Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meirihl. (Eggert Pálsson) Eins og hv.þdm. er kunnugt, klofnaði nefndin um þetta mál, en samt sem áður geri jeg þó ráð fyrir, að það þurfi ekki að verða stór hvellur út af þessu, því að hjer er ekki um neitt sjerlega stórt mál að ræða.  Á síðasta þingi lá þetta mál hjer fyrir og var þá felt í þessari deild. Þá var mjer í einu af dagblöðunum, Alþýðublaðinu, brugðið um það, að hafa barist ákaft og af kappi miklu á móti þessu máli, en jeg veit ekki til, að jeg ætti meiri þátt í því að fella þetta frv. þá en þeir aðrir 10 þdm., sem þá greiddu atkv. á móti því. Jeg leit svo á þá, að málið væri mjög svo þýðingarlítið á allan hátt. En svo er oft, er skoðanir verða skiftar um eitthvert mál, að sumir sjá ýmislegt mikilsvert við það. Hvað snertir okkur, sem sæti eigum í allshn., þá getur þetta mál hvorki verið kappsmál nje hagsmunamál. Í dagblaðinu, sem jeg nefndi áðan, var því slegið fram, að rakari sá, sem jeg ætti viðskifti við, hefði haft áhrif á skoðanir mínar í þessu máli. En nú vill svo til, að jeg á aldrei nein viðskifti við rakara, jeg raka mig sem sje ætíð sjálfur, og jeg ræð öðrum hv.þm. að gera hið sama, svo að ekki verði með nokkrum rökum hægt að brigsla þeim um, að rakararnir hafi áhrif á skoðanir þeirra í landsmálum. Auk rakarabúðanna eru það nokkrar sælgætis- (konfekt)-sölubúðir, sem þetta frv. tekur til, og gætu sælgætissalarnir beðið eitthvert tjón af því, ef frv. þetta yrði samþykt. Sælgætistegundir þessar eru mestmegnis seldar síðari hluta dags eða á kvöldin, og kaupir það einna helst fólk, sem er úti á síðkvöldum að skemta sjer. En þó að það skuli fúslega viðurkent, að hjer sje alls eigi um neinar nauðsynjar að ræða og að ekkert væri í sjálfu sjer á móti því, ef hægt væri að takmarka eitthvað þessa verslun, með það fyrir augum, að venja fólkið á sparsemi, þá held jeg þó, að það verði samt allerfitt að lögbjóða sparnaðinn. Jeg held, að þessháttar löggjöf mundi ekki ná tilgangi sínum. Því að viljinn til að spara, samfara sparnaðarþörfinni, verður að koma innan að, frá fólkinu sjálfu. Þó að eitthvert bann eða takmarkanir yrðu settar í lög, mundu eyðslusamir menn ávalt gera eitt af tvennu, annaðhvort fara í kringum lögin eða finna sjer eitthvað annað til, til að eyða fje sínu. Þó að búðum þessum yrði nú lokað, mundu engin vandkvæði verða á því, að ná sjer í þessi sætindi, fyrir þá, sem á annað borð langar til þess. Því þá væri innan handar að fara í brauðsölubúðirnar, sem standa opnar og óðar mundu taka til að selja þessar vörur. Yrðu lögin þá aðeins til þess, að hagnaðurinn af sölu þessari flyttist yfir til annara en nú hafa hann. Að því er rakara snertir, þá er það bersýnilegt, að sumir þeirra gætu og haft óhag af, ef frv. yrði samþ., því þess ber að gæta, að hjer er um tvo flokka rakara að ræða. Annarsvegar eru þeir, sem reka þessa atvinnu í stórum stíl, halda marga menn og geta því afkastað allmiklu á skömmum tíma og hafa því allgóðan arð af þessari atvinnu, þrátt fyrir styttan vinnutíma. En hinsvegar eru aftur á móti nokkrir, sem þannig er ástatt fyrir, að þeim veitir ekki af, sjer til lífsviðurværis, að hafa sem lengstan vinnutímann, þar sem þeir vinna einir og halda enga menn sjer til aðstoðar. Það er því ekki rjettlátt, ef þessum mönnum verður gert erfiðara fyrir að reka þessa atvinnu, svo þeir ef til vill yrðu að hætta, eða