Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef í nál. á þskj. 487 gert grein fyrir helstu viðhorfum mínum til þessa máls. Eins og kunnugt er er það yfirlýstur tilgangur þessa frv. að örva almenning til að leggja fé í atvinnurekstur. Þetta er mjög mikilvægt viðfangsefni, sem verður að vanda vel til, en að mínum dómi hefur ekki tekist eins vel til og nauðsynlegt væri. Af þessum sökum legg ég til að menn vinni þetta mál betur og þá einkum og sér í lagi með hliðsjón af því að þau lög sem hér um ræðir eiga ekki að taka gildi fyrr en um næstu áramót og þess vegna hafa menn tímann fyrir sér fram að hausti. Niðurstaða þessa nál. sem ég mæli hér fyrir er þess vegna sú, að það sé skynsamlegt að nota tímann fram að haustþingi til að athuga málið betur, og í trausti þess að slík vinna fari fram legg ég til að málinu verði vísað til ríkisstj. og þá einmitt til slíkrar vinnu. Eins og ég sagði er það yfirlýstur tilgangur frv. að örva almenning til að leggja fé í atvinnurekstur. Til þess að ná þeim tilgangi er lagt til að það verði heimilaður frádráttur eftir ákveðnum reglum frá skattskyldum tekjum manna vegna þeirrar fjárfestingar sem þeir gera í atvinnurekstri. Þetta er gert með tvennu móti í frv.: annars vegar er um að ræða kaup á hlutabréfum, sem geta verið skattfrjáls eftir ákveðnum reglum, og hins vegar um möguleika til að leggja fé í svonefnda stofnfjársjóði. Í samræmi við að þetta er tvíþætt ætla ég að leyfa mér að fara ofan í hvorn hluta fyrir sig. Að því er varðar kaup á hlutabréfum og að kaup á hlutabréfum verði til þess að menn njóti frádráttar frá skattskyldum tekjum er augljóst skv. frv. að það getur einungis gerst í tiltölulega stórum hlutafélögum. Í rauninni er um þrjár leiðir að ræða sem eru leyfðar: í fyrsta lagi kaupi menn hlutabréf beint í hlutafélögum, í annan stað geri menn það í gegnum myndun starfsmannasjóða hjá hlutafélögum og í þriðja lagi kaupi menn hlutabréf í svonefndum fjárfestingarfélögum. Ef við lítum fyrst á hin beinu hlutabréfakaup voru þau í upphaflegri gerð frv. og eins og það liggur nú fyrir bundin við að hlutaféð væri a. m.k. 10 millj. kr. og a. m. k. 100 hluthafar. Það eru einungis örfá fyrirtæki á Íslandi, trúi ég, sem uppfylla þetta skilyrði. Við þessa umr. málsins hefur meiri hl. n. hins vegar gert till. um að lækka þetta nokkuð, þ. e. að það nægi að hlutafé sé 5 millj. og að það séu 50 hluthafar til þess að frádráttarbærni við kaup á slíkum hlutabréfum geti komið til greina. Ég held að engu að síður sé ljóst að þrátt fyrir að hér sé miðað við 5 millj. og 50 hluthafa geti það einungis tekið til mjög stórra hlutafélaga á íslenskan mælikvarða. Sama gildir að mínum dómi að því er varðar starfsmannasjóði, því að rétt til að kaupa hlutabréf í gegnum starfsmannasjóði hafa einungis fyrirtæki þar sem a. m. k. 30 starfsmenn standa að sjóðsstofnuninni og þar sem stofnfé er a. m. k. 3 millj. kr. Að því er varðar frádráttarbærni við kaup á hlutabréfum hlýtur því niðurstaðan að verða sú, að hún komi einungis til álita hjá tiltölulega stórum fyrirtækjum. Ef svo á að vera er greinilega verið að mismuna bæði fólki og atvinnurekstri eftir stærð fyrirtækjanna. Þetta gerist sem sagt hvort heldur um er að ræða bein kaup eða kaup gegnum starfsmannasjóði. Ef fyrirtækið er ekki nægilega stórt er engin frádráttarheimild við hlutafjárkaupin. Stórt fyrirtæki getur á hinn bóginn hugsanlega aflað sér fjár með hlutabréfasölu vegna frádráttarheimildarinnar meðan meðalstórt eða lítið fyrirtæki getur það ekki. Þessa mismunun tel ég í hæsta máta mjög vafasama. Ef sú lagasetning sem hér um ræðir mun hafa tilætlaðan árangur munu sem sagt stærri fyrirtækin eflast á kostnað hinna smærri. Í þessu sambandi held ég að nauðsynlegt sé að hv. Alþingi og þessi hv. deild hafi í huga að langflest fyrirtæki á Íslandi eru lítil og víða hér um land geta þau beinlínis ekki verið annað en lítil vegna þess hvernig búsetunni er háttað í landinu. Það er ljóst að skilyrði til að reka eða stofna stór fyrirtæki eru allt önnur og lakari víðs vegar úti um land, svo sem á Hellu eða Hvammstanga eða Fáskrúðsfirði eða Flateyri, heldur en þau eru hér á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna mun sú ívilnun sem gert er ráð fyrir skv. lagafrv. nýtast hinum smærri stöðum mjög lítið eða illa. Hér er sem sagt verið að mismuna hinum smærri stöðum á landinu í óhag - ekki bara beinlínis með stærð fyrirtækjanna, heldur líka vegna þess hvernig búsetunni í landinu er háttað. Það er oft sagt og réttilega að iðnaðurinn verði að veita ný atvinnutækifæri á komandi árum og að einmitt sé þörf nýsköpunar á því sviði. Ég held að þetta muni eiga við ekkert síður úti á landsbyggðinni en hér á höfuðborgarsvæðinu og það verði menn að hafa í huga þegar lagafrv. þetta er skoðað. Ég held líka að menn ættu að gefa því gaum að nýsköpun í atvinnulífinu er allt eins líkleg í smærri fyrirtækjum og stórum og ég tel að við höfum dæmin fyrir okkur í þeim efnum vegna þess að það er oft frumkvæði og samheldni lítils áhugamannahóps sem ræður í rauninni úrslitum um að ráðist sé í nýja atvinnustarfsemi og það einkanlega ef í þeirri atvinnustarfsemi felst einhver nýjung. Það eru litlir áhugamannahópar sem oft leiða þróunina, en skv. þessu frv. munu þeir ekki fá að njóta jafnréttis á við hina stóru og. stæltu. Það er í rauninni rauði þráðurinn í þessu frv. að því er þetta atriði varðar og þá skattaívilnun sem hér um ræðir, að þeir einir mega njóta hennar sem eiga ekki það mikið í fyrirtækjunum að þeir hafi þar nein raunveruleg áhrif. Það eina sem á að hvetja þá til hlutabréfakaupanna er sem sagt ágóðavonin og skattalækkunarmöguleikinn. Það er lykillinn að því að fá að njóta ívilnunar að þarna ríki eiginlega tilfinningasnautt persónuleysi. Þetta kann að henta vel í ýmsum hinum stærri löndum, en mér er stórlega til efs að þetta henti hér á landi. Þannig er það svo að þeir sem hætta fé sínu í stofnun hlutafélags um atvinnurekstur sem þeir hafa trú á og vilja eiga saman og annast saman eru í raun settir á kaldan klaka ef þeir uppfylla ekki margmennisskilyrðið sem sett er í lagafrv. eða geta ekki lagt fram nógu margar milljónir. Ég held þó að einmitt áhætturekstur þeirra sem trúa á fyrirtækið sitt, trúa á hugvit sitt og dugnað og hafa vilja og þolgæði til að vinna því vel sé vaxtarbroddur nýsköpunar og hann verði einmitt að fyrirfinnast og þess vegna sé rangt að mismuna einmitt slíkum hópum og slíku frumkvæði í óhag. Það er mismununin sem ég hef talið upp sem gerir það að verkum að ég tel að þessi þáttur frv. sé gallaður og menn séu ekki að stefna að þeim árangri til nýsköpunar sem væntanlega á að vera tilgangur frv. Í þessu sambandi kom upp í n. að það væri hræðsla við misnotkun sem réði því að menn vildu einungis binda þetta við hin stærri