Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Árnason) Þegar fjárlfrv. kom hingað að þessu sinni frá Nd., mun tekjuhallinn á því hafa verið um 425 þús. kr. Slík var niðurstaðan þrátt fyrir það, þótt fjvn.Nd. hafi verið sammála um og lagt mikla vinnu í að reyna að spara útgjöldin, svo sem hægt væri, enda ætla ég, að sá svipur, sem nú er á fjárlagafrv., hafi aðallega verið settur á það af fjvn. En vegna þessa tekjuhalla, sem n. sá fram á, að mundi verða á frv., hefir hún flutt sérstakt frv. um bráðabirgðabreyt. nokkurra l., og er efni þess frv. að fella niður nokkra útgjaldaliði, sem bundnir eru með sérstökum lögum. Er gert ráð fyrir því, að ef þetta frv. verði samþ., muni útgjöldin á fjárlagafrv. lækka um 400 þús. kr. sé þetta tekið með í reikninginn, er hægt að segja, að fjárlagafrv. sé skilað að mestu leyti tekjuhallalausu, en þess er þó að gæta, að í frv. vantar einn stóran útgjaldalið, sem ekki verður komizt hjá að greiða, því að nauðsynlegt er að hækka framlagið til Eimskipafél. allverulega frá því, sem er í frv. Þá hefir og ekki verið ætlað í frv. fyrir nauðsynlegum umframgreiðslum samkv. sérstökum 1. og þáltill., en þessar umframgreiðslur geta hlaupið á allstórum upphæðum. Má að vísu gera ráð fyrir því í venjulegu árferði, að þessum umframgreiðslum geti mætt auknar tekjur ríkissjóðs, ef tekjuhliðin er varlega áætluð, en eins og fjárhagsútlitið er nú og afkoma atvinnuveganna, er ekki hægt að gera sér vonir um auknar tekjur til handa ríkissjóði frá því, sem áætlað er í frv., og er þess vegna meiri ástæða til að gera allt, sem hægt er, til að halda útgjöldunum niðri. - Um meðferð n. á frv. og till. hennar er það að segja, að þær eru að mestu leyti mótaðar af því ástandi, sem er, og hljóta þannig að nokkru leyti að falla í sama farveg og till.fjvn.Nd.N. hefir neyðzt til að bera fram nokkrar hækkunartill., sem flestar leika á lágum upphæðum, en tvær þeirra eru þó allstórar upphæðir, og geri ég ráð fyrir því, að. n. muni óska eftir, að atkvgr. um þær bíði til 3. umr., og vík ég nánar að því síðar. Jafnframt hefir n. reynt að gera tilraun til að draga úr útgjöldunum. Nemur þetta að vísu ekki miklum upphæðum, því að svo er nú búið að ganga nærri flestum útgjaldaliðum frv., en n. vildi þó sýna deildinni þessar brtt., ekki af því, að n. sé ekki ljóst, að þessar till. kunna að orka meira og minna tvímælis, né heldur af því, að n. sé það nokkur sérstök gleði að leggja til niðurfellingar á ýmsum liðum, en það er nú svo, að gera verður fleira en það eitt„sem gott þykir, þegar fjárhagsvandræðin eru annars vegar. Hækkunartill. n. nema samtals um 190000 kr., en lækkunartill. um 120000 kr., og er því hækkunin umfram lækkun um 70000 kr. samkv. till.n., og tekjuhallinn á frv. samkv. því um 495000 kr. alls. - ég hefi áður drepið á frv. fjvn.Nd. um bráðabirgðabreyt. nokkurra 1., og verði það samþ., má gera ráð fyrir, að við það lækki útgjöldin um 400000 kr., en eins og ég áður sagði, er sjáanlegt, að þegar fjárl. verða afgreidd héðan úr d., getur hallinn ekki orðið minni en 1/2 millj., og verður þó sennilega meiri, og verður því afgreiðsla fjárlaganna að þessu sinni sú, að skilizt er við þau með töluverðum tekjuhalla. Í slíku árferði sem þessu er þetta óglæsileg afgreiðsla á fjárlögum, en að mínu áliti má rétta þetta við með því að samþ. einhver þau tekjuaukafrv., sem fyrir þinginu liggja. Lít ég svo á, að þetta megi verða, án þess að það komi tilfinnanlega niður á þjóðinni, og væri þá þannig hægt að jafna halla, sem útlit er fyrir, að verði á fjárlagafrv. Þá vil ég fyrir f. h. n. minnast nokkrum orðum á þær brtt., sem hún flytur, en meginið af þeim eru þannig vaxnar, að þær skýra sig sjálfar, og þarf ég því ekki að vera langorður. N. lítur svo á, að þær till., sem hún gerir um niðurfellingu á útgjöldum ríkisins, séu í alla staði forsvaranlegar, en auðvitað er það í sjálfsvaldi d., hvort hún vill ganga inn á að fella niður þessi útgjöld, sem n. gerir till. um og ríkissjóður getur komizt hjá að greiða. Ég vil þó aðeins minna hv. d. á ráð, að að því verður óumflýjanlega að gæta, þegar verið er að samþ. útgjöld fyrir ríkissjóð, að peningar séu fyrir hendi til þess að greiða þessi útgjöld. Brtt. n. eru á þskj. 597, og fjallar sú fyrsta þeirra um það, að framlagið til landhelgisgæzlunnar sé hækkað um 50000 kr. - Svo er ráð fyrir gert í frv., að landhelgisgæzlan kosti um 500000 kr., og greiðist það að 3/5 úr ríkissjóði, en 2/5 úr landhelgissjóði. Reynslan um landhelgisgæzluna hefir hinsvegar sýnt það, að þessi upphæð muni vera of lágt áætluð, og af þeim ástæðum leggur n. til, að hún verði hækkuð um 50000 kr., og komi sú hækkun á landhelgissjóð, þannig að úr honum greiðist 250000 kr. í þessu skyni í stað 200000 kr. í frv. Hefir n. fengið upplýsingar um það, að landhelgissjóði muni ekki vera um megn að greiða þetta, og því hefir hún kosið að fara þessa leið. Má frekar gera sér vonir um það, að þessi upphæð, sem veitt er til landhelgisgæzlunnar, hrökkvi langt í því skyni, ef þessi hækkun nær fram að ganga. Næsta brtt.n. er á þskj. 612, II, og er ástæðan til þess sú, að þessi till. hafði í ógáti fallið niður, er n. skilaði till. sínum í skrifstofuna. Fjalla till. um það, að utanfararstyrkur héraðslækna sé aftur tekinn upp í fjárlögin, en styrkurinn var felldur niður í Nd., því að hann var upphaflega í frv., eins og það var frá hendi stj. Eftir till.n. fylgja styrknum sömu aths. og við hann eru í gildandi fjárlöglull. Kom landlæknir á fund n. og mæltist eindregið til þess, að styrkurinn væri tekinn aftur upp í frv. og fellst n. á að verða við þeim tilmælum. - N. flytur og aðra till. samkv. eindregnum tilmælum landlæknis, 597,2b, þess efnis, að veittar verði 3500 kr. til þess að kaupa ferða-röntgentæki. Svo sem öllum er kunnugt, er berklaveikin sá vágestur, sem við eigum mjög erfiða aðstöðu gegn. Þrátt fyrir allt það fé, sem þjóðin hefir lagt á sig til þess að vinna bug á þessum skæða óvin, þá virðist það hafa gengið hægt í áttina. Það eru staðir hér á landi, þar sem berklaveikin hefir grafið alvarlega um sig, og landlæknir telur nauðsynlegt að gera einhverjar tilraunir til nákvæmari athugana en hægt hefir verið að gera hingað til og þarf til þess sérstaklega færa lækna. En hann telur, að þeir geti ekki notið sín, nema með því að þeir fái þau tæki, sem nauðsynleg eru til slíkra rannsókna, og þá verða það að vera tæki, sem læknar geta flutt með sér og sem brtt. kallar ferðaröntgentæki. N. vonar, að d. geti fallizt á þessa till. Þá hefir n. lagt til, að styrkur til læknisbústaða verði lækkaður úr 15 þús. kr. niður í 8 þús. kr. Það er vitanlega gert til að spara og líka til að benda á, að í slíku árferði sem þessu sé ekki gerlegt að leggja út í nýjar byggingar af þessu tagi. þess vegna telur n., að vel megi lækka þennan lið, en vili þó ekki fella hann niður, ef einhverjir læknisbústaðir kynnu að vera ofullgerðir. Hjúkrunarfélagið „Líkn“, sem starfað hefir hér um langan tíma í Rvík, hefir haft í undanförnum fjárl. 4 þús. kr., en nú hefir sá styrkur verið lækkaður niður í 3 þús. kr. Félagið hefir mjög merkilegt starf með höndum og mun gera mikið gagn. N. vill viðurkenna félagið með því að hækka fjárveitinguna aftur upp í 4 hús. kr. eins og hún er í gildandi fjárl. og hefir verið undanfarið. Þá hefir n. lagt til við 13. gr., að liðurinn til sýsluvega verði lækkaður um 5 þús. kr. Um þetta er ekkert að segja annað en það, að þetta er sparnaðartill. frá n. hálfu, og d. getur auðvitað hagað sér gagnvart henni eins og hún telur réttast. Þá er hér 5. brtt., um að breyta aths., sem sett hefir verið við styrkinn til strandferða, um launagreiðslur yfirmanna strandferðaskipanna. N. fannst aths. vera fullþröng og að það gæti valdið vandræðum að framfylgja henni bókstaflega, og þess vegna opnar n. með brtt. leið til þess, að samkomulag geti náðst, jafnvel þó ekki séu eins ströng fyrirmælin eins og er í aths. eins og hún er nú orðuð. Þá kem ég að 6. brtt. það er styrkur til Eimskipafél. Ísl. N. hefir lagt til, að hann sé hækkaður mikið frá því, sem er í frv., en hún tekur brtt. aftur til:1. umr. til nánari athugunar. Þá er hér 7. brtt., við 4. gr., um kostnað af skólastjórn Menntaskólans. N. telur, að þessi liður hafi verið lækkaður ósanngjarnlega mikið, þar sem hann hefir verið lækkaður úr 2 þús. kr. niður í 1 þús. kr. og vilji fara þar mitt á milli og leggur til, að liðurinn verði lækkaður um 500 kr. það eru færð nánari rök fyrir þessum lið í nál., og sleppi ég því nú. Næsta brtt. er um að taka upp 1500 kr. til utanfara barnakennara. N. hefir tekið þennan lið upp samkv. eindreginni ósk hæstv. fjmrh. Þá er hér brtt. frá n. við 14. gr., um blindrakennslu. Að vísu hefir n. ekki breytt neitt fjárveitingunni frá því, sem er í frv., en hún leggur til, að liðurinn allur verði sameinaður í eitt og upphæðin, 2600 kr., gangi til Blindravinafél. Ísl. Þetta félag mun hafa verið stofnað fyrir skömmu í Rvík. Það hefir sent fjvn. erindi þess efnis að fá 1500 kr. styrk til starfsemi sinnar og einnig, að félagið fái umráð yfir því fé, sem veitt hefir verið í fjárl. til blindrakennslu. Þetta félag er þegar orðið mannmargt, um 800 félagar, og tilgangurinn að reyna að hjálpa og hlynna að blindum mönnum hér á landi. Félagsmenn greiða í ársgjald 2 kr., en svo geta menn orðið æfifélagar með 30 kr. framlagi. f stj. félagsins eru: Sig. Sivertsen prófessor, forstöðumaður málleysingjaskólans, skólastjóri nýja barnaskólans, Halldóra Bjarnadóttir og Þorsteinn Bjarnason í Körfugerðinni, sem hefir með höndum kennslu blindra manna. N. telur rétt að játa þennan styrk, sem er í frv., ganga til Blindravinafél. og telur, að þá sé fjárveitingin í góðum höndum. Þá hefir n. lagt til að hækka um 300 kr. við aðstoðarmanninn við Landsbókasafnið frá því, sem er í frv. Í gildandi fjárl. munu hafa verið ætlaðar 4500 kr. til aðstoðarmannsins, en þetta hefir verið lækkað niður í 3500 kr. N. þykir þetta of mikil lækkun. Hér er um fátækan mann að ræða, sem hefir fyrir mörgum að sjá. N. virðist ósanngjarnt samanborið við aðra starfsmenn að lækka hér svo mikið og vill færa þetta í samræmi við aðrar lækkanir hjá öðrum starfsmönnum og leggur því til, að í staðinn fyrir 3500 kr. komi 3800. Þá er hér 11. brtt., um að inn í 15. gr. komi nýr liður til Snorrabókasafns í Reykholti, 500 kr. Fyrir n. lá umsókn um styrk til þessa bókasafns. Þetta er nýtt fyrirtæki og er hugsað á þann veg, að á þessum fornfræga stað verði í sambandi við skólann safnað öllum þeim bókum og verkum, sem að einhverju leyti snerta Snorra Sturluson, bæði utan lands og innan. Það hafa ýmsir tekið að sér að safna til þessa safns og styðja það, bæði á Norðurlöndum og víðar, auk þess sem menn gangast fyrir þessu innanlands. Nú hefir verið sótt um 500 kr. styrk til þessa safns. Fjvn. hefir með því að setja liðinn á þennan stað í frv. viljað sýna, að hún setur ekki þetta safn í sömu röð og önnur bókasöfn á landinu, heldur ætlast hún til, að ríkið viðurkenni í eitt skipti fyrir öll þessa stofnun, sem verið er að koma upp, og telur hana að miklu leyti heyra til sögulegra minninga og setur hana þess vegna á eftir styrknum, sem veittur er til Sögufélagsins, þó þetta komi Sögufélaginu vitanlega ekkert við. - Þá hefir n. lagt til, að sú aths., sem sett var í Nd. við styrkinn til Leikfélagsins, falli burt, og sú kona, sem þar um ræðir, Soffía Guðlaugsdóttir, fái sinn styrk alveg sérstaklega. N. taldi ekki rétt að rýra frekar þennan styrk, sem Leikfélagið átti að fá, þar sem hann hefir verið lækkaður úr 15 þús. kr. niður í 4 þús. kr. Þá eru hér þrjár brtt., sem ýmist eru til lækkunar eða niðurfellingar. það er lagt til, að styrkur til Halldórs Kiljans Laxness sé lækkaður úr 1600 kr. niður í 1000 kr. og að styrkurinn til Þórbergs Þórðarsonar falli burt, af þeirri ástæðu, að n. var ekki kunnugt um starf hans, hvort hann heldur áfram þeirri orðasöfnun, sem hann upphaflega fékk styrkinn fyrir. - Þá er einnig lagt til, að fella niðstyrkinn til Skáksambands Íslands. Þá kem ég að 16. brtt., sem er gjald samkv. jarðræktarlögum, þar sem n. leggur til, að útgjöld samkv. þeim verði lækkuð úr 540 þús. kr. niður í 450 þús. kr. Þessi upphæð er vitanlega áætlunarupphæð. Það er ekki hægt að fullyrða neitt um það, hvað mikla upphæð þarf í til þess að fullnægja l. En n. telur líkur til þess, að á þessum erfiðu tímum, sem nú eru fyrir landbúnaðinn, hljóti það að minnka, sem bændur geta framkvæmt af nýjum jarðabótum, og þess vegna hljóti þessi styrkur að lækka talsvert frá því, sem hefir verið undanfarin ár. En til frekara öryggis, að þessi lækkun sé forsvaranleg, hefir n. gert ráð fyrir að bera fram brtt. við það frv., sem ég hefi áður minnzt á, um bráðabirgðabreyt. nokkurra laga, að hámarksupphæðir til einstakra jarðabótamanna samkv. jarðræktarl. verði lækkaðar. Hinsvegar telur n. nauðsynlegt að taka upp aftur nokkra upphæð vegna ráðstafana um tilbúinn áburð. Það mun vera nauðsynlegt að reyna að létta undir með flutninga tel ýmsra erfiðra hafna á landinu, og vill n. þess vegna taka upp fasta upphæð, sem verði hámark þess, sem notað verður. Þá eru hér 2 brtt. mjög smáar. Fyrri brtt. er um það, að veita veiði- og loðdýrafél. Ísl. 500 kr., en hin síðari um að veita Ársæli Árnasyni 500 kr. til innflutnings á grænlenzkum hérum. N. vill ekki neita því, að loðdýrarækt geti komið að einhverju liði hér á landi, þegar fram líða stundir. Jafnframt telur n., að það sé vel gerlegt að veita svolitla upphæð til að gera tilraun til að gera dýralífið fjölskrúðugra hér á landi en nú er. Þessar upphæðir eru svo smávægilegar, að það munar ekki mikið um þær, en þær geta vel gert mikið gagn og ánægju. Þá hefir n. lagt til, að styrkurinn til skrifstofukostnaðar skipaskoðunarstjóra hækki úr 6000 kr. upp í 7000 kr. Eftir heim upplýsingum, sem n. hefir fengið, eru engar líkur til, að 6 þús. kr. nægi, geti jafnvel þurft 8 þús. kr. Þá leggur n. til, að liðurinn um markaðsleit falli niður. Það er álit n., að miklu af því fé, sem ætlað hefir verið til markaðsleita, hafi verið varið til lítils gagns. Þá hefir n. lagt til, að aths. við styrkinn til Samb. ísl. heimilisiðnaðarfél. falli burt. Þessi aths. er um það, að Geir Þormar séu veittar 800 kr. af styrk félagsins. 1. telur sjálfsagt að binda ekki styrkinn þessari kvöð, heldur að félagið hafi full umráð yfir honum og veiti þessum manni styrk, ef því finnst það nauðsynlegt. Fjvn., getur ekkert sagt um það, hvað mikið gagn er af starfsemi þessa manns. Þá koma hér liðir, þar sem felldar eru niður styrkveitingar, sem lengi hafa staðið í fjárl. til ýmsra kvenfélaga. Ég get farið hér fljótt yfir sögu og tekið alla þessa liði í einu. Það hlýtur eitt og sama að ganga yfir þá alla. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að það sé svo ýkja mikil upphæð, sem hér er um að ræða fyrir ríkissjóð. En ég held, að þessi upphæð í heild komi að litlum notum, þegar hún er bituð í jafn smáar upphæðir sem gert er í frv. Ég vil taka það fram, að það virðist vera orðin tízka hér á landi að setja á stofn allskonar félög til allskonar starfsemi og svo þurfa þau undireins að koma til ríkissjóðs og fá styrk, án þess að hægt sé um það að vita, hvort nokkuð gagn sé að þessum félögum eða ekki. Ég geri ráð fyrir, að þessum félögum geti fjölgað mjög mikið ennþá og þess vegna geti þessum liðum í fjárl. fjölgað í framtíðinni. Þess vegna vill n. nú í eitt skipti fyrir öll leggja það fyrir d., hvort hún telur rétt, að þessu sé haldið áfram eða ekki. Þá leggur n. til, að fjárframlag til Þórðar Flóventssonar falli niður. Þessi styrkur hefir staðið undanfarin ár í fjárl. og það fylgt, að hann ætti að leiðbeina um lax- og silungaklak. N. álítur, að þessu starfi sé nú lokið og leggur því til, að ekki sé lagt fé til þess lengur í fjárl. Þá kem ég að brtt. við 17. gr.N. leggur þar til, að allur síðari hl. gr. falli niður. Þetta eru margir liðir, og ég ætla ekki að fara út í þá, hvern einasta fyrir sig. Ég vil taka það fram, að hér er ekki um miklu fjárhæð að ræða, nokkur þús. kr. samtals, veittar í marga staði, frá 200 kr. upp í 500 kr. í stað. Þetta eru veitingar til ýmsra sjúkra- og styrktarfélaga í landinu. En sá er gallinn á þessu, að jafnvel þó að þessi félög kunni að eiga einhvern rétt á að fá styrk, þá er ekki hægt að neita því, að það eru miklu fleiri félög í landinu, sem þá eiga rétt á því, en fá ekkert. Þess vegna lítur n. svo á, að ef þessi félög eiga að standa áfram í fjárl., þá sé óhjákvæmilegt að sinna þeim beiðnum, sem hafa komið frá öðrum félögum og munu koma fram. N. getur ekki seð, að þessi félög eigi nein forréttindi fram yfir önnur félög í landinu, og þess vegna leggur hún til, að þessir liðir verði felldir niður. Ég veit ekki til, að þessi félög hafi nokkurn tíma sent ríkissjóði skýrslur um starfsemi sína og þess vegna hefir þingið veitt þetta út í bláinn án þess að hafa nokkra hugmynd um, hvernig fénu hefir verið varið. Í gildandi fjárlögum eru sett þau skilyrði fyrir ríkissjóðsstyrknum, að jafnmikið fé komi á móti annarsstaðar að og að skýrsla um starfið væri send stjórninni. Ég held, að þetta hafi hvergi verið gert. Þá er brtt. frá n., um að niður falli 23. og 24. liður 17. gr.; er það styrkur til gamalmennahæla á Ísafirði og Seyðisfirði, 1000 kr. til hvors. En nú er vitanlegt, að til er þriðja og langstærsta stofnunin af þessu tagi, sem er gamalmennahælið í Rvík og að í frv. er því enginn styrkur ætlaður. N. lítur svo á, að annaðhvort sé rétt að styrkja þessi hæli öll eða ekkert. Það getur verið, að aðrir líti öðruvísi á það mal, en þetta er skoðun n., og samræmis vegna leggur hún til, að þessi styrkveiting verði felld niður. Um brtt.n. við 18. gr. get ég verið fáorður. Ég skal aðeins geta þess, að við 28. brtt. á þskj. 597 er brtt. frá hv. 3. landsk.N. öll eða meiri hl. hennar getur fallizt á þá brtt. og þarf því eigi meira um hana að ræða. Þá eru 2 brtt., sem n. á við 22. gr. frv. Eru þær um það, að fella niður heimildir er staðið hafa í þessari gr. í fjárl. áður og eru nú í frv. Sú fyrri er heimild til að greiða S. t. S. halla, er verða kann af tilraunum með útflutning á frystu kjöti. N. lítur svo á, að tilraun þessari sé nú lokið og þessi útflutningur kominn í svo fast horf, að rétt sé að fella þessa styrkheimild niður. - N. vill líka fella niður 4. liðinn í 22. gr. Er það heimild fyrir ríkisstj. til að takast á hendur ábyrgð fyrir samvinnufélag sjómanna á Seyðisfirði. Með till. sinni um þetta vill n. undirstrika þann skilning sinn, án ekki sé rétt, að ríkið taki ábyrgð á sjávarútgerð, hvort heldur um hlutafélög, einstaka menn eða samvinnufélög er að ræða. N. litur svo á, að þó félagið heiti samvinnufélag, ha veiti það engan forgangsrétt að ábyrgð frá ríkinu. Vill n. afmarka þá stefnu sína með þessari brtt: Ég hefi þá minnzt á allar brtt.n. nema eina, sem er á þskj. 627. Er hún um styrk, sem Jóni Blöndal og Jóni Gauta Jónatanssyni er ætlaður í 14. gr. frv. - Í frv. er gert ráð fyrir því, að veittar séu til menntamalaráðs 8 þús. kr., sem það svo ráðstafar í utanfararstyrki. En í Nd. var þessum 2 mönnum bætt við sérstökum. N. litur svo á, að þessir menn geti eins vel fallið undir hann styrk, sem menntamálaráðið úthlutar, og aðrir, og leggur því til, að menntamálaráðið veiti þann styrk, sem þessum 2 mönnum var ætlaður, af þeim 8 þús. kr., er það fær. Ég skal svo eigi fjölyrða meira um þetta. En um þær brtt. aðrar, er fram hafa komið, mun ég geyma mér að tala, þar til hv.flm. þeirra hafa skýrt þær betur.

