Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Eins og tilkynnt var á síðasta þingfundi hefur forseta borist dagskrártillaga frá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni, svohljóðandi: „Undirritaður gerir það að tillögu sinni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis, að á dagskrá næsta fundar verði þau dagskrármál sem forseti Alþingis leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 382. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, alþjóðleg vernd.“ Í bréfinu fylgir síðan rökstuðningur með tillögunni. Forseti hyggst nú kalla til atkvæðagreiðslu um þessa dagskrártillögu.

Herra forseti. Skammt er eftir af árinu og fyrir liggja ýmis brýn dagsetningarmál sem þingið þarf að klára og sjálf fjárlög. Í því ljósi er í rauninni óskiljanlegt að forseti tefli í tvísýnu farsælum lokum þingársins með því að setja útlendingafrumvarpið á dagskrá á þessum tímapunkti, mál sem er hvorki brýnt né háð einhverri dagsetningu. Eina ástæðan fyrir því að setja það á dagskrá er að þjóna því sem er farið að verða þráhyggjukennd hegðun stjórnarliða í þá átt að draga úr réttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd. En forseti, það þykir mér ekki vera góð ástæða fyrir því að troða því máli á dagskrá. Ég legg til að það sé tekið út og saltað til nýs árs ef stjórnarliðar eru enn á því á þeim tímapunkti að keyra það áfram af þessu afli.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hefur gert grein fyrir því hvers vegna hann vill láta taka útlendingamálið af dagskrá. En ég vil bæta við að auðvitað liggja líka fyrir beiðnir varðandi það mál um nánari greiningu á þeim áhrifum sem frumvarpið hefur á stjórnarskrárbundin réttindi og réttindi sem varin eru með mannréttindasáttmálum sem Ísland er aðili að, hefur fullgilt og lögfest hér á landi. Við þeim beiðnum hefur ekki verið orðið. Allsherjar- og menntamálanefnd hefur neitað hv. þingmanni um greiningu á því hvort þessi lög standist stjórnarskrá og aðra mannréttindaskuldbindingar sem Ísland hefur gengist undir. Það er auðvitað út af fyrir sig óásættanlegt. Virðulegi forseti. Það gerir það að verkum að auðvitað þarf þessi greining að fara fram áður en er eitthvað hægt að taka þetta mál fyrir í 2. umr. Því vil ég, rétt eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, gera það að tillögu minni að við tökum þetta mál út af dagskrá, söltum það fram yfir áramót og látum fara fram almennilega greiningu á réttaráhrifum þess.

Virðulegi forseti. Dagskrárvaldið er hjá forseta og við getum gert tillögur um breytingu á því. Á dagskrá dagsins í dag eru fyrst störf þingsins og svo umræða um fjárlög, sem mér skilst að eigi eftir að ræða ansi mikið um. En það er líka mikið af öðrum málum sem eru svokölluð dagsetningarmál, mál sem þarf að klára fyrir ákveðinn dag. Má þar nefna hækkun á frítekjumarki og eingreiðslu til öryrkja. Þetta eru mál sem þurfa að klárast, þetta eru mál sem ættu að vera fyrst á dagskrá. Í staðinn er sett mál sem er vitað að ef það kemur á dagskrá verður það rætt endalaust. Þetta er ekki gott skipulag að mínu viti. Ég vona að hæstv. forseti endurskoði það.

Virðulegi forseti. Ég tel enga ástæðu til að taka þetta mál af dagskrá þessa þingfundar. Ég vil minna á að þetta er í fimmta skipti sem frumvarp til breytinga á útlendingalögum kemur fyrir þingið þannig að umræðan í þingsal hefur verið veruleg. Þetta mál kom svo inn hér í október og við tókum góða 1. umr. um málið í þessum þingsal sem tók, held ég, alveg tvo heila daga. Við höfum í hv. allsherjar- og menntamálanefnd lagt okkur öll fram við að setja okkur vel inn í þessi mál. Við höfum farið í sérstaka fræðsluferð til Noregs og Danmerkur til að kynna okkur þessi mál betur og hvernig þessum málum er háttað erlendis. Við höfum fengið fjölda góðra umsagna. Við höfum fjallað um þær með málefnalegum og faglegum hætti og nú er þetta mál einfaldlega fullunnið af hálfu nefndarinnar og fyrir liggur nefndarálit meiri hluta þar sem brugðist er við þeim athugasemdum sem fram hafa komið. Ég átta mig á því að skoðanir eru skiptar en lýðræðislegast er auðvitað að þau skoðanaskipti eigi sér stað í þessum þingsal. Það er orðið löngu tímabært að frumvarp um útlendingalögin fái 2. umr. hér í þessum þingsal.

Herra forseti. Það er ekki svo að þetta mál sé fullunnið. Það er ótvíræður meiri hluti fyrir þessu máli hér í þingsal. Þingflokkar Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Framsóknar og Sjálfstæðisflokks munu öll sem eitt styðja breytingar á útlendingalögum sem munu hafa í för með sér skerðingu á réttindum fólks á flótta. Við þurfum ekkert að hafa áhyggjur af því að það verði ekki raunin þannig að ég skil ekki hvað meiri hlutinn er að óttast að fresta þessari atkvæðagreiðslu fram í janúar. Það sem hins vegar liggur fyrir er að það er verið að gera grundvallarbreytingu á verklagi lögreglu. Það er verið að taka núna ákvörðun samkvæmt breytingartillögu um það að lögreglan verði ákvörðunaraðili í málum fólks á flótta en ekki bara framkvæmdaraðili með ákvörðunum stjórnvalda. Þetta er gert án þess að spyrja lögregluna hvort hún kæri sig yfirleitt um þetta. Þetta er grundvallarbreyting á þeirra störfum og ég held að það verði að spyrja a.m.k. lögregluna hvort hún kæri sig um þetta, að verða allt í einu að ákvörðunaraðila 

Forseti minnir á ræðutímann. Þegar þingmenn hafa tækifæri til að halda ræðu um atkvæðagreiðslu þá er aðeins ein mínúta gefin í ræðutíma.

Forseti. Þetta er dæmigerð dagskrá fyrir þinghlé eða þinglok. Það eru sett mál einhvers staðar framarlega á dagskrá sem er ágreiningur um, augljós ágreiningur, og ástæðurnar fyrir því eru mjög augljósar. En síðan seinna eru sett einhver mál sem eru einhvers konar sleikjó fyrir hina, einhver mál sem allir eru sammála um til að liðka fyrir, klára kannski umdeildu málin svo hin komist að. Þar er t.d. mál um almannatryggingar, eingreiðsla til öryrkja sem öll velferðarnefnd flytur. Auðvitað ætti þetta mál að vera fyrst. Þannig að það segir bara sitt þegar forseti þingsins ákveður að gera það ekki. Það er mjög, mjög undarleg ákvörðun. En ein ástæðan fyrir því er að það þarf víst að búa til smá andrými fyrir ríkisstjórnina til að klára þau mál í nefndum sem eru eftir og svoleiðis og það lítur rosalega skringilega út ef það er ekkert að gera á þingi á meðan. Þannig að við vitum alveg að ríkisstjórnin er ekki tilbúin til þess að klára þingstörfin fyrir þessi jól þannig að þá þarf að hrúga einhverju öðru umdeildu á dagskrá fyrst.

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé skynsamleg tillaga. Það hefur auðvitað margt breyst í vetur frá því að þetta mál var lagt fram, það hefur verið lagt fram nokkrum sinnum áður. Það er þá einna helst það að núna hafa tveir flokkar, Framsóknarflokkurinn og Vinstrihreyfingin – grænt framboð, ákveðið að styðja þetta mál í einu og öllu. Það þýðir auðvitað að þetta mál kemur til afgreiðslu hér á þinginu og til atkvæðagreiðslu von bráðar. En það liggur hins vegar ekkert á því að klára það fyrir jól því að eins og bent hefur verið á er það ekki rétt sem kom fram hjá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur að málið sé fullunnið í allsherjar- og menntamálanefnd. Það var tekið út úr nefndinni í ágreiningi. Það voru nokkrir þingmenn sem greiddu atkvæði gegn því að málið færi inn í þingsal, einfaldlega vegna þess að það hafa komið upp mjög sterkar röksemdir fyrir því að það þurfi að fara betur yfir það hvort frumvarpið samræmist stjórnarskrá. Það er eitt atriði. Svo er hægt að tína til nokkur önnur. Í ljósi þess að það er engin tímapressa á málinu þá held ég að það væri skynsamlegt, til að liðka fyrir öðrum þingstörfum og öðrum þingmálum, að ýta þessu fram yfir áramót. Það gefur okkur bæði tíma til að klára málin núna fyrir jólin og gefur okkur tíma til að fara betur yfir útlendingamálið sjálft og er ekki vanþörf á.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram í máli þingmanna Pírata, Samfylkingar og Viðreisnar. Það liggur fyrir að til að hægt sé að greiða út eingreiðslu til öryrkja núna sem allra fyrst og til þess að sú eingreiðsla komi ekki til skerðingar á öðrum greiðslum þá þarf Alþingi að taka fyrir frumvarp sem er alger samstaða um í velferðarnefnd. Þá þurfum við helst líka að samþykkja sem allra fyrst fjáraukalögin. Mér finnst það algjörlega óskiljanlegt að stjórnarmeirihlutanum liggi svo gríðarlega á að skerða réttindi útlendinga að það sé ekki hægt að sameinast um þessi mikilvægu mál fyrst, að dagskráin sé með þessum hætti. Þannig að ég styð eindregið þessa dagskrártillögu sem hér er lögð fram.

Virðulegur forseti. Ég að sjálfsögðu styð þessa breytingartillögu heils hugar með þeim röksemdum sem hér hafa verið færðar. Mig langar til þess aðeins að tæpa á því sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi hérna áðan. Hún talaði um að það sé verið að leggja þetta fram í fimmta skipti. Í fyrsta lagi er þetta ekki sama frumvarpið og var lagt fram í fyrsta skipti. Það er búið að breyta því, það hafa heilmiklar breytingar verið gerðar á því, viðbætur og annað tekið út. Í öðru lagi vil ég benda á það að þetta frumvarp hefur aldrei verið afgreitt úr nefnd. Það hefur aldrei verið til í 2. umr. hér í þingsal. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir talar um að það sé kominn tími á að við eigum umræðu um þetta mál en það er augljóst að með því að setja það á þennan stað í dagskránni stendur ekki til að ræða það neitt. Það á ekki að ræða það neitt. Það á að beita fyrir sig framgangi kjarabóta til öryrkja til að drepa umræðu um þetta mál. Það er þess vegna sem málið er sett þarna. Þetta mun tefja gríðarlega mikilvæg mál sem allir eru sammála um hér í þessum þingsal og það er augljóst hver tilgangurinn er. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir talar um að það hafi borist fjöldi góðra umsagna. Já, það bárust 17 umsagnir ýmissa aðila 

Herra forseti. Ég kem hér upp til að reyna að liðka fyrir þingstörfum og draga úr áhyggjum félaga minna í stjórnarandstöðunni af umræddu máli því að þetta mál er að engu orðið, nú lagt fram í fimmta sinn og hefur verið þynnt út í hvert einasta skipti. Jafnvel eftir síðustu tilraun, fjórðu tilraunina, þegar Sjálfstæðismenn töldu sig hafa vilyrði fyrir því að fá að klára málið hafandi sjálfir hent í gegn máli Framsóknarflokks og Vinstri grænna sem enn jók á vandann í þessum málaflokki, þá virðist ekki vera staðið við það eða menn hafa óttast að það yrði ekki staðið við það og þynntu málið enn meira út. Þetta er ekkert til að hafa áhyggjur af. Þetta mun ekki hafa nein raunveruleg áhrif á það gríðarlega stóra viðfangsefni sem blasir nú við okkur í hælisleitendamálum. Ég tel því skynsamlegast, herra forseti, að ljúka þessu af. Ef maður tryði því að stjórnarflokkarnir myndu nýta tímann fram yfir áramót til að bæta málið 

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að setja út á dagskrárvald forseta og tel eðlilegt að þetta mál komist á dagskrá enda er það fullunnið. En ég heyri hér á umræðunni um þessa atkvæðagreiðslu að við erum farin að ræða málefnið sjálft og nefndarálitin og þess vegna held ég að það sé þeim mun meiri ástæða til þess að við komumst í þá umræðu. En mér láðist að nefna það hér áðan og ég vildi bara vekja athygli þingheims á því að með nefndaráliti meiri hlutans er líka breytingartillaga. Það er bráðabirgðaákvæði sem er ætlað að ná utan um börn og fjölskyldur þeirra sem hafa hér ílenst, aðallega vegna Covid og þess að stjórnvöld hafa ekki getað látið fara fram frávísanir. Ég vil bara hvetja þingheim til að kynna sér þetta bráðabirgðaákvæði sem ég held að sé mikilvægt innlegg og mikilvæg ástæða til þess að við klárum umræðuna um þetta stóra og mikilvæga mál. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir ræðu sína áðan og ég held einmitt að við séum með mjög gott mál í höndunum. En ég minni líka þingheim á það 

Forseti minnir á að ræðutími er takmarkaður við eina mínútu þegar þingmenn taka til máls um atkvæðagreiðslu.

Virðulegi forseti. Varðandi frumvarp til breytinga á lögum um útlendinga þá á ég sæti í allsherjar- og menntamálanefnd. Núna síðustu vikur hafa verið gerðar ýmsar undarlegar breytingar á frumvarpinu, m.a. vegna þess að fulltrúi félagsmálaráðuneytis fann ákveðinn galla í ákveðinni grein í frumvarpinu. Einnig fannst skyndilega í innboxi hjá alþingi.is umsögn, ein besta og mikilvægasta umsögnin um frumvarpið, frá fulltrúa Norður-Evrópudeildar Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna sem nú á að fara að þýða eftir umræðu í nefndinni. Svo er komin önnur breyting frá meiri hlutanum um að fela lögreglunni ákveðið vald sem henni var áður ekki falið, svo það væri þægilegra fyrir aðra. Flokkur fólksins er tilbúinn með nefndarálit og breytingartillögu til að bæta þetta frumvarp og koma einhverju viti í það en ég tel mjög mikilvægt að við ræðum hér fjárlög fyrir jól og fjáraukann fyrir jól og þau mál sem við leggjum aðaláherslu á, sem eru að við tryggjum það 

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni hér sem tjáði sig á undan mér, hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni þingflokksbróður mínu. Það er mikil ástæða til að við höldum okkur við efnið og reynum að koma í gegn fyrir jólin því sem okkur þykir liggja hvað mest á og okkur liggur á hjarta. Í okkar huga er fólkið hér heima akkúrat núna. Hvernig getum við brugðist við og hjálpað því fyrir jólin? Mér finnst liggja mikið á að koma því áleiðis. Þetta frumvarp, eins og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson bendir á, hugsanlega er hægt að gera enn þá betur en þegar hefur verið gert. Hversu oft sem það er þá búið að koma hér fyrir þingið er aukaatriði. Mér finnst engin ástæða til þess að vera með einhver leiðindi og hafa þetta inni til að við getum talað hér fram á vor, því það munum við gera. Við lofum því. Það á einfaldlega að setja þetta frumvarp á dagskrá eftir áramót, takk fyrir, og við í Flokki fólksins styðjum það.  
            

Virðulegi forseti. Nú er það einfaldlega svo að þegar kemur að stjórnarfrumvörpum þá er ráðuneytum og ráðherrum gert að greina hvaða áhrif sú lagasetning, frumvörpin sem þeir eru að leggja fyrir þingið, hafi á stjórnarskrárvarin réttindi borgaranna og réttindi borgaranna samkvæmt mannréttindasáttmálum sem Ísland hefur skuldbundið sig til að uppfylla. En það kemur fram í greinargerð með þessu frumvarpi að ekki hafi þótt tilefni til að kanna það hvaða áhrif það hefði á stjórnarskrárbundin réttindi og mannréttindasáttmálabundin réttindi þeirra sem málið snýr að. Það hafi ekki þótt tilefni til þess þó svo að málið hafi augljós áhrif á þessi réttindi, bæði stjórnarskrárbundin og sem varða mannréttindasáttmálann, flóttamannasáttmála Evrópu og mögulega fleiri, eins og t.d. barnaréttarsamning Sameinuðu þjóðanna. Það var beðið um álit. Það var beðið um sérfræðiálit á þessu vegna þess að ráðuneytið vann ekki þá vinnu sem ráðuneytið á að vinna. 

Forseti. Í frumvarpinu sem verið er að leggja til að henda hérna burt eru einmitt, eins og hefur komið fram, vísbendingar um það, mjög góðar vísbendingar, að það sé verið að brjóta á stjórnarskrárvörðum réttindum. Það er verið að setja það hérna fremst á dagskrá á eftir fjárlögum, störfum þingsins, fram yfir eingreiðslu almannatrygginga, einfaldlega af því að við munum vera hérna til að tala um það hvernig ríkisstjórnin er að brjóta á stjórnarskrárvörðum réttindum fólks. Þangað til það verður lagað, mjög einfaldlega, þá verðum við náttúrlega sökuð um málþóf til að koma í veg fyrir eingreiðslu öryrkja. Þetta er bara fáránlegt. Auðvitað á rétt forgangsröðun í dagskrá að vera þannig að við tökum alla vega eingreiðsluna á undan, það er ekkert flókið við það. En síðan eigum við auðvitað að fá þessi álit sem ráðuneytið trassaði sjálft að búa til. Þetta frumvarp er ekki fullbúið. Það er mjög skýrt og mjög aðgengilegt fyrir alla sem vilja skoða það á heiðarlegan hátt þannig að það er ekkert nema sjálfsögð krafa að biðja um að þessu máli verði hent út af dagskrá. Annars gerist bara hið fyrirsjáanlega, þið vitið öll hvernig þetta virkar.

Herra forseti. Vegna orða formanns hv. allsherjar- og menntamálanefndar þá er það ekki svo að það sé nauðsynlegt að breyta hér lögum og lögfesta þetta bráðabirgðaákvæði til þess að þessi hópur fólks fái hér dvalarleyfi. Það er heimild í útlendingalögunum nú þegar að veita þessu fólki dvalarleyfi á Íslandi. Það er hægt að beita ákvæði um mannúðardvalarleyfi vegna aðstæðna þeirra vegna þess að þau eru búin að vera hérna lengi út af Covid. Það er hægt að taka ákvörðun um það að þessi börn og fjölskyldur þeirra beri ekki ábyrgð á þeim drætti sem hefur orðið á brottvísunum sem varð vegna Covid. Það er hægt að túlka lögin með ýmsum hætti og það er einmitt eðli útlendingalaganna að það er svo mikið matskennt þar inni. En það er líka hægt að taka ákvörðun um að setja mál um eingreiðslu öryrkja fremst á dagskrána til þess að við getum afgreitt það og það sé hægt að borga þeim þetta út tímanlega fyrir jól. Það er ákvörðun meiri hlutans að hafa það ekki þannig. Við skulum muna það.

Herra forseti. Vegna einlægar óskar hv. þingkonu Bryndísar Haraldsdóttur um að umræða um útlendingamál muni halda áfram verði þetta frumvarp að lögum þá get ég auðvitað bara róað hana og fullvissað hana um að það verður vegna þess að við það að skerða rétt þessa viðkvæma hóps hljótum við hin a.m.k. að taka til varnar fyrir þau. Það sem er óhuggulegt við þetta mál er að það er fimm sinnum flutt af ráðherrum Sjálfstæðisflokksins þrátt fyrir að formenn Framsóknarflokks og Vinstri græn grænna haustið 2017 hafi skrifað undir samkomulag allra formanna nema Sjálfstæðisflokksins þá um að það ætti að breyta lögunum með sameiginlegri vinnu allra þingflokka. Það hefur verið brotið og þess vegna hljóta a.m.k. þingmenn Vinstri grænna og Framsóknar nú að sættast á 

Virðulegi forseti. Tryggingastofnun getur ekki afgreitt eingreiðsluna til öryrkja fyrr en við höfum tekið hér fyrir og samþykkt bæði fjáraukalög og frumvarp velferðarnefndar. Það rignir yfir okkur skilaboðum. Ég fékk skilaboð frá konu núna í gær sem er bara að bíða eftir að geta farið að kaupa jólagjafir. Það er raunveruleg neyð hjá fólki, en einhverra hluta vegna þá finnst stjórnarmeirihlutanum hér á Alþingi meira aðkallandi að skerða réttindi útlendinga en að afgreiða þessi mál sem er alger samstaða um hérna í þingsal. Þetta er svo ógeðfellt. Ég hvet stjórnarliða, ég hvet þingmenn Vinstri grænna, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins eindregið til að styðja þessa tillögu.

Virðulegur forseti. Nú er ég að upplifa það í fyrsta skipti sem maður sá í sjónvarpinu hérna áður fyrr; hér er að hefjast þetta reiptog í aðdraganda jóla, hvaða mál eigi að fara hér í gegn. Mér finnst þetta vera alvarlegt ef satt reynist sem hv. þm. Eyjólfur Ármannsson nefnir hér, að það liggi umsagnir án afgreiðslu eða meðferðar hjá nefndinni, veigamiklar umsagnir. Þannig að bara vegna þess þá tel ég eðlilegt að umræðu um þetta mál sé frestað. Ég mun á engum tímapunkti samþykkja þetta mál, en ég held að það sé eðlilegt að við höldum áfram umræðu um það sem við erum tilbúin að sameinast um og það er auðvitað að standa með þeim sem verst standa í þessu samfélagi.

Herra forseti. Við höfum svolítið verið að ræða efni málsins í þessari umræðu og ég held að ég sé nú ekki að segja neinum fréttir þegar ég segi að ég er andvígur efni málsins, en mér finnst það nú ekkert aðalatriði í dag. Það hefur jú vissulega komið fram að það hafi komið 17 umsagnir, allar neikvæðar nema frá dómsmálaráðuneyti Sjálfstæðisflokksins og meiri hlutinn ákveður að trúa því umfram Rauða krossinn á Íslandi og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og ýmsa aðra sérfræðinga. Látum það liggja milli hluta. Látum liggja á milli hluta að ekki hafi verið aðgætt að þetta stangaðist ekki á við skuldbindingar varðandi mannréttindi. Látum það liggja milli hluta. Það snýst einfaldlega um það, virðulegur forseti, að þótt Bryndísi Haraldsdóttur, hv. formanni allsherjar- og menntamálanefndar, finnist vera kominn tími til að ræða þetta mál þá er staðreynd málsins einfaldlega sú að í dag er 9. desember og það er bara ekki tími til að ræða þetta mál. Þó að það sé kannski kominn tími til þess að einhverra mati þá eigum við ekkert  
            

Herra forseti. Já, ég held það viti allir hvar ég stend í útlendingamálunum, en ég ætlaði ekki að ræða um það. Ég ætlaði að ræða það hversu - það er ekki ósanngjarnt, það er ekki - það er búið að nota mörg orð hérna sem byrja ó úr ræðustól til að segja hvað þetta er asnalegt. Mér finnst það bara barnalegt, þið verðið að afsaka. Og koma svo með einhverjar afsakanir um að það sé búið að flytja þetta frumvarp fimm sinnum. Við erum líka búin að flytja frumvarp um afglæpavæðingu fimm sinnum. Ekki hefur það verið afgreitt. Þannig að þegar það er greinilegt að það er ágreiningur og það er ekki búið að hlusta á allt og það er ekki búið að athuga hvort það standist stjórnarskrá, þá er þingið ekki búið að vinna vinnuna sína. Þess vegna á þetta mál ekki að koma hingað inn og á svo sannarlega ekki að vera sett í forgang fram yfir það hvernig við förum með aldraða og öryrkja. Ég ætla bara að minna hv. þingmenn á það sem hér eru að fara að greiða atkvæði um þessa dagskrártillögu að þið eruð að greiða atkvæði um það hvort þið setjið einhverja pólitíska 

Herra forseti. Við erum sannarlega ekki að ræða málið hér. Við erum að ræða það hvort það sé tími til að ræða það. Það er nákvæmlega það sem við erum að ræða. Þegar ég nefni það að það hafi borist 17 umsagnir þá er ég að benda á að það hefur ekki verið brugðist við þeim umsögnum með neinum hætti. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefnir breytingartillögu sem kemur fram af hálfu meiri hlutans í nefndaráliti hans. Það er mjög gott að hún skuli nefna hana vegna þess að sú breytingartillaga í fyrsta lagi var ekkert rædd í nefndinni, hefur ekki fengið neina umfjöllun, það hafa engar umsagnir borist um hana. Hún er það sem kallast á góðri íslensku skítamix til að reyna að bjarga einhverjum litlum hópi barna fyrir horn, til að hjálpa meiri hlutanum að sofna á kvöldin yfir þessu frumvarpi. Líkt og hefur verið bent á hérna þá þarf ekki að breyta neinum lögum til þess að bjarga þessum börnum í fyrsta lagi. Í öðru lagi er ekki verið að gera neinar breytingar í frumvarpinu til að bregðast við þeim ábendingum sem hafa komið fram um það t.d. að ákvæði frumvarpsins brjóti gegn réttindum barna. Þær hafa ekkert komið frá einhverjum No Borders, þær hafa komið frá UNICEF og frá Barnaheillum og frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. 

Forseti hyggst nú aftur kalla til atkvæðagreiðslunnar því að nokkuð er um liðið síðan síðast var kallað til atkvæðagreiðslu.

Virðulegur forseti. Eins og atkvæðagreiðslutaflan ber með sér er þessi dagskrártillaga felld, að mér sýnist. En hún áréttar líka og sýnir bara mjög skýrt það sem ég ætla að árétta hér, sem er að dagskrárvaldið er hjá meiri hlutanum. Ég vil bara ítreka það að þessi forgangsröðun á dagskrá er pósitíf ákvörðun meiri hlutans að fórna málum sem hann hefur komið með til minni hlutans og sagt: Við þurfum að klára þetta fyrir áramót. Ég vil bara ítreka það sem ég hef sagt endurtekið við fulltrúa stjórnarmeirihlutans: Þið hafið dagskrárvaldið. Þið forgangsraðið ykkar málum, ykkar forgangsröðun með þessari atkvæðagreiðslu er þar af leiðandi mjög skýr. Þið setjið það að skerða réttindi útlendinga fram fyrir öll þessi dagsetningarmál sem þið eruð búin að biðja okkur um að greiða fyrir í þinginu. 

Forseti. Ég lagði þessa tillögu fram og styð hana vegna þess að það er óábyrgt af forseta og stjórnarliðum að tefla í tvísýnu fjölda mála sem eru viðkvæm í tíma og liggja fyrir þinginu núna. Og til hvers? Ekki til neins annars en að þjóna þráhyggju stjórnarliða að draga úr réttindum útlendinga. Það er jólagjöfin í ár. Takk fyrir. En fyrst við erum hér í salnum, forseti, og ég sé hér hæstv. félagsmálaráðherra, þá vil ég minna forseta á að koma því til félagsmálaráðherra, þannig að hann eigi nú örugglega heimangengt þegar og ef þessi umræða fer af stað, að nærveru hans hefur verið óskað, eins og hann komst reyndar undan að verða við á fyrri stigum í málinu. En nú er nærveru hans óskað vegna þess að ráðuneytið tróð sér inn í feril málsins hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Og þar með sé ég ekki hvernig ráðherrann getur með nokkru móti komið sér undan því að mæta í þingsal og segja okkur hvað það var  
            

Hér fer fram atkvæðagreiðsla um það hvort tiltekið mál sé á dagskrá í dag en ekki umræða að öðru leyti um fundarstjórn forseta eða þess háttar. Það fer fram atkvæðagreiðsla um hvort málið sé á dagskrá í dag.

Virðulegi forseti. Það kemur eflaust engum á óvart að ég greiði atkvæði með þessari tillögu því að ég set öryrkja og aldraða ofar því að fá einhverja harðari reglur á útlendinga. Ég ætla að minna þá á sem hér horfa, og þá sér í lagi aldraðra og öryrkja, hverjir það eru sem kusu ekki með því að setja ykkur í forgang. Það eru þingmenn Sjálfstæðisflokks, Vinstri grænna og Framsóknar. Það er fólkið sem þið skuluð senda tölvupóst. Það er fólkið sem þið skuluð hringja í og minna á hver forgangurinn á að vera.

Þetta er ódýr pólitík.

Þetta er ekki ódýr pólitík. Þetta er það að þið skulið muna hvað skiptir máli og hver forgangurinn á að vera.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna þessari dagskrártillögu af því að ég tel að það sé hreinna að koma með dagskrártillögu og segja að maður vilji ekki fá málin á dagskrá en að lengja fjárlagaumræðuna hér um einn og hálfan til tvo daga. 

Forseti. Ég styð þessa dagskrárbreytingartillögu af því að þetta mál er ekki tilbúið til umræðu í þingsal. Okkur vantar að það sé klárað að fara yfir umsagnir og fengin álit vegna mögulegra stjórnarskrárbrota í þessu máli. Það er ótækt að við séum að ræða það í þingsal þegar það er vafi þar um. Það er bara fáránlegt. Ég bendi einnig á að þetta er ekki ódýr pólitík. Pólitík snýst um forgangsröðun - snýst um forgangsröðun. Það þarf að velja eitt sjónarmið umfram annað þegar allt annað stendur á jöfnu. Hér er valið að setja eingreiðslu til öryrkja sem allt þingið er á, öll velferðarnefnd er að flytja. Það er valið að setja það á eftir þessu máli þar sem verið er að reyna að koma í gegn stjórnarskrárbrotum á fólki sem er á flótta. Það er fáránlegt. Þannig að ég styð þessa dagskrárbreytingu hjartanlega. Miðað við stöðuna þá næst örugglega ekki að fá úr 

Virðulegur forseti. Það er umhugsunarefni að frumvarp sem er búið að leggja fimm sinnum fyrir Alþingi Íslendinga áður sé jafn illa unnið og þetta frumvarp.  
             Það er líka umhugsunarefni að umsögn frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna í Norður-Evrópu skuli berast á síðustu dögum í umfjöllun nefndar á ensku - á ensku. Þingmálið á Íslandi er íslenska, líka í nefndunum, en það virðist vera enska í nefndunum í þessu tilviki. Núna á að fara að þýða þetta frumvarp. Það sem við eigum að gera, stjórnskipuleg skylda okkar er að klára fjárlögin. Það stendur í 42. gr. stjórnarskrárinnar. Við eigum að leggja í þá vinnu, klára þá vinnu vel, líka fjáraukann, og fjalla þar um réttindi aldraðra borgara í landinu til að fá eingreiðslu fyrir jólin, líka að Alþingi Íslendinga veiti heimild til fjárveitinga til góðgerðarstofnana sem veita matargjafir fyrir jólin.  
            

Herra forseti. Ég greiði að sjálfsögðu atkvæði með þessu og þykir ótrúlegt að það skuli ekki allir í þessum þingsal gera það. Mér finnst það ótrúlegt, vegna þess að hvað sem fólki má finnast um þetta mál - og ég skil að það er búið að semja um þetta mál, að það eigi að koma þessu í gegnum þingið og að þingmenn meiri hlutans ætli að taka þátt í því. En að gera það á þessum tíma - það er augljóst að það verða miklar umræður um þetta mál vegna þess að þetta er gríðarlega umdeilt mál hvernig sem á það er litið og þið ætlið að setja það á dagskrá og láta það tefja eingreiðslu til öryrkja fyrir jólin. Það má vera að þið haldið að þetta sé einhver pólitískur leikur hjá ykkur en það er það ekki. Þetta er algerlega galið. Ég hvet alla hér inni til að segja já við þessari dagskrárbreytingartillögu af virðingu við öryrkja í þessu landi. Þetta er algerlega galið.  
            

Borist hefur bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 300, um meðalbiðtíma eftir félagslegri íbúð, frá Evu Sjöfn Helgadóttur, á þskj. 360, um framfærsluviðmið, frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, á þskj. 484, um skerðingu réttinda almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar, frá Guðmundi Inga Kristinssyni og að lokum á þskj. 376, um þjónustu við fatlað fólk á heimili sínu, á þskj. 379, um stöðu fatlaðs fólks við loftslagsbreytingar, og þskj. 385, um aðgengi fatlaðs fólks að réttindum, allar frá Ingu Björk Margrétar Bjarnadóttur. Einnig hefur borist bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 539, um losun kolefnis og landbúnaðar, frá Högna Elfari Gylfasyni.

Virðulegi forseti. Ég hreinlega bara mundi eftir því, þegar ég var að fara yfir fyrirspurnir og svör ráðuneyta og beiðnir um að fá að skila seinna, að mig langaði að nefna það við hæstv. forseta að ég hef átt fyrirspurnir, skriflegar beiðnir, til dómsmálaráðherra sem voru fyrst lagðar fram á vorþingi og voru endurteknar um leið og þing kom saman í september. Ég hef ekki fengið nein svör við þeim frá hæstv. ráðherra og ekki heldur neinar beiðnir, alla vega ekki sem ég hef tekið eftir, um frest. Ég vil leita liðsinnis forseta við að fá svör við því hvenær ég geti átt von á því að fá einhver svör við þessum fyrirspurnum sem eru mjög mikilvægar fyrir þau þingmál sem ég er að flytja, eins og hæstv. forseti veit, þingmál sem við bíðum eftir að komist á dagskrá þingsins.

