Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) : Herra forseti. Tæpt ár er nú liðið frá því að fulltrúar launastéttanna og vinnuveitenda stóðu upp frá samningaborðinu að loknum einhverjum lengstu og umfangsmestu kjarasamningum sem gerðir hafa verið á seinni árum. Kjarakröfur launþega voru markaðar síðari hluta ársins 1973, en kröfur og samningar allir mótuðust í ríkum mæli af þeirri hagstæðu breytingu viðskiptakjara sem varð á því ári og náði hámarki um áramótin 1973–1974. Hin óvænta hækkun útflutningsverðlags á árinu 1973 bætti stöðu þjóðarbúsins út á við og tryggði jöfnuð í viðskiptunum við útlönd. Undir lok ársins 1973 varð hins vegar ljóst að áttaskipti höfðu orðið í þróun viðskiptakjara og staða þjóðarbúsins út á við versnaði að mun. Þjóðarbúið átti við tvenns konar erfiðleika að etja þegar í ársbyrjun 1974: öra verðbólgu og vaxandi viðskiptahalla. Í þróun útflutningsverðlags gætti fyrst verðstöðnunar og síðan verðlækkunar ýmissa helstu útflutningsafurða einkum frystiafurða og fiskmjöls. Á hinn bóginn olli olíukreppan haustið 1973 stórhækkun olíuverðs á heimsmarkaði sem farið var að gæta hér fyrri hl. árs 1974 og komin var fram með fullum þunga um mitt árið. Jafnframt hækkaði almennt innflutningsverðlag stöðugt. Þótt menn hefðu almennt ekki gert sér ljóst, hve mikil þessi skerðing viðskiptakjara gæti orðið 1974, duldist engum að hinir almennu kjarasamningar, sem gerðir voru fyrri hl. ársins, fólu í sér launahækkanir sem fóru verulega fram úr greiðslugetu atvinnuveganna og stefndu efnahagsjafnvægi og atvinnuöryggi í tvísýnu. Um þetta var ekki ágreiningur milli stjórnmálaflokkanna. Niðurstöður samninganna gátu ekki tryggt raunhæfar kjarabætur. Þetta átti ekki síst við þær kauphækkanir sem komu í kjölfar rammasamningsins 26. febr. 1974 og fóru í reynd út fyrir hann. Auk launahækkana af völdum kjarasamninganna kom til vísitöluhækkun launa 1. mars 1974, og annarrar og miklu meiri vísitöluhækkunar var svo að vænta 1. júní. Til þess að koma í veg fyrir þá hækkun, sem talin var geta veikt stöðu atvinnuveganna að því marki, að kæmi til rekstrarstöðvunar í helstu atvinnugreinum og þar með til atvinnuleysis, beitti fyrrv. ríkisstj. sér fyrir bráðabirgðaráðstöfunum. í efnahagsmálum sem einkum fólu í sér afnám vísitölubóta á laun frá 1. júní 1974 að telja, og jafnframt var gengið látið siga frá upphafi ársins til ágústloka svo að nam 15% gengislækkun. Í sambandi við stjórnarmyndunarviðræður að loknum þingkosningum fór fram heildarathugun á stöðu efnahagsmála á miðju ári. Niðurstaða þessarar athugunar var sú að við mikinn vanda væri að etja í efnahagsmálum og að hann hefði magnast frá því um vorið, einkum vegna meiri verðfalls á útflutningsvörum. Í stjórnarmyndunarviðræðum var það skoðun allra stjórnmálaflokka að við ríkjandi aðstæður væri ekki grundvöllur fyrir þeirri samningsbundnu vísitöluhækkun launa sem fyrrv. ríkisstj. hafði frestað með brbl. í maí. Eftir að samstjórn Sjálfstfl. og Framsfl. var mynduð varð því samkomulag um það milli stjórnarflokkanna að framlengja vísitölubindinguna. Hinar almennu launahækkanir á fyrri hl. ársins höfðu í för með sér afar mikla aukningu eftirspurnar heima fyrir. Einkum jókst innflutningseftirspurn afar mikið og gætti mikillar spákaupmennsku innfluttra vara, m. a. af ótta við gengisfellingu. Með tilvísun til þessarar þróunar, lækkandi útflutningsverðs og söluerfiðleika erlendis, geysimikils innflutnings og ört hækkandi innflutningsverðs og mikils viðskiptahalla var ekki unnt að halda gengisskráningu óbreyttri, þar sem ljóst var að forsendur hennar voru löngu brostnar. Eitt af fyrstu verkum ríkisstj. hlaut því að vera að leiðrétta gengisskráninguna og lækka gengi krónunnar með því tvíþætta markmiði að veita útflutningsatvinnuvegunum auknar tekjur og tryggja þannig rekstrargrundvöll þeirra og þar með fulla atvinnu og bæta viðskipta- og greiðslustöðuna gagnvart útlöndum. Gengisbreytingin var fram sett sem fyrsti hluti samræmdra heildaraðgerða í efnahagsmálum og var henni síðan fylgt eftir með ráðstöfunum í sjávarútvegi og viðtækum ráðstöfunum á sviði launa- og verðlagsmála í sept. Meginmarkmið þessara ráðstafana var að tryggja atvinnuöryggi með því að treysta á ótruflaðan rekstur atvinnuveganna og draga úr hraða verðbólguskrúfunnar, jafnframt því sem þess væri gætt að vernda kjör láglaunafólks og lífeyrisþega, sem jafnan verða harðast úti í veðraskiptum efnahagslífsins. Megininntak launamálaráðstafana ríkisstj, í sept. var greiðsla launajöfnunarbóta á lág laun í stað almennra verðlagsbóta á öll laun á tímabilinu fram til maíloka á þessu ári og hækkun bóta almannatrygginga, en jafnframt var ákveðið að verðstöðvun skyldi fram haldið og niðurgreiðslum haldið áfram í verulegum mæli á þessu tímabili. Var talið að þessar ráðstafanir dygðu um sinn til að halda sæmilegu jafnvægi í efnahagsmálum innanlands og bæta stöðuna út á við. Í stað þess að snúast til nokkurrar hækkunar, eins og vonir stóðu til haustið 1974, fór útflutningsverðlag hins vegar lækkandi til ársloka. Í dag er talið að viðskiptakjörin séu 30% lakari en þau voru á sama tíma í fyrra, 14–15% lakari en á miðju ári 1974 og 8–10% lakari en lagt var til grundvallar við gerð fjárlaga fyrir árið 1975. Þegar þess er gætt að þessi breyting viðskiptakjara veldur skerðingu þjóðartekna sem nemur þriðjungi ofangreindra talna, má öllum vera ljóst að slíkar breytingar skipta sköpum um þjóðarhag. Frá því að efnahagsráðstafanir um haustið 1974 voru ákveðnar og frá því að forsendur fjárlaga 1975 um þróun meginþáttar þjóðarbúskaparins voru mótaðar seint á liðnu ári hafa efnahagshorfur þannig breyst í veigamiklum atriðum. Fyrst og fremst hafa viðskiptakjör þjóðarbúsins gagnvart útlöndum haldið áfram að versna, en í fjárlögum var gert ráð fyrir að þau bötnuðu nokkuð frá því sem þau voru á fjórða ársfjórðungi 1974. Þessi þróun viðskiptakjara hefur skert þjóðartekjur frá því, sem áður var búist við, og veikt stöðu þjóðarbúsins gagnvart útlöndum. Þjóðhagsniðurstöður síðasta árs eru nú betur þekktar en þegar fjárhagsforsendur voru mótaðar. Þannig var t. d. viðskiptahallinn á síðasta ári 3 000 millj. kr. meiri en spáð var seint á árinu, eða 15 500 millj. kr. í stað 2 400 millj. kr. Gjaldeyrisstaðan var af þessum sökum rýrari í árslok en gert hafði verið ráð fyrir. Endanlegar tölur um þróun ríkisfjármála 1974 liggja ekki fyrir, en ljóst er að alvarlegur greiðsluhalli varð hjá ríkissjóði á árinu eða nálægt 3 000 millj. kr. Þetta er mun óhagstæðari niðurstaða en búist var við þegar fjárlagafrv. var samið. Þessi mynd skýrðist enn betur á fyrstu vikum ársins 1975, en þá voru gerðir ýmsir útflutningssölusamningar sem staðfestu þá frekari lækkun útflutningsverðs sem vart varð undir lok ársins 1974. Þessar óhagstæðu breytingar kölluðu á gagngert endurmat á efnahagshorfum yfirstandandi árs. Helstu niðurstöðurnar, sem fyrir lágu um mánaðamótin jan.–febr. s. l., voru þessar: Að aukning þjóðarframleiðslu yrði lítil sem engin. Að vegna versnandi viðskiptakjara mundu raunverulegar þjóðartekjur minnka um 3-5% í heild eða um 5–7% á mann. Að við blasti að öllu óbreyttu mikill halli í viðskipum við útlönd eða 14–17 milljarðar kr. á þágildandi gengi. Að jafnvel þótt reiknað væri með ítrustu lántöku erlendis virtist ókleift að jafna viðskiptahallann með þeim hætti. Unnt virtist að afla erlendra lána í þeim mæli að fjármagnsjöfnuðurinn skilaði í mesta lagi 91/2 milljarði kr. til að mæta viðskiptahalla. Þar með var útlit fyrir versnun gjaldeyrisstöðunnar um 5–8 milljarða á árinu, en um þessar mundir, í febrúarbyrjun, var gjaldeyriseignin þegar þrotin. Þetta grundvallarmisvægi milli heildarframboðs og eftirspurnar í hagkerfinu birtist inn á við í ýmsum myndum: rekstrarhalla sjávarútvegs, fjárhagshalla hins opinbera og fjárvöntun til fyrirhugaðra farmkvæmda og útlána. Engum vafa var undirorpið að þróun eins og þessi fengi ekki staðist til lengdar. Möguleikarnir til þess að halda uppi þjóðarútgjöldum umfram tekjur voru tæmdir. Ef öllu hefði farið fram sem horfði hlaut að draga til þess að hægði á starfsemi í hagkerfinu þegar fjármögnunarmöguleikar tæmdust og jafnvel gæti farið að gæta skorts á innfluttum nauðsynjum. Þessi hvörf í hagsveiflunni heima fyrir gátu orðið hastarleg. Við þessum horfum varð að snúast af raunsæi og festu til þess að tryggja það jafnvægi í þjóðarbúskapnum inn á við og út á við sem er forsenda atvinnuöryggis og góðra lífskjara til frambúðar. Við þessar erfiðu aðstæður varð ljóst að hefði verið stefnt að því að ná jafnvægi út á við með samdráttarráðstöfunum einum án öflugs stuðnings við þá atvinnuvegi sem áttu í mestum erfiðleikum, fyrst og fremst sjávarútveginn, hlaut það að leiða til alvarlegs atvinnuleysis. Aðeins með gengisbreytingu virtist raunhæft að ná því tvíþætta marki að efla starfsemi útflutningsatvinnuveganna og innlends framleiðsluiðnaðar og þar með grundvöll allrar atvinnustarfsemi í landinu, en draga jafnframt úr gjaldeyrisnotkun og styrkja þannig stöðu þjóðarbúsins út á við, Gengislækkunin, sem ákveðin var í febr., nær þó því aðeins tilgangi sínum að almennur skilningur náist meðal allra stétta og hagsmunahópa í þjóðfélaginu á nauðsyn þeirrar leiðréttingar á stöðu útflutningsframleiðslunnar og takmörkunnar á gjaldeyrisnotkun sem að er stefnt. Í þessu efni skiptir það meginmáli að leiðréttingaráhrifum hennar verði ekki eytt með almennum launa-og verðbreytingum innanlands. Kjarabreytingar á næstunni verða eingöngu að miðast við að tryggja sem réttlátasta jöfnun þeirra byrða sem þessum ráðstöfunum hljóta að fylgja. Lögð var áhersla á, að í framhaldi gengisbreytingarinnar þyrftu að koma aðgerðir í fjármálum ríkisins og peningamálum er tryggðu