Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Að minni ósk hefur verið dreift hér á Alþingi skýrslu þeirri sem Ríkisendurskoðun hefur gert um byggingu flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli. Að sjálfsögðu hafði ég gert ráð fyrir að gera ítarlega grein fyrir þessari miklu framkvæmd í skýrslu utanrrh., en þótti rétt, þar sem skýrsla þessi lá nú fyrir, að henni yrði dreift og rædd sérstaklega ef eftir því væri gengið, enda hefur nú verið óskað eftir umræðum um skýrsluna. Ég hef þó í raun ekki miklu við það að bæta sem í þessari skýrslu segir, enda tiltölulega nýlega kominn að þessu máli. Ég vil þó, áður en ég fer yfir helstu atriði í niðurstöðum skýrslunnar, vekja athygli á því að einnig hefur verið dreift hér á hinu háa Alþingi svari við fsp. sem til mín var beint af hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur ásamt fleirum. Ég vil þó geta þess að í flýtinum munu ýmsar prentvillur hafa orðið og er nú verið að endurprenta þetta þskj. og því verður dreift að nýju. Einnig þykir mér rétt að eitt komi fram sem um hefur verið spurt. Í næstsíðustu málsgr. skýrslunnar segir, með leyfi forseta: "Eins og glöggt má sjá af þessari skýrslu", og er þá vísað í þá skýrslu eða svar við fsp. hv. þm., "eru flestar þær fullyrðingar, sem fram hafa komið síðustu daga, vikur og mánuði um byggingarframkvæmdir og byggingarkostnað flugstöðvar Leifs Eiríkssonar, rangar." Er þá ekki átt við skýrslu Ríkisendurskoðunar heldur ýmislegt sem farið hefur manna á milli. Eins og ég sagði áðan mun ég í stuttu máli styðjast við niðurstöður þær sem koma fram og hefjast á bls. 3 í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Í upphafi er gerður samanburður á þeim markmiðum sem sett voru og á framkvæmd þeirra. Þar segir, með leyfi forseta: "Meginmarkmið við upphaf verkefnisins sumarið 1983 voru að reisa flugstöð sem þjónaði ákveðnum tilgangi, bæði hvað varðar þjónustu og útlit, að fullgera flugstöðina í apríl 1987, að kostnaður væri 42 millj. bandaríkjadollara og voru verðhækkanir á byggingartíma innifaldar. Niðurstöður í dag eru: Flugstöðin uppfyllir eðlilegar starfrænar og útlitslegar kröfur. Aðfinnslur þar að lútandi eru smávægilegar. Mannvirkið er glæsilegt að flestra dómi. Flugstöðin var opnuð til umferðar 14. apríl 1987:. Allmikið skorti þó á að byggingin væri fullgerð. Samanburður á upphaflegri kostnaðaráætlun og raunkostnaði leiðir eftirfarandi í ljós, verðlag í september 1987 án aðflutningsgjalda og söluskatts: Framreiknaður framkvæmdakostnaður við fullgerða flugstöð er 2 milljarðar 992 millj. kr. Framreiknuð áætlun 2 milljarðar 121 millj. kr. Mismunur er 871 millj. kr." Eins og kemur fram í því sem ég hef nú lesið var ætlunin að reisa eins og hér sagði flugstöð sem fullnægði kröfum um þjónustu og útlit. Ég hygg að þm. sé flestum ljóst að sú flugstöð sem við samþykktum hér á hinu háa Alþingi fyrir nokkrum árum að yrði reist hlyti að verða mjög dýrt mannvirki. Hún er ekki venjulegur álkassi, eins og við þekkjum frá flugstöðvum víða erlendis, heldur mjög glæsilegt hlið inn í land okkar. Um þetta má að sjálfsögðu deila, en staðreyndin er að það er orðið of seint nú. Ég hygg að við getum flest verið ánægð með útlitið á þessari flugstöð, en ég hygg að við getum líka samþykkt það, sem ég hef sagt, að við hljótum að hafa gert ráð fyrir að þessi bygging yrði kostnaðarsöm eins og hún er í upphafi hönnuð. Þetta vildi ég láta koma hér fram því að ég hef heyrt ýmsa lýsa undrun á þessum mikla kostnaði. Hann felst að mínu mati fyrst og fremst í hönnun þessarar byggingar og þá er um upphafið í þeirri ákvörðun að ræða sem hér er fjallað um. Það sem hins vegar er vissulega vert athugunar og er gert að athugunarefni í skýrslu Ríkisendurskoðunar er sá mismunur sem ég nefndi áðan upp á 871 millj. kr. Um það er ítarlega fjallað í skýrslunni. Í 2. lið í niðurstöðum er upplýst að eins og flugstöðin var upphaflega hönnuð var gert ráð fyrir að kostnaðurinn yrði 57 millj. bandaríkjadala. Þetta þótti mönnum of mikil upphæð og var ákveðið að skera niður eins og frekast var talið fært. Það var gert og kostnaðaráætlunin lækkaði við það í 42,4 millj. dollara. Sú áætlun er dags. 12. mars 1981. Þessi áætlun fól þannig í sér ýmsan tilgreindan niðurskurð, eins og segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar, að upphæð 12 millj. bandaríkjadollara. Auk þess mun fleira hafa verið tínt til sem lækkaði kostnaðinn. Hér er síðan rakið í niðurstöðum skýrslunnar að flest af því sem er um að ræða er síðan tekið inn í bygginguna og reyndar er látið að því liggja í skýrslunni að flest af því muni hafa verið nauðsynlegt. Segir á bls. 4, með leyfi forseta: "... enda væri flugstöðin á mörkum þess að vera starfhæf ef það væri ekki gert, og auk þess kom til ýmislegur óvæntur viðbótarkostnaður og magnaukningar. Ákveðið var að stækka nýtanlegan kjallara og ýmsar breytingar voru gerðar á innra skipulagi. Með þessu var notagildi flugstöðvarinnar aukið og möguleikar til hærri leigutekna sköpuðust. Um mitt ár 1985 var ákveðið að flugeldhúsið yrði flutt í sérstaka byggingu í eigu Flugleiða hf." M.ö.o., eins og ég sagði áðan, virðist Ríkisendurskoðun telja að þessar viðbætur hafi verið óhjákvæmilegar. Þetta er rakið m.a. í þessari skýrslu og er rakið í þeirri skýrslu sem ég nefndi áðan og lögð hefur verið fram á Alþingi sem svar við fsp. hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur og einnig hygg ég að það komi greinilega fram í þeirri skýrslu sem byggingarnefnd hefur látið dreifa til allra þm. Nánar er fjallað um þennan viðbótarkostnað upp á 871 millj. kr. og hann sundurliðaður m.a. þannig: Viðbætur við upphaflega kostnaðaráætlun nema 653 millj. kr., magnaukningar 153 millj. kr., óskiptur kostnaður 83 millj. Hér er síðan nánari sundurliðun bæði yfir viðbætur og magnaukningu. Ég skal ekki fara yfir það ítarlega en þó nefna örfáa liði eins og t.d. stækkun landgangs og landgangshúss. Í þeim niðurskurði sem gerður var á upphaflegri áætlun var landgangurinn styttur og landgöngurönum eða hvað það kallast var fækkað. Hins vegar jókst umferð mjög um gömlu flugstöðina á byggingartíma og ákvörðun mun hafa verið tekin um að fjölga þessum tækjum. Ég vil einnig sérstaklega nefna viðbótarkostnað sem verður á hönnun byggingarinnar. Það hygg ég að megi fyrst og fremst rekja til þess að krafist var um leið og Bandaríkjamenn samþykktu framlög til byggingarinnar að þeir staðlar í Bandaríkjunum sem lengra ganga en staðlar hér á landi yrðu lagðir til grundvallar. Mun þetta ekki síst hafa valdíð nokkrum vandræðum í hönnun loftræstikerfis þar sem bæði íslenskir og erlendir aðilar komu að því máli. Ég er ekki nógu kunnugur málinu til að fara vandlega í ýmsar þær breytingar sem eru nauðsynlegar á byggingartíma, en mér er tjáð að þær stafi fyrst og fremst af því að upplýsingar hafi ekki gengið nægilega greiðlega á milli íslenskra hönnuða og þeirra erlendu. Um það treysti ég mér ekki að fjalla nánar, en um það er út af fyrir sig fjallað ítarlega í köflum þessarar skýrslu. Spurningin sem mér sýnist fyrst og fremst liggja fyrir okkur er hvort leitað hafi verið réttra heimilda til að taka inn þær viðbótarframkvæmdir og þann viðbótarkostnað sem af því leiddi. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir á bls. 5, með leyfi forseta: "Byggingarnefnd fullyrðir að útgjöld þessi hafi verið samþykkt af réttum stjórnvöldum, en magnaukningar hafi verið ófyrirséðar. Ríkisendurskoðun hefur kannað hvort heimildar hafi verið aflað hjá þáverandi utanríkisráðherrum og kom fram að byggingarnefnd hafi haft heimild til að stofna til þessara útgjalda." Svo er hitt annað mál hvort þessar viðbætur hafi komist til fjárveitingavaldsins þannig að þar hafi legið fyrir nægilegar upplýsingar um þann viðbótarkostnað sem smám saman kom í ljós á byggingartímanum og rekja má að langstærstum hluta til þeirra viðbóta sem ákveðnar voru á flugstöðinni. Um það mál eru skiptar skoðanir. Fram kemur í upplýsingum byggingarnefndar að í þeim fjárhagsáætlunum sem sendar hafi verið til Fjárlaga- og hagsýslustofnunar hafi þetta komið greinilega fram og ekki verið gerðar við það athugasemdir. Ég verð hins vegar að láta í ljós þá skoðun mína að réttara hefði verið að koma þessum upplýsingum og tillögum til ríkisstjórnar og Alþingis þannig að fyrir hefði legið fyrr og sýnist mér það í raun það atriði sem fyrst og fremst er gagnrýnisvert í sambandi við þessa byggingu. Ég vek athygli á því að á bls. 7 er af Ríkisendurskoðun vakin athygli á ýmsum þeim aðgerðum sem byggingarnefnd greip til til að hafa sem gleggst og best eftirlit með framkvæmdinni og má skilja a skýrslu Ríkisendurskoðunar að hún telji að þar sé allvel að málum staðið. Þar segir, með leyfi forseta: "Þó verður að telja að yfirstjórnin hafi að ýmsu leyti brugðist rösklega við þegar verulegir erfiðleikar steðjuðu að og eru eftirfarandi viðbrögð dæmi þess."  "Varðandi yfirstjórn verkefnisins verður að telja að skort hafi á heildaryfirsýn, bæði fjárhagslega og framkvæmdalega. Samræmdri áætlanagerð og eftirfylgni hennar var ábótavant.

Þetta er aðeins betra.

Þó verður að telja að yfirstjórnin hafi að ýmsu leyti brugðist rösklega við þegar verulegir erfiðleikar steðjuðu að og eru eftirfarandi viðbrögð dæmi þess: 1. Skipun verkefnisstjóra í janúar 1986. 2. Núllstillingarsamningar við verktaka vorið 1986. 3. Skipun tæknimannatvenndar vorið 1986. 4. Samningar við verktaka haustið 1986. 5. Skipun úrskurðaraðila haustið 1987." Hins vegar kemur fram í þessari skýrslu, og kemur þá að því sem ég taldi áðan fyrst og fremst gagnrýnisvert í sambandi við fjármögnun verksins, að "fjárþörf vegna gildandi verksamninga út árið 1987 var talin vera 450–480 millj. kr. umfram fjárheimild ársins" sem var 520 millj. kr. Ráðuneytið heimilaði með bréfi dags. 11. maí 1987 bráðabirgðalántöku að fjárhæð 480 millj. kr." En fram kemur í skýrslunni að Ríkisendurskoðun gagnrýnir að þessar viðbótaróskir hafi ekki verið settar fram eins og átt hefði að gera fyrr en á árinu 1987. Segir á bls. 9: "Ríkisendurskoðun bendir á að ekki var sótt um aukafjárheimild og ekki vakin athygli fjárveitingavaldsins á vandanum fyrr en með bréfi dags. 29. apríl 1987. Ríkisendurskoðun hefur ekki fengið viðhlítandi skýringar á þessu." Hér í skýrslunni er svo jafnframt rakið misgengi dollars og íslenskrar krónu og þarf ég ekki að fara orðum um það, en vil ljúka þessu yfirliti mínu yfir niðurstöður skýrslunnar með því að draga fram það sem segir á bls. 10 um lærdóm sem draga má af framkvæmdinni. Þar segir: "Ríkisendurskoðun telur að af þessu máli megi draga ýmsar ályktanir í sambandi við meiri háttar opinberar framkvæmdir, m.a. eftirfarandi: 1. Vanda til við undirbúning framkvæmda, einkum að fyrir liggi góð skilgreining á verkefninu og væntanlegum gangi þess. 2. Vanda til áætlanagerðar, einkum samræmdrar framkvæmda- og fjárhagsáætlunar, framkvæma stöðuga endurskoðun meðan á verkefni stendur og tryggja upplýsingagjöf til réttra aðila. 3. Vanda til vinnubragða við gerð fjárlagatillagna og fjárlagagerðar. 4. Varast skal breytingar á verktíma og áður en ákvörðun er tekin um breytingu frá samþykktri áætlun og eða hönnun skal athuga svo sem unnt er hvaða afleiðingar breytingin hefur." Nú skal ég engan dóm kveða upp um hvernig þessara atriða hefur verið gætt, en lýk þessu yfirliti mínu með því að endurtaka það, sem ég hef sagt hér áður, að í fyrsta lagi er ákveðið í upphafi að byggja mjög glæsilegt mannvirki sem hlaut að verða dýrt og í öðru lagi er það athugasemdaverðast í þessari skýrslu að þeir hlutir sem í sparnaðarskyni voru teknir út úr mannvirkinu eru engu að síður framkvæmdir á byggingartíma. Þótt ég sé þeirrar skoðunar að allar þessar framkvæmdir hafi í raun verið nauðsynlegar til að þetta glæsilega mannvirki gæti sinnt því hlutverki sem því er ætlað tek ég undir að betur hefði þurft að ganga frá skýrslugerð um slíkar viðbætur og alveg sérstaklega betur frá umsókn til fjárveitingavaldsins um það viðbótarfjármagn sem þörf var í þessu skyni þannig að óumdeilanlegt væri að fjárveitingavaldið og þar með Alþingi hefði samþykkt slíkar breytingar.



Herra forseti. Fyrir réttu ári samþykkti Alþingi frv. til lánsfjárlaga. Þar var byggingarnefnd flugstöðvar í Keflavík veitt heimild til lántöku að upphæð 520 millj. kr. Nefndin áætlaði í rökstuðningi sínum að þessi upphæð dygði til að taka flugstöðina í notkun í apríl sl. Flugstöðin var opnuð með mikilli viðhöfn skömmu fyrir kosningar. Skömmu eftir kosningar bárust fjmrn. þær upplýsingar frá byggingarnefnd að fjárþörf á þessu ári gæti numið alls 1200 millj. kr. er ekki 520 eins og nefndin hafði áætlað nokkrum mánuðum áður. Þegar þar var komið sögu var fjmrn. upplýst um að nefndin væri komin í greiðsluþrot. Fjmrn. veitti heimild til lántöku innan lands svo að unnt væri að standa við bindandi verksamninga það sem eftir lifði árs. Við fjárlagagerð fyrir árið 1988 barst beiðni frá byggingarnefnd um 250 millj. kr. til viðbótarframkvæmda á næsta ári. Af því tilefni var það að fjmrh. fór fram á við Ríkisendurskoðun að hún gerði sérstaka úttekt á byggingarkostnaði stöðvarinnar frá upphafi ásamt mati á tæknilegum þáttum og framkvæmdum tengdum byggingunni. Þeirri úttekt er nú lokið og hefur verið dreift til hv. alþm. Skýrsla Ríkisendurskoðunar staðfestir að mínu mati að ærnar ástæður voru til að fara fram á slíka úttekt og að hún ein út af fyrir sig er gagnleg og þörf. Mér virðist að niðurstöður þessarar úttektar staðfesti að stjórnendur verksins hafi ekki haft yfirsýn yfir fjármál byggingarinnar í nægilega ríkum mæli. Hún staðfesti einnig að áætlanagerð hafi verið ábótavant og á stundum hafi áætlanir reyndar ekki verið fyrir hendi. Hún staðfestir og að byggingarnefnd breytti verulega út frá þeirri byggingaráætlun sem Alþingi hafði samþykkt án þess að Alþingi eða fjármálayfirvöld fengju vitneskju um. Hún staðfestir einnig að einstakir verkþættir, svo sem hönnun, fóru úr böndum og hún staðfestir að flugstöðin er ríflega 1 milljarði dýrari og a.m.k. 5000 m2 stærri en gert var ráð fyrir í upphaflegum áætlunum. Af því tilefni er fróðlegt að koma á framfæri samanburði á tveimur flugstöðvum, annars vegar Leifsstöð í Keflavík og hins vegar flugstöð í Harrisburg í Bandaríkjunum sem byggð var um líkt leyti. Flugstöðin í Keflavík er miðuð við þær forsendur að umferð og farþegafjöldi á árinu 1987 verði 750 þús. manns en Harrisburg 1 millj. Stærð í fermetrum er með þeim hætti að Leifsstöð telst vera 22700–24800 m2 en Harrisburg minni eða 9940 m2. Það skal tekið fram að mat á stærð Leifsstöðvar í fermetrum talið byggir á ólíkum forsendum eftir því hvort menn reikna með kjallara undir stöðvarbyggingunni eða ekki. Kostnaður í íslenskum krónum var sá að Leifsstöð er áætluð kosta 3 milljarða 170 þús. ísl. kr. en stöðin í Harrisburg 736,8 millj. kr. Það skal tekið fram að hér er reiknað til íslenskra króna miðað við dollaragengi 40 kr. pr. dal. Kostnaður á fermetra virðist þannig hafa verið í Leifsstöð 127 804–139 600 í samanburði við Harrisburg 74 þús., m.ö.o. að hámarki tvöfaldur. Flugstöð í Keflavík er m.ö.o. um 82% dýrari en flugstöð í Harrisburg, en Harrisburg var byggð á tveimur árum, frá október 1984 til desember árið 1986. Þegar umræður um byggingarkostnað flugstöðvarinnar stóðu sem hæst á liðnu sumri kallaði byggingarnefnd til sín fréttamenn til þess, eins og það var kallað, að leiðrétta misskilning varðandi kostnað umfram áætlun. Þar afhenti byggingarnefndin fréttatilkynningu með ýmsum útreikningum. Í ljósi raunveruleikans eins og hann birtist í skýrslu Ríkisendurskoðunar eru þeir útreikningar vægast sagt villandi. Þar segir, með leyfi forseta, að upphafleg kostnaðaráætlun hafi gert ráð fyrir kostnaði við bygginguna að upphæð 42 millj. dala. Þá upphæð framreiknaði nefndin til núgildandi verðlags og fékk niðurstöðutöluna 66 millj. dala eða 2600 millj. kr. Heildarkostnað sagði nefndin þannig vera 2850 millj. ísl. kr. Mismunur á framreiknaðri áætlun og endanlegri tölu væri þannig 250 millj. og stafaði hann af óhjákvæmilegum breytingum á flugstöðinni. Staðhæfingar um að kostnaður hafi farið yfir milljarð fram úr áætlun sagði nefndin að væru alrangar. Á þessum tíma var ekki rifjað upp hvernig talan 42 millj. dala í upphaflegri áætlun var til komin. Eins og fram kom í ræðu þáv. hæstv. utanrrh. við fyrstu skóflutungu að byggingunni var sú nýbreytni viðhöfð þegar kostnaðaráætlun var gerð að hún miðaðist við framreiknaðan kostnað, þ.e. byggingarkostnað að upphæð 33,5 millj. dala að viðbættum áætluðum verðhækkunum á byggingartímanum, 8,5 millj. dala. Áætlunin var m.ö.o. verðbætt um samtals 42 millj. dala. Í skýringum sínum í sumar greip nefndin til þess ráðs að framreikna alla upphæðina 42 millj. dala og fær þannig þá niðurstöðu sem áður er lýst. Með því að reikna fullar verðbætur á áður verðbætta áætlun komst hún að þeirri niðurstöðu og vildi telja almenningi trú um að rétt væri að verkið hefði aðeins farið 250 millj. kr. fram úr áætlun. Hvaða ályktanir má draga af þessu? Tvennt kemur a.m.k. til greina. Nefndin vissi að upphafleg áætlun var þegar verðbætt, en gerði sig þá seka um að blekkja fjölmiðla og almenning með útreikningum sínum, eða nefndinni var ókunnugt um hvernig upphafleg kostnaðaráætlun var samansett í upphafi. Þá spyr maður um það hvort ekki hafi skort heildarsýn og góða fjármálastjórn sem þó var haft á orði að hefði verið með ágætum. Annað minna dæmi. Bandarísk yfirvöld samþykkja á sínum tíma að leggja 19,8 millj. dala til byggingar flugstöðvar. Þegar fjárveitingarbeiðni byggingarnefndar fyrir árið 1987 var framvísað í ágúst 1986 höfðu Bandaríkjamenn lagt fram 9,3 millj. dala. Samt er í bréfi nefndarinnar gert ráð fyrir 11,1 millj. dala framlagi Bandaríkjamanna árið 1987, samtals 20,4 millj. dala, 600 þús. dölum meira en Bandaríkjamenn höfðu samþykkt. Spurning er sú hvort hér var einfaldlega um mistök að ræða eða hvort ekki skorti eitthvað á heildarsýn. Nokkrum mánuðum síðar sendi framkvæmdastjóri byggingarnefndar fjmrn. greiðsluáætlun fyrir fyrri hluta ársins 1987. Þá er komið í ljós að um 160 millj. kr. vantar upp á fjárframlög vegna þessa. Þá um áramótin var yfirdráttur byggingarnefndar í bönkum aðrar 160 millj. Í byrjun árs 1987 var framkvæmdastjóra því ljóst að a.m.k. 320 millj. vantaði á að fjárframlög komandi árs dygðu. Engu að síður barst engin beiðni um aukafjárveitingu né heldur nein greinargerð til fjmrn. um stöðu mála í upphafi árs 1987. Því er ekki haldið fram að byggingarnefnd hafi blekkt almenning eða stjórnvöld varðandi fjármál vegna framkvæmdarinnar. Líklegri skýring er talin sú að það hafi skort yfirsýn, eins og segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar, áætlanir hafi ekki verið til og í raun hafi kannski enginn vitað um heildarumfang verksins fyrr en því var því sem næst lokið. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að byggingarnefnd breytti verulega áætlunum sem Alþingi hafði samþykkt. Upphafleg kostnaðaráætlun frá því í nóvember 1980 var 57 millj. dala. Hún var skorin niður í 42 millj. dala og samþykkt sem slík árið 1983. Byggingarnefnd bætti hins vegar nánast öllum niðurskurðarþáttunum aftur inn í verkið. Þrátt fyrir þessar auknu framkvæmdir og aukin útgjöld var ekki gerð ný kostnaðaráætlun fyrir verkið. Byggingarnefnd fullyrðir að hún hafi fylgst nákvæmlega með kostnaði og gangi verksins. Mér er kunnugt um að Ríkisendurskoðun fór ítrekað fram á við nefndina að fá að sjá þær kostnaðaráætlanir sem gerðar voru eftir að ákvarðanir voru teknar um auknar framkvæmdir. Þær reyndust ekki vera til. Að vísu kom í ljós eftir mikinn eftirrekstur að tvö kostnaðaryfirlit voru gerð og þau lögð fyrir Bandaríkjamenn. Þau voru gerð þannig að talinn var upp sá kostnaður sem þegar var fram kominn án þess að framreikna hann og bætt við upphaflegum kostnaðaráætlunum vegna þess sem eftir var. Þessi yfirlit voru ekki sýnd íslenskum stjórnvöldum, hvorki fjmrh. né Alþingi, eftir því sem best er vitað. Við allar stórframkvæmdir tíðkast að gefa út áfangaskýrslu eftir því sem verki miðar. Þannig gefst stjórnendum kostur á að fylgjast með gangi verksins, framvindu áætlana og því sem á eftir skal koma. Byggingarnefndin gaf út sex slíkar skýrslur á árunum 1979–1984. Sú síðasta kom út 17. febr. 1984 þegar framkvæmdir við sjálfa bygginguna voru rétt nýhafnar. Eftir það, þegar ákvarðanir voru teknar um breytingar og aukinn kostnað, voru engar áfangaskýrslur gerðar eða gefnar út. Það var ekki fyrr en í febrúar á þessu ári að unnt var að gera sér grein fyrir umfangi verksins. Fram að þeim tíma voru sífelldar breytingar að berast á teikningum og hönnun og eru reyndar enn. Tveimur mánuðum áður en flugstöðin var tekin í notkun var hægt að greina umfang verksins, magntaka bygginguna eins og það heitir á fagmáli. Í bréfi frá framkvæmdastjóra frá í febrúar kemur fram að hann áætlar að verkinu verði lokið í júní á þessu ári. Tveimur mánuðum síðar, í apríl, er nefndin að leggja síðustu hönd á einu kostnaðaráætlunina sem gerð var. Þá barst fjmrn. bréf frá utanrrn. þar sem greint er frá áðurnefndum umframkostnaði, en verklok voru þá áætluð í lok árs 1988. Í stuttu máli: Það er fyrst þegar búið er að opna flugstöð að gengið er frá kostnaðaráætlun. Niðurstaða hennar er síðan sú að verkið fer mörg hundruð millj. kr. fram úr áætlun. Hér hefur verið stiklað á nokkrum dæmum um vinnubrögð við fjármálastjórn og áætlanagerð. Eins og fram hefur komið var upplýsingastreymi til stjórnvalda mjög áfátt sem nokkur dæmi má nefna um. Byggingarnefnd breytti verulega út frá upphaflegri áætlun sem Alþingi hafði samþykkt. Landgöngubrúm var fjölgað úr þremur í sex, landgangur lengdur um þriðjung, kjallari stækkaður og svo mætti lengi telja. Þetta voru umfangsmiklar breytingar, enda varð niðurstaðan sú að flugstöðin er a.m.k. 5000 m2 og 20 0003 stærri en upphaflega hafði verið samþykkt. Í skýrslum utanrrh. til Alþingis -á árunum 1984–1987 er ekki að finna greinargerðir um að breytt hafi verið frá upphaflegri áætlun. Í fjárveitingabeiðnum nefndarinnar, sem bárust á þessum tíma, er heldur ekki getið um þessar breytingar og ekki er til þess vitað að málið hafi verið rætt í ríkistjórn. Því síður bárust upplýsingar um þann aukakostnað sem af þessu hlytist og er þá spurning um hvort það stafaði af því að áætlanir voru beinlínis ekkí gerðar um þær upphaflega og upphaflegum áætlunum ekki verið breytt þrátt fyrir samþykktir um auknar framkvæmdir. Komið hefur fram að framkvæmdastjóra var ljóst í árslok 1985 að 66 millj. kr. vantaði það ár til að endar næðu saman. Þetta var leyst með yfirdrætti en ekki gert ráð fyrir honum í fjárveitingabeiðnum. Í árslok 1986 og byrjun árs 1987 var framkvæmdastjóra ljóst að 320 millj. kr. vantaði á á þessu ári, árinu 1987, en upplýsingar um það bárust ekki. Ekkert yfirlit um fjárhagsstöðu nefndarinnar barst fjmrn. fyrr en eftir að flugstöðin var tekin í notkun. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er þess getið að það var einkum og sér í lagi fimmti og stærsti áfangi verksins, innréttingar, sem fór úr böndum í stærstum stíl. Útboð fyrir þennan áfanga fór fram í ágúst árið 1985. Tilboð voru opnuð í nóvember sama ár. Þá hafði staðið yfir endurhönnun og breytingar á teikningum vegna þeirra viðamiklu breytinga sem ákveðnar höfðu verið. Þá þegar var ljóst að ekki yrðu allar teikningar tilbúnar á réttum tíma. M.a. kom í ljós í desember, fimm mánuðum eftir að útboð fór fram, að endurhanna þyrfti allt loftræsikerfið. Í bréfi frá Almennu verkfræðistofunni í janúar 1986 var sérstaklega lýst áhyggjum vegna þeirra uppdrátta sem á eftir að gera eða breyta. Þetta aftraði byggingarnefnd ekki frá því að undirrita samninga við verktaka þótt ljóst væri að verkið gæti alls ekki gengið fyrir sig eins og útboðið hafði gert ráð fyrir. Fram að þessum tíma hafði húsameistari ríkisins verið hönnunarstjóri verksins, en í janúar 1986 var skipaður sérstakur verkefnisstjóri til að samræma hönnunarvinnu og flýta henni sem kostur var. Áætlunin var að hann starfaði í þrjá mánuði, en þeir urðu 20 þegar upp var staðið. Nefnt hefur verið dæmi um hönnunarvandamál þar sem eru lampar í bygginguna. Það tók rúmlega ár frá því að útboð fór fram að fá á hreint hversu margir þessir lampar ættu að vera. Í útboði var gert ráð fyrir 3215 lömpum, en þeir voru orðnir 5573 þegar upp var staðið. Í stað 16 millj. samkvæmt útboði kostuðu þeir 38 millj., þ.e. 53 millj. á núvirði. Á tímanum janúar 1986 til júní 1987 eru gerðar samtals um 2400 teikningar vegna þessa áfanga. Þar af voru 1100 frumuppdrættir og 1300 breytingar. Breytingar eru reyndar enn að berast. Í apríl 1986 var skipað sérstakt lið tveggja manna til að fást við villur og ósamræmi í útboðsgögnum. Þeir voru í fullu starfi í nærfellt heilt ár. Á sama tíma var gerður sérstakur samningur við verktaka vegna seinagangs í hönnun. Honum eru greiddar sérstakar bætur vegna seinkunar og samningstíminn lengdur um sex vikur. Vandræði vegna hönnunarmála héldu áfram. Í október 1986 var gerður annar viðbótarsamningur við verktaka, honum greiddar bætur og verkefnisstjóra falið að meta frekari skaða sem verktaki hefur orðið fyrir vegna breytinga og galla í útboðsgögnum. Með þreföldun afkasta miðað við upphaflega áætlun tókst að ljúka verkinu í apríl 1987. Samningsfjárhæð vegna þessa áfanga eftir útboð var um 890 millj. kr. á núgildandi verðlagi. Raunverulegur kostnaður virðist samkvæmt skýrslunni hafa reynst vera um 1500 millj., þ.e. hækkun um rúmlega 600 millj. eða tæp 70%. Seint eða aldrei verður ljóst hver kostnaður vegna flýtingarinnar var, en hann er mjög varlega metinn á 120–150 millj. kr. Herra forseti. Þessi skýrsla vekur að sjálfsögðu upp margvíslegar spurningar um hvað læra megi af þessari mistakasögu. Hæstv. utanrrh. vitnaði í því efni til niðurstaðna Ríkisendurskoðunar þar sem hún vekur athygli á fjórum atriðum. Þar segir, með leyfi forseta: "Ríkisendurskoðun telur að af þessu máli megi draga ýmsar ályktanir í sambandi við meiri háttar opinberar framkvæmdir, m.a. eftirfarandi: 1. Að vanda vel til við undirbúning framkvæmda, einkum að fyrir liggi góð skilgreining á verkefninu og væntanlegum gangi þess. 2. Vanda til áætlanagerðar, einkum samræmdrar framkvæmda- og fjárhagsáætlunar, framkvæma stöðuga endurskoðun meðan á verkefni stendur og tryggja upplýsingagjöf til réttra aðila. 3. Vanda til vinnubragða við gerð fjárlagatillagna og fjárlagagerðar. 4. Varast skal breytingar á verktíma og áður en ákvörðun er tekin um breytingu frá samþykktri áætlun og eða hönnun skal athuga svo sem unnt er hvaða afleiðingar breytingin hefur." Þetta eru niðurstöður þess starfshóps Ríkisendurskoðunar sem að minni beiðni gerði úttekt á verkinu og það eru út af fyrir sig góðar og gildar niðurstöður. Meginatriði málsins á þessu stigi er að sjálfsögðu það: Hvað getum við lært, einkum og sér í lagi varðandi undirbúning verka og fjármálalega stjórnun, af þessu máli?



