Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. 10400 gistingar í Síðumúla á síðasta ári vegna ölvunar. Nær öll alvarleg afbrot, svo sem árásir, nauðganir, manndráp o.fl., má rekja til áfengisneyslu, segir Bjarki Elíasson fulltrúi lögreglustjóra sem hefur staðið í þessu í 20 ár. Um tíðni slíkra afbrota höfum við einmitt fengið óhugnanlegar upplýsingar nú á þessu ári og ekki hvað síst núna síðustu víkurnar. Óhófsdrykkja okkar er ekkert nýtt fyrirbrigði, þótt nú keyri um þverbak. Á 18. öldinni skrifaði einn biskupinn bænaskrá til konungs þess efnis, að bannaður yrði innflutningur á áfengi til landsins. Þess sagðist hann beiðast vegna drykkjuskapar presta og annars fyrirfólks, eins og hann orðaði það. Í Suðurnesjaannál Sigurðar Sívertsens er þess víða getið, er menn urðu úti á ferð milli byggðarlaga, og alloft er þess og getið að þeir hafi verið orðnir ölvaðir er þeir lögðu upp úr verslunarstaðnum. Nú ganga menn ekki lengur milli byggðarlaga, en frásögn af viðburðum síðustu áratuga mun í nokkrum mæli geta dauðaslysa og slysa, er örkumlum valda, í farartækjum nútímans, slysa er stundum hlutust af drykkju viðkomandi eða félaga. Áhrif óhófsdrykkju á okkar þjóðfélag nú í dag eru geigvænleg. Áfengi má vissulega nefna mesta mengunarvald nútímans, óþverra sem mengar bæði huga og hönd og hefur einnig sín skaðlegu áhrif á umhverfið. Þegar ávanaefnið alkohól hefur fengið tækifæri til að beita sínum ávanahæfileikum og leitt til óhóflegrar ílöngunar í drykkju, þá skeður margt í senn. Heilastarfsemi smálamast vegna fjöldadauða heilafruma og almennrar heilarýrnunar, athygli og hugsun sljóvgast og á sama tíma smágefa sig önnur líffæri, svo sem lifur, æðar, meltingarfæri og taugar. En það er fleira sem gefur sig: maki, afkomendur, bræður, systur, foreldrar. Allir þessir aðilar verða fyrir áföllum. Ofdykkja þessa eina, sem um er rætt, getur gerbreytt lífi fjölda annarra, eyðilagt eitt eða fleiri heimili, skapað ótal flókin félagsleg vandamál. Um þessi efni ræddi ég nokkuð er ég bar fram frv. svipaðs efnis á þingi í vor og má um það lesa í 24. hefti Alþt. 1973–74. Þess vil ég þó geta að það liggur nokkuð ljóst fyrir og er í samræmi við rannsóknir síðustu ára að drykkja, einkum drykkja unglinga og kvenfólks, hefur farið stórvaxandi nú undanfarið. Hvað þessu veldur er ekki gott að segja, en talið er að meiri fjárráð og einnig breytt staða konunnar í þjóðfélaginu eigi þarna nokkra sök á. Samkv. nýjustu heimildum er það rúmlega þriðjungur 13 ára unglinga sem hefur neytt áfengis nú og 93.9% af piltum 17 ára hafa neytt áfengis. Það eru nokkur þúsund manns í þessu landi sem eru með einkenni drykkjuskapar og drykkjusýki og þess vegna er ekki óeðlilegt að álykta sem svo að nú verði að reyna að hreinsa til, að vinna gegn menguninni, því að hvað sem segja má um almenn áhrif áfengis, þá er víst að þessi skaðvaldur verður árlega fleiri mönnum að bana í þessu þjóðfélagi en við gerum okkur grein fyrir. Og það er kannske ekki það versta. Verst er að það stórspillir líðan og framtíðarmöguleikum fjölda fólks í þjóðfélaginu. Þetta kemur fyrst og fremst niður á aðstandendum þeirra sem stunda óhóflega drykkju. Það kemur líka niður á atvinnu þeirra og þeim sem veita þeim atvinnu og það kemur niður á þjóðfélaginu í heild. Öllum er ljóst að það er erfitt að lækna áfengissýki. Það má segja að þær aðgerðir, sem stundaðar eru til þess að reyna að hafa áhrif á umbætur í þessu efni, séu a.m.k. tvenns konar. Það er í fyrsta lagi að reyna að hafa áhrif á að menn stundi ekki ofdrykkju, þar er almenningsálitið einna sterkasti þátturinn í, en enn fremur hvers konar fræðsla um skaðsemi áfengis bæði á einstaklinginn sjálfan og umhverfið. öðru lagi er vitað mál að það má snúa ýmsu til betri vegar sem farið hefur aflaga í þessu efni. Þess vegna eru stundaðar lækningar drykkjusjúkra og lækningar þeirra sem eru farnir að neyta áfengis verulega, en þó ekki hægt að telja drykkjusjúkt fólk. Það er reynsla flestra þeirra sem að þessum málum vinna, að þarna sé erfitt viðfangsefni, og talið að fjölbreytni í þessari meðferð sé nokkurs virði. Þarna dugi ekki bara eins og við marga aðra sjúkdóma að ríkisvaldið gangi hart fram og ýmist útrými orsökinni eða gripi fólkíð og loki það inni og lækni það. Þarna er talið að ýmis félagsleg áhrif, persónuleg kynni og fræðsla geti gert allmikið gagn, en að sjálfsögðu séu til stofnanir fyrir þá sem þess þurfa með, og það bæði stofnanir þar sem hægt sé að taka ölvað fólk til afvötnunar og þar sem hægt sé um leið að rannsaka það bæði andlega og líkamlega, - þar sem hægt sé að rannsaka ástand fjölskyldunnar og þeirra nánustu og bæta úr bæði líkamlega og félagslega þar sem þörf er á. Nokkur hluti þessa fólks þarf að vera um tíma á hælum. Eftir þann tíma þarf að fylgjast lengi með þessu fólki, skapa því aðstöðu til endurhæfingar og vinnu. Allt er þetta mikil keðja og erfitt viðfangs. Til þess að bæta nokkuð um möguleika í þessu efni hef ég nú á ný borið fram frv. til l. um stofnun sjóðs til aðstoðar við drykkjusjúklinga. Frv. er efnislega að mestu leyti hið sama og í vor, en þó er á því veigamikil breyt., þannig að áður hafði ég ætlað þessu frv. að vera eingöngu viðbót við þær varnir og lækningar sem ríkið sæi um, en nú er það svo að þessi hjálp stendur opin öllum þeim sem að þessum málum vinna. 1. gr. frv. hljóðar eins og áður: „Af hverri 3 pela flösku af sterku víni, sem Áfengisverslun ríkisins selur, skal í næstu 10 ár greiða gjald að upphæð 100 kr. og hlutfallslega af öðrum flöskustærðum. Gjald þetta skal renna í sérstakan sjóð til varnar gegn drykkjusýki. Sjóðurinn skal vera í vörslu Tryggingastofnunar ríkisins.“ Mér finnst það ekki óeðlilegt að þeir, sem kaupa áfengi, greiði eins konar íðgjald, greiði í sjóð sem á að vera eins konar tryggingasjóður fyrir þetta fólk og fyrir þá sem þeir kynnu að veita af sínum innkaupum. Þetta er því eins konar „kaskótrygging“, eins og ég sagði áður, og á að vernda þá sem verða fyrir áföllum af völdum áfengisneyslu. Þetta er í raun og veru ekki mikið gjald. Þetta hækkar þessar sterku tegundir, þær ódýrustu um ca. 7–8%, og þýðir aðeins að menn verða að láta líða aðeins lengra á milli innkaupa á flösku. Þetta á eingöngu við um sterk vín og byggist á því að ég tel að hin skaðvænlegu áhrif séu miklu meiri af sterku víni heldur en af léttu vinunum og að það sé of lítill verðmismunur á léttum og sterkum vínum hér í landi. 2. gr. frv. hljóðar svo: „Fé því, sem rennur í sjóð til varnar gegn drykkjusýki samkv. 1. gr., skal varið til lána og styrkveitinga til félagasamtaka og annarra aðila er vinna að því að hamla gegn skaðlegum áhrifum áfengis. Veita má lán og styrki til þess að koma á fót afvötnunar- og ráðleggingarstöðvum fyrir drykkjusjúka, dvalarheimilum, vinnu- og endurhæfingarstöðvum. Þá er heimilt að verja allt að 10% af árstekjum sjóðsins til styrktar þeim er reka áróður gegn áfengisneyslu. Lán og styrkir úr sjóðnum til stofnana mega nema allt að 75% af stofnkostnaði.“ Þarna skapast auknir fjármagnsmöguleikar fyrir báða þessa aðila sem ég áður gat um, þá sem vinna að vörnum og einnig þá sem vinna að lækningum. Ég tel, eins og ég hef áður sagt, að við höfum á undanförnum árum lagt of litíð fjármagn til þessarar starfsemi og þessi lög eiga að bæta úr því ef samþ. verða. Um það, hvað mikla fjármuni sé hér um að ræða, má upplýsa það á árinn 1973 voru seldir um 1 230 000 lítrar af sterku vini. Þetta mundi þýða að þarna yrði um að ræða 130–150 millj. kr. árlega. Þó er ekki ólíklegt að þessi hækkun kunni að leiða til þess að aðeins færri flöskur verði keyptar og er tvennt um það að segja: Í fyrsta lagi verður þessi upphæð allhá fyrir því en þar að auki er sú minnkaða neysla, sem það mundi hafa í för með sér, til bóta eins og ég hef áður getið um, ekki aðeins fyrir einstaklinginn, heldur fyrir þjóðfélagið í heild. Þess vegna vona ég að hv. d. taki þessu frv. vel og láti það fá greiðan gang gegnum d. og legg til, herra forseti, að frv. verði vísað til heilbr.- og trn. að umr. lokinni.



