Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti tilkynna um utandagskrárumræðu sem ráðgert er að fari fram í dag um kl. 16.30. Málshefjandi er hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir og hæstv. heilbrrh. verður til andsvara. Efni umræðunnar er staða geðverndarmála.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um rétt til launa í veikindaforföllum en það felur í sér breytingar á tvennum lögum. Annars vegar á lögum nr. 19/1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla, og í öðru lagi um breytingu á sjómannalögum, nr. 35/1985. Flm. ásamt mér er hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir. Frumvarp þetta, sem var flutt á 118. löggjafarþingi, varð þá ekki útrætt en fór þó til félmn. Nefndin sendi frv. til umsagnar nokkurra aðila og liggja þær umsagnir fyrir frá þeim tíma. Ég tel þó rétt, virðulegur forseti, að fara nokkrum orðum um frv. og umfjöllun þess á 118. þingi, einnig í ljósi þess að kosið hefur verið nýtt þing og nýir þingmenn hafa komið inn á Alþingi frá því að málið var flutt og vegna þess að ég tel rétt ásamt öðrum flutningsmanni málsins að á þetta mál reyni frekar og þess vegna er það flutt öðru sinni á Alþingi. Frumvarpið hefur að markmiði einkum tvennt. Annars vegar er lögð til lagabreyting sem stuðlar að því að tryggja og að nokkru leyti að jafna rétt launþega hér á landi til launa í veikindaforföllum og hins vegar er sérstaklega kveðið á um rétt tiltekins hóps manna, heilbrigðra líffæragjafa, og lagt til að þeim verði veittur lagalegur réttur til launa eins og um veikindaforföll væri að ræða. Þessar breytingar eru lagðar til í ljósi þróunar hér á landi og er þá höfð í huga m.a. aukin áhersla á að fyrirbyggja alvarlega sjúkdóma í ljósi framfara í læknisfræði og vegna fjölda nýrra meðferðarleiða í sambandi við sjúkdóma eða vegna fyrirbyggjandi aðgerða. Eins og ég hef nefnt er kveðið á um rétt launþega til launa í veikindaforföllum í tvennum lögum og til einföldunar er því lagt til í frv. að breyta hvoru tveggja, hinum almennu lögum sem varða rétt verkafólks til launa í veikindaforföllum og sjómannalögunum. Það hefur átt sér stað nokkurt misrétti milli einstakra hópa launafólks að því er varðar rétt til launa í veikindaforföllum. Það byggist m.a. á því að réttur verkafólks og sjómanna á þessu sviði hefur verið túlkaður mjög þröngt og hins vegar á því að þessum hópum hefur ekki verið tryggður réttur í samræmi við þróun á sviði nútímalækninga. Það má nefna að starfsmenn ríkis og bæja, a.m.k. margir hverjir fá greidd laun í 15 daga vegna fjarveru af völdum tæknifrjóvgunar og á hver starfsmaður rétt á slíkum greiðslum einu sinni. Sé litið til þessarar þróunar er langt frá því að verkafólk og sjómenn njóti slíks réttar og í raun hefur þróunin í heild leitt til þess að verkafólk og sjómenn hafa í dag lakari rétt en almennt gerist og lakari rétt en ráða mál af lagafyrirmælum. Hugtökin ,,sjúkdómur`` og ,,óvinnufærni`` í lögunum frá 1979 og frá 1985 hafa verið túlkuð afar þröngt af dómstólum. Dómstólar hafa komist að þeirri niðurstöðu að lögin tryggi þeim ekki rétt sem að læknisráði gangast t.d. undir hjartaþræðingu og rannsókn vegna magasárs. Fjarvistir vegna munnskurðaðgerðar, kjálkaaðgerðar eða ísetningar nýs gerviauga hafa ekki verið taldar veita rétt til launa í veikindaforföllum svo dæmi séu nefnd. Síðan er það tæknifrjóvgunin sem ekki er talin geta talist til greiðsluskyldra forfalla enda þótt ófrjósemi kunni að stafa af sjúkdómi og er þar um mismunun að ræða miðað við það sem gerist hjá opinberum starfsmönnum. Frv. tekur á þessum atriðum og gerir ráð fyrir því að tryggður sé réttur launþega til greiðslu launa í forföllum að læknisráði án þess að það sé gert að ófrávíkjanlegu skilyrði að viðkomandi sé óvinnufær. Síðan er tekið sérstaklega á rétti heilbrigðra líffæragjafa. Heilbrigðir líffæragjafar hafa sérstöðu þar sem þeir gangast heilbrigðir undir aðgerð til hjálpar þriðja manni, e.t.v. ekki beinlínis að ráði læknis þó að um geti verið að ræða að verið sé að bjarga lífi annars einstaklings. Sú breyting sem frv. gerir ráð fyrir á þannig fyrst og fremst rætur að rekja til mannúðarsjónarmiða. Greinar frv. að því er varðar breytingu á almennu lögunum og sjómannalögum eru hliðstæðar og er gerð grein fyrir þeim í athugasemdum við einstakar greinar frv., sem ég leyfi mér, virðulegur forseti, að vísa til og tel ekki nauðsynlegt að rekja sérstaklega í framsögu. Ég vil hins vegar víkja að því að flutningur þessa máls á 118. þingi kallaði fram mjög ólík viðbrögð þeirra sem sendu umsagnir um málið til hv. félmn. Þar skipti mjög í tvö horn. Annars vegar voru það félög launafólks og sjómanna, svo sem Vélstjórafélagið og Bandalag háskólamanna, Alþýðusamband Íslands og sjómannasamtökin, sem töldu að hér væri um mjög mikilvæga réttarbót að ræða og hvöttu eindregið til þess að frv. fengi jákvæða meðferð hér á Alþingi Íslendinga og yrið afgreitt. Hins vegar voru það samtök vinnuveitenda, atvinnurekenda, sem lögðust mjög hart gegn frv. í umsögnum sínum og vöruðu við því og lögðu mjög ákveðið til að frv. fengi ekki framgang hér á Alþingi. Þeir færðu sín rök fyrir því sem ég get ekki deilt með þeim aðilum sem þarna veittu umsagnir um málið. En fróðlegt væri fyrir þingnefnd þá sem nú fær málið til umsagnar að kynna sér þær og fyrir hv. þm. að líta yfir þær. Ég get vísað til ítarlegrar umsagnar Alþýðusambands Íslands og fleiri aðila sem taka undir tillögur frv. og það er líka fróðlegt að sjá rökin frá atvinnurekendasamtökunum sem eru mjög keimlík og alveg ljóst að þessir aðilar hafa með sér náið samráð sem ég ætla ekki að lasta. Hitt kom svolítið á óvart að fjmrn., sem ekki var sent málið sérstaklega til umsagnar, enda ekki kannski almennt tíðkað af þingnefndum að biðja um formlegt álit ráðuneyta, sá sérstaka ástæðu til að senda umsögn til nefndarinnar og lagðist þar eindregið á sveif með þeim aðilum, þ.e. atvinnurekendasamtökunum, sem mæltu gegn samþykkt málsins og færðu þar fram sín rök við því. Ég ætla að leyfa mér að grípa hér, með leyfi hæstv. forseta, niður í umsögn fjmrn. um málið þar sem að fram kemur að ráðuneytið hefur frumkvæði að því að veita skriflega umsögn til nefndarinnar. Þar segir: ,,Tilgreint lagafrumvarp hefur að geyma efnislega sömu breytingar á ákvæðum tveggja mismunandi laga. Í sem stystu máli er fjmrn. ósammála þeim sjónarmiðum sem fram koma í greinargerð með frv. varðandi það að skilyrðið um óvinnufærni eigi ekki að leggja til grundvallar við mat á því hvort launþegi nýtur réttar til launa í veikindaforföllum. Af hálfu ráðuneytisins hefur hugtakið óvinnufærni ávallt verið lagt til grundvallar því mati. Má sem dæmi nefna að 4. gr. rg. nr. 411/1989, um veikindaforföll starfsmanna ríkisins, gerir sérstaklega ráð fyrir að áður en starfsmaður hefur störf á ný eftir að hafa verið veikur í einn mánuð eða lengur, skuli hann leggja fram heilbrigðisvottorð er sýni að viðkomandi teljist vinnufær.`` Af þessu má ljóst vera að byggt er á óvinnufærnishugtakinu hjá hinu opinbera.`` Það er þó viðurkennt í þessari umsögn að í sambandi við aðgerðir vegna tæknifrjóvgunar hafi ríkið fallist á greiðslur til sinna starfsmanna. Um þetta segir í umsögninni: ,,Ráðuneytið vill jafnframt gera athugasemd varðandi ummæli í greinargerð þess efnis að opinberir starfsmenn hafi fengið viðurkenndan rétt til greiðslu launa vegna forfalla af völdum tæknifrjóvgunar. Raunin er sú að forföll vegna tæknifrjóvgunar eru almennt ekki viðurkennd sem greiðsluskyld forföll hjá hinu opinbera. Fyrir fáum árum voru tæknifrjóvganir einvörðungu framkvæmdar erlendis og kallaði utanför af því tilefni á langar fjarvistir frá vinnu. Því var af hálfu launaskrifstofu ríkisins (nú starfsmannaskrifstofu fjmrn.) gefin út einhliða ákvörðun í apríl 1989`` --- ég kem því að með því að taka eftir ártalinu 1989 --- ,,um tilhögun greiðslu launa vegna fjarveru af völdum tæknifrjóvgunar. Þar var ákveðið að þeim starfsmönnum sem væru fjarverandi vegna tæknifrjóvgunar yrðu greidd dagvinnulaun og eftir atvikum vaktaálag samkvæmt reglubundinni varðskrá í 15 vinnudaga en þó var aðeins heimilað að greiða hverjum starfsmanni laun á þessum forsendum einu sinni. Ekki hefur verið sérstaklega fjallað um greiðslur í forföllum vegna tæknifrjóvgunar eftir að farið var að framkvæma þær alfarið á hérlendum sjúkrastofnunum. Ákvörðunin frá 1989 náði að verða hluti af kjarasamningum bæjarstarfsmannafélaga, annarra en Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar.`` Þetta læt ég nægja sem lestur úr umsögn fjmrn. um þetta efni en hér er, eins og fram kemur, viðurkennt að þetta hafi verið ákvarðað svo 1989, sú ákvörðun hafi ekki verið tekin til baka og að hún hafi gengið inn í samninga bæjarstarfsmannafélaga annarra en Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar. Þannig blasir þessi mismunun við að því er varðar þá hópa sem þarna er um að ræða. Í þessu sambandi, virðulegi forseti, er fróðlegt að líta á nýlega fallinn dóm þann. 17. mars 1995, í héraðsdómi Reykjaness í máli sem tiltekinn einstaklingur höfðaði gegn Íslenska álfélaginu hf. og gerði þar kröfu um greiðslu bóta upp á nær 110 þús. kr. ásamt dráttarvöxtum vegna læknismeðferðar við tilteknum sjúkdómi og að vinnuveitandi yrði dæmdur til greiðslu á þessu. Í þessu sambandi er fróðlegt að heyra niðurstöðu dómsins, ég tek aðeins smáhluta hér úr forsendum, með leyfi forseta. Þar segir: Það er mat réttarins að þegar fyrir liggi úrskurður læknis um að starfsmaður sé haldinn sjúkdómi sem leiðir fyrr eða síðar til óvinnufærni og ekki verður ráðin bót á nema að hann fari í læknismeðferð sem geri það nauðsynlegt að hann hverfi frá vinnu á meðan á meðferðinni stendur, þá verði að miða við upphafstíma lögmætra forfalla frá vinnu við það hvenær aðstæður eru til að hann fari á sjúkrastofnun, þ.e. hvenær þar er laust rúm, en ekki sé einblínt á það hvenær hann hnígur niður á vinnustað sem gæti haft í för með sér meira tjón fyrir bæði starfsmanninn og vinnuveitanda að sjúklingur verði fyrir bragðið að liggja óvinnufær heima og bíða eftir rúmi. Stefnandi fór að ráði læknis eins fljótt til lækninga á heilsugæslustofnunina og hann komst en reyndi jafnframt að vinna alveg fram að þeim tíma, jafnvel þótt hann væri talinn þá nær óvinnufær svo ekki verður séð að hann hafi reynt að svíkjast frá vinnu vegna veikindanna. Í málinu verður því fallist á að stefnandi hafi skv. 5. gr. laga nr. 19 1979 og vinnusamningi milli stefnda og stéttarfélags stefnanda frá 4. apríl 1990, átt rétt á fullum launum í framangreindum veikindaforföllum frá 3. ágúst til 27. ágúst 1993. Er krafa stefnanda tekin til greina og ber stefnda að greiða honum 109.814, auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga, nr. 25 1987, frá stefnubirtingardegi 9. sept. 1994 til greiðsludags, en krafa hans um dráttarvexti miðist við 1. sept. 1993 kom ekki fram fyrr en málflutningi er mótmælt af stefnda og er ekki tekin til efnismeðferðar. Eftir þessum málsúrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda kr. 80. þús. í málskostnað, þar með talinn virðisaukaskattur. Og dóm þennan kvað upp Guðmundur L. Jóhannesson, héraðsdómari, og dómsorðið er svofellt: Stefndi, Íslenska álfélagið hf., greiðir stefnanda, Jóhannesi Gunnarssyni, kr. 109.814 auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga frá 9. sept. 1994 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda í málskostnað kr. 80. þús. að meðtöldum virðisaukaskatti. Því er þetta tíundað hér, virðulegi forseti, að þessi dómur sker sig nokkuð úr mörgum dómum sem fallið hafa á annan veg í þessum efnum. Nú mun þessum dómi hafa verið áfrýjað til Hæstaréttar og er fróðlegt að vita hvernig sú niðurstaða verður er Hæstiréttur hefur fjallað um málið og kveðið upp sinn dóm. Ég vil svo að endingu, virðulegi forseti, segja um þetta mál, að ég vil ekki trúa öðru en eftir að hv. Alþingi hefur litið á málavöxtu og athugað þá stöðu sem uppi er í þessum efnum, að því er varðar möguleika fólks til þess að leita eftir fyrirbyggjandi aðgerðum þó ekki verði það metið óvinnufært með öllu þegar það leitar sér lækninga, þá verði tryggður með lögum réttur til launa á grundvelli laga eins og hér er lagt til. Ég held að rökin að því er sjómenn varðar, séu enn þá ljósari að þessu leyti og mætti þar margt til tína. Ég heiti því á hv. Alþingi að taka þetta mál til efnislegrar og jákvæðrar meðferðar að sjálfsögðu samkvæmt tillögum okkar flm. í þessu máli og legg til að málinu verði að umræðu lokinni vísað til hv. félmn.

Herra forseti. Hér er um tvíþætt mál að ræða. Annars vegar lögð fram tillaga að breytingu sem stuðlar að því að jafna rétt launafólks hér á landi til launa í veikindaforföllum og hins vegar er lagt til að kveðið verði sérstaklega á um rétt tiltekins hóps manna, þ.e. heilbrigðra líffæragjafa, og þeim veittur lagalegur réttur til launa sem um veikindaforföll væri að ræða. Nái þetta frv. fram að ganga þá leiðir af því grundvallarbreytingu á lögunum nr. 19/1979, um rétt launafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Gildandi lög byggja á því grundvallarsjónarmiði að atvinnurekendum er skylt að greiða veikindalaun ef starfsmaður verður óvinnufær vegna sjúkdóms eða slyss. Óvinnufærni launamanns er þannig á áhættu atvinnurekenda. Það er grundvallaratriði laganna að launamaður eigi ekki að geta gert sig óvinnufæran og þannig bakað atvinnurekanda sínum útgjöld. Í umsögnum um þetta frv. þegar það var lagt í fyrra sinn, kemur það fram að nái breytingin fram að ganga þá verði skilyrðið um óvinnufærni í raun fellt út úr lögunum. Af þessu mun leiða að launafólk sem hefur fulla starfsgetu mun geta gert kröfu til veikindalauna. Starfsmaður mun aðeins þurfa að fá upp á það skrifað hjá lækni sínum að aðgerðin sé óhjákvæmileg eða meðferðin sé nauðsynleg, án tillits til þess hvort hann er óvinnufær eða ekki. Á það hefur verið bent að með frv. er verið að bjóða upp á enn fleiri ágreiningsmál um túlkun en verið hafa og hætta er á því að það leiði til óþarfa ágreinings á milli starfsmanna og stjórnenda þegar gera þarf grein fyrir því að viðkomandi uppfylli skilyrði um að fá að vera heima á launum. Það eru ýmsar hliðar á þessu máli. Í grg. með frv. er ekkert fjallað um greiðslur atvinnurekenda á almennum vinnumarkaði í sjúkrasjóði, sbr. 7. gr. gildandi laga. Atvinnurekendur á almennum vinnumarkaði greiða bæði veikindalaun beint til starfsmanna sinna þegar þeir eru óvinnufærir af völdum sjúkdóma eða meiðsla og að auki 1% af útborguðum launum í sjúkrasjóði stéttarfélags. Starfsmenn eiga því rétt á að fá greiðslur úr sjúkrasjóði þegar veikindalaunarétturinn hefur verið fullnýttur og þegar um er að ræða tilvik sem veita rétt til veikindalauna. Samkvæmt áætlunum hefur umtalsvert fé safnast í sjúkrasjóði stéttarfélaga og er talið að í þeim séu u.þ.b. 1,5 milljarðar. Annað atriði sem samtök atvinnurekenda hafa bent á sem rök gegn frv. er stærð íslenskra fyrirtækja. Íslensk fyrirtæki eru flest mjög lítil og greiðslur af því tagi sem hér um ræðir geta orðið þeim þungbærar. Breytingin gæti því enn fremur stuðlað að því að atvinnurekendur leituðu leiða til að komast hjá greiðslum, t.d. með því að knýja launafólk til gerviverktöku. Og það kemur þeim verst sem síst skyldi. Að mínu mati gildir það sama um þetta málefni og mörg önnur sem snerta samskipti aðila á vinnumarkaði. Það er æskilegast að samtök atvinnurekenda og launafólks semji um sem flesta þætti er snerta kaup og kjör. Samtök atvinnurekenda hafa lýst vilja sínum í að taka upp samningaviðræður um veikindarétt starfsmanna og mér finnst rétt að láta á það reyna hvort ekki tekst að ná viðunandi samningum þar um sem báðir aðilar geti sætt sig við fremur en Alþingi blandi sér í málið með lagasetningu. Ég legg afar mikið upp úr því, herra forseti, að samskipti á vinnumarkaði séu sem greiðust og best og að menn reyni að koma sér saman um hlutina ef þess er nokkur kostur fremur en að beita lagasetningarleiðinni til þess að knýja vilja eða óskir annars aðilans fram á kostnað hins. Herra forseti. Ég vil að fram komi að ég tel heppilegra að reyna að semja um þetta atriði og vita hvort þar næst ekki niðurstaða sem báðir aðilar eða allir aðilar geta þokkalega unað við og sé réttlát í framkvæmd fremur en að fara í lagasetningu.

Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í frv. og kom einnig fram í framsögu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar var frv. þetta áður flutt á 118. löggjafarþingi og þá af hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni einum og sér. Nú er það endurflutt með smávægilegum breytingum og undirrituð hefur fengið þann heiður að gerast meðflm. að málinu. Ég hafði reyndar kynnst málinu örlítið áður í fyrra starfi mínu sem lögfræðingur hjá Alþýðusambandinu þar sem frv. þetta vakti óneitanlega athygli enda tengist það beinlínis vandamálum hverdagsins á þeim vinnustað. Ég tel ekki ástæðu til að bæta miklu við framsögu 1. flm. en vil þó benda á nokkur atriði til áréttingar, einkum hvað varðar lögin frá 1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Eins og fram kom í framsöguræðu 1. flm. er það svo að dómstólar landsins hafa túlkað ákvæði laganna nr. 19/1979 á þann hátt að ekki verður lengur við unað. Af þeim túlkunum má ráða að aðeins þeir sem eru óvinnufærir þegar forföll eiga sér stað eiga rétt á veikinda- eða slysalaunum hjá atvinnurekanda. Um leið eru þeir útilokaðir sem eru ekki óvinnufærir þegar forföllin verða. Þetta þýðir að allir þeir sem fara í fyrirbyggjandi aðgerðir að ráði læknis án þess að vera orðnir óvinnufærir missa rétt til launa í forföllum sínum. Í raun er óvinnufærni ekki alfarið skilyrði fyrir greiðslu veikindalauna samkvæmt lögunum frá 1979 heldur er það skilyrði sett að forföll stafi af sjúkdómi eða slysi. Forföll geta verið af ýmsum ástæðum en ef óumdeilt er að um er að ræða óvinnufærni sem stafar af sjúkdómi eða slysi á viðkomandi rétt til launa í forföllunum. Dómstólar hafa hins vegar lagt hugtakið óvinnufærni til grundvallar niðurstöðum sínum. Jafnvel hefur verið gengið svo langt að fullyrða í niðurstöðu dóms að það væri skilyrði 5. gr. laganna að verkafólk væri óvinnufært vegna sjúkdóms eða slyss en slík túlkun hefur verið dregin í efa af fræðimönnum enda nefnir lagagreinin ekki þetta skilyrði. Eins og hér hefur verið rakið hafa dómstólar túlkað ákvæðið á þann veg að réttur verkafólks til launa í veikinda- og slysaforföllum er vægast sagt mjög óljós og réttarstaðan brotakennd. Hugtakið óvinnufærni sem hefur verið lagt algerlega til grundvallar er túlkað svo bókstaflega að fólki er á engan hátt tryggð þau réttindi sem í upphafi var ætlað með lögunum, þ.e. að tryggja launafólki rétt til fjarveru í veikinda- og slysaforföllum. Í greinargerð með lögum nr. 16/1958, sem voru undanfari laganna frá 1959, og í umræðum um þau lög kemur fram að aðaltilgangur þeirra hafi verið að bæta kjör launafólks, verkafólks, hvað varðar uppsagnarfrest og rétt til launa í veikinda- eða slysaforföllum. Staðan í dag er hins vegar eins og ég sagði áðan mjög óljós og á engan hátt sanngjörn enda segja dæmin úr hinu raunverulega lífi okkur að mikið misræmi sé á milli fólks, jafnvel þeirra sem eru hrjáðir af sama sjúkdómi. Við getum tekið sem dæmi þann sem fer í hjartaþræðingu. Dómstólar hafa talið að sá sem fer í hjartaþræðingu skuli ekki fá greidd veikindalaun nema hann sé óvinnufær þegar hann fer í aðgerðina. Við getum tekið sem dæmi mann sem hefur greinst með kransæðastíflu á háu stigi sem krefst lagfæringar. Læknir segir manninum að án þræðingar geti hann verið í bráðri hættu og ráðleggur honum að fara strax í aðgerðina. Starfsmaðurinn á ekki rétt á launum í forföllum sínum vegna þessa þar sem hann var ekki óvinnufær þegar hann fór í aðgerðina. Sé hann hins vegar svo ,,heppinn`` að hafa dottið niður á eldhúsgólfinu heima hjá sér og hafa verið borinn á skurðarborðið á hann rétt á veikindalaunum. Við getum tekið fleiri fáránleg dæmi. Kona sem varð óvinnufær vegna skurðaðgerðar á endajöxlum fékk ekki veikindalaun í forföllum sínum þar sem hún var vinnufær þegar hún fór í aðgerðina. Aðgerð á kjálka til að rétta tennur og bit var ekki talin stofna rétt til veikindalauna. Af tannlækni var aðgerðin talin fyrirbyggjandi og gerð af heilsuverndarástæðum. Kona sem fór í æðahnútaaðgerð var ekki talin eiga rétt á launum í fjarveru sinni frá vinnu þar sem hún var ekki talin hafa sýnt fram á óvinnufærni áður en hún gekkst undir aðgerðina. Dæmi eins og þau sem hér hafa verið nefnd úr bláköldum raunveruleikanum mætti lengi telja upp. Sér hver heilvita maður að í slíkum lögum er ekkert réttlæti. Slík lög eru bara ólög á meðan þau eru túlkun á þennan veg enda er staðreyndin sú að réttindi launafólks varðandi launa- og slysaforföll á almennum markaði hafa verið í gífurlegri óvissu og verður að segjast eins og er að ekki hefur verið auðvelt að ráðleggja fólki að leggja mál sín í slíkum tilfellum fyrir dómstóla. Það hlýtur að vera hlutverk löggjafans að taka af skarið í þessum efnum og gera lögin þannig úr garði að þau verði eðlileg og skýr. Eina leiðin til að meta hvort forföll séu nauðsynleg er að fara að mati læknis í þeim efnum. Ég fagna því niðurstöðu Héraðsdóms Reykjaness í máli starfsmannsins hjá Íslenska álfélaginu sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson vitnaði til hér áðan í framsögu sinni, ekki síst vegna þess að þar er viðurkennt að rétt sé að leggja faglegt mat læknis til grundvallar. Læknir sá sem ráðleggur manni að fara í aðgerð er betur til þess fallinn en nokkur annar að meta hvort aðgerðin sé nauðsynleg eða ekki enda hlýtur mat fagmannsins í þeim efnum í flestum tilfellum að vera rétt. A.m.k. eru fáir aðrir útvaldir til að meta slíkt og allra síst atvinnurekendur sjálfir. Virðulegi forseti. Ég hvet þingheim til að skoða þetta þjóðþrifamál vel og vendilega og greiða fyrir því að launafólk geti sofið rótt yfir því hvort það lifi það af að detta niður á gólfinu heima hjá sér í stað þess að fara að ráði læknis og fara í fyrirbyggjandi aðgerð. Eins og launin eru hjá allt of mörgum í þjóðfélaginu getur það skipt sköpum hvort fólk fær fráföll sín greidd eða ekki og ég veit þess dæmi að fólk hefur hikað og jafnvel hætt við að fara í aðgerðir vegna vitneskju um launaleysi í slíkum forföllum. Það er ekki á hremmingar sjúkra bætandi sem þurfa ekki aðeins að leggja út í verulegan kostnað vegna heilbrigðisþjónustu heldur þarf fólk líka að leggja niður fyrir sig hvort það hefur efni á því að fara í fyrirbyggjandi aðgerðir. Þjóðfélagslegur skaði af slíku ástandi er öllum ljós og fáránleikinn orðinn alger þegar leggja þarf út í stórfelldan kostnað vegna lækninga sem hefði verið hægt að koma í veg fyrir með fyrirbyggjandi aðgerðum. Það má segja að eins og réttarstaða launafólks er í dag í þessum efnum er ekki beinlínis verið að hvetja fólk til forvarna. Frv. nær til annars réttlætismáls sem eru fjarvistir frá vinnu vegna glasafrjóvgunar en þær hafa ekki verið taldar falla undir greiðsluskyld forföll jafnvel þótt ófrjósemi kunni að stafa af sjúkdómi. Í sama orðinu er líffæragjöf sem samkvæmt orðum frv. veitir skýlausan rétt til launa í forföllum svo fremi sem önnur skilyrði laganna eru uppfyllt. Hæstv. félmrh. lýsti því yfir áðan að hann hefði áhyggur af því að fólk taki upp á því að fara í stríðum straumum til að láta tína úr sér líffærin og gefa þau í þeim tilgangi að fá greidd laun í veikindaforföllum. Ég er undrandi á þessari afstöðu hæstv. félmrh. Ég tel að engin hætta sé á slíku ástandi. Ég hef meiri trú á launafólki en svo. Hæstv. félmrh. hefur líka tileinkað sér ýmis önnur rök atvinnurekenda í máli þessu og eins og kom fram í ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar er þetta mál ekki nýtt og hefur lengi verið deilt um það milli aðila vinnumarkaðarins en hæstv. félmrh. taldi rétt að um þetta ættu aðilar vinnumarkaðarins að semja sín á milli. Vissulega er mjög gott að aðilar vinnumarkaðarins semji um sem flest mál sín á milli sem heyra undir þeirra verksvið. En ég get fullyrt að þessar reglur væru ekki til og ekki neitt í þá veru ef beðið hefði verið eftir jáinu frá atvinnurekendum. Því miður er það báköld staðreynd. Varðandi sjúkrasjóðina, sem komið var inn á hér áðan hjá hæstv. félmrh., þá er þeim ætlað samkvæmt lögum og reglum þar um að taka við þegar greiðsluskyldu atvinnurekenda lýkur samkvæmt lögum. Lögunum var ætlað að tryggja þeim sem forfallast frá vinnu vegna sjúkdóma eða slysa laun í forföllum sínum í tiltekinn tíma. Sjúkrasjóðunum er síðan ætlað samkvæmt lögum nr. 55/1980 að taka við þegar greiðsluskyldu atvinnurekenda lýkur. Eins og lögin frá 1979 eru í dag og með hliðsjón af þeim túlkunum sem um það hafa gengið er réttarstaðan mjög óljós. Greiðsluskylda atvinnurekenda er óljós og dómaframkvæmd misvísandi sem gerir það að verkum að ákveðinn hluti fólks er í tómarúmi, á hvorki rétt til greiðslna úr sjúkrasjóði né launa frá atvinnuveranda og slíkt ástand er algerlega óviðunandi. Virðulegi forseti. Ekki verður lengur búið við þessa óreiðu í málefnum þess launafólks sem þarf að vera frá vinnu vegna veikinda eða slysa. Alþingi Íslendinga á að sýna sóma sinn í því að taka á þessum málum og þótt fyrr hefði verið.

Herra forseti. Hér er komið inn á mjög merkt mál og á margan hátt er það rétt sem síðasti ræðumaður sagði að það er ákveðin óvissa og ákveðið tómarúm í þessu máli en ég er ekki sannfærður um að þetta sé rétta leiðin sem hér er lagt til að sé farin. Hér er verið að leggja enn meiri álögur á fyrirtæki landsins sem eru mörg hver mjög illa undir það búin vegna smæðar að taka á sig svona áhættu. Áhættan felst í því að kannski einn af þremur til fjórum starfsmönnum veikist eða fari í fyrirbyggjandi aðgerð sem er báðum til hagsbóta en getur riðið litlum fyrirtækjum að fullu. Á Íslandi eru ein tvö kerfi ef ekki fleiri sem taka á þessum málum. Við erum með sjúkrasjóðina þar sem 1% af launum allra Íslendinga renna til. Ég bendi á til samanburðar að inn í lífeyrissjóðakerfið renna 10%. Sjúkrasjóðirnir voru settir á með mjög skömmum fyrirvara og að því er mér skilst hafa þeir mjög veikt hlutverk. Það er ekki búið að skilgreina hlutverkið og það væri miklu nær að setja lög um það hvað sjúkrasjóðirnir eigi að gera við þessa 1,5 milljarða sem þar hafa safnast upp. Það er ekki eðlilegt að sjúkrasjóðir safni peningum. Í lífeyrissjóðum, sem eru að safna upp til ellinnar, er eðlilegt að það verði uppsöfnun en í sjúkrasjóði á ekki að vera uppsöfnun eins og er í dag. Miklu nær væri að láta sjúkrasjóðina, sem eru í vörslu verkalýðshreyfingarinnar, borga þessi slys eða tjón sem hér er verið að fjalla um en láta veikburða lítil fyrirtæki standa undir þessu. Við verðum að fara að horfa til þess að það eru fyrirtækin sem standa undir öllu velferðarkerfi okkar. Þau borga launin, þau borga skattana að miklu leyti og við verðum að fara að gæta þess að leggja ekki meiri byrðar á þau en þau þola.

Virðulegur forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið til máls þátttöku í umræðunni. Enda þótt þau sjónarmið séu mjög ólík sem fram hafa komið er gott að þau komi fram hér við 1. umr. málsins. Mér þótti mjög athyglisvert að hæstv. félmrh. sá ástæðu til þess að vera við umræðuna og það tel ég lofsvert. Það er ágætt að hann skuli tjá hug sinn til málsins á þessari stundu. Hitt þótti mér jafndapurlegt að heyra málflutning hæstv. ráðherra í sambandi við þetta frv. og þær tillögur sem hér eru lagðar fram. Satt að segja kom mér verulega á óvart að hæstv. ráðherra skyldi sjá ástæðu til þess við 1. umr. að taka af skarið með þeim hætti um niðurstöðu sína varðandi málið eins og hann gerir og að koma í rauninni með þeim hætti skilaboðum af hálfu ríkisstjórnarinnar til stuðningsmanna hennar á Alþingi, a.m.k. meintra stuðningsmanna, varðandi það hvernig þeir eigi að taka á þessu máli við frekari umfjöllun. Það er að sjálfsögðu góður réttur hæstv. ráðherra að koma slíkum skilaboðum á framfæri. En það er líka mjög athyglisvert að tækifærið skuli notað hér með þessum hætti. Ég vil rifja það upp að þegar lögin um rétt verkafólks til launa í veikindaforföllum voru sett 1979. Þá áttum við hætsv. núv. félmrh. samleið varðandi þá lagasetningu, vorum stuðningsmenn þeirrar ríkisstjórnar sem stóð að þeim réttarbótum. Þær voru reyndar margar fleiri réttarbæturnar sem þá voru lögfestar fyrir launafólkið í landinu. En síðan hefur nokkurt vatn runnið til sjávar og það hafa orðið nokkrar breytingar á þeim flokki sem hæstv. félmrh. hefur starfað fyrir á Alþingi um áratugi. Ég tel að þær lýsi sér nokkuð vel í þeim sjónarmiðum sem hér koma fram af hálfu hæstv. ráðherra að hann skuli sjá ástæðu til þess að taka hér einhliða undir sjónarmið atvinnurekenda í þessu máli sem vafalaust hafa hnippt í hæstv. ráðherra svo hann stæði nú vaktina í þessum efnum og kæmi sjónarmiðum jafnt Vinnumálasambands samvinnufélaga sem Vinnuveitendasambandsins á framfæri hér við Alþingi og varaði þingheim við að fallast á þær réttarbætur og þá ótvíræðu túlkun eða réttara sagt þann úrskurð sem þarf að fella á Alþingi varðandi túlkun á þessum lögum þar sem þau hafa verið mistúlkuð. Dómar hafa fallið sem sýna að lögin halda ekki og þurfa þess vegna skýringa við og skýrari fyrirmæla af hálfu Alþingis. Og ég hafði satt að segja vænst þess og haldið að hæstv. félmrh. væri sá sem vildi frekar hlífa heldur en höggva í sambandi við þetta efni. Ég hef reynt hæstv. félmrh. í ýmsum efnum sem réttsýnan mann. Alveg sérstaklega af þeim sökum kom mér á óvart hvernig hann tók hér til orða og gekk nú nánast það langt, eins og fram kom í ágætu máli hér hjá hv. 12. þm. Reykv., að láta liggja að því að menn fari að stunda sölu líffæra sem eins konar gróðaveg eins og heyrst hefur að sé ástundað af mafíu í löndum þar sem enginn fær notið réttar eða réttlætis í samskiptum við opinbera aðila. Þetta var leitt til að vita. Ég vil ekki trúa því, virðulegur forseti, að þetta sé hugur manna almennt hér á Alþingi sem hér er verið að túlka. Varðandi það sjónarmið sem hv. 16. þm. Reykv., Pétur H. Blöndal, kom hér fram með um fyrirtækin í landinu, fyrirtækin í landinu með stórum staf, þá eru það auðvitað hin skýru rök sem atvinnurekendasamtökin hafa borið fram í þessu máli og liggja m.a. fyrir í umsögnum frá 118. þingi, sem ég er ekki að ætlast til að hv. þm. Pétur H. Blöndal hafi farið yfir eða kannist við, en þau eru nákvæmlega sama eðlis. Í bakgrunni blasir við það sjónarmið að starfsmaðurinn er í raun ekki hluti fyrirtækisins. Það er eigandinn, það er fjármagnið sem að baki liggur en það er ekki starfsmaðurinn. Er ekki heilbrigður starfsmaður, sem reynir að halda starfsgetu sinni, m.a. með fyrirbyggjandi aðgerðum, að gæta hagsmuna þeirra sem hann vinnur fyrir og ætlar að helga starfskrafta sína? Hvers konar siðfræði er það sem hér liggur til grundvallar? Er fyrirtækið bara kapítalið? Hvað um sjómanninn sem dregur björg í bú á Íslandsmiðum og leyfir sér það að bregðast við aðsteðjandi vanda og veikindum sem geta komið hvenær sem er í úthaldi? Með tilheyrandi kostnaði fyrir útgerðina. Hann á ekki að hafa rétt til að leita sér lækninga við yfirvofandi sjúkdómi sem fyrir liggur að mati læknis. Það er vísað til þess að aðilar vinnumarkaðarins eigi að semja um þetta atriði. Þá sem mæla fyrir því hvet ég eindregið til að lesa umsagnir atvinnurekendasamtakanna um þetta mál sem hér er flutt frá 118. þingi og sjá þá samningsstöðu. Þegar ríkisvaldið kemur fram með hæstv. félmrh. sem talsmann að þessu sinni og með hæstv. fjmrh. sem sérstakan umsagnaraðila með skriflegri umsögn að eigin frumkvæði í félmn. á 118. þingi þá sjá menn samningsstöðuna. Það kemur auðvitað ekki sérstaklega á óvart að það fari að sjást í hárin undan sauðargærunni hjá þeim fulltrúum sem tekið hafa saman í meiri hluta hér á Alþingi Íslendinga og ætla hér að ráða og setja lög á þessu kjörtímabili. Það hefur sést í úlfshárin fyrr í slíku samstarfi, hæstv. forseti. Og ég á von á því að það eigi eftir að koma fleiri í ljós heldur en þau sem birtast í þessum umræðum og ummælum sem hér hafa fallið. Ég held að það sé full ástæða fyrir vinnandi fólk á Íslandi að taka eftir þessu þó þetta þyki kannski ekki mjög stórt mál sem hér er á ferðinni. Í mínum huga er þetta stórt mál, prinsippmál, og þeim kann að fjölga í samskiptunum við það ríkisvald og meiri hluta sem það styðst við hér á Alþingi Íslendinga ef menn ætla að ganga fram með þeim hætti sem viðtökurnar við þessu frv. fá hér hjá hæstv. félmrh. og fleiri starfsmönnum þessa meiri hluta.

Herra forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerir mér upp skoðanir. Ég sagði aldrei að fyrirtæki væri kapítal. Ég sagði eingöngu að þessar reglur gætu komið litlu fyrirtæki illa. Það sagði ég og annars ekki neitt. Það er hagur fyrirtækisins að starfsmenn séu vel tryggðir. Ekki spurning. Ég tók undir sjónarmið sem komu fram í frv. að auðvitað þurfum við að horfa á launþega. Auðvitað þurfum við að horfa á fólkið sem þarf að fara í hjartaþræðingu og annað slíkt. Ég tók meira að segja fram að það væri hagur beggja að fara í fyrirbyggjandi aðgerðir. Engu að síður getur það komið litlum fyrirtækjum mjög illa. Þar tala ég ekki sem fulltrúi fjármagns eða neitt slíkt. Ég ætla að biðja hv. þm. að gera mér ekki upp þær skoðanir. Ég sagði að það gæti komið litlu fyrirtæki illa, fimm til sex manna fyrirtæki, að missa starfsmann úr vinnu vegna fyrirbyggjandi aðgerðar. Auðvitað eiga menn að vera tryggðir einhvers staðar, t.d. í þessum frægu sjúkrasjóðum sem fyrirtækin eru látin borga 1% í og enginn veit hvað á að gera við. Það er ekki tekið á því hér í frv. og ég lagði til að menn litu heldur á þetta með það í huga að breyta lögunum um sjúkrasjóðina en ekki að bæta enn meiri álögum á fyrirtækin. Ég ætla að biðja menn að fara ekki að gera mér upp skoðanir.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að gera neinum upp skoðanir en hér var það dregið fram sem andmæli af hv. þm., gegn því að lögfesta þau ákvæði sem hér eru lögð til að það gæti komið sér illa fyrir hin minni fyrirtæki í landinu. Það er dregið hér fram, það sjónarmið er alveg skýrt. Ég tel það ekki rök í þessu máli. Ég tel að eðlileg viðbrögð minni fyrirtækja og fyrirtækja almennt í landinu séu að tryggja sig gagnvart slíku. Eru ekki fyrirtækin í landinu að tryggja sig gagnvart margs konar áföllum?

