Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. fékk til meðferðar till. á þskj. 417, 209. mál, till. til þál. um könnun á vissum þáttum heilbrigðisþjónustu með tilliti til hugsanlegs sparnaðar og bættrar þjónustu. N. athugaði þessa till. og okkur var öllum ljóst að þarna er hreyft mjög mikilvægu máli. Við erum að reyna að veita fullkomna þjónustu. Það er ákaflega dýrt. Þess vegna er mjög brýnt að mannafli sé nýttur og fjárfesting og húsnæði. Þetta er ákaflega dýr þjónusta og þess vegna er mjög nauðsynlegt að þarna sé vel að verki staðið. Þetta er að vísu ekki nýtt mál hér í þinginu, vegna þess, eins og segir í grg., að á 97, löggjafarþingi lögðu Sverrir Bergmann og Oddur Ólafsson, hv. þm., fram till. svipaðs efnis. Henni var vísað til ríkisstj. og síðan er nokkurt vatn runnið til sjávar. Við teljum, að málið sé enn þá brýnt, og vitjum nú hnykkja enn betur á og leggja til að till. verði samþ. Undir þetta skrifa auk mín Vilmundur Gylfason, Ellert B. Schram, Lárus Jónsson, Gunnlaugur Stefánsson, Ólafur Ragnar Grímsson og Bjarnfríður Leósdóttir.



Herra forseti. Ég ætla ekki að tefja þingstörf, en mig langar aðeins til þess að þakka hv. nm. fyrir þessa ágætu afgreiðslu. Ég vona að till. komi að haldi og tekið verði nú til við að rannsaka þessi þýðingarmiklu mál fyrir þjóðarheildina.



Herra forseti. Allshn. hafði til meðferðar till. á þskj. 348 um könnun á sendingu matvæla til þróunarlanda. Þetta mál hefur verið athugað og kannað nokkuð. Það hefur satt að segja ekki blásið byrlega fyrir því og þarna eru mörg ljón á veginum. Hins vegar væri ágætt ef unnt væri að haga stuðningi okkar við þróunarlönd á þann veg sem þarna er lagt til, og slík athugun má gjarnan fara fram öðru hverju eftir því sem ástæður leyfa, því að á skammri stund geta breyst kringumstæður í veröldinni þannig að það, sem var ómögulegt í gær, getur verið orðið mögulegt í dag. Þetta er vandasamt verk og verður að gæta þess vel, eins og með alla svona hjálp, að hún misfarist ekki, en komi þeim að gagni, sem til er ætlast. Við leggjum sem sagt til í allshn., að till. verði samþ., og undir þetta skrifa Páll Pétursson, Vilmundur Gylfason, Ellert B. Schram, Lárus Jónsson, Gunnlaugur Stefánsson, Bjarnfríður Leósdóttir og Ólafur Ragnar Grímsson.



Herra forseti. Ég þakka hv. allshn. fyrir að hafa unnið vel að þessu máli, og ég vænti þess, að ríkisstj. og ráðamenn taki þetta stóra mál enn á ný til rækilegrar athugunar í framhaldi af þeirri þál. sem væntanlega verður gerð hér á eftir.



Herra forseti. Sú þáltill. sem hér um ræðir, var flutt snemma á þessu þingi af Helga F. Seljan, sem er 1. flm. till., og 4 öðrum hv. þm. Till. fjallar um eflingu þjónustu- og úrvinnsluiðnaðar í sveitum og hefur atvmn. fjallað um till. og orðið sammála um að mæla með samþykkt hennar með einni breytingu þó. Sú brtt. sem atvmn. leggur til, er á þskj. 634 og varðar 3. mgr. till. - 3. mgr. í upphaflegu till. er á þessa leið: „Jafnframt skal lánadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins falið að veita heimaaðilum aðstoð við stofnun fyrirtækja, sem komið er á fót samkv. þessari áætlun, og skipuleggja fjármagnsöflun til framkvæmda.“ Og síðan segir: „Sérstaklega ber að kanna möguleika á stofnun framleiðslusamvinnufélaga í sveitum og skal því rekstrarformi veittur sérstakur stuðningur. Stuðla ber að því, að veitt verði óafturkræf framlög úr Byggðasjóði eða ríkissjóði til stuðnings smáiðnaði í sveitum, allt að 15% stofnkostnaðar.“ Þannig var þessi mgr. orðuð í upphaflegu till., en sú breyting, sem atvmn. leggur til og er á þskj. 634, varðar þá setningu í þessari mgr. sem hefst á orðunum: „Sérstaklega ber að kanna möguleika“ - og þá er sú setning samkv. brtt. á þessa leið: „Sérstaklega ber að kanna möguleika á stofnun og stuðningi við framleiðslusamvinnufélög í sveitum.“ Það er sem sagt ekki kveðið jafnskýrt á um og í upphaflegu till. að þessu ákveðna rekstrarformi, framleiðslusamvinnufélögunum, skuli veittur sérstakur stuðningur heldur er orðalagið haft á þann veg samkv. brtt., að það verði sérstaklega kannaðir möguleikar á stofnun og stuðningi við framleiðslusamvinnufélög í sveitum. Skylt er að taka fram að á fundi í atvmn., þar sem nál. var afgreitt - nál. á þskj. 633, voru 3 nm. fjarverandi, þeir Friðrik Sophusson, Jóhanna Sigurðardóttir og Jón G. Sólnes, en einn þessara fjarstöddu nm., hv. þm. Friðrik Sophusson, mun hafa flutt sérstaka brtt. aðra við þáltill. og þeirri brtt., sem hann mun sjálfur mæla hér fyrir, mun hafa verið dreift á borð hv. þm. í upphafi þessa þingfundar. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um efni till. að öðru leyti. Umr. fóru fram um hana við 1. umr. og var þá fyrir henni mælt af hv. þm. Helga F. Seljan. En ég tek það fram að lokum, að undir það nál., þar sem mælt er með samþykkt þessarar till. með þeirri einu breytingu sem ég hef gert grein fyrir, skrifa auk mín þeir hv. þm. Þórarinn Sigurjónsson, Ágúst Einarsson og Stefán Valgeirsson.



Herra forseti. Ég vil gera grein fyrir brtt. sem lögð hefur verið fram á þskj. 664 við 12. mál, sem lagt var fram í Sþ. í haust. En áður en ég geri það kemst ég ekki hjá því að gera úr þessum ræðustól almennar aths. við starfshætti þeirrar n. sem fjallar um þetta mál, atvmn. Sþ. Í þessari n. hafa nú verið haldnir þrír fundir. Sá fyrsti tók um það bil 10 mínútur, þar sem kjörnir voru trúnaðarmenn n., formaður Björn Jónsson, hv. alþm., varaformaður hv. alþm. Þórarinn Sigurjónsson og skrifari Kjartan Ólafsson, hv. þm. Fundur var ekki boðaður í þessari n. síðan fyrr en eftir áramótin, annaðhvort í febr., líklega ekki fyrr en í mars þó, og á þann fund komu 3 nm., en sá 4. boðaði sig á fundinn þannig að hann gæti talist lögmætur, en sat fundinn ekki, enda var samþykkt á þeim fundi óformlega og óbókað að aðeins skyldi senda út til umsagnar ýmis mál sem lágu þá fyrir n. Þetta var gert og ég skrifaði fundargerð þess fundar í forföllum skrifara. Síðan leið og beið og enginn fundur var haldinn. En þegar ég fékk fundarboð nú ekki fyrir löngu um að halda ætti 3. fund n., þá tjáði ég þeim, sem boðaði þann fund, að ég gæti ekki komið og sama væri um hinn sjálfstæðismanninn í n., hv. þm. Jón G. Sólnes, sem ekki sat á þingi þá stundina og hafði leyfi. Fundurinn var boðaður á föstudagsmorgni kl. 9. Engu að síður var haldinn fundur í n. og þar voru afgreidd ýmis mál, sem sjálfsagt er ekkert við að segja, en þó voru þar valin úr mál, tekin sum og önnur skilin eftir, jafnvel þótt þau væru þriggja þinga gömul og engin sjáanleg ástæða til að láta þau ekki koma úr n. Ég reikna ekki með að það verði haldnir fleiri fundir í þessari n., því að það eru ekki haldnir fundir í henni nema á tveggja til þriggja mánaða fresti, þannig að ég á ekki von á að það gerist a. m. k. á þessu þingi. Þó vil ég nú biðja u'm það, að afreksmenn þeir, sem sitja í n., hjálpi mér til þess að gera undantekningu á starfsháttunum þannig að hægt verði að boða jafnvel til fundar fyrir þinglok og afgreiða nokkur mál, sem eru hjá n. og full ástæða er til að komist inn í þingið aftur. Varðandi það mál, sem hér er til umr. í Sþ., skal það tekið fram, að ég talaði í því máli við fyrri hluta umr., þegar það kom hér inn í þingið í haust, og gerði þá ákveðnar aths. um málið. Ég benti á að það væri alveg út í hött, þegar rætt var um sérstakar stuðningsaðgerðir ríkisvaldsins, að binda það við ákveðin rekstrarform, eins og upphaflega var gert ráð fyrir í þeirri till. Á þetta hefur n. fallist og hefur breytt þáltill. þannig, eins og kemur fram á þskj. 634, að það er fellt út úr till. að þessu sérstaka rekstrarformi, þ. e. a. s. framleiðslusamvinnufélögunum, sé veittur sérstakur stuðningur. Ég ræddi það í ræðu minni í haust í þessu máli, að það væru fleiri þættir en eingöngu fjármagnið sem menn þyrftu að fjalla um, þegar væri verið að ræða um opinberan stuðning við atvinnutækifæri úti á landi, það væru atriði eins og rekstrarleg og stjórnunarleg þekking og ýmsir aðrir þættir. Ég tel þó ekki rétt, eins og sakir standa, að flytja brtt. um það efni, því að þessi till. er fyrst og fremst ábending um þann þátt sem Framkvæmdastofnunin getur lagt af mörkum, en þeir þættir, sem ég ræddi sérstaklega, hefðu átt að koma inn með öðrum hætti og vera framkvæmdir af öðrum félögum eða stofnunum sem sjá um slíka fyrirgreiðslu. Í því sambandi nefndi ég sérstaklega stjórnunarfélögin úti á landi og aðra aðila sem veita rekstrarlega og stjórnunarlega aðstoð. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við 3. mgr. þessarar þáltill. sem hér liggur fyrir, og hún er, eins og ég sagði áður, á þskj. 664. Í henni er gert ráð fyrir að niður falli í fyrsta lagi öll mismunun á rekstrarformum og í öðru lagi að ekki sé talað um ákveðna prósentutölu þegar rætt er um stuðning við smáiðnað í sveitum. Fyrri þátturinn ætti að vera öllum auðskilinn, en sá seinni byggist á því, að ég tel óeðlilegt að binda fjárstuðninginn við ákveðna prósentutölu þar sem auðvitað gæti komið til greina að aðstoðin væri annaðhvort meiri eða minni, eftir því sem við á. Það eru ekki fleiri atriði, herra forseti, sem ég held að ástæða sé til að minnast á. En ég taldi það skyldu mína að gera grein fyrir störfum n., og þar sem ég þykist vita að frsm. málsins ætli að taka hér aftur til máls, þá vil ég beina mínum frómu óskum til hans, að hann standi með mér í því að reyna að fá kallaðan saman fund í n. þótt það sé að sjálfsögðu algert brot á því starfsfyrirkomulagi sem n. hefur starfað eftir í vetur, en það er að boða helst ekki fund nema á þriggja eða jafnvel fjögurra mánaða fresti.



Vegna ummæla hv. síðasta ræðumanns um starfandi formann atvmn. vil ég geta þess, að hann hafði samband við mig í gær og skýrði mér frá því, að hann gæti ekki sótt fund í dag, og bar fram fullgildar ástæður. Hann hefur því fjarvistarleyfi enda þótt það hafi ekki verið skráð hér eða lesið upp.