Jón Baldvinsson Ég vil ekki láta slíta umr. svona strax, þó ekki sé skemmtilegt að tala um till., sem framkvæmdir eru bundnar við, þegar öll hæstv. stj. er bundin við stjórnarskrármálið í Nd. það mál er vitanlega mikilsvert líka og verðum við að sætta okkur við það. Ég á nokkrar till. á þskj. 612, sem ég vil víkja að, auk þess sem ég á brtt. á þskj. 627. Má og vera, að ég beri fram nokkrar fleiri brtt. við 3. umr. 1. till. mín er að hækka framlag ríkissjóðs til lendingabóta úr 20 þús. kr. upp í 70 þús. kr., eða 50 þús. kr. hækkun. Ég get sagt það strax, að þetta er einn liður í heim till. að auka atvinnu, sem er sýnt, að brýn þörf er á. Er þá rétt að veita til þess fé í fjárl. og þá til þeirra hluta, er koma að sem mestu gagni. En það gera bryggjugerðir og lendingarbætur mest, því auk þess sem atvinna er við að byggja þær, þá skapa þær möguleika til aukinnar atvinnu í framtíðinni. Þá auka og þær aðgerðir öryggi á eignum, atvinnu og lifi manna. 50 þús. kr. þykja nú máske stór upphæð. En á þessu sviði þarf líka mikilla umbóta. Ég ætla ekki með till. minni að binda hendur stj. um það, hvar hún lætur vinna fyrir þetta fé og hefði það þó máske verið rétt. Ég vil þó geta um einn stað, sem stendur framarlega um að fá fjárveitingu til lendingarbóta. Það er Sandur - Hellissandur - í Snæfellsnessýslu. Þar hefir nokkuð verið gert, en þarf þó miklar umbætur. Það er aflasæl verstöð meginhluta ársins. - Ég geri ráð fyrir, að einhverjum blöskri þessar 50 þús. kr. En það ætti þó ekki að vera svo, þegar litið er á aðrar fjárhæðir, sem veittar eru í öðrum tilgangi. Næst vil ég nefna XII brtt., seinni liðinn. - Er hún samhlj. brtt., er flutt var í Nd. af Alþýðuflokksmönnunum þar, en fell við talsverðan atkv.mun. Það er nú víst ekkert deilumál, að verja þurfi talsverðu fé til atvinnubóta. Spurningin er bara sú, hvort þingið vill sjálft veita það í fjárl., eða að stj. neyðist til að veita það án heimildar í lögum. Mér virðist nú ýmsir hv.þm. að vonum gramir yfir því, er stj. veitir fé fram yfir það, sem hún hefir heimild til samkv. l. En hér verður um þá nauðsyn að ræða, að halda lífi í fjölda fólks. Ég slæ því þess vegna föstu, að veita þurfi mikla fjárhæð til atvinnubóta. Vil ég því, að þetta standi í fjárl. Ekki sem heimild, heldur sem bein útgjaldaskipun. Ég hefi hér fyrir mér skýrslu, sem nýkomin er frá atvinnunefnd ríkisins, sem skipuð var samkv. ákvæðum núg. fjárl. og er skipuð 3 mönnum. Er þar lýst starfi n., og sýnir skýrslan atvinnuleysi það, sem átt hefir sér stað, síðan farið var að safna skýrslum um það, eða árin 1929–1931 og til febr. þ. á. Eftir skýrslunni voru í Rvík 1. febr. 1931 525 atvinnulausir menn. En 1. febr. síðastl. voru þeir 550. Og 1. febr. voru alls í kaupstöðum 1339 atvinnulausir menn, en bak við þá er svo fjöldi fólks, er þeir hafa á framfæri. Einnig er það að athuga, að fjöldi sjómanna og verkamanna, sem þó hafa enga atvinnu, láta ekki skrá sig. Þeir telja það ekki til neins, þar sem það leiðir ekki til neinnar atvinnu fyrir pa. Þetta er að vísu mesti misskilningur; enda sest það, að því oftar sem skýrslur þessar eru teknar, því fleiri gefa sig fram. það er víst, að atvinnuleysið er miklu meira en skýrsla þessi sýnir, enda verið fátækran. varar við það. Þær vita, að atvinnuleysið hefir verið mikið undanfarandi ár. Jafnvel heilar sveitir hafa verið svo, að þar hefir ekki verið um neina atvinnu að ræða. Þessi n. skýrir hér frá störfum sínum. Er ekki þörf að ræða það frekar, þar sem hv.þm. hafa fengið þessa skýrslu. Ég vil þó játa koma fram setningar úr henni. Nm. hafa kynnt sér þessi mál vel. Þeir segja svo, á bls. 7: „Sem sakir standa, er útlit fyrir, að sjávarútvegurinn takmarki sína framleiðslu. Byggingar minnka að stórum mun. Verzlanir segja upp sínum starfsmönnum vegna innflutningshaftanna. Ríkið sér sig nauðbeygt til að fækka sínum starfsmönnum vegna fjárskorts“. - þetta er það, sem þeir álita að sé framundan. Þeir telja undirbúning atvinnuframkvæmda ónógan, og þeir efast um, að sá atvinnuleysisstyrkur, sem veittur er í fjárl. þessa árs, sé byggður á réttum grundvelli. Þeir segja: „Heppilegra teldum vér, að grundvallaratriði þess stuðnings væri: l. Að ríkið útvegaði bæjar- og sveitarfélögum lán, eða ábyrgðist lán til atvinnurekstrar, gegn þeim tryggingum, er stjórnarráðið tæki gildar. 2. Að ríkið veiti bæjar- og sveitarfélögum styrki til framkvæmda ýmsra verka, er auka atvinnu í hlutaðeigandi stöðum í bráð og lengd. Styrkurinn mætti nema 1/3 kostnaðar (matsverðs) umbótanna“. - Og síðasta málsgr. hljóðar svo: „Sem sakir standa kemur styrkur sá, sem veittur er til atvinnubóta, vart að tilætluðum notum. Undirbúningur til atvinnubótaframkvæmda er ónógur og oft er gripið til ýmsra verka, sem á engan hátt styðja að aukinni atvinnu til frambúðar. Frá þjóðhagslegu sjónarmiði eru því hin framkvæmdu verk lítils virði, en vinnan bætir að nokkru úr brýnni þörf atvinnuleysingja. En vér hyggjum, að styrkur vegna atvinnuleysis ætti aðallega að veitast þannig, að hann yki atvinnu í hrað og lengd, svo komið yrði í veg fyrir atvinnuleysi“. - Þetta eru þá ályktunarorð þessarar atvinnunefndar. Það er einmitt einkenni ríkisins og sumra eða flestra bæjarfélaga, að hlaupa í einhverjar framkvæmdir undirbúningslaust, þegar sulturinn hér að dyrum og ekki er lengur hægt að komast undan því að gera eitthvað. Er þá hlaupið í grjótvinnu eða eitthvað álíka, sem gefur lítinn eða stundum engan arð. Þessi vinna þarf helzt að vera undirbúin að vori og sumri, og vinnan framkvæmd að haustinu, þegar aðalatvinna er hætt, svo sem síldveiði o. fl. Ef hægt væri að veita góða atvinnu yfir haustmánuðina, þá er frekar, að fólkið geti þraukað yfir svartasta skammdegið. En síðari hluta vetrar, vor og sumar, er helzt atvinnu að fá í venjulegu árferði. Ég vil því, að stj. athugi, hvort hér sé ekki stungið upp á heppilegri leið. Hér var fyrir deildinni nýlega frv. frá hv.þm. Hafn., um nýjan veg milli Hafnf. og Rvíkur. Þetta frv. var fellt. En ég álít, að stj. geti einmitt látið framkvæma slíka hluti sem atvinnubætur. Slík vinna kemur fljótt eða strax að gagni og er ólíkt þarfari en að vera að rifa upp grjót, sem eru eingöngu útgjöld, en engar tekjur fyrir bæjarsjóð og ríkissjóð, þótt þeim mönnum, sem að því vinna, sé nauðsyn á að fá kaupið. Ég skal engu spá um það, hvaða undirtektir þessi till. mín fær. En því vil ég slá föstu, að ekki verður komizt hjá því að veita fé úr ríkissjóði til atvinnubóta á árinu 1933. Er þá betra, að ákveðið sé um það í fjárl. heldur en það sé veitt fyrir utan landslög og rétt. Ég ætlast til, að sveitar- og bæjarfélögin leggi fram tvöfalda upphæð við ríkið. En þar sem ég veit, að ekki verður fé fyrir hendi hjá þeim, þá ætlast ég til, að þeim sé lánaður helmingur framlags þeirra úr bjargráðasjóði. Ég legg svo þessa till. undir atkv.hv.þdm. Þeir dæma það sjálfir, hvort rétt sé að samþ. hana eða ekki. En geri þeir það ekki, þá mega þeir búast við því, að stj. verði að leggja fram fé á arinu 1933 í þessu skyni, nema því meir breytist til bata frá því, sem nú verður séð. Þriðja atvinnubótatill. mín er einnig um nauðsynlega framkvæmd. Er hún um að leggja 14 þús. kr. til vegar yfir Fjarðarheiði. Þetta hefir nú verið nokkuð umþráttað mál á undanförnum þingum. En nú virðist mér vera fengin föst niðurstaða um það, hvernig beri að leggja þennan veg. Fyrst var hugmyndin sú, að leggja mjög dýran veg þarna yfir, sem áætlaður var af verkfræðingum nokkur hundruð þús. kr. En nú er sýnt, að komast má af með miklu minna fé með því að ryðja leiðina. Með því mætti gera bílfært upp á Fljótsdalsherað að sumarlagi. Upphæð sú, sem hér er lagt til, að veitt verði, er því ekki miðuð við fullkominn akveg, heldur er hún miðuð við uppástungu, sem vegamálastjóri hefir gert, að gera sumarveg yfir heiðina, sem nota mætti 3–4 mán. á ári. Þetta gæti orðið mjög mikil bót fyrir Seyðfirðinga og sömuleiðis fyrir héraðsbúa. Á Seyðisfirði er t. d. ein bezta höfn landsins. Við bættar samgöngur við Héraðið myndi því siglingar aukast þangað og verzlun og atvinna í sambandi við þær. Þá gæti og starfið við ruðning vegarins orðið mikil bót, hvað atvinnu snertir fyrir hina aðþrengdu Seyðisfjarðarbúa. Kæmi þetta þannig að margvíslegu gagni þegar í stað. Þar sem nú ganga má út frá því sem vísu, að fyrr eða síðar verði gerður vegur yfir þessa leið, þá verður það að álitast mjög hentug aðferð að koma á þennan hátt til stuðnings fólkinu þarna austur frá, þar sem fullvíst má telja, að ríkissjóður verði á einn eða annan hátt að hlaupa undir bagga með því, til þess að það geti dregið fram lífið. Eins og kunnugt er, hafa verið nær óslitin harðindi á Austurlandi nú síðastl. 10–12 ár, og með hverju ári, sem liðið hefir, hefir atvinnan minnkað, og er grunur minn sá, að breyt. þær, sem gerðar voru á fiskiveiðalöggjöfinni 1922 valdi nokkru um hina þverrandi atvinnu, því að þá skipti mjög um. Til þess tíma höfðu allmörg erlend skip stundað veiðar við Austurland og lagt þar upp afla sinn. Af því leiddi aftur töluverða atvinnu og verzlun fyrir landsmenn. Skal ég þá ekki hafa fleiri orð um brtt. mínar, þær, er ég tel mestu máli skipta, en bæta við nokkrum orðum um brtt.hv.fjvn. Er þá fyrst, að ég tel mjög misraðið að fella niður heimild þá, er felst í 22. gr.fjárlfrv., um ábyrgð fyrir samvinnufélag sjómanna og verkamanna á Seyðisfirði fyrir lánum til kaupa á fiskiskipum. það er einmitt einn liðurinn í því að styðja menn til Sjálfsbjargar. Þó að útlitið sé yfirleitt ekki glæsilegt, þá virðist ekki hjá því komizt að hjálpa því fólki, sem litla eða enga lífsbjörg hefir, og þá verður að sjálfsögðu heppilegast að fara þá leið, að styrkja það til aukinnar atvinnu og framleiðslu og þá m. a. með því að styðja það að öflun betri atvinnutækja, en það hefir átt kost á. Eins og nú standa sakir eru margir mótorbátar á Seyðisfirði úrelt skrifli, mestu manndrápsbollar, flestir 20–30 ára gamlir. Ég álít nú, að mikill stuðningur geti verið í ábyrgð þessari fyrir Austfirðinga og þá sérstaklega Seyðisfjörð. Það dettur engum í hug að þetta bjargi öllu, en dálítið spor er það í áttina. Ég tel því mjög misráðið hjá fjvn. að vilja fella þetta niður, því að það kemur að því, fyrr eða síðar, að ríkið verður að bjarga atvinnulífi Austfirðinga, nema þá að einhverjir óvæntir hlutir komi fyrir. Þá kem ég að því, sem á venjulegu máli meðal þingmanna er kallað bitlingar. Ég skal játa, að þar hefi ég syndgað með 2 brtt. á þskj. 612, um styrki handa einstökum mönnum. Ég þykist nú vita, að slíkar till. eigi erfitt uppdráttar á öðru eins sparnaðarþingi og þetta virðist vera, eftir þeim sparnaðarhug, sem sýnist hafa gripið ýmsa hv.þm. það skal fúslega viðurkennt, að tímarnir eru erfiðir, en ég fæ þó ekki séð, að við fáum þrátt fyrir það fellt niður alla styrki til fátækra námsmanna. Fyrri till. mín er um það að veita Ingólfi Þorsteinssyni 1200 kr. styrk til vélaverkfræðináms erlendis. Að ég ber till. þessa fram, er sökum þess, að ég þekki pilt þennan og veit, að hann yrði nýtur maður í iðn sinni, ef hann gæti lokið námi. Það er nú svo, að við höfum sett á stofn sérstakt menntamálaráð til þess að úthluta fé því, sem veitt er til styrktar námsmönnum erlendis, en þingið hefir alltaf verið að klípa af því fé, sem það hefir átt að fá til úthlutunar, eða þá verið að grípa inn í og ráðstafa því sérstaklega. Þessa aðferð kann ég illa við. Og úr því, sem komið er, þá sé ég ekki annað fært en grípa til þess ráðs að veita sérstakan styrk námsmönnum þeim, er ekki komast að hjá menntamálaráði, en eru efnilegir námsmenn. Það er beinlínis metnaðarmál fyrir þjóðina að styrkja efnilega menn til náms. Þegar þeir koma heim gera þeir þekkingu sína arðberandi fyrir þjóðfélagið, kenna nýjar aðferðir og ný hagnýt fræði hver í sinni grein. Það er ekki heldur í annað hús að venda fyrir námsmenn okkar en til ríkissjóðs, hann er sá eini sjóður hér, sem veitt getur fátækum námsmönnum styrk. Er því hér mjög á annan veg í þessum efnum en t. d. erlendis, þar sem eru fjöldi sjóða, sem námsmönnum er auðvelt að fá styrki úr. Þess vegna verður að gera þetta leiðinlega verk hér, að lagast þing eftir þing um smánámsstyrki handa einstökum mönnum. Þá á ég aðra brtt. um 1800 kr. styrk til Guðbrands Jónssonar til þess að semja íslenzka miðaldamenningarsögu. Ég hefi oft flutt brtt. um þetta áður hér á þingi og hefir dr. Guðbrandur haft styrk þennan á undanförnum árum, þar til hann var felldur niður á síðasta þingi. Hverju það hefir sætt veit ég ekki. Hann hefir alltaf sent skýrslu um starf sitt, og er það meira en hægt er að segja um ýmsa aðra, er styrks hafa notið. Annars er dr. Guðbrandur alls góðs maklegur fyrir starf sitt á Landsskjalasafninu, og hann hefir beinlínis verið svikinn um stöðu við það, sem honum var ætluð. Af þeim ástæðum hefir þessi styrkur handa honum komizt inn í fjárlög, sem ekki getur því talizt forsvaranlegt að fella niður. Hitt er annað mál, hvort ekki megi lækka hann eitthvað, t. d. úr 1800 kr. niður í 1500 kr. Um verk dr. Guðbrands þarf ekki að ræða, skýrsla um þau hefir legið fyrir fjvn., enda er flestum kunn fræðimennska hans og ritstörf. Þá vildi ég minnast örfáum orðum á nokkrar brtt.hv.fjvn. Eitt af því, sem hún leggur til, er að lækka styrkinn til Halldórs Kiljans Laxness úr 1600 kr. niður í 1000 kr. og fella algerlega niður styrk þann, er Þorbergur Þórðarson hefir haft, sem hefir verið 1600 kr. Það má nú e. t. v. segja, að við það sé ekki svo mikið að athuga, þó að slíkir styrkir sem þessir séu lækkaðir eitthvað, ef ástæða þætti til, en að fella þá alveg niður, er hreinasta óhæfa, eins og gert er með styrkinn til horbergs. Og það er engin ástæða til þess að lækka styrk til rithöf. eins og H. K. L., sem skrifað hefir hverja ágætis bókina á fætur annari. Ég veit vel, að fyrir frsm.fjvn. vakir ekki sú sama ástæða fyrir þessu og maður hefir heyrt út undan sér nú að undanförnu. Eins og kunnugt er, hafa komið fram mjög snarpar ádeilur á H. K. L. í hinum íhaldssamari blöðum. Því hefir verið haldið fram, að hann réðist á það, sem mönnum væri helgast. Út af því get ég ekki stillt mig um að bera þetta saman við það, sem sagt var um Þorstein heit. Erlingsson á þingunum 1895 og 1896, þegar rætt var um styrk handa honum. Það sem ég hefi heyrt haft á móti H. K. L. og Þórbergi er sérstaklega það, að þeir ráðist á það, sem mönnum sé viðkvæmast og helgast, að þeir ráðist á trúarbrögðin. Þó er það almennt viðurkennt, að þeir séu afburða ritsnillingar. Ummælin um Þorstein, 1895-97 voru mjög í sama anda og árásirnar á H. K. L. og Þorberg í íhaldsblöðunum. þó býst ég ekki við, að nú séu margir menn í landinu, sem eru þakklátir þeim, er fyrir því börðust, að styrkurinn til Þorsteins Erlingssonar væri feldur. Ég ætla aðeins að drepa niður á nokkrum stöðum í Alþt. frá þessum tíma, en skal taka það fram, að ég bið skrifarana að fella það niður úr ræðu minni, sem ég les upp, því að ég tel nægilegt, að þau ummæli standi í einum Alþt. (2. landsk.þm. las því næst upp ýmsa kafla úr umræðum um styrk til Þorsteins Erlingssonar í Alþt. 1895–1897). Ég hefi nú lesið þetta upp, til þess að sýna skoðanir þröngsýnna manna á Þorsteini Erlingssyni og skáldskap hans á þessum árum. Það fór nú svo, að þessar skoðanir urðu ekki lengi ofan á. Hitt ruddi sér til rúms, að Þorsteinn væri stórskáld, sem landinu væri sómi að styrkja, og nú hygg ég, að þeir séu fáir, sem vildu standa í sporum þeirra, er harðast hörðust á móti Þorsteini og töldu hann leirskáld eitt o. s. frv. Mér finnst nú nokkuð svipað ástatt um þá Þorberg og H. K. L. og var með Þorstein. Þeir eru báðir viðurkenndir ágætis rithöf. Þeir hafa sagt margt, sem hneykslað hefir þröngsýna menn og konur, ráðist á ýmsar kreddur í þjóðlífinu, og það af svo mikilli snilld, að flestir þeir, sem bókmenntum unna, jafnt pólitískir andstæðingar þeirra sem aðrir, hafa farið um þá lofsamlegum orðum. Fari þingið nú inn á þá braut að svipta þessa menn styrk þeim, er þeir hafa haft, held ég, að það geri sig sekt í því sama og þegar það vildi ekki greiða Þorst. Erlingssyni styrkinn. Þá býst ég við, að menn vildu vinna talsvert til þess nú, að eitt okkar ágætustu skálda, Sig. Breiðfjörð, sem dó í hinni mestu eymd og fátækt, hefði fengið í lifanda lífi viðurkenningu fyrir vísur sínar og kveðskap, en samtíðin kunni ekki að meta hann, og því fór sem fór. Ég leyfi mér nú að vænta þess, að hv.þm. fari ekki eftir árásum þeim, sem H. K. L. sérstaklega hefir orðið fyrir nú á þessum Síðustu tímum og láti þær engin áhrif hafa á atkvgr. sína. Þá eru það styrkir í 17. gr., sem hv.fjvn. leggur til, að verði felldir niður. Eru það styrkir til nokkurra sjúkrasjóða. Eru það þessir sjóðir: Slysatryggingarsjóður Dagsbrúnar 400 kr. Sjúkrasjóður Fellshrepps 300 kr. Sjúkrasjóður Hofshrepps 300 kr. Styrktar- og sjúkrasjóður Verkakvennafél. Framsóknar í Reykjav. 400 kr. Sjúkrasjóðsfél. járnsmiðanema í Reykjav. 200 kr. Styrktarsjóður Sjómannafél. Vestm. 400 kr. Sjúkrasjóður verkamannafél. Drífandi Vestm. 400 kr. Sjúkrasjóður Verkamfél. Akureyrar 300 kr. Sjúkrasjóður Verkakvennafél. Einingar á Akureyri 200 kr. Sjúkrasjóður Verkmfél. á Þingeyri 300 kr. Þetta eru samtals rúmar þrjú þús. kr. hér er því, eins og hv.frsm. sagði réttilega, ekki um stóra fjárupphæð fyrir ríkissjóð að ræða, og fyrir hann gerir hún hvorki til né frá. En fyrir þessa sjóði hefir þessi styrkur, þótt lítill sé, talsverða þýðingu. Mér er kunn starfsemi sumra þessara félaga og veit ég, að þau leggja mikið fé á móti. Sjóðirnir eru svo notaðir til styrktar, þegar slys eða veikindi hér að höndum meðal félagsmanna. Hygg ég, að þeir komi ýmsum að liði og verði í ýmsum tilfellum til að forða mönnum frá sveit. Ég hygg því, að það sé misráðið af n. að fella þetta niður. Það dregur ríkissjóð lítið, en kemur sjóðunum að því nokkru gagni, vegna þess að það hvetur til framlags annarsstaðar frá, og gerir sjóðina þar með starfhæfari. Þá leggur n. til, að felldur verði niður styrkur til gamalmennahælanna á Seyðisfirði og Ísafirði, sem í frv. er ákveðinn 1000 kr. til hvors. Færði hv.frsm. þá eina ástæðu fyrir því, að Rvík fengi ekkert til síns elliheimilis. Mig minnir nú samt, að það hafi verið styrkt af ríkinu og það með miklu meiri fjárhæð en hér ræðir um. Auk þess er það styrkt allríflega af bæjarfél. Má því á það líta, að það er styrkt af sterkasta bæjarfél. hér á landi. Það var Ísafjarðarkaupstaður, sem fyrstur stofnaði og starfrækti myndarlegt gamalmennahæli, og ber því fullkomlega að muna það og veita viðurkenningu fyrir. Ég lít svo á, að ekki megi draga úr eða fella niður neinn lið á 17. gr. þegar erfiðleikar steðja að, má ekki úr neinu því draga, sem orðið getur til hjálpar eða líknar. -– Er ég þá víst búinn að ljúka við það allt, sem ég ætlaði að tala um að sinni.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég á hér aðeins 2 brtt. á þskj. 612, báðar við 15. gr. Fyrri brtt. er um það, að veittar verði 1000 kr. til bókasafns Hafnarfjarðar. Ég bar fram á sumarþinginu till. í þá átt, að þetta bókasafn skyldi njóta jafnmikils styrks og bókasafnið á Akureyri og Ísafirði, svo að unnt væri að halda þar opinni lesstofu, en sú till. náði ekki fram að ganga. Nú fer ég fram á 1000 kr. fjárveitingu, svo að safnið gæti þó verið opið dálítið lengur en verið hefir, eða þá eignazt fleiri bækur en annars gæti orðið. Mér finnst þessi till. vera borin fram af fullri sanngirni, því að þar er farið fram á minni upphæð en ætla mætti, að fjárveitingavaldið vildi láta af hendi rakna. Ég hefi samt ekki viljað fara lengra en þetta, því að undirtektirnar undir þetta mál voru svo daufar á síðasta þingi. Til samanburðar má geta þess, að bókasafnið á Seyðisfirði, sem er miklu minni kaupstaður en Hafnarfjörður, fær 8000 kr. styrk, svo að það er fullkomlega rétt, að bókasafn Hafnarfjarðar fái 1000 kr. - Í síðari liðnum, sem ég hefi borið fram, er farið fram á 1200 kr. styrk til útgáfu 20 arka af þjóðsagnasafni Sigfúsar Sigfússonar gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar frá. Svo er mál með vexti, að félag nokkurt tók að sér að gefa út þetta safn, en varð að hætta því vegna fjárhagsörðugleika. í fjárlögum fyrir 1931 var veittur 1500 kr. styrkur til að gefa út eitt hefti af þessu riti. Þess vegna var það, að maður í Hafnarfirði, Þorvaldur Bjarnason kaupmaður, tók að sér að gefa þetta rit út í þeirri von, að styrkurinn yrði veittur áfram, a. m. k. að einhverju leyti. Hann hefir nú gefið út eitt bindi fyrir þennan 1500 kr. styrk, sem veittur var í fjárl. fyrir 1931, en útgáfan kostaði um 4500 kr. Sú styrkveiting var bundin því skilyrði, að jafnmikill styrkur kæmi annarsstaðar að, en eins og hv.þdm. sjá, þá hefir það framlag verið tvöfalt á við það, sem ríkissjóður lagði til. - Þetta safn er mjög merkilegt eftir því sem Matthías Þórðarson segir. Hann segir, að það muni vera eitt hið allra merkasta þjóðsagnasafn á Norðurlöndum. Og þegar sá maður, sem jafnmikið skyn ber á þessa hluti og þjóðminjavörður Íslands, lætur þannig um mælt, þá vænti ég þess, að Alþingi sjái, að því ber að styrkja þessa tilraun, sem gerð hefir verið til að gefa út þetta safn, og því fremur sem það hefir ýtt undir þennan mann að byrja á útgáfunni. Það er því siðferðisleg skylda Alþingis að veita nokkurn styrk í þessu skyni, svo að útgáfan geti haldið áfram og maðurinn þurfi ekki að bíða fjárhagslegt tjón. Útgefandinn hefir farið fram á að fá 1500 kr. styrk, jafnháa upphæð og áður var veitt í þessu skyni, en þar sem ég hefi séð, að hv.fjvn. hefir verið að klípa af ýmsum fjárveitingum, jafnvel til þess, sem gott er og nauðsynlegt, þá hefi ég ekki farið fram á hærri upphæð en þetta, því til frekari tryggingar, að hv. d. fallist á till. Ég vona því, að hv. d. taki vel í þetta mal, þar sem þessi maður byrjaði á útgáfunni eingöngu í því trausti, að styrkveitingin væri ekki látin falla niður, og þar sem Alþingi hefir líka með styrkveitingunni frá 1931 viðurkennt þessa starfsemi.