Með sjúkrasjóðunum.

Ég held að þau eigi að leita sér trygginga gagnvart slíku og taka sér til fyrirmyndar þá sem framsæknari og framsýnni eru í þessum efnum heldur en íslensk atvinnurekendasamtök og leita þeirra leiða. Og ég vil ekki, virðulegur forseti, trúa því að þessi sjónarmið eigi hér almennt fylgi. Ég held að það væri fróðlegt fyrir hv. þm. að lesa umræður sem fóru fram hér á sínum tíma þegar þetta mál var fyrst borið hér fram. Þar komu m.a. fram þingmenn úr Sjálfstfl. sem töldu þetta eðlilega og sjálfsagða réttarbót. Ég nefni núv. 10. þm. Reykv., Guðmund Hallvarðsson, sem dæmi um þingmenn sem stóðu í fæturna og stóðu á rétti launafólks í þessum efnum.

Og hafa ekki breytt um skoðun.

Herra forseti. Með þessu frv. er verið að ræða gamalt deilumál. Eðlilegar deilur um það hvar mörkin séu, hvað hver skuli borga. Það er rétt að þingheimur viti það vegna ummæla annars flm. að það stendur til, hefur staðið til og er opið og hefur verið opið árum saman frá hendi atvinnurekendasamtakanna á Íslandi að ræða allan heildarpakkann sem varðar sjúkratryggingar og réttindi starfsmanna. Það hefur aldrei staðið á því að taka það upp í heild. En ég verð að segja það, herra forseti, að mér finnst ömurlegt og slæmt að vita til þess þegar hv. þm. Hjörleifur Guttormsson vitnar í ummæli og álitsgerð atvinnurekenda að þá má skilja orð hans svo að þar fari úlfarnir. Þar sjáist í úlfahárin ef einhver fylgjandi ríkisstjórnarinnar eða hæstv. ráðherra sé sammála þeim. Það er ömurlegt að þetta skuli gerast hér á löggjafarþinginu. Vinnuveitendur og samtök þeirra eru hluti vinnumarkaðarins. Það ásamt launþegunum er sá mótor sem dregur þessa þjóð og heldur henni uppi. Ég held að okkur mundi farnast betur ef við ætluðum bæði vinnuveitendum og launþegum full heilindi í öllum þeirra málflutningi.

Virðulegur forseti. Þá liggur það alveg ljóst fyrir hvar mótorinn er að finna, hverjir það eru sem draga vagninn, þessa þjóð.

Atvinnulífið.

Það var fyrrv. formaður Vinnuveitendasambandsins sem tók það að sér að vera þessi mótor og benda á það hér með sínum ummælum að þar væri mótorinn að finna. Það er ekki fólkið sem starfar við fyrirtækið, það er ekki driffjöðrin. Og hv. þm. ætlaði mér að líkja samtökum atvinnurekenda við úlfinn í þessu sambandi. Það voru ekki mín orð. Aðilar vinnumarkaðarins, atvinnurekendur sem og viðsemjendur þeirra, launafólkið í landinu, það á hvort tveggja sinn rétt og sín sjónarmið og tekst á. En það er nú því miður að úlfana er að finna nær okkur í þessu efni heldur en úti í bæ. Það sem gerst hefur m.a. er að þeir sem voru einu sinni í reiptoginu öðrum megin við borðið í hinum frjálsu samskiptum atvinnurekenda og launafólks hafa tryggt sér seturétt, hæstv. forseti, á Alþingi Íslendinga, sem þeir hafa reyndar rétt til. En þeir eru hérna og hafa af því sumir hverjir tvöfaldan starfa. Ekki hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, sem hér talaði, ég er ekki að nefna að hann hafi tvöfaldan starfa af því eða að hann sé báðum megin við að störfum. En það eru líka fulltrúar hér sem eru báðum megin að störfum, bæði á Alþingi Íslendinga og sem beinir starfsmenn atvinnurekendasamtaka í landinu. Þetta liggur auðvitað fyrir og þetta er mjög fróðlegt fyrir menn að hafa í huga þegar mál af þessum toga eru rædd hér á Alþingi.

Herra forseti. Ég tók það mjög skýrt fram að það væru bæði launþegar og atvinnurekendur sem sköpuðu þennan mótor. Það er útilokað að nokkur hér í salnum hafi misskilið það. Það er útilokað. En það er vert að minnast þess að sjónarmiðin eiga rétt á sér eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson benti á. Og atvinnurekendur hafa komið með sín sjónarmið vegna þess að það er eðlilegt að það séu einhvers staðar takmörk. Við verðum að setja takmörkin einhvers staðar. Hvar á að borga og hvar á ekki að borga? Það liggur fyrir. Það segir í lögunum að sjúkrasjóðunum beri að taka við þar sem skyldum atvinnurekenda hættir, það liggur fyrir.

Virðulegur forseti. Um eitt getum við hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson áreiðanlega verið sammála og það er það sem hann sagði hér. Það eru takmörkin sem þurfa að vera skýr. Það er okkar að draga þessi mörk hér á Alþingi Íslendinga þegar sú löggjöf sem sett hefur verið er það óljós að það er ekki farið eftir henni á þann hátt sem til stóð af löggjafanum þegar lögin voru sett.

Herra forseti. Ég tel alveg óþarfa fyrir hv. 4. þm. Austurl. að vera með einhverja Rauðhettukomplexa. Ég er hvorki úlfur hvað þá að hann þurfi að vera hræddur um að ég gleypi sig. Það kann að vera að ég hafi nokkurt magarúm en ekki fyrir svo mikinn mann sem hv. 4. þm. Austurl. 
             Niðurstaða mín var sú að aðilar vinnumarkaðarins ættu að reyna að semja um þetta ágreiningsatriði. Það er nefnd að störfum um samskiptareglur á vinnumarkaði. Þessari nefnd veitir forustu mjög hæfur starfsmaður í félmrn., Gylfi Kristinsson. Ég hef fylgst nokkuð með starfi nefndarinnar og mér sýnist að það fari vel fram. Það er góður andi í þessum samskiptum og viðræðunum miðar mjög lukkulega áfram. Ég vakti hins vegar í þessari stuttu tölu minni áðan athygli á eindreginni andstöðu annars aðilans, þ.e. vinnuveitenda. Ég er á móti því í viðkvæmum efnum eins og þessum að keyra yfir annan. Ég væri einnig á móti því að vinnuveitendur keyrðu yfir verkalýðshreyfinguna ef því væri að skipta. Ég vil stuðla að samkomulagi ef nokkur leið er að ná því. Það var ekki hnippt í mig af vinnuveitendum. Sannarlega ekki. Enda er ég nú ekki viðkvæmur eða fljótur að kippast við jafnvel þótt einhver sé að ýta við mér. Ég hef aldrei haldið því fram, herra forseti, að menn færu að láta tína úr sér líffæri atvinnurekendum til bölvunar eins og mér fannst koma fram hérna í einni ræðunni. Ég vil að menn reyni að semja en ef ekki tekst að koma mönnum saman um sanngjarna lausn þá tel ég að hægt sé að athuga lagasetningarleið. En ég vara við því að einstakir þingmenn séu að grípa inn í mál á viðkvæmu stigi beinlínis í því skyni að hleypa þeim upp. Ef ég yrði vitni að því að vinnuveitendur t.d. ætluðu að beita verkalýðshreyfinguna óbilgirni þá gæti ég sem félmrh. hæglega hugsað mér að beita mér fyrir lagsetningu til að rétta hlut verkalýðshreyfingarinnar. Og ef verkalýðshreyfingin sýndi mikla óbilgirni þá gæti ég jafnframt hugsað mér að leysa mál með lagasetningu. En á meðan málið er í skikkanlegum og góðum farvegi og nefndin um samskiptreglur á vinnumarkaði er á góðri siglingu þá tel ég óheppilegt að hleypa því góða samstarfi upp með vanhugsuðum inngripum af hálfu Alþingis.

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra er kannski farinn að átta sig á því að hann hafi lagt helst til mikið inn í þetta mál í upphafsræðu sinni og er nú í síðari ræðu að reyna að draga í land og gerast hinn föðurlegi aðili sem ætlar að tryggja hið endanlega réttlæti ef aðilar vinnumarkaðarins geta ekki komið sér saman. Það er sá svipur sem hann vill nú hafa á máli sínu. Ég virði það út af fyrir sig hæstv. ráðherra til betri vegar að hann skuli þó reyna að draga með vissum hætti í land frá sinni fyrri eindregnu afstöðu þar sem hann lagði öll sín lóð á atvinnurekendavogarskálina í þessu máli. Nú gerir hann mikið úr því að einn vel verki farinn starfsmaður hans ráðuneytis sé að störfum í nefnd og muni leitast við að tryggja hið endanlega réttlæti í þessum efnum. Við eigum að bíða eftir því. Ég, virðulegur forseti, hef mikla trú á góðum embættismönnum. En ég held að meira skipti þó að þeir sem eiga að ráða ferðinni séu rétt þenkjandi og hlaupi ekki inn í mál með þeim hætti sem hæstv. félmrh. gerði hér í fyrri ræðu sinni varðandi þetta mál. Ég er því ekki sérlega bjartsýnn eftir síðari ræðu ráðherrans þó hann reyndi að breiða yfir orðin frá hinni fyrri.

Herra forseti. Eins og hv. 4. þm. Austurl. veit af löngum kynnum okkar og löngu og góðu samstarfi þá er ég afar friðsamur maður og forðast deilur í lengstu lög. Í þessu máli hef ég alltaf viljað leita samningaleiðarinnar og reyna samninga á meðan einhver von er að þeir takist. Hvað varðar ábendingar hv. þm. um það sem hann kallar rétta hugsun þá hrökk ég dálítið við. Ég veit ekkert hvað er rétt hugsun og ég held að það sé óheppilegt að menn bíti sig í það að eitthvað sé rétt hugsun. Það hefur farið illa fyrir ríkjum sem hafa verið byggð á þeirri stjórnmálaskoðun að þeirra hugsun væri rétt og öll önnur hugsun röng.

Virðulegi forseti. Varðandi orð hv. þm. Péturs H. Blöndals hér áðan um sjúkrasjóðina þá vil ég ítreka það sem ég tók fram í framsögu minni áðan að sjóðunum er ætlað eins og reglurnar eru nú í dag að taka við að lokinni skyldu atvinnurekenda samkvæmt lögum frá 1979. Þannig eru reglurnar í dag. Það er vissulega varasamt að leggja of miklar álögur á fyrirtækin í landinu en það eru líka takmörk fyrir þeim álögum sem hægt er að leggja á launafólk. Það eru takmörk fyrir því hvað hægt er að skella lengi skollaeyrum við neyð launafólks. Á síðustu árum hefur verið létt álögum af fyrirtækjum en einstaklingarnir sem starfa hjá fyrirtækjunum hafa þurft að herða sultarólina. Allt í nafni aukinnar atvinnu og stöðugleika. Þetta hefur launafólk vissulega verið tilbúið til að gera. Það er hins vegar algerlega óásættanlegt að þetta sama fólk búi við þvílíkt öryggisleysi sem raun hefur verið á þegar að erfiðum tímum kemur. Það var minnst hér áðan á sauðargæru. Af því tilefni vil ég taka fram að það reynir að jafnaði ekki á túlkanir á lögunum frá 1979 hjá þeim atvinnurekendum sem virða starfsfólk sitt sem manneskjur. Það eru aðeins svörtu sauðirnir sem neita og þeir eru því miður of margir. Þessir aðilar hafa notað sér glufur í landslögum til að fara í kringum hlutina og þær glufur þarf að fylla upp í. Og það er Alþingis að gera það. Hæstv. félmrh. vísaði hér áðan líka til nefndar um samskiptareglur aðila vinnumarkaðarins og að þar væri verið að vinna að þessum málum. Ég vil taka það fram og ég vona að hæstv. félmrh. sé að hlusta, að sú nefnd hefur ákveðið að miða starf sitt við samskipti aðilanna sín á milli, enda er það hlutverk hennar samkvæmt skipunarbréfi. Hér erum við að tala um einstaklingana sem standa berskjaldaðir frammi fyrir örlögum sínum þegar í harðbakkann slær. Hæstv. félmrh. lét líka að því liggja að einstakir þingmenn væru að grípa inn í mál á viðkvæmu stigi. Er ráðherrann að mælast til þess að einstakir þingmenn þegi á meðan nefndirnar fjölmörgu sem hafa verið skipaðar af ríkisstjórninni eru að klára sín mál? Ég vil bara svara fyrir mína parta að það mun ég ekki gera.

Virðulegi forseti. Hvað frv. um rétt til launa í veikindaforföllum varðar þá er það rétt eins og kom fram hjá hv. 1. flm., Hjörleifi Guttormssyni, að á síðasta þingi fór ég yfir þessi mál og lýsti þeim vanda sem blasir við mörgum launþegum hvað áhrærir rétt í veikinda- og slysatilfellum. Ég hef ekki breytt um skoðun varðandi þetta mál en vildi þó aðeins geta þess að gefnu tilefni vegna orða hæstv. félmrh. að þessi mál eru mjög flókin og vandmeðfarin. Þó menn greini hér á um það hver sé mótor eða prímus mótor þá ætla ég ekki að blanda mér í þá umræðu. Hitt er annað mál að orðið óvinnufærni hefur oft á tíðum valdið miklum vanda og úlfúð og deilum á milli launþegahreyfingarinnar og atvinnurekenda. T.d. er mjög algengt að sjómaður sem hefur slasast og hefur aldrei stundað neitt starf nema sjómennsku sé útskrifaður frá læknum sem vinnufær til léttra starfa. Og hvaða störf skyldu það vera? Sjómaður sem hefur kannski ekki stundað önnur störf í 30 ár og þekkir ekki annað er hæfur til að fara í skrifstofustörf að mati lækna. Við þekkjum líka dæmi um að læknum geta verið mislagðar hendur við það ábyrgðarmikla starf að vega og meta það hvort viðkomandi launþegi sé vinnufær eða óvinnufær og að hve miklu leyti. Oft er þetta mikill vandi fyrir lækninn sem vill t.d. forðast að spila á kerfið, sem því miður eru dæmi um, þó ekki mörg. Hann vill samt sem áður firra sig því að viðkomandi aðili sé flokkaður annað en það sem hann getur um, þ.e. að hann sé vinnufær að hluta til. Mér sýnist þegar litið er yfir þetta frv. og kannski völlinn allan sem snýr að veikinda- og slysarétti launþega --- að málið sé nokkuð stærra heldur en hér kemur fram. Að hluta til get ég tekið undir það með félmrh. að auðvitað væri best ef aðilar gætu sest niður og fundið flöt á þessu máli. Það sem hins vegar skyggir þar á er það að verkalýðshreyfingin hefur um langt árabil viljað taka þetta mál upp og finna flöt á því. En það hefur einhverra hluta vegna ekki náðst samkomulag um það. Með sama hætti eru líka vinnuveitendur mismunandi vel tryggðir gagnvart veikindum eða slysum sinna starfsmanna. Það er kannski líka hlutur sem þyrfti að skoða. Ég get t.d. bent á að útgerðarmenn fiskiskipa eiga rétt á endurgreiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins ef sjómaður slasast og er frá störfum t.d. í tvo mánuði. Þá sækir viðkomandi vinnuveitandi staðgengilslaunin upp í Tryggingastofnun. En útgerðarmaður kaupskips nýtur ekki þess sama. Ég er hins vegar ekki kunnugur þeim reglum sem gilda um atvinnurekstur í landi en ég hygg að þar séu ýmsar reglur til sem valda innbyrðismismunun í kerfinu. Allt er þetta hið vandræðalegasta mál og vandmeðfarið en ég held að nú þurfi aðilar að taka á sig rögg. Ég tek undir það sem kom hér fram hjá hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur. Það eru auðvitað takmörk fyrir þeim álögum sem fólk sem lendir í veikindum eða slysum getur á sig tekið. Það getur t.d. tekið dómstóla langan tíma að dæma um þann rétt sem viðkomandi aðili á eftir slys. Það eru jafnvel dæmi til þess að sjómenn, sem hafa slasast, eru lengi frá vinnu og í málaferlum um langt árabil, lendi í slíkum ógöngum að það hafi kostað þá hjónabandið og nánast allar þeirra eignir. Dómskerfið er allt of seinvirkt hér á landi varðandi réttarstöðu slasaðra launþega. Það er hlutur sem líka þarf að skoða. En eins og þessi mál blasa við mér með tilliti til þess að vinnuveitendur hafa mismunandi stöðu gagnvart kröfu á þriðja aðila ef um slys eða veikindi er að ræða og launþegar hafa mismunandi vægi varðandi réttarstöðu þegar um óvinnufærni er að ræða, þá held ég að það sé rétt að skoða þessi mál nánar. Flm. hefur hvatt þingmenn til að kynna sér þær umsagnir sem komið hafa fram varðandi þetta mál og það mun ég vissulega gera.

