Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. sem flutt er á þskj. 356. Það er frv. til laga vegna aðildar Íslands að Evrópusamningi um varnir gegn pyndingum og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hinn 26. nóv. 1987 var lagður fram til undirritunar í Strasborg Evrópusamningur um varnir gegn pyndingum, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Þann dag var samningurinn undirritaður af 19 af 21 aðildarríki Evrópuráðsins, þar á meðal af Íslands hálfu. Því miður verður ekki fram hjá því gengið að pyndingar og ómannlegar eða vanvirðandi athafnir eru framkvæmdar víða í heiminum í ýmsu samhengi, svo sem skýrslur Amnesty International og annarra aðila greina frá. Þó að ódæðin séu vafalaust ekki verst í Evrópu þýðir það ekki að ekki sé hægt að bæta vernd manna gegn pyndingum í þeim heimshluta. Það ber líka að hafa í huga að samningar í Evrópu á þessu sviði geta þjónað tilgangi sem fyrirmynd í öðrum heimshlutum. Í 3. gr. Evrópusáttmála um verndun mannréttinda og mannfrelsis frá 1950 er ákvæði um bann við pyndingum. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Enginn maður skal sæta pyndingum, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu.`` Þessi samningur inniheldur ekki neinar frekari skilgreiningar á þessum hugtökum. Telji menn þessa grein Mannréttindasáttmálans brotna er hægt að kæra það til mannréttindanefndar Evrópuráðsins og síðan til Mannréttindadómstólsins að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Með réttarframkvæmd hjá þessum aðilum hafa skapast fordæmi um hver mörk þess eru sem fellur undir ákvæði 3. gr. Innan Evrópuráðsins var talið að hægt væri að bæta vernd manna gegn pyndingum og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingum með aðgerðum sem hefðu meiri varnaðaráhrif í för með sér en úrræði samkvæmt Mannréttindasáttmálanum. Í þessum tilgangi var Evrópusamningur um varnir gegn pyndingum og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu gerður. Skv. samningnum skal setja á fót sérstaka nefnd sem getur heimsótt þá staði í aðildarríkjunum þar sem frelsissviptir menn eru vistaðir. Eftir að heimsókn lýkur skal nefndin gefa skýrslu um heimsóknina og þær athuganir sem hún hefur gert og skal skýrslan send viðkomandi ríki. Í þessari skýrslu skal nefndin koma með athugasemdir og tillögur um hvernig bæta megi vernd frelsissviptra manna. Ef ríki fer ekki að tillögum nefndarinnar um úrbætur eða neitar samvinnu við nefndina er ekki um önnur réttarúrræði að ræða samkvæmt samningnum en að nefndinni er heimilt að gefa út opinbera yfirlýsingu um málið. Í þessum nýja samningi er ekki skilgreint hvað felst í því að sæta pyndingum eða ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Nefndinni sem sett er á stofn samkvæmt samningnum er ekki heldur ætlað að skilgreina þessi hugtök eða á annan hátt að tjá sig um það hvort hún telji að Mannréttindasáttmálinn hafi verið brotinn eða að túlka þann samning eða aðra alþjóðasamninga. Hlutverk nefndarinnar er eins og áður sagði að heimsækja sem flesta staði í aðildarríkjunum þar sem frelsissviptir menn eru vistaðir og að kanna aðbúnað og meðferð þeirra á vettvangi. Nefndin á síðan að ræða við yfirvöld í hverju ríki og gagnvart þeim að leggja fram sínar tillögur um úrbætur. Með þessu kerfi er talið að hægt sé almennt að bæta stöðu frelsissviptra manna og að minnka líkur á að þeir sæti pyndingum, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Eins og fram kemur í 17. gr. samningsins takmarkar þessi samningur ekki rétt manna til að kæra meðferð til mannréttindanefndar Evrópu. Samningur þessi hefur þegar verið fullgiltur af meiri hluta aðildarríkja Evrópuráðsins og gekk hann í gildi 1. febr. 1989. Utanrrh. mun á næstunni leggja fram þáltill. um að þessi Evrópusamningur um varnir gegn pyndingum og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu verði fullgiltur af Íslands hálfu og er þetta frv. lagt fram til að tryggja að íslensk stjórnvöld geti fullnægt skyldum samkvæmt honum. Aðallega er þar um að ræða að leyfa og sjá til þess að nefndin, sem sett er á fót skv. 1. gr. hans, hafi ótvíræðan rétt til að heimsækja fangelsi og aðra þá staði þar sem frelsissviptir menn eru vistaðir, svo sem sjúkrahús og meðferðarstofnanir. Nauðsynlegt þykir að ótvíræð ákvæði þar að lútandi séu tryggð í lögum. Jafnframt er nauðsynlegt að lögfesta ákvæði um friðhelgi nefndarmanna og aðstoðarmanna þeirra þar sem engin almenn lög eru í gildi þar að lútandi. Áður en frv. þetta var lagt fyrir Alþingi var þess óskað við heilbr.