun (viðskiptaráð) sýndi bæði á árinu 1946 og meðan hún starfaði á yfirstandandi ári lítt verjandi áhugaleysi á því að nota samningana við Tékkóslóvakíu til vörukaupa, sem aftur leiddi til þess að varið var að óþörfu bæði sterlingspundum og dollurum til kaupa á sams konar vörum í öðrum löndum, sem vel hefði mátt kaupa frá Tékkum og bæta með því aðstöðu okkar til að selja þeim íslenzkar afurðir.“ En þetta dæmi um Tékkóslóvakíu er ekki það einasta og það var ekki heldur aðeins viðskiptaráð sem hér stóð í veginum. Ríkisstj. sjálf og bankarnir hafa staðið gegn vöruskiptaverzlun, þó að hagstæðu afurðaverði útflutningsins væri með því stefnt í hættu. En hvað er svo að segja um 12–13 millj. kr. greiðslu úr ríkissjóði vegna ábyrgðarl.? Er það einhver óskaplegur hlutur sem aldrei hefur sézt áður? Vegna þessarar ábyrgðar starfaði allur bátaútvegurinn af fullum krafti á s. l. vertíð. Hann færði í þjóðarbúið gjaldeyri sem nam á annað hundrað milljónum, og sá gjaldeyrir hefur ábyggilega fært heildsölunum nokkra tugi millj. króna. Fyrir nokkrum dögum var till. flutt á Alþ. um heimild handa einkabílaeigendum til þess að fá að kaupa benzín utan skömmtunarinnar. Þar bentu þeir á sem töluðu máli einkabílaeigenda, að ef þeir fengju rétt til að eyða gjaldeyri fyrir eina milljón í benzín gæti ríkið fengið 12 millj. kr. í gróða af því. Greiðslur ríkissjóðs vegna ábyrgðarl. til þess að tryggja rekstur útgerðarinnar verða sennilega svipaðar og lúxusbílaeigendur bjóða fram til þess að tryggja sér ótruflaða notkun á bílum sínum. Það eru til peningar til slíkra ráðstafana, en ef útvegsmenn og sjómenn eiga í hlut, þá eru engir peningar til og þá ætla forráðamenn stjórnarliðsins æfir að verða. Það hefur verið lögð mikil áherzla á að telja mönnum trú um, að ríkisábyrgð á fiskverði sé eitthvað óguðlegt og stórhættulegt. Hér er um hinn mesta misskilning að ræða. Ábyrgð á fiskverði er alveg óumflýjanleg, ef ekki liggur þegar fyrir fyrirframsala á framleiðslunni. Launagreiðslur sjómanna eru nú orðnar í því formi að ómögulegt er að komast hjá að greiða aflann allan út jafnóðum og hann veiðist. Fast verð verður því að liggja fyrir. Það er líka ofur eðlilegt, að ríkið, sem hefur í sínum höndum afurðasöluna og tekur allan gjaldeyrinn og ráðstafar honum, tryggi fast verð fyrir aflann. Hitt er annað mál að rétt er að haga ábyrgðinni sem næst því, sem telja má líklegt að fáist fyrir framleiðsluna, og þó má alls ekki hallast á framleiðendur og launakjör þeirra verða að vera hliðstæð annarra stétta. Áhætta útvegsmanna og sjómanna er nægileg vegna óvissunnar um aflamagnið, þó að afurðasalan á erlendum markaði sé ekki einnig eingöngu þeirra áhætta. Þá áhættu og þann vanda á þjóðin öll að hafa. Hér er ekki tími til að rekja afurðasöluna í ár, en tækifæri til þess gefst vonandi áður en langt líður og læt ég það því bíða. Afgreiðsla fjárl. fyrir komandi ár er í rauninni ógerleg, nema um leið sé ákveðið, hvað gera skuli í vandamálum dýrtíðarinnar og til tryggingar á rekstri útgerðarinnar. Ríkisstj. hefur enn engar till. í dýrtíðarmálunum og hún hefur engar till. til stuðnings útgerðinni. Fjárlfrv. og ráðstafanir stj. að undanförnu benda til, að stj. ætli að fara svipaðar vandræðaleiðir og hún hingað til hefur gert. Niðurskurður á innflutningi er leið til atvinnuleysis, og aukið og stækkað embættisbákn, en niðurskurður á verklegum framkvæmdum, það eru leiðir stj. Og engin raunveruleg samvinna við þá, sem mestu máli skipta um lausn vandamálanna. En hvað á að gera? spyrja menn. Hvernig verður framleiðslan tryggð, og hvernig verður tryggt. að lífskjör almennings verði ekki skert? Ég skal nú gera hér nokkra grein fyrir þeim till., sem við sósíalistar viljum gera í þessum málum, en tímans vegna er ekki hægt að rekja till. okkar nákvæmlega eða láta þeim fylgja þá grg., sem við vildum og við munum gera þegar till. verða lagðar fram á Alþingi. 1. Ríkið ábyrgist bátaútveginum að minnsta kosti jafnhátt fiskverð á næsta ári og ábyrgzt hefur verið í ár. Sams konar ábyrgð verði veitt hraðfrystihúsunum og útgerðinni tryggðir sölumöguleikar á aflanum. Slík ábyrgð er óhjákvæmileg til þess að tryggja rekstur útgerðarinnar en jafnhliða þarf svo að gera sérstakar ráðstafanir til þess að lækka rekstrarkostnaðinn og bæta þannig afkomuskilyrðin. 