Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Klemens Jónsson) Jeg bar þetta frv. fram af stjórnarinnar hálfu á öndverðu þessu þingi og gerði þá grein fyrir þeim breytingum, sem frv. fer fram á, að gerðar verði á gildandi lögum. Jeg sje því ekki ástæðu til þess að endurtaka þau ummæli mín nú, en get vísað til þeirra og svo hins, að öll fjhn. hefir samhuga fallist á ástæðurnar fyrir þessu frv., og leggur hún því til, að það verði samþykt óbreytt. Mjer þykir því óþarft að fara frekar út í þetta mál, en vil þó aðeins benda á, að þó að þetta frv. verði nú samþykt, má alveg eins samþykkja líka frv. það, sem nú er á dagskrá í dag og kemur til umræðu nokkru síðar en þetta, um útsvarsálagningu erlendra vátryggingarfjelaga, því að þetta frv. hefir engin áhrif á það frv., sem getur alveg eins gengið fram, þó að þetta verði samþykt.

Flm. (Pjetur Ottesen) Eins og menn rekur minni til, var hjer til umræðu í fyrradag breyting á sveitarstjórnarlögunum frá hv.þm. Mýra. (PÞ) og brtt. frá mjer við það frv. En því frv. var vísað til stjórnarinnar, og er jeg sá, að þau mundu verða afdrif málsins, tók jeg brtt. mína aftur. Og er hún nú hjer fram komin í sjerstöku frv. um viðauka við sveitarstjórnarlögin. Jeg gerði þá grein fyrir þessari tillögu eða viðauka við lögin, og er það að nokkru enda tekið fram í greinargerðinni við frv., og þykir mjer því engin ástæða til að endurtaka það nú. Viðauki þessi er nauðsynlegur til þess, að fult jafnrjetti haldist í þessu efni hjer við Faxaflóa sem við aðra firði og flóa á landinu. Brtt. mín, sem var alveg samhljóða þessu frv. að efni til, var í allshn, og lýstu báðir nefndarhlutarnir því yfir, að þeir væru henni fylgjandi. Jeg tel því ekki þörf á, að málið fari til nefndar framar en orðið er, en vænti þess, að hv. deild lofi því að ganga óhindrað fram, enda er það skilyrði fyrir því, að það geti orðið að lögum á þessu þingi, þar sem svo er orðið áliðið þingtímans.

Frsm. (Magnús Jónsson) Þetta frv. er fram komið af þeirri ástæðu, að ekki hefir þótt sanngjarnt nje tilhlýðilegt, að innlend vátryggingarfjelög beri allhá útsvör til bæjarsjóðs, en erlend vátryggingarfjelög og líftryggingarstofnanir, sem hjer starfa og hafa hjer umboðsmenn, greiða ekki útsvar og reka þó mikla starfsemi hjer og hafa þar af miklar tekjur. Það er aðeins hægt að ná í umboðsmenn þessara fjelaga og leggja á tekjur þeirra og laun, en eins og nú er, er ekki hægt að ná til sjálfra fjelaganna. Jeg held, að ekki þurfi að orðlengja um málið á þessu stigi. Hjer eru 20–30 fjelög, sem undir þessi ákvæði falla, og geta það orðið dálitlar tekjur og rjettmætar fyrir bæinn. Jeg vonast eftir því fyrir hönd allshn., sem flutt hefir málið og athugað það, að hv. deild láti það ganga til 2. umr., og svo áfram.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer virðist þetta frv. athugavert að ýmsu leyti. Í fyrsta lagi er mjer ókunnugt um það, hvaða venjum er fylgt annarsstaðar um það að leggja útsvör á tryggingarfjelög þar, sem þau aðeins hafa umboðsmenn. Og mjer þykir ekki líklegt, að okkur haldist uppi að hafa aðra reglu í þessu efni en tíðkanlegt er meðal annara þjóða. En um álögur slíkra stofnana, sem hjer ræðir um, munu gilda almenn ákvæði milli þjóða. Í öðru lagi get jeg ekki sjeð, hvaða hlunnindi keppinautar þessara fjelaga hjer á landi mundu hafa af þessum ákvæðum. Ekki mundi útsvar Sjóvátryggingarfjelags Íslands lækka neitt við það, svo ekki bætti þetta hag þess í neinu, nema ef það yrði til þess, að iðgjöld hækkuðu; því alkunnugt er, að það er samkomulag meðal allra þessara fjelaga að taka sömu iðgjöld. En ef lögin yrðu til þess að hækka iðgjöldin, þá er hagurinn hæpinn af þeirri lagasetningunni. Enn má geta þess, að Reykjavíkurbær hefir gert samning um brunatryggingu húsa í bænum við tvö erlend brunatryggingarfjelög, og verða þau að sjálfsögðu undanþegin opinberum gjöldum, en jafnframt hefir fengist samkomulag við öll hin önnur fjelög, sem hjer annast brunatryggingar á lausafje, um að þau lækki iðgjöld sín um 10%. Veit jeg ekki, hvort frv. er samrýmanlegt þessum samningum. Held jeg, að rjett væri, að borgarstjóri og bæjarstjórn fengju að segja álit sitt um frv. áður en það kæmist lengra. Vil jeg því skjóta því að nefndinni, að hún athugi þetta áður en frv. kemur til 2. umr. og endanlegra úrslita í deildinni.

Frsm. (Magnús Jónsson) „Ekki veldur sá, er varar“, má segja um hæstv. fjrh. (JÞ). En jeg get látið hann og aðra hv.þm. vita, að jeg hefi fyrir hönd nefndarinnar leitað upplýsinga um þetta mál hjá tveimur af bestu lögfræðingum þessa bæjar. Töldu þeir á þessu alls enga örðugleika. Annars hefi jeg ekkert við það að athuga, að nefndin haldi áfram að leita sjer upplýsinga til 2. umr. En eins og jeg hefi sagt, töldu þessir lögfræðingar ekkert á móti því, að þessi erlendu fjelög yrðu gerð útsvarsskyld. Má t. d. benda á það, að fjelög eins og þau, sem Trolle & Rothe eru umboðsmenn fyrir, þurfa ekkert útsvar að gjalda, en innlent fjelag, sem ekki fer með peningana út úr landinu, verður að gjalda mikið fje í bæjarsjóð. Um það, að ástæða sje til að ætla, að fjelögin hækki iðgjöld sín, sje jeg ekki, að menn þurfi að vera hræddir, þar sem útsvörin verða auðvitað lögð á með fullri sanngirni. Standi fjelag höllum fæti, verður útsvarið auðvitað minna en ef rekstur þess er í blóma. Annars hefi jeg ekkert á móti því, að borgarstjóri segi álit sitt um málið, en mjer finst þó rjett að tefja það sem allra minst að unt er. Get jeg ekki sjeð, að bæjarsjóður sje svo vel stæður, að hann hafi ástæðu til að slá hendinni á móti tekjum, sem bygðar eru á fullri sanngirni og með tilliti til venju þeirrar, sem er ríkjandi um skattstofna bæjar- og sveitarfjelaga.

Fjármálaráðherra (JÞ): Þetta mál er ekki eins einfalt og hv.frsm.allshn. heldur. Starfsemi vátryggingarfjelaga fer fram á misjafnan hátt. Ýmist hafa þau umboðsmann, sem aðeins safnar vátryggjendum, en gefur engin skírteini út, eða þau þá láta umboðsmanninn gefa út skírteinin, taka við iðgjöldum og kvitta fyrir þau. Verður því ekki neitað, að síðari starfsemin er ólíkt æskilegri og heilbrigðari, en einmitt þetta frv. gæti komið því til leiðar, að starfsemin yrði sem mest bundin við útlönd og rekin á hinn fyrnefnda hátt. Hitt er og ábyggilega þörf á að athuga, hvort þetta getur ekki orðið til þess að hækka iðgjöldin. Tel jeg hætt við, að sú verði einmitt raunin, ef þetta kemur á bága við það, sem venja er um slík fjelög erlendis. En þar sem alls ekki eru til innlend vátryggingarfjelög, sem geti annað þeirri vátryggingarþörf, sem er hjer á landi, væri það mjög vafasamt, hvort rjett væri að setja lög, sem yllu hækkun iðgjalda.

Frsm. (Magnús Jónsson) Jeg hefi alls ekkert á móti því, að málið sje rannsakað og leitað sje umsagnar borgarstjóra. En eins og jeg hefi sagt, get jeg ekki komið auga á þá hættu, sem sagt er, að hjer sje um að ræða. Hingað til hafa fleiri fjelög starfað hjer á landi að vátryggingum en þörf hefir krafið, og trúi jeg því vart, að samkepni fjelaganna kæmi ekki í veg fyrir þessa hækkun, sem hæstv. fjrh. óttast svo mjög. Og hver má segja hvað sem hann vill um þetta mál, en jeg held því óhikað fram, að enginn sanngirnisvottur sje í því, að íslenskt vátryggingarfjelag þurfi að gjalda útsvar, en erlend og stórrík fjelög þurfi ekki að borga grænan eyri. Vænti jeg annars þess, að hv. deild leyfi frv. að fara til 2. umr., og skal jeg fyrir þá umræðu hafa athugað það, sem hæstv. fjrh. þykir varhugavert.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Eins og nál. ber með sjer, hefir allshn. leitað sjer upplýsinga um þetta mál hjá þeim opinberu stofnunum, sem tilgreindar eru í nál. Hún hefir svo borið saman svör þessara stofnana og upplýsingar þeirra um launagreiðslur, og samkvæmt því verður eigi annað sagt en að vinnutími þeirra sje sem næst því, sem frv. það tiltekur, er háttv.þm. V.-Hún. (ÞórJ) bar fram. Eftir þessum upplýsingum var nefndin öll á einu máli um það, að ekki væri ástæða til þess að farið væri að lögbjóða ákveðinn vinnutíma. Hinsvegar fjelst hún algerlega á ástæður hv.flm. um eftirlit með starfseminn á þessum skrifstofum, engu síður en með annari starfsemi hins opinbera. En eftir þeim upplýsingum, sem nefndin aflaði sjer, verður ekki annað sagt en að víðast hvar sje unnið á skrifstofunum eins og hægt er að krefjast af starfsmönnunum. Undantekningarlaust er þetta þó varla, og einkum er vinnutíminn í stjórnarráðinu stuttur. Þar fá starfsmennirnir aukaþóknun, ef þeir vinna lengur en 5 tíma, nema hvað skrifstofustjórarnir vinna oft lengur. Nú er nefndin þeirrar skoðunar, að heppilegra sje bæði starfsmönnunum og ríkinu, að þar verði vinnutíminn lengdur og launakjör starfsmannanna verði að sama skapi bætt. En eins og nú er, getur það ekki talist vafamál, að launin eru þar alt of lág til þess, að starfsmennirnir geti framfleytt sjer og fjölskyldu sinni með þeim einvörðungu. Til þess að bæta þetta upp, vinna margir þeirra í eftirvinnu annarsstaðar, og þá að alls ólíkum störfum. Þetta fyrirkomulag er í alla staði óheppilegt. Væri miklu nær, að starfsmennirnir væru færri, en ynnu svo alla sína vinnu í stjórnarráðinu, en fengju þá um leið svo mikil laun, að þeir gætu lifað sómasamlega af þeim. Um aðrar stofnanir ríkisins er það að segja, að þar er starfstíminn víðast hvar 7–8 stundir og sumstaðar lengri, eins og t. d. á pósthúsinu og í Landsbankanum, en hjá þessum stofnunum eru launakjörin líka betri, en annars enginn aukaþóknun greidd fyrir þann tíma, sem menn vinna umfram venjulegan starfstíma. Þetta fyrirkomulag telur nefndin miklu eðlilegra og heppilegra, að greiða mönnunum sæmilega fyrir sinn starfa, en hafa þá starfsmannafjöldann ekki meiri en þarf til þess að komist verði yfir störfin. Um flestar aðrar stofnanir ríkisins má víst segja hið sama. Hinsvegar hefir nefndin rekið sig á það, að hjá einstaka stofnun sjeu launin of há í samanburði við laun embættis- og sýslunarmanna landsins. Svo er t. d. um áfengisverslunina og landsverslunina. Þar hafa víst sumir starfsmennimir fullkomin ráðherralaun eða meira. Og þó auðvitað sje ekki nema gott um það að segja, að geta launað starfsmönnum sínum vel, þá verður þó að taka tillit til þess, hverjum launakjörum starfsmenn ríkisins yfirleitt sæta, og er það ekki nema sanngjörn krafa, að strangar gætur sjeu hafðar á því, að þar á sje fult samræmi. Og þar sem sumir starfsmenn við þessar stofnanir hafa hærri laun en hæstlaunuðu embættismenn ríkisins, þá má teljast ókleift að láta slík launakjör ná til starfsmanna ríkisins yfir höfuð. Því vill nefndin leggja mikla áherslu á það, að framvegis verði komið á meiri jöfnuði um laun þessara starfsmanna og annara starfsmanna í þjónustu ríkisins. Ennfremur teldi nefndin mjög æskilegt, að hæstv. stjórn vildi rannsaka, hvort ekki væri unt að breyta fyrirkomulaginu á bókfærslunni í sumum þessum stofnunum og gera hana einfaldari og umsvifaminni. Það er enginn vafi á því, að þing síðari ára hafa með lagasetningum gert það að verkum, að skrifstofukostnaðurinn á sumum stofnunum ríkisins, og þá ekki hvað síst skrifstofukostnaður lögreglustjórans í Reykjavík, hefir aukist um skör fram á síðari tímum. Nefndin álítur nú, að alt þetta skrifstofuhald megi gera einfaldara og óbrotnara, án þess að skert sje tryggingin fyrir góðri og áreiðanlegri bókfærslu. Því eru það tilmæli nefndarinnar, að stjórnin taki þetta til gaumgæfilegrar athugunar, og væntir þess fastlega, að með því móti megi spara talsvert á mannahaldi á þessum skrifstofum. Að öllu þessu athuguðu komst nefndin að þeirri niðurstöðu, að ekki væri rjett að leggja til, að frv. nái fram að ganga, en leyfir sjer að bera fram rökstudda dagskrá, sem birt er á þskj. 312 og - með leyfi hæstv. forseta - hljóðar svo: „ Í trausti þess, að ríkisstjórnin hafi aðgæslu með starfsemi í skrifstofum þess opinbera, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Jeg skal í þessu sambandi geta þess, að sæi hæstv. stjórn sjer ekki fært að gera nauðsynlegar breytingar til þess að færa niður skrifstofukostnaðinn, og ef breyta þyrfti lögum til þess, að það yrði hægt, þá væntir nefndin þess, að hún láti undirbúa það mál fyrir næsta þing. Jeg finn svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta meir. Heldur sje jeg ekki ástæðu til að færa fram einstök dæmi, tilvitnanir í lög o. s. frv. Hv. þm. er sjálfum kunnugt um launakjörin, og vildu einhverjir fræðast frekar um þá hluti, þá eru hjer fyrirliggjandi skjöl, sem gefa upplýsingar um þessi atriði. Vil jeg svo að lokum leggja til, að hv. deild samþ. hina rökstuddu dagskrá, sem nefndin ber fram og jeg hefi nýlega lesið upp.

