Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hafði fyrr við þessa umræðu gert grein fyrir meginviðhorfum til þessa frv. til laga um Stjórnarráð Íslands og bent á að frv. þetta er með ólíkindum rýrt hvað efni snertir þar sem þar er nær eingöngu tekið á tveimur efnisþáttum sem til nýmæla heyra, þ.e. varðandi ráðherraritara og ráðningartíma starfsmanna stjórnarráðsins. Er þó margt í þoku varðandi sérstaklega hið fyrrnefnda atriði, stöðu ráðherraritara. Ég ætla ekki að gera það hér frekar að umtalsefni. En vegna umræðna, sem hér fóru fram, og atriða, sem fram komu m.a. í máli hæstv. forsrh., vil ég drepa hér á svolítið til viðbótar. Gert er ráð fyrir því skv. 7. gr. í þessu frv. að sett verði reglugerð um stjórnarmálefni sem falli undir ráðuneyti. Í 4. gr. er hins vegar kveðið á um hver þessi ráðuneyti skulu vera. Ég vil inna hæstv. forsrh. eftir því hvert svigrúm hann telji að sé skv. þessari 7. gr. varðandi stjórnarmálefni og hvort hann hafi þar ákveðna þætti í huga sem færðir skuli vera á milli ráðuneyta þeirra sem nú eru. En varðandi heiti ráðuneyta er engar breytingar að finna skv. 4. gr. Þá er í 9. gr. gert ráð fyrir því að skrifstofustjórar stjórni skrifstofum og deildarstjórar starfsdeildum ráðuneyta. Í athugasemd með þessari grein kemur fram að gert sé ráð fyrir heimild til að skipta ráðuneyti upp í skrifstofur og því einungis að um slíkar skrifstofur, fleiri en eina, sé að ræða innan ráðuneytis komi til skipunar skrifstofustjóra. Sé ráðuneyti ekki skipt upp í skrifstofur verði enginn skrifstofustjóri ráðinn. Það kemur skýrt fram í athugasemdum með 9. gr. Ég vil inna hæstv. forsrh. eftir því hvað valdi þessari nokkuð sérstæðu skipan sem þarna virðist hugmyndin að taka upp, að fara að búa til embætti fleiri en eins skrifstofustjóra innan ráðuneytis, skipta því þannig upp með ákvæðum í reglugerð, en hins vegar að gera alls ekki ráð fyrir neinum skrifstofustjóra ef ekki er um slíka deilingu innan ráðuneytis að ræða. Mér sýnist að þarna gæti ekki ósvipaðs tvískinnungs og kemur fram í sambandi við stöðu ráðuneytisstjóranna og ég vakti athygli á með tilliti til verksviðs ráðherraritara, breytingu á stöðu núverandi aðstoðarmanna ráðherra. Mér er nokkuð til efs að þessi nýbreytni skv. 9. gr., að skipta ráðuneyti upp í fleiri en eina skrifstofu og síðan í deildir, sé nauðsynleg eða horfi sérstaklega til bóta. Það væri æskilegt að hæstv. forsrh. greindi okkur frá ástæðum fyrir því að gert er ráð fyrir þessu. Eru það kannske gerðir fyrrverandi hæstv. menntmrh. sem tók upp þá nýbreytni, ég hygg fyrstur ráðherra í Stjórnarráði Íslands, að skipa fleiri en einn skrifstofustjóra í ráðuneyti sínu? Þær aðgerðir þess hæstv. ráðh. urðu tilefni sérstakra umræðna hér á þingi eftir að fleiri en einn skrifstofustjóri hafði verðið skipaður í menntmrn. Þetta eru atriði sem mér finnst æskilegt að séu nánar skýrð hér við 1. umræðu. Ég innti hæstv. félmrh. eftir viðhorfum í sambandi við umhverfisráðuneyti og hvað liði undirbúningi löggjafar um umhverfismál. Ég sá að hæstv. ráðh. var kominn hér í þinghúsið við upphaf fundar. Væri æskilegt að hann vildi greina okkur frá stöðu mála að þessu leyti ef hæstv. félmrh. er hér í þinghúsinu.  Ég vek athygli á því enn frekar en orðið er hversu óburðugt þetta frv. er nánast að öllu leyti. Grg. með þessu frv. er afar rýr, það er ekki haft fyrir því að draga upp mynd af stjórnarráðinu og skipulagi innan þess og hvaða atriði það eru í stjórnarráðinu nú sem hafi komið til álita að breyta. Ekki er að finna neitt slíkt yfirlit. Hefði það vissulega verið æskilegt bæði fyrir hv. þingdeild og þá nefnd sem á að taka við þessu máli. Ég vek líka athygli á því að ekki er rætt neitt í þessu frv. eða grg. með því um hvaða kröfur sé eðlilegt að gera til starfsmanna í Stjórnarráði Íslands. Einungis er fjallað um ráðningartíma sem er afar teygjanlegur, eða frá sex og upp í átján ár innan sama ráðuneytis skv. ákvæðum 10. gr. En ekkert er fjallað um hvaða faglegar kröfur séu gerðar til starfsmanna í stjórnarráðinu. Þá vil ég einnig vekja athygli á því, sem er stórt mál og ég hafði raunar ætlað mér að taka upp hér fyrr við umræðuna, þ.e. það ákvæði í 1. gr. að stjórnarráðið hefur aðsetur í Reykjavík og að ekkert er að finna í þessu frv. um dreifingu stjórnsýslunnar út fyrir höfuðstað landsins. Nú hefur það verið mikið á dagskrá og mikið í umræðu að flytja einstaka þætti stjórnsýslunnar, einstaka þætti ríkiskerfisins út í landshlutana og taka á þeim verkefnum sem þar eiga heima í reynd innan hinna einstöku svæða. Ég hef m.a. flutt um þetta till. á yfirstandandi þingi og fleiri þm. hafa lagt fram till. um tilfærslu stofnana í ríkiskerfinu út á land. Ég hefði talið eðlilegt að einmitt í sambandi við þetta frv. um Stjórnarráð Íslands og undirbúning þess hefði ríkisstj. markað einhverja stefnu að þessu leyti. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að sú þingnefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, taki á þessu atriði og fjalli um það hvort ekki sé eðlilegt að reyna nú að gera atrennu að því sem mikið hefur verið um rætt og till. liggja fyrir um frá mörgum þm. og reyndar stjórnskipuðum nefndum, um valddreifingu á verkefnum ríkiskerfisins og þar á meðal þátta sem nú heyra undir stjórnarráðið. Það er líka spurning um dreifingu á valdi innan ráðuneytanna sjálfra, t.d. varðandi fjárhagsmálefni og það mikla vald sem fjmrn. hefur í sambandi við fjármál. Ég tók eftir því að hæstv. forsrh. taldi það eitt af því sem færa mætti til tekna þessu frv. að með því væri fjárhagslegt sjálfstæði ráðuneyta aukið frá því sem nú er. Ég held að þetta sé eingöngu skrautfjöður. En þar er væntanlega átt við ákvæði 6. gr. laganna þar sem segir: "Í hverju ráðuneyti skal sérstakri starfsdeild eða starfsmanni falið að búa fjárlagatillögur ráðuneytisins og stofnana þess í hendur fjmrn., annast eftirlit með fjárreiðum og vinna að hagræðingu í rekstri." Ég veit ekki betur en það séu allar heimildir til að framkvæma þetta innan ráðuneyta að gildandi lögum og í sumum ráðuneytum a.m.k. - það þekki ég frá iðnrn. - hafa verkefni af þessu tagi verið í höndum tiltekinna starfsmanna ráðuneytis. Ég sé ekki að hvaða leyti valdsvið fjmrn. er skert frá því sem verið hefur með þessu ákvæði og væri æskilegt ef hæstv. forsrh. fyndi rök fyrir þeirri staðhæfingu sinni að hér sé um að ræða aukið fjárhagslegt sjálfstæði ráðuneyta með ákvæðum þessarar greinar. Ég vænti þess líka að hæstv. forsrh. segi okkur frá því hvort hann telji ekki réttmætt að taka upp spurninguna um dreifingu stjórnsýslunnar í tengslum við meðferð þessa frv. sem er svo rýrt í roðinu að ég tel þörf á því að það verði alveg unnið upp á nýtt af þeirri þingnefnd sem fær þetta til meðferðar. Það er nánast engin bót að þessari ónefnu sem hér liggur fyrir þinginu sem stjfrv. Full ástæða er því til að taka á þessu máli frá grunni. Ég hygg að þingflokkar stjórnarandstöðunnar hefðu ekki á móti því - það gildir a.m.k. um Alþb. - að leggja í það vinnu og gera tillögur um róttækar breytingar með allt öðru formerki en fram kemur í þessu frv. sem hefur sáralítil sem engin nýmæli að geyma. Vil ég þó út af fyrir sig ekki fordæma allt sem fram kemur í efni þess og hefð hefur skapast fyrir frá því að lög voru sett um stjórnarráðið síðast 1969. Þetta vildi ég, herra forseti, að fram kæmi hér fyrir lok umræðunnar og ég vænti þess að hæstv. forsrh. geti skýrt nánar þau atriði sem ég hef óskað eftir skýringum á.