- og trmrn. að það tjáði sig um hvort það hefði athugasemdir við efni þess fram að færa. Engar slíkar athugasemdir hafa borist. Ég mun nú gera grein fyrir einstökum ákvæðum frv. Í 1. gr. er fjallað um gildissvið lagafrv. Ákvæði frv., verði það að lögum, gilda þannig ekki um önnur atriði en þau sem eru afleiðing af fullgildingu Íslands á þessum samningi Evrópuráðsins um varnir gegn pyndingum og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu frá 26. nóv. 1987. Í 2. gr. frv. kemur fram einn megintilgangur þess, þ.e. að tryggja nefnd þeirri sem stofnsett er með 1. gr. samningsins rétt til að heimsækja þá staði hér á landi þar sem frelsissviptir menn eru vistaðir. Þessir staðir eru fyrst og fremst afplánunarfangelsi, gæsluvarðhaldsfangelsi, fangageymslur lögreglu, sjúkrahús, þar með talin geðsjúkrahús, og aðrar stofnanir, t.d. meðferðarstofnanir, án tillits til þess hver á þær eða rekur, ef frelsissviptir menn eru þar vistaðir. Samkvæmt greininni eru þær takmarkanir á rétti til að heimsækja framangreinda staði að tilgangur heimsóknar sé að rannsaka hvernig meðferð frelsissviptur maður sætir og að nefndin hafi fyrir fram tilkynnt þá fyrirætlun sína að heimsækja tilgreinda staði hér á landi, sbr. 8. gr. samningsins. Í 3. gr. samningsins er lögð sú skylda á þá sem ábyrgð bera á eða eru í fyrirsvari fyrir stofnun þar sem frelsissviptur maður er vistaður að aðstoða nefndina með þeim hætti er greinir í 8. gr. samningsins. Er þar fyrst og fremst um að ræða að veita nefndinni aðgang að þeim stöðum þar sem frelsissviptir menn eru vistaðir og rétt til ferða innan slíkra staða án hindrunar. Tekið skal fram að réttur til ferða innan staðar án hindrunar útilokar ekki að fulltrúi íslenskra yfirvalda fylgi nefndarmönnum. Í öðru lagi er ákvæði í greininni um að nefndin geti átt viðtöl í einrúmi við frelsissvipta menn og aðra sem veitt geta upplýsingar um meðferð þeirra. Rétt er að taka fram að hvorki frelsissviptum mönnum né öðrum er skylt að ræða við nefndina þótt hún óski þess, en nefndin hefur, sé viðtali í einrúmi hafnað, rétt til þess að ganga úr skugga um að frelsissviptur maður hafi hafnað viðtali af frjálsum vilja. Í þriðja lagi eru í greininni ákvæði um að nefndin fái aðgang að fyrirliggjandi upplýsingum um hvaða meðferð viðkomandi maður hafi fengið o.s.frv. Skv. 9. gr. samningsins geta þar til bær yfirvöld andmælt við nefndina tímasetningu heimsóknar ef sérstaklega stendur á og eru í greininni nánari skilgreiningar á því við hvaða aðstæður er miðað. Skv. greininni eru jafnframt ákvæði um að ef andmæli eru borin fram skuli fulltrúar viðkomandi ríkis og nefndin þegar taka upp viðræður um hvernig nefndin geti rækt störf sín ef tíma heimsóknar er andmælt og þar er nefndur sá möguleiki að frelsissviptur maður sé fluttur á annan stað til að nefndin geti heimsótt hann. Í 4. gr. frv. eru ákvæði um að ef sá sem ábyrgð ber á frelsissviptum manni eða er í fyrirsvari fyrir stofnun sem nefndin hyggst heimsækja hafi athugasemdir við tíma eða stað heimsóknar skuli hann þegar tilkynna það til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins og að ráðuneytið taki síðan ákvörðun um hvort andmælum verður komið á framfæri við nefndina. Í 2. mgr. er jafnframt ákvæði um að ef á það reyni taki ráðuneytið ákvörðun um flutning á mönnum ef á þarf að halda til að nefndin geti rækt störf sín. Í 5. gr. frv. eru ákvæði um forréttindi og friðhelgi nefndarmanna og sérfræðinga er með þeim starfa. Ákvæði þessi eru í samræmi við 16. gr. samningsins og viðauka við hann en skv. þessum ákvæðum er aðildarríkjum skylt að veita þessum aðilum friðhelgi og tiltekin forréttindi. Þar sem engin almenn lög gilda hér á landi um friðhelgi og forréttindi erlendra sendimanna og annarra sem slíkra réttinda eiga að njóta er nauðsynlegt að lögfesta ákvæði þar að lútandi í samræmi við ákvæði áðurnefndra greina samningsins. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir almennum forsendum þessa frv. sem hér er til umræðu vegna aðildar Íslands að Evrópusamningi um varnir gegn pyndingum og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu og einstökum ákvæðum þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Skúli Alexandersson Herra forseti. Ég fagna þessu frv. en vil leggja aðeins eina spurningu fyrir hæstv. ráðherra. Hún er sú hvað hafi valdið því að þessi samningur hafi ekki verið lagður fyrir Alþingi fyrr en nú, þ.e. rúmum tveimur árum eftir að hann hlaut lokasamþykkt Evrópuráðsins.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Herra forseti. Ég vil þakka hv. 4. þm. Vesturl. fyrir undirtektir hans við þetta mál. Varðandi spurningu hans verð ég að svara því að mér er ókunnugt um hvernig á því stendur. Fljótlega eftir að ég kom í dóms- og kirkjumálaráðuneytið varð mér ljóst að þetta mál var þar á borðum og hef síðan reynt að fylgja því eftir. Að öðru leyti veit ég ekki hvernig á þessum tímamismun stendur.