Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Meiri hl. fjh.- og viðskn. hefur skilað nál. á þskj. 1058 um Byggðastofnun. Það er svohljóðandi: „Nefndin hefur athugað frv. og klofnaði í afstöðu sinni til þess. Meiri hl. mælir með samþykki frv. með breytingum sem fluttar eru á sérstöku þskj.“ Undir þetta rita Páll Pétursson, Friðrik Sophusson, Halldór Blöndal og Þorsteinn Pálsson, en þeir sjálfstæðismennirnir skrifa undir nál. með fyrirvara um staðsetningu Byggðastofnunar. Brtt., sem meiri hl. leggur til að gerðar verði á frv., eru á þskj. 1059. Í fyrsta lagi ætlumst við til að gerð sé árleg heildarútlánaáætlun. Við leggjum enn fremur til að veiting lána, ábyrgða og óafturkræfra framlaga skuli byggjast á umsóknum nema verið sé að afstýra neyðarástandi í atvinnu- og byggðamálum. Við leggjum enn fremur til að Byggðastofnun sé heimilt að taka þátt í fjárfestingar- og þróunarfélögum og hafa samstarf við fjárfestingarsjóði og lánastofnanir, eftir því sem við á, um fyrirgreiðslu til verkefna sem samrýmast hlutverki hennar. Við leggjum til að forsrh. gefi Alþingi árlega skýrslu um starfsemi stofnunarinnar. Þar komi fram ársreikningar og skrá yfir lánveitingar og óafturkræf fjárframlög Byggðastofnunar. Þá leggjum við til að handbært fé Byggðastofnunar skuli geyma á reikningum í bönkum eða sparisjóðum skv. ákvörðun stjórnar Byggðastofnunar, en ekki. eins og segir í frv., í Seðlabankanum. Enn fremur leggjum við til að gildistökuákvæði breytist og lögin taki gildi 1. október 1985.



Herra forseti. Mér finnst óeðlilegt að taka fyrir næst álit 2. minni hl. Venjan er sú að taka fyrst fyrir álit 1. minni hl.. en það er hv. 3. þm. Reykn. Kjartan Jóhannsson. Það hlýtur að segja sig þá sjálft að ef hv. þm. er fjarverandi verður ekki hægt að ljúka umr. um málið á þessum fundi. Ég vil fara þess á leit við hæstv. forseta að hann hlutist til um það að kanna hvort hv. 3. þm. Reykn. er væntanlegur.  
             Ég mun, herra forseti, gera grein fyrir mínu minnihlutaáliti, en óska eftir því að forsetinn kanni á meðan hvort ekki er hægt að verða við ósk um það að málinu verði frestað eða þá að annar fulltrúi Alþfl. geri grein fyrir sjónarmiði 1. minni hl. fjh.- og viðskn. Það er auðvitað óeðlilegt að ganga frá málinu öðruvísi en að minni hl. fái að gera grein fyrir sínum sjónarmiðum. Á þskj. 1085 hef ég sem 2. minni hl. fjh.- og viðskn. lagt fram nál. um frv. til laga um Byggðastofnun, sem er 456. mál þingsins. Nál. er á þessa leið: 2. minni hl. fjh.- og viðskn. flytur fjórar brtt. við frv. til laga um Byggðastofnun. 1. Lagt er til að stofnunin heyri undir félmrh. í stað forsrh. Hér er um að ræða brtt. sem er í samræmi við afstöðu sem Alþb. hefur áður látið koma fram af sinni hálfu á fyrri þingum. Ég tel að það sé óeðlilegt að raða stofnunum inn í forsrn. Ég tel að stofnanir og fyrirtæki eigi sem mest að vera í fagráðuneytunum. Þetta sé óheppileg skipan, sem hér er gert ráð fyrir, og þessi till. um að stofnunin heyri undir félmrn. er í samræmi við það sem áður hefur komið fram af hálfu Alþb. og fleiri stjórnarandstöðuflokka, eins og t. d. Alþfl. Í öðru lagi er lagt til að þóknananefnd ákveði laun stjórnarmanna Byggðastofnunar. Í þriðja lagi er lagt til að stofnuninni verði ráðinn einn forstöðumaður og ráðning gildi til sex ára í senn, en eins og frv. er orðað virðist það vera svo að stjórnarflokkarnir geri ráð fyrir að ráða að Byggðastofnuninni fleiri en einn forstjóra sem er væntanlega vegna þess að flokkarnir treysti sér ekki til þess að skipta einum manni á milli sín, heldur ætli helmingaskiptaflokkarnir að koma því þannig fyrir að þeir komi hvor að sínum forstjóranum í Byggðastofnuninni. Þá geri ég ráð fyrir því að forstöðumaður stofnunarinnar verði ráðinn til sex ára í senn í samræmi við ákvarðanir sem hafa verið teknar á undanförnum þingum um að forstöðumenn opinberra stofnana séu aðeins ráðnir til takmarkaðs tíma í senn. Í fjórða lagi geri ég tillögu um nánari tengsl á milli Byggðastofnunar og landshlutasamtakanna, en stjórnarflokkarnir gera ráð fyrir að það verði algjörlega höggvið á tengsl Byggðastofnunar og landshlutasamtakanna. Enn fremur geri ég ráð fyrir því í mínum tillögum að það verði komið á skipulegu samstarfi Byggðastofnunar við landshlutasamtökin um áætlanagerð. Enn fremur flyt ég ásamt hv. þm. Halldóri Blöndal till. um að stofnunin hafi heimili og varnarþing á Akureyri. Ég mun óska eftir því við hæstv. forseta að þetta mál verði tekið til afgreiðslu áður en til atkvæða kemur frv. um þróunarfélag vegna þess að verði till. okkar hv. þm. Halldórs Blöndals samþykkt varðandi Byggðastofnun mun það þýða það að við Alþb.-menn munum draga til baka till. okkar um staðsetningu þróunarfélagsins á Akureyri. „Aðalgallar frv. og málsins í heild eru þessir: 1. Ekki er komið til móts við þau sjónarmið sem sett hafa verið fram að undanförnu, m. a. í samþykktum Alþb., að aukið vald verði fært til landshlutanna sjálfra. Þvert á móti er gert ráð fyrir því að byggðastefnunni verði stýrt frá einum stað í Reykjavík og að höggvið verði á þau tengsl sem landshlutasamtökin hafa haft við byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins. Þessi aukna miðstýring á sama tíma og krafist er valddreifingar og lýðræðis er versti gallinn á frv. ríkisstj. 2. Þá gerir ríkisstj. ráð fyrir því að þessi stofnun heyri undir forsrh. Undirritaður leggur til að stofnunin heyri undir félmrh. vegna þess að félmrn. fer með málefni sveitarfélaganna og Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Það er því eðlilegt í alla staði að félmrn. fari með byggðamál í heild. 3. Frv. gerir ráð fyrir því að heimilt verði að ráða til stofnunarinnar fleiri en einn forstjóra. Það virðist því vera ætlun stjórnarflokkanna að ráða a. m. k. tvo forstjóra til stofnunarinnar í samræmi við helmingaskiptaregluna. Þá er það athyglisvert að stjórnarflokkarnir skuli ætla forráðamönnum Framkvæmdasjóðs og Byggðastofnunar eilífðarráðningu, en það brýtur í bága við þau almennu viðhorf að forstöðumenn ,líkra stofnana eigi að ráða til takmarkaðs tíma í senn. 4. Ekki er nægilega tryggilega gengið frá því að Byggðastofnun fái helming húseignar Framkvæmdastofnunar. Meiri hl. n. hefur lýst því yfir að það verði gert, en engin gögn hafa komið fram því til staðfestingar enn þá. 5. Skv. frv. er dregið úr áherslu á byggðastefnu og byggðajafnvægi. Sama gildir um áætlanagerð hvers konar, en jafnframt er bersýnilega stefnt að því að láta markaðslögmálin ráða meira um framtíð byggðar í landinu en verið hefur. 6. Hvergi er í frv. tekið á þeim stórfellda vanda sem nú blasir við landsbyggðinni, ekki síst í sjávarútvegi og landbúnaði. Þar fylgir ríkisstj. í raun andbyggðastefnu og sést það m. a. á því að verulegur hluti landbúnaðarhéraðanna er í stórfelldri hættu þannig að auðn blasir við. 2. minni hl. nefndarinnar telur þrátt fyrir þessa galla rétt að stuðla að því að hér á landi starfi Byggðastofnun. Alþb. hefur áður flutt till. um sjálfstæða og öfluga byggðastofnun með traustum tengslum við byggðirnar sjálfar á grundvelli valddreifingar og lýðræðis. Þess vegna er 2. minni hl. andvígur því sjónarmiði Alþfl. og Bandalags jafnaðarmanna sem leggja til að frv. verði fellt. Nánari grein er gerð fyrir áliti 2. minni hl. í nál. um Framkvæmdasjóð og frv. um þróunarfélag sem rætt hefur verið í fjh.- og viðskn. samhliða afgreiðslu frv. um Byggðastofnun.“ Á þskj. 1079 eru þær brtt. sem ég flyt við þetta frv. Þær eru fjórar: „1. Í stað orðsins „forsætisráðherra" í 2. gr. frv. komi: félagsmálaráðherra. 2. Við 4. gr. bætist nýr málsl. sem orðist svo: Þóknananefnd ákveður þóknun stjórnarinnar. 3. 6. gr. orðist svo: Stjórn Byggðastofnunar ræður einn forstjóra til sex ára í senn til að annast daglega stjórn stofnunarinnar. Kjaradómur ákveður laun og starfskjör forstjóra. 4. 9. gr. orðist svo: Í starfi sínu skal Byggðastofnun hafa samvinnu við landshlutasamtök sveitarfélaga, sveitarstjórnir, þróunarfélög og aðra heimaaðila eftir atvikum. Stofnunin getur gert samstarfssamninga við slíka aðila um áætlanagerð og aðra skipulega starfsemi. Áætlanir, sem fela í sér tillögur um aðgerðir á sviðum sem heyra undir ýmis ráðuneyti, skulu sendar félmrh. sem gerir ríkisstj. grein fyrir þeim. Viðkomandi rn. skulu síðan fjalla um tillögur Byggðastofnunar. Byggðastofnun fylgir eftir framkvæmd samþykktra byggðaáætlana. Áætlanir skal endurskoða eftir því sem tilefni eru til.“ Herra forseti. Ég mun ekki í frekara máli gera grein fyrir nál. mínu. Ég vil aðeins segja það að lokum að ég mun taka mjög vel eftir því hvaða afstöðu einstakir þm. hafa í þessu máli. Sérstaklega verður það fróðlegt hvaða afstöðu menn taka til till. um betra samstarf við landshlutasamtökin. Landshlutasamtökin sendu fulltrúa sína á fund fjh.- og viðskn. Nd. og mótmæltu því harðlega að höggvið væri á tengsl landshlutasamtakanna við byggðastefnuna. Stjórnarflokkarnir gera ráð fyrir því að höggva algerlega á þessi tengsl, en á undanförnum árum hefur það verið þannig að Byggðasjóður hefur styrki landshlutasamtökin til ákveðinnar áætlanagerðar fyrir byggðirnar í landinu. Um þær áætlanir má margt segja, en ég tel að það sé háskalegt að höggva á þessi tengsl við landshlutana sjálfa, eins og meiri hl. fjh.- og viðskn. gerir grein fyrir, og ég mun taka glöggt eftir því hvernig menn greiða atkv. í sambandi við 4. brtt. á þskj. 1079 og ég mun koma því rækilega á framfæri hvernig því verður háttað.



