Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Þorláksson) N. ber fram 27 brtt. við þennan mikla lagabálk, á þskj. 204. Það eru samt ekki nærri því eins margar efnisbreyt. á frv., sem í þessum till. felast, eins og till. eru margar. Efnisbreyt. eru aðeins örfáar, eiginlega ekki nema þrjár. Í þessari greinargerð mun ég gera grein fyrir brtt. hverri fyrir sig. Fyrsta brtt. er við 28. gr. og felur í sér kröfu um, að frambjóðendur á landslista, sem ekki eru jafnframt í kjöri í kjördæmi, leggi fram yfirlýsingu um, að þeir hafi leyft að setja nöfn sín á listann. Brtt. er að efni til tekin eftir tilsvarandi grein í stjfrv., sem féll burt við atkvgr. um kosningalögin við 3. umr. í Nd., án þess að n., sem hafði málið til meðferðar þar, þó hefði gert neinar till. um að fella hana burt. N. hér í deildinni leggur til, að þetta ákvæði verði tekið upp í frv. aftur, en það er sú heimild, sem var í stjfrv. til að hafa tvennskonar landslista í kjöri. Við þessa umræddu atkvgr. við 3. umr. málsins í Nd. var fellt burt úr frv. allt það, sem lýtur að þeirri heimild, að hafa í kjöri það, sem kallað hefir verið þingmanna á milli raðaðan landslista, þ. e. a. s. landslista eins og þann, sem stjskr., sem búið er að samþ., gerir ráð fyrir. Ég vil minna á það, að í stjskr. er ákvæðið svo, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er flokkum að hafa landslista í kjöri við almennar kosningar, enda greiði kjósendur atkv. annaðhvort frambjóðanda í kjördæmi eða landslista“. Ennfremur segir: „Frambjóðendur þess flokks, sem landslista hefir í kjöri og nær jöfnunarþingsætum, taka sæti eftir þeirri röð, sem þeir eru í á listanum að lokinni kosningu. Skal að minnsta kosti annaðhvert sæti tíu efstu manna á landslista skipað frambjóðendum flokksins í kjördæmum utan Rvíkur“. Frv. fylgdi í því nákvæmlega ákvæðum stjskr., að þar var heimilað að hafa í kjöri slíkan lista, sem stjskr. einmitt gerir ráð fyrir. En jafnframt var og er í frv. heimilað að hafa öðruvísi skipaða landslista eða lista, sem séu eingöngu skipaðir frambjóðendum flokka í kjördæmum. Það var talsvert um það rætt í n., hvort það væri ástæða til eða réttlátt að fallast á þá breyt., sem Nd. hafði gert á þessu, og að því er virðist án þeirrar athugunar, sem slík stórbreyt. hefði átt að fá í n. áður en deildin gekk til atkv. um hana. Niðurstaða n., eða a. m. k. meiri hl. hennar, varð því sú, að ekki sé rétt að fella þessa heimild úr frv. Það getur verið, að ástæður nefndarmanna fyrir því að vilja ekki fella þetta burt séu dálítið mismunandi, og ég skal því ekki fullyrða, að ég lýsi beinlínis öðrum skoðunum en mínum. Um þetta vil ég þá fyrst segja það, að mér finnst vera gengið of nærri ákvæðum þeirrar stjskr., sem verið er að lögleiða, ef það verður á sama þingi gert óheimilt með kosningalögunum, sem er í rauninni alveg berum orðum heimilað í stjskr., og það er, að á landslista séu nokkrir menn, ef flokkur óskar þess, sem ekki eru í kjöri í kjördæmi. Þannig má skipa allt að helmingi tíu efstu sæta eftir stjskr., og séu fleiri, þá eftir vild þar fyrir neðan. Ég álít ákaflega varhugavert, að það þing, sem er að setja þessi nýju stjórnskipunarlög, fari að gefa fordæmi í því að ganga í bága við ákvæði stjskr. með öðrum lögum. Ég veit, að með lögskýringum má finna því stað, að stjskr. bindi ekki hendur löggjafarvaldsins um þetta, vegna þess, hvernig orðalagið er á þessu í stjskr. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Skal að minnsta kosti annaðhvort sæti tíu efstu manna á landslista skipað frambjóðendum flokksins í kjördæmum utan Reykjavíkur“. Þess vegna má segja, að ekki sé beinlínis bannað að ganga lengra en stjskr. krefst um þetta, og heimta t. d., að öll þessi tíu sæti séu skipuð frambjóðendum í kjördæmum utan Rvíkur, en bersýnilega er það að efni til að ganga í bága við það, sem stjskr. segir. og banna það, sem hún heimilar, ef banna á, að nokkrir menn, sem ekki eru frambjóðendur í kjördæmum, séu á landslista. Fyrir utan þessa formlegu ástæðu, þá vakir fyrir mér mjög veigamikil efnisástæða fyrir því, að ég vil ekki, að kosningalögin banni það, sem stjskr. heimilar í þessu efni. í fyrsta lagi er það, að þessi stjskr., sem við erum nú að afgr. frá okkur, er yfirleitt ákaflega lítið frjálsleg í öllum þeim atriðum, sem fjalla um kosningar til Alþ. Það eru mörg ákvæði hennar í þeim kafla, sem um þetta fjallar, svo ófrjálsleg, að það er annaðhvort einsdæmi eða a. m. k. er leitun á jafnófrjálslegum ákvæðum í nokkurri stjskr. Norðurálfunnar. Þetta hefir þau áhrif á mig, að ég kann ómögulega við að vera svo með einföldum 1. að skerða það frelsi, sem stjskr. þó eftirlætur á þessu sviði. Eitt af því, sem hún lætur frjálst, er einmitt þetta, að nokkrir menn geti verið frambjóðendur á landslista, þó að þeir séu ekki frambjóðendur í kjördæmum jafnframt. Ég er ekkert að fullyrða um, hvernig þetta verður framkvæmt, en ég vil aðeins, að það sé látið frjálst í kosningalögunum, sem stjskr. hefir ekki bundið. Það má líka líta á það, hvort nokkuð muni vera óeðlilegt í því, þar sem þessi stjskr. er talin vera spor í áttina til framþróunar, að örfáum mönnum sé gefinn kostur á að öðlast sæti á Alþ., þó að þeir séu ekki í kjöri í sérstökum kjördæmum. Ef heimild stjskr. um þetta er notuð til þess ýtrasta, þá má gera ráð fyrir, að það geti orðið 5-6 menn af þessum 49, sem ekki hafa verið í kjöri í sérstökum kjördæmum. Nú hefir Alþ. Íslendinga verið skipað svo alla tíð, frá því að það var endurreist, sem kallað er, að á því hafa átt sæti nokkrir menn, sem ekki hafa verið fulltrúar sérstakra kjördæma. Fyrst voru konungkjörnir þm. og svo stjórnkjörnir í raun og veru um nokkurt skeið, og nú landskjörnir. Í umr. um stjskrbreyt., sem nú er að verða að 1., var frá upphafi borin fram sú krafa úr ýmsum áttum og með töluverðum styrkleik, að ekki yrði tekinn af kjördæmum landsins sá réttur, sem þau hingað til höfðu haft, til að velja sér þm. sérstaklega. Þessum kröfum hefir nú verið fullnægt algerlega í stjskrfrv. sjálfu, þar sem nú er í fyrsta sinni í okkar nýrri þingsögu tekin upp kjördæmaskipting í sjálfa stjskr., þannig, að kjördæmunum er nú tryggður stjórnskipulega þessi réttur, sem þau hafa óskað eftir, til að velja fyrir sig sérstaka þingfulltrúa. Ég varð aldrei var við hitt, að það kæmi fram krafa um, að hver einasti þm. yrði skipaður á þann hátt, að hann yrði fulltrúi fyrir sérstakt kjördæmi, fyrr en í lok umr. um þetta á síðasta þingi. Þá skaut þessi nýja krafa upp höfðinu, að koma í veg fyrir, að nokkrir menn gætu átt sæti á Alþ., sem ekki hefðu leitað eftir kosningu í kjördæmum. Ég álít, að sú krafa fari lengra en þjóðin í raun og veru kærir sig um og hægt er og réttlátt að framkvæma. Ég viðurkenni það, eins og allir menn úr Sjálfstfl., sem hafa unnið að undirbúningi þessa máls, hafa gert frá upphafi, að krafa kjördæmanna um að kjósa sér sérstaka fulltrúa er að öllu leyti réttmæt, en hinsvegar get ég ekki viðurkennt, að valið á landsk.þm. hafi tekizt þannig hingað til, að ástæða sé til að banna nú með 1., að 5-6 menn geti átt sæti á þingi, þó að þeir hafi ekki leitað eftir kosningu í sérstökum kjördæmum. Ég hefi heyrt þá mótbáru gegn því að leyfa slíkum mönnum sæti á landslista, að það séu í raun og veru flokksstjórnirnar, sem þá ráði sætum þeirra. Nú hefir n. gert uppástungur um aðra tilhögun við kosningu landslista heldur en áður var í frv. Hún leggur til, að þeir kjósendur, sem greiða landslista atkv., fái jafnframt því, sem þeir gefa listanum atkv. sitt, rétt til að gefa einhverjum einum frambjóðanda á listanum atkv. sitt sérstaklega, og það atkv. komi til að gilda sem heilt atkv., þegar gert er út um, hverjir hafa náð kosningu innan listans. Með þessu móti er valdið til að ráða því, hvaða frambjóðendur landslista komast að, í höndum kjósenda að meira leyti en það er í frv. óbreyttu. Þó má segja, að flokksstjórnirnar, sem raða á listana, ráði töluverðu um, hvernig niðurröðunin verður á listanum, því að reynslan er sú, að margir kjósendur una við röðina óbreytta, og þá vitanlega af því, að þeir hafa ekkert við hana að athuga. Frá mínu sjónarmiði vil ég bæta því við, að ef mönnum virðast flokksstjórnirnar hafa of mikið vald í þessu efni, að geta ráðið röðinni á listunum, einnig fyrir þá frambjóðendur, sem ekki eru jafnframt í kjöri í kjördæmi, þá er auðvitað til það ráð við því, að auka inn í frv. samskonar ákvæði eins og nú er í kosningalögunum að því er snertir kröfu um meðmælendur með þessum landslistum. Ef mönnum þætti það draga nokkuð úr valdi flokksstjórnanna, þá er með því ráðin nokkur bót á því, sem helzt hefir verið fundið þessari tilhögun til foráttu. Hitt veit ég, að hver einasti þdm. er sannfærður um, að það hefir enga raunverulega þýðingu, þó að tekið verði upp svipað ákvæði og nú er um landslista og krafizt vissrar tölu meðmælenda í hverjum landsfjórðungi með slíkum lista. En væri þetta gert, þá er a. m. k. þeim mönnum, sem koma á landslista, gerð sama krafa og öðrum frambjóðendum til þess að geta verið í kjöri. Það eru ekki aðrar kröfur gerðar í þessu frv. til þeirra, sem bjóða sig fram til Alþingis, en að þeir fái mjög takmarkaða tölu meðmælenda og að þeir hafi sjálfir kjörgengi. Ég hefi með þessum orðum gert grein fyrir þeim ástæðum, sem urðu til þess, eftir því sem ég bezt veit, að meiri hl. n. fer fram á, að tekin verði aftur upp í frv. þessi heimild fyrir svokallaðan óraðaðan landslista, sem felld var burt í Nd. Um þær af brtt., sem beinlínis lúta að þessu, skal ég vera fáorður. Önnur brtt. er við 29. gr. og er bein afleiðing af því, sem hér hefir verið sagt, og er að efni til tekin eftir tilsvarandi málsgr. í stjfrv., sem felld var burt í Nd. Við 30. gr. eru 2 brtt.N. hefir ekki þótt ástæða til að heimila fleiri frambjóðendur á landslista en 38 og leggur til, að því verði komið í framkvæmd á þann hátt, að þegar landslisti annars er skipaður öllum frambjóðendum flokka í kjördæmum, þá séu ekki úr neinu kjördæmi teknir fleiri á listann en þar á að kjósa þm. Flokksstjórnirnar ákveða svo, hverjir skuli komast á listann, ef fleiri eru í framboði af hálfu flokksins í kjördæmi en þar á að kjósa. Þetta þykir n. eðlilegast, þó að meiri hl. hennar annars sé fylgjandi þeirri breyt., sem gerð var í Nd., um að framboð af hálfu flokksins í kjördæmi skuli ekki bundið samþykki flokksstjórnar. Það er hinsvegar óumflýjanlegt, að flokksstjórnir ráði meiru um landslista en um framboð í einstökum kjördæmum, þar sem þær verða að bera landslistana fram. Að öðru leyti er brtt. við 30. gr. afleiðing af því, sem ég þegar hefi sagt. Síðasta málsgr. hennar er aðeins skýrar orðuð heldur en hún nú er í frv. Það þykir nauðsynlegt, að frambjóðandi í kjördæmi, sem afsalar sér rétti til sætis á landslista, tilkynni það landskjörsstjórn jafnsnemma framboði sínu. 4. brtt., við 39. gr., er aðeins orðabreyting, sem leiðir af því, sem þegar hefir verið tekið fram, og þar kemur jafnframt að því, að n. leggur til, að í burt falli tölustafir þeir, sem prentaðir eru fyrir framan nöfn frambjóðenda á landslista og frambjóðenda í Reykjavík í frv. eins og það nú er. Eins og kunnugt er, hefir ekki tíðkazt, hvorki við landskjör eða hlutfallskosningu hér í Reykjavík, að prenta tölustafi framan við nöfnin á listunum. Hinsvegar er kjósendum heimilað að gera breyt. á röðinni á listanum með því að skrifa tölustafi framan við nöfnin. Eftir þeim breyt., sem n. annars ber fram um tilhögun atkvgr. við kosningu landslista, þá verður þessi tölusetning alóþörf, og verður hún að teljast heldur til óþæginda fyrir þá, sem kynnu að vilja breyta röðinni á listanum með því að skrifa sjálfir tölustafi framan við nöfnin. 5. brtt., við 42. gr., er einungis um þetta sama, að tölusetningin við nöfn frambjóðenda á lista falli burt. 6. brtt., við 43. gr., er aðeins til skýringar. N. þótti tryggara að setja ákvæði um það í frv., ef það færist fyrir, að yfirlýsing fylgdi framboði um, hvaða flokki það tilheyrði. Þó að það sé í sjálfu sér vafasamt, hvort hægt sé að telja þetta galla á framboði, þá virðist rétt, að gefið sé tækifæri til að bæta um þetta, eins og aðra galla, sem kynnu að vera á framboði. Þykir n. því rétt að auka þessu inn í frv. 7. brtt., við 48. gr., er aðeins leiðrétting á prentvillu. 8. brtt., við 51. gr., fer fram á, að sleppt verði ákvæðinu um, hve hár sá hluti seðilsins skuli vera, sem ætlaður er fyrir atkvgr. landslista til handa. Það er ekki tekið fram í greininni, hve hár efsti hluti kjörseðilsins skuli vera, og þykir ekki frekar ástæða til að ákveða neitt um hæð neðri hlutans, því að hver hluti fyrir sig verður vitanlega svo hár sem þurfa þykir til þess að tala frambjóðenda rúmist þar. 9. brtt., við 54. gr„ er um það, að n. leggur til, að öll ákvæði frv. um að breyta röð á landslista með því að setja tölur fyrir framan nöfn frambjóðenda og eins að strika yfir þær, ef kjósandi vill fella framboð af listanum, falli burt. N. álítur, að það sé ákaflega mikil hætta á, að það valdi kjósendum erfiðleika, ef þeir nota þessa heimild, og geti jafnvel orðið til þess að gera kjörseðla svo gallaða, að tvímælum orki, hvort atkv. geti talizt gild. Í staðinn fyrir þetta leggur n. til, að kjósanda, sem vill greiða landslista atkv., verði heimilað þetta tvennt: Í fyrsta lagi að krossa við listann án þess að eiga nokkuð frekar við hann, og þá hefir hann greitt listanum atkv. með þeirri röð, sem á honum verður að kosningu lokinni, og í öðru lagi, ef kjósandi vill nota rétt sinn frekar, þá leggur n. til, að það sé honum heimilað með því að skrifa á sama reit nafn þess frambjóðanda, sem hann vill gefa atkv. sitt sérstaklega. Til meðmæla þessari till.n. færi ég það fyrst og fremst, að þetta er miklu einfaldari tilhögun, og svo einnig það, að með þessu er kjósanda gefið það vald, sem hann með réttu á, til að greiða sínum flokki atkv., og auk þess einhverjum tilteknum frambjóðanda, sem hann fellir sig betur við en aðra, sem á listanum kunna að vera. 10. brtt., við 55. gr„ er um að tölusetning skuli falla burt, og er það í samræmi við það, sem áður hefir verið talað um. 11. brtt., við 68. gr„ er um það þegar kjósandi í Rvík greiðir atkv. utan kjörfundar. Svo er ákveðið um þetta í frv. og sömuleiðis í núgildandi kosningalögum, að kjósandi greiði atkv. með því að rita á kjörseðilinn bókstaf þess lista, sem hann vill kjósa. Í frv. er ennfremur heimild til að breyta nafnaröðinni á listanum á sama hátt og ætlazt er til, að menn geti gert á landslista. N. hefir fallizt á, að í staðinn fyrir þetta verði tekið upp óbreytt ákvæðið um þetta, sem er í núgildandi kosningalögum, og sem ekki virðist hafa valdið neinum vandræðum, en það er, að kjósandi má, auk þess að skrifa bókstaf listans, geta þess, hvernig hann vill hafa röðina á listanum. Þá er 12. brtt., við 69. gr. Hefi ég gert grein fyrir henni áður, að kjósandi, sem vill kjósa landslista utan kjörfundar með því að rita bókstaf listans á kjörseðilinn, hann geti þar fyrir utan gefið öðrum atkv. sitt persónulega með því að skrifa nafn hans á seðilinn. 13. brtt., við 76. gr., stendur ekki í sambandi við þær aðrar brtt., sem ég hefi nefnt. Það er aðeins orðabreyt. til þess að heimilt sé utan kaupstaða að setja kjörfund fyrir kl. 12. N. sýndist að vísu, að við venjulegar þingkosningar í byrjun júlí væri nægur tími, þó að kjörfundur væri settur kl. 12 árdegis, en kæmi það t. d. fyrir, að aukakosningar færu fram á öðrum tíma árs og mun nær skammdegi, þá getur farið svo, að birta sé of stutt til að ljúka kjörfundi, ef hann er ekki settur fyrr en á hádegi, og er það aðallega af þeirri ástæðu, sem n. vill víkka þetta. Þá er 14. brtt., við 89. gr. Hefi ég í raun og veru þegar gert grein fyrir henni, og 15., 16. og 17. brtt., um að 90., 91. og 92. gr. falli burt, þær eru aðeins afleiðing af því, að n. vill fella burt þá aðferð til röðunar á lista, sem þessar gr. skýra frá. Að því er 92. gr. snertir skal ég bæta því við, að n. lítur svo á, að það geti ekki verið heimilt að telja þeim flokki landslistaatkvæði, sem ekki hefir landslista í kjöri, en þessi gr. gerir ráð fyrir því. Stjskr. segir berum orðum, að heimilt sé að hafa landslista í kjöri, enda greiði kjósandi þá atkv. annaðhvort frambjóðanda eða landslista. Það er alveg gengið frá þessu í frv. Þar er gert ráð fyrir því, að kjósandi, sem greiðir atkv. sitt frambjóðanda, geti að vissu leyti greitt landslista atkv. með því að gera röðunarbreytingu. Þetta álítum við ekki heimilt. Þá er 18. brtt., við 99. gr. Er hún eiginlega viðauki til skýringar. Gr. gerir þá kröfu til kjósanda, sem hefir greitt atkv. utan kjörstaðar, af því að hann hefir gert ráð fyrir að vera fjarstaddur á kjördegi, að hann gefi sig fram við kjörstjórnina, ef sú fyrirætlun seinna hefir breytzt, svo að hann er viðstaddur á kjördegi. Svo segir gr. ekki meira um þetta. En meiningin er sú, að ætlazt er til, að kjósandi greiði þá atkv. á kjördegi, ef hann vill, en utankjörfundarseðillinn komi þá ekki til greina, og um það sér þá kjörstjórnin eftir að atkvgr. er lokið. Okkur þykir réttara að taka það fram, að kjósandi, sem hlýðir ákvæðum gr. og gerir vart við sig á kjörstaðnum, greiði þar atkv., því að utankjörfundarseðill hans verður gerður ógildur hvort sem er. Þá er 19. brtt., við 100. gr. Hún felur aðeins það í sér, að ef kjörfundur hefir staðið í 12 stundir, þá megi slíta kjörfundi, er fjórðungur stundar er liðinn frá því að síðasti kjósandi gaf sig fram. Það væri auðvelt að nota þetta ákvæði um hálfa stund þannig, að kjörfundur gæti staðið þar til um fótaferðartíma næsta dag, og þykir ekki ástæða til að ýta undir það. 20. brtt., við 113. gr., er ekki efnisbreyt., en n. þótti viðkunnanlegra að telja upp undir þessum lið þau atriði ein, sem eiga að valda ógildingu atkvæðis. Eins og þetta er orðað nú er undir þessum lið sagt, að ógildingu kjörseðils valdi atriði, sem ekki gera það, vegna þess að það eru undantekningar frá því síðar í 115. gr. í frv. er nefnilega ekki ætlazt til, að það valdi ógildingu kjörseðils, þó að kjósanda verði það á, að greiða atkv. bæði frambjóðanda og eins landslista sama flokks. Í 115. gr. er svo ákveðið, að í slíku tilfelli skuli landslistaatkv. talið ógilt, en atkv., sem greitt er frambjóðanda, gilt allt að einu. 21. brtt., við 114. gr., er ekki annað en orðabreyt., sem leiðir af þeim brtt., sem þegar eru komnar á undan. 22. brtt., við 117. gr., er um, að 2. málsgr. þeirrar gr. falli burt, en samkv. þeirri málsgr. getur flokkur, sem hefir ekki haft landslista, hlotið atkv. á landslista, en það álítur n., að geti ekki átt sér stað. Þá kemur 23. brtt., við 119. gr. Hún er um það, hvernig eigi að finna atkvæðatölu, sem frambjóðendur á flokkslistum í Rvík hafa hlotið við kosninguna hver fyrir sig. Ástæðan fyrir því, að út í þetta er farið, er sú, að þegar í kjöri er óraðaður landslisti, þ. e. a. s. landslisti, sem er eingöngu skipaður frambjóðendum úr kjördæmum, þá á röðunin á honum að kosningu lokinni að miðast eftir vissri reglu við atkvæðatöluna, sem frambjóðendur hafa fengið hver í sínu kjördæmi við kosninguna. Nú eru til þrennskonar kjördæmi, í fyrsta lagi einmenningskjördæmi, og þar er enginn vafi á, hvaða atkvæðatölu hver frambjóðandi hefir fengið við kosninguna, þar er samanlögð tala þeirra kjörseðla, sem hann hefir verið kosinn á, sama og tala þeirra kjósenda, sem á bak við eru. Í öðru lagi eru tvímenningskjördæmi, og þar er þetta strax öðruvísi. Þegar á að telja saman flokksatkvæðin í slíkum kjördæmum, þá má ekki leggja saman atkvæðatölur þær, sem frambjóðendur hvers flokks hafa fengið þar, heldur verður að deila þeirri tölu með 2 að því er snertir þá kjörseðla, þar sem 2 hafa verið kosnir. En í þessu frv. er gert ráð fyrir, að atkv. sé gilt, þó aðeins einum hafi verið greitt atkv. Er þá eðlilegt að telja þá kjörseðla án deilingar með 2. Það verður því ekki komizt hjá að setja reglur um það, hvernig eigi að telja atkv. frambjóðenda í tvímenningskjördæmum, til þess að þær tölur verði sambærilegar við atkvæðatölur frambjóðenda í einmenningskjördæmum. Loks gildir þetta eins um Reykjavík, að það verður að finna einhverja reglu, hvernig eigi að telja atkv. þessara frambjóðenda til sætis á landslista, þannig, að sú atkvæðatala sé sambærileg við atkvæðatölur frambjóðenda í einmennings- og tvímenningskjördæmum. - Ákvæðin um það, hvernig eigi að fara að við röðunina á þessum landslistum, standa ekki í þeirri gr., sem hér er farið fram á að breyta, heldur í 1,31. gr. Ég kem þess vegna að þessu seinna, en skal að þessu sinni aðeins gera grein fyrir þeim reglum, sem hér á að fara eftir, þegar meta skal atkvæðatölur þeirra manna, sem kosnir eru eftir hlutfallskosningu í Rvík. Atkvæði á hlutfallskosningalistunum eru talin þannig, að efsti maður fær öll atkv., annar helming atkv., sá þriðji 1/3, sá fjórði ¼ o. s. frv., og ef 6 menn eru á lista, þá verður samanlögð atkvæðatala frambjóðendanna á listanum meira en tvöfalt hærri en sú atkvæðatala, sem listinn hefir fengið. Ennþá fjarstæðara er að nota þá reglu, sem nú er notuð, við þá endanlegu röðun innan lista, því að þar er það svo, að á 6 manna lista fær efsti maður öll atkv. sá næsti 5/6, sá þriðji 4/6 o. s. frv. Úr þessu samanlögðu verður vitanlega miklu hærri tala heldur en sú atkvæðatala, sem listinn hefir fengið. Þess vegna er hér stungið upp á reglu, sem felur það í sér, að atkvæðatala allra þeirra til samans, sem á listanum eru, verður sú sama og atkvæðatala listans, og er þessi regla ekkert torveldari en sú, sem nú er notuð, svo að ekki er hægt að hafa á móti henni frá því sjónarmiði. Þá er 24. brtt., við 120. gr. Hún er um það, að ef varamaður af lista í Rvík hreppir uppbótarþingsæti, hversu þá skuli fara að. Þetta vantar nú í frv. N. stingur upp á, að þegar þetta kemur fyrir, skuli yfirkjörstjórn Rvíkur koma saman aftur og gefa næsta manni af listanum kjörbréf sem varaþingmanni, svo að eftir sem áður séu jafnmargir varamenn á listanum og þeir, sem kosnir voru, en sá, sem uppbótarþingsætið hlaut, gengur frá, en fær sitt jöfnunarþingsæti, en í hans stað kemur varamaður annarsstaðar af landslistanum eftir þeim reglum, sem þar um gilda. 25. brtt., við 125. gr., felur ekki í sér verulega efnisbreyt. umfram það, sem er í hinum brtt., sem þegar hefir verið bent á. Það er aðeins tilraun til að gera það skýrara, hvaða gögn yfirkjörstjórn skuli senda landskjörstjórn, og eru þar á meðal eftir frv. sérstaklega allir seðlar, þar sem landslisti hefir verið kosinn og röðunarbreyt. hafa verið gerðar. Okkur þykir nægja, að yfirkjörstjórn telji landslistaatkv. og hve mörg atkv. hafa verið greidd hverjum frambjóðanda persónulega. Það er svo einfalt mál, að yfirkjörstjórn er trúandi fyrir því. Þá er 26. brtt., við 129. gr., að 7. tölul. þeirrar gr. falli burt, en þar er gert ráð fyrir, að landslistaatkv. geti komið þeim flokki til handa, sem ekki hefir haft landslista í kjöri. Þá er loks 27. brtt., við 131. gr. Þar eru þrjár fyrstu málsgr. orðaðar um, en tvær þær síðustu látnar standa óbreyttar. Þessi gr. fjallar, eins og kunnugt er, um það, að finna, hverjir frambjóðendur hvers þingflokks hafi náð uppbótarþingsætum. N. hefir, til þess að gera þetta aðgengilegra fyrir þá, sem eiga að beita þessu, skipt þessu í þrjá tölul. Fjallar hver um sitt tilfelli, óraðaðan landslista, þar sem eru eingöngu frambjóðendur úr kjördæmum, raðaðan landslista, þar sem einnig geta verið menn, sem ekki hafa boðið sig fram í kjördæmi, og í þriðja lagi ef enginn landslisti er. Þessar málsgr. eru merktar a., b., og c. Málsl. a. geri ég ekki ráð fyrir að þurfi mikið að skýra. Aðferðin til að finna þá endanlegu röðun á þeim landslista er í aðalatriðunum mjög svipuð því, sem er í stjfrv. Þó eru þar á tvær breyt., önnur er sú, sem stendur ekki í neinu sambandi við aðrar breyt. frv., og hún er um það, hvaða atkvæðatala skuli gefin þessum lista. Í stjfrv. er lagt til, að það skuli gert með því að leggja saman öll atkv., sem hlotnazt hafa þeim flokki, sem bar listann fram. N. þótti þetta ekki eðlilegt, þar sem gera má ráð fyrir, að flokkurinn hafi við kjördæmakosningu fengið fleiri eða færri þingsæti og þeir frambjóðendur verið strikaðir af landslista. Okkur þykir eðlilegra, að með þeim, þegar þeir eru útstrikaðir, fylgi nokkur atkvæðatala, og það sé aðeins sú atkvæðatala, sem þá verður eftir, sem verður atkvæðatala listans, og við viljum, að sú atkvæðatala, sem dregin verði frá með hverjum kosnum þm., sé meðaltal þeirra atkv., sem koma á hvern þm. við úthlutun jöfnunarþingsæta. Ef t. d. meðaltalið er 900 atkv. og sá flokkur hafi fengið 5 þm. kosna, þá dregst frá samanlagðri atkvæðatölu þess flokks 5 x 900 atkv., en það, sem eftir er, sé atkvæðatala listans. Það skiptir ekki miklu máli, hvað gert er í þessu, en þó er það svo, að sú persónulega atkvgr., sem leyfð er, vegur þeim mun meira sem listanum eru gerð færri atkv., en breyt. frá ákvæðum stjfrv. leiðir beint af því, sem ég hefi áður gert grein fyrir, að kjósendum landslista hafi verið leyfð sú ein röðunarbreyt., að gefa einhverjum frambjóðanda atkv. sitt persónulega, og ákvæðið felur það í sér, að þessi persónulegu atkv. koma fullkomlega til greina sem heilt atkv. við hina endanlegu röðun á listanum. Þá er b.-liður brtt., sem fjallar um hina endanlegu röð á landslista, sem hefir verið óraðaður frá upphafi og skipaður frambjóðendum flokksins í kjördæmum eingöngu. Ákvæði 131. gr. frv. eru svo ófullkomin, að við þau er ekki hægt að hlíta. Af þeim er í raun og veru ekki hægt að sjá, hvernig á að ákveða röðina. Og það stafar fyrst og fremst af því, að ekki er gerð grein fyrir, hvernig á að telja atkv. þeirra frambjóðenda, sem hafa verið á lista í Rvík, og eiginlega ekki heldur þeirra, sem bjóða sig fram í tvímenningskjördæmum. En þar sem óhjákvæmilegt er, að atkvæði þessara frambjóðenda eigi að hafa áhrif á röðun listans, eins og atkvæðatölur annara frambjóðenda, þá verður ekki hjá því komizt að ákveða, hvernig þau á að telja. Hitt getur vitanlega verið álitamál, hvort n. hefir tekizt að orða þau ákvæði á svo heppilegan hátt, að ekki verði um þau deilt. Ég verð að biðja hv.þdm. afsökunar á því, að ég hefi í þessari hóstakviðu haft hausavíxl á stafliðum brtt. og talað um það undir b-lið, sem stendur undir a.-lið. Ég er þannig búinn að gera grein fyrir b-liðnum og tala nú um a-liðinn, sem er um hina óröðuðu landslista. Þar er fyrst og fremst gert ráð fyrir, að strikuð séu út nöfn þeirra manna, sem kosningu hljóta í einstökum kjördæmum. Ég vil leiða athygli að því, að eins og þetta er að öðru leyti byggt upp, þá taka þessir frambjóðendur, sem strikaðir eru út af listanum vegna þess að þeir hafa náð kosningu í kjördæmi, með sér þá atkvæðatölu, sem þeir hafa fengið. Um þetta mun ekki verða neinn ágreiningur, þegar strikaður er út maður, sem náð hefir kosningu í einmenningskjördæmi. Og það mun heldur eigi valda ágreiningi, að svona eigi að fara að, þegar numinn er af landslista maður, sem kosningu hefir náð í Rvík, að þá fari með honum sá hluti atkvæðatölu Rvíkurlistans, sem í hans hlut hefir komið, hvaða regla sem notuð er til að finna hann út. En hitt mun frekar þykja vafasamt, hvort rétt sé að líta svo á, að maður, sem náð hefir kosningu í tvímenningskjördæmi, og fyrir þá sök er numinn af landslista, eigi að taka með sér nokkra atkvæðatölu, eða hvort hinsvegar eigi að líta svo á, að ef eftir verður á listanum annar frambjóðandi sama flokks, sem ekki hefir náð kosningu, þá eigi hann að halda eftir allri atkvæðatölu flokksins í kjördæminu. Mér fyrir mitt leyti finnst ekki vera hægt annað samræmis vegna en láta þeim manni, sem náð hefir kosningu í tvímenningskjördæmi, fylgja þá kjósendatölu, sem svarar til þess atkvæðamagns, sem hann hefir fengið, og láta hinn, sem eftir kann að verða á listanum vegna þess að viðkomandi flokkur hefir ekki náð nema öðru þingsæti kjördæmisins, aðeins halda þeirri atkvæðatölu, sem hann sjálfur hefir fengið. Ég geri ráð fyrir, að um þetta atriði verði síðar rætt, svo ég skal ekki fara lengra út í það nú. Þegar numdir hafa verið af listanum þeir, sem kosningu hafa náð í kjördæmi, er gert ráð fyrir, að bætt sé við kjördæmaatkvæði hvers frambjóðanda, sem eftir er á listanum, þeim atkv., sem hann hefir persónulega hlotið á landslista. Síðan er stungið upp á að halda þeirri reglu, sem inn í frv. var sett í hv.Nd., að annaðhvert sæti á listanum skuli skipað eftir atkvæðatölum frambjóðandans beinlínis, og annaðhvert sæti eftir því, hvað mikinn hluta af greiddum atkv. í sínu kjördæmi hver frambjóðandi hefir náð. Það, sem hér þykir vafaatriði, er, hversu að skuli fara, ef tveir frambjóðendur eru af sama flokki í tvímenningskjördæmi og annar þeirra kemst að, en annar ekki. Ég hefi þegar gert grein fyrir, að n. eða a. m. k. meiri hl. hennar sýnist, að sá, sem kosningu nær og numinn er af landslista, hljóti að taka þaðan með sér nokkra atkvæðatölu, eins og aðrir, sem þaðan eru burtu numdir, og sá frambjóðandi, sem eftir er á listanum, geti því ekki notið atkv. allra kjósenda síns flokks í kjördæminu, þegar á að meta, hvar hann er í röð þeirra frambjóðenda á listanum, sem sæti eiga að taka eftir atkvæðafjölda. Aftur á móti verður annað ofan á, þegar fara á að meta, hvar sá frambjóðandi á að vera í röð þeirra manna á listanum, sem sæti eiga að taka eftir því, hvað þeir hafa fengið hlutfallslega mikið fylgi í sínu kjördæmi. Það er augljóst, að ef í því sambandi þessum frambjóðanda er reiknuð atkv.tala hans deilt með tveimur, þá verður samræmis vegna að reikna öllum hinum frambjóðendum kjördæmisins atkv. eftir sömu reglu. Ég býst við, að enginn mundi skilja ákvæði frv. eins og það kom frá hv.Nd. öðruvísi en á þennan hátt, og ég skil ákvæði brtt. á sama hátt að því er þetta snertir. Ef það þykir ekki koma nægilega skýrt fram í orðalagi till., má umbæta það við 3. umr. Það er einnig ákveðið í frv. og þessum brtt., að ef fleiri en einn frambjóðandi af sama flokki og úr sama kjördæmi er eftir á listanum, þegar burt hafa verið numdir þeir, sem kosningu hafa náð, þá skuli nema þá burt, nema þann einan, sem flest hefir atkvæði. Nú er hér bætt við því ákvæði, sem ég hugsa, að öllum finnist sanngjarnt, að þegar þessir menn eru numdir burt af listanum, þá fari ekki þeirra atkvæðatölur með þeim, þar sem þeir eru ekki numdir burt vegna þess að þeir hafi náð kosningu, heldur færist þær yfir á þann frambjóðanda kjördæmisins, sem eftir verður á listanum. Þeir, sem gefa þessum mönnum atkv. sitt, eiga sama rétt á því og aðrir, að þeirra atkv. komi til greina, þegar endanlega er gert upp, hverjir eiga að hljóta uppbótarsætin. Í framkvæmdinni mun þetta því þýða það, að í tvímenningskjördæmi, þar sem kosnir hafa verið tveir menn af sama flokki, fær andstöðuflokkurinn uppbótarsæti þar, ef hann annars hefir tilkall til uppbótarsætis. Hafi verið kosinn sinn frambjóðandinn af hvorum flokki, fær hinn frambjóðandi þess flokks, sem tilkall á til uppbótarsæta, uppbótarsæti fyrir það kjördæmi, hafi hann fengið svo háa atkvæðatölu, en annars því aðeins, að tvímenningskjördæmið sé svo stórt, að helmingur atkvæðatölu þess vegi á móti kjósendafjölda einmenningskjördæmanna. Mér finnst þessi regla vera sanngjörn, hvernig sem hún fellur þeim í geð, sem eru í tvímenningskjördæmum og hafa vanið sig á að hafa í raun og veru tvöfaldan kosningarrétt á við aðra landsmenn. Þá kem ég að staflið c., sem er um það, ef flokkur hefir ekki haft landslista, en á þó tilkall til uppbótarsæta. Þá á að gera honum uppbótarsætalista, skipaðan frambjóðendum hans í kjördæmum, þó ekki fleirum frambjóðendum úr hverju kjördæmi heldur en kjósa á. Nú þarf ekki lengur að láta flokksstjórnirnar ráða, hverjir koma á listann, ef fleiri frambjóðendur eru, því nú liggja atkvæðatölurnar fyrir, og einsætt þykir að taka þá, sem hæsta atkvæðatölu hafa fengið. Að öðru leyti skal svo farið með þetta eftir sömu reglum og búið er að greina undir staflið a. um óraðaða landslista. Þá er loks frá því að skýra, að í prentun hefir fallið aftan af þskj. seinasta brtt. Felur hún aðeins í sér, að greinatala og tilvitnanir frv. breytist samkv. atkvgr.

