Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Tilgangur þessa frumvarps er sá, að bæta úr tveim göllum, sem eru á sjódómalögunum frá síðasta þingi, og menn hafa rekið sig á. Fyrst er farið fram á það, að felt sé úr 1. gr. laganna ákvæðið um, að þeir, sem sjódóm sitja, skuli hafa sérþekkingu á siglingamálefnum. Sá skilningur hefir verið í þetta ákvæði lagður, að allir, sem til sjódóms eru kjörnir, yrði að hafa sérþekking á siglingamálefnum. En nú segir í sjódómslögunum, 2. gr.: »Þá eina má tilnefna og skipa sjódómsmenn, sem eru 30 ára að aldri, hafa óflekkað mannorð, eru fjár síns ráðandi, búsettir innan sjódómsþinghárinnar, og hafa sérstaklega þekking á siglingum, útgerð, vélastörfum, vörum eða vátryggingarmálefnum« Tilgangur 2. gr. er sá, að veita dómaranum aðstoð sérfróðra manna í þeim málefnum, sem þar eru talin. En eftir 1. gr. laganna þurfa sjódómendur að hafa sérþekking á siglingamálefnum. Nú getur hæglega svo farið, að sumstaðar, jafnvel hér í Reykjavík, verði ekki unt að fá tvo menn með sérþekking á siglingamálefnum og þar að auki á öllum hinum málefnunum, sem talin eru í 2. gr. En nægilegt er, að sjódómandi hafi sérþekking á einhverju þessara atriða, því er hann á um að dæma. Fyrir því er lagt til að fella burt þetta skilyrði, sem 1. gr. setur, sérþekking á siglingamálefnum, hjá öllum, sem til sjódóma eru kjörnir. Hin breyt.till. við frv. fer fram á það, að kostnaður við sjódóma verði greiddur úr landssjóði. Í 5. gr. sjódómslaganna er hinum útnefndu sjódómendum ætlað 4 kr. dagkaup, en ekkert um það sagt, hver kaupið eigi að greiða. Menn hefir mjög greint á um þetta atriði. Sumir segja, að málshöfðandi eigi að greiða kostnaðinn; aðrir, að báðir málsaðilar eigi að greiða hann, og enn aðrir, að um kostnaðinn skuli fara líkt og um kostnað við landamerkjamál. Í áður gildandi lögum heyrðu öll sjódómsmál undir venjulega dómstóla, og þurfti ekkert að borga dómaranum fyrir dómarastörf. Hér væri því framið hróplegt ranglæti ofan í áður gildandi lög, ef nú ætti einstaklingar að bera kostnaðinn við sjódómana, auk þess sem brotið væri á móti þeirri grundvallarreglu í voru réttarfari, að allir eigi ókeypis réttarvernd. Þessi kostnaður getur oft numið miklu, ef dómurinn atendur lengi, og orðið fátæklingum erfiður. Tökum t. d. mál milli háseta og útgerðarmanns. Þar gæti þetta ákvæði beint leitt til þess, að fátæklingurinn gæti ekki náð rétti sínum, vegna þess að hann brysti nægt fé fram að leggja til að kosta sjódóminn. Eg skal ekki fara fleiri orðum um frumv. nú. Vona eg, að því verði vísað til 2. umr. án nefndar.