Herra forseti. Það er mikill ágreiningur um þessar mundir í landinu út af málum sem við líklega gætum kallað „byggðastefnu“. Það takast á fylkingar. Fólk á landsbyggðinni er óánægt. Það segir: Við stöndum undir framleiðslunni, við sköpum þau verðmæti sem hér eru sköpuð, en síðan berum við ekkert úr býtum. Um leið og eitthvað bjátar á, eins og nú hefur gert, erum það við sem verðum fyrir barðinu á því. - Fólk á landsbyggðinni er óánægt. Það er ekki óánægt vegna eignarhalds húseignar á Rauðarárstíg, það er alls ekki óánægt vegna þess að það séu fyrirhugaðar einhverjar tilfærslur á skrifstofum inni í Framkvæmdastofnun og það er ekki óánægt vegna þess að það eigi að fara að breyta þar nafnspjöldum á hurðum. Málið er að þetta frv. kemur hvergi nærri kjarna málsins. Kjarni málsins er ekki skipulag Byggðastofnunar eða Framkvæmdastofnunar eða hvaða byggðakontór sem um er að ræða. Málið snýst ekkert um það. Fólkið er ekki óánægt vegna þess. Fólkið er óánægt vegna þess að það hefur verið svipt sjálfræði. Það er mergur málsins. Og merkin sjáum við hvert sem við fórum og hvert sem við lítum. Fólk hefur nú svo að þúsundum skiptir tekið sig saman í samtök sem nefnast Jafnrétti milli landshluta. Það krefst umfangsmikilla breytinga á stjórnkerfi landsins og það er ekki að einangra þær breytingar við Rauðarárstíg 25. Það er talað um gjörbyltingu á stjórnkerfi Íslands. Þetta fólk ætlar að hittast um næstu helgi í Mývatnssveit og þeir sem ekki trúa þessum orðum ættu að fara þangað. Þeir ættu að spyrja fólkið sem þar verður hvað því finnist um Byggðastofnun. Það mundi segja: Byggða-hvað Þetta sama sjónarmið kom fram á fundi í fjh. og viðskn. þar sem mættir voru framkvæmdastjórar landshlutasamtakanna. Þeir sögðu: Þið megið hafa þetta frv. eins og þið viljið. Þeir fóru að vísu fram á að ekki yrðu felldar niður greiðslur sem fram að þessum tíma hefðu verið til landshlutasamtakanna og hefðu verið grundvallaðar á ákvæðum í lögunum um Framkvæmdastofnun. Þeir fóru fram á að þessar greiðslur héldust. En að öðru leyti, sögðu þeir, skiptir okkur engu máli hvernig frv. þið skrifið hérna á byggðakontórunum. - Það var önnur sönnunin um það að þetta frv. er algerlega einskis virði. Þetta fjallar nefnilega um aukaatriði. Þetta fjallar um tiltekt. Þetta fjallar um skipulag á Byggðastofnun eða Framkvæmdastofnun eða hvaða nöfnum sem við viljum nefna þetta og kemur ekkert nærri lífi fólksins í landinu. Það sem skiptir máli, og það kom fram hjá framkvæmdastjórum landshlutasamtakanna, eru stjórnarfarsleg atriði. Hvert er t. d. frumkvæði og hver er réttur heimafólks til eigin ákvarðana Hvaða möguleika hefur það á að marka eigin stefnu í þessum málaflokkum. Hvaða möguleika hefur það á því að sjá sjálfu sér forræði en taka ekki við póstsendingum úr Reykjavík. Um það snýst þetta mál. Það er alveg sama hvort við köllum þessa stofnun Framkvæmdastofnun eða Byggðastofnun eða hvaða nafn sem við veljum þessu. Þessi kontór mun alltaf bera öll hin dæmigerðu einkenni miðstýringarinnar sem er fjarlæg verkefnunum, sem drepur fjölbreytileika. drepur frumkvæði og drepur tilraunastarfsemi. Þetta mun hafa á sér einkenni seinagangsins þannig. Það er næstum haft í flimtingum í þeim héruðum úti á landi sem hafa lent í því að gerðar eru byggðaáætlanir fyrir þau. Menn hafa sagt að á endanum snúist byggðaáætlanir í áætlanir um endurreisn og að lokum í áætlanir um uppgröft svæðanna vegna þess að seinagangurinn sé slíkur að þetta hætti að verða viðfangsefni Framkvæmdastofnunar eða byggðakontórsins og eigi kannske frekar heima hjá Þjóðminjasafni. Það hlýtur að fara svona þegar menn reyna á þennan hátt að hafa forsjá og taka fram í fyrir fólki sem er statt á vettvangi og getur séð fótum sínum forráð, veit hvernig verkefnin eru, veit hvernig á að vinna þau og hefur til þess unnið að fá að sinna því. Þessir stjórnarhættir verða ævinlega þunglamalegir. Við höfum um það ótal dæmi. Það sem fólk fer nú fram á er að fá opna og lifandi umræðu um hvernig eigi að breyta stjórnkerfinu, hvort sem við köllum það fylkisstjórnir eða héraðsstjórnir, hvort sem við erum að tala um að styrkja starfsaðstöðu og vald og frumkvæði landshlutasamtaka. Menn hafa á þessu ólíkar skoðanir, en allir eru sammála um að við vinnum þessu máli ekki verulegar hagsbætur fyrr en við færum stjórntaumana heim í héruðin til fólksins og gerum því sjálfu kleift að ráða miklu meiru um sína hagi en nú er hægt. Ég held að slík umræða sé brýnasta viðfangsefni í íslenskum stjórnmálum í dag, þ. e. umræðan um hvernig við breytum þessu kerfi þannig að það opnist til valddreifingar og lýðræðis og verkefni séu unnin á heimavelli af fólki sem hefur til þess þekkingu frá fyrstu hendi. stendur nálægt verkefnunum og veit best hvernig þeim er hagað. Bandalag jafnaðarmanna hefur flutt nokkur þingmál sem snúa að þessu efni. Við höfum flutt till. til þál. um fylkisstjórnir þar sem við gerum ráð fyrir að kjörnar séu heimastjórnir. Við höfum flutt till. til þál. um þróunarstofur landshlutanna þar sem við leggjum áherslu á hinn ríka frumkvæðisrétt heimamanna og að þróunarstofur hafi forgöngu um mótun byggðastefnu og þar verði uppsprettan að hugmyndum, þar verði uppsprettan að framkvæmdum. Síðan má halda um það bókhald í Reykjavík. Við höfum gert ráð fyrir að sú starfsemi, sem nú fer fram í Framkvæmdastofnun og væntanlega fer fram í nýrri Byggðastofnun, verði í deild undir umsjón félmrn. Það verði kannske einkum og sér í lagi gagnasöfnunar- og gagnaúrvinnsludeild. Þangað geti menn af þróunarstofum landshlutanna leitað um upplýsingar, leitað um ráðgjöf o. þ. h. En grundvallaratriði er að frumkvæðið og vinnan fari fram úti í héruðum. Við höfum enn fremur gefið tóninn um það sem við höldum að hljóti að verða viðfangsefni þessara aðgerða í atvinnumálum. Við teljum að það muni gerast með eflingu smáfyrirtækjarekstrar. Við teljum að það sé kominn tími til að menn hætti á þessu stóriðjufylleríi sem hefur þjáð íslenska embættis- og stjórnmálamenn allt of lengi. Menn virðast kunna því best. Menn virðast ekki sjá annað verðugt verkefni en að borða morgunmat í Montreal og helst vilja þeir síðan borða kvöldverðinn í Timbuktu eða einhvers staðar þar sem einhver auðhringurinn hefur einhverja verksmiðju. Menn eiga að snúa sér heim og huga að hugviti og möguleikum á heimaslóð og menn eiga að vinna það eftir leiðsögn og leiðbeiningum þeirra sem hugmyndirnar hafa og aðstæðurnar þekkja. Þetta er í grófum dráttum sá rammi sem við teljum að menn eigi að ræða og við skulum svo mála út í hann smáatriðin síðar. Við verðum að leggja um það almenna stefnu og við verðum að taka almenna afstöðu til þess hér á þingi hvernig meginlínur í þessu stjórnkerfi eiga að liggja vegna þess að við heyrum á hverjum einasta degi skilaboðin utan að okkur. Þau koma eins og ég segi frá þeim þúsundum sem skrifa sig á lista hjá samtökunum um jafnrétti milli landshluta. Við fáum þessi skilaboð frá framkvæmdastjórum landshlutasamtakanna sem koma á fund fjh.