Forseti (EÁrna): Útbýtt er í deildinni brtt. á þskj. 234 og 237. Þar sem þessar brtt. eru of seint fram komnar, verður að veita afbrigði frá þingsköpum, ef þær eiga að komast hér að til umræðu og atkvgr.

Ingvar Pálmason Ég þarf ekki að gera grein fyrir þeim brtt., sem stjskrn. flytur sameiginlega, frekar en þegar hefir verið gert. En ég hefi ásamt hv.þm.N.-Þ. flutt hér brtt. á þskj. 216, sem ég vil fara um nokkrum orðum. Þessum brtt. var hreyft í n., en um þær fekkst ekki það samkomulag, að n. gæti flutt þær óskipt, og því tókum við hv.þm.N.-Þ. það ráð, að flytja þær á sérstöku þskj.Till. eru að vísu sjö að tölu, en með þeim er þó ekki farið fram á nema tvennskonar efnisbreyt. á frv. Brtt. við 27. gr. frv. er alveg sérstök út af fyrir sig, en hinar eru allar afleiðing af hinni aðalbreyt., sem er þess efnis, að heimila kjördeildum utan kauptúna, sem hafa 300 íbúa, að hafa tvo kjördaga. Ég skal taka það fram, að þessi brtt. kom fram í hv.Nd., en náði þar ekki samþykki. Ástæðan til þess, að hún er fram komin, er sú, að þó frv. heimili að skipta hreppum í allt að fjórar kjördeildir, þá eru til þeir staðhættir á landi hér, að það er ekki með öllu fullnægjandi til þess að bæta aðstöðu þeirra, sem erfiðast eiga með kjörsókn. Hreppar geta verið svo sundurslitnir, að ekki sé hægt að ná fullu samræmi um aðstöðu kjósendanna til kjörsóknar með þeirri kjördeildaskiptingu, sem frv. heimilar. Ég geri ráð fyrir, að það sé ekki mjög víða á landinu, sem svo stendur á. Og ég geri alls ekki ráð fyrir, að þar, sem hægt er að fullnægja sanngjörnum kröfum manna um hægðarauka við kjörsókn með kjördeildaskiptingu, yrði sú heimild notuð, sem í brtt. okkar felst. En mér hefir verið bent á, að það sé t. d. einn hreppur í Barðastrandarsýslu, sem svo stendur á um, að þó honum væri skipt í fjórar kjördeildir, gæti samt svo farið, að kjósendum af nokkrum heimilum yrði mjög erfitt um kjörsókn, ef þannig viðrar, því yfir sjó er að sækja á kjörstaði. Þeim heimilum gæti orðið það til allmikils hagræðis að hafa kjördagana tvo, og ég geri ráð fyrir, að líkt geti átt sér stað víðar á landinu, þó ekki séu nefnd fleiri dæmi. Um annmarkana á því að hafa þessa heimild er það að segja, að þeir virðast ekki vera mjög miklir. Það er nokkur aukafyrirhöfn lögð á kjörstjórnirnar þar, sem heimildin yrði notuð, en annars virðist jafntryggilega frá því gengið, að ekki verði neinu komið við, sem kallazt getur óviðeigandi kosningaraðferð. Brtt., sem leiðir af þessari aðalbreyt., ganga út á að tryggja, að kosningin fari fullkomlega eins leynilega fram eins og þó ekki sé nema einn kjördagur. Það, sem helzt hefir verið haft á móti þessari heimild, er það, að fremur verði viðhafður kosningaróður, sem svo er nefndur í frv., ef hafðir eru tveir kjördagar. En ég vil geta þess, að það eru ekki miklar líkur til, eins og brtt. eru orðaðar, að til þess arna komi. Við höfum þetta aðeins heimild, og ég geri ekki ráð fyrir, að undirkjörstjórnir notuðu hana nema rík nauðsyn væri fyrir hendi. Þær mundu ekki fara að nota heimildina vegna kosningaróðurs; slíkt væri frekar hugsanlegt, ef þetta væri haft á valdi kjósenda. Ég held því, að þar sem með þessu frv. er stefnt að því, sem er sjálfsagt og í alla staði sanngjarnt, að gera íbúum sveitanna að svo miklu leyti sem framkvæmanlegt er, jafnhægt um að sækja kjörfundi eins og fólkinu í kaupstöðunum, en hinsvegar, þótt allar heimildir frv. yrðu notaðar og einnig sú, sem í brtt. okkar felst, þá yrði aðstaða sveitamannanna samt sem áður ennþá miklu lakari til kjörfundarsóknar heldur en bæjanna, þá finnst mér ekki nema eðlileg sú krafa, sem við berum hér fram. Með þeim breyt., sem nú er verið að gera á stjskr. okkar og kosningalögum frá því, sem áður tíðkaðist á líka að vera stefnt að því að ná sem fyllstu réttlæti um áhrif kjósendanna á kosningar til Alþ., og þess vegna á till. okkar fullan rétt á sér, því þrátt fyrir hana næst ekki fullt réttlæti fyrir sveitakjósendur, þó segja megi, að þá væri komið svo nærri því sem fært þykir að ganga, að svo komnu a. m. k. Ég læt þetta þá nægja um 3. brtt. okkar. Hinar brtt., sú 1., 4., 5., 6. og 7., eru afleiðingar af henni og koma því aðeins til greina, að hún verði samþ. Þá er hin efnisbreyt., sem felst í 2. brtt. okkar, við 27. gr. Með þeirri brtt. er tekinn upp síðasta málsgr. 27. gr. eins og hún var í stjfrv. Henni var breytt í hv.Nd., en við lítum svo á, að sú breyt. hafi ekki verið til bóta. Um þetta atriði segir svo í grg.stjfrv., með leyfi hæstv. forseta: „Ennfremur er það nýmæli í þessari gr., að frambjóðendur og meðmælendur lista skuli lýsa yfir, fyrir hvaða flokk listinn eða frambjóðandinn sé, og viðurkenning flokksstjórnar á þessu. Þetta leiðir beint af fyrirkomulagi því um skipun uppbótarþingsæta, sem hin nýja stjskrbreyt. ráðgerir“. Nú var sú breyt. gerð á í hv.Nd., að niður var felld krafan um, að framboði skuli fylgja yfirlýsing flokksstjórnar um það, að frambjóðandinn bjóði sig fram fyrir viðkomandi flokk. Eins og tekið er fram í skýringunum við stjfrv., er þetta ákvæði bein afleiðing af því fyrirkomulagi, sem stjfrv. gerir ráð fyrir, sem sé uppbótarsætafyrirkomulaginu. Þar sem uppbótarsætin eru miðuð við flokka, og einungis við flokka, þá virðist ekki vera nema í alla staði eðlilegt, að það séu flokksstjórnirnar, sem segja til um það. hvort hver frambjóðandi er boðinn fram af hálfu flokks eða hvort hann býður sig fram á eigin spýtur, þó aldrei nema hann telji sig til einhvers flokks. Það var í hv.Nd. bent á, að eins og gr. er nú orðuð í frv., gætu menn boðið sig fram fyrir flokk, sem þeir í raun og veru alls ekki tilheyra, og þannig ruglað það flokkslega réttlæti, sem á að nást með uppbótarsætunum. Ég skal ekki segja með neinni vissu, hvað mikil hætta felst í þessu, en hitt orkar ekki tvímælis, að möguleiki til misnotkunar er þarna fyrir hendi, möguleiki, sem engin ástæða er til að skapa. Og þar sem uppbótarsætin eru að öllu leyti byggð á hreinu flokksfylgi, þá verða ákvæði frv. að öðru leyti að vera í samræmi við það. Það var enginn ágreiningur í n. að taka þetta til greina að því er snertir listana, þegar til þess kemur að skipa mönnum á þá, annaðhvort í röð eða hverjir eigi að koma til greina við uppbótarþingsæti. Þess vegna virðist eðlilegt, að þessu sé fylgt gegnum frv. allt. Ég get látið þetta nægja að sinni um þessar brtt. okkar hv.þm.N.-Þ., sérstaklega með skírskotun til þess, að þessi breyt. er tekin upp hér nákvæmlega eins og hún var í stjfrv. og að ekki var sjáanlegur neinn ágreiningur í n. í Nd. um þetta atriði. Það virðast því hafa verið einhver önnur áhrif en frá n., sem urðu þess valdandi, að þessi breyt. komst inn í frv., og mér virðist, að hún hafi komizt þar inn að ófyrirsynju.

Jón Baldvinsson Hv. frsm.n. hefir skýrt rækilega till. þær, sem n. hefir borið fram við frv. En aðeins vildi ég þó segja það, að að vísu hefði ég kosið, að staðið hefðu svipuð ákvæði um landslistann eins og voru í frv. stj. eins og það var lagt fyrir þingið og n. gekk frá því, þó ég telji þær till., sem n. hefir orðið sammála um að bera hér fram, miða stórum að því að bæta frv. að því er snertir landslistann og að öðru leyti færa frv. til samræmis við það, sem ákveðið er í stjskr., sem búið er að samþ. Ég ætla því ekki að tala um þessar brtt., en ætla aðeins að snúa sér að einni till, sem ég flyt við frv. og er viðvíkjandi kjördeginum. Í frv. er ákveðið, að kjördagurinn skuli vera fyrsti sunnudagur í júlímánuði. Nú hefir því verið haldið fram, að þetta væri gert til þess að bændur eigi hægara með kjörsókn. En ef á að taka einhliða tillit til þess, þá er aðgætandi, að bændur eru ekki einu sinni meiri hl. kjósenda. Það er annar hluti kjósenda, sem kannske er jafnfjölmennur, og það er verkafólkið. Síðast í júní og fyrst í júlí streymir það frá heimilum sínum til atvinnu víðsvegar út um land, og sá fyrirvari, sem það hefir til þess að komast að heiman, er oft svo naumur, að það hefir ekki tækifæri til þess að nota sér þá heimild í kosningal., að kjósa utan kjörfundar. Þetta á kannske ekki sízt við víða úti um land, þar sem fólk þarf að fara langan veg til kjörstaðar, og í kaupstöðunum hagar því oft þannig, að menn eru ráðnir burt með svo stuttum fyrirvara, að þeir hafa ekki tækifæri til þess að kjósa. Þetta kemur sérstaklega niður á fólki, sem fer til síldveiða héðan af Suðurlandi, venjulega fyrstu dagana í júlímánuði. En það getur staðið svo á, að kjördagurinn sé ekki fyrr en viku af júlí. Nú efast ég um, að það sé rétt, að bændum sé þessi kjördagur sá heppilegasti, sem fundinn verði, og byggi ég það á viðtali við ýmsa bændur hér á þingi og aðra, sem kunnugir eru í sveitum. Þeir telja, að a. m. k. hér á Suðurlandi sé eins heppilegur tími milli 23. júní og 1. júlí til þess að sækja kjörfund eins og þegar komið er fram í júlí. Ég hefi ekki komið fram með þá till., sem var flutt í Nd. af hálfu Alþfl.-manna um það að hafa kjördaginn laust eftir miðjan júní, fyrsta sunnudag eftir 15. júní, heldur flyt hann fram þannig, að það verði síðasti sunnudagur í júnímánuði, sem yrði einhverstaðar á milli 23.-30. júní. í samræmi við þetta breytast ákvæði 14. gr. frv. þannig, að kjörskráin skuli gilda frá 23. júní til 22. júní næsta ár. Ég hefi svo oft haft tækifæri til þess að tala um þennan kjördag hér í Ed., að ég er orðinn þreyttur á að bera fram þau mörgu rök, sem ég hefi fram fært, en þegar ég þykist hafa bent á góðan kjördag fyrir sveitirnar, sem er síðasti hluti júnímánaðar, þá þætti mér undarlegt, ef bændur á Alþingi vildu ekki taka það tillit til verkafólksins í sjávarplássunum, sem kæmi það betur að hafa þennan kjördag heldur en þegar komið er fram í júlímánuð, að þeir samþ. þessa brtt. mína. En það er ekkert efamál, að fyrir kaupstaðina Reykjavík og Hafnarfjörð og mörg kjördæmi sunnanlands er fyrsti vetrardagur ákjósanlegasti tími ársins fyrir kjördag, en því hefir verið haldið fram, að óveður geti þá hamlað kjörsókn t. d. á Norðurlandi. Bæði af því, að ég veit, að það þýðir ekki að bera fram till. um haustkjördag, og eins af því, að ég vil taka þessa ástæðu til greina, þá hefi ég farið eins nærri því, sem ég veit, að bændum kemur bezt, og sett kjördaginn eins og stungið er upp á í þessari brtt. Ég vænti þess, að hv. dm. skilji svo við kosningal., að sem flestum kjósendum landsins gefist kostur á að taka þátt í kosningum og hafa þannig áhrif á það, hvernig Alþingi er skipað, og að ekki verði settur kjördagur, sem greinilega yrði til þess að meina fjölmennum hóp landsmanna að taka þátt í kosningu. Um aðrar till., sem hér liggja fyrir, ætla ég ekki að fara mörgum orðum, en mun með atkv. mínu sýna, hvernig ég lít á þær.

Jón Jónsson Þetta er nú einn geysilegur lagabálkur, sem við höfum hérna fyrir framan okkur, og ég verð að segja það, að hann er svo stór, að maður getur ekki ábyrgzt, a. m. k. ekki við, sem ekki höfum starfað sérstaklega við að athuga hann í n., að ekki fari meira og minna framhjá, sem athugavert sé. Það getur vel verið, að eitthvað sé í þessum mikla lagabálki, sem sé allt annað en heppilegt í framkvæmdinni, og að ástæða sé til að taka eitthvað meira fram. Maður verður þess vegna að mörgu leyti að byggja á rannsókn n., sem hér hefir verið kosin, og n. í Nd. Það eru aðeins stærstu atriðin, sem maður getur höggið í, og svo það, sem maður kann við lauslegan yfirlestur að hafa rekizt á. Ég ætla þá fyrst að víkja örfáum orðum að þeirri brtt., sem ég sjálfur flyt á þskj. 234. Fyrsta brtt. er við 27. gr. frv., um það, að fjölga þeim meðmælendum, sem frambjóðendur verða að hafa. Eins og menn vita, þá er skilyrðið um meðmælendur komið inn til þess að fyrirbyggja það, að frambjóðendurnir séu allt of margir, án þess að hafa nokkuð verulegt fylgi í kjördæmunum. Upphaflega var það svo, að ekki þurfti nema 2 meðmælendur. Þá var gert ráð fyrir, að meðmælendur mæltu með frambjóðanda á kjörfundi. En um leið og kjósendum hefir fjölgað hefir verið hækkuð tala meðmælendanna upp í 12 og síðan hefir kjósendum mikið fjölgað, svo það virðist ekki ósanngjarnt, að krafan um meðmælendur sé enn hækkuð. Ég hefi því leyft mér að koma með þá brtt., að í staðinn fyrir 12 komi: eigi færri en 50. Hinsvegar sé ég ekki ástæðu til að binda það fastmælum, að einn frambjóðandi megi ekki hafa fleiri en 24 meðmælendur. Ég skal geta þess, að þetta atriði um fjölgun meðmælenda mun að líkindum verða til þess að draga eitthvað úr framboði manna, sem í raun og veru hafa ekkert fylgi, og það gerir kjósendum í hverju kjördæmi greiðara fyrir. Það er orðin plága á þessum kosningafundum, að þá kemur voða hrúga af frambjóðendum og tekur tíma og eyðileggur fyrir kjósendum það gagn, sem þeir annars gætu haft af kosningafundarsókn. Einn hv. dm. hefir skotið því til mín, að fullt svo eðlilegt sé, að í stað þess að miða við ákveðna kjósendatölu sé miðað við einhverja hundraðstölu af kjósendum, t. d. 4%. En það hefir nú verið venjan að miða við ákveðna tölu kjósenda, en annars mundi ég sætta mig við það, þó sú breyt. yrði gerð að miða við ákveðna hundraðstölu. Þá hefi ég leyft mér að koma með brtt. við 85. gr. frv., sem ég álít, að nauðsynleg sé til þess að fyrirbyggja misskilning. Eftir 2. málsgr. getur maður fengið að greiða atkv. í annari kjördeild, ef hann leggur fram vottorð um, að hann sé á kjörskrá. Það hefir verið venjan, að þetta ætti sér stað, en þó ekki eingöngu að leggja fram vottorð um, að menn stæðu á kjörskrá, heldur einnig um, að þeir afsöluðu sér rétti til þess að kjósa í heimakjördeildinni, því annars gætu menn hlaupið á milli og kosið í 2-3 kjördeildum. Til þess að fyrirbyggja misskilning er réttara að taka þessa setningu. E. t. v. vilja menn segja, að þetta sé útilokað með þessari gr., en það getur orkað tvímælis og því réttara að taka það glöggt fram. Þá hefi ég loks leyft mér að gera breyt. við 142. gr., sem er mikill bálkur og kallaður er „óleyfilegur kosningaróður og kosningaspjöll“. Þar er það talinn afskaplegur kosningaróður og varðar mikilli hegningu, ef maður safnar undirskriftum undir áskoranir um framboð til þingmennsku. Ég get ekki séð, að það sé neitt athugavert, þó maður safni undirskriftum um áskoranir til framboðs. L. gera ráð fyrir, að safna þurfi undirskriftum að vissri tölu, og ég hygg, að í mörgum tilfellum geti verið vafamál, hvort búið er að safna þeirri tölu eða ekki, og þess vegna geti verið hættulegt fyrir menn að skrifa undir meðmælendaskjal. Það er ekki svo, að með þessu sé hægt að fyrirbyggja allan undirróður, eða það, sem á slæmri íslenzku er kallað „agitationir“. Það er vitanlega alveg jafnopin leið til þeirra eftir sem áður, en menn færu þá kannske bara leyndara með það. Þess vegna tel ég sjálfsagt að fella þennan tölul. niður, og þá þar af leiðandi þá málsgr. í 150. gr., sem fjallar um hegningu við þessu. Ég vona, að hv. d. geti fallizt á þessar brtt„ sem ég hefi borið hér fram, sem ég skal játa, að eru ekki stórar, en a. m. k. ein þeirra er nauðsynleg og hinar fyllilega réttmætar. Ég skal svo, úr því ég er staðinn upp, fara nokkrum orðum um brtt.n. Eins og menn sjá, þá eru flestar brtt. miðaðar við það, að færa frv. í sama horf og það var, þegar það kom fyrir þingið. Fyrsta brtt. er miðuð við það, að stjskrn. komst að þeirri niðurstöðu að leyfa kjósendum að hafa raðaðan lista, m. ö. o. gefa flokksstjórnum vald til þess að koma fram með lista, sem þær sjálfar hafa skapað, í stað þess, að í frv., sem kom frá Nd., er ætlazt til, að kjósendurnir í kjördæmunum hafi sköpunarvaldið á listanum. Hv. frsm. hélt því fram, að með því að gera eingöngu ráð fyrir óröðuðum lista væri gengið nokkuð nærri stjskr. Ég verð að segja, að mér finnst dálítið einkennilegt, að þessi mótmæli skuli koma fram nú. Í vor, þegar stjskr. var til meðferðar, kom ég með brtt. til þess að taka það fram, að svona lista mætti ekki hafa. En þá var því haldið mjög fast fram, og það af færustu lögfræðingum, að þess háttar þyrfti ekki að setja í stjskr., því að það væri tvímælalaus heimild til að banna slíkt í kosningalögunum. Ég man ekki eftir því, að hv. 1. landsk. rísi þá upp til að andmæla þessari skoðun, og virtist það vera skoðun d., að í kosningal. stæði frjálst fyrir að ákveða um þetta eins og hverjum sýndist. Mér finnst því einkennilegt, að þessari skoðun skuli skjóta upp nú. En þegar maður lítur til þess, hvernig n. var skipuð, þá getur maður vorkennt þeim, þó þeir hafi haldið þessu fram, til þess að missa ekki of mikið af sínu valdi, til þess að missa ekki of marga þm. Það er mikið, að flokksstj. skuli ekki eiga að tilnefna alla þm. og allt vald vera í þeirra hendi. Hv. 1. landsk. hélt því fram, að þetta mundi ekki hafa mikil áhrif, í mesta lagi kæmu til mála 5–6 menn, sem ekki væru í framboði í kjördæmum. En mér er ekki ljóst, hvernig það getur orðið; mér skilst, að það geti orðið allt að því 11 þm. Ég sé ekki annað en að í því sé engin trygging, þótt ákveðið sé, að annarhver af 10 efstu mönnunum á listanum eigi að vera í framboði utan Rvíkur. En það getur náttúrlega verið, að einhver tryggingarákvæði séu einhversstaðar í þessum mikla lagabálk, þó ég hafi ekki orðið var við þau, og ég væri þakklátur hv. 1. landsk., ef hann gæti bent mér á þau. Þá er það eitt atriði, sem komið hefir fram í umr., það, hvernig eigi að breyta röð listans. Í stað þess að númera, eins og að undanförnu hefir verið gert, á að rita nafn. Við vitum það, að með þessum kosningal. er einn aðaltilgangurinn að hafa leynd á atkvgr., til þess að tryggja frekar rétt ósjálfstæðra manna, og nú er það vitanlegt, að það er bannað að setja nokkurt merki á atkvæðaseðilinn fram yfir hinn tilskilda kross, til þess að ómögulegt sé að þekkja, frá hverjum listinn er. En ef á að skrifa heilt nafn, þá sé ég ekki annað en að leikur sé að þekkja höndina, og svo er leikurinn einn fyrir menn að skrifa á einkennilegan hátt. Það er líka hægt að breyta ákvæðinu um utankjörfundarkosningu, til þess að tryggt sé, að ekki sé hægt að þekkja rithöndina. T. d. dettur mér í hug, að hafa megi sérstaklega gerða seðla, sem þarf ekki annað en stimpla á. Það eru sjálfsagt margar leiðir til, en markmiðið er alltaf eitt, að tryggja það, að kosningar fari fram með fullri leynd, en það fer út um þúfur, ef hver kjósandi á að skrifa sjálfur nafn frambjóðandans. Það er hægur vandi að láta það sjást af skriftinni eða öðrum vegsummerkjum, hver kjósandinn var, ef menn vilja á annað borð leggja sig í það eða láta hafa sig til þeirra hluta. Ég hefi ef til vill ekki fylgt nógu vel með brtt.hv.n., en mér hefir skilizt hún gera ráð fyrir tvennskonar listum. En það þykir mér í mesta máta einkennilegt, að hún gerir ekki neina brtt. að öðru leyti, t. d. ef landslisti er óraðaður. Þá gildir sama regla og áður er í frv. Ég hefi nú heyrt því haldið fram sem höfuðandmælum, að í þessu tilfelli geti maður notað við kosningar nafn flokks, sem hann er alls ekki í. Þetta á að vera hægt að fyrirbyggja með einfaldri reglu, en mér skilst, að hv.n. hafi ekki gert neitt í því efni. Það getur því vel komið til mála, að ég beri fram um þetta brtt., annaðhvort nú eða við 3. umr., ef þetta felst ekki í brtt.n. Með þessu einu er nefnilega alls ekki náð þeim tilgangi nefndarinnar að fá flokksstjórnum aftur í hendur það ákvörðunarvald um þessi mál, sem tekið var af þeim í hv.Nd.

Eiríkur Einarsson Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. við 27. lið a. í brtt.hv.stjskrn., og lýtur hún að útreikningi til uppbótarsæta í tvímenningskjördæmum. Ég vildi gjarnan víkja að skýringu þessa málsatriðis nokkrum orðum áður en gengið verður til atkv. um tillögurnar, og sný ég mér að því einu, því að aðrir munu verða til að tala um önnur atriði frv. og brtt., er ég get leitt hjá mér. Þegar samin var breyt. á stjskr., var það gert með þeirri aðalhugsjón, að lýðræðið væri haft í öndvegi og jafnframt gætt eftir sem áður réttar hinna dreifðu landsbyggða. Þetta hefir verið efnt svo vel og skipulega, að hin gamla kjördæmaskipun hefir verið látin haldast, þótt miklar breyt. hafi orðið um fólksfjölda í mörgum kjördæmanna, sem eru orðin næsta fámenn, en önnur aftur vaxin til fjölmennis. Engar undantekningar hafa verið gerðar frá þessu; markmiðið er, að kjördæmin njóti sem allra bezt réttar síns, þannig að minnstu kjördæmin, eins og Seyðisfjörður, A.-Skaftafellssýsla, Strandasýsla o. s. frv., halda eftir sem áður óskertum rétti sínum til að hafa fulltrúa á þingi, jafnt og hin stóru og fjölmennu einmenningskjördæmi, t. d. Gullbringu- og Kjósarsýsla, og hin sama meginregla átti auðvitað einnig að gilda um tvímenningskjördæmin. Þar átti eigi heldur neinu að halla um hið gamla fulltrúaval. En þegar ég tek þetta til athugunar og ber fram brtt. við hið fyrirhugaða skipulag um uppbótarþingsæti, þá er það af því, að mér virðist til muna hallað rétti tvímenningskjördæmanna. Skýlaus réttur þeirra er, að þau séu hvorki betur né lakar sett en önnur kjördæmi hlutfallslega. Og nái það jafnrétti jafnt til hinna hreinkosnu fulltrúa og aðstöðunnar til uppbótarþingsæta. En í frv. eins og það hefir nú verið afgr. frá hv.Nd. er gengið inn á þennan rétt með tvennu móti. Það er fyrst, að kjósendur í tvímenningskjördæmum mega velja á milli, hvort þeir vilja heldur kjósa einn eða tvo fulltrúa. Þetta má að vissu leyti kalla réttarbót, en það er nokkur truflun samfara því, að frambjóðendurnir hafa ekki báðir vissu fyrir því, að þeir verði studdir saman, heldur að hægt sé að agitera á víxl. Þetta vil ég álíta, að hafi nokkra skerðingu í för með sér fyrir gagnkvæmt öryggi flokksframbjóðenda, og álít ég því heimildina galla. Þá er einnig annað, sem er bein skerðing á sjálfsögðum rétti, að það er útilokað, að flokkur, sem ekki hefir náð fulltrúa í þingsæti í tvímenningskjördæmi, fái nema eitt uppbótarsæti. Dæmi þessa misréttis með einmennings- og tvímenningskjördæmum, er kemur fram í þessu, er fljótfundið. Við getum tekið 2 jafnfjölmenn kjördæmi, t. d. Húnavatnssýslu og Skagafjarðarsýslu. Húnavatnssýsla hefir notað lagaheimild þá, sem er til, og skipt sér í 2 kjördæmi, en Skagafjörður ekki, svo að Húnavatnssýsla er 2 kjördæmi, en Skagafjörður tvímenningskjördæmi eins og áður. Nú geta menn hugsað sér, að sami flokkur nái báðum aðalþingsætunum í Húnavatnssýslum, en annar flokkur sé þar aðeins lítið eitt liðfærri og standi mjög nærri því að hafa komið fulltrúum að. Þá er ekkert því til fyrirstöðu, að sá flokkur fái 2 uppbótarsæti. En eftir reglum frv. er útilokað, að Skagafjörður verði hins sama aðnjótandi, þó að atkvæðatölur væru hinar sömu og í Húnavatnssýslu. Mér finnst, að með þessum ákvæðum, sem komin eru inn í kosningal.frv., sé áhallinn orðin nógur og sé þar engu við að bæta. En eftir brtt.stjskrn. er haldið áfram að halla rétti tvímenningskjördæmanna með því, að þegar annar frambjóðandi flokks í tvímenningskjördæmi nær kosningu, þá nálgast það að vera útilokað, að hinn frambjóðandinn frá sama flokki fái uppbótarsæti. Þetta stafar af því, að deila á með 2 í samseðlatölu tveggja frambjóðenda. Svo að ef frambjóðandi, er keppir um uppbótarsæti, fær 700 atkv. sameiginleg með öðrum, getur hann ekki haft not af nema 350. Að vísu má samkv. umræddum lið brtt.stjskrn. skeyta við hann, svo að öll atkv. koma honum að liði, ef hans flokkur kom engum að sem aðalþingmanni. En lengra nær það ekki. Sé svo litið á mismuninn, sem er í þessum efnum á Húnavatnss. og Skagafirði, til að halda því dæmi, þá er þarna um skýlaust misrétti til uppbótarsæta að ræða. Hv. frsm.n., 1. landsk., sagði, að þetta ætti að skilja svo, að eins og deila á með 2 í atkv. þess, sem næst stendur, eins sé deilt með 2 í atkvæðatölur hinna flokkanna, og náist hlutfallstalan þannig sem réttust. En ég get ekki séð, að þessi skýring sé skráð í brtt., svo að ég get ekki tekið hana til greina. Enda helzt misréttið gagnvart einmenningskjördæmum óbreytt eftir sem áður. Ég veit, að í sumum af hinum núv. tvímenningskjördæmum verður það illa tekið upp, þegar það skýrist fyrir kjósendum, að þeir séu álitnir einskonar annars flokks vara; en það verða þeir, ef þessari aðferð á að beita. Ýmsir kunna nú að segja sem svo: Frá mínu sjónarmiði getur okkar flokkur ekki beðið neinn skaða af þessu. En stjórnmálaflokkar þessa lands eru eigi fremur en annarsstaðar nein eilífðarblóm, og það, sem gerist þessum þingflokki í hag þetta árið, getur orðið honum að tjóni næsta ár. Þingmenn eru skyldugir til þess að fara eftir sanngjörnum grundvallarreglum í löggjafarstarfinu. Og ég skil ekki, að nokkur þm. kosinn í tvímenningskjördæmi ljái þessari brtt. sitt fylgi, eins og í haginn er búið af stjskrn.Hv. 1. landsk. sagði, að tvímenningskjördæmin væru vön að kjósa tvo fulltrúa; það er alveg rétt, enda telja þau það sinn fulla lagarétt. 2000 kjósendur í Árnessýslu hafa jafnmikinn rétt til tveggja fulltrúa á þing eins og 1000 í annari Húnavatnssýslu og 1000 í hinni. Þessari brtt.stjskrn. var ekki ymprað á fyrr en á síðustu stundu, og getur slíkt þá orðið meinlegt og skotið skökku við. Ef hin svo nefnda „víxl-regla“ leiðir til þess, sem hún eflaust gerir, að lítil kjördæmi geti átt von á uppbótarsæti, þá má ekki skerða rétt kjördæma með mikið atkvæðamagn, svo sem tvímenningskjördæmin, til þess að tryggja sér sinn rétt eftir reglunni um annaðhvert sæti eftir atkvæðamagni. Frá kjósenda sjónarmiði er þetta eingöngu sjálfsögð krafa um, að tvímenningskjördæmin fái að njóta jafnréttis við einmenningskjördæmin. Menn gætu haldið, að tvímenningskjördæmin væru svo á fallanda fæti, að þau ættu ekki rétt til sömu aðstöðu og lítil einmenningskjördæmi. En ég get lýst þeim í stuttu máli. 2 þeirra eru austanfjalls og eru ein blómlegustu héruð á landinu. 2 þeirra eru meginið af einum landsfjórðungi, Múlasýslurnar, og 2 af þeim, Skagafjörður og Eyjafjörður, eru blómleg héruð og kjarni Norðlendingafjórðungs. Auðvitað er ekki til annars ætlazt en að þau haldi sínum rétti að kjósa 2 fulltrúa, en ég álít, að þeirra réttur eigi einnig að vera jafn til uppbótarsæta og einmenningskjördæmanna. Að því miðar brtt. mín á þskj. 237, að svo megi verða.