2. Vextir af öllum lánum útgerðarinnar lækkaðir niður í 2–2½%. Vaxtabyrðin liggur nú eins og mara á útgerðinni, og má benda á að í ýmsum tilfellum þurfa hraðfrystihús að greiða 1/3 og upp í ½ í vexti á móti vinnulaununum. Öll aðstaða er til að lækka vextina. Bankarnir hafa grætt meir en nokkru sinni fyrr, og nam gróði Landsbankans t. d. á s. 1. ári 14,2 millj. kr. 3. Lánstími fastra lána útgerðarinnar og útgerðarfyrirtækja verði lengdur upp í 20–30 ár, miðað við nýjar eignir. Meðallánstími útgerðarinnar er nú allt of stuttur og hvíla afborganir því með of miklum þunga á rekstrinum. 4. Til lækkunar á viðhaldskostnaði útgerðarinnar skal afnumin reglan um %-álagningu viðgerðarverkstæðanna. Samtök útvegsmanna fái vald til að fylgjast nákvæmlega með verðlagningu verkstæðanna. Viðgerðarkostnaðurinn er óhóflegur og er óhjákvæmilegt að gera ráðstafanir til að fyrirbyggja slíkt. 5. Vátryggingargjöld vélbáta verði lækkuð verulega, miðað við. að iðgjöld af nýjum bátum séu eigi hærri en 4%. Nú eru iðgjöld víða 7%, og nær slíkt auðvitað engri átt á nýjum bátum. Reynslan hefur sýnt, að þennan lið er hægt að lækka. 6. Veiðarfærakostnaður útgerðarinnar verði lækkaður m. a. með því, að ríkisvaldið veiti samtökum útvegsmanna aðstöðu til að hafa með höndum alla verzlun og innlenda framleiðslu veiðarfæra. Þessi till. þarf ekki skýringar við. Það er kunnugt, að verzlun með veiðarfæri er þannig nú að ekki er viðunandi. 7. Olíuverðið sé lækkað m. a. með því, að ríkið taki að sér innflutning á olíum og hafi með höndum heildsölu þeirra. Samtök útvegsmanna annist dreifingu og hafi fulltrúa í stjórn olíuverzlunar ríkisins. 8. Ráðstafanir séu gerðar til að lækka verð á beitu. 9. Stuðningslán sé veitt öllum þeim útgerðarfyrirtækjum, sem töpuðu á síldinni í sumar. Slíkt lán yrði veitt á svipaðan hátt og gert var 1945. 10. Afborganir yfirstandandi árs af stofnlánum útvegsins verði ekki innheimtar í ár. Þá verði gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að búa betur að afurðasölunni en nú er. Salan sé dregin úr höndum pólitísku flokkanna og fengin sem mest í hendur samtökum þeirra, sem að framleiðslunni vinna. Til lækkunar á vísitölunni og verðlaginu innanlands verði m. a. gerðar þessar ráðstafanir : 1. Verzlunarskipulaginu skal gerbreytt og sé breytingin miðuð við að fáir aðilar með eftirliti ríkisins hafi innflutninginn með höndum. Jafnframt sé samtökum framleiðenda gefinn kostur á að flytja inn vörur til framleiðslunnar. Með breyttu verzlunarskipulagi ætti að vera hægt að lækka vöruverðið og þar með vísitöluna og koma í veg fyrir gjaldeyrisflótta. 2. Afnema skal tolla af nauðsynjavörum og lækka vísitöluna þannig um 20 stig. Ríkið missir nokkrar tekjur við þessa ráðstöfun, en auðvelt er að bæta það upp á annan hátt og munum við bera fram sérstakar till. um það á sínum tíma. 3. Vísitölugrundvelli landbúnaðarvara verði breytt og verði ekki lengur miðað við meðalbú, heldur lagt til grundvallar bú, sem telja verður að hafi tvímælalaust góð framleiðsluskilyrði og sé sæmilega vel rekið. - Þessar ráðstafanir ættu að miða að talsverðri lækkun vísitölunnar og koma framleiðslunni þannig til stuðnings, en hins vegar er ekki gengið á raunveruleg launakjör launþega. - Jafnhliða þessum ráðstöfunum þyrfti svo að tryggja næga atvinnu og að fjármagn þjóðarinnar sé notað í þágu gagnlegrar uppbyggingar. Sósfl. mun næstu daga leggja till. sínar um þessi mál fyrir Alþ. Ég hef hér aðeins lauslega drepið á þessar till., en það er alveg víst, að fengjust þær framkvæmdar, væri hægt að tryggja gang framleiðslunnar án verulegrar áhættu fyrir ríkissjóð, sjómönnum og útvegsmönnum hagstæðari kjör en áður og almenningi í landinu óskert lífskjör. Framkvæmd þessara till. veltur eflaust á því, hvort samstarf tekst með höfuðstéttum þjóðfélagsins. Takist það, fer vel og þá eru fullir möguleikar til góðrar lífsafkomu fyrir þjóðina.

