Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. v. og hv. 5. þm. Austf. gagnrýndu nokkuð við 2. umr. frv. ýmis atriði þess og hv. 3. þm. Norðurl. v. frv. í heild. Ég ætla mér ekki sem frsm. n. þeirrar, sem málið ber fram, að svara þessari gagnrýni lið fyrir lið. Ég vil einungis geta þess, að n. hefur haft frv. til meðferðar mánuðum saman, haldið um það fjölmarga fundi og þrautrætt flest eða öll þau atriði, sem gagnrýni hv. þm. beindist að. Segja má, að atriði þessi flest orki meira eða minna tvímælis og um þau megi deila, og voru uppi um þau ýmsar skoðanir innan heilbr.- og félmn., og sýndist jafnan sitt hverjum. Ekki varð samkomulag um að bera fram brtt. aðrar en þær, sem þegar eru fram komnar, og nm. yfirleitt eftir atvikum sætta sig við frv. í þeirri mynd, sem það nú er, með þeim breyt., sem fram koma á þskj. 385, sem nefndin ber fram við þessa umr. Á það hefur verið bent í umr. um málið, að undirbúningur þess sé allmikill. Það var samið af nefnd kunnáttumanna, og sú nefnd hóf starf sitt með því að útbúa spurningalista um ýmis veigamikil atriði um ýmis sveitarstjórnarmál. Síðan ritaði hún bréf til allra sveitarstjórna í landinu, sendi spurningalista með bréfinu, óskaði svars við spurningunum. Svör bárust frá 161 hreppsnefnd og 7 bæjarstjórnum. Frv. var síðan lagt fyrir síðasta Alþingi. N., sem fékk frv. til meðferðar, sendi það til umsagnar öllum sveitarstjórnum og sýslunefndum. Allmörg svör bárust, þó hvergi nærri eins mörg og í fyrra skiptið. Nefndin hefur síðan snemma á þessu þingi haft frv. til athugunar, og breytti hún því í nokkrum atriðum, að verulegu leyti eftir ábendingum frá ýmsum sveitarstjórnum, sem fram hafa komið í umsögnum þeirra, og auk þess í samráði við formann nefndar þeirrar, sem samdi frv. N. hefur haldið um það fjölmarga fundi, eins og ég sagði áðan, og rætt fjölmörg atriði þess. Eftir að n. bar frv. fram hér í hv. d. fyrir nokkrum vikum, hefur fulltrúaráðsfundur sambands sveitarfélaganna haft frv. til meðferðar og gert um það ályktun. Ýmsar brtt. þess fundar hafa nú verið teknar upp í frv. við 2. umr. þess. Þrátt fyrir allan þennan undirbúning og að maður skyldi ætla allvandaðan undirbúning málsins, dylst mér þó ekki, að mörg atriði frv. geta orkað tvímælis, og má eflaust lengi um þau deila. Á það er rétt að benda, að umsagnir sveitarstjórna og sýslunefnda um sama atriði voru stundum á ýmsan veg, einn vill haga tilteknu atriði á þennan veg, annar á hinn, enda er það ekki óeðlilegt um svo margþættan lagabálk sem hér er um að ræða. Sama má segja um afstöðu einstakra nm. í heilbr: og félmn. Ég ætla, að seint verði hægt að gera frv. þannig úr garði, að allir verði ánægðir. Reynslan mun úr því skera, ef frv. þetta verður að lögum, hversu heppileg ýmis ákvæði þess eru, og gera má ráð fyrir, að síðar kunni að koma til kasta Alþingis með breytingar í þessum efnum. Um brtt. á þskj. 385, sem heilbr.- og félmn. flytur við þessa umr., vil ég einungis segja þetta: Fyrstu þrjár brtt. fjalla um það að taka upp heitin borgarstjórn, borgarfulltrúar og borgarráð í Reykjavík í stað bæjarstjórn, bæjarfulltrúar og bæjarráð. Er það til samræmis við heitið borgarstjóri. Þessar brtt. eru fram komnar eftir tillögum fulltrúaráðsfundar Sambands ísi. sveitarfélaga og að ég ætla með fullu samþykki bæjarráðs Reykjavíkur. Tvær síðustu brtt. eru fram komnar eftir ábendingum hv. 5. þm. Austf. Hin fyrri er einungis leiðrétting á tilvitnun, en hin síðari fjallar um það, hverjar reglur skuli gilda, þegar kosningar sýslunefnda eru bundnar, þegar viðhaft er framboð. Að öðru leyti þurfa þessar brtt. ekki skýringa við.