að framkvæmdir og útgjöld færu ekki fram úr eðlilegu ráðstöfunarfé þjóðarinnar við þær þröngu aðstæður sem nú eru fyrir hendi. Fljótlega í kjölfar hennar ákvað ríkisstj. að hækka leyfisgjald af bilum við innflutning um 15% af cif-verði eða úr 35 í 50%. Jafnframt var ákveðin hækkun áfengis- og tóbaksverðs um 17–25%. Í febrúarlok gerði Seðlabankinn í samráði við ríkisstj. samkomulag við viðskiptabankana um stöðvun útlánaaukningar til maíloka. Undanþegin þessari stöðvun eru þó afurðalán til sjávarútvegs, iðnaðar og landbúnaðar. Jafnframt ákvað bankinn að hækka hámarksbindingu innlána úr 22% í 23% vegna þeirrar auknu fyrirgreiðslu sem veita þarf til afurða- og birgðalána framleiðslunnar á þessu ári. Þessar ákvarðanir voru áfangar í þeirri samræmdu jafnvægisstefnu í efnahagsmálum, sem ríkisstj. vill fylgja. Frv. því, sem hér er flutt um ráðstafanir í efnahagsmálum og fjármálum til þess að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og treysta undirstöðu atvinnu og lífskjara, er einmitt ætlað að fylgja þessari stefnu eftir. Frv. má skoða sem ramma fyrir ríkisbúskapinn og hlutverk hans við þær breyttu aðstæður sem nú horfa við okkur í efnahagsmálum. Strax að loknu páskaleyfi mun ríkisstj. síðan flytja frv. um ráðstafanir í sjávarútvegi til þess að ráðstafa gengismunarfé í þágu sjávarútvegsins og sérstakar ráðstafanir vegna hinnar miklu hækkunar á olíu og öðrum aðföngum útgerðarinnar á undanförnum missirum. Þar með væru þá fram komnar heildartill. ríkisstj. í efnahagsmálum að þessu sinni. En að sjálfsögðu mun hún leggja það sem hún getur af mörkum til þess að greiða fyrir lausn þeirrar kjaradeilu sem nú stendur yfir. Vegna þeirra breyttu aðstæðna bæði í þjóðarbúskap og ríkisbúskap, sem hér hefur verið drepið á, er nauðsynlegt að endurskoða fjárlagaáætlun ársins 1975 í ýmsum greinum. Slík endurskoðun er einnig nauðsynleg vegna áhrifa þeirra efnahagsráðstafana sem gerðar hafa verið síðan fjárlög voru afgr. og áhrif hafa á fjármál ríkisins. Hér er fyrst og fremst um að ræða 20% lækkun á gengi ísl. krónunnar í febr. s. l. og þær ráðstafanir sem fylgja í kjölfarið og ég greindi áðan frá. Miðað við óbreyttar forsendur tekjuáætlunar fjárlaga um þjóðarútgjöld hefði þróun viðskiptakjara falið í sér greiðsluhalla við útlönd langt umfram það sem hægt hefði verið að jafna með lántökum erlendis. Jafnvel þótt reiknað væri með verulegum áhrifum af gengislækkuninni í febr. á viðskiptajöfnuð 1975 var ekki við því að búast að jöfnuður næðist í greiðslum við útlönd, miðað við forsendur fjárlagaáætlunar um þjóðarútgjöld. Af þessum sökum er nauðsynlegt að taka allar forsendur tekjuáætlunar fjárlaga til endurskoðunar, ekki aðeins vegna áhrifa gengisbreytingarinnar einnar. Þessi endurskoðun er í meginatriðum reist á þjóðhagsspá Þjóðhagsstofnunarinnar fyrir árið 1975 frá 10. febr. s. l. þar sem sett voru fram tvö dæmi um þjóðhagshorfur fyrir gengisbreytingu og aðrar ráðstafanir. Er ný tekjuáætlun miðuð við Dæmi 2 í fyrrgreindri skýrslu sem hv. alþm. hafa undir höndum. En að auki er hún reist á ákveðnum forsendum um verðlags- og eftirspurnaráhrif gengislækkunarinnar í febr. Er þar gert ráð fyrir að úr kaupmætti tekna einstaklinga dragi og þar með einkaneyslu sem nemi hálfum verðlagsáhrifum gengisbreytingarinnar, en að öðru leyti verði um sömu hækkun launa eða aðrar kjarabreytingar að ræða og reiknað var með. Eru þetta sömu forsendur og notaðar eru í áætlunum um áhrif gengislækkunarinnar 14. febr. sérstaklega á gjaldahlið fjárlaga. Auk þessa er gert ráð fyrir að gengisbreyting valdi nokkrum samdrætti almennrar fjármunamyndunar. Ein meginforsenda tekjuáætlunar er þannig sú, að gengislækkunin valdi samdrætti almennrar eftirspurnar innanlands, en valdi ekki aðeins verðhækkun á óbreyttan stofn útgjalda. Helstu niðurstöður þeirrar þjóðhagsspár fyrir árið 1975, sem ný tekjuáætlun ríkissjóðs er á reist, eru þær að þjóðarframleiðslan minnki um 1–2% í stað þess að áður var gert ráð fyrir að hún ykist um 11/2–21/2% milli áranna 1974 og 1975, og þjóðartekjur minnki um 5–6% að raunverulegu verðgildi. Gert er ráð fyrir að almenn þjóðarútgjöld minnki um 7–8% að magni og þá reiknað með því að einkaneyslan dragist saman um 10–11% frá fyrra ári og að almenn fjármunamyndun minnki að magni um 3–4%. Í þessari síðustu tölu er m. a. tekið mið af þeim breytingum á útgjaldaáformum hins opinbera á árinu sem felast í þessu frv., en í því er annars vegar heimilað að lækka útgjöld ríkisins frá fjárlagatölum um 3500 millj. kr. og hins vegar að auka lánsfjármagn til opinberra framkvæmda um tæplega 1 300 millj. kr. Aukningin kemur öll fram á sviði orkuframkvæmda. Hins vegar er enn óráðið hvar lækkun fjárveitinga kemur niður í einstökum atriðum. Það verður á valdi fjvn. og gert með samþykki og samráði við hana. Á sama hátt er í einkaneysluspánni tekið tillit til þeirra ákvæða þessa frv. er áhrif hafa á fjárhag heimilanna. Þessar breyttu spár um útgjöld þjóðarinnar í heild á árinu 1975 fela að sjálfsögðu í sér að búist er við verulegri magnminnkun innflutnings á þessu ári, enda var innflutningurinn í fyrra geysimikill. Þannig mætti í ofangreindri forsendu búast við 17–18% magnminnkun almenns vöruinnflutnings sem miklu veldur um tekjur ríkissjóðs. Þegar þessi spá er lögð til grundvallar ásamt spá um útflutningsverðmæti 1975 og áætlun Seðlabankans um innstreymi erlends fjármagns á árinu verður niðurstaðan sú, að gangi þessar spár eftir mætti við því búast að gjaldeyrisstaðan batnaði nokkuð á árinu 1975. Hér væri þó um takmarkaða fjárhæð að ræða, miðað við það hversu langt niður gjaldeyrisstaðan var komin í ársbyrjun 1975 og brýna nauðsyn ber til að treysta hana á árinu bæði til þess að tryggja alla aðdrætti til landsins á innfluttum nauðsynjum og eins vegna þess að gjaldeyrisstaðan hefur áhrif á mat erlendra og alþjóðlegra fjármálastofnana á efnahag landsins og lánstraust. Spáin um þróun einkaneyslu á árinu er miðuð við það að kaupmáttur kauptaxta haldist í aðalatriðum óbreyttur út árið eins og hann var í ársbyrjun, þó er gert ráð fyrir að hann skerðist sem nemur helmingi þeirrar hækkunar framfærslukostnaðar sem rekja má til gengislækkunarinnar í febr., eins og áður greindi. Þessi lækkun verður nálægt 4% frá því sem var í upphafi ársins, þegar hún er öll komin fram. Spáin felur í sér að reiknað er með að kaup og kjör launþega breytist á árinu til mótvægis við hækkun verðlags að öðru leyti. Þannig er reiknað með að kaupmáttur kauptaxta allra launþega verði að meðaltali 12–13% lægri árið 1975 en hann var árið 1974. Kaupmáttur kauptaxta verkamanna væri þann$g mitt á milli kaupmáttarstigs áranna 1971 og 1972. Í spánni felst í reynd að kaupmáttur ráðstöfunartekna yrði á árinu 1975 ívið lægri en hann var á árinu 1972. Undanfarin tvö ár hafa ráðstöfunartekjur hækkað mun meira en kauptaxtar vegna launaskriðs og aukinnar yfirvinnu á þensluskeiði hagsveiflunnar, en nú er hætta á að þetta snúist við vegna hjöðnunar. Frá árinu 1971–1974 jókst kaupmáttur tekna einstaklinga langt umfram aukningu þjóðartekna. Slík þróun fékk ekki staðist til lengdar. Spáin, sem hér hefur verið lýst, felur í sér, að kaupmáttur tekna almennings verði nokkru meiri í hlutfalli við líklegar þjóðartekjur á árinu 1975 en hann var árið 1971. Með ákvæðum þessa frv. um lækkun skatta og heimild til lækkunar skatta er að því stefnt að milda nokkuð þá kjaraskerðingu sem þjóðin sem heild fær ekki lengur undan vikist. Þessar úrbætur eru einkum ætlaðar hinum tekjulágu og þá helst þeim sem hafa mikla ómegð. Þessari léttingu skatta er einkum ætlað að stuðla að hófsamlegri niðurstöðu í þeim kjarasamningum sem nú standa yfir. Endanlegi tilgangurinn er sá að freista þess að treysta undirstöðu atvinnu og lífskjara á því háa stigi sem íslensku þjóðinni hafði auðnast að ná á árunum 1971 og 1972. Til langframa er jafnvægi í þjóðarbúskapnum inn á við og út á við forsenda atvinnuöryggis og efnahagslegs sjálfstæðis þjóðarinnar. Þessi markmið hljóta að sitja í fyrirrúmi, og lengi hefur reynst örðugt að ná þeim, samtímis því sem verðbólgunni er haldið í skefjum. Svo verður á þessu ári, en þó má ætla að meðalhækkun verðlags frá upphafi ársins til loka þess verði mun lægri en í fyrra eða 25–30% í stað 50–60% 1974, Þessar niðurstöður eru þó að sjálfsögðu háðar niðurstöðu kjarasamninganna, sem nú standa yfir, og annarra, sem á eftir fylgja. Niðurstaða endurskoðunar á tekjuáætlun fjárlaga fyrir árið 1975 á ofangreindum forsendum um þjóðarbúskapinn og að teknu tilliti til áhrifa verðhækkunar á tóbaki og áfengi og hækkunar innflutningsgjalda af bifreiðum er sú, að almennar tekjur ríkissjóðs hækki um 950 millj. kr. frá fjárlagaáætlun. Helstu atriðin í þessari endurskoðun eru þessi: Í fyrsta lagi tekjubrestur vegna lakara efnahagsútlits almennt að upphæð 1650–1700 millj. kr. Í öðru lagi verðlagsáhrif gengisbreytingarinnar og skattbreytingar sem fylgdu beint í kjölfar hennar sem hafa í för með sér tekjuauka að upphæð 4200–4300 millj. kr. Og loks eftirspurnaráhrif þessara aðgerða, sem draga úr innflutningi og veltu, sem ríkið hefur tekjur af, og valda rúmlega 1 600 millj. kr. lækkun tekna. Nettóniðurstaðan verður því um 950–1000 millj. kr. tekjuauki í kr. Útgjaldatölur fjárlaga voru miðaðar við kaupgjald í des. 1974 að viðbættum áhrifum 3% grunnkaupshækkunar 1. júní 1975. Gengisbreytingin 1. febr. s. l. hefur að sjálfsögðu áhrif á útgjöld ríkissjóðs bæði beint og óbeint. Auk þess virðist nú ljóst að uppbætur á útfluttar landbúnaðarvörur séu nokkuð vanáætlaðar í tölum fjárlaga. Þá hafa niðurgreiðslur búvöruverðs nýlega verið auknar nokkuð til þess að efna fyrirheit sem ríkisstj. gaf launþegasamtökunum um að takmarka hækkun búvöruverðs á næstunni. Sé