Herra forseti. Hv. þm. hefur endurtekið það æði oft nú í tvo daga að þetta frv. hafi engin eða sáralítil nýmæli að geyma. Ég held að það sé ekki rétt hjá honum. Ég held að þau atriði, sem ég hef vakið athygli á, séu töluvert mikilvæg - ég vil láta það koma fram einu sinni enn - eins og t.d. um aðstoðarmenn ráðherra núverandi og æviráðningu. Af því að hv. þm. nefndi sérstaklega fjárhagslegt sjálfstæði ráðuneyta þá hef ég a. m. k. þann tíma, sem ég hef verið ráðherra, oft fundið fyrir því að fjmrn. telur sig nánast þurfa að stjórna daglegri ráðstöfun þess fjármagns sem Alþingi hefur ákveðið til ákveðinna málaflokka sem falla undir fagráðuneyti. Það kann að vera að þetta sé einstæð reynsla mín, þó hygg ég að svo sé ekki. Hugmyndin með þessu er sú að eftir að ákveðin er ráðstöfun fjármagns á fjárlögum verði notkun á því fjármagni í höndum viðkomandi ráðuneytis, þ.e. hvenær greiðslur skv. því eru inntar af hendi o.s.frv. Fjárhagsáætlanir hafa skv. minni reynslu oft verið þannig að þær koma frá viðkomandi ráðuneyti, oft frá stofnunum til ráðuneytis, ekkert hreyft við þeim þar, sendar áfram til Fjárlaga- og hagsýslustofnunar og svo sjá menn eftir dúk og disk hvað þeirri stofnun þóknast að setja í fjárlagafrv. Þetta hefur oft verið svo af því að menn hafa sagt: Það þýðir lítið fyrir okkur í ráðuneytinu að fara að endurskoða áætlun einhverrar ákveðinnar stofnunar, það er lítið mark tekið á því í fjmrn. Ég veit ekki hvort ég er að lýsa hér einstakri reynslu minni, ég held að fleiri hafi sömu sögu að segja. Ég hef oft heyrt svo kveðið að orði. Hv. þm. spurði um 7. gr. Skv. gildandi lögum er það í valdi viðkomandi ráðuneyta í hvaða starfsdeildir skrifstofu eða ráðuneyti er skipt. Þegar fjallað var um þann vilja menntmrn. að skipta ráðuneyti sínu í fleiri skrifstofur er niðurstaðan sú að skv. gildandi lögum og reglugerð væri þetta á valdi viðkomandi ráðherra. Með 7. gr., eins og hún er nú orðuð, er ætlunin að kveða hér fastara að og ákveða í reglugerð hvaða skipting skuli vera á einstökum ráðuneytum. Þetta tel ég út af fyrir sig vera töluvert mikla framför. Þá er í þessari reglugerð einnig - enda svo tekið til orða nú í þessu frv. - gert ráð fyrir því að raða verkefnum eftir athugun á mestu hagkvæmni slíkrar niðurröðunar. Þar segir, með leyfi forseta: "Stjórnarmálefni falli undir ráðuneyti eftir ákvæðum reglugerðar er forseti Íslands setur samkvæmt tillögu forsrh. Skyld málefni skulu felld undir eitt og sama ráðuneyti, þannig að sem mest hagkvæmni náist í stjórnsýslunni." Þetta er líka nýmæli og setur miklu meiri kvaðir á gerð reglugerðarinnar. Nú er hafist handa við að skoða það miklu nánar en áður hefur verið gert hvernig megi ná þar fram meiri hagkvæmni. Ég sagði hér í annarri ræðu minni að m.a. yrði þá ákveðið hvaða málefni færðust undir það ráðuneyti sem fer með umhverfismál. Um það hafa verið mjög skiptar skoðanir þó að sú ákvörðun standi enn þá að umhverfismál eigi að falla undir félmrn. Af því að hv. þm. beindi spurningu til hæstv. félmrh. get ég upplýst hann um það að enn er unnið að gerð frv. um umhverfismál. Samin var mjög ítarleg till. til þál. um þau mál sem því miður náðist ekki samkomulag um og ég held að það gangi þvert í gegnum alla flokka. Eftir að hún hafði verið rædd allítarlega er nú enn einu sinni verið að semja frumvarpsdrög. Hv. þm. spurði um 9. gr. og hvers vegna gert væri ráð fyrir því að skipta mætti ráðuneyti í fleiri skrifstofur. Ég held að í sumum tilfellum geti það verið hagkvæmt. Tökum t.d. ráðuneyti sem gæti heitið félags- og umhverfismálaráðuneyti eða félagsmálaráðuneyti um umhverfismál. Þá væri ekki óeðlilegt að umhverfismálin tilheyrðu sérstakri skrifstofu. Annað kannske enn þá ljósara dæmi væri það ef utanríkisviðskipti tengdust í framtíðinni utanrrn. Þarna nefni ég dæmi, annað, sem ég tel vera á næsta leiti, um umhverfismál, hitt er kannske fjær þótt ég telji að það muni þróast þannig með tíð og tíma. En það eru líka til dæmi í núverandi skipan. Hér er gert ráð fyrir því að hagsýslan verði ekki ráðuneyti heldur gæti hagsýslan verið sérstök skrifstofa innan fjmrn. ef það yrði talið rétt. Hitt má svo um deila hvort skrifstofustjóra sé þörf eða ekki þörf í mjög litlu ráðuneyti þar sem kannske ráðuneytisstjóri gegnir meira og minna störfum skrifstofustjóra líka. Forsrn. er fámennt. Stofnanir, sem meira er stuðst við, eru utan ráðuneytisins, eins og Þjóðhagsstofnun. Ég tel ekki þörf á skrifstofustjóra í forsrn., svo ég segi það hér og nú. Hv. þm. taldi að það væri galli á þessu frv. að ekki eru þar settar fram kröfur um faglega þekkingu eða hæfni starfsmanna. Ég er á móti því að setja slíkt í lög. Ég held að hæfni starfsmanna geti ráðist af fjölmörgu sem aldrei verður allt tekið fram í lögum, t.d. af reynslu. Það getur t.d. verið ákaflega gott fyrir sum ráðuneyti að fá menn með mikla reynslu úr atvinnulífinu til starfa í ráðuneytinu. Ég held því að alls ekki eigi að setja slíkt í lög og varasamt að setja það jafnvel í reglugerð. Hv. þm. ræddi um að dreifa stjórnsýslunni. Ég held að við getum báðir verið sammála um að það kemur til greina að dreifa ákveðnum stofnunum stjórnsýslunnar þó að staðreyndin sé sú að menn hafa ekki treyst sér út í það. Menn hafa ekki treyst sér t.d. til að flytja Rafmagnsveitur ríkisins norður á Akureyri. Hv. þm. var yfirmaður þeirrar stofnunar lengi. En þetta var ein af tillögum þeirrar nefndar sem fjallaði um dreifingu stjórnsýslunnar. Ég verð að viðurkenna það að ég skil mætavel erfiðleikana á slíku. Það er nú einu sinni svo að allar samgöngur liggja meira til höfuðborgarinnar, það verðum við að viðurkenna. Það gerir sumum landshlutum ákaflega erfitt fyrir að nálgast þessar stofnanir. Ég tek þó undir það að það þarf að leita að slíkum leiðum. Hér er hins vegar um stjórnarráðið að ræða. Ég held að það sé ákaflega erfitt að dreifa stjórnarráðinu um landið. Sú dreifing, sem t.d. þegar er orðin um Reykjavíkurborg, er til mikils skaða og veldur því að í einstökum ráðuneytum er alls ekki sú stjórnun sem þarf að vera. Ég veit að hv. þm. þekkir það. Ef ég man rétt var hluti af hans ráðuneyti utan meginskrifstofunnar. A.m.k. hygg ég að það hafi verið einn eða tveir sem sátu einhvers staðar utan garðs, ef ég má orða það svo. Sú meginviðleitni er núna - og við erum einmitt að fjalla um það - að reyna heldur að sameina einstök ráðuneyti, þótt utan Arnarhvols sé, en að dreifa mörgum ráðuneytum eins og verið hefur. Ég get ekki séð að í þessu frv. komi til greina að ákveða að stjórnarráðinu skuli dreift. Hv. þm. boðaði það að miklar brtt. væru væntanlegar frá Alþb. Ég get ekkert annað en fagnað því og ég vona að þær verði teknar til málefnalegrar skoðunar. Hins vegar er ekki alltaf að þær tillögur, sem virðast róttækastar á yfirborðinu, séu þær skynsamlegustu. Sumt, sem lætur minna yfir sér, getur leitt til verulegra endurbóta og þannig held ég að það sé satt að segja í þessu frv.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir hans ábendingar hér og svör við mínum fsp. Sumt hefur skýrst við hans mál. Ég vil aðeins gera athugasemd varðandi fjárhagslegt sjálfstæði ráðuneyta. Ég fæ ekki lesið það út úr texta frv. sem hæstv. ráðh. er að tíunda hér að felist í því. Það er það sem ég geri athugasemd við að þessu leyti. Hins vegar hef ég alls ekki á móti þeim hugmyndum sem hæstv. forsrh. viðraði um aukið svigrúm fagráðuneyta til að ráðstafa því fjármagni sem skv. fjárlögum fellur undir viðkomandi ráðuneyti. Herra forseti. Að lokum, því að ég er hér aðeins að gera örstutta athugasemd, vildi ég minnast á faglegar kröfur til starfsmanna stjórnarráðsins sem ég vék að. Ég teldi mjög eðlilegt að að því væri vikið í frv. sem þessu, hvort sem það er í texta þess eða grg. Ég held að ein ástæðan fyrir því að stjórnarráðinu hefur haldist misjafnlega á starfsfólki og allt of illa í rauninni, sé sú að ekki hafa verið gerðar skilgreindar samræmdar kröfur til starfsmanna, misjafnar eftir einstökum ráðuneytum. Launakjör þyrftu líka að vera með þeim hætti að stjórnarráðinu héldist á sínum starfsmönnum og það fengi staðist samkeppni við aðra sem sækja í þá krafta sem þangað ráðast. Allra síðast í mínu máli varðandi dreifingu stjórnsýslunnar tel ég að það séu ekki fjarlægðirnar sem eigi að koma í veg fyrir að dreifa stjórnsýslunni. Ég tel að fjarskiptatæknin geri það kleift. Það ætti einmitt að vinna að því við meðferð þessa máls að létta á verkefnum stórra ráðuneyta eins og menntmrn. með því að færa þá þætti, sem verkefnalega heyra til einstakra svæða á landinu, út í landshlutana og leysa þau mál þar undir samræmdri stjórn ráðuneytis sem ég er ekki að gera tillögu um að flytjist sem slíkt burt frá Reykjavík.



Herra forseti. Það frv. til laga um Seðlabanka Íslands sem hér liggur fyrir byggir á tillögum bankamálanefndar sem var skipuð í júlímánuði 1981. Í skipunarbréfi nefndarinnar var henni falið að endurskoða allt bankakerfið, þar á meðal löggjöfina um Seðlabanka Íslands og hlutverk hans með það að markmiði að mynda stærri og virkari heildir og einfalda bankakerfið innan ramma heilsteyptrar löggjafar um viðskiptabanka. Formaður bankamálanefndar var skipaður Halldór Ásgrímsson sjútvrh. en aðrir nefndarmenn voru Jón G. Sólnes fyrrv. alþm., Kjartan Jóhannsson alþm., Lúðvík Jósepsson fyrrv. ráðh. og Matthías Á. Mathiesen utanrrh. Halldór Ásgrímsson og Matthías Á. Mathiesen létu af störfum í nefndinni 1983 en í þeirra stað voru skipaðir Þorsteinn Pálsson fjmrh., sem formaður, og Björn Líndal, deildarstjóri í viðskrn. Bankamálanefnd skilaði tillögum sínum til ráðuneytisins í mars 1984 og fylgdu þeim sérálit tveggja nefndarmanna, Kjartans Jóhannssonar og Lúðvíks Jósepssonar. Við undirbúning tillagnanna aflaði nefndin margvíslegra gagna, þar á meðal um starfsháttu seðlabanka á Norðurlöndum og átti viðræður við bankastjórn Seðlabankans. Frá því tillögurnar bárust ráðuneytinu hafa þær verið þar til athugunar og í meginatriðum hefur verið ákveðið að fylgja tillögum meiri hluta bankamálanefndar. Upphaflega var ætlunin að seðlabankafrv. yrði lagt fram á síðasta þingi um líkt leyti og þingið tók til meðferðar frv. til laga um viðskiptabanka og sparisjóði. Slík málsmeðferð hefði verið mun æskilegri enda var nánast gert ráð fyrir því í viðskiptabanka- og sparisjóðafrv. að breytingar yrðu samtímis gerðar á lögum um Seðlabankann. Nægir í þessu sambandi að nefna tilhögun vaxtaákvarðana. Úr þessu gat því miður ekki orðið en þm. fengu hins vegar í hendur drög að frv. til laga um Seðlabanka Íslands sem trúnaðarmál í júní s.l. Gildandi lög um Seðlabanka Íslands eru nr. 10 frá 1961. Með lögunum var Seðlabankinn gerður að sjálfstæðri stofnun en áður hafði Landsbankanum verið skipt í tvær deildir, seðlabanka og viðskiptabanka, en hvor um sig laut sérstakri stjórn, sbr. lög nr. 63 frá 1957 um Landsbanka Íslands. Þegar þau lög voru sett höfðu lengi staðið yfir umræður á Alþingi um stofnun sérstaks seðlabanka. Upphaflega var það Landsbankinn, sem stofnaður var 1885, er lét prenta fyrstu íslensku peningaseðlana. Árið 1903 fékk hins vegar Íslandsbanki einkaleyfi til þess að gefa út gulltryggða seðla samkvæmt lögum sem Alþingi samþykkti á árinu 1901. Íslandsbanki hélt þessum rétti til ársins 1921 en frá og með 1922 var Landsbankanum á nýjan leik falið að annast seðlaútgáfuna. Með lögum nr. 9/1928 um Landsbanka Íslands var Landsbankanum skipt í þrjár deildir, seðlabanka, sparisjóðsdeild og veðdeild og var seðlabankanum fengin seðlaútgáfurétturinn. Þannig stóðu mál þar til ný lög voru samþykkt árið 1957. Núgildandi lög um Seðlabankann eiga 25 ára afmæli á þessu ári og eru enn að mestu óbreytt. Á hinn bóginn hafa ýmis önnur lög verið sett sem bæði skýra nánar hlutverk Seðlabankans eins og það er markað í seðlabankalögunum og fela bankanum ný verkefni. Hér má t.d. nefna lög nr. 22/1968, um gjaldmiðil Íslands, sem að meginhluta eru nánari útfærsla á 6. gr. seðlabankalaga. Með lögum nr. 13/1979, um stjórn efnahagsmála o.fl., var Seðlabankanum falin umsjón með reglum um verðtryggingu fjárskuldbindinga. Er þar bæði um að ræða verðtryggingarkjör í viðskiptum innan og utan innlánsstofnana. Samkvæmt lögum nr. 63/1979, um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála, eru Seðlabankanum falin veigamikil störf á sviði gjaldeyrismála. Má segja að lögin séu að hluta til nánari útfærsla á verkefnum sem sagt er í lögum um Seðlabankann að bankinn skuli hafa með höndum, sbr. 2.