Herra forseti. Ég vil aðeins gera örlitla athugasemd við upphaf ræðu hv. síðasta ræðumanns, Friðriks Sophussonar. Mér fannst hann taka nokkuð djúpt í árinni um störf í atvmn. Ég þekki þau að sjálfsögðu ekki, því ég á ekki sæti í þeirri n., en mér fannst það vera nokkuð ómaklegt að gera þetta að umtalsefni að starfandi formanni fjarverandi. Eins og menn vita hefur hv. þm. Björn Jónsson ekki getað sinnt þingstörfum sökum sjúkleika á þessum vetri, og þar af leiðandi hefur varaformaðurinn verið starfandi formaður og engan varamann haft. Ég hef hins vegar verið í atvmn., var formaður hennar á síðasta kjörtímabili, og mér eru nokkuð kunn þau vinnubrögð sem hentar að hafa þar. Ég vil ekki leggja dóm á hvort fundir hafa verið nógu margir. Ég sé að það eru að koma nál. frá þessari n. og þess vegna finnst mér óþörf óþolinmæði hjá hv. þm. Friðrik Sophussyni. Ef eitthvað er óafgreitt hjá n. er enn tækifæri til þess að afgreiða það. Mér skilst að n. hafi sent mál til umsagnar og hafi væntanlega þau gögn sem hún þarf til þess að geta tekið afstöðu til mála. Svo háttar með þessar n., allshn. Sþ. og atvmn., að eðlis starfanna vegna geta þær ekki afgreitt málin í stórum stíl og ástæðulaust að gera það fyrr en rétt fyrir þinglok. Það hefur að vísu verið mjög ójafnt skipt málum á milli þessara n. Það eru mjög mörg mál sem vísað er til allshn., en aftur fá til atvmn. Af því skapast nokkuð óhagræði og hentugra væri ef þetta væri jafnara. En ég sem sagt vil mótmæla þeim vinnubrögðum að fara hér hörðum orðum um vinnubrögð í n. og framgöngu formanns að honum fjarstöddum.



Þar sem umr. snúast nú um störf atvmn. og formanns hennar og hann er eins og upplýst er fjarverandi, þá tel ég rétt að fresta þessari umr. og tek málið út af dagskrá.



Herra forseti. Í utanrmn. hefur verið fjallað um till. til þál. um varnir gegn olíumengun í nágrenni Keflavíkurflugvallar. N. fjallaði allnokkuð um þessa till. og fékk útskýringar hæstv. utanrrh. á því, hvað hann hyggst gera í því máli sem hér um ræðir. Það er niðurstaða n., sem allir nm. skrifa undir, en Gils Guðmundsson og Svava Jakobsdóttir, hv. þm., með fyrirvara, að leggja til að þessari þáltill. verði vísað til ríkisstj. þar eð í ljós hafi komið að utanrrh. hafi þegar skipað n. manna til að fjalla um málið.



Herra forseti. Svo sem fram kemur í nál. höfum við fulltrúar Alþb. í utanrmn. skrifað undir nál. með fyrirvara. Það er að vísu rétt, sem fram kom í framsögu hv. þm. Árna Gunnarssonar, að utanrrh. hefur skipað n. til þess að athuga mengunarmál umhverfis Keflavíkurflugvöll - og er það vel. Hins vegar er ljóst af sjálfri till. að flm. hefur ætlast til að þessi athugun á mengun færi fram í miklu nánari tengslum við sjálft Alþ. en venjuleg hefðbundin nefnd getur gert og í samráði við stjórnir sveitarfélaga í nágrenni við Keflavíkurflugvöll. Ég lét það álit mitt í ljós á fundi utanrmn., að ég teldi að utanrrh. ætti að gefa Alþ. skýrslu strax að ári og svo reglulega um störf n. og hvað þar kæmi í ljós til þess að Alþ. gæti fylgst sem best með þessum málum. Með þetta í huga taldi ég rétt að skrifa undir nál. með fyrirvara og bíða þess og sjá til hvað gerðist í málinu að ári. Ef það reyndist ekki fullnægjandi, þá væri rétt að Alþ. tæki málið upp aftur og kæmi þá fastari skipan á þetta, en rétt væri að sjá til fyrst um sinn hvernig þetta reyndist.



Herra forseti. Í upphafi þings flutti ég fyrirspurn til hæstv. utanrrh. vegna frétta sem þá höfðu komið fram um mengun á Keflavíkurflugvelli - alvarlega mengun - sem enginn virtist vita af hverju stafaði né hver hefði valdið. Í svari við þeirri fyrirspurn lýsti utanrrh. sérstöku trausti á þeim starfsmönnum rn. og annarra aðila, sem á undanförnum árum hefðu átt að fylgjast með mengunarvörnum á Keflavíkurflugvallarsvæðinu. Í ræðu hæstv. utanrrh. við það tilefni kom fram, að hann taldi þessi mál vera í allgóðu stjórnunarlegu lagi. Flm. þeirrar þáltill., sem hér er til umr., hv. alþm. Gunnlaugur Stefánsson, flutti hins vegar við það tækifæri og síðan þegar hann mælti fyrir þessari till. mjög harða og mjög vel rökstudda gagnrýni á sinnuleysi, athugunarleysi, slóðaskap og önnur þau uppgjafareinkenni, sem hafa snert afskipti opinberra aðila af mengunarmálum við Keflavíkurflugvöll á undanförnum árum, og þá margháttuðu gagnrýni sem forsvarsmenn byggðarlaganna á þessu svæði hafa sett fram gagnvart yfirvöldum bandaríska hersins. Það eru mér mikil vonbrigði að aðstandendur þessarar till., sem ég tel vera þm. Alþfl., sem hafa gerst hér í vetur og fyrir kosningar miklir og harðir talsmenn aukins sjálfstæðis Alþingis gagnvart embættismannavaldinu og nauðsynjar þess að Alþ. láti sjálft til sín taka við upplýsingaöflun og rannsóknastarf af þessu tagi, skuli nú koma hér og gerast megintalsmenn þess, að þessari till. verði vísað í þann gamla farveg sem mjög rækilega var lýst hér af þm. Alþfl. og mér og fleirum í upphafi vetrar hvaða niðurstöður hefur haft í för með sér. Ég sé ekki að neitt nýtt hafi komið fram á síðustu mánuðum sem feli í sér rökstuðning fyrir því, að það stjórnkerfi, sem á undanförnum árum hefur reynst vanhæft og vanbúið til þess að sinna nauðsynlegum mengunarvörnum á Keflavíkurflugvallarsvæðinu, sé nú allt í einu þannig úr garði gert að þeir sömu menn sem lýstu yfir vantrausti á þessu kerfi við upphaf þings í vetur eru nú reiðubúnir að fela því þessa athugun. Ég hefði talið sjálfsagt og eðlilegt, miðað við þá stefnu sem Alþfl. hefur fylgt, þá ríku áherslu á sjálfstæð rannsóknastörf Alþingis og nauðsynlegt eftirlitshlutverk þjóðþingsins gagnvart embættismannavaldinu, að þessi till., sem var flutt af hv. þm. Gunnlaugi Stefánssyni, hefði verið samþ. Ég skil á engan hátt hvað hefur valdið þeim sinnaskiptum sem nú koma fram. Ég vona bara að það boði ekki uppgjöf þessara sömu ágætu manna fyrir því mikla kerfi ráðsmennsku og embættissýslu og vanhæfni sem þróast hefur hér á undanförnum árum og þeir hafa manna mest gagnrýnt. Nú allt í einu við lok þings, eftir allan hávaðann í vetur, er bara lagt til að fara sömu gömlu brautina, að vísa rannsókninni inn í kerfið á nýjan leik. Ekki hefði ég átt von á því eftir allan hávaðann í vetur, eftir allar yfirlýsingarnar um nauðsyn á eflingu þingræðisins, eftir allar yfirlýsingarnar um nauðsyn á sjálfstæðri rannsóknastarfsemi Alþingis, eftir allar yfirlýsingarnar um að lýðræðið í landinu sé í raun og veru í hættu ef ekki verði snúið við á þessari braut, þá komi þessir sömu ágætu herramenn hér og leggi bara til að þessari fyrstu till. um nýja starfshætti, sem afgreidd er hér á þinginu, sé bara vísað inn í gömlu pípurnar á nýjan leik. Ég hefði því kosið að þessi till. hefði fengið aðra afgreiðslu, utanrmn. þingsins og þingið sjálft hefðu tekið að sér þessa rannsókn, eins og hv. þm. hafa lagt til um annað atriði sem snertir Keflavíkurflugvöll, en málinu ekki vísað til ríkisstj. Og ég bíð og vona að þetta merki ekki allsherjaruppgjöf þessara ágætu vina minna, hv. þm. Alþfl., í baráttu þeirra fyrir bættu stjórnkerfi í landinu. En ef þetta er fyrsta uppgjafarflaggið sem þeir reisa nú við lok þessa þings, þá hefur til lítils verið unnið.



Herra forseti. Ég hlýt að mótmæla þeim stóryrðum sem hv. síðasti ræðumaður lét hér falla um sinnuleysi, slóðaskap og ég man nú ekki, ég kann ekki þetta orðalag. Ég hef ekki tamið mér þennan málflutning og ég læri hann ekki á svipstundu, þó ég hafi reyndar heyrt hann nokkuð oft í vetur, það skal játað. En að sinnuleysi hafi ríkt um mengunarmál á Suðurnesjum af hálfu utanrrn. í fortíð eða a. m. k. í minni tíð, því mótmæli ég. Hitt er svo annað mál og er rétt hjá hv. þm., að lítið hefur á unnist, það skal játað, vegna þess að málið er erfitt og hér er ekki einungis um olíumengun að ræða, heldur mengun af mörgum annars konar völdum, eins og skýrsla sú, sem gerð var undir minni stjórn í rn., ber með sér og hv. alþm. hafa haft aðstöðu til að kynna sér. Minn klaufaskapur kann að liggja í því að hafa ekki flutt Alþ. skýrslu um það sem ég hef þó gert í þessum málum. Í tilefni af ummælum, sem hv. 10. þm. Reykv., Svava Jakobsdóttir, lét falla, vil ég staðfesta það, að hún kom fram með þessa sömu athugasemd í utanrmn. á fundi sem haldinn var þar á mánudagsmorgun, og ráðh. utanríkismála lofaði okkur því, að slík skýrsla yrði Alþ. flutt, þannig að ég tel málinu fyllilega borgið með þessu móti. Auk þess vil ég taka fram enn þá einu sinni, að n. Alþ. hafa ekki rannsóknarvald eins og nú er um hnúta búið. Ef hin síaukna krafa um rannsóknastörf t. a. m. utanrmn. á að ná fram að ganga þarf að breyta þingsköpum. Þetta hef ég margsinnis bent hér á. Það þarf annaðhvort að veita n. aukið vald, aukin fjárráð og tiltaka verkefni þeirra eða - sem ég kysi fremur - að samþ. margflutt frv. um umboðsmann Alþingis.



