Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég sé, að frsm. málsins, 2. þm. Skagf., er ekki viðstaddur, en býst við, að það komi ekki að sök, því að málið þarf ekki langa framsöguræðu. N. varð sammála um að mæla með, að frv. yrði samþ., svo að endurskoðun á þessum málum geti farið fram, því að þörfin fyrir hana er orðin mjög brýn. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, en vænti, að Alþ. samþ. till.

Frsm. (Jón Gíslason) : Herra forseti. Allshn. hefur athugað þessa þáltill. og leitað álits Náttúrufræðifélagsins og þjóðminjavarðar. Af svari Náttúrufræðifélagsins og bréfi frá menntmrn. kemur í ljós, að þegar mun hafinn undirbúningur að endurskoðun umræddra laga í sambandi við alþjóðasamband um fuglavernd, sem við Íslendingar erum aðilar að. En af þessu er ljóst, að fyrr. hluti till. er þegar kominn til framkvæmda. Um síðari hluta till. segir þjóðminjavörður, að l. um verndun náttúruverðmæta séu mjög aðkallandi, og hefur nefndin því orðið sammála um, að till. verði breytt í samræmi við það, að fyrri hluti hennar er kominn til framkvæmda.



Herra forseti. Menntmn. hefur athugað þetta mál og meðal annars leitað álits Fiskifélagsins, L.Í.Ú., F.F.Í. og þjóðminjavarðar. Það hefur þegar borizt svar frá Fiskifélaginu og F.F.Í. Sömuleiðis fékk nefndin bréf frá þjóðminjaverði, þar sem hann skýrir frá því, að það sé þegar hafinn undirbúningur að umræddu safni, og að því vinni nú þriggja manna nefnd. Enn fremur skýrir hann frá því, að safninu sé ætlað húsnæði í byggingu þjóðminjasafnsins. Að þessu athuguðu varð nefndin sammála um, að eðlilegast væri að vísa þessari þáltill. til ríkisstj. með þeim óskum, að hún hlynni að þeim vísi að sjóminjasafni, sem nú er til, svo að það geti þróazt eðlilega, en fjárskortur hamli ekki eðlilegum vexti þess.



Herra forseti. Ég flyt hér þáltill. á þskj. 95 um athugun á sumarvegi um Fjallabaksleið. Því er nú þannig háttað með samgöngumál okkar Skaftfellinga, að þjóðleiðin yfir Mýrdalssand getur lokazt af hamförum náttúrunnar svo missirum skiptir. Ef svo færi, þá eru allir hreppar milli sanda, en þeir eru 5 af 7 hreppum í sýslunni, alveg útilokaðir frá öllum samgöngum. Væri Fjallabaksleið hins vegar fær, þótt ekki væri nema að sumarlagi, þá væri það nokkur bót. Af þessum ástæðum hafa menn þar eystra fengið allmikinn áhuga á að vita, hversu kostnaðarsamt væri að gera bílfært þessa leið. Að vísu hefur fengizt nokkur hugmynd um leiðina, því að hún hefur tvisvar verið farin með bifreiðum. Í annað skiptið var farið á jeppum, en í hitt skiptið á herbílum með drifi á öllum hjólum. Þessar ferðir gengu sæmilega, en þó ekki vel, en þess bera að geta, að það hefur engin athugun verið gerð á því, hvar bezt er að fara, og má því vel vera, að betri leið finnist en sú, sem þessir bílar hafa valið. Í fyrra ræddi ég þetta mál við vegamálastjóra, og var þá gert riss af þessari leið á korti, en við athugun kom í ljós, að ekki var hægt að ákveða neitt um bezta vegastæðið nema fara leiðina og athuga allar aðstæður. Á síðasta sumri var ætlun að setja upp sauðfjárvarnargirðingu á þessum slóðum, og var þessi leið þá nokkuð farin í sambandi við athugun á því, og gekk bifrelðum þar allgreiðlega. Ég hef rætt þetta aftur við vegamálastjóra og fengið hjá honum allgóðar undirtektir í þessu máli, enda er hér ekki farið fram á mikil fjárframlög, heldur aðeins, að gerð verði athugun á þessari leið og rannsakað, hvort mjög kostnaðarsamt væri að gera þar akfæran sumarveg. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar, en vænti, að till. verði vísað til allshn.

