Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og tekið er fram í nefndaráliti meiri hlutans, þá hefir hann komist að þeirri niðurstöðu, að ekki verði hjá því komist að setja þessa hagstofu á stofn. Verkið við að safna og semja þessar skýrslur er mikið og því er ekki að furða, þótt það hafi þótt við brenna að það væri all-ófullkomið hingað til, þar að því hefir verið unnið mest á hlaupum eða í frístundum manna í stjórnarráðinu. En ekki verður gengið að því gruflandi, að þetta hefir töluverðan kostnað í för með sér. Hve mikill hann verður, er ekki gott að gera sér grein fyrir. Nefndin, sem sett var í málið í efri deild, hefir gert áætlun um þann kostnaðarauka, sem þetta hefði í för með sér, en hún hefir ekki tekið alt með í reikninginn. Hún hefir gleymt stofnkostnaðinum, sem stjórnin hefir áætlað 3000 kr. Til dæmis yrði að öllum líkindum að leigja hús fyrir hagstofuna. Reyndar hefir nefndin í Ed. gert ráð fyrir því, að nota mætti herbergin hér uppi í Alþingishúsinu, sem áður voru notuð fyrir forngripasafnið. Ef það væri hægt, þá myndi sá kostnaður sparast. Við höfum ekki gert miklar breytingar á frv. Aðalbreytingin er Við 5. gr. Nefndin leit svo á, sem ekki væri heppilegt að hafa að eins 1 fastan mann á hagstofunni. Samvinnan verður mikið betri ef 2 menn eru þar fastir heldur en 1, og því leggjum við til að alt það fé, sem ætlað er til aðstoðarmanna, eins eða fleiri, verði ætlað 1 föstum manni. Aftur á móti höfum við ekki lagt til að gera embættin konungleg. Nefndin lítur svo á, að ekki sé rétt að stofna slík embætti, nema áður sé rannsökuð launakjör embættismanna allra. Brtill. er komin fram frá háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.), um að gera hagstofunni að skyldu að endurskoða reikninga, sjóða ýmiss konar og jafnvel prívat-félaga Nefndin var öll á sama máli um það, að hér væri um alóskilt mál að ræða. Hún leit svo á, að ef frumv. um lögskipaða endurskoðendur gengur fram hér, þá væri heppilegra að fela þeim slíka endurskoðun. Nefndin leggur því til að fella breytingartillöguna. Að öðru leyti lít eg svo á, að ekki þurfi að lengja umræður um þetta mál. Geri eg ráð fyrir að allir hafi lesið nefndarálitið.



Eins og þskj. 533 ber með sér, hefir nefndin í máli þessu klofnað, en eg get samt lýst yfir því, að í henni var yfirleitt gott samkomulag, þótt eg yrði ekki samferða meiri hl. á endanum. Ástæðurnar til þess, að eg gat það ekki, hefi eg drepið á í nefndaráliti og skal ekki endurtaka þær hér, því að þær eru ekki lengi lesnar. En aðalástæða mín er sú, að eg álít, að með þessu sé verið að létta störfum á starfsmönnum stjórnarráðsins, sem eins og menn vita sitja fastir og kyrrir í sínum embættum og að með því að öll líkindi eru til þess, að sömu mennirnir verði valdir til þess starfa, sem áður hafa verið, þá verður líklega ekki mikil breyting á því, hvernig það verður af hendi leyst. Annars heyrðist mér nú á hv. framsögum. meiri hl. (V. G.), að hann væri mér nokkurn veginn samþykkur í flestu, sem hann sagði, og eg vona, að háttv. deild álíti ekki kominn tíma til þess að stofna þessi nýju embætti. Og þess vegna leyfi eg mér að koma fram með rökstudda dagskrá, sem eg mun afhenda hæstv. forseta. Mér hefir dottið það í hug eftir að nefndin hætti störfum sínum, að eg held, að henni hafi sést yfir að athuga dálítið orðalagið, þar sem sagt er, að þessi hagstofa eigi að standa beint undir ráðherranum, og breyting efri deildar bætir ekkert úr skák, þótt þar sé ákveðið að hún eigi að standa beinlínis undir honum, þá er það engu líkara en að ráðherrann eigi alt af að standa uppi yfir þessum starfsmönnum; með öðrum orðum; standa eða sitja á mæni hagstofunnar alla daga. Eg hygg, að betra hefði verið að orða þetta þannig, að hagstofan stæði undir eftirliti stjórnarinnar. Eg geri mig ánægðan með breyt.till. nefndarinnar, ef frv. á að verða samþykt á annað borð, en það vil eg helzt ekki, og því ber eg fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: »Með því að deildinni þykir ekki að svo stöddu full ástæða til að stofan sérstaka hagstofu til að vinna að hagskýrslum landsins, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá«.

