Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það eru einkum tvö atriði í sambandi við þetta frv., sem nokkrum ágreiningi hafa valdið. Það er í fyrsta lagi stjórn sjóðsins, hvort það skuli láta þar við sitja, eins og segir í upphaflega frv., að biskup fari með stjórn sjóðsins, eða hvort skipa skuli nefnd, sem fari með stjórnina. Það er ekki alveg rétt, sem hér kom fram við umræðu í gær, að biskup sé algerlega einráður eins og upphaflega var í frv. um styrkveitingar úr sjóðnum, heldur voru þær bundnar því skilyrði, að nefnd, sem biskup að vísu átti sæti í, féllist á teikningar og breytingar á þeim kirkjum, sem ætlunin var að gera við, eða teikningar og áætlanir um nýbyggingu, ef um það væri að ræða. En það varð nú ofan á í þessari þd. í gær, að það skuli vera nefnd, sem stjórni sjóðnum. Og get ég fallizt á það, þó að heilbr.- og félmn. teldi það á sínum tíma óþarft. En ég vil leyfa mér að bera fram. skriflega brtt., sem ég vil lesa, með leyfi hæstv. forseta. Það er brtt. við frv. til l. um Kirkjubyggingasjóð. Við 2. gr. Síðari málsgr. orðist svo: „Stjórn sjóðsins skal skipuð þrem mönnum. Biskup landsins á sæti í stjórninni og er formaður hennar, en tveir stjórnarmenn skulu kosnir af Synodus til þriggja ára í senn. Reikningar sjóðsins skulu birtir í Stjórnartíðindum.“ Það, sem felst í þessari till., er aðallega það að gera kosninguna einfaldari en er í þeirri till., sem samþ. var hér áður. Flm. ásamt mér að þessari till. er Halldór Ásgrímsson, 2. þm. Þetta er eingöngu til að gera kosningu nefndarmanna einfaldari í framkvæmd. Það er að vísu ekki gert ráð fyrir eins og var í till., sem hv. þm. N-Þ. flutti hér og samþ. var, að þeir séu kosnir sinn úr hverjum landsfjórðungi, því að það er ekki gert ráð fyrir, að það séu kosnir nema 2 menn auk biskups. En ég hygg, að það sé nú ekki svo áríðandi, að ekki megi komast af án þess, því að væntanlega mun biskup manna bezt vera kunnugur þessum málum, hvar skórinn helzt kreppir. Hann ferðast um landið og kynnist þessum málum manna bezt. Og væntanlega verður þar að auki sóttur fundur þessara nm. frá þeim söfnuðum, sem hafa í huga kirkjubyggingar eða endurbætur og viðgerðir á kirkjum, sem einhverju nema. Hitt atriðið, sem nokkuð hefur verið deilt um, er um styrkupphæðina. Það er í þessu frv., að styrkupphæðin megi ekki fara fram úr 25% eða fjórðungi kostnaðar,. ef um viðgerð er að ræða eða endurbyggingu. Ég vil aðeins leyfa mér í sambandi við það að vekja athygli á því, að í frv. er ákvæði, sem bannar að veita nema 200 kr. á m3 til nýrra kirkna. Eftir því sem kostnaður við kirkjubyggingar er nú, þá er talið, að það muni nema í kringum þriðjungi kostnaðar í hæsta lagi. Virðist n. við athugun á þessu ekki óeðlilegt; að hlutfallið væri nokkru lægra, þegar um endurbyggingu væri að ræða. Að minnsta kosti er óeðlilegt að veita hærra hlutfall til endurbyggingar heldur en til nýbyggingar, því að endurbygging eða víðgerð mun oftast mun viðráðanlegri fyrir söfnuðina heldur en ný bygging. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að þessi brtt.; sem við 2. þm. N-M. flytjum hér, verði samþ. og frv. þannig breytt verði samþ. í þessari deild.

Pétur Ottesen Hv. þm. N-Þ. tók aftur hér í gær til 3. umr. síðari lið brtt. sinna, sem snerti ákvæði 3. gr. frv., og við höfum nú; hv. þm. N-Þ. og ég, leyft okkur að bera hér fram skriflega brtt. um þetta efni, og mun hann þess vegna endanlega taka aftur sína till. Þessi brtt. okkar við 3. gr. er um það, að í stað þess, að þar er svo ákveðið, að lán til endurbótar kirkna megi ekki vera hærra en 1/4 kostnaðar, þá leggjum við til, að í atað 1/6 kostnaðar komi 2/5 kostnaðar. Það er vitað, að í mjög mörgum tilfellum munu endurbætur á kirkjuhúsum vera gerðar með þeim hætti að lagfæra þær byggingar, sem fyrir eru. Og kostnaður við það að gera þessar byggingar svo úr garði, að þær verði varanlegar og uppfylli þær kröfur, sem gerðar eru. nú til slíkra húsa, mun í mörgum tilfellum vera ærið þungbær, þó að léttara sé en að rífa kirkjuna af grunni og byggja hana upp aftur. Og þar sem svo hagar til, að hægt er að gera hin eldri hús góð og varanleg, þá er það sjálfsagt í mörgum tilfellum hagkvæmisatriði að fara þessa leið í málinu, og ætti því frekar heldur en hitt að stuðla að því, að svo væri gert. Með tilliti til alls þessa er það, sem við hv. þm. N-Þ. höfum leyft okkur að flytja þessa brtt. Ég hef átt tal um þetta við þá menn í Ed., sem stóðu að flutningi þessa frv., og hafa þeir ekkert haft fyrir sitt leyti við þessa breytingu að athuga og viðurkenna, að rétt væri að færa málið í þetta horf. Það þarf þess vegna ekki að óttast það, að það valdi neinum ágreiningi milli deilda, þó að þessi brtt. okkar hv. þm. N-Þ. yrði samþykkt Vil ég svo leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa skrifl. brtt. okkar og biðja hann um að fá afbrigði fyrir því, að hún megi koma hér til- umræðu og atkvæðagreiðslu.



Herra forseti. Um leið og ég staðfesti það, sem hv. þm. Borgf. gat hér um áðan, að ég tek aftur síðari brtt. mína á þskj. 444, þá vil ég aðeins minnast á það, að komið hefur fram till. frá tveim hv. þm. um að kjósa stjórn Kirkjubyggingasjóðs með öðrum hætti en gert er ráð fyrir í frv., eins og það liggur nú fyrir. Í frv., eins og það liggur nú fyrir, er gert ráð fyrir, að 4 stjórnarmenn séu þannig kosnir, að einn sé kosinn í fjórðungi hverjum af sóknarprestum og formönnum sóknarnefnda. Hv. flm. brtt. leggja til, að stjórnarnefndarmönnum verði fækkað í 3 og að þeir 2, sem kosnir eru, verði kosnir á prestastefnu, þ.e.a.s. fyrir allt landið í senn: Það má nú e.t.v. segja, að þetta skipti ekki meginmáli, en mér virðist nú, að vera muni að sumu leyti auðveldara að kjósa þessa stjórnarfulltrúa heima í fjórðungunum heldur en áð láta fara fram allsherjarkosningu fyrir allt landið í senn. Ég tel því, að brtt. sé ekki til bóta, þó að segja megi, áð hún skipti e.t.v. ekki mjög miklu máli. Hv. þm. gera það að sjálfsögðu upp við sig, hvort þeir telja ástæðu til þessarar breytingar. Ég tel að með ákvæðunum í frv., eins og þau nú eru, séu áhrif landshlutanna á stjórn sjóðsins betúr tryggð eri með brtt., og ,það skiptir nokkru máli.