Flm. (Jón Gíslason) : Herra forseti. Þessi þáltill., sem ég flyt hér á þskj. 115 um brúargerð á Múlakvísl, er til orðin eftir miklar umræður þar eystra þess efnis að fá nýja brú á Múlakvísl. Sú brú, sem nú er yfir þetta vatnsfall hjá Selfjalli, er í yfirvofandi hættu, því að það hefur borizt svo mikið af sandi og lelr að brúarstæðinu, að eins má búast við, að vatnið flæði yfir brúna í leysingum og jafnvel taki hana þá með sér. Þetta veldur því, að við teljum heppilegra að fá brú á öðrum stað. Öllum, sem ferðazt hafa austur, er kunnugt um, hversu krókóttur og brattur vegurinn er á Höfðabrekkuheiði, enda er þarna af 20 km leið að minnsta kosti 15 km erfiðar brekkur upp og niður og varla hægt að finna 200 m vegarkafla, sem ekki er annaðhvort bugða eða brekka á. Hins vegar er leiðin beint yfir sandinn jafnlend, en eftir þeirri kostnaðaráætlun, sem gerð hefur verið í sambandi við að leggja veginn þessa leið, hefur það litið út fyrir að verða nokkuð dýrt. En þó að svo kunni að virðast í fljótu bragði, þá sjá menn við athugun, að vegur eftir þessari leið hefði allmikinn sparnað í för með sér og það á þeim hlutum, sem við verðum að kaupa fyrir erlendan gjaldeyri. Það sagði mér bílstjóri, sem mikið hefur ekið þessa leið milli Víkur og Kirkjubæjarklausturs, að beinn kostnaðarauki vegna vegarins um Höfðabrekkuheiði væri að minnsta kosti 50 kr. í hverri ferð, en þann kostnað væri hægt að spara, ef vegurinn væri lagður neðan við heiðina og brú sett á kvíslina á þeirri leið. Þessi eyðsla er mest fólgin í benzíni og gúmmíum, sem hvort tveggja kostar erlendan gjaldeyri. Hins vegar er vegagerðin aðallega fólgin í vinnu við varnargarð og kostar því ekki mikla gjaldeyriseyðslu. Vegna þess að ég hafði góða aðstöðu til að fylgjast með umferðinni um þessa leið, þá lét ég telja alla þá bíla, sem um veginn fóru frá því í byrjun maí og til októberloka, og voru það samtals 2.114 bílar, og má af því sjá, að það eru ekki neinar smáupphæðir, sem spara mætti með þessari breytingu á veginum, auk þess sem viðhald vegarins eftir sandinum væri miklu ódýrara. Í viðbót við þá erfiðleika, sem ég hef getið um á veginum um Höfðabrekkuheiði, er hann oft ekki fær nema yfir sumarið, og t. d. nú í vetur hefur hann verið ófær frá því fyrir áramót, og það má verða góð tíð, ef hann verður aftur fær í maí í vor. Aftur á móti ætti vegur eftir sandinum að geta verið fær allan veturinn, nema því verr viðri. Ég er þeirrar skoðunar, að mönnum hefði aldrei dottið í hug að leggja veginn um Höfðabrekkuheiði, ef þá hefðu verið fyrir hendi þau tæki við vegagerð, sem nú eru notuð. Það er til gamalt máltæki um óhagsýnan sparnað, þar sem segir, „að eyririnn sé sparaður, en krónunni kastað“ og þetta er raunverulega gert þarna austur frá, meðan ekki er byggð brú á Múlakvísl. Ég hef þessa framsögu ekki lengri, en vil óska eftir, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég hef tekið fremur lítinn þátt í umr. hér að undanförnu um þetta mál, þar sem ég taldi mig hafa öðru þarfara að sinna, en málþófi um þingmál eins og það, sem nú að undanförnu hefur farið hér fram í Sþ. Þegar í upphafi umr. lagði ég fram grg. um málið, og taldi ég það nægilegt. En vegna ummæla, sem hér hafa verið viðhöfð, þótti mér rétt að draga fram nokkur aðalrök, til þess að það gæti komið fram í þingtíðindum. En þm. Barð. hefur talið það vera veikleikamerki og hert róðurinn með auknum blekkingum og ósannindum í minn garð í þeirri von, að þessi mannskemmandi iðja hans gæti borið frekari árangur. En það er nauðsynlegt vegna alþingistíðinda, en ekki hans vegna, að ég færi hér fram nokkur rök. Það eru einkum tvær ræður eða tveir ræðumenn sérstaklega, sem þessu valda. Annar er þm. Barð., en hinn er hv. 6. þm. Reykv., sem ræddi ýtarlega um þetta mál. Þó að ég nefni þessa tvo menn saman, þá voru ræður þeirra ekki líkar eða þeirra málflutningur nema nafnið eitt. Hv. 6. þm. Reykv. ræddi þetta af málefnalegum og þinglegum áhuga, og var það auðheyrt, hvern áhuga hann hafði á því, hvernig bezt væri og mögulegt að koma þeim mönnum til hjálpar, sem lent hefðu á glapstigum vegna ofdrykkju sinnar. Þessi þm. hefur haft mikinn áhuga á þessum málum, enda vita það allir. Þessi þm. miðar því við stofnunina Kaldaðarneshæli, sem hann hafði gert sér miklar vonir um. Hann sagði, að tilgangurinn hafi verið sá að koma upp þarna myndarlegu hæli fyrir allt að 30 vistmenn, þar væri gott að reka mikinn búskap og væri það verkefni fyrir sjúklingana eða fangana til að leysa. Og ég skal fullyrða, að ef nokkur vottur hefði verið sýnilegur þess, að þessi staður væri heppilegur til þessa rekstrar, þá hefði mér ekki dottið í hug að hreyfa því, að staðurinn yrði seldur. En reyndin varð bara sú, að vistmennirnir voru ekki 30, og ekki 17 eins og pláss var fyrir. Það voru þarna 4–5 vistmenn undanfarið, og þegar ég kom þangað austur vorið 1947, þá var þar einn vistmaður, en hann ætlaði að fara næsta dag, því að þá var krossmessa, og eftir það var hælið algerlega vistmannalaust. Auk þess vissi ég, að rekstur búsins var þannig, að án þess að reiknuð væri leiga eða vextir, þá var rekstrarhallinn á annað hundrað þúsund. Búskapurinn var þannig, að upphaflega voru keyptir þangað nokkrir gripir. En ekki var heyjað handa þeim þar heima, heldur var heyið keypt að. Ástandið þar var, eins og áður er sagt, þannig, að ekki stóð steinn yfir steini. Ríkið hafði þegar lagt fram mikið fé - hælið hafði tekið við um 300 þúsundum - til þess að laga til, en ekkert hafði verið gert. Braggajárn og hvers konar óþrif var um öll tún og engi, svo að það var satt að segja hreinasti háski að ganga þar um vegna járnhríðar. Hver einstaklingur, sem hefði hagað sér þannig, hefði verið búinn að vinna sér útbyggingarsök með því. Auk þess hafði forráðamaðurinn látið í ljós það álit, að þessi staður væri engan veginn heppilegur fyrir þetta né heldur að byggja þarna framtíðarhæli, og gefizt upp við þessa hugmynd. Þegar svo var komið, þótti bæði rétt og skylt að leggja það niður, en atvmrn. var þá að fara fram á að nota það til annarra hluta, eins og ég mun koma að síðar. Ég hef ekki sérstakt vit á því, hvernig heppilegast er að koma fyrir þessum málum, drykkjumannahæli, en ég þykist sjá, að það hefði verið unnt að koma upp myndarlegu hæli með því að ausa í það ekki hundruðum þúsunda, heldur milljónum, eins og það er hugsað nú. En ef ég tel mig ekki hafa tök á að mynda mér skoðun um eitthvert sérstakt málefni, þá reyni ég að fara eftir till. þeirra, sem hafa sérþekkingu á málunum og hafa kynnt sér þau sérstaklega. Ég býst við því, að það hefði verið hæpið að halda áfram að kasta milljónum í þetta fyrirtæki á þeim grundvelli, sem þar var. Ég hef oft rekið mig á, að það er ekki alltaf ávinningur að halda áfram starfi, sem hefur verið vanhugsað í byrjun, þegar á að gera stórt átak í málinu. Það er oft hyggilegra að rífa til grunna hluti, sem hafa verið vanhugsaðir í upphafi, og byrja að nýju og byggja þannig frá upphafi, að menn séu ánægðir með það fyrir fram og hafi gert sér grein fyrir endinum. Ég skal ekki neita því, að það er leitt, ef ríkissjóður hefur tapað þarna 200–300 þús. kr., sem mun láta nærri samkvæmt upplýsingum, sem hæstv. menntmrh. hefur gefið hér. En það er huggun, ef það er eina féð, sem tapast á þeim framkvæmdum ríkisins, sem þarna hafa verið gerðar undanfarin ár og eiga eftir að sýna sig í þessum framkvæmdum, en því miður er ég hræddur um, að þær upphæðir verði heldur hærri. Þá skal ég svara hv. þm. Hann spurði, hvað hefði orðið um eigur hælisins og bókasafn þess. Ég get sagt honum, að ekkert af því hefur runnið til Jörundar Brynjólfssonar. Hann mun hafa keypt eitthvað af bekkjum og borðum og greitt það, sem um var samið. Aðrir munir eru hjá fyrrverandi hælisstjórn og bíða þess að verða teknir af þessari starfsemi, eins og hún á að verða í framtíðinni. Það eina, sem mér þótti ódrengilegt í málflutningi hv. þm., var það, þegar hann reyndi að gefa vængi eða auka á flugfjaðrir þeirra ósanninda, sem er verið að gera að þjóðlygi í þessu máli, að Kaldaðarnes og eignirnar þar hafi verið gefnar Jörundi Brynjólfssyni. Hv. þm. veit, að þær voru látnar af hendi gegn matsverði óvilhallra manna og Jörundur hefur borgað fyrir þær með þeim eignum, sem af honum voru teknar, og með því að vinna þau verk, sem ríkið átti að gera og var búið að taka fé fyrir. Hv. þm. veit, að hann greiddi fyrir þessar eignir allar 419 þús. kr. Þessum verkum, sem þarna á að vinna, er að vísu ekki lokið, en þau hvíla sem fyrsta veð á jörðinni, og ef þeim er ekki lokið innan fimm ára, má taka af honum jörðina með fasteignamatsverði. Þá skal ég víkja að hv. þm. Barð. Ég verð yfirleitt að segja um þá ræðu frá upphafi til enda, að hún bar vott um óforsvaranlega framkomu í opinberum umr. Hv. þm. beitti rangfærslum, blekkingum og ósannindum, sem ég vil ekki láta ómótmælt í þingtíðindunum. Ég skal þá snúa mér að aðalkjarna þessa máls, eins og hann liggur fyrir, umbúðalaust. Ég mun þrátt fyrir málfærslu hv. þm. Barð. reyna að haga máli mínu eins og ég talaði við skyni borinn mann, en ekki skynskipting. Kjarni þessa máls er sá, að Alþingi hefur ákveðið framkvæmd af hálfu þess opinbera, sem hefur það í för með sér, að það verður að taka ábúð af manni, sem hefur fengið löglega lífstíðarábúð á þessari jörð. Alþingi ákvað að stofna bændaskóla Suðurlands og síðar, að hann skyldi vera í Skálholti. Svo mikil alvara virtist fylgja þessu, að síðar meir var veitt fé á aðra milljón til að hefja framkvæmdir á jörðinni, og það var byrjað, áður en ég kom í rn., á ýmsum minni háttar framkvæmdum til undirbúnings framkvæmdunum. Þó að það væri ekki tekið fram í löggjöfinni, þá segir það sig sjálft, að það gat ekki orðið nema pappírslög, nema því aðeins að ábúandinn væri fluttur af jörðinni, jörðin fengist úr ábúð. Nú hefur hv. þm. að vísu látið uppi, að ég hefði vel getað byggt Jörundi Brynjólfssyni skika af jörðinni eða gert hann að kennara við bændaskólann. Mér er sem ég heyri syngja í tálknunum á hv. þm., ef ég hefði skipað kennarastól við bændaskólann, áður en farið var að reisa hann, og skipað Jörund Brynjólfsson í þá stöðu. Þá kom það fram hjá hv. þm. óbeint, að ég hefði getað vísað Jörundi Brynjólfssyni burt án þess að tryggja honum nokkra ábúð og látið hann sleppa eignum sínum fyrir lítið eða ekkert. Ég veit ekki, hvers vegna hv. þm. álítur, að hægt væri að koma þannig fram við Jörund Brynjólfsson, nema það væri það, að hann er framsóknarþm. Það vill svo vel til, að við lifum í réttarþjóðfélagi. Jörundur Brynjólfsson hafði því vernd samkvæmt stjórnarskránni. Það var hægt að taka af honum eignir hans og ábúðarrétt leigu- eða eignarnámi, það er rétt. En stjórnarskráin segir, að ekki sé hægt að taka eigur nokkurs manns af honum, nema hann fái jafnvirði þess, sem tekið er. Ég býst við, að öllum komi saman um, að þrennt hafi komið þarna til greina: kaupa eignirnar með matsverði óvilhallra manna, útvega aðra jörð með samkomulagi, ekki ósambærilega þessari, og í þriðja lagi, að hann væri ekki skaðlaus, nema hann væri að einhverju leyti styrktur til að flytja búferlum milli jarða. Þetta er það, sem hefur gerzt í málinu og ekkert annað. Það voru skipaðir opinberir matsmenn til að meta eignir þessa manns. Það var reynt að útvega honum annað býli, og síðan fékk hann fyrir að flytja um 20 þús. kr. Hv. þm. hefur miklað mjög fyrir sér og öðrum, að honum skyldu hafa verið borgaðar 20 þús. kr. fyrir að flytja að Kaldaðarnesi, en allir, sem til þekkja, vita, hversu mikill kostnaður, beinn og óbeinn, er í sambandi við að flytja búferlum með allstórt bú. Það var gamalla manna mál, að það að skipta þrisvar um bústað væri á við húsbruna á jörðinni. Þegar maður athugar þann beina kostnað, sem við það er að flytja búferlum, og það óhagræði, sem af því er að flytja búfé þaðan, sem það er hagvant, og þangað, sem það er óhagvant, og hve mikið tjón það er fyrir bóndann í Skálholti að þurfa, þegar hann flytur, að selja allt sauðfé sitt, af því að hann gat ekki flutt það með sér, því að það liggur fyrir, að á þeirri sölu hefur hann tapað upp undir helming af því, sem honum var goldið fyrir að flytja, og þegar