Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. hefur haft til athugunar frv. til laga um Handritastofnun Íslands, og hefur það verið rætt á nokkrum fundum. Svo sem fram kemur í nál. á þskj. 733, mælir n. með, að frv. verði samþykkt. Hv. 9. þm. Reykv. áskilur sér þó rétt til að flytja eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma varðandi heiti stofnunarinnar, en hann mætti á fundum n. í forföllum hv. 5. þm. Reykn, og að ósk hans. Hv. 5. þm. Austf. áskilur sér og rétt til að fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Um efni frv. vísast til athugasemda við það og fskj. og til framsöguræðu hæstv. menntmrh. við 1. umr. málsins í þessari hv. þingdeild. Menntmn. Nd. hafði frv, til ýtarlegrar athugunar. Var þar hreyft brtt., þó ekki varðandi heiti stofnunarinnar, brtt., sem fallizt var á að draga til baka, þar sem ekki gat orðið fullt samkomulag um það í nefndinni, en allir nm. voru hins vegar sammála um, að æskilegast væri að skapa sem bezta samstöðu um afgreiðslu málsins, svo sem fram kemur í nál. menntmn. Nd. Í menntmn. þessarar hv. þingdeildar var aðallega rætt um heiti stofnunarinnar, svo sem ráða má af áskilnaði hv. 9. þm. Reykv. um að flytja eða fylgja brtt. varðandi það efni. Ég sé, að enn hafa ekki komið fram brtt. við frv. og því ástæða til að ætla, a.m.k. á þessu stigi málsins, að full samstaða náist um frv., en einróma samstaða og afgreiðsla hv. alþingismanna á málinu yrði stofnuninni vissulega styrkur inn á við og þá ekki síður út á við.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Það hefur ekki orðið mikill ágreiningur hér á Alþingi um meginmál þessa frv. Hins vegar hefur gætt nokkurs skoðanamunar, a.m.k. hér í hv. Ed., á vali nafns þeirrar stofnunar, sem frv. fjallar um. Er það í raun og veru ekki neitt undarlegt, að skoðanir kunni að vera skiptar í því efni hér á Alþingi, þar sem vitað er um, að utan Alþingis eru skoðanir manna mjög skiptar um það, hvert heiti þessarar stofnunar eigi að vera. Þetta frv. mun í höfuðdráttum vera undirbúið af heimspekideild háskólans. Síðan mun það hafa farið um hendur háskólaráðs og til hæstv. ríkisstj., sem leggur frv. fram. En heimspekideild háskólans, sem frv. hefur undirbúið, hefur mjög ákveðið látið þá ósk í ljós, að stofnuninni yrði valið nafnið Stofnun Jóns Sigurðssonar. Hv. menntmn. Nd. bar þetta atriði undir heimspekideildina, og hún samþykkti innan sinna vébanda með fimm atkvæðum gegn einu að láta í ljós þá ósk, að stofnuninni yrði valið þetta nafn: Stofnun Jóns Sigurðssonar. Svipað hefur farið óskum stjórnar Félags íslenzkra fræða. Það félag hefur beint þeirri ákveðnu tillögu til Alþingis, að heitið Stofnun Jóns Sigurðssonar yrði valið. Hins vegar hefur háskólaráð aðspurt endurtekið ósk sína um, að því nafni yrði haldið, sem í frv. er: Handritastofnun Íslands. Þetta gerði háskólaráð nýlega og Þó að því er virðist mjög með hangandi hendi. Aðeins þrír menn í háskólaráði af sjö stóðu sem sé að þeirri samþykkt, en aðrir háskólaráðsmenn sátu hjá, þegar atkvæðagreiðslan um þetta efni fór fram, og þessir þrír háskólaráðsmenn taka það fram, að raunar telji þeir ekki heiti stofnunarinnar neitt aðalatriði, en héldu þó að því er virðist fast við sína tillögu af einhverjum ótilgreindum ástæðum, að því er þeir sjálfir segja. Auk heimspekideildar háskólans og stjórnar Félags íslenzkra fræða hafa ýmsir einstaklingar, sem sérstakan áhuga hafa á þessari væntanlegu stofnun, látíð sinar skoðanir í ljós og þar á meðal Nestor íslenzkra fræða, Sigurður Nordal prófessor. Hann skrifaði grein um þetta mál í Morgunblaðið 25, marz s.l. undir yfirskriftinni; Stofnun Jóns Sigurðssonar. Þar talar hann mjög eindregið því máli, að stofnuninni verði valið þetta nafn, og gerir grein fyrir, hvers vegna hann leggur þetta svo eindregið til. Ég mun ekki bera fram rök með eða móti heitinu Stofnun Jóns Sigurðssonar, en ég vil leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa örstuttan kafla úr grein próf. Sigurðar Nordals. Ég aðhyllist skoðanir þessa mæta manns í þessu efni, og það yrði þá um leið mín grg. fyrir þeirri skoðun, sem ég fer ekki dult með, að ég teldi heppitegast, að stofnuninni yrði nú þegar valið nafnið Stofnun Jóns Sigurðssonar. En próf. Sigurður Nordal segir svo í þessari grein m.a.: „Eins og kunnugt er af þingfréttum, hefur stofnun þessi í frv. ríkisstjórnarinnar verið nefnd Handritastofnun Íslands, og var Það nafn upphaflega ein af uppástungum