Herra forseti. Það er aðeins í sambandi við síðara atriðið; sem ég raunar greindi nú frá hér áðan, þegar ég talaði fyrir till. okkar, - það er síðara atriðið, sem deilt hefur verið um í þessu máli, atriðið um það hlutfall, sem heimilast skal að lána úr sjóðnum. Ég skýrði frá því, að þegar um nýbyggingar væri að ræða, teldu fróðir menn, að hlutfallið, eins og það er í frv. núna, væri 1/3 sem mætti styrkja. En með till. þeirra hv. flm., sem komu hér með brtt., er gert ráð fyrir, að styrkja megi endurbyggingu eða viðgerðir á kirkjum með 2/5, þ.e.a.s. nokkru hærra hlutfalli. Það var það, sem ég vakti athygli á áðan að okkur fyndist nú ekki eðlilegt, sérstaklega þegar, eins og hv. þm. Borgf. viðurkenndi, að telja mætti víst, að það væri yfirleitt auðveldara fyrir söfnuðina að endurbyggja kirkjur og gera við þær heldur en ef þeir þyrftu að ráðast í nýbyggingu. Ég vildi bara vekja frekari athygli á þessu en ég gerði áðan, að okkur finnst ekki eðlilegt að hafa hlutfallið hærra um viðgerðir eða endurbyggingu heldur en um nýbyggingu.



Það verður ekki ráðið af ákvæðum frv., hvað miklum hundraðshluta lán megi nema af kostnaðarverði kirknanna miðað við rúmmál þeirra. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef getað aflað mér um þetta, þá mun - þó að okkar till. verði samþ. - ekki farið fram úr því, sem heimild er til samkv. frv. að veita lán til nýbyggingar. Till. okkar er flutt með tilliti til þess, að sá stuðningur við kirkjubyggingar, sem í frv. þessu felst, verður í mörgum tilfellum notaður til þess að endurbæta þær kirkjur, sem fyrir eru, án þess að rífa þær til grunna. Þannig er það nú orðið mjög algengt, t.d. um timburkirkjur, - og eldri kirkjurnar eru flestar byggðar þannig, - að steypa utan um þessi hús og gera þau með þeim hætti að mjög varanlegum byggingum. En af þessu leiðir að sjálfsögðu, að það þarf líka að gera miklar breytingar og umbætur á kirkjunum innanvert, til þess að þær uppfylli þær kröfur, sem nú eru gerðar til þess, að slík hús séu hæf til messugerða. Það er vitað, að umbætur á kirkjukostinum með þessum hætti eru mjög kostnaðarsamar, en hins vegar þó með þessum hætti hægt að komast af með minni útgjöld heldur en að reisa kirkjurnar að nýju. Ég held þess vegna, að það sé rétt af Alþingi að stuðla frekar að því, að umbótunum verði, þar sem því verður við komið, beint inn ú þessa braut, heldur en að vera að ýta undir það með lánsákvæðum frv., að farið verði í það að rífa kirkjur af grunni og byggja þær svo alveg upp að nýju með þeim mikla kostnaði, sem það hefur í för með sér. Ég vildi þess vegna mjög mælast til þess og teldi, að það væri hyggilegt af Alþingi að haga lánsupphæð til endurbóta á eldri kirkjum með þeim hætti, sem við hv. þm. N-Þ. höfum lagt til, og ég sé ekki, að það komi neitt í bága við ákvæðin um lánveitingar til þess að byggja kirkjur að nýju. Ég hef átt samtal við flm. þessa frv. í Ed., og hafa þeir látið í ljós við mig samþykki sitt við þessari brtt.



Herra forseti. Samvn. samgm. hefur rætt þetta mál milli umr. og athugað þær brtt., sem fram hafa komið. Samkomulag varð um það í n. að mæla með samþykkt tveggja brtt., sem fyrir liggja frá hv. þdm., þ. e. í fyrsta lagi brtt. á þskj. 537 frá hv. þm. Rang., um þá breyt. á 2. gr. frv., að þar sem segir í 23. lið d: „Hólsá hjá Ártúni í Landeyjum“, skuli koma: Hólsá í Landeyjum. Nefndin hefur rætt við vegamálastjóra um þessa breyt., og telur hann, að hún sé sanngjörn, þar sem ekki sé fullráðið, að brúin verði byggð hjá Ártúni. Þess vegna sé eins skynsamlegt, að því sé ekki slegið föstu í l., hvar í Landeyjum hún skuli byggð, en þjóðvegur liggur að ánni, þannig að brúin verður á þjóðvegi, þegar hún verður byggð, og þjóðvegur liggur þar nú þegar að. N. mælir því með, að þessi till., sem er nánast sagt leiðrétting, verði samþykkt. Þá er brtt. á þskj. 527 frá hv. þm. A-Húnv. (JPálm), fyrri brtt. við 2. gr. frv. um, að fyrir „Sléttá í Svínadal“ komi: Sléttá í Sléttárdal. - Nokkur ágreiningur hafði verið milli flm. og n. við fyrri umr. um þessa brtt. En hann hefur nú flutt hana nokkuð breytta, og n. hefur í samráði við vegamálastjóra fallizt á það, að rétt sé að gera þessa breytingu á, að í staðinn fyrir „Sléttá í Svínadal“ komi: Sléttá í Sléttárdal. - Þetta skiptir nú víst ekki meginmáli, þar sem Sléttárdalur mun vera hluti af Svínadal, eða a. m. k. lítur vegamálastjóri þannig á. En sem sagt, sættir hafa nú tekizt milli n. og vegamálastjóra annars vegar og hv. þm. A-Húnv. hins vegar á þeim grundvelli, að þessi breyting verði gerð. Mælir n. því með, að fyrri till. á þskj. 527 verði samþ. Hins vegar leggur n. gegn síðari till. við 2. gr. frv., að upp í endurbyggingu brúa á þjóðvegum verði tekin Blanda um Blönduós. Vegamálastjóri upplýsir að vísu, að þessi brú sé nú ein hinna elztu, sem byggðar hafi verið, en telur hana traustbyggða og sterka brú og ekki meiri ástæðu til þess að taka hana upp í brúalög nú undir þessum lið en fjöldamargar aðrar brýr. N. leggur þess vegna gegn því, að þessi brtt. verði samþ. Þá er hér brtt. frá hv. þm. Snæf. (SÁ), sem mér skilst að hann hafi endurflutt, þ. e. um að taka brýr á tvær ár upp í endurbyggingarkafla frv., Hítará og Haffjarðará. Um hina fyrri er það að segja, að samkv. till. n. var hún tekin upp í frv. við 2. umr., en n. mælti þá gegn því, að Haffjarðará yrði tekin þar upp, og er hún nú sem fyrr andvíg því og mælir því gegn samþykkt þeirrar brtt. Þá er loks brtt. sú, sem hv. 1. þm. Árn. (JörB) flutti við 2. umr. og nú einnig við 3. umr., um brú á Ölfusá hjá Óseyrarnesi, nýjan lið. Þar sem þessi brú var ekki á þjóðvegi, taldi n. við 2. umr., að hún gæti ekki mælt með því, að hún yrði tekin upp í frv. Nú milli umr. hefur hún svo tekið hana til athugunar að nýju, en ekki náð um hana samkomulagi. Nm. hafa því óbundnar hendur um fylgi eða andstöðu við till., þannig að ég get ekki fyrir hönd n. mælt með henní eða móti. Hv. þm. hafa heyrt þau rök, sem hafa komið fram með og móti því að taka þessa brú upp í brúalög, og tel ég óþarft að endurtaka þau. En eins og ég sagði, náðist ekki samkomulag um afstöðu til hennar í n., og hljóta því hv. þm. jafnt og nm. í samgmn. að hafa óbundnar hendur um afstöðu til hennar. Að öðru leyti vil ég undirstrika það, að n. væntir þess, að þær brtt., sem hún hefur mælt gegn, verði ekki samþ. og að málið fái sem skjótasta afgreiðslu út úr hv. þingdeild.