ganga öðrum rökurum á hönd, til að geta haft ofan af fyrir sjer. Það, sem ræður mestu um mitt atkvæði í þessu máli, er þó enganvegin hagsmunir rakaranna, heldur miklu fremur almennings. Öllum almenningi kemur og hlýtur að koma það betur, að rakarastofum sje ekki mjög snemma lokað. Það er t. d. oft fjöldi aðkomumanna hjer í bænum, sem hafa orðið að nota allan annan tíma dagsins til að sinna ýmsum viðskiftum, meðan algengar sölubúðir er opnar, og hafa því ekki tíma til að finna rakarann fyr en eftir lokunartíma verslananna. Þessir menn verða oft fegnir að geta skroppið inn til rakara seint á kvöldin. Sama gegnir og um alla algenga verkamenn, þeir yrðu annaðhvort að hlaupa frá nauðsynlegri vinnu, sem þeir mega illa við að missa af, eða þá verða af því, að hafa not af rökurunum. Það virðist því ljóst, að þó svo færi, að frv. þetta yrði samþ., þá mundu slík lög aldrei verða annað en pappírslög ein. Það yrði óðar farið alla vega í kringum og á bak við þau, eða þau yrðu hreint og beint brotin að meira eða minna leyti. Rakararnir mundu t. d. taka sem flesta inn í afgreiðslustofurnar áður en þeim skyldi loka, og afgreiða mennina svo eftir hentugleikum, löngu eftir lokunartíma. Svona lítur meirihl. nefndarinnar á þetta mál, og jeg býst við, að svo muni fleirum fara en okkur, að verða þessarar skoðunar. Frv. þetta var felt hjer í fyrra með 10: 4 atkv., og því þætti mjer undarlega við bregða, ef það nú næði samþykki deildarinnar, án þess nokkur ný rök hefðu fram komið frv. til stuðnings. Að vísu stendur í greinargerð þessa frv., að það hafi verið felt hjer í deild í fyrra umhugsunarlaust eða umhugsunarlítið. En jeg fyrir mitt leyti mótmæli því algerlega, að jeg hafi þá greitt atkv. hugsunarlaust, þótt málið gengi ekki til nefndar. Og jeg ímynda mjer, að fáir þm. vilji gefa sjer þann vitnisburð, að þeir hafi greitt atkv. umhugsunarlaust, hvort heldur um þetta mál eður annað.

Frsm. minnihl. (Jónas Jónsson) Við stóðum vel að vígi í nefndinni að því leyti, að allir rökuðu sig sjálfir. Það verður því ekki sagt, að við höfum verið undir áhrifum rakara á hvoruga hlið. Og þess hefði einnig mátt vænta, að máli rakaranna væri allvel borgið, þar sem sá maður hafði framsögu, sem samkvæmt embættisskyldu sinni á að vernda helgi hvíldardagsins. það er rjett, sem hv.frsm. meirihl. (EP) tók fram, að þetta snertir tvær búðir, rakarabúðir og sælgætisbúðir. Þar er ekkert samband á milli annað en það, að þær urðu út undan, þegar lögin voru gerð. Þetta hefði því mátt líða í tvent, en bæjarstjórn hefir nú viljað láta þetta fylgjast að. Hjer er farið fram á heimild fyrir bæjarstjórn til þess að geta gert samþyktir um þetta. Það er ekki einu sinni vist, að hún noti hana. Hún mundi tæpast gera samþykt, sem gengi á hluta borgaranna. Jeg legg ekki mikla áherslu á sælgætisbúðirnar. Það er hugsanlegt, að með þessar vörur yrði eftir sem áður verslað í brauðsölubúðum. Hitt er satt, að jeg tel lítinn skaða skeðan, þótt börnum verði ekki gerður eins greiður aðgangur að þessu sælgæti, því þau hafa lítið gott af því, en ærnar skemdir á tönnum. Þá er að líta á hitt: Hvernig líta rakarar sjálfir á sitt mál? Því er svo háttað, að hjer í bæ eru duglegustu rakararnir í fjelagi, og þeir óska þessa, til þess að tryggja sjer rjettmæta hvíld. Og það virðist engin ástæða til þess, að hafa á móti því. Hv. frsm. meirihl. gæti eins sagt, að það