þar ofan á bætist, að hann fer frá jörð, þar sem hann hafði vel ræktuð tún, og kemur að annarri, þar sem hann verður að bíða árum saman, þar til hann fær uppskeru af nýrækt þar, þá sjá allir skyni bornir menn, að það er ekki stór upphæð, sem hann græðir á búferlaflutningnum, að færa byggð sína á aðra jörð og sleppa þeirri, sem hann hefur. Hv. þm. sagði, að Jörundur Brynjólfsson hefði verið svo vel settur um skeið, að hann hefði haft lífstíðarábúð á tveimur jörðum. Vitanlega er þetta ekkert nema endileysa, því að um leið og hann fékk byggingu fyrir Kaldaðarnesinu, lét hann af hendi bygginguna á Skálholti, þó að samkomulag yrði um, að hann sæti í Skálholti, því að það þótti ekki rétt að láta flutningana fara fram á miðju ári. Þá kem ég að aðalþætti þessa máls. Jörundur Brynjólfsson fór fram á að fá Kaldaðarnesið keypt. Eftir að ég var búinn að afla mér upplýsinga og vottorða um, að það var enginn, sem áleit ástæðu til að varna sölu á þessari jörð, þá taldi ég sjálfsagt að selja Jörundi Brynjólfssyni jörðina. Í þeirri löggjöf, sem um þetta fjallar, l. um erfðaábúð og óðalsrétt, er lagt að líku fyrir ríkið að veita mönnum lífstíðarábúð eða selja ábúendum jarðirnar með óðalsréttarfyrirkomulagi, enda mun það hafa verið hér um bil undantekningarlaust, síðan l. voru samþ., að menn hafa fengið ábýlisjarðir sínar keyptar aðeins með óðalsréttindum. En þá kemur sú ásökun, að við kaupin hafi þannig verið á málum haldið fyrir hönd ríkisins, að Jörundur Brynjólfsson hafi fengið jörðina fyrir það verð, sem jafngildi því, að honum hafi verið gefið á aðra milljón króna. Nú er það svo, að í þeim tvennum l., sem heimila að selja jarðir til óðalseignar, eru ákvæði um það, hvaða verð skuli setja á eignirnar. Í öðrum l. er ákveðið, að þær skuli seldar með fasteignamatsverði, en í hinum l. er tekið fram, að það skuli vera verð, sem samsvari 3% eftirgjaldi, og er útkoman mjög svipuð, við hvort sem er miðað. Sú regla, sem alltaf hefur verið farið eftir undanfarin ár, hefur verið sú, að farið hefur verið eftir fasteignamati. Fasteignamatsverð jarðarinnar var rösk 80 þús., og hefði þá með sama móti átt að selja jörðina fyrir 80 þús. kr., það var ekki nema samkvæmt venjunni. Það hefði kannske mátt kalla það hneyksli á þeim árum, þegar engar hömlur voru settar á þær jarðir, sem bændur fengu keyptar af hinu opinbera, og það var það, sem gerði gömlu þjóðjarðasölul. óvinsæl, að þau settu engar hömlur við því, að menn gætu undir ýmsu skyni notað aðstöðu sína til að selja jarðirnar aftur jafnvel margföldu verði og koma þeim þannig út í þá braskhringiðu, sem allir kannast við, sem fylgzt hafa með þessum málum undanfarin ár. Mest fyrir það voru þessi l. numin úr gildi, því að það var litið svo á af þeim, sem stóðu að l. um ættaróðul, að nauðsynlegt væri að koma í veg fyrir, að jarðirnar hækkuðu upp úr öllu valdi í verði, vegna þess fyrst og fremst, að það var talið mjög óhagkvæmt að þurfa að binda allt það fé, sem menn höfðu yfir að ráða, í dýrum jörðum, sem þeir yrðu að standa undir árum saman, í staðinn fyrir að geta lagt það í umbætur á jörðinni. Önnur ástæða er líka fyrir því, að nauðsynlegt er, að jarðrentan sé lág. Því lægri sem hún er, því minni er kostnaðurinn við búreksturinn og því lægra verði er hægt að selja landbúnaðarafurðirnar, en sá mælikvarði hefur nú um skeið verið settur á verðlag landbúnaðarins, að bændur verði að bera kostnað af jarðrentunni, og því lægri sem hún er, því betri verður útkoma bænda og þjóðarheildarinnar af búrekstrinum. Þess vegna voru sett l. um erfðaábúð, sem tryggja bændum örugga ábúð og fullkominn eignarrétt yfir öllum þeim mannvirkjum og jarðabótum, sem þeir láta gera á jörðinni. Þetta var útúrdúr, en mér þótti rétt að skýra þetta atriði, vegna þess að þessi stefna hefur verið upp tekin og það hefur þótt rétt að haga þessum jarðasölumálum þannig að gera jarðirnar sem ódýrastar í rekstri. Samkvæmt þessu hefði ég getað l. samkvæmt selt jörðina með fasteignamatsverði, og Jörundur Brynjólfsson átti heimtingu á því. Þetta gerði ég ekki, af því að ég vildi, að þegar það fé, sem drykkjumannahælið átti þarna bundið, væri leyst úr læðingi, þá yrði það svo drjúgt sem kostur væri og því bjargað, sem bjargað yrði. Þess vegna lét ég fram fara sérstakt mat, sams konar og það. sem fram fór í Skálholti á eignum Jörundar Brynjólfssonar. Það var ekki fasteignamatsverð á hvoru fyrir sig, því að með því þótti mér gengið um of á hlut ríkisins, og auk þess voru báðir staðirnir þannig, að hægt var að setja nákvæmlega sama mælikvarða á það, sem Jörundur Brynjólfsson seldi og keypti. Hver varð niðurstaðan? Hún varð sú, að þær eignir, sem ríkið átti í Kaldaðarnesi, áður en drykkjumannahælið kom þangað, voru seldar 3–4-földu verði, og þær eignir, sem hælið átti þar og Jörundur Brynjólfsson tók við, voru seldar 8–9földu verði. Ég verð því að segja það, þó með samþykki Jörundar, að það voru brotin l. á honum í sambandi við þessi kaup, því að í staðinn fyrir að fá eignirnar með fasteignamatsverði, varð hann að kaupa þær 3–9-földu fasteignamatsverði. Það er hægt að slá föstu, að húsin, sem hann keypti þarna, voru fullt eins dýr eða dýrari en sams konar hús, sem bændur byggðu á jörðum sínum um svipað leyti. Hitt er ekki nýtt, að framkvæmd hjá ríkinu verði dýrari, en sams konar framkvæmdir hjá einstaklingum. En það er ekki hægt að ætlast til, að nokkur maður kaupi hús hærra en venjulegu söluverði, þó að óheppilega hafi tekizt til um að koma þeim upp. Þá kemur þriðji þátturinn, sem líka þurfti að taka til athugunar, en það er hreinsunarkostnaðurinn. Það lá fyrir mat opinberrar n. um það, og var það lagt til grundvallar í samningunum við Jörund Brynjólfsson. Hreinsunarkostnaðurinn og spjöll var metið 300 þús. kr., og hafði ríkið fengið þá upphæð greidda, en þriðji parturinn af þessu var í verðmætum eignum, skálum, sem ríkið fékk. Ég hef talsverða reynslu af svona málum, því að ég hef fengið bætur fyrir svona spjöll, og það er mín reynsla, að n. meti spjöllin ekki hátt, en bæti það þannig upp, að verðmæti, sem látin eru upp í spjöllin, eru látin með góðu verði, svo að það jafnar sig upp í framkvæmdinni, þegar samið er um hvort tveggja við sama aðila. Nú var þannig komið í Kaldaðarnesi, að ríkið var búið að taka öll verðmæti þaðan burt og gera sér mat úr þeim, en Jörundur Brynjólfsson varð að gera svo vel að taka við hreinsuninni og bótunum fyrir hana eftir þessu opinbera mati, sem þarna var lagt til grundvallar. Þá kom hv. þm. að hinum mikla og merkilega flugvelli, sem þarna væri, og vildi gefa í skyn, að þar hefði miklu fé verið glatað frá ríkinu, en Jörundi Brynjólfssyni hefði verið gefið ódæma fé. Hann minntist í því sambandi á flugvöllinn á Egilsstöðum og hvað hann hefði kostað. Hann kemur ekki þessu við, en einnig þetta var athugað. Ég sneri mér til flugvallastjóra ríkisins og spurði hann, hvaða kröfur hann óskaði að gera í sambandi við Kaldaðarnesflugvöllinn. Hann sagði, að hann hefði mjög lítið framtíðargildi, en rétt væri að halda honum við sem nauðlendingarflugvelli. Hann sagði, hvaða skilyrði þyrfti að setja til að tryggja, að honum yrði haldið við. Þetta var líka gert. Það er ein kvöðin, sem hvílir á Kaldaðarnesi, að flugvellinum sé haldið þar við í miðjum engjum, svo að þar má ekkert hreyfa, þó að það sýndi sig, að eitthvað mætti endurrækta einhvern tíma þetta ágæta land. Nei, Kaldaðarnesbóndinn verður að sitja með hann bótalaust. Ég vildi frá öndverðu framkvæma þetta mál þannig, að ekki væri með réttu hægt að segja, að ég hefði látið þarna af hendi óeðlileg verðmæti til kaupanda eða hann hefði tekið þarna óeðlileg verðmæti af ríkinu. Og ég verð að segja það eftir allar þessar umr., að ef ég ætti að framkvæma einhverja svipaða gerð aftur, sæi ég enga aðra leið og vil lýsa eftir því, í hverju það geti legið, að Jörundur Brynjólfsson hafi hagnazt um eina milljón króna á þessum skiptum. Hann má ekki selja eina einustu þúfu af landinu, hann verður að búa þar sjálfur og hefur þarna engan rétt annan, en að búa á þessari jörð, eins og hann hafði í Skálholti. Og ég þori að fullyrða, að ef ég ætti að velja á milli þessara tveggja staða, mundi ég ekki hugsa mig um eina mínútu, því að ég mundi miklu fremur vilja Skálholt. Þar var eitt stærsta bú á Suðurlandi, áður en fjárpestin kom til sögunnar: 500–700 sauðfjár, 50 hestar og 20–30 kýr, rekið með tiltölulega litlum mannafla. Og eitt höfuðatriðið er ótalið enn, en það er, að í Skálholti er svo að segja óþrjótandi jarðhiti. Það hefur ekki komið fram í mati, en fyrir mann, sem býr þarna, er það ómetanlegt að hafa aðstöðu til að nytja þann mikla kost, þó að það hafi ekki verið gert hingað til, og má nærri geta, hvers virði það væri fyrir mann, sem hefði þarna lífstíðarábúð. Þannig að þegar allt er tekið með, er ég sannfærður um, að kaupandi hefur farið halloka í þessum viðskiptum, og undarlegt, eins og hv. þm. S-Þ. sagði, að hv. 1. þm. Árn. skyldi vilja taka á sig þær kvaðir, sem af þessum skiptum urðu, í stað þess að fá Skálholt. En ég vil segja, að það er einstök hugulsemi af þingbróður hans að vilja bæta honum þetta upp með því að svipta hann ærunni í ofanálag. Þá kom þm. að ýmsum atriðum. Hann hélt áfram að vefengja allt, sem ég ræddi hér í sambandi við meiri hl. landbn., og taldi, að ég færi þar með ósatt mál. Til þess að taka af öll tvímæli, þykir mér rétt að lesa þetta skjal, en það hljóðar svo: „Við undirritaðir landbúnaðarnefndarmenn í báðum deildum Alþingis erum því samþykkir, að búseta hr. Jörundar Brynjólfssonar á Skálholti verði tekin til greina vegna kaupa hans á jörðinni Kaldaðarnes, þar sem hann flytur á milli þessara tveggja jarðeigna ríkisins vegna aðgerða þess.“ Undir þetta álit skrifa þessir menn: Ásgeir Ásgeirsson, Steingrímur Steinþórsson, Jón Sigurðsson, Eiríkur Einarsson, Guðmundur Í. Guðmundsson, Páll Zóphóníasson. Það er rétt, að 4 nm. af 10 litu öðruvísi á málið. Menn geta vitanlega litið misjöfnum augum á þetta mál, eins og önnur. Hv. þm. Barð. benti á, hverjir hefðu verið þarna á móti. Benti hann m. a. á hv. þm. Dal. og sagði: Hvers vegna gat ekki n. farið eftir ráðum hv. þm. Dal., því að hann er vel metinn, traustur og heiðarlegur“. Þetta er rétt. Hann er vel metinn, traustur og heiðarlegur, og álasa ég honum ekki, þó að hann liti öðrum augum en meiri hl. á þetta mál. Það er þá víst vafasamt um hina nm., að þeir séu vel metnir, traustir og heiðarlegir! Maður er ekki óvanur að fá svona dóma frá mönnum í andstæðum flokkum, en hér er um hans eigin flokksbræður að ræða. Hv. 2. þm. Skagf., Jón Sigurðsson, er því víst ekki traustur, vel metinn og heiðarlegur og ekki heldur hv. 2. þm. Árn., Eiríkur Einarsson, og ekki heldur hæstv. dómsmrh., sem áður hefur lýst afstöðu sinni í þessu máli og er því víst ekki vel heiðarlegur maður, og verð ég þá víst að telja það til auðnuleysis mér í þessu máli, að ég skyldi velja mér samstöðu við þessa menn. Nú vil ég segja hv. þm. það, að þótt ég vitni til þessara manna, er það ekki vegna þess, að ég þurfi með því að sækja siðferðilegan styrk, því að ég mundi taka á mig alla meðferð þessa máls, en það kom af sjálfu sér, að ég átti samstöðu með þessum mönnum og öðrum sjálfstæðismönnum, því að það voru jafnt sjálfstæðismenn og framsóknarmenn í héraðinu, sem var þetta áhugamál. - Þm. álasaði mér fyrir þrátt fyrir þetta, að ég hefði lítið aðhafzt í þá átt að hrinda málinu í framkvæmd. En ég hef gert allt, sem ég hef getað, til þess að koma því í framkvæmd, og er búið fyrir atbeina hv. þm. að skamma mig fyrir það í marga daga. Það þurfti að losa þessa jörð úr ábúð og einnig að fá teikningu af húsinu, og til þess hjálpaði hæstv. dómsmrh. mjög röggsamlega. Það hefur verið sótt um fjárfestingu, og verður hafizt handa strax og hún verður veitt og hefur loforð fengizt fyrir henni á þessu ári. Enn fremur hef ég staðið að því, að komið verði þarna upp vísi að skólabúi, sem ég hef líka verið skammaður fyrir. Allt, sem hefur staðið í mínu valdi að gera, hef ég gert og fengið skammir fyrir, eins og ég hef líka verið skammaður fyrir að gera ekkert. Ég get ekki skilið svo við þetta mál, að ég minnist ekki ofur lítið á málflutning