Herra forseti. Fyrir rétt um ári var fræðslustjóra norður í landi fyrirvaralaust vikið úr embætti, sakaður um, að vísu ranglega eins og síðar kom í ljós, að hafa farið nokkrar milljónir fram úr fjárveitingum þess árs við sérkennslu barna í sínu umdæmi. Nú stendur Alþingi og þjóðin frammi fyrir því að 1 milljarði af almannafé hefur verið eytt og sóað með ýmsum hætti án heimilda og enginn verið rekinn. Og það sem meira er, eins og ljóst er af ræðu hæstv. utanrrh. hér áðan og ummælum ýmissa annarra aðila sem tengjast byggingunni: Enginn telur neitt athugavert við þetta. Þetta er allt í fína lagi. Svo er verið að tala um Jón og séra Jón! Ég verð að segja að ræða hæstv. utanrrh. áðan kom mér á óvart og er ég þó búinn að þekkja manninn um allnokkurt skeið. Svo aumleg var frammistaða hans hér í ræðustóli að hún var verri en skýrslan sem hann lét dreifa í gær og er þá mikið sagt. Ég held að það sé óhjákvæmilegt, herra forseti, áður en ég fer yfir þetta mál í heild sinni að víkja nokkrum orðum að framlagi hæstv. utanrrh. hér. Hann sagði að vísu að hann hefði ekki miklu við skýrslu Ríkisendurskoðunar að bæta og harmaði nokkrar prentvillur í þeirri skýrslu sem hann hafði látið dreifa. Ja, væri það svo gott að ekkert væri að þeirri skýrslu nema prentvillur mætti hæstv. utanrrh. þakka sínum sæla. Það er þannig, eins og öllum verður ljóst sem bera saman þessar tvær skýrslur, að þær eru í algerri mótsögn hvor við aðra frá upphafi til enda, bæði hvað varðar meðferð talna, meðferð upplýsinga og sérstaklega þó ályktanir sem dregnar eru af málinu. Þannig segir í lok skýrslu utanrrh., sem hann hefur lagt hér fram að beiðni nokkurra hv. þm. úr stjórnarandstöðunni, að í þessari skýrslu, eins og glöggt má sjá, komi fram að flestar þær fullyrðingar, sem fram hafi komið síðustu daga, vikur og mánuði um byggingarframkvæmd og byggingarkostnað Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar, séu rangar. Og ég verð að segja að það gengur ekki hjá hæstv. utanrrh. að ætla að halda því fram að hann geti mælt fyrir báðum skýrslunum og talað um þær sitt í hvoru orðinu eins og það sé allt í lagi, þar á milli sé fullt samræmi. Annaðhvort verður hæstv. utanrrh. að draga sína skýrslu til baka og leiðrétta þá ýmislegt fleira en prentvillurnar eða standa við þau orð sem þar eru skrifuð í þinglegu gagni. Og ég spyr hæstv. utanrrh.: Ætlar hann, þegar plagginu verður dreift endurprentuðu, að hafa þá setningu þarna inni áfram að þetta rýra plagg hans upp á fáeinar síður sýni og sanni að allt sé í himnalagi? Þá verð ég líka að segja, virðulegur forseti, og sný nú málinu til hæstv. forseta sameinaðs Alþingis, að ég kem hér með þeirri ósk á framfæri að forseti Alþingis hlutist til um fund formanna þingflokka og forseta þingsins með ríkisendurskoðanda þannig að hægt sé að ræða við þennan starfsmann Alþingis og þetta óháða endurskoðunarvald í þjóðfélaginu þá meðferð sem skýrsla Ríkisendurskoðunar fær af hálfu hæstv. utanrrh., bæði þegar hann leggur fram sitt gagn, en þó miklu fremur sú misþyrming sem fólst í því að hæstv. utanrrh. leyfði sér að taka skýrslu Ríkisendurskoðunar og velja úr henni þær fáu setningar sem eru hagstæðar byggingarnefndinni, hagstæðar fyrrv. utanríkisráðherrum, en sleppa öllu hinu utan einni málsgr. sem hann neyddist til að lesa þegar ég kallaði fram í og fór fram á það við hann. Og ég ætla að taka dæmi, virðulegur forseti, um hvað hæstv. utanrrh. kaus að lesa og hverju hann kaus að sleppa þegar hann vitnaði í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Hæstv. utanrrh. fór inn á miðja bls. 7 og þar fann hann eina heldur jákvæða setningu og sperrti sig í stólnum og las hana: "Þó verður að telja að yfirstjórnin hafi að ýmsu leyti brugðist rösklega við þegar verulegir erfiðleikar steðjuðu að og eru eftirfarandi viðbrögð dæmi þess", og síðan las hæstv. utanrrh. frá 1–5. En hvað stendur á bls. 7 í skýrslu endurskoðunar að öðru leyti? Það eru kaflarnir sem hæstv. utanrrh. kaus að sleppa og lesa innan úr samhengislaust. Með leyfi þínu, hæstv. forseti, ætla ég að lesa kaflana sem hæstv. utanrrh. sleppti. Þá byrjar það efst á bls. 7 og ég tek fram samhengisins vegna að það er verið að fjalla um verkáfanga 5: "Verkið fór því mjög hægt af stað og allan verktímann var um að ræða mikla erfiðleika á framkvæmd þess, fyrst og fremst vegna skorts á hönnunargögnum. Afleiðingar þessa voru tvenns konar. Í fyrsta lagi var kostnaður meiri við þennan verkáfanga en ætlað hafði verið og í öðru lagi að í stað þess að flugstöðin yrði afhent fullbúin hinn 1. mars 1987, eins og samningur við verktaka gerði ráð fyrir, tókst aðeins að taka í notkun hluta hennar hinn 14. apríl 1987. Ástæður fyrir ofangreindu ástandi í hönnunarmálum eru m.a. eftirfarandi: Breytingar á byggingunni og fyrirkomulagi í henni á byggingartímanum, vanmat hönnuða á umfangi verksins, ófullnægjandi hönnunarstjórn bæði hjá einstökum hönnuðum og í heild, vandamál sem komu upp vegna ólíkra staðla þar sem byggt var á erlendri grunnhönnun, fjarlægð milli hönnuða og ábyrgðarskiptingar." Enn segir: "Varðandi yfirstjórn verkefnisins verður að telja að skort hafi á heildaryfirsýn, bæði fjárhagslega og framkvæmdalega. Samræmdri áætlanagerð og eftirfylgni hennar var ábótavant." Svo kemur þessi stutta setning á miðri síðu sem hæstv. utanrrh. fann, eða einhver fyrir hann sem hefur undirbúið hann fyrir umræðuna hugsanlega, og hann kaus að lesa hana en sleppa líka því sem er neðst á bls. og er, með leyfi þínu, herra forseti, svohljóðandi: "Upplýsingagjöf um gang og stöðu verkefnisins til ýmissa opinberra aðila var áfátt. Áfangaskýrslur voru ekki gefnar út eftir 17. febr. 1984. I skýrslum utanrrh. til Alþingis um utanríkismál árin 1984–1987 er í kafla um byggingu flugstöðvar ekki gerð grein fyrir þeim breytingum sem orðið höfðu frá upphaflegri áætlun. En ætla má að alþm. hafi verið þetta ljóst með samþykki fjárlaga og lánsfjárlaga. Ekki er heldur í skýrslunum til Alþingis gerð grein fyrir viðbótarsamningi við Bandaríkjamenn sem gerður var 24. apríl 1986." Úr þessu samhengi, herra forseti, kaus hæstv. utanrrh. að slíta þessa aumlegu setningu sem hann hafði þarna fundið til nokkurra málsbóta byggingarnefndinni, sínum mönnum. Slík meðferð á opinberu gagni er ámælisverð. Slíkt framlag af hæstv. utanrrh. styrkir ekki þann málstað þeirra manna sem hann er bersýnilega að gæta hagsmuna fyrir. Síðan kemur eitt enn áður en ég hverf alveg frá hæstv. utanrrh. Málsvörnin mikla, sem á að felast í því að stækkanir og breytingar utan endis án heimilda hafi verið í góðu lagi og nauðsynlegar til þess að flugstöðvarbyggingin væri nothæf, er það einhver málsvörn? Ég spyr? Er sem sagt verið að segja að Alþingi Íslendinga hafi verið blekkt á árinu 1983 þegar hér var lagt fram frv. að lögum um byggingu flugstöðvarinnar, að alþm. hafi þá verið talin trú um að lægri fjárhæð dygði fyrir nothæfri flugstöð en rétt var? Það er það sem hæstv. utanrrh., það er það sem byggingarnefndin er að segja. Þá er málið ekki betra, ef ekki verra. Ég hefði haldið að menn hefðu átt að sleppa því, bæði hæstv. utanrrh. og aðrir, að reyna að verja hendur sínar með þessum hætti, enda er um það borið, bæði af aðilum sem leiddir eru fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar svo og virðist afstaða bandarískra tæknimanna hafa verið sú, að flugstöðin samkvæmt áætlun frá 1983 væri vel starfhæf. Og auðvitað samþykkti Alþingi lög um lántökuheimildir í trausti þess að það hefði fengið réttar upplýsingar. Þannig er að í frv. til laga og lögum um byggingu nýrrar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli eru heimilaðar lántökur upp á 616 millj. ísl. kr. eða 22 millj. bandaríkjadala. 22 millj. bandaríkjadala gera á núverandi gengi rétt rúmar 800 millj. Alþingi Íslendinga var sagt árið 1983 að þetta dygði fyrir starfhæfri flugstöð. Engir fyrirvarar voru þar hafðir á. Um tvennt er því að ræða í þessu efni: annaðhvort var Alþingi blekkt, annaðhvort var logið að Alþingi þegar hér voru rekin í gegn lög um lántökuheimildir fyrir þessari flugstöð eða málsvörn hæstv. utanrrh., málsvörn byggingarnefndar og annarra aðila sem tengjast málinu er hrunin. Herra forseti. Aðdragandi þessa máls og þeirrar byggingar sem hér er til umræðu er langur. Verkið hefur frá upphafi verið umdeilt. Þegar fyrstu áætlanir um þessa byggingu litu dagsins ljós kom fram gagnrýni á það að bæði hönnun byggingarinnar og það samkrull við bandaríska aðila sem þarna var boðað mundi leiða til ógæfu. Byggingin yrði óhemjulega dýr og þessi verkaskipting væri óheppileg Fyrir utan þau pólitísku rök sem mæltu gegn því að Íslendingar þægju þannig fé af erlendum aðilum til að byggja upp íslenskt samgöngumannvirki. Ákvörðun um þessa byggingu var tekin í skyndingu í tengslum við myndun ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Samkomulag Framsfl. og Sjálfstfl. frá 25. maí 1983 í tengslum við ríkisstjórnarmyndun markar upphaf þeirrar hörmungarsögu sem hér e;r verið að ræða um. Þetta er því skilgetið afkvæmi ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar, nánast einkabarn þeirrar ríkisstjórnar sem hér er til umræðu og auðvitað sérstakt gæludýr Sjálfstfl. eins og menn muna bæði af fyrri sögu málsins og frá kosningabaráttunni sl. vor, í einstöku uppáhaldi hjá Sjálfstfl., þetta mannvirki, og öll þess saga, skilgetið afkvæmi ríkisstjórnar þess manns sem nú er hæstv. utanrrh. Menn geta ekki sagt að þeir hafi ekki verið varaðir við í þessu máli. Alþb. lagði fram á Alþingi 1983–1984 tillögu um allt aðra málsmeðferð, tillögu um að falla frá áformum um þessa ógæfulegu byggingu og endurhanna í staðinn eða hanna frá grunni nýtt smærra mannvirki sem unnt væri að byggja upp í áföngum, stækka eftir þörfum og byggja með hliðsjón af hönnun og reynslu nágrannaþjóða. Því miður var sá kostur ekki tekinn. Því miður var ekki horft t.d. til Finnlands, Svíþjóðar, Hollands og fleiri slíkra landa, þaðan sem reynslu og fordæmi var að fá fyrir allt öðruvísi byggingum sem gefist höfðu vel og höfðu þá stóru kosti að unnt var að byggja þær upp í áföngum og stækka eftir þörfum. Það var valin "íslenska leiðin" að byggja sérstakt "monument", bæði hvað varðar arkitektúr og alla innri uppbyggingu, um íslenskt afrek og íslenska getu í þessum efnum. Og það var m.a.s. fallið frá þeim áformum sem Bandaríkjamenn höfðu lagt til grundvallar sinni hönnunarvinnu, sinni forhönnun, að fullnaðarhönnun verksins yrði boðin út með öðrum verkáföngum. Það er rétt að taka þetta sérstaklega fram í ljósi þess að hönnunarþátturinn er ein stærsta sorgarsaga þessa máls. Vegna hvers? Jú, vegna þess að verkið var í raun og veru aldrei fullhannað heldur voru framreiknaðar árið 1983 gamlar forhönnunartillögur Bandaríkjamanna sem gengu út frá því að endanleg hönnun verksins yrði boðin út ásamt öðrum áföngum. Svo kemur í ljós við skoðun málsins og kemur skýrt fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að þessi vinna fór í raun og veru aldrei fram heldur var spilað af fingrum fram hvað þetta snertir. Og engin framreiknuð kostnaðaráætlun á öllum byggingartímanum, eins og reyndar kom fram í máli hæstv. fjmrh., utan vandræðaleg plögg frá árinu 1985 og 1986 sem þýdd voru í skyndingu og send Bandaríkjamönnum vegna þess að þeir fóru fram á að fá að vita hvernig verkinu miðaði. Og hvers vegna höfðu Bandaríkjamenn, sem höfðu þak á sínu framlagi, bundnu í samningum upp á 19,8 millj. dollara, áhuga á að vita hver væri framkvæmdakostnaður verksins, hvernig það stæði? Vegna þess að það var mat hinna bandarísku aðila að upphaflega kostnaðaráætlunin væri svo rúm að ástæða væri til að ætla að endanlegur framkvæmdakostnaður byggingarinnar yrði lægri. Og hvað þýddi það? Það þýddi það fyrir Bandaríkjamenn að í samningum stóð að þeir þyrftu þá ekki að greiða nema helminginn af kostnaðinum. Fram á árið 1986 virðast Bandaríkjamenn sem sagt hafa verið þeirrar skoðunar að auðvelt ætti að vera að byggja mannvirkið fyrir minna fé en upphaflega kostnaðaráætlunin gerði ráð fyrir og þeir vildu því eiga tryggt að greiða ekki meira en þeim bæri ef svo færi. En nú þurfa þeir ekki lengur að hafa áhyggjur af því. Þeir eru búnir að greiða sitt framlag upp í topp og það kemur að sjálfsögðu á íslenska ríkið sem út af stendur. Það er einnig ljóst, herra forseti, að öll stjórnun þessa verkefnis, bæði verkstjórnun og hönnunarstjórnun, var í molum. Á það er bent af sérfróðum aðilum um byggingu stórra mannvirkja að hér var ekki valin sú leið, sem annars hefur gjarnan verið viðhöfð þegar ráðist er í stórar framkvæmdir, að setja á sérstakt verkstjórnarskipulag sem hæfir stærð verkefnisins. Sú leið var ekki valin. Hafa þó Íslendingar áður á eigin vegum framkvæmt slík verkefni, ráðist í stórframkvæmdir. Nægir að benda á byggingu virkjana, byggingu t.d. Seðlabankans, Útvarpshússins og fleiri slíkra mannvirkja, þangað sem sækja hefði mátt fordæmi um verkstjórnarskipulag sem hæfir milljarðabyggingum en ekki það sem hér var notað og líkist því helst að hæstv. utanrrh. og ráðherrar liðinna tíma, formaður byggingarnefndar og aðrir slíkir hafi talið sig vera að fara að byggja hrútakofa eða eitthvað af álíka stærðargráðu, kannski biðskýli fyrir strætisvagn. Verkstjórnarskipulagið hefði verið nær því að hæfa slíku mannvirki en þeim stórframkvæmdum sem hér var verið að ráðast í. Þetta liggur fyrir og þarf ekki um að deila. Það er mjög alvarlegur þáttur þessa máls einnig, sem þegar hefur verið dreginn hér nokkuð rækilega fram af hæstv. fjmrh., sá skortur á upplýsingastreymi, það fjárveitingavald, það ákvörðunarvald, það framkvæmdarvald sem hæstvirtir utanríkisráðherrar og byggingarnefndin og aðrir ráðamenn verksins hafa bersýnilega tekið sér í hendur. Það er mjög stór og alvarlegur hluti þessa máls. Það kom fram hjá hæstv. fjmrh. að engar áfangaskýrslur voru gefnar út eftir 17. febr. 1984. Engar framreiknaðar kostnaðaráætlanir voru á öllum framkvæmdatímanum lagðar fram fyrir utan þau léttvægu plögg sem sýnd voru Bandaríkjamönnum að þeirra ósk. Ekki orð um breytingar frá upphaflegri áætlun er í skýrslum utanrrh. frá árunum 1984–1987 að finna, ekki stafkrók. Engin grein er gerð fyrir umframeyðslu áranna 1985, 1986 og ekki fyrr en komið er langt fram á árið 1987. Þó kemur berlega fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að mönnum var ljós sú umframeyðsla sem átt hafði sér stað umfram heimildir á milli ára. Yfir því var þagað og það kom ekki í ljós fyrr en allt í einu uppgötvuðu menn það fjórum dögum eftir síðustu alþingiskosningar í hvert óefni var komið. Nokkrum dögum eftir að hæstv. núv. samgrh. var myndaður ásamt með meðframbjóðendum sínum fyrir utan mannvirkið og nokkrum dögum áður en Samband ungra sjálfstæðismanna á Reykjanesi ku hafa sett mynd af flugstöðinni á bréfhaus sinn til þess að lífga svolítið upp á útlitið á kosningaáróðrinum, nokkrum dögum eftir þetta allt saman og kosningarnar kom staðan loksins fram. Þá voru það ekki smáaurar sem voru á ferðinni heldur fleiri hundruð milljónir allt í einu, bara allt í einu vantaði þetta. Svo er sagt að allt hafi verið í fína lagi, allir fengið upplýsingar, allar framkvæmdir verið heimilaðar. Ja, af hverjum? Ekki Alþingi, ekki ríkisstjórn. Þessir hlutir verða að koma fram. Hver bar ábyrgðina? Hver tók sér fjárveitingarvaldið? Hver tók sér það vald að heimila framkvæmdir umfram það sem Alþingi hafði leyft með lögum? Hver tók sér löggjafarvald í þessum málum? Gera menn sér grein fyrir því að í gildi í landinu eru lög sett af Alþingi sem setja þessari framkvæmd ákveðinn ramma? Vissi hæstv. utanrrh. á hverjum tíma ekki að það voru sett lög á Alþingi, á þinginu sem starfaði árin 1983 og 1984? Er ræðumanni mjög minnisstætt að hans fyrsta þing setti lög um þetta efni. Það er alveg ljóst að það samkrull við Bandaríkjamenn, sem upphaflega átti nú að vera einhver mesta uppspretta fjármagns og auðvelda þetta mannvirki öðrum fremur, hefur reynst okkur mjög dýrt, mjög, mjög dýrt. Þeirra framlag, þeirra talentur í þetta verk eru dýru verði keyptar. Það hefur þegar komið fram að hönnunarþátturinn fór allur úr böndunum í og með vegna þess samkrulls sem var við Bandaríkjamenn um framkvæmdina. Og það hefur fleira verið dregið fram, m.a. af hæstv. fjmrh. áðan. Þetta framlag var keypt því verði að það var samþykkt að nota ævinlega þá staðla við verkefnisuppbygginguna sem gengju lengra í hverju tilfelli, íslenska eða ameríska. Og hvaða staðla var verið að tala um? Það var verið að tala um einhverja ströngustu staðla í heimi sem ameríski sjóherinn viðurkennir. Og hvaða afleiðingar hafði þetta fyrir verkið þegar á leið? Það hafði t.d. þær afleiðingar, svo nokkur dæmi séu tekin, að þegar byggingarnefnd datt það snjallræði í hug að stækka kjallara flugstöðvarinnar umtalsvert kom í ljós að amerísku staðlarnir tóku þá til við að flokka bygginguna, ekki sem tveggja hæða hús heldur sem þriggja hæða hús. Þegar kjallarinn útþaninn var orðinn þetta stór sögðu amerísku staðlarnir: Þetta er orðið þriggja hæða hús. Og hvað þýddi það? Það þýddi tugi ef ekki hundruð tonna af stáli, járni og steinsteypu til viðbótar til að uppfylla staðlana með umtalsverðum viðbótarkostnaði. Þetta er eitt dæmi. Annað mjög frægt dæmi og dálítið skemmtilegt er dæmið um engisprettufaraldurinn. Hæstv. núv. samgrh., þáv, hæstv. utanrrh., kann örugglega þessa skemmtilegu sögu um engisprettufaraldurinn. Ef ekki skal hún höfð hér fyrir hann. Það var nefnilega þannig að utanhúss víða í kringum bygginguna eru niðurfallsbrunnar og eins og venja er til á Íslandi höfðu framkvæmdaraðilar hugsað sér að setja sand þar í botninn af mjög skiljanlegum ástæðum og praktískum. En þá er aftur farið að fletta upp í stöðlunum. Og hvað segja nú amerísku staðlarnir annars vegar og íslensku staðlarnir hins vegar? Jú, þetta er allt í lagi, enda alltítt hér á Íslandi. En í amerísku stöðlunum, stöðlum sjóhersins, stendur: Nei, þetta gengur ekki vegna þess að þessi sandur gæti orðið uppspretta fyrir engisprettufaraldur. Þetta gætu orðið hreiður fyrir engisprettur. Það verður að steypa upp í þetta allt saman. Og menn sögðu: Já, auðvitað verðum við að koma í veg fyrir að engisprettur komist inn í bygginguna, ekki síst á stríðstímum. Og þetta tókst með glæsilegum árangri. Það hefur ekki orðið vart við eina einustu engisprettu í byggingunni enn þá. Hún er hins vegar full af músum! Það gleymdist nefnilega að gera ráð fyrir músunum því að það stóð ekkert um mýs sérstaklega í amerísku stöðlunum. En engispretturnar skulu ekki fá að komast þarna inn óboðnar. Þetta tókst vel, kostaði að vísu eitthvað af peningum en tókst mjög vel, er eitt af því sem gekk fullkomlega samkvæmt áætlun. Annað dæmi er loftræstingin og loftræstikerfið. Bæði hönnun þess og virkni hefur verið nokkuð til umræðu. Eitt af því sem menn máttu láta sig hafa að gera vegna amerísku staðlanna var ekki bara að bolta allt sem hengt er neðan í loft og utan á veggi með sérstökum amerískum boltum, sverari en menn höfðu áður séð á Íslandi. Hvað um það. Nei, menn máttu láta sig hafa það vegna þess að það stendur í stöðlum sjóhersins að einangra allar að- og frálagnir loftræstikerfisins. Hvers vegna? Nú er það þannig eins og menn vita að úr byggingunni kemur loft nokkurn veginn með herbergishita. Því er blásið í burtu. Menn hafa ekki vanist því að þurfa að hafa af því miklar áhyggjur hér á Íslandi að einangra pípur sem flytja loft með herbergishita innan húss á Íslandi. En í stöðlum sjóhersins stendur að á einstöku stöðum í bandaríska heimsveldinu sé svo mikill loftraki að það sé nauðsynlegt að einangra slíkar pípur. Íslendingum þótti dálítið hart að þurfa að sæta þessu, sóttu um undanþágu. Svarið kom: Nei, gerið þið svo vel og einangrið þið allan "retour" í byggingunni, allt útsog. Annað stenst ekki staðla. Og menn sögðu auðvitað já og gerðu það. Svona mætti áfram halda lengi dags um skemmtileg eða dapurleg dæmi eftir atvikum um hvað þessi vitleysa kostaði, hvað alls konar svona vitleysur kostuðu svo ekki sé nefnt að m.a.s. hreinlætistækin, meira að segja pissuskálarnar urðu að vera nákvæmlega þannig staðsettar og hannaðar að hermenn Sáms frænda kynnu þar til verka ef þeir skyldu einhvern tíma þurfa að yfirtaka bygginguna. Þetta þýddi að flytja varð allt postulín inn sérstaklega frá Bandaríkjunum og ef brotnaði nú skál á leiðinni var ekki hægt að hlaupa niður í kaupfélag og kaupa nýja í staðinn. Nei, veskú. Það varð að fá aðra sendingu frá Bandaríkjunum. Svona var þetta allan tímann. Þetta vita allir. Ræði menn við verktaka eða menn sem þarna störfuðu og spyrji þá um hversu miklu verktakar bættu ofan á í útboðum til að tryggja sig fyrir alls konar svona vitleysum. Það voru ómældar fjárhæðir er mér sagt af ábyggilegum mönnum. Þetta er um samkrullið við herinn og ég hef þegar vikið ofurlítið að hönnuninni, þeim þætti þessarar sorgarsögu sem stendur upp úr ásamt ýmsu öðru. En langalvarlegustu mistökin tel ég þó vera, herra forseti, og þau mistök sem hljóta að koma til umræðu á Alþingi sérstaklega vegna þess að þau eru stórpólitískt mál, þá ákvörðun að reka á eftir því að flugstöðin yrði opnuð, þá dæmalausu ákvörðun að ákveða í nóvember 1986 að flugstöðin skuli vera opnuð fyrir kosningar hvað sem það kostar og um það er gerður sérstakur viðaukasamningur við verktaka. Ríkisendurskoðun, sem er varkár stofnun eins og kemur fram í hógværum ályktunum og hógværum niðurstöðum sem þar eru dregnar, segir að það sé ljóst að þessi ákvörðun kostaði einhverja tugi millj. kr. Ég veit að það er óhemju varlega áætlað af Ríkisendurskoðun og sæmir alveg þeirri virðulegu stofnun, en ég ætla að leyfa mér að segja að þessi pólitíska ákvörðun sé nær því að hafa kostað hundruð millj. en tugi millj. og ég skal rökstyðja það. Annað sæmir ekki þegar menn taka stórt upp í sig. Hvers vegna er það nú, herra forseti? Í fyrsta lagi vegna þess að um svipað leyti og þessi ákvörðun er tekin, að það skuli vera hægt að halda kosningaveisluna í flugstöðinni hvað sem það kostar, er einmitt að koma í ljós að hönnun verksins er í molum. Það liggur fyrir um sama leyti. Og hefði þá ekki verið rökréttara að taka alveg gagnstæða ákvörðun, ákveða þá að seinka framkvæmdum til þess að unnt væri að hanna verkið, til þess að hönnunin kæmist á það stig að unnt yrði að hefja framkvæmdir? Jú, auðvitað. Auðvitað ber öllum saman um það og það er auðskilið mál. En þessi endileysa leiddi til þess að allar framkvæmdir urðu mun dýrari en ella. Hún leiddi til þess að verktakar gengu inn í endalaus aukaverkefni sem af þessu stöfuðu. Hún leiddi til þess að aðalverktaki við verkáfanga 5 gerir aukakröfur upp á á fjórða hundrað millj. kr. fyrst og fremst vegna þess öngþveitis sem skapaðist í framhaldi af þessari ákvörðun. Hv. utanrmn. Alþingis fór í heimsókn þarna suður eftir ekki langt frá þeim tímamótum sem við erum að tala um. Ég verð að segja að ég er alveg viss um að formaður hv. utanrmn. er mér sammála um að ekkert í mannanna ríki eins og sú sjón að koma inn í flugstöðina hefur minnt mig á ég segi ekki engisprettuþúfu heldur mauraþúfu, hefur minnt mig jafnmikið á mauraþúfu og að líta þarna inn. Vegna hvers? Vegna þess að þá var dælt inn mannskap, það var flogið með iðnaðarmenn af öllum landshornum, m.a. tugi úr mínu kjördæmi til að reyna að knýja þessa niðurstöðu fram, að unnt yrði að opna einhvern hluta byggingarinnar.

Þeir voru allir vinnandi.

