Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Þessi ríkisreikningur, sem hér liggur fyrir frv. um samþykkt á, er fyrir árið 1942. Lengra er ekki komið reikningsskilum hjá ríkinu enn þá. Reikningurinn hefur nýlega verið afhentur alþm. til athugunar, og eins og venja er til fylgja reikningnum aths. við hann frá yfirskoðunarmönnum og einnig svör ráðh. við þeim aths., og loks till. yfirskoðunarmanna út af þessum aths. og svörum. Að þessu sinni eru aths. við ríkisreikninginn 20, en yfirskoðunarmenn skjóta 3 af þessum aths. ásamt svörum við þeim til aðgerða Alþ. Vil ég víkja að þeim aths. sérstaklega með nokkrum orðum. Fyrsta aths. þeirra er viðkomandi óinnheimtum eftirstöðvum af ríkisgjöldum hjá innheimtumönnum ríkissjóðs í árslok 1942. Þessar eftirstöðvar hjá innheimtumönnunum nema þá um það bil 6,9 millj. kr., og yfirskoðunarmönnum finnst þetta nokkuð mikið og telja, að það þurfi að koma innheimtunni í betra horf. Þeir geta þess til samanburðar, að árið áður, 1941, hafi eftirstöðvarnar verið tæplega 1,8 millj. kr. Nú er á það að líta í þessu sambandi, að innheimtir skattar og tollar ríkissjóðs voru miklu hærri síðara árið en hið fyrra, svo að það fæst ekki réttur samanburður með því einu að bera þessar tölur saman. Árið 1942 voru tollar og skattar 73,9 millj. kr., en 1941 41,4 millj. kr. En þrátt fyrir þetta er það þó ljóst, að eftirstöðvarnar hafa verið hlutfallslega töluvert hærri síðara árið en hið fyrra. Mér reiknast svo til, að í árslok 1942 hafi þessar eftirstöðvar hjá innheimtumönnunum verið 9,3% af heildarupphæð tolla og skatta, en árið áður, 1941, hafa eftirstöðvarnar verið 4,4% af samanlögðum tollum og sköttum. Virðist þetta þá vera hlutfallslega réttum helmingi meira óinnheimt í árslok 1942 en árið áður. Næsta aths., sem yfirskoðunarmenn vilja vísa til aðgerða Alþ. (12. aths.) snertir Atvinnudeild háskólans. Er þar á það bent, að kostnaður við starfsemi deildarinnar hafi orðið allmiklu meiri en áætlað var í fjárl., þar vinni nú margir menn og launagreiðslur stofnunarinnar séu, því orðnar miklar, og kasta þeir því fram, hvort ekki væri hægt að draga úr þessum kostnaði án þess að það drægi úr árangri af starfi stofnunarinnar. Um þetta segir ráðh., að það sé þannig um þá stofnun, að það sé sjaldan hægt að gera sér fulla grein fyrirfram fyrir þýðingu slíkra rannsókna og árangrinum af þeim, en nú sé í undirbúningi mikil aukning þess rannsóknarstarfs og hljóti það að hafa í för með sér aukin útgjöld. Út af þessu vilja yfirskoðunarmenn vísa málinu til aðgerða Alþ., en það mun liggja hér fyrir þinginu nú sérstakt frv. um þessa stofnun. Þá er loks þriðja aths., (það er sú 14.), sem þeir yfirskoðunarmenn vilja vísa til aðgerða Alþ. og er viðvíkjandi kostnaði við sauðfjárveikivarnirnar. Samkv. því, sem þeir segja, er kostnaðurinn á árinu 1942 fast að því 4 sinnum meiri en áætlað var í fjárl., og hafa þar því orðið miklar umframgreiðslur. En þess er að geta, að þó að þarna hafi orðið miklar umframgreiðslur, þá eru þær þó ekki hlutfallslega meiri en ríkisreikningurinn sýnir í heild, því að það mun láta nærri, að tekjur og gjöld ársins 1942 hafi orðið 4 sinnum hærri en áætlað var í fjárl. þess árs. Fleiri aths. eru það ekki af þessum 20, sem yfirskoðunarmenn vilja vísa til aðgerða Alþ., því að ýmist hafa þeir fengið fullnægjandi svör við hinum eða málið er þannig vaxið, að þeir sjá ekki ástæðu til neinna sérstakra aðgerða því viðkomandi. Fjhn. hefur engar till. fram að bera út af þessu, en hins vegar bendir n. á það í áliti sínu, að fyrir rúmu ári var afgr. frá sameinuðu Alþingi ályktun um endurskoðun og samþykkt á ríkisreikningnum, þar sem skorað er á ríkisstj. að hraða útgáfu ríkisreikningsins meira en gert hefur verið að undanförnu o. s. frv., svo að reikningurinn geti ávallt legið fyrir fyrir lok næsta árs á eftir. Ef þetta hefði verið komið til framkvæmda, hefði átt að liggja fyrir nú við lok síðasta árs ríkisreikningur fyrir árið 1944, en það er svo langt frá, að málið sé komið í þetta æskilega horf, að enn þá er ókominn ríkisreikningur fyrir árið 1943 og 1944, og fjhn. vill leggja áherzlu á það og bendir á það í nál., að unnið verði að því að kippa þessu í betra lag, því að það virðist vera mjög ógeðfellt, að þessi reikningur komi fyrst 3–4 árum seinna en þær greiðslur hafa átt sér stað, sem þar eru tilfærðar. N. leggur til, að frv. verði samþ. með einni breyt., sem er tilfærð á þskj. 478. Það er aðeins leiðrétting á einni tölu, sem skakkt er prentuð í frv.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Ég hef út af fyrir sig ekkert að segja um þær aths., sem gerðar eru við ríkisreikninginn 1942 og fram komu hjá hv. frsm., fram yfir það, sem aths. sjálfar segja. En út af aths., sem hann gerði síðast, viðvíkjandi því, að ríkisreikningurinn væri síðla tilbúinn, vil ég aðeins upplýsa það, að ástæðan til þess, að ríkisreikningurinn er svo langt á eftir tímanum, er ekki sú, að ríkisbókhaldið sé ekki búið að ganga frá honum. Ríkisreikningurinn fyrir árin 1943 og 1944 liggur einnig fyrir fullgerður hjá ríkisbókhaldinu, það stendur meira á endurskoðun. Ég hef átt tal um þetta við endurskoðendur ríkisreikninganna og lagt á það áherzlu, að hægt væri að hraða þessu meira en gert hefur verið, til þess að reikningurinn gæti fyrr legið fyrir en raun hefur á orðið hin síðari ár, því að það er náttúrlega mjög óheppilegt og ógeðfellt, að ríkisreikningurinn skuli ekki vera tilbúinn til samþykktar á Alþ. fyrr en 4 árum eftir lok reikningsársins. En ástæðan til þess, að endurskoðendur hafa ekki treyst sér til að hraða þessu meira en raun er á, er sú, að húsnæði vantar. Það er ekki hægt að fjölga mönnum við endurskoðunina, svo að hún gangi betur, vegna húsnæðisskorts. En endurskoðunin fer fram á fleiri stöðum, og það mega allir sjá, hvað heppilegt það er, að sami maðurinn skuli eiga að hafa eftirlit með starfi, sem fer fram á þrem stöðum samtímis. En þegar nýja skrifstofubyggingin við Arnarhól verður fullgerð, verður reynt að bæta úr þessu og fjölga mönnum við endurskoðunina, þannig að ríkisreikningurinn geti orðið fyrr tilbúinn en raun hefur verið á. - Þessa aths. vildi ég aðeins láta koma hér fram, til þess að vekja athygli á því, að það er ekki stj. sök, að ekki hefur fengizt lagfæring á þessu.