- og viðskn., eins og ég sagði áðan, og segja: Strákar mínir, þetta skiptir engu máli. Þið geti haft þessi frumvörp eins og þið viljið. Vandinn er alls ekki leystur með þessari frumvarpssmíð ykkar. Þetta er nú hinn beiski sannleikur þessa máls. Ég hef skilað nál. og það er svohljóðandi. með leyfi forseta: „Þetta frv. er dæmigert fyrir fílabeinsturna íslenska stjórnkerfisins. Þegar fólk um allt land krefst sjálfsvirðingar og sjálfsstjórnar setjast stjórnmála- og embættismenn niður og búa til frv. um að færa til skrifborð og nafnspjöld á Rauðarárstíg 25 í Reykjavík. Grundvallaratriðið í þessu máli er að tryggja sjálfræði fólksins um eigin hagi. Ef fólk fær að njóta þess sem það aflar og ef svæði og héruð verða sjálfstæð um uppbyggingu atvinnulífs þarf engar aumingjabætur frá byggðakontórum í Reykjavík. Í stað bóta- og styrkjastefnu þarf að gera fólki, fyrirtækjum og héruðum kleift að standa á eigin fótum og tryggja þannig eðlilegan vöxt og viðgang landsbyggðarinnar. Þetta frv. um Byggðastofnun er ónýtt því að í því er hvergi tekið á þessum atriðum. Um allt land krefst fólk, svo þúsundum skiptir, grundvallarbreytinga á stjórnkerfinu, breytinga sem færa því rétt til sjálfsákvörðunar. Bandalag jafnaðarmanna hefur flutt till. til þál. um fylkisstjórnir og þróunarstofur landshlutanna. Þar er mörkuð sú stefna valddreifingar og lýðræðis sem óumflýjanlegt er að taka. Þar er gert ráð fyrir almennum kosningum til héraðsstjórna og einnig fyrir frumkvæði heimamanna um mótun atvinnustefnu sinnar og lífshátta. Nú steðjar hætta að byggðum landsins vegna þess að fólk hefur glatað völdum í hendur sjóðsstjóra og stjórnmálamanna. Ef fólkið fær þessi völd ekki aftur innan skamms verða byggðir landsins ekki verkefni Byggðastofnunar heldur Þjóðminjasafns áður en yfir lýkur. Undirritaður leggur því til að frv. verði fellt.“



Herra forseti. Það var auðheyrt á ræðu hv. síðasta ræðumanns að byggðamálin eru eitt þeirra mála sem allir hafa vit á og fljótlegt er að finna patentlausnir á. Ég hef satt að segja aldrei áttað mig almennilega á því fyrr en ég hlustaði á hann flytja mál sitt hér áðan hversu auðvelt er í hugum sumra að rétta við hag þess fólks sem býr úti á landsbyggðinni. Lausnarorðin eru tvö, þ. e. fylkisstjórnir og þróunarstofur landshlutanna og síðan er með yfirlæti hafnað því að færa til nafnspjöld á kontór hér inni við Rauðarárstíg. Þetta gefur til kynna að sá sem talar haldi að vöxtur og viðgangur atvinnulífsins hér fyrir utan Reykjavíkursvæðið sé eitthvert reikningsdæmi inni á kontórum hér í Reykjavík, eitthvert kapphlaup um mælsku eða annað þvílíkt. Það er nú síður en svo. Það er hægt að færa afskaplega glögg rök fyrir því hvernig á því stendur að byggðarlög eru í mismunandi vexti. Stundum hefur hver starfandi hönd svo miklu að sinna að hún verður að vera myrkranna á milli að. Stundum kemur uppihald og hlé. Þetta er komið undir árferði, veðurfari og ýmsu öðru. Ég hef hér ásamt hv. 3. þm. Reykv. flutt sérstaklega brtt. um að Byggðastofnun hafi heimili og varnarþing á Akureyri. Það er eðlilegt að spurt sé hvernig á því stendur að við skulum leggja þetta til og hvernig skuli standa á því, svo að ég reyni að skilja það sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að ég vilji setja upp nafnspjöld á einhverjar hurðir fyrir norðan ef Byggðastofnun er ekki annað en nafnspjöld. Skýringin er að sjálfsögðu sú og krafan reist á því að stjórnir, höfuðstöðvar allra peningastofnana á landinu eru hér í Reykjavík, allra peningastofnana sem máli skipta. Skiptir þá engu máli hvort talað er um einkabanka, ríkisbanka, sjóði, hvort við tölum um það hvar lífeyrissjóðir stéttafélaga hafi sínar höfuðstöðvar ef þær eru á einhverjum stað. Það skiptir ekki heldur máli hvort við tölum um einstök hagsmunafélög sem ná til landsins alls, landsfélög. Það skiptir ekki máli hvort við spyrjum um hvar Stéttarsamband bænda hafi sínar höfuðstöðvar, sjómannasambandið, útgerðarmenn, ekki heldur Samband ísl. samvinnufélaga. Það er jafnvel svo að höfuðstöðvar tilrauna í landbúnaði eru búsettar í Reykjavík. Öllu þessu valdi og öllum þessu áhrifum hefur verið dengt hingað á þetta svæði hér við Faxaflóa, hér við Kollafjörð, og ég held að það breyti engu um það þótt við reynum hér á Alþingi að búa til einhvern pappír um fylkisstjórnir og þróunarstofur landshluta. Ekki var nú reisnin meiri hjá síðasta ræðumanni en svo að hann hugsaði sér að landshlutarnir ættu að hafa einhverja þróunarstofu, einhverja stássstofu. Það væri ekki einu sinni heilt hús sem hann hugsaði sér í allri þessari endurreisn landshlutanna. Það varð að vera stofa, stássstofa, puntstofa fyrir stefnuskrána eða eitthvað svoleiðis, þar sem hægt væri að hengja upp plakötin um það að menn hugsuðu út fyrir Reykjavík. En við sem erum eldri í hettunni og höfum starfað jöfnum höndum úti á landi og hér í Reykjavík vitum að það sem mjög miklu máli skiptir um uppgang atvinnulífs hvar sem er er aðgangur að fjármagni. Þegar ég hugsa um Byggðasjóð og Byggðastofnun geri ég það ævinlega út frá þeirri forsendu að atvinnufyrirtækin geti sótt þangað fyrirgreiðslu til þess sumpart að rétta af eða létta lausafjárstöðu sína ef sérstaklega stendur á, en þó fyrst og fremst, sem er aðalverkefnið, til hins, að fyrirtæki út um landsbyggðina geti fengið stofnlán hjá þessari stofnun, hún geti veitt styrk til þess að halda atvinnulífinu gangandi til þess að byggja upp nýtt, til þess að endurnýja þær vélar sem fyrir eru, til þess að vinna að hagræðingu og rannsóknum á sviði atvinnulífsins. Það er kannske eðlilegt að menn geti þá spurt á móti: Nægir ekki fyrir þessi fyrirtæki að sækja í stofnlánasjóðina? Eru ekki Iðnlánasjóður, Iðnþróunarsjóður og Fiskveiðasjóður fyrir hendi og er það ekki nægilegt fyrir þessi fyrirtæki til þess að þau geti gengið og fái þaðan sömu fyrirgreiðslu og þau fyrirtæki sem staðsett eru t. d. við Faxaflóann, hér við Kollafjörðinn vil ég segja, á stór-Reykjavíkursvæðinu? Og svarið er nei. Ástæðan er einfaldlega sú, að þær fasteignir sem eru úti á landi eru ekki metnar til verðs. Þegar beðið eru um veð fyrir fjárskuldbindingum er ekki miðað við brunabótamat eða byggingarverð húss, heldur er gjarnan miðað við endursöluverð eða fasteignamat. Þetta veldur því að það er nauðsynlegt varðandi uppbygginguna úti á landi að hafa aðrar og nokkuð frjálsari reglur um veð en unnt er hér þar sem fasteignir halda mjög vel verðgildi sínu og hægt er að sjá langt fram í tímann hversu um það verðgildi fer, hvort nokkur hætta sé á því að það hrapi og kannske meiri líkindi til hins, að vel við haldin eign hækki í verði ef hún stendur vel við umferð. Þetta er t. d. mjög áberandi varðandi uppbyggingu í fiskeldi svo að ég taki dæmi. Þetta er afleiðing af því að íslenskar lánastofnanir hafa of mikið miðað lánveitingar sínar við veðin sem til eru í staðinn fyrir að meta arðsemi þess rekstrar sem í hlut á, arðsemisvonina. Ég vil segja að þá verði margt og mikið breytt þegar sú regla verður upp tekin að arðsemisáætlanir verði uppistaðan í ákvörðunum banka hér á landi til lánveitinga eða stofnfjársjóða til lánaveitinga til stofnlána og þær föstu viðjar, sem slíkar lánveitingar hafa verið í, rofnar. Þetta er ástæðan. Við teljum sem sagt að líka á þeim stöðum þar sem atvinnulíf er í góðu horfi og jafnvel vaxandi sé nauðsynlegt að hafa einhverja stofnun sem lítur öðrum augum á veðin, trygginguna fyrir fénu, en gert er frá hörðu viðskiptabankalegu sjónarmiði. Það er þess vegna sem við leggjum upp úr því að nauðsynlegt sé að hafa traustan og sterkan Byggðasjóð. Við skulum líka rifja upp hvenær það gerðist að þessi sjóður náði því mikla fjármagni sem síðan hefur í honum verið. Það var á þeim árum þegar samið var um álverið í Straumsvík. Þá var ákveðið að útflutningstekjur ríkissjóðs af álverinu, það hét framleiðslugjald, skyldu renna í atvinnujöfnunarsjóðinn. Það var þannig hugsað að þéttbýlið hér hefði vissulega af því mikinn ávinning að þessi orkufreki iðnaður skyldi rísa í nágrenni Hafnarfjarðar og nauðsynlegt væri, til þess að halda við jöfnuði