Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jónas Kristjánsson) Þetta frv. hefir gengið í gegnum háttv.Nd. breytingalaust og kemur nú frá landbn. þessarar hv. deildar, sem hefir fallist á, að hjer sje um nauðsynjamál að ræða fyrir viðkomandi sveitarfjelag. Sauðárkrókur er bygður úr landi jarðarinnar Sauðár, og hefir frá því að hann stækkaði til muna verið algerlega kominn upp á aðra um beit og slægjur fyrir skepnur sínar. Nú eru þorpsbúar orðnir hátt á 7. hundrað, og atvinna þeirra daglaunavinna, sem til fellur, og sjósókn, sem ekki byrjar þó fyr en kemur langt fram á vor og stendur vanalega lítið fram eftir haustinu. Leggja þorpsbúar því stund á landbúnað, svo að þarna er eiginlega um þorp að ræða, þar sem menn fleyta fram lífinu með því að hafa nokkurn búpening, svo sem kýr, sauðfje og hross. En þorpsbúar eiga erfitt með að sjá skepnum sínum farborða og hafa orðið að sæta afarkostum bæði um beit og slægjur. Margir hafa viljað nota þann tíma, sem ekki verður á sjó farið, til þess að rækta túnbletti, en þess hefir ekki verið kostur, svo neinu nemi, vegna þess, að þeir hafa ekkert land til að rækta. Nú hafa þorpsbúar unnið það til að kaupa upp ábúandann á Sauðá, sem hefir þar lífstíðarábúð, og hann fallist á að afsala sjer jörðinni vegna þeirrar nauðsynjar, sem hann sjer, að þorpsbúum er á því að eignast jörðina. Af þessum ástæðum er frv. fram komið, og þykist jeg ekkert þurfa frekar um það að segja. Landbn. hefir fallist á nauðsyn þessa máls og leggur til, að frv. nái fram að ganga. Vænti jeg því, að hv. deild viðurkenni þessar sanngirnis- og rjettlætiskröfur þorpsbúanna á Sauðárkróki, með því að samþykkja frv., og læt jeg þá lokið máli mínu að sinni.

Frsm. (Árni Jónsson) Frv. þetta er borið fram til þess að gefa sjúkrahúsum rjett til þess að panta lyf beint frá lyfjaverslun ríkisins. Hefir það verið til umr. í hv.Ed., og voru þar gerðar á því litlar breytingar. Hjer í deildinni hefir verið á það bent af hv. 1. þm. Rang. (KIJ), að orðalag frv. væri ekki nógu skýrt. Nefndin breytti því orðalaginu eins og sjá má á áliti hennar. Tveir nefndarmenn álitu, að ekki bæri nein nauðsyn til þess að hafa í frv. ákvæði um, að ekki mætti selja sjúkrahúsum vín og ómengaðan spíritus. Um brtt. á þskj. 360 get jeg verið fáorður, vegna þess að það eru aðeins orðabreytingar. Það er nú fáment og góðment hjer í hv. deild, og vona jeg, að menn samþ. frv. með breytingunum orðalítið.