Ég skal lítið fara út í að ræða þær aths., sem fyrir liggja af hálfu okkar yfirskoðunarmanna um þennan reikning, því að þær skýra sig sjálfar, en reynslan er sú, að það er örðugt um aðgerðir til úrbóta varðandi slíkar aths., þegar svo langt er um liðið frá reikningsárinu sem á sér stað í þessu sambandi. Það er þó ein af þeim aths., sem við höfum vísað til aðgerða Alþ., sem mér þykir ástæða til að vekja nokkra athygli á, og það eru hinar miklu fjárfúlgur, sem óinnheimtar eru af tekjum ríkissjóðs við hver árslok, og er ákaflega misjafnt hjá hinum einstöku gjaldheimtumönnum ríkisins. Sumir hafa hreint borð, en hjá öðrum munar þetta mjög miklu. Þetta er atriði, sem við núverandi yfirskoðunarmenn höfum fundið að ár eftir ár. Okkur hefur fundizt, að þegar fjárhagsástand er jafngott hjá almenningi og var árið 1942, þá hefði átt að vera auðvelt að fá þetta í betra horf. Viðvíkjandi því, sem hv. fjhn. hefur hér minnt á varðandi það seinlæti, að reikningurinn er ekki fyrr tilbúinn en þetta, þá hefur hæstv. fjmrh. upplýst það, af hverju það stafar. En ég vil því til viðbótar segja það fyrir okkar hönd varðandi þennan reikning, að við skiluðum aths. við hann í marz í fyrra, og svör komu ekki til okkar fyrr en í okt. í haust, svo að það virtist náttúrlega vera óþarflega seint, en okkar vegna hefði þessi reikningur getað verið samþykktur talsvert miklu fyrr en raun er á. Varðandi þann reikning, sem næstur er, fyrir árið 1943, þá er það að segja, að hann er tilbúinn og langt komið yfirskoðun á honum, hvort sem hann verður lagður fyrir þetta þing eða ekki. Að öðru leyti skal ég ekki fara út í að ræða þær aths., sem fyrir liggja, úr því fjhn. kemur ekki með neinar sérstakar till. varðandi afgreiðslu þeirra.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykv. átti að vera frsm. þessa máls, en hann er veikur, og skal ég aðeins þess vegna fylgja málinu úr hlaði með nokkrum orðum. Þetta mál er flutt fyrir beiðni hæstv. samgmrh. og er um það að gera þær breyt. á l. um einkaleyfi, að ákvæði 4. liðar l. nr. 12 20. júní 1923 varðandi embættislega birtingu uppgötvana auglýsinga skuli ekki gilda um þær uppgötvanir, sem embættisleg birting hefur farið fram á erlendis eftir 1. sept. 1939, ef sótt er um einkaleyfi á þeim fyrir 1. jan. 1947. Það er gefin sú skýring á þessu, sem er sjálfsagt rétt, að vegna stríðsins hafi ekki verið hægt að framfylgja þessu ákvæði l., því að ekki hafi verið hægt að biðja um einkaleyfi hér vegna stríðsins. Allshn. getur fallizt á, að ástæða sé til að gera þessa breyt., vegna þess að sökum stríðsins var ekki hægt að fylgja ákvæðum l. að þessu leyti, og telur þessa breyt. eðlilega afleiðingu af því. N. vill því mæla með, að frv. verði samþ.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í umr. um þetta mál, af því að mér virðist í rauninni deiluefnið ekki vera mjög mikils varðandi. Aðaldeiluefnið virðist nú vera orðið það, hvort búnaðarmálasjóður eigi að renna til heildarsamtaka bænda eða til undirdeildanna, til búnaðarsambandanna. Hins vegar eru allir sammála um það aðalatriði, að búnaðarmálasjóð eigi að nota einvörðungu til hagsbóta fyrir landbúnaðinn, eins og sjálfsagt er og aldrei hefur verið dregið í efa af neinum. Hitt eru skiptar skoðanir um, hvernig eigi að verja þessum sjóði, það lítur hver sínum augum á það, og ég álit það í rauninni ekki hafa mikla þýðingu að halda langar ræður um það hér á Alþ., því að það er hvort sem er ekki hlutverk Alþ. að kveða á um það. Ég vildi aðeins benda á það, að jafnvel þó að búnaðarsamböndin ættu að ráðstafa fé því, sem í búnaðarmálasjóð kemur, þá er það sjáanlegt, að það er ekki útilokað, að honum væri varið á líkan hátt og gert hefur verið ráð fyrir fram að þessu, eins og búnaðarþing vildi gera síðast. Það þyrfti ekki nema lítils háttar breytingu á orðalagi frv. eins og það liggur fyrir. Í frv. segir, að verja skuli fé þessu til jarðræktar og annarra félagslegra framkvæmda á sambandssvæðinu, eftir því sem aðalfundur ákveður á hverjum tíma. Ekki þyrfti hér annað en fella burt orðin „á sambandssvæðinu“ til þess að fá framgengt vilja meiri hl. landbn. Annars er það ekki af þessu, sem ég kvaddi mér hljóðs, heldur út af nokkrum staðhæfingum, sem færðar hafa verið fram hér um þetta mál. Hv. þm. Borgf. staðhæfði hér í gær, að það, sem gert hefði verið, væri að fyrirskipa skattheimtumönnum ríkisins að innheimta skatt. En hér er meira gert. Hér er það gert að skyldu að greiða þennan skatt. Ég álít, að erfiðara hefði reynzt að innheimta skattinn, ef ekki hefði lagafyrirmæli komið til. Hið veigamesta var því lögleiðing þess, að menn skyldu greiða þennan skatt. En einmitt það, að menn eru skyldaðir til þess að greiða hann með góðu eða illu, gerir það að úthlutun fjárins skuli háð samþykki landbrh. Þetta er mikill þyrnir í augum hv. þm. Borgf. o. fl., og sögðu þeir, að hér væri um að ræða móðgun í garð bænda og þetta væri einsdæmi í l. og engin hliðstæða væri til. En þetta er alger misskilningur. Finna má mörg hliðstæð dæmi í l. Ber þar fyrst að nefna fiskimálasjóð. Til hans er stofnað eins og búnaðarmálasjóðs. Fjár er aflað til hans með ½–3/4% af verði útflutts fisks. Hér mætti þá halda því fram, að fulltrúar sjávarútvegsins skyldu gera kröfu til þess, að sjómenn einir ráðstöfuðu þessu fé. En ég hef aldrei heyrt neinar kröfur í þá átt. Ekki einu sinni fiskiþingið hefur þar tillögurétt. Ráðuneytið veitir fé úr sjóðnum. Ég get satt að segja ekki séð neinn mun á. Það ætti þá engu síður að vera móðgun við sjómenn, að rn. úthlutar úr fiskimálasjóði, en við bændur, að það samþykki úthlutun úr búnaðarmálasjóði. Vitanlega er þetta ákvæði ekki sett til þess að rýra rétt landbúnaðarins, heldur til þess að tryggja hann enn betur. En satt bezt að segja, þá eru engar líkur til þess, að rn. fari að taka fram fyrir hendurnar á búnaðarþingi um þetta, nema um því meiri misnotkun á fé sjóðsins væri að ræða. Ákvæðið er einungis sett til þess að tryggja sjóðinn enn betur. - Þá mætti og minna á fleiri stofnanir en búnaðarþing, sem verða að fá samþykki rn. til þess að úthluta fé. Sýslunefndir mega ekki einu sinni samþ. lántökuheimildir án þess að fá samþykki rn. Ekki má einu sinni setja fjallskilareglugerð án þess að rn. samþykki hana, og finnst manni það þó óneitanlega einkamál hvers héraðs. Og svona mætti lengi telja. Annars eru svona ákvæði kannske heldur þýðingarlítil, en mjög algeng í l. En þau eru langt frá því að vera nokkur móðgun, heldur eru þau einmitt sett til þess að tryggja, að viðkomandi fé sé ekki misnotað. Ég skal hins vegar fúslega játa, að ég legg enga höfuðáherzlu á þetta. Og ég býst alls ekki við, að búnaðarþing samþ. nokkur þau ákvæði um úthlutun, sem rn. teldi gerræði. Ég hefði með glöðu geði getað samþ. frv. án þessa ákvæðis um samþ. landbrh. En ég vildi láta þetta koma fram, því að mér hefur fundizt þetta gert að of miklu æsingamáli.