útgjaldaauki vegna gengisbreytingarinnar áætlaður á sömu forsendum um áhrif á verðlag og kaupgjald og greindi hér að framan við endurskoðun tekna ríkissjóðs, er hann metinn á 1870 millj. kr. Þá er talið að ætla þurfi 1650 millj. kr. til þess að standa straum af auknum útgjöldum vegna hreyttra forsendna um þróun launa og verðlags á árinn 1975 og vegna verðlagsmála landbúnaðarins. Fjárhagsvandi ríkissjóðs á árinu er þannig metinn sem næst 2440 millj. kr. Þær 1870 millj. kr., sem ætlað er að útgjöld muni aukast um af völdum gengisbreytingarinnar, eru byggðar á því að kostnaðaráhrifin koma að fullu fram í rekstrarútgjöldum stofnana og fyrirtækja ríkisins. Ríkisstj. hefur hins vegar ákveðið að beita öllum tiltækum ráðum til þess að sporna við slíkri þróun, og hefur rn., stofnunum og fyrirtækjum ríkisins verið ritað sérstakt bréf þar sem aðilum er gert ljóst að kostnaðarhækkunin á rekstrarliðum af völdum gengisbreytingarinnar verði ekki bætt með auknum framlögum úr ríkissjóði. Er til þess ætlast að viðkomandi aðilar geri sérstakar ráðstafanir til þess að fresta útgjaldafyrirætlunum og endurskipuleggja reksturinn á þann hátt að fjárveitingar á fjárlögum dugi til starfseminnar á árinu. Þessi stefna er í samræmi við þann tilgang gengisbreytingar að draga úr útgjöldum þjóðarinnar í heild. Með þessum hætti er áætlað að draga megi úr kostnaðarauka af völdum gengisbreytingarinnar sem nemur 820 millj. kr. Með þessu frv. er síðan leitað heimilda til þess að lækka útgjöld um allt að 3 500 millj. kr. frá tölum fjárl. Frv. felur hins vegar í sér lækkun tekjuskatts einstaklinga, skattafslátt og aukna ívilnun vegna barna við skattlagningu til ríkissjóðs sem kostar ríkissjóð líklega um 1050 millj. kr. umfram áætlun fjárl. Á móti þessu kemur síðan niðurfelling fjölskyldubóta í núv. mynd. Varðandi skattamálin er lagt til að gerð verði nokkur kerfisbreyting í skattheimtu sem felur í sér að öll barnaívilnun til framfæranda barns, þ.e. fjölskyldubætur, persónufrádráttur vegna barna og afsláttur frá tekjuskatti vegna barna, sé sameinuð í einn afslátt, barnabætur, sem greiðist ef hann nýtist ekki til greiðslu á tekjuskatti og útsvari eða öðrum opinberum gjöldum framfærandans. Við þessa breyt. verður barnaívilnun óháð tekjum, en í núv. kerfi vex ívilnunin með tekjum. Þá er gert ráð fyrir því, að persónufrádrætti hjóna og einhleypinga sé breytt í persónuafslátt sem nýtist eingöngu til greiðslu á tilteknum opinberum gjöldum. Þá er skattstiganum og breytt í kjölfar þessarar kerfisbreytingar og hafðir tveir skattstigar, annar fyrir hjón og hinn fyrir einstaklinga, eins og áður var um mismunandi persónufrádrætti að ræða í slíkum tilvíkum. Er gert ráð fyrir því, að skattstigar verði tveir í stað þriggja áður, 20 og 40%, og greiði menn 20% skatt af tekjum sínum upp að 800 þús. kr., ef um hjón er að ræða, en allt að 600 þús. kr. ef um einstakling er að ræða, en af tekjum fram yfir þessi mörk greiðist 40%. Frá skatti þannig útreiknuðum er svo dreginn persónuafsláttur og barnabætur. Þá er lagt til í frv. að persónufrádráttur frá útsvari sé hækkaður um 50%, en persónuafsláttur skv. tekjustofnalögum sveitarfélaga hefur verið óbreyttur frá 1972. Hér er um tekjumissi að ræða fyrir sveitarfélögin er nemur um 350–360 millj. kr. og getur sá tekjumissir orðið þeim þungbær. En á það ber að líta, að eðlilegt er vegna þeirrar verðbólgu sem hér hefur verið, að hækka þennan persónuafslátt. Og það er trú mín að tekjumissir sveitarfélaganna verði ekki svo mikill sem þessir útreikningar sýna vegna þess að í reynd verða sveitarfélögin að gefa eftir útsvör þeirra gjaldenda sem lægstar tekjur hafa, og ákvæði þessa frv. um, að skattafsláttur gangi upp í opinber gjöld, ætti að tryggja sveitarfélögum öruggari innheimtu útsvara sinna. Þá er rétt að það komi fram hér í framsögu, að aukin notkun skattafsláttar gerir kröfur til þess að séð verði við þeim annmörkunum sem fram komu við beitingu skattafsláttar við álagningu skatta á s. l. ári þegar það fyrirkomulag var fyrst tekið upp, þó að í smáum stíl væri. Til þess að koma í veg fyrir að skattafslátturinn nýtist þeim sem ekki eiga hann skilið þá eru ákvæði um að heimilt sé að beita ákvæðum tekjustofnalaga sveitarfélaga um viðmiðunartekjur þeirra, sem sjálfstæðan atvinnurekstur stunda, til þess að koma í veg fyrir að frádráttur, sem felst í fyrningum og afskriftum, geri menn skattlausa og verði til þess að þeir öðlist rétt til greiðslu skattafsláttar. Þá er og í frv. ákvæði, sem kemur í veg fyrir að mikill mismunur á nettótekjum eða skattgjaldstekjum annars vegar og brúttótekjum hins vegar, m. a. vegna mikils frádráttar, t. d. að völdum vaxtakostnaðar eða taps af atvinnurekstri, leiði til skattafsláttar nema í samræmi við ákveðnar reglur. Þá felur frv. í sér till. um flugvallagjald sem skilað gæti ríkissjóði um 225 millj. kr., og gert er ráð fyrir að hækka lendingargjöld á Keflavíkurflugvelli sem skilað gæti ríkissjóði 70–75 millj. kr. í ár og mundi ríkissjóður þannig fá um 300 millj. kr. upp í þær 440 millj. kr. sem ætlað er á fjárl. til flugþjónustu og flugvalla umfram tekjur af þeim rekstri. Eðlilegt er að reynt sé að fjármagna þau útgjöld með gjaldtöku af flugfarþegum. Þá er rétt að fram komi að í útgjaldahlið fjárlaga verður eð taka tillit til að ríkissjóður þarf að greiða háar fjárhæðir vegna Ríkisábyrgðasjóðs vegna skuttogarakaupa á undanförnum árum og verðlagsmálin gætu enn valdið nokkrum kostnaðarauka. Til að mæta þessu þarf að ætla 350 millj. kr. Heildarniðurstaðan verður sú, að með till. frv. er stefnt að lækkun ríkisútgjalda um 1 200 millj. kr. þrátt fyrir breyttar verðlagsforsendur og því meiri minnkun í raungildi. Endurskoðun tekjuhliðar veldur 300 millj. kr. hækkun áður en beitt væri heimildarákvæðum V. kafla frv. til lækkunar. Hér er því um verulega skattalækkun að ræða að teknu tilliti til breyttra aðstæðna. Hlutfall ríkisútgjalda af þjóðartekjum mundi skv. frv. lækka á árinu 1975 í nær 27% úr 29%. Þannig felur frv. í sér um 1 500 millj. kr. bæfita greiðsluafkomu ríkissjóðs 1975, væri lækkunarheimild l. kafla þess nýtt til fulls. En mikil þörf er á því að mynda slíkt fjárhagslegt svigrúm hjá ríkissjóði á árinu 1975. Í fyrsta dagi er ekki verjandi að stefna ríkissjóði í hallarekstur á árinu 1975 vegna hinnar tæpu stöðu þjóðarbúsins út á við. Gjaldeyrisstaðan leyfir um þessar mundir ekki slíka. beitingu ríkisfjármála. Brýna nauðsyn ber til að lækka skuld ríkissjóðs við Seðlabankann á árinu. Í öðru lagi þarf ríkissjóður að hafa bolmagn til þess að geta lagt !sitt af mörkum til þess að friðsamleg lausn náist í yfirstandandi kjaradeilum, umfram það sem gert er ráð fyrir með lækkun beinna skatta, t. d. með því að beita heimildarákvæðum V. kafla frv. til að lækka matvælaverðlag og ná þannig kjarajöfnunaráhrifum til viðbótar þeim hagsbótum sem felast í lækkun beinna skatta. Í þriðja lagi gæti ríkissjóður þurft að standa undir auknum útgjöldum, a. m. k. um sinn, vegna gífurlegrar hækkunar áburðarverðs sem veldur bændum og landsmönnum öllum þungum búskelli. Að þessu upptöldu er ljóst að ekki mun af því veita að styrkja stöðu ríkissjóðs að því marki sem till. frv. fela í sér, en með framkvæmd þeirra ætti að nást það jafnvægi í ríkisfjármálunum sem er forsenda efnahagsjafnvægis í þjóðarbúskapnum öllum á þessu ári. Í VI. kafla frv. eru ákvæði um 5% skyldusparnað af tekjum umfram allhátt mark, breytilegt eftir fjölskyldustærðum. 1 800 þús. kr. brúttótekjur hjóna með tvö börn er það mark þar sem skyldusparnaður byrjar að verka. Tekjur umfram það mark eru bundnar ákvæðunum um 5% skyldusparnað. Er gert ráð fyrir að þessi ákvæði afli 200–250 millj. kr. til opinberra framkvæmda. Þá eru í frv. lántökuheimildir fyrir ríkissjóð. Í fyrsta lagi fela þær í sér að heildarfjárhæð lánsfjármagnaðra opinberra framkvæmda hækkar um 1 300 millj. kr. frá fjárl. eða úr 3 700 millj. í 5 000 millj. kr. Í öðru lagi er lagt til að tekið verði 1200 millj. kr. lán erlendis vegna Framkvæmdasjóðs. Með þessum till. er seilst svo langt sem auðið er til lánsfjáröflunar, bæði innanlands og utan, þegar jafnframt er litið til þarfa fjárfestingarlánasjóðanna. Með gengisbreytingunni 14. febr. s. l. og með framkvæmd till. efnahagsmálafrv. ríkisstj. og þeirra fylgiráðstafana í sjávarútvegi, sem hún mun fljótlega leggja fyrir Alþ., er stefnt að því jafnvægi í ríkisfjármálum og þjóðarbúskap sem er forsenda atvinnuöryggis. Þessar till. eru við það miðaðar að það takist að rétta gjaldeyrisstöðuna nokkuð á árinu 1975, að tryggður verði snurðulaus rekstur atvinnuveganna þótt þeir eins og aðrir þurfi að búa við lakari hlut á þessu ári en á velgengnistímum, að tryggð verði full atvinna og lífskjör þjóðarinnar haldist lík og þau voru á árinu 1971 og 1972. Þetta er megintilgangurinn. Takist okkur að ná honum er mikið unnið. Hastarleg umskipti til hins verra í efnahagsmálum, ör verðbólga og mikill greiðsluhalli í viðskiptum við útlönd hafa að undanförnu sett svip sinn á þróun efnahagsmála hér á landi eins og reyndar í flestum nálægum löndum. Hér eru þó sviptingarnar í kjörum hlutfallslega meiri en hjá flestum öðrum. Þessi umskipti eru þeim mun tilfinnanlegri sem hugmyndir manna um kjarabótamöguleika og útgjaldaáform, bæði hjá einstaklingum og öðrum, hafa fram til þessa mótast í ríkum mæli af velgengni undanfarinna fjögurra ára sem hafa verið mikill uppgangstími. Við ríkjandi aðstæður í efnahagsmálum í heiminum, sem hafa fært okkur versnandi viðskiptakjör og tregari sölu mikilvægustu útflutningsafurða, verðum við að sætta okkur við að lífskjör þjóðarinnar geta ekki batnað um sinn. Það liggur í eðli þjóðskipulags okkar að skilningur og stuðningur almennings og samtaka almennings er forsenda árangurs í þessum efnum. Einhliða aðgerðir af opinberri hálfu standast ekki til lengdar án þess. Það er von ríkisstj., að með þessu frv. sé lagður grundvöllur að farsælli niðurstöðu þeirra kjarasamningaviðræðna sem nú fara fram. Mikið er í húfi að þar takist að finna sanngjarna lausn. Þegar í framhaldi af þeirri niðurstöðu mun ríkisstj. beita sér fyrir breytingum á tekjutryggingar-, og elli- og örorkulífeyrisfjárhæðum almannatrygginga. Og til viðbótar þeim till., sem hér felast í lækkun beinna skatta, skal það fram tekið að endurskoðun tekjuskattslaga og tekjustofnalaga sveitarfélaga verður fram haldið með það fyrir augum að kanna möguleika á frekari samræmingu skatta og tryggingakerfis og einnig í því skyni að koma á sérsköttun hjóna. Frú forseti. Ég vil að svo mæltu leyfa mér að leggja til að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn. þessarar d., um leið og ég ber fram þá ósk, að fjh.- og viðskn. beggja d. starfi saman að meðferð frv. svo að afgreiðsla þess verði fljótvirkari, því að í frv. felast þær breytingar á beinum sköttum, sem til framkvæmda verða að koma á þessu ári. Nú er allmjög á árið liðið og byggja þarf á endanlegri samþykkt frv. við vinnu vegna skattálagningar yfirstandandi árs.

