Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að halda þessum umr. áfram mikið lengur en þegar hefur verið gert, enda fátt, sem svara þarf. Ég tók það fram í upphafi míns máls, þegar ég ræddi þetta í fyrstu, að ég vildi mæla með því, að málið gengi venjulega boðleið til n. og fengi þar þá meðhöndlun, sem bezt mætti verða, svo að ef eitthvað væri, sem fram gæti komið í þessu máli til nytsemdar, þá ætti það að geta orðið frekast á þeim vettvangi. Ég taldi þó rétt þegar við þessa umr. að fara út í nokkur einstök atriði, sem hér hafa borið á góma, og þau eru ekki svo mörg, að það út af fyrir sig hefði ekki átt að gefa tilefni til þessara löngu umræðna, sem hér hafa farið fram. Eins og till. ber með sér, þá var hún þannig orðuð, að allt þetta skömmtunarkerfi skyldi fellt úr gildi og nýtt koma í staðinn, án þess þó að á það væri bent, hvernig það kerfi skyldi vera. Ég taldi rétt að rekja hér nokkur þau önnur kerfi, sem notuð eru í nábúalöndum okkar og ýmsum öðrum löndum. Í nábúalöndum okkar er kerfið mjög svipað því, sem við höfum haft, og hefur gefizt mjög vel. Aftur á móti í Englandi er notað svokallað punktakerfi viðvíkjandi vefnaðarvöruskömmtun. Ég hygg, að það kerfi hafi einnig verið athugað hér, en það var talið, að það mundi verða of þungt í vöfum. Einnig taldi ég rétt og óskaði eftir því að fá að heyra það hjá hv. flm., hvort hún óskaði eftir svipuðu kerfi eins og notað er í Rússlandi, þannig að skammta eitthvað með lágu verði og selja síðan með margföldu verði það, sem fram yfir er. Hv. flm. skaut sér hjá því að svara, hvort það væri hennar meining, að gengið yrði inn á þessa braut eða einhverja aðra. Hún tók það fram í sinni ræðu, að ég hefði farið að ræða um þetta atriði vegna þess, að það hefði hlakkað í mér, hversu smár skammturinn þar væri oft og tíðum. Þetta er misskilningur. Það hefur hvergi komið fram hjá mér, að mér væri ánægja að því, að sú þjóð eða nokkur önnur þyrfti að skammta smátt, en hitt taldi ég rétt, að þetta kerfi kæmi til álita eins og önnur, svo að menn gætu gert það upp við sig, hvort þeir vildu fara inn á þær brautir eða halda sig við þetta kerfi, sem við höfum, eða svipað. Ég taldi það benda til þess, að hv. flm. hefði hugsað sér þessa leið, að hún vildi útrýma kerfinu, sem nú hefur verið sett, og fá annað nýtt í staðinn. En hv. flm. hefur kosið að svara þessu ekki og hefur ekki enn gert þetta að sinni till. Ég skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum. Ég veit ekki, hvort ástæða er til að fara út í þau smáatriði, sem hér komu fram hjá hv. 8. þm. Reykv., það voru aðeins fá og smá atriði, sem hann fann þessu skömmtunarfyrirkomulagi til foráttu. Hann sagði t. d., að ekki væri séð fyrir neinum sápuskammti fyrir ungbörn, en það er misskilningur, því að þau fá hann eins og aðrir. Hann sagði enn fremur, að ekki væri séð fyrir ungbarnafötum. En með hliðsjón af því, að hér er aðeins um þriggja mánaða tíma að ræða, þá var gert ráð fyrir, að þessi 100 króna skammtur, sem veittur er auk utanyfirfata, mundi nægja í flestum tilfellum hvað þetta snertir. Hv. þm. talaði einnig um verkamannaföt, og sé ég ekki ástæðu til að orðlengja um það, sú till., sem um það fjallaði, hefur verið afgr. og er vafalaust, að úr því verður bætt. Ég held það sé svo ekki mikið annað, sem ég þarf hér fram að taka. Hv. flm. taldi að vísu svo langt bil milli mín og hennar, að við mundum ekki skilja hvort annars meiningu, við værum ekki á sömu bylgjulengd í þessu máli frekar en öðrum, og má vel vera, að það sé rétt. Hún rökstuddi þetta með því, að mín skoðun væri sú, að það væri rétt að lofa bara nógu miklu, en láta mér hægt um efndirnar, en um þær skipti ekki miklu máli samkvæmt því, sem hún lagði mér í munn. Ég vil mjög andmæla þessu, því að það hefur ávallt verið mín meining, bæði hér og annars staðar, að lofa ekki meira en ég væri fær um að efna. Ég held þess vegna, að hinnar manntegundarinnar verði hún að leita í öðrum hópi. Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um málið og mun ekki fara út í það frekar nema alveg sérstakt tilefni gefist til. Ég tel, að frekari athugun á málinu eigi að fara fram í þeirri n., sem því verður vísað til að umræðu lokinni.