Flm. (Einar Olgeirsson) : Herra forseti. Þetta frv. er flutt af tveim mönnum í nýbyggingarráði, sem sæti eiga hér í d., í samráði við ríkisstj., og skal ég gera nokkra grein fyrir því, hvers vegna frv. er flutt. Eitt af því, sem nýbyggingarráði var falið að gera, var að athuga, hvaða staðir væru heppilegir til að koma á fót slíkum bæ, sem um ræðir í þessu frv. Segja má, að flestir bæir og þorp á Íslandi, hafi frekar sprottið upp af handahófi en af athugun á því, hvort einn staður öðrum fremur gæti talizt haganlega settur til slíkra hluta. Hefur einatt ráðið mestu, hvort einhver einstaklingur hefur ráðizt í atvinnurekstur á tilteknum stað, án tillits til legu hans eða framtíðarskilyrða, enda má sjá þess glögg merki, að margir staðir eru miður heppilega valdir. Má í því sambandi t. d. benda á Siglufjörð, sem virðist ekkert hafa fram yfir t. d. Dalvík, Hofsós eða Þórðarhöfða, nema síður sé. Ljóst dæmi um þetta er einnig útgerðin frá Akureyri, sem er óðum að hverfa. Við í nýbyggingarráði höfum álitið það okkar hlutverk að athuga, hvernig heppilegast sé að haga byggingu slíks bæjar frá byrjun. Ég minnist þess, þegar ég gekk í skóla á Siglufirði, að þá var skólahúsið allofarlega á eyrinni, en nú hefur byggðin aukizt þannig, að skólinn er kominn inn í mitt verksmiðjuhverfið. Fleira mátti til nefna, sem sýnir hið algera skipulagsleysi, sem ríkt hefur í þessum málum undanfarið. Fólkið hefur flutzt úr sveitinni, komið sér upp litlum og ljótum húsum af hinum mestu vanefnum og í fullkomnu skipulagsleysi. Það, sem okkur þótti fyrst liggja fyrir, var að velja heppilegan stað undir þennan framtíðarbæ, og skal ég nú gera grein fyrir, af hverju Höfðakaupstaður varð fyrir valinu. Eins og kunnugt er, er síldin sú auðsuppspretta, sem ætla má, að þjóðarbúskapur Íslendinga byggist einna mest á um ófyrirsjáanlega framtíð. Aðalsíldveiðitíminn stendur nú yfir um tveggja mánaða skeið, en á þeim tíma veiðist svo mikið magn af síld, að það samsvarar allri þorskveiði landsmanna, en næringargildi síldarinnar er miklu meira en í nokkrum öðrum fiski, sem hér veiðist. Möguleikarnir eru því stórkostlegir til iðnaðar í sambandi við þessa veiði. Þessi auðsuppspretta gerir það að verkum, að sjálfsagt var að velja fyrirhuguðum bæ stað á Norðurlandi og þá helzt við Húnaflóa. Jafnframt er einnig vitað, að sú síld, sem mest er eftirsótt til niðurlagningar og kryddunar, er úr Húnaflóa. Hins vegar hafa síldarstöðvar við Húnaflóa verið mjög litlar, vafalaust meðfram sökum þess, að einstaklingar hafa átt lönd þar að, sem ekki hafa verið svo efnum búnir, að þeir hafi getað komið upp síldarverksmiðjum eða söltunarstöðvum. Ég vil bara nefna sem dæmi um það, hvert handahóf oft er í því, hvar síldarstöðvar eru settar niður, að H.f. Kveldúlfur hefur reist síldarverksmiðju á Hjalteyri, sem er norðarlega við Eyjafjörð, langt frá beztu síldarmiðunum, og ástæðan til þess er sú, að viðkomandi félag átti þarna land. Og af því, að þetta félag einhvern tíma fyrir mörgum árum hefur keypt þetta land, er svo sett upp þarna síldarbræðslustöð, þannig að hvert skip, sem leggur upp í þá verksmiðju, verður að fara lengri leið með afla sinn en annars hefði þurft, ef síldarbræðslustöðin hefði verið sett annars staðar og nær síldarmiðunum. Nú hafa hins vegar nokkrir menn barizt í að setja síldarbræðslustöðvar við Húnaflóa, við Djúpuvík og Ingólfsfjörð. Í Djúpuvík er algerlega ófært að hugsa til þess, að menn eigi að búa árlangt, vegna aðstæðna. Það er staður, sem eingöngu verður verstöð, og að mjög miklu leyti gildir hið sama um Ingólfsfjörð. En orsakirnar til þess, að stöðvarnar eru settar þarna, eru þær, að þeir, sem settu þær, upp, fengu þarna land til þess með tiltölulega góðu móti. Hins vegar eru alls engir skynsamlegir möguleikar fyrir því, að þarna muni koma upp bæir, því að þarna er ólifandi, miðað við að vera þar allt árið: En nú er búið að koma þarna upp verksmiðjum, bryggjum og öllu mögulegu slíku, án þess að því sé svo heppilega valinn staður frá sjónarmiði þjóðfélagsins sem æskilegt hefði verið. Þegar við svo fórum að athuga, hvar heppilegast mundi vera að setja síldarbræðslustöð, studdumst við líka við það, hvað Alþ. hefði sett í l. áður um það, hvar stjórn Síldarverksmiðja ríkisins væri heimilt að setja upp síldarbræðslustöðvar. Það er á Hólmavík, Skagaströnd, Húsavík, Siglufirði og fleiri stöðum. En það, að við leggjum til, að þessar byggingar verði reistar í Höfðakaupstað við Húnaflóa (Skagaströnd), stafar sérstaklega af því, að síldarmið eru þar nærri og þar veiðist stór og góð síld. Enn fremur er þarna staður, þar sem Alþ. hefur ákveðið, að reisa skuli síldarbræðsluverksmiðju. En sérstaklega er það með tilliti til þess, að þarna má útbúa eina mestu höfn norðanlands og þarna liggur nálægt eitt af stærstu landbúnaðarhéruðum Norðurlands, með góðum samgöngum. Þarna ætti því að vera hægt að setja upp bæ, sem hefði það fram yfir Siglufjörð, að samgöngur eru góðar við hann á landi allan ársins hring, ekki aðeins frá nærliggjandi sveitum, heldur líka suður til Reykjavíkur. Og enn fremur er þessi staður við ágæt síldarmið og þar er hægt að fá síld, sem mjög er eftirsótt vegna þess verðmætis, sem hægt er að fá úr henni, og sérstaklega vegna þess, hve hæf hún er til niðurlagningar og söltunar. Þess vegna álitum við rétt að byrja þarna á undirbúningi byggðar bæjar, þar sem ráðizt væri í stórar framkvæmdir eins og að byggja 10 þús. mála síldarverksmiðju. Sú framkvæmd krefst þess, að hægt sé að gera eða fyrir hendi sé góð höfn. - Þarna búa nú 200–300 manns. Þess vegna væri hægt að skipuleggja þarna þorp þannig, að öll byggðin, sem þarna væri reist eftir fyrirfram gerðri áætlun, mundi ekki vera á því svæði, þar sem nú er byggt, heldur ofan við það. Það væri hægt að ætla mönnum, sem þar búa, allríflegt landrými í kringum sín hús. Og af því að höfn er þarna að myndast, væri hægt að skipuleggja byggingu síldarbræðslustöðvar og verksmiðja allt í sambandi við höfnina. Nú vil ég leggja áherzlu á það, hvaða þýðingu það hefur að gera heildaráætlun um slíkar framkvæmdir sem þessa fyrir fram. Ef á vissum stað, eins og þarna, er fyrirfram gerð áætlun um byggingu síldarbræðslustöðvar, síldarsöltunarstöðvar, niðurlagningarverksmiðju fyrir síld og í sambandi við hana, þegar kæmi að þorskveiðum, hraðfrystihúss, niðursuðuverksmiðju og svo annars, sem stæði í sambandi við þetta allt, bæði tunnuverksmiðju og dósaverksmiðju og þó ég segi þarna verksmiðju, þá yrði þetta raunverulega allt deildir í því sama, ef skynsamlega væri þarna að unnið - þá gefur að skilja, að með því að undirbúa fyrir fram teikningar og annað, má haga verki við framkvæmd þessara bygginga miklu skynsamlegar en ella. - Ef maður, sem kemur til Siglufjarðar og sér, hvernig þar hefur vaxið upp sá síldarútvegsbær, sem þar er, fer að hugsa, hvernig breyta þyrfti