-4. tölul. 3. gr. seðlabankalaga. Þá er að finna ákvæði í lögum sem kveða svo á að leita skuli samráðs eða samþykkis bankastjórnar Seðlabankans við ákvörðun vaxta, t.d. hjá fjárfestingarsjóðum, sbr. lög nr. 13/1975, um launajöfnunarbætur, og loks er í lögum, reglugerðum eða samkvæmt sérstöku samkomulagi ráðuneyta og Seðlabanka, bankanum falin umsjá og varsla ýmissa sjóða. Má hér t.d. nefna ríkisábyrgðasjóð, útflutningslánasjóð, norræna iðnþróunarsjóðinn og þjóðhátíðarsjóð. Með því frv., sem hér liggur fyrir, eru lagðar til margvíslegar breytingar á lögum nr. 10/1961 um Seðlabankann. Meginhlutverk bankans, sem er að vinna að því að peningamagn í umferð og framboð lánsfjár sé hæfilegt miðað við það að verðlag haldist stöðugt og framleiðslugeta atvinnuveganna sé hagnýtt á sem fyllstan og hagkvæmastan hátt, verður hins vegar óbreytt. Helstu breytingarnar eru þessar: 1. Rekstur Seðlabankans er í auknum mæli bundinn við hefðbundin verkefni seðlabanka. 2. Ákvæðum um stjórntæki bankans er skipað með öðrum hætti en gert er í gildandi lögum. Miðað er við að bindiskyldu innlánsstofnana gagnvart Seðlabanka verði fyrst og fremst beitt til þess að stuðla að jafnvægi á peningamarkaðnum. Seðlabankanum verður heimilt að setja innlánsstofnunum reglur um lágmark og meðaltal lauss fjár. Almenn heimild Seðlabankans til þess að ákveða innláns- og útlánsvexti innlánsstofnana er felld niður. Reglur um lán ríkissjóðs úr Seðlabanka eru hertar. Afskipti Seðlabanka af stofnun nýrra útibúa hjá bönkum og sparisjóðum falla niður. 3. Sett eru ákvæði um starfsemi og starfsheimildir bankaeftirlitsins. 4. Bankastjórum og aðstoðarbankastjórum Seðlabankans er almennt bannað að silja í stjórn annarra stofnana og atvinnufyrirtækja eða taka þátt í atvinnurekstri utan bankans. Samkvæmt frv. verða bankastjórar eigi ráðnir til lengri tíma en 6 ára í senn. 5. Hagnaður Seðlabankans er skattlagður. Með þeim breytingum sem hér hefur stuttlega verið lýst og nánar verður vikið að síðar mun seðlabankalöggjöfin verða með svipuðu sniði og þekkist víðast í Vestur-Evrópu þótt vitaskuld sé tekið tillit til séríslenskra aðstæðna. Skal nú vikið nánar að einstökum breytingum og nýmælum sem felast í frv. Í 1. kafla frv., sem fjallar um skipulag bankans og hlutverk, er ekki um veigamiklar breytingar að ræða frá gildandi lögum. Þó ber að nefna að gildissvið 3. tölul. 3. gr. núgildandi laga, þar sem segir að hlutverk Seðlabankans sé að vera banki annarra banka og peningastofnana, hefur verið þrengt þannig að í stað orðsins "peningastofnanir" kemur orðið innlánsstofnanir. Verður komið nánar að þessu við umfjöllun um III. kafla frv. Í 1. kafla er að finna þá grein sem einna oftast er vísað til í umræðum manna á meðal um Seðlabankann. Hér er átt við 4. gr. frv. en í henni er leitast við að skilgreina stöðu Seðlabankans innan framkvæmdarvaldsins og þá einkum gagnvart ríkisstjórn. Í frv. hefur ekki þótt ástæða til að breyta þessari grein enda hefur hún um margt gefist vel. Í henni felast þrjú meginatriði eins og fram kemur í athugasemdum við frv. að núgildandi seðlabankalögum: 1. að bankinn skuli hafa nána samvinnu við ríkisstjórn og gera henni grein fyrir skoðunum sínum, 2. að bankanum sé rétt sem sjálfstæðum sérfróðum aðila að halda fram skoðunum sínum opinberlega, jafnvel þótt um ágreining við ríkisstjórn sé að ræða, 3. að endanlegt ákvörðunarvald um stefnu í efnahagsmálum hljóti ætíð að vera hjá ríkisstjórninni og undir það hljóti Seðlabankinn ætíð að beygja sig að lokum. Þessi meginatriði eru enn í fullu gildi og í góðu samræmi við þau sjónarmið sem erlend seðlabankalöggjöf byggir á. Í þeim felst ekki að Seðlabankinn ákveði markmið á sviði peningamála. Það verkefni hlýtur að vera í höndum ríkisstjórnar á hverjum tíma og á hennar ábyrgð. Þannig segir t.d. beinum orðum í 28. gr. laga nr. 13/1979, um stjórn efnahagsmála o.fl., að Seðlabanki Íslands skuli sjá um að peningamagn í umferð og framboð lánsfjár sé í samræmi við markmið ríkisstjórnarinnar í efnahags- og verðlagsmálum eins og þau eru sett fram í skýrslu ríkisstjórnarinnar um þjóðhagsáætlun. Sjálfstæði Seðlabankans á einkum að vera í því fólgið að hann geti sem sérfróður aðili metið og ákveðið í samræmi við 4. gr. hvaða stjórntækjum bankans hagkvæmast sé að beita til þess að ná þeim markmiðum er ríkisstjórn hefur sett. Í frv. hefur nýrri málsgr. verið bætt við 4. gr., þar sem gert er ráð fyrir að bankinn sendi viðskrh. a.m.k. tvisvar á ári greinargerð um þróun og horfur í peningamálum, greiðslujafnaðar- og gengismálum. Er ákvæðinu ætlað að tryggja aukið samband ráðuneytis og Seðlabanka. Í II. kafla frv. er fjallað um seðlaútgáfu og mynt. Á því skal vakin athygli að II kafli núgildandi laga um Framkvæmdasjóð Íslands var felldur úr gildi með lögum nr. 93/1971, um Framkvæmdastofnun ríkisins. Jafnframt hafa tvær greinar III kafla núgildandi laga sem fjallar um seðlaútgáfu og mynt verið felldar brott. Önnur greinin hafði að geyma ákvæði þess efnis að fjmrn. gæti samið við Seðlabankann um að hann tæki við útgáfu myntar af ríkissjóði. Slíkt samkomulag var gert árið 1966. Hin greinin fjallar um hvernig tryggja skuli seðla- og myntveltu og er löngu úrelt. Um það efni er nú fjallað í 28. gr. laga nr. 13/1979, um stjórn efnahagsmála o.fl. Í III. kafla frv. er fjallað um innlend viðskipti Seðlabankans. Þar er um ýmsar veigamiklar breytingar að ræða. Áður er vikið að því að frv. er ætlað að þrengja hóp þeirra sem átt geta viðskipti við Seðlabankann. Samkvæmt frv. er meginreglan sú að viðskiptaaðilar í Seðlabankanum séu innlánsstofnanir, ríkissjóður og ríkisstofnanir sem eru á fjárlögum. Innlánsstofnanir eru skilgreindar á sama hátt og verið hefur og teljast til þeirra viðskiptabankar, sparisjóðir, innlánsdeildir samvinnufélaga og aðrar stofnanir eða félög sem taka við innlánum frá almenningi til geymslu og ávöxtunar. Þá er sérstaklega tekið fram að í stað þess að hver sparisjóður hafi viðskiptareikning í Seðlabankanum sé heimilt að semja við lánastofnun sparisjóðanna um sameiginlegan viðskiptareikning sparisjóða hjá bankanum. Þá er viðskrh. heimilt þegar sérstaklega stendur á að ákveða í reglugerð að Seðlabankinn taki við inniánum frá öðrum peningastofnunum. Seðlabankinn setur nánari reglur um innlánsviðskipti sín samkvæmt þessari grein, þar á meðal um vaxtakjör af innlánsreikningum. Í 8. gr. frv. er fjallað um innlánsbindingu en heimildir til að binda fé innlánsstofnana í Seðlabankanum voru fyrst teknar í lög nr. 63/1957 um Landsbanka Íslands. Þær voru í upphafi hæst 15 og 20% af spari- og veltiinnlánum, en hafa síðan hækkað og nema samkvæmt núgildandi lögum hæst 28% af heildarinnstæðufé. Þegar hætt var endurkaupum afurða- og rekstrarlána af innlánsstofnunum voru bindihlutföll lækkuð í 18% með sérstakri aðgerð og samkomulagi við innlánsstofnanir. Samkvæmt þessari grein frv. er gert ráð fyrir að Seðlabankinn meti bindiþörf hverju sinni og ákvarðanir bankans verði háðar samþykki ráðherra. Með orðalaginu: "Þegar sérstaklega stendur á" er átt við að bindingu verði einungis beitt þegar telja má að önnur stjórntæki bankans dugi ekki til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Í greininni er lagt til að heimilt verði að miða bindingu við ráðstöfunarfé innlánsstofnana í stað innlánsfjár en það ráðstöfunarfé getur m.a. falið í sér erlent lánsfé stofnunar og hugsanlega fjáröflun á innlendum lánsfjármarkaði. Í lokamálsgr. 8. gr. er að finna mikilvægt nýmæli um stjórntæki sem bankinn hefur beitt nokkra hríð. Hér er um setningu reglna að ræða er mæla fyrir um lágmark eða meðaltal lauss fjár sem innlánsstofnunum ber að hafa yfir að ráða á hverjum tíma. Felst í ákvæðinu frekari útfærsla á 35. gr. laga um viðskiptabanka og 39. gr. laga um sparisjóði sem þykir rétt að styðja með beinni lagaheimild. Samkvæmt 10. gr. verður það meginregla að vextir við innlánsstofnun skuli ráðast af markaðsaðstæðum í stað þess að vera ákveðnir beint af Seðlabanka í samráði við ríkisstjórn. Þó verður þeim möguleika haldið opnum að Seðlabankinn geti gripið inn í þróun vaxtamála með beinum aðgerðum en á það ber að leggja áherslu að þar er um undantekningu frá meginreglunni að ræða sem einungis verður beitt þegar fullreynt er að aðrar leiðir duga ekki til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Komi til afskipta Seðlabankans af vaxtastigi á grundvelli þessarar undantekningarreglu ber að gæta þess að vextir verði ætíð yfir verðbólgustigi eins og glöggt kemur fram í ákvæðinu. Þessi breyting felur ekki í sér, eins og sums staðar hefur komið fram, að ríkisstjórn muni engu ráða um vaxtastig í landinu. Eftir sem áður geta ríkisstjórn og Alþingi ráðið miklu um vaxtastigið, t.d. með breyttum reglum um skattalega meðferð á framlögum í atvinnurekstur og með samdrætti ríkisútgjalda. Sú meginregla á sviði vaxtamála sem hér hefur verið lýst er studd nokkurri reynslu. Á árinu 1984 var bönkum og sparisjóðum fengið í hendur takmarkað vaxtaákvörðunarvald á grundvelli gildandi lagaheimildar. Nú er ljóst að sú stefnubreyting, sem þessi aðgerð fól í sér, hefur skilað árangri. Árið 1984 námu t.d. innlán hjá innlánsstofnunum 27,5% af landsframleiðslu en höfðu árið 1978 farið niður fyrir 20%. Á síðasta ári stefndi áfram í rétta átt í þessu efni og nam þá hlutfall innlána af landsframleiðslu um 30%. Raunaukning innlána árið 1985, þ.e. hækkun þeirra umfram hækkun lánskjaravísitölu, nam 10%. Peningalegur sparnaður í bankakerfinu fer því óðum vaxandi. Íslendingar eiga þó enn töluvert í land til að ná þessum sparnaði á