Jón Jónsson ég hefi sem betur fer ekki mikið að segja við þessa umr. fjárl. ég flyt aðeins 2 brtt., sem er að finna á þskj. 627. Fyrri till. er um það, að í 18. gr. komi nýr liður, til Baldvins B. Bárðdals, 200 kr. Þetta er gamall maður, sem hefir verið barnakennari í 40 ár. Hann er nú kominn um áttrætt og er farlama maður og á enga þá vandamenn, sem geta styrkt hann. Hann hefir vitanlega eins og aðrir barnakennarar fengið mjög litla borgun fyrir starf sitt. Nú eru ýmsir slíkir menn styrktir í 18. gr., og er því ekki ósanngjarnt, að þessum manni sé bætt við. Ég skal geta þess, að þessi till. er flutt samkv. beiðni hv.þm. Skagf. og eindregnum meðmælum fræðslumálastjóra. Þessi maður starfaði aðallega í Þingeyjarsýslu, en er nú til heimilis á Sauðárkróki. Um hina till. þarf ég ekkert að tala. Hún er, eins og hv.frsm. minntist á, flutt í samráði við hv.fjvn.Till., sem hún er brtt. við, hefir af einhverjum ástæðum orðazt öðruvísi en vera átti, og brtt. mín er aðeins leiðrétting á því. Þarf ég svo ekki að eyða fleiri orðum um rétta að svo stöddu.