Pétur Magnússon Eins og hv.þdm. hafa séð í nál. á þskj. 212, þá hefi ég ekki að öllu leyti getað orðið samferða meðnm. mínum í stjskrn. Er þess getið í nál., að ég hafi sérstöðu um nokkrar brtt.n. á þskj. 204. Mun ég nú gera nokkra grein fyrir þessum ágreiningsatriðum. Aðalágreiningsefnið í málinu er, að ég gat ekki fallizt á skoðanir hv. meðnm. um tilhögun á úthlutun uppbótarþingsæta. Í frv. því til kosningal., er stj. lagði fyrir þingið, mátti velja um tvær aðferðir við skipun landslista: að flokksstjórnirnar skipi listann fyrirfram, eða að á listann sé raðað eftir á, þannig að allir frambjóðendur flokks taki sæti á lista, eftir vissum, ákveðnum reglum. Þessu var breytt í Nd., sem felldi úr frv. heimildina til að raða á lista fyrirfram. En nú hefir meiri hl. n. hér tekið upp aftur till. stj. og leggur til, að velja megi um þessar tvær leiðir. Á þetta hefi ég ekki getað fallizt. Veldur því í fyrsta lagi, að ég tel það út af fyrir sig ákaflega óviðkunnanlegt og jafnvel óheppilegt að láta tvennskonar reglur samtímis gilda um þetta atriði. Hvað sem um Alþingi má segja, verður því naumast með rökum neitað, að val þingmanna er svo þýðingarmikið atriði fyrir þjóðfélagið, að það á ekki að vera undir hendingu komið, hverjum reglum er um það fylgt. En svo mundi að vissu leyti verða, ef till.n. næðu fram að ganga. Við einar kosningar gætu flokksstjórnirnar ákveðið að raða fyrirfram á landslista sína, við þær næstu haft óraðaða lista. Og við sömu kosningar gætu sumir stjórnmálaflokkar borið fram raðaða lista, aðrir óraðaða. Þetta kalla ég, að þingmannaval fari eftir hendingu. Skipun þingsins getur að þó nokkru leyti farið eftir því, að hve miklu leyti flokksstjórnirnar sjá sér hag í að beita því valdi, sem þeim er veitt, til að ráða vali uppbótarþingmanna. En slíkan losarabrag á mikilvægustu þáttum stjórnskipunarinnar get ég ekki fellt mig við. Hér er um tvær leiðir að velja. Hvor hefir sína kosti og sína ágalla. En þingsins er að meta kosti og galla hvorrar fyrir sig og velja á milli, taka þá, sem betri þykir, og hafna hinni. Valið getur verið erfitt. En sú skylda fylgir nú yfirleitt þingstörfunum að velja og hafna. Og ætla verður, að þinginu sé betur trúandi til að finna rétta úrlausn þessa máls í eitt skipti fyrir öll en mismunandi vel skipuðum flokksstjórnum í hvert sinn. Ég er þannig ekki í neinum vafa um, að aðrahvora leiðina beri að velja og hafna hinni. Hitt hefi ég verið í meiri vafa um, hvora leiðina bæri að velja. Munurinn er í raun og veru mjög mikill á þessum tveim aðferðum. Ef leyft er að raða á lista fyrirfram, þá er afleiðing þess sú, að miðstjórnum hinna pólitísku flokka í landinu er raunverulega gefið vald til að velja allt að 11 menn á þing, sem sé í öll uppbótarþingsætin. Það breytir engu í þessu efni, þó stjskr. mæli svo fyrir, að annaðhvert sæti 10 efstu manna á lista skuli skipað frambjóðendum. Í þessi 5 frambjóðendasæti mundi oftast auðvelt að velja menn, sem ættu kosningu vísa í kjördæmi sínu. Þá koma þeir vitanlega ekki til greina í uppbótarsæti og röðin kemur að þeim næsta. En auk þess ræður fylgi frambjóðanda í hans eigin kjördæmi engu um það, hvort hann nær uppbótarþingsæti, ef hann fellur í kjördæmi. Því ræður aðeins sæti hans á listanum. Ef hann aðeins fær meðmælendur í kjördæmi, getur hann hlotið uppbótarsæti, þó hann sé þar algerlega fylgislaus. Sýnir þetta, að miðstjórnin ræður eða getur ráðið vali uppbótarþm. flokks síns alveg óskorað, ef heimild er til að raða fyrirfram á listana. Nú má vafalaust með miklum rétti segja, að af þessu stafi engin stórhætta fyrir þjóðfélagið. Flokksstjórnirnar myndu án efa að jafnaði velja starfshæfa og dugandi menn á landslista sína og starfshæfi þingsins mundi þannig ekki verða í neinni hættu, þó þessi aðferð væri viðhöfð. Og þar sem 38 þm. jafnan verða kosnir beinlínis af kjósendum, þarf heldur ekki að óttast, að viðhorf þingsins yrði mjög á annan veg en kjósendanna á hverjum tíma. En þrátt fyrir þetta tel ég, að tilhögunin beri í sér ýmsa ágalla. Þó að stjórnmálaflokkar beri fram landslista, þá mundi raunin verða sú, að minnsta kosti um stærri flokkana, að þeir hefðu frambjóðendur í flestum kjördæmum. Þeim er ætlað að safna atkvæðum fyrir flokkana og um þá stendur baráttan í hverju kjördæmi. Kjósendurnir skeyta því lítt, hverjir eru á landslista þess flokks, er þeir styðja. Kosning uppbótarþingmanna yrði því, ef svo mætti segja, „ópersónuleg“. En afleiðing þess er sú, að flokksstj. þurfa minna tillit að taka til vilja kjósendanna um röðun á landslista en við framboð í einstökum kjördæmum. Og einmitt þetta er varasamt. Flokksstjórnirnar hafa vissulega gott af að fá eitthvert aðhald frá kjósendunum. Ef það aðhald hverfur, er hætt við, að flokksstj. gætu leiðzt til að velja á landslistana meira með tilliti til flokkshagsmuna en þjóðarhagsmuna.

Ætli flestir flokkar álíti nú ekki, að það fari saman?

. Má vel vera, en mér finnst, að reynslan hafi áþreifanlega kennt okkur, að það gerir það eigi ávallt. En hvað sem því líður, tel ég engum efa undirorpið, að heppilegra sé, að þingmennirnir finni til ábyrgðar gagnvart þjóðinni en gagnvart flokknum. En á því gætu ef til vill orðið nokkrir misbrestir, ef það í framkvæmdinni væru flokksstj. einar, er réðu yfir endurkosningu þeirra. Hv. frsm. taldi fyrirframröðun það sérstakl. til gildis, að þm. yrðu á þann hátt minna bundnir við hagsmuni einstakra kjördæma eða stétta og litu þess vegna með meiri víðsýni á málefnin. Ég skal ekki bera móti, að þessa mundi að einhverju gæta, þó nokkuð telji ég það vafasamt. En jafnvel þó vonir hv.þm. í þessu efni rættust, er lítil bót ráðin á þeirri meinsemd, er hann vill lækna. Hrossakaupapólitíkin hverfur ekki úr þinginu fyrr en kjósendurnir hafa gert sér það ljóst, að hver þm. á fyrst og fremst að vera þm. þjóðarinnar og þar á eftir kjördæmis síns. Og sá lærdómur kemur vonandi smám saman með auknum stjórnmálaþroska þjóðarinnar. Að þessu athuguðu hika ég eigi við að kjósa hina tilhögunina, sem um er að ræða, sem sé að láta kjósendurna sjálfa með atkv. sínum ráða því, hverjir hreppi uppbótarsætin. Ég fæ ekki betur séð en að sú aðferð sé í fullu samræmi við önnur ákvæði kosningalagafrv. og hinnar nýju stjskr. og þá lýðræðishugsjón, sem bak við hana liggur. Ef hagsmunum þjóðarinnar er bezt borgið með því, að hún velji sjálf og milliliðalaust ¾ hl. þingsins, þ. e. hina kjördæmakosnu þingmenn, virðist hið sama hljóta að gilda um uppbótarþingmennina. Sama hlutverkið er þeim öllum ætlað: að leysa úr vandamálum þjóðarinnar í heild. Og fyrir þingmennina mun það jafnaðarlega verða til styrktar í starfi þeirra, að standa í sem nánustu persónulegu sambandi við kjósendur sína. En fyrir slíku sambandi mun verða meiri trygging, ef þeir verða að leita sér kjörfylgis meðal fólksins, heldur en ef einhliða val flokkstjórna á að ráða um þingsetu þeirra. Ég hefi ekki ástæðu til að fara nánar út í þær reglur, sem frv. í núverandi mynd setur um úthlutun uppbótarsætanna. Aðeins vil ég taka fram, að ég felli mig mjög vel við tilhögunina, „víxlregluna“, sem hún hefir verið nefnd hér á þinginu. Mikil sanngirni virðist mæla með, að tekið sé tillit til hvorstveggja - fólksfjölda kjördæmanna og þess fylgis, sem þingmannsefni nýtur í hlutfalli við keppinautana. Hv. frsm. hreyfði því, að útilokun fyrirfram raðaðs lista bryti í bága við ákvæði hinna nýju stjórnskipunarlaga. Ég get með engu móti fallizt á þessa skoðun hans. Stjskr. setur takmarkanir aðeins á annan veginn. Hún kveður á um, að á landslista megi ekki vera færri en 5 frambjóðendur í kjördæmum utan Rvíkur. En hún segir ekkert um, hvað þeir megi verða flestir, þ. e. talan er ekki takmörkuð upp á við. Því fer þannig fjarri, að stjskr. banni, að allir frambjóðendur flokks séu á landslista hans. Ég hefi þá stuttlega gert grein fyrir aðalágreiningsefninu milli mín og hv. samnefndarm. minna í stjskrn. og skal aðeins lauslega drepa á eina eða tvær brtt. aðrar, sem ég hefi áskilið mér óbundið atkvæði um. Er það sérstakl. 27. brtt., þar sem lagt er til, að við atkv.tölu frambjóðanda í kjördæmi skuli bæta þeim persónul. atkv., er hann fær á landslista, áður en röð hans á listanum er ákveðin. Ég tel þetta óeðlilega og óheppilega reglu, er leitt gæti til mjög leiðinlegrar samkeppni milli flokksbræðra. Og hætt er við, ef þessi regla yrði lögfest, að það yrðu eigi ávallt „beztu“ mennirnir, sem flest fengju persónuleg atkvæðin á landslista. Ef til vill fremur hið gagnstæða. Þá er ég og í nokkrum vafa um, hvort ég get fylgt till.n. um litreikning atkv. frambjóðenda í tvímenningskjördæmum. Að vísu er ég þeirrar skoðunar, að ýmislegt mæli með því, að útilokað sé, að fallinn frambjóðandi í kjördæmi nái uppbótarsæti, ef flokksbróðir hans hefir verið kosinn. Ég held, að heppilegast sé, að þm. hvers flokks séu sem mest dreifðir um landið. En hitt er rétt, sem hv. 2. þm. Árn. benti á, að tvímenningskjördæmin væru beitt nokkrum órétti með því að gera þeim erfiðara að ná uppbótarsætum en einmenningskjördæmum. Það hefir ekki verið mér sársaukalaust að þurfa nú að leiðarlokum að verða að nokkru viðskila við hv. 1. landsk. í þessu máli. Í langri samvinnu um það hefir mér verið ljúft að hlíta forystu hans, og ljóst er mér, að þær umbætur, sem nú hafa fengizt á kjördæmamálinu, eru meira hans verk en nokkurs annars manns. Og þó þær séu að ýmsu leyti ófullkomnar, eiga þær þó að tryggja, að hér verði framvegis búið við lýðræðisfyrirkomulag.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ég skal fyrst víkja að till. á þskj. 216, sem hv. 2. þm. S.-M. mælti fyrir. í n. gat ekki orðið samkomulag um að mæla með því að hafa 2 kjördaga. Aðalástæðan var sú, að menn þóttust sjá fram á, að þar, sem þessu yrði beitt, gæti orðið úr því óeðlilegt aðhald að kjósendum um að sækja kjörfund, enda þótt þeir kærðu sig ekki um. Seinni dagurinn yrði notaður til að smala á kjörfund öllum, sem ekki komu fyrri daginn. Yrði þá harðar gengið að kjósendum en samrýmist anda frv. Hv. þm. nefndi það sem dæmi, að í hreppi, þar sem menn yrðu að sækja sjóveg til kjörstaðar, þar myndi kjörstjórn nota þessa heimild frv. og fresta kjörfundi. En ef menn vildu gera eitthvað fyrir þessa eyjaskeggja, þá sýnist eðlilegra að flytja kjörstaðinn til þeirra eða hafa þar annan kjörstað. Þá fólst og í sömu brtt., að hv.flm. vildi láta lögleiða aftur, að viðurkenningu flokksstjórnar þyrfti til þess, að maður gæti orðið viðurkenndur frambjóðandi flokks í kjördæmi. Um þetta gat ekki orðið samkomulag í n. Ég skal taka það fram, að sú er venjan í flestum ríkjum Norðurálfu, að upplýsingar þurfa að liggja fyrir hjá kjörstjórn um það, til hvaða flokks hver frambjóðandi telst. En ég hefi ekki neinstaðar rekizt á ákvæði um það, að landsflokksstjórn þurfi að samþ. framboð í kjördæmi. Í því landi, þar sem kosningum mun frjálslegast til hagað, Svíþjóð, eru ekki höfð nein framboð. Þar býr kjósandi sjálfur til sinn kjörseðil og setur á hann nöfn þeirra, er hann vill kjósa, og það, til hvaða flokka þeir teljast, og eru þar allir skyldir að taka við kosningu. Þá skal ég taka það fram, að um brtt.hv. 2. landsk. um færslu kjördags náðist ekki samkomulag í n. Sú till. kom fram í n. að hafa laugardag fyrir sunnudag, en hún náði ekki samþykki. Annars hygg ég, að n.menn láti sig það yfirleitt ekki miklu skipta, hvort kjördagur er í seinustu viku júnímánaðar eða fyrstu viku júlímánaðar. Þá er till.hv. 3. landsk. á þskj. 234. Það hefir ekki komið til athugunar í n., hvort gera ætti kröfur til fleiri meðmælenda en frv. gerir ráð fyrir. Þó er ástæða til að athuga þetta, því að áður var það ákveðið, að samþykki flokksstjórnar þyrfti til, að frambjóðandi gæti komið fram í nafni ákveðins flokks, til þess að hindra utanveltuframboð. En það gæti einmitt verið ástæða til að krefjast hærri tölu meðmælenda, til þess að hindra slík utanveltuframboð. Ég álít hinsvegar, að ekki sé heppilegt að setja ekki ákveðna hámarkstölu meðmælenda. En eins og till, hv. 3. landsk. er, virðist hún bjóða mönnum upp á að fara í atkvæðasmölun undir því yfirskini, að verið sé að safna meðmælendum. Í frv. er girt fyrir þetta með refsiákvæði. Og ef hækkuð yrði tala meðmælenda, ætti þó að setja ákveðið hámark, til þess að hlífa kjósendum við því, að þeir yrðu eltir á röndum með blöð til þess að skrifa upp á. 2. brtt.hv. 3. landsk., við 85. gr. frv., er a. m. k. meinlaus. Hún segir ekki annað en það, sem lagt verður í hlutaðeigandi ummæli hvort sem er. Í fyrri málsgr. þessarar gr. segir, að það fylgist að, að maður afsali sér atkvæðisrétti í ákveðinni kjördeild og greiði atkv. annarsstaðar. Hefir það litla þýðingu að vera að taka þetta upp aftur. Um 3. og 4. brtt.hv.þm. er í rauninni ekkert að segja. Samkv. till. hans eru engin takmörk sett fyrir því, hvað hægt er að hafa marga meðmælendur, og er þá að sjálfsögðu heldur ekki hægt að refsa fyrir að safna undirskriftum. Hv. 3. landsk. fór nokkrum orðum um brtt.n., sérstaklega þá, að taka aftur upp heimild til að hafa landslista, þar sem á séu fleiri menn en frambjóðendur í kjördæmum. Hann sagði, að þetta vildum við hafa til þess að auka vald flokksstjórnanna hér í Rvík, og taldi það ekkert undarlegt, þótt við hv. 2. landsk. sem formenn stjórnmálaflokka vildum innleiða þetta ákvæði. En það er nú svo, að þegar löggjöf landsins og stjórnskipulag er sniðið eftir flokkaskipuninni, þá er eðlilegt og verður ekki hjá því komizt, að flokksstjórnir fái meiri viðurkenningu í löggjöfinni en áður. Við þetta er ekkert að athuga frá sjónarmiði þeirra, sem fella sig við þann grundvöll stjórnarfars landsins, að stjórnmálaflokkar hafi með höndum að skipa og skipta í þeim efnum. En allt, sem sagt hefir verið um það, að betur verði skipað í þessi sæti, ef kjósendur gerðu það en flokksstjórnir, er tal, sem á sér engan stað innan þessa frv. En hvaða kjósendur eru það, sem eftir þessu frv. eiga að hafa þessi áhrif? Aðalsmerkið til þess að geta hlotið uppbótarsæti er það, að hafa fallið við kosningar í kjördæmum og hafa ráð á nokkrum atkvæðafjölda eða nokkurri hundraðstöhi kjósenda í kjördæminu. Ef um það væri að ræða, hvort flokksstjórn ætti að ráða nokkru um þetta eða allur fjöldi kjósenda, þá gæti ég fallizt á, að hér ætti að gera samanburð um það hver hefði valdið. En ef um það er að ræða t. d., hvort fallinn frambjóðandi í fámennasta kjördæmi landsins fær 12 atkv. fleira eða færra, og ef sá munur á að ráða því, hver fær uppbótarsætið, þá sé ég ekki, að í því felist meiri trygging en þó að flokksstjórn hefði þessi áhrif. Þó að hlutfallskosningar séu lögleiddar nú orðið í flestum ríkjum álfunnar og þar sé því síður þörf uppbótarsæta, hafa þó flest þeirra slík uppbótarsæti til þess að jafna milli hinna ýmsu flokka, þar sem löndunum er þó skipt í nokkur kjördæmi. Í sumum löndum er það svo, að þessi uppbótarsæti eru tekin af landslista, eins og t. d. í Tjekkóslóvakíu og víðar. Þessum landslista er teflt fram af flokksstjórn. Þykir ekkert athugavert við það, þar sem landslisti er notaður, að sameiginleg stjórn hvers flokks hafi að því er landslista snertir sömu áhrif og flokksstjórn í héraði hefir í raun og veru um framboð í kjördæmum. Að fara að tala um óeðlilegt vald flokksstjórnar, þó að svona sé, er ekki annað en fjarstæða. Það geta vitanlega alltaf orðið mistök um val frambjóðenda. En eigi annars að líta á dóm kjósenda sem einhvern hæstaréttardóm, þá ætti miklu fremur að líta svo á, sem frambjóðandi, er fallið hefir í kjördæmi, væri heldur búinn að fá á sig minnamannsmerki en hitt. A. m. k. ætti ekki að skoða það sem sérstakan verðleikastimpil. Ég segi þetta frá almennu sjónarmiði, til að hnekkja þeirri staðhæfingu, að einhver sérstök mistök hljóti að verða á þm.vali, þó að einhverjir fái að taka sæti á landslista, sem ekki hafa fallið við framboð í kjördæmum. Hv. 3. landsk. varpaði fram þeirri spurningu, hvort girt væri fyrir það í brtt. okkar, að maður, sem býður sig ranglega fram undir merki ákveðins flokks, geti komizt á landslista. Fyrir þetta er girt með því, að annar frambjóðandi er fyrir af hálfu flokksins, og ákveður þá flokksstjórn, hvor þeirra skuli koma til greina. Þá kem ég að brtt.hv. 2. þm. Árn. á þskj. 237. Hv. þm. virtist leggja þann skilning í ákvæði brtt.n., að tvímenningskjördæmi yrðu harðar úti um líkur fyrir jöfnunarþingsætum en önnur kjördæmi. Hann taldi, að nokkur ákvæði væru fyrir í frv., sem gerðu rétt tvímenningskjördæma hallari en einmenningskjördæma. Ég er þeirrar skoðunar, að hann hafi þar ekki rétt fyrir sér að því er snertir það atriði, sem brtt.n. tek því til. Hann nefndi Húnavatnssýslu, sem skipt hefir verið í tvö kjördæmi, og svo Skagafjarðarsýslu, sem enn er eitt kjördæmi. Vil ég biðja hv.þm. að leggja hinn sama mælikvarða á brtt.n. Mun hann þá komast að raun um, að tvímenningskjördæmi, sem fengið hefir einn þm. kosinn, hefir sömu líkur til að fá jöfnunarþingsæti og einmenningskjördæmi. Að öðru leyti get ég lýst yfir því, að mér er það ekkert kappsatriði, hvor reglan höfð verður. Tvímenningskjördæmi hafa eftir frv., eins og nú er, sama rétt, en vilji menn gera rétt þeirra meiri, þá er mér sama. Ég tel það einungis hugsunarréttara að hafa þetta eins og n. stingur upp á. En ég vil benda á það, að ef brtt.hv.þm. verður samþ., þá verður líka að breyta málsgr. síðar í sömu gr. (27. gr.) í samræmi við þetta. Hv. 2. þm. Rang. sagði, að sérstaða hans í n. byggðist á því, að sér þætti óviðfelldið að leyfa tvennskonar fyrirkomulag á þessu. En það er nú ekki gott að komast hjá því að hafa tvennskonar fyrirkomulag á úthlutun jöfnunarsæta, því að stjskr. gerir beinlínis ráð fyrir því. Það er svo, að þegar hér ræðir um tvennskonar tilhögun, þá er annarsvegar sú, sem beita verður, þegar flokkur hefir ekki haft landslista í kjöri, en á þó tilkall til jöfnunarsæta. Að vísu er það svo að forminu til, að hér er um þrennskonar tilhögun að ræða, eða í raun og veru þó ekki nema tvennskonar, eins og þriðja brtt.n. ber með sér. Ég held þess vegna, að mótbára hv.þm. falli um sjálfa sig. Það er ekki hægt að komast hjá því að heita tveimur aðferðum um úthlutun jöfnunarþingsæta, nema með því að ganga beint á móti ákvæðum stjskr., og nú er það í sjálfu sér játað og viðurkennt af þeim, sem ekki vilja hafa nema eina tilhögun á landslista. En mótbárurnar gegn tvennskonar landslista verða í raun og veru ákaflega léttvægar, þegar mismunurinn á formi þeirra snýr alls ekki að einstökum kjósendum. Atkvgr. kjósendanna fer fram með nákvæmlega sama hætti. Heldur kemur mismunurinn aðeins fram í mismunandi reglum í starfi landskjörstjórnar. Ég tel þetta ekki svo mikinn ókost, að ástæða sé til þess vegna að þrengja að ákvæðum stjskr. Ég er áður búinn að gera fullkomna grein fyrir því, að í öðru tilfellinu er það flokksstjórnin, en í hinu tilfellinu aðeins fámennur hópur af kjósendum flokksins, sem fellir úrskurð um það, hver skuli hljóta þingsæti af listanum. Í fjölmennum flokki eins og Sjálfstfl., sem hefir um 18 þús. kjósendur, verður svo litið úr áhrifavaldi flokkskjósenda yfirleitt um það, hverjir hljóta uppbótarsætin, þegar það getur oltið á tæpum 200 atkv. í einu litlu kjördæmi, hvort þessi eða hinn af frambjóðendum flokksins á landslista hlýtur þingsæti. Ég get þess vegna ekki fallizt á þá ályktun hv.þm., að önnurhvor reglan verði að víkja. Mér sýnist, að þær geti staðizt báðar, af því að þær valda engum ruglingi í atkvgr. einstakra kjósenda. Ýmislegt annað af því, sem hv.þm. sagði, voru mótbárur gegn því, að úthlutun uppbótarsæta færi eftir tillögum flokksstjórna, svo sem t. d., að þá yrðu flokkshagsmunir látnir sitja fyrir þjóðarhagsmunum. Það getur að vísu litið svo út fyrir fámennum flokki. En fyrir allan fjöldann í stærri flokkunum verður niðurstaðan sú sama, hvort sem flokksstjórnin raðar mönnum á lista, eða að kosning í uppbótarsæti fer, eins og ég áður benti á, eftir kjöri fárra manna í einstökum kjördæmum. Í báðum tilfellunum, hvort sem landslistaframbjóðendur eru jafnframt í kjöri í einstökum kjördæmum eða ekki, þá verða þeir jafnt fyrir barðinu á kjósendum við kjörborðin. En það virðist þó sennilegra, að útnefning flokksstjórnar verði jafnan í meira samræmi við vilja flokksins í heild. Ég held það séu einmitt meðmæli með brtt.n., að flokkunum sé gefinn kostur á að velja um báðar aðferðirnar, til þess að reynslan fái að skera þar úr og sýna, hvor aðferðin verður betri. Og þar sem nú er verið að útbúa ný kosningalög, sem fela í sér margar og óreyndar breyt. á kosningatilhögun þeirri, sem nú er, þá verður að láta reynsluna skera úr um það í svo mörgum atriðum, hver aðferðin verður betri og hver lakari. Hv. 2. þm. Rang. vildi halda því fram, að flokksstjórnir hefðu ekki samskonar aðhald samkv. brtt.n. um val frambjóðenda á landslista eins og þær hafa nú við hlutfallskosningar. Það er rétt, að þetta getur átt við um flokk, sem hefir frambjóðendur í öllum kjördæmum. En flokkur, sem hefir ekki frambjóðendur nema í 1/3 hluta eða helmingi af kjördæmum landsins, og getur hinsvegar fengið reyting af atkvæðum um allt land, hann hefir, að ég held, alveg samskonar aðhald um að velja góða menn á lista sinn eins og sá flokkur, sem nú ber fram lista við hlutfallskosningar. Þá kvaðst hv. 2. þm. Rang. ekki vera ánægður með ákvæðin um það, hvernig atkv., sem greidd eru frambjóðendum á landslista, eru látin koma til greina við endanlega röðun, og vildi hv.þm. draga úr þessum áhrifum á þann hátt, að atkv., sem greidd væru frambjóðanda í kjördæmunum, kæmu fyrr til greina til ákvörðunar um röðun frambjóðenda á listunum. Hinsvegar hélt hann því fram, að þau kæmu til greina síðar. Það er að vísu rétt, en þá þýðir það, að þau verka með minni þunga. Ég er hv.þm. alveg ósammála um þetta; ég álít réttara, að þau atkv., sem eingöngu eru greidd landslista, ráði meira um röðun frambjóðenda á listanum. En ég hefi ekki þorað að orða þá tilhögun, að þau réðu öllu, af því að sá flokkur, sem hefir frambjóðendur í öllum kjördæmum, fær svo fá atkv. greidd landslista út af fyrir sig, að það þykir máske ekki rétt að láta þau ein ráða. En þó er það nær sanni heldur en að þeir kjósendur ráði einir röðun á landslista, sem ekki gefa listanum atkv., heldur frambjóðendum í einstökum kjördæmum. Það stendur svo fyrir mér, að það sé óréttlátt að láta þá kjósendur ekki fá meiri áhrif á röðun landslista, sem kjósa hann, heldur en hina, sem greiða atkv. sitt frambjóðendum í kjördæmum. Gallinn á því að láta atkv. í kjördæmakosningu ráða mestu eða öllu, er sá, að kjósendur flokks, sem ekki kemur frambjóðanda að í því kjördæmi, vita lítið, hvern þeir eru að kjósa, þegar listinn er óraðaður. Þeir vita þó meira um það í hinu tilfellinu, þegar raðað er á lista fyrirfram. Hvað snertir þetta ágreiningsmál, um ákvörðun uppbótarsæta á landslista, þá held ég það sé réttast að hafa tilhögunina svo frjálslega sem stjskr. framast heimilar, og láta svo reynsluna skera úr því, hvað hentast þykir í framtíðinni.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég hefi sama og ekkert getað verið við umr. hér í þd. í dag, en vil þó fara fáeinum orðum um þetta mál út af því, sem hv. 1. landsk.þm. sagði nú síðast. Mér skildist á ræðu hv.þm., að hann teldi það vera í fullu ósamræmi við stjskr. að fyrirskipa, að allir frambjóðendur í kjördæmum skuli vera á landslista, þ. e. a. s., að landslisti skuli vera óraðaður. Mér heyrðist hv.þm. telja, að það væri ekki í samræmi við stjskr. að hafa landslista óraðaðan, vegna ákvæðanna um það, að „að minnsta kosti“ annaðhvort uppbótarsæti skuli skipað frambjóðanda utan Rvíkur. Inn á þetta get ég ekki gengið. Ég tel það alveg vafalaust, að það sé leyfilegt að ganga lengra í þessu efni en ákvæði stjskr. tiltekur minnst. Þessi orð í stjskr.: „og sé að minnsta kosti annaðhvert sæti“ o. s. frv., sýna þetta svo greinilega með áherzlu, að ekki þarf um það að deila. Ég er viss um, að frv. eins og það er nú í þeirri mynd, sem Nd.afgr. það, er í fullu samræmi við stjskr. Það var líka greinilega fram tekið í umr. um stjskr.-málið á síðasta þingi hér í þd., að heimilt væri að gera frekari kröfur í þessu en stjskr. gerir minnstar, á þann hátt að stíga sporið fyllra með ákvæðum í kosningalögum. Þeir hv.þm., sem vildu hafa óraðaðan landslista og að frambjóðendur í kjördæmum utan Rvíkur, sem ekki næðu kosningu í kjördæmum, hlytu uppbótarsæti, sögðu þá, að það væri tryggara að setja ákvæði um þetta inn í stjskr. Og það var vitanlega alveg rétt, af því að breyt. á stjskr. ganga ekki í gildi, nema þær séu samþ. á tveimur þingum í röð og almennar kosningar hafi farið fram á milli þinga. En þessir menn urðu þá í minni hl. Hinsvegar var þegjandi viðurkennt, að frekari kröfur mætti gera í kosningalögum. Mér finnst það líka frjálslegra og fremur til meðmæla þeim mönnum, sem hljóta uppbótarsæti, að þeir hafi aflað sér fylgis meðal kjósenda í kjördæmum úti á landi, heldur en ef þeir eru skráðir á listann af fámennri flokksstjórn. Þó að segja megi með nokkrum rétti, að frambjóðandi, sem aðeins hefir hlotið t. d. 200 atkv. í kjördæmi hjá flokki, sem telur 18–20 þús. kjósendur innan sinna vébanda í landinu, hafi óverulega lítinn flokksvilja á bak við sig, þá er það þó svo, að þegar frambjóðandi hefir komizt nærri því að ná kosningu í kjördæmi, sýnir það, að líkur eru til, að hefði hann boðið sig fram í stóru kjördæmi, mundi hann hafa fengið mikið atkvæðamagn. A. m. k. hefir hann sýnt, að hann hefir traust fleiri kjósenda en sá maður, sem 10–15 manna flokksstjórn skipar á landslista. Það er í meira lagi undarlegt, að þeir menn og flokkar, sem mest tala um lýðræði, skuli álíta það réttara, að fámenn flokksstj. skipi frambjóðendum á lista, en ekki kjósendurnir sjálfir; það brýtur þó greinilega í bág við anda lýðræðisins. Annars fannst mér ýmislegt af hugleiðingum hv. 1. landsk. benda til þess, að hann telji, að nauðsynlegt sé að hafa sérstakan landskjörslista, en stjskr. og þetta kosningal.frv. er alls ekki byggt á þeirri hugsun. Stjskr. gerir einmitt ráð fyrir því gagnstæða, að á landslista séu boðnir fram menn, sem jafnframt eru í kjöri í einstökum kjördæmum. Og stjskr. setur lágmarkskröfu í þessu efni, þá, að „að minnsta kosti“ annaðhvert sæti á listanum sé skipað frambjóðendum í kjördæmum utan Rvíkur, en lætur þinginu jafnframt frjálst að hækka það mark, enda er nú gerð ákvörðun um það í þessu frv., sem fyrir liggur. Ég vil ennfremur láta það í ljós, að ég tel ekki sanngjarnar þær reglur, sem settar eru í brtt.n. viðvíkjandi uppbótarsætum í tvímenningskjördæmum. Mér heyrðist líka, að hv. 1. landsk. legði ekki mikla áherzlu á þá brtt., og þykir mér það stórum betur. Hv. 1. landsk. sagðist vilja láta tvímenningskjördæmin lúta sömu reglu í þessu efni eins og einmenningskjördæmi, eða eins og búið væri að skipta þeim í einmenningskjördæmi.