Herra forseti. Þetta mun í fimmtánda sinn sem lögð er fram á Alþ. og mælt er fyrir skýrslu um framkvæmd vegáætlunar. Skýrslan, sem hér hefur verið lögð fram, skiptist í tvo meginþætti, þar sem annars vegar er gerð grein fyrir innheimtu tekna. Vegasjóðs og hins vegar skiptingu útgjalda. Þessir meginþættir greinast síðan eðli sínu samkv. í allmarga undirflokká þar sem gerð er nánari grein fyrir hvorum þeirra um sig. Loks fylgja skýrslunni sem fskj. grg. um helstu framkvæmdaflokkana. Heildarupphæð fjárveitinga til vegamála samkv. vegáætlun á síðasta ári var 9 300 millj. kr. Um mitt ár var ráðstöfunarfé Vegasjóðs aukið um 220 millj. kr. með hækkun bensíngjalds í samræmi við hækkun byggingarvísitölu auk þess sem ríkisframlag var hækkað um 40 millj. kr. Í heild urðu tekjur af bensíngjaldi þó 54 millj. kr. lægri en áætlun gerði ráð fyrir, en það má rekja til þess að fyrirhuguð hækkun á miðju ári var í raun framkvæmd síðar. Innheimtar tekjur af þungaskatti urðu 102 millj. kr. undir áætlun. Ef miðað er við tekjur á föstu verðlagi og tillit tekið til aukningar dísilbifreiða hafa tekjur af þungaskatti heldur minnkað á síðustu árum og má rekja ofangreindan halla til ofáætlunar á þessum tekjustofni. Tekjur af gúmmígjaldi urðu 96 millj. kr. eða 6 millj. kr. umfram áætlun og má rekja það til meiri innflutnings bifreiða en gert var ráð fyrir í tekjuspám. Ríkisframlag var í vegáætlun 1978 1 300 millj. kr., en var hækkað um 150 millj., sem er mismunur á innheimtu og áætlun á mörkuðum tekjustofnum Vegasjóðs, auk þeirra 40 millj., sem áður gat. Samkv. vegáætlun skyldi ríkissjóður afla lánsfjár að upphæð samtals 2 200 millj. kr. til að brúa bilið milli áætlaðra framkvæmda samkv. vegáætlun annars vegar og tekjuöflunar hins vegar, þ. e. markaðra tekna og ríkisframlags. Alls þessa lánsfjár var aflað með útgáfu spariskírteina, en engin happdrættisskuldabréf voru gefin út á árinu. Hluti lántökunnar, 800 millj. kr., var að forminu til af lánsfjáröflun til Norður- og Austurvegar, en að öðru leyti var lántakan í samræmi við lánsfjáröflun ríkisstj. Vextir, afborganir og lántökukostnaður vegna þessara lána svo og allra þeirra lána, sem tekin hafa verið til vegagerðar frá upphafi voru greidd úr ríkissjóði utan vegáætlunar eins og venja hefur verið undanfarin ár. Í vegáætlun var heimild til töku vinnulána eða annarra bráðabirgðalána til nýrra stofnbrauta að upphæð 400 millj. kr. Var gert ráð fyrir að afla þeirra hjá verktökum, vinnuvélaeigendum og heimamönnum í viðkomandi héruðum með fyrirheiti um endurgreiðslu á tímabilinu febr.-mars 1979 án vaxta. Ekki tókst þó að afla meira en 231 millj. kr. lánsfjár á þennan hátt af 400 millj. kr. lánsheimild. Auk þessa voru tekin ýmis önnur bráðabirgðalán og námu þau í árslok alls 410 millj. kr. Þegar vegáætlun var lögð fram á Alþ. í febr. 1978 voru meðalverðlagshækkanir milli áranna 1977 og 1978 áætlaðar 30%. Voru öll markmið og stefna vegáætlunar miðuð við þá hækkun. Verðlagsþróun breyttist hins vegar mjög til hins verra er leið á árið og raunveruleg verðhækkun var mun meiri. Til að mæta þessum verðhækkunum var dregið úr framkvæmdum við nýbyggingu vega og sumarviðhaldi. Óhjákvæmilega varð nokkur halli á öðrum bundnum liðum. Snjómokstur var 225 millj. kr. umfram áætlun, sem bæði má rekja til verðhækkana umfram áætlun og einnig til meiri snjómoksturs en áætlað hafði verið, m. a. vegna nýrra reglna þar um er tóku gildi 1977. Þá var enn fremur 20 millj. kr. halli á bundnum liðum stjórnunar og undirbúnings. Þáttur þessi verður greiddur af vegáætlun 1979. Í sept. á s. 1. ári ákvað ríkisstj. að fresta fjárveitingu til framkvæmda samkv. vegáætlun að upphæð 100 millj. kr. Þar sem svo var liðið á framkvæmdatímabilið að komið var fram á haust reyndist ekki unnt að dreifa frestun almennt á framkvæmdir, heldur varð fyrst og fremst að fresta þeim verkefnum sem þannig stóðu að þau voru óunnin, og þau eru ekki mörg þegar komið er fram á þennan árstíma. Í skýrslunni er gerð nákvæm grein fyrir notkun vegasjóðsfjár, bæði hvað varðar viðhald, nýbyggingar og endurbyggingar, og verður það ekki rakið hér frekar, en vísað til skýrslunnar. Eins og jafnan áður voru fjárveitingar til nýrra vega og brúa stærsti liðurinn á útgjaldahlið vegáætlunar 1978. Var mestum hluta þessa fjár varið til endurbyggingar á eldri vegum og til að byggja nýjar brýr. Nefna má nokkur helstu verkefnin á þessu sviði. Haldið var áfram að leggja slitlag á Suðurlandsveg austan Þjórsár og á Eyrarbakkaveg. Byggður var vegur milli Garðs og Sandgerðis. Lagt var slitlag á hluta Akranesvegar og haldið var áfram framkvæmdum við Borgarfjarðarbrú. Vestfjarðavegur um Hörgsnes var tekinn til umferðar svo og Djúpvegur við Ísafjörð. Á Holtavörðuheiði, Hrútafjarðarhálsi og Öxnadalsheiði voru teknir í notkun alllangir kaflar sem eru sérstaklega mikilvægir fyrir vetrarsamgöngur. Þá var haldið áfram vegagerð með bundnu slitlagi norðan Akureyrar og uppbyggingu vegar á Melrakkasléttu. Lagt var bundið slitlag á Austurlandsveg við Egilsstaði og Norðfjarðarveg í Reyðarfirði. Á Breiðamerkursandi var lokið við þýðingarmikinn áfanga. Af brúargerðum á s. l. ári má einkum nefna brýr yfir Eldvatn í Meðallandi, Víðidalsá í Húnavatnssýslu, Búðarárgil í Húsavík og Njörvadalsá í Reyðarfirði. Í skýrslunni er gerð grein fyrir tilraunum með ódýrari gerð bundins slitlags en áður hefur verið notuð hér á landi. Eru þessar tilraunir byggðar á norskum fyrirmyndum og er talið að umrætt slitlag sé 30–40% ódýrara en olíumalarslitlag. Yfirborðsgæði þessa slitlags eru mun minni en olíumalar, en þó talin fullnægjandi þar sem umferð er ekki mjög mikil. Alls var lagt á um 16 km með þessari nýju aðferð. Full reynsla fæst vart fyrr en að nokkrum árum liðnum. En þar sem hér er um mikið hagsmunamál að ræða ef vel tekst til verður þessum tilraunum haldið áfram á næstu árum ef að líkum lætur. Herra forseti. Ég læt þessi orð nægja til að fylgja úr hlaði skýrslu um framkvæmd vegáætlunar 1978. Þetta er mjög vönduð og ítarleg skýrsla og ég vísa að öðru leyti til hennar.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1977 sem hefur verið lagt fram sem 299. mál, þskj. 646. Frv. það til fjáraukalaga fyrir árið 1977, sem hér liggur fyrir, er samið af fjmrn. samkv. till. yfirskoðunarmanna Alþingis eins og fram kemur í ríkisreikningi fyrir árið 1977. Leitað er heimildar fyrir öllum umframgjöldum að undanskildum alþingiskostnaði, skipt eftir rn. Er hér sami háttur hafður á og verið hefur á undanförnum árum. Eins og fram kemur á þskj. nemur heildarfjárhæð frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1977 15 milljörðum 235 millj. 655 þús. kr. Í framsögu minni með frv. til samþykktar á ríkisreikningi fyrir árið 1977 mun ég gera grein fyrir stærstu liðum reikningsins. Hér mun ég hins vegar víkja að stærstu frávikum gjaldareiknings og fjárl. Af heildarfjárhæð þessa frv., rúmlega 15 milljörðum kr., er talið samkv. sérstöku yfirliti í ríkisreikningi, á bls. 196, að rekja megi 4 milljarða 22 millj. kr. til sérstakra laga, markaðra tekna og notkunar heimildarákvæða. En ríkisreikningi hefur verið útbýtt meðal hv. þm. Stærstu efnisþættir þessa frv. taldir í ráðuneytaröð eru þessir: Fræðslumál menntmrn. 2 milljarðar 138 millj. kr. Uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir samtals 906 millj. kr. Löggæslukostnaður og dómkostnaður 1 milljarður 628 millj. kr. Umframgjöld félmrn., 752 millj. kr., voru nær eingöngu vegna Húsnæðismálastofnunar og Byggingarsjóðs verkamanna. Framlög til Tryggingastofnunar ríkisins og Atvinnuleysistryggingasjóðs 1 milljarður 838 millj. kr. Gjöld til heilbrigðismála fóru 3 milljarða 160 millj. kr. fram úr áætlun, aðallega vegna gjaldfærslu kaupverðs Landakotsspítala að upphæð 1 030 millj. kr. og framlags til Landspítalans um 1 milljarð 21 millj. kr. Þá eru gjöld vegna Vegagerðar sem reyndust 732 millj. umfram fjárlög. Niðurgreiðslur á vöruverði námu 667 millj. kr. umfram fjárlög. Gjöld vegna vaxta- og verðbótagreiðslna lána námu 1 milljarði 75 millj. kr. umfram fjárlög. - Ég hef nú talið upp helstu efnisþætti umframgjalda ríkisreiknings fyrir árið 1977. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að fjölyrða frekar um þetta mál og geri till. um að því verði vísað til 2. umr. og hv. fjvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég ásamt þm. hv. Stefáni Jónssyni, Ágúst Einarssyni, Garðari Sigurðssyni, Oddi Ólafssyni og Þórarni Sigurjónssyni flyt þáltill. um langtímastefnu í rannsókna- og þróunarstarfsemi í þágu atvinnuveganna. Flm. þessarar till. eiga allir sæti í Rannsóknaráði ríkisins og við þeir tveir fyrst nefndu, Stefán Jónsson og ég, í framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs. Þar sem 1. flm., hv. þm. Stefán Jónsson, er ekki á þingi eins og sakir standa, flyt ég framsöguræðu í þessu máli. Efni þessarar till. er tvíþætt: Annars vegar að ríkisstj. marki langtímastefnu í rannsókna- og þróunarstarfsemi í þágu atvinnuveganna og hins vegar að árlega verði endurskoðuð áætlun höfð til hliðsjónar við ákvarðanir um fjárveitingar. Í grg., sem er ítarleg og samin af framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs, er bent á vaxandi hlutverk tækniþekkingar og afraksturs rannsókna í aukinni velmegun undanfarinna ára og áratuga. Íslendingar njóta að sjálfsögðu þess starfs sem unnið er í viðskiptalöndunum og skilar sér í lækkuðu vöruverði og fullkomnari tækni. En ef við ætlum okkur ekki að dragast aftur úr verðum við að geta lagt sjálfir eitthvað eftirsóknarvert frem á alþjóðamarkaði. Í grg. er á það bent, að Íslendingar verji minni fjármunum til rannsókna- og þróunarstarfs en aðrar þjóðir á svipuðu þróunarstigi eða 0.3–0.5% af vergum þjóðartekjum, þegar nágrannaþjóðirnar verja til þess u. þ. b. 1–2.5% af sínum þjóðartekjum. Aðeins á sviði hafrannsókna og landbúnaðar verja Íslendingar fjármagni sem er í svo háu hlutfalli við vinnsluvirði viðkomandi atvinnuvega. Í iðnaði, þar sem flestar aðrar þjóðir verja hlutfallslega mestu fjármagni til rannsókna- og þróunarstarfsemi, er hlutfallið aðeins um 0.1% af vinnsluvirði atvinnuvegarins. Í öðrum úrvinnslugreinum, byggingariðnaði og fiskvinnslu, er útkoman lítið betri. Enda þótt samanburður