Þórarinn Jónsson Það fyrsta, sem maður rekur augun í, þegar athugað er nál., er það, að þar eru hv.þm. Reykv. loksins ekki einir sjer. En þeir hafa annars venjulega verið í minnihluta og stundum þurft að auglýsa það. Hvað hv. 2. þm. Reykv. (JBald) snertir, þá kemur mjer hans aðstaða ekki undarlega fyrir sjónir, því það er vitanlegt, að hann fyllir flokk þeirra manna, sem vilja láta greiða sem hæst laun fyrir sem minst starf. Og hvað viðvíkur hv. 4. þm. Reykv. (MJ), þá er það líka kunnugt, að hann vill halda starfsmenn ríkisins ríkmannlega. En jeg er hissa á því, að hinir skuli hafa látið sannfærast. Hv. nefnd lætur þess getið, að hún hafi skrifað öllum skrifstofum ríkisins hjer í bæ og fengið hjá þeim skýrslur um launakjör og starfshætti á þeim. Þetta er náttúrlega handhæg aðferð, en í sjálfu sjer sannar það ekkert, því þó setið sje svo og svo lengi á skrifstofunum, þá er ekki þar með sagt, hvað lengi sje unnið þar. Og um það efni vantar auðvitað allar upplýsingar. Suma rekur máske minni til þess, að þegar vínverslunin var fyrst sett á stofn, þá voru við hana 20 menn, og þegar beðið var um skýrslu um mannahaldið, þá var talið, að ekki væri hægt að komast af með færri. Síðan hefir það þó sýnt sig, að þetta mikla mannahald var algerlega óþarft. Eitthvað svipað má víst segja um þær skýrslur, sem hv. nefnd hefir nú fengið, að hæpið er að taka þær allar trúanlegar í strangasta skilningi. Það er annars einkennilegt, hvernig farið er að, þegar skrifstofur eru settar á stofn fyrir ríkið. Fyrst er þá að útvega mikið og rúmgott húsnæði. Áfengisverslunin greiddi 84 þús. krónur fyrir húsnæði sitt í fyrra. - Næst er svo að útvega forstöðumanninum gott pláss, því þó hann hafi annars ekkert að gera, þá þarf hann að gæta þess, að bætt verði við mönnum, ef að hætta er á, að annars verði að vinna fimm mínútur fram yfir tímann. Nú er jeg viss um, að ef rannsökuð væri starfsemin á skrifstofu vínverslunarinnar, þá yrði niðurstaðan sú, að fækka mætti starfsmönnunum um helming, því jeg fullyrði, að sumir þeirra hafi ekkert að gera. En alt þetta getur nú fyrst talist fullkomlega rannsakað, þegar stjórnin hefir gengið þangað t. d. í 10–20 daga, og tekið náið eftir starfi hvers manns. Því menn verða að láta sjer skiljast, að það er alt annað að sitja á skrifstofum 5–7 tíma á dag en að vinna á skrifstofum 5–7 tíma á dag. Þá var mjer áður kunnugt um, að sumstaðar, t. d. í pósthúsinu, er vinnutíminn lengri. En þar eru þó ekki að sama skapi hærri laun. Annars væri fróðlegt að bera saman starfsmannahaldið við vínverslunina og stórar vöruskiftaverslanir, sem jeg hafði áður kynni af. Þær verslanir höfðu sumar um 800–1000 viðskiftamenn, en samt unnu ekki aðrir við þær en verslunarstjórinn, einn bókhaldari og afhendingamaður og pakkhúsmaður. Jeg hika ekki við að telja, að starfið við þessa verslun hafi verið eins mikið og við vínverslunina. En þar hjálpuðust menn við störfin. Nú eru hópar manna fengnir til að annast hvað eina af þessu. Þetta er enginn sparnaður. Og svo er verið að segja, að ekki megi lögfesta vinnutímann, því víðast sje nógu lengi unnið hvort sem er. En hversvegna má ekki gera það? Og myndi stjórnin ekki standa ólíkt betur að vígi með eftirlitið með starfseminni á skrifstofunum, ef hún hefði lagastafinn að styðjast við? Jeg veit, að loftslagið og tískan hjer í bæ er ákaflega rík, og því veit jeg ekki, hvort stjórnin án slíks stuðnings treysti sjer að gera þá byltingu, sem þarf á þessu sviði. Það er orðið daglegt brauð, að menn sjeu teknir til sáralítilla starfa frá öðrum meiri og gagnlegri störfum. Það þarf ekki annað en að koma inn í tóbakseinkasöluna til að ganga úr skugga um, hvað miklir starfskraftar fara hjer oft til lítils. Því hefðu kaupfjelög og kaupmenn þessa verslun, þyrfti engum manni við að bæta. Aftur hefi jeg aldrei haldið því fram, að jeg vildi láta starfsmenn ríkisins vera varlaunaða. Jeg hefi einmitt tekið það fram, að sjálfsagt væri að hækka launin, þar sem þess væri þörf, en þá er líka um leið til þess ætlast, að menn hafi sitt aðalstarf þar, sem þeir vinna. En eins og því er nú háttað, vinna þeir oft annað eins úti í bæ. Hv. frsm. (JörB) mintist á, að sumstaðar myndu menn vera fullhátt launaðir á hinum nýju skrifstofum. Það er því ekki einungis, að þar sjeu menn, sem ekkert hafa að gera, heldur eru þeir launaðir svo, að það er hið fylsta ranglæti gagnvart öðrum starfsmönnum ríkisins. Jeg vil líka minnast á annað atriði í þessu sambandi. Mjer hefir komið það svo fyrir sjónir, að þegar starfsmaður hafi forfallast, þá hefir ekki altaf verið þörf á að setja annan í hans stað. Eins er það, að þegar þessir menn veikjast, þá eru þeir stundum teknir strax af launum, en annarsstaðar ekki fyrri en seint og síðarmeir. - Annars eru það fulltrúarnir, sem jeg skil minst í. Líklega er til þess ætlast, að hægt sje að grípa til þeirra, ef skrifstofustjóri forfallast. En trúað gæti jeg því, að eitthvað af þeirra starfi færi í að rannsaka, hvenær skrifstofustjórinn væri ekki við. Vel má vera, að sumum þyki jeg hafa verið full fastorður í ræðu minni, og máske hefi jeg gefið mönnum höggstað á mjer. En jeg hefi aðeins verið að láta skoðun mína í ljósi. Jeg álit þetta mál vera nauðsynlegt vegna fjárhagsins, og nauðsynlegt einnig til þess að koma á föstu og ákveðnu vinnufyrirkomulagi. Og þó jeg vantreysti stjórninni á engan hátt að rannsaka þetta mál og hefjast handa í því, þá vil jeg gera henni það starf auðveldara með lögum um þessi efni. Því mun jeg líka greiða atkvæði móti þeirri rökstuddu dagskrá, sem fram er komin, og vænti þess, að hv. deild geri það einnig.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg vil leyfa mjer að taka það strax fram, að það var af vangá hjá mjer áðan, þegar jeg talaði, að jeg ekki drap á það, að önnur nefnd hjer í hv. deild, fjhn., hefir til meðferðar starfsmannahaldið í áfengisversluninni, en einmitt þar virðist sem mannahald sje óþarflega mikið. Falla skoðanir okkar flm. (ÞórJ) í því efni saman, og geri jeg ráð fyrir, að nefndin muni bráðlega koma fram með till. um breytingu á starfstilhöguninni á þessum skrifstofum og fækkun starfsmanna. Nær það fyrst og fremst, eins og jeg sagði, til vínverslunarinnar og landsverslunar. Okkur hv.flm. (ÞórJ) ber í rauninni ekki neitt í milli, nema ef honum virðist sem nefndin hefði getað rannsakað málið svo til hlítar, að hún hefði getað borið fram ákveðnar till. um starfsmannafækkun. Nefndin sá sjer ekki fært að rannsaka málið svo, að hún gæti gert till. um, hvar skyldi fækka og hvað mikið. Hún gat aðeins aflað sjer nauðsynlegustu upplýsinga og gagna, en engar till. gert af þeim ástæðum, sem jeg skal nú víkja að. Fyrst og fremst treysti nefndin sjer ekki að rannsaka svo alla starfsemi þessara stofnana, að fulltrygt væri, og yrði stjórnin að hafa alla framkvæmd í málinu. Upplýsingar gat nefndin ekki fengið aðrar en þær, að spyrja forstöðumenn skrifstofanna um starfshætti og launakjör, enda má ætla, að þeir sjeu allra manna kunnugastir um þetta, og jeg verð að segja það fyrir mitt leyti, að svo framarlega sem menn hafa ekki reynt annað en trúverðugleik af þessum mönnum, þá ætti að vera algerlega óhætt að leggja upp úr orðum þeirra, um þetta efni sem annað. En svo virtist, að til þess að sparnaði yrði við komið, yrði að breyta um starfshætti, án þess þó að draga úr trygging stofnananna, og þó að nefndin gæti ekki rannsakað málið til hlítar, treysti jeg hæstv. landstjórn fyllilega til að leiða þetta til lykta. Hún hefir lengri tíma til þess en nefndin hefir átt kost á, og henni er í lófa lagið að gera allar þær ráðstafanir, sem hún telur nauðsynlegar til að koma verkinu í framkvæmd. Þetta, að gera störfin einfaldari og breyta fyrirkomulaginu, það er einmitt falið í brtt. nefndarinnar. Hvað launakjörin snertir, þá er jeg, eins og jeg hefi drepið á, hv.flm. (ÞórJ) sammála um, að jeg tel laun manna við vínverslunina og landsverslunina alt of há, og jafnvel órjettmæt og í fylsta ósamræmi við önnur embættismannalaun, og getur það dregið illan dilk á eftir sjer. Hv. flm. drap á - og kann það að vera eðlilegt frá hans sjónarmiði - að betra væri, að lögboðinn vinnutími væri á skrifstofunum. Jeg hygg ekki. Á sumum opinberum skrifstofum að minsta kosti mun allverulega vera unnið fram yfir stundum, - jafnvel upp í 9–10 stundir á dag. En ef vinnutíminn yrði lögboðinn 7–8 stundir, þá er jeg hræddur um, að starfsmenn myndu krefjast aukaborgunar fyrir yfirvinnu. Annars get jeg tekið það fram, að sanngjarnt virðist í alla staði, að laun þeirra manna sjeu hærri, þar sem lengur er unnið. Hæstv. stjórn hefir nú heyrt álit nefndarinnar um það, að hún telur þann vinnutíma, sem frv. fer fram á, hæfilegan, og að ekki skuli borgað sjerstaklega fyrir aukavinnu, og lít jeg svo á, að hún geti því talið sig hafa yfirlýstan vilja í þessu efni, þó dagskráin verði samþ. Og þótt jeg sje ekki stuðningsmaður hæstv. stjórnar, treysti jeg henni fyllilega til að fara með þetta mál. Og jeg ætla, að tilgangurinn, sem liggur að baki frv., náist betur með dagskránni. Í þessu efni, eins og reyndar í allri starfsemi hins opinbera, heyrir það fyrst og fremst til, að forstöðumennirnir hafi strangt eftirlit með starfsmönnunum og sjái um, að hver geri skyldu sína. En því næst er það landsstjórnarinnar að hafa eftirlit með forstöðumönnunum og stofnunum og gæta þess, að þeir geri sína skyldu. Og að því leyti á hv.flm. þakkir skyldar fyrir frv., að það hefir vakið þetta umtal hjer í þinginu, sem ætti að verða til þess, að stjórnin fyndi enn ríkari hvöt hjá sjer til þessa eftirlits en verið hefir. Hv. flm. drap á, að það, að enginn væri tekinn í skrifstofuna, þó annar forfallaðist, sannaði, að ekki væri þörf allra mannanna. Kann að vera, að svo sje sumstaðar, og skal jeg ekkert fullyrða um það, en jeg vil geta þess, að það þarf ekki að vera. Jeg veit, að til eru dæmi um, að störfum manns, sem forfallast, er bætt á annan, sem fyrir er, án þess að borgað sje fyrir, en þar sem greitt er fyrir aukavinnu á stjórnarskriftum, býst jeg við, að slíkt hafi einhvern kostnað í för með sjer. Og að lokum vil jeg geta þess - sem minnar persónulegu skoðunar, en ekki fyrir hönd nefndarinnar - að jeg vil ekki taka strangt á því, þó maður, sem veikist, fái borgað eitthvað af launum sínum, þann tíma, sem hann er frá störfum, einkum ef hann á bágt með að komast af án þeirra. Jeg tek ekki hart á tilhliðrunarsemi í því efni, þó auðvitað verði þar að vera samræmi, sem annarsstaðar. En þetta getur hver gert upp við sjálfan sig. Jeg held, að jeg þurfi svo ekki að fjölyrða frekar um málið að sinni, því munurinn á skoðunum nefndarinnar og hv.flm. (ÞórJ) er ekki mikill í þessu máli.