Aðeins í einu tilfelli; það á ekki að vera almenn regla

. Það verður þó að taka fullt tillit til þeirra meðan þau eru tvímenningskjördæmi. Heimildin er fyrir hendi til skiptingar í einmenningskjördæmi, en það er ekki hægt að reikna með því fyrr en búið er að framkvæma skiptinguna.

Jón Baldvinsson Um brtt.hv. 3. landsk. á þskj. 234 vil ég taka það fram, að ég álít það mjög varhugavert mál að innleiða slíkt undirskriftafargan, sem þar er gert ráð fyrir, með hækkun á tölu meðmælenda til framboðs. Það er ekkert vafamál, að einkum í fámennum kjördæmum getur verið auðvelt að safna undirskriftum til kjörfylgis hjá tiltölulega miklum hluta kjósenda. En það stríðir algerlega á móti því frjálsræðisfyrirkomulagi, sem stjskr. veitir kjósendum og ekki má takmarka með kúgunarákvæðum í kosningalögum. Það er mjög óheppilegt að veita stórum atvinnurekendum í þorpum og kaupstöðum, og þeim, sem hafa mest ráð á viðskiptasviðinu, aðstöðu til að binda fyrirfram atkv. ýmsra kjósenda með undirskriftasmölun til einstakra frambjóðenda. Það er einmitt gegn þessu, sem á að reisa skorður í kosningalögum, að einstakir menn geti misnotað aðstöðu sína gagnvart kjósendum. En nú vill hv. 3. landsk. með brtt. sinni opna dyr til kúgunar í þessu efni, þar sem hann fer fram á, að hverju framboði í kjördæmum utan Rvíkur fylgi undirskriftir eigi færri en 50 kjósenda, en í frv. er aðeins gert ráð fyrir 12–24 meðmælendum, og að í Rvík verði meðmælendur lista eigi færri en 200, en í frv. er gert ráð fyrir 100–200. Ennfremur ber hv.þm. fram brtt. um, að felld verði úr frv. sektarákvæði gegn því, ef safnað er undirskriftum um áskoranir og framboð til þingmennsku fram yfir það, sem heimilað er í frv. Mér finnst, að þessar till.hv. 3. landsk. séu ákaflega varhugaverðar, og vona, að hv.þd. fallist ekki á þær. Það er varhugavert, ef þær eiga að útiloka það, að lítill flokkur í fámennu kjördæmi geti haft þar frambjóðanda, ef hann fær ekki 50 meðmælendur. Það er hin mesta ósanngirni að leyfa ekki flokki að hafa þar mann í kjöri, þó hann hafi ekki svo háa tölu meðmælenda. Sú meðmælendatala, sem nú er í frv., hefir lengi verið í gildi og er einkum miðuð við mannfá kjördæmi. Brtt. hv. 3. landsk. er varhugaverð, og ætti hv.þd. að stytta henni aldur sem fyrst. Þá vil ég ekki láta því ómótmælt, sem hæstv.dómsmrh. talaði um, að hefði komið greinilega í ljós í umr. um stjskr. hér í þessari hv.þd. í fyrra, að menn hefðu viljað með nánari reglum og fyrirmælum í kosningalögum þrengja nokkuð að sumum ákvæðum stjskr. Þetta er alls ekki rétt, sem sést bezt á því, að brtt., sem hv. 3. landsk. flutti um þetta efni, sem nú er komið inn í kosningalagafrv. í Nd., og sem hann vildi þá koma inn í stjskr.frv. sjálft, voru felldar, og greiddu fáir þdm.atkv. með þeim. Ég minnist þess, að sá, sem talaði á móti brtt., hv. 2. þm. S.-M., mótmælti á þeim grundvelli, að þau atriði, sem fælust í brtt.hv. 3. landsk., væru beinlínis brot á því samkomulagi, sem orðið hefði milli flokkanna í þinginu, um að stjórnmálaflokkunum væri heimilt að bera fram landslista, þar sem frambjóðendum væri fyrirfram raðað og að annaðhvert sæti væri skipað frambjóðendum utan Rvíkur. Þá kom einnig fram brtt. á Alþingi til tryggingar því, að menn þyrftu ekki að vera frambjóðendur í kjördæmum til þess að komast að á landslista. En í samkomulagsskilmálum Sjálfstfl. og Framsfl., sem þeir stóðu fyrir hv.þm. Str. og hv.þm. G.-K., var samið um þetta á þann hátt, sem ég gat um. Og það var niðurstaða þeirra samninga, sem hv. 2. þm. S.-M. vildi ekki hrófla við. Þess vegna vildi hann ekki samþ.brtt.hv. 3. landsk., sem hlutu að gera landskjörsákvæðin í stjskr. stórum óaðgengilegri fyrir einn af þeim flokkum, er stóðu að samkomulaginu, og spilla aðstöðu hans, en það var Alþfl. Mér finnst vera óhæfilega langt gengið nú, þegar á að fara að setja inn í kosningalögin ákvæði svipuð þeim, sem felld voru þegar stjskr.frv. var afgr. á síðasta þingi, og sniðganga þannig ótvíræð ákvæði hinnar nýju stjskr. Ég vil eindregið mótmæla því, sem þeir hafa sagt um þetta hv. 3. landsk. og hæstv.dómsmrh., að það hafi verið vísað til þess á síðasta þingi, að frekari ákvarðanir um fyrirkomulag á landslistum, sem þá komust ekki inn í stjskr., mætti setja í kosningalög. Þessu var þá mótmælt af ýmsum hv.þdm., og m. a. á þann eftirminnilega hátt, að brtt.hv. 3. landsk. voru felldar hér í þd.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég skal að sönnu viðurkenna, að ég var ekki á neinn hátt viðriðinn þá samninga á milli flokkanna á síðasta þingi, sem svo mikið er vitnað til í þessum umr. En ég heyrði því þá greinilega lýst yfir í umr., þ. á m. af manni, sem var riðinn við þá samninga, að það væri algerlega heimilt að setja í kosningalög strangari kröfur en nú eru minnstar í stjskr. um það, hve margir af frambjóðendum skyldu vera á landslista. Og ég hefi enga trú á því, að fulltrúar flokkanna hafi í fyrra litið svo á, að þeir væru þá að semja um það, hvernig kosningalögin ættu að vera. Nú hafa þeir, sem fremstir stóðu að þessum samningum, hv.þm. Str. og G.-K., báðir greitt atkv. í Nd. með þeim ákvæðum, sem nú eru í frv., og á því getur hv. 2. landsk. séð, að þeir hafa ekki skilið þetta á sama hátt og hann. Þetta kom líka glöggt fram í umr. á síðasta þingi, og er skjalfest í ræðum eftir hv.þm. Str. og núv. hv. 2. þm. Rang., sem þá var 4. landsk.þm. - Ég man líka vel eftir ræðu hv. 2. þm. S.-M. þá og að hann sagðist þá ekki vilja gera neitt, sem liti út eins og samningsrof. En þegar þeir hv.þm., sem sjálfir stóðu að samningunum, telja, að hér sé ekki um neitt samningsrof að ræða og hafa sjálfir greitt atkv. með frv. eins og það er nú, þá þarf ekki frekari vitna við.

Það vissu fleiri um þá samninga

. Já, en þeir mega bezt um þá vita, sem gerðu þá. Ég skil ekkert í því, hvers vegna Alþfl. vill ekki hafa frambjóðendur sem víðast um landið í hinum einstöku kjördæmum. Þeir ættu þó að draga betur atkv. til flokksins, ef þeir eru dugandi talsmenn, heldur en einn dauður bókstafur á lista, þó að hann sé A. Ég sé ekki, að það sé nein frambærileg ástæða til þess, að Alþfl. þurfi að hafa neina sérstöðu í þessu efni fremur en aðrir flokkar. Ég legg áherzlu á það, að þessu atriði verði ekki breytt nú, því að hætt er við, að hv.Nd. haldi fast við sinn skilning, og gæti það því orðið til þess að hrekja málið milli deilda.

Jón Jónsson Hv. 2. landsk. mælti á móti till. minni. Hann hélt því fram, að með því að gera kröfu til hærri tölu meðmælenda en í frv. er, sé verið að opna einhverjar dyr til kúgunar á kjósendum. Ég get ekki séð réttmæti þessara orða hans. Ef frambjóðendur geta kúgað 50 manns, þá ekki síður 24. Enda þarf þarna engin kúgun að koma til; enda þótt frambjóðendur gætu kúgað einstaka ósjálfstæða menn til þess að skrifa nöfn sín á meðmælendalista, þá er ekki þar með sagt, að kjósandi, þegar hann er orðinn einn í kjörklefa sínum, kjósi samkv. vilja frambjóðandans. En það er á annan hátt, sem verið er að opna leið til slíkrar kúgunar, og það er með því að leyfa kjósanda að setja merki við þann frambjóðanda, sem hann kýs, eða skrifa nafn í stað kross. Með því væri ef til vill hægt að kúga kjósendur. Þá talaði hv. 2. landsk. um landslistann og mótmælti þeim orðum mínum, að á þinginu í fyrra hefði því verið haldið fram, að breyt. þær, sem ég vildi koma að, ættu heima í kosningal., en ekki í stjskr. sjálfri. Ég skal aðeins vitna í þingtíðindin frá því í fyrra, og vilji hv.þm. fletta þar upp, mun hann sjá, að þessari skoðun var haldið fram af bezta lögfræðingi d. En þá er eftir fyrir hv. 2. landsk. að sýna fram á, að þessu hafi verið mótmælt, og held ég, að það verði honum um megn. Ég man eftir því, að ég varð mjög sleginn af ræðu hv. 2. þm. S.-M., hve hrapallega hann gekk á móti hagsmunum sveitanna. En ég man ekki eftir því, að hann héldi því fram, að þetta atriði mætti ekki ákveða í kosningal. Og ég stend fast við það, að sá skilningur kom fram og virtist almennur, að þetta atriði ætti beinlínis heima í kosningal. Þá var minnzt á það, að þessi till. mín væri brot á samningunum, sem gerðir voru á milli flokka á síðasta þingi um afgreiðslu stjskr.frv. Hæstv. dómsmrh. hefir nú tekið af mér það ómak að sýna fram á, hve mjög þetta er fjarri sanni, og bent á það sláandi dæmi, að báðir samningamennirnir hafa greitt þessum breyt. atkv. sitt í Nd. Fyrst ég stóð upp, þá vil ég víkja nokkrum orðum að hv.frsm.n. Hann taldi það lítið aðalsmerki á þeim, sem uppbótarþingsæti hlytu, að hafa fallið í kjördæmi. En þótt þeir hafi fallið í kjördæmi, þá er það þó síður en svo, að þeir þar með hafi fengið vantraust yfirlýst af sínum flokksmönnum, heldur þvert á móti. Ég skal taka sem dæmi, að síðastl. vor fékk frambjóðandi Sjálfstfl. í Norður-Ísafjarðarsýslu milli 400 og 500 atkv. Mér þætti mjög sanngjarnt, að slíkur frambjóðandi hlyti uppbótarþingsæti, svo að þessir mörgu kjósendur í Norður-Ísafjarðarsýslu væru látnir njóta réttlætis. Eins og nú er verða atkv. þeirra engum til gagns. Það teldi ég miklu nær en að leggja þessi völd í hendur fámennrar flokksstjórnar í Rvík. Mér kom það undarlega fyrir sjónir, að hv.frsm. hélt því fram, að fyrirkomulag það, sem ég sting upp á, sé brot á stjskr. Ég fæ ekki betur séð en að með þessu sé hv.þm. að bera það á flokksbróður sinn, hæstv.dómsmrh., að hann sé að fremja stjórnarskrárbrot með því að fylgja þessari till, - og þá þykir mér þó skörin fara að færast upp í bekkinn. Eina afleiðingin af því að fara mi að breyta frv. er sú, að það hrekst milli d. Þessar brtt. fengu 17 eða 18 atkv. í Nd., og eru allar líkur til þess, að þær verði einnig samþ. í Sþ. En töfin gæti lengt þingið um eina viku og kannske meira.

Pétur Magnússon Ég hefi þegar gert grein fyrir afstöðu minni til þessa máls og þarf ekki að eyða tíma til þess að endurtaka það nú. En ég gat ekki látið því ómótmælt, sem hv. 2. landsk. sagði, og ég hefi reyndar áður heyrt, að samkomulag það, er varð milli flokkanna á síðasta þingi um afgreiðslu stjskr., brjóti í bág við það ákvæði í kosningal., sem nú er rætt um, - það, að landslisti skuli aðeins skipaður frambjóðendum. Ég sé ekki annað en hér sé um fjarstæðu eina að ræða. Það er vitanlegt, að allir flokkar voru sammála í fyrra um afgreiðslu stjskr. En a. m. k. samningamaður Sjálfstfl. hafði ekki heimild til þess að semja um nokkurt annað mál, enda var í sambandi við það samkomulag ekki minnzt á kosningal. Það liggur og í augum uppi, að þingið, sem sat á rökstólum veturinn 1933, gat engar skuldbindingar tekizt á hendur fyrir það þing, sem nú situr. Það var ekkert um það vitað þá, hvernig þing það, er kosningal. átti að setja, yrði skipað. Það er rétt, að m. a. var samið um það, að stjskr. skyldi ekki innihalda ákvæði, sem gerði flokkum ómögulegt að leggja fram landslista, sem fyrirfram væri raðað á. En það er ekki þýðingarlaust atriði, hvort stjskr. er látin útiloka þetta, eða það er bannað í kosningal. Kosningal. er hægt að breyta hvenær sem er, án óvenjulegra ráðstafana, ef meiri hl. Alþ. fellst á breyt. En sé ákvæðið sett í stjskr., þarf sem kunnugt er þingrof og nýjar kosningar til þess, að breyt. nái fram að ganga. Og mér finnst það fjarstæða ein, að samkomulagið frá síðasta þingi geti bundið hendur manna um samningu lagaákvæða, svo framarlega sem þau brjóta ekki í bág við stjskr.Hæstv. dómsmrh. hefir nú sýnt fram á, að ekki kemur til mála, að þetta atriði sé andstætt ákvæðum hinnar nýsamþ. stjórnarskrár, og er þá jafnframt augljóst, að ekki getur verið um nein samningsrof að ræða.

Eiríkur Einarsson Það er aðeins fátt eitt, sem ég hefi við það að bæta, sem ég áður hefi sagt. Það hefir verið haft við orð hér, að viðvíkjandi veitingu uppbótarsætanna þyrfti að taka tillit til þess, að þau gætu dreifzt sem bezt út um hinar dreifðu byggðir landsins. Þetta verður ekki hægt með öðru en því, að jafnvel sé gætt réttar allra hinna gömlu, dreifðu kjördæma, eins og þau nú eru, án tillits til þess, hvort þau eru einmennings- eða tvímenningskjördæmi, en till.n. brýtur í bág við þetta, svo sem ég hefi áður skýrt. Það er eiginlega tilviljun, að búið skuli vera að skipta Húnavatns- og Ísafjarðarsýslum í tvö einmenningskjördæmi, en Skagafjarðar-, Eyjafjarðar- og Múlasýslur, Árnes- og Rangárvallasýslur enn óskipt tvímenningskjördæmi. Aðalatriðið er það, að tvímenningskjördæmunum sé tryggður sinn réttur til uppbótarþingsæta eins og önnur kjördæmi hafa áunnið með skiptingu sinni. Kosningaaðferðin ætti að vera þannig, að eins og Austur- og Vestur-Húnavatnssýsla geta fengið rétt til tveggja uppbótarþingsæta þm. af sama flokki, þá gæti t. d. Skagafjarðarsýsla einnig fengið það. En nú er þetta ekki hægt samkv. ákvæðum, sem komin eru inn í kosningal.frv., og er því enn brýnni nauðsyn að sjá um, að lengra sé ekki gengið, og á ég þar við, að möguleikinn til eins uppbótarsætis í tvímenningskjördæmi sé ekki skertur. Með till.n. er hann skertur, svo sem óbeint er játað af hv.frsm. hennar, þar sem hann getur um uppbótarmöguleika tvímenningskjördæmis, er hefir fengið mann kosinn. En hvað þá um slíka möguleika, ef enginn hefir náð kosningu? Þar kemur veilan fram, er ég vil með brtt. minni koma í veg fyrir, að verði komið inn í kosningalögin. Annars fannst mér hin hóflátlegu ummæli hv.frsm. gefa bendingu um, að till. mín muni ganga fram, og í trausti þess, að svo muni verða, get ég lokið máli mínu.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ég hefi engu við það að bæta, sem ég áður hefi sagt fyrir hönd n. En ég vildi láta falla nokkur orð frá sjálfum mér út af þeim umr., sem spunnizt hafa út af brtt.n. um að taka upp aftur í kosningal. heimild til þess, að fram megi leggja landslista í þeirri mynd, sem stjskr. gerir ráð fyrir. Og ég vil minna hæstv.dómsmrh. á það, að í frv. því, er hann lagði fyrir þingið, var þessi heimild, og ég hefi áður heyrt hann segja, að þótt ágreiningur nokkur hafi orðið milli þeirra þriggja fulltrúa helztu stjórnmálaflokkanna, sem undirbjuggu frv., þá hafi hann ekki tekið annað í þetta stjfrv. en það, sem hann sjálfur hefði getað fallizt á. Hann hefir því lýst því yfir, að hann geti fallizt á þessa heimild, fyrst hún var tekin upp í stjfrv. Nú leggur þessi sami hæstv. ráðh. til, að brtt., sem fer fram á það, að þessi heimild sé tekin af nýju upp í frv., verði felld, og rökstyður það með ótta við hrakning milli d. Ég er ekki svo viss um það. Burtfelling heimildarinnar var gerð við 3. umræðu í hv.Nd. og að lítt athuguðu máli, svo að það hefir ekki verið athugað í n. fyrr en nú hér í Ed. Ég sé ekki, að það geti komið að sök, að leyft sé að hafa slíkan landslista, og tel ég heppilegast, að hver flokkur sé sem sjálfráðastur um tilhögun á landslista sínum. Ég treysti því fullkomlega, að þessi till. verði ekki völd að vandræðum, þó samþ. yrði. Það hefir verið minnzt hér á samkomulag það, sem gert var milli tveggja aðalflokka þingsins í fyrra um afgreiðslu stjskr. Þar var óvenjuleg leið farin, að fela tveim mönnum umboð af hálfu flokkanna til þess að gera út um þessi mál. Sá galli var á þessari aðferð, að allur þorri þm. fylgdist ekki með í samningunum. Ég hafði þá aðstöðu, að ég gat alltaf fylgzt með því sem gerðist, því að fulltrúi Sjálfstæðisfl. við samningana lét mig vita það jafnóðum. Og af þeim samningum leiðir það, að ég tel mig bundinn við að taka upp í kosningal. heimild um landslista í þeirri mynd, sem samkomulag varð þá um. Ég get að því leyti alveg staðfest það, sem hv. 2. landsk. sagði, þó með þeim fyrirvara, að verði eitthvað annað prentað í Alþtíð., samþ. ég það ekki. Ef ég legði því nú lið mitt, að þessi heimild væri felld úr kosningal., þá fyndist mér ég vera að nota mér hártoganir til þess að hlaupa frá gefnum loforðum. Og það er nú svo, að ég hefi það fyrir vana að halda gefin loforð, og reyni að efna heldur meira en minna, ef geta stendur til. Og ég hefi hugsað mér að skiljast svo við þingstörf, að ég haldi þá reglu líka í opinberu lífi. Ég vil minna á það, sem hv. 2. landsk. tók líka fram, að stjórnarskrárbreyt. hefði ekki náð samþykki í fyrra, ef gengið hefði verið af samkomulagsgrundvellinum. Það var ekki atkvæðamagn hér í d. til þess að samþ. hana eftir yfirlýsingu hv. 2. þm. S.-M., ef horfið var frá hinu gerða samkomulagi. Og ég kalla það hrein og bein þingsvik, ef kosningal. eru nú notuð til þess að nema burt að efni til ákvæði stjskr., sem sumir telja svo þýðingarmikið, að víst er, hefði verið farið krókalaust að þessu á þinginu í fyrra, væri stjórnarskrárbreyt. ekki enn orðin að 1. Mér þykir leiðinlegt, að flokksbræður mínir skuli ekki líta á þetta sömu augum og ég, því þetta er ekkert annað en svik við mennina, sem samkomulagið var gert við í fyrra. Ég er ekki ánægður með stjórnarskrána eins og hún er, en ég hefi samþ. hana og ætla að standa með henni og ekki nota mér neina lagakróka til þess að fara í kringum efni hennar.

Jón Jónsson Ég vil bara andmæla tali hv.frsm. um það, að hér sé um þingsvik að ræða. Það var margtekið fram í fyrra, að þessu atriði mætti breyta með kosningal., og því mótmælti enginn þá. Þá hefir það verið sagt, að stjskr. hefði ekki náð samþykki með þessu ákvæði. En ég er á því, að nái frv. samþykki d. nú, þá hefði hún einnig samþ.stjskr.breyt., þar sem þetta atriði væri upp tekið.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. var lagt fyrir Ed., og samþ. með nokkrum breyt. til Nd. í þeirri hv. d. hefir það tekið lítilsháttar breyt., og er sú ein efnisbreyt., að forsetum er gefin heimild til þess að koma upp ræðustólum í deildunum. Þetta spursmál er gamalt deiluefni í þinginu, og hefir ekki unnizt tími til að bera það undir n. hér í d., svo að ég tala hér aðeins frá sjálfum mér. En ég er þeirrar skoðunar, að betur fari á því, að þm. gangi til ræðustóls, er þeir tala, heldur en að standa við sæti sín, og mun það sérstaklega koma í ljós þegar þm. fjölgar, svo sem nú er ráð fyrir gert.

Pétur Magnússon Ég skrifaði undir nál. um þetta mál með fyrirvara. Ég gat ekki verið við 2. umr., og ætla því að gera grein fyrir þeim fyrirvara nú. Ástæðan til þess, að ég treysti mér ekki til þess að fylgja frv., er ekki sú, að ég viðurkenni ekki þörf kauptúnsins á sérstökum lögreglustjóra. Það er margt, sem mælir með því, ekki sízt þar sem almennur áhugi er fyrir því í þorpinu sjálfu. En við, sem eitthvað höfum haft með þessi mál að gera, vitum, að starfsmannahald ríkisins er ríkinu ofvaxið. Og eigi að gera þar breyt. á, væri óneitanlega eðlilegra, að þær gengju í þá átt að fækka starfsmönnum, en ekki fjölga þeim. Og ég sé ekki, að þörf íbúanna í Bolungavík sé svo aðkallandi, að nauðsynlegt sé að samþ. frv. nú. Verði þetta frv. samþ., þá sé ég ekki, að annað sé hægt en að samþ. líka frv. um lögreglustjóra í Keflavík, sem nú liggur einnig fyrir þinginu. Að vísu eru laun þessara lögreglustjóra ekki ætluð há, aðeins 2000 kr. hvors, en reynslan hefir sýnt, að áður en langt um líður krefjast þeir launahækkunar, og verða í flestum tilfellum komnir upp í meðalsýslumannslaun að nokkrum árum liðnum. Og það er aðeins fjárhagshliðin, sem gerir það að verkum, að ég get ekki fylgt frv.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Það er rétt hjá hv. 2. þm. Rang., að hann hafði fyrirvara um þetta mál, og einnig um frv. um lögreglustjóra í Keflavík, sem allshn.afgr. í dag. En mér skildist það á honum, að hann neitaði ekki þörfinni fyrir þessa starfsmenn. Enda er þessi þörf mjög brýn í fjölmennum kauptúnum og sveitarfélögum, ekki sízt vegna fjárhagsmálanna. Það er víða þörf á óskiptum starfsmanni, sem gæti gefið sig að þeim, og það er þessi brýna þörf, sem kemur fram í ósk kauptúnanna um lögreglustjóra hjá sér. Og það, sem áður hefir gilt fyrir Akranes og Norðfjörð, gildir nú alveg eins fyrir Keflavík og Bolungavík. Ég tel, að þingið geti ekki daufheyrzt við þessum óskum, fyrst það á annað borð er gengið inn á þessa braut. - Mér þykir það ekkert óeðlilegt, þótt gera megi ráð fyrir því, að laun þessara manna fari hækkandi; það er eðlileg afleiðing þess, að þorpin vaxa og störf lögreglustjóranna verða umfangsmeiri. Ennfremur má athuga það, að ekki er ólíklegt, að ríkissjóður geti haft hag af þessum ráðstöfunum, þar sem tolleftirlit með innfluttum vörum verður miklu betra. Slíkt eftirlit er mjög ófullnægjandi, nema þá helzt í Reykjavík og stærstu kaupstöðunum. Og því neitar enginn, að víða muni fljóta í land vörur, sem ekki er greiddur tollur af. Og þetta er víða aðeins vegna eftirlitsleysis, en ekki beint vegna þess, að menn af ráðnum huga brjóti ákvæði tolll. Það eru því öll líkindi til þess, að þessi embætti leiði ekki einungis af sér útgjöld, heldur færi ríkissjóði einnig tekjuauka. Ég vil því eindregið skora á hv.þdm. að samþ. frv.

Frsm. (Ólafur Thors) Eins og hv.þdm. muna, fór ég fram á við hæstv. forseta, að þetta mál yrði tekið út af dagskrá, þegar það fyrst var hér til 3. umr., svo að mér gæfist kostur á að spyrja eigendur fyrirtækisins, hver áhrif það hefði á rekstur fyrirtækisins, ef brtt. yrði samþ. Ég hefi nú átt tal við þá, og segja þeir, ef till. verði samþ., þá geri það ábyrgðarheimildina einskis virði. Þeir einir hafa hingað til haft alla trésmíðavinnu á hendi og botnhreinsun og málningu skipanna. Það er nauðsynlegt fyrir þá að hafa einkaleyfi á þessu, af því að þeir hafa fasta menn í vinnu, en hafa hinsvegar ekki alltaf nægilegt handa þeim að starfa, nema þeir geti jafnframt látið þá vinna að trésmiðunum; að öðrum kosti samsvarar vinnan ekki kaupgjaldinu. Hinsvegar sé ég ekki, að neinn voði þurfi að stafa af því, þó að eigendurnir fái einkaleyfi á trésmiðum í Slippnum, því að það er ekki skylda skipaeigenda að láta þá annast viðgerðir á skipum sínum; þeir geta hæglega leitað eitthvað annað, ef þeir þykjast fá þar betri kjör. Vænti ég þess, að þeir, sem meta starfsemi þessa fyrirtækis, geri þetta skilyrði fyrir ábyrgðarheimildinni að engu, og legg ég til, að brtt. á þskj. 184 og 200 verði felldar, en heimildin samþ. skilyrðislaust.

0817Eysteinn Jónsson: Ég vildi segja hér örfá orð út af þeim upplýsingum, sem hv.þm. G.-K. hafði fram að flytja. Ég vil benda hv.þm. á, að hér er ekki aðeins um trésmiðavinnu að ræða, heldur einnig botnhreinsun skipanna og málning, eins og raunar kom fram í öðru sambandi í ræðu hv.þm. G.-K., svo að þetta einkaleyfi yrði nokkuð víðtækt. Ef félagið á að fá þennan einkarétt, þá verð ég á móti því, að ríkisábyrgðin verði heimiluð. Þetta er ekkert annað en einokun einkafyrirtækis, og ég er á móti því, að ríkið stuðli að slíku. Hv. þingmaður vildi gera lítið úr því, að erfitt væri fyrir skipaeigendur að komast undan þessu ákvæði, en ég hygg, að það sé erfiðara en hann vill vera láta. Það getur verið mikið tjón að því að láta ekki tré- og járnsmíðaviðgerðir fara fram í einu. Það getur verið óhentugt að þurfa að sigla skipunum eitthvað annað til þess að fá trésmíðaviðgerðir, málningu og botnhreinsun. Auk þess má vel vera, að skipið hafi mönnum á að skipa, sem hægt væri að láta starfa að þessu, skipinu að kostnaðarlausu. Mér finnst heldur engin ástæða til að fara að gefa þetta einkaleyfi, því að Slippurinn hefir jafnan rétt og aðrir, og meira að segja betri aðstöðu, til þess að keppa um viðgerðirnar en önnur trésmíðafyrirtæki hér í bænum. Ég get ekki séð annað en að Slippurinn geti verið fullkomlega samkeppnisfær á þessu sviði, svo framarlega sem verðinu verður hagað eftir almennri venju. Hv. þm. sagði, að skipin stæðu venjulega uppi 1–2 sólarhringa til viðgerða. Nákvæmlega er vitanlega ekki hægt að segja um þetta, en ef á að fara að láta vinna hvort í sínu lagi járn- og timburviðgerðir, þá verður töfin meiri, og er það því bagalegra, sem skipið tefst lengur frá fiskveiðum. Ég held, að það séu ekki svo margir menn, sem vinna að staðaldri í Slippnum, að það ætti ekki að vera hægur vandi að útvega þeim einhverja hlaupavinnu á milli þess sem þeir starfa að uppsátri, svo óþarft er að bera því fyrir, þegar rætt er um einokun þessa fyrirtækis. Að endingu lýsi ég því aftur yfir, að ég mun greiða atkv. á móti ábyrgðarheimildinni, ef brtt. verður felld.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég er alveg hissa á því, að hv. 1. þm. S.-M. talar hér um einkarétt, þó að Slippnum sé heimilað að hafa á hendi viðgerðir skipa. Þetta er einkafyrirtæki, sem er hið mesta þjóðþrifafyrirtæki og sparar landinu stórfé árlega. Forstjóri ríkisskipaútgerðarinnar hefir sagt mér, að þetta fyrirtæki sparaði ríkissjóði mörg þúsund krónur á ári, og hefir lagt til, að því yrði hjálpað um lán til rekstrar út á viðgerðir á ríkisskipunum. Hver heilvita maður ætti líka að sjá, að það er stórkostlegur sparnaður í því fólginn, að þurfa ekki að senda hvert einasta skip til útlanda til viðgerðar. En ef þessu fyrirtæki er neitað um ríkisábyrgð eða sett einhver skilyrði, sem gera ábyrgðina einskis virði, þá þýðir það ekkert annað en að Slippurinn verður ekki starfræktur, eða a. m. k. starfræktur án þessarar viðbótartryggingar ríkissjóðs. Hv. 1. þm. S.-M. hefði átt að vera hér á þingi í fyrra, þegar samþ. var miklu hærri ábyrgðarheimild en nú er farið fram á. Þá var þetta álitið svo mikið þjóðþrifamál, að ekki væri rétt að bregða fæti fyrir það á einn eða annan hátt. Ég vil að lokum beina því til hv. d., að hún samþ.till. breytingalaust. Með því móti vinnur hún landinu áreiðanlega mest gagn.