Helgi Jónasson Fjárlfrv. er að þessu sinni nokkuð síðbúið. Það eru 5 vikur síðan Alþ. var kvatt saman, og nú fyrst í dag fer fram 1. umr. fjárl. Að vísu eru nokkrir dagar síðan frv. var útbýtt meðal þm., og fjvn. er þegar farin að vinna að undirbúningi fjárl. Þetta er raunar ekkert einsdæmi. Hin síðari ár hefur það dregizt allt of lengi, að fjárlfrv. væri lagt fram. því að nauðsynlegt er, fyrir þinghaldið, að fjvn. geti sem allra fyrst hafið starf sitt, því að venjulegast er það svo, að afgreiðsla fjárl. er það, sem ræður því. hvað þinghaldið er langt í hvert sinn. Það er því nauðsynlegt, að fjárlfrv. sé lagt fram strax í þingbyrjun, eins og þingsköp mæla fyrir. Það má vel vera, að hæstv. fjmrh. hafi í þetta sinn nokkra afsökun og erfitt hafi reynzt fyrir hann að láta enda fjárl. ná saman, eins og það er kallað, eða með öðrum orðum láta tekjurnar hrökkva fyrir útgjaldaþörfinni. Þetta hefur að vísu ekki tekizt, því að í frv. er rekstrarhallinn áætlaður rúmar 876 þús. kr. og greiðslujöfnuður óhagstæður um rúmar 19 millj. kr. En þar með er sagan ekki öll. Þegar farið er að athuga niðurstöðutölur frv., þá kemur það í ljós, að þær eru allmiklu lægri en á gildandi fjárl., bæði tekjur og gjöld. Það út af fyrir sig er ekkert athugavert, þótt reiknað væri með lægri tölum og niðurfærsla í rekstrarútgjöldum hefði átt sér stað. En svo er ekki. Rekstrartekjur ríkisins samkvæmt rekstraryfirliti eru áætlaðar á frv. 155 millj. og 235 þús. kr., en voru í gildandi fjárl. 202 millj. og 239 þús., eða tekjurýrnun. er nemur 47 millj. kr. Við athugun á hinum einstöku liðum tekjuáætlunarinnar kemur í ljós, að lækkunin er svo að segja eingöngu bundin við tollana, verðtollinn og vörumagnstollinn. Verðtollurinn var í ár áætlaður 72½ millj. kr., en mun ekki gefa (eins og hæstv. ráðh. gat um) nema 61–62 millj. kr. á þessu ári. Vörumagnstollurinn hefur einnig verið stórhækkaður, eða um 5,4 millj. kr., frá því sem er í fjárl. þessa árs, enda skilar hann ekki áætlunarupphæð á þessu ári. - Það er fullvíst, eins og nú er komið gjaldeyrismálum þjóðarinnar, að innflutningurinn hlýtur að stórminnka frá því, sem nú er og alveg sérstaklega á þeim vörum, sem hæstan verðtoll gefa. En verði l. frá síðastliðnu þingi um hækkun á verð- og vörumagnstolli framlengd. má sennilega hækka þennan tekjustofn eitthvað talsvert og ef eitthvað úr rætist með útflutningsverzlunina. Um hina aðra tekjustofna er það að segja, að þeir hafa á þessu ári gefið allmiklu meiri tekjur (eins og fram kom í skýrslu hæstv. ráðh.), t. d. tekju- og eignarskattur. sem bæði stafar af aukinni dýrtíð (þar af leiðandi fleiri krónur til launþega og hækkaður tekjuskattur) og enn fremur, að því er fróðir menn telja á þessu sviði, stórbættu tekju- og eignaframtali sökum hins margumtalaða eignauppgjörs, sem í vændum er. En þessir tekjustofnar eru að ýmsu leyti sömu lögmálum háðir og ég gat um áður um tollana, því að með samdrætti í verzlun og iðnaði og vaxandi örðugleikum atvinnuveganna, þá hlýtur tekjuskatturinn að stórlækka hjá öllum þessum aðilum. Auk þess má alltaf, ef eitthvað harðnar í ári, búast við meiri vanhöldum en verið hafa um skeið á innheimtu slíkra gjalda. Hið sama er að segja um tekjur af áfengis- og tóbakssölu. Sá tekjustofn hefur, eins og þið hafið heyrt af skýrslu þeirri, er hér var áðan upp lesin, farið allmikið fram úr áætlun, og sú hefur einnig verið venjan undanfarandi ár. En allt er í heiminum hverfult og þetta getur breytzt áður en varir og þess er ég fullviss, að ef peningaveita þjóðarinnar minnkar eitthvað og almenningur hefur minna handbært fé úr að spila, þá komi það fyrst fram í minnkuðum kaupum á þessum vörum, eða þess verður að minnsta kosti að vænta. Auk þess er vitanlegt. að á Alþ. er mikill vilji fyrir því hjá fjölda þm. og margar till. liggja fyrir, sem ganga í þá átt, ef samþ. verða að draga úr áfengisflóðinu. Að öllu þessu athuguðu og miðað við það ástand, sem nú ríkir í fjárhags- og atvinnumálum þjóðarinnar, þarf engan að undra, þótt hæstv. ráðh. hafi ekki séð sér fært að hafa tekjuáætlunina hærri en gert er í frv. Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd, að ekki verði úr meira fé að spila hjá ríkissjóði á næsta ári en áætlunin ber með sér, og þó því aðeins, að gerðar verði raunhæfar aðgerðir í dýrtíðarmálunum, svo að framleiðslan komist aftur á réttan kjöl. Við athugun á gjaldabálki fjárlfrv. kemur í ljós, að útgjöld á rekstrarreikningi eru allmiklu eða um 40 millj. kr., lægri en í gildandi fjárl., en þar er ekki um neinn sparnað á rekstrarútgjöldum ríkisins að ræða, þar sem felldir eru niður liðir, sem álitamál er, hvort hægt sé að sleppa, og á ég þar aðallega við 35 millj. kr. á 19. gr. í fjárl. þessa árs til dýrtíðarráðstafana. Í fjárlfrv. eru framlög til verklegra framkvæmda, svo sem vega, brúa, hafnargerða og skólahúsbygginga, allverulega