Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur svohljóðandi bréf um forföll þingmanns frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins, Hjálmari Árnasyni, dagsett 23. nóvember: „Þar sem Halldór Ásgrímsson forsætisráðherra er á förum til útlanda í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því, með tilvísun til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 2. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Reykv. n., Sæunn Stefánsdóttir, aðstoðarmaður ráðherra, taki sæti hans á Alþingi á meðan. Fyrsti varamaður á listanum, Guðjón Ólafur Jónsson lögmaður, er forfallaður að þessu sinni.“ Þá hefur borist svohljóðandi bréf frá 1. varaþingmanni Framsóknarflokksins í Reykv. n., Guðjóni Ólafi Jónssyni, dagsett 24. nóvember 2004: „Vegna anna get ég ekki að þessu sinni tekið sæti Halldórs Ásgrímssonar, 7. þm. Reykv. n., á Alþingi. Þetta tilkynnist hér með.“ Kjörbréf Sæunnar Stefánsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Sæunn Stefánsdóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra um veggjöld. Ég spyr í fyrsta lagi: Hvenær kemur til framkvæmda boðuð lækkun virðisaukaskatts á veggjald í Hvalfjarðargöngum og hvaða aðgerðir hefur ráðherrann í undirbúningi til að lækka gjaldið eða fella það niður? Um lækkun virðisaukaskattsins liggja fyrir ítrekaðar yfirlýsingar hæstv. ráðherra. Hann sagði m.a. í svari við fyrirspurn frá mér 5. desember í fyrra, með leyfi forseta: „Það er hins vegar ljóst að ég hef verið mikill áhugamaður um að Spölur lækkaði þetta gjald. Til viðbótar hef ég lýst því yfir að þegar gengið verður í að lækka virðisaukaskattinn falli gjaldið þar undir lægra þrepið eins og að er stefnt.“ Hvar í ósköpunum er þessi hluti málsins staddur? Heldur Framsókn málinu í gíslingu eða var ekki innstæða fyrir yfirlýsingum hæstv. ráðherra? Það er kominn tími til að standa við loforðið. Hvenær verður það efnt? Hæstv. forseti. Fram kom í skýrslu nefndar sem hæstv. ráðherra skipaði að hægt væri að fara ýmsar aðrar leiðir til að lækka gjöldin í göngin, m.a. mætti yfirtaka hamfaratryggingu og hryðjuverkaárásartryggingu sem eru á göngunum og fá þannig fram lækkun á gjaldinu fyrir að nota þau. Hefur hæstv. ráðherra uppi ráðagerðir um það, og hverjar eru þær? Hæstv. ráðherra hefur ítrekað sagt að hann teldi að Spölur gæti lækkað gjaldið á eigin spýtur og hann sendi þeim framsýnu ágætismönnum sem það fyrirtæki reka heldur betur kveðjurnar í Brennidepli fyrir tveimur dögum. Þar sagði hann að þeir þyrftu að taka til í eigin ranni. Það sæmir ekki ráðherra að hafa uppi dylgjur á opinberum vettvangi - hvað átti hæstv. ráðherra nákvæmlega við með þessum orðum sínum? Fyrir liggja yfirlýsingar hæstv. ráðherra um að hann sé á móti yfirtöku ríkisins á hlutverki Spalar í Hvalfjarðargöngum og þar með niðurfellingu veggjalds en að hann hafi til skoðunar almenna stefnumörkun um gjaldtöku af umferðarmannvirkjum. Ráðherrann boðaði að tíðinda af þessum málum yrði að vænta upp úr síðustu áramótum. Ég spyr þess vegna í öðru lagi: Hverjar eru niðurstöður stefnumörkunar um gjaldtöku vegna samgöngumannvirkja, þ.e. veggjöld, sem ráðherra sagði í vor líka að mundi liggja fyrir á þessu hausti? Hvað er eiginlega að frétta af starfshópnum sem var í þessu verkefni? Áramótin eru löngu liðin og sumarið líka. Hverjar eru tillögur hópsins? Af hverju hefur hæstv. ráðherra ekki gert samgöngunefnd Alþingis grein fyrir tillögunum eins og hann lofaði? Mundu tillögurnar tryggja að eitt verði látið yfir alla ganga hvað veggjöld varðar eins og ráðherrann sagði að ætti að gera? Fyrirspurninni er ætlað að gefa hæstv. ráðherra tækifæri til að upplýsa um þessi mál og útskýra af hverju þau ganga 

Virðulegi forseti. Hv. þm. spyr um lækkun virðisaukaskatts á veggjaldi í Hvalfjarðargöngum og stefnumörkun um gjaldtöku vegna samgöngumannvirkja. Svar mitt er þetta: Lækkun á virðisaukaskatti á gjöldum í Hvalfjarðargöngum kemur til skoðunar samfara endurskoðun á virðisaukaskattskerfinu í samræmi við stjórnarsáttmálann. Það er ljóst að ekki verður tekin sérstök ákvörðun um lækkun virðisauka á gangagjaldið eitt og sér, heldur verður það í samhengi við almenna breytingu virðisaukaskattskerfisins. Vert er að minna á að Spölur er hlutafélag sem er í eigu margra aðila og er sjálfstæður samningsaðili sem hefur formlegt leyfi stjórnvalda til að reka göngin. Einnig er vert að halda því til haga að í samningnum um göngin var virðisaukaskattur endurgreiddur gegn því að skattur yrði lagður á gjaldið. Starfshópur um gjaldtöku af umferð á vegum var stofnaður í október 2003. Hópurinn hefur metið kostnað við uppbyggingu vegakerfisins á grundvelli samgönguáætlunar og líklegrar þróunar þeirra tekjustofna sem ætlað er að standa undir vegaframkvæmdum samkvæmt henni. Hópurinn hefur skoðað þá möguleika sem eru til sérstakrar tekjuöflunar með veggjöldum, bæði á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni, og líklegar tekjur af þeim. Þá hefur verið leitað upplýsinga um stöðu og stefnu í þessum málum í Evrópu. Ýmsir fleiri þættir hafa verið skoðaðir og verður gerð grein fyrir þeim þegar hópurinn skilar niðurstöðum sínum. Þær liggja ekki fyrir enn en gert er ráð fyrir að svo verði fljótlega. Það var mat mitt að nauðsynlegt væri að stefnumörkunin tengdist þeirri vinnu sem er í gangi við endurskoðun samgönguáætlunar. Þar sem gjaldtaka hefur verið tekin upp vegna notkunar umferðarmannvirkja er það oftast gert til þess að hraða framkvæmdum. Ljóst er að ákvörðun um stofnun Spalar og gerð Hvalfjarðarganga varð til þess að hrinda því verki af stað sem ekki var á áætlun. Þeir fjármunir sem hefðu verið nýttir til endurbyggingar vegar fyrir Hvalfjörð voru hins vegar nýttir í aðra vegi á svæðinu. Göngunum hafa fylgt miklar hagsbætur, einkum fyrir íbúa Akranessvæðisins og Borgarfjarðar eins og fram kemur í nýlegri skýrslu sem kynnt var fyrir stuttu. Í viðræðum við stjórn Spalar hefur ráðuneytið lagt áherslu á að allra leiða verði leitað til að lækka gjaldið og gera notkun ganganna hagkvæmari. Í því skyni var starfandi vinnuhópur á vegum ráðuneytisins sem kannaði möguleika þess að lækka gjaldið. Leiðir til lækkunar gjaldsins eru ekki margar en þær komu fram í skýrslu hópsins: endurfjármögnun, hagræðing í rekstri sem er á valdi Spalar, lækkun virðisaukaskatts, ríkið tæki að sér tryggingu á göngunum og svo yfirtaka ríkisins á skuldum Spalar og greiðslur úr Vegasjóði. Með ákvörðun um yfirtöku ríkisins væri verið að girða fyrir frekari framkvæmdir í vegagerð á forsendum einkaframkvæmdar. Ég er talsmaður þess að nýta möguleika einkaframkvæmdar við gerð samgöngumannvirkja þar sem það á við og vil vinna að lækkun gjaldsins í Hvalfjarðargöngum í því ljósi. Í samningi milli samgönguráðuneytis og Spalar um vegtengingu við utanverðan Hvalfjörð er heimild til þess að Ríkisendurskoðun yfirfari bókhald félagsins. Hinn 19. mars sl. óskaði ég eftir því að Ríkisendurskoðun nýtti þessa heimild í því skyni að finna leiðir til að ná niður kostnaði og lækka gjaldið. Hefur Ríkisendurskoðun gert ráðuneytinu grein fyrir athugun sinni á rekstri Spalar. Í bréfi Ríkisendurskoðunar kemur fram það álit að athugun stofnunarinnar sýni m.a. að ná megi fram kostnaðarlækkun er varðar vaxtakostnað með endurfjármögnun. Telur Ríkisendurskoðun eftirfarandi koma til greina: að skuldbreyta innlendum lánum sem gæti sparað í raunvaxtakostnaði um 50 millj. kr. á ári, að endurfjármagna erlend lán með það að markmiði að lækka vaxtakostnað. Ef tekið er mið af vaxtastigi erlendra lána í dag, segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar, gæti slík endurfjármögnun skilað verulega lægri vaxtakostnaði til lengri tíma þrátt fyrir nokkuð háan uppgreiðslukostnað sem bundinn er í núverandi samningum við erlenda lánardrottna. Hvað varðar annan rekstrarkostnað kemur fram í bréfi Ríkisendurskoðunar að hjá fyrirtækinu hafi farið fram athugun á kostnaði vegna trygginga og gæti hann lækkað um 10 millj. kr. Síðan bendir Ríkisendurskoðun á að breyting á mannahaldi kæmi til greina ef tekin yrði í notkun sjálfvirk innheimta veggjaldsins. Af þessari niðurstöðu Ríkisendurskoðunar má sjá að ekkert er því til fyrirstöðu að Spölur geti gert þær breytingar sem ættu að geta leitt til þess að veruleg lækkun gæti orðið á gjaldinu með þeim breytingum sem Ríkisendurskoðun bendir á.

Herra forseti. Hvalfjarðargöng hafa reynst ákaflega hagkvæm framkvæmd fyrir vegfarendur. Þau hafa árlega sparað þeim háar fjárhæðir síðan þau voru tekin í notkun, líklega yfir 1 milljarð króna á ári. Sparnaðurinn rennur til umferðar á Vesturlandi, eða 40%, svipuð fjárhæð rennur til umferðar á höfuðborgarsvæðinu og um 20% til umferðar á Vestfjörðum og Norðurlandi. Það er alveg ljóst að ávinningurinn er mikill hvað varðar umferðarkostnað, vöruverð, fasteignaverð, landaverð o.fl., sérstaklega á Vesturlandi. Athugun hefur leitt í ljós að það að fella niður gjaldið mundi líka hafa mjög mikil jákvæð áhrif, byggðalega séð, á öllum þeim þáttum sem ég nefndi. Að mínu mati yrði það stærsta og mesta byggðaaðgerðin fyrir vestanvert landið sem ríkisstjórnin gæti gripið til á skömmum tíma að fella niður þetta gjald.

Frú forseti. Hvalfjarðargöngin hafa sannað gildi sitt. Þau hafa orðið gríðarleg samgöngubót milli Reykjavíkursvæðisins og Vesturlands, og reyndar norður og austur um. Það er því mjög mikilvægt að samgöngubótin geti nýst þeim sem best sem mest þurfa á henni að halda. Ég tek undir þær óskir um að allra leiða verði leitað til að lækka gjaldið, þá sérstaklega að það komi þeim til góða sem oftast þurfa að fara um göngin, fólki sem fer um þau vegna atvinnu sinnar eða náms. Ég tel að það sé það allra brýnasta. Ég tek líka undir það að mikilvægt sé að skoða fjármögnun ganganna á sínum tíma og reyna að semja um að lækka þann mikla fjármagnskostnað sem er bundinn í lánum þeirra. Það hlýtur að koma öllum til góða, bæði þjóðinni og göngunum. 

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að það væri stórkostleg byggðaaðgerð fyrir allt Vesturland ef gangagjöldin yrðu felld algerlega niður en það var líka stórkostleg byggðaaðgerð fyrir allt Vesturland þegar þessi göng voru gerð. Þessi göng voru gerð fyrir tilstilli einkaframtaks og ríkið hefði aldrei farið út í þessa framkvæmd, við skulum gera okkur grein fyrir því. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir að hafa komið með mjög merkilegar upplýsingar um fjármögnun ganganna, hugsanlega hagræðingu sem hægt er að fara í og endurfjármögnun. Þetta voru mjög merkilegar tölur sem við fengum að heyra áðan. Þetta þarf að skoða betur einmitt til að leita leiða til að lækka gjaldið í þessi göng en ég er alfarið á móti því að gjaldið verði fellt niður, því það er alveg rétt sem hæstv. samgönguráðherra benti á, ef það verður gert þá mun aldrei aftur verða farið í svona framkvæmdir vegna þess að ríkið mun ekki þora að taka þá áhættu að fá þessi verkefni í hausinn eftir nokkur ár. Það er verið að gera kröfur um að ríkið taki alfarið við þessum framkvæmdum og beri síðan kostnaðinn af þeim. Það mun bitna á öllum öðrum samgöngubótum í landinu. Við skulum athuga það og gera okkur grein fyrir því.

Virðulegi forseti. Enn og aftur hefur hv. þm. Jóhann Ársælsson hafið máls á veggjaldi í Hvalfjarðargöngum. Það þarf ekki að fara frekar yfir þá miklu samgöngubót. Við vitum að ekki eru greidd veggjöld í öðrum göngum en maður veltir fyrir sér hvað verði í framtíðinni. Samkvæmt tillögu til þingsályktunar frá nokkrum sjálfstæðismönnum segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að vinna að úttekt á kostum í vegagerð sem unnt yrði að fjármagna með veggjöldum, …“ Ég spyr: Er það stefna Sjálfstæðisflokksins að taka veggjald af öllum öðrum göngum? Hvað þá með vegi eins og t.d. Reykjanesbrautina, eða tilvonandi Sundabraut? Fyrirspyrjandi minntist líka á orð ráðherra í þætti um daginn að Spölur ætti að taka til í eigin ranni. Ég vil gjarnan fá nánari útskýringu á hvað ráðherra á nákvæmlega við þarna? Er verið að tala um óráðsíu?

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mér finnst hins vegar að þrátt fyrir merkilegar upplýsingar um möguleika á að ná út fjármunum með því endurfjármagna lán hjá Speli, þá vanti dálítið mikið upp á að hér séu einhverjar yfirlýsingar um hvað ríkið vill gera á móti til þess að hægt sé að lækka gjöldin svo um munar. Það er talað um að hægt sé að lækka tryggingar um 10 milljónir á ári. Það hafa þeir Spalarmenn þegar fundið út og eru búnir að fá þá upphæð niður. Það mun enginn sem keyrir þessi göng fallast á að taka upp sjálfvirka innheimtu þar, þá yrðu ekki verðir til staðar við eftirlit í göngunum. Það mun aldrei verða niðurstaðan. Hæstv. ráðherra sagði nánast: Spölur getur lækkað. En hæstv. ráðherra upplýsti ekki hvað ríkið gæti gert. Ég tel að það sé komið að því að menn komi því á hreint. Það er ekki til neitt mannvirki í þessu landi þar sem eru svona reglur í gangi. Eftir 20 ára rekstur ganganna mun ríkið fá þetta mannvirki afhent skuldlaust og þeir sem keyra um göngin borga. Ríkið innheimtir skatt af því fólki sem keyrir um göngin. Er ekki nóg að fá göngin í hendurnar skuldlaust?

Virðulegi forseti. Mér finnst það engin sorgarsaga sem hv. fyrirspyrjandi Jóhann Ársælsson hóf hér, að ríkið mundi eignast göngin. Ég tel að það sé hið besta mál, að þeim tíma liðnum sem samningurinn gerir ráð fyrir. En mér finnst umræðan hjá hv. þingmönnum mjög oft vera á þann veg að þeir ýta algerlega til hliðar þeirri staðreynd að gerður var samningur við einkafyrirtæki um að grafa göngin og reka þau með innheimtu á gjaldi sem greiddi kostnaðinn við framkvæmdina. Menn gleyma þessu algerlega og tala eins og hv. fyrirspyrjandi gerði, líkt og það sé ekki staðreynd. Í svari mínu vakti ég athygli á þeirri úttekt sem Ríkisendurskoðun hefur gert á rekstri Spalar sem leiðir til þessarar niðurstöðu. Mér finnst hún afar mikilvæg og ég tel að hv. fyrirspyrjandi eigi ekki að gera lítið úr því að hægt sé með endurfjármögnun að stórlækka kostnaðinn sem við höfum. Því að við þurfum að greiða bæði lánasjóðum og erlendum fyrirtækjum sem hafa lánað okkur, mjög öflug og góð fyrirtæki. Ég tel að þetta hljóti að vera forgangsmál og þannig getur Spölur tekið til í sínum ranni að ná þar með fram endurfjármögnun og lækkun á kostnaði ganganna. Ég tel að þetta sé forgangsmál og að sjálfsögðu þarf með sama hætti að taka upp t.d. tryggingakostnaðinn o.fl. Ég tel að fyrirtækið eigi að ganga á undan vegna þess að það skiptir mjög miklu máli að við nýtum okkur þetta mannvirki og þá miklu fjárfestingu sem þar er til staðar.

Frú forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra um fjarskiptasamband við Ísafjarðardjúp en okkur hafa borist undirskriftalistar frá íbúum við Ísafjarðardjúp um bætt fjarskiptasamband og þar kemur fram að undirritaðir íbúar og aðstandendur fyrirtækja við Ísafjarðardjúp óska eftir að Síminn svari umsóknum þeirra sem sótt hafa um ISDN-tengingu bréflega og símleiðis á undanförnum árum. Rétt er að taka fram að þrjú ár eru liðin síðan fyrstu umsóknirnar voru sendar til fyrirtækisins og engin formleg svör hafa borist enn þá. Óþarfi er að taka fram mikilvægi á úrbótum á internettengingum á þessu svæði. Þetta ástand í símamálum stendur núverandi og áframhaldandi framþróun byggða fyrir þrifum og gerir búsetu og atvinnustarfsemi næsta ómögulega. Íbúar hafa verulegar áhyggjur af fyrirsjáanlegri byggðaröskun af þessum völdum. Undirritaðir vænta þess að Síminn sjái sér fært að verða við umræddri ósk hið fyrsta svo hægt sé að meta grundvöll áframhaldandi byggðar á svæðinu. Sveitarstjórn Súðavíkurhrepps hefur einnig ályktað um þetta mál og tekur undir áhyggjur íbúa og aðstandenda atvinnufyrirtækja við Ísafjarðardjúp og beinir því til Símans að gerð verði kostnaðaráætlun við að koma ofangreindum bæjum á Vestfjörðum í viðunandi nettengisamband og í framhaldi verði tryggt fjármagn til að ráðast í úrbætur. Í þeirri greinargerð stendur einnig að samkvæmt 19. gr. laga um fjarskipti eigi allir notendur rétt á alþjónustu sem ríkið á að tryggja, óháð staðsetningu. Sú kvöð felur m.a. í sér að allir landsmenn eigi að hafa tryggt a.m.k. 128 Kb netsamband. Telji Síminn að alþjónusta sem honum er gert skylt að veita sé óhagkvæm eða óarðbær getur hann, vegna byggðasjónarmiða, samkvæmt 21. gr. sömu laga, sótt um að honum verði með fjárframlögum tryggt eðlilegt endurgjald fyrir þá starfsemi sem um ræðir. Frú forseti. Ég ítreka mikilvægi þessa máls. Þetta gildir bæði um fjarskiptasamband á viðkomandi bæjum en varðar einnig GSM-þjónustu fyrir allt Ísafjarðardjúp sem er nánast engin á þjóðveginum. Hæstv. samgönguráðherra fer með málefni fjarskipta og þess vegna beini ég spurningu minni til hans. Hvernig hyggst hæstv. samgönguráðherra bregðast við þessum eindregnu og afdráttarlausu óskum íbúanna við Ísafjarðardjúp?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr: Hvernig hyggst ráðherra mæta óskum og undirskriftalistum íbúa við Ísafjarðardjúp um bætt fjarskiptasamband og möguleika á ISDN-tengingu? Svar mitt er þetta: Umræddur undirskriftalisti beinist ekki að samgönguráðuneytinu heldur að Símanum og hann hefur því ekki borist ráðuneytinu. Hins vegar hefur ráðuneytinu borist bréf frá Súðavíkurhreppi, dagsett 5. nóvember, þar sem bókun sveitarstjórnar um umræddan undirskriftalista bænda við Ísafjarðardjúp er kynnt. Í bréfinu er vísað til ákvæða fjarskiptalaga um alþjónustu og þar segir að hreppnum hafi borist undirskriftalisti frá íbúum og aðstandendum atvinnufyrirtækja við Djúp, dagsettur 14. október sl. Með listanum er skorað á Símann að bregðast við og bjóða viðunandi internettengingar. Samkvæmt 19. gr. fjarskiptalaganna nr. 81/2003, er kveðið á um að allir notendur eigi rétt á alþjónustu óháð staðsetningu með þeim undantekningum sem kveðið er á um í öðrum ákvæðum laganna. Alþjónustuskylda er ekki án undantekninga. Ef Síminn, sem falið hefur verið af stjórnvöldum að veita alþjónustu hér á landi, sér sér ekki fært að veita tilteknum alþjónustu svo sem vegna fjarlægðar, kostnaðar eða annars óhagræðis þá skal ágreiningur um þá synjun borinn undir Póst- og fjarskiptastofnun til ákvörðunar. Stofnunin getur bæði ákveðið lágmarksgæði alþjónustu og í sérstökum tilfellum veitt þjónustuveitanda undanþágu frá henni samanber 4. mgr. 19. gr. Lögin kveða á um rétt notenda m.a. á alþjónustu, a.m.k. 128 Kb flutningsgetu eins og íbúarnir óska eftir. Ef Síminn treystir sér ekki til að veita þá þjónustu sem honum hefur verið falið að veita vegna þess að þjónustan er rekin með tapi, er óarðbær eða í henni felst óeðlileg kvöð getur fyrirtækið sótt um að því verði með fjárframlögum tryggt eðlilegt endurgjald fyrir þá starfsemi sem um ræðir. Beiðninni á fyrirtækið að koma á framfæri við Póst- og fjarskiptastofnun. Áskorun undirskriftalistans beinist að Símanum og er málið væntanlega enn þar til umfjöllunar. Hafni fyrirtækið þessari málaleitan íbúa Súðavíkurhrepps geta þeir skotið því til Póst- og fjarskiptastofnunar. Ef Síminn er ekki nógu burðugur til að veita þjónustuna án fjárframlaga getur hann sótt um fjárframlög til þess að tryggja eðlilegt endurgjald fyrir þjónustuna, ef rökstuddar ástæður eru fyrir því að mati Póst- og fjarskiptastofnunar sem á að fjalla um slíkt erindi. Málið er því í eðlilegum farvegi og verður útkljáð samkvæmt lögbundnu stjórnsýsluferli. Þessi ágæta fyrirspurn vekur athygli á hversu mikilvægt þetta ákvæði er í fjarskiptalögunum, þetta einstaka íslenska ákvæði. Stundum er talað um að það sé af hinu vonda að hafa íslenskt ákvæði 

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta ástand fjarskiptamála mjög ámælisvert, ekki bara við Ísafjarðardjúp heldur á Vestfjörðum almennt. GSM-samband er úti á mjög stórum svæðum við Djúpið en líka á mjög stórum svæðum á sunnanverðum Vestfjörðum. Mér finnst það jaðra við hneyksli að þetta fyrirtæki, Landssíminn, sem er í eigu ríkisins, skuli ekki fyrir löngu hafa tryggt þó ekki væri nema GSM-samband á þessum stöðum. Það er orðið mjög erfitt að fá NMT-síma í dag. Þeir eru nánast orðnir ófáanlegir, t.d. í verslunum. Það er hætt að framleiða þá hjá mörgum fyrirtækjum og þetta kerfi virðist vera á útleið. Það er því sjálfsögð krafa að þetta verði lagað hið fyrsta því það eru ekki bara íbúarnir á þessum svæðum sem nota vegina á sunnanverðum Vestfjörðum eða við Ísafjarðardjúp, heldur allir landsmenn. Fólk sem borgar áskriftir í GSM-kerfinu á skýlausan rétt og kröfu á því að GSM-samband sé a.m.k. á helstu þjóðvegum landsins.