í byggðinni, að hinum beina afrakstri ríkisins af þessari starfsemi yrði varið til að styrkja undirstöður atvinnulífs utan þessa svæðis og þá voru atvinnufyrirtækin sjálf fyrst og fremst höfð í huga. Ég held að það sé ekki síður ástæða til að hugsa um málið frá þessum grundvelli nú þegar stóriðja hefur risið við Hvalfjörð og nú þegar fyrir liggur að miklar líkur bendi til að helmingsstækkun álversins komi til greina. Og við sjáum að varðandi ýmsa nýsköpun aðra í atvinnurekstri stendur Reykjanesskaginn betur að vígi en fjarlægari byggðir, bæði vegna landkosta af náttúrunnar hendi, en líka vegna nálægðarinnar við eina útflutningsflugvöll landsins, sem getur raunar ráðið úrslitum um það hvort markaðssending flugleiðis beint á markað erlendis með t. d. alifisk er hagkvæm eða ekki, borgar sig eða ekki, eins og t. d. lax. Ég er ekki eins trúaður á álinn eins og laxinn. Hv. þm. sagði áðan að þeir menn frá landshlutasamtökum sem komu hingað hafi sagt að Byggðastofnun væri pappír og skipti ekki máli. Ég hef að vísu ekki fundið það hjá þeim mönnum, sem ég hef talað við um þau mál og eru í landshlutasamtökum, að þeim þyki litlu skipta hvernig staðið sé að fjárfestingarlánum til atvinnurekstrarins og hvort þjóðfélagið hafi einhverja tryggingu fyrir því að undir bagga sé hlaupið ef byggðarlög verða fyrir miklu áfalli. Ég held að þetta sé mikill misskilningur. Ég held líka að það sé mikill misskilningur að halda að sá samdráttur sem verið hefur á síðustu misserum víðs vegar úti um landið sé því að kenna að Byggðastofnun sé við Rauðarárstíg en ekki hinu og málin væru einhvern veginn öðruvísi ef við hefðum komið upp þróunarstofum út um landshlutana, einhverjum þróunarstofum. Ég held að þróunarstofa við Eyjafjörð hefði engu breytt um það að þorskveiði, sem er uppistaðan þar í botnfiskaflanum, dróst saman um helming frá árinu 1981 til 1983 og minnkaði enn á árinu 1984. Ég held að þróunarstofa hefði ekki dregið neitt úr þessari aflarýrnun. Og ég held að þeir menn sem þar þekkja til viti að auðvitað skiptir það höfuðmáli fyrir veltuna hvort skipin eru gerð út fyrir norðan allt árið eða fara vestur á vertíð eða hvort það kemur einn fiskur úr sjónum í staðinn fyrir tvo á svo miklu landsvæði. Ég held það dyljist heldur engum nú að miklu fjörugra er þar nú, það er miklu meira líf í atvinnulífinu þar nú en áður, og þó hefur engin þróunarstofa verið reist eða opnuð. Ég held líka að ef við tölum um afkomu landbúnaðarins sé það mikil einföldun á málinu að halda að þróunarstofan auki eitthvað innanlandsneyslu á dilkakjöti eða mjólk. Ég held að hún hafi nákvæmlega ekkert með það að gera. Ég held að þeir erfiðleikar sem landbúnaðurinn stendur frammi fyrir nú og vissulega bitnar á þeim þjónustukjörnum, þeim þorpum og kaupstöðum sem þjónusta landbúnaðinn eigi miklu dýpri rætur en svo að við getum komist fyrir þá með einfaldri lagabreytingu hér á hinu háa Alþingi. Þvert á móti liggur nú fyrir Alþingi mjög ítarlegt frv. um framleiðsluráð, sem mikil vinna hefur.verið lögð í, og þar er viðfangsefnið einfaldlega þetta: Hvernig tekst okkur að búa til þá umgjörð um landbúnaðinn að bændur geti vel við unað og haldið sómasamlegum kjörum og takist samt sem áður að aðlaga þá þeim nýju sjónarmiðum og nýju tímum sem við erum að tileinka okkur? Þetta held ég að sé nær kjarna málsins. Svo er síðast en ekki síst það að eftir því sem nær dregur aldamótum virðist þróunin verða sú, með vaxandi hraða raunar, að æ fleiri fara í þjónustustörf af ýmsu tagi og eðli málsins samkvæmt er minna af þeim störfum þar sem atvinnulíf er einhæfara, fólkið færra. Þetta dregur líka kraft úr þessum byggðum sem allt sitt byggja á frumframleiðslunni. Ég hjó eftir því líka hjá hv. 3. þm. Reykv. Svavari Gestssyni þegar hann mjög ábúðarfullur lauk sinni ræðu hér áðan og talaði um að hann mundi láta það berast ef sín 4. till. á þskj. 1079 yrði felld. Ég hef nú verið að lesa þessa brtt. yfir og get, með leyfi hæstv. forseta,lesið 2. mgr.: „Áætlanir, sem fela í sér tillögur um aðgerðir á sviðum sem heyra undir ýmis rn., skulu sendar félmrh. sem gerir ríkisstj. grein fyrir þeim. Viðkomandi rn. skulu síðan fjalla um tillögur Byggðastofnunar.“ Að vísu heyrir Byggðastofnun skv. þessu frv. alls ekki undir félmrh., heldur undir forsrh.

Þetta byggist á 1. till.

Já, ég tók ekki eftir því. Ég bið afsökunar. Það sýnir að það er samræmi að þessu leyti. Eftir sem áður sé ég ekki hvernig þetta mál kemur undir félmrh., enda er þarna sérstaklega talað um að ef áætlanir eru gerðar og fjalla um aðgerðir á öðrum sviðum skuli samt sem áður demba þessu undir félmrh. Ég held að erindi sem berast Byggðasjóði og Byggðastofnun séu afskaplega fá inni á verksviði félmrh. Ég held að hv. þm. verði að gera miklu gleggri grein fyrir sínum skoðunum en fram kom í ræðu hans hér áðan ef unnt eigi að vera að taka þessar brtt. alvarlega vegna þess að starfsemi Byggðastofnunar, eins og hún hefur verið og eins og hugmyndir eru um að hún verði áfram, eru á allt öðrum nótum en þessi hv. þm. gerir ráð fyrir. Ég held því að það sé einungis þeim mönnum til tekna og góðs ef hv. þm. lætur það sem víðast berast hvaða menn greiða atkv. gegn þessari hans till. Ég vil svo að síðustu aðeins koma inn á landshlutasamtökin. Það eru sumir að gera því skóna að landshlutasamtökin eigi að hafa meiri þýðingu en verið hefur í sambandi við byggðamálin og í sambandi við útdeilingu á fjármagni sem er til ráðstöfunar til lánveitinga fyrir atvinnulífið úti á landi. Ég verð þá að segja á móti að ekki hefur verið mótuð sú löggjöf um landshlutasamtök enn að gefi tilefni til þess að Alþingi ætli þeim mjög mikið hlutverk af sinni hálfu eða vísi miklu af málum þangað sem eru afgerandi varðandi vöxt og viðgang byggða. Ég held að nauðsynlegt sé, eigi svo að fara, að því sé miklu meiri gaumur gefinn en áður hvernig við viljum standa að landshlutasamtökunum, hvernig við viljum byggja þau upp og hvaða sjónarmið eigi að vera ráðandi innan þeirra, hvernig vægið eigi að vera milli einstakra sveitarfélaga í landshlutasamtökunum, hversu mikið tillit eigi t. d. að taka til þess fjölda sem er í hverju sveitarfélagi, þess fjármagns sem einstök sveitarfélög leggja fram til landshlutasamtakanna. Ég held að þetta sé alveg nauðsynlegt að gera ef hugmyndin er að ætla þeim meiri hlut en verið hefur. Reynslan hefur sýnt að í byggðamálum almennt hefur orðið tilhneiging til mikillar skriffinnsku, tilhneiging til mikilla fundarhalda sem ekki hafa verið markviss né gefið þá niðurstöðu að eftir því hafi verið tekið oft og tíðum. Herra forseti. Ég skal ekki hafa þessi orð mikið lengri. Ég vil sem sagt leggja í fyrsta lagi áherslu á að ég tel að tími sé til þess kominn að einhverjar af þeim peningastofnunum sem safnað hefur verið saman, hrúgað upp hér á höfuðborgarsvæðinu, fái að búa um sig annars staðar. Ég hef flutt tillögu um að það verði á Akureyri, auðvitað vegna þess að við Eyjafjörð er langflest fólk saman komið utan Reykjavíkursvæðisins. Eyjafjarðarsvæðið er í stórum dráttum sjálfstæð verslunar- og þjónustuheild. Ég tel að eðlilegt sé að þetta landnám verði hafið þar og að þar muni gleggst reynsla koma á það hversu það muni reynast þessum undirstöðustofnunum okkar um landsbyggðina. Ég vil í öðru lagi leggja áherslu á að Byggðasjóður eigi fyrst og fremst að vinna á sviði atvinnumála og beina kröftum sínum og athygli að því að treysta undirstöður atvinnulífsins, bæði með beinum lánveitingum en einnig með áætlanagerð þar sem það á við og leiðbeiningum af öðru tagi.



