Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur haft þetta frv. til athugunar um nokkurn tíma, en það fjallar að meginefni til um stækkun lögsagnarumdæmis Hafnarfjarðar. Það er vitað mál, að eftir að byggð hefur þanizt svo út sem raun ber vitni um í Hafnarfirði og óverulegar breytingar hafa verið gerðar, síðan kaupstaðurinn fékk réttindi sín samkv. lögum frá 1908, þá hefur bæjarstjórn Hafnarfjarðar talið nauðsynlegt að stækka lögsagnarumdæmið. Fljótlega kom upp nokkur ágreiningur á milli bæjarstjórnar Hafnarfjarðar og hreppsnefndar Garðahrepps um það, hver mörkin skyldu verða, en eftir að þessir aðilar höfðu komið sér saman um, hvernig þessi merki skyldu verða, hefur allshn. flutt breyt., sem sýnd er á þskj. 388, en um þær till., sem þar eru fluttar, er algert samkomulag á milli þessara tveggja aðila, sem þarna eiga hlut að máli, og því leggjum við til, að þessar breytingar séu gerðar.



Herra forseti. Í sambandi við frv. á þskj. 165, sem flutt er af hæstv. forsrh. um breyt. á lögum nr. 33 1929, um bæjarstjórn í Hafnarfirði, vil ég taka fram eftirfarandi: Mér gafst ekki tækifæri til þess að ræða frv. á fundi hv. allshn. d., en til þeirrar n. hafði frv. verið vísað. Hins vegar var komið með nál. til mín til undirskriftar. Í nál. allshn. eru gerðar allverulegar breyt. frá því, sem frv. gerir ráð fyrir í upphafi. Breytingarnar munu vera gerðar í samráði við meiri hl. bæjarstjórnar Hafnarfjarðarkaupstaðar og hreppsnefndar Garðahrepps. Einn af bæjarráðsmönnum Hafnarfjarðarkaupstaðar, Kristján Andrésson, var ekki samþykkur breytingunum og lét bóka eftirfarandi: „1. Að ekkert liggur fyrir um afstöðu Alþ., er bendi til þess, að ekki verði fallizt á samþykkt bæjarstjórnar Hafnarfjarðarkaupstaðar frá 2. des. s.l. um breytingar á lögsagnarumdæmi kaupstaðarins, og því ástæðulaust að hvika frá þeirri samþykkt. 2. Þar sem í fram kominni till. felst, að mjög stórt og dýrmætt byggingar- og ræktunarland er afsalað til Garðahrepps.“ Á fundi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar voru svo breytingar á frv. samþ. með 6:2 atkv., einn bæjarfulltrúi var ekki mættur á fundinum. Það liggur því fyrir, að um fram komnar breyt. er ekki full samstaða í bæjarstjórn kaupstaðarins. Ég taldi rétt, að þessar upplýsingar kæmu hér fram, þar sem undir umr. var ekkert á þetta minnzt og ekki heldur í nál. Fjórir af fimm nm. allshn. hafa skrifað undir nál. athugasemdalaust og hafa þar með lýst sig sammála síðari samþykkt meiri hl. bæjarstjórnar Hafnarfjarðarkaupstaðar og hreppsnefndar Garðahrepps. Af þeim ástæðum m.a. tel ég litlar líkur fyrir því, að frv. í sinni upprunalegu mynd fáist samþ., og mun því greiða atkv. með brtt. n., enda mun sú afstaða n. tekin í samráði við hv. flm.