Herra forseti. Ég fagna því sérstaklega að þetta þarfa og ágæta mál er komið hér til umr. á ný á Alþ. Ég vil einnig þakka hv. flm. þess fyrir að hafa á nýjan leik komið því hér á dagskrá. Áfengismálin í heild hef ég ekki talið rétt að ræða hér. Ég vona svo sannarlega, að ég fái tækifæri til þess nú á næstunni með því að fylgja úr hlaði till. sem ég hef leyft mér að flytja í Sþ. ásamt 4 öðrum hv. þm. um nefndarskipun í þessum málum. Eitt skal þó aðeins undirstrikað. Alþingi Íslendinga getur ekki látið sem ekkert sé, þegar barna- og unglingafyllerí helganna eru eins yfirþyrmandi og raun ber vitni, þegar hanastélsboð heimahúsanna eyðileggja heimilisfrið og enda jafnvel á morðum, þegar skemmtanalífið einkennist framar öllu af ofneyslu áfengis, sem einnig hefur manntjón í för með sér. Þegar æ fleiri verða sjúklingar eða úrhrök mannlegs samfélags af völdum þess tekjustofns, sem er drjúgur búbætir íslenskum ríkisslóði. Þetta frv. snertir einmitt hið síðast talda og það sem mikilvægast er, það er ekki til þess einvörðungu að hjálpa drykkjusjúkum, heldur til varnar gegn drykkjusýki. Hinar fyrirbyggjandi aðgerðir, sem nú eru æðstar á blaði í heilsugæslu og heilbrigðismálum okkar, þurfa þarna eins og annars staðar að sitja í fyrirrúmi. Ég fagna þeim ákvæðum frv. alveg sérstaklega. Í tölunum um ágóða ríkisins af áfengissölunni er aðeins tæplega hálfur sannleikur sagður. Það vantar nefnilega frádráttarliðina, þá frádráttarliði, sem ég drap á áðan, og hver veit nema þeir færu ríflega upp fyrir tekjuliðina ef grannt væri skoðað. Ég fagna því að 10% af sjóði þessum skuli varið til styrktar þeim er reka áróður gegn áfengisneyslu eða til þess er a.m.k. ótvíræð heimild. Þeir aðilar hafa farið varhluta af fé til starfsemi sinnar. Og af því að útvarpslög eru sennilega hér næst á dagskrá hlýt ég að benda á sjónvarpið sem þann aðila sem daglega ætti að vara við þessu vandamáli í stað þess gagnstæða oft á tíðum, sbr. kvikmyndirnar okkar, sem nær allar eru með áfengi sem ómissandi líð á dagskránni. Ég ítreka aðeins stuðning minn við frv. og vona svo sannarlega að með því sé stigið skref fram á við til viðnáms gegn því hrikalega vandamáli, sem tröllríður okkar þjóðfélagi í dag með hinum hörmulegustu afleiðingum.



Herra forseti. Eins og fram kemur á þskj. 127 hefur menntmn. athugað frv. og eins og þar segir voru fjarverandi á þeim fundi þeir Ragnar Arnalds, Þorv. Garðar Kristjánsson og Jón Árm. Héðinsson, en undirritaðir nm. mæla með samþ. frv. óbreytts. Við 1. umr. málsins hér í hv. d. urðu allmiklar umr. og að nokkru leyti, að mér fannst a.m.k., á óskiljanlegan og óeðlilegan hátt. Látið var að því liggja að í frv. fælist pólitískt ofríki, pólitískt siðleysi og fleira þvílíkt. Slíkar fullyrðingar og stóryrði finnst mér óviðeigandi. Menn getur greint á um hvernig skipa beri útvarpsráð, hvernig kjörtímabil þess skuli vera o.s.frv. Reynslan sannar að menn hafa á 46 ára ferli útvarpsráðslaganna verið að leita eftir mismunandi leiðum í þessu efni og gerðar hafa verið margþættar breyt. á því hvernig útvarpsráð hefur verið valið, hve margir hafa átt sæti í því, og hvernig kjörtímabil þess hefur verið. Eins og hæstv. menntmrh. tók fram í framsöguræðu sinni fyrir frv. hér í hv. d. hefur kosningu í útvarpsráði verið hagað með ýmsu móti. Árið 1928 var lagt fyrir Alþ. frv. til l. um heimild handa ríkisstj. til rekstrar á útvarpi. Þá var ákveðið að útvarpsráð yrði skipað þremur mönnum. Ríkisstj. skipaði forseta ráðsins, Háskólinn annan og Félag útvarpsnotenda þann þriðja. Skv. þessum l. var hafin bygging á útvarpsstöð. Þegar á árinu 1930, áður en útvarpsstöð Íslands sendi út sína fyrstu dagskrá, sem var eins og kunnugt er 20. des. það ár, samþ. Alþ. breyt. á l. Var þá bætt við 2 fulltrúum í ráðið, einum fulltrúa presta og einum fulltrúa kennara. Þannig var útvarpsráð skipað til 1934. Þá var l. breytt þannig að þá var útvarpsráð skipað 7 mönnum, 3 kosnum hlutfallskosningu á Alþ., 3 kosnum hlutfallskosningu af öllum útvarpsnotendum í landinu, en hinn 7. skyldi kennslumálaráðh. skipa. Þá var kjörtímabili útvarpsráðs 4 ár. Í því frv., þar sem fyrst er lagt til að útvarpsráð verði að hluta kosið af Alþ. og að hluta af útvarpsnotendum, segir í grg. frv. m.a.: „Með 4. gr. frv. er í fyrsta lagi lagt til að horfið sé frá þeirri leið, að dagskrárstjórn útvarpsins verði skipuð fulltrúum stétta og stofnana, en lagt til að hún sé skipuð á lýðræðislegan hátt, svo að skipunin verði á hverjum tíma í samræmi við vilja þjóðarinnar allrar og útvarpsnotenda sérstaklega. Ríkið hefur upphaflega stofnað þetta fyrirtæki, ber á því fjárhagslega ábyrgð, setur því lög og reglugerðir. Þykir því rétt að 3 af 6 kjörnum fulltrúum í dagskrárstjórn séu kjörnir hlutfallskosningu á löggjafarsamkomu þjóðarinnar.