við útlönd sé ekki einhlítur bendir þetta þó til þess að Íslendingar hafi vanrækt rannsókna- og þróunarstarfsemina, og raunar hefur það oft komið okkur illa að meiri háttar framkvæmdir um stefnumótun í málefnum þjóðfélagsins hafi ekki byggst á nægilega rannsökuðum forsendum. Spyrja má hvort ekki megi styðjast við erlendar rannsóknir og spara þannig fé íslenskra skattborgara. Því er þá til að svara, að auðvitað hljótum við að tileinka okkur rannsóknaniðurstöður og tækninýjungar annarra. En á það verður að leggja áherslu, að atvinnulíf hverrar þjóðar er háð umhverfisskilyrðum náttúrunnar og vilja fólksins. Danir geta t. d. að sjálfsögðu nýtt sér fullkomlega landbúnaðarrannsóknaniðurstöður Þjóðverja, náttúruleg skilyrði og efnahagsleg markmið eru mjög svipuð í báðum löndum. Öðru máli gegnir um okkur af augljósum ástæðum. Við lifum í hrjóstrugu landi þar sem gróður er ákaflega viðkvæmur og allt öðruvísi samsettur. Sérstakar aðstæður hér á landi leiða því til annars konar rannsókna en stundaðar eru erlendis í landbúnaði, og þannig er á fleiri sviðum atvinnulífsins þótt ég fjalli ekki frekar um það hér. Allir íslenskir stjórnmálaflokkar sækjast eftir meiri hagsæld, bættum kjörum. Þess vegna má slá því föstu að hagvöxtur sé þjóðfélagslegt markmið. Til að örva hagvöxtinn verðum við að stuðla að hagræðingu og tækniframförum í hverri grein, en jafnframt verðum við að færa vinnuafl og fjármagn úr framleiðslugreinum með lágri framleiðni í greinar með hárri framleiðni, en slík tilfærsla er megineinkenni hagþróunar á öllum tímum í öllum löndum. Hér gefst ekki tóm til að fjalla ítarlega um þá þætti sem hafa áhrif á hagvöxtinn, en mig langar þó til að vitna til ummæla Sigurgeirs Jónssonar aðstoðarbankastjóra sem hann viðhafði á ráðstefnu BHM um lífskjör hér á landi sem haldin var s. l. haust. Sigurgeir flutti þar ræðu um efnahagslegar forsendur lífskjaranna og sagði m. a. með leyfi hæstv. forseta: „Vöxtur þjóðarframleiðslu, sem í daglegu tali er nefndur hagvöxtur, hefur að jafnaði verið um 41/2% á ári hér á landi síðasta aldarfjórðunginn, en mjög sveiflukenndur eins og annað í hagkerfinu. Þetta er í meðallagi gott miðað við önnur nágrannalönd og virðist fljótt á litið viðunandi. Þegar betur er skoðað kemur annað í ljós. Bæði aukning vinnuafls og fjárfesting, sem eru meginundirstöður hagvaxtar, hafa verið miklar og svipaðar og í þeim löndum þar sem hagvöxtur hefur verið hvað mestur, þannig að þess vegna hefði hagvöxtur átt að geta verið ein 6% á ári lauslega áætlað. Við virðumst því hafa fengið minna út úr okkar vinnuafli og fjármagni en aðrir. Síðustu árin hefur jafnframt dregið úr hagvexti hér á landi og er hann nú um 3.5% á ári.“ Síðar í ræðu sinni sagði Sigurgeir, með leyfi forseta: „Bandaríski hagfræðingurinn Edward Denison hefur gert tilraun til þess að greina orsakir og þætti hagvaxtar í ýmsum löndum. Hér á eftir verður gerð tilraun til þess að meta þessa þætti hér á landi og mögulegan heildarhagvöxt á næsta áratug. Reikna má með að mannafli til vinnu á næsta áratug vaxi um tæp 2% á ári, en vinnutími styttist nokkuð og samsetning verði óhagstæðari. Á móti komi áhrif aukinnar almennrar menntunar þannig að hreint framlag vinnuafls til vaxtar þjóðarframleiðslu verði um 11/2% á ári. Þetta væri í hærra lagi, en ekkert einsdæmi miðað við önnur lönd. Ef fjárfesting og sparnaður verða álíka mikil og verið hefur síðustu áratugina á fjármagnið að halda áfram að aukast talsvert hraðar en vinnuaflið, og má áætla að framlag þess til vaxtar þjóðarframleiðslu gæti orðið a. m. k. 1% á ári miðað við reynsluna í öðrum löndum, en þar hefur slíkt framlag í nokkrum löndum verið yfir 1% í langan tíma og allt upp í 2% í Japan, en hér er talan 1% valin með tilliti til þess að afskriftatími fjárfestinga er með lengra móti hér á landi. Almennar framfarir í tækni í heiminum á þessu tímabili og vaxandi þekking ættu að geta skilað hér á landi um 1% á ári ef sæmilega er fylgst með og framleiðslutæki endurnýjuð reglulega. Þetta mætti e. t. v. auka upp í 11/2% á ári þegar frá líður með sérstökum aðgerðum til að ná upp nýjustu tækni og með auknum rannsóknum á sviði fiskveiða og annarra undirstöðuþátta íslenskrar þjóðarframleiðslu. Í mörgum löndum er framlag þessa þáttar eins áætlað yfir 1% og allt að 2% í Japan. Rétt er að taka það fram, að hér er fyrst og fremst um að ræða áhrif tækniframfara og hagræðingar innan hverrar greinar fyrir sig, en ekki áhrif af tilkomu nýrra greina.“ Þá fjallaði Sigurgeir um fleiri þætti sem áhrif hafa á hagvöxtinn, en hélt síðan áfram, með leyfi forseta: „Þegar framlag allra framangreindra þátta er lagt saman virðist hugsanlegt að auka megi þjóðarframleiðslu Íslendinga um 7–71/2% á ári að meðaltali á næsta áratug eða auka hana um 6–61/2% á íbúa, ef allir möguleikar eru nýttir. Þetta þýðir um tvöföldun heildarframleiðslunnar á tæpum 10 árum og tvöföldun á hvern íbúa á rúmlega 10 árum. Þetta væri góður árangur á heimsmælikvarða, en þó hvergi nærri einsdæmi. Japanir juku þjóðarframleiðslu sína um 9% á ári um langt árabil, og Kórea, Brasilía og fleiri lönd gera enn betur um þessar mundir. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það, hve mikils virði væri að ná slíkum árangri þar sem aukning þjóðarframleiðslunnar er eina örugga undirstaða batnandi lífskjara hér á landi. Flestir eru sammála um, að þau séu nú lakari en í nágrannalöndunum og brýna þörf beri til þess að jafna þann mun sem fyrst. Lykillinn að því að fá mikið út úr þessum þáttum öllum er að ráðstafa fé til fjárfestingar á hverjum tíma með hagkvæmum hætti. Framfarir í tækni eru sífellt að opna nýjar og hagkvæmari leiðir til framleiðslu og þjónustu. Verkaskipting og sérhæfing milli fyrirtækja og þjóða fer vaxandi og stærri framleiðslueiningar skila að jafnaði lægri framleiðslukostnaði á hverja afurðaeiningu. Um leið og fé er fest í framleiðslutækjum eða mannvirkjum er um leið tekin ákvörðun um framleiðni og hún fest til nokkurs tíma. Ekki er því hægt að gera of mikið úr því, að öll skilyrði til skynsamlegrar ákvörðunartöku um fjárfestingu séu fyrir hendi, en þau eru fyrst og fremst að þeir, sem ákvarðanirnar taka, séu vel upplýstir tæknilega og víðskiptalega, fjármagnið, sem þeir ráðstafa, beri eðlilega raunvexti og milliríkjaviðskipti séu frjáls og án tolla. Sérstakar kröfur þarf að gera til fjárfestingaákvarðana opinberra aðila þar sem samkeppni er þeim yfirleitt ekki sama aðhald og einkarekstrinum og á þeim er alls konar sérhagsmunaþrýstingur. Ég vík nú aðeins að þeim leiðum sem ég tel að þurfi að fara til þess að hægt sé að ná þeim árangri að tvöfalda þjóðarframleiðsluna á 10 árum. Alla vega næst hann ekki að öllu óbreyttu og líklegast að hagvöxtur verði þá svipaður og að undanförnu eða um 31/2% á ári og 21/2% á íbúa. Það þýddi að 20 ár tæki að tvöfalda þjóðarframleiðsluna í heild og 28 ár að tvöfalda hana á íbúa. Undirstöðuatriðið er að yfirvöld og allur almenningur geri sér raunsæja grein fyrir því, í hvaða atvinnugreinum Íslendingar hafa mesta möguleika á að ná mikilli framleiðni. Yfir í þær greinar þarf smám saman að færa þann hluta vinnuaflsins, sem ekki er þegar í þessum greinum og færanlegur er. Þessar greinar eiga að skera sig úr fyrir það að geta borgað vexti og afskriftir af framleiðslutækjum og þar að auki greitt hátt kaup í samkeppni bæði við fyrirtæki erlendis og íslenskan sjávarútveg. Ef framleiðsla á Íslandi á að geta greitt hátt kaup má hún ekki vera í samkeppni við láglaunaiðnað þróunarlandanna þar sem kaup er oft ekki nema tíundi hluti þess sem hér er. Dæmi um framleiðslu þessara landa eru almennar vefnaðarvörur og skófatnaður, niðursuðuvörur, trjávörur, húsgögn, skip o. fl. Þessi lönd sækja stöðugt á að fara inn á fleiri og fleiri svið, eins og glögglega hefur orðið vart hér á landi. Þetta er þróun sem ekki verður stöðvuð og verða mun meira og meira áberandi þáttur í efnahagsmálum heimsins á komandi árum. Þetta er reyndar eina leiðin til þess að verulegar framfarir geti orðið í þessum löndum. Framleiðsla á Íslandi getur heldur ekki borgað hátt kaup ef hún er í beinni samkeppni við hin háþróaðri iðnaðarlönd á þeim sviðum þar sem þau standa best að vígi. Þeirra viðbrögð við samkeppni þróunarlandanna eru að fara í vaxandi mæli yfir í hátæknilega framleiðslu eða stórframleiðslu sem þróunarlöndin ráða ekki við. Það gildir að vera sífellt skrefi á undan í framleiðslumagni, vísindum og tækni eða tísku. Hæpið er að treysta á það, að Íslendingar geti keppt með góðum árangri á þessum sviðum á næstunni, nema þar sem eitthvað alveg sérstakt kemur til. Hins vegar er líklegt að síðar meir verði nauðsynlegt að keppa í vaxandi mæli á þessum sviðum og því fari að verða tímabært að byrja að undirbúa jarðveginn undir það. Mestar líkur eru á því, að hægt sé að ná verulegum árangri á sviðum þar sem hægt er að styðjast við verðmætar innlendar auðlindir, staðsetningu landsins og sérstakar aðstæður af einhverju tagi. Þegar gjaldeyristekjurnar í dag eru skoðaðar staðfestist þetta, eins og allir sjá.