Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég skal verða við tilmælum um að vera stuttorður. Þetta er orðin löng og æði slitrótt umr. og hefur farið svolítið illa vegna fjarvista ráðh. og annarra sem hér eiga hlut að máli. Hún hófst með spurningum um frjálsa samninga og beiðni um skilgreiningu á þeim vegna ummæla ýmissa ráðh. Hæstv. forsrh. hefur í raun svarað því sem þá var spurt um á þann hátt að hann hefur við ýmis tækifæri ítrekað bæði skilning sinn á frjálsum samningum og fylgi ríkisstj. þar við og minnt Sjálfstfl. á hvað frelsi og ábyrgð þýðir í þessu efni. Ég mun því ekki fara þar fleiri orðum um þótt örugglega sé þar ýmsa hluti að finna. Aðrar spurningar vörðuðu aðildarmál ÍSALs að Vinnuveitendasambandi Íslands. Þar kom hæstv. iðnrh. mjög kröftuglega við sögu. Ég ætla ekki að elta ólar við ummæli hans ýmis. Ég ætla einungis að draga fram atriði sem ég tel að sé ástæða til að vekja athygli á. Komið hefur fram í máli hæstv. ráðh. að íslenskt forræði í samningamálum ÍSALs sé aðalrökstuðningur stjórnarinnar fyrir því að ÍSAL gerist aðili að VSI. Þá vakna spurningar eins og þessar: Hvers vegna kom þá frumkvæði frá ÍSAL? Er ÍSAL að hafa þar vit fyrir íslenskum stjórnvöldum? Hafa íslensk stjórnvöld þakkað ÍSAL fyrir þessa áminningu? Maður gæti líka spurt sig: Hvert er þá forræðið núna? ÍSAL er ekki gengið í VSÍ og gerðir verða samningar. Hvert er umboð þeirra sem þar semja? Eru þeir strengbrúður sem stýrt er frá Sviss? Svona mætti spyrja ýmissa spurninga. Ég ætlaði líka að vekja athygli á ummælum hæstv ráðh. vegna kaups og kaupkrafna þeirra ÍSALs-manna. Það er kapítuli út af fyrir sig. Veifað var upplýsingum um 30–40 þús. kr. laun. Gerð hefur verið grein fyrir því á öðrum vettvangi hvað hið rétta er í þessum efnum. Ég tel það ámælisvert að menn fari svo gáleysislega með staðreyndir sem gert var í umr. fyrir hálfum mánuði. Sömuleiðis var rætt um gífurlegar kröfur um hækkanir, allt að 40% hækkanir. Þá er fróðlegt að skoða gögn frá samninganefnd starfsmanna ÍSALs. Þar kemur fram að þessi svokallaða 40% krafa, sem fjölmiðlar hentu mjög á loft og reyndar ríkisstjórnin, er orðrétt þannig sett fram í gögnum frá samninganefnd starfsmanna ÍSALs í sumar, með leyfi hæstv. forseta: „Samið verði um launahækkanir sem feli í sér að kaupmáttur launa 1. okt. 1983 verði eigi lakari en hann var að meðaltali 1982.“ Þetta eru sem sagt hinar almennu kröfur sem verkalýðshreyfingin setti fram í sumar. Það er hins vegar reikningskúnst ríkisstj. og VSÍ og mat þeirra aðila á því hvernig launum og lífskjörum hefur hrakað í þessu landi ef þeir telja að 40% launahækkun þurfi til að mæta þessu áfalli. Sömuleiðis kemur fram í fréttatilkynningu frá samninganefnd verkalýðsfélaganna að á fyrsta fundi í des. lagði nefndin fram hugmynd að bráðabirgðasamkomulagi sem fyrsta áfanga til kjarabóta. Tillagan um bráðabirgðasamkomulag fyrir áramót fól í sér í fyrsta lagi að samið yrði um 4–6% kauphækkun, en það er einmitt sá rammi sem hæstv. ríkisstj. gaf út og vildi að samið yrði innan á sínum tíma. Þetta er nú allt offorsið og þetta er nú heimtufrekjan þar fyrir sunnan. Ég tel nauðsynlegt að þessar upplýsingar komi fram í þessari umr. Að öðru leyti mun ég verða við óskum hæstv. forseta um að lengja þessa umr. ekki úr hófi.



Herra forseti. Margt gera alþm. skemmtilegra en ákveða skatta á þjóðina en samt sem áður er það óhjákvæmilegt verk og undan því verður ekki vikist. Það er hins vegar álitamál hvert á að vera form skattheimtunnar á hverjum tíma. Ríkið þarf tekjur, félagslegar framkvæmdir og þjónusta verða ekki greiddar nema með peningum. Að mínum dómi er tekjuskattur eðlileg leið til skattheimtu. Hann er réttlátari en margar aðrar leiðir sem til greina koma vegna þess að tekjuskatturinn getur haft og á að hafa áhrif til tekjujöfnunar í þjóðfélaginu þannig að þeir beri byrðarnar sem fremur geta það. Í þessari umr. hefur ríkisstj. og stjórnarflokkunum verið legið á hálsi fyrir það að létta heldur skatta á félögum. Því er til að svara að atvinnureksturinn í landinu verður náttúrlega að skrimta. Ef við stöðvum hjól atvinnulífsins hleypum við öllu í strand. Þá er ekki svo gott að ýta á flot aftur. Menn hafa verið að deila hér um þegar þetta mál var bæði til 1. umr. og 2. umr. hvort tekjuskattsinnheimtan í ár sé há eða ekki. Mér finnst að ekki þurfi að deila um það. Tekjuskattsbyrðin þyngist á hærri tekjum og sem betur fer á mörgum gjaldendum. Hins vegar léttist tekjuskattsbyrðin vitund á lægri tekjum miðað við fyrra ár. Það er liður í þeirri kjarajöfnunarstefnu sem ríkisstj. vill marka. Betra hefði verið að geta létt þessa skattbyrði enn meir af lægri og meðaltekjum og hækka skattleysismörk enn. En eins og ég sagði áðan þarf ríkið sitt. Ég geri ráð fyrir að skattgreiðendur telji, þegar að því kemur að borga, að tekjuskattar séu nógu háir í ár. En sem stjórnarliði fyrirverð ég mig ekki fyrir það og vísa til tekjujöfnunaráhrifanna. Það sem mér þykir hins vegar ástæða til að fyrirverða mig fyrir er að við skyldum asnast til þess að sleppa sveitarstjórnum, svo sem borgarstjórn Reykjavíkur á skattborgarana með því frelsi sem þær hafa nú fengið til ákvarðana á gjaldskrám og útsvari. Auðvitað stórhækka útsvör milli ára og ég held að gjaldendur megi illa við því. Það er verulegt áhyggjuefni þegar ákvarðanir sumra sveitarfélaga - svo sem eins og borgarstjórnar Reykjavíkur sem ákveður útsvarsprósentu sem er miklu hærri en í fyrra þar sem hún verður greidd með verðmeiri krónum - að ákvarðanir sveitarfélaga skuli ekki vera í neinu samræmi við markaða stefnu ríkisstj. Mér finnst að hart sé til þess að vita þegar sumar sveitarstjórnir og fyrirtæki sveitarfélaganna misnota þannig frelsi sem við illu heilli gáfum þeim á sínum tíma. Það er það sem veldur mér áhyggjum en ekki hitt að tekjuskattsálagning á þessu ári sé í neinn máta óeðlileg.