fyrirtæki, að menn settu svo ströng skilyrði um fjölda hluthafanna og um hlutafjárupphæðina í heild sinni. Mér finnst að með slíkri röksemdafærslu sé verið að gefa hinum stærri fyrirtækjum syndakvittun um að þau misnoti aldrei aðstöðu sína, en jafnframt felist í þessu ásökun í garð meðalstórra og minni fyrirtækja um að þar sé misnotkunar að vænta. Ég held að ekki sé sanngjarnt að fara þannig að og í þessum efnum eigi menn frekar að setja strangara eftirlit með þeim fyrirtækjum sem þessa njóta, gæðalegt eftirlit ef menn vilja svo segja, frekar en að sigla inn í þá mismunun eftir stærð og í rauninni eftir búsetu sem í þessu frv. felst. Hinn þáttur frv. fjallar um stofnfjárreikninga og er í III. kafla frv. Það er eini kaflinn sem ekki fjallar um hlutafjárkaup og skattfrelsi vegna þeirra með einum eða öðrum hætti. Stofnfjárreikningarnir eru greinilega hugsaðir fyrir einyrkja, þ. e. þá sem standa í eigin atvinnurekstri. Um þá aðila, einyrkjana eða þá sem standa í eigin atvinnurekstri eða réttara sagt ætla að stofna til hans, eiga að gilda sérstakar reglur um innlög á bundna bankareikninga og að þessir bankareikningar og innlögin á þá geti notið skattfrelsis. Hins vegar eru heldur fátækleg skilyrði um það hvers konar fjárfesting gefi heimild til að nýta úttekt af þessum bundna reikningi án þess að það teljist að einhverju leyti til tekna. Hér held ég á hinn bóginn að sé verið að setja mjög víðar heimildir sem opni gáttir til að stofna gervifyrirtæki í einkaeign, þar sem er einungis einn eigandi, og að menn geti gegnum þær gáttir nýtt sér ívilnanir sem frv. gerir ráð fyrir með stofnun gervifyrirtækja. Ég held að í þessum efnum væri nauðsynlegt að setja strangari skilyrði um hvað menn þurfi að uppfylla til að njóta skattfrelsis með þessum hætti, en hugmyndin er í sjálfu sér góðra gjalda verð. Ef ég dreg þetta saman, herra forseti, verð ég að segja að þetta frv. hefur í sér fólgna ýmsa galla sem gera að mínum dómi nauðsynlegt að skoða það nánar. Ég skal þá rekja þá stuttlega. Í fyrsta lagi opnar það að því er varðar stofnfjárreikninga gáttir til „löglegs“ undandráttar, ef merin vilja svo orða það, undan skatti í formi gervifyrirtækja - eða a. m. k. verður ekki séð að þeirrar gáttar sé gætt eða henni sé lokað. Í öðru lagi mismunar það fólki og fyrirtækjum eftir byggðarlögum að því er varðar skattfrelsi vegna hlutafjárkaupa, öllum hinum fámennari byggðum í óhag. Í þriðja lagi er það hinum fáu og frumkvæðisríku í óhag að því er varðar skattfrelsi vegna hlutafjárkaupa, en hinum stóru fyrirtækjum í hag, í rauninni á kostnað hinna smærri og hinna meðalstóru. Þó að margvísleg rök megi færa fyrir þeim hugmyndum sem í frv. felast mun það í núverandi búningi hafa að líkindum margs konar óæskileg áhrif og fela í sér mismunun sem ég held að sé meiri en menn hafi gert sér grein fyrir í upphafi við lestur frv. A. m. k. verð ég að játa að svo er að því er mig varðar. Það er fyrst eftir nákvæma yfirferð sem mér sýnist að þessi mismunun sé eins víðtæk og ég hef hér lýst. Tilgangur frv., þ. e. að örva þátttöku almennings í fjárfestingu í atvinnulífinu, er í rauninni mjög mikilvægt viðfangsefni. En í þessari frv.-gerð hefur ekki tekist, að mínum dómi, að finna þeim tilgangi nægilega skynsamlegt og gott form. Þar sem hér er einmitt um svo mikilvægt viðfangsefni að ræða og með hliðsjón af því að ekki er gert ráð fyrir að þessi lög taki gildi fyrr en um næstu áramót sýnist mér að viturlegt sé að nota tímann fram að haustþingi til að athuga þessi mál betur. Með þeim rökstuðningi og í trausti þess að sú vinna fari fram legg ég til í nál. mínu að frv. verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Ég hef skilið það svo að leyfilegt sé að ræða hér 1. og 2. mál, hvort þeirra sem er. É,g vil fá staðfestingu á að það sé rétt.  Ég er því andvíg af ýmsum ástæðum. Menn hafa margir getið þeirra ástæðna. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það. Ég vil hins vegar spyrja hvernig menn hugsa sér allt eftirlit með þeim fríðindum sem hér er verið að leggja til. Okkur er öllum kunnugt um að lítið sem ekkert eftirlit er nú þegar með hvers kyns fjármálabraski í þjóðfélaginu og skattsvik tíðkast hér af öllu tagi. Skattrannsóknarstjóri ríkisins hefur allt of lítið starfslið til þess að verulegur árangur náist af hans starfi og hans embættis, og öll þekkjum við örlög söluskattsins. Við þekkjum þann gráa leik sem hafður er í frammi í þjóðfélaginu um stofnun hlutafélaga sem lifa þangað til söluskattsskýrslan þarf að koma fram. Þá fer félagið á hausinn og nýtt er stofnað samdægurs. Ég vil þess vegna benda hæstv. fjmrh. á 8. gr. frv. sem er á þskj. 231. Þar segir, með leyfi forseta: „Hafi stofnun eigin atvinnurekstrar, sbr. 6. gr., ekki farið fram innan sex ára frá lokum innborgunarárs skal heildarfjárhæð innborgunar ásamt verðbótum teljast til skattskyldra tekna á næsta ári eftir að ráðstöfun skyldi vera lokið.“ Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh.: Hverjum er ætlað að fylgjast með þessum innistæðum og telja árin sem þær hafa verið ónotaðar? Hvaða embætti á að annast að með þessu sé fylgst? Ég held að við getum sagt okkur sjálf að eftirlit verður auðvitað ekki neitt og menn munu leika sér með þetta eins og þeim sýnist. En það var raunar ekki vegna þessa máls sem ég kom hér í ræðustól. Ég vil þó áður en ég lýk máli mínu um þetta frv. líka benda á síðustu setninguna í 2. gr. þar sem segir: „Það sem enn kann að vera ójafnað að tíu árum liðnum fellur niður.“ - Það verður fróðlegt að sjá hvernig frá þessum málum verður gengið, fyrir nú utan alla meginhugsun í þessu frv. sem ég tel fyrst af öllu ranga. En það sem ég vildi fyrst og fremst sagt hafa er að ég tel að við samþykkt 129. máls þingsins, frv. til laga um tekjuskatt og eignarskatt, hafi verið gerð mikil mistök sem ég efast um að þingheimur hafi gert sér grein fyrir. A. m. k. skal fúslega játað að ég gerði mér ekki alveg grein fyrir því sem þar fór fram, og þess vegna vil ég fá að vekja athygli á því. Hér er fyrst á dagskrá frv. til laga um breytingu á sömu lögum, 159. mál. Ég tel því að enn sé möguleiki á að koma fram brtt. þó að hún sé dálítið fyrir utan það efni sem hér er til umr. og það hefði verið betur viðeigandi að ræða í tengslum við 129. mál. Ég held þó að það ætti ekki að skipta máli. Vel er hægt að hugsa sér brtt. enn. Ég mun gera slíka till. en hef hana ekki alveg tilbúna. Það sem ég ætla að benda á er að eftir að skattalögin frá 1978 tóku gildi varð sú þróun í þjóðfélaginu að menn hættu að fá lán til húsbygginga með vöxtum fyrst og fremst, heldur koma verðbætur til sögunnar. T. d. er öllum ljóst að menn fengu næstum alls ekki önnur lán en verðtryggð á síðasta ári. Nú er það svo skv. skattalögum að menn fá einungis vexti frádregna frá tekjuskatti, ekki