Ráðherrann (H.H.): Eg er þakklátur háttv. nefnd fyrir undirtektir henna og get fallist á allar brtill. hennar. Það má öllum vera ljóst, að hér er um þýðingarmikið verk að ræða, sem ekki verður komist hjá, enda mun það sannast, að þetta borgar sig fljótlega. Eg hefi engu við að bæta, það sem háttv. framsögumaður meiri hl. sagði og get tekið undir með honum um það, að brtill. háttv. 1. þmþ Skagf. (Ó. Br.) á þskj. 566 sé ekki heppileg. Slíka endurskoðun heyrir fremur undir svo kallaða »revisionbanka«; en einn slíkur var stofnaður hér fyrir nokkrum árum. Hér liggur og fyrir frumv. um löggilta endurskoðendur; ef það verður samþykt, þá heyrir slík endurskoðun, sem brtill. nefnir, undir þá. Háttv. 1. þm. Rangv. (E.J.) sagði, að með frumvarpinu væri létt störfum af starfsmönnum stjórnarráðsins. En nú er svo háttað, að að skýrslunum vinna sumpart menn úr stjórnarráðinu í frístundum sínum, sampart aðrir, og alt er borgað sérstaklega. Hér er því ekki að ræða um, að nokkru launuðu skyldustarfi sé létt af starfsmönnum stjórnarráðsins. Sami háttv. þingm. áleit ekki heppilegt orðalag, að hagstofan stæði beint undir ráðherra. Meiningin með þessu er sú, að skrifstofan sé alveg sjálfstæð og geti snúið sér beint til ráðherra, en þurfi ekki að fara skrifstofuleiðina venjulegu.



Það er ekki úr vegi að benda á, að háttv. 1. þingm. Rangv. sýnir sig jafnsnjallan í landmælinum sem í almennum reikningi. Honum þykir munur vera á »beinlínis«. Vér megum víst bráðlega eiga von á kenslubók í landmælingum eftir hann. Árið 1909 tók sjálfstæðisflokkurinn, sem þá, var í meiri hluta á Alþingi, það upp í stefnuskrá sína; að koma hér upp hagstofu. Var mönnum í þeim flokki ljóst að skýrslurnar voru að ýmsu ónógar og á eftir tímanum. Síðan hefi eg haft ástæðu til að reyna, að þetta er rétt: Eg hefi oft verið beðinn um skýrslur af útlendingum, og hefi eg þá rekið mig á það, að í hagskýrslurnar vantar margt, sem í þeim ætti að vera: Auk þess er það mikill agnúi, hve seint þær koma og löngu eftir á. Ef þessu á að kippa í lag, verður það ekki með því að láta alt sitja við það sem nú er og láta skýrslurnar vera unnar í hjáverkum. Því þykir mér vænt um frumv. og tel sjálfsagt að samþykkja það. Kostnaðurinn verður sáralitlu meiri en nú nemur aukaborgunin fyrir skýrslurnar, sem nú er greidd. Með hagstofunni er það trygt, að verkið verði vel unnið og greiðlega. Mér þykir enn vænt um það, að nefndin hefir horfið að inu upphaflega ákvæði frumarpsins, sem efri deild breytti, að 2 fastir menn vinni í skrifstofunni. Við það verður vinnan í fastari skorðum heldur en með breytingu Ed., 1 maður sé fastur en 2 menn fengnir til aukavinnu. Það er vitanlegt, að laun þessara aukamanna yrðu svo lág, að þeir hlypu frá jafnskjótt sem annað betra byðist. Yrðu því tíð mannaskifti og mundi verkið leggjast mestmegnis á