Forsætisráðherra (JM): Jeg ætla ekki að fara neitt út í málið eða aðfinslur hv.þm. nú, en aðeins láta þess getið, að stjórnin mun taka hvorttveggja til athugunar, og býst jeg ekki við, að meira sje heimtað í bili. Það verður alt athugað.

Jón Kjartansson Jeg held satt að segja, að hv.flm. (ÞórJ) og okkur, sem berum fram dagskrána, greini ekki eins mikið á og hann heldur. Það, sem dagskráin á við, er aðallega fólk á opinberum skrifstofum, en alls ekki starfsmenn við áfengisverslunina nje landsverslun. Við erum hv.flm. algerlega sammála um það, að launakjör og fjöldi þeirra manna nær ekki nokkuri átt. En þegar við sömdum þessa dagskrá, þá tókum við tillit til þess, að á sumum skrifstofum, einkum í stjórnarráðinu, þar sem vinnutíminn er stystur, þá eru launin ákaflega lág, og okkur fanst, að ómögulegt væri að fyrirskipa lengri vinnutíma nema með því að breyta um leið launalögunum. Fulltrúar í stjórnarráðinu hafa sem sje 3500 kr. byrjunarlaun, aðstoðarmenn 2000 kr. byrjunarlaun og skrifarar 1600 kr. Ef þessi laun eru borin saman við önnur, t. d. laun starfsmanna á lögreglustjóra- og bæjarfógetaskrifstofunni, þá eru þau miklu lægri en þar gerist. En þess ber þá líka að gæta, að á þeim skrifstofum er miklu lengri vinnutími, jafnvel lengri en ákveðið er í frv. Því þar hefir hver maður sitt ákveðna starf, sem hann verður oft að rækja fram á kvöld, svo vinnutími hans getur orðið alt að 10 klst. Við sáum því ekki, að hægt væri að lengja vinnutímann í stjórnarráðinu, nema hækka launin, svo að lífvænleg yrðu. Einnig eru launin mjög lág á pósthúsinu, og þeir verða að vinna, þegar þörf þykir, hvenær sem er. Starfsfólkið við símann er einnig illa launað. En það var alls ekki ætlun okkar, að dagskráin næði til áfengis- og landsverslunarinnar. Það er föst skoðun mín, að þar verði að breyta sem fyrst um, og því fyr, þess betra. Því það nær ekki nokkurri átt, að afgreiðslumaður þar hafi eins há eða hærri laun en skrifstofustjóri í stjórnarráðinu, og sendisveinn hærri laun en skrifari í stjórnarráðinu. Jeg býst líka við, að það mál verði hjer síðar til umræðu, og þá fast tekið í taumana og samræmi á komið. En þar sem dagskráin miðar aðeins að því, að stjórnin athugi, hvort ekki væri heppilegt, að vinnutíminn væri lengdur á stjórnarskrifstofunum og jafnvel einhver launauppbót veitt, vona jeg, að hv.flm. geti sætt sig við hana. Því eins og jeg hefi tekið fram, sáum við okkur ekki fært að breyta launalögunum nú, svo að hægt væri að ákveða lengri vinnutíma. Við álítum, að það mætti bíða, þar til öll launalögin verða endurskoðuð, sem væntanlega verður á næsta ári. En laun starfsmanna við áfengis- og landsverslun koma aftur á móti því máli ekkert við. Þeim er hægt að breyta án nokkurra laga. Er að sjá svo sem forstjórar þeirra stofnana ráði þar öllu um, og má þingið ekki lengur láta svo búið standa. heldur taka fast í taumana og koma samræmi á við aðrar stofnanir. Enda hefir ósamræmið, sem nú er, valdið mikilli gremju, því ýmsir opinberir starfsmenn aðrir hafa vitnað til þeirra stofnana, t. d. nú í vetur símamennirnir, þegar þeir kröfðust launauppbótar. En þeir hafa ekki hálf laun á við starfsmenn þessara stofnana.

Pjetur Þórðarson Mjer þykir ekki ólíklegt, að dagskráin verði samþ., því hún heimtar ekki mikið, og finn því ástæðu til að fara nokkrum orðum um málið. Hún er stutt og hógvær - dagskráin - og er aðalefni hennar að beina aðgæslu ríkisstjórnarinnar að því að hafa eftirlit með opinberum skrifstofum. Bæði frv., sem fyrir liggur, og nál. beina aðgæslu hæstv. stjórnar ákveðið í eina átt, þá, að hafa gott eftirlit með því, að ekki sje unnið of lítið eða of stutt á þessum opinberu skrifstofum. En jeg vildi beina athygli hæstv. stjórnar að því, hvort ef til vill væri ekki of litlir starfskraftar á sumum skrifstofunum til að annast öll störfin. Jeg hefi góðar og gildar ástæður til þessa, og vil jeg leyfa mjer að nefna eitt dæmi þess. Dæmið er um skrifstofu hins íslenska brunabótafjelags. Hreppur minn hefir sveitabrunatrygging, og geldur auðvitað venjulegt iðgjald í sjóð þess fjelags. Árið 1922 var það iðgjald sent eins og venjulega til fjelagsins. Svo leið langur tími, en engin kvittun kom. Sendi þá oddvitinn fjögur brjef þess efnis, að spyrjast fyrir um, hvort iðgjaldið hefði ekki komið til fjelagsins. Svar kom ekki við brjefunum það ár, og heldur ekki eftir áramótin. Snemma árs 1923 varð dálítill brunaskaði í sveitinni, og var þá farið að eins og venja er til, og skilríki send Brunabótafjelagi Íslands og krafist ábyrgðarinnar, sem það á að greiða að lögum. Árið leið út, án þess að svar kæmi frá fjelaginu eða kröfunni væri sint. Þá talaði oddviti við skrifstofuna og spurðist fyrir um málið, og vissi hún ekki, hvort brjefin, iðgjöldin nje krafan hefði komið, og veit það víst ekki enn. Jeg get ekki ímyndað mjer, að þetta komi af öðru en því, að starfskraftarnir á þessari skrifstofu sjeu of litlir. Jeg hefi sjálfur talað við gjaldkerann, eða einn mann þarna, og enga niðurstöðu fengið í málinu. En ef alla þessa vansmíði leiðir af því, að starfskraftarnir sjeu of litlir, finst mjer fylsta ástæða til að beina athygli hæstv. stjórnar að því, að hún sjái um, að ekki sje of mikið lagt á skrifstofumennina. Um málið sjálft eða dagskrána hefi jeg lítið meira að segja. Mjer liggur þó næst skapi að greiða atkv. með frv. Vitanlega getur það verið álitamál, hvort ákveða eigi vinnutímann með lögum, því það er virðingarvert, að menn vinni fram yfir ákveðinn vinnutíma, þegar þörf krefur, eins og hv.þm. V.-Sk. (JK) drap á. En frv. virðist heldur ekki taka fyrir það, því þar er sagt, að vinnutíminn skuli vera „alt að“ þetta, þ. e. ekki minni. Hitt er ekki bannað, að hann sje lengri.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vildi aðeins benda hv.þm. Mýra (PÞ) á það, að honum er best að senda umkvartanir um þetta efni til stjórnarráðsins, því að það er algerlega þýðingarlaust að draga þetta inn í umr. hjer. Sjeu þessar kvartanir hans á rökum bygðar, munu þær ábyggilega verða teknar til greina þar, en þingmál getur þetta ekki talist.