“ Þó að Alþt. frá þessum tíma beri með sér að um margt greindi menn á, þá töldu flestir að þessi aðferð við kosningu útvarpsráðs væri til bóta frá því sem áður var. Skv. þessari skipan var kosið í útvarpsráð vorið 1935, í fyrsta og síðasta sinni skv. þeirri skipan, því að 1939 var l. enn breytt á þá leið, að ráðið skyldi skipað 5 mönnum, öllum kosnum hlutfallskosningu á Alþ. Hið fyrra fyrirkomulag hafði þá ekki gefið þá raun sem vænst hafði verið. Í grg. með frv. þá segir að kosningarnar hafi orðið að mestu pólitískar, sé líklegast að svipuð hlutföll haldist við hlutfallskosningar á Alþ. Í frv. var fyrst lagt til, að kjörtímabil ráðsins yrði 2 ár, en í meðförum Alþ. varð sú breyt. á, að kjörtímabilið var ákveðið 3 ár. Í þetta sinn greindi alþm. einnig á um kosningafyrirkomulagið og fjölda útvarpsráðsmanna, en urðu sammála um, að kjörtímabilið skyldi verða 3 ár. Þannig var skipan þessara mála til 1943. Þá var lögunum breytt í þá átt, að útvarpsráð skyldi kosið á fyrsta þingi eftir hverjar almennar alþingiskosningar. Í grg. með frv. þá segir um þetta efni m.a.: „Með gildandi lögum er Alþ. fengin kosning útvarpsráðs, en kosning gildir til nokkurra ára í senn án tillits til breyt. þeirra sem verða kunna á styrkleikahlutföllum á Alþ. við almennar kosningar. Þetta er óeðlilegt, því að úr því að Alþ. er fenginn þessi kosningaréttur sýnist sjálfsagt að hvert nýkosið Alþ. kjósi útvarpsráð að nýju. Með því einu móti er skapaður möguleiki fyrir því, að útvarpsráð sé í samræmi við óskir almennings á hverjum tíma. Sami háttur er hafður á um kosningu menntamálaráðs og hefur gefist vel, og er því með frv. lagt til að svo verði einnig varið með útvarpsráð.“ Meiri hluti allshn, flutti lagabreyt. og tók brtt. aðeins til þessa eina ákvæðis laganna, þ.e. um hvenær útvarpsráð skuli kosið. Sú breyt. var samhljóða þeirri breyt. sem nú er lagt til að gerð verði á l. Litlar umr. urðu um málið, en í framsögu sagði frsm. með leyfi forseta: Þetta frv. fer í þá átt að samræma kosningu í útvarpsráð við það sem er um menntamálaráð, þannig að hvor tveggja n. sé kosin á fyrsta þingi eftir hverjar almennar alþingiskosningar. Bæði þessi ráð eiga að starfa að menningarmálum og hafa hliðstæðum og þýðingarmiklum störfum að gegna. Og sýnist eðlilegt, að sami kosningaháttur gildi um hvort tveggja, enda er ljóst, að þar sem ætlast er til þess, að útvarpsráð sé spegill af vilja Alþ., þá er rétt að sá spegill sé í samræmi við vilja kjósendanna á hverjum tíma, eins og hann hefur komið fram við alþingiskosningar.“ Árið 1966 var svo fjölgað í útvarpsráði úr 5 í 7. Þessi skipan ríkti svo til 1971, að upp var tekin sú skipan, sem nú er, þ.e. að kjörtímabil útvarpsráðs er enn á ný 4 ár. Þá voru gerðar margar breyt. aðrar á 1. og þau gerð ítarlegri en þau voru fram að því. Varðandi breyt. á kjörtímabili útvarpsráðs segir m.a. í frv., með leyfi forseta: „Með núverandi skipan er Ríkisútvarpið nátengt við stjórnmálabaráttuna og sveiflur hennar. Virðist hyggilegra og meira í samræmi við hugmyndir samtíðarinnar um sjálfstæði Ríkisútvarpsins, að útvarpsráð hafi fast kjörtímabil, eins og mikill meiri hluti þeirra stjórna og ráða, sem Alþ. kýs. Mundi það skapa meiri festu í störf útvarpsráðs og stofnunarinnar í heild.“ Það er mín skoðun, að þessu marki hafi ekki verið náð. Eins og vænta mátti, þar sem um svo veigamikil nýmæli og mörg var að ræða í frv. auk margra breyt. á eldri ákvæðum, þá urðu umr. ekki sérstaklega miklar um þetta atriði, þ.e. um kjörtímabil útvarpsráðs. Margir ræðumenn lýstu sig fylgjandi breyt., þó að sumir létu í ljós nokkurn ugg í þessu sambandi. Till. kom m.a. fram um að fjölga í útvarpsráði úr 7 í 15, en sú till. náði ekki fram að ganga. Herra forseti. Ég hef hér gert grein fyrir því, hvernig útvarpsráð hefur verið byggt upp frá byrjun og hvert kjörtímabil ráðsins hefur verið hverju sinni. Á 46 ára starfsferli hefur þetta verið breytilegt eins og fram hefur komið. Það er ekki óeðlilegt, að leitað sé nýrra leiða í þessum efnum sem öðrum. Ljóst er að sú skipan að kjör útvarpsráðs fari fram eftir alþingiskosningar hefur gilt langlengst eða um 28 ár af 46 ára starfsferli útvarpsráðs. Þegar menn kynna sér þær umr., sem orðið hafa varðandi þessi atriði, og till. til breyt., þá er það rétt, að fyrir 1943 urðu um þetta atriði deilur, en þær voru málefnalegar. lim breyt. 1943 varðandi þetta atriði og svo aftur 1971 eru ekki umr. eða deilur um þær breyt., hvorki þegar ákveðið var að útvarpsráð skyldi kosið eftir hverjar alþingiskosningar, eins og ákveðið var 1943, né að kjörtímabil ráðsins skyldi vera 4 ár, eins og samþ. var 1971. Ég fæ ekki með neinu móti skilið þann málflutning, sem var viðhafður hér í hv. d. við 1. umr. þessa máls, þar sem talað var um pólitískt ofríki, pólitískt siðleysi og því um líkt. Þvílíkum ásökunum vísa ég algjörlega á bug. Hver hv. þm. hefur auðvitað sínar skoðanir á því hvernig hann telur þessum málum sem öðrum best fyrir komið. Í þessu efni hafa margar leiðir verið reyndar. Hér er lagt til að taka upp þann háttinn sem lengst hefur verið við hafður, þ.e. að útvarpsráð verði kjörið að loknum alþingiskosningum. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. samþ. og því vísað til 3. umr.