foratöðumanninn. Þar í móti mundu tveir slíkir fastamenn verða samhentir um að gera skýrslurnar jafngóðar sem slíkar skýrslur eru í öðrum löndum. Eg get ekki verið hlyntur breyt.till. háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br ) á þgskj. Hagstofan hefir meira en nóg að gera þótt þessu sé ekki á hana hlaðið, enda óvíst, að hagfræðingar sé færari um þetta en hverir aðrir, t.d. lögfræðingar eða verzlunarmenn. Nú er og á ferðinni frv. um löggilta endurskoðendur svo langt á leið komið, að nefndarálitið kemur í dag. Þessi endurskoðun er hlutverk slíkra manna. Tel ég frumvarpið ið mesta nauðsynjamál og þar með útlendum viðskiftamönnum gert greitt að kynnast hag landsins eins og hann er í raun og veru. Er það oss vammlaust, því að alt er nú í uppgangi hér og hagur landsins miklu betri en búast má við af svo fámennri þjóð. Mun hagstofa þessi verða til þess að auka viðskiftatraust og lánstraust landsins út á við.



Herra forseti! Flest af því, sem eg hafði ætlað mér að segja, hefir þegar verið tekið fram. Eg skal þó geta þess, að það er eðlilegt, að eg sé þessu máli hlyntur. Nú eru 32 ár síðan eg hreyfði málinu, allra manna fyrstur, í »Skuld«, sem þá var gefin út í Kaupmannahöfn. Mótstöðumenn þessa frumv. hafa gert kostnaðinn að grýlu. Það er satt, að kostnaðurinn verður meiri en frumvarpið gerir ráð fyrir; skrifstofukostnaður, ljós og hiti o.s.frv. er þar ótalinn. Þótt eg geti ekki fallist á það. sem hv. þm. Dal. (B.J.) sagði, að kostnaðurinn mundi verða sáralitlu meiri en nú er við hagskýrslurnar, þá fælir það mig mig ekki frá frumvarpinu, að kostnaðurinn vagi nokkuð, af því að eg tel frumvarpið nauðsynlegt. Það má telja vist, að skýrslurnar verði töluvert meiri og fullkomnari en áður. Við það hlýtur meðal annars að vaxa prentunarkostnaður á. þeim. Húsaleigu mætti spara með því að nota prestaskólann handa hagstofunni.  Það mun hver sá maður, sem við landsmál hefir fengist, hafa fundið til þess, hve mikil þörf er á því, að hagskýrslur landsins séu nýjar og í góðu lagi, og rekið sig á það, að í hagskýrslur vorar vantar margt, sem nauðsyn er að fá vitneskju um Á þessu ræður frumvarpið bót, sbr. 1. gr. þess, og því vil eg styðja það. Breyt.till. háttv. l. þm. Skagf. (Ó. Br.) á þskj, 566, um að hlaða á hagstofuna endurskoðun ýmsra opinberra sjóða, get eg ekki aðhylzt af tveim ástæðum. 1: Er hér um alveg óskylt verkefni að ræða. Hagfræði er alt annað en endurskoðun reikninga. 2) Er hér nú á ferðinni frumvarp um löggilta endurskoðendur, svo langt komið, að nefndarálítið kemur í dag. Það frv. bakar landssjóði engan kostnað, heldur þvert á móti koma landssjóði tekjur af leyfisbréfum til handa slíkum endurskoðendum. Eg vona, að háttv. þm. Skagf. sjái því, að breyt.till. hana er óþörf; enda er það víst að hagstofan mun hafa meira en nóg að gera þótt þessu sé ekki á hana hlaðið.