Magnús Torfason Ég er við riðinn 2 brtt. á þskj. 612. Í annari till., sem er sú VI. á þessu þskj., er farið fram á að veita Guðmundi Jónssyni frá Stokkseyri 1000 kr. til að ljúka vélfræðinámi í ÞýzkaIandi. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þessa till., en vil aðeins geta þess, að fyrir Alþingi hafa legið skjöl snertandi þennan mann, sem sýna, að hann fær þau beztu meðmæli, sem hægt er að hugsa sér frá kennurum sínum, þýzkum prófessorum í vélfræði. Ennfremur vil ég benda á, að hann hefir tekið 2 próf í þessari vélfræði, en þessir góðu kennarar skora fast á hann að auka enn á nám sitt og taka fullnaðarpróf, svo að hann geti staðið hverjum manni á sporði í þessari grein. Það nám, sem þessi maður hefir stundað, er aðallega um dieselvélar. Menn vita, að þær vélar eru sparneytnari en aðrar vélar, sérstaklega að því leyti, að til þeirra má nota lakari olíu en til annara véla. Þetta eru þau fræði, sem fáir menn hér á landi hafa numið til þessa til fullnustu. Ég verð því að líta svo á, að nú, þegar menn vilja efla innlenda iðju, og sérstaklega þegar ástæður sjávarútvegsins eru ekki betri en nú er, þá sé þörf á, að allt, sem til hans þarf, sé sem ódýrast og hagkvæmast. Þessi styrkur, ef hann væri veittur, mundi því margborga sig. Þá vil ég og geta þess, að faðir Guðmundar, Jón Sturlaugsson, hefir kostað hann að nokkru. En hann hefir att við mikla erfiðleika að stríða. Börn hans hafa verið veik, þó ekki eins mörg nú og í fyrra. Afli hans á vertíðinni varð lítill í verði eins og hjá flestum öðrum. Af þessum ástæðum sér hann sér ekki fært að styrkja son sinn eins og með þarf, þar sem það er líka nú mjög dýrt að stunda nám í Þýzkalandi. Það má líka vel minna á það, að þessi maður hefir bjargað flestum mannslífum af öllum heim mönnum, sem nú eru uppi á Íslandi. Ég vænti því, að hv.þd. líti með sömu velvild á þessa till. og hún gerði í fyrra. Þá er hin till., sem er síðasta till. á þessu þskj. Þar er ekki farið fram á neitt fjárframlag, heldur er það aðeins viðbót við till. um athugun Flóaveitunnar, þar sem á að koma því til leiðar, að gjöldum verði jafnað niður á menn á áveitusvæðinu, svo að ríkissjóður geti fengið þar það fé, sem hann á rétt á. Í þessari till. er ætlazt til, að sömu menn og þetta starf eiga að vinna, athugi einnig fjárhagsástæður Mjólkurbús Ölfusinga og sendi stj. skýrslu þar um. Annað er ekki farið fram á. Ég skal bæta því við, að hvorugur ráðherranna, sem um þetta eiga að fjalla, hafa neitt við þessa till. að athuga, og annar þeirra, hæstv.atvmrh., er henni meðmæltur. Ástæðan til þess, að þessi till. er fram komin, er sú, að Mjólkurbú Ölfusinga væri fyrir talsverðum hnekki vegna þess, hve óheppið það var með þann mann, sem stjórnaði búinu í fyrstu, jafnóheppið eins og Flóabúið var heppið með sinn mann. Þetta hefir haft þær eðlilegu afleiðingar í för með sér, að ýmsir, sem aður sendu mjólk sína til Ölfusbúsins, eru nú farnir að senda hana til Flóabúsins. Þess vegna kemur sú spurning upp, hvort Ölfusbúið geti lifað til lengdar. Þetta er það, sem þessi n. kæmi fyrst og fremst til með að athuga. - Ef hún kemst svo að þeirri niðurstöðu, að fyrirtækið sé lífvænlegt, þá er það tilætlunin, að hún hjálpi til þess, að búið fái sömu lánskjör og Flóabúið eða Mjólkurbú Eyfirðinga. Vandræði Ölfusbúsins stafa m. a. af því, að það fékk minna af sínum lánum með eins góðum kjörum og hin búin og með styttri afborgunartíma, en aftur á móti hefir það orðið að taka allmikið af víxlum, og allir vita, hversu erfitt er að velta þeim. Þetta allt gerir það að verkum, að búið á örðugt með að standa Flóabúinu á sporði. Er því nauðsynlegt að hjálpa því til að fá betri lánskjör. - Ég skal lýsa yfir því í þessu sambandi, að það er alls ekki meiningin hjá þeim, sem að búinu standa, að það fái neitt eftirgefið af sínum skuldum. Hinsvegar vil ég geta þess, að komist n. að þeirri niðurstöðu, að búið verði að hætta, þá er ætlazt til, að hún komi með till. um það, hvað gera eigi við þetta fyrirtæki. Þarna eru mikil hús og miklar vélar. Get ég drepið á það, að komið hefir til mála, að þarna verði sett upp sútunarverksmjðja, sem er einkar þarft fyrirtæki, sem okkur tilfinnanlega vanhagar um hér í landi. Ég vænti þá, að ég hafi með þessum fáu orðum skýrt tilgang þessarar till. svo greinilega, að menn villist ekki þar um, og sjái líka, að hér á ekki á neinn hátt að fara ofan í vasa ríkissjóðs.

Pétur Magnússon ég vona, að ekki verði hægt að segja um mig með réttu, að ég hafi með till. mínum í þessu máli stofnað ríkissjóði í stórhættu. Ég flyt að vísu eina brtt., en þar er aðeins farið fram á að auka útgjöld ríkissjóðs um 250 kr. Ég hefi leyft mér að leggja til, að Guðjóni Kjartanssyni pósti verði veitt þessi upphæð sem ellistyrkur. Þessi maður hefir verið póstur í meira en 20 ár. Ég ætla, að hann hafi fyrstu árin annazt póstflutninga milli Borgarness og Stykkishólms. Síðar var hann aukapóstur úr Borgarnesi um Reykholtsdal, Hálsasveit og Hvítársíðu. Þetta er mjög erfið leið og löng. Mun hún vera milli 60 og 70 km. aðra leiðina, svo að í hverri ferð hefir þessi póstur farið um 130 km. Það atvikaðist svo rétt áður en Guðjón ætlaði að láta af póstferðum, að hestur datt með hann í póstferð, og við þá byltu slasaðist Guðjón svo, að hann hefir orðið að liggja rúmfastur síðan. Nú er hann kominn undir sjötugt og er bláfátækur. mér virðist því, að eftir þeim reglum, sem fylgt hefir verið um styrk handa heim mönnum, sem þennan starfa hafa haft, sé ósanngjarnt að setja þennan mann hjá, ekki sízt vegna þess slyss, sem hann varð fyrir beinlínis vegna starfs síns. Ég hefi ekki þorað að nefna hærri upphæð en 250 kr. Það mun hafa verið venja að láta þá menn sem farið hafa aðalpóstferðir, fá 300 kr. styrk. Þetta, sem hér er farið fram á, er ekki stór upphæð, en hún ætti samt að geta orðið til þess, að Guðjón gæti bjargazt á eigin spýtur. Vona ég því, að hv.þdm. líti með velþóknun á þessa litlu fjárveitingu.

Jakob Möller [óyfirl.]: Áður en ég tala um brtt. mínar, verð ég að víkja örfáum orðum til hv. 2. landsk. út frá því, sem hann sagði um brtt.hv.fjvn., þótt það sé reyndar óþarfi fyrir mig að hlaupa þar fram fyrir skjöldu. En mér þykir þó rétt að vekja athygli á því, þegar hv.þm. brýnir þá menn svo mjög, er halda því fram, að rétt sé að lækka styrk til rithöf., eða fella hann niður, að hann gerir sér ómak að grafa upp í gömlum Alþt. gömul ummæli og lesa þau upp. - Hv. fjvn. getur vitanlega ekki farið eftir neinu öðru en því, hvað henni sjálfri finnst vert að vera styrkt. Svo hefir það verið fyrr og síðar. Ég verð að segja, að ég get ekki fellt mig við hann samanburð, sem hv.þm. gerði á Þorsteini Erlingssyni og heim tveim mönnum, sem hér um ræðir. Ég fyrir mitt leyti get ekki borið hann saman við slíka menn sem Halldór Kiljan Laxness og Þorberg Þórðarson, án þess ég vilji dæma há. En þegar um ákvörðun skáldastyrks er að ræða, þá verður hver að fara eftir sínu áliti. Það er of há krafa, sem hv. 2. landsk. gerir, að ætlazt til þess, að allir fari eftir áliti hans, þó hann telji það gott og blessað. - Ef þessir menn skrifa og skálda svo, að ég vil helzt ekki sjá ráð, þá hlýt ég fyrir mitt leyti að mótmæla slíkri bókaútgáfu. Áður en ég minnist á brtt. mínar á þskj. 612, vil ég stuttlega minnast á þá till hv.fjvn. á þskj. 627, sem er þess efnis, að námsstyrkur til tveggja stúdenta, sem nú erti með sérstaka fjárveitingu í fjárlfrv., verði fluttur til og tekinn af fjárhæð þeirri, 8 þús. kr., sem menntamálaráði er ætlaður til ákvörðunar. - Það stendur nú svipað á með þessa styrki og þá, sem ég geri till. um á þskj. 612. Ég get búizt við því, að hv.fjvn. vilji fara eins með þá og þessa styrki, að taka þá af því fé, er menntamálaráðið fær til úthlutunar. En inn á þá breyt. er ekki hægt að ganga. Svo er nú ástatt með Jón Blöndal, að hann hefir notið styrks frá menntamálaráði tilsettan tíma, eða 4 ár. Það er því fyrir það byggt, að hann geti, eftir reglum heim, er gilda um styrk frá menntamálaráði, fengið þar áfram styrk, enda mundi slíkt útiloka nýja menn frá slíkum styrk. - Ég veit ekki, hvort hinn stúdentinn, Jón Gauti Jónatansson, hefir notið styrks. Þótt ég viðurkenni, að það sé rétt stefna að láta menntamálaráðið úthluta þeim styrk, sem veittur er í þessu skyni, þá getur þó svo staðið á, að nauðsynlegt sé að veita efnilegum mönnum styrk til að ljúka námi, þegar þeir hafa notið styrks frá menntamálaráði tilsettan tíma, en eigi getað lokið námi af einhverjum gildum ástæðum, enda er þá rangt að taka bitann frá munni nýrra stúdenta til að bæta við hina. Er þá sjálfsagt að veita sérstakan styrk til að ljúka námi. Sama er og að segja, þegar svo er ástatt, að menntamálaráðið getur ekki fallizt á að veita styrk í vissu augnámiði, svo sem nú er ástatt um Jón Gizurarson. Menntamálaráðið hefir ekki getað fallizt á, að það nám, er hann stundar, væri þess vert, að honum væri veittur styrkur til að stunda það. Það er vitanlegt, að hann fær þar ekki styrk. En það getur þó eigi verið fyrir það, að of mikið sé til af mönnum, sem notið hafa slíkrar menntunar á þessu sviði. Þetta verður eini maðurinn á landinu, sem stundað hefir verzlunarfræði við háskóla. hér er nú svo ástatt, að enginn þeirra kennara, er starfa við verzlunarskólann, hefir þessa þekkingu eða nám að baki sér. Því er nauðsynlegt að fá slíkan menntamann, þótt menntamálaráðið hafi ekki skilið það. Þessi hv. d. fellst á það á sumarþinginu að veita þennan styrk til verzlunarnáms Jóns Gizurarsonar. Vænti ég þess, að hún fallist á að halda honum áfram, þar til hann hefir lokið námi. Líkt þessu er því farið með næstu till. mína. Yngvi Pálsson sótti um styrk til menntamálaráðs, en fekk hann ekki. Styrkurinn er áætlaður til vélfræðináms í Þýzkalandi. Yngvi er stúdent og er að upplagi svo hneigður fyrir þetta nám, að slíks munu fá dæmi. Það er sagt um hann, að hann hafi mjög snemma verið svo hneigður að þessu námi, að hann hafi sem unglingur eða barn gert líkan af rafvél og fleira þessháttar. Ef hann fær ekki að ganga þessa serstöku námsbraut, ha er líklegt, að hann muni aldrei fá notið hæfileika sinna, eða hæfileikar hans fengið að njóta sín. Þetta verður afleiðing þess, ef hann fær ekki að njóta sama styrks áfram og hann hefir nú haft á annað ár. Hann hefir mjög lofsamleg ummæli kennara sinna, og telja þeir hann efni í afbragðsmann, ef hann fær tækifæri til að njóta sín. Þriðji styrkurinn, er ég geri till. um, er til tannlæknisnáms. Ég verð að játa, að þar er nokkuð öðru máli að gegna, vegna þess að nokkuð margir ungir tannlæknar eru til. En það er vafasamt, að hann fái lokið námi vegna fátæktar, ef hann fær ekki þennan styrk. Hér hafa og útlendingar haft atvinnu við tannlækningar, af því ekki hafa verið til nógu margir innlendir menn með því námi til að fullnægja eftirspurninni. Er því æskilegt, að ástæðurnar verði hér sem fyrst þær, að eingöngu íslenzkir tannlæknar verði hér starfandi. Þá hefi ég á sama lið gert till. um að styrkurinn til kvennaskólans í Rvík verði latinn halda sér. Er ekki mikið um það að segja, meðan ekki hafa heyrzt ástæður fyrir því, að þessi styrkur er lækkaður. Líklega er þó ástæðan almennur samdráttur á útgjöldum. En þessi skóli hefir farið sívaxandi og er því að sama skapi í sívaxandi þörf. Í raun og veru er það því samdráttur á útgjöldum það eitt, að láta styrkinn halda sér óbreyttan. Kem ég þá að XI. brtt. á sama þskj. En þar hefir mér orðið sama á og karlinum, sem sagði „fokka“, þegar hann ætlaði að segja „klýfir“. Ég hefi þar farið fram á styrk til útgáfu orðabókar, en ætlaði að segja kennslubókar. Þetta getur nú varla verið prentvilla, þar sem orðin eru svo ólík. Eina skýringin á þessu er því það, að ég hafi skrifað þetta skakkt, þó mér sé það í raun og veru líka óskiljanlegt, þar sem fyrir mér vakti kennslubók í ítölsku, en hreint ekki orðabók. Ég vil nú spyrja hæstv. forseta hvort hann treysti sér ekki til að bera þessa till. upp með þessari breyt., að hér sé um kennslubók að ræða og láta síðan lagfæra það í prentun. Þetta er bara lapsus og ég vil leyfa mér að mæla með brtt. á þeim grundvelli, að hér sé um kennslubók að ræða. - Þeim manni, sem hér um ræðir, hafa áður verið veittar 1500 kr. til að gefa út kennslubók í spönsku. Var mikil þörf á kennslubók í því máli, vegna þeirra miklu viðskipta, er við höfðum við Spánverja. Hinsvegar hefir það reynzt svo, að eftirspurnin eftir slíkri bók er ekki svo mikil, að útgáfan borgi sig styrklaust. M. a. hygg ég, að útgefandinn muni tapa á útgáfunni, þrátt fyrir þennan styrk. Sú kennslubók, sem í ráði er að gefa út á ítölsku, verður líka nokkru stærri, því það hefir komið í ljós, að hin var helzt til lítil. það segir sig sjálft, að þegar 1500 kr. hafa ekki nægt til þeirrar útgáfu, þá muni sama upphæð því síður standa undir útgáfu stærri bókar. Að vísu má segja, að hækka mætti verðið, en það þýðir þá bara minni sölu og verður það því lítill ávinningur. Höf. hefir ekki hugsað sér neinn ábata af þessari útgáfu og vill gjarnan afsala sér ólíku til þess, er kann að fast til að kosta útgáfuna. Ég geri því ráð fyrir, að ef þingið fellir þennan styrk, geti það fengið handritið að gjöf, ef það vill kosta útgáfuna. Hann mun frekar kjósa það heldur en að bera áhættu af útgáfu bókarinnar. En ég vil ekki taka ábyrgð á, að það kosti þingið ekki meira. Þá er XV. brtt., styrkur til Elliheimilisins Grundar í Rvík. En þótt ég hafi borið hana fram, þá hygg ég þó, að ég muni taka þann kost að taka hana aftur til 3. umr., vegna þeirra ummæla hv.frsm.fjvn., að hann teldi rétt, að þetta Elliheimili fengi styrk, ef hin héldu sínum styrk áfram. En nú ber hv.fjvn. fram till. um það að fella niður styrk til hinna gamalmennahælanna, og verður úr skorið, hvort svo skuli gert með atkvgr. við þessa umr. En nú kemur mín brtt. á undan brtt.n. þykir mér því rétt að taka brtt. aftur til 3. umr. og sjá hvað setur um hinar. Þó ég geri þetta, þá tel ég það enganveginn rétt, að eitt gangi yfir öll hælin. Hér stendur allt öðruvísi á en á Seyðisfirði og Ísafirði. Þar munu þessi hæli vera eingöngu fyrir viðkomandi kaupstaði og máske nærliggjandi sveitir. En heita má, að Elliheimilið hér sé notað af mönnum úr öllum landsfjórðungum. Það er því miklu frekar stofnun fyrir allt landið en hin, og ætti því enn frekar að njóta styrks af sameiginlegum sjóði landsmanna. Eftir forminu er það svona. Þetta er rekið hér af félagi, sem ekki skoðar rétta sem gróðafélag, heldur líknarstofnun, enda er fjárhagur þess erfiður. Er eigi annað sýnilegt en að félagið verði að gefast upp og mundi þá verða á því opinber rekstur á einhvern hátt. Er svo um mælt í stofnskrá félagsins, að ef félagið hættir að starfrækja Elliheimilið einhverra hluta vegna, þá skuli það afhendast bæjarfél. eða ríkinu. Verður það og varla látið standa autt til lengdar, svo vel sem það er úr garði gert fyrir þessa starfsemi. Ég tek till. aftur til 3. umræðu af framangreindum ástæðum, en ber hana þá líka upp aftur undir öllum kringumstæðum, hvernig sem fer um tillögu nefndarinnar.