Að beiðni hæstv. félmrh. og með samþykki hv. 1. flm. er 5. og 6. dagskrármálið tekið út af dagskrá, en verður væntanlega á dagskrá nk. fimmtudag.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þál. sem flutt er af þeim er hér stendur ásamt eftirtöldum hv. þm.: Ástu R. Jóhannesdóttur, Guðjóni Guðmundssyni, Guðna Ágústssyni, Guðnýju Guðbjörnsdóttur, Hjálmari Jónssyni, Ísólfi Gylfa Pálmasyni, Lúðvíki Bergvinssyni, Magnúsi Stefánssyni, Stefáni Guðmundssyni og Ögmundi Jónassyni. Þingsályktunartillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela fjmrh. að skipa þegar í stað nefnd er hafi það verkefni að koma með tillögur um leiðir til að bæta skattaskil til ríkis og sveitarfélaga. Þá verði nefndinni falið að kanna hvort grípa þurfi til einhverra aðgerða þannig að skattstofn einstaklinga verði tengdari tekju- og eignamyndun þeirra en nú er. Nefndin verði skipuð einum fulltrúa frá hverjum eftirtalinna aðila: fjármálaráðuneyti, viðskiptaráðuneyti, ASÍ, BSRB, VSÍ, Neytendasamtökunum, Sambandi ísl. sveitarfélaga, Samtökum iðnaðarins og Félagi löggiltra endurskoðenda. Ráðherra geri Alþingi grein fyrir tillögum nefndarinnar eigi síðar en 1. febr. 1996.`` Samkvæmt orðanna hljóðan felur tillagan í sér skipan nefndar er taki á tveimur þáttum. Annars vegar bætt skattaskil til ríkis og sveitarfélaga og ég undirstrika og legg áherslu á skattaskil því hér er ekki verið að ræða um auknar skattálögur. Hins vegar er nefndinni ætlað að birta tillögur til úrbóta á því sem almennt er talið óeðlilegt misræmi á milli uppgefinna tekna til skatts annars vegar og mikilla eigna og tekjumyndunar hins vegar. Nú kunna einhverjir að spyrja hvers vegna tillaga með þessu efni sé fram borin. Um langa hríð hefur umræða í þjóðfélaginu verið hávær um þessa þætti. Þannig virðist almennt þekkt að löglegir skattar skili sér illa til ríkissjóðs. Ekki er það bara almannarómur, heldur er það líka staðfest af tveimur skýrslum. Önnur er frá árinu 1986 og var birt hér á Alþingi en hin var lögð fram í fjmrn. árið 1993. Athygli vekur að niðurstöður beggja þessara skýrslna eru keimlíkar. Þar kemur fram að á bilinu 8 til 11 milljarðar skila sér ekki til ríkissjóðs og niðurstöður beggja skýrslna eru svipaðar. Það segir okkur m.a. að árangur af bættri skattheimtu og skattskilum hefur lítill orðið á þessu tímabili. Allir eru sammála um að halla ríkissjóðs þurfi að ná niður. Það sé m.a. grundvöllur að bættum lífskjörum og aukinni atvinnu hérlendis. Fyrir þinginu liggur m.a. fjárlagafrv. sem hefur þetta að markmiði. Sé hins vegar rétt að u.þ.b. 10 milljarðar skili sér ekki til velferðarkerfisins þá má ná enn betri árangri í því að rétta af halla ríkissjóðs. Hætt er við að þessir óinnheimtu milljarðar kæmu sér vel í menntamálum, innan heilbrigðiskerfisins eða í nýsköpun atvinnulífs svo dæmi séu tekin. Vert er að minna á að hluti af óinnheimtum skatttekjum ríkissjóðs hefur verið greiddur af almenningi, neytendum sjálfum, en ekki skilað sér á áfangastað til ríkissjóðs í rekstur velferðarkerfisins. Með sanni má segja að þar sé um hreinan þjófnað að ræða. Langtímaáhrif þess eru m.a. auknar álögur á ríkissjóð, skarð í velferðarkerfið, sem um síðir lendir á þeim sem síst skyldi. Þær fela með öðrum orðum í sér hrópandi óréttlæti. Samkvæmt tillögunni er nefndinni ætlað að skila til hæstv. fjmrh. tillögum um skilvirkar leiðir til úrbóta. Segja má að lengi hafi verið um þessa þætti talað en þeim mun minna gert. Tillagan felur í raun í sér að tími aðgerða sé upp runninn. Síðari hluti tillögunnar felur í sér að sömu nefnd er ætlað að skoða hvort ekki sé brotalöm í sambandi annars vegar skattstofns einstaklinga og hins vegar tekju- og eignamyndunar þeirra. Háværar raddir heyrast og hafa lengi heyrst í samfélaginu um að fjölmargir einstaklingar borgi hverfandi lítið í opinber gjöld en eigna- og tekjumyndun þeirra virðist vaxa í öfugu hlutfalli við opinberar tekjur. Ég hygg að allir hv. þm. kannist við sögur og dæmi þessa. Enda er það svo að réttlætiskennd hins almenna launþega er freklega misboðið. Spurningin er raunar sú hvort fyrir því sé pólitískur vilji á hinu háa Alþingi að gera á þessum viðkvæmu málum bragarbót. Segja má að tími aðgerða sé kominn, nóg sé talað. Nefndinni er ætlað að skila ábendingum um úrbætur þannig að hæstv. fjmrh. geti gert Alþingi grein fyrir þeim fyrir 1. febr. á næsta ári. Í framhaldi af því getur svo Alþingi brugðist við. Þá reynir á hinn pólitíska vilja í þessu margrædda og umdeilda máli í samfélagi okkar. Við búum við skattalög í þessu landi. Við búum líka við skattaeftirlit í þessu landi. Lög og eftirlitskerfi sem ætlað er að ná til allra landsmanna á jafnréttisgrundvelli. En samt eru það einungis 30%, eða u.þ.b. þriðjungur launþega sem stendur undir tekjum ríkissjóðs af tekjuskatti. Von er að þessum 30% svíði skattálögur sínar þegar þau samtímis vita af grönnum sínum velstæðum en skattlausum. Er réttlæti fólgið í því að einungis 30% leggi sitt til samneyslunnar meðan aðrir að því er virðist í góðum álnum, komist hjá sömu skattheimtu en nýta sér í engu minna mæli alla þjónustuna? Er nokkurt réttlæti fólgið í því að sum fyrirtæki standi skilvíslega skil á öllum skattalegum fjármunum meðan önnur fyrirtæki láta það hjá líða? Hvað um samkeppnisstöðu þessara fyrirtækja? Hvað veldur öllu þessu? Eru það lögin? Er það framkvæmdin? Um það viljum við fá skýr svör fyrir 1. febrúar á næsta ári. Við boðum ekki lögregluríki né heldur persónunjósnir, við biðjum um gagnsætt og skilvirkt skattakerfi en umfram allt réttlátt skattakerfi. Virðulegi forseti. Samkvæmt tillögunni er gert ráð fyrir skipan níu manna nefndar með einum fulltrúa frá áðurgreindum aðilum. Þar með má segja að flest þau samtök og sérfræðingar er hagsmuna eiga að gæta, beinna eða óbeinna, komi að málinu og ætti ekki að þurfa frekari skýringa við. Hins vegar er nefndinni ætlað að hafa á sínum snærum starfsmann og jafnframt að kalla til sín ýmsa aðila er gagn má hafa af. Virðulegi forseti. Markmið þeirrar þáltill. er hér liggur fyrir er að efla annars vegar skattaskil til ríkis og sveitarfélaga þannig að rekstur velferðarkerfis okkar verði styrktur frekar í sessi. Þá er ekki síðra markmið að leita leiða til að gera skattalöggjöf á Íslandi réttlátari en nú virðist vera. Með samþykki þessarar þáltill. gefst hv. alþm. kostur á að leggja sitt af mörkum til úrbóta á því sem kalla má umdeilt og óréttlátt skattkerfi. Svonefnt skattasvindl og óréttlát innheimta skatta er dauðans alvarlegt mál. Ranglæti og óheilindi á þessu sviði grefur um sig í þjóðarvitundinni og heggur um leið nærri rótum þjóðfélagsins. Það er von mín að verði tillagan samþykkt megi Alþingi fá ábendingar hæfustu einstaklinga um leiðir til að koma eðlilegri skipan á þessi mál. Þá reynir á pólitískan vilja hins háa Alþingis. Ávinningurinn er augljós. Ég nefni nokkur atriði. Ríki og sveitarfélög gætu náð til sín þeim tekjum sem þeim ber samkvæmt gildandi lögum og um leið styrkt rekstur sinn á öllum sviðum og þar með skapað skilyrði fyrir bættum efnahag og þjónustu við þegna landsins. Skattalöggjöfin gæti orðið réttlátari og um hana væri ríkari sátt en við þekkjum í dag. Siðferði á þessu sviði er eitt brýnasta verkefni okkar með framtíðarhagsmuni þjóðarinnar í huga. Undanskot sumra fyrirtækja á sviði skatta hefur áhrif á samkeppnishæfni annarra. Raunhæfar tillögur nefndarinnar um skilvirkari innheimtu jafnar þann aðstöðumun. Herra forseti. Að þáltill. þessari standa þingmenn allra flokka. Ég tel það vera teikn um þverpólitíska samstöðu og jafnframt að það feli í sér pólitískan vilja hv. alþm. til að bæta skattkerfi okkar með réttlæti og jöfnuð í huga. Hér er um hagsmuni einstaklinga sem þjóðar að ræða. Ég leyfi mér því að vonast til, herra forseti, að málinu verði vísað til síðari umr. og til hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Stjórnvöld hafa á síðustu árum orðið meðvitaðri um að auðvelda beri borgurum leiðir til þess að fá fjallað um mál er snerta samskipti þeirra við stjórnsýslu eða þjónustustofnanir. Stofnun embættis umboðsmanns Alþingis er gleggsta dæmið um að stjórnvöld hafi viðurkennt þessa þörf. Þá hefur með stofnun embættis umboðsmanns barna verið stigið mikilvægt skref í þessa veru og væntanlega munu öll börn eiga öflugan talsmann þar. Það hefur verið nokkuð misjafnt hver stefnan í réttindagæslu borgaranna hefur verið, t.d. í okkar næstu nágrannalöndum. Í Danmörku er starfandi umboðsmaður danska þjóðþingsins eins og kunnugt er. Með breytingum á lögum um þetta embætti hefur valdsvið umboðsmannsins verið víkkað þannig að nú er það á hans færi að taka við umkvörtunum í samskiptum borgaranna við önnur stjórnsýslustig en ríkisvaldið, þar á meðal þjónustustofnanir sveitarstjórna. Þótti slík breyting nauðsynleg í kjölfar breytinga á skipan sveitarstjórnarmála og tilfærslu verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Svíar hafa tekið aðra stefnu og skipað sérstakan umboðsmann fyrir ýmsa viðkvæma minnihlutahópa. Þannig er þar í landi starfandi sérstakur umboðsmaður barna, umboðsmaður innflytjenda og nú fyrir skömmu tók til starfa umboðsmaður fatlaðra. Þá hefur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna verið stofnað embætti umboðsmanns fatlaðra. Virðulegi forseti. Sjúkrastofnanir erlendis hafa í vaxandi mæli skipað sérstaka talsmenn eða umboðsmenn til stuðnings sjúklingum sem telja sig hafa fengið ófullnægjandi þjónustu eða telja sig hafa orðið fyrir vanrækslu starfsfólks. Umboðsmenn sjúklinga starfa nú í yfir helmingi allra heilbrigðisstofnana í Bandaríkjunum og á Norðurlöndunum er verið að gera tilraunir með svipað fyrirkomulag. Virðulegi forseti. Ég vil geta þess áður en lengra er haldið að hv. þm. Kvennalistans hafa á 112., 116. og 117. löggjafarþingi flutt frv. til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu á þá leið að trúnaðarmenn sjúklinga skuli starfa við sjúkrahús. Þannig hefur ekki óskyld hugmynd komið áður til umræðu hér á Alþingi og er það vel. Það mál hefur hins vegar ekki enn fengið afgreiðslu þingsins. Þó svo að mál það sem hér er mælt fyrir sé skylt, þá er hlutverk umboðsmanns sjúklinga eins og hér er lagt til hugsað með nokkuð öðrum hætti en fyrrgreind tillaga Kvennalistans. Á tímum hagræðingar og niðurskurðar í heilbrigðisþjónustunni er enn mikilvægara en áður að hagsmuna sjúklinga sé gætt í hvívetna. Nauðsynlegt er að tryggja sjúklingum upplýsingar um réttindi sín og auðvelda þeim að leita réttar síns eða koma kvörtunum á framfæri, telji þeir á sér brotið. Kvartanir vegna þjónustu sjúkrahúsa eða annarra heilbrigðisstofnana má oft rekja til lélegra boðskipta og skorts á upplýsingum. Þar er þeim sem minna mega sín, svo sem börnum, öldruðum og fötluðum, sérstök hætta búin. Þar getur umboðsmaðurinn gegnt mikilvægu hlutverki sem réttindgæslumaður sjúklinganna. Virðulegi forseti. Rétt er í þessari umræðu að vekja athygli á stöðu fjölmargra aldraðra sem ljúka ævinni á öldrunardeildum sjúkrahúsanna vegna skorts á hjúkrunarheimilum eða heimaþjónustu sem þó gæfi þeim möguleika á ævikvöldi sem meiri reisn væri yfir. Það er óhætt að fullyrða að sá aðbúnaður, sem mörgum öldruðum býðst, stenst engan veginn ákvæði ýmissa mannréttindasáttmála sem Ísland hefur fullgilt og nægir þar að nefna alþjóðlegan samning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem fullgiltur var af Íslands hálfu árið 1966. Í samningi þessum er m.a. kveðið á um að enginn skuli sæta ómannlegri eða vanvirðandi meðferð og allir eigi rétt til einkalífs og þess að fá að vera í næði. Það er alveg ljóst að vegna manneklu og fjárskorts þarf oft að beita þvingandi aðferðum gagnvart öldruðum sem dvelja á öldrunardeildum í því skyni að tryggja öryggi þeirra. Og ekki er hægt að segja að aðbúnaður á öldrunardeildum tryggi öldruðum næði. Hlutverk umboðsmanns væri m.a. að vekja athygli á slíku og benda á leiðir sem auka gæði þjónustu við þennan hóp og tryggja að þeir geti endað ævi sína með virðingu og reisn og að réttur þeirra til frelsis og öryggis sé tryggður. Virðulegi forseti. Fatlaðir sem og geðfatlaðir eru minnihlutahópar sem oft eiga í erfiðleikum með að gæta hagsmuna sinna. Mikilvægt er að heilbrigðisstofnanir gæti jafnræðis gagnvart þessum hópum og það sé tryggt að allir sem eigi við sama heilbrigðisvanda að etja fái sambærilega meðferð og séu þannig jafnir fyrir lögum. Þetta er ekki síst mikilvægt á tímum umræðu um forgangsröðun í heilbrigðisþjónustunni. Umboðsmaður sjúklinga hefði það hlutverk m.a. að tryggja það að umræða um jafnræði allra sjúklinga ásamt siðfræðilegum viðmiðunum væri haldið vakandi þannig að komið væri í veg fyrir mismunun og ranglæti í meðferð á sjúkra- og heilbrigðisstofnunum. Virðulegi forseti. Fjöldi umkvartana sjúklinga til landlæknisembættisins sýnir að vandinn í samskiptum sjúklinga og starfsfólks er sannarlega fyrir hendi. Kvartanir voru 252 árið 1993, 275 árið 1994 og voru orðnar 196 þann 15. september sl. Tilefni kvartananna var m.a. meint röng meðferð, ófullnægjandi meðferð, samskiptaörðugleikar, ófullnægjandi upplýsingar og trúnaðarbrot. Þótt þessar tölur séu nokkuð sláandi er ástæða til að ætla að fjölmörg önnur tilvik sem telja má að geti orkað tvímælis í meðferð eða framkomu rati ekki rétta leið þar sem margir sjúklingar vita ekki af rétti sínum til þess að kvarta eða þeim leiðum sem þeim eru færar. En þá má með nokkrum rétti segja að landlæknir sé umboðsmaður sjúklinga á landsvísu. Það hefur hins vegar verið gagnrýnt af samtökum sjúklinga, t.d. hagsmunasamtökum þeirra sem telja sig hafa orðið fórnarlömb mistaka og kallast Lífsvon, að það sé óeðlilegt að landlæknisembættið, sem á að hafa eftirlit með gæðum heilbrigðisþjónustunnar í landinu og bera ábyrgð á gæðum hennar, sé jafnframt í hlutverki hagsmunagæsluaðila sem tekur við umkvörtunum sjúklinga, metur þær og dæmir. Þetta samræmist ekki góðum stjórnsýsluháttum og getur skapað óvissu um réttarstöðu sjúklinga. Margir sjúklingar telja enn fremur að ef þeir vilja ræða um umkvörtunarefni sín sé mjög oft lokað á þá umræðu innan stofnana og fyrir marga er það of stórt skref að stíga að kvarta formlega við landlæknisembættið. Virðulegi forseti. Í ljósi þessa teljum við það mikilvægt að á sjúkrahúsum og heilbrigðisstofnunum starfi umboðsmenn sjúklinga sem hafi það hlutverk að gæta þess að fullt tillit sé tekið til réttinda, hagsmuna og þarfa sjúklinga og að fylgst sé með því að sjúklingum sé ekki mismunað og að jafnræðis sé gætt. Þeir taki við umkvörtunum, meti þær og aðstoði sjúklinga við að koma þeim á framfæri, stuðli að því að umhverfi sjúkrahúsanna sé sjúklingum og aðstandendum þeirra vinsamlegt og hafi milligöngu um að leysa samskiptamál og deilumál. Umboðsmenn sjúklinga gegna því mikilvægu hlutvekri í því að efla þjónustugæði heilbrigðisstofnana. Virðulegi forseti. Það er almennt mat þeirra fræðimanna sem hafa fengist við að kanna áhrif þess að umboðsmenn sjúklinga starfi við heilbrigðisstofnanir að tilvist þeirra dragi úr öllum þeim vandamálum sem upp koma í samskiptum sjúklinga og starfsfólks og þeir eiga að geta haft milligöngu um mál er varða samskipti sjúklinga við alla starfshópa sjúkrastofnana. Þeir gætu einnig að höfðu samráði við sjúklinga eða forráðamenn þeirra vísað málum til annarra aðila, svo sem siðanefndar sjúkrahúsa, læknaráða, yfirmanna lækninga- og hjúkrunarsviða eða annarra þeirra sem hafa með málefni sjúklinga að gera, þar á meðal landlæknis og umboðsmanns Alþingis. Virðulegi forseti. Í þáltill. okkar fjöllum við ekki sérstaklega um menntun umboðsmanna en það gefur auga leið að viðkomandi þarf að hafa annaðhvort menntun og þekkingu á heilbrigðismálum eða að vera löglærður. Þá gefur það auga leið að öðrum störfum innan veggja stofnana getur viðkomandi ekki sinnt jafnframt því að vera réttindagæslumaður sjúklinga. Virðulegi forseti. Flm. þessarar tillögu telja eðlilegt að umboðsmenn sjúklinga starfi við öll stærri sjúkrahús og í hverju heilsugæsluumdæmi, en telja þó rétt í upphafi, þar sem um nýbreytni í þjónustu við sjúklinga á Íslandi yrði að ræða, að slíku starfi verði komið á fót við Ríkisspítalana til reynslu. Virðulegi forseti. Það er von okkar að þáltill. okkar fái jákvæða umfjöllun hér á Alþingi og að þessari umræðu lokinni verði málinu vísað til síðari umr. og hv. heilbr.- og trn. Alþingis til frekari umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir efni þessarar tillögu sem hv. 1. flm. hefur skýrt rækilega í sinni framsöguræðu. Og það þarf engan að undra að við tökum undir efni þessarar tillögu því að hún er mjög samhljóma eða hliðstæð því þingmáli sem þingkonur Kvennalistans hafa ítrekað flutt hér á Alþingi, þ.e. frv. til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu sem hv. 1. flm. gat um hér áðan. Reyndar vakti það athygli og svolitla undrun okkar kvennalistakvenna að svo virtist sem hv. flm. vissu ekki eða myndu ekki eftir þessu frv. sem þó hafði þrisvar sinum verið til umfjöllunar á Aþingi og það kom reyndar á ljós við eftirgrennslan að svo var, flm. vissu ekki af þessu frv. Það var flutt eins og kom fram hér áðan á 112., 116. og 117. löggjafarþingi en þá var Alþfl. í ríkisstjórn og þangað er kannski að sækja skýringuna á því að þeir skyldu ekki muna eftir frv. Því miður er það nú svo að þingmenn stjórnarflokka veita ýmsum þeim þingmálum sem þingmenn stjórnarandstöðu flytja hér á hv. Alþingi litla athygli. Þeir kalla nógu stíft eftir athygli þingmanna stjórnarandstöðunnar gagnvart því sem stjórnarflokkarnir hafa fram að færa, en þeirra athygli er oft víðs fjarri þegar þingmál stjórnarandstæðinganna eru til umfjöllunar. En það er auðvitað með ólíkindum að þetta þingmál Kvennalistans skuli hafa farið fram hjá öllum hv. flm. því að þar eru í hópi tveir fyrrv. heilbrigðisráðherrar sem hefðu átt að kynna sér þetta þingmál og taka vel og vandlega eftir því. Ég sagði að þetta þingmál væri hliðstætt og samhljóma því frv. sem flutt var af þingkonum Kvennalistans undir forustu Önnu Ólafsdóttur Björnsson sem þá sat á þingi, en það er vissulega blæbrigðamunur þarna á. Í því frv. var lagt til að það yrðu starfandi trúnaðarmenn sjúklinga við sjúkrahús sem yrðu talsmenn sjúklinga og aðstandenda þeirra gagnvart sjúkrahúsum og heilbrigðisyfirvöldum. Þeir mundu afla upplýsinga fyrir þá og greiða úr spurningum. Og trúnaðarmaður skyldi efla samvinnu milli starfsfólks heilbrigðisstétta, sjúklinga og aðstandenda þeirra og fleira er talið upp sem kannski ekki er ástæða til að tíunda frekar en mjög nauðsynlegt er að þeir sem fjalla um þetta þingmál í nefnd viti af þessu þingmáli og hafi það til samanburðar. Það var ítrekað flutt eins og áður segir og var breytt smám saman, m.a. í samræmi við ábendingar sem fram komu frá starfsfólki sjúkrahúsa því að þetta var unnið nokkuð í samvinnu við þá. Mig langar til upplýsingar aðeins að vitna í greinargerðina með þessu þingmáli, með leyfi virðulegs forseta. Þar stendur m.a.: ,,Eins og skipulagi sjúkrahúsa er nú háttað þykir mörgum, bæði starfsfólki stofnana, sjúklingum og aðstandendum þeirra að heppilegt væri að koma á einhvers konar kerfi trúnaðarmanna fyrir sjúklinga og aðstandendur þeirra, líkt og trúnaðarmannakerfi á vinnustöðum. Starfssvið þessara aðila yrði án efa mjög vítt og mundi þurfa að mótast í samvinnu sjúklinga, aðstandenda þeirra og starfsfólks sjúkrahúsa. Hlutaðeigandi yrði ætlað annað hlutverk en það sem þegar er í höndum félagsráðgjafa og presta sjúkrahúsa, m.a. að leita svara við spurningum sjúklinga og aðstandenda þeirra um læknisfræðilega meðferð, liðsinna sjúklingum og aðstandendum þegar þeim þykir skorta skýringar eða upplýsingar um læknismeðferð eða aðrar ákvarðanir sem teknar eru um málefni þeirra. Einnig væri það hlutverk trúnaðarmanns að vera talsmaður sjúklinga og aðstandenda þeirra í öllum þeim margvíslegu málum sem upp kunna að koma í mannlegum samskiptum á sjúkrahúsum. Þar koma oft upp viðkvæm mál þegar taka þarf erfiðar ákvarðanir. Slíkt reynir mjög á fólk, bæði líkamlega og andlega. Á nokkrum sjúkrahúsum er nú þegar vísir að slíkri starfsemi. Dæmi er um að geðhjúkrunarfræðingar hafi það hlutverk að styðja sjúklinga, aðstandendur og starfsfólk sjúkrahúss og hefur það gefist mjög vel. Þessi þjónusta er þó takmörkuð við þá sjúklinga og aðstandendur sem sérstök ástæða þykir til að sinna.`` Ég minni á þetta við 1. umr. og það dregur ekkert úr stuðningi mínum við það þingmál sem hér er komið fram komið og ég tel allra góðra gjalda vert og vona að fái vandaða umfjöllun í nefnd. Ég tel að það væri vel þess virði að gera eins og sagt er í niðurlaginu, að starfi af þessu tagi verði komið á fót t.d. við Ríkisspítalana til reynslu.