Herra forseti. Hæstv. samgönguráðherra vakti réttilega athygli á lagaákvæði sem veitir íbúum tiltekna vörn í þessu samhengi eða táfestu til að sækjast eftir þjónustu af þessu tagi. Við skulum vona að Síminn greiði fljótt og vel úr málinu og ef ekki að Póst- og fjarskiptastofnun hlutist til um framgang málsins. Ég verð að segja, herra forseti, að ég er ákaflega óánægður með framgang mála, bæði þarna og víðar á landinu. Við rekum fyrirtæki sem skilar um 2 milljörðum kr. á ári í hagnað. Ríkið á þetta fyrirtæki. Eigandinn getur sagt fyrirtækinu fyrir verkum. Hvað er í veginum fyrir því að eigandinn segi stjórnendum þessa fyrirtækis: Við ætlumst til þess að þið byggið upp þetta kerfi? Það þýðir væntanlega að fyrirtækið skilar minni hagnaði í ríkissjóð á því ári sem menn leggja fé út fyrir því. En er það bara ekki allt í lagi? Það er, eins og fram kom í máli hv. þm. Magnúsar Þórs Hafsteinssonar, algerlega óviðunandi ástand við Ísafjarðardjúp, ekki bara í þessu sem um er spurt heldur líka GSM… 

Hæstv. forseti. Ég tek undir það sem tveir síðustu ræðumenn sögðu. Ég held að það sé full ástæða til þess, og vitna þá til orða síðasta ræðumanns, að beita þessu fyrirtæki meðan það er í eigu ríkisins. Enginn veit hvenær því ferli lýkur. Það hefur lengi staðið til að selja fyrirtækið en ekkert hefur bólað á niðurstöðum með það enn þá. Þá eru menn að borga úr öðrum vasanum en ekki hinum, því að ef þetta á að fara í gegnum Póst- og fjarskiptastofnun þá verður það auðvitað fjármagnað úr ríkissjóði sem bæta þarf við. Þá kemst kannski reynsla á þetta íslenska ákvæði sem hæstv. ráðherra er hreykinn af. En það tekur langan tíma að fá niðurstöðu í málin með þeim hætti. Það er alveg skelfilegt að þetta símafyrirtæki, stóra öfluga fyrirtæki, skuli ekki ganga í önnur mál eins og GSM-símasamband í landinu.

Frú forseti. Mér er mikið kappsmál að nettenging og GSM-samband komist á við Ísafjörð og alla Vestfirði. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að í bréfinu frá íbúunum kom fram að þeir sendu fyrsta erindi sitt til Símans fyrir þremur árum. Þeir hafa ekki fengið svar við því enn. Ráðherra er ráðherra póst- og símamála og því er ástæða til þess að hann láti málið til sín taka. Enn fremur hefur undirskriftalisti viðkomandi íbúa, að því er ég best veit, borist öllum þingmönnum kjördæmisins. En það er kannski ekki aðalmálið. Aðalmálið er að taka á vandanum og leysa úr honum. Það kemur fram í síðasta Bændablaði að um 70 bæir á landinu séu án viðunandi nettengisambands og af þeim séu 45 á Vestfjörðum. Síminn skilar á þriðja milljarð króna í arð til ríkisins á þessu ári. Það ætti ekki að vera erfiðleikum bundið hjá Símanum að ljúka þessu dæmi. Mér finnst það hálfaumingjalegt að fyrirtæki sem er búið að þjóna landsmönnum með þessum hætti um áratuga bil, afar fólksins hafa sjálfsagt borið út símastaurana frítt fyrir Símann á sínum tíma.

Örugglega ekki.

Þetta er þjóðareign, Síminn. Sú þjónusta sem hann veitir á að veitast öllum landsmönnum. Ég treysti á hæstv. samgönguráðherra, sem ég veit að er mikill áhugamaður um að þessi mál komist í lag, fjarskiptaþjónusta um allt land, athugi þetta mál og beiti sér í því þannig að góð lausn fáist á því.

Virðulegur forseti. Þessi umræða er með hefðbundnu sniði og það er satt að segja ekki ónýtt fyrir hinar dreifðu byggðir að eiga svo öfluga talsmenn í ræðustól á Alþingi sem vekja athygli á nauðsyn þess að tryggja fjarskiptasamband um landið allt. En hins vegar er ekki hægt að gera alla hluti á stundinni. Það hefur tekist þannig til á Íslandi með uppbyggingu fjarskiptakerfanna, þótt ýmislegt sé ógert, að hvergi í veröldinni er meiri símanotkun, meiri farsímanotkun og hvergi í veröldinni meiri notkun á internettengingum vegna þess hversu hratt hefur verið byggt upp á Íslandi. Þó að við gerum miklar kröfur, ég þar á meðal, þá verðum við hins vegar að viðurkenna þessar staðreyndir. Þeir sem ferðast um önnur lönd og kynna sér aðstæður, jafnvel þingmenn í erlendu samstarfi, átta sig á því að þeir ná ekki alls staðar farsímasambandi. Ég sé að sumir þingmenn kinka kolli. Við eigum að gera miklar kröfur en mér dettur stundum í hug einn ágætur vinur minn vestan af landi sem sagði jafnan við mig þegar ég fór til þings: „Ja, láttu þá nú hafa það.“ Þannig er umræðan stundum gagnvart Símanum, þessu ágæta fyrirtæki. Það eru gerðar mjög miklar kröfur til fyrirtækisins og mér finnst stundum að þær nálgist mörk hins mögulega í ljósi þess viðskiptaumhverfis sem við búum við og Síminn býr við. Ég geri miklar kröfur til fjarskiptafyrirtækjanna en þær kröfur verða að vera á rökum reistar.

Virðulegi forseti. Forvarnir í fíkniefnamálum eru að mörgu leyti í ólestri hérlendis. Allt of mikið er lagt upp úr refsingum og of lítil áhersla lögð á forvarnir. Ég er sannfærður um að aðeins sé hægt að ná árangri í baráttunni gegn fíkniefnum með því að slá á eftirspurnina eftir eitrinu. Harðari refsingar virðast einungis færa óhugnaðinn enn neðar í undirheimana. Í tilefni af stöðunni og vegna hástemmdra loforða Framsóknarflokksins árið 1999, um milljarð í baráttuna gegn fíkniefnum, spurði ég heilbrigðisráðherra síðastliðið vor um stöðu mála. Svarið sem var skriflegt barst rétt fyrir þingslit í vor og kom mér mjög undarlega fyrir sjónir. Í ljós kom að framlög til bæði forvarna og meðferðar eru afar lág og ekkert bólar á milljarðinum umtalaða. Framsóknarflokkurinn lagði mikið upp úr þessu kosningaloforði sínu árið 1999, marglofaði þessum milljarði og hægt er að fullyrða að hann hafi fengið töluvert magn atkvæða út á þetta kosningaloforð sitt enda er málið grafalvarlegt og snertir margar fjölskyldur í landinu. Því er kominn tími til að inna Framsóknarflokkinn, fimm árum síðar, eftir efndum í málinu og spyrja hreinlega: Var flokkurinn að blekkja kjósendur þegar hann lofaði milljarði aukalega til fíkniefnabaráttunnar, baráttunnar gegn fíkniefnum? Ekkert bólar á því og því spyr ég hæstv. ráðherra: Stendur til að auka útgjöld til forvarna í fíkniefnamálum um 1 milljarð kr., samanber svar ráðherra við fyrirspurn minni í vor? Í svari ráðherra kemur í ljós að framlög til forvarna í svokallaðan Forvarnasjóð eru hverfandi og lág. Miðað við allt tal um milljarð króna þá stinga þær upphæðir í augu. Þar er um að ræða 78 millj. kr. árið 2003. Sorglega lága upphæð. Ástandið í fíkniefnamálum og málum eiturlyfjasjúklinga er alvarlegt. Starf SÁÁ er í uppnámi og það gerist á vakt Framsóknarflokksins, flokksins sem lofaði milljarði í baráttuna gegn fíkniefnum. SÁÁ stendur frammi fyrir því að draga verði úr bráðamóttöku og hætta að taka inn unga eiturlyfjafíkla. Starf SÁÁ er sem sagt í uppnámi, framlög til forvarnamála lítil og hverfandi og meðferðarúrræðum fækkar. Ástandið í þessum málum er grafalvarlegt en flokkurinn sem fór fram með það sem eitt af sínum meginmálum í kosningunum 1999 að lofa milljarði í baráttuna gegn fíkniefnum skal fá að svara fyrir það. Nú er komið að efndum.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda er tilgangurinn með þessari fyrirspurn greinilega að hefja upp pólitíska umræðu um kosningaloforð árið 1999. Fyrirspurnin sem hann beinir til mín er um það hvort til standi að auka útgjöld til forvarna í fíkniefnamálum um 1 milljarð kr. Í fyrirspurninni vísar þingmaðurinn beint í svar mitt fyrir fyrirspurn hans frá því í fyrra um framlög til forvarna. Til að fyrirbyggja misskilning þá tek ég strax fram að það kom ekki fram í svari mínu við fyrirspurn þingmannsins í fyrra að heilbrigðisráðuneytið hygðist auka útgjöld til forvarna um 1 milljarð kr. Það hefur verið gert. Það er hægt að fara yfir það hvenær sem er að þingmaðurinn fer með rangt mál í þessu efni. Í svarinu komu hins vegar fram allar þær upplýsingar sem mér sem heilbrigðisráðherra var unnt að veita um þessi efni og óþarft að endurtaka þau svör hér. Forvarnir vegna fíkniefnamála heyra ekki aðeins undir heilbrigðisráðuneytið og stofnanir þess. Dómsmálaráðuneytið gegnir t.d. veigamiklu hlutverki í þessum málaflokki. Sama má segja um félagsmálaráðuneytið og stofnanir þess. Það er ekki á mínu valdi að svara fyrirspurn hv. þingmanns umfram að sem ég hef áður gert í svari við fyrrnefndri fyrirspurn á síðasta þingi. Ég deili áhyggjum með hv. þingmanni vegna þess margþætta vanda sem felst í reglulegri neyslu fíkniefna og því óhugnanlega umhverfi glæpa og ofbeldis sem tengist neyslu þeirra. Trúlega munu alltaf einhverjir segja að of litlu fé sé varið í þennan málaflokk, sama hver upphæðin er, meðan þessu vandamáli hefur ekki verið útrýmt. Sú barátta er hörð en við megum ekki láta undan síga í þeirri baráttu og það verður ekki gert.

Virðulegi forseti. Forvörnum gegn fíkniefnum á Íslandi er ábótavant. Við vitum að úrræðin eru til og við vitum líka að áhugasamt fólk er til í að vinna að forvörnunum. En því miður hafa fjárveitingarnar ekki verið nægar þrátt fyrir, eins og hér hefur komið fram, hávær kosningaloforð Framsóknarflokksins árið 1999. Ef það skyldi vefjast fyrir þingheimi að fíkniefnavandinn sé til staðar hér á landi þá er hægt að fræðast um þau mál í bók sem heitir Sigur í hörðum heimi, sem er um Guðmund Sesar. Hún fjallar um baráttu saklauss manns og fjölskyldu hans við viðbjóðslega og lífshættulega undirheima fíkniefna á Íslandi.

Hæstv. forseti. Það er mikið áhyggjuefni að á sama tíma og ríkisstjórnin mokar út fjármunum til skattalækkana skuli neyðarópin koma daglega utan úr samfélaginu vegna vandamála, vegna fíkniefna og vanda sem þær stofnanir sem hafa verið að berjast við þann vágest standa frammi fyrir. Ég held að það væri ástæða til að hæstv. heilbrigðisráðherra upplýsti í þessari umræðu hvort hann ætlar sér t.d. að tryggja að hægt verði að halda áfram þeirri þjónustu hjá SÁÁ sem þar hefur verið eða hvort hann vill heldur standa frammi fyrir því að kostnaðurinn af vandamálunum lendi á Landspítalanum, eins og mun auðvitað gerast ef ekki verður hægt að sinna áfram þeim verkefnum sem sinnt hefur verið hjá SÁÁ. Það er kvíðvænlegt að menn skuli sífellt lenda í þessum vanda og ekki geta litið yfir hann heildrænt og leyst hann.

Virðulegur forseti. Hér er sannarlega tæpt á mikilvægu málefni og þakka ber fyrirspyrjanda að vekja máls á því. Það verður að taka fram eins og hæstv. heilbrigðisráðherra gerði í svari sínu að það var loforð um milljarð og staðið við milljarð. Þessi málefni heyra undir fleiri ráðuneyti en það sem hann stýrir og því er í fyrirspurn sem beint er til hans kannski ekki hægt að ætlast til að hann telji fram framlög annarra ráðuneyta. En af því að vakin var athygli á stöðu SÁÁ er líka rétt að það komi fram í umræðu á hinu háa Alþingi að framlög til SÁÁ hafa aukist úr því að vera 219 millj. árið 1997 upp í að það stefnir í að á næsta ári verði þau 499 millj. þannig að það má sannarlega segja að yfirvöld hafi reynt að sporna við þessum vanda. Svo má líka benda þingheimi á að hér var samþykkt á sínum tíma frumvarp um Lýðheilsustöð þar sem forvarnaráðin öll voru sameinuð í þeim tilgangi einmitt að styrkja og efla enn frekar þá forvarnastarfsemi sem fram fer í landinu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og óska hv. þingmanni sem mælti hér á undan mér til hamingju með jómfrúrræðu sína sem hún flutti þremur korterum eftir að hún tók sæti á Alþingi og var vasklega gert. Kjarninn í mínu máli er þessi: Hvar er það sérstaka átak sem Framsóknarflokkurinn boðaði í baráttunni gegn fíkniefnamálum? Það er kjarni málsins. Flokkurinn boðaði sérstakt átak og nefndi milljarð króna til að berjast gegn fíkniefnum. Meginmálið er það að neyðin vegna fíkniefnafaraldursins, t.d. á meðal unglinga, er eitt alvarlegasta meinið í samfélagi okkar. Það er að rústa fjölda fjölskyldna. Hver þekkir ekki sögurnar af handrukkurunum og hryllingnum öllum í kringum það þegar unglingar og ungt fólk leiðist út í eiturlyfjaneyslu? Við því verðum við að bregðast. Þetta er allt spurning um forgangsröðun og ég efast ekki um að hæstv. ráðherra hafi vilja til að berjast gegn þessu máli. En ekkert bólar á milljarðinum og ekkert bólar á hinu sérstaka átaki sem Framsóknarflokkurinn boðaði í baráttunni gegn fíkniefnum. Þvert á móti erum við að láta undan síga. Staðan hjá SÁÁ sýnir að við erum að láta undan síga í meðferðarúrræðum og baráttunni gegn fíkniefnum. Því væri forvitnilegt að heyra hvort hæstv. ráðherra ætlar að bregðast við bráðavanda SÁÁ svo dæmi sé tekið. Ætlar hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að það átak sem Framsóknarflokkurinn boðaði í kosningunum 1999 muni eiga sér stað? Tölurnar tala sínu máli. Staðan í meðferðarúrræðum og forvarnamálum tala sínu máli. Við erum að gefa eftir. Vandinn eykst og æ fleiri Íslendingar verða fórnarlömb þess hryllings sem eiturlyfin eru og við getum gert ýmislegt í því. Þetta er spurning um forgang og því verð ég að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann og hvernig hann ætli að beita sér af enn meira afli í þeirri baráttu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að hreyfa þessu máli og veit að áhugi hans á því er einlægur. En hins vegar verð ég að mótmæla því að farið sé með rangt mál trekk í trekk vegna þess að til eru tölur um það sem varða þrjú ráðuneyti að lagður hefur verið til viðbótar 1 milljarður kr. til baráttunnar gegn fíkniefnum. Sú barátta fer fram á mörgum vígstöðvum. Hún fer fram í dómsmálaráðuneytinu varðandi aðflutningana, hún fer fram í félagsmálaráðuneytinu varðandi vistun og hún fer einnig fram hjá okkur varðandi lýðheilsu og forvarnir. Það hefur verið rakið af hv. þm. Sæunni Stefánsdóttur hve framlögin til SÁÁ hafi vaxið. Við gerðum þjónustusamning við SÁÁ til að formfesta það samstarf og tryggja þá þjónustu. Veitt hefur verið meiri þjónusta en samningurinn gerir ráð fyrir. Við þurfum að fara yfir þau mál. Við höfum viðurkennt fíkniefnameðferð SÁÁ á ópíumfíklum, við höfum lagt fram fjármagn til þess. Við þurfum að fara yfir heildina í þessum málum, athuga hvers kerfið er megnugt, við erum ætíð tilbúin til þess í heilbrigðisráðuneytinu og höfum alltaf verið. Ég átti nýlega viðræður við forráðamenn SÁÁ um þessi mál og heimsótti þá og hef fylgst grannt með þeim málum. Við erum ætíð til viðræðu um hvernig við leysum þau vandamál en við þurfum að nota öll úrræði sem við höfum í kerfinu. Nýlega var viðtal í Morgunblaðinu við forráðamann Barnaverndarstofu þar sem hann segir að hann hafi möguleika til að auka þjónustu sína á þessum vettvangi.

Frú forseti. Samkvæmt sjúkratryggingum almannatrygginga er komið til móts við sjúklinga sem hafa mikinn heilsugæslu- eða lækniskostnað þannig að þegar þeir hafa greitt ákveðið hámark fullu verði geta þeir sótt um afsláttarkort sem gildir út almanaksárið. Fyrir einstaklinga eru það 18 þús. kr. sem þeir greiða fullu verði, fyrir lífeyrisþega 4.500 og fyrir öll börn í fjölskyldu 6 þús. kr. Til að fá afsláttarkortið þarf sjúklingur að safna saman kvittunum, svokölluðum bleikum miðum, vegna lækniskostnaðarins. Sumir sjúklingar, eins og t.d. ýmsir geðsjúkir og fatlaðir, geta ekki haldið saman kvittunum vegna sjúkdóms síns, þeir hafa ekki tök á því og hafa aðstandendur þessara sjúklinga komið að máli við mig vegna þessa ástands. Ég er með dæmi þar sem aðstandandi einstaklings, sem er með geðrænan sjúkdóm og getur ekki safnað kvittunum sínum sjálfur, fékk útprentun á öllum kostnaði hans á heilsugæslustöð þar sem hann er viðskiptavinur en hann hafði þá greitt umfram hámarkið en Tryggingastofnun ríkisins neitaði að taka útskriftina gilda og vill ekki afhenda afsláttarkort nema gegn bleiku miðunum eða kvittununum frá lækni. Þó er þetta frumrit frá stjórnsýslu heilsugæslunnar sem aðstandandinn framvísaði. Þetta ástand kemur illa niður á þeim sem búa við veikindi eða fötlun sem gerir það að verkum að þeir geta ekki haft reiðu á kvittununum og því missir þetta fólk af þeim kjarabótum sem það á í rauninni rétt á í kerfinu. Þegar lyf eru annars vegar og sjúkratryggingar koma til móts við sjúklinga með því að greiða niður mikinn lyfjakostnað, þá er tekið mark á og tekin gild útskrift úr apótekum. Þar þarf ekki að koma með allar kvittanirnar vegna lyfjakaupa þegar sjúklingur er með mikinn lyfjakostnað. Því er það ótrúlegt ósamræmi og kemur niður á þessum hópi sjúklinga að útskrift frá lækni eða heilsugæslustöð er ekki tekin gild þegar afsláttarkortin eru annars vegar. En vegna þessa spyr ég hæstv. ráðherra: 1. Hversu margir þeirra sem hafa greitt umfram hámark fyrir læknisþjónustu hafa sótt um afsláttarkort síðustu þrjú árin? Hversu margir hafa ekki gert það? 2. Er vitað hvort ákveðnir hópar sjúklinga sækja síður um afsláttarkort en aðrir eftir að réttur til þess hefur skapast? Hefur það t.d. verið skoðað eða kannað? 3. Eru áform um að auðvelda þeim að nýta sér þennan rétt sem ekki geta vegna sjúkdóms og fötlunar, borið sig eftir honum, þ.e. að einfalda kerfið þannig að fólki sé ekki gert þetta svona erfitt?