Eysteinn Jónsson Hæstv. dómsmrh. lét svo um mælt, að það bæri að styrkja Slippinn til þess að hafa á hendi trésmíðaverkstæði. Við eigum ekki að styrkja Slippinn til þess að annast trésmíði; til þess eru nóg trésmíðaverkstæði í bænum. Það á hinsvegar að styrkja hann með áhöldum til þess að draga skipin á land, og það er vitanlega þjóðþrifamál. Hitt er annað mál, hvort eigi að veita honum einkaleyfi á viðgerðum. Ég viðurkenni, að Slippurinn hafi einkarétt á því að draga skipin á land, en mér sýnist ekki ástæða til að veita honum aðstöðu til einokunar á öðrum sviðum. Og mér er spurn: Hvar er nú andi hinnar frjálsu samkeppni, sem sjálfstæðismenn eru annars svo fullir af? Hvaða ástæða er til þess að veita þessu fyrirtæki meiri einokunaraðstöðu heldur en það nú þegar hefir? Ég veit ekki betur en að ríkinu sé það til stórtjóns að geta ekki látið trésmíðaverkstæði sitt vinna í Slippnum að viðgerðum við ríkisskipin. Þess vegna ætti hæstv.dómsmrh. að sjá í því hag ríkissjóðs að hafa þetta frjálst. Hv. sjálfstæðismenn hafa, eins og kunnugt er, hina marglofuðu frjálsu samkeppni á sinni stefnuskrá, en nú rísa þeir upp hver á fætur öðrum og tala máli einokunarinnar. Finnst mér þar skjóta nokkuð skökku við; ég hefði haldið, að þeir myndu ekki sjá sér fært að vera á móti því, að viðgerðirnar í Slippnum yrðu gefnar frjálsar.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Forstöðumenn dráttarbrautarinnar hafa einnig átt tal við mig um þetta mál, og ég hefi fengið sömu upplýsingar og hv.þm. G.-K., að dráttarbrautin hefði og þyrfti að hafa nokkra fasta menn í þjónustu sinni. Eftir því sem mér skildist er hér um að ræða 6-8 fasta menn, og það er skiljanlegt, að þeir verði að hafa vinnu að staðaldri, ef kostnaðurinn við uppsátur skipanna á ekki að verða meiri en þörf er á. Þess vegna er það bezt og heppilegast öllum aðilum, að þessir menn hafi forgangsrétt um jafna og stöðuga vinnu, úr því dráttarbrautin þarfnast þeirra, þegar um uppsátur er að ræða. Hinsvegar sé ég ekki annað en að semja mætti við dráttarbrautina um, að þessir föstu menn fengju atvinnu við trésmíðar, botnhreinsun eða málningu, en að öðru leyti væri skipaeigendum heimilt að snúa sér til hvaða trésmíðaverkstæða í bænum, sem þeim sýndist. Þó að þetta yrði gert, þá þarf það ekki að koma í bága við brtt., ekki sízt ef við berum það saman við þann samning, sem bæjarstjórn hefir gert við Slippfélagið, og þann skilning, sem borgarstjóri hefir lagt í hann. 8. gr. þessa samnings hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „H/f Slippfélagið skal haga starfrækslu dráttarbrautarinnar á þann hátt, að eigendum skipa, sem tekin verða upp á dráttarbrautunum. sé heimilt að ráða því, hver framkvæmi viðgerðir á þeim. Félaginu skal heimilt að starfrækja áfram trésmíðastofu þá, sem það nú hefir, og að setja upp sérvélar til skipaviðgerðar, enda fái þeir, sem að viðgerðum vinna, afnot þeirra gegn fyrirfram ákveðnu gjaldi“. Nú er það svo, að þetta félag er ekki alveg sjálfbjarga um að koma upp fyrirtækinu, og afleiðingin hlýtur að verða sú, að félagið á ekki að hafa möguleika til að skapa sér einokunaraðstöðu á þessu sviði. Það er og heldur ekki hægt að sjá annað en að bæjarstj. hafi einmitt haft þennan skilning, en þó má undanþiggja nokkra fasta menn, svo að vinnan verði félaginu og viðskiptamönnunum þannig ódýrari en ella. Ég get ekki leynt því, að ég kann því illa, þegar félag, sem notið hefir stuðnings ríkissjóðs og bæjarstj. til starfsemi sinnar, hefir í hótunum um það, að félagið muni ekki sjá sér fært að nota þá hjálp, sem það þó biður um sér til handa, ef Alþingi setur ákveðin skilyrði fyrir hjálpinni, sem eingöngu eru í því fólgin að verja viðskiptamenn fyrir einokun. Ég held, að það verði bezt fyrir alla aðilja, sem hér eiga hlut að máli, að félaginu verði hjálpað til að koma upp brautinni, gegn því, að varðveitt sé þarna samkeppni um alla þá vinnu, sem unnt er, en félagið mundi einmitt fá einokunaraðstöðu um alla vinnu, ef engin slík skilyrði yrðu sett. Þetta er eina fyrirtækið á landinu á þessu sviði, og fyrirsjáanlegt, að önnur samskonar fyrirtæki munu ekki rísa upp til samkeppni við það. Félagið hefir verið stutt bæði með ábyrgðum og fyrirframgreiðslum, og mér finnst Alþingi geta rólega sett hér þau skilyrði, að samkeppni fái að njóta sín á þann hátt, sem frekast má verða. - Annars er félagið algerlega sjálfrátt um það, hvort það vill þiggja hjálpina eða standa á eigin fótum.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég fæ ekki séð, að hér geti orðið um einokun að ræða. - Hæstv. forsrh. las hér einmitt upp gr. úr samningi þeim, sem bæjarstj. og Slippfélagið hafa gert með sér, þar sem eigendum skipanna er áskilinn réttur til að ráða mestu um það, hvernig viðgerðunum er hagað. Ég get því ómögulega séð að hér geti orðið um einokun að ræða. Hinsvegar mundi brtt., sem hv. 1. þm. S.-M. flytur, ekki hafa annað í för með sér en að skipaeigendur yrðu að borga meira fyrir að nota Slippinn, með því að till. áskilur það, að Slippfélagið megi ekki hafa menn í fastri vinnu, svo að afleiðingin af að samþ.till. yrði sú, að það væri aðeins gert dýrara að nota Slippinn en ella myndi verða.

Frsm. (Ólafur Thors) Mér er óskiljanlegt allt þetta tal um einokun, sem hér hefir orðið, og sérstaklega er mér óskiljanlegur sá viðbjóður, sem þeir hæstv.forsrh. og hv. 1. þm. S.-M. virðast nú hafa fengið á allri einokun. Það er eins og hér sé um einhvern draug að ræða, sem þeir sjái nú í fyrsta skipti, og sé svo ægilegur, að þeir sjái sig knúða til að standa upp og vitna. Maður hefði sannarlega búizt við öðrum tilfinningum af hálfu þessara hv.þm. gagnvart því fyrirbrigði, sem einokun er. Auk þess er það og hin mesta fjarstæða, að hér sé um nokkra einokun að ræða. Hér er aðeins um innlent fyrirtæki að ræða, sem á í samkeppni við samskonar erlend fyrirtæki, og ef það selur vinnu sína of dýru verði, verður niðurstaðan aðeins sú, að hér rísa upp önnur fyrirtæki því til höfuðs á þessu sviði. Ég get annars ekki stillt mig um að gera smáútúrdúr vegna hv. 1. þm. S.-M. Það er hálfhjákátlegt, hvernig þessi hv.þm. hegðar sér hér í d. Hann finnur sig knúðan til að tala 3-4 sinnum í hverju máli, eins og við þingbræður hans höfum enga möguleika til að átta okkur á málunum fyrr en þessi Benjamín d. hefir leitt okkur í allan sannleika. Ég þykist nú raunar vita, að þetta stafi af því, að hv.þm. er ungur og nýkominn á þing, og vil ég því sem eldri þingbróðir hans benda honum á, að það eru a. m. k. öll líkindi til þess, að við hinir eldri getum fremur kennt hv.þm. en hann okkur, og geri ég þetta í þeirri von, að hv.þm. taki þetta til athugunar framvegis. - Hv. 1. þm. S.-M. er að fræða okkur um það, að dráttarbrautin sé nauðsynleg, en að Slippurinn megi bara ómögulega annast trésmiðavinnuna. En ég vil benda þessum hv.þm. á það, að það er ekki nóg að hafa dráttarbraut, fyrirtækið verður líka að bera sig, ef það á að koma að gagni. Þessi hv.þm., sem veit allt milli himins og jarðar, og að vísu er búinn að segja okkur mikið af því, sem hann veit, ætti líka að segja okkur af einhverju slippfélagi einhversstaðar um heim, sem ekki annast sjálft þær aðgerðir, sem fram fara hjá því. Ég hygg nú, að það sé algengast, að slipparnir vinni sjálfir allt, sem að þessum aðgerðum lýtur. Hæstv. forsrh. og hv. 1. þm. S.-M. hafa báðir haft mörg orð um það, að þetta félag hefði notið opinberrar aðstoðar, en ég skal upplýsa það, að ég ætla, að það séu margir aðrir slippar víðsvegar um heim, sem hafa notið slíkrar aðstoðar. Allar hugleiðingar hv.þm. um þetta eru harla hjákátlegar, eins og allt einokunarskraf þeirra, og ber vitni þeirrar andúðar, sem jafnan blæs frá þessum hv.þm. gegn öllum þeim fyrirtækjum, sem einstaklingurinn ræðst í, hversu holl sem þau eru þjóðfélaginu. Hv. 1. þm. S.-M. þóttist bera alveg dæmalausa umhyggju fyrir skipaeigendum, og sérstaklega fyrir togaraeigendunum, sem hér koma einkum til með að eiga hlut að máli. Ég get sagt það, að ég á ekkert í þessu fyrirtæki, og býst heldur ekki við að eignast neitt í því, en ég hefi verið viðriðinn nokkuð togaraútgerð og ber hagsmuni hennar allmjög fyrir brjósti, og ég skal lýsa því yfir, að ég ber ekki kvíðboga fyrir því, að þetta fyrirtæki okri á okkur togaraeigendum. Og mér finnst það blátt áfram hlægilegt, þegar hv. 1. þm. S.-M. þykist bera meiri umhyggju fyrir hagsmunum mínum og stéttarbræðra minna en við sjálfir gerum. Ef athugað er eðli málsins og rétt rök, sér líka hver maður, að það er ástæðulaust að óttast, að Slippurinn okri á okkur viðskiptavinum sínum, þótt hann fengi þessi fríðindi að því er snertir trésmíðavinnuna. Slippurinn er ekki síður háður okkur en við honum, og ef hann ætlar að fara að okra á okkur og sjúga úr okkur blóðið að þessu leyti, þá hættum við bara að skipta við hann. Við höfum því í fullu tré við þetta fyrirtæki. Hinsvegar þarf Slippurinn á þessum fríðindum að halda, svo að hann geti fengið sæmilegan grundvöll fyrir fjárhagsafkomu sinni og þurfi einmitt ekki að taka meira en nauðsynlegt er af okkur skipaeigendum, en því verður ekki við komið, ef þessi einkaréttur er af honum tekinn. Hæstv. forsrh. talaði um að leggja ákveðinn skilning í brtt., á þann veg, að Slippurinn fengi að nota sína föstu menn, sem hann þyrfti nauðsynlega að hafa vegna uppsáturs skipanna, jafnframt við trésmíðavinnu, málningu o. fl., sem gera þarf að skipunum, en skipaeigendur réðu menn til þessarar vinnu að öðru leyti. Ég hygg nú, að það sé einmitt þetta, sem Slippfélagið æskir eftir, en það verður hinsvegar erfitt að koma því við í framkvæmdinni, ef það þá yfirleitt er hægt. Þá vitnaði hæstv.forsrh. í samning, sem bæjarstj. hér og hafnarstj. hefir gert við Slippfélagið, en í 8. gr. þessara samninga er eigendum skipa, sem tekin verða upp á dráttarbrautunum, heimilað að ráða því, hver framkvæmi viðgerðirnar. Út af þessu vil ég beina því til hæstv.forsrh., hvort honum sé ekki kunnugt, að deilt hefir verið um þetta. Ef hann veit meira, er það ólíkt honum að leyna þeirri vitneskju. Þetta hefir og ekki verið tíðkað frá því Slippurinn tók til starfa, enda hefi ég í höndum yfirlýsingu frá borgarstjóranum í Rvík -  „Að gefnu tilefni lýsi ég því yfir, að með ákvæðum 8. gr. í samningnum milli bæjarstj. og hafnarnefndar Reykjavíkur og h/f Slippfélagsins um dráttarbrautir, að því, er snertir aðgerðarvinnu í Slippnum, var ætlazt til, að eigendum skipa skyldi frjálst að ráðstafa járnviðgerðum eins og þeir vilja, en að Slippfélaginu væri heimilt að framkvæma sjálft allt trésmíði við skipin og hreinsun við málningu þeirra, svo sem felst í því, að félaginu er heimilað að starfrækja trésmíðastofu, og svo sem verið hefir frá upphafi, er Slippfélagið tók til starfa. Umræddur samningur var samþ. á fundi bæjarstj. 3. des. 1931 og síðan undirritaður af mér sem borgarstjóra fyrir hönd bæjarstj. og hafnarn., og er samningurinn var undirritaður, var það beint tekið fram, að skilja bæri 8. gr. hans eins og hér að ofan segir. Reykjavík, 29. nóv. 1933. K. Zimsen.“ Þá vil ég ennfremur skýra frá því, að Slippfélagið hefir látið prenta samningsform, sem eigendur þeirra skipa, sem tekin eru upp, undirskrifa. Þetta samningsform hefir legið hjá hafnarn. til samþykktar, en í því er tekið fram, að félagið áskilji sér rétt til að framkvæma hreinsun, málun og trévinnu, sem framkvæmd er á skipi á dráttarbrautinni, en hinsvegar er eiganda skipsins frjálst að ráðstafa járnaðgerð skipsins eftir geðþótta. Það, sem liggur fyrir í þessu máli, er það, að Slippfélagið hefir átt þennan rétt og hagnýtt sér hann frá því það tók til starfa. Hlutaðeigandi hafnar- og bæjarvöld hafa ætlazt til, að Slippurinn hefði þennan rétt, enda er fyrirtækinu það nauðsynlegt, til þess að það geti starfað á tryggum og eðlilegum fjárhagsgrundvelli. Þykist ég mega vænta þess, að þingið taki tillit til þessara staðreynda, ekki sízt þar sem viðskiptamönnum Slippsins stendur enginn voði af þessum fríðindum, sem Slippnum þannig hafa verið gefin.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. þm. G.-K. spurði mig um það, hvort mér væri ekki meira kunnugt í þessu máli en ákvæði 8. gr. Mér eru kunnug öll þau plögg, sem hv.þm. las í þessu sambandi, en gat þeirra hinsvegar ekki, af því að þau hafa ekki verulega þýðingu í þessu sambandi. Þau sýna fyrst og fremst, að Slippfélagið er að reyna að færast undan ákvæðum 8. gr. og skapa sér rétt, sem því er ekki áskilinn í gr., og hefir sett sér rýmri eigin reglur, sem hafa ekki verið samþ. af bæjarfélaginu, og hvað sem líður skilningi fyrrv. borgarstjóra á þessu, er mikill munur á hinum gerða samningi og óstaðfestum, sjálfsköpuðum reglum félagsins sjálfs. Ef þau eru lesin saman, kemur þetta greinilega í ljós. í 8. gr. segir svo, að Slippfélaginu skuli heimilt að starfrækja áfram trésmíðastofu þá, sem það nú hefir, og setja upp sérvélar til skipaviðgerðar, enda fái þeir, sem að viðgerðum vinna, afnot þeirra gegn fyrirfram ákveðnu gjaldi. Í 7. gr. starfsreglna Slippsins, sem hv.þm. G.-K. vitnaði í og eru óstaðfestar af hafnarn., segir hinsvegar svo, að eiganda skips sé frjálst að ráðstafa járnaðgerð skips aðeins eftir geðþótta, en alla hreinsun, málun og trévinnu áskilur félagið sér rétt til að framkvæma. Á þessum ákvæðum er slíkur munur, að hverjum manni hlýtur að vera ljóst, að félagið er að reyna að fá breytt ákveðnum samningi, sem það hefir gert. Má vel vera, að félagið sé komið svo langt á veg með þetta gagnvart máttarvöldum bæjarins, að það fái þessa breyt. í gegn. En ég hygg nú, að báðir mættu vel við una, ef till. mín næði fram að ganga, að Slippurinn hefði forgangsrétt við trésmíðavinnuna fyrir þá menn, sem hann nauðsynlega verður að hafa í fastri vinnu vegna uppsáturs skipanna. Ef fleiri manna þarf við, við vinnuna, er eðlilegt, að skipaeigendur ráði þeim sjálfir. Um það, hvernig ganga ætti frá slíkum samningum, ef til kæmi, mun ég leita álits og umsagnar sérfróðra manna og láta gilda það, sem þeir leggja til í málinu. Þetta er einfalt mál og bersýnilegt, að Slippfélagið er að reyna að komast hjá að standa við gerða samninga. Og nú kemur félagið og biður um aukahjálp í viðbót við alla þá hjálp, sem það er búið að fá áður, og ætlast þar á ofan til, að löggjafarvaldið leggi því lið einnig að þessu leyti. Hv. þm. G.-K. segir, að ef fyrirtækið verði of dýrselt, muni það aðeins verða til þess, að önnur samskonar fyrirtæki rísi hér upp til að keppa við það, sem selji vinnuna við ódýrara verði. Er þetta rétt orðað eftir samkeppnisteóríunum eins og þær hljóða í bókum, en kemur aðeins ekki heim við veruleikann eins og hann er. Eða finnst hv.þm. G.-K. það trúlegt, að hér geti þrifizt annað samskonar fyrirtæki, þegar þetta eina, sem fyrir er og getur sinnt allri þörf landsmanna í þessum efnum, getur þó ekki komizt af án hjálpar hins opinbera? Og svo mundi slíkt heldur alls ekki leiða til þess að lækka verðið, ef hér risi upp annað samskonar fyrirtæki á þessu sviði, heldur þvert á móti leiða til þess að hækka verðið. Þetta er einmitt höfuðókostur samkeppninnar, eins og þróunin hefir verið á þessum síðustu og verstu tímum, að um leið og fyrirtækjum innan sömu greinar fjölgar, verður það til þess að skapa að jafnaði hærra og hækkandi verð. Hv. þm. G.-K. talaði um það, að sér væri óskiljanlegt, með hvað miklum „viðbjóði“ ég talaði nú um einokun. Ég veit nú að vísu ekki til þess, að ég hafi talað hér af miklum viðbjóði, en annað mál er það, að einokun og einokun getur verið tvennt ólíkt. Það er mikill munur á því, að ríkissjóður reki t. d. tóbakseinkasölu og hinu, að einhver einstakur maður hafi tóbaksverzlun landsins á valdi sínu og reki hana sér til ágóða. Og það er oft eina bjargráðið, þegar einokunaraðstaða hefir skapazt í höndum einstaklinganna fyrir frjálsa samkeppni, að ríkið komi almenningi til hjálpar og setji sína einokun í staðinn, sem getur orðið öllum þegnum þjóðfélagsins til gagns og blessunar. Ég sé ekki, að félag, sem notið hefir jafnmikillar hjálpar og Slippfélagið og er tryggt með þessum stuðningi, þurfi að verja sig með klóm og kjafti, þótt Alþingi vilji koma í veg fyrir, að fyrirtækið fái einokunaraðstöðu, sem öll sanngirni mælir á móti, að það fái.

Eysteinn Jónsson Ég skal ekki misnota það leyfi, sem hæstv. forseti gefur mér til þess að gera stutta aths. út af ræðu hv.þm. G.-K. - Þessi hv.þm. eyddi miklu máli í það að amast við því, að ég talaði mikið hér á Alþingi. Mun ég nú að vísu ekki sækja leyfi til þessa hv.þm. um það, hvort ég tala mikið eða lítið, eða eiga málfrelsi mitt undir honum, en ég verð þó að láta í ljós gleði mína yfir því, að þessi hv.þm. skuli sjá ástæðu til að amast við ræðum mínum, því að það gefur mér ástæðu til að halda, að sumt af því, sem ég segi, a. m. k., sé ekki unnið fyrir gýg. Hv. þm. G.-K. spurði mig að því, hvort það væri nokkursstaðar bannað, að Slippfélögin hefðu trésmiðavinnuna með höndum, og verð ég að segja það, að þetta er út í bláinn mælt hjá hv.þm. G.-K. Ég hefi aldrei talað um að banna neitt, en aðeins lagt áherzlu á það, að trésmíðadeild Slippsins hefði engin forréttindi um þessa vinnu, heldur hefði hún aðeins sömu aðstöðu og aðrir bæjarbúar að þessu leyti. Hæstv. forsrh. hefir svarað helztu efnisatriðunum í ræðu hv.þm. G.-K., og get ég vísað til þess. Einu vildi ég þó skjóta til hv.þm. G.-K. áður en ég sezt niður, og það er það, að það eru fleiri en hann, sem hafa hagsmuna að gæta í þessu sambandi, og þótt Kveldúlfur sé sterkur og þurfi ekki að verða háður Slippnum að þessu leyti, eru hér til önnur fyrirtæki jafnframt Kveldúlfi, sem ekki eru nógu sterk, ef Slippfélaginu tekst að skapa sér þessa einokunaraðstöðu, og það eru þessir aðilar, sem ég hafði fyrst og fremst í huga með brtt. minni.

Frsm. (Ólafur Thors) Hv. 1. þm. S.-M. sagðist ekki þurfa að svara efnishliðinni í ræðu minni, það hefði hæstv.forsrh. gert. Ég ætla, að það sé nú nokkuð oft, sem hv. 1. þm. S.-M. sér ekki ástæðu til að fara út í efnishlið málsins, sem hann er að ræða um. Hv. 1. þm. S.-M. má ekki misskilja það, þótt ég segði, að hann væri sítalandi hér á þingi. Hv. þm. mun vera ekki óefnilegur maður, en hann er ungur hér á þingi, eins og ég sagði, og þegar hann eldist, mun hann áreiðanlega tala minna - og betur. Það er leiðinlegt, þegar þessi hv.þm. sprettur upp í hverju máli til þess að segja okkur eldri þingbræðrum sínum hluti, sem við höfum vitað í jafnvel mörg ár. Eins er mér sagt, að þessi hv.þm. hegði sér á flokksfundum þeirra framsóknarmanna. Hv. þm. er það, sem kallað er málskrafsmaður, og fer of oft með það, sem í daglegu tali er kallað kjaftháttur. Vil ég því gefa hv.þm. mínar föðurlegu áminningar að því er þetta snertir, í þeirri von, að hann sjái nú að sér og hverfi af þessari málskrafsbraut, sem hann er á. Hæstv. forsrh. vildi halda því fram, að það væri bersýnilegt af gögnum þessa máls, að Slippfélagið vildi tryggja sér réttindi, sem það hefði ekki öðlazt. En eins og ég þegar hefi sannað, er það fullkominn misskilningur. Það bendir allt til þess, að Slippfélagið hafi frá fyrstu tíð lagt þennan skilning í samninginn, og mér er óskiljanlegt, hvers vegna hæstv.forsrh. vænir fyrrv. borgarstjóra hér um það, að hann hafi ekki haldið því fram fyrir hönd bæjarins, sem hann átti að gera, þegar borgarstjóri segir það líka, að hann hafi við undirskrift samningsins tekið fram, hvaða skilning bæri að leggja í ákvæði hans. Það er sjaldgæft að heyra hæstv.forsrh. væna menn um annað eins og þetta. Það hlýtur að vera gert að óathuguðu mál. Að svo komnu trúi ég ekki öðru um hæstv.forsrh. Ég veit, að umr. um þetta mál eru þegar orðnar nokkuð langar, enda mun efnishlið þess að mestu vera fullrædd. Þó vil ég segja það, að samkeppnin, sem félag þetta á yfir höfði sér, er ekki svo lítil. Það á í fyrsta lagi á hættu, að annað eða önnur slík fyrirtæki rísi upp og taki frá því atvinnuna. Í öðru lagi á það í samkeppni við erlend fyrirtæki, sem hingað til hafa gleypt alla þessa atvinnu, og í þriðja lagi á það yfir sér harða samkeppni um smíðavinnuna við innlend fyrirtæki, vegna þess að sé hún of dýr hjá félaginu, láta skipaeigendur vinna hana annarsstaðar, því enginn nauður rekur að jafnaði til, að sú vinna sé unnin einmitt meðan skipin eru í Slippnum. Mér finnst því undarlegt, þegar búið er að hjálpa þessu fyrirtæki, sem viðurkennt er að vera þjóðþrifafyrirtæki, að Alþingi skuli nú ekki vilja veita því þessa litlu hjálp. Annars skil ég ekki, hvern er verið að vernda með því að setja félaginu þessi óaðgengilegu skilyrði. Ekki er verið að vernda okkur útgerðarmenn; það hefi ég skýrt áður. Það eina, sem hefst upp úr slíku skilyrði, er að gera félaginu skaða alveg að ástæðu- og nauðsynjalausu.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. þm. G.-K. telur, að ég hafi jafnvel farið með ærumeiðandi getsakir í garð fyrrv. borgarstjóra Knuds Zimsens. Þetta er tilhæfulaust. Ég gaf ekki tilefni til neinna slíkra ummæla í fyrri ræðu minni. Það, sem ég hélt fram, var, að hér væri ekki um neitt annað að ræða, sem gildi hafi, en ákvæði samningsins. Eins og samningurinn er, þá gæti hver skipseigandi unnið það mál fyrir dómstólum, að honum bæri að ráða yfir allri vinnu við skip sitt. En hvernig á því stendur, að Kn. Zimsen gefur hina sérstöku skýringu á ákvæðum samningsins, er annað mál. Hin einfalda skýring á því er sú, að Slippfélagið vill sleppa úr viðjum 8. gr. samningsins, og fyrrv. borgarstjóri hefir verið hlynntari því en aðrir í bæjarstjórninni. Í þessu liggja því engar ærumeiðandi getsakir frá minni hendi. Ég skil bara þau skjöl, sem fyrir liggja í málinu. Að ég sé að gera félaginu óleik með þessu, er ekki rétt. Ég hefi jafnan tekið vel í málaleitanir þessa félags, þó að ég hinsvegar hafi talið mér skylt að líta jafnframt á hag viðskiptamanna félagsins og landsmanna í heild, m. a. með því að hindra alla einokun í þessu sambandi. En slíkt er ekki af neinni óvild til félagsins, heldur til þess að starfsemi þess megi verða að sem mestum almennum notum. Hv. þm. G.-K. sagði, að ekki þyrfti að óttast það, að viðskiptamenn félagsins yrðu óánægðir, þó að félagið sjálft hefði rétt á að ráðstafa vinnu við þau skip, sem dregin eru upp í Slippinn til aðgerðar. Þetta held ég, að sé nú ekki meira en svo öruggt, a. m. k. hafa menn látið annað í ljós við mig.

Jakob Möller Ég sé ekki betur en að hæstv.forsrh. sé hér að setja sig í hið versta skrúfstykki. Hann vill leggja annan skilning í brtt.hv. 1. þm. S.-M. en hún virðist gefa tilefni til. Brtt. er á þessa leið: „enda sé tryggt, að forráðamenn þeirra skipa, sem upp eru tekin á brautina, geti ráðstafað öllum aðgerðum á þeim eftir eigin vild“. Úr þessari brtt. ætlar hæstv. ráðh. að búa til skrúfstykki á sjálfan sig. Það sjá allir, að eftir því sem hann hefir túlkað hana, þá er hún ekki rétt skilin. Í till. eru engin skilyrði sett um það, að Slippfélagið þurfi að taka að sér verk, sem svo lágt er boðið i, að þeir vilji ekkert við það eiga. Verður þá kostnaðurinn við hið fasta mannahald Slippsins að lenda á reikningnum fyrir að draga skipin upp. Verður það þá eigendum skipanna enginn hagur, þó að Slippfélagið verði útilokað frá að framkvæma aðgerðina. Ég get verið sammála hæstv. ráðh. um það, að skrúfstykki geti á margan hátt verið hentug verkfæri, a. m. k. þegar maður þarf ekki að lenda í þeim sjálfur.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég sé, að það á ekki að taka í útrétta hönd. Það er aðeins einokun fyrir Slippfélagið, sem eftir er sótzt. Ég hefi varað við því, sem af því getur leitt, að gefa félaginu einokun um aðgerð á þeim skipum, sem það dregur upp. En félagið um það, hvort það vill þiggja sanngjarnt boð um liðveizlu án einokunar.

Frsm. (Eysteinn Jónsson) N. er sammála um að leggja til, að þessi heimild verði veitt og málið verði afgr. með breyt. á þskj. 206. Þó hefir einn nm. skrifað undir nál. með fyrirvara, sem mér er ekki kunnugt um, hver er, en hann mun að sjálfsögðu gera grein fyrir sinni afstöðu. N. lítur svo á, að hér standi svipað á um þessa ábyrgðarheimild eins og um aðrar þær heimildir, sem samþ. hafa verið. Stokkseyrarhreppur er mjög illa stæður og hefir sótt um til atvmrn., að það léti rannsaka fjárhag hreppsins og möguleikana á því að efla þar atvinnulíf á einn eða annan hátt. Þetta er gamalt sjópláss, svo að hér stendur nokkuð öðruvísi á en um Borgarnes, og hefir þó verið tekið vel í að veita Borgnesingum samskonar ábyrgð. Ríkið hefir að undanförnu lagt fram fé til hafnar- og lendingarbóta á Stokkseyri. Vænti ég nú, að hv. d. fallist á að hlaupa undir bagga með þeim mönnum, sem hér eiga hlut að máli, svo að þeir verði færir um að hjálpa sér sjálfir.

Ólafur Thors Ég tel óþarfa að tala langt mál um þessa þáltill; það á við um þetta flest, sem ég tók fram um hið fyrra mál (till. um ríkisábyrgð fyrir samvinnufél. Grím), a. m. k. í grundvallaratriðum. Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara vegna þess, að ég vildi eiga kost á að afla mér upplýsinga um fyrirtækið og áhættu ríkissjóðs í sambandi við það. Ég vænti þess, að ég verði búinn að fá þær fyrir 3. umr. og áskil mér óbundið atkv. þangað til þær liggja fyrir.

Jörundur Brynjólfsson Þar sem fundartíma er nú senn lokið, ætla ég aðeins að segja hér örfá orð, enda vænti ég þess, að málið liggi ljóst fyrir. Ég er þakklátur hv. sjútvn. fyrir skilning hennar á málinu, og mun sætta mig við till. hennar. Að öðru leyti skírskota ég til grg. frv. Það er brýn nauðsyn fyrir hreppinn að fá þessa ábyrgð, enda er það skilyrði fyrir því, að atvinna í kauptúninu geti aukizt. Ég vænti þess, að áhætta ríkissjóðs sé ekki mikil, þó hann taki á sig þessa ábyrgð, og ef þetta má verða kauptúninu til bjargar, þá er á það að líta fyrst og fremst. Ég vænti þess, að hv. d. geti fallizt á þessa till. og málið fái góða afgreiðslu hér á Alþingi.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Sjútvn. hefir gefið álit um þetta mál á þskj. 205 og einróma lagt til, að till. verði samþ. með þeirri breyt., er þar segir. Þar þar aðallega haft til fyrirmyndar það form, sem verið hefir á slíkum ábyrgðum, sem áður hafa verið veittar til annara staða, t. d. til Eskifjarðar síðast. Einn nm. skrifaði undir nál. með fyrirvara, og mun hann sjálfsagt gera grein fyrir því. N. er ljóst, að Borgarnes hefir hingað til ekki verið útgerðarstaður. Hinsvegar er þar ótrúlega margt fólk, samanborið við lífsbjargarmöguleikana, eða um 500 manns. N. hefir fengið upplýsingar um það, er ræktun og annað snertir viðkomandi lífsbjargarmöguleikum þar. Ferðamannastraumur um staðinn hefir veitt Borgnesingum talsverða atvinnu. En n. hefir verið tjáð það af kunnugum mönnum, að samt liggi ekki annað fyrir þorpinu en atvinnuleysi, ef ekki verður að gert. Það er því alls ekki hægt að lá Borgnesingum það, þó að heim hafi komið í hug að auka atvinnu sína með því að eignast fiskiskip. Vart getur þarna komið til greina bátaútgerð, og varla önnur útgerð en með gufuskipum, sem ekki eru stærri en það, að þau geti lagzt að bryggjunni, sem nú er í Borgarnesi. Frá mönnum, sem gott vit hafa á skipum, lágu fyrir n. upplýsingar um, að þetta skip, sem hér er um að ræða, væri prýðilegt í alla staði og þannig útbúið, að mjög líklegt má telja, að það geti gefið þarna sæmilegan arð. Þegar um svona prýðilegt skip er að ræða, þá liggur það í augum uppi, að félagið getur átt völ á agaetum skipstjóra. Fyrirkomulag þessa félagsskapar er þannig, að ekki er hugsanlegt, að vandræði vegna kaupdeilna verkafólks í landi geti orðið félagsskapnum farartálmi. Að öllu þessu athuguðu fannst n. því ekki rétt að leggjast á móti því, að þessi tilraun gæti átt sér stað, og n. telur nauðsyn á því að hlaupa undir bagga með Borgnesingum í þessari viðleitni þeirra í að hjálpa sér sjálfir á þennan hátt. Tel ég víst, að hv. d. muni geta fallizt á þessa málaleitun þeirra og samþ.till.

Jakob Möller Ég varð mjög hissa. þegar ég sá þáltill. þessa. Hún verkaði á mig sem sterk sönnun þess, hvaða öfgar er hægt að komast út í, þegar verið er að sækja um ríkisábyrgðir fyrir allskonar fyrirtæki. Eins og allir vita, er Borgarnes byggt upp á allt öðru en útgerð. Frá alda öðli hefir mönnum ekki komið til hugar, að útgerð frá Borgarnesi gæti gengið. Þeir menn, sem þar hafa setzt að, hafa byggt sína afkomumöguleika á allt öðrum hlutum en útgerð. Mér finnst eðlilegast, bæði vegna þess, hvernig þetta þorp er til orðið, og einnig vegna þess, hvernig það er í sveit sett, að atvinnuvegum sé haldið þar áfram í því sama horfi, sem verið hefir, en að ekki sé verið að reyna atvinnu þar á annan veg. Það eru ekki fiskimenn, sem setzt hafa að í Borgarnesi, heldur þeir, sem hafa stundað landbunað, og hafa þeir haldið áfram að stunda landbúnað að meira eða minna leyti. Hér er ekki að ræða um fólk, sem lifi einungis á eyrarvinnu, heldur lifir það á jarðrækt og kvikfjárrækt. Ef þetta þorp fengi þessa ríkisábyrgð, þá gæti ég alveg eins búizt við því, að farið yrði að stinga upp á fiskveiðaútgerð frá ýmsum sveitarfélögum, t. d. að hæstv. forseti færi að biðja um ábyrgð ríkisins fyrir Biskupstungnahrepp til kaupa á línuveiðara. Einhvernveginn mun vera hægt að komast að sjó frá Biskupstungum, a. m. k. með hjálp flutningatækja.