Pjetur Ottesen Það er rjett hjá hv.frsm.allshn. (ÁJ), að brtt. mín á þskj. 360 er aðeins orðabreyting. Enda þótt orðalagið á greininni eins og hún er yrði ef til vill ekki misskilið, þá finst mjer enn öruggara, að svo fari ekki, ef þessi breyting er samþ.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Nefndin hefir ekki getað orðið sammála um þetta frv., en meiri hl. hennar leggur til, að frv. verði samþykt. Í frv. eru ákvæði um, hvenær verkkaup skuli síðast útborgað, en meiri hl. nefndarinnar hefir gert nokkrar breytingar á þeim, sem sje, að fast starfsfólk skuli það talið, sem með samningi er ráðið 6 mánaða tíma, og þurfi ekki að greiða því kaupið vikulega. Í öðru lagi vill meiri hluti nefndarinnar gera nokkru skjótari, einfaldari og ódýrari málarekstur út úr vinnulaunum heldur en nú er, með því að heimila, að slík mál megi sæta meðferð einkalögreglumála, en það er sama og gert er nú með vinnuhjú. Með þessu yrði miklu auðveldara fyrir verkafólk að ná kaupi sínu. Svo skal jeg geta þess, að hæstv. atvrh. (MG) skaut því til nefndarinnar, þegar málið var hjer til umræðu, að æskilegt væri að setja þetta saman í ein lög, en við nánari athugun þótti nefndinni hyggilegra að koma með þetta sem viðauka við þau lög, sem upphaflega voru, vegna þess, að þessi ákvæði ná ekki yfir sömu menn og fyrri partur laganna. Þetta frv. nær yfir verkafólk annarsstaðar en í sveitum, en ekki skráða sjómenn, en fyrri lögin ná yfir verkamenn og sjómenn. Komin eru sjerstök ákvæði um verkkaup sjómanna í siglingalögunum og gjalddaga á því, og þá er ekki óviðeigandi, að ákvæðin um verkafólkið sjeu höfð sjerstök, sem viðauki við lög um verkafólk í landi, svo lengi sem öll slík ákvæði um vinnulöggjöf eru ekki tekin saman í eina heild. Annars skal jeg ekki fara fleiri orðum um þetta frv. Jeg vona, að hv. deild taki frv. vel og leyfi því að ganga til 3. umr.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Það er rjett hjá hv.frsm. (IHB), að nefndin gat ekki orðið sammála um frv. Vill meiri hl. vísa því til stjórnarinnar, en ekkert kemur fram um það hjá hv. meiri hl., hvert það framtíðarskipulag er, sem hann hefir hugsað sjer á húsmæðrafræðslunni í landinu. Þó býst jeg við, að hv.frsm. muni hafa eitthvert skipulag í huga, og þá langar mig til þess, að fá að vita, hvað hv.frsm. hefir hugsað sjer, að hjer yrðu margir húsmæðraskólar, hve stórir og hvar þeir eigi að vera. Sumir vilja hafa bara tvo húsmæðraskóla, eins og bændaskólana. Jeg vil ekki bera hv. meiri hl. neitt misjafnt á brýn, en það verð jeg að segja, að það voru kaldar viðtökur, sem frv. fekk hjá honum. Þetta er því einkennilegra, þar sem annar nefndarmanna er fulltrúi fyrir Seyðisfjörð, er njóta mundi mikils góðs af þessum skóla, og hitt er fulltrúi kvenna hjer á Alþingi. Um skólastofnunina sjálfa er það að segja, að ekki verður vefengt, að Hallormsstaður er einn sá staður, er mönnum þykir mest til koma vegna náttúrufegurðar og Austfirðingum þykir vænt um. Þar er loft mjög hreint og heilnæmt, skógurinn fyllir fjallshlíðina, en Lagarfljót er fyrir neðan, og hinumegin við það blasir hinn fagri Fljótsdalur. Samgöngur eru góðar þangað, bæði með bát á fljótinu, og þegar brú er komin á Grímsá, vantar ekki nema lítinn vegarkafla til þess, að akfær vegur sje frá Egilsstöðum að Hallormsstað. Það er að mínu viti mikill kostur, að skólinn verður ekki í þjóðbraut. Jeg held því, að hvort sem litið er á Hallormsstað sjálfan, afstöðu hans í sveitinni og fjórðungnum og samgöngurnar, þá held jeg, að ekki verði betur á kosið, enda virðist mikil ánægja meðal sýslubúa yfir staðnum. Jeg fekk nýlega skeyti frá Búnaðarsambandi Austurlands, þar