Ingvar Pálmason ég á tvær brtt. að þessu sinni, báðar við 22. gr. frv. Miða þær báðar að því, að Alþ. veiti stuðning til að bæta afkomu þeirra, er sjávarútgerð stunda á Austfjörðum. Fyrri till. er um það, að þingið veiti ríkisstj. heimild til að ábyrgjast allt að 40 þús. kr. lán, vegna tekjuhalla af tilraunum til útflutnings á kældum fiski 1931. - Það er ástæða til að skýra þetta dálítið nánar, því í raun og veru er hér ekki um tekjuhalla að ræða, heldur hitt, að sambandsfélög útgerðarm. á Austfjörðum, sem fyrir þessum útflutningi stóðu, hafa fengið eignir fyrir andvirði fiskjarins, sem ekki er hægt að fá breytt í peninga. Málið er svo vaxið, að þegar um það samdist, að stj. leigði 2 skip til að flytja ísfisk frá Austfjörðum, þá fékk fjöldi fiskimanna hug á að afla þeirrar teg. fiskjar, er verðmætust er, kolans. Olli þar nokkru um, að árið 1930 höfðu kolaveiðar verið stundaðar fyrir Austfjörðum af fáum bátum og gefizt vel. Til að geta stundað kolaveiðar þurfti sérstök veiðarfæri, en ekki var hægt að fá lán í hönkum til kaupa á þeim. En svo stóð á, að maður sá, er annaðist sölu fiskjarins í Englandi, bauðst til að lána veiðarfærin gegn því, að þau væru greidd af andvirði fiskjarins. Um þetta var samið með símskeytum og kom upp á eftir misskilningur um greiðslumátann. Stj. sambandsins skildi það svo, að veiðarfærin ættu að greiðast af 15% af þeim afla, sem í þau veiddust og keyptu þau í þeirri trú. En þetta reyndist á annan veg. Það kom í ljós, að þau áttu að greiðast með andvirði fiskjarins, áður en nokkuð var af því greitt annað en flutningskostnaður. Nú kostuðu veiðarfærin alls um 70 þús. kr., og þegar þessi misskilningur kom í ljós, leiddi það til þess, að nokkrir þeirra, sem pantað höfðu tækin, vildu ekki taka við þeim. Þó voru ekki mikil brögð að því; það munu hafa verið 4–5 nætur, sem ekki voru teknar. Í annan máta fór flutningur fiskjarins fram í kössum, og fékk sambandið 10 þús. kassa frá sölumanni sínum í Englandi. þessi tala kassanna var miðuð við það, að ferðir yrðu greiðar og því þyrfti að hafa tvær „setningar“ af kössum. Auk þess var búizt við, að þeir mundu endast nokkru lakar en raun varð á. Þessir kassar kostuðu um 30 þús. kr. Nú er það svo, að um 4 þús. kassar eru enn ósnertir og ósamsettir eins og þeir komu, því vegna aflatregðu, sem var mikil fyrir Austurlandi, kom aldrei til þess, að þeir væru allir notaðir. Auk þess á sambandið 4 þús. notaða, en nothæfa kassa, því reynsla fékkst fyrir því, að þeir endast a. m. k. 5–6 ferðir. Fisksölusambandið varð nú að standa skil á þessum kaupum, sem gerð voru í upphafi. Þar við bættist svo fiskitregða, svo flutningsskipin fóru hálfu færri ferðir en til var ætlazt í upphafi. Sambandið gat að vísu. staðið, við skuldbindingar sínar erlendis, en það gat ekkert greitt fiskimönnunum nema veiðarfærin. Þegar svo fór, þá sá sambandið sér þann kost nauðugan að taka veiðarfærin í sína varðveizlu, og varð það að samkomulagi. Með því móti, að sambandið fái 40 þús. kr. lán, sem reikna má að sú sem næst hálfvirði eigna þess í veiðarfærum og kössum, þá verður hægt að greiða þeim, er lagt hafa fiskinn inn, nokkurn hluta andvirðisins; 5–6 aura á kg. að ég ætla. Nú er þess að gæta, að þeir, er mestan fiskinn lögðu inn, voru þeir, sem ekki fengu veiðarfærin, því kolaveiðarnar brugðust, og veiðarfærakaupin urðu því harmabrauð. Mér er tjáð, að ein ástæðan til þess að veiðin brást hafi verið sú, að á miðin sótti svo mikill fjöldi skipa, að þau urðu uppurin á skömmu bragði. Búizt get ég við því, að menn dragi þá ályktun af þessari tilraun, að ekki sé álitlegt að halda áfram slíkum sölutilraunum. En ég hygg þvert á móti, að reynslan hafi sýnt, að sé hyggilega að farið, geti rétta orðið líklegt til sæmilegrar afkomu, ef það er þá ekki einmitt hið eina bjargráð Austfjarða að flytja út kældan fisk síðari hl. sumars. Reynslan varð sú, að fiskurinn líkaði vel og seldist vel. En hinu er ekki að neita, að eftir á má sjá ýms mistök á þessari tilraun. Svo er með flestar tilraunir. Í byrjun fylgja þeim ýmsir barnasjúkdómar, sem með reynslunni er hægt að fyrirbyggja. Ég vil því vænta þess, að hv. d. ljái þessari till. fylgi. Hættan af ábyrgðinni virðist ekki þurfa að vera svo mjög mikill. En þannig stendur málið nú, bankarnir lana nú ekki gegn öðrum tryggingum en þeim, sem umsetja má í peninga á árinu. Það er kunnugt, að bankarnir hafa tekið upp þá reglu, og hún er eðlileg. Hinsvegar má fullyrða, að lanið fæst, ef ríkisábyrgð er fyrir því. En það veltur á miklu, að sambandið fái nokkuð af handbæru fé til að greiða eitthvað upp í andvirði aflans, því hætt er við, ef ekkert fæst greitt, að menn fái lakari trú á að halda þessum tilraunum áfram. Þá verð ég að fara nokkrum orðum um b-lið till. minnar. Hún fer fram á að heimila ríkisstj. að leggja fram 200 þús. kr. til að reisa síldarbræðslustöð á Austurlandi. Að þessi till. er flutt bæði í Nd. og Ed. stafar af því, að nú á þessum nýliðna vetri kom það fyrir, að ausa mátti síldinni upp fyrir Austfjörðum allt frá nóv.byrjun og til þessa tíma. En þótt firðirnir væru svo fullir af síld, að það mætti heita, að það væri eyðilegging á veiðarfærum að leggja þau í sjó, þ varð þetta þó að sáralitlum notum. Um 5000 tunnur munu hafa verið saltaðar. og ég hygg, að nokkur hl. þeirra sé ennþá óseldur. þó er þetta svonefnd millisíld, sem salan er talin að vera einna öruggust á. Nú er það svo, að Austfirðingar eiga ákaflega erfitt með að skilja það, að ómögulegt sé að reisa bræðslustöð á Austfjörðum, þar sem síldina er hægt að veiða á mjög auðeldan hátt, og með litlum tilkostnaði nema vinnu, en hinsvegar eru margar stöðvar starfandi eða hafa verið á Norðurlandi, þar sem síldveiðin er aðeins stunduð á sumrum og með alldýrum skipum. Enn er það ein stoð, sem rennur undir þetta mál. Í Neskaupstað hefir undanfarið starfað fiskimjölsverksmiðja, sem útlendir menn hafa átt. Á síðastl. hausti buðust bænum kaup á henni. Að vísu hafði bænum boðizt hún áður, en þá átti hún að kosta 250 þús. kr. Nú í vetur var tilboðið komið niður í 100 þús. kr. og því afréð bærinn að kaupa hana. Hér í hv. d. á sæti einn maður, sem máli þessu er kunnugur, og ég þori óhikað að skjóta þessu undir hans dóm, hvort kaupin hafi verið hagstæð bænum, ef á annað borð verður hægt að reka verksmiðjuna. Ég skal geta þess, að auk verksmiðjunnar og húsa hennar fylgdu með í kaupunum íbúðarhús, virt á 15 þús. kr., 30 tn. vélbátur tryggður fyrir 30 þús. kr. og lítill vélbátur, sem mun hæfilega metinn á 2000 kr. Það má því sjá, að verksmiðjan sjálf var ekki sérlega dýr. Nú hefir bæjarstj. látið rannsaka, hvað mundi kosta að bæta við verksmiðjuna nauðsynlegum áhöldum, sem til þess þarf, að hún geti líka unnið að síld. Mér er tjáð, að sú rannsókn hafi leitt í ljós - ég hefi ekki niðurstöðutölurnar í höndum, - að slíkar vélar og áhöld og viðbótarbygging mundi kosta um 150 þús. kr. En þá ætti hún að geta tekið á noti 1000 málum síldar á sólarhring. Þó ég hafi minnzt á þetta, vil ég ekki miða till. mína við það, að ríkissj. leggi fram fé til að koma upp síldarbræðslu í sambandi við þessa verksmiðju, þó ég af ýmsum ástæðum teldi það heppilegustu lausn þessa máls. Ég fer aðeins fram á, að ábyrgðin sé veitt til að reisa síldarbræðslu einhversstaðar á Austurlandi, en læt það komið undir því, hvar rannsókn leiddi í ljós, að heppilegast væri að hafa hana. Sjálfur er ég ekki í vafa um, að tiltækilegast er að reisa hana þarna. Eitt af því, sem líklegast er til að bæta hag Austurlands, er síldarbraeðsla. Það er hörmulegt, þegar fjöldi fólks gengur iðjulaus og bjargarlítill, en firðirnir fullir af síld, að geta að engu notfært sér það, þótt það megi ná henni með litlum kostnaði. En svo hefir alltaf verið, að síldin hefir veiðzt innfjarða á Austurlandi. Ég get svo látið útrætt um þessa till. og vil treysta því, að jafnvel þótt hv.þdm. sjái sér ekki fært að samþ. hana, þá hafi þeir samt opin augun fyrir því, að eitthvað þarf að gera til að rétta hlut Autstfirðinga. Áður en ég sezt niður, tel ég rétt að leiðrétta missögn, sem hv. 2. landsk. fór með, þegar hann var að mæla fyrir till. sinni um Fjarðarheiðarveg. Hann lét þá svo um mælt, að svo væri ástatt hjá Austfirðingum, að bátar þeirra væru manndrápsbollar. Ég skal sízt draga úr þeim erfiðleikum, sem nú ríkja á Austurlandi, en ég tel vafamál, hvort rétt sé að fara út í slíkar ofgar í lýsingum þaðan. Ég skal játa það, að floti Seyðfirðinga mun hafa gengið úr sér á síðustu árum. En þó er þess gætandi, að einhver fleyta mun vera þar, sem hann ekki telur manndrápsbolla, því mér er kunnugt um, að Útvegsbankinn hefir haft á boðstólum þar 2 báta í vetur, og þess vænti ég, að hann hafi ekki á boðstólum slíka vöru. Á Mjóafirði eru 2 vélbátar; þeir eru báðir nýuppbyggðir og með nýjum vélum. Af 27 bátum á Norðfirði, sem stærri eru en 8 smál., eru 7 byggðir og keyptir á síðustu 3 árunum. þessir bátar hafa kostað allmikið fé, að því er ég bezt veit hátt á annað hundrað þús. kr. En auk þessa hafa verið keyptar nýjar vélar síðustu árin fyrir um 50 þús. kr. Þessi ummæli hv. 2. landsk. eru því ekki rétt og með öllu ómakleg hvað Norðfjörð snertir. Á Eskifirði og Reyðarfirði mun vera minna um nýja báta. Þó veit ég til, að þar eru tveir nýsmíðaðir bátar. Ég taldi ekki rétt að láta þessa fullyrðingu hv.þm. standa án þess að henni væri mótmælt. Að því er Norðfjörð snertir, þá hefir útvegurinn einmitt ekki þolað það, að flotinn væri endurnýjaður, þó að framtíðin hinsvegar krefjist þess. Hv. 2. landsk. skaut því fram, að það ætti yfirleitt við bátana á Austfjörðum að þeir væru gamlir og lélegir, að undanteknum einum, sem nýkeyptur væri þangað og Útvegsbankinn hefði haft milligöngu með. Það er rétt, að þessi bátur var keyptur. En hann er ekki eini báturinn, sem er nýr. Ég vildi leiðrétta þetta, því þó ég kannist við, að ástæðurnar séu erfiðar, þá er þó ekki ástæða til að vera að mála fjandann á vegginn gagnvart hv.þdm. Ég hygg, að Austfirðir standi ekki mjög að baki öðrum landshlutum að því er dugnað og framtak snertir og að þeir muni, er í ári batnar, ná sér aftur og leggja þá sem áður drjúgan hluta í ríkissjóðinn; hefir löngum svo verið á undanförnum tímum. Ég bið svo hv.þdm. velvirðingar á þessum útúrdúr, sem var gerður að gefnu tilefni.

Guðmundur Ólafsson ég á hér eina brtt. og verð því sem aðrir að segja fáein orð. Ég býst við, að umr. hér þyki ekki neitt skemmtilegar, ef miðað er við tölu áheyrenda, og mun það þó varla batna, er ég tek til máls. Annars er það nú ekkert skemmtiverk að mæla fyrir sömu till. ár eftir ár. Það er vitanlega nokkuð skemmtilegra að koma fram með eitthvað nýtt, sem enginn kannast við og enginn hefir neitt talað um áður. En þó er sú bót í máli, að þegar um gamalkunnugt mál er að ræða, þá getur maður vitnað í sjálfan sig frá fyrri þingum og stytt mál sitt á þann hátt. Þessi till. mín er þá um það, að fiskiræktarfél. Blöndu verði veittur 1/3 rekstrarkostnaðar, allt að 500 kr. - hér er um félag að ræða, sem nær yfir nokkuð marga bæi. Hefir talsvert verið lagt í kostnað við klak og flutning á laxaseiðum. Hafa þau verið keypt á Suðurlandi og flutt norður þangað. Hefir þetta haft allmikinn kostnað í för með sér, og því hefir verið beðið um þennan styrk. Félag þetta hefir nú starfað í 3 ár og verið veittur styrkur tvisvar, í fjárl. nú og síðasta árs, 700 kr. og 500 kr., eða samtals 1200 kr. á tveimur árum. Ég hefi sagt það áður, og það er enn mín skoðun, að sanngjarnt sé, að þessi styrkur sé veittur, meðan enginn er arður af fyrirtæki þessu. Þeir, er til þekkja, búast við, að von sé um arð síðar. Þeir fullyrða, að fjöldinn af þeim sílum, sem flutt hafa verið, hafi komizt lifandi í ána, og ætti þá að vera von um, að þar fáist fullvaxnir laxar síðar. Í þeirri trú er haldið áfram ár eftir ár að flytja klak í ána. - Það er nú ekki um auðugan garð að gresja, ef leitað er í fjárl. um framlög til míns kjördæmis. Hefir þess líka verið getið í blaðagreinum, að ég væri ónýtur til þeirra hluta. Það sér líka á því ekkert framlag er nú í fjárl. til míns kjördæmis, nema 700 kr. til þessa fiskiræktarfél. og svo til Blönduósskólans. Annars finnst víst hæstv. fjmrh. kreppa að - og það finnst víst flestum, nema hv. 2. landsk. - því hæstv. ráðh. hefir nú lækkað styrkinn til kvennaskólans á Blönduósi um 1/8. En ég er nú talsvert þolinmóður og hefi því ekki gert till. um, að þessi upphæð verði færð upp, svo sem áður var. Ég mun því bíða átekta um það, hvernig hækkunartill. um kvennaskólann hér reiðir af. En verði sú till.samþ., þá mun ég við 3. umr. gera till. um, að Blönduósskólinn verði hækkaður líka. - Þetta var nú innskot, þótt nokkuð væri á annan hátt en hjá hv. 2. þm. S.-M, enda er það fjarri mér að biðja forláts á því. En svo að ég víki þá aftur að till., þá vil ég segja, að þó ríkissjóður kunni að vera illa staddur, þá finnst mér það þó illa viðeigandi að svipta þetta félag styrk nú, meðan ekki er annað en kostnað að hafa af þessum tilraunum. Hinsvegar er þessi starfsemi spor í þá átt að bæta efnahag þeirra, er hlut eiga að máli, þegar stundir líða. Er og betra og skemmtilegra að veita nokkurn styrk til slíkra fyrirtækja heldur en lán eða ábyrgð á lánum, eins og við þekkjum að oft hafa verið veitt og það stundum stórar upphæðir, en sem svo hafa verið gefnar eftir að tveim eða þrem árum liðnum. Mér gæti nú dottið það í hug, þar sem ég þykist þekkja sparnaðarhug hv.þdm., að þeir einmitt létu sér nú detta það í hug að taka fyrir þennan styrk, enda hefi ég ekki verið eins heppinn og maðurinn með loðdýrin og hérana, að fjvn. tæki upp þennan styrk. Ég vona þó, að hv.fjvn. verði ekki á móti þessu. - Hv. frsm.fjvn. sagði, að n. vildi ekki neita því, að loðdýrin gætu komið hér að nokkru liði. Ég er því viss um, að hún er þá ekki heldur á móti því, að lameiði geti orðið til hagnaðar. Ég hefi ekki lagt það í vana minn að minnast á brtt. annara. Ég veit þó ekki, hvað ég hefði gert nú, ef hv. 2. landsk. hefði verið hér viðstaddur. En fyrst svo er ekki, þá sleppi ég því. Ég komst þó ekki hjá því að minnast á till. til hækkunar á framlagi til kvennaskólans hér og láta vita, að ef sú till. verður samþ., þá mun ég einnig bera fram slíka till. vegna Blönduóssskólans. - ég hlakka svo til að heyra hv.frsm.fjvn. mæla með till. minni f. h. fjvn.

