Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er kveðið á um endurskipulagningu stjórnkerfisins til þess að gera það virkara og betra. Er það sérstaklega tekið fram að lagt verði fyrir Alþingi frv. að nýjum lögum um Stjórnarráð Íslands. Fyrir þessu frv: mæli ég nú. Ég skipaði, í samræmi við þessa ákvörðun, nefnd hinn 18. ágúst 1983 til að vinna að undirbúningi þessarar löggjafar. Nefndin skilaði drögum að frv. til laga um Stjórnarráð Íslands. Þau drög hafa í nokkrum atriðum tekið breytingum í meðferð ríkisstjórnarinnar. Þó er í meginþáttum á þeim byggt í því frv. til laga um Stjórnarráð Íslands sem ég nú mæli fyrir. Lög sem nú gilda um Stjórnarráð Íslands eru nr. 73 frá 28. maí 1969. Fram til þess tíma var löggjöf um stjórnarráð mjög í molum og að stofni til byggð á lögum um aðra skipan á æðstu umboðsstjórn Íslands, eins og svo var nefnt, frá 3. október 1903, sem gildi tók hinn 1. febrúar 1904. Þau voru um stofnun Stjórnarráðs Íslands eftir að innlendur ráðherra hafði verið skipaður. Þeirri löggjöf var breytt 1917 er ráðherrum var fjölgað úr einum í þrjá. Þá var breyting á gerð 1938 þegar ákveðið var að skrifstofustjórar, nú ráðuneytisstjórar, í Stjórnarráði Íslandsskyldu vera fjórir í stað þriggja, og var þá sett á stofn sérstök utanríkismáladeild, eða ráðuneyti utanríkismála, til viðbótar gömlu ráðuneytunum þremur, dóms- og kirkjumálaráðuneyti, atvinnu- og samgöngumálaráðuneyti og fjármálaráðuneyti. Þótt ekki væri breytt lögum fyrr en með gildandi lögum frá 1969 þróuðust ýmsar breytingar í tímans rás án lagasetningar, m.a. var ráðuneytum fjölgað um sjö. Öll þau ráðuneyti voru stofnuð samkvæmt ákvörðunum hlutaðeigandi ríkisstjórnar á hverjum tíma og liggja yfirleitt ekki fyrir skriflegar upplýsingar um stofnun þeirra, hvorki forsetaúrskurðir, ráðherrabréf né aðrar hliðstæðar heimildir. Fjárveitingar til hinna nýju ráðuneyta voru þó teknar upp í fjárlög og lagði löggjafarvaldið á þann hátt blessun sína yfir stofnun þeirra. Þegar gildandi stjórnarráðslög voru sett var því orðið mjög tímabært að taka af skarið og ákveða að ráðuneyti mætti hvorki setja á stofn né leggja af nema með lögum. Síðan hefur ráðuneytisskipting verið ákveðin í lögum og í þessu frv. er lagt til að svo verði áfram, en hins vegar gert ráð fyrir að kveðið verði á um skiptingu ráðuneyta í skrifstofur og starfsdeildir í reglugerð um framkvæmd laganna. Ég held að menn greini ekki á um það að lögin frá 1969, þar sem steypt var saman í ein lög fyrirmælum um skipulag og starfshætti í Stjórnarráði Íslands, hafi verið mjög til bóta. Hafa þau á margan hátt reynst vel þótt nú þyki svo komið vegna breyttra aðstæðna og viðhorfa í þjóðfélaginu, m.a. í stjórnun, að ástæða sé til að gera ákveðnar breytingar á æðstu stjórnarstofnun ríkisins. Mun ég nú fara nokkrum orðum um meginatriði frv. Í fyrsta lagi er áréttuð sú meginregla íslenskrar stjórnskipunar að einstakir ráðherrar fari með æðsta stjórnvald í málefnum sem undir þá heyra og beri jafnframt ábyrgð á stjórnarathöfnum á því sviði. Regla þessi er sérstaklega áréttuð m.a. með því að auka fjárhagslega ábyrgð hvers ráðuneytis. En því er ekki að leyna að mönnum finnst sem í æ ríkari mæli hafi gætt tilhneigingar til þess að draga úr ábyrgð einstakra ráðuneyta í þeim efnum og flytja til fjármálaráðuneytis. Er gert ráð fyrir að í hverju ráðuneyti starfi sérstakur starfsmaður eða starfsdeild beinlínis að undirbúningi fjárlagatillagna ráðuneytisins og stofnana þess, annist eftirlit með fjárreiðum og vinni að hagræðingu í ríkisrekstri sem undir það ráðuneyti fellur. Er það auðvitað augljós starfsskylda hvers ráðherra að reyna að halda ríkisútgjöldum niðri og gera rökstuddar tillögur um fjárþörf og úttekt á nýtingu fjárveitinga til ráðuneytisins og stofnana þess. Eftir sem áður yrði samræmingar- og hagsýslustarfsemi innt af höndum í fjármálaráðuneytinu í samráði við þann starfsmann eða starfsdeild hvers ráðuneytis sem það starf annast. Hygg ég að menn séu nokkuð á einu máli um nauðsyn þess að bætt sé aðstaða ýmissa ráðuneyta í þessu tilliti. Má raunar benda á að í menntmrn. hefur sérstök deild eða skrifstofa sinnt þessum þætti og hefur það þótt gefa góða raun. Með því að kveða á um þetta atriði í frv. er leitast við að styrkja stöðu einstakra ráðuneyta út á við, ekki síst í skiptum við þær stofnanir sem undir þau heyra. Í frv. kemur fram skilgreining á hlutverki ráðuneytis, þ.e. að framkvæma stefnu ráðherra, hafa eftirlit með þeim stofnunum sem undir ráðuneytið heyra og sinna þeim verkefnum öðrum sem því eru falin í lögum. Á síðustu árum og áratugum hefur færst í vöxt að ráðuneytin tækju við ýmiss konar afgreiðslumálum sem orðið hafa æ fyrirferðarmeiri í stjórnarráðinu. Nauðsynlegt er að spornað sé við þessari öfugþróun og stjórnarráðinu gert kleift að beita sér að þeim meginhlutverkum sínum að hafa með höndum æðstu stjórn í íslenskri stjórnsýslu og að hafa eftirlit með því að ríkisstofnanir fari í hvívetna að lögum. Meðal þeirra ákvæða frumvarpsins, sem ætlað er að auðvelda ráðherrum að móta stefnu í einstökum málaflokkum og hrinda henni í framkvæmd, er ákvæði 8. gr., þar sem ráðherra er heimilað að ráða til starfa í ráðuneyti sérstakan ráðherraritara sem gegni starfi svo lengi sem ráðherra kýs, þó ekki lengur en ráðherra sjálfur. Er svo kveðið á að ráðherraritari geti ritað undir stjórnvaldserindi og hafi boðvald gagnvart öðrum starfsmönnum ráðuneytis en ráðuneytisstjóra. Þó getur ráðherra ákveðið að fela ráðherraritara stjórn ráðuneytis undir yfirstjórn sinni. Í gildandi stjórnarráðslögum er réttarstaða aðstoðarmanna ráðherra mjög óljós og hefur m.a. verið litið svo á að þeir hefðu ekki heimild til þess að undirrita stjórnvaldserindi. Hefur það valdið því að störf þeirra hafa í mörgum tilvikum verið fjarri því að nýtast sem skyldi. Ég hygg að orð Bjarna Benediktssonar, þáverandi forsætisráðherra, í framsögu fyrir gildandi stjórnarráðslögum, þar sem hann fjallaði um aðstoðarmenn ráðherra, séu enn í fullu gildi, en hann sagði, með leyfi forseta: "Hér hafa ráðherrar lengi orðið varir þessarar þarfar. Það hefur stundum verið bætt úr því með því að menn hafa ráðið eins konar bráðabirgðamenn sér til aðstoðar. Í öðrum tilfellum og kannske oftar hefur lausnin verið sú að ráðherrar hafa tekið inn nýja fasta starfsmenn sem þeir hafa talið sig sérstaklega hafa aðgang að. En hitt verða menn að skilja að það er eðlilegt að þegar menn koma að nýjum störfum í ráðuneyti, þar sem þeir eru öllum mönnum ókunnugir og e.t.v. flestir eða allir starfsmenn skipaðir af andstæðingum þeirra, óski þeir eftir að hafa einhverja sérstaka trúnaðarmenn. Starfskraftar ráðherra og ráðuneyta í heild notast mun betur ef þessi háttur er hafður á." Þörfin fyrir sérstaka trúnaðarmenn ráðherra í ráðuneytum var því ljós þegar fyrir gildistöku núverandi stjórnarráðslaga. Hins vegar hefur reynslan því miður oft orðið sú að ekki hefur reynst unnt að nýta þá til fulls vegna óvissrar réttarstöðu þeirra. Er að því stefnt að bæta nú úr í því efni. Rökin að baki tengjast líka augljóslega þeim meginhugmyndum frv. að auka áhrif og jafnframt ábyrgð einstakra ráðherra og auðvelda þeim að hrinda stefnu sinni og ákvörðunum í framkvæmd. Ráðherraritara er fyrst og fremst ætlað að aðstoða ráðherrann við að móta stefnu sína og hrinda henni í framkvæmd en ekki að fara með daglega stjórn ráðuneytis. Það hlutverk verður eftir sem áður í höndum ráðuneytisstjóra. Engum ætti að vera það ljósara en þm. að ráðherra þurfi að verja verulegum hluta starfs síns utan ráðuneytis ekki síst vegna setu á Alþingi. Jafnframt þurfa ráðherrar auðvitað að halda sambandi við eigin þingflokk og kjósendur í kjördæmum sínum. Hlýtur því að teljast eðlilegt að þeir geti falið nánum samherja sínum að stýra ráðuneytum á meðan þeir eru sjálfir fjarverandi ef þeir kjósa að gera