Herra forseti. Eins og fram kemur í þskj. hef ég skilað séráliti um þetta mál. Það er á þskj. 1063. Ég bendi á það í fyrsta lagi að auðvitað sé ekki hægt að skoða þetta frv. til l. um Byggðastofnun eitt sér. heldur verður að skoða það í samhengi við frv. til l. um Framkvæmdasjóð Íslands en þessi tvö frv. fela það í sér frekar öðru að skipta Framkvæmdastofnun í tvær stofnanir með sérstjórnum og forstjórum þannig að sú stefna sem fram hefur verið haldið um að minnka báknið virðist hafa eignast það afkvæmi að auka einmitt báknið með því að tvöfalda það sem áður var einfalt. Sannleikurinn er sá að það er nánast engin önnur skipulagsbreyting sem á sér stað skv. þessum tveimur frv. en sú ein að auka báknið með þessum hætti, skipta Framkvæmdastofnuninni í tvær stofnanir og setja sérstaka stjórn og forstjóra yfir hvora um sig. Það var annars merkilegt í umræðum um þetta mál í nefnd að þeir sem komu til viðræðna við nefndina höfðu orð á því, eins og reyndar sumir nm. aðrir, jafnvel þó að þeir mæli með þessum frv., að það starf sem unnið væri í byggðadeild og í Framkvæmdastofnun væri í heldur lausu lofti. Þar sætu menn við það að semja langar álitsgerðir, stundum „selvfölgeligheder“ svo notað sé orðalag eins hv. nm., og það væri ekki séð að hvaða gagni þessi nál. kæmu, enda væri ekki vitað að þessi álit eða þessar álitsgerðir þessarar deildar eða stofnunar hefðu verið notaðar við ákvarðanatöku yfirleitt, heldur væri hlutskipti þessara álitsgerða og áætlana yfirleitt það að rykfalla niðri í skúffu nema þá ef vera skyldi að rykið félli á þær uppi í hillu. Þetta var eiginlega inntakið í þeirri umræðu sem fór fram um þau verk sem unnin væru í þessari stofnun. Menn höfðu það líka á orði að hér væri verið að framlengja galla þess skipulags sem menn hefðu búið við og menn mættu þá vænta þess í framhaldi af því að skrifaðar yrðu álitsgerðir og grg. og áætlanir sem ekki styddust við raunveruleikann, heldur væru fyrst og fremst gerðar þeim til dundurs sem þetta verk væru að vinna. Afraksturinn af því starfi væri þess vegna nánast enginn. Þetta kom fram í umfjöllun nm. um þetta frv. Þetta kom fram hjá ýmsum þeim aðilum sem komu til heimsóknar við nefndina, svo sem fulltrúum ýmissa landshlutasamtaka eða réttara sagt forstöðumönnum þeirra. Það sem er gallinn á því skipulagi sem við búum við er nefnilega það að þær álitsgerðir og þær áætlanir sem unnar eru í þessum stað eru ekki í tengslum við raunveruleikann né heldur þá aðila sem ákvarðanirnar eiga að taka og bera ábyrgð á framkvæmdinni. Þær eru ekki í höndum þeirra aðila á hverjum heitast brennur að vinna að byggðajafnvægi eða draga úr byggðaröskun, ekki í höndum þeirra sem ábyrgðina bera í þeim efnum, heldur er þetta starf unnið í lausum tengslum við raunveruleikann og í nánast engum tengslum við þá sem ákvarðanirnar eiga að taka og ábyrgðina bera. Um þetta hafa menn sagt að hér sé verið að framlengja galla þess fyrirkomulags sem við búum við. Sannleikurinn er þá einfaldlega sá að ekki er tekið á því skipulagsvandamáli sem hér er við að stríða. Það eru ekki tengd saman framkvæmdin og vinnan við áætlunargerðina eða skýrslugerðina. Það er þetta sem skortir á. Hér er einhver aðill sem safnar upplýsingum og skrifar álitsgerðir, en ákvörðunaraðilinn er einhvers staðar allt annars staðar og víðs fjarri og þetta tengist ekki saman. Ég held að það fari ekki milli mála að byggðaþróunarmál og byggðaáætlanir séu einmitt best komnar í höndum þeirra sem bera ábyrgðina á framkvæmdinni og þá jafnframt hjá þeim sem líklegastir eru til þess að þekkja best til. Í samræmi við þetta er eðlilegast að færa þessi verkefni út í héröðin og reyndar þá að mínum dómi til lýðræðislega kjörinna héraðsstjórna eða fylkisstjórna eða hliðstæðra eininga. Ég held að það væri nær að taka á því verkefni að koma málum þannig fyrir en að gera þá skipulagsbreytingu eina, sem hér er lagt til. að gera tvíhöfða yfirstjórn úr einni. Það er einmitt af þessum sökum og þar sem fyrir liggur að þetta frv. gerir ekki ráð fyrir valddreifingu og stefnir þess vegna ekki til framfara í þessum efnum sem ég tel að það sé ekki til neins að vera að samþykkja þetta frv. En ég segi líka að samþykki frv. af þessu tagi verður mönnum til afsökunar, afsökunar fyrir því að takast ekki á við það verkefni sem ég tel að hér þurfi að vinna og hvers ágöllum ég hef reynt að lýsa hér í máli mínu að framan, verkefni sem á að vera fólgið í því að gera raunverulega skipulagsbreytingu og koma á raunverulegri valddreifingu og flytja framkvæmdina, ábyrgðina og áætlunargerðina til sama aðilans þannig að það vinnuafl sem við þetta vinnur nýtist. Með því að hér er farin sú afsökunarleið, sem ég hef hér gert að umtalsefni, að gera nánast ekkert í þessum málum, og með því að það er líklegt til þess að tefja fyrir því að menn snúi sér að hinum raunverulegu verkefnum í skipulagsmálum, þá legg ég til að þetta frv. verði fellt svo að menn geti snúið sér að því verkefni sem þeir raunverulega eiga að vera að vinna.



Herra forseti. Það frv. til l. um Byggðastofnun sem hér er komið til 2. umr. sætir ekki tíðindum vegna þess sem í því stendur, hvorki eins og það var lagt fyrir hér upphaflega né að teknu tilliti til brtt. meiri hl. fjh.- og viðskn., heldur miklu fremur vegna þess sem ekki er að finna í þessu frv. Sú þróun sem hefur verið í gangi í byggðamálum undanfarin ár og alveg sérstaklega í tíð núv. ríkisstj. hefði vissulega gefið tilefni til þess að hér væri lagt fyrir af hálfu ríkisstj. frv. sem líklegt væri til að breyta þeim forsendum sem leitt hafa til vaxandi fólksflutninga af landsbyggðinni, fólksflutninga sem aldrei hafa orðið meiri á einu ári en á því síðasta frá því að skráning á tilfærslum fólks hófst 1961. Grg. frá Framkvæmdastofnun ríkisins, sem ég hef fengið, sýna að ekki minna en 1071 maður flutti frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins á árinu sem leið og fólksflutningar þangað frá landsbyggðinni hafa farið ört vaxandi undanfarin fjögur ár. Í þessu frv. er ekki að finna neitt sem vakið geti vonir um það að skv. því verði breytt um áherslur í okkar þjóðarbúskap, sem er þó forsendan fyrir því að eðlileg þróun, vöxtur og viðgangur byggðar verði um land allt. Hitt er miklu líklegra að verði þetta frv. að lögum sjáum við fram á það í enn auknum mæli - út af fyrir sig ekki vegna ákvæða frv. heldur vegna stjórnarstefnunnar sem fylgt hefur verið - að búferlaflutningar frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins eigi eftir að vaxa ört á næstu árum frá þeirri öfugþróun sem nú er í gangi. Það frv. til l. um Byggðastofnun sem ríkisstj. hér flytur virðist fyrst og fremst vera til komið vegna þeirra skipulagsbreytinga sem ríkisstj. hefur lengi fjallað um varðandi Framkvæmdastofnun ríkisins, skipulagsbreytinga sem í rauninni skipta mjög litlu máli varðandi þann vanda sem hér er við að fást. Skv. frv. er verið að klippa á tengslin milli Byggðasjóðs og Framkvæmdasjóðs og gera Byggðastofnun að sjálfstæðri stofnun og það er greinilegt að ætlun ríkisstj. er að starfsemi hennar verði áfram hér í Reykjavík. Það eitt út af fyrir sig er mál til þess að ræða og fjalla um. Um það liggja fyrir till. frá hv. 3. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Norðurl. e. sem ég út af fyrir sig tek heils hugar undir því að vissulega væri það spor í rétta átt að flytja þessa starfsemi út fyrir höfuðborgarsvæðið og þá gjarnan til Akureyrar eins og lagt er til skv. þessari till. Önnur atriði er raunar ekki að finna í þessu frv. af hálfu ríkisstj. nema þá það að verið er að draga úr áherslum í sambandi við starfsemi Byggðastofnunar og tengsl hennar við landshlutasamtök sveitarfélaga og frekar er dregið úr viðmiðunum varðandi fjárframlög til Byggðasjóðs frá því sem verið hefur, til veikingar ef nokkuð er. Byggðasjóður hefur vissulega haft nokkurt gildi á liðinni tíð, en hann einn út af fyrir sig hefur ekki skipt neinum sköpum um vöxt og viðgang byggðar í landinu. Þar eru aðrir þættir sem eru ráðandi um ferðina. Hv. þm. Halldór Blöndal minntist á það hér áðan að Byggðasjóði hefðu verið markaðar tekjur þegar samþykkt voru lögin og samningur gerður um álverið í Straumsvík. Ekki ætla ég að hafa á móti því að eitthvert fé hefur á liðnum árum verið fært til baka frá því fyrirtæki til landsbyggðarinnar. Allt er það góðra gjalda vert. En hvernig ætli dæmið liti út ef reikningar væru upp gerðir og tekið tillit til þess skatts sem landsbyggðin öll - og reyndar landið allt - hefur greitt því erlenda fyrirtæki sem hv. þm. vitnaði þarna til, þá m. a. með