Herra forseti. 2. umr. þessa máls fór fram á fundi hér í d. s.l. föstudag. Við þá umr. benti ég á nokkur efnisatriði frv., sem ég taldi að þyrftu athugunar við, og vék því til hv. þn., sem málið flytur, að taka þau til athugunar. Nú á fundi í dag hefur verið útbýtt brtt. við frv. frá heilbr.- og félmn. Út af fyrir sig tel ég, að þær horfi til bóta, og ég mun fylgja þeim till. við atkvgr. En þar eru ekki nema að litlu leyti tekin til greina þau atriði, sem ég gerði að umtalsefni við 2. umr. Ég hef því hug á að flytja brtt., a.m.k. um eitt atriði frv. og ef til vill fleiri. En hvort tveggja er, að betur fer á, að brtt. við svona stórt frv. liggi fyrir prentaðar, þegar atkvgr. fer fram, og hitt, að ég vildi gjarnan eiga þess kost að kynna nm., sem standa að flutningi þessa máls og hafa fjallað um það með mjög nákvæmri athugun, betur en ég hef átt kost á efni þeirrar tillögu eða tillagna, sem ég hyggst flytja. Ég vildi því beina þeim tilmælum til hæstv. forseta, hvort hann sjái sér ekki fært að fresta þessari umr. nú til morguns. Ef hæstv. forseti sér sér það ekki fært, þá teldi ég ávinning að því að fá fundarhlé fáar mínútur til þess að gera þessa till. úr garði. En hinn kostinn kysi ég þó heldur, að málið yrði ekki tekið til endanlegrar afgreiðslu hér fyrr en á fundi á morgun.

Forseti (SÓÓ): Það hefur komið fram ósk um það, að þessari umr. yrði frestað. Þar sem þetta er nú síðasta umr. í þessari hv. d. um málið, þá sé ég ekki beint ástæðu til þess að vera á móti því, að umr. verði frestað til morguns. Málið ætti ekki að vera í neinni hættu fyrir því. Og ég geri ekki ráð fyrir, að hv. heilbr.- og félmn. hafi heldur á móti frestun. Málið mun þá verða tekið á dagskrá á morgun.



Herra forseti. Á þskj. 395 flyt ég brtt. við 20. gr. þessa frv. Í gildandi lögum um sveitarstjórnarkosningar er svo fyrir mælt, að eigi sé skylt að kjósa varamenn í sveitarstjórn, þar sem kosning er óbundin, en það er að sjálfsögðu heimilt, og ef sú heimild er notuð, þá eru í lögunum fyrirmæli um það, að kosning varamanna hefjist, eftir að atkvæði aðalmanna hafa verið talin. Löng reynsla er fyrir því, að það er miklum annmörkum bundið að framkvæma kosningu varamanna í strjálbýlum og stórum sveitarfélögum, þar sem kjósendur þurfa að sækja á kjörstað um langan veg, samkvæmt þeirri reglu, sem um þetta gildir nú. Í frv., sem nú liggur fyrir, er það gert að skyldu að kjósa varamenn í allar sveitarstjórnir. En engin ákvæði eru sett um það í frv., hvernig kosning varamanna, þar sem kosning er óbundin, skuli fara fram. Í brtt. minni á þskj. 395 er gert ráð fyrir því, að sú regla, sem nú er í lögum, haldist og að kosning geti farið fram samkvæmt henni, þar sem það þykir henta. En með tilliti til þeirrar reynslu, sem fengin er af framkvæmd þeirrar reglu, þá er jafnframt svo kveðið á í brtt., að séu varamenn ekki kosnir sérkosningu, eftir að atkvæði hafa verið talin við kosningu aðalmanna, þá er heimilt að láta kosninguna fara þannig fram, að kjósandinn ritar á kjörseðil allt að tvöfalt fleiri nöfn en tala þeirra manna er, sem kjósa á sem aðalmenn. Rétt kjörnir aðalmenn eru þeir, sem hljóta flest atkvæði. Þeir, sem hlotið hafa flest atkvæði næst á eftir aðalmönnum, eru rétt kjörnir varamenn í þeirri röð, sem atkvæðatölur segja til um. Ég ætla, að með þeirri reglu, sem hér er sett fram, verði kosning varamanna gerð eins einföld, skýr og fyrirhafnarlítil og kostur er.