Ég leyfi mér að mæta hér fyrir brtt. við frv. til l. um breyt. á lögum nr. 75 14. sept. 1981, um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. lög nr. 21 23. mars 1983, um breyt. á þeim lögum. Meðflm. mínir eru hv. þm. Kristín Halldórsdóttir, Guðmundur Einarsson, Kjartan Jóhannsson og Svavar Gestsson. Brtt. þessari er ætlað að auka við heimildarákvæði til lækkunar á tekjuskattsstofni. Þau ákvæði fjalla almennt um þá sem vegna aldurs, sjúkleika, eignatjóns eða verulega skerts gjaldþols geta ekki staðið undir skattbyrðum sínum, og er þessa nú mikils þörf þegar litið er til atvinnumála þjóðarinnar. Ég ætla að leyfa mér að lesa 66. gr. laganna, með leyfi forseta: „Heimild til lækkunar á tekjuskattsstofni. Skattstjóri skal taka til greina umsókn manns um lækkun tekjuskattsstofns þegar svo stendur á sem hér greinir: 1. Ef ellihrörleiki, veikindi, slys eða mannslát hafa skert gjaldþol manns verulega. 2. Ef á framfæri manns er barn sem haldið er langvinnum sjúkdómi eða er fatlað eða vangefið og veldur framfæranda verulegum útgjöldum umfram venjulegan framfærslukostnað og mótteknar bætur. 3. Ef maður hefur foreldra eða aðra vandamenn sannanlega á framfæri sínu. 4. Ef maður hefur veruleg útgjöld vegna menntunar barna sinna 16 ára og eldri. 5. Ef maður hefur orðið fyrir verulegu eignatjóni sem hann hefur ekki fengið bætt úr hendi annarra aðila. 6. Ef gjaldþol manns hefur skerst verulega vegna taps á útistandandi kröfum, sem ekki stafa frá atvinnurekstri hans.“ Brtt. er þá svohljóðandi, að aftan við 2. gr. komi ný grein er verði 3. gr. og orðist svo, þ.e. í breyttum lögum: „Aftan við 6. tölul. 66. gr. laganna (sbr. 3. gr. laga nr. 21/1983) komi nýr tölul. sem orðist svo: 7. Ef gjaldþol manns hefur skerst verulega vegna atvinnuleysis, aflabrests eða af öðrum skyldum orsökum.“ Brtt. þessi er flutt vegna erfiðleika þeirra sem fólk lendir í þegar launatekjur milli ára lækka verulega. Lög um tekju- og eignarskatt taka nú ekkert tillit til aðstæðna fólks þegar svo stendur á að raunvirði launanna lækkar verulega milli ára án þess að fyrri liðir 66. gr. eigi við. Við núverandi efnahagsástand má búast við að fjölmargir launamanna lækki verulega í rauntekjum milli ára og verði ókleift að mæta þeirri skattbyrði sem á þá er lögð. Má í þessu sambandi taka dæmi af sjómanni á aflaskipi sem haft hefur verulegar tekjur á þessu ári en þarf að hlíta kvótaskiptingu samfara verulega lægri tekjum á næsta ári. Einnig má minna á landverkafólk sem horfir upp á aflabrest og tekjurýrnun og mögulegt atvinnuleysi. Meðan staðgreiðslukerfi skatta hefur ekki komist á verður ekki hægt að komast hjá sveiflum sem þessum. Vandi þessi er ekki nýr og hafa margir einstaklingar og fjölskyldur orðið fyrir honum. Hinar miklu samdráttaraðgerðir sem gripið hefur verið til upp á síðkastið kunna að leiða til þess að þetta tillitsleysi laganna við raunverulegar aðstæður bitni á enn fleirum en áður hefur gerst. Þess vegna er þessi brtt. flutt.



Virðulegi forseti. Hv. 3. þm. Reykn. gerði hér á dögunum grein fyrir áliti okkar í minni hl. fjh.- og viðskn. á því frv. sem hér um ræðir í nokkuð ítarlegu máli og hef ég þar ekki miklu við að bæta fyrir mitt leyti. Ég ætlaði aðeins að víkja hér að tveimur efnisatriðum. Það er þá í fyrsta lagi varðandi þá till. meiri hl. sem lýtur að birtingu skattskráa. - Nú væri það betra, virðulegi forseti, að hæstv. fjmrh. væri í salnum þegar verið er að ræða hér um tekju- og eignarskatt. Ég óska eftir því að hann verði kallaður hingað inn áður en lengra er haldið. Áður en hæstv. ráðh. kemur vil ég aðeins víkja að öðru atriði sem snertir útsvarsmálin. Hv. 2. þm. Norðurl. v. orðaði það þannig, að sveitarfélögin hefðu misnotað það frelsi sem þeim „illu heilli var gefið“. Nú er það svo að sá sem gaf sveitarfélögunum þetta frelsi illu heilli, að mati formanns þingflokks Framsfl., er hæstv. núv. félmrh. og ríkisstj. Það er ekki nýtt að framsókn hafi a.m.k. tvær skoðanir á hverju máli, oft miklu fleiri, stundum allar samtímis, en fróðlegt væri engu að síður að fá um það fréttir hvernig þessu víkur við hjá hæstv. félmrh., hvort uppi eru um það áform í Framsfl. að taka þetta frelsi af sveitarfélögunum sem hann illu heilli hefur veitt þeim, svo ég vitni enn í hv. þm. Pál Pétursson. Það er alveg ljóst að sveitarfélögin hafa nýtt álagningarheimildir langt umfram það sem gert var ráð fyrir af hæstv. ríkisstj. þannig að útsvarsálagning á þessu ári er mörg hundruð millj. kr., líklega einar 500–600 millj. kr., umfram það sem vera ætti, miðað við ef menn vildu halda óbreyttu greiðsluhlutfalli á árinu 1984 og var á árinu 1983. Það er sem sagt undir forustu íhaldsins hér í Reykjavíkurborg og í landsstjórninni verið að hækka skattabyrði á landsmönnum, sérstaklega Reykvíkingum, þvert ofan í þau fyrirheit, sem kosningaáróðursmenn íhaldsins gáfu fyrir kosningar um að þeirra stjórn hér á borginni m.a. og á landinu líka, en forseti borgarstjórnar Reykjavíkur er nú fjmrh., mundi hafa í för með sér lækkun á sköttum. En það liggur fyrir að ekkert er að marka það sem forseti borgarstjórnar Reykjavíkur, núverandi fjmrh., og borgarstjórinn í Reykjavík, Davíð Oddsson, segja þegar kemur að málum eins og þessum. Þeir hika ekki við að stórhækka greiðslubyrði, stórhækka skattana frá því sem var. - Eitthvað hlýtur þetta nú að koma illa við þá þm. Sjálfstfl. sem lofuðu því fyrir síðustu kosningar að það ætti að afnema alveg skatta. Einn af þeim, sem situr yfirleitt hér í salnum, en er núna fjarverandi, hefur boðað forföll, lýsti því yfir hvað eftir annað í síðustu kosningabaráttu að beina skatta ætti að leggja niður eins og þeir legðu sig. Ég hef enga till. séð frá þessum þm. um það enn þá, en ég ætla að ræða það við hann þegar hann kemur næst í salinn. Það er m.ö.o. greinilegt að íhaldið undir forustu Alberts Guðmundssonar og Davíðs Oddssonar er að hækka skattana gagnstætt því sem þessir menn lofuðu. Það er svo sem engin ástæða til að kippa sér upp við það þó þessir menn svíki loforð, þeir eru vanir því, en nokkuð fróðlegt er fyrir almenning að horfa á hvernig þessir menn haga sér þegar þeir fá að ráða einhverju. Er hæstv. fjmrh. nokkuð að koma?

Hæstv. fjmrh. er upptekinn í umr. í Ed., en ég hef gert ráðstafanir til þess að hann komi hingað strax og hann losnar úr umr. í Ed.