Herra forseti. Eins og kunnugt er er það frv., sem hér um ræðir, flutt í þeim gagngera tilgangi að losna við nokkra óþæga einstaklinga úr útvarpsráði, sem löglega hafa verið til þess kjörnir til 4 ára og eiga því enn eftir 1 ár af kjörtíma sínum. Þetta er sem sagt aðaleinkenni þessa máls, sem hér er til umr. Hitt virðist einnig einkenna þetta frv., að flm. þess virðist liggja meira en lítið á, það má ekki fá eðlilega og sjálfsagða meðferð hér í þinginu, heldur er allt kapp á það lagt að þræla því í gegnum þingið með írafári og óþinglegum vinnubrögðum. Á miðvikudagsmorguninn var boðaður fundur í menntmn. Ed. Þá stóð svo á að ég var veðurtepptur norður í landi, hafði skroppið þangað kvöldið áður, en á miðvikudag lögðust flugsamgöngur víðast hvar á landinu niður vegna snjókomu, svo að ég átti þess engan kost að komast suður þennan dag. En það voru fleiri en ég sem gátu ekki komið á umræddan nefndarfund þennan morgun, svo að hann féll niður. Hins vegar var nýr fundur boðaður að loknum deildarfundum þennan sama dag. Áður en til þess fundar kom var ég búinn að hafa samband í gegnum síma við nokkra meðnefndarmenn mína í menntmn. Ed. til að koma á framfæri eindreginni ósk minni, að á þessum fundi yrði málinu frestað og því yrði vísað til umsagnar nokkurra aðila, þ. á m. stjórnar Blaðamannafélags Íslands. Hér er um að ræða viðkvæmt ágreiningsmál, sem eins og kunnugt er mætti harðri andstöðu þm. úr þremur flokkum, þegar það var rætt við 1. umr. í Ed. Það er ljóst að hér er verið að kollvarpa þeim leikreglum, sem allir stjórnmálaflokkar höfðu komið sér saman um að gilda skyldu við kjör manna í útvarpsráð og höfðu verið samþ. einróma hér á Alþ. Og það sem meira er, þetta er verið að gera í þeim gagngera pólitíska tilgangi að pota ákveðnum erindrekum stjórnarflokkanna inn í útvarpsráð einu ári fyrr en þeir eiga rétt til lögum skv. Þegar slík mál eru á ferðinni, sem er sem betur fer ekki oft, þá er það algert lágmark að menn fái tækifæri til að ræða þessa breyt. í n. og eigi þess kost að fá um hana umsagnir aðila utan þingsins, en á nefndarfundi menntmn. s.l. miðvikudag gerðist sá óvenjulegi og furðulegi atburður að meiri hl. n., 4 hv. þm., ákveða að báðum fulltrúum stjórnarandstöðunnar fjarstöddum að neita að fresta afgreiðslu málsins og neita að fá um það nokkra umsögn. Þetta ákveður sem sagt 4 manna meiri hl. n. enda þótt 5. stjórnarþm., hv. þm. Vestf., Þorv. Garðar Kristjánsson væri ekki heldur mættur á fundinum, en hann hafði einmitt lýst andstöðu sinni við frv. við 1. umr. málsins og reyndar var hann sá eini af stjórnarþm. í menntmn., sem hafði fyrir því að taka til máls við 1. umr. og lýsa skoðunum sínum. Nei, það leynir sér ekki, að stjórnarflokkunum er heldur en ekki brátt í brók að koma tryggum erindrekum sínum inn í útvarpsráð og það sem allra fyrst. Það má sem sagt ekki viðhafa þingleg vinnubrögð og senda málið til umsagnar. Það má ekki einu sinni fresta málinu um einn dag þegar ófærð í lofti hamlar för manna á nefndarfund. Nei, það má greinilega engan tíma missa að koma réttum mönnum með réttan hugsunarhátt í útvarpsráð, og dettur manni þá einna fyrst í hug að það hljóti að vera dagskráin um jólin eða um nýárið, sem stjórnarflokkarnir vilja fyrir hvern mun tryggja að verði nægilega NATO-sinnuð og pólitísk stemmd fyrir íhaldsöflin í landinu. Hvað annað veldur þessum óvenjulegu og óþinglegu vinnubrögðum? A.m.k. leynir sér ekki að það er einhvers staðar þrýst á hak við tjöldin af miklum pólitískum þunga. Ég er sannfærður um að formaður n., sem er þekktur að hæversku og háttprýði, gerir það ekki með neinni ánægju að viðhafa þvílík vinnubrögð. Það er greinilegt að ákveðnir forustumenn flokksins hafa ákveðið, að málinu skuli hraðað eins mikið og nokkur kostur sé, og formaður n. er þá tilneyddur að taka að sér það skítverk að kreista málið út úr n. með forgangshraða. Þessi hamagangur allur er ekki síður athyglisverður fyrir þá sök að nú á vikunni gerðist sá einstæði atburður að einn af þm. stjórnarflokkanna varð fyrir harðri árás í ritstjórnargrein í eigin flokksblaði fyrir afstöðu sína í þessu máli. Satt að segja man ég ekki eftir því á seinni árum að nokkur þm. hafi orðið fyrir þvílíku, að vera opinberlega hirtur í ritstjórnargrein í aðalstuðningsblaði sínu, meira að segja sérstaklega nafngreindur, en þetta gerðist nú fyrir fáum dögum, og sá sem fékk þessa óþokkalegu skvettu yfir sig úr eigin herbúðum var enginn annar en hæstv. forseti þessarar d. og framkvæmdastjóri þingflokks Sjálfstfl., hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson. Slíkur er nú ofsinn og ófyrirleitnin, sem liggur að baki flutningi þessa máls. Sem sagt þegar einn af hv. þm. Sjálfstfl. leyfir sér að segja persónulega skoðun sína á þessu máli og talar þar af þekkingu og reynslu sem fulltrúi í útvarpsráði um langt skeið, þá er honum ekki svarað hér í þinginu á málefnalegan hátt. Það stendur ekki upp einhver forustumaður Sjálfstfl. til þess að rökræða málið og leiða honum fyrir sjónir að hann hafi hugsanlega rangt fyrir sér. Nei, flokksforustan kann önnur ráð til þess að setja ofan í við óþæga þm. Það er sem sagt einn hælbíturinn í ritstjórnarstól Morgunblaðsins sendur á vettvang, og hann er í ritstjórnargrein látinn tyfta hæstv. forseta þessarar deildar, refsa honum í áheyrn alþjóðar, fyrir að vera ekki reiðubúinn til þess að fallast á það pólitíska ofstæki, sem felst í þessu frv. Ég vil að lokum segja það, að mér finnst satt að segja óhugnanlegt, hvað Morgunblaðinu hefur tekist vel að æsa liðsmenn sína gegn núv. útvarpsráði. Það er t.d. óspart reynt að nota dagskrá stúdenta 1. des. s.l. til áróðurs gegn núv. meiri hl. útvarpsráðs. Það er eins og aldrei fyrr hafi heyrst pólitísk dagskrá 1. des. en núna 1974. Sú var nú tíðin, eins og margir muna, að hægri menn voru í meiri hl. meðal stúdenta í Háskóla Íslands. Þetta voru að vísu heldur ömurlegir 1. des., ekki eitt ár eða tvö, heldur mörg ár í röð. Þá voru stórpólitískar ræður fluttar af forustumönnum úr Sjálfstfl. og Alþfl., t.d. eitt árið man ég um nauðsyn þess að fella gengi krónunnar og flytja fjármagnið til í þjóðfélaginu til þeirra, sem fyrir athafnalífinu stæðu, og frá þeim sem minna mega sin, annað árið um nauðsyn þess að hafa hér her um varanlega tíð í landinu og þriðja árið um nauðsyn þess að gera samning við breta um landhelgismálið. Ég minnist þess, að þessi grófi áróður var fluttur á sínum tíma í gegnum útvarp beint frá fullveldishátíð stúdenta 1. des. og hneykslaði marga. En að sjálfsögðu datt þá engum í hug að koma í veg fyrir, að þessum áróðursræðum hægri manna væri útvarpað, jafnvel þótt mönnum líkaði þær ekki. Og enn siður datt mönnum í hug að blanda pólitískt kjörnu útvarpsráði inn í þær deilur, sem nú er óspart gert af pólitískum