Forseti vill geta þess að jafnan er gengið eftir því af hálfu þingsins að fyrirspurnum sé svarað af hálfu ráðherra og verður það gert í þessu tilviki.

Herra forseti. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sagði á Alþingi þann 7. nóvember sl. að það stæðu yfir viðræður milli fjármálaráðuneytisins og lífeyrissjóðanna um skuldir ÍL-sjóðs. Samkvæmt mínum upplýsingum er þetta rangt. Það standa engar viðræður yfir enda telja stjórnir lífeyrissjóðanna sér ekki heimilt að semja um skerðingu á eignum sjóðfélaga, þó það nú væri. Nú liggur fyrir lögfræðiálit frá Róberti Spanó, fyrrverandi forseta Mannréttindadómstóls Evrópu, þar sem kemur fram að tillaga ráðherra um að setja ÍL-sjóð í þrot með lagasetningu feli í sér eignarnám, næði hún fram að ganga, og slík lagasetning myndi baka ríkinu bótaskyldu gagnvart skuldabréfaeigendunum, m.a. lífeyrissjóðum og almannaheillasamtökum. Kröfur samkvæmt skuldabréfaflokkunum og skilmálum þeirra teljist að fullu eign í skilningi stjórnarskrár Íslands og mannréttindasáttmála Evrópu og viðauka við hann, þar með talið höfuðstóllinn, verðbætur, áfallnir vextir og fastir samningsbundnir vextir út lánstímann. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að ég hef enga trú á því að hæstv. fjármálaráðherra muni standa við stóru orðin og leggja fram frumvarpið sem hann boðaði. Hann er algjörlega kominn út í skurð í þessu máli og í staðinn fyrir að þráast við ætti hann kannski bara að viðurkenna það og gangast við því að þessi sérkennilegi blaðamannafundur sem hann hélt hérna í haust, þar sem hann hótaði lagasetningu og þóttist geta stillt lífeyrissjóðum upp við vegg og hlaupist undan ríkistryggðum skuldbindingum, var frumhlaup. Þetta voru kúrekastælar, alvarlegt frumhlaup sem hafði strax áhrif á virði bréfanna. Á meðan hæstv. ráðherra viðheldur þessari óvissu í staðinn fyrir að gangast við því að hann hafi rangt fyrir sér þá verður virði þessara eignaflokka í óvissu, þá er virði bréfanna haldið niðri að ósekju og þannig er hæstv. ráðherra bæði að skaða trúverðugleika ríkissjóðs sem útgefanda skuldabréfa og í raun að skaða hagsmuni lífeyrissjóðanna og sjóðfélaga þeirra.

Virðulegur forseti. Við heyrum af dæmum um óforsvaranlegar hækkanir leiguverðs sem auðvitað koma illa við allt heiðvirt fólk. Í stjórnmálasögu heimsins er þekkt að vegna erfiðrar stöðu á húsnæðismarkaði hefur oft verið gripið til handahófskenndra inngripa sem eru vel meint og hljóma vel, eins og t.d. leiguþak, en sem geta gert og hafa gert stöðuna enn verri fyrir þá sem síst skyldi. Framboðsvandi húsnæðis undanfarinna ára hefur þrengt stöðuna talsvert. Vinstri stjórn eftirhrunsáranna tvöfaldaði skatta á leigutekjur sem þrýsti auðvitað upp leiguverði sem markaðurinn var lengi að jafna sig á, en ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokksins, sem þá tók við, sneri þeirri þróun við og gott betur. Það eru leiðir, forseti, sem við ættum að horfa til. Fjárlögin nú til að mynda gera varanlega hækkun húsnæðisbóta sem var sett á hér í vor til þess að bregðast við verðbólgunni. Nú er verið að gera hana varanlega miðað við verðlagsspá næsta árs. Það er vel. Forseti. Það eru allir sammála um að það er ábyrgðarhluti okkar hér að tryggja húsnæðisöryggi í formi skilvirks húsnæðismarkaðar. En það er líka ábyrgðarhluti að horfa þar til heildarlausna sem skila raunverulegum árangri en grípa ekki til hljómfagurra skyndilausna sem því miður geta komið verst niður á þeim sem mesta aðstoð þurfa.

Herra forseti. Ekki alls fyrir löngu voru allmargir drengir í Menntaskólanum við Hamrahlíð sakaðir um kynferðislega áreitni eða kynferðislegt ofbeldi og ráðherra blandaði sér í málið með yfirlýsingum. Skólastjórnendur voru gagnrýndir mjög harkalega fyrir að vera ekki nógu yfirlýsingaglaðir en nú hefur eins konar rannsóknarnefnd, ráðgjafahópur held ég að sé kallað, farið yfir þessi mál og komist að því að í a.m.k. í einhverjum tilvikum hafi drengir verið ranglega sakaðir um þessa háttsemi og með hreinum uppspuna. Þetta er auðvitað hræðilegt fyrir þá sem í því lentu en þetta er líka hræðilegt fyrir raunveruleg fórnarlömb kynferðislegs ofbeldis í þessum skóla og annars staðar og áminning um mikilvægi þess að dæma ekki of snemma í svona málum heldur rannsaka þau og komast að því hvað er rétt og hvað ekki. Við stjórnmálamenn ættum, herra forseti, að hafa þetta í huga, að dæma ekki of snemma, því að það getur hvort tveggja haft skelfilegar afleiðingar fyrir þá sem eru ranglega sakaðir um eitthvað en einnig fyrir raunveruleg fórnarlömb sem þá lenda í því að vera hugsanlega síður trúað. Þetta er gömul og gild regla sem ég held að við ættum að halda í heiðri, stjórnmálamenn sem aðrir, að dæma ekki of snemma.

Hæstv. forseti. Því er gjarnan haldið á lofti að Ísland sé ríkasta land í heimi af svokölluðum endurnýjanlegum grænum orkugjöfum og þjóðin hefur verið dálítið stolt af. Við erum nefnilega heimsmeistarar í ansi mörgu, sérstaklega þegar sérhagsmunirnir sjálfir halda um reiknistokkinn. Þegar grannt er skoðað í þessum efnum eigum við hins vegar bara eitt staðfest heimsmet á alþjóðlegum mælikvarða og það er mesta orkuframleiðsla í heimi á hvert mannsbarn. Þar stökkvum við helmingi hærra en næsta þjóðríki á eftir. Svo eigum við annað heimsmet, reyndar óstaðfest vegna skorts á rannsóknum, en það er mesta orkusóun á hvert mannsbarn. Við erum sömuleiðis ein þjóða heims sem sólundar yfir 80% af orkuauðlindum okkar til orkufrekrar mengandi stóriðju. Nú hefur bæst í liðið hinn nýi óhefti og frjálsi orkugeiri með grænþvottarstimpilinn á lofti, merkir sér allt, sama hvaða ósómi er undir. Nú eigum við grænasta ál í heimi framleitt með grænustu orku í heimi og svo eigum við auðvitað grænustu gagnaver í heimi sem grafa eftir grænustu rafmyntum í heiminum. Og svo erum við með áform um græna orkugarða sem flokka mætti kannski frekar undir efnaverksmiðjur. Virðulegi forseti. Vindorkuáform sem nú hafa verið sett á svið hér á landi eru af áður óþekktri stærð án þess að sýnt hafi verið fram á þörfina. Allt er þetta undir grænum formerkjum þrátt fyrir að óafturkræf náttúruspjöll hafi verið sett á dagskrá með slíku vindorkuverum. Ef markmiðið er að skapa sátt um vindorkuver hér á landi þá sýnist mér því miður stefna í algjört óefni eins og staðan er. Atgangur orkugeirans er einfaldlega of allt of mikill þegar vanmáttur sveitarfélaga er annars vegar og ekki til að dreifa haldbærum lögum eða reglum í málaflokknum. Núna þurfum við ekki á að halda erlendu stórkapítali í bakgarðinum okkar sem nú þegar er farið að kljúfa samfélög 

Forseti. Ég vil gera að umtalsefni alvarlega stöðu ríkisfjármála á Íslandi. Við stöndum nú frammi fyrir því í umræðu hér á þessu hausti að samþykkja fjárlög með verulegum halla. Þetta er alveg sérlega mikið áhyggjuefni. Ástæða þess hve mikið áhyggjuefni það er er sú að staðan í íslensku efnahagslífi kallar ekki á innkomu ríkisins til að styðja við innlenda eftirspurn heldur þvert á móti aðhald til að byggja undir hagvöxt til lengri tíma. Á tímum Covid var eðlilegt að ríkið stigi inn. Það var eðlilegt að ráðist yrði í opinberar fjárfestingar eða þeim flýtt. Það var eðlilegt að ráðnir væru nýir ríkisstarfsmenn og ríkið lét ekki sitt eftir liggja. Ríkisstarfsmönnum fjölgaði um 4.100 á sama tímabili og starfsfólki fækkaði í atvinnulífinu almennt. Nú er komin upp ný staða. Atvinnuleysi er komið niður í það stig sem það er til lengri tíma á Íslandi og eðlilegt er. Það er þensla á Íslandi. Það er viðvarandi verðbólga sem mun halda áfram ef ríkið styður ekki við tilraunir Seðlabankans til þess að ná tökum á því ástandi með því að draga úr eigin umsvifum. Það sem við þurfum að gera er að standa í lappirnar. Ef við gerum það ekki köllum við yfir þjóðina viðvarandi verðbólgu sem við höfum mýmörg dæmi um í sögunni að skilar sér í engu öðru en að drepa niður hagvöxt á Íslandi og draga úr lífskjörum til lengri tíma. Það er erfitt og það er andstyggilegt að þurfa að segja nei við útgjöldum en í dag er staðan þannig að Ísland er það ríki innan OECD sem er með hæstu vaxtabyrðina sem hlutfall af ríkisútgjöldum. Ekkert ríki er ofar og í þeim hópi eru ríki sem skulda margfalt meira 

Virðulegi forseti. Maðurinn minn missti sig aðeins í jólaljósainnkaupum á aðventunni og það verður enginn runni ósnertur hjá okkur þetta árið. Jólaljósin í skammdeginu á Íslandi eru eitt af mörgu sem er í uppáhaldi hjá mér við jólin. Ég kom svo heim í gær og það var ískalt heima. Ég gekk þá bara á ofnana og skrúfaði aðeins upp og kveikti á einum sem hafði verið óhreyfður. Þetta hljómar hversdagslega en er mjög fjarri aðstæðum flestra nágranna okkar í Evrópu. Það er nefnilega orkukrísa í Evrópu og þar leggjast allir á eitt við að spara orku. Smitskömm hefur vikið fyrir orkuskömm. Við Íslendingar erum hins vegar í algjörri forréttindastöðu í þessum málum og tengjum illa við bága stöðu á meginlandinu. En staða okkar kom ekki af sjálfu sér. Hún datt ekki af himnum ofan. Hér höfðu íslensk stjórnvöld, bæði ríki og borg, hugrekki til að fara í orkuskipti á seinustu öld. Þótt þau hafi verið umdeild þá efast enginn um þau í dag. Glæfralegar ákvarðanir forsvarsmanna Evrópusambandsins leiddu hins vegar til þeirrar stöðu álfunnar að hún er háð rússneskri orku. Íbúarnir súpa nú seyðið af því. Þótt mér leiðist ekki að skammast í Evrópusambandinu er mikilvægt að við leggjum Evrópu lið og deilum með þeim þekkingu okkar á orkumálum.

Líka Bretlandi?

Það er sameiginlegt markmið okkar allra að vinna gegn loftslagsbreytingum og bæta orkuöryggi. Hér heima eru síðan grænu orkuskiptin fram undan, risastórt verkefni, og við höfum sofnað á verðinum undanfarin ár. Við þurfum að forgangsraða orkuskiptum og leggjast á eitt við að auka framleiðslu endurnýjanlegrar orku. Ástandið í Evrópu … 

Virðulegi forseti. Að gefnu tilefni. Við Íslendingar erum stolt af því að vera lýðræðisþjóð. Á fjögurra ára fresti kjósum við fulltrúa til að stjórna landinu og setja okkur lög. Margir spyrja sig hins vegar hvort fólk sem býr við fulltrúalýðræði geti í raun og veru ráðið einhverju um þær ákvarðanir sem teknar eru í umboði þess. Er í raun eitthvað hlustað á skoðanir fólks? Í þingsköpum Alþingis segir, með leyfi forseta: „Nefnd getur við umfjöllun máls óskað skriflegra umsagna um það frá aðilum utan þings. Á sama hátt geta þeir er mál varðar komið skriflegum athugasemdum sínum að eigin frumkvæði á framfæri við nefnd. Sömuleiðis getur nefnd samþykkt að taka við gestum og hlýða á mál þeirra.“ Með þessu ákvæði í þingsköpum er komið til móts við þá hugmynd að mikilvægt sé að fá álit einstaklinga, stofnana, félagasamtaka og fyrirtækja á þeim lögum sem verið er að setja eða breyta hverju sinni. Allt hljómar þetta vel og utan frá lítur þetta út eins og virkilega sé hlustað á álit þeirra aðila sem hafa aðkomu að viðkomandi máli. Raunveruleikinn er hins vegar sá að hlustað er á fæstar athugasemdir þeirra sem berast nema þeir bendi á þeim mun alvarlegri ágalla á málinu. Það er þó þannig að orðið er við öllum athugasemdum sem koma frá því ráðuneyti sem samdi frumvarpið en oft uppgötvar það ágalla eða hluti sem betur mættu fara eftir að frumvarpinu er skilað inn til þingsins. Sem nýr þingmaður sit ég oft hissa á nefndarfundum þar sem lögmætar og góðar ábendingar komu fram hjá umsagnaraðila en fulltrúar stjórnarmeirihlutans velja að hunsa þær ábendingar, greinilega af ótta við að styggja viðkomandi ráðherra eða setja ríkisstjórnarsamstarfið í hættu.

Forseti. Prentútgáfa Stundarinnar datt inn um bréfalúguna í morgun og kennir þar ýmissa grasa; að ættleidd börn frá Srí Lanka fyrir tæpum þremur áratugum séu mögulega fórnarlömb mansals og lítið sé um svör við spurningum þolenda hjá dómsmálaráðuneytinu, að Bragi Guðbrandsson haldi stöðu sinni hjá barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna þrátt fyrir þá niðurstöðu að Barnaverndarstofa hafi brugðist eftirlitsskyldum sínum á hans vakt, að kjörræðismaður Íslands í Suður-Afríku þangað til fyrir tæpum áratug sé í miklum vandræðum vegna misbeitingar á valdi, að kjörræðismaður Íslands í Hvíta-Rússlandi fljúgi ítrekað í einkaþotu einræðisherra landsins, að ríkið úthluti fyrirtækjum norsks eldisrisa kvóta þvert á lög, að stjórnvöld breyti reglugerð eftir beiðni vinar forsætisráðherra, að maður hafi sloppið við refsingu eftir að hafa nauðgað þremur stúlkum vegna tafa hjá lögreglu. Það er ekki dæmt of snemma, það er ekki dæmt yfirleitt þrátt fyrir að játning hafi legið fyrir. Að heimilin greiði 60% umhverfisskatta þegar mengunin er mest hjá fyrirtækjum, að við getum fengið á okkur 15–20% hærra orkuverð vegna ákvörðunar Landsvirkjunar um að hætta að gefa íslenskum neytendum vottun um að rafmagnið sem þeir séu að kaupa sé grænt. Hér er ekki hægt að skjóta sendiboðann. Það er svo merkilegt að þegar ég mæti hérna á nefndasvið, þá liggja þar blöð á borðinu. Þar er Morgunblaðið, þar er Fréttablaðið, hvort það er ekki Bændablaðið líka, en ekki Stundin. Nei, það er ekki hægt. Það skiptir nefnilega máli hver stjórnar. En við hljótum að geta gert okkur grein fyrir því að það skiptir líka máli hvernig er stjórnað, það skiptir væntanlega aðalmáli. Eftir atkvæðagreiðsluna áðan sjáum við hvernig er stjórnað, að öryrkjar verða bara að bíða dálítið lengur eftir réttlæti.

Virðulegi forseti. Í fjárlagafrumvarpi ársins 2023 er gert ráð fyrir að samningur um NPA verði framlengdur til næstu tveggja ára með það að markmiði að ná þeim 172 samningum sem gert var ráð fyrir að næðust á þessu ári. Fjárframlög dugðu ekki fyrir þeim fjölda og því fer fjarri að upphafleg markmið hafi náðst. Nú á hins vegar að gera aðra tilraun með framlengingu til næstu tveggja ára og gert ráð fyrir að á árunum 2023 og 2024 verði veitt framlag til að uppfylla efni bráðabirgðaákvæðis um allt að 145 samninga á árinu 2023 og allt að 172 samninga á árinu 2024. Samkvæmt umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga frá 6. desember var meðalkostnaður NPA-samninga 30,6 millj. kr. árið 2021. Því má ætla að nú þegar sé um vanáætlun að ræða samkvæmt fyrirliggjandi frumvarpi. Þar er gert ráð fyrir að meðalkostnaður á samning sé 30 millj. kr. fyrir árið 2003 þegar það liggur fyrir að meðalkostnaður samninga var 600 þús. kr. hærri fyrir tveimur árum. Því er afar ólíklegt, virðulegi forseti, að markmiði um 145 samninga verði náð á árinu 2023 með þeim 375 millj. kr. sem mælt er fyrir að dugi til að mæta þessum 50 samningum. Kjarasamningar þeirra sem vinna í þessum geira eru lausir og ekki liggur fyrir hver útkoman verður og því er það ljóst nú þegar að ekki verður um 50 viðbótarsamninga að ræða á næsta ári. Þá má einnig spyrja þeirrar spurningar: Hvers vegna er verið að kvótasetja framlög til hóps sem þarf svo sannarlega á þessari þjónustu að halda?

Herra forseti. Nýtt varaflugvallagjald. Fyrir fjórum árum síðan skilaði starfshópur sem sá sem hér stendur veitti formennsku af sér skýrslu undir heitinu Uppbygging flugvallakerfisins og efling innanlandsflugsins sem almenningssamgangna. Í starfshópnum sátu einnig Jóna Árný Þórðardóttir, framkvæmdastjóri Austurbrúar, og Ingveldur Sæmundsdóttir, aðstoðarmaður samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Fyrir starfshópnum lágu tvö stór úrlausnarefni. Annars vegar að bæta aðgengi íbúa landsbyggðarinnar að miðlægri þjónustu höfuðborgarinnar með þeim hætti að innanlandsflugið standi undir nafni sem almenningssamgöngur. Í almennri umræðu hefur verið talað um skosku leiðina í þessu sambandi, í dag betur þekkt sem loftbrúin. Hins vegar sneri seinna verkefnið að því hvernig best væri að standa að viðhaldi og nýframkvæmdum á flugvöllum landsins. Verkefnið í hnotskurn kemur til af því að gamla varaflugvallagjaldið var lagt af í maí 2011 en við það hrundi tekjustofn til nýframkvæmda og viðhalds á flugvöllum landsins. Fjármagnið sem varið var til flugvalla landsins lækkaði að meðaltali úr 1.400 milljónum í 350 milljónir á verðlagi ársins 2017. Í skýrslunni var lagt til að sett yrði á 100–300 kr. varaflugvallagjald á hvern fluglegg. Í samráðsgátt stjórnvalda er nú komið fram frumvarp þar sem lagt er til að varaflugvallagjald sé tekið upp og lagt til að 200 kr. varaflugvallagjald sé lagt á flugmiða fyrir hvern fluglegg. Það hefur verið ljóst um árabil að niðurlagning varaflugvallagjaldsins í maí 2011 var mikið óheillaskref fyrir íslenska flugvallakerfið og það ástand sem skapaðist í framhaldinu var aldrei bætt. Fjármögnun flugvallakerfisins hefur verið í miklum ólestri í rúman áratug, frá því að gamla varaflugvallagjaldið var lagt af. Varúðarorð þeirra sem best þekktu til voru höfð að engu. Markmið nýs varaflugvallagjalds er til að bæta úr þessari stöðu. Hér er rétt að benda á að það sem nú er lagt til 

Herra forseti. Hér undir liðnum störf þingsins ætla ég til tilbreytingar að ræða um störf þingsins. Það hefur verið mér hugleikið undanfarið hvernig löggjafarvinnan á sér stað hér á þessu þingi án þess að alltaf sé gætt að því að þau lög sem við erum að samþykkja hér í þessum þingsal standist stjórnarskrá lýðveldisins Ísland frá árinu 1944. Stjórnarskráin er grundvallarlöggjöf, löggjöf sem öll önnur lög þurfa að vera í samræmi við. Í stjórnarskránni er kveðið á um stjórnskipan landsins en einnig um grundvallarréttindi sem hver manneskja hér á landi á að njóta og skal njóta. Margar þeirra skyldna sem lagðar eru á ríki í þeim reglum, þeim réttindum, koma úr alþjóðlegum samningum sem Ísland hefur samþykkt. Þegar frumvarp fer í gegnum þingið er enginn tímapunktur þar sem frumvarpið fer í kerfisbundna skoðun, athugun á því hvort ákvæði þess standist stjórnarskrá. Þetta mat fer eingöngu fram í ráðuneytinu þegar um er að ræða stjórnarfrumvörp áður en frumvarpið kemur til þings og er ekki óalgengt að sjá í greinargerð og texta með lagafrumvörpum að frumvarpið gefi ekki tilefni til athugunar á því hvort það standist stjórnarskrá. Í nýlegum dómi sem féll í Hæstarétti var Alþingi ávítt fyrir að sinna ekki því sem dómurinn kallar stjórnskipulega skyldu þess til að tryggja það að lög sem eru samþykkt hér standist stjórnarskrá. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að lög sem hefðu verið samþykkt hér á þingi og tilgreint í greinargerð að ekki væri þörf á skoðun á í samræmi við stjórnarskrá stæðust ekki stjórnarskrá.

Virðulegi forseti. Í Fréttablaðinu í morgun voru sláandi fréttir þess efnis að þorskstofninn okkar væri í hættu. Í Guardian í gær var fjallað um að lundastofninn gæti horfið síðar á öldinni. Þessar sorglegu sögur og staðreyndir um afleiðingar loftslagsvandans sem draga fram sömu myndina og vandinn hverfur ekki þó að við séum annars upptekin núna í dag við að glíma við verðbólgu, fjárlagahalla, dýrtíð og önnur vandamál. Afleiðingarnar eru þegar farnir að ógna lífsskilyrðum og þær verða bara meiri eftir því sem tíminn líður. Síðustu ár hafa verið þau heitustu frá upphafi mælinga. Skógareldar og þurrkar eru nú tíðari og alvarlegri en nokkurn tíma fyrr, veðuröfgar færast í aukana og fellibyljum og flóðum fjölgar með tilheyrandi afleiðingum. Þær draga tugþúsundir til dauða hvert ár og valda ólýsanlegu skemmdum. Milljónir neyðast til að flýja eigin heimkynni til að bjarga sér og sínum. Eftir um 30 ár gæti þessi fjöldi náð meira en 1 milljarði - 1 milljarði. Stjórnvöld á Íslandi eru ekki tilbúin að lýsa yfir neyðarástandi. En hvaða orð geta annars lýst veruleika þessa fólks? Það þarf ekki bara að rýna í skýrslu til að vita hver vandinn er, það nægir líka að opna fréttavefinn til að sjá veðurhamfarir nú á áður óþekktum mælikvarða. Verði ekki gripið til aðgerða munu grundvallarbreytingar eiga sér stað á jörðinni, loftslagi hennar og vistkerfum. Þær hlífa engum, spyrja hvorki kóng né prest, þó að þær bitni mismikið á íbúum jarðarinnar. Þetta er ekki eingöngu prófraun á skynsemi og samvinnu. Vandinn kallar líka á samtal um siðferðisgildi gagnvart jörðinni sjálfri og mannslífunum öllum og ekki síst gagnvart framtíðarkynslóðum. Svarið er nokkuð einfalt í mínum huga: Okkur ber skylda til að takast á við þessa stærstu ógn okkar tíma af fullum krafti. Við getum öll gert betur og við verðum að gera það. Það er nákvæmlega kjarni málsins.

Virðulegur forseti. Hvers vegna á ríkið að eiga banka og binda fjármuni sína í fjármálastofnunum sem þeir fengu t.d. í stöðugleikaframlaginu? Ríkið hefur engin áhrif á rekstur, vaxtastig, útlán eða almenna þjónustu, viðskiptakjör við almenning í landinu. Fjöldi útibúa hefur verið lokað undanfarin ár og ríkið ekkert haft um það að segja. Eignarhluti ríkisins í fjármálafyrirtækjum er metinn í dag á um 354 milljarða kr. og ég verð að segja það að ég er komin á þá skoðun að það sé hagur almennings í landinu til lengri tíma litið að ríkið selji í skrefum allan eignarhluti í þessum fjármálastofnunum þegar komin verður ný löggjöf sem tryggir að bankasýsluklúðrið endurtaki sig ekki og almenningur geti treyst því að fá sem hæst verð fyrir sinn hlut og það sé allt gegnsæi í fyrirrúmi og uppi á borðinu. Við eigum að nota þessa fjármuni til að byggja upp innviði og velferðarkerfið í landinu. Löggjafinn hefur frá hruni verið að setja öflugra regluverk og það þarf að halda því áfram, sérstaklega að efla neytendaverndina og tryggja enn frekara gagnsæi í viðskiptakjörum og allri þjónustu við fólk og fyrirtæki. Ég held að draumur margra, mín og annarra, um einhvern samfélagsbanka sé tálsýn því að ríkið mun og hefur ekki haft neitt með það að gera hvernig rekstri bankanna er hagað í sinni eigu og hefur trúlega ekki möguleika á því. Við þurfum þetta fjármagn til innviðauppbyggingar í landinu, til fjölda málaflokka, og peningunum er betur varið í framfarir og aukna velsæld fyrir fólkið í landinu frekar en að binda fjármuni í bankarekstri á vegum ríkisins sem við höfum ekkert um að segja. Jú, við fáum auðvitað einhvern arð, gætum á móti losað okkur við aukinn vaxtakostnað af lánum. Látum ekki klúðrið í síðustu sölu á Íslandsbanka eyðileggja fyrir að fjármunir í bönkum nýtist frekar almenningi í landinu til uppbyggingar í framtíðinni.

Herra forseti. Fjölmiðlamaðurinn Jakob Bjarnar Grétarsson skrifaði frétt á vefinn vísir.is fyrir tveimur dögum síðan. Þar segir, með leyfi forseta: „Í sömu vikunni og öll spjót stóðu á dr. Ásgeiri Jónssyni seðlabankastjóra vegna stýrivaxtahækkunar voru sendibílastjórar að keyra mublur og fínerí í stórum stíl inn í Seðlabankann. Sendibílastjórum sem Vísir heyrði í þótti þetta skjóta skökku við; Ásgeir vildi með stýrivaxtahækkuninni skikka fólk til þess að spara, hætta óráðsíu og sukkinu, táslumyndir frá Tene virtust eitur í beinum seðlabankastjóra en á sama tíma voru þeir að burðast með húsgögn fyrir milljónir í Seðlabankabygginguna.“ Umfangsmiklar breytingar á Seðlabankanum kosta sitt og fram kemur í fréttinni að þær muni kosta um 3 milljarða kr. Kannski ætti seðlabankastjóri að líta í eigin barm áður en hann sendir almenningi kaldar kveðjur. Herra forseti. Ég hef beðið í tvo og hálfan mánuð eftir svörum frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um kostnaðinn vegna sameiningar Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands. Ég óskaði eftir sundurliðun; hvað fór í launakostnað, kostnað vegna breytinga á húsnæði, kostnað vegna breytinga á fjármögnun fjármálaeftirlitsins og sundurliðun á öðrum mögulegum viðbótarkostnaði ótilgreindum. En ég hef engin svör fengið. Hv. þm. Logi Einarsson lagði fram fyrir um sjö vikum fyrirspurn um tekjur og eignir landsmanna árið 2021, spurningum sem auðveldlega er hægt að svara. Þarna eru upplýsingar sem eru mikilvægar í umræðunni um fjárlögin en hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra svarar engu. 

Virðulegi forseti. Hún er 65 ára öryrki og þarf að fara til sérfræðilækna og auk þess að fara tvisvar til þrisvar í viku í sjúkraþjálfun. Enginn samningur hefur verið í gildi síðustu fjögur árin við sérfræðinga og sjúkraþjálfara. Það eina sem hún biður um er að fá að standa í lappirnar. Hún hefur ekki um annað að velja. Hún þarf á læknismeðferð og stífri sjúkraþjálfun að halda. Hún segir að lífið sé áskorun, hún sé ekki neikvæð en að það sé ömurlegt að veikt fólk þurfi að berjast fyrir því að fá að standa í lappirnar. Það er blóðmjólkað um hverja einustu krónu. Bara fyrir það að þurfa að mæta til læknis og sjúkraþjálfara er 200.000 kr. aukakostnaður. Að verða að yfirgefa íbúð sína vegna þess að viðkomandi er veikur einstaklingur í almannatryggingakerfinu og hefur bara ekki efni á græðgishækkun sem fer yfir heildargreiðslu hennar frá kerfinu er fjárhagslegt ofbeldi af verstu gerð. Að verða að yfirgefa leiguíbúð sína og flytja í hjólhýsi í Laugardalnum og að viðkomandi sé refsað með því að húsnæðisuppbótin er tekin af henni, það er aukarefsing, eitthvað sem ég á ekki orð yfir. Áður fyrr var talað um að fólk væri vel alið en illa uppalið, það á við um þetta. Það verður strax að setja neyðarlög til að verja veikt fólk og heimili þess fyrir þessum gegndarlausu hækkunum og að það sé ekki þegar búið að gera er fáránlegt og ríkisstjórninni til háborinnar skammar. En eingreiðslurnar. Vegna þess að leigufélagið Alma segist hafa neyðst til að hækka húsaleiguna um 30% þá er bara spurning hvort við getum ekki látið þá, sem þar eru inni vegna þess að neyðin hjá þeim er svo mikil, líka fá eingreiðslu skatta- og skerðingarlaust frá ríkinu upp á 60.300 kr. og þar af leiðandi geti þeir þá dregið til baka þessar hækkanir sem þeir telja nauðsynlegt að setja á fólk sem á ekki einu sinni fyrir vegna þess að viðkomandi á ekki einu sinni fyrir 75.000 kr. hækkun. Hún hafði ekki nema 65.000 kr. eftir til þess að lifa á allan mánuðinn. Við verðum að hjálpa öllum sem eru í neyð, eða er það ekki?