sérstakri meðgjöf og greiðslum með raforku sem fyrirtækið hefur fengið skv. samningum á liðinni tíð. Byggðasjóður hefði eflaust getað orðið að meira liði á undanförnum árum ef haldið hefði verið með öðrum hætti á margri þeirri starfsemi sem varðar byggðamálin, þ. á m. í stjórnkerfi landsins varðandi áætlanagerð og hvernig áætlunum er framfylgt. Ég tel mig geta talað um það af nokkurri reynslu að tengsl Framkvæmdastofnunar ríkisins, þar á meðal byggðadeildar, við stjórnvöld í landinu hafa á liðinni tíð verið mjög ófullnægjandi. Ég tel að það hafi verið mistök að setja þessa stofnun undir forsrn. á sínum tíma og ég tei að það sé mjög varhugavert, svo ekki sé meira sagt. eins og hér er lagt til, að halda þeirri skipan áfram. Forsrn. hefur ekki verið þannig upp byggt að það ráði yfir mannafla og getu til þess að taka á þeim málum sem Framkvæmdastofnun ríkisins hefur verið ætlað að sinna og sem Byggðastofnun skv. þessu frv. er ætlað að sinna. Tengslin milli Framkvæmdastofnunar og hinna einstöku fagráðuneyta, þar sem reynir raunverulega á í sambandi við framkvæmd byggðaáætlana og áherslur í byggðamálum, hafa verið allsendis ófullnægjandi. Ég lagði mig nokkuð fram um það á sinni tíð. þegar ég starfaði sem ráðh., að leita eftir tengslum við Framkvæmdastofnun og byggðadeild hennar og ég tel mig hafa haft gagn af því og það rn. sem ég veitti forstöðu fyrir nokkrum árum. En af hálfu forsrn. hefur á liðinni tíð, og mér er ekki kunnugt um breyttar áherslur í því efni, verið afar takmörkuð viðleitni til að skapa farvegi fyrir það starf sem Framkvæmdastofnun hefur verið að sinna og er ætlað að sinna í formi Byggðastofnunar að því er byggðamálin varðar skv. þessu frv. Því tel ég að það horfi verulega til bóta sú brtt. sem hv. þm. Svavar Gestsson flytur um það að fela verkefni Byggðastofnunar öðru rn. en forsrn., í þessu tilviki félmrn., sem hann hefur gert tillögu um að Byggðastofnunin falli undir. Áður en ég hverf frá að ræða sérstaklega málefni Byggðastofnunar. byggðadeildar á liðinni tíð. þá er rétt að gefa því gaum hvernig meðferðin hefur verið á þeim sjóði sem undir stjórn Framkvæmdastofnunar hefur heyrt og nú á að leggja undir stjórn Byggðastofnunar, þ. e. málefni Byggðasjóðs. Það liggur fyrir, ef litið er á þróun mála hvað þetta varðar á undanförnum árum og tekið dæmi t. d. af árinu 1982, að þá nam ráðstöfunarfé Byggðasjóðs á verðlagi síðasta árs rúmum 600 millj. kr. Síðan hefur þetta ráðstöfunarfé sjóðsins rýrnað til stórra muna og nemur skv. áætlun byggðadeildar Framkvæmdastofnunar aðeins 276 millj. kr. á yfirstandandi ári. Og nú gerist það í fyrsta sinn síðan 1972 að gert er ráð fyrir að eigið fé Byggðasjóðs verði neikvætt. staðan hjá sjóðnum verði neikvæð. svo nemur 14 millj. skv. þeirri áætlun sem ég hef séð varðandi hag og stöðu sjóðsins. Beint framlag úr ríkissjóði hefur farið lækkandi stig af stigi á undanförnum árum reiknað á föstu verðlagi. Á árinu 1982 nam það 108 millj. kr., en það hefur nærri því verið helmingað á þeim tíma sem síðan er liðinn og skv. áætlun 1985 er gert ráð fyrir að það verði aðeins 62 millj. kr. Þannig er haldið á málefnum Byggðasjóðs af núv. ríkisstj. á sama tíma og aðrir þættir stjórnarstefnunnar eru stórkostlega veikjandi fyrir stöðu landsbyggðarinnar og hafa orðið þess valdandi að fólk leitar í síauknum mæli til aðafþéttbýlissvæðis landsins hér við Faxaflóa. Ég ætla þá að víkja aðeins að því sem ég tel vera meginatriði í sambandi við þróun byggðamála hér í landinu. Það er að sjálfsögðu það að þeir sem með stjórn fara sjái til þess að finna fjármagninu í landinu farvegi þannig að líklegt sé að við getum byggt landið allt til frambúðar, að sú starfsemi sem er til staðar eða þarf að koma fótum undir úti um landið hafi þróunar- og vaxtarmöguleika. Hvernig hefur þessu verið háttað í tíð núv. ríkisstj. Um það mætti nefna mörg dæmi og margar tölur. Ég vil hér aðeins rifja upp það sem snýr að sjávarútveginum á undanförnum tveimur árum. Varðandi málefni hans liggur fyrir að þar hefur farið fram stórfelldasta eignaupptaka sem um getur í sögu lýðveldisins vegna þeirra rekstraraðstæðna sem þessum undirstöðuatvinnuvegi landsmanna hafa verið búnar. Skv. tölum frá Seðlabanka Íslands liggur það fyrir að eigið fé fyrirtækja í sjávarútvegi hefur rýrnað sem nemur 6 milljörðum kr. á aðeins tveimur árum. Og þessi þróun er enn í fullum gangi. 6 þús. millj. kr. hafa verið teknar frá fyrirtækjum í sjávarútvegi sem að miklum meiri hluta eru staðsett úti um landið og eru burðarás þéttbýlissvæðanna við sjávarsíðuna. Þessir fjármunir hafa verið fluttir til í þjóðfélaginu og birtast okkur nú m. a. hér í höfuðstað landsins í þeim gífurlegu umsvifum sem milliliðir og þjónustuaðilar hafa hér í krafti þess gróða og þeirrar aðstöðu sem núverandi stjórnarstefna hefur fært þeim í hendur. Byggingarsvæðin sem eru að þjóta upp hér í Reykjavík, nýbyggðasvæðin þar sem um er að ræða fjárfestingu í afleiddum greinum verslunar og þjónustu, eru til komin vegna þessarar stjórnarstefnu sem þannig hefur búið að aðalatvinnuvegi landsmanna, sjávarútveginum. Hið sama er raunar á ferðinni varðandi aðra höfuðstoð í atvinnulífi landsmanna og landsbyggðarinnar, landbúnaðinn. Það er svipuð þróun í gangi þó að við höfum ekki tölu handa á milli til þess að færa henni stað með jafnglöggum hætti og í sjávarútveginum. En þar hefur það m. a. verið að gerast á þessum árum að vinnslustöðvar í landbúnaði hafa verið fluttar frá aðalframleiðslusvæðunum til Reykjavíkur, eins og gerist með stórbyggingu Mjólkursamsölunnar hér í Reykjavík svo dæmi sé tekið. Þetta er byggðastefnan í reynd. Þetta er sú andbyggðastefna sem núv. ríkisstj. hefur fylgt. Og við hljótum að spyrja um það hér á Alþingi þegar þessi mál eru til umræðu: Eru nokkrar líkur til þess að frv. eins og það sem hér liggur fyrir breyti þessum aðstæðum, breyti þessum forsendum Svarið er því miður nei. Það er ekkert sem fram hefur komið í stefnu eða störfum ríkisstj. nú t. d. af tilefni þess að kjörtímabil hennar er hálfnað og hún hefur nýlega haldið upp á tveggja ára afmæli sitt, sem veiti okkur von um að hér verði breyting á. Í því frv. sem hér liggur fyrir hefðu þurft að koma fram áherslur sem snéru þessari þróun við og þar hefði átt að taka stefnumarkandi á þeim atriðum sem ekki síst skipta sköpum til lengri tíma litið í sambandi við byggðaþróun í landinu, þ. e. vöxt og viðgang þjónustustarfseminnar í landinu og dreifingu þjónustustarfsemi, hvort sem um er að ræða hina opinberu starfsemi eða starfsemi á vegum einkaaðila. Í grg. frá byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins, sem ég hef fengið aðgang að fyrir nokkru, er einmitt vikið að þessum atriðum með mjög skilmerkilegum hætti. Þar er það dregið fram á grundvelli reynslu liðinna ára að fjölgun starfa í frumvinnslugreinum skipti ekki sköpum fyrir þróun byggðar í landinu, heldur er það þjónustustarfsemin. Það liggur þannig fyrir að fyrir hvert eitt nýtt starf í frumvinnslugreinum sem myndast á landsbyggðinni koma níu störf í þjónustustörfum á höfuðborgarsvæðinu - heil níu störf í þjónustustörfum á þessu svæði. Það er á þessu sviði sem vaxtarbroddurinn er í nýjum störfum og á það bæði við um þjónustu á vegum hins opinbera og á vegum einkaaðila. Hér fylgjum við í rauninni svipuðu mynstri og vel þekkt er frá nágrannalöndum okkar í þessum efnum, en ég þori að fullyrða að hvergi, þó að víða sé þar öfugþróun í gangi í byggðamálum, hefur stefnt í slíkt óefni og hérlendis í þessum efnum, enda ekki tilburðir uppi af hálfu núv. ríkisstj. til þess að fá þarna breytingu á. Ég held að fátt væri mikilvægara í sambandi við byggðamálin og þau atriði sem ríkisvaldið getur haft bein áhrif á en að reyna að tryggja að störf í þjónustugreinum komi fyrst og fremst til á næstunni út um byggðir landsins, að staðið verði að því með skipulegum hætti að dreifa hinni opinberu stjórnsýslu með samvinnu ríkis og sveitarfélaga eða nýs stjórnsýslustigs sem rætt er um að koma upp og margir telja að geti styrkt stöðu landsbyggðarinnar ef til kæmi. Ég held að það megi ekki dragast að slík stefna um dreifingu þjónustustarfseminnar verði mörkuð samhliða því sem frumvinnslugreinunum, undirstöðuatvinnugreinum í landinu verði sköpuð viðunandi rekstrarskilyrði. Það eru í reynd lyklarnir að því að fá hér fram breyttar áherslur í byggðamálum. Það eru þeir lyklar sem máli skipta en sem hvergi er að finna í því frv. sem hér liggur fyrir til umr. Það hefur verið rætt við þessa umr. nokkuð um þýðingu þess að fá fram breyttar áherslur í sambandi við stöðu landsbyggðarinnar að