Tryggvi Þórhallsson Jeg geri ráð fyrir því, eins og hv.þm. Mýra. (PÞ), að afráðið sje að svæfa frv. þetta. Þetta frv. er rödd utan af landi gegn skrifstofubákninu, og mjer er óskiljanlegt, hversvegna allshn. vill draga úr þunga þeim, er felst í frv. Það er alkunnugt, að margir starfsmenn ríkisins taka margföld laun fyrir störf sín. Þannig fá sumir starfsmenn sjerstök laun fyrir að halda reikninga við sjóði, er fyrir skömmu heyrðu undir embætti þeirra. Mjer er líka kunnugt um, að einn af starfsmönnum ríkisins hefir sjerstök laun fyrir úrskurð í sveitfestismálum, og svo mætti lengi telja. Það er miklu meiri kraftur í því fólginn að samþ. frv. óbreytt, eins og hv.flm. (ÞórJ) hefir haldið fram, heldur en dagskrána, sem felur í sjer fullkomið undanhald, og jeg vona, að hv. deild sjái muninn á þessu og greiði atkv. með frv. óbreyttu.

Og það verða margir, sem gera það

.

Jón Baldvinsson Úr því að menn eru farnir að vitna hjer, finst mjer ekki nema rjett, að jeg geri það líka. Í nál.allshn. er svo um mælt, að heppilegast muni vera, að stjórnin sjái um starfsmannahald á skrifstofum stjórnarráðsins. Jeg held, að ekki verði um vilst, hvað dagskráin og nál. á við, og get jeg því ekki skilið, hví menn eru að fetta fingur út í það. Úr því að farið er að tala um laun starfsmanna ríkisins, verð jeg að láta þess getið, að mjer finst það í rauninni alveg sanngjarnt, að starfsmenn áfengisverslunarinnar og landsverslunarinnar hafi hærri fastalaun en skifstofumenn ríkisins yfirleitt. Bæði er það, að stöður manna við þessar verslanir eru ótryggari en hinar, og í öðru lagi er beinlínis til þess ætlast, að margir skrifstofumenn ríkisins hafi aukastörf með höndum. Það er líka bein afleiðing af stuttum vinnutíma og lágu kaupi, enda er það hverju orði sannara, að margir þeirra hafa miklar aukatekjur, og eru jafnvel dæmi til þess, að menn, sem vinna í skrifstofum ríkisins, hafa haft um 20 þús. kr. árstekjur fyrir störf sín. En við svo búið má ekki standa. Kaupið þarf að vera nægilegt til lífsframfæris, svo að engar aukatekjur fyrir önnur störf þurfi að koma til mála. Það er vitanlega aðeins blekking að tala um lág laun þessara manna, meðan ástandið er sem það er nú. Ríkið á að vera sanngjarnt og hagsýnt um leið. Og því á það ekki að skera kaup manna svo við neglur sjer, að þeir freistist til aukastarfa. Jeg hygg því, er menn athuga dagskrána og nál., að mönnum verði það ljóst, að stjórnin, sem hefir hönd í bagga með skrifstofunum, hafi líka afskifti af þeim í þessa átt, enda er ekki við því að búast, að þingið hafi þekkingu á hverju einstöku tilfelli. Hv. sessunautur minn (ÞórJ) talaði um, að það væri nú mín stefna, að menn bæru sem mest úr býtum fyrir sem minsta fyrirhöfn. Jæja, látum svo vera; þetta er þó ekki nema mannlegt. Þetta er nefnilega það, sem allir leitast við að gera, hvort sem þeir eru nú bændur, kaupmenn, útgerðarmenn eða verkamenn. En í þessu máli held jeg að þessi ummæli hitti mig ekki. Jeg hefi einungis lagt áherslu á, að ríkið borgaði fult kaup fyrir fult starf. Og það er svo fjarri mjer að vilja draga úr því, að menn vinni sem mest og best.

Ágúst Flygenring Jeg er dálítið kunnugur einni af þessum ríkisstofnunum, og það er áfengisverslun ríkisins. Jeg hefi kynt mjer þar bæði laun og vinnubrögð og okkur hv. 1. þm.N.-M. (HStef) kom saman um, að þar væri ekkert hægt að laga, nema að færa launin niður. Um það má altaf tala. En nú vil jeg samt benda hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) á eitt vel launað starf þar, en vil þó enganveginn segja, að það sje of vel launað. Það er fólgið í því, að halda nákvæma spjaldskrá yfir það, hvað hver maður drekkur í landinu samkvæmt þeim háleitu drengskaparloforðum, er menn verða að undirskrifa, til þess að öðlast nokkurn dropa. Yfir þetta er ekki aðeins haldin ársskýrsla, heldur mánaðarskýrslur yfir hvern drykkjumann í þessu landi. Eftir reglugerðinni ber að halda þessu í lagi; það er eitt aðalatriði í augum bindindismanna. Forstjóri gat þess við mig, að þessi maður væri í raun og veru alt of miklum störfum hlaðinn, enda þótt hann hefði ekki treyst sjer til að borga sjerstaklega fyrir yfirvinnu, þá væri það samt ekki ósanngjarnt; því eins og allir geta skilið, hlýtur starf þetta að vera afarmikið. Hv. þm. Mýra. (PÞ) talaði áðan um eina skrifstofu hjer í bænum, sem ástæða mundi vera til að bæta starfskröftum við, og gladdi það mig að heyra slíkt til hans. Jeg vildi nú í því sambandi skjóta því til hæstv. stjórnar, hvort ekki væri ástæða til að bæta við starfsliði á þessum stað, er jeg gat um, því engum getur dulist, hve áríðandi er, að spjaldskráin sje í lagi, og ef þar er ekki mikið í húfi, veit jeg ekki hvar það er. Til hvers skyldu menn um alt land, sem kaupa vín, vera látnir sverja eið um notkun þess, ef þessu er svo ekki haldið til haga og skrásett? Og til hvers skyldi vera ákvæði um það, hve mikið hver og einn má mest drekka, ef ekki væri haldinn neinn reikningur yfir slíkt? Til þess að halda þessu í góðu lagi, býst jeg við, að bæta þurfi við á skrifstofuna 4 mönnum. Hv. þm. Str. (TrÞ) var að tala um of mikið starfsmannahald á skrifstofum ríkisins. Þótt slíkt sje náttúrlega ekki tilfellið hjer, þá þykir mjer ekki ólíklegt, að einmitt hann hafi stuðlað að því að koma þessu í það horf, sem það er í, eins og aðrir bindindismenn.

Fullkominn misskilningur!

.

Þórarinn Jónsson Jeg hefi ekki miklu að svara hjer. Flestir hv.þm., er til máls hafa tekið, hafa þóst vera mjer sammála. Þó vildi jeg víkja nokkrum orðum að frsm. (JörB). Hann talaði um, að venjulegur vinnutími á skrifstofum væri 7–8 stundir. Eftir því sem jeg best veit er 6 stunda vinnutíminn algengari, og sumstaðar þar fyrir neðan. Hann drap og á, með rjettu, að athugavert væri, þegar ekki þyrfti að koma maður í manns stað á þessum skrifstofum, og alt gengi sinn vanagang fyrir því. Jeg veit dæmi til þess, að svo hefir verið, enda er það ekkert undarlegt. Hann gat þess, að bæta þyrfti launakjör manna á skrifstofum í stjórnarráðinu, en nefndin hefði ekki viljað hagga við launalögunum. Jeg tók það fram, að þar sem svo stæði á, gætu menn unnið í vinnustundum sínum þau störf, er þeir fá nú aukalaun fyrir, og þannig mætti jafna hin lágu laun, án þess að breyta launalögunum á þessu þingi. Jeg vildi minnast lítillega á hagstofuna. Jeg veit ekki, hvort menn hafa gert sjer ljóst, hvað hagskýrslurnar kosta, en víst er um það, að þær eru þær langdýrustu bækur, er koma út með þjóðinni, þar sem til hagstofunnar er varið um 40 þús. árlega og hvert hefti skiftir því líklega þús. kr. að dýrleika. Þó væri það sök sjer, ef þær væru ekki ætið 1–2 árum á eftir tímanum, eins og þær eru. Á þessari skrifstofu er hætt vinnu kl. 1 á laugardögum. Aðra daga veit jeg ekki hve lengi er unnið þar. Mjer finst einnig fullkornin ástæða til að athuga, hvort hinir ýmsu skrifstofustjórar eru í rauninni færir um að stjórna þessum skrifstofum. Að minsta kosti má ekki annað eins og þetta vera óátalið. Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði, í sambandi við ummæli mín um hann, að þetta væri nú mannlegt og algengt, að menn vildu fá sem mest fyrir sem minsta fyrirhöfn. Hann gat um bændur í því sambandi og kjötsölu. Þeir verða nú oft og tíðum að sætta sig við þann gróða, að verða að kosta meira til framleiðslunnar en hún gefur af sjer. Þeir eru því alls ekki sambærilegir í þessu sambandi. Líklegt tel jeg, eins og jeg hefi áður minst á, að sum störf mætti með öllu leggja niður. Og illa kunni jeg við það, sem hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) gerði, að hafa starf þetta, er hann gat um, við áfengisverslunina, í skopi, af því að þar er um sorglega misbeitingu drengskaparheita að ræða, sem ætti strax að uppræta. Það, sem gera þarf, er að samþ. frv., svo að stjórnin fái eitthvað til þess að byggja á í viðreisnarstarfsemi þeirri, er hún þarf að hefja í þessu efni. Það er ekki rjett að halda því fram, að það fari eftir laununum, hve vel starfið er stundað. Þannig munu vera einna lægst laun á pósthúsinu. Þó er það á allra vitorði, að starfsemi öll og stjórn er þar í besta lagi.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Það er útlit fyrir, að umræður ætli að lengjast, og er ef til vill við því að búast, vegna þess, hve þm. álíta, að málið sje mikilvægt. Jeg held, að það sje nú mikilvægara í orði en það þarf að vera á borði, svo framarlega sem stjórnin gerir skyldu sína. Ef landsstjórn og forstjórum ríkisstofnananna er ekki til þess trúandi, án sjerstakra lagafyrirmæla, að hafa eftirlit með þessu, þá hafa lög um það lítið að segja. Mjer er það ekkert kappsmál, hvort frv. eða dagskráin verður samþykt. Eins og jeg hefi sagt, legg jeg ekki mikið upp úr lagafyrirmælum um þetta efni, en því meira upp úr trúmensku stjórnar og forstjóra. Skyldurækin stjórn þarf einskis lagabókstafs. Óhæf stjórn metur hann einskis. Háttv. flm. (ÞórJ) vill hafa starfstímann minst 8 stundir. Jeg hygg, að mjög sje í hóf stilt að ákveða þar 8 stunda vinnu að jafnaði. En eigi það að vera lágmarkið, og svo eigi oft og tíðum að vinna þar fram yfir þann stundafjölda, þá finst mjer of langt gengið. Jeg hefi ekki verið á skrifstofu, enda þótt jeg sje kunnugur þeim störfum. Jeg er líka mjög kunnugur allri útivinnu, og jeg ber ekki saman 8 stunda skrifstofuvinnu og 12 stunda útivinnu. Svo miklu eru skrifstofustörfin áreynslufrekari og óhollari. Mjer stendur á sama, hvað kjósendur segja um þetta; þetta er satt engu að síður. Hv. flm. má gera eins mikið úr ágreiningi okkar og hann vill. Jeg skal ekki fara frekar út í málið að sinni, enda tók jeg öll höfuðatriði þess fram í framsöguræðu minni. Þó láðist mjer að geta um eina stofnun, þar sem starfsmannahald er alt of mikið. En af því að að því verður vikið einhvern næstu daga, mun jeg ekki fara út í þá sálma hjer. Hv. flm. kvað ekki mundi vera unnið eins lengi í ýmsum skrifstofum og stofnunum og nefndin gæfi í skyn. Jeg hygg þó, að rjett sje frá sagt um allflestar stofnanirnar, þegar sú stofnun er talin frá, sem við erum sammála um að hafi of marga starfsmenn. Jeg hefi fyrir mjer upplýsingar frá forstöðumönnum þessara stofnana; jeg hefi ekki haft tækifæri til að njósna um starfshætti á þessum skrifstofum, en jeg tel, að fyrirfram beri að treysta forstöðumönnum stofnananna til þess að sjá um, að mennirnir sitji ekki aðeins á skrifstofunum, heldur vinni. Ef ekki má taka trúanleg orð forstöðumannanna, þá er það stjórnarinnar að rannsaka þetta, því að þingmenn hafa ekki tíma til að gera það. Jeg hefi að minsta kosti ekki haft neinn tíma til að vera á hnotskóg um þetta, síðan þing kom saman, og hefi jeg því orðið að byggja á upplýsingum annara. Og til frekari fullvissu þykir mjer rjett, að þessi dagskrá verði samþykt, í þeim tilgangi, að hæstv. stjórn fullvissi sig um, að allir starfshættir sjeu í röð og reglu og starfsmenn sjeu ekki óþarflega margir. Að frv. hafi meiri áhrif, ef það verður að lögum, heldur en dagskráin, fæ jeg ekki skilið, ef hæstv. stjórn gætir skyldu sinnar. Það má einu gilda, hvort heldur verður samþykt, það skiftir engu fyrir málið. Þar sem hv.flm. bar brigður á, að upplýsingar nefndarinnar um vinnutímann á opinberum skrifstofum væru rjettar, þá veit jeg ekki, hvaðan hann hefir þær upplýsingar, og get jeg því ekki dæmt um, hve rjettar þær eru. En hann getur ekki ásakað mig, þó að jeg hafi farið eftir umsögn þeirra manna, sem eru þessu kunnugastir. Hv. þm. mintist á hagstofuna, að þar væri vinnu hætt kl. 1 á laugardögum. En þó að svo stuttan tíma sje unnið þennan eina dag, þá getur verið unnið þar vel og sæmilega alla aðra daga vikunnar. Rit hagstofunnar eru að vísu dýr, en á það verður þá að líta, að sú vinna, sem liggur í þeim, er þess eðlis, að hún hlýtur að vera ákaflega seinleg og dýr. Hvort þessi stofnun geri annars skyldu sína, get jeg ekki dæmt um. En jeg þekki forstöðumanninn nokkuð og veit, að hann er mjög starfsamur og samviskusamur. Vænti jeg þess, að hann sje jafnframt svo skyldurækinn húsbóndi, að hann vinni ekki aðeins sjálfur, heldur sjái um, að starfsmenn hans liggi ekki á liði sínu. Þá verð jeg að víkja nokkrum orðum að hv.þm. Str. (TrÞ). Það var að heyra á orðum hans sem hann mundi þykjast hafa himin höndum tekið, ef frv. væri samþykt. Það má vera, að honum verði að von sinni. En þá skal jeg hugsa til hans síðar, ef við eigum þá báðir sæti í Alþingi, og minna hann á reynsluna, ef framkvæmdirnar verða svipaðar eins og hingað til. Það má auðvitað reyna að kippa þessu í lag með lögum, en ef einhver árangur verður af því, þá er það blátt áfram af því einu, að betra eftirlit er komið á heldur en hingað til hefir verið. Þar sem hv.þm. býst við, að skriffinska mundi verða minni, ef frv. yrði samþykt, og kostnaður því minka að sama skapi, þá mun það ekki vera eins sjálfsagt og hann hyggur. Jeg vil í því sambandi leyfa mjer að minna hv.þm. á hans eigin verk á þingi. Það hefir verið samþykt að gera ekkert í vegamálum, nema nauðsynlegasta viðhald. Hver er svo kostnaðurinn við stjórn og undirbúning vegamálanna eftir frv. því, sem hann hefir fjallað um í nefnd og afgreitt til deildarinnar? Hann er rúmar 23 þús. kr., og þó á ekkert að gera. Það er ekki einu sinni skriffinska, sem þetta fje er greitt fyrir, heldur ekki neitt.