heimspekideildar til bráðabirgða. Síðan hafa bæði Stjórn Félags ísl. fræða og heimspekideild mælt eindregið með öðru því nafni, sem þegar áður hafði komið til greina: Stofnun Jóns Sigurðssonar. Óhætt er að fullyrða, að þetta nafn hefur eignazt því meiri ítök í yfirgnæfandi meiri hluta þeirra, er íslenzk fræði stunda, sem þeir hafa rætt það og hugsað betur, - og ekki sízt hinum yngri mönnum. Í bréfi því, sem stjórn Félags ísl. fræða hefur sent menntmn. Nd. og síðan öllum þingmönnum, eru færð fleiri rök fyrir þessu nafni en hér er rúm eða ástæða til að telja upp, en lauslega skal minnt á Þessi atriði: 1) Þessari stofnun er ætlað miklu víðtækara starfssvið en nafnið handritastofnun mundi gefa til kynna. Þetta sést m.a. á því, að þjóðminjavörður er einn þeirra manna, sem sjálfkjörnir eru í stjórn hennar. Það mun líka auðsætt, að svo mikil þörf sem er á nýjum útgáfum og rannsóknum handrita, þá eru ýmsar aðrar rannsóknir íslenzkrar sögu, menningar og tungu ekki síður aðkallandi. 2) Eins og kunnugt er, verður það skilyrði af hálfu Þjóðþings Danmerkur, er handritunum verður skilað, að hér verði komið á. fót stofnun Árna Magnússonar á Íslandi (því að annar hluti þeirrar stofnunar verður áfram í Höfn). Það er líka óhjákvæmilegt, að handritin frá Danmörku verði látin hér í sérstakt safn og halda sínum gömlu númerum, sem áður hefur verið vitnað til, hvort sem þau eru úr Árnasafni eða Konungsbókhlöðu. Þessu skilyrði er ekki fullnægt með nafninu handritastofnun. Annaðhvort verður að kenna stofnunina alla við Árna Magnússon, sem flestum mundi Þykja ofrausn, eða hafa nöfnin tvö, og mundi þá ekki illa fara á því, að íslendingar notuðu tækifærið til þess að sýna nafni Jóns Sigurðssonar sömu ræktarsemi sem Danir nafni Árna Magnússonar. „Sýnist stjórn Félags ísl. fræða fara vel á þeirri verkaskiptingu, að þau útgáfu- og fræðistörf, er sérstaklega varða handrit Árnasafns, verði á vegum þeirrar deildar stofnunarinnar, er ber nafn Árna Magnússonar, en önnur útgáfustörf verði á vegum Stofnunar Jóns Sigurðssonar. Með því móti yrði á veglegan hátt minnzt þeirra tveggja manna, sem íslenzk fræði standa í hvað mestri þakkarskuld við.“ 3) Það verður að telja ómetanlegan styrk fyrir þessa stofnun, bæði út á við og inn á við, að vera kennd við þann mann, sem var bæði ástsælasti leiðtogi þjóðarinnar og brautryðjandi um vísindaleg vinnubrögð í íslenzkum fræðum. Með því mundi íslenzka lýðveldið minnast 150 ára afmælis Jóns Sigurðssonar á þann hátt. sem því væri samboðið, eins og íslendingar undir heimastjórn minntust aldarafmælis hans með stofnun Háskóla Íslands.“ Þannig farast próf. Sigurði Nordal orð í þessari grein. Eins og fram kemur í nál. hv. menntmn. þessarar deildar, áskildi ég mér rétt til að flytja brtt. eða fylgja brtt., sem fram kynnu að koma varðandi heiti stofnunarinnar. Ég fór ekki þar dult með skoðun mína, að ég teldi heitið Stofnun Jóns Sigurðssonar æskilegast. Þótt nokkrir aðrir hv. nm. væru að vissu marki veikir fyrir þessari skoðun, varð þó ekki samkomulag um að flytja brtt. í þá átt. Ég hafði jafnvel hugsað mér, ef til kæmi, að flytja brtt. varðandi nafn stofnunarinnar, en hef horfið frá því aftur. Það var athugað hér meðal hv. þdm., hvort möguleiki væri á eins konar málamiðlun í þessu efni, og kom þá fram í þeim viðtölum lausleg tillaga um, að inn í frv. yrðu sett ákvæði um, að heiti stofnunarinnar skyldi endurskoðað, þegar stofnun Arna Magnússonar yrði komið á fót. Um þetta atriði mun heldur ekki hafa fengizt nægilegt samkomulag, og mun því þýðingarlaust að flytja brtt, um þessi efni yfirleitt á þessu þingi hér í hv. deild. Tillögur um breyt. á nafninu mundu sennilega ekki ná fram að ganga, og þá er spurningin að ýmissa dómi, hvort ekki sé verr farið en heima setið. Mér er kunnugt um, að sumir þeir menn utan Alþingis, sem mestan áhuga hafa á nafnbreytingu, eru ekki alveg úrkula vonar um, að sú nafnbreyting geti orðið, þótt síðar verði. A.m.k. er Það næstum því gefið mál, að breytingin getur ekki gengið fram á þessu þingi. og þá verða þeir, sem breytinga óska, að lifa í voninni. Þegar handritin íslenzku koma heim frá Höfn, verður komið á fót sérstakri deild, væntanlega innan Handritastofnunar Íslands, sem ber nafnið Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi. Þá verður sennilega aftur tækifæri til þess að endurskoða nafngift stofnunarinnar í heild, og tel ég þá eins og fleiri betur farið að bíða og berjast, þangað til það tækifæri gefst.