svo. Ætti það að vera til þess fallið að auka virk áhrif ráðherra á stjórnarstörf. Á hitt ber að leggja áherslu að samkvæmt frv. er það ráðherra sjálfum sem heimilt er að ráða sér ráðherraritara sem sinn eigin trúnaðarmann. Þingflokkunum eða þeim aðila sem ábyrgð ber á ráðherrunum er ekki ætlað að ráða vali ráðherraritara, enda er ekki um að ræða aðstoðarráðherra, heldur sérstaka trúnaðarmenn ráðherranna sjálfra. Er sú leið sérstaklega til þess fallin að leggja áherslu á ábyrgð ráðherra, að þeir fái sjálfir að ráða næstráðendum sínum í ráðuneyti. Eiga þeir að sjálfsögðu mikið undir því að velja sér við hlið hina hæfustu menn sem færir eru um að axla þá ábyrgð sem ráðherrariturum er ætluð. Það skal tekið fram að ekkert er því til fyrirstöðu að ráðherraritari sé úr hópi starfsmanna ráðuneyta enda vafalítið oft að finna þar menn sem búa yfir þeirri reynslu og þekkingu sem sóst væri eftir hjá ráðherraritara. Ég hef heyrt nokkuð rætt um þetta heiti á stöðunni, þ.e. ráðherraritari, og þá á þann veg að það kunni að vera villandi og valda misskilningi vegna þess að auðvitað eru starfandi í ráðuneytunum ritarar, m.a. ritarar ráðherra. Út af fyrir sig finnst mér ekki skipta höfuðmáli hvaða nafn þessum nýja starfsmanni er gefið. Nefnd sú sem vann að þessu frv. vísaði til þess að í stjórnskipunarlögunum, sem gildi tóku 1. febr. 1904, var ákvæði um landritara sem var yfirmaður stjórnarráðsins, gekk næst ráðherranum og var staðgöngumaður hans í fjarveru hans. Þangað er fyrirmyndin að nafninu sótt og finnst mér þessi nafngift betri en aðstoðarmaður ráðherra þótt út af fyrir sig skipti hún ekki höfuðmáli eins og ég hef áður sagt. Rétt er að leggja áherslu á að gert er ráð fyrir að dagleg stjórn verði í höndum ráðuneytisstjóra og hann og aðrir embættismenn muni starfa áfram í ráðuneytunum óháð ráðherraskiptum og skapa þá kjölfestu sem er nauðsynleg. Ég mun nú í nokkrum orðum útskýra þær reglur sem er að finna í 10. gr. frv., um tímabundna ráðningu í störf í stjórnarráðinu. Ég tel næsta víst að hér á þinginu sé yfirgnæfandi fylgi við að afnema beri æviráðningu embættismanna, enda má segja að hún standi nútímastjórnunaraðferðum að ýmsu leyti fyrir þrifum. Er hér lagt til að í stöður embættismanna í stjórnarráðinu verði ráðið til allt að sex ára í senn. Enn fremur verði meginreglan sú að maður geti ekki gegnt embætti í sama ráðuneyti lengur en 12 ár samfellt. Þó er ráðherra heimilað að framlengja þann tíma um allt að 6 ár til viðbótar ef sérstakar ástæður mæla með því. Sú regla að maður megi ekki gegna embætti í sama ráðuneyti meira en að hámarki 18 ár kann að vera umdeild. Ég held þó að ekki verði hjá slíku ákvæði komist ef menn vilja tryggja vissan hreyfanleika í stjórnsýslunni og raunar fremur að þessi tími sé of langur heldur en of stuttur. Ef þetta er ekki gert er sú hætta fyrir hendi að menn væru nánast sjálfkrafa endurráðnir í lok hvers ráðningartímabils, annað kynni t.d. að þykja særandi fyrir hlutaðeigandi starfsmann. Menn verða að gera sér grein fyrir að í stjórnarráðinu er að finna æðstu stjórn í íslenskri stjórnsýslu og auðvitað er það svo að eftir höfðinu dansa limirnir. Það er því ekki einungis æskilegt heldur nauðsynlegt að stjórnarráðsmenn séu sem hæfastir, og það sem meira er, frjóir og hugmyndaríkir svo að forustan og frumkvæðið komi í auknum mæli úr stjórnarráðinu. Með því að afnema æviráðningu hjá stjórnarráðsmönnum og ráða þá til starfa tímabundið er leitast við að koma í veg fyrir stöðnun í stjórnarráðinu, án þess þó að varpa fyrir róða þeim stöðugleika sem þar er nauðsynlegur. Með hliðsjón af stjórnunar- og eftirlitshlutverki stjórnarráðsins hljóta starfsmenn þess öðru fremur að verða að búa yfir almennri menntun og reynslu, en síður sérþekkingu þar sem hennar má ætíð leita hjá sérfræðingum í öðrum stofnunum. Æskilegt er að í stjórnarráðinu starfi menn með sem víðtækasta reynslu og þekkingu t.d. úr atvinnulífinu. Þess vegna er nauðsynlegt að opna leiðir til þess að menn sem starfað hafa annars staðar en í ráðuneytum geti komið þar til starfa. Og jafnbrýnt er að embættismenn úr stjórnarráðinu geti horfið til annarra starfa. Ég held að sú venja sem skapast hefur, að menn starfi í sama ráðuneyti áratugum saman og allan sinn starfstíma jafnvel, sé ekki til þess fallin að tryggja þann ferskleika og frumkvæði sem á að einkenna æðstu stjórnsýslu ríkisins. Nú er það jafnvel svo að það er litið hornauga ef menn, sem ekki hafa áður starfað í ráðuneyti, eru ráðnir þangað í góð embætti og þá gjarnan talað um að gengið hefi verið fram hjá starfsmönnum með lengri starfsreynslu. Þennan hugsanagang tel ég af hinu illa, ekki aðeins fyrir hlutaðeigandi starfsmenn, heldur fyrir starfsemi stjórnsýslunnar og þar með alla þjóðina. Markmiðið með þessu ákvæði 10. gr. er að stuðla að hreyfanleika í stjórnsýslunni þannig að þeir, sem æðstu störfum gegna, búi yfir sem margvíslegastri reynslu t.d. úr öðrum ráðuneytum; hafi t.d. verði deildarstjóri í einu ráðuneyti, skrifstofustjóri í öðru, og verði svo ráðuneytisstjóri jafnvel í því þriðja, eða hafi að baki stjórnunarreynslu úr atvinnulífinu. Menn hafa borið því við að með þessu nýja kerfi væri verið að svipta starfsmenn stjórnarráðsins því öryggi sem þeir hafa búið við og því væri vafasamt að hæfir menn fengjust til starfa. Mitt sjónarmið er að svo sé alls ekki. Hæfir starfsmenn eiga það tryggt að geta verið alla sína starfsævi innan stjórnarráðsins eða stofnana þess þó að það feli ekki í sér að þeir verði allan þann tíma í sama ráðuneyti. Gert er ráð fyrir að í reglugerðarákvæðum verði stuðlað að því að slíkir menn gangi fyrir störfum sem losna í stjórnarráðinu eða við opinberar stofnanir. Ég hef líka þá trú að ungu, dugmiklu fólki finnist það jafnvel kostur við starf að það sé tímabundið, vitneskjan um að ný viðfangsefni taki við að tilteknum tíma liðnum virki hvetjandi á það en ekki letjandi. Nú mun ég víkja að einstökum greinum frv. eftir því sem tilefni er til. Um fyrstu grein vil ég segja þetta: Í 2. málsgr. 1. gr. eru gerðar breytingar á orðalagi til að leggja sérstaka áherslu á að hver ráðherra fari með æðsta stjórnvald í þeim málum sem undir hann heyra og beri ábyrgð á stjórnarframkvæmdum í þeim málaflokki. Sú tilhneiging sem vart hefur orðið, að leggja málefni undir fleiri en einn ráðherra, jafnvel ríkisstjórnina í heild, er aðeins til þess fallin að gera málsmeðferð þyngri í vöfum og draga úr ábyrgð einstakra ráðherra á stjórnarstörfum. Hins vegar geta flokkar sem mynda með sér ríkisstjórn auðvitað gert með sér samkomulag, t.d. í stjórnarsáttmála, um tiltekin málefni og afgreiðslu þeirra. Í annarri grein eru talin upp viðfangsefni ráðherrafunda og kemur þar m.a. fram að stefnumótun ríkisstjórnarinnar skuli tekin fyrir á ráðherrafundum. Að öðru leyti kemur fram í greininni efni 17. gr. stjórnarskrárinnar. Í upptalningu á viðfangsefnum ráðherrafunda kemur óbeint fram að ráðherra verður ekki atkvæðum borinn í máli sem undir hann heyra nema hann kjósi það sjálfur. Hins vegar liggur í hlutarins eðli að ráðherra er bundinn af pólitískri stefnumótun þeirrar ríkisstjórnar sem hann tekur þátt í, sem og af stjórnarsáttmála og öðrum hugsanlegum samningum stjórnarflokka. Fjórða grein er að mestu óbreytt að því undanskildu að Hagstofa Íslands er ekki talin meðal ráðuneyta. Gert er ráð fyrir að Hagstofan verði framvegis sjálfstæð stofnun og verður á næstunni lagt fram frv. þess efnis. Sú skilgreining á starfi ráðuneyta, sem fram kemur í 6. gr. þessa frv., leiðir sjálfkrafa til þess að Hagstofan telst ekki lengur ráðuneyti þar sem hún hefur ekki með höndum stjórnunar- eða eftirlitsstörf með sama hætti og ráðuneyti. Ég get ekki leynt því að ég hefði gjarnan kosið að í þessari grein frv. yrði gerð tillaga jafnvel um róttæka breytingu á því hvernig stjórnarráð skiptist í ráðuneyti. Um