Herra forseti. Ég get verið sammála hæstv. ráðh. um það, að vel fari á því, að þetta mál fari til n. og fái þar rækilega athugun. En hitt kom mér á óvart, sem hann sagði í niðurlagi sinnar ræðu, að hann telur ekki ástæðu til þess að segja meira, svo mörgum spurningum sem hann á ósvarað í sambandi við umr., sem fram hafa farið. Í fyrsta lagi vil ég benda á það, að það er ljóst, að það er ekki að ófyrirsynju, að hafnar hafa verið ýtarlegar umr. um skömmtunarfyrirkomulagið hér á Alþ. og raunar einníg í blöðum og á fjöldamörgum mannfundum, og þegar hefur verulega unnizt á vegna þessara umræðna, þar sem smátt og smátt er verið að gera breyt. á skömmtunarfyrirkomulaginu. Sem dæmi má nefna þær breyt., sem gerðar hafa verið varðandi stofnauka nr. 13, að ekki er það lengur svo, að hver kona sé til þess neydd að kaupa sér tvo kjóla í einu. Þetta er búið að lagfæra, og það er mjög gott, og jafnvel er komið inn á þá braut, að ekki er ófært að fá efni til fatnaðar út á þennan stofnauka. Þetta er allt í áttina. Þá er einnig komið í ljós, að sjálfsagt þykir að gefa undanþágu fyrir barnshafandi konur og fyrir fólk, sem er að stofna heimili, og fyrir verkamenn vegna skófatnaðar og vinnufata. Allt sýnir þetta, að skömmtunin er ákaflega hroðvirknislega og fljótfærnislega undirbúin, þegar byrjað er á því þegar á fyrstu vikum skömmtunarinnar að breyta þannig til. Allt er þetta árangur af umr. um skömmtunina, sem fram hafa farið bæði hér á Alþ. og annars staðar. Einnig er upplýst, að búið er að breyta skömmtunarreglunum að því leyti, að nú sé íslenzkt prjónles undanþegið skömmtun; þetta er líka framför. En eitt er það, sem ég ekki skil í sambandi við það, sem farið hefur fram í þessum efnum, það er afstaðan til verkamannanna varðandi aukaskammt af skófatnaði og vinnufötum. Ég get ómögulega skilið, hvers vegna ekki má ætla þeim beinlínis aukaúthlutun af þessari nauðsynjavöru. Það er sýnt, að hin reglan, að það eigi í hverju tilfelli að leita undanþágu hjá skömmtunarskrifstofunni um þetta, leiðir til þess að auka mjög mikið skriffinnsku vegna skömmtunarinnar og hins vegar til þess, að lítið öryggi verður um réttláta framkvæmd, og skal ég koma að því nokkuð síðar, að mér sýnist ýmislegt koma fram í umr., sem bendi til þess, að á þeim stað sé ekki sem fullkomnast réttlætis að vænta. Margt fleira þyrfti að breytast í skömmtunarreglunum til þess að það markmið næðist, sem er virkilega markmið skömmtunar, sem sé að úthluta þeim vörum, sem á boðstólum eru í landinu, réttlátlega milli alls almennings. Þetta er markmið skömmtunar og annað ekki. Það er ekki út af fyrir sig það, að draga úr innflutningi, því að það má gera með öðrum leiðum samkv. úthlutun innflutnings- og gjaldeyrisleyfa, en þegar hömlur eru settar á innflutninginn, þá ber nauðsyn til þess að tryggja réttláta skiptingu vörunnar. Ég get ekki komizt hjá því að benda á það, að á það skortir talsvert mikið, að þessu marki sé náð, meðal annars vegna þeirra miklu undanþága, sem eru frá því, að menn þurfi að framvísa skömmtunarseðlum, þegar þeir kaupa vörur, sem tilheyra skömmtun. T. d. má benda á það, að við alþm. búum við það að geta fengið hér frammi í anddyrinu kaffi, smurt brauð og aðra dýrmæta skömmtunarvöru. og þannig er þetta í öllum kaffi- og veitingahúsum í landinu. Það sýnist sjálfsagt, að að því ráði verði horfið að fella þetta einnig undir skömmtun, ef réttlæti á að vera í úthlutuninni. Sama máli gegnir um brauðgerðarhús og brauðsöluhús, sem selja mikið af brauðvöru án skömmtunarseðla. Allt þetta þarf að leiðrétta. Þá er ein tegund skömmtunar, sem þessar skömmtunarreglur ná ekki til og ég tel ástæðu til að gera að umræðuefni, það er mjólkurskömmtunin. Hún er tekin upp sem neyðarráðstöfun, sem óvíst er, hve lengi þarf að standa, þó að líkur séu til, að henni verði haldið komandi vetur. Nú hefur mér skilizt, að hún væri framkvæmd með þeim hætti, að raunverulega næði hún aðeins til þeirrar mjólkur, sem send er frá Mjólkursamsölunni, en mjólkurframleiðendur, sem selja mjólkina beint til neytenda, krefjist ekki skömmtunarseðla. Ég vil benda á, að sé þetta þannig, þá er hér um atriði að ræða, sem tvímælalaust þarf að kippa í lag. Hér er enn þá eitt dæmi um það, að að skömmtuninni hefur verið heldur slælega unnið. Þá vildi ég benda á það, sem nokkuð hefur verið minnzt hér á, það er skömmtunin gagnvart ungbörnum. Hún er framkvæmd á þann hátt, að ungbörn geta strax og þau koma í þennan heim fengið sinn kaffiskammt og samkvæmt stofnauka nr. 13 yfirhöfn, kjóla eða alfatnað, en hins vegar hefur þeim ekki verið séð fyrir aukaskammti af mjólk, sem mjög er nauðsynlegt. Þetta sýnir enn þá einu sinni, að skömmtun er ekki miðuð við hinar mismunandi þarfir einstaklinganna í þjóðfélaginu, því að þær eru mismunandi. Vissar stéttir hafa sérstakar þarfir, og til þess á að taka tillit, það er engin ástæða til að úthluta ungbarni yfirhöfn, en hins vegar er ástæða til að úthluta því aukaskammti af mjólk og fleiri nauðþurftum barna. Ég vil svo koma að nokkrum atriðum, sem hæstv. viðskmrh. hefur lagt alveg sérstaka áherzlu á og margendurtekið, að Þjóðviljinn, blað Sósfl., hafi hrætt fólk til að hamstra. Hæstv. ráðh. hefur