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls voru felldar allar till. um það að taka sýsluvegabrýr inn á þessi brúalög, og er náttúrlega ekkert við því að segja, því að í raun og veru er það ekki kannske neitt aðalatriði, hvort ein brú er á brúalögum eða ekki. Hitt er meginatriði, hvaða fjárveitingar eru lagðar fram til þess að byggja upp brýr. En hinu er ekki að neita, að víða er það svo, að það er jafnmikil þörf á að byggja upp brýr á sýsluvegum eins og þjóðvegum, og ríkissjóður á að kosta hvort tveggja að fullu, eftir því sem verið hefur upp á síðkastið og gert er ráð fyrir samkv. þessum lögum. Varðandi þær tvær smábrtt., sem ég hef flutt á þskj. 527, þá vil ég nú mótmæla því, sem fram kom hjá hv. frsm. samgmn., að Sléttárdalur sé hluti af Svínadal. Það eru tveir dalir, og það er þar háls á milli, og dettur engum kunnugum manni í hug að jafna því saman, og er í raun og veru merkilegt, að ein 5 manna n. hér á hv. Alþ. skuli ekki vera betur að sér í landafræðinni en það að geta ekki gert sér grein fyrir því, hvað dalirnir heita í landinu. En n. ætlar nú að ganga inn á þetta, svo að það verður nú sjálfsagt leiðrétt, því að þetta er nú ekkert annað en leiðrétting. Varðandi brúna á Blöndu er það að segja, að hún er ein af elztu brúm landsins og mun vera byggð 1896. Hún er miklu mjórri en æskilegt væri og nú er tíðkanlegt á þeim brúm, sem byggðar eru upp, og það hefur hvað eftir annað þurft að endurbæta hana. Þetta er ekkert sérlega löng brú, og stöplarnir eru náttúrlega í góðu lagi. Þetta er járnbrú. En þegar farið er að setja skrá um það, hvaða gamlar brýr skuli endurbyggja í næstu framtíð, þá fannst mér það eðlilegt og sjálfsagt, að þessi brú yrði tekin þar með, en ég geri nú ráð fyrir, að mikill hópur af þeim brúm, sem hér eru taldar upp í þessu lagafrv., hljóti að bíða töluvert lengi, þangað til þær verða byggðar, en sem sagt fannst mér það ósköp eðlilegt, að þessi brú kæmi undir þann kafla, þar sem taldar eru upp þær gamlar brýr, sem æskilegt er að endurbyggja. Annars má gera ráð fyrir því, úr því að hv. n. getur ekki fallizt á þessa till., að þá verði hún felld, og það verður þá að hafa það.



Herra forseti. Í rauninni er það óþarft fyrir mig að taka til máls í sambandi við till. á þskj. 537, þar sem frsm. samgmn. hefur lýst því, að samgmn., eftir að hafa rætt við vegamálastjóra, fellst á till. Það má segja, að till. sé lítið annað en leiðrétting; hún fer ekki fram á nein fjárframlög fram yfir það, sem væri, ef brúin á Hólsá væri byggð þar, sem brúarstæðið er nú ákveðið. En ástæðan til þess, að við þm. Rang. flytjum þessa brtt., er sú, að brúarstæðið hjá Ártúni er ekki eins hagstætt og ætlað var í fyrstu og reynslan hefur sýnt, að það er jafnvel hættulegt að þrengja ána hjá Ártúnum fyrir ofan Djúpóssfyrirhleðsluna; af því gæti stafað hætta fyrir Djúpóssfyrirhleðsluna. Með þessari brtt. er gert ráð fyrir að brúin verði byggð allmiklu neðar, en þar sem ekki hefur verið mælt nákvæmlega fyrir brúarstæðinu, er ekki nánar tiltekið með þessari till., hvar brúin skuli byggð, heldur en það, að hún skuli byggð í Landeyjum, við þjóðveginn í námunda við Þykkvabæ. Ég vil aðeins láta þetta koma fram hér, vegna þess að brúin er búin að vera í brúalögum í nokkur ár, og hefur ekkert fjárframlag fengizt til hennar nú á síðustu árum. Einu sinni hafði verið veitt til hennar að mig minnir 80 þús. kr., en vegna þess, hversu brúarstæðið þótti alltaf vafasamt, hefur ekki enn verið byggð þarna brú, og nú upp á síðkastið ekkert fé veitt til hennar. Við teljum þess vegna, flm., að það sé ekki forsvaranlegt, úr því að verið er nú að endurskoða brúalögin og samþ. hér lög um margar brýr, sem skuli byggðar í náinni framtíð, að láta brúarstæðið enn vera ákveðið hjá Ártúnum yfir Hólsá, þrátt fyrir það þótt reynslan hafi sýnt okkur og kennt, að þetta brúarstæði sé vægast sagt vafasamt. Þakka ég svo hv. samgmn. fyrir góðar undirtektir í sambandi við þessa till.



Herra forseti. Við þm. Rang. fluttum allmargar brtt. við frv. til l. um brúargerðir, sem liggur fyrir hv. d. frá samgmn. Þessar till. okkar voru felldar við 2. umr. málsins að undanskilinni einni, sem fjallaði um endurbyggingu á brú yfir Ytri-Rangá við Hellu og samgmn. tók upp í sínar till. Í frv., eins og 1. flm. till. á þskj. 537, hv. 1. þm. Rang. (IngJ), gat um, er gert ráð fyrir nýrri brú yfir Hólsá hjá Ártúnum í Rangárvallahreppi eða efst við þessa á, en á þessum stað mun fáum eða engum heimamanna hafa dottið í hug brúarstæði á Hólsá. Áður og allt til þessa tíma hefur verið gert ráð fyrir því, að brú kæmi á Hólsá á allt öðrum stað og miklu neðar við þetta mikla vatnsfall, sem þrjár stórár falla í, þ. e. Eystri- og Ytri-Rangá ásamt Þverá úr Fljótshlíð. Brúarstæðið við Ártún, eins og frv. gerir ráð fyrir, veldur því nokkurri undrun kunnugra manna. Með því að þetta mál er stórfellt hagsmunamál héraðsins, vil ég leyfa mér að fara um það nokkrum orðum frekar til viðbótar því, sem hv. 1. þm. Rang. hefur fram tekið varðandi brtt. okkar á þskj. 537 og fjallar um það að ákveða brúnni stað neðar við Hólsá, eða í Landeyjum, eins og orðað er í till. okkar, og þannig stefnt í rétta átt miðað við hagsmuni héraðsbúa og fyrri hugmyndir manna um brúarstæði við þessa á. Skal vikið hér fáeinum orðum að samanburði á brúarstæði við Ártún og svo brúarstæði samkvæmt tillögu okkar þm. Rang. Það var fyrst á árunum 1938–41, að hugmyndin um ákveðið brúarstæði við Hólsá varð skýr og fyllilega afmörkuð. Þáverandi þm. Rang. báru fram á hv. Alþ., í sambandi við breyt. á vegal., till. um framlengingu Ásvegar, sem liggur frá Suðurlandsbraut móts við Meiritungu um Þykkvabæ að Brú á Hólsá við Unhól í Þykkvabæ. Þessi till. þm. var fram komin fyrir beiðni flestra þeirra mörgu bænda, sem hagsmuna áttu að gæta um, að samgönguerfiðleikar þeirra leystust á viðunandi hátt, og ekki er vitað, að neinn aðili máls hafi við þessa lausn haft nokkuð að athuga, heldur hafi þeir verið mjög einhuga um þessa till. sem hina þörfustu og vafalausa. Áttu þáverandi þm. Rang. tal um þetta samgöngumál við vegamálastjóra, og hafði hann talið líklegra, að brúin yrði sett nokkru ofar, eða móts við Ytri-Hól í Vestur-Landeyjum, og er í till. okkar þm. Rang. einmitt svigrúm fyrir brúna á þessum stað. Einmitt á þessum slóðum er fjölbýlast, og þarna eru einhverjar blómlegustu byggðir héraðsins, bæði vestan og austan árinnar. Hið myndarlega og vaxandi sveitaþorp í Þykkvabæ er annars vegar árinnar, og með brú í Vestur-Landeyjum kemst byggðin í báðum Landeyjum í hið beinasta samband við neðri byggðir héraðsins að vestanverðu, en að brú yrði reist við Ártún í Rangárvallahreppi kom engum þá til hugar, og svo mun vera enn í dag að því er varðar heimamenn velflesta. Með brú við Ártún eru augljósir hagsmunir Landeyinga og Þykkbæinga að þarflausu fyrir borð bornir, en gömul áform og ákvarðanir um lausn geysimikils hagsmunamáls fjölda Rangæinga að engu haft. Leiðir Landeyinga hafa að fornu og nýju legið til Þykkvabæjar um Hólsá neðanverða, en víðs fjarri Ártúnum, sem sýnir ljóslega, hvar þeir, Landeyingarnir, fyrr og síðar töldu sér hentast að fara yfir þessa miklu á. Öllum Þykkbæingum mundi, eins og fyrr er á drepið, verða til hinnar mestu gagnsemdar á ýmsa lund, að brúin kæmi nær þeim. Staðháttaathugun staðfestir þetta álit. Í þessu sambandi má geta þess, að fá sveitarfélög hafa lagt meira á sig en einmitt Þykkbæingar til þess að gera sveit sína byggilegri, og við bættar samgöngur munu framtíðarmöguleikar þar vera nær ótæmandi. Þess má hér geta, að hjá Ártúnum er geysimikil flóðhætta, eins og hv. 1. þm. Rang. drap á, og þegar þar væri búið að þrengja farveginn að miklum mun vegna brúargerðar, mætti sannarlega við því búast, að af gæti hlotizt hið mesta tjón. Áveitukerfi Safamýra er einmitt á þessum slóðum og væri við þrengingu árinnar við Ártún í stórlegri hættu, sérstaklega flóðgarðarnir, auk þess sem þjóðvegurinn, sem liggur þarna að vestanverðu niður árbakkann, mundi fara í vatn yfir lengri eða skemmri tíma, a. m. k. síðla vetrar og fram eftir í vorleysingum. Af framansögðu verður það ljóst, að alveg að nauðsynjalausu hefur verið breytt um stefnu í þessu máli, eftir því sem fram kemur í frv., og að mínu áliti alveg gersamlega öndvert hagsmunum þeirra, sem við eiga að búa, brotið í bága við æskilegt og fyrirhugað vegakerfi, sem leiða mundi til mikilla bóta í samgöngumálum þéttbýls og þýðingarmikils landssvæðis. Auk þess er eigi séð né gert sannanlegt á neinn hátt, að brúarstæði við Ártún í Rangárvallahreppi væri að neinu leyti ódýrara eða tryggara en á þeim stað, sem við flm. gerum ráð fyrir, þ. e. a. s. á hentugum stað í Vestur-Landeyjum, en hins vegar miklar líkur til þess, að brúargerð við Ártún mundi verða til ófyrirsjáanlegs tjóns bæði á þjóðvegi og stórfelldum ræktunarmannvirkjum,..sem þar í grennd hafa verið reist á undanförnum árum og áratugum. Við þm. Rang. fluttum sem fyrr segir till. um brúarstæði á Hólsá við Þykkvabæ, sem var fullkomlega inn í því „plani“, sem var uppsett fyrir nærfellt áratug og enginn hefur áður hreyft mótmælum gegn, en þessi till. okkar var við 2. umr. málsins felld, illu heilli tel ég, en eins og komið er máli, er ekki um að sakast. Og til þess nú að bjarga því, sem bjargað verður, - og allajafna er hálfur skaði skárri en allur, - þá flytjum við þessa till. á þskj. 537, þ. e., að brúnni á Hólsá verði ákveðinn staður í Vestur-Landeyjum, en ekki við Ártún, eins og fram kemur í frv., og þannig er að mínu áliti með nokkrum hætti og sæmilega góðum stefnt að hinu rétta og upphaflega setta marki. Vænti ég þess, að hv. þm. sjái sér fært að greiða þessari till. okkar atkv. sitt. Og þá fer svo, að framtíðinni er ætlað að skera úr um nánara val á brúarstæðinu. Þá vil ég að lyktum þakka hv. samgmn. d. mjög vel fyrir það, hversu skörulega og vel hún hefur tekið þessari till. okkar, svo sem ljósast mátti verða af ræðu hv. frsm.