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. á þskj. 468, frv. til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, sbr. lög nr. 41/1973, vegna aðildar Íslands að bókun til að koma í veg fyrir ofbeldisverk í flughöfnum fyrir almenna alþjóðlega flugumferð til viðbótar við samning um að koma í veg fyrir ólögmætar aðgerðir gegn öryggi flugsamgangna sem gerður var í Montreal 23. sept. 1971. Hryðjuverk með alþjóðlegu ívafi halda áfram að vera alvarlegt vandamál um heim allan. Með þeim er lífi saklausra manna oft stefnt í voða og á slíkum stundum stendur hinn siðmenntaði heimur á öndinni og bíður eftir fréttum af afdrifum þeirra sem eru fórnarlömb slíkra ódæða. Ekkert land getur fyrir fram varið sig algerlega gegn slíkum ofbeldisbrotum, sama hvaða öryggisaðgerðum er beitt. Í samræmi við að alþjóðleg hryðjuverk hafa aukist hefur skilningur aukist á því að til að berjast gegn slíkum brotum þurfi aukið alþjóðlegt samstarf. Ástæðan er sú að þessi brot stefna oft í hættu grundvelli fyrir alþjóðasamgöngum og alþjóðasamstarfi. Samfara óskum um aukið alþjóðlegt samstarf á þessu sviði hafa þó komið upp vandamál þegar á að fara að skilgreina nákvæmlega í hverju samstarfið eigi að vera fólgið. Ástæður þess eru m.a. að oft eiga hryðjuverk sér forsendur í félagslegum, fjárhagslegum eða pólitískum aðstæðum þeirra er til slíkra verka grípa. Þrátt fyrir ýmis vandamál er hægt að benda á góðan árangur af alþjóðlegu samstarfi á þessu sviði. Má þar til nefna þrjá alþjóðasamninga sem gerðir hafa verið til að auka öryggi í alþjóðaflugsamgöngum, þ.e. Tókíó-samninginn frá 1963 varðandi lögbrot og aðra verknaði í loftförum, Haag-samninginn frá 1970 um að koma í veg fyrir ólöglega töku loftfara og Montreal-samninginn frá 1971 um að koma í veg fyrir ólögmætar aðgerðir gegn öryggi flugsamgangna. Í þessu samhengi er einnig rétt að benda á samninginn frá 1973 um vernd diplómata, Evrópusamninginn frá 1977 um varnir gegn hryðjuverkum og alþjóðasamninginn sem gerður var á vegum Sameinuðu þjóðanna árið 1979 um varnir gegn töku gísla. Auk þessara samninga hefur allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og Evrópuráðið samþykkt ýmsar ályktanir varðandi alþjóðleg hryðjuverk. Ísland hefur fullgilt alla framangreinda samninga. Allir framangreindir samningar eiga það sameiginlegt að í þeim eru ákvæði um hvernig aðildarþjóðir þeirra hyggjast vinna saman í baráttunni gegn hryðjuverkum en þau stefna alþjóðasamgöngum og alþjóðasamstarfi í hættu. Hinn 23. sept. 1971 var, eins og áður er fram komið, gerður alþjóðasamningur í Montreal um að koma í veg fyrir ólögmætar aðgerðir gegn öryggi flugsamgangna. Samkvæmt þeim samningi ber aðildarríkjum hans að uppfylla ákveðnar skyldur. Þau skuldbinda sig m.a. til að hafa í hegningarlögum þung refsiviðurlög við ofbeldi í loftfari á flugi, skemmdarverkum á loftförum o.fl. og að hafa sérstök ákvæði um refsilögsögu í slíkum málum o.fl. Sá samningur sem fullgiltur hefur verið af rúmlega 100 ríkjum var fullgiltur af Íslands hálfu þann 29. júní 1973. Áður en þessi samningur og Haag-samningurinn frá 1970 voru fullgiltir var almennum hegningarlögum breytt, sbr. lög nr. 41/1973, svo að Ísland gæti staðið við þær skuldbindingar sem af fullgildingu þeirra leiddi. Bæði Haag- og Montreal-samningurinn fjalla um verknaði sem framdir eru um borð í loftförum eða verknaði sem beint er gegn loftförum í notkun. Reynslan hefur sýnt að flughafnir ætlaðar fyrir almenna alþjóðlega flugumferð eru stundum vettvangur fyrir aðrar tegundir ofbeldisverka sem beint er gegn alþjóðlegri flugumferð. Þetta á t.d. við um sprengiárásir eins og þær sem á þessum áratug voru gerðar á alþjóðaflughafnirnar í Vín og í Róm. Í febrúar 1988 stóð Alþjóðaflugmálastofnunin fyrir alþjóðlegri ráðstefnu í Montreal í þeim tilgangi að semja bókun við Montreal-samninginn frá 1971 er næði til ofbeldisverka í flughöfnum sem notaðar eru fyrir alþjóðlega flugumferð. Á ráðstefnunni var gengið frá bókun við samninginn frá 1971 og var hún þá þegar undirrituð af Íslands hálfu. Utanrrn. og samgrn. beindu þeirri fyrirspurn til dómsmrn. hvort það teldi nauðsynlegt að breyta gildandi lögum til að unnt væri að standa við skuldbindingar sem af fullgildingu bókunarinnar frá 1988 leiða. Í dómsmrn. var talið nauðsynlegt að bæta við og breyta þeim ákvæðum almennra hegningarlaga er lögfest voru 1973 með lögum nr. 41/1973, svo að tryggt væri að standa mætti við umræddar skuldbindingar. Utanrrh. mun nú á næstunni flytja á Alþingi till. til þál. um framangreinda bókun, að hún verði fullgilt af Íslands hálfu. Frv. þetta er flutt í þeim tilgangi að unnt verði að standa við þær skuldbindingar sem af fullgildingu bókunarinnar leiðir. Í 1. gr. frv. er lagt til að 4. tölul. 6. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 41/1973, verði breytt á þann veg að refsilögsaga íslenska ríkisins nái til þeirra brota er bókunin frá 1988 tekur til. Auk þess eru gerðar smávægilegar breytingar frá núverandi orðalagi greinarinnar til samræmis við aðra töluliði greinarinnar. Í 120. gr. a, almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 41/1973, eru nú ákvæði um að það geti varðað sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að þremur árum að veita vísvitandi rangar upplýsingar eða láta uppi vísvitandi rangar tilkynningar sem til þess eru fallnar að vekja ótta um líf, heilbrigði eða velferð manna eða um atriði sem varða loftferðaöryggi. Þá er í greininni ákvæði um að sömu refsingu varði að breiða út slíkan orðróm. Í 2. gr. frv. er lagt til að þær breytingar verði gerðar á þessari grein að það sama gildi um öryggi í flughöfn. Þau ákvæði sem lagt er til að felld séu brott úr 165. gr. hegningarlaganna í 3. gr. frv. eru í reynd einungis færð til, sbr. lokamálsgrein 4. gr. frv. Í 1. mgr. 4. gr. frv. er lagt til að nýjum málsgreinum verði bætt við 165. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 3. gr. laga nr. 41/1973, um að sá sem með ofbeldi eða hótun um ofbeldi veitist að mönnum sem staddir eru í flughöfn ætlaðri alþjóðlegri flugumferð skuli sæta a.m.k. tveggja ára fangelsi, enda valdi verknaður eða sé til þess fallinn að valda almannahættu. Varðandi skýringar við þessa grein að öðru leyti vísast til athugasemda við hana í frv. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir almennum forsendum þessa frv. sem hér er til umræðu um breytingar á almennum hegningarlögum og einstökum ákvæðum þess. Eins og áður er fram komið er frv. flutt til þess að unnt verði að standa við skuldbindingar sem leiðir af væntanlegri fullgildingu bókunar frá 24. febr. 1988, um Montreal-samninginn frá 23. sept. 1971, um að koma í veg fyrir ólögmætar aðgerðir gegn öryggi flugsamgangna. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Samkvæmt lögum nr. 75/1981 var gert ráð fyrir því að heimilt yrði að leggja á 0,25% á eignarskattsstofn manna umfram tiltekin mörk. Gert var ráð fyrir því í lögunum, svo og í lögum nr. 83/1989, um Þjóðarbókhlöðu og endurbætur menningarbygginga, að skattskylt mark til sérstaks eignarskatts skv. lögum þessum skyldi breytast samkvæmt skattvísitölu, sbr. 122. gr. skattalaganna og í fyrsta sinn á gjaldárinu 1991, skv. skattvísitölu gjaldársins 1991. Nú er það svo að í fjárlögum fyrir árið 1990 er skattvísitala ekki ákveðin. Og þar sem gert er ráð fyrir því að breyta á þessu ári lögum um tekju- og eignarskatt er af þeim sökum nauðsynlegt að breyta skattskyldu marki til sérstaks eignarskatts með sérstakri löggjöf. Hér er lagt til að sú breyting verði gerð á þessum lögum sem er í samræmi við þær forsendur sem fjárlög ársins 1990 byggja á. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að þessu frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Þó að málaflokkurinn falli undir menntmrn. og menntamálanefndir er hér um að ræða hreint skattafrv. í raun og veru þar sem gert er ráð fyrir því að ákvæði þessara laga samræmist forsendum fjárlaga að því er tekjuöflun ríkisins varðar. Því tel ég eðlilegt að fjh.- og viðskn. fjalli um málið svo sem venja er þegar hliðstæðar breytingar hafa átt sér stað á líkum lögum. Ég tel ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, herra forseti.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka fram að ég er út af fyrir sig þakklátur fyrir það að þær kröfur mínar skuli hafa verið virtar að skattlagning á orkufyrirtæki er ekki tekin á dagskrá nú á þessum fundi. Er nauðsynlegt þegar það mál verður tekið fyrir núna eftir helgi að gera sérstaklega að umræðuefni framkomu hæstv. forseta í því máli við fundarstjórn í gær. Skal ég ekki gera það frekar að umræðuefni núna, en mér skilst að vilji standi til þess að ræða vinnubrögð í þinginu og annað sem því tengist, bæði í Ed. og Sþ. og skal ég ekki skorast undan því þegar ég tel að réttur tími sé til þess. Ég fór fram á það í gær að það frv. sem hér er til umræðu yrði tekið á dagskrá í réttri röð. Ég hef að vísu ekki séð dagskrána eins og hún lítur út í dag en ég geri mér vonir um að þingmál séu tekin fyrir í þeirri röð sem þau standa á dagskránni.  Það mál sem hér er til umræðu er til breytingar á lögum um Þjóðarbókhlöðu og endurbætur menningarbygginga. Ég vil af þessu tilefni rifja upp að þegar lögum um eignarskattsauka var breytt, eignarskattsaukinn var á sínum tíma lögfestur vegna þess að meðan núverandi hæstv. menntmrh. gegndi stöðu húsnæðisráðherra var svo komið að erlend lán voru tekin til Byggingarsjóðs ríkisins og þá var einnig svo komið að erlend lán voru tekin til Lánasjóðs ísl. námsmanna. Til þess að snúa þeirri þróun við var sérstakur eignarskattsauki lögfestur og var gildistími hans takmarkaður. Fyrir forgöngu hæstv. þáv. menntmrh. Sverris Hermannssonar voru síðan lögin um eignarskattsaukann framlengd og hugmyndin að afraksturinn rynni til byggingar Þjóðarbókhlöðu. Þjóðarbókhlaðan var auðvitað gjöf, talað var um að Þjóðarbókhlaðan væri gjöf þjóðarinnar til sjálfrar sín og var gjöfin samþykkt á hátíðarfundi á Þingvöllum 1974. Ekki hefur þó viljað betur til en svo að í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem hér sat á árunum 1980--1983, meðan hv. þm. Ragnar Arnalds var