oftar en einu sinni verið beðinn að koma með ummæli úr Þjóðviljanum þessu til stuðnings. Þetta hefur hann ekki gert, af því að hann getur það ekki. Það hefur hent hann sú leiðinlega skyssa að gerast þarna ósannindamaður. Það heita ósannindi á íslenzku, því miður. Enn fremur sagði hæstv. viðskmrh., að Þjóðviljinn, blað Sósíalistafl., hefði ekki aðeins hvatt fólk til hömstrunar í skrifum sínum, heldur sent auk þess starfsmenn sína eða kommúnista út og suður um bæinn í sama skyni. Þetta eru einnig ósannindi. Enn er hæstv. ráðh. staðinn að því að tala úr ráðherrastóli með þeim hætti, sem kallað er að fara með vísvitandi ósannindi. Þetta er mjög ömurleg staðreynd. En til þess að reyna, að bjarga sér út úr þessum ógöngum, - því að almennt er vitað að sósíalistar eru með réttlátri skömmtun, - les ráðh. upp bréf hér í þinginu frá skömmtunarstjóra ríkisstjórnarinnar. Ég vissi ekkert um þann mann áður annað en það, að hann hafði verið skrifstofustjóri hjá Sjálfstfl., og gat hann svo sem verið ágætur maður fyrir það. En svo er þetta embættisbréf hans. Ráðh. biður embættismann um umsögn og fær í svari illviljaðan áróður gegn einum stjórnmálaflokki, Sósíalistaflokknum. Ég hef heyrt, að þessi embættismaður hafi 13 þús. króna árslaun og væri gaman að fá það upplýst. Starf sitt hefur hann til þessa rækt á þá lund, að allur undirbúningur skömmtunarinnar er fálm eitt og ósköp, en síðan skrifar hann ráðherra í embættisnafni áróðursbréf gegn ákveðnum flokki. Í öllum siðuðum þjóðfélögum mundi slík embættisfærsla ekki þykja hárra launa verð. Í þessu fræga bréfi segir skömmtunarstjóri m. a., að Þjóðviljinn hafi hvatt fólk til hömstrunar, og sezt hann þannig á bekk með hæstv. ráðh. sem ósannindamaður. Það er mjög leiðinlegt. En svo kemur embættismaðurinn enn fremur með alveg nýjar upplýsingar, sem sé að því hafi verið hvíslað að fólki í búðum kommúnista, - eða kommúnistar hafi látið hvísla því þar, - að skömmtun stæði fyrir dyrum, og hvatt þannig til hömstrunar. Með „kommúnistum“ býst ég við, að átt sé við sósíalista, - og hverjar eru búðir þeirra? Ég veit, að ég fæ upplýsingar um það hjá hæstv. ráðh. Ég veit ekki til þess, að Sósíalistafl. né aðrir stjórnmálaflokkar eigi neinar búðir, - en sjálfsagt getur hæstv. viðskmrh. upplýst, hvaða búðir þetta eru og sagt ákveðið, í hvaða búðum fólk hafi verið að hvísla þessu, og hvaða fólk það var, því að það væri full ástæða til að láta það fólk svara til saka. Ég bíð nú og fæ að heyra skýringar hæstv. ráðh. En ég held, að það sé nú óhætt að setja skömmtunarstjórann á bekk með hæstv. ráðh. meðal þeirra, er segja ósatt. Og ég spyr hæstv. ráðh., hvort embættisfærsla skömmtunarstjóra sé sú embættisfærsla, sem hann óskar eftir að fá. Hann biður embættismanninn um umsögn, en fær í þess stað áróðursplagg gegn ákveðnum stjórnmálaflokki. Í þessu plaggi eru bein ósannindi, og því lýkur með orðunum: Gott er að hafa tungur tvær og tala sitt með hvorri. - Mér skilst, að hv. 2. þm. Reykv. eigi þá sneið, eða Sósíalistafl. í heild, það skiptir litlu máli, hvort er, þetta er skjalfest. Og nú spyr ég hæstv. ráðh., hvort honum þyki ekki ástæða til að benda skömmtunarstjóra á að gera greinarmun á því, hvort hann talar sem áróðursstjóri Sjálfstfl. eða opinber embættismaður. Ef hann skrifar sem áróðursstjóri, væri ekkert á móti orðalagi hans, ef hann færi með rétt mál, en sem embættismaður á hann að vera hlutlaus. Og í þessu sambandi vil ég drepa á það, sem hæstv. viðskmrh. hefur aftekið viðvíkjandi skófatnaði verkamanna, að sérstök úthlutun sé látin fara fram. Menn eiga heldur að leita til skömmtunarstjóra hverju sinni, er þeir þurfa á aukaskömmtun að halda. En guð hjálpi þeim, sem þurfa að leita til manns með slíka embættisfærslu, er vekur þær grunsemdir, að það sé ákvörðun stjórnarinnar, að starfið eigi að nota í áróðursskyni gegn vissum mönnum. Ég segi ekki, að þetta sé vilji hæstv. ráðh., en hann verður þá að taka afstöðu gegn slíkum embættismanni og slíkri embættisfærslu. Þá er það eitt mál, sem mig langar til að fá upplýst. Fyrir nokkru var auglýst uppboð á vefnaðarvöru hér í Reykjavík, og fylgdi það með, að varan yrði seld án skömmtunarseðla, og vakti þessi auglýsing að vonum mikla undrun. Hvaða eftirlit hefur hér verið haft? Það virðist vissulega vera greiðleið fyrir hamstrara, sem hafa tekið sér til inntekta þau ummæli Morgunblaðsins, að nú ætti að fara að skammta, að koma nú hamstri sínu í verð á slíkum uppboðum. Ég spyr hæstv. ráðh., hvort ekki sé meiningin að stöðva slíkt, hvort þetta uppboð hafi farið fram með hans vilja og vitund og hvort ekki hafi verið gerðar ráðstafanir til, að slíkt endurtaki sig ekki? Ég vona nú að fá skýr svör við öllu, sem ég hef gert fyrirspurnir um í ræðu minni, og skal ég aðeins að síðustu drepa á það helzta aftur: Sérstaklega óska ég eftir, að hæstv. ráðh. nefni hinar umtöluðu búðir kommúnista, svo að hægt sé að láta viðkomandi sæta ábyrgð fyrir það, sem þeim er borið á brýn. Þá voru það fyrirspurnir viðvíkjandi uppboðum, skömmtun á mjólk og fleiru, hvort ekki væri t. d. rétt að breyta skömmtuninni þannig að ungbörn fengju nauðsynlegan skammt af mjólk, en þá heldur minna af kaffi.

Viðskmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég hafði nú ekki ætlað mér að lengja þessar umræður meira, en hv. 6. þm. Reykv. hefur beint til mín svo ákveðnum fyrirspurnum, að ég tel rétt að svara þeim með nokkrum orðum. Ég gat þess í upphafi, að skömmtunina hefði borið að með meiri skyndingu en búizt hafði verið við, og átti áróður kommúnista einmitt sinn þátt í því að herða á eftir. Tíminn til ráðstöfunar var naumur, naumari en svo, að hægt væri að gera skömmtunarkerfið úr garði í öllum atriðum eins og menn hefðu helzt getað kosið. Það var því tekið það ráð að hafa skömmtunarfyrirkomulagið óbreytt frá því, sem verið hefur um skammtaðar vörur hér, þ. e. a. s., að allir fengju sama skammt. Hefði átt að mismuna mönnum við skömmtunina varðandi ýmsar vörur og reikna út allar hugsanlegar sérþarfir, þá hefði þurft miklu meiri undirbúning en um var að ræða. Ég hef áður getið þess, að það tók hálfan mánuð að prenta skömmtunarseðlana og þrjár vikur að dreifa þeim út, þannig að rúmur mánuður hlaut að líða frá því að skömmtuninni var slegið fastri og þar til kerfið var komið í lag. Þetta er ástæðan til þess, að skömmtunin er í því formi, sem hún er í, þrjá fyrstu mánuðina, eða til áramóta. Ákveðið hefur verið að verja þessu fyrsta tímabili til þess að gera þær lagfæringar á skömmtuninni, sem eðlilega munu reynast nauðsynlegar á reynslustigi fyrirkomulagsins, og fara inn á aðrar brautir í samræmi við það að loknum þessum þremur mánuðum. Viðvíkjandi fyrirspurn hv. þm. um sérstakan skammt til verkamanna vegna vinnuskófatnaðar og vinnufata á þessu tímabili, þá er hæpið að haga því á annan hátt en með undanþágum, því að ef prenta ætti og dreifa út skömmtunarseðlum fyrir aukaskammti, þá mundi vera komið fram undir áramót áður en því lýkur. Séu hins vegar einhverjir í kröggum á þessu tímabili, þá hefur verið hugsað að laga það á fyrrgreindan hátt, með því að veita þeim mönnum undanþágur. Ég kem þá aftur að upphafinu, er skömmtunin var ákveðin. og þeim hlut, sem kommúnistar og blað þeirra áttu í því að skapa erfiðleika, er verið var að koma henni á. Hv. 6. þm. Reykv. hefur nú að vísu auglýst mig ósannindamann í þessu sambandi, en ég ætla samt að reyna að finna orðum mínum lítils háttar stað. Þegar ríkisstj. ákvað að banna verzlunum að selja meira en ákveðið vörumagn til einstaklinga og mælti svo fyrir, að hver kaupandi skyldi rita nafn sitt undir úttektarnótur fyrir þeim vörum, sem hann keypti, þá voru einmitt gerðar sérstaklega hatramar árásir á þetta atriði í blaði kommúnista, Þjóðviljanum, og útmálað og bent rækilega á, hve auðvelt væri að fara á bak við þetta fyrirkomulag. Ég hef nú ekki Þjóðviljann við höndina til að lesa upp úr honum, en þessi áróður var endurtekinn blað eftir blað, það muna allir og geta lesið. Að vísu voru menn ekki beint hvattir til að hamstra, en mjög greinilega var bent á, hvernig hægt væri að komast í kringum þetta, og allur tónninn í blaðinu var sá, að lýsa því fyrir fólki, hve auðvelt væri að fara á bak við nótufyrirkomulagið, þar til skömmtunarseðlarnir kæmu út 1. október. Ég skal svo fúslega játa, að ég hefði heldur kosið, að ekki hefði þurft að grípa til víðtækrar skömmtunar, og hefði allt gengið eins og vonir stóðu til í efnahagsmálum þjóðarinnar, hefði ekki þurft að grípa til slíkrar skömmtunar. Ég á hér sérstaklega við benzín, það er mjög bagalegt að þurfa að grípa til víðtækrar skömmtunar á því og geta átt á hættu að draga þannig úr atvinnu manna. En þegar ljóst varð, hvernig ástandið er orðið, varð skömmtunin ekki umflúin, þó að kommúnistar hafi gert allt, sem þeir gátu, til að gera hana tortryggilega, áður en hún kom til framkvæmda. Eins og t. d. þegar sagt var frá því í Þjóðviljanum, að bílstjórar færu með tunnur að benzíntönkunum til að sækja benzín í þær, eins og til að ýta undir menn að hamstra benzíni, og m. a. vegna þess áróðurs varð að koma skömmtuninni á sem skjótast. Þjóðviljinn er eina blaðið í landinu, sem hefur ýtt undir menn að fara á bak við þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, og reynt að gera þær tortryggilegar. Viðvíkjandi fyrirspurn hv. 6. þm. Reykv. um söguburð kommúnista, þá get ég svarað honum því, að fyrir utan annað veit ég t. d. sjálfur persónulega um tvö tilfelli, sem ég hef rannsakað, þar sem menn úr þessum flokki sögðu frá skömmtun áður en hún kom til framkvæmda, og ég gæti nefnt nöfn þessara manna hér, ef ég vildi.