lækkuð frá fjárl. þessa árs. Það má vel vera að nauðsynlegt reynist að draga eitthvað úr verklegum framkvæmdum í bili meðan þjóðin á í þeim fjárhagslegu erfiðleikum sem nú steðja að, en það verður ófrávíkjanleg krafa almennings í landinu, ef nauðsynlegt reynist að skerða framlög til nauðsynlegustu framkvæmda. að þá um leið verði athugaður og færður niður hinn gífurlegi kostnaður, sem nú er orðinn við alla starfrækslu ríkisins og stofnana þess. Kostnaður við þessa starfrækslu hefur farið svo ört vaxandi hin síðustu ár, að við slíkt verður ekki unað, og það er augljóst mál að með þeim öra vexti og útþenslu, sem í allan þann rekstur er hlaupinn, stefnir beint að því, og það áður en langt um líður, að tekjur ríkisins gera ekki betur en standa undir beinum rekstri ríkisbáknsins og ekkert fé verður handbært til verklegra framkvæmda eða í aðrar þarfir hins opinbera. Árið 1938 var sá háttur upp tekinn af þáv. fjmrh., Eysteini Jónssyni, að láta prentaða starfsmannaskrá fylgja með fjárlfrv., þar sem fram var tekið um tölu starfsmanna í hverri stjórnardeild og ríkisstofnun. Þetta var ágæt ráðstöfun og skapaði víst aðhald gegn starfsmannafjölgun, og fjvn. og Alþ. gat á auðveldan hátt, með því að bera saman skrárnar frá ári til árs, glöggvað sig á þeim breytingum. sem á yrðu. En þessari reglu var aðeins fylgt í 3 ár, frá 1938–'40, og féll niður, er Eysteinn Jónsson lét af embætti fjmrh. Síðan hefur það oftast gengið mjög erfiðlega fyrir Alþ. að fá haldgóðar upplýsingar um starfsmannahald og fleira viðvíkjandi hinum einstöku stjórnardeildum og stofnunum. Að vísu gaf utanþingsstjórnin út vélritaða bók með starfsmannaskrá og fleiri upplýsingum viðvíkjandi rekstri ríkisins, og var það góðra gjalda vert. En síðan 1944 hafa allar slíkar upplýsingar verið mjög í molum og af skornum skammti, enda hefur hækkunin á rekstrinum aldrei verið eins ör og síðan. Þetta var fjvn. strax ljóst, og á vetrarþinginu 1945 bar n. fram till. til þál. um athugun á starfskerfi og rekstrarútgjöldum ríkisins. Till. þessi var samþ. á fundi Alþ. 3. marz 1945 af öllum viðstöddum alþm. Till. fylgdi ýtarleg grg. og fskj., þar sem meðal annars var sýnt fram á, að bein rekstrarútgjöld ríkisins voru á fjárl. 1945 rúmar 46 millj. kr. og hliðstæð útgjöld ríkisstofnana 27 millj. og 300 þús. kr. Samtals bein útgjöld ríkisins og stofnana, sem koma fram í fjárl., voru því 73 millj. og 300 þús. kr. En séu öll rekstrarútgjöld talin hjá ríkisstofnunum, einnig sá hluti þeirra, sem ekki kemur á niðurstöðutölur á rekstrarreikningi, en er greiddur af tekjum frá stofnununum sjálfum, nema öll rekstrarútgjöld ríkis og ríkisstofnana 127 millj. kr. Fer þá meira en helmingur, eða 58% af útgjöldum á rekstrarreikningi fjárl. fyrir árið 1945, til beinna rekstrarútgjalda ríkisins og stofnana þess, er hér koma til greina. Fullvíst er, að síðan hafa rekstrarútgjöldin stórhækkað og hlutfallið enn óhagstæðara en 1945. Enn fremur gerði n. samanburð á rekstrarkostnaði áranna 1939, sem var síðasta árið fyrir stríð, og árinu 1945 og sýndi sá samanburður, að rekstrarútgjöldin á fjárl. 1945 voru 598% hærri en á fjárl. 1939. Síðan hefur sú hlutfallstala stórhækkað og bilið orðið miklu meira en þá var og skal ég nefna nokkur dæmi því til sönnunar. Ég skal þá fyrst taka kostnaðinn við: 1. Dómgæzlu og lögreglustjórn. Fjárlög 1939: 1 millj. 190 þús. kr. 1945: 7 millj. kr. Frv. 1948: 10 millj. 600 þús. kr. 2. Kostnaður við opinbert eftirlit. Fjárlög 1939: 129750. 1945: 607 þús. Frv. 1948: 1129688 kr. Hækkunin á þessum litla lið nemur 1 millj. kr. og hefur tífaldazt. 3. Kostnaðurinn við innheimtu tolla og skatta. Fjárlög 1939: 425400 kr. 1945: 2 millj. 756 þús. kr. Frv. 1948: 4 millj. 