Nefndin, sem skipuð var hér í deildinni til þess að íhuga ýmsar till. um atvinnumál frá hr. Páli Torfasyni, hefir nú athugað allmörg skjöl hans þar að lútandi. En með því að svo áliðið er þingtímans, hefir nefndinni virðst, að annað gæti ekki að svo stöddu komið til athugunar en tillögur hana um saltgerðina. Hún hefir því afráðið að bera fram frumvarp, það sem prentað er á þgskj. 530. Nefndin gat ekki séð, að neitt væri því til fyrirstöðu, að leyfisbeiðanda væri veitt þess háttar einkaleyfi, sem frumvarpið fer fram á. Það getur engum manni orðið til meina, en aftur á móti mundi það geta orðið landinu til talsverðra hagsmuna, ef áætlanir umsækjandana reyndust réttar. Hann leggur sjálfur mest í hættu, og mundi verða fyrir mestum skaðanum, ef verkið kæmist ekki í framkvæmd eða tækist illa á einhvern hátt. Það leiðir af sjálfu sér, að jafn mikið rekstrarfé og þarf til annars eins fyrirtækis og þetta er, verður ekki hægt að fá hér á landi. Fyrir því vill nefndin leyfa einkaleyfishafanum að framselja einkarétt sinn öðrum manni eða félagi, jafnvel þó að útiendingar eigi í hlut, ef maðurinn eða félagið er heimilsfast hér á landi og upppfyllir að öðru leyti ekilyrði þessara laga. Þá vildi nefndin ýta undir að þetta fyrirtæki kæmist sem fyrst á fót, með því að heimila stjórninni að segja upp einkaleyfinu með ákveðnum fyrirvara, ef það yrði ekki notað. Sömuleiðis er stjórninni heimilað að segja upp einkaleyfinu, ef fyrirtækið er ekki rekið samkvæmt þeim skilyrðum, sem sett eru í leyfisbréfinu. Auðvitað er gengið út frá því að stjórnin færi þar eftir atvikum, en færi ekki að gera leik að því að hefta fyrirtækið að ástæðulausu. Í samráði við leyfisbeiðanda hefir nefndin sett það ákvæði, að stjórnin hafi rétt til að skipa eftirlitamenn með stofnun og rekstri fyrirtækisina á kostnað leyfishafa. Nefndin áleit sjálfsagt, að landssjóður hefði einhvern hagnað af þessu fyrirtæki, og hann ekki lítinn, ef það borgaði sig fyrir leyfishafann. Þess vegna hefir nefndin sett það ákvæði í frumv., að landssjóður fái 5% af hreinum ágóða fyrirtækieins, og ennfremur 1 kr. af hverri smálest af salti, er fyrirtækið framleiðir og tilsvarandi gjald af öðrum efnum eftir verðmæti. Hvorttveggja þetta gjald má landstjórnin hækka alt að helmingi eftir að 10 ár eru liðin frá byrjun fyrirtækisins. Leyfisbeiðandinn hefir, eftir að frumv. var prentað, tjáð nefndinni, að sér þætti síðara gjaldið of hátt, og er nefndin ekki ófús á að kannast við að svo sé, að minsta kosti í byrjuninni, og mun hún siðar koma fram með tillögu um að það verði lækkað eða jafnvel afnumið. Aftur á móti hefir leyfisbeiðandinn tjáð sig fúsan til að greiða hærra hundraðsgjald af væntanlegum ágóða fyrirtækisins. Þá þótti nefndinni sjálfsagt, að leyfishafinn skyldi ekki vera undanþeginn neinum tollum, farmgjöldum eða sköttum, en hins vegar fanst henni ekki rétt, að lagt yrði útflutningsgjald á vörur, þær er fyrirtækið framleiðir. Enda mundi lítið af þeim vör um verða flutt út, nema ef vera kynni eitthvað lítilsháttar af »joði«. Enn fremur þótti nefndinni sjálfsagt, að landstjórnin hefði heimild til að krefjast kaups á öllum eignum fyrirtækisins er einkaleyfistíminn væri útrunninn. Eins og eg tók fram áðan, þá gat nefndin ekki séð, að neitt væri því til fyrirstöðu, að þetta einkaleyfi væri veitt. Landið leggur ekkert í hættu, en getur hins vegar átt von á talsverðum hagnaði, ef áætlanir leyfisbeiðandans eru á rökum bygðar, sem eg vona að þær séu. Eg get því ekki annað en mælt ið bezta með frumv.