Já, ég ætla að víkja hér að tveimur öðrum efnisatriðum engu að síður. Ég vona að hæstv. ráðh. komi fljótlega. Það fyrra er varðandi málefni aldraðra sérstaklega. Á síðasta þingi flutti hæstv. fjmrh., þá þm. hér, ásamt hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni frv. til l. um breyt. á lögum um tekju- og eignarskatt sem gerði ráð fyrir atveg sérstökum ívilnunum til handa öldruðum. Þetta frv. var til umræðu á síðasta þingi, þ.e. 1982–1983, og var samþ. á Alþingi þann 9. mars 1983 eða skömmu áður en þm. héldu heim og í kosningabaráttuna. Þarna var gert ráð fyrir að komið yrði mjög verulega til móts við aldraða skattgreiðendur. Ég man eftir að um þetta frv. urðu hér mjög miklar deilur. M.a. man ég eftir því að hv. þm. Guðrún Helgadóttir, 10. landsk. þm., gagnrýndi þá aðferð sem uppi var höfð í þessu frv. En það varð sem sé að lögum eftir nokkuð miklar umr. hér. Nú hefur hv. 3. landsk. þm., Guðrún Agnarsdóttir, mælt fyrir till., sem ég flyt ásamt henni og fleiri þm., um að komið verði til móts við aldraða einstaklinga. Við þær aðstæður sem nú eru er það atveg sérstaklega brýnt. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að átta sig á því, að í þeirri miklu rauntekjulækkun sem nú hefur orðið hjá fólki er það þannig, að hækkunin á skattgreiðslum frá desember- til febrúarmánaðar vegna 63% fyrirframtöku á gjöldum er eiginlega alveg óbærileg hjá mjög tekjulágum einstaklingum. Þetta er þannig fólk að það greiðir skattana sína fyrst af öllum, það vill gera skil við opinbera aðila, þannig að þar sé um að ræða hreint borð. Nú hafði mér komið til hugar að koma þannig til móts við þetta fólk að flytja hér till. sem gengur út á að framtöl þess verði tekin til sérstakrar athugunar og fyrirframgreiðsla þess endurmetin með tilliti til líklegrar álagningar á árinu 1984. Vandinn er hins vegar sá, að þegar þetta endurmat hefði farið fram væri þetta fólk hugsanlega búið að greiða tvær til þrjár fyrirframgreiðslur samkvæmt þeirri álagningu sem þegar liggur fyrir. Þess vegna kemur þessi aðferð, sem mér hafði komið til hugar, fólkinu ekki að fullum notum. Í framhaldi af því hafði ég hugsað mér að leggja til við hæstv. fjmrh. að hann lýsti því yfir við umr. á Alþingi að skattstjórum væri gert að skyldu að beita sér fyrir að farið yrði yfir fyrirframgreiðslur þessa fólks sérstaklega þegar í stað, burtséð frá framtölunum sem slíkum, og reyna að kanna og meta í hverju tilviki hvort hér væri um að ræða upphæð sem er óbærilegt fyrir þetta fólk að greiða. Satt að segja hef ég hitt að máli þó nokkurn hóp af þessu fólki hér í Reykjavík og ég veit að eins er ástatt víðar í landinu. Þetta fólk kveinkar sér sáran undan því að þurfa að borga hækkun gjalda frá því í desember og fram í febrúar. Ég vil fara fram á það við stjórnarliðið, bæði hv. þm. Friðrik Sophusson og hv. þm. Pál Pétursson, sem stýra fjh.- og viðskn. Nd., að þeir hugleiði mjög vandlega hvort þarna er ekki unnt að koma við aðgerðum með þeim hætti að greiðslan á fyrirframgjöldunum verði þessu fólki ekki óbærilega þung og þannig verði frá málunum gengið að það verði ekki vanskilamenn með þessar sínar greiðslur. Sums staðar er mjög snúið að koma þessu við, eins og t.d. úti á landi þar sem framtalsfrestur er miklu lengri en hjá okkur í þéttbýlinu. Þess vegna yrðu að gilda um þetta nokkuð aðrar reglur en ég hafði látið mér detta í hug í öndverðu. Því hafði ég hugsað mér að fara fram á við hæstv. fjmrh. að hann léti koma fram hvaða skoðun hann hefði á þessu máli, hvort hann væri tilbúinn að lýsa yfir að það yrði farið sérstaklega yfir fyrirframgreiðslur þessa fólks og reynt að meta í hverju einstöku tilviki hvort ætla má að fyrirframgreiðslan sé greiðslugetu þess ofviða. Hitt málið er líka eiginlega tilgangslítið að ræða nema hæstv. fjmrh. sé hér inni, en ég ætla þó að nefna það. Það snertir 4. brtt. meiri hl. á þskj. 322, en meiri hl. leggur til heimild eins og þar stendur: „Heimil er opinber birting á þeim upplýsingum um álagða skatta sem fram koma í skattskrá, svo og útgáfa þeirra upplýsinga í heild eða að hluta“. Þessi setning, sem gert er ráð fyrir að komi aftan við 2. málsgr. 98. gr. skattalaganna, er nákvæmlega samhljóða stjfrv. sem flutt var á síðasta þingi um birtingu skattskráa. Það frv. var flutt þá vegna þess að tölvunefnd hafði úrskurðað að óheimilt væri að birta álagningarskrá og skattskrá og þess vegna væri nauðsynlegt að taka af öll tvímæli um það í skattalögunum. Tölvunefnd hefur litið svo á að óheimilt væri að birta álagningarskrár eða svokallaðar skattskrár með þeim hætti sem gert hefur verið mörg undanfarin ár en féll niður eftir að skattalög voru afgreidd á Alþingi. Ég held það hafi verið 1980. Fyrrv. ríkisstj. flutti þess vegna stjfrv. um að það væri heimilt að birta álagningar- og skattskrár og í aths. hennar við lagafrv. um það efni segir svo, með leyfi forseta: „Ákvæði um framlagningu á skattskrá hafa verið í lögum hér á landi frá því fyrst voru sett almenn lög um tekjuskatt á árinu 1921. Þessi ákvæði hafa jafnan verið skýrð þannig í framkvæmd að heimil væri opinber birting á upplýsingum þeim er fram koma í skattskrá, og um áratuga skeið hafa þessar skrár í ýmsum sveitarfélögum verið gefnar út og verið fáanlegar almenningi. Í nóvember s.l. komst tölvunefnd hins vegar að þeirri niðurstöðu að sá aðili sem gefið hefur út þessar skrár í Reykjavík á undanförnum árum hefði ekki rétt til slíkrar útgáfu vegna gjaldársins 1982. Byggði nefndin afstöðu sína á ákvæðum laga nr. 63/1981, 98. gr. laga nr. 75/1981 og 37. gr. laga nr. 73/1980. Þessi úrlausn tölvunefndar orkar tvímælis að mati fjmrn.“, stendur í grg. þáv. ríkisstj. „Ótvírætt er að birting upplýsinga úr skattskrá og útgáfa hennar í heild er til þess fallin að skapa bæði gjaldendum og skattyfirvöldum virkt aðhald og gegnir slík birting því að mörgu leyti sama tilgangi og framlagning skattskráa. Er mikilvægt að sá aðgangur sem almenningur hefur haft að upplýsingum úr skattskrám á undanförnum árum verði ekki þrengdur og þar með tekið fyrir þá umræðu um skattamál er gjarnan fylgdu birtingu þessara upplýsinga.“ Ég tel að það hafi komið fram í umr. um þessi mál á Alþingi að verulegur hluti þm. var þeirrar skoðunar að rétt væri að birta álagningarskrár með öllum þeim fyrirvörum sem hafa ber við þær vegna þess að kærur hafa ekki verið sendar inn og alls konar skekkjur liggja fyrir. Ég held hins vegar að þessi till., sem hér kemur frá meiri hluta fjh.- og viðskn. og hv. þm. Friðrik Sophusson mælti fyrir hér á dögunum, sé úf af fyrir sig skýr svo langt sem hún nær og ég vil túlka hana með þeim hætti sem gert er í grg. með stjfrv. sem lagt var fram í fyrra, þ.e. að verði þessi brtt. samþ. sé heimilt að birta álagningarskrár á komandi sumri við útkomu tekju- og eignarskatts og auðvitað síðan í framhaldi af því skattskrár eftir að leiðréttingar liggja fyrir. Ef hv. þm. Friðrik Sophusson, hv. þm. Páll Pétursson og hæstv. fjmrh. telja að þessi túlkun af minni hálfu sé ekki rétt, hún gangi í raun og veru of langt og þess vegna sé röng sú túlkun sem kemur fram í grg. með stjfrv. sem ég las hér áðan, mundi ég telja óhjákvæmilegt að flytja brtt. við brtt. meiri hl. þar sem skýrt kæmi fram að heimilt væri að birta ekki aðeins skattskrá heldur einnig álagningarskrá þegar niðurjöfnun er lokið í viðkomandi byggðarlagi. Þá mætti orða till. þannig: Heimil er birting á þeim upplýsingum um álagningu skatta og endanlega skatta sem fram koma í skattskrá, svo og útgáfa þeirra upplýsinga í heild eða að hluta. - Þannig séu tekin í orðalaginu af öll tvímæli um að ekki sé einasta heimilt að birta endanlega skatta, heldur einnig álagninguna þegar hún liggur fyrir. Ég tel að óhjákvæmilegt sé áður en þessari umr. er lengra fram haldið að fá svör hæstv. fjmrh. og forustumanna stjórnarliðsins hér í hv. deild við þeim spurningum sem ég hef borið hér fram. Það er í rauninni ekki hægt að hafa svona umr. gangandi öðruvísi en að þessir menn séu viðstaddir, sérstaklega auðvitað hæstv. fjmrh. Ég veit að hann er bundinn í Ed., en þá þýðir það ósköp einfaldlega að umr. hér getur ekki gengið áfram og henni verður að fresta. Hæstv. fjmrh. hefur beðið mig um að greiða fyrir því að svo miklu leyti sem ég get það að umr. um tekju- og eignarskatt gangi sem rösklegast fyrir sig og ég ætla ekki að setja á langar ræður um þá skattheimtu sem nú er að ganga hér fram af hálfu stjórnarliðsins, þessa kjarajöfnunarstefnu. Það var satt að segja yfirgengilegt að heyra það orð úr munni hv. þm. Páls Péturssonar, sem er að leggja til að lækka skatta hér á fyrirtækjunum í stórum stíl. Það er kjarajöfnun Framsfl. þessa dagana. Ég ætla ekki að fara að ræða það við hv. þm. Pál Pétursson, ég get gert það síðar, enda hafði fjmrh. beðið um að málum yrði flýtt. En hér hef ég nefnt tvö efnisatriði og ég verð að fá einhver svör við þeim áður en lengra er haldið, þannig að ef hæstv. fjmrh. er enn ekki tilbúinn að koma í salinn verð ég að biðja um orðið einu sinni enn, hæstv. forseti.