Herra forseti. Frsm. samvn. samgmn., hv. þm. N-Ísf. (SB), skýrði frá því hér áðan og réttilega, að n. hefði ekki orðið á eitt sátt um afgreiðslu brtt. á þskj. 497, um brú á Ölfusá hjá Óseyrarnesi, og þess vegna: hefðu nm. allir óbundið atkv. um afgreiðslu þess máls. Mér þykir þess vegna rétt að skýra með örfáum orðum frá því, hvers vegna ég hef ákveðið að greiða till. atkv. Svo hagar til á ströndinni þarna, að eini staðurinn, þar sem til mála kemur að gera höfn, sem það nafn getur verðskuldað, er Þorlákshöfn, en á milli Þorlákshafnar, sem er að heita má óbyggður staður eða lítt byggður a. m. k. enn þá, og sjávarplássanna Eyrarbakka og Stokkseyrar er þessi mikli þröskuldur, Ölfusá, sem ekki er hægt að komast yfir nema með því móti að fara upp að Selfossi og yfir núverandi brú þar og síðan niður til Eyrarbakka og Stokkseyrar. Þessi leið er, eftir því sem ég veit bezt, hátt í 50 km löng, en leiðin frá Þorlákshöfn og ti1 Eyrarbakka mun ekki vera nema rétt rúmir 10 km. Sjá allir þess vegna, hversu mikil óþægindi það eru fyrir þá, sem hygðust nota Þorlákshöfn sem útgerðarstað, en eiga þó heimili sín á Stokkseyri og Eyrarbakka, að fara þessa löngu leið til að komast þarna á milli. Það, sem þess vegna í stuttu máli er ástæðan til þess, að ég hef ákveðið að vera till. fylgjandi, er það, að ég tel brúna svo afar nauðsynlega fyrir sjávarplássin austan Ölfusár og sambandið þaðan við Þorlákshöfn. Hinu er ekki heldur að neita, að á síðari árum hafa verið uppi raddir bæði á Stokkseyri og Eyrarbakka um endurbætur á höfnunum þar, eða lendingunum, sem er kannske réttara að kalla það þar, vegna þess að þeim sárnar mjög að horfa á það dag eftir dag og kannske víku eftir viku að geta ekki róið til fiskjar frá Eyrarbakka og Stokkseyri, þó að vel fært sé frá Þorlákshöfn. En ef þeir mundu eygja þann möguleika, að brú kæmi á Ölfusá, þá hygg ég, að allt tal um hafnargerð á þessum tveim stöðum - svo að nokkru næmi a. m. k. - mundi niður falla. Ég tel þess vegna, að það sé nauðsynlegt þegar á þessu stigi málsins, að Alþ. lýsi yfir þeim vilja sínum að byggja brúna, sé öruggt brúarstæði á ánni þarna og komi í ljós, að brúargerðin geti orðið til þess að tryggja ibúum Stokkseyrar og Eyrarbakka þá afkomu, sem þeir óska eftir að fá, með beinu sambandi við Þorlákshöfn, og þá sé með þessari viljayfirlýsingu Alþingis fenginn grundvöllur fyrir því, að hafnargerðir á þessu svæði verði að mestu eða öllu látnar á einn stað, þ. e. a. s. Þorlákshöfn, og ekki hugsað um það á hinum stöðunum, enda tel ég, að það mundi ekki verða, a. m. k. fyrir þær upphæðir sem eygjanlegar eru, nema kák eitt. En hins vegar er ég nærri viss um það, að ef viljayfirlýsing eins og þessi væri ekki gefin af Alþ., þá mundu báðir þessir staðir reyna að bæta úr lendingum sínum, eftir því sem þeir mögulega gætu, vegna þess að þeir sæju fram á það, að brúin kæmi ekki. Hafnargerð í Þorlákshöfn hefur miðað allvel áfram síðustu árin, og lenda þar nú til afgreiðslu allstór millilandaskip, sem bæði geta látið þar í land vörur og tekið þar aftur fisk og fiskafurðir til útflutnings. Það, sem mest bagar þar, er öruggt legusvæði fyrir róðrarbáta, en einnig það stendur til bóta, og verður væntanlega hægt að bæta úr í náinni framtíð, svo að sækja megi sjó þaðan frá öllum þessum plássum á einum stað, ef tengiliðurinn yfir Ölfusá er fyrir hendi. Nú er mér að vísu ljóst, að þessi brúargerð á Ölfusá er dýr, þó að ekki liggi fyrir um hana neinar kostnaðaráætlanir, en undir hana renna svo margar stoðir, að ég tel, að það ætti þrátt fyrir það að geta orðið viðráðanlegt. Ég tel ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. Ég vildi aðeins gera grein fyrir því, hvers vegna ég og nokkrir aðrir nm. í samgmn. hafa ákveðið að fylgja þessari till., þó að ekki hafi náðst samkomulag um hana í nefndinni.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós þakklæti mitt til hv. samgmn., þeirra manna sérstaklega, er hafa mælt með till. minni, að hún yrði samþ. inn á frv. Hv. frsm. gat þess, að n. hefði óbundið atkv. og mælti ekki beinlínis öll með samþykkt hennar, en mér fannst einhvern veginn það liggja í ummælum hans, að þótt svona væri hóflega til orða tekið, þá mundi nú n. öll vera till. fylgjandi, og tel ég það vel farið. Hv. 5. landsk. (EmJ) drap nú á höfuðatriðin, sem snerta þetta mál og eru þess valdandi, að miklu varðar, að menn fái von í kauptúnunum eystra um það, að þetta mannvirki komi á sínum tíma. Það gefur mönnum vonir um að heyja sína baráttu á þessum stöðum. Þó að það komi ekki strax að því, að áin verði brúuð, þá getur það samt sem áður gert sitt gagn, einmitt til þess að byggðin haldist þarna við og fremur blómgist en hitt. Og það er mikils vert að veita fólkinu þá von. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um málið nú. Höfuðatriði þess hafa komið hér fram, það sem ég tel að mestu máli skipti, og ég vil vona, að hv. d. fallist á að samþykkja þessar breytingartillögur.