Flutn.m. (Guðmundur Eggerz): Eins og frv. ber með sér, fer það fram á, að eftirlaun ráðherra verði afnumin, jafnframt því, sem nýju stjórnarskipunarlögin ganga í gildi. Þetta mál hefir áður verið á dagskrá hér í þinginu, en strandaði á því, að menn töldu ekki unt að koma því fram nema með stjórnarskrárbreytingu. Þetta frumv. er flutt nú vegna framtíðarinnar. Því að það má telja líklegt, að hér fari eins og annarsstaðar, að stjórnarskifti verði tíð, og þá geta ráðherraeftirlaunin orðið mikill baggi fyrir landið, einkum þegar tillit er tekið til þess, að í stjórnarskrárfrv. því, sem nú er á ferðinni, er fjölgun ráðherra heimiluð með einföldum lögum. Það er ekki lítil fúlga, sem ungur maður fengi í eftirlaun, ef hann yrði ráðherra og lifði t. d. 30 ár eftir að hann léti af embættinu. 3000 kr. í 30 ár eru 90,000 kr. án þess að reiknaðir sé vextir og vaxtavextir. Það hefir verið sagt, að ósanngjarnt væri að afnema eftirlaun ráðherra, úr því að aðrir embættismenn hafi eftirlaun. En því er til þess að svara, að ráðherrar sitja venjulega stuttan tíma, og í öðru lagi má taka tillit til þess, að nú er uppi á teningnum, að afnema eftirlaun allra embættismanna, og sé eg ekki, að embættismennirnir þurfi að sjá svo mjög eftir eftirlaununum, úr því að almenningur lítur með svo mikilli óánægju á þau sem hann gerir. Þá hefir það og verið borið fram á móti þessu máli, að ekki mundi verða hægt að fá hæfa menn til þess að gegna ráðherraembættinu, ef eftirlaunin væri afnumin. Eg get ekki fallist á, að þetta hafi við nokkur rök að styðjast. Eg hygg, að enginn taki að sér að verða ráðherra vegna eftirlaunanna. Og þeir menn, sem í ráðherrastöðu komast, munu venjulega hafa það álit á sér, að þeim verður ekki skotaskuld úr því að hafa ofan af fyrir sér eftir að þeir hafa mist ráðherratignina. Eg sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um málið. Það er svo einfalt, að þess gerist ekki þörf. Eg hafði hugsað mér, að nefndarkosning væri óþörf, en nú sé eg, að breyt.till. er komin fram frá háttv. þm. Ak. (M. Kr.) og verð eg þá að leggja til, að 5 manna nefnd verði kosin til þess að íhuga þá tillögu, þó að eg fyrir mitt leyti sjái ekki neina ástæðu til að taka hana til greina.

Magnús Kristjánsson : Eg skal byrja á að geta þess, að prentvilla hefir slæðst inn í breyt.till., 1913 í staðinn fyrir 1903. Það hefir reyndar ekki neina verulega þýðingu, en eg minnist aðeins á það, til þess að það verði leiðrétt. Breyt.till. mín þarf ekki neinna verulegra skýringa við. Eg hefi komið fram með hana af þeirri ástæðu, að mér þykir frumv. ganga helzt til langt. Það er að vísu satt, að sá orðrómur hefir leikið á, að ráðherraeftirlaunin muni, að einhverju leyti, hafa verið orsök til ýmislegs þess, sem miður hefir farið í stjórnarfari voru nú undanfarið, eða með öðrum orðum, að þau hafi að nokkru leyti verið undirrót æsinga þeirra, sem leitt hafi til stjórnarskifta og mikið vafamál er um, að haft hafi heppilegar afleiðingar. Sé gengið út frá því, að slíkur orðrómur sé á verulegum rökum bygður, þá get eg ekki neitað að stefna frumvarpsins sé réttmæt en það mætti fara einhvern milliveg í þessu máli. Þótt eftirlaunin yrði ekki afnumin með öllu, gæti þó verið heppilegt að takmarka þau að einhverju leyti. Þessvegna hefi eg leyft mér að koma fram með brt. á þskj. 82, sem gengur í þá átt, að ráðherrar njóti eftirlauna fyrstu þrjú árin eftir að þeir fara frá völdum. Eg þykist ekki þurfa að mæla mikið með þessari tillögu minni, því að við nánari íhugun hygg eg, að menn verði að játa, að hún sé á nokkrum rökum bygð. Mér skilst, að það eitt sé ekki nægilegt, að maður sé fáanlegur til að taka þessa stöðu að sér. Það er ekki nákvæmlega sama, hver maðurinn er, og það er skylda þingsins fyrst og fremst, að vanda sem allra bezt valið á slíkum manni. Þetta hygg eg, að öllum komi saman um. En þá er hitt líka sjálfsagt, að það tjáir ekki að bjóða þessum manni nein smánarkjör. Eg álít valið svo mikils virði, að ekki beri að horfa í það þótt það hafi dálítið aukinn kostnað í för með sér, að fá sem nýtastan mann í ráðherrastöðuna. Það vita allir, að þeim mönnum, sem eru virkilega mikilhæfi, samvizkusamir og duglegir, bjóðast svo mörg tækifæri til að komast í vel launaðar stöður, að þeir myndi trauðla kæra sig um ráðherraembættið, ef eftirlaunarétturinn yrði með öllu afnuminn, nema til kæmi sérstök valdafíkn eða metorðagirnd eftir svo tiginni stöðu. Eg verð að segja, að mér er þriggja ára tímabilið ekki beinlínis neitt kappsmál, og myndi eg vel geta gengið inn á breyt.till., sem gerði ráð fyrir fimm ára eftirlaunum.