“ Ég hef lesið hér upp langan kafla úr ræðu Sigurgeirs Jónssonar aðstoðarbankastjóra, sem er einn helsti sérfræðingur okkar í hagfræði og alþjóðaviðskiptum, til að staðfesta þau sjónarmið sem koma fram í grg. till. um nauðsyn þess að gerðar séu langtímaáætlanir á sviði rannsókna sem séu í samræmi við almenn markmið þjóðarinnar í atvinnumálum á hverjum tíma. Með langtímaáætlun þeirri, sem gerð hefur verið á vegum Rannsóknaráðs og lögð fram til umfjöllunar, er reynt að tengja rannsókna- og þróunarstarfsemina við vandamál og viðfangsefni atvinnuveganna og þjóðlífsins í heild á skýrari hátt en áður. Að baki áætluninni liggur mikið starf við könnun á aðstæðum og þróunarhorfum á þeim meginsviðum atvinnulífsins sem rannsóknastofnanir þjóna sérstaklega, þ. e. sjávarútvegi og fiskiðnaði, landbúnaði, almennum iðnaði og byggingariðnaði. Ætlunin er að sá háttur verði tekinn upp af hálfu Rannsóknaráðs ríkisins að gera langtímaáætlanir reglulega með tveggja til þriggja ára millibili til 5 ára í einu. Verða fulltrúar atvinnuveganna kallaðir til við undirbúning þeirrar áætlunargerðar. Síðan fjalli Alþ. um hverja áætlun og ræði um leið málefni rannsóknastarfseminnar í heild og þá ekki síst þau þjóðfélagslegu markmið sem henni skuli beint að á hverjum tíma. Niðurstöður af umfjöllun Alþingis verði í formi ályktunar um áætlunina. Einnig má ætla að við umfjöllun í n. og í umr. á þinginu komi fram gagnleg viðhorf og ný sjónarmið varðandi rannsóknastarfsemina og tengsl hennar við framtíðarhorfur í þjóðfélaginu. Áður en ég vík að síðari þætti þessarar till., sem fjallar um fjárhags-, fjárlaga- og fjárveitingahliðina, langar mig til að nefna tvö atriði sérstaklega sem hafa ber í huga þegar rætt er um rannsókna- og þróunarstarfsemi atvinnuveganna. Annað atriðið snýr að því, hvar rannsóknirnar eigi að fara fram, og hitt varðar stjórnunarþáttinn. Að mínu áliti er afar mikilvægt að fyrirtækin í landinu stundi sjálf rannsóknastarfsemi og taki þannig virkan þátt í atvinnuþróuninni. Þetta hefur að sjálfsögðu alltaf verið gert og þarf ekki annað en rifja upp þróun fiskveiðitækninnar til staðfestingar. Rannsókna- og þróunarstarfsemi fyrirtækjanna þarf að auka og tengja við það starf sem fram fer í rannsóknastofnunum eða fræðslustofnunum. Með auknum rannsóknum fyrirtækjanna sjálfra dreifum við þekkingunni og þar með valdinu í þjóðfélaginu, styrkjum fyrirtækin og gerum þau sjálfstæðari. Jafnframt myndast aðhald að ríkisreknum rannsóknastofnunum. Fyrirkomulag eða staðsetning rannsóknastarfsins getur því orðið tæki til að brúa bilið og skapa þannig lífræn tengsl milli menntamanna annars vegar og atvinnulífsins hins vegar. Að þessum þætti þarf að huga betur í framtíðinni en gert hefur verið hingað til. Þá vík ég að stjórnunarþættinum. Í II. kafla langtímaáætlunarinnar, sem Rannsóknaráð gaf út á s. l. ári, er fjallað um starfshætti við rannsóknir og þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Mönnum hefur lengi verið ljóst, að vísindi og tækni eru ein meginundirstaða hagvaxtar og velmegunar meðal þróaðra þjóða. Rannsóknir benda til þess, að á móti hlutdeild hinna þriggja hefðbundnu meginþátta framleiðslunnar: auðlinda, vinnu og fjármagns, í hagvexti og aukinni framleiðni sé tækniþróunin undirstaðan eða meira en 50% meðal hinna þróuðu þjóða.“ Það skal tekið fram, að þetta er úr danskri skýrslu um þessi mál. - „Af þessum sökum hefur mikið kapp verið lagt á eflingu vísindarannsókna, æðri menntunar og annarrar starfsemi sem talin er undirstaða tækniþróunar. Jafnframt hefur verið reynt að stuðla að flutningi tækni milli landa í þeim tilgangi að örva hagvöxt þeirra þjóða, sem vanþróaðar eru. Hafa verið uppi kenningar um að brúun hins svonefnda tæknibils milli þróaðra þjóða og vanþróaðra gæti dregið úr því efnahagslega misvægi sem ríkir þar á milli.“ - Sem innskot má minnast á það, að það er einmitt um þessa hluti sem verið er að fjalla og hefur verið fjallað í Parísarumræðunum sem kallaðar hafa verið á enskri tungu „the north south dialogue“. - „Athuganir á vegum OECD og fleiri aðila hafa þó leitt í ljós að vandamálið er ekki aðeins tæknilegs eðlis, heldur einnig og ekkí síður stjórnunarlegs og mannlegs eðlis. Möguleikar þjóða til að hagnýta sér þekkta tækni takmarkast þannig ekki síður af stjórnvisku og ýmsum mannlegum eða menningarlegum viðhorfum heldur en sjálfri tækniþekkingunni. Því er nú talað eins mikið um stjórnunarbil eða „management gap“ eins og tæknibil eða „technologicahgap“. Í þessu ljósi er öflug hagþróun ekki aðeins háð þeirri nýju tækni, sem lögð er fram eða flutt milli fyrirtækja og landa, heldur og ekki síður þeim stjórnunaraðferðum, sem beitt er við rekstur fyrirtækja og hagnýtingu tækninýjunga. Megininntak þeirrar stjórntækni, sem stuðlað hefur hvað mest að efnahagsvexti í þróuðum ríkjum, er viðleitni til að stýra vísvitandi ferli umbóta í ljósi breytilegra ytri og innri aðstæðna og halda markvisst uppi tilraunum til nýsköpunar á öllum sviðum. Þessi stjórnunarviðhorf eru í rauninni hvergi mikilvægari eða líklegri til árangurs en einmitt meðal þeirra, sem stunda rannsóknir og þróunarstörf, enda margar af grundvallaraðferðum nútíma stjórntækni orðnar til og mótaðar við störf að viðamiklum þróunarverkefnum um allan heim, ekki síst í Bandaríkjunum.“ Hér lýkur tilvitnun úr skýrslu Rannsóknaráðs. Fjölmargt fleira um starfsskipulag, nýsköpun og stefnu Rannsóknaráðs mætti leggja sérstaka áherslu á hér og þó einkum þá staðreynd, hvern óratíma það tekur að undirbúa ný atvinnutækifæri hér á landi í iðnaði, þegar ekki kemur til samstarf við erlenda aðila. Allt þetta verður að bíða betri tíma. En stjórnunarþáttinn valdi ég vegna þess að allt of oft gleymist að það er ekki nóg að kunna tökin á tækninni einni saman. Við megum ekki gleyma mannlegu þáttunum, samhæfingu þeirra innbyrðis og við tækniþekkinguna og þá ótrúlegu möguleika sem hún gefur. Vilhjálmur Lúðvíksson, framkvæmdastjóri Rannsóknaráðs, skrifaði nýlega skýrslu að lokinni för til nokkurra landa þar sem hann kynnti sér ástand og horfur í tækniþróunarmálum. Í skýrslunni segir Vilhjálmur, með leyfi forseta: „Á undanförnum árum hefur orðið gerbreyting á þróunarferli iðnvæddra ríkja. Hinu mikla uppgangsskeiði fimmta og sjötta áratugsins er lokið og við hefur tekið tímabil mikilla sviptinga með hægari efnahagsvexti og jafnvel stöðnun og samdrætti hjá einstökum þjóðum, en svæðisbundnum og greinarbundnum erfiðleikum hjá öðrum. Afleiðingar þessara breytinga eru verðbólga og minnkandi arðsemi og aukið atvinnuleysi. Orsakir þessara breytinga eru aðrar og mun djúpstæðari en venjulegar viðskiptasveiflur vegna misvægis framboðs og eftirspurnar. Tengjast þær breytingum á grunngerð alþjóðlegrar framleiðslustarfsemi með röskun á hlutföllum í framleiðslukostnaði, breyttri verkaskiptingu milli þjóða og aukinni alþjóðlegri samkeppni í viðskiptum. Af helstu einstökum orsakavöldum má nefna: 1. Hraðfara iðnvæðing þjóða, sem áður voru í hópi vanþróaðra þjóða, samfara aukinni samkeppni við iðnvæddar þjóðir í mörgum hefðbundnum undirstöðugreinum iðnaðar, svo sem eins og járn- og stálskipasmíði, vefnaðar- og fataiðnaði og skógerð eins og ég áður nefndi, en þau lönd, sem stunda slíkan iðnað, eru lönd á borð við Hong-Kong, Suður-Kóreu, Taiwan, Spán, Brasilíu, Mexíkó, Singapore, Venezúela, Indónesíu og Saudi-Arabíu. 2. Stórfelld röskun á kostnaðarhlutföllum framleiðslu með hækkuðu verði á orku og hráefnum, misvægi í launakostnaði milli nýrri og eldri iðnaðarlanda. 3. Auknar kröfur í hinum eldri iðnaðarríkjum um verndun umhverfis, betri skilyrði á vinnustað og meiri lífsfyllingu í störfum, svo og verndun á rétti neytenda, sem að sjálfsögðu gerir framleiðsluna dýrari. 4. Tæknibreytingar, sem gert hafa mögulegar stórfelldar breytingar á framleiðsluháttum, svo sem rafeindabúnaður, tölvubúnaður, sjálfstýrikerfi o. s. frv., o. s. frv.“ Síðan fjallar Vilhjálmur í skýrslunni um endurmat á þróunarforsendum og ræðir iðnaðinn sérstaklega og stuðningsaðgerðir ríkisins við hann, bæði með almennum efnahagsráðstöfunum eða óbeinum aðgerðum og sértækum eða beinum aðgerðum. Og þá segir Vilhjálmur orðrétt, með leyfi forseta: „Nýlegar athuganir sýna að árangur af stuðningsaðgerðum er mjög misjafn, og hafa þó oftast borið minnstan árangur í þeim greinum sem af grundvallarástæðum fara halloka, t. d. stórskipasmíðar, en hafa hins vegar gefist mjög vel í greinum sem hafa góðar vaxtaforsendur. Róttækar aðgerðir í ríkjandi greinum hafa þó leitt til jákvæðrar ummyndunar, oft með fækkun fyrirtækja og starfsliðs og nýjum áherslum á gæði og eðli vörutegunda. Á móti samdrætti í einstökum víkjandi greinum þurfa þá að koma önnur atvinnutækifæri og nauðsynlegt er að efla vaxtargreinar í því skyni. Vestur-Þýskaland hefur hvað mest beitt þeirri aðferð að veðja á vaxtargreinar og gefist vel. Svíþjóð hefur reynt að styðja víkjandi greinar, en ekki vaxandi greinar og lent í vandræðum. Þar er nú til umræðu að breyta um stefnu. Sama er að segja af reynslu Norðmanna. Á síðustu fjárl. Noregs var ákveðið að draga úr stuðningi við víkjandi greinar, en auka stuðning við nýsköpun og vaxtarhvetjandi aðgerðir í iðnaði almennt.“ Hér lýkur tilvitnun í þessa skýrslu Vilhjálms Lúðvíkssonar sem hann sendi framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs. Þetta er dregið hér fram til að undirstrika nauðsyn þess, að við fylgjumst vel með hagþróuninni í nágrannalöndunum og vinnum markvisst að því að efla arðbærar greinar í stað þess að blóðmjólka þær, en göngum jafnframt hreint til verks að draga úr arðlausum greinum sem fullnægja ekki kröfum okkar til lífsgæða sem við óskum eftir. Ég skal ekki, herra forseti, fjölyrða um síðari þátt ályktunartillögunnar, þann sem varðar fjárlagaundirbúninginn. Í framsöguræðu minni hér á hv. Alþ. fyrir þáltill. um núllgrunnsáætlanir svokallaðar rakti ég þær hugmyndir sem rutt hafa sér til rúms í fjárlagagerð á síðustu árum. Í stuttu máli má segja að horfið hafi verið eins og kostur er frá framlögum á stofnanagrundvelli yfir til fjárframlaga á verkefnagrundvelli. Ríkisstofnanir hafa tilhneigingu til að öðlast eilíft líf, en verkefnum er ætlaður takmarkaður tími. Þess vegna er aðhald fjárveitingavaldsins yfirleitt haldbetra þegar fjárveitingar byggjast á verkefnum. Hugmyndum Rannsóknaráðs er lýst í fjórum síðustu mgr. í grg. á þskj. 515, og ítarlegar umr. hafa farið fram um málið með þátttöku forstjóra Rannsóknastofnananna og fulltrúa úr viðkomandi rn. Ég geri ráð fyrir að hæstv. menntmrh. geri nokkra grein fyrir því máli hér í umr. á eftir. Ég vil aðeins geta þess hér að lokum, að framkvæmdastjóri Rannsóknaráðs hefur þegar kynnt fjvn. málið og hlaut það góðar viðtökur n. f bókun 47. fundar fjvn., sem haldinn var 14. mars s. l., segir svo m. a., með leyfi forseta: „Rannsóknaráð ríkisins. Vilhjálmur Lúðvíksson gerði grein fyrir skipulagi og verkaskiptingu stofnana á vegum ráðsins og ráðstillögunum til fjárl. og lagði hann fram gögn þar að lútandi. N. ályktaði að undirnefnd fylgdist með umsóknum Rannsóknastofnana atvinnuveganna vegna fjárl. 1980.“ Hér lýkur tilvitnun í fundargerðabók hv. fjvn. Alþingis. Í trausti þess, að þessi kynning, sem þegar hefur farið fram, flýti verulega fyrir málinu leyfi ég mér að vona, að ályktunartillagan fái afgreiðslu þingsins fyrir þinglausnir, og legg til að málinu verði vísað til fjvn. að lokinni fyrri umr.