verðbætur. Þetta þýðir að þegar menn sjá skattana sína núna kemur í ljós að venjuleg fjölskylda sem er með verðtryggð lán fær að borga tugum þúsunda meira í skatt en ella. Ég vil leyfa mér að taka mjög einfaldað dæmi, sem ég held samt að lýsi þessu nokkuð. Dæmið er um fólk sem tók lán með verðbótum og 2.5% vöxtum. Við skulum segja að sú fjölskylda skuldi 500 þúsund. Vaxtafrádrátturinn er 12 500 kr. Hefði sama fólk fengið lán með t. d. 45% vöxtum hefði frádrátturinn verið allt upp í 200 þúsund. Ég vil leyfa mér að spyrja: Hafa menn gert sér grein fyrir hverju þetta breytir í tekjuskatti hjá venjulegu fólki? Ég er ansi hrædd um að það kippist margir við. Þetta getur munað venjulegan húsbyggjanda 50–70 þús. í greiddum skatti. - Ég skal fúslega taka við öllum leiðréttingum, ef menn hafa, ef ég hef misskilið þetta. Þó held ég að svo sé ekki. Ég vil benda á að nú eiga menn kost á að velja þegar þeir kaupa spariskírteini hvort þeir vilji hafa þau gengistryggð eða ekki. Séu menn svo skynsamir fá þeir gengistapið dregið frá skatti. Hver er eðlismunurinn á gengistapi og verðtryggingu? Ég held nefnilega að hvort tveggja eigi sér sömu rætur. Og ég vil biðja menn að gjöra svo vel að hlusta á þetta, ef menn hafa ekki annað að gera. - Ég hlýt því að spyrja: Er eðlilegt að lántaki fái gengistap dregið frá skatti, en venjulegir húsbyggjendur fái ekki verðbætur dregnar frá skatti? Nú sé ég að hæstv. ráðh. Halldór Ásgrímsson er eitthvað brosleitur, og ég held að hann haldi að ég viti ekki að hluti verðbóta getur verið dreginn frá skatti. En venjan er sú, þegar við tökum lán til 20–25 ára eru verðbæturnar reiknaðar á öll þessi ár, þannig að verðbótahlutinn er ekki nema kannske 1/25, 1/20 eða 1/40 ef lánin eru það löng. Sú brtt. sem ég hyggst leggja fram er að þetta hlutfall verði mjög stækkað. Ég geri mér ljóst að kannske er ekki eðlilegt að menn fái allar verðbætur dregnar frá skatti því að þá yrði frádrátturinn mjög verulegur, en ég held að Alþingi ætti að hugsa vel um, og ég vil biðja fjh.- og viðskn.-menn að hugsa um það, hvort ekki er fullkomlega eðlilegt að finna þarna einhverja málamiðlun, t. d. að hlutfallið yrði 1/3 og 1/6 af verðbótum eða eitthvað slíkt. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að koma til móts við þá húsbyggjendur í landinu sem hafa verið svo ógæfusamir að fá öll sín lán verðtryggð. Ég held að fólk geti hreinlega ekki greitt þá skatta sem á það eru lagðir með þessu fyrirkomulagi. Ég tel á engan hátt óeðlilegt að gera um þetta brtt. nú þó að það hefði verið, eins og ég sagði áðan, eðlilegra að gera það þegar 129. mál, um skattstigann, var afgreitt. Ég vil biðja þá sem best eru að sér í skattalöggjöf að hugleiða aðeins það sem ég hef hér minnst á og ef einhver er svo vel að sér að geta svarað því hér og nú hvort þetta eru alveg óeðlilegar hugmyndir þætti mér vænt um að heyra frá þeim hv. þm. En hvernig sem ég reyndi að rifja upp umr. um 129. mál minntist ég ekki að áhersla hefði verið lögð á þetta. Þegar þróun verður eins og sú sem hefur orðið síðan skattalögin voru samþykkt 1978, þegar menn voru mestan part með lán á vöxtum, en síðan verða öll lán meira og minna að verðbótalánum, er með öllu óeðlilegt að ekki sé athugað hvort það stenst lengur að láta menn ekki fá til frádráttar þær gífurlegu verðbætur sem þarna verða. Ég vil benda hv. þm. á 51. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt, þar sem stendur í 4. lið: „Gengistöp af hvers konar skuldum í erlendum verðmæli á því ári sem gengisbreyting á sér stað - það er verið að telja upp það sem til gjalda telst - og miðast þau við sölugengi viðkomandi erlends gjaldeyris í árslok.“ Svo segir hér seinna, með leyfi forseta: „Gjöld samkvæmt þessari grein eru aðeins frádráttarbær að fullu séu þau tengd atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi.“ Það er augljóst að það er flest gert til að létta undir með atvinnurekstrinum og það er ekki óeðlilegt í öllum tilvikum. En það er minna hirt um að koma til móts við þarfir einstaklinga í þjóðfélaginu, sem verða að byggja þak yfir sjálfa sig og fjölskyldur sínar - og ekki aðeins það fólk, heldur næstu kynslóðir. Við skulum aldrei gleyma því að verið er að byggja húsnæði framtíðarinnar nú. Ég tilkynni, herra forseti, að ég mun bera fram brtt. um ákvæði um frádrátt vegna verðbóta og mun reyna að leggja þá till. fram til prentunar síðar í dag.



Herra forseti. Mig langar að hafa stuttan inngang að orðum mínum varðandi 160. mál Ed., sem er frv. til l. um frádrátt frá skattskyldum tekjum manna vegna fjárfestingar í atvinnurekstri. Þegar skólamenn koma saman og ræða mörkun stefnu í skólamálum reyna þeir gjarnan að hafa að markmiði að skólinn eigi að undirbúa fólk fyrir lífið. Þá hefur sú spurning verið sífellt meir að vefjast fyrir okkur á seinni árum: Fyrir hvaða líf? Hvað er það líf sem börnin okkar koma til með að lifa og hvert er það líf sem við segjum að skólinn eigi að undirbúa þau fyrir? Með hverju árinu sem líður verða breytingarnar örari og þess vegna er mönnum meiri og meiri vandi á höndum að átta sig á því fyrir hvaða líf skólinn er að undirbúa börnin. Við getum sagt að þetta sé á vissan hátt sama vandamál og alþm. eiga við að stríða þegar þeir eru að setja reglur sem móta á almennan hátt það umhverfi sem atvinnureksturinn á að þrífast í á komandi árum. Þá spyrja menn gjarnan: Hvers konar atvinnulíf er það sem við erum að búa til almennar reglur fyrir í dag? Þar er okkur heilmikill vandi á höndum, að reyna að sundurgreina hvaða stefnu við teljum að þau mál muni taka á næstunni. Við notum þá góðu og gildu reglu að líta í kringum okkur og athuga hvaða stefnu við sjáum farið eftir í atvinnulífi annars staðar á Vesturlöndum. Og við spyrjum okkur: Hverjar eru breytingarnar í dag? Hvað er að gerast? Eru vaxtarbroddar nýs atvinnulífs í stóriðju eða eru vaxtarbroddar nýs atvinnulífs í annars konar iðju? Þeir sem gleggst hafa kannað þessi mál telja að vaxtarbroddurinn á þessu sviði á Vesturlöndum í dag sé ekki í stóriðjufyrirtækjum, heldur í fyrirtækjum sem þeir á sína vísu kalla smá eða meðalstór, eru kannske með einhverjum hundruðum starfsmanna. Það eru óumdeilanlega þessi fyrirtæki - sum hver byrjuðu jafnvel eins og bílskúrs- og eldhúsborðsfyrirtæki - sem hrundu örtölvubyltingunni af stað. Það er eitt gleggsta dæmið sem við höfum um að þeir smáu taka á rás, en risarnir sitja eftir. Ég sé að hv. þm. Garðar Sigurðsson er ekki hérna í salnum, en ég hefði viljað taka líkingu úr líffræðinni til að gleðja hann. Í líffræðinni sjáum við dæmi þess að risaeðlurnar dóu út, en vistfræðilega eru það skordýrin sem eru sú fylking dýra sem mesta aðlögun sýndu og verða árangursríkust, hafa lifað árangursríkasta og munu lifa árangursríkasta lífi sem nokkur dýrafylking gerir. 