Þeir voru vinnandi. Ég tek það fram að ég er ekki að ásaka þá góðu menn, öðru nær. Veit ég vel að við Íslendingar eigum góða iðnaðarmenn. En það sýnist að við eigum vonda stjórnendur á ýmsum sviðum. Ég ætla að halda hérna uppi þessari mynd fyrir hv. þm. Þetta er rétt aftan við bls. 41, ef ég man rétt, í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Hvað sýnir hún? Ég hef að vísu prýtt hana nokkrum litum hérna. Á þessari mynd eru tvær línur. Þetta er verkáfangi 5, verksamningur FK5, og þetta er mannafli við verkframkvæmd. Hér er gul lína sem sýnir þann mannafla sem áætlanir gerðu ráð fyrir að yrði að störfum í byggingunni. Og það eru manndagar í hverjum mánuði upp á rétt nálægt 3 þús. manns þegar mest er, en svona á bilinu 2000–2500 og átti síðan að fara lækkandi þegar kom út á árið 1986 og fram á árið 1987. En hvað gerist? Hver varð reyndin? Hvernig urðu mannmánuðirnir á þessum lokaáfanga verksins? Þeir urðu nálægt núlli á miðju ári 1986 eða á árinu framan af tímabilinu. Vegna hvers? Vegna þess að hönnunin var svo gersamlega hrunin að það var ekki hægt að koma neinum mannskap til starfa fyrr en búið væri að lappa upp á þau verk. Lengi framan af eru því miklu færri menn í vinnu við verkáfanga 5 en gert hafði verið ráð fyrir. Það var einfaldlega ekki hægt að fá þeim neitt til að gera af því að menn vissu ekkert hvað þeir áttu að gera. Það lágu engar teikningar fyrir. Svo skeðu ósköpin rétt um áramótin 1986–1987 þegar kosningaopnunarákvörðunin er tekin. Þá er tekið til við að dæla inn mannskap þannig að á örfáum vikum rís mannaflinn sem er að störfum upp í 8 þúsund manndaga í mánuði. Það er þessi rosalegi toppur sem menn sjá hér. Og halda menn ekki, þeir sem eitthvað þekkja til verklegra framkvæmda, að þetta hafi skapað sinn slatta af vandamálum? Ég held að það sé alveg ljóst. Svo er til viðbótar það um þennan opnunartíma, sem er auðvitað stórpólitískt hneyksli, að aprílmánuður er mjög óheppilegur opnunartími. Það hafa ýmsir sem kunnugir eru ferðamálum og flugrekstri viðurkennt í einkasamtölum. En frammi fyrir utanrrh. og byggingarnefnd hefði að vísu reynst erfiðara að draga það upp úr ýmsum mönnum. En ljóst er að það að opna hálfkaraða flugstöð meira og minna á hvolfi rétt í byrjun ferðamannatímans er ekki gáfuleg ráðstöfun. Það þýðir að allir byrjunarerfiðleikar lenda á mesta annatíma mannvirkisins á hverju ári. Það var næsta sjálfgefið við þær aðstæður sem uppi voru í október-nóvember 1986 að skynsamlegt og í raun og veru alveg sjálfgefið var að fresta opnun byggingarinnar fram á haustið. Þá höfðu menn rólegri tíma, t.d. október til nóvember, til þess að taka mannvirkið í gagnið og komast yfir þá byrjunarörðugleika sem slíkum flutningum eru samfara. Úr því að gamla flugstöðin réði við þær annir sem fylgdu leiðtogafundinum á sl. hausti hefði hún væntanlega ráðið við þetta sumar, enda hefur komið í ljós að sá ágalli gömlu flugstöðvarinnar sem mönnum þótti nú einna verstur, þ.e. að hún skyldi leka vatni, er einnig fyrir hendi í nýju flugstöðinni. Hún lekur líka vatni þannig að hvað þetta varðar hefur ekki neitt breyst. Herra forseti. Það hefði verið gaman að fara rækilega yfir útreikninga og fullyrðingar um byggingarkostnað vegna þess að ég hef kynnt mér það mál sæmilega vel og borið mig þar saman við ýmsa menn sem eru fróðir og kunna vel að fara með tölur. Það verður að segjast að ýmsir tilburðir byggingarnefndarmanna og hæstv. utanrrh. eru með slíkum endemum hvað varðar meðferð talna að ég hef sjaldan séð annað eins. Ég ætla að láta mér nægja, vegna þess að þessar tölur um 870 millj. kr. umframkostnað eru óumdeilanlegar, þannig er um hnútana búið í skýrslu Ríkisendurskoðunar að það verður ekki hrakið, að vitna í tvennt í sambandi við leikfimi hæstv. utanrrh. og byggingarnefndarmanna við að reyna að þvo af sér skömmina. Það er svo yfirgengilegt, hv. alþm., hvað menn láta frá sér fara á prenti, jafnvel á prenti, í þeim efnum að lengi getur maður undrast, hæstv. samgrh. Hér er fréttatilkynningin góða frá byggingarnefndinni, sem reyndar er á blöðum merktum utanrrn. Varnarmálaskrifstofa og síðan kemur neðst: Byggingarnefnd flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli. Þannig er nefnilega goggunarröðin. Það er utanrrh., það er Varnarmálaskrifstofan og svo er það byggingarnefnd. Þetta er sú goggunarröð, eins og sagt er á máli líffræðinga, sem menn eiga að hafa í huga. Og hvað gerir þessi ágæta byggingarnefnd þegar hún ætlar bara að þvo þetta allt af sér á miðju sumri? Hún falsar tölur eða gerir sig bera að slíkri hyldýpisvanþekkingu að þeir hefðu átt að segja allir saman af sér og ættu að vera búnir að því fyrir löngu þegar þetta er ljóst. Þeir fullyrða að hin upphaflega kostnaðaráætlun hafi hljóðað upp á 42 millj. dollara, minnast ekki einu orði á að inni í þeirri tölu eru 8,5 millj. dollara sem voru áætlaðar verðhækkanir á framkvæmdatíma. Kostnaðaráætlunin sjálf hljóðaði upp í 33,5 millj. og var talin rúm að áliti sérfræðinga, svo rúm að byggingarnefndin hefur m.a. vísað í það þegar hún er að reyna að afsaka hvers vegna hún tók það upp á sína arma að stækka og bæta við og breyta eins og hún gerði. Jú, í ljósi þess að upphafleg kostnaðaráætlun var talin svo rúm. Þetta átti nefnilega að vera allt í lagi. Mennirnir virðast hafa ímyndað sér að þeir gætu gert þetta innan ramma hinnar upphaflegu kostnaðaráætlunar sem er miðað við núverandi gengi dollars, þ.e. hlutur Íslendinganna, rétt rúmlega 800 millj. kr. Síðan er byggingarnefndin með ýmsar æfingar t.d. með byggingarvísitölu. Hér notar byggingarnefndin í fréttatilkynningu sinni byggingarvísitöluna upp á 120 stig. Hvenær er það? Það er í maímánuði. Byggingarvísitalan í ágúst, þegar verksamningar eru gerðir og þegar kostnaðaráætlunin er endanlega uppreiknuð, er orðin 142 stig og það er frá þeirri tölu sem menn eiga að framreikna byggingarkostnað, ekki 120. Það er ýmislegt svona, hv. alþm. og virðulegur forseti, sem er með slíkum endemum að það gengur ekki annað en farið verði rækilega ofan í saumana á þessum málum. Það er ekki hægt að horfa upp á að nefnd af þessu tagi, sem heyrir beint undir verksvið utanrrh. í landinu, hegði sér með þessum hætti óátalið. Eða skýrsla hæstv. núv. utanrrh. sem lögð er á borð alþm. Hvað stendur í henni? Jú, það stendur á bls. 2 að byggingarnefndin hafi gert ráð fyrir að byggingarkostnaður yrði rúmar 2500 millj. kr. með áætlun til verkloka. Og svo segir, með leyfi forseta: "Þessar áætlanir byggingarnefndar, sem hún lagði fyrir Fjárlaga- og hagsýslustofnun, gerðu því glögga og raunsæja grein fyrir byggingarkostnaði. Um umframkostnað samanborið við þessar áætlanir er því ekki að ræða." Og hvaða áætlanir er verið að tala um? Hvað er verið að tala um? Það er verið að tala um fjárlagabeiðnir byggingarnefndarinnar til Fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Og hvað er með þær? Eru þær lög í landinu? Eru óskir byggingarnefndarinnar lög eins og halda mætti af þessu plaggi? Nei. Það eru nefnilega fjárlögin sem ráða í þessum efnum. Og hvernig eru fjárlögin? Þau eru þannig að ósk byggingarnefndar um rúmlega milljarð á árinu 1986 var skorin niður í 710 millj. kr. og þeim var sagt: Þetta verður að duga. Fjárhagur ríkissjóðs, skuldastaða ríkisins leyfir ekki meiri lántökur í þessa framkvæmd en 710 millj. kr. á árinu. Svo leggur hæstv. utanrrh. plagg fyrir Alþingi,  Þetta plagg gengur ekki. Það er fyrir neðan virðingu Alþingis að láta kyrrt liggja þegar beðið er um skýrslu af tíu hv. alþm., beðið er um ítarlega skýrslu um mál, að það sé hent inn á borð alþm. svona snepli upp á nokkrar blaðsíður sem er annars vegar að hluta til falsanir á tölum, hins vegar sleggjudómar og fullyrðingar sem hæstv. utanrrh. var reyndar þegar farinn að biðjast afsökunar á áðan þegar hann setti sérstakan fyrirvara, hæstv. utanrrh., um að niðurstöðudómurinn mikli í skýrslunni ætti ekki við Ríkisendurskoðun. Hún var innan sviga. Það voru allir aðrir en Ríkisendurskoðun sem áttu að taka þetta til sín. Sem sagt: það er talað einni tungu við Ríkisendurskoðun og annarri tungu við aðra. Þetta gengur ekki. - Nú er hæstv. utanrrh. kominn, hefur verið fljótur í förum að þessu sinni. Ég ætla því að endurtaka ósk mína til hans, sem ég að vísu vil að forsetar þingsins komi formlega á framfæri, að skýrsla þessi verði endurkölluð þar sem hún er röng, þar sem hún er bersýnilega röng og fyrir neðan virðingu þingsins að láta við það sitja að hafa slíkt plagg í Alþingistíðindum án þess að það sé leiðrétt. Og nokkur orð um ábyrgðina, herra forseti. Það lítur svo út, ef marka má viðbrögð þeirra aðila sem bornir hafa verið ábyrgð í þessu máli, sem enginn ætli að taka það á sig að nokkuð athugavert hafi gerst þó að milljarður af almannafé hafi gufað upp í loftið, að hluta til lent að vísu í einhverja steinsteypu, án heimildar í íslensku fjárlögunum, án heimildar af hálfu Alþingis og fjárveitingavalds, þegar í gildi eru lög í landinu um heimildir til lántöku í ákveðið verkefni, þeim lögum er ekki breytt, það stendur væntanlega enn í þessum lögum sama krónutalan og stóð í þeim árið 1984 þegar þau voru sett. Svo kemur í ljós að það er búið að eyða margfaldri þeirri fjárhæð, meira en 100% meira fé en lögin heimila og síðan ætla menn að láta eins og ekkert sé, þetta sé bara allt í lagi. Nei, það gengur ekki, virðulegi forseti. Ég tel því að till. okkar þm. Alþb., sem liggur fyrir þessum fundi, er hér á dagskrá, um að kosin verði sérstök rannsóknarnefnd þm. til að fara ofan í þetta mál, sé mjög rökrétt afleiðing af því að hér eiga hlut að máli miklir valdamenn og ábyrgðarmenn í þjóðfélaginu. Og er það ekki svo þegar framkvæmd er sett beint undir einn sérstakan ráðherra lögum samkvæmt og þegar háttsettir embættismenn taka á sig sérstakt ábyrgðarhlutverk, eins og húsameistari ríkisins gerir í þessu máli og eins og sendiherrar íslenska ríkisins á erlendri grund núverandi gerðu í þessu máli og eins og hæstv. fyrrv. utanrrh. auðvitað gerðu, núv. t.d. seðlabankastjóri, að það kalli á að það sé farið með myndarlegum hætti ofan í saumana á því hver ber þarna ábyrgð? Hvar strönduðu boðin um eyðslu umfram heimildir? Hvers vegna fékk Alþingi aldrei að vita neitt um þann vanda sem var að safnast upp og var yfirfærður milli ára með lántökum án þess að farið væri fram á fjárveitingaheimildir á næsta ári? Hvers vegna var þessu ekki komið rétta boðleið? Þessu verður að fást svarað. Hvernig ætla menn að standa að því að elta uppi aðra aðila í þjóðfélaginu sem fá opinbert fé í hendur og tryggja að þeir fari vel með ef margir af æðstu embættis- og stjórnmálamönnum ríkisins geta sóað heilum milljarði án þess að nokkur axli ábyrgð, án þess að nokkur svo mikið sem geri tilburði til að líta í eigin barm og segja: Kannski hefði átt að fara aðeins öðruvísi að þessu. Ég vil ekki taka mikið meira af fundinum að þessu sinni til þess að fleiri ræðumenn komist að, virðulegur forseti, til þess að tjá sig og spyrja hæstv. ráðherra sem sitja fyrir svörum eða ættu a.m.k. að sitja fyrir svörum, svo sem eins og núv. hæstv. samgrh. og þm. Reykn. sem m.a. hefur verið myndaður hér og þar og hæstv. núv. forsrh. sem var fjmrh. að hluta til á þeim tíma sem þetta verk fór hvað mest úr böndunum, var þar með yfirmaður Fjárlaga- og hagsýslustofnunar sem af núv. hæstv. utanrrh. er borin mjög þungum sökum. Það segir nefnilega í skýrslu hæstv. utanrrh. að Fjárlaga- og hagsýslustofnun hafi fengið að vita allt sem hún þurfti að vita. Hvers vegna kom mönnum þá svo á óvart fjárvöntunin í fjmrn. á sl. vori, ef það er rétt að Fjárlaga- og hagsýslustofnun hafi fengið allar upplýsingar? Ég held að úr þessu verði að fást skorið, hvor hæstv. ráðherranna, núv. eða fyrrv. fjmrh., ber hér ábyrgðina. Það gengur ekki annað. Í hnotskurn, virðulegi forseti, hefur þetta gerst: Illa undirbúið verk er drifið af stað með pólitískri ákvörðun við myndun ríkisstjórnar. Samkrull við erlenda aðila, sem eiga að borga hluta kostnaðarins, skapar ómælda erfiðleika og mikil útgjöld. Öll stjórnun verksins er í molum, alveg sérstaklega hönnunarþátturinn. Verkstjórnarfyrirkomulag er valið eins og ætti að fara að byggja lítinn hrútakofa þegar um milljarðaframkvæmd er að ræða. Byggingarnefnd og framkvæmdaaðilar byggingarinnar lauma smátt og smátt inn breytingum, viðbótum, stækkunum og alls konar hringli sem leiðir til öngþveitis í stjórnunar- og hönnunarmálum, hreins öngþveitis. Allar þessar framkvæmdir eru án heimildar fjárveitingavaldsins. Allar þessar viðbætur, stækkanir og breytingar eru án heimildar fjárveitingavaldsins eins og þegar búin er til ný hæð undir mannvirkið, þegar öll eldhússtarfsemi Flugleiða er allt í einu flutt út o.s.frv. Umframeyðslu á opinberu fé til framkvæmdanna er haldið leyndri árið 1985, árið 1986 og fyrstu mánuði ársins 1987, nánar tiltekið þangað til fjórir dagar eru liðnir fram hjá alþingiskosningum og nokkrir dagar í viðbót liðnir frá kosningahátíð Sjálfstfl. á Reykjanesi. Tugum ef ekki hundruðum - sá sem hér stendur fullyrðir frekar hundruðum - milljóna kr. er sóað eingöngu til að knýja fram þá pólitísku ákvörðun að opna bygginguna löngu áður en það var í raun tímabært og gerlegt. Niðurstaðan er því þessi að mínu mati, virðulegur forseti: Milljarði af fé almennings í landinu er eytt í leyfisleysi. Ráðist er í framkvæmdir án heimilda. Upplýsingum er haldið leyndum. Reynt er að blekkja um upphaflegan kostnað og um endanlegan kostnað byggingarinnar, bæði af byggingarnefndinni og nú síðast í skýrslu hæstv. utanrrh. Villandi meðferð talna er sett fram að því er best virðist til að reyna að blekkja menn í þessu efni. Í fimmta lagi: Enginn vill bera neina ábyrgð. Enginn viðurkennir neina ábyrgð í málinu. Í sjötta lagi: Hafi byggingarnefnd, sem ég út af fyrir sig dreg ekki í efa og Ríkisendurskoðun telur, haft heimildir hæstv. ráðherra fyrir þeim stækkunum og breytingum sem hún réðst í eru hæstv. ráðherrar sekir í málinu. Svo einfalt er málið. Það þarf því ekki frekar vitna við. Það er áfall fyrir þingræðið, fyrir stjórnkerfið íslenska ef menn ætla að sópa þessu máli undir teppið og aka sér undan ábyrgð með þeim aumkunarverða hætti sem hæstv. núv. utanrrh. og aðrir sem málinu tengjast hafa verið og eru að reyna.



Virðulegi forseti. Allt frá upphafi framkvæmda við byggingu nýrrar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli hafa heyrst gagnrýnisraddir um stöðina. Einkum hafa þar verið óánægðir vinstri menn sem virðast syrgja það einna helst að með flugstöðinni verði í fyrsta skipti fullur aðskilnaður milli almennrar umferðar um flugvöllinn og starfsemi varnarliðsins. Við heyrðum eina rödd hér áðan. Aðstæðurnar fyrir opnun flugstöðvarinnar gáfu þeim tækifæri til að draga upp ranga mynd af sambýli varnarliðsins og þjóðarinnar. Eftir aðskilnað almennrar flugumferðar og starfsemi varnarliðsins verður ekki unnt að skírskota til þeirrar röngu myndar lengur í áróðri svokallaðra hernámsandstæðinga. Þessu fagna vitaskuld allir aðrir en þeir sem höfðu pólitíska hagsmuni af óbreyttu ástandi. Eftir að í ljós kom á sl. vori að kostnaður við flugstöðina var kominn fram úr upphaflegri áætlun var Ríkisendurskoðun falið að gera úttekt á byggingarkostnaði og öðrum þáttum í sambandi við framkvæmdina. Ein helsta niðurstaða þeirrar könnunar er sú að það markmið hafi náðst að byggja flugstöð sem uppfyllir allar eðlilegar starfrænar og útlitslegar kröfur. Það er mergurinn málsins og það tókst á aðeins fjórum árum. Það er á hinn bóginn gagnrýnt í skýrslu Ríkisendurskoðunar hve mikill munur er á raunkostnaði og kostnaðaráætlun frá 1981 og það er rót þeirrar umræðu sem nú á sér stað um málið. En það hefur einnig verið vikið að öðrum þáttum eins og þeim að flugstöðin sé allt of stór, allt of dýr og jafnvel hafi ekki legið á að taka hana í notkun sl. vor. Þá hefur komið fram gagnrýni á lántökur yfirstandandi árs sem voru umfram áætlanir í upphafi ársins. Það fer ekki hjá því að þessi atriði komi til umfjöllunar við verklok svo viðamikils mannvirkis og eðlilegt að gerð sé úttekt á því hvernig staðið hefur verið að verki á öllum sviðum framkvæmda og fjármögnunar. Ég mun hér á eftir lýsa framangreindum þáttum eins og þeir koma mér fyrir sjónir og vík þá að sjálfsögðu fyrst að upphafi málsins. Flugstöð Leifs Eiríkssonar er byggð eftir teikningum og áætlunum sem í öllum aðalatriðum voru til staðar þegar á árinu 1980 og unnið hafði verið að undirbúningi og áætlunargerð allt frá árinu 1968. Fyrir þrýsting ýmissa stjórnarliða á árunum 1980–1983 var fyrstu framkvæmdaáætlun breytt og fyrirhuguð flugstöð minnkuð frá því sem ráðgert hafði verið. Kostnaðaráætlun upphaflegrar byggingar hljóðaði upp á 57 millj. bandaríkjadala en endurskoðuð áætlun dags. 13. mars 1981 var að fjárhæð 42 millj. bandaríkjadala. Hvort tveggja er miðað við verðlag 1. janúar 1981 og 15% verðbólgu á verktímanum sem var áætlaður 21/2 ár. Svo sem alkunna er var ekkert aðhafst í málinu á árunum 1981–1983 er ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar tók við völdum og Geir Hallgrímsson varð utanrrh. Sú töf á framkvæmdum hafði vissulega verið til óþurftar af ýmsum ástæðum og réði henni pólitísk þröngsýni manna sem ekki aðeins vildu koma í veg fyrir smíði nýrrar flugstöðvar heldur héldu uppi um líkt leyti sérstakri krossferð gegn Flugleiðum, en á þessum tíma áttu Flugleiðir í tímabundnum örðugleikum vegna samdráttar í Atlantshafsfluginu. Hv. 4. þm. Norðurl. e. vitnaði til tillagna og grg. þeirra alþýðubandalagsmanna frá árinu 1983 og ég leyfi mér að vitna til ummæla sem einn af höfuðandstæðingum framkvæmda við flugstöðina, Ólafur Ragnar Grímsson, lét frá sér á þessum árum og taldi á árinu 1982 í séráliti nefndar um flugstöðvarmálið að framtíðarþróun farþegafjölda um Keflavíkurflugvöll yrði með þeim hætti að nægjanlegt væri að miða bygginguna við 300 þús. farþega á ári sem "algert hámark á þessum áratug", eins og hann sjálfur komst að orði. En nær væri þó að ætla að farþegafjöldinn yrði aðeins um 200 þús. farþegar á ári hverju. Í þessu sama séráliti taldi Ólafur Ragnar útilokað annað en það tæki 10–16 ár að reisa flugstöð eins og þá sem nú hefur risið á fjórum árum. Í ljósi raunverulegrar þróunar farþegafjölda um flugvöllinn eru þessi orð hjákátleg. Aðeins fimm árum síðar er farþegafjöldinn orðinn um 750 þús. farþegar á ári og eru þó þrjú ár eftir af áratugnum. Það ber að skoða þann niðurskurð, sem ákveðinn var í flugstöðinni í tíð ríkisstjórnarinnar 1980–1983, í ljósi slíks þrýstings frá Alþb. Meðal atriða í niðurskurðinum voru þessi: Reykskynjarar voru felldir niður. Ýmsum viðvörunarkerfum var sleppt. Þrjár landgöngubrýr voru felldar niður, landgangur minnkaður og viðbótarlandgangi sleppt. Snjóbræðsla var felld niður. Að auki voru framkvæmdir utan húss minnkaðar og ákveðið að ljúka ekki frágangi á vissum svæðum. Það kom hins vegar snemma í ljós, þegar framkvæmdir hófust á grundvelli samkomulags stjórnarflokkanna frá 1983 um byggingu flugstöðvar, að þessi niðurskurður var óraunhæfur. Vegna framangreinds voru teknar ákvarðanir á árunum 1983–1985 um viðbætur sem voru nauðsynlegar til þess að flugstöðin kæmi að tilætluðum notum. Einnig miðuðu viðbæturnar að því að unnt yrði að auka tekjur af flugstöðinni og styrkja þannig rekstrarlegar undirstöður byggingarinnar, en afrakstrinum af henni var frá upphafi ætlað að standa undir þeim lánum sem tekin voru til framkvæmdanna. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar, sem hér er til umræðu, er óumdeilt að ákvarðanir um þessar viðbætur voru teknar af þar til bærum stjórnvöldum. Skv. lögum nr. 45/1984, um byggingu flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli, var utanrrh. falið að fara með yfirstjórn byggingar flugstöðvarinnar og tengdra mannvirkja. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um byggingu flugstöðvarinnar kemur fram að í upphafi hafi verið talið að þessar viðbætur rúmuðust innan áætlunar, m.a. vegna hagstæðra tilboða og gengisþróunar á þessum tíma. Í skýrslunni segir enn fremur að allar umræddar viðbætur séu til staðar og hvað kostnað snerti hafi flest atriðin byggt á útboðum og sé hann því eðlilegur. Meðal þeirra atriða sem hér um ræðir er eftirtalið: stækkun landgangs og landgangshúss, stækkun kjallara, landgöngubrýr, snjóbræðslukerfi, ræsibúnaður fyrir flugvélar, skyggni, hússtjórnarkerfi. Auk þess ákváðu Flugleiðir að flytja flugeldhús sitt úr flugstöðinni og því fylgdi gífurlegur kostnaður vegna endurhönnunar. Ég gegndi ekki embætti utanrrh. á þessum tíma, en það er skoðun mín að viðbæturnar hafi verið nauðsynlegar og átt sér eðlilegar skýringar.  Um útlit og gerð stöðvarinnar geta menn vissulega haft mismunandi skoðanir, en ekki verður um það deilt að með tilkomu hennar hefur orðið mikil breyting til hins betra. Það er ekki svo lítil landkynning að flugstöðin skuli nú vera talin ein sú besta í Evrópu. Slíkt mun vitaskuld hafa góð áhrif á ferðamannastraum til Íslands. Þetta eru allt atriði sem skipta máli og menn verða að hafa í huga. Eins og ég gat um í upphafi hefur gagnrýnin á flugstöðina einkum beinst að þeim mismun sem er á kostnaðaráætlun eins og hún var eftir að byggingin hafði verið skorin niður og endanlegum kostnaði þeirrar flugstöðvar sem nú er risin. Það eru einkum þrjár skýringar á þessum mismun. Í fyrsta lagi er staðfest í skýrslu Ríkisendurskoðunar að framangreindar viðbætur auk fyrirsjáanlegrar magnaukningar í framkvæmdum skýri muninn að mestu leyti. Viðbæturnar einar eru að fjárhæð rúmar 600 millj. kr. Í öðru lagi var gengisþróun afar óhagstæð framkvæmdinni á síðustu tveimur árum, öndvert við það sem menn höfðu gert ráð fyrir. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar er gengistapið á framlagi Bandaríkjamanna um 236 millj. kr. Hér er um að ræða misgengi á þróun gengis bandaríkjadals annars vegar og byggingarvísitölu hins vegar. Í þriðja lagi varð verðbólgan hér innan lands meiri á síðari hluta byggingartímans en talið var þegar framkvæmdir hófust árið 1983. Rétt er að ræða aðeins nánar þennan síðastnefnda þátt til að skýra hve verðbólgan getur skekkt alla útreikninga og áætlanir um kostnað við svo stórar framkvæmdir. Eins og ég gat um var upphafleg áætlun byggingarinnar frá 1981 42 millj. bandaríkjadala, en það var á verðlagi ársins 1983 1174 millj. kr. með áætluðum verðhækkunum sem námu 238 millj. kr. Hækkun kostnaðar vegna verðbólgu hér innan lands reyndist hins vegar 1162 millj. kr., en samtals er bókfærður kostnaður orðinn 2483 millj. kr. miðað við upphaflegu áætlunina, en það þýðir að upphafleg kostnaðaráætlun jafngildi um 68 millj. bandaríkjadala á núverandi gengi. Ég vil víkja nokkrum orðum að fjármálum byggingarinnar á yfirstandandi ári, en um mitt ár kom fram sú fjárvöntun sem er upphaf þeirrar umræðu sem nú fer fram. Við fjárlagagerð ársins 1987 gerði byggingarnefndin utanrrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnun grein fyrir áætlaðri lánsfjárþörf vegna byggingarinnar árið 1987 að fjárhæð 520 millj. kr. Það er sú fjárhæð sem samþykkt var í lánsfjárlögum. Þegar kom fram á árið 1987 kom í ljós að þessi fjárhæð dugði engan veginn til að ljúka framkvæmdinni og að mistök hefðu átt sér stað af hálfu byggingarnefndar við undirbúning fjárlaga. Skýringar sem fram hafa komið á þessu, m.a. í skýrslu Ríkisendurskoðunar, eru að miklar magnbreytingar komu fram sem stöfuðu af vanáætlunum í útboðum og einnig hefur Ríkisendurskoðun bent á önnur mistök við hönnun innréttinga og hönnunarstjórn. Þá áttu sér einnig stað mistök í fjárhagsáætlun ársins varðandi framlag Bandaríkjamanna sem var ofmetið. Til viðbótar þessu kom ýmis ófyrirséður kostnaður og gengistap. Ég vil taka fram að um leið og utanrrn. var kunnugt um þá umframfjárþörf sem skapast hafði af fyrrgreindum ástæðum var leitað eftir heimild fyrir bráðabirgðalántöku eins og fram kemur í bréfi ráðuneytisins til fjmrn. 29. apríl. Fyrst taldi byggingarnefndin að umframfjárþörfin væri 480 millj. kr., en síðar kom í ljós að fjárhæðin sem vantaði var allmiklu hærri eða um 869 millj. kr. Ég vil þá víkja að fullyrðingum sem hafa komið þess efnis að verkinu hafi verið hraðað og það unnið á einhvern hátt út frá pólitískum sjónarmiðum. Upphaflega var áætlunin að verkinu yrði lokið á fjórum árum og flugstöðin yrði tekin í notkun í apríl 1987. Gerður var samningur við Bandaríkjamenn í ágúst 1983 um að flugstöðin yrði tilbúin í apríl 1987. Greiðsla á framlagi Bandaríkjamanna var við það miðuð svo og allir verksamningar sem síðar voru gerðir. Þegar framangreindar viðbætur höfðu verið ákveðnar leitaði byggingarnefndin eftir áliti Almennu verkfræðistofunnar á því hvort verktími sá sem ætlaður væri fyrir innréttingar yrði fullnægjandi án verulegrar aukavinnu og þar með hvort tímasetning samkvæmt samningum við Bandaríkjamenn stæðist. Í svari verkfræðistofunnar frá október 1985 kom skýrt fram að verktíminn yrði nægilegur og þar er einnig lýst þeirri áætlun sem unnið var eftir á lokastigum verksins og miðaðist við opnun flugstöðvarinnar í apríl í vor. Ég tók við embætti utanrrh. 26. jan. 1986 og í júlí það ár óskaði ég eftir áliti byggingarnefndarinnar um stöðu framkvæmda með tilliti til þessarar áætlunar um opnun. Í svari nefndarinnar í september er staðfest að áætlanir um verklok muni standast. Allar fullyrðingar um tengsl milli kjördagsins og opnunardags flugstöðvarinnar eru því ómerkilegur pólitískur áróður.

Var það tilviljun bara?

Ég hef með því sem ég var að segja nú lagt fyrir hv. þm. nákvæmlega hvernig að þessum málum var staðið, hvernig þau voru endurskoðuð árin 1985 og 1986. Það voru margar aðrar ástæður sem hvöttu menn áfram til að skila verkinu á tilskildum tíma. Ástandi gömlu flugstöðvarinnar hafði t.d. verið lýst sem lífshættulegu í skýrslu slökkviliðsstjórans á Keflavíkurflugvelli frá árinu 1982. Ég hef áður vikið að þróun umferðar um flugvöllinn, en gamla flugstöðin hefði aldrei annað þeirri umferð sem var um nýju flugstöðina sl. sumar. Þá varð opnun flugstöðvarinnar til þess að tekjur fóru að koma inn af flugstöðinni, en heildartekjur af henni á næsta ári eru samtals áætlaðar 625 millj. kr. Með opnun byggingarinnar var jafnframt komið í veg fyrir að vaxtakostnaður hlæðist upp á ónotað mannvirki, en slíkt er því miður allt of oft raunin um opinberar framkvæmdir á Íslandi. Þá má heldur ekki gleyma þeim kostnaði sem hlotist hefði af því að breyta öllum verksamningum vegna byggingarinnar sem voru miðaðir við framangreinda tímasetningu. Það var því til mikils að vinna að koma þessari arðbæru framkvæmd í gagnið sem fyrst.

Þessari gullnámu.

Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um byggingu flugstöðvarinnar kemur fram að nauðsynlegt sé að vanda betur til áætlunargerðar og annars undirbúnings við slíkar stórframkvæmdir í framtíðinni. Um leið og ég tek undir nauðsyn þess verð ég þó að segja að mér virðist sem ekki hafi gætt nægjanlegrar sanngirni í umfjöllun ýmissa aðila um málið að undanförnu. Hér er um að ræða framkvæmd þar sem unnið var eftir sérstakri samþykkt ríkisstjórnar og á grundvelli sérstakra laga sem sett voru um bygginguna og gerðu ráð fyrir sérstakri fjármögnun hennar. Í ljósi framangreinds tel ég miður að í kringum málið hefur verið þyrlað upp pólitísku moldviðri þar sem tilgangurinn virðist vera sá að sverta alla þá sem að verkinu hafa staðið. Að hluta til er hér um að ræða aðgerðir 

Er Ríkisendurskoðun meðtalin?

Flugstöðin er í dag talin af erlendum sérfræðingum í hópi bestu flughafna í Evrópu og Ríkisendurskoðun hefur staðfest að flugstöðin uppfyllir allar eðlilegar starfrænar og útlitslegar kröfur.

Hún hefur staðfest fleira.



Hæstv. forseti. Þessar umræður um flugvallarhótelið eru sprottnar af tillögum sem við komum með, nokkrar hagsýnar húsmæður á Alþingi, þar sem við vildum fá skýringu á ýmsu sem við höfðum heyrt um kostnað umfram áætlun við þessa byggingu ásamt öðru. Við eigum það sammerkt að við erum húsmæður jafnframt okkar atvinnu annars staðar og við eigum það sammerkt að við höfum eiginlega verið og erum fjármálaráðherrar okkar heimilis inn á við. Ég hugsa að við eigum það líka sameiginlegt að við höfum alla jafnan þurft að velta hverjum seðli oftar en einu sinni fyrir okkur og þegar við höfum ekki getað staðið okkur við að láta tekjurnar endast höfum við tekið ábyrgð á því sjálfar og við höfum ásakað sjálfar okkur fyrst og fremst þó að það hafi kannski ekki verið réttlátt. Hér virðist enginn bera ábyrgð á neinu. Það er blásið út í loftið yfir 1000 milljónum, blásið rétt si svona eins og það sé verið að blása á biðukollu. Og það finnst engum að hann beri ábyrgð á því, ekki byggingarnefndinni, ekki húsameisturunum, ekki ráðherrunum. Það veit enginn hvernig þetta skeði. Þetta bara var svona. Maður fær í raun og veru enga skýringu á því af hverju þetta var svona. Út úr flugstöðvarbyggingunni vex eitthvert æxli, einir 1000 fermetrar. Það veit enginn hvernig það varð til. Byggingarnefndin virðist ekki bera neina ábyrgð á því. Hvernig stóð á því að það varð til? Einhver hlýtur að hafa samþykkt það. Einhver hlýtur að hafa stjórnað. Ég held að það sé meira en mál til komið að þeir menn sem sitja í ráðherrastólum beri ábyrgð á þeim framkvæmdum sem framkvæmdar eru undir þeirra fagráðuneyti. Þeir hljóta að vera ábyrgir fyrir þessum milljarði sem þegar hefur verið eytt og á eftir að stækka meira. Það þýðir ekkert að koma fram fyrir Alþingi og segja: Það var ekkert hægt við þessu að gera, það gat enginn að þessu gert. Menn hljóta að hafa ákveðið þetta einhvers staðar. Það eru afar oft við konurnar hér á Alþingi sem komum með tillögur um að einhverjum fjármunum sé eytt, oftast nær í þágu þeirra sem okkur finnst einhverjum órétti beittir. Þá fáum við yfirleitt þau svör: Það eru engir peningar til. Þetta er ekki hægt. Við viljum gera það, en það er bara ekki hægt. Það eru engir peningar til. Svo eru til milljarðar í svona fyrirtæki og það finnst engum neitt athugavert við það. Það eru peningar til bara þegar þið viljið eyða þeim. Það virðist ekki skipta ykkur neinu máli þó þið séuð að eyða langt fram yfir það sem þið hafið lofað eða ákveðið að eyða. Haldið þið virkilega að almenningur trúi þessu? Haldið þið virkilega að almenningur trúi því að þrælmenntaðir menn hafi ekki getað reiknað út hvað þetta kostaði? Haldið þið að almenningur trúi að menn, sem eru eins verkvanir og þeir sem byggðu þessa flugstöð, hafi ekki vitað að hún var stækkuð? Hvað haldið þið eiginlega að við séum, þetta venjulega fólk í landinu? Hvernig dettur ykkur í hug að bera þetta á borð fyrir okkur? Við vitum vel að þið hafið setið einhvers staðar saman í hnapp og falið þetta. Þið hafið alltaf vitað af því. Okkur dettur ekki í hug að trúa þessu. Þið eigið að vera svo stórir og það góðir drengir að viðurkenna þetta. Þið eigið að viðurkenna hver ber sökina. Það þýðir ekkert að koma með plagg eins og kom fram í þessari ámátlegu skýrslu, sem ekki tekur að lesa, og segja: Við ætlum að leggja til að svona gerist ekki aftur. Það er nefnilega ekki í fyrsta skipti í þessari flugstöð sem skeð hefur einhver vitleysa. Hún er kannski stórkostlegri þarna. Og alltaf er sagt: Þetta kemur ekki fyrir aftur. Þetta skal ekki koma fyrir aftur. Þetta kemur alltaf fyrir aftur þegar ykkur hentar. Það gerir það. Mér finnst virðingarvert af hæstv. núv. fjmrh. að hafa þó mótmælt þessu. Ég veit auðvitað að hann kyngir því öllu saman aftur. En hann mótmælti þó. Það gerði hann. Fólk er orðið þreytt í þessum umræðum og ég er ekki vön að lengja umræður mikið. Ég þakka hæstv. samgrh. þó fyrir að hann skuli sitja hérna og hlusta á mig. Hinir læddu sér út sem von er. Sumir þeirra eru svo nýkomnir til landsins að þeir kunna ekki almennilega við sig á Íslandi enn þá. En þeir eru heldur ekki vanir því að sitja hérna þegar við erum að tala "þessar konur", ég tala nú ekki um verkakonur eins og ég sem hafa ekkert vit á fjármálum að þeirra dómi.



Virðulegi forseti. Ég vil taka undir ræðu síðasta ræðumanns, hv. 16. þm. Reykv., og lýsa þeirri skoðun minni að ég uni því illa að hér skuli ráðherrar ganga úr sal líklega um leið og þeir hafa mælt sem þeim þykir þess virði að hlusta á. Ég vil eindregið fara fram á að það sé athugað hvort utanrrh., núv. og fyrrv. fjmrh. eru staddir í húsinu og að það sé kallað á þá.  Nú ætla ég að hinkra aðeins við. Er svara að vænta innan tíðar, virðulegi forseti?  
            

Við höfum nógan tíma, þangað til langt fram yfir jól þess vegna. Kjörtímabilið er fjögur ár svo þetta er allt í lagi.


             Þá mun ég hefja mál mitt. Nú hef ég gert þetta svo mikilvægt allt saman að það verður erfitt að standa undir þessu. Síðasti ræðumaður lauk máli sínu og reyndar markaðist allt hennar mál af nokkru tali um ábyrgð og þá sérstaklega ábyrgð kvenna. Að axla ábyrgð, þetta er sú setning sem glymur í eyrum okkar kvenna öðrum fremur, ekki síst ef við leyfum okkur að vekja athygli á bágri stöðu okkar. Skiptir þá litlu hvort talið berst að félagslegri stöðu, áhrifaleysi, óhóflegri vinnu, tvöföldu vinnuálagi, ósæmilegum launum eða vanmati á störfum okkar heima og heiman. Upptalningin gæti verið miklu lengri. Svörin eru á eina lund: Þið verðið að axla ábyrgð, les: eins og við karlmennirnir, og þá reddast allt eins og segir í ágætum brag. Að maður tali nú ekki um þegar konurnar vilja svo ekki fara í ríkisstjórn þó þeim standi það til boða. Þá fyrst keyrir nú ábyrgðarleysið um þverbak að dómi karlmannanna, enda var ekki hægt að hafa þær með að dómi allra tilkvaddra manna. Þær vildu fara að bruðla með almannafé, eyða því í öryrkja, aldraða og láglaunafólk. Það sáu allir ábyrgðarfullir menn að gat ekki gengið. Moralen er: Gangið með gát og virðingu um almannafé, fé skattborgaranna. Þetta skildu konurnar auðvitað og öxluðu þá ábyrgð að axla ekki þá ábyrgð að standa að ríkisstjórn sem vildi ekki sóa fé skattborgaranna í að rétta örlítið við hag þeirra bágstöddustu í þjóðfélaginu, kusu fremur að sitja áfram úti í kuldanum í hinu svokallaða ábyrgðarleysi en voru þó að eigin sögn og að margra dómi ágætar í öxlunum. Því geri ég þetta að umræðuefni hér að allt tal um ábyrgð getur verið svo afstætt. Konur upp til hópa eru alls ekki sammála því að þær axli ekki ábyrgð, telja sig reyndar oft axla meiri ábyrgð en sanngjarnt geti talist, gerast meira að segja stundum svo ósvífnar að segja að karlmenn geri ekki slíkt hið sama og finnast þeir ábyrgðarlausir. Líklega stafar þessi mismunandi skilningur á ábyrgð og ábyrgðarleysi af því að ekki er gengið út frá sömu forsendum þegar hugtökin eru skilgreind. En hvað segir Orðabók Menningarsjóðs um ábyrgð? Fyrst er nú til að taka að orðið er kvenkyns. Útskýringin á merkingu orðsins hljómar svo: ábyrgð það að vera ábyrgur. Dæmi um notkun orðsins: á mína ábyrgð, ég ábyrgist það, bera ábyrgð á einhverju, sæta ábyrgð fyrir eitthvað, ábyrgð á húsi, ábyrgð á skipi. Ef við hyggjum nánar að fyrstu skýringunni, það að vera ábyrgur, og flettum upp orðinu ábyrgur hljóðar skýringin svo: ábyrgur sem ber ábyrgð á einhverju. Dæmi: ábyrgur forstjóri, ábyrgur stjórnmálaflokkur. Jafnvel Menningarsjóður leggst þarna á sveif með karlmönnum, tekur dæmi sem þeim þykja góð um ábyrgð. Eða getur verið að einhver hafi verið svo forsjáll að sjá fyrir að þetta væru kannski þau dæmi sem best væri að hafa svart á hvítu, að eftir því sem ofar drægi í þjóðfélagsstiganum ykist þörfin á því að kveða afdráttarlaust á um ábyrgð? Ekki ætla ég að fara að gera sómamanninn Árna Böðvarsson ábyrgan fyrir útleggingum mínum á Orðabók Menningarsjóðs, en óneitanlega hafa verið valin þarna þörf dæmi hvað sem svo lá að baki valinu. Og mikið má maður vera feginn að ekki stóð hlið við hlið sem dæmi: ábyrgð á húsi, ábyrgð á heimili, ábyrgur forstjóri, ábyrg móðir. Það er nefnilega ekki aðkallandi þörf á skilgreiningu þeirrar ábyrgðar sem hversdagsmaðurinn ber, hinn svokallaði almenni skattgreiðandi þessa lands. Hins vegar virðist þörfin vera knýjandi þegar menn eru komnir í svokallaðar ábyrgðarstöður. Þegar þeir eru komnir í þá stöðu að geta ráðskast með líf og fjármuni annarra. Þá fyrst reynir verulega á hvort menn reynist þess megnugir að axla ábyrgð og bera hana án þess að kikna í herðum. Því verður mér svo tíðrætt hér um ábyrgð að það dylst væntanlega engum að það mál sem hér er til umræðu snýst um ábyrgð og hvort einhver verður kallaður til ábyrgðar. Það snýst ekki lengur um hvort hefði átt að byggja þetta umrædda hús, ekki um hvar þörfin var brýnust, ekki um hvort það er betra eða verra en efni stóðu til, ekki um hvort það er fallegt eða ljótt heldur um það að bera ábyrgð á því að svo fór sem fór. Þjóðin á að sönnu að borga reikninginn, tæpan milljarð, og ekki öll kurl komin til grafar, en að öðru leyti verður hún ekki kölluð til ábyrgðar. Hvar liggur ábyrgðin þá? Í rauninni liggur það nokkuð ljóst fyrir strax á fyrstu síðum skýrslunnar umræddu. Á bls. 3–4 segir svo, eftir að útskýrt hefur verið hvernig kostnaðaráætlunin frá 11. nóv. 1980 að upphæð 57 millj. bandaríkjadala var endurskoðuð og niðurstaðan var kostnaðaráætlun að upphæð 42 millj. bandaríkjadala, með leyfi forseta: "Byggingarnefnd taldi þessa áætlun í upphafi vera mjög rúma og meðal annars vegna þess samþykkti hún smátt og smátt að bæta við nánast öllu því sem fellt hafði verið niður í niðurskurðinum um áramótin 1980–1981, enda væri flugstöðin á mörkum þess að vera starfhæf ef það væri ekki gert og auk þess kom til ýmislegur óvæntur viðbótarkostnaður og magnaukningar." Ef þetta er ekki ein furðulegasta röksemdafærsla sem sett hefur verið fram er ég illa svikin. Það er einkennilegt að þegar maður fær minna af einhverju en maður telur sig þurfa finnist manni það svo mikið að maður kunni sér ekki hóf. Skilji nú hver eins og hann hefur gáfurnar til. Auk þess bendir orðalagið til þess að bæði Íslendingar og Bandaríkjamenn hafi samþykkt flugstöð sem væri á mörkum þess að vera starfhæf og ber sjálfsagt að þakka að menn skyldu koma auga á það áður en það var um seinan. Svo gerðist líka ýmislegt óvænt. Samtals hljóðaði þetta allt upp á 871 millj. kr. Á bls. 5 er svo haft eftir byggingarnefnd að útgjöld þessi hafi verið samþykkt af réttum stjórnvöldum, en magnaukningar hafi verið ófyrirséðar. Ríkisendurskoðun hefur kannað hvort heimildar hafi verið aflað hjá þáv. utanrrh. og kom fram að byggingarnefnd hafi haft heimild til að stofna til þessara útgjalda. Ráðherrar hafa kannski verið svo skelfingu lostnir að sitja uppi með óstarfhæfa flugstöð að þeir hafa séð sitt óvænna og samþykkt. Að vísu segir Helgi Ágústsson, formaður byggingarnefndar á árunum 1979–1983, á bls. 36, með leyfi forseta, "að niðurskurðurinn hafi verið gerður í fullri alvöru í þeim tilgangi að lækka kostnað. Ásetningur ráðherra hafi á þeim tíma verið að haga framkvæmdinni á þann hatt." Og "Guðmundur Eiríksson telur að í áætluninni hafi falist starfhæf flugstöð. Hann bendir einnig á að Bandaríkjamenn hefðu væntanlega ekki fallist á að taka þátt í kostnaði við flugstöð nema þeir hafi talið hana starfhæfa." Þó við treystum Bandaríkjamönnum til að verja líf okkar og limi á hverju sem gengur er þeim greinilega ekki treystandi til að hanna starfhæfa flugstöð, enda fóru Íslendingar að taka málin í sínar hendur og kappkostuðu að leita hagkvæmustu leiða og úrlausna miðað við "hérlenda byggingarhefð", eins og segir á bls. 14 í skýrslunni. Hin erlenda byggingarhefð birtist í áætlun um óstarfhæfa flugstöð sem skyldi standast og samningum í samræmi við það, þ.e. þeir skyldu greiða 20 millj. bandaríkjadala sem þeir og gerðu. En hin hérlenda byggingarhefð hljóðaði upp á hið óvænta. Munurinn fólst auðvitað í starfhæfni og nokkrum krónum að auki: viðbætur 654 millj., magnaukningar 135 millj. og óskiptur kostnaður 83 millj. Skoðum nú nokkur dæmi um hérlenda byggingarhefð sem ráðamenn, sem eru svo þjóðlegir eins og hátíðarræðurnar sanna, lögðu blessun sína yfir. Á bls. 24 segir svo, með leyfi forseta: "Verkefnisstjóri, Stanley Pálsson, telur að eftir á að hyggja sé það augljóst mál að allri hönnun hússins hafi verið ábótavant við útboð FK5, en segir jafnframt að það sé alls ekki víst að það hafi verið nokkur leið að gera sér grein fyrir því þegar verkið var boðið út í ágúst 1985. Það er rétt að það komi skýrt fram að verkefnisstjóri telur að hönnun sé ábótavant ef það þarf að breyta henni eða betrumbæta á einhvern hátt. Til þess að hönnun teljist í lagi þurfa teikningar, verklýsingar og tilboðsskrár að vera í fullkomnu lagi og í fullu samræmi innbyrðis. Mikið var um villur í útboðsgögnum og sífelldar breytingar og viðbætur voru að berast á byggingartímanum. Verkefnisstjóri vill taka það fram að hann hefur komið nálægt miklum fjölda bygginga og villur og breytingar á teikningum eru regla en ekki undantekning. Verkefnisstjóri segir einnig að taka verði tillit til þess hversu stórt og flókið verkið er og því hlaut að verða mikið um villur og breytingar." Mér finnast þessi síðustu orð verkefnisstjórans heldur þunnur þrettándi. Það hlýtur að liggja í hlutarins eðli að því stærra og flóknara sem verkefnið er þeim mun meiri ástæða er til að vanda undirbúning og áætlanir, sjá hluti fyrir, hafa yfirsýn yfir verkið til enda. Uppákomur eru þeim mun dýrari sem viðfangsefnið er stærra. En með leyfi forseta les ég örlítið áfram á bls. 24: "Ekki er víst að hönnunarbreytingar og villur hefðu orðið neitt áberandi ef hönnun loftræsikerfisins hefði ekki hrunið algerlega. Samþykktir arkitekta á efni og útfærslum voru einnig seint á ferðinni sökum mikils vinnuálags á húsameistara og olli þetta töfum og vandræðum." - Örlítið neðar: "Til viðbótar kom upp það vandamál á verktímanum að berggrunnur sá sem byggt var á reyndist lakari en búist hafði verið við. Leiddi það ásamt auknum kröfum vegna jarðskjálfta til að setja þurfti sérstakar bergfestur." Og á bls. 30 segir um sama mál: "Almenna verkfræðistofan vildi fá Orkustofnun til að bora áður en framkvæmdir hófust til að kanna jarðveginn betur en það fékk ekki jákvæðar undirtektir vegna þess hversu dýrt það var talið vera." Þarna er gott dæmi um séríslenska hefð, miklu víðtækari en hérlenda byggingarhefð. Ekki að kanna, ekki að rannsaka eða undirbúa, bara rjúka af stað. Hvað skyldi hafa kostað að framkvæma þær rannsóknir sem þarna var beðið um? Við því er ekki svar í þessari skýrslu, en ljóst er að umframkostnaður þarna varð 30 millj. kr. Fleiri dæmi. Bls. 27: "Rafhönnuðir gengu einnig í fyrstu út frá upphaflegri hönnun. Út frá þeim forsendum ákváðu þeir m.a. að byggja á hulinni pípulögn í steypu. Þegar loft höfðu verið steypt var sú breyting gerð að hreinlætiskjarnar voru færðir til og var þá nauðsynlegt að bora göt í plötu vegna þeirrar tilfærslu. Við þetta ónýttust að þeirra mati um 70% af lögnum í steypu. Þetta leiddi til nýrrar hönnunar byggðri á bakkalögnum sem hafði í för með sér brunatæknileg vandamál vegna hinna ströngu staðla sem notaðir voru, auk þess sem víða var erfitt að koma bakkalögnum fyrir vegna annarra lagna." Hvað skyldi nú hafa orðið um þau 30% af lögnunum sem eftir voru heilar í steypunni? Liggja þær þar enn og bíða betri tíma? Á bls. 31 segir, með leyfi forseta: "Í desember 1985 kom endanlega í ljós að endurhanna þyrfti loftræsikerfið og ýmis önnur vandamál í hönnun voru fyrirsjáanleg, bæði hjá Fjarhitun hf. og öðrum hönnuðum." Ótal svona dæmi er hægt að taka. Það úir og grúir af þeim. En fljótlegast og fróðlegast er að skoða teikningar af flugstöðinni, sem fylgja skýrslunni, þar sem skástrikuð eru þau svæði sem breytt var á byggingartíma, þéttstrikuð þar sem miklar breytingar voru gerðar, önnur gisnari þar sem minna var breytt. Í raun er skýrslan dapurlegur vitnisburður um óhæf vinnubrögð. Fyrst er öllum áætlunum breytt, eins og sést á listum a bls. 36 og bls. 4–5, í trausti þess að einhver borgi, sem og verður, þjóðin bregst ekki því trausti, en svo geta þeir sem öllu breyttu ekki einu sinni reiknað eigin breytingar til enda. Þar rekur hvað annað. Freistandi væri að fara út í talnaleik og talnasamanburð, spyrja t.d. hvað hefði verið hægt að gera fyrir margumræddan milljarð, að ég tali ekki um alla milljarðana þrjá, en ég hætti mér ekki út í slíkan leik, spyr einungis hvort krafa þjóðarinnar um flugstöð hafi verið svo hávær að ekki yrði lengur á móti staðið. Voru þær raddir sem vildu flugstöð sterkari en þær sem vildu barnaheimili, skóla, betri heilbrigðisþjónustu, betri laun, fæðingarorlof, lífeyri, öflugri menningu svo dæmi séu tekin? Í þessari ljótu skýrslu koma margir við sögu sem ekki geta vikist undan ábyrgð, en endanlega er hún hjá raðherrunum sem hlut eiga að máli. Og þó ábyrgð geti verið afstæð hjá svokölluðum yfirmönnum geta þeir ekki vikist undan því að bera persónulega ábyrgð á því að verkinu er hraðað meira en góðu hófu gegnir á lokasprettinum. Það lágu fyrir yfirlýsingar um að flugstöðinni yrði ekki lokið á tilsettum tíma, þ.e. 1. mars 1987, eins og til stóð. Það sést greinilega á línuritunum, sem er að finna í skýrslunni yfir mannafla í stjórnun og í verkframkvæmd, að allt ofurkapp var samt lagt á að verkinu skyldi lokið og ekkert til sparað, ef ekki 1. mars 1987 þá a.m.k. fyrir 25. apríl 1987. Þessi seinni dagsetning er að vísu hvergi nefnd, en það er svo augljóst að það sér hvert mannsbarn. Á bls. 36 segir í skýrslunni, með leyfi forseta: "Óbeinn kostnaður við að opna í apríl hefur ekki verið metinn, en ljóst er að hann nemur tugum milljóna kr." Flugstöðin var opnuð 14. apríl 1987, að vísu ekki fullbúin, en nóg til þess. Nær kosningum hefði líka verið ósmekklegt að fara. Flugstöðin var sem sagt opnuð fyrir kosningar, en reikningarnir ekki fyrr en eftir kosningar. Nálgast þetta ekki barnaskap eða er þetta bara einkennileg tilviljun? Og enn leyfi ég mér að lesa úr skýrslunni, virðulegi forseti, á bls. 8, sem fjallar um fjármál: "Með bréfi dags. 29. apríl 1987 barst sú vitneskja til fjmrn. frá byggingarnefnd flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli að verulegt fé vantaði til byggingar stöðvarinnar umfram það sem ætlað hafði verið. Fjárþörf vegna gildandi verksamninga út árið 1987 var þar talin vera 450–480 millj. kr. umfram fjárheimild ársins sem var 520 millj. kr. Ráðuneytið heimilaði með bréfi dags. 11. maí 1987 bráðabirgðalántöku að fjárhæð 480 millj. kr. Í júlímánuði 1987 barst ráðuneytinu áætlun frá byggingarnefnd um fjárþörf til verkloka sem nú voru áætluð árið 1988, en í febrúar 1987 hafði framkvæmdastjóri ætlað verklok í júní 1987. Í júlíáætluninni kom í ljós að fjárþörfin umfram þær 520 millj. kr. sem veittar voru á lánsfjáráætlun árið 1987 var 890 millj. kr. Fjárvöntun í þessum mæli kom svo á óvart í ráðuneytinu að þess var farið á leit við Ríkisendurskoðun að hún gerði úttekt á byggingarkostnaði flugstöðvarinnar frá upphafi ásamt mati á tæknilegum þáttum og framkvæmdum tengdum byggingunni. Hófst sú úttekt um miðjan ágúst 1987." - Hér er svo árangurinn, þessi skýrsla. Er von að spurt sé um ábyrgð? Hvernig getur þetta gerst? Enginn veit neitt. Allir halda eitthvað annað. Það er vanáætlað og það er ofáætlað og svo verða allir voðalega hissa. Fjárvöntunin kom svo á óvart. - Ja, það hefði stundum þótt ástæða til að fylgjast með af minna tilefni. Hvort sem menn vissu eða vissu ekki er ábyrgðin söm. Hvernig ætla menn að standa veggbrattir frammi fyrir þegnum sínum og krefjast ábyrgðar og heiðarleika af þeim, leggja á þá skatta af brýnustu nauðsynjum, ætlast til þess að þeir vinni myrkranna á milli, svíki ekki undan skatti, vinni ekki "svarta" vinnu, beri ábyrgð á lífi sínu og hegðun, börnum sínum og heimilum, svíkist ekki í neinu undan ábyrgð með slíkar fyrirmyndir? Er von þó virðing alþm. og hins háa Alþingis fari þverrandi, því þetta er ekki í fyrsta skipti sem þjóðin verður vitni að misbeitingu valds? Menn deila og drottna í skjóli valds sem þeir hafa þegið af þjóðinni og slá um sig skjaldborg samtryggingar, hygla hver öðrum, útdeila bankastjórastöðum og sýslumannsembættum eins og vinningum í valdabingói, útiloka óæskilega menn, hleypa æskilegum inn, halda verndarhendi yfir hverju fjármálahneykslinu af öðru sem kostar almenning stórfé. Milljónum er hent út um gluggann með annarri hendinni, með hinni strikaðar út fjarveitingar til alls konar velferðarmála. Menn hafa ekki efni á að sjá börnum, gamalmennum og fötluðum fyrir almennilegri umsjá, ekki efni á að reka góða skóla, ekki efni á menningu, ekki efni á að borga konum skikkanleg laun svo að eitthvað sé talið. Ég held ekki að Kristur hafi átt við þetta þegar hann sagði að hægri höndin ætti ekki að vita hvað sú vinstri gerði. Er það furða þó hrikti í valdastoðunum? Þær skyldu þó ekki vera mölétnar að innan?