þessa þm., sem er með eindæmum. Hann óð þarna eins og naut í flagi, sletti úr klaufunum í allar áttir og lagði í einelti alla þá menn, sem hann hafði hugmund um, að hefðu komið að Skálholti, ekki aðeins þm. Árn., heldur líka hv. þm. Str. og þurfti að ná til búnaðarmálastjóra. En honum nægði ekki að veitast að þeim, sem gátu svarað fyrir sig, heldur fór hann út fyrir þinghelgina og veittist með áróðri og dylgjum að saklausum mönnum, sem ekkert höfðu annað gert í þessu máli en það, sem embættisskylda þeirra bauð. Hv. þm. réðst á landnámsstjóra og varð að minna á það um leið, að hann hefði einu sinni verið frambjóðandi fyrir Framsfl. Þá réðst hann einnig á sýslumann Árnessýslu og varð auðvitað að minnast á það um leið, að honum hefði verið veitt þarna embætti af framsóknarráðherra. Og hann réðst einnig á kirkjuna, einn þjóðkirkjuprest, vildi helzt láta slíta af honum hempuna og sagði, að hann væri bróðir eins framsóknarráðh. og til skammar, ekki aðeins sjálfum sér, heldur fyrir þingið allt. - Þegar svo hv. þm. er búinn að ausa úr sér öllu þessu góðgæti, fer hann að kjökra um það, að ekki væri það nú meining sín að gera þetta mál að árásarmáli á mig, þm. Árn. eða framsóknarmenn yfirleitt. Honum þætti bara svo hart að vita um þá rotnun og spillingu, sem búið hefði um sig í opinberu lífi - og hann fer ekki út af línunni -, sem framsóknarmenn ættu mestan þátt í, og endaði með því að segja, að hann vonaði, að afskipti mín af þessu máli mörkuðu nýja stefnu í siðferði í opinberu lífi á Íslandi. Við höfum nú orðið að sætta okkur við það undanfarin ár, að þessi þm. talar í hverju máli, þykist einn hafa vit á öllu, veður úr einu í annað, hvort sem hann ber nokkurt skyn á það eða ekki. En ef ofan á það á að bætast, að hann haldi um það margar ræður, að hann sé hinn eini rétti siðameistari og beri einn utan á sér heiðarleikann, þá er mælirinn orðinn fullur. Í þessu sambandi get ég ekki komizt hjá því að minnast á, hvernig þessi hv. þm. hagar sér, þegar hann er að skipta við ríkið og vinna fyrir þjóð sína í einstökum málum. Það rifjast upp fyrir manni, að maður hefur heyrt talað um, að hann hafi tekið að sér verk fyrir ríkisstj. ekki alls fyrir löngu, sem sé að vera eins konar eftirlitsmaður með smíði hinna 30 togara, sem nýsköpunarstjórnin svo kallaða samþykkti byggingu á í Englandi. Í þessu sambandi hefur hann gert við Ólaf Thors svofelldan samning: „1. að téður Gísli Jónsson skuli, ásamt þar til kjörnum meðnefndarmönnum, semja fyrir hönd ríkisstj. um kaup á 30 togurum í Bretlandi, gera verklýsingar af skipunum og breytingar á öllu fyrirkomulagi, eftir því sem hentast þykir, með tilliti til óska vorra og F.Í.B.; 2. að hann taki að sér fyrir hönd ríkisstj. alla umsjón með smíði skipanna í Bretlandi, svo að tryggt sé, að byggingarsamningarnir séu að fullu uppfylltir; 3. að honum beri að fá greitt fyrir þetta verk kr. 1.0000.00 fyrir hvert skip og auk þess allan ferðakostnað og uppihald í Bretlandi fyrir sig og sína aðstoðarmenn, sem að verkinu vinna, skeytakostnað og önnur útgjöld í sambandi við verkið; 4. að eftirlitsgjaldið verði greitt honum sem hér segir: 1. greiðsla í júlí 1946 ............ kr. 50.000,00 2. greiðsla í des. 1946 ............ – 50.000,00 3. greiðsla í júlí 1947 ............ – 50.000,00 4. greiðsla í des. 1947 ............ – 50.000,00 5. greiðsla í júlí 1948 ......... ... – 100.000,00 Alls kr.300.000,00 enda sé þá smíði allra skipanna lokið; 6. að útlagður kostnaður samkvæmt ofanrituðu sé endurgreiddur jafnóðum, þegar reikningar eru lagðir fram.“ Svo mörg eru þau orð. Þetta fær manni margt að hugsa. Maður getur skilið, að það hafi þurft að hafa eftirlit með skipunum, og ég trúi, að hv. þm. hafi gert eitthvert gagn í þessu. Og ég get líka skilið, að ef hér hefði aðeins verið um eitt skip að ræða, hefði þetta ekki verið svo mikill kostnaður. En þegar samið er um 30 skip á einu bretti, þar sem smíðin fer fram á tiltölulega skömmum tíma og aðalstarfið hlýtur að fara fram á einu ári, - að taka 300.000,00 kr. fyrir slíkt, það kalla ég að taka hraustlega til matar síns. Það verður að viðurkenna, að það hlýtur að fylgja þessu mikill kostnaður, t. d. ferðakostnaður, símskeytakostnaður o. fl., og gætu því ókunnugir látið sér detta í hug, að nokkuð færi af þessari upphæð, þegar allt er tekið til greina. En eins og ofanritaður samningur ber með sér, er ekki því að heilsa, því að allur slíkur kostnaður er greiddur aukreitis og er af kunnugum talinn vera farinn að nálgast 200 þús. kr. Já, það er margt skrýtið í þessu sambandi, en það einkennilegasta við þetta er þó það, að þessi þm. skuli telja það alveg sérstaklega sitt verk að verja hinum dýrmæta tíma þingsins og hinni dýrt metnu orku sinni til þess að reyna að hafa æruna af einum þingbróður sínum fyrir viðskipti, sem hann var knúður til þess að hafa við ríkið. Og það má furðulegt heita, að hann skuli telja sig til þess fallinn að gerast siðameistari í þinginu og áminna það um grandvarleik og heiðarleg viðskipti við ríkið og að marka tímamót í þessum málum. Ég kalla það bara blygðunarleysi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Eins og hv. þm. er kunnugt, hef ég rætt aðeins einn þátt þessa máls og mun halda mig við það. Ég vil endurtaka það, sem áður hefur komið fram, m. a. hjá hæstv. ráðh., að það, sem fyrir mér vakti, var það, að þarna hefur verið hafður stórbúskapur og nokkur iðja í smærri stíl, sem fyrst og fremst var rekinn af heilbrigðum mönnum, en hinum drykkjusjúku mönnum jafnframt sköpuð aðstaða til að vinna að þessu að sinni getu og þeim sköpuð aðstaða til að lifa mannsæmandi lífi í þessari stofnun og gefin einhver von til að geta komizt aftur út í lífið til starfandi manna. Þetta vakti fyrir mér og öllum þeim, sem að stofnuninni stóðu, fyrst í Kumbaravogi og síðan í Kaldaðarnesi. Og svo segir hæstv. ráðh., að ef einhver viðleitni hefði verið sýnd í þá átt að koma þessu í framkvæmd, þá hefði málið litið öðruvísi út. Er ekki fullmikið sagt, að engin viðleitni hafi verið sýnd í þessa átt? Er ekki ástæða til að rifja upp, hvað hefur raunverulega gerzt í málinu? Það er þá þetta: Árið 1945 er hafizt handa um endurbætur og byggingar í Kaldaðarnesi með hæli fyrir augum. Vorið 1945 eru vistmenn frá Kumbaravogi fluttir í Kaldaðarnes og vistaðir í hermannaskálum með það fyrir augum, að þeir gætu tekið þátt í frekara húsbyggingastarfi, og var unnið að því fram á vetur. Síðan gerist það, að rekstur stofnunarinnar er fenginn í hendur ríkisspítölunum, og skal ég viðurkenna, að ég er ekki hnútum svo kunnugur, hvað síðar verður, eins og um alla forsögu, en veit þó, að með tilstyrk ráðsmanns ríkisspítalanna, sem hafði mikinn áhuga á þessu, var búið að leggja drög að því að reisa þarna myndarlega stofnun. Ég vildi nú spyrja hæstv. ráðh., hvort honum hafi í sannleika nokkurn tíma flogið í hug, að þetta yrði gert í einu vetfangi eða á örskömmum tíma. Honum ætti að vera það ljóst eins og mér, að þarna var fyrir hendi margra ára uppbyggingarstarf, þótt hinir völdustu menn tækju þátt í starfinu. Ég held, að ráðh. sé þetta í raun og veru ljóst. Næst kemur hann svo að því, að þegar hann hafi komið að hælinu, hafi verið þar einn vistmaður, sem daginn eftir hefði átt að fara, sem mun vera rétt, en hvers vegna? Það var vegna þess, að hælinu var lokað, af því að mér og öðrum, sem höfðu hug á að koma þangað sjúkum mönnum, var neitað um pláss þar, sökum þess að læknir hælisins hafði tekið þá stefnu að loka því. Hvers vegna, veit ég ekki, og engin frambærileg rök hafa verið færð fyrir því. Ég veit, að doktorinn hafði áhuga fyrir því að hafa ekki nema 6–8 menn á sínu hæli og gera þar sérstakar tilraunir, en fyrir málefnum hinna mannanna, sem þurftu að vera lengi á hælinu, hafði hann ekki áhuga, og endaði þetta svo með því, að hælinu var lokað. Ég vil nú segja hæstv. ráðh., að ef hann vill í dag opna pláss, t. d. í Kaldaðarnesi, fyrir þá 17 menn, sem þar voru, skal ég á hálfum mánuði vistráða menn í öll plássin, og þótt þau væru fleiri. Því miður er ástandið þannig, að auðvelt væri að gera það á örfáum dögum, og væri þó ekki fullnægt nema litlu af þeim beiðnum, sem berast nú um fangageymslu vegna drykkjusjúkra manna. Jú, ráðh. gat þess, að ægilegur rekstrarhalli hefði verið orðinn þarna á hælinu. Engan gæti furðað á því. Með því að loka deildinni fyrir mönnum, sem áttu að vera þarna, en halda starfsliðinu að öðru leyti, hlaut að koma mikill halli. Þó er ég ekki sannfærður um, að dæmið sé nákvæmlega rétt upp gert, þegar ráðh. talar um þennan halla, eða við hvaða tíma hann miðar, þegar hann gefur þessar tölur. En engan furðar, þó að fram komi mikill halli, þegar á er haldið málinu eins og þarna er gert. Næst getur ráðh. þess, að ástandið í Kaldaðarnesi sé þannig, að ekki standi steinn yfir steini, og hann sagði, að hvaða einstaklingur sem hefði setið jörðina með þessum hætti, hefði bakað sér útbyggingarsök. Hverra skuld var það, að Kaldaðarnes var svo illa leikið, að þar stóð ekki steinn yfir steini? Ekki voru það þeir, sem ráku drykkjumannahælið þar, sem léku það svo. En ég kom þar áður, en hafizt var handa um endurbætur á staðnum, og þá stóð ekki steinn yfir steini. Engin hurð var á hjörum og allir gluggar brotnir og yfirleitt allt svo ömurlega útleikið sem hugsazt gat. Síðan gerist það, að byrjað er að byggja Kaldaðarnes upp. Gamla húsið er endurbætt, sem ég tel þó, að hafi verið fremur hæpið, og hefði heldur átt að byggja frá grunni, annað hús var byggt og ýmsar endurbætur aðrar gerðar. Sem sagt, endurreisn Kaldaðarness var hafin, og svo segir hæstv. atvmrh., að þeir, sem að þessu stóðu, hafi unnið til útbyggingarsakar. Þetta er alveg út í bláinn, hæstv. ráðh. En var um byggingu að ræða í þessu sambandi? Var jörðin byggð hælinu? Eftir því, sem fyrrv. hæstv. dómsmrh., hv. þm. Ísaf., sagði, þá hef ég skilið það svo, að jörðin hafi verið afhent hælinu og þarna hafi verið komin upp ríkisstofnun, sem hafði sömu stöðu og t. d. Vífilsstaðir og Kleppur. Ef þetta er rangur skilningur hjá mér, þá vil ég gjarna heyra rökin fyrir því. Næst gat hæstv. ráðh. þess, að hann hefði heyrt, að forráðamennirnir væru orðnir afhuga því að reka hælið. Ég spyr: Hvaða forráðamenn? Áreiðanlega engir úr nefndinni, sem átti að stjórna hælinu fram til 1947, en fór frá að beiðni frá hærri stöðum 1946. Áreiðanlega ekki ráðsmaður ríkisspítalanna, og ef landlæknir hefur hvatt til þess að leggja hælið niður, þá skil ég ekki þá breytingu, sem orðið hefur á hans skoðun. Og það er áreiðanlega ekki núverandi hæstaréttardómari, Jónatan Hallvarðsson, sem mjög kom við þetta mál, og þá er aðeins einn eftir, maðurinn, sem lokaði hælinu, dr. Helgi Tómasson. Það má vera, að hann hafi ráðið til þess að leggja hælið niður, en mér þykir sem ítök hans hjá hæstv. ríkisstj. séu orðin óþarflega mikil, ef hann hefur einn fengið að ráða því. Nær hefði verið fyrir hæstv. ríkisstj. að skipa honum að opna hælið fyrir þeim mönnum, sem þangað þurftu og vildu fara, en fengu ekki. Mér þótti vænt um að fá þær upplýsingar hjá hæstv. ráðh., að munirnir, sem ég spurði um, séu geymdir hjá hælisstjórn. Síðan ég í minni fyrri ræðu spurði að þessu, hef ég raunar fengið upplýsingar um það frá öruggum heimildum, hvar þessir munir væru niður komnir, og sé ég nú, hverja hæstv. ráðh. telur hælisstjórn, því að mér var sagt, að munirnir væru geymdir í hlöðu á Kleppi. En nokkuð mun það hæpin geymsla fyrir bókasafn og annað slíkt. Þá hafði hæstv. ráðh. það að athuga við mína ræðu, að ég hefði tekið undir þá þjóðlygi, að Kaldaðarnes hefði verið gefið. Ég var að tala um hælið í Kaldaðarnesi, og hvað er orðið um það hæli? Það voru sendir matsmenn austur, og á hvaða grundvelli áttu þeir að meta? Þeir áttu að gera grein fyrir, hvers virði mannvirkin væru til búrekstrar. Á þeim grundvelli var byggt, og ég geri ráð fyrir, að með tilliti til búrekstrar hafi matið verið nógu hátt. En sú staðreynd stendur, að þarna var búið að leggja fram meira fé en hægt var að renta í búskap. Þarna var búið að stofna hæli, sem var svo mikilvægt, að hæstv. ríkisstj. leggur til að verja 9 milljónum á næstu árum til byggingar sams konar hælis. 