             Lærdómurinn sem kannske má draga af þessu er að við þurfum að búa þannig í haginn að það verði vöxtur í litlum og miðlungsstórum fyrirtækjum. Það er til skýrsla frá OECD frá 1980 þar sem hefur verið farið svolítið ofan í saumana á þessu. Þar hafa verið athuguð lönd eins og Sviss, Danmörk og Belgía, sem eru dæmi um lönd með litla heimamarkaði. Þar er talið að lítil fyrirtæki og miðlungsstór - enn er verið að tala um fyrirtæki sem þó hafa einhver hundruð starfsmanna leggi til allt að 70% atvinnutækifæra í iðnaði. Hlutur þessara fyrirtækja í heildarframleiðslunni er minni en hlutur þeirra í heildaratvinnutækifærunum. Þau eru því á sinn hátt tiltölulega meira atvinnuskapandi en stóriðjan. Að auki hafa þessi fyrirtæki myndað flest ný, og eru reyndar einu fyrirtækin sem mynda ný störf á síðustu árum. Reynslan sýnir að það er í þessum fyrirtækjum sem er mest nýsköpunin. Mörg þeirra byggjast jafnvel upp á snjöllum hugmyndum tiltölulega fárra ötulla eigenda og starfsmanna. Rannsókn sem gerð hefur verið á þessu sviði sýnir t. d. að allt að 2/3 hlutar stefnumarkandi uppgötvana í iðnaði eftir stríð koma frá litlum fyrirtækjum, jafnvel einstaklingum, frekar en hinum stóru samsteypum sem svo mikið einkenna iðnaðarumhverfi þessara ára. Þetta lýsir sér t. d. líka þannig, að það hefur orðið stefnubreyting í starfi háskóla víða erlendis. Á tímum minnkandi framlaga frá ríkisvaldi eiga þeir nú í síauknum mæli samvinnu með fyrirtækjum bæði um grundvallarrannsóknir og hagnýtar rannsóknir. Þetta eru almennir punktar um að reynslan erlendis sýnir að þau fyrirtæki sem við getum sagt að einkenni iðnaðarnýsköpun í dag eru sjálfstæð, smá og mörg eins og skordýrin. Þessi fyrirtæki byggjast á framtaki einstaklinga, hugmyndum einstaklinga, og þau skutu risunum ref fyrir rass. Það er fróðlegt fyrir okkur að hugsa um að í dag erum við að sjá fyrstu merki þess að IBM risasamsteypan er að ná sér almennilega inn á smátölvumarkaðinn, sem hún hreinlega datt útaf í byrjun örtölvubyltingarinnar. IBM er núna fyrst að koma með tölvu sem e. t. v. verður verulega árangursrík á þessu sviði. Það sem við alþm. þurfum að gera er að hjálpa til við að koma í rækt þannig garði að þessi þúsund blóm megi spretta. Ég tel að þetta frv. til l. um frádrátt frá skattskyldum tekjum manna vegna fjárfestingar í atvinnurekstri sé hluti af þeirri umsköpun sem nauðsynleg sé til þess að bregðast við þessum nýju tímum. Eins og ég kem að á eftir hefur það ýmsa annmarka, en ég tel að sem þáttur af heildaraðgerðum séu þessar till. gagnlegar. Þetta eru till. um að auka fjárfestingu í atvinnurekstri með því að mynda frádráttarbær fjárfestingarform. Ég er almennt fylgjandi slíkum till. vegna þess að í fyrsta lagi, sem er nú kannske ekki það lítilvægasta, gætu till., ef þær eru kynntar, vakið fólk til umhugsunar almennt um þátttöku í stofnun og rekstri fyrirtækja. Þetta er e. t. v. mjög mikilvægt. Ég vil t. d. geta þess í því sambandi að yfirvöld erlendis, sem hafa iðnaðaruppbyggingu og nýsköpun í atvinnumálum á sinni könnu, hafa sum gefið út kassettur, sem menn geta keypt sér í tónlistarbúðum. Á þessum kassettum eru t. d. leiðbeiningar um hvernig á að stofna fyrirtæki. Þetta geta menn sett í kassettutækið í bílnum sínum á morgnana og spilað á leiðinni í bæinn, ef þeir skyldu hafa áhuga: Ég held að svona upplýsandi og sálfræðileg atriði séu verulega mikilvæg. Ég held í öðru lagi að þessar till. séu gagnlegar vegna þess að þær auðvelda að afla fjár og að efla eiginfjárstöðu fyrirtækja sem fyrir eru og að safna fé fyrir ný fyrirtæki eins og sumar greinar þessa frv. gera ráð fyrir. Þetta er mikilvægt á fjármagnsmarkaði sem er oft erfiður byrjendunum ef samdráttur er í peningapólitík. Það mætti kannske líka segja að að hluta væru þessar till. mótleikur gegn miðstýrðu pólitísku úthlutunarvaldi á sparifé fólks í landinu. Það getur þarna komið fé sínu milliliðalaust í atvinnurekstur sem það hefur trú á. Ég gerði í upphafi máls míns smáiðnað að umtalsefni. Það er alltaf dálítið erfitt að ræða almennt um þessa hluti vegna þess að við höfum ekki í höndunum óyggjandi upplýsingar um stærð fyrirtækja, starfsmannafjölda, hlutafé og þess háttar. En ég tel að þær takmarkanir sem eru í ákvæðum frv. um stærð, ef við lítum á stærðir sem þar eru, eins og 5 millj. í hlutafé og 50 hluthafar eða 3 millj. í hlutafé og 30 manns, eins og er í öðrum ákvæðum, sjái um að öllu verði í hóf stillt. Slíkt fyrirtæki er peningalega á við einbýlishús og samsvarar hvað fólksfjölda varðar nokkrum fjölskyldum. Jafnvel í litlum bæjarfélögum held ég að hægt væri að ná bæði þessum peningum og þessu fólki saman. Hins vegar hlýtur það að vera skylda bæði okkar sem löggjafa og framkvæmdavaldsins að fylgjast með framkvæmd þessara laga. Og ef í ljós kæmi að þessi stærðarákvæði takmörkuðu gildi frv. verulega hlyti að koma sterklega til greina að endurskoða þau. Í sambandi við stærð fyrirtækja hérlendis má segja að það er fjöldi fyrirtækja hérlendis sem ættu í raun að hafa miklu hærra hlutafé en þau hafa nú. Þetta er m. a. afleiðing af óðaverðbólgu undanfarinna ára. Vafalaust munu mörg fyrirtæki og félög sjá sér hag í að auka hlutafé sitt og stækka hluthafahóp sinn til að komast á blað hjá ríkisskattstjóra yfir þau fyrirtæki sem fullnægja ákvæðum frv. Það mun auka fjölbreytni á þessum markaði og mundi líka styrkja eiginfjárstöðu þessara fyrirtækja. Það eru líka í þessum till. ákvæði sem koma til móts við einyrkjana, einstaklingana, sem eru með áform um að koma af stað rekstri. Þannig er komið til móts við þá allra minnstu. En ég legg mikla áherslu á að ákvæði í frv. eru ein og sér alls ekki nóg og algjörlega ófullnægjandi til að koma á fót öflugum hópi smárra og miðlungsstórra fyrirtækja hér á Íslandi. En þau eru hluti af aðgerðinni. Ég held að menn ættu í framhaldi af þessu að líta í kringum sig og sjá hvað er á döfinni með ýmsum öðrum þjóðum til að ná þessu sama. T. d. er í Englandi kerfi, sem mig minnir að sé kallað Small Business Loan system, þar sem ríkisstj. ábyrgist lán sem lítil fyrirtæki geta tekið á almennum markaði sér til vaxtar og viðurværis. Ég tel að samtímis skattaaðgerðum sé grundvallaratriði að líta á þetta í víðara samhengi og neyta allra kosta til að styðja virkilega vel við minni fyrirtækin. En fyrir öllum þessum orðum mínum er sá fyrirvari að við erum þarna að gera það sem við í ýmsu tilliti sjáum ekki fyrir endann á. Ég tel algjört grundvallaratriði, bæði af hálfu Alþingis og þá fjh.- og viðskn. svo og fjmrn., að það verði fylgst árlega mjög nákvæmlega með framkvæmd þessara ákvæða, bæði að þau nái þeim markmiðum gagnseminnar sem til er ætlast og ekki síður að fylgst sé mjög nákvæmlega með því hvort ákvæði úr þessum frv. séu nýtt til þess að komast hjá því að greiða eðlilega skatta og afgjöld. Það er grundvallaratriði og ætti kannske að vera óþarfi að tala um. En af því við höfum ýmis dæmi fyrir okkur um að þetta hlutverk þingsins er vanrækt. Ég tel að það sé algjört grundvallaratriði, þegar við erum að setja lög fyrir framtíð sem við vitum ekki hvernig lítur út. Þau eru um svið sem við höfum ekki nema takmarkaðar upplýsingar um, og þá skulum við láta fylgja þann staðfasta ásetning okkar að endurskoða áhrif slíkrar löggjafar bæði til góðs og ills einu sinni á ári a. m. k.