sama stig og þekkist í nágrannalöndum okkar. Þessi staðreynd kemur glöggt fram í tölum frá árinu 1984 sem sýna hlutfall peningamagns af landsframleiðslu á hinum Norðurlöndunum. Er hér um að ræða tölur þar sem peningamagn er skilgreint á þann hátt að það er að meginhluta til sparifé og tölurnar eru þessar: Í Noregi 54,9%, í Danmörku 49,3%, í Finnlandi 42,5% og í Svíþjóð 56,9%, en þessi tala frá Svíþjóð er frá árinu 1982. Á Íslandi er þetta 28,4% eins og áður segir. Námu innlánin þá 27,5% af landsframleiðslu. Af þessum sökum er nauðsynlegt að fylgja óbreyttri stefnu á sviði vaxtamála. Einnig kemur til sú staðreynd að mikilvægar breytingar til hins betra hafa orðið á útlánalið bankakerfisins. Á árinu 1985 jukust útlán innlánsstofnana um 30% á móti tæplega 50% aukningu innlána. Raungildi útlána minnkaði því um rúm 3%. Þessi aukning innlána umfram útlán hefur birst í því að lausafjárstaða innlánsstofnana hefur batnað og er það í fyrsta skipti sem slíkt gerist síðan 1980. Því skal ekki neitað að ýmsir samverkandi þættir hafa haft áhrif á þessa þróun mála. Hins vegar er það ljóst að einn þessara þátta er raunsæ vaxtastefna sem að meginstefnu til hefur verið fylgt frá miðju ári 1984. Sú stefnumörkun sem felst í meginreglu 10. gr. mun koma til með að hafa áhrif á ákvæði laga nr. 56/1960 um bann við okri, dráttarvexti o.fl. Samkvæmt þeim lögum er heimilt í viðskiptum utan innlánsstofnana að áskilja ársvexti sem séu jafnháir tilteknum útlánsvöxtum hjá bönkum og sparisjóðum. Er við það miðað, sbr. 2. gr. laganna, að Seðlabankinn hafi ákveðið vextina. Meginregla 10. gr. er eins og áður segir að innlánsstofnanir ákveði sjálfar sín vaxtakjör. Ber því nauðsyn til að ákvæðum núverandi okurlaga sé breytt til samræmis við þær aðstæður sem skapast við framkvæmd þessarar meginreglu. Hefur verið ákveðið að leggja til að ákvæðin verði færð í frv. til vaxtalaga sem lagt verður fyrir Alþingi innan skamms. Ákvæði þessa frv. gera ráð fyrir að innlánsstofnanir muni við gildistöku nýrra seðlabankalaga njóta frelsis til að ákveða vaxtakjör sín nema Seðlabanki telji nauðsynlegt að nota heimild sína í 10. gr. seðlabankafrv. Að öðru leyti verði lánamarkaðurinn bundinn í vaxtaákvörðunum sínum af hæstu útlánsvöxtum banka og sparisjóða eins og þeir verða skráðir hjá Seðlabanka á hverjum tíma nema sérlög mæli á annan veg. Verður framkvæmd þessara ákvæða með sama hætti og framkvæmd núgildandi okurlaga hefur verið. Sé farið út fyrir þau mörk sem að framan er lýst er um ólöglegt athæfi að ræða samkvæmt væntanlegu refsiákvæði vaxtalaganna sem er hliðstætt því sem nú er í 6. gr. okurlaganna. Hin nýju ákvæði verða þannig löguð að breyttum aðstæðum án þess að í breytingunni felist breytt mat á refsinæmi þeirrar háttsemi að taka hærri vexti en nú verða leyfilegir samkvæmt hinum nýju reglum. Er því engin ástæða til að ætla að fyrirhugaðar lagabreytingar hafi áhrif á framgang eða úrslit þeirra okurmála sem nú eru í rannsókn. Þá hefur verið ákveðið að grípa til ýmissa hliðarráðstafana vegna nýskipunar í vaxtamálum. Fela þær í sér aukna neytenda- eða lántakendavernd sem er þannig uppbyggð að hún á ekki að skaða efnahags- og atvinnulíf. Þessar ráðstafanir eru þær sem hér segir: 1. Lagt hefur verið fram á Alþingi frv. til laga um verðbréfamiðlun sem miðar að því að festa í sessi heilbrigða viðskiptahætti í verðbréfaviðskiptum. Þar er einnig gert ráð fyrir að verðbréfamiðlun verði háð eftirliti bankaeftirlitsins. 2. Lagt hefur verið fram á Alþingi frv. til laga um nafnskráningu skuldabréfa. 3. Einhvern næstu daga verður lagt fyrir Alþingi frv. til laga um breyting á samningalögum og mun það hafa að geyma ákvæði um almenna heimild dómstóla til þess að víkja til hliðar eða breyta samningi sem talinn er ósanngjarn eða andstæður góðri viðskiptavenju. 4. Eins og áður segir er frv. til laga um vexti á lokastigi og verður lagt fyrir Alþingi í næsta mánuði. Auk reglna um samningsvexti er m.a. gert ráð fyrir að lögfestar verði ákveðnar reglur um útreikning dráttarvaxta. 5. Í undirbúningi er samningur frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum þar sem gert er ráð fyrir að misneytingarákvæði laganna verði rýmkað og refsivernd gegn hvers konar misneytingu í viðskiptum aukin. Í sjötta lagi er í athugun hvort rétt sé að setja reglur á grundvelli laga nr. 56/1978, um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti, sem mæli fyrir um upplýsingaskyldu seljenda í afborgunarkaupum. Af öðrum nýmælum í III. kafla frv. má nefna 11. gr. Þar er fjallað um viðskipti ríkissjóðs við Seðlabankann og hert á ákvæðum núgildandi laga um lántöku ríkisins úr bankanum. Er gert ráð fyrir að lán, sem ríkissjóður tekur hjá bankanum, skuli greiðast upp innan þriggja mánaða frá lokum viðkomandi fjárhagsárs með lántöku og/eða annarri fjáröflun utan Seðlabankans. Í IV. kafla frv. er fjallað um bankaeftirlitið. Í núgildandi lögum er fjallað um þá starfsemi í einni lagagrein en frv. markar starfssvið eftirlitsins með fimm greinum. Samkvæmt þessum ákvæðum er áfram gert ráð fyrir að bankaeftirlitið sé starfrækt innan Seðlabankans. Sú skipan mála er í samræmi við þau sjónarmið sem njóta nú mests fylgis erlendis og það ber að viðurkenna að eftirlitið getur í störfum sínum haft veigamikinn stuðning af Seðlabankanum. Á hinn bóginn eru bein tengsl eftirlitsins og viðskrn. efld og er það gert með tvennum hætti. Annars vegar skipar ráðherra forstöðumann eftirlitsins, en hann er nú ráðinn af bankastjórn Seðlabankans. Hins vegar er sett á stofn sérstök samstarfsnefnd ráðuneytis og Seðlabanka sem fær það hlutverk að fylgjast með störfum eftirlitsins. Með þessu móti er leitast við að tengja ráðuneytið beint við bankaeftirlitið en tengsl þessara tveggja aðila hafa lengst af einkum farið fram með milligöngu stjórnar Seðlabanka. Samkvæmt ákvæðum IV. kafla skal bankaeftirlitið leggja sérstaka áherslu á að fylgjast með því að útlán og aðrar skuldbindingar viðskiptaaðila gagnvart innlánsstofnun séu í samræmi við þá áhættu sem felst í viðskiptunum, m.a. með hliðsjón af eigin fé stofnunarinnar. Verður að skoða þetta ákvæði í tengslum við þau fyrirmæli viðskiptabankalaga og sparisjóðalaga að bankaráð og sparisjóðsstjórnir skuli setja reglur um þessi atriði. Er hér leitast við að tryggja að útlán innlánsstofnunar til eins og sama aðila eða skyldra aðila verði ekki óhæfileg miðað við eigið fé stofnunarinnar án þess að það sé gert á þann hátt að skaði viðskipta- og atvinnulíf. Í þessu sambandi er fróðlegt að skoða eigið fé bankakerfisins. Síðustu tölur, sem liggja fyrir hjá bankaeftirlitinu, eru frá 31. des. 1984. Þá nam eigið fé viðskiptabanka og sparisjóða samtals 3,3 milljörðum kr. Þar af var eigið fé ríkisviðskiptabanka 2,1 milljarður kr., eigið fé sparisjóðanna var rúmlega 600 millj. kr., en tæpar 600 millj. hjá hlutafélagabönkunum. Miðað við ákvæði 36. gr. laga nr. 86/1985, um viðskiptabanka, er hlutfall eigin fjár viðskiptabanka af niðurstöðutölu efnahagsreiknings svo sem hér segir: Landsbanki Íslands 5,7%, Búnaðarbanki Íslands 10,7%, Útvegsbanki 5,7%, Iðnaðarbanki Íslands hf. 7,8%, Samvinnubanki Íslands hf. 11,8%, Verslunarbanki Íslands hf. 14,9% og Alþýðubankinn hf. 7,9%. Að meðaltali var því eiginfjárhlutfall viðskiptabanka 6,9% í árslok 1984. Hjá sparisjóðum nam þetta meðaltal 12,5% í árslok 1984, sé miðað við ákvæði 40. gr. laga nr. 87/1985 um sparisjóði. Í IV. kafla frv. er gert ráð fyrir að bankaeftirlitið geti gefið innlánsstofnunum fyrirmæli um að þær veiti eftirlitinu tilteknar upplýsingar, þar á meðal um eigið fé á þann hátt sem það ákveður. Í því sambandi má geta þess að ráðuneytið mun mjög fljótlega gefa út reglur um gerð ársreikninga á grundvelli laga um viðskiptabanka og sparisjóði og hafa þær reglur verið undirbúnar af bankaeftirlitinu. Loks hefur frv. að geyma nákvæmar reglur um hvernig bankaeftirlitið skuli bregðast við ef í ljós kemur að innlánsstofnun fylgir ekki lögum eða öðrum reglum sem gilda um starfsemi stofnunar eða eftirlitið telur rekstur hennar með öðrum hætti óheilbrigðan. Getur bankaeftirlitið við slíkar kringumstæður skipað viðkomandi stofnun eftirlitsmann sem samkvæmt frv. fær víðtækar heimildir til að kanna gögn stofnunarinnar. Einnig getur bankaeftirlitið gripið til viðurlaga gagnvart innlánsstofnun, svo sem dagsekta, refsivaxta eða sérstakrar bindingar á innlánsfé, sbr. 4. málsgr. 18. gr. og 42. gr. frv. Í V. kafla frv. er fjallað um gengismál og erlend viðskipti. Samkvæmt ákvæðum þessa kafla er áfram gert ráð fyrir að ákvörðun um gengi krónunnar verði í höndum Seðlabankans en háð samþykki ríkisstjórnar. Í VI. kafla frv. er fjallað um hagskýrslugerð Seðlabankans og eru þau ákvæði að mestu óbreytt frá gildandi lögum. Í VIL kafla er fjallað um stjórn bankans. Þar er einkum um þrjár breytingar að ræða: Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að bankastjórar verði ekki ráðnir til lengri tíma en sex ára í senn en endurráðning sé heimil. Er hér um sams konar breytingu að ræða og nú hefur öðlast gildi gagnvart bankastjórum ríkisviðskiptabankanna. Í öðru lagi eru möguleikar bankastjóra og aðstoðarbankastjóra til að gegna aukastörfum utan Seðlabankans þrengdir frá því sem nú er. Eins og málum háttar til nú geta bankastjórar sinnt slíkum störfum að fengnu samþykki viðskrh. en samkvæmt frv. verður slíkt aðeins heimilt sé um bein lagafyrirmæli að ræða eða um sé að ræða stofnun sem Seðlabankinn á aðild að. Þess ber hins vegar að gæta að þessu ákvæði er ekki ætlað að koma í veg fyrir að seðlabankastjórar eða aðstoðarbankastjórar taki þátt í starfi ýmiss konar áhugamannafélaga eða svipaðra stofnana. Í þriðja lagi er í þessum kafla að finna það nýmæli að ráðherra skipi sérstakan löggiltan endurskoðanda hjá Seðlabankanum. Í VIII. kafla frv. er fjallað um reikningsskil og er þar m.a. gert ráð fyrir að ráðherra setji nánari reglur um reikningsskil Seðlabankans og gerð ársreiknings að fengnum tillögum bankaráðs. Við gerð þessara reglna mun þess verða gætt að reglurnar hafi að geyma ákvæði sama efnis og nú er að finna í lögum nr. 36/1983 en þau munu falla úr gildi verði frv. samþykkt óbreytt sem lög frá Alþingi. Í þessum kafla er einnig að finna ákvæði um skattlagningu Seðlabankans. Er gert ráð fyrir að Seðlabankinn greiði skatt til ríkissjóðs sem nemi 50% af meðalhagnaði síðustu þriggja ára. Í IX. kafla frv. er ákvæði um þagnarskyldu starfsmanna bankans og undanþágu bankans frá skattlagningu að öðru leyti en greint hefur verið hér frá áður. Í X. og síðasta kafla frv. er fjallað um gildistöku þess og er gert ráð fyrir að lögin öðlist gildi 5. maí á þessu ári. Jafnframt er í þessum kafla gert ráð fyrir að ráðherra gefi út reglugerð um Seðlabankann þar sem sett verði nánari ákvæði á grundvelli nýrra laga. Herra forseti. Ég hef nú lokið við að fara yfir það frv. til laga um Seðlabanka Íslands sem hér er til umræðu. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði vísað til hv. fjh.og viðskn. að lokinni þessari umræðu.