Herra forseti. Nú þegar verðbólgan hefur verið í sögulegu hámarki gengur mörgum illa að halda heimilisbókhaldinu réttum megin við strikið og það þarf að bregðast við. Við hér á Íslandi þurfum að bregðast við líkt og nágrannaþjóðir okkar hafa gert til þess að mæta stöðu heimilanna með stuðningi, bæði vegna húsnæðis og svo til barnafjölskyldna. Þetta hafa norrænu ríkin í kringum okkur gert sem eru líka að glíma við verðbólgu sem hefur verið hærri en áður þó að verðbólgan sé samsett með öðrum hætti en hér á landi. Við eigum líka að líta til norrænu ríkjanna og horfa á hvernig þau nota tilfærslukerfin til að jafna leikinn, til að jafna kjörin. Við í Samfylkingunni leggjum því til breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið sem snýr að leigjendum. Húsnæðisbætur til leigjenda með lágar tekjur hafa ekki fylgt hækkun á húsaleigu undanfarin ár enda hafa bæturnar staðið í stað frá árinu 2017 og fram á mitt þetta ár. Þá voru húsnæðisbætur hækkaðar um 10% en leiguverð hefur hækkað á þessu tímabili, eða frá árinu 2017, um 35%. Við leggjum því til að bæturnar verði hækkaðar aftur um 10% strax um áramótin til viðbótar hækkuninni frá því í sumar. Við höfum auk þess nú þegar lagt til á Alþingi að komið verði á leigubremsu á leigumarkaði, líkt og verkalýðshreyfingin hefur ítrekað kallað eftir og ríkisstjórnin reyndar lofað með lífskjarasamningunum en svikið. Vaxtabótakerfið sem snýr að þeim sem eiga húsnæði hefur markvisst verið veikt frá árinu 2014 og nú er svo komið að það þjónar ekki lengur tilgangi sínum. Við í Samfylkingunni teljum mjög mikilvægt á tímum verðbólgu og vaxtahækkana að skerðingarmörk vegna eigna í vaxtabótakerfinu verði hækkuð í samræmi við hækkun á íbúðaverði en líkt og allir vita hefur húsnæðisverð hækkað mjög mikið undanfarin ár hér á landi. Hækkunin sem við leggjum til á vaxtabótum ætti þá að ganga að mestu til þeirra sem búa einir og til einstæðra foreldra með lágar tekjur, þ.e.a.s. til þeirra sem verða ekki fyrir miklum skerðingum vegna tekna en eiga eign sem er nálægt efri mörkum eignaskerðingarinnar. Það er ekkert nýtt, herra forseti, að við í Samfylkingunni tölum fyrir stuðningi við barnafjölskyldur. Allir hljóta að fallast á að það er nauðsynlegt að beita barnabótakerfinu markvisst í núverandi stöðu. Ísland hefur lengi verið eftirbátur hinna norrænu ríkjanna þegar kemur að greiðslum vegna framfærslu barna. Hér byrja barnabætur að skerðast við lægstu laun en í hinum norrænu ríkjunum eru þær ótekjutengdar, nema í Danmörku þar sem barnabætur byrja að skerðast þegar rúmlega meðallaunum er náð. Ef fjárlagafrumvarpið verður samþykkt óbreytt munu barnabætur dragast saman að raunvirði milli áranna 2022 og 2023. Við viljum setja 3 milljarða inn í kerfið og nýta þá þannig að upphæðin sem greidd er með hverju barni verði hækkuð og það verði fleiri fjölskyldur sem njóti óskertra barnabóta. Ef þessar tillögur Samfylkingarinnar verða samþykktar munu þær verja heimilin og barnafjölskyldur landsins í núverandi efnahagsástandi. Þetta eru jöfnunartæki, húsnæðisbætur, vaxtabætur, barnabætur, sem við þekkjum vel og vitum að virka vel. Kerfin eru til, það eina sem þarf að gera er að stilla viðmiðin þannig að þau gagnist fólki með millitekjur og lágar tekjur betur en þau gera nú. Auk þess viljum við halda áfram uppbyggingu almenna íbúðakerfisins en í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir að draga úr stuðningi sem er ótrúlegt í því ástandi sem er á húsnæðismarkaði í dag. Almenna íbúðakerfið er eina stóra, félagslega kerfið sem við eigum og það þarf að byggja undir það kerfi mun betur en nú er gert. Þar eigum við líka að líta til norrænu ríkjanna sem eru með húsnæðiskerfi sem hafa staðist tímans tönn og virka vel fyrir fólk á meðaltekjum og lágum tekjum. Við þurfum að tryggja öryggi fólks. Að eiga heimili er ekki bara efnahagsmál, það er velferðarmál og þarna eigum við að stíga miklu fastar inn í, bæði í uppbyggingu á íbúðum sem hægt er að leigja út á viðráðanlegu verði en einnig með stuðningi í gegnum húsnæðisbóta- og vaxtabótakerfið. Herra forseti. Ég vil nota tíma minn hér til að tala um þann hóp sem stjórnvöld virðast einhvern veginn hafa tekið í heilu lagi og sett til hliðar í samfélaginu. Þar er ég að tala um öryrkja sem þurfa að treysta á bætur almannatrygginga. Enn einu sinni stendur yfir endurskoðun á kerfinu sem er mjög flókið. Það er með alls konar skerðingum og ef bótaflokkur hækkar hér þá lækkar eitthvað annað á móti þannig að einhvern veginn tekst alltaf að halda öryrkjum í neikvæðri stöðu, alveg sama hvernig málum er snúið. Kerfið er til endurskoðunar enn einu sinni og ef eitthvað kemur út úr því munu tillögurnar verða lagðar fram hér á þingi árið 2024. Við höfum fylgst með svo mörgum nefndum vinna að þessu máli en það hefur engum árangri skilað. Mig langar aðeins til að skerpa á því hvernig staðan er í dag, hvernig staðan er í raun. Bótaflokkar eru nokkrir: örorkulífeyrir, aldurstengd örorkuuppbót, tekjutrygging, heimilisuppbót og framfærsluuppbót. Þetta eru þessir fimm flokkar sem raðast svo upp og framfærsluuppbótin er tekjutengd þannig að hún fer strax niður við fyrstu krónu sem öryrkinn vinnur sér inn aukalega, fer niður um 65 aura á móti hverri krónu. Þessi framfærsluuppbót er í dag, hjá öryrkja sem býr einn, 80.606 kr. og heimilisuppbótin er 58.678 kr. Þetta eru greiðslur sem öryrki sem býr einn getur fengið en öryrki sem býr einn og fékk fyrsta mat 40 ára, það segi ég til að stilla af aldurstengdu örorkubótina, hefur í ráðstöfunartekjur, eftir að hafa borgað skatt, 256.908 kr. á mánuði. Öryrki í sömu stöðu sem býr ekki einn fær enga heimilisuppbót og framfærsluuppbótin fer niður í 65.089 kr. á mánuði. Ráðstöfunartekjur öryrkja sem býr einn, og fékk 40 ára sitt fyrsta mat, eru 206.355 kr. á mánuði. Mér finnst mikilvægt að draga þetta fram, forseti, til þess að sýna að það er líka óréttlæti innan kerfisins. Ef ég verð öryrki og bý með maka er ég sjálfkrafa komin niður í mánaðartekjur sem eru fyrir neðan allt. Þarna er munurinn á milli lægstu launa og þess sem öryrkjar sem eru í sambúð fá um 90.000 kr. á mánuði. Það eru 90.000 kr. á mánuði sem kjaragliðnunin er orðin, þ.e. á milli lægstu launa og svo þeirra sem þurfa að treysta á greiðslur almannatrygginga. Nú fáum við hér til umræðu í þingsal þingmál með tillögu um að frítekjumark atvinnutekna hjá öryrkjum fari upp í 200.000 kr. á mánuði. Það hefur ekki hækkað síðan 2009, ef ég man rétt, og er núna 109.000 kr. á mánuði. Þetta er fín tillaga og við í Samfylkingunni höfum margoft lagt hana fram en hún hefur verið felld jafnóðum. Núna kemur hún í gegnum ráðherrann og við fögnum því. En það er samt rétt að við áttum okkur á því hvað þetta þýðir. Þetta gagnast auðvitað öryrkjum sem geta unnið en það eru ekki allir sem eru í þeirri stöðu. Um 28% öryrkja eru með atvinnutekjur, þetta gagnast þeim og getur verið hvatning fyrir fleiri sem geta farið út á vinnumarkaðinn. En um leið og þau fara út á vinnumarkaðinn þá skerðist framfærsluuppbótin og þau þurfa að borga gjald til að komast inn á vinnumarkaðinn. Um leið og þau eru búin að fá þetta 200.000 kr. frítekjumark þá er framfærsluuppbótin, upp á 80.606 kr., dottin út. Það má líta á þetta þannig að til þess að komast upp í 200.000 kr. þá borga þau fyrst 80.606 kr. sem dregst frá og svo auðvitað borga þau skatt af öllum 200.000 kr. Það er því ótrúlega lítill ávinningur af þessu frítekjumarki. Hann er sannarlega einhver. En við skulum bara muna þetta: Það gengur ekki allt í vasa öryrkjans sem getur unnið sér inn 200.000 kr. og nýtt þannig frítekjumarkið. Það rennur ekki allt beint í hans vasa því að framfærsluuppbótin lækkar á móti. Þann 1. september síðastliðinn voru 5.405 manns, eða rúmlega 28% af örorkulífeyrisþegum með 75% mat og greiðslur, með einhverjar atvinnutekjur. Langflestir voru með minna en 200.000 kr. á mánuði og miðgildið um 150.000 kr. á mánuði. Við getum reiknað það út, vegna þess að framfærsluuppbótin er 80.606 kr. og hún skerðist um 65 aura á móti hverri krónu og er þá dottin út eftir rétt um 100.000 kr. laun. Þetta skulum við hafa í huga um leið og við fögnum því að eitthvert skref sé stigið í átt að því að bæta kjör öryrkja. ÖBÍ-réttindasamtök létu gera könnun á stöðu fatlaðs fólks á húsnæðismarkaði. Þar kemur fram að 17% öryrkja hafa mjög miklar áhyggjur af kostnaði við rekstur húsnæðis og 21% hefur frekar miklar áhyggjur, 58% þeirra sem búa í eigin húsnæði en 84% þeirra sem búa í leiguhúsnæði eða við annars konar búsetuskilyrði segja húsaleigu eða afborganir af húsnæðislánum vera þunga eða nokkra byrði. Og ég spyr, forseti: Er einhver hissa á því ef horft er á þær mögulegu tekjur sem öryrkjar geta skapað sér? Það kemur líka fram í þessari könnun að það eru mjög margir og allt of margir öryrkjar sem eru að greiða 75–80% af ráðstöfunartekjum sínum beint í húsaleigu og þá er ekkert eftir. En þegar við erum að tala um hvenær húsnæðiskostnaður er íþyngjandi er miðað við að hann fari yfir 40%, þá er hann orðinn íþyngjandi. Öryrkjar búa við miklu hærri byrði að þessu leyti þegar kemur að húsnæðiskostnaði. Það er ekki bara þetta, forseti. Nú þegar samningar eru lausir, og hafa verið lausir í fjögur ár, á milli sjúkratrygginga og sérfræðilækna og sjúkraþjálfara bera þeir sem eru langveikir þyngstu byrðarnar vegna þess að kostnaðinum af samningsleysinu er skellt á þá sem þurfa á sérfræðiþjónustu að halda. Þetta eru ekki einhverjir fáir þúsundkallar. Þetta eru 4–5.000 kr. við hverja komu. Þetta er svolítið misjafnt eftir stöðvum og síðan eru það aðgerðir og speglanir sem kosta enn fleiri þúsundkalla. Öryrkjar eru ýmist fatlaðir eða langveikir og langveikt fólk þarf að fara oftar til sérfræðilækna og oftar í sjúkraþjálfun en aðrir og þarna er bara aukaskatti skellt á langveikt fólk. Það er staða sem er algjörlega óþolandi. Það er óþolandi og ómögulegt að við hér, löggjafinn, höfum ekki breytt lögum um sjúkratryggingar til að koma í veg fyrir að þetta geti gerst. Við þurfum að breyta lögunum þannig að sérgreinalæknir, eða hver sem er sem fær greiðslur frá ríkinu, geti ekki rukkað skjólstæðinga sína líka á sama tíma. Það þarf þá að vera einhver varúðarráðstöfun ef samningar nást ekki eins og við erum með á vinnumarkaði þegar samningar fara í Kjaradóm. Það þurfa að vera einhverjar skorður á þessu. Það er algerlega óþolandi að það sé enginn hvati fyrir ríkið til að semja af því að ef ríkið semur þá fer meira úr ríkissjóði og það er ekki heldur hvati fyrir sérfræðinga að semja af því að þeir fá hvort sem er borgað frá sjúklingunum. Þetta er staða sem er alveg óþolandi en um leið og þetta er svona þá lengjast biðlistarnir líka í þessu ástandi, þannig að það er mikilvægt að taka á þessu. Þá er ég farin að tala um heilbrigðiskerfið. Við urðum auðvitað vör við það í Covid-ástandinu að veikleikar heilbrigðiskerfisins komu mjög vel í ljós og álagið á heilbrigðisstarfsfólk var ómannúðlegt. Núna eru heilbrigðisstarfsmenn að glíma við eftirköstin og kulnun er orðin hálfgerður faraldur meðal þeirra eftir þennan erfiða tíma. En það var ekki bara í Covid, það var ekki bara 2020, sem veikleikarnir komu í ljós. Við þekktum þá árið 2016, það var talað um það hér í þessum sal og í greinum. Við í Samfylkingunni reyndum a.m.k. að vekja athygli á því að þá var staðan þannig að á næstu þremur árum, frá 2016–2019, sáum við fram á að 450 hjúkrunarfræðingar myndu útskrifast en út úr stofnununum færu, vegna aldurs, á milli 700–900 hjúkrunarfræðingar eftir því hvenær þær, þetta eru aðallega konur, kysu að fara á eftirlaun. Þarna var augljóslega mikið bil á milli þeirra sem voru að koma nýir inn og svo hinna sem voru að fara út á sama tíma og íbúum var að fjölga, þjóðin að eldast o.s.frv. þannig að þörfin var enn þá meiri. Auk þess fóru alls ekkert allir þessir 450 hjúkrunarfræðingar að vinna hjá heilbrigðiskerfinu heldur fóru í störf þar sem eru betri laun og minna álag og meiri frítími. Mönnunarvandinn, sem er stór vandi í heilbrigðiskerfinu, var fyrir löngu ljós og við hefðum getað brugðist við miklu fyrr. Eins og við vitum er mjög margt vel gert í heilbrigðiskerfinu okkar, þökk sé því frábæra starfsfólki sem þar vinnur á hverjum degi við að hjúkra sjúku fólki. En þó að margt gott sé gert er langt því frá að allt virki eins og best verður á kosið. Heilbrigðisstarfsfólkið okkar þarf á fleiri kollegum að halda inni á stofnununum, inni á heilsugæslustöðvunum o.s.frv., því að jafnvel þó að þau hlaupi hraðar og hraðar komast þau ekki yfir að sinna öllum sem þarf að sinna. Hættan er sú, forseti, og það eru kannski ákveðin merki um það, að við förum í neikvæðan spíral af því að unga fólkið velur sér ekki þessi störf, velur sér annaðhvort að mennta sig til annarra starfa og jafnvel þótt að hjúkrunarfræðingar séu útskrifaðir eru þeir eftirsóttir starfskraftar og velja sér önnur störf. Eftir standa hinir sem hafa ekki yfirgefið vettvanginn og verða undir enn meira álagi. Þegar við ræðum þetta og erum að kalla eftir auknu fjármagni til heilbrigðiskerfisins þá segja stjórnarliðar: Þetta er ekki fjármagnsvandi, þetta er mönnunarvandi. En þetta tengist. Við þurfum peninga inn í heilbrigðiskerfið til að bæta aðstöðu fólks, til þess að bæta launin og til að gera starfsaðstæður aðlaðandi þannig að fleiri vilji koma og vinna að þessum störfum og þeir sem fyrir eru yfirgefi ekki vettvanginn. Síðan þurfum við auðvitað að reyna að laða fólk að til að mennta sig en eins og við sáum í Covid komu hjúkrunarfræðingar inn á stofnanir til að aðstoða þegar mesta álagið var, hjúkrunarfræðingar sem höfðu ákveðið að vinna önnur störf. Þau eru til þarna úti en við þurfum að laða þau að og við þurfum svo mikið á þeim að halda og við þurfum að gera vel við þau. Það kostar peninga en ríkt samfélag, eins og við erum svo heppin að búa í, á auðvitað að gera það sem það getur. Eitt af því er að hækka laun og bæta starfsaðstæður og það er hægt að gera fyrir peninga. Núna erum við að ræða fjárlagafrumvarpið og það væri upplagt að taka á þessu máli strax en þó eigi síðar en í næstu fjármálaáætlun. Ég vil að lokum, forseti, tala hér um heilbrigðisstofnanir úti um landið. Ég vil vitna hér í umsögn þeirra með fjárlagafrumvarpinu, með leyfi forseta: „Öflugt heilbrigðiskerfi í dreifðari byggðum þessa lands er mikilvægt, ekki bara fyrir þá sem þar búa heldur heilbrigðiskerfið allt. Það skiptir máli að geta veit öfluga skilgreinda þjónustu nærri íbúum þannig að ekki þurfi að koma til óþarfa ferðalaga með tilheyrandi kostnaði bæði samfélagslega og á heilbrigðiskerfið sjálft. Til þess að svo megi verða er mikilvægt að efla þjónustu á landsbyggðinni og gera heilbrigðisstofnunum þar kleift að byggja upp þjónustu frekar en að skera niður. Öflug þjónusta landbyggðarinnar dregur úr miðstýringu og flæði sjúklinga á yfirfulla þriðja stigs þjónustu sem í senn er dýrari og veldur óþarfa raski á lífi íbúa þessa lands. Það er því ákall okkar að ríkisvaldið tryggi fjármögnun heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni þannig að ekki þurfi að skerða þjónustu. Orðræða um heilbrigðisþjónustu á það til að fjalla mikið um sérgreinar og sérgreinasjúkrahús og fjármögnun þeirra en sé alltaf horft þangað er hætt við að lausnin við vanda þriðja stigs þjónustunnar renni okkur úr greipum nefnilega uppbygging fyrsta og annars stigs þjónustu. “ Ég vil taka undir þetta. Í mínu kjördæmi er mikil vöxtur. Íbúum fjölgar mjög mikið á vaxtarsvæðunum á Suðurnesjum, svo sem á Árborgarsvæðinu. Samsetning íbúa á Suðurnesjum er t.d. þannig að bara túlkaþjónusta er dýrari þar en á öðrum stöðum á landinu og taka þarf tillit til þess. Því miður er það ekki svo og þessar stofnanir hafa verið sveltar ár eftir ár. Á öllum þessum þenslutíma sem hefur verið á Suðurnesjum, og íbúafjölgun þar hefur verið mjög mikil, hún er það líka núna á Árborgarsvæðinu, þá er ekki tekið tillit til þess að það þurfi að þjónusta þetta fólk. Þar tala ég fyrst og fremst um heilbrigðisstofnanirnar en það á líka við um fjölbrautaskólana. Það er bara þannig, forseti, að þegar íbúum fjölgar þá kallar það á aukna þjónustu. Ríkið þarf að standa sig þar líkt og sveitarfélögin eru að gera.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir ræðuna. Hún kom inn á stöðu húsnæðismála hér á landi og bar hana saman við Norðurlöndin. Við vitum, þar sem við erum í Norðurlandaráði, að himinn og haf er þar á milli. Við erum að tala um einhver örfá prósent, 4%–5% á Íslandi, miðað við 15%–20% annars staðar á Norðurlöndunum, í félagslegu húsnæði, í leiguhúsnæði á góðu verði. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að við getum náð þangað? Er það einhver möguleiki með þessa ríkisstjórn við völd? Síðan er annað sem hv. þingmaður kom inn á og það er þessi hækkun frítekjumarks úr 109.600 kr. í 200.000 kr. Ég er með breytingartillögu, til að gefa þeim tækifæri sem eru með framfærsluuppbótina svo að þeir geti verið með, um að taka út skerðingar á framfærsluvísitölunni til að gefa - þeir sem eru með einhverjar greiðslur í framfærsluuppbótinni eru um 8.000 manns, þannig að við erum að tala um ótrúlegan hóp. Síðan er það þessi blekking hjá ríkisstjórninni þegar hún segir að það kosti að breyta þessu. Þetta getur ekki kostað neitt vegna þess að um er að ræða ákveðinn hóp sem alltaf þarf að borga sömu upphæðina. Þegar þessi hópur fer út og byrjar að vinna þá borgar hann útsvar, jafnvel tekjuskatt, til baka. Það hlýtur að vera gróði og alltaf er sama upphæðin borguð úr ríkissjóði. Þetta getur því aldrei verið kostnaður, þetta er spurning um sparnað í kerfinu. Er hv. þingmaður ekki sammála mér um að það eigi aldrei að hindra það að fólk fái að vinna? Fólk á að fá að vinna skatta- og skerðingarlaust og svo bara borgar það sína skatta.

Frú forseti. Hv. þingmaður spyr fyrst um húsnæðiskerfið og hvort einhver von sé til þess að þessi ríkisstjórn muni gera eitthvað í þeim málum. Ég held að það sé augljóst að hún ætlar ekki gerða það. Það er verið að draga úr stuðningi við almenna íbúðakerfið; skera þar niður um helming, ef ég man rétt. Það á greinilega ekki að ýta undir það sem er þó kerfi sem nálgast það að geta kallast einhvers konar félagslegt kerfi. Nú er verið að tala um að reyna að ná upp í að 5% af húsnæði verði félagsleg með þessum merkjum en í hinum norrænu ríkjunum eru það um 20% og þar yfir og hefur verið í meira en hundrað ár. Kerfi eins og í Danmörku sem hefur staðist tímans tönn, alls konar leigukerfi, búsetturéttarkerfi o.s.frv. sem eru góð og við eigum að líta til. En það hefur ekki verið gert hér, því miður. Varðandi framfærsluuppbótina og að taka skerðingarhlutföllin af, þá held ég að það sé mjög góð hugmynd. Það ætti að vera hvetjandi. Hins vegar er hægt að horfa á kostnaðarhliðina ef maður tekur ekki tekjurnar inn á móti og ef þessi 65% eru sett niður í 50% þá kostar það 2 milljarða. En auðvitað fáum við á móti. Það er þannig. Það er ekki lokaniðurstaðan. Fyrir nú utan það að ef það er hvatning til að fólk fari í virkni þá er ekki hægt að meta lífsgæðin til fjár.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir andsvarið. Ég get ekki annað en verið innilega sammála hv. þingmanni. Hún talaði líka um að hækka þyrfti húsnæðisbætur og barnabætur þannig að þær nái 10%. Það setur alltaf að manni aulahroll og kuldahroll og skelfingu þegar verið er að tala um að hækka eitthvað í kerfi sem veldur því að þeir sem eru fastir í almannatryggingakerfinu lenda alltaf í skerðingum við hverja einustu hækkun. Það skiptir engu máli hvað er hækkað. Það er einhvern veginn alltaf hægt að hengja á fólk skerðingar. Við höfum tekið eftir því að þegar fjármálaráðherra er að hæla sér af þessum rosalegu hækkunum í kerfinu, sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir, hefur það valdið því að hér er fólk sem er með 240.000 kr. útborgaðar og býr í hjólhýsi vegna þess að það hefur ekki efni á húsnæði. Varla hafa þessir einstaklingar fengið þessar gífurlegu hækkanir. Þeir eru líka sviptir heimilisuppbótinni sem hlýtur að teljast ofbeldi gagnvart þeim einstaklingum sem eru að reyna að bjarga sér.

Frú forseti. Eins og ég sagði í ræðu minni hér áðan þá er eins og það sé búið að ákveða að taka bara þennan hóp og setja hann til hliðar og halda honum í gildru. Það verður einhvern veginn að leysa þá gildru og það þarf að gera það strax. Mér finnst að ríkisstjórnin og hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra þurfi bara að gera betur en að segjast ætla að koma með tillögu 2024. Það er bara allt of langur tími og fólk er í sárri neyð. Eins og við hv. þingmaður höfum heyrt í velferðarnefnd þá er of stór hópur lamaður af framfærslukvíða. Við þurfum að kippa þessu í liðinn en samt sem áður er mikilvægt að bæta aðstæður leigjenda, það þarf að efla vaxtabótakerfið í ástandinu eins og það er og við þurfum að gera betur í barnabótakerfinu.

Forseti. Smávangaveltur á almennu nótunum um breytingartillögur Samfylkingarinnar en þær eru mjög skiljanlegar í því ástandi sem myndast hefur í verðbólgunni. Varðandi kerfislægu áhrifin af því að húsnæðisbótum og barnabótum og ýmsu þess háttar sé almennt viðhaldið - ber það kannski ekki með sér almennt vandamál á vinnumarkaði, þegar allt kemur til alls, að ríkið þurfi að stíga einhvern veginn inn í það að jafna kaup og kjör þeirra sem lakast hafa það? Ég get tekið undir það að barnabætur séu almennt fyrir börn sem eru hvort eð er ekki í stöðu til að hafa einhverja rödd á vinnumarkaði; að þær séu þá almennt fyrir öll börn, eins og tíðkast t.d. annars staðar á Norðurlöndunum, en ekki bara fyrir börn sumra foreldra, að greina ekki á milli barna eftir foreldrum þeirra. Til dæmis núna, eftir gríðarlegar hækkanir á húsnæði og gríðarlega verðbólgu, er kannski mjög eðlilegt að það komi breytingartillögur eins og þær sem koma frá Samfylkingunni til að leiðrétta ákveðna skekkju sem hefur myndast vegna ákvarðana ríkisstjórnarinnar en almennt séð ætti það að jafna sig í kjarasamningum í kjölfarið. Skekkjan sem stjórnvöld hafa myndað ætti þá að minnka. Væri það ekki eðlilegt fyrirkomulag og merki um heilbrigðan vinnumarkað án mikilla afskipta ríkisstjórnar? Við ættum að sjálfsögðu að vera með þannig samfélag að jöfnuður sé tryggður án íhlutunar ríkisins, myndi maður kannski vona.

Frú forseti. Norrænu ríkin eru þekkt fyrir meiri jöfnuð en önnur samfélög og skora hæst á öllum listum yfir hvar er best að búa, hvar fólki líður best, þar eru minnstu glæpirnir og allt þetta. Hugmyndin með barnabótakerfinu er að jafna stöðu barnafólks og hinna sem ekki eru með börn á framfæri. Þó að það sé auðveldlega hægt að réttlæta það, eins og hv. þingmaður segir, að setja aukna fjármuni inn í kerfið í þessu ástandi ætti það að vera viðvarandi, eins og er í hinum norrænu ríkjunum, þá virkar þetta saman. Tekjuskatturinn - þar koma tekjuviðmið reyndar inn þannig að það er þrepaskipt. Þú borgar meira ef þú ert með hærri tekjur. Tekjuskattskerfið er ekki eins í öllum hinum norrænu ríkjunum en alls staðar eru fleiri þrep en við erum með og sérstakt hátekjuskattsþrep. Það eru engar tekjuskerðingar á barnabótum því að tekjuskerðingin er tekin í tekjuskattinum. Þetta þarf því auðvitað að virka saman til að þetta gangi upp til jöfnunar til lengri tíma. En hin norrænu ríkin eru líka, til viðbótar þessu, að setja aukna fjármuni til barnafjölskyldna til skemmri tíma í ástandinu eins og það er.

Forseti. En hvað með það að húsaleigubætur séu, þegar allt kemur til alls, styrkur til þeirra sem eru að leigja, til leigusala, en ekki til leigjenda? Það endi bara á því að leigan hækki til lengri tíma þegar stuðningur er viðvarandi. Ef það væri tímabundinn stuðningur, t.d. vegna aðstæðna sem myndast í hárri verðbólgu eða vegna húsnæðisaðgerða stjórnvalda o.s.frv., væri eðlilegt að koma til móts við það gagnvart leigjendum án þess að það detti sjálfkrafa yfir til leigusalanna. Og ef það er tímabundið þá er þetta nokkurn veginn að brúa bilið frá því að skekkjan kemur upp og þar til hægt er að lagfæra hana í almennum samningaviðræðum.

Frú forseti. Ég átta mig á því sem hv. þingmaður er að velta fyrir sér. Það er einmitt út af þessu, sem hv. þingmaður nefnir, sem verkalýðshreyfingin hefur verið að kalla eftir leigubremsu. Hér hefur verið talað um leiguþak eins og er í mörgum löndum og auðvelt að finna góðar fyrirmyndir að slíku. Ég held að það sé augljóst, með ýktum dæmum sem verið hafa í fjölmiðlum, um miklar hækkanir yfir áramótin, sem fólk með lágar tekjur og millitekjur ræður ekki við, að þess þarf. Það er búið að ógna velferð þeirra og húsnæðisöryggi með slíku okri. Við þurfum að verja leigjendur fyrir þessu. Leigjendur eru oftar en ekki með minni tekjur en hinir sem eiga húsnæði og þarna þurfum við að stíga inn í.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún bar vott um góða þekkingu á velferðarmálum og málefnum öryrkja og aldraðra eins og kom líka fram í svörum við andsvörum ræðumanna hér áðan. Málið er að tillögu Flokks fólksins og annarra stjórnarandstöðuflokka í fyrra, um 200.000 kr. frítekjumark öryrkja, var hafnað af ríkisstjórnarflokkunum við afgreiðslu fjárlaga þessa árs. Nú er sama tillaga komin fram í ár, um 200.000 kr. frítekjumark öryrkja. Á bls. 40 í nefndaráliti meiri hlutans segir: „Hækkun frítekjumarks vegna atvinnutekna er hluti af heildarendurskoðuninni og mikilvægt skref til að ryðja úr vegi hindrunum til atvinnuþátttöku örorkulífeyrisþega.“ Síðan segir, með leyfi forseta: „Því er hækkun frítekjumarks vegna atvinnutekna nauðsynlegur hluti af endurskoðun örorkulífeyriskerfisins og mikilvægt að hækkunin taki gildi í byrjun árs 2023 til að búa til nauðsynlegan hvata og réttan jarðveg fyrir verkefni tengd aukinni atvinnuþátttöku fólks með mismikla starfsgetu.“ Spurningin er þessi: Hvað hefur breyst? Er ekki alveg jafn knýjandi þörf og fyrir ári til að ryðja úr vegi hindrunum til atvinnuþátttöku örorkulífeyrisþega, eins og var þegar við lögðum fram okkar tillögu í fyrra? Hvað hefur breyst? Hefur eitthvað raunverulega gerst í kerfinu varðandi endurskoðunina? Það er alveg jafnmikil knýjandi þörf á að gera þetta. Það hefði verið hægt að samþykkja þetta í fyrra og allt orðið gott og blessað 

Frú forseti. Nú er ég ekki í þeirri stöðu að ég geti svarað fyrir stjórnarflokkana í þessu máli. Ég hef hins vegar haft það á tilfinningunni, þegar verið er að ræða kerfið allt, ekki bara frítekjumarkið, að það hafi ekki mátt gera neitt og að menn hafi ekki viljað stíga nein skref til að bæta kerfið vegna þess að öryrkjar hafi ekki viljað taka upp starfsgetumat. Mín tilfinning er sú að stjórnvöld hafi viljað þrengja að öryrkjum til þess að þeir myndu gefa eftir og fara þá leið. Mér heyrist hins vegar vera kominn svolítið annar tónn í þá umræðu alla. Orðið starfsgetumat er ekki í umræðunni núna. Það má vera að það sé það sem hafi breyst, ég veit það ekki. En alla vega þá mun þetta 200.000 kr. frítekjumark gagnast einhverjum. En besta kjarabótin væri að hækka grunninn og þar sem kjaragliðnun er upp á mest 90.000 kr. frá lægstu launum launamanna finnst mér það vera stóra skrefið sem við eigum að stíga að brúa þetta bil.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið sem mér fannst mjög áhugavert. Það virðist einhver viðhorfsbreyting vera að eiga sér stað og vonandi eru ríkisstjórnarflokkarnir farnir frá þessu varðandi starfsgetumatið. Ég tel eðlilegt að fólkið sjálft, öryrkjarnir sjálfir, fari út á vinnumarkaðinn og finni út þau störf sem það hefur getu og vilja til að vinna við en að það verði ekki einhverjir sérfræðingar sem séu að meta þetta fyrir fram. Það er miklu einfaldara að taka þetta með þeim hætti að ryðja úr vegi hindrunum til atvinnuþátttöku örorkulífeyrisþega, þ.e.a.s. að þeir fái notið atvinnufrelsis til að finna út hvernig þeir geti aflað sér tekna. Það tel ég vera grundvallaratriði. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um að það verður að taka á kjaragliðnuninni. Það hefur því miður ekki verið gert. Mér finnst þetta vera aðskilin mál, tekjuskerðingarnar og að 69. gr. sé framfylgt. En sér hv. þingmaður einhverja viðhorfsbreytingu varðandi kjaragliðnunina? Er eitthvað að gerast þar, einhver viðhorfsbreyting í grundvallaratriðum eins og mér fannst hv. þingmaður lesa úr þessu varðandi starfsgetumatið?

Ég minni hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Frú forseti. Ég verð aftur að svara því á þann veg að ég get ekki svarað fyrir stjórnarþingmenn. Ég get ekkert gert annað en vonað að um viðhorfsbreytingu sé að ræða. Stefán Ólafsson og Efling hafa reiknað út hvað það myndi kosta að hækka frítekjumarkið upp í 200.000 kr., frítekjumark fyrir lífeyristekjur upp í 100.000 kr. og brúa þetta bil, taka á kjaragliðnuninni. Það var áður en það breyttist fyrir þá sem eldri eru. Það var reiknað út að sá pakki allur myndi kosta 33 milljarða. Við í Samfylkingunni settum þetta upp í fjármálaáætluninni vorið 2022, hvernig hægt væri að ná þessu á fimm árum, og við getum þetta auðveldlega. Mér finnst það vera svartur blettur á velferðarkerfi okkar að við, sem erum í þessum sal, skulum skammta þeim sem erfiðast eiga eitthvað sem enginn getur lifað af. Við verðum að taka á þessu og það getur verið ágætismarkmið að miða við lægstu laun. Ég tala nú ekki um þegar bilið er svona stórt, þá verðum við að taka það í skrefum. En við verðum að sýna í fjármálaáætlun að við ætlum að fara þessa leið. Það myndum við gera, minn flokkur og flokkur hv. þingmanns, er ég viss um, ef við værum við ríkisstjórnarborðið. Við getum ekki gert annað en að hvetja til þess og krefjast þess og vona að stjórnarflokkarnir verði sama sinnis.