skriffinnum Morgunblaðsins og Vísis. Það var að vísu síðasta innlegg í þessu máli að koma fram sem húsmæður í Vesturbænum. Nei, staðreyndin er auðvitað sú, að núv. útvarpsráð hefur talið sjálfsagt að gæta þess vandlega að mismunandi skoðanir og ólík sjónarmið ættu jafnan og greiðan aðgang að útvarpi og sjónvarpi, og það er þetta sem útvarpsráð er sakfellt um að hafa gert. En þannig verður þetta að vera og þannig á það að vera. Hitt er svo annað mál, að áhrifaaðstaða hægri afla í landinu yfir sjónvarpi og ríkisútvarpi hefur augljóslega verið mjög mikil frá gamalli tíð, eins og oft hefur komið í ljós. Mér er t.d. minnisstætt, þegar undirskriftasöfnun Varins lands stóð yfir á s.l. vetri og birtar voru í sjónvarpinu auglýsingar dag eftir dag, þar sem skorað var á landsmenn að rita undir undirskriftalista Varins lands. Þessar auglýsingar voru algjört lögbrot. Þær sem sagt stönguðust á við skýr ákvæði reglugerðar útvarpsins um sjónvarpsauglýsingar, þar sem bannað er að birta auglýsingar með pólitísku efni. Ég minnist þess, að þegar Samtök herstöðvaandstæðinga á sínum tíma vildu halda þó ekki væri nema einn lítinn fund, þá var þeim algjörlega meinað að koma auglýsingum á framfæri í sjónvarpinu. En þegar svo Varið land fór af stað og þurfti að hvetja landsmenn til þess að undirrita sína undirskriftalista, þá gátu auglýsingar af því tagi dunið í sjónvarpinu dag eftir dag, án þess að við þeim væri blakað. Og það þurfti talsvert átak, - ég skal viðurkenna að ég tók þátt í því átaki, - en það þurfti talsvert átak til þess að fá þetta lögbrot stöðvað. En þá hafði Varið land fengið sitt fram með því að koma þessum auglýsingum á framfæri um allmarga daga. Menn geta svo rétt ímyndað sér hversu tröllsleg viðbrögð Morgunblaðsins hefðu orðið, ef hlutverkum hefði verið skipt og Samtök hernámsandstæðinga hefðu átt í hlut í þetta sinn. Menn þurfa svo sem ekki að efast um það, að Ríkisútvarpið og forusta þess í útvarpsráði hefði verið hundelt með þessum venjulegu ósvifnu glósum og kommúnistastimplum í anda kalda stríðsins og Mac-Cartys, sem öll þjóðin þekkir svo vel. Nei, ég þarf ekki að fara mörgum frekari orðum um þetta efni. Um þetta mál má fara mörgum orðum og ég ætla ekki hér að fara að endurtaka röksemdir mínar, sem ég flutti fram gegn frv. við 1. umr. málsins. En ég endurtek það sem ég sagði þá og vil segja enn, að þetta mál ber vott um pólitískt ofríki og ofstæki og er aðstandendum sínum til lítils sóma. Við eigum að halda þær leikreglur, sem allir flokkar hafa komið sér saman um að viðhafa við kosningu í útvarpsráð að vandlega athuguðu máli, og við eigum ekki að fara að hrófla við dagskrárstjórn útvarpsins í hvert sinn sem breytingar verða á skipan Alþ. Það er ekki heilbrigt fyrir þessar stofnanir, að fá kannske yfir sig þrjú útvarpsráð á sama árinu, eins og verður með þessu skipulagi, ef tvennar kosningar verða á sama árinu vegna breytingar á einhverju ákvæði stjórnarskrárinnar. Auk þess mega menn vita, að ef þessi ríkisstj. kemst upp með það að skipta um í útvarpsráði eingöngu í pólitískum tilgangi, þá er með því verið að gefa síðari ríkisstjórnum mjög varhugavert fordæmi. Er ekki eins líklegt, að næst þegar mynduð verður ríkisstj., sem ekki unir við þá einstaklinga, sem sitja í þáv. útvarpsráði, þá verði lögunum aftur breytt, hvort sem alþingiskosningar eru nýlega afstaðnar eða ekki. Það er alltaf auðvelt að finna einhverjar ástæður til breytinga. Herra forseti. Ég hef ekki skilað nál. vegna þess að ég átti þess ekki kost að sitja nefndarfund um þetta mál. En ég legg á það áherslu hér, að mergurinn málsins er sá, að ef núv. forustumenn leyfa sér að breyta útvarpslögunum í þeim eina tilgangi að losa sig við óþæga einstaklinga, þá er verið að opna fyrir pólitíska íhlutun af þessu tagi í hvert skipti sem nýr þingmeirihluti er myndaður hér á Alþ. Þeir, sem það vilja, greiða þessu frv. atkvæði sitt, en þeir, sem telja slíka þróun óæskilega og hættulega, sameinast um það, hvaða flokk sem þeir annars fylla, að fella þetta frv.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. menntmn. undraðist hve umr. um þetta mál væru lítt málefnalegar. Ég spyr nú hv. frsm.: Hvernig eiga umr, um þetta mál að verða fullkomlega málefnalegar, þegar málefnið er ekkert, tilefnið ekkert sem tilgreint hefur verið, en allir vita að ekki má nefna þá snöru í hengds manns húsi, sem er hin raunverulega ástæða og hv. frsm. nefndi vitanlega ekki heldur. En það ætti svo sannarlega að vera okkur óbreyttum þm. stjórnarandstöðunnar fagnaðarefni, þegar rösklega er að verki staðið og vinnubrögð n. eru skjót og góð. A.m.k. ætti ég persónulega að fagna því, þar sem ég á sæti í þrem þingnefndum hér í hv. d. og hef enn ekki þurft að ómaka mig á lengri fund í neinni þeirra en nemur 5 mínútum. Loks hefur sem sagt hæstv. ríkisstj. tekið fjörkipp sem um munar, enda stefnumarkandi stórmál á ferð sem vænta mátti. Það hefur vægast sagt verið fátt um fína drætti hjá okkur þm. varðandi ný lagafrv. frá hæstv. ríkisstj. og m.a. þess vegna hef ég átt fulllétta veru í n. til þessa. Þó er skylt að geta þess, að merkast og fyrirferðarmest er einmitt frv. frá hæstv. menntmrh., þ.e.a.s. ekki þetta vitanlega, heldur frv. um fullorðinsfræðsluna. Einhvern veginn hafði mér skilst á þeim sjálfstæðismönnum hæstv., að margt þyrfti að lagfæra og mörgu að kippa í liðinn eftir óstjórn síðustu ára. En frv. þeirra eru mestallt gamlar lummur frá vinstri stjórninni, sem vitanlega ber að fagna, að þeir hafa þó haft vit á að taka upp. Raunar heyrist þessi ásökun um vonsku vinstri stjórnarinnar enn þá, þegar þeir eru að senda samstarfsmönnum sínum tóninn út af vinstri syndunum, og vekur oft furðu mína hvernig margir ágætir framsóknarmenn, sem bera ólíkt hlýrri tilfinningar í garð fyrri stjórnar en þessarar, fá þar setið undir þegjandi. Vekur raunar athygli, að þeir vilja alls ekki sitja undir þessari umr., nema einn varaþm, þeirra. Rétt er þó þrátt fyrir verkleysi hér á þingi að minna á hve vel þeim stjórnarherrum sækist baráttan við dýrtíðina, hve sigursæl stefnan er í lækkun ríkisútgjaldanna margumtöluðu, að ekki sé talað um þá ótvíræðu staðreynd, hve verðstöðvunin er alger og fullkomin. Allt þetta ber vitanlega að meta og þakka á sinn hátt. En allt hverfur þetta þó greinilega í skuggann fyrir þessu máli málanna, sem hér er á dagskrá. Hér er hið brýnasta viðfangsefni á ferðinni. Losna þarf við ákveðna aðila úr ákveðnu ráði einu ári fyrr en lög ákveða. Manni dettur nú helst í hug - þó að það sé næstum syndsamlegt - óróleg samviska eða eitthvað þess háttar. Ja, miklir menn og voldugir að áhrifum eru þeir Njörður Njarðvík og Ólafur Ragnar og greinilega hættulegri en svo að hættandi sé á að hafa þá þetta eina ár til viðbótar í forsjá Ríkisútvarpsins. Öllu meiri