Herra forseti. Áður en ég vík að efnisatriðum þessa frv. langar mig til að varpa nokkru ljósi á efnisþátt sem varðar þessi mál en er ekki í frv. Við skulum hugsa okkur að fimm menn leggi fram 100 þús. kr. hver, alls upp á hálfa millj. kr. og fái í staðinn í vasann skuldabréf upp á sömu upphæð, þ.e. hver um sig upp á 100 þús. kr. Af þessu myndast sjóður. Einum aðilanum er falið að ávaxta sjóðinn. Hann kaupir skuldabréf á almennum markaði fyrir hluta af þessari fjárhæð, kaupir þau með afföllum, þ.e. á gengi undir nafnverði. Þeim mun vafasamari sem bréfin eru, þeim mun meiri verða afföllin. Síðan setjast menn niður og reikna út hver ávöxtunarprósentan hafi verið eða verði miðað við þessi afföll og gera það eins og tíðkast. Við getum t.d. hugsað okkur að bréfin hafi verið verðtryggð, þau sem keypt voru, með 6% vöxtum, en þegar afföllin voru tekin með í dæmið, þá fá menn það að reiknuð ávöxtun sé upp á 20%. Þeir sem að þessu standa ákveða að nota einungis helminginn af upphaflega fénu, hinni upphaflegu hálfu millj., til skuldabréfakaupa en hinum helmingnum er varið í auglýsingar til að segja frá því hvaða ávöxtun geti nú verið í boði, þ.e. þau 20% sem menn hafa reiknað út miðað við afföllin. Jafnframt eru gefin út fleiri skuldabréf á sjóðinn og auglýst að menn geti fengið þessi bréf til kaups og komist inn í dýrðina. Úr því að sjóðurinn hefur náð svona mikilli ávöxtun er hann auðvitað orðinn verðmætari en hann var þegar hann var stofnaður. Sjötti aðilinn, sem kemur inn til að kaupa bréf á eftir stofnendunum fimm, fær því ekki að koma inn á sömu kjörum og hinir upphaflegu. Hann og aðrir þeir sem koma á eftir verða að kaupa nýju bréfin á yfirgengi. Ef fólki líst vel á kjörin og kaupir bréfin streyma peningarnir inn þegar fleiri af hinum almennu bréfum þessa sjóðs eru keypt. Reiknuð ávöxtun er auglýst, en það er auðvitað ekkert greitt út. Vel að merkja, sjóðurinn greiðir enga vexti á þá peninga sem koma inn, greiðir enga vexti á þau bréf sem hann er að gefa út. Eina ráðið fyrir þann sem hefur keypt bréf af sjóðnum, til að fá raunverulega vexti útgreidda er að selja bréfið sitt. Bréfseigandinn á það samkvæmt því undir því hvernig bréfið selst hvaða ávöxtun hann fær í rauninni, hvað svo sem hefur verið auglýst á sínum tíma. Þegar menn standa að stofnun sjóðs af þessu tagi hljóta menn að gera ráð fyrir því að einhverjir muni kaupa þessi bréf á sjóðinn. Menn sjá að það er of mikil óvissa ef ekki fengist nein tilvísun um það hvert bréfseigandi eigi að snúa sér til að fá þessi bréf keypt af sér og til þess að fá þannig hina raunverulegu vexti. Auðveldasta ráðið er að sjá við þessu með því að tilgreina á bréfinu að sjóðurinn sé sjálfur reiðubúinn til að kaupa bréfin með vissum skilyrðum. Skuldabréf, sem þannig eru gefin út, mundu þá tilgreina að sjóðurinn væri tilbúinn til að kaupa bréfin með ákveðnum fyrirvara. Það má t.d. orða það svo að hann geri það með sex daga fyrirvara. En vel að merkja, það getur verið svolítið vafasamt. Til öryggis er því kannske rétt að sjóðsstjórnin eða hinir upphaflegu stofnendur hafi eitthvert meira svigrúm. Dæmi um það hvernig menn geta farið að er að ætla mönnum að tilkynna sölu sína til sjóðsins á sjóðsbréfunum með ákveðnum fyrirvara og sjóðurinn sé skuldbundinn til að kaupa bréfin að þeim tíma liðnum, segjum að 90 dögum liðnum. Engu að síður gæti staðið illa á þá. Það væri kannske öruggara að hafa einhvern fyrirvara, þannig að sjóðsstjórnin gæti ætlað sér lengri tíma. Engu að síður gætu menn auglýst að í rauninni væru bréfin keypt með sex daga fyrirvara, hitt væri einungis varnagli. Hvað hefur þá gerst? Jú, gefin hafa verið út bréf með ávísun á sjóð sem hefur notað peninga sína til að kaupa skuldabréf úti í bæ. Á grundvelli þess reiknar hann út einhverja ávöxtun sem hann telur að sé á bréfunum miðað við þau afföll sem þá eru í gildi, en sjóðurinn greiðir enga vexti. Leiðin til þess að menn geti einhvern tíma fengið þessa ávöxtun, sem út er reiknuð, er sú að menn geti selt þau bréf sem þeir hafa keypt. Aðalkaupandi bréfanna er sjóðurinn sjálfur. Sjóðurinn áskilur sér rétt til að kaupa þau ekki nema með ákveðnum skilyrðum og með ákveðnum fyrirvara. Hvers vegna rifja ég þetta upp? Vegna þess að það er eitthvað af þessu tagi sem er að gerast í okkar þjóðfélagi. Þetta getur allt saman gengið vel um hríð en kannske ekki lengi vegna þess að sjóðir eins og þessi byggja á því að innstreymi sé ætíð meira en útstreymi á peningum. En það er ekki gefið að svo verði ætíð og ævinlega. Hugsum okkur að upp komi einhver órói í efnahagslífinu sem valdi því að fólk vill hafa peninga lausa milli handanna, m.ö.o. að það vilji selja bréf af því tagi sem ég var hér að gera að umræðuefni. Þetta gæti t.d. gerst vegna þess að tollar á bílum lækki tímabundið eða vegna þess að af einhverjum ástæðum telji menn nauðsynlegt að hafa fé á milli handanna. Þá hlaupa menn til og vilja selja bréfin sín. En það vill enginn kaupa. Sjóðurinn sjálfur getur áskilið sér frest á frest ofan ef þannig er frá gengið í skilmálum þeim á bréfunum sem hann hefur selt. Bréfin hljóta þá að lækka í verði ef enginn vill kaupa. Sjóðirnir geta lent í greiðsluvandræðum. Hvernig eiga sjóðirnir að bregðast við því? Þeir hljóta að reyna að selja skuldabréfin sem þeir hafa keypt fyrir þessa fjármuni. Ef það verður mikið framboð af slíkum bréfum mundu þau væntanlega falla mjög í verði. Ef margir vilja selja sjóðsbréfin verður að selja skuldabréfin sem sjóðirnir eiga. Þá falla skuldabréfin í verði, þá falla sjóðsbréfin í verði. Hin reiknaða ávöxtun, sem mönnum hafði verið boðuð, verður þá að engu því að markaðurinn tekur auðvitað ekki við miklu magni í einu nema þá að bréfin séu seld með miklum afföllum og þá eru þau fallin í verði og hin reiknaða ávöxtun líka að engu orðin. Í blöðum hafa að undanförnu birst auglýsingar frá ýmsum aðilum, t.d."Kjarabréf, 26,8% ársávöxtun". Þetta er ekki útgreidd ávöxtun, þetta er útreiknuð ávöxtun sem getur aldrei orðið að raunveruleika nema bréfin séu seld. Hversu margir af þeim, sem hafa keypt svona bréf, hafa gert sér ljóst að svo sé? Hversu margir hafa gert sér ljóst á hversu veikum grunni þetta er byggt? Er öruggt að menn geti selt bréfin sín? Hvaða skilmála setja menn í svona bréf, kjarabréf t.d.? Jú, það stendur að sjóðurinn sé skuldbundinn til að innleysa kjarabréfið á því sölugengi sem gildir sex dögum fyrir innlausn að frádreginni innlausnarþóknun, en hún skal hæst vera 3%. Sölugengi kjarabréfsins skal reikna daglega eftir ákveðnum reglum sem sjóðsstjórnin sjálf hefur sett sér um markaðsvirði bréfanna og kostnað við að reka sjóðinn. Síðan segir: "Krafa um innlausn skal vera skrifleg á sérstöku eyðublaði er stjórnin lætur útbúa. Krafa um innlausn skal berast eigi síðar en fyrir 10. maí árið 2005, sem er endanlegur gjalddagi þessara bréfa. En innlausn skal fara fram eigi síðar en 90 dögum frá þeim degi er innlausnarkrafa barst sjóðnum, eða næsta virkan dag þar á eftir." Eftir að krafan hefur verið lögð fram eru þess vegna ekki sex dagar sem líða þangað til sjóðurinn kaupir, heldur á innlausnin að fara fram eigi síðar en 90 dögum eftir að krafan barst. En við er bætt: "Stjórn sjóðsins er heimilt að fresta innlausn umfram þessa 90 daga telji hún ástæðu til þess, sbr. þó ákvæði um endanlegan gjalddaga." Telji stjórn sjóðsins að það sé ekki gott að kaupa þessi bréf af þeim einstaklingum sem hafa keypt þau getur hún skv. þessu frestað því allt til ársins 2005. Kemur það mjög skýrt fram í auglýsingum um þetta ávöxtunarform að ekki sé víst að menn fái að njóta ávaxtanna og ávöxtunarinnar fyrr en árið 2005? Ef eitthvað af því tagi gerist sem ég var að rekja hér áðan, að það yrði "rush", eins og stundum er sagt, á svona sjóð, margir vildu losa fé, þá er enginn ábyrgur. Það stendur ekkert á bak við, sjóðurinn á ekkert nema þau verðbréf sem mundu falla sífelldlega í verði um leið og hreyfing kæmist á hlutina. Sumir vilja sjálfsagt að svona sjóðir, svona form sé fyrir hendi í þjóðfélaginu. Sumir vilja það ekki. En hvort sem menn vilja það af einlægni eða ekki held ég að allir hljóti að sameinast um það að það sé lágmarksskilyrði að þeim, sem eiga viðskipti við sjóði af þessu tagi, séu gerð greinargóð skil á því hvað sé um að ræða. Ég er sannfærður um að mjög litlum hluta þeirra, sem hafa farið í að kaupa svona bréf, hvort sem þau heita kjarabréf, kostabréf eða einingabréf, er ljóst hverja feiknaáhættu þeir eru að taka og að sú ávöxtun, sem auglýst er, er einungis til á pappírnum og eina leiðin til að fá einhverja ávöxtun útgreidda er að selja bréfin og eini skuldbundni kaupandinn er sjóðurinn sjálfur sem áskilur sér rétt til að fresta kaupunum allt til ársins 2005. Hafa einhverjir keypt bréf af þessu tagi? Í Morgunblaðinu 21. nóv. 1985 er gerð grein fyrir útbreiðslu bréfa af þessu tagi, einingaskuldabréfa eða kjarabréfa, sem útgefin eru af Verðbréfasjóðnum hf. annars vegar og hins vegar á vegum Hávöxtunarfélagsins sem er rekið í tengslum við Kaupþing. Gerð er grein fyrir því hversu til hafi tekist. Samkvæmt Morgunblaðinu þennan 21. dag nóvembermánaðar 1985 hafa 1250 einstaklingar keypt