Mér virðist þetta mál vera harla mikilsvert, og er eg eindregið þeirrar skoðunar, að nauðsyn beri til að afnema ráðherraeftirlaunin. Þetta mál hefir áður legið fyrir þinginu, en ekki náð fram að ganga. Hefir því verið haldið fram, að ef eftirlaunin yrði afnumin, myndi ráðherra fremur sitja í trássi við vilja meiri hluta þings og þjóðar, og var það upphaflega talin ein helzta ástæðan með því að veita ráðherra eftirlaun, að hann hefði þá enga freistingu til slíks. Eg tel það sjálfsagt, að ráðherra viki frá völdum, þegar hann hefir ekki lengur traust meiri hl. þingsins, enda er það þegar orðin venja. Í ráðherrastöðuna munu venjulegast veljast menn, sem ekki eru í neinum fjárhagslegum kröggum og geta lifað eins góðu lífi þótt þeir sleppi embættinu. Munu það fyrst um sinn venjulegast verða sýslumenn, eða lögfræðingar, sem gæti sezt í sín fyrri embætti aftur. Það er mjög hættulegt, ef sú venja kemst á, að ungir menn, sem komist hafa í ráðherrastöðu, en verða von bráðar að sleppa henni, setjist í helgan stein og geri ekki neitt. En með það finst mér ráðherra vera gefið undir fótinn með eftirlaununum, því að vel má lifa af 3000 krónum án þess að þurfa að hafa nokkurt starf á hendi. Þetta getur líka orðið stórt fjárhagsspursmál fyrir landið, sérstaklega ef ráðherrum fjölgar, eins og við má búast að verði, og verður þá ekki lengi að safnast í drjúga fúlgu, ef þeir verða margir á tiltölulega stuttum tíma, sem rétt öðlast til svo hárra eftirlauna. Vitanlega er þetta mál töluvert áhugamál þjóðarinnar, og getur það naumast gengið að kveða niður þær raddir, sem krefjast afnáms þessarra eftirlauna. Þær raddir eru á seinustu tímum orðnar ærið háværar hjá þjóðinni, og enginn getur með réttu neitað því, að þær sé sanngjarnar.