Ég þakka fyrir, ég óska eftir, að hæstv. ráðh. nefni nöfn þessara manna.

Ég get það, en geri það þegar mér sýnist og þegar mér þykir við eiga, ég er ekki að tala hér út í bláinn. Hvað skömmtunarstjóri hefur fyrir sér í sínu bréfi, er mér ókunnugt með öllu, en ég geri ráð fyrir, að hann geti fært rök fyrir sínu máli, ef á þarf að halda. M. ö. o.: Kommúnistar og blað þeirra eru staðnir að því að róa að hömstrun, og svo stendur hv. 6. þm. Reykv. hér upp og kallar mig ósannindamann. En ég beini þeirri ásökun heim til föðurhúsanna, til hans sjálfs. Ég veit svo ekki, hvort meira er um þetta að segja. Ég get ekki upplýst hv. þm. um það, hvaða búðir kommúnista skömmtunarstjóri á við í bréfi sínu, en ég geri ráð fyrir, að hann eigi við þær búðir, þar sem kommúnistar eru að starfi. Annars veit ég ekki nánar um þetta. sem stendur í bréfinu. - Um uppboðið, sem hv. þm. nefndi, veit ég ekki annað en það, að ég las auglýsingu um það, og mér er ekki kunnugt um annað en að það uppboð hafi verið stöðvað. En þessi áhugi hv. þm. fyrir þessu uppboði er einmitt ágætt dæmi um það, hvernig hann og flokksbræður hans reyna að grípa hvert tækifæri til að gera skömmtunarkerfið og framkvæmd þess sem tortryggilegast, en blása sig svo út af áhuga fyrir skömmtun að öðrum þræði eða í orði kveðnu. Þetta er það, sem kallað er í bréfi skömmtunarstjóra að hafa tungur tvær og tala sitt með hvorri.

Forseti (BSt) : Hv. 6. þm. Reykv. gerir athugasemd.



Ég hef nú rétt á tveimur ræðum samkvæmt þingsköpum. Ég hafði nú að vísu ætlað mér að tala stutt, en ég hef rétt á tveimur ræðum, þar eð umræður hafa hvorki verið takmarkaðar með forsetaúrskurði né atkvgr. Ræða hæstv. viðskmrh. var hin fróðlegasta. Hann upplýsti m. a., að reynslutími skömmtunarkerfisins væri nú raunar fram að næstu áramótum, og það er a. m. k. augljóst, að ekki veitir af reynslutímanum, og vel má vera, að gagnrýni sósíalista í blöðum og hér á Alþ. takist að kenna hinum tornæmu yfirvöldum eitthvað, svo að við fáum skömmtun, sem er byggð á skynsemi. Mér þótti vænt um, að hæstv. ráðh. skyldi gefa í skyn, að eftir áramótin verði horfið að því ráði að láta verkamenn fá sérstaka seðla, sem innkaupaheimild fyrir vinnufötum og vinnuskóm, og að það eigi þá aðeins að gilda til þess tíma, að verkamenn þurfi að leita til skömmtunarstjóra til að fá hjá honum undanþágur allra náðarsamlegast. Svo kom hæstv. ráðh. að því að sanna mál sitt um hömstrun á eftirfarandi hátt: Þegar tekin var upp sú regla að gera verzlunum að skyldu að láta viðskiptamenn kvitta fyrir því, sem þeir fengu, þá gerði Þjóðviljinn hatramar árásir á það. Mikið rétt. Allir eru sammála um, að það fyrirkomulag var hið fáránlegasta, og satt að segja er það óafsakanlegt fyrir ríkisstj., sem hefur verið við völd síðan í febrúar s. l. og haft aðgang að þaulreyndum skömmtunarreglum nágrannaþjóðanna, að undirbúa skömmtunina ekki betur. Því gat ekki farið hjá því, að slíkt handahófsfyrirkomulag yrði gagnrýnt af öllum almenningi. Og satt að segja held ég, að það hafi verið nokkurri tilviljun háð, hvort menn voru látnir kvitta fyrir úttekt eða ekki. Ég man t. d. eftir því, að ég keypti tvisvar vörur á þessu tímabili, er átti að kvitta fyrir. Ég get vel nefnt búðirnar, þótt hæstv. ráðh. gæti ekki nefnt búðir kommúnista. Í annað skiptið keypti ég ferðatösku hjá verzlun Haraldar Árnasonar í Reykjavík og kvittaði fyrir úttektinni, og er ekkert meira með það, en í hitt skiptið keypti ég ýmislegt smávegis í Kaupfélagi Eyfirðinga á Akureyri, sokka, hálsbindi og fleira, en þar var engin kvittun tekin. Og áreiðanlega hefur það ekki verið fyrir áhrif frá kommúnistum. Sannleikurinn er sá, að aðferð hæstv. ráðh. var svo fáránleg og klaufaleg, að hún hlaut að sæta gagnrýni og vera stundum höfð að engu, og ekki hefur hann enn getað sagt, hvað varð af þessum nótum, sem átti að draga frá skömmtuninni, - en hefur það verið gert? Og nú vil ég benda á eitt, að aðalhömstrunin var áður en þessar nótur komu í umferð; t. d. hömstrun skófatnaðar. Ég bendi á, að bein skömmtun skófatnaðar var tekin upp og komin í gildi áður en nótufyrirkomulagið var tekið upp. Og nú vil ég undirstrika það, að hæstv. ráðh. taldi í ræðu sinni, að kommúnistar og blað þeirra hefðu hvatt mest til hömstrunar með