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Í 2. gr. þessa frv. segir, að sveitarfélög séu tvenns konar: hreppar og kaupstaðir. Nú er því haldið fram af mörgum, að þetta sé ekki rétt, því að sveitarfélögin séu þrenns konar: hreppar, kaupstaðir og sýslur. M.a. hélt hv. 3. þm. Norðurl. v. þessu fram hér við umr. nýlega og flutti þá till. þess efnis, að í 2. gr. skyldi standa það, sem hann taldi rétt vera, að sveitarfélög séu þrenns konar: hreppar, kaupstaðir og sýslur. Þessi brtt. hv. þm. var felld, og var ég meðal þeirra, sem greiddu atkvæði gegn henni. En það var ekki af því, að ég teldi hann hafa rangt fyrir sér. Þvert á móti er ég þeirrar skoðunar, að það sé réttara og beri að halda því almennt, að sveitarfélög séu þrenns konar. Það, sem réð því, að ég greiddi atkvæði gegn þessari brtt. samt sem áður, var, að ég taldi, að með því að setja þessa breytingu inn í 2. gr. skapaðist nokkur glundroði, því að alls staðar í þessu stóra frv. er talað um sveitarfélög í merkingunni hreppar eða kaupstaðir. Þessu hefðum við því orðið að breyta að mínum dómi í gegnum allt frv., ef till. hefði verið samþykkt. Samt sem áður finnst mér óheppilegt að láta þessa skilgreiningu á, hvað sveitarfélög séu, lögfestast í þessari grein laganna. Ég hef því flutt brtt. um, að þetta yrði orðað á heldur hlutlausari hátt og fram tekið, að með sveitarfélögum væri í lögum þessum átt við hreppa og kaupstaði, án þess að afstaða væri tekin til þess almennt, hvort það skyldi gilda alls staðar. Hv. 3. þm. Norðurl. v. orðaði þessa uppástungu, þegar hann ræddi þetta mál fyrir nokkru, og með því að hann tekur hana ekki upp sem brtt. af sinni hálfu nú, leyfi ég mér að gera það, því að ég tel þetta vera til bóta, að orðalagið sé haft á þann veg, sem gert er í brtt. á þskj. 392.



Herra forseti. Það má nú segja, að í sambandi við þetta frv. geti lengi verið von á einum í ræðustólinn, því að frv. er stórt og fjallar um víðtæk málefni. Það hafa verið lagðar fram nú við þessa umræðu á seinna stigi tvær brtt. eða þó raunar þrjár. Ég vil segja það um þær, að ég tel þær til bóta báðar og vil mæla með þeim sem félagsmálanefndarmaður, þó að þær hafi ekki verið ræddar í nefndinni út af fyrir sig. Ég tel, að aðaltill. hv. 5. þm. Austf. sé mjög til bóta, því að hún bætir úr óvissu, sem hlýtur að vera um, hvernig eigi að fara með kosningu varamanna samkvæmt frv., eins og það liggur fyrir, þar sem í sveitum hefur reynzt mjög örðugt, jafnvel talið óframkvæmanlegt víða að kjósa sama dag bæði aðalmenn og varamenn á þann rökréttasta hátt, sem þar er hægt við að hafa, að varamannakosningin fari fram, þegar búið er að telja atkvæði aðalmanna og úrskurða kosningu þeirra. Sú regla, sem hv. 5. þm. Austf. leggur til, að heimilt sé að viðhafa, leysir þennan vanda fyrir sveitarstjórnirnar á alleðlilegan hátt eða á þann hátt, að ég fyrir mitt leyti sé ekki ráð til þess að finna reglu, sem geri það öllu betur. Og ég þykist vita, að þetta