heiður og traust er erfitt að sýna mönnum en það, að sérstök lög skuli þurfa að hespa af í grængolandi hvelli til að losna við áhrifavald þeirra á sama tíma og öll mál ganga í rólegheitum hér á þingi. Ég hef nú eiginlega verið að vona að málefnafátæktin stafaði af því hér á hv. Alþ., að íhaldinu gengi svolítið illa að kenna Framsókn hinn rétta hægri gang í öllu, a.m.k. inni á þingi, þó að utan þess hafi það tekist svo ágætlega sem raun ber vitni og einstök samningsafrek hæstv. utanrrh. sanna. En þetta mál á sem sagt að fá þá réttu hægri vængi og fljúga á þeim gegnum þingið og fylgir þar arnsúgur mikill, svo sem vænta má af stórmáli. Hæstv. forseti þessarar d. virðist eftir nál. að dæma ekki einu sinni fá að vera með í þessu listflugi, enda sennilega heldur ófús þess, ef miða á við orð hans hér á dögunum, alvöruorð, rækilega rökstudd, sem áttu ólíkt meiri rétt á sér en flumbruháttur meiri hl. menntmn. Og nú er málið komið hér til 2. umr. án þess að minni hl. hafi átt þess kost að gera í n. grein fyrir afstöðu sinni og málsmeðferð. Er nema von að menn spyrji: Hvað skyldi standa til að gera í útvarpsráði úr ríkisfjölmiðlum? Það hlýtur að standa mikið til. Sumum hefur flogið í hug andaktin margumrædda í lok hverrar dagskrár, sem vondir menn hafa ekki viljað leyfa. Mönnum hefur jafnvel flogið í hug að sameina ætti þessa andakt guðskristninnar annarri heilagri kenningu, trúnni á NATO, og þá mætti hugsa sér að launaður erindreki þessara samtaka hér á landi, sem er eitthvað tengdur útvarpsráði, fengi einkarétt á andaktinni og gerði þá minna til þó að guðskristnin gleymdist af og til, ef þeim mun betur væri fyrir hinni séð. En það er von að mönnum detti ýmislegt í hug. Siðbótin hlýtur að verða afgerandi og afdráttarlaus, og þá þykir sjálfsagt rétt að hefja hana á jólunum, sér í lagi með tilliti til þess að ötulir kaupahéðnar þessa lands hafa gert þessa einföldu fagnaðarhátíð jafnaðar og bræðralags að uppskeruhátíð ágóðans. Við skulum vona að uppskera siðbótarinnar í útvarpsráði verði ekki síðri þeim, sem hér að standa, svo að menn öðlist þá fyrri sálarró. Annars er lítil þörf endurtekningar þess, sem ég sagði hér á dögunum. Morgunblaðið hefur blessunarlega og opinskátt staðfest það, sem ég sagði þá um frumástæðu þessa frumvarpsflutnings. Og ekki hefur þögn Tímans verið síðra sönnunargagn. Allt ber því að sama brunni. Hér eru fyrst og fremst að verki öfl sem gjarnan kenna sig, eins og hv. þm. Ragnar Arnalds sagði, við búsmæður í Vesturbænum og fleiri viðlíka gáfnafyrirbæri, fyrirbæri eins og jafnvel birtast í formanni L.Í.Ú., sem hélt tímamótaræðu um útvarpsmál m.a. norður á Akureyri á dögunum, en ég verð svo sannarlega að hlífa nú af mannlegri vorkunnsemi eftir þá rassskellingu sem hann fékk frá sjómönnum Íslands, verðuga og réttmæta. Hæstv. menntmrh. er vitanlega ekki viðstaddur þessar umr. Ég skil það mæta vel, samviskan er ekki góð. Ég verð samt að biðja flokksbræður hans að skila því til hans, að enn biðji ég hann þess að hann láti ekki þau öfl, sem þarna eru á ferðinni, villa sér sýn. Þetta frv. er almennt fordæmt, það ber allan keim þeirra vinnubragða, sem hreinlega sæma ekki svo ágætum manni sem hæstv. ráðh. er. Ég skal því enn sem fyrr skora á hann að láta kyrrt liggja, svæfa þetta frv. nú í kyrrþey og vekja það ekki til lífs á ný. Það væri honum líkara en þetta frumhlaup.



Herra forseti. Það vekur eðlilega athygli að hæstv. menntmrh. er ekki staddur við þessa umr. þrátt fyrir það þótt frsm. hv. menntmn. Ed. útskýrði það lystilega hversu þetta frv. að l. um ríkisútvarpið væri beint framhald af merkilegum fyrri tilraunum til þess að finna hina einu sönnu aðferð til að velja gott útvarpsráð. Um tíma við upphaf umræðnanna var heldur enginn framsóknarmaður viðstaddur þessa umr., og rifjaðist þá upp fyrir mér á ný sú staðreynd hversu það hefði verið sláandi við umr. um stjfrv. hér á Alþ. í vetur að framsóknarmenn hafa forðast að taka þátt í þeim. Þeir hafa látið eins og það væri nóg að Ólafur Jóhannesson myndaði þessa ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, þótt þeir þyrftu ekki líka að standa upp á Alþ. og verja hana. Frv. það, sem hér hefur verið lagt fram nú frá hv. menntmn., hefur fengið þar sína skrýtilegu meðferð, sem e.t.v. er við hæfi frv., þó að hún sé tæpast við hæfi þeirrar virðingar sem Alþ. hæfir, - þetta frv. var tekið til meðferðar í menntmn. þegar einungis fylgismenn þess gátu sótt fundinn, eins og áður hefur verið að vikið hér. Það var samþ. úr n. án þess að leita umsagnar réttra aðila, svo sem útvarpsstjóra, e.t.v. Starfsmannafélags útvarpsins og stjórnar Blaðamannafélags Íslands. Ekkert samráð var haft við þá menn sem unnu að samningu þeirra útvarpslaga sem hér var verið að breyta. N. lagði ekki á sig neina vinnu til að kanna hvort lagabreytingin væri til bóta eða til hins verra, þrátt fyrir það þótt hæstv. forseti þessarar þd., Þorv. Garðar Kristjánsson, sem um árabil hefur átt sæti í útvarpsráði, þrátt fyrir það þótt hann hefði með gildum rökum gert grein fyrir því hvílíkt rannsóknarstarf og hvílík alúð var lögð í samningu þeirra laga sem enn áttu eftir að fá að standa um sinn. Vinnubrögð n. sýna raunar ljóslega að með þessu frv. á aðeins að klóra yfir innanflokksskyssur í flokki hæstv. menntmrh., samtímis því sem hæstv. menntmrh. lætur að vilja Morgunblaðsklíkunnar í Sjálfstfl. um þess háttar hreinsun hjá Ríkisútvarpinu sem hæfir pólitísku siðgæði nýrrar afturhaldsstjórnar. Hér er sem sagt boðað nýtt tímabil, sem við gætum kallað tímabil Moggaþjónustu Tímaklíkunnar. Það bendir margt til þess að störf Alþ. á næstu missirum kunni að einkennast býsna mikið af þjónkun Framsfl. við andstæðinga kjósenda sinna, við hina hlaupkenndu stefnu flokksins. Frv. um breytingu á útvarpslögunum, sem hæstv. menntmrh, réttlætir með því að útvarpsráð eigi að endurspegla styrkleikahlutföll á Alþ., er rétt einn vottur þessarar undarlegu stefnu. Breyting á styrkleikahlutföllum á Alþ. hefur ekki orðið nein hvað útvarpsráð varðar síðan í það var kosið. Við umr., sem þegar hafa orðið um frv. í þessari hv. deild, hefur raunar komið í ljós að núv. útvarpsráð nyti nú meiri þingfylgis en þegar það var kosið, ef ekki kæmi til breytt stefna þingflokks Framsfl. Þar við bætist svo hitt, að lögum samkvæmt er útvarpsráði alls ekki ætlað að endurspegla styrkleikahlutföll á Alþ. Frv. endurspeglar að vísu dálitið. Við gætum kallað það, sem það endurspeglar, dálítið grátbroslega hentistefnu Framsfl. Ég get, vegna þess að það snertir á vissan hátt orsakirnar fyrir því að nú á að hreinsa til í útvarpsráði, nefnt eitt lítið dæmi um það hvernig afleiðingarnar af þessari hentistefnu blasa við okkur nær daglega þessar vikurnar. Í fyrradag lá á borðinu mínu hér í þessari hv. d. sendibréf frá