Herra forseti. Hæstv. atvmrh. hefur nú flutt aðalræðu sína í þessu máli og hefur nú eitthvað jafnað sig af þeim taugaóstyrk, sem þjáði hann svo siðast er málið var til umr., að hann treystist ekki til að svara. Ég skil vel þennan taugaóstyrk hæstv. ráðh., því að ég veit - og það veit hæstv. ráðh. líka -, hvernig þjóðin tekur þessu máli og hversu erfitt er að verja það bæði innan þings og utan. Hæstv. ráðh. hefur líka í mörg horn að líta, því að bæði andstæðingar hans sem og hans flokksmenn hafa sótt að honum fyrir fjögur hneyksli, sem hann hefur framið í sinni ráðherratíð.  Árið 1944 var ég skipaður í nefnd til að undirbúa þetta mál og vann tvo mánuði af því ári við undirbúninginn og síðan þar til í september 1945. Hæstv. ráðh. heldur kannske, að þetta mál hafi ekki þurft mikinn undirbúning, en þetta voru þó kaup upp á 100 milljónir króna og stórfelldustu samningar, sem Íslendingar hafa gert. Mörgum nefndarmönnum var greitt kaup, en mér aldrei. Í september 1945 var mér svo falið ásamt fleiri mönnum að semja við brezkar skipasmíðastöðvar, því að þeir, sem höfðu farið, höfðu ekki komizt að aðgengilegum kjörum. Ég náði svo samningum, og skal ég ekki ræða dóm þjóðarinnar á þeim verkum. Flokkur hæstv. ráðh. hefur alltaf reynt að níða þau niður, en aldrei komizt upp með neitt af sínu níði, hversu mjög sem reynt hefur verið. Starfaði ég svo enn við eftirlit með byggingu togaranna. Vegna þessara starfa minna þurfti ég að kaupa 8 manna ársvinnu til annarra, og ef við deilum 8 í 300 þúsund, verður útkoman 37.500 kr., sem væri meðalárslaun eins manns. Hvað hef ég þá fengið? Á sama tíma voru menn, sem siglt höfðu sem vélstjórar hjá Skipaútgerð ríkisins fyrir 80 þús. kr. árstekjur og ekki gátu þetta. Og ef forstjóri Skipaútgerðar ríkisins væri spurður, hvað umsjónin með byggingu skipa fyrir hans fyrirtæki kostaði, þá mundi það sýna sig, að sú umsjón yrði nokkru dýrari, en umsjónin með byggingu togaranna. Forstjóri Skipaútgerðar ríkisins hefur einmitt undrazt, að hægt væri að vinna þetta verk fyrir 300 þús. kr. Ég skal svo ljúka máli mínu um þetta atriði með því að benda á, að fyrir nokkru reis ágreiningur milli verksala annars vegar og íslenzku samninganefndarinnar hins vegar um það, hvort Íslendingar ættu rétt á 700 þús. kr. skaðabótaupphæð. Lagði ég þá fyrir ríkisstj. að leggja málið fyrir lögfræðinga, bæði innlenda og í Englandi, til þess að fá álit þeirra um það, hvort Íslendingar ættu að fara í mál til þess að ná þessu fé. En báðir lögfræðingarnir í hæstv. ríkisstj., hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh., þótt báðir séu greindir menn og vafalaust góðir lögfræðingar, töldu þetta ekki ómaksins vert, þar sem vonlaust væri, að við næðum þessu fé. Allt um þetta fór ég utan í þessum erindum, og upphæðin fékkst öll, 700 þús. kr. í erlendum gjaldeyri.