sem það biður mig að útvega teikningar af skólanum, til þess að leggja það fyrir þingið, ef með þyrfti. En jeg vissi, að meiri hl. var á móti þessum skóla, og vildi jeg því ekki baka sambandinu kostnað að óþörfu. Að það sje of mikið fyrir Austfirði að fá skólann, getur ekki komið til mála, þar sem hjer er um tvær stórar sýslur að ræða, með mörgum kaupstöðum. Þegar litið er á tölu unglinga í báðum Múlasýslum, þá er stærð skólans ekki mikil, þó að honum verði ætlað að geta tekið á móti 40 stúlkum. Það hlýtur að vera sjálfsögð krafa, að allur þorri kvenna geti fengið verklega mentun. Og þessi skóli mundi ekki hafa við að taka á móti stúlkum, sem vildu verða þar kenslu aðnjótandi. Þetta hlýtur hv.frsm. að vera vel kunnugt, þar sem árlega þarf að vísa frá hússtjórnardeild kvennaskólans hjer fjölda stúlkna. Jeg hefi lagt áherslu á það, að hvernig sem skipulagi húsmæðrafræðslunnar verður háttað í framtíðinni, þá verður það með öllu óhugsandi, að ekki verði settur á stofn húsmæðraskóli á Austurlandi. Jeg vil í þessu sambandi benda hv.frsm. á, að þar sem hann hefir lagt áherslu á það, að gera kvennaskólann í Reykjavík að ríkisskóla, en þeir, sem hafa verið á móti því, hafa flutt fram þá mótbáru, að skólinn væri sjerskóli, þá getur hv.þm. ekki komið það á óvart, þó að við nú viljum standa við þetta í verki, að landið taki að sjer sjerskólana, og verða þannig við ósk hv.þm. (IHB). Viðvíkjandi þeirri mótbáru hv. meiri hl., að betra hefði verið að hafa skólann á Eiðum, skal jeg taka það fram, að fyrst og fremst eru þar engin náttúruskilyrði, sem mæla með því. Þó að þarna hafi verið reist allstórt hús og sett í það miðstöð, þá er það víst, að skólinn hefði aldrei verið reistur frá byrjun á þeim stað. Það er enginn ánægður með þann stað. En þar sem búið var að reisa þarna steinhús, þótti ekki rjett að láta húsið ónotað. Nú hefir Eiðaskóli verið gerður að almennum unglingaskóla fyrir Austurland. Auk þess mundi það engan sparnað hafa í för með sjer, þó reist væri hús undir húsmæðraskóla á Eiðum, í stað þess að reisa það á Hallormsstað. Flutningskostnaðurinn yrði sá sami, og rekstrarkostnaðurinn yrði meiri á Eiðum. Á Hallormsstað þarf t. d. að grisja skóginn, og er þar því ótakmarkaður eldiviður rjett við húsið. Hv. frsm. talaði um það, að það væri nær að hugsa um hressingarhæli á Austurlandi heldur en þennan skóla. Við höfum bæði verið með í því að undirbúa hressingarhæli í nánd við Reykjavík, en ennþá er það fyrirtæki ekki komið langt á stað. Þá hefir verið talað um hressingarhæli á Reykjum í Ölfusi, en jeg veit ekki til þess, að talað hafi verið um að setja á stofn hressingarhæli á Austurlandi, sem auðvitað væri mjög æskilegt að kæmist upp sem fyrst. En mjer er líka ant um, að hinir ungu og heilbrigðu fái hressingu, þegar þeir eru að byrja lífið, en jeg læt mjer ekki nægja, að þeir fái hressingu, þegar þeir hafa mist heilsuna. Það hefði ekki litla þýðingu fyrir heimilin á Austurlandi, ef um 40 ungar stúlkur væru á Hallormsstað á vorin, þegar allur gróður er að vakna aftur af vetrarsvefninum, og þær færu út í grænan skóginn og nytu fegurðarinnar um leið og þær teiguðu að sjer skógarilminn. Þau áhrif, sem þetta mundi hafa á þessar ungu stúlkur, má óhætt telja á tekjulið Hallormsstaðaskólans. Jeg er því í engum vafa um það, að stofna þennan skóla, og jeg get fullvissað hv.