Eg hefi ekkert á móti frumvarpinu í aðalatriðunum. Það eru að eins nokkur formleg atriði, sem eg vildi gera athugasemdir við. Í 5. gr. er gert ráð fyrir að leyfishafi greiði í landssjóð 1 kr. af hverri smálest af salti, er fyrirtæki hana framleiði og »samsvarandi gjald af öðrum efnum eftir verðmæti«. Þessi orð virðast mér óljós. Það liggur beinast við að skilja þau svo, að hann eigi að greiða 1 kr. af hverju smálestarvirði af salti, þ. e. af hverju 20 kr. virði í skatt af öllum eignum sínum, bæði byggingum og áhöldum o.fl. Þetta væri óheyrilega hár skattur, einkum þegar þar við bætist, að hann má tvöfalda eftir 10 ár, Þegar svo væri í garðinn búið, er eg hræddur um, að fáir yrði til að takast þetta fyrirtæki á hendur. Það getur verið, að eg skilji þetta ekki rétt, en eg vildi þó leiða athygli háttv. nefndar að þessu atriði. Í 6. gr. er sagt, að ekki megi »undanþiggja leyfishafa tollum þeim, farmgjöldum eða sköttum, er á hverjum tíma gilda, nema með sérstökum lögum. Þetta ákvæði er algerlega óþarft, því að það er sjálfsagt, að ekki má undanþiggja neinn mann tollum, farmgjöldum eða sköttum, nema með sérstöku vegaleyfi, eða af alveg sérstæðum atvikum. Það er því sjálfsagt að fella þetta ákvæði burt. Síðari hluti greinarinnar getur staðið fyrir því. Þriðja atriðið er í 4. gr.: »Landstjórnin hefir rétt til að skipa eftirlitsmenn með stofnun og rekstri fyrirtækisins og greiðist kostnaðurinn við slíkt eftirlit af leyfishafa. Þetta ákvæði er nokkuð rúmt. Landstjórnin gæti skipað svo og svo marga eftirlitsmenn, með svo háu kaupi sem henni sýndist, og leyfishafinn yrði að bera allan kostnaðinn við það. Stjórnin gæti því nokkurn veginn séð svo um, að þetta yrði ekki mikið gróðafyrirtæki fyrir leyfishafann. Það er ekki svo að skilja, að eg búist við að þessu mundi verða beitt þannig af nokkurri stjórn. En orðalagið er óviðkunnanlegt, og ef útlendingar ættu að fara að leggja fé til þessa fyrirtækis, þá mundu þeir fljótt reka augun í þetta.