Ummæli hv. þm., hvað mig snertir í þessu máli, eru tilhæfulaus ósannindi.

Er hæstv. dómsmrh. svo bergnuminn af Framsfl., að hann þoli ekki að heyra sannleikann?

Ég kannast alls ekki við þau ummæli, sem hv. þm. hermir hér á mig. Ég veit ekki, í hvaða heimi hv. þm. lifir - Forseti: Ekki samtal.

Er hæstv. dómsmrh. alveg ókunnugt um þetta mál?

Hv. þm. getur reynt að slá sig til riddara á kostnað einhverra annarra en mín. - Forseti: Ég verð alvarlega að biðja hv. þm. um að halda þingsköp.

Ég hafði sannast að segja haldið, að það væri heppilegast fyrir hæstv. dómsmrh. að halda sig fyrir utan þessar umr., því að hann hefur engan sóma af málinu, en fyrst hann hefur kosið að taka til máls, þá er ekkert á móti því að athuga hans þátt nánar síðar meir. En sem sagt, 700 þúsundirnar fengust, og svo getur hæstv. atvmrh. dregið 300 þúsundir þar frá, því að fyrri upphæðin hefði aldrei fengizt, ef enginn hefði verið til þess að fylgjast með málinu. Hæstv. atvmrh. sagði, að það væri blygðunarleysi af mér að bera þetta mál fram. Ég held nú, að það sé meira blygðunarleysi að viðhafa þann málflutning, sem hann hefur leyft sér. Og ég fullvissa hæstv. ráðh. um, að hann má mín vegna hvenær sem er leggja öll gögn varðandi togarakaupin á borðið, hann getur aldrei varið sölu Kaldaðarness með því. Ég skal og óhræddur, hvenær sem er, leggja fram mína ferðareikninga á móti ferðareikningum hans sonar og hvaða sendimanna hæstv. ríkisstj. sem vera skal. Ég skal svo ekki ræða meira um þetta atriði, en snúa mér að yfirlýsingu hinna 6 landbnm. Er það þingleg meðferð, þegar þing situr, að ganga á milli nm. og fá þeirra álit um visst mál án þess að flytja málið formlega inn í þingið? Og hvers vegna kom hæstv. ráðh. ekki með málið inn í þingið? Það var vegna þess, að hæstv. ráðh. vissi, að það yrðu aldrei samþ. l. um að leggja niður hælið í Kaldaðarnesi og gefa það, hvorki þm. Framsfl. né neinum öðrum, og þess vegna valdi hæstv. ráðh. myrkraleiðina og gaf Kaldaðarnes í heimildarleysi. Þá er enn eitt dæmi um málflutning hæstv, ráðh. Hann hélt því sem sagt fram, að það að segja satt um einn mann jafngilti illyrðum um aðra. Af því að ég sagði, að hv. þm. Dal. væri heiðarlegur maður, þá vildi hæstv. ráðh. meina, að ég teldi alla hina landbnm., sem samþykktu sölu Kaldaðarness, glæpamenn. En þetta sýnir bara ásamt öðru, í hver rökþrot hæstv. ráðh. er kominn. Ég held því, að honum væri sæmst að hætta að reyna að verja þetta hneyksli. Hæstv. ráðh. hefur ekkert til að segja annað en það, að segi ég sannleikann um einn hv. þm., þá sé það rógur og svívirðingar um aðra þingbræður. Þá skal ég koma að meginatriðunum í þessu máli, en meginatriðin eru þau, að hér er ekki verið að ræða um jörð, sem ríkið á, sem átti að selja eftir þeim l., sem hæstv. ráðh. hefur viljað vera láta. Hér er verið að ræða um hæli, sem ríkið átti og hæstv. ráðh. hafði enga heimild til þess að selja. Öll rök hans í sambandi við söluna eru því alveg út í bláinn, vegna þess að grundvöllurinn undir þeim er hruninn, þar sem hér var um hæli að ræða, en ekki jörð. Hann gat ekki selt Kaldaðarnes, fremur en hann gæti selt Bessastaði, Vífilsstaði, Klepp eða Kristneshæli eða aðrar stofnanir landsins, og með því að gera það hefur hann skapað sér ábyrgð annars vegar og enn fremur hefur hann sem ráðh. sett á sig blett fyrir að gera slíka hluti. Hæstv. ráðh. hefur reynt að halda því fram hér, að ég hafi verið að ráðast á matsmennina. Þetta er sagt af sömu hvötum eins og þegar sagt er, að ég hafi verið að ráðast á þingmennina. Hann álítur það svívirðingu um matsmennina, að ég hef haldið því fram hér, að hann hefði getað áfrýjað matinu til yfirmatsmanna. Hvað eru svona rök? Hvernig er hægt að halda því fram, að það séu ásakanir á sjálfa matsmennina, þó að ég hafi talið rétt að áfrýja matinu til yfirmats? Hvað var það, þegar hann áfrýjaði matinu um jarðhúsin? Lá á bak við það sú hugsun að bregða undirmatsmönnunum um ódrenglyndi og svívirðingar, að hann tók þann kost að áfrýja því mati? Ég held, að hæstv. ráðh. komist ekki frá þessu máli með slíkri rökfærslu sem þessari. Það er alveg útilokað. Hæstv. ráðh. hefur haldið því fram hér hvað eftir annað, að hv. 1. þm. Árn. hafi haft lífstíðarábúðarréttindi á Skálholti og ekki hafi verið hægt að framkvæma nauðsynlegar fyrirskipanir í sambandi við Skálholtsskóla nema koma honum burtu af jörðinni. Ég hef rætt það áður hér og fært sannanir fyrir því, hve vafasamt það er, að hv. 1. þm. Árn. hafi nokkurn tíma haft lífstíðarábúðarréttindi á Skálholti. Það geta verið um það skiptar skoðanir, en úr því mátti fá skorið. Það var síður en svo árás á hv. 1. þm. Árn., þó að úr því væri skorið með dómi, hvort hann hefði fengið löglegan ábúðarrétt á Skálholti. Ég hef haldið því fram, að það hafi ekki verið, og hæstv. ráðh. hefur ekki gert tilraun til þess að hrekja þær staðreyndir, sem ég hef fært fram fyrir því máli. Það er vitað, að þessi lífstíðarábúðarréttindi voru veitt 1940, eða löngu eftir að ákveðið var, að jörðin skyldi keypt til opinberra þarfa. Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að spyrja um það, hvort gerð hafi verið tilraun til að fá samkomulag við hv. 1. þm. Árn. án þess að framkvæma það, sem hér var gert, og án þess að beygja sig undir þær þungu kvaðir, sem hér var um að ræða, svo sem gert var. Það hefur aldrei komið fram í umr., að nein slík tilraun til samkomulags hafi verið gerð við hv. 1. þm. Árn., að hann stæði upp af jörðinni, svo að hægt yrði að gera þar nauðsynlegar framkvæmdir. Ég vildi gjarna vita, hvort hv. 1. þm. Árn. hefur í raun og veru sett svo þunga kosti fyrir því, að hægt yrði að koma upp skólanum, að það yrði að gera þetta hneyksli, sem hér var gert. Ég trúi því ekki, að hann - hvorki vegna Alþingis, þjóðar sinnar né vegna sinna kjósenda - hafi sett þá afarkosti, að til þess að hægt yrði að reisa skóla í Skálholti, skyldi þurfa að leggja niður hælið í Kaldaðarnesi. Það yrði aldrei talinn sómi fyrir mig að bera slíkt á hv. 1. þm. Árn., þó að hæstv. ráðh. láti skína í, að svona hafi þetta verið. Ég held, að hér hefði vel mátt komast að samkomulagi, sem báðum aðilum hefði verið meiri sómi og hagnaður að, en hefur orðið af því samkomulagi, sem hér var gert, fyrir utan svo það að vera með slíkt leynimakk í skúmaskotum, á meðan Alþ. sat að störfum. Ég verð að segja það, að sé þetta eins og hæstv. ráðh. talar um, að þetta sé allt til óþurftar og tjóns fyrir hv. 1. þm. Árn., þá er sannarlega ekki ástæða til þess að vera að rífast um þetta hér dag eftir dag. Hvers vegna sýnir þá hv. 1. þm. Árn. ekki þá stórbrotnu skapgerð að standa hér upp og segja sem svo: „Hvers vegna er verið að rífast um þetta? Ég er tilbúinn til að skila Kaldaðarnesi aftur, svo að hægt sé að láta vesalingana inn á hælið aftur.“ Slíkt hefði verið jafnágætum manni sæmandi, og ég hefði getað búizt við, að hans fyrsta ræða hefði verið á þessa leið: „Úr því að málið er komið á þetta stig og ástæða þykir til að hreyfa þessu, þá vil ég ekki standa í vegi fyrir því, að réttlætið nái fram að ganga. Ég skal skila jörðinni strax aftur.“ En þetta gerðist ekki, heldur alveg öfugt við þetta. Hæstv. ráðh. spurði um það, á hverju sú fullyrðing byggðist, að afhent hefði verið rúmlega ein millj. kr. til núverandi eiganda Skálholts. Ég vil aðeins vísa hæstv. ráðh. á að lesa þskj. 119, en þar eru teknar upp þær staðreyndir, sem fyrir eru um það, hvernig þessi viðskipti hafa farið fram. Þau sýna, að ekkert er greitt fyrir eignina annað en 1.120 kr., til viðbótar þeim eignum hv. 1. þm. Árn., sem hann átti í Skálholti og metnar voru á 170 þús. kr. Ég skal ekkert um það dæma, hvort sú eign er 170 þús. kr. virði. Það er ljóst af þessum tölum, að annað og meira hefur aldrei verið greitt fyrir eignina en þessar tvær upphæðir. Hinu er öllu náð með krókaleiðum, sem hæstv. ráðh. hefur fyrirskipað, að skyldu farnar. Hæstv. ráðh. hefur haldið því fram hér hvað eftir annað, að hv. 1. þm. Árn. hafi átt heimtingu á að fá keypt Skálholt og að hann hafi átt heimtingu á að fá keypt Kaldaðarnesið. Hann hefur bara aldrei komið með nein rök fyrir þessum fullyrðingum sínum, og hann hefur ekki reynt að hrekja neinar af þeim staðreyndum, sem ég hef hér sett fram til þess að sýna fram á, að þetta er algerlega rangt. Hæstv. ráðh. byggir sí og æ á því, að þessar jarðir heyri undir þann flokk jarða, sem eru ábúðarjarðir - ekki stofnanir. Hann hefur heldur ekki svarað því, sem ég spurði hann um um daginn, hvað jarðræktarsjóðurinn hefði fengið mikið fyrir Kaldaðarnesið, því að ef jörðin tilheyrir þeim flokki jarða, sem hann vill vera láta, þá átti jarðræktarsjóður að fá allt andvirði hennar. En hann hefur ekki fengið neitt. Af hverju? Af því að það söluverð, sem talið var af seljendum, að hv. 1. þm. Árn. hefði greitt, heimtaði menntmrn. í nýtt hæli. Þetta er fyllsta sönnun fyrir því, að hér var um hæli að ræða, en ekki jörð í þeim flokki, sem hæstv. ráðh. hefur talið hana vera í. Ég las hér upp bréf frá ráðsmanni ríkisspítalanna, þar sem hann krafðist þess, að við þetta ætti að bætast sú upphæð, sem þetta kostaði, og þess utan sú upphæð, sem það kostar nú meira að byggja þetta allt upp en það hefur kostað á þeim tíma, sem það var gert. Þetta veit hæstv. ráðh. ósköp vel um, og hvernig getur hann þá haldið því fram, að þessi jörð sé í flokki þeirra jarða, sem má leigja eða selja til lífstíðarábúðar? Ég ætla ekki að svara öllum þeim fúkyrðum, sem hæstv. ráðh. mælti til mín um ódrenglyndi, persónulegar árásir á mig og annað slíkt. Ég tek það sem nokkurs konar flogaveikiskast hjá hæstv. ráðh., sem stafi af þeim erfiðleikum, sem hann hefur átt í undanfarið við að verja þetta ódæði, sumpart í sinum flokki og fyrir þjóðinni sjálfri. Ég mun ekki eyða tíma þingsins í að ræða það atriði frekar. En ég vil í sambandi við þetta benda á það, sem fram hefur komið frá öðrum aðilum, m. a. hv. þm. Ísaf., þar sem hann í sinni ræðu undirstrikaði bókstaflega allt, er ég hafði um þetta mælt, í sambandi við stofnunina í Kaldaðarnesi og þær fyrirætlanir, sem þar voru fyrirhugaðar. Hann upplýsti annað, að auk þess, að jörðin skyldi afhent og húsin, skyldu 305 þús. kr. afhentar hælinu. Hvor hefur nú réttara fyrir sér, fyrrverandi heilbrmrh. eða núverandi atvmrh.? Kannske atvmrh. telji sér heimilt að taka 225 þús. kr. úr eign, sem búið er að afhenda með ákveðnu bréfi til ákveðinnar stofnunar, og gefa þær þm., bara ef það er framsóknarmaður. Það er þetta, sem hann hefur gert hér. Ég held, að eftir þær upplýsingar, sem hv. þm. Ísaf. gaf hér, sé það bezt sæmandi fyrir hæstv. ráðh. að þegja og segja ekki eitt einasta orð, taka þann sama kostinn og tekinn var þegar Silfurtún var til umr., að þegja og láta málið fara umræðulaust gegnum þingið. Það er honum mestur sómi. Hv. 3. landsk. þm. fór nokkrum orðum um þetta mál hér við síðustu umr. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mikið inn á þau orðaskipti. Ég hef heyrt ýmislegt, sem hann hefur sagt hér, en af öllu, sem ég hef heyrt hann segja, fannst mér þessi ræða hans sú fáránlegasta, ekki þó að því leyti, hvað mig snerti persónulega, þar sem ég veit, hvaða tilhneigingu hann hefur haft til þess að ræða á þann hátt við mig fyrr, heldur vegna þess, hvernig hann ræddi þetta mál í sambandi við þá vesalinga, sem hér eiga hlut að máli. Ég hefði ekki búizt við, að hann legði lóð sitt á þær vogarskálar að stuðla að því, að þessir vesalingar séu gerðir heimilislausir, með því að verja slíkar gerðir. Nú veit ég það, að hugur hans stendur meir til að verja rangt mál, slæmt mál og ljótt mál, ef það er framið af mönnum, sem eiga einhvern skyldleika við hans hugsunarhátt, heldur en að verja mál vesalinganna, sem hér áttu hlut að máli. Sé ég því ekki ástæðu til þess að ræða við hann nánar um þetta efni. Ég vil nú hins vegar spyrja þessa menn alla, sem hafa unnið þetta ljóta verk, að rífa niður hælið í Kaldaðarnesi og eyðileggja möguleikana til að veita þessum mönnum aðstoð til þess að skapa þeim heimili, hvort þeir geti sofið draumlaust öll þessi ár, þangað til hægt er að skapa þessum mönnum þessi skilyrði annars staðar, vitandi þessa menn ráfa hér um götur Reykjavíkur án þess að eiga nokkurt hæli til að hverfa að og einskis annars kost en að snúa sér að „kjallaranum“ á kvöldin. Það líf er þessum mönnum stundum svo óbærilegt, að þeir koma ekki út þaðan lifandi að morgni, heldur kjósa að stytta sér aldur. Þeir menn, sem eru að verja þetta mál, eru að leggja blessun sína yfir það ljóta starf að svipta þessa mestu vesalinga þjóðarinnar því hæli, sem þeir áttu. Það eru til þeir menn, sem hafa orðið þessir vesalingar fyrir það, að ríkið þénar tugi milljóna á því að selja þeim og öðrum mönnum eitur. Mig furðar ekki á því, þó að hæstv. atvmrh. verði einstöku sinnum taugaóstyrkur, ef hann gefur sér tíma til að hugsa um, hvaða afleiðingar hljótast af hans verkum í sambandi við þetta mál. Það er alveg ljóst, að þjóðin hefur fylgzt með þessu máli og mun fylgjast með því. Það er alveg áreiðanlegt, að hvernig sem fer með afgreiðslu þess hér á Alþ., þá mun þjóðin dæma í því. Hún mun dæma um það, hvernig þessir menn fara með sín völd, hversu samvizkusamir þeir eru með fé ríkisins og hvernig þeir koma fram gagnvart vesalingunum, sem er hér um að ræða. Það er sannast að segja viðbjóður að hugsa sér þessa menn, sem nú taka á sig helgislepju og flytja annað frv. til að koma upp öðru hæli, til þess að breiða yfir smánina, sem þeir hafa hér framið með gerðum sínum.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að blanda mér í þessar umr., en umsögn hv. þm. Barð. gerir það óhjákvæmilegt fyrir mig. Ég verð að segja það, að mér þykir þetta mál, hvort sem mönnum þykir það stórt eða lítið í eðli sínu, vera sótt af óskynsamlega miklu kappi og raunar varið á sama veg. Ég vil taka það fram, að ég tel ásakanir þær, sem fram hafa komið á hv. þm. Barð. út af óhóflegri fjárnotkun hans í sambandi við umsjón hans með smíði nýsköpunartogaranna, vera gersamlega ástæðulausar.Ég er sannfærður um, að hann hafi unnið þar mjög mikið gagn fyrir íslenzku þjóðina fyrir hóflega greiðslu, enda er sannast bezt að segja, að þó að ég sé hv. þm. Barð. ekki alltaf sammála og þyki kannske ekki eðlilegt, að hann telji sig hafa betur vit t. d. á lögfræði heldur en ég hef, þá játa ég það fúslega, að hann með afskiptum sínum af togarasmíðinni hefur sýnt afburða árvekni. Þar hefur þekking hans fengið að njóta sín og orðið öllum landslýð að miklu gagni, og ég tel hann ekki eiga skilið hnútur og ásakanir fyrir afskipti sin af því máli, heldur miklar þakkir. Þau verk hans verða lengi munuð og verða metin honum til lofs. Þó að sjálfsagt megi að því, eins og reyndar öllu, eitthvað finna í einstökum atriðum, þá verður að líta á heildina, og hún er slík, að hann hefur þar unnið til þakklætis, ekki aðeins af hálfu Alþ., heldur einnig af hálfu alþjóðar, og er þess vegna ómaklegt að bera honum á brýn eiginhagsmuni eða fjárdrátt í þeim sökum. Það er rétt hjá hv. þm., að eitt af því, sem hann hefur staðið sig prýðilega við í sambandi við þessi mál, var það, að hann heimtaði bætur af hálfu Breta, eins og hann drap á hér áðan, en hitt er algert misminni hans, og mig furðar það sannast að segja, að hann skyldi ekki þegar í stað að gefnu tilefni frá mér taka aftur það mishermi eða þau ósannindi, sem hann sagði, að ég hefði verið að letja hann þess, að hann reyndi að afla þess fjár, og að ég hefði talið það vonlaust. Ég lýsi því yfir, að þetta er gersamlega tilhæfulaust, og mig undrar það, ef hv. þm. notar ekki fyrsta tækifæri til þess að taka þessi orð sín aftur. Þó að mér þyki það stundum óeðlilegt, að þessi hv. þm. hafi betra vit á öllum hlutum en allir aðrir menn, og betra vit á lögfræði en við, sem höfum lagt þá grein fyrir okkur, þá kann það vel að vera, að hann hafi strax séð, að þetta væri auðfengið fé, en þau ummæli, að ég hafi latt hann utanfarar, eru gersamlega tilhæfulaus, og ég tel, að hv. þm. geti ekki annað sóma síns vegna, en afturkallað þau ummæli. Hv. þm. getur slegið sig til riddara á annan hátt en að búa til einkasamtöl við mig og ætla að gera sig að miklum manni með því að lýsa því yfir, að hann hafi þar reynzt miklu vitrari, en ég. Það kann að vera, að hann sé það, en hann þarf ekki að vitna í samtöl við mig, sem hafa aldrei átt sér stað. Ég var þess hvetjandi, að hann færi til Englands til þess að afla þess fjár, og ég þakkaði honum mjög vel fyrir það, þegar hann skýrði mér frá því, hve góður árangur hefði orðið af því starfi. Við önnur skipti mín af þessu máli kannast ég ekki. Ég ítreka það, að þó að hv. þm. blandi mér mjög ósæmilega inn í frásögn sína af þessu máli, þá tel ég hann eiga skilið miklar þakkir fyrir frammistöðu sína í því, og hefur hann getið sér mjög gott orð fyrir afskipti sín af togarasmíðunum í heild. Hefur ríkisstj. viðurkennt ágætt afrek hv. þm. Barð. varðandi þetta mál með því að skipa hann nú í nýja nefnd til þess að hafa forustu um útvegun hinna 10 togara, sem við eiga að bætast. Ég veit ekki betur, en að hann sé formaður í þeirri n. og hafi leyst það verk af hendi með sömu prýði og skipti hans af þessu máli hafa áður verið. Ég ítreka það, að ég tel það hafa verið miður farið, að hv. þm. Barð. var ásakaður fyrir þessar sakir í þessum umr., eins og ég tel það miður farið, að hann, til þess að slá sig til riddara, þurfti að búa til samtöl við mig, sem aldrei hafa átt sér stað. Það er eðlilegt, að menn gangi út í öfgar, þegar jafnhvatskeytlega og með fullkomnum öfgum er haldið fram málstað eins og hv. þm. Barð. hefur gert í sambandi við sölu Kaldaðarness. Hv. þm. sagði, að ég skyldi fá sérstaka ræðu fyrir mín hneykslanlegu afskipti af þessu máli. Ég biðst ekki undan þeirri ræðu og mun óhræddur svara öllum skeytum, sem að mér verður stefnt í þeim efnum. Ég hef þegar skýrt þingheimi frá því, að ég var samþykkur þessari sölu, þegar hún átti sér stað. Ég var samþykkur henni vegna þess, að ég, gagnstætt við skoðun hv. þm. Barð., hef talið og tel enn þá, að fjarri sé því, að hér sé um slíkt hneyksli að ræða sem hann vill vera láta. Það má vel vera, að á sitt hvað megi benda í þessu sambandi, sem hefði átt að vera á einhvern annan veg, þannig er um öll mannanna verk, og þannig er það líka t. d. um þá ágætu nýsköpunartogara, ef farið væri að ræða smíði þeirra í einstökum atriðum, í sama anda og hann ræðir hér um þessar gerningar, þá mætti finna sitt hvað að, gera úr því stórhneyksli og snúa á verri veg. Ég vil ekki vefengja það, að það megi með rökum eitthvað út á þessa ráðstöfun setja, en ég var henni samþykkur vegna þess, að ég eftir minni litlu þekkingu taldi, að hún væri lögleg. Ég taldi, að því færi fjarri, að hv. 1. þm. Árn. væri neitt ívilnað í þeim mæli, sem hér hefur verið talað um, enda er sannast bezt að segja, að ýmsir þeir, sem gagnrýnt hafa söluna, viðurkenna, að þeir fremur undrist, að hann hafi viljað taka við jörðinni með þeim kvöðum, sem á henni liggja, en þeim gæti dottið í hug, að honum væri gefin milljónagjöf með þessari ráðstöfun. Öll mannanna verk eru ekki hafin yfir gagnrýni raunar. En það hefði verið heppilegra, að menn hefðu haldið sér við veruleikann, en ekki skrökvað upp um þessa milljón, er gefin á að hafa verið, en hefur eigi við nein sannindi að styðjast. Hv. þm. Barð. sagði, að það væri níðzt á drykkjumönnum og hinum voluðu mönnum með þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið um Kaldaðarnes, og margt hefur verið talað um hælisreksturinn, sem verið hafi með ágætum, þar til skemmdarstarfsemi var hafin. Ég átti nú mikinn þátt í því, að lögin um drykkjumannahælið voru sett, og Reykjavíkurbær styrkti á þeim árum stofnunina í Kumbaravogi - meðan ég var borgarstjóri. Ég vil og taka það fram, þótt okkur hv. 6. þm. Reykv. komi eigi ævinlega vel saman, að þá játa ég, að hann sýndi frábæran áhuga og mikla óeigingirni í þessu starfi. En rekstur hælisins var þó fjarri því að vera með þeim ágætum, sem hv. 6. þm. Reykv. lét liggja að. Jafnvel þótt við, er kunnugir vorum þessu máli, legðum á okkur mikið starf og menn ynnu ötullega að þessu þrátt fyrir ýmsa örðugleika, þá misheppnaðist fyrirtækið þó að langmestu leyti. Ég veit t. d., að menn munu minnast þess, er einstætt má telja, þegar vistmenn hælisins gerðu verkfall. Sannleikurinn er nefnilega sá, að starfsreksturinn var með þeim örðugleikum, að eigi þótti fært að reka hælið áfram eins og gert hafði verið. Sá maður hérlendur, sem mest vit hefur í þessu efni, dr. Helgi Tómasson, taldi tilgangslaust að halda áfram rekstrinum í Kaldaðarnesi, og það er sannleikurinn í málinu. Helgi ber þó enga ábyrgð á rekstri Kaldaðarness eftir það. Hefði e. t. v. verið hægt að ráðstafa því á annan veg. En hitt er sú staðreyndin í málinu, sem liggur fyrir, að Helgi taldi hælisreksturinn eigi ná tilgangi sinum og fá þyrfti mönnum annan samastað. Og á hinn bóginn þurfti að ráðstafa Kaldaðarnesi. En hvort sem ráðstöfunin á Kaldaðarnesi er skynsamleg eða ekki að því leyti, hvort fé hafi verið kastað á glæ, þá er hitt rétt, að kostnaðurinn nýttist eigi. Ég játa, að einhver önnur opinber stofnun hefði ef til vill getað komizt á, í Kaldaðarnesi. Þetta er hugsanlegt, og má vera, að stj. hefði átt að athuga það betur. En hitt er ekki hægt að ávíta stj. fyrir, að rekstri drykkjumannahælis í Kaldaðarnesi var hætt og jörðinni ráðstafað til búskapar. Um þá ráðstöfun hefur eigi verið deilt, enda er hún ekki óeðlileg, byggð á mati hinna færustu manna og verður því eigi hnekkt með rökum. Hitt má telja athugandi, hvort hægt hefði verið að ráðstafa húsunum til annarra nota. En bjarga varð við því ástandi, er skapaðist, þegar bændaskóla Suðurlands var ákvarðaður staður í Skálholti og hv. 1. þm. Árn. varð að flytja þaðan. Átti hann þá kröfu á bújörð í staðinn, og á hitt er og að líta, að bæði nágrannar og búendur lögðu áherzlu á, að Kaldaðarnes yrði bújörð, en þær tilraunir, sem gerðar hefðu verið í gagnstæða átt, féllu niður. En þrátt fyrir þá óánægju, sem gætt hefur út um land vegna Kaldaðarness, þá hefur mér verið sagt, að bæði nágrannar þar austur frá og almenningsálitið, það er mest er mark á takandi, séu andstæð hinum harða áróðri, er farið hefur fram hér á Alþ.