Herra forseti. Ég þarf ekki að endurtaka þau rök, sem hv. síðasti ræðumaður flutti hér fyrir því, hvert sé í rauninni hið réttasta og sannasta nafn á þeirri stofnun, sem hér á að efna til. Rökin eru ótvíræð fram komin og birt í grg. með þessu frv. Félag íslenzkra fræða, heimspekideild háskólans og Sigurður Nordal prófessor hafa rökstutt þetta svo rækilega, að ég ætla mér ekki að bæta þar um. Ég geri ráð fyrir Því, að mikill meiri hluti þjóðarinnar mundi vera sömu skoðunar og þessir vísindamenn og fræðimenn, sem leggja til, að stofnunin heiti Stofnun Jóns Sigurðssonar. Samt er það svo, að það virðist ekki vera hægt að fá þetta nafn á stofnunina hér á hv. Alþingi nú. Andstaða gegn þessu nafni er ótvíræð, a.m.k. er það svo hér í hv. Ed. Hv. frsm. menntmn. gat þess, að menn hefðu leitazt við að hafa samkomulag um afgreiðslu þessa máls, og taldi, að bezt færi á því, að hér yrði um samkomulag að ræða. Ég er honum fyllilega sammála um það. Það væri æskilegast, að svo gæti orðið. Og ég ætla mér ekki fyrr en í síðustu lög að rjúfa þá samstöðu. Þess vegna vil ég beina því til hv. n., hvort hún vilji ekki enn, fyrir 3. umr., athuga til úrslita, hvort ekki er hægt að ná samkomulagi um nafn Þessarar stofnunar. Ég hafði hugsað mér að flytja brtt. við þessa umr. um nafn hennar. Ég ætla að fresta því í þetta sinn og geyma Það til 3. umr., og ég ætla mér í millitíðinni að bera mig saman við mestu áhugamennina í Háskóla Íslands um þetta nafn. En fari svo, að við verðum sammála um, að flytja skuli brtt. um þetta, þá geri ég það við 3. umr. Þess vegna endurtek ég þá ósk mína, að hv. n. athugi þetta rækilega til 3. umr., því að eins og ég sagði, vil ég ekki trúa, að ekki náist samkomulag um afgreiðslu málsins, fyrr en í síðustu lög. Ég hef orðið þess var, að menn kinoki sér við að eiga nú að fara að greiða atkvæði gegn till. um, að stofnunin heiti Stofnun Jóns Sigurðssonar, og ég skil það vel, að menn kunni að vera eitthvað feimnir við það, - en af hverju? Af því að þeir finna, að rökin eru mest og sterkust fyrir því, að stofnunin heiti þessu nafni, og þjóðin mun virða það, ef þetta nafn verður valið. Af því eru menn feimnir við þetta. En fyrst andstaðan er komin fram á annað borð í umr., andstaða gegn þessu nafni, þá eru menn ekkert of góðir til að sýna þá andstöðu í atkvgr. sjálfri. Ég endurtek því það, sem ég sagði áðan. Ég mun bera mig saman við áhugamenn í háskólanum um það, hvort till. þessi skuli flutt við 3. umr., og ef við verðum sammála um, að það skuli gert, þá geri ég það.



Herra forseti. Ég hef að vísu ekki skrifað undir nál. það, sem fyrir liggur, með fyrirvara, enda mun ég ekki með tilliti til þess, hvað nú er orðið áliðið þings, treystast til þess að bera fram eða fylgja brtt., sem fram kynnu að verða bornar. Hins vegar vil ég láta það koma fram hér, að ég tel málefnaleg rök að því hníga, að það nafn, sem stofnun þessari hafi verið valið, sé of þröngt með tilliti til þeirra verkefna, sem stofnuninni er ætlað að sinna samkvæmt frv. og grg. fyrir því. Tilgangur stofnunarinnar, eins og gerð er grein fyrir honum í 2. gr. frv., er víðtækari en það eitt að annast vörzlu, rannsóknir og útgáfu handrita. Enn skýrar kemur þetta fram í grg. frv., þar sem talað er m.a. um örnefnafræði sem sérstakt viðfangsefni þessarar stofnunar, er að því komi, að henni verði skipt í deildir, en örnefnafræði er auðvitað hlutur, sem er algerlega óskyldur vörzlu og rannsókn handrita. Ég tel því rétt, að sú skoðun komi fram við þessa umr. málsins, að nafn stofnunarinnar beri að taka til endurskoðunar á sínum tíma, þegar að því kæmi að skipta henni í deildir, svo sem heimilað er í frv. Hins vegar mun ég ekki á þessu stigi málsins láta í ljós sérstaka skoðun á því, hvaða nafn skyldi þá velja stofnuninni. Að kenna hana við Jón Sigurðsson mundi auðvitað mjög koma til álita. Fleiri hugmyndir munu þegar komnar fram og koma sennilega fram, áður en lýkur. Þessi rök, sem ég nú hef nefnt, hníga að því að mínu áliti, að þetta nafn sé of þröngt og því eðlilegt, að það komi til endurskoðunar. En eins og ég gerði grein fyrir í upphafi máls míns, mun ég samt ekki treystast til þess, þó að fram kynnu að koma brtt., að fylgja þeim vegna þess, hvernig nú er orðið ástatt með tíma þingsins.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hefja neinar umr. um þetta mál. Það vita allir, að það hafa verið töluverðar hugleiðingar í sambandi við nafn þessarar stofnunar, og sýnist sitt hverjum um það. Ég vil hins vegar raunverulega taka undir það, sem hv. 9. þm. Reykv. (AGl) hér sagði og mér fannst mjög skynsamlega hugsað frá sjónarmiði þeirra, er kynnu að vilja velja stofnuninni það nafn, sem hann gat um. Þetta mát hefur verið rætt manna á meðal hér í sambandi við meðferð málsins og ýmissa atvika vegna, og má vitna m.a. í það, sem hv. 11. þm. Reykv. sagði um að fara að taka það mál upp nú aftur á síðustu dögum þingsins. Eftir að fullt samkomulag hefur orðið um það í hv. Nd., þrátt fyrir það, þó að menn hefðu þar nokkuð mismunandi skoðanir á