785 þús. kr.. eða hækkun síðan 1939 4 millj. og 300 þús. kr. Ég hirði ekki að nefna fleiri dæmi. Þetta er aðeins lítið sýnishorn úr einni gr. fjárl., en það á að vera nóg til þess að sýna, hvert straumurinn liggur í þessu efni, og ber það með sér, að hækkunin á rekstrinum er miklu meiri en að það verði skýrt með launa- og vísitöluhækkun einni saman. Hér hlýtur einnig að koma til greina óeðlilegur ofvöxtur og útþensla í ótal myndum, og svipuð þessu er útkoman hvar sem gripið er niður í rekstrarútgjöld fjárl. hin síðari ár. Eins og vænta mátti, gerði fyrrv. ríkisstj. ekkert af því, sem Alþ. fól henni að gera með þál. frá 3. marz 1945. Þess var ekki heldur að vænta, að hún sinnti slíkum málum. Hún starfaði á allt öðrum nótum, eins og kunnugt er. En hún gerði annað, hún gaf sem sé út reglugerð hinn 11. marz 1946 um vinnutíma starfsmanna ríkis og ríkisfyrirtækja, hið furðulegasta plagg, sem verkaði í þveröfuga átt við flest af því, sem Alþ. fól henni að lagfæra 1945. Við umr. um l. 1945 var því mjög haldið á lofti, að nauðsynlegt væri að koma á nýjum launal. Ósamræmið væri orðið svo mikið og hin lágu laun væru bætt upp með óeðlilegri eftir- og aukavinnu. Nokkuð var til í þessu, en með hinum nýju launal. átti að gæta meira samræmis í launagreiðslum fyrir svipaða vinnu hjá hinum ýmsu stjórnardeildum og stofnunum og komast að mestu hjá eftir- og aukavinnu. Grunnlaunin voru stórhækkuð frá því, sem áður var, og voru miðuð við það, að eftirvinna og aukavinna yrði lögð niður. En með reglugerðinni 1946 er gert ráð fyrir því, að eftirvinna skuli greidd með yfirvinnukaupi og á yfirvinnukaupið skuli koma 50–100% álag, eftir því í hvaða launaflokki vinnuþiggjandi er og svo vísitölu bætt ofan á allt saman. Með þessum hætti gátu ýmsir starfsmenn krækt sér í 4 tíma eftirvinnu á dag fyrir 20–30 kr. um tímann, eftir því hvað grunnlaunin voru há, og er það náttúrlega dálaglegur skildingur ofan á há laun. Þessi reglugerð hækkaði útgjöld sumra stofnana svo að skipti hundruðum þúsunda króna. t. d. landssímans, og hefur síðan reynzt mjög erfitt að láta þá stofnun bera sig fjárhagslega. þrátt fyrir nefndarskipanir og hækkuð símgjöld. Að vísu sé ég, að nú er á frv. ½ millj. kr. rekstrarafgangur, en til þess að hægt væri að sýna rekstrarafgang hjá þessu mikla fyrirtæki. sem eru áætlaðar tekjur upp á 19 millj., varð að lækka framlagið til notendasíma í sveitum um ½ milljón kr. - Þessa reglugerð þarf tafarlaust að afnema. Þá hafa utanríkismálin tekið til sín mikið fé undanfarin ár. Á þessu frv. er gert ráð fyrir að verja til utanríkismála allt að 2 millj. kr. Vitanlega þurfum við á utanríkisþjónustu að halda og hafa sendiherra og umboðsmenn í helztu viðskiptalöndum okkar, en við megum ekki ætla okkur þá dul, að við getum haft sendiherra með heilan herskara af skrifstofufólki í öðru hverju landi í Evrópu. Það er fullkomin ofrausn og engin sæmilega vitiborinn Íslendingur hefur trúað því, að við þurfum að hafa 3 sendiherra á Norðurlöndum með heilan hóp af aðstoðarfólki. Nei, þar nægir sannarlega einn. Undanfarandi ár hefur starfað hér fjöldi n. á vegum ríkisins og ríkisstofnana. Hvað margar þær eru, veit ég ekki, en 1943 voru þær 59 talsins og kostuðu 3 millj. kr., og ekki fækkaði þeim eða lækkaði kostnaður við þær næstu árin þar á eftir. Vitanlega er það nauðsynlegt að láta sérfróða menn inna af höndum ýmis mikilvæg störf í n. og ýmsar þessar n. hafa unnið þjóðnýt og merkileg störf, en af öllu má of mikið gera, og því verður ekki neitað, að eftir ýmsar n. hefur ekki sézt neinn árangur og virðast þær lítið hafa afrekað annað en hirða laun sín úr ríkissjóði. Hér verður að koma fullkomin stefnubreyting á öllu þessu, frá því sem nú er. Allt fjármálalíf síðustu ára var á sandi byggt og hlýtur að hrynja til grunna strax og eitthvað á bjátar, eins og mjölskemman og lýsisgeymarnir á Siglufirði. Það verður að taka öll þessi mál, er ég hef rakið hér, til rækilegrar meðferðar og rannsóknar, og bæta úr því ófremdarástandi. sem hefur þróazt hér í þessum efnum hin síðustu ár. Það getur vel farið svo, að við verðum að horfast í augu við þá staðreynd, að draga verði úr nauðsynlegum verklegum framkvæmdum, meðan við erum að komast úr því feni, sem við erum nú fastir í, en það verður ófrávíkjanleg krafa allra, að gætt verði meira hófs í rekstri þess opinbera en verið hefur og faríð sparlegar með almannafé. Víma stríðsáranna er liðin hjá, við verðum aftur að horfast í augu við veruleikann. Við verðum að minnast þess, að við erum fámenn þjóð í strjálbýlu landi og verkefnin æði mörg, sem krefjast úrlausnar. Við verðum því að gæta þess að fara vel með það fé, sem þjóðin getur látið af hendi rakna til sameiginlegra þarfa. Það verður á næstu árum að veita miklu fjármagni út um byggðir landsins til þess að bæta atvinnuskilyrði þess fólks, sem þar býr. Okkur vantar fleiri vegi, fleiri síma og brýr, skóla og sjúkrahús. Það vantar fé til hafnargerða og lendingarbóta víðs vegar við strendur landsins, svo að kleift