Lúðvík Jósepsson Hæstv. forseti. Það frv., sem hér liggur nú fyrir til umr., mun fara til fjh.- og viðskn. þessarar d. til athugunar. Þar verða væntanlega gefnar upplýsingar um fjölmörg atriði sem þarfnast skýringa og nánari upplýsinga varðandi fyrirhugaða framkvæmd á þeim breyt. sem frv. gerir ráð fyrir. Ég á sæti í þeirri n. sem kemur til með að fjalla um frv. Af þeim ástæðum m. a. mun ég ekki nú við 1. umr. ræða í ítarlegu máli um efni þess, heldur stytta mál mitt eins og mér er unnt og víkja þó að helstu efnisatriðum frv. og benda þar á nokkur þýðingarmikil atriði. Mér er einnig ljóst að það eru ekki tök á því að halda þingfundi lengi áfram í dag og þörf er á því að málið geti komist til þeirrar n. sem á að fjalla um það. Mér sýnist að meginefni þessa frv. felist í raun og veru í l. kafla þess og þar með í 1. gr. Þar er gert ráð fyrir að ríkisstj. verði veitt heimild til að lækka útgjöld nýlega samþykktra fjárl. um allt að 3 500 millj. kr. Að vísu er það með því skilyrði að til komi einnig samþykkt fjvn. fyrir þessari lækkun útgjaldanna. Mér sýnist að meginatriði þessa frv. sé að finna í þessari gr. Sáralitlar skýringar eru á því hvernig fyrirhugað er að standa að þessari útgjaldalækkun ríkisins og hvað hér er í raun og veru um að ræða. Það er t. d. ekki vikið að því einu orði, ekki á beinan hátt, hvort hér sé einvörðungu um lækkun til verklegra framkvæmda að ræða eða til félagslegra styrkja sem er að finna á fjárl. eða hvort hér er um lækkun á rekstrarútgjöldum ríkissjóðs að ræða. Þó má að mínum dómi lesa greinilega út úr grg. frv. að ætlunin sé fyrst og fremst að lækka útgjöld á fjárlagafrv. til verklegra framkvæmda og félagslegra styrkja um alla þessa fjárhæð. Er gerð grein fyrir því í frv. að afleiðingar síðustu gengislækkunar muni verða þær að almenn rekstrarútgjöld ríkissjóðs muni hækka um 1870 millj. kr. beinlínis af völdum gengislækkunarinnar. Síðan er frá því skýrt að með sérstökum ráðstöfunum hugsi ríkisstj. sér að reyna að koma því fram að hinir einstöku aðilar, sem með rekstur ríkisins hafa að gera, jafnt ríkissjóðs sjálfs og fyrirtækja og stofnana ríkisins, reyni með sérstökum ráðstöfunum að draga úr útgjöldum. Nefnt er í því sambandi að þannig ætli að vera hægt að draga úr útgjöldum sem nemur 824 millj. kr. En þá er augljóslega enn eftir hækkun útgjalda í almennum rekstri sem nemur yfir 1000 millj. kr. Þegar frá þessu hefur verið skýrt segir síðan í grg. frv. orðrétt: „Með þessu frv. er síðan leitað heimilda til þess að lækka útgjöld um allt að 3 500 millj. kr. frá tölum fjárl.“ Það fer því í rauninni ekkert á milli mála, það er búið að gera grein fyrir því, að rekstrarútgjöldin miðað við fjárl. hljóta að hækka, jafnvel þó að menn leggi sig fram um að draga úr þeim. En síðan er lagt til að auk þess séu útgjöld fjárlaga færð niður um 3500 millj. kr. Af þessum ástæðum sýnist mér vera augljóst að ætlunin sé að draga úr þeim fjárveitingum, sem ákveðnar hafa verið til verklegra framkvæmda og til félagslegra þarfa sem þessari fjárhæð nemur. Ég vil taka það fram strax að ég er algjörlega andvígur þessari till. Ég tel að hún stefni í alranga átt, það eigi ekki á neinn hátt að draga úr fyrirætlunum um verklegar framkvæmdir í landinu. Þar er, eins og við vitum, fyrst og fremst um skólabyggingar að ræða, sjúkrahúsbyggingar, hafnargerðir, vegaframkvæmdir og annað af því tagi. Vegna áhrifa gengislækkunarinnar er augljóst að þær fjárhæðir, sem nefndar eru á fjárl., muni verða ódrýgri í reynd í sambandi við allar þessar framkvæmdir, og ef síðan ætti að lækka framkvæmdaféð beint í krónum talið, þá er um alvarlegan niðurskurð að ræða. En það verða væntanlega gefnar frekari upplýsingar um það í fjhn. hvað hér liggur á bak við, hver er ætlunin varðandi framkvæmd á þessari heimild, og skal ég ekki fara frekar út í það í þessum umr. Þá er í öðru lagi lagt til með þessu frv. að gera nokkrar breytingar á gildandi 1. um tekjuskatt og eignarskatt og einnig á l. um tekjustofna sveitarfélaga. Það er frá því skýrt að með þessum breytingum sé að því stefnt að lækka beina skatta nokkuð frá því sem gildandi l. segja, lækka tekjuskatt og lækka útsvar. Mér sýnist að í þessum kafla sé ekki um neina verulega lækkun að ræða hjá velflestum aðilum, sé miðað við þær skattlagningarreglur sem giltu á s. l. ári, en þá var ekki heimilt að leggja á hærra útsvar en sem nemur 10% af útsvarsskyldum tekjum. Hins vegar tek ég eftir því, að í grg. þessa frv. er við það miðað að útsvarsálagningin hækki upp í 11% og síðan er skattalækkunin á tekjuskatti og útsvari miðuð við það í grg. þessa frv. að þegar sé komin útsvarshækkun inn í dæmið. Ef gera á samanburð á skattlagningu á þessu ári miðað við skattlagningu á s. l. ári á að sjálfsögðu að halda sig við þá skattlagningarreglu sem þá var og þá kemur líka í ljós að lækkun skatta skv. þessum ákvæðum frv. er mun minni en talið er í grg. frv. og í flestum tilfellum er hún lítil og óveruleg. Auk þess vil ég svo á það benda að mér sýnist að nokkrir aðilar komi beinlínis til með að tapa á þessari breyt. Þannig sýnist það vera greinilegt, að nokkrir þeir tekjulægstu í þjóðfélaginu, bæði í hópi einstaklinga og fjölskyldna, geti beinlínis tapað, þeir þurfi að greiða tiltölulega meira eftir þessa breyt. heldur en eftir eldra fyrirkomulagi. Eins sýnist það líka vera þannig að einstæðir foreldrar þurfi í vissum tilfellum að borga meira en eftir eldra kerfinu. Auk þess er svo það, að með þessari breytingu er gert ráð fyrir því að hætta að greiða fjölskyldubætur í því formi sem verið hefur, en skuldskeyta þær við opinber gjöld aðila, þ. e. a. s. að fjölskyldubætur verða látnar renna upp í skatta viðkomandi aðila. Í vissum tilfellum mun þetta koma sér mjög illa því að þessar greiðslur færast á milli. Nú hafa í framkvæmd ýmsir haft þessar fjölskyldubætur í sambandi við framfærslu barna, þeir sem ekki bera gjöld, en skv. frv. yrðu fjölskyldubætur vegna þessara barna að fara til þeirra sem hingað til hafa jafnvel ekki notið bótanna af því að börnin hafa ekki verið hjá þeim. Hér er um breytingu að ræða sem þarf að huga nánar að. Um þessa kafla vildi ég segja það í sem fæstum orðum að mér sýnist að hér sé að mestu leyti um formbreytingu að ræða, tiltölulega óverulega skattalækkun, en hins vegar er í þessum till. ekki hreyft við ýmsu af því í skattal. sem brýnt er að taka til athugunar. Þar tel ég m. a. að hefði verið ástæða til þess að athuga um skattlagningu fyrirtækja og sérstaklega þær reglur sem nú gilda um fyrningarfrádrætti. Ég tel líka að það hefði verið brýn þörf á því að athuga hvernig hægt er að fyrirbyggja betur en nú er gert að vissir aðilar geti skotið tekjum undan skattlagningu. Í frv. er ekkert um það að finna. Það er heldur ekkert um það að finna í þessu frv. að reyna að skattleggja að einhverju leyti verðbólgugróða sem til fellur. Þá er að sjálfsögðu ekki heldur á það minnst að skattleggja að neinu ráði hæstu tekjur, og fleira mætti til nefna í þessum efnum, sem ég tel að sé gallað við þessar till. Þá er að finna í þessu frv. till. sem miða að því, að veita ráðh, heimild til að fella niður söluskatt eða til lækkunar eða niðurfellingar á söluskatti og að afnema tolla á vissum vöruflokkum. Ég tel þessar till. stefna í rétta átt. Þær eru í samræmi við frv. sem við Alþb-menn stöndum að og höfum flutt. En ég tel að í þessum efnum sé gengið of skammt og auk þess eigi hér ekki að vera um aðeins heimild að ræða, heldur um beina ákvörðun. Ég vil einnig geta þess, að við Alþb-menn höfum staðið að því að flytja hér frv. um lækkun á eða aukinn frádrátt í sambandi við útsvarsálagningu. Þær till. þessa frv., sem ganga í þessa átt, stefna því í rétta átt að mínum dómi. En till. ganga mun skemmra en við höfum lagt til í okkar frv. Þá er að finna í þessu frv. ákvæði um nokkurn skyldusparnað. Mér sýnist að þessar till. hafi ekki mikið gildi. Ég tel þó að þessi aukaskattur komi vissulega til greina. Það er gert ráð fyrir að tekjur af þessum skatti geti numið 200–250 millj. kr. Þetta er mjög óverulegt gjald og breytir tiltölulega litlu. Einnig er að finna í frv. ákvæði um sérstakt flugvallagjald. Ég tel að það komi fyllilega til greina að leggja gjald á þá aðila sem hér um ræðir, hvort sem það verður gert í þessu formi eða öðru. En mér sýnist þær röksemdir, sem fluttar eru fram í grg. frv. fyrir þessu gjaldi, harla einkennilegar, því helst er að skilja á röksemdunum að fjárveitingar hafi verið of miklar