því að gagnrýna nótufyrirkomulagið. En eins og ég sagði áðan, var aðalhömstrunin áður en nóturnar voru fyrirskipaðar, gagnrýni sósíalista á því fyrirkomulagi kemur því ekki fram fyrr en aðalhömstruninni er lokið, því að ómögulega hafa kommúnistar getað farið að gagnrýna það fyrirkomulag áður en það stökk alskapað út úr höfði hæstv. ráðh., svo að sú ásökun, að þeir hafi verið valdir að hömstruninni, fellur gersamlega um sjálfa sig. Því að það skal ég segja ráðh. til viðurkenningar, að nótufyrirkomulagið dró nokkuð úr hömstruninni, það get ég borið nokkuð um, því að ég hef yfirlit yfir og fylgist með sölu mikils fyrirtækis hér í bænum, það er Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis. Og nú sagði ráðh., að kommúnistar hefðu kannske ekki beinlínis hvatt til hömstrunar í blaði sínu, en óbeinlínis þó. En áður hefur hann sagt, að þeir hafi beinlínis gert það, og þessi ummæli fá ekki staðizt hlið við hlið, þau stangast hálfóþyrmilega. Nú segir hann, að það hafi orðið óbein afleiðing af gagnrýni kommúnista á skömmtunarfyrirkomulaginu, að menn fóru að hamstra. Þá sagði hæstv. ráðh., að hann gæti nefnt tvo menn úr Sósíalistafl., sem hefðu gengið um bæinn til að hvetja menn til hömstrunar. Manni skildist, að þeir hefðu verið sendir út af flokki sínum í þessu skyni, en hæstv. ráðh. sagði það þó ekki. Og nú skora ég á hann að nefna þessa menn hér á Alþ., ég skora á hann. Ef hann gerir það ekki, þá er óhreint mjöl í pokanum. Þessir menn skyldu svo leiddir sem vitni til þess að fá úr því skorið, hvað hæstv. ráðh. hefur á bak við sig. En ég óska eftir að fá nöfnin fram nú þegar og einmitt hér á Alþ., svo að öllum megi vera kunnugt. Vill ekki hæstv. ráðh. reyna að gera svolítið skynsamlegri grein fyrir því, hvað það sé, sem skömmtunarstjóri kallar búðir kommúnista. Hann sagði í ræðu sinni áðan, að það væru líklega búðir, þar sem kommúnistar störfuðu. Eftir því eru búðir sjálfstæðismanna búðir, þar sem sjálfstæðismenn vinna, búðir framsóknarmanna búðir, þar sem framsóknarmenn vinna, og búðir alþýðuflokksmanna búðir, þar sem alþýðuflokksmenn vinna. En hvernig á að fara með búðir, þar sem fólk úr tveim, þrem eða öllum stjórnmálaflokkunum vinnur? Og hvernig er hægt að segja um skoðanir manna, því að sem betur fer eru menn ekki spurðir um pólitískar skoðanir, þegar þeir eru ráðnir til búðarstarfa. Þetta er því furðulegt fleipur hjá hæstv. ráðh. og einungis sönnun þess, hve gersamlega hann er kveðinn í kútinn með ósannindaáburð sinn í garð okkar sósíalista. Það var eitt atriði, sem kom skýrt fram hjá hæstv. ráðh. Hann var harðánægður með embættisrekstur skömmtunarstjórans. Maður, sem segir í embættisbréfi um pólitíska andstæðinga, að þeir hafi tungur tvær og tali sitt með hvorri, það er maður, sem hæstv. ráðh. líkar við. Ég hefði vænzt annars, því að slík embættisfærsla er ósæmileg og ætti að vera brottrekstrarsök, en ekki ástæða til sérstakrar viðurkenningar á Alþ. Íslendinga. Ég sé nú ekki ástæðu til að svara fleiri atriðum í ræðu hæstv. ráðh. En ég vona, að hann geri einhverja tilraun til að finna stað fullyrðingum sínum um þá menn, sem hann þóttist geta nafngreint, svo að réttarhöld geti verið hafin og kannað, hvað ráðh. hefur fyrir sér. Enn fremur óska ég þess, að hann geri ofurlítið skynsamlegri grein fyrir því, hvað eru „búðir kommúnista“, og ég skora á hann að skýra frá, hvenær sósíalistar hafa hvíslað að mönnum að hamstra og hvar slíkt hefur átt sér stað. En í vandræðum sínum út af illa framkvæmdu verki hefur hæstv. ráðh. gripið til þeirra ráða, sem sízt eru löguð til að afstýra vandræðunum eða auka hans hróður.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv. er nú alveg kominn upp að vegg. Hann viðurkenndi, að Þjóðviljinn hefði, hvenær sem tækifæri gafst, gagnrýnt fyrirkomulagið á takmörkun vörusölunnar, enda ekki annars úrkosta fyrir hv. þm., því að í Þjóðviljanum var þrástagazt á því, hve fáránlegt fyrirkomulagið væri og hversu auðvelt væri að fara á bak við það. Þetta hefur nú sannazt. Hvað viðvíkur sögusögnum manna á milli er hins vegar auðveldara að skjóta sér undan. Ég tók dæmi, sem ég get sannað hvenær sem er, en hér tel ég ekki vera réttan vettvang til þess. En hv. þm. sagði eitt, sem mér þótti bæði skömm og gaman að