fjmrh., voru tekin erlend lán til þess að standa undir framkvæmdum við þjóðargjöfina. Erum við nú að greiða þau lán sem sú ríkisstjórn var svo rausnarleg að leggja til þessarar gjafar. Það má raunar segja að saga Þjóðarbókhlöðunnar sé í samræmi við þetta. Ef við lítum á ástandið eins og það er núna er gert ráð fyrir því samkvæmt fjárlögum að 300 millj. kr. lán verði tekið til --- ég má segja að fyrirbærið heiti Endurbótasjóður menningarstofnana, er það ekki rétt munað hjá mér? Þessi sjóður hefur verið settur á B-hluta til þess að hann sem stofnun geti tekið lán. Þó er svo um þessa sérstöku stofnun að tekjur hennar eru ekki aðrar en þeir fjármunir sem til hennar renna í gegnum A-hluta ríkisreiknings. Þetta þýðir á mæltu máli að gegnum þennan sjóð er verið að falsa niðurstöður fjárlaga um 300 millj. kr. Samkvæmt niðurstöðum fjárlaga fyrir árið 1990 verður hallinn á ríkissjóði 3 milljarðar 686 millj. kr. en þegar tekið er tillit til þessa sérstaka sjóðs hækkar hallinn í raun um 300 millj. kr. Hér er því um orðalepp að ræða, millifærslu milli A- og B-hluta sem einungis er gerð til þess að falsa niðurstöður fjárlaga og er það eitt út af fyrir sig ómenningarlegt og vítavert. Auk þess renna í þennan sjóð 42 millj. vegna eignarskattsaukans. Af þessum 342 millj. kr. er ákveðið að verja 275 millj. kr. í Þjóðleikhús en í Þjóðarbókhlöðu eiga að fara 67 millj. kr. og auk þess 53 millj. kr. frá Háskóla Íslands með sérstökum samningi. Samtals 120 millj. kr. Nú stendur svo á að hinn 10. ágúst 1989 var haldinn fundur í samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir og þar kemur fram m.a. um Þjóðarbókhlöðu að á árinu 1989 hafi verið áformað að vinna fyrir 125 millj. kr. eða 35 millj. kr. umfram fjárveitingu fjárlaga. Jafnframt var greint frá þeirri stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að ákveðið væri að Þjóðarbókhlaðan yrði fullgerð innan fjögurra ára og með samþykkt 27. júlí sl. mun ríkisstjórnin hafa samþykkt eftirfarandi áætlun um fjármögnun byggingarinnar: Árið 1989 124 millj., 1990 242 millj., 1991 269 millj., 1992 368 millj. kr. Hér er sem sagt í þessari fundargerð fjallað um samþykkt ríkisstjórnarinnar frá 27. júlí sl. um það að á árinu 1990 verði unnið fyrir 242 millj. kr. Nú er ég ekki nógu kunnugur því hvernig þessum málum hefur undið fram í einstökum atriðum og vil af því tilefni spyrja hæstv. menntmrh. hvort uppi séu hugmyndir um að brúa þetta bil sem ég er hér að tala um. Samkvæmt fjárlögum er gert ráð fyrir 120 millj. kr. til Þjóðarbókhlöðu á þessu ári en samkvæmt þeirri áætlun sem fyrir liggur og samþykkt ríkisstjórnarinnar frá 27. júlí er gert ráð fyrir helmingi hærri fjárhæð eða 242 millj. kr. Ég vil líka í þessu samhengi spyrja hæstv. menntmrh. hvernig útboð standi vegna byggingarframkvæmda við Þjóðarbókhlöðu á þessu ári og spyrja um það hvort þar hafi verið farið eftir þeim áætlunum sem lagðar voru til grundvallar með stefnuyfirlýsingu og samþykkt ríkisstjórnarinnar og í samræmi við fund samstarfsnefndar um opinberar framkvæmdir hinn 10. ágúst 1989, og er ég þá auðvitað bæði að tala um þær framkvæmdir sem fyrirhugaðar voru á þessu ári og auk þess um tímasetningu á útboðum. Ég er með öðrum orðum að spyrja um það hvort einhver óvissa sé um það nú að hægt verði að halda áfram við Þjóðarbókhlöðuna eins og áður var búið að gefa fyrirheit um og raunar lofa. Raunasaga þessa húss er orðin nógu löng og ég vil líka taka það alveg sérstaklega fram að það er auðvitað ekki eðlilegt að taka ákveðinn flokk bygginga út úr hefðbundnum farvegi opinberra framkvæmda og skáskjóta þessum flokki þannig fram hjá við afgreiðslu Alþingis og fjvn. á fjárlögum þegar metið er hvar mest sé þörf á viðhaldi og endurbótum á einstökum húsum eða hvar uppbygging sé brýnust. Ég er á hinn bóginn þeirrar skoðunar að um Þjóðarbókhlöðuna gegni sérstöku máli. Það er ekki vansalaust fyrir okkur Íslendinga að ekki skuli hafa verið staðið við þau fyrirheit sem gefin hafa verið í þessu efni, auðvitað í fyrsta lagi vegna þess að þetta var þjóðargjöf, og auðvitað eigum við þingmenn að sjá til þess að við séum menn til þess að standa við fyrirheitin um þjóðargjöfina, en líka vegna hins að þessi framkvæmd er mjög brýn. Gamla safnahúsið við Hverfisgötu þar sem ég lék mér drengur er fyrir löngu of lítið og ónógt til þeirra þarfa sem það var upphaflega byggt til þó að það væri auðvitað gert af miklum myndarskap.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Samkvæmt þeim lögum sem hér eru á dagskrá er gert ráð fyrir því að leggja á 0,25% á eignarskattsstofn umfram tiltekið mark til þess ...  