komi sveitarstjórnunum beinlínis vel, því að í sambandi við athugun frv. í sveitarstjórnunum og bréf sveitarstjórnanna til félmn. voru fleiri en einn bréfritari að vekja athygli á því, að þarna væri um ógreinileg ákvæði að ræða. Að því er snertir till. hv. 9. þm. Reykv., þá finnst mér hún til bóta sem orðskýring, einmitt af nákvæmlega sömu ástæðu og hann tilgreindi. Í gær varð mér það ljóst, að 19. gr., eins og hún er í þessu frv., sem fyrir liggur, er mjög gölluð, og mér finnst ástæða til að laga hana. Seinasta málsgrein hennar er þannig fram sett, að hún er ekki sjálfstæð eða skiljanleg. Hún hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Þeim, er setið hefur í sveitarstjórn, er þó eigi skylt að taka við kjöri, fyrr en jafnlangur tími er liðinn síðan hann átti þar síðast sæti, enda tilkynni hann yfirkjörstjórn í síðasta lagi þrem dögum áður en framboðsfrestur er útrunninn, að hann skorist undan endurkjöri.“ Hér er þegnum þjóðfélagsins gefinn réttur til að skorast undan að taka þátt í sveitarstjórnarstarfi, og hefur svo verið lengi, og það er sagt, að maður geti neitað að taka sæti eða vera í kjöri, þangað til jafnlangur tími er liðinn, síðan hann átti þar síðast sæti. Viðmiðunin „jafnlangur tími“ er þarna ekki skilgreind. Viðmiðunartíminn er enginn. Ég fór að athuga lögin, sem gilt hafa frá 1936, og komst að þeirri niðurstöðu, að þessi málsgr. er tekin nákvæmlega orðrétt upp úr þeim, og þess vegna hefur hún eiginlega engar grunsemdir vakið. Ég fór að kynna mér sögu þessarar málsgr. lengra til baka, og þá komst ég að því, að í frv. til sveitarstjórnarlaga, sem lagt var fyrir Alþingi 1929, hafði þetta meginatriði fallið niður með breyt., sem Alþ. gerði á frv. Við breyt. hafði viðmiðunartíminn dottið út úr mgr. Ég vil nú leyfa mér, af því að ég tel, að það sé fráleitt að ganga fram hjá þessu, þegar auga hefur verið komið á það, að leggja hér fram skrifl. brtt. á þessa leið, við 19. gr.: „Síðasta málsgrein greinarinnar orðist svo: Þeim, sem setið hefur í sveitarstjórn eitt kjörtímabil eða lengur, er þó ekki skylt að taka við kjöri, fyrr en liðinn er jafnlangur tími og hann átti þar samfleytt sæti síðast, enda tilkynni hann yfirkjörstjórn í síðasta lagi þrem dögum áður en framboðsfrestur er útrunninn, að hann skorist undan endurkjöri.“ Meining löggjafans hefur verið sú að undanförnu, þótt hún hafi ekki komið betur fram en þetta í lagasetningunni, að hver maður, sem setið hefur eitt kjörtímabil, hafi rétt til að skorast undan kosningu næsta kjörtímabil. Það gæti verið um það að ræða, að hver maður ætti rétt til þess að skorast undan að sitja í sveitarstjórn jafnlangan tíma og hann hefði alls áður setið í sveitarstjórn. En það er þó ekki meining löggjafans, að því er virðist, eftir þeim athugunum, sem ég gerði á sögu málsins, enda finnst mér ekki ástæða til að gefa þann rétt, heldur gera hann þannig, að miðað sé við þann tíma, sem maðurinn hefur setið samfleytt í sveitarstjórn. Ég vona, að hv. þdm. geti fallizt á þessa brtt. mína, sem er leiðrétting á síðustu mgr. 19. gr., og leiðréttingu er a.m.k. sjálfsagt að gera. Þessi till. mín er, að leiðréttingin verði á þá leið, sem ég held að sé eðlilegust.