Herra forseti. Þegar sett voru lög um ný orkuver og nýjar orkuveitur rafmagnsveitna ríkisins á þinginu 1952, þá var heimilað að virkja Fjarðará í Seyðisfirði eða Grímsá á Völlum til raforkuvinnslu í allt að 2 þús. hestafla orkuveri og leggja frá orkuverinu aðalorkuveitu til Seyðisfjarðarkaupstaðar, Neskaupstaðar og Eskifjarðarkauptúns. Nú hefur komið í ljós í sambandi við mælingar og áætlanir um raforkuver fyrir Austurland, að hentugra muni að reisa orkuver við Lagarfoss á Fljótsdalshéraði í stað þeirra, sem getið er um í lögunum frá 1952. Frv. það, sem hér liggur fyrir, fjallar um það að fá inn í lögin nýja heimild í þessu sambandi. Fjhn. hefur tekið þetta mál til athugunar og kynnt sér viðhorf raforkumálastjóra til þess, og eftir að hafa athugað málið, þá leggur n. til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir. Ég sé, að á þskj. 564 hefur verið flutt brtt. við þetta mál, eftir að n. tók það til athugunar, og mun flm. þeirrar brtt. væntanlega gera grein fyrir henni nú við þessa umræðu.



Herra forseti. Á undanförnum árum hafa farið fram rannsóknir á því, hvaða vatnsfall eða vatnsföll í Dalasýslu mundi helzt koma til greina að virkja. Þessar rannsóknir hafa leitt það í ljós, að Haukadalsá muni veita mesta og bezta virkjunarmöguleikana. Í samráði við raforkumálastjóra hef ég leyft mér að flytja hérna brtt., sem er á þskj. 564. En þar sem hv. fjhn. hefur ekki gefizt kostur á að íhuga þetta mál, þá mun ég taka till. aftur við þessa umræðu og óska eftir því, að n. gefi sér tíma til að athuga till., áður en 3. umr. fer fram, svo að það þurfi ekki neitt að tefja framgang þess frv., sem hér liggur fyrir. Vildi ég mega mælast til þess við hv. n., að hún taki till. til athugunar og að hún verði þá tekin til atkvgr. við 3. umr. þessa máls.



Herra forseti. Ég vildi mælast til þess, að þetta mál verði tekið út af dagskrá nú, vegna þess að iðnn., sem flytur það, þarf að athuga það á einum fundi, áður en það er afgr. út úr deildinni. Forseti tók málið af dagskrá, og á sömu leið fór á 74. fundi í Nd., 31. marz. Á 80. fundi í Nd., 7. apríl, var frv. enn tekið til 3. umr. (A. 490, 723).



Herra forseti. Eins og þm. hafa eflaust séð, þá hefur verið gerð breyting á þeim upphaflegu till. iðnn. Ég sé hins vegar, að frsm. n. er ekki viðstaddur, en veit, að hann mun hafa ætlað sér að gera einhverja grein fyrir þeirri breytingu, sem á er orðin frá því, að frv. lá fyrir til 2. umr. Varðandi breyt. er það að segja, að um hana hefur verið leitað umsagnar viðkomandi aðila að bæta þriðja aðilanum inn í þessa ákveðnu gr., og hafa viðkomandi aðilar ásamt hæstv. iðnmrh. fallizt á, að þessi breyting verði á gerð, og er hún komin hér inn með fullu samþykki allra nefndarmanna.