það varð því miður ekki samstaða. Ég gæti t.d. vel hugsað mér að stjórnarráðið skiptist í eftirtalin tíu ráðuneyti: Forsætisráðuneyti, utanríkis- og utanríkisviðskiptaráðuneyti, fjármálaráðuneyti, dóms- og kirkjumálaráðuneyti, menntamálaráðuneyti, félagsmálaráðuneyti, heilbrigðismálaráðuneyti, samgönguráðuneyti, atvinnumálaráðuneyti - þar með talin verslun - og efnahags- og þróunarráðuneyti. Samkvæmt slíkri hugmynd tæki nýtt atvinnumálaráðuneyti við meginverkefnum iðnaðar-, landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneyta, að auki mundu málefni verslunar heyra undir það. Með slíkri skipan væri leitast við að stuðla að meiri samræmingu milli hinna einstöku atvinnugreina og draga úr hugsanlegum árekstrum og tortryggni þeirra á milli. Undir efnahags- og þróunarráðuneyti féllu efnahagsmál, sem nú heyra undir forsætisráðuneyti og ýmis ráðuneyti önnur, svo og málaflokkar á borð við nýsköpun í atvinnulífi, orkumál og vísindarannsóknir. Utanríkisráðuneytið færi einnig með utanríkisviðskipti og félagsmálaráðuneyti með tryggingamál. En eins og ég sagði náðist ekki samstaða um breytingu á núverandi skipan að þessu sinni. Reyndar voru þar ýmsar hugmyndir reifaðar. Hins vegar tel ég það ekki vera meginbreytinguna sem þörf er á í stjórnarráðsfrumvarpi, heldur hin ákvæðin þar sem gert er ráð fyrir hreyfanleika í stjórnsýslunni og betri möguleikum ráðherra til þess að koma stefnu sinni í framkvæmd eins og ég hef þegar rakið. Í fimmtu grein er það aðeins ítrekað, sem í gildi er, að hvert ráðuneyti skuli óskipt lagt til eins og sama ráðherra þótt orðalagi hafi verið breytt til að taka af öll tvímæli. Um sjöttu grein er ekki nauðsynlegt að fara mörgum orðum enda ræddi ég um grunnhugmyndir að baki henni áður. Í sjöundu grein er kveðið á um að verkaskipting milli ráðuneyta skuli ákveðin í reglugerð á sama hátt og nú er. Mun slík reglugerð fylgja strax í kjölfar nýrra laga um þetta efni og er gert ráð fyrir að á undan fari ítarleg úttekt á starfsemi allra ráðuneyta. Þá er gert ráð fyrir því að framvegis verði í reglugerð kveðið á um skiptingu ráðuneyta í skrifstofur og starfsdeildir en samkvæmt gildandi lögum getur hver og einn ráðherra ákveðið skiptingu ráðuneytis í starfsdeildir. Hefur starfsdeildum og deildarstjórum í ráðuneytum enda fjölgað ört á síðustu árum. Er þetta ákveðið í því skyni að fjölda skrifstofa og starfsdeilda verði haldið í skefjum. Ástæða er til þess að leggja á það áherslu að aðeins er gert ráð fyrir að heimildin til þess að skipta ráðuneytum upp í skrifstofur verði notuð í stærstu ráðuneytunum. Skrifstofustjórar verða þá aðeins starfandi í þeim ráðuneytum sem skipt er upp í skrifstofur. Að öðru leyti er gert ráð fyrir að ráðuneytisstjórar fari með daglega stjórn og deildarstjórar verði aðeins yfir raunverulegum deildum sem starfræktar verði innan ráðuneyta. Um áttundu grein frv. hef ég fjallað hér á undan og tel að hún útskýri sig að öðru leyti sjálf. Í níundu grein er að finna ákvæði um embætti ráðuneytisstjóra, skrifstofustjóra og deildarstjóra í ráðuneytum. Samkvæmt frv. yrðu ráðuneytisstjórar áfram æðstu embættismennirnir sem ekki hyrfu úr starfi við ráðherraskipti. Skrifstofustjórar yrðu jafnmargir og skrifstofur ráðuneytis en sé ráðuneyti lítið verður ekki skipt í skrifstofur og því enginn skrifstofustjóri starfandi. Sama á við um fjölda starfsdeilda og deildarstjóra í hverju ráðuneyti. Þó skal tekið fram að ekkert væri því til fyrirstöðu að sami deildarstjóri stjórnaði fleiri deildum en einni ef slík skipan þætti henta. Áður hefur verið fjallað um grundvallarhugmyndir sem fram komu í 10. gr. og ekki er þörf endurtekninga. Þó skal tekið fram að það liggur í hlutarins eðli að ákvæði greinarinnar um tímabundna ráðningu til allt að sex ára taka ekki til ráðherraritara þar sem hann er ráðinn með þeim kjörum að hann hverfi úr starfi þegar ráðherra þóknast og geti aldrei gegnt því lengur en sá ráðherra sem réði hann. Þá eru ákvæði um að menn sem gegnt hafa embætti í stjórnarráðinu í samfellt sex ár eða lengur skuli njóta biðlauna í þrjá mánuði hverfi þeir úr starfi. Þykir það sanngjörn regla. Það skal tekið fram, herra forseti, að í athugasemdum virðist hafa orðið prentvilla, þar sem talað er um biðlaun eftir 10 ára samfellt starf. Bið ég nefndina að taka það til athugunar. Herra forseti. Ég hef leitast við að skýra aðalákvæði og megintilgang þessa frv. Ég dreg ekki dul á að ég tel þörf breytinga í íslensku stjórnkerfi og tel ástæðu til þess að stíga fyrsta skrefið efst í stjórnkerfinu því þaðan á stjórnunin og eftirlitið að koma. Ég vil taka það fram að hér er ekki um flokkspólitískt mál að ræða og óska því eftir sem bestri samvinnu við stjórnarandstæðinga um meðferð málsins. Þetta mál hefur tekið töluvert langan tíma í undirbúningi, m.a. vegna þess að ég lagði áherslu á að samband yrði haft við fulltrúa þingflokka og sömuleiðis við starfsmenn stjórnarráðsins, og það hefur tekið töluverðan tíma. Aðalatriðið er að úr þessu verði lög er sem flestir alþm. og starfsmenn stjórnarráðsins geti vel við unað. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Það frv. um Stjórnarráð Íslands sem hæstv. forsrh. hefur mælt hér fyrir er eins og fram kom í máli hans síðla fram komið þar sem hér er um að ræða eitt að stefnumálum ríkisstj., en nú er ekki eftir nema um eitt ár af starfsferli hennar eða a.m.k. eitt ár til alþingiskosninga ef að líkum lætur. Þetta frv. sætir heldur ekki neinum tíðindum. Það er sannarlega allt önnur og rýrari uppskera en hefði mátt vænta eftir hinn langa meðgöngutíma á vegum ríkisstj. og stjórnarflokka. Hæstv. forsrh. gat þess við lok síns máls að ein af ástæðunum fyrir því hversu seint málið sé fram komið væri samráð sem haft hefði verið við þingflokka um þetta efni. Vissulega kannast ég við samráð í því formi að síðla sumars 1984 voru fulltrúar frá þingflokkum stjórnarandstöðunnar kvaddir til viðræðna við þá nefnd sem ríkisstj. skipaði og stjórnarandstaðan átti enga aðild að. Ég hygg það hafi verið fundir sem ég kom á með þessari nefnd og kynnti þar viðhorf okkar Alþýðubandalagsmanna til þessa máls og einstakar hugmyndir þar að lútandi, jafnframt því sem nefndin greindi frá hvar starfi hennar væri komið og hvaða hugmyndir væru uppi innan hennar. Raunar lágu þá fyrir drög að frv. til laga um Stjórnarráð Íslands á vegum nefndarinnar í verulega mikið öðrum búningi en það frv. sem hér er lagt fram. Ég hygg raunar að nefnd þessi hafi skilað áliti þegar 15. nóv. 1983 eða hálfu ári eftir að ríkisstj. settist á stóla, en þau drög verið send til baka til nefndarinnar með leiðbeiningum frá ríkisstj. og ósk um nánari vinnu. Nú eru sem sagt liðin meira en tvö ár frá því þessi fyrstu lög stjórnskipaðrar nefndar lágu fyrir á borði ríkisstj. Og hvað er það svo sem liggur fyrir í formi þessa frv.? Það eru sáralitlar breytingar frá gildandi lögum um stjórnarráðið frá 1969. Í rauninni eru það aðeins tvö efnisatriði sem má segja að skipti einhverju máli frá þeim lögum sem í gildi eru og þeirri hefð sem mótast hefur á grundvelli þeirra laga. Það eru ákvæðin um svokallaðan ráðherraritara, þ.e. breytt staða aðstoðarmanns ráðherra frá því sem er í gildandi lögum, og mun ég víkja að þeirri nýbreytni sem hér er lögð til síðar í máli mínu, og í öðru lagi er það afnám æviráðningar stjórnarráðsstarfsmanna sem er vissulega túlkunaratriði hvort teljast æviráðnir eða ekki, a.m.k. er heimild til að víkja mönnum úr starfi. Hér er lögð til sex ára ráðningarregla sem meginviðmiðun, en þegar nánar er litið á er heimild til tólf ára ráðningar og raunar til átján ára ráðningar sama manns innan sama ráðuneytis, eins og fram kemur í þessum texta. Þetta er í rauninni allt kjötið á þeim beinum sem felast í þessu frv. Það er ekki lögð til ein einasta breyting á skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Og