Í lögunum er gert ráð fyrir því að þessum fjármunum verði varið til byggingar Þjóðarbókhlöðu, í fyrsta lagi, og endurbóta annarra menningarstofnana í öðru lagi. Í lögunum er gert ráð fyrir að sjóðnum verði heimilt að taka lán og það voru engar brtt. við það ákvæði frv. þegar þetta frv. var til meðferðar hér á síðasta þingi. Það er því út af fyrir sig ekki þannig að þetta hafi verið fundið upp í þröngri stöðu ríkisfjármála á þessum vetri, að heimila þeim sjóði sem hér um ræðir að taka sérstakt lán. Þessum fjármunum sem koma inn af sérstökum eignarskattsauka er varið á árinu 1990 í samræmi við ákvæði laganna að því frádregnu að þessi fjárfestingarsjóður er, eins og aðrir sjóðir, skertur um 25% samkvæmt ákvæðum lánsfjárlaga. Að því frádregnu er sjóðnum varið sem hér segir: Til framkvæmda undirbúnings við Þjóðminjasafn 11 millj. kr. Til framkvæmda undirbúnings við Þjóðskjalasafn, þ.e. endurbætur á Mjólkurstöðinni sem keypt var undir Þjóðskjalasafn fyrir nokkrum árum, 10 millj. kr. Vegna Þjóðleikhúss 125 millj. kr. Vegna Þjóðarbókhlöðu 67 millj. kr. eða samtals 220 millj. kr. Auk þess er gert ráð fyrir að Háskólinn leggi Þjóðarbókhlöðunni til á þessu ári 53 millj. kr. þannig að samtals hefur Þjóðarbókhlaðan til verkefna og framkvæmda á þessu ári 120 millj. kr. og er það hærri upphæð að raunvirði en nokkurn tíma hefur áður verið varið til Þjóðarbókhlöðunnar. Næsthæsta upphæðin er á árinu 1989. Þá var varið í þessu skyni 90 millj. kr. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að raunasaga þessa húss er orðin geysilega löng og það hefur tekist stundum að fá hér upp í þessum ræðustól og hinum ræðustól þingsins mikla svardaga til stuðnings þessu húsi. Ég hygg að fá hús njóti jafnvíðtækra og margra svardaga af hálfu stjórnmálamanna og þetta hús. Engu að síður er það svo að næsta illa hefur gengið að fá menn til þess við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni að setja í þetta hús þá fjármuni sem eru í rauninni samboðnir upphafi þess, þ.e. því að þjóðin sé að gefa sjálfri sér gjöf með þessu húsi. Ég tel að sú ákvörðun sem tekin var undir forustu Sverris Hermannssonar um að leggja á sérstakan eignarskattsauka í þessu skyni hafi verið myndarleg, hún hafi verið skynsamleg. Lögin sem sett voru hér á síðasta þingi staðfestu þessa stefnu í raun og henni er fylgt í grundvallaratriðum á þessu ári, eins og hér hefur komið fram í máli mínu, þar sem varið er í endurbætur menningarstofnana af margvíslegu tagi 220 millj. kr. Hitt er hins vegar ljóst að til þess að ljúka Þjóðarbókhlöðunni á árinu 1992 eins og ætlað hafði verið duga þessir fjármunir ekki á árinu 1990. Af þeim ástæðum hef ég gert ráð fyrir, miðað við fjárveitingar á þessu ári og fjárveitingar á næsta ári, í samræmi við þá stefnu sem m.a. var mörkuð í samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir og hv. 2. þm. Norðurl. e. vitnaði til, að unnt verði að opna þetta hús til fullrar starfsemi á árinu 1994, fyrir 50 ára afmæli íslenska lýðveldisins. Á árinu 1990 er sem sagt um að ræða 120 millj. kr. framlag í þetta verkefni, annars vegar 67 millj. kr. úr þessum sjóði og hins vegar 53 millj. frá Háskólanum. Hv. 2. þm. Norðurl. e. vitnaði til samþykktar í ríkisstjórninni. Það er ekki rétt að gerð hafi verið samþykkt í ríkisstjórninni um það að þessir fjármunir skyldu fara til Þjóðarbókhlöðunnar á árinu 1990. Það var hins vegar farið yfir þessi mál lið fyrir lið og kannað þar hvað það mundi kosta á fjórum árum að ljúka þessu verki. Það er engin óvissa um það af hálfu byggingarnefndar Þjóðarbókhlöðunnar hvaða fjármuni hún hefur til ráðstöfunar á árinu 1990. Það er engin óvissa uppi í þeim efnum. Niðurstaðan liggur fyrir, m.a. í fjárlögum þessa árs sem hver maður getur kynnt sér. Varðandi svo aftur það sem hv. þm. gat um, að Endurbótasjóðurinn hefði fengið heimildir til þess að taka lán á árinu 1990, þá er það rétt. Það eru lántökur sem annars vegar fara til Þjóðleikhússendurbótanna upp á 150 millj. kr. og hins vegar lántökur vegna endurbóta á Bessastaðastofu sem mig minnir að séu einnig 150 millj. kr. eða lántökur í gegnum þennan sjóð séu samtals um 300 millj. kr. Og auðvitað væri betra ef framlög væru til. Auðvitað væri betra ef ekki þyrfti að taka lán í þessu skyni, en ég minni á, herra forseti, að við meðferð allra þessara mála og afgreiðslu fjárlaga í síðasta mánuði komu engar brtt. fram varðandi þessa þætti sérstaklega. Ég verð hins vegar að segja það að ég fagna þeim mikla áhuga sem fram kemur í máli hv. 2. þm. Norðurl. e. á því að rífa áfram framkvæmdir með Þjóðarbókhlöðuna og og þau fyrirheit sem málflutningur hans gaf hér áðan verða örugglega hagnýtt á komandi mánuðum með einhverjum hætti, innheimt þannig að sá pólitíski vilji sem birst getur hér í þinginu bestur verði tryggður til stuðnings þessu húsi sem á að opna fyrir 50 ára afmæli lýðveldisins á árinu 1994. Hv. þm. spurði um útboð í þessu efni og um útboðsmál. Ég get ekki svarað því í einstökum atriðum, en aðeins sagt þetta. Byggingarnefnd Þjóðarbókhlöðunnar hefur allar upplýsingar sem hún þarf að hafa um það hvaða fjármuni hún hefur til ráðstöfunar á árinu 1990 og þarf ekki að velkjast í neinum vafa þar um.