Vegna beiðni hv. þm., þá er ég að láta athuga hvað langt liður þangað til hæstv. fjmrh. getur verið viðstaddur þessar umr. í Nd. En næstur á mælendaskrá er hv. 5. þm. Reykv.



Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs af gefnu tilefni, vegna ummæla hv. 2. þm. Norðurl. v. hér áðan um skattbyrði, og þá sérstaklega þau orð sem hann hafði um fyrirsjáanlega aukna skattbyrði vegna útsvarsálagningar sveitarfélaga. Eins og menn tóku eftir deildi hv. þm. á sveitarstjórnarmenn, ekki síst borgarstjórn Reykjavíkur, fyrir að hafa ekki í verki metið efnahagsaðstæður í þjóðfélaginu með þeim hætti að þeir reyndu að haga útsvarsálagningunni þannig, að greiðslubyrði beinna skatta í heild færi ekki hækkandi. Þetta var út af fyrir sig athyglisvert og getur skipt verulegu máli. Hv. þm. harmaði það að stjórnarmeirihlutinn hefði heimilað sveitarstjórnarmönnum að ráða einir gjaldskrám sínum með þessum hætti. Af þessu tilefni vil ég beina því til hans og sömuleiðis annarra nm. í fjh.- og viðskn., sem og félmn., hvort ekki er enn tími og tækifæri til að grípa hér í taumana. Eins og kunnugt er liggur enn fyrir Alþingi frv. til l. um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, 149. mál. Það hefur verið afgreitt frá félmn. Ed. þar sem n. mælir með því að frv. verði samþykkt óbreytt. Ef ég veit rétt þá er þetta mál í höndum félmn. Nd. nú. Nú er spurningin hvort ekki er tækifæri til að grípa hér í taumana í n. og síðar meir í umfjöllun þingsins út af þessu máli. Það er nefnilega álitamál hvort sú pólitík var rétt hjá sveitarstjórnarmönnum að lækka útsvarsprósentuna sem slíka, eins og t.d. var gert í sumum tilvikum þegar útsvarsprósentan er lækkuð frá því sem hún getur verið í hámarki með undanþáguákvæði niður fyrir kannske 10% eða niður í 9.5%. Spurningin er hvort það er ekki á valdi Alþingis enn að grípa hér í taumana með þeim hætti að hækka það sem við gætum kallað „útsvarsfrelsismörk“. Með öðrum orðum að klippa neðan af útsvarsálagningunni. Ég segi þetta alveg af sérstöku tilefni. Um s.l. helgi var haldin hér í borg ráðstefna á vegum félagssamtaka sem heita Samhygð um efnið: „Er fátækt á Íslandi? - Hvað er hægt að gera strax.“ Það sem var athyglisvert við þessa ráðstefnu var að þar var ekki hvað síst saman komið það fólk sem sjálft er í daglegu návígi við þessa örbirgð. Þar var m.a. talsverður hópur einstæðra foreldra, sem lögðu á borð með sér í vinnuhópum launaseðla sína, fólk með raunverulegar heimilistekjur jafnvel á bilinu 11–15 þús. kr. Mér sýndist samkv. þeim upplýsingum sem þarna voru gefnar um láglaunafólkið, sem nú lepur dauðann úr skel og er ekki lengur þess umkomið að framfleyta sínum fjölskyldum, að það beri útsvar, verulegt útsvar jafnvel þegar um er að ræða slíkar hungurtekjur. Síðan koma til einhverjar milligreiðslur eins og bótagreiðslur almannatrygginga. Þá hverfa þeir vegna þess að hér er um að ræða útsvarsskyldar tekjur. Flestir foreldrar þekkja það að jafnvel af lítilfjörlegum sumartekjum barna kemur a.m.k. útsvarsgreiðsla. Ég hef reyndar aðrar upplýsingar, frá starfsmanni sem starfar við launabókhald og launagreiðslur í fjölmennu láglaunafyrirtæki, og hann kemst að sömu niðurstöðu: að ef menn vilji í alvöru kanna það að fara skattaleiðina til að mæta þessu fólki, þá sé ekki hvað síst nauðsynlegt að fara þá leið sem ég er að gera hér að umtalsefni, að klippa neðan af útsvarinu, að hækka útsvarsfrelsismörkin. Sú aðgerð mundi e.t.v. koma flestu þessu fólki að mestu raunverulegu gagni. Hitt er svo á að líta, að verði þessi leið farin, að tekjur t.d. að upphæð 15 þús. kr. á mánuði eða 180 þús. kr. árstekjur verði gerðar útsvarsfrjálsar og kannske samsvarandi mörk, þ.e. útsvarsfrelsismörk tengd framfærslubyrði og tekjum, þá kann að koma upp vandamál sem snertir mjög aðra till. um tekjuskatt. Það er kannske aðalatriði þessa máls. Ég minni á þá till. sem við Alþfl.- menn höfum flutt í tvígang á þessu þingi og reyndar oftar áður og varðar meðferð á svokölluðum ónýttum persónuafslætti til tekjuskatts. Þá á ég við það, að upp getur komið sá árekstur, ef sú leið verður farin að hækka útsvarsfrelsismörk, að ónýttur persónuafsláttur, meðan hann er ekki útborganlegur, þó um lága tekjuskattsupphæð kynni að vera að ræða, nýttist ekki skattgreiðendum heldur félli til ríkisins. M.ö.o., ef menn vilja fara þessa skattaleið þá tel ég að það væri mjög nauðsynlegt, ekki síst fyrir þá félmn. sem nú hefur þetta mál til afgreiðslu sem og við lokaafgreiðslu þessa skattamálafrv., að kanna það, hvort raunhæfasta leiðin væri ekki sú að tengja þetta tvennt saman: að hækka útsvarsfrelsismörk og því næst að taka upp þetta form neikvæðs tekjuskatts sem við Alþfl.- menn höfum lagt fram till. um. Þær eru þá í því fólgnar, alveg eins og tekjuskattur á að fara stighækkandi eftir tekjum upp á við, að það fólk sem er neðan við þessi mörk fái, í stað þess að greiða skatt, raunverulega útborgaðan neikvæðan tekjuskatt. Þar með erum við að nálgast það að skilgreina einhvers konar lágmarksafkomutryggingu. Menn kunna auðvitað eins og venjulega að spyrja að því, er varðar útsvarsleiðina, hækkun á útsvarsfrelsismörkum, hvernig á að bæta sveitarfélögunum upp þennan tekjumissi? Nú er auðvitað ljóst að það er orðið of seint að fara þá leið, sem kannske hefði verið æskilegust, að sveitarfélögin væru frjáls að því að leggja á þá útsvarsprósentu sem þau vilja, jafnvel að hækka hana á hærri tekjur, gegn því að fara þessa leið að klippa neðan af útsvarsálagningunni eða hækka útsvarsfrelsismörkin. Það er kannske ekki lengur raunhæf leið. En þá er að kanna það, hversu stóran hlut í tekjustofnum sveitarfélaga hér er raunverulega um að ræða. Um það hef ég því miður ekki upplýsingar, en ég hygg að það ætti ekki að vera mjög erfitt að afla þeirra. En ef spurt er hvaða leið við viljum fara í því efni, þá liggur fyrir okkar till. Við teljum að tekjujöfnunaráhrif af þessum aðgerðum yrðu til mikilla muna meiri en að fara t.d. þá leið sem felst í niðurgreiðslu á búvöruverði. Við höfum m.ö. o.lagt það til og bent á þá leið, að lækka verulega þá upphæð sem varið er á fjárlögum til almennra niðurgreiðslna og koma öllum til góða, ekki síst tekjuháu fólki, og verja hluta af því fremur til að standa undir millifærslum af þessu tagi, sem mundu koma milliliðalaust betur að gagni þeim sem nú búa við raunverulega neyð.



Vegna beiðni hv. 3. þm. Reykv. vil ég upplýsa það, eins og áður hefur fram komið, að hæstv. fjmrh. er bundinn við umr. í Ed. og óvíst hve lengi það verður. En ég mun gera ráðstafanir til að þessari umr. ljúki ekki fyrr en hv. 3. þm. Reykv. hefur fengið tækifæri til að fá svör við sínum spurningum.