Herra forseti. Till. sú, sem hér er flutt, hefur verið undirbúin í fullu samráði við mig og aðra fulltrúa Rannsóknaráðs ríkisins, en samkv. lögum frá 1965, um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, á menntmrh. sæti í Rannsóknaráði og stjórnar fundum þess. Till. þessi fjallar um langtímaáætlun um rannsóknir og þróunarstarfsemi í þágu atvinnuveganna og er hér flutt til að leita stuðnings og samþykkis Alþingis við þessa mikilsverðu áætlun og þá stefnu sem í henni felst. Mér þykir rétt að nota þetta tækifæri til að fara nokkrum orðum um till. og efni hennar. Samkv. lögum eru helstu viðfangsefni Rannsóknaráðs eftirfarandi, svo að laganna hljóðan sé dregin saman: 1. Að efla og samræma rannsóknastarfsemina í landinu. 2. Að veita stjórnvöldum ráðgjöf um rannsókna- og vísindamál í landinu. 3. Áð beita sér fyrir athugunum á nýtingu náttúruauðæfa landsins til nýrra atvinnuvega. 4. Að beita sér fyrir miðlun upplýsinga um niðurstöður innlendra og erlendra rannsókna og tækniþróunar. 5. Að stuðla að þátttöku Íslands í alþjóðlegu samstarfi á sviði vísindarannsókna og greiða fyrir samskiptum á því sviði. Með gerð langtímaáætlunar er Rannsóknaráð þannig að sinna þeim hlutverkum sínum að efla og samræma rannsóknastarfsemina og veita stjórnvöldum ráðgjöf um málefni hennar með hliðsjón af hagsmunum og viðfangsefnum atvinnuvega. Tilgangur Rannsóknaráðs ríkisins með þessari langtímaáætlun er í aðalatriðum annars vegar sá að tengja betur en verið hefur rannsóknastarfsemina við þjóðfélagsleg markmið og þau viðfangsefni, vandamál og tækifæri sem blasa við í atvinnulífinu, hins vegar sá að stuðla að bættri nýtingu hins takmarkaða mannafla og fjármagns, sem varið er til þessarar starfsemi, með betri skilgreiningu verkefna og skarpara mati á árangri og með því að beina aukinni rannsókna- og þróunarstarfsemi að þeim sviðum sem geta skilað þjóðfélaginu mestum árangri á hverjum tíma. Með langtímaáætluninni er stefnt að verulega breyttum starfsháttum, bæði í rannsóknastarfseminni sjálfri og opinberri umfjöllun um málefni hennar. Felur þetta m. a. í sér eftirfarandi atriði: 1. Áhersla verði lögð á áætlanagerð og könnun á forsendum, stöðu og þróunarhorfum á þeim ýmsu sviðum sem rannsóknir þurfa að beinast að þannig að mikilvægustu og hagkvæmustu verkefnin verði valin á hverjum tíma. 2. Rannsóknastarfið verði sem mest unnið í afmörkuðum, vel skilgreindum verkefnum sem reynt verði að ljúka á tilteknum tíma. 3. Fjármagn til rannsókna verði veitt í ljósi mats á þörfum og með langtímasjónarmið í huga. 4. Áhersla verði lögð á heildarsamhengi rannsóknarverkefna og reynt að samhæfa sem best störf sérfræðinga innan stofnana og auka samstarf milli þeirra. 5. Áhersla verði lögð á þjálfun og endurmenntun starfsliðs til að auka hæfni þess í daglegum stjórnunarlegum efnum. 6. Aukið samstarf fjárveitingavalds, opinberra sjóða og atvinnufyrirtækja um fjármögnun rannsókna- og þróunarstarfsemi þannig að reynt sé að auka þátttöku atvinnufyrirtækja í rannsókna- og þróunarstarfsemi. Í tengslum við langtímaáætlunina hafa aðalmarkmið þjóðfélagsins verið skýrð þannig: Efling efnahagslífs til að auka þjóðartekjur á mann, tryggja fullnægjandi atvinnutækifæri, fjárhagslegt sjálfstæði og hagsæld þjóðarinnar. Jafnvægi í þróun byggðar og búsetu í landinu með því að efla tækifæri til arðbærrar atvinnu og með jöfnun á hvers konar félagslegri aðstöðu. Bætt sambúð lands og þjóðar með verndun náttúrlegs umhverfis, fegrun þess umhverfis, sem maðurinn sjálfur mótar, og fjölþættri og skipulegri nýtingu íslenskra auðlinda. Efling félagslegrar samhjálpar til viðbúnaðar gegn hvers kyns áföllum og erfiðleikum, til aukinnar heilbrigðisgæslu, til bættrar menntunar og til verndunar einstaklingsöryggis. Og í seinasta lagi auðgun og efling menningarlífs með varðveislu íslenskrar tungu og ástundun lista, vísinda og mennta. Rannsóknaráð telur að rannsóknastarfsemi í þágu atvinnuvega muni beinast fyrst og fremst að hinum þremur fyrstu markmiðum og að megináherslan verði lögð á eflingu efnahagslífs, en byggðamál komi þar á eftir. Að sjálfsögðu beinast rannsóknir annarra aðila en Rannsóknastofnana atvinnuveganna einnig að félagslegum og menningarlegum efnum, ekki síst á sviði íslenskrar tungu og bókmennta, en um þær rannsóknir er ekki fjallað hér. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. Friðriks Sophussonar standa Íslendingar nú á krossgötum í atvinnu- og efnahagslegu tilliti og taka verður mikilvægar ákvarðarnir um það á næstunni hvernig eigi að að tryggja áframhaldandi efnahagsframfarir og atvinnuöryggi í landinu og að lífskjör okkar dragist ekki aftur úr því sem gerist í nálægum löndum. Margt blasir við sem hlýtur að móta viðbrögð okkar og ákvarðanir á næstunni. Í fyrsta lagi eru um þessar mundir að verða miklar breytingar á verkaskiptingu og viðskiptaháttum í heiminum sem munu gera mun meiri kröfur en áður til að við einbeitum okkur að þeim framleiðslumöguleikum, sem gefa okkur besta samkeppnisstöðu, og höldum árvekni okkar með stöðugri leit að nýjum og betri framleiðsluaðferðum og afurðum. Í öðru lagi er okkur ekki hvað síst nauðsyn að ná tökum á hagnýtingu auðlinda hafsins, þannig að við fáum af þeim hámarksafrakstur með sem minnstum tilkostnaði í veiðum. Í þriðja lagi þurfum við að beisla orku landsins og hagnýta hana til aukinnar og hagkvæmari framleiðslu og til að gera daglegt starf auðveldara. Í fjórða lagi þurfum við að gera búvöruframleiðslu hagkvæmari og miða þá fyrst og fremst við innlendar markaðsþarfir fyrir matvöru- og iðnaðarhráefni, nema fundnar verði leiðir til að stunda arðbæran útflutning á landbúnaðarafurðum. Í fimmta lagi þurfum við að auka fjölbreytni í undirstöðugreinum efnahagslífsins og hækka vinnslustig afurðanna þannig að við fáum af þeim sem mestan arð og umsvif í atvinnulífi. Í sjötta lagi þurfum við að reyna að bæta nýtingu þess fjármagns, sem við leggjum í íbúðarhúsnæði, og gera mannvirki okkar hæfari til að standast álag íslensks veðurfars og náttúrufars. Einnig þurfum við að átta okkur betur á því, hvernig við skipuleggjum byggðina í landinu og hvernig við byggjum hús miðuð við þarfir okkar. Í sjöunda lagi þurfum við að átta okkur vel á því, hvaða afleiðingar fyrir okkur sú umbylting mun hafa sem nú gengur yfir heiminn og felst í stöðugt aukinni miðlun upplýsinga og bættum aðgangi stjórnvalda, stofnana, fyrirtækja og einstaklinga að þekkingarsöfnum heimsins. Í áttunda lagi þurfum við að átta okkur á hinum ævintýralegu örtölvum sem með ótrúlega lágum kostnaði munu geta leyst manninn af hólmi í hinum ólíklegustu verkum á heimilum, í verksmiðjum og í opinberri starfsemi. Örtölvan mun breyta lífi okkar ótrúlega mikið á næstu árum, hvort sem við viljum það eða ekki. En á miklu veltur að við hagnýtum kosti hennar og möguleika til að efla samkeppnishæfni atvinnuvega okkar, auka farsæld okkar og velferð, en ekki til að skapa böl fyrir þá sem verða að breyta störfum sínum og lífsháttum vegna tilkomu hennar. Í öllu þessu er virk rannsókna- og þróunarstarfsemi og markviss viðleitni til nýsköpunar í atvinnulífi nauðsynleg til að vísa veginn og leysa vandamál, sem koma upp, og opna nýjar leiðir til að hagnýta tækifæri og möguleika sem tíminn færir okkur. Hvernig stöndum við þá að rannsókna- og þróunarstarfsemi hér á landi og hvernig beitum við kröftum okkar á næstu árum? Á það hefur oft verið bent, að Íslendingar verja mun minna fjármagni til rannsóknastarfsemi en aðrar þjóðir á svipuðu stigi lífskjara og tækniþróunar. Á tímabilinu frá 1950–1960 vörðu Íslendingar árlega um og undir 0.2% þjóðartekna til rannsókna, en á árunum 1960–1970 hækkaði þetta hlutfall upp í 0.45% og var árið 1977 nálægt 0.48% þjóðartekna, þegar hugvísindum og rannsóknum í læknisfræði er sleppt. Hafði hlutfallið þó lækkað úr 0.66% árið 1975. Hlutfall þetta hefur raunar verið sveiflukennt, en farið hægt og þétt vaxandi. Sé litið til nágrannalandanna verja þau yfirleitt 1.3%, eins og t. d. Noregur og Kanada, og upp í ca. 2.5%, eins og Holland, Þýskaland og Bretland, af þjóðartekjum sínum til rannsókna- og þróunarstarfsemi. Svipuðu máli gegnir um mannafla til rannsókna, þar sem Íslendingar notuðu árið 1975 0.38% mannár af hverjum 10 þús. íbúum til rannsókna, en í Svíþjóð 93 mannár og í Noregi 71 mannár á hverja 10 þús. íbúa. Við erum því hálfdrættingar á við Norðmenn, bæði að því er fjármagn og mannafla til rannsókna varðar. Ef lítið er á megingreinar atvinnulífsins og fjármagn í hverri grein er borið saman við vinnsluvirði, en það er framlag hverrar greinar til þjóðarframleiðslu, kemur í ljós að árið 1977 verjum við um 1.5% af vinnsluvirði sjávarútvegs til hafrannsókna, um 2.4% af vinnsluvirði landbúnaðar, þegar niðurgreiðslur eru meðtaldar, en aðeins 0.19% af vinnsluvirði fiskiðnaðar til fiskvinnslurannsókna. 0.33% af vinnsluvirði byggingariðnaðar var varið til byggingarannsókna og 0.16% af vinnsluvirði iðnaðar til iðnaðarrannsókna. Þannig sést að við leggjum hlutfallslega mesta áherslu á rannsóknir vegna frumvinnslugreina, þ. e. fiskveiða og landbúnaðar, en mun minni áherslu á úrvinnslugreinar eins og iðnað, fiskiðnað og byggingariðnað. Í öðrum löndum eru það þó einmitt úrvinnslugreinar sem mest áhersla er lögð á og er talið að gefi mestan árangur af rannsóknum. Þessi áherslumunur á sínar eðlilegu skýringar, m. a. vegna mikilvægis frumvinnslugreina í efnahagslífi okkar hingað til. Liggur reyndar nær lagi, að rannsókna- og þróunarstarfsemi á þessum sviðum hafi opnað leiðina til hinnar miklu afkastaaukningar í fiskveiðum með aukinni þekkingu á lífsháttum sjávardýra og til örrar framleiðniaukningar í landbúnaði með betri þekkingu á eðli landsins og þeim jurta- og dýrastofnum sem nytjaðir eru. Á næstunni verður þó án efa að leggja hlutfallslega meiri þunga á rannsóknir í þágu úrvinnslugreina til að undirbyggja nýsköpun í atvinnuvegum og efnahagsþróun framtíðar. Þetta þýðir að sjálfsögðu ekki að draga beri úr hafrannsóknum og landbúnaðarrannsóknum frá því sem nú er, heldur að hlutfallslega meiri vöxtur verði í rannsóknum vegna iðnaðar, fiskvinnslu og byggingariðnaðar á næstu árum. Skýringar á lágu hlutfalli rannsókna- og þróunarstarfsemi miðað við þjóðartekjur eru einkum tvær. Annars vegar er það, hve fyrirtæki leggja lítið til rannsókna sjálf, og hins vegar, hve hlutur háskólarannsókna er lítill. Nú sjást þess nokkur merki að hlutur Háskólans fari vaxandi og sá mikli og hæfi mannafli, sem þangað hefur ráðist á undanförnum árum, verði virkjaður til að stunda öfluga rannsóknastarfsemi í þágu íslensks þjóðlífs. Ég vil sérstaklega nefna það sem mikilvægt atriði að kennslulið í verkfræði við Háskólann fái aðstöðu til rannsókna við sitt hæfi. Ég tel reyndar orðið mjög brýnt mál að sett verði á fót verkfræðistofnun við Háskólann til að skapa þessa starfsaðstöðu. Um þátt atvinnufyrirtækjanna er það að segja, að smæð flestra íslenskra fyrirtækja dregur mjög úr því að þau geti stundað eigin rannsóknir. Sýnist mjög æskilegt að beita opinberu fé og þá hugsanlega skattalegum ráðstöfunum til að hvetja þau til samstarfs við opinberar rannsóknastofnanir um viðfangsefni sem þau hafa áhuga á og gætu hagnýtt sér niðurstöður af í framleiðslunni. Sýnist skynsamlegt að gera ráð fyrir að fjármagn til Rannsóknastofnana atvinnuveganna eða jafnvel til Háskólans gæti komið í vaxandi mæli með þessum hætti í gegnum samstarfsverkefni með fyrirtækjum, og næðist þá betra samræmi milli þarfa atvinnulífs og framkvæmdar á rannsóknum. Niðurstöður yrðu þá hagnýttar með skjótari hætti. Í öðrum löndum er nú mikil áhersla lögð á þetta nána samband milli þeirra, sem rannsaka og þeirra fyrirtækja eða framleiðslugreina, sem eiga að hagnýta niðurstöður. Þessi viðhorf til fjármögnunar á rannsóknastarfsemi hafa raunar verið mjög til umfjöllunar hjá tveim nefndum sem unnið hafa að endurskoðun á lögum um Vísindasjóð og um Rannsóknaráð ríkisins. Er líklegt að ítarleg umræða verði um þessi mál þegar álit þessarar n. berst. Mun ég því ekki fjölyrða um þau mál frekar að sinni. Dreift hefur verið útdrætti um langtímaáætlun Rannsóknaráðs um rannsókna- og þróunarstarfsemi. Koma þar fram till. ráðsins um fjármagn og mannafla til Rannsóknastofnana atvinnuveganna til 1981 og skiptingu þeirra á helstu rannsóknasvið samkv. mati á því hvað leggja beri áherslu á. Samkv. till. er gert ráð fyrir að fjármagn til Rannsóknastofnana aukist úr 1 124 millj. kr. árið 1976 upp í 1 630 millj. kr. árið 1981 miðað við samsvarandi verðlag, sem mun vera verðlag ársins 1976. Mannafli ykist þá úr 288 mannárum í 430 mannár. Till. þessar eru mjög hóflegar og fela í sér heldur hægari meðalársaukningu fjármagns en verið hefur, eða 7.7% á ári í stað 9.1% sem verið hefur, þegar rekstur hafrannsóknaskipa er talinn með. Hins vegar er gert ráð fyrir nokkru örari aukningu til annarra þátta rannsóknastarfsemi en rekstrar hafrannsóknaskipa þannig að mannafli til rannsókna aukist um 8.4% að meðaltali á ári til 1981, en þessi aukning var 7.5% á ári frá 1965 til 1976. Reiknað er með að umsvifin aukist örast í rannsóknum vegna iðnaðar, byggingariðnaðar og fiskvinnslu. Einnig verði nokkur áhersla lögð á aukinn mannafla í hafrannsóknum til að nýta betur hinn mikla skipakost Hafrannsóknastofnunar. Reiknað er með nokkrum breytingum á áherslum innan hverrar stofnunar, m. a. í ljósi þeirra alþjóðlegu og innlendu viðhorfa sem ég áður nefndi. Ég er sammála þeirri skoðun sem kemur fram í lokaorðum þess bæklings um langtímaáætlun sem margir þm. munu hafa lesið, að till. um fjármagn og mannafla séu raunhæfar og að móta þurfi heildarstefnu um rannsókna- og þróunarstarfsemi er miði að því að gera hana að virkari þætti en verið hefur í þróun atvinnu- og efnahagslífs. Reyndar liggur almennur vilji stjórnarflokkanna gagnvart málinu fyrir með því að í lögum um aðgerðir í efnahagsmálum, sem nýlega voru samþykkt, er gert ráð fyrir aukinni áherslu á rannsóknir í þágu atvinnuvega í samræmi við langtímaáætlun Rannsóknaráðs ríkisins. Mikilvægur þáttur þess, að till. ráðsins sé vel tekið, er hvernig fjallað verður um fjárveitingabeiðni stofnana. Nauðsynlegt er að tengja ákvarðanir um fjárútlát við mat á verkefnum. Við núverandi aðstæður gerist það varla nema haft verði samráð við stofnanir og forsendur einstakra verkefna verði metnar um leið og undirbúningur fjárl. fer fram. Í janúar s. l. skrifuðu forstjórar Rannsóknastofnana atvinnuveganna og Rannsóknaráðs bréf til rn. þeirra er fjalla um málefni stofnananna og fjárveitingabeiðni til þeirra. Er þar gerð till. um að tekið verði upp ákveðið fyrirkomulag varðandi samráð um meðferð fjárveitingabeiðna og hagnýtingu á langtímaáætlun Rannsóknaráðs sem endurskoðuð yrði reglulega á þriggja ára fresti og kynnt á Alþ. Kjarni þess er að teknir verði upp starfshættir sem miðist við stjórnun samkv. markmiðum, skipulagi og fjármögnun á grundvelli verkefna, eins og rakið hefur verið hér. Óskað er eftir samráði um forgangsröðun og breytingar á fjárveitingabeiðnum við fjárlagaundirbúninginn þannig að stofnanirnar hafi þar ásamt rn. full áhrif á það sem skorið verði niður ef svo ber undir. Á sameiginlegum fundi ráðh. og ráðuneytisstjóra menntamála, landbúnaðar, sjávarútvegs og iðnrn. ásamt fulltrúa fjmrn. kom fram eindreginn vilji til að taka upp þessi vinnubrögð, en fundur af þessu tagi var haldinn í febrúarbyrjun. Ég hef einnig þann skilning að fjvn. og fjárlaga- og hagsýslustofnun hafi fjallað um málið og ætli sér að taka upp þetta samstarfsform. Ég tel mjög mikilsvert að starf með þessum hætti geti hafist við undirbúning næstu fjárl. og síðan verði smám saman þróuð sú málsmeðferð í einstökum atriðum sem henta þykir. Alþ. er með framlagðri till. til þál. um langtímastefnu í rannsókna- og þróunarstarfsemi beðið um stuðning við þau markmið, sem skilgreind eru, og þann ramma, sem settur er verkefnavali og ráðstöfun fjármagns og mannafla. Gefst þm. með þessu kostur að ræða málefni rannsóknastarfseminnar í ljósi þjóðfélagslegra þarfa og almennrar stefnumótunar. Yrði þá unnt að taka mið af umr. þingsins og vilja þess við nánari útfærslu á áætluninni og við ákvarðanir um málefni stofnanna. Áhersla er lögð á að langtímaáætlunin er fyrst og fremst rammi og verður að sjálfsögðu unnt að breyta henni í einstökum atriðum eftir því sem forsendur kynnu að breytast og aðstæður krefðust. Langtímaáætlun sú, sem hér liggur fyrir, varðar að nokkru tímabil sem er liðið. Hins vegar hefur hinn langi tími, sem farið hefur í undirbúning, nýst þannig að sjálf vinnan að langtímaáætluninni hefur leitt til umtalsverðra breytinga á viðhorfum innan stofnana og í sumum þeirra valdið breytingum á starfsháttum í þá átt sem gert er ráð fyrir í áætluninni. Farið hefur verið í gegnum kerfisbundið starf að norskri fyrirmynd við gerð hennar. Þessi umr. hér á Alþ. er í rauninni síðasta stig þeirrar málsmeðferðar. Ég treysti því, að undirtektir þingsins verði góðar, og hvet þm. til að tjá sig um málið. Jafnframt vonast ég til að till. fái skjóta þinglega meðferð og samþykki fyrir þinglok.