því er varðar sveitarfélög, samtök sveitarfélaga eða nýtt stjórnsýslustig. Ég er einn af þeim sem taka undir það að við eigum að reyna nýjar leiðir í sambandi við uppbyggingu stjórnsýslunnar í landinu til þess að auka vægi landsbyggðarinnar. En ég vara við því að menn bindi of miklar vonir við slíka breytingu eina saman. Hún getur, ef vel tekst til, skipt miklu, en þó því aðeins að jafnhliða verði tekið á þeim þáttum með allt öðrum hætti sem ég hef gert hér að umtalsefni og mestu varða í sambandi við viðgang byggðarlaganna um land allt. Ég held að eitt af því sem má segja að tengist þessu og sem varðar efni þessa frv. sé spurningin um hverjir fara með það fjármagn sem ráðstafað er sérstaklega til byggðamála. Og ég held að einn þátturinn sem tengist þeim hugmyndum um valddreifingu, sem ég mælt með og hef raunar flutt um sérstaka þáltill. ásamt Steingrími J. Sigfússyni í Sþ., ætti að vera sá að það fjármagn sem hið opinbera ver til byggðamála verði til ráðstöfunar úti í landshlutunum sjálfum á vegum héraðsstjórna sem komið yrði upp með lýðræðislegum hætti. Ég held að slík valddreifing í málefnum landsbyggðarinnar sé mjög þýðingarmikil og það sé eitt af stóru verkefnunum í byggðamálum, sem landsbyggðarmenn alveg sérstaklega hljóti að gefa gaum, að knýja fram breytingu frá því miðstýrða kerfi stjórnsýslu og ráðstöfunar á fjármagni sem við búum hér við og öðru fremur hefur orðið þess valdandi að færa fjármagnið og á eftir því fólkið að meiri hluta til yfir á eitt landshorn. Herra forseti. Ég ætla ekki að þessu sinni að ræða þessi stóru mál hér frekar. Ég geri ráð fyrir að það verði tilefni til þess að fjalla um þau m. a. í tengslum við þá till. sem ég nefndi hér áðan og ég hef flutt með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga. Þetta frv., sem hér er til umr., skiptir því miður ekki sköpum. Í það vantar flest það sem við á að éta til þess að löggjafinn marki nýjar leiðir í byggðamálum, leiðir sem séu líklegar til þess að snúa við þeirri öfugþróun sem nú er í fullum gangi.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa langt mál um þessar umr. Það er þá fyrst að ég tel eðlilegra að vista Byggðastofnun undir forræði forsrh. en félmrh. Þessi stofnun þarf að þjóna ríkisstj. í heild eða hafa samstarf við mörg ráðuneyti og er eðlilegt að hún sé vistuð hjá forsrn. Ég tel það fjarri lagi og vil bera það til baka að þessi skipulagsbreyting, sem hér er verið að gera, brjóti í bága við byggðastefnu. Byggðastefnunni er að mínum dómi betur borgið með öflugri byggðastofnun en með núverandi fyrirkomulagi. Framkvæmdastofnun og byggðadeild Framkvæmdastofnunar hafa margt vel gert á undanförnum árum, en starfsemi þeirra hefur ekki verið fullkomin og ég held að hér sé farið inn á rétta leið og þessi skipulagsbreyting verði einmitt til þess að efla byggðastefnu í landinu. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að benda á 3. gr. frv. sem hljóðar þannig: „Byggðastofnun fylgist með þróun byggðar í landinu. Stofnunin getur gert eða látið gera áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs í þeim tilgangi að treysta búsetu og atvinnu í byggðum landsins. Í samræmi við hlutverk stofnunarinnar veitir hún lán eða annan fjárhagslegan stuðning í því skyni m. a. að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að óæskileg byggðaröskun eigi sér stað eða lífvænlegar byggðir fari í eyði.“ Hér hefur komið fram gagnrýni á það að landshlutasamtökunum sé ekki nægilega sinnt í þessu frv. Það er rétt, sem hér hefur komið fram. að fyrirsvarsmenn landshlutasamtaka mættu á fundi nefndarinnar og settu þar fram sínar óskir, en ég bendi á 9. gr. frv. sem einmitt gerir ráð fyrir því að við landshlutasamtökin geti verið um samstarf að ræða. Þar segir, með leyfi forseta: „Stjórnin getur jafnframt fjallað um byggðaáætlanir sem aðrir aðilar. svo sem sveitarstjórnir eða landshlutasamtök, hafa gert og lagt fyrir hana til samþykktar. Heimilt er stjórninni að ákveða að stofnunin skuli taka þátt í kostnaði við slíka áætlanagerð.“ Þetta tel ég að tryggi fullkomlega að samstarf verði haft um skynsamleg verkefni við landshlutasamtökin og sé ekki að það þurfi að negla það betur niður. Ef menn eru hins vegar að líta til þess, sem viðgengist hefur undanfarið, að Byggðasjóður hefur greitt fjárframlög til almennrar starfsemi landshlutasamtakanna. þá tel ég að þeim sé betur fyrir komið á fjárlögum og þá metin þar hverju sinni. Ég vil taka það fram að ég er mjög andvígur brtt. hv. þm. Halldórs Blöndals og Svavars Gestssonar um staðsetningu þessarar stofnunar á Akureyri. Að sjálfsögðu er það stjórnar stofnunarinnar að ákveða hvar hún er vistuð. Ég bendi á að henni er ætluð fasteign hér í Reykjavík. Og að ýmsu leyti tel ég hana heppilegar þar staðsetta til þess að þjóna landinu en á Akureyri. En ef væntanleg stjórn stofnunarinnar kæmist að annarri niðurstöðu er það alveg í valdi hennar að vista Byggðastofnun einhvers staðar annars staðar. Ég tel hótanir hv. þm. Svavars Gestssonar ósmekklegar og þær hafa ekki áhrif á mig þó hann muni hér fara að stunda einhverja auglýsingastarfsemi í sambandi við það hvernig menn greiða atkv. um þessa brtt. Það kann að vera að þetta hafi eitthvað virkað á hv. þm. Halldór Blöndal. en það virkar ekki á mig.



Herra forseti. Það hefur komið í ljós að ýmsir eru sömu skoðunar og ég lýsti áðan að umræður um innviði þessa tiltekna frv. væru víðs fjarri kjarna málsins. Þá á ég við að þetta frv. fjallar alls ekki um kjarna málsins, um byggð í landinn, heldur fjallar það um innanhússarkitektúr á Rauðarárstíg 25. Mér finnst furðu sæta að menn skuli hreinlega vera svo blindu slegnir. eins og straumarnir liggja allt í kring í þessu samfélagi. að þeir komi ekki auga á að leikur að gullum á Rauðarárstíg í Byggðastofnun er alls ekki kjarni málsins. Svo að ég endurtaki það sem ég sagði áðan: Það er fólk svo þúsundum skiptir, að skipa sér í sveitir út um allt land og það skrifar upp á hver einasti maður í heilum hreppum, heilum héruðum. Og þetta fólk segir: Við viljum fá völd. Við viljum ekki kjósa einhverja héraðshöfðingja á fjögurra ára fresti sem ríða gandreið suður til Reykjavíkur og stjórna svo öllu þaðan. Og þetta eru ekki bara íslensk sjónarmið. Þetta er að gerast allt í kringum okkur, á öllum Vesturlöndum hvert sem við lítum. Hvort sem það er Bretland og Bandaríkin eða Evrópulönd önnur en Bretland, þá er hið stóra pólitíska viðfangsefni samtímans þetta: Hvernig gerum við fólki kleift að ná völdum. Stjórnkerfið sem við búum við núna ber merki þess hvernig til þess var stofnað. Það var sett upp á þeim tímum þegar það gat tekið vikur eða jafnvel mánuði að koma mönnum til þings. Þeir voru þá alls ófærir eða illa færir um að hafa náið samband við umbjóðendur sína vegna samgönguleysis og sambandsleysis ýmiss konar. Við sjáum þessi gömlu merki á ýmsan hátt í stjórnarfari okkar. En nú er öðruvísi komið. Þekking, sérþekking, upplýsingar, fagkunnátta. er til út um allt og fólk hefur alla burði til að ráða málum sínum sjálft í miklu meira mæli en menn fyrr á tímum. Þessar eru breytingarnar. Þetta er ekki bara að gerast á Íslandi. Það er að gerast hvar sem er. Athugun sem gerð var fyrir nokkrum misserum í Bandaríkjunum sýndi að stöðugt færri ákvarðanir sem varða miklu fyrir líf fólks eru teknar í Washington. Stöðugt fleiri ákvarðanir færast frá Washington heim í fylki. til fylkisstjórna eða frá fylkisstjórnum og til sveitarstjórna og jafnvel frá sveitarstjórnum og til hverfastjórna eða svæðastjórna. Fólk er farið að taka miklu meiri þátt í allri umfjöllun um sitt umhverfi. Það ákveður t. d. hvort það vill þetta árið sjá um sorphreinsunina sjálft. Okkur finnst það kannske skrýtið. En þetta er samt svo. Menn ákveða e. t. v. þetta árið að þeir vilji taka það á sig að sjá um sorphreinsunina. Þá taka þeir afleiðingunum af því og borga skatta skv. því. Þessi orð eru mælt hér af þeirri sannfæringu að þetta verði hið pólitíska viðfangsefni næstu tveggja til þriggja ára á Íslandi. Það er eins gott að menn búi sig undir það. Fólk mun nefnilega koma og berja virkisveggina að utan og krefjast valda sinna. Ýmsir ræðumenn ítrekuðu þau sjónarmið að vandamál byggðar á Íslandi eru ekki skipulagsmál inni á byggðakontórum. heldur skipulagsmál stjórnkerfisins. Það hefur komið fram að til þess eru vilji og möguleikar að umfjöllun um stóra hluti og smáa færist meir heim í héruð en nú er og fólkið fer herför um landið og gerir til þess kröfur. Á það verða menn að horfa. Mig langar að gera að umtalsefni umræðuna um staðsetningu Byggðastofnunar. Hvort