einingahlutabréf Hávöxtunarfélagsins fyrir um 50 millj. kr. Ég tel ekki ólíklegt að álíka vel hafi til tekist með kjarabréf Fjárfestingarfélagsins sem hafa verið ekki síður, jafnvel enn þá betur auglýst. Það má því vel vera að um 2000, kannske fleiri en 2000 einstaklingar hafi keypt þessi bréf að upphæð 100-200 millj. kr. Ég held að þeir aðilar hafi ekki upp til hópa gert sér grein fyrir hvernig þetta mál er í pott búið eða að þeir hafi lesið skilyrðin á bréfunum sínum nægilega glögglega, hafi gert sér það ljóst að sú prósenta, sem auglýst er, er einungis útreiknuð prósenta á vegum sjóðsstjórnarinnar sjálfrar, að þeir hafi gert sér ljóst að áhættan, sem þeir eru að taka, sé svo mikil sem raun ber vitni. Hitt er ljóst að það er mjög auðvelt að stofna svona sjóð. Hér hefur ekkert lögbrot verið framið því að lög um þetta eru nánast engin. Spilaklúbbur getur tekið sig saman, 100 þús. kr. á mann, stofnað svona sjóð. Og það sem meira er, sjötti til hundraðasti eða sjötti til tólfhundraðasti og fimmtugasti maðurinn, sem koma inn í sjóðinn, hafa ekkert með hann að gera. Það eru hinir upphaflegu stofnendur sem ráða öllu. Hinir eru að eiga viðskipti við hina upphaflega stofnendur. Hinir eigendur bréfanna eiga ekkert nema bara þetta bréf í höndunum. Þeir hafa engan íhlutunarrétt um stjórn þessa sjóðs, þeir eru ekki hluthafar í sjóðnum eða neitt slíkt. Spilaklúbburinn, þessir fimm menn, hefur vald á öllum þessum fjármunum og þeir ráða einn mann til að fara með þetta eða kannske einhverja skrifstofu. Það er athyglisvert í þessu sambandi að þessi starfsemi, einingabréfasölurnar, hefur risið upp í tengslum við verðbréfasölu af öðru tagi. Það eru kannske þeir, sem eru með verðbréfasöluna að öðru leyti, sem eru forsvarsmenn þessara einingasjóða eða hvað menn vilja kalla þá, þessara kjarasjóða. Það hlýtur að vera ákaflega hagkvæmt fyrir þá að búa til eftirspurn eftir skuldabréfunum sem þeir eru að selja með því að auglýsa í blöðunum að ef menn kaupi einingabréf geti menn fengið 25-30% ávöxtun og peningarnir, sem koma inn fyrir einingabréfin, fara svo til þess að kaupa skuldabréf af verðbréfasala sem er einn og sami aðili eða kannske er hér um móður- og dótturfyrirtæki að ræða. Ég sagði áðan að vafalaust væru skiptar skoðanir um það hvort bjóða ætti upp á ávöxtunarform af þessu tagi. Það er staðreynd í okkar þjóðfélagi að við höfum þetta núna og þarna eru verulegir fjármunir. Það er líka staðreynd að það eru engin lög sem fjalla um þetta. Ekki heldur lögin, sem hæstv. ráðh. var að tala um hér áðan, um verðbréfamiðlun, taka að neinu leyti að mínum dómi á þessu atriði. En er það ekki lágmark, ef menn vilja hafa þetta, að um það gildi einhverjar reglur og einhver lög og upplýsingaskylda um það í hvað menn eru að fara ef þeir kaupa svona bréf? Er það eðlilegt að svona bréf séu seld með þeim skilmálum að enginn sé skuldbundinn til að kaupa þau, ekki útgefendurnir, ekki félagið. ekki neitt, fyrr en í síðasta lagi árið 2005, eins og dæmið er um sem ég rakti áðan? Ég veit ekki hvort hv. þm. er ljóst að ríkið er aðili að svona sjóði. Ríkið er aðili að svona sjóði þar eð Framkvæmdasjóður stendur að slíku í gegnum Fjárfestingarfélagið. Ríkið stendur þannig óbeint að þeim skilmálum, sem ég gat um áðan, um 90 daga frestinn plús hinn óendanlega frest á því að kaupa svona bréf af þeim sem hafa keypt. Það sem meira er, ríkið hefur lagt það á sig að bjóða þessi bréf til kaups í öllum pósthúsum landsins. Öll pósthús landsins eru orðin verðbréfasalar fyrir þessa sjóði. Ef auglýsingarnar frá þeim eru glöggt lesnar kemur í ljós að bréfin eiga að vera til sölu á öllum pósthúsum landsins. Ég rek þetta af því að ég tel og hef talið um nokkra hríð að ákvæði um ávöxtunarfyrirtæki, eins og ég hef nefnt fyrirtæki af þessu tagi, skorti gjörsamlega í íslenska löggjöf. Ég gæti auðvitað rakið það fyrir mönnum hér í lengra máli hvernig megi spila á svona fyrirtæki, hvenær eigi að kaupa bréf og hvenær eigi að selja bréf og hver sé aðstaða mannsins eða þeirra aðila, sem eru bæði verðbréfasalar og forvaltarar sjóðs af þessu tagi, til að maka krókinn. En ég ætla að sleppa því. Mér finnst þetta vera nógu ljóst, sem ég hef þegar rakið, til þess að allir eigi að sjá að um svona atriði eigi að fjalla í löggjöf. Þegar bankamálanefnd var að störfum gerði ég það ítrekað að umræðuefni í nefndinni að nauðsyn bæri til að koma einhverju taki á þessi ávöxtunarfyrirtæki sem þá voru að rísa upp. Menn voru ekki til þess reiðubúnir þá en ég hef getið þess í séráliti, sem er prentað með í frv. til laga sem hér er til umræðu, að til eru þau fyrirtæki á Íslandi sem taka við fé frá almenningi til ávöxtunar. Þar segir: "Með þeim þarf að hafa eftirlit og upplýsa almenning um líklega áhættu af viðskiptum við slík fyrirtæki. Setja á ótvíræð ákvæði um þetta efni í þann kafla laganna sem fjallar um bankaeftirlit." Þetta má heita stuttaraleg afgreiðsla af minni hálfu um það leyti sem bankamálanefnd var að ljúka störfum. En eftir að hafa skoðað þetta frekar hef ég enn frekar sannfærst um nauðsyn þess að á þessu máli verði tekið. Hafi ég ekki gert nægilega góða grein fyrir þessum sjónarmiðum fyrr tel ég að af því, sem ég hef nú rakið, eigi að vera ljóst hverja nauðsyn ber til þess að taka á þessum málum. Ég er fullviss um að stór hluti þeirra, sem hafa haft viðskipti við þessa aðila, hefur ekki hugmynd um hvað hann er að gera eða hvaða áhættu hann er að taka. En eins og menn vita skortir ekki auglýsingarnar um það hversu girnilegt þetta sé. Ég skal nú, herra forseti, víkja að öðrum atriðum í þessu frv. Ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til að ræða þetta efni frekar ef menn hafa á því áhuga en ég skal láta hér staðar numið um það að sinni. En vegna þess hversu mér þykir alvarlegt að allt skorti um þetta efni hef ég gert það að umræðuefni fyrst. Hæstv. ráðh. mælti hér fyrir frv. til laga um Seðlabanka Íslands. Hann sagði að æskilegra hefði verið að það hefði getað fylgt frv. um viðskiptabanka á s.l. ári. Þá vaknar spurningin: Hvers vegna fylgdi það ekki frv. um viðskiptabanka á s.l. ári og hvað hefur gerst í millitíðinni? Það fylgdi ekki frv. um viðskiptabanka á s.l. ári af því að menn höfðu ekki náð samkomulagi um ýmis atriði sem voru í hinu upphaflega frumvarpsformi. Það sem gerst hefur í millitíðinni er það að mjög mörgum greinum frv. hefur verið bylt mjög verulega og breytt þannig að þau sérálit, sem hér fylgja með og varða hið upprunalega frv. eins og það kom frá bankamálanefnd, verða kannske svolítið ankannaleg. Það er langur kafli í mínu séráliti um afurðalánakerfið og bindingu innlána sem hefur tekið algjörum breytingum, bæði í framkvæmd og í þessu frv. frá því frv. sem bankamálanefnd sendi frá sér. Það er hér hrós um ákveðin atriði í séráliti Lúðvíks Jósepssonar. Þeim atriðum flestum er búið að breyta, þannig að það sem Lúðvík fagnaði í sínu séráliti, þótt hann hefði ýmislegt á hornum sér varðandi önnur atriði, er honum væntanlega ekkert fagnaðarefni lengur vegna þess að ákvæðunum hefur gjörsamlega verið snúið við. Í þessum greinum má taka nokkur atriði. Það er t.d. fagnaðarefni hjá Lúðvík Jósepssyni að verið sé að þrengja verksvið bankans. Hæstv. ráðh. lagði líka á það nokkra áherslu að það væri verið að gera með þessu frv. En það eru hér ný ákvæði bæði í 6. gr. og 11. gr. þessa frv. sem opna það sem lokað er í öðrum greinum, undantekningarákvæði varðandi viðskipti Seðlabankans við aðra aðila en ríkið og viðskiptabankana, peningastofnanir í þrengsta skilningi. Það var meining nefndarmanna - um það voru þeir þó allir sammála hvaðan úr flokki sem þeir voru, hvort sem þeir eru nú fjmrh. eða ekki - að eðlilegt væri að Seðlabankinn væri fyrst og fremst banki bankanna og ríkissjóðs í þröngum skilningi. Í 6. gr. er nú tekið fram að þegar sérstaklega standi á - það er viðbót sem hefur átt sér stað í sumar - megi gera þetta að engu, þ.e. Seðlabanki geti þá ákveðið í reglugerð að taka við innlánum frá öðrum peningastofnunum en þeim sem þrengingin náði til og skilmerkilega er tekið fram áður. Það var líka tekið fram í frv. nefndarinnar að það væru einungis innlán ríkissjóðs en ekki ríkisstofnana sem ættu að geymast í Seðlabankanum, ríkissjóður "próper" svo að segja. Þessu hefur nú verið breytt. Í 11. gr. hefur verið bætt inn í að ekki skuli þar einungis geymast innlán ríkissjóðs heldur þeirra ríkisstofnana einnig sem eru á fjárlögum. Ánægja Lúðvíks Jósepssonar yfir frv. trúi ég að sé að því er þetta atriði varðar að engu orðin því að það sem átti að þrengja hefur nú verið gefinn möguleiki á að útvíkka eftir því sem mönnum þykir henta hverju sinni. Í frv. eins og það kom frá bankamálanefnd var afurðalánakerfið í fullu fjöri. Bindingin átti að geta farið upp í 28 + 5%, eða 33% við venjulegar aðstæður. Þetta er nú með allt öðrum hætti í frv. eins og það er núna, m.a. vegna þess sem gerst hefur, þ.e. að menn hafa valið þá leið að afurðalánakerfið færi yfir á erlendan lánamarkað, og af öðrum ástæðum. Eitt af því sem Lúðvík Jósepsson fagnaði í sambandi við þetta frv. var að hann taldi að bein samsvörun ætti að vera milli þessara 28% og afurðalánakerfisins. Sú