Það er eintómur undirbúningur

. Undirbúningur undir ekki neitt. Svo er greitt fyrir stjórn vitamála 18950 kr. Engan vita á að byggja. Þetta er því aðeins kostnaðurinn við stjórn og undirbúning. Stjórn á hverju, og undirbúning undir hvað? Jeg þykist vita, að hv.þm. muni segja, að ekki sje auðið að kippa í burtu þessum kostnaði vegna gildandi laga, og mun það rjett, en mundi þá ekki mega færa svipaðar ástæður um það málefni, sem liggur nú fyrir. Hinsvegar er jeg á því, að úr þessum kostnaði megi draga og eigi að draga. Jeg drap á það í upphafi, að þar sem lagabreytinga mundi þurfa til þess, þá óskaði nefndin þess, að hæstv. stjórn undirbyggi það undir næsta þing. Að þetta sje undanhald, eins og hv.þm. Str. (TrÞ) komst að orði, undanhald undan áhrifum hjer í Reykjavík og skriffinskunni, er slegið fram út í bláinn. Jeg hygg, að hv.þm. Str. hafi haft þá aðstöðu, að hann hefði getað vítt það stranglega, ef óþarft mannahald hefir verið á skrifstofum ríkisins, en það hefir hann ekki gert. Jeg veit til þess, að vínverslunin hafði um 20 starfsmenn, þegar hún var sett á stofn, og nú munu þar vera um 15 fastamenn.

Það var vítt af þm. Str.

. Ekki hefir borið ýkjamikið á því í blöðum landsins, að þarna væri óþarft mannahald.

Margvítt!

Veit jeg ekki, hvort þeir, er slá slíku fram um undanhald, muni vera fastari fyrir á svellinu um að draga úr óþörfu mannahaldi heldur en við nefndarmenn. Að lokum skal jeg geta þess, út af ummælum háttv. samnefndarmanns míns, þm. V.-Sk. (JK), að mjer komu þau mjög á óvart. Það var vitanlega ætlun nefndarinnar, að tillagan tæki til allra stofnana, sem heyra undir stjórnina, en ekki til þeirra einna, sem beint heyra undir stjórnarráðið. Jeg hygg, að flestir nefndarmenn telji, að þetta eigi engu síður við um hinar aðrar stofnanirnar, en hv. deild mun nú bráðlega gefast kostur á að sýna vilja sinn um sparnað í áfengisversluninni.

Pjetur Ottesen Það eru aðeins nokkur orð í tilefni af ummælum hv. 1. þm. G.-K. (ÁF). Hann stóð upp til þess að gerast málsvari vínverslunarinnar, og þá helst aðalskrifstofunnar, og skýrði frá með dæmum, hvað væri sjerstaklega verkefni skrifstofunnar. Hv. þm. bar svo ótt á, honum þótti svo gaman að útmála þessi störf, að jeg náði ekki alveg þræðinum. Kvað hann það verkefni eins mannsins að gæta þess, hve mikið menn drykkju og hvort undirskriftirnar væru egta; jeg hygg, að jeg hafi tekið rjett eftir þessu „egta“. Kvað hann þetta verk ekki ætlandi einum manni, það væri fullkomið 4 manna verk, og mætti því ætla, að svo væri litið á sem þessi maður væri 4 manna maki. Þó sagði hv.þm., að þess væri ekki krafist, að þessi maður nje aðrir þar á skrifstofunni ynni nema 5–6 stundir á dag. Nú er það kunnugt, að sá maður, er hjer um ræðir, fær 600 kr. á mánuði, eða 7200 kr. árskaup fyrir þessa 5–6 stunda vinnu á dag. Auk þess er það mjög dregið í efa, hvort þetta stundahámark er altaf uppfylt. Það er að minsta kosti talið af mörgum kunnugum mönnum, að allmikið hafi brostið á í þessu efni, og þegar talað er um „humbug“ í sambandi við það starf, sem þessi maður á að vinna, þá getur það legið í því, að þetta verk hafi ekki verið unnið, og þannig í framkvæmdinni gert að „humbugi“. Það ætla jeg nú, að sje það rjetta og sanna í málinu. En sje verkið vanrækt, stingur það enn meir í augu, að 7200 kr. skuli vera greiddar fyrir það. Það er og vitanlegt, að þessi maður hefir einnig verið í stjórnarráðinu og hefir þar virðulegan titil og viðbót við hin launin, svo að hann mun ekki hafa minna en 9000 kr. í árslaun. Hjer er verkefni fyrir hina nýju stjórn, að hún rannsaki og athugi alt þetta skrifstofuhald. Mjer þykir vænt um að heyra frá öllum, sem tekið hafa til máls, að þeir bera óskorað traust til núverandi stjórnar að kippa þessum málum í lag og halda þeim í góðri reglu, og skal jeg síst mótmæla því. Jeg þykist og vita, að hæstv. stjórn muni ekki bregðast vonum og trausti deildarmanna í þessu eða öðru. En þó að jeg taki undir með hv.þdm. og sje þeim fyllilega sammála um það, að núverandi stjórn kippi því ólagi, sem nú kann að vera á skrifstofum ríkisins, til rjetts horfs og haldi þar góðri reglu á, þá tel jeg þó lagastafinn tryggilegri til frambúðar. Því vil jeg samþ. frv., en tel samþykt dagskrárinnar undanhald í þessu efni. Jeg varð hissa, þegar jeg heyrði hv.flm. tala um, að hann mundi ef til vill standa einn í þessu máli. Það er auðvitað þvert ofan í þann anda og stefnu, sem hefir verið ríkjandi í hv. deild nú á þessu þingi, að gæta hins mesta sparnaðar á öllum sviðum. Væri því nær að ætla, að þeir, er bera dagskrána fram, mundu standa einir, en allir aðrir á móti.

Tryggvi Þórhallsson Hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) fullyrti ekkert, en kvaðst þó búast við því, að jeg mundi hafa verið einn þeirra, sem stóðu að því, að seðlafarganið komst á við áfengisverslunina. Jeg get með sanni sagt, að því fer svo fjarri, að þetta hafi verið gert að mínum ráðum, að jeg mælti beinlínis á móti því. Jeg vissi um, þegar þetta var ráðið, og lagðist jeg þá allfast gegn því, og sama var um þáverandi atvrh., hv. 2. þm. Rang. (KlJ). Jeg tel þetta „humbug“, að því leyti sem því er ætlað að draga úr vínnautninni, og að leggja drengskaparorð við slíkar yfirlýsingar er blátt áfram hneykslanlegt. Jeg skal þá víkja nokkrum orðum að hv.frsm. (JörB), þó að jeg hafi enga tilhneigingu til að lenda í deilum við hann, hvorki um þetta mál nje önnur. Það er enginn furða, þó að hv.þm. Borgf. (PO) beri fult traust til stjórnarinnar. En jeg tók einmitt fram, að það væri harðari áminning fólgin í því að samþykkja frv. heldur en dagskrána, og því vil jeg samþykkja frv. sjálft, að jeg tel þörf á, að hæstv. stjórn fái þá áminninguna, sem meiri veigur er í. Þar sem hv.frsm. (JörB) sagði, að í þessu efni væri alt komið undir stjórninni og lagasetning væri því gagnslaus, þá furðaði mig á því, að hann skyldi beina þessu máli með svo mikilli vægð til hæstv. stjórnar. Jeg veit ekki betur en að skrifstofufarganið og aukaborgun hafi aukist hvað mest undir þeirri stjórn, sem hæstv. núverandi forsrh. (JM) veitti einnig forstöðu.