Herra forseti. Ég er einn af þeim sem eru þeirrar skoðunar að það tekjuskattskerfi sem við búum við í þessu landi sé gjörsamlega misheppnað. Í dag held ég að það sé ekki til að auka jöfnuð í þjóðfélaginu, heldur alveg öfugt. Við höfum ótal dæmi þess fyrir augunum að menn komast undan því að greiða skatta, en á lifnaðarháttum þeirra verður ekki annað séð en þeir hafi fullar hendur fjár. Við erum búnir að koma okkur upp kerfi sem tryggir fyrst og fremst að sá sem lægst er settur í þjóðfélaginu fær allar sínar tekjur skráðar sem laun, engar greiðslur aðrar á launaseðli en að verið sé að greiða honum laun og svo í lífeyrissjóð. Hann er látinn greiða skatta. Stórir hópar sleppa alveg. Vissum aðilum hefur jafnframt verið fengið það lykilvald að ráða að verulegu leyti sköttum manna og þeir sem ráða þar mestu eru bankastjórar. Það fer ekki milli mála að við erum öll eða flest hlynnt því að menn eignist eigið húsnæði til að búa í. Hins vegar er álitamál hvort að rétt sé að standa þannig að þeirri eignamyndun að hún gerist að stórum hluta á þann veg að menn komi sér undan því að greiða skatta meðan þeir eru að eignast húsnæði eða hvort rétt sé að greiða öllum þegnum ákveðinn fjármagnsstyrk til að auðvelda þeim að eignast húsnæði. Það má segja að þarna er hægt að velja á milli. Er það rétt t. d., að ef maður eignast mjög stóra og veglega villu og kemur þannig fyrir sínum lánamálum að hann fær í gegnum vexti og verðbætur nægilega mikla fjármuni frádráttarbæra geti hann verið skatttaus ár eftir ár? Á samfélagið á þennan hátt að hjálpa honum til þessara hluta? Ég segi nei. Er það rétt að það eigi að setja upp kerfi sem er þannig, að ef þú hefur þénað mjög vel og áttar þig á því í desembermánuði að þú hefðir þurft að fjárfesta fyrir þó nokkuð af þessum peningum t. d. í atvinnurekstri, þú hefur ekki gert það, en ef þú gerir það, ef þú fjárfestir á þessu augnabliki í desembermánuði, færðu helminginn af þeim peningum frá ríkinu á þann hátt að það lækkar þig í skatti, úr efsta þrepi? Sú hugsun sem liggur á bak við að maður eigi að spara af sínum fjármunum og leggja í atvinnureksturinn er alls ekki víst að verði sú sem verður framkvæmd. Aðgerðin verður sú í framkvæmd að þú slærð lán til að borga hlutdeild þína í atvinnurekstrinum, en eyðir jafnmiklu eftir sem áður, og það eru bankastjórarnir sem munu ráða sköttum manna í vaxandi mæli. Ég er sannfærður um að margir sem höfðu á því sterka trú að skattakerfið væri réttlátt eins og það er fóru að efast í trúnni þegar láglaunabæturnar voru greiddar eftir sköttum manna. Það kom nefnilega í ljós að furðulegustu einstaklingar í þjóðfélaginu áttu rétt á láglaunabótum. Hvað hafði komið í ljós? Það sem hafði komið í ljós var að skattakerfið var svo snarvitlaust að ekki var hægt að nota það til að framkalla þjóðfélagslegan jöfnuð. Það hafði ekkert með þjóðfélagslegan jöfnuð að gera ef það var skoðað ofan í kjölinn.  Ég tel að tímabært sé að menn hugleiði í fullri alvöru hvort þeir eru þeirrar skoðunar að halda eigi áfram að lappa upp á skattakerfi sem hefur sannað að það er ekki tæki til þjóðfélagslegs jafnaðar eins og það var hugsað, hvort menn ætli að halda áfram að lappa upp á það, eins og hér er verið að gera till. um og ég flokka undir hreint kák, eða hvort menn eru tilbúnir að taka þátt í því að taka það upp frá grunni. Ég er sannfærður um að útsvarið, sem er sléttur skattur, er miklu réttlátara en tekjuskatturinn eins og hann er í dag. Og ég er sannfærður um að það væri miklu réttlátara að gera tekjuskattinn að sléttum skatti en greiða svo til baka til þeirra einstaklinga sem sannanlega ættu rétt á því að fá fjármuni aftur. Það skilar miklu réttlátari niðurstöðu en það kerfi sem við notumst við í dag. Og það er athyglisvert að eitt af því sem fellt var hér í deildinni var að skattskráin ætti, þegar hún er gefin út, að verða eign þeirra sem vildu og hver maður ætti að geta skoðað þar allt. Það var ákveðið að það væri aðeins hægt að fá hana þegar um leiðrétta skrá væri að ræða. Hvers vegna? Hver er tilgangurinn með þessu? Vissulega eru vitleysur í skránni, það vita menn, en auðvitað liggur ljóst fyrir að með þessu móti eru menn þrátt fyrir allt að fyrirverða sig fyrir að skattskrá sé kynnt á þeim tíma þegar hún hefði eitthvert fréttagildi. Ég er þeirrar skoðunar að það reki að því fyrr en síðar að vissar stéttir í þessu þjóðfélagi, sem öðrum fremur hafa verið látnar greiða tekjuskatt, muni gera atlögu að þessu kerfi og líta á, það sem eitt af sínum stærstu hagsmunamálum að því verði breytt. Stundum er talað um að þetta sé launamannaskattur. Þá vaknar sú spurning hvort við séum íreynd að úthugsa þjóðfélag þar sem það sé fyrst og fremst hæpið að vinna fyrir sínum tekjum, að vinna fyrir þeim með höndunum eða með höfðinu eða hvoru tveggja, það séu þær tekjur sem eigi að greiða skatta til ríkissjóðs af, en ef þær verði til á annan hátt eigi að koma þeim undan eftir ýmsum löglegum leiðum sem við útbúum. Ég vil minna á að það var ráðh. í sænsku ríkisstjórninni sem notaði löglegar leiðir til að koma undan þeim fjármunum sem hann hafði fengið og bankakerfið hjálpaði honum með lánastarfsemi til að gera þetta á allan hátt löglega. Hann kom sér undan því að greiða til samfélagsins með þessu móti, en honum var bjargað fyrir horn, eins og menn muna eftir. Ég lýsi miklum efasemdum með þau vinnubrögð að halda áfram að lappa upp á þetta kerfi. Ég tel að það þurfi að taka um það ákvörðun að undangenginni rannsókn á því hvaða þjóðfélagshópar það eru sem greiða skatta hvort það kerfi sem við erum með stuðli fremur að jöfnuði hjá þjóðinni en ójöfnuði. Jafnframt að menn geri sér grein fyrir að það er fyrst og fremst í gegnum óbeinu skattana sem við getum náð árangri. Það hefur verið vanrækt að ná þeim inn í ríkissjóð. Það hefur verið vanrækt að ná söluskattinum inn í ríkissjóð. Það er hægt að setja upp kassa, hvort sem þeir yrðu í eigu fyrirtækjanna eða í eigu fjmrn., þar sem aðeins fulltrúar skattsins hefðu aðgang að prentuðum niðurstöðum á strimlum, og með þeirri aðferð ásamt virku aðhaldi væri hægt að ná inn mjög stórum fjárhæðum. En það broslega er að menn tala núna um virðisaukaskatt, sem útheimtir óhemju fjölgun á skattstofunum í mannafla, en virðast sjá eftir hverri einustu krónu sem á að fara í að auka mannahaldið á skattstofunni .til að ná inn söluskattinum. Ég vænti þess að sú umr. sem hér fer fram um skattamálin verði fremur til þess að koma mönnum til að hugleiða hvort við getum ekki umbylt því tekjukerfi sem ríkið hefur til að ná sér í fé, komið okkur upp bæði réttlátara kerfi og einnig tryggt að þeir fjármunir sem teknir eru af almenningi fari í ríkiskassann. Það er að sjálfsögðu alversta kerfi sem hægt er að koma sér upp ef ekki er einu sinni tryggt að þeir fjármunir sem teknir eru af almenningi í landinu fari í ríkiskassann. Þarna tel ég að við höfum mikið verk að vinna. Ég vænti þess að ríkisstj. taki á þessu máli af meiri alvöru en mér sýnist að hafi verið gert á undanförnum árum. Ég heyri að hv. 7. þm. Reykv. hefur verið með hálfgert gelt í hliðarsölum megnið af þessum tíma. Það er svo sem ekkert nýtt að það eigi sér stað. 



