Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. á þskj. 33 hefur, eins og þar er tekið fram, verið borin hér fram áður, en ekki fengið afgreiðslu á Alþingi. Áður en till. fer í n., vildi ég segja nokkur orð um málið og einnig leiðrétta ýmislegt, sem kom fram í framsöguræðu hv. flm. Einnig vil ég leyfa mér að benda á, að till. getur tæplega orðið samþ. eins og hún er orðuð: „að láta fara fram réttarrannsókn á slysum þeim, sem orðið hafa á íslenzkum togurum frá ársbyrjun 1948 til þessa dags,“ vegna þess að það hefur farið fram réttarrannsókn á öllum þessum slysum. Hv. flm. minntist einkum á eitt slys, slysið, sem varð í sambandi við togarann Vörð. Fór hann þar mjög ranglega með málið. Vegna þess að ég hygg, að þessi þáltill. sé sérstaklega borin hér fram út af þessu máli, þykir mér rétt að leiðrétta ýmislegt af því, sem hann sagði um þennan atburð. Hann sagði, að till. væri borin fram til þess að koma í veg fyrir alls konar kæruleysi í þessum málum og einnig til þess að ýta við því sinnuleysi og skilningsleysi, sem ríkir hjá þeim mönnum, sem með þessi mál fara. Síðan sagði hann, að grein Gísla Jónssonar í Morgunblaðinu hafi verið skrifuð til þess að afsaka framferði skipstjórans á Verði. Vil ég benda á, að í gildandi lögum eru ákvæði, sem mæla svo fyrir, að rannsökuð séu öll slys, sem fram koma á sjó. Samkvæmt þessum gildandi lögum hygg ég að hvert einasta slys sé rannsakað af þeim dómi, sem til þess er kvaddur, þ. e. sjóréttinum á Íslandi. Það, sem skeði í þessu máli hér, var það, að ég fór og hitti þá skipverja, sem komust af á Verði, og tók af þeim sjóferðarskýrslu, eins og lög mæltu fyrir. Skipstjóri var þá of veikur til þess að geta sjálfur gefið skýrslu fyrir rétti. Þessi sjóferðarskýrsla er tekin í áheyrn allra skipverja, sem af komust. Var ekki farið með neitt með leynd. Var hún gefin af þeim yfirmönnum, sem undirrituðu skýrsluna, eins og þeir sannast vissu. Ég hef ekki skrifað annað í Morgunblaðið en skýrsluna eins og hún var. Þessi skýrsla var svo staðfest í sjórétti Reykjavíkur. Ummæli hv. þm. um, að ég hafi skrifað grein í Morgunblaðið til þess að verja skipstjórann, eru því röng - og líklega því miður vísvitandi röng. Ég skal benda á, að haldnar voru fleiri réttarrannsóknir yfir skipstjóranum á þessu skipi heldur en flestum öðrum skipstjórum. Það er eðlilegt vegna þess, hve þetta slys var víðtækt. Viðstaddir voru fulltrúar skipaskoðunarstjóra, umboðsmenn ríkisvaldsins og vátryggingarfélaga og frá öðrum slíkum stofnunum, sem áttu hagsmuna að gæta við þessa rannsókn. Síðan voru skjölin send til skipaskoðunarstjóra til athugunar, eins og lög mæla fyrir um. En lög frá 1947, sem ég hygg, að hv. flm. hafi verið með í að samþ., segja svo í 49. gr., með leyfi forseta: „Hlutverk siglingadóms er:“ - en hann var settur til að dæma alveg sérstaklega um þessi mál til öryggis. „1. Að annast yfirskoðunargerðir samkvæmt lögum þessum og kveðja yfirskoðunarmenn. 2. Að skera úr um gildi farbanns. 3. Að dæma og eftir atvikum rannsaka refsimál, sem höfðuð eru að tilhlutan skipaskoðunarstjóra út af sjóslysum eða brotum á lögum þessum.“ Ég viðurkenni, að þessari grein, sem ég hygg að sé samþ. af hv. flm. þessarar þáltill., sem hér liggur fyrir, væri mjög æskilegt að væri breytt í lögum, þannig að þessi ábyrgð og þetta vald hvíli ekki á skipaskoðunarstjóra, heldur væri falið formanni sjóréttar, sem er lögfræðingur undir öllum kringumstæðum. Ég hef átt tal um þetta við dómsmálaráðuneytið mörgum sinnum, að mér þætti eðlilegt, að þessari grein laganna væri breytt, til þess að þetta hvíldi ekki á skipaskoðunarstjóra, sem er ólögfróður maður. Það er ekki útilokað að höfða mál í slíkum tilfellum, þótt skipaskoðunarstjóri leggi það ekki til. Hann lagði það ekki til, heldur að haldið væri áfram