Virðulegi forseti. Fyrsta fyrirspurnin sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir beinir til mín er svohljóðandi: „Hversu margir þeirra sem hafa greitt umfram hámark fyrir læknisþjónustu hafa sótt um afsláttarkort síðustu þrjú árin?“ Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins gaf stofnunin út samtals 26.840 afsláttarkort á árinu 2001 en á árinu 2003 voru þau orðin 33.717. Þannig hefur útgefnum afsláttarkortum á þessum þremur árum fjölgað um fjórðung. Í ár stefnir í að kortunum fjölgi enn og fjöldi þeirra verði á bilinu 34.300–34.400. Þá er spurt: „Er vitað hvort ákveðnir hópar sjúklinga sækja síður um afsláttarkort en aðrir eftir að réttur til þess hefur skapast?“ Tryggingastofnunin hefur ekki upplýsingar um einstaklinga sem ekki nýta sér rétt sinn til afsláttarkorta og hefur því engin svör við því hvort það séu tilteknir hópar einstaklinga umfram aðra sem ekki nýta rétt sinn. Vísbendingar eru hins vegar um að tilteknir hópar nýti sér ekki endurgreiðslurétt sinn en það kemur fram í rannsóknarniðurstöðum Rúnars Vilhjálmssonar og Guðrúnar V. Sigurðardóttur sem könnuðu dreifingu komugjalda og afsláttarkorta meðal þeirra sem eiga rétt á þeim. Tillögurnar voru kynntar í 5. tölublaði Læknablaðsins í fyrra. Þar er bent á að þetta sé í samræmi við þá staðreynd að endurgreiðslur Tryggingastofnunar vegna afsláttarkortanna séu lágar og hafi numið 75 millj. kr. á árinu 2001 en það er 8 millj. kr. lægri tala en endurgreiðslufjárhæð árið 1998. Tryggingastofnunin hefur upplýsingar um þá einstaklinga sem sækja um afsláttarkortin. Þannig eru útgefin afsláttarkort til almennra sjúklinga 9.025 árið 2001, 13.587 til lífeyrisþega og 4.228 vegna barna. Þá má gera ráð fyrir að útgefin kort til almennra sjúklinga verði 13.640, 15.520 til lífeyrisþega og 5.560 vegna barna í ár. Þetta fjögurra ára tímabil er fjölgunin því hlutfallslega mest meðal almennra sjúklinga eða um 51%, 22% í útgefnum kortum vegna barna og ríflega 14% í útgefnum kortum til lífeyrisþega. Aukning í útgáfu korta er því umtalsverð frá árinu 2001 eða sem nemur 27–28% en aukningin bendir til þess að einstaklingar nýti sér rétt til afsláttarkorta í ríkara mæli en áður. Í ár er gert ráð fyrir að endurgreiðsla vegna útgáfu afsláttarkorta verði um 160 millj. kr. og það er um tvöföldun í endurgreiðslu frá árinu 2001. Skýringa er án efa að leita til þeirra staðreynda að nú er það eðli málsins samkvæmt regla að heilbrigðisstarfsmenn á sjúkrahúsum og heilsugæslustöðvum, hjá sérfræðilæknum og annars staðar þar sem sjúklingur sækir sér þjónustu að spyrja viðkomandi hvort hann eða hún sé með afsláttarkort. Þannig eru einstaklingar með beinum og áberandi hætti minntir reglulega á rétt sinn og vaktir til umhugsunar um rétt sinn áður en þeir greiða þjónustuna. Í þriðja og síðasta lagi er spurt: „Eru áform um að auðvelda þeim að nýta sér þennan rétt sem ekki geta vegna sjúkdóms eða fötlunar borið sig eftir honum?“ Eins og áður hefur komið fram þekkir Tryggingastofnun ekki þá sem ekki nýta sér rétt til afsláttarskírteina. Stofnuninni er hins vegar falið með reglugerð að kynna almenningi reglur um afsláttarskírteini, sbr. 1. gr. reglugerðar 981/2003, um hlutdeild sjúkratryggðra í kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu. Leitað hefur verið eftir upplýsingum um hvernig stofnunin stendur að kynningu á afsláttarskírteinum og í svari stofnunarinnar segir að Tryggingastofnun ríkisins gefi út bæklinga þar sem upplýst er um afsláttarskírteinin. Bæklingarnir liggi frammi á flestum læknastöðvum og víðar. Einnig megi finna upplýsingar um skírteinin á heimasíðu stofnunarinnar. Þá hafi stofnunin gefið út spjöld sem send hafi verið læknastöðvum þar sem fram koma upplýsingar um greiðslu sjúklinga fyrir læknisþjónustu með og án afsláttarskírteina. Spjöldin hanga mjög víða uppi. Ég tel að Tryggingastofnun ríkisins hafi sinnt og sinni upplýsingaskyldu sinni við almenning nokkuð vel þó ætíð megi deila um hversu umfangsmikil slík kynning eigi að vera. Það mætti hugsa sér samkeyrslu á upplýsingum þannig að TR og heilbrigðisstofnanir hefðu beinan aðgang að upplýsingum um einstaklinginn svo lesa mætti út rétt viðkomandi en Tryggingastofnun getur ekki gefið upplýsingar um komu sjúklinga á heilsugæslustöðvar og sjúkrahús þar sem hún hefur ekki heimildir til að afla slíkra upplýsinga. Samkeyrsla upplýsinga Tryggingastofnunar og heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa er viðkvæmt persónuverndarmál og því þarfnast slíkt vandlegrar skoðunar áður en óskað er eftir slíkum heimildum fyrir stofnunina. Núverandi fyrirkomulag afsláttarskírteina er með þeim hætti að það getur uppfyllt það markmið sem skírteinunum er ætlað en verið er að skoða þær ábendingar sem bent er á í greininni sem ég vitnaði til.

Virðulegi forseti. Það kom í ljós eins og mig grunaði að hæstv. ráðherra veit ekki hversu margir hafa greitt umfram hámarkið og sækja ekki um afsláttarkortið. Það er hópurinn sem ég var að benda á. Fólk sem er það mikið veikt eða það mikið fatlað að það getur ekki borið sig eftir kvittununum, safnað þeim saman og borið sig eftir afslættinum. Auðvitað verður að koma til móts við þann hóp því hann getur ekki nýtt sér kjörin með þessum hætti. Ég benti á dæmi þar sem aðstandandi hafði leitað til heilsugæslunnar eftir kvittun frá stjórnsýslu heilsugæslunnar þar sem sýnt er fram á að viðkomandi hafði borgað umfram hámarkið og Tryggingastofnun neitar að láta hann hafa afsláttarkort út á hana. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki tilbúinn til að beita sér fyrir því að þegar fram koma kvittanir, löggild frumrit frá yfirstjórn heilsugæslunnar, að sjá til þess að tekið sé mark á því í Tryggingastofnun alveg eins og bleiku miðunum eins og gert er þegar útskriftir koma frá apótekunum vegna afsláttar eða niðurgreiðslu á lyfjum. Þarna held ég að hægt verði að koma til móts við þennan hóp en auðvitað á að koma þessu þannig fyrir að viðkomandi hafi kort eða eitthvert skírteini þar sem hægt er að sjá á rafrænum upplýsingum hversu mikið er búið að greiða fyrir læknisþjónustu eða heilsugæslu á árinu, þannig að það komi sjálfkrafa fram á kortinu þegar menn eru búnir að borga hámarkið. Það er mjög viðkvæmur hópur sem líður fyrir það hvernig fyrirkomulag hlutanna er. Ég treysti því að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir því að gerð verði bragarbót á þessum hlutum því ástæðulaust er að láta þennan sjúklingahóp líða fyrir þetta. Það ætti að vera auðvelt að kippa því í liðinn að hvert frumrit, kvittanir frá heilsugæslunni, gildi þegar afsláttarkortin eru annars vegar eins og kvittanirnar frá læknum.

Virðulegi forseti. Okkur í heilbrigðisráðuneytinu og mér sem heilbrigðisráðherra er vissulega mjög annt um að fólk þekki rétt sinn og nýti hann. Það er alveg ljóst. En ég tel að hlutverk heilbrigðisstarfsmanna í þessu efni sé það mikilvægasta, að fólk sé minnt á rétt sinn um leið og það leitar eftir þjónustu og fái leiðbeiningar í því efni. Mér er kunnugt um að fólk sem vinnur í heilbrigðisþjónustunni, t.d. í heilsugæslunni, gerir það. Það spyr hvort menn séu með skírteini. Við erum ætíð tilbúin að ræða við Tryggingastofnun um framkvæmd þessara mála og ef einhverjir hnökrar eru í málinu höfum við sérstaka samráðsnefnd og höfum formfest það samstarf. Það er sjálfsagt og eðlilegt að það sé tekið upp við stofnunina ef einhverjir hnökrar eru á þeim samskiptum. Það sem ég nefndi í svari mínu voru vandkvæðin varðandi persónuverndina, vandkvæðin varðandi samkeyrslur upplýsinga. Ljóst er að við höfum ekki svör við öllum spurningum og þar liggur vandamálið. Hins vegar held ég að við getum haft upplýsingarnar í bærilega góðu lagi með almennum fyrirmælum og góðum samskiptum og við í heilbrigðisráðuneytinu erum tilbúin að stuðla að því. Að öðru leyti þakka ég þingmanninum fyrir að taka málið upp. Það er vissulega þarft að vekja athygli á þessu í umræðum á Alþingi og ég þakka fyrir það.

Frú forseti. Í haust birtist viðtal í Fréttablaðinu við Áslaugu Hauksdóttur ljósmóður undir yfirskriftinni Hrikaleg misþyrming kvenna. Þar segir hún, með leyfi forseta: „Vel má búast við því að hér á landi fari umskornar konur innan tíðar að mæta á fæðingardeildir sjúkrahúsa til að fæða börn. Við verðum að fara að búa okkur undir það.“ Áslaug hefur reynslu af því að taka á móti börnum umskorinna kvenna í Danmörku en þangað flutti mikill fjöldi flóttamanna frá Sómalíu upp úr 1997. Áslaug hafði lesið sér til þegar hún fékk fyrstu umskornu konuna til sín og var því að einhverju leyti undirbúin. Engu að síður segist hún hafa orðið fyrir gríðarlegu áfalli þegar raunveruleikinn blasti við. „Ég var lengi að ná mér. Þetta er hrikaleg misþyrming á konum.“ Í Danmörku fara umskornar konur jafnan í gegnum ákveðna fræðsludagskrá þar sem þær fá m.a. fræðslu um það hvernig eðlileg kynfæri líta út. Eiginmönnum þeirra og fjölskyldum er að jafnaði boðið með í fræðsluna því hefðin er svo sterk að engan veginn er nóg að fræða konurnar einar. Áslaug segir nauðsynlegt að skipuleggja einhvers konar fræðslu hér á landi bæði fyrir ljósmæður og lækna og ekki síður fyrir umskornar konur og fjölskyldur þeirra. Vegna ummæla Áslaugar legg ég fram fyrirspurn á Alþingi fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra sem hljóðar svo: Hefur starfsfólk í heilbrigðiskerfinu verið undirbúið sérstaklega undir móttöku og þjónustu við konur sem hafa verið umskornar? Ef svo er, hvaða starfsfólk og í hverju hefur undirbúningurinn falist?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir beinir til mín fyrirspurn um hvort starfsfólk í heilbrigðiskerfinu hafi verið undirbúið sérstaklega undir móttöku og þjónustu við konur sem hafa verið umskornar, og ef svo er, hvaða starfsfólk og í hverju undirbúningurinn hefur falist. Af hálfu heilbrigðisþjónustunnar hafa þessi mál fyrst og fremst verið á könnu kvennadeildar Landspítala – háskólasjúkrahúss. Þar hefur allt frá árinu 2003 verið rætt um hvernig taka skuli á vanda þeirra kvenna sem koma kynnu á deildina vegna þungunar og fæðingar og væru umskornar. Tveir eða þrír úr hópi kvennasérfræðilækna deildarinnar hafa það verkefni að kynna sér sérstaklega meðhöndlun umskorinna kvenna bæði í og eftir fæðingu. Þeir læknar hafa nú þegar hafið undirbúning að þessu hlutverki sínu og mundu verða til kvaddir ef slík mál bæru upp á deildinni. Ljósmæður sem hafa reynslu af þessu starfi og starfa erlendis að þessum málum yrðu einnig til kvaddar þegar þörf yrði á vegna umönnunar í fæðingu. Á kvennadeild er tekin afstaða til umfangs, viðgerða á sköpum og spöng þessara kvenna eftir fæðingu. Kvennadeildin vinnur í samræmi við viðteknar venjur í helstu nágrannalöndum okkar svo sem á Norðurlöndum og í Bretlandi svo og samkvæmt íslenskum lagafyrirmælum. Einnig koma félagsráðgjafar að málinu eftir því sem þörf er á. Virðulegi forseti. Ég vona að þetta svari fyrirspurn hv. þm.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur fyrir að taka málið upp. Hún hefur verið ötul við að halda málinu á lofti. Ég held að full ástæða sé til að horfa á þetta mál og það gleður mig hvernig hæstv. ráðherra svaraði fyrirspurninni. Það var náttúrlega ekki við öðru að búast en að Landspítali – háskólasjúkrahús væri með undirbúning í gangi til að takast á við þennan vanda því ljóst er að það er aðeins tímaspursmál hvenær slíkt kemur hér upp. Það er fjöldi útlendinga hér á landi og þetta er mjög djúpt í þjóðarsál þeirra þjóða sem stunda þessi vinnubrögð, en náttúrlega alveg ljóst að þetta er óverjandi meðhöndlun á konum. Þetta er ofbeldi gagnvart konum og alvarlegt form af misnotkun á börnum. Það gleður mig því að heyra frá hæstv. ráðherra að undirbúningur er hafinn í heilbrigðiskerfinu okkar til að takast á við svona tilvik.

Frú forseti. Fyrirspurn hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur vekur mann til umhugsunar um hvort konur séu umskornar á Íslandi. Menn vita dæmi þess að konur sem flytjast til Íslands hafi verið umskornar í öðrum löndum, en mig langar að spyrja í þessu sambandi hvort ráðherra hafi einhverja vitneskju, hvort það sé vitneskja í heilbrigðiskerfinu eða í ráðuneytinu um það hvort konur séu umskornar á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda Ástu R. Jóhannesdóttur fyrir að hreyfa málinu í fyrirspurnatíma. Það er rétt við umræðuna að vekja athygli á því frumvarpi sem liggur frammi þar sem þingflokksformenn allra stjórnmálaflokka sem fulltrúa eiga á Alþingi Íslendinga hafa lagt fram frumvarp sem gerir ráð fyrir að umskurður á konum, limlesting á kynfærum kvenna, verði bönnuð samkvæmt íslenskum lögum. Ég hvet einungis til þess í umræðunni að frumvarpið fái hraða meðferð í þinginu. Ég held að Íslendingar eigi að ganga á undan með góðu fordæmi í þessum efnum. Reyndar hafa nokkur nágrannalönd okkar sett sams konar lög og ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir alþjóðasamfélagið sem berst gegn limlestingum á kynfærum kvenna að þeim löndum fjölgi sem banni þennan verknað með lögum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þeim sem tóku þátt í umræðunni. Þetta er mjög alvarlegt mál og óverjandi misþyrming sem felst í þessari aðgerð. Ég fagna því að kvennadeild Landspítalans sé farin að huga að þjónustu við þennan hóp. Samkvæmt umræðu sem var hérna áður um þessi málefni kom fram að ekki er vitað til þess að þetta hafi verið gert hér á landi, en auðvitað má búast við því að það gerist hér eins og annars staðar á Norðurlöndum, þar sem vitað er að þetta gerist, og vissulega þarf að samþykkja frumvarp í þá veru sem liggur fyrir þinginu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort einnig séu uppi áform um að veita þessum konum og fjölskyldum þeirra fræðslu, eins og Áslaug Hauksdóttir minntist á í viðtalinu sem ég vísaði til áðan og veitt er í Danmörku. Ég geri ráð fyrir að menn horfi til annarra landa, eins og kom raunar fram hjá hæstv. ráðherra, en mikilvægt er að það sé fræðsla til fjölskyldnanna, til kvennanna, að læknarnir séu viðbúnir, hjúkrunarfræðingarnir, ljósmæður og allir sem koma að þessum málum. Vissulega fagna ég því að menn eru farnir að huga að þessari þjónustu og verði viðbúnir ef og þegar menn þurfa að taka á móti og veita þjónustu konum sem hafa orðið fyrir þessari hryllilegu misþyrmingu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda og þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni um þetta alvarlega mál. Spurt hefur verið hvort við vitum til þess að konur séu umskornar á Íslandi. Ég svaraði fyrirspurn um þetta frá hv. þm. Valdimar Friðrikssyni á síðasta þingi. Þá höfðum við ekki vitneskju um það og við höfum ekki fengið neina vitneskju sem bendir til þess, sem betur fer. Ég tók fram í svari mínu við þeirri fyrirspurn að túlkun okkar er samkvæmt læknalögum og að samkvæmt íslenskum heilbrigðislögum er þetta líkamsárás. Umskurður kvenna er ólöglegur hér á landi þannig að samkvæmt íslenskum læknalögum er ólöglegt að umskera konur og vonandi er það ekki staðreynd að sá verknaður sé framinn. Það er ástæða til að halda vöku sinni í þessum efnum og ég heyri að hv. þingmenn hafa áhuga á því enda er þetta líklega þriðja fyrirspurnin sem ég svara um málið á Alþingi. Ég tel að það sé full ástæða til þess ef þessi alvarlegu tilvik koma upp hér að veita fræðslu og kalla til þá sem eru bærir til að veita hana, væntanlega heilbrigðisstarfsfólk og jafnvel félagsráðgjafa. Sem betur fer hefur ekki enn þá komið upp tilfelli svo við vitum til um þetta mál, en ég tek undir að ástæða er til að halda vöku sinni í eins alvarlegu máli og þessu.

Frú forseti. Kapla hf. hyggst reisa rafskautaverksmiðju á Katanesi í Hvalfirði. Áætlað er að ársframleiðsla verði allt að 340 þúsund tonn af bökuðum rafskautum. Lagt hefur verið mat á umhverfisáhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar lögum samkvæmt og hefur Skipulagsstofnun fyrir sitt leyti gefið grænt ljós á framkvæmdina, þó að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Ýmislegt hefur reyndar breyst síðan það mat fór fram og m.a. hefur komið í ljós að Alcoa hyggst reisa eigin rafskautaverksmiðju í Noregi vegna uppbyggingar álvers í Reyðarfirði sem þýðir að óvíst er um kaupendur alls þess magns rafskauta sem fyrirhugað er að baka á Katanesi. Hér verður ekki fjölyrt um viðskiptahlið þessa máls nema að segja að það er von fyrirspyrjanda að iðnaðarráðuneytið sjáist fyrir í þessu efni, enda óljóst um hagnaðarvon, þótt það eigi sjálft frumkvæði að því að reisa þessa verksmiðju á Katanesi í Hvalfirði. Fyrirspurn mín varðar Grunnafjörð. Innan þynningarsvæðis fyrirhugaðrar verksmiðju er Eiðisvatn en af því er afrennsli yfir í Grunnafjörð í Borgarfirði. Grunnafjörður er eins og kunnugt er á skrá Ramsar yfir votlendissvæði sem hafa alþjóðlegt gildi og ber að vernda sérstaklega. Í Grunnafirði í Borgarfirði eru víðáttumiklar leirur með miklu fuglalífi. Þar er viðkomustaður farfugla. Þær upplýsingar liggja fyrir að í umhverfisráðuneytinu sé gerð verndaráætlunar samkvæmt Ramsar-samþykktinni fyrir Grunnafjörð ekki hafin þótt hann hafi verið settur á þennan lista árið 1996, að ég best man. Fyrir liggur við núverandi aðstæður að frekari náttúrurannsókna er þörf í firðinum, en í vor var því haldið fram af hæstv. þáverandi umhverfisráðherra að ekkert sem vitað væri um núna ógnaði vistkerfinu í Grunnafirði. Það gæti hins vegar breyst, frú forseti, ef fyrirætlanir um rafskautaverksmiðju á Katanesi verða að veruleika. Má nefna að útblástur ýmissa efna mun aukast mjög verði þessi verksmiðja reist, m.a. svokallaðra PAH-efna sem nokkur ótti er af og lítið er vitað um nema að þau hafa álíka virkan og þrávirk efni og gildi þeirra verður nokkuð hátt samkvæmt þeim áætlunum sem fyrir liggja. Þess vegna leyfi ég mér að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra, en ráðuneyti hennar hefur haft forgöngu um að fá aðila til þess að reisa þessa verksmiðju, hvort hún telji að uppbygging rafskautaverksmiðju á Katanesi samræmist skuldbindingum Íslands samkvæmt Ramsar-samþykktinni, í ljósi þess að Eiðisvatn, sem er innan þynningarsvæðisins, hefur afrennsli í Grunnafjörð.

Hæstv. forseti. Grunnafjörður er utan núverandi þynningarsvæðis, iðnaðarsvæðisins á Grundartanga, en hluti Eiðisvatns er innan þynningarsvæðisins. Afrennsli Eiðisvatns er Urriðaá sem rennur í Grunnafjörð. Ekki er þörf á að stækka þynningarsvæðið með tilkomu rafskautaverksmiðjunnar þar sem útblástur frá verksmiðjunni gefur ekki tilefni til slíks. Þó er gerð tillaga um minni háttar stækkun þynningarsvæðisins til norðausturs þannig að lóð rafskautaverksmiðjunnar verði innan þess. Tilkoma rafskautaverksmiðjunnar breytir því engu um þann hluta þynningarsvæðisins sem nær út á Eiðisvatn nú þegar. Stæði rafskautaverksmiðjan ein og sér væri ekki þörf á sérstöku þynningarsvæði umhverfis hana. Viðbætur við meðalstyrk brennisteinstvíoxíðs vegna losunar við það sem nú þegar er leyft á iðnaðarsvæðinu eru um 7% og um 5% vegna flúors. Styrkur svifryks af völdum rafskautaverksmiðjunnar verður vel innan marka jafnt utan sem innan þynningarsvæðis. Það sama á við um styrk köfnunarefnisoxíða. Rafskautaverksmiðjan breytir því mjög litlu um styrk þessara efna innan þynningarsvæðisins frá því sem nú þegar er leyft. Hlutfallsleg aukning mengunarefna á Grundartangasvæðinu verður mest á svokölluðum PAH-efnum sem eru fjölhringa kolvetnissambönd. Ekki eru til umhverfismörk fyrir PAH-efni hér á landi en við mat á umhverfisáhrifum var stuðst við ströngustu mörk sem þekkjast í Evrópu og verður styrkur PAH-efna alls staðar innan þeirra marka. Þess má geta að í tillögum Evrópusambandsins frá 2003 um styrk nokkurra mengunarefna í andrúmslofti er gert ráð fyrir mörkum fyrir PAH-efni sem eru tíu sinnum hærri en þau sem miðað er við í mati á umhverfisáhrifum rafskautaverksmiðjunnar. Í mati á umhverfisáhrifum og úrskurði skipulagsstjóra er gert ráð fyrir að styrkur mengunarefna verði vaktaður. Meðal annars verður styrkur PAH-efna í Grunnafirði, Urriðaá og Eiðisvatni vaktaður sérstaklega bæði áður en verksmiðjan tekur til starfa og eftir að starfsemi hefst. Nánari ákvörðun um vöktun þar verður tekin í samráði við Umhverfisstofnun. Ekki verður séð annað en að fyrirhuguð bygging og rekstur rafskautaverksmiðju samræmist skuldbindingum Íslands samkvæmt Ramsar-sáttmálanum.