Virðulegi forseti. Ég hef lesið þá skýrslu, sem hér hefur einkum verið til umræðu, frá Ríkisendurskoðun um smíði flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli og ég get ekki orða bundist vegna ýmissa þeirra þátta sem ég hef rekið augun í við lestur þessarar skýrslu. Það sem er rauði þráðurinn í þessari skýrslu er að hér hafa átt sér stað óheyrileg hönnunarmistök, hönnunarmistök sem kosta íslenska skattgreiðendur nær 1 milljarð kr. Ég hef í huganum verið að leggja þetta mál að jöfnu við Kröflumálið sem kom mjög til umræðu á hinu háa Alþingi á sínum tíma. Niðurstaðan af allri þeirri umræðu varð sú að þar var enginn maður ábyrgur. Það bar enginn ábyrgð á því sem þar hafði gerst og íslenska þjóðin er enn þá að greiða hundruð milljóna á hverju einasta ári fyrir mistökin sem þar voru gerð. Ég held ég verði að segja það sem mína skoðun að í þessari skýrslu kemur mjög skýrt fram að það er embætti húsameistara ríkisins sem ber mjög verulega sök í þessu máli. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að það embætti ætti að leggja niður. Ég sé ekki hvaða tilgangi það þjónar að hafa embætti húsameistara ríkisins með þeim tilkostnaði sem ríkissjóður verður fyrir vegna þess embættis og m.a. vegna margvíslegrar gagnrýni sem komið hefur fram á embættið, ekki bara í þessu máli heldur í fleiri málum. Annar þáttur þessa máls, sem er mjög áberandi í þessari skýrslu, er sambandsleysi byggingarnefndar og hönnunaraðila við lögmæt stjórnvöld í landinu. Þetta er sagt skýrum orðum í skýrslunni og kemur m.a. fram að stjórnvöld hafi haft á tímabili a.m.k. sáralitla vitneskju um hvernig komið var málum við smíði flugstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli. Hér hefur ýmislegt verið nefnt sem fram hefur komið í skýrslunni, en mig langar að bæta við nokkrum atriðum. Ég tek undir það, sem hér hefur verið sagt, að hugtakið "ábyrgð" er að verða mjög óljóst að ég hygg í hugum margra þm. Ég minni þingheim á að ekki fyrir löngu var fræðslustjórinn í Norðurlandskjördæmi eystra sviptur starfi sínu á einni nóttu, sviptur launum fyrir það að fara nokkrar krónur fram úr þeirri áætlun sem hið háa menntmrn. hafði gert honum að fara eftir. Á bls. 5 í þessari skýrslu er talað um óskiptan kostnað, 871 millj., sem aðallega hefur verið til umræðu hér, og þar er setning sem ég held að flestir hljóti að hafa staðnæmst við, en þar segir, með leyfi forseta: "Athugun Ríkisendurskoðunar hefur leitt í ljós að viðbætur og magnaukning eru efnislega til staðar. Hvað kostnað varðar eru flest atriðin sem um er að ræða byggð á útboðum og verður því að telja að kostnaður við þau sé eðlilegur." Hér er engu slegið föstu, en síðan segir, með leyfi forseta: "Aðrar tölur eru þó byggðar á umdeilanlegum forsendum og stundum á hreinni ágiskun, t.d. kostnaður vegna endurhönnunar, sem fundinn er þannig að deilt er með tveimur í heildarkostnað vegna sérfræðiþjónustu og hönnunar." Það er deilt með tveimur í heildarkostnað vegna sérfræðiþjónustu og hönnunar. Það eru hreinar ágiskanir sem koma fram frá byggingarnefnd um hver kostnaður vegna endurhönnunar hefur í raun og veru verið, en hann er gefinn upp í skýrslunni um 100 millj. kr. Þá segir á bls. 6 m.a. um einn dýrasta endurhönnunarþáttinn, með leyfi forseta: "Þegar samningar við Hagvirki hf. voru á lokastigi um áramótin 1985/1986 kom í ljós að endurhanna þyrfti loftræsikerfið, auk þess sem hönnun á öðrum sviðum var áfátt." Hönnunin kemur hér við sögu enn á ný. Á bls. 7 segir m.a., með leyfi forseta: "Varðandi yfirstjórn verkefnisins verður að telja að skort hafi á heildaryfirsýn, bæði fjárhagslega og framkvæmdalega. Samræmdri áætlanagerð og eftirfylgni hennar var ábótavant." Neðar á þessari sömu bls. segir, með leyfi forseta: "Upplýsingagjöf um gang og stöðu verkefnisins til ýmissa opinberra aðila var áfátt. Áfangaskýrslur voru ekki gefnar út eftir 17. febr. 1984." Í skýrslum utanrrh. til Alþingis um utanríkismál árin 1984–1987 er í kafla um byggingu flugstöðvar ekki gerð grein fyrir þeim breytingum sem orðið höfðu frá upphaflegri áætlun. Ástæðan sem ríkisendurskoðandi gefur upp er sú að utanrrh. hefur ekkert um málið vitað. Á bls. 8 segir, með leyfi forseta: "Framreiknuð kostnaðaráætlun fyrir verkið í heild var ekki send fjármálayfirvöldum á verktímanum og ekki var gerð grein fyrir kostnaði vegna meiri háttar breytinga og aukningar á framkvæmdum." Þetta rennir enn stoðum undir þá fullyrðingu mína að sambandsleysi hafi verið milli byggingaraðila og stjórnvalda. Á bls. 9 segir enn fremur, með leyfi forseta: "Ríkisendurskoðun bendir á að ekki var sótt um aukafjárheimild og ekki vakin athygli fjárveitingavaldsins á vandanum fyrr en með bréfi dags. 29. apríl 1987", en þá var búið að taka stöðina í notkun. Síðan segir, með leyfi forseta: "Ríkisendurskoðun hefur ekki fengið viðhlítandi skýringu á þessu." Ég sagði áðan að hér hefðu orðið mikil hönnunarmistök. Ég get ekki lesið annað úr þessari skýrslu en að það sé embætti húsameistara ríkisins sem ber ábyrgð á hönnun þessa verks, enda kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar á bls. 23, með leyfi forseta: "Húsameistari ríkisins var arkitekt byggingarinnar og hafði þegar í "samhöfundasamstarfinu" 1980 verið mótandi aðili. Hann var hönnunarstjóri frá árinu 1981, en hafði áður verið hönnunarstjóri ásamt Henry Shriver. Verksvið hans var skilgreint þannig í upplýsingum framkvæmdastjóra til byggingarnefndar í janúar 1984: Hönnunarstjóri gerir heildaráætlun um verkið og sér um hönnun þess, samræmir vinnu hönnuða og sér um að öll hönnunargögn séu tilbúin á réttum tíma. Hann annast samskipti við hönnunarstjóra bandarísku hönnunaraðilanna. Að fengnu samþykki byggingarnefndar sér hönnunarstjóri um útfærslu breytinga á hönnun, fer yfir framlagðar teikningar og gerir tillögur um efnisval og samþykkir breytingar." Samkvæmt þessari klausu er ábyrgðin á hönnun verksins alfarið í höndum húsameistara ríkisins. Síðan segir á þessari sömu blaðsíðu, með leyfi forseta: "Húsameistari hafði einnig umsjón með þeirri endurskoðun þarfagreiningar sem fram fór árið 1984 og leiddi til umfangsmikilla breytinga, sbr. skýrslu hans dags. í júní 1985." Á bls. 24 er rætt um útboð og hönnun og þar segir, með leyfi forseta: "Mikið var um villur í útboðsgögnum og sífelldar breytingar og viðbætur voru að berast á byggingartímanum." Sem dæmi um þær breytingar og villur sem fram komu langar mig að nefna eitt atriði í skýrslunni. Þar er fjallað um sérstaka lampa sem notaðir eru í flugstöðinni. Þar segir Ríkisendurskoðun, með leyfi forseta: "Að beiðni hópsins [það er vinnuhópur] gerði eftirlit sérstaka skýrslu um lampa, en eftirlitið hefur bent á að þetta sé dæmi um ófullkomleika útboðsog verklýsingar fyrir verksamning FK 5 [sem mikið hefur verið ræddur hér í dag] þ.e. að magntölur hafi verið vanáætlaðar í útboði, verklýsing hafi ekki verið nógu nákvæm þannig að það sem keypt var varð annað en gert hafði verið ráð fyrir í útboði." Í skýrslunni, sem er hér meðfylgjandi merkt fskj. 18, er greint frá því að í útboðslýsingu hafi verið tilgreindir 3215 lampar í byggingunni, en við verklok voru þeir orðnir 5573. Í skýrslunni er frá því greint að samþykkt á lömpum hafi tekið 13 vikur og þær útfærslur sem hönnuðir hafi beðið um hafi valdið verulegum aukakostnaði. Og hver skyldi nú vera aukakostnaðurinn vegna þessara lampa? Jú, samkvæmt útboði eða upphaflegri áætlun er gert ráð fyrir að þeir muni kosta 15,7 millj. Endanlegur kostnaður er 37,8 millj. Þetta er aðeins eitt af fjölmörgum dæmum og hér erum við þó aðeins að tala um tugi milljóna. En mistökin skipta hundruðum milljóna. Virðulegi forseti. Ég hef nefnt tvö mjög mikilvæg atriði sem fram koma í þessari skýrslu. Það eru hönnunarmistökin og sambandsleysið. Ég vil segja það að í kafla skýrslunnar sem fjallar um stjórnun verksins kemur það enn skýrar fram hver ber ábyrgð á hönnuninni. Þar segir, með leyfi forseta: "Til þess var ætlast að hönnuðir bæru ábyrgð hver á sínum hluta hönnunarinnar og stjórnuðu sínu verki sjálfir. Húsameistari sem hönnunarstjóri hefur lýst sínu hlutverki fyrst og fremst sem samræmingaraðila á "arkitektoniskum" atriðum og vísar til langrar hefðar hér á landi í því efni", vísar til langrar hefðar í þeim efnum hér á landi. "Þessi aðferð gekk upp meðan ekkert óvært skeði. Þegar erfiðleikar komu upp í hönnunarmálum kom í ljós að stjórnarþáttur þessa máls hafði verið vanmetinn." Í skýrslunni er einnig gagnrýnt mjög harðlega hvernig staðið var að bókhaldi við allt verkið. Þar segir, með leyfi forseta: "Samkvæmt ríkisbókhaldi er kostnaður vegna flugstöðvar færður á fjögur viðfangsefni, stjórnarkostnað, hönnunarkostnað, ráðgjafarkostnað og framkvæmdakostnað. Mánaðarlegar færslur ríkisbókhalds voru ekki yfirfarnar af skrifstofu byggingarnefndar. Þetta leiðir til þess að augljósar villur milli viðfangsefna eru ekki leiðréttar og oft er ekki samræmi í færslum, sérstaklega milli hönnunarkostnaðar og ráðgjafarkostnaðar. Þetta hefur þó ekki áhrif á niðurstöður heildarkostnaðar. Byggingarkostnaður er einungis uppfærður eitt árið, þ.e. 1984." Það er eina árið sem byggingarkostnaður við þetta mikla mannvirki er uppfærður. Þá er þriðja atriðið og lokaatriðið, virðulegur forseti, sem ég vil koma að en mér virðist hafa gleymst í þessari umræðu, og það er að þrátt fyrir þann byggingarkostnað og aukningu hans sem við höfum verið að fjalla um hér í dag kemur fram í skýrslunni að það er æðistór upphæð eða kostnaður vegna smíði flugstöðvarinnar sem ekki er færður í bókhald hennar. Þessa er getið á bls. 66. Þar kemur m.a. fram, með leyfi forseta: "Samkvæmt upplýsingum frá Guðmundi Eiríkssyni greiddu Bandaríkjamenn hönnunarkostnað, sem stofnað hafði verið til fyrir ágústmánuð 1983, vegna stöðvarinnar, svæða og annars sem tengist byggingunni. Samtals var þessi kostnaður 1 millj. 759 þús. 866 bandaríkjadollarar og var greiddur bæði íslenskum og bandarískum aðilum." Þessi kostnaður kemur ekki inn í þann byggingarkostnað sem við erum að tala um í dag. Í öðru lagi, með leyfi forseta: "Samkvæmt samkomulaginu við Bandaríkjamenn halda þeir eftir 200 þús. bandaríkjadollurum af 20 millj. bandaríkjadollara framlagi vegna kostnaðar þeirra sjálfra við stjórnun og eftirlit eða 1%. Ef gert er ráð fyrir að þessi kostnaður falli til eins og greiðslur Bandaríkjamanna er þessi kostnaður 10 millj. 232 þús. kr. á verðlagi í september 1987." Í þriðja lagi, með leyfi forseta: "Hjá flugmálastjórn á Keflavíkurflugvelli hefur verið eignfærður ýmis kostnaður vegna undirbúnings byggingar stöðvarinnar. Kostnaður þessi, sem hefur fallið til á árunum 1973–1983, er um 35,3 millj. kr. á verðlagi 1. jan. 1987." Þetta er ekki inni í tölunum yfir byggingarkostnað flugstöðvarinnar. Í fjórða lagi, með leyfi forseta: "Nefndarlaun núverandi byggingarnefndar eru gjaldfærð og greidd hjá flugmálastjórn á Keflavíkurflugvelli. Þau nema samtals um 3,2 millj. kr." Í fimmta lagi, með leyfi forseta: "Ýmis annar kostnaður hefur fallið til fyrir 1978 og er ekki greiddur af Íslendingum, t.d. kostnaður vegna sérfræðings frá ICAO og Vilhelm Lauritzens Tegnestue A/S. Ríkisendurskoðun hefur ekki upplýsingar um þann kostnað." Í raun og veru erum við því að tala um hærri tölur en koma fram í endanlegum útreikningum Ríkisendurskoðunar eða framreikningi á kostnaðaráætlun sem Seðlabanki Íslands gerði. Ég hygg, virðulegi forseti, að þetta mál sé þess eðlis að því megi að verulegum hluta líkja við Kröflumálið fræga að því leytinu til að það er enginn ábyrgur. Og ég er sannfærður um það að allir hv. þm., jafnvel þeir sem verja kostnaðaraukann við flugstöðvarbygginguna, og raunverulega geta ekki annað, hljóta að viðurkenna það að í þessu máli hlýtur ábyrgð að falla á einhvern. Annað er hrein fásinna. Við horfðum upp á mál af þessu tagi fyrir nokkrum árum, deildum um það mjög hart hér á hinu háa Alþingi. Það mál, Kröflumálið, lagði hundruð og þúsund millj. kr. aukaskatt á íslenska þjóð. Þetta mál er af þeim toga spunnið að það gerir slíkt hið sama. Við erum núna að tala um mjög umtalsverða aukningu á skattgreiðslum íslensku þjóðarinnar. Það er hart að þurfa að viðurkenna það að vegna óstjórnar í hönnunarmálum, vegna sambandsleysis stjórnvalda og þeirra aðila sem sáu um þessa byggingu skuli koma til nýr aukaskattur. Ég harma það mjög. Og ég hvet til þess að í framtíðinni þegar íslenska ríkið stofnar til framkvæmda af þessu tagi þá verði þess gætt vandlega að betra eftirlit verði haft með kostnaðaráætlunum og með þeim mönnum sem hafa yfirstjórn á verkum á hverjum tíma.



Virðulegi forseti. Ég ætlaði ekki að fara löngu máli um þessa skýrslu né heldur um málið almennt, heldur ætlaði ég að fara nokkrum orðum um ákveðna þætti málsins og velta því aðeins fyrir mér hér úr þessum stól, ef það mætti verða til þess að hjálpa til við áframhaldandi umhugsun og umræðu um þetta mál, velta því aðeins fyrir mér hvar er komið stöðu og ábyrgð þjóðþingsins, lýðræðisins, þingræðisins, framkvæmdarvaldsins, þegar við stöndum frammi fyrir þeirri alvarlegu staðreynd að það hefur verið farið fram úr fjárveitingaheimildum þessarar virðulegu stofnunar svo nemur 871 millj. kr. samkvæmt þessum gögnum. Það liggur einnig fyrir samkvæmt upplýsingum þessarar skýrslu að byggingarnefndin telur sig hafa haft allar heimildir í þessu efni frá sínum yfirboðara sem er þáv. hæstv. utanrrh. Allar heimildir. Ég ímynda mér að það hafi þá gengið þannig fyrir sig að byggingarnefndin hafi óskað eftir því að fá framlag innan fjárlagaheimilda eða til viðbótar við þær úr ríkissjóði, kannski án þess að tilgreina í hvað peningarnir áttu nákvæmlega að fara, beðið um yfirfærslu á summum, tilteknum upphæðum án þess að greina frá því nákvæmlega hvort um væri að ræða rör eða gardínur eða eitthvað því um líkt. Þessar upphæðir hafi síðan verið yfirfærðar. Þetta hafi náttúrlega gerst vegna þess að í fjmrn. naut verkið velvildar undir forustu hæstv. þáv. fjmrh. sem m.a. birtist í því að nánasti samstarfsmaður hans á skrifstofu Sjálfstfl., Kjartan Gunnarsson framkvæmdastjóri, var einn af þeim mönnum sem höfðu með málið að gera. Nú kunna menn að velta því fyrir sér og setja á stór orð um það hvað eigi að gera við þessa menn, þ.e. hæstv. núv. samgrh., hæstv. forsrh. og framkvæmdastjóra Sjálfstfl. - sem ég ætlaði nú að fara að kalla hæstv. og væri það svo sem eftir öðru að maður yrði skyldaður til þess einn góðan veðurdag í þessu landi. - Hvað á að gera við þessa menn? Frammi fyrir því stöndum við sem hér sitjum og berum ábyrgð gagnvart þjóðinni að við eigum tveggja kosta völ samkvæmt ákvæðum íslenskra laga. Önnur leiðin er sú að ákveða það hér á Alþingi að landsdómur verði kallaður saman til þess að fjalla um embættisfærslu þessara núv. ráðherra þó í öðrum póstum séu. Hin leiðin er sú að bera fram tillögu á Alþingi um vantraust á ráðherrana. Þetta eru þau úrræði sem þingið á samkvæmt lögum landsins. Um fyrra úrræðið, þ.e. landsdóm, er það að segja að hann hefur aldrei verið kallaður saman. Og ég hygg að það megi með nokkrum rökum halda því fram að lagaákvæðin um landsdóm séu orðin svo úrelt að það sé tæplega hægt að gera ráð fyrir því að hann teljist virkur þáttur í okkar stjórnkerfi nema með því að breyta lögunum um landsdóm frá því sem þau voru sett á sínum tíma að því er varðar vissa tæknilega útfærslu hans. Hin leiðin, að bera fram till. til þál. um vantraust á þessa hæstv. ráðherra, er einnig mjög snúin vegna þess að þeir eru ráðherrar í samsteypustjórn og yrðu vafalaust varðir af sínum samstarfsflokkum gagnvart slíkri vantrauststillögu og þess vegna bæri hún ekki árangur að ætla má. Ég geri ekki ráð fyrir því að Alþfl. mundi þrátt fyrir yfirlýsingar formanns hans um hneykslið styðja vantrauststillögu á kollega sína í ríkisstjórn. Og hvað er okkur þá eftir skilið í þessu efni þegar maður virðir það um leið fyrir sér að fyrir því er eitt fordæmi að opinber embættismaður hafi umsvifalaust verið leystur frá starfi vegna þess að hann fór yfir fjárlagaheimildir, fræðslustjórinn Sturla Kristjánsson, fyrir einu ári eða svo heldur vansællar minningar fyrir þessa stofnun? Hvaða leiðir eru í rauninni til? Vegna þess að það er nauðsynlegt hvað sem öllu öðru líður að átta sig á því að þegar mistök eiga sér stað er það eðli hins lýðræðislega þjóðfélags að það sé hægt að átta sig á því nákvæmlega hvar ábyrgðin liggi í málinu. Hvar liggur ábyrgðin? Við höfum staðið frammi fyrir fleiri hliðstæðum málum hér á Alþingi, mjög erfiðum málum. Hliðstæðum að því leyti að það hefur verið erfitt að átta sig á því nákvæmlega hvar ábyrgðin lægi. Dæmi: Útvegsbankamálið. Þar var um að ræða ríkisfé, ríkiseign. Þar var um það að ræða að opinberir sýslunarmenn stóðu ekki vörð um þessa eign eins og þeir hefðu átt að gera. Og má svo endalaust um það deila af hverju þetta fór svona hjá þeim en ekki á betri veg. Við héldum langar ræður daglangt og náttlangt hér í þessari virðulegu stofnun um þetta mál og ekki var það væntanlega einvörðungu til þess að halda ræðurnar, þó sumum finnist gaman að því, heldur var það kannski fyrst og fremst til þess að tjá óánægju sína með niðurstöðu. En þar við sat í rauninni. Ábyrgðin var ekki skráð á þessa aðila með þeim hætti sem nauðsynlegt er að unnt sé að gera. Ég held þess vegna að við þurfum að komast út úr því stigi ef okkur þykir vænt um lýðræðið og þingræðið, sem okkur þykir örugglega öllum, þá þurfum við að komast út úr því stigi að við látum okkur nægja að setja á langar ræður og deila um málin hér. Við þurfum að finna málum af þessu tagi eðlilegan farveg. Á að skýra t.d. betur og setja ný lög um ráðherraábyrgð svo ég nefni sem dæmi? Eða á að setja almenn lög um ábyrgð opinberra sýslunarmanna hvar svo sem þeir eru? Kæmi til greina að mínu mati. Og ég nefni þetta vegna þess að mér finnst niðurstaðan í þessu flugstöðvarmáli fyrst og fremst ákaflega dapurleg vegna þess að allir segja í rauninni: Ekki ég. Ekki ég. Þó liggur það fyrir að ákveðin upphæð, 1000 millj. kr., hefur farið fram yfir heimildir þessarar stofnunar. Þó liggur það fyrir og í rauninni gera menn lítið annað en halda langar tölur. Þingflokkur Alþb. hefur lagt fram ákveðna tillögu þar sem lagt er til að kosin verði nefnd til þess að rannsaka þennan þátt sérstaklega, ábyrgðina hjá hönnuðum, húsameistara, byggingarnefnd, einstökum ráðherrum. Ég held að það væri skynsamlegt að setja svona nefnd niður. Það gæti verið leið að því marki að á þessum málum yrði tekið nokkuð föstum og traustum tökum. Ég mun aðeins koma nánar að þessu máli hér á eftir. Ég sagði í upphafi máls míns, virðulegi forseti, að ég ætlaði ekki að fara að ræða þessa skýrslu nákvæmlega, það er búið að lesa mikið upp úr henni, en fjarska fannst mér athyglisverð ein setning hér neðst á bls. 56, þar sem ríkisstjórnin og Fjárlaga- og hagsýslustofnun og utanrrn. eru að reyna að hjálpast að við það að plata Ameríkanann til að fá pínulítið meira út úr honum á einu tilteknu ári. Ég ætla að lesa, virðulegi forseti, upp úr svarbréfi Fjárlaga- og hagsýslustofnunar, dags. 18. nóv., við skriflegum fyrirspurnum Ríkisendurskoðunar um þetta mál: "Rétt er það sem fram kemur í bréfi yðar, að "framkvæmdastjóri byggingarnefndar" benti Fjárlaga- og hagsýslustofnun á, skömmu eftir samþykkt fjárlaga og lánsfjárlaga, að rétt hefði verið að lækka framlag Bandaríkjamanna að sama skapi," stendur hér, sem framkvæmdum miðaði hægar árinu á undan. Hins vegar var honum gerð grein fyrir því að þetta hefði verið gert af ásettu ráði - þeir voru svo klókir þarna í byggingarnefndinni - ásettu ráði til að halda opnum þeim farvegi ef Bandaríkjamenn væru fúsir að láta fé af hendi rakna til framkvæmdanna örar en áætlað hafði verið. Þannig átti að opna þann möguleika að Kaninn borgaði aðeins meira og það átti að reyna að svindla pínulítið á þeim, Könunum, með því að láta þá ekki vita alveg nákvæmlega hvernig þetta hefði gengið fyrir sig á fyrra ári. Þessi setning vakti athygli mína á þeim móral sem var í kringum þessa framkvæmd þar sem allir reyndu að plata alla að því er virðist. Að lokum er staðan sú að sá sem situr hér á móti mér ber í rauninni stærsta ábyrgð á þessu máli, að mínu mati, hvað sem öllu öðru líður. Ég ætla að víkja aðeins, virðulegi forseti, að ræðu hæstv. samgrh. Það var fyrst það þegar hann sagði að það væru aðallega óánægðir vinstri menn og herstöðvaandstæðingar sem hefðu verið að agnúast út í þessa flugstöð. Þeir hefðu helst viljað hafa gömlu flugstöðina til þess að fólk sem kæmi til landsins og færi frá því sæi að herinn væri hér og ekki yrði um þennan aðskilnað að ræða. Og hæstv. ráðherra tók þannig til orða að þessir herstöðvaandstæðingar hefðu haft þessa afstöðu vegna þess að þeir hefðu pólitíska hagsmuni af óbreyttu ástandi. Ég segi alveg eins og er að ég skil ekki hvernig í ósköpunum hæstv. ráðherra finnur þetta út því að staðreyndin er sú að andstaða okkar við flugstöðina stafaði fyrst og fremst af því að inn í þetta samgöngumannvirki, sem á að þjóna Íslendingum, voru teknir erlendir peningar. Við töldum að með þessu væri verið að innleiða aronskuna hér í íslensku efnahagskerfi og utanríkismálastefnu. Við vöruðum við þessu og áttum í rauninni lengi vel góðan stuðning í þessum efnum hjá ákveðnum hópi í Sjálfstfl. sem vildi ekki blanda saman efnahagslegum hagsmunum og utanríkisstefnunni. Við lögðumst gegn flugstöðinni og byggingu hennar, eins og hæstv. samgrh. benti á, og stöðvuðum í raun og veru þessar hugmyndir á árunum 1980–1983. Ég man það örugglega lengi hvernig sendiherra Bandaríkjanna á þeim tíma, Marshall Brement, reyndi aftur og aftur að hafa áhrif á atburðarásina á árunum 1980-1983 til þess að tryggja það að af þessari framkvæmd yrði og Alþb. sem andstöðuflokkur í þessu efni yrði borið ofurliði. Það eru býsna skuggalegir hlutir sem verður kannski sagt frá eftir 30 ár þegar birtar verða dagbækur bandarískra sendiherra á Íslandi frá árunum 1980–1983 eins og nú er verið að gera frá árunum 1945-1950. Það hygg ég að verði býsna fróðlegir hlutir að sjá. Auðvitað var þróun málsins sú að íhaldið og kratarnir og Kaninn höfðu á því sérstakan pólitískan áhuga að koma þessari flugstöð upp til þess að ganga yfir herstöðvaandstæðinga í þessu landi. Þeir höfðu pólitískan áhuga á því og það er þess vegna engin tilviljun að rétt eftir að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar er mynduð árið 1983 þá er gengið frá upphaflegum pappírum í sambandi við þetta mál. Ég tel að offorsið í málinu hafi stafað af því að þarna voru menn að reisa pólitískt flagg. Þarna var flaggskipið sem átti að sigla á þessu kjörtímabili, 1983–1987, í þessum málum og það var reynt þó að niðurstaðan liggi nú fyrir, sem sé sú að það er brotlending í málinu. Þrátt fyrir myndirnar af frambjóðendunum í Reykjaneskjördæmi rétt fyrir kosningar fyrir utan flugstöðina, litprentaðar í kosningabæklingum íhaldsins á Reykjanesi, þrátt fyrir það að það tækist að opna sjoppuna fyrir kosningarnar, þrátt fyrir dýrðina, þá er um pólitíska dapurlega brotlendingu að ræða. Það er eitt atriði enn sem ég ætla að nefna hér, virðulegur forseti, úr þessum aðdraganda í sambandi við Alþb. og það var að Alþb. hafði áhrif á það að húsið var minnkað, plönin um húsið voru minnkuð. Og til marks um skepnuskap Alþb. og þröngsýni, hvað haldið þið að ráðherrann hafi nefnt: Reykskynjara! Reykskynjarar voru skornir niður úr hönnuninni fyrir kröfu Alþb. Hugsið ykkur þvílíkt og annað eins! Ja, það er erfitt að finna rök þegar menn þurfa að sækja svona langt eftir þeim. Hæstv. samgrh. sagði: Það kom snemma í ljós að niðurskurðurinn var óraunhæfur. Og þá ætla ég að spyrja hæstv. ráðherra: Af hverju var það ekki tryggt að Alþingi væri látið vita af þessu? Ég er að spyrja hæstv. ráðherra og ég vil að hann svari því: Af hverju var Alþingi ekki látið vita? Af hverju gerðist það haustið 1984 að við fengum ekki tillögur um hækkanir á þessum framlögum heldur blað frá utanrrn. um það að í rauninni hefði flugstöðvarplanið reynst mikið ódýrara en áður hafði verið gert ráð fyrir. Og talsmenn flugstöðvarinnar í þessum sal gengu hér um með stjörnur í augunum og sögðu: Þetta verður ódýr flugstöð, ódýrari en talað hafði verið um. Þessi ódýri pappír, í margföldum skilningi þess orðs, er eini marktæki pappírinn, ekki marktæki í raun og veru, eini formlegi pappírinn sem fjh.- og viðskn. fékk um þessa flugstöð árin 1983, 1984,1985 og 1986. Ekkert annað liggur þar fyrir. Ég hef beðið starfsmann fjh.- og viðskn. Nd. og formann nefndarinnar bæði nú og á síðasta kjörtímabili að rannsaka það hvaða pappírar eru til. Það er býsna ræfilslegt og ekki mikið af því að hafa. Hvernig í ósköpunum stendur á því að menn láta Alþingi ekki vita? Vildu menn fela þetta fyrir Alþingi? Er það hugsanlegt að þingið og þjóðin hafi ekki mátt frétta af þessu? Getur það verið, eins og hv. 18. þm. Reykv. lét liggja að hér áðan, að leyndin hafi að einhverju leyti verið með ráðnum hug, að það hafi átt að fela þennan umframkostnað fram yfir kosningarnar 1987? Getur það verið? Og ég spyr hæstv. samgrh.: Er hann tilbúinn til að leggja fram þau bréf til Fjárlaga- og hagsýslustofnunar sem utanrrh. sagði frá hér áðan? Ég vil fá að sjá þau bréf. Ég vil fá að sjá þau bréf sem hæstv. utanrrh. sagði að Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefði fengið um þetta mál þegar kostnaðurinn fór hækkandi. Alþingi á rétt á því að fá að sjá þau bréf og Alþingi á líka rétt á því að fá svör við því frá hæstv. þáv. fjmrh. hvort hann hafi séð bréfin, hvort hann hafi fengið bréfin. Ef svo er: Af hverju lét hann þá Alþingi ekki vita? Og ef hann fékk þau ekki: Voru embættismenn Fjárlaga- og hagsýslustofnunar að fara á bak við hann í þessu efni? Eða voru engin bréf? Er það rangt sem utanrrh. sagði hér áðan? Voru engin bréf í þessu efni? Var það kannski byggingarnefndin og utanrrh. þáv. sem allan tímann voru að fara á bak við fjmrh.? Eða var byggingarnefndin að fara á bak við hæstv. þáv. utanrrh.? Ég segi fyrir mig, virðulegi forseti, ég er sannfærður um það að hæstv. þáv. utanrrh. og hæstv. þáv. fjmrh. hljóta að hafa vitað um þennan umframkostnað miklu fyrr en bréfin fóru að berast. Það getur ekki annað verið. Þó það sé ekki nema vegna þess að sérlegur flokksfulltrúi Sjálfstfl. í byggingarnefndinni er framkvæmdastjóri sama flokks. Ég sagði hér áðan, virðulegur forseti: Hvar er ábyrgðin? Er ábyrgðin hjá hönnuðunum? Þeim hafa orðið á mistök. Er ábyrgðin þar? Hvaða leið er þá til þess að slá því föstu að þeir hafi ekki staðið undir þeirri ábyrgð sem væri nauðsynlegt ef þeir hafa misfarið með þann trúnað sem þeim var sýndur? Í læknalögum eru ákvæði um það að ef læknar standa að verkum með þeim hætti sem ámælisverður er út frá þeirra faglegu forsendum, þá eigi að svipta þá embættisleyfi, læknaleyfi. Á að fara í mál við hönnuðina? Hver á að gera það? Á hæstv. fjmrh. að fara í mál við hönnuðina og þar með í rauninni við sjálfan sig? Húsameistari ríkisins í öðru lagi ber stórfellda ábyrgð í þessu máli eins og hv. þm. Árni Gunnarsson benti á áðan og ég er alveg sammála honum um það að það hefði átt að vera búið að loka þeirri "stasjón" fyrir löngu, löngu, löngu. Ég kynntist því best eftir að ég fór að vinna hér niðri í þessum húsum. Húsameistari ríkisins, ekki meir, ekki meir. Ber hann ábyrgð? Hver mundi eiga að höfða mál gagnvart húsameistara ríkisins? Byggingarnefndin? Er ábyrgðin þar? Utanrrh. þáv. Er ábyrgðin þar? Um það hef ég rætt nokkuð. Hæstv. þáv. fjmrh.? Hæstv. þáv. forsrh.? Núverandi utanrrh.? Alþingi? Ég hygg að út af fyrir sig megi segja að Alþingi eða meiri hluti Alþingis beri ábyrgð í þessu máli vegna þess að Alþingi eða meiri hluti Alþingis báru ábyrgð á þeirri ríkisstjórn sem sat hér á þessum árum, 1983–1987. Þannig séð ber því Alþingi auðvitað vissa ábyrgð. En ef hvergi er hægt að koma fram ábyrgð gagnvart öllum þessum aðilum, hvað segir þá blessuð þjóðin sem sýnir okkur trúnaðinn? Hvað segir hún, og borgar kostnaðinn? Það er kannski athyglisvert að bera þessar tölur, 871 millj. kr., saman við ýmis útgjöld ríkisins á þessu ári, 1987. Það má kannski nefna það að heildarútgjöld ríkisins til dagvistarstofnana á þessu ári eru 40 millj. kr. Þetta hefði nægt fyrir 22 ársframlögum þáverandi ríkisstjórnar til dagvistarheimila. Tuttugu og tveggja ára framlögum. Og það mætti bera þetta saman við fleira. Það má líka væntanlega benda á með fullri virðingu, herra forseti, að allt framlag Bandaríkjamanna er minna en umframkostnaðurinn þannig að þið hafið sjálfir staðfest það sem við sögðum að auðvitað gætum við byggt flugstöð sjálf. Framlag Bandaríkjamanna er minna en það sem fer fram úr í kostnaði við þessa stöð. Ég hef hér, herra forseti, vikið að nokkrum almennum atriðum varðandi þetta mál og ætla að segja að lokum þetta: Í fyrsta lagi. Er nauðsynlegt fyrir þingið að velta því fyrir sér hvort að það á að setja lög um ábyrgð opinberra sýslunarmanna og þar með að skýra lögin um ráðherraábyrgð vegna þess að landsdómsúrræðið og vantraustsúrræðið í þessu máli er dautt? Í öðru lagi tel ég að þetta mál sýni það sem ég hef margoft nefnt úr þessum ræðustól og það er að það þarf að opna löglegar leiðir til að hér geti farið fram opnar yfirheyrslur yfir embættismönnum og stofnunum, rétt eins og tíðkast hefur í Bandaríkjunum um áratuga skeið og skapað virðingu þar í landi fyrir lýðræðinu og því að þar sé tekið heiðarlega á svona málum hver svo sem í hlut á og það sé ekki mikill munur á Jóni og séra Jóni. Í þriðja lagi. Þetta mál er angi af herstöðvarmálinu og það sýnir betur en flest annað þá spillingu sem fylgir erlendu gjafafé. Þegar menn fara að taka við erlendu gjafafé til að knýja fram pólitísk mál eins og þetta, þá er hætta á spillingu. Það kemur fram í þessu máli. Aðalatriðið er þó þetta, herra forseti: Því miður er þetta dapurlegt mál fyrir lýðræðið og þingræðið og við verðum að finna leið, sameinast um að finna leið sem tekur á málum af þessu tagi þannig að Alþingi Íslendinga öðlist þá reisn í vitund þjóðarinnar sem það þarf að eiga, það sé stofnun sem tekur á málum af þessu tagi af fullum myndugleik og veit hvernig á að gera það eftir mörkuðum leikreglum sem styðjast við eðlilegan lagabókstaf.