Herra forseti. Ég tek undir efni þeirrar tillögu sem er rædd í þingsölum. Það er mjög brýn nauðsyn á bættri þjónustu við sjúklinga og þá sem þurfa að nýta sér þjónustu heilbrigðiskerfisins. Hvort það er umboðsmaður eða trúnaðarmaður finnst mér ekki skipta svo miklu máli en sjúklingar, aldraðir og fatlaðir sem þurfa á samskiptum við velferðarkerfið að halda þurfa meiri aðstoð en þeir fá í dag. Félagsráðgjafar, sem hafa verið í þessu þjónustuhlutverki á sjúkrastofnunum, eru allt of fáir og þeir starfa ekki á heilsugæslustöðvum. Tíðar breytingar í velferðarkerfinu á þeim reglum sem gilda, hið flókna kerfi sem menn búa við í velferðarþjónustunni gerir það að verkum að það verður að aðstoða fólk þegar það hefur misst starfsgetuna til þess að afla sér upplýsinga og ná þeim rétti sem þeir eiga. Oft hefur verið sagt um velferðarkerfið að til þess að geta nýtt sér þann rétt sem er fyrir hendi í kerfinu þurfi menn að vera fullfrískir þannig að umræðan, sem hefur reyndar komið áður fram, er nauðsynleg. Þeir sem missa heilsuna og eru á sjúkrastofnunum þurfa á velferðarkerfinu að halda um framfærslu og þess vegna þurfa þeir að þekkja kerfið til þess að vita hvert þeir eiga að leita. Það kemur fram í greinargerð með málinu að landlæknisembættið tekur við kvörtunum vegna samskipta við sjúkrastofnanir en það er hægt að kvarta víðar og það sýnir hversu flókið og ruglingslegt þetta kerfi er. Hægt er að kvarta til tryggingaráðs yfir því hvernig meðferð málaleitan fólks fær hjá Tryggingastofnun, t.d. ef er fólki synjað um ákveðnar bætur eða fyrirgreiðslu hjá stofnuninni. Þær kvartanir hafa líka aukist mjög mikið og ýta undir það sjónarmið sem fram hefur komið hér að nauðsyn er á þjónustuaðilum sem þessum fyrir sjúklinga. Kvartanir voru fyrst settar í lög árið 1990 og það ár barst 31 kvörtun til tryggingaráðs en þeim hefur sífellt fjölgað og árið 1994 bárust Tryggingastofnun 268 kvartanir frá viðskiptavinum stofnunarinnar. Og það sem af er þessu ári, til 6. okt. sl., hafa 247 kvartanir borist til Tryggingastofnunar. Einnig er hægt að setja fram kvartanir vegna meðferðar á sjúkrastofnunum, það er til sjúkratrygginganna ef menn telja að þeir hafi orðið fyrir slysi eða mistökum á sjúkrastofnun, sem kallað er meint slys eða mistök á sjúkrastofnun Frá 1990--1995 hafa 150 slíkar kvartanir borist sjúkratryggingadeild og það sem af er þessu ári hafa slíkar tilkynningar verið 36. Bara þessar upplýsingar sýna hversu mikil nauðsyn er á því að sjúklingar hafi málsvara inni á þessum stofnunum, hvort sem er á sjúkrastofnunum eða á heilsugæslustöðvum. Það verður að bæta þjónustu við þá sem minna mega sín og þurfa að notfæra sér heilbrigðiskerfið. Vegna þeirrar umræðu, sem varð áðan um áhugaleysi stjórnarþingmanna á málefnum sem stjórnarandstaðan er að vekja athygli á í þingsölum, vil ég að það komi fram að inni í þingsalnum núna er enginn hv. þm. úr flokki hæstv. heilbrrh. og aðeins tveir úr hinum stjórnarflokknum þannig að það er ástæða til þess að vekja athygli á þessu. Það þarf að tryggja að heilsubrestur komi ekki í veg fyrir að þjóðfélagsþegnar geti nýtt sér þau úrræði og þann rétt sem þeir eiga samkvæmt gildandi lögum og þess vegna vona ég að tillagan fái góða umræðu í heilbr.- og trn. og málið fái vonandi afgreiðslu á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þau orð sem komu fram í framsögu fyrir þessu máli og vil í upphafi máls míns koma inn á athugasemd sem kom frá hv. 12. þm. Reykn., Kristínu Halldórsdóttur, um mál sem áður hefur komið fram hjá Kvennalista, áþekkt því sem hér er flutt. Má segja að sú breyting á lögum um heilbrigðisþjónustu, sem þar er lögð til, sé að einhverju leyti áþekk þeirri sem við erum að fjalla um enda þótt ég líti svo á að það sé samt um nokkuð annars konar tillögu að ræða. En ég fellst á það að þetta séu lík mál og mér þykir leitt að við þess vegna skyldum ekki geta haft samráð við Kvennalistann um þetta mál. En aðeins út af orðum þingmanns um að e.t.v. sé það vegna þess að stjórnarliðar viti ekki nægilega um hvað kemur fram á þinginu má ég til með að veita andsvar við því vegna þess að ég hef verið stjórnarliði í sex ár og hef haft mikla viðveru og langa setu í þingsal og borið bæði mikla umhyggju og virðingu fyrir Alþingi og hef litið svo á að ég hefði nokkuð góða yfirsýn yfir það sem hér kæmi fram og trúlega barið augum flestar tillögur sem hafa komið hér á borð. Hitt er svo annað mál að það eru ekki bara stjórnarandstæðingarnir sem búa við það að mál þeirra sem þingmanna komast á dagskrá hv. Alþingis dagstund sem þessa og hverfa síðan til nefndar án þess að koma frekar til umfjöllunar þings, falla í dvala í þingnefndinni og fá í mesta lagi umfjöllun þar og koma sjaldan þaðan út. Það er ekkert síður hlutskipti þeirra sem sinna þingstörfum á vegum stjórnarflokkanna og jafnvel í enn þá ríkari mæli. Auðvitað er það svo að þegar mál hafa komið fram á liðnum árum án þess að ná fram og hafa jafnvel breyst er það ekki óalgengt að mál komi fram er líkjast einhverju sem áður hefur verið á dagskrá eða tengjast öðrum málefnum og það höfum við líka öll búið við. Þetta vil ég gjarnan að fram komi vegna þeirrar athugasemdar sem kom frá Kvennalistanum. Ég lít svo á að þetta mál sé afar mikilvægt og hefur verið vísað til þess hversu margar kvartanir hafa komið fram og hafa borist til landlæknisembættisins á liðnum árum. Við vitum að það er einungis brot af því sem upp kemur hjá sjúkrastofnunum sem kemur inn á borð landlæknisembættisins, hvað þá heldur að þau fari lengra en það er alltaf nokkuð um það að slík mál gangi enn þá lengra en til næsta yfirvalds og þannig hafa mál bæði farið fyrir dómstóla og til Hæstaréttar og einnig til umboðsmans Aþingis. Í nýlegri skýrslu frá umboðsmanni Alþingis eru fimm mál sem varða heilbrigðisstofnanir án þess að ég ætli að fara nánar inn á það. Auðvitað er mjög mikilvægt að einstaklingur, sem mundi sinna starfi eins og þessu, sé til þess bær að vísa málum til annarra aðila hvort heldur er til siðanefndar sjúkrahúsa, læknaráða eða yfirmanna sviða eða annarra sem hafa með málefni sjúklinga að gera eins og hér hefur komið fram. En það sem er afar mikilvægt er að starf sem þetta, sem hér er gerð tillaga um, verði mjög vel skilgreint, þ.e. að umboðsmaður hafi óumdeilda og viðurkennda stöðu á viðkomandi stofnun og það vægi sem nauðsynlegt er til að leiða til lykta ágreiningsmál og að gæta réttar sjúklings þegar um slíkt er að ræða. Við vitum að mál sem varða réttarstöðu eða það þegar einstaklingur telur að á sér sé brotið eru einhver viðkvæmustu mál að takast á við. Það þekkjum við öll. Ég er með blaðaúrklippu þar sem fjallað er um gagnrýni sem hefur komið fram hjá forseta Hæstaréttar á læknaráð. Hann telur að það komi til greina að læknaráð verði ekki umsagnaraðili fyrir dómstólum með vísun til þess að læknaráð sé að gæta hagsmuna stofnunar og að í þessu máli sé jafnvel verið að fjalla um hagsmuni annarra aðila. Það kom fram í máli framsögumanns að landlæknisembættið hefur einmitt þetta tvískipta hlutverk sem er svo vandasamt. Það ætti einmitt að vera mjög sanngjörn krafa að í umfjöllun um þessa þætti komi inn í umfjöllun málanna umboðsmaður eða sterkur tengiliður sem er til þess fær að fjalla um réttindamál. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þessa tillögu en hún hefur verið mjög vel skýrð af hálfu frsm. Ég tek undir að það er mikilvægt að þegar málið fer til nefndar og til umfjöllunar þar fylgi jafnframt sú tillaga sem vísað var hér til sem kom fram frá Kvennalista þannig að þau áhersluatriði, sem þar eru og er ekki að finna í þessari tillögu, geti þá komið jafnframt til skoðunar ef þetta mál fær umfjöllun og verður e.t.v. ályktunarhæft frá þingnefnd.

Virðulegi forseti. Ég lýsi ánægju minni með flutning þessarar tillögu sem er svipaðs efnis og frv. sem Kvennalistinn hafði flutt hér áður. Alltaf hefur verið nauðsyn á því að annaðhvort upplýsingafulltrúi eða umboðsmaður, hvort nafnið sem yrði fyrir valinu, væri ráðinn til starfa. Heilbrigðiskerfið og tryggingakerfið eru svo flókin og illskiljanleg. Ég hef reynt það á undanförnum árum að nægjanlega mikið álag er á t.d. foreldra langtímaveikra barna og fatlaðra við að þurfa að fást við sjúkdóma og erfiðleika ýmsa, t.d. fjárhagslega, þó ekki bætist við illskiljanlegt tryggingakerfi þar sem starfsmenn vísa hver á annan til að leysa úr spurningum sem eru einfaldar en verða flóknar þegar farið er með þær í Tryggingastofnun ríkisins og þaðan vísað á svæðisstjórn um málefni fatlaðra og svo til baka aftur. Þetta eru reynslusögur sem fjöldi fólks getur sagt frá. Ég er sammála því að það er ekki eðlilegt að landlæknisembættið eigi að gegna því hlutverki að taka á móti þessum kvörtunum. Ég hef hins vegar efasamdir um að slíkur umboðsmaður eða trúnaðarmaður ætti að vera launaður starfsmaður við sjúkrahúsin, falla undir heilbrrn., eða vera á launaskrá viðkomandi sjúkrahúss. Ég held að það væri jafnvel eðlilegra að þetta væri embætti sem heyrði ekki undir heilbrrn., að minnsta kosti ekki undir þá sjúkrastofnun sem því ætti að sinna. Þegar hv. þm. var að flytja framsöguna og talaði um nauðsyn þess að til væri umboðsmaður sjúklinga var mér hugsað til fjárlagafrv. núna þar sem kemur fram að hugsanlega eigi að einkavæða sérhæfðar deildir sjúkrahúsanna. Við lestur þess þá flaug það í gegnum huga minn að nú væri kominn tími til að Kvennalistinn endurflytti það frv. sem hann áður hafði flutt um trúnaðarmann. Hafi einhvern tímann verið nauðsyn á því að gæta hagsmuna sjúklinga og aðstandenda er það núna ef hluti þessara ljótu hugmynda, sem eru æðimargar og birtast í frv. til fjárlaga, verða að veruleika. Það er nauðsynlegt að einstaklingur eða einstaklingar gegni því hlutverki að taka á móti kvörtunum og ekki síður að skýra út réttindi þeirra sjúklinga sem hlut eiga að máli, sérstaklega þegar um meint mistök eða slys er að ræða á sjúkrastofnunum. Við urðum áþreifanlega vör við það í heilbr.- og trn. á sl. ári þegar fulltrúar frá samtökum sjúklinga, sem töldu sig hafa orðið fyrir mistökum og/eða slysum við læknisaðgerðir, komu á fund nefndarinnar að fæstir höfðu gert sér grein fyrir því að þeir ættu nokkurn rétt fyrr en löngu eftir að heim var komið og þá var það oft vegna þess að viðkomandi aðili hafði verið erlendis og lesið um réttarstöðu sjúklinga þar. Hér er enga fræðslu að fá og ekki hægt að sækja þessar upplýsingar neins staðar. Félagsráðgjafar, sem eru á launaskrá hjá sjúkrahúsunum og eiga að sinna þessu starfi, hafa yfirleitt miklu meira en nóg að gera og geta ekki sinnt nema broti af þeim málum sem koma upp hverju sinni. En ég fagna því að þetta mál er tekið upp. Hins vegar hefði ég viljað sjá að þessi starfsmaður væri ótengdur sjúkrahúsunum eða þeim stofnunum sem um er verið að fjalla. Ég held að það væri eðlilegra að það væru engin bein tengsl þar á milli.