rannsókn þessa máls og að fleiri menn væru kallaðir fyrir rétt til þess að fá heildaryfirlit. Þetta var gert. En vegna þess, að þessir menn voru víðs vegar um landið, hefur farið meiri tími í rannsókn málsins en orðið hefði, ef allt hefði verið gert á fyrstu stundu. Rannsókn þessa máls var frestað að dómi sjóréttarins hér í Reykjavík og skjöl send til skipaskoðunarstjóra, en í þeim dómi er forsetinn lögfræðingur. Var málið síðan sent áfram til sýslumanns Barðastrandarsýslu, sem hélt rannsókninni áfram, síðan til Akraness til lögreglustjórans þar. Málið hefur því verið allan tímann í réttarrannsókn. Finnst mér því einkennilegt atferli að ætla að fara að fyrirskipa nú réttarrannsókn í þessu máli og öðrum, sem hafa verið í rannsókn. Ég get enn fremur upplýst í sambandi við þetta mál, að það hefur annaðhvort nú þegar verið flutt fyrir rétti, vegna þess að ákveðið var, að höfða skyldi mál, eða það er í þann veginn verið að flytja það fyrir rétti hér í Reykjavík. Er væntanlegt, að dómur falli fyrir lok þessa mánaðar. - Það er önnur ástæða fyrir því, að málið hefur dregizt um of, og hún er sú, að lögin um siglingar., þ. e. farmannalögin, kveða svo á í 279. gr., með leyfi forseta, að öll slík mál „skuli lögð fyrir atvinnu- og samgöngumálaráðuneytið til umsagnar, áður en málshöfðun er ákveðin.“ Þetta er gamalt og úrelt ákvæði, sem ekki gerir annað en torvelda dómsniðurstöður í málunum. Það væri mjög æskilegt, að þessari grein yrði breytt. Það er að sjálfsögðu opin leið fyrir hv. flm. að athuga þessi lög og gera till. um breytingu á öllum þeim ákvæðum laganna, sem torvelda eða tefja rannsókn slíkra mála, það væri miklu eðlilegra en að bera fram slíka till. og hér er, - eða breyta till. og láta hana koma á rannsókn á öllum lögum um þessi mál og gera þau einfaldari, svo að þau flýti meir fyrir rannsókn og dómsniðurstöðum í þessum málum. Ég vil enn fremur í sambandi við málið út af slysinu á Verði og þær ádeilur, sem hafa komið á sjálfan skipstjórann, leyfa mér að benda á í sambandi við þessar umr. hér og að gefnu tilefni frá flm., að farmannalögin ákveða stórkostleg viðurlög fyrir skipstjóra, ef hann yfirgefur sitt skip, áður en útséð er um, hvort hann geti bjargað því eða ekki. - Vil ég ekki, að þetta sé tekið sem nein vörn fyrir skipstjórann, nema síður sé, því að honum hefur verið skipaður verjandi í málinu. - Hann hefur því þær skyldur gagnvart skipverjum og vátryggjendum og það látið í hans vald að úrskurða, hvenær hann telur, að það augnablik sé komið, að hann geti yfirgefið skipið með sinni skipshöfn og hætt björgunartilraunum. En skipstjóri heldur ekki aðeins skipverjum um borð, heldur einnig sjálfum sér og líður þannig það sama vegna slyssins: Fer í sjóinn eins og þeir, slasast og liggur vikum saman eins og þeir. - Þetta hefði hann ekki gert nema hann hafi verið í þeirri sælu trú, að hér væri ekki eins mikil hætta á ferð og raun bar vitni. Þetta þykir mér rétt að láta koma fram. Hv. flm. sagði, að allar íbúðir skipverja hafi verið aftur í, en tveir menn hafi drukknað frammi í. Hann spyr, af hverju þetta hafi skeð. Ég vil upplýsa þetta mál, og hv. flm. hefði getað fengið þær upplýsingar, ef hann hefði viljað kynna sér opinber gögn, sem liggja fyrir í málinu. Það er vitað, að enginn skipverja bjó frammi í, þegar skipið fór frá Hafnarfirði. Það er einmitt þess vegna, sem slysið vill til, að það er ekki athugað nægilega snemma, að leki er kominn að skipinu. Það er fyrst um kl. 4 um nótt, að sá maður, sem var á verði, verður var við, að skipið fer einkennilega í sjó. Það er ekki fyrr en bjart er orðið af degi, að það sést, að skipið er orðið hálffullt af sjó. Ef skipverjar hefðu búið frammi í skipinu, hefði lekinn sézt fyrr, en það var meira öryggi fyrir skipshöfnina að búa ekki frammi í. Þegar