Herra forseti. Það hefur nú orðið nokkur dráttur á afgreiðslu þessa máls, og liggja til þess þær ástæður, að skömmu eftir að frv. var fram borið, bárust andmæli gegn því frá hreppsnefnd Garðahrepps. Eftir að það varð ljóst, að ekki var fullt samkomulag á milli bæjarstjórnar Hafnarfjarðar annars vegar og hreppsnefndar Garðahrepps hins vegar um mörkin á milli lögsagnarumdæmanna, kom það í ljós, að æði margir alþm. ræddu við mig um það, að erfitt væri fyrir þá að afgreiða málið, án þess að samkomulag á milli þessara tveggja málsaðila lægi fyrir. Það var þess vegna í það farið að freista að ná þessu samkomulagi, og það tókst. Samkomulagið er á þá lund, að tvö lítil svæði, sem upphaflega voru tekin inn í frv. sem hluti af væntanlegu lögsagnarumdæmi Hafnarfjarðar, eru felld í burtu og verða áfram í Garðahreppi. Þessi svæði eru annað á vesturmörkum kaupstaðarins, en hitt á suðurmörkunum. Á vesturmörkunum liggja nú þegar nokkur hús, og þar búa nokkrir menn, sem hafa um skeið verið taldir til Garðahrepps, þó að það kunni að orka tvímælis, hvort þeir eigi þar að vera eða ekki. Til samkomulags var af meiri hluta bæjarstjórnar á það fallizt, að þetta svæði yrði áfram innan Garðahrepps. Hitt svæðið, á suðurmörkum kaupstaðarins, er ekki byggt af neinum, en um það er það að segja, að þar er nokkur ágreiningur um mörk á eignarlandi Hafnarfjarðarkaupstaðar, og til þess að blanda ekki þeim deilum inn í þetta mál, sem ekkert koma því við, var á það fallizt að breyta suðurmörkunum lítillega til þess að forðast deilur út af þessu atriði. En vitaskuld breytir það engu um kröfur Hafnarfjarðarkaupstaðar í sambandi við mörk eignarlandsins, sem er annað, en takmörk lögsagnarumdæmisins, þannig að þó að nokkur hluti sé þar undanskilinn lögsagnarumdæminu, mun Hafnarfjarðarkaupstaður eftir sem áður halda fram sínum rétti til eignar á landinu. Þetta eru tveir litlir skikar, og má segja, að þeir hafi ekki mikla þýðingu til né frá í þessu sambandi. En í 1. gr. frv. er sérstakur kafli, merktur b, sem líka hefur verið felldur niður, en það eru ræktunarlönd, sem Hafnarfjarðarbær á sínum tíma fékk á leigu hjá ríkissjóði með sérstökum lögum, og þar með heimild til þess að innlima þau lönd í lögsagnarumdæmið. Til þess að koma málinu áfram og firra vandræðum hefur nú verið fallið frá því að gera nú kröfu um innlimum þessa lands, heldur verður það áfram í Garðahreppi, þó að landið sé í umsjá Hafnarfjarðarkaupstaðar eða m.ö.o. hann hafi það á leigu frá ríkissjóði. Ég fyrir mitt leyti tel, að það hafi verið skynsamlegt og eðlilegt að fallast á það samkomulag, sem gert hefur verið, frekar en að halda málinu óbreyttu til streitu, eins og hv. 6. landsk. þm. virtist vilja gera, enda meiri hl. bæjarstjórnar Hafnarfjarðar, sem vildi vinna það til samkomulagsins og til þess að fá málið örugglega fram að láta af hendi þessa skika, sem gert er ráð fyrir í brtt. nefndarinnar. Ég tel líka, að ef ekki hefði verið til samkomulagsins gengið, hefði verið stefnt í fulla tvísýnu um afgreiðslu málsins og kannske öllu meiri líkur til, að ekki hefði náðst meiri hluti fyrir samþykkt þess, a.m.k. eftir þeim upplýsingum, sem ég hafði um það hjá ýmsum hv. alþm., sem ræddu við mig um málið. Ég tel þess vegna, að það hafi verið rétt og skynsamlegt að fara þessa samkomulagsleið, og er henni samþykkur. Ég vil þess vegna vænta nú, þegar þessum ágreiningi við Garðahrepp er rutt úr vegi og algert samkomulag um málið, að þá hljóti það héðan af skjóta afgreiðslu.