Páll Hermannsson ég á að þessu sinni aðeins eina brtt. við fjárlfrv. Er það X. brtt. á þskj. 6l2 við 21. lið 15. gr. og gerir ráð fyrir, að sá styrkur, sem Jóni Leifs er ætlaður í fjárlfrv., 1500 kr., falli niður. Það er nú margkunnugt, frá báðum deildum Alþ., að fáir liðir eru jafn viðkvæmir og þeir, sem bundnir eru við ákveðin nöfn og getur þetta verið mjög eðlilegt. Það kemur líka í ljós, að farið er fram á ýmsar upphæðir og í ýmsu augnamiði. Það eru námsstyrkir, sjúkrastyrkir, verðlaun fyrir eitthvað, sem talið er að vel hafi verið gert, listir, bókmenntir, skáldskapur eða verkleg störf, og þá stundum til að vinna akveðin verk. Sem sagt ýmsar teg., andlegs og verklegs eðlis. Til alls þessa er sótt um styrk, og til alls þessa o. fl. er veittur styrkur. - Venjulega er þó aðeins um laga upphæð að ræða til hvers eins. En þó kemur það og fyrir, að um verulega háar upphæðir er að ræða og þær veittar, þá er og ekki heldur dæmalaust, að fyrir rétta fé hafi ekkert komið eða skapazt, hvorki andleg né verkleg verðmæti. Mér hefir fundizt rétt hvað þennan lið snertir, sem ég hefi gert till. um, að tekinn verði út, að gefa hv. d. tækifæri til að taka það til athugunar, hvort þessi liður á að standa í fjárl. Ég vil þá geta þess, að Jón Leifs hefir ritað Alþ. frá Berlín og farið fram á að fá styrk, en þó ekki í þessu formi, eða ég a. m. k. tel annað augnamið vera í umsókn hans en hér um ræðir. Hann segir svo í bréfinu: „Hér með leyfi ég mér virðingarfyllst að fara þess á leit, að Alþingi Íslendinga veiti mér föst tónskáldalaun“. - Hann fer því fram á föst laun til að lifa og starfa í framandi landi. Síðar í þessu sama bréfi segir hann: „Æðsta takmark listar minnar er endurreisn íslenzkra þjóðlaga og listþroskun forníslenzkra tónlistarefna, en sökum fjárskorts hefi ég nú í eitt ár lítið eða ekkert getað unnið að meiriháttar tónsmíðum“. - Af þessu er það því sjáanlegt, að það, sem Jón Leifs fer fram á, eru föst og há starfslaun, svo að hann geti unnið að starfi, sem er nokkuð kostnaðarsamt og sem getur verið að gefi engar tekjur, a. m. k. ekki í svip. Hinsvegar lít ég svo á, að 1500 kr. sé svo lítill styrkur í þessu augnamiði, að það sé kák eitt að veita hann og að hann geti ekki leitt að því takmarki, sem í umsókninni getur, þá er það og rangt og leiðinlegt að deila um sama mann þing eftir þing. Það er því rétt, þegar þingið ræðst í að veita fé til ákveðinna manna og í ákveðnu augnamiði, að þá sé það gert í því formi, að það haldist og þurfi ekki að þrátta um það árlega. Þessi styrkur marðist nú inn í Nd. með 15 atkv., sem er hið minnsta, er þar kemur til greina. - Ég skal svo ekki fjölyrða meir um þetta. Ég veit, að hv.þdm. hafa skilið hvað fyrir mér vakir, og hafa það í huga, er þeir greiða atkv., en ekki neitt annað.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Það er ekki ástæða til að segja margt um þær till., sem fram eru komnar. Ég vænti þó að meginhlutinn af hækkunartill. verði ekki samþ. Hinsvegar sezt það á mörgum þeim till., sem eru bornar fram til niðurfellingar á liðum. Að það er skorið nálægt kvikunni. Þar er sumt smátt að vöxtum og á takmörkum þess, sem frambærilegt verður að teljast. Ég vil geta þess, að mér þykir það leitt, ef allir sjúkrastyrkir 17. gr. verða niður skornir. Ég hafði látið þá standa í fjárlfrv., en lækkað þá nokkuð. Þar sem ríkið annars gerir svo lítið til styrktar sjúkrasamlögum og vænta má, að engin breyt. verði á því um sinn, þá er ekki allskostar viðfeldið að fella niður þessar smáfjárveitingar. Sama er að segja um rithöf. Halldór Kiljan Laxness og Þorberg Þórðarson. Þessir liðir höfðu verið lækkaðir um 20% sem aðrir líkir liðir. Ég álít, að þeir eigi ekki neins að gjalda frekar en aðrir lausamenn fjárl. Þeir hafa nú staðið þar alllengi, og hefir hvor þeirra nokkuð til síns ágætis. Er og réttara að halda styrkveitingum til þeirra afram, því telja má víst, þó þeir verði teknir út nú, að þeir myndu koma inn aftur síðar. Er illt, ef slíkir styrkir eru veittir með kippum, en fá ekki að vera stöðugir. - Um Laxness er það að segja, að þó ég vilji ekki forsvara allt, sem hann hefir ritað, þá er hann þó þeirra mestur og efnilegastur, sem nú rita skáldsögur á íslenzku. Er það bæði þegar tekið er tillit til kosta og líka máske galla. Er ekki rétt að svipta öllum styrk svo afkastamikinn rithöf. sem H. K. L. er. Þá er till. um að fella risnu forsrh. úr 6 þús. kr. niður í 4 þús. kr. Ég hefði lagt til, að þessi liður væri lækkaður úr 8 þús. kr. niður í 6 þús. kr. Ég nefni þetta vegna þess, að skyldur þær, sem þvíla á ríkisstj., sérstaklega forsrh., eru svo miklar og margvíslegar, að enginn ráðh. getur til fulls lifað á sínum ráðherralaunum. Þetta þekkja allir Rvíkingar. Hinsvegar verður það að teljast rétt á slíkum tímum að lækka þennan lið um 2000 kr. Forsrh. er þó vissulega ekki ofhaldinn af því, þó að slíkt sé þráfaldlega talið eftir í stjórnmálaumr. Ég hygg, að í till.n. sé nokkuð langt gengið um niðurfærslu. Það er vafasamt, þó nú sé hart í ári, að útgjöld samkv. jarðræktarlögunum lækki svo stórkostlega sem n. gerir ráð fyrir. Á þessu ári verða þau miðuð við ræktun síðasta árs, um 630 þús. kr. 30 þús. kr. til tilbúins áburðar hafði Nd. fellt, vegna þess að styrkur til flutninga var þar talinn aðeins hafa verið byrjunarstyrkur, sem veita skyldi meðan notkun áburðarins væri að ryðja sér til rúms, og væri æskilegt, að hann héldist ekki allt of lengi. Að öðru leyti skal ég ekki veitast að einstökum till. Ég þykist sjá, að þó þær hafi ýmsar nokkuð til síns máls, þá muni þær ekki allar ná fram að ganga. - Ég vildi þó mæla með till.hv.þm. A.-Húnv. um styrk til fiskiræktarfél. Blöndu, sem ég feldi niður, en skal játa, að hafi verið af misskilningi. Ég bið hv. d., að láta ekki félagið gjalda þessa misskilnings. Það er ekki glæsilegur greiðslujöfnuður á frv., eins og það er nú, en þó er sú huggun, að tekjuáætlanir eru varlegar, og sparnaðarfrv. á góðri leið í þinginu. Er það aðalatriðið um sæmilega afgreiðslu fjárlagafrv. á þessu þingi, að afgreiða sparnaðarfrv. og tekjuaukafrv., sem flest bíða hér í Ed. Fjárl. hafa nú verið skorin niður svo sem unnt er, eins og till., sem nú koma fram sýna, og sæmilegt samstarf þingflokkanna a. m. k. aðalflokkanna, er um þennan niðurskurð. En eftir er að vinna saman um sparnaðar- og tekjuaukafrv., og veldur það úrslitunum um það, hvort talið verður, að þetta þing hafi gengið forsvaranlega frá fjármálum ríkisins.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég á hér brtt. á þskj. 637, sem ég vildi segja um nokkur orð. Svo er mál með vexti, að á Saurbæ á Hvalfjarðarströnd hefir um 30 ára skeið verið prestur, sem heitir Einar Thorlacius. Hann er nú orðinn gamall maður. Fyrir 2 árum var sjón hans farið að hnigna svo, að ekki var líklegt, að hann geti haldið áfram prestsskap. Hann fluttist þá til Rvíkur og lagði stund á að bæta sjón sína, og það tókst, svo hann hefir nú tiltölulega góða sjón á við það; sem áður var. Hann fékk í staðinn fyrir sig ungan prest, sem þjónaði brauðinu á hans ábyrgð. Eins og málinu var háttað, þó ekki hefðu beinlínis verið gerðir samningar, þá gekk ungi presturinn út frá því, að gamli maðurinn væri endanlega farinn og hann hefði miklu möguleika til að verða hans eftirmaður, þar sem sóknarfólkinu féll vel við hann. Og ég þykist vita, að gamli presturinn hafi tæplega búizt við, að hann mundi verða svo hraustur, að hann gæti komið aftur. En þetta breytist svo, að hann náði tiltöulega góðri sjón og frá því sjónarmiði var ekkert því til fyrirstöðu, að hann stundaði prestskapinn lengur. En þegar að því kom, að síra Einar tilkynnti aðstoðarprestinum, að hann mundi taka brauðið aftur, þá kviknaði talsverð óánægja hjá söfnuðinum, sem hefir vaxið eftir því sem lengra leið, af því að söfnuðurinn vildi ekki missa unga prestinn. Hafði þá jafnvel komið til orða, að sóknarbörnin stofnuðu fríkirkju, einkanlega ef þeir gætu haldið hinum vinsæla unga presti. - Það hafa einstöku sóknarbörn stungið upp á því við kirkjumálastj., hvort ekki væri ástæða til að hún fengi síra Einar til að hætta við þetta áform sitt, þar sem yfirgnæfandi meiri hl. safnaðarins vildi í raun og veru skipta. Að því leyti sem þetta hefir komið til mín þá hefi ég sagt við þessa menn ég vil ekki segja, að það hafi verið beinlínis fulltrúar als safnaðarins, en leiðandi menn úr prestakallinu - að ekki væri hægt lögum samkv. að segja gamla prestinum að hætta, jafnvel þó að söfnuðurinn óskaði eftir skiptum. Gamli presturinn hefir lagaréttinn með sér, og ekki er hægt, þó mikill meiri hl. safnaðarins óski eftir öðrum presti, að hindra hann frá að taka aftur við sínu prestakalli. Aftur á móti er ekki hægt að neita því, að söfnuðurinn hefir líka sinn rétt. Mætti kannske orða þetta þannig, að gamli presturinn hefði lagaréttinn, en ungi presturinn og söfnuðurinn siðferðislega réttinn. Nú hefir mér fundizt það vera ómaksins vert að spyrja þingið, hvort það vilji ekki reyna með lagi að hjálpa til að jafna þessa deilu á þann hátt, að báðir aðiljar mættu vel við una. Mér hefir þótt það vel til fallið að gera síra Einari kleift að vinna að verki, sem hann hefir nú í fleiri ár unnið að sem sé fjársöfnun til nýrrar þjóðlegrar Hallgrímskirkju í Saurbæ. Ég hefi þess vegna lagt til, að stj. verði heimilað að veita síra Einari þessa þóknun, ef hann léti af prestskap í vor. Ég hefi borið fram þessa till. í því skyni að koma á meiri ánægju milli hlutaðeiganda. Þá hefir komið fram önnur till., sem ég vildi minnast á, um að ávísa til 2ja námsmanna af því fé, sem menntamálaráðið á að skipta. Ég veit, að þetta er gert út úr vandræðum af þeim, sem leggja þetta til. Þeir vilja hjálpa þessum mönnum, en ekki auka framlag þingsins. annan þessara manna þekki ég sjálfur að góðu, og hann hefir verið styrktur af menntamalaráðinu undanfarin ár. Ég vil vara hv.þd. við því, að þetta er ekki heppilegt, því það, sem vakir fyrir þinginu, er að reyna að losna við atkvr. um styrki til óþekktra manna, en fela það heldur nefnd, sem hefir á þessu meiri kunnugleika. Ef þessi till. er samþ., að ávísa af fé menntamálaráðs, þá er búið að brjóta það fyrirkomulag, sem nú er og horfir til bóta.

Frsm. samgmn. (Halldór Steinsson) Samgmn. þessarar d. á hér litla brtt. á þskj. 612, þar sem farið er fram á, að styrkur til flóabátaferða verði hækkaður úr 76600 kr. upp í 78 þús. kr. Nd. gerði talsverðar breyt. á styrknum til flóabátaferða, aðeins 3 bátar halda sama styrknum, Djúpbáturinn, Flateyjarbáturinn og Skaftfellingur. Styrki til allra annara bata lækkaði Nd. meira og minna. Þó var tiltölulega mest lækkaður styrkur til Hornafjarðarbátsins og Stykkishólmsbátsins. Hornafjarðarbáturinn hefir nú í fjárl. um 2500 kr. styrk, en hann hefir verið lækkaður niður í 400 kr. Stykkishólmsbáturinn hefir 3 þús. kr., en hann var lækkaður í Nd. niður í 2 þús. kr. Samgmn. þessarar d. þótti hér of langt farið í að lækka þessa styrki með tilliti til lækkana á öðrum styrkveitingum báta og leggur því til, að þessi styrkur hækki um 1400 kr., 800 kr. til Hornafjarðarbátsins og 600 kr. til Stykkishólmsbátsins. Það er talsvert stórt svæði, sem Stykkishólmsbáturinn fer yfir. Undanfarin ár hefir hann haft 30 áætlunarferðir, og virðist því ekki til of mikils mælst, þó hann fái 2600 kr. Um Hornafjarðarbátinn er það að segja, að þó hann fari yfir minna svæði, þá eru það afskekktar sveitir, sem hann fer til, og það liggur í hlutarins eðli, að þessar 400 kr. segja lítið til þess að halda þessum ferðum uppi. N. væntir því, að tekið verði vel í þessar brtt. Fyrst ég er staðinn upp, vil ég minnast á eina brtt. frá hv. 2. landsk., þessa stærstu brtt., sem liggur fyrir þessari hv. d., til atvinnubóta í kaupstöðum og kauptúnum, 500 þús. kr. Ég skal taka það fram, að mér þykir leitt að geta ekki verið með þessari brtt., því ég finn, að það er mjög brýn þörf á slíkum atvinnubótum á þessum tímum, en hinsvegar þykir mér það ekkert þýða að samþ. slíka till. vitandi vits, að ómögulegt er að koma henni í framkvæmd. Hv. þm. benti ekki á nokkra leið til tekjuöflunar móts við þennan útgjaldalið fyrir ríkissjóð, sem nemur 1/2 millj. kr. Og hitt er líka vitanlegt, að þegar ætti að fara að biðja um 500 þús. kr. úr bjargráðasjóði, mundi einnig verða tregða á því. Það hafa á þessum árum legið fyrir beiðnir frá mörgum kaupstöðum um styrk úr bjargráðasjóði, en ekki nema 2–3 kauptún hafa orðið þessa styrks aðnjótandi. Þar sem ekki liggur nein till. fyrir til tekjuöflunar finnst mér ekki koma til mála að samþ. þessa till., þó ég á annað borð sé henni hlynntur.