beina samsvörun er ekki fyrir hendi lengur í þessu frv. Um bindinguna verður það eitt sagt að í frv. eins og það er núna er ekkert þak á henni. Seðlabankinn getur ákveðið þá bindingu sem honum dettur í hug. Alþingi hefur ekkert með það að gera. Það er ekkert þak sett á það hver hæsta binding í innlánsfé geti verið, eins og verið hefur í lögum, eins og var í frv. bankamálanefndar og eins og var í séráliti mínu, þó að mitt sérálit gerði ráð fyrir 15% hámarki en ekki 33%, eins og meiri hluti nefndarinnar. Það skýrist m.a. af því að ég vildi gera uppstokkun á afurðalánakerfinu þannig að Seðlabankinn útvegaði lán í ákveðnu hlutfalli miðað við það hver þörfin væri hjá mismunandi lánastofnunum miðað við þarfir atvinnuveganna í viðskiptum við hina ýmsu banka. En um það þarf ekki að fjölyrða frekar því menn hafa þar fundið aðra leið. Eitt af því sem núverandi formaður Sjálfstfl. og núverandi fjmrh. fagnaði mjög þegar hann starfaði í nefndinni var það vaxtafrelsi sem átti að innleiða. Hæstv. ráðh. lét þess getið hér að eitthvað hefði verið hnikað til í þessum efnum vegna þess að Seðlabankanum er gefið vald til þess að afnema vaxtafrelsið ef honum sýnist þess þurfa. Ekki veit ég hvort hæstv. fjmrh., núverandi formaður Sjálfstfl., er jafnánægður með að vaxtafrelsið skuli þessum takmörkunum háð skv. frv. og hann var ánægður yfir því að vaxtafrelsið skyldi komast inn í frv. Um þetta atriði gerði ég athugasemdir nokkrar þegar nefndin gekk frá sínu áliti. Ég benti á að það skorti grg. um hvernig vaxtamunur inn- og útlána skyldi skilgreindur og hvernig ætti að beita því stjórntæki. Ég var hins vegar í grundvallaratriðum sammála því að vaxtastigið í landinu ætti að ákveða með því að viðskiptavextir Seðlabankans við aðra banka væru ákveðnir af honum eða bankamálaráðherra og ég taldi reyndar að bankinn ætti að ákveða það, mundu ákveða vaxtastigið. Ég var líka sammála því að nauðsynlegt væri að veita aðhald með því að munur á innláns- og útlánsvöxtum væri hafður undir smásjánni og aðhald veitt í þeim efnum af Seðlabanka þó að það væri aldrei hægt að fá nánari skýringar á því hvernig framkvæmdinni skyldi hagað. Það var líka eindregin skoðun hæstv. núverandi fjmrh. Þorsteins Pálssonar, sem var formaður nefndarinnar á seinni hluta starfs hennar, að Seðlabankinn ætti einungis að veita ríkissjóði lán til skamms tíma og slík lán ættu að greiðast upp við lok hvers fjárhagsárs og með slíkum lánum skyldi telja alla ríkisvíxla, skuldabréf og önnur verðbréf sem eru útgefin af ríkissjóði og Seðlabankinn kaupir á verðbréfamarkaði eða af peningastofnunum. Hvað hefur gerst? Í fyrsta lagi hefur nú verið lengdur tíminn til uppgjörsins um þrjá mánuði frá lokum fjárhagsárs. Látum það nú kannske vera. En að öðru leyti hefur innihaldi þessarar setningar verið gjörsamlega snúið við. Í staðinn fyrir að ríkisvíxlar, skuldabréf og önnur verðbréf skuli teljast með lánum Seðlabankans skulu þau skv. frv., eins og það liggur fyrir núna, ekki teljast með. Það er kannske smávægileg breyting að bæta inn í bara einu orði, orðinu "ekki" í seinustu málsgr. 11. gr. En þetta er eitt af því sem hefur breyst frá því að bankamálanefnd hafði þetta til umfjöllunar og sem aðrir nefndarmenn létu undan þrýstingi og áliti Þorsteins Pálssonar þáverandi nefndarformanns um hvernig skilgreint skyldi og hvernig með skyldi fara. Það var reyndar líka í frv. eins og bankamálanefnd gekk frá því að það skyldi ótvírætt að bankastjórar væru ekki í öðrum störfum. Ég má kannske vekja athygli á því að skv. ákvæði til bráðabirgða í þessu frv., eins og það liggur nú fyrir, er ekki gert ráð fyrir að það ákvæði taki gildi gagnvart þeim sem núna eru við störf bankastjóra í Seðlabankanum. Svolítið fráhvarf hlýtur það að teljast frá því sem bankamálanefndin taldi á sínum tíma. Þetta eru nokkur þau atriði sem hafa breyst frá því að frv. fór frá bankamálanefnd. Þau eru reyndar fleiri. Ég veit ekki hvort ástæða er til að ég reki þau öllu nánar á þessu stigi. Það er nýtt ákvæði hér um reglur um lágmark eða meðaltal lauss fjár. Ég held að það ákvæði sé til bóta. En annað, sem ég hef talið upp, er ég ekki sannfærður um að sé til jafnmikilla bóta. Það var líka og ekki síst álit nefndarinnar að bankaeftirlitið ætti að fá aukið sjálfstæði frá því sem áður hefði verið. Um þetta sagði Lúðvík Jósepsson í sínu séráliti að hann teldi það til bóta, sem þar hefði náðst, þó að hans skoðun væri reyndar sú að bankaeftirlitið ætti að vera algerlega sérstök stofnun. En í frv. nefndarinnar var tekið fram að hér væri um sjálfstæða stofnun að ræða þó að til málamiðlunar létu menn það frá sér fara þannig að hún heyrði engu að síður til Seðlabankanum. Nú er þetta breytt. Nú er bankaeftirlitið orðið alger undirsáti í Seðlabankanum og undir þeim sem þar fara með völd að öðru leyti. Ekki trúi ég að Lúðvík Jósepsson fagni ákvæði laganna jafninnilega núna og hann gerði þegar þetta var sett fram og ekki skal ég segja um aðra nefndarmenn. En svo mikið er víst að mikið var þetta rætt. Í séráliti mínu benti ég á ýmis atriði sem ég taldi að vantaði í þetta frv. og ég skal nú gera það eilítið að umtalsefni. Ég hef áður minnst á eftirlit með ávöxtunarfyrirtækjum. Ég tel að ég hafi gert því nægilega glögg skil. Annað atriði var svokölluð trygging innlána, að stofnaður yrði tryggingarsjóður til að verja menn áhættu af því að bankar færu á hausinn. Í því máli vannst þó nokkur sigur í fyrra, þ.e. tekið var inn í viðskiptabankalöggjöfina, sem samþykkt var í fyrra, ákvæði um þetta efni í 51. gr. laganna þess efnis að stofnað skyldi til tryggingarsjóðs viðskiptabanka sem væri sjálfstæð stofnun og jafnframt að yfirstjórnin væri í höndum viðskrh. og hann skyldi setja nánari ákvæði um sjóðinn í reglugerð. Ég vil nú spyrja hæstv. viðskrh. hvort við getum ekki fengið að heyra ákvæði þessarar reglugerðar vegna þess að hún hefur væntanlega ekki verið gefin út síðar en 1. febr. s.l. Um það eru skýr lagaákvæði að sjóðnum skuli sett reglugerð eigi síðar en 1. febr. 1986. Ég vil óska eftir því við hæstv. viðskrh. að hann greini okkur frá efnisatriðum þessarar reglugerðar. En markmið þessa sjóðs var að tryggja full skil á innlánsfé þegar viðskiptabanki er í greiðsluþroti. Sjóðurinn á að tryggja eigendum innlánsfjár sem skjótasta endurgreiðslu innlána þegar bú viðskiptabanka er tekið til skipta. Ég verð að segja að ég er mjög ánægður með það að Alþingi skyldi samþykkja þetta ákvæði á s.l. ári, ég tala nú ekki um í ljósi þess sem síðar hefur gerst hjá Útvegsbanka Íslands. Hvernig hefði farið hér hjá okkur ef það hefði verið einkabanki en ekki ríkisbanki sem lenti í því feni sem Útvegsbankinn var í? Þá hefðu inneignir sparifjáreigenda getað tapast vegna þess að engin trygging var á bak við, ef það hefði verið hlutafélagabanki, ekki ríkisbanki, sem hefði farið jafnhrikalega að ráði sínu og Útvegsbankinn. Það hefur því sannast síðan að þessa ákvæðis var fyllilega þörf. Þriðja atriðið, sem ég nefndi í séráliti mínu, var ákvæði um kreditkort, að það skorti ákvæði í lögum um kreditkort og ég teldi eðlilegt og nauðsynlegt að setja það inn í seðlabankalögin. Ég vil taka það fram að ég er ekki á móti kreditkortum. En ég hef talið lengi, eins og reyndar fleiri þm., að um þetta atriði ættu að vera til lagaákvæði og eftirlit með starfsemi fyrirtækja af þessu tagi væri nauðsynlegt og styddist við lagaákvæði. Það hefur oft verið talað um að flytja frv. til slíkra laga en enn þá vantar þau. Fjórða atriðið var um vaxtamál og um það hef ég þegar fjallað þó nokkuð. Fimmta atriðið var um almannaaðhald. Ég minni á að Alþingi hafði nýlega sett lög um upplýsingaskyldu bankanna varðandi risnu og bílakost og því um líkt. Þau ákvæði voru inni í lögum bæði um ríkisbankana og Seðlabankann. Í fyrra var með nýju viðskiptabankalögunum upplýsingaskylda bankanna um þetta atriði felld út úr lögum. Nú er meiningin að gera það sama að því er varðar Seðlabankann. Ég benti líka á það í séráliti mínu að ég teldi nauðsynlegt - og rétt að það komi fram hér alveg eins og í umræðunum um viðskiptabankana - að ráðherra gæti haft heimild til tímabundinnar stöðvunar á stofnsetningu útibúa. Ekki það að ég fylgi ekki þeirri almennu reglu sem hér er sett fram um að það sé ekki neitt reglugerðarákvæði um þetta, heldur hitt að ég taldi nauðsynlegt að ef eitthvað sérstakt kæmi upp á gæti viðskrh. stöðvað stofnsetningu allra útibúa þannig að eitt yrði yfir alla að ganga í þeim efnum um ákveðinn tíma, t.d. eitt ár. Um gjaldeyrisviðskiptin er það að segja að ég lagði áherslu á að skilið yrði á milli heimildar til þess að stunda einfalda sölu á gjaldeyri til almennings og stofnsetningar kostnaðarsamra gjaldeyrisdeilda. Þetta vil ég endurtaka nú og það vísast til sérálits og þeirrar umræðu sem fór hér fram í fyrra varðandi viðskiptabankana. Ég benti líka á það í þessu séráliti mínu að ég teldi nauðsynlegt að setja sérstök lög um peningamálastjórn og benti sérstaklega á Noreg sem fordæmi í þeim efnum. Tveimur atriðum gerði ég sérstök skil í séráliti mínu og ég tel ástæðu til að ítreka þau nokkuð hér. Það var um valdsvið og ábyrgð bankans. Vísast þá til þeirrar 4. gr. sem ráðherra gerði