væri hart, að sveitafólk skyldi ekki geta komist í banka á sunnud., er því liggur á. En löggjöfin vill tryggja fólki hvíld. Það var ekki svo áður, en þá þótti ekki annað fært en breyta því. Og jeg get ekki varist því, að mjer finst sem það sje í mótsögn við starf hv.frsm. meirihl. sem prests, að vilja þannig styðja að helgidagsbrotum. Mjer virðist verða að dæma um þetta mál út frá þessum forsendum: Hvort ástæða sje til að neita bæjarstjórninni um þessa heimild, hvort það sje ekki óverðskulduð tortryggni. Í öðru lagi, hvort deildin vill styðja að því, að halda opnum þessum sælgætisbrunnum, til skaða fyrir börn og unglinga. Í þriðja lagi, hvort rakararnir eigi ekki heimtingu á þessari hvíld. Það sýnist, satt að segja, engin lífsnauðsyn að hafa þessar rakarabúðir opnar á sunnudögum. Þeir, sem þurfa að raka sig á sunnudögum, geta keypt sjer vjel og gert það sjálfir. Að nauðsyn sje að leyfa að hafa búðirnar opnar til þess að sumir rakarar geti lifað, þá verður að fara um þá sem aðra, er ekki geta staðist í lífsbaráttunni. Þeir verða að gefast upp. Engum dettur í hug, að hægt sje að gera skilyrði þannig úr garði, að söm verði afkoma duglegra og óduglegra. Þeir, sem ekki geta unnið fyrir sjer með skaplegum vinnutíma, eiga ekki rjett á sjer í starfinu. Það væri dálítið sök sjer, þó að þeir, sem eru utan fjelags, væri undanþegnir lokunarskyldu, ef það hefði ekki áhrif til ills fyrir alla stjettina. Jeg vona því, að hv.frsm. meirihl. (EP) taki til greina þau rök, sem jeg hefi komið með, og það því fremur sem hann er þjónandi prestur.

Frsm. meirihl. (Eggert Pálsson) Jeg skal ekki vera orðmargur. Jeg viðurkenni, að nokkuð sje ólíkt á komið með rakarastofum og sælgætisbúðum, og að það sje ekki eins mikil ástæða til þess að hafa á móti því, að sælgætisbúðum yrði lokað fyrir fólki, eins og rakarastofunum. En hinsvegar mundi æskulýðurinn ekki verði í neinum vandræðum fyrir það, með kaup á þessari vöru. Hann færi þá aðeins í bakaríin og keypti hana þar. Mjer skilst því, að sparnaðurinn yrði enginn, en þessi litli ágóði af sölunni mundi dreifast til margra, án þess að hans sæi nokkra staði. Hvern einstakan bakara mundi muna lítið um það, en hinir fáu sælgætissalar, sem nú hafa hagnaðinn lítt skertan, gefast upp í samkeppninni. Að því er snertir rakarana, þá vildi hv.frsm. minnihl. (JJ) helst, að allir rökuðu sig sjálfir. Það væri náttúrlega æskilegt. En öllum þorra manna finst hann ekki geta það, og komast ekki á það lag. Auk þess kostar það dálítið fje í byrjun, að afla sjer nauðsynlegra tækja til slíks, og margur á erfitt með að leggja það fje fram í einu, þó ekki sje mikið. Þá á einnig það að vera helgidagsbrot, að fá sig rakaðan á sunnudegi. Jeg held, að þeim væri þarfara, sem styðja vilja viðleitni prestanna til þess að halda uppi helgi sunnudagsins, að byrja einhversstaðar annarsstaðar, sem meiri væri þörfin. Þetta er kyrlátt starf og ónáðar engan. Eftir þessu ætti það að vera helgidagsbrot að raka sig sjálfur á sunnudegi. Því verknaðurinn er vitanlega hinn sami, hvort maður sjálfur fremur hann eða fær annan mann góðfúslega til að fremja hann. Nei, jeg get ekki gengið inn á, að það sje skylda mín að styðja, að þetta gangi fram, með tilliti til þess, að annars sje jeg stuðlandi að helgidagsbrotum. Jeg skoða þau orð fremur sem gamanmál en alvöruorð. Skal jeg svo ekki fleira segja um þetta að sinni.