Væri ekki fyrirtak að hafa útgerð á Þingvallavatni?

. Ég held, að í þessu sambandi væri mjög tilhlýðlegt að athuga vel, hvernig reitt hefir af þeim fyrirtækjum, sem komið hefir verið á fót með þessum hætti og í sama augnamiði. Mér er kunnugt, að ýms af þeim hafa farið illa, t. d. samvinnufélag á Akureyri, sem maður skyldi þó halda, að hefði haft töluvert betri aðstöðu heldur en „Grímur“. Mér hefir verið sagt svipað um samvinnufélag í Stykkishólmi, sem líka hefir haft betri aðstöðu, bæði vegna legu og líka vegna þess, að íbúar þess þorps eru uppaldir við að stunda fiskveiðar. Þó að ég unni Borgnesingum alls hins bezta, þá get ég ekki talið mér fært að greiða till. þessari atkv. mitt. Mér finnst hún svo vanhugsuð og flaustursleg, að ég er hissa á því, að hún skuli hafa verið borin fram. Og enn meira er ég hissa á því, að hv. sjútvn. skuli mæla með henni.

Bjarni Ásgeirsson Ég þakka hv. sjútvn. fyrir till. hennar í þessu máli, þann skilning, sem hún hefir sýnt á þörfum Borgnesinga á því, að komið verði á fót útgerð hjá þeim, og alla meðferð á málinu. Hinsvegar get ég ekki þakkað hv. 1. þm. Reykv., sem stóð hér upp og talaði í málinu. Hann virtist vera mjög utan garna um ástæður, bæði þarna og annarsstaðar á landinu, til að koma á fót útgerð. M. a. kom hann með þá fjarstæðu, að ef ríkisábyrgð yrði veitt til þess að hægt væri að koma upp útgerð í Borgarnesi, þá mundi eins líklegt vera, að farið yrði fram á hið sama t. d. fyrir Biskupstungur. Ég vil ráðleggja hv.þm. að rifja upp sína landfræðikunnáttu, sem sýnilega er farin að ryðga. Í barnaskólum er t. d. notuð landafræði Karls Finnbogasonar. Væri kannske ekki úr vegi fyrir hv.þm. að líta í hana, og þá mundi hann sjá, að Biskupstungur eru langt uppi í landi, en Borgarnes við sjó. Á þessum stað, Borgarnesi, hefir verið löggilt höfn í tugi ara, og reglubundnar skipaferðir hafa verið þaðan og til Rvíkur vikulega, og suma tíma ars daglega síðari árin. Kemur það sjaldan fyrir, að skip geti ekki komizt á þessa höfn a. m. k. að degi til, sem þó er ekki hægt að segja um ýmsar aðrar hafnir á landinu, þar sem menn byggja þó að miklu leyti tilveru sína á útgerð. Hv. þm. hélt því fram, að af því að Borgarnes væri byggt upp af öðrum atvinnuvegum heldur en útgerð, þá kæmi ekki til greina að koma þar á fót nýjum atvinnuvegi, sem ekki hefði þekkzt þar áður. Allir sjá, hvílík fjarstæða þetta er. Var ekki Reykjavík byggð á verzlun upphaflega? Jú, eingöngu, eða því sem næst. Útgerðin var a. m. k. engin í Rvík á fyrstu tímum bæjarins, heldur annarsstaðar við Faxaflóa, svo sem úti á Nesi. En þegar kom hér öflug höfn, þá skapaðist hér í bænum hin langstærsta útgerð landsins með tilstuðlun þings og stjórnar. Upphaflega voru hér í Rvík hin lökustu skilyrði til landbúnaðar. Þó hafa hér í grennd risið upp hin myndarlegustu bú landsins, eftir að markaðs- og atvinnuskilyrði breyttust. Þannig er hægt að skapa atvinnuvegi með því að breyta aðstöðunni frá því, sem einu sinni var. Það er rétt, að Borgarnes var byggt upp í fyrstu aðallega á verzlun milli Rvíkur og útlanda annarsvegar og sveitanna umhverfis þorpið hinsvegar. Þegar fólki fjölgaði þar, sköpuðust einnig skilyrðin til þess, að jarðrækt gæti gefið þar arð, og Borgnesingar hafa notað sér skilyrðin til jarðræktar til hins ýtrasta. Á þessum hrjóstruga skaga, þar sem áður var mjög grýtt og gróðurlaust, eru nú græn tún og garðar. þegar smábátaútgerðin var eingöngu stunduð hér aður fyrr, þá var óhugsandi að gera út frá Borgarnesi, vegna þess hve langt er þaðan á fiskimiðin. En möguleikarnir til útgerðar þar hafa skapazt með því að farið er að nota stærri skip til veiða og eftir að góð höfn er nú komin þar. Síðan höfnin kom er aðstaðan ekki miklu verri þar til fiskveiða en á Akranesi eða hér í Rvík. Ég skal viðurkenna það, að stór skip verða að sæta sjávarföllum og sigla þar inn að degi til á sumum tímum árs. En línuveiðara er vel hægt að sæta sjávarföllum og hafa innsiglingu að degi til, án þess að það þurfi neitt að hamla fiskveiðunum, því að línuveiðarar leggja miklu sjaldnar upp heldur en smábátar. Að þessu leyti hefir aðstaðan því gerbreytzt og batnað fyrir sjávarútveg í Borgarnesi, alveg eins og skapazt hafa möguleikar til landbúnaðar hér í Rvík. Þótt einhver atvinnuvegur hafi í fortíðinni ekki hrifizt á einhverjum stað, þá er ekki hægt að slá því föstu, að hann geti ekki þrifizt þar í framtíðinni. T. d. þótt ekki hafi verið stunduð útgerð á Skagaströnd, svo neinu nemi, þá verða þar skilyrði til þess, þegar ríkið er búið að skapa þau með því liðsinni, sem það veitir viðvíkjandi hafnargerð þar. Ég skil ekki í því, að hæstv.Alþ. þurfi að setja Borgarnes á neinn „svartan lista“ í þessu efni, þó að það hafi ekki hingað til haft skilyrði til þess að hafa útgerð hjá sér. Til viðbótar því, sem hv.frsm.n. sagði, vil ég taka það fram, að nú á síðari árum hefir atvinnuleysi aukizt í Borgarnesi. Bæði hefir dregið úr viðskiptum sveitanna umhverfis við Reykjavík og útlönd, vegna yfirstandandi kreppu, sem kemur niður á Borgnesingum, og einnig hafa samgöngur milli Suður- og Norðurlands færzt suma tíma árs, eða um sumartímann, inn fyrir Hvalfjörð. En áður lágu þær samgöngur nær allar gegnum Borgarnes. Hefir þetta tvennt, ásamt því, að fólki hefir samtímis fjölgað í þorpinu, orðið til þess, að atvinna þar hefir stórum minnkað. En Borgfirðingar eru úrræðagóðir menn, og hafa þorpsbúar tekið til þess ráðs, sem næst var hendi, og tekið til ræktunar það af landi, sem þeir höfðu ræktanlegt, og meira en það. En nú eru þau þröngu skilyrði, sem fyrir hendi voru í Borgarnesi, svo að segja notuð út í æsar. Því finnst mér það eðlilegt, að þeir líti nú til sjávarins, þar sem skilyrðin hafa skapazt fyrir þá til útgerðar álíka góð og annarsstaðar við Faxaflóa. Mér virðist, að ekki sé nema um tvennt að gera til þess að fólkið geti lifað á þessum stað. Annaðhvort verði ríkið að hlaupa hér undir baggann með Borgnesingum og veita þessa ábyrgð, eða að kostað verði miklu fé til atvinnubóta með öðrum hætti. En því fé, sem hingað til hefir verið veitt til atvinnubóta, hefir sama sem verið kastað í sjóinn að öðru leyti en því, að það hefir haldið lífinu í fólkinu, sem hefir notið þess. En það, sem hér er farið fram á, er, að ríkið hjálpi því fólki, sem vill vinna, til þess að hjálpa sér sjálft. Það eru einu atvinnubæturnar, sem vit er í. Enn sem komið er hafa Borgnesingar ekki menn, sem geta stjórnað skipum. Þó er það alveg víst, að ef þeir eignuðust skip það, sem hér er um að ræða, þá mundu þeir geta valið úr skipstjórum á það. Eru því fyllstu líkur til, að þeim gæti orðið hjálp að því, sem hér er farið fram á, bæði með því, að ungir menn þeirra gætu fengið vinnu á skipinu við fiskveiðar, og einnig á þann hátt, að þeir, sem ekki geta farið á sjó, gætu fengið vinnu við fisk, sem upp væri lagður þar. Sé Borgnesingum ekki veitt þessi hjálp til að auka atvinnu heima hjá sér , þá sé ég ekki annað en að þeir hljóti að flykkjast þaðan burt til einhverra annara staða, og þá auka atvinnuleysið þar. en það álít ég ekki heillavænlegra.

Finnur Jónsson Ég ætla aðeins að gera grein fyrir fyrirvara mínum við undirskrift nál. Ég er því yfirleitt meðmæltur, að ábyrgðir séu veittar til slíkra útgerð. Hinsvegar hefi Ég ekki komið auga á þá möguleika, sem haldið hefir verið fram, að Borgarnes hefði til þess að slík útgerð geti þrifizt þar. Þar vantar m. a. íshús til beitugeymslu og annað, sem þarf til þess að verulega hentugt sé að reka útgerð þar. Af þessum ástæðum er ég ekki með þessu máli.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Hv. flm. frv. hefir nú enn á ný tekið fram rökin fyrir því, að þetta mál er flutt hér á þingi fyrir Borgnesinga. Hefi ég engu við það að bæta né heldur við ráð, sem ég áður tók fram fyrir hönd - já, nú verð ég víst að segja meiri hl. n., því að nú heyrði ég, að hv.þm. Ísaf. er á móti málinu. Hv. þm. segir, að ekki séu skilyrði fyrir hendi til að reka útgerð þarna í Borgarnesi. Ég get ekki verið samdóma hv.þm. í þessu atriði, þegar um er að ræða að gera út línubáta, sem eru lengi úti í túrum, en þurfa ekki að leggja upp afla sinn daglega, eins og smábátarnir. Ég get ekki séð, að neitt sérstakt mæli á móti því, að Borgnesingar geti átt slíkan línuveiðara, sem ekki þarf að leggja upp afla nema á 10 daga eða hálfs mánaðar fresti, eftir því sem atvik standa til. Ég sé ekki heldur neitt á móti því, að Borgnesingar eigi skip það, sem hér er um að ræða, og geri það út til síldveiða. Það virðist, eftir reynslu annara línubáta að dæma í þessu efni hin síðari ár, ætti að geta borið góðan árangur. Sú mótbára hv.þm., að ekki sé til íshús í Borgarnesi til beitugeymslu, vegur ekkert á móti till. að mínu áliti. hér er ekki um það að ræða, að grípa þurfi daglega til beitu í landi handa skipinu. Akranes er ekki langt frá, og ætti skipið að geta tekið beitu þar og birgt sig upp til nokkurs tíma, því sjálfsagt er beitugeymsla í skipinu. Og enda þótt ekki fengist einhverju sinni heita á Akranesi, þá er þó stutt til Rvíkur og færi lítill tími í að sækja beituna þangað. Hv. 1. þm. Reykv. taldi það hina mestu firru að hugsa um útgerð frá Borgarnesi, vegna þess að Borgnesingar væru upphaflega sveitamenn, sem hefðu að töluvert miklu leyti atvinnu af ræktun. Ég er ekki sammála hv.þm. um, að þessi rök geti verið nægileg mótmæli gegn þessari útgerð til þess, að leggjast beri á móti málinu þeirra vegna. Því hefir verið lýst hér í ressari hv. d., og það hefir mér verið tjáð af Borgnesingum sjálfum, að ræktunarmöguleikarnir í Borgarnesi séu svo að segja tæmdir, og að það sé ekki hægt að benda á fleiri leiðir til framdráttar fólkinu þar, sem byggðust á atvinnu þar heima. Hitt, að sveitamenn geti ekki komið til greina í þessu efni, er mjög fjarri sanni. Við vitum það allir, og hv. 1. þm. Reykv. er kunnugt um það líka, að togaraflotinn fær ekki lítið af sínum góðu kröftum einmitt úr sveitunum. Mér er sérstök ánægja að nota tækifærið til þess að lýsa því yfir, að ég tel, að í Vestmannaeyjum hafi útgerðinni komið mikill og góður styrkur í vinnuafli þeirra manna, sem heima hafa átt í sveit og stundað hafa sveitabúskap jöfnum höndum. Auk þess eru flestir þeirra manna, sem mest eru þar við útgerð riðnir, ýmist fluttir úr sveit eða afkomendur þeirra manna, sem þaðan hafa flutzt, bæði úr Árnessýslu, Skaftafellssýslum, Rangarvallasýslu og viðar að. Það er því sízt ástæða til að ætla, að útgerð gæti ekki blessazt Borgnesingum fyrir þá sök, að þeir séu sveitamenn. Ég ætla ekki að fara að eltast við þá firru, að þeir hreppar, sem liggja langt inni í landi og ekki hafa aðgang að sjó, geti með sama rétti og Borgarnes beðið um ríkisábyrgð til þess að stofna til útgerðar, þó að innsigling í Borgarnesi sé erfið. Borgnesingar hafa bryggju, sem er hæfileg fyrir slík skip, sem hér er um að ræða. Á síðastl. sumri var í fyrsta sinn verkaður fiskur í Borgarnesi að nokkru ráði. Ég held, að ég hermi það rétt, að Kveldúlfur hafi látið þá fá fisk til að verka. Mér er ekki kunnugt um, að nein mistök hafi verið á því hjá þeim. Það sýnir, að þeir geta verkað fisk og hafa tæki til þess. Hér er því um það að ræða, hvort þingið vilji fallast á að styðja þá framtakssömu menn, sem Borgarnes byggja, til þess að afla sér með eigin fiskiveiðum aukatekna heima í byggðarlagi sínu. Mér virðist líka, eftir hví sem málið var flutt í n. af hálfu þeirra Borgnesinga, að það vera á fyllilega heilbrigðum grundvelli byggt, miðað við annað, sem fram hefir verið flutt hér á þingi um útgerðarmál, þar sem Borgnesingar hafa augastað á að fá skip, sem telja má fyrsta flokks, miðað við alla staðháttu. Hinsvegar áliti ég það ekki nein verðmæti, ef þeir væru að hugsa um kaup á skipi, sem væri að verða úrelt. Hv. 1. þm. Reykv. ætti að athuga það, að þau skip, sem við Íslendingar höfum til fisköflunar, eru óðum að ganga úr sér. Marga togara hér í Rvík þyrfti talsvert að endurnýja. - Þessar mótbárur, sem komið hafa gegn þáltill., og sú gagnrýni, sem gerðir n. hafa orðið fyrir í hv. d., eru harla lítils verðar, að því er mér virðist. Hv. flm. lýsti því líka mjög greinilega, að þó jafnvel áður fyrr hafi verið slæm skilyrði til útgerðar í Borgarnesi, þá er aðstaðan þar svo breytt orðin, að það er langt frá því, að það sé nokkurt óvit fyrir Borgnesinga að leggja í að kaupa línubát. Náttúrlega getur slíkt fyrirtæki misheppnazt, ef óheppnin er með, en mér finnst málið bera þannig að, að engin ástæða sé til að ganga út frá því sem gefnu, að hér sé um óviturlegt fyrirtæki að ræða. Að öllu athuguðu vil ég halda fast við skoðun meiri hl. n. og verð að harma, að hv.þm. Ísaf. skuli skipa sér á öndverðan meið í þessu máli, þar sem hér er þó um augljóst framfaramál að ræða fyrir þá mörgu menn í Borgarnesi, sem þurfa á bættum atvinnumöguleikum að halda.

Jakob Möller Ég er ekki svo hissa á því, þó hv.þm. Vestm. skildi ekki þá hugsun, sem liggur á bak við afstöðu mína til þessa máls. Ég er miklu meira hissa á, að hv.þm. Mýr. skuli ekki geta fundið aðra skýringu á henni en þá, að ég sé illa að mér í landafræði. Ég hélt, að engum gæti dulizt það, að það, sem á bak við liggur hjá mér, er andstaðan gegn því, að beinlínis sé verið að seilast til þess að breyta landbúnaðarhéruðum í sjávarútvegspláss. Þetta finnst mér, að hv.þm. Mýr., sem telur sig fulltrúa bænda, ætti að geta komið auga á. Ég talaði um uppruna þessarar byggðar, hvernig fólkið hefir lifað þar til þessa dags. Og ég taldi æskilegt, að það gæti haldið áfram að lifa á sama hátt, en óheppilegt, að atvinnulífinu væri beint inn á nýjar brautir og byggðin gerð að fiskiplássi. Hitt vissi ég vel áður og þurfti því ekki hina nákvæmu skýringu hv.þm. Vestm. á því, að hægt er að gera þá, sem stundað hafa landúnað, að sjómönnum. Ég tel það bara ekki æskilegt. Ég tel æskilegra vegna heildarinnar, að stuðlað sé að því að halda þeim mönnum við landbúnaðinn, sem hann hafa stundað og þannig eru settir, að eðlilegast er, að þeir haldi því áfram. Þetta er ekki í fyrsta sinn, sem ég verð að verja þessa afstöðu gagnvart „bændaflokks“þm., og ég mun gera það framvegis eins og hingað til, þegar ástæða er til. Í þessu máli hefi ég heyrt mikið lagt upp úr því, hvað skipið, sem gert er ráð fyrir að kaupa, sé mikið fyrirtaks skip. Ég efast ekki um, að það sé rétt. En ég vil vekja athygli hv. sjútvn. á því, að það er á engan hátt tryggt, að þetta skip verði keypt, en ekki eitthvert annað. Nú, við því mætti náttúrlega gera. En felst nú ekki nokkur vísbending í því, að þetta ágæta skip skuli vera til sölu og helzt lítur út fyrir, að ekki sé hægt að selja það nema til þessa nýja útgerðarpláss? Er það ekki einmitt bending um, hvað þessi atvinnuvegur á erfitt uppdráttar nú og hvað óeðlilegt er því að beina nýjum mönnum inn á þá braut að hverfa frá sinni fyrri atvinnu og fara að stunda fiskiveiðar? hratt fyrir ágæti þessa skips virðist ekki muni vera orðið hægt að láta útgerð þess borga sig frá þeim útgerðarstöðvum, sem miklu betri skilyrði hafa til þess að bera uppi útgerð heldur en Borgarnes. Það voru náttúrlega öfgar, þegar ég tók Biskupstungur til samanburðar. En ég vildi með því beina athygli að því atriði, að tilgangurinn með þessu frv. er að breyta landbúnaðarsveit í fiskipláss. Nú hefir hæstv. forseti bent mér á, að e. t. v. séu möguleikar á að komast vatnaleiðina upp í Biskupstungur með því að fara Hvítá, og svo sé þar fyrirtaks höfn, þegar komið er á leiðarenda. Leiðin inn á þessa ágætu höfn í Borgarnesi er einnig vandkvæðum bundin, eins og hv.þm. Mýr. viðurkenndi. Hv. þm. Mýr. lagði mikið upp úr því, að atvinnuleysið væri stöðugt að aukast í Borgarnesi. Þetta þarf engum að koma á óvart, því yfir atvinnuvegina ganga nú þeir tímar, að meiri og meiri aðþrengingar eru alstaðar. Og þegar þannig er ástatt, ekki síður að því er snertir útgerðina heldur en aðra atvinnuvegi, þá er það vissulega að bæta gat með gati að vísa atvinnuleysinu í Borgarnesi á það að fara að stunda sjávarútveg. Ég vakti athygli á því áðan, að réttara væri af Alþ., áður en það tekur ákvörðun um að veita ríkisábyrgð til þess að stofna til útgerðar á stað eins og Borgarnesi, þar sem engin útgerð hefir áður verið, að athuga, út á hvaða braut er verið að leggja með því að veita þessar ábyrgðir samvinnufélögum víðar og víðar á landinu. Benti ég í því sambandi á tvö samvinnufyrirtæki, þar sem ég vissi ekki betur en reynslan hefði orðið allt annað en góð. Hv. þm. Mýr. vildi ekki eyða orðum að þessu, en ég tel mér það til inntekta, að hv. hm. Ísaf. virðist hafa beyg af því að samþ. þessa till. Ég geri ráð fyrir, að hans beygur byggist á reynslu hans sem framkvæmdarstjóra samvinnuútgerðarfélags á þeim stað, sem frá fornu fari hefir verið viðurkennt útgerðarpláss og þar sem frá því fyrst sögur fara að hafa alltaf verið stundaðar fiskiveiðar. Ég veit, að hann þekkir vel þá örðugleika, sem útgerðin á nú við að stríða. Ég hefði hiklaust greitt atkv. með því, þegar ríkisábyrgðin var veitt samvinnufélaginu á Ísafirði, eins og þá stóðu sakir. En það, sem hér er um að róða, tel ég alls ekki sambærilegt. Á Ísafirði var útgerðin fallin í kaldakol og það virtist a. m. k. óumflýjanlegt að gera eitthvað til að rétta hana við. Þeir menn, sem félagið mynduðu, höfðu engin skilyrði til annars atvinnurekstrar. Afkoma þeirra hefir frá upphafi byggzt á útgerð og þeir höfðu ekki aðstöðu til að sjá sér farborða á annan hátt. þessu er, eins og menn vita, allt öðruvísi háttað í Borgarnesi. Hinsvegar hefir samvinnufélagið á Ísafirði átt við mjög mikla örðugleika að stríða og fjárhagsafkoma þess hefir verið mjög erfið. Hv. þm. vita, að það hefir orðið að leita aðstoðar ríkissjóðs, a. m. k. í bili, til þess að geta haldið starfrækslu sinni áfram, vita, að Það er í miklum skuldum og framtíð þess töluvert óviss. Það mun hafa átt mjög erfitt með að standa við skuldbindingar sínar gagnvart bæjarfélaginu, að því er snertir gjöld af eignum, sem það hefir til afnota og þessháttar. Um samvinnufélagið á Akureyri, sem ég gat um í ræðu minni áðan, er það að segja, að „það var stofnað með því skipulagi, sem þroskuðustu samvinnufélögin hafa“, eftir upplýsingum þess manns, sem flutti till. um ríkisábyrgð því til handa. Og hvernig fór? Eftir að félagið hafði gert út þrjú skip í hálft annað ár, að ég hygg, varð það gjaldþrota. Skuldir þess höfðu farið sívavxandi, og eftir því sem mér er sagt voru þær orðnar 170 þús. kr. umfram eignir eftir þennan stutta rekstur. Þannig er nú ástatt um afkomumöguleika útgerðarinnar; þannig er reynslan af þeim ábyrgðum, sem ríkið hefir tekið á sig fyrir útgerðarsamvinnufélög. Menn verða að gá að því, að ef veita á ríkisábyrgð þessu félagi í Borgarnesi, þá tekur Alþ. um leið á sig þá skyldu að veita öllum samvinnufélögum, sem stofnuð kunna að verða til útgerðar, samskonar stuðning, hvar sem þau eru á landinu. hvað ólíklegt sem plássið er til sjávarútvegs, og jafnvel þar, sem aldrei hefir verið rekin útgerð áður. Ég tel alveg óforsvaranlegt af Alþ. að halda áfram þessari braut, meðan ekki er séð að fullu, hvernig þeim fyrirtækjum reiðir af, sem búið er að koma af stað. Ef Borgnesingar eru í vandræðum með atvinnu, þá tel ég eðlilegra og sjálfsagðara að veita þeim á einhvern hátt styrk til að auka þann atvinnurekstur, sem þeir hafa stundað og sem stendur allur í sambandi við landbúnaðinn, heldur en að leiða þá út á þá braut að fara að stunda sjávarútgerð. Slík hjálp getur orðið þeim hreinasta hefndargjöf, vegna þess hvað staðurinn er óhentugur til útgerðar og vegna hinna almennu örðugleika, sem útgerðin á við að stríða.

Bjarni Ásgeirsson Ég held, að hv. 1. hm. Reykv. og hv.þm. Ísaf. séu hálfhræddir um, að þetta nýja fyrirtæki í Borgarnesi verði til þess að kollvarpa alveg útgerðinni í Rvík og á Ísafirði. Ég get varla skilið afstöðu þeirra öðruvísi. Annars er það um hv.þm. Ísaf. að segja, að hann hefir þegar tjáð sig meðmæltan þessu máli, og vænti ég, að hann hlaupi ekki frá því, sem hann er búinn að skrifa undir í nál., þó það væri eftir upplýsingum hans sjálfs fremur gert af ást á ábyrgðunum yfirleitt heldur en af ást á því fyrirtæki, sem hér er um að ræða. Hv. frsm. þessa máls hefir raunar svarað mótbárunum gegn því á fullnægjandi hátt. Það er alls ekki óhugsandi, að Borgnesingar geti með tíð og tíma komið sér upp íshúsi, og það mun ekki vera svo nauðsynlegt til að byrja með, að málið þurfi að stranda á því Auk þess eru þarna til hús, sem standa ónotuð nema 2 til 3 mánuði ársins og eru ágæt til fiskgeymslu og annars, sem útgerðin þarf með, þann tíma sem þau eru ekki notuð til annars. Hv. 1. hm. Reykv. sagði, að með þessu væri verið að breyta landbúnaðarhéraði í Sjávarpláss. Það þá beinast við að skilja hann þannig, að hann áliti, að Mýramenn og Borgfirðingar allir mundu hverfa að Borgarnesi til þess að stunda sjó á þessum eina línubát. Slíkar fjarstæður ná ekki neinni átt. Hér er aðeins að ræða um eina af þörfum þorps, sem tilheyrir bæði sjávarsíðunni og sveitunum og hefir möguleika á báðar hendur, ef því er veittur þessi litli og sjálfsagði stuðningur. Ég geng ekki inn á það, að þó ég flytji þetta mál og hafi oft sýnt að með atkv. mínu á þingi, að ég vil styðja sjávarútveginn, þá þurfi það að vera af vantrú á landbúnaðinum. Það lýsir þá a. m. k. ekki síður vantrú á sjávarútveginum hjá hv.þm., að hann lítur svo skökkum augum til þess, að Borgnesingar vilja fylla upp í atvinnulíf sitt með því að gera út einn bát, að hann telur það vera að bæta gat með gati. Hafi ég sýnt vantrú á landbúnaðinum, þá hefir þessi fulltrúi sjávarútvegsins ekki síður sýnt vantrú á útgerðinni. Ég hefi þá trú, að þjóðinni sé bezt í framtíðinni, að þessir tveir aðalatvinnuvegir hennar, landbúnaðurinn. og sjávarútvegurinn, leiðist hönd í hönd og styðji hvor annan. Ég er sannfærður um, að það getur orðið þessu mikla landbúnaðarhéraði styrkur, ef það fær þarna útgerðarstöð, þar sem það getur átt aðgang að ódýrum fiski til heimilisnotkunar. Það hefir verið svo, að Borgfirðingar og Mýramenn hafa ekki átt kost u að fa sér fisk nema endrum og eins frá Reykjavík, og þá miklu dýrari heldur en þyrfti að vera, ef hann fengist nær. Á hinn bóginn gæti það orðið þessu fyrirtæki mikill styrkur að fá markað fyrir fisk í héraðinu upp frá þorpinu, og þannig yrði þetta báðum aðilum til hjálpar. Hv. þm. vildi sömuleiðis gera það tortryggilegt, að hér væri ýtt og vandað skip til sölu með góðum kjörum. Hann benti á, að örðugt mundi vera að láta þetta skip bera sig þar, sem aðstaðan væri ekki betri en í Borgarnesi, úr því það væri svona á boðstólum. Mér er skýrt svo frá ástæðunni fyrir því, að þetta skip er á boðstólum, að félagið, sem stóð að byggingu þess og annars skips til og ætlaði þau til fiskveiða við Grænland, hafi ekki verið sterkara en það fjárhagslega, að það hafi farið á höfuðið aður en að veiðiskapurinn byrjaði og bankinn hafi orðið að taka skipin til sin með þeim skuldum, sem á þeim hvíldu. Þess vegna standa mönnum þessi skip til boða, en ekki af því, að þau séu ónothæf eða það hafi sýnt sig, að útgerð þeirra geti ekki borið sig. Þetta um Biskupstungurnar tek ég ekki alvarlega og mun bíða með að ræða það mál þangað til búið er að stofna skipafélag til fiskveiða í Hvítá. Hv. þm. talaði um, hver reynsla væri fengin um rekstur samvinnuútgerðar. Hélt hann m. a. fram, að samvinnuútgerðin í Stykkishólmi hefði gengið mjög illa. Það er rétt, að fyrsta árið, sem var eitt hið versta ár, sem yfir sjávarútveginn hefir komið, stoð félagið völtum fótum. En síðan hefir því gengið vel, og ber öllum, sem til þekkja, saman um, að það hafi orðið til stórmikils gagns fyrir kauptúnið, og vænta menn mikils af starfsemi þess eftirleiðis. Hitt er rétt, að útgerðarsamvinnufélagið á Akureyri varð gjaldþrota, en það hafa nú svo mörg fyrirtæki orðið gjaldþrota á síðustu tímum, að ef menn ætluðu alltaf að hræðast ný fyrirtæki, ef hægt væri að benda á, að annað fyrirtæki sama eðlis hefði einhverntíma farið á höfuðið, þá mundi lítið verða um framkvæmdir. Alstaðar hafa orðið einhver mistök. Og ekkert réttlætir þá skoðun, að öll fyrirtæki, þó af sömu rótum séu runnin, þurfi að fara sömu leið og þau, sem verst hefir tekizt til um. Hitt er aðalatriðið, að dæma í hverju einstöku tilfelli út frá þeim kringumstæðum, sem fyrir hendi eru. Fyrir þá, sem vilja líta á þetta mál með skilningi og réttsýni, er ekki síður ástæða til að vænta góðs af þessu fyrirtæki heldur en af útgerðarfyrirtækjum á öðrum stöðum við Faxaflóa. Það er kunnugt, að útgerðin á Akranesi hefir borið sig prýðilega, og ég sé ekki, að það sé mikill munur á aðstöðu Borgarness til útgerðar, eins og nú er komið. Hinu mótmæli ég einnig, að þó Alþ. samþ. þessa ábyrgðarheimild, taki það um leið á sig skyldu til að samþ. ríkisábyrgð fyrir hvert einasta útgerðarsamvinnufélag, sem mönnum kann að detta í hug að stofna á landinu. Það verður í hvert skipti að athuga, hvað miklar líkur eru fyrir, að það fyrirtæki, sem um er að ræða, sé á viti byggt, og sú athugun á að raða atkv.þm., en ekki nein allsherjarregla. Ég held, að það sé þá ekki fleira, sem ég þarf að taka fram um þetta mál, enda býst ég ekki við, að það skýrist mikið við langar umr.