Herra forseti. Hér eru til umræðu þrjú mál er varða kostnað og þá einkum umframkostnað við byggingu flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli. Það er skýrsla Ríkisendurskoðunar, till. til þál. um rannsókn á ábyrgð á umframkostnaði og svo skýrsla utanrrh. um kostnað vegna byggingarinnar. 
             Herra forseti. Þó að eitt mál sé nú til umræðu þá er það hárrétt hjá hæstv. forseta að það eru þrjú mál á dagskrá og ég hef tekið eftir því vegna þess að ég hef setið hér lengur í salnum en hæstv. forseti að þau hafa í raun öll verið rædd. Það var þess vegna sem ég sagði að þau væru til umræðu því þau hafa öll verið rædd hér hvort sem það er leyfilegt eða ekki. Það ber að fagna því að mitt í ótrúlegum önnum þingsins rétt fyrir jól gefst tækifæri til þess að ræða þessi mikilvægu mál. Hins vegar verða þau hvergi nærri fullrædd á svo stuttum tíma, ekki síst vegna þess að þm. hefur ekki gefist neinn viðhlítandi tími til þess að kynna sér og gaumgæfa nógu vel þessar þrjár þykku skýrslur sem lagðar hafa verið fram, þ.e. skýrsla frá Ríkisendurskoðun og fskj. með henni og svo athugasemdir byggingarnefndar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli í tilefni af skýrslu Ríkisendurskoðunar. Að auki er svo fljótlesið svar utanrrh. við beiðni minni og annarra þingkvenna í stjórnarandstöðu um skýringar á útgjöldum og kostnaði við byggingu Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Þessum skýrslum hefur verið dreift eins og hæstv. utanrrh. sagði. En ekki er nóg að hér snjói inn pappír í formi skýrslna og viðamikilla frv. um afdrifaríkar kerfisbreytingar varðandi margháttaða skattlagningu við tekjuöflun ríkisins, sem reyndar er uppstokkun á því kerfi, fjárlög, breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og fjölmörg önnur viðamikil mál sem þm. þurfa nú að sinna öllum á sama tíma og tíminn er naumur. Þessi vinnubrögð leiða til þess að mönnum gefst ekki nægur tími til að kynna sér og gaumgæfa þau mál sem þeir eiga að taka ákvarðanir um, gefst ekki tími til að öðlast nema takmarkaða innsýn, hvað þá heildarsýn eða yfirsýn yfir þau mál sem þeir eiga síðan að bera ábyrgð á. Slík vinnubrögð eru forkastanleg. Því hef ég þessi orð í formála mínum að við erum hér einmitt að ræða afleiðingar vinnubragða sem ekki hafa verið nógu góð. Á sama tíma fyrirskipar verkstjórn þessarar ríkisstjórnar gagnrýniverð vinnubrögð hér á Alþingi, bæði við umfjöllun þessara mála sem hér eru til umræðu, svo og annarra mikilvægra mála. Það kemur einmitt fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar og ég vitna í hana, með leyfi forseta: "Varðandi yfirstjórn verkefnisins verður að telja að skort hafi á heildaryfirsýn, bæði fjárhagslega og framkvæmdalega. Samræmd áætlanagerð og eftirfylgni hennar var ábótavant." Og mér dettur nú bara í hug það sem við vorum að ræða í Ed. í nótt: Hve margir þeirra þm. sem þar sátu gera sér fyllilega grein fyrir og hafa heildarsýn yfir þau áhrif og þær afleiðingar sem þau mál kunna að hafa fyrir alla þjóðina? Það gildir nefnilega svipað um ábyrgðaraðila í því máli sem hér er rætt og okkur þm. að vera ekki hnútum nógu vel kunnugir og því legg ég til að þessari umræðu verði í raun ekki lokið nú heldur verði henni frestað og hún tekin upp aftur eftir jólaleyfi. Skýrsla Ríkisendurskoðunar rekur sorgarsögu þessa umdeilda máls. Þegar lagt var fram frv. hér á Alþingi á síðasta kjörtímabili, í byrjun þess reyndar, varðandi lántöku vegna flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli lagði stjórnarandstaða fram eftirfarandi minnihlutaálit, með leyfi forseta, og ég vitna: "Undirritaðir nefndarmenn eru andvígir byggingu umræddrar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli vegna þess að byggingin tengist óneitanlega hernaðarumsvifum hér á landi og er auk þess langtum of stór og dýr miðað við þarfir farþegaflugs milli Íslands og annarra landa. Jafnframt teljum við að bygging nýrrar flugstöðvar sé ekki forgangsverkefni eins og nú háttar í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þess í stað sé það næsta verkefnið í máli þessu að endurskoða og hanna byggingu nýrrar flugstöðvar í samræmi við þarfir farþegaflugs á komandi árum. Við erum þar af leiðandi andvíg ákvæðum þessa frv. og leggjum til að það verði fellt." Lántökuheimild var þó veitt en það var langt í frá að menn gerðu sér grein fyrir þeim kostnaði sem af mundi hljótast. Við erum nú að ræða umframkostnað sem nemur a.m.k. 871 millj. kr., þó að ekki séu öll kurl komin til grafar vegna vanáætlana og annarra orsaka, þannig að heildarkostnaður við byggingu þessarar flugstöðvar er því samtals nú a.m.k. 3 milljarðar 170 millj. kr. Ýmsir alvarlegir hönnunargallar komu í ljós í síðasta áfanga verksins og m.a. segir, og hefur reyndar verið vitnað í áður í skýrslu Ríkisendurskoðunar, að í áfanga FK 5 þar sem um var að ræða innréttingar "komu strax upp verulegir erfiðleikar sem urðu þess valdandi að þessi fimmti og stærsti verkáfangi fór úr böndum". Og enn segir: "Þegar samningar við Hagvirki hf. voru á lokastigi um áramótin 1985–86 kom í ljós að endurhanna þyrfti loftræsikerfið, auk þess sem hönnun á öðrum sviðum var áfátt. Þetta ástand í hönnunarmálum kom stjórnendum verksins, byggingarnefnd og framkvæmdastjóra, á óvart. Þeir höfðu verið í góðri trú um að hönnun væri á eðlilegu stigi." Ég veitti því athygli þegar ég las þessa fróðlegu skýrslu, eða þann hluta af henni sem mér veittist tími til, hversu fjarskalega hógværlega hún var orðuð og í öllum tilvikum var sagt minna en hefði verið hægt og gafst kostur frekar á að lesa á milli línanna. Enn segir í þessari skýrslu að afleiðingar hefðu verið tvenns konar vegna þess arna. Kostnaður varð meiri við verkáfangann en ætlað hafði verið og í öðru lagi var flugstöðin afhent síðar en til stóð. Ástæður fyrir ofangreindu ástandi í hönnunarmálum voru taldar vera, eins og reyndar hefur komið fram, breytingar á byggingunni og fyrirkomulagi í henni á byggingartímanum, vanmat hönnuða á umfangi verksins, ófullnægjandi hönnunarstjórn, bæði hjá einstökum hönnuðum og í heild, og vandamál sem komu upp vegna ólíkra staðla þar sem byggt var á erlendri grunnhönnun, fjarlægðar milli hönnuða og ábyrgðarskiptingar. - Þarna er a.m.k. talað um ábyrgð. Ýmsum sögum hefur farið af ástandi mála þegar þessi áfangi var unninn og hafa nokkrar þeirra verið sagðar hér. Sjálf hef ég átt kost á því að tala við iðnaðarmenn sem þarna unnu og hafa þeir aldrei séð önnur eins vinnubrögð. Þar ríkti algjör ringulreið að þeirra mati. Verkstjórn var í molum, margar teikningar í gangi í einu fyrir sama verkefni og kom það oft í hlut iðnaðarmannanna sjálfra að reyna að ráða fram úr eða taka ákvörðun um hvaða teikningu skyldi fylgja. Stundum kom fyrir að mönnum var uppálagt að mála vegg einn daginn, næsta dag var hann rifinn því hann hafði aldrei átt að vera þar. Hönnuðir tóku ákvarðanir oft af mikilli vanþekkingu á því hráefni sem unnið var með og þegar svo klandur hlaust af, eins og iðnaðarmenn höfðu spáð, fengu þeir vart að ráðleggja hvernig ráða skyldi bót á því því að hönnuðir létu smekk ráða en ekki verkþekkingu. Það bruðl og sá flottræfilsháttur og skipulagsleysi sem gengið hefur berserksgang í hönnun og framkvæmdum við flugstöðina í Keflavík hefur eins og aðrir berserksgangar valdið usla og tjóni, bæði fjárhagslegu og ekki síst hvað varðar siðfræði þeirra vinnubragða sem beitt hefur verið. Það verður að teljast mjög ámælisvert hvernig staðið var að upplýsingagjöf um framkvæmdir og áfanga þessa verks, eins og segir enn í skýrslunni: "Upplýsingagjöf um gang og stöðu verkefnisins til ýmissa opinberra aðila var áfátt. Áfangaskýrslur voru ekki gefnar út eftir 17. febr. 1984. Í skýrslum utanríkisráðherra til Alþingis um utanríkismál árið 1984–1987 er í kafla um byggingu flugstöðvar ekki gerð grein fyrir þeim breytingum sem orðið höfðu frá upphaflegri áætlun. En ætla má að alþingismönnum hafi verið þetta ljóst með samþykki fjárlaga og lánsfjárlaga. Ekki er heldur í skýrslunum til Alþingis gerð grein fyrir viðbótarsamningi við Bandaríkjamenn sem gerður var 24. apríl 1986." Menn hafa í raun fjallað um þessi mál, þessa meðferð á almannafé eins og sín einkamál. Þeim dettur ekki í hug að láta svo lítið að gefa skýrslu um þau til Alþingis, sem þó er ætlað að taka ákvarðanir um fjármögnun þessa ævintýris, og ekkert er talað um viðbótarsamninginn sem gerður er við Bandaríkjamenn. Það er eins og menn slái eignardómi eða eignarlandi á þetta verkefnasvið sitt, bæði ráðamenn og aðrir sem annast verkið. Og mér datt í hug þegar ég las þetta: Skyldu ráðherrar almennt, t.d. í þessu tilfelli utanrrh., skyldu þeir þegja yfir fleiru sem þeir ættu í raun að segja þingi og þjóð frá ef þeim þykir sjálfsagt að þegja yfir því sem þeir vita í þessu máli? Þeirri hollustu sem þó er sýnd varðandi kostnaðaryfirlit er fyrst og fremst snúið að Bandaríkjamönnum eins og kom fram í máli hæstv. fjmrh. því að hann sagði að þeim hefðu verið birt tvö kostnaðaryfirlit og það er ekki fyrr en 29. apríl 1987 að sú vitneskja berst til fjmrn. frá byggingarnefnd flug,stöðvarinnar að verulegt fé vanti til byggingarinnar umfram það sem ætlað hafði verið. Ég hirði ekki um að tíunda það frekar því það er búið að vitna svo oft í það í þessum umræðum hvert það fé er sem vantar og eins hvernig hefur verið þagað yfir þeirri fjárvöntun sem var. Hin hógværa skýrsla Ríkisendurskoðunar lýkur reyndar kafla sínum um niðurstöður á því hvernig draga megi lærdóm af þeim mistökum sem hér hafa verið rakin í umræðunni og í því sem ég hef sagt og þar segir, með leyfi forseta: "Lærdómur sem draga má af framkvæmdinni: Ríkisendurskoðun telur að af þessu máli megi draga ýmsar ályktanir í sambandi við meiri háttar opinberar framkvæmdir, m.a. eftirfarandi: 1. Vanda til við undirbúning framkvæmda, einkum að fyrir liggi góð skilgreining á verkefninu og væntanlegum gangi þess. 2. Vanda til áætlanagerðar, einkum samræmdrar framkvæmda- og fjárhagsáætlunar, framkvæma stöðuga endurskoðun meðan á verkefni stendur og tryggja upplýsingagjöf til réttra aðila. 3. Vanda til vinnubragða við gerð fjárlagatillagna og fjárlagagerðar." Það skyldum við hafa í huga hér, við sem sitjum á þingi og erum að ganga frá fj árlögum. "4. Varast skal breytingar á verktíma og áður en ákvörðun er tekin um breytingu frá samþykktri áætlun og/eða hönnun skal athuga svo sem unnt er hvaða afleiðingar breytingin hefur." Og það gætum við einmitt líka hugleitt hér á þessum síðustu dögum þingsins. En þetta mál er ekki einstakt og við höfum orðið vitni að mörgum slíkum þar sem stjórnmálamenn í blindum metnaði taka vafasamar ákvarðanir um almannafé. Fyrirtæki eða verkefni sem síðan fara á hausinn en eru æ síðan kennd við ævintýri. Rifjið upp í huga ykkar, hv. þm., hve mörg ævintýrin eru. Það hefur þegar verið minnst á nokkur þeirra í þessum stól. Verkefnið eða framkvæmdin er kennd við nafn sitt, en hlýtur síðan viðskeytið ævintýri. Og við skulum ekki gleyma hlutverki ævintýra í vitundarþroska mannanna barna. Þau eru ekki einungis talin til skemmtunar, ekki síður til þess að menn geti upplifað aðra hluti en þeir reyna sjálfir, fengið útrás og losnað við ýmsar tilfinningar, oft neikvæðar, og síðast en ekki síst eru þau talin mikilvæg til varnaðar og lærdóms. En höfum við dregið lærdóm af öllum þeim fjármála- og fjárglæfraævintýrum sem við höfum orðið vitni að á undanförnum árum? Ég held ekki. Vandi okkar varðandi meðferð stjórnmálamanna og annarra ráðamanna á almannafé er einmitt sá að ævintýramennirnir ganga ævinlega ósárir frá ákvörðunum sínum og verkum og það sem verst er, þeir taka ekki á sig ábyrgð af þeim hversu hrapallegar sem þær kunna að reynast. Svo deila þeir innvirðulega með sér ábyrgðarleysinu þangað til næsta ævintýri hefst. Svona láta þeir, eins og hv. 16. þm. Reykv. sagði svo einlæglega og talaði um kjarna málsins hér áðan. Það er einkennandi fyrir umræðuna hér hve samtrygging þeirra sem staðið hafa í forsvari fyrir þessum ákvörðunum í gegnum árin er einhuga. Þar víkur hæstv. fjmrh. sér aðeins lítillega undan en hann er svo nýkominn í stólinn og að málinu og kannski kyngir hann því öllu, eins og hv. 16. þm. Reykv. sagði eða giskaði á áðan. Vonandi gerir hann það ekki. Hæstv. utanrrh. lætur ekki einu sinni svo lítið að svara þeirri spurningu sem til hans er beint frá níu þingkonum á þskj. 16, en þar segir, með leyfi forseta: "Ef um umframkostnað er að ræða er óskað eftir að gerð verði grein fyrir því af hverju hann stafar og hver beri ábyrgð á honum." Á það er ekkert minnst í skýrslu utanrrh. til okkar hver ber ábyrgð á kostnaðinum. Það er nefnilega þetta með ábyrgðina eins og hv. 18. þm. og reyndar 16. þm. Reykv. sögðu báðar. Það er ekki sama hver skilgreinir hana og hver á að axla hana. Og það var mikið miður að hæstv. utanrrh. skyldi missa af þessum góðu ræðum sem hér voru haldnar. Nei, siðfræði hinna sæmilegu vinnubragða, og þá nota ég orðið sæmilegur í merkingunni "sem sómi er að, sæmandi", er víðs fjarri og engum þykir sjálfsagt eða hefur þor til þess að axla ábyrgð, hvorki í þessu máli né heldur í mörgum öðrum. Eigum við að standa hérna eina ferðina enn og horfa á ábyrgðina gufa upp eins og andstrók af vörum þeirra sem rangnefndir eru ábyrgðarmenn á meðan þjóðin axlar afleiðingarnar eina ferðina enn af þessum mistökum eins og öðrum? Ég segi nei. Það er kominn tími til þess að ráðamenn beiti því valdi sem þeim hefur verið falið til þess að taka í lurginn á sjálfum sér í stað þess að beita því eða misbeita gegn öðrum. Þessi kinokun ráðamanna við því að taka ábyrgð á gerðum sínum er meinsemd í íslensku þjóðfélagi og veldur vaxandi vantrausti almennings á stjórnvöldum og Alþingi. Samkrull stjórnmálamanna og ýmissa ráðandi stofnana í þjóðfélaginu í gegnum pólitísk ráð og nefndir hefur leitt til þess að þeir hafa oft óeðlilega mikil völd og áhrif, einkum í meðferð almannafjár. Umræða meðal almennings lýsir mikilli óánægju og gremju með þetta athæfi og í mínum huga er það einungis spurning um það hvenær menn byrja að sýna það hugrekki sem þarf til að rjúfa öryggi samtryggingarinnar og vernd kunningjaþjóðfélagsins, sýna þann manndóm að taka ábyrgð á gerðum sínum og ætlast til þess sama af öðrum. Kannski verður þetta fyrst þegar fleiri húsmæður verða fjmrh. eða gegna öðrum opinberum embættum og færa annálaða ábyrgðartilfinningu sína í þær stöður. Þær eru nefnilega mun samviskusamari og betri í öxlunum en ykkur grunar, hv. þingbræður, eins og hv. 18. þm. Reykv. minntist á. Um skýrslu hæstv. utanrrh., sem er svar hans við beiðni okkar níu þingkvenna eða fsp. um útgjöld og kostnað við byggingu Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar, mun ég ekki fjölyrða. Hún er unnin í flýti af mönnum sem hvergi komu nálægt ákvörðunum um hana eða framkvæmd málsins og þar er sannarlega bæði gengið um hægt og hljótt. Plaggið er rýrt og fullt af prentvillum sem er dæmi um það hve mikið lá á að koma því inn á þingið. Meðferð talna er önnur en í skýrslu ríkisendurskoðenda og miðast við eftirágerða hluti. Það er því fengur í skýrslu ríkisendurskoðenda og má þakka fyrir að skýrsla utanrrh. var ekki eina skýrslan í þessu máli. Hvað viðvíkur till. til þál. sem alþýðubandalagsþingmenn flytja um að hópur níu þm. muni rannsaka ábyrgð á umframkostnaði við byggingu flugstöðvarinnar veit ég satt að segja ekki hvernig slíkri afgreiðslu málsins mundi reiða af. Til þess er ég allt of hrædd við samtryggingu þeirra manna sem skipt hafa með sér völdum og unnið ýmist sundur eða saman um margra ára skeið. Og þetta er ekki vegna þess að ég beri persónulegt vantraust til þm. sem slíkra, heldur fyrst og fremst ber ég mikið vantraust til eðlis samtryggingarinnar. Við þurfum að koma okkur saman um leiðir til þess að taka á því þegar verkefni fara úr böndum eins og hér hefur orðið. Hér er ekki verið að tala um það fyrst og fremst að hengja bjöllu á ketti eða krossfesta einhvern, að finna sökudólga. Það þarf að leggja grundvöll að nýjum vinnubrögðum sem hafa aðra siðfræði að leiðarljósi en nú er. Um þetta þurfum við að ræða og finna nýjar leiðir. Til þess gefst ekki tóm nú. Þess vegna ítreka ég fyrri beiðni mína um að ljúka ekki þessari umræðu nú en fresta henni þannig að hún megi halda áfram er þing kemur saman á ný. Þess hljótum við öll að krefjast vegna þess hve málið er mikilvægt og alvarlegt og við hljótum að gera þær kröfur til eigin vinnubragða, þau okkar sem finna til ábyrgðar gagnvart eigin vinnubrögðum og afleiðingum þeirra.



Herra forseti. Það er alltaf þægilegt að vera vitur eftir á og það hefur verið sagt að eini kosturinn við mistökin sé þegar hægt er að læra af þeim. Sennilega og vonandi eigum við ekki eftir að byggja fleiri svona hús, a.m.k. ekki flugstöð af þessari gerð því að byggingarsagan er því miður, verðum við að viðurkenna, vörðuð mistökum. Það var umdeilanlegt þegar verkið var hafið hvort, hvernig eða hvenær ætti að hefja það. Menn komust að því að teikningin væri allt of stór, hún var minnkuð og ákvörðun Alþingis fjallaði um það að byggja flugstöð samkvæmt þessari minni teikningu. Ákvörðun Alþingis var um það að byggja flugstöð sem átti að kosta 42,4 millj. dala, þ.e. 33 millj. bandaríkjadala að viðbættum milli 8 og 9 millj. dala vegna áætlaðra verðhækkana á byggingartímanum. Ég ætla mönnum til upprifjunar, með leyfi forseta, að lesa lög nr. 45 frá 1984, sem eru grundvöllur að byggingu flugstöðvarinnar. Þau hljóða svo: "1. gr. Vegna byggingar flugstöðvar og tengdra mannvirkja á Keflavíkurflugvelli er fjmrh. f.h. ríkissjóðs heimilt: 1. Að taka lán að fjárhæð allt að 616 millj. kr. eða jafnvirði allt að 22 millj. bandaríkjadala. Lánsfjárhæð vegna framkvæmda ár hvert skal ákveðin í lánsfjárlögum í samræmi við fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. 2. Að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld, sérstakt tímabundið vörugjald og söluskatt af byggingarefni, vélum, tækjum og búnaði til framkvæmdanna. Jafnframt er fjmrh. heimilt að fella niður eða endurgreiða gjöld þessi af vinnuvélum sem notaðar verða við byggingarframkvæmdir samkvæmt þessum lögum. Við ákvörðun endurgreiðslu gjalda af vinnuvélum skal höfð hliðsjón af fyrningu vélanna vegna notkunar þeirra við byggingarframkvæmdirnar. Fjmrh. getur sett nánari reglur um framkvæmd þessarar heimildar og getur þar m.a. kveðið á um fyrningar og fyrningarhlutföll vegna endurgreiðslu gjalda af vinnuvélum. 2. gr. Utanrrh. skal fara með yfirstjórn byggingar flugstöðvarinnar og tengdra mannvirkja. 3. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi." Í athugasemdum með lagafrv. sagði enn fremur: "Frv. það sem hér er lagt fyrir Alþingi er flutt í samræmi við samkomulag stjórnarflokkanna frá 26. maí s.l. um myndun ríkisstjórnar, en í samkomulaginu er kveðið svo á að reist skuli flugstöð á Keflavíkurflugvelli í samvinnu við Bandaríkjastjórn. Fyrir Alþingi hafa tvívegis áður verið lögð frumvörp um flugstöð á Keflavíkurflugvelli, auk þess sem ýmsar fyrri ríkisstjórnir hafa fjallað um nauðsyn þessa máls án þess að framkvæmdir hafi verið ákveðnar. Í tengslum við endurskoðun varnarsamnings við Bandaríkin frá 5. maí 1951 var m.a. ákveðið að stefnt skyldi að aðskilnaði farþegaflugs frá starfsemi þeirri sem varnarliðið rekur á Keflavíkurflugvelli samkvæmt ákvæðum varnarsamningsins. Algjör forsenda slíks aðskilnaðar er bygging flugstöðvar á nýju svæði. Samkomulag náðist milli ríkisstjórna Íslands og Bandaríkjanna um samvinnu um byggingu flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli og var samningur þar að lútandi undirritaður hinn 5. júlí 1983. Samkvæmt samkomulaginu er gert ráð fyrir að ríkisstjórnin sjái um byggingu flugstöðvarinnar og er gert ráð fyrir að byggingu hennar verði lokið á árinu 1987. Heildarkostnaður við byggingu flugstöðvarinnar, þar með taldar svæðislagnir, er áætlaður 42 millj. bandaríkjadala og munu Bandaríkin greiða 20 millj. dala af þeirri upphæð. Hlutur Íslendinga, 22 millj. dala, er háður samþykki Alþingis, en fyrirvari er um að áfangagreiðslur af hálfu Íslendinga verði ákveðnar í ljósi ríkjandi efnahagsástands á hverjum tíma á meðan á framkvæmdum stendur. Til þess að ljúka fyrsta gagnlega byggingaráfanga er þó samkomulag um að skipta greiðslu milli Íslendinga og Bandaríkjanna, allt að 20 millj. kr., til helminga. Á fjárlögum fyrir árið 1983 var aflað heimildar til að taka lán að fjárhæð allt að 10 millj. kr. vegna flugstöðvarinnar. Hefur þegar verið tekið bráðabirgðalán af þeirri fjárhæð til greiðslu framlags Íslendinga vegna þessa áfanga, en samkomulag var um að framlag til byrjunarframkvæmda yrði fyrir hendi fyrir 1. okt. 1983. Jafnframt byggingu flugstöðvarinnar var samið um að Bandaríkin greiddu að öllu leyti þann kostnað sem leiðir af framkvæmdum við gerð flughlaða, ásamt lögnum, aðkeyrslubrauta og vega. Samvinna um byggingu flugstöðvarinnar, sem verður íslensk eign, er að öðru leyti á því byggð að flugstöðin verði fyrst og fremst notuð til almenns flugrekstrar, en Bandaríkin hafi heimild til þess að nota hana á hættu- og ófriðartímum í samræmi við varnarsamninginn. Þegar hafin er almenn starfsemi í flugstöðinni er gert ráð fyrir að varnarliðið taki aftur við núverandi flugstöðvarbyggingu til afnota í sambandi við almenna starfsemi varnarliðsins. Flugstöðvarbyggingin, þ.e. farþega-, þjónustu- og skrifstofurými, verður samtals 12 284 m2. Til samanburðar má geta þess að núv. flugstöðvarbygging er um 7 þús. m2. Um gerð flugstöðvarinnar hefur þegar verið fjallað á Alþingi bæði í ræðu og riti og skal hér látið nægja að vísa til skýrslu sem var lögð fyrir Alþingi á árinu 1981." Svo mörg voru þau orð í athugasemdum með lagafrv. Allt hefur þetta farið úr böndunum, því miður. Og fyrrv. utanrrh., Matthías Á. Mathiesen, lýsti þeirri skoðun sinni hér áðan að breytingar þær sem gerðar voru í tíð hans og forvera hans hafi verið eðlilegar og réttmætar.  Þóknun byggingarnefndar frá september 1978 til september 1987 hefur samkvæmt skýrslu utanrrh. verið 3,2 millj. kr. Þeir hafa sjálfsagt ekki unnið á hönnuðataxta en líklega hefði þó verið réttara að borga þeim betur því þá hefðu þeir getað sýnt enn þá meiri stjórnvisku við framkvæmdina. Fyrrv. utanrrh. og núv. hæstv. samgrh., Matthías Á. Mathiesen, varði af mikilli hreysti gerðir forvera síns og sínar reyndar líka. Skv. 2. gr. laga nr. 45/1984 skal utanrrh. fara með yfirstjórn byggingar flugstöðvarinnar og Alþingi valdi þessa menn til að veita framkvæmdinni forstöðu. Því miður fóru þeir ekki nógu vel með það umboð og flugstöðin fór nærri 900 millj. kr. fram úr því sem Alþingi ákvað. Auðvitað bera hæstv. fyrrv. utanrrh., Matthías Á. Mathiesen og Geir Hallgrímsson, ábyrgðina á því að flugstöðin fór fram úr áætlun, enda hafa þeir mér vitanlega ekkert skorast undan því. Þeirra pólitíska ábyrgð liggur alveg ljóst fyrir og þess vegna er allt tal hér um það að menn séu eitthvað í vafa um hver ábyrgðina beri í þessu efni óþarft. Það liggur alveg ljóst fyrir að ábyrgðin er þessara manna og þeir bera ekkert á móti því heldur. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir á bls. 7 og því kvaddi ég mér nú hljóðs að ég þurfti að gera athugasemd sérstaklega við það atriði: "Upplýsingagjöf um gang og stöðu verkefnisins til ýmissa opinberra aðila var áfátt. Áfangaskýrslur voru ekki gefnar út eftir 17. febr. 1984. Í skýrslum utanrrh. til Alþingis um utanríkismál árin 1984–1987 er í kafla um byggingu flugstöðvar ekki gerð grein fyrir þeim breytingum sem orðið höfðu frá upphaflegri áætlun. En ætla má að alþm. hafi verið þetta ljóst með samþykki fjárlaga og lánsfjárlaga. Ekki er heldur í skýrslum til Alþingis gerð grein fyrir viðbótarsamningi við Bandaríkjamenn sem gerður var 24. apríl 1986." Ég vek athygli á þessum orðum: en ætla má að alþm. hafi verið þetta ljóst með samþykki fjárlaga og lánsfjárlaga. Ég var formaður fjh.- og viðskn. Nd. síðasta kjörtímabil og við nefndarmenn fjölluðum um lánsfjáráætlun ár eftir ár. Sverrir Haukur Gunnlaugsson ambassador gerði okkur nefndarmönnum ekki grein fyrir því að allt væri komið úr böndunum. Hæstv. utanrrh., Matthías Á. Mathiesen eða Geir Hallgrímsson, gerðu okkur heldur ekki grein fyrir stöðu mála í utanríkismálaskýrslum sínum. Mig langar til að lesa með leyfi forseta örstuttan kafla úr þeirri skýrslu sem fyrrv. utanrrh., Matthías Á. Mathiesen, mælti fyrir hér á Alþingi hinn 11. mars sl. Þar segir hann um nýja flugstöð: "Í samræmi við samning við Hagvirki hf., sem er aðalverktaki í nýrri flugstöðvarbyggingu, verða öll svæði í byggingunni sem snúa að afgreiðslu farþega tilbúin fyrir miðjan apríl 1987 og stefnt er að því að nýja flugstöðvarbyggingin verði opnuð 14. apríl. Unnið er að vegagerð til að tengja Reykjanesbraut við flugstöðina. Um það bil helmingur tengibrautarinnar er fullgerður nú. Þá eru flugvélastæði og akbrautir, sem tengja flugbrautir og flugvélastæði, að mestu fullgerð. Birgðastöð fyrir flugvélaeldsneyti er í byggingu og Flugleiðir eru að reisa stórhýsi um 4200 fermetra að flatarmáli í nágrenni flugstöðvarbyggingarinnar. Byggingin var fokheld um miðjan janúar 1986. Í byggingunni verður fullkomið flugeldhús, tollvörugeymsla, vöruafgreiðsla og fleira. Stefnt er að því að taka bæði þessi mannvirki í notkun um leið og flugstöðvarbygginguna sjálfa. Þegar ákveðið var að byggja nýju flugstöðina var sú stefna mörkuð að skilja að starfsemi farþegaflugs og herflugs á Keflavíkurflugvelli, að svo miklu leyti sem það væri framkvæmanlegt. Slíkur aðskilnaður hefur ekki í för með sér að flugstöðin verði utan varnarsvæðisins, enda er flugstöðin og önnur tengd mannvirki í beinum tengslum við flughlað og akstursbrautir flugvallarins og til notkunar fyrir varnarliðið ef til hættuástands kæmi. Með nýju flugstöðinni og breytingu á öryggis- og tollgirðingu skapast annars vegar sú aðstaða fyrir farþega að aka beint að flugstöðinni og hins vegar sá möguleiki að láta af hendi frekari svæði til nágrannasveitarfélaga í samræmi við aðalskipulag fyrir Keflavík, Njarðvík og Keflavíkurflugvöll sem staðfest var haustið 1983. Huga þarf jafnframt að samkomulagi við önnur sveitarfélög vegna skipulagsmála flugvallarins og varnarsvæðanna." Þetta var það, herra forseti, sem utanrrh. hafði að segja um nýja flugstöð í skýrslu sinni til Alþingis hinn 11. mars sl. Það er hvergi á það minnst að næstum 900 millj. væru farnar fram úr áætlun. Ég er ekki að ásaka eða láta mér detta það í hug að það hafi verið ætlun hæstv. fyrrv. utanrrh. að blekkja Alþingi eða fara á bak við okkur alþm., ég treysti því að hann hafi ekki vitað betur á þeim tíma og að starfsmenn hans og byggingarnefndarmenn, þar á meðal framkvæmdastjóri Sjálfstfl., hafi þarna farið á bak við hann og ekki látið hann hafa þær upplýsingar sem honum hefði komið vel að hafa. Ég átti þess kost sem varamaður í utanrmn. að skoða byggingu flugstöðvarinnar nokkrum vikum fyrir vígslu. Okkur utanríkismálanefndarmönnum var ekki greint frá því í þessari vettvangskönnun að kostnaður væri kominn langt fram úr áætlun. Ég var formaður þingflokks Framsfl. allan byggingartíma flugstöðvarinnar og þingflokknum barst ekki nein greinargerð um fjárhagsstöðu hennar, sem þó hefði verið eðlilegt þar sem við áttum stjórnarsamstarf við Sjálfstfl. á þessu tímabili. Hér er pottur brotinn og ég verð að leyfa mér að rifja upp 41. gr. stjórnarskrárinnar sem hljóðar svo: "Ekkert gjald má greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum." Svo mörg voru þau orð. Og á grundvelli þessa ákvæðis eða með hliðsjón af þessu ákvæði var nú Sturla rekinn sem frægt er orðið og hér hefur verið talað um í dag. Ég trúi mætavel orðum hæstv. samgrh., fyrrv. utanrrh., að vígsludagurinn hafi alls ekki verið valinn með neinu tilliti til komandi kosninga. Auðvitað var þetta bara tilviljun með vígsludaginn. Líklega hefur hæstv. þáv. utanrrh., Matthías Á. Mathiesen, samt verið búinn að frétta af kosningunum, að þær yrðu 23. apríl, þarna á vígsludeginum 14. apríl. Það er sennilega líka bara tilviljun að mynd af flugstöðinni prýddi umslag sem þáv. utanrrh. sendi ungum kjósendum í kjördæmi sínu nokkrum dögum fyrir kjördag. Matthías Á. Mathiesen, hæstv. ráðherra, er mjög reyndur og hygginn stjórnmálamaður og varfærinn, en í samræmi við varfærni ráðherrans hefði verið eðlilegt að draga vígsluna fram yfir kosningarnar. Hann hefði vel getað dagsett hátíðina t.d. helgina eftir kosningarnar. Og það er líka spurning hvort hátíðin var ekki óþarflega íburðarmikil og óþarflega dýr með tilliti til þess að flugstöðin var komin nokkuð fram úr áætlun. Það er mikilvægt að læra af mistökunum og reyna að láta þetta ekki koma fyrir aftur, reyna að standa svo að verki að hönnun sé fullnægjandi og gæta hófs um íburð og framkvæmdahraða og síðast en ekki síst að ráðherrar fylgist betur með framkvæmdum sem þeir eiga að hafa yfirstjórn yfir og bera ábyrgð á og geri Alþingi grein fyrir stöðu mála samviskusamlega. Það er reyndar ein huggun harmi gegn að flugstöðin er komin þarna. Þetta er að ýmsu leyti fallegt og gott mannvirki og vonandi endist hún okkur um ókomin ár þó að hún hafi orðið dýrari en nokkurn okkar óraði fyrir.