Sigurður Eggerz Þetta mál hefir verið allítarlega athugað í nefnd. Jeg bjóst nú við, að yfirvegunin leiddi til þess, að nefndin yrði óklofin, en svo hefir ekki orðið. Jeg sje ekki annað en að þessar kröfur, sem gerðar eru, sjeu næsta sanngjarnar. Ef litið er til annara landa, t. d. Danmerkur, þá eru til alveg samskonar ákvæði þar. Þetta er því ekkert einsdæmi. Og það virðist alveg eðlilegt, að þessi stjett megi njóta hvíldar og friðar sunnudagsins. Ef það er ekki ákveðið með lögum, þá er erfitt að koma því við, og jafnan einhverjir, sem skerast úr hópnum. Það er heldur ekki þýðingarlaust, að þessi stjett verði til þess fallin, að rækja vel sitt starf, verði t. d. hreinleg. Það er meira en prýði að því, það hefir mikla heilbrigðilega þýðingu. Það kemur þessu máli við að því leyti, að ef þessa menn má þrælka út hvenær sem er, þá fer að verða erfitt að fá góða menn til að gegna starfinu. Um leið og kröfur þeirra eru teknar til greina, þá eru þeim gefin skilyrði til þess að rækja starf sitt vel. Jeg sje ekki neitt, sem geti staðið þessu í vegi. Þetta er auk þess ekkert annað en heimild fyrir bæjarstjórnina til að setja reglur um þetta. Það er nú talin almenn og sjálfsögð regla, að menn eigi frí á sunnudögum. Og þetta starf er ekki svo ljett, að mönnum veiti af hvíld. Og ef lítið er á það frá guðrækilegu sjónarmiði, þá er þess að gæta, að messa byrjar kl. 11. Það útilokar þessa stjett manna frá guðsþjónustunni, frá þeim almenna rjetti borgaranna, að geta farið í guðshús. Það er ranglátt, að taka ekki tillit til kröfu þessara manna, því að á þessu sviði hafa orðið miklar framfarir, sem okkur er sómi að.