austurinn aftur á bar ekki árangur, voru menn sendir fram á til þess að reyna að dæla og þurrka skipið. Því næst var horfið til máltíða, því að engum datt annað í hug en að það væri óhætt, en þá sekkur skipið svo skyndilega, að tveir menn, sem staðið höfðu í austrinum fram á, gátu ekki bjargað sér. Þetta verður ekki skýrt á annan hátt en þann, að vatnsþétt skilrúm frammi í, sem á að þola allan þunga af sjó, hafi brostið. Fyrir þetta verður skipstjórinn ekki ásakaður. Hv. flm. sagði, að óhæfilegur dráttur hefði orðið á því að víkja málinu til dóms. Ég hef áður skýrt frá því, hvernig á þessum drætti stóð, en eitt er það, sem ég hef ekki tekið fram, að skipaður verjandi skipstjórans var ekki hér á landi, svo að það dróst nokkurn tíma, þangað til hann kom heim og gat tekið við málinu. Meginorsökin til þess, að rannsóknin hefur dregizt, er hins vegar sú, að löggjöfin um þessi mál er of þung í vöfum - og tel ég að henni þurfi sumpart að breyta og að áframhaldandi og ýtarleg rannsókn þótti nauðsynleg. Svo sagði hv. flm., að togarinn Bjarni Ólafsson hefði komið að skipinu kl. 2.30, en skipstjórinn á Verði hefði þrjózkazt við og ekkert aðhafzt til þess að bjarga skipshöfninni. Ég veit ekki, hvaða heimildir hv. flm. hefur fyrir þessari fullyrðingu. Hvaðan hefur hann þær upplýsingar, að skipstjórinn hafi þrjózkazt við að bjarga mönnunum? Kom fram nokkur rödd frá skipverjum um það, að þeir væru fluttir yfir í Bjarna Ólafsson? Ég hef fylgzt með réttarskjölunum í málinu, og það verður ekki séð í neinu þeirra, að slíkar óskir hafi komið fram. Þeir töldu það skyldu sína að bjarga skipinu og voru öruggari vegna þess, að annað skip var í nánd. Þetta eru því ómakleg og rakalaus ummæli hjá hv. flm., sem ég vil leyfa mér að mótmæla. Og þetta vill hann taka sem almennan vitnisburð um kæruleysi í þessum efnum og nægilega ástæðu til þess, að löggjöfinni sé breytt. En þessi ummæli eru hreinn uppspuni hv. flm. eða einhverra verri manna og geta því ekki verið nein röksemd fyrir því, að löggjöfinni verði breytt. Eins er það með öllu tilhæfulaust að taka þetta mál sem dæmi um sinnuleysi stjórnarvaldanna í þessum efnum, en það gerði hv. flm. einnig. Þetta hef ég talið rétt að kæmi fram í sambandi við þetta mál. Ég vil svo að síðustu segja það, að ég álít, að Alþ. eigi að taka þessa þáltill. til athugunar, en ekki að svæfa hana, og ég álit það rangt, að svo hefur verið gert undanfarin ár. En ég álít, að breyta eigi till. í þá átt, að skorað sé á hæstv. ríkisstj. að láta fara fram rannsókn á slysum og athugun á löggjöfinni um slys, bæði á sjó og landi, og gera till. um breyt., er stefni að því að fyrirbyggja, að menn farist af slysförum. Hitt er ekki rétt, að nota þessi mál sem árásarefni á vissa aðila, og það er sérstaklega rangt að tala um það, að réttarrannsókn skuli fara fram, því að hún hefur þegar farið fram. Hitt er svo annað mál, að rétt væri, að sjódómur ákvæði, hvaða mál bæri að rannsaka, en ekki ófróðir aðilar. Ég vil einnig benda á það, að sá dráttur, sem orðið hefur á málinu, fyrirbyggir ekki það, að einstakir aðilar höfði mál út af þessu slysi, og mér er kunnugt um, að sumir hafa ákveðið að gera það. Það þarf að fyrirbyggja slys, bæði á sjó og landi, og það væri full ástæða til að ræða þessi mál frekar, m. a. í sambandi við frv. það, sem liggur fyrir um slysavarnir á landi. Ég ætla þó ekki að ræða það nú, þó að það væri freistandi, enda gefst væntanlega tækifæri til þess síðar. Ég vil svo að lokum endurtaka ummæli mín um það, að þáltill. verði breytt á þann veg, að skorað verði á ríkisstj. að láta fara fram rannsókn á slysum yfirleitt og að endurskoða lögin, svo að komizt verði hjá óþarfa töfum, t. d. eins og að senda málin til samgmrh., sem ekki er réttur aðili í þessum efnum og bara tefur málin.