málinu, að stofna ekki til neinna deilna eða ágreinings um það og láta þá hugleiðingar um það efni bíða síðari tíma, þá vil ég taka mjög undir rök þessara manna um það efni, að það sé ekki hyggilegt að taka það mál upp nú, því að um það getur ekki orðið samkomulag. Af þeim sökum vil ég mjög beina því til hv. 4. þm. Vestf., að hann a.m.k. íhugi það, áður en hann kynni að leggja hér fram brtt. um það nafn, sem hann vék hér að, Stofnun Jóns Sigurðssonar, að það kynni síður en svo að greiða fyrir þeirri nafngift, ef farið yrði að ganga til atkv. um hana og það nafn yrði fellt, og það yrði á engan hátt til neinnar ánægju í sambandi við þetta mál. Ég vil beina því jafnframt til hans til íhugunar, af því að ég veit, að hann vill ekki flana að neinu í þessu efni. að það er auðvitað alveg vonlaust að fá þetta mál fram á þeim grundvelli að skírskota til þess, að menn muni ekki þora að greiða atkv. gegn þessu nafni, það er vist enginn feiminn við það út af fyrir sig. Ég vil hins vegar taka það fram, að ég hef ekki myndað mér neina fastmótaða skoðun um það, að endilega um alla framtíð skuli þessi stofnun heita Handritastofnun Íslands, og er búinn til athugunar á því síðar meir. En mér finnst það skipta meginmáli, að þetta mál verði nú afgreitt einróma héðan frá þinginu, eins og var gert í hv. Nd., þó að menn hefðu þar mismunandi skoðanir einmitt á þessu atriði. Það vinnst áreiðanlega tími til þess og gefst tækifæri til þess, eins og hv. 9. þm. Reykv. sagði, að taka nafngiftina til athugunar á síðara stígi málsins. Ég held, að það væri fyrir alla aðila, einnig þá, sem hafa áhuga á þessari sérstöku nafngift stofnunarinnar, Stofnun Jóns Sigurðssonar, til góðs, að málið væri látið bíða þess tíma.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð, sem ég vildi segja hér til viðbótar minni framsöguræðu með nál. Upphaflega var heiti stofnunarinnar þannig til komið í frv., eins og háskólaráð og heimspekideildin gengu frá því, að heimspekideildin gerði tillögur um nöfn og háskólaráð skyldi velja úr þeim nöfnum heiti á þessa stofnun, og háskólaráð valdi handritastofnunarheitið. Eftir að málið kom til meðferðar í þingnefnd í hv. Nd., var enn leitað umsagnar heimspekideildar og háskólaráðs. Heimspekideild tjáði sig þá með nafnbreytingu, en háskólaráð hélt fast við sína fyrri afstöðu. Nú er rétt, að það komi fram, vegna þess að heitið Stofnun Jóns Sigurðssonar hefur verið svo að segja eingöngu nefnt í sambandi við breytingu á nafni stofnunarinnar, að fyrir sumum hefur Það vakað frekar að fá breytingu á þessu nafni, sem er nú í frv., handritastofnun, heldur en endilega að þeir kysu þetta ákveðna nafn: Stofnun Jóns Sigurðssonar. Og það er rétt líka að láta koma fram, að það eru ýmsir þeirrar skoðunar, að það sé e.t.v. ekki það heppilegasta að tengja þessa stofnun nafni Jóns Sigurðssonar, stofnunin verði í eðli sinu eins konar deild úr háskólanum, enda kom það til umr. í menntmn. þessarar deildar, að það væri kannske eðlilegra og nafni Jóns Sigurðssonar enn meiri sómi sýndur með því að tengja nafni hans þá byggingu, sem verður reist yfir Landsbókasafnið og Háskólabókasafnið og þar sem þessi stofnun væntanlega mundi verða til húsa. Þessi hugmynd kemur beinlínis fram í niðurlagi fskj., sem fylgir aths. við frv. Ég vil leyfa mér að lesa upp þessa mgr., sem er svo hljóðandi: „Háskólaráð vekur jafnframt athygli á hinni brýnu nauðsyn, sem á því er, að hafinn verði á þessu ári undirbúningur að því að reisa Landsbókasafnshús, og telur háskólaráð, að vel færi á því, að það væri tengt minningu Jóns Sigurðssonar á sama hátt og þjóðminjasafnshús var tengt minningunni um lýðveldisstofnunina.“ Ég vil segja það hvað mig áhrærir, að ég mundi satt að segja fyrst og fremst skoða Háskóla Íslands sem stofnun Jóns Sigurðssonar, þótt ekki beri hann hans nafn. Hann var stofnaður á 100 ára afmæli Jóns Sigurðssonar. Þessi stofnun, sem frv. fjallar um, er eins konar afmælisgjöf til Háskóla Íslands á 50 ára afmæli hans. Háskólaráð er sá aðili, sem út á við kemur fram fyrir háskólans hönd, og ég verð að telja, að það hljóti að þurfa að liggja fyrir Þung rök, rök, sem þungt vega, til þess að gengið verði fram hjá tillögum og áliti háskólaráðs. Hv. 9. þm. Reykv. lét þess getið réttilega, að það hefði komið til tals að setja inn í frv. ákvæði um það, að nafnið skyldi síðar tekið til endurskoðunar. Nú ætla ég, að okkur hafi ýmsum sýnzt, að það væri ástæðulaust út af fyrir sig, vegna þess að það mál hlýtur auðvitað alltaf að standa opið að taka heitið upp til endurskoðunar, og getur þar t.d. hver þm. haft frjálsar hendur með uppástungu síðar, ef svo sýndist. Hv. 4. þm. Vestf. beindi því til menntmn., að hún tæki tillögu, sem mér skildist hann boða, brtt., - þó kvaðst hann mundu áður ræða við háskólans menn um hana, - að nefndin tæki hana til athugunar milli umr. Ég tel, að það sé vitatilgangslaust. Nefndin er búin að þrautræða svo þetta atriði, að ég held, að frekari umr. um það í nefndinni muni ekki bera neinn árangur í því, að afstaðan breytist.