heyra. Hann sagðist hafa góða aðstöðu til að fylgjast með rekstri eins verzlunarfyrirtækis hér í bænum og sagðist hafa komizt að því, að nótufyrirkomulagið svokallaða hefði dregið úr vörusölunni, eða hafi sem sagt komið að notum. Ég hef fyrir löngu orðið þess var, að þótt grípa þyrfti til þessara ráðstafana án rækilegs undirbúnings, þá bar það þann árangur, að hamstrið hætti að mestu, þrátt fyrir áróður kommúnista á móti því. Það er hins vegar mikið verk að koma á víðtækri skömmtun, og ekkert kerfi verður fundið, sem ekki má finna að í upphafi. Sérstökum erfiðleikum olli og að þurfa að senda skömmtunargögnin til oddvita út um allt land. Ég sé nú ekki ástæðu til að fara um þetta mál öllu fleiri orðum. Ég tel, að það, sem af hálfu ríkisstj. hefur verið haldið fram um þetta, hafi reynzt rétt. Ég hef heldur aldrei mótmælt því, að gagnrýna mætti kerfið, og má sumt laga um næstu áramót, og annað hefur verið lagað án tillits til gagnrýni kommúnista, og var undirbúningur þess hafinn áður en málið kom fram.

Flm. (Steingrímur Aðalsteinsson) : Herra forseti. Með þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, er farið fram á, að ríkisstj. geri ráðstafanir til þess, að viðbótarvirkjanir verði gerðar í Soginu og Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu og að þessum virkjunum verði lokið svo fljótt sem verða má og eigi síðar en á árinu 1949. Eins og hv. þdm. er kunnugt, mun það vera um það bil helmingur landsmanna, sem á að fá raforku frá fyrrgreindum stöðvum, í fyrsta lagi til heimilisnota og í öðru lagi til þess hluta iðnaðar, sem rekinn er með rafmagnsorku. Það er því auðsætt, að það er geysiþýðingarmikið fyrir meginhluta landsmanna, að orkuver þessi séu fær um að veita þá orku, sem þörf er á á hverjum tíma. Eins og nú standa sakir, er orkuframleiðsla þeirra hins vegar ófullnægjandi, og raunar hafinn undirbúningur að stækkun stöðvanna og þar með viðurkennd hin mikla þörf, sem er á stækkun þessara orkuvera. Það er kunnugt, að höfuðborg landsins, Reykjavík, sem fær rafmagn frá Soginu, hefur þegar þörf fyrir meiri raforku en hægt er að framleiða, og til viðbótar hafa svo verið byggðar orkuveitur út frá Soginu til sveitanna hér fyrir austan fjall. Hafa þær ýmist verið tengdar við Sogsvirkjunina eða verða tengdar á næstunni, en vegna orkuleysis Sogsstöðvarinnar hefur nú orðið að loka hluta úr sólarhringnum fyrir strauminn til þeirra veitna, sem þegar hafa verið tengdar. Það er því ótvírætt, að vikuframleiðsla Sogsvirkjunarinnar er nú of lítil. Enn má gera ráð fyrir því, að raforkunotkunin hér fari vaxandi í nánustu framtíð, þannig að orkuvöntunin verði stórum meiri, er lengra líður, og það þegar á næstu árum. Það ríður því mikið á því, að þeirri viðbótarvirkjun, sem þegar er hafin við Sogið, verði hraðað sem mest og allt verði gert til þess, að framkvæmdin taki sem allra stytztan tíma. Um Laxárvirkjunina er alveg sömu sögu að segja. Næststærsti bær landsins, Akureyri, fær alla sína orku þaðan, og það er staðreynd, að orkuþörfin þar er meiri en fullnægt verði nú. Auk þess er ýmist verið að tengja nýjar veitur við virkjunina eða ákveða að byggja fleiri, þannig að orkuþörfin er orðin miklu meiri en Laxárstöðin geti fullnægt, bæði hvað snertir Akureyri og héruðin í kring. Um þá stöð er því eins og með Sogsstöðina, að fyrir því liggja ótvíræðar sannanir, að stækkunar er þörf, og sú þörf er þegar viðurkennd með því að hefja undirbúning að stækkun, enda þótt ekki sé enn ákveðið, hvernig þeirri stækkun skuli hagað eða hvaða aðili skuli framkvæma hana. Ég vildi geta þess hér um Laxárvirkjunina, að þörfin á stækkun hefur ekki aðeins verið viðurkennd af Akureyrarbæ, heldur einnig af hæstv. ríkisstj. og Alþ., því að þetta mál var hér á dagskrá í lok síðasta þings og var ríkisstj. þá með þáltill. heimilað að hefja undirbúning að stækkun virkjunarinnar og að festa kaup á efni og vélum í því skyni. Nú er það svo, að þessi heimild hefur ekki verið notuð, en í rauninni má vera, að ekki sé hægt að ásaka hæstv. ríkisstj. fyrir það, þar sem nauðsynlegum undirbúningsrannsóknum, t. d. um, hvaða vélar skyldi nota, var ekki lokið fyrr en í sumar. En nú, þegar þetta liggur fyrir, þá má ákveða, hvaða aðili skuli hafa framkvæmdina með höndum og hefja verkið, og