Herra forseti. Hv. þm. Barð. kvaddi sér hljóðs til þess að leiðrétta gífurlegar missagnir í framsöguræðu minni varðandi Varðarslysið. Hv. þm. sagði, að ég hefði skýrt rangt frá Varðarslysinu, og síðar orðaði hann það á þá leið, að ummæli mín hefðu ekki haft við neitt að styðjast, heldur hefði ég farið með rakalausar fullyrðingar. Ég gat þó ekki heyrt, að hann hrekti eitt atriði af því, sem ég sagði í framsöguræðu minni um þetta slys. Það eina, sem hann leitaðist við að hrekja, voru þau ummæli mín, að eftir að Bjarni Ólafsson kom að Verði, hefði björgun ekki hafizt, og hann sagði, að ég hefði sagt, að skipstjórinn hefði þrjózkazt við að bjarga mönnunum. Ég viðhafði ekki þessi orð. Ég sagði, að þó að Bjarni Ólafsson hefði komið á vettvang kl. 2.30, þá hefðu engar tilraunir verið gerðar til þess að bjarga skipshöfninni á Verði fyrr en kl. 6.30. Um þetta getur hv. þm. Barð. lesið í Morgunblaðinu frá 1. febr. 1950. Skipstjórinn á Verði bíður þannig með menn sína um borð eftir náttmyrkri og versnandi veðri, og þá fyrst eru tilraunir gerðar til þess að bjarga mönnunum. Þetta er samkv. viðtali, er birtist í Morgunblaðinu, við skipstjórann á Bjarna Ólafssyni. Ég held því, að það sé ekki rétt hjá hv. þm. Barð. að reyna að mótmæla þessu, enda þótt hann hafi tilhneigingu til þess að réttlæta skipstjórann á Verði. Ég held, að málstaður skipstjórans batni ekki við það. Þá sagði hv. þm., að ástæðulaust væri að krefjast réttarrannsóknar í málinu, því að henni væri þegar lokið. Ég tók það fram, að réttarrannsókn hefði átt sér stað, en ég átaldi, hve langan tíma hún hefði tekið og að enn væri ekki fallinn dómur í málinu. Þá sagði hv. þm., að till. væri áþörf, því að rannsókn hefði farið fram á öllum þessum slysum. Hvaðan hefur hv. þm. þetta? Mér er ekki kunnugt um það, og þangað til hv. þm. færir heimildir fyrir þessu, vil ég halda því fram, að slík réttarrannsókn hafi ekki átt sér stað. Áður, er ég flutti þessa till., hélt a. m. k. hæstv. dómsmrh. því fram, að málið væri svo umfangsmikið, að það væri ekki í það leggjandi. Honum virðist því ekki hafa verið kunnugt um þetta. Ég held því, að hv. þm. Barð. fari hér með staðlausa stafi, en ekki ég, enda er hv. alþm. kunnugt, að þessi hv. þm. viðhefur stundum stærri orð og fullyrðir meira en efni standa til, ef hann þarf á því að halda. Varðandi það, að til séu í lögum ákvæði, sem eiga að tryggja öryggi sjómanna, þá er það rétt, að þau eru til á víð og dreif, en eins og hv. þm. kannaðist við, koma þessi ákvæði að litlu haldi og hafa ekki verið notuð. Eigi það ekki að vera átölulaust, að lífi og limum sjómanna sé stefnt í hættu, verður því að setja ákvæði um þetta í sjómannalögin, sem eiga að veita sjómönnunum vernd í hinu hættusama starfi þeirra. Ég tel heppilegast, að slík ákvæði séu þar, og þau verða að vera nákvæmari en ákvæði siglingalaganna og skipaskoðunarlaganna, sem eru óákveðin og koma engum að notum. Ég tel því, að till. mín eigi fyllsta rétt á sér og að setja beri á grundvelli þeirrar rannsóknar, sem hún mælir fyrir um, ákvæði í sjómannalögin, til þess að koma fram ábyrgð á hendur þeim aðilum, sem ógætilega fara og þátt hafa átt í hinum tíðu slysum á togurum. Vona ég, að Alþ. fáist nú loks til að veita till. afgreiðslu.

Gísli Jónsson Hv. flm. las hér upp úr blaði, til stuðnings þeim ummælum sínum, að engin björgun hefði verið reynd fyrr en eftir fjórar klukkustundir. Þetta er rangt hjá hv. flm., og hann blandar hér saman tveimur hlutum. Allan þennan tíma var reynt að bjarga sameiginlega bæði skipshöfn og skip.i, og engin ósk kom fram frá skipverjum um það, að þeir væru fluttir yfir í annað skip. Ásakanir hv. flm. á hendur skipstjóranum eru því rangar, og það er einnig rangt, að ég hafi tilhneigingu til að afsaka skipstjórann. Hv. flm. viðurkennir nú, að ekki þurfi réttarrannsókn út af Varðarslysinu, en spyr, hvaðan ég hafi þær heimildir, að rannsókn hafi farið fram á öllum þessum slysum. Ég vil benda hv. flm. á farmannalögin, nr. 56 frá 1914, en þar stendur í 45. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Nú verður slysið hér í ríkinu, og skal þá skipstjóri segja til þess yfirvaldi á þeim stað svo fljótt sem unnt er, eftir það er slysið bar að eða varð kunnugt.“ Síðan koma fyrirmæli um, að réttarrannsókn skuli fara fram. Hér eru því bein fyrirmæli um, að réttarrannsókn skuli fara fram, ekki aðeins ef manntjón verður, heldur líka vegna slysa. Mér dettur ekki heldur í hug, að Tryggingastofnun ríkisins t. d. greiði dánarbætur án þess að hafa áður fullvissað sig um, að réttarrannsókn hafi farið fram. Það hlýtur að vera skilyrði fyrir bótum, að slík rannsókn hafi farið fram. Hitt er svo annað mál, að dómur hefur ekki gengið um öll slys. Það er annars eðlis. Ég hef bent á ástæðurnar fyrir þeim töfum, sem eru í sambandi við þessi mál, og taldi, að ráða þyrfti þar bót á. Hv. flm. sagði hins vegar, að núgildandi ákvæði kæmu ekki að neinu gagni, en ef svo er, þá er framkvæmdavaldið um að saka og þá, sem með þessi mál eiga að fara. Ég vil því vona, að hv. flm. geti fallizt á, að hann hafi haft rangt fyrir sér og að ekki hafi verið rétt að nota málið til þess að bera sakir á vissa aðila.