Virðulegi forseti. Ég byrja á að þakka öllum þeim sem hafa tekið til máls hér í dag um þetta mikilvæga mál. Um leið og ég fagna því og tek undir gagnrýni hv. þm. Kristínar Halldórsdóttir vil ég segja þetta: Ég vona að okkur verði virt það til vorkunnar að þetta mál hafi haft á sér annan blæ og þess vegna höfum við ekki tengt það svo beint við fyrra mál Kvennalistans fyrr en okkur var bent á það. Við tökum þær athugasemdir að sjálfsögðu fyllilega til greina. Ég fagna enn fremur stuðningi þingmanna Kvennalistans við þetta mikilvæga mál. Það hefur verið drepið á ýmis atriði sem hafa verið ákaflega mikilvæg. Mig langar til þess að koma að umfjöllun um eitt þeirra sem er Tryggingastofnun ríkisins og samskipti sjúklinga og öryrkja við þá stofnun. Það er rétt sem hér hefur komið fram að kærumálum fjölgar ört gagnvart Tryggingastofnun og er ástæða til að staldra við meðferð þeirra mála og gott að þetta skuli vera rætt í þessu samhengi og í samhengi við réttindi sjúklinga almennt. Tryggingaráð á lögum samkvæmt að vera úrskurðaraðili um ágreiningsmál við Tryggingastofnun ríkisins. En svo er málum einnig háttað þar innan veggja að tryggingaráð er ekki bara úrskurðaraðili heldur fjallar tryggingaráð að verulegu leyti um samskiptamál sjúklinga við stofnunina og er í rauninni ákvörðunaraðili í mörgum mjög mikilvægum málum sem sjúklingar beina til Tryggingastofnunar. Þannig hefur tryggingaráð tekið sér tvíþætt hlutverk. Í fyrsta lagi að ákveða með hvaða hætti Tryggingastofnun á að svara viðskiptavinum stofnunarinnar og í öðru lagi ef sjúklingar og þeir sem leita þangað sætta sig ekki við þá afgreiðslu mála er tryggingaráð jafnframt úrskurðaraðili í málinu. Það hljóta allir að sjá að þetta eru í hæsta máta mjög óeðlileg vinnubrögð. Ég fagna því að þetta hafi komið til umræðu í dag þannig að hið háa Alþingi verði meðvitað um þetta óréttlæti og þá einkennilagu réttarstöðu sem sjúklingar eru settir í gagnvart þessari mikilvægu stofnun. Mig langar til að taka undir orð hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur um mikilvægi þess að skoða hvort ekki væri rétt að umboðsmaður sjúklinga væri algjörlega sjálfstæður og óháður þeirri stofnun sem hann vinnur hjá. Í starfi mínu á heilbrigðisstofnunum höfum við margoft rætt þetta atriði. Auðvitað eru skiptar skoðanir um þetta en ég vil taka undir þetta sjónarmið og ég tel mjög mikilvægt að þetta mál fái góða umfjöllun í heilbrn. og þetta atriði verði tekið sérstaklega til umfjöllunar. Að öðru leyti held ég að ég fjalli ekki frekar um málið en endurtek þakkir mínar fyrir þær jákvæðu umræður sem hafa farið fram. En ég verð enn fremur að játa vonbrigði mín um leið og þau eru hversu fáir hv. þm. stjórnarliða eru hér viðstaddir. En ég þakka þó að einn skuli hafa treyst sér til að sitja við umræðuna.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um mótmæli við kjarnorkutilraunum Frakka og Kínverja. Tillagan er á þskj. 31. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir, Siv Friðleifsdóttir og Össur Skarphéðinsson. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að mótmæla harðlega tilraunum Frakka og Kínverja með kjarnavopn að undanförnu. Sérstaklega mótmælir Alþingi endurteknum tilraunasprengingum Frakka í Kyrrahafi. Alþingi hvetur franska þjóðþingið og frönsku ríkisstjórnina til að hætta við frekari kjarnorkutilraunir í óþökk svo til allrar heimsbyggðarinnar og sérstakri óþökk þjóða við Kyrrahaf. Jafnframt felur Alþingi ríkisstjórninni að beita sér á alþjóðavettvangi fyrir aðgerðum sem þrýsti á frönsk og kínversk stjórnvöld að breyta um stefnu og hætta við frekari kjarnorkutilraunir.`` Herra forseti. Ekki er ástæða til að rökstyðja þessa tillögu með mörgum orðum. Ég hygg að efni hennar þyki svo sjálfsagt hér um slóðir að við hljótum að vera samferða þeim þjóðum og þeim fjölmörgu þjóðþingum sem hafa mótmælt kröftuglega að undanförnu kjarnorkutilraunum Kínverja og Frakka. Þessar tilraunir hafa vakið mótmælaöldu sem hefur farið um nánast allan heiminn og það ætti ekki að hafa farið fram hjá neinum sem fylgst hefur með fréttum að undanförnu. Tillagan beinist sérstaklega að Frökkum að því leyti til að þeirra framganga í þessu máli er að mörgu leyti enn ámælisverðari en Kínverja. Það stafar ekki síst af því að Frakkar framkvæma tilraunir sínar fjarri eigin landi í mikilli óþökk þeirra þjóða sem búa í viðkomandi heimshluta, þ.e. þjóðanna í og í kringum Kyrrahafið. Þetta ber einnig upp á tíma þegar vaxandi andstaða er við kjarnorkutilraunir og kjarnorkuumsvif nánast af hvaða tagi sem er og þess gætir víða um heim. Þegar litið er til þess hvernig staða þessara mála er á alþjóðavettvangi er þessi tímasetning kjarnorkutilraunanna í raun og veru með öllu óskiljanleg og ber þar margt til. Í fyrsta lagi má nefna að nú hefur náðst samkomulag um framlengingu samningsins um bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna, MPT-samningsins svonefnda, og þar hafa áralangar samningaviðræður um framlengingu samningsins sem ella hefði runnið út nú á þessu ári eða hinu næsta borið þann árangur að áfram verður í gildi bann við frekari útbreiðslu efnavopna. Það liggur í hlutarins eðli að þegar önnur ríki en kjarnorkuveldin semja um slíkar takmarkanir og undirgangast þær leggur það kjarnorkuveldunum sjálfum enn ríkari siðferðisskyldur á herðar að brjóta ekki á bág við almenningsálitið í heiminum með framgöngu sinni á þessu sviði. Í öðru lagi og enn furðulegri er framganga Frakka og Kínverja í þessu máli í ljósi þess að nú hafa viðræður í Genf um tilraunabann, algert tilraunabann skilað þeirri niðurstöðu að flestöll meiri háttar ríki hafa skuldbundið sig til að undirrita samning um varanlegt bann við tilraunum með kjarnorkuvopn á árinu 1996. Í viðræðum um svonefndan CTBT-samning hefur þessi árangur náðst. Þess vegna er með öllu óskiljanlegt í raun og veru hvað kjarnorkuveldin, og þá ekki síst Frakkar sem eru að taka þessar tilraunir upp á nýjan leik, ætla sér að vinna með því að framkvæma þessar tilraunir í ljósi þess að þeir hafa undirgengist að skrifa undir samning um varanlegt bann við tilraunum með kjarnorkuvopn þegar á næsta ári. Ég held, herra forseti, að óhjákvæmilegt sé að staldra aðeins betur við framkomu Frakka í garð þeirra þjóða sem búa við Kyrrahafið. Ég er ekki viss um að öllum sé ljóst hversu freklegt brot á stefnu stjórnvalda á þeim slóðum framganga Frakka er. Það kemur bæði til af því að þjóðirnar við Kyrrahaf hafa um alllangt skeið verið bundnar af samningi sem þær hafa gert sín í millum og verið að afla viðurkenningar á alþjóðavettvangi um að Suður-Kyrrahafið sé kjarnorkuvopnalaust svæði. Þetta er samningur kenndur við Rarotonga og er frá 9. áratugnum og er í fullu gildi hvað viðhorf stjórnvalda á þessum slóðum snertir. Auðvitað er þessi framkoma Frakka freklegt brot á anda og ákvæðum þess samnings þó það liggi að vísu fyrir að þeir sem slíkir hafi ekki undirritað hann eða viðurkennt að hegða sér samkvæmt honum. Þá má einnig nefna að margar þjóðir við Kyrrahaf hafa sjálfkrafa og einhliða lýst yfir kjarnorkuvopnaleysi og ber þar hæst Nýja-Sjáland sem með sérstökum lögum frá árinu 1987 lýsti allt nýsjálenskt yfirráðasvæði kjarnorkuvopnalaust. Þau lög eru sömuleiðis í fullu gildi og þessi framganga Frakka freklegt brot á anda þeirra laga. Það mætti einnig minna á þá tímasetningu sem þetta fellur saman við, svo sem eins og 50 ára afmæli þess að kjarnorkusprengjum var varpað á Hiroshima og Nagasaki, hörmungaratburður sem hefur nýlega verið rifjaður upp um alla heimsbyggðina og liggur í hlutarins eðli að reiði manna í garð Frakka vegna þessarar framgöngu er síst minni af þeim sökum. Það fer í raun og veru engan veginn saman við þá fullyrðingu Frakka sjálfra að þessum tilraunum fylgi engin hætta og þær séu með öllu skaðlausar umhverfinu að þeir skuli eftir sem áður velja að framkvæma þær í fjarlægri heimsálfu en ekki á sínum heimaslóðum þar sem þeir ættu þá við sig sjálfir ef eitthvað færi úrskeiðis. Ég hef, herra forseti, aflað m.a. gagna frá Nýja-Sjálandi og samtökum eyþjóða við Kyrrahaf í þessu máli sem ég hef beðið skrifstofu Alþingis að fjölfalda og dreifa á borð þingmanna. Það er því miður allt á erlendum tungumálum en vonandi er þingmönnum einhver akkur í þeim upplýsingum. Þar koma m.a. fram mótmæli nýsjálenska þingsins og nýsjálensku ríkisstjórnarinnar við tilraunasprengingum bæði Frakka og Kínverja og þar eru á ferðinni bókuð mótmæli samtaka Kyrrahafsríkja við þessari framgöngu. Að lokum, herra forseti, er það svo að þessa tillögu ber ekki að skoða sem gagnrýni á framgöngu íslenskra stjórnvalda á nokkurn hátt í þessu máli, heldur þvert á móti sem stuðning við þá framgöngu. Utanrrh. hefur fyrir hönd íslenskrar ríkisstjórnar og íslenskra stjórnvalda í tvígang eða þrígang mótmælt þessum tilraunum, í fyrsta skipti þegar Kínverjar sprengdu kjarnorkusprengju 17. ágúst, þá sendi utanrrn. fréttatilkynningu þar sem því var mótmælt. Í öðru lagi þegar Frakkar sprengdu í fyrra sinn á nýjan leik í Polynesíu eða Kyrrahafinu og því var mótmælt, samanber fréttatilkynningu nr. 69 frá 6. sept., og að síðustu þegar Frakkar sprengdu nú í annað sinn og miklu mun öflugri sprengingu í byrjun október, þ.e. nú fyrir nokkru síðan. Þá var í þriðja sinn send fréttatilkynning frá utanrrn. þar sem þessum tilraunasprengingum var mótmælt og ítrekað að afstaða íslenskra stjórnvalda væri hin sama og annarra á Norðurlöndum, að við værum þessum tilraunum algerlega andvíg og við hvettum Frakka og Kínverja til að hætta við þær. Eftir stendur eftir sem áður að fjölmörg þing hafa í eigin nafni mótmælt með ýmsum hætti þessum sprengingum og ég tel fulla ástæðu til þess að Alþingi Íslendinga geri um það sérstaka samþykkt og sérstaka ályktun og feli um leið ríkisstjórninni að beita sér áfram á alþjóðavettvangi gegn þessari framgöngu Frakka og Kínverja. Ég tel einnig að það sé þá rétt að mótmæli frá Alþingi Íslendinga séu send franska þjóðþinginu sérstaklega því að það hlýtur að liggja í hlutarins eðli að ábyrgð þess er einnig mikil í þessu sambandi. Og þannig mundi það væntanlega styrkja og undirstrika andstöðu Íslendinga við þessi áform að bæði ríkisstjórn og Alþingi væru sameiginlega andvíg þeim og hefðu um það ályktað. Ég fagna svo þeirri samstöðu sem náðst hefur um flutning þessarar tillögu, en meðflm. ásamt mér eru þingmenn úr öllum flokkum nema Sjálfstfl. sem því miður er þarna ekki í hópnum, en ég vona að það þurfi ekki að þýða að ekki geti eftir sem áður tekist breið pólitísk samstaða um að mótmæla þessum kjarnorkutilraunum og gef mér í reynd að svo hljóti að vera því að ég get ómögulega komið auga á nokkra efnisástæðu, herra forseti, fyrir því að svo sé ekki, þ.e. að um það hljóti ekki að verða alger samstaða á Alþingi Íslendinga að við séum sem vopnlaus smáþjóð og andvíg öllum kjarnorkuumsvifum gersamlega mótfallin þessum tilraunum og tökum þar með afstöðu ásamt þá hina sömu og flestar þjóðir hafa í reynd tekið að hvetja viðkomandi aðila, viðkomandi þjóðir eindregið til þess að hætta við þessi áform. Að lokinni þessari umræðu, herra forseti, legg ég til að tillögunni verði vísað til 2. umr. og hv. utanrmn.

Virðulegi forseti. Eins og segir í greinargerð með þessari tillögu er í rauninni óþarft að rökstyðja hana með mörgum orðum svo sjálfsögð og þörf sem öll andmæli gagnvart þessu athæfi eru. Og ég ætla ekki að hafa mörg orð um tillöguna. Ég vildi þó nota tækifærið til þess að koma hérna á framfæri ályktun frá samráðsfundi Kvennalistans 26. ágúst 1995. Ég er hrædd um að hún hafi lítt ratað inn í fjölmiðla eins og reyndar hafa orðið örlög ansi margra ályktana og skilaboða sem við K kvennalistakonur höfum reynt að koma á framfæri í gegnum fjölmiðla, en eins og kunnugt er höfum við engan slíkan fjölmiðil sem getur verið okkar málpípa. Þessi ályktun hljóðar svo með leyfi hæstv. forseta: ,,Samráðsfundur Kvennalistans haldinn 26. ágúst 1995 mótmælir harðlega fyrirhuguðum kjarnorkusprengingum Frakka á Mururoa í Kyrrahafi. Kvennalistinn krefst þess að frönsk stjórnvöld falli frá áformum sínum og virði vilja íbúanna á svæðinu. Jafnframt mótmælir Kvennalistinn kjarnorkusprengingum Kínverja sem eru vægast sagt dapurlegur forleikur að kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Peking sem háð er undir yfirskriftinni: Jafnrétti, þróun, friður. Nýafstaðnar kjarnorkusprengingar Kínverja og fyrirhugaðar tilraunir Frakka eru stórhættulegt fordæmi sem mun torvelda samninga um algert bann við tilraunum með kjarnorkuvopn. Það verður mun erfiðara fyrir þjóðir heims að takmarka frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna þegar ríki á borð við Frakkland og Kína haga sér með þessum hætti. Við vitum að aldrei aftur má beita kjarnorkuvopnum og því eru allar frekari tilraunir með þau ógnun við framtíð mannkynsins og lífið á jörðinni og því ber að hætta þeim þegar í stað.`` Þetta hefur sennilega ekki borist til eyrna yfirvalda í Kína né Frakklandi en það er líklegra að þeir heyri ef Alþingi Íslendinga ályktar með þeim hætti sem hér er lagt til og stuðningur okkar kvennalistakvenna kemur einnig fram í því að ein okkar er hér meðflm. Það er að mínum dómi mjög við hæfi að Alþingi álykti sérstaklega og sendi franska þinginu slíka ályktun þó að stjórnvöld séu þegar búin að senda sín mótmæli og það oftar en einu sinni, en framkoma Frakka er eins og segir hér í greinargerðinni sérstaklega ósvífin í ljósi þess að þeir framkvæma tilraunirnar í Kyrrahafi fjarri Frakklandi í mikilli óþökk eyþjóðanna á þeim slóðum. Þetta er auðvitað frekleg árás á réttindi þeirra sem næst standa til þess að fá að vera laus við þá ógn og hættu sem fylgir tilraunum af þessu tagi og manni hlýtur að detta í hug tilvitnun í fræga bók: ,,Það sem þér viljið að aðrir menn gjöri yður skuluð þér og þeim gjöra`` eða kannski ætti maður að snúa því við og segja: Það sem þér viljið ekki að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér heldur ekki gjöra þeim. En það er auðvitað aldrei of seint að iðrast og bæta ráð sitt og vonandi væri tillaga eða ályktun af þessu tagi lóð á þær vogarskálar. Ég vildi sem sagt ítreka stuðning okkar. Ég tel brýnt að þessi tillaga komist sem fyrst til umfjöllunar í hv. utanrmn. og fái þar vonandi bæði fljóta meðferð og einlægan stuðning.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um endurskoðun viðskiptabanns á Írak á þskj. 32. Flm. ásamt mér eru hv. þingmenn Ásta R. Jóhannesdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir og Össur Skarphéðinsson. Tillgr. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér á alþjóðavettvangi fyrir því að viðskiptabannið á Írak verði tafarlaust tekið til endurskoðunar. Einnig verði mótuð sú stefna að viðskiptahindrunum verði aldrei beitt við þær aðstæður að almenningur, ekki síst börn, líði beinan skort af þeim sökum.`` Hér er um endurflutning á tillögu að ræða sem lögð var fram seint á síðasta þingi en varð eigi útrædd. Henni fylgir óbreytt greinargerð frá því sl. vor, enda er staða mála því miður sú, herra forseti, að ef eitthvað er, þá hefur ástandið enn versnað í Írak og allar sömu forsendur því fyrir hendi og sömu rök að mínu mati og okkar flm. fyrir því að taka ástand mála á þessum slóðum til skoðunar og viðskiptabannið eða a.m.k. framkvæmd viðskiptabannsins til endurskoðunar. Það ber að taka það fram í byrjun að þessa tillögu ber ekki að skoða sem almennt þannig séð að við sem að henni stöndum séum andvíg því að beita stjórnmálalegum eða viðskiptalegum aðgerðum í alþjóðasamskiptum ef svo ber undir. Þvert á móti er tekið fram í greinargerð að auðvitað hafa slíkar aðgerðir iðulega skilað miklum árangri og væntanlega er þar nærtækast og einna stærst að nefna þátt viðskiptahindrana og pólitískrar einangrunar í því að ráða niðurlögum hinnar illræmdu aðskilnaðarstefnu í Suður-Afríku. Um það deila fáir að pólitísk einangrun á alþjóðavettvangi og ákveðnar viðskiptahindranir áttu stóran þátt í því að knýja hvíta minni hlutann í Suður-Afríku til að láta af sinni illræmdu einangrunar- og aðskilnaðarstefnu. Sömuleiðis er það alveg ljóst að það er nauðsynlegt að kappkosta að beita friðasamlegum aðferðum við lausn deilumála á alþjóðavettvangi. Tillagan er því enn síður innlegg í þá átt að við teljum að slík deilumál beri fremur að leysa með vopnavaldi heldur en með stjórnmálalegum og friðsamlegum aðgerðum. En þetta breytir ekki hinu að vaxandi umræða er nú um það að beiting slíkra viðskiptalegra aðgerða verði á hverjum tíma að samræmast viðurkenndum mannúðarsjónarmiðum og mannúðarsamningum. Hið alþjóðlega samfélag geti ekki horft aðgerðarlaust upp á það að afleiðingarnar af beitingu slíkra tækja, aðgerða eða ráðstafana eða hvað við kjósum að kalla það eins og viðskiptabann eða viðskiptaþvinganir eru, slíkar aðgerðir brjóti í bága við eða gangi gegn yfirlýstum og samþykktum markmiðum um mannréttindi og viðurkenndum mannúðarsjónarmiðum. Og það er í þeim anda sem þessi tillaga er flutt og leggur það til að íslensk stjórnvöld taki það mál upp á alþjóðavettvangi og beiti sér fyrir endurskoðun á málinu í því samhengi. Það er ljóst, herra forseti, að alveg frá því að Persaflóastríðinu lauk hafa verið að koma fram upplýsingar um skelfilegt ástand mála í Írak. Það er ljóst að lífskjör almennings, a.m.k. þess hluta almennings sem lakast er settur, eru afar bágborin og aðstæður allar hinar hörmulegustu. Og þar fer margt saman, langvarandi vígbúnaðarkapphlaup, harðstjórn þar sem mikil misskipting hefur viðgengist, langvinnur styrjaldarrekstur því að næst á undan Flóastríðinu stóðu Írakar í langvinnri og blóðugri styrjöld við nágranna sína, Írana, og síðan hefur alþjóðlegt viðskiptabann, nánast algert viðskiptabann á landið í kjölfar Flóastríðsins leitt til þess að í landinu er mikill vöruskortur og í raun er efnahagskerfi landsins hrunið. Því miður er það svo að fórnarlömb þessa ástands, enn sem komið er a.m.k., eru ekki þeir sem þetta var ætlað að beinast gegn, þ.e. valdhafar í landinu. Harðstjórn landsins, harðstjórn Saddams Husseins virðist ef nokkuð er fastari í sessi en áður. Það er almenningur og ekki síst börn í landinu sem eru hin eiginlegu fórnarlömb. Og þetta sést best á því að ríkisstjórn Saddams Husseins hefur enn sem komið er þverskallast með ýmsum hætti við því að veita fulltrúum Sameinuðu þjóðanna fullnægjandi upplýsingar um umsvif sín á sviði kjarnorku- og eiturefnaiðnaðar eða hernaðar. Það er líka ljóst að þeim takmörkuðu matvælum og fjármunum sem til skipta eru í landinu er alls ekki ráðstafað með það að leiðarljósi að lina þjáningar þeirra sem lakast eru settir, heldur hefur yfirstéttin í landinu og herinn forgang að matvælum, lyfjum og eldsneyti og afleiðingarnar eru enn meiri hörmungar almennings. Við slíkar aðstæður og ég tala nú ekki um þegar þær hafa ríkt um árabil í einu landi, þá verða menn að horfast í augu við hlutina eins og þeir eru og ég held að siðferðisleg ábyrgð hins alþjóðlega samfélags að horfa upp á þetta ástand vara öllu lengur sé að verða óbærileg. Menn verði þá að horfast í augu við það að þarna séu saklaus fórnarlömb að þjást og ekki bara þjást heldur láta lífið svo tugum þúsunda og jafnvel hundruðum þúsunda skiptir. Það má því kannski segja að viðskiptabannið sem slíkt sé að verða fullt eins mannfrekt og styrjaldarreksturinn sjálfur var áður. Þá hljóta að koma til skoðunar aðgerðir sem mundu viðhalda stjórnmálalegum þrýstingi og í einhverjum mæli kannski efnahagslegum þrýstingi á Írak og íröksk stjórnvöld en losa þannig um hömlur og a.m.k. opna möguleika á matvæladreifingu og öðru slíku til landsins þannig að þar þyrftu menn ekki að líða beina hungursneyð eða láta lífið sökum þess að lyf og læknishjálp eru ekki fyrir hendi í landinu. Hvað Íslendinga varðar, þá er það þannig að við berum sameiginlega ábyrgð á ástandi mála með öðrum þjóðum heimsins sem fullgilt hafa ákvörðun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um viðskiptabann og það höfum við gert. Sú auglýsing sem í gildi er um þetta efni af Íslands hálfu og ég hef undir höndum er dags. 28. apríl 1992. Haldi einhverjir annað er best að eyða þeim misskilningi, en við Íslendingar berum fulla pólitíska ábyrgð í samfélagi þjóðanna á þessu ástandi því að við höfum fyrir okkar leyti fullgilt með auglýsingu viðskiptabannið á Írak þó svo að það kunni litlu að skipta hvað varðar bein viðskipti milli landanna. Þótt þau hafi ekki verið umtalsverð, hvorki á fyrri tíð og enn síður nú upp á síðkastið, þá berum við í stjórnmálalegu tilliti ábyrgðina til jafns við aðra í þeim skilningi að við höfum fullgilt þessa sérstöku ályktu og berum þar af leiðandi á henni ábyrgð. Ég tel líka, herra forseti, að við eigum samkvæmt hefð okkar að leggja áherslu á friðsamlegar aðgerðir og mannúðarstefnu í alþjóðastjórnmálum og ég held að endurskoðun viðskiptabannsins á Írak og reyndar þessara mála í heild á alþjóðavettvangi séu einmitt slíkt verkefni. Þótt hér sé aðallega til umræðu það neyðarástand sem nú er í Írak af þessum ástæðum, þá er síður en svo þar með sagt að ekki sé ástæða til að skoða stöðu fleiri sambærilegra mála. Það má vissulega velta því fyrir sér hvort viðskiptabönn sem nú er verið að reyna að beita á Balkanskaga séu að skila tilætluðum árangri, hvort viðskiptaþvinganir gegn Líbýu séu hinu alþjóðlega samfélagi til mikils sóma svo að ekki sé nú talað um áratuga langt viðskiptabann Bandaríkjamanna á Kúbu sem staðið hefur þeirri þjóð fyrir þrifum og heft framþróun í landinu um áratuga skeið. En eins og menn vita, þá var yfirgnæfandi meiri hluti allra utanríkisviðskipta Kúbu við stóra grannann í norðri, Bandaríkin, en á þau var klippt með viðstkiptabanni sem nú hefur varað um áratuga skeið og auðvitað haft afgerandi áhrif á þróun og framvindu mála í því landi. Þar er að vísu um tvíhliða deilu milli viðkomandi ríkja að ræða þannig að hið alþjóðlega samfélag er ekki ábyrgt með sama hætti og það er í þessu tilviki. Herra forseti. Ég vona að þessi tillaga fái skjóta meðhöndlun í hv. utanrmn. Þetta er mál sem ekki þolir bið í þeim skilningi að vandinn brennur á saklausum fórnarlömbum á degi hverjum sem hér eru til umfjöllunar í þessari tillögu. Einhverjir kynnu að segja að það eigi ekki að vera og sé ekki endilega forgangsmál í íslenskum stjórnmálum að ræða hér um stöðu mála í Írak og viðskiptabann á Írak eða þá tillögu sem hér var til umfjöllunar næst á undan og varðar mótmæli við kjarnorkusprengingum Frakka ekki síst hinum megin á hnettinum í Suður-Kyrrahafi. En það er nú einu sinni svo að jafnvel þótt rödd okkar Íslendinga sé ekki mjög sterk og við höfum ekki umtalsverð áhrif í stjórnmálalegu eða viðskiptalegu tilliti til að breyta framgangi þessara mála, þá breytir það engu um siðferðislega skyldur okkar og siðferðislga ábyrgð sem fullvalda þjóðar í samfélagi slíkra. Okkur ber að taka svona mál til skoðunar, hafa á þeim skoðun og taka afstöðu í samræmi við það og það leysir okkur ekki undan siðferðilegum skyldum í alþjóðastjórnmálum þó að við séum smáríki. Þess vegna held ég að það sé jafnrétt og skylt að taka mál af þessu tagi hér til umræðu og umfjöllunar á Alþingi Íslendinga eins og það er á þingum hinna stærri þjóða sem meiru kannski ráða í krafti stærðar sinnar um framvindu mála. Ég leyfi mér því að vona að lokum, hæstv. forseti, að hv. utanrmn. þó það fari lítið fyrir henni í þingsalnum um þessar mundir eins og reyndar hv. þingmönnum yfirleitt þó að á því séu ánægjulegar undantekningar sýnist mér úti í salnum, þá viti það ekki á það að þessi mál muni endilega mæta skilningsleysi þegar þau koma til meðferðar í hv. utanrmn. og gjarnan vildi ég sjá að þessar tillögur fengju þar umfjöllun og afgreiðslu á allra næstu vikum. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. utanrmn.