Herra forseti. Mér finnst þessi brtt., sem lýst var hér áðan, horfa til bóta. En það, sem ég vildi aðeins vekja athygli á og er þó nokkuð seint á þessu stigi málsins, er það, að ég held, að það sé ákaflega hæpið, eins og gert er í þessu frv. og gert er í samræmi við eldri löggjöf, að gera ráð fyrir því, að það sé borgaraleg kvöð að taka sæti í sveitarstjórn, í hvaða sveitarstjórn sem er. Eins og kosningum í bæjarstjórn er orðið háttað, þar sem það er algild og ófrávíkjanleg regla, að þar sé um pólitískar listakosningar að ræða, þá er í raun og veru engin skynsemi í því að telja það borgaralega kvöð að taka sæti í bæjarstjórn, að menn verði að taka við því að vera stillt upp af hvaða flokki sem lízt það að taka nafn manns til þeirra hluta. Þegar um slíkar kosningar er að ræða, þá á að mínu viti að gilda sama regla og þegar um alþingiskosningar og framboð til þeirra er að tefla, að samþykki hlutaðeigandi þurfi til þess. Ég ætla ekki að koma fram með neina brtt. um þetta hér, ég geri ráð fyrir, að það sé erfitt að fara að breyta þessu á þessu stigi, en ég vildi aðeins láta þetta sjónarmið koma fram, að ég álít, að þetta sé ákaflega óeðlilegt og svo óeðlilegt, að ég efast um, að ef reyndi á það nokkurn tíma, þá mundi það verða skýrt á þá lund, sem orðin þó hljóða upp á.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls benti ég á, að með frv. til sveitarstjórnarlaga ætti að fella úr gildi margar greinar í lögum nr. 81 1936, um sveitarstjórnarkosningar, og eftir að þær greinar hafa verið felldar úr gildi, vantaði mikið á, að sú löggjöf yrði nægilega heilsteypt og augljós. Í annan stað benti ég á, að samræmi þyrfti að vera á milli laga um sveitarstjórnarkosningar annars vegar og hins vegar milli sveitarstjórnarlaga og laga um kosningar til Alþingis. Í framhaldi af þessu leyfi ég mér ásamt hv. 1. þm. Norðurl. e., Karli Kristjánssyni, að flytja við þetta frv. tillögu til rökstuddrar dagskrár, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta : „Þar sem nauðsyn ber til að breyta lögum nr. 81 23. júní 1936, um sveitarstjórnarkosningar, til samræmis við sveitarstjórnarlög og lög um kosningar til Alþingis, og í trausti þess, að ríkisstj. láti endurskoða í heild lög nr. 81 1936, um sveitarstjórnarkosningar, og leggi frv. um það efni fyrir næsta reglulegt Alþingi, þá telur deildin ekki ástæðu til að lögfesta þetta frv. og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég ætla ekki að fjölyrða meira um þetta, en vísa til þess, sem ég sagði um málið við 1. umr. þess. Það hefur ekki unnizt tími til að láta prenta þessa till. til rökstuddrar dagskrár, og verður því að afhenda hæstv. forseta hana skriflega, og vænti ég þess, að hann taki hana til meðferðar.



Herra forseti. Út af fram kominni dagskrártill. um þetta mál vildi ég einungis láta þess getið, að ég fæ ekki séð, að það skipti neinu máli til eða frá, hvort þetta frv., sem er á dagskrá, verður lögfest eða ekki, vegna þess að ætla má, að það fari ekki fram kosningar sýslunefnda nú í allra næstu framtíð eða þar til ný og endurskoðuð löggjöf um sveitarstjórnarkosningar hefur verið lögfest. Ég mun því ekki andmæla dagskrártill. og væntanlega greiða henni atkvæði, því að það má segja, að það fari bezt á því að gera einróið að því að endurbæta lögin um sveitarstjórnarkosningar. Ég vil aðeins geta þess, að mér er kunnugt um það, að þessi endurskoðun er þegar hafin á vegum félmrn., þannig að gera má ráð fyrir, að frv. til nýrra laga um sveitarstjórnarkosningar verði lagt fyrir næsta Alþingi.