Flm,. (Einar Olgeirsson): Herra forseti. Það hafa legið fyrir Sþ. tvær till. í sambandi við þessi mál, út af hernáminu. Hvorug þeirra till. er fullkomlega afgreidd enn þá. Ég hafði ásamt samflokksmönnum mínum í þessari d. flutt þetta frv. allsnemma á þinginu, og forseti hafði að minni ósk látið það bíða. Ég hafði gjarnan viljað sjá, hvernig reiða mundi af þeim þáltill., sem þó gengu skemmra en þetta frv. okkar. Það er nú þegar auðséð, að fara mun fyrir þeim svipað og fór fyrir sams konar frv. og þessu í fyrra, þannig að ég þóttist vita, að ekki mundi liggja mikið á að láta það fá sömu meðferð, meðan allt er hér enn óbreytt. Ég flutti þá og við fleiri sósíalistar frv. sama efnis og þetta. Það var fellt við 1. umr. og fellt frá n. á síðasta þingi. Ég vil hins vegar reyna að fara nokkrum orðum, þótt ekki verði mörgum, um þetta mál, eins og mér finnst það standa nú, því að ekki er því að neita, að margt hefur breytzt frá því, að við vorum að ræða þessi mál fyrir ári, svo að ég ekki tali um þær breytingar, sem orðið hafa á þeim fimm árum, sem liðin eru nú í dag frá því að hv. Alþ. samþ. að ganga í Atlantshafsbandalagið, og ég býst við, hvort sem hv. þm., sem því fylgdu þá, fást til þess að viðurkenna það eða ekki, að þá muni þó ekki vera fjarri, að margir þeirra séu farnir að sjá, að þeir höfðu stígið þar örlagaríkt spor, sem nauðsynlegt er fyrir okkur að reyna að átta okkur á, hvert mundi leiða, ef við hyrfum ekki brott af þeirri braut, sem þá var farið inn á. Ég býst við, að það muni allmargir af hv. þm. nú viðurkenna með sjálfum sér, að þær viðvaranir, sem við sósíalistar og aðrir, sem stóðu gegn Atlantshafsbandalaginu, og þeir, sem síðar stóðu á móti hernáminu 1951, þá létum í ljós, séu meir og meir að koma fram, enda er auðséð, að ekki aðeins þeim, sem hafa verið andvígir Atlantshafssamningnum og hernáminu, blöskrar nú yfirgangur Ameríkananna í okkar landi, heldur líka mörgum þeim, sem áður voru með þessum samningum. Það hefur þegar sýnt sig í þeirri viðleitni, sem fram hefur komið m. a. af hálfu hæstv. ríkisstj. að reyna að taka upp nokkra samninga við Bandaríkin um þessi mál. Hins vegar er vitað, hvernig þeir samningar ganga, þar sem ekki er farið inn á þá leið að segja fyrst samningnum upp af þeirra hálfu, sem þá máske mundu endurnýja hann, til þess að standa a. m. k. sæmilega að vígi í þeim viðræðum, sem fram færu við Bandaríkin. Ég ætla hins vegar ekki að eyða fleiri orðum að þeim þætti þessa máls, sem snertir þá óánægju og það, hvernig menn hafa séð, hver hætta vofði yfir. Það hefur svo oft verið rætt áður nú á þinginu. Hitt vildi ég aðeins minnast örfáum orðum á, að þeir þrír samningar, sem gerðir hafa verið og örlagaríkastir hafa orðið, Keflavíkursamningurinn Marshallsamningurinn, Atlantshafssamningurinn og hernámið, hafa allir saman, meira að segja af hálfu þeirra, sem hafa samþykkt þá, verið meira eða minna þvingaðir upp á Íslendinga. Keflavíkursamningurinn var gerður þannig, að Ameríkanar, sem höfðu her hér í landinu, hótuðu að halda þeim her hér í landinu annars. Marshallsamningurinn var gerður þannig, að þáverandi utanrrh. lýsti því yfir, ekki sízt í sambandi við samninginn, sem þá var gerður við Vestur-Þýzkaland, að yfir Íslandi hefði vofað „boycott“ eða eins konar viðskiptaleg einangrun af hálfu Vestur-Evrópuríkjanna, ef sá samningur hefði ekki verið gerður. Og þegar samningurinn var gerður um hernámið, rétt eftir að Kóreustríðið hafði byrjað, var látið líta svo út sem þeir tryðu því, aðalforustumenn stjórnarflokkanna hér, að árás á landið væri yfirvofandi og þess vegna væri alveg óhjákvæmilegt að gripa nú þegar til þess ráðs að kalla amerískan her inn í landið. Í öllum þessum efnum er orðin stórkostleg breyting síðan. Ég býst við, að það sé enginn maður, sem af alvöru mundi halda því fram nú, að það hafi vofað yfir Íslandi á undanförnum árum eða vofi yfir því nú árás af hálfu landa í Evrópu, Sovétríkjanna eða annarra. Hvað Kóreu snertir er nú þegar komið þar á vopnahlé, sem vonandi reynist friður eins og það vopnahlé, sem samið var 1945 og reynzt hefur friður enn sem komið er. Það er þess vegna alveg greinilegt í þessum málum, að þeim, sem hafa fallizt á þessa samninga, hefur ýmist verið hótað eða þeir verið blekktir, svo framarlega sem þeir þora nú sjálfir að horfast í augu við staðreyndirnar, eins og þær blasa við bæði hér heima og erlendis. Það er þess vegna áreiðanlega tími til þess kominn að snúa af þeirri braut, sem gengið var inn á þá, meira eða minna - af því að ég vil ekki ætla þeim mönnum annað en gott í því sambandi, - undir hótunum eða blekkingum. Það er tími til kominn að snúa nú við af þessari braut, ekki sízt þegar við lítum á heiminn og lítum á þau ríki, sem Ísland fyrst og fremst hefur verið ofurselt, Bandaríki Norður-Ameríku, eins og þau standa í dag. Aldrei hefur litið hættulegar út í veröldinni en núna einmitt þessa dagana, sem við ræðum þetta mál hér á Alþingi. Bandaríkin, sem meiri hluti hér á Alþ. leit svo á að væru alveg sérstakur vörður friðarins í heiminum og Ísland ætlaði að bjarga sér sem friðsömu ríki með því að ganga í hernaðarbandalag við, standa í dag sem það ríki, sem raunverulega ógnar ekki aðeins tilveru alls mannkynsins, heldur bókstaflega því, að þessi jörð haldi áfram að vera til. Hugvit mannanna er búið að leysa úr læðingi slík gífurleg öfl, sem hægt væri að nota mannkyninu til blessunar, en geta orðið, meðan meira eða minna óðir auðmenn fara með völd í ríkustu löndum veraldarinnar, mannkyninu ekki aðeins til bölvunar, heldur beinlínis til tortímingar. Ég býst við, að það hafi komið á flesta menn hér heima eins og annars staðar við þau tíðindi, sem borizt hafa nú upp á síðkastið af þeim tilraunum, sem auðvald Bandaríkjanna nú gerir með vetnissprengjurnar. Ég býst við, að mönnum sé fleiri og fleiri að verða ljóst, að það er tími til kominn að grípa í taumana gagnvart auðmannastétt Bandaríkjanna og láta þessa stétt vita, að þjóðirnar, sem hingað til hafa gengið til fylgis við hana, fylgi henni ekki lengur. Og ég álít það skyldu okkar Íslendinga að okkar leyti að láta okkar rödd heyrast. Þetta frv., sem við þess vegna flytjum hér, þm. Sósfl. í þessari hv. d., um uppsögn á hernámssamningnum og því að endurskoða hann ekki, heldur láta hann algerlega hverfa úr sögunni, þýðir raunverulega að breyta þeirri utanríkispólitík, sem Ísland hefur rekið núna síðustu árin, að taka upp aftur stefnu sjálfstæðis og friðhelgi fyrir okkar land, taka upp aftur stuðning við þau öfl í heiminum, sem vinna að friði og frelsi, taka upp aftur þá stefnu, að Ísland vilji vera í vináttu við allar þjóðir. Það er þessi breyting á utanríkispólitík Íslands, sem felst í þessu frv. okkar. Og ég skal fara aðeins örfáum orðum um nokkur atriði, sem mér þykir hlýða að undirstrika frekar en ég hef gert við fyrri umræður um þetta mál nú eins og sakir standa. Fyrsta og höfuðástæðan er sú að tryggja sjálfstæði og friðhelgi okkar lands. Með hernámssamningnum var sjálfstæði okkar lands skert. Það var traðkað undir fótum. Erlendum her var boðið inn í landið, og við höfum síðan horft upp á það, hvernig sá erlendi her hefur verið að breiða sig meira og meira út um okkar land. Með því hernámi landsins var einnig friðhelgi okkar lands stofnað í voða. Landið var gert fyrir fram að vígvelli í styrjöld, fyrir fram að árásarstöð fyrir Bandaríkin á Evrópu. Þetta mál höfum við rætt hvað eftir annað og lagt höfuðáherzluna á í sambandi við þetta mál, og ég ætla þess vegna ekki að fara um það fleiri orðum. Ég veit, að hv. þm. er það ljós okkar afstaða, og ég býst við, að mörgum þeirra hafi líka upp á síðkastið orðið ljósara, hvernig það, sem við höfum áður sagt um þetta efni, hefur reynzt satt. Í öðru lagi væri með þeirri utanríkisstefnu, sem tekin væri upp, ef þetta frv. væri samþykkt, farið inn á nánara samstarf og nánari vináttubönd við Norðurlönd. Við vitum, að þau Norðurlönd, sem eins og Ísland höfðu gengið í Atlantshafsbandalagið, Danmörk og Noregur, hafa neitað að láta herstöðvar í þeim löndum í té. Og við vitum, að það er að fjarlægja okkur Norðurlöndum, að við Íslendingar höfum orðið til þess að láta herstöðvar í té í okkar landi. Það hefur á fleiri sviðum í utanríkispólitíkinni orðið til þess, að Ísland hefur hangið aftan í þeirri röngu og skaðsamlegu pólitík, sem Bandaríkin hafa fylgt, á sama tíma sem Norðurlönd - líka Atlantshafsríkin á Norðurlöndum eins og Danmörk og Noregur - hafa verið að baka upp skynsamari stefnu í þessum málum. Danmörk og Noregur hafa ekki aðeins neitað að veita herstöðvar í sínum löndum, þau hafa líka stigið það spor til eflingar friðar og vináttu milli þjóðanna í heiminum að viðurkenna alþýðulýðveldið Kína og taka upp stjórnmálasamband við það, sem íslenzka ríkið hefur ekki enn þá gert, auðsjáanlega undir áhrifum Bandaríkjanna. Ég álít, að eins og okkur Íslendingum hefur alltaf verið nauðsynlegt að leggja áherzlu á okkar vináttu við Norðurlönd, þá sé okkur líka rétt í þessum efnum að feta í þeirra fótspor hvað þessi mál snertir. Þá vil ég í þriðja lagi undirstrika, að það sé tími til kominn, að við breytum okkar utanríkisstefnu í afstöðunni til Sovétríkjanna og sósíalistísku landanna í heiminum yfirleitt. Þegar hernámssamningurinn var samþykktur hér, - og var reyndar farið að brydda á því líka mjög alvarlega í sambandi við umræðurnar um Atlantshafssamninginn, - þá kom það greinilega fram, ekki sízt af hálfu þess manns, sem var forsrh., þegar Atlantshafssamningurinn var gerður, að inngangan í Atlantshafsbandalagið og þá sérstaklega hernámssamningurinn var skoðað sem yfirlýstur fjandskapur við Sovétríkin og við önnur sósíalistísk lönd, sem innganga Íslands í eins konar hernaðarbandalag á móti kommúnismanum í heiminum, eins og það var orðað af þessum þm., sem nú er hér ekki lengur, Stefáni Jóh. Stefánssyni, og þar með var raunverulega verið að gefa það óvenju skorinort í skyn, að Ísland væri að gerast aðili að baráttu á móti sósíalismanum og hans framgangi í veröldinni, aðili að hernaðarbandalagi, sem auðvaldið í heiminum hefur verið að skapa gegn sósíalismanum. Ég álit, að það sé nú ljóst orðið þeim, sem ekki hefur verið það ljóst þá, að það að ætla að fara inn í samsvarandi ævintýri og Hitler með sínu andkommúnistíska bandalagi á sínum tíma er óðs manns æði, það er sjálfsmorðspólitík, og það er sérstaklega sjálfsmorðspólitík fyrir land eins og Ísland, sem hefur ekkert við slíkt að vinna, en öllu að tapa, land, sem samkvæmt allri sinni sögu, allri sinni afstöðu, öllum sínum hagsmunum og allri sinni menningu ætti að skoða það alveg