það sætir fyrst og fremst tíðindum að ríkisstj. skuli eftir meira en þriggja ára valdaferil og ráðslag um þessi efni leggja hér á Alþingi fram frv. sem nánast skiptir engu máli, a.m.k. sáralitlu máli eins og málið er fyrir lagt. Það eru fyrst og fremst þær breytingar sem ekki eru lagðar til sem eru tíðindi í sambandi við þetta efni. Ég varð var við það á samráðsfundi með þeirri nefnd sem starfaði undir forustu Eiríks Tómassonar lögmanns að tillögugerð fyrir ríkisstj. um þetta efni ásamt öðrum tilkvöddum mönnum frá stjórnarflokkum að þar voru uppi hugmyndir um verulegar breytingar m.a. á skipan ráðuneyta, en eftir að ríkisstj. hefur haft þetta á borði sinu í tvígang eða þrígang hefur niðurstaðan orðið sú að við engu má hrófla, nákvæmlega engu, í þessum efnum. Það er táknrænt í sambandi við þessi efni að þar er ekki minnst einu orði, að ég fæ séð við lestur þessa frv., á málaflokk sem hefur þó verið til umræðu hér á Alþingi og ég hélt jafnvel innan ríkisstj. að þyrfti að fá rúm í stjórnarráðinu vegna breyttra aðstæðna á undanförnum áratugum og endurspeglast í breytingum innan stjórnarráðsins og í heiti ráðuneyta, en það eru umhverfismál. Umhverfismál eiga engan stað innan þessa frv. Það er sannast sagna hneykslanlegt að ríkisstj. skuli nú koma fram með frv. um stjórnarráðið án þess að minnst sé orði í því frv. á þann málaflokk, ekki einu sinni í athugasemdum með frv. Ég leyfi mér ekki einungis að spyrja hæstv. forsrh. um hverju þetta sæti heldur einnig viðstaddan hæstv. félmrh. sem ég hygg að hafi ætlað sér að fá fram einhverja breytingu í þessum málum og verið ætlast til að undirbyggi löggjöf um umhverfismál og jafnhliða kæmu fram breytingar á skipan stjórnarráðsins sem tækju mið af breyttum aðstæðum í þessum efnum svo við yrðum ekki endalaust langt á eftir öðrum Norðurlöndum í meðferð þessa málaflokks því að nú hafa öll hin Norðurlöndin sameinað meginþætti sem snerta umhverfismálin, annaðhvort stofnað um það sérráðuneyti, sjálfstæð umhverfisráðuneyti, eða fundið þeim skilmerkilegan stað innan annarra ráðuneyta, og nú síðast í Finnlandi sem var síðast fyrir utan Ísland þar sem þetta mál er ekki á blaði. Ég vænti þess að hæstv. félmrh. tjái sig um þetta efni og hvar sé komið vinnu að mótun löggjafar um umhverfismál þar sem sé fyllt í þær eyður sem á vantar í þessum mikilvæga málaflokki. Eitt af því sem ég flutti inn á vettvang þessarar nefndar frá mínum þingflokki var sá vilji þingflokks Alþb. að stofnað yrði sérstakt umhverfisráðuneyti, sjálfstætt umhverfisráðuneyti. Við værum vissulega reiðubúnir til að skoða einhverja þá skipan mála sem sameinaði þennan gilda málaflokk öðrum þáttum ef um það mætti takast málamiðlun, en a.m.k. að umhverfismálin komi þá fram sem þáttur í viðkomandi ráðuneyti, í heiti þess, til að setja þennan málaflokk á þann stað og stall sem honum ber fyrir löngu í okkar stjórnkerfi. Ég hlýt aðgera að umtalsefni hér sérstaklega þennan meginþátt í uppbyggingu stjórnarráðsins, þ.e. hugmyndir um breytingar á samsetningu og skipan ráðuneyta sem engar eru í þessu frv. Ég er ekki að segja að það séu endilega þær einu réttu hugmyndir sem við Alþýðubandalagsmenn höfum viðrað og viðruðum í þessari nefnd og ekkert annað komi til greina, en ég fullyrði að það er orðin brýn þörf á því að endurskoða þessi mál, uppbyggingu stjórnarráðsins hvað snertir skipan ráðuneyta, eftir þau 17 ár sem liðin eru frá því lög voru sett um Stjórnarráð Íslands 1969. Ég heyrði það raunar hjá hæstv. forsrh. að hann viðraði hér tilteknar hugmyndir. Ekkert hef ég á móti því að hæstv. ráðh. geri það, en maður spyr hvort hann hefði ekki átt að halda til haga fleiri hugmyndum sem hefðu komið upp á borðið hjá ríkisstjórn hans í þessu efni þannig að við fengjum einhverja mynd af þeirri umræðu sem þar hefði farið fram um þetta. Það hefði verið forvitnilegt að vita í hverju ágreiningurinn var fólginn sem olli þeirri magalendingu sem hér liggur fyrir. Í hverju var sá ágreiningur fólginn og hverjir báru fram hugmyndir sem ekki gengu upp þannig að málið endaði í patti? Ég tel það eiginlega lágmarkskurteisi hæstv. forsrh. gagnvart samráðherrum sínum og samstarfsflokki í ríkisstj. að hann geri okkur alþm. grein fyrir því hverjar voru hugmyndir annarra ráðherra. Hann er búinn að kynna sína eigin hugmynd sem hann hefði getað hugsað sér. Ég bið hæstv. forsrh. að greina okkur frá því hvaða hugmyndir voru þar uppi og get ekki hugsað mér að það sé slíkt trúnaðarmál að það geti ekki legið fyrir í 1. umr. um þetta mál. Þá skal ég koma að því sem við ræddum í þingflokki Alþb. að kæmi til greina í þessum efnum og ég flutti inn á vettvang þessarar samstarfsnefndar að lokinni umræðu í okkar þingflokki sumarið 1984. Ég vil ekki fullyrða hér og nú hvort þingflokkurinn var fullskipaður á fundum þetta sumar þegar um það var rætt. Ég vil ekki fullyrða um það. En þær hugmyndir sem ég bar þarna inn að þeirri umræðu lokinni voru m.a. í sambandi við skipan ráðuneyta. Ég hef þegar getið um umhverfisráðuneyti sem var eindregin tillaga frá okkur og varatillaga auk þess í þeim efnum í sambandi við hugsanlega samtengingu umhverfismála og skipulagsmála og fleiri þátta sem eru innan félagsmálaráðuneytis. Jafnréttismál koma til umræðu í því samhengi, þörfin á að lyfta þeim málaflokki sérstaklega í sambandi við þessa endurskoðun. Fyrir utan umhverfismálin var okkar tillaga sú að stofnað yrði sérstakt efnahagsráðuneyti sem tæki við ýmsum gildum þáttum í sambandi við efnahagsmálin og þar á meðal utanríkisviðskipti sem talsvert hefur verið um rætt og gefnar yfirlýsingar um á Alþingi að sameina utanríkisráðuneyti, en við feldum að utanríkisviðskiptin gætu vel fallið undir slíkt efnahagsráðuneyti. Í verkahring þess væri að vera aðalráðgjafi ríkisstj. í heild í efnahagsmálum og það tæki þannig að sér ákveðinn þátt sem nú er að nafninu til a.m.k. undir forsrn., sem er mjög vanmáttugt eins og það hefur verið byggt upp faglega séð til að vera sá ráðgjafi, og tæki auk þess yfir ákveðna þætti sem nú heyra undir fjmrn. Bankastarfsemin væri auðvitað mjög eðlilegur þáttur í slíku efnahagsráðuneyti og Þjóðhagsstofnun ætti einnig að falla undir það. Meðal verkefna þessa efnahagsráðuneytis ætti að vera að gera tillögur að fjárfestingaráætlun fyrir þjóðarbúið, að lánsfjáráætlunum og þjóðhagsáætlunum, þáttum sem nú eru unnir á vegum Þjóðhagsstofnunar og Fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Ég er sannfærður um að slík breyting, stofnun slíks efnahagsráðuneytis með þessum þáttum og fleiri sem þar gætu heyrt undir, væri til verulegra bóta í sambandi við stjórnskipan okkar og meðferð efnahagsmála. Við erum ekki að leggja til að fjmrn. verði sameinað slíku efnahagsráðuneyti heldur gæti það starfað áfram. Þriðja megintillagan, að viðbættu umhverfisráðuneyti og efnahagsráðuneyti, er sú hugmynd þin flokks Alþb. að sameina ráðuneyti atvinnumála. Ég hygg að menn geti greint á um það í mínum flokki eins og víðar hvort beri að sameina öll atvinnumálaráðuneytin í eitt, en ég er eindregið þeirrar skoðunar og hef verið það nokkuð lengi að það væri tvímælalaust skynsamlegt og til bóta og líklegt til miklu heilstæðari málsmeðferðar á atvinnumálum þjóðarinnar að afnema þá mjög svo gervikenndu skiptingu á meðferð atvinnumálanna sem m.a. hlýst af uppdeilingu þeirra í þrjú ráðuneyti innan stjórnarráðsins og þær hefðir sem hafa þróast í tengslum við þá meðferð mála. Hvaða skynsemi sýnist vera í því að starfrækja sérstakt iðnaðarráðuneyti sem fer aðeins með lítinn hluta af raunverulegum iðnaðarmálum í okkar landi þar sem fiskiðnaðurinn sem gildasta grein iðnaðar í landinu liggur annars staðar? Hvaða eðlismunur er á hinum almenna útflutningsiðnaði og útflutningi unninna fiskafurða? Tengist þetta ekki allt saman? Hafa ekki viðhorfin breyst frá því lög voru sett 1969 um