til flugmála í landinu, flugmálin standi því ekki undir sér og af þeim ástæðum þurfi sérstaklega að leggja á þetta gjald. Ég tel sjálfsagt að lendingargjöld á Keflavíkurflugvelli séu hækkuð til samræmis við það sem almennt tíðkast um slík gjöld og það þurfti í rauninni ekki lagabreyt. til þess. Þar er fyrst og fremst um framkvæmdaratriði að ræða. Ég er á þeirri skoðun að það hefði verið miklu nær að ganga hreint til verks og leggja nokkuð verulegt aukagjald á ferðagjaldeyri og láta þá borga mest sem mestan gjaldeyri fá til slíkra nota. En fast flugvallagjald, sem menn verða að borga, jafnmikið gjald hvort sem þeir ferðast til Færeyja eða til Japans, það sýnist mér í rauninni ekki eins æskilegt form, en ég er ekki andvígur gjaldinu út af fyrir sig. Þá er einnig að finna í frv. annað býsna mikilvægt ákvæði sem snertir lántökuheimildir ríkisins í sambandi við ýmsar framkvæmdir í landinu og þar með lántökuheimildir til þess að greiða eitthvað úr málefnum stofnlánasjóðanna í landinu. Það er greinilegt að með ákvæðum frv. í þessum efnum er verið að setja ákveðin mörk fyrir því hvað mikið fé skuli útvegað að láni til þessara framkvæmda, og mér sýnist að það sé gert ráð fyrir að þrengja mjög að hinum almennu stofnlánasjóðum atvinnuveganna frá því sem verið hefur. Það er að vísu sagt að skv. þessum till. sé gert ráð fyrir að þessir sjóðir hafi allir til samans í kringum 31% meira ráðstöfunarfé en þeir höfðu á s. l. ári. En það gefur auga leið að þær framkvæmdir, sem stofnlánasjóðirnir lána fé sitt út á, hækka allar stórlega í verði. Þegar t. d. keypt eru ný fiskiskip eru þau nú miklum mun dýrari í kr. talið en var fyrir gengisbreytingu og í rauninni fyrir tvær gengisbreytingar sem orðið hafa nú á stuttum tíma. Lánveitingar Fiskveiðasjóðs verða því að vera miklum mun meiri en áður, þegar svona er komið. Mér sýnist því alveg augljóst að það sé verið að gera ráð fyrir að skera niður mjög verulega lánsmöguleika stofnlánasjóðanna, en það tel ég alrangt miðað við núv. aðstæður. Ég tel brýna þörf á því að þeir geti haldið áfram lánveitingum sínum til allra þeirra framkvæmda sem verða að teljast gagnlegar, hagstæðar fyrir uppbyggingu atvinnulífsins í hverri grein um sig. En það er einmitt eitt af því sem fram kemur í þessu frv. sem mér sýnist harla athyglisvert, að það sé ekki mikill áhugi hjá hæstv. ríkisstj. fyrir að hægt verði að halda áfram þeirri atvinnuuppbyggingu sem unnið hefur verið að á undanförnum árum. Í síðasta kafla frv. IX. kafla, ýmis ákvæði, er bætt þeirri einkennilegu gr., að þar er fram tekið að gildandi lög um heimildir handa ríkisstj. til þess að veita ríkisábyrgðir á lánum vegna skuttogarakaupa falli úr lögum. Þetta þykir af hálfu ríkisstj. svo alvarlegt mál að jafnvel ríkisstj. sé ekki trúandi fyrir að hafa þessa heimild, að ákveða hvort hún vill veita ríkisábyrgð til kaupa á nýjum skipum eða ekki. Hún vill undirstrika það svo rækilega, að það stendur ekki til að kaupa fleiri skip, að það sé best að afnema úr lögum og því þurfi í hverju einstöku tilviki fyrir sig að sækja til Alþ. og fá um það sett lög ef veita á hliðstæða ríkisábyrgð fyrir kaupum á nýjum fiskiskipum og nú er í lögum. Það er ekki lítil alvara sem er á bak við þetta. Það er greinilegt að hæstv. ríkisstj. lítur svo á að nú sé nóg komið, nú megi ekki bæta við fleiri fiskiskipum. Ég er alveg sannfærður um að núv. ríkisstj., eins og aðrir, á eftir að sannfærast um að það er okkur lífsnauðsyn að halda áfram að endurnýja skipastól okkar og koma honum í það form sem okkur er hagkvæmast. Ég álít fyrir mitt leyti að það sé ein af brýnustu þörfum okkar í efnahags- og atvinnumálum að sinna ýmsum þeim svæðum á landinu sem hafa dregist aftur úr í þessum efnum. Þau þurfa að fá þessi skip til þess að hægt verði að tryggja nægilegt hráefni á hverjum tíma til fiskvinnslunnar og koma fiskvinnslunni á hagstæðan grundvöll. Ég skal ekki ræða frekar um þetta að þessu sinni, en mér finnst að þessi till. í frv. sé býsna táknræn um þann anda sem er á bak við þessar till. og hvert hæstv. ríkisstj. stefnir í þessum efnum. Ég vil svo að lokum segja það, að ég er andvígur þessu frv. í meginatriðum eða meginefni þess, þó að í frv. sé að finna ýmsar till. sem að mínum dómi stefna í rétta átt og að sjálfsögðu mætti lagfæra margt í frv. Ég tel að í frv. vanti margvísleg ákvæði sem eru þýðingarmikil til áhrifa í efnahagsmálum þjóðarinnar, þau sem ég hef hér m. a. minnst á, önnur séu þar beinlínis óeðlileg og andstæð. Sérstaklega vil ég taka fram að ég er andvigur því sem ég tel vera megintilgang þessa frv., en það er að veita ríkisstj. og fjvn. heimild til að skera niður ríkisútgjöld sem greinilega eru útgjöld til verklegra framkvæmda og félagslegs stuðnings. Ég er mótfallinn því, að þetta verði skorið niður, tel það hættulegt og stefna í ranga átt. Þá vil ég einnig benda á að ég tel í rauninni ekki sæmilegt að afgr. þessi mál þannig að það sé ekki vikið hér að þeirri aðstöðu sem upp er komin varðandi afkomumál ellilaunafólks og öryrkja. Ég tel ófullnægjandi að segja að þetta verði til athugunar síðar. Ég tel að samþykkt þessa frv. hafi síður en svo hagstæð áhrif í efnahagsmálum okkar nú. Frv. mun að litlu eða engu leyti hafa áhrif á lausn kjaramálanna og síður en svo bæta úr hinu almenna atvinnuástandi í landinu, ef það yrði framkvæmt eins og mér sýnist vera stefnt að.

Gylfi Þ. Gíslason Hæstv. forseti. Ég mun við þessa 1. umr. málsins ekki ræða þetta viðamikla frv. í einstökum atriðum. Það er augljóst að flutningur þess stendur í sambandi við þá alvarlegu kjaradeilu sem nú stendur yfir og lausn hefur því miður ekki enn fundist á. Ég tel hafið yfir allan efa að ákvæði þessa frv. eru af hvorugum deiluaðilanna álitin nægilega viðtæk eða nægilega ítarleg né heldur þess eðlis að þau, þó að lögfest yrðu, stuðluðu í nokkrum verulegum mæli að því að lausn fáist á deilunni. Af þessum sökum mun Alþfl. ekki geta stutt þetta frv. óbreytt, beinlínis vegna þess að hann telur að það nái ekki því sem þó eflaust á að vera og þarf að vera megintilgangur lagasetningar um þau efni sem frv. fjallar um, þ. e. a. s. þeim tilgangi að stuðla að sanngjarnri og réttlátari lausn vinnudeilunnar og koma í veg fyrir þá þjóðarógæfu sem verkföll nú mundu verða fyrir íslenskan þjóðarbúskap. Þegar þetta frv. verður endanlega afgr. frá hinu háa Alþ. þarf að afgr. það með þeim hætti að það stuðli að eða jafnvel tryggi lausn deilunnar og þar með áframhaldandi atvinnu í landinu og vinnufrið. Þess vegna verður meginefni þess máls, sem frv. fjallar um, í raun og veru ekki rætt nema því aðeins að menn geri sér grein fyrir hvað það er sem á þessari stundu ber á milli deiluaðila í vinnudeilunni. Það er þrennt sem ber á milli. Það er í fyrsta lagi hversu skattalækkun á launþegum eigi að vera mikil. Það er þegar gert ráð fyrir 700 millj. kr. skattalækkun í fjárl. Flogið hefur fyrir, frá því hefur verið skýrt í blöðum að áhangendur ríkisstj. hafa látið í það skina að skattalækkun gæti orðið 1 100–1 200 millj. kr. Af hálfu launþegasamtakanna hefur hins vegar verið sagt á samningafundum og frá því skýrt opinberlega, þannig að óhætt er að endurtaka það hér, að ósk launþegasamtakanna sé að skattalækkunin í heild verði 2 000 millj. kr., verði 2 milljarðar og komi það fé sumpart frá ríkissjóði og sumpart frá sveitarsjóðum. Fyrsta deiluatriðið er því það hversu miklar fjárhæðir launþegum skuli réttar sem kjarabætur í formi skattalækkana. Annað atriði, sem á milli ber, er hversu mikið skuli hækka láglaunabætur frá því sem nú á sér stað. Vinnuveitendur hafa skýrt frá því að þeir hafa boðið hækkun um 3 800 kr., en af hálfu launþega hefur frá því verið skýrt að ef semdist, ef samningar næðust til stutts tíma, t. d. til miðs ársins, og ekki þyrfti að koma til verkfalla, mundu launþegar eftir atvíkum geta sætt sig við að hækkun láglaunabótanna yrði 5 300 kr. á mánuði. Þriðja og síðasta deiluatriðið er svo það að atvinnurekendur hafa boðið að láglaunabótin, 3 800 kr. skuli aðeins koma á dagvinnu, en fulltrúar launþega hafi sagt að sú láglaunabótaupphæð, sem endanlega verði samkomulag um, verði að koma á alla vinnu, einnig á eftirvinnu og næturvinnu, þar eð ekki sé hægt að raska hlutfallinu á milli dagvinnu og næturvinnu. Þetta eru þau þrjú atriði sem nú ber á milli. Fyrsta atriðið snertir ríkissjóð, ríkisvaldið beint og sveitarfélögin. Það snertir löggjafarvaldið. Það snertir Alþ. íslendinga beinlínis því að Alþ. eitt getur ákveðið breytingu á tekjuskattsl. og útsvarsl. Það er augljóst að skv. þessu frv. er ekki unnt að verða við þeirri ósk launþegasamtakanna að skattalækkunin í heild verði 2 004 millj. kr. En það er hægt að mínu viti eins og ég mun koma nánar að á eftir. Þegar hefur ríkissjóður á hendinni 700 millj. kr. Hann gæti bætt við öðrum 600–700 millj. kr. og Alþ. gæti lagt það á sveitarfélögin að hækka frádráttarliði launþega upp að vissu tekjumarki sem því svaraði að sveitarsjóðir legðu fram svipaða upphæð, þ. e. 600–700 millj. kr. Þá mætti heimila sveitarfélögum að bæta sér upp þennan tekjumissi, sem auðvitað verður að gera, þau geti valið annaðhvort að hækka aðstöðugjöld eða hækka fasteignagjöld. Ef þau hækkuðu aðstöðugjöldin væru það fyrirtæki sem bæru þetta, en ekki launþegar. Ef þau hækkuðu fasteignagjöldin væru það efnamenn í þjóðfélaginu sem fasteignir eiga sem bæru hækkunina. Það er því hægt að verða við þeirri kröfu eða þeirri ósk launþegasamtakanna að fá 2000 millj. í skattalækkanir með því móti að ríkið taki að sér að greiða aðrar 700 millj. til viðbótar þeim, sem það hefur nú lofað að greiða eða heimild er fyrir að greiða í fjárl., og að láta sveitarfélögin bæta þriðju 600–700 millj. við. Þá er komin sú 2 000 