Hæstv. forseti. Mér heyrist á svari hæstv. iðnaðarráðherra að lítil viska sé á bak við þann boðskap sem hér var fluttur. Þetta eilífðarhjal um vöktun á útblæstri er að verða fremur leiðinlegt hér í þessu samhengi. Það er alveg sama hversu mikið stjórnvöld vakta þennan útblástur. Hvenær ætlum við að fara að ræða þetta mál ofan í kjölinn og hætta þessari endalausu losun eiturefna út í náttúruna sem nú þegar er farin að valda umhverfinu spjöllum? Hæstv. forseti. Skuldbindingum Íslands á vettvangi Ramsar-samningsins er ógnað af rafskautaverksmiðju á Katanesi. Skuldbindingum Íslands á vettvangi Bernarsamningsins er ógnað. Skuldbindingum Íslands á vettvangi Kyoto-bókunarinnar og loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna er ógnað. Ég held að hæstv. ríkisstjórn ætti að fara að snúa sér að einhverju öðru en að baka rafskaut á Katanesi. Hún ætti að hætta að baka íslenskum friðlöndum slík vandræði sem hér eru í uppsiglingu. Ég tel að það sé kominn tími til að íslensk 

Forseti. Vandinn við þetta mál sem við ræðum hér, Grunnafjörð og stöðu hans gagnvart Ramsar-samþykktinni, er sá að menn hafa aldrei klárað að koma Grunnafirði í lag. Það var látið nægja 1996 að lýsa hann Ramsar-svæði. En síðan þegar búið var að segja A þá taldi íslenska ríkisstjórnin, umhverfisráðherra og aðrir ráðherrar með honum hæstvirtir, að það væri nóg og sögðu aldrei B, sem var það að búa til verndaráætlun fyrir þetta svæði sem þarf að gera og sem á að gera samkvæmt þessari samþykkt. Í raun eru þessi svæði ekki orðin Ramsar-svæði og ekki hægt að monta sig af þeim fyrr en sú verndaráætlun hefur verið gerð. Það já sem hæstv. iðnaðarráðherra sagði áðan um að þessi rafskautaverksmiðja samræmdist skuldbindingum Íslands samkvæmt þessari samþykkt er því náttúrlega já í ljósi þess að engin verndaráætlun er til. Þar með hefur hvorki hæstv. iðnaðarráðherra né umhverfisráðherra neitt vit á því og ekki neitt um það að segja 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hreyfa við þessu máli hér. Það er sannarlega ástæða til að halda hæstv. ríkisstjórn við efnið í þessum efnum. Það verður nú sólarlítið í Hvalfirði ef svo heldur sem horfir og ríkisstjórnin raðar þar niður hverju mengandi fyrirbærinu á fætur öðru. Rafskautaverksmiðja er auðvitað eitt af því allra versta sem fyrir finnst af sínum toga. Þar er gífurleg losun mengunarefna miðað við tiltölulega lítil umsvif. Það er auðvitað eins og við manninn mælt að ríkisstjórnin fagnar því sérstaklega og virðist vera þeim mun gráðugri í fyrirbærin sem þau valda meiri mengun. Það voru alveg sérstök fagnaðarlæti út af þessari rafskautaverksmiðju af því að hún á að bætast þarna við það sem fyrir er í Hvalfirðinum. Eins er það með alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Maður fer að velta því fyrir sér hvernig menn hugsa framgöngu sína, þeir sem geta verið svo gjörsamlega geðklofnir í afstöðu sinni eins og hæstv. ríkisstjórn er t.d. núna þessa dagana gagnvart loftslagsbreytingunum hér á norðurslóðum og losun gróðurhúsalofttegunda 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég verð að segja eins og er að þau komu mér ekkert sérlega á óvart. Mig langar til að hnykkja á því, frú forseti, að staðan varðandi PAH-efni á Íslandi er einfaldlega sú að mjög lítið er um þau vitað. Það þýðir lítið að styðjast við rannsóknir, hversu góðar sem þær eru, sem hafa verið gerðar annars staðar í öðrum löndum. Það hefur ekki verið sett í íslenska reglugerð, ekki byggt á neinum íslenskum rannsóknum um það hver gildin eigi að vera. Hér er verið að leyfa mjög mikla staðbundna losun á PAH-efnum miðað við það sem við þekkjum hingað til á Íslandi. Þess vegna jaðrar það við gáleysi af stjórnvöldum að gefa á það grænt ljós án þess að láta fara fram tilhlýðilegar rannsóknir, frú forseti, m.a. vegna Ramsar-samþykktarinnar. Fyrir liggur að Umhverfisstofnun hefur sagt að það þarf að gera rannsóknir í Grunnafirði. Það þarf að búa til verndaráætlunina og það ætti náttúrlega að vera búið fyrir löngu, frú forseti. Það er ekki hægt að fullyrða neitt, frú forseti, fyrr en þetta liggur fyrir um áhrif þessara eiturefna. Og eins og hv. þingmenn vita væntanlega þá verður nú ýmislegt annað losað í Hvalfirði ef þessi verksmiðja verður reist, koltvísýringur og annað. Í raun er mjög mikil mengunarhætta af þessu fyrirbæri. Ég bið því hæstv. iðnaðarráðherra að skoða málin betur og sjá til þess að íslenskar rannsóknir liggi til grundvallar.

Hæstv. forseti. Alltaf spretta upp sömu hv. þingmennirnir þegar er farið að tala um verksmiðjur í þessum virðulega þingsal af því að þeir eru á móti öllum verksmiðjum. 

Má ég biðja aðeins um hljóð í salinn.

En það var eitt alveg hárrétt sem hér var sagt og það var að iðnaðarráðherra hefði ekkert sérstaklega mikið vit á þessum málum, þ.e. hvað varðar mengun. Það vill nú svo til varðandi ráðherra sem ekki fara með slík mál - og iðnaðarráðherra gerir það nú ekki samkvæmt stjórnsýslu Íslands - að þegar mál sem þessi koma upp þá fara þau bara í ákveðinn farveg. Ég veit ekki betur en þeir hv. þingmenn sem hér hafa talað hafi haft bara heilmikið álit á mati á umhverfisáhrifum og Skipulagsstofnun í því sambandi og annað slíkt. Það vill svo til að þessi verksmiðja hefur þessi leyfi. Það á nú ekkert að tala um leyfi í þessu sambandi. En hún hefur farið í gegnum mat á umhverfisáhrifum. Hv. þingmaður sem hér hóf þessa umræðu hefur nú, held ég, heilmikið álit á Evrópusambandinu og eins og kom fram í máli mínu áðan er matið á umhverfisáhrifum sem unnið er vegna verksmiðjunnar, þ.e. þá eru viðmið hér svo miklu lægri en hjá Evrópusambandinu að þau eru tíu sinnum hærri hjá ESB  
             Svo var talað hér um geðklofa og fleira sem ég ætla ekki að bregðast við. En það var líka talað um sól í Hvalfirði. Ég vil minna á að þegar Norðurál hóf starfsemi sína í Hvalfirði voru iðnaðarráðherra afhent mótmæli undir lögregluvernd. Slíkt var ástandið. 
             Hver er á móti þeirri verksmiðju í dag? Það sem þurfti til á þeim tíma var kjarkur stjórnvalda til þess að byggja  
            

Frú forseti. Nýlega var gerð könnun á vegum Rannsóknastofnunar Háskóla Akureyrar um viðhorf Eyfirðinga til þróunar byggðarlags síns eftir aldri, búsetu og kyni. Einnig var spurt um hvort líkur væru á að íbúarnir mundu flytja á næstu 2–3 árum. Ýmsar niðurstöður þjóðmálakönnunar voru jákvæðar, svo sem eins og viðhorf tæplega 100 Grímseyinga sem byggja þá eyju að þeir væru ekki á förum. En því miður eru niðurstöður rannsóknarinnar mjög neikvæðar fyrir sjávarbyggðirnar á utanverðum Eyjafirði, þ.e. Siglufirði, Dalvík og Ólafsfirði. Niðurstöður rannsóknarinnar sýna svart á hvítu að fjórði hver íbúi þessara byggða telur það frekar eða mjög líklegt að þeir muni flytja í burtu á næstu 2–3 árum. Annað er sláandi að í Ólafsfirði hafa einungis 40% íbúa trú á jákvæðri þróun eigin byggðarlags á næstu árum. Þetta viðhorf fólks í sjávarbyggðunum við utanverðan Eyjafjörð ætti að vera umhugsunarefni fyrir hæstv. byggðamálaráðherra og í framhaldinu er rétt að spyrja: Hvernig hyggst ráðherra byggðamála bregðast við niðurstöðum nýrrar þjóðmálakönnunar sem Rannsóknastofnun Háskólans á Akureyri gerði í Eyjafirði? Það sem sjávarbyggðunum er nauðsyn til að efla bjartsýna trú er að opna fyrir nýliðun í sjávarútvegi, það er augljóst. Það má einnig fullyrða að sjávarútveginum sjálfum er það nauðsyn að fá nýliða inn í greinina. Eins og staðan er nú ríkir stöðnun í sjávarbyggðunum, aðsókn og menntun í sjávarútvegi hefur dregist saman, sjávarútvegsfyrirtækin eru skuldsett upp fyrir haus og löngu orðið tímabært að breyta sjávarútvegsstefnu stjórnvalda. Því miður er eins og hæstv. ráðherra sé löngu búinn að átta sig á samhengi byggðamála og sjávarútvegsmála. Annað er ekki að sjá á heimasíðu hæstv. ráðherra. Þar kemur fram að hún telur ákveðna þversögn fólgna í því að hægt sé að draga björg í bú frá hverju sjávarþorpi á landinu. Hæstv. ráðherra líkir því við að verið sé að föndra við byggðirnar. Þessu erum við í Frjálslynda flokknum alfarið á móti og teljum þetta viðhorf vera byggðamálaráðherra og ríkisstjórninni algerlega til skammar. Það er orðið löngu tímabært að breyta sjávarútvegsstefnunni sem hefur í rauninni engu skilað. Hún skilar minni afla á land en fyrir daga kvótakerfisins og er orðið löngu tímabært að hæstv. byggðamálaráðherra snúi af þeirri stefnu sem hún hefur viðurkennt á heimasíðu sinni að er byggðunum óhagstæð, enda ef farið er yfir byggðamál og síðan stöðu sjávarútvegsins er hægt að sjá samhengi hlutanna.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson hefur beint þeirri fyrirspurn til mín hvernig bregðast eigi við niðurstöðu þeirrar þjóðmálakönnunar í Eyjafirði sem kynnt hefur verið. Ýmislegt jákvætt kemur fram í könnuninni, t.d. að 100% Grímseyinga hafa trú á jákvæðri þróun byggðarlagsins. Einnig kemur fram að 80% eða fleiri íbúar Grýtubakkahrepps, Húsavíkurbæjar, Eyjafjarðarsveitar, Hörgárbyggðar, Þingeyjarsveitar, Akureyrarkaupstaðar, Aðaldælahrepps og Arnarneshrepps hafa trú á jákvæðri þróun eigin byggðarlags á næstu árum. Það veldur þó áhyggjum að samkvæmt könnuninni trúa einungis 40% íbúa Ólafsfjarðarbæjar á jákvæða þróun eigin byggðarlags á næstu árum. Annað sem kom fram í könnuninni er að fólk virðist í töluverðum mæli telja líklegt að það flytji búferlum á næstu árum. Í kjölfar rannsóknarinnar birti Byggðarannsóknastofnun skýrslu sína Bjartsýni og búferlaflutningar. Í skýrslunni kemur fram að ýmsar ástæður geta verið fyrir því að fólk ákveður að flytja búferlum. Búferlaflutningar geta verið jákvæðir, bæði fyrir þá einstaklinga sem í hlut eiga sem og fyrir samfélagið í heild. Í mjög mörgum tilvikum kýs fólk að flytja til að afla sér aukinnar menntunar eða til að skipta um starfsvettvang án þess að vera knúið til þess. Í skýrslunni er sérstaklega bent á að hafa þurfi í huga að með spurningum í könnuninni er verið að kanna hvað viðkomandi telur að geti mögulega gerst í framtíðinni. Ekki er því endilega um það að ræða að þeir sem svara spurningunni játandi hafi uppi ákveðin áform um búferlaflutninga heldur að þeir telji líklegt að til þess kunni að koma. Hæstv. forseti. Það er stefna ríkisstjórnarinnar að treysta búsetu í landinu. Hún birtist í núverandi byggðaáætlun og almennri atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar. Ef litið er á fimm markmið byggðaáætlunarinnar eru þau eftirfarandi: 1. Draga úr mismunun á afkomumöguleikum fólks og skapa sem hagstæðust búsetuskilyrði. 2. Efla sveitarfélögin, styðja við atvinnuþróun, menntun og uppbyggingu grunngerðar þeirra. 3. Efla þau sveitarfélög sem hafa bestu möguleikana til að vaxa og treysta verulega búsetu. 4. Varðveita menningararfleifð og efla menningartengt atvinnulíf. 5. Stuðla að fjölbreyttu atvinnulífi, jöfnun starfsskilyrða og ástunda sjálfbæra nýtingu auðlindanna. Þessi fimm markmið liggja til grundvallar þeim aðgerðum sem ráðist hefur verið í en til viðbótar eru í byggðaáætlun skilgreind 22 verkefni til að stuðla að framgangi umræddra markmiða. Eitt af þessum verkefnum er að efla Eyjafjarðarsvæðið og umhverfi þess. Vegna þessa var í október 2002 skipuð fimm manna verkefnisstjórn um byggðaáætlun fyrir Eyjafjörð. Henni var falið að gera tillögur til ráðherra um stefnumarkandi byggðaáætlun fyrir Eyjafjörð. Nefndin skilaði tillögum sínum í apríl 2004. Markmið byggðaáætlunar fyrir Eyjafjarðarsvæðið skyldi vera að efla Akureyri og Eyjafjarðarsvæðið sem öflugasta þéttbýlissvæði utan höfuðborgarsvæðisins og efla þannig og styrkja byggð á Miðnorðurlandi. Ekki er eingöngu horft á uppbyggingu atvinnulífsins heldur er stefnt að eflingu hvers kyns þjónustu, afþreyingar og menningarstarfsemi. Í framhaldi af tillögum nefndarinnar var þann 5. júlí sl. skrifað undir vaxtarsamning fyrir Eyjafjarðarsvæðið. Tekur samningurinn mið af sambærilegum áherslum víða erlendis, m.a. í Finnlandi, Ítalíu og Bandaríkjunum þar sem lögð er aukin áhersla á að efla ákveðna byggðakjarna og nær hann yfir tímabilið 2004–2007. Hægt er að fullyrða að vaxtarsamningurinn er nýjung hér á landi á sviði byggðamála. Er markmið hans að styrkja sjálfbæran hagvöxt á Eyjafjarðarsvæðinu með markaðstengdum áherslum. Nálæg svæði utan Eyjafjarðarsvæðisins munu njóta þess starfs með beinum og óbeinum hætti. Í ljósi þeirrar niðurstöðu sem kemur fram í þjóðmálakönnun í Eyjafirði, að bjartsýni og jákvæðni ríkir víðast hvar um byggðaþróun, hyggst ég halda áfram að beita mér fyrir framgangi vaxtarsamningsins. Eitt af meginmarkmiðum vaxtarsamningsins er einmitt að efla bjartsýni, drifkraft og jákvæð viðhorf meðal almennings. Af framansögðu er ljóst að stjórnvöld hafa unnið markvisst og hratt að fjölbreyttum og margvíslegum áherslum og verkefnum er miða að því að styrkja samkeppnishæfni og búsetuþróun byggðarlaga, ekki síst á Eyjafjarðarsvæðinu og á Norðurlandi. Fylgst verður þó með á þessu svæði eins og á öðrum svæðum hvað varðar þróun byggðarlaga og atvinnulífs.

Hæstv. forseti. Hv. fyrirspyrjandi dró athyglina að því að það er fólkið í sjávarbyggðunum sem hefur fyrst og fremst vantrú á framtíð sinni. Það er ekkert nýtt, við vitum að svona er þetta víða um landið. Hvers vegna er þessi vantrú? Hún er vegna stefnu stjórnvalda í sjávarútvegsmálum. Vegna þess að búið er að einkavæða sjávarauðlindina í kringum landið. Vegna þess að það ríkir ekki atvinnufrelsi til að stunda sjó á Íslandi. Hver trúir á framtíð byggðarlags sem er orðið til vegna fiskimiðanna þegar ekki er hægt að hefja þar rekstur, þegar engin nýliðun er í greininni? Menn þurfa ekki að bíða mikið lengur með skilgreininguna á því hvers vegna sjávarbyggðirnar eiga undir högg að sækja. Mér finnst kominn tími til þess að menn horfist í augu við þetta vandamál og taki á því.

Hæstv. forseti. Ég man eftir því þegar könnunin var kynnt. Niðurstöðurnar með Grímsey vöktu einmitt athygli mína og mér þóttu þær merkilegar. Ég hef svolítið hugleitt hvernig staðið getur staðið á því að fólk í Grímsey sé svona ánægt og hafi svona mikla trú á framtíðinni á meðan fólk á Siglufirði, Dalvík og Ólafsfirði sé svona svartsýnt. Gæti það verið vegna þess að Grímsey býr við nokkra einangrun og fólk er látið að mestu leyti í friði fyrir stjórnvöldum þar? Gæti það hugsast? Ég held nefnilega að það gæti verið hluti af skýringunni. Þar fær fólk að njóta atvinnufrelsis, þar fær fólk að njóta auðlinda sinna sem eru fiskimiðin í kringum eyjuna. Hins vegar er mjög erfitt að njóta þess frelsis á Siglufirði, Dalvík og Ólafsfirði þar sem yfirvöld eiga mjög auðvelt með að halda uppi sínum magnaða fjanda sem er eftirlitsiðnaðurinn sem tilheyrir sjávarútveginum og þá er ég sérstaklega að tala um Fiskistofu. Ég held að hundurinn liggi þarna grafinn því að það er ekkert að því að búa á þessum stöðum. Fólk getur verið mjög ánægt og haft það gott þar. Staðirnir búa yfir mörgum kostum en því miður eru margir njörvaðir niður í það mikla fjötra í dag að það er ekkert gaman að búa þar lengur.

Herra forseti. Það var ekki ýkjamikið upp úr svörum hæstv. ráðherra að hafa. Að lesa falleg orð upp úr skýrslu með áætlunum svarar í litlu þeim miklu erfiðleikum sem byggðakjarnarnir t.d. út með Eyjafirði eiga við að glíma, dæmigerð sjávarpláss, þéttbýlissveitarfélög af millistærð. Erfiðleikarnir birtast m.a. í gríðarlegum vanda sveitarfélaganna sjálfra sem rekstrareininga. Hvað er verið að gera til að koma til móts við þann vanda? Ekki neitt. Hæstv. fjármálaráðherra stendur þar á bremsunum af öllu afli þannig að það vælir í borðunum og ekkert gerist. Það er allt fast í viðræðum sveitarfélaganna og ríkisins og ekki síst það sem fólkið auðvitað í byggðarlögunum finnur að sveitarfélögin eru að verða þess meira og meira vanmegnug að veita hefðbundna þjónustu og sjá um sína hluti. Óvissan og erfiðleikarnir í sjávarútveginum, sem eru líka að verða vegna gengisins og fleiri þátta, setja mark sitt á stöðuna í þessum byggðum. Ekki er mikilla breytinga að vænta frá hæstv. ríkisstjórn í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra lét hafa eftir sér á heimasíðu sinni að það væri ekki markmið ríkisstjórnarinnar að föndra mikið við byggðirnar. Það vill svo til að það hefur einmitt verið gert, sérstaklega í sjávarbyggðunum. Er nærtækt að minna á skýrslu Byggðastofnunar, um hvaða breytingar mundu verða á Vestfjörðum með kvótasetningu í smábátakerfinu, þar sem því var lýst fyrir fram að störfum mundi fækka um 100 í fiskvinnslu og 200 við veiðar. Ráðherrar á hverjum tíma hefðu því átt að vita til hvers gæti dregið. Ef það er ekki að föndra við byggðirnar veit ég ekki hvað er að föndra við undirstöðu byggðanna. Það er algerlega ljóst að fólk trúir ekki á þá útfærslu sem sjávarútvegsbyggðirnar byggja margar hverjar á og fólk treystir því ekki að atvinna þess verði tryggð til framtíðar. Þess vegna er vantrú í þessum byggðum.

Hæstv. forseti. Vissulega er mikill vandi hjá byggðunum við utanverðan Eyjafjörð, sem mér er kunnugt um þar sem ég kem úr einni af þeim. En stjórnvöld eru að reyna að bregðast við þeim vanda sem þar er við að glíma. Við erum að fara í eina stærstu samgöngubót á svæðinu sem gerð hefur verið, jarðgöng um Héðinsfjörð, og í framhaldi af því verður mjög metnaðarfull uppbygging í ferðamannaiðnaði á svæðinu. Margir þingmenn hafa mælt fyrir því að reisa framhaldsskóla við utanverðan Eyjafjörð. Verið er að fara í öfluga uppbyggingu við heilbrigðisstofnun á Siglufirði. Það er verk ríkisstjórnarinnar líka. Svo búum við við það lán að hafa öflug fyrirtæki á þessum svæðum, Þormóð ramma – Sæberg og Samherja. Því miður hafa þessi fyrirtæki oftar en ekki átt erfitt með að fá fólk til vinnu. Atvinnuleysi t.d. á Siglufirði er ekki mikið. Vandinn er annars konar. Við þurfum nýsköpun á svæðið og að því vinnum við með byggðaáætlun fyrir Eyjafjörð sem hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hefur lagt fram. Við þurfum nýsköpun í atvinnulífið.

Hæstv. forseti. Það er alveg segin saga að ef rædd eru byggðamál hér þá byrja menn alltaf að kalla að þetta sé allt saman kvótakerfinu að kenna. En hvernig hefur þróunin orðið í atvinnumálum þjóðarinnar bæði til sjávar og sveita? Við vitum að það þarf sífellt færri hendur vegna þess að tæknin er orðin svo mikil. Tæknin hefur breyst svo mikið að það þarf miklu færri hendur. Í fiskvinnslufyrirtæki í dag, stóru fiskvinnslufyrirtæki þar sem hafa unnið kannski yfir 100 manns eru kannski tíu manns að vinna sömu vinnu í dag. Þetta er sú þróun sem hefur orðið. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Birkir Jónsson sagði áðan um það sem ríkisstjórnin er að gera. Það er verið að vinna mikið að nýsköpunarmálum. Byggðastofnun er að styðja við ótal verkefni hringinn í kringum landið. Það er aukning í ferðaþjónustu. Það er sá atvinnuvegur sem flestir horfa til núna á landsbyggðinni og hefur reynst mjög vel.

Herra forseti. Ég verð að byrja á að lýsa yfir mjög miklum vonbrigðum með svör hæstv. byggðamálaráðherra. Það er eins og hæstv. ráðherra geri sér ekki grein fyrri stöðu mála í eigin kjördæmi. Einnig verð ég að lýsa yfir mjög miklum vonbrigðum með innlegg hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar. Mér finnst ömurlegt að hlýða á svona málflutning. Að segja að allt sé í lagi með atvinnuástandið á Siglufirði og að þar vanti bara fólk til starfa.  Hv. þm. Drífa Hjartardóttir talar um að ekki megi nefna sjávarútvegsmál þegar verið er að ræða um byggðamál. En óvart kemur það fram á heimasíðu hæstv. byggðamálaráðherra að þar viðurkennir hún samhengið. Það má lesa út úr orðum hennar að það megi ekki föndra við þetta fína sjávarútvegskerfi vegna þess að það skili svo miklum ágóða. Þessu hafna ég. Ég minni á að síðan þetta kerfi var tekið upp er aflinn helmingi minni en fyrir daga kerfisins þannig að við höfum til mikils að vinna að fara að skoða nýjar leiðir. Það er alger fásinna að halda í kerfi sem skilar helmingi minni afla á land og það ætti hæstv. ráðherra byggðamála að fara að skoða og líta á það opnum augum og með jákvæðum hætti að skoða aðrar leiðir í staðinn fyrir að binda sig í einhverja tóma dellu.

Hæstv. forseti. Hv. þm. var óánægður. Ég reyndar minnist þess ekki að það hafi oft komið fyrir að hv þingmenn hafi verið ánægðir með svörin sem maður gefur hér. Vegna þess sem ég setti inn á heimasíðu mína í síðasta pistli - það er ánægjulegt að fólk les heimasíðuna - þá talaði ég 

Eigum við þá ekki að skoða nýjar leiðir?