Herra forseti. Það gætir oft undarlegs tvískinnungs hjá vinstrisinnuðu og félagshyggjusinnuðu fólki þegar talið berst að því ljóta orði: gróði - hagnaður. Sá tvískinnungur er eðlilegur, hann á sér langa sögu. Annars vegar er sú ævaforna trú eða skoðun eða gildismat að gróði sé í sjálfu sér af hinu illa. Hann sé ósamboðinn mannlegu eðli sem helsti drifkraftur eða hvati til athafna. Að því leyti á þessi skoðun rætur að rekja til kristilegs siðgæðismats og er kannske engan veginn einkaskoðun þeirra sem kenna sig við sósíalisma eða vinstri stefnu. Það er þess vegna ekki óalgeng skoðun að menn segi sem svo: Hagnaðarvonin, gróðasjónarmiðið, það er í andstöðu við mannleg sjónarmið sem menn vilja heldur hefja til öndvegis. Og alla vega er það svo, ef menn líta sögulega yfir þessar deilur, að þá er það hugmyndaarfur eða reynsla að menn hafa yfirleitt verið andvígir afleiðingum þess sem heitir óbeislaður kapítalismi, óheft gróðavon, að svo miklu leyti sem hún leiðir til meiri misskiptingar auðs og tekna en fólk almennt séð getur sætt sig við. Þetta er annað sjónarmiðið. Hitt er jafnrétt, að menn gera sér grein fyrir því oftast nær að gróðavonin er drifkraftur þess hagkerfis sem við kennum við markaðsbúskap. Ef við viljum stuðla að örum hagvexti, örum efnahagslegum framförum, þá þurfum við að beita til þess ákveðnum tækjum: Við þurfum að fá fólk til þess að leggja sig fram um sparnað, til þess að leggja til hliðar í dag einhverja fjárupphæð í von um að hún skili einhverju betra á morgun. Að örva þátttöku almennings í atvinnulífinu er sjónarmið, sem margir vinstrisinnaðir menn geta tekið undir, að fá fólk til að hætta fé sínu í atvinnurekstri. Og um leið viðurkenna menn almennt séð að kerfi, sem útilokar frumkvæði einstaklinganna til að fitja upp á nýjungum, leggja fé í áhættu, er kerfi sem að lokum leiðir til stöðnunar. Þegar verkalýðsforingjar í praktísku starfi sínu standa frammi fyrir þessum vandamálum segja þeir gjarnan: Við krefjumst þess að fyrirtækin séu bær til þess að greiða há laun. Ef við lítum til okkar eigin reynslu á undanförnum árum og áratugum þá hefur það löngum verið svo, að fyrirtæki í undirstöðuatvinnuvegum landsmanna hafa verið rekin stundum árum saman með halla, jafnvel í mesta góðæri. Afleiðingin af því hefur verið sú, að þau hafa ekki talið sér fært að greiða mannsæmandi laun. Og vinstrisinnað fólk hefur þá snúist á þá sveifina og segja sem svo: Menn hafa ekki getað fært sönnur á það, að þetta væri rangt, og þá farið að fitja upp á þeirri röksemdafærslu, að það væri á ábyrgð ríkisins, í raun og veru skattgreiðenda, að taka á sig hluta af því sem ætti að vera eðlilegur launakostnaður fyrirtækja. M. ö. o. niðurstaðan af þessari þróun hefur oft verið sú, að taka atvinnulíf landsmanna, sjálfa framleiðsluvélina, sem á að skila verðmætunum og standa undir háum launum og góðum lífskjörum, á framfærslu skattgreiðenda sjálfra. Launþegar eru þá sjálfir farnir að greiða launin að hluta. Ég ætla mér nú ekki þá dul að leysa þessa þversögn hér í örfáum orðum í þessum ræðustól, en hér er hún fyrir okkur lögð og hér kemur hún fram. Annars vegar er sú viðleitni að meta það af reynslunni að við þurfum á að halda öflugu atvinnulífi. Við viljum að þetta atvinnulíf geti staðið undir háum launum og góðum lífskjörum. Og ef við fylgjum þeirri röksemdafærslu eitthvað áfram, þá er það hlutverk verkalýðshreyfingar, frjálsrar verkalýðshreyfingar í lýðræðislegu þjóðfélagi, að gera kröfu á hendur atvinnulífinu um góð mannsæmandi laun og batnandi lífskjör. Ef menn vilja gera þessar kröfur þá er það nánast forsenda þeirra að krefjast þess að atvinnulífið skili hagnaði, því endalaus hallarekstur atvinnulífsins dregur að lokum lífskjör launþeganna með sér niður í fallinu. Það hefur þess vegna verið rauði þráðurinn í hugmyndum sósíaldemókrata um þessi mál, um leið og þeir viðurkenna vissan tvískinnung í afstöðu sinni til hagnaðarvonarinnar, að segja sem svo: Af tvennu illu þá viljum við gera það sem gera þarf til þess að byggja upp öflugt atvinnulíf, til þess að örva fólk til sparnaðar, til þess að örva fólk til þátttöku í atvinnulífinu, til þess að halda uppi hagvexti, vegna þess að þetta er forsenda batnandi lífskjara. Við viljum m. ö. o. ekki útiloka að afneita gróðasjónarmiðinu heldur beisla-það. Í því felst reyndar viðurkenning á því að það er alveg sama við hvers konar hagkerfi við búum, jafnvel þótt við byggjum við sósíalískt hagkerfi, þá útrýmum við ekki hagnaðarvoninni eða gróðanum. Nægir að nefna í því sambandi að ekkert ríki í heiminum heldur uppi jafnháu hlutfalli fjárfestingar eins og hið austurevrópska stalínska hagkerfi. M. ö. o. það sem lagt er til hliðar af framleiðsluferlinum, það sem notað er til fjárfestingar, það hlutfall er hærra sem hlutfall af tekjum fyrirtækja og þjóðarbúskaparins heldur en yfirleitt er í kapítalískum ríkjum. M. ö. o. gróði í þessum skilningi á ekkert skylt við hugmyndafræði. Hann er jafn óhjákvæmilegur hvort heldur við byggjum hagkerfið á einkaeignarrétti, markaðskerfi eða hvort við byggjum hann á einhverju sem við köllum sósíalisma eða þjóðnýtingarkerfi. Meira að segja má segja að gróði í þessum skilningi, sem í fræðum Marx hét arðrán, hefur aldrei verið jafnmikill eins og í hinu sósíalíska hagkerfi. Þar á móti kemur líka að í því kerfi er engin verkalýðshreyfing til þess að vega upp á móti ofurvaldi kapítalsins, sem er í höndum fámennrar stéttar valdhafa. sem ekki hlítir neinu lýðræðislegu aðhaldi. Þannig að það er hvorki frjáls verkalýðshreyfing til að andæfa þessu valdi né heldur nein pólitísk stjórnarandstaða. Niðurstaðan er sú, að gróði í merkingunni arðrán er mestur í því þjóðfélagi sem var sett á laggirnar til þess að útrýma arðráni. Þetta nægir til að sýna fram á að þegar svolítið dýpra er skyggnst þá er hugmyndafræðilega deilan um gróða svolítið yfirborðskennd, vegna þess að hagnaður er forsenda fjárfestingar og fjárfestingu verður maður að hafa í hvaða þjóðfélagi sem er. Hins vegar er það viðleitni okkar að við viljum áskilja okkur rétt til þess að lýðræðislega kjörnar ríkisstj. hafi áhrif á tekju- og eignaskiptinguna í landinu. Þá skiptir það lykilmáli hver afstaða manna er til þessara hluta. Að sjálfsögðu á hið lýðræðislega ríkisvald ýmis úrræði, jafnvel þótt við viðurkennum nauðsyn gróðasjónarmiðsins og hagnaðarvonarinnar, sem forsendu efnahagsframfara og bættra lífskjara. Við viljum ekki sætta okkur við óbeislaðan kapítalisma, stjórnlaust markaðskerfi, vegna þess að það hefur engan sjálfleiðréttandi búnað varðandi eigna- og tekjuskiptingu í sér fólginn. Það leiðir að lokum til eigna- og tekjuskiptingar, sem við yfirleitt viljum ekki sætta okkur við. Þá er spurningin: Fremur en að útrýma gróðasjónarmiðinu með öllum þeim afleiðingum sem það hefur. efnahagslegri stöðnun, versnun lífskjara, þá verðum við að beisla það með einhverjum hætti. Og hvernig förum við að því? Það er annars vegar hlutverk verkalýðshreyfingarinnar, þegar fram í sækir, að sækja hlutdeild vinnandi fólks í vaxandi gróða fyrirtækja og þjóðfélags í formi bættra lífskjara. Í annan stað hafa ríkisstjórnir í höndum sínum tæki til þess að stýra bæði fjárfestingu og arði fyrirtækja með ýmsum ráðum. Hér er verið að leggja til ákveðnar lausnir í þeim efnum. Það er mjög erfitt að taka endanlega afstöðu til þess út frá þeim texta sem fyrir liggur í þessu frv. Hér er einfaldlega um að ræða tilraun sem menn verða að gera upp við sig: Vilja menn að hún verði gerð eða vilja menn það ekki? Mín niðurstaða er sú, hafandi horft upp á dapurlegar afleiðingar vanhugsaðrar hagstjórnar okkar á undanförnum árum, að þessa tilraun beri að gera. Það er nánast út frá þeirri forsendu að lengi var nú ástandið vont og miklu verra getur það ekki orðið. Leiðirnar til þess eru margar og það er margt umdeilanlegt í því efni. Það hefur á stundum verið afstaða sósíaldemókrata í þessu máli að segja sem svo: Við eigum að skattleggja hagnað fyrirtækja og við eigum t. d. að gera það þannig að við skattleggjum þann arð, sem fyrirtækin halda eftir í fyrirtækjunum og endurfjárfesta, minna heldur en útborgaðan arð, sem fer að verulegu leyti í neyslu fjármagnseigenda. Það er jafnvel til í dæminu að sú leið hefur verið farin að lögbinda það hlutfall hagnaðar fyrirtækja sem verja má til útborgunar á arði. Líka er til sú leið, að fylgja þeirri reglu að hagnaður fyrirtækja skuli vissulega vera skattlagður, einhvers staðar á bilinu 20–40% af nettóhagnaði, en um leið skuli ríkisvaldið beita ákveðnum aðgerðum til þess að hvetja fyrirtæki til fjárfestingar, umbuna þeim fyrirtækjum sem skara fram úr að því leyti að þau nýta vel sitt fjárfestingarfjármagn í arðsömum framkvæmdum, sem skila þjóðarbúinu, launþegum og öllum verulegum árangri. Hvaða leið hér er valin fer að mestu leyti eftir því við hvers konar fjármagnsmarkað og stofnanakerfi við búum. Mér þykir t. d. athyglisvert að í þeim ríkjum t. d. í hinum angloameríska heimi þar sem fjármagnsmarkaður er mjög þróaður, þá er áhættufjármagn frá einstaklingum mjög þýðingarmikil uppspretta áhættufjármagns til fjárfestingar. Þetta er miklu síður svo t. d. í ríki eins og Vestur-Þýskalandi eða á Norðurlöndum þar sem meginreglan er sú, að fjárfestingarfé fyrirtækja kemur úr eiginfjármyndun fyrirtækjanna eða af hvers kyns