hér sérstaklega að umtalsefni, um það að í öllu starfi sínu skuli Seðlabankinn hafa náið samráð við ríkisstjórnina og gera henni grein fyrir skoðunum sínum varðandi stefnu í efnahagsmálum og framkvæmd hennar. En sé um verulegan ágreining við ríkisstjórnina að ræða er stjórn Seðlabanka rétt að lýsa honum opinberlega og skýra skoðanir sínar. Engu að síður skuli hún telja það sitt hlutverk að framfylgja stefnu ríkisstjórnarinnar frekar en sinni eigin. Þetta er gamalt ákvæði og hefur í engu verið breytt. Vegna þessa ákvæðis, eins og það er orðað, hafa orðið margvíslegir árekstrar milli Seðlabankans og ríkisstjórna. Eða kannske væri ekki rétt einu sinni að nefna það árekstra, heldur að ríkisstjórnin og Seðlabankinn hafi afsakað sig hvort með öðru. Það hefur ekki verið óalgengt á undanförnum árum að ráðherrar, jafnvel forsrh., hafi sagt: Seðlabankinn ræður þessu, á sama tíma og Seðlabankinn var að bíða eftir ákvörðun ríkisstjórnar. Að mínu áliti á að breyta þessu. Það á að breyta því með þeim hætti að ríkisstjórnin á að lýsa markmiðum sínum í peningamálastjórn fyrir Seðlabankanum og með opinberum hætti, en síðan að láta Seðlabankann um að beita þeim tækjum og ráðum á þessum sviðum sem hann telur nauðsynleg til að ná þessum markmiðum. Ríkisstjórnin getur svo hvenær sem er endurskoðað markmið sín, hún hefur rétt og skyldur til þess hvenær sem hún telur það nauðsynlegt. En ef þessi háttur yrði upp tekinn fengist langtum gleggri verkefnaskipting og skýrari valdskil en núna tíðkast og frv. gerir ráð fyrir. Ég taldi að vísu ekki nauðsynlegt að breyta 4. gr. ef ákvæði hennar yrðu áréttuð annaðhvort með viðbótarmálsgrein í 4. gr. eða með nýrri sérstakri grein um það að ríkisstjórnin skuli í ársbyrjun og eigi sjaldnar en ársfjórðungslega birta Seðlabankanum stefnu sína og markmið í peninga- og efnahagsmálum, þar á meðal um peningamagn í umferð, raunvaxtastig, markmið í sambandi við viðskiptajöfnuð og hugmyndir um útlána- og innlánaþróun í samræmi við það. Og síðan: "Hlutverk Seðlabankans er að framfylgja þessum markmiðum með þeim tækjum og ráðum sem hann hefur til umráða." Mín skoðun er sú að ef þetta væri gert mundum við losna við það og hættuna af því, sem við höfum oft orðið að upplifa að undanförnu, að hér væri ráðleysi vegna þess að ríkisstjórn og Seðlabanki væru að kenna hvor öðrum um. Í mínu séráliti er fjallað þó nokkuð um stjórntæki Seðlabankans. Það á að vera hlutverk Seðlabankans m.a. að sjá til þess að peningamagn í umferð og framboð á lánsfé sé hæfilegt miðað við sem stöðugast verðlag og hagkvæma nýtingu á framleiðslugetu atvinnuveganna. Hann verður vitaskuld í þessu sambandi að hyggja að fjárhagslegu öryggi þjóðarinnar út á við og að tryggja frjáls viðskipti við útlönd. Hann hefur ekki mörg tæki undir höndunum til að sinna þessum markmiðum. Mér telst svo til að þau séu fimm auk gengisins. Það er í fyrsta lagi bindingin sem við höfum eilítið gert að umræðuefni bæði í dag og fyrr. Í öðru lagi eru það vaxtaákvarðanir, annaðhvort með beinum eða óbeinum hætti. Í þriðja lagi eru það verðbréfaviðskipti. Í fjórða lagi er takmörkun á erlendum lántökum og í fimmta lagi er svo að reyna að beita fortölum, eins og við höfum haft dæmin um, þar sem leitast er við að semja við viðskiptabankana um útlánastefnu. Bindingin, eins og við höfum framkvæmt hana, hefur verið fyrst og fremst til þess að standa undir afurðalánunum. Hún hefur þess vegna ekki verið stjórntæki. Hún hefur bara verið fyrirgreiðsluform, eitt form af fyrirgreiðslu til að veita peningum ákveðinn hring í þjóðfélaginu, frá bönkunum til Seðlabankans og frá Seðlabankanum aftur til bankanna í öðrum hlutföllum en þetta var tekið af bönkunum í upphafi. Sem stjórntæki hefur bindingin þess vegna ekki verið virk. Vaxtaákvarðanirnar vitum við hvernig til hefur tekist með. Við bjuggum löngum við neikvæða raunvexti og ekki eru allir mjög sáttir við vaxtastefnuna eins og hún er núna. Þriðja stjórntækið, verðbréfaviðskipti, hefur í rauninni ekki verið til, ekki á vegum Seðlabankans. Takmörkun á erlendum lántökum er fjórða stjórntækið. Hvað um það? Það hefur verið í höndum Alþingis, að heita hefur átt. Ég held að menn geti verið sammála um að ekki hafi tekist neitt sérlega vel til í þeim efnum, jafnvel að hafa það stjórntæki hjá Alþingi. Fimmta stjórntækið er fortölurnar. Um það þekkjum við sögurnar og sjáum að það hefur nánast tekist hörmulega oftast nær. Ég taldi og tel nauðsynlegt að þessi stjórntæki gætu verið virk að einhverju leyti. Með því að taka afurðalánakerfið út, eins og ég gerði tillögur um og nú hefur reyndar verið gert, átti bindingin að geta verið stjórntæki, en þá þurfti bindingin heldur ekki að vera upp úr öllu valdi, enda eru engin dæmi um það í nágrannalöndum okkar. Vaxtatækinu taldi ég að unnt væri að beita með því að vaxtastig í landinu væri ákveðið í gegnum vexti Seðlabankans á viðskiptum sínum, eins og ég hef þegar gert grein fyrir. En ekkert af þessu hefur í rauninni fengið neina sérstaka umfjöllun og kannske er sárast að ekki skuli hafa verið tekið á þeirri valdstreitu sem er milli Seðlabankans og ríkisstjórnarinnar eins og þessum málum er nú háttað. Þegar flett er í gegnum þetta frv., eins og það liggur nú fyrir, slær það mann að aftur og aftur enda greinarnar á því að Seðlabankinn setji nánari reglur um þetta atriði: "Seðlabankinn setur nánari reglur um viðskipti sín samkvæmt þessari grein." "Seðlabankinn setur nánari reglur um grundvöll og framkvæmd." Grein eftir grein endar með þessum hætti. Ég veit ekki hvort mönnum þykir þetta góð stjórnarstefna, góð lagasmíð. Sjálfsagt á bankamálanefndin þátt í þessum greinum mörgum hverjum. En ég held, hvort sem skoðun mín hefur verið sú þegar ég var í bankamálanefndinni eða ekki, að það sé eðlilegt að ráðherra hafi heldur meiri afskipti og ábyrgð í þessum málum. Það sé því hans að segja til um eða staðfesta flestar þær reglur sem Seðlabankinn setur sér í þessum efnum. Eitt er það atriði sem ég held að sé nauðsynlegt að fjalla eilítið um vegna sérstaklega þeirrar umræðu sem í gangi hefur verið. Það er um útlán viðskiptabankanna til einstakra aðila. Í kaflanum um bankaeftirlit í þessu frv. er í 16. gr. sagt að bankaeftirlitið eigi að fylgjast með að útlán og aðrar skuldbindingar viðskiptaaðila við innlánsstofnun séu í samræmi við þá áhættu, sem í viðskiptunum felst, með hliðsjón af greiðslutryggingum, fjárhagslegum styrkleika innlánsstofnunar og eigin fé stofnunarinnar. Þarna er vísað m.a. til eigin fjár. Síðan segir: "Sama gildir um heildarskuldbindingar fleiri en eins viðskiptaaðila sem eru svo fjárhagslega tengdir að með tilliti til útlánaáhættu verður að skoða sameiginlega skuldbindingar þeirra við innlánsstofnun." Ég held að rétt sé að það komi fram hér að í bankamálanefndinni var mikið rætt um hvort ekki væri ástæðá til að setja ákveðin mörk um það að viðskiptabanki mætti ekki lána nema tiltekna prósentutölu af eigin fé sínu til eins aðila. Menn stöldruðu kannske við prósentutölu eins og 35-40%. Hvers vegna varð ekki úr þessu? Vegna þess að menn uppgötvuðu að eins og bankakerfið er hjá okkur mundu a.m.k. 15-20 stærstu fyrirtækin í landinu, sem væru í viðskiptum við bankana, lenda ofan við þessi mörk og ættu í rauninni hvergi heima í viðskiptum ef þessi mörk væru sett. Stór hluti af skuldbindingum þeirra færi fram úr þessum mörkum. Þetta var í rauninni staðfest í gær í svari viðskrh. við fsp. frá Jóhönnu Sigurðardóttur um það hversu stór hundraðshluti af eigin fé væri í útlánum til stærstu aðila. Þarna voru 14 fyrirtæki tilgreind sem voru með yfir 34% af eigin fé þessara banka. Framkvæmdin á ákvæði af þessu tagi er því ekki einföld og nefndin hreinlega treysti sér ekki til að taka á þessu atriði, svo að ég segi hlutina alveg nákvæmlega eins og þeir eru. Skýringin er vitaskuld sú að bankakerfið hjá okkur er allt of veikt. Bankarnir eru svo litlir. Þeir geta ekki mætt þörfum fyrirtækjanna fyrir utan það að stundum vanda þeir sig ekki, eins og Útvegsbankinn gerði ekki í sambandi við eitt ákveðið fyrirtæki. Þá kem ég að síðasta atriðinu, herra forseti, í þessari umfjöllun minni núna, nefnilega því að bankamálanefndinni var sett fyrir að skapa stærri og virkari heildir í bankakerfinu einmitt til að mæta þörfum fyrirtækjanna og atvinnulífsins. Í því máli brást bankamálanefndin gersamlega. Hún gerði ekkert í því. Við Lúðvík Jósepsson lögðum til að Búnaðarbankinn og Útvegsbankinn yrðu sameinaðir með lögum og Alþingi tæki afstöðu til málsins. Meiri hluti nefndarinnar vísaði málinu frá sér til viðskrh. með sérstöku bréfi og óskaði eftir að hann skoðaði málið. Hann skipaði aðra nefnd sem skilaði svo áliti hér á dögunum þegar Hafskips- og Útvegsbankamálið var í sem mestu uppnámi. Þetta verkefni eigum við óleyst, að skapa sterkari og virkari heildir. Það verkefni verður að leysa. Nú er tækifæri til þess. En kannske lægi næst fyrir að spyrja þá hæstv. viðskrh.: Hvað er að gerast í þeim efnum? Hvað er að gerast í málefnum Útvegsbankans? Hvað er að gerast í því að sameina Útvegsbankann t.d. Búnaðarbankanum eða koma betra skikki á skipulag bankamálanna í landinu að þessu leyti? Umr. frestað.