Virðulegi forseti. Fjárlögin taka ekkert á heimilunum. Þar er ekkert að finna þeim til varnar heldur er þvert á móti aukið á erfiðleika þeirra með gríðarlegri hækkun á alls kyns gjöldum, eins og t.d. bifreiðagjöldum sem tvöfaldast á milli ára. Í gær átti ég samtal við fjármálaráðherra þar sem ég fór fram á að sett yrðu neyðarlög til varnar heimilunum. Það virðast engar áhyggjur hjá ríkisstjórninni af því að hækkun húsnæðiskostnaðar, gríðarleg hækkun húsnæðiskostnaðar, er að sliga gríðarlega mörg heimili, heimili sem eru í meðaltekjum og þar undir. Það er auðvelt að reikna það út hvaða áhrif vaxtahækkanir Seðlabankans að undanförnu hafa haft á lán heimilanna en það hefur verið erfiðara að sannfæra ríkisstjórnina um að þetta hafi haft áhrif á leigjendur. Nú er sannleikurinn kominn upp á yfirborðið og það má þakka hugrökku fólki sem í örvæntingu sinni hefur stigið fram og sagt frá hremmingum sínum. Um þetta hefur verið fjallað í fjölmiðlum en það mál sem þar hefur vakið mesta athygli er því miður ekki einsdæmi eins og fjármálaráðherra vildi láta í skína í svörum sínum hér í gær. Leigufélagið sem um ræðir, Alma, eins og margoft hefur komið fram, hagnaðist um 12,4 milljarða á síðasta ári en það vill meira. Það er greinilega að senda jólaglaðning á fjölda viðskiptavina. Það er með ólíkindum hvað ríkisstjórnin hefur svakalega litlar áhyggjur af heimilunum. Þau segja, varðandi þá sem eru með lánin, að eiginfjárstaða þeirra hafi batnað svo svakalega að ekki þurfi að hafa neinar áhyggjur af þeim. Þetta er út af brengluðu fasteignamati, það er bara mjög brenglað. Fasteignamarkaðurinn er eins og villta vestrið og þetta fasteignamat, sem nú er komið, sem hækkaði verðmæti eigna fólks um 20 eða 30%, og jafnvel meira, á pappírnum, er ekki tekjur í vasann. Fasteignamatið hefur ekki skilað tekjum til eins eða neins en það mun hins vegar skila útgjöldum, t.d. í formi fasteignagjalda sem hækka. Það er reyndar mjög merkilegt að á sama tíma hækkar leiga alveg gríðarlega mikið og það er líka stutt með tilvitnunum í fasteignaverð. Fasteignaverð hefur hækkað þannig að leigan þarf að hækka. En ætti það í raun ekki að vera öfugt? Ætti leigan í raun ekki að lækka þegar fasteignamat hækkar af því að eiginfjárstaða leigusalanna er orðin svo svakalega góð? Þeir eiga svo mikið, þeir eru alltaf að eignast meira og meira þannig að í raun ætti leiga að lækka í takti við hækkandi fasteignamat. En svo er ekki. Blindan hjá ríkisstjórninni gagnvart stöðu venjulegs fólks, sem er með meðaltekjur eða minna, er algjör og þess vegna fór ég fram á að sett yrðu neyðarlög til varnar heimilunum, hvort sem er á leigumarkaði eða með lán. Ég vil aftur minna á að leigufélagið sem um ræðir, Alma, hagnaðist um 12,4 milljarða á síðasta ári og þetta félag fékk íbúðir sem fólk missti í hruninu. Það voru a.m.k. 15.000 fjölskyldur sem misstu heimili sín í bankahruninu 2008 eða á árunum eftir það. Þetta er eitt af félögunum sem fékk þessar íbúðir á gjafverði og hefur hagnast gríðarlega síðan. Það stefnir í að hagnaður bankanna fari yfir 100 milljarða á þessu ári. Við þurfum því að velta fyrir okkur alls konar hlutum í kringum þetta, eins og t.d.: Ef fólk á leigumarkaði missir heimili sín, hvert á það að fara? Hver tekur við þeim? Fer það inn á félagsmálakerfið? Er það ekki löngu sprungið? Hvert á þetta fólk að fara? Eftir hverju er verið að bíða áður en gripið er til aðgerða til að verja heimilin? Það þarf að verja heimilin með því að tryggja með lögum að enginn, hvorki leigjendur né lánþegar, missi heimili sitt í því ástandi sem nú er. Og það er löngu kominn tími til að koma einhvers konar böndum á leigumarkaðinn eins og t.d. hefur verið gert í Skotlandi, á Spáni og í Danmörku. Einhvern veginn er það svo að fjármagnið á Íslandi ræður lögum og lofum og það kemur einna best fram þegar verið er að ræða um banka og leigufélög og völd þeirra yfir heimilum landsins í nafni græðgi því að þau völd eru algjör. Þessir aðilar virðast vera algerlega óstöðvandi og það yppta bara allir öxlum. Það er ekki hægt að gera neitt. En það er bara ekki rétt, það er hægt að gera ýmislegt. Það verður að setja neyðarlög til að verja heimilin fyrir þessum gegndarlausu hækkunum sem þegar hafa dunið á fólki og er fyrirsjáanlegt að munu halda áfram. Það er ríkisstjórninni til háborinnar skammar að það hafi ekki þegar verið gert, eins og ég sagði í gær. Ég er ekki gædd einhvers konar spádómsgáfu, langt í frá, en ég fór að glugga í jómfrúrræðu mína frá því í fyrra, sem ég flutti 1. desember 2021, og allt sem ég sagði þar er komið fram núna. Ég ætla að leyfa mér að fara aðeins yfir það. Í stefnuræðu sinni árið 2021 minntist forsætisráðherra ekki einu orði á blússandi verðbólgu, hækkandi vexti og verðtryggingu eða þau áhrif sem þessir þættir hafa á afkomu heimila landsins og ekki neitt á hækkandi vöruverð sem eitt og sér, eins og ég sagði þá, veldur mörgum miklum erfiðleikum, ekki hvað síst öldruðum, öryrkjum og einstæðum foreldrum. Erfiðleikar þeirra voru nægir fyrir og þá þegar var ekki á það bætandi. En það hefur svo sannarlega bæst á það síðan. Andvaraleysi ríkisstjórnarinnar olli okkur hjá Flokki fólksins strax þá miklum áhyggjum því að staðan var grafalvarleg og við vissum að hún myndi koma harðast niður á þeim sem verst væru staddir. Þetta hefur algerlega raungerst. Þá fannst mér ástæða til að ræða húsnæðiskostnaðinn því að hann væri stærsti útgjaldaliður flestra heimila og réði í raun úrslitum um afkomu þeirra. Þegar ég hélt ræðuna hafði Seðlabankinn hækkað vexti í þrígang, að sögn til að slá á þenslu og verðbólgu. Maður ætti kannski að spyrja sig: Hvernig hefur það gengið? En ég spurði þá: Hvernig í ósköpunum eiga hækkandi álögur á íslensk heimili að slá á verðbólgu sem fyrst og fremst stafar af ófyrirsjáanlegum, óviðráðanlegum og utanaðkomandi áhrifum vegna heimsfaraldurs sem hefur haft gríðarleg áhrif um allan heim? Þessar hækkanir höfðu þá þegar aukið húsnæðiskostnað allra íslenskra heimila svo um munaði. Svo komum við að því sem hefur verið eitt af mínum hjartans málum. Til að bæta gráu ofan á svart er Ísland eina landið í heiminum sem tengir húsnæðislán heimilanna við neysluvísitölu sem hefur einnig bein áhrif á leigusamninga sem flestir eru verðtryggðir. Eins og ég sagði þá: Afleiðing verðbólgunnar er sú að höfuðstóll verðtryggðra lána heimilanna hækkar hratt og fyrr en varir mun það valda ört hækkandi greiðslubyrði sem mörg heimili munu ekki standa undir. Eigum við eitthvað að ræða þessa fullyrðingu mína frá því í fyrra? Ég sagði þá frá því að á 50 millj. kr. verðtryggðu láni hefði höfuðstóllinn hækkað um að meðaltali 170.000 kr. á mánuði á tveimur árum þar á undan og að það meðaltal myndi óhjákvæmilega hækka á næstu mánuðum og leiða til aukinnar greiðslubyrði sem myndi koma harkalega niður á afkomu umræddrar fjölskyldu. Mig langar aðeins út frá þessu að ræða um það sem kallað er breytiréttur sem er frumvarp sem ég mælti fyrir um daginn. Í ræðu minni um breytiréttinn kom ég inn á það sem nú hefur gerst á einu ári með verðtryggð lán. Ég ætla að taka það fram að verðtryggingin hefur miklu víðtækari áhrif en við gerum okkur grein fyrir. Ég mun, hafi ég tíma til þess hér á eftir, koma nánar inn á það. Eitt af því sem verðtrygging hefur gríðarleg áhrif á er leiga og á meðan enn er verið að veita verðtryggð lán til heimilanna verður leigan líka áfram verðtryggð, leigusamningar. Það er því okkur öllum til hagsbóta, bæði leigjendum og húsnæðiseigendum, að verðtryggingin verði afnumin á lánum neytenda. Ég ætla aðeins að koma inn á það hvaða áhrif verðtryggingin hefur haft bara á þessu ári. Við skulum muna að þeir sem eru með verðtryggð lán munu súpa seyðið af núverandi verðbólgu um alla framtíð, löngu eftir að hún er hætt að hafa áhrif á okkur hin, löngu eftir að við verðum öll búin að gleyma heimsfaraldrinum og stríðinu í Úkraínu. Þegar þetta verður minningin ein fyrir okkur flest munu þau sem eru með verðtryggð lán enn vera að borga fyrir efnahagslegar afleiðingar þessara atburða í allt að 40 ár, ofan á allt annað sem óhjákvæmilega mun líka gerast í framtíðinni. Verðtryggð lán eru flókin afleiðulán og sú eina ástæða ætti að nægja til þess að við myndum banna þau með öllu fyrir neytendur. Þau eru eitraður kokteill en þar sem hann er hægdrepandi getur hann litið út fyrir að vera góður til skamms tíma. Ég ætla að taka dæmi: Fimm ára gamalt 30 millj. kr. lán stóð í 32,5 milljónum í upphafi þessa árs þegar verðbólgan var um 6%. Það hafði þá hækkað um 2,5 milljónir á fimm árum. Þetta er á góðæristímum þegar vextir voru jafnvel á tímabilum lægri en nokkru sinni í Íslandssögunni. Þá hafði þetta lán hækkað að meðaltali um nær 42.000 kr. í hverjum einasta mánuði. Frá því í ársbyrjun á þessu ári hafa svo reiknast vextir, vaxtavextir og verðbætur ofan á 32,5 milljónir í stað 30 milljóna. Í upphafi árs gaf greiðsluáætlun til kynna að lánið myndi standa í 33,4 milljónum í árslok sem var alveg nógu slæmt og hefði þá bætt við sig að meðaltali 75.000 kr. í hverjum mánuði frá lántökudegi. Þarna var ársverðbólgan, eins og áður sagði, um 6% og útlit fyrir að lántakendur myndu þurfa að borga 7 milljónir aukalega fyrir þetta 30 milljóna lán á lánstímanum, bara vegna þessarar 2,5 milljóna verðlagshækkunar sem var 12 mánuðina á undan. Ég tek það fram að lántakendur myndu þurfa að borga miklu meira, 7 milljónirnar voru bara út af þessum 2,5 milljónum sem þarna höfðu bæst við. Nú blasir við að staðan er enn verri en það og svo slæm að við sem þó höfum haft skilning á skaðsemi þessara lána erum hreinlega í hálfgerðu áfalli. Frá því í byrjun árs hefur verðbólgan hækkað um 3,4 prósentustig og miðað við 9,4% ársverðbólgu og vexti dagsins í dag mun þetta lán standa í um 35 milljónum í árslok og mun þá hafa bætt við höfuðstólinn 80.000 kr. í hverjum mánuði frá því að lánið var tekið. Þar með er ekki öll sagan sögð því að vegna verðbólgu undanfarinna 12 mánaða munu skuldararnir, sem taka á sig vexti, vaxtavexti og verðbætur um alla framtíð, þurfa að borga heilar 30 milljónir aukalega á lánstímanum í stað 7 milljóna eins og í fyrri útreikningum þegar verðbólgan var 6%. Og athugið að það er bara vegna þessa eina árs af öllum 40 ára lánstímanum og bara út af þessum 3,4% sem hafa bæst við frá því í janúar á þessu ári. Eins og áður sagði bættust að meðaltali 42.000 kr. á mánuði við lánið á fjórum árum þar á undan. Það má því gera ráð fyrir að ef lán í fullum skilum hækki bara um 40.000 kr. á mánuði sé það vel sloppið. En nú mun þessi mánaðarlega hækkun vera sexfalt hærri vegna þeirra 3,5 prósentustiga sem verðbólgan hefur hækkað um. Eftir fimm ár héðan í frá, þann 1. desember 2027, verður þetta 30 milljóna lán komið í 49 milljónir og hefur þá hækkað að meðaltali um 233.000 kr. á hverjum mánuði í stað 40.000 kr. fimm árin þar á undan. Þannig vefur lánið upp á sig. Það er þetta sem er svo ótrúlegt með verðtryggðu lánin, það er ekki fyrr en höfuðstóllinn fer að lækka þegar raunverulega kemur að skuldadögum, svo mótsagnakennt sem það er. Ef fram heldur sem horfir mun lánið ekki lækka aftur niður í upphaflegan höfuðstól fyrr en á síðasta ári lánstímans og þá verður greiðslubyrðin, haldið ykkur, komin upp í 2,5 milljónir á mánuði. Til samanburðar má skoða óverðtryggt lán. Fyrsta afborgun þess er vissulega mun hærri en af verðtryggða láninu þar sem vextir eru nú með hæsta móti. En ef valdar eru jafnar greiðslur er greiðslubyrðin sú sama út allan lánstímann og mun lækka um leið og vextir fara aftur að lækka. Í þessu dæmi eru vextirnir 7,25% en 2,1% af verðtryggða láninu. Flestir myndu væntanlega velja jafnar greiðslur nema þeir séu þeim mun betur staddir. Þá myndu afborganir verðtryggða lánsins vera búnar að ná afborgunum óverðtryggða lánsins eftir tæplega níu ár. En eftir níu ár hefur óverðtryggða lánið lækkað um 3 milljónir á meðan verðtryggða lánið hefur meira en tvöfaldast eða hækkað um 32 milljónir. Það er komið upp í 62 milljónir á meðan óverðtryggða lánið er orðið 27 milljónir. Greiðslubyrði óverðtryggða lánsins verður þá að öllum líkindum orðin lægri en hún er núna en greiðslubyrði verðtryggða lánsins mun aftur á móti bara halda áfram að hækka upp frá því. Þarna er allur sá ávinningur sem verðtryggð lán eru ranglega sögð hafa löngu horfinn og staðan versnar stöðugt upp frá því allt til loka lánstímans. Það er því óhætt að segja að þessi fyrstu ár séu dýru verði keypt. En eins og fyrr segir er það samt ekki fyrr en höfuðstóllinn fer að lækka sem raunverulega kemur að skuldadögum, þegar lánið nær upphaflegum höfuðstól. Í upphafi árs var það um 24 árum eftir að lánið var tekið en núna er það 39 árum eftir að lánið er tekið sem lánið nær upphaflegum höfuðstól og þá þarf að borga niður 30 milljónir á einu ári. Þá verður greiðslubyrði lánsins 2,5 milljónir á mánuði. Þegar upp er staðið mun lántakandinn hafa þurft að endurgreiða rúmlega 353 milljónir af 30 milljóna láni eða meira en 11 falda lánsfjárhæðina. Þetta kann að hljóma fjarstæðukennt - og já, þetta er fjarstæðukennt, en þetta eru staðreyndirnar og stærðfræðin lýgur ekki. Ef miða á við að afborganir húsnæðislána séu ekki meira en 35% af ráðstöfunartekjum þyrftu meðallaun á Íslandi að vera tæpar 14 milljónir á mánuði undir lok lánstímans. Haldið þið að það verði raunveruleikinn? Það væri ekki merki um góða hagstjórn ef verðbólga hefði verið það mikil á þessum tíma að laun væru komin í þannig upphæðir, enda myndi það líka bara bíta í skottið á sér gagnvart verðtryggðum lánum sem hefðu þá að sama skapi hækkað enn meira. Það er athyglisvert í þessu samhengi hversu miklu munar á því að verðbólgan hækki um rúm 3% frá því sem var í ársbyrjun því að það hljómar ekki sem mjög mikil sveifla. En á þessum 3 prósentustigum munar meira en 12 milljónum á því hver upphæð höfuðstóls verður eftir fimm ár og 116.000 kr. á mánaðarlegum afborgunum sem hafa þá hér um bil tvöfaldast. Lánið er 13 árum lengur að ná upphaflegum höfuðstól og þegar þar að kemur munar meira en 1,5 milljónum á greiðslubyrði lánsins, allt vegna þess að verðbólgan sveiflast um 3 prósentustig. Þessi samanburður er lagður fram af tveimur ástæðum. Annars vegar til að sýna fram á að það er ekki síður nauðsyn að veita skuldurum þann möguleika að breyta úr verðtryggðum lánum yfir í óverðtryggð í því ástandi sem er í dag, þegar verðbólga og vextir eru í hæstu hæðum, en þegar tíðin er betri. Hins vegar til að sýna fram á að verðtryggð lán eru ekki skjól. Ég verð alveg svakalega reið þegar ég heyri fjármálaráðherra eða seðlabankastjóra tala um verðtryggð lán sem skjól. Þau eru ekki skjól, þau eru hrein og klár fátæktargildra sem sífellt erfiðara verður að losna úr eftir því sem tíminn líður og eftir því sem ástandið er verra. Það má jafnvel segja að á þessu ári hafi verið versti hugsanlegi tíminn til að taka verðtryggð lán því að þau gera ekkert annað en að seinka því óumflýjanlega. Og ef skuldarinn ræður ekki við afborganir óverðtryggðra lána eins og staðan er í dag er hann með því að taka verðtryggt lán í besta falli að kaupa sér gálgafrest og lengja í snörunni áður en allt fer á enn verri veg. Verðtrygging er sambærileg lausn við það að pissa í skóinn sinn, það er allt betra en það. Þetta var bara aðeins til að fara yfir verðtryggðu lánin og hvaða áhrif þau hafa. Mig langar reyndar að segja eitt: Það er hægt að líkja þessu við það að maður standi með alveg rosalega langt prik, að maður haldi á því og það nái hátt upp í loftið og um leið og maður hallar sér aðeins hefur það alveg svakaleg áhrif þar hátt uppi. Það er það sem við erum að horfa upp á núna. Verðbólgan hefur bara hækkað um 3% á þessu ári en áhrifin af því eru gígantísk og við sem þjóðfélag munum súpa seyðið af því næstu áratugina vegna þess að það eru mjög margir, þúsundir, sem ekki munu standa undir þessu. Ekki þarf að ræða áhrif vísitölunnar á leigu sem ég ræddi líka í ræðu minni fyrir ári. Þau eru fljótari að koma fram en áhrifin á lánin og þá þegar voru mörg dæmi um leigusamninga sem höfðu hækkað um tugi þúsunda á mánuði. Og hvað erum við líka að sjá núna? Staðreyndin er sú að fjölskyldur sem ekki hafa getað losað sig úr gildru verðtryggingar eða eru fastar á leigumarkaði eru þær fjölskyldur sem hafa hvað minnst milli handanna og standa hvað verst að vígi til að takast á við hækkandi vöruverð og, það sem verra er, ört hækkandi húsnæðiskostnað að auki. Ég spurði því í þessari ræðu minni fyrir ári: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að verja heimilin? Ég spurði hvort ég ætti að trúa því að ríkisstjórnin hefði enga stefnu og enga áætlun um að verja heimili landsins fyrir þeirri ágjöf sem fram undan væri og hvort virkilega ætti enn og aftur að setja þau undir náð og miskunn fjármálafyrirtækja. Svarið við því er greinilega já. Ríkisstjórnin ætlar aftur að setja heimilin undir náð og miskunn fjármálafyrirtækja og leigusala, hún er að því núna, með aðgerðaleysi en aðgerðaleysi er líka aðgerð í sjálfu sér. Með aðgerðaleysi er hægt að fórna fólki og heimilum í tonnatali og það er verið að gera það núna - það er kannski ekki rétt að segja í tonnatali en þið skiljið hvað ég er að meina. Það er alveg ljóst að ríkisstjórnin hefur enga stefnu og enga áætlun um að verja heimili landsins fyrir þeirri ágjöf sem nú þegar er orðin og ekki sér fyrir endann á. Ég sagði líka í ræðu minni fyrir ári: Ríkisstjórnin verður að tryggja að vaxtahækkanir Seðlabankans bitni ekki á heimilunum. Eigum við að ræða það eitthvað? Á hverjum hafa vaxtahækkanir Seðlabankans bitnað? Fyrst og fremst á heimilum landsins. Þetta eru einu aðgerðirnar sem farið hefur verið í til að stemma stigu við verðbólgunni, það eru gegndarlausar vaxtahækkanir sem bitna verst á þeim sem skulda mest og eiga minnst. Það er engin sanngirni í þessu, ekki til. Ég sagði líka: Hækkun vaxta gerir lítið annað en að beina fjármunum heimilanna í stútfull uppistöðulón bankanna þar sem yfirflæðið var þá þegar svo mikið að einn bankinn greiddi út 88 milljarða í arðgreiðslur í einhverri verstu kreppu sem heimsbyggðin hafði séð um langa hríð. Þar hvorki var né er kreppa. Kreppan er ekki einu sinni komin þangað enn þá, það er gósentíð hjá bönkum og leigusölum í dag, gósentíð. Þeir eru með leyfi frá Seðlabankanum og fjármálaráðuneytinu og öllum, frá ríkisstjórninni, til þess að vaða yfir heimili landsins í nafni þess að þeir séu að stemma stigu við verðbólgunni. Það stefnir í yfir 100 milljarða hagnað hjá bönkunum á þessu ári vegna þess að nú er verið að beina fjármunum heimilanna í stútfull uppistöðulón bankanna. Þeir græða meira og meira. Bankarnir græða en heimilin blæða. Ég sagði svo líka í ræðu minni, með leyfi forseta: Hvernig í ósköpunum er hægt að réttlæta að fyrirtæki með tugmilljarða hagnað á hverju ári fái í skjóli Seðlabankans og ríkisstjórnarinnar að hækka álögur sínar á fjölskyldur sem margar hverjar berjast þegar í bökkum? Hafa bankarnir ekki fyrir löngu fengið nóg frá íslenskum heimilum? Flokkur fólksins minnir á að fjölskyldur geta ekki hækkað sína gjaldskrá svo að þær geti staðið undir hækkandi skuldbindingum. Þær eru að auki algerlega varnarlausar gagnvart bönkunum og leigusölum því ef þær hlíta ekki afarkostum þeirra munu þær á endanum missa heimili sín. Við erum ekki að tala um samningafrelsi. Það er ekkert samningafrelsi eða valfrelsi í því að velja verðtryggt lán. Það er nauðugur einn kostur. Við þurfum að breyta þessu. Og hvað varðar leigusamningana sem við erum búin að heyra um núna, þetta eru afarkostir, þetta er ekki samningur. Það kemur einn maður eða einn aðili í leigufélagi í þessu tilfelli og segir: Svona verður þetta. Take it or leave it. - Ég bið forseta afsökunar. Það er staðan. Þið getið tekið þetta eða þið getið farið. Ef þið samþykkið ekki það sem við segjum þá eruð þið farin. Og hvert á þetta fólk að fara? Það er skortur á húsnæði. Hvert á það að fara? Og leigan er alls staðar há. Þetta er ekki samningafrelsi, þetta er kúgun, ekkert annað. Þetta er kúgun og þetta er einhver ljótasta kúgun sem hægt er að beita. Það má eiginlega líkja þessu við mafíur. En málið er að ástandið sem við horfum upp á núna var algjörlega fyrirsjáanlegt. Það hefði verið hægt að koma í veg fyrir þennan vanda sem heimilin standa frammi fyrir núna ef þjónkunin við bankana og fjármálakerfið og leigusalana væri ekki alltaf algjör. Þetta er orðið eins og ríki í ríkinu. Í krafti fjármagns og fasteignaeignar getur þetta fólk bara farið sínu fram eins og ekkert sé. Ég hef algjöra skömm á þessu. Og já, ég ætla bara að taka undir það sem sumir hafa sagt og einhverjir hafa verið að fleygja fram á samfélagsmiðlum: Það á að sniðganga algerlega allar vörur sem Alma kemur einhvers staðar nálægt, bara algerlega. Við verðum að láta finna fyrir okkur einhvers staðar, alveg sama þó að uppáhaldssælgætið okkar sé frá Freyju. Skiptir ekki máli, við þurfum bara að neita okkur um það núna. Við verðum einhvers staðar að segja: Hingað og ekki lengra. Við verðum einhvers staðar að geta sett niður fætur. Við verðum einhvers staðar að hugsa um aðra þó að við sleppum í þetta skiptið. Eftir hrun, í þeirri baráttu sem ég stóð í þá, spurði fólk: Skiptir þetta einhverju máli? Ég sagði bara: Já, þetta skiptir máli. Ég er að lenda í þessu núna. Það getur verið að einhver annar lendi í þessu næst og það verður næst, börnin þín eða einhver nákominn gæti verið næst. Og þetta næst er komið og við verðum að standa upp fyrir fólk sem er varnarlaust í þessari baráttu fyrir heimili sínu, fyrir því að eiga þak yfir höfuðið. Það er farið að meðhöndla það eins og einhvern lúxus á Íslandi að eiga þak yfir höfuðið. Þetta er grundvallaratriði og það var algjörlega fyrirsjáanlegt fyrir ári að þetta myndi gerast. Eins og ég byrjaði á að segja mætti halda að ég væri með einhverja spásagnargáfu. Ég er það ekki, þetta lá fyrir. Það var algerlega augljóst að svona myndi fara, algerlega. Það hefði verið hægt að gera eitthvað þá. Það er enn hægt að gera eitthvað en aðgerðirnar eru erfiðari núna en þær verða samt að eiga sér stað. Það kemur ekkert annað til greina. Og ríkisstjórnin þarf að hætta þjónkun sinni við fjármálafyrirtækin eða fjármagnið. Og að fólk, svo að ég bara segi það hér, sem er með 85 milljónir á mánuði skuli voga sér að segja að það sé þörf á þessum hækkunum - hvað vilja þeir fá á mánuði næst? Ég hef algjöra skömm á þessu og það verður að koma böndum á þetta. Ég benti einnig á það fyrir ári að íslenska ríkið ætti tvo af þremur bönkum. Ég sagði að nú þyrfti ríkisstjórnin að beita eigendavaldi sínu og grípa inn í þessa oftöku af varnarlausum heimilum landsins sem væri algjörlega ónauðsynleg vegna þess að fyrirtæki með tugi milljarða í hagnað á hverju einasta ári frá hruni, eða alla vega síðustu tíu ár, þyrftu ekki á þessu fjármagni að halda, og ekki heldur leigufélög sem væru að hagnast um 12,4 milljarða. Þau þyrftu ekki á þessum peningum að halda. Ég minnti einnig á það að bankarnir hefðu ekki þurft að hlíta ákvörðun Seðlabankans um vaxtalækkanir og heimilin ættu þær því inni hjá bönkunum. Á þetta hefur ekki verið hlustað. Bankarnir eru mun fljótari að hækka vexti en þeir voru að lækka vexti, það fer ekki á milli mála. Það væri sem sagt ekki lögmál og í raun óforsvaranlegt - það orð notaði fjármálaráðherra í gær þegar hann viðurkenndi loksins að það væri óforsvaranlegt sem væri að gerast hjá leigjendum og því var slegið upp í öllum fjölmiðlum - að bankarnir hækkuðu álögur sínar á heimilin á erfiðum tímum enda væru þeir ekki á flæðiskeri staddir. Annað en fjölskyldurnar sem verið væri að færa þeim á silfurfati og þetta sama á við um leigufélögin, þau eru ekki á flæðiskeri stödd. Ég spurði einnig, í ræðu minni fyrir ári, um samfélagslega ábyrgð, hvort bankar bæru enga samfélagslega ábyrgð í heimsfaraldri og hver væri samfélagsleg ábyrgð ríkisstjórnar í heimsfaraldri. Það er hlutverk ríkisstjórnarinnar að verja heimilin. Hún á aldrei getað staðið til baka á meðan stórfelld eignatilfærsla á sér stað frá heimilunum til bankanna og hún á alls ekki að bæta á byrðar heimilanna. Ég sagði: Verði ekkert að gert lendum við sem þjóð áður en langt um líður úti í ófærum með alls kyns hremmingum og ómældum kostnaði sem ekki verður metinn til fjár. Það er ár síðan ég sagði þetta og við erum komin þangað. Það hefði verið hægt að koma í veg fyrir þetta ef ríkisstjórnin væri ekki algerlega meðvirk fjármálafyrirtækjum og stæði einhvern tíma með heimilunum, mikið rosalega væri gaman að sjá það einhvern tíma en það gerir hún aldrei. Það er mikilvægt og rétt að huga að loftslagsmálum en ég held að árangursríkasta loftslagsaðgerðin sem hægt er að fara í sé að hlúa vel að heimilum landsins. Áhyggjur af loftslagsbreytingum í fjarlægri framtíð eru sennilega ekki efst í huga fólks sem hefur áhyggjur af því að eiga fyrir næstu máltíð eða hvort það eigi heimili eftir örfáa daga eða mánuði. Fjölskylda sem á ekki fyrir leigu eða afborgunum af húsnæðislánum hefur meiri áhyggjur af því heldur en hvernig heimurinn verður ef býflugurnar hverfa. Það eru erfiðir tímar fram undan og margir einstaklingar og fjölskyldur hafa áhyggjur af framtíðinni. Þær áhyggjur munu fara vaxandi. Það sagði ég fyrir ári orðrétt og ég ætla að endurtaka það: Það eru erfiðir tímar fram undan og margir einstaklingar og fjölskyldur hafa áhyggjur af framtíðinni, áhyggjur sem munu fara vaxandi verði ekkert að gert. Flokkur fólksins mun berjast fyrir því að heimilin verði varin. Fólkið fyrst og svo allt hitt. Heimilin eru ekki fóður fyrir bankana. Ég er búin að standa í baráttu fyrir heimilin frá því skömmu eftir hrun með einum eða öðrum hætti og sem formaður Hagsmunasamtaka heimilanna frá 2017. Ég á rosalega erfitt með að vera komin inn á Alþingi og að það skipti samt engu máli. Enn er maður bara að reyna að láta dropann hola steininn en hefur engin áhrif. Ég á ofboðslega erfitt með að sætta mig við það og ég óttast það sem fram undan er vegna þess að áhrifin munu verða langvarandi hjá þeim sem eru með verðtryggð lán. Það mun ekki gerast strax. Það mun jafnvel, eins og ég sagði áðan, allt vera fallið í ljúfa löð þegar þau sem eru með verðtryggð lán fara virkilega að finna fyrir skellinum. Eins og áður ber enginn ábyrgð á neinu, enga ábyrgð. Þá verður sagt: Ja, þú valdir þetta. Já, ókei. En af hverju er þetta í boði? Það versta sem ég heyri er þegar fólk segir: Það verður að vera verðtrygging af því að annars komast þau sem minnst hafa ekki inn á húsnæðismarkaðinn. Fólkið sem hefur minnst á milli handanna á þannig að taka óhagstæðustu lán sem til eru í veröldinni sem tryggja að þau eignist aldrei neitt. Þannig eru þau fest í fátæktargildrunni. Við getum gert svo margt annað. Við getum t.d. lengt í lánstímanum ef þannig stendur á. Það er ekkert lögmál að lán séu bara til 40 ára og ef við vildum samt halda þeim í 40 árum væri hægt að byrja á að setja þau upp í 50 ár, bara svona sem dæmi. Við hefðum þá 40 ár til að plokka þessi auka tíu ár af þannig að þegar hagurinn færi að vænkast hjá viðkomandi þannig að það myndi enda í 40 árum. En nei, við bjóðum verðtryggð lán. Ef ég færi upp í Kauphöll og ætlaði að gera afleiðusamning sem væri nákvæmlega eins og verðtryggð lán þá fengi ég það ekki vegna þess að slík lán eru bara fyrir fagfjárfesta, enga aðra, nema á Íslandi. Þar er þetta lausnin fyrir þá sem minnst hafa. Ég ætla bara að taka undir það sem Styrmir Gunnarsson ritstjóri, heitinn, sagði: Þetta er ógeðslegt þjóðfélag. Mér er svo algjörlega nóg boðið. Ég ætla bara að segja við þá sem ég hef verið að berjast fyrir öll þessi ár: Ég vildi óska að ég hefði meiri áhrif og gæti gert meira. En verandi í stjórnarandstöðu er það eina sem ég get gert að hrópa og kalla og reyna að vekja athygli á málunum. Núna krefst ég þess að sett verði neyðarlög til verndar heimilunum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir hennar góðu ræðu, fyrir að vera trú sannfæringu sinni og berjast fyrir því sem hún telur vera óréttlæti í þessu samfélagi. Mig langaði kannski aðeins að halda áfram með það sem hv. þingmaður nefndi hér í gær varðandi hækkun á húsaleigu. Þar var m.a. verið að tiltaka breytingar á leigukjörum hjá fólki þar sem leiga var að hækka um allt að 30% á milli ára þegar verið er að gera ráð fyrir verðbólgu upp á 7%. Af þessu tilefni vil ég nefna að hv. þingmaður stóð hér uppi í pontu og ræddi þetta af mikilli alvöru. Á sama tíma fékk hæstv. fjármálaráðherra fyrirsagnirnar en ekki viðkomandi þingmaður sem var að taka á málinu. Þessir aðilar eru að hækka húsaleigu um 30%, lýsa því þó yfir að þessi meinti hagnaður þeirra hafi að stórum hluta verið vegna verðlagsbreytinga og þeir séu nauðbeygðir til að gera þetta vegna efnahagsástandsins í samfélaginu. En þetta sama efnahagsástand hvílir auðvitað líka á leigjendum en ekki bara á þeim. Mig langar að vekja athygli á því, sem hefur komið fram, að leigufélagið Bríet lækkaði húsaleigu í desember um 30% til að koma til móts við fólk. Þannig að ef húsaleiga hefur verið 300.000 þar hefðu þeir sem leigðu hjá Bríeti í desember fengið 90.000 kr. bónus. Bríet er ekkert að hækka húsaleigu samsvarandi því sem Alma er að gera. Og ég bara velti því fyrir mér hverju það sætir. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir andsvarið. Stórt er spurt. Ég veit ekki hvort ég vil skilja hugarfarið sem liggur að baki þessum hækkunum. Ég veit ekki hvað ég á að segja, ég held að þetta sé bara góð og gamaldags græðgi, ef maður getur orðað það þannig. Þetta er fólk sem er í yfirburðastöðu og það er að beita henni gagnvart fólki í veikri stöðu. Eins og ég segi, ég vil ekki einu sinni skilja ástæðurnar. Það kom einhver yfirlýsing frá einhverjum frá Ölmu sem sagði einmitt að þeir væru að gera þetta út af því hvernig efnahagsástandið væri. Við skulum bara segja það. Eins og hv. þingmaður nefndi þá eru heimilin líka að ganga í gegnum þetta sama efnahagsástand en það eru ekki sömu afleiðingarnar fyrir heimilin. Heimilin hafa ekki, og sérstaklega ekki þær fjölskyldur sem eru að leigja hjá Ölmu, einstaklingar og fjölskyldur, sama borð fyrir báru og leigufélagið til að berjast við það sem er að gerast í þessu efnahagsástandi. Það sem leigufélagið er að gera, eins og málið sem hefur verið í umræðu - þar var leigan 260.000 kr., fer upp í 320.000 kr., en það eru tekjurnar sem þessi tiltekna kona hefur á mánuði. Áður hafði hún 60.000 kr. til að lifa af. Ég spyr: Hvað er að hjartanu í fólki sem gerir svona? Hvernig er þetta hægt? Er þetta bara það sama gamla og kemur frá bönkunum? Þetta er bara krafa fjárfesta, þetta er bara arðsemiskrafan. Við erum að hækka hana. Hvað er það? Og eins og ég segi, eigendurnir með 85 milljónir í laun á mánuði - hvað vilja þeir fara upp í? 120 milljónir?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið en mig langaði kannski að fara aðeins lengra aftur. Hv. þingmaður minntist líka á efnahagshrunið þar sem fjöldi fólks missti húsnæði sitt til Íbúðalánasjóðs sem breytti þessu síðan í einhverja húsapakka sem þeir sem höfðu fjárhagslegt bolmagn til gátu keypt. Oft og tíðum var þessu fólki ekki boðið að kaupa heldur stóð það frammi fyrir þeim nöturlega sannleika að missa þakið ofan af sér. Það hefur ekki verið upplýst um það hverjir fengu svona afsláttarpakka, gátu keypt húsnæði í massavís. Við höfum heldur ekki fengið upplýsingar um það hverjir það voru sem komu með peninga til landsins í gegnum þessa svokölluðu fjárfestingarleið, fengu peninga á afslætti í samkeppni við aðra innan lands við að kaupa þessar fasteignir. Það er búið að skekkja samkeppnisstöðuna á Íslandi. 

Forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir þetta. Já, það voru ekki bara íbúðir sem fóru til Íbúðalánasjóðs, það var fjöldi íbúða, sennilega hátt í 10.000, sem fór til bankanna. Það fóru a.m.k. 10.000 á nauðungarsölum og sennilega álíka margar í gegnum nauðasamninga við bankana. Hagsmunasamtökin hafa farið varlega ofan í þetta og sagt 15.000. Hvernig á að vinda ofan af þessu? Það þarf að fara fram rannsókn á aðgerðunum gegn heimilunum eftir hrun. Þess vegna hef ég verið að berjast fyrir því, og mun mæla fyrir því fljótlega á næsta ári, að gerð verði rannsóknarskýrsla Alþingis, um aðgerðir sem farið var í eftir hrun gagnvart heimilum landsins. Þetta hefur aldrei verið rannsakað. Það vill enginn vita hvernig þetta fór vegna þess að sú skýrsla verður svakalegur áfellisdómur yfir íslenska stjórnkerfinu. En við verðum að fara yfir þetta og ég ætla að treysta því að allir þingmenn styðji þá tillögu að þessi skýrsla verði gerð þegar ég legg hana fram eftir áramótin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu. Ég þekki það af samstarfi mínu við hv. þingmann í efnahags- og viðskiptanefnd að henni er mjög umhugað um meðferð fjármuna ríkisins, að þeim sé varið til þeirra sem mest þurfa á þeim að halda og að við séum heldur ekki að sólunda almannafé. Ég er með tvíþættar spurningar. Í fyrra andsvari mínu spyr ég út í tekjubandorminn sem snýr vissulega að öðru máli en er beintengt þessu máli. Það stendur til að hækka öll krónutölugjöld upp úr öllu valdi, 7,7% þvert yfir línuna. Þetta er, eins og komið hefur verið inn á hér, svokallaður regressífur skattur sem þýðir að hann hefur neikvæðustu áhrifin á lægstu tekjuhópana og minnstu áhrifin á hæstu tekjuhópana. Ég vildi biðja hv. þingmann um að fara aðeins í gegnum það með mér hvað það er eiginlega í þessu fjárlagafrumvarpi sem kemur best út fyrir lægstu tekjuhópana, vegna þess að ég finn það ekki. Þess í stað á að hækka skattana á þá sem síst mega við því. Er þetta ekki, að mati hv. þingmanns, einmitt lýsandi fyrir hagstjórn þessarar ríkisstjórnar? Við sjáum auðvitað hvert dæmið á fætur öðru um það að efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar gagnast best þeim sem hafa mest á milli handanna og verst þeim sem hafa minnst á milli handanna. Ég vildi spyrja hv. þingmann hvort hún deili þessari upplifun með mér.

Virðulegi forseti. Já, ég finn ekkert í þessum bandormi eða neins staðar í þessu fjárlagafrumvarpi sem er gott fyrir þá sem minnstar hafa tekjurnar, bara ekki neitt. Þessi 7,7% krónugjaldahækkun er náttúrlega eitthvað sem mun fara beint inn í vísitöluna sem mun þá um leið hækka verðtryggðu lánin. Þetta er svona keðja sem vindur upp á sig. Það er tekið af þeim sem verst hafa það í samfélaginu úr öllum áttum. Á sama tíma má ekki leggja á hærri bankaskatt. Það er eitt. Af hverju var bankaskatturinn lækkaður úr 0,376% - þetta er undir 0,4% - niður í 0,145%? Hvað er það? Og það er gert af hræðslu við að annars muni bankarnir hækka vexti og þjónustugjöld. Í fyrsta lagi hafði lækkun bankaskattsins engin áhrif til lækkunar vaxta, ekki nein, fyrir utan að við erum að horfa á alveg gríðarlegar vaxtahækkanir hjá þeim þannig að þetta hefur engin áhrif. Hvað varðar þjónustugjöld þá eru þau ekki stóra málið í útgjöldum neytenda um hver einustu mánaðamót. Kannski 2.000 eða 3.000 kr. á mánuði ef þá það, örugglega ekki meira. En nei, það má auka álögur á heimilin eins og ég veit ekki hvað í gegnum vaxtakerfið en síðan má ekki láta bankana borga neitt til baka af því að þá gætu þeir hugsanlega hækkað þjónustugjöld. Hversu hrædd ætlum við að vera við þetta og hvers konar ríki í ríkinu eru þessir aðilar orðnir?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni, ég get alveg tekið undir hennar sjónarmið. Mig langaði líka að ræða það við hv. þingmann, vegna þess að ég veit að hún var mótfallin sölunni á hlut ríkisins í Íslandsbanka, hvernig það horfi við henni að gert sé ráð fyrir heilum 75 milljörðum sem komi inn vegna áframhaldandi sölu á Íslandsbanka þegar það er algerlega í lausu lofti hvernig stendur til að gera það. Við erum báðar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að fjalla um skýrslu ríkisendurskoðanda um sölumeðferðina hina síðari en það kemur fram af hálfu fjármálaráðuneytisins að til standi að búa til eina stóra ríkisstofnun sem fari með eignarhlut ríkisins í öllum opinberum hlutafélögum. Ég velti fyrir mér hvernig það horfi við henni að setja eigi á fót heila nýja stofnun sem fari með þetta viðamikla hlutverk og selja bankann á einu ári?

Virðulegi forseti. Ég ætla kannski að byrja á að segja við hv. þingmann, af að því ég æsti mig svolítið áðan, að það beindist ekki að henni. Ég veit ekki alveg hvað maður á að segja um allar þessar fyrirætlanir. Ég var á móti sölunni og ég er á móti sölu ríkisbanka á meðan hrunið hefur ekki verið gert upp. Það er t.d. ein ástæðan. Á meðan hrunið hefur ekki verið gert upp - það er þarna inni þar sem allt sem tekið var af heimilunum liggur. Þegar réttlætið nær fram að ganga verðum við að geta nálgast þetta fé þar sem það fór, í staðinn fyrir að ríkið verði bara ábyrgt eða eitthvað þess háttar. Ég skil ekki hvernig á að gera þetta allt saman og ég ber ekkert svakalega mikið traust til þeirra aðila sem nú ætla bæði að stofna þetta nýja fyrirbæri og sjá um söluna á bankanum í áframhaldinu. Ég set rosalega stórt spurningarmerki við þetta allt. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir alveg hreint frábæra ræðu, margt sem hv. þingmaður kom inn á sem skiptir miklu máli, sér í lagi núna þegar við erum að ræða fjárlög næsta árs. Eitt af því sem við sjáum í þessu frumvarpi og líka í því sem er að gerast í umhverfinu er, eins og hv. þingmaður benti á, vaxtahækkanir, verðbólga o.s.frv. og eina tólið sem að þeir sem sjá um efnahagsstjórnina hérna virðast hafa er að hækka vexti, sem kemur náttúrlega niður á þeim heimilum sem minnst hafa milli handanna. Samt er það þannig að verðbólgan er að miklu leyti vegna hækkana á hlutum erlendis; hækkunar á olíu, hækkunar á mat og öðru. En hvað gerir ríkisstjórnin? Jú, hún hækkar líka gjöldin sín á þessum sömu hlutum. Einhvern veginn virðist þetta vera vítahringur sem kemur kannski ekki illa niður á þeim sem eiga fullt af milljónum inni á bankabók og fara út að borða á hverju kvöldi o.s.frv. eða getað haldið veislur fyrir tugi manna heima hjá sér á auðveldan máta. Er ekki verið að gera eitthvað vitlaust í þessu öllu saman? Þurfum við ekki virkilega að skilja hvernig við getum unnið saman að því einmitt að lækka þessi gjöld? Ég hefði viljað sjá lækkun á hinum og þessum gjöldum til að koma til móts við þá sem hafa minni pening og þá þyrftum við ekki að vera að hækka þessa vexti?

Virðulegi forseti. Ég tek bara algerlega undir með hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni. Ég hef stundum sagt það að það skipti máli, hvað á ég að segja, hvar maður staðsetur sig í málum og hver er forgangsröðunin, hún skipti mestu máli. Ef forgangsröðun þín er þannig að heimilin eru í forgangi þá tekur þú allt aðrar ákvarðanir en ef fjármálafyrirtækin eru í forgangi. Þú tekur bara allt aðrar ákvarðanir. Ákvarðanir þessarar ríkisstjórnar og reyndar bara allra ríkisstjórna, alla vega frá hruni, þó að ég fari ekki lengra aftur, hafa allar verið með fjármálafyrirtæki í forgangi og tekið allar ákvarðanir út frá því. Það er líka bara eins og ríkisstjórnin og ráðherrar og fólk sem er í þeim meiri hluta skilji bara ekki hvað fátækt er, að það skilji það ekki að það sé fólk sem lifir í þessari fátækt. Það er eins og það haldi að við séum bara alltaf að ýkja, sem við erum ekki að gera þegar við erum að tala um þessa hluti. Ég hef alveg sagt frá því t.d. að ef ég væri enn þá á kennaralaunum - ég var náttúrlega að kenna alveg þangað til ég fór inn á þing. Ég held ekkert að alþingismaðurinn Ásthildur Lóa sé eitthvað meira virði en kennarinn Ásta Lóa. En ég borga núna jafnmikið í skatta og ég fékk í laun. Ég væri komin í virkileg vandræði sem kennari með allar þessar álögur sem eru í gangi. En ég á eftir að halda mér á floti af því að ég er komin hingað, af því að ég er komin með hærri tekjur. Ég er komin með tekjur yfir meðaltali, alla vegana það. Við sem erum hér megum ekki gleyma okkur í einhverjum fílabeinsturni og halda að allir geti leyft sér, eða að allt sé í lagi hjá öllum af því að það er allt í lagi hjá okkur. Það er ekki svo.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og verð bara að segja að ég er algerlega sammála. Það skiptir máli hvar þú ert og hver þú ert, virðist vera. Ef þú fékkst að kaupa eitthvað á brunaútsölu eftir hrunið þá geturðu tryggt það að jafnvel þótt búið sé að skrifa skýrslu þá er hún ekki gerð opinber vegna þess að það þarf að vernda vini og vandamenn. Ef þú þarft að tryggja það að ávöxtunin þín sé góð þá selurðu banka til ættingja og vina. Við lifum í þjóðfélagi þar sem fólki virðist vera orðið alveg sama um almenning. Mestu máli skiptir að hinir ríku verði ríkari. Þetta sama fólk reynir að kalla: Stétt með stétt.

Virðulegi forseti. Já, brunaútsölur eftir hrun, þær voru margar. Fólk sem átti fé stóð vel, það fékk afskrifað og eiginlega var þetta mjög oft fólkið sem hafði valdið hruninu, hafði bara, hvað á ég að segja, spilað rassinn úr buxunum - afsakaðu orðbragðið, forseti - hérna á Íslandi og því fór sem fór. Þessu fólki var bjargað, það skuldaði nógu mikið. En þeir sem voru með húsnæðislán; engin miskunn, ekki nein. Það var fjöldi fólks sem græddi á hruninu og það er enn þá að skara eld að eigin köku. Það sama á við hér og ég sagði hérna áðan í sambandi við eigendur Ölmu: Ég vil ekki einu sinni reyna að skilja hugarfar þessa fólks. Mig langar ekki til að skilja það. Ég bara fordæmi það, þessa hugsun að fá aldrei nóg og vera alltaf tilbúinn að láta þá sem lítið hafa bara þjást fyrir - ég veit ekki hvað - fyrir þína ofgnótt.

Frú forseti. Mig langaði, áður en ég held áfram að fjalla um hin ýmsu málefnasvið í fjárlagafrumvarpinu, að taka eitt fram varðandi það sem var verið að ræða hér á undan um húsnæðismál og annað. Eitt af því sem var gert eftir hrun, sem var af hinu góða, var að búinn var til upplýsingagrunnur um það hvernig heimilin í landinu stóðu. Þennan grunn gat ríkisstjórnin síðan notað til að taka ákvarðanir, eins og t.d. að 110% leiðin hjálpi þessu fólki, þessi leið hjálpar þessu fólki. Það var alla vega verið að taka upplýstar ákvarðanir. Jú, þau höfðu gögn til þess að nýta. Hvort hægt hafi verið að hjálpa öllum var svo annað mál og hverjum var hjálpað; það voru pólitískar ákvarðanir. En það er líka athyglisvert að út úr þessum gögnum kom að ef þú fórst 20% leiðina, sem hæstv. forsætisráðherra á þeim tíma ákvað að fara, þá var þeim ríkustu bara hjálpað. Alla vega var verið að reyna að nýta gögn. Í dag þá reynum við að segja hér að eitthvað sé gott og að eitthvað sé slæmt en við höfum ekki einu sinni gögn til að vinna með. Ég nefndi það í fyrri ræðu að við þurfum að geta tekið upplýstar ákvarðanir. Það er svo allt annað hvort við hlustum á upplýsingarnar. Það er hægt að rífast um það hvort nokkur hafi gert eitthvað af því á þeim tíma, en alla vega voru til gögn. Það er meira en við höfum í dag. Ég hef verið að fara í gegnum fjárlagafrumvarpið og reynt að fara í gegnum það á dálítið skipulegan hátt. Þeir sem horfðu á næturútsendingar hér fyrir nokkrum dögum, í fyrradag held ég, fengu að kynnast málefnasviðum 1–3. Ég ætla bara að halda áfram með málefnasvið 4. Vonandi kemst ég í gegnum það í þessari ræðu. Fyrir þá sem ekki þekkja öll númerin á málefnasviðunum, þetta er kannski krossapróf fyrir þingmenn í lok dags, þá snýst málefnasvið 4 um utanríkismál. Ég sit einmitt sem áheyrnarfulltrúi í utanríkismálanefnd þannig að þetta er hlutur sem skiptir mig svolitlu máli og ég reyni að fylgjast með þessu innan þingsins. Fjögur undirsvið eru undir þessu og mig langar að tala aðeins um þau. Fyrsta undirsviðið er utanríkisþjónustan sjálf og stjórnsýslan, sem þýðir þá ráðuneytið, en þarna eru líka sendiráðin, sendiskrifstofurnar okkar og borgaraþjónustan. Þetta er hluti af ríkinu og hluti af þjónustu sem við gleymum mjög oft hversu mikilvæg er. Við munum það ekki fyrr en eitthvað gerist. Gott dæmi um það er t.d. það frábæra starf sem borgaraþjónustan vann þegar heimsfaraldurinn skall á, vegna þess að þá voru Íslendingar og fjölskyldur þeirra á víð og dreif um heiminn. Ég var t.d. inni í miðri Afríku. Það sem þau gerðu var að skipta með sér verkum. Þau notuðu sendiherrana úti um allan heim og starfsfólkið og létu það skiptast á til að veita 24 klukkutíma þjónustu, sjö daga vikunnar, við okkur Íslendinga sem vorum erlendis. Það er líka þannig að þegar við erum á ferðalagi erlendis geta alls konar hlutir komið fyrir, við getum verið rænd, slasast og veikst. Borgaraþjónustan hjálpar með þetta allt eftir bestu getu. Að sjálfsögðu geta þau ekki gert allt en þetta er samt mjög mikilvæg þjónusta og það þarf að auka hana. Hvers vegna? Jú, vegna þess t.d. að stór hluti fólks, ótrúlega margir, býr erlendis hluta af ári. Gott dæmi um það eru t.d. eldri borgarar sem velja að vera yfir vetrarmánuðina á Spáni eða Kanarí. Það er athyglisvert að á Spáni erum við t.d. ekki með sendiráð eða sendiskrifstofur, þrátt fyrir að þarna séu jafnvel þúsundir einstaklinga frá Íslandi á veturna. Það er eitthvað sem kemur svolítið á óvart. Við verðum að muna að við búum í heimi sem er orðinn miklu stærri. Í fjárlagafrumvarpinu er aðeins sett inn nýtt fjármagn af því að, eins og hefur komið fram, við erum að fara að gegna formennsku í Evrópuráðinu og norrænu ráðherranefndinni. Þarna er aftur gott að Ísland geti komið sínum markmiðum í forgang innan þessara aðila. Hins vegar, þegar horft er á allt undirsviðið, þá er þetta ansi stór niðurskurður sem þarna er; 196 milljónir sem lenda að mestu á sendiráðum og sendiskrifstofum. Mörg þessara sendiráða eru ekkert stór. Sem dæmi erum við með sendiráð í fjölmörgum löndum í kringum okkur og þetta eru oft ekki nema tveir, þrír eða fjórir starfsmenn að sinna alls konar hlutverkum, t.d. að gefa út vegabréf, gera Íslendingum mögulegt að kjósa utan kjörfundar o.fl. Allt eru þetta hlutir sem ég á erfitt með að sjá að við eigum að skera þvert niður um 190 og eitthvað milljónir. Hvernig kemur það niður á okkur Íslendingum sem eigum eftir að fara til útlanda, eigum vini og ættingja sem eru erlendis? Ég held að þetta komi nefnilega mest niður á þeim Íslendingum sem eru einmitt búsettir erlendis eða ferðast á erlendri grund. Undanfarin ár hef ég einmitt verið að ræða mikið við Íslendinga erlendis, hafandi verið í þeim hópi um árabil, og ég fékk fullt af kvörtunum um það hvernig bæta megi þjónustuna á auðveldan hátt. Gott dæmi eru rafræn skilríki. Við komumst ekki inn á neina þjónustu íslenska ríkisins í dag ef við erum ekki með rafræn skilríki. Rafræn skilríki eru föst og tengd við það símakort sem þú ert með í höndunum. Hvað þýðir það? Jú, segjum að þú sért búsettur á Spáni og símanum þínum er stolið. Allt í einu kemstu ekki lengur inn á rafrænum skilríkjum, kemst ekki inn á neitt og þú þarft að fljúga til Íslands til þess eins að fara í eitthvert símafyrirtæki, fá ný skilríki og mæta þar með vegabréfið þitt og sýna: Já, ég er Gísli Rafn Ólafsson. Ég get ekki einu sinni notað netið sem við höfum á heiðurskonsúlum víða um heim til að gera þetta. Vonandi stendur til að breyta því. Þegar kemur að þessari þjónustu við Íslendinga erlendis þá þurfum við að fara að átta okkur á því að við eigum fólk sem býr úti um allt. Ég hef tekið dæmi, t.d. ef foreldri flytur til útlanda sem er einstætt og á að fá greitt meðlag frá Íslendingi sem býr á Íslandi og þetta eru íslensk börn og íslenskur maki, þá allt í einu erum við búin að ákveða það að viðkomandi eigi ekki að fá meðlagið greitt inn á reikninginn sinn af því að viðkomandi býr erlendis. Nei, við látum viðkomandi fara í dómsmál úti í því landi og þetta er allt svona. Tölvan segir nei. Þeir sem unnið hafa mikið með réttindi öryrkja og ellilífeyrisþega kannast við þetta. Ég held nefnilega að Íslendingar búsettir erlendis sé góður hópur sem líka er tilbúinn til þess að berjast fyrir bættri þjónustu. Ég sé, hæstv. forseti, að ég er búinn með tímann minn en ég náði ekki einu sinni að klára þetta málefnasvið. Því má vinsamlegast bæta mér á mælendaskrá svo ég geti klárað þá umræðu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir hans ræðu og hann kom inn á ýmsa hluti eins og sendiráð og annað. Þið verðið að fyrirgefa, ef það væri verið að spara í sendiráðum til að hjálpa fólki sem er í neyð þá væri ég alveg til í að taka þann slag. Hann var að tala um að það væri ekkert sendiráð á Spáni. Ég spyr bara: Væri ekki þjóðráð að setja upp útibú Seðlabankans á Tene og senda seðlabankastjóra bara þangað? Taka af honum rafræn skilríki þannig að hann geti ekkert haft samband hingað til baka og þá myndi peningastefnunefndin kannski taka sig til og lækka vexti um svona 3–4% þannig að það yrði aðeins skárra fyrir þá verst settu og unga fólkið sem væri að kaupa.

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir skemmtilegt andsvar. Ég er algerlega sammála því, við þurfum að hafa útibú frá Seðlabankanum þarna. Mér skilst nú að það sé búið að bjóða seðlabankastjóra ferð þarna út til að prófa þetta. Fyrir mér skiptir mestu máli þessi þjónusta við fólk í neyð. Gallinn er sá, af því að við erum ekki með sendiráð á Spáni eða einhverja fulltrúa á Kanarí, hvort sem það er seðlabankastjóri eða einhver annar, að ef við erum ekki með einhverja á svæðinu þá erum við svo miklu seinni til að bregðast við. Þetta lærðu Svíar t.d. mjög vel þegar flóðbylgjan lenti á Taílandi á annan í jólum 2004.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég er innilega sammála. En spáum í þessum rafrænu skilríkjum. Núna er fullt af fötluðum einstaklingum og aðstandendum þeirra að lenda í gífurlegum vandræðum með rafræn skilríki og það virðist einhvern veginn vera eins og allir dragi lappirnar, það virðist engin lausn geta verið á því. Það er mjög bagalegt, það segir sig sjálft, að ef einhver er að fá greiðslur inn á reikning sem hann þarf nauðsynlega á að halda til að geta notað til daglegra þarfa og það sé vonlaust, viðkomandi getur ekki nýtt sér það af því að hann hefur ekki rafræn skilríki og getur ekki fengið þau og aðstandendur geta ekki nýtt sér það vegna þess að það má ekki. Við erum hreinlega að setja stóran hóp fólks í útlegð, út úr ákveðnu kerfi, með þessu. Það er alltaf verið að tala um að það sé verið að finna lausnina, ég er búinn að heyra það svo lengi. Ég held að það sé kominn tími til að fundin verði lausn á því.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Það er nú bara þannig að við gleymum rosalega oft að hugsa um notendur þessa kerfis eða kerfa í víðasta skilningi, ég er ekki bara að tala um tölvukerfi heldur kerfin sem við erum að búa til. Við gleymum svo oft að fá þá sem eiga að nota kerfið til þess að vera með okkur í að hanna það. Þá er ég t.d. að tala um rafræn skilríki eða Heilsuveru eða eitthvað svoleiðis, en ég er líka að tala um tryggingakerfið, ellilífeyriskerfið. Við bjuggum til eitthvað fyrir löngu síðan og heimurinn hefur breyst. Rafræn skilríki eru gott dæmi um þetta. Við fórum í þá vegferð að fara í stafræn kerfi, sem er frábært, en við gleymdum að hugsa um hvernig við ætluðum að leysa þetta. 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hjó eftir orðunum sem hann notaði í ræðu sinni þegar hann nefndi þjónustu við fólk í neyð. Það ætti auðvitað að vera yfirskrift alls þess sem við erum að gera, bæði hér og hvar sem við erum, að reyna að styðja við fólk sem býr við örbirgð og neyð. Og af því að hv. þingmaður þekkir nú ágætlega til víðs vegar um heiminn hvað varðar þróunaraðstoð þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvað honum finnst um frammistöðu okkar þegar kemur að þessum málaflokki. Erum við sem þjóð, við sem rík þjóð, að standa okkur til jafns við aðrar ríkar þjóðir þegar kemur að þróunaraðstoð?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Erum við að standa okkur vel? Ja, ég held að á mörgum sviðum séum við að gera það. Við verðum að vera stolt yfir því hvernig Ísland er að styðja við stofnanir alþjóðasamfélagsins eins og t.d. UN Women. Þar erum við einn af toppaðilunum í að fjármagna, ekki miðað við höfðatölu heldur bara yfir höfuð, þannig að við erum að gera margt gott í því. En það var nú þannig að fyrir þónokkrum mörgum árum síðan var gefið út að lönd ættu að eyða um 0,7% af sinni landsframleiðslu í þróunaraðstoð. Við erum í 0,35%. Jú, það var flott að við hækkuðum það úr 0,32% í 0,35% á síðasta ári en það er engin hækkun skipulögð í ár, engin hækkun skipulögð næsta ár á eftir og við erum ekki búin að teikna veginn að 0,7%. Þess má geta að sumar af Norðurlandaþjóðunum eru komnar í 1% eða yfir.

Virðulegur forseti. Halda skal á lofti því sem vel er gert og það er ágætt að hv. þingmaður nefni það hér þar sem við erum að standa okkur vel. En þetta eru sláandi tölur að heyra að við séum ekki einu sinni hálfdrættingar á við margar þjóðir sem eru í kringum okkur. Það sem mig langar kannski til að nefna við hann í seinna andsvari mínu hér er sá fjöldi flóttamanna sem hingað hefur komið vegna stríðsins í Úkraínu. Við vorum öll sammála um að bjóða alla þá sem óska eftir því að koma hingað velkomna til landsins en því miður hefur það ástand einhvern veginn verið nýtt til að minnka þá vinsemd okkar gagnvart öðru fólki sem svo sannarlega býr við það sem hv. þingmaður sagði, neyð. Erum við t.d. að nota fjármuni sem hefðu farið í þróunaraðstoð í að hjálpa flóttamönnum frá Úkraínu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Já, á mjög góðan máta sögðum við við frændur okkar í austri að þau væru velkomin hingað til að losna úr því ástandi sem er þar. Bara það litla sem ég hef fengið að umgangast Úkraínubúa sem hingað hafa komið - þau hafa öll verið þakklát fyrir þann stuðning sem við Íslendingar, ekki bara ríkið heldur líka einstaklingar og fyrirtæki, höfum sýnt. Hv. þingmaður spurði hvort þetta hefði komið niður á öðrum. Já, því miður, og við sjáum bara í fjáraukalögum þessa árs að það er verið að taka tæpan milljarð úr þróunaraðstoð og meira að segja stendur í fjáraukalögunum að verið sé að taka pening sem bitnar á annarri mannúðaraðstoð sem er mjög brýn annars staðar í heiminum. Þetta er þvert á það sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lýsti yfir í haust þegar ég spurði ráðherra hvort ekki yrðu sérstaklega teknir peningar frá fyrir Úkraínu til að það kæmi ekki niður á öðrum. Við erum að sjá hungursneyð aukast, við erum að sjá fátækt aukast, við erum að sjá allt á niðurleið í þróunarlöndunum en á sama tíma erum við að skera niður.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir sína ræðu sem ég var mikið til alveg sammála. En í upphafi hennar minntist hann á 110%-leiðina sem farið var í eftir hrun og þar get ég ekki alveg setið þegjandi vegna þess að eins og allar aðgerðir sem farið var í eftir hrun og kallaðar voru aðgerðir fyrir heimilin var þetta alveg skelfileg aðgerð, alveg hræðileg. Maður sér það náttúrlega í hendi sér að það að setja verðtryggt lán í 110% yfir veðsetningu er bara ávísun á skelfingu og það voru mjög margir sem fóru mjög illa út úr þessu. Þar fyrir utan var þetta gert bara svona flatt á alla, alveg sama hvað þeir skulduðu mikið. Svo ég taki nú bara dæmi um sjálfa mig, við vorum með 55% lán á okkar húsi en við áttum samt að fara í 110% ef við hefðum þegið þessa aðstoð. Hvaða rugl er það? Ég get því ekki setið þegjandi yfir þessu og ég segi meira í næsta andsvari.

Frú forseti. Já, það er svo sannarlega hægt að deila um það hvaða áhrif aðgerðirnar höfðu. En það sem ég var að reyna að benda á var að stjórnvöld höfðu þó alla vega gögn til að vinna út frá. Ég held að flestir hafi áttað sig á því að það var mjög margt sem var bara hreinlega ekki hægt að bjarga, alla vega ekki meðan við vorum og erum enn þá með blessuðu verðbólguna sem á þeim tíma fór nú mun hærra upp en við erum að sjá akkúrat núna og eyðilagði allar þær eignir sem fólk hafði unnið sér inn. Það mikilvæga hérna er að við þurfum á hverjum tíma að geta áttað okkur á því hver neyðin er. Stundum stöndum við hér í ræðustóli Alþingis og kvörtum yfir neyðinni. Þá koma hinir stjórnmálaflokkarnir og segja: Æ, þetta er bara bölvuð vitleysa í þér, hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson, það er engin fátækt á Íslandi. Meðaltölin sýna að það er engin fátækt hér. Ef við hefðum gögnin alltaf við höndina þá gætu þau ekki lengur svarað okkur svona.