aðferðum við vinnuaðferðir í sambandi við síldarsöltun þar, rekur hann sig á erfiðleika við það. Bryggjur eru þar langar og verður að aka síld eftir þeim nokkuð langar leiðir, og hús eru tiltölulega langt frá þeim stöðum á bryggjum, þar ,sem síld er skipað upp. - Á Skagaströnd væri hægt, ef nóg fjármagn væri lagt fram til þess, að koma á miklu vinnusparari aðferðum við uppskipun og vinnslu á síld og þorski. Og það væri hægt að byggja, þegar í það væri ráðizt, hús, sem gætu að sumrinu til verið síldarsöltunarstöð og að vetrinum niðurlagningarverksmiðja, til þess að skaffa því fólki, sem þarna byggi, atvinnu allt árið um kring og til þess að geta unnið á hinn vinnusparasta hátt, sem hægt er að hugsa sér, úr þeim afurðum, sem þarna eru framleiddar að sumrinu. Þetta er hægt að gera, svo framarlega sem hægt er að skipuleggja fyrir fram það, sem okkur hefur verið dýrast af okkar vinnu í þessu sambandi, sem er flutningur á fiski og síld frá því að skipað er upp og þar til þessum vörum hefur verið komið á þann stað, þar sem á að vinna úr þeim. En að þetta hefur verið okkur svo mjög dýrt, stafar af því, að þegar sköpuð voru vinnuskilyrðin, hefur ekki verið tekið tillit til þess svo sem þurft hefði að vera, að aðstaða væri svo þægileg sem æskilegt væri til vinnunnar. Og sama býst ég við að gildi að því er snertir þorskveiðarnar, eins og að því er síldina snertir. Ég held, að eitt af því, sem fyrir okkur liggur að gera hér á næstunni, sé að reyna að tryggja, að okkar fiskimið verði betur hagnýtt en verið hefur, með því að útgerð sé stunduð meira frá ýmsum stöðum í landinu en verið hefur, öðrum en aðalveiðistöðvunum. Undanfarið hefur fiskveiðifloti okkar sótt mest á Faxaflóa að vetrinum til, en önnur fiskimið, sem við eigum allt í kringum landið, hafa á þeim tíma lítið verið hagnýtt. Það er þess vegna ekki vafi á því, að meðan svo er, er okkar útgerð stofnað í meiri hættu en vera þyrfti, ef við gætum haldið fiskiskipaflota okkar að veiðum allt árið, líka frá verstöðvum austan- og vestanlands, jafnvel þó að afli væri minni þar, og verðum við að sjá það við þá sjómenn, sem þar stunduðu fiskveiðar. Ég átti ekki alls fyrir löngu tal við sjómann á Hólmavík, sem gert hefur út tvo báta, 15 og 27 tonna, og hefur allan ársins hring látið þá veiða á Húnaflóa og á Strandagrunni og Skagagrunni og hafði með því mjög sæmilega afkomu, með því að bátarnir stunduðu veiði þarna allt árið um kring. Og ef menn hefðu stærri báta og betri aðstöðu í landi til þess að taka á móti aflanum og vinna úr honum eftir þörfum, þá hygg ég, að frá Höfðakaupstað væri hægt að stunda fiskveiðar árið um kring, þannig að ekki þyrfti að senda bátana suður á vertíð. Þetta mundi náttúrlega fara mjög eftir afla á hverjum tíma. En ef menn ættu hraðfrystihús í Höfðakaupstað og hefðu hagsmuni af því að leggja fisk í hraðfrystihús, og það fram yfir það að senda bátana suður á vertíð, þá mundi það verða eitt atriði, sem héldi mönnum að útgerð þar. Og ef svo væri, eins og ætti að vera á hverjum stað, þar sem þorskveiði er stunduð, að ekki væri aðeins hraðfrystihús þarna, heldur líka fiskimjölsverksmiðja, þá mundi það líka hjálpa til að bæta afkomu báta, sem þaðan stunduðu veiðar, því að nú er um helmingi þorskaflans víða á Íslandi fleygt, svo sem hausum og beinum. Og þetta kæmi mjög til greina nú, þegar fiskimjöl er nú í því allra hæsta verði, sem það nokkru sinni hefur komizt í. Ég hygg því, að ef vel væri búið að hraðfrystihúsi eða húsum þarna í Höfðakaupstað og fiskimjölsvinnslutæki væru þar og þetta hvort tveggja til frá upphafi byggðar Höfðakaupstaðar og svo fyrir komið, að ekki þyrfti að vera að sópa upp beinum og hausum af gólfinu í hraðfrystihúsunum, eftir að búið er að flaka fiskinn, heldur því svo fyrir komið, að jafnóðum og hann væri flakaður félli fiskúrgangurinn frá flökuninni niður á reim, sem flytti hann inn í næsta herbergi við, þar sem fiskimjölsvinnslutæki væru, - ef slíkur útbúnaður væri þarna til frá upphafi, þá mætti áreiðanlega búa það vel að útgerðinni, að útgerðarmenn og sjómenn ættu hagsmuni sína betur tryggða en nú er á þessum stöðum, með betri hagnýtingu fiskafurðanna. Og með því yrðu ýmis af okkar beztu fiskimiðum betur notuð, þar sem þau nú eru illa notuð, en eru okkar mestu auðlindir. Við í nýbyggingarráði álitum þess vert að reyna að gera slíka tilraun, til þess að vita, hvort ekki væri hægt að skapa ákveðið plan fyrir fram um það, hvernig atvinnutækin ættu að vera, og láta þau passa hvert við annað. En það er ekki tilætlun nýbyggingarráðs, að það eigi að vera ríkið eða sá bær eða sýsla, sem þetta væri í, sem ræki þetta og ætti þetta, heldur er meiningin að fella þarna saman það framtak, sem til er - á þessum stað eða annars staðar á landinu, sem þarna vill vinna að einkaframtaki eða félagsframtaki. Nýbyggingarráð vill vekja áhuga manna almennt fyrir þessu og fá menn úr hópi þeirra áhugamanna, sem vildu beita sér fyrir þessu, hvort sem það væri þarna á þessum stað eða annars staðar á landinu, og sameina þann áhuga, sem væri fyrir þessu, og reyna að skapa samkv. fyrirfram gerðri áætlun hagfelldan rekstur á þessum stað, þannig að sá rekstur væri eins hagnýtur og vísindalegur sem frekast væri unnt með þeim aðferðum, sem við nú þekkjum til í okkar atvinnu, svo að atvinnan bæri sig sem bezt. - Og samhliða því, að við leggjum til, að reynt verði að koma upp skilyrðum fyrir, að síldveiði og þorskveiði yrði stunduð með slíkum aðferðum, sem ég hef greint, álítum við, að þau góðu landbúnaðarskilyrði, sem eru í kringum Höfðakaupstað, þar sem hann er fyrirhugaður og í nærsveitum þar, gefi líka möguleika til landbúnaðarframkvæmda, sem yrðu reknar með þeim áhuga, sem alltaf sýnir sig að vera um ræktun í kringum kauptún. Og með þeim aðbúnaði gagnvart jarðrækt, sem að miklu leyti hefur verið fram að þessu af hendi hins opinbera, þá búumst við við því, að landbúnaðarmöguleikar mundu ekki síður verða hagnýttir af íbúum Höfðakaupstaðar en möguleikar til sjávarútvegs. En hvernig á svo sá bær að vera, sem rynni upp á svona stað? Ef þjóðin gerir svona tilraun til að mynda samkv. ákveðinni áætlun atvinnulíf á svona stað, sem virðist vera heppilegur staður til slíks, hvernig á þá byggðin að vera í svona kaupstað, sem þannig rynni upp? Eigum við að láta fara um hana á þann venjulega hátt, sem átt hefur sér stað í þessu landi, að einn maður kemur einhvers staðar að úr þorpi eða sveit, fer að reyna að byggja yfir sig lítinn kofa á mölinni og gerir það af vanefnum og á svo erfitt með það að öllu leyti, verður fyrir það sama að láta fara verr um sína fjölskyldu en ef efni hefðu verið betri, til að byggja, og endar svo kannske með því, sem oft hefur viljað verða hjá okkur, að hann fer eitthvað annað, til þess að komast inn í íbúð, sem betur er úr garði gerð, af því að honum finnst, að hann sé að reisa