verði að nota alla þá báta og skip, sem þjóðin hefur eignazt. Rafmagnstaugarnar verða á næstu árum að teygja greinar sínar út um landsbyggðina. Til alls þessa þarf mikið fjármagn og það verður að koma, ef byggðin á ekki að fara í auðn. Þjóðin hefur ekki efni á því, að alltaf hverfi fleira og fleira fólk frá nytsömum framleiðslustörfum og þyrpist í bæina og margt af þessu fólki tekur upp óarðbæra vinnu, sem þjóðfélagið gæti sér að skaðlausu verið án. Flóttinn frá framleiðslunni verður ekki stöðvaður með öðru en því að bæta atvinnuskilyrðin, svo að fólkið, sem að henni vinnur úti um byggðir landsins, í sveit og við sjó, geti veitt sér svipuð lífsþægindi og bæirnir hafa upp á að bjóða. Þetta er ekki eingöngu mál dreifbýlisins, þetta er alþjóðarmál og snertir hag allrar þjóðarinnar. Framtíð hennar og lífshamingja byggist ekki sízt á því, að fólkið, sem landið byggir, sinni framleiðslustörfum til sjávar og lands. Fjvn. og Alþ. fer nú af kappi að undirbúa fjárl. samkv. þessu frv., er fyrir liggur, en til þess að hægt verði að afgreiða viðunandi fjárl. að þessu sinni, verður að draga úr því óhófi, sem nú er á ríkisrekstrinum, og lækka dýrtíðina. Um dýrtíðina er mikið búið að tala og skrifa á undanförnum árum. Lengi framan af var hún af mörgum ekki talin hættuleg. Hún var ágætt meðal til auðjöfnunar og gerði alla ríka. Nú held ég, að sé svo komið, að allir álíti dýrtíðina hættulegan þjóðarsjúkdóm, sem verði að lækna, hvað sem það kostar. Að vísu er það svo. Dýrtíðin er alvarleg meinsemd, sem allt of lengi er búin að grafa um sig og festa rætur út í yztu greinar þjóðarmeiðsins. Þessa meinsemd verður að uppræta. en það kostar óþægindi og sársauka. Þann sársauka og óþægindi verðum við að þola, ef við viljum vera fjárhagslega sjálfstæð þjóð í frjálsu landi.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti. Það er nú í sjálfu sér ekki miklu fyrir mig að svara hér út af þeim ræðum, sem fluttar hafa verið um frv. sjálft. Hv. þm. Ísaf. taldi, að reiknað væri með of miklum innflutningi á vörum á næsta ári, þar sem gizkað væri á að, það kynni að verða 220 millj. Mér heyrðist nú það vera uppi ýmsar skoðanir hér, þegar fleiri ræðumenn komu til skjalanna. Það getur verið, að það sé fánýtt að vera að rífast út af því, hvort of mikið er lagt í innflutning á næsta ári. Það fer mikið eftir því, hvernig veiðar ganga og gjaldeyrisöflun. Vona vil ég það, að fært reynist að hafa a. m. k. þennan innflutning, sem ég minntist á. Nú hefur hv. 1. þm. Rang. talað um, að ekki hafi verið teknar upp í frv. niðurgreiðslur á afurðum til að halda niðri vísitölunni, en því hafði ég lýst, enda sagði ég þá um leið og verðtollurinn var áætlaður, án tillits til hækkunar á síðasta þingi, að þetta væri í mínum huga sama meining og þegar frv. var samið. Þó er um margar leiðir að ræða til þess, ef svo ræðst á Alþ., að nauðsynlegt þykir að taka í frv. einhverja fjárupphæð til að standast niðurgreiðslur og halda dýrtíðinni niðri í landinu, sem er af mörgum fordæmt, - þá eru ýmsar leiðir til þess að fá tekjuöflun í staðinn og er ein sú að framlengja þá hækkun á tolli, sem ég minntist á. Vitaskuld er það á valdi Alþ. eins og annað að kveða á um það. Hv. 2. þm. S-M. talaði hér um frv. og taldi það vera ráðleysi og fálm og það væri mikið um ráðleysi og fálm hjá ríkisstj. En það var að heyra, að það hafi ekki verið ráðleysi eða fálm hjá honum og hans flokksmönnum. En úrræðin til úrbóta, sem hann hafði, voru þau að láta allt reka á sama reiðanum og áður og halda áfram ábyrgð ríkissjóðs á afurðum og þá um leið að gefa upp allt viðnám við dýrtíðina. Annað var ekki að fá út úr þeirri stefnu, sem þessi þm. lýsti yfir fyrir hönd síns flokks, enda getur það verið, að það sé í fullu samræmi við þeirra stefnu og tilgang. Hv. 2. þm. S-M. var hér afar mannalegur. þegar hann talaði um afurðasölu. eins og hann hefði fengizt mikið við afurðasölu og gæti dæmt um það, að stj. færist það illa úr hendi. Jú, þessi hv. þm., hann hefur nú komið nokkuð við afurðasölu, sem ég skal víkja að síðar. - Þá var hann af eðlilegum ástæðum að fagna yfir því, hvað togararnir færðu okkur mikið í búið. Það er rétt. En hvar selja þeir þennan fisk. sem er nú aðalstoð okkar í gjaldeyrismálunum? Það er í Bretlandi. Hvað kölluðu flokksmenn þessa hv. þm., 2. þm. S-M., samninginn við Bretland í vor? Jú, þeir