Herra forseti. Ég byrja á því að taka það fram að ég tel að það hafi verið þarft verk af núv. hæstv. fjmrh. að óska eftir því við Ríkisendurskoðun að hún gerði þá stjórnsýslulegu athugun á byggingar framkvæmdum við nýju flugstöðina sem fram hefur farið og verið hefur til umræðu hér í dag. Ég er þeirrar skoðunar að almennt sé ýmsu ábótavant bæði af hálfu framkvæmdarvaldsins og Alþingis varðandi stjórnskipulag við opinberar framkvæmdir, ákvarðanatöku, áætlunargerð og eftirlit. Og af stuttri veru minni í fjmrn. sannfærðist ég um að í þessu efni eru ríkar ástæður til þess að færa mál til betri vegar. Sú skýrsla sem liggur fyrir um framkvæmdir við flugstöðina staðfestir þetta, dregur einmitt fram þá meginágalla sem almennt eru varðandi það hvernig staðið er að opinberum framkvæmdum í landinu. Nú er ég ekki að draga þetta fram til þess að draga úr gildi þeirrar umræðu sem hér á sér stað um þessa einstöku framkvæmd. En þær niðurstöður sem koma fram í áliti Ríkisendurskoðunar undir fyrirsögninni "Lærdómur sem draga má af framkvæmdinni" eru um margt athyglisverðar. Niðurstöðurnar eru sem sagt, með leyfi hæstv. forseta, svohljóðandi: "Ríkisendurskoðun telur að af þessu máli megi draga ýmsar ályktanir í sambandi við meiri háttar opinberar framkvæmdir, m.a. eftirfarandi:" Ég vek hér athygli á því að hér er vísað til almennt meiri háttar opinberra framkvæmda. Síðan segir: "1. Vanda til við undirbúning framkvæmda, einkum að fyrir liggi góð skilgreining á verkefninu og væntanlegum gangi þess. 2. Vanda til áætlanagerðar, einkum samræmdrar framkvæmda- og fjárhagsáætlunar, framkvæma stöðuga endurskoðun meðan á verkefni stendur og tryggja upplýsingagjöf til réttra aðila. 3. Vanda til vinnubragða við gerð fjárlagatillagna og fjárlagagerðar. 4. Varast skal breytingar á verktíma og áður en ákvörðun er tekin um breytingu frá samþykktri áætlun og/eða hönnun skal athuga svo sem unnt er hvaða afleiðingar breytingin hefur." Hér er um að ræða mjög athyglisverðar ábendingar sem að mínu mati eiga víða við. Ég þykist vita að hv. alþm. sé ljóst að við erum hér þessa daga að fjalla um fjárveitingar til margra opinberra framkvæmda, þar sem líkt stendur á og varðandi flugstöðina þar sem áætlanir hafa legið fyrir í upphafi. Þær hafa farið úr böndum, ýmist vegna þess að menn hafa ekki séð fyrir hvað gera þurfti eða að verk hefur dregist og tíminn hefur kallað á breytingar. Mín skoðun er sú að í þessu efni sé ýmsu ábótavant. Ég get nefnt dæmi af byggingum af þessu tagi eins og hús sem keypt var í Ármúla fyrir nokkrar stofnanir sem heyra undir heilbrrn. og menntmrn., eins og Listasafn ríkisins, þar sem kostnaðaráætlanir hafa farið úr böndum og þessar almennu athugasemdir við opinberar framkvæmdir sem hér koma fram eiga auðvitað við. En með þessum ábendingum er ég ekki að draga úr gildi umræðunnar fyrir þetta ákveðna verk. Hér hefur komið fram í umræðunni að deilur hafa staðið lengi um flugstöðina og það hefur ekkert farið dult að þær hafa snúist ekki einungis um mat á þörf fyrir slíka flugstöð, heldur hafa þær líka tengst viðhorfum stjórnmálaflokka til annarra þátta í íslenskum stjórnmálum eins og varnar- og öryggismála og er út af fyrir sig ekkert um það að segja. Það er ekkert launungarmál og Alþb. fer auðvitað ekkert í launkofa með það að andstaða þess við flugstöðina byggist á því að hún er sameiginlegt verkefni með Bandaríkjamönnum og á vissan hátt í tengslum við varnarstöðina því að varnarliðinu eru heimil afnot af henni á ófriðartímum og þess vegna hefur Alþb. verið á móti framkvæmdinni. Það lagði mikla áherslu á í þeirri ríkisstjórn sem það átti síðast sæti í að minnka flugstöðina og draga úr þessari framkvæmd. Hér hafa verið höfð uppi stór orð og þungir áfellisdómar á fjölda manna sem að þessu verki hafa staðið án mikils rökstuðnings. Ef leika ætti sama leikinn gagnvart talsmönnum Alþb. ætti að nefna það hér eins og fram hefur komið bæði af hálfu hæstv. samgrh. og af hálfu hv. 7. þm. Reykv. að eitt af því sem skorið var niður að kröfu Alþb. þegar var verið að minnka flugstöðina á þeirra stjórnartíma voru reykskynjarar, að vísu ekki stórt viðfangsefni eins og hv. 7. þm. Reykv. benti réttilega á og skiptir ekki sköpum í þeim stóru tölum sem hér er verið að tala um. En ef menn ættu að nota sömu útúrsnúningana og þessir hv. þm. nota hér mætti spyrja: Gerðu þessir herrar og núv. formaður Alþb., sem þá var í forustu fyrir þessum niðurskurðarhugmyndum, Alþingi grein fyrir því að Alþb. vildi standa að þessari flugstöð án þess að þar væri jafnsjálfsagt öryggiskerfi eins og reykskynjarar? Auðvitað má snúa dæminu þannig upp ef nota ætti sömu rökhyggju og þeir sjálfir nota gegn öðrum. Ég ætla hins vegar ekki að gera það. Ég ætla ekki að ásaka þessa hv. þm. né þeirra flokksbræður um að hafa verið að dylja eða leyna einhverju fyrir Alþingi af þessum sökum, aðeins að varpa ljósi á það hvernig þeirra eigin málflutningur er byggður upp. Sannleikurinn er sá að Alþingi samþykkti, eins og hv. 1. þm. Norðurl. v. benti á, lög um lántöku vegna byggingar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli þar sem heimilt er að taka að láni allt að 616 millj. kr. og enn fremur segir að lánsfjárhæð vegna framkvæmda ár hvert skuli ákveðin í lánsfjárlögum í samræmi við fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Utanrrh. er síðan falið að fara með yfirstjórn byggingarinnar. Hér er um venjuleg ákvæði að ræða. Alþingi framselur framkvæmdarvaldið með þessum hætti. Það liggur fyrir áætlun um hver kostnaður verður. En það er rangt að Alþingi hafi samþykkt lög um hver kostnaðurinn var. Það lá fyrir áætlun. Og auðvitað má gera ráð fyrir því í þessu tilfelli, eins og flestum öðrum þegar ákvarðanir eru teknar um opinberar framkvæmdir, að menn hafi tekið ákvörðun með hliðsjón af þessari áætlun, en auðvitað líka í þeirri vissu að við höfum búið í þjóðfélagi þar sem verðlagsbreytingar eru örar og þar sem það er mjög algengt að skipulag opinberra framkvæmda er með þeim hætti að gerðar eru breytingar á byggingartíma. Ég hygg að þessar tvær almennu staðreyndir hafi ekki verið duldar neinum hv. þm. En eigi að síður liggur þessi áætlun fyrir og er eðlileg forsenda ákvarðanatöku. Á byggingartímanum eru síðan teknar ákvarðanir um viðauka og viðbótarverkefni. Þessar ákvarðanir eru teknar lögum samkvæmt af þar til bærum stjórnvöldum. Hv. 4. þm. Norðurl. e. segir í ræðu sinni í dag að 1 milljarði kr. hafi verið eytt og sóað án heimilda. Þessi framkvæmd fer að vísu fram úr áætlun, en það kemur hvergi fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að þær ákvarðanir sem teknar voru um viðauka við bygginguna af ýmsu tagi hafi verið gerðar án heimilda. Þvert á móti er ljóst að þær eru teknar af því stjórnvaldi sem hafði heimild til að taka slíka ákvörðun. Þessi fullyrðing styðst því ekki við nein rök. Hér er því um dylgjur og róg að ræða. Hitt er svo annað mál, sem fram kemur í ábendingum Ríkisendurskoðunar, að við þurfum almennt að bæta skipulag við opinberar framkvæmdir þannig að bæði fjárveitingavaldinu og framkvæmdarvaldinu sé fullkomlega ljóst hver heildarmynd framkvæmda er á hverjum tíma þó að ákvarðanir séu teknar um breytingar. Ég fyrir mitt leyti tel að sú gagnrýni sem fram kemur af hálfu Ríkisendurskoðunar að þessu leyti eigi við rök að styðjast. En það segir ekki neitt um það og gefur enga vísbendingu um það að þeir sem fóru með þessi mál hafi á neinn hátt gerst brotlegir eða á þann hátt vanrækt sín störf að það sé ástæða til að kasta á þá þeirri rýrð sem gert hefur verið af ýmsum í þessari umræðu og í opinberri umfjöllun upp á síðkastið. Heimildirnar eru teknar lögum samkvæmt og ekki á neinn hátt verið að blekkja einn eða neinn. Það er farið fram á lánsfjárheimildir svo sem upphaflegu lögin gera ráð fyrir miðað við þær áætlanir sem byggingarnefnd hefur á prjónunum hverju sinni. Þetta er hin venjulega meðferð máls. Hv. 7. þm. Reykv. spurði að því hvort ég hefði sem fjmrh. fengið öll gögn frá utanrrn. varðandi beiðnir um lánsfjárheimildir á meðan ég var í fjmrn. Hv. þm. veit að fjárlagavinna í fjmrn. fer fram á þann veg að fjmrh. fær að vísu ekki öll undirgögn frá ráðuneytum í sínar hendur, en allar staðreyndir mála koma á hans borð og við ákvarðanir og undirbúning varðandi lánsfjárlög þessa árs minnist ég ekki annars en að tekið hafi verið tillit til óska utanrrn. eins og þær bárust Fjárlaga- og hagsýslustofnun við undirbúning lánsfjárlaga fyrir þetta ár. Þau gögn, sem þannig berast á milli ráðuneyta, eru auðvitað ekkert leyndarmál. En ég efast um að á mitt borð hafi öll bréfaskipti þar að lútandi komið fram frekar en ýmsar aðrar framkvæmdir þó að meginlínur hafi verið kynntar viðkomandi ráðherra. Sú stjórnsýsluendurskoðun sem Ríkisendurskoðun hefur framkvæmt dregur fram staðreyndir þessara mála. Það er auðvelt fyrir hvern og einn að draga ályktanir þar af. Og það er svolítið furðulegt í öllum þessum málflutningi og öllum þeim ásökunum sem hér koma fram að hv. 7. þm. Reykv. skuli bera á borð fyrir hv. alþm., eftir öll stóru orðin, að það sé ekki hægt að kalla þá menn til ábyrgðar, sem ábyrgðina bera, eftir venjulegum leiðum, ráðherra, með því að kalla saman landsdóm eða bera fram vantraust af því að það liggi ekki fyrir neinar upplýsingar fyrir Alþingi til að taka slíkar ákvarðanir og það þurfi sérstaka nýja rannsóknarnefnd til að draga það fram í dagsljósið. Það er einkennileg þversögn að tefla hér fram þingflokksformanni með ásakanir á einstaka menn um ábyrgð, svik og pretti, engar smáásakanir, að eyða og sóa án heimilda 1 milljarði kr. Það er engin smáásökun á ráðherra.

Hvar eru heimildirnar?

Síðan kemur hv. 7. þm. Reykv. og segir: Það liggur ekkert fyrir í málinu sem dugar til þess að draga menn til ábyrgðar. Þetta er meiri háttar þversögn.

Er ég of opinskár?

Ég skora á hv. 7. þm. Reykv., ef hann þorir, að bera fram vantrauststillögu og láta Alþingi skera úr hver nýtur trausts og hver nýtur ekki trausts í þessu máli. Ég skora á hv. þm. að gera það. Aðalatriði málsins er að skýrslan dregur fram að það er ýmsu ábótavant varðandi skipulag við opinberar framkvæmdir. Það hefur líka komið fram við þessa framkvæmd. Ég hef ekki heyrt almenna ádellu á að þær ákvarðanir sem teknar voru um breytingar og viðauka við flugstöðina hafi ekki verið á rökum reistar. Þvert á móti hygg ég að færa megi að því mjög gild rök vegna aukinnar umferðar um flugstöðina að það hafi verið meira en lítil þörf fyrir þær úrbætur sem þarna áttu sér stað. En allt um það. Auðvitað má um það deila hvort þörf var á slíkum ákvörðunum eða ekki, en þau lög sem samþykkt voru fólu utanrrh. framkvæmd þessa máls og það kemur hvergi fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar annað en að teknar ákvarðanir hafi verið gerðar lögum samkvæmt. Ágallinn er sá að það er ekki unnin upp ný heildaráætlun þannig að málið liggi skýrt fyrir að teknum nýjum ákvörðunum á hverjum tíma. Þetta er kjarni málsins og það er ástæða til að taka undir þá gagnrýni. Þessi mistök hafa verið gerð við þessa framkvæmd eins og flestar aðrar opinberar framkvæmdir hér í landinu. Við skulum taka mark á niðurstöðum Ríkisendurskoðunar að þessu leyti. Við skulum taka mark á þessum athugasemdum því að þær eru gildar. Það er full ástæða til þess að gera það varðandi fjöldann allan af framkvæmdum sem nú eru í gangi. Ég mun fyrir mitt leyti beita mér fyrir því að það verði gert því að þessar ábendingar hafa við rök að styðjast og eru gildar. Ég tek mark á þeim og ég vil að við tökum ákvarðanir um breytt vinnubrögð til að standa betur að slíkum verkum en við höfum gert. Það á bæði við um framkvæmdarvaldið og Alþingi sjálft sem ákvarðanaaðila um lánsfjárheimildir og fjárveitingar og eftirlitsaðila með framkvæmdarvaldinu að réttilega sé að hlutum staðið. Mér finnst að þessi skýrsla hafi verið þörf og gagnleg og að því leyti sem þessar umræður hafa beinst að þessum málefnalegu athugasemdum í dag hafa þær verið gagnlegar. Ég vona og vænti þess að hvort tveggja, skýrslan og umræðurnar að því leyti sem þær hafa snúist að þessum meginatriðum, leiði til þess að betri vinnubrögð verði viðhöfð í þessum efnum í framtíðinni þannig að meira og betra skipulag verði viðhaft. En fullyrðingar um að eytt hafi verið og sóað án heimilda eru ekki reistar á rökum. 



Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að halda hér mjög langa ræðu. Ég hefði gjarnan viljað og við í Borgarafl. að þessi umræða hefði verið á næsta ári því að svo stutt er til jóla að það hefði verið kannski mikilvægara að klára önnur þingstörf. Ekki hleypur þetta mál frá okkur. En það sem fékk mig fyrst og fremst til að koma hér upp voru bæði ummæli hæstv. samgrh. og hæstv. forsrh. varðandi varnar- og öryggismál og hernámsandstæðinga. Ég hef orðið var við að eitt blað hér í borginni, sem nefnt er Morgunblaðið, hefur gjarnan notað öll tækifæri til að snúa út úr fyrir okkur í Borgarafl. varðandi stefnu okkar í öryggis- og varnarmálum. Ég vil ekki að það gefi sér enn eitt tilefnið til að halda því fram að við séum hernámsandstæðingar eins og er verið að gefa í skyn í þessari umræðu því að við viljum fjalla um málin á málefnalegan hátt en ekki vera með útúrsnúninga eins og það blað hefur verið með nokkrum sinnum í þessum málum. Núna síðast fyrir tveimur dögum við fjárlagaumræðu. Þessi stöð og staðsetning hennar er til mikilla bóta bæði hvað varðar samskipti við bandaríska herinn, flug til útlanda og aðbúnað farþega. Hitt er annað mál að hér hafa orðið mikil mistök á í kostnaði. Það eru menn sammála um. Það hefur verið farið langt fram úr þeim áætlunum sem fyrir hendi eru. Páll Pétursson, hv. 1. þm. Norðurl. v., kom hér réttilega inn á í sínu máli, að í 41. gr. stjórnarskrárinnar stendur: "Ekkert gjald má reiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum." Þessar heimildir hafa ekki verið fyrir hendi varðandi þær framkvæmdir sem hér er um að ræða og er alveg ljóst að þær hafa farið stórlega fram úr því sem menn áttu von á. Það hefur verið hart deilt um hver sé ábyrgur. Ég ætla ekki að gera það að umræðuefni hér, en eitt vil ég segja, að það hafa margir verið gerðir ábyrgir fyrir minni sakir en þetta. Ég ætla ekki að nefna nein nöfn. Menn hafa jafnvel verið látnir víkja, bæði úr flokkum og störfum, fyrir minni sakir. Myndhöggvarafélag Reykjavíkur hefur skrifað hæstv. fjh.- og viðskn. bréf. Þar er rætt um þessi mál og með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa það: "Undanfarin ár hafa farið fram ýmsar samkeppnir um opinber listaverk á vegum opinberra aðila. Stærst og veglegust þessara samkeppna var tvímælalaust samkeppnin um útilistaverk við Flugstöð Leifs Eiríkssonar á Keflavíkurflugvelli. Þegar höfð er í huga sú reisn sem einkenndi framkvæmd samkeppninnar vekur nokkrar áhyggjur að svo virðist sem tekið hafi allan vind úr framkvæmdum nú þegar valin verk eru komin af undirbúningsstigi og sjálf uppsetningin skyldi hefjast." Enn fremur segir í þessu bréfi: "Staða þessa máls er sú að verk eftir tvo listamenn voru valin til uppsetningar í maí 1986. Gengið var frá samningum við listamennina, Rúrí í apríl 1987, Magnús Tómasson í ágúst 1987. Samkvæmt samningi um fyrra verkið, sem er Regnboginn eftir Rúrí, voru öll gögn af hálfu listamannsins og verkfræðistofu tilbúin í apríl, útboði og uppsetningu lokið 22. apríl og því ekkert til fyrirstöðu að framkvæmdir hæfust. Samkvæmt samningi aðila skuldbindur listamaðurinn Rúrí sig til að inna verkið af hendi á árinu 1987 og í öllum umræðum hefur verið miðað við septemberlok. Í samningi við Magnús er gert ráð fyrir að verki verði lokið árið 1988. Eftir opnun útboða virðist sem máttleysi hafi lagst í framkvæmdaaðilana. Ríkisvaldið virðist hika við framhald þessa máls sem annars hefur verið svo vel staðið að. Ofangreint vekur sérstaka furðu í ljósi þess að á sama tíma voru verktaka um blómaskreytingar innan flugstöðvarbyggingarinnar settar þröngar tímaskorður til uppfyllingar verksamnings." Ég vil rétt benda á að uppsetning þessa verks kostaði ekki meira en opnunarveislan og hefði verið ánægjulegt að standa við samning við þessa listamenn því að það þarf líka að standa við samninga við listamenn ekki síður en við aðra verktaka. Ég beini því til þeirra sem nú ráða ferðinni að listamönnunum verði gert kleift að ljúka verkinu eins og tilskilið er í samningi. En nóg um þetta. Ég vil að lokum segja að það er áhyggjuefni hvernig fjármál hafa oft þróast í framkvæmdum hjá opinberum aðilum. Þau virðast hafa þá tilhneigingu að fara langt fram úr áættunum og því sem menn búast við. Ég tel því mikilvægt að það verði unnið að því að útboðin verði skoðuð og framkvæmdirnar. Það verði haft strangara og betra eftirlit með þeim þannig að slíkir hlutir geti ekki komið upp. Það er svo að við erum að afgreiða fjárlög og þar er fullt af óskaverkefnum. Þegar slík eyðsla kemur upp sem hér er dregur það úr því fé sem hægt er að úthluta. Ég vil því beina þeim tilmælum til hæstv. ríkisstjórnar að það verði samdar og gerðar strangari reglur um framkvæmdir og sérstaklega stórverkefni þannig að það verði hægt að hafa betri hemil á því hvort rétt er staðið að verki. Ég vil að lokum ítreka að við í Borgarafl. gætum talað töluvert meira um þetta. Það hefur verið lítill tími til að skoða og lesa þessa skýrslu, en allt það sem við vildum sagt hafa var sagt hér af hv. 16. þm. Reykv., Aðalheiði Bjarnfreðsdóttur, sem sagði skýrt og skorinort hvað við vildum sagt hafa.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér satt að segja að koma hér upp aftur. Ég flutti almenna ræðu um þann vanda sem lýðræðið og þingræðið eiga við að búa þegar svona mál koma upp og mér fannst satt að segja óþarfi af hæstv. forsrh. að flytja af því tilefni almenna og heldur lítið frumlega skætingsræðu í framhaldi af því sem ég hafði um þessi mál að segja. Ég tel að ég hafi hagað máli mínu eins áreitnislítið og ég gat miðað við þær aðstæður sem hér eru uppi. Þegar menn eru komnir út á það plan að segja að málflutningur okkar líkist einna helst því að spurt yrði: Gerðuð þið þinginu grein fyrir því þegar þið lögðuð það til að reykskynjarar yrðu skornir niður í hönnunarforsendum flugstöðvarinnar, þá finnst mér satt að segja að menn séu farnir að seilast býsna langt til að reyna að verja stöðu sína. Svona tal ber auðvitað ekki vott um neitt annað en að hæstv. forsrh. er í þröngri stöðu og á dálítið bágt og sellist þess vegna býsna langt eftir orðum til að reyna að vega andstæðinga sína, en orð af þessu tagi hitta hann sjálfan fyrir fremur en okkur hin. Vandinn er ekki sá eins og hann setti þetta upp. Spurningin var ekki um það númer eitt, tvö og þrjú: Voru þetta óhjákvæmileg verkefni sem þarna þurfti að vinna? Spurningin var um að þarna var eytt og sóað án heimilda. Í þessum efnum ber hæstv. forsrh. og fyrrv. fjmrh. fyrir sig almenn lög. Það er alveg kostuleg afstaða. Með þessari lögskýringu sinni er hæstv. forsrh. að segja að heilbrmrh. geti tekið ákvörðun um útgjöld í hvað sem er í heilbrigðissektornum ef hann telur það óhjákvæmilegt. Með þessu er hann t.d. að segja að bréf fyrrv. hæstv. ráðherra Ragnhildar Helgadóttur um D-álmuna í Keflavík eða sneiðmyndatæki Borgarspítalans, sem voru send út án samráðs við fjmrn. í upphafi, hafi fullt gildi og fjmrn. beri að hlýða þeim og leggja út peninga samkvæmt þessum bréfum. Hæstv. ráðherra veit eins vel og ég að þetta er ekki svona. Og þó að flugstöðin sé lögð til utanrrh. með lögum er ekki þar með sagt að hann gangi með opið tékkhefti og borgi hvað sem er í sambandi við flugstöð. Það gengur ekki þannig fyrir sig. Hann verður að hafa heimild Alþingis í þessu efni. Er þessi heimild í lánsfjárlögum ársins 1984? Er þessi heimild í lánsfjárlögum 1985, 1986, 1987 og í frv. 1988? Jú, það er tæpt á þessum heimildum og þar eru tilteknar upphæðir. En það er ljóst að það er farið fram úr þessum heimildum. Það er það sem við erum að segja og erum að spyrja: Hvernig getur Alþingi sett niður reglur sem eru þannig að ábyrgðin sé skýr þegar svona hlutir koma fyrir? Það er það sem við erum að ræða hér um. Þetta er grundvallaratriði. Ég var í minni ræðu að tala um almennar reglur um ábyrgð opinberra sýslunarmanna, þar á meðal ráðherra, og það er óþarfi af hæstv. forsrh. að reyna að fara á rúlluskautum í kringum þetta mál eins og við værum á kappræðufundi milli Heimdallar og Æskulýðsfylkingarinnar. Við skulum reyna að horfast í augu við þann vanda að það er ekki, því miður, í þjóðfélaginu samkomulag um hvernig á að taka á uppákomum af þessu tagi þannig að ábyrgðin sé skýr. Ég er ekki að biðja um krossfestingar né að hengja neinn einstakan heldur það að leikreglurnar séu skýrar. Það er það sem skiptir máli fyrir okkur ef við viljum endurreisa virðingu þessarar stofnunar, ef við meinum eitthvað með því sem við segjum, að við viljum reisa og endurreisa virðingu Alþingis. Ég tel að í ræðu sinni áðan hafi hæstv. forsrh. gengist við málinu fyrir sitt leyti sem fyrrv. fjmrh. Ég tel að hann hafi gert það. Og svo að lokum þetta, herra forseti: Ég ræddi um þann möguleika sem þingið hefur í svona málum, annars vegar vantrauststillögur og hins vegar landsdómur. Það eru þau fræðilegu úrræði, lagalegu úrræði sem þingið hefur. Það þýðir auðvitað ekkert að koma í þennan stól og segja við mig eða einhvern annan þm. með þjósti: Kærðu mig bara fyrir landsdómi, flyttu bara tillögu um vantraust. Ég hélt að við gætum rætt þetta mál af fullri alvöru og einlægni með rökum og í rólegheitum vegna þess að við verðum að skilja að vandinn hvílir á þinginu öllu og menn leysa ekki vandann með svona æfingum, oratorískum æfingum. Það gerist ekki þannig, herra forseti. Og varðandi till. um vantraust á hæstv. samgrh. eða forsrh. út af þessu máli. Það er hugsanlegt að stjórnarandstöðuflokkarnir mundu styðja slíka till. Ég veit ekkert um það. Ég hef ekki rætt við Kvennalistann eða Borgarafl. um það mál. Það hefur satt að segja ekki verið sérstaklega á dagskrá vegna þess að ég geri ekki ráð fyrir að stjórnarflokkarnir styðji slíka till. Þó veit ég ekki með Alþfl. Er kannski, svo ég bregði mér í kappræðufundarrökaðferðirnar, hæstv. forsrh. að gefa í skyn að það sé von í Alþfl. í þessu efni? Þá er best að kanna það.