Frsm. minnihl. (Jónas Jónsson) Jeg gleymdi fáeinum atriðum. Hv. frsm. meirihl. (EP) vjek að því, að málið hefði verið felt í fyrra. Það væri ekki virðulegt að ganga þannig ofan í sjálfan sig. Þetta fór alveg fram hjá mjer í fyrra, það hafa verið samtök um að fella málið umræðulaust. En svo mikið er víst, að það er óvanalegt, um svona mál, að fella við 1. umr. Venjan er sú, að lofa þeim að komast í nefnd. En jeg vil benda hv.frsm. meirihl. (EP) á snúning í stórum stil. Kennarastarfinn í málfræði við háskólann var feldur í fyrra. Nú ljet hv. deild sjer ekki minna nægja en stofna þar nýtt embætti. Þeir, sem gátu samþykt það, ættu ekki að telja sig rígbundna við atkv. sitt í fyrra í þessu máli. Jeg er samdóma hv.frsm. meirihl. (EP) í því, að það sje ekki helgidagsbrot að skreppa til næsta bæjar á sunnudegi og fá sig kliptan. En það er alt annað, að hafa verksmiðju opna til slíkra hluta. Og hann ætti sem prestur öðrum betur að muna þá skýlausu kröfu kirkju sinnar, að halda hvíldardaginn heilagan. En líklega býst hann við, að þessir minnihluta rakarar geti ekki, eins og þeir halda líka sjálfir fram, haft ofan af fyrir sjer með öðru móti en því, að vinna á nóttum og á helgum dögum. En sje svo, þá er það einungis af því, að þessir rakarar eru miður hæfir en hinir, sem ekki þurfa að fleyta fram lífi sínu með helgidagsbrotum. Og presturinn í þingmanninum hefir alveg gleymt kröfu kirkjunnar um helgidagahaldið, vegna vissrar tegundar af mannúð eða samúð með þessum miður hæfu mönnum. Það er m. ö. o. hin svonefnda vatnsgrautarmiskunnsemi, sem hefir gengið hv.þm. (EP) til, en slík miskunnsemi er jafnframt hið mesta ranglæti gagnvart þeim, sem betur eru til síns starfs fallnir.

Frsm. meirihl. (Eggert Pálsson) Jeg býst við, að ekki hafi það mikla þýðingu, að ræða þetta mál mikið meira. Bæði andmælendur og fylgjendur frv. hafa látið skoðun sína skýrt í ljós, og býst jeg við, að báðum aðiljum gangi gott eitt til, og þess er varla að vænta, að frekari ræður hafi mikil áhrif í þá átt, að breyta sannfæringu þeirra í þessu máli. Annars er það eftirtektarvert, að mestur hlutinn af umræðunum hefir snúist um hagsmuni og hugsunarhátt rakaranna, en ekki kringumstæður viðskiftamannanna, rjett eins og þeim komi málið ekkert við. En til þeirra verður engu síður að hafa tillit en sjálfra rakaranna. Og ef málið er skoðað frá þeirri hlið, þá verður því ekki neitað, að þeim er gert erfitt fyrir, ef frv. þetta yrði að lögum. Fyrir mörgum er svo ástatt á þessum tímum, að þeir hafa hvorki áhöld nje ástæður til að raka sig sjálfir, og þurfa því að snúa sjer til rakaranna, ef þeir á annað borð vilja við það eiga. En sje rakarabúðunum lokað einmitt á þeim tímum, sem þeir helst mega missa til að skreppa þar inn, þá eru þeim gerð talsverð óþægindi með því, eða óþarfur kostnaður. Þá hefir hv.frsm. minnihl. (JJ) snúið máli sínu nú, eins og vitanlega oft endranær, að alveg óskyldu efni, sem sje dósentsembætti dr. Alexanders Jóhannessonar, og fæ jeg ekki skilið, hvernig þeim manni verður blandað inn í þessar umræður. Mjer er að minsta kosti ekki kunnugt um, að hann hafi nokkurntíma stundað rakaraiðn. Ennfremur lagði hv.þm. (JJ) enn að nýju mikla áherslu á, að með þessu væri framið helgidagsbrot. En jeg verð að segja það eitt, að þá hefir hv.þm. (JJ) aldrei skilið anda og kjarna þessa boðorðs um helgihaldið, ef hann heldur, að því verði fullnægt með svona frv. Helgun hvíldardagsins byggist á því, sem býr innra með manninum, ekki því ytra. Rakari, sem er við iðn sína á sunnudegi, gæti í hjarta sínu haldið hvíldardaginn heilagan, engu síður en hinn, sem ekkert vinnur, og vitanlega miklu fremur en sá rakari, sem situr með óhind yfir því, að löggjöfin hefir að þarflausu gripið fram fyrir hendur hans. Og hvað kirkjugöngum viðvíkur, þá getur vitanlega hver rakari, sem vill, farið í kirkju, lokað hjá sjer, en hinn, sem ekki langar að hlýða messu, gerir það ekki að heldur, þó að rakarastofu hans verði með lögum lokað. Jeg sje svo ekki ástæðu til að ræða þetta frekar nú, og læt að svo búnu afskiftalaust, hvort hv.þm. þykjast hafa ástæðu til að breyta afstöðu sinni til þessa máls frá í fyrra eða ekki.