Ég sagði að af því að sjávarútvegurinn er okkur svo mikilvægur - hann er einn af undirstöðunum - þá verðum við að reka hann með markaðshugsun að leiðarljósi. Nú eru hv. þingmenn alveg gjörsamlega búnir að snúa við blaðinu. Nú er það orðið vandamálið að við höfum rekið þessa sjávarútvegsstefnu sem raun ber vitni vegna þess að einmitt fyrirtækin í þessum sjávarbyggðum hafa verið að styrkja sig. Hvernig hefði ástandið verið hjá þessum fyrirtækjum, Þormóði ramma – Sæbergi og Samherja, ef sú stefna hefði náð fram að ganga sem þeir hv. þingmenn hafa haft og þeirra flokkar sem hafa talað í þessari umræðu? Þá væri ástandið allt annað og miklu verra.  Það er mjög margt á döfinni á þessu svæði og þess vegna er það ekki þannig að þó að gerð sé könnun á einhverju landsvæði þá gjörbreyti það byggðastefnu ríkisstjórnarinnar. Við erum með stefnu í gangi sem við framfylgjum 

Forseti. Iðnskólinn í Reykjavík varð 100 ára í haust og það er merkilegur áfangi á Íslandi og merkilegur skóli sem verður svo gamall. Hann er sennilega annar elsti skóli á Íslandi, þriðji elsti ef reiknað er með forsögu Skálholtsskóla, þ.e. að Skálholtsskóli hafi orðið að annars vegar Menntaskólanum í Reykjavík og hins vegar að Prestaskólanum sem síðan varð að Háskóla Íslands. Það má fara í slíka talnaleiki. En í raun er Iðnskólinn eldri en 100 ára því bæta má 35 árum við þessi 100 ef saga hans er rakin aftur til upphafs iðnfræðslu í Reykjavík sem er kvöldskólinn sem hófst 1869. Iðnskólinn sjálfur er stofnaður af miklum stórhug á framkvæmda- og miklum vonartímum og það gerðu íslenskir iðnaðarmenn sjálfir sem mynduðu í Reykjavík og út um landið kjarnann í sjálfstæðisbaráttunni á þeim tíma. Þeir voru þar að auki einir helstu skapendur borgarinnar sem við lifum nú í, í Reykjavík. Skólinn hefur verið á fjórum stöðum ef svo er hægt að segja. Frægasti fyrri staður skólans er auðvitað Iðnaðarmannahúsið við Tjörnina sem var reist ótrúlega hratt á sínum tíma. Núverandi Iðnskólahús á Skólavörðuholti er reist um miðja síðustu öld og síðan viðbyggingin til vesturs 1963. Síðan hefur í raun ekkert gerst þar. Í skólanum eru um 1.600 nemendur að degi og síðan bætast við 200–300 kvöldnemar. Þetta eru ekki allt Reykvíkingar. Af þeim eru um 500 utanbæjar, rúmlega 300 af landsbyggðinni þannig að þetta mál varðar fleiri en Reykvíkinga. Þarna hafa orðið miklar breytingar og framþróun á síðustu árum. Við getum, held ég, bæði Reykvíkingar og aðrir, verið stolt af þessum skóla. Sjónir beinast nú að honum bæði vegna þess sem þar er að gerast og líka vegna þess að ef af sameiningu Tækniháskólans og Háskóla Reykjavíkur verður, sem er umdeilt mál, þá gæti Iðnskólinn fengið aukið hlutverk, sérstaklega miðað við þær ætlanir og vonir forustumanna skólans og skólastjóra hans Baldurs Gíslasonar að skólinn geti teygt sig í framtíðinni upp á háskólastigið. Húsnæðisskortur hefur háð þessum skóla lengi. Á það var minnt á 100 ára afmælinu að fyrir 25 árum sagði þáverandi rektor Þór Sandholt í 75 ára afmælisblaðinu að ekkert gengi í húsnæðismálunum og að þar væri mikil tregða. Það var líka sagt í 90 ára afmælisblaðinu og enn er svo á 100 ára afmælinu. Að vísu hefur nefnd verið að störfum frá því í ársbyrjun. En hún hefur ekki náð að komast að Iðnskólanum heldur hefur hún fjallað um vandamál annarra skóla. Því hlýtur maður að spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvaða hugmyndir hún hefur um þetta mál og hvað starfsmenn hennar séu að bauka um húsnæðismál Iðnskólans í Reykjavík.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda um mikilvægt hlutverk Iðnskólans í gegnum árin. Í 100 ár hefur þessi skóli átt ríkan þátt í þeirri miklu framþróun sem við höfum staðið frammi fyrir þegar kemur að menntun landsmanna. Ég undirstrika að í september á síðasta ári undirrituðu þáverandi menntamálaráðherra og borgarstjórinn í Reykjavík samkomulag um samstarf ríkis og Reykjavíkurborgar í húsnæðismálum framhaldsskólanna í Reykjavík. Þar er miðað við að framlög til tiltekinna forgangsverkefna skuli vera 250 millj. kr. næstu fimm árin. Helstu forgangsverkefnin eru talin upp í því samkomulagi. Þau eru stækkun fimm framhaldsskóla í borginni, þ.e. Fjölbrautaskólans við Ármúla, MH eða Menntaskólans við Hamrahlíð, Iðnskólans í Reykjavík, Fjölbrautaskólans í Breiðholti og Menntaskólans við Sund. Undirbúningur er þegar hafinn að þessum verkefnum öllum en framkvæmd forgangsraðar er ekki endanlega ákveðin enda erum við í ágætri samvinnu - ég vil meina að þetta verkefni sé eitt af þeim sem ég tel að séu að mörgu leyti til fyrirmyndar þegar kemur að samstarfi ríkis og sveitarfélaga, í þessu tilviki Reykjavíkurborgar. Hæstv. forseti. Þó er ljóst að einhver bið verður á framkvæmdum við Iðnskólann í Reykjavík og þá sérstaklega og einkum vegna þess að nokkur óvissa ríkir um einmitt framtíðarafnot skólans af húsi fyrrum Vörðuskóla. Mikil þrengsli vegna fjölgunar nemenda í Austurbæjarskóla hafa leitt til þess að Reykjavíkurborg hefur óskað eftir því við ríkið að fá húsið til sinna nota, en það er í sameign ríkisins og Reykjavíkurborgar. Viðræður standa nú yfir milli ríkis og borgar um ráðstöfun Vörðuskólahússins og nokkurra annarra umfangsmikilla fasteigna í eigu þessara aðila og mun stærð og gerð viðbyggingar Iðnskólans m.a. ráðast af niðurstöðum þeirra viðræðna en auðvitað og að sjálfsögðu með framtíðarhagsmuni Iðnskólans í Reykjavík í huga. Verði niðurstaðan sú að Iðnskólinn haldi Vörðuskóla til frambúðar þá er líklegt að bygging viðbótarhæðar ofan á vesturálmu Iðnskólans verði látin nægja sem viðbót að sinni en frekari viðbyggingu frestað, þ.e. ef Iðnskólinn fær Vörðuskólann algerlega til umráða. Semjist hins vegar um að Reykjavíkurborg taki við Vörðuskólahúsinu verður að sjálfsögðu að bregðast við því með mun viðameiri framkvæmdum í þágu Iðnskólans. Það er hins vegar markmið samkomulagsins á milli borgarinnar og ráðuneytisins og vilji ráðuneytisins að unnið verði áfram að úrlausn á þessum málum og þau helst til lykta leidd sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Ef og þá. Óljós voru svörin. Það eru veruleg vonbrigði að ekki sé gengið rösklega fram í þessu máli. Það virðist sem ríkið dragi lappirnar í húsnæðismálum Iðnskólans og hægt er að færa rök fyrir því að húsnæðisekla skólans hamli því að hluta að hægt sé að efla verulega iðn- og starfsnám hér í borg. Það er mjög slæmt ef aðstöðuleysi veldur því og er skólanum fjötur um fót af því að ekki skortir á yfirlýsingarnar frá hæstv. ráðherra og flestum öðrum stjórnmálamönnum um mikilvægi iðnmenntunar. Við hæstv. ráðherra vorum á þingi Iðnnemasambandsins fyrir nokkrum vikum og þar var ekki annað á ráðherranum að heyra en hún tæki heils hugar undir tillögur Samfylkingarinnar um mikilvægi þess að efla iðn- og starfsnám. Því eru það ákveðin vonbrigði í kjölfar þess málflutnings sem hæstv. ráðherra hefur líka viðhaft annars staðar, þ.e. að mikilvægt sé að efla iðn- og starfsnám enn frekar og gera það að verulega góðum valkosti um alla framtíð fyrir unga Íslendinga, að ekki sé gengið fram svolítið hressilegar í þessum málum. Ef iðnskólarnir, sérstaklega Iðnskólinn í Reykjavík, þessi móðurskóli iðnmenntunarinnar, búa ekki við almennilega og nútímalega aðstöðu þá er ekkert um það að ræða að náminu fleyti fram eins og við berum væntingar til.

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en lýsi því jafnframt yfir að það veldur mér vonbrigðum að ekki skuli gengið vasklegar til verks við uppbyggingu Iðnskólans en fram kom í hennar máli. Hún rifjaði upp samkomulag sem gert hefur verið milli sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu og ráðuneytisins um uppbyggingu framhaldsskóla. Reykjavíkurborg hefur ekki einungis sýnt gott frumkvæði og mikið verk við uppbyggingu í grunnskólum í borginni heldur líka með því að hafa tilbúnar lóðir fyrir framhaldsskólana. En þar verður ríkið auðvitað að sýna frumkvæði. Síðast í morgun var hjá skipulagsnefnd Reykjavíkurborgar verið að kynna stækkunarmöguleika við Menntaskólann við Hamrahlíð. Mönnum er hins vegar vandi á höndum á Skólavörðuholtinu. Þröngt er um nemendur í Austurbæjarskóla. Hann er yfir 600 barna skóli. Þarna eru tveir leikskólar að auki, safnaðarheimili og kirkja. En í Iðnskólanum eru 2.000 nemendur sem allir koma á bílum. Þessi 

Virðulegur forseti. Ég vil fyrst og fremst nefna hér þá samninga sem hæstv. ráðherra vísaði til milli Reykjavíkurborgar og ríkisins um Vörðuskólann og það sem tengist gömlu Heilsuverndarstöðinni við Barónsstíg sem hefur líka verið í sameign ríkis og borgar. Um langt árabil hefur verið reynt að slíta þessu sameiginlega eignarhaldi og ég held að Reykjavíkurborgarmegin hafi Heilsuverndarstöðin til að mynda verið á dagskrá a.m.k. í þau sex ár sem liðin eru síðan ég settist í borgarstjórn Reykjavíkur. Það er ákaflega brýnt orðið, m.a. vegna þess vanda sem skapast hefur í húsnæðismálum Austurbæjarskóla, að slíta þessari sameign á Vörðuskólanum og Heilsuverndarstöðinni við Barónsstíg. Ég vil þess vegna eindregið hvetja hæstv. ráðherra til að leggja þar hönd á plóg svo að aðilum takist að ljúka þessum langdregnu viðræðum sem lítið hefur í sjálfu sér miðað á öllum þessum tíma. Ég held að það séu gagnkvæmir hagsmunir borgarinnar og ríkisins að fá niðurstöðu í þetta, slíta þessari sameign og reyna að mæta þörfum þeirra mikilvægu fræðslustofnana sem eru á Skólavörðuholtinu.

Forseti. Ég vil í fullri alvöru og einlægni þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svörin. Þau voru ekki ljós en staða mála er þannig að þau geta ekki orðið miklu ljósari að sinni. Það er rétt að önnur verkefni hafa orðið á undan í þeirri nefnd sem til varð í kjölfar samkomulagsins milli borgarstjóra og menntamálaráðherra í september í fyrra. Ég held að kannski væri ráð að hæstv. menntamálaráðherra ræddi á ný við borgarstjóra eða borgaryfirvöld um það að taka Iðnskólann í Reykjavík út úr þessu og huga sérstaklega að vandamálum hans. Þau eru annars konar, þau eru flóknari og erfiðari, m.a. vegna þess sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir minntist á, að þetta svæði er ákaflega þröngt og erfitt að gera þar öllum til hæfis. Þó held ég að mjög mikilvægt sé að hafa Iðnskólann þarna áfram fyrir borgarlífið í Reykjavík. Ég vonast til þess að við getum fengið betri og meiri fréttir af þessu en vil spyrja ráðherra að auki, vegna þess að það er sérstaklega tekið fram í samkomulaginu, hvernig gangi að marka stefnu um nánari verkaskiptingu og sérhæfingu framhaldsskólanna á höfuðborgarsvæðinu. Þetta kemur því auðvitað við og efling Iðnskólans hlýtur að vera í beinu framhaldi af þeirri stefnumörkun.

Hæstv. forseti. Eins og ég gat um áðan hefur þetta samkomulag og það samstarf sem hefur verið milli ríkis og borgar í þessu máli verið ágætt. Það sem ég vil undirstrika með þessu er að þarna er um samkomulag að ræða og að sjálfsögðu ætlar ríkisvaldið sér ekki að koma með einhliða dírektíf og segja fyrir um nákvæmlega hvernig eigi að framkvæma það samkomulag sem var gert fyrir rúmu ári. Ég tek undir með hv. þm. Merði Árnasyni að það er afar mikilvægt og brýnt, í ljósi þess að iðnmenntun skiptir okkur mjög miklu máli - við höfum öll talað hér um mikilvægi iðn- og starfsmenntunar - að þessi mál fari að skýrast, bæði á milli ríkis og borgar og þá sérstaklega með það í huga að við getum svarað ágætum yfirmönnum Iðnskólans, skólameistara og öðru starfsfólki, því hvernig fyrirkomulagið verði til frambúðar þegar kemur að málefnum Iðnskólans í Reykjavík. Ég ætla ekki að skilja orð hv. þingmanna sem komu hingað upp þannig að þeir ætlist til þess að ég hleypi upp þessu samkomulagi. Ég trúi ekki að ætlun þeirra hafi verið slík að við eigum að hleypa því upp. Ég hvet frekar þá hv. þm. sem tóku þátt í þessari umræðu - þau eru hæg, heimatökin, ef svo má segja - til að ræða við kollega sína og samherja hjá Reykjavíkurborg, að reyna að ljúka þeim málum, viðskiptum og samskiptum sem eru á milli ríkis og sveitarfélaga þannig að við allir verði ánægðir. Ég ítreka að samskiptin hafa verið góð fram til þessa og ég mun leggja mig alla fram um að svo verði áfram.

Virðulegi forseti. Ég beini þeirri fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra hvort til skoðunar sé að taka upp frumkvöðlafræðslu í framhaldsskólum og grunnskólum og þá einnig í fullorðinsfræðslunni í endur- og símenntunarnámskeiðum. Það má segja að hvatinn að þessari fyrirspurn hafi verið fróðleg og ítarleg skýrsla sem ég las frá Þróunarfélagi Austurlands sem hefur verið mikill aflvaki að menntun í frumkvöðlafræðslu hvers konar og á rætur sínar að rekja til Framhaldsskólans í Austur-Skaftafellssýslu og Nýheimanna á Höfn í Hornafirði. Þaðan er þetta sprottið og hafa þeir farið um landið og kynnt bæði mikilvægi og möguleika nýsköpunarfræðslu og frumkvöðlafræðslu hvers konar. Er það mjög athyglisvert starf. Nýsköpun er sá þáttur sem stuðlar hvað mest að samkeppnishæfi þjóða og fyrirtækja. Að mínu mati og þeirra sem ég vitnaði til áðan er mikilvægt að innleiða frumkvöðlafræðsluna í framhalds- og grunnskólakerfi með einhverjum hætti. Þróunarfélag Austurlands leggur til að á næstu árum fari fram einhvers konar þjóðarátak í frumkvöðlafræðslu eins og lagður hefur verið mjög góður grunnur að í áðurnefndum stofnunum austur á Hornafirði. Þaðan er mikið frumkvæði í málinu sprottið. Það þarf að efla og styrkja frumkvöðlafræðsluna og sérstaklega með hliðsjón af grunn- og framhaldsskólastiginu sem leiðir að sjálfsögðu einnig til fullorðinsfræðslunnar, frumkvöðlafræðslu þar sem námið er blanda af hagnýtri þjálfun og bóklegu námi. Tilgangurinn er að byggja þannig undir frumkvöðlafræðsluna að eftir standi aukinn skilningur og færni barna og unglinga á að tileinka sér hugsunarhátt og breytni frumkvöðla í samfélaginu. Þessum markhópi hefur lítið verið sinnt á Íslandi til þessa og lítið sem ekkert í skólakerfinu fyrir utan það nokkuð merkilega og eindregna frumkvæði sem kemur frá Þróunarfélagi Austurlands þvert á það sem tíðkast í mörgum löndum sem við berum okkur einatt saman við og horfum til varðandi fyrirmynd um atvinnuþróun og nýsköpun hvers konar. Frumkvöðlamenntun gefur okkur nýja vídd í menntun og atvinnuþróun almennt og hleypir miklu lífi í atvinnulífið. Á Íslandi hefur ekki verið unnið skipulega að því að undirbúa þær kynslóðir sem koma inn á vinnumarkað framtíðarinnar fyrir þær breyttu alþjóðlegu aðstæður sem við erum að sjá á vinnu- og menntamarkaði okkar. Frumkvöðlafræðslan á vegum Þróunarfélags Austurlands hefur gert það og beinir hún sérstökum spurningum til þingheims um það hvort við munum beita okkur fyrir því að þetta nám verði tekið upp og eflt í framhalds- og grunnskólunum. Því beini ég þessari fyrirspurn til hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Í aðalnámskrá grunn- og framhaldsskóla eru sett fram meginmarkmið skólastarfsins. Í námskránum er lögð áhersla á að þjálfa nemendur í sjálfstæðum og öguðum vinnubrögðum og gagnrýninni hugsun. Nemendur skulu hvattir til að virkja hæfileika sína í skapandi starfi. Þannig má með vissum hætti segja að námið eigi að leggja grunn að hæfni hvers og eins til að bregðast við nýjum aðstæðum og verkefnum síðar á lífsleiðinni. Í síbreytilegu umhverfi samtímans reynir einmitt á þá hæfni. Menn eru stöðugt að takast á við breytingar og tileinka sér nýjungar og framfarir á öllum sviðum. Skólarnir sem heild og einstakir kennarar vinna að útfærslu og framkvæmd markmiðanna með hliðsjón af þörfum og aðstæðum nemenda. Unnið er að hinum almennu markmiðum í skólastarfinu í heild, þau eru oft og tíðum ekki bundin sérstakri námsgrein eða námsgreinum. Sjálfstæð hugsun og öguð vinnubrögð eru viðfangsefni alls skólastarfsins, ekki einnar greinar umfram aðrar. Námið í skólum okkar er á vissan hátt að búa alla undir að verða frumkvöðlar með því að rækta framangreinda hæfni. Í Aðalnámskrá grunnskóla, upplýsinga- og tæknimennt, frá árinu 1999 er lögð rík áhersla á nýsköpun og tækniþekkingu. Þar eru sett fram lokaáfangamarkmið fyrir nýsköpun og hagnýtingu þekkingar í 4., 7. og 10. bekk grunnskóla. Greinin fær ekki afmarkaðan tíma í viðmiðunarstundaskrá en er lýst í námskránni sem þverfaglegri grein er samþættist námsefni fleiri námsgreina. Frumkvöðlafræðsla er viðfangsefni nokkurra mismunandi áfanga sem er að finna í aðalnámskrá framhaldsskóla og sérstakir áfangar í frumkvöðlafræðum hafa staðið nemendum til boða í nokkrum framhaldsskólum. Frumkvöðlafræðsla er hins vegar ekki sérstök kennslugrein fyrir alla nemendur, hvorki í grunn- né framhaldsskólum. Ekki eru uppi áform af hálfu ráðuneytisins að gera hana að sérstakri námskrárbundinni kennslugrein í grunn- og framhaldsskólum á þessu stigi. Málið er hins vegar áhugavert og verðskuldar fulla athygli og er til stöðugrar umræðu sem ráðuneytið tekur að sjálfsögðu þátt í. Ráðuneytið hefur til að mynda lagt sitt af mörkum við að hvetja þá skóla og kennara sem vilja vinna sérstaklega að afmörkuðum verkefnum sem fella má beint undir frumkvöðlafræðslu. Sjóðir til styrktar þróunarstarfi í grunn- og framhaldsskólum hafa stutt verkefni á sviði frumkvöðlafræðslu. Unnið er að því með stuðningi ráðuneytisins að skipuleggja námsbraut í frumkvöðlafræðslu við Framhaldsskólann á Höfn í Hornafirði. Þar er jafnframt unnið að samningu námsefnis um frumkvöðlafræðslu sem mun nýtast öðrum skólum. Þá má nefna að ráðuneytið styrkir þátttöku framhaldsskólanna í keppninni „Ungir vísindamenn“ sem einmitt byggir á nýsköpun og frumleika. Nýlega náðu fulltrúar Íslands í því verkefni þeim eftirtektarverða árangri að vinna 1. verðlaun í alþjóðlegri nýsköpunarkeppni í Kína. Flestir þekkja nýsköpunarkeppni grunnskólanna sem ráðuneytið styrkir með fjárframlögum. Keppnin hefur náð fágætum vinsældum meðal nemenda og hafa hugmyndir sem henni hafa borist verið nærri 3 þús. á ári á síðustu tveimur árum. Nýsköpunarkeppnin er lifandi dæmi um vel heppnað framtak til að efla frumkvöðlahugsun meðal grunnskólanema. Í starfi grunn- og framhaldsskóla er því ýmislegt áhugavert að finna á sviði nýsköpunar og frumkvöðlafræðslu sem vert er að huga vel að. Ég veit einnig um ýmis önnur frumkvöðlatengd verkefni sem eru í gangi í grunnskólum, til að mynda hefur Junior Achievement verkefnið, sem er alþjóðlegt frumkvöðlaverkefni, verið sett upp í skólum í Hafnarfirði og í Grafarvogi. Hugsanlega verður niðurstaðan sú að ástæða þyki til að gera frumkvöðlafræðslu að sérstakri námskrárbundinni grein fyrir alla nemendur. Slík ákvörðun mun m.a. kalla á að kennarar verði undirbúnir til að takast á við kennslu frumkvöðlafræða, bæði í grunnmenntun kennara og í þeirri endurmenntun sem starfandi kennurum stendur til boða. Verði ákveðið að gera frumkvöðlafræðslu að almennri kennslugrein auðveldar það verkið að námskrár grunn- og framhaldsskóla eru í stöðugri endurskoðun með það að leiðarljósi að skólarnir megi sem best undirbúa ungmennin okkar undir líf og störf í samfélagi framtíðarinnar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Björgvini Sigurðssyni fyrir að taka þetta mál hér upp. Það er alveg hárrétt hjá honum að mjög merkilegt starf fer fram í Framhaldsskólanum á Höfn í Hornafirði sem er uppbyggingarnám í frumkvöðlafræðslu sem á bæði að fara fram innan og utan skólakerfisins. Frumkvöðlanám er oftast blanda af hagnýtri þjálfun og bóklegu námi, og nemendur fást þar við ýmis verkefni sem þjálfa þá í að koma auga á tækifæri í umhverfi sínu og finna leiðir til að færa þau sér í nyt. Samhliða því nota nemendur þekkingu sem aflað er með bóklegu námi til að styrkja stöðu sína í daglegu lífi, t.d. fá þau betri innsýn í eigin fjármál og öðlast skilning á því hvað rekstur lítilla fyrirtækja gengur út á og hvað þarf til að ná betri árangri. Frumkvöðlafræðslan er sjálfseignarstofnun og mig langar að geta þess núna að í meðförum fjárlaganefndar var ákveðið að styðja þetta verk um 2 millj. króna en þessi kennsla hefur farið fram í tveimur framhaldsskólum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að koma með þessa fyrirspurn inn á þingið. Ég tel að það frumkvæði sem hefur verið sýnt í Framhaldsskólanum á Höfn í Hornafirði og starfsemi Fumkvöðlafræðslunnar sé starf sem menntamálaráðuneytið og aðrir eigi að fylgjast mjög vel með og sjá hverju það skilar inn í það samfélag sem er til staðar. Það skiptir auðvitað miklu máli að frumkvöðlamenntun fari inn í menntun kennara. Þó að það eigi að taka tillit til þessara þátta í námskrá, bæði grunn- og framhaldsskóla, er alveg ljóst að möguleikar kennara í dag eru ekki miklir. Bekkir eru fjölmennir, það vantar oft fjármagn til að víkka starfsemi skólanna til að taka þetta inn. En eitt er víst, menntun af þessu tagi hjálpar til við að efla fjölbreytt atvinnulíf og eykur þor ungmenna til að fara í nýjar atvinnugreinar.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir þessa prýðilegu umræðu sem sýndi að menn kunna að meta það starf sem unnið er austur á Höfn í Hornafirði, í framhaldsskólanum þar, í Nýheimum og hjá Þróunarfélagi Austurlands. Þó að hæstv. ráðherra hafi kannski ekki tekið af skarið með að þetta nám ætti heima í aðalnámskrá sem sérstök námskrárbundin grein útilokaði hún það alls ekki. Ég ætla því að nota tækifærið eftir þessa jákvæðu umræðu um málið til að skora á hæstv. ráðherra að setjast vel og vandlega yfir það með sínu fólki með það að markmiði að innan tíðar og innan einhverra ára verði frumkvöðlafræðsla sérstakt nám, sérstök frumkvöðlamenntun verði námskrárbundin grein bæði í grunnskólum og framhaldsskólum. Þó að námskrá okkar miði að sjálfsögðu að því að þjálfa nemendur til sjálfstæðra vinnubragða og gagnrýninnar hugsunar eins og þar stendur, þá er það gott og vel, en ég er sannfærður um að við þurfum sérstaka grein utan um þetta. Ég held að það mundi skila okkur miklum ávinningi og er viss um að ef hæstv. ráðherra fer í ítarlega skoðun á málinu verði niðurstaða þeirrar skoðunar að hér sé um að ræða nám sem á heima í sérstakri grein. Ég ætla því aftur að brýna ráðherrann og skora á hana að ganga þannig í verkið að það verði að lokum innleitt sem sérstök námsgrein á báðum skólastigunum og einnig eflt verulega innan fullorðinsfræðslunnar líkt og Þróunarfélag Austurlands hefur verið að gera að mjög miklu leyti og hefur kynnt kosti frumkvöðlamenntunar fyrir sveitarstjórnum og fyrirtækjum víða um land. Þakka ég þeim fyrir það frumkvöðlastarf og að hafa beint sjónum okkar þingmanna að þessari merkilegu grein.