manni nokkrum, sem kvaðst heita Nguyen Phoung Thiep og vera sendiherra Vietnam með aðsetri í Þýskalandi. Hann þakkaði mér í þessu bréfi kærlega stuðning íslenskra alþm. við kjör hans í stjórn Alþjóðaþingmannasambandsins. Ekki kannaðist ég við að eiga neinar sérstakar þakkir skildar í sambandi við kjör þessa manns í virðingarstöðu né heldur bar ég kennsl á hann að öðru leyti en því að ég þóttist þó sjá af ættarnafni hans að hann mundi vera einn af fjölmörgum ættingjum Thieps þess sem Bandaríkjastjórn hefur fyrir lepp í Saigon í Suður-Víetnam. Svo sá ég mynd af því í blöðunum í fyrradag hvar þessi silkiklæddi herramaður var að afhenda skilríki sin sem sendiherra á Íslandi fyrir lýðveldið Suður-Víetnam, landið sem hefur mátt þola fleiri tonn af sprengjum á hvern ferkílómetra, fleiri eiturlitra á hvern hektara ræktaðs lands en nokkurt annað ríki í heiminum, hvort tveggja frá bandamönnum okkar, ameríkumönnum. Ein af þeim sökum, er meiri hl. sá í útvarpsráði, sem Framsfl. vill nú víkja frá, er oftast borinn í Morgunblaðinu, er að opna ríkisfjölmiðlana fyrir gagnrýni óhlutdrægra aðila og þá helst svía á óhæfuverkum bandaríkjamanna í Víetnam og á það undarlega siðferði sem birtist í því að leppar árásarríkisins skuli sitja í ráðherrastólunum í Saigon og koma fram fyrir hönd víetnömsku þjóðarinnar út á við. Þannig má segja að heimsókn Nguyens Phoung Thiep sendiherra til Íslands nú standi í nokkru samhengi við frv. Vilhjálms Hjálmarssonar, hæstv. menntmrh., um kjör nýs útvarpsráðs, sem henti betur til að endurspegla undirlægjuhátt ráðh. Framsfl. við sjónarmið Morgunblaðsklíkunnar og málstað þess herveldis, sem utanrrh. Framsóknar hefur nú tryggt herseturétt á Miðnesheiði um fjölda komandi ára. Má því að vísu segja að þetta dæmafáa plagg, þetta frv. hæstv. menntmrh. sé hæfilegur virðingarvottur af hálfu ríkisstj, við Nguyen þennan Phoung Thiep sem nú gistir Ísland í boði framsóknarráðherra.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Norðurl. v. hélt uppi gagnrýni um að þetta mál hefði fengið óþinglega meðferð. Ég mótmæli því, að svo hafi verið. Hér var boðað til fundar í n. með eðlilegum hætti og hægt er að benda á fjölmörg hliðstæð dæmi um að slíkt hafi verið gert. Ef talað er um hraða þann stutta tíma sem var liðinn frá því að frv. var lagt fram á Alþ. á mánudag og boðaður fundur á miðvikudag, þá er slíkt ekki óeðlilegt og allra síst á dögum rétt fyrir þinghlé.  (Grípið fram í: Af hverju leituðuð þið ekki umsagna?)  Herra forseti. Ég hef orðið, er það ekki? Varðandi gagnrýni um það, að ekki var leitað umsagna um það hvort Alþ. ákvæði að kjörtímabil útvarpsráðs yrði eins og nú er lagt til, þ.e.a.s. að útvarpsráð skuli kosið eftir hverjar almennar kosningar, þá er því til að svara, að árið 1943, þegar nákvæmlega sams konar breyting var gerð, og það er eina tilvikið, sem hægt er að vitna í í þingsögunni þar sem einungis þessi einasta breyting var gerð á útvarpslögunum, þ.e.a.s. varðandi kjörtímabil útvarpsráðs, þá var því máli ekki vísað til umsagnar af n., ekki heldur 1966, þegar fjölgað var í ráðinu úr 5 í 7. Því var ekki vísað til umsagnar, enda er þetta ákvörðunaratriði Alþ., hlýtur að vera. Og að vísa slíku til umsagnar Blaðamannafélagsins, - menn geta haldið slíku fram sem hálfgerðu gamanmáli og ég er ekkert á móti því og tel allt í lagi að menn geri það, ég trúi því ekki að þeir meini raunverulega neitt með því. Varðandi þinglega meðferð málsins til þessa er það að segja, að það hefur verið farið að nákvæmlega eins og í öðrum málum og varðandi þetta sérstaka atriði nákvæmlega eins og áður hefur verið gert þegar um tiltekna breytingu er að ræða nákvæmlega samhljóða þeirri, sem hér um ræðir. Það er rétt að það hafa stundum orðið nokkuð víðtækar umr. einmitt um kjör útvarpsráðs og ég vil segja að þær umr., sem eiga sér stað núna, séu komnar kannske aðeins út fyrir efni málsins. Ekki er ég að lasta það, en ekki held ég að því verði á móti mælt að þær umr. hafi aðeins farið út fyrir efnishlið málsins. Í umr. 1939, þegar fyrst var lagt til að Alþ. kysi útvarpsráðsmenn í stað þeirrar kosningar sem áður hafði farið fram þá einmitt héldu fulltrúar Sósíalistafl. uppi mjög svipuðum málflutningi varðandi þetta atriði og nú hefur verið gert og töluðu um málið á ákaflega viðum og breiðum grundvelli. Það er út af fyrir sig ekkert um það að segja. Ég er ekkert að eltast við að svara því sem kemur þessu máli ekkert við. Ég endurtek: Hér hefur ekki verið um neina óvenjulega meðferð á málinu að ræða eða óþinglega meðferð, því vísa ég algerlega á bug. Hér er um að ræða einfalt mál, að taka upp á ný þann hátt, það fyrirkomulag, sem gilt hefur í 28 ár af 46 ára starfsferli útvarpsráðs.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá atriði varðandi það, sem hv. frsm. meiri hl. menntmn. sagði hér áðan. Ég skal upplýsa hann og aðra hv. þm. hér um það að í fyrra, stuttu fyrir jól, þá var þn. með mál í athugun, mjög þýðingarmikið mál. Það var talið áríðandi af ráðh. og reyndar af flestum í þn. að þessu máli yrði komið fram fyrir áramót. Ég var þá form. í þessari n. og við skiluðum okkar meirihlutaáliti sem þurfti endilega að vera minni hlutaálit, ágætur hv. þm., sem ekki er nú hér lengur í þinginu, með vissar vöflur í málinu og skilaði áliti, sem þurfti endilega að vera minnihlutaálit, þrátt fyrir að hv. þm. væri okkur sammála. Eftir þessu áliti var beðið og tekið tillit til í fleiri daga, þangað til hv. þm. loksins kom því á prent. Þetta varð til þess að málið dagaði uppi. Þetta er smádæmi um leiðsögn þeirra sjálfstæðismanna í meðferð mála á Alþ. Það hefði því ekki verið óeðlilegt, þó að a.m.k. minni hl. n. hefði fengið að koma fram sínu nál. áður en þetta mál var tekið hér fyrir til umr. Hv. frsm. furðaði sig á umsagnaraðilanum, sem hv. þm. Stefán Jónsson nefndi, Blaðamannafélagi Íslands. Þegar ég var í heilbr.- og trn. þessarar hv. d. formaður, þá komu þeir hv. sjálfstæðismenn stundum með till. um umsagnaraðila sem þeir þurftu margar mínútur til að skýra út fyrir mér, hvers vegna í ósköpunum ætti að senda til umsagnar, og voru beinlínis í þeim tilgangi gerðar að tefja fyrir málinu eða jafnvel reyna að eyðileggja það. Einnig í sambandi við efnismeðferð þessa máls, þar sem hv. frsm. kvartar yfir því að við höfum farið hér út fyrir efni málsins, er það af eðlilegum ástæðum. Þetta mál, þótt sérstakt sé og einkennilegt, snertir ýmislegt annað og á áreiðanlega eftir að gera. Þá vil ég líka benda á að þeir hv. sjálfstæðismenn kenndu mér mjög skemmtilega aðferð við að tala um mál hér í þinginu s.l. vor. Þá voru þeir að ræða grunnskólalögin og gerðu það af mikilli speki og miklu viti, eins og nærri má geta, og eyddu ræðutíma sínum hér hálftímum og klukkutímum saman í að ræða um vinnslu sjávarafurða.