Vínverslunin er yngri

. Það er satt, og tek jeg undir þau hörðu ummæli, sem fallið hafa um hana, enda muni fáir hafa jafn harðlega vítt opinberlega þá starfsemi sem jeg. Hv. frsm. (JörB) lagði mjer þau orð í munn, að jeg vildi minka skriffinskuna með því að samþykkja þetta frv. Jeg sagði þetta nú raunar aldrei, en má þó færa til sanns vegar. Og þá veifaði hv.þm. fjárlögunum, eins og jeg bæri ábyrgð á þeim, og mun þessu hafa verið miðað til okkar hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) beggja, þar sem við eigum báðir sæti í fjvn. Vitnaði hv.frsm. (JörB) í skrifstofukostnað vegamálastjóra og vitamálastjóra. Það má vera, að hann hafi ekki heyrt það, sem hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) sagði af hálfu nefndarinnar, að það væri samhuga álit hennar, að leggja bæri niður aðstoðarmannastöðurnar á þessum skrifstofum, en hún treysti sjer ekki til þess að leggja það til, þar sem launalögin verða endurskoðuð næsta ár. Nefndin hafði fullan hug á þessu, en það var af praktiskum ástæðum, sem nefndin vildi ekki opna launalögin, og því hreyfði hún því ekki. Jeg skal ekki deila lengur um þetta við hv.frsm. (JörB), en jeg gat ekki að mjer gert að brosa, þegar hann fór að veifa fjárlögunum.

Forsætisráðherra (JM): Jeg skal láta þess getið út af ummælum hv.þm. Str. (TrÞ), að jeg kannast alls ekki við, að aukaborganir hafi aukist í minni tíð til starfsmanna í stjórnarráðinu, og veit jeg minsta kosti ekki til, að það hafi átt sjer stað á minni skrifstofu. Jeg býst við, að mjer sje eins vel kunnugt um það og flestum öðrum, hvernig hagaði til í stjórnarráðinu í þessu efni fyrir 1917, og ennfremur hygg jeg, að alveg eins megi finna aukaborganir eftir að jeg ljet af stjórn, svo að það er ekki vist, að það sje vert fyrir hv.þm. að minnast mikið á þetta. Það þarf auðvitað altaf að greiða eitthvað fyrir aukastörf, en að það hafi verið meira á árunum 1917–1922 heldur en fyr eða síðar, get jeg ekki viðurkent. Auðvitað hafa störfin í stjórnarráðinu aukist á þessum tíma sem annarstaðar, og er ekki um það að tala. Jeg verð að segja það, að mjer þykir dálítið ósmekklegt að nota mál eins og þetta til þess að ráðast á stjórn, sem er farin frá fyrir löngu, en það verður að taka því eins og það er. Jeg þekti vel til á landshöfðingjaskrifstofunni frá 1896–1904 og var í stjórnarráðinu frá 1904–1908, og var sömu reglum fylgt alla þá tíð.

Klemens Jónsson Þó að umræðurnar sjeu orðnar æði langar, miklu lengri en búist var við, hefir mjer fundist ýmis þau orð falla, sem gefa mjer fult tilefni að taka til máls. Jeg skal þá fyrst geta þess, að jeg mun fylgja frv., en þó ekki óbreyttu. Verði það samþykt nú, mun jeg flytja brtt. við 3. umr., þess efnis, að vinnutíminn skuli vera 7 stundir, en 8 stundir finst mjer of langt. Að jeg kýs fremur að fylgja frv. en dagskránni, stafar af því, að jeg hygg, að stjórnin geti beitt sjer betur, ef hún hefir lög um þetta. Það er ekkert áhlaupaverk fyrir hæstv. stjórn að kippa öllu þessu í lag, fækka mönnum og reka frá störfum sínum, og mun henni veitast erfiðara að gera það, ef hún hefir ekki lagaheimild. Það hefir nokkuð verið minst á stjórnarráðið. Af því að jeg þykist vera þar eins kunnugur og hver annar, þá skal jeg geta þess, að það er ekki rjett, sem haldið hefir verið fram, að ekki sje unnið þar nema 5 stundir. Það er þvert á móti unnið oft og tíðum seinni hluta dags, að minsta kosti 1–2 tíma, einkum á dómsmála- og atvinnumálaskrifstofunum. Á fjármálaskrifstofunni er minna um eftirvinnu, enda er starfið þar að mestu leyti endurskoðun, sem liggur ekki sjerstaklega á. En á hinum skrifstofunum verður oft að afgreiða mál í skyndingu, sem tími hefir ekki unnist til að skera úr á skrifstofutímanum, og verða því skrifstofustjórarnir og starfsmennirnir að vinna eftir skrifstofutíma að þeim. Það kemur og fyrir, eða hefir þó komið fyrir, að starfsmenn verða að taka heim með sjer verkefni, sem þarf skjótrar úrlausnar. Það er því ekki rjett, að vinnutíminn sje eins stuttur og sagt hefir verið. Heldur ekki verður það með sanni sagt, að of mikið mannahald sje í stjórnarráðinu að öllu verulegu athuguðu, því það hefir raunar ekki verið aukið mikið við mönnum á skrifstofurnar síðan þær voru settar á stofn. Helst er það á fjármálaskrifstofunni, en þar hafa skrifstofustörfin aukist stórlega síðustu árin, vörutollsendurskoðun bæst við, auk sívaxandi síma- og póstreikninga. Það má annars að ýmsu leyti benda á það, að sparnaðar hefir verið gætt í rekstri þessarar stofnunar. Ef skrifstofustjóri hefir verið veikur, þá hafa hinir skrifstofumennirnir bætt störfum hans á sig. Man jeg, að eitt sinn var einn skrifstofustjórinn veikur í næstum því eitt ár, og var þó ekki bætt við manni á skrifstofuna. Þá mun hv. dm. kunnugt um, að í fyrra var einn skrifstofustjórinn settur bankastjóri í Íslandsbanka og hefir verið þar til þessa, og hefir fulltrúinn á þeirri skrifstofu gegnt störfum hans þann tíma. Verð jeg yfirleitt að halda því fram, að ýms ummæli, sem hjer hafa fallið um stjórnarráðið, hafi við mjög lítil rök og enn minni þekkingu að styðjast. Að því er snertir deilu hæstv.forsrh. (JM) og hv.þm. Str. (TrÞ) um það, hvenær upp hafi verið teknar aukaborganir, þá skal jeg taka það fram, að þegar jeg var landritari, þá hafði jeg á hendi alla þá sjóði, sem stiftsyfirvöldin og landshöfðingi höfðu haft áður, og gætti jeg þeirra í 13 ár með öllu borgunarlaust. - Er nú þessum störfum skift milli tveggja skrifstofustjóra í stjórnarráðinu og fá borgun fyrir þessa starfa. Hitt er annað mál, að stjórnin verður oft að leita aðstoðar utan stjórnarráðsins til sjerstakra starfa, aðstoðar við lagasamningu o. s. frv., og auðvitað verður að borga það starf. Þá vildi jeg víkja nokkrum orðum að áfengisversluninni, þótt hún hafi ekki heyrt undir mig, þar sem sá maður, sem þar á hlut að máli, á ekki sæti í þessari deild. Það hefir verið talað mikið um hið mikla mannahald, sem væri við þá verslun. Þetta var gert þegar í byrjun, enda kvaddi þáverandi stjórn forstöðumann verslunarinnar þegar á sinn fund, og að athuguðu máli skipaði hún honum að segja upp fjórum af starfsmönnunum. Lengra treysti stjórnin sjer ekki til að fara, enda myndi það vart hafa verið forsvaranlegt. Annars liggur nú listi yfir þessa starfsmenn fyrir þinginu, og geta hv.þm. sjálfir lesið hann til þess að komast að niðurstöðu í málinu. Er jeg þess fullviss, að þeir munu vera mjer samdóma um það, að ekki sje unt að fækka þar meira, nema þá um einn mann, en til þess þyrfti fyrst að breyta reglugerðinni. Að því er snertir landsverslunina, þá heyrði hún undir mig. Og jeg átti oftar en einu sinni tal um það við forstjóra hennar, að mjer þætti laun starfsmannanna of há. Hann gat samt ekki sannfærst um, að það væri rjett, og bar það fyrir, að þar myndi yfirleitt vera lengri vinnutími en á öðrum skrifstofum. Kvað hann algenga vinnutímann vera 7–8 tíma, og stundum kæmist hann jafnvel upp í 10–12 tíma; auk þess væru launin ekki sambærileg við aðrar stofnanir ríkisins. Stjórninni þótti því ekki rjett að fara lengra út í þetta, enda mun svo fara, að ef vinnutíminn á öðrum skrifstofum ríkisins verður lengdur og borgun aukavinnu afnumin, þá verði laun starfsmanna líka jafnframt hækkuð. Að lokum vil jeg taka það fram, að jeg tel það hyggilegra, að öllu athuguðu, að samþ. frv. en ekki rökstuddu dagskrána. Lít jeg svo á, að þá sje nær því takmarki, sem þorri hv.þm. óskar að ná í þessu efni.

Jakob Möller Jeg stóð upp, af því að mjer fanst tími til kominn, að einhver bæri friðarorð á milli hv. dm. Einkum tel jeg þessa þörf að því er snertir flokksmenn hæstv. stjórnar, því þeir hafa farið mjög geist og rasandi í þessu máli. Jeg gat vel skilið, fyrst, er hv.flm. (ÞórJ) bar fram frv., af hverju hann bar það fram í þessu formi. Þáverandi stjórn var ekki hans flokksstjórn, enda var ekki hægt að komast hjá því að skoða frv. sem nokkurskonar vantraustsyfirlýsingu til stjórnarinnar. En það þykir mjer gegna furðu, að hann skuli nú vera enn grimmari í þessu efni, rjett eins og nú sje um ennþá meiri nauðsyn að ræða. Sama er að segja um hv.þm. Borgf. (PO), að hans grimd í málinu hefir einnig vaxið. Jeg skal nú að vísu játa, að ef þessi hv.þm. vantreystir svo mjög sinni nýju stjórn, þá virðist ekki sitja á mjer að bera sættarorð þar á milli, en jeg vil nú samt, af bróðurlegum kærleika, benda á það, að þessi framkoma hv.þm. er alt að því óviðfeldin, eftir að hæstv.forsrh. hefir mælst til þess, að frv. yrði ekki samþ.  (Forsrh. JM: Það er misskilningur, að jeg hafi mælst til þess)  . Hæstv. ráðherra (JM) kvaðst ekki búast við því, að meira yrði heimtað í bili en að málið yrði athugað. Þar sem nú frv. ber bæði vitni um, að menn treysti stjórninni ekki meir en í meðallagi og er auk þess viðurhlutamikið eins og það nú er, þá þykir mjer það sæta sjerstakri furðu, er flokksmenn hæstv. stjórnar fara svo geist. Að því er snertir launakjörin á skrifstofum þess opinbera, þá þurfa menn ekki að ímynda sjer, að nokkurntíma komist samræmi á þar á milli. Hvað snertir skrifstofur stjórnarráðsins og aðrar slíkar, þá nýtur ríkið þess, að það hefir ávalt nóg af þessu lærða „proletariati“, en þar sem aftur er að ræða um verslunarfyrirtæki, þá verður það að keppa við önnur samskonar fyrirtæki og borga starfsmönnunum eins og þau. Væri það ekki gert, þá myndi ríkið aðeins ná í úrkast þeirra manna, og myndi það trauðla borga sig. En af þessu leiðir, að altaf verður ósamræmi á milli launakjara þessara ríkisstofnana. Eina ráðið er bara þetta, að hverfa algerlega frá þessum ríkisrekstri. Verði þetta ekki gert, þá verður krafa þeirra löglaunuðu starfsmanna, um meira samræmi, að lokum svo hávær, að ekki verður unt að komast hjá að láta undan henni að meira eða minna leyti. Þá er líka önnur leið, sú, að bæta mönnum upp þessi lágu laun með aukabitlingum, og er það sú leið, sem farin hefir verið til þessa. Jeg get að vísu tekið undir það með hv.frsm., að skriffinskunni sje of langt komið, en það er ekki á svipstundu hægt að kippa slíku í lag. Það er jafnan hægara að auka við manni en að losna við hann aftur, hægara að hækka kaup manna en að færa það aftur niður. Jeg geri annars ráð fyrir, að ekki velti á miklu, hvort þetta eða hitt verður ofan á í þessu máli; jeg býst við, að árangurinn verði nokkuð svipaður, hvort sem ber sigur úr býtum, frv. eða dagskráin. Það er því algerlega að óþörfu, sem hv.þdm. hafa farið svo geist í málinu.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vildi aðeins láta í ljós ánægju mína yfir því, að Nd. fær nú að sjá framan í hæstv.forsrh. (JM). Þetta er þeim mun meira fagnaðarefni sem deildin hefir mjög sjaldan átt þess kost, því það hefir örsjaldan bólað á hæstv. ráðherra, og það jafnvel, er um stórmál hefir verið að ræða, sem snerta hann sjerstaklega. Það, sem hjer hefir annars borið á milli, er þetta, að jeg gat þess, að í tíð hæstv.forsrh. (JM) hefði komist á það lag, að mönnum í stjórnarráðinu hefði verið borgað fyrir aukastörf. Þessu mótmælti hæstv.forsrh. (JM), en hv. 2. þm. Rang. (KlÞ) stóð þá upp og lýsti yfir því, að hann hefði áður sem landritari haft á hendi reikningshald ýmissa sjóða, án sjerstakrar borgunar. En þar sem það nú er upplýst, að þetta hefir síðan verið launað sjerstaklega, þá hefir hann þar með sannað mitt mál. Þá sagði hæstv.forsrh. (JM) loks í öngum sínum, að ekki væri vert að tala meir um þessar sakir, en jeg vil þá halda því fram, að það sje bein skylda þm. að tala um þær, úr því að þeir á annað borð eru sannfærðir um, að þetta hefir farið í ólestri. Jeg skal þó játa, að jeg hefði ekki farið að tala um gerðir fyrverandi stjórnar, ef ekki hefði staðið svo á, að höfuð þeirrar stjórnar var það sama og höfuð stjórnarinnar nú.