Hæstv. forseti. Það er rétt að það komi fram að Íslendingar eru einna mestu frumkvöðlarnir í Evrópu. Þegar kemur að nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi erum við Íslendingar í forustu hvað þessa þætti varðar og það er afar jákvætt að við skulum ekki vera allt of ferköntuð heldur förum svolítið áfram veginn og erum óhrædd við að takast á við ný tækifæri og fara inn á ný mið. Það má því segja að frumkvöðlahátturinn sé að mörgu leyti innbyggður í okkur Íslendinga sem er að sjálfsögðu mjög jákvætt. Ég vil undirstrika að menntamálaráðuneytið kemur að sjálfsögðu til með að fylgjast mjög vel með og styðja áfram dyggilega við góð verkefni sem ég gat um áðan, allt með það að markmiði að undirbúa okkur til að meta hvort rétt sé að draga einmitt þessa námsgrein inn í framhaldsskólann og setja hana inn í námskrár sem slíka. Ég vil líka undirstrika að það gefast mörg tækifæri til þess fyrir okkur þingheim m.a. þegar við förum að ræða styttingu framhaldsskólans því það sem tengist styttingu framhaldsskólans er algjör uppstokkun á námskránum og þar með gefst að sjálfsögðu tækifæri og þá fagfólkinu sérstaklega til að undirstrika hvaða þætti það telur best að taka inn í nýjar námskrár og nýja námskrárgerð.

Hæstv. forseti. Í mars á síðasta ári, 15. mars 2003, var samþykkt á hinu háa Alþingi þingsályktun um framkvæmdaáætlun um aðgengi fyrir alla. Í ályktuninni kom fram að skipaður yrði starfshópur með fulltrúum nokkurra ráðuneyta og frá hagsmunasamtökum fatlaðra til að semja framkvæmdaáætlun sem hefði það að markmiði að tryggja aðgengi fyrir alla með hliðsjón af meginreglu Sameinuðu þjóðanna um þátttöku fatlaðra til jafns við aðra. Starfshópurinn átti að leggja fram tillögu sína fyrir 1. október 2003, þ.e. það var mikill metnaður að vinna vel á ári fatlaðra og að skila þessari framkvæmdaáætlun á því ári. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því, hæstv. forseti, að þarna ríkti nokkur bjartsýni að ná að setja saman og vinna vandlega að þessari framkvæmdaáætlun. Nú er liðið ár frá því að hún átti að liggja fyrir og ég tel mikilvægt að við fáum upplýsingar um hvenær áætlað er að hún verði lögð fram, því að það er svo margt sem þarna hangir á spýtunni. Við ætlum síðust þjóða á Norðurlöndunum að framfylgja þessum mikilvægu meginreglum Sameinuðu þjóðanna um fatlaða þar sem Norðurlandaþjóðirnar hafa þegar sett fram framkvæmdaáætlun með mismunandi hætti. Ég veit að starfshópurinn var skipaður fljótlega og hann hefur verið að vinna en til þess að geta tekið næsta skref, þ.e. að koma framkvæmdaáætluninni inn í öll ráðuneyti, til allra sveitarstjórna, inn í lagasetningu og inn í reglugerðir þannig að þessi framkvæmdaáætlun verði samþætt í öllu þjóðlífinu, þurfum við að fara að bretta upp ermarnar og koma vinnunni í gang. Hugsanlega er einn mikilvægasti þátturinn í þessari framkvæmdaáætlun að breyta hugsun og hugmyndafræði okkar til fatlaðra. Fyrirspurn mín, hæstv. forseti, er svohljóðandi : 1. Hvenær má vænta að framkvæmdaáætlun um aðgengi fyrir alla verði kynnt? 2. Mun framkvæmdaáætlunin ná til fleiri þátta en ferlimála? 3. Verður lögð áhersla á hönnun fyrir alla? 4. Er unnið að tillögum um breytingar á lögum og reglugerðum sem lúta að aðgengismálum samhliða gerð framkvæmdaáætlunar?

Hæstv. forseti. Spurt er hvenær vænta megi framkvæmdaáætlunar um aðgengi fyrir alla og kynningar á henni. Því er fyrst til að svara að starfshópur var skipaður vegna þessa verkefnis og hóf hann störf í september 2003. Í honum eru fulltrúar sjö ráðuneyta auk fulltrúa frá hagsmunasamtökum fatlaðra þar sem Öryrkjabandalag Íslands og Landssamtökin Þroskahjálp eiga fulltrúa. Hópurinn hefur haldið 23 fundi auk þess sem undirhópar hans hafa haldið tugi funda á síðustu mánuðum. Við upphaf vinnu starfshópsins var ljóst að verkefnið yrði það umfangsmikið að það yrði ekki mögulegt að klára það innan þess tímaramma sem áætlaður var. Það var mat starfshópsins, hæstv. forseti, að vinna þyrfti nákvæma úttekt á stöðu aðgengismála á Íslandi og til þess þyrfti lengri tíma en gert var ráð fyrir í upphafi. Gert er ráð fyrir því að framkvæmdaáætlunin beri með sér flesta þá verkþætti sem æskilegt er að vinna að til að tryggja aðgengi fyrir alla. Starfshópurinn skipulagði vinnulag við verkefnið með þeim hætti að verkefninu var skipt upp í sex verkáfanga. Í fyrsta áfanganum lagði hópurinn mat á stöðu aðgengismála á Íslandi í ljósi hverrar og einnar viðmiðunarreglu Sameinuðu þjóðanna um jafna þátttöku fatlaðra, en þær eru alls 22. Markmiðið var að fá yfirsýn yfir helstu verkþætti og greina þá í ljósi þeirra viðmiða sem grunnreglur Sameinuðu þjóðanna setja. Þessum fyrsta áfanga var lokið á fyrri hluta þessa árs og liggur fyrir frumgreining á þörfum fyrir umbætur í ljósi grunnreglnanna. Í öðrum verkáfanga var markmiðið að afla enn frekari upplýsinga um umfang og eðli þeirra verkþátta sem tekin hafði verið ákvörðun um að skoða frekar. Þetta var gert með aðstoð ýmissa sérfræðinga sem best þekkja til á hverju sviði. Auk sérfræðinga hafa notendur, aðstandendur og aðrir þeir sem ríkra hagsmuna eiga að gæta komið að úttektinni. Ætla má að í þessum öðrum verkáfanga hafi hátt í 200 manns lagt sitt af mörkum við vinnuna. Gert er ráð fyrir að honum ljúki vorið 2005 en þess má geta að verið er að vinna við skoðun vel á annað hundrað verkþátta. Í þriðja áfanga er markmiðið að skilgreina og flokka öll þau álit sem borist hafa starfshópnum, meta mikilvægi verkþáttanna og skoða valkosti. Í fjórða áfanga að forgangsraða þeim verkþáttum sem talið er mikilvægast að vinna að á næstu árum. Í fimmta áfanga að vinna að ítarlegri áætlun um framkvæmd og útfærslu. Í sjötta að vinna greinargóða kostnaðaráætlun fyrir alla verkþætti framkvæmdaáætlunarinnar. Hæstv. forseti. Eins og fram kom í máli fyrirspyrjanda gerði þingsályktunin ráð fyrir að framkvæmdaáætlunin yrði lögð fram fyrir 1. okt. 2003, en ég tek undir með fyrirspyrjanda að það er ljóst af umfangi verkefnisins að það þarf mun meiri tíma til þess að ljúka því. Áætlanir okkar gera ráð fyrir að það takist ekki fyrr en um árslok 2005. Í öðru lagi er spurt hvort framkvæmdaáætlunin muni ná til fleiri þátta en ferlimála. Viðmiðunarreglur Sameinuðu þjóðanna um jafna þátttöku fatlaðra taka til 22 grunnviðmiðana eins og áður kom fram. Þau viðmið flokkast í þrjá meginkafla, þ.e. forsendur jafnrar þátttöku þar sem fjallað er um mikilvægi vitundarvakningar, læknisþjónustu, endurhæfingu og stoðþjónustu. Í II. kafla, sem ber yfirskriftina „Áherslur um jafna þátttöku“, er fjallað um aðgengi, menntun, atvinnu, tekjutryggingar almannatrygginga, fjölskyldulíf og mannlega reisn, menningu, tómstundir, íþróttir og trúariðkanir. Í III. kafla er síðan fjallað um hvernig staðið skuli að framkvæmd við jafna þátttöku. Þar er kveðið á um miðlun upplýsinga og rannsóknarstarf, stefnumótun og áætlanir, löggjöf, þjálfun starfsfólks, eftirlit og mat áætlana fyrir fatlaða á landsvísu, tæknilega og efnahagslega samvinnu og alþjóðlega samvinnu. Framkvæmdaáætlunin mun því bera með sér áætlanir um alla þá þætti sem fyrr hafa verið nefndir. Framkvæmdaáætlunin mun ná til mun fleiri þátta en ferlimála eins og þau hafa oft verið skilgreind meðal manna, þ.e. ekki einungis aðgengi að byggingum. Í þriðja lagi er spurt hvort áhersla verði lögð á hönnun fyrir alla. Samkvæmt skilningi starfshópsins tekur hugtakið „aðgengi fyrir alla“ á öllum þeim þáttum er snerta aðgengi að samfélaginu og hönnun þar með. Í fjórða og síðasta lagi er spurt hvort unnið sé að tillögum um breytingar á lögum og reglugerðum sem lúta að aðgengismálum samhliða gerð framkvæmdaáætlunarinnar. Því er til að svara, hæstv. forseti, að í lokaskýrslu starfshópsins verður gerð tillaga að breytingum á þeim þáttum sem lúta að aðgengi fyrir alla, þar með taldar breytingar á lögum og reglugerðum. Á þessu stigi vinnunnar liggur hins vegar ekki fyrir hverjar þær verða.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þau voru nokkuð skýr og þetta er mikið og víðfeðmt verk sem verið er að fara í. Það kom fram í ræðu hæstv. ráðherra að nefndin kom ekki saman fyrr en haustið 2003 þannig að hún hóf ekki strax störf eins og ég taldi að hún hefði gert. En eftir sem áður hefur hún sett sér markmið um verkþætti sem er mjög mikilvægt að unnið sé vel að og að góð samvinna sé á milli hinna opinberu aðila, bæði ríkisins og sveitarfélaganna, Öryrkjabandalagsins og allra þeirra sem eiga að koma að þessu verki því að það er mikið í húfi, t.d. að hafa byggingarreglugerðir þannig útfærðar að þær endurspegli þá hugmyndafræði sem hér er að baki. Sama máli gegnir fyrir atvinnulífið, svo sem ferðaþjónustuna, að þegar sé farið að undirbúa að gera hana eftirsóknarverða fyrir fatlaða, þar liggja miklir möguleikar fyrir þá atvinnugrein. Í raun er þetta oft ekki spurning um fjármagn heldur miklu frekar spurning um hugsun og breytta hugsun þannig að aðgengi sé fyrir alla strax í upphafi, að ekki sé verið að kosta til miklum fjármunum við að breyta hvort heldur byggingum, gangstéttum, vegakerfi eða öðru. Við erum því ekki eingöngu að tala um fatlaða, við erum að tala um alla þá sem falla ekki undir hið eðlilega norm, þ.e. börn, fullorðna, fatlaða og alla þá sem þurfa á einhverri aðstoð eða annarri þjónustu að halda.

Hæstv. forseti. Ég heyri að við erum sammála um það, við fyrirspyrjandi, að mikilvægt er að hér sé vandað til verka og það er þannig sem lagt er upp í þessa vinnu. Hún tekur vissulega lengri tíma en við kannski flest áttuðum okkur á í upphafi. Því er til að svara þegar spurt er hvers vegna svo lengi dróst að koma verkinu af stað, að það eru kannski tvær ástæður fyrst og fremst. Annars vegar að verkið er umfangsmeira en menn ætluðu í fyrstu og hins vegar að í millitíðinni, frá því að Alþingi samþykkti þá ályktun sem hér er til umræðu og þar til verkinu var hrint af stað, fóru fram alþingiskosningar sem vissulega tafði upphaf málsins eitthvað. Aðalatriðið er að mínu viti, hæstv. forseti, að hér er verið að vanda til verksins. Að því eru fengnir þeir sem best hafa vit á. Það tekur vissulega heldur lengri tíma en lagt var upp með í upphafi en stóra málið er, eins og fram kom í máli fyrirspyrjanda, að hér sé þá tekið á því af fullum krafti og með það að markmiði að skila góðum árangri.

Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. fjármálaráðherra heyri mál mitt. Glöggur maður vakti athygli mína á því að miðað við gildistíma núverandi lagaákvæða um fjáröflun til vegagerðar að um næstkomandi áramót muni falla niður heimild samkvæmt ákvæði til bráðabirgða VIII í lögum nr. 3/1987, um fjáröflun til vegagerðar. Það er heimild til að fella niður greiðslu þungaskatts fyrir bifreiðar sem nota í tilraunaskyni aðra orkugjafa en bensín og dísilolíur eða annað eldsneyti unnið úr olíu. Þessi heimild hefur verið í lögum um skeið og er til þess hugsuð, og kemur held ég að góðum notum, að auðvelda mönnum að gera tilraunir með aðra orkugjafa og ívilna þeim. Reyndar er fleiri ákvæði að finna í lögum hliðstæðs eðlis sem eiga að hvetja til að menn reyni að beisla og nýta aðra orkugjafa en innflutt jarðefnaeldsneyti. Ekki þarf að fjölyrða um hvers vegna, svo miklar sem umræður eru nú um stundir um skaðleg áhrif á losun gróðurhúsalofttegunda. Jafnframt hafa lengi verið um það umræður hér á landi að reyna að auka sjálfbærni orkubúskapar okkar og leita leiða til að nýta innlenda orku í stað innfluttra orkugjafa. 1. júlí næstkomandi taka gildi lög um olíugjald og kílómetragjald. Þá kemur til sögunnar nýtt fyrirkomulag þessara mála og þungaskatturinn sem slíkur í núverandi mynd fellur úr gildi þó að ákveðið kílómetragjald verði áfram við lýði á stærri bifreiðar. Af þessum ástæðum lagði ég eftirfarandi fyrirspurn fyrir hæstv. ráðherra: 1. Verður undanþága samkvæmt ákvæði til bráðabirgða VIII í lögum nr. 3/1987, um fjáröflun til vegagerðar, framlengd til þess er lög nr. 87/2004, um olíugjald og kílómetragjald o.fl., taka gildi 1. júlí á næsta ári? 2. Hvaða hvatning verður í skattkerfinu til að nýta aðra orkugjafa en bensín eða dísilolíu eftir 1. júlí 2005? Það er einnig fullgilt að spyrja með hvaða hætti því verður þá fyrir komið. Ég leyfi mér þá reyndar í framhjáhlaupi að spyrja hæstv. fjármálaráðherra, og ber vel í veiði: Er ljóst orðið að við tímasetningu þessara kerfisbreytinga verði staðið? Gengur fyrirkomulagið um olíugjald og kílómetragjald í gildi 1. júlí næstkomandi eða er einhver óvissa uppi í þeim efnum?

Herra forseti. Ég ætla að byrja á að svara því síðasta sem fram kom hjá háttvirtum þingmanni. Það er engin óvissa um að staðið verði við þá tímasetningu sem lögin gera ráð fyrir og undirbúningur að því er á fullri ferð, m.a. við að undirbúa nauðsynlega reglugerð um málið. Varðandi fyrirspurn þingmannsins þá vil ég þakka honum fyrir hana. Henni hefur verið svarað með þingskjali sem útbýtt var í dag. En ég vil þakka honum fyrir ábendinguna því að hún ýtti í það minnsta við okkur með að drífa í að leggja fram breytingarfrumvarp um að seinka þessu um þá sex mánuði sem hér er um að ræða, sem er millibilsástand sem ella hefði skapast. Það mál er því í sjálfu sér upplýst. Um síðari spurninguna, um hvaða hvatning verði í skattkerfinu til að nýta aðra orkugjafa en bensín eða dísilolíu eftir 1. júlí næstkomandi þá er því til að svara að það verður engin breyting á þeim hvatningum sem eru í skattkerfinu til að nýta aðra orkugjafa en bensín og olíu, jafnvel þó að núverandi kerfi falli brott og við taki nýtt kerfi olíugjalds og kílómetragjalds. Áfram verður aðeins lagt gjald á bensín og dísilolíu en ekki á aðra orkugjafa. Það leiðir af sjálfu sér að þeir sem aðra orkugjafa nota munu ekki borga olíugjald og þar af leiðandi verður það óbreytt frá núverandi skipulagi. Hins vegar vildi ég jafnframt geta þess að í núverandi skattkerfi er viss hvatning til að fjárfesta í bifreiðum sem knúnar eru öðrum orkugjöfum en bensíni og dísilolíu. Á því er engin breyting fyrirhuguð, a.m.k. í bili. Það á við um vörugjöld á ökutæki sem t.d. eru knúin rafhreyfli eða vetni. Sömuleiðis er takmörkuð undanþága fyrir bifreiðar sem nýta metangas eða rafmagn að verulegu leyti í stað bensíns eða dísilolíu. Þessi ákvæði er að finna í lögunum um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., nr. 29/1993, með síðari breytingum. Þau ákvæði munu standa óbreytt áfram og eru eldsneytisskattinum í raun óviðkomandi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir snögg viðbrögð ráðherra við þessari fyrirspurn hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Ég hvet til þess að fyllsta jafnræðis verði gætt varðandi álagningu vörugjalda á bifreiðar sem eru knúnar öðru en jarðeldsneyti. Það kom fram í máli ráðherra að bifreiðar sem eru rafdrifnar og knúnar vetni væru undanþegnar vörugjaldi að tilteknu leyti, eins væri það um bifreiðar sem væru knúnar metangasi. Ég hef ekki kynnt mér þetta sérstaklega en ég túlka orð ráðherrans sem svo að þarna sé ekki algert jafnræði á milli. Ég vil upplýsa það hér að Strætó bs. hyggst á þessu ári og næsta kaupa 21 strætisvagn, þar af tvo sem verða knúnir metangasi sem er framleitt innan lands, uppi í Sorpu. Það er mjög mikilvægt að myndarlega verði stutt við þá tilraun.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greið svör og fyrir að upplýsa að engra breytinga sé að vænta að þessu leyti varðandi upptöku olíugjalds og nýs fyrirkomulags 1. júlí næstkomandi. Það er að sjálfsögðu mikilvægt að það liggi fyrir. Það þarf að nota tímann vel til að undirbúa þá framkvæmd. Ég þóttist reyndar sjá, þegar ég rak augun í frumvarpið sem hæstv. ráðherra hélt hér á lofti, að fyrirspurn minni hefði verið svarað óbeint með þeim hætti og mjög svo farsællega og ég þakka fyrir það. En ég vildi leyfa hæstv. ráðherra að upplýsa það sjálfum og svara til um það. Það hefði auðvitað verið bagalegt ef þarna hefði skapast millibilsástand. Varðandi hvata til að nýta aðra orkugjafa má segja að lágmarkið sé að þeir séu skattfrjálsir á þróunar- og tilraunatíma. Sama gildi um bíla sem nota slíka orkugjafa. Auðvitað ættu þeir að vera án vörugjalda og ætti að hvetja til þess með enn þá meira afgerandi hætti en við höfum gert hingað til. Það er að sönnu rétt að kerfisbreytingin leiðir það af sér að þungaskatturinn í núverandi mynd hverfur og þar með gjaldtaka sem var óháð því hvers eðlis eldsneytið var, ef það var annað en bensín en þannig var ástandið hér áður. Þó stendur eftir kílómetragjald á stórar bifreiðar sem auðvitað gæti þurft að huga að ef til þess kæmi að menn færu í tilraunastarfsemi sem tæki til notkunar á slíkum tækjum. En hún er góð, svo langt sem hún nær, sú niðurfelling í formi aðflutningsgjalda eða vörugjalda af gas- og rafbílum og hybrid-bílum og öðru slíku. Ég held þó að í ljósi þess hversu hægt gengur að koma slíkum bílaflota í gagnið hér á landi - enn er ótrúlega lítið um rafmagnsbíla eða hybrid-bíla sem við Japansfarar sáum í stórum stíl á götum þar í landi - þá séum við að dragast nokkuð aftur úr öðrum þjóðum að þessu leyti. En það ætti að vera alveg öfugt. Ætti einhvers staðar í heiminum að vera virkileg framþróun í átt til aukinnar notkunar rafbíla og annarra orkugjafa en kolefniseldsneytis þá væri það hér.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls fyrir ábendingar þeirra um þetta mál. Það er sjálfsagt að halda vöku sinni hvað það varðar, t.d. ef hingað koma í notkun bílar yfir 10 tonnum að þyngd sem knúnir eru óhefðbundnu eldsneyti. Þá væri auðvitað sjálfsagt að skoða það mál þegar þar að kemur. Að öðru leyti held ég að fyrirspurninni sé svarað. Það verður engin eðlisbreyting á gjaldtökunni á næstunni. Ég tek undir það sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir og reyndar háttvirtur fyrirspyrjandi sögðu, að það er eðlilegt að greiða fyrir því að ökutæki sem knúin eru óhefðbundnum orkugjöfum fái notið sín, í það minnsta að þeim sé ekki refsað umfram aðra sem slík tæki taka í notkun.