kölluðu hann smánarsamning. Þessi þm. var einn af þeim, sem gerðu þennan samning. En hér var hann að bera ríkisstj. á brýn pólitíska hræðslu og að hún þyrði ekki að taka ákvörðun um nein mál af hræðslu. Ég ætla að nefna tvö tilfelli, sem ég veit, að komu fyrir þennan svo mjög málsnjalla og greinda þm. - Hann var einn af flm. þess á síðasta þingi, að ábyrgðarlögin voru sett fyrir fiskinn og sór þess dýran eið í viðtali við menn að fylgja fast fram, að ríkissjóður hefði að baki ábyrgð á síldarkúfnum, sem kallað var. Þótt allir féllu frá því, þá óð hann fram fyrir skjöldu, svo mikið kvað að honum. En hvað skeður ekki? Hann kiknaði algerlega og snerist á móti þeirri lausn málsins. Hvaða kvíði hafði haldið innreið í hjarta þessa þm.? Mig grunar að þessi hræðsla eigi rót sína að rekja til hins pólitíska ástands í Bretlandi, þegar þessi sami þm. var við samningaborðið með íslenzku nm. í Bretlandi og samþ. lið fyrir lið þær gr., sem gerðar voru. Þegar loks kom að endalokum, þá lýsti hann því yfir, að hann væri á móti öllu. Hvaða hræðsla greip þennan þm? Mig uggir að það hafi verið það, sem hann kallar pólitíska hræðslu. Þorði hann því ekki flokksins vegna að lýsa því yfir, að hann væri samþykkur samningnum eða á móti honum, af hræðslu við þá menn, sem helzt vildu ekki semja við Bretland, og eins og hans flokkur hefur látið þar sem hann hefur kallað samninginn okkar við Bretland smánarsamning. Það er þetta vanalega. þegar þessir þm., hver sem er úr flokki hv. 2. þm. S-M., minnast á nýju togarana, að þeir vilja láta í veðri vaka, að það séu þeir, sem hafi gert þetta allt saman. „Jeg er Mand, en for det hele, “ sagði danskur strákur, eins og þm. Sósfl. segja. Þeir hafa svo sem ekki notið aðstoðar Sjálfstfl. og Alþfl., sem báðir unnu þó að þessu máli. Meira að segja Sjálfstfl. tók stjórnarforustu til þess að koma á nýsköpuninni. En þegar um þetta er rætt, þá er þessi sífelldi dilkadráttur hjá sósíalistum, til þess að reyna að draga þetta mál og framkvæmd þess allt í sinn dilk. Ég hef oft verðuglega minnzt á það átak, sem gert var í nýsköpuninni hér á landi, og ég held, að ég hafi líka lagt minn skerf til þeirra mála. En ég hef aldrei, án þess að tilefni hafi gefizt til, deilt um það, hvaða flokkar þar hefðu átt hlut að máli. Ég minntist á það í ræðu minni, að það væri gleðilegt, að nýsköpunartogararnir hefðu reynzt vel, og ég fagnaði því, að við hefðum eignazt og eignuðumst skip og báta með betri vélum og tækjum en við höfðum áður haft. Og sama hafa aðrir hv. þm. gert úr öllum þingfl., og er alveg ástæðulaust fyrir sósíalista að reyna að eigna sér heiðurinn af þessu öllu saman. En þeir eru sá flokkur, sem ekki vill láta nýsköpunartogarana og rekstur þeirra lifa og dafna, því að þeir vilja ekki neinar ráðstafanir til þess að atvinnutækin geti haldið áfram að starfa og ráðast að atvinnuvegum landsmanna, ef þeim af pólitískum ástæðum þykir það henta sér. Hv. 2. þm. S-M. var að tala um verzlunina og heildsalana. Það skyldi nú vera, að hv. þm. sósíalista gleymdu þeim! Hann sagði m. a., að ríkisstj. hefði selt alla afurðirnar. Hún hefði ekki viljað verzla við clearing-lönd vegna verzlunarstéttarinnar, heildsalanna hér í Rvík. Þetta er fásinna, því að ef fara ætti eftir stundarhagsmunum innflytjendanna, heildsalanna eða annarra, þá mundi verzlunin öll vera rekin við clearing-lönd, vegna þess að þeir hefðu miklu meiri hagnað af því að verzla með vörur, sem kosta mikið, eru dýrar, þegar hundraðshlutaálagningin er viðhöfð, heldur en að verzla með vörur frá löndum, sem seldu ódýrari vörur. Það væri því heildsölum í hag. að þessar rándýru vörur frá clearing-löndunum væru fluttar inn, en ekki þeim í óhag. En það væri allri þjóðinni í óhag að gera meira að því en nauðsynlegt er að flytja dýrar vörur inn í landið. En hv. 2. þm. S-M. virðist ekki hafa komið auga á þá staðreynd, að þjóðin þurfi að borga verðið. sem greitt er fyrir innflutningsvörurnar, þegar hann krefst þess, að vörur verði keyptar frá clearing-löndum. þótt þau lönd selji 30–50% hærra verði sömu vörur en þau lönd, sem selja vörur sem keyptar eru fyrir frjálsan gjaldeyri. Hv. 2. þm. S-M. gerði svo sem ekki mikið úr því. að hér væru gjaldeyrisvandræði. Það eru nú alveg smámunir einir í augum hans. þó að það vanti fleiri tugi millj., a. m. k. 60 millj. kr. í gjaldeyri, sem bráðlægi á að nota