Herra forseti. Ég tek hér til máls til þess að lýsa yfir stuðningi mínum við þá þáltill., sem hér er til umr., um langtímastefnu í rannsókna- og þróunarstarfsemi í þágu atvinnuveganna. Ég tel að með þessari þáltill. og því starfi, sem á bak við hana liggur, sé stigið gott skref sem eigi að geta skipt nokkrum sköpum í sambandi við rannsóknastarfsemi í landinu og það sem við væntum að upp úr því starfi spretti. Langtímaáætlunin, sem þáltill. vísar til, er, eins og fram hefur komið, unnin á vegum Rannsóknaráðs og í samvinnu við forstöðumenn helstu rannsóknastofnana í landinu, og í henni er að finna stefnumörkun sem ég vil taka mjög undir og ég held að geti verið vegvísandi fyrir þessar stofnanir og starfsemi á þessu sviði á næstu árum. Þarna er stefnt að því að stilla saman rannsóknastarfsemina og þróunaráætlanir fyrir atvinnuvegi landsmanna, en fram til þessa hefur þessi starfsemi til muna verið of sundurvirk. Jafnframt því sem nauðsynlegt er að veita auknu fjármagni til þessara þarfa, þá er einnig nauðsynlegt að nýta það takmarkaða fjármagn, sem við höfum yfir að ráða, sem allra best í þessu skyni. Ég vil, jafnframt því sem ég tek undir þá stefnumörkun sem felst í langtímaáætlun Rannsóknaráðs og hér er flutt, vekja athygli á því markverða starfi sem unnið hefur verið um margra ára bil á vegum Rannsóknaráðs og full ástæða er til að alþm. gefi gaum. Þar hefur verið mörkuð stefna á mörgum sviðum og komið fram ábendingar um æskilega þróun í atvinnulífi landsmanna og fleiri þáttum sem geta verið vegvísandi, en hafa fengið ónógan stuðning til þessa að mínu mati. Ég vænti þess, að nú verði nokkur þáttaskil í þessum efnum með væntanlegri samþykkt þessarar þáltill., og vil ítreka það, sem þegar hefur komið fram í máli hv. frsm. og hæstv. menntmrh., að þegar hefur verið lögfest með lögum um stjórn efnahagsmála, sem þingið afgreiddi fyrir röskum mánuði, að tekið verði mið af þessari langtímaáætlun og þeirri stefnumörkun, sem í henni felst, við þróunaráætlanir fyrir atvinnuvegina. En 25. gr. þessara laga er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Til stuðnings áætlunargerðar um atvinnuvegina skal efla rannsóknastarfsemi í þeirra þágu með hliðsjón af langtímaáætlun Rannsóknaráðs ríkisins um það efni, eins og hún verður staðfest af stjórnvöldum.“ Ég er sannfærður um að möguleikar á að bæta Lífskjör í þessu landi á komandi árum eru ekki síst undir því komnir að við berum gæfu til þess að breyta starfsháttum varðandi rannsóknastarfsemi í landinu frá því sem verið hefur, veita til þessara þátta meira fjármagni en menn hafa gert til þessa og stilla saman þá starfsemi sem þarna er um að ræða. Þarna reynir á pólitískan vilja og ekki síst á fjárveitingavaldið og þar með Alþ. Ég hef trú á því, að innan núv. ríkisstj. sé sterkur stuðningur við þá stefnu sem hér er mörkuð, og ég tel að fyrir iðnaðinn í landinu, svo að tekið sé dæmi af þeim vettvangi þar sem ég helst sýsla, sé afar mikið undir því komið að rannsóknastarfsemi verði efld á þann hátt sem hér er lagt til. Og ég vil ítreka fylgi mitt við þessa þáltill. og þá langtímaáætlun sem hún vísar til.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mjög, en þótt ekki væri nema vegna fyrri tengsla minna við Rannsóknaráð ríkisins vil ég standa upp og lýsa ánægju minni með að þessi till. skuli vera komin fram. Ég get einnig tekið undir mikinn fróðleik sem kom fram bæði í ræðu hv. frsm. og hæstv. menntmrh. Ég vil þó leggja áherslu á örfá grundvallaratriði í þessu sambandi. Ég veit að það er fróðlegt og það er allt rétt sem þarna kom fram um mikilvægi vísinda og tækni fyrir nútímaþjóðfélag, og líklega eigum við fleira að rekja þangað og meira en menn gera sér almennt grein fyrir. En þó er það staðreynd að í þessari viðleitni Rannsóknaráðs til þess að vinna að langtímaáætlun fyrir rannsóknir í þágu atvinnuveganna er raunar það grundvallaratriði ráðandi, að nánari tengsl þurfi að vera á milli rannsókna og atvinnuvega og á milli rannsóknastarfsemi og ríkisvalds til að leysa það sem nefna mætti daglega þörf atvinnuveganna fyrir rannsóknir. Þetta er í raun og veru það grundvallaratriði sem því réð að 1972 ákvað Rannsóknaráð að fara inn á slíka áætlanagerð. M. ö. o. er þetta jarðbundnara en alls konar skemmtilegar og fróðlegar tilvitnanir í hinn mikla hraða tæknivísinda á undanförnum árum. Ég er með þessu ekki að segja að íslenskir atvinnuvegir hafi ekki notið rannsóknastarfseminnar. Vitanlega hafa þeir gert það. En þó fannst okkur, sem að þessu unnum, að slíkt væri ekki viðurkennt eins og skyldi og þess væri ekki gætt eins og skyldi að það fjármagn, sem rennur til rannsókna, nýtist fyrir íslenska atvinnuvegi eins og nauðsynlegt er, og þá á ég að sjálfsögðu við: miðaávið þær aðstæður sem íslenskir atvinnuvegir búa undir. Það hlýtur að verða meginverkefni rannsóknastarfseminnar hér á landi að laða alls konar tækni að þeim aðstæðum sem íslenskir atvinnuvegir búa við. Við flytjum inn ákaflega mikið af þekkingu, en í mörgum tilfellum nýtist hún alls ekki eins og nauðsynlegt er vegna allt annarrar aðstöðu hér en er erlendis þar sem slík þekking kann að vera þróuð. Á þetta vil ég leggja áherslu. Tilgangur Rannsóknaráðs, þegar út í þetta var farið, var að tengja og samræma betur alla starfsemi rannsókna í þágu atvinnuveganna og starfsemi atvinnuveganna sjálfra. Þetta var fyrsta markmiðið og svo í öðru lagi aðfá betri hljómgrunn og umr. við fjárveitingavaldið um fjármagn til þessarar mikilvægu starfsemi. Eins og kom fram í ræðu hæstv. menntmrh. var farið að nokkru leyti eftir reynslu Norðmanna sem árum saman hafa unnið slíkar áætlanir og m. a. fengið þær kynntar á sínu Stórþingi með þeim afleiðingum, að þeirra eigin mati, að stóraukinn skilningur fékkst á mikilvægi rannsókna í atvinnulífinu. Ég vil því ljúka þessum örfáu orðum með því að lýsa ánægju minni með að þetta mál skuli vera komið hér fram, og ég geri það í trausti þess að hér fari einnig sem í Noregi, að stórbættur og aukinn skilningur fáist hjá fjárveitingavaldi okkar Íslendinga á mikilvægi rannsóknastarfseminnar fyrir eðlilega þróun okkar atvinnulífs.