Frsm. (Einar Árnason) Mér láðist í dag í fyrri ræðu minni að vekja athygli hv. d. á einu atr. í nál.fjvn., vegna þess að það er ekki eiginleg brtt., heldur einskonar yfirlýsing, sem n. vill gera í samhandi við 13. gr., liðinn til lendingarbóta. N. vill taka það fram, að hún ætlast til, að af þeim lið gangi 3500 kr. til bryggjugerðar á Arnarstapa á Snæfellsnesi. Þetta er að nokkru leyti gert til þess að efna loforð, sem gefið var á síðasta þingi gegnum þau fjárl. sem þá væu afgreidd. N. hefir verið tjáð af hv.þm. Snæf., að þetta mundi ekki verða notað í ár, en hann óskar, að slík yfirlýsing fái að standa við þennan lið fjárlaganna nú, ef hlutaðeigendur kynnu að geta notað sér það á næsta ári. Þá skal ég víkja örfáum orðum að brtt.hv. dm. En ég ætla fyrirfram að taka það fram, að ég byst ekki við að stofna til þess, að neinar deilur verði um þær, heldur mun ég aðeins í fáum orðum lýsa afstöðu n. til þeirra. Þá er það fyrsta brtt. á þskj. 612, frá hv. 6. landsk., um það, að risnufé ráðh. lækki úr 6 þús. kr. niður í 4 þús. kr. Í gildandi fjárlögum ætla ég að þessi liður sé 8 þús. kr., svo í fjárlagafrv. hefir hann verið lækkaður um fjórðung. Um þessa brtt. hefir n. óbundin atkv. Þá er næst brtt. frá sama hv.þm. um það að veita Unni Vilhjálmsdóttur 2 þús. kr. sjúkrastyrk og til vara 1500 kr. N. er á móti þessari till. Það hafa komizt inn í fjárl. einir tveir slíkir sjúkrastyrkir í hv.Nd., og fyrir n. lágu nokkrar beiðnir um samskonar styrki. N. var næst skapi að taka út það, sem inn komst í hv.Nd. af þessu tægi, en við nánari íhugun virtist henni heppilegra að vera ekki að stofna til óánægju með því. En hún telur hinsvegar varhugavert að fara út þá braut, að ríkið taki að sér framfærslu ýmsra sjúklinga, sem til þess kunna að leita. Það er öllum vitanlegt, að á landinu er fjöldi fólks, sem hefir við meira og minna heilsuleysi að stríða og á ákaflega örðugt uppdráttar. Það er því aðeins ranglæti að taka suma af þeim, sem þannig er ástatt fyrir, upp á arma ríkisins, en neita öðrum um hjálp. N. mælir ekki móti þessari till. vegna þess, að henni sé á nokkurn hátt í nöp við þann umsækjanda, sem hér er um að ræða. Held ég líka, að þingið hafi áður veitt þessari konu sjúkrastyrk og þannig gert heldur vel við hana. Vitanlega leggur n. það á vald hv. d., hvað hún gerir í þessu efni nú, og mun ég ekki fara út í neinar deilur út af því. Það er ekki ánægjulegt að þurfa að neita fólki um hjálp, sem svo illa er ástatt fyrir, að það þjáist af heilsuleysi, og er því bezt að hafa um það sem fæst orð. 4. brtt. á sama þskj., sem er frá hv. samgmn., lætur n. að sjálfsögðu afskiptalausa. Þá flytur hv. 2. landsk.brtt., þar sem hann leggur til, að tillag til bryggjugerða og lendingarbóta sé hækkað úr 20 þús. kr. upp í 70 þús. kr. N. er á móti þeirri till., fyrst og fremst vegna þess, að þar sem alstaðar er verið að skera niður verklegar framkvæmdir, þá sér hún ekki að mögulegt sé fjárhagsins vegna að samþ. þessa hækkun. Hér er líka þess að gæta, að þau héruð, sem vilja verða aðnjótandi styrks til lendingarbóta, eiga að leggja tvöfalda upphæð fram á móti. Ég hygg, að svo sé nú ástatt í flestum héruðum, að þau geti ekki lagt fram stórfé til verklegra framkvæmda, hvorki lendingarbóta né annars, og þess vegna yrði þetta hækkaða framlag ríkissjóðs aðeins pappírsgagn og annað ekki. Þá koma næst 5 nýir liðir, sem ég tek í einu, frá þrem hv.þdm. Það eru styrkir til 5 einstakra manna til þess að stunda nám í útlöndum. Þrír af þessum mönnum stunda, að því er mér skilst. vélfræðinám, einn þeirra stundar verzlunarfræði og einn tannlækningar. Ég segi fyrir mig, að ég þekki engan þessara manna . Það má vel vera, að það séu allt góðir og efnilegir menn. Það getur líka vel verið, að eitthvað væri hægt að gera upp á milli þeirra. En meiri hl. n. lengur á móti þeim öllum. Ég verð að telja, að varla geti verið svo aðkallandi þörf fyrir menn með sérþekkingu á þeim efnum, sem hér er um að ræða, vélfræði, verzlunarfræði og tannlækningum, að það þurfi í þeim fjárhagsörðugleikum, Sem nú standa yfir, að veita fé til þessa nams. Ég held, að það verði að telja margt engu aðkallandi, sem þó er ekki hægt að veita neina fjárhagslega hjálp til. Þá kem ég að till.hv. 1. þm. Reykv. um að hækka styrkinn til kvennaskólans hér í Rvík úr 18 þús. kr. upp í 21 þús. kr. Ef ég man rétt, mun þessi styrkur vera 21 þús. kr. í núv. fjárl., en hefir verið lækkaður niður í 18 þús. kr. í fjárlfrv. Nú er það svo, að við alla skóla hefir verið lækkað eftir því sem álitið hefir verið mögulegt. Um þetta gildir vitanlega það sama og um alla aðra hluti nú, að alstaðar verður að reyna að spara eins og mögulegt er. Hv. þm. sagði, að kvennaskólinn í Rvík væri sívaxandi. Ég veit ekki, hvort þetta er rétt, en hitt veit ég, að það er ekki vasandi aðsókn að honum utan af landi. Og þegar tekið er tillit til þess, að þessum skóla eru veittar alls 28 þús. kr. úr ríkissjóði gegn aðeins 1800 kr. framlagi frá Rvíkurbæ, þá virðist sannarlega ekki standa upp á ríkissjóð. Meiri hl. n. er því á móti þessari tillögu. Þá er 8. brtt. á þskj. 612, frá hv. 6. landsk. Um hana hefi ég það eitt að segja, að n. hefir um hana óbundin atkv. Næst kemur brtt. frá hv.þm. Hafnf. um að veita 1000 kr. til bókasafns Hafnarfjarðar. Þeirri till. er n. meðmælt. En um hina brtt.hv.þm., um að veita 1200 kr. til að gefa út þjóðsagnasafn Sigfúsar Sigfússonar, hefir n. óbundin atkv. Þá er brtt.hv. 2. þm.N.-M. um að styrkurinn til Jóns Leifs falli burt. Þessi styrkur mun hafa verið settur inn í frv. í hv.Nd., og hefir fjvn. þessarar d. óbundin atkv. um hann; þó mun meiri hl. hennar vera á móti brtt. Þá kem ég að brtt.hv. 1. þm. Reykv. um styrk handa Þórhalli Þorgilssyni, til þess að gefa út kennslubók í ítölsku. Ég held nú sannast að segja, að það liggi áreiðanlega meira á ýmsu öðru heldur en kennslubók í þessu máli. Ég hygg, að ef til eru einhverjir menn í þessu landi, sem vilja leggja stund á ítölsku, þá muni þeir vera svo vel að sér í norðurlandamálunum, að þeir geti notað danska kennslubók. Það væri áeiðanlega ekki síður nauðsynlegt fyrir skóla okkar að fá kennslubækur í ýmsum öðrum greinum, sem ekki eru til kennslubækur í á íslenzku. Meiri hl. n. verður því að leggja á móti þessari till. Um brtt.hv. 2. landsk. um styrk til Guðbrands Jónssonar hefi ég það eitt að segja, að meiri hl. n. leggur á móti henni. Þá kem ég að stærstu brtt. á þessu þskj., sem er frá hv. 2. landsk., um að ríkissjóður leggi fram 500 hús. kr. til atvinnubóta í kaupstöðum og kauptúnum, gegn tvöföldu framlagi frá hlutaðeigandi bæjar- og sveitarsjóðum, og að þeir skuli hafa aðgang að lánum úr bjargráðasjóði, sem nemi helmingi þeirra framlags. N., eða a. m. k. mestur hluti hennar, er á móti þessari till., m. a. vegna þess, að það er ekki sjáanlegt, að með þeim tekjum, sem líklegt er, að ríkisjóður hafi yfir að ráða á næsta ári, geti hann lagt fram fé svo nokkru nemi í þessu skyni. Auk þess mundi bæjar- og sveitarfélögum verða fullörðugt að leggja fram sinn hluta á móti. Um lán úr bjargráðasjóði er það að segja, að um þann sjóð gilda sérstök lög og ákvæðum þeirra geta fjárlagaákvæði vitanlega ekki breytt; mundi því örðugt að geta notað hann verulega í þessu skyni. Þá er enn brtt. frá hv. 6. landsk., um að liðurinn til Halldóra Bjarnadóttur hækki úr 1500 kr. upp í 1700 kr. Ég ætla, að þessi liður sé 1800 kr. í núg. fjárlögum. en hann var í fjárlagafrv. lækkaður niður í 1500 kr. Þetta er í samræmi við aðrar lækkanir, bæði á liðum til einstaklinga og einstakra stofnana. N. telur því, að við það verði að sitja, sem í frv. er, og leggur á móti þessari brtt. Sama er að segja um næstu brtt. frá sama hv.þm., um að veita 2000 kr. til Sigrúnar Kjartansdóttur, til þess að koma á fót hanzkagerð. Nú skal ég ekki mæla á móti því, að til mala geti komið að koma upp slíkri hanzkagerð. En ég held, að engin reynsla sé til fyrir því enn, hvort við getum búið út hanzka hér úr íslenzku efni, sem gætu orðið samkeppnisfærir við þá útlendu hanzka, sem hér eru hafðir á boðstólum. Það skyldi gleðja mig, ef þetta væri hægt. En meðan ekki er hægt að færa fram neitt því til sönnunar, telur n. varhugavert fyrir ríkissjóð að kasta út fé í slíkar tilraunir, eins og nú standa sakir, jafnvel þó hugsanlegt sé, að þær heppnuðust. Ef hinsvegar menn hafa almennt trú á, að þetta geti gengið, þá ætti ekki að vera ómögulegt að fá einstaka menn, sem á þetta trúa, til að leggja eitthvert fé úr eigin vasa til þess að koma hanzkagerðinni á fót, því ef þetta gæti gengið á annað borð, þá mætti búast við, að það gæfi eitthvað í aðra hönd. N. leggur móti því, að ríkissjóður leggi fram fé í þessu skyni, meðan jafn lítill undirbúningur er fyrir hendi og nú er. Næst er till. um að veita 500 kr. til Guðrúnar Finnsdóttur; um hana hefir n. óbundin atkv. Þá kem ég að brtt. frá hv.þm. Húnv., um að lagðar verði fram 500 kr. til fiskiræktarfél. Blöndu. Hv. hm. tók það fram, að sér hætti leiðinlegt að þurfa að tala fyrir þessari till. á hverju þingi, og satt að segja get ég skilið það, ef hann hefði alltaf talað um hana fyrir daufum eyrum og aldrei fengið hana samþ. En nú kom fram hjá honum, að hann hefir aldrei talað um þessa till. fyrir daufum eyrum, því hún hefir alltaf verið samþ., svo ég held, ai5 það hljóti að vera honum aðeins til skemmtunar að flytja hana. Um afstöðu n. til þessarar brtt. er það að segja, að hún hefir um hana óbundin atkv. Mér virtist hv.þm. vilja í sambandi við þessa till. sína nota tækifærið til þess að gera gys að till.n. um loðdýrum. Ég get ekki annað en látið í ljósi þá skoðun mína, að ef bera á saman loðdýr og lax, þá hafi ég meiri trú á því, að loðdýr lifi, þó að þau séu flutt frá Grænlandi til Íslands, heldur en laxaseiði, sem flutt eru af Suðurlandi norður í Blöndu. Enda skildi ég hv. hm. svo, að enn væri ekki fengin sönnun fyrir því, hvort nokkuð af seiðum þessum, sem norður hafa verið flutt, hefðu lifað. Um brtt.hv. 6. landsk., styrk handa Margrétu Lárusdóttur læknisekkju, hefir n. óbundin atkv. Sama er að segja um brtt.hv. 4. landsk., um eftirlaun handa Guðjóni Kjartanssyni pósti. Aftur er n. mótfallin till.hv. 6. landsk., um að veita ekkju Jónasar Guðlaugssonar 1200 kr. í 18. gr.N. telur, að ef till. verði samþ., þá verði eftirlaun þessarar ekkju ekki í samræmi við aðra styrki, sem veittir eru til ekkna í 18. gr. Þá hefir n. óbundin atkv. um till.hv. 2. þm. S.-M, um að ríkið taki ábyrgð á 40 þús. kr. lani fyrir fisksölusamlag Austfirðinga. Aftur leggur hún á móti næstu till. hans, að ríkið leggi fram fé til þess að reisa síldarbræðslustöð á Austfjörðum. Eins og kunnugt er, hefir ríkið lagt fram mikið fé til þess að reisa síldarbræðslustöð á Siglufirði, og virðist því rétt, að reynsla fáist um hana áður en ríkið fer að taka á sig áhættu af fleiri slíkum fyrirtækjum. Hv. þm. taldi, að þetta mundi verða sérstakt bjargráð fyrir Austurland, því að mikla síld væri þar að fá, jafnvel á fjörðum inni. Væri þar því nóg verkefni fyrir stóra verksmiðju, og nauðsyn bæri til að rétta Austfirðingum hjálparhönd vegna þeirra miklu örðugleika, sem þeir hefðu átt og ættu ennþá við að stríða. Ég verð nú að segja það, að jafnvel þó að ríkissjóður reisti verksmiðju þarna, þá væru ekki allir erfiðleikar Austfirðinga þar með yfirstignir, því eins og kunnugt er, eru allar síldarafurðir nú stórfallnar í verði, og því mjög illt með alla sölu síldar og síldarafurða. Mun því ganga mjög illa að fá nokkra síldarbræðsluverksmiðju til þess að bera sig. Ég held því, að það erfiðasta væri eftir, þó að verksmiðjan væri byggð, en það er rekstur hennar. Það er því skoðun mín, að Austfirðingar leggi of mikið upp úr síldarbræðslustöð sem bjargráði og mun það stafa af ókunnugleika þeirra á heim málum. Þskj. 622 er brtt.frá hv. 2. landsk. um veg yfir Fjarðarheiði. Ég hefi heyrt, að hann muni taka hana aftur við þessa umr. Er því ekki ástæða til þess að tala frekar um hana. Um brtt. frá hv. 3. landsk., kr. 200 til B. Barðdals kennara, hefir n. enga afstöðu tekið. Þá er brtt. á þskj. 637 frá dómsmrh.N. hefir engan tíma haft til þess að taka afstöðu til hennar, eftir að hún kom fram, get ég því ekkert um hana sagt fyrir hönd nefndarinnar. Þá vil ég taka það fram, að n. tekur aftur til 3. umr. 13.–14. brtt. sínar á þskj. 597. Mér skildist á hæstv. fjmrh., að hann væri fremur andvígur ýmsum till.fjvn. Hann mælti beinlínis á móti niðurfellingu styrkjanna í 17. gr., og það hafa ýmsir hv. dm. gert líka. Ég ætla ekki að deila neitt um það. N. leggur ekkert sérstakt kapp á brtt. sínar. Lætur deildarmenn sjálfráða, hvernig þeir snúast við heim. - Mér skildist hæstv. ráðh. telja óvarlegt að lækka jarðræktarstyrkinn eins og n. hefir gert. Áður en hún gerði þessa brtt. átti hún tal um þetta við búnaðarmalastjóra, og taldi hann ekki óvarlegt að lækka styrkinn eins og n. hefir gert. En eins og tekið hefir verið fram, þá hefir n. samt hugsað sér að bera fram till. um lækkun hámarks styrksins, og væntir hún, að hv. d. geti fallizt á hana á sínum tíma.

Guðmundur Ólafsson Það er hvorttveggja, að ég tala ekki oft í deildinni nú orðið, enda er það víst bezt, eftir því sem hv.frsm. segist frá. Annars veit ég ekki til, að ég hafi nokkru sinni leikið deildarmenn jafn grátt og hann, ef taka á alvarlega ummæli hans um mig. Hann sagði, hv.frsm., að ég hefði kvartað um það í dag, að mér leiddist að tala fyrir till. þessari árlega og hann hélt, að það væri af því, að ég hefði aldrei fengið styrkinn. Þetta er alls ekki rétt hjá hv.frsm. Þegar ég talaði fyrst fyrir till. um þennan styrk, tók ég það fram, að hlutaðeigendur þyrftu að fá hann í 4–5 ár, og nú hafa þeir fengið hann í tvö ár. Þá fór ekki betur fyrir hv.frsm., þegar hann fór að tala um laxinn og loðdýrin. Hann fullyrti, að hægara væri að flytja lifandi loðdýr frá Grænlandi heldur en lifandi laxaseiði af Suðurlandi norður í Húnavatnssýslu. Jafnframt tók hann fram, að ég vissi hreint ekki, hvort þessi tilraun með seiðaflutninginn gengi vel eða illa, m. a. s. vissi ég ekki með vissu, að hann sagði, hvort nokkuð af seiðum heim, sem norður hafa verið flutt, væru lifandi eða ekki. En ég benti hv.þd. einmitt á, að fyrir þessu klakmáli væri mikill áhugi norður frá, og hv.frsm. hlýtur að geta skilið það, að svo myndi ekki vera, ef seiðin dræpust alltaf jafnóðum og þau væru flutt norður, enda er mönnum kunnugt um, að margt af laxseiðunum lifir þar enn. Ég vona nú, að hv.frsm. skilji þetta nú og átti sig á því.

Frsm. (Einar Árnason) Það var enginn furða, þó að ég misskildi hv.þm. A.-Húnv., eftir því sem honum fórust orð. Að því er snertir laxaseiðin og styrkinn til þessa fiskiræktarfélags, þá er það tekið fram, að hann eigi að vera 1/3 rekstrarkostnaðar. Nú er mér ekki kunnugt um, hvað þessum rekstrarkostnaði liður. Hvort þessi upphæð, sem ríkissjóður hefir greitt undanfarið hafi nægt sem rekstrarkostnaðar, eða hvort allur kostnaðurinn hafi ekki numið meiru en tillag ríkissjóðs. Þetta vildi ég fá upplýst. Og ennfremur, hvort svo beri að skilja, að styrkurinn sé að fullu greiddur, þegar liðin eru 4–5 ár frá því að hann var fyrst greiddur. Jafnframt vil ég spyrja, hvenær hafi verið byrjað að greiða hann til þessa fiskræktarfélags. Nú er það alla ekki svo, að ég sé á móti þessum styrk, þvert á móti lýst ég við að hjálpa hv.þm. til þess að ná honum, ef á þarf að halda. En ég vil bara fá botn í það, hvenær greiðsla hans muni taka enda, því nú má búast við, að fiskiræktarfélögunum fjölgi, sem ríkissjóður þarf að styrkja. Er því ekki úr vegi, að settar séu reglur um það, hve lengi ríkið á að styrkja hvert félag. Annars held ég, að ég skilji hv.þm., og ég býst við, að hann skilji mig, a. m. k. nú orðið. Það er ekki svo mikið, sem okkur ber á milli. Ég ætla að hjálpa honum að koma till. í gegn, ef með þarf. Læt ég svo útrætt um þetta. Vænti aðeins, að hv.þm. svari spurningum þeim, sem ég hefi til hans beint.