millj. kr. upphæð sem launþegarnir hafa óskað eftir í skattalækkun. Það er óhjákvæmilegt að atvinnurekendur verði við þeirri kröfu launþegasamtakanna að greiða sömu láglaunabætur á öll laun. Í raun og veru er lítt skiljanlegt hvernig fulltrúum vinnuveitenda hefur getað dottið í hug að hægt væri að raska hlutfallinu á milli kaupgjalds í dagvinnu annars vegar og eftir- og næturvinnu hins vegar svo gífurlega sem verða mundi ef láglaunabæturnar væru eingöngu greiddar á dagvinnuna. Það er því óhjákvæmilegt að við þessari kröfu verkalýðshreyfingarinnar verði orðið. En segja má að það mál snerti ríkissjóð ekki beinlínis, því að þar yrði um að ræða aukin útgjöld fyrir atvinnurekendur. Enn fremur þýðir það auðvitað líka aukin útgjöld fyrir atvinnurekendur ef upphæð láglaunabóta yrði hækkuð frá tilboði atvinnurekenda, 3 800 kr. í 5 900 kr. Það má segja að þetta mál snerti ríkissjóð ekki beinlínis, vegna þess að hér er beinlínis um aukin útgjöld til kaupgreiðslna að ræða fyrir atvinnurekendur. En nú er spurningin hvort ríkissjóður geti samt sem áður ekki stuðlað að því eða greitt fyrir því að atvinnurekendur gangi að þessum kröfum launþegasamtakanna. Í þessu frv. biður ríkisstj. um heimild til lækkunar á fjárl. um 3500 millj. kr. Það hlýtur að vera leyfilegt að gera ráð fyrir því að ríkisstj. hafi þegar gert athugun á því að slík lækkun sé framkvæmanleg. Því verður ekki trúað á þessa ríkisstj. né nokkra aðra að hún biðji um heimild til að lækka útgjöld sem hún sjálf trúir ekki á að unnt sé að nota. Ríkisstj. hlýtur að hafa kannað að hægt sé að lækka útgjöld ríkisins um 3 500 millj. kr. Ég er henni sammála um að það hlýtur að vera hægt og það á að vera hægt, og meira að segja vegna ástandsins í efnahagsmálum þjóðarinnar yfir höfuð er nauðsynlegt að slíkt sé gert. Það er heilbrigð stefna undir núv. kringumstæðum að fresta opinberum framkvæmdum allt að því stigi að ekki hljótist af atvinnuleysi. Ég er því algerlega samþykkur þeirri viðleitni hæstv. ríkisstj. að draga sem allra mest úr útgjöldum ríkisins, fyrst og fremst með sparnaði á rekstrargjöldum og í öðru lagi með frestun á framkvæmdum. Ég tel frv. stefna að þessu leyti í rétta átt. Þá gerir frv. einnig ráð fyrir 5% skyldusparnaði sem gert er ráð fyrir að muni gefa ríkissjóði 250 millj. kr. tekjur. Ég gerði grein fyrir því í eldhúsumr. í gær að ég tel skyldusparnaðarhugmyndina í sjálfu sér vera skynsamlega og eðlilega og er reiðubúinn til að stuðla að framkvæmd hennar undir núv. kringumstæðum og í því formi sem hæstv. ríkisstj. gerir ráð fyrir í frv. sínu. En ég tel skyldusparnaðinn vera of lágan, tel það tekjuháa fólk, sem hér er um að ræða, geta án þess að tilfinnanlegt yrði sparað meira, lagt meira en 5% fram til lausnar þeim vanda sem við er að etja. Ég nefni töluna 7% í því sambandi. Það mundi gefa ríkissjóði 350 millj. kr. tekjur. Skv. niðurstöðu ríkisstj. sjálfrar gæti hún haft á hendinni 3 500 millj. kr., og á grundvelli hugmynda, sem hún sjálf hefur sett fram, tel ég hana geta aflað sér 350 millj. kr. til viðbótar, þ. e. a. s. hún gæti haft til ráðstöfunar 3 850 millj. kr. Þá vaknar spurningin: Hvernig væri hægt að nota þetta fé til þess að stuðla að lausn vinnudeilunnar sem ég tel nú vera brýnasta verkefnið í íslensku þjóðlífi og þessu frv. er áreiðanlega ætlað og það er heilbrigt í sjálfu sér að stuðla að lausn á. Þetta fé mætti í fyrsta lagi nota þannig að hækka framlag ríkissjóðs til skattalækkunar úr þeim 700 millj. kr., sem ríkisstj. hefur nú þegar heimild til, í 1400 millj. kr. og síðan, eins og ég sagði áðan, væri engan veginn of mikið á sveitarfélögin lagt þó að þeim væri skylt að lækka útsvör á láglaunafólki sem svarar 600–700 millj. kr., en taka inn sömu tekjur annaðhvort í fasteignagjöldum eða aðstöðugjöldum. Í rauninni tel ég að það ætti að skylda sveitarfélögin til að lækka rekstrarútgjöld sin, t. d. um 5%, og þar mundi nást verulegur árangur. Slíkt er eðlilegt ef ríkið sýnir viðleitni til sparnaðar, eins og hæstv. fjmrh. sagði í útvarpsumr. í gærkvöld að hann vildi gera og ég fyrir mitt leyti er honum alveg sammála um að á að gera og nauðsyn ber til að gera og skal styðja viðleitni hans í þá átt. Þá finnst mér ekki rétt að sveitarfélögin leiki alveg lausum hala. Það er rétt að Alþ. noti vald sitt yfir sveitarfélögunum til þess að fyrirskipa þeim sams konar sparnaðarviðleitni og hæstv. fjmrh. alveg réttilega boðaði hér í gærkvöld. Þess vegna kæmi vel til greina að lögfesta skyldu sveitarfélaga til t. d. 5% lækkunar á rekstrarútgjöldum sínum. Í öllu falli tel ég engin vandkvæði á því, að sveitarfélögin í heild leggi 600–700 millj. kr. í þessa skattalækkunarpúlíu, og þá er tölunni 2 000 millj. náð. Með þessu móti, þessu tiltölulega einfalda móti, er hægt að verða við ósk stéttarfélaganna um að fá 2 000 millj. til skattalækkunar. Í þessu sambandi vil ég láta þess getið að ríkisstj. mun hafa orðað það við samninganefnd stéttarfélaganna að hún mundi taka tillit til þess hvort stéttarfélögin vildu heldur fá þessa skattalækkunarupphæð, hver svo sem hún yrði, í formi lækkunar á tekjuskatti eða í formi lækkunar á söluskatti. Ég tel að það væri hægt að hagnýta upphæðina, hver sem hún yrði, t. d. 2000 millj. kr. upphæð, miklu betur og miklu réttlátar í þágu láglaunafólksins með því að lækka beina skatta, með því að lækka tekjuskattinn og taka upp neikvæðan tekjuskatt með sameiningu barnafrádráttarkerfisins í skattkerfinu og fjölskyldubótakerfisins heldur en að nota þessa peninga almennt til lækkunar á söluskatti sem koma mundi jafnt hátekjumanninum til góða og látekjumanninum, enda hygg ég að sú sé skoðun yfirgnæfandi meiri hl. áhrifamanna í launþegasamtökunum. Ég vil við þetta tækifæri láta í ljós stuðning við þessa hugmynd, að sú upphæð, sem endanlega fæst til skattalækkunar, verði notuð til lækkunar á tekjuskatti og til þess að taka upp neikvæðan tekjuskatt, þ. e. endurgreiðslu til skattþegnanna, í stað þess að nota hana til lækkunar á söluskatti, af því að það er enginn vandi að færa augljós rök, fullkomna sönnun fyrir því, að með því móti njóta hinir tekjulágu, hinir tekjulægstu, skattalækkunarinnar betur en þeir mundu gera ef um almenna lækkun á söluskatti væri að ræða. En ég skal ekki orðlengja um þetta atriði við þetta tækifæri hér. Hér er sem sagt um að ræða að það er hægt að leysa skattalækkunarvandamálið með 700 millj. kr. viðbótarútgjöldum af hálfu ríkissjóðs. Þá er og alveg óhjákvæmilegt, enda viðurkennt af öllum í orði, að það verður að hækka lágmarkstekjutrygginguna og það verður að hækka ellilaun. Ég tel, að sú lágmarkshækkun, sem þarna komi til greina, sé 15%. Það mundi jafngilda því að lágmarkstekjutrygging einstaklinga færi upp í 295 000 kr. og hjóna upp í 560 000 kr. og ellilaun yrðu hækkuð upp í 184000 kr. fyrir einstakling og 350 000 kr. fyrir hjón. Þetta mundi kosta ríkissjóð í viðbótarútgjöldum 860 millj. kr. Þá eru útgjöldin komin upp í 1 560 millj. kr. Þá er að sjálfsögðu algerlega óraunhæft að gera ekki ráð fyrir að laun opinberra starfsmanna hækki í kjölfar þeirra samninga sem vonandi takast milli launþegasamtakanna og vinnuveitenda. Ef gert er ráð fyrir hliðstæðri hækkun hjá opinberum starfsmönnum og þeirri sem ég var að lýsa áðan að launþegasamtökin óskuðu eftir, mundu launaútgjöld ríkisins hækka um u. þ. b. 800 millj. kr. En þrátt fyrir þetta yrðu enn afgangs tæplega 1500 millj. kr. af þeim 3 850 millj. kr. sem ríkisstj. sumpart segist hafa á hendinni, geta haft á hendinni, eða ég segi að hún geti haft á hendinni með hækkun á skyldusparnaðinum. M. ö. o.: ríkisstj. hefði enn, ef svona yrði farið að, ef sparnaðurinn við lækkun á fjárl. kæmi til framkvæmda, 1 500 millj. kr. á hendinni til að stuðla að lausn vinnudeilunnar. Ég setti í eldhúsumr. í gærkvöld fram þá hugmynd að það mætti stuðla að lausn vinnudeilunnar með því að nota þetta fé til að lána þeim atvinnurekendum sem ekki treysta sér til þess að greiða þá hækkun láglaunabóta sem launþegasamtökin hafa farið fram á, - lána þeim þetta með sama hætti og til sama tíma og hátekjumennirnir eiga að lána ríkissjóði til þess að leysa vandann. Hér er um að ræða nákvæmlega sama hugsunarháttinn og felst að baki skyldusparnaðarhugmyndinni. Þar er tekið af hálaunamönnum, þeir eru látnir lána þjóðfélaginu hluta af tekjum sínum í nokkurn tíma með lágum vöxtum, en verðtryggt, til þess að leysa þann vanda sem við erum staddir í. Því er ekki að neita að vel getur verið að afkoma margra fyrirtækja sé þannig að þeim sé um megn að greiða þær láglaunauppbætur sem launþegasamtökin hafa farið fram á. Auðvitað er afkoma fyrirtækja mjög misjöfn. Ég held að enginn beri á móti því, að þau fyrirtæki eru auðvitað mörg sem eru svo vel stæð og hafa svo góða afkomu að þau gætu vel greitt 5 900 kr. í viðbótarláglaunaupphæð á mánuði á alla vinnu; dagvinnu, eftirvinnu og næturvinnu. En ég er ekki heldur svo óraunsær að gera mér ekki grein fyrir því að þau fyrirtæki undir venjulegum kringumstæðum eru eflaust mörg sem eiga erfitt með þetta, jafnvel gætu það ekki. Þess vegna tel ég það vera hugmynd sem sannarlega kæmi til athugunar og ætti að skoða ofan í kjölinn, hvort ekki mætti nota þessar 1500 millj. til þess að lána þessum fyrirtækjum sem sýndu fram á að þau gætu ekki án taprekstrar greitt hækkun láglaunauppbótanna um 5 900 kr., - lána þeim þetta fé í tiltekinn tíma og þá auðvitað í trausti þess að þau notuðu þennan tíma til þess að bæta afkomu sína, til þess að auka hagræðingu og bæta framleiðni, þannig að þeim yrði kleift að endurgreiða féð smám saman á tilteknum tíma. Þannig tel ég að mætti leysa vandann og tryggja samninga, sem hlýtur nú að skoðast höfuðviðfangsefnið sem við er að etja. En í þessu sambandi verður