Herra forseti. Það þýðir lítið að ræða við hv. þm. Barð. Hann tekur ekki rökum, heldur kemur með nýjar fullyrðingar. Nú vill hann halda því fram, að þetta mál sé flutt út af Varðarslysinu. Hvaðan hefur hv. þm. þetta? Ég flutti þessa þáltill. í fyrsta sinn áður en þetta slys varð. Till. var flutt vegna slysa almennt og rannsóknar krafizt og löggjafar á grundvelli hennar til þess að koma í veg fyrir, að þessi slys endurtaki sig. Þá vildi hv. þm. halda því fram, að um öll þessi slys hefði farið fram réttarrannsókn, því að það væri skilyrði fyrir því, að slysabætur væru greiddar. Heldur hv. þm., að slysa- og dánarbætur séu ekki greiddar án réttarrannsóknar?  Hv. þm. mótmælir því líka, að ekkert hafi verið aðhafzt frá kl. 2.30 til kl. 6.30 til þess að bjarga mönnunum á Verði. Ég veit ekki, hvernig hv. þm. ætlar sér að stangast við þessar staðreyndir. Ég hef blað hér við höndina, ef hv. þm. vill sannfæra sig um þetta í stað þess að þrjózkast við og segja, að ég hafi farið rangt með. Heimildina hef ég hér fyrir framan mig. Þá sagði hann, að björgun hefði staðið yfir allan þennan tíma, mennirnir um borð í Verði hefðu verið að reyna að bjarga skipinu. Ég veit ekki, hvaða björgunartilraunir hafa farið fram, eftir að mennirnir gáfust upp við dæluna og austurinn frammi í skipinu, sem hv. þm. talaði um. En því var lokið fyrir þennan tíma samkv. þessari frásögn, sem hér um ræðir, og tveir af mönnunum þegar búnir að láta lífið við það starf. Ég held, að sú lýsing, sem hv. þm. gaf á því út af fyrir sig, hefði átt að gefa skipstjóranum bendingu um, að svo alvarlega væri komið, að réttara væri að hætta við að bjarga skipinu, en reyna heldur að bjarga mönnunum, meðan tækifæri væri til þess, meðan veður var sæmilegt og bjart af degi, en bíða ekki þangað til veðrið stórversnaði, eins og gert var. Nei, ég held ég hafi ekki, hvorki í framsöguræðu minni né í annan tíma, sagt neitt um of um Varðarslysið eða þessi slys yfirleitt, og það þýðir ekki fyrir þennan hv. þm. né aðra að bera í bætifláka fyrir það, að löggjafarvaldið geri ekki einhverjar tilraunir til þess, að svo miklu leyti sem í þess valdi stendur, að stemma stigu fyrir, að slíkt endurtaki sig hvað eftir annað á íslenzka togaraflotanum. Till. er flutt í þeim tilgangi einum, ef hægt væri að fá fram einhverja slíka samþykkt, sem mætti verða til þess að undirbyggja aðgerðir, sem gætu komið í veg fyrir þetta. - Það var vegna þess, að þm. voru daufir fyrir þessu máli, að ég talaði um Varðarslysið um daginn. Það var ekki gert í þeim tilgangi að ófrægja sérstaklega þann skipstjóra, sem bar ábyrgðina í því tilfelli, heldur til þess að sýna með slíku dæmi, hve þetta mál er alvarlegt í eðli sínu, ef þá mætti ná betur til eyrna hv. þm. en annars. Sá var tilgangurinn með því.



Herra forseti. Mér finnst þessi þáltill. vera fyllilega tímabær og skal taka fram, að mér finnst flm. hennar flytja mál sitt af fullkomlega viðeigandi alvöru, því að hér er um alvörumál að ræða. Ég fæ ekki skilið, hver getur yfirleitt verið á móti því, að fram fari réttarrannsókn til þess að fá gott yfirlit yfir það, hvaða slys hafa orðið á íslenzka togaraflotanum á því tímabili, sem til er tekið í þáltill., og er mikils virði að hafa vel undirbyggðar skýrslur um það, hvaða slys hafa þarna átt sér stað. Í till. segir berum orðum, að þessi rannsókn eigi að fara fram með það fyrir augum að grafast fyrir orsakir þessara slysfara. Það væri líka sannarlega þess vert, að við kæmumst að niðurstöðu um það, hvað valdið hefur þessum tíðu slysförum á togaraflotanum. Og til hvers á að fá þetta yfirlit og grafast fyrir orsakir slysanna? Til þess að undirbyggja breyt. á sjómannalöggjöfinni með það fyrir augum að fyrirbyggja slíkar slysfarir í framtíðinni. Ég undrast, ef nokkur óttast, að afleiðingar slíkrar rannsóknar mundu höggva nærri einum eða neinum sérstökum, eða ef einhver vildi ekki samþ. slíka till. af ótta við, að henni væri beint gegn einhverjum, sem við slys hafa verið riðnir. Ég efast einnig um, að slíkt mundi leiða sannleikann í ljós, en hér er ekki heldur um það að ræða, hvort þessi eða hinn sé sekur í sambandi víð slys, sem hafa átt sér stað, heldur er hér um að ræða þörfina á varúðarráðstöfunum, t. d. í sambandi við útbúnað skipanna, og að leggja þyngri ábyrgð á hendur skipstjóra til þess að fyrirbyggja slys. - Ég álít þetta því sjálfsagt mál og vil þakka hv. flm. fyrir það, hve þrautseigur hann hefur verið að hamra á þessari till., og álít ósæmandi hverjum þm. að beita sér gegn henni.