Herra forseti. Eins og fram kom í máli 1. flm. þessarar till., þá er ég meðflm. að þeirri þáltill. að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að beita sér á alþjóðavettvangi fyrir því að viðskiptabann á Írak verði tafarlaust tekið til endurskoðunar. Frá upphafi Sameinuðu þjóðanna hefur viðskiptahindrunum verið beitt í um það bil 10 skipti til þess að knýja ríki til aðgerða eða aðgerðaleysis. Viðskiptabönnin hafa verið misvíðtæk. Þannig náði viðskiptabann gegn fyrrum Júgóslavíu aðeins til vopnasölu og viðskiptabann gegn Suður-Afríku tók aldrei til nauðsynjavara, ferða- og samgöngumála. Viðskiptabann gegn Írak er hins vegar mjög almennt, nær bæði til inn- og útflutnings og til almenningsamgangna þannig að í Írak er nú heil þjóð í gíslingu. Nú er svo komið í landinu að þar er tilfinnanlegur skortur á matvælum, lyfjum og öðrum nauðsynjavörum. Börn og fullorðnir deyja úr hungri eða hörgulsjúkdómum og sjúkrahúsin geta ekki sinnt hlutverki sínu vegna skorts á lyfjum og öðrum aðbúnaði. Hinar efnahagslegu þrengingar hafa ýtt þjóðinni aftur til svartra miðalda, framfarir og bjartsýni sem einkenndu þjóðina fyrir örfáum árum er orðin fjarlæg endurminning. Almenn menntun sem komin var á hátt stig hefur þurft að víkja fyrir baráttunni við hungurvofuna. Í ljósi þróunar sem hefur átt sér stað í Írak frá innrásinni í Kúveit vakna vissulega efasemdir um réttlætingu viðskiptabanns yfirleit. Ef markmiðið með viðskiptabanni var að knýja stjórnvöld til að hverfa frá Kúveit, þá má segja að aðgerðirnar hafi skilað tilætluðum árangri fyrir löngu og ekkert réttlæti að viðhalda ástandinu af hálfu Sameinuðu þjóðanna. Hafi tilgangurinn hins vegar verið sá að refsa stjórnvöldum fyrir innrásina í Kúveit, bitnaði refsingin á röngum aðila, þ.e. fólkinu í landinu, hópi fólks sem ekki kom nálægt hinu refsiverða athæfi. Samkvæmt íslenskum refsirétti er það meginregla að mönnum verði ekki refsað nema þeir hafi brotið af sér og aðeins þeim brotlega verði refsað. Þá verður að vera samræmi á milli refsingar og hins refsiverða verknaðar. Viðskiptabannið gegn Írak hefur leitt til þess að fjölskyldum, ættbálkum og íbúum heila bæjarfélaga hefur verið refsað fyrir brot eins af þegnum samfélagsins. Það er í andstöðu við réttarvitund og réttarvenjur siðaðra þjóða og er í hrópandi andstöðu við þau mannúðarsjónarmið sem Genfarsáttmálinn og niðurstöður Nürnberg-réttarhaldanna byggðust á. Aðgerðir Sameinuðu þjóðanna gegn írösku þjóðinni eru brot á mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna, enda beint samband milli viðskiptabannsins og brota á grundvallarmannréttindum þegnanna í Írak, svo sem réttindum til lífsins, frelsis, reisnar og skoðana. Vegna þeirra grunnsjónarmiða sem nútímaréttarríki byggir á, á almennt viðskiptabann gegn fátækum þjóðum aldrei rétt á sér. Hafi öryggisráðið hins vegar ekki önnur þvingunarúrræði ber því að hlíta þeirri meginreglu að beita ekki refsiaðgerðum lengur en þörf krefur og þá aðeins í þeim tilgangi að binda endi á refsivert athæfi. Þegar búið var að hrekja herlið Íraka frá Kúveit og landið búið að endurheimta fullveldi og sjálfstæði er ekki lengur um refsivert framferði að ræða og því átti að aflétta refsiaðgerðunum tafarlaust. Það var ekki gert, heldur setti öryggisráðið fram ný skilyrði, skilyrði um stríðsskaðabætur og kröfur um eyðingu allra tortímingarvopna í Írak. Og það er eðlilegt að menn deili um þessi viðbótarskilyrði. Ísland er aðili að Sameinuðu þjóðunum og samþykkti á sínum tíma viðskiptabannið auk þess sem við höfum gert ráðstafanir til þess að framfylgja ályktunum öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um viðskiptabann með birtingu auglýsingar nr. 160/1992, um fullgildingu þess. Með hliðsjón af þróun í Írak og almennum mannúðarsjónarmiðum eru brostnar forsendur fyrir viðskiptabanninu og nú er mál að linni. Íslendingar hafa með starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum sýnt að tekið er mark á þeim. Nú ættu Íslendingar að ganga á undan og berjast gegn viðskiptabanninu og stuðla þannig að því að harmleiknum í Írak ljúki.

Herra forseti. Ég þakka síðasta ræðumanni og einmitt undirstrika það að ég er sammála að langmestu leyti þeirri umfjöllun sem hér kom fram hjá hv. þm. um þessi mál svona almennt séð. Tillagan beinist einnig ekki síður að því að meðferð þessara mála á alþjóðavettvangi almennt verði tekin til endurskoðunar og ég vísa þar til sömu sjónarmiða og hér komu fram í síðustu ræðu að þeirri skoðun vex nú held ég óumdeilanlega fylgi að það samræmist ekki viðurkenndum og samningsbundnum mannúðarsjónarmiðum eins og þau eru túlkuð og skilgreind í dag bæði í mannréttindasáttmála og yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og sambærilegra samninga á evrópskum vettvangi og að beita almennum viðskiptatakmörkunum þar sem fórnarlömbin eru fyrst og fremst þriðju aðilar, ekki þeir sem að frömdu refsiverðan verknað, brutu af sér eða menn eiga sökótt við. Þess vegna ber að gera mjög skýran greinarmun á því hvers eðlis viðkomandi viðskiptatakmarkanir eru. Ég tel til að mynda fullkomlega eðlilegt á meðan að deilur standa við íröksk stjórnvöld um einhverja eftirleiki af Flóastríðinu þá gildi afdráttarlaust og altækt vopnasölubann á Írak enda flest annað sem þeir þurfa á að halda um þessar mundir en að eyða þeim litlu peningum sem lausir eru í landinu í vopnakaup. Reyndar held ég að vopnasölubann og reglur um vopnaviðskipti í heiminum þurfi að taka til gagngerrar endurskoðunar og eitt mesta siðleysið sem viðgengst í þessum efnum sé sú blóðmjólkun á þriðja heiminum sem felst í vopnasölu iðnríkjanna þangað. Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst taka undir að þessi mál þarf að taka til endurskoðunar almennt. Þó að tilefni tillöguflutnings hér sé kannski fyrst og fremst ástand mála í Írak sem er óþolandi er það síður en svo að ekki sé ástæða til þess að skoða þetta víðar. Ég vil að lokum segja, herra forseti, að það er skaði að enginn af talsmönnum hæstv. ríkisstjórnar skuli vera hér til að tjá sig um afstöðu núv. ríkisstjórnar í málinu, ég er ekki viss um að hún hafi komið fram áður því að atkvæðagreiðslur og afstaða Íslands í þessu sambandi mun hafa verið mótuð í tíð fyrri ríkisstjórnar. Nú hafa orðið stjórnarskipti eins og kunnugt er og nýr maður tekinn við embætti sem hæstv. utanrrh. og mér léki satt best að segja hugur á að vita hvort að það er óbreytt staða í þeim efnum að ríkisstjórn Íslands styðji viðskiptabannið á Írak eins og staða mála er þar í dag. Er það svo að ríkisstjórnin og meiri hluti hennar á Alþingi hafi engar efasemdir um að bera pólitíska og siðferðislega ábyrgð á því að standa áfram að viðskiptabanninu? Eða hefur Ísland breytt eitthvað um stefnu, hafa menn tekið það upp að beita sér gegn þessu á alþjóðavettvangi? Sé svo, hefur það að minnsta kosti farið hljótt eins og fleira hefur gert undanfarna mánuði. Ég vona að fyrr en seinna komi eitthvað fram af hálfu hæstv. ríkisstjórnar um afstöðu hennar í þessum efnum en mikilvægast væri þó að fjalla einfaldlega um þessa tillögu vafningalaust í hv. utanmrn. og afgreiða hana sem allra fyrst þannig að vilji Alþingis mætti koma í ljós og þá verði framganga ríkisstjórnar að sjálfsögðu í samræmi við það fyrr en síðar.

Eins og forseti hafði getið um hefst nú utandagskrárumræða. Málshefjandi er hv. 18. þm. Reykv., Ásta R. Jóhannesdóttir, og beinir hún máli sínu til hæstv. heilbrrh. um stöðu geðverndarmála. Umræðan er skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa, hálftíma umræða.

Herra forseti. Í dag er alþjóðadagur geðheilbrigðis og því ærin ástæða til að vekja enn máls á málefnum geðsjúkra og aðstandenda þeirra. Í vor voru mál þeirra einnig til umræðu á þinginu. Nú eru enn blikur á lofti í geðverndarmálunum. Í dagblöðum í dag eru vakin athygli á stöðu mála, læknar og annað fagfólk bendir á hið slæma ástand í málefnum heilbrigðisþjónustu og búsetumálum þessa hóps. Í Alþbl. er forsíðufrétt um að skrifstofur Geðhjálpar séu lokaðar vegna fjárskorts á meðan beðið sé eftir svari um styrki frá hinu opinbera. Í grein eftir prófessor Tómas Helgason, forstöðulækni Geðdeildar Landspítalans, í Morgunblaðinu í morgun kemur fram að geðsjúkdómar eru sjúkdómar ungs fólks og að 70% sjúklinga á geðdeild Landspítalans 1993 hafi verið undir 50 ára aldri. Hann segir í greininni, með leyfi forseta: ,,Einnig eru dánarlíkur þeirra sem fá geðsjúkdóma auknar einkum í byrjun og eru þeir aðalorsök sjálfsvíga meðal ungs fólks. Vegna þess hve sjúkdómarnir eru algengir meðal ungs fólks verður öryrkjahópurinn stór, um fjórðungur þeirra sem fá fullan örorkulífeyri hefur geðtruflun sem aðalástæðu til örorkunnar.`` Heilbrigðisnefnd Alþingis heimsótti geðdeildir Landspítalans í haust og kynnti sér ástandið. Þar kom fram að aðsókn að geðdeildum hefur aukist um 20--30% á árunum 1991--1994 meðan dregið hefur verið úr kostnaði og starfsmannahaldi. Þar kom einnig fram að hættuástand er ríkjandi í heilbrigðisþjónustu við geðfatlaða hér á landi. Ekki er boðlegt hvernig langvarandi niðurskurður og sumarlokanir komu niður á sjúklingunum, aðstandendum, starfsfólki spítalans og allri þjónustunni. Lokanir hafa haft þær afleiðingar að þurft hefur að vísa sjúklingum frá sem komið hafa að næturlagi, vaktir eru undirmannaðar, starfsfólk iðulega í slysahættu og undir ómannlegu álagi. Barna- og unglingageðdeild Landspítalans hefur ekki farið varhluta af niðurskurðinum undanfarin ár. Nú er svo komið að milli 30 og 40 börn bíða fyrsta viðtals og getur biðin varað allt að átta mánuðum. Mörg þessara barna búa við óviðunandi aðstæður og er sjúkdómurinn oft kominn á alvarlegt stig þegar röðin er loksins komin að þeim. Oft verður að útskrifa börn sem að varla eru hæf til að útskrifast vegna þess að um bráðadeild er að ræða og ekki hægt að fylgja meðferðinni eftir vegna skorts á fagfólki. Í heimsókn þingmannanna kom fram að sárlega vantar sérhæft starfsfólk á göngudeild barna- og unglingageðdeildarinnar. Engin sparnaður er í því að skera niður þjónustu við geðsjúk börn. Mörg þeirra sem fá ekki læknishjálp leiðast út í vímuefnaneyslu og afbrot. Það á sérstaklega við um ofvirk börn. Þessir einstaklingar geta því orðið mjög dýrir samfélaginu síðar að ógleymdri óhamingju og vanlíðan sem þeir valda sjálfum sér og öðrum. Sparnaður í heilbrigðiskerfinu og ríkisrekstri er oft rökstuddur með því að við megum ekki varpa skuldum yfir á börnin okkar og komandi kynslóðir. En er okkur stætt á því að varpa þessum vanda yfir á komandi kynslóðir og þeim vanda, sem þeir sem ekki fá læknisþjónustu nú, munu skapa á lífsleiðinni? Ég segi nei, við erum með því að vísa mun stærri vanda á framtíðina. Þessi mál voru til umræðu á fundi Barnaheilla í gær og þar kom Valgerður Baldursdóttir, yfirlæknir á barna- og unglingageðdeildinni, með mjög alvarleg dæmi um hvernig einstaklingar sem fá ekki þjónustu á réttum tíma sem börn verða samfélaginu mjög dýr síðar meir sem ógæfufólk sem veldur bæði sjálfum sér og öðrum skaða og samfélaginu mikil útgjöld. Í löndum sem við viljum bera okkur saman við, svo sem á Norðurlöndum, er miðað við að heilbrigðisyfirvöld nái að veita 1--2% barna þá þjónustu sem veitt er á barnageðdeildum. En hér á landi náum við til 0,01% barna. Það kom reyndar fram hjá Valgerði á fundinum í gær að Svíar og Norðmenn teldu sig þurfa að sinna 2% þessa aldurshóps með þjónustu barna- og unglingageðdeilda miðað við þau þjónustuúrræði sem að þeir bjóða þessum hópi sem er mun meiri en hér. Þetta er óþolandi ástand á þjónustu við sjúk börn og unglinga og eins og Valgerður orðaði það á fundi Barnaheilla í gær um barna- og unglingageðdeildina: Við náum aðeins að sinna þeim sem koma til okkar með ,,rauðum neyðarflöggum.`` Herra forseti. Ég ætla að bera fram nokkrar spurningar í framhaldi af máli mínu til hæstv. heilbrrh. Hvernig mun hæstv. ráðherra bregðast við því ástandi sem nú ríkir á barna- og unglingageðdeild Landspítalans? Er hann tilbúinn að eyrnamerkja viðbótarfjárveitingu til deildarinnar nú á fjárlögum? Er hann tilbúinn að láta gera rannsókn á því hverjir fá þjónustu á barna- og unglingageðdeildinni og hverjum er vísað annað? Hyggst ráðherrann beita sér fyrir úrbótum í þjónustu fyrir þau börn sem ekki fá þjónustu á barna- og unglingageðdeildinni, þ.e. börn sem eru í sorg, börn sem hafa orðið fyrir áföllum og börn sem hafa verið misnotuð kynferðislega? Mun barna- og unglingageðdeildin verða fyrir áframhaldandi niðurskurði eins og aðrar deildir á Landspítalanum eins og lítur út fyrir í fjárlagafrv.? Og að lokum, telur hæstv. ráðherra að um raunverulegan sparnað sé að ræða í niðurskurði á þjónustu við þennan hóp?