að hafa í huga að jafnvel þó að gengið yrði að þessum óskum eða kröfum verkalýðshreyfingarinnar, sem ég nú hef verið að lýsa, er þar ekki um fullar bætur að ræða fyrir þá kjaraskerðingu sem orðið hefur. Þess vegna kemur ekki annað til greina af hálfu verkalýðshreyfingarinnar en að samið verði til stutts tíma. En ég endurtek: jafnvel þótt gengið yrði að þessum kröfum verkalýðshreyfingarinnar er hagur launþega ekki réttur að fullu, og einmitt þess vegna legg ég enn og æ áherslu á að nauðsyn sé til sparnaðar, að ríkið gangi á undan með góðu fordæmi og spari á öllum mögulegum sviðum og að ríkið skyldi sveitarfélögin til þess að spara og ríkið knýi fyrirtækin til að spara, en veita fyrirtækjum, sem væru í sérstökum vandræðum lán, en skylda þau til þess að endurgreiða lánin, sem þau auðvitað gætu ekki gert með öðru móti en að lækka útgjöld sín eða auka tekjur sínar. Í þessu sambandi ber einnig að skoða þá hugmynd sem ég setti fram í eldhúsumr. í gær að á þessu ári ætti ekki að leyfa fyrirtækjum fullar fyrningar. Það vita allir sem hafa minnstu þekkingu á skattal. að fyrningarreglur skattal. eru með þeim hætti að afkoma fyrirtækis getur verið góð en hagnaðurinn horfið í óeðlilega miklar fyrningar sem fyrirtækin hafa lögum skv. heimild til. Ég er ekki að segja að undir venjulegum kringumstæðum sé óeðlilegt að leyfa fyrirtækjum verulegar fyrningar, þ. e að safna sjóðum í því formi að fyrna. En undir þeim kringumstæðum, sem nú er um að ræða í þjóðfélaginu, er mjög óeðlilegt að fyrirtæki græði, en geti leynt gróðanum í skjóli fyrningarreglnanna sem eru hugsaðar út frá allt öðrum forsendum en nú er um að ræða í íslensku þjóðlífi. Ég tel sem sagt að þær hugmyndir, sem ég hef sett fram í stórum dráttum, mundu geta leyst þá vinnudeilu sem nú stendur yfir, þótt ekki væri nema til bráðabirgða, t. d. til miðs ársins. En þann tíma, til miðs ársins, ætti síðan að nota til að stuðla að auknu hagræði bæði í opinberum rekstri og í einkarekstri, til að endurskoða vísitölukerfið, til þess að endurskoða verðlagningarkerfi landbúnaðarafurða og ýmislegt annað sem óhjákvæmilegt er að gera ef takast á að ná samningum til langs tíma og leggja traustan grundvöll að heilbrigðu launakerfi og heilbrigðu atvinnulífi í landinu. Þó að ég hafi sagt að ég muni ekki ræða málið í einstökum atriðum við 1. umr. þess, þar eð ég á sæti í þeirri n. sem málinu verður væntanlega vísað til, þá höfum við þm. Alþfl. þó talið rétt að bera nú þegar við 1. umr. málsins fram eina brtt., því að hún lýtur að máli sem snertir svo mjög allan almenning að þegar við 1. umr. þarf að minna á nauðsyn þess að gera eitthvað á því sviði. Í 19. gr. frv. er fjmrh. heimilað að lækka eða fella niður söluskatt á einstökum matvöruflokkum. Það er út af fyrir sig ágætt að fjmrh. hafi heimild til slíks. En eigi hann að hafa heimild til að lækka eða fella niður söluskatt af matvörum, einstökum matvörum eða matvöruflokkum, þá er ekki síður nauðsynlegt að hann hafi heimild til að fella niður söluskatt af þeim útgjaldalið heimilanna sem hefur hækkað einna mest á undanförnum mánuðum og hvílir allra þyngst á fjölmörgum heimilum í landinu, en það er kostnaðurinn við húshitun, hækkandi verðlag á olíu til húshitunar. Það er sá baggi sem einna þyngst hefur hvílt á íslenskum fjölskyldum á undanförnum mánuðum. Eigi að lækka söluskatt á matvörum og matvöruflokkum, þá er ekki síður nauðsynlegt að lækka hann á olíu til húshitunar. Þess vegna höfum við þegar við l. umr. leyft okkur að flytja brtt. þess efnis, að fjmrh. sé heimilt að lækka eða fella niður söluskatt af einstökum matvörum eða matvöruflokkum svo og olíu til húshitunar, sbr. l. nr. 10/1960 með áorðnum breytingum. Þessi till. mun að sjálfsögðu koma til meðferðar í þeirri n. sem um málið mun fjalla, fjh.- og viðskn. Að síðustu vil ég segja að ég tel rétt og eðlilegt að endanleg afgreiðsla þessa máls, þessa víðtæka frv. bíði eftir niðurstöðu viðræðnanna í þeim samningum sem nú eiga sér stað á milli vinnuveitenda og launþega. Ég tel að nauðsynlegt sé að það liggi fyrir hvort samningar takast eða takast ekki áður en Alþ. afgr. frv. það sem hér er nú til 1. umr. Það gæti auðveldlega farið svo að það yrði nauðsynlegt að sjálft Alþ. segði síðasta orðið, segði sitt lokaorð til þess að endarnir nái saman, til þess að samningar takist. Ég er í engum vafa um að allir flokkar á Alþ. vilja stuðla að því að samningar takist. Það frv., sem hér er flutt, er einmitt grundvöllur þess að slíkt orð verði sagt. Það er farvegur sem slík orð gætu fallið í og ættu að falla í. Þess vegna tel ég að þetta mál eigi að vera til athugunar í þn. þangað til séð er fyrir endann á viðræðum launþegasamtakanna og vinnuveitendanna og þá eigi að skoða hvort hægt sé að gera þær breytingar á frv. að þær dugi til þess að samningar náist. Í óbreyttu formi hjálpar frv. ekki til þess, stuðlar það ekki að því, því miður, að sjónarmið launþega annars vegar og vinnuveitenda hins vegar nálgist hvort annað. En það er hugsanlegt að síðasta orð Alþ. í málinu gæti orðið til þess að samningar tækjust og verkföllum yrði afstýrt og það á auðvitað að vera markmið okkar allra sem á löggjafarsamkomunni sitjum.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Frv. það, sem hér er til 1. umr., um ráðstafanir í efnahags- og fjármálum, er borið fram af ríkisstj. Hæstv. forsrh. gerði grein fyrir því áðan hvaða breytingar valda því m. a. að þetta frv. er fram komið. Viðskiptakjör þjóðarinnar hafa stórversnað frá því sem reiknað var með þegar fjárlagafrv. var afgr. fyrir síðustu áramót, og fleiri þættir efnahagslífsins hafa einnig gengið okkur gegn. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er til þess að reyna að snúast gegn þeim vanda sem skapast hefur, og er einnig afleiðing af þeirri gengisbreytingu sem varð að gera hér af sömu ástæðum. Fyrsti þáttur þessa frv. fjallar um niðurskurð á útgjöldum ríkisins á fjárlögum, og er þar tekið tillit til þeirrar breytingar sem orðið hefur vegna gengisbreytingarnar, en afleiðing af þeirri breytingu mundi verða allt að 1 milljarði kr., eða 800–900 millj. kr. a. m. k., í auknum rekstrarútgjöldum ríkissjóðs ef það yrði látið ganga inn í verðlagið óbreytt, eins og fjárlögin eru uppbyggð. Hér er hins vegar stefnt að því, að það skuli ekki gert og hækkuð rekstrarútgjöld bæði rn. og ríkisstofnana, þegar átt er við þá liði sem ekki taka til launa, nái ekki fram að ganga, heldur verði að búa við ekki meiri fjárhæð en gert var ráð fyrir í upphafi. Og í fyrstu lotu er gert ráð fyrir að lækka þessa fjárhæð um 5%. Í þeim fyrirmælum, sem ráðh. hafa gefið einstökum rn. og ríkisstofnunum þar um, er svo fyrir mælt um rekstrar- og viðhaldsliði. Það verður að hafa í huga að sú uppsetning, sem er í frv., er sett upp eftir að búið er að taka tillit til þessa og líka eftir að búið er að taka tillit til þeirra tekna sem af gengisbreytingunni stafa. Það er líka ljóst að þegar fjárlagafrv. var samið, þá var gert ráð fyrir því, eins og kom fram í ræðu hæstv. forsrh., að þjóðarframleiðslan mundi heldur aukast á árinn 1975. En vegna þeirrar rýrnunar á viðskiptakjörum sem nú er, þá er gert ráð fyrir því að þjóðartekjur muni rýrna á næsta ári og það leiði til þess að tekjur ríkissjóðs muni einnig rýrna, m. a. v'egna þeirrar gjaldeyrisstöðu sem nú er hjá þjóðinni. Af þessum ástæðum taldi ríkisstj. sér rétt og skylt að fá heimild til þess að meðhöndla fjárlögin á nýjan leik út frá því sem sýndi sig að reynslu yrði á árinu og þá yrði tekið jafnt tillit til rekstrarliða sem framkvæmdaliða 3 sambandi við þá meðhöndlun. Í því sambandi mun ríkisstj. leggja á það áherslu, eins og hún hefur sérstaklega tekið fram áður, að hún mun hafa það stefnumið að halda áfram byggðastefnunni fullkomlega í huga og einnig að halda hér uppi fullri atvinnu. Með það í huga verður um þessi mál fjallað. Þá er og ákvæði í þessu frv. um það, að um þetta mál þurfi samþykki fjvn. Alþ. til þess að framkvæma það sem ríkisstj. hyggst gera í sambandi við breyt. á fjárlögum, Ég álít því, að það sé ekki rétt túlkun á þessu ákvæði frv. að eingöngu sé hér um að ræða niðurskurð að því er varðar útgjöld til framkvæmda, heldur getur það og verið til margvíslegra annarra atriða, þar sem hér er um að ræða bæði ákvæði, sem bundin eru í fjárlögum, og einnig þau ákvæði sem bundin eru af öðrum lögum. Á þessu vildi ég vekja athygli. Og ég vil líka vekja athygli á því, að með því að fjvn. Alþ. fjallar um málið, þá eru fullkomin tengsl á milli fjárveitingavalds Alþ. og ríkisstj. um þessa framkvæmd, því að það gefur auga leið að þeir fjvn.