Stjórnarráð Íslands? Við höfum gengið í EFTA, erum orðnir aðilar að fríverslun og okkar heimaiðnaður, iðnaður fyrir heimamarkað, er háður bullandi og opinni samkeppni við innfluttan varning. Þetta lýtur allt saman sömu lögmálum markaðarins. Og það væri sannarlega líklegt til heilstæðari meðferðar á atvinnumálum og atvinnuþróun í landinu ef atvinnumálin yrðu þannig sett undir eitt ráðuneyti. Við ræddum í okkar þingflokki að ef farið yrði að okkar tillögum um stofnun efnahagsráðuneytis og sjálfstæðs umhverfisráðuneytis gæti komið til álita að sameina ákveðna þætti í starfi félagsmálaráðuneytis og heilbrigðismál. Það gæti komið til greina. Þetta er eitt dæmið um endurskipan, en að því tilskildu að það tækist að stofna burðugt sjálfstætt umhverfisráðuneyti. Við höfum verið opnir fyrir því sem möguleika að sameina umhverfismál og félagsmál, ýmsa þætti sem þar eru innan veggja. Þetta eru meginbreytingarnar í sambandi við fyrirsagnir eða heiti ráðuneyta sem ég kynnti þarna sem hugmyndir eftir umræðu í þingflokki okkar Alþýðubandalagsmanna. Það er ekki um að ræða fjölgun ráðuneyta. Við leggjum þarna til samruna þriggja ráðuneyta í eitt jafnhliða því sem tvö ný eru stofnuð þannig að ekki er um það að ræða. Við teljum að það sé skynsamlegt í sambandi við endurskipulagningu af þessu tagi að leitast við að jafna umfang innan ráðuneytanna, a.m.k. betur en tekist hefur til þessa því það er vissulega með mjög ólíkum hætti. Ég tek út af fyrir sig eindregið, svo ég víki að ráðningu starfsmanna innan stjórnarráðsins, undir þá hugsun sem hér kemur fram, að vísu með harla veikum hætti, í sambandi við tímabundna ráðningu starfsmanna í stjórnarráðinu, jafnhliða eðlilegum launakjörum sem þessir starfsmenn þurfa að búa við, því að fá störf eru mikilvægari en þau sem unnin eru eða vinna þarf innan stjórnarráðsins. Ég tel að það hafi gætt allt of mikillar íhaldssemi eða rangra áherslna í sambandi við uppbyggingu stjórnarráðsins og stofnana á þess vegum. Ég tel að ráðuneytin sjálf, sú stofnun sem almennt gengur undir nafninu Stjórnarráð Íslands, hafi verið og séu faglega of veik, en stofnanir undir ráðuneytunum hafa fengið að velta upp á sig, hafa bólgnað út og aukið við mannskap og verkefni, oft verulega umfram raunverulegar þarfir, á sama tíma og heilabúið, sem á að stýra þessum stofnunum, er skilið eftir hálfvisið og veikburða varðandi faglega meðferð og eftirlit og stýringu á þessum stofnunum sem safnað hefur verið upp í kringum ráðuneytin og heyra að nafninu til a.m.k. undir eftirlit viðkomandi ráðuneyta. Þetta eru áherslur sem ég vildi sjá breyttar. En menn hafa náttúrlega talað sig næstum niður í núll hér með því að taka óskilgreint undir kröfuna "Báknið burt" og vísa númer eitt á stjórnarráðið, það sé höfuðóvinurinn, það sé báknið. Á sama tíma hafa menn leyft stofnunum á vegum stjórnarráðsins meira og minna eftirlitslitlum eða eftirlitslausum að bólgna út og ekki gert stjórnarráðinu í rauninni kleift að sinna sínu eftirlits- og stjórnunarhlutverki á þeim mörgu starfsmönnum sem þar eru við störf. Skal ég út af fyrir sig ekki lasta margt af því sem þar er unnið og vel gert, en þetta eru kerfislega rangar áherslur að mínu mati. Þá kem ég að blessuðum aðstoðarmönnum ráðherra og þeim ráðherrariturum sem hér er lagt til að svo verði kallaðir og hvernig því er nú fyrir komið, einu aðalnýmæli þessa frv. að hinu, varðandi ráðningartímann, fráteknu. Það eru bara þessi tvö litlu atriði sem skipta einhverju máli í þessu frv. Ja, hvernig er nú því fyrir komið? Það er sannarlega glæsilegt á að líta í 8. gr. þessa frv. og segir sitt um hvernig gagnsóknin hefur tekist hjá embættismannaliðinu í þessum efnum. Ég hygg að þeir hafi haldið nokkuð fast á sínu, ráðuneytisstjórarnir í Stjórnarráði Íslands, og passað að hafa ákveðið auga á þessum þáttum, í sambandi við ráðherraritarana, svo ekki yrði gengið of langt með þá. Það er út af fyrir sig skiljanlegt, en það óbermi sem út úr þessu kemur er ég satt að segja ansi smeykur um að eigi ekki allt eftir að verða mjög farsælt. Við skulum aðeins líta á 8. gr. Með leyfi forseta vitna ég í hana: "Ráðherra er heimilt að ráða til starfa í ráðuneyti sérstakan ráðherraritara er veiti honum aðstoð við að móta stefnu sína og hrinda henni í framkvæmd. Gegnir ráðherraritari störfum svo lengi sem ráðherra kýs, þó ekki lengur en ráðherra sjálfur." Þetta gæti út af fyrir sig allt staðist, en það sem á eftir kemur er dálítið kyndugra. Þar segir: "Ráðherraritari getur ritað undir stjórnvaldserindi og er starfsmönnum ráðuneytis öðrum en ráðuneytisstjóra skylt að hlíta fyrirmælum hans." Ég tek það fram að ég held að ég lesi þetta rétt. Það stendur þarna: "og er starfsmönnum ráðuneytis öðrum en ráðuneytisstjóra skylt að hlíta fyrirmælum hans." Ég verð að biðja hæstv. forsrh. að skýra það vel út fyrir okkur af hverju blessaður ráðuneytisstjórinn er gerður hornreka þarna og þarf ekki að hlíta fyrirmælum hans á meðan allir limirnir sem undir ráðuneytisstjóra eru settir, starfsmenn ráðuneytisins, eiga að hlíta fyrirmælum ráðherraritarans. Hvað er hér á ferðinni? - Síðan kemur: "Ráðherra getur þó falið ráðherraritara að fara með stjórn á ráðuneyti undir yfirstjórn sinni." Þetta nægir sem tilvitnun í þessa grein. Hitt var um biðlaun ráðherraritara sem ekki mega gleymast. Það er allt á sínum stað. Mér sýnist að hér sé hreinn óskapnaður á ferðinni. Ég sé ekki betur. Menn hafa verið að glíma við spurninguna um það og það er mjög réttmætt að velta því fyrir sér: Er eðlilegt til að styrkja hina pólitísku stýringu innan ráðuneytanna að setja þar inn pólitískan ráðuneytisstjóra sem fari með verkstjórn í umboði ráðherra innan ráðuneytis og þar sé af embættismanna hálfu skrifstofustjóri sem sjái um að fylgja fram fyrirmælum og annast verkstjórn innan ráðuneytis? Þetta tel ég alveg umræðu vert. Þá ættu menn líka að stíga skrefið til fulls og vera ekkert að kinoka sér við því, ræða a.m.k. málið í fullri alvöru. Væri ekki réttmætt að setja þarna inn mann til styrktar hinu pólitíska valdi hverju sinni í ráðuneytinu, pólitískan ráðuneytisstjóra sem yrði ráðinn og starfaði í umboði ráðherra og jafnlengi og viðkomandi ráðherra situr? Það væru ekki nein þokukennd skil milli embættisins og þessara pólitísku aðila, ráðherraritarans eða hvað hann heitir og ráðherrans sjálfs, og þeir gæfu sín fyrirmæli eftir því sem þeir skipta með sér verkum þar og síðan væri það embættismannanna að vinna að framkvæmd þeirra undir verkstjórn embættismanns. Á það legg ég áherslu að auðvitað hljótum við að gera þá kröfu að embættisverk eða undirskriftir á ráðherraákvörðunum séu framkvæmdar af ráðherra eða hans fulltrúa, hvað sem hann heitir, og embættismanni, en það sé ekki hægt að láta ákvarðanir út ganga sem eru undirritaðar af tveimur pólitískum aðilum í viðkomandi ráðuneyti. Ég veit satt að segja ekki alveg hvort það er skýrt í þessum mjög svo þokukennda texta 8. gr. hvort þeir gætu tekið sig til, ráðherrann og aðstoðarráðherrann, og afgreitt mál út úr sínu ráðuneyti með eigin undirskriftum og embættismenn kæmu þar hvergi nærri. Það held ég að sé ekki farsælt að tefla á það tæpa vað. Við vitum að embættismenn undirrita í umboði ráðherra og samkvæmt hans vilja, en þeir hafa þó alltént möguleikann á að ræða við hið pólitíska vald um þann gjörning sem verið er að framkvæma hverju sinni. Og hvernig er það með þessar blessaðar hornrekur, ráðuneytisstjórana, sem er verið að setja upp þarna? Við fáum væntanlega útlistanir frá hæstv. forsrh. hér á eftir hvernig þeirra stöðu á að vera háttað samkvæmt ákvæðum þessa frv. Ja, ég öfunda þá ekkert að sitja úti í horni eftir að ráðherraritarinn er farinn að ráðskast með það starfslið sem þeir hafa verið settir yfir. En svona geta hlutirnir þróast í ríkisstj. með tíu sundurþykka ráðherra. Við höfum orðið vitni að ýmsu á