Herra forseti. Þessi fyrirspurn skýrir sig nú reyndar sjálf, og er því óþarfi að fara að flytja neina ræðu. Eins og kunnugt er, þá var hérna samþ. frá Alþ. ályktun í fyrra, eða 17. marz 1948, þar sem Alþ. fól ríkisstj. að undirbúa setningu heildarlöggjafar um embættismannabústaði. Í þessum málum ríkir hinn mesti glundroði. En hins vegar er það nauðsynlegt, að þetta sé athugað til hlítar, en nú langar mig til að fá upplýsingar um það, hvað ríkisstj. hefur aðhafzt í þessu máli.



Herra forseti. Skömmu eftir að ríkisstj. fékk þessa ályktun í hendur, var hún falin skrifstofustjórum fjmrn. og dómsmrn. Þeir hafa svo rætt sín á milli um þetta mál, og þeir leituðu svo til mín síðla sumars um leiðbeiningar um það, hvert efni þessarar lagasetningar skyldi vera. Dómsmrn. skrifaði svo hinum ráðuneytunum 15. okt. s.l., til þess að fá upplýsingar um það, hvaða embættismannabústaði væri mest þörf á að byggja að þeirra áli,i. En í svarbréfum ráðuneytanna koma fram mjög mismunandi skoðanir á þessu. Fjmrn. telur, að þörfin sé mest í dreifbýlinu og að sömu stefnu beri að halda þar. En þá stefnu, sem farin hefur verið í kaupstöðunum, telur rn. vera mjög varhugaverða fjárhagslega fyrir ríkissjóð, og ef haldið verður áfram á þessari sömu braut og nú hefur verið farin undanfarin ár, þá mætti búast við því - og enda eðlilegt -, að forstjórar tóbakseinkasölunnar, áfengisverzlunarinnar o.fl. kæmu fram með sínar kröfur um bústaði. - Samgmrn. telur einnig, að fara beri varlega þá braut, að ríkið sjái embættismönnum sínum fyrir bústöðum og bindi sér á þann hátt fjárhagslegar byrðar, en hins vegar kemur þetta mjög ójafnt niður á embættismönnum, þar sem ekki geta allir orðið þess aðnjótandi að fá bústaði. Ef hins vegar haldið yrði áfram sömu braut, þá væri ráðuneytið reiðubúið til þess að benda á nokkra starfsmenn. - Menntmrn. álítur, að ekki sé rétt að halda áfram á sömu braut og byggja, heldur beri að halda til baka frá þeirri stefnu, sem farin hefur verið. En ef haldið yrði áfram, þá væri það reiðubúið að benda á ýmsa starfsmenn, sem þyrfti að byggja fyrir, svo sem rektor o.fl. - Landbrn. taldi rétt að láta byggja yfir þá starfsmenn, sem vinna í þágu landbúnaðarins úti um sveitir landsins. - Og loks taldi viðskmrn. ekki koma til mála að halda áfram sömu stefnu, enda munu ekki vera svo margir starfsmenn hjá því - enginn utan Reykjavíkur -, sem byggja þyrfti yfir. Maður sér það, að þessar upplýsingar ráðuneytanna veita ekki mikið hald við setningu laga, nema það eitt, að öllum virðist þeim, að of langt hafi verið gengið í þessu efni. Það hefur dregizt nokkuð að fá svar hjá sumum ráðuneytunum, en sjálfsagt er að reyna að finna einhverja viðunandi lausn á þessum málum. Ályktanir þeirra eru nokkuð óákveðnar, en af þeim er þó hægt að draga eina sameiginlega ályktun, en hún er sú, að embættismannabústaðir verði eingöngu reistir utan kaupstaðanna. En nú vitum við vel, að það hafa verið í smíðum bústaðir í ýmsum kaupstöðum landsins, og ég held, að það þyrfti að taka til athugunar, áður en þessi löggjöf er sett, heimild til slíkra bygginga.



Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þær upplýsingar og þau svör, sem hann hefur gefið í ræðu sinni. Ég býst við því, að menn muni eftir því, að þegar þetta mál var hér til umræðu í fyrra, þá komu í ljós ýmsar ástæður til þess að auka byggingar embættismannabústaða, en þó var það heldur vilji Alþ. að draga úr þeim, þar sem ríkissjóður gæti ekki tekið á sig of þungar fjárhagslegar skuldbindingar vegna þessa. Það var tekið fram, að þegar væri of langt gengið. En ég býst þó við því, að menn megi alltaf búast við því skjólinu, að þessi löggjöf nái aðeins til embættismannabústaða utan kaupstaðanna, því að það er allt önnur og miklu erfiðari aðstaða fyrir embættismenn úti í sveit, en í kaupstöðunum, þar sem oftast er hægt að leigja húsnæði eða kaupa. Ég tel það hins vegar ekki fært, að ríkissjóður sé látinn byggja embættismannabústaði í kaupstöðum, hvorki hér í Reykjavík né öðrum kaupstöðum, meðan ekki er gert það sama í sveitunum. Að öðru leyti vil ég ekki orðlengja þetta frekar, en ég vænti þess, að stjórnin taki þetta til athugunar fljótlega og leggi fram frv. um þetta efni.



Herra forseti. Mig langar bara til þess að benda á það, að það er nauðsynlegt, áður en undirbúningi er lokið - hvenær sem það verður nú -, að vita hvar á að byggja, t.d. yfir presta. - Það hafa heyrzt um það háværar raddir víðs vegar að, að prestssetur og önnur embættismannasetur séu víða á mjög óheppilegum stöðum. Þetta verður að fyrirbyggja. Það verður að fyrirbyggja það. að prestar sitji á óeðlilegum stöðum og afskekktum, oft utan við alfaraleið. Þess vegna er það alveg nauðsynlegt að taka það til rækilegrar athugunar, hvar eigi að byggja og hvort það elgi að byggja eins marga prestabústaði eins og prestssetur eru nú, sem ég tel alls enga þörf á. Það er þetta, sem þarf að gera áður en undirbúningi er lokið.



Herra forseti. Ég hef nú ekki miklu við þetta að bæta. Ég tek alveg undir það með hv. 1. þm. Rang., að undirbúningur að þessu frv. hafi ekki verið mikill, en ég skal nú leggja það til við þá, sem að undirbúningnum standa, að þeir hraði honum, eftir því sem föng standa til. Mér skildist það, að meginkjarninn hafi verið nokkurn veginn í sömu átt hjá hv. þm. og það, sem fram kom í skýrslu ráðuneytanna, enda vænti ég þess, að framkvæmdum verði hagað í svipaða átt og hv. 1. þm. Rang. lagði til. Ég játa það, að persónulega hef ég beitt mér fyrir því, að menn hér í Reykjavík yrðu aðnjótandi þessara bústaða, en það gerði ég vegna þess, að sams konar embættismenn voru áður búnir að fá bústaði. Og það er að mínu viti mögulegt að takmarka ákvæði, þannig að byggt verði eftir sanngjörnum reglum og látið ganga jafnt yfir alla, en það má ekki gera mönnum mishátt undir höfði. Varðandi það, sem hv. 1. þm. N–M. sagði, þá er það nú nokkurs annars eðlis, og það getur varla komið fram í þessari löggjöf, því að hér verður varla annað tekið fram en það, hvaða tegund embættismannabústaða ætti að byggja og undir hvaða skilyrðum eigi að byggja, en varla verður tekið fram um einstaka staði, þar sem byggja á. Þar kemur aftur til greina löggjöfin um skipun læknishéraða og skipun prestakalla. Þannig eru það ráðuneytin, sem kveða á um það, á hvaða stað skuli byggja.