Herra forseti. Það er rétt hjá hv. frsm. menntmn., að er útvarpslögin voru endurskoðuð síðast var þeim ekki vísað til umsagnar útvarpsstjóra eða til útvarpsráðs eða útvarpsstjórnar, vegna þess að það voru þessir aðilar, sem sátu í n. þeirri, er samdi hin nýju lög, nákvæmlega þeir aðilar sem nú hefði átt að leita umsagnar hjá varðandi breyt. á þessum lögum. Það kann vel að vera að hv. frsm. hafi þess háttar álit á Blaðamannafélagi Íslands að hann telji það næstum því skoplegt að leitað væri álits þess um fyrirkomulag kosningar í útvarpsráð eða starfsemi útvarpsráðs. Það getur vel verið að það sé vegna þess að mér er fremur hlýtt til þessa félags, sem ég átti lengi sæti í, að ég ímynda mér það enn í dag, að einmitt Blaðamannafélag Íslands væri fært um að leggja á ráð um meðferð svona mála, að ógleymdri heimspekideild Háskóla Íslands. Það kann líka vel að vera að hv. frsm. menntmn. þessarar þd. hafi slíkt vit á þessum málum að hann þurfi ekki að fara í skóla til neinna annarra. Það má vel vera. Ég held eigi að síður að það hafi ekki verið vegna visku meiri hluta menntmn. sem ekki var leitað umsagna réttra aðila um þetta frv., heldur af allt öðrum hvötum. Ástæðan er sú, að það á núna að setja lög til þess að rýma burtu löglega kjörnum starfsmönnum úr útvarpsráði. Það liggur svo mikið á að losna við þessa menn. Ég þarf ekki að endurtaka hér, þó að ég gæti það eftir minni, helstu rök hv. þm. Þorv. Garðars gegn þessum vinnubrögðum. Sannleikurinn er sá að l. sem sett voru um kjör útvarpsráðs á sínum tíma, voru einmitt miðuð við það að rjúfa samhengið á milli kosninga Alþ. og kjörs útvarpsráðs. Ég er enn þeirrar skoðunar að þar hafi verið unnið að á réttan hátt, og ég hef lúmskan grun um að hinir vitrari fulltrúar í meiri hluta menntmn. séu í hjarta sínu sammála mér um þetta.



Herra forseti. Í raun og veru þarf ég ekki að hafa mörg orð um þetta frv. Ég lýsti afstöðu minni við 1. umr. og ég spurðist þá fyrir um það, sem enn hefur ekki verið svarað svo að ég viti til, hvað hefði skeð ef myndun vinstri stjórnar hefði átt sér stað. Hefði þá verið farið af stað með þetta frv.? Það væri fróðlegt að fá svar við því við þessa umr. Ég held nefnilega að þá hefði ekki verið hreyft við þessu. Það eru þess vegna annarleg sjónarmið sem liggja að baki svona frv.-flutnings. Ég lýsi undrun minni á þessari meðferð mála hérna í d. og hjá n. og raunar má gera það um störf Alþ. almennt nú í haust. Það hefur sama og ekkert verið starfað í n., eins og hægt er að rekja með að birta heildaryfirlit yfir nefndarfundi og afgreiðslu mála fyrr en nú alveg á seinustu dögum. Og þá ber allt að sama brunni. Ég var bundinn í fjvn. og átti þess engin tök að koma á þennan nefndarfund. Ég var búinn að mæta á öðrum og þá mættu aðrir ekki og síðan er þetta hespað af og maður veit ekkert meira fyrr en við sjáum þetta nál. En hvað um það, ef andrúmsloftíð er þannig hjá meiri hl. að knýja þetta í gegn og gera um leið útvarpið enn að pólitískri stofnun, meir en það hefur verið, andstætt því sem við vildum á sínum tíma að það yrði síður undir slíkum áhrifum, þá er það fróðlegt út af fyrir sig. Ég tel hins vegar að þessar fréttastofnanir, Ríkisútvarpið og Sjónvarpið, sem slíkar og almennar menningarstofnanir, eigi að vera sem sjálfstæðastar og óháðar pólitískum sveiflum í landinu. Það er mín persónulega skoðun. Það má deila um það endalaust með hvaða hætti við kjósum í þetta ráð eða í stjórn þessarar stofnunar, það má mjög deila um það og hafa verið mismunandi aðferðir við það, en ég tel að við séum að taka skrefið aftur á bak. Það litla skref, sem ég benti á að við hefðum gert 1971, var í jákvæða átt, að gera þessar stofnanir sjálfstæðar og óháðar pólitískum sveiflum og deilum í landinu og ég tel vel að svo hafi verið gert. Eins og kom fram í ræðu Þorv. Garðars, 3. þm. Vestf., á sínum tíma, þá taldi hann að reynslan þessi 3 ár væri svo stutt að það ætti ekki að hlaupa til og breyta l. þess vegna. Það er sama hvaða útvarpsráð situr, það verður alltaf umdeilanlegt. Þetta eru ósköp venjulegir dauðlegir menn, eins og við hér hv. alþm. Um störf okkar er deilt og um störf þessara manna verður deilt líka. Þá er að leggja hér fram rökstuddar skýrslur raunverulega um þeirra afglöp, ef nauðsynlegt er að reka þá þegar í stað. Það er lágmarkskurteisi við þá. Ég vissi ekki annað en við fengjum a.m.k. tök á því í n. að heyra eitthvað frá þessum mönnum eða útvarpsstjóra, en því var alveg hafnað. Þetta, segi ég, eru hrein ofbeldisvinnubrögð, og ég átel þau mjög harðlega. Að öðru leyti skal ég ekki lengja þessar umr. vegna þess að þær eru komnar á það svið, sem hefur leiðindabrag á sér.