hún er á Rauðarárstíg eða á Helgamagrastræti á Akureyri er aukaatriði. Það er snefilsmunur. Ég held að starfsfólk Byggðastofnunar sem væri á Akureyri væri e. t. v. opnara fyrir ýmsum vandamálum og fyrir þeim kröfum sem fólk úti á landi gerir. Ég held að ef höfundar þessa frv. hefðu dvalið við samningu þess á Akureyri - þá á ég við á síðustu misserum - hefði útkoman orðið öðruvísi. Það er sem sagt snefilsmunur. Það væri líklega skömminni skárra að þessi stofnun yrði á Akureyri. En aðalatriðið er að stofnun af þessu tagi á hvergi að vera. Ég hef rætt það við hv. þm. Stefán Guðmundsson að við gætum slegið margar flugur í einu höggi með því að byggja þessa stofnun í Kolbeinsey. Þá gengi fram sú hugsun þm. að styrkja þennan grunnlínupunkt íslenskrar landhelgi. Við kæmum þessari stofnun um leið þangað sem hún gerði minnst ógagn. Þannig gætu byggðamál í landinu haldíð áfram að þróast fyrir frumkvæði fólksins en ekki byggðakontórista. En mergurinn málsins er að sá hugsunarháttur sem gerir ráð fyrir því að framfarir í byggðamálum komi út frá einum stað, hvort sem það er í Reykjavík eða Akureyri, er rangur. Þetta er hugsunarháttur hinna gömlu stjórnarhátta sem gera ráð fyrir og gera kröfu til þess að hafa vit fyrir fólki, sem gera ráð fyrir að fólk hafi ekki upplýsingar, hafi ekki kunnáttu og jafnvel ekki vilja til þess að hafa vit fyrir sér. Það sem skiptir fyrst og fremst máli er að menn fari að sjá þetta frá hinu sjónarhorninu, þ. e. að þeir fari að horfa á þessi mál af landsbyggðinni sjálfri. Þó að hv. þm. Halldór Blöndal kysi að fara lítilsvirðandi orðum um hugmyndir um þróunarstofur landshlutanna staðhæfi ég að sá hugsunarháttur sem býr að baki þeirri till., að leggja áherslu á frumkvæði heimamanna, er það sem koma skal í þessum efnum og það er hinn nýi tími. Það er hryggilegt ef þm. er svo blindu sleginn í þessum efnum að hann ætlar að missa sjónar á því. Varðandi staðsetninguna á Akureyri langar mig að geta þess að ég var þar á fundi nýlega og var að ræða þetta mál. Það var Dalvíkingur á fundinum. Dalvíkingurinn sagði: Akureyringarnir verða ekkert betri en Reykvíkingarnir. - Ég held því að staðsetning einnar stórrar stofnunar skipti ekki máli. Það sem skiptir höfuðmáli er, hvort við skipuleggjum þessi mál með eina stóra stofnun í huga eða segjum: Eflum frumkvæði heimamannanna. Látum þá setja upp stofur eða stofnanir. Við skulum líða þeim að taka völdin í þessum efnum og stofna sínar stofur eða stofnanir. Síðan fylgjast menn með hvað gerist á heimavelli, hjá fólkinu sjálfu. Það er eitt sem mér finnst afar lýsandi fyrir hugsunarhátt stofnanaveldisins í þessum efnum, þ. e. að oftar en ekki heyri ég talað um að nauðsynlegt sé að vernda byggð, verja byggð eða varðveita byggð og varðveita atvinnulíf og atvinnuhætti fremur en að þróa byggð og aðlaga byggð að nýjum tímum. Það er þessi byggðasafnshugsunarháttur sem kann ekki góðri lukku að stýra í atvinnumálum og atvinnuháttum. Það getur ekki verið stefna stjórnvalda að gera atvinnulíf í landinu að einhverju allsherjar þjóðdansafélagi til þess að gera síðan horft á menn í kúskinnsskóm og vaðmálsbuxum stunda gömlu siðina. Við þurfum ekki að verja eða varðveita. Við þurfum að gera fólki og fyrirtækjum kleift að aðlaga sig og þróast og þá er engin hætta á því að við verðum umheiminum Árbæjarsafn í atvinnumálum og atvinnuháttum. Ég vildi rekja hérna nokkur dæmi um það sem mér finnst einkenna miðstýringarhugsunarháttinn og þá stjórnarháttu sem munu verða frá Byggðastofnun hvort sem hún er í Reykjavík eða á Akureyri. Það sem er það versta er að þessi hugsunarháttur neitar heimafólki, neitar þeim sem best þekkja til um aðild og frumkvæði. Sé stjórnað á þennan hátt er fólki neitað um réttmætt vald yfir eigin högum. Það sem einkennir svona stjórnunarhugsunarhátt líka er fjarlægðin og hið þunga skrifræði sem er svo einkennandi fyrir þetta allt saman. Við þekkjum dæmin um hvernig menn hafa viljað haga þessum hlutum. Við þekkjum Rafmagnsveitur ríkisins, við þekkjum Skógrækt ríkisins og Húsnæðisstofnun ríkisins svo að örfá dæmi séu nefnd. Okkur er tamt að hugsa sem svo að ómögulegt sé að haga starfsemi þessara stofnana á annan hátt en þann að rekinn sé gífurlega stór höfuðkontór og þar séu ráðin ráð fólks og fénaðar út um allt landið. Við sjáum þennan hugsunarhátt birtast í annars konar starfsemi. eins og t. d. bankastarfsemi og fjármálastarfsemi. Allri bankastarfsemi í landinu er stýrt frá örfáum kontórum og er það jafnslæmt hvort sem það er á Akureyri eða í Reykjavík. Við værum engu bættari með allt þetta kerfi þó það væri á Akureyri. Gallinn er að við skulum hafa þetta þunga miðstjórnarkerfi. Það þarf að laga. Allar fjármálaákvarðanir sem máli skipta eru teknar í aðalstöðvunum sjálfum. Þessum hugsunarhætti þarf að bylta. Annað sem gerist við þennan hugsunarhátt miðstýringarinnar er að ríkisstj. og stofnanir hennar kaffæra sig í alls kyns smáverkefnum, verkefnum sem ætti að leysa á heimavelli þar sem menn hafa til þess vit og standa nálægt verkefnunum. Þessi verkefni eru stjórnkerfisins vegna komin í pósthólf þm. eða embættismanna og þvælast þar fram og til baka. Og þá gerist ýmislegt. Í fyrsta lagi fara menn að taka ákvarðanir um þessi smáu verkefni staddir fjarri vettvangi og það leiðir til þess að ákvarðanirnar hljóta að verða verri. Í öðru lagi leiðir þetta smáverkefnakraðak til þess að menn hafa ekki tíma til að sinna þeim verkefnum sem alþm. og embættismenn stjórnarráðs fyrir sunnan eiga að sinna. Það er hin almenna stefnumörkun fyrir þjóðina í heild. Það er það sem vantar e. t. v. mest í okkar samfélagi að við leggjum línur, horfum til framtíðar. Eitt besta dæmið um þetta er t. d. húsnæðismál. Hvað erum við lengi búin að vera að vesenast í skammtímalausnum í húsnæðismálum, redda fólki fyrir horn, kannske nokkra mánuði Aldrei fyrr en rétt á síðustu vikum hafa menn hugað að því að kannske sé eitthvað bogið við það að Íslendingar einir allra þjóða á Vesturlöndum skuli enn þá búa við ómannúðlega húsnæðisstefnu. Hvers vegna hefur íslenskum stjórnvöldum ekki tekist að leysa húsnæðismál eins og gert hefur verið alls staðar annars staðar á vestrænu byggðu bóli Kannske er það vegna þess að þeir hafa verið svo önnum kafnir við að bjarga smámálunum, hinum einstöku verkefnum. Þau geta verið brýn. Ég efast ekki um að forsrh. finnur það á sér brenna þegar til hans er hringt út af erfiðleikum í húsnæðismálum, eins og hann hefur margsinnis lýst opinberlega, og hann bregður við af sínu góða hjarta, hringir í bankastjóra og útvegar lán. Bankastjórinn segir honum um leið að þessa séu mörg fleiri dæmi. Þetta er svo sem ágætt. En væri ekki tíma, orku og viti ráðh. betur til þess varið að reyna að marka heildarstefnu, framtíðarstefnu til þess að það fækkaði þó smáverkefnunum, fækkaði neyðartilvikunum sem menn eru sífellt neyddir til þess að leysa E. t. v. er þó verst við þessar miðstjórnartilhneigingar að þær drepa fjölbreytileika, frumkvæði og nýjungastarfsemi, tilraunastarfsemi sem er nauðsynleg í öllu atvinnulífi. Þetta er reyndin, ekki bara á Íslandi heldur höfum við um þetta dæmi frá öllum vestrænum löndum. Þetta er hryggilegt og það verðum við að forðast og fram hjá því verðum við að komast. Þetta voru örfá dæmi um hvernig miðstjórnartilhneigingarnar eru fólki til trafala og leiða beinlínis til neyðar frekar en bjargar. Ef við lítum í heild á íslenska samfélagið má kannske segja að mikilvægasta verkefni íslenskra stjórnmála nú sé að brjóta upp áratuga gamalt stjórnkerfi miðstýringar og hagsmunavörslu. Þá er ég ekki að tala um byggðastefnu einungis. Ég er að tala um stjórnarhætti í heild. Við verðum að finna skýringar á því að þrátt fyrir einhverja mestu verðmætasköpun á öllum Vesturlöndum eru Íslendingar einna lægstir þegar að því kemur að skrá kaupmátt venjulegra launa. Við verðum að fá svar við þeirri spurningu: Hvað gerist frá því að þjóðin bakar sína margrómuðu þjóðarköku og þangað til hver og einn fær sneiðina sína? Skýringanna er að leita í ónýtu stjórnkerfi og ónýtum stjórnarháttum. Um þetta höfum við dæmin á hverjum einasta degi. Þessir stjórnarhættir virðast beinlínis eyðileggja og sóa afrakstri af vinnu landsmanna. Það er þess vegna sem þjóðarkakan verður svo undarlega lítil til skiptanna þó að hún sé svo stór þegar hún er bökuð. Skýringanna á þessu er að leita, eins og ég segi, í úreltum stjórnarháttum. Þessu stjórnarfari verðum við að breyta. Við þekkjum einkennin. Við könnumst við tilhneiginguna til að stjórna stóru og smáu með einni ákvörðun. Við þekkjum heildarkjarasamningana.