Herra forseti. Út af því, sem hv. 6. þm. Norðurl. e. sagði hér áðan, að hann vænti þess, að ég flaustraði ekki fram neinni brtt. að svo komnu, þá skal ég endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ég mun bera mig saman við áhugamenn í háskólanum um það nafn, sem ég ræddi um, nú á milli umr., og ef það verður samkomulag milli mín og þeirra um, að till. skuli flutt, þá flyt ég hana. Þetta kalla ég ekki að flaustra málinu af. Leggi þeir gegn því, telji þeir það á einhvern hátt óheppilegt og vilji síður, að þáð verði gert, þá geri ég það ekki. Ég er því ekki með neitt flaustur hér. Ég hef sleppt að flytja brtt. við þessa umr. Ég hef óskað eftir, að hv. nefnd athugi þetta enn nánar á milli umr., og bíð eftir því. Og ég ætla að nota tímann einnig til þess að ræða við áhugamenn í háskólanum um þetta. Hv. þm. taldi, að þdm. mundu ekki verða feimnir við að greiða atkv. gegn því, að stofnunin héti Stofnun Jóns Sigurðssonar. Það getur vel verið, að þeir séu það ekki sumir. Af hverju eru þeir þá eiginlega að biðjast undan því, að till. komi fram? Eitthvað er að, og hverju getur till. spillt, þó að þeir þm. greiði atkv. á móti þessu nafni, sem eru núna að tala á móti því? Er það eitthvað hættulegra í máli að greiða atkv. gegn því heldur en að tala á móti því? Ég skil ekki þá afstöðu. Ef menn eru á móti því, að stofnunin heiti Stofnun Jóns Sigurðssonar, þá eru þeir það alveg jafnt, þótt þeir greiði ekki atkv. gegn því, þegar ekki er borin fram í því till. Það er orðið opinbert fyrir það, svo að ég sé engan eðlismun á því að standa gegn þessari nafngift, tala gegn henni, heldur en þá að greiða atkv. gegn henni. Hv. frsm. þessa máls segir, að það muni engan árangur bera að ræða þetta frekar í hv. menntmn. Hún um það. Ég ræð ekki við það, þó að hún telji ekki til neins að gera það. En ég hef sagt, hvað ég vilji gera eða muni gera, og það á ekki að fara á milli mála, að ég mun ekki flaustra af neinni tillögu hér, nema svo fari, sem ég hef hér tvisvar sinnum tekið fram, þ.e. að áhugamenn í háskólanum telji rétt, að till. komi fram.



Herra forseti. Það er meginefni frv. þessa að auka lífeyrissjóð togarasjómanna á þann veg, að hann nái einnig til undirmanna á farskipum, þar með talin varðskip. Undirmenn þessir hafa frá 1. jan. 1959 greitt 4% af kaupi sínu í lífeyrissjóð og skipafélögin greitt 6% á móti. Þessar greiðslur hafa yfirleitt runnið til lífeyrissjóða viðkomandi skipafélaga, nema hjá Skipaútgerð ríkisins og landhelgisgæzlunni, þar hefur framlögum verið safnað saman og þau geymd í sjóði, án þess að undirmennirnir fengju nokkra aðild að tilteknum lífeyrissjóði. Hjá hinum skipafélögunum hafa undirmennirnir hins vegar orðið félagar í lífeyrissjóði, en þó með þeim annmarka, að þeir hafa enga aðild átt að stjórn þessara lífeyrissjóða hjá skipafélögunum, en slíka aðild hafa yfirmennirnir hins vegar haft. Með samþykkt frv. yrði því undirmönnum á skipum landhelgisgæzlunnar og Skipaútgerðar ríkisins tryggð aðild að lífeyrissjóði togarasjómanna, en undirmenn á öðrum skipum yrðu fluttir yfir í lífeyrissjóð togarasjómanna frá hinum einstöku lífeyrissjóðum skipafélaganna. Sá galli er á lífeyrissjóðaskipulagi okkar, að menn, sem flytjast milli sjóða, geta yfirleitt ekki flutt áunnin réttindi með sér. Lífeyrissjóði togarasjómanna er þó heimilt að kaupa réttindi handa þeim manni, sem flyzt úr sjóðnum og fær aðgang að öðrum lífeyrissjóði, ef sjóðurinn, sem maðurinn flyzt yfir til, er lögbundinn eða viðurkenndur af fjmrn. Hér er um mikilsverð réttindi að ræða, sem veitast munu undirmönnum á farskipum, ef frv. þetta verður samþykkt. Það hafa borizt mótmæli gegn frv. Þessu frá áhöfnum allmargra togara. Eru mótmælin reist á því, að togarasjómenn telja það skerðingu á rétti sínum að hleypa farmönnum inn í sjóðinn. Þessi andmæli eru á misskilningi byggð. Í fyrsta lagi mun togarasjómönnum ekki hafa verið ljóst, að farmennirnir leggja á borð með sér þriggja ára framlög ásamt vöktum og ágóðahlut. Í öðru lagi eru störf farmannanna áhættuminni en störf togarasjómanna og því sennilegt, að sjóðurinn verði fyrir hlutfallslega minni útlátum við tilkomu þeirra. Hins vegar má gera ráð fyrir, að hlutfallslega minni ágóði falli sjóðnum í skaut vegna brottfarinna sjóðfélaga við þessa breytingu. Þegar öllu er á botninn hvolft, tel ég miklu meiri líkur á, að lífeyrissjóður togarasjómanna eflist við inngöngu undirmanna á farskipum heldur en hið gagnstæða, enda hlýtur það að öðru jöfnu að vera lífeyrissjóði til styrktar, að sjóðfélögum fjölgi. Ef frv. þetta nær fram að ganga, verða allir togarasjómenn, svo og undirmenn á öllum kaupskipaflotanum, í einum og sama lífeyrissjóði. Með þessu er mikið áunnið. Háseti á kaupskipi, sem hættir starfi þar og verður þá háseti á togara, er þá við bæði störfin í einum og sama lífeyrissjóði. Háseti á Eimskipafélagsskipi, sem skiptir um atvinnu og verður háseti á skipi hjá Sambandinu, verður þá líka kyrr í sama sjóðnum, en þarf ekki, eins og nú gildir, að flytjast milli lífeyrissjóða og tapa réttindum í hinum fyrra sjóði. Að vísu kemur hér á móti, að háseti, sem hækkar upp í yfirmannsstöðu hjá sama skipafélagi, getur orðið að skipta um lífeyrissjóð samkv. reglum frv., í stað þess að vera kyrr í sjóði viðkomandi skipafélags. Þó ber þess að gæta, að samkv. 