þeim bæ á liðnum árum og í vaxandi mæli á síðustu vikum og mánuðum þannig að það er ekki að undra þó að slíkt óbermi komi fram sem tillaga forsrh. Íslands sem frv. til laga um Stjórnarráð Íslands. Um önnur atriði sem hér er vitnað til fylgir yfirleitt í athugasemdum um einstakar greinar að þar sé í rauninni verið að lögfesta það sem þegar sé orðin hefð og það sé verið að kveða ótvírætt á um valdsvið einstaks ráðherra. Það getur verið allt á sínum stað. Og þessi spurning um hið fjölskipaða stjórnvald sem oft hefur verið rætt um. T.d. gilda í Svíþjóð verulega aðrir hættir en hér á Íslandi eins og mál hafa þróast hér innan ríkisstjórna. Það er æskilegt að ábyrgð hvers ráðherra sé sem ljósust og þeir þurfi að standa reikningsskil sinna gjörða og þá fyrir dómstólum ef talið er að þeir hafi farið út fyrir verksvið sitt, eins og stundum heyrist. En hitt á að vera jafnljóst að í landi sem býr við samsteypustjórnir, hefur gert það að jafnaði í sögu okkar lýðveldis, er mjög eðlilegt að í stjórnarsáttmála sé kveðið á um þau atriði og þau bundin fastmælum sem ríkisstjórnin ætlar að framfylgja og þeir aðilar sem standa saman að ríkisstjórn hverju sinni telja eðlilegt að binda í sínum sáttmála, slá varnagla. Slíkt hlýtur auðvitað að standa eftir sem áður og mér sýnist að stundum hefði verið æskilegt að ganga betur frá hlutum í þeim efnum við stjórnarmyndun til að koma í veg fyrir mikinn ásteyting þegar út í stjórnarsamstarf er komið. Þá hlýtur að mega til þess ætlast að hver ráðherra taki mið af því sem um er samið við stjórnarmyndun. Það fór ekki mikið fyrir þeim efnum í sáttmála þeirrar ríkisstjórnar sem mynduð var 26. maí 1983 og enn situr. Að vísu hét það svo að það væri endurnýjaður sáttmáli hennar að ári liðnu, en það hefur nú fennt í þau sporin, held ég, enda sést það á stjórnarathöfnum og athöfnum einstakra ráðherra að samhljómurinn er ekki ýkja mikill sem frá þessari ríkisstjórn kemur. Hún var í upphafi sammála um eitt og fyrst og fremst eitt, og því hefur hún fylgt dyggilega eftir, að keyra niður kjör þorra launamanna í landinu. Það var hennar ætlunarverk og hugsjónamál og um það hefur verið samstaða en fátt annað. Herra forseti. Þó ástæða gæti verið að ræða einstaka þætti sem hér koma fram betur og ítarlegar af minni hálfu get ég látið staðar numið, en vil þó aðeins undir lokin vitna til þess sem segir í upphafi athugasemda með lagafrv. um markmiðið með starfi þeirrar nefndar sem hafði þetta mál með höndum í umboði ríkisstj., með leyfi forseta: "Í skipunarbréfi nefndarinnar sagði að markmið slíkra stjórnkerfisbreytinga væri að einfalda opinbera stjórnsýslu, bæta hagstjórn og samræma ákvarðanir í opinberri fjárfestingu, draga úr ríkisumsvifum og efla eftirlit löggjafarvalds með framkvæmdavaldinu." Það var nú ekkert minna markmiðið með þessu starfi. Og hvað hefur síðan komið út úr starfinu? Það er sagan um fjallið og músina enn einu sinni sem þar er ljóslifandi á ferðinni.



Herra forseti. Ég mun ekki flytja langt mál né ítarlegt, enda sé ég ekki að þetta litla frv. gefi tilefni til þess. Eins og hv. fyrri ræðumaður minnist ég þess að ég var af mínum þingflokki sumarið 1984 kvaddur til tveggja viðræðufunda við þá hina miklu nefnd sem þá hafði í smíðum nýtt frv. til laga um Stjórnarráð Íslands. Erindi mitt hingað upp í ræðustólinn er fyrst og fremst að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. forsrh. hvað varð raunverulega af þessum tillögum þessarar ágætu nefndar því að ef mig ekki misminnir þeim mun hrapallegar voru þær tillögur þó á allt annan veg og miklum mun ítarlegri en hér liggur fyrir, en í athugasemdum segir hér þó aðeins, með leyfi forseta: "Nefndin hefur samið drög að frv. þessu, en þeim hefur síðan verið breytt í nokkrum atriðum í meðförum ríkisstjórnarinnar." Miðað við þau gögn sem þessi nefnd lagði fram og rædd voru á samráðsfundum hafa breytingarnar orðið meira en litlar því eiginlega allt sem bitastætt var úr þeim tillögum og þeim hugmyndum er horfið og meðan það er ekki upplýst hvað varð af þessum hugmyndum og þessum tillögum hlýtur maður að ætla að það sé vegna þess að uppi sé slíkur pólitískur ágreiningur innan stjórnarflokkanna að þeir hafi ekki getað náð samkomulagi um aðalatriðin. Aðalatriði varðandi tillögugerð um nýskipan Stjórnarráðs Íslands hlýtur að varða t.d. skipan ráðuneyta, verkaskiptingu milli ráðuneyta, og þar voru uppi margar athyglisverðar hugmyndir og miklar umræður um þær. Í 4. gr. hér, Il. kafla, eru hins vegar nánast engar breytingar fram settar heldur skal allt vera óbreytt. Við spurningum eins og þeim hvort viðunandi sé í framtíðarskipan stjórnarráðs að heilum viðamiklum málaflokkum, svo sem eins og t.d. landbúnaðarmálum, sé stjórnað úti í bæ, fást engin svör lengur. Spurninga sem hv. fyrri ræðumaður vék að, 5. þm. Austurl., þ.e. um veigamikla endurskipulagningu stjórnarráðs með því að stofna til sérstaks atvinnumála- og efnahagsmálaráðuneytis, sem voru uppi ákveðnar hugmyndir um í tillögum nefndarinnar, sér hér hvergi stað. Stundum er að því vikið að fjmrn. í núverandi skipan stjórnarráðsins sé eins konar yfirráðuneyti. Það hefur að sjálfsögðu þýðingarmiklu hlutverki að gegna, en það stýrir ríkisbúskapnum sjálfum. Hins vegar er hér í reynd ekkert raunverulegt efnahags- eða atvinnumálaráðuneyti, þ.e. ekkert atvinnumálaráðuneyti sem mótar atvinnustefnu eða auðlindanýtingarstefnu, og reyndar er því svo fyrir komið að það er hlutverk forsrh. fyrst og fremst innan ráðherrahópsins að vera ábyrgur fyrir mótun almennrar efnahagsstefnu. Ég fyrir mitt leyti lýsi stuðningi við þau sjónarmið, sem fram komu í máli hv. 5. þm. Austurl., að það sé æskilegt að sameina málefni atvinnuveganna í eitt atvinnuvega- eða "wirtschafts"ráðuneyti þar sem atvinnustefnan í heild, áætlunargerð, auðlindanýting, væri á einni hendi, en síðan væru undirdeildir fyrir hvern málaflokk eins og landbúnað, iðnað, sjávarútveg, verslun og þá kannske hugsanlega með aðstoðarráðherrum fyrir hvern þeirra. Það sem í raun er sett fram í þessu frv. er kannske þrennt. Það er hið umdeilda ákvæði um hinn pólitíska aðstoðarráðherra eða ráðherraritara. Það er í annan stað sú tilhögun að í hverju ráðuneyti verði sérstök deild eða starfsmaður sem verði ábyrg fyrir undirbúningi fjárlaga gagnvart fjmrn. og annist samskiptin við það. Og í þriðja lagi er það sem hér segir um ráðningartíma og endurnýjun á ráðningartíma embættismanna í ráðuneytum með 12-18 ára ráðningartíma. Þetta er rýr eftirtekja eftir mikið nefndarstarf, sér í lagi þegar það litla sem það er er umdeilanlegt. Það sýnist mér t.d. ákvæðið um ráðherraritara tvímælalaust vera. Í athugasemdum um einstakar greinar segir um það atriði í 8. gr., með leyfi forseta: "Í núgildandi stjórnarráðslögum er réttarstaða svonefndra aðstoðarmanna ráðherra mjög óljós. Hér er aftur á móti kveðið skýrt á um réttarstöðu ráðherraritara að öðru leyti en því er lýtur að sambandi hans við hlutaðeigandi ráðuneytisstjóra. Er hann ýmist hliðsettur ráðuneytisstjóra eða yfirmaður hans ef ráðherra mælir svo fyrir um." Þetta heitir á máli flutningsmanna að taka af tvímæli um eða skýra réttarstöðu aðstoðarmanns ráðherra. Ég held að það sé þvert á móti. Ég tek undir athugasemdir hv. 5. þm. Austurl. um það. Ég held að þessi klásúla sé með öllu óviðunandi vegna þess að hún vekur upp fleiri spurningar en hún svarar og vekur upp efasemdir um verkaskiptingu og valdsvið sem verður að leysa með öðrum hætti en hér er kveðið á um. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð. Ég ætla ekki að nota tækifærið til að lýsa í löngu máli þeim tillögum sem við kynnum.að hafa uppi um endurskipulagningu stjórnarráðsins. Hér eru ekki gerðar tillögur um neinar markverðar breytingar. Ég vil fyrst og fremst árétta að lokum að ég lýsi eftir því hvað varð af tillögum nefndarinnar sem margar hverjar voru athyglisverðar og á allt annan veg en er lýst í þessu frv. Hver er skýringin á því að þeim hefur verið hafnað? Er það eingöngu vegna þess að stjórnarliðar hafa ekki getað náð samkomulagi um það? Er m.