tilgangurinn með þessari till. er að ýta á eftir því, að heimildin verði notuð og allar ráðstafanir gerðar til þess að viðbótarvirkjuninni verði lokið á sem stytztum tíma. Það mætti kannske ætla, að ekki væri sérstök þörf afskipta Alþ. á þessu stigi málsins vegna þeirrar heimildar, sem ríkisstj. hefur þegar fengið, og vegna þess að Reykjavíkurbær hefur ákveðið að hefja stækkun á Sogsvirkjuninni. En þó að undirbúningur sé hafinn, skiptir það, eins og áður er sagt, geysimiklu máli, að verkið taki ekki langan tíma. Ef framkvæmdin er tafin, geta orðið miklir erfiðleikar á því að útvega efni, t. d. nauðsynlegar vélar. Slík útvegun getur tekið langan tíma, og er því nauðsynlegt að byrja á verkinu sem fyrst. Ég hef fengið upplýsingar um, að vegna þeirra gjaldeyrisörðugleika, sem nú eru að vissu leyti fyrir hendi og hæstv. ríkisstj. hefur gert mjög mikið úr, þá sé ekki ennþá fengið nauðsynlegt gjaldeyrisleyfi til þess, að hægt sé að gera samning við þann erlenda verkfræðing, sem áformað var að fá til þess að gera áætlanir og uppdrætti um viðbót Sogsvirkjunarinnar. Í því tilfelli getur ekki verið um mjög háa upphæð að ræða, og þó að nokkrir gjaldeyrisörðugleikar séu fyrir hendi, þá nær það ekki nokkurri átt að láta það stöðva svona framkvæmdir, sem eru til brýnna nauðsynja fyrir þjóðina og beinlínis koma til með að skapa gjaldeyri. En þetta atriði og önnur, sem frekar smávægileg virðast, geta haft áhrif á undirbúningsstarfið og orðið þess valdandi, að byrjun verksins dragist of lengi og framkvæmdin verði ekki eins góð og skyldi. Kunnugir menn óttast, að ef dráttur yrði á málinu, t. d. með útvegun gjaldeyrisleyfa, þá geti það haft alvarlegar afleiðingar, eins og t. d. ef ekki væri sem fyrst hægt að gera samning við þann erlenda verkfræðing, er ég minntist á áðan, en hann er mjög eftirsóttur og hætt við, að hann ráði sig annars staðar, ef ekki takast samningar við hann sem fyrst. Slíkt atriði og ótal mörg önnur, sem til greina koma, geta haft geysimikla þýðingu, og má ekkert slíkt sem það að fá ekki nauðsynleg gjaldeyrisleyfi standa í vegi fyrir góðum og skjótum undirbúningi. Varðandi viðbótarvirkjunina í Laxá hefur raforkumálastjóri sótt um fjárfestingarleyfi fyrir þessa viðbót miðað við það, að verkið stæði í tvö ár, 1948 og 1949, en síðast þegar ég vissi, var leyfið ekki fengið. Ég vil vona, að ekki þurfi þó að standa á slíku leyfi, því að það þarf að liggja fyrir, strax og gengið hefur verið frá uppdrætti yfir viðbótina, svo að þeir, sem vilja bjóða í verkið, þurfi ekki að vera neitt hikandi. Það er tilgangurinn með þessari till., að Alþ., sem engan veginn getur talið sér þetta mál óviðkomandi, láti málið þegar í stað til sín taka og láti uppi vilja sinn um það, að ekki skuli standa á, að undirbúningurinn gangi sem bezt og að öllum hindrunum verði þar rutt úr vegi. Ég vænti þess, að hv. Alþ. sé sama sinnis og s. 1. vor og muni því með samþykkt þessarar till. veita ríkisstj. nauðsynlegt aðhald til þess, að leyfi fáist til kaupa á nauðsynlegum vélum og allt verði gert til þess, að verkinu verið lokið á sem allra stytztum tíma. Við höfum takmarkað tímann í till. þannig, að virkjununum skuli lokið ekki síðar en 1949, og liggja fyrir upplýsingar frá sérfræðingum, að það sé vel mögulegt, en þó því aðeins, að ekki verði neinn óeðlilegur dráttur á leyfisveitingum. Þessi till. er líka flutt til þess, að ríkisstj. undirbúi málið svo, að ekki þurfi að standa á þessum umræddu leyfum og verkinu geti orðið lokið á tilteknum tíma. Ég legg svo til. að þessu máli verði vísað til fjvn.

Forseti (JPálm) : Hæstv. atvmrh. hefur óskað að ræða þetta mál, en varð að fara á fund, svo að umr. verður frestað.

Flm. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Við höfum leyft okkur, nokkrir þm., að flytja hér á þskj. 31 þáltill. um að afnema vínveitingar á kostnað ríkisins. Ég flutti till. á síðasta þingi, sem var samhljóða þessari, en henni var vísað til nefndar og þar dagaði hún uppi. Þetta mál er því það kunnugt, þar sem það hefur áður verið til meðferðar, að ekki sýnist þörf frekari útskýringa. Ég get búizt við, að það verði talið eðlilegt að athuga málið í þingnefnd, og vil ég því leggja til, að umr. verði frestað og allshn. látin fá málið til umsagnar.