Forsætisráðherra (JM): Það kemur oft fyrir hjá sumum hv.þm., að þeir taka ekki orð manna eins og þau eru töluð, og svo fór áðan um hv.þm. Str. (TrÞ). Það, sem jeg sagði, var, að ekki hefðu aukastörf þessi verið borguð fremur í minni stjórnartíð en bæði fyrir og eftir. Skal jeg til dæmis nefna, að þegar landshöfðinginn bað mig um að gerast landshöfðingjaritara, þá sagði hann, að jeg skyldi hafa umfram embættisstörf mín bæði endurskoðun við Landsbankann og svo útgáfu Stjórnartíðindanna og þóknun, er þeim aukastörfum fylgdi. Þetta hafði verið svo áður og er að nokkru svo enn. Það mun óhætt að fullyrða, að hvergi sje svo vel launað á þessum skrifstofum ríkisins, að menn geti lifað af þessu eingöngu. Hvort þetta sje heppilegt, skal jeg ekkert um segja, en hitt er víst, að þessari reglu með aukastörfin hefir verið fylgt til þessa. Það er rjett, sem hv. 2. þm. Rang. (KlJ) sagði, að í hans landritaratíð hafi ekki verið borgað fyrir reikningshald þeirra sjóða, sem hann gat um áðan. En þess er að gæta, að það reikningshald er miklu erfiðara nú en það var þá. Upplýsingar hv. 2. þm. Rang. voru því ekki nein sönnun þess, að óhæfilegt væri að borga fyrir þessi störf nú. Og jeg vil ekki heldur standa hv. 2. þm. Rang. að baki í því að bera sannleikanum vitni, og skal því bæta því við, að jeg hefi fyrir satt, að einn aðstoðarmaður í stjórnarráðinu hafi ekki fyrir alllöngu síðan farið fram á það við fyrv. atvrh. (KlJ), að hann fengi launabót, sem næmi 100 kr. á mánuði, og að hann hafi fengið þetta þegar í stað. Veit jeg ekki til, að nokkurntíma áður hafi verið svo ríflega skamtað úr þeim aski, enda hafa komið fram kvartanir um þetta frá öðrum skrifstofumönnum í stjórnarráðinu. Að því er snertir fögnuð háttv.þm. Str. yfir nærveru minni nú, þá kann jeg honum þakkir fyrir. Fyrir fjarveru minni vil jeg aftur á móti gera grein á þann hátt, að jeg hefi ekki getað tekið neinn verulegan þátt í gangi málanna í Nd., sökum þess, að svo áliðið var þings, er jeg átti kost á því. Öðru máli er að gegna um Ed., því þar á jeg þingmannssæti. Að vísu hefir það hingað til verið venja, að ráðherrarnir sitji löngum í Nd., en þar með er ekki sagt, að þetta sje ávalt heppilegast.

Jón Kjartansson Jeg er flm. að öðru máli, sem snertir laun starfsmanna í áfengisversluninni og landsversluninni, og vildi því taka það fram, að jeg hefi óbundnar hendur í því máli, þótt þessi dagskrá verði samþ. Mjer finst það annars ekkert óeðlilegt, þótt ýmsir hv.þm. hrópi hátt um skriffinskuna hjer í Reykjavík, því á þann hátt hefir einmitt verið ritað af þeim, sem ætla skyldi, að hefði manna best vit á því máli. Jeg hefi hjer fyrir framan mig ritgerð, sem hv. 2. þm. Rang. (KlÞ) hefir skrifað um þetta máí. Vildi jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkrar setningar. Þar segir: „Æðsta stjórn landsins kostaði 1915 58 þús. kr., nú 201 þús. kr., þar mætti líka spara mannahald.“ En nú stendur hv.þm. (KlÞ) upp og fullyrðir, að ekki sje hægt að fækka mönnum í stjórnarráðinu. Veit jeg ekki, hverjum jeg á hjer frekar að trúa, höfundi greinarinnar, sem jeg vitnaði í, eða hv. 2. þm. Rang. (KlJ). Þó má vera, að minna sje að marka greinina, þar eð hún var skrifuð handa kjósendum út um land til lestrar, en hin skoðunin er fram borin af manni, sem hefir nú ábyrgð þingmenskunnar á herðum sjer. Í fyrnefndri grein stendur hjer enn, með leyfi hæstv. forseta: „Dómgæslan hefir vaxið úr 87 þús. kr. upp í liðuga hálfa miljón (506 þús. kr.). Það er skifting bæjarfógetaembættisins í Reykjavík, sem þar ræður mestu um. Það er alveg ótrúlegt mannahald, sem þessi embætti þurfa. Það er því ekki eins mikil fjarstæða og sýnast kann í fyrstu, sem einn fyndinn náungi sagði við mig um daginn, að nú hefðu 60 menn það starf á hendi í Reykjavík, sem 6 menn hefðu unnið fyrir 10–12 árum.“ Nú hefir greinarhöfundur verið ráðherra undanfarin ár, og hefir hann þó þolað þetta og ekki hafst að. Hann hefir ekki hreyft við þessum „sextíu“ mönnum; af þeim hefir hann þó álitið, að 54 væru óþarfir. Til þess að háttv. dm. sjái enn betur, hvernig moldin getur stundum rokið upp í slíkum málum, þá vil jeg enn, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp ummæli sama greinarhöfundar í öðru máli. Þau hljóða svo: „Þá var borgað fyrir prentun þingtíðindanna árið 1920, 96 þús. kr., þriðjungi hærra en Ölfusárbrúin kostaði á sínum tíma, og talsvert meira en Þjórsárbrúin kostaði. Og það væri þó sök sjer, ef Alþingistíðindin væru sannur spegill af þinginu, en því fer fjarri, að svo sje, því þingmenn breyta ræðum sínum alveg eftir geðþótta eftir á. Og hve margir lesa svo þessa dýru bók?“ Nú hefir nýlega komið fram frv. um að fresta prentun Alþingistíðindanna, en það var umræðulaust drepið af hv. 2. þm. Rang. (KlJ) og flokksmönnum hans. Sjest best af þessu, hver alvara fylgir þessum háu hrópum til kjósendanna. Það er undarlegt, að hv.þm. Str. (TrÞ) skuli tala svo fullum hálsi um skriffinsku, þar sem henni hefir aldrei vegnað betur en undir stjórn hans eigin ráðherra. Annars veit jeg, að hv. 2. þm. Rang. hefir ekki verið full alvara, er hann skrifaði þá grein, sem jeg hefi vitnað í, enda vona jeg, að hv.þm. (KlJ) finni meir til ábyrgðar sinnar nú en hann gerði þá. Eina lausnin á þessu máli er að vísa því til stjórnarinnar, því þær breytingar, sem hjer er um að ræða, er ekki hægt að gera nema með því að breyta um leið launalögunum. Býst jeg við, að við, stuðningsmenn hæstv. stjórnar, treystum henni til þess að taka öll þessi launamál til alvarlegrar athugunar.

Þórarinn Jónsson Hv. 2. þm. Árn. (JörB) sagði, að sama væri sjer, hvort samþykt yrði, frv. eða dagskráin. Það er nú svo. En annars er þessi hv.þm. að hóta því, ef frv. yrði samþ., þá skyldi hann minna mig á árangurinn síðar. Mjer þykir þetta hálfkynlegt hjá háttv.þm. (JörB), og kem því illa saman. Hvað snertir ummæli hv. 2. þm. Rang. (KlJ) um það, að tíminn sje of hátt ákveðinn í frv., þá hefi jeg margtekið það fram, að því má breyta, ef nauðsynlegt þykir. Annars er það hreinn misskilningur, að jeg sje með þessu frv. að færa niður launin á skrifstofunum. Tilgangur frv. er sá, að færa saman vinnuna, gera hana hagkvæmari og lengri, svo mennirnir geti tekið sín laun í einu lagi. Og eins og jeg áður tók fram, þá má hæglega gera þetta án þess að breyta launalögunum. En hvenær sem þetta verður gert, og jafnvel hvernig sem það verður gert, er jeg sannfærður um, að það verður til mikils sparnaðar. Hvað það snertir, sem háttv. 2. þm. Rang. sagði, að menn hefðu farið úr stjórnarráðinu, án þess aðrir hefðu verið teknir í staðinn, þá sannar það einmitt til fulls mitt mál, að þar hafi verið ofaukið starfsmönnum. Háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði, að þetta frv. væri vantraust á hæstv. stjórn. En það er síður en svo. Aftur get jeg trúað því, að dagskráin sje fram borin í þeim tilgangi að geta síðar fengið höggfæri á stjórninni. En eins og jeg hefi flutt þetta mál, þá er það hvorki vantraust á fyrverandi og því síður núverandi stjórn, sem jeg styð. Þá sagði sami hv.þm. (JakM), að þetta frv. mundi leiða til þess, að ekki fengist nema úrkast af mönnum til þess að vinna á stjórnarskrifstofunum. Jeg hygg, að þessu fari fjarri, því vinnutíminn á einkaskrifstofum mun hvergi minni en 7–8 tímar og sumstaðar lengri, og jeg býst ekki við, að fram úr því verði farið. Hitt er annað mál, að launin eru ef til vill ekki í öllum tilfellum eins há og einstakir menn geta boðið. Slíkt getur einlægt komið fyrir. En jeg hefi hvergi haldið því fram, að launin ættu að lækka, heldur vil jeg hafa launin forsvaranleg og verkið fullkomið, sem afkastað er fyrir launin.