Herra forseti. Við hv. þm. Borgf. höfum leyft okkur að bera fram þessa till., sem er á þskj. 73, um að leyft verði að veita úr mótvirðissjóði helming þeirrar upphæðar, sem þar verður á sínum tíma, til landbúnaðarins. Hv. þm. Borgf. er nú fjarverandi og hefur fyrir þá sök ekki orð fyrir þessari till. Undanfarna áratugi hefur skipazt svo um starfshætti þjóðarinnar, að æ stærri hluti hennar hefur byggt afkomu sína á atvinnuvegum bæjanna og sjávarþorpanna. Það fer tæpast hjá því, þegar athugaðir eru möguleikar þjóðarinnar til lífsbjargar, að í ljós komi, að afkoma hennar sé ótrygg, einkum ef því heldur áfram, að straumur fólksins liggi til kaupstaðanna úr sveitunum, eins og hefur verið áberandi í seinni tíð, þótt þess sjáist nú nokkur merki, að þetta kunni að breytast. Ef litið er á hlutfallið milli landsmanna, þeirra er búa í sveitum og hinna, er dveljast við sjávarsíðuna, sést að þetta hlutfall hefur nú í langan tíma verið að breytast í þá átt, að fólkinu hefur fækkað í sveitunum eftir því, sem því hefur fjölgað í kaupstöðunum. Og því skemmra sem farið er aftur í tímann, því örar hefur þetta breytzt tiltölulega. Ef þetta væri fyrir fólksfjölgun í kaupstöðunum, væri nokkuð öðru máli að gegna, en það stafar af fólksflutningum til bæjanna, einkum til höfuðborgarinnar, af ýmsum ástæðum, og einnig þó nokkuð til annarra bæja, þótt ekki sé í eins stórum stíl. Orsakir til þessa eru margar og mismunandi, og er gagnslaust að fara að rekja þær ýtarlega, en mikið liggur þetta í því, að það fjármagn, sem þjóðin hefur aflað, hefur mest safnazt saman og starfað í Reykjavík. Í síðasta stríði var hér erlendur her með mikla atvinnu, sem hann veitti, og dró það mjög fólk hingað til bæjarins. Eitt árið greiddi herinn á annað hundrað millj. í atvinnutekjur hér. Má nærri geta, hver áhrif slíkt hefur haft. Nú á síðustu þingum hefur það verið höfuðviðfangsefnið að tryggja atvinnuvegunum rekstrargrundvöll. Okkar atvinnulíf er fábreytt: landbúnaður, sjávarútvegur og iðnaður. Á síðustu árum hefur miklu fé verið varið til eflingar og styrktar sjávarútveginum og einnig nokkru til iðnaðarins. Er það allt gott og blessað, meðan það getur gengið. En þegar litið er til landbúnaðarins, er strax nokkuð öðru máli að gegna. Hann hefur orðið mjög afskiptur á þessu sviði. Eftir stríðið höfum við aflað mikils skipastóls. 40–50 nýir togarar hafa verið keyptir til landsins og stór vélbátafloti og mikið af ýmiss konar vélum til þessa atvinnuvegar. Ber sízt að lasta þetta eða telja eftir. En því ber þó ekki að neita, að maður getur ekki verið óttalaus, ef mjög mikill hluti þjóðarinnar á að byggja afkomu sína á þessari einu atvinnugrein. Hvað iðnaðinum viðvíkur, er hann svo skammt á veg kominn, að við getum ekki sagt með réttu, að við getum byggt á honum útflutning okkar. Hitt er ljóst, að gott er fyrir okkur að geta framleitt iðnaðarvörur til eigin þarfa og jafnvel að geta stuðzt við útflutning iðnaðarvara. Íslenzka þjóðin hefur til skamms tíma byggt tilveru sína á landbúnaði. En eftir meiningu okkar hefur helzt til litið verið gert að því að styrkja landbúnaðinn með fé. Nú ber þó að viðurkenna, að á síðari árum hefur nokkurt fé verið veitt til ræktunar og annars slíks, en í allt of smáum stíl. Margar þessar framkvæmdir gefa ekki arð fyrr en eftir nokkur ár, og er því þörf mikils fjármagns til þessa atvinnuvegar. Nú, er svo háttar, að fólkinu fækkar, vex vélaþörfin að sama skapi, en þessar vélar koma ekki að gagni fyrr en búið er að búa jörðina undir komu þeirra. Er þess vegna auðséð, að kapp ber að leggja á að auka ræktunina, en slíkt er aðeins hægt með miklu fjármagni. Mótvirðissjóðurinn sjálfur kemur ekki að gagni fyrr en eftir nokkurn tíma og smátt og smátt, en helmingur hans, nokkuð á annað hundrað millj. kr., kemur þessum öðrum aðalatvinnuvegi þjóðarinnar að miklum notum. Þetta kann að vísu að þykja nokkuð há upphæð, en ræktun, uppbygging og rafmagn fyrir landið kostar geysimikið fé, og er fljótt að koma í hverja milljón. - Allt