Virðulegi forseti. Sl. þrjú ár hefur Alþjóðasamband um geðheilbrigði með stuðningi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar beitt sér fyrir því að 10. okt. væri alþjóðadagur geðheilbrigðis um allan heim. Fjölmörg lönd í flestum heimsálfum hafa tekið áskorun samtakanna og lýst því yfir að 10. okt. væri alþjóðadagur geðheilbrigðis í viðkomandi landi. Ísland hefur ekki verið þátttakandi formlega í þessu átaki fyrr en nú. Ég hef undirritað yfirlýsingu samtakanna um að 10. okt. 1995 sé alþjóðadagur geðheilbrigðis á Íslandi. Var prófessorum í geðlækningum, Geðlæknafélagi Íslands og Geðverndarfélagi Íslands falið að annast undirbúning þessa dags. Í yfirlýsingunni sem send var fjölmiðlum er vitnað til þess að hugtakið heilbrigði felur ekki aðeins í sér líkamlegt heilbrigði heldur einnig heilbrigði hugar og tilfinninga. Það sem stefna ber að er samkvæmt yfirlýsingunni að eftirfarandi atriði séu viðhöfð: Að auka skilning almennings á geð- og tilfinningatruflunum og efla sem best heilbrigði geðs og tilfinninga. Að skapa virðingu fyrir réttindum þeirra sem greindir eru með geð- og tilfinningatruflanir. Að efla forvarnastarf sem hefur það að markmiði að draga úr hættu á tilfinningatruflunum hjá þjóðfélagshópum sem eru viðkvæmastir fyrir slíkri röskun. Að bæta gæði og auka framboð geðheilbrigðisþjónustunnar um allan heim. Í íslenskri heilbrigðisáætlun, sem samþykkt var á Alþingi árið 1991, er rætt um geðheilbrigði með umræðu um sérfræðiþjónustu sérstaklega. Þar segir svo í 24. gr. m.a.: Sérstök áhersla skal lögð á að geðheilbrigðisþjónusta verði veitt á heilsugæslustöðvum og menntun heilsugæslulækna og hjúkrunarfræðinga miðist við að þeir geti sinnt geðsjúklingum. Gera skal ráð fyrir að geðdeildir í Reykjavík og á Akureyri taki að sér þjónustuhlutverk fyrir ákveðið heilsugæslusvæði. Áhersla verði lögð á að sjúklingum með langvarandi geðsjúkdóma fái inni á langlegudeildum eða sambýlum með öðrum sjúklingum og njóti þar geðlæknaþjónustu. Aldraðir og geðsjúklingar sem þurfa á dvöl að halda á stofnunum verði vistaðir eins og unnt er á almennum hjúkrunardeildum. Á heilbrigðisþingi árið 1995, sem haldið var í lok janúar, var m.a. fjallað um geðheilbrigði og mikilvægi þess að færa sér í nyt forvarnir á því sviði jafnt sem öðrum sviðum heilbrigðis. Þar kom fram að fagfólk í heilbrigðisþjónustunni hefur vaxandi áhyggjur af andlegri líðan þjóðarinnnar og þá sérstaklega barna og unglinga og ungs fólks. Heilbrigðisþing er heilbrrh. til ráðgjafar og ég hef skipað nefnd til að vinna úr þeim fjölmörgu tillögum sem fram komu á heilbrigðisþingi og mun hún skila tillögum sínum til mín fljótlega. Allt þetta er rakið hér til að sýna að víða mætti betur gera í geðheilbrigðisþjónustunni og þörf er að því að vinna að þeim markmiðum sem Alþjóðasamband um geðheilbrigði leggur til að verði höfð að leiðarljósi í dag og í framtíðinni. Áherslurnar eru þannig að mikilvægt er að sem flestir komi að málinu. Þannig má benda á að fyrsta markmiðið, að auka skilning almennings á geð- og tilfinningatruflunum, er markmið sem næst ekki nema með öflugum stuðningi fjölmiðla og jákvæðri og opinskárri umræðu um þessi mál. Heilbr.- og félmrn. hafa nýverið efnt til samstarfs til að skoða betur hagi þeirra sem búa við einhverja atferlistruflun og eru ekki á stofnunum. Hér eftir fara svör við þeim fjórum spurningum sem lagðar hafa verið fram um geðþjónustu við börn og unglinga og ég vil þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir að taka þetta mál hér upp. Það er víða úrbóta þörf, það er rétt hjá hv. þm. Spurt er hvernig ráðherra mun bregðast við ástandi á barna- og unglingageðdeild. Deildin hefur glímt við mikinn vanda undanfarin ár þar sem þörfin á þjónustu hennar hefur verið meiri en deildin hefur getað sinnt svo vel sé. Bent hefur verið á að fjöldi legurýma er meiri en víða en að sama skapi hefur ekki reynst kleift að veita fullnægjandi göngudeildarþjónustu og stuðning við börn og unglinga og fjölskyldur þeirra heima. Ræðst þetta að nokkru leyti af landfræðilegum aðstæðum á Íslandi þar sem oft getur verið um langan veg að sækja í slíka þjónustu og því nauðsynlegt að fá innlögn fyrir einstaklinginn. Til að tryggja að deildin væri skipulögð á sem allra hagkvæmastan hátt og í samræmi við þá þörf sem er fyrir þjónustu hennar voru ráðnir til að gera ítarlega úttekt á þjónustunni nokkrir sérfræðingar, m.a. barnalæknir og doktor í félagsvísindum sem er rektor við norræna heilsuháskólann í Gautaborg. Í úttektinni er m.a. lagt til að göngudeildarstarfsemi verði aukin, legurýmum og legudögum verði fækkað og þar með fáist möguleikar til að breyta skipulagi deildarinnar. Nú er verið að skoða þessa skýrslu sem er nýkomin og mun hún væntanlega hafa áhrif á þróun þessarar þjónustu. Spurt er að því hvort fé til þjónustunnar á barna- og unglingageðdeildinni sé eyrnamerkt. Ekki er um sérstaka fjárveitingu að ræða til barna- og unglingageðdeildar Landspítalans heldur nýtir deildin að hluta fjármagn sem veitt er til Ríkisspítalanna. Það verður svo áfram. En ég vil benda á að það er mikilvægt að efla þessa einingu og tengja hana betur öðrum deildum ríkisspítalanna. Ég get ekki svarað fleiri spurningum í þessari umferð en vonandi kemst ég að hér á eftir til að svara þeim.

Hæstv. forseti. Það er umhugsunarefni að á þessum degi, geðheilbrigðisdegi, skuli starfsfólk í þessum hluta heilbrigðisþjónustunnar segja að það sé flaggað rauðum neyðarfánum. Reyndar vil ég segja það í upphafi að mér finnst vel til fundið að gera einn dag á ári hverju að sérstökum geðheilbrigðisdegi og ætti sá dagur að geta orðið tilefni þess að vekja athygli á þessum málaflokkum. Margir hafa notað þetta tilefni í fjölmiðlum í dag, starfsfólk í geðheilbrigðisgeiranum, læknar, sálfræðingar og annað starfsfólk og aðstandendur sjúklinga hafa látið að sér kveða, vakið athygli á því sem vel hefur verið gert á liðnum árum í uppbyggingarstarfi sem fram hefur farið en þegar horft er til líðandi stundar vekur athygli að það er tvennt sem sker sig úr. Bent er á að í samanburði við þau ríki sem við helst berum okkur saman við er okkar hlutur til geðheilbrigðismála mun rýrari en almennt gerist. Það er annað sem stingur í augu og það er að þrátt fyrir þetta sætir þessi hluti heilbrigðisþjónustunnar miklum niðurskurði. Tómas Helgason prófessor, yfirmaður geðdeildar Landspítalans, bendir á í grein sinni í Morgunblaðinu að börn og unglingar verði utan gátta og Valgerður Baldursdóttir, sem er yfirlæknir á barna- og unglingageðdeild Landspítalans, segir að stöðunni hjá börnum og unglingum megi líkja við kreppu. 

Hæstv. forseti. Það er ástæða til þess að þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir að vekja máls á málefnum geðsjúkra á hv. Alþingi í dag, á degi geðheilbrigðis og dettur mér ekki annað í hug en hv. þm. gangi gott eitt til með þessari umræðu. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir að taka áskorun Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar að undirrita yfirlýsingu þess efnis að 10. okt. skuli verða alþjóðadagur geðheilbrigðis hér á landi. Þessi gjörningur er í mínum huga fyrst og fremst táknrænn og hugsaður til þess að vinna gegn fordómum og viðurkenna geðsjúkdóma sem veikindi. Aðbúnaður geðsjúkra hefur tekið miklum framförum hér á landi á síðustu 2--3 áratugum. Þó búa geðsjúkir að einhverju leyti við einangrun enn þann dag í dag. Sú meðferð sem þekktist á fyrri hluta aldarinnar í þjóðfélagi okkar er blettur á þjóðfélaginu sem ég ætla ekki að hafa fleiri orð um. Eins og kom fram í máli hæstv. heilbrrh. er verið að vinna úttekt á vegum heilbr.- og trmrn. ásamt félmrn. á því hvaða afleiðingar það hefur fyrir einstaklinga sem haldnir eru þessum sjúkdómi ef þeir eru útskrifaðir of fljótt af stofnunum. Ég hlýt að vekja athygli á því, ekki síst í tilefni af síðustu ræðu, að þjónusta stofnana ríkisins í ár er fyrst og fremst á ábyrgð fyrrv. ríkisstjórnar þótt hæstv. heilbr.- og trmrh. hafi fengið það erfiða hlutverk að reyna að sníða þjónustu að núgildandi fjárlögum. Þetta segi ég m.a. vegna þess að hér var áðan talað um að flaggað væri rauðum neyðarfánum.

Virðulegi forseti. Það er við hæfi að málefni geðfatlaðra og staða geðverndarmála komi til umræðu á Alþingi á alþjóðadegi geðheilbrigðis. Þó að þessi mál séu mjög brýn og vissulega í ólestri eftir lokun geðheilbrigðisdeilda í sumar virðist helst verið að gagnrýna að ekki sé nægilegt fjármagn veitt til þessa málaflokks sem ég get vissulega tekið undir. Við veitum hlutfallslega mun minna fé til þessa málaflokks en t.d. er gert annars staðar á Norðurlöndum. Ég vil vekja athygli á því að í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna frá 1948 kemur fram að einstaklingar sem þjást af geðkvillum eða eiga við tilfinningaleg vandamál að stríða séu jafnbornir til þeirrar virðingar og réttinda sem eru undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum. Því er stundum haldið fram að á Íslandi sé algengara en í nágrannalöndunum að börn og fullorðnir þjáist af geðrænum vandkvæðum. Mér vitanlega eru ekki til rannsóknir því til stuðnings. Tíðnin hér virðist vera svipuð og í nágrannalöndunum, þ.e. að um 20% íbúafjöldans eiga við einhver geðræn vandkvæði að stríða og það alvarleg að meðferðar er þörf enda þótt alvarlegir geðsjúkdómar þjái mun færri sem betur fer. Með bættum geðlyfjum og framförum í geðrænni meðferð hefur sem betur fer tekist að fækka fólki á sjúkrahúsum en um leið er meiri þörf á stuðningi á göngudeildum og á stuðningi í atvinnulífinu og hjá fjölskyldum þessa fólks. Þau 15--20% barna og fullorðinna, sem eiga í tilfinnanlegum vandkvæðum, þurfa að fá góða aðhlynningu til þess að ástand þeirra lagist. Því miður búa of mörg börn hér við erfiðar uppeldisaðstæður og því er mjög mikilvægt að til komi auknar fjárveitingar, ekki síst til barna- og unglingageðdeildarinnar sem þarf að koma á sérhæfðri meðferð m.a. fyrir börn sem hafa orðið fyrir ofbeldi, andlegu, líkamlegu og kynferðislegu. 
             Virðulegi forseti. Ég er alveg rétt að ljúka máli mínu, en ég vil að lokum geta þess að hið óhóflega vinnuálag sem hér viðgengst á fjölskyldum eykur tíðni þessa vandamáls, svo og atvinnuleysi. Þess vegna er mjög mikilvægt að dreifa atvinnunni á alla því að það eru öfgarnar sem eru slæmar og það þarf að auka fé til þessa málaflokks.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og menn á undan mér þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir að hafa vakið þessa utandagskrárumræðu um málefni geðsjúkra og geðfatlaðra á þessum fyrsta alþjóðadegi sem minnst er þessara mála á Íslandi. Um leið vil ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir þennan alþjóðadag þar sem sérstök athygli verður vakin á stöðu þessa hóps í þjóðfélaginu, bæði á Alþingi og með öðrum hætti. Mörg okkar áttum þess kost í gær að sitja þing Barnaheilla þar sem var tekið á málefnum barna almennt og þar komu málefni barna og unglinga með geðheilbrigðisvandamál mjög til umfjöllunar. Það var fjallað m.a. um ástand mála á sjúkrahúsum á barna- og unglingageðdeildinni sem er orðin 25 ára gömul og hefur ekki náð að þróast í takt við breyttar áherslur í þessum málum og hefur enn fremur þurft að sæta miklum lokunum eins og reyndar aðrar heilbrigðisstofnanir. Það hefur verið minnst á fyrirlestur Valgerðar Baldursdóttur barnalæknis á barna- og unglingageðdeildinni þar sem hún vakti athygli á stöðu barna með geðræn vandamál. Ég mun ekki endurtaka það hér en þó langar mig til þess að staldra við einn hóp sem ekki hefur verið talað um, hvorki í gær á málþingi Barnaheilla né hér í sal Alþingis og það eru bæði börn og fullorðnir, þroskaheftir með miklar atferlistruflanir og geðræna sjúkdóma. Þessi hópur hefur hvergi átt í hús að venda og hefur reyndar sætt þeirru skammarlegu meðferð að margar heilbrigðsstofnanir hafa synjað honum um meðferð og inntöku þar til þess að sinna honum. Ég vona að hæstv. heilbrrh. sjái sér fært að beita sér þannig að þessi hópur verði með í umræðunni. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. alþm. fyrir að taka þetta mál upp hér. Það hefur verið farið yfir það ástand sem ríkir á sjúkrahúsum landsins þar sem flatur niðurskurður hefur bitnað illa á þjónustu við geðsjúka. En það sem mig langaði, virðulegi forseti, til að vekja athygli á við umræðuna er staða þeirra sem eiga við geðræn vandamál að stríða og eru ekki á hjúkrunarstofnunum og þeir sem þurfa á sálfræðiþjónustu utan sjúkrahúsa að halda þar sem ekki er um neina þátttöku tryggingakerfisins í þeim kostnaði sem sjúklingar þurfa að bera. Svo virðist sem sjúkdómar þessa fólks séu ekki viðurkenndir sem slíkir. Áþreifanlegt dæmi um þetta eru börn eða unglingar sem beitt hafa verið ofbeldi hvers konar og þurfa af þeim sökum að leita aðstoðar sálfræðings um lengri eða skemmri tíma. Þau fá litla eða enga endurgreiðslu frá Tryggingastofnun ef aðstoðin er utan þjónustu sjúkrahúsa eða göngudeilda. Foreldrar þessara barna sem oft og tíðum eru bundin heima við umönnun og eftirlit með sjúklingunum eiga ekki rétt á umönnunarbótum vegna þessa og þó reynir e.t.v. ekkert síður á möguleika foreldra til umönnunar barns sem á við sálræn vandamál að stríða en ef um líkamlegan, sýnilegan sjúkdóm er að ræða. Ofan á þetta allt saman er ætlun ríkisstjórnarinnar að fresta greiðslu dæmdra miskabóta til þolenda hvers konar ofbeldis, bóta, sem oftar en ekki þarf að nýta til greiðslu fyrir aðstoð vegna afleiðinga ofbeldis. Ég vil því skora á hæstv. heilbrrh. að beita sér fyrir því að þolendur ofbeldis og aðrir þeir einstaklingar sem eiga við langvarandi geðræn eða sálræn vandamál að stríða fái eðlilegar greiðslur frá Tryggingastofnun og foreldrar þeirra barna og unglinga sem eiga við sömu vandamál að stríða eigi möguleika á umönnunarbótum sem auðvelda þeim að veita börnum sínum þá umönnun og umhugsun sem til þarf.

Herra forseti. Eins og aðrir vil ég þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir að hafa tekið upp þetta mál hér á þessum degi. Ég verð hins vegar að segja, herra forseti, að mér finnst aðfinnsluvert að þegar hæstv. ráðherra kemur og heldur sína ræðu hagar hún ræðunni með þeim hætti að henni gefst ekki tóm til að svara þeim mikilvægu spurningum sem þingmenn hafa spurt hæstv. ráðherra. Sérstaklega á þessum degi og ekki síst út frá ræðu hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur er það brýnt að við náum að ræða við ráðherrann hvort hann ætlar sér að skera enn frekar niður þjónustu við barna- og unglingageðdeild Landspítalans. Hjá hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur kom fram að staðan í dag var að öllu leyti Alþfl. að kenna. Gott og vel, herra forseti. Ég vil ekki skorast undan þeirri ábyrgð. Við eigum sök á því eins og aðrir sem sátu í síðustu ríkisstjórn að ekki var betur gert í þessum málum en raun ber vitni í dag. Það þýðir hins vegar ekki fyrir hv. fulltrúa Framsfl. að koma hingað og ásaka Alþfl. um þennan niðurskurð þegar fyrir liggur að samkvæmt fjárlagafrv. á enn frekar að þrengja að. Ekki er hægt að lesa annað út úr fjárlagafrv. en það. Um það var spurningin sem hv. þm. varpaði fram til hæstv. ráðherra en ráðherrann hagaði ræðu sinni þannig að henni gafst ekki tóm til að svara henni. Það er nauðsynlegt að það komi fram hvað ráðherrann er að hugsa í þessum efnum. Herra forseti. Framsfl. háði kosningabaráttu undir eftirfarandi kjörorði: Fólk í fyrirrúmi. Er það að hafa fólk í fyrirrúmi að ætla núna að þrengja enn frekar að barna- og unglingageðdeild Landsspítalans sem að fjölmargir þingmenn hafa komið inn á í þessari umræðu? Herra forseti. Ráðherrann sagði að mikil þörf væri á úrbótum í málefnum þessarar mikilvægu deildar. Eru það einu úrbæturnar sem að hún sér að ætla að skera enn frekar niður fjármagn til deildarinnar? Er það þannig sem okkur birtist, herra forseti, hvernig á að efna kjörorðið: Fólk í fyrirrúmi? Það er alveg ljóst að ungt fólk og börn sem eiga við geðræna erfiðleika að stríða eru ekki í þessu fyrirrúmi samkvæmt fjármálafrumvarpinu.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. málshefjanda, Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, fyrir að vekja máls á þessu efni einmitt í dag og ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir að sýna málinu þann áhuga að gera þennan dag að alþjóðadegi geðheilbrigði. Ég lýsi því yfir að ég tel að okkur beri skylda til þess að sinna þessum málaflokki af engu síðri kostgæfni en öðrum málaflokkum innan heilbrigðisgeirans. Mér finnst hins vegar leiðinlegt að hv. þm. vilja gera þessa umræðu og þennan málaflokk að einhvers konar pólitísku reiptogi og því miður fer hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir þar fremst í flokki þegar hún talar um það að fyrrv. hæst. ríkisstjórn beri mesta ábyrgð á því hvernig ástandið er í þessum málaflokki. Ég verð að segja að ég hef á síðustu sex mánuðum sem þessi nýja ríkisstjórn hefur setið ekki orðið var við það að ráðherra hennar flokks í heilbrigðisráðuneytinu hafi gert einhverjar sérstakar ráðstafanir til þess að bæta þar úr. En ég er hins vegar sannfærður um að hæstv. heilbrrh. mun í starfi sínu sinna þessum málaflokki af alveg sömu kostgæfni og öðrum málaflokkum innan heilbrigðisgeirans.

Herra forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem að hafa tekið þátt í þessari umræðu í dag. Það hefur komið fram hjá hæstv. heilbrrh. Ingibjörgu Pálmadóttur, að hún tók áskorun alþjóðaheilbrigisstofnunarinnar og undirritaði yfirlýsingu um að dagurinn í dag, 10. október, yrði alþjóðlegur geðheilbrigðisdagur og það er vel. En nú langar mig til að skora á hana að leysa strax úr þeirri brýnu neyð sem ríkir í geðheilbrigðismálum hér á landi og ekki síst í málefnum barna og unglinga sem eiga við geðrænan vanda að stríða. Ég efast ekki um það að hv. þm. hér taka undir það og ég vona að hún taki jafn vel í þá áskorun og hina. Hæstv. ráðherra gafst ekki kostur á að svara nema fyrstu spurningu minni en ég vona nú að það verði leyst úr því á eftir. Í svari hennar kemur fram að það verður ekki viðbótarfjármagn til geðdeildarinnar en það á samt að auka göngudeildarþjónustuna. Ef það kemur ekki meira fé til þessa málaflokks og þessarar deildar leyfi ég mér að efast um að um aukna þjónustu verði að ræða. Aftur á móti eru nefndir og ráð og úttektir í gangi og það er gott og nauðsynlegt en þessi mál þola enga bið. Það er ágætt að skrifa undir markmið og yfirlýsingar en það er ekki nóg, það verða fylgja athafnir í kjölfarið. Hæstv. heilbrrh. Í lok umræðunnar geri ég orð prófessors Tómasar Helgasonar í Morgunblaðinu í dag að mínum: Geðvernd framtíðar er að veita þessu fólki góða samfellda þjónustu núna.

Virðulegi forseti. Ég lýsti því í ræðu minni áðan, hv. form. heilbr.- og trn. hefur trúlega tapað af því --- hann kom of seint --- hvernig væri unnið að undirbúningi þessara mála.  Ég vona að umræðan verði til þess að við tökum höndum saman og gerum þetta að forgangsverkefni og ég held að það sé besta svarið við þeim spurningum sem hafa komið fram. Við vitum að það er þörf á úrbótum og ég vona að við vinnum að því saman. Það er ekki eyrnamerkt fjármagn til þessara deilda frekar en annarra deilda en við skiljum þörfina á því að þarna komi meira fjármagn en hefur verið. Og ég ætla að ljúka máli mínu með þessum orðum.