Klemens Jónsson Hæstv. forsrh. (JM) játaði það, að það væri rjett, að landritari hefði áður haft ýmsa sjóði til umsjónar án sjerstaks endurgjalds, sem nú væri greidd sjerstök þóknun fyrir. En hann tók það jafnframt fram, að þessir sjóðir hefðu vaxið síðan, og reikningshaldið því miklu erfiðara. Jeg held nú, að þessir sjóðir, svo sem Jóns Sigurðssonar sjóður, Hannesar Árnasonar og Herdísar sjóður o. fl. sjóðir, sem ekki vaxa nema sem svarar rentunum árlega, eins og altaf að undanförnu, geti ekki hafa stækkað svo, að það hafi gefið tilefni til þess, að nú er borgað sjerstaklega fyrir umsjón þeirra, og það fulteins mikið og aukalaun þess manns nema, er hæstv.forsrh. mintist á, og jeg hafði veitt. Hann vinnur vissulega fyrir þeim. En hæstv.forsrh. nefndi líka kirkjujarðasjóð. Það er rjett, að hann hefir vaxið mikið. En sá sjóður heyrði aldrei undir mig, heldur skrifstofusjórann á 1. skrifstofu, og hafði hann frá upphafi einhverja sjerstaka þóknun fyrir. Ræktunarsjóður lá aftur undir atvinnumálaskrifstofustjórann, og hafði hann líka þóknun fyrir. Jeg sje heldur ekkert athugavert við það, þó greitt væri aukalega fyrir þessa sjóði, því við þá er mikið verk. En hinir sjóðirnir eru allir svo litlir, að ekki er mikið verk að stjórna þeim. Hæstv. forsrh. (JM) vildi bera sannleikanum vitni um það, að einn maður í stjórnarráðinu hefði fengið launaviðbót nýlega, sem valdið hefði talsverðri óánægju. Jeg skal nú kannast við það, að hafa veitt einum manni launaviðbót, eða sjerstök laun. Þetta er mjög duglegur og fær maður, sem ráðinn var í fyrri stjórnartíð hæstv.forsrh. (JM), og tel jeg, að það hafi verið mjög heppilegt. En nú kom þessi maður til mín og kvaðst ekki geta haldið áfram sínu starfi í stjórnarráðinu nema hann fengi launaviðbót. Þessi maður er sjerstaklega fær í útlendum málum, einkum ensku, og var honum því veitt uppbótin, og það sjerstaklega tilskilið, að hann skuli annast allar þýðingar af og á ensku ókeypis, en eigi löggiltur túlkur að annast slíkt, er það mjög dýrt. Jeg veit ekki til þess, að sú ráðstöfun hafi vakið óánægju nema hjá einum manni, sem líka var sæmilega að sjer í útlendum málum. Þá sneri hv.þm. V.-Sk. (JK) sjer til mín og las upp kafla úr ræðu eftir mig. Þetta er ekki í fyrsta sinn, sem jeg hefi þá ánægju að heyra kafla úr þessari ágætu ræðu hjer á þingi. Það hefir mjer veist tvisvar áður, og það gladdi mig að heyra hv.þm. V.-Sk. lesa nú upp í þriðja sinn úr henni. Jeg vona, að hann geri það oftar, því hann hefir vissulega gott af því að kynna sjer hana nákvæmlega. Þessi hv.þm. (JK) sagði, að það væri sitthvað að tala við kjósendur og tala á Alþingi. Já, það sannast á honum og fleirum, en ekki á mjer, í þetta sinn að minsta kosti, því á þeim tíma, sem jeg flutti þessa ræðu, datt mjer ekki í hug að bjóða mig fram til þings, enda þá engar kosningar í nánd. Jeg var því ekki að tala fyrir neinum kjósendum, heldur sagði jeg á fjölmennum fundi skoðun mína afdráttarlaust. Hún var haldin til að hvetja til sparnaðar og var því með „agitations“-blæ. Jeg taldi í ræðunni, að spara mætti mannahald í stjórnarráðinu, og jeg hefi líka sýnt það í verki, að þetta er rjett, svo hjer er ekki um neina mótsögn að ræða. Þannig var skrifstofustjóri burtu fult ár, og gegndi fulltrúi störfum hans, án þess að bætt væri við manni, nema aukaskrifara, og það með köflum aðeins, í viðlögum. Jeg lít líka svo á, að fækka mætti um mann á 1. og 2. skrifstofu. Að jeg hafi liðið það sem ráðherra, að lögreglustjóri og bæjarfógeti hefðu svo og svo mikið af starfsmönnum, er alveg tilhæfulaust. Til þess hafði jeg engan myndugleik. Sá hv.þm. (JK) veit líklega ekki, að hver ráðherra hefir sinn verkahring, og blanda sjer ógjarnan hver í annars málefni.

Ekki er nú samvinnan góð!

Ójú, hún getur verið það fyrir því, og var það. - Annars gekk ræða mín eindregið í sparnaðaráttina. Og jeg held, að jeg hafi sýnt það á þessu þingi, að jeg er enn sömu meiningar. Jeg hygg, að það sjeu velflest sparnaðarmál á þessu þingi, sem jeg hefi fylgt. Það kann að vera, að jeg hafi ekki fylgt hverju einasta slíku máli, en vissulega hefi jeg hjer gengið miklu lengra en hv.þm. V.-Sk. (JK), þó hann telji sig til Íhaldsflokksins. Það er þó reyndar ekki fyllilega að marka, með því að honum virðist ekki ætíð fullkomlega ljóst, hvernig hann á að greiða atkvæði. Þannig greiddi hann atkvæði bæði með og móti einu og sama máli nýlega. Jeg játa, að það er fallegt hjá hv.þm. V.-Sk., þar sem hann hjelt því fram, að menn ættu að bera jafna ábyrgð á orðum sínum hjer í þingi og annarsstaðar. Jeg vona því, að hann fylgi þessum orðum sínum um ábyrgðina sem þingmaður og blaðstjóri. En sýnilega er það í byrjun fyrir honum enn, og skamt á veg komið. Það er auðsjeð á hinni stuttu blaðastjórn hans.

Forsætisráðherra (JM): Jeg verð að gera dálitla athugasemd út af orðum hv. 2. þm. Rang. (KlJ). Þessi hv.þm. talaði fyrst aðeins um þá sjóði, sem hann hefði haft endurgjaldslaust sem landritari, en nú væri goldið aukalega fyrir. En svo játaði hann, að í hans landritaratíð hefði verið borgað sjerstaklega fyrir aðra sjóði. Hvað er þá um að tala? Jeg er ekki að lasta þetta. En það sýnir, að árás hv.þm. Str. (TrÞ) á mig er öldungis ástæðulaus. Svona hefir það verið bæði fyr og síðar. Jeg var ekkert að lasta það, þó hv. 2. þm. Rang. (KlJ) bætti laun þessa umgetna starfsmanns. Það var samt engin sjerstök ástæða til þess, og það var misrjetti gagnvart öðrum starfsmönnum í stjórnarráðinu. Engin nauðsyn vegna þýðinga. Í stjórnarráðinu er löggiltur og prófaður skjalþýðari annar. Að það hafi þótt misrjetti, fjekk jeg sönnun fyrir í morgun. Jeg fjekk þannig brjef í morgun frá manni, sem sagðist ekki geta lifað af launum sínum og verði að fara, eða fá launin hækkuð, og „citerar“ þetta dæmi. Þessi maður hefir miklu lægri laun en hinn. - Það er annars ekki vert að vera að pexa um einstök dæmi. Því þar sem hv.þm. Str. (TrÞ) kemur með eitt, skal jeg koma með þrjú.

Tryggvi Þórhallsson Það gladdi mig að heyra hæstv.forsrh. (JM) vitna í Sturlungu í lok tölu sinnar, en margt annað er þó ekki líkt um okkur. - Annars var þar ekkert svaravert, nema eitt einasta atriði, sem jeg skrifaði orðrjett upp eftir honum. Hann sagði: - Svona hefir það altaf verið, bæði fyr og síðar. - Þetta er höfuðatriðið, sem ber á milli. Jeg og margir fleiri hjer í þessari hv. deild viljum einmitt ekki, að það sje áfram eins og það er og hefir verið. Það, sem mjer og hv.flm. (ÞórJ), er um að gera, eru ekki launakjörin í sjálfu sjer, heldur hitt, að ekki sjeu ofmargir menn í þjónustu ríkisins, heldur hæfilega margir menn, sem fá dágóð laun. Þá var hv.þm. V.-Sk. (JK) að biðja menn að skifta sjer sem minst af því, sem skrifað væri í blöð, og vildi yfirleitt, að sem minst væri tekið eftir slíkum skrifum. Hv. ritstjórinn getur áreiðanlega verið rólegur. Honum mun verða að ósk sinni, hvað hann sjálfan snertir.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði, að með frv. hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) væri horfið frá þeirri stefnu, sem áður hefði ríkt hjer. En jeg held, að hv.þm. (TrÞ) hafi þá ekki lesið frv., fyrst hann segir þetta. Hv. flm. gerir í frv. ráð fyrir 8 stunda vinnutíma. En að gefnu tilefni frá hv. 2. þm. Rang. (KlJ) hefir hann nú lýst því yfir, að þessu atriði frv. megi breyta í 7 stundir. En hvað lagast nú við þetta? Verði þetta samþykt, þá er starfstíminn kominn ofan í það, sem hann er stystur nú, nema í stjórnarráðinu, og er þar með lögfestur. Og með þessu ætlar flm. að fækka starfsmönnum. En vitanlega verður það til hins gagnstæða. Hv. flm. sagði, að jeg hefði sagt, að mjer lægi í ljettu rúmi, hvort samþykt yrði, frv. eða dagskráin, en þó haft í hótunum að minna hann á þessar umr. síðar, ef frv. yrði samþ. En hann gleymdi að láta fylgja: ef sú stefna, sem hefir ríkt hjer, breytist ekki. En það fer vitanlega eftir því, hvernig stjórnin heldur á lögunum. Eitt var það í orðum hv.flm., sem jeg gat ekki skilið, og fanst kenna mótsagnar hjá sjálfum honum. Hann sagði, að ef dagskráin yrði samþ., þá yrði auðveldara að ráðast á stjórnina á eftir, vegna hennar aðgerða í málinu, heldur en ef frv. yrði samþ. Jeg er ekki frá því, að jeg hafi áðan sagt heldur mikið, að mjer lægi í ljettu rúmi, hvort dagskráin yrði samþ. eða frv. Það ætti mikið fremur að samþ. hana. Ekki þó svo að skilja, að jeg ætlaði mjer að nota hana síðar sem árásarefni á hæstv. stjórn. Jeg er ekki svo grályndur, að búa yfir slíkum undirmálum. Og jeg ber það gott traust til hæstv. stjórnar, að hún muni gera sitt besta. En það er mín skoðun, að ef fylgja á frv. um sjö stunda vinnutíma, og ekki þar framyfir, þá sje það gagnslaust, og gagnstætt tilætlun hv.flm. Hjer eru menn að fara í kringum aðalatriði málsins; en aðalatriðið er það, að eftirlit sje gott hjá yfirmönnum skrifstofanna og hæstv. landsstjórn. Lágmark vinnutíma er þýðingarlaust í þessu efni, ekki síst, ef það er miðað við það lágmark, sem nú tíðkast. En nú geta menn valið um frv. og dagskrána og samþ. frv., þeir, sem það vilja, til þess að forða hæstv. stjórn frá árásum síðar, eins og hv.flm. sagði, sem leiða kynni af dagskránni, ef hún væri samþykt. En það er vitanlega alveg úr lausu lofti gripið. En spá mín er sú, ef sjö tíma vinna verður lögboðin að þá verði það ekki til þess að unnið verði lengur eða meira en nú er gert, heldur þvert á móti, og er þá ver af stað farið en heima setið.