Virðulegi forseti. Ég ætla eins og fleiri að bíða með hluta ræðu minnar ef svo kynni að fara að hæstv. fjmrh. kæmi í salinn. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson hefur þegar gert grein fyrir afstöðu minni hl. í fjh.- og viðskn. til þessa frv. Það er náttúrulega margt um það að segja. Ég vil t.d. minnast á að nýlegar upplýsingar um afkomu almennings í þessu landi renna ekki beinlínis stoðum undir að fólkið í landinu eigi að bera hærri jaðarskatt en fyrirtækin. Ég legg mikla áherslu á að brtt. Guðrúnar Agnarsdóttur og fleiri nái fram að ganga. Það er mikilvægt að hafa ljósa heimild til að bregðast við skertu gjaldþoli. Nú berast á hverjum degi upplýsingar um stórkostlegra atvinnuleysi og meiri örbirgð en nokkru sinni fyrr. Þetta atvinnuleysi ásamt breytingum á afla mun vafalaust valda því að fjöldi fólks mun eiga í miklum erfiðleikum með að greiða skattana sína, þannig að ég held að brtt. hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur eigi endilega að ná fram að ganga. Í framhaldi af því sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson talaði um vil ég segja að nú fer saman að það berast á hverjum degi upplýsingar um innreið örbirgðar á Íslandi og Alþingi er um leið að fjalla um skattamál. Þó að vísu sé takmarkað hve hægt er að beita skattakerfinu til að hjálpa þeim sem allra verst hafa kjörin held ég að bæði nefndir Alþingis og deildir ættu virkilega að nota tækifærið til að gera þær breytingar sem hægt er að gera á skattakerfinu til að bæta hag þessa fólks. Það er kannske ekki þinglegt að grautast mikið í skattamálum núna þegar langt er liðið fram á árið 1984, en það er ekki heldur þinglegt að horfa upp á það sem virðist vera að gerast og upplýsingar berast um á hverjum degi án þess að þing reyni á nokkurn hátt að bregðast við. Ég hafði íhugað fleiri atriði sem ég vildi vekja máls á, en mun bíða þess að hæstv. fjmrh. gangi í salinn.



Herra forseti. Vegna fsp. frá hv. 3. þm. Reykv., sem reyndar var beint fyrst og fremst til hæstv. fjmrh., en jafnframt til okkar hv. þm. Páls Péturssonar varðandi túlkun á síðustu brtt. á þskj. sem við flytjum brtt. á, þá er það rétt, sem fram kemur hjá honum, að orðalagið er það sama og í frv. sem flutt var á 105. löggjafarþinginu, þ.e. þinginu 1982–1983. Ég hygg að það sé alveg ljós túlkun þessa ákvæðis að eingöngu sé um að ræða skattskrá, en skilgreining á því hugtaki mun vera sú að það sé skrá sem verður til eftir að kærufrestur er útrunninn. Reyndar varð sú breyting á með þeim lögum sem sett voru 1981 um tekjuskatt og eignarskatt að horfið var frá því ráði að gefa út álagningarskrár. Í stað þess var birt svokölluð skattskrá, en það er sú skrá sem búið er að leiðrétta eftir að kærufrestur hefur runnið út. Á sínum tíma urðu miklar umr. um þessi mál. Þótti þá rétt að gefa aðeins út skattskrá vegna þess hve gífurlega margar kærur koma fram og oftsinnis gerist það að menn lækka verulega í sköttum eftir að kærufrestur er liðinn. Þannig má benda á að stundum er um áætlanir að ræða og eftir að kærufrestur rennur út breytast tölur mjög mikið. Man ég dæmi þess að birt var álagningarskrá þar sem efsti gjaldandi í einu sveitarfélagi reyndist eftir að kærufrestur rann út vera einn af þeim tekjulægri, enda hafði framtal ekki fundist og áætlaðar tekjur voru lagðar til grundvallar skattálagningunni. Í öðru lagi gerist það oftsinnis að ekki koma fram nægilega snemma ýmsar upplýsingar, t.d. varðandi tekjur af atvinnurekstri, sem eiga að koma fram í skattskrá, og koma fram mjög mörg tilvik þess efnis að við skatt bætist talsvert eftir að álagningu lýkur. Þetta held ég þess vegna að sé skilningur á því ákvæði sem um er að ræða, en það er brtt. í lið nr. 4 á þskj. 239. Ég ætla ekki, frú forseti, að hafa mörg fleiri orð um frv. sem hér liggur til umr. Nokkrar umr. hafa þó orðið um álagningu útsvara. Í því sambandi er nauðsynlegt að gera sér ljóst að það eru auðvitað bæjar- og sveitarstjórnir sem leggja á útsvar og hafa til þess heimild í lögum. Það er yfirlýst stefna hæstv. ríkisstj. að gefa ekki út leyfi til aukaálags, en um það atriði er jafnframt ákvæði í lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Hins vegar eru það sveitarstjórnirnar sem bera pólitíska ábyrgð á álagningu útsvara og er útsvarsprósentan mismunandi frá einu sveitarfélagi til annars. Ein meginástæðan fyrir því að mörg sveitarfélög grípa til þess ráðs að halda 11% er sú að á undanförnum árum hefur verðbólgan verið miklu meiri en ráð var fyrir gert. Þannig hefur staða sveitarfélaganna versnað að mun og keyrði þó um þverbak í tíð síðustu hæstv. ríkisstj., sem hv. 3. þm. Reykv. átti sæti í, þegar verðbólguhraðinn fór upp í 130% um miðbik síðasta árs. Það er af þessum ástæðum fyrst og fremst sem það hefur gerst að ýmis sveitarféfög telja nauðsynlegt að rétta nokkuð hag sinn með því að halda útsvarsprósentunni fyrir ofan það sem eðlilegt gæti talist ef þau vildu að skattbyrði útsvaranna væri hin sama á yfirstandandi ári og á s.l. ári mæld sem hlutfall af tekjum greiðsluársins. Þetta tel ég, hæstv. forseti, nauðsynlegt að komi hér fram því að þegar talað er um skattbyrði er oft verið að tala um tvennt í senn, annars vegar heildarskattbyrði af gjöldum til ríkis og sveitarfélaga og hins vegar eingöngu til ríkisins. Auðvitað er það frv. sem hér er til umr. einungis um bein gjöld til ríkisins, annars vegar tekjuskatta og hins vegar eignarskatta.