Herra forseti. Frv. þetta um breyt. á l. nr. 27 5. marz 1951, um meðferð opinberra mála, fjallar um ákæruvaldið og meðferð þess, þannig að gert er ráð fyrir, að sérstakur embættismaður, saksóknari ríkisins, fari með vald þetta að verulegu leyti, í stað þess fyrirkomulags, sem nú er, að dómsmrh. fer með þetta vald. Aldarfjórðungur er nú liðinn, frá því að máli þessu var fyrst hreyft hér á Alþ. Árið 1934 flutti núverandi hv. 6. þm. Reykv. (GTh), þáverandi hv. 11. landsk., frv. til l. um opinberan ákæranda, en það náði ekki fram að ganga. Síðan hefur málinu nokkrum sinnum verið hreyft á Alþ., en jafnan farið á sömu lund. Í hinu upphaflega frv. til l. um meðferð opinberra mála, sem lagt var fyrir Alþ. 1948, var gert ráð fyrir, að ný skipan yrði upp tekin um meðferð ákæruvaldsins, þannig að það væri í aðalatriðum í höndum sérstaks embættismanns, saksóknara ríkisins. Ákvæði þessi voru síðar numin burt úr frv., þannig að enn í dag búum við við skipulag í þessum efnum, sem hægt er að færa gild rök fyrir að er óheppilegt og óæskilegt, svo að ekki sé sterkara að orði kveðið. Ákæruvaldið er réttur ríkisvaldsins til þess að kæra mann til refsingar fyrir afbrot, fyrirskipa sakadómsrannsókn og ákveða málshöfðun á hendur þeim, sem álita má að hafi gerzt sekur um refsiverðan verknað, enn fremur að kveða á um áfrýjun sakadómsmála. Hér er um að ræða þýðingarmikið vald, sem miklu máli skiptir að beitt sé réttlátlega og skynsamlega. Þó að dómstólarnir segi að sjálfsögðu síðasta orðið um sekt eða sýknu sakaðs manns, getur sakadómsrannsókn með málshöfðun, þó að hinn sakaði maður sé að lokum sýknaður, haft hinar alvarlegustu afleiðingar. Þá skiptir það einnig meginmáli, að ekki sé látið hjá líða að fyrirskipa rannsókn og höfðun sakadómsmáls, þar sem nægjanleg rök eru fyrir hendi til slíks. Dómsmálaráðherra fer nú með þetta vald, en því hefur oft verið haldið fram - með réttu eða röngu, - að þessu valdi hafi verið misbeitt af pólitískum hvötum. Hvað sem því líður, verður því engan veginn neitað, að almenningi sé skapað meira réttaröryggi um meðferð þessa valds, ef ópólitískur embættismaður fer með það, í stað þess, eins og nú er, að sá, er gegnir embætti dómsmálaráðherra langan tíma eða skamman, löglærður eða ekki, hafi með höndum meðferð þessa mikilvæga valds. Einnig eru meiri líkur fyrir fullnægjandi málsókn í opinberum málum fyrir hæstarétti, ef sami sérfróður maður, saksóknari, sem fylgzt hefur með málum frá upphafi, sækir mál þessi þar. Þetta mál var rætt á fundi Lögfræðingafélags Íslands nú í vetur, og það er mikill áhugi um það hjá því félagi, og stjórn þess hefur látið frá sér fara áskorun um, að hafizt yrði handa um breytingar í þessum efnum. Hingað til mun mál þetta jafnan hafa strandað hér á Alþ. á því, að kostnaður ríkissjóðs við breytinguna yrði of mikill. Vafalaust mundi af þessu verða nokkur kostnaðarauki. Hins vegar mun hann ekki verða svo mikill sem ýmsir munu ætla. Kemur þar hvort tveggja til, að starfsmenn, sem nú vinna að þessum málum í dómsmrn., mundu væntanlega verða starfsmenn saksóknara ríkisins og að saksóknari ríkisins mundi án sérstaks endurgjalds sækja öll opinber mál fyrir hæstarétti, og sparast þá greiðslur til sækjenda, sem nú eru inntar af hendi. Sakfelldir menn verða hér eftir sem hingað til dæmdir til að greiða kostnað af málsókn, og renna þær fjárhæðir þá í ríkissjóð. Miðað við undanfarin ár er hér um að ræða um 100 þús. kr. á ári. Þegar máli þessu hefur verið hreyft hér á Alþ., hefur jafnan verið lögð á það áherzla, að saksóknari ríkisins yrði algerlega sjálfstæður og óháður handhafi ákæruvaldsins. Í því efni verður þó að athuga, að ekki verður komið á í formi venjulegra laga stofnun slíks nýs algerlega óháðs stjórnvalds. Slíkt mundi ekki vera í samræmi við þá skipun um skiptingu ríkisvalds, sem stjskr. byggir á, heldur mundi vera um að ræða stofnun nýs stjórnvalds, sem ekki yrði stofnað til nema með breyt. á stjskr. Hjá sumum