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða ræðutíma og það er alveg í lagi að virða ræðutíma án þess að það sé slegið í bjölluna.

Virðulegi forseti. Ekki hægt að bjarga öllum og stjórnvöld voru a.m.k. að reyna að gera eitthvað - ég veit ekki, það var aðeins tónninn í þessu. Í fyrsta lagi var það alla vega ekki hlutverk stjórnvalda að gera illt verra og þau gerðu það ítrekað, alltaf. Það voru eiginlega allar aðgerðir þannig að það var bara verið lengja í snörunni og afleiðingarnar komu örlítið síðar. Annað er að ég er ekki sammála því að ekki hefði verið hægt að bjarga öllum. Við erum með húsnæðislán, þau eru til 40 ára. Þarna kemur eitthvert svona absúrd ástand upp - af hverju þarf að láta þetta eina sem gengur yfir á nokkrum mánuðum valda því, þegar þú ert með 40 millj. kr. lán, að þú missir húsnæði þitt? Þarf ekki bara að finna aðrar lausnir? Þær eru ekki þær að setja þetta í 110% og moka peningum inn í fjármálakerfið. Það er hægt að finna aðrar lausnir. 

Frú forseti. Ég held að ég og hv. þingmaður séum algerlega sammála. Mig langar líka að nefna það sem, ef ég man rétt, hv. þingmaður snerti aðeins á í ræðu sinni sem var að það virtist vera allt mögulegt til að bjarga fyrirtækjum þegar heimsfaraldurinn gekk yfir. Þá voru til nógir peningar, þá var hægt að setja pening í þetta og pening í hitt. En ef við þurfum að bjarga heimilunum - nei, það er ekki gott því það er ekki eins gott fyrir Mammon sem stýrir öllu því sem ríkisstjórnin gerir.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og allt það sem í henni var. Þetta er áhugaverð umræða sem við erum í um fjárlög og ég veit að Píratar hafa flutt ansi margar ræður í þessari umræðu um fjárlögin og ég ætla svo sem ekkert endilega að staldra við í þeirri ræðu sem hér var flutt heldur kannski meira aðeins almennt. Mig langaði að spyrja hv. þingmann af því að núna er það þannig að við í Viðreisn erum að fara að leggja til að það verði settir peningar í vaxtabætur. Það er mín skoðun að öflugt vaxtabótakerfi sé óhjákvæmilegur fylgifiskur þess að vera með þennan gjaldmiðil sem við erum með, íslensku krónuna, rétt eins og ég tel að verðtryggingin sé óhjákvæmilegur fylgifiskur þess að vera með íslensku krónuna þótt ég viti að við séum ekki öll sammála um það. En þá langaði mig að spyrja hv. þingmann um það, einmitt af því að við erum svo mikið að tala um vexti og verðbólgu auðvitað í þessari fjárlagagerð, hvort hann deili þessari skoðun minni, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það hefur lengi verið sagt, m.a. af hagfræðingum, að það tvennt sem þarf að byggja upp þegar svona lagað gerist sé nákvæmlega vaxtabótakerfið og barnabótakerfið, það séu tvö af þeim tólum sem hjálpa best þeim sem minnst mega sín. Já, ég held að ég geti verið sammála hv. þingmanni um að það er sérstaklega mikilvægt að hafa þessi kerfi þegar við búum í vaxta- og verðbólguumhverfi sem m.a. er hér vegna þess að við erum með okkar eigin gjaldmiðil. Hvort það sé betra að vera með evruna er svo allt annað mál sem við þyrftum að finna út á örugglega miklu lengri tíma en einni mínútu. En svo sannarlega er ég sammála því að vaxtabætur eru ein leið til þess að hjálpa heimilunum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Auðvitað er stundum verið að spyrja stórra spurninga hér og lítill tími til svara, ég geri mér grein fyrir því, þess vegna er ég að pæla í að bæta jafnvel um betur og fara í enn stærri spurningu þrátt fyrir að hv. þingmaður hafi jafn lítinn tíma til að svara. Það er annað varðandi fjárlagagerðina almennt vegna þess að mér fannst ótrúlega áhugavert að fylgjast með því núna fyrr í þessari viku frekar en seint í síðustu viku þegar seðlabankastjóri steig mjög afgerandi inn í umræðuna og fór að tala um að það væri algerlega augljóst að ríkisstjórnin væri ekki með Seðlabankanum í liði í því að ná niður verðbólgu og þar með þá auðvitað vöxtunum líka, þ.e. ríkisfjármálin eru ekki í sama takti og Seðlabankinn vill fara í. Þá langaði mig bara að fá svona smá pælingar frá þingmanninum um það hvort það megi ekki alveg líta svo á að þegar seðlabankastjóri stígur inn með þeim hætti sem hann gerði þarna sé það hreinn áfellisdómur yfir þeirri fjárlagagerð sem við erum núna að ræða.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið og á þeim 53 sekúndum sem ég á eftir munum við leysa öll efnahagsvandamál landsins. Ég lærði eitt mjög snemma í mínu starfi þegar ég fór um heiminn að vinna við hjálparstarf. Það var að ég get ekki verið sérfræðingur í öllu en ég get hlustað á sérfræðinga. Ég get fengið þeirra álit, jafnvel frá nokkrum, og mismunandi álit, og síðan ef ég var sá sem þurfti að taka ákvarðanirnar þá tók ég þær út frá því sem var verið að segja mér. Mér finnst hins vegar dálítið oft í því sem ég hef lesið í þeim fjárlögum sem ég hef flett í gegnum, og þau eru alla vega orðin tvö stykki núna, að það sé meira verið að fara eftir því hvaða hagsmuni vinir og vandamenn hafa heldur en hvaða hagsmuni þjóðin hefur.

Herra forseti. Við ræðum hér mikilvægasta frumvarp þingvetrarins, frumvarp til fjárlaga þar sem ríkisstjórnin útdeilir gæðunum. Blindrafélagið hefur sent fjárlaganefnd Alþingis eftirfarandi umsögn um fjárlagafrumvarpið 2023 vegna fjárlaga til Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Ég veit ekki hvort þið tókuð eftir því hversu ofboðslega langt þetta nafn er. Ég hugsa að þegar ég var hálfnuð að lesa það hafið ég sennilega verið búin að missa einbeitinguna, enda hefur Flokkur fólksins lagt fram breytingartillögu sem lýtur að breytingu á lögunum og hún lýtur að því að einfalda nafnið, þetta þunga mikla nafn Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu, og breyta því einfaldlega í Sjónstöðina. Það var nú ekki mikið flóknara en það. Það ætti ekki að vefjast fyrir stjórnarflokkunum eða ríkisstjórninni að samþykkja það. Með leyfi forseta, ætla ég að lesa hér upp úr umsögn Blindrafélagsins um fjárlögin: „Blindrafélagið gerir athugasemd við fjárlög til Sjónstöðvarinnar eða eins og hún nefnist í lögum Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Töluvert fjármagn vantar upp á til að Sjónstöðin geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu. Notendum stöðvarinnar hefur fjölgað undanfarin ár og þjónustuþörf þeirra vaxið. Árið 2009 voru notendur 1.200 á skrá en eru nú 1.700. Helst má sjá fjölgun í tengslum við börn með heilatengda sjónskerðingu en einnig má rekja hana til aukinnar vitundarvakningar á meðal augnlækna á sjónskerðingu eldra fólks. Sjónstöðin hefur undanfarin ár verið rekin með halla og er uppsafnaður halli síðastliðinna ára orðinn 40 milljónir. Frá árinu 2009 hefur orðið um 12% aukning á fólki með annað móðurmál en íslensku. Í dag eru þetta um 100 einstaklingar og fer þeim fjölgandi með tilkomu aukins fjölda flóttamanna. Tekið er tillit til greiðslu túlka þegar kemur að heilbrigðismálum en ekki er tekið tillit til túlkaþjónustu þegar kemur að t.d. kennsluráðgjöf. Sú kennsla tekur lengri tíma og gengur hægar.“ Nú ætla ég aðeins að staldra hér við. Það er aðeins eitt sem ég get sagt. Ef Þjónustu- og þekkingarmiðstöð hefði ekki verið til staðar fyrir mig á sínum tíma þá stæði ég ekki hér. Það er fyrir starfsfólkið og alla þá sem tóku utan um mig á þeim tíma sem mér varð kleift að fara í nám, ég hafði flosnað upp úr því margoft vegna þess að ég gat aldrei lesið bókina. Það var fyrir Þjónustu- og þekkingarmiðstöð og fyrir Blindrafélagið og fyrir góða augnlækna, ráðgjafa í skólunum og annað slíkt, og með samstilltu átaki, sem mér var gert mögulegt að stunda nám og afla mér þeirrar menntunar sem ég er stolt af að hafa í dag þótt ég hefði gjarnan viljað halda lengur áfram, en ég stoppaði eftir BA-próf í lögfræði. Ég ætlaði að fara í meistaranám. Ég ætlaði mér að sinna þeim sem áttu bágt. Ég ætlaði að gefa öllum kost á því að leita sér lögfræðilegrar aðstoðar. Ég ætlaði ekki að maka krókinn á því sjálf. En í staðinn kemur upp neyð í samfélaginu sem ég gerði mér enga grein fyrir að væri eins umfangsmikil og raun ber vitni, því er lýst yfir að 9,1% barna búi við mismikla fátækt árið 2016. Þess vegna varð Flokkur fólksins til. Það er jú til háborinnar skammar, virðulegi forseti, ef verið er að spara aurinn þegar kemur að því að taka utan um fólk sem þarf á aðstoð að halda, taka utan um fólk og aðstoða það t.d. í sambandi við það að geta séð betur með hjálpartækjum en raunverulega geta þeirra stendur til. Mig langaði þar af leiðandi að segja: Það er Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir sjónskerta og blinda einstaklinga sem gerði mér kleift að stunda mína vinnu, stunda mitt nám og aðstoðaði mig við það. Svo er það svokölluð ferðaþjónusta blindra sem ég get nýtt mér af því að ég hef aldrei getað tekið bílpróf. Það er ótrúlegt frelsi sem ég upplifði komandi úr litlu sveitarfélagi þar sem ég gat alltaf bjargað mér á tveimur jafnfljótum, en það gat ég ekki lengur þegar ég flutti til Reykjavíkur. Ég segi ekkert annað en það að hjarta mitt er að springa af þakklæti og ég vildi óska þess af öllu hjarta að þessi ríkisstjórn sæi sóma sinn í því að vanfjármagna ekki það sem hún ætlast til að Þjónustu- og þekkingarmiðstöð geti gert fyrir fólk sem er að glíma við sjónskerðingu og jafnvel blindu Nú langar mig að halda áfram og vísa í umsögnina: „Kaup og rekstur leiðsöguhunda er nú orðið lögbundið hlutverk Sjónstöðvarinnar en ekki hefur verið tekið tillit til þess nema að hluta.“ Þetta frumvarp fór í gegnum þingið fyrir einu og hálfu ári, um þar síðustu jól. Það var ekkert annað en það að þingheimur samþykkti allur að koma til móts við blinda og það sjónskerta einstaklinga að það gæti breytt lífi þeirra algerlega til batnaðar að fá það hjálpartæki sem leiðsöguhundur er. Og hugsa sér, hér er fjárveitingarvaldið, hér er löggjafinn, hér er löggjöfin klár, allt í lagi. Allir geta átt kost á því að fá sér leiðsöguhund, gjörið svo vel. En fyrirgefið, þið fáið ekki nóga peninga til þess. Hvurs lags eiginlega stjórnarhættir eru þetta, virðulegi forseti? Þetta minnir mig á sálfræðiþjónustuna í skólunum og annað slíkt, það er næstum búið að reyna að draga úr hverja einustu tönn til að reyna að fá fjármagn til að standa við það sem var augljós vilji löggjafans. En ég vil halda áfram að tala um leiðsöguhundana. 10 milljónir sem komu inn í reksturinn á síðastliðnu ári nægja rétt til að greiða laun þjálfara leiðsöguhunda. Með auknum fjölda hunda, það eru þrír hundar á ári, þarf að huga að rekstri þeirra og afleysingu við þjálfara og möguleika á öðru stöðugildi. Það þarf helst að hafa þá tvo, ekki bara einn. Það þarf að tryggja úthlutun á nýjum sjónhjálpartækjum. Það er komin bylting. Nú erum við komin frá leiðsöguhundunum yfir í alveg spánýja byltingu sem hefði gert mér kleift að sjá á töfluna í skólanum sem ég hef aldrei á allri minni lífsfæddri ævi séð nokkurn einasta staf á. En nú er komið sjónhjálpartæki sem er höfuðborið stækkunargler sem hvert um sig kostar á bilinu 500.000 til 1 milljón kr. Þetta er alger bylting í lífi sjónskertra í dag og gefur þeim kost og möguleika á þátttöku í samfélaginu sem þeir höfðu ekki áður, eins og t.d. að sjá á töfluna í skólanum, horfa á sjónvarpið, nota snjallsíma, lesa af tölvu og margt fleira. Til að tryggja að úthlutanir verði í samræmi við þarfir fjölda einstaklinga þarf að grípa til aðgerða og úthluta fjármagni sérstaklega til þessara sjónhjálpartækja. Það er talið að um 150 einstaklingar geti nýtt sér þessa tækni, þetta er hrein viðbót við hóp sem ekki gat nýtt sér stækkunar- og hjálpartækjabúnað áður. Með þessu væri verið að tryggja jafnrétti til náms og bætt aðgengi sjónskertra að samfélaginu. Af þessari upptalningu má vera ljóst að það vantar töluvert fjármagn upp á að Sjónstöðin geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu. Mig langar aðeins að vísa í það sem ég sagði í ræðu minni í gær, um 76. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir í 1. mgr.: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ - Sem sagt líka vegna fátæktar. Virðulegi forseti. Það er orðið löngu tímabært, þegar ákall hefur verið eftir nýrri stjórnarskrá, að það sé a.m.k. farið eftir þeirri sem við erum með nú þegar og að hún sé ekki alltaf mölbrotin gagnvart þegnunum hvern einasta dag.

Forseti. Hv. þingmaður talar þarna um lögbundin verkefni Sjónstöðvarinnar. Mér finnst þetta alveg rosalega áhugavert mál enda hef ég verið með nokkrar spurningar, skriflegar fyrirspurnir, til allra ráðuneyta og allra stofnana ríkisins um kostnaðarmat á þeim lögbundnu verkefnum sem þær sinna. Svörin voru mjög skrýtin. Það var bara sagt: Það sem við fengum í fjárheimild síðast er það sem það kostar, sem er að sjálfsögðu bara rangt því að þjónustan samkvæmt lögbundnum verkefnum - uppáhaldsdæmið mitt er NPA-þjónustan þar sem er búið að skilgreina hversu marga samninga ríkið ætlar að styrkja en veitir bara til þess ákveðið háa fjárheimild. Þegar fjárheimildin er búin segja þau: Nei, við fjármögnum ekki fleiri samninga, þrátt fyrir að fjöldi samninganna standi í lögum. Það er skrýtið. Þannig að mig vantar alltaf matið á því hvað kostar að fara eftir lögum. Það finnst mér vera grundvallaratriði sem Alþingi ætti að vita. Ef fólki finnst það dýrt er kannski hægt að íhuga hvernig hægt er að gera hlutina betur og eitthvað svoleiðis, eða af því að þjónustan eða réttindin eru það mikilvæg þá bara borgum við fyrir það og finnum út hvernig við getum fjármagnað það. En þegar lögbundin verkefni eru undirfjármögnuð, eins og hv. þingmaður bendir á, fólkinu sem verið er að þjónusta fjölgar og ekki er komið með fjármagn á móti, þá fara bjöllur að hringja hjá mér: Bíddu, fyrirgefið, hvernig getur þetta gengið? Við erum t.d. með atvinnuleysistryggingar; ef einhver bætist við sem þarf á atvinnuleysistryggingum að halda þá borgum við það. En þegar einhver bætist við sem þarf á aðstoð að halda vegna sjónerfiðleika? Nei, peningurinn er búinn. Það gengur ekki upp að þetta sé svona mismunandi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Sælla minninga gætum við t.d. talað um NPA-samningana sem er búið að vera að ströggla hér með fram og aftur í þinginu um allnokkurt skeið þar sem var kvótasetning. Allir áttu að fá þessa þjónustu. Það er lögbundið. Það eru mannréttindi. Það á að taka utan um þennan hóp sem er algerlega ósjálfbjarga, þarf aðstoð. En nei, það var kvótasett. Af 170 einstaklingum sem þurftu þjónustuna þá fengu 90. Eitthvað er nú verið að bæta í en mér skilst að enn sé verið að taka bara smábarnaskref í áttina vegna þess að enn þá verða einhverjir skildir út undan. Þessir einstaklingar sem ég er sérstaklega að vísa til núna, t.d. hjá Sjónstöðinni - sem er bara svo ofboðslega sorglegt vegna þess að því fyrr sem litlu börnin, sem eru að glíma við sjóndepru og erfiðleika sem hamla þeim í rauninni í daglegu lífi, geta tileinkað sér hjálpartækið sem getur breytt lífi þeirra til batnaðar því betra fyrir þau til framtíðar. En í þessu tilviki þá er verið að jaðarsetja hér heilan hóp af börnum vegna þess að þau fá ekki einu sinni túlkaþjónustu. Það er ekki einu sinni verið að borga fyrir túlkaþjónustu. Ég segi: Það er ekki nóg að opna faðminn og þykjast vera voðalega góður en taka hópinn um leið og jaðarsetja hann. Það er alveg eins og þegar búið er að lögbinda það hér að það eigi að vera leiðsöguhundar skilyrðislaust fyrir þá sem óska eftir því og þurfa á því að halda. En nei, bíddu aðeins, þið getið bara fengið þrjá. Þó að það séu 18 á biðlista, sjáið þið til, þá er bara sagt: Nei, það eru bara þrír á ári sem þið fáið peninga fyrir. Þannig að þessi löggjöf er stórlega í mótsögn við sjálfa sig og eiginlega bara eins og svo margt annað, bara þverbrotin í mask. Ég spyr hv. þingmann til baka: Hvað er til ráða, hv. þingmaður? Hvernig getum við látið þá sjá ljósið?

Herra forseti. Ég átta bara mig ekki alveg á því. Ég var á velferðarnefndarfundi í morgun þar sem verið var að fjalla um framlengingu bráðabirgðaákvæða vegna NPA-samninga. Miðað við stöðuna eins og hún var fyrir árið í ár, 2022, hefðu átt að vera um 80 fleiri samningar en voru í raun og veru. Af því að peningurinn, fjárheimildin sem var lögð fram í fjárlögum, kláraðist þá voru 80 einstaklingar sem fengu ekki þessa þjónustu, sem verða þá á biðlista, eru umfram það sem lögin segja til um. Núna er verið að gera það þannig að það eru 50 sem eiga að bætast við og eitthvert fjármagn er lagt til á móti. En við vitum að það eru kjarasamningar á næsta leiti og svoleiðis. Þegar ég reyni að spyrja: Ókei, ef kjarasamningarnir verða hærri en búist var við, gerir það það að verkum að einhverjir lenda utan þessara 50 samninga sem verið er að bæta við? Engin svör. Nefndin vildi einfaldlega ekki taka afstöðu til þess að það væri fjöldi samninganna sem skiptir máli en ekki fjárheimildin.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Já, þetta er athyglinnar virði. Ég get stundum ekki annað en skellt upp úr því að hv. þingmaður kemst svo skemmtilega að orði oft og tíðum. Ég hef verið með honum í fjárlaganefnd og veit hvað hann er fylginn sér og glæsilegur fulltrúi þar inni. Það er bara þannig. Þannig að ég segi: Ég hef oft haft gaman af því hvað hann er ekkert að skafa af því. Og þarna kemur það berlega í ljós, eins og hv. þingmaður kemur inn á, að ef peningarnir eru búnir, ef kjarasamningarnir kostuðu meira og það þyrfti nú að leggja fleiri krónur í það, þá heyrist bara: Æ, æ, bíð þú í bílnum, fatlaði maður sem þyrftir NPA, vegna þess að við eigum enga peninga fyrir þig. Þannig er það nú bara. En staðreyndin er sú að sífellt hefur ríkisvaldið verið að færa fleiri verkefni yfir á hendur sveitarfélaganna, sem eru mörg hver einfaldlega að sligast undan þeim, algjörlega. En í staðinn fyrir að aðstoða sveitarfélögin þá er farið í einhverja flottræfilsvillubyggingar eins og að kaupa hérna í Snobbhill niðri á Austurbakka fyrir 6 milljarða og mublera upp í Svörtuloftum fyrir 3 milljarða í Seðlabankanum. Og okkur er eiginlega sagt að hætta nú að fara til Tenerife, við förum of mikið til Tenerife til að sóla á okkur tærnar, það hafi verulega neikvæð áhrif á verðbólguna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir ræðuna. Ég var einmitt búin að taka eftir þessari umsögn félagsins með langa titlinum sem ég get varla haft eftir hérna. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann hvað henni þyki um það að það er stanslaust verið að gefa loforð. Í lögum eru gefin loforð. Við samþykkjum lög á þessu þingi um þjónustu sem á að veita fólki. Svo koma fjárlögin og það er ýmist hvergi minnst á tiltekna þætti eða það stendur „innan ramma“, sem mér finnst alltaf svo áhugavert að sjá í fjárlögum og var kannski það sem ég átti erfiðast með að skilja þegar ég byrjaði á þingi og var fyrst að lesa fjárlög. Það er tilgreind einhver þjónusta, það á að gera eitthvað, bæta úr einhverju og í reitnum þar sem stendur hversu miklum peningum á að verja til þess stendur: „innan ramma“. Ég hugsaði einmitt með mér þegar ég var að byrja hérna: Hvað þýðir þetta? Þá var mér sagt: Já, það þýðir að þegar þetta er inni í vinnu þessa stjórnvalds eða þjónustuveitanda og það á ekki að bæta neinu við kostnaðinn. En það er verið að bæta við. Það er verið að bæta við vinnu og verkefnum, hvort sem það eru bara verkefni eða eitthvað sem kostar beinlínis peninga, kaup á tækjum eða annað. Það er kannski erfiðara fyrir þau að segja að það sé innan ramma. En alls konar verkefni sem er bætt við eru sett innan ramma. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort henni finnist ekki að það væri heiðarlegra að skrifa bara: Við ætlum ekki að setja neina peninga í þetta, frekar en að segja að peningarnir séu til nú þegar. Til þess að geta farið að sinna nýjum verkefnum og þau eiga að vera innan ramma, þá hlýtur að þurfa að hætta einhverjum öðrum verkefnum. En það kemur ekki fram hvaða verkefni starfsfólk á að leggja frá sér til þess að geta sinnt 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Staðreyndin er sú að hugtakið sem ég vil nota hérna við andsvar hv. þingmanns er að mér finnst þetta óforsvaranlegt. Það er algerlega óforsvaranlegt að vera alltaf að lofa hinu og þessu og standa svo ekki við það. Það er óforsvaranlegt að gera okkur algerlega ómarktæk orða okkar þegar við erum að greiða hér atkvæði um ákveðin málefni. Okkur er það algerlega í hjartans mun að hlutirnir nái fram að ganga. En af því að við erum í stjórnarandstöðu, þó að við séum fjárveitingarvaldið, er bara ekkert gefið fyrir það sem við höfum að segja og við þurfum í rauninni að söngla það að Svörtuloftum daginn út og inn til þess að hlýtt sé á okkur hér af hinu frábæra framkvæmdarvaldi, ríkisstjórninni sjálfri. Innan ramma, það er nákvæmlega það sem við erum að tala um. Þarna eru 100.000 kr. í þennan málaflokk. Þið skulið gjöra svo vel að bæta við í málaflokkinn en það kostar 3 milljónir. En vitið þið hvað? Þær eru ekki til, þið hafið bara 100.000 kr. Það er bara þannig sem það er. Fjárheimildin er ekki til staðar. Það vantar peninga í verkefni sem er búið að setja á Blindrafélagið, sem Blindrafélagið er með í þjónustu- og þekkingarmiðstöðinni. Það vantar fjármuni til að geta fylgt þessu eftir og hjálpað þessum börnum, stór hluti af þessum hópi eru börn, en peningunum er ekki komið til þeirra, því miður. Ég veit ekki til þess að það sé nokkur leið í þessum fjárlögum eða neitt hafi í rauninni blómstrað í þessum fjárlögum í þá átt að það eigi að gera nokkurn skapaðan hlut fyrir þjónustu- og þekkingarmiðstöðina. Ég er náttúrlega ekki lengur í fjárlaganefnd þannig að ég get verið algjörlega í bullinu og vonast til þess að ég hafi rangt fyrir mér og það sé verið að setja fullt af peningum í þjónustu- og þekkingarmiðstöðina. En ég hef ofboðslega miklar efasemdir um það, því miður. Við þurfum, hv. þingmaður, að gera eitthvað í þessu núna og koma með breytingartillögu og ná í peninga fyrir fólkið okkar. Við þurfum að hjálpa því.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir svarið. Einu sinni sem oftar erum við ótrúlega sammála í þessum málum og erum reyndar, held ég, oftar sammála en ósammála í flestu. Ég hef lent í þessu nokkrum sinnum, kannski fyrst og fremst varðandi þá ákvörðun sem tekin var af meiri hluta á þingi fyrir alls ekki löngu síðan, að fella sálfræðikostnað undir sjúkratryggingar. Þetta spyrst út og fólk heyrir þetta og segir: Frábært ef það á að gera það. Svo er ég spurð sem alþingismaður, spurð út í bæ: Bíddu, af hverju? Voruð þið ekki búin að samþykkja þetta? Átti ekki að gera þetta? Og ég segi: Jú, við ætluðum að gera þetta en svo fengust ekki peningar til að sinna því. Þá hugsar maður: Hver er trúverðugleiki þingsins, trúverðugleiki löggjafans, þegar við erum stanslaust að samþykkja löggjöf sem er síðan ekki hægt að framfylgja? Þá veltir maður fyrir sér hvort þetta snúist ekki hreinlega um trúverðugleika Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Jú, þetta dregur úr trúverðugleika, þetta dregur í rauninni úr virðingu Alþingis. Það sjá það allir, sér það allur almenningur sem fylgist með, hvernig fjármunum hér er forgangsraðað. Það var ekkert mál að henda 2 milljörðum í stólaskipti og eitt nýtt ráðuneyti til að ríkisstjórnin gæti hangið saman, sem gerðist hér á síðasta kjörtímabili. Það var allt í lagi með það. Ég nefni aftur 6 milljarða í Snobbhill á Austurbakka, það er allt í lagi með það. Það er allt í lagi með 3 milljarða í Svörtuloft, allt í lagi að lækka bankaskatt á bönkum sem munu sjálfsagt sýna hátt í 100 milljarða hagnaði á þessu ári. Það er allt í lagi. En þegar kemur að því að setja fjármuni þangað sem nauðsyn er fyrir þá og þörfin er brýnust þá virðist það vera mun snúnara. Þannig að ásýnd okkar hér, að geta ekki staðið yfir höfuð við það sem hefur jafnvel þegar verið samþykkt á þinginu, er ekki góð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að snúa mér að því sem kallað er meginmarkmið frumvarps til fjárlaga, það snýr að fjórum lykilþáttum. Þessi fjárlög eru byggð á þessum fjórum meginmarkmiðum. Mig langar að lesa tvö þeirra: „3. Staðinn verður vörður um heimilin í landinu, einkum með því að stuðla að því að viðkvæmir hópar séu varðir fyrir áhrifum verðbólgu. Lögð er áhersla á að innviðir og grunnþjónusta séu styrkt og á að viðhalda raunvirði bóta almannatrygginga. 4. Áframhaldandi lífskjarasókn. Mikill tekjuvöxtur hefur styrkt stöðu heimilanna á undanförnum árum og hefur staða þeirra aldrei verið sterkari. Með því að stuðla að áframhaldandi hagvexti verður Ísland í mun sterkari stöðu en mörg nágrannalönd okkar.“ Svo mörg voru þau orð. Þegar ég les þetta - ég spyr um veruleikann. Ég næ ekki alveg í hvaða veruleika þeir eru sem setja þessi orð á blað sem yfirskrift frumvarps sem á að halda utan um þjónustuna við íbúa þessa lands og ekki síst að styðja þá sem höllustum fæti standa í samfélaginu. Mig langar bara spyrja hv. þingmann, sem er nú að beita sér verulega fyrir hagsmunum þeirra sem verst standa: Er þetta ekki bara eitthvert grín?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Staðreyndin er sú að því miður er þetta nefnilega ekkert grín. Maður veltir hins vegar fyrir sér hvort viðkomandi hafi kannski verið með Covid þegar hann setti þetta á blaðið, hafi verið með svona heilaþoku, eitthvað svoleiðis, vegna þess að það er með hreinum ólíkindum hvað er sett þarna á blaðið. Nú er t.d. verið að hækka leiguna, eins og allir eru að tala um, upp úr öllum rjáfrum hjá þessum hagnaðardrifnu leigufélögum, 30%, takk fyrir, hjá 65 ára gamalli konu sem er öryrki og verður sennilega að segja skilið við sinn leigusala og fara bara á götuna. Mér skilst eigendur leigufélagsins hafi grætt 12,4 milljarða í fyrra. Mér skilst að þau séu með að meðaltali í 86 milljónir hvert fyrir sig í tekjur á mánuði en samt sem áður verða þau að hækka leiguna vegna þess að það er svo erfitt árferði hér. Hvernig er verið að verja heimilin? Það er ekkert verið að verja heimilin, ekki einu sinni húsnæðisliðurinn hefur verið tekinn út úr vísitölunni til þess að lækka þá a.m.k. verðbólguna meðan á þessu ömurlega árferði stendur. Núna erum við að horfa upp á þessar krónuvísitöluhækkanir sem eru að koma hingað inn í janúar sem veita ákveðnum þrýstingi út í hagkerfið og munu þrýsta upp verðbólgunni enn frekar. Brennivín, sígarettur, hver skyldi nú þurfa það? Það skiptir engu máli hvað hluturinn heitir, staðreyndin er sú að hér mun allt hækka um allt of mörg prósent. Heimilin eru að sligast, verðtryggingin af lánunum er algerlega að fara með marga, afborgunin af láninu mínu hefur hækkað um 50% síðan í vor þannig að ég myndi ekki halda því fram í eina sekúndu að eitthvað sé að marka eitt einasta orð af því sem hv. þingmaður vísaði hér í. Ég er enn á því að þarna hafi einhver heilaþoka verið á ferð þegar þetta var sett á blað.

Virðulegur forseti. Velferð okkar, íbúa þessa lands, byggir á því að við fáum notið þjónustu sem hvert og eitt okkar þarf á að halda. Hv. þingmaður minntist hér á biðlista þeirra sem eru blindir eða sjónskertir á einhvern hátt. Hér hefur líka verið minnst á það að á síðasta kjörtímabili var sett í lög að sálfræðiþjónusta skuli vera hluti af almannatryggingakerfinu. Við vitum um biðlista hjá talmeinafræðingum. Við vitum um biðlista hjá sjúkraþjálfurum af því það eru ekki samningar við þá, sérgreinalæknar eru með lausa samninga þannig að það liggur alveg fyrir að stór hluti af íbúum þessa lands er ekki að fá þá þjónustu sem hann þarf á að halda. En einhverra hluta vegna heldur ríkisstjórnin því fram að hagur heimilanna hafi aldrei verið betri. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir síðara andsvar. Nei, ég deili náttúrlega alls ekki þeirri framsetningu hæstv. fjármálaráðherra. Staðreyndin er sú að í þeim herbúðum er mikið talað um OECD, mikið talað um meðaltölin. Það er mikið talað um hvað við höfum það rosalega gott og aldrei haft það betra. Jú, jú, hugsanlega má líta á kjallaraíbúðina sem einstaklingurinn getur engan veginn greitt af og blanda henni saman við villu á Arnarnesi og að meðaltali þá hlýtur þetta að vera alveg frábær afkoma þessara heimila. Þetta er alveg eins og hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir í Flokki fólksins hefur ítrekað sagt: Standandi með annan fótinn í alveg glóandi heitu vatni og hinn í jökulköldu, að meðaltali hefur hún það alveg rosalega gott. Það sem er að gerast núna, það náttúrlega segir sig sjálft, við erum komin hér í vexti upp á 8–10%. Við erum með verðbólgu sem er yfir 9%. Ástandið í rauninni á Íslandi í dag er virkilega dapurt og það er svo langt frá því að heimilin í landinu hafi það gegnumgangandi rosalega gott.