sérstaklega sem sitt verkefni að þora að standa þannig í heiminum, að það bæri friðarorð á milli þeirra stóru. Það hefur orðið sú breyting á á síðasta ári, frá því að okkar till. í þessum efnum var felld fyrir ári, að Ísland hefur tekið upp aftur viðskipti við Sovétríkin, sem slitin voru eftir að Marshallsamningurinn var gerður af hálfu ríkisstj. hér 1947–48. Nú er svo komið, að þessi ríki, sem svo að segja var verið að lýsa stríði á hendur fyrir 4–5 árum, eru nú orðin líklega mesta viðskiptaland okkar, eða mesta markaðsland okkar. Nú þegar hefur færzt í nokkru betra horf um þau diplomatísku sambönd við það land, sem átti að rjúfa svo að segja á þeim tíma. Ég álít, að það sé tími til kominn, að íslenzka ríkisstj., hvernig sem hún annars er, hvort sem hún er borgaraleg eða verkalýðsstjórn, temji sér þann hátt að líta á alþýðustjórnir í heiminum sem hverjar aðrar ríkisstj., hafa við þær samsvarandi eðlileg sambönd, iðka við lönd sósíalismans samsvarandi eðlileg viðskipta- og menningarsambönd eins og önnur lönd heimsins, hætta að líta þannig á, að þetta séu ríki, sem við Íslendingar ásamt Bandaríkjamönnum eigum að búa okkur undir að þurrka burt af jörðinni. Þau verða ekki þurrkuð burt. Sósíalisminn er kominn í heiminn til þess að vera þar, og hann verður þar. Hann verður ekki þurrkaður burt frekar en aðilunum tókst að þurrka auðvaldsskipulagið burt á sínum tíma. Það er gangur þróunarinnar, sem ekki þýðir að berjast á móti, en hins vegar er bezt og eðlilegast að fái sína friðsamlegu framrás í veröldinni. Þá álít ég í fjórða lagi, að við Íslendingar þurfum að breyta okkar utanríkispólitík hvað það snertir að taka meira tillit til þeirra breytinga, sem eru að verða á pólitík landanna í Vestur-Evrópu. Það er auðséð mál, að sérstaklega á 2–3 síðustu árum hafa ekki aðeins verkalýðsstéttirnar í Vestur-Evrópu, heldur líka meira og meira borgarastéttirnar þar risið upp á móti þeim yfirgangi, sem Bandaríkjaauðvaldið meira og meira hefur sýnt þeim. Þetta hefur fyrst sýnt sig á viðskiptasviðinu og sýnir sig þar nú svo að segja með hverjum deginum og hverjum mánuðinum sem líður greinilegar í því, hvernig þessi Vestur-Evrópulönd taka nú upp vaxandi viðskipti við sósíalistíska heiminn. Og þetta er að sýna sig líka í því, hvernig England, Frakkland og hvernig Vestur-Evrópuríkin meira og meira eru að taka upp sjálfstæða utanríkispólitík líka í hermálunum gagnvart Bandaríkjunum. Það er nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að láta ekki slíta okkur út úr Evrópu, að fylgjast með í því, sem þar gerist, ekki aðeins í Austur-, heldur líka Vestur-Evrópu, og sjá til þess, að því pestarbæli hernaðarlega og þjóðfélagslega séð, sem Bandaríkin meira og meira eru að verða og eru nú að einangrast í heiminum, takist ekki að draga okkur undir sín áhrif, þannig að það pestarbæli, sem þegar er byrjað á Keflavíkurflugvelli, breiðist út um allt Ísland. Það er nauðsynlegt, að við Íslendingar, hvaða skoðun sem við annars höfum á stjórnmálum, reynum að sjá til þess, að Ísland verði ekki slitið út úr öllu því samhengi, sem það hefur haft við Evrópu frá upphafi vega, og svo að segja keyrt í kaf með Bandaríkjunum í þeirri spillingu, í þeirri andlegu hnignun og því brjálæði, sem er að færast yfir það land. Í fimmta lagi: Það er óhjákvæmilegt fyrir okkur Íslendinga vegna okkar sjálfra og vegna Evrópu að vísa ameríska hernum burt úr okkar landi og bægja frá okkur þeirri vaxandi ásælni ameríska auðvaldsins, sem birtist með hverjum deginum ljósar og ljósar. Þetta hefur verið rætt svo ýtarlega og komið svo oft fram, að ég ætla ekki að færa frekari sannanir að því, enda hef ég rætt það mál oft áður. En ég vildi um leið undirstrika hitt, af því, hve ég hef oft á undanförnum fimm, sex árum lýst þeirri hættu, sem af Bandaríkjamönnum og auðvaldi þeirra vofir yfir okkur, skilgreint þá ágengni, sem við höfum orðið fyrir af Bandaríkjunum undanfarinn áratug, að ég er þar með ekki að hvetja til neins fjandskapar við þjóð Bandaríkjanna, sízt af öllu við þá menn í Bandaríkjunum, sem þrátt fyrir það ofsóknarbrjálæði fasismanum skylt, sem þar veður uppi, standa sig eins og hetjur í baráttunni fyrir lýðfrelsi, í baráttunni gegn því alræði auðvaldsins, sem verið er að koma á í Bandaríkjunum. Ég vil taka það fram, að í þeirri frelsisbaráttu, sem við Íslendingar heyjum á móti ameríska auðvaldinu, eigum við meðal ameríska verkalýðsins, meðal bandaríska verkalýðsins, meðal allra frjálslyndra borgara og menntamanna í Bandaríkjunum bandamenn, sem skilja okkar afstöðu og taka sömu afstöðu og við um það, að amerískt auðvald eigi að hætta sínum yfirgangi gagnvart framandi þjóðum. Svo framarlega sem þetta frv. okkar yrði samþ., þá mundi það vera fyrsta sporið í þá átt, að Ísland tæki aftur upp sitt hlutleysi. Það væri að vísu ekki gert að fullu fyrr en Atlantshafssamningnum væri sagt upp, en það væri fyrsta sporið í þá áttina. Það mál hefur verið rætt hér allmikið í þeim umræðum, sem fram hafa farið um hernámssamninginn á þessu þingi, hvort við Íslendingar ættum að stíga slíkt skref. Og því hefur sérstaklega verið haldið fram, ekki sízt af hálfu þeirra, sem talað hafa fyrir hönd Alþfl., að það væri nú máske óhætt fyrir okkur Íslendinga að fara inn á slíkt, svo framarlega sem t. d. Verkamannaflokkurinn brezki væri við völd og sú stefna yrði þar ofan á eða einhverjar aðrar þjóðir í borgaralegum ríkjum Vestur-Evrópu tækju upp slíka pólitík. Ég vil segja það alveg skýrt og afdráttarlaust, að ég álít, að Íslandi beri og Ísland eigi að þora að hafa forustu í þessum efnum, að þora að hafa vit fyrir öðrum þjóðum Vestur-Evrópu, þora að kveða upp úr um það, að þarna eigi að breyta um, þora að ganga eitt sér þá leið áður, sem það ætlast til að aðrar þjóðir Vestur-Evrópu gangi á eftir. Ég vil minna hv. þingmenn á, að okkar gamla stofnun, Alþingi Íslendinga, hefur áður þorað að taka afstöðu í málum, sem engar aðrar þjóðir hafa tekið. Og við eigum aldrei að vera hræddir við að stíga slík skref. Svo framarlega sem við erum sjálfir sannfærðir um, að við séum að gera rétt, þá eigum við að þora að gera það, jafnvel þótt aðrar þjóðir væru algerlega blindaðar í þessum efnum, þó að við stæðum algerlega einir. En við vitum ósköp vel, að við stöndum ekki einu sinni einir í Vestur-Evrópu. Það eru daglega að ljúkast upp augu fleiri og fleiri fyrir því, hver hætta hafi verið í því fólgin að ganga inn í Atlantshafsbandalagið og að fela Bandaríkjunum herstöðvar í Evrópu. Og ég býst við, að það líði ekki vika án þess, að þúsundir og aftur þúsundir af mönnum í Vestur-Evrópu segi, að Bandaríkin séu ekki ríki, sem hægt sé að vera í bandalagi við, að Bandaríkin séu ekki ríki, sem hægt sé að leyfa að hafa herstöðvar í sínu landi. Ég býst við, að það væri aðeins okkur Íslendingum til heiðurs, ef okkar Alþingi yrði á undan öðrum þingum að kveða upp úr í þessu efni. Við skulum ekki leggja það til grundvallar fyrir okkar stefnu í heiminum, hvernig eigi að fara fyrir Íslandi í stríði. Spurningin stendur ekki um það. Það er ekki undir stríð, sem við erum að búa okkur. Það, sem liggur fyrir okkur, er að sýna heiminum, hvernig hægt sé að lifa í friði. Það, sem þarf, til þess að hægt sé að sýna heiminum, hvernig eigi að lifa í friði, er að segja ameríska auðvaldinu: Hingað og ekki lengra, - segja ameríska auðvaldinu, að það verði að hætta við þá pólitík, sem það hefur rekið fram að þessu, hætta við að koma upp fleiri hundruðum herstöðva utan síns eigin lands út um allan heim, hætta við að stofna lífi og tilveru mannkynsins í voða með því stríði, sem það undirbýr, og jafnvel með þeim tilraunum, sem það gerir í því að undirbúa slíka styrjöld. Við Íslendingar höfum líka alveg sérstöðu til þess að geta sagt svona hlut án þess að þurfa að skammast okkar. Aðrar þjóðir Vestur-Evrópu hafa her, og þær eru vanar að hugsa út frá því, að þær séu sterkar eða voldugar hernaðarþjóðir, þurfi að taka tillit til síns metnaðar, þurfi að taka tillit til sins valds. Við erum þjóð, sem aldrei hefur verið í stríði við neina aðra þjóð. Við erum þjóð, sem ekki skömmumst okkar fyrir að segja það og viðurkenna það og jafnvel vera stoltir af því, að við séum veikir og varnarlausir. Við höfum þess vegna efni á að leggja annan mælikvarða á hlutina heldur en allar aðrar þjóðir heims. Við höfum efni á að segja: Hér erum við. Við þorum að standa uppi með okkar land, varnarlaust, hlutlaust, herlaust mitt í veröld grárri fyrir járnum. - Við sögðum þetta 17. júní 1944, þegar heimurinn var í stríði. Og það var rétt hjá okkur þá. Við stofnuðum okkar lýðveldi þá í trúnni á þetta. Við getum sagt það með sama réttinum og enn þá meiri rétti í dag. Það þarf einmitt það hugrekki, að einhverjar þjóðir í heiminum þori að segja þetta, til þess að þeir meðal mannkynsins, sem vilja frið, og þeirra trú eflist. Það mundi vera fordæmi, mundi hafa áhrif á fjöldann í veröldinni, ef okkar litla þjóð - með sína sérstöðu - þyrði að kveða upp úr í þessum efnum. Við erum sjálfir sem þjóð og sem ríki smælinginn á meðal þjóða heimsins, og við eigum að þora að tala sem fulltrúar smælingjanna í heiminum, sem fulltrúar þeirra, sem eru varnarlausir. Við eigum að þora að krefjast þess að fá frið í okkar landi, að fá að hafa okkar land án nokkurs hers og fá þá kröfu virta. Og virðingin fyrir slíku er það eina, sem getur bjargað mannkyninu. Við eigum að þora að halda uppi málstað þess friðsama, vopnlausa manns, málstað smælingjanna í heiminum, ganga fram fyrir skjöldu og tilkynna alveg án tillits til þess, hvernig við höfum deilt innbyrðis um þessi mál áður, að eins og nú standa sakir, eins og heimurinn nú er, þá samþykki Alþingi Íslendinga að segja upp hernámssamningnum við Bandaríkin og láta herinn fara burt héðan, og stíga þar með fyrsta sporið til þess að skapa aftur friðhelgi fyrir okkar land gera okkar land aftur hlutlaust og láta rödd, Íslands hljóma þannig í heiminum, að það taki upp málstað friðarins fyrir alla þá smáu, friðarins fyrir allar þjóðir heimsins. Ég held, að það væri ákaflega vel farið, ef við gætum komið okkur saman um að stíga slíkt skref nú, ekki sízt með hliðsjón af þeim ógnum, sem vetnissprengjan hefur leyst úr læðingi og vofa yfir mannkyninu. Ég vil þess vegna leyfa mér að vona, þrátt fyrir þá meðferð, sem frv. eins og þetta og þáltill. svipaðar því hafa fengið áður hér á þingi, að nú sé afstaða hv. þingmanna orðin breytt. Og í trausti þess vil ég leyfa mér að leggja til, að þessu frv. sé að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og kosin sé nefnd, varnarmálanefnd, til þess að fjalla um það.