Herra forseti. Að gefnu tilefni vil ég aðeins koma inn í þessar umr. Það er í sambandi við það sem komið hefur fram í ræðum hv. þm. um sveitarfélögin sem mér finnst ástæða til að koma inn í umr. Í fyrsta lagi vil ég mótmæla þeirri fullyrðingu, sem hér kom fram, að sveitarfélögin hafi misnotað það frelsi varðandi gjaldskrár og þjónustugjöld sem ákveðið hefur verið að veita þeim. Mér finnst ekki rökrétt að setja þá fullyrðingu fram. Við vitum að það er aðeins um eina gjaldskrá að ræða sem fram hefur komið síðan þessi ákvörðun var tekin, þ.e. hækkun á hitaveitugjöldum í Reykjavík um 25%. Ég vil geta þess hér að þó að það væri ekki í mínum verkahring sérstaklega óskaði ég eftir rökstuðningi fyrir þeirri hækkun og fékk hann. Ég fór yfir hann ásamt forráðamönnum Reykjavíkur borgar og sannfærðist um að ekki væri verið að misnota neitt frelsið sem sveitarfélögum var gefið með þessari sérstöku hækkun. Það voru fyrir hækkuninni eðlileg rök sem ég a.m.k. er samþykkur. Í sambandi við útsvarsálagningu sveitarfélaganna almennt vil ég endurtaka það, sem ég hef áður sagt í hv. deild, að ekki liggur enn fyrir endanlega hvernig sveitarfélögin munu nýta álagningarprósentu sínu. Það eru ekki nema örfá sveitarfélög sem þegar hafa lagt fram fjárhagsáætlun fyrir þetta ár í endanlegri mynd og ekki nema örfá sem eru þegar búin að samþykkja hana, ef það eru þá nokkur nema Reykjavíkurborg. Mér er hins vegar þegar ljóst að flest sveitarfélögin hafa í hyggju að lækka þessa álagningarprósentu úr 12.1% , sem var almenn regla á árinu 1983, í 9.5–10.5% eða 10.8% flest þeirra. Aðeins Reykjavík er undanskilin með 11% í stað 12.1% sem var á s.l. ári. Það er einnig kunnugt að félmrh. hefur gefið út opinbera yfirlýsingu um að sveitarfélögin geti ekki vænst þess að fá að nýta þá heimild sem er í tekjustofnalögum um 10% álag á árinu 1984 nema um algjört neyðarástand í viðkomandi sveitarfélagi verði að ræða. Ég get því ekki séð að hv. þm. geti talað í þessum dúr meðan málin liggja ekki ljós fyrir. Ég tel einnig ástæðu til í þessu sambandi að geta þess, sem raunar hefur komið fram opinberlega, að ríkisstj. hefur gert sérstakan samstarfssamning við sveitarfélögin sem þegar er farið að reyna á. Það stendur fyrir dyrum fundur með fulltrúum sveitarfélaganna um samræmingu á því hvernig sveitarfélögin munu standa að ákvörðun um gjaldskrár sínar og önnur þjónustugjöld með það fyrir augum fyrst og fremst að það verði samræmt efnahagsstefnu ríkisstj. og enn fremur að fyrirbyggja óeðlilegt misræmi milli gjalda sveitarfélaganna. Þetta stendur fyrir dyrum og ég reikna með því að ekki verði langt í að fundur verði haldinn. Þá er sjálfsagt að upplýsa hver sú niðurstaða verður. Ég vil einnig geta þess í tilefni af ræðum hv. þm. hér að það er fullt samstarf á milli Sambands ísi. sveitarfélaga og félmrn. um öflun viðhorfa og ákvarðana sveitarfélaganna í heild um beitingu tekjustofna, bæði hvað varðar útsvarsprósentu og ákvörðun einstakra sveitarfélaga um afslátt, lækkun eða niðurfellingu útsvars t.d. til lífeyrisþega og lágtekjufólks. Þetta mál er nú í sérstakri meðferð hjá sveitarfélögunum og í fullu samráði og samstarfi við félmrn. Vegna ummæla sem fram komu áðan hjá hv. 5. þm. Reykv. tel ég ástæðu til að vekja athygli á þeim og taka undir með honum. Ég sat þessa ráðstefnu s.l. laugardag með ungu fólki aðallega, sem ræddi vandamál sín af fullri hreinskilni og einurð, og mér fannst margt athygli vert koma þar fram. Það liggur fyrir að niðurstöður þessarar ráðstefnu og fólksins sem ræddi þarna bæði í heild og í smáhópum munu verða sendar sem ályktun og ég geri ráð fyrir að félmrn. fái þær formlega í hendur næstu daga. Ég mun draga af þeim ýmsar ályktanir því að ég tel að komið hafi þar fram margar skynsamlegar tillögur. Ég vil að lokum, af því ég ætla ekki að fara að ræða í heild þessi mál, geta þess að félmn. Nd. hefur tekjustofnafrv. til meðferðar. Það er, eins og hv. þm. vita, ákvörðun um vissan frádrátt sem kemur í útsvarsálagninguna í samræmi við þá ákvörðun sem verður tekin um tekju- og eignarskatt. Er sjálfsagt að það mál verði skoðað nánar hvort breyta á þeim fjárhæðum eða ekki. En ég mun beita mér fyrir því og ég endurtek það hér að ég mun beita mér fyrir því, að félmn. Alþingis fái upplýsingar í stórum dráttum um ákvörðun sveitarfélaga um meðferð gjaldstofna á þessu ári, eins og ég gaf raunar yfirlýsingu um í umr. fyrr í deildinni. Þær upplýsingar eru þegar að berast inn á borð til mín og ég mun standa við þá yfirlýsingu.



Herra forseti. Það kom hér skýrt fram í svari hv. 2. þm. Reykv. áðan, að með því orðalagi sem er á brtt. meiri hl. fjh.- og viðskn. er ekki gert ráð fyrir að heimilt verði að birta álagningarskrár, heldur aðeins endanlegar skattskrár. Ég er þeirrar skoðunar að rétt sé að heimila birtingu á álagningarskrám, það stuðli að umr. um skattamál sem er jákvæð, og þess vegna leyfi ég mér að leggja hér fram nýja brtt. við brtt. meiri hl. Það er till. sem flutt er af mér og hv. þm. Sighvati Björgvinssyni og er um að 4. tölul. í brtt. meiri hl. fjh.- og viðskn. á þskj. 322 orðist svo: „Á eftir 8. gr. komi ný grein sem orðist svo: Heimil er opinber birting á þeim upplýsingum um álagningu og endanlega útkomu skatta sem fram koma í skattskrá, svo og útgáfa þeirra upplýsinga í heild eða að hluta.“ Ég tel ekki ástæðu til þess, herra forseti, að óska eftir því að þessi till. verði tekin hér fyrir með afbrigðum, heldur væri ég fyrir mitt leyti mjög sáttur við þá málsmeðferð að till. yrði tekin til meðferðar við 3. umr., enda verði brtt. meiri hl. einnig dregin til baka til 3. umr. Annað atriði, herra forseti, sem ég innti hæstv. fjmrh. eftir laut að fyrirframgreiðslum aldraðra og öryrkja á fyrri hluta skattársins 1984. Svör hæstv. fjmrh. liggja ekki fyrir, en ég held að það verði þá að bera spurninguna fram á ný við 3. umr., þ.e. hvort hæstv. ráðh. er reiðubúinn að gefa þær yfirlýsingar sem ég fór fram á, að gerð verði sérstök athugun á framtölum aldraðra og öryrkja með tilliti til þess hvort fyrirframgreiðslan er hærri en ætla má að endanleg skattlagning verði og að það verði litið sérstaklega eftir að greiðslubyrðin verði þessum einstaklingum ekki ofviða. Varðandi þær umr. sem fram hafa farið hér um útsvarsmál vil ég skýra frá því að ég hef óskað eftir því í bréfi til formanns félmn. hv. Nd. að svarað verði alveg ákveðnum spurningum um tekjustofna sveitarfélaga. Í fyrsta lagi spyr ég um þá samráðsnefnd ríkisstj. og Sambands ísi. sveitarfélaga sem hæstv. félmrh. hefur greint frá að stofnuð hafi verið eða sé að fæðast. Í öðru lagi bað ég um sérstaka athugun á gjöldum til sveitarfélaganna þar sem grunur leikur á því að eitt sveitarfélag, Reykjavíkurborg, hafi tekið miklu hærri gjöld fyrir veitta þjónustu en nemur tilkostnaði við að koma þessari þjónustu á framfæri við íbúana í borginni. Og í þriðja lagi óskaði ég eftir að félmrh. útvegaði n. og þar með þinginu upplýsingar um álagningu útsvars á árinu 1984. Ég vænti þess að þessar upplýsingar komi fram þegar umr. um tekjustofna sveitarfélaga fer fram. Hitt er líka alveg rétt, sem hv. 5. þm. Reykv. gat um áðan, að ef menn vilja koma til móts við lágtekjufólk í sambandi við skattamál verður það að gerast í gegnum útsvarið. Þannig liggja þau dæmi. Lágtekjufólkið er að borga útsvar þó það greiði engan tekjuskatt til ríkisins. Í þeim efnum er auðvitað hugsanleg sú leið, sem mér hefur verið bent á, að hækkaður verði mjög verulega persónufrádráttur við útsvarsálagninguna. Einnig er sú leið til að álagning útsvarsins verði í þrepum, það verði stiglækkandi prósenta við álagningu útsvars eins og við álagningu tekjuskatts til ríkisins. Ég vil láta það koma fram að ég áskil mér og Alþb. allan rétt til að flytja slíkar brtt. við meðferð frv. um tekjustofna sveitarfélaga, en borgarfulltrúar Alþb. í Reykjavík lögðu einmitt fram slíka hugmynd, allnákvæmlega útfærða, við afgreiðslu fjárhagsáætlunar Reykjavíkurborgar. Ég held að það sé mál sem verður að líta á sérstaklega. Mér hefur skilist að ríkisstj. telji að skoða eigi skattamálin alveg sérstaklega í tengslum við gerð kjarasamninga. Þá liggur auðvitað miklu nær að fara í útsvarið en tekjuskattinn.