ö.o. samkomulag um að flytja hér tillögur um smávægilegar breytingar? Það væri ekki síður, ef þetta er niðurstaðan, fróðlegt að heyra með hvaða rökum þeim tillögum öllum var vísað á bug.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um það frv. sem hér liggur fyrir til umræðu, frv. til laga um Stjórnarráð Íslands, en það er eitt atriði sem ég vildi fyrst og fremst ræða. Það er atriði sem ekki er í þessu frv. , en ég vil gera það að umtalsefni við 1. umr. til þess að hv. allshn. Nd., sem fær þetta mál til meðferðar, geti um það fjallað. Í Il. kafla þessa frv., 4. gr., er upp talið hvernig Stjórnarráð Íslands greinist í ráðuneyti. Þar er í meginatriðum haldið þeirri ráðuneytaskiptingu sem verið hefur þrátt fyrir að miklar umræður hafi verið í þjóðfélaginu upp á síðkastið um nauðsyn þess að þarna verði gerðar breytingar á. Þar kem ég að því sem ég vildi fyrst og fremst vekja athygli á, en það eru þau mál sem tengjast viðskiptum við önnur lönd. Eins og málum er nú háttað í okkar stjórnkerfi eru þau mál í mörgum ráðuneytum. Þar skal fyrst telja viðskrn. sem fer að sjálfsögðu með mjög mikilvæga þætti í okkar viðskiptum við útlönd, viðskiptasamninga svo eitthvað sé nefnt. Utanrrn. fer með vissa þætti í gegnum starfsemi sinna sendiráða og mörgum hefur fundist að sá þáttur í starfsemi utanrrn. mætti vera meiri. Það er gleðiefni að núverandi hæstv. utanrrh. skuli hafa lýst því yfir að hann hafi það að sérstöku áhugamáli að efla viðskiptalega starfsemi sendiráðanna og utanrrn. Sjútvrn. fer með mikilvæga þætti í þessum efnum, það sem lýtur að fiski og fisksölu, en hefur upp á síðkastið verið að auka sína starfsemi á þessu sviði m.a. með sérstöku starfi sem lýtur að því að flytja íslenska tækniþekkingu í sjávarútvegi út úr landinu og hafði sérstakan starfsmann í því til skamms tíma a.m.k. Iðnrn. fer með mjög mikilvæga þætti mála sem snerta viðskipti við önnur lönd. Ég nefni t.d. að nýlega hefur undir forustu iðnrn. verið breytt lögum um Orkustofnun þar sem gert er ráð fyrir að sú tækniþekking sem Orkustofnun ræður yfir verði útflutningsvara hjá sérstöku fyrirtæki sem lýtur stjórn Orkustofnunar. Iðnrn. fer með samninga við erlend fyrirtæki varðandi stóriðju og varðandi fjárfestingar í íslenskum iðnaði. Skemmst er að minnast hugmynda sem fyrrv. hæstv. iðnrh. var með þess efnis að á vegum þess ráðuneytis yrðu starfandi sendifulltrúar sem ynnu að því að draga ný fyrirtæki, draga nýjar fjárfestingar í iðnaði til Íslands. Landbrn. fer einnig með þætti sem snerta viðskipti við önnur lönd og það er ýmiss konar frumkvæði varðandi sölu á landbúnaðarafurðum sem ber þar hæst. Í alla þessa starfsemi vantar samræmi að mínu mati. Norðmenn hafa nýlega breytt skipulagi hjá sér og ég vil beina því til hv. nefndar að hún kynni sér það sem Norðmenn hafa sérstaklega gert á þessu sviði. Þeir hafa nú, að því er mér hefur verið tjáð, ég hef ekki skrifleg gögn um það í höndum, ákveðið að stofna sérstakt utanríkisviðskiptaráðuneyti sem fari meira og minna með öll þau mál sem tengjast viðskiptum við önnur lönd. Flestar þjóðir halda uppi umfangsmikilli kynningarstarfsemi, bæði til að selja sína vöru og ekki síður til að kynna viðkomandi land sem vettvang fyrir fjárfestingar í nýjum atvinnugreinum eða kynna landið sem vettvang fyrir samvinnu að öðru leyti en að því er beinar fjárfestingar snertir, vettvang fyrir samvinnu um nýjar atvinnugreinar, en slík samvinna getur að sjálfsögðu verið í ýmsu formi, öðru formi en beinum fjárfestingum. Menn geta deilt um hvort og í hve miklum mæli erlendar fjárfestingar eru æskilegar, en ég hygg að við hljótum þó að geta orðið sammála um að þær séu æskilegar og nauðsynlegar í einhverju magni eigum við að byggja upp tæknivætt atvinnulíf. En sú starfsemi sem að því lýtur er í molum hjá okkur. Það er enginn einn aðili í þjóðfélaginu sem hefur uppi kynningarstarfsemi af þessu tagi, en maður verður mjög var við að sumar þjóðir halda því ötullega á loft. Þar vil ég nefna t.d. Norðmenn sem eru mjög ötulir í því að taka þátt í sýningum þar sem þeir kynna ekki eingöngu sínar vörur heldur landið sem tæknivætt þjóðfélag sem sé góður vettvangur til samvinnu við erlend fyrirtæki eða önnur lönd um hvers konar nýja framleiðslu og nýjar atvinnugreinar. Ég tala nú ekki um Íra og Skota sem vinna mikið starf að þessu leyti. Þetta er hvergi unnið hjá okkur í dag. Þess vegna held ég að það sé nauðsynlegt að við reynum að fella þessa starfsemi saman í eitt ráðuneyti. Hvort það á heima í utanrrn. og þá efldu utanríkisráðuneyti eða nýju utanríkisviðskiptaráðuneyti skal ég ekki um segja. Ég skal ekkert um það fjalla á þessu stigi. En ég tel að um þetta þurfi hv. þingnefnd að hugsa og afla sér gagna um það hvernig þessu er háttað hjá okkar næstu nágrönnum.



Herra forseti. Hv. stjórnarandstæðingar sem hér hafa talað hafa gert lítið úr þeim breytingum sem felast í þessu frv. Ég get út af fyrir sig tekið undir að þær eru minni en ég stefndi að þegar þetta starf hófst. Hins vegar held ég að þeir geri of lítið úr þeim breytingum sem þarna eru, bæði um æviráðningu og ráðherraritara og sömuleiðis um aukið sjálfstæði ráðuneyta í fjárhagsmálum sem þarna er tekið af skarið með. Rætt hefur verið nokkuð um ráðherraritarana og þykir mönnum sú grein ekki nægilega skýr. Eins og kemur fram í þeirri grein þarf ákvörðun ráðherra til að ráðherraritari fari með daglega stjórn ráðuneytis, en það kemur fram í þeirri grein að ráðherra getur ákveðið þann hátt. Ég held að hinu verði alls ekki á móti mælt að staða aðstoðarmanna ráðherra í dag er ákaflega óljós og hefur hvað eftir annað reyndar verið vefengd af ýmsum mönnum í ráðuneytinu. T.d. er ekki á það fallist af ýmsum að aðstoðarmaður ráðherra skrifi undir bréf með starfsmanni í ráðuneytunum. Þetta hefur nánast verið samkomulagsatriði innan ráðuneytis. Ég vil taka það fram að í mínu ráðuneyti er það samkomulag. Minn aðstoðarmaður gerir þetta ásamt öðrum starfsmönnum í ráðuneytinu og er það ekki vefengt. En það er hvergi til lagabókstafur um það. Ég held því að menn ættu að skoða þetta í því ljósi hvernig ástatt er núna. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson fann að því að ekki er sérstakt umhverfismálaráðuneyti eða því a.m.k. skipaður staður í öðru ráðuneyti. Í ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar var ákveðið að umhverfismál yrðu innan félmrn. og þeirri ákvörðun hefur ekki verið breytt. Ég get vel fallist á að ráðuneytið nefnist félagsog umhverfismálaráðuneyti. Ég hef gert ráð fyrir því að í þeirri reglugerð sem fylgir setningu þessara laga verði tekið af skarið með það hvað teljist til umhverfismála. En því er ekki að neita að hvorki í ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar né í þeim ríkisstjórnum sem síðast hafa setið, m.a. ekki í þeirri ríkisstjórn sem við 5. þm. Austurl. sátum saman í, tókst, því miður, að skipa saman þeim málum sem eiga að falla undir umhverfismál. Við vitum allir að í núv. ríkisstj. er búið að gera til þess töluverðar tilraunir og er enn verið að vinna að frv. þar sem ætlunin er að taka af skarið og ákveða hvað á að fara með umhverfismálum undir félmrn. og hvað ekki. Í þessu hafa setið ýmsar nefndir hinna færustu manna, en því miður ekki náðst samstaða. Hv. þm. finna að því að ekki skuli vera ákveðin endurskipulagning ráðuneyta. Ég lýsti áðan hugmynd sem ég hef verið hlynntastur í því sambandi og reyndar finnst mér hún að ýmsu leyti vera svipuð og það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og ég held einnig sá sem á eftir honum talaði, hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, lýstu hér. Spurt var að því hvaða aðrar tillögur hefðu komið fram. Það komu ekki fram aðrar tillögur frá ráðherrum í ríkisstj. um þessa breytingu. Nefndin hreyfði hins vegar ýmsum hugmyndum sem ég hygg að hv. þm. hafi einhverjar séð. Í þessu sambandi tel ég einna mikilvægast að sameina utanríkisviðskiptin og utanrrn. Ég fagna því sem síðasti hv. ræðumaður sagði um það. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu og tel eðlilegt að allshn. taki slíka hugmynd og skoði hana og athugi hvort hún gæti orðið að lögum. Mín niðurstaða er sú að skipan ráðuneyta verði að takast upp í stjórnarsáttmála þegar ríkisstjórn er mynduð. Þá eru hægust heimatökin að ákveða breytta skipun ráðuneyta. Vitanlega mætti gera það með því fororði að ekki komi til framkvæmda fyrr en ný ríkisstjórn er mynduð. Þeirri hugmynd hefur stundum verið hreyft. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði áðan, að einlæg von mín er að hv. þm. í allshn. taki þetta mál til málefnalegrar skoðunar. Að sjálfsögðu verður þar, eins og ég heyri, hreyft ýmsum fleiri breytingum. Vel má vera að þær hljóti meirihlutafylgi.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja nokkur orð í sambandi við það sem hér hefur komið fram, sérstaklega hjá hv. 4. þm. Reykv. sem vék að sameiningu viðskrn. og utanrrn. Þessi hugmynd hefur verið á dagskrá og enn sem komið er hafa þeir aðilar sem um þessi mál hafa fjallað ekki talið rétt að slíkt yrði gert. Þegar unnið var að undirbúningi þessa frv. var leitað álits hjá útflytjendum, sem að sjálfsögðu hafa hér mestra hagsmuna að gæta, og þeir töldu svo til allir að óskynsamlegt væri að gera eitt ráðuneyti úr þessum tveimur ráðuneytum þannig að utanrrn. færi með viðskiptamálin alfarið. Auðvitað eru allar hugmyndir til þess að skoða þær. Þar sem hv. þm. benti á að rétt væri að við virtum fyrir okkur hvernig þessum málum væri háttað hjá okkar nágrönnum, þeim sem við erum í samstarfi við, er rétt að minna á að fyrir fjórum árum, þegar mynduð var ný ríkisstjórn í Svíþjóð, sameinaði þáv. forsrh. og núv., Olof Palme, utanrrn. og viðskrn. Sú sameining hafði ekki staðið nema í einn og hálfan mánuð þegar hann skipaði sérstakan utanríkisviðskiptaráðherra. Dæmið var þá orðið þannig að utanrrn. var ráðuneyti með pólitískri deild og viðskiptadeild og þar voru tveir ráðherrar og hafa verið. Þannig er það einnig í Finnlandi. Fyrirkomulag Norðmanna er líkara okkar fyrirkomulagi. Þar hafa einnig verið uppi hugmyndir um sameiningu, en þær hafa mætt mikilli andstöðu. Ef við aðeins virðum fyrir okkur hvernig uppbygging viðskrn. er fer þar saman útflutningurinn, gengismálin, fjármögnun framleiðslunnar, þ.e. peningamálin, innflutningurinn og verðlagsmálin. Það að sameina þessi mál, þ.e. verðlagsmálin, innflutningsmálin og bankamálin, í einu ráðuneyti er nokkuð sérstætt. Hjá Norðmönnum, Svíum og Finnum hafa þeir ráðherrar sem fara með viðskiptamálin aðeins með utanríkisviðskiptin að gera en ekki aðra þá málaflokka sem hér eru í viðskrn. Ég vildi láta þetta koma fram. Ég vil gjarnan líka láta koma fram að mjög náið samstarf verður að sjálfsögðu að vera á milli útflytjenda, viðskrn. og utanrrn. Þar gegna sendiráðin þýðingarmiklu hlutverki. Auðvitað er hægt að efla þá starfsemi, skapa meira frumkvæði hjá þeim aðilum. Við fjöllum vonandi innan tíðar um frv. til l. um útflutningsráð þar sem gert er ráð fyrir að útflytjendur sameinist til átaka í útflutningi og um fyrirkomulag útflutningsmála í samráði við viðskrn. og utanrrn. Ég lét þess getið þegar ég tók við störfum utanrrh. að ég vildi beita mér fyrir því að þessi starfsemi yrði efld. Ég á ekki von á öðru en það verði í mjög nánu samstarfi við viðskrn. og samtök útflytjenda. Það er auðvitað þýðingarmest að gert sé eins og þeir óska eftir og telja að geti orðið til árangurs. Allar hugmyndir eru til þess að skoða þær. En ég vildi í þessari umræðu aðeins láta þessi sjónarmið koma fram. Umr. frestað.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér frv. til l. um breytingu á lögum nr. 103 frá 1. des. 1974, um lántökur ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja. Ég vil, með leyfi forseta, lesa hér 1. gr., en hún hljóðar svo: "Síðasti málsliður f. gr. laganna svohljóðandi: "Heimilt er þó að stofna til skulda í tengslum við kaup á fasteignum, enda séu fasteignakaupin samþykkt af fjmrn." falli niður. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi." Hér er ekki neitt stórmál á ferðinni hvað orðafjölda snertir. Hér er aftur á móti á ferðinni stórt mál hvað það snertir hvort Alþingi Íslendinga þurfi að samþykkja kaup á fasteignum, veita til þess leyfi í fjárlögum eða hvort hægt sé að standa þannig að slíkum kaupum að ráðherra einhvers fagráðuneytis geti með blessun fjmrh. ákveðið að kaupa einhverja eign, fá andvirðið allt að láni og binda framtíðinni þá bagga sem slíkt hefur í för með sér. Þetta er raunverulega heimild, eins og þetta er í lögunum, fyrir ráðherra til að ráða fjárlögum eftir nokkur ár án þess að þingið geti rönd við reist, þ.e. Alþingi stendur frammi fyrir gerðum hlut. Það er búið að gera kaupin. Til þess að forðast skaðabætur er ekki um annað að ræða en að samþykkja á fjárlögum að veita greiðslur eins og samningar hljóða upp á. Ég tel að með þeirri framkvæmd á þessum lögum á þann hátt sem ég hef hér lýst hafi upprunalegur andi laganna verið mistúlkaður, en hann ætla ég að hafi verið sá að hafi Alþingi veitt heimild til kaupa á einhverri fasteign hafi fjmrh. verið ætlað það rými að þó að upphæðin sem Alþingi veitti til þessara hluta dygði ekki væri heimild til að semja um að eitthvað af andvirði fasteignarinnar yrði fengið að láni í tengslum við kaupin. Það er augljósara en um þurfi að ræða að ef þessi heimild er inni eins og hún hefur verið eru fjárlögin á Íslandi opin. Þau eru ekki samþykkt af þinginu fyrir framtíðina. Þau eru samþykkt fyrir hvert ár. En með því að hafa þau opin á þennan veg geta ráðherrar ráðskast með fjárlögin fram í tímann eins og þeim sýnist. Og þá skulum við hugleiða í fúlustu alvöru hverjir það eru sem líklegir eru til að hafa áhrif á ráðherrana í þessu skyni. Annars vegar eru það aðilar sem stjórna stofnunum ríkisins, sem oft og tíðum eru í húsnæðishraki eins og við vitum öll, og hins vegar aðilar sem þurfa að selja ákveðna eign, annaðhvort vegna fjárfestingar sem þeir hafa farið út í eða vegna fjármálalegrar stöðu þeirra sem einstaklinga eða fjármálalegrar stöðu fyrirtækis. Mér er ekki að fullu ljóst hvor hópurinn sækir fastar á ráðherra að taka ákvarðanir um kaup á eignum, stjórnendur ríkisfyrirtækja eða hinn hópurinn sem vill selja. En hitt blasir við að ef stjórnandi ríkisfyrirtækis finnur aðila sem vill selja og sá aðili er ráðherra mjög þóknanlegur er með þessu móti búið að útbúa leið fyrir ráðherra til þess að ráðskast með upphæðir eins og honum sýnist án samþykkis Alþingis. Alþingi kemur hvergi til sögunnar fyrr en eftir á. Ég tel að stjórnarskráin skipti valdinu í þessum efnum mjög eðlilega á milli framkvæmdavaldsins og þingsins og ég tel óeðlilegt að þingið afsali sér í almennum lögum því valdi sem það hefur í stjórnarskránni í þessum efnum. Ég tel það sjálfsagðan hlut að mál séu það vel undirbúin varðandi kaup á fasteignum að þau komi inn í heimildargrein fjárlaga á hverjum tíma en ekki sé hægt að sigla slíkum fjármálaviðskiptum fram hjá Alþingi með þeim hætti að öll kaupin eru gerð í skuld. Ég tel að erfið staða ríkissjóðs nú á dögum hljóti að undirstrika að það er ekkert sem mælir með því að hafa í lögum heimild eins og þá sem hér getur um. Hún býður hættunni heim. Hún býður heim hættu á misnotkun. Hún býður heim hættu á vaxandi halla á fjárlögunum og er þó ekki á bætandi. Ég óska eftir því, herra forseti, að þegar þessari umræðu er lokið verði þessu frv. vísað til hv. fjh.- og viðskn. Umr. (atkvgr.) frestað.