þjóðum, svo sem Finnum og Svíum, er saksóknari ríkisins óháður ráðherravaldi, en slíkt fyrirkomulag er ákveðið í stjskr. þeirra. Aftur á móti hafa Danir og Norðmenn ekki gengið jafnlangt í þessu efni. Þeir hafa eftir fyrirmyndum úr frönskum og þýzkum rétti sérstaka embættisstofnun, sem fer með ákæruvald, þar sem dómsmrh. er þó stjórnskipulega æðsti aðili. Með þessari skipan er vafalaust tryggð samræmdari og öruggari meðferð ákæruvalds, heldur en við eigum nú við að búa, og á það er bent í þessu sambandi, að nokkur hætta geti verið í því fólgin að hafa meðferð þessa mikilvæga valds í höndum eins manns án nokkurra takmarkana. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir stofnun nýs embættis saksóknara ríkisins, sem fer með ákæruvald í öllum myndum þess. Þó er gert ráð fyrir, að enn haldist í lögum ákæruvald héraðsdómara í ýmsum minni háttar málum og nokkur sérákvæði í 10. og 11. kafla almennra hegningarlaga um afskipti dómsmálaráðh. af tilteknum mikilvægum og viðkvæmum málum, er sum geta snert erlend ríki og eðlilegt þykir að hann einn hafi ákvörðunarvald um. Stjórnskipulega séð verður dómsmrh. þó enn æðsti handhafi ákæruvaldsins. En ætla má, að hér fari eins og annars staðar, að reynslan verði sú, að ráðh. skipti sér ekki af þessum málum, nema sérstaklega standi á, enda er það æskilegast. Til þess að tryggja enn betur, að ráðherra misnoti ekki ákæruvaldið, er í frv. ákvæði um, að hann þurfi að bera upp í ríkisráði almenn eða sérstök fyrirmæli, er hann kann að gefa saksóknara um framkvæmd starfa hans. Slíkar aðgerðir mundu þá teljast „mikilvægar stjórnarráðstafanir“ í skilningi 16. gr. stjskr., og fyrirmynd að slíku fyrirkomulagi er í norskum lagaákvæðum. Ætlazt er til, að saksóknari njóti sömu lögkjara og dómendur hæstaréttar, að því leyti sem unnt er að ákveða slíkt með almennum lögum. Ákvæði 61. gr. stjskr. um aldurshámark hæstaréttardómara og ákvæði 2. málsgr. 34. gr. stjskr. um bann við kjörgengi þeirra munu þó ekki taka til saksóknara. Æskilegt væri hins vegar, að saksóknari væri ekki kjörgengur til Alþ., en slíku verður ekki við komið án breytinga á stjórnarskrárákvæðum. Um efni frv. að öðru leyti vísa ég til þess sjálfs og grg. þeirrar, er ég hef látið fylgja því. Þó er rétt að geta þess, að í frv. er ekki gert ráð fyrir að breyta þeirri skipan, sem nú er, að framkvæmd refsinga er í höndum dómsmrn. Þegar lög nr. 27 frá 1951, um meðferð opinberra mála, tóku gildi, leiddi af því mikla réttarbót á því sviði. Ég vildi mega vænta þess, að þetta frv. verði einnig skref í þá átt að tryggja réttlæti í meðferð sakamála. Ég legg til, herra forseti, að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Fram hefur verið lagt frv. til l. um breyt. á l. um meðferð opinberra mála, þar sem gert er ráð fyrir stofnun nýs embættis saksóknara ríkisins. Eðlilegt er, að sá embættismaður, ef embættið yrði stofnað, hefði einnig með höndum ákvarðanir um skilorðsbundna frestun ákæru og atriði, sem snerta skilorðsdóma, verði einnig lögð honum í hendur. Í frv. því, sem hér er á dagskrá, um breyt. á l. nr. 22 1955, um breyt. á almennum hegningarlögum frá 1940, er lagt til, að svo verði gert. Þetta frv. er þannig eins konar fylgifrv. með frv. um saksóknara ríkisins, þ.e. frv. um breyt. á l. um meðferð opinberra mála, og er eðlilegt og æskilegt, að afgreiðsla þeirra fylgist að. Ég legg til, herra forseti, að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Efni þessa frv. um breyt. á l. nr. 57 1956, um prentrétt, er það, að saksóknari ríkisins fái vald það, sem dómsmrh. hefur nú til þess að leggja lögbann við sölu og dreifingu hérlendis á riti, sem prentað er erlendis og talið er að efni þess varði við lög. Hér er um að ræða fylgifrv. við frv. um breyt. á l. um meðferð opinberra mála, um saksóknara ríkisins, og eðlilegt og æskilegt, að afgreiðsla þeirra fylgist að. Ég legg til, herra forseti, að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.