Eg get verið þakklátur hæstv. ráðherra fyrir bendingar hana. Eg kannast fúslega við, að frumv. getur verið ábótavant að því er formið snertir. Sérstaklega er eg þakklátur hæstv. ráðherra fyrir bendingar hana í þá átt, að gera frumv. aðgengilegra fyrir leyfisbeiðanda. Nefndin skoðaði sig sem nokkurs konar umboðamann landssjóðsins og dró því hans taum, en hún er fús á að taka tillit til þessara bendinga, sem ganga í þá átt, að gera leyfishafanum hægara fyrir að stofna þetta fyrirtæki og reka það. Þá hygg eg að sé misskilningur hjá hæstv. ráðherra, að 5. gr. megi skilja svo, að leyfishafi eigi að gjalda skatt af öllum eignum fyrirtækisins, húsum og áhöldum. Meining okkar er sú, að hann eigi að greiða tilsvarandi gjald eftir verðmæti af öðrum efnum en salti er fyrirtæki hans framleiðir. Þau efni, er aðallega munu þar koma til greina, eru joð, súrefni og vatnaefni. Hefir leyfisbeiðandi tjáð sig fúsan að greiða tilsvarandi gjald af þessum efnum og saltinu, eftir verðmæti þeirra. Hvað það snertir, að óþarfi sé að taka það fram í frumv., að ekki megi undanþiggja leyfishafa tollum, farmgjöldum og sköttum, þá má vel vera að svo sé. Okkur datt í hug að bera þetta saman við frumv. um járnbrautareinkaleyfið, sem hér er til meðferðar í þinginu, og vildum taka það skýrt fram, að þess háttar undanþága, sem þar er farið - fram á, kæmi hér ekki til greina. Eg er, sem sagt, þakklátur ráðherra fyrir bendingarnar, og mun nefndin verða fús til að taka þær til íhugunar



Eg sé nú, af hverju meiningamunurinn milli mín og háttv. framsögum. (M. Ó.) stafar. Við leggjum sína merkinguna hver í orðið »efni«. Hann vill láta það tákna framleiðsluprodukt. En bæði í lagamáli og annarstaðar er efni oft látið merkja sama og eignir, sbr. orðatiltækið eftir efnum og ástæðum. Ef 5. gr. á að skilja þannig hefi eg ekkert á móti henni að efninu til, en eg tel samt sem áður réttara, að orða þetta svo, að það geti engum misskilningi valdið.



Eg álít, að nefndin hafi í frumv. sínu sett alt of þröng skilyrði fyrir þessu einkaleyfi. Þegar einkaleyfi á að veita, verða menn að gæta að, hvers konar einkaleyfi það er, hvort það er til þess að starfrækja fyrirtæki, sem áður er til í landinu, eða það er til þess, að koma á stofn nýju fyrirtæki, sem ekki hefir áður þekst hér, og starfrækja það. Hér er farið fram á, að hlynt sé að nýrri starfsemi, sem ekki hefir þekst hér áður, og þá verða menn að gæta að því, að henni sé ekki gert of erfitt fyrir. Mér virðist einfaldast að leggja aðeins einn skatt á þetta fyrirtæki - 50 aura eða 1 kr. á hverja smálest af salti, og annað ekki. Eg tel réttast, að það séu að eins 50 aurar, til þess að það sé jafnhár tollur og er á innfluttu salti, eftir vörutollslögunum. Ef tollurinn væri hærri, þá yrði það til þess að sporna við því, að þetta fyrirtæki gæti þrifist. Að því er snertir hin efnin, joð, súrefni og vatnsefni, þá eru þau vitanlega ekkert annað en »Biprodukt« sem kölluð eru. Þau gefa venjulega ekki mikinn arð; en eru þó tekin með, af því að áhöldin eru þannig gerð, að þau skilja þau frá. Það er því ekki mikil ástæða til að leggja toll á þau. Ef ætti að fara að tolla þau eftir verðmæti þeirra, þá mundi það líka verða alt of flókið og erfitt fyrir tollheimtumennina. Eg vildi beina því til innar háttv. nefndar, hvort henni fyndist ekki tiltækilegt, a,ð breyta frumv. svo, að á fyrirtækinu hvíldi að eins einn skattur; 50 aurar fyrir hverja smálest af salti, eins og nú er á innfluttu salti eftir gildandi lögum.

Framsögum: Matthías Ólafsson: Eg get verið þakklátur þeim sem talað hafa. Eg vona, að menn finni ekki mikla ástæðu til að álasa okkur nefndarmönnunum. Við álítum okkur, eins og eg sagði áðan, nokkurs konar umboðamenn landssjóðs, og þess vegna töldum við okkur skylt að gæta hans hagsmuna. Við föllumst á, að skilyrðin fyrir einkaleyfinu eru nokkuð hörð, og þess vegna munum við verða fúsir til, að taka til íhugunar allar þær bendingar, sem fram hafa komið í þá átt að létta undir með leyfishafanum.