stofnanabundnum sparnaði stórra sjóða, sem eru fremur að leita eftir öryggi í fjárfestingu en skyndilegri gróðavon í áhættusamri fjárfestingu. Það er ekki hægt að segja margt um þessa hluti hér einfaldlega vegna þess að íslenska efnahagslífið er svo sérstakt. Það er í raun og veru að sumu leyti líkara austurevrópskum sósíalisma en vesturevrópsku markaðskerfi vegna þess gífurlega forræðis pólitískra milliliða í okkar stjórnkerfi. Og vegna þess að hér er ekki til nema fyrsti frumvísir að raunverulegu fjármagnskerfi. Menn verða einfaldlega að gera það upp við sig: Vilja menn gera þessa tilraun eða ekki? Og ég fyrir mitt leyti svara því út frá nákvæmlega sömu grundvallarforsendum og næstsíðasti ræðumaður, hv. þm. Guðmundur Einarsson, að ég tel að þessa tilraun verði að gera. Við okkar aðstæður er það fyrst og síðast eitt atriði, sem fyllir fólk almennt efasemdum og veldur því, að það ber að líta á þetta sem tilraun, sem ætti að standa einhvern tiltekinn tíma og síðan ætti að endurskoða árangur stefnunnar eftir niðurstöðunum. Ástæðan fyrir þessu er sú, að það er svo mikil hætta á því, vegna smæðar fyrirtækja, vegna þess að flestöll fyrirtæki á Íslandi eru fjölskyldufyrirtæki, að hér sé verið að bjóða upp á verulega misnotkun. Við vitum það að skattsvik eða skattundandráttur. löglegur og ólöglegur, hefur færst gífurlega í vöxt á undanförnum árum. Að sumu leyti er það áhjákvæmileg afleiðing aðgerða ríkisvaldsins, að sumu leyti óhjákvæmileg afleiðing stjórnlausrar óðaverðbólgu. Og það ber að viðurkenna að úrræðin til þess að koma í veg fyrir skattundandrátt liggja ekki alveg í augum uppi. En það er alveg augljóst mál, að á því sviði hafa íslensk yfirvöld verið ótrúlega geðlurðuleg í allri framkvæmd mála: Og þegar skattundandrátturinn er orðinn mjög verulegur, þannig að það sem skiptir sköpum um afkomu fólks er raunverulega aðstaða til skattundandráttar fremur en t. d. upphæð launa, þá erum við komin með skattkerfi sem er ónýtt. Og það sem verra er og alvarlegra. Þá erum við komin í það ástand, að tæki ríkisvaldsins til tekjujöfnunar, til áhrifa á tekju- og eignaskiptingu, eru að verulegu leyti óvirk. Þess vegna er það, að samhliða því að við tökum undir þau grundvallarsjónarmið sem hér eru sett fram og erum tilbúnir að gera þessa tilraun, þá er það eiginlega pólitísk lífsnauðsyn m. a. til að fá fólk til þess að sætta sig við þá skynsamlegu leið sem hér er mörkuð að ríkisvaldið horfist í augu við staðreyndirnar um þennan hrikalega skattundandrátt og þau hrikalegu skattsvik sem eiga sér stað í þjóðfélaginu. Og stígi á stokk og strengi þess heit að gera, jafnhliða því sem þessi tilraun er gerð, sérstakt átak til þess að koma í veg fyrir þau og uppræta þau. Og það ætti að vera prófsteinn á vilja og sanngirni ríkisstj. í þessu máli. Það er mjög erfitt að koma til fólks og segja: Til langs tíma séð er það alveg áreiðanlegt að ef við förum þessa leið þá er það öllum þorra almennings í hag. Þá mun það, þegar tímar líða fram, verða til þess að efla atvinnulíf og fyrirtæki, auka frumkvæði, örva sparnað o. s. frv. og mun skila okkur öflugri stöðu fyrirtækja og bættum lífskjörum þegar fram líða stundir. Það er erfitt að fá fólk til að sætta sig við það á sama tíma og núið, kringumstæðurnar sem við lítum á núna, eru þær að verið er að leggja þungar byrðar á allan almenning. Menn standa frammi fyrir mjög alvarlegri og mikilli kaupmáttarskerðingu á tiltölulega skömmum tíma. Um leið horfa launþegar á það að allar tilraunir ríkisvaldsins til að jafna þessum byrðum á alla stranda á þeirri staðreynd að skattakerfið er ónýtt. Sumir sleppa alveg. Það eru aðeins launþegarnir í landinu sem bera þyngstu byrðarnar, þegar og einfaldlega af þeim ástæðum, að þeir hafa enga aðstöðu til skattundandráttar. Þeir verða að greiða sína skatta. Og það er síðan svo ákvarðandi um raunveruleg lífskjör að fólk sem kemst hjá skattgreiðslum er orðið sérréttindafólk sem býr við sérstök forréttindi í þessu þjóðfélagi. Á því sviði er mesta misréttið ríkjandi. Og það misrétti er við blasandi hvar sem er, og það er í raun og veru óþolandi og það er pólitísk staðreynd, að fólk sættir sig ekki við það. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, herra forseti. Ég vil aðeins árétta það og leggja á það megináherslu: Það er pólitíski nauðsynlegt, um leið og þessi mál eru rædd og afgreidd hér á Alþingi, að þá liggi fyrir jafneinbeittur vilji meiri hluta þm. til þess um leið að gera það sem hægt er að gera og það sem gera þarf til þess að uppræta mesta og svívirðilegasta misrétti í íslensku þjóðfélagi sem er hin útbreiddu skattsvik. Þau bitna að fullu á aðeins hluta þegnanna, þ. e. launþegum, sem bera miklu meira en sinn hlut af þeim byrðum sem nú er verið að jafna út meðal fólks, á sama tíma og aðrir sleppa algjörlega.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. Nd. um frv. til l. um breyt. á lögum um tekju- og eignarskatt. Þetta mál er flutt samhliða því frv. sem var til umr. fyrr í dag og er í órjúfanlegu samhengi við þá stefnumörkun sem þar er fram sett. Það kom fram í stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstj. að hún vildi að gerðar yrðu sérstakar breytingar á skattalögum í því skyni að örva fjárfestingu og eiginfjármyndun í atvinnulífinu, en það má öllum ljóst vera að öflugt atvinnulíf er forsenda bættra lífskjara. Frv. eru bæði tvö flutt til að koma í framkvæmd þessari stefnuyfirlýsingu ríkisstj. Í frv. er um að ræða breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt er lúta bæði að einstaklingum og atvinnufyrirtækjum. Að því er einstaklingana varðar er hér um þrjá meginþætti að ræða. Í fyrsta lagi er um að ræða arð og færslur í stofnsjóði, en gert er ráð fyrir að fenginn arður af hlutabréfaeign verði frádráttarbær hjá einstaklingum allt að 10% af nafnverði einstakra hlutabréfa eða hluta, en þó að hámarki 25 þús. kr. hjá einstaklingi og 50 þús. kr. hjá hjónum. Hliðstæð ákvæði hafa verið og eru reyndar enn í gildandi lögum, en mörkin eru allmiklu lægri en hér er kveðið á um. Í frv. er einnig gert ráð fyrir að frádráttarbær hámarksupphæð, sem færð er félagsmanni í samvinnufélagi til tekna í stofnsjóð vegna viðskipta hans við félagið, hækki úr 5% í 7%. Annar þátturinn lýtur að fjárfestingu einstaklinga í atvinnurekstri. Þar er um að ræða nýmæli þar sem einstaklingum er heimilað að draga frá tekjum sínum árlega aukningu á fjárfestingu í atvinnurekstri, allt að 20 þús. kr. hjá einstaklingi og 40 þús. hjá hjónum. Það er einmitt þetta ákvæði sem ætlað er að örvi beina þátttöku almennings í atvinnurekstrinum. Það eru fjórar meginleiðir sem unnt er að fara að þessu marki: Í fyrsta lagi myndun bundinna stofnfjárreikninga í bönkum og sparisjóðum. Í öðru lagi er um að ræða fjárfestingu í hlutabréfum hlutafélaga, þar sem hlutafé er ekki undir 10 millj. kr. og hluthafar eru eigi færri en 50. Við þetta atriði hefur meiri hl. fjh.- og viðskn. flutt brtt. varðandi 160. mál, þar sem gert er ráð fyrir að takmörkin verði færð niður í 5 millj. kr. að því er hlutafé varðar og 50 hluthafa. Í þriðja lagi er um að ræða tillög í starfsmannasjóði sem sérstaklega eru myndaðir til kaupa á hlutabréfum í hlutafélögum sem þeim eru tengd. Og í fjórða lagi er um að ræða fjárfestingu í hlutabréfum í sérstökum fjárfestingarfélögum sem mynduð yrðu til kaupa á áhættufé atvinnufyrirtækja og skuldabréfum þeirra. Í frv. á þskj. 251, 160. máli, er kveðið á um með hvaða hætti þessum frádráttarliðum verður komið fyrir. Þriðji þátturinn lýtur svo að hlutabréfaeign og stofnfjárinnstæðum, en þar er lagt til að hlutabréfaeign og innstæður á stofnfjárreikningum einstaklinga verði heimilt að draga frá eignum einstaklinga við ákvörðun á eignarskattsstofni, allt að 250 þús. kr. hjá einstaklingi og 500 þús. kr. hjá hjónum. Að því er atvinnufyrirtækin varðar er fyrst og fremst um að ræða það nýmæli að gert er ráð fyrir myndun fjárfestingarsjóðs. Einstaklingar og félög, sem hafa skattskyldar tekjur af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi, geta myndað fjárfestingarsjóð með frádrætti frá tekjum, allt að 40% af.skattskyldum hagnaði ársins. Helmingur af tillagi í fjárfestingarsjóð skal bundinn á reikningi í banka eða sparisjóði, sérstökum fjárfestingarreikningi. Í öðru lagi er lagt til að úthlutaður arður verði frádráttarbær hjá hlutafélagi að fullu allt að 10% af nafnverði hlutafjár og getur frádrátturinn myndað yfirfæranlegt rekstrartap. Frádráttarbær arður af viðskiptum félagsmanna samvinnufélaga verði að hámarki 7% í stað 5% af viðskiptum félagsaðila. Í þriðja lagi eru fyrningarreglur rýmkaðar í því skyni að örva atvinnufyrirtæki til endurnýjunar. Það skiptir miklu máli við núverandi aðstæður, öra tækniþróun og þegar ljóst er að íslenskt atvinnulíf þarf að laga sig að breytingum nútímaframleiðsluhátta. Fjh.- og viðskn. hefur farið yfir þetta frv. og rætt það á allmörgum fundum, kallað til sérfræðinga og embættismenn til að gefa upplýsingar og yfirfarið álitsgerðir hagsmunasamtaka launþega og atvinnulífs sem fyrir n. hafa legið. Meiri hl. n., Páll Pétursson, Guðmundur Einarsson, Þorsteinn Pálsson, Friðrik Sophusson og Halldór Blöndal, mæla með því að frv. verði samþykkt. Guðmundur Einarsson skrifar undir nál. með fyrirvara og gerir sérstaklega grein fyrir honum.