ef við hefðum hann til. Ég sagði um það ástand það, að það væri ærið áhyggjuefni gjaldeyrisþurrðin í landinu nú, en það væri annað, sem væri kvíðvænlegra, nefnilega ef sú framleiðsla. sem er í landinu og stendur undir gjaldeyrisöfluninni. gæti ekki haldið áfram að þróast. Ég viðurkenni fullkomlega erfiðleikana af gjaldeyrisþurrðinni, en ég veit líka hitt, að blómlegir atvinnuvegir munu geta tiltölulega fljótlega lagað þetta örðuga gjaldeyrisástand. sem nú ríkir. Hv. 2. þm. S-M. réðst svo á það, að í frv. þessu væri gert ráð fyrir ógurlegri eyðslu í alls konar stofnanir ríkisins og launagreiðslur, en þessi hv. þm. taldi, að lítið væri ætlað til verklegra framkvæmda. Hefur nú þessi hv. þm. nokkuð, sem hann gæti bent á í sögu sinni hér á Alþ., sem sýni að hann hafi viljað fækka stofnunum ríkisins? Eða liggur það fyrir, að hv. 2. þm. S-M. og hans flokksmenn hafi lagzt á móti þeirri löggjöf. sem samþ. hefur verið á síðustu þingum, sem bakar okkur kannske einna mest útgjöld í launagreiðslum í ár. t. d. fræðslulöggjöfinni, launal. o. fl. slíku? Ég held síður en svo, að þessi hv. þm. eða hans flokkur hafi lagzt á móti þeim l. Engir hafa staðið framar en þessir hv. flokksmenn um að koma á sem mestum kostnaði í ríkisrekstrinum og gera greiðslur ríkissjóðs í þessum efnum að sem mestum báknum. Þeir hafa aldrei álitið of mikið af alls konar ríkisstofnunum, sem krefjast starfsfólks og krefjast launagreiðslna. Og svo ætti fjmrh., hver sem hann er, þegar hann semur fjárlagafrv., að ganga á snið við gildandi lög í landinu og áætla launin lægri en þau eru lögum samkv.! Hvað mundu hv. flokksmenn 2. þm. S-M. þá segja? Ég ætla að það yrðu eftir vanda allþrifleg lýsingarorð, sem sá ráðh. fengi hjá þeim flokki. Ég var mér þess fyllilega vitandi, að þótt hærra væri ekki siglt hvað snertir framlög til verklegra framkvæmda í þessu frv. en þar er gert, þá mundi Alþ. sjálfsagt að vanda taka að sér að lagfæra ýmislegt að því er snertir framlög til vegamála, hafnarmála og annars slíks. Því að það, sem er eiginlega það helzta, sem hv. þm. hafa að glíma við undir meðferð málsins á þingi, það eru þessi mál. Að lokum vildi ég segja það, að það er í sjálfu sér gott, að hv. 2. þm. S-M. gaf þá yfirlýsingu. sem hann gaf í sambandi við lausn útvegsmálanna. Það er ýmislegt af því, sem ég sé að er lánað frá fundi útvegsmanna, sem nú stendur yfir, eftir plöggum, sem þar hafa legið fyrir. Sérstaklega væri æskilegt. að hv. 2. þm. S-M. og hans flokkur vildu sýna í verki, að þeir vildu lækka vélaviðgerðir í landinu. En ég gæti bara trúað því, að áður en því yrði komið fram, sæti þessi hv. þm. á fundi með járniðnaðarmönnum, sem nú sitja á fundi og krefjast hækkaðra vinnulauna við járnsmíði, og stappaði í þá stálinu um að heimta hækkun á kaupi. Hv. 2. þm. S-M. og hans flokksmenn hafa sérstakt lag á því að tala tungum tveim. En þeir eru svo klaufskir í þessu, að það er hverju mannsbarni ljós yfirdrepskapurinn og fölskvinn í þeirra málflutningi á þessu sviði. Því að það að krefjast niðurfærslu á vélaviðgerðum og öðrum útgerðarkostnaði, það á að ganga í útvegsmenn. En svo hafa þeir aðra sauði, sem þeir þurfa að tala við öðru máli, og það verður sjálfsagt gert. Yfirlýsing hv. 2. þm. S-M. og flokks hans í þessu máli var sú, að það yrði að láta ríkið halda áfram að styðja framleiðsluna. Þessi hv. þm. fór ekki inn á neinar aðgerðir á því sviði að lækka dýrtíðina til þess að styðja framleiðsluna. En það á þá að gerast með því móti að láta dýrtíðina jafnhliða halda áfram að vaxa. Og með því ætla þeir þá að tryggja hag almennings í landinu, þessi hv. þm. og hans flokksmenn, með því að láta taumlausa verðbólgu vaxa ennþá meira, húsnæði, fæði, matvörur og allar nauðsynjar yfirleitt stiga í verði. Og þetta kalla þeir, að séu till. síns flokks til þess að bjarga við ástandinu í landinu. Það er athyglisvert, að þessi flokkur skuli nú á þessu stigi málsins kveða upp úr um það. Vitanlega hefur allt starf þessa flokks opinberlega beinzt að því að setja hér allt í sem mest fen og sukk. Og ræða hv. 2. þm. S-M. var ein staðfestingin á því, hve Sameiningarflokkur alþýðu, Sósfl., m. ö. o. kommúnistar, vinna markvisst að því og vilja halda því áfram að gera dýrtíðina óviðráðanlega í þessu landi.

Forseti (JPálm): Þá hefur hæstv. fjmrh. lokið máli sínu. og er þessum útvarpsumr. þar með lokið.