3. gr. frv. er heimild fyrir því að hafa þennan mann kyrran í togaralífeyrissjóðnum, og ef hann flyzt úr sjóðnum, þá er keyptur fyrir hann réttur í sjóðnum, sem tekur við honum. Það má auðvitað finna ýmis dæmi um menn, sem geta haft hag eða óhag af þeim breytingum, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég tel þó ekki orka tvímælis, þegar á heildina er litið, að það, sem ávinnst, sé meira en það, sem glatast. Einu má ekki heldur gleyma: þessi aukning togaralífeyrissjóðsins er spor í áttina að einum allsherjarlífeyrissjóði fyrir alla sjómenn. Vinnuveitendur farmanna hafa fram til þessa aðeins greitt 6% af föstu kaupi þeirra í lífeyrissjóð. Þegar undirmenn á farskipum eru komnir yfir í lífeyrissjóð togarasjómanna, breytist þetta, því að samkv. reglum togaralífeyrissjóðsins á vinnuveitandi að greiða 6% af heildarárslaunum, en þar er öll yfirvinna meðtalin. Þar sem undirmenn á farskipum hafa oft mjög mikla yfirvinnu, - hún er í mörgum tilfellum 1/3 hluti af öllu kaupi þeirra, felst nokkur kjarabót þeim til handa í því að fá 6% lífeyrissjóðsálagið einnig greitt á yfirvinnukaupið. Heilbr.- og félmn. hefur rætt frv. þetta á nokkrum fundum og leitað umsagnar margra aðila um málið. Hafa skoðanir þessara umsagnaraðila verið nokkuð skiptar. Meiri hl. n. telur rétt að mæla með samþykkt frv. með tilteknum breytingum, sbr. þskj. 730. Ég vil þá að lokum gera örstutta grein fyrir þessum brtt. n. Það er fyrst breyting við 3. gr. frv., en breytingin er í því fólgin að taka af öll tvímæli um, að undirmenn á varðskipum heyri einnig undir þessi lög og flytjist yfir í lífeyrissjóð togarasjómanna. Þá er jafnframt tekið fram um farskipin, að þar sé átt við bæði skip, sem notuð séu til farþegaflutninga og vöruflutninga, vegna þess að orðið „farskip“ er ekki svo skýrt, að það gæti kannske orkað tvímælis, hvernig ætti að skilja það, en til þess að taka af allan vafa um, að hér sé átt við bæði skip, sem annast farþega- og vöruflutninga, þá er sú skýring tekin inn í breyt. á 3. gr. Þá er einnig bætt við 3. gr. í sambandi við heimild útgerðar farskipa til að tryggja yfirmönnum lífeyrisréttindi í sjóði þessum, þá er því bætt við: „ef samkomulag næst um það við stéttarfélög yfirmanna.“ 2. brtt. er við 1. mgr. 5. gr., en sú grein fjallar um það, hve margir eigi sæti í stjórn sjóðsins og hverjir skipi stjórnarmenn. í frv. var gert ráð fyrir, að sjóðurinn væri skipaður 5 mönnum, en meiri hl. n. leggur til, að hann verði skipaður 7 mönnum og þar verði bætt við fulltrúum frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og frá Vinnumálasambandi samvinnufélaganna. Þetta er gert af þeim ástæðum, að allir yfirmenn á togaraflotanum eru í Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, og það er því eðlilegt, að þeir eigi fyrirsvarsmann í stjórn sjóðsins. Á hinn bóginn er það svo, að allstór hluti farmanna starfar hjá Skipadeild SÍS, en hún er meðlimur í Vinnumálasambandi samvinnufélaganna, og það er því rétt, að Vinnumálasambandið fái einnig fulltrúa í sjóðsstjórnina. Og þá er enn fremur lagt til í brtt., að sömu aðilar skipi hver um sig einn varamann, enda verður að telja það eðlilegt í svona fjölmennri stjórn, að þar séu varamenn tiltækir, svo að ekki þurfi að standa á því, ef einhver aðalmanna forfallast. Þá er 3. brtt. við 13. gr. frv., en í 13. gr. er sagt, að upphæð ellilífeyrisins sé hundraðshluti af meðallaunum hlutaðeigandi sjóðfélaga síðustu 10 starfsár hans. Nú hefur komið ábending um það frá Farmanna- og fiskimannasambandinu, að þetta gæti í sumum tilfellum verið ranglátt gagnvart yfirmönnum á togurum, skipstjórum og stýrimönnum, þar sem þeir væru oft fyrri hluta ævinnar skipstjórar, en síðari hluta ævinnar hættu þeir skipstjórnarstarfi og gerðust hásetar eða bræðslumenn á togurunum, og það væri ósanngjarnt gagnvart þessum mönnum, að upphæð ellilífeyris hjá þeim miðaðist við 10 síðustu starfsárin, þegar þeir eru e.t.v. á lægstu laununum. Þess vegna var gerð þarna á breyting í till. n., þannig að við sé bætt: „eða síðustu 20 starfsárin, ef það er sjóðfélaga hagfelldara. Ég hygg, að þó að það sé aðeins meiri hl. n., sem stendur að þessum brtt., þá telji þó þeir nm., sem eru í minni hl., að þessar brtt. séu einnig til bóta.