sér hurðarás um öxl með því að gera þetta sjálfur. Það er einn möguleiki til þess, að menn þurfi ekki að eiga í slíkri baráttu viðkomandi húsnæði fyrir sig í vaxandi kauptúni eða kaupstað, að samtímis því, að við reynum að leggja grundvöll að slíku atvinnulífi, sem ég hef lýst viðkomandi Höfðakaupstað, yrðu gerðar ráðstafanir af því opinbera til þess að byggja íbúðarhús á svona stöðum. Þegar við höfum verið að byggja í kauptúnum, hefur það verið þannig, að einn og einn maður hefur byggt sér sitt hús án þess að það hafi verið í sambandi við byggingu annarra íbúðarhúsa. Hann fær einn meistara til þess að teikna, síðan svo eða svo marga húsameistara til þess að sjá um byggingu hússins að öðru leyti. Þetta á við bæ, þar sem slíkar kröfur eru gerðar um húsbyggingar. Og það sýnir sig, að þetta verður honum mjög dýrt. En ef aðferðin er ekki þannig, verður það venjulega útkoman, að húsin verða lítil og leiðinleg, svo að upp rís lítið og ljótt fiskiþorp. Ef þannig einn og einn er að byggja yfir sig, en ekki fleiri samtímis og í sambandi hver við annan, þá verða húsin annaðhvort mjög dýr eða lítil og ljót og ófullnægjandi, og það síðar talda verður hins vegar til þess að setja sinn svip á þorpið um langa tíð, t. d. eins og á Siglufirði. Það er ekki nema von, að við höfum byrjað böslulega með að byggja upp okkar þorp, Íslendingar, af því að við vorum sérstaklega fátæk þjóð, þegar við vorum að stíga fyrstu sporin í því efni. En nú stöndum við öðruvísi að vígi. Við erum, a. m. k. í svipinn, efnuð þjóð, og það, sem sérstaklega gerir aðalmuninn, er, að við gerum meiri kröfur til lífsins nú en þá. Og ef við ætlum að reyna að vinna að því, að það rísi upp bæir hér og hvar úti á landi, sem fólkið sæki til frekar en að það sæki flestallt til Reykjavíkur, sem til bæja flytur, þá verðum við að reyna að gera þá bæi, sem eru að skapast, það vel úr garði, að fólk vilji sækja þá til búsetu. Ef t. d. atvinnumöguleikar eru þar þannig, að menn vilji sækja þá, þá þarf líka undirbúningur byggðar í þeim bæjum að vera þannig, að menn vilji sækja til þeirra staða. Við höfum þess vegna hugsað okkur í nýbyggingarráði, að á Skagaströnd verði byrjað á því, hvað byggingu íbúðarhúsa snertir, að byggja t. d. 100 íbúðir, þó að ekki væri meira, sem það opinbera léti gera með tilliti til þeirrar nýbyggðar, sem gengið er út frá að stofna samkv. þessum l. Og hugmyndin er, að þarna kæmu upp 20, 30 eða 40 hús, eða hvað það nú væri, eins og byggð eru í stærri bæjum á Íslandi, falleg og reisuleg tveggja til þriggja hæða hús úr steinsteypu. Afleiðing þess mundi verða sú, að þessi hús, 20 til 40, settu sinn svip á þennan bæ. Og það er alveg víst, að með slíkri byrjun væri tónninn gefinn, þannig að eftir slíka byrjun á íbúðarhúsabyggingum mundu menn ekki byggja þar ljót og leiðinleg hús. Ef það opinbera sem sagt byrjaði á þessu og hjálpaði mönnum yfir erfiðleika í þessu sambandi, sem þeir ekki ráða við annars, mundi á eftir þessari æskulegu byrjun rísa upp fallegur bær í staðinn fyrir fiskiþorp í þeim gamla, fátæklega stíl. Nú sýnir það sig, að ódýrasti byggingarhátturinn er að byggja allmörg hús í einu með hagnýtingu nýtízku aðferða, svo sem með notkun stálsteypumóta og véla og með öðrum slíkum hagkvæmum aðferðum. Og nú vitum við það, að þegar verksmiðjubyggingum væri lokið á Skagaströnd, þá mundu vera þar vinnuvélar fyrir hendi og vinnuafl og ýmis tæki og jafnvel eitthvert efni, til þess að hægt væri að byrja í nokkuð stórum stíl á slíkum íbúðarhúsabyggingarframkvæmdum, og öll þessi tæki mundu hagnýtast miklu betur, ef þá strax, er byggingu síldarverksmiðju o. fl. væri lokið, væri tekið til að vinna að íbúðarhúsabyggingum þarna á staðnum. Nú þekkjum við, að það hefur verið þannig hjá okkur venjulega, að alllöngu eftir að menn hafa byggt hús hér og þar á stangli í þorpunum, hafa menn reynt að fara að leggja götur. Og eftir að menn hafa lagt þær, hafa menn svo stundum brotið þær upp, til þess e. t. v. að leggja vatnsveitu í þorpinu, og þegar búið er að leggja vatnsveitu og laga göturnar aftur, þá hafa þær verið enn brotnar upp, til þess að leggja skolpleiðslu, og svo hefur þetta síðar endurtekið sig, til þess að leggja rafmagn eða annað slíkt. Það er þess vegna alveg gefið, að ódýrasti og skynsamlegasti hátturinn á því að koma slíkum bæ af stað, sem hér er gert ráð fyrir, er sá að leggja þessar leiðslur allar þegar í byrjun. Og við vitum, að t. d. bara hvað vatnsveitu í Höfðakaupstað snertir, þá mundi síldarverksmiðjan verða að fá strax byggða vatnsveitu út af fyrir sig, og þá yrði að byggja tvöfalda vatnsveitu á þessum stað, svo framarlega sem ekki yrðu höfð samtök um það að undirbúa að leggja vatn í íbúðarhús samtímis og til verksmiðjunnar. Það væri því ekki nema eðlilegt, að samtímis því, að gerð væri svona tilraun til þess að mynda ákveðinn atvinnugrundvöll fyrir svona kaupstað, þá væru gerðar ráðstafanir til þess að leggja t. d. vatnsveitu til afnota fyrir íbúðarhús samtímis og annað slíkt, svo sem skolpræsi, rafmagnsleiðslur og götur. - Við álítum, að í þeim átökum, sem þjóðin á í um stórfelldar nýbyggingar á vissum sviðum, þá muni það vera skynsamleg tilraun að byrja á að byggja bæ samkvæmt slíkri heildaráætlun þess opinbera. Vafalítið mundi árangurinn af því verða sá, að víða annars staðar mundi verða fetað í sömu fótsporin. - Að vísu gengur maður að því vísu, að þegar slík tilraun er gerð, kunni eitthvað að mistakast. Engum okkar, held ég, að detti í hug, að slíkt geti ekki komið fyrir. En þá er að reyna að læra af þeim mistökum og stýra fram hjá þeim í næsta skipti. - En hvernig á að koma þessu fyrir? Ég hef reynt að lýsa þeim hugmyndum, sem fyrir okkur vaka, en auðvitað eru þessar hugmyndir ekki fullgerðar í okkar kolli. Auðvitað er þetta nokkuð, sem yrði að ræða og endanlega ákveða, Þegar fara ætti að koma þessu í framkvæmd. Og þeir sérfræðingar, sem betur mundu vita en við á hverju einstöku sviði í þessu efni, mundu þá væntanlega leggja sitt lið til þess, að þetta mætti sem bezt úr hendi fara. Þetta þorp er nefnt Höfðakaupstaður í frv., en það þýðir ekki, að það sé kaupstaður eftir þeim skilningi, sem er í okkar l. á því, hvað sé kaupstaður og hvað sé kauptún, heldur er því valið það gamla, góða heiti, sem það hefur haft, Höfðakaupstaður, og sjálfsagt, að það fái að halda því, og vonandi verður það kaupstaður síðar meir samkvæmt lögum. Við höfum hugsað okkur, að þessi n. yrði samsett þannig, að skipulagsstjóri yrði formaður hennar, af því að mikið af starfi hennar er í samræmi við það, sem gildir um skipulag í kauptúnum. Ég vil geta þess í þessu sambandi, að mjög mikið af kauptúnum á Íslandi hefur verið skipulagt hvað íbúðarhús snertir án þess að tillit sé tekið til atvinnulífs viðkomandi bæjar. Meira að segja hefur hafnargerð verið skipulögð út af fyrir sig, en skipulag bæjarins af annarri skrifstofu; án þess að samhengi hafi verið þar á milli. Það má geta nærri, hversu ófært það er að byggja íbúðarhúsahverfi við hliðina á verksmiðjum. Einn maður í n. á að vera valinn af nýbyggingarráði og einn af stjórn Síldarverksmiðja ríkisins, einn af hreppsnefnd Höfðahrepps og einn án tilnefningar. Störf nýbyggingarnefndar eru þessi: 1) Að koma upp skipulegri byggð í Höfðakarupstað í samráði við nýbyggingarráð og ríkisstj. 