Herra forseti. Hér er vissulega stórmál til umræðu, og mætti raunar ætla, að þess sæjust einhver merki, að því er varðar áhuga hv. alþm., að hér væri um ekki minna mál að ræða heldur en friðun rjúpunnar ellegar um það, hvort ætti að friða lax á föstudögum, eða annað af því tagi. En það virðist nú vera öllu minni áhugi fyrir þessu máli, hvernig sem á því stendur. Það hefur verið rætt svo mikið um þessi mál öll hér á þessu þingi, að ég sé ekki ástæðu til þess að fara almennt um þau mörgum orðum. Afstaða okkar þjóðvarnarmanna til hers á Íslandi er skýr og ótvíræð. Við höldum því fram, að við eigum að losna við herliðið, því fyrr því betra. Og afstaða okkar til allra mála, sem það snerta, hlýtur að mótast af þeirri skoðun okkar, að við verðum að losna við herinn af íslenzkri grund. Ég verð að láta í ljós furðu mína á því, að hæstv. utanrrh. skuli ekki láta sjá sig hér í d., þegar umr. fara fram um mál sem þetta. Við hann hefði ég sérstaklega viljað tala nokkur orð, m. a. um þá samningagerð, sem hefur verið hér á döfinni um tveggja mánaða tíma, en Alþ. hefur ekkert frétt af. Manni er sagt, að hæstv. utanrrh. sé nú á förum úr landi, og allar líkur benda til þess, að Alþ. verði slitið, þegar hann kemur heim aftur úr þeirri för, en það hefði vissulega verið ástæða til þess, að hann hefði skýrt Alþ. frá því, hvernig mál standa í þeirri samningagerð, sem nú fer fram um breytingar á hernámssamningnum eða framkvæmd hans, en það virðist svo sem ekki muni mikið úr því verða. Ég vil þó vænta þess, að hæstv. utanrrh. fari ekki svo af landi brott, að hann gefi Alþ. ekki einhverja skýrslu um það, hvernig þessi mál standa. Eins og ég áður sagði, tel ég ekki ástæðu til þess að ræða almennt um herstöðvamálin. Það hefur verið gert mjög á þessu þingi. En ég vildi sérstaklega af þessu tilefni, því frv., sem hér liggur nú fyrir til 1. umr., fá komið þeim skilaboðum til hæstv. utanrrh., að þess sé vænzt, að hann sé til staðar, þegar um stórkostleg utanríkismál er að ræða, eins og hér á sér stað, og að þess sé jafnframt vænzt, að hann sjái sér fært að gefa Alþ. skýrslu um það, hvað samningagerð þeirri líður, sem nú hefur verið á döfinni um hinn svonefnda varnarsamning nú í tvo mánuði.