Frsm. minnihl. (Jónas Jónsson) Jeg vil aðeins benda hv.frsm. meirihl. (EP) á það, að hann hefir enn ekki gefið neina skýringu á því, hversvegna hann vill ekki trúa bæjarstjórn Reykjavíkur fyrir minnihluta rakaranna. En þetta er stórt atriði, og furða, að samkoma, sem er bær um að jafna 17000 þús. kr. niður á bæjarbúa, skuli ekki vera fær um að gæta hagsmuna bæjarbúa og vernda þá eftir því, sem henni er heimilað. Þá hjelt hv.frsm. meirihl. (EP) því fram, að við tækjum ekki tillit til þarfa viðskiftamannanna. En hvað hefir verið gert við viðskiftamenn kaupmannanna ? Það hefir verið lokað öllum búðum á helgidögum, nema lyfjabúðum, og þannig hefir þjóðfjelagið viðurkent, að ekki bæri að versla á helgidögum, nema eftir því sem þörf sjúklinga krefur. Þá hefi jeg ennfremur rökstutt það, að menn geti komist af án þess að raka sig á sunnudögum hjá rökurum. Og þó því hafi verið haldið fram, að sumir menn væru svo fákænir, að þeir kynnu ekki að raka sig, þá vil jeg síst láta lögleiða helgidagsbrot vegna þeirra. Slíkir klaufar eiga sannarlega skilið að ganga órakaðir. Þá tók hv.þm. (EP) það illa upp fyrir mjer, að jeg skyldi hafa nefnt dæmið um allsherjarsnúninginn. En jeg þóttist hafa einmitt gert honum greiða með því að nefna þetta, og sannarlega er mönnum gert ljettara fyrir að snúast, ef einhver þyrfti slíks með, ef fordæmi væri tilnefnt. Þá er mjög leiðinlegt, um svo háttsettan starfsmann í kristinni kirkju, að hann skuli jafnvel ekki vera sterkur í skilningi sínum á boðorðunum. Hann heldur því fram, að ekki geri til, þó að rakarar vinni á sunnudögum, því þeir geti samt sem áður haldið daginn helgan í hjarta sínu. En hversvegna fremur að banna mönnum þá aðra vinnu, svo sem að slá og raka, og þó mun ekki síður að gera það á sunnudögum í sóknum hv.þm. (EP). Væri ekki eins auðvelt að hugsa um heilaga hluti við slátt austur í Safarmýri, eins og við rakstur og klippingu suður í Reykjavík? Nei! Sannleikurinn er sá, að það er búið fyrir löngu að skera úr því með venjunni, að vinna hindri menn frá helgidagahaldi. Jeg verð því ennþá að halda fram því sama, sem jeg tók fram áðan, að presturinn hefir leiðst hjer út á braut, sem brýtur þvert í bág við embættisstöðu hans, af einskærri meðaumkun með þessum miður hæfu rökurum. Hann leyfir þeim að brjóta hvíldardagshelgina og neyðir betur færari rakarana til að gera það sama. M. ö. o. hafa þingstörfin orðið ofan á í viðskiftunum við prestsstörfin.

Frsm. meirihl. (Eggert Pálsson) Mjer finst mál þetta ekki svo mikilsvert, að jeg álíti, að eyða beri fje þingsins og tíma til að ræða það frekar. Og þó hv. 5. landsk. (JJ) þykist hafa hrakið allar ástæður mínar, þá geri jeg ráð fyrir, að sú skoðun okkar sje gagnkvæm. - Leyfi jeg mjer að óska, að hægt verði strax að greiða atkv. um málið.