2) Að koma á fót atvinnufyrirtækjum í Höfðakaupstað í samráði við nýbyggingarráð og ríkisstj. 3) a. Að stuðla að því, að einstaklingar, félög og stofnanir reisi íbúðarhús og önnur mannvirki í Höfðakaupstað. b. Að reisa sjálf íbúðarhús í samráði við nýbyggingarráð og ríkisstj. til þess að selja þau fullsmíðuð. 4) Að koma upp handa byggðinni, rafveitu, vatnsveitu og götum. 5) Að gera till. til ríkisstj. um gjaldskrár fyrir lóðaleigu, notkun rafmagns, vatns o. fl. Þetta verkefni lítur út fyrir að vera sérstaklega mikið. Þó vil ég leggja áherzlu á, að hugmyndin er engan veginn, að n. sjálf eigi að hafa alla forgöngu um að koma upp þessum mannvirkjum, heldur jafnframt að hafa samstarf við þær stofnanir, einstaklinga og félög, sem að þessu vilja vinna, en samræma starf allra þessara aðila. Í 5. gr. frv. eru ákvæði, sem tryggja þessari n. og síðan hreppsn. meira vald yfir lóðum og meiri lóðaréttindi en tíðkazt hefur. Ég skal geta þess, að þegar rætt var um möguleika til byggingar á Skagaströnd, kom okkur saman um, að eitt fyrsta skilyrðið til, að það gæti tekizt vel, var, að ríkið yrði að eiga það land, sem þessar byggingar kæmu til með að standa á. Síðan eru fyrirmæli um, að eftir fimm ár skuli þessi n. afhenda hreppsn. Höfðahrepps öll þessi verkefni, því að það er gert ráð fyrir, að þessi n. komi aðeins þessari starfsemi af stað, en síðan taki hreppsn. þorpsins við allri stjórn. Það, sem við viljum sérstaklega stefna að í þessu efni, er það, að allar framkvæmdir á þessum stað verði gerðar með sem allra mestri hagsýni og að þær byggingar, sem þar koma upp, verði reistar þannig, að þær hjálpi til að ryðja brautina fyrir, að þarna rísi upp myndarlegri, fallegri og betur reistur útgerðarbær en átt hefur sér stað fram að þessu, en við hyggjum, að slíkt verði alls ekki mögulegt án þess að hið opinbera vilji standa fyrir því. Að þessu leyti hefur þessi n. vald, sem hreppsn. annars hafa, en það er óhjákvæmilegt til þess, að hægt sé að hrinda þessu af stað. Ég vil geta þess, að þótt hér sé eingöngu rætt um slíkar byggingar í þessum eina kaupstað, þá er ekki meiningin frá okkar hálfu, að þetta verði eini kaupstaðurinn, sem verði skipulagður þannig eftir ákveðinni fyrirætlun. Við vonum, að fleiri geti farið á eftir, en einhvers staðar varð að byrja. Mér er fullkomlega ljóst, að það eru margs konar erfiðleikar, eins og þingið er nú skipað, að koma fram og segja við þm. úr öllum kjördæmum landsins: Hjálpið þið til að láta gera eina tilraun og verja til þess allmiklu fé úr ríkissjóði til að mynda bæ og koma þar upp allstórfelldri útgerð, því að það er vissulega svo, að svo og svo margir mundu geta sagt sem svo: Því í ósköpunum er þetta ekki heldur gert í mínu kjördæmi? Því er það ekki heldur gert á þessum stað eða þarna og þarna, þar sem eru eins góðir möguleikar? Það er engum efa bundið, að víða á Íslandi eru góðir möguleikar, en ég hef gert grein fyrir, hvers vegna við höfum valið þennan stað, og ég álít, hvaða kjördæmi sem við annars erum fulltrúar fyrir, að hægt sé að gera eina slíka tilraun, því að þá getum við séð, hvort þetta getur ekki tekizt, hvort við getum ekki skapað betri möguleika til að veita íbúum okkar lands betri lífsskilyrði, gera vinnuafl þeirra dýrmætara og aðbúnað þeirra betri en verið hefur. Ég vona því, að þótt ekki sé hægt að gera svona tilraun nema á einum stað nú, þá megi líta á hana sem tilraun, sem landið gerir í heild með það fyrir augum, að ef það tekst vel að vinna þannig samkvæmt ákveðinni áætlun frá upphafi, þá fari meira þar á eftir, ekki eingöngu í Norðlendingafjórðungi, heldur líka austan, vestan og sunnan, ekki aðeins á þessum stað á Norðurlandi, heldur einnig víðar. Ég vil því eindregið vonast til þess, að þessi nýjung fái góðar undirtektir, og mælist til þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til fjhn.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti. Nefndin fékk á fund með sér til að ræða þetta mál viðkomandi oddvita ásamt Jónasi Guðmundssyni, eftirlitsmanni sveitarstjórnarmálefna, og var ekki hægt að segja, að neitt nýtt kæmi fram. Oddvitarnir voru ekki sammála, og yfirleitt var ekki um neitt samkomulag að ræða. Hins vegar er augljós þörf þess að sameina þarna byggðina. Um það atriði voru allir nm. sammála, en þeir urðu aftur á móti ekki sammála um neinar, brtt. nema þá, að í stað „1. jan. 1946“ í 5. gr. komi : 1. júní 1947. - Með þessu móti fæst nokkur tími til stefnu og ef til vill tími fyrir oddvitana að koma sér saman. Einstakir nm. munu að sjálfsögðu gera grein fyrir afstöðu sinni. Ég hef flutt þrjár brtt. á þskj. 458. Eftir minni kynningu af þessum málum ætla ég, að í framtíðinni verði yfirleitt miðað að því að stækka hreppsfélögin. Hin litlu hreppsfélög eru máttlaus, þegar til stórra átaka kemur, og ég er því mótfallinn, að skildir séu frá hinum nýja hreppi 10–20 bæir af hinum gamla Sandvíkurhreppi. Ég legg til að allur. Sandvíkurhreppur, að undanskilinni svonefndri Flóagaflstorfu, leggist til hins nýja hrepps. En Flóagaflstorfa tel ég, að eigi að leggjast undir Eyrarbakkahrepp, og er Jónas Guðmundsson og fleiri óhlutdrægir menn mér samdóma um þessa skiptingu. Brtt. mín við 3. gr. er bein afleiðing af þessari breyt. á 1. gr., og sama er að segja um 3. brtt. mína. Ég hef heyrt, að nokkuð séu skiptar skoðanir meðal bænda í Sandvíkurhreppi um þetta mál. Sumir kæra sig ekki um að vera með þorpinu, en það er mín bjargföst skoðun, að hið opinbera eigi ekki að styðja að því, að litlir hreppar séu myndaðir, heldur þvert á móti að sameina litlu hreppsfélögin í færri og stærri. Ég sé ekkert athugavert við það, þótt sveit og þorp séu í sama hreppi. Þannig er það t. d. með Ólafsfjörð og Siglufjörð, og fleiri dæmi mætti nefna. Hv. 2. þm. Eyf. og hv. þm. Ak. flytja brtt. á þskj. 465, og munu þeir gera grein fyrir henni, en afstaða mín til brtt. á þskj. 455 fer eftir því, hversu fer um þá brtt. Þarna er um land í Ölfushreppi að ræða, sem frv. gerir ráð fyrir, að lagt verði undir hinn nýja hrepp. Árbær er fyrir nokkrum árum keyptur af hlutafélagi á Selfossi. Búskapur var þar lagður niður og hús ekki notuð. En hins vegar hefur verið lagt í að ræsa þarna fram mýrar í stórum stíl, og hefur þetta land verið hugsað til afnota fyrir Selfossbúendur. En þeir hv. þm. Eyf. og þm. Ak. leggja til, að þetta land falli ekki undir Selfosshrepp. Út af fyrir sig sé ég ekki ástæðu til, að þetta