þetta kallar að og er óhjákvæmilegt, ef stöðva á fólksstrauminn til kaupstaðanna. Það hefur kveðið að því nú upp á síðkastið, að fiskimiðin séu að ganga til þurrðar. Þessi stórvirku veiðitæki, sem nú er farið að nota, virðast ætla að eyðileggja fiskimiðin fyrr en nokkurn óraði fyrir. Nú virðist ætla að taka fyrir fiskigöngur inn í firði landsins og afkoma fólks í kauptúnum því næsta ótrygg, auk þess að erlendir markaðir eru mjög svo stopulir. Af þessu má ljóst vera, að þótt þakka beri og meta, hvers virði sjávarútvegurinn hefur verið þessari þjóð, og gott sé meðan vel gengur, að varasamt og ekki skynsamlegt sé að treysta á hann eingöngu. Þess gætir nú æ meir meðal manna, að öryggi starfseminnar við sjávarútveginn sé ónógt og fólk sé farið að hugsa meir til landbúnaðarins. En ef fólk ætlar að halda áfram að vera í sveitunum eða flytja þangað, er það óhugsandi án mikillar opinberrar aðstoðar, sökum þess að allt, sem þarf til að koma slíku af stað og koma fótum fyrir sig, er svo fjárfrekt í bili. Ég held, að það sé nauðsynlegt fyrir Alþ. að taka einmitt þetta mál til alvarlegrar athugunar og að af þess hálfu verði aðgerðir hafnar í því. Ég veit að vísu, að ekki er hægt að taka mikið skjótfengið kapítal í landbúnaðinum, en öryggi þessa atvinnuvegar ætti að bæta það upp. Það, sem fyrst og fremst ber að sjá um, er, að þjóðin framleiði nóg fyrir sjálfa sig. Þjóð, sem byggir jafnharðbýlt land, þarf að lifa á kjarnmikilli og góðri fæðu. Hér er hægt að framleiða nóg af bæði kjöti og mjólk handa landsmönnum. Þetta er alveg bráðnauðsynlegt. en það er þó ekki nægilegt. Það verður að framleiða landbúnaðarafurðir til útflutnings líka, og er það þá ekki einmitt kjöt? Íslenzk bændastétt hefur nú um skeið átt við mjög mikla erfiðleika að etja, þar sem sauðfjárpestir hafa herjað. Hafa þær dregið mjög úr miklum framleiðslumöguleikum. Nú vonar maður, að það heppnist að yfirstíga slíka erfiðleika og sú stund renni upp, að skepnur verði heilbrigðar á ný. Hvað sauðfjárrækt snertir, þá höfum við mjög góð skilyrði til þess að geta framleitt í mjög stórum stíl til útflutnings. Til Ameríku hefur verið flutt töluvert af kindakjöti bæði í fyrra og nú. Hefur það verið selt háu verði og líkað ágætlega. Mér hefur verið sagt, að eftirspurn hafi verið miklu meiri en við höfum getað látið í té. Skilyrði til sauðfjárræktar eru prýðileg hér á landi, ekki sízt með aukinni ræktun. Heiðalöndin okkar, með þeim kjarngróðri, sem þar vex, eru gullnámur þessa lands. Ef þau væru skynsamlega notuð, gætu þau orðið mikill ávinningur fyrir þjóðina í efnahagsmálum, bæði í nútíð og framtíð. Líka má geta þess, hvað snertir nautgriparækt, að þá yrði meira notað ræktað land til beitar. Þetta hvort tveggja getur greitt fyrir því, að við getum framleitt í miklu stærri stíl landbúnaðarafurðir en við höfum nokkru sinni gert. Eins ber að gæta þess, hvað snertir þá fjármuni, sem til þessa starfs renna, að það er ekki eingöngu fyrir líðandi stund, sem þeim peningum er varið. Þetta er nokkurs konar framtíðarsjóður, sem verið er að mynda með slíkum framkvæmdum. Oftast fer það svo með slíkar framkvæmdir, að þeir, sem við taka, njóta meira góðs af því, sem gert hefur verið, heldur en þeir, sem að unnu. Með slíkum framkvæmdum og umbótum er verið að gera landið betra og byggilegra fyrir óbornar kynslóðir, og að því leyti er ólíkt ástatt með slík verk og t. d. þar, sem veiðar eru stundaðar. Þar er rányrkja, sem getur gengið meðan móðir náttúra er rík og getur látið mönnum í té af auðæfum sínum, án þess að nokkuð komi í staðinn. Þegar hún er þurrausin, er þar ekkert að fá. Þetta er hinn mikli munur, sem vert er að hafa í huga, þegar á að vega og meta það, sem gera skal. Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þessa þáltill. Þó að þetta sé allmikil upphæð á okkar mælikvarða og miðað við það, sem tekin hefur verið ákvörðun um í einu, þá er þetta ekki nema dálítill hluti af öllu því, sem þarf til þeirra framkvæmda, sem ég tel nauðsynlegar í þágu þjóðarinnar. Með það í huga, að þetta er fyrst og fremst fyrir framtíð hennar og velferð, en ekki okkar líðandi stund, ætla ég að gera það að till. minni, að hæstv. forseti fresti umr. og málinu sé vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég gæti búizt við því, að hæstv. fjmrh. segði eitthvað um þetta mál hér, en ég sé, að hann ætlar sér ekki að taka hér til máls. Með því að hér er afar stórt mál á ferðinni, þykir mér eðlilegt, að umr. verði um málið. Hæstv. forseti hefur ákveðið aðeins eina umr. um málið, en þar sem um er að ræða á annað hundrað millj. kr., þykir mér nokkuð linlega tekið á jafnstóru fjárhagsmáli. Nú hefur hv. flm. óskað eftir, að því verði vísað til hv. fjvn. og umr. frestað, og tel ég það rétt, úr því sem komið er. Það hefði verið eðlilegt að hafa tvær umr. um málið. Mér finnst það bera ákaflega lítinn ábyrgðarblæ, þegar fjöldamargir af stuðningsmönnum ríkisstj. bera fram á Alþ. ýmist þáltill. eða lagafrv. um að skipta stórum fjárfúlgum, sem verða til einhvern tíma í framtíðinni til þess að skipta. Hér er till. um að skipta mótvirðissjóði, en það kostar, að það yrði gert annaðhvort af handahófi eða með áróðri, án þess að menn viti, hvaða fé er að skipta. - Í öðru lagi eru hér till. um skiptingu á tekjum ríkisins 1951, eins og þær kunna að verða umfram gjöldin. Þetta er gert af stuðningsmönnum hæstv. ríkisstj., sem ætla sér að bera meðábyrgð á fjármálum ríkisins. Ein af þessum till. er sú, sem hér er til umr. Mér sem formanni fjvn. finnst þessi vinnubrögð einkennileg og sýna, að borið sé sáralítið traust til ríkisstj., sem þessir menn styðja og eiga að bera traust til, bæði nú og í framtíðinni. Mig furðar á, að þessi till. skuli geta komið fram eins og hún er. Mér finnst ókleift að ákveða með þáltill. að skipta þessu fé á þessari stundu. Það þarf miklu meiri undirbúning frá hæstv. ríkisstj., til þess að hægt sé að taka um þetta ákvörðun. Koma þar ekki einungis til greina sjónarmið atvinnuvegar, hversu nauðsynlegt sem það er að styðja hann. Ég mótmæli alls ekki neinu af því, sem hv. flm. hefur sagt um nauðsyn landbúnaðarins. En ég vil benda á það, sem skeði nýlega í Ed. Var þar borin fram mjög sterk krafa um að uppfylla nú loforð, sem gefið var á Alþ. 1945 í bjartsýni um ágætan fjárhag. Það hafa verið aðalrökin í því máli, að það bæri að láta þetta mál ganga fyrir öðrum málum, þar sem því hefði verið lofað á Alþ. 1945. Nú hefur viðhorfið breytzt síðan og m. a. í þeim málum, og aðrar kröfur hafa komið fram, sem eiga ákaflega mikinn og kannske meiri rétt á sér en það, sem lofað var 1945. Þetta sýnir, hversu það er ákaflega óvarlegt af Alþ. að binda sig með loforðum eins og hér er ætlazt til, um á annað hundrað millj. kr. - Mér þótti rétt að láta þetta koma fram við þessar umr. Þá vil ég einnig ræða nokkuð um meðferð hv. flm. á þessu máli. Hann hældi hér sem von var mjög landbúnaði sem atvinnuvegi og færði mörg rök að því, að hann ætti að styðja. Þetta er sannmæli hjá honum, svo langt sem það nær. En það er hægt að láta landbúnaðinn njóta sannmælis, án þess að sneiða að öðrum atvinnuvegum eða níða þá niður, en það stappaði nærri því, að hv. flm. gerði það viðkomandi sjávarútveginum. Hann minntist t. d. á, að það væri nú sannað, að hin stóru atvinnutæki, togararnir, hefðu þau áhrif, að fiskurinn gengi til þurrðar við strendur landsins. Það er ekki hægt að skilja annað af hans orðum en að þess vegna eigi að hætta að auka flotann og jafnvel helzt að selja þessi skip úr landi, a. m. k. væri hér ekki um eins mikinn bjargvætt að ræða og landbúnaðurinn væri. Taldi hann, að það væri mjög óvarlegt að treysta á þann atvinnuveg í framtíðinni. Aðvaraði hann þingheim um að fara varlega í það að eyða fé til sjávarútvegsins framvegis. - Nú vil ég benda hv. þm. á, að það er einmitt togaraflotinn, sem hefur margfaldað tekjur þeirra manna, sem stunda veiðar á togurum, ekki aðeins frá því, sem þeir höfðu áður við sama atvinnuveg, heldur í samanburði við þá, sem aðra atvinnuvegi stunda. [ Frh.]