Herra forseti. Ég ber ásamt háttvirtum þingmönnum Bryndísi Hlöðversdóttur, Guðrúnu Ögmundsdóttur og Margréti Frímannsdóttur fram fyrirspurn um fyrirhugað fangelsi á Hólmsheiði til hæstv. dómsmálaráðherra. Nú hefur um þó nokkurn tíma legið fyrir ákvörðun um að ráðast í nýtt fangelsi á Hólmsheiði við Nesjavallaveg. Hins vegar hefur ekki verið gert ráð fyrir neinu fjármagni í verkefnið eins og oft er þegar menn lofa einhverju upp í ermina á sér. Ég tel að nýtt fangelsi bjóði upp á margs konar möguleika til að bæta úr þeim annmörkum sem núverandi fangelsi og fangelsisstefna bjóða upp á. Þegar rætt er um breytingar á fangelsismálum eða fangelsum hlýtur það að vera eitt af meginmarkmiðunum að einstaklingar sem fara í fangelsi komi ekki út verri einstaklingar en þeir voru þegar þeir fóru þar inn. Núverandi fangelsisstefna hefur því miður brugðist þessu markmiði. Samkvæmt rannsókn Helga Gunnlaugssonar, prófessors í félagsfræði, kemur í ljós að ítrekunartíðni þeirra sem lenda í fangelsi er há. Um 37% þeirra sem luku fangavist voru fangelsaðir á ný. Um 44% voru dæmdir á ný og um 73% þeirra sem hafa lokið fangelsisvist þurftu afskipti lögreglunnar á ný innan fimm ára frá fangavistinni. Ítrekunartíðnin var hærri hjá yngri afbrotamönnum. Nánast engin meðferðarúrræði er að finna í íslenskum fangelsum og eru til dæmi um að geðsjúklingar séu vistaðir á Litla-Hrauni eða í einangrunarklefum þar. Bygging hins nýja fangelsis veitir því einstakt tækifæri til að bæta úr þessum atriðum. Til dæmis mætti gera ráð fyrir sérstakri deild fyrir unga fanga í hinu nýja fangelsi en í umræðum um nýja fangelsið hefur ekki verið gert ráð fyrir slíkum möguleika. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu um að í ljósi sérstöðu ungra fanga, á aldrinum 18–24 ára, sé rétt að í fyrirhuguðu fangelsi á Hólmsheiði verði sérstök deild fyrir þann aldurshóp. En slíkur aðskilnaður gæti dregið úr afbrotatíðni ungra fanga sem, eins og fyrr segir, er hærri en í öðrum aldurshópum. Slíkur aðskilnaður veitir einnig möguleika á sértækum úrræðum fyrir þann aldurshóp, t.d. vímuefna- og geðmeðferð. Þess má einnig geta að ungir fangar á þessu aldursbili eru viðkvæmur hópur. Samneyti við síbrotamenn getur haft hvetjandi áhrif á unga fanga til frekari þátttöku í afbrotum og dregið úr möguleika á betrun fanga. Ég vil því beina eftirfarandi spurningum til hæstv. dómsmálaráðherra: 1. Hvenær hefst bygging fyrirhugaðs fangelsis á Hólmsheiði og hvenær má ætla að það verði tekið í notkun? 2. Hvaða kröfur mun ráðherra leggja áherslu á að verði uppfylltar í nýja fangelsinu? 3. Mun einhver stefnubreyting í fangelsismálum felast í starfrækslu þess? 4. Verður þar gert ráð fyrir meðferðarúrræðum fyrir fanga? 5. Verður gert ráð fyrir aðskilnaði ungra og eldri fanga? 6. Verður gert ráð fyrir gæsluvarðhaldsföngum?

Herra forseti. Eins og fram kemur hjá hv. fyrirspyrjanda hefur undirbúningur vegna nýs fangelsis staðið yfir í mörg ár, en ekki hefur verið tekin ákvörðun um byggingu þess. Margir dómsmálaráðherrar hafa í áranna rás svarað fyrirspurnum á borð við þessa og margar tillögur að nýju fangelsi hafa verið samdar. Þegar ég kom í dómsmálaráðuneytið í maí 2003 var unnið að gerð tillögu um fangelsi á Hólmsheiði eins og það hefur verið nefnt. Ég hef ekki tekið endanlega afstöðu til þeirra hugmynda sem þar er að finna. Þótti mér skynsamlegt að gefa nýjum fangelsismálastjóra sem hóf störf 1. maí sl. tækifæri til að koma að lokagerð tillagna um fangelsið á Hólmsheiði og aðrar framkvæmdir á vettvangi Fangelsismálastofnunar. Í haust skiluðu fangelsismálastjóri og samstarfsmenn hans tillögum sínum til mín og er nú unnið að því að meta þær í dómsmálaráðuneytinu. Þar er núverandi staða greind og lagt á ráðin um framtíðina. Á grunni þessa var m.a. unnið að endurskoðun á frumvarpi til fullnustu refsinga sem lagt hefur verið fram á þessu þingi, en að hugmyndum um fjölgun og stækkun fangelsa er sérstaklega vikið í athugasemdum með frumvarpinu. Eins og rakið er í athugasemdunum sýna athuganir að nauðsynlegt sé að við Reykjavík verði reist nýtt fangelsi. Fyrirsjáanlegt er að taka þarf Hegningarhúsið á Skólavörðustíg úr rekstri sem fangelsi á næstu árum, auk þess sem Fangelsismálastofnun hefur upplýst í framangreindri skýrslu sinni að Kópavogsbær vinni nú að breytingum á skipulagi þess svæðis þar sem fangelsið í Kópavogi stendur. Gerir skipulagið ráð fyrir að ekki verði áfram fangelsi á þeim stað. Þegar rætt er um framtíðaruppbyggingu fangelsanna þarf að huga að mörgum þáttum en mikilvægast er að móta heildarstefnu á þessu sviði. Nauðsynlegt er að stefnan sem mótuð er taki ekki einungis til nýbygginga heldur einnig til þeirra fangelsa sem fyrirsjáanlega verða starfrækt áfram. Með hliðsjón af framangreindum upplýsingum um fækkun fangelsa og spám um fólksfjölgun er það mat Fangelsismálastofnunar að byggja þurfi um 60 nýja fangaklefa hér á landi á næstu árum. Það er hins vegar ekki nóg að fjölga fangaklefum og láta þar við sitja, heldur þarf að fara yfir og meta hvers konar vistunarúrræði eigi að standa til boða og í hvaða hlutfalli. T.d. hefur verið á það bent að stærra hlutfall fanga uppfylli skilyrði fyrir vistun í svonefndu opnu fangelsi en nú er í boði. Þá hefur einnig verið bent á nauðsyn þess að vista unga fanga sér, svo og að fjölga vistunarúrræðum fyrir kvenfanga. Á grundvelli þessara upplýsinga þarf t.d. að skoða hvort unnt sé að fjölga fangaklefum á Kvíabryggju. Einnig þarf að huga að stækkun fangelsisins á Akureyri, bæði til að fjölga þar rýmum og ekki síður til að bæta vinnuaðstöðu fanga. Þá er einnig nauðsynlegt að kanna til hlítar hvernig best verði staðið að því að stækka fangelsið á Litla-Hrauni og huga þar að endurbótum og breytingum á skipulagi að því er húsnæðismálin varðar. Í þessu ljósi yrði síðan skoðað hvers konar fangelsi væri rétt að reisa á höfuðborgarsvæðinu. Þar yrði fyrst og fremst horft til móttöku- og greiningarfangelsis, svo og deildar þar sem höfuðáhersla yrði lögð á afeitrun og meðferð þeirra sem glíma við vímuefnavanda og/eða geðræn vandamál. Þann þátt þyrfti að vinna í góðri samvinnu við heilbrigðisyfirvöld sem bera ábyrgð á allri heilbrigðisþjónustu fyrir fanga. Framtíðaruppbygging fangelsa í landinu er að sjálfsögðu nátengd markmiðum og stefnu á þessu sviði og þar leikur ný löggjöf um fullnustu refsinga að sjálfsögðu lykilhlutverk. Ég lít því til þessara mála í heild í ljósi þess hvernig Alþingi tekur frumvarpinu um fullnustu refsinga því þar er að finna nauðsynlegt umboð fyrir ráðuneytið og Fangelsismálastofnun til að taka á málum fanga. Nýtt fangelsi kemur aldrei í stað skynsamlegrar löggjafar á þessu sviði og húsið er aðeins tæki til að framkvæma þá stefnu sem fylgt er í umboði Alþingis. Vænti ég góðs samstarfs við þingmenn um þann þátt málsins á þessum vetri við afgreiðslu frumvarpsins um fullnustu refsinga.

Virðulegur forseti. Ég hvet hæstv. ráðherra til að auka vægi meðferðarsjónarmiða í fangelsismálum og reyna þannig að rjúfa vítahring ungra afbrotamanna og draga úr ítrekunartíðninni. En fyrst og fremst vil ég spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort það sé ekki rétt að borgarstjórnarflokkur Sjálfstæðisflokksins hafi ályktað um að loka beri Hegningarhúsinu á Skólavörðustíg og hafi beitt sér fyrir ályktun um það í borgarstjórn svo fljótt sem verða má. Hvernig stendur á því að hæstv. dómsmálaráðherra, sem á aðild að þeim borgarstjórnarflokki og þeirri stefnumörkun, hefur nú setið á ráðherrastóli í eitt og hálft ár án þess að hafast nokkuð að í málinu, þó svo allir viti að Hegningarhúsið á Skólavörðustíg á ekkert erindi árið 2004 í íslenskt samfélag og hefur sætt áminningum erlendis frá? Hvenær hefur hæstv. dómsmálaráðherra og borgarfulltrúi, Björn Bjarnason, hugsað sér að framfylgja þeirri stefnu í stjórnarmeirihlutanum sem hann hefur í stjórnarandstöðunni hinum megin við Vonarstrætið? Með von um að hæstv. ráðherrann geti svarað því hér.

Hæstv. forseti. Við ræðum mjög þarft mál sem þarf virkilegrar skoðunar við. Ég fagna því sem hæstv. dómsmálaráðherra lýsti yfir áðan að skoða þyrfti þessi mál mjög vandlega og í samhengi við það hvernig nýta mætti ýmis meðferðarúrræði og taka upp vistanir og afplánanir í samræmi við brot, aldur og eðli brota, m.a. fíkniefnabrota þess fólks sem leiðst hefur út í þá ógæfu. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að við reynum að átta okkur á því hvernig við getum látið refsingar eða vistun leiða til betri árangurs við endurhæfingu fólks hér á landi. Ég fagna því að það kom fram í máli ráðherrans og þakka hv. þm. fyrir að hafa tekið málið til umræðu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra, Birni Bjarnasyni, fyrir góð svör. Mér finnst mjög eðlilegt, eins og fram kom í svari hans, að nýr fangelsismálastjóri komi að þessum málum. Það hlýtur að vera mjög mikilvægt að hann hafi einhver áhrif á hvernig fangelsismálum verði háttað í framtíðinni. Mér þótti líka mjög gott að heyra áherslu hæstv. dómsmálaráðherra á að villtir ungir afbrotamenn væru ekki með eldri föngum og eins áherslu hans á opið fangelsi, t.d. með stækkun Kvíabryggju, því vissulega þarf mismunandi úrræði fyrir mismunandi afbrot. Mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra að því hvernig vistun kvenfanga er háttað í dag? Mér þótti ágætt að heyra frá honum að verið sé að hugsa um kvenfangana líka. Ég vil taka undir að það þarf aukin meðferðarúrræði og endurhæfingu fyrir fanga.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svörin og þeim þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni. Þó finnst mér þingheimur vera enn þá að einhverju leyti í lausu lofti varðandi hið nýja fangelsi, hvenær eigi að hefja byggingu þess. Við því fengust ekki skýr svör. Ég vil taka undir þau orð hv. þingmanna sem töluðu og hæstv. dómsmálaráðherra líka, að taka þurfi þennan málaflokk fastari tökum. Sérstaklega fagna ég því sem hæstv. dómsmálaráðherra sagði um að auka meðferðarúrræði fanga og að ræða alvarlega hvort aðskilja beri unga og eldri fanga. Ég tók eftir því að hv. þm. Drífa Hjartardóttir var einnig afar ánægð með þann hugsanlega aðskilnað. Ég vænti þess því að bæði hæstv. dómsmálaráðherra og hv. þm. Drífa Hjartardóttir muni styðja þingsályktunartillögu mína sem lýtur einmitt að þessu. Við þurfum að taka þennan málaflokk föstum tökum. Á síðasta ári fengum við afskaplega vont frumvarp frá hæstv. dómsmálaráðherra um þennan málaflokk sem hann dró til baka, m.a. vegna gagnrýni mannréttindasamtaka og hagsmunaaðila. Nú hefur hæstv. dómsmálaráðherra lagt fram nýtt frumvarp, sem hann hefur reyndar ekki mælt fyrir, en við munum skoða það í ró og næði í hv. allsherjarnefnd og vonum að það sé skárra en hið fyrra. Sömuleiðis bind ég miklar vonir við hinn nýja fangelsismálastjóra og að hann bæti úr þeim augljósu annmörkum á fangelsisstefnu og fangelsismálum okkar sem ég held að flestir átti sig á. Ég vil koma þeim skilaboðum til hans að við munum fylgjast vel með hinum nýja fangelsismálastjóra. Ég held að við eigum að reyna að hraða því að hefja byggingu nýs fangelsis, m.a. til að fylgja eftir þeirri þekkingu sem við höfum á þessum málaflokki. Þegar Litla-Hraun var endurgert var t.d. gert ráð fyrir hlutum sem hvorki eru notaðir né skynsamlegir, eins og hinn ógurlegi turn sem þar gnæfir yfir og enginn er í að staðaldri. Þetta er flókinn málaflokkur og við þurfum að taka tillit til ýmissa hluta, en eitt af aðalmarkmiðunum á að vera að einstaklingar geti tekið út refsingu sína án þess að koma út sem verri einstaklingar.

Herra forseti. Ég vil aðeins árétta það sem ég sagði. Ég tel að líta verði til fangelsisbygginga í ljósi þeirrar stefnu sem við mörkuðum. Stefnan er kynnt á þingi í nýju frumvarpi mínu um fullnustu refsinga sem mér skilst að verði til umræðu á föstudag, þannig að hægt er að ræða málið nánar þá. Varðandi þær fyrirspurnir sem komu sérstaklega í þessum umræðum, sem ég þakka fyrir, er enginn ágreiningur á milli mín og þeirra sem hafa ályktað um að Hegningarhúsið á Skólavörðustíg eigi að hverfa úr rekstri því ég gat þess sérstaklega að það mundi gerast á næstu árum. Varðandi vistun kvenfanga eru þeir nú vistaðir í fangelsinu í Kópavogi. Það lá fyrir sérstök fyrirspurn um það mál sem var dregin til baka og óskað eftir að ég svaraði skriflega. Ég sé því kannski ekki ástæðu til að fara mikið út í það, en þegar við ræðum frumvarpið um fullnustu refsinga er hægt að ræða þann þátt. Ég tel að bæta þurfi eins og fram kom í máli mínu kosti fyrir kvenfanga. Það þarf að hafa jafnmikla fjölbreytni fyrir kvenfanga eins og fyrir karlmenn í fangelsum. Sú fjölbreytni er ekki fyrir hendi eins og aðstæður eru. Eins og ég gat um eru skipulagsyfirvöld í Kópavogi þeirrar skoðunar að endurskipuleggja eigi það svæði þar sem fangelsið er núna og þá þarf að huga að því sérstaklega. Einnig er rétt að geta þess að þegar þetta er lesið og menn rýna nánar í það sjá þeir að ég er að boða nokkuð aðra stefnu en lá til grundvallar þegar menn settu fyrst fram hugmyndir um fangelsi á Hólmsheiði. Ég held því að menn þurfi að líta á málið í heild þegar þeir leggja mat á það sem hér er rætt.

Herra forseti. Því verður ekki á móti mælt að þorskafli á Íslandsmiðum hefur dregist gríðarlega saman síðan kvótakerfið var tekið upp. Fyrirhugaður afli á þessu fiskveiðiári er rúmlega helmingi minni en stefnt var að með núverandi fiskveiðistjórnarkerfi þegar það var sett á legg. Allar tilraunir reiknimeistara til að búa til einhverja allsherjaraflareglu til að byggja upp þorskstofninn hafa mistekist hrapallega. Árið 1992 var þorskaflinn 309 þús. tonn, en það er einmitt árið sem vinnuhópur Hafrannsóknastofnunar og Þjóðhagsstofnunar hóf vinnu við gerð svokallaðrar aflareglu sem hafði það að markmiði að efla þorskstofninn. Aflaregla er föst regla sem ákveður hve mikið á að veiða úr þorskstofninum. Reglan sem hefur gilt undanfarin ár er að það skuli veiða 25% af áætluðum veiðistofni, þ.e. fjögurra ára og eldri þorski. Árangursleysið er algjört, eða 100 þús. tonna minni afli en þegar reiknimeistararnir hófu vinnu sína. Hæstv. sjávarútvegsráðherra skipaði í mars 2001 nefnd til þess að meta árangurinn af notkun aflareglunnar við stjórn fiskveiða. Eflaust hefur árangursleysið rekið ráðherrann áfram til þess að gera umrædda úttekt. Það sem vekur sérstaka athygli er að hæstv. sjávarútvegráðherra skipar sömu menn í að gera úttektina og þá sem bjuggu regluna til. Það er náttúrlega alveg með ólíkindum að menn séu að endurskoða eigin verk. Ein meginforsenda veiðireglunnar og reiknimeistaranna er að stór hrygningarstofn gefi af sér mikla nýliðun, en nýliðun er fjöldi ungra þorska sem bætast inn í veiðistofninn. Ef skoðuð eru línurit yfir stærð hrygningarstofns og nýliðun er ekki með nokkru móti hægt að ætla að fylgni sé með stórum hrygningarstofni og mikilli nýliðun. Miklu nær er að lesa út úr gögnum að það sé öfugt samband á milli hrygningarstofns og nýliðunar, þ.e. þegar hrygningarstofn er lítill þá komist fleiri seiði á legg. Þetta samband er viðurkennt að vissu leyti í endurskoðunarskýrslu reiknimeistaranna, það kemur fram á bls. 9. En samt sem áður er eins og skýrslan leiti ætíð í að skýra nýliðun út frá jákvæðu sambandi hrygningarstofns og meiri nýliðunar. Gerðar eru ítrekaðar tilraunir í þá átt og búin til einhver hrognavísitala til að skýra nýliðun og reynt er að flækja málið með aldurssamsetningu hrygningarstofns og stærð hrygna. En þrátt fyrir allar þessar tilraunir virðist þetta jákvæða samband ekki finnast. Í framhaldinu vil ég spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort ekki sé löngu kominn tími til að horfast í augu við árangursleysi aflareglunnar og fara að leita nýrra leiða til að nýta þorskstofninn og játa að þetta samband sé ekki til staðar.

Herra forseti. Fyrirspurn hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar er svohljóðandi: „Hver er árangurinn af notkun veiðireglu við uppbyggingu þorskstofnsins á Íslandsmiðum?“ Í mars árið 2001 skipaði sjávarútvegsráðherra nefnd um langtímanýtingu fiskstofna með þátttöku sérfræðinga Hafrannsóknastofnunarinnar. Nefndin hafði m.a. það verkefni að meta árangurinn sem náðst hafði í nýtingu þorskstofns á undanförnum árum. Nefndin skilaði lokaskýrslu sl. vor og byggir eftirfarandi á henni. Við framreikning og prófanir vegna setningar aflareglu árið 1995 var gert ráð fyrir að þorskaflinn yrði um 170 þús. tonn allt fram til ársins 2003. Reiknað var með 12–15 ára uppbyggingartíma, þ.e. þar til hrygningarstofn var orðinn um 800 þús. tonn og afli um 330 þús. tonn. Sem kunnugt er jókst aflinn meira en sem þessu nam og þessi markmið hafa því ekki náðst nema að hluta. En þegar reynslan af ákvörðun heildaraflamarks með aflareglunni er metin er engu að síður ljóst að fiskveiðiárið 1995–1996 til 1996–1997, þegar stofninn er metinn með viðunandi nákvæmni, þá skilaði stefnan fyllilega þeim árangri sem stefnt var að. Hins vegar þegar stofnmatið fór af réttri leið, a.m.k. eins og fyrirliggjandi mat gefur til kynna, árin 1997–1998 og 1999–2000 voru teknar ákvarðanir á röngum forsendum sem leiddu til þess að heildaraflamark var allt of hátt nokkur ár í röð. Afli umfram aflamark dró einnig úr árangrinum og eins sú breyting sem gerð var með tilkomu sveiflujöfnunar árið 2000, þar sem ekki er gert ráð fyrir að breyting á aflamarki nemi meiru en 30 þús. tonnum plús eða mínus frá einu ári til þess næsta. Meginniðurstaðan varð því að árangur af beitingu aflareglunnar hefur orðið umtalsverður en miðað við þróun þorskstofnsins og í ljósi þess hvernig hann var metinn á hverjum tíma hefði mátt gera enn betur með því að fylgja upprunalegri tillögu vinnuhóps um aflareglu frá 1994. Þar var miðað við að veiðihlutfall væri 22% af veiðistofni í stað 25%, eins og í raunverulegri útfærslu, og að beitt skyldi svokallaðri meðaltalsreglu, meðaltals stofnmats og aflamarks undangengins árs, til að jafna sveiflur í afla milli ára í stað meðaltals stofnmats yfirstandandi árs og áætlunar næsta árs, eins og nú er. Reynslan af lækkun fiskveiðidauða fiskveiðiárin 1994–1995 og 1996–1997 sýnir einnig að hægt er að byggja upp þorskstofninn með takmörkun afla. Einnig er nú ljóst að stofnmat er óvissara en áður var talið og skekkja í sömu átt getur verið viðvarandi nokkur ár í röð. Þetta getur leitt til þess að fiskveiðidauði verði um árabil mun meiri en ætlað var þegar beitt er aflareglu.  
             Í ofangreindri nefndarskýrslu sýndi einfalt haglíkan að hagrænn ávinningur af beitingu aflareglunnar árið 1995–2000 hefði verið um 24 milljarðar króna ef miðað er við hvernig stofninn var nýttur á árunum 1985–1992. Þar af eru 17 milljarðar vegna meiri hagnaðar en ella og 7 milljarðar vegna þess að stofninn var stærri og verðmætari í lok tímabilsins en annars hefði verið. Athugun bendir til að ef beitt hefði verið lægra aflahlutfalli frá upphafi og jöfnun af því tagi sem lögð var til í skýrslu vinnuhóps frá 1994, hefði líklega náðst enn betri árangur. Munurinn er metinn á um 46 milljarða króna. Þar af eru um 9 milljarðar vegna meiri hagnaðar á árunum 1995–2000 og 37 milljarðar vegna stærri stofns í lok tímabilsins. Þegar bornar eru saman niðurstöður útreikninga með og/eða án matsskekkju kemur fram, að núvirtur hagnaður áranna 1995–2000 er nokkuð svipaður þegar beitt er tiltekinni aflareglu. Ef þeirri reglu sem lögð var til í skýrslu vinnuhóps frá 1994 hefði verið beitt, hefði núvirtur hagnaður orðið um 8 milljörðum meiri en raun varð ef ekki hefði komið til nein matsskekkja. Ef tekið er tillit til matsskekkjunnar er áætlaður munur um 9 milljarðar. Ávinningurinn af stærri og verðmætari stofni yfirgnæfir þennan mun hins vegar algjörlega. Að teknu tilliti til matsskekkjunnar hefði aflareglan sem lögð var til í skýrslu vinnuhópsins leitt til þess að stofninn hefði verið þriðjungi stærri í lok ársins 2000. Í verðmætum talið er áætlað að munurinn sé 37 milljarðar. Að jafnaði hefur verið tilhneiging til ofmats á stærð þorskstofnsins á undanförnum tveimur áratugum. Ekki hefur fundist fullnaðarskýring þar á. Ofmatið hefur leitt til þess að í stað þess að afli var að jafnaði 25% af veiðistofni, eins og stefnt var að með núverandi aflareglu, var hlutfallið 27,5%. Að auki hefur afli umfram leyfðan heildarafla farið vaxandi á síðustu árum og því hefur raunveruleg veiði orðið um 30% af veiðistofni eða 20% meiri en stefnt var að með aflareglunni og 36% meiri en fólst í upphaflegu aflareglunni frá 1994. Við samanburð og ítarlegar prófanir á ýmsum aflareglum, m.a. núverandi reglu, kom í ljós að regla sem miðaði við afla sem nemur 22% af veiðistofni hefur góða eiginleika hvað varðar hagnað, stöðugleika og vöxt og viðkomu þorskstofnsins. Niðurstaða um 22% veiðihlutfall er óháð því hvort gert er ráð fyrir að umhverfisaðstæður hafi breyst varanlega til hins verra frá því sem áður var eða hvort gera má ráð fyrir að þær fari batnandi og nýliðun verði aftur eins og á árunum fyrir 1985. - Ég er alveg að verða búinn, herra forseti. Ef nýliðunin verður eins og á undanförnum 15 árum þýðir þetta að meðalafli verður um 240–250 þús. tonn á ári. Uppbygging hrygningarstofns og/eða betri uppeldisskilyrði leiða til þess að nýliðun verði svipuð og á áratugnum fyrir 1985. Þá verði meðalafli um 350–360 þús. tonn ári með 22% aflareglu. Herra forseti. Hv. þingmaður lagði fyrir mig fleiri spurningar í ræðu sinni …

Nú er tíminn alveg búinn.