Virðulegi Forseti. Þúsundir öryrkja bíða eftir eingreiðslu sem Alþingi sameinaðist um fyrir örfáum vikum að yrði veitt fyrir jól. Forsenda þess að Tryggingastofnun ríkisins geti greitt út þessa eingreiðslu og forsenda þess að eingreiðslan komi ekki til skerðingar vegna annarra tekna er sú að það verði samþykkt hér fjáraukalög og frumvarp, sem samstaða náðist um í velferðarnefnd, um þessa eingreiðslu. Mér finnst skjóta skökku við, þegar þúsundir bíða eftir þessu, að frumvarp velferðarnefndar sé níunda málið á dagskrá þessa dagana, að fjáraukalögin séu ekki á dagskrá. Mér finnst þetta ofboðslega skringileg forgangsröðun og ég vil hvetja hæstv. forseta eindregið til að endurskoða þessa forgangsröðun á dagskránni og setja þessi mál, sem samstaða er um hér í þingsal, framar á dagskrána svo við getum afgreitt þessi mál sem allra fyrst og til þess að Tryggingastofnun geti greitt út þessa eingreiðslu til öryrkja sem allra fyrst. Mér finnst algjörlega óboðlegt að við hér á Alþingi, eða stjórnarmeirihlutinn hér á Alþingi sem fer með dagskrárvaldið, 

Vegna þessarar athugasemdar hv. þingmanns vill forseti upplýsa það að fjárlaganefnd afgreiddi fjáraukalög út í hádeginu, eftir því sem mér skilst, þannig að ekki var unnt að taka þau á dagskrá í dag. Það er rétt, sem fram kom í máli hv. þingmanns, að þessi tvö mál þurfa að fara saman varðandi afgreiðslu þannig að unnt sé að fara í þær greiðslur sem þar er kveðið á um og forseti er vel meðvitaður um að mikilvægt er að það gerist sem fyrst.

Forseti. Fjáraukinn var einmitt tekinn út í hádeginu. Þar var í rauninni bara gerð ein tæknileg breyting af því að ein fjárheimild fór á rangan stað. Við höfum áður afgreitt mál á mjög skömmum tíma, bara fyrir 3. umr. og svona. Því fyrr sem fjáraukinn kemst á dagskrá, því betra. Það stendur ekki á þinginu að afgreiða það. Ég held alla vega að líka þyrfti að klára fjáraukann til að klára hitt frumvarpið og því er bæði betra ef eitthvað er. En ég sé ekki að skjalavinnslan sé flókin eða eitthvað svoleiðis. Flokkur fólksins var með eina breytingartillögu við fjáraukann og svo var þessi tæknilega breyting hjá meiri hlutanum. Því hvet ég forseta til að vinna skjótt að þessu svo hægt sé að gera þetta frekar fyrr en síðar.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar er formaður Flokks fólksins, Inga Sæland, með breytingartillögu við frumvarp til fjárauka sem lýtur að stuðningi til hjálparsamtaka sem útdeila matargjöfum í samfélaginu upp á 149 millj. kr. Einnig er breyting sem lýtur að eingreiðslu til eldri borgara fyrir jólin, svokölluðum jólabónus. Það er búið að samþykkja eingreiðslu til öryrkja og við teljum mjög mikilvægt að þessi breytingartillaga varðandi eldri borgara verði einnig samþykkt þar sem þetta er raunverulega hópur fólks sem stendur verr en öryrkjar, vegna þess að þegar farið er af örorku yfir á ellilífeyri þá lækka bæturnar til þessa fólks. Ég vænti þess að þetta fái góðan hljómgrunn í þingsal og verði vonandi samþykkt sem lög. Það er mjög mikilvægt.

Virðulegi forseti. Ég vil bara taka undir það sem hér hefur verið sagt. Það þarf að forgangsraða þegar svona er. Búið er að setja mál á dagskrá sem veldur miklum deilum og núna þarf að forgangsraða í þágu fólksins svo að þeir sem þurfa þennan jólabónus fái hann sem fyrst. Því ætla ég bara að fara fram á að forseti taki þetta til greina svo hægt sé að afgreiða þetta mál sem brennur á svo gríðarlega mörgum.

Virðulegur forseti. Ég vil fá að taka undir það sem hér hefur verið sagt og hvetja forseta til að skoða dagskrá þingfunda fram undan. Þegar er orðið verulegt rask á dagskránni. Við erum ekki komin nándar nærri eins langt og við hefðum kosið á þessum tímapunkti. Fjárlög eru enn þá í umræðu. Manni sýnist að þannig gætum við haldið áfram. Við erum loksins núna að fá að sjá meirihlutaálit vegna bandormsins. Þetta mun allt taka tíma í umræðu og síðan eru það auðvitað fjáraukalögin sem þarfnast afgreiðslu. En ég sé ekki að neitt af þessu fari í gegn ef dagskráin á að vera með þeim hætti sem nú er verið að leggja til. Ég skora því á forseta að gera breytingar á þessu.

Forseti upplýsir að á síðustu dögum þingsins er dagskráin auðvitað í stöðugri endurskoðun frá degi til dags og jafnvel innan dags. Varðandi þau mál sem hér hafa sérstaklega verið nefnd eða það þingmál sem er hér síðar á dagskránni, 9. mál, þá háttaði svo til að málinu var ekki útbýtt fyrr en í gær þannig að það þurfti að taka það á dagskrá með afbrigðum í dag. Það hangir saman við fjáraukalagafrumvarpið sem ekki var lokið fyrr en í hádeginu í dag, en forseti hefur auðvitað fullan vilja til þess að tryggja að 9. mál á dagskránni fái greiða leið í gegnum þingið þannig að unnt verði að bregðast við með þeim hætti sem þar er kveðið á um.

Virðulegi forseti. Ég tel gríðarlega mikilvægt að mál sem lúta að eingreiðslu til öryrkja fái framgang hér og fjallað verði um þau, að það verði fjallað um þau í fjárlagaumræðunni og líka varðandi umræðu um fjáraukann. Það er einfaldlega krafa um að þessi umræða verði sett í algeran forgang þar sem þetta er stjórnarskrárbundin löggjöf sem Alþingi þarf að afgreiða á hverju ári. Annað sem mig langar að koma inn á lýtur að þremur fyrirspurnum til ráðherra, tveimur frá 8. nóvember síðastliðnum varðandi eigendastefnu ríkisins í fjármálafyrirtækjum og veiðiráðgjöf Hafrannsóknastofnunar og svo fyrirspurn varðandi útselda vinnu sérfræðinga Stjórnarráðsins og opinberra háskóla frá 17. nóvember síðastliðnum. Virðulegur forseti. Ég hef ekki enn þá fengið svör við þessum fyrirspurnum. Er ekki von til þess að ég fái svör við þessum fyrirspurnum fyrir jól? Þetta eru meira en mánaðargamlar fyrirspurnir, tvær fyrirspurnir sem lúta að eigendastefnu ríkisins í fjármálafyrirtækjum og svo varðandi veiðiráðgjöf Hafrannsóknastofnunar. Er ekki von til þess að þetta komi fyrir jól, virðulegur forseti?

Forseti getur ekki svarað því en ítrekar það sem fram kom hér í fyrr í dag að með reglulegu millibili er að sjálfsögðu gengið eftir því að ráðuneyti skili þeim svörum sem óskað hefur verið eftir frá einstökum þingmönnum.

Forseti. Ég tek undir með þeim sem furða sig á því að eingreiðsla til öryrkja fyrir jólin sé ekki sett í meiri forgang en raun ber vitni ef litið er á dagskrá dagsins. En mig langar líka að ræða hvernig ákveðnum hluta þingheims er gert erfitt fyrir að taka þátt í lýðræðislegri umræðu hér inni. Hér var fundað inn í nóttina í fyrradag og við það kvarnaðist af mælendaskránni fjöldinn allur af þingmönnum sem áttu ekki heimangengt til að vera hér langt fram á nótt. Sem betur fer kláraðist umræðan ekki um þá nótt vegna þess að þá hefði það fólk verið svipt tjáningarfrelsi sínu hér inni, svipt því að geta tjáð sig um fjárlög. Sem betur fer teygðist umræðan yfir á næsta dag og þá kom bara í ljós að heill hellingur af þingmönnum, sem ekki hefðu átt kost á því hefði fyrirætlan forseta, um að klára umræðuna um nóttina, náð fram að ganga, kom á mælendaskrá og tjáði sig um fjárlög, eitthvað sem forseti stefndi á að svipta þau. 

Forseti vill geta þess að á fundi með þingflokksformönnum í morgun gat forseti um þau áform sín að efna til þingfundar á morgun eins og ekki er óalgengt í desembermánuði þegar málafjöldi er mikill og þörf þingmanna til að ræða mál oft og ítarlega vex. Þá hefur verið brugðist við því með því að lengja þingfundi eða bæta við dögum og ekkert óvenjulegt við það.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna því sem kom fram áðan í máli hæstv. forseta að hann virðist meðvitaður um mikilvægi þess að þau mál sem eru forsenda þess að Tryggingastofnun geti greitt út eingreiðsluna til öryrkja komist sem fyrst á dagskrá. Vegna þess að hér var minnst á að hugsanlega yrði þingfundur á morgun þá vil ég fá að spyrja hæstv. forseta hvort hann sjái fyrir sér og eigi von á því að þessi mál, sem fjöldi fólks úti í samfélaginu er að bíða eftir að Alþingi afgreiði, komist á dagskrá á morgun.

Forseti getur ekki svarað því á þessari stundu en myndi ætla að það yrði annaðhvort á morgun eða á mánudag þannig að það yrði gert með þeim hætti að það gæti gerst sem fyrst.

Virðulegi forseti. Ég vil bara þakka fyrir þessa umræðu um fundarstjórn forseta og vil einmitt beina því til forseta, um fundarstjórn hans, að hann setji þessi mál sem fyrstu mál á dagskrá á morgun, mál nr. 1 og 2, til að við getum afgreitt sem fyrst þau mál sem við erum öll sammála um.

Virðulegur forseti. Ég styð það að forseti taki þau mál sem brýnt er að klárist fyrir jól, svokölluð dagsetningarmál, á dagskrá - helst á morgun. Það skiptir auðvitað máli að þeir sem þurfa síðan að fjalla um málin hafi einhvern tíma. Ef við erum að hugsa til þess að hjálpa fólki í aðdraganda jólanna þá dugar ekki að gera það einhvern tíma á milli jóla og nýárs eða á nýju ári og því tek ég svo sannarlega undir þetta. Varðandi það að hér sé fundað á laugardegi og dagskrá fari úr skorðum þá er auðvitað eitt og annað um það að segja. Þetta mál var m.a. rætt í síðustu forsætisnefnd og á þeim fundi var gerð grein fyrir því að það yrði hugsanlega fundað á laugardaginn 17. desember en aldrei kom til umræðu að fundað yrði á morgun. 

Forseti tekur undir það eða getur staðfest að það var rætt með ákveðnum hætti í forsætisnefnd síðastliðinn mánudag hvernig þetta yrði og forseti lagði upp með ákveðna áætlun fyrir vikuna. Svo þegar ljóst verður að sú áætlun sem forseti byggði á hefur raskast nokkuð þá kallar það á svona breytingar sem afleiðing af því. Við erum nokkuð á eftir áætlun miðað við það sem forseti lagði upp með í upphafi vikunnar.

Virðulegi forseti. Við ræðum hérna um fjárlögin og mig langaði aðeins að koma inn á nokkur atriði sem tengjast þeim og þá ekki síst því sem við í Viðreisn erum að leggja til við afgreiðslu fjárlaga þetta árið. Það verður forvitnilegt að fylgjast með umræðunni hérna, svona að því marki sem maður hefur náð. Þetta er orðinn svolítið langur tími sem við höfum gefið okkur í þetta og þannig á það auðvitað að vera því að þetta er jú eitt mikilvægasta málið sem við tökum fyrir á hverjum þingvetri eins og við þekkjum. Áður en ég færi mig yfir í það sem ég ætla að gera að meginefni ræðu minnar þá langar mig aðeins að koma inn á það sem má segja að sé andrúmsloftið og aðdragandinn að því sem hér er til umfjöllunar. Við erum komin með samfélagið í fullan gang eftir Covid og það setur mark sitt bæði á ganginn í samfélaginu og svo fjárlagagerðina og fjárlögin. En það er líka eitthvað sem litar inn í hinn pólitíska veruleika í samfélaginu. Þessi ríkisstjórn var sett á laggirnar fyrir fimm árum undir þeim formerkjum að hún ætlaði að tryggja pólitískan stöðugleika. Það var mikið farið í gegnum það allt saman á sínum tíma, að það væri markmið í sjálfu sér. Pólitískur stöðugleiki, var sagt. Þá var kannski minna talað um hugmyndafræði, enda hver getur hugmyndafræði eða pólitískt erindi ríkisstjórnar verið sem inniheldur flokk sem er einna lengst til hægri og annan sem er lengst til vinstri á litrófinu? Þess vegna fóru menn að tala mikið um þennan pólitíska stöðugleika. Það breytir því ekki að einhvers konar stefnumörkun þarf að eiga sér stað í samfélaginu og það er alveg augljóst að þegar ríkisstjórn er skipuð eins og hún er á Íslandi í dag þá er eðli máls samkvæmt svolítið erfitt að finna einhvern snertiflöt á því hvert skuli stefna. Þetta höfum við séð gerast á hverju ári, að það ríkir eiginlega bara nokkurs konar stefnuleysi. Við erum þar með flokk sem í orði kveðnu, og hefur það á stefnuskrá sinni í ríkisstjórn, vill helst draga úr ríkisútgjöldum, „báknið burt“ er eitt af slagorðunum. Þetta er flokkur sem kynnir sig til leiks sem býsna meðvitaðan um það að ríkisfjármálin þurfi að vera ábyrg og ekki sé endalaust hægt að hlaða bara útgjaldahliðina, menn verði að hafa skynsemi og ráðdeild að leiðarljósi og tekjuhliðin verði auðvitað að vera skynsamleg líka. Á hinum endanum erum við með flokk sem er lengst til vinstri og er þá kannski að margra mati hallari undir það að ýta undir útgjaldahliðina en spá minna í tekjuhliðinni, og þannig myndast þessir árekstrar. Það þarf í sjálfu sér ekkert að vera neitt athugavert við þetta. Þetta er bara svona í pólitíkinni stundum og síðan erum við með flokk sem er þarna á miðjunni og hann hefur kannski fitnað einna mest á þessu ríkisstjórnarsamstarfi hingað til. Þetta er pólitíski veruleikinn sem við höfum verið með í höndunum undanfarin ár. Ofan í þetta kom síðan heimsfaraldur og heimsfaraldurinn gerði ansi margt sem litar þá stöðu sem við erum í núna, bæði hvað varðar pólitíkina að því leytinu til að það varð auðvitað til nokkurs konar samstaða um það, bæði meðal ríkisstjórnar og stjórnarandstöðu, að í heimsfaraldri þurfi að grípa til aðgerða sem eiga sér ekki neina hliðstæðu. Það verður gríðarlega mikill útgjaldaþrýstingur á ríkissjóð og menn verða sammála um að fara þurfi í dýrar og kostnaðarsamar aðgerðir og sammála um að taka þurfi lán og sammála um að sú staða muni kannski lita hagkerfið og ríkisfjármálin lengi á eftir. Síðan þegar við erum komin út úr faraldrinum tökum við til við að vinna úr þeirri stöðu og við erum að mörgu leyti byrjuð á því. En þá erum við einmitt í þeirri stöðu núna, vegna þess að hagkerfið er á fleygiferð eftir heimsfaraldur, að við þurfum frekar að vera á bremsunni heldur en hitt, vegna þess að við erum að kljást við mjög háa vexti og mjög háa verðbólgu. Eitt af því sem gerðist í faraldrinum var það að vextir fóru hér niður mjög hressilega, hratt. Og hvað gerist í hávaxtalandi, landi sem er öllu jafna hávaxtaland, þegar vextir fara mjög hratt niður? Jú, það myndast auðvitað gríðarleg spenna á húsnæðismarkaði. Menn fara að skuldbreyta lánum og menn fara að stækka við sig, taka viðbótarlán og annað í þeim dúr og þetta býr til ákveðinn mekanisma sem við erum síðan að súpa svolítið seyðið af. Það er reyndar líka sjálfstætt ábendingarefni hér: Hvað þarf til þess á Íslandi að vextir fari niður í eitthvað svipað og við þekkjum frá nágrannalöndunum? Jú, til þess að vextir á Íslandi fari niður í eitthvað sem við getum kallað skaplegt, að við förum úr stöðugu hávaxtaumhverfi niður í vaxtastig sem er þolanlegt fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu, þá þarf heimsfaraldur. Hagkerfi heimsins þarf nánast að stöðvast til þess að vextir á Íslandi þrýstist niður í það sem menn búa þó við í kannski aðeins stöðugra umhverfi í mörgum nágrannalöndum okkar. Þetta er ég að nefna hér vegna þess að fjárlögin sem við ræðum í dag eru því marki brennd að við erum að ræða þau og samþykkja á sama tíma og við erum að kljást við mjög háa verðbólgu og mjög háa vexti. Aldrei þessu vant er staðan sú að það er ekki bara á Íslandi sem vextir eru háir og verðbólga há. Það á einnig við um önnur lönd og ekki síst löndin í Evrópu sem við berum okkur saman við. Þar spilar inn í stríðið í Úkraínu o.fl. Hitt er síðan annað að við erum hér á Íslandi í þeirri stöðu að vextir eru að hækka miklu hraðar og miklu skarpar en gerist við sams konar verðbólguaðstæður í Evrópu. Þar spilar inn í þessi blessaði gjaldmiðill sem er alltumlykjandi, allt í kring, alltaf þegar við tölum um fjárreiður ríkisins og alltaf þegar við erum að tala um efnahagsmál. Það er bara staðreynd sem við komumst ekkert fram hjá og það er staðreynd sem má fá miklu meiri athygli í sal Alþingis, í umræðum hér, einfaldlega vegna þess að á hverju ári þegar við erum að samþykkja fjárlög þá er þetta staðreynd sem blasir við okkur. Menn vilja ekki allir horfast í augu við þetta en samt er þetta nú engu að síður þannig. Veruleikinn hér núna, jú, vissulega svipaðar verðbólgutölur og í Evrópu en miklu hærri vextir og þeir eru að hækka miklu hraðar en annars staðar. Hverjir líða fyrir það? Það eru heimilin í landinu, það eru fyrirtækin í landinu og það setur okkur síðan í þá stöðu í fjárlagagerðinni að við þurfum að taka tillit til hópa, mikið tillit til hópa sem eru að fara illa út úr þeirri stöðu allri. Vegna þess að það er há verðbólga þá leggur það á herðar okkar alþingismanna og ríkisstjórnarinnar ekki síst að menn þurfi að gæta aðhalds. Menn þurfa að vera með Seðlabankanum. Seðlabankinn er að hækka vexti til að berjast gegn verðbólgu og það sem ríkisfjármálin þurfa að gera er að vera aðhaldssöm á móti til að róa ekki í öfuga átt við Seðlabankann. Þarna er erindisleysi ríkisstjórnarinnar algert, fullkomin falleinkunn sem hægt er að gefa þarna. Ef menn vilja ekki hafa orð mín eða orð annarra þingmanna Viðreisnar fyrir því þá getum við bara vitnað hér til þess sem Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri sagði ekki fyrir margt löngu. Ég ætla að lesa frétt sem birtist á mbl.is. Þar segir, með leyfi forseta: „Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri segist hafa þungar áhyggjur af auknum útgjöldum ríkisins.“ Þarna er verið að vísa í það að tilkynnt var um stóraukin útgjöld ríkisins, áætluð, á næsta ári, m.a. til heilbrigðismála og löggæslu. Svo tökumst við á um það hér í þessum sal hvernig beri að skipta kökunni. En hann er auðvitað þarna að tala um heildarmyndina og ég ætla að halda áfram að vitna í þessa frétt, með leyfi forseta: „„Við erum ekki hrifin af því, þetta gerir okkar verk erfiðara. Aukin ríkisútgjöld á þessum tíma hafa ekki jákvæð áhrif á verðbólgu,“ segir Ásgeir í samtali við mbl.is. „Þetta mun mögulega hægja á því að við náum verðbólgu niður. Á sama tíma er margt að gerast.“ Ásgeir segir að Seðlabankinn komi ekki endilega til með að hækka stýrivexti vegna aukinna ríkisútgjalda. „Peningastefnunefnd kemur saman í febrúar og þá tökum við stöðuna, hvort verðbólga sé á leiðinni niður. Við töldum núna að 6% vextir væru nægilegt aðhald til þess að ná verðbólgunni niður á ásættanlegum tíma. Það er alltaf ákveðin spurning hversu hratt við eigum að ná verðbólgunni niður. Það er dýrt að ná henni hratt niður.“ Hefur ekkert verið rætt við þig eða aðra í Seðlabankanum um möguleg áhrif hærri ríkisútgjalda? „Nei. Ég veit ekki hvað við getum gert í því, ég hef lagt fram hvatningu bæði við þing og stjórn um að ná fram aðhaldi,“ segir Ásgeir. Hann segir að þótt þetta hafi ekki verið borið undir Seðlabankann sérstaklega hafi það verið gert með fjárlögin í upphafi. „Við skilum umsögn um fjárlögin og vorum í sjálfu sér ekkert ósátt með þau að öllu leyti, en það er aðeins búið að bæta í. Auðvitað hefur Seðlabankinn þungar áhyggjur af því að það eigi að fara að eyða töluvert miklum peningum. Ríkisútgjöld hafa veruleg áhrif sem getur verið gott þegar það er samdráttur en ekki þegar það er uppsveifla,“ greinir hann frá.“ Þetta eru auðvitað bara almenn sannindi. Ríkið getur gefið í á samdráttartímum, gerði það í Covid, en þegar Covid sleppir og við erum komin á hinn ásinn þá þarf ríkisvaldið að hegða sér með öðrum hætti. Það er ekki alveg sársaukalaust að gera það, við gerum okkur grein fyrir því, en engu að síður er það ábyrgðin sem blasir við ríkisstjórn á hverjum tíma að vinna með Seðlabankanum þegar bæði verðbólga og vextir eru að sliga heimili landsins. Mig langar aðeins, áður en ég fer í það sem við í Viðreisn erum að leggja til við þessi fjárlög, að leggja aðeins meira út frá því sem seðlabankastjóri er að segja í þessari grein. Til að mynda þetta: Við töldum núna að 6% vextir væru nægilegt aðhald til þess að ná verðbólgunni niður á ásættanlegum tíma. Við erum orðin svo vön þessum tölum. Við töldum núna að 6% vextir væru nægjanlegt aðhald. Það er ekki einu sinni víst. Þetta eru margfalt hærri tölur en alls staðar í löndunum í kringum okkur. Þetta er bara efnahagslegur veruleiki sem við Íslendingar erum orðnir svo vanir og við erum orðnir svo samdauna honum að við kippum okkur ekki lengur upp við þetta. En þetta er auðvitað klikkað vaxtastig. Það er algjörlega með ólíkindum og hreinlega sturlað hvaða áhrif þetta hefur á húsnæðislán heimilanna sem svo aftur kallar á það að við í þessum sal þurfum að huga sérstaklega að því hvernig við getum mætt þeim sem verst fara út úr þessari stöðu. Það er eitt af því sem ég vildi leggja út af úr þessu viðtali við seðlabankastjóra. Hitt er síðan það sem blaðamaðurinn spurði um, hvort eitthvað hefði verið rætt við Seðlabankann um möguleg áhrif hærri ríkisútgjalda. Og þá kemur þetta svar: „Nei. Ég veit ekki hvað við getum gert í því, ég hef lagt fram hvatningu bæði við þing og stjórn um að ná fram aðhaldi.“ Það má vissulega til sanns vegar færa að seðlabankastjóri hefur gert það. Hann hefur gert eitthvað af því. Hann hefur reyndar verið uppteknari af því sem er á ábyrgð almennings, einkaneyslunni, það hversu Íslendingar eru duglegir við að eyða peningum í útlöndum. Minna finnst mér talað um ríkisfjármálin í því samhengi miðað við það hvað það er stór póstur í baráttunni gegn verðbólgu. En þarna í þessu viðtali, sem ég hef verið að gera að umtalsefni, hefur hann þó a.m.k. stigið nokkuð fast niður og það er þá í höndum okkar þingmanna að bregðast við því í fjárlagagerðinni. Hitt er síðan annað að við vitum alveg nákvæmlega hvernig hlutirnir virka hér í þinginu. Það er auðvitað meiri hlutinn hverju sinni sem stýrir för. Það er þá á ábyrgð meiri hlutans að reka ríkið eftir þeim fjárlögum sem samþykkt eru hverju sinni. Það verður ekki annað sagt en að á þeim stað sem við erum núna í umræðunni höfum við ekki sérstaklega miklar ástæður til þess að vera bjartsýn. En þetta er aðeins af þeim pólitíska veruleika og þeim vaxtalega og verðbólgulega veruleika sem við erum í þegar við erum að fara í þetta allt saman. Í þessu samhengi langar mig líka að benda á ábyrgð þeirra stjórnmálaflokka sem fyrir síðustu kosningar töluðu um lágvaxtaskeiðið og að hér væri runnið upp lágvaxtaskeið. Lægstu vextir í sögunni, var sagt og auglýst út um borg og bý og í strætóskýlum, á samfélagsmiðlum og úti um allt. Lægstu vextir í sögunni voru hér á Íslandi um fárra mánaða skeið, rúmu ári síðar erum við komin upp í 6%. Velkominn til Íslands. Svona er þetta alltaf hérna og þetta er bein afleiðing af því að við erum með lítinn gjaldmiðil sem við höfum ekki mikla stjórn á. Þrátt fyrir fögur fyrirheit í gegnum tíðina og þrátt fyrir að hver fjármálaráðherrann á fætur öðrum hafi í gegnum Íslandssöguna fullyrt að það sé vel hægt að skapa stöðugleika hér í skjóli íslenskrar krónu þá hefur engum þeirra tekist það. Vissulega hafa sveiflurnar sumpart verið minni að undanförnu en þær eru alltaf ýktari en í löndunum í kringum okkur. Það var nú eitt. Síðan langaði mig að koma inn á það sem hv. þm. Daði Már Kristófersson var að nefna hér í ræðu fyrr í dag undir liðnum störf þingsins sem er ágætisbrýning inn í þessa umræðu. Ég ætla að leyfa mér að vitna í ræðu hans: „Það sem við þurfum að gera er að standa í lappirnar. Ef við gerum það ekki köllum við yfir þjóðina viðvarandi verðbólgu sem við höfum mýmörg dæmi um í sögunni að skilar sér í engu öðru en að drepa niður hagvöxt á Íslandi og draga úr lífskjörum til lengri tíma. Það er erfitt og það er andstyggilegt að þurfa að segja nei við útgjöldum en í dag er staðan þannig að Ísland er það ríki innan OECD sem er með hæstu vaxtabyrðina sem hlutfall af ríkisútgjöldum. Ekkert ríki er ofar og í þeim hópi eru ríki sem skulda margfalt meira en íslenska ríkið. Þetta er ósjálfbær staða sem við verðum að bregðast við.“ Við í Viðreisn höfum ákveðnar hugmyndir um það hvernig megi bregðast við í fjárlögum og vissulega, sem smáinngangur að því, er það þannig að lítill þingflokkur á þingi hefur ekki afl ráðuneytanna til að kafa ofan í hvern einasta fjárlagalið eða geta reiknað út og útfært alls konar kerfisbreytingar innan ráðuneyta, milli stofnana, sameiningar og annað. En við yfirferð okkar um fjárlögin lá það þó alveg ljóst fyrir að það eru gríðarlegir möguleikar til hagræðingar í ríkisrekstrinum og reyndar alveg nauðsynlegt að fara í það. Þá að því sem við höfum verið að nefna hér í mínum flokki sem er okkar sýn á ábyrgari fjárlög sem draga úr halla ríkissjóðs og styðja við heilbrigðiskerfi og barnafjölskyldur. Þetta eru tillögur sem við ætlum að gera við þetta frumvarp. Svo að ég fari yfir það á hundavaði hvað við ætlum að gera þá erum við að tala um að lækka skuldir ríkisins um 20 milljarða í því augnamiði að minnka þann vaxtakostnað sem fellur til á hverju ári og ætti að fara í innviðauppbyggingu eða til að greiða skuldir eða styðja við velferðina að öðru leyti. Við erum að tala um að hagræða í ríkisrekstri um 3 milljarða og við viljum styðja við barnafjölskyldur með ýmsum leiðum fyrir 7,5 milljarða, fjárfesta í heilbrigðiskerfinu fyrir 6 milljarða og tekjuöflun upp á 6 milljarða í hækkun veiðigjalda og svo með því að leggja kolefnisgjöld á mengandi iðnað upp á 13,5 milljarða. Síðan erum við líka að nefna að það má selja Íslandsbanka á næsta ári, og vonandi komumst við í það. Við bendum á að í fjárlagafrumvarpinu eru verðmæti eignarhluta ríkisins vanmetin um 13 milljarða. Það er talað um einhverja 76 milljarða í fjárlagafrumvarpinu en við teljum að ef miðað er við eigið fé bankans samkvæmt síðasta uppgjöri þá sé þarna um vanmat upp á 13 milljarða að ræða. Svo að ég fari í gegnum þetta allt saman þá skulum við byrja á því að við erum að tala þarna um 20 milljarða til að lækka skuldir ríkisins. Þar erum við að gera það sem algerlega er ábyrgt og á auðvitað að vera keppikefli ríkisstjórna á hverjum tíma, ekki síst þegar við erum með jafn skuldsettan ríkissjóð og raun ber vitni upp úr heimsfaraldri. Þá á það að vera keppikefli að gera þetta hratt og það er ríkisstjórnin ekki að gera með nægilega öflugum hætti, finnst okkur. Það að vaxtagjöld ríkisins séu í kringum 100 milljarðar á ári er alveg með ólíkindum. Það er með ólíkindum að vaxtagjöld skuli vera hæsti liðurinn í fjárlögunum. Eins og áðan var nefnt býr ekkert annað OECD-ríki við eins há vaxtagjöld af vergri landsframleiðslu og Ísland og það þó að skuldirnar séu víða hærri en hér. Þess vegna teljum við mikilvægt að við reynum að gera okkar til þess að lækka skuldirnar meira en orðið er. Ofan á þetta má svo nefna að ríkissjóður hefur verið rekinn með halla frá árinu 2019 og það er útlit fyrir að uppsafnaður halli áranna 2019–2023 muni nema 780 milljörðum kr. Svo er þá ofan á það gert ráð fyrir hallarekstri út árið 2027. Þarna erum við þá með ríkissjóð sem er rekinn með tapi í níu ár samfellt og það er frekar dapurlegur vitnisburður um störf þessarar ríkisstjórnar, verður maður að segja. Hér má rifja upp álit fjármálaráðs á síðustu fjármálaáætlun þar sem varpað var ljósi á kerfislægan hallarekstur ríkissjóðs þar sem tekjum var yfirleitt eytt samstundis eða um efni fram og minnt á að tapreksturinn hófst fyrir Covid. Nú á að halda honum áfram vel inn á næsta kjörtímabil. Þetta er ekkert annað en óábyrg hagstjórn í formi aðhaldsleysis og skuldasöfnunar. Slíkt ástand til lengri tíma er fyrirgefanlegt í heimsfaraldri en til lengri tíma algerlega óverjandi vegna þess að þetta bitnar bara á þeirri velferð sem við viljum tryggja fólki í framtíðinni. Þessi staða áfram gerir það að verkum að við höfum minni og minni fjármuni á milli handanna til að reka heilbrigðiskerfi, menntakerfi, löggæslu, samgöngur og allt það sem við viljum hafa sem grundvöll að góðu, sterku og öflugu velferðarkerfi með þéttriðið velferðarnet til að grípa þá sem höllustum fæti standa. Um þetta má hafa lengri orð í sjálfu sér en ég læt þetta duga. En við erum líka, svo að ég haldi áfram með það sem við erum að leggja til, að tala um hagræðingu í ríkisrekstri upp á 3 milljarða kr. og það eru alls konar tækifæri í ríkisrekstrinum eins og ég nefndi áðan. Við leggjum til að ríkisstjórninni verði falið að fara í markvissar aðgerðir, miklu markvissari en verið er að ræða um. Það má þó ríkisstjórnin eiga að hún er dugleg að tala um ábyrg ríkisfjármál. Hún er dugleg að tala um að það eigi að hagræða, að það eigi að sameina stofnanir, að það eigi að gera hitt og þetta í hinum og þessum málaflokki til þess að auka skilvirkni. En aðgerðirnar vantar. Þegar við í Viðreisn erum að tala um þessa 3 milljarða, sem er tiltölulega afmörkuð tala og segir okkur ekkert endilega allt um heildarmyndina sem býður upp á miklu meiri hagræðingartækifæri, erum við m.a. að nefna að draga eigi til baka fjölgun ráðuneyta og ráðherrastóla frá upphafi kjörtímabilsins. Þetta er það sem við höfum verið að benda á frá því að Stjórnarráðinu var breytt eftir kosningarnar síðast. Það er algerlega óverjandi að það kosti 2 milljarða á einu kjörtímabili að bregðast við kosningaúrslitum, að bregðast við því að einn flokkur vann sigur í kosningunum og það þurfti að endurspeglast í stjórnarsamstarfinu með 2 milljarða kr. reikningi á heimilin í landinu. Það er búið til mun flóknara og óskilvirkara Stjórnarráð eins og er að birtast í þingnefndum þegar hinir og þessir aðilar eru að koma með umsagnir um mál, þá sést oft glögglega að flækjustigið í þessum breytingum öllum er enn að draga úr skilvirkni og búa til kostnað. Við erum ekki enn búin að bíta úr nálinni með það. Þessi tillaga okkar í Viðreisn og hugmynd ætti að vera tekin alvarlega af ríkisstjórninni. Mig langar að minna á það að ef menn þurfa að bregðast við kosningaúrslitum eftir kosningar með því að breyta Stjórnarráðinu þá er líka hægt að gera það með því að fækka ráðuneytum. Það hefði verið hægt að halda ráðherrum Framsóknarflokksins jafn mörgum en fækka á hinum póstunum ef menn hefðu viljað búa til eitthvað nýtt vægi eftir kosningaúrslit. En í þeirri ríkisstjórn sem leggur áherslu á að auka ríkisútgjöld sem mest var það aldrei inni í myndinni. Við nefnum líka í tillögum okkar að styðja við barnafjölskyldur og þar erum við að tala um 7,5 milljarða. Það er auðvitað út af þeim áhrifum sem verðbólga og vextir hafa haft. Þetta viljum við gera með því að hækka barnabætur, vaxtabætur og húsnæðisbætur. Ég vil árétta það að við erum í þeirri stöðu að vextir hér eru að hækka miklu meira en í nágrannalöndunum þrátt fyrir að verðbólgan sé svipuð á Íslandi og í öðrum löndum. Þarna er um skekkju að ræða sem er sköpuð af íslensku krónunni. Við getum ekki látið þann kerfisvanda bitna bara á heimilum landsins, á fjölskyldum landsins sem nú eru margar hverjar að glíma við það að greiðslur af húsnæðisláni þeirra hafa hækkað um mögulega 100.000 kr. á mánuði, við þekkjum dæmi um það, og meira en 100.000 kr. á mánuði. Þetta er ekkert lítið högg yfir árið fyrir eina fjölskyldu. Reyndar hefur komið fram í úttekt frá Seðlabankanum að greiðslubyrði allra íbúðalána hefur aukist að meðaltali um 13.000–14.000 kr. á mánuði frá því í byrjun árs 2020 og fram í ágúst 2022 hjá nýjum lántakendum, rúmlega 160.000 kr. á ári. Í þessum tölum gerðu menn reyndar athugasemdir við það hvar byrjunarpunkturinn var valinn því að hægt hefði verið að fá aðrar niðurstöður með því að taka annan punkt í því. Þetta er auðvitað bara meðaltal en þó að maður taki bara meðaltalstöluna þá er þetta talsvert högg, þetta leggur sig á nærri 160.000 kr., kannski á bilinu 160.000–170.000 kr. á ári, og til að geta borgað það þurfa heimilistekjurnar að aukast um 250.000–300.000 kr. á ári. Og þetta er hjá fólki með meðaltekjur, sirka hálf mánaðarlaun sem fara bara í hækkun vaxta. Það er mjög mikilvægt að bregðast hressilega við þarna. Við höfum alltaf talað fyrir því í Viðreisn að þegar við erum í svona aðgerðum sé þeim svolítið skipulega beint til þeirra sem raunverulega þurfa á að halda frekar en að við setjum skalann of hátt og reynum að hjálpa of mörgum með svolítið útþynntum hætti. Þannig eiga ríkisfjármálin að virka. Við eigum að hjálpa þeim sem raunverulega þurfa á hjálp að halda og þess vegna eigum við að einbeita okkur að þeim heimilum og því fólki sem verður harðast úti út af verðbólgu og vöxtum. Þannig á það að vera. Mig langar líka til að nefna, af því að við erum að nefna vaxtabætur í þessu samhengi, að það er mín bjargfasta skoðun að meðan við erum með íslensku krónuna þá sé tvennt sem þurfi alltaf að fylgja: Það er öflugt vaxtabótakerfi og verðtrygging. Þarna verður erfitt að slíta í sundur. Þetta er bara fórnarkostnaðurinn sem fylgir því að vera með svona litla mynt sem sveiflast svona mikið og býr til svona hátt vaxtastig. Það þurfa alltaf að vera í fókus hjá okkur einhver svona úrræði eins og vaxtabætur. Verðtryggingin er síðan annars konar afleiðing af sömu rót, getum við sagt. Svo vildi ég líka nefna fleira. Við viljum fjárfesta í heilbrigðiskerfinu og leggja í það 6 milljarða kr. Þarna erum við fyrst og síðast og að mestu leyti að tala um það að gera gangskör í því að gera heilbrigðiskerfið meira aðlaðandi fyrir lykilstéttir og það vill nú svo til að þessar stéttir eru að mestu leyti kvennastéttir. Þannig styrkjum við raunverulega heilbrigðiskerfið til lengri tíma. Það er auðvitað mikil mannekla í kerfinu eins og við þekkjum og það er mjög forvitnilegt að fylgjast með því þegar ráðherrar koma hér upp í pontu hver á fætur öðrum og tala alltaf um að mannekla sé eitthvað sem hafi dottið ofan í fangið á þeim og því sé í raun og veru lítið hægt að gera, þetta sé ekki spurning um fjárhagsvanda eða eitthvað heldur hafi bara allt í einu einhver mönnunarvandi dottið niður úr himninum ofan í fangið á ríkisstjórninni og hún bara ráðalaus. En mönnunarvandinn er auðvitað mannanna verk. Mönnunarvandinn er til vegna þess að kerfið hefur verið illa skipulagt og að mörgu leyti vanrækt og vanfjármagnað að einhverju leyti í gegnum tíðina. Það er orðið óspennandi fyrir lykilstéttir að starfa í því og því erum við að leggja til að fjármunum verði varið til að bregðast við þessari stöðu. Heilbrigðisstarfsfólk er eftirsóttustu starfskraftar í heimi sem færir okkur aftur að mönnunarvandanum. Þess þá heldur þurfum við að hafa fyrir því að búa til aðlaðandi starfsumhverfi. Við í Viðreisn lögðum fram þingsályktunartillögu um bætt kjör kvennastétta árið 2018 sem var samþykkt en lítið hefur verið með hana gert. Þarna eru laun stór þáttur en líka vinnuumhverfi, tækifæri til starfa, álag og fleiri hlutir. Þarna getum við alveg gert ákall um að það sé einhvers konar þjóðarsátt um að efla þessi störf. Það styrkir heilbrigðiskerfið til lengri tíma litið eins og ég var að nefna. Þarna skortir svolítið upp á að pólitíkin hafi sýnt nægilega forystu í þessum efnum, frekar talið sig vera í þeirri stöðu að bregðast við orðnum hlut án þess að átta sig á orsakasamhenginu í þessu öllu. Ég hvet því alþingismenn til að velta þessari tillögu Viðreisnar fyrir sér. Það sem við nefnum hér til að mynda sem tekjuöflun í þessu öllu er m.a. hækkun á veiðigjöldum og þar teljum við að hægt sé að fá 6 milljarða til að ráðstafa. Það eru miklir fjármunir. Það væri hægt að halda hér langa tölu um það að veiðigjaldafyrirkomulagið sem við erum með sé eitthvað sem Viðreisn í sjálfu sér styður ekki. Við viljum breyta þessu fyrirkomulagi, eins og við höfum margoft talað um í ræðum í þingsal, viljum fara aðra leið við að verðleggja aðgöngumiðann og aðgönguréttinn að auðlindum sjávar, sem er miklu skilvirkari leið og myndi skila meiri tekjum en veiðigjaldsleiðin. En við erum með þetta kerfi sem nú er og það sem við höfum verið að tala um í þessu samhengi og bent á er að það hefur verið methagnaður í sjávarútvegi, nam 65 milljörðum í fyrra eftir skatta og gjöld. Markaðsvirði veiðiréttinda nú er um 6 milljörðum hærra en núverandi veiðigjöld og því erum við að leggja til þessa hækkun sem því nemur. En ég árétta að markaðsleið myndi skila okkur sanngjarnari gjaldtöku í sjávarútveginum, myndi skapa fyrirsjáanleika fyrir útgerðirnar í landinu til 20, 25, 30 ára, það er auðvitað útfærsluatriði. Það væri það langbesta sem við myndum gera fyrir samfélagið og þá ríkisfjármálin í leiðinni. Síðan viljum við leggja á kolefnisgjöld á mengandi iðnað og þar erum við að tala um 13,5 milljarða kr. Þar bendum við á, sem ég held að flestir alþingismenn og flestir í samfélaginu séu sammála um, að við Íslendingar eigum að vera leiðandi í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Við höfum aldeilis tækifæri til þess hér með alla okkar hreinu orku. Öflugasta og skilvirkasta verkfæri stjórnvalda eru þessir hagrænu hvatar sem hægt er að nota, til að mynda kolefnisgjald sem leggst á alla losun. Við erum þá að tala um kolefnisgjöld á stóriðju sem hingað til hefur verið undanþegin slíkum gjöldum þrátt fyrir að vera ein stærsta uppspretta gróðurhúsalofttegunda á Íslandi. Þarna erum við að tala um 13,5 milljarða kr. Mig langaði síðan að koma inn á annað sem við erum líka að tala um í þessu og það er að selja Íslandsbanka. Ég er nú reyndar þeirrar skoðunar að við eigum að ganga mun lengra, kannski ekkert endilega á næsta ári heldur á kjörtímabilinu og selja Landsbankann líka. Það var nú einkar ánægjulegt að heyra hér í störfum þingsins fyrr í dag hjá hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur að VG virðist vera orðinn ötulasti talsmaðurinn fyrir því að selja báða bankana, hún færði fyrir því prýðileg rök. Við fögnum því auðvitað í Viðreisn að vera komin með liðsmenn lengst af vinstri vængnum inn í þá baráttu. En hér erum við bara að tala um Íslandsbanka. Við erum í þeirri stöðu að síðasta tilraun ríkisstjórnarinnar til að selja hluta af Íslandsbanka gekk mjög illa, vægast sagt, og þá ætla ég ekkert að þreyta tilheyrendur með því að rekja það í einhverjum smáatriðum og velta fyrir mér kaupverði eða einhverju slíku. Þetta tókst illa vegna þess að traustið fór. Við erum í þeirri stöðu að það leikur verulegur vafi á því að við getum haldið áfram að selja. Við erum hins vegar í þeirri stöðu, bara út frá fjárlögum og út frá ríkisfjármálunum í heild sinni, að við þurfum þessa peninga og það er beinlínis gert ráð fyrir þeim, þar er verið að tala um einhverja 67 milljarða. Það sem við bendum á í okkar tillögu hér og nú er að í fjárlagafrumvarpinu er raunvirði hlutarins vanmetið, þ.e. sé miðað við eigið fé bankans samkvæmt síðasta uppgjöri. Þarna erum við að tala um 13 milljarða. Hitt er síðan annað mál: Verður pólitíski veruleikinn þannig, verður traustið í samfélaginu þannig, verður andrúmsloftið í samfélaginu þannig að við getum farið í sölu á Íslandsbanka? Þar þurfum við að stíga nokkur skref en við höfum tímann aðeins fyrir okkur í því. Við þurfum ákveðna hugarfarsbreytingu hjá ríkisstjórnarflokkunum til að geta farið í þá vegferð. Ég hef það svolítið á tilfinningunni að menn séu að láta kylfu ráða kasti. Ríkisstjórnarflokkarnir ætli bara svolítið að láta þetta einhvern veginn ráðast, vilji ekki skoða almennilega hvað fór úrskeiðis í sölunni, sem er auðvitað ávísun á það að traust verður ekki unnið upp á nýjan leik. En ég ætla að leyfa mér að vona að með því að stíga rétt skref þá getum við farið í það að selja það sem eftir stendur af hlut ríkisins í Íslandsbanka og við myndum þá gera það á sem opnastan hátt, með eins miklu gagnsæi og hægt er. Sjálfur myndi ég persónulega vilja hafa útboðið eins almennt og hugsast getur. Ég held að við séum sammála um það öll, varðandi það fyrirkomulag sem við reyndum síðast, að það er kannski hvorki mikill pólitískur vilji né almennur vilji til þess í samfélaginu að fara svipaða leið og þá. Þá hef ég gert grein fyrir því sem við í Viðreisn erum að reyna að halda á lofti í þessari umræðu um fjárlögin. Mig langaði að nefna fleira í þessu samhengi á þeim stutta tíma sem ég hef hér til umráða en nú eru kjarasamningar í gangi og það andrúmsloft býr til mikinn útgjaldaþrýsting á ríkissjóð. Ég þykist vita það, hvað varðar vini mína í VG, að það getur verið erfitt að standast þann þrýsting þeim megin línunnar. Það er hins vegar eilíft undrunarefni að það er jafn erfitt fyrir flokkinn sem lengst er til hægri í stjórnarsamstarfinu að standast útgjaldaþrýstinginn ef marka má reynslu undanfarinna ára þannig að ég hef smááhyggjur af því að kjarasamningarnir, þær aðgerðir sem ríkisvaldið ætlar að grípa til vegna þeirra, geti aðeins riðlað myndinni hér hjá okkur. En við verðum að vona það besta. Síðan langar mig líka aðeins að nefna, af því að talað hefur verið um að bæta aðeins í fjármuni til löggæslu, að það hrekkur skammt þegar við erum að tala um vanfjármögnun sem hefur verið bæði í löggæslu, í því sem lýtur að dómstólum, í því sem lýtur að fangelsismálakerfinu. Þetta nefni ég sérstaklega vegna þess að hér hefur verið boðað það sem kallað hefur verið stríð gegn skipulegri glæpastarfsemi. Það er ekki að sjá í þessu fjárlagafrumvarpi, þótt vissulega sé eitthvað aðeins sett í til viðbótar við það sem upphaflega var áformað, að menn séu að reyna að fjármagna eitthvert stríð. Þessi hugtakanotkun er röng. Hún setur okkur í afskaplega skrýtna stöðu, sérstaklega þegar við erum að skoða niðurstöðuna í fjárlögunum gagnvart þessu. Mig langar líka að nefna að lokum, af því að við erum að fara að fást við útlendingafrumvarpið, sjálfsagt í næstu viku, að í stóra samhengi ríkisfjármálanna þá vantar okkur Íslendinga fleira fólk. Það vantar fleira fólk til Íslands. Okkur vantar fleira fólk til að byggja upp verðmæt störf og hagkerfið. Hluti af þeim fjölda getur vel komið í gegnum það kerfi sem við í daglegu tali köllum hælisleitendakerfið, þ.e. fólk sem hingað kemur til að sækja um vernd. Það eru nákvæmlega jafn mikil verðmæti í því fyrir framtíðaruppbyggingu samfélagsins og í þeim sérfræðingum sem við erum að tala um að krækja í utan EES eða í öllu því flæði sem á sér stað með hinni frjálsu för vinnuafls innan EES-svæðisins. Þetta er eitthvað sem mér finnst mjög fínt að halda á lofti þegar við erum að fara í þá erfiðu umræðu sem bíður okkar í því máli. En heilt yfir þá erum við að glíma við þessi fjárlög núna í hárri verðbólgu 