Guðmundur Ólafsson það er óneitanlega dálítill bati hjá hv.frsm. þó virðist mér hann ekki úr allri hættu enn með skilningsleysið. Hann spurðist fyrir um það, hvenær styrkur þessi hefði fyrst verið greiddur til fiskiræktarfél. Blöndu og hve miklu hann hefði numið. Ég tók það fram í dag, að félagið hefði fengið í allt 1200 kr. í 2 5r. Fyrra árið 500 kr. og síðara árið 700 kr., og að lagðir hefðu verið á móti 2/3 hlutar eins og tilskilið er. Af þessu getur hv.þm. seð, hvað kostnaðurinn hafi verið mikill alls. Jafnframt tók ég fram, að byrjað hefði verið að flytja seiðin norður fyrir 3 árum, og að styrkurinn hefði alltaf verið greiddur eftir á. Er því búið að greiða hann tvisvar sinnum og þetta er í þriðja sinn, sem farið er fram á, að styrkur verði greiddur. Þá vissi hann heldur ekki, hvenær í ósköpunum þetta myndi taka enda, og vildi fá það upplýst. Það er von, að bóndi furði sig á þeirri ógnar upphæð, þessum kr. 500 á ári, sem búið er að snara í þessa menn norður frá. Þetta tók ég greinilega fram í dag. Ég sagðist vona, að það myndi nægja að veita styrkinn í 4–5 ár. Annars veit ég ekki, hvar í ósköpunum hv.frsm. hefir verið í dag, þegar ég talaði. Hann man tæplega nokkurn hlut af því, sem ég sagði, og rangfærir það litla, sem hann man. Þakka ég honum svo fyrir, að hann ætlar að vera með till., ef með þarf.

Jón Baldvinsson Það er alltaf dálítill vandi að tala á eftir jafn skemmtilegum ræðumönnum og hér hafa um skeið leitt hesta sína saman. Ég ætla ekki að fara út í neinn galsa, því að ég er hér með alvarlegt mál. Hv. frsm. hefir tekið illa í þá till. mína, að ríkið leggi fram 500 þús. til atvinnubóta. Hann lýsti yfir því, að ríkið gæti ekki lagt þetta fé fram, því að hinum fjárhagslegu högum þess væri þannig hattað. En ég vil segja hv.frsm. það, að því miður eru líkur til, að ástandið verði þannig, að ríkissjóður verði nauðugur viljugur að leggja þetta fé fram. Er því betra fyrir stj. að hafa til þess heimild í fjárl. Það er alveg rétt hjá hv.frsm., að sum bæjarfélög munu eiga erfitt með að leggja fram 2/3 á móti framlagi ríkissjóðs. en ég býst nú við, að þau treysti á fremsta hlunn og gangi eins nærri skattþegnum sínum og frekast er unnt til þess að afla fjárins á móti tillagi ríkissjóðs, þar sem féð á ekkert að fara út fyrir bæjarfélagið sjálft, en með því fæst þó aukið fé frá ríkinu til hjálpar hinum atvinnulausa og aðþrengda verkalýð. Þetta ætti því ekki að fæla menn frá að samþ.till. mína. Og ég býst við, að allir geti verið á einu máli um það, að úr því að leggja þarf féð fram, þá sé betra, að það sé gert með heimild en í heimildarleysi. - Þá skal ég taka það fram, að till. um fé til vegar yfir Fjarðarheiði er tekin aftur til 3. umr. Mér láðist í dag að geta um 5. og 6. brtt.fjvn. á þskj. 597. Þar er tekin upp sú nýlunda, sem ég hefi ekki séð áður í fjárlögum, að setja reglur um launagreiðslur hjá ríkisstofnunum og einkafyrirtækjum. Aths. þessi hljóðar svo: „enda verði launagreiðslur til yfirmanna skipanna í samræmi við launagreiðslur eftir 1. nr. 63, 7. maí 1928, að því leyti sem við verður komið og við á“. Ég minnist ekki að hafa séð slík ákvæði í fjárl. áður, þar sem gripið er inn í starf og rekstur fyrirtækja. Ég get skilið, þó að settar séu inn sérstakar reglur um ríkisskipin, en ekki að því er snertir Eimskipafél.

Till. um Eimskipafél. er tekin aftur

. Ég álít þessar og þvílíkar aths. í fjárl. alveg óviðeigandi og mun því greiða atkv. á móti þeim. Þá er ekki fleira, sem ég vildi minnast á út af till. mínum, en mig langar til að segja nokkur orð út af hugleiðingum hv. 1. þm. Reykv. í dag um skáldastyrki. Mér skildist hann alls ekki tala út frá sínu eigin brjósti, heldur vera með hugleiðingar fyrir aðra, nema þá því aðeins, að skoðanir hans séu mjög breyttar frá því, sem þær voru áður. Það, sem hv.þm. (JakM) dró inn í umr., var samanburður á ummælum um Þorstein Erlingsson fyrir nokkrum árum og ummælum um önnur ung og efnileg skáld og rith. nú, sem sýna, að þröngsýnir menn eru að spilla fyrir því, að þeim sé veittur styrkur. Þessir menn gátu ekki þolað, að komið væri við kaunin í þjóðfélaginu, jafnvel þótt það væri gert af snilld, eins og hjá Halldóri Laxness og Þorbergi Þórðarsyni, þar sem bæði still, mál og efni er í bezta lagi. Höfum við átt mörg góð ljóðskald, en tiltölulega fáa góða rithöf. á óbundið mál. Þeir Þorbergur og H. K L. standa þar í fremstu röð. Og þótt þeir í ritum sínum rífi niður eitt og annað, sem heim finnst feyskið og rotið í þjóðfélaginu, og bakj sér óvild hinna þröngsýnni, þá ætti slíkt ekki að hafa áhrif hér á Alþingi, því hv.þm. eiga einmitt að hafa hærra sjónarmið en ofstækisfullir þröngsýnismenn. Annars sagði hv. 1. hm. Reykv. ýmislegt í ræðu sinni, sem hægt er að sýna fram á, að ekki er rétt. Sagði hann, að ég hefði haldið því fram, að allt væri til uppbyggingar fyrir þjóðfélagið, sem þessir tveir menn hafa skrifað. Hefi ég ekki sagt það, en hitt fullyrði ég, að ýmislegt hjá þeim er gróði fyrir bókmenntir vorar. Jónas Hallgrímsson er talinn eitt af beztu skáldum okkar, ásamt Matthíasi, en þó er sjálfsagt til fjöldi manna, sem getur ekki sagt, að allt, sem þeir hafa ritað, sé gott og fullkomið. Vildi ég aðeins segja þessi fáu orð út af ummælum hv. 1. þm. Reykv. Um till. þær, er ég hefi flutt, sker atkvgr. úr, og verð ég að sætta mig við þau úrslit, hver sem þau verða.

Jakob Möller [óyfirl.]: ég held, að okkur hv. 2. landsk. gangi ekki betur að skilja hvor annan en hv.þm. A.-Húnv. og hv.frsm.n.Hv. 2. landsk. las það upp úr gömlum Alþt., að skáldskapur Þorsteins Erlingssonar hafi hneykslað þá. Ég taldi, að ekki væri hægt fyrir þm. að fara eftir öðru en sannfæringu sinni og eigin áliti. Ef menn eiga að fara eftir einhverju öðru og hækka sjónarmið sín út yfir sinn smekk, skilst mér, að sjónarmiðin myndu verða nokkuð í lausu lofti. Getur það ekki verið meining hv.þm., að menn eigi að breyta atkvgr. sinni í einhverju máli, af því að einhver segi, að sjónarmið manns sé lagt. Er mér það óskiljanlegt, ef hv.þm. getur ekki skilið svo einfalda hugsun, sem hér er um að ræða.

Jón Baldvinsson Það er nú ekki orðið eins mikið tilefni til umr., þar sem búið er að taka tillögurnar aftur, en ég hefi talað her, af því að það var lagt til að fella niður þessa 2 rithöf. Hv. 1. þm. Reykv. getur afsakað með persónulegri sannfæringu manna öll hermdarverk, sem unnin hafa verið., t. d. trúarbragðaofsóknirnar, en eftirtíminn lítur nú samt öðruvísi á það. Hv. 6. landsk. fór nokkrum orðum um það, sem ég sagði um H. K. L. og Þorberg Þórðarson, og talaði í vandlætingartón. Vildi hún láta H. K. L. vanda sig betur. En skáldin verða helzt að fá að ganga sínar eigin götur. Verður það þá venjulega frumlegra, er frá þeim kemur. Það finnst mér þröngsýni hjá hv. 6. landsk., sem sjálf er gott skáld, að vilja setja skáldunum reglur. Held ég, að bezt sé, að skáldin láti það fljúga, sem þeim gott þykir. Hafa bókmenntirnar margt gott misst fyrir censurinn. Það er rétt, að H. K. L. hefir verið kritiseraður. Hefir mikið verið skrifað um hann í blöðunum upp á síðkastið, en sú kritik hefir ekki snúizt um það, hvort hann skrifaði illa, heldur hefir hún snert skoðanir hans. En því meiri styrr, sem stendur um ung skáld, því meira er venjulega varið í þau. Hv. þm. sagði, að ekki væri slæm meðferðin á H. R. L. Það sagði ég heldur ekki. En hún endaði ræðu sína með því, að H. K. L. fyllti eyru landsmanna með því, sem þeir vildu ekki heyra. Hvaðan kemur henni réttur til að segja það? Það mun vera satt, að einhverjir vilji ekki heyra það, sem H. K. L. skrifar, en það á ekki við um alla. Nú er svo komið, að menn viðurkenna H. K. L. sem mjög snjallan rithöfund, þótt ekki séu allir sammála um skoðanir hans.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af viðbótartill. hv. 6. landsk. við mína till. vil ég taka það fram, að enda þótt þessi viðbótartill. sé ekki nauðsynleg, sé ég ekki ástæðu til annars en að samþ. hana, því að tilgangurinn með henni er að koma á friði í þessu prestakalli. Greiði ég því atkv. með henni.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl]: Það eru aðeins örfá orð. Ekki þó beinlínis út af brtt. mínum, því mér hefir heyrzt á hv.frsm., að fjvn. ætlaði að vera svo væn að samþ. þær. - En það, sem ég vildi segja, var út af því, sem hv. 2. þm.N.-M. vek að persónustyrkjum frá sjónarmiði sínu, þar sem hann talaði um till. sína um að fella niður styrk til Jóns Leifs . Það getur nú máske verið, að hjá mér kenni sama misskilnings og komið hefir fram hér í hv. d. í öðrum atriðum. En ég skildi ekki, hvert hv.þm. stefndi, hvort heldur að hann vildi fella niður styrk til þessa manns, eða ha að veita honum öruggari styrk t. d. í 18. gr., þannig að vissu megi telja, að styrkurinn verði stöðugur. Ef maðurinn, sem styrkinn fær, uppfyllir þau skilyrði, sem réttlætir styrkinn, og búast má við, að þau skilyrði haldi áfram, þá er eðlilegt, að styrkurinn sé veittur á þeim stað í f jarl., sem öruggan má telja frá ári til ars. En þá mega menn ekki heldur sofna í starfi sínu eins og stundum mun þó hafa átt sér stað. Sem fjvn.maður get ég sagt það, að sumir standa ár frá ari með styrkveitingu, an þess að vinna positivt fyrir þessum styrk. Þá er það annað, þegar ungir og máske efnilegir menn sækja um námsstyrk, þá er varhugavert að veita hann, nema með þeirri ákveðnu hugsun, að þeir njóti áfram styrks, þar til þeir hafa lokið námi. heim er lítill og vafasamur greiði gerður með því að veita heim styrk til eins árs eða tveggja, narra þá til að byrja á nami, sem heim er um megn að ljúka við án styrks, en taka svo af þeim styrkinn, þegar þeir eru varla hálfnaðir við nám sitt. Ég fyrir mitt leyti teldi bezt að þessum námsstyrkjum væri svo fyrir komið, að ríflegri styrkur væri fenginn menntamálaráðinu til úthlutunar, og svo kæmu slíkir styrkir ekki til þingsins kasta, og þau leiðindi öll, er heim styrkjum og „agitationum“ fyrir þeim fylgja. Menntamálaráðið mundi þá fylgjast með, hvernig styrkurinn væri notaður og veita heim námsmönnum, er sýndu sig þess verðuga, styrk til að ljúka námi. Ég vil víkja að þeim manni, sem hv. 2. þm.N.-M. vill fella niður styrk til. Hann hefir reynst þjóðinni til hins mesta sóma út á við. Það hefir verið nokkuð deilt um till.fjvn. um að fella niður styrk til tveggja manna. En þar sem þær till. eru nú teknar aftur, þarf ekki meira um ráð að tala. En í sambandi við þær till. vil ég þó segja það, að ég fyrir mitt leyti er því mótfallinn, að ungum skáldum sé veittur Slíkur styrkur. Það er öllum betra, að þeim sé komið svo fyrir, að þeir fái starf að vinna, sem er þó eigi meira en það, að skáldgáfa þeirra geti notið sín. Ég tel það heppilega leið, sem þingið for, er það setti upp lesstofur á Akureyri og Ísafirði og gerði þar ung skáld að bókavörðum. Er það í öllu betra og heppilegra fyrir þessa ungu menn heldur en að þeir hefðu fengið persónustyrk. Ég skal ekki blandet mér inn í deilur um það, hversu góðir þeir rithöf. eru, sem hér er um deilt. - Hæstv. ráðh. talaði með Halldóri Kiljan Laxess, að því er mér skildist. Hann sagði að vísu, að hann hefði galla, en líka góð tilþrif. En þá er það mest undir því komið, hvort meira ber á kostunum eða göllunum. En sennilegast er að þeir upphefji há hvorir aðra. Vegna þess hvernig mennt Jóns Leifs er varið, eru lítil skilyrði fyrir því að þroska hana hér á landi. Í útlöndum er betri aðstaða til að þroska þessa list, enda eigum við ekkert tónskáld annað á þessu sviði. - Það hefir sýnt sig, að hann hefir orðið landinu til sóma, og þó aldrei notið styrks frá ríkinu, enda þótt hann væri þess miklu maklegri en margir þeir, sem í fjárl. hafa komizt og staðið þar árum saman, án þess að nokkuð verðmæti hafi frá þeim komið.

Páll Hermannsson Ég hefi hingað til staðið í þeirri meiningu, að það gæti flýtt fyrir umr., að taka brtt. aftur. En nú um hríð hefir mestur tíminn gengið í það að ræða till., sem svo er ástatt um. En við þær umr. skal ég ekki bæta. Hv. þm. Hafnf. taldi sig ekki hafa skilið, við hvað ég ætti, með því að gera brtt. um að taka styrk til Jóns Leifs út úr fjárl. - Ég átti nú vitanlega við það, að þessi styrkur felli niður og ekkert annað. Og fyrir þessari till. hafði ég þrjár ástæður. Í fyrsta lagi þá, að þessi styrkveiting er allt annað en Jón Leifs bað um. Hann óskaði eftir því, að sér væru veitt starfslaun. En í stað þess er honum veittur lítilfjörlegur styrkur, sem ég veit ekki, hver þægð honum er í að fá. - Í öðru lagi hefir liður þessi að lítt athuguðu máli slampazt inn í Nd. með örlitlum meiri hl. Og í þriðja lagi er ég samdóma hv.þm. Hafnf. um það, að persónustyrkjum Sé betur fyrirkomið á annan hátt en hann, að þingið fjalli um og ákveði þá. Ég er samþ. því, að ef Alþ. ætlar að úthluta meira fé í persónustyrki en menntamálaráðinu er fengið til umráða, þá sé betra að hækka tillag til þess, ef það yrði ti1 þess, og trygging væri fyrir því, að þingið losnaði þá við allt þref um persónustyrki. - Hv. þm. sagði, að Jón Leifs hefði orðið okkur til sóma með starfi sínu erlendis. Ég skal taka hann trúanlegan um það. En það hafa margir fleiri landar okkar gert og hafa þó eigi leitað styrks eða neinum hér dottið í hug að veita þeim hann. Ég efa t. d., að nokkur Íslendingur hafi orðið okkur meira til sæmdar en skáldið Stephan G. Stephansson, og hlaut hann þó aldrei styrk frá Alþ., enda ætlaðist ekki til þess. Ég er sammála um, að það er betri leið, sem farin hefir verið á Akureyri og Ísafirði, að veita bókasöfnunum á þeim stöðum ríflegan styrk, sem svo hefir orðið til stuðnings fyrir ung skáld, sem hafa fengið þar heppilegri lífsskilyrði en annars. Ég gæti vel unnt Hafnfirðingum hins sama, ef þeir þá vildu taka hið efnilega, unga skáld, Halldór Kiljan Laxness, að sér og tryggja framtíð hans.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Það er aðeins ofurlítil aths. Ég vil þakka hv. 2. þm.N.-M. fyrir góðar undirtektir hans. Ég er til með að koma við 3. umr. með brtt. um svo og svo mikinn styrk til bókasafns í Hafnarfirði - og fá H. K. L. með. Ég segi fyrir mig og ég veit, að við Hafnfirðingar yrðum mjög ánægðir, ef við fengjum styrkinn og manninn með. Við höfum ekkert á móti honum, þótt hann sé af sumun máske álitinn illur. Við skulum vona, að hann batni. Ég hygg, að margt af því, er vakið hefir andúð gegn honum, sé gert af ungæðishætti, eða þá að hann gerir það til að láta á sér bera og vera öðruvísi en aðrir menn.