Herra forseti. Ég vil aðeins víkja að tveimur efnisatriðum í ræðu hv. 7. þm. Reykv. og leiða hjá mér dylgjurnar. Hann staðhæfði að heimildir hefðu ekki verið fyrir hendi. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir svo, með leyfi forseta: "Ríkisendurskoðun hefur kannað hvort heimildar hafi verið aflað hjá þáv. utanríkisráðherrum og kom fram að byggingarnefnd hafi haft heimild til að stofna til þessara útgjalda." Þetta er umsögn Ríkisendurskoðunar. Varðandi samanburð á yfirstjórn þessara framkvæmda við önnur ráðuneyti og eðlilega ábendingu um það af hálfu hv. 7. þm. Reykv. að fagráðuneyti eins og heilbr.- og trmrn. geta ekki tekið ákvarðanir um útgjöld án heimilda. Það er alveg laukrétt. En í þessum lögum er sérstaklega tekið fram, lögunum um lántöku vegna byggingar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli, að utanrrh. skuli fara með yfirstjórn byggingar flugstöðvarinnar og tengdra mannvirkja. Og í athugasemdum við þessa grein segir svo, með leyfi forseta: "Samkvæmt lögum nr. 63/1970, um skipan opinberra framkvæmda, fer fjmrn., Fjárlaga- og hagsýslustofnun, með yfirstjórn opinberra framkvæmda en Innkaupastofnun ríkisins með yfirstjórn verklegra framkvæmda. Fram til þessa hefur vinna við undirbúning og hönnun flugstöðvarinnar verið í höndum utanrrh. sem notið hefur aðstoðar byggingarnefndar sem séð hefur um framkvæmd þess verks. Nú þegar komið er að hinni verklegu framkvæmd þykir best henta að yfirstjórn byggingarframkvæmdanna verði jafnframt í höndum utanrrh. Er því lagt til að ótvíræð heimild verði tekin í lög þar að lútandi." Með þessum lagaákvæðum er vikið til hliðar meginreglunni um að fjmrn., Fjárlaga- og hagsýslustofnun, fari með yfirstjórn opinberra framkvæmda. Það er ekki gert með neinni geðþóttaákvörðun heldur með lögum sem Alþingi setur að yfirstjórn framkvæmdarinnar að þessu leyti til er í höndum utanrrh. Hann verður auðvitað eins og aðrir ráðherrar að fara eftir þeim heimildum sem hverju sinni eru á fjárlögum eða lánsfjárlögum og leita þeirra heimilda. Það breytir ekki því að hann hefur umboð, eins og hér kemur fram, til að taka ákvarðanir um breytingar á verkinu, en verður jafnframt að leita síðan til Alþingis um lánsfjárheimildir í því skyni. Þetta held ég að okkur ætti öllum að vera ljóst og þyrfti í sjálfu sér ekki að deila um. Ég tók skýrt fram að það er ekki umdeilanlegt að í þessu verki hafa átt sér stað sambærileg mistök við það sem mjög algengt er að eigi sér stað í opinberum framkvæmdum þegar verið er að gera breytingar og verðlag breytist án þess að áætlanir séu unnar upp þannig að heildarmyndin sé skýr. Af þessu eigum við að draga lærdóm. Af þessu eigum við að draga þann lærdóm að breyta skipulaginu þannig að við getum verið tryggari en verið hefur almennt varðandi þessar framkvæmdir, að þær séu í samræmi við það sem Alþingi ákveður og Alþingi fái jafnan bestu vitneskju um breytingar. En ég hef ekki séð af þeim gögnum sem hér liggja fyrir að fjárlagabeiðnir eða lánsfjárlagabeiðnir, sem fela í sér breytingar frá upphaflegum áætlunum, hafi í þessu verki borist Alþingi með öðrum hætti en gagnvart öðrum verkum.



Herra forseti. Ég kvaddi mér satt að segja hljóðs til að gera þessa stuttu athugasemd vegna þess að ég nenni ekki að láta menn eiga inni hjá mér svona lítilræði eins og þessa tilraun til skýringar, ef ég á að kalla það því jákvæða nafni, sem hæstv. forsrh. var með áðan. Það er rétt sem hann las upp úr plagginu. Ég hef aldrei dregið það í efa. Heimilda var aflað hjá utanrrn. En utanrrn. hafði ekki heimild fyrir viðbótinni. Það er það sem ég hef verið að segja og það er það sem umræðan hefur gengið út á í allan dag. Þetta er númer eitt. Númer tvö: Auðvitað veit ég að yfirstjórn byggingarframkvæmdanna var tekin frá Innkaupastofnun ríkisins og sett undir utanrrn. Það er rétt. En framkvæmdir við skólabyggingar, t.d. grunnskóla, eru undir framkvæmdadeild menntmrn. Engum dettur samt í hug að framkvæmdadeild menntmrn. eða menntmrh. sem húsbóndi hennar geti ákveðið að þenja út þann "sektor" um 871 millj. kr. rétt si svona. Auðvitað vantaði heimild. Auðvitað er hún ekki. Auðvitað var eytt og sóað án heimildar. Auðvitað verður ráðherra að leita heimildar í þessu efni. Það er það sem við höfum verið að ræða. Og það er kannski hægt að segja um ræðuna alla í einni setningu eitthvað á þessa leið: Hvaða aðferð er til til að koma í veg fyrir að ráðherrar eyði og sói hundruðum millj. kr., jafnvel í sín gæluverkefni í kjördæmum sínum, án þess að hafa til þess heimildir frá Alþingi?



Herra forseti. Það er af minni hálfu ekki þörf á að lengja þessa umræðu mikið. Ég þakka fyrir að hún var sett hér á dagskrá og fór fram fyrir jólaleyfi þrátt fyrir umtalsverðar annir. Ég tel að það hafi verið nauðsynlegt að Alþingi ræddi þetta mál eina stund a.m.k. áður en jólaleyfi er gefið þó að það sé alveg ljóst að málið verður áfram til umfjöllunar hér, m.a. vegna þess að tillöguflutningur er uppi um það og eins vegna hins að það er langt í frá að öll kurl séu komin til grafar og enn þá lengra frá því að þeir lærdómar og þær aðgerðir sem hljóta að leiða af upplýsingum málsins hafi gengið fram. Það er alveg augljóst mál. Ég ítreka ósk mína til hæstv. forseta Alþingis um að komið verði á fundi forseta þingsins og formanna þingflokka með ríkisendurskoðanda. Ég tel að bæði þau skriflegu gögn sem hér liggja fyrir svo og ýmislegt sem fallið hefur í umræðunum gefi ærin tilefni til að þessir ráðamenn í þinginu ræði við sinn starfsmann, ríkisendurskoðanda. Ég vil þar bæði nefna skýrslu þá sem hæstv. utanrrh. hefur lagt fyrir þingið og ummæli t.a.m. hæstv. núv. samgrh. sem féllu efnislega eitthvað á þá leið að ekki gætti nægjanlegrar sanngirni í umfjöllun Ríkisendurskoðunar að öllu leyti. Við skulum fá útskrift af þeim ræðum sem hér voru fluttar, en ég taldi mig taka rétt eftir því að hæstv. samgrh. léti orð falla eitthvað í þá áttina. Sé svo ekki kemur það í ljós og þá dreg ég það til baka, en útskrift á ræðunum munu væntanlega sýna hvaða ummæli féllu um þetta efni. Vegna þess að hæstv. utanrrh. hefur ekki talað síðan ég flutti mína ræðu fyrr á fundinum, en gerir það e.t.v. hér á eftir, vil ég ítreka spurningu mína til hans: Mun hæstv. ráðherra draga skýrslu sína til baka og láta prenta nýja þar sem augljósar rangfærslur hafa þá verið leiðréttar og mun orðalagi í niðurlagi skýrslunnar verða breytt eða bætt þá inn í hið prentaða þskj. þeim fyrirvara sem hæstv. ráðherra flutti munnlega um að ákveðinn dómur, sem felldur er í lok skýrslunnar, taki ekki til Ríkisendurskoðunar, eigi ekki við vinnu og ályktanir Ríkisendurskoðunar? Þetta er að mínu áliti mjög mikilvægt atriði að fá alveg á hreint. Herra forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að ég finn sárt til með hæstv. forsrh. þegar það gerist aftur og aftur á fundum á hinu háa Alþingi að hæstv. ráðherra ég vil segja niðurlægir sjálfan sig og embætti sitt sem forsrh. landsins með því að grípa til svo strákslegra útúrsnúninga að annað eins er fáheyrt í þingsölum og ég hygg næstum að segja einsdæmi af manni sem gegnir þeirri stöðu að vera forsrh. þingbundinnar ríkisstjórnar. Ég hygg að svo sé. Og hæstv. forsrh. gerir tilraunir til að leggja talsmönnum Alþb. í munn orð eða gera þeim upp þá sérstöku ósk og þann sérstaka vilja að flugstöð á Keflavíkurflugvelli yrði byggð án reykskynjara, rétt eins og það væri eitthvert sérstakt keppikefli Alþb., næstum að segja komið inn í stefnuskrá flokksins að það mættu alls ekki vera reykskynjarar í flugstöð á Keflavíkurflugvelli. Þegar slíkt er á borð borið eða mælt af munni fram úr ræðustóli á hinu háa Alþingi af hæstv. forsrh. er nú skörin farin að færast upp í bekkinn. Það verð ég að segja alveg eins og er. Ég hefði unað því mjög vel ef hæstv. forsrh. hefði tínt til dæmi úr minni ræðu þar sem hann taldi að ég hefði farið með rangfærslur eða ekki fært rök fyrir hlutum. Því hefði ég unað. En svona leikfimi, svona stráksháttur, slíkt dæmir sig auðvitað best sjálft, virðulegur forseti. Um það hvort hér hafi átt sér stað eyðsla un,fram heimildir, um það hvort fullyrðing mín um að svo hafi verið og að það sé alvarlegt tel ég að þurfi ekki að þrátta. Það komu fram í umræðunni mjög mikilsverðar upplýsingar þegar hv. 1. þm. Norðurl. v., formaður þingflokks Framsfl., formaður fjh.- og viðskn. Nd. allt sl. kjörtímabil, kom upp og gaf yfirlýsingu um að fjh.- og viðskn. Nd. Alþingis hefði allt sl. kjörtímabil aldrei verið greint frá eyðslu umfram heimildir. Sömuleiðis hefði honum sem formanni þingflokksins og sem varamanni í utanrmn. aldrei verið gerð grein fyrir slíkum hlutum. Þetta var, virðulegur forseti, að mínu mati mjög mikilsverð yfirlýsing fyrir hönd þingsins og stöðu fjárveitingavaldsins gagnvart málinu. Síðan eru menn að lesa upp úr skýrslu Ríkisendurskoðunar, að vísu bara vel valda kafla, eins og hæstv. forsrh. gerði og fylgdi þar í kjölfar hæstv. utanrrh. sem tókst með endemum óheppilega að velja sér kafla til upplestrar á fundinum eins og ég sýndi fram á í ræðu minni. Það þarf ekki að lesa lengi úr niðurstöðum Ríkisendurskoðunar til þess að komast að kjarna málsins. Það er dregið saman á kjarngóðu íslensku máli, sem enn þá er greinilega hægt að skrifa þó í skýrslum sé, hvað í raun og veru gerðist. Það er á bls. 5, bls. 8 og bls. 9, með þínu leyfi, herra forseti, ein málsgrein á hverri síðu. Þá er það fyrsta málsgr. sem hæstv. forsrh. valdi til upplestrar áðan: "Ríkisendurskoðun hefur kannað hvort heimildar hafi verið aflað hjá þáv. utanrrh. og kom fram að byggingarnefnd hafi haft heimild til að stofna til þessara útgjalda." Gott og vel. Þá er það ljóst. Byggingarnefndin hafði heimild utanrrh. á hverjum tíma. Þá er það næst bls. 8. Þar segir: "Í júlíáætluninni kom í ljós að fjárþörfin umfram þær 520 millj. kr. sem veittar voru á lánsfjáráætlun 1987 var 890 millj. kr." Þörfin umfram heimildirnar var þá orðin þessi, samansöfnuð frá árunum 1985, 1986 og fyrstu mánuðum ársins 1987. Þetta kemur fram í skýrslunni. Og á bls. 9, herra forseti, er svo síðasta tilvitnunin sem skiptir miklu máli í þessu sambandi. Þar segir Ríkisendurskoðun: "Ríkisendurskoðun bendir á að ekki var sótt um aukafjárheimild og ekki vakin athygli fjárveitingavaldsins á vandanum fyrr en með bréfi dagsettu 29. apríl 1987. Ríkisendurskoðun hefur ekki fengið viðhlítandi skýringu á þessu." Þar með er málið alveg ljóst að mínu mati. Það eru hæstv. utanrrh. sem hafa samkvæmt óskum frá byggingarnefnd tekið sér fjárveitingarvald í hendur sem þeir ekki hafa. Og það er til annar ofurlítið eldri texti sem er líka mjög skýr. Það er í stjórnarskrá íslenska lýðveldisins sem menn eru stundum að nöldra yfir að sé orðin gömul og úrelt. Mér dettur stundum í hug að það væri líklega gáfulegast að hafa hana eins og hún er um aldur og ævi því að menn gátu þó a.m.k. tekið skýrt til orða á þeim tímum. 41. gr. stjórnarskrár lýðveldisins hljóðar einfaldlega þannig eins og reyndar hefur verið fyrr vakin athygli á hér á fundinum: "Ekkert gjald má greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum." Þetta er stutt og skýr og alveg morgunljós grein. Með öðrum orðum: Það er ekki hægt, jafnvel þó lög væru sett, einföld lög, að veita einstökum ráðherrum fjárveitingarvald. Stjórnarskráin meira að segja bannar það. Þetta mál liggur svo ljóst fyrir sem nokkuð getur verið. Það þarf ekki að þrasa meir um það. Ég held að það væri öllum til bóta að sá angi málsins sem út af stendur í raun og veru, hafandi í höndum hið ágæta plagg Ríkisendurskoðunar, spurningin um hver á að axla ábyrgðina af því sem gerst hefur, verði sett í sérstaka rannsókn. Ég álít það mikilvægt fyrir þingræðið í landinu og til þess að menn geti borið eitthvert traust til íslenska stjórnkerfisins að úr þessu fáist skorið og ekki bara látið sitja við orðin tóm heldur verði þeir menn sem fundnir verða ábyrgir í þessum efnum látnir sæta sinni ábyrgð. Ríkisendurskoðun eðli málsins samkvæmt fer ekki inn á þennan hluta málsins, dregur ekki niðurstöður hvað þetta varðar, enda ekki til þess ætlast væntanlega, ekki hlutverk þeirrar stofnunar í raun og veru og væntanlega ekki um það beðið af hæstv. fjmrh. sem fór fram á að skýrslan yrði unnin. En þá stendur eftir að mínu mati fyrst og fremst hlutur Alþingis. Alþingi er eini aðilinn sem getur dregið jafnháttsetta mann í stjórnkerfinu og ráðherrar eru til ábyrgðar með einum eða öðrum hætti. Því verður ekki unað og það er ekki hægt að láta íslensku þjóðina horfa upp á það, eins og hv. 16. þm. Reykv. sagði fyrr á fundinum, hv. þm. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, í ágætri ræðu að enginn beri ábyrgð. Það getur einfaldlega ekki gerst. Það má ekki vera þannig að enginn beri ábyrgð þegar slík stórfelld mistök eiga sér stað. Það er ekki hægt að einn og einn ráðherra geti rekið undirmenn sína fyrirvaralaust fyrir meint smávægileg brot í eyðslu opinbers fjár en að þeir hinir sömu ráðamenn sem taka sér vald í hendur til að reka opinbera starfsmenn fyrirvaralaust úr störfum geti sjálfir setið ef þeir eru sekir um sams konar afbrot og þar voru meint, bara 10, 20, 100 sinnum eða 500 sinnum eða 1000 sinnum stærri.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður, aðeins koma að nokkrum atriðum sem fram hafa komið í umræðum hér. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafði allmörg orð um framsöguræðu mína. Ég vil segja það um hana að ég tók ákvörðun um að leggja þessa skýrslu fram hér til þess að hana mætti ræða. Ég gerði mér far um að gerast ekki dómari í þessu máli, enda tók ég fram í upphafi minnar ræðu að þekking mín á málinu væri í raun ekkert meiri en kemur fram í þessari skýrslu. Ég reyndi að fara yfir niðurstöðurnar hlutlaust, en það hefur hv. þm. auðsjáanlega ekki þótt ég gera. Ég tók t.d. mjög greinilega fram að það sem væri ámælisvert væri að viðbót er ákveðin við bygginguna án þess að fjárveitingarvaldið viti um það. Þetta tók ég skýrt fram. Ég tók líka skýrt fram að það hefðu augljóslega orðið mistök í hönnun og m.a. stafaði það af því að þarna lægju mismunandi staðlar til grundvallar. Hv. þm. gerir athugasemd við að ég hafi ekki lesið 7. bls. alla. Það er megininntakið í fyrri hluta 7. bls., sem ég var þá búinn að rekja, að það hefðu orðið mistök í hönnun sem af þessum ástæðum stafa. Ég skal fúslega viðurkenna að ég hef ekki talið postulínstæki þarna suður frá eða annað þess háttar og er ekki eins kunnugur þeim atriðum og hv. þm, augljóslega er. Ég tók líka fram að það væru mistök að fjárveitingarvaldinu hefði ekki verið gerð grein fyrir umframkostnaði fyrr en í apríl 1987. Ég er enn þá þeirrar skoðunar að þetta séu þau meginatriði, sem fram komu í skýrslunni, sem eru svo sannarlega umræðu- og athugunarverð. Hv. þm. mislíkar að ég skuli ekki hafa lesið úr skýrslunni nokkur atriði sem Ríkisendurskoðun segir og má telja jákvæð fyrir byggingarnefnd. Þau þrjú sem ég hef nú rakið eru augljóslega neikvæð fyrir þá sem voru með yfirstjórn byggingarinnar. Ég rakti nokkur atriði sem má segja að hafi verið jákvæð. Af hverju mega þau ekki koma líka fram þannig að hlutirnir séu í sæmilegu jafnvægi? Það var mín ætlun en ekki að gerast dómari í þessu máli. Á það vil ég leggja ríka áherslu. Hér hefur verið töluvert um það spurt hver beri ábyrgðina og menn hafa haldið hér ræður um það. Mér datt satt að segja ekki í hug að nokkur þyrfti að efast um það. Við samþykktum lög sem fólu utanrrh., sem sat á hverjum tíma, að sjá um bygginguna. Ég held að það sé alveg ljóst að utanrrh. ber ábyrgð, enda hefur ekkert verið skorast undan ábyrgð. Ég hef ekki orðið var við það. Spurningin er hins vegar um hækkanir. Það er fyrst og fremst um þær að ræða sem hafa komið á borð utanrrh. Ég hygg að það sé reyndar ekki í tíð núv. hæstv. samgrh. heldur mun það vera fyrr. Það er fyrst og fremst um þessar viðbætur að ræða. Ég las úr skýrslu Ríkisendurskoðunar álit Ríkisendurskoðunar á því að þetta kunni að hafa verið nauðsynlegt til að byggingin væri starfshæf eða gæti sinnt því hlutverki sem henni er ætlað. Mér sýnist það ekki nein goðgá þó slíks sé getið. Hitt er svo annað mál ef við viðurkennum að það hafi verið nauðsynlegt t.d. að hafa sex landganga í staðinn fyrir þrjá o.s.frv. Ég viðurkenni það. Ég held að það hafi tvímælalaust verið nauðsynlegt. En þá er það hin spurningin, sem er vissulega umhugsunarverð, ef þörfinni fyrir aukið fjármagn í þessu skyni og öðru sem þar er í skýrslunni er ekki komið eðlilega á framfæri við fjárveitingarvaldið. Það er gagnrýni vert. Af því að hér var töluvert fjallað um aðra skýrslu, sem ég hef látið leggja hér fram, sem er þó ekki til umræðu, vil ég segja þetta: Það er alveg rétt hjá hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur að það var of mikill flýtir á þessari skýrslu, en það var gert í þeirri góðu trú af þeim mönnum sem unnu hana að hún yrði rædd hér í dag og af því að þeir vissu að hún yrði á dagskrá og einnig að það væri mjög þarft að hafa þá skýrslu við hendina meðan skýrsla Ríkisendurskoðunar er rædd.

Hverjir unnu skýrsluna?

Það er nokkuð langt mál að telja þá upp, en Þorsteinn Ingólfsson, sem er forstöðumaður varnarmáladeildar og kemur að þessu máli mjög seint og ég get sagt að sé nokkuð hlutlaus í þessu máli, hafði yfirumsjón með vinnslu þessarar skýrslu. Til voru kallaðir ýmsir þeir verkfræðingar sem gleggstar upplýsingar hafa um tölur. Ef hv, þm. þykir skýrslan of stutt er mér um það að kenna. Ég óskaði eftir því að hún yrði einu sinni stutt en greinileg. Ég óskaði líka eftir því að þarna yrði dregið fram betur en ég hef séð að hvaða leyti kostnaðurinn væri vegna meiri verðhækkana á tímabilinu en raun varð á. Það er hárrétt, sem hæstv. fjmrh. sagði í dag, að það var gert ráð fyrir 8,5 millj. dollara vegna verðhækkana á tímabilinu. Það eru um 24% eða þar um bil. Verðhækkanir á tímabilinu urðu 88%. Þess vegna, eins og kemur fram í þessari skýrslu, má rekja til verðhækkana 962 millj. umfram áætlun ef ég man þessa tölu rétt. Ég taldi vera gott fyrir þm. að hafa þetta einnig fyrir framan sig. Ég hef hins vegar upplýst að ýmsar villur urðu í skýrslunni og hún yrði dregin til baka af þeim sökum. Ég tel mér alls ekki heimilt að breyta efnislega því skjali sem búið er að leggja fram. Hins vegar hef ég gert ráðstafanir til þess að viðbót verði lögð fram sem skýrir nánar t.d. hvernig á þessum mismun stendur. Það er rétt hjá hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur að það kemur ekki nógu glöggt fram í skýrslunni. Hvort hv. þm. verða ánægðir með þær skýringar veit ég ekki, en það verður gerð tilraun til að skýra það aðeins nánar. Um það atriði, sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon leggur áherslu á að dregið verði út úr skýrslunni, verð ég að svara því að ég tel mig ekki hafa heimild til þess, en ég bendi á að það sem ég hef sagt um það atriði er væntanlega þegar komið í þingskjöl eða a.m.k. á segulband þingsins og ég held að það sé jafngilt þar og þó það væri í prentuðu formi. Hins vegar vil ég taka undir það að lokum með hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur að þetta er ekki besti tími til að ræða þetta stóra mál og hefði mín vegna gjarnan mátt bíða þar til eftir áramótin. Sú skýrsla verður þá væntanlega til umræðu og við getum tekið upp þráðinn aftur, sömuleiðis sú till. sem hér liggur fyrir um rannsóknarnefnd.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að skattyrðast við hv. 4. þm. Norðurl. e. um hver fer með mestan stráksskap í umræðum í sölum Alþingis, ætla að láta aðra um að dæma um það. Ég vék að því í minni ræðu hvernig færi ef menn beittu sömu brögðum í málflutningi og hv. þm. Alþb. hafa gert, en tók mjög skýrt fram um það dæmi sem ég nefndi hvernig mætti vinna.

Taktu raunveruleg dæmi.

Ég ætla ekki að gera það.

Því ekki?

Ég tók mjög skýrt fram að ég ætlaði ekki að gera það þó ég hafi varpað ljósi á hvernig mætti ræða þetta ef menn ættu að gera það á sama plani og hv. þm. Alþb. En ég sé af viðbrögðum hv. þm. að þessi ábending hefur verið nokkuð viðkvæm. Það er greinilegt að hún hefur hitt í mark eins og hv. 7. þm. Reykv. orðar það. En það er líka einkennilegt í málflutningi hv. 4. þm. Norðurl. e. að gera um það harðar athugasemdir að við hæstv. utanrrh. höfum, eftir því sem ég skildi, nánast ekki heimild til að vitna í þá hluta skýrslu Ríkisendurskoðunar sem skýrir þetta mál og er jákvæð fyrir þá aðila sem að framkvæmdinni hafa staðið. Við vitnuðum báðir í neikvæða og jákvæða þætti í þessari skýrslu. En það eru gerðar um það alvarlegar athugasemdir að við vitnum til þeirra þátta sem eru jákvæðir, sem skýra að byggingarnefndin hafði heimild. Þarna finnst mér skjóta skökku við. Það hafa verið bornar hér mjög þungar ásakanir á byggingarnefndarmenn með nokkrum glósum og dylgjum, en það kemur skýrt fram í skýrslu ríkisendurskoðanda og hv. 4. þm. Norðurl. e. las það upp áðan að byggingarnefndin hafði til þess réttar heimildir að standa að framkvæmdinni eins og hún gerði. Eigi að síður þótti ástæða til að bera þessar ásakanir fram og dylgjur en viðurkenna svo rétt í lokin, að vísu eftir að hafa gagnrýnt að til þessara ummæla í skýrslu Ríkisendurskoðunar væri vitnað, að þetta væri satt og rétt. Þetta lýsir auðvitað svolítið þessum málflutningi. Og mér finnst 



Herra forseti. Við fengum ágætt dæmi endurtekið fyrir okkur um hvernig hæstv. forsrh. snýr út úr hlutunum. Hann forðast eins og heitan eldinn að koma með beinar tilvitnanir í það sem hér hefur verið sagt en fer í einhverja hringi út í tómarúmið til að reyna að sýna fram á að einhver hluti ræðumanna hafi ástundað slæma röksemdafærslu. Þetta er óskaplega dapurlegt.

Má ekki sýna fram á það? Er það ekki hægt?

Jú, ef það væri hægt og þá ætti líka að gera það með beinum tilvitnunum í það mál sem hér hefur verið flutt. Varðandi það að ég vilji ekki að hæstv. ráðherrar eða aðrir sem vitna í skýrslu Ríkisendurskoðunar tíni þar til eitthvað sem jákvætt geti talist fyrir byggingarnefnd, þá er það fjarstæða. Það sem ég sagði var að ég vil að það sé vitnað til hlutanna í samhengi. Mér finnst óeðlilegt þegar á heilli blaðsíðu er fjallað með mjög neikvæðum hætti um einhverja tiltekna hluta málsins, en í einni einustu setningu finnast kannski málsbætur fyrir einhverja aðila að þá sé sú eina setning tínd út úr. Það var það sem ég gagnrýndi, herra forseti, og geri enn. Ég hef sjálfur lesið upp úr skýrslu Ríkisendurskoðunar hluti sem eru bæði neikvæðir og jákvæðir fyrir einstaka framkvæmdaaðila eins og byggingarnefndina. Ég t.d. las upp áðan, eins og reyndar forsrh. hafði heyrt, þann hluta skýrslunnar sem staðfestir að byggingarnefndin hafði heimildir ráðherra. Ég dró það ekki undan, enda ekki ástæða til. Herra forseti. Hér er ljósrit úr Morgunblaðinu daginn sem flugstöðin var opnuð. Þá kom út heill kálfur, einhvers konar mini-þjóðhátíðarútgáfa af Mogganum, upp á tugi blaðsíðna og sömu daga voru heilar opnur, heilar breiðsíður með árásum á þann sem hér stendur og ýmsa fleiri sem höfðu leyft sér að draga í efa ágæti þessara framkvæmda. Það er því eðlilegt að talsmönnum Sjálfstfl. í þessari umræðu sé brugðið. Það er ekki á hverjum degi sem menn fá kosningavíxil allt að því upp á 1 milljarð í hausinn fjórum dögum eftir að kosningum lýkur.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð við lok þessarar umræðu. Það er ekki umdeilanlegt að utanrrh. fer með framkvæmd þess verks sem hér hefur verið til umræðu og byggingarnefnd sótti heimildir þangað. Samkvæmt því sem segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar hefur sú heimild þar af leiðandi verið fyrir hendi. Af því hv. þm. 4. þm. Norðurl. e. ræddi það að utanrrh. hefði tekið sér fjárveitingarvald í hendur vil ég aðeins undirstrika það sem ég sagði í minni fyrstu ræðu. Í það skipti sem ég sá um fjármál í sambandi við lánsfjárlög lá fyrir beiðni frá byggingarnefnd um 520 millj. kr. til erlendrar lántöku. Sú beiðni gekk til Fjárlaga- og hagsýslustofnunar eins og hér hefur komið fram. Engar upplýsingar aðrar lágu þá fyrir. Um leið og fyrir lágu upplýsingar um að það skorti viðbótarfjármagn var að sjálfsögðu sótt um fjárveitingu til fjmrh. og á því varð enginn dráttur. Þegar mál liggja ljós fyrir eru þau látin ganga rétta boðleið, en þau þurfa að sjálfsögðu að liggja ljós fyrir. Hv. 4. þm. Norðurl. e. vék að því að ég hefði talað um að Ríkisendurskoðunin hefði ekki gætt nægjanlegrar sanngirni. Ég sagði að ekki hafi gætt nægjanlegrar sanngirni í umfjöllun ýmissa aðila um málið. Má vera að um mismæli hafi verið að ræða, en við fáum þá að heyra það af segulbandsspólunni. Þegar talað er um ábyrgð og þá í leiðinni verið að bera mér á brýn að ég hafi ekki gert rétt í því að láta þann samning sem upprunalega var undirritaður í ágústmánuði 1983 og kvað á um að flugstöðin ætti að vera tilbúin í apríl 1987 stangast hlutirnir á. Ég var þar að gæta þeirrar ábyrgðar sem utanrrh. hafði til að skila verkinu á umsömdum tíma.