Finnur Jónsson Það er ekki rétt hjá hv.þm. Mýr., að ég sé á móti þessari fyrirhuguðu útgerð í Borgarnesi af því ég búist við, að hún muni kollsteypa útgerðinni á Ísafirði, enda býst ég við, að það hafi verið sagt í gamni. Hv. 1. þm. Reykv. dró samvinnuútgerð Ísfirðinga inn í þessar umr. og vildi draga þá ályktun af henni, að samvinnuútgerð reyndist yfirleitt hraklega. Nefndi hann og til tvö önnur samvinnufélög. Þó nú svo væri, að ekki hafi gengið eins vel með þessi þrjú samvinnufélög eins og æskilegt væri og búizt var við, þá er það ekki sönnun þess, að samvinnuútgerð geti ekki borið sig eða verið heppileg. Það vita allir, að öll þessi félög fengu yfir sig þegar í byrjun versta árið, sem komið hefir á landi hér síðan vélbátaútvegurinn hófst. En þó samvinnufélag Ísfirðinga kæmist í örðugleika það ar, þegar allir útgerðarmenn töpuðu, þá voru þeir örðugleikar ekki meiri en það, að ef félagið hefði ekki haft lán sín í útlöndum og fyrir þeim ríkisábyrgð, svo það gat ekki fengið greiðslufrest eins og önnur úgerðarfyrirtæki, þá hefði það ekki þurft að leita neitt til ríkissjóðs. Nú hefir félagið þegar borgað nokkuð af þessari upphæð, og ég vona, ef ekki kemur beinlínis hrun í sjávarútveginn, að félagið standi við sínar skuldbindingar, og þá einnig gagnvart ríkissjóði. Hv. 1. þm. Reykv. ætlaði hér eins og engin útgerð gengi illa nema samvinnufélagsútgerð. En hvers vegna er það, að verið er að leitast fyrir um ábyrgð handa samvinnufélögum? Það er af því, að einstakra manna útgerð er á slíkri heljarþröm, að hún getur ekki haldið uppi atvinnurekstri. Hv. 1. þm. Reykv. var að tala um, að framtíð samvinnufélagsins á Ísafirði væri í óvissu. En þessi sama óvissa er um alla aðra útgerð í landinu. En ég verð þó að segja það, eftir minni reynslu, að ef samvinnufélagið á Ísafirði hefði verið búið að lifa tvö sæmileg aflaár í viðbót við þau tvö ár, er það þegar hafði starfað, og svipuð þeim fyrir árið 1931, þá er ég ekki í vafa um, að það hefði lokið öllum sínum skuldbindingum, og það jafnvel á þessum verstu tímum. Um samvinnufélagið á Akureyri er það að segja, að það henti það, sem marga aðra hefir hent, að kaupa gömul skip, og lenti svo strax á 1. eða 2. ári í því slæma ári, sem ég nefndi áðan, því ári, sem enginn vafi er á, að allir útgerðarmenn á landinu hafa tapað á. Þetta félag hafði enga ríkisábyrgð. - Svo er samvinnufélag í Stykkishólmi. Ég veit ekki, hvort það hefir ríkisábyrgð, en mér er nær að halda, að svo sé ekki. Að draga þessi samvinnufélög inn í umr. er málinu óviðkomandi, og þegar verið er að tala um, hvað hafi tapazt á ríkisábyrgð, þá er það vitanlegt, að það, sem ennþá hefir tapazt á útgerð, er að mestu leyti á hlutafélögum, og ég býst við, að hv. 1. þm. Reykv. vilji ekki telja það sönnun þess, að hlutafélagsrekstur eigi ekki að eiga sér stað nú. Ástæðan fyrir því, að ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, er ekki sú, eins og ég tók fram aðan, að ég sé á móti ábyrgð til samvinnufélaga, heldur aðeins af því, að ég álít, að Borgarnes hafi ekki eins góð skilyrði og mörg önnur útgerðarpláss hér á landi hafa. Vitanlega þyrfti þegar á næsta ári að leggja fram mikið fé til þess að þarna verði sú aðstaða, sem verður að vera í hverju útgerðarplássi, svo það sé hentugt til útgerðar. Og meðan aðstaðan er slík, að ýmsa veiðistaði úti um land, sem hafa góð skilyrði til útgerðar, vantar fé, finnst mér ekki ástæða til að flytja útgerðina í sveitahéruð. Við höfum ekki hér í landi neitt, sem heitir lánsstofnun fyrir sjávarútveginn, þar sem menn geti fengið ódýr og hentug lán, ef þeir vilja kaupa skip. Nágrannaþjóðir okkar, bæði Norðmenn, Danir og Svíar, hafa sérstakar lánsstofnanir, sem veita fiskimönnum lán til skipakaupa, þar sem þeir geta fengið svo og svo mikinn hluta af kaupverði skipsins, allt að 4/5 hlutum, að láni til 15 til 20 ára með 31/2% vöxtum. Við höfum enga slíka stofnun hér í þessu landi, nema hv.þm. vilji telja fiskiveiðasjóðinn, sem ennþá er lítils umkominn í þessu efni. Fiskiskip landsmanna umhverfis allt land eru farin að ganga úr sér , og ekkert kemur í staðinn. Hvað eigum við að gera í þessu efni? Hvað eigum við að gera til þess að halda uppi aðalatvinnuvegi landsmanna, sjávarútveginum? Ég get ekki seð neitt annað ráð hentugra en að ríkið hlaupi undir bagga með því að veita slíkar ábyrgðir og hér er um að ræða, og sem ríkið hefir þegar veitt samvinnufélögunum á Ísafirði og Eskifirði. Það er ekki þar með sagt, að þessi félög geti ekki farið á höfuðið. Það er síður en svo, þau eiga sjálfsagt eftir að reka sig á ýmiskonar agnúa og vandræði. En þó held ég, eftir minni reynslu, þeirri reynslu, sem hv. 1. þm. Reykv. vitnaði til, að þar höfum við fundið heppilega leið í útgerðarmálunum, enda fylgi hæfilegur stuðningur ríkissjóðs. Það verður, eins og ég sagði áðan, eitthvað að koma í staðinn fyrir þau ódýru fiskiveiðasjóðslán, sem aðrar þjóðir veita sínum fiskimönnum til skipakaupa, og meðan ríkið ekki leggur fram fé til slíks, þá er ekki önnur leið heppilegri en að veita samvinnufélögunum ábyrgð.

Jakob Möller Við hv.þm. Ísaf. erum það mikið sammála um þetta mál, að það er í raun og veru óþarfi að vera að deila. En það var dálítið skrítið, að hann fann það út úr mínum orðum, að ég mundi álíta, að engin útgerð bæri sig illa nema samvinnuútgerð. Ég er hræddur um, að hv.þm. Mýr. hafi komizt að allt annari niðurstöðu, sbr. það, sem hann sagði: „Að bæta gat með gati“. Enda er sannleikurinn sá, að, það er fullkomlega viðurkennt af mér, að útgerðin yfirleitt hefir gengið ákaflega erfitt undanfarin ár. En um samvinnuútgerðina er það sérstaklega að segja, að eins og til hennar hefir verið stofnað hér, þá er aðalhættan fólgin í því, að hún verði rekin meir með tilliti til atvinnu heldur en með tilliti til þess, hvaða möguleikar eru til þess að útgerðin beri sig. Og það er rangt hjá hv.þm. Ísaf., að það hafi orðið samvinnufélagi Akureyrar að falli, að það keypti gömul skip, því að þau öfluðu í sjálfu sér vel, en það var reksturinn á útgerðinni, sem leiddi til þess, hvernig fór, sem sest m. a. á því, að þegar svo var komið fyrir félaginu, að það var alveg augljóst, að það mundi verða gjaldþrota og ekki geta fullnægt sínum skuldbindingum, þá samþykktu félagsmenn á fundi að halda útgerðinni áfram. Það, sem vitanlega hefir vakað fyrir þeim, hefir ekki verið annað en atvinna líðandi tíma. Þeir gerðu út eitt skip mánuðum saman til ísfisksútflutnings, þrátt fyrir það, að hver veiðiferð skilaði stórtapi. Það var þetta, sem aðallega fór með félagið, og það er þessi hætta, sem er alvarlegust í sambandi við svona útgerð, sem hér um ræðir. Sú ályktun, sem hv.þm. Ísaf. vildi draga af mínum orðum, að ef ríkið tapaði á ábyrgðum fyrir hlutafélög, þá ætti niðurstaðan að verða sú, að það ætti ekki að reka hlutafélög, er alveg röng. En ályktunin er rétt, ef hún er sú, að ríkissjóður eigi ekki að takast á hendur ábyrgð fyrir hlutafélög. Um annað hefi ég ekki talað. Ég hefi ekki heldur neitað því að það mætti reka samvinnuútgerð, en ég hefi haldið því fram, að það væri varasamt fyrir ríkissjóð að ganga í ábyrgð fyrir slíka útgerð. Það er bezt, að ábyrgðin hvíli sem mest á þeim mönnum, sem reka fyrirtækið. En við, hv.þm. Ísaf. og ég, fáum sennilega betra tækifæri til þess að ræða um þetta mál í sambandi við annað frv., sem er á ferðinni, og á ég þar við ábyrgð fyrir Reykjavík.

Ólafur Thors Ég er einn þeirra, sem hafa skrifað undir nál. frá sjútvn. um meðmæli með þessu frv. - Hv. 1. þm. Reykv. hefir nú gert harðvítuga áras á þessa aðstöðu n., með rökum, sem eru bæði sterk og að sumu leyti rétt, og ég finn þess vegna meiri þörf til þess að láta í ljós, hvað það er, sem hefir valdið því, að ég hefi léð fylgi mitt með þessu frv. Ég vil fyrst byrja með að viðurkenna, að ég játa fyllilega, að það er ákaflega varhugaverð braut, sem hæstv.Alþ. hefir lagt út á með því að taka hvað eftir annað ábyrgð á skuldbindingum samvinnufélaga, sem eru stofnuð á jafnveikum fjárhagslegum grundvelli eins og bæði þetta samvinnufélag og þau önnur samvinnufélög, sem ríkið er í ábyrgð fyrir. Það er rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að reynslan hefir kveðið upp þann dóm, að slíkum ábyrgðum ríkissjóðs fylgir alvarleg fjárhagsleg áhætta. Þetta hefir sýnt sig um ýms félög, sem hann nefndi, og raunar fleiri, og það hefir ekki komið fram við þessar umr. nein skýring á því, að þessi áhætta stafi af orsökum, sem ekki er full ástæða til að halda, að komið geti fyrir hvenær sem er. Hv. þm. Ísaf. vildi reyna að bera í bætifláka fyrir vondri fjárhagslegri afkomu þess félags, sem hann stjórnar, með þeirri staðreynd, að eitt þeirra ára, sem félagið var starfrækt, var lélegt útgerðarár. Það er rétt, að arið 1931 var óhagstætt fyrir útgerðina, en hann veit sjálfsagt, að það er full vissa fyrir því, að slíkt árferði skellur yfir alltaf öðruhverju. Þessi hv.þm. kom inn á kjarna þessa máls. Hann sagði, og beindi því til hv.l.þm. Reykv.: „Hvers vegna er verið að beina sífelldum óskum til Alþingis um ríkisábyrgð fyrir útgerðarfélög?“ „Það er,“ segir hann og svarar sér sjálfur, „vegna þess, að útgerð landsmanna er á heljarþröminni.“ - Það er ákaflega vel til fallið, að þessi aðvörun til Alþingis skuli einmitt koma fram frá manni úr Alþfl. Þeir, sem kunnugir eru útgerðarmálum hér á landi, vita, að útgerðin er búin að gera margþættar og margvíslegar ráðstafanir til þess að draga úr framleiðslukostnaðinum. Útgerðin er búin að stofna til víðtækara skipulags um sölu á sínum afurðum, til þess að verðlyfta framleiðsluvörunni, heldur en þekkist á sama sviði með nokkurri annari þjóð. Útgerðin hefir einnig á öðrum sviðum gert þýðingarmiklar ráðstafanir til þess að draga úr framleiðslukostnaðinum, en samt sem áður er það rétt, sem hv.þm. Ísaf. sagði, að útgerðin er á heljarþröminni. En eitt af því, sem veldur miklu um, að sú staðreynd er fyrir hendi, er, að útgerðin hefir aldrei fengið þá menn, sem standa fyrir málefnum verkalýðsins, til þess að hlusta á sanngjarnar kröfur útgerðinni til framdráttar, um niðurfærslu verkakaups. Það er þess vegna aðstaða þessara manna að sverfa svo að útgerð einstaklinganna, að hún leggist í rústir, og þegar búið er að gera það, þá á að koma til þingsins og krefjast þess, að ríkissjóður taki ábyrgð á samvinnuútgerð, sem sögð er vera nauðsynleg af því að útgerð einstaklinganna er komin í rústir. Þetta er hættuleg svikamylla, sem Alþingi er leitt inn á með þessu, og Alþingi verður að gera sér það ljóst, að þó það geti verið, að svo hagi til, að réttmætt sé að ganga í einhverja ábyrgð fyrir samvinnufélag, sem starfrækir framleiðslu til lands eða sjávar, þá verður undir þeim kringumstæðum, sem nú eru fyrir hendi um fjárhagslega afkomu atvinnurekstrar landsmanna yfirleitt, að gera sér ljóst, af hvaða orsökum fjárhagsafkoman er svo slæm sem raun ber vitni um, og í öðru lagi, hvort eðlilegt sé, að Alþingi leggist á sveif með þeim mönnum, sem mestu valda um, að ekki fæst eðlileg leiðrétting þessara mála, með því að taka á sig áhættuna af atvinnurekstri, sem nú er talinn nauðsynlegur, af því að búið er að leggja atvinnurekstur einstaklinganna í rústir. Ég verð þess vegna að játa það, að sú stefna, sem hefir verið ofarlega á bauð með löggjafanum á undanförnum árum, er varhugaverð, og það er full ástæða til þess, að hæstv. Alþingi athugi vel hvert spor, sem stigið er í þessu efni. Af þessum ástæðum er ég að sjálfsögðu hikandi í þessu máli. Að ég þó hefi léð því fylgi, er af því, að ég er ekki sammála hv. 1. þm. Reykv. um, að þessi útgerð frá Borgarnesi þurfi að vera dauðadæmd, ef útgerð yfirleitt getur borið sig. Ég verð að vísu að játa hað, að það er rétt, að það má henda á marga útgerðarstaði hér á landi, sem eru betur fallnir til útgerðar en Borgarnes. En hinsvegar hefir það verið upplýst við umr., að margvísleg þörf kallar á þennan atvinnurekstur frá Borgnesingum. Höfuðannmarkinn á útgerð frá þessum stað er sá, að skipin geta ekki tekið þar land nema eftir sjávarföllum, og leiðin frá djúpmiðum til lendingarstaðar er skerjótt, og það svo hættulega, að í dimmviðri er talið, að kunnugir menn megi tæplega óhultir stýra skipi til hafnar. En ég er ekki frá því, að raða megi bót á þessum annmarka með því að þetta útgerðarfélag kæmi sínum málum þannig fyrir, að það leti þetta skip sitt sigla til Reykjavíkur eða annarar hafnar til þess að losa sig þar og taka sínar nauðsynjar í nýja veiðiferð, þegar ekki þykir fært að taka land í Borgarnesi. Það hefir upplýstst hér við umr., að eitt útgerðarfélag hér í Rvík hefir talið sér hag að því að senda fisk, sem veiðiskip þess hafa flutt frá djúpmiðum og sett upp í Reykjavík, til Borgarness, til þess að láta verka hann þar. þetta kemur til af því, að Borgnesingar telja sér hag í því að verka fiskinn, þó að þeir taki minna fyrir það en tíðkast hér í Rvík. En úr því að einstakt útgerðarfélag hér í Rvík telur sér hag að þessu, þá er það ekki dauðadómur fyrir félag í Borgarnesi að gera það sama. En væntanlega verður maður að gera ráð fyrir því, að allajafna megi taka land í Borgarnesi. Ég hygg, að áhætta ríkissjóðs af þessari ábyrgð sé minni heldur en af ýmsum ábyrgðum, sem ríkissjóður hefir tekið undanfarið fyrir slík útgerðarsamvinnufélög. Það er af því, eins og hv.þdm. hafa tekið eftir, að í brtt., sem sjútvn. flytur, er tilskilið, að auk sjálfskuldarábyrgðar félagsmanna, sem sennilega er ekki rétt að leggja mikið upp úr, á lánið að vera tryggt með ábyrgð Borgarneshrepps og fyrsta veðrétti í skipinu, en lánið, sem ríkissjóður ábyrgist, er 4/5 hlutar af kaupverði skipsins eins og ráð er fullbúið til fiskiveiða. Mér er sagt, að Borgarneshreppur sé vel stæður fjárhagslega og að þeir menn, sem um þetta mál eiga að sjá, séu duglegir og ráðdeildarsamir, en þetta hvorttveggja dregur auðvitað mikið úr áhættu ríkissjóðs af ábyrgðinni. En hitt er svo staðreynd, sem vert er að taka til athugunar í því sambandi, enda þótt ég treysti mér ekki til að taka eins djúpt í árinni eins og þeir hafa gert, sem eru mér sammála í þessu efni og styðja vilja félagið, um ágæti þess skips, sem til stendur að kaupa, að eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið, megi fullyrða, að hér sé um gott skip að ræða. Ég verð að játa, að þær upplýsingar, sem sjútvn. hefir fengið um skipið, eru ekki alveg óyggjandi, og ég hygg, að menn hafi dæmt nokkuð fljótfærnislega um þær. En samt sem áður segi ég, að sterkar líkur bendi til þess, að skipið sé gott. Það má ekki bera skipið saman við ýms önnur línuveiðaskip, sem gerð eru út héðan, af því að það er bæði stærra, nýrra og betra heldur en þau. Og það hefir verið upplýst, að þetta skip kostaði meira en tvöfalt á við það, sem nú á að selja það fyrir, og að það sé til sölu af því, að það útgerðarfyrirtæki, sem réðist í að byggja það, hafði orðið gjaldþrota meðan á byggingunni stoð og bankinn, sem hafði fjárhagslegra hagsmuna að gæta hjá því útgerðarfyrirtæki, hafði neyzt til þess að yfirtaka skipið. En það vita menn, að þegar svo stendur á, þá eru bankarnir oft tilleiðanlegir til þess að selja slík skip eingöngu við því verði, að þeir geti bjargað þeim peningum, sem þeir sjálfir hafa lánað útgerðarfyrirtækinu. Það eru líkur til, að hér sé um verðmætt skip að meða. Í fyrsta lagi af því, að það er byggt í Noregi, á þeim stað, sem ekki er ástæða til að halda, að sé mjög dýr, en samt hefir það kostað tvöfalt við það, sem nú á að selja það fyrir. Og í öðru lagi henda lýsingar þær, sem skipinu fylgja, til þess, eins og ég sagði áðan, að hér sé um bæði sterkt og gott skip að ræða. Ég hygg, að þeir línuveiðarar, sem gerðir eru út frá íslenzkum höfnum, séu flestir um það bil 95 til 100 12 fet á dýpt. Það er með öðrum orðum næstum því eins stórt og þeir togarar, sem gerðir voru út frá Rvík fyrir og um byrjun ófriðarins mikla. Þá voru íslenzku togararnir frá 122 fetum og upp í 130 fet á lengd, og þeir voru ekki eins breiðir og þetta skip, eða um 22 til 23 fet á breidd, en lítið eitt dýpri. Þetta skip er því töluvert stærra heldur en aðrir íslenzkir línuveiðarar, og þau hefir þá miklu þýðingu, að líkur eru til þess, að það sé hægt að reka það lengri tíma á ári heldur en aðra línuveiðara, sem gerðir eru út hér á landi, og það eru líkur til þess, að skipið verði hentugt til þess að sigla með ísfisk frá Íslandi á erlendan markað, og fær það með heim hætti allt aðra aðstöðu til þess að gefa sæmilega fjárhagslega afkomu eigendum sínum. Auk þess verður rekstrarkostnaður við skipið tiltölulega lítill. Það hefir, að mig minnir, Bolindermotor, sem talinn er mjög spar á olíu. Mér er sagt, að skipið eyði um 47 krónum um sólarhringinn á línuveiðum hér við land. Þetta skiptir líka miklu máli; og áhættan, sem ríkissjóður tekur á sig við þessa lánsábyrgð, er minni heldur en við þær ábyrgðir, sem áður hafa verið veittar samskonar félögum. Ég vil benda hv. 1. þm. Reykv. á þessa hlið til jafnvægis við það, sem hann bar fram, að útgerð í Borgarnesi myndi reynast mjög óhentug. Hinsvegar er ég ekki sammála hv.flm. þessa máls um samanburð á Akranesi og Borgarnesi, því að þar er ólíku saman að jafna. En ég held, ef Borgnesingar tryggja sig á þann hátt, sem vitrustu menn í þeirra hópi telja heppilegastan, þá sé ríkissjóði ekki stefnt í neinn voða með þessari ábyrgð. Ég tel, að miklu varði, ef þeir fengju í félagsskap sinn duglegan skipstjóra, vel kunnan aflamann, því að reynslan sýnir, að á því veltur hvað mest öll útkoma vertíðarinnar. Mér þótt nauðsynlegt að gera þessa grein fyrir skoðun minni á þessu máli, eftir þau andmæli, sem komu fram í ræðu hv. 1. þm. Reykv. Ég tel þessa braut í raun og veru hættulega, og það er skylda löggjafarvaldsins að gera sér kunnugt, hvers vegna kröfurnar um stofnun slíkra félaga verða æ háværari, en það er vegna þess, að útgerðin hér sig ekki. Hún er rekin þessi ár með halla, og allir vita, hvert stefnir fyrir landið, ef hún verður að hætta.

Þá er að lækka krónuna

. „Lækka krónuna,“ segir hv.þm. Str. Við höfum staðið saman um þetta fyrr  Hv. þm. Ísaf. gat þess, að honum væri ekki kunnugt um, að ríkið hefði fengið tap af samvinnufélögum; þau töp, sem ríkið hafi hlotið, hafi það fengið af hlutafélögum. Honum ætti þó að vera þetta kunnugt, því einmitt það félag, sem hann stjórnar, stendur í miklum vanskilum við ríkissjóð. Mér er ekki kunnugt um mörg töp ríkissjóðs áhlutafélögum. Ég man aðeins eftir einu tilfelli, félaginu „Kára“, og er það þá sambærilegt við það, ef samvinnufélag Ísfirðinga yrði gert upp á næstunni.

Það verður ekki gert

. Það fer nú eftir því, hver verður fjmrh. framvegis og hversu hann vill lengi halda þessu félagi á spenanum. Það er vitanlega rétt af kröfuhöfum að halda við öllum þeim rekstri, sem vonir standa til, að geti staðið, ef eitthvað birtir í lofti, en eftir því, sem mér er sagt um fjárhagsafkomu samvinnufélags Ísfirðinga, þá mun fljótt koma röðin að því, og fljótar en að flestum hlutafélögunum. Ég vænti þess, að hv. dm. geti orðið samferða meiri hl. sjútvn., og ég verð að segja það, að mér finnst það koma úr hörðustu átt, þegar maður, sem stendur fyrir félagi, sem stofnað var með ríkisábyrgð, og ætti því að vita um þörfina í þessu efni, að hann einn nm. skuli leggjast á móti þessu frv. og andmæla því. Það er ekki nóg að líta á Ísafjörð einan, það þarf líka að líta á aðra staði á landinu, þar sem svipað stendur á. Það er ekki nóg að hringsnúast stöðugt um sitt eigið heimilisfang; menn verða að hafa svolitið víðari sjóndeildarhring. Mér virðist það næsta undarlegt, úr því menn, sem telja þessa braut jafnvarhugaverða og ég, vilja greiða fyrir þessu máli af þeim rökum, sem ég hefi áður hent á, þá skuli þeir menn, sem alltaf hafa talið þessa braut til þjóðþrifa, nú finna hvöt hjá sér til þess að risa upp gegn þessu máli. Ég hefi fært rök að því, að atgerð í Borgarnesi er engan veginn dauðadæmd, ef samvinnufélag Ísfirðinga á að teljast lífvænlegt, og ef verðmæti skipsins er athugað, þá vil ég segja, að áhættan við þessa ríkisábyrgð er engan veginn meiri - ég hygg minni - heldur en ábyrgðin fyrir samvinnufélag Ísfirðinga var á sínum tíma. Og ef afstaða hv.þm. Ísaf., sem sjálfur býr í skjóli slíkrar ríkisábyrgðar, er athuguð, þá virðist sem hann einn vilji njóta hér góðs af, en vill ekki rétta öðrum hjálparhönd, sem líkt er ástatt fyrir. Þetta er ámæli, sem mun loða við hann á meðan hann hefir ekki hreinsað sig af því með sterkari rökum en hann hefir enn komið með.

Finnur Jónsson Ég þyrfti nokkuð langan tíma, ef ég ætti að fara að svara öllu því, sem hv.þm. G.-K. sagði. En rómverskur hershöfðingi 

Ólafur Thors Hv. þm.N.-Ísf. tókst að kenna sessunaut sínum eina setningu úr sögunni, en honum tókst ekki að kenna honum að breyta eftir henni. Þessi hv. hm. segir, að hann ætli sér ekki að fara að rökræða við þm. G.-K., af því að það tefji umr. og hér séu önnur mál síðar á dagskrá, sem ég vilji gjarnan tefja. Þetta var það, sem hv.þm.N.-Ísf. tókst að koma inn hjá hv.þm., en þegar hann fór að lifa eftir því, þá fór allt á annan veg. Hann varpar fram rakalausum staðhæfingum um mig og mitt félag, sem gefa mér tilefni til margra klukkutíma ræðu. Auk þess er það hlægilegt að halda því fram, að ég vilji beita málþófi í þessu máli til þess að tefja fyrir máli, sem kemur hér fyrir á eftir. Það er nú orðið lítið eftir af fundartíma og því hægurinn hjá að tefja það mál, þegar það verður tekið fyrir. Í sambandi við þann óhróður, sem hv.þm. bar fram á mitt félag, þá vil ég segja, að honum og hans hyski, sem lifað hafa sem sníkjudýr á ríkissjóði og viljað fá allt lagt upp í hendurnar an þess að vera nokkurn skapaðan hlut, ferst ekki að tala um þá menn, sem borið hafa hita og þunga atvinnurekstrarins og alltaf staðið við sínar skuldbindingar. Og þó að ég vilji á engan hátt þakka mér sérstaklega rekstur þess félags, sem ég veiti forstöðu, því þar vinna einnig aðrir mér fremri menn, þá þori ég fyllilega að láta gera samanburð á mér og hv.þm. Ísaf. Mitt félag hefir alltaf greitt stórfé í ríkissjóð, m. a. til þess að borga til þessara sníkjudýra eins og hv.þm. og samvinnufélags Ísfirðinga.

Samvinnufélag Ísfirðinga hefir aldrei þegið einn eyri frá Kveldúlfi; það eru hrein ósannindi.

Jú, samvinnufél. Ísfirðinga hefir étið upp það, sem við skilamennirnir greiðum í ríkissjóðinn. Það er eftirtektarvert, þegar ég stend upp og legg fyrir hv.þm. þá spurningu, hvernig standi á því, að hann sé á móti þessari ábyrgðarheimild, þegar ég heimta, að hann hreinsi sig af því ámæli, sem ég bar á hann, að hann hugsaði bara um að skara eld að sinni köku, þá stendur hv.þm. upp og eys úr sér svívirðingum. Í stað þess að svara. Mér er það að vísu ljóst, að honum veitist erfitt að færa rök fyrir sinni afstöðu í þessu máli, og líklega verður bezt fyrir hann að fá einhvern sér meiri mann til þess að semja þá greinargerð. En svívirðingar hv.þm. gerðu ekki annað en að sverta þann blett, sem ég setti á hann. Ef hv.þm. hefði í stað þessu sagzt geyma sér frekari umr. um málið til 3. umr. - með það líka fyrir augum að láta sér færari menn semja ræðuna - þá hefði engum dottið í hug að alasa honum fyrir það, og sézt mér, sem veit, hv illa hann sjálfur er fær um það. Ég vil nú gefa honum enn tækifæri og skora á hann að hreinsa sig af þessu, og vænti þess, að hæstv. forseti leyfi honum nokkur orð. En ef hv.þm. hefir ekki í sér manndóm til að svara núna, þá ætti hann að geyma sér það til síðari umr. og fá t. d. sessunaut sinn til að semja ræðuna fyrir sig.

Ólafur Thors Það liggur hér fyrir brtt. frá þeim hv.þm. V.-Sk., 1. þm. Reykv. og þm. Snæf., sem ég bjóst við, að einhver þessara ágætu ræðumanna myndi tala fyrir.

Það er búið

. Nei, en það er búið að tala á móti henni. Það gerði hv.þm. V.-Sk. af mikilli mælsku og rökfimi. Ég hefi oft dáðst að mælsku þessa hv.þm., en ég verð að viðurkenna, að honum hefir sjaldan tekizt betur upp en einmitt þegar hann var að tala á móti því, er þeir þremenningarnir nú flytja till. um. Ég hefir áður lýst afstöðu minni til þessa máls, og hún er sem kunnugt er sú, að á meðan templarar hafa sem forstöðumenn fyrir sínum málum slíka menn, sem þeir hafa nú, menn, sem alls ekki eru hugsjón þeirra samboðnir, þá vil ég ekki veita þeim hin umbeðnu fríðindi. Annars er ég ekki reiðubúinn að segja um það nú, hvort sá styrkur, sem templurum verður veittur á sínum tíma til aukinnar bindindisstarfsemi í landinu, skuli veittur í þessu formi eða á annan hátt. Það eru a. m. k. sterkar raddir, sem halda því fram, að frekar beri að veita hann í öðru formi en hér er farið fram á. Það er alkunna, að núv. forvígismenn templara hafa ráðizt á forsrh. og fleiri þm. með miklum svívirðingum, bæði í málgagni sínu og í gegnum útvarpið, og ég hefi enga vissu fyrir því, að þeir selji ekki þessa umræddu lóð, ef þeim verður afhent hún, noti andvirðið til þess að ferðast út um landið og halda áfram sinni fyrri iðju, að svívirða þá hina sömu menn, sem veita þeim þessi fríðindi.

Þorsteinn Þorsteinsson [óyfirl.]: Þegar kaup og sala fer fram, Þá þykir það ávallt æskilegast og mikilsvert, að viðskiptin séu hrein og byggð á heilbrigðum grundvelli. En hér virðist kveða við annan tón í þáltill. þeirri, sem samþ. var í þessu máli í fyrradag. Matsverð það, sem lagt var til grundvallar þar, var á miklu stærri lóð en þeirri, sem kaupa á. Lóðin, sem kaupa á, er aðeins 1/3 af allri þeirri lóð, sem virt var vð fasteignamatið sem lóð sú, sem fylgdi templarahúsinu. Það mun láta nærri, að lóðin öll sé virt um 25 þús. kr. og húsið rúmar 25 þús. Verður hið raunverulega fasteignamat eignar þeirrar, sem selja á, sem sé húsið og 1/3 þjóðarinnar, um 33 þús. kr. sé nú bætt við fasteignamatið 25%, sem er talið fyllsta álag á það, þegar selja á hús og lóðir í bænum. verður sannvirði eignarinnar um 40 þús. kr. þessa eign á ríkið nú að kaupa fyrir 75 þús. Á þessu má sjá, hvernig kaup ríkissjóði er ætlað að gera í þessum viðskiptum. Ég fyrir mitt leyti verð því að taka það fram, að ég tel með öllu ósamboðið virðingu þingsins að ganga út á slíka verzlunarbraut sem þessa. Það heldur því aðeins áliti sínu og virðingu, að það leggi ekki út í neitt brask, heldur kaupi þær eignir, sem það vill fá eignarhald á, fyrir sannvirði, en sannvirði eignanna er bezt tryggt með því að láta óvilhalla menn meta þær. Verði horfið að því ráði að kaupa þessa eign góðtemplara, þá tel ég alveg sjálfsagt, að þeim kaupum verði alveg haldið sérskildum við allar styrkveitingar til reglunnar, eins og við í minni hl. fjvn. leggjum til. Að blanda því hvorutveggja saman, eins og að nokkru leyti er gert í till. meiri hl., er alls ekki rétt. Styrk þann, sem reglan fær, hvort heldur hann er til húsbyggingar eða annars, ber að telja sérstaklega, en fela hann ekki í öðrum gjaldaliðum. Um gjöf þá, sem hér er farið fram á til handa reglunni, er það að segja, að mér finnst það nokkuð mikið örlæti að troða upp á hana fasteignum ríkissjóðs, og það gefins, án þess að nokkur ósk um slíkt hafi komið frá henni sjálfri, og því spursmál, hvort hún í raun og veru kærir sig nokkuð um slíka gjöf. Þá er og ekkert tekið fram um það, að reglan megi ekki braska með lóð þessa, selja hana hverjum sem bezt býður. En það væri þó hið minnsta skilyrði, sem hægt væri að setja, að hún yrði að byggja á lóðinni sjálf. Annars verð ég að telja það mjög varhugavert fyrir ríkið að ganga inn á þá braut að fleygja frá sér lóðum eða lóðaportum, sem það á í beztu stöðum bæjarins, og má vel vera, að sá tími komi, að það þyki verr farið, að lóð sú, sem hér er um að ræða, hafi verið látin úr eign ríkissjóðs. Ég er því alveg mótfallinn því að selja lóð þessa að svo vöxnu máli.