Halldór Blöndal Herra forseti. Þær tölur sem ég fór með um ráðstöfun á fjármagni Endurbótasjóðs menningarstofnana eru fengnar frá embættismanni og eru í samræmi við þær upplýsingar sem eru hér í fjárlögum fyrir árið 1990. Nú má vera að ég og þessi embættismaður höfum lesið vitlaust út úr þeim, en þar stendur um fjármunahreyfingar út úr Endurbótasjóði menningarstofnana að til Þjóðleikhúss renni 275 millj. kr. en til Byggingarsjóðs Þjóðarbókhlöðu 67 millj. kr., tekin lán séu 300 millj. og ráðstöfun eigin fjár 42. Ég vil út af þeim ummælum sem hæstv. menntmrh. viðhafði varðandi samþykkt ríkisstjórnarinnar taka fram að ég hef hér í höndum fundargerð samstarfsnefndar um opinberar framkvæmdir frá 10. ágúst 1989, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þjóðarbókhlaða. Lagt fram bréf menntmrn. dags. 2. ágúst sl. þar sem óskað er eftir heimild nefndarinnar til að bjóða út 10. áfanga byggingar Þjóðarbókhlöðu. Samkvæmt vinnuskjali starfshóps um bygginguna sem fylgdi í ljósriti er lagt til að ,,10. áfangi, þ.e. frágangur loftræsiklefa, kaup og uppsetning búnaðar í hann, verði boðinn út og lokið eftir því sem tími leyfir.`` Áformað er að vinna fyrir 125 millj. kr. á árinu og eru það 35 millj. kr. umfram fjárveitingu fjárlaga fyrir árið 1989. Samkvæmt stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er ákveðið að Þjóðarbókhlaðan verði fullgerð innan fjögurra ára og með samþykkt 27. júlí sl. mun hún hafa samþykkt eftirfarandi áætlun um fjármögnun byggingarinnar: Á árinu 1989 125 millj. kr., árið 1990 242 millj. kr., á árinu 1991 269 millj. kr. og árið 1992 368 millj. kr. eða samtals 1 milljarður 4 millj. kr.`` Svo mörg voru þau orð en samkvæmt þessari fundargerð, eins og hún liggur fyrir í ljósriti sem ég hef hér fyrir framan mig, hefur ríkisstjórnin samþykkt á fundi sínum 27. júlí sl. að framlög til Þjóðarbókhlöðu á árinu 1990 yrðu 242 millj. kr. Það eru svo bara ný yfirlýsing og nýtt loforð og ný fyrirheit þegar hæstv. menntmrh. talar um það að Þjóðarbókhlaðan verði opnuð á árinu 1994. Það vita nú allir að hann verður ekki ráðherra þá. Hans flokkur mun ekki eiga aðild að ríkisstjórn þegar þar er komið og kemur þess vegna ekki í hans hlut að efna slíkt loforð. En málið er að ekki hefur verið staðið við þau fyrirheit sem gefin voru í sumar um Þjóðarbókhlöðuna. Og það er eftirtektarvert að hæstv. menntmrh. lofaði mjög þá ákvörðun að eignarskattsaukinn skyldi lagður á. Samkvæmt fjárlögum nemur hann á þessu ári 265 millj. kr., eignarskattsauki einstaklinga 100 millj. og eignarskattsauki félaga 165 millj., og nú sýnist mér að Þjóðarbókhlaðan eigi að fá af þessu  Það er mjög algengt í ýmsum tilvikum að ríkisstjórnir og ráðherrar koma til okkar þingmanna og segja: Samþykktu nú þennan skattauka í viðbót, þennan eigarskattsstofn, hann á að fara í Þjóðarbókhlöðuna. Og svo kemur samgrh. og segir: Eigum við ekki að hækka pínulítið bensínið, og öll hækkunin á að fara í vegina. Síðasti myndarskapurinn er sá að hæstv. samgrh. er búinn að lofa þeim göngum fyrir vestan gegn því að bensínið verði 4--5 kr. dýrara frá Dýrafirði til Súðavíkur en annars staðar.

Þetta er ekki rétt. Þetta er rangt, algjörlega rangt.

Er þetta algjörlega rangt?

Algjörlega rangt, já.

Ég hef þetta nú ekki eftir vondum mönnum.  Aðalatriði þessa máls er að þessi eignarskattsauki rennur ekki til þess sem búist hafði verið við. Það er kjarni málsins. Ég er alveg sammála menntmrh. um það að það voru mikil glöp að setja inn í lögin um Endurbótasjóð menningarstofnana að honum sé heimilt að taka erlend lán, og það er alveg sjálfsagt að taka það mál til endurskoðunar í fjh.- og viðskn. nú þegar frv. kemur þangað. Auðvitað eiga stofnanir sem hafa allar tekjur sínar í gegnum A-hluta ríkisreiknings, sem hafa engar sjálfstæðar tekjur, ekki að hafa heimild til lántöku. Auðvitað eiga lántökur til slíkra stofnana ekki að þekkjast. Ráðstöfunarfé til slíkra stofnana á hins vegar að vera ákveðið með venjulegum hætti í gegnum A-hluta ríkisreiknings. Í þessu tilviki eru lögin sem sagt til þess að hjálpa fjmrh. að stoppa upp í 300 millj. af gatinu. Tilgangurinn helgar meðalið. Maður áttaði sig ekki á þessu á sínum tíma, en nú er komið í ljós til hvers þetta er notað og það eru 300 millj. Hæstv. ráðherra talaði líka um það heldur glaðhlakkalega þegar hann tók við að þetta ætti allt að vera hallalaust. Að síðustu sakna ég þess, hæstv. forseti, að hæstv. menntmrh. skuli ekki hafa hugmynd um það hvernig gengur að bjóða út nýja verkþætti í Þjóðarbókhlöðunni, en ég mun hins vegar gera ráðstafanir til þess að við fáum upplýsingar um það í fjh.- og viðskn. hvernig það mál stendur þannig að við getum þá skýrt ráðherranum frá því þegar málið kemur aftur til deildarinnar.