þdm. um það, að Austfirðingar yfirgefa ekki Hallormsstað sem skólasetur. Hv. frsm. gekk fram hjá þeirri röksemd minni, að það er mjög mikils virði fyrir landið, að hafa góð húsakynni á stað eins og Hallormsstað. Jeg tók eftir því í dag, að verið var að greiða atkv. í hv.Nd. um fjárstyrk til ísl. hjúkrunarkvenna til þess að taka á móti erlendum stallsystrum sínum. Og í sumar var tekið á móti embættismannafjelagi Norðurlanda, og svo stendur til bráðlega, að þingmannafjelag Norðurlanda heimsæki okkur. Þá koma sagnfræðingarnir o. s. frv. Það er ómögulegt að segja, t. d. eftir tuttugu ár, hvernig alþjóðafjelagsskapurinn snertir okkur. Þá getur svo farið, að við þurfum nauðsynlega að hafa húsakynni á fögrum stöðum, til þess að geta tekið á móti 10–20 útlendingum í nokkra daga. Það, sem hrífur útlendinga mest hjer á landi, er ekki fundir í Iðnó eða í Bárunni, og þeir verða ekki hrifnir af bæjarfegurðinni hjer, en mörgum þeirra verður ógleymanleg fegurð íslenskrar náttúru. En til þess að þessir menn geti notið fegurðarinnar til fulls, þurfa húsakynni að vera sæmilega góð fyrir þessa menn, sem flestir eru góðu vanir í þeim efnum. Af sömu ástæðu er það æskilegt, að reisa skóla á Laugarvatni. Með þessu móti væri hægt að fullnægja bæði hinni „praktisku“ þörf á góðum húsakynnum fyrir gesti landsins og framtíðarþörfinni um góðar mentastofnanir á þessum fögru stöðum, þar sem náttúran hrífur mest og best er að hafa þessar stofnanir. Jeg veit, að hv.frsm. er mjer sammála um þetta. Að síðustu vil jeg taka það fram, að mjer var það mikið gleðiefni, að hv.frsm. (IHB) viðurkendi það, sem jeg segi í nál. mínu, að ástæða sje til þess að hraða þessu máli, vegna þess að nú er völ á álitlegri forstöðukonu. Er það óneitanlega mikill kostur. Á Akureyri hefir nú húsmæðraskólamálið sofið rólegum svefni síðan 1917, en nú síðustu dagana hafa verið gerðar tilraunir til þess hjer á þingi og norðurfrá, að hindra nábúann í því efni að koma upp sínum skóla. Að þetta mál hefir dregist svo fyrir Akureyrarkonum er af því, að þær hefir vantað forystukonu til þess að fylkja sjer um. En það er engin ástæða til þess að láta Austfirðinga gjalda þess, því að þeir hafa í þessu máli ágæta forystu. Á fjárlögum nú er 1500 kr. styrkur til þess að byrja húsmæðraskólahald í Mjóanesi. Okkur er það ljóst, að enda þótt frv. þetta yrði samþ., þá mundi skólahúsið ekki reist í sumar. En þó vildum við, að skólinn gæti tekið til starfa í haust. Benedikt Blöndal og frú Sigrún hafa haldið uppi skóla í Mjóanesi, er hefir getað tekið um 10 nemendur, en sá skóli er ekki útbúinn sjerstaklega til húsmæðraskóla. En með styrknum til frú Sigrúnar ætti húsmæðraskólinn að geta verið í Mjóanesi í vetur, þó að þar sjeu að vísu lítil húsakynni, og sá vísir mundi þá halda þar áfram, þangað til hann yrði fluttur að Hallormsstað. Þar sem hv.frsm. dró það í efa, að frú Sigrún væri viðbúin að taka við forstöðu þessa skóla og virðist mjer kenna þar óþarfrar gagnrýni frá hv.þm. (IHB) á getu þessarar konu - þá skal jeg taka það fram, að jeg geri ráð fyrir, að frú Sigrún hafi ekki sjerstaklega lagt stund á matreiðslu, en hinsvegar hefir hún stundað ítarlega margskonar kvenlega iðn. Og við skóla, sem ætti að hafa um 40 nemendur, yrði að vera fleiri en einn kennari, og þá mundu þeir kennarar vitanlega skifta með sjer verkum. En það sem mælir með frú Sigrúnu í þessa stöðu er það, að þó að hún sje ekki sjerfræðingur í öllum greinum hússtjórnar, þá er hún kona óvenjulega gáfuð og vel ment og hefir þá persónueiginleika, sem nauðsynlegir eru þeim, er mannaforráð eiga að hafa. Jeg lít svo á, að full ástæða sje til að samþ. frv. eins og það liggur fyrir, eða með lítilvægum brtt., er komið gætu fram við 3. umr. eða í hv.Nd. Allir þræðir þessa máls liggja þannig, að það er engin leið að stöðva það, þó að ef til vill verði hægt að tefja það í 1–2 ár. En jeg trúi því ekki, að hv.frsm. vilji vinna að því, að spilla þessu máli austfirskra kvenna.