-menn, sem að þessu vinna, munu að sjálfsögðu hafa samstarf við þingflokksbræður sína, eins þeir gera þegar þeir eru að afgr. fjárlög hverju sinni. Það mundi enginn þeirra fara að taka á sig það vanþakkláta starf að breyta fjárl. að verulegu marki um framkvæmdir í einstökum kjördæmum án þess að hafa samband við þm. úr þeim kjördæmum. Hér er því algert samband á milli Alþ. og ríkisstj. um þessa breytingu. Hins vegar verðum við í þessu sem öðru að gera okkur grein fyrir möguleikum þjóðarinnar til athafna á sviði framkvæmda á þessu ári, miðað við þá stöðu sem nú er í gjaldeyrismálum þjóðarinnar og í verðlagi á útflutningsvörum hennar og sölutregðu á ýmsum mörkuðum. Það mun að sjálfsögðu ráða mestu um hvað hér verður að aðhafast. Annað atriði, sem hér er til meðferðar, er breyting á skattalögum og útsvarslögum. Það er í beinu samhengi við þær umr. sem farið hafa fram að nokkru leyti við aðila vinnumarkaðarins, og það hefur greinilega komið fram að fulltrúar ASÍ í þeim samningamálum hafa mjög kosið að eiga viðræður um skattabreytingar í sambandi við kjaramál. Nú vil ég taka undir það sem kom fram hjá hv. 3. landsk. þm., Magnúsi T. Ólafssyni, í útvarpsumr. í gærkvöld, að það getur orkað mjög tvímælis hversu réttmætt það er að vera með skattamál inni í kjaradeilumálum. Ég held að farsælasta lausnin fyrir þjóðina sé að ljúka endurskoðun á skattamálunum í heild og setja upp kerfi sem til frambúðar geti orðið. Meðan ég fór með þau mál í fjmrn. var unnið mikið starf að endurskoðun á skattamálum. N. vann að því sem skilaði Alþ. skýrslu um heildarúttekt á skattamálum þjóðarinnar og frumhugmyndum að till. til úrbóta. Þessi skýrsla var lögð fram hér á hv. Alþ. í fyrravetur og þeir hv. þm., sem þá sátu hér, eiga hana í fórum sínum. Þar er að finna margvíslegan fróðleik og skýrslan í alla staði vel unnin, enda voru það hinir færustu menn sem þar voru að verki. Í framhaldi af þessu vann svo fyrrv. ráðuneytisstjóri í fjmrn. í tvo mánuði, áður en hann fór í frí frá störfum, að útfærslu á einstökum þáttum í skattamálum og ýmsum hugmyndum sem fram komu í skýrslunni. Þetta afhenti hann fjmrn. áður en hann fór af landi burt og það hefur málið til meðferðar. Þessi þáttur nær bæði til beinna og óbeinna skatta. Eins og hefur komið fram hjá hæstv. núv. fjmrh., verður umnið áfram að því að leysa þessi mál þannig að skattakerfi landsins geti talist til frambúðar að því leyti sem skattamál geta verið. En í meginatriðum þurfa grundvallaratriði skattamála að vera nokkuð formbundin. Það var talið eðlilegt að taka þetta til heildarathugunar þegar tekjuskattur hafði verið í gildi hér á landi í hálfa öld, eins og átti` sér stað 1971. Ég tek því undir þá skoðun að nauðsyn ber til að halda áfram að ljúka þessu verki og gera það sem sjálfstætt verk. Þó það geti verið eins nú og átti sér stað á s. l. ári að einstakir þættir verði til meðferðar í sambandi við kjaramál, þá má það ekki vera nema að takmörkuðu leyti. Þær höfuðbreytingar, sem gerðar eru í skattamálunum með þessu frv., eru að fella niður frádrátt sem hefur verið gerður áður en skattur hefur verið á lagður. Nú er svo lagt á brúttótekjurnar, en hins vegar gerður frádráttur í skatti eftir að á hefur verið lagt. Hér er að nokkru leyti farið inn á þá hugmynd sem sett er fram í skýrslu þeirrar n. sem ég vitnaði til áðan, hugmyndin um flatan skatt og mismunandi stighækkun eða frádrátt eftir að skattur hafði verið á lagður. Hér er það form upp tekið, og ég hygg að hér muni vera farið inn á leið sem muni í framkvæmd síðar meir verða lögð til grundvallar í sambandi við skattálagningu. Það var mitt mat eða mín tilfinning fyrir þessu, án þess að ég hefði þó grundvallað það svo sem þörf ber til, að þetta mundi reynast happadrýgra, og að því leyti er þetta spor í rétta átt að mínu mati. Enn fremur er hér farið inn á það að sameina fjölskyldubætur og frádrátt með börnum þeirra foreldra sem hafa börn á framfæri. Ég álít að það sé líka til að gera þetta kerfi einfaldara. Allt, sem gengur í þá átt að gera framkvæmd og álagningu skatta einfaldara, er að minni hyggju heppileg leið og farsæl. Ég tel því að í frv. sé að finna spor sem ganga í rétta átt. Mér er það hins vegar alveg ljóst, að á svo stuttum tíma sem hér hefur verið til meðferðar er ekki hægt að ná nema að takmörkuðu leyti inn á skattamálin, svo flókin eru þau. Eitt atriði, sem upp var tekið við skattkerfisbreytinguna í fyrra, var endurgreiðsla á skatti til að koma til skila því sem ekki var hægt að skila aftur til þeirra sem skattlausir voru. Það var kerfi sem ég þá óttaðist mjög að gæti verið hæpið og mundi leiða til þess að svindl eða óréttmæt skattframkvæmd ætti sér stað. Hins vegar var það svo þá, að þarna var bæði um byrjunaratriði að ræða og líka gert í sambandi við lausn á kjaramálum og því ekki hægt að vinna að þessum málum sem skyldi. Þess vegna var ekki lögð í það sú vinna sem þurfti til að prófa þetta þá. Hins vegar sýnist mér að með þeim breytingum, sem nú eru gerðar, séu vankantarnir sniðnir af þessu, svo að minni hætta sé á að það komi ranglátlega niður, eins og ég tel að það hafi gert með þeirri breytingu sem gerð var í fyrra, og reyndar óttuðumst við sem að þessu unnum, að svo mundi fara. Nú hefur hins vegar komið á þetta nokkur reynsla sem ég tel að sé hægt að hagnýta sér og hafi verið hagnýtt við þessa skattalagabreytingu. Ég vil því endurtaka það, að ég tel að hér sé betur að unnið, enda nú betri tími til og reynsla fengin til að taka af þá vankanta sem fram hafa komið. Það er alveg ljóst að það er afskaplega erfitt að koma skattalækkun til þeirra eða láta þá njóta í sem enga skatta greiða. Og ég verð að játa að mér finnst að í sumum tilfellum sé of mikið upp úr þessu lagt í sambandi við kjaramálin, því að þeir lægst launuðu njóti þar ekki af sem skyldi. En þó er úr þessu bætt með þessu endurgreiðslufyrirkomulagi, svo langt sem það nær. Með því, sem nú er upp tekið, að taka útsvörin inn í þetta dæmi líka, þá er það nær því að ná til þeirra sem lægstar tekjur hafa því að flestir greiða þeir útsvör sem nú mundu lækka verulega við þessa breytingu. Þess vegna finnst mér að það sé náð nokkuð til þeirra með þeim hætti sem hér er sagt til. Út af því, sem fram kom í ræðu hv. 9. þm. Reykv. um 2 milljarða kr. afslátt í sambandi við skattamálin, eins og hann talaði um að væri krafa stéttarfélaganna í sambandi við kjaradeiluna, þá sé ég ekki betur en að með þessu frv. sé hægt að ná þessu marki. Það er gert ráð fyrir því að með þessu frv. lækki beinir skattar ríkisins um 800–850 millj. kr., í öðru lagi að útsvörin lækki um 350 millj. eða jafnvel meira í sambandi við þá breytingu sem þar er gert ráð fyrir, og enn fremur er gert ráð fyrir því að óbeinir skattar geti lækkað um 800 millj., og þá sýnist mér talan 2 000 millj. kr. vera komin. Ég fæ því ekki skilið þann útreikning að frv., ef notaðar eru þær heimildir sem þar eru tiltækar, geti ekki náð þessu marki, ef ríkisstj. treystir sér til að nota heimildirnar sem hún óskar eftir að fá með þessu lagafrv. Það hlýtur því að vera á misskilningi byggt að ekki sé hægt að ná þessari tölu, því að rými frv. er innan þeirra marka. Það var líka á misskilningi byggt hjá hv. 9. þm. Reykv. að söluskattur á húshitumarolíu ætti að koma inn í þetta því að söluskattur á húshitunarolíu hefur ekki verið til síðan 1971, þá var hann felldur niður. Það er auðvitað ekki hægt að fella tvisvar niður sama söluskattinn, því að hann er ekki til. Sú breyting var gerð eftir að vinstri stjórnin kom til valda sumarið 1971, og því er ekki hægt að nota þetta að öðru sinni. Mér sýnist, að með þessu frv. mætti ná því sem að er stefnt í þessum efnum og þurfi því ekki að breyta þar um nema hvað menn treysta sér til að framkvæma í þeim efnum. En auðvitað er þetta sett inn í frv. í þeirri von að hægt sé að framkvæma það og líka sé hægt að ná þeim tilgangi sem að er stefnt til þess að ná saman kjarasamningum, að því leyti sem ríkissjóður eða ríkisstj. getur komið inn í það dæmi. Ég vil segja það, að ég tel að það sé alveg eins hagkvæmt fyrir heimilin og að mörgu leyti miklu betra að fá þessar kjarabætur með því að lækka vöruverð á neysluvörum, sem allir nota, eins og að fá það í beinum sköttum sem ekki yrðu þó endurgreiddir nema að takmörkuðu leyti. Ég skil ekki heldur að það séu eingöngu beinir skattar sem hér koma að gagni, því að það finnst mér að muni fyrst og fremst koma þeim til góða sem hafa meðaltekjur og í hærri flokkum. Ég lít því svo á að frv. taki fullkomlega tillit til þess arna ef verður hægt að framkvæma það. Skoðun mín er að heppilegri leið sé að fella niður söluskatt af einstökum vörum. T. d. í kjötvörunum væri hægt að hugsa sér að fella niður söluskattinn að öllu leyti, en draga þá að einhverju leyti úr niðurgreiðslunum og ná sama árangri með því að taka fleiri vörutegundir inn í þetta dæmi. Ég álít að hægt sé að gera það. T. d. í kjötvörunum mundi þetta gera það að verkum að meira úrval yrði, því að þá mundi það ná til þeirra kjötvara sem ekki eru niðurgreiddar, eins og nautakjöts, fuglakjöts og svínakjöts, sem neytendur vilja njóta ekki síður en annars. En að minni hyggju er betra að fella söluskatt að öllu leyti niður af þeirri vörutegund, sem valin er, heldur en að lækka hann, þó að heimild sé til hvors tveggja. En þá miða ég við það sem talið er af þeim, sem best þekkja til að komi í veg fyrir svindl. Ég skal ekki orðlengja þetta öllu frekar. Ég vil hins vegar leggja áherslu á það, að til viðbótar því, sem ég hef hér nefnt, er gert ráð fyrir skyldusparnaði hjá þeim tekjuhæstu til þess að þeir leggi það af mörkum að sínu leyti umfram aðra. Hinir fá skattalækkun sem þeir með hærri tekjur fá ekki því að breytingin á persónufrádrætti og skattalækkun upphefur þann mismun sem þar er að finna. Hér er því um að ræða sama skatt á þeim tekjuhæstu og áður hefur verið, vegna þess að með vísitölubreytingu í skatti núna hefði að sjálfsögðu þeirra persónufrádráttur hækkað og skattstiginn einnig breyst eftir reglu skattvísitölunnar. Hins vegar fá þeir tekjulægstu ívilnun með þessu móti og á þann hátt sem er þeim happadrýgri en kauphækkun, að þeir greiða ekki skatt af þessari lækkun. Miðlungstekjumenn fá líka verulegar bætur, en hinir tekjuhæstu eru aftur látnir bera þetta uppi. Út af því, sem snýr að lánaframkvæmdum í sambandi við þetta frv., þá er hér reynt að stilla í hóf. En eins og fram hefur komið í umr. bæði í dag og eins í gærkvöld, þá mun ríkisstj. fyrst og fremst keppa að því að halda hér fullri atvinnu. Aðgerðir hennar í fjármálum munu miðast við það tvennt að reyna að efla gjaldeyrisstöðu þjóðarinnar út á við, en þó halda fullri atvinnu í landinu. Ég tók fram hér í gærkvöld að ég vissi að þetta er erfitt verk en þetta er það verk sem ríkisstj. ætlar sér að leysa og ég trúi því að henni muni takast að finna leið til þess.