Frsm. minni hl. (Jón Sigurðsson) Ég hafði hugsað mér að blanda mér ekki mikið í þær umr., sem farið hafa fram um þetta mál nú, en þar sem komið hefir fram brtt. við það, vildi ég gera grein fyrir afstöðu minni til hennar, og þá málsins í heild. Eftir brtt. verður ekki annað séð en að góðtemplurum sé heimilt að fara með lóð þessa eftir sínum geðþótta; þeir geta selt hana eða leigt, eða byggt á henni. Verði byggt á lóðinni, myndi koma þar múrveggur sunnan við alþingishúsgarðinn, sem myndi byrgja að mestu fyrir, að sól næði að skína í garðinn. Hann yrði því í forsælu, og gæti þá orðið hætta á því, að það mikla verk, sem í garð þennan hefir verið lagt, allt frá tíð Tryggva sál. Gunnarssonar, yrði að engu gert, og garðurinn þá ekki heldur lengur sú prýði, sem hann er nú. Því hefir verið hreyft, að flytja bæri Alþingi úr þessum sölum og því væri ekki ástæða til að halda í þessa lóð. Þetta eru að sjálfsögðu allt bollaleggingar, sem ekki hafa við neitt sérstakt að styðjast. Alþingi hefir þvert á móti ekki alls fyrir löngu gert ráðstafanir til þess að bæta við eign sína hér, með því að kaupa lóð Halldórs Friðrikssonar, sem eingöngu mun gert með það fyrir augum, að það þurfi að færa út kvíarnar, og ennfremur til þess að koma í veg fyrir það, að byggt yrði fast við alþingishúsgarðinn að sunnan. Þetta hefir mér skilizt vera stefna Alþingis í þessu máli hingað til. En nú bregður svo undarlega við, að nú vilja hv.þdm. endilega fara að afhenda eða gefa nokkurn hluta af lóð alþingishússins. Það mun hafa verið um 1900 sem farið var að kvabba til Alþingis um það, að ríkið gæfi lóðir einum og öðrum. Þetta kvabb hefir aldrei þagnað síðan, og dálítið hefir verið að því gert að farga lóðum ríkisins; t. d. hefir verið fargað nokkru af lóðunum kringum Arnarhól. Ég er að vísu ekki gagnkunnugur þar, en ég hygg, að það sé nú farið að sneyðast þar um þær lóðir, sem ríkið á og komið getur til mála að byggja á. Næsta sporið í lóðamálum ríkisins er svo það, að ríkið fer að kaupa lóðir. Það var hér fyrir skemmstu, að ríkið keypti lóðir hér í grennd fyrir stórfé. Ég get nú ekki að því gert, að mér finnst það næsta hlægilegt brask, sem ríkissjóður hefir hér verið látinn reka. Ef það hefði verið prívatmaður, sem hefði hagað sér eitthvað líkt þessu, að henda frá sér ágætum lóðum fyrir lítið eða ekki neitt, en kaupa svo aðrar dýrum dómum, þá hefði sá maður verið talinn fífl eða hreinasti fjármalaglópur, og ég sé ekki betur en að till. sú, sem hér liggur fyrir, sé beint áframhald á þeim leik, sem leikinn hefir verið á Alhingi í þessu efni. Mín afstaða er því sú, að ég er og hefi alltaf verið á móti öllum þessum lóðagjöfum. Ég hefi álitið, að ríkið ætti að halda um sitt í þessu efni. Það er enginn kominn til þess að segja, hvaða breytingar kunna að verða hér á næstu 10 til 20 árum. Það verður a. m. k. að skoða það sem einbera heimsku að gefa lóðir ríkisins í miðbænum, þó ekki sé sjáanlegt, að ríkið þurfi að láta byggja á þeim í næstu framtíð. Það er öllum vitanlegt, að þessar lóðir eru verðmætar eignir, sem ekki falla í verði, heldur hækka. Ég get ekki neitað því að afstaða Alþingis í þessu máli er hreint og beint kátbrosleg. Í 10 ár hefir staðið látlaust þref og málaferli milli Alþingis og góðtemplarareglunnar um það, hver eigi þessa lóð. Alþingi hefir gert sérstakar ráðstafanir til að hindra það, að templarar byggðu á þessari lóð. Það eru forráðamenn allra flokka, sem staðið hafa að þessum ráðstöfunum. Alþingisforsetar úr öllum þingflokkum, Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl., munu hafa staðið sem einn maður gegn góðtemplarareglunni í þessu máli og ekki viljað láta af hendi eina alin af þessari lóð Alþingis. Og forsvarsmenn Alþingis hafa ekki einasta verið á verði gangvart reglunni í þessu efni, heldur meira að segja þeim ríkisstofnunum, sem komið hefir til orða, að fengju að byggja á þessari lóð. Ég vil því til staðfestingar, með leyfi hæstv. forseta, lesa svar allra forseta Alþingis 1929 í tilefni af þeirri till., að landssímastöðin hér í Rvík yrði reist á lóðinni: „Árið 1929, þriðjudaginn 21. maí, áttu forsetar og varaforsetar Alþingis fund með sér í alþingishúsinu. Hafði forseti sameinaðs þings boðað til fundarins. Á fundinum voru: Magnús Torfason, forseti sameinaðs þings. Guðmundur Ólafsson, forsetj efri deildar. Benedikt Sveinsson, forseti neðri deildar. Ásgeir Ásgeirsson, varaforseti sameinaðs þings. Jón Baldvinsson, fyrri varaforseti efri deildar. Ingvar Pálmason, annar varaforseti efri deildar. Þorleifur Jónsson, fyrri varaforseti neðri deildar. Annar varaforseti neðri deildar, Jörundur Brynjólfsson, var farinn úr bænum. Út af tilmælum, er fram hafa komið um, að forsetar leyfðu, að fyrirhuguð landssímastöð og bæjarsima yrði reist á templaralóðinni sunnan við alþingishúsið, voru allir fundarmenn einhuga um að lýsa yfir, að ekki kæmi til mála að leyfa að reisa stórhýsi á þeirri lóð eða ráðstafa henni til annara, meðan ekkert væri ákveðið um flutning þingsins á annan stað en nú stendur það. Fundi slitið. Magnús Torfason. Guðmundur Ólafsson. Benedikt Sveinsson. Ásgeir Ásgeirsson. Þorleifur Jónsson. Ingvar Pálmason. Jón Baldvinsson.“ Það er ekki einungis gegn reglunni, sem forsetar þingsins hafa tekið þessa afstöðu, heldur einnig gagnvart ríkisstofnun. En nú er komið annað hljóð í strokkinn. Eftir að Alþingi er búið að fá sér tildæmdan eignarrétt á lóðinni, ekki einu sinni með undirréttardómi, heldur hæstaréttardómi, þá vilja þessir hv.flm.brtt. rjúka til og gefa reglunni lóðina. Jú, gerið þið svo vel, ykkur er velkomið að eiga lóðina, ef þið viljið.

Gísli Sveinsson [óyfirl.]: Herra forseti! Ég áleit í öndverðri þessari umr., að ekki gerðist þörf á að mæla með brtt. minni og meðflm. minna frekar en ég og aðrir hv.þdm. höfðum gert við fyrri umr. þessa máls, með því að þá voru sett Ijóslega fram þau rök, sem að því hníga, að hana ætti að samþ. Þó þeim rökum hafi ekki verið hnekkt, þá hafa hinsvegar svo mörg orð fallið gegn brtt. nú við þessa umr., að mér þykir rétt að svara nokkru til. Að vísu vil ég ekki taka til greina orð hv. hm. G.-K. um það, að ábyrgð mín sem ræðumanns sé meiri en annara, er líkt hafa talað, en hitt undrar mig, að hann, svo kaldrýninn og skynsamur maður, skyldi verða svo hrifinn af minni ræðu, að hann virðist hafa gleymt að taka eftir, hver var framsetning mín og eðlileg niðurstaða í lóðarmálinu í samræmi við sögu þess frá byrjun. Ég er nú á því, hvað sem líður styrkveitingum til reglunnar, að það gæti verið álitamál, hvort lóð þessi sé svo mikils virði, að ekki geti verið rétt að gefa hana nú, heldur en eiga á hættu að afgreiða málið á annan hátt, sem verr gegndi. Nú vil ég ekki ausa fé ríkissjóðs í góðtemplara, enda hefir hæstv. fjmrh. upplýst, að fé er ekki fyrir hendi til þess. Í annan stað vil ég sjá, hvernig templarar ætla að haga starfsemi sinni. En nú er fram komin till., sem felur í sér háan styrk til reglunnar, ef samþ. yrði, og þessari till. þarf að svara.

Má ég skjóta fram í?

. Hann ætlar að segja, að það eigi að drepa till. Auðvitað greiði ég líka atkv. með því, en það á hinsvegar að láta góðtemplara fá þessa lóðarræmu. Því það kostar ekkert fé, og líka til þess að þetta mál fái sæmilega afgreiðslu í deildinni. Við, sem að vísu erum á móti aðaltill., verðum að svars málaleitun hv. þingbræðra okkar svo, að við fyrirgerum ekki með svarinu þeim möguleika, sem á því eru að fá sæmilega lausn á áfengismálinu, sem enn er óleyst, en svo mikils er vert um, að fái góða lausn. Það hefir verið hér við umr. lesið upp bréf, sem á að sanna það, að þessi lóðarræma sé svo dýrmæt eign Alþingis að ekki komi til mála að hagga henni, en ég hefi rökstutt það, að svo er ekki. Það var í sjálfu sér gott, að Alþingi hefir fengið hæstaréttardóm fyrir eignarrétti sínum. En einmitt úr því svo er ástatt. Þá getur Alþingi með rausn, sem því væri samboðin, afhent þessa lóðarræmu, og ég og fleiri hv.þdm. álítum, að með því geti Alþingi með góðu móti sloppið við að veita templurum þann styrk, sem ríkissjóður hefir ekki fé til að greiða. Annars, ef hv.þdm. eru yfirleitt á móti þeirri lausn málsins, þá fella þeir náttúrþega brtt. okkar. Ég óttast það ekki fyrir það hús, sem við sitjum hér í, þótt góðtemplarar byggj á þessarj lóð hér fyrir sunnan alþingishúsið. Eins og kunnugir vita, þá er aldrei litið út um þá glugga á þessu húsi, sem í þá átt snúa. Því er svo háttað hér inni í hjarta bæjarins, að hús rís við hús, og verður vart við því séð, hvernig byggt er á hinum einstöku lóðum. Og jafnvel þó reglan byggi stórhýsi á þessari lóð, þá er það ekki annað en það, sem Alþingi mundi sjálft gera, því ef Alþingi kaupir góðtemplaralóðina, þá væri fjarstæða að gera það til þess að ætla að hafa hana óbyggða. Og ég geri ráð fyrir því, að templarar byggðu svo, að ekki væri skömm að. Það gæti því verið álitamál, hvort það væri ekki betri kostur en sá, að láta einhverja prívatmenn fá lóðina til umráða, sem byggðu svo á henni hús, sem væri byggt með því eina markmiði, að hægt væri að leigja það út fyrir sem mesta peninga. Templarar mundu aftur á móti reisa þarna myndarlega byggingu. Að lokum vil ég segja það, að ekki er rétt að berjast með neinu offorsi gegn reglunni í þessu máli, þótt hún hafi nokkuð trassazt við um afnám bannlaganna. Ég viðurkenni starf hennar fyrr og síðar, og það gera margir fleiri, þar á meðal hv.þm. G.-K., sem aldrei þreytist á því að lýsa aðdáun sinni á því, sem hún hefir fengið afrekað, og sér stórt verksvið fyrir hana í framtíðinni, eins og hann hefir látið í ljós. Ef farið er að tala um galla á starfsemi reglunnar í sambandi við þetta mál, þá er líka rétt að viðurkenna það, sem vel er gert. Ég er ekki svo hatursfullur í garð hennar, þó ég sjái, að henni mistekst um sumt, að en vilji ekki unna henni neins góðs, og ég vil heldur afhenda henni þessa litlu lóðarræmu fremur en lofa henni miklu fé til húsbygginga, fé, sem ekki er til. Annars var ég nú sannast að segja ekki ákafari í þessu máli en það, að ég hefði ekki tekið til máls við þessa umr., ef ekki hefði verið gefið sérstakt tilefni. Hinsvegar tel ég mig verða málinu að liði með því að gefa hv.þdm. kost á því að velja um þessar tvær leiðir, að gefa reglunni þessa lóðarræmu, sem Alþingi getur misst sér að meinalausu, eða að veita henni styrk, sem við erum ekki færir um að greiða.

Jakob Möller Ég held, að það hefði verið eins vel farið, að þeir hv.þdm., sem stóðu fyrir þessari umr. um brtt., hefðu látið umr. niður falla; a. m. k. held ég, að þeir hafi lítið á henni grætt til hnekkis fyrir brtt.Hv. þm. G.-K. hélt því fram, að Alþingi ætti ekki að styrkja góðtemplara, því þdm. gætu átt það á hættu, að þeir notuðu styrktarféð til þess að vinna gegn kosningu ákveðinna þingmanna. Kannske hann sé að hugsa um að tilskilja það, að templarar heiti sér ekki gegn kosningu ákveðinna manna. Ég verð að segja það, að ég kann illa við, þegar verið er að tala um þetta góða mál, að blandað sé inn í umr. slíkum hugleiðingum. Ég held næstum, að þessi ræða hv.þm. G.-K. hefði alveg mátt falla niður. Um ræðu hv.þm. Dal. má í raun og veru sama segja. Hann byrjaði á því að tala um, að hann vissi raunar ekki, hvort templarar kærðu sig nokkuð um þessa lóð. Hv. hm. er ókunnugt um það, að deila hefir staðið í mörg ár um þessa lóð milli templara annarsvegar og Alþingis hinsvegar, deila, sem var sótt svo fast, að hún endaði ekki fyrr en með hæstaréttardómi. Vitanlega hafa templarar alltaf viljað fá lóðina. Þá flutti hv. 2. þm. Skagf. langan pistil um þá hálu braut, sem Alþingi væri komið út á ef það samþ.brtt., að gefa lóðir til hægri og vinstri. En hann veit það ekki, þessi hv.þm., að Alþingi er skyldað til þess með hæstaréttardómi að láta templara fá lóð á hentugnm stað fyrir þessa lóðarræmu. Þetta er hægt að sanna, en ég afþakkaði, að skjölin væru send mér hingað, af því ég gerði ekki ráð fyrir, að nokkur þdm. mundi mótmæla hæstaréttardómi. Jafnvel þó hv. 2. þm. Skagf. hefði ekki gefið tilefni til þess, þá er rétt að rifja dálítið upp sögu þessa ljóðarmáls, og skal það nú gert. Það er þá fyrst, að góðtemplarareglunni er útmæld lóð eftir heiðni, lóð, sem var þá að öllu leyti í tjörninni, en útmæling sú var gerð með því skilyrði, að hús það, er þeir byggðu þar, skyldi verða flutt burt þegar Alþingi krefðist þess. En góðtemplarar vildu ekki hlíta þessu og neituðu að taka við lóðinni með þessu skilyrði. Síðan fór fram önnur útmæling á lóðinni, og þá eru templarar látnir standa í þeirri meiningu, að lóðin sé latin alveg kvaðalaust. Vitanlega hefðu þeir annars ekki tekið við lóðinni þá með kvöð fremur en við fyrri útmælinguna, par sem þeir hefðu þá að sjálfsögðu getað fengið eins góða lóð annarsstaðar og kvaðalausa. En það kemur ekki upp fyrr en mörgum árum síðar, að hin sama kvöð hefir verið látin hvíla á lóðinni við hina síðari útmælingu; hafði henni þá verið laumað inn í útmælingabókina án þess þeir, sem við lóðinni tóku, fengju nokkuð um það að vita. Þannig var með prettum réttur templara takmarkaður til hagsmuna fyrir Alþingi, sem þó ekkert hafði eða hefir með lóðina að gera. Lóð Alþingis er nægilega stór. Það sýnist engin ástæða til að hafa autt stórt svæði bak við alþingishúsið. Bakhlið hússins var með viðbótarbyggingunni 1908 gerð svo ljót, að engin prýði getur orðið að því, að hún sjáist frá Vonarstræti, og hvað sólina snertir, þá eru litlar líkur til þess að bygging templara yrði svo þá, að hún tæki sól frá suðurgluggum þinghússins. Hv. þm. var að bera þessa lóð saman við lóðina í Kirkjustraeti 12, þar sem er hús Halldórs heitins Friðrikssonar, en þar var allt öðru máli að gegna. Sú lóð var til sölu ásamt gömlu húsi í því ástandi, að ekki voru líkur til annars en að það yrði selt einhverjum og einhverjum, sem síðan rifi það og byggði þar e. t. v. stórhýsi, er byrgt hefði næstum því fyrir gluggana á efri deild Alþingis. Það var því einskonar neyðarvörn, er þetta hús var keypt, og það var allt önnur og ríkari ástæða, sem lá þar á bak við, heldur en til greina kemur um lóðina í Vonarstræti. Lóðin Kirkjustræti 12 var alls ekki keypt til þess að stækka alþingishúsið vestur, heldur til þess að varna því, að byrgt yrði fyrir gluggana á Ed. Það hefir frá upphafi aldrei verið nein ástæða til þess fyrir Alþingi að ásælast templaralóðina. Bréf það, sem hv. 2. þm. Skagf. las hér upp, kemur ekki öðrum við en þeim hv.þm., er undir það hafa ritað, og er ekki að neinu leyti bindandi fyrir Alþingi. Það sýnir ekkert annað en það, að þeir hafa látið undan hinum harðvítugu agitationum, sem frá upphafi hafa verið fluttar móti templurum í þessu máli. Það er alkunnugt, að allur þessi úlfaþytur og undirróður gegn templurum í málinu er ekki sprottinn af öðru en meinfýsi og beinum fjandskap gegn starfsemi reglunnar.

Ekki hefir það verið gagnvart símastöðinni

. Þeir urðu nú að finna sér til einhverja málamyndaástæðu til þess að geta sýnzt vera stöðugir í rasinni. En svo er allt öðru máli að gegna með símastöðina, sem er fimm hæðir, eða hús góðtemplara, sem ekki yrði nema tvær til þrjár hæðir. Forsetarnir gátu verið einhuga andvígir því, að byggt yrði á Ióðinni fimm hæða hús, þó þeir sæju ekkert athugavert við að byggja þar miklu lægra hús. Það verður ekki af skafið, að framkoma Alþingis í þessu máli hefir verið því til vansa frá því fyrsta að laumað var kvöðinni inn í útmælingargerðina. Það eitt er nú sæmandi fyrir Alþingi að láta lóðina strax af hendi, og því fyrr sem það er gert, því betur vinnur það til baka álit og heiður í þessu máli. Þess vegna er mér ljúfara að samþ.brtt. heldur en aðaltill., þó ég vitanlega greiði henni atkv., ef brtt. verður felld.

Thor Thors Hv. þm. V.-Sk. og hv. 1. þm. Reykv. hafa að mestu leyti tekið af mér ómakið að ræða þessa brtt., sem ég er meðflm. að. Þetta mál kemur svo fyrir þingið, að áhrifamenn úr öllum flokkum bera fram till. um að kaupa þessa lóð á 200 þús. kr. Allir, sem að till. standa, eru miklir valdamenn hver í sínum flokki og fylgja hverju máli fast fram, ekki sízt þegar um er að ræða styrk til góðtemplarareglunnar. óttaðist ég því strax, að till. myndi eiga greiðari Ieið gegnum þingið en skyldi, hví að ég álít óverjandi, að þetta aukaþing fari að taka á sig svo stóran bagga sem hér ræðir um. Þessi ótti minn reyndist á rökum byggður, því að eftir fyrri umr. var till.samþ. lítið breytt. Ég álít heppilegra, að góðtemplarareglan fái sjálf að njóta sinnar lóðar en að ríkið fari að kaupa hana af henni fyrir þetta allt of háa verð, og því hefi ég gerzt meðflm. þeirrar till., sem hér liggur fyrir. Ég vil jafnframt geta þess út af andmælum hv.þm. G.-R., að hér er ekki um að ræða nein sérstök hlunnindi til reglunnar. Henni er aðeins tryggður réttur til lóðar, sem hún hefir haft til afnota og vafi er um, hvort hún hefir ekki fullan rétt á. Þá vil ég henda hv.þm. á, að eftir er fyrir regluna að reisa hús það, sem hún ætlar að koma sér upp. Þeir, sem telja það skipta nokkru máli, hvernig reglan hegðar sér, og ég tel mig einn af þeim, geta huggað sig við það, að reglan og Alþingi eru ekki skilin að skiptum. Fer bezt á því fyrir forráðamenn reglunnar að haga starfi sínu sómasamlega, svo að þeir geti treyst velvilja Alþingis. Út af ræðu hv. 2. þm. Skagf. vil ég aðeins taka það fram, að mér fannst hún nokkuð tilfinningakennd af svo rösknum manni, þar sem hann talaði aðeins um útsýnina frá bakhlið þinghússins og verðmæti, sem ekki yrðu í askana látin. Ég vil benda hv.þm. á það, að fegurð alþingishússgarðsins er ekki svo mikils virði sem hann vill vera láta, enda eru þeir faestir, sem geta notið hennar. Og þó að hv.þm. sé að tala um heimsku og skripaleik, sem verið sé að framkvæma í þessu máli, þá er nú um hvorugt að ræða. hér ræðir um það að breyta útgjöldum ríkissjóðs úr 150 þús. kr. í 25–30 þús. eins og till. okkar vill. Við álitum, að þetta sé svo mikils virði, að við viljum heldur, að Alþingi afhendi reglunni þessa gjöf en að verða að láta af hendi 150 þús. kr. Mun hann sannfærast um, að hér er ekki um neinn skrípaleik að ræða, heldur sparnaðarráðstöfun, sem honum mun verða kær við nánari athugun. Um starf góðtemplarareglunnar hefi ég ekki margt að segja. Þeir eiga eftir að koma í framkvæmd öllum sínum áhugamálum. Þarf því enginn þm. að vera hræddur við að sýna góðtemplarareglunni hann velvilja að eftirláta henni þessa Ióð. Er það vel, ef Alþingi vill nú, þegar breyt. á áfengislöggjöfinni stendur fyrir dyrum, votta góðtemplarareglunni nokkurn velvildarhug og eiga samvinnu við hana í ákveðinni bindindisstarfsemi. Þarf enginn að óttast, að Alþingi myndi missa tökin á þessum málum, þótt það sýndi þennan litla vott velvildar.

Ólafur Thors Hv. þm. V.-Sk. og hv.þm. Snæf. vilja finna gerðum sínum stað með því að tilfæra það, að samþ. hafi verið hér í d. 150 þús. kr. tillag til góðtemplarareglunnar. En þeir vita báðir, að þetta hefði verið fellt, ef einn d.manna hefði ekki verið fjarstaddur. Sýnir það, hvað veik aðstaða þeirra er, að þetta skuli vera helztu rökin. Hv. þm. V.-Sk. kvað rétt að rétta reglunni höndina til þess að geta fengið lausn áfengismálsins á þessu þingi. En slíkir samningar standa ekki til boða. Bannmenn á þingi ætla að hindra afnám áfengislöggjafar þeirrar, er hér hefir gilt, öllum til smanar. Atkvgr. sú, sem fram fór hér fyrsta vetrardag, hefir gefið til kynna, að þjóðin vildi losna við þessi smánarlög. Þó bólar ekki á, að templarar vilji taka afleiðingum gerða sinna á síðasta þingi og hlýða dómi þjóðarinnar. En fyrr vil ég ekki rétta þeim höndina. Vilji þeir aftur á móti gera þetta, stend og við það, sem ég hefi áður sagt, að ég er þá fús til að rétta þeim aftur einhverja gjöf, sem nokkru nemur.

Einhverja sneið

. Já, eins þykka og vel smurða sneið og hv.þm. rétti sínum stuðningsmönnum, þegar hann varð ráðherra. Ég er auðvitað sammála hv.þm. Snæf. um það, að ef um það er að ræða, hvort rétta skuli þeim stóra gjöf eða litla, þit er betra fyrir ríkissjóðinn að láta heldur minni gjöfina. En það liggur ekkert fyrir um það, að templarar fái 150 þús. kr. á þessu þingi, heldur hvert á móti. Ef atkvgr. fer fram um málið, að öllum d.mönnum viðstöddum, þá eru engar líkur til, að það verði samþ.

Pétur Ottesen Það er ekki ástæða til fyrir okkur í meiri hl. fjvn. að fara nú mörgum orðum um þetta mál. Okkar till. fengu þann dóm við atkvgr., að þær væru réttar og sanngjarnar. Þær voru samþ. Hitt er augljóst, að minni hl. fjvn. þykist hafa borið skarðan hlut frá borði, þar sem hans till. voru felldar. Það er mjög ábærilegt kapp, sem minni hl. fjvn. leggur á að spilla fyrir þessu máli. Hafa þeir nú enn á ný báðir minnihl.mennirnir rokið upp með miklum bægslagangi, og er þó hvorugur þeirra mikill málskrafsmaður, og segi ég það þeim eigi til lasts. Það er eftirtektarvert, hvernig báðir þessir hv.þm. reyna að spilla fyrir málinu með því að ræða þá menn, sem staðið hafa fyrir bindindisstarfseminni hér á landi, og reyna með hinni mestu lævísi að gera allt þeirra mikla og óeigingjarna starf tortryygilegt. Ég mun ekki svara hv.þm. G.-K. sérstaklega. Hann getur tekið til sín það af þessum orðum mínum, sem hann á. Að því er snertir það, að láta lóðina af hendi kvaðalausa, er reynt að spilla fyrir því á þeim grundvelli, að ekki sé tryggt, að templarar fari ekki að braska með hana. M. ö. o., það á ekki að vera tryggt, að hún verði notuð í þágu bindindisstarfseminnar. Þessar og þvílíkar ástæður notar hv. minni hl. til að spilla fyrir málinu. Ég held það því ekki ofmælt, þótt ég segi, að framkoma þessara hv.þm. hafi sýnt lítinn góðvilja til bindindisstarfseminnar. Þeirra till. hafa verið þeirri starfsemi Iítils virði, og nú, þegar fram kemur till. um að rétta heim höndina til samkomulags, eru þeir sama sinnis og þykjast ekki geta séð af þessu lítilræði. Þá er og athugavert, hvaða aðrar ástæður þeir bera fram til blekkinga: helgi og velferð Alþingis í framtíðinni. Það má ekki láta lóðina af því, að seinna gæti risið þar hús, sem skyggði á þinghúsið. Það er auðséð, að þarna vakir ekki fyrir þeim umhyggja fyrir því, að þeir, er sæti eiga á Alþingi, verði þá ekki alltaf sólarmegin, heldur einmitt óttinn við það, að bindindismenn kynnu að verða þarna sólarmegin. Mér er framkoma þessara manna í þessu máli hryggðarefni, því að þetta eru annars sanngjarnir menn, þó að þeir hafi villzt þarna svona hrapallega. Þá reyndi hv. 2. þm. Skagf. að gera það hlægilegt, sem gerzt hefði í lóðarmálinu hingað til. Hann sagði, að það væri hlægilegt, að Alþingi væri að gefa frá sér lóðir og svo aftur að kaupa lóðir. Í þeim tilfellum, sem Alþingi hefir látið lóðir af hendi rakna, er það handa opinberum stofnunum, eins og t. d. Fiskifélaginu. Þessar lóðir ríkisins eru enginn helgidómur, sem ekki má snerta við. Í sambandi við þetta vil ég benda hv.þm. á, að hann ætti ekki að dæma þetta svona hart. Sumir hafa talið, að þegar ríkið selur jarðir, þá sé það að gefa þær. Hv. þm. hefir alltaf verið því fylgjandi, að ríkið seldi jarðir, eins og ég og fleiri, af því að sú ráðstöfun er til hagsbóta fyrir þjóðfélagið. Æti hann því ekki að vera að fetta fingur út í það, þó að ríkið seldi þessa lóðarræmu.

Frsm. minni hl. (Jón Sigurðsson) Það má ekki minna vera en ég svari nokkrum orðum. Vil ég þá fyrst byrja á hv. 1. hm. Reykv. Hann sagði, að því hefði verið slegið föstu með hæstaréttardómi, að ríkið skyldi skaffa góðtemplurum lóð. Þessu mótmælti ég þá. Ég hefi nú dóminn fyrir framan mig. Það er ekki rétt, að dómurinn leggi slíka kvöð á ríkið, hvert á móti. Í forsendu dómsins er sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt framansögðu verður þá að líta svo á, að stúkurnar „Einingin“ og „Verðandi“ hafi öðlazt einungis tímabundinn og skildagaðan eignarrétt yfir allri lóðinni fyrir norðan góðtemplarahúsið og að alþingishússgarðinum, allri lóðinni undir góðtemplarahúsinu og 5 álna breiðri ræmu fyrir sunnan það, þannig að þeim hafi verið skylt að flytja burt húsið á sinn kostnað og láta lóðina af hendi endurgjaldslaust frá landsstjórninni, þegar hún þyrfti á lóðinni að halda og krefðist hennar“. Málsskjölin hér að framan bera með sér, að Reykjavíkurbær hefir látið mæla þetta. Skilst mér, að sú kvöð, sem þar er sett á af þeim, sem afhendir, geti ekki færzt yfir á þann, sem við tekur, heldur hljóti hún að færast yfir á Reykjavíkurbæ. Ef templarar telja sig eiga kröfu á þessu, því hafa þeir þá ekki krafizt þess?

Það hafa þeir gert

. Ég sé ekkert fyrir því í dómnum. Þá sagði hv. 1. þm. Reykv., að þegar hús Halldórs heitins Friðrikssonar hafi verið keypt, þá hafi það verið þess vegna, að búizt væri við, að þar kæmi upp háreist bygging, sem gera myndi skuggsýnt í efri deild. Töldu allir þetta sjálfsagt. Hv. þm. Snæf. sagði, að verið væri að lækka útgjöld ríkisins úr 150 þús. kr. niður í 30 þús. Ég varð undrandi yfir því, að hv.þm. skyldi koma með svona rök. Dettur honum í hug, að templarar láti sér nægja að fái þessa lóð? Þeir, sem hafa farið fram á að fá 200 þús.! Nei, það mun verða deginum ljósara, þegar fram líða stundir. Þeir eru frekari til fjárins en svo. Þá talaði hv.þm. Borgf. nokkuð fyrir hönd meiri hl. fjvn. Vék hann nokkrum orðum að okkur í minni hl. og þótti við málgefnari en hann hafði átt von á. Held ég nú, að hv.þm. Borgf. hafi ekki ástæðu til að láta sér ofbjóða allt. Hann hefir nú undanfarin þing verið allhár og skotizt meira að segja stundum upp fyrir alla ráðherrana. Ætti honum sízt að ofbjóða, þó að hv.þm. Dal. og ég stæðum upp í Þessu máli. Í þessu máli hefir hann sjálfur gengið fram fyrir skjöld Tryggva Þórhallssonar, sem ekki er almennt talinn neinn aukvisi. Held ég, að hann hefði mátt sitja rólegur með forystu hans, ef hann hefði viljað stytta umr. Hv. þm. sagði, að við vildum ekki, að templarar byggju sólarmegin. Ég hefi aldrei sagt það. Þeir mega byggja og búa sólarmegin fyrir mér, en mér finnst ekki þar fyrir nauðsynlegt, að þeir setji Alþingi í skugga. Það er enginn að meina góðtemplurum að byggja þar, sem þeir gætu fengið hentugan stað á móti sól. Ég get vel unnt þeim þess. Slíkt tal hjá hv.þm. er því ekkert annað en útúrsnúningur. Þá talaði hv.þm. um, að allmikils ósamræmis kenndi um þessar lóðargjafir. En þær hafa farið til þarflegra stofnana. En hv.þm. Borgf. hefir stundum lagzt á anoti þessum lóðargjöfum.

Nei, ekki undir þarfar stofnanir

. Jú, vissulega, og með réttu. Þá vildi hann setja þetta í samband við það, að ég og fleiri vildu, að ríkissjóður seldi jarðir. En þar er um allt annað mál að ræða og ekkert hliðstætt þessu, vegna þess, að í jarðasölulögunum eru gerðar sérstakar ráðstafanir til þess, að ríkið selji alls ekki þær jarðir, sem líkur eru til, að þurfi að taka til almennra nota. Þessi l. gera það miklum erfiðleikum bundið að fá slíkar jarðir keyptar. Hér er um samskonar eign að ræða. A. m. k. er það mjög sennilegt, að ríkið þurfi sjálft að nota þessa lóð. Ég þykist því ekki vera kominn í neitt ósamræmi við mín fyrri rök, þegar um jarðasölumálin var að ræða, þó að ég vilji leggja hömlur á, að slíkri lóð sem þessari, hér í miðbænum á góðum stað, sé fargað fyrirhyggjulaust úr eign ríkisins, þar sem miklar líkur eru til þess, að það þurfi að nota hana.

Jakob Möller Hv. 2. þm. Skagf. verður náttúrlega að viðurkenna allar kvaðir í þessu sambandi, en ekki að láta sér nægja að nefna það eitt, sem er kvöð á templurum. Hæstaréttardómur hefir fallið á þá leið, að sú kvöð skuli vera í gildi, að húsið skuli vera flutt af lóðinni. En einnig aðra kvöð hefir hæstaréttardómurinn líka ákveðið. Það er kvöðin um að sjá templurum fyrir lóð aftur til að byggja á.

Hannes Jónsson Hv. þm. Borgf. var mjög þrunginn af hryggð yfir samþingismönnum sínum, sem höfðu talað á móti hans skoðunum. Má vera, að það, sem hann sagði, hafi líka haft nokkur áhrif á hv.þm. A. m. k. var hæstv. forseti klökkur út af ræðunni, og það svo, að hann gáði ekki að sér og lýsti því yfir, að umr. væri slitið, en síðan hafa talað tveir, og ég nú sá þriðji. Ég skal ekki undrast yfir því, að sumir hafi fundið til hryggðar undir ræðunni, ekki af þeirri sömu ástæðu sem hv.þm. Borgf., heldur af hvi, að hv.þm. er langt leiddur í ofsa og ofstæki í þessum málum, eins og segja má um ýmsa aðra hv.þm. þessarar d. Það er eins og það sé komið við einhverjar heilagar spjarir, eins og aldrei hafi fallið neinn blettur á þessar flíkur, sem gengið hafa í hin argvitugustu skítverk. þessir menn, sem ég á við, hafa borið út óhróður um þingfulltrúa.

Sannanlegan óhróður

. Nei, ekki sannanlegan. Alþ. hefir einnig lýst því yfir, að það vilji ekki láta af hendi þessa lóð, og er það auðvitað hið rétta. Það mætti alveg eins taka alþingishússgarðinn hérna og byggja í honum hús eða gera þar drykkjuskála fyrir góðtemplara og skemmtistað, svo að þeir gætu setið þar undir iðgrænu laufi trjánna. Það mætti líka alveg eins hugsa sér, að góðtemplarar fengju löngun til að byggja yfir sig glerhús á Austurvelli, þar sem kannske mætti sjá endurreisn þeirra í fyrsta og annað sinn eða jafnvel í fyrsta, annað og þriðja sinn. Hv. 1. þm. Reykv. hefði kannske gaman af að sjá þetta glerhús. Nei, ég sé ekki annað en að við verðum að halda fast við þá stefnu að láta ekki þessa lóð af höndum. Og fyrir þá aðstöðu, sem ég hefi haft og hefi, mun ég greiða atkv. á móti till., hvaða afleiðingar sem það kann að hafa í för með sér, öðru viðkomandi.

Forseti (JörB): Út af því, sem hv.þm. V.-Húnv. skaut fram um, að umr. hefði verið slitið, vil ég geta þess, að það er nú venja, þegar enginn er á mælendaskrá, að slita þá umr., er ræðumaður hættir. Hinsvegar átti hv. 2. þm. Skagf. svo miklu að svara, að ekki var óeðlilegt að leyfa honum það.

Pétur Ottesen þessi síðasta ræða hv.þm. V.-Húnv. er víst ekki nema hæfilegur og viðeigandi stimpill á þá andstöðu alla og fjandskap, sem fram hefir komið gegn þeim stuðningi við bindindisstarfsemina í landinu, sem í þessari þáltill. felst. Ég ætla og, að honum sé bezt svarað með því að minna á vísuhelming eftir Bólu-Hjálmar, og hann er svona: „Svívirðingu í sárin skeit sálin húsfreyjunnar.“ 
             .