land falli undir Selfosshrepp. Það má eins nytja það af þeim, er búa í Selfossbyggðinni, fyrir því. En ef Alþingi hins vegar samþykkir, að þetta land falli undir hinn nýja hrepp, þá sé ég ekki ástæðu til að láta einstaklinga hafa aðstöðu til að selja það og afnot þess eftir sínum geðþótta. Þá get ég vel unnt þorpinu að eiga þetta land og verið með, að það sé tekið eignarnámi. Ég man eftir því, að á sínum tíma urðu harðar deilur um það hér í Reykjavík, hvort selja ætti einstaklingum lóðir. Nú eru allir sammála um það, að bærinn eigi að eiga sem mest af lóðum, og ég ætla, að sú saga muni víðar gerast. Ég veit vel, að þetta er tilfinningamál þar fyrir austan, og sennilega verður aldrei unnt að gera alla ánægða. Það verður óánægja, ef ekki verður gert neitt, og það verður óánægja, hvernig sem þetta verður afgreitt. Það er óhugsandi að samþ. frv. þannig, að margir verði ekki óánægðir, en ef það verður ekki samþ., stöndum við í vegi fyrir nauðsynlegum framkvæmdum í Selfossbyggðinni, svo sem vatnsveitu og rafveitu, holræsagerð o. fl., og það má ekki verða.



Þar sem ekki hefur orðið samkomulag um þetta mál í n., eins og sjá má af þeim brtt., sem fram eru komnar, en hins vegar hafa báðir hv. þm. viðkomandi kjördæmis óskað eftir samkomulagi við n. um málið, vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá að sinni.



Herra forseti. Frv. þetta er flutt samkvæmt ósk hreppsnefndar Búðahrepps og eindregnum áskorunum hreppsbúa um, að lögreglustjóri verði settur þar. Eins og sjá má í grg., eru rökin fyrir þessu svipuð og yfirleitt, þegar þorp af þessari stærð vilja fá lögreglustjóra. En auk þess vildi ég benda á það, að hreppurinn er nú orðinn allfjölmennur og þangað leita oft allmörg erlend og innlend skip, og er þess vegna orðin þar talsverð tollafgreiðsla, og skiptir í því efni allmiklu, að ríkið hafi þarna fulltrúa sinn. Svo er sú almenna röksemd, að þegar þorp er orðið svona stórt, reynist erfitt að fá mann til þess að gegna oddvitastarfi í hjáverkum. Hreppsnefndin vildi einmitt, að maður sá, er fengi þetta, gæti einnig haft með höndum oddvitastörf. Eins og segir í grg., fylgja með meðmæli sýslumannsins á Eskifirði. Hann hefur einmitt rekið sig á það í starfi sínu, að eins og samgöngum er háttað þarna, er erfitt fyrir hann að gegna þarna lögreglustjórastörfum. Lögreglumál verða oft að útkljást mjög fljótt, en þarna getur það hæglega tafizt allverulega. Ég tel svo ekki fleiri orða þörf um þetta, en vitna til grg. og hinnar einróma skoðunar, sem ríkir um þetta í hreppnum. - Ég vænti þess svo, að málinu verði vísað til allshn. eða félmn., eftir því sem hæstv. forseti telur réttara.

Frsm. (Jón Pálmason) : Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 451 um breyt. á ræktunarsjóðsl., er samið af nýbyggingarráði og flutt af landbn. þessarar d., sem hefur þó á því þann fyrirvara að mega fylgja þeim breyt., sem fram kunna að koma við frv. Aðalbreyt., sem þetta frv. hefur að geyma, eru þær í fyrsta lagi, að samkv. 3. gr. er ætlazt til, að ríkissjóður leggi fram hálfa milljón á ári í næstu 10 ár til ræktunarsjóðs, og í öðru lagi, að Búnaðarfélag Íslands og nýbyggingarráð skuli í sameiningu gera rannsókn á núverandi ástandi og þróun landbúnaðarins og áætlanir um þær aðgerðir, sem nauðsynlegastar eru á næstu 10 árum, o. s. frv. eins og hv. þdm, geta séð í 4. gr. þessa frv. Lán þau, sem hér er um að ræða og ræktunarsjóður á að veita samkv. þessu frv., er ætlazt til, að verði til talsvert víðtækari starfsemi en áður var samkv. l. eins og þau eru nú. Þau verkefni, sem sjóðnum eru ætluð, eru ákveðin í 5. gr. þessa frv. Samkv. henni veitir ræktunarsjóður stofnlán til jarðræktar, peningshúsa og geymsluhúsa og annarra mannvirkja við landbúnað, þar með talin jarðyrkja, vermirækt og loðdýrarækt, enn fremur til mannvirkja í þágu landbúnaðarins, svo sem mjólkurvinnslustöðva, kjötfrystihúsa, ullarverksmiðja, skinnaverksmiðja, þvottahúsa, viðgerðarstöðva landbúnaðarverkfæra, rafstöðva fyrir sveitir og landshluta og einstaka sveitabæi, svo og til bústofnsauka og til kaupa á vélum, sem notaðar eru við landbúnað. Með þessum hætti er svið þessarar stofnunar mikið og margvíslega útvíkkað frá því, sem áður hefur verið, enda er ætlazt til, að afl það, sem stofnunin hefur yfir að ráða, verði miklu meira en áður hefur verið. Þá er heimilt samkv. þessari sömu gr., að upphæð lána megi vera að nokkru leyti 50% kostnaðarverðs og að nokkru leyti 66,7% af kostnaðarverði. Samkv. 6. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að veitt sé bráðabirgðalán, þangað til kemur að því, að framkvæmd er lokið og lánið getur komizt í það horf, sem ætlazt er til samkv. 5. gr. Þá er það sú breyt., sem er einna mest á l. frá því, sem nú er, en það eru vaxtagreiðslurnar. Samkv. frv. er ætlazt til, að vextirnir verði 2,5%, en nú samkv. ræktunarsjóðsl. eru þeir 4–5%. Tryggingarnar, sem ætlazt er til að taka fyrir þessum lánum, voru áður, eins og kunnugt er, veð í fasteigninni, afgjaldskvöð og eigin ábyrgið, og það verður samkv. þessu frv. á sama hátt, nema við er bætt, að lána megi út á veð í vélum og verkfærum, sem keypt eru, og sömuleiðis út á veð í tilteknum flokki búfjár, sem þó er ætlazt til, að verði tryggður, en því miður virðist okkur, að það þurfi talsvert nýrrar athugunar við, vegna þess að tækifæri er ekki eins og nú standa sakir til að tryggja búfé svo sem skyldi. Þá er eitt stórt ákvæði þessa frv., að það er ætlazt til, að framlag verði veitt til ræktunarsjóðs úr seðladeild Landsbankans, allt að 10 millj. kr. Út í það skal ég ekki mikið fára, en ég geri ráð fyrir, að þetta ákvæði verði nokkuð að fara eftir því, hvernig fer með það frv., sem fyrir Alþ. liggur um eflingu fiskveiðasjóðs og lánveitingar til sjávarútvegsins. Lánstíminn samkv. þessu frv. er ætlazt til að verði 5–25 ár, en var samkv. l. nú, eins og þau hafa verið, 5–35 ár. Önnur ákvæði frv. eru miklu smærri en þau, sem ég hef nú nefnt. Eins er það, sem ég skal aðeins víkja að hér, sem er nýtt ákvæði samkv. 13. gr. þessa frv., en það er að gera þrengri skilyrði fyrir því, hvernig uppsögn láns megi haga. Þar er eitt atriði, 2. liður, sem ég fyrir mitt leyti mundi ekki geta samþ., og eins er með fleira í þessu frv., en það hefur n. ekki tekið ákvörðun um, en það er, að lán sé uppsegjanlegt, ef eigendaskipti verða, og getur það rekið sig óþægilega á við önnur ákvæði sömu gr. Ég sé ekki á þessu stigi málsins ástæðu til að fjölyrða meir um þetta allvíðtæka frv. Ég geri ráð fyrir, enda þótt landbn. flytji það, að það sé rétt að þessari umr. lokinni, að frv. sé vísað til n. beinlínis til athugunar, því að hún hefur flutt frv., eins og tekið er fram í grg., án þess að því fylgi nokkur skuldbinding frá henni um að fylgja því óbreyttu fram. Að svo mæltu sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða meir um málið.