Herra forseti. Þetta frv. kom fram hér á Alþingi snemma í febrúar. Það hefur mestan þann tíma legið í salti hjá hv. heilbr.- og félmn. og í raun og veru virzt vera lítill áhugi hjá n. að afgreiða þetta mál nú. Ég er ekki frá því, að raunverulega hafi meiri hluti hv. nm. óskað þess í hjarta sínu, að þetta frv. fengi að daga uppi á þingi að þessu sinni. Um áramótin 1958-1959 fóru fram allviðtækar samningaumleitanir um fiskverð og fleira, og í þeim samningaumleitunum komu fram m.a. eindregnar kröfur frá sjómönnum þess efnis, að lífeyrissjóður yrði stofnaður, lífeyrissjóður, sem næði einnig og sérstaklega til bátasjómanna. Það var ríkisstj. Emils Jónssonar, að ég hygg, sem skipaði nefnd 7 manna til þess að gera tillögur í samræmi við þessar kröfur sjómannanna, semja till. um lífeyrissjóð, sem næði til sjómanna almennt. Þessi n. var skipuð 3 fulltrúum frá sjómönnum, 3 frá útgerðarmönnum og 1 oddamanni. En fulltrúar af hálfu sjómanna voru þeir Tryggvi Helgason, Jón Sigurðsson og Kristján Guðmundsson. Þessi nefnd klofnaði og skilaði hvor hlutinn sínu nál. Fulltrúar sjómanna gerðu till. um, að stofnaður yrði einn lífeyrissjóður fyrir alla íslenzka sjómenn og að sá sjóður yrði tengdur lífeyrissjóði togarasjómanna. Í grg. minni hl. fyrir þessum till. var m.a. bent á, að sjómenn skiptu oft um stöður, þeir byrjuðu margir hverjir lífsstarf sitt á litlum skipum víðs vegar um landið og færu síðan margir á stærri skip síðar á ævinni, togara eða kaupskip. Þannig væri töluverð tilfærsla sjómanna frá einni tegund skipa til annarra. Meiri hluti n. lagði hins vegar til, að stofnaðir yrðu fleiri lífeyrissjóðir sjómanna og að þeir sjóðir væru yfirleitt tengdir fyrirtækjunum. Ég hygg, að það frv., sem hér liggur fyrir, sé raunverulega áframhald á þessum tilraunum, áframhald í þá átt að sameina í einn sjóð lífeyrissjóði sjómanna, þannig að lífeyrissjóður næði til allra sjómanna. Ef þetta er rétt, þá verð ég að segja, að þetta frv. er mjög ófullkomin byrjun að því verki. Hún er sérstaklega ófullkomin fyrir það, að með frv. fá raunverulega ekki fleiri sjómenn lífeyrissjóðsréttindi en þegar hafa. Aðalgallinn að mínum dómi er sá, að ákvæði frv. taka ekki til þess stóra hóps sjómanna, sem engin lífeyrissjóðsréttindi hafa nú, þ.e.a.s. bátasjómanna. Það eina í þessu frv. er það, að það er verið að sameina undirmenn á kaupskipum og togaramennina í einn sjóð. Þetta er í raun og veru mjög lítið spor í rétta átt, svo lítið spor, að ég fyrir mitt leyti hefði varla talið það ómaksins vert að stíga það að þessu sinni. Ég tel, að þetta litla spor hefði allt eins vel getað verið óstigið og látið bíða, þar til myndarlegra átak yrði gert. Við þetta bætist svo það, að mjög eindregin mótmæli hafa borizt frá þeim aðilum, sem gæðanna eiga að njóta. Það eru hvorki meira né minna en á milli 10 og 20 togaraáhafnir, sem hafa gert sér það ómak í vetur, eftir að þetta frv. kom fram, að senda símskeyti til Alþingis til þess að mótmæla þessu. Mér þykir rétt að leyfa hv. þdm. að heyra orðalag eins eða tveggja af þessum símskeytum frá togaraáhöfnunum. Skipshöfnin á Skúla Magnússyni segir svo í sínum mótmælum: „Vér undirritaðir höfum rætt frv. yðar um upptöku undirmanna á fragtskipum í lífeyrissjóð togarasjómanna og mótmælum því allir eindregið að hleypa öðrum inn í svo fjársterkan sjóð, sem þeir einir mundu hafa not af, þar sem allar líkur benda til, að togaraútgerð á Íslandi leggist niður. Nú viljum vér skora á yður, hv. alþm., að fella frv. þetta, þar sem það er borið fram án vitundar og samþykkis togaramanna. - Skipstjóri og skipshöfn b/v Skúla Magnússyni.“ Áhöfnin á Fylki orðar sín mótmæli á þennan hátt: „Við undirritaðir skorum á hv. alþm. að fella frv. um upptöku farmanna í lífeyrissjóð togarasjómanna, sem borið var fram án samþykkis sjómanna. Þar sem óvíst er um framtíð togaraútgerðar á Íslandi, teljum við ekki rétt að hleypa öðrum inn í fjársterkan sjóð, sem yrði farmönnum einum til hagsbóta. - Skipstjórinn og allir skipverjar b/v Fylki. Skipverjar á Hvalfelli segja svo: „Erum allir andvígir upptöku farmanna í lífeyrissjóð togarasjómanna, samkvæmt undirskriftum um borð. - Skipstjórinn og allir skipverjar b/v Hvalfelli. Þessi er þá afstaða togarasjómanna til þessa frv. En eru þá ekki talsmenn undirmanna á kaupskipum ánægðir með þetta? Nei, þeir eru það ekki heldur. Farmanna- og fiskimannasamband Íslands hefur sent hv. heilbr.