Herra forseti. Ég hafði raunar ætlað mér að ræða þetta mál að hæstv. fjmrh. viðstöddum. Hins vegar verður einhver dráttur á því og þess vegna mun ég ræða það núna. Tilefni þessara hugleiðinga minna er aukafrestur sem var gefinn núna á því að skila skattaframtali. Úr því sem komið er get ég ómögulega séð að þessi vikufrestur sem var gefinn skipti raunverulega nokkru einasta máli að öðru leyti en því að hann kannske kemur þeim til góða sem áttu í vandræðum við að telja fram. Árið 1983 er liðið. Menn eru búnir að afla þeirra tekna sem þeir gerðu þá. Menn eru búnir að gera þær fjárfestingar, borga þær skuldir eða safna þeim skuldum sem til stóð á því ári. Að telja síðan fram á núverandi eyðublaði er bókfærsla sem ekkert breytist þó að einhver breyting yrði á því frv. sem hér er til umr. Undirrótin að þessu er sú ósk að menn viti að hvaða skattareglum þeir ganga þegar þeir afla tekna eða gera aðra hluti. Það er skiljanlegt og ég styð það mjög. En þá hefðu reglur um þá álagningu sem nú fer fram þurft að vera tilbúnar í árslok 1982 þannig að þegar menn afla tekna eða fjárfesta eða hegða sér að öðru leyti eins og þeir óska í sínum fjármálum á árinu 1983 gætu þeir gert það eftir einhverjum skikk. En í því kerfi sem við höfum breytir nákvæmlega engu, að óbreyttu framtalseyðublaðinu, hvað gerist í þessari umr. hérna. Ég er ekki að vanþakka frestinn. Hann kom mér til góða eins og vafalaust fleirum en þær forsendur sem hafa verið gefnar fyrir honum tel ég algjörlega marklausar.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Útsvar er flatur skattur og kemur þar af leiðandi miklu átakanlegar við þá sem eru tekjulágir en önnur skattheimta. Þess vegna er þetta í mörgum tilfellum ranglátur skattur og þarf að gæta mjög hófs í beitingu hans. Ég er veikur fyrir hugmyndum sem lúta að útborgun á öfugum tekjuskatti eða neikvæðum tekjuskatti og ég vil skoða það allt saman vandlega. Hitt er annað mál að eins og komið er nú fram á ár 1984 er lítið svigrúm til að gera það á þessu ári. En ég held að fullkomin ástæða sé til að hugleiða allar svona hugmyndir vandlega, því að vissulega er ástæða til að hafa áhyggjur út af fólki sem nú hefur tæplega málungi matar. Því miður er orðið þröngt í búi hjá allt of mörgum. Þessu fólki verðum við að reyna að hlífa eftir því sem við mögulega getum. Ég er hins vegar ekki sammála því sem kom fram hér hjá hv. þm. Jóni Baldvin að skynsamlegt væri að nota fjármuni sem annars fara til niðurgreiðslu á búvöruverði í þetta. Ég held að þeir niðurgreiðslupeningarnir verði mjög til tekjujöfnunar. Skv. nýlegri könnun sker það sig alveg úr að barnafjölskyldurnar eru miklu verr settar en aðrar. Mér finnst eðlilegt að álykta að þar sem margir eru munnarnir sé borðað tiltölulega meira þannig að aukaleg hækkun á búvöruverði kæmi vafalaust mjög illa við þetta fólk, þessar stóru fjölskyldur. Það er kannske rétt hjá hæstv. félmrh. að það er strangt til orða tekið þegar ég held því fram að sum sveitarfélög hafi misnotað það frelsi sem þeim var veitt. Ég held þó að ekki verði um það deilt að borgarstjórn Reykjavíkur hafi notað frelsið alveg út í ystu æsar í þessu tilfelli. Auðvitað er skuldastaða sumra sveitarfélaga slæm. En sumir sveitarstjórnarmenn hafa verið glaðir í framkvæmdum sínum og jafnvel eru dæmi þess að þeir hafi lagt í mislukkaðar framkvæmdir. Það er hart aðgöngu að leggja á útsvör í þeim stíl sem hér hefur verið gert.

Forseti (Ingvar Gíslason) Brtt. sú sem Svavar Gestsson og Sighvatur Björgvinsson flytja fer til prentunar og henni verður síðan útbýtt a.m.k. áður en 3. umr. hefst.



Herra forseti. Hér fer vissulega fram góð og gagnleg umr. um álagningu skatta í landinu og hvernig við eigum að dreifa skattbyrðinni sem réttlátast meðal þjóðfélagsþegnanna. Umr. þessi hefur staðið í allan dag og var líka í síðustu viku og auðvitað er það mjög eðlilegt. Við erum að fjalla hér um álagningu á beinum sköttum upp á 3 milljarða sem vissulega er stór tala og eðlilegt að rætt sé hvernig þessu sé sem réttlátlegast dreift. En í s.l. viku og vikunni þar áður vakti satt að segja furðu mína umr. sem fram fór hér um tvö mál sem liggja fyrir þinginu um skattsvik í þjóðfélaginu. Í fyrsta lagi er það tillaga um aðgerðir til þess að fyrirbyggja skattsvik og í annan stað till. um úttekt á umfangi skattsvika. En það virðist sem svo að ekki nokkur einasti þm. hér inni hafi áhuga á að ræða um þau mál, skattsvikin í þjóðfélaginu. Við erum þó að tala hér um miklu stærri tötur en verið er að fjalla um í dag. Ég færði fyrir því rök í báðum þessum umr. hver áætla mætti að skattsvikin væru í þjóðfélaginu. Ég byggði það m.a. á mati sem lagt var á þessi mál fyrir nokkrum árum síðan en það gerði prófessor Ólafur Björnsson sem byggði það á þjóðhagsreikningstölum á árunum 1957–1960. Taldi hann að áætla mætti að skattsvik hér í þjóðfélaginu væru um 11% af þjóðartekjum sem eru þá um 5–6 milljarðar eða helmingi stærri tala en við erum að fjalla um hér í dag. Samt virðast þm. ekki hafa nokkurn minnsta áhuga á að ræða um þessi mál, skattsvikamál í þjóðfélaginu. Ég tel að löngu sé kominn tími til að ræða þau mál. Sumir áætla jafnvel að frá því að þessar tölur voru settar fram hafi skattsvikin a.m.k. tvöfaldast. Þannig að hv. þdm. ættu að sjá að hér er ekki um neitt smámál að ræða. Það vekur auðvitað furðu ef hv. þdm. telja að þeir geti bara látið þessi mál afskiptalaus, að þeim komi ekki við þó að skattsvik séu ástunduð hér í stórum mæli. Þetta er vissulega mál sem Alþingi kemur við og Alþingi á að leggja línurnar um það hvernig á að taka á þessum málum. Ég ræddi m.a. í mínu máli hve illa er búið að skattstofunum. Um það hef ég tölur frá embætti skattrannsóknastjóra hvað inn kemur vegna skatteftirlits bæði hjá skattstofunum og skattrannsóknastjóra. Ef litið er á þær tölur sem settar voru fram á árinu 1975, þ.e. þjóðhagsreikningstölur 1957–1960, og útreikningur skattsvikanna var byggður á þá innheimtist vegna skattsvika aðeins um 1% af því sem þá var áætlað að stolið væri undan skatti. Fyrir utan það að skattstofurnar eru svo illar búnar að mannskap að þær geta aðeins skoðað þessi venjulegu launamannaframtöl en ekki framtöl einstaklinga og fyrirtækja í atvinnurekstri. Það er eingöngu innan við 1% af fyrirtækjum í atvinnurekstri sem eru skoðuð nú hjá skattrannsóknarstjóra og þetta þarf vissulega að breytast. Skattsektirnar hér á landi eru orðnar til háborinnar skammar. Upphæðin er í krónutölum núna í lögunum og hefur ekki verið breytt í nokkur ár. Skattsektarákvæðunum er ekki beitt eins og á að beita þeim, það er yfirleitt frá 0,5 upp í 2,5-földun sem skattsektirnar eru hér á landi þó að í lögum segi að beita megi allt að tíföldun varðandi þá upphæð sem stolið er undan skatti. Ég taldi ástæðu, herra forseti, til að vekja athygli á þessu hér við umr. um álagningu á tekjuskatti og eignarskatti vegna þess að hér er virkilega um stórmál að ræða og ég tel tíma til kominn að Alþingi og alþm. láti sig þessi mál einhverju skipta vegna þess að ekki síst í þeim málum er misréttið falið í þjóðfélaginu og hve byrðunum er misjafnt dreift á þjóðfélagsþegnana. Eftir því sem fleiri komast upp með að stela undan skatti leggjast byrðarnar þyngra á þá sem eru þó skilamenn og standa í skilum með sinn skatt til þjóðfélagsins.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð um það frv. sem hér liggur fyrir. Það er alveg ljóst og það vita þdm. að þetta frv. er lagt fram til þess að reyna að lækka skatta svo sem unnt er. Er að því stefnt að þeir verði ekki hærri, miðað við tekjur gjaldárs, en á s.l. ári. Þetta er höfuðtilgangurinn á bak við frv. og að sjálfsögðu felur það í sér mjög verulegar skattalækkanir miðað við tekjur á skattaári. Þetta vita menn.