Forseti minnir á að ræðutími er takmarkaður og þó að 40 mínútur séu ekki mikill tími þá eru það mörk.

Forseti. Örlítið um fundarstjórn, en mér finnst ekki hátt hlutfall af 40 mínútna ræðu að fara aðeins yfir. En allt í lagi, forseti ræður. Mig langaði aðeins til að spjalla við hv. þingmann um Seðlabankann sem hann byrjaði að tala um í stórum hluta sinnar ræðu. Ég alla vega upplifði það dálítið í umræðunni þegar stýrivextirnir voru hækka smám saman að það væri bara verið að giska á hvað myndi duga og hvað ekki, að hluta að það skorti einhvers konar samspil milli þess sem Seðlabankinn var að gera annars vegar og hins vegar þess sem stjórnvöld voru að gera til að ná einhvers konar jafnvægi í peningastefnunni. Við fáum t.d. tillögur um aðhaldsaðgerðir hjá ríkisstjórninni, frestun á framkvæmdum og ýmislegt sem ég myndi ekki beint kalla aðhaldsaðgerðir þegar maður skoðar þær nánar; tilfærsla um nokkra mánuði, bara til að það dugi fram yfir áramótin sem myndi einhvern veginn hafa þessi stóru áhrif á aðhaldið og slá á þörfina til þess að hækka stýrivexti - sem það gerði síðan ekki. Stýrivaxtaákvörðunin er kynnt á þann hátt: Við höldum að þetta dugi. Mér finnst einhvern veginn að við þurfum að gera aðeins meiri og betri kröfur til bæði stjórnvalda og Seðlabankans að útskýra aðeins betur hvers vegna þurfi 6% vexti, hvar nákvæmlega lendir það í hagkerfinu til að ná fram tilætluðum áhrifum? Er það eitthvað sem stjórnvöld þurfa að koma til móts við af því að þetta leggst ójafnt á fólk sem er með mismunandi lán o.s.frv.? En nei, ekki neitt svoleiðis.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessar pælingar varðandi stýrivextina. Við erum í þessu umhverfi sem ég var að lýsa í ræðunni minni áðan. Við erum með verðtryggingu hér og ansi hátt hlutfall húsnæðislána sem eru með fasta vexti og reyndar líka seðlabankastjóra sem hvatti til þess á sínum tíma að fólk myndi kannski festa vextina, sem er auðvitað ekkert annað en hvatning sem lætur stýrivaxtatækið bíta síður. Þetta er auðvitað allt svolítið sérkennilegt mál af því að við erum síðan alltaf að hækka vexti til að hafa áhrif á þenslu á húsnæðismarkaði. Þetta bítur allt svolítið í skottið á sér og verður dálítið þversagnarkennt. Ef ég skildi hv. þingmann rétt þá er verið að bregðast við með því að fresta einhverjum verkefnum, aðgerðum og einhverju slíku. Vandinn hér er kannski sá að það er svo lítið gert af því að auka skilvirknina í ríkisrekstrinum án þess þó að fara þá leið að draga verulega úr þjónustu. Það getur verið erfitt að hagræða eða breyta innan kerfa og stofnana en á mörgum stöðum felast tækifæri til að gera það. Það er hins vegar miklu erfiðara heldur en að taka einhverjar afmarkaðar framkvæmdir og slá þeim á frest eða breyta til í tíma til að bregðast við. Svo ég komi inn á eitt sem hv. þingmaður nefnir, þá finnst mér finnst Seðlabankinn alltaf reyna að rökstyðja nokkuð vel þessar vaxtahækkanir sínar. En auðvitað hlýtur það að skekkja myndina, a.m.k. fyrir mig þegar ég horfi á þetta utan frá, að við erum með vaxtatækið, stjórntæki sem bítur afskaplega illa út af ákveðnum kerfisþáttum sem að mínu mati fylgja því auðvitað að vera með lítinn og smáan gjaldmiðil.

Forseti. Þegar Seðlabankinn segir eitthvað á þá leið að hann vonist til þess að það dugi þá vekur það ekki hjá mér gríðarlega mikið traust. Ég býst við því í fjárlaganefnd að Seðlabankinn geti komið fyrir Alþingi og sýnt hvar áhrif stýrivaxtanna eru, á hvaða lán, nýframkvæmdir o.s.frv. og geti lagt upp sviðsmynd sem stjórnvöld geta kannski líka komið til móts við á einhvern hátt, t.d. - af því að það þarf kannski að hækka stýrivextina aðeins meira - með vaxtabótum á móti, eða eitthvað því um líkt, til að jafna hjá þeim sem eru með breytilega vexti eða verðtryggingu og fasta vexti. Maður veltir líka fyrir sér hversu mikið stýrivaxtabreyting eigi að seilast inn í lán sem er þegar búið að taka og breyta í rauninni forsendum þeirra. Mér finnst það bara dálítið skrýtið þegar allt kemur til alls af því að það ætti ekki að hafa áhrif á fortíðarákvarðanir heldur hvað við erum að fara að gera til framtíðar. Ég held að það þurfi að taka aðrar ákvarðanir til að einhvern veginn klóra í lán sem er búið að taka. Háttvirtur þingmaður nefndi líka, svo ég fari nú ekki of mikið í hitt, að það væri rökstyðjanlegt að gefa í í niðursveiflu. En ég sé það líka þannig fyrir mér að við erum alltaf að sveiflast fram og til baka í skammtímaefnahagssveiflu og alltaf er verið að reyna að elta hana á einhvern hátt, gefa aðeins meira í, draga aðeins meira úr og alltaf er vanspáð. Jafnvel er hið opinbera að leggja rangt mat á þetta og gefa kannski of mikið í eða draga of mikið úr. Hins vegar ef við værum dálítið á jöfnum grunni - stöðugleikinn í útgjöldum er bara sú þjónusta sem þarf að sinna - og hunsum bara aðeins efnahagssveifluna þá myndi maður halda að þetta jafni sig yfir tíma; maður safnar og eyðir því sem safnast þegar niðursveiflan kemur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir samtalið um vexti og fleira. Þegar Seðlabankinn var að hækka vexti var auðvitað mjög mikið einblínt á það að koma böndum, eins og það var kallað, á húsnæðismarkaðinn. Þá bíta vextirnir auðvitað þau lán sem þegar hafa verið tekin en hafa auðvitað líka að einhverju leyti áhrif á það hvort menn ætli að taka annaðhvort eitthvert viðbótarlán eða fara bara hreinlega í fasteignakaup af því að vextirnir hafa verið að hækka, kannski væri betra að bíða með það þar til þeir lækka. Við komumst aldrei hjá því að vaxtaákvarðanir hafi mögulega kælandi áhrif á markaðinn og hljóta alltaf að hafa einhver áhrif á þau lán sem þegar hafa verið tekin. Svo við setjum okkur í spor Seðlabankans þá er ástæðan fyrir því að vextir eru hækkaðir sú að tækið á að virka. Það er til þess að bíta og kæla. Ef það gerir það ekki þá er auðvitað tilgangslaust að hækka vextina.  
             Síðan kom hv. þingmaður inn á þetta með sveiflurnar, hvort og hvenær eigi að gefa í og allt þetta. Þarna hef ég alltaf verið að nefna og fleiri í mínum flokki, sem við munum halda áfram að gera á meðan við erum í pólitík, að íslenskt efnahagsumhverfi er bara sveiflukenndara en gengur og gerist annars staðar. Við erum orðin ofboðslega vön þessu. Við erum sjálfsagt á skárri stað núna, eftir því sem fleiri stoðir koma inn í efnahagslífið, heldur en við vorum áður þegar allt snerist meira og minna um sjávarútveginn og menn voru að handstýra genginu. Það var bara ákveðið á ríkisstjórnarfundi að gengið yrði fellt um 20% um kvöldið. Við viljum auðvitað að hér verði sveiflurnar miklu minni og trúum því að það skapi einhvern stöðugleika til lengri tíma. En það þýðir auðvitað að á einhverjum ákveðnum tímabilum gæti ástandið mögulega verið verra 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir góða ræðu þar sem hann stiklaði á mörgu, m.a. stórmálum hér í samfélaginu. Það er ekkert leyndarmál að staðan er erfið og tímarnir eru erfiðir, þá sérstaklega núna í ljósi stýrivaxtahækkana Seðlabankans og verðbólguþróunarinnar sem hefur átt sér stað. Ég kem kannski nánar inn á það í seinna andsvari mínu jafnvel þó að hv. þingmaður sé búinn að tala svona mikið um vexti. En ég staldraði svolítið við þann hluta ræðunnar þar sem hv. þm. Sigmar Guðmundsson kom inn á stríðið sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur boðað gegn glæpum og ofbeldi og skipulagðri brotastarfsemi. Ég ætla bara að fá að segja að ég er sammála hv. þingmanni um þá punkta sem komu fram í ræðu hans. En svo er náttúrlega líka staðreyndin sú að svona hegðun, ofbeldisfull hegðun og svona glæpir og svona manneskjur, verður ekki til í tómarúmi heldur er oft einhver ástæða að baki, hvort sem hún er samfélagsleg eða ekki eða vegna áfalla sem leiða fólk út í glæpi, eins leiðinleg staðreynd og það er. Því langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála því sem ég talaði svolítið mikið um í umræðu um fjárlög varðandi það að beina sjónum líka eitthvert annað. Það á ekki bara að vopnvæða lögregluna, ekki bara gefa lögreglunni auknar heimildir, eftirlitsheimildir og eitthvað svoleiðis, heldur þarf líka að efla félagslegu kerfin og styrkja þennan hóp til að sjá til þess að fólk leiðist ekki út í glæpi til að byrja með. Það þykir mér vera alvöruforvörn og raunverulega forvirk aðgerð, ekki bara í því að vopnvæða lögregluna. Ég vildi bara spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála þeirri nálgun sem ég hef að miklu leyti.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og tækifærið hér til skoðanaskipta um þetta. Ég nefndi þetta aðeins í ræðunni minni vegna þess að mér finnst hæstv. dómsmálaráðherra setja okkur í svolítið sérkennilega stöðu hvað þetta varðar. Það er full ástæða til að taka það aðeins fyrir í fjárlagaumræðunni, þ.e. þegar notuð er, svo ég sletti, einhver retorík eða orðræða um það að nú þurfum við að fara í stríð. Hver vill ekki berjast gegn glæpum? Erum við ekki öll sammála því að við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að berjast gegn glæpum? Það sem ég er hins vegar að segja er að þegar menn nota svona orð eins og stríð þá gerist það að sá sem þú ert að segja að þú ætlir í stríð við setur sig í einhverjar stellingar og er þá líklegri til að vígbúast meira en ella, þannig að ég held að út frá því sé þetta ekki heppilegt. Við sjáum þess síðan auðvitað merki í fjárlagafrumvarpinu, í þeim fjárlögum og fjárreiðum sem kerfin sem undir eru í þessu stríði heyra undir, að þarna fara ekki saman hljóð og mynd. Hitt er síðan annað að ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að mjög skilvirk leið til þess að draga úr þörf á einhverju stríði - við komum sjálfsagt aldrei í veg fyrir glæpi, en með því að efla alls konar félagsleg úrræði, með því að efla forvarnir, með því t.d. að fara aðrar leiðir í baráttunni gegn fíknivandanum og þar fram eftir götunum þá erum við auðvitað, af því við erum að tala um fjárreiður ríkisins, til lengri tíma að horfa fram á gríðarlegan sparnað ef við leggjum aðeins meiri vinnu og rækt í það. En þetta er nú einmitt alltaf vandinn þegar við erum í fjárlögunum; við erum oft að hugsa bara mjög stutt fram í tímann í einu. En ég held að það sem hv. þingmaður er að vekja hér máls á sé kannski stærri viðhorfsbreyting og einhver kerfisbreyting sem myndi fylgja því almennt, bara þegar kemur að ýmsum félagslegum þáttum, hugarfarsbreytingu og öðru, sem myndi þá spara peninga í þessum kerfum til lengri tíma litið og auðvitað búa til miklu betra samfélag.

Forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir gott svar og ætla að fá að taka undir hvert einasta orð. Ég er mjög sammála því að það verður aldrei hægt að útrýma - ja, við getum ekki alveg sagt aldrei, það verða alltaf einhverjar undantekningar, en það er mjög erfitt að útrýma glæpum í heild sinni. Og svo líka varðandi fjármögnunina hér í fjárlögum þá er hluti af því fjármagni sem fer til lögreglunnar auðvitað út af þessu stríði gegn skipulagðri brotastarfsemi. En reynslan hefur líka sýnt, eins og hv. þingmaður benti réttilega á - tökum bara stríðið gegn fíkniefnum sem dæmi. Það leiddi til einhvers konar kapphlaups þar sem vímuefni stóðu uppi sem sigurvegari og eru núna í mjög mikilli dreifingu sem eiginlega enginn getur komið í veg fyrir, því miður. Mín pæling er: Boðun þessa stríðs mun náttúrlega leiða til vopnakapphlaups milli glæpahópa og mögulega lögreglunnar og þá verður þetta stríð einhvern veginn óendanlegt. Þetta verður einhvers konar stríð sem ekki er hægt að fjármagna bara eitt ár í senn í fjárlögum hvers árs heldur þarf að hugsa miklu lengra fram í tímann, eins og hv. þingmaður segir. Ég held að þessi nálgun, að boða eitthvert stríð og fjármagna það síðan í fjárlögunum, sé í fyrsta lagi ekki forvirk og í öðru lagi þá er þetta líka bara rosalega mikil augnablikslausn í stað þess að við beinum sjónum okkar, eins og hv. þingmaður segir, að því að efla félagslega kerfið. Og svo hefur reynslan náttúrlega líka sýnt að það að lýsa yfir stríði gegn samfélagslegum vandamálum mun ekki útrýma því vandamáli heldur þarf að ráðast að rót vandans. Það gleður mig því rosalega mikið að heyra viðhorf hv. þingmanns gagnvart þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er mjög gaman og áhugavert að eiga samtal um þetta í þingsal. Ég færði þetta í tal í sérstökum umræðum um þetta málefni þar sem hæstv. dómsmálaráðherra var til andsvara og gagnrýndi þá hæstv. ráðherra fyrir að nota þetta hugtak, að vera í stríði gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Það er svo auðvelt að segja þetta. Það er svo auðvelt að fylkja fólki á bak við þig af því að þú ert að fara í eitthvert stríð og meira að segja gegn glæpamönnum. Ég gagnrýndi orðanotkunina og fékk til baka frá hæstv. ráðherra að það væri augljóst að ég vildi bara setjast niður með glæpahópunum, bjóða þeim upp á kaffi og reyna að semja við þá, eins og það sé enginn millivegur, eins og hlutirnir séu annaðhvort kaffiboð eða stríð. Það sé ekki allt þetta samtal t.d. sem við erum að eiga um forvarnir, um mögulega einhvers konar annars konar nálgun: annars konar efling löggæslu og þar fram eftir götunum. Það verði alltaf að vera eitthvert stríð. Svona hugtakanotkun skemmir bara fyrir. Stríðið gegn fíkniefnum, hvar er það? Hver vann það stríð? Hvenær byrjaði það og hvenær endar það? Getur einhver svarað þessu? Nei, auðvitað ekki. Þetta eru bara einhver orð sem fólk notar í einhvers konar pólitískum tilgangi vegna þess að þetta hljómar svo vel. En það er hins vegar engin sérstök innstæða fyrir því. Og það er nú þess vegna sem ég var að nefna og draga fram þversögnina í þessu, að á sama tíma og talað er um að menn séu að bæta rosalega í fjárheimildir til fangelsismála og lögreglu, sem er þó ekki að gera neitt nema að halda í horfinu eitthvað skammt aftur í tímann eftir áratuga svelti - þetta fer bara ekki saman. Ég heyri að ég og hv. þingmaður erum alveg sammála um að það þarf kannski aðeins aðra nálgun í þessu. Það þýðir hins vegar ekki að maður vilji ekki berjast gegn glæpum, auðvitað ekki. Hver vill það ekki? En hver er skilvirkasta leiðin til að berjast gegn glæpum? Það er ekkert endilega alltaf að draga upp byssur.

Forseta hefur borist eftir farandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf: „Ég geri það að tillögu minni í samræmi við 1. mgr. 77. gr. þingskapalaga að fyrst á dagskrá næsta fundar verði 568. mál, um breytingar á lögum um almannatryggingar nr. 100/2007, eingreiðsla, frá velferðarnefnd. Síðan komi þau dagskrármál sem forseti Alþingis leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 382. mál, frumvarp um breytingu á lögum um útlendinga, alþjóðleg vernd. Ef til þess kemur að þingið þurfi að verja miklum tíma um frumvarp um útlendinga, sem hlýtur að teljast líklegt í ljósi þess hversu umfangsmiklar athugasemdir hafa verið gerðar við frumvarpið, er ástæða til að hafa áhyggjur af því að afgreiðsla annarra mála tefjist. Afar skammt er eftir af starfsáætlun Alþingis og mörg þeirra mála sem bíða eru viðkvæm í tíma, en umrætt frumvarp um útlendinga er það svo sannarlega ekki og engin knýjandi þörf á að ljúka afgreiðslu þess fyrir áramót. Mikilvægt er að sama skapi að mál 568, um eingreiðslu til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, verði afgreitt af Alþingi án tafar. Málið er lagt fram í þverpólitískri sátt af velferðarnefnd og því engin ástæða til að láta þiggjendur eingreiðslunnar bíða eftir henni. Þess er óskað að tillagan verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir. Þessi tillaga verður borin upp til atkvæða í upphafi næsta þingfundar.