Eg skal vera stuttorður. Það þekkja allir hvaða skoðun almenningur hefir á eftirlaununum yfirleitt. gröfurnar um að afnema öll eftirlaun eru orðnar allháværar hjá þjóðinni, en stjórnarskráin hefir ataðið í vegi fyrir því, að það væri hægt, þótt þingið féllist á það. Nú má búast við, að stjórnarskrárbreyting gangi í gildi, og er þetta frv. bygt á því. Vér flutningsmennirnir tókum ekki stökkið svo stórt, að fara fram á afnám allra eftirlauna, vegna þess að það mál er ekki nægilega undirbúið. En vér hefðum helzt viljað geta afnumið eftirlaun þess ráðherra, sem nú tekur við, en sáum að það var ekki hægt, vegna ákvæða núgildandi stjórnarskrár. - Eg get ekki annað séð, en að ráðherraembættið sé fullsómasamlega launað, svo ekki þurfi að láta eftirlaun fylgja því. Það er líka skoðun manna úti um land, að eftirlaunin sé til þess, að menn sækist eftir ráðherraembættinu um of þeirra vegna, og verði þannig til að efla valdafíkn og flokkadrátt í landinu. Það sýnist því fullkomlega vera tími til kominn að kippa þessu í lag. Auk þess liggur í loftinu fjölgun ráðherra, og verður peningaspuramálið fyrir landið því meira, eftir því sem fleiri menn öðlast rétt til eftirlaunanna. Það hefir komið fram brt., þar sem gert er ráð fyrir, að ráðherra hafi eftirlaun í 3 ár. Eg get ekki í fljótu bragði aðhylst þessa tillögu, og álít rétt að taka sporið í einu, svo að þjóðin þurfi ekki að segja, að þessi eftirlaun sé til spillingar. Eg get heldur ekki skilið, að vér getum ekki fengið hæfa menn til að gegna þessu embætti, þótt eftirlaunin yrði afnumin.

Flutn.m. (Skúli Thoroddsen): Að því er snertir frumv. sem hér liggur fyrir, þá er það gamall kunningi þingsins, þar sem eg flutti samakonar frumv. á síðasta alþingi, og hafði þó flutt það nokkrum sinnum þar áður. Því miður hefir málið þó enn ekki náð fram að ganga, og er það þó, sem von er, mjög mikið áhugamál þeirra manna, sem hér eiga hlut að máli, eins og eg hefi á undanförnum þingum þrásinnis sýnt fram á, enda bent þá og á nauðsynina, sem til þess ber, að Hólshérað, með Bolungarvíkurverzlunarstað, verði gert að sérstöku læknishéraði og nenni eg því ekki að tína þau rök öll upp aftur að svo komnu, en læt mér nægja að vísa til þeirra í þingtíðindunum. Eg geri það því að tillögu minni, að frv. verði vísað til nefndarinnar, sem skipuð hefir verið til að íhuga læknahéraðamálin, og vænti þess, að hún taki málið þá til sem rækilegastrar yfirvegunar.



Þetta litla frv. er flutt fyrir tilmæli ábúanda jarðarinnar Núps. Hann hefir búið á jörðinni í mörg ár og vill nú kaupa hana. En sá er hængur á, að sýslunefndin hefir lagt á móti sölu jarðarinnar. Ábúandinn hefir því snúið sér til þingsins og hefir bréf hans hér að lútandi verið lagt fram í lestrarsalnum. Í hreppnum, sem jörðin liggur í, hafa verið haldnir tveir fundir um málið síðastliðið vor, annar fyrir en hinn eftir sýslufund, og var það einróma ósk fundanna, að ábúandinn fengi jörðina keypta. Núpur liggur yzt í Öxarfirði - er ekki mikil jörð, en stendur til bóta, ef komið verður þar upp vatnsveitingum. En ábúandi getur ekki lagt í eins mikinn kostnað til þess meðan hann er leiguliði og hann mundi gera, ef hann væri eigandi jarðarinnar. Til þess að kostir hennar komi að fullum notum þarf hún að komast í sjálfsábúð. Sveitin, sem jörðin liggur i, hefir í hyggju að koma sér upp heyforðabúri, og hefir það orðið að samningum milli ábúandans og sveitarbænda, að sveitin fengi 50–100 heyhesta ítak í jörðina árlega um aldur og ævi, ef jörðin fengist keypt. Það, sem aftraði því, að málið næði fram að ganga á sýslunefndarfundi, var það, að menn höfðu fyrr meir álitið, að jörðin lægi vel fyrir læknissetur. Þetta var það, sem sýslunefndin bar fyrir sig, þegar hún lagði á móti sölu á jörðinni. Í sýslunefndargerð fundarins, sem haldinn var 16.