… sem ég verð að fá að svara í seinni ræðu. En það hefði auðvitað verið miklu betra ef hv. þingmaður hefði komið öllum spurningunum á framfæri í fyrirspurninni þegar hún var lögð fram sem þingskjal.

Nú ræður forseti litlu um það en ræður því hins vegar að hv. 5. þm. Norðvest. ætlar að gera athugasemd.


            

Hæstv. forseti. Við erum hér í raun að ræða grunninn að þeirri nýtingarstefnu sem ráðuneytið hefur verið að byggja á og stjórnarflokkarnir hafa byggt á, á undanförnum árum varðandi útfærslu við veiðar á þorskstofninum, okkar mikilvægasta stofni, sem gefur okkur bróðurpartinn af tekjunum í sjávarútvegi jafnvel þó að aflinn sé ekki meiri en nú er, hvað þá ef hann væri eins og hann hefði nú verið á árum áður, áður en núverandi regla var tekin upp. Mér finnst dálítið gæta þess í skýringum hæstv. ráðherra sem hann byggir jú á þeirri skýrslu sem hann var að vitna til, að menn eru með svona „ef-reikning“, ef-reikning aftur á bak, og segja að ef þetta eða hitt hefði gerst þá hefði niðurstaðan orðið þessi og við hefðum fengið meira út úr þessu. Ég held að það sé afar erfitt, hæstv. forseti, að rétta af fortíðina með einhverjum ef-reikniforsendum. Það er með þær eins og fleira í þessari veröld, náttúruskilyrðin breytast og menn geta ekki sagt allt fyrir - ekki einu sinni aftur á bak.

Virðulegi forseti. Ég vildi fá að koma á framfæri stuttri athugasemd til að lýsa þeirri skoðun minni að þessi hugmyndafræði og hugsunarháttur í kringum þessa aflareglu gengur einfaldlega ekki upp. Veröldin er ekki svona einföld. Það er ekki hægt að setja þorskstofninn inn í eitthvert ákveðið reiknilíkan, og segja: Það er einn einsleitur þorskstofn allt í kringum landið, ýta svo á takka og fá út einhverja útkomu. Þetta er miklu flóknara en svo. Ég skemmti mér í vor eða sumar við að lesa skýrslu sem kom út í apríl 2004 frá nefnd um langtímanýtingu fiskstofna og mér hreinlega ofbauð að sjá þar hvernig menn eru gersamlega úti að aka í öllum sínum hugsunarhætti, tönnlast á einhverri furðulegri blöndu af tölfræði og hagfræði en gleyma gersamlega allri líffræði. Svona fiskveiðistjórn mun aldrei skila okkur neitt fram á veginn, því miður.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem voru einhvers konar talnaröð og sambland af líffræði og einkennilegri hagfræði og krónum og tonnum. En það sem ég er að vekja athygli á og vil ræða hér eru forsendurnar fyrir þessu. Hverjar eru þær? Þetta þarf að fara að ræða. Skilar stór hrygningarstofn mikilli nýliðun? Það er ekki hægt að sýna fram á það. En það er hægt að reikna og reikna og það sem er svo sérstakt í þessu er að þegar maður horfir á þessa reikninga í þessum skýrslum, aflaregluskýrslum, þá er verið að reikna 30 ár fram í tímann. En samt sem áður er ekki hægt að segja til um stærð þorskstofnsins á næsta ári eða þar næsta ári, með nokkurri vissu. En samt sem áður treysta menn sér til að reikna áratugi fram í tímann. Þetta er hrein og klár vitleysa. Annað atriði sem ég tel að hæstv. ráðherra ætti að svara varðar þá sem bjuggu til aflaregluna, hvers vegna eru þeir settir í að endurskoða regluna? Mér finnst það vera algjör fjarstæða, sérstaklega í ljósi árangursleysis aflareglunnar. Auðvitað eiga þeir að fá utanaðkomandi aðila til að fara yfir hana. Nú er farið að reikna út dýrastofna, ekki bara í sjávarútvegsráðuneytinu, ég sá að hjá Náttúrufræðistofnun var verið að reikna út rjúpnastofninn 40 ár fram í tímann. Ég var á ráðstefnu um fiskveiðistjórn í haust og þar var verið að reikna út stærð fiskstofna aftur í tímann, þar voru fiskstofnar í Skagerak reiknaðir út 130 ár aftur í tímann, út frá einhverjum skipsbókum með mikilli nákvæmni. Ekki nóg með það, þar var verið að reikna út síldarstofn og ofveiði á sautjándu öld, út frá kirkjubókum. Ég tel einfaldlega að við höfum lent á algjörum villigötum með þessum útreikningum og að það verði að fara að reikna þetta út frá fæðuframboði og skilyrðum í hafinu. Það er miklu nær lagi þegar verið er að áætla nýliðun á komandi árum.

Herra forseti. Það eru ótrúlegir fordómar sem hv. þm. Sigurjón Þórðarson hefur gagnvart reikningi, stærðfræði og tölum. Ef við reiknum ekki neitt, ef við leggjum ekki eitthvað til grundvallar til þess að reikna út frá til að komast að einhverri niðurstöðu um hvernig hlutirnir voru, hvað vitum við þá og á hverju eigum við þá að byggja? Það er út af fyrir sig alveg rétt hjá þm. Guðjóni A. Kristjánssyni að við réttum ekki af fortíðina eftir á. En við þurfum hins vegar að skoða hvernig hlutirnir hefðu hugsanlega orðið hefðum við gert hlutina einhvern veginn öðruvísi. - Ekki hægt að setja inn í reiknilíkan og ýta á takka. Ef við gerum ekkert svoleiðis, á hverju eigum við þá að byggja ákvarðanir okkar? Ef við reynum ekki að nálgast það hvernig hlutirnir munu hugsanlega þróast í framtíðinni þá höfum við ekki á neinu að byggja þegar taka á ákvarðanirnar. Líffræðin er alltaf á bak við þetta allt saman, þannig að þetta er ekkert alveg úti að aka. En þetta er ekki eins nákvæmt eins og við hefðum viljað hafa það. Háttvirtur þingmaður Sigurjón Þórðarson spurði aftur, sem var ágætt, af hverju sömu menn, að breyttu breytanda, hefðu verið settir til þess að endurskoða sín fyrri verk. Því er til að svara að það hefur farið fram þreföld endurskoðun á stofnmatinu og því hvernig stofnmatið og aflareglan hefur virkað saman. Tveir hópar erlendra aðila voru fengnir til að vinna þá vinnu og niðurstöður þeirra hafa verið kynntar á fyrirspurnaþingum sem ráðuneytið hefur staðið fyrir. Til viðbótar voru aðilarnir sem stóðu að aflareglunni fengnir til að fara yfir þetta líka og niðurstöður þeirra hafa líka verið kynntar. Ástæðan fyrir því að þeir fengu líka tækifæri til að gera það var sú, að aflareglan sem endanlega var ákveðin og farið var eftir var ekki sú aflaregla sem sá hópur lagði til. Það skýrir auðvitað ekki allt sem hefur verið að gerast eða allan muninn á þróuninni sem menn áttu von á, það var fyrst og fremst ofmatið á fiskstofnunum sem skýrir þann mun, eins og kom fram í fyrra svari mínu.

Frú forseti. Áður en ég beini spurningunni til hæstv. sjávarútvegsráðherra ætla ég að bregðast við svari hans, þ.e. að hann kalli það fordóma mína í garð stærðfræði að fallast ekki á þessa reikninga. Fordómar eru nú einu sinni það að dæma hlutina fyrir fram. Ég er að dæma þetta eftir á og ég horfi á árangursleysið. Ég tel að það séu ekki fordómar heldur að dæma þetta eftir árangursleysinu. Hvað varðar þrefalda endurskoðun er rétt að segja frá því að þeir aðilar sem endurmátu reikniregluna voru ekkert að endurmeta forsendur fyrir reiknireglunni eða veiðireglunni. Þeir voru að kanna allt aðra hluti, hvort tölvurnar virkuðu eins á Hafró og í Bandaríkjunum. Þeir voru bara að fara yfir bókhald og útreikninga. En nú er komið að fyrirspurninni og hún er á þessa leið: Hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur ítrekað vitnað hróðugur í einhverja einkunnagjöf í bókinni The End of the Line, um hversu gott íslenska fiskveiðistjórnarkerfið er. Í stuttu máli er bókin hinn mesti óhróður um fiskveiðar, lýsir m.a. togveiðum með mjög ógeðslegum hætti og höfundurinn Charles Clover mælir einfaldlega gegn áti á þorski. Samt sem áður fer hæstv. sjávarútvegsráðherra í smiðju þessa manns til þess að finna rök fyrir ágæti íslenska kerfisins. Það lýsir auðvitað með miklum hætti örvæntingu hæstv. ráðherra fyrir að finna einhvern rökstuðning fyrir kerfinu. Þessi ágæti höfundur, Charles Clover, fullyrðir m.a. að megingalli íslenska kerfisins séu sóknarstýrðu trillurnar og telur að þær veiði 25% af öllum þorskafla á Íslandsmiðum. Raunveruleikinn er náttúrlega allt annar, eins og hæstv. sjávarútvegsráðherra veit, veidd eru í kringum 5%, en þetta var meginvandamálið að mati Clovers. Samt sem áður gefur bókarhöfundur íslenska kerfinu einkunnina 8 þrátt fyrir augljósa galla svo sem helmingi minni afla en fyrir daga kerfisins á meðan fiskveiðistjórn við Færeyjar fær einkunnina 6, en kerfið þar hefur skilað mun betri árangri en það íslenska. Þar er ekkert brottkast og aflatölur áreiðanlegar. Það sem höfundur hefur á móti Færeyingum er að þeir veiði of mikið. Samt sem áður kemur fram í bókinni að þorskstofninn við Færeyjar sé í mjög góðu ástandi, botnfiskstofnar þar hafi verið í stöðugum vexti og sömuleiðis afli. Í umræddri bók kemur fram að sóknarkerfið í Færeyjum virðist virka. Eina sem höfundur bókarinnar segir rangt er að veitt sé of mikið eða 33% af veiðistofninum. Samt sem áður viðurkennir höfundur að stofnarnir séu að stækka en hefur þann fyrirvara á að það sé vegna hagstæðra umhverfisskilyrða. Ég er svo hissa eftir að hafa lesið 

Frú forseti. Ég verð enn og aftur að lesa upp fyrirspurn hv. þm. því hann flytur ekki fyrirspurnirnar í ræðum sínum á sama hátt og þær birtast mér á þingskjölunum sem ég fæ. Fyrirspurn hv. þm. til mín í þessu tilfelli er: „Er ráðherra sammála þeirri einkunnagjöf um fiskveiðistjórnarkerfi sem fram kemur í bókinni The End of the Line, sem ráðherra vitnaði ítrekað í á síðasta aðalfundi Landssambands smábátaeigenda?“ Það er rétt sem fram kom hjá hv. þm. að bókin er mjög gagnrýnin á fiskveiðar eins og þær fara fram í Atlantshafi og víðar þar sem svipuðum aðferðum er beitt. Auðvitað byggist gagnrýnin fyrst og fremst á því hvernig hlutirnir hafa gengið fyrir sig sunnar í Atlantshafinu, í Norðursjónum og í kringum Bretlandseyjar, þar sem höfundurinn þekkir eðlilega vel til. Hann hefur hins vegar kynnt sér hvernig málum er háttað víðar, hvernig að fiskveiðistjórninni er staðið og hver árangurinn hefur verið. Hann gefur Íslandi vissulega góða einkunn og betri einkunn en Færeyingum og náttúrlega enn þá betri einkunn en Norðmönnum og fer jafnvel gagnrýnum orðum um það hvernig ástandið er á Nýja-Sjálandi. En þessi fjögur fiskveiðistjórnarkerfi, held ég að megi fullyrða, eru almennt talin standa upp úr kannski með fiskveiðistjórnarkerfinu í Barentshafi um að hafa náð þokkalegum árangri í því að stýra fiskveiðum. Spurningin, eins og ég sagði áðan, var hvort ég væri sammála þessari einkunnagjöf. Ég verð ég að segja, frú forseti, að ég er ekki alls kostar sammála þeim einkunnum sem þarna koma fram. Þeir hlutir sem höfundurinn telur gagnrýnisverða á íslenska kerfið eru annars vegar hlutir sem þegar er búið að færa til betri vegar, samanber umframveiðina sem tengist m.a. dagakerfinu og eins það sem hann gagnrýnir varðandi hvernig að upphaflegu úthlutuninni var staðið. Það er hlutur sem snýr ekki beinlínis að fiskveiðistjórninni eins og hún er í dag þótt einhvern veginn öðruvísi hefði verið hægt að standa að úthlutuninni fyrir 20 árum. Ég tel að það eigi því raunverulega ekki við og eigi ekki að verða til þess að draga einkunnina niður. Hins vegar finnst mér hann jafnvel gefa Færeyingum hærri einkunn en þeir eiga skilið, ekki vegna þess að þeir séu með dagakerfi því ég held að hægt sé að útfæra ágæt dagakerfi sem gætu náð árangri, þó að ég haldi að það sé erfiðara en að útfæra kvótakerfi vegna þeirra tæknilegur framfara sem verða hvað varðar sjósóknina sem þarf að taka tillit til. En það sem ég tel varhugaverðast í færeyska kerfinu, og hann fjallar ekki mikið um í bókinni, er hvernig staðið er að ákvarðanatökunni varðandi fjölda veiðidaganna þar sem um er að ræða nefnd sem á að standa að þessari ákvörðun. Gagnrýni mín á það kerfi er af sama toga og gagnrýni mín á ákvarðanir Evrópusambandsins þar sem væntanlega 25 ráðherrar koma saman til þess að taka ákvarðanir um það hver heildaraflinn úr hinum ýmsu stofnum sem veiðast á hafsvæðum Evrópusambandsins eigi að vera. Það hefur reyndar sýnt sig að nefndin sem tekur ákvarðanir í Færeyjum hefur aldrei svo nokkru nemi fækkað sóknardögunum, en það þarf að gera árlega um allt að 5% vegna aukinnar tæknivæðingar við að sækja fiskinn. Þetta tel ég að sé gagnrýnivert. Við verðum líka að hafa í huga að á þeim árum sem kerfið hefur verið í gildi hafa Færeyingar iðulega fengið ábendingar um það frá Alþjóðahafrannsóknastofnuninni að draga þurfi úr veiðinni vegna ástands stofnanna og þess vegna þurfi að fækka dögunum. Ég tel því að Færeyingar séu jafnvel að fá of háa einkunn vegna þeirra galla sem mér sýnast vera á kerfinu. Hins vegar finnst mér að nágrannar okkar Norðmenn fái jafnvel of lága einkunn vegna stjórnunarinnar í Barentshafi. Ég tel að það sé mjög erfið stjórnun vegna lífkerfisins þar, þar eru gríðarlega miklar sveiflur og þeir hafa verið að reyna að koma á kerfi sem virkar og alla vega eins og staðan er í dag eru þar mjög jákvæð merki. Sama er að segja um Nýsjálendinga. Þeir hafa verið að reyna að koma á góðu fiskveiðistjórnarkerfi og njóta kannski ekki alveg sannmælis í bókinni. 

Hæstv. forseti. Umræðan hefur farið vítt og breitt um það hvernig fiskveiðistjórnarkerfin hafa reynst í veröldinni og ég held að ég verði að koma með innlegg á þeim nótum. Flestir vita það og örugglega hæstv. sjávarútvegsráðherra, að í Barentshafinu hefur verið veitt miklu meira magn en gert hefur verið ráð fyrir í útreikningum talna. Skýrsla hefur verið unnin sem bendir á 100–200 þús. tonna afla umfram það sem leyft hefur verið. Þó hefur sameiginleg ákvörðun Normanna og Rússa verið langt umfram ráðgjöf ICES, Alþjóðahafrannsóknaráðsins. Síðan gerist það á þessu ári að Norðmenn og Rússar ákveða að auka heldur við veiðina, þó ekki mikið vegna þess hversu mikil umframveiðin hefur verið. Ég held að sveiflurnar í Barentshafinu geti líka vissulega verið hér þó að þær hafi ekki verið það á undanförnum árum. Við erum núna með hlýjan sjó við Ísland sem mun örugglega færa þorskstofninn okkar yfir til Grænlands 

Virðulegi forseti. Tilefni umræðunnar er þessi litla bók sem ég held á í hendi mér eftir breskan blaðamann. Bókin kom út í haust að því er ég best veit. Það hefur verið tönnlast á því að blaðamaðurinn hafi ítrekað fengið verðlaun, sé ritstjóri umhverfismála hjá Daily Telegraph í Bretlandi og þetta á að gefa honum einhvers konar gæðastimpil. En verðlaunin sem hann hefur fengið hafa komið frá umhverfisverndarsamtökum, Alþjóðanáttúruverndarsjóðnum, og mig langar að nota tækifærið til að vara ráðherrann við því. Við getum deilt um fiskveiðistjórnarmál á Íslandi fram og til baka, við höfum gert það áður og við eigum eftir að gera það áfram. Ég vara hins vegar íslensk stjórnvöld við því að gefa umhverfissamtökunum færi á sér með því að skrifa upp á fordóma eins og fram koma í þessari bók gegn fiskveiðum til þess að reyna að slá einhverjum undirstöðum undir réttlætingu á íslenska fiskveiðistjórnarkerfinu og meintum kostum þess. Það tel ég vera mjög hættulega leið því þessi umhverfissamtök nota 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég er nokkuð hissa á orðum hans varðandi færeyska kerfið, að það hafi fengið of háa einkunn miðað við það íslenska. Ég hefði einmitt talið að það hefði átt að fá mun hærri einkunn en það íslenska. Í Færeyjum er verið að veiða svipað magn og á 6., 7. og 8. áratugnum. Færeyingar reyndu kvótakerfi en hurfu frá því vegna þess að það skilaði þeim engum árangri. Á Íslandi höfum við stjórnað með kvótum í tvo áratugi og það hefur ekki skilað þeim árangri sem við ætluðumst til. Við ætluðumst til þess að við færum í um 500 þús. tonna jafnstöðuafla. En árangurinn er allt annar. Við erum með tæplega helmingi minni afla en við lögðum upp með í upphafi og það ætti að vera áhyggjuefni. Hvað varðar þá gagnrýni að einhver nefnd ákveði sóknardagana held ég að það sé alveg ástæðulaus ótti hjá hæstv. ráðherra, vegna 5% sóknarþunga á hverju ári. En varðandi það að Færeyingar veiddu umfram ráðgjöf Alþjóðahafrannsóknaráðsins hefur það ítrekað komið fram og sérstaklega í gögnum frá Færeyjum, vegna þess að gögn frá Færeyjum eru áreiðanlegri en víðast annars staðar, að þeir fengu ráðgjöf frá Alþjóðahafrannsóknaráðinu um að hætta veiðum t.d. á ýsu árið 2001. Þeir veiða samt sem áður 17 þús. tonn, en hvað sem því líður vex ýsustofninn. Þetta gerist æ ofan í æ og virðist lítið vera að marka ráðgjöf Alþjóðahafrannsóknaráðsins. Það er náttúrlega mjög mikið áhyggjuefni fyrir ICES að ekki skuli vera meira 

Frú forseti. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson vitnaði í Alþjóðahafrannsóknaráðið og ég gat ekki betur heyrt en hann teldi það vera gagnrýnisvert að Norðmenn og Rússar hafi veitt umfram það sem Alþjóðahafrannsóknaráðið ráðlagði.

Ég benti á að veiðin væri að aukast þrátt fyrir það.

Já. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson benti á að Færeyingar hafi veitt umfram ráðleggingar ráðsins og telur það þeim til tekna. Ég skildi þetta sem mismunandi afstöðu til Alþjóðahafrannsóknaráðsins hjá hv. þingmönnum. 
             Varðandi það sem hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson sagði um umhverfisverndarsamtökin er það rétt hjá honum að auðvitað þarf að fara varlega í umgengni við þau, þau eru okkur oft óþægur ljár í þúfu. Hins vegar verðum við að sætta okkur við það að við þurfum að búa við þau. Það sem ég hef verið að reyna að undirstrika með því að vitna í þessa bók er að þeir aðilar sem eru hvað gagnrýnastir á fiskveiðar og á fiskveiðistjórnina eru jákvæðir í garð þess sem við höfum verið að gera hér á landi og þann árangur sem við höfum náð og telja hann betri en þann sem aðrir hafa náð á sama sviði. Þetta kemur jafnframt í því hvernig staða afurða okkar er á mörkuðum. Afurðir okkar njóta virðingar vegna þess að menn líta þannig til að við höfum náð árangri með fiskveiðistjórnina, að hér sé um sjálfbærar veiðar að ræða. Það sem ég er að reyna að segja með þessu er að það skiptir máli, bæði vegna fiskstofnanna að við stöndum vel að fiskveiðistjórnuninni og séum raunsæ og varkár og það skiptir líka máli varðandi markaðsstarfið að það sé sjáanlegt út á við að við séum að byggja upp sjálfbærar