Herra forseti. Mig langar rétt fyrir hönd flm. að þakka þær undirtektir, sem þetta mál hefur hlotið hér á hv. Alþ., eins og kom fram í máli þriggja hæstv. ráðh.: hæstv. menntmrh., sem jafnframt er formaður Rannsóknaráðs, hæstv. iðnrh., sem er ráðh. þeirrar atvinnugreinar sem er kannske helsti vaxtarbroddur íslensks atvinnulífs, og loks hæstv. landbrh., sem um árabil var framkvæmdastjóri Rannsóknaráðs og málinu því gjörkunnugur. Fyrir undirtektir þeirra vil ég þakka og veit að stuðningur þeirra tryggir að þetta mál komist í höfn fyrir þinglausnir.



Herra forseti. Við hv. þm. Ingvar Gíslason höfum leyft okkur að flytja á þskj. 295 till. til þál. um greiðslu orlofsfjár sveitafólks. Tillgr. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram könnun á því, hvort ekki væri heppilegast að greiða orlofsfé beint til bænda.“ Íslensk bændastétt á við talsverðan vanda að etja í framleiðslumálum. Ríkisstj., Alþingi og samtök bænda hafa verið að leita leiða til þess að bægja þessum vandræðum frá. Einn alvarlegasti hluti vandans er einmitt sá, hve kjör bændanna eru misjöfn, þannig að þeir, sem eru verst settir og minnsta hafa framleiðsluna, eiga við mjög alvarlega erfiðleika að etja. Bústærð og aðstaða bænda er mjög misjöfn. Talið er að um áramót hati verið 4472 bændur á landinu og þeir eiga til jafnaðar tæp 400 ærgildi. Innan við 200 ærgildi eiga 963 þessara bænda og innan við 300 ærgildi 1860. Búnaðarsamband Skagafjarðar hefur gert athugun á skiptingu framleiðslumagns í héraðinu. 47% skagfirskra bænda, sem best eru settir og búa á bestu jörðunum og búnir að gera nauðsynlegustu framkvæmdir, framleiða 70% af þeim landbúnaðarvörum sem framleiddar eru í Skagafirði. 25% hinna lakast settu bænda framleiða einungis 10% af þeim landbúnaðarvörum sem framleiddar eru í Skagafirði. Á tímum þegar draga þarf saman seglin er mjög brýnt einmitt að verja þessa bændur og aðra, sem svo er ástatt um, eftir megni. Skagafjörður yrði ansi miklu snauðari ef þessi 25% yrðu að gefast upp við búskap og hætta honum. Ég tel að það yrði héraðsbrestur. Verðlagskerfi landbúnaðarins er þannig uppbyggt, að laun bænda eru reiknuð út frá áætluðu vísitölubúi og við það er verð búvara miðað. Orlofsfé bænda, 8.3%, er nú hluti af afurðaverðinu. Við flm. viljum láta kanna hvort ekki væri heppilegra að ríkið greiddi hverjum bónda um sig ákveðna upphæð sem meðalorlof, en samkv. verðlagsgrundvellinum frá 1. mars 1979 var vísitölubóndanum ætlaðar 483 þús. kr. í orlof. Með þessu yrði stuðlað að jöfnuði meðal bænda innbyrðis, jafnframt því sem stuðlað væri að lækkun afurðaverðs og þar með lækkun framfærslukostnaðar. Þannig mundi hluti þess fjár, sem nú er varið til niðurgreiðslnanna, e. t. v. nýtast betur. Það er mikill mismunur á efnahag bænda, eins og ég sagði áðan, kjörum þeirra í hinu daglegu lífi. Ég vil reyndar telja að margir af hinum smærri bændum séu ekki síður hamingjusamir eða glaðir, en mér finnst það réttlætismál að menn séu jafnir í fríum sínum. Vegna eðlis búskapar á Íslandi er að sjálfsögðu ekki hægt að binda þessar greiðslur orlofsfjár við það endilega að bændur hafi tekið sér frí, eins og gert er í Noregi. Það hefur áður verið farið á flot með hugmyndir um breytta skipan á greiðslu orlofsfjár til bænda, en það strandaði á þeirri hugmynd að bændur yrðu að taka sér frí, þeir, sem ekki gætu komist að heiman á árinu vegna erfiðra kringumstæðna, fengju ekki þessa greiðslu, þeir yrðu að afsala sér henni. Þetta finnst mér ekki koma til greina. Aðstæður einstakra bænda geta verið slíkar að þeim sé ekki unnt að yfirgefa bú sín á hverju ári, en það er óeðlilegt að svipta þá þar með orlofsfé, sem þeir eiga rétt á, vegna sinna örðugu aðstæðna. Þá verður líka að gera ráð fyrir því, að þær bændafjölskyldur, sem hafa verulegan hluta tekna sinna af öðru en landbúnaði, fái einungis hluta orlofsgreiðslunnar. Það eru uppi hugmyndir um greiðslu rekstrar- og afurðalána beint til bænda og jafnvel að senda niðurgreiðslurnar í stórslumpum beint til bænda. Þessar hugmyndir eru ekki til umr. hér og ég mun ekki ræða þær, en þessi hugmynd, sem ég er hér að brydda á, sýnist mér að sé framkvæmanleg. Í henni felst nokkur viðleitni til þess að bæta hlut hinna lakar settu. Vegna þeirra, sem alltaf halda að verið sé að hlunnfara ríkissjóð bændum til tekna, verð ég að endurtaka það, að þetta kemur sér á engan hátt illa fyrir ríkissjóð. Niðurgreiðslufjárhæðin mundi geta lækkað svo sem orlofsupphæðinni næmi. Þetta er einungis lítils háttar fjármunatilfærsla á milli bændanna sjálfra. Og mér finnst hún vera sanngjörn vegna þess að stærri bændur hafa notið þess að í landinu hafa verið smærri bændur og því aðeins hafa þeir haft þokkalegar tekjur að þeir, sem hafa langt neðan við vísitölubú, hafa orðið að búa við kröpp kjör. Mér finnst þessi hugmynd stuðla að jöfnuði og sanngirni. Að lokinni þessari umr. hér í dag vil ég leyfa mér að leggja til að till. verði vísað til allshn. til athugunar.



Herra forseti. Ég kveð mér aðeins hljóðs til þess að lýsa fyllsta stuðningi við þessa till., en beini því til þeirrar n., sem hana fær til athugunar, hvort ekki mætti umorða hana og gera hana ákveðnari þannig að beinlínis verði tekin um það ákvörðun að greiða þessa peninga til bænda beint samhliða því sem þeir fá aðra fjármuni beint.