Vill ekki hv. þm. nefna tölur um þetta?

Ég skal ekki, hv. 3. þm. Reykv., hafa uppi langa tölu um það, en ég minni hv. þm..á hvernig hann brást við þegar hann samdi við verkalýðshreyfinguna á sínum tíma um lægra kaup en elfa og lofaði skattalækkunum í þeim sömu svifum. Og ég bið hann um að reikna út hver skattbyrðin hefði orðið ef hann hefði staðið við þau verðbólgumarkmið sem sett voru fram samtímis. Ég bið hann um að rifja þetta upp. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. með almennum skattaumræðum, en hitt vil ég líka minna á og mætti hv. 3. þm. Reykn. einnig muna það, að þessir tveir ráðherrar voru ekki fyrr komnir í ráðherrasæti á árinu 1978 en þeir lögðu tekju- og eignarskatt á öðru sinni á sama árinu. Var það gert í septembermánuði 1978 og hygg ég að það sé algert einsdæmi. En ástæðan fyrir því að ég stend upp er sú, að á þskj. 248 er gerð till. um að heimilt sé að lækka skatta ef gjaldþol skerðist verulega vegna atvinnuleysis, aflabrests, eða af öðrum skyldum orsökum. Við vitum það sem höfum lengi fjallað um skattamáf að höfuðókostur eftirágreiddra skatta er einmitt sá, að þeir koma illa niður þegar tekjur minnka verulega frá einu ári til annars. Þessi mál hafa oft verið rædd hér í þingsölum. Ég vil aðeins minna á það, að þessi mál komu sérstaklega til umfjöllunar þegar loðnubresturinn varð og bæði loðnusjómenn og menn sem unnu í loðnuverksmiðjum urðu fyrir mjög verulegum tekjusamdrætti á einu ári. Sú ríkisstjórn sem lét af völdum á s.l. vori treysti sér ekki til að fella niður skatta á þessu fólki. Á hinn bóginn var skattstjórum skrifað og þeir beðnir um að gefa einstaklingum kost á frestun á greiðslu skatta sinna, en þó þannig að greiddir yrðu fullir refsivextir. Þeim var gert að skila skattinum að fullu og með fullum refsivöxtum, þó svo að samkomulag næðist við skattstjóra eða innheimtumenn ríkissjóðs um greiðslu. Ég vil aðeins minna á þetta atriði. Ég er ekki að halda því fram að sá fjmrh. sem þá sat hafi verið illviljaður í þessu máli, síður en svo. Þetta mál er á hinn bóginn svo víðfeðmt að stjórnvöld hafa ekki treyst sér til að setja þá almennu reglu að menn eigi að greiða lægri skatt ef tekjur verða verulega lægri eitt ár en annað, en svo njóta háu teknanna ef þær vaxa að nýju. Það hefur ekki verið farið út í þetta, enda er það nú ekki réttlæti. Eina leiðin til að bregðast við vanda af þessu tagi er auðvitað staðgreiðslukerfi skatta. Við bjóðum nýju ranglæti heim ef við leiðréttum þetta. Það hefur verið reynslan, það var reynsla síðustu ríkisstjórnar þegar hún var að fást við vanda þeirra sem miklar tekjur höfðu haft af loðnuveiðum og loðnuvinnslu, og hið sama gildir að sjálfsögðu nú og fyrir tveim, þrem árum.



Herra forseti. Vegna frýjunarorða hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur vil ég segja það að ég tek undir allt það sem hún sagði um skattsvik. Ég vakti raunar máls á þessu við 1. umr. þessa máls og ég held að menn séu komnir að því að annaðhvort þarf að bæta eftirlit með framtali og sköttum eða hreinlega að fella þetta kerfi niður. Kerfi, sem í upphafi var hugsað til jöfnunar á lífsgæðum, held ég að sé orðið kannske einhver stærsta undirrót misréttis í þessu þjóðfélagi. Þetta birtist á ýmsan hátt. Við sjáum t.d. núna, þegar margra vikna, jafnvel mánaða þóf er í samningum um 2-4-6% kauphækkun, að þá skekkjast lífskjör milli fólks og milti stétta um tugi prósenta vegna þess, eins og sagt er innan gæsalappa, „að einn þarf að gefa allt upp en annar ekki". Fólk er farið að telja þetta með þægindum í sambandi við störf, eins og að hafa góðan stól og bjarta skrifstofu að þurfa ekki að gefa allt upp til skatts. 1Jg vil endurtaka það að ég held að - ef ekki þetta þing þá næsta þing verði raunverulega að velta því fyrir sér hvort þetta lífskjarajöfnunartæki hafi ekki runnið sitt skeið til enda. Annaðhvort þarf að bæta það eða þá að fella það niður.



Herra forseti. Það er örstutt athugasemd er kemur ekki á óvart þótt þeir framsóknarmenn húki við sama heygarðshornið með niðurgreiðslurnar sínar og hangi á því roði. En það er ástæða til að benda hv. 2. þm. Norðurl. v. á að fara nú í eldhús til hæstv. forsrh. og formanns Framsfl. sem eins og kunnugt er hefur upplýst þjóðina um að þó það kunni að vera hlutskipti hinna snauðu í þessu þjóðfélagi að lifa á vellingi sé það nú ekkert neyðarúrræði því að hann hafi alist upp við þennan velling sjálfur. Þessi grautargerð forsrh. er fræg orðin að endemum. En ég hygg að það sé kannske nær lagi að það fólk sem við þessi kjör býr lifi fremur á vatnsgrautnum óniðurgreiddum, því að hann er ekki niðurgreiddur, hv. þm., fremur en að leggja sér daglega til munns mikið af því ágæta niðurgreidda keti sem hv. þm. ber fyrir brjósti. Hafa þó niðurgreiðslurnar ekki síður því hlutverki að gegna að halda uppi óeðlilegri tilbúinni eftirspurn eftir offramleiðsluvörum en að virka sem tekjujöfnunaraðgerð. Ég er alveg fullviss um að sem tekjujöfnunaraðgerð er sú leið sem við boðuðum hér áðan, að beina þessu fjármagni beint til fólks t.d. í formi neikvæðs tekjuskatts, mun áhrifameiri en núv. kerfi. Að því er varðar skattsvikin vil ég aðeins taka fram að þegar umr. fór fram um þáltill. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur er kannske svolítið ósanngjarnt að segja að enginn þm. hafi haft áhuga á málinu. Það voru 3 eða 4 sem tóku til máls í því og einir 5 í salnum. Vorum við þó að tala um upphæðir eins og hér hefur verið nefnt, annars vegar tekjur ríkisins af beinum sköttum svona um 3 milljarða kr. og hins vegar mjög varfærið og íhaldssamt mat Ólafs Björnssonar um 10% af þjóðarframleiðslu, þ.e. um 6 eða 6–7 milljarða kr. í skattundandrátt og skattsvik sem allir þeir sem fást við endurskoðun og skattrannsóknir á Íslandi nú vita að hefur margfaldast síðan. Og mjög varleg áætlun nú er að þetta sé sennilega tvisvar sinnum það, þ.e. við værum þá að tala um kannske 13–14 milljarða, af fjárlögum ríkisins sem eru upp á 18 milljarða.



Herra forseti. Bara örstutt athugasemd. Ég er nú sammála því hjá hæstv. forsrh. að vellingur er besti matur og það er hver fullsæmdur af því að neyta hans ef hann er vel tilbúinn. Hins vegar er líka gott að hafa kjöt með og ég held að það væri illa farið að koma í veg fyrir að fólk gæti neytt þess. Niðurgreiðslur hafa verið tíðkaðar hér um alllangt árabil og hafa verið notaðar fyrst og fremst sem hagstjórnartæki en ekki til að örva sölu á offramleiðslu eins og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson vildi vera láta. Ég verð að segja að mér þykja þetta ótrúlegar fréttir um skattsvik ef hér ætti að vera svikið undan skatti kannske upp á 12–14 milljarða eins og menn hafa verið að fullyrða hér í ræðustól með margföldun á ágiskun Ólafs Björnssonar. Ég vil vekja athygli á því að þegar Ólafur Björnsson áætlaði þessa tölu sína voru hér önnur skattalög og vonandi hefur okkur farið eitthvað fram í lagasetningu og innheimtu síðan. Það getur vel verið að veruleg skattsvik viðgangist hér en ég fæ mig ekki til að trúa svona að óreyndu fullyrðingum upp á 12–14 milljarða.