Herra forseti. Eins og kom fram í ræðu hv. 1. þm. Suðurl., frsm. meiri hl. n., felast í þessu frv. margvíslegar tillitiðranir og ívilnanir að því er varðar skattskyldar tekjur. Þær varða annars vegar einstaklinga, þ. e. heimild þeirra til að nýta sér frádrátt frá skattskyldum tekjum vegna fjárfestingar í atvinnurekstri, sbr. það mál sem var til umr. áðan, og hins vegar ýmsar skattaívilnanir til fyrirtækjanna í landinu og reyndar til hlutafjáreigenda. Að því er varðar skattaívilnanir til fyrirtækjanna í landinu er í tengslum við það gert ráð fyrir að framlög í svonefnda fjárfestingarsjóði komi í stað varasjóðstillaga. Varðandi frádráttarheimildir vegna fjárfestingar í atvinnurekstri skv. 160. máli, sem var hér til umr. rétt áðan, vísa ég til þess sem ég þar sagði um þá mismunun sem greinilega felst í því frv. í þeim búningi sem það hefur nú og þeirrar afstöðu minnar að vegna þeirra galla sem á því eru ætti að nýta tímann til að endurskoða það frv., enda um öll ákvæði þess svo ástatt að ekki er gert ráð fyrir að þau taki gildi fyrr en um næstu áramót. Ég vil líka í þessu sambandi taka sérstaklega til umræðu það sem varðar fjárfestingarsjóði. Ég tel að hér sé um mjög athyglisverða hugmynd að ræða, þ. e. þá hugmynd að láta fjárfestingarsjóði koma í stað varasjóðs og varasjóðstillaga. En hitt verður að segjast að framkvæmdin er nokkuð flókin. Þegar skattstjóri Reykjavíkur kom á fund n. hafði hann af því verulegar áhyggjur, lét í ljós kvíða sinn, að eins og þetta væri úr garði gert í frv. eins og það liggur fyrir mundi það þýða mjög vaxandi vinnuálag á starfsfólki skattstofunnar, það þyrfti að fylgjast með mjög mörgum þáttum og jafnvel úrskurða um atriði eftir að eðlilegur tími til slíks úrskurðar væri á enda runninn, þar sem um svo margar mismunandi viðmiðanir væri að ræða. Þó að þetta atriði sé mjög athyglisvert held ég að um það gildi hið sama og ég benti á að því er varðaði 160. mál, að skynsamlegt væri að skoða þetta mál nánar og leita einföldunar á þessum atriðum þannig að framkvæmdin mætti ganga snurðulaust fyrir sig og það væri ekki hætta á því að menn lentu í villum vegna þess hversu flókið þetta væri í framkvæmd. Önnur atriði frv. en þessir tveir þættir, sem ég hef hér sérstaklega rakið, varða annars vegar lækkun á skattlagningu hlutafjár í eigu einstaklinga og hins vegar lækkun á sköttum fyrirtækjanna. Það gerist með því að úthlutaður arður verður frádráttarbær hjá hlutafélagi allt að 10% af nafnverði hlutafjár og reyndar af viðskiptum við samvinnufélög allt að 7% af viðskiptum upp að marki sem er verulega hækkað frá því sem hefur verið í gildi að undanförnu. Það gerist með því að hlutabréf og stofnfjárinnstæður verða eignarskattsfrjáls allt að 250 þús. kr. hjá einstaklingi og 500 þús. kr. hjá hjónum. Þá fer nú að verða fátt eftir sem verður eignarskattstofn nema fasteignir einar. Menn ættu þá að íhuga hvort þeir séu ekki komnir á það rólið að ætla sér eingöngu að vera með fasteignaskatt sem skiptist á milli sveitarfélaga og ríkis. Þetta gerist líka með þeim hætti að það eru hækkuð skattfrelsismörk fyrir arð sem menn fá af hlutafélögum og reyndar af færslum í stofnfjársjóði samvinnufélaga líka. Og loks er um það að ræða að skattskyldar tekjur fyrirtækja verða lægri vegna þess að fyrningarheimildir eru rýmkaðar og hækkaðar. Fyrir utan þá tvo þætti sem ég gerði fyrst að umtalsefni er ljóst að hér er fyrst og fremst um að ræða að lækka skatt á fyrirtækjum og atvinnurekstri og reyndar af hlutafjáreign. Það eru vitaskuld engin skilyrði til þess nú, þegar launafólk hefur fórnað fjórðungi kaupmáttar síns og þannig jafnframt verið fluttir stórfelldir fjármunir til fyrirtækjanna, að bæta ofan á það sérstakri skattalækkun til fyrirtækja og hlutafjáreigenda. Þetta er þeim mun ankannalegra þar sem nú er nýafgreidd frá þinginu önnur sérstök skattalækkun til fyrirtækjanna, þar sem gert er ráð fyrir að skattprósenta þeirra verði mun lægri en hjá einstaklingum, og er þar vikið frá reglu sem hefur verið í gildi hér áratugum saman. Fólkið í landinu, hið venjulega launafólk, almenningur allur, hefur þegar tekið á sig miklar byrðar á undanförnum mánuðum í kjörum sínum og reyndar með þeim skattalögum sem hér hafa þegar verið samþykkt um skattlagningu á almenning. Við þessar aðstæður verða fyrirtækin vitaskuld líka að axla sitt. Að lokum þetta: Ég er sannfærður um að skattlagning fyrirtækja og atvinnurekstrar þarfnast margvíslegrar endurskoðunar til þess að gera hana skilvirkari og réttlátari, en ég held ekki að skattlagning fyrirtækjanna í heild í landinu sé þeim ofviða eða sé of há. Þegar ríkisstj. nú gerir það samtímis að tilkynna mikla fjárvöntun ríkissjóðs og sérstaka skattalækkun á fyrirtækjum verður að segjast að það kemur mér a. m. k. mjög spánskt fyrir sjónir. Að endingu má svo benda á að þau ákvæði sem eru í þessu frv. eru eiginlega afturvirk, og hefur þó verið mjög talað gegn afturvirkum ákvæðum með því að þau varða tekjur s. l. árs, og allt stendur nú á blístri í framtalsgerð fyrirtækjanna vegna þess að fyrir höndum sé að samþykkja þessa afturvirkni sem hér um ræðir. Með tilliti til þess sem ég hef þegar sagt og að það er engin aðstaða til þess nú að lækka enn og aftur skattlagningu á fyrirtækjum í landinu, en jafnframt með tilvísun í þá afstöðu sem hefur komið fram varðandi 160. mál hjá mér og fjárfestingarsjóðina, þá er það mín skoðun að ekki sé um annað að ræða en að fella þetta frv. Í samræmi við þetta hefur minni hl. fjh.- og viðskn. Nd. skilað áliti sem við stöndum að saman, eða sá sem hér tala og Svavar Gestsson. Þar leggjum við til að það frv. sem hér er til umr. verði fellt.