- og félmn. þessarar deildar grg., sem felur í sér mjög eindregna gagnrýni og raunar mótmæli gegn þessu frv. Farmanna- og fiskimannasamband Íslands segir í þessari grg. m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með tilvitnun til þess, sem hér hefur verið rakið, viljum við leggja til, að hæstv. Alþingi fresti afgreiðslu þessa máls, meðan unnið sé að allsherjarlausn á vandamálum í sambandi við vernd lífeyrisréttinda, þegar skipt er um starf, og flutning þeirra á milli sjóða, svo og að endurskoðun á framangreindum ákvæðum í lögum um lífeyrissjóð togarasjómanna.“ Og þeir taka það fram, að ef svo fari, að frv. verði samþykkt, þá telji þeir óhjákvæmilegt að gera á því allvíðtækar breytingar. Og þeir telja upp í fimm liðum a.m.k. þær breytingar, sem þeir telja óhjákvæmilegt að gera á frv., eigi það að verða að lögum. Íslenzku landhelgisgæzlunni, sem einum aðila þessa máls, var einnig sent þetta frv. til umsagnar, og hún svaraði á þá leið, að hún teldi nýmæli frv. ekki heppilegt og áliti, að æskilegt væri, að allir starfsmenn stofnunarinnar væru hjá sama lífeyrissjóði, t.d. lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Samband ísl. samvinnufélaga, sem einnig var spurt álits, lætur þá skoðun í ljós, að frv. sé óþarft og ekki til bóta, þar sem lífeyrisréttur þeirra manna, sem hér um ræðir, hefur þegar verið tryggður. Mér þykir þetta frv., eins og ég tók fram áðan, ná harla skammt. Það tekur ekki til þeirra sjómanna, sem sérstök ástæða var til að Þetta frv. tæki til, bátasjómanna, heldur tekur það til sjómanna, sem að verulegu leyti eru þegar tryggðir. Þessi staðreynd gerir það auðvitað að verkum, að miklu minni ástæða er til að flýta afgreiðslu frv. Þegar svo bætist við, að þeir aðilar, sem hlut eiga að máli, og yfirleitt aðilar, sem spurðir hafa verið álits, gagnrýna frv. í þeirri mynd, sem það er, telja það óþarft og ekki til bóta, þá tel ég enn meiri ástæðu til að athuga málið betur, ef ekki nú á þessu þingi, þá á næsta þingi. Þess vegna er það, að minni hl. hv. heilbr.- og félmn. leggur það til, að frv. verði vísað til hæstv. ríkisstj. til nánari athugunar.



Herra forseti. Ég vildi aðeins gera hér örstutta athugasemd út af ræðu hv. frsm. minni hl. í framsöguræðu minni gerði ég grein fyrir því, að mótmæli togarasjómanna væru ekki á rökum reist, og þarf ég ekki að endurtaka það. En hv. frsm. minni hl. sagði, að farmennirnir eða undirmennirnir á farskipunum væru ekki heldur samþykkir þessari breytingu, og vitnaði þar um til mótmæla frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands gegn samþykkt frv. Hv. frsm. athugar það ekki, að undirmenn á farskipum eru ekki í Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, það eru eingöngu yfirmenn á farskipum og yfirmenn á togurum, sem þar eru, þannig að Farmanna- og fiskimannasambandið kemur fyrst og fremst fram sem umsagnaraðili í þessu máli og fyrirsvarsaðili yfirmanna á togurum. Og það var gengið til móts við óskir Farmannasambandsins með því tvennu að veita því aðild að stjórn sjóðsins og með því að heimila að miða við 20 ára starfstíma í staðinn fyrir 10, eins og síðasta brtt. meiri hl. gerir ráð fyrir. Undirmenn á farskipunum eru hins vegar meðlimir í Sjómannafélagi Reykjavíkur og Sjómannasambandi Íslands, og frá báðum þessum samtökum komu eindregin tilmæli til n. um að samþykkja frv. Þess má líka geta, að þegar nefnd sú starfaði, sem upphaflega átti að semja frv. um lífeyrissjóðinn, en síðan klofnaði, þá lét hún fara fram skoðanakönnun á kaupskipaflotanum um það, hvort undirmenn þar vildu láta flytjast yfir í lífeyrissjóð togarasjómanna, og sú skoðanakönnun sýndi þá niðurstöðu, að undirmennirnir voru þess yfirleitt mjög fýsandi. Og þá má að lokum benda á, að það hlýtur almennt séð að vera meira virði fyrir undirmenn á farskipum að komast í lögbundinn sjóð heldur en að eiga lífeyrisréttindi sín undir kaup- og kjarasamningum við sína vinnuveitendur. Hv. frsm. minni hl. nefndi líka hér mótmæli frá landhelgisgæzlunni, þar sem hún teldi æskilegt, að undirmenn á varðskipunum yrðu meðlimir í lífeyrissjóði opinberra starfsmanna. Þessir undimenn eru því miður ekki fastir starfsmenn í sömu merkingu og aðrir opinberir starfsmenn. Þetta eru menn, sem kannske eru við þetta starf í nokkra mánuði eða nokkur ár í senn og skipta svo um atvinnu. Það er þess vegna því miður ekki grundvöllur fyrir hendi, þar sem þeir eru ekki nægjanlega fastir eða varanlegir starfsmenn, til þess að það sé unnt að láta þá verða aðila að lífeyrissjóði opinberra starfsmanna.