Herra forseti. Það var fyrir 132 dögum hér á þingi, sem lagt var fram frv. um sama efni og þetta. Það er búið tvisvar sinnum að kalla eftir því frá landbn., og alltaf hefur verið sagt, að það hafi verið beðið eftir þessu frv. Nú er það komið, bráðum fyrir mánuði, og enn þá sefur landbn., og það er fyrst nú, að þetta frv. kemur til umr. í d. Nú vil ég mjög alvarlega beina því til landbn. að láta þennan ómennskubrag ekki lengur líðast, að sofa svona á frv., heldur fari n. að vinna að því, því að ekki er að vita, hvað lengi þetta þing kann að standa. Ég veit, að í þessu frv. eru mörg ákaflega mikilsverð atriði fyrir menn, sem þurfa að fá lán úr ræktunarsjóði, sem eru svo að segja þau sömu í báðum frv., og það má ekki líðast að halda áfram að sofa á málinu. Ég vil þess vegna ákveðið og eindregið skora á n. að vanrækja ekki lengur, eins og hún hefur gert, skyldur sínar, heldur taka málið fyrir og reyna að koma því áfram á þinginu.

Frsm. (Jón Pálmason) : Herra forseti. Þetta er alveg óþörf brýning hjá hv. 2. þm. N.-M. varðandi þetta frv. og tilefnislaus, því að það er ekki að neinu leyti landbn. að kenna, að þetta frv. kemur ekki til umr. fyrr en nú. Hún tók við því strax og það barst henni og flutti það hér inn í þingið. Þetta er því ekki n. sök, og það veit hv 2. þm. N.-M. og aðrir hv. þm., að það var ástæðulaust fyrir landbn. að afgreiða frv. um breyt. á ræktunarsjóðsl., vitandi það, að í undirbúningi var miklu stórfelldari breyt. á þessum 1. frá hálfu þeirra manna, sem með það hafa haft að gera um langan tíma, og þess vegna eru hans kvartanir í þessu sambandi ekki á rökum byggðar. En það er sjálfsagt, nú þegar n. fær þetta frv til athugunar, að vinna að því og taka ákvörðun um, hvað hún leggur til.

Flm. (Sigurður Þórðarson) : Herra forseti. Hér liggur fyrir frv. um endurreisn hinna fornu biskupsstóla. Ég býst ekki við, að hafa þurfi langa framsögu fyrir því. Frv. gerir ráð fyrir, að þarna verði aðsetur vígslubiskupanna, og er til þess ætlazt, að þeir verði meira starfandi sem slíkir en nú er. Gert er ráð fyrir, að þarna verði reistir bústaðir fyrir þessa biskupa og aðalviðgerð fari fram á Hólakirkju og byggt verði kirkjuhús í Skálholti. Ekki þykir annað sóma en þjóðfélagið sýni þessum fornmerku stöðum tilhlýðilega virðingu, og það er alls ekki vansalaust, að þeir skuli vera í svo mikilli niðurníðslu sem nú eru þeir, einkum Skálholt. Í Norðendingafjórðungi eru uppi háværar kröfur um það, að stóll verði settur á Hólum, og því verður varla lengur unað, að Hólar séu prestlausir og dómkirkjan þar annexíukirkja, enda er frv. þetta flutt samkv. ósk héraðsfundar í Skagafirði. Þetta mundi að sjálfsögðu hafa allmikinn kostnað í för með sér. En ég býst ekki við, að lengur verið skotizt undan viðgerð á Hólakirkju og ekki hægt að láta þetta merkilega hús óviðgert. Einnig er til þess ætlazt, að þegar þessum aðgerðum verður lokið, verði fluttir þangað hinir fornu gripir, sem dómkirkjurnar áttu, en eru nú geymdir á söfnum. Eins og kunnugt er, voru biskupsstólarnir mjög ríkir fyrr á árum. Þegar þeir voru lagðir niður, rann svo fé þeirra í hendur Dana. Svo átti að heita, að þetta væri endurgreitt með ríkissjóðsframlagi Dana til Íslendinga. En hver og einn verður að greiða sínar skuldir og þá ekki ríkissjóður vor síður en aðrir. Stólarnir eiga þetta fé raunverulega hjá ríkinu. Það er ekki talið vansalaust, að þessi fornu setur séu í niðurníðslu. Ég hef ekki komið að Skálholti, en mér er sagt, að þar sé öllu verr við haldið en á Hólum og ekkert minni þar á forna frægð, en þó verður ekki komizt hjá viðgerð á Hólakirkju. Það hefur tæplega verið haft nægilegt eftirlit með kirkjunni þar, og það er t. d. mjög torskilið, að slíkt skuli geta að höndum borið, að maður í Reykjavík kom þangað og gróf upp bein Jóns Arasonar og hafði þau burt með sér. Þá er það mjög óviðkunnanlegt, að hér í Landakoti skuli svo kallaður Hólabiskup sitja. Eins og Alþ. er kunnugt, er nú áformað að reisa búnaðarskóla í Skálholti, en um það er deilt, hvar hann skuli standa. Hv. þm. S.-Þ. lýsir óánægju sinni yfir því í þskj., að honum skuli ekki hafa verið fyrirhugaður staður heima á sjálfum staðnum í Skálholti, því að það mun vera ákveðið, að skólinn verði reistur utan túns, en ef vígslubiskupssetur yrði reist þarna, virðist vel mundu séð fyrir húsakosti heima á staðnum. En hvernig sem á málið er litið, sýnist sjálfsagt að endurreisa stólana og búa sæmilega að þessum stöðum. Og ég veit, að Alþ. muni taka vel undir þessa málaleitun, enda verður það að teljast nauðsyn, að minning þessara staða sé ekki fótum troðin. Í sambandi við kostnaðinn, sem af þessu hlytist, vildi ég segja það, að taka verður tillit til þess, að ríkið skuldar þessum setrum raunverulega langtum meira fé en hér er farið fram á. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta öllu meira, því að ég býst við, að hv. þm. hafi kynnt sér málið. Ég hef ekki farið hér út í þá mikilsverðu hlið málsins, að ýmsir hafa talið það óviðunandi, að einhver valinn kirkjuhöfðingi hefði ekki umsjá með staðnum á Hólum. Ég ætla, að n. sé sammála um það, að vígslubiskup taki þetta að sér.