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég verð nú að hryggja hv. þm. með því að þegar hann var að spyrja mig um útboðið í fyrri ræðunni áttaði ég mig ekki á hvaða áfangi það var sem hann var að bjóða út í ræðu sinni og vildi að ég svaraði til um. Nú heyrði ég það áðan hvaða áfangi það er. Það er 10. áfangi, og hvernig stendur hann? Honum lauk fyrir áramót. Og hvernig var hann fjármagnaður? Hann var fjármagnaður með sérstakri aukafjárveitingu sem var samþykkt af ríkisstjórninni í júlí eða ágúst sl. sumar og sú aukafjárveiting var síðan staðfest með fjáraukalögum fyrir áramót  Varðandi sjóðinn er bersýnilega nauðsynlegt að stafa það enn þá frekar hér til þess að skýrt sé um hvað er verið að tala. Endurbótasjóðurinn hefur á þessu ári í tekjur 265 millj. kr. af sérstökum eignarskattsauka. Frá því dragast, eins og ég sagði áðan, 25%, þessi 25% sem allir sjóðir voru skertir um samkvæmt fjárlögum og lánsfjárlögum. Eftir standa þá 224 millj. kr. Þessir fjármunir, sem eftir standa, fara í það sem hér segir: Í fyrsta lagi í Þjóðarbókhlöðu, 67 millj. kr., í öðru lagi í Þjóðleikhús, 125 millj. kr., í þriðja lagi í Þjóðminjasafn, 11 millj. kr., í fjórða lagi í Þjóðskjalasafn, 11 millj. kr., eða samtals um 220 millj. kr. Þessi sjóður hefur í raun og veru meiri fjármuni til ráðstöfunar en þetta. Hann hefur að auki lánsfé upp á 300 millj. kr., annars vegar 150 millj. kr. vegna Þjóðleikhússins, þannig að samtals er varið í Þjóðleikhúsið 275 millj. kr. af fjárveitingum þessa árs, og hins vegar eru 150 millj. kr. í gegnum þennan sjóð sem fara til þess að fjármagna endurbætur á Bessastaðastofu. Ég taldi mér skylt að skýra þessi mál og svo að lokum það að hv. þm. sagði að sjóðir eins og þessir ættu ekki að taka lán eða hafa lántökuheimildir af því að þeir hefðu enga sjálfstæða tekjustofna. Það er rangt hjá hv. þm. Þessi sjóður hefur sjálfstæðan lögbundinn tekjustofn samkvæmt lögum sem voru samþykkt hér á Alþingi í fyrra. Ég tel að það hafi verið mikil framsýni og mjög skynsamlegt af Sjálfstfl. að beita sér fyrir því að leggja skatta á miklar eignir í þágu menningarstarfseminnar en satt að segja hefur mér fundist að undanförnu að þessi framsýni andi Sverris Hermannssonar svifi ekki beinlínis yfir vötnunum í málflutningi Sjálfstfl. í sambandi við eignarskatta að undanförnu. Sverrir Hermannsson er nú eins og kunnugt er illa fjarri góðu gamni og stjórnar Landsbankanum þannig að hann hefur ekki tök á að hafa áhrif á þingflokk Sjálfstfl. frá degi til dags, enda fær hann nú frá formanni Sjálfstfl. alveg sérstakar vinarkveðjur í breiðsíðu, sem hann skrifar í Morgunblaðið, á dögunum. Væri betur að þessi skattastefna Sverris Hermannssonar, sem hefur nýst menningunni svona vel, birtist í verki á fleiri sviðum, og ég vænti þess að ég megi skilja orð hv. 2. þm. Norðurl. e. þannig að hann sé sá maður í þingliði Sjálfstfl. sem muni beita sér fyrir því að lyfta hátt á loft því merki sem Sverrir Hermannsson hóf á loft á sínum tíma með því að skattleggja hátekjulið og stóreignamenn hér í landinu í þágu menningarstarfseminnar.

Halldór Blöndal Herra forseti. Það er eins og oft endranær þegar ráðherrar eru spurðir að þeir svara út úr. Í þeim texta sem ég las upp hér áðan var einmitt verið að fjalla um 10. áfanga byggingar Þjóðarbókhlöðu og skýrt frá afgreiðslu hans. Ég var að spyrja hæstv. menntmrh. um það hvernig útboðum og framkvæmdum yrði háttað á því ári sem nú er að hefjast. Ég vil í annan stað leggja áherslu á að samkvæmt fjárlögum hefur Endurbótasjóður menningarstofnana 342 millj. úr að spila og ég átta mig ekki á hvað hæstv. menntmrh. var hér að fara með þeim fjárveitingum sem hann ræddi um þar til viðbótar en mun að sjálfsögðu kynna mér það í nefndinni hvað það geti verið. Mér virðist að þar sé þá um eldri heimildir að tefla sem ekki koma inn í það mál sem ég er að tala um hér.  Það er svo alveg rétt sem hæstv. menntmrh. sagði. Auðvitað hefur ríkisstjórnin klipið af þeim skatti sem ætlaður var til menningarmála og fært til almennrar eyðslu, alveg eins og ríkisstjórnin er búin að klípa af hafnafénu, alveg eins og ríkisstjórnin er búin að klípa af vegafénu, þó að hún ætli að reyna að gera meira, og eins og ríkisstjórnin hefur klipið af launum manna. Það fær ekkert að vera í friði fyrir þessari ríkisstjórn. Tekjuskatturinn er kominn upp í 40%. Þeir eru búnir að stela af sveitarfélögunum tæpum milljarði a.m.k., gegnum virðisaukaskattinn. Það á að reyna að stela --- ja, hvað eigum við að segja, einhvers staðar á bilinu 1--2 milljörðum með nýjum orkuskatti sem leggst á almenning í landinu. Það á að hækka bensínskattana um 350 millj. núna 1. mars. Það er alltaf verið að taka af fólki og sjóðum og öllum mögulegum hlutum. Ég hef áður rifjað það upp að þegar Hollendingar voru verst komnir bjuggu þeir til sérstakan skatt á gardínur. Við bíðum bara eftir því að hann verði tekinn upp hér á landi líka.

Þetta er hugmynd.