–17.maí síðastliðinn segir svo, að héraðsbúar hafi fyrr ætlað jörðina fyrir læknissetur. En þótt þetta hafi verið vilji manna fyrr, þá hefir sá vilji breyzt, því að nú hefir læknissetrið verið ætt við Kópasker, og héraðsbúar hafa reist lækni þar timburhús. Þessi ástæða sýslunefndar er því þar með fallin úr sögunni. Jörðin lá að sönnu að sumu leyti vel við sem læknissetur. En þar sem nú lækni hefir verið reist hús að Kópaskeri, og það er eina kauptúnið, sem mestur hluti læknishéraðsins sækir til, og símastöð verður sett þar á næsta ári, þá væri ástæðulaust að fara að breyta til í þessu efni og færa læknissetrið innar í sveitina. Eg get því ekki annað séð, en ástæða sýslunefndar sé ekki á rökum bygð og hún hefði því með góðri samvizku getað orðið við beiðni ábúandana. Það kemur ekki þessu máli við, hvaða skoðun menn hafa á þjóðjarðasölulögunum yfir höfuð. Eg skal geta þess, að sjálfur er eg þeim andstæður, en fyrst þau gilda á annað borð, þá er það hart, að einstaka maður njóti ekki sama réttar og aðrir. Það er síður en svo, að eg vilji selja þær jarðir, sem svo stendur á um, að salan geti komið í bága við hag almennings. En eins og sést á sveitarfundargerðunum, sem eg nefndi áðan, þá fer því fjarri, að svo sé ástatt hér. Eg vona, að þetta litla frv. fái framgang og skoðun manna á þjóðjarðasölumálinu bitni ekki á því Vegna þess, að nokkuð mörg fylgiskjöl eru með frv., sem væri æskilegt að menn kynti sér, þá vil eg leggja til að kosin verði 5 manna nefnd í málið.



Enda þótt eg búist við að þetta frv. verði sett í nefnd, vil eg þó strax við þessa umr. segja fáein orð til þess að benda á, hve óheppileg braut það er, ef alþingi fer að gefa heimild til þess að selja þjóðjarðir til einstaklinga með sérstökum lögum. Tilgangur þjóðjarðasölulaganna er sá, að því að eins skuli þjóðjarðir seldar einstaklingum, að þær lendi í höndum ábúanda, og líkindi sé til þess að sjálfsábúðin haldist til frambúðar. Ef nú þingið fer með sérstökum lögum að hlutast til um sölu jarðanna, þá hlýtur þetta aðalprincip að raskast, og það jafnvel þótt sú sala, sem um er að ræða, sé til ábúandana sjálfs, eins og hér á sér stað, ef það er í trássi við tillögur sýslunefndar. Þá skapast það fordæmi, að þingið taki fram fyrir hendurnar á sýslunefndunum, sem þó hefir verið falið að gæta þess, að lögin nái tilgangi sínum og þeim jörðum sé eigi fargað, sem heppilegar eru eða geta orðið til opinberra nota. Enda er það auðsætt, að alþingi er að þessu leyti mikið verr sett heldur en sýslunefndirnar - það vantar kunnugleika í flestum tilfellum. Eg ætla ekkert að fara út í það nú, hvort ástæður þær, sem hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) kom fram með fyrir því, að alt mælti með því, að þessi jörð yrði seld. Og eg get hugsað, að dómur sýslunefndar hefði orðið annar, ef henni hefði verið kunnugt um sveitafundina, sem hv. þm. gat um. Það er ekki ólíklegt, að sýslunefndin verði annarar skoðunar næst, ef þessi gögn verða lögð fyrir hana og þá er hægt að selja ábúanda jörðina samkvæmt gildandi þjóðjarðasölulögum. Hve mikil sanngirni sé í því, að selja þessum leiguliða jörðina fer eg ekki út í. Aðalatriðið er það að skapa ekki fordæmi, þannig, að aðaltilgangi laganna verði raskað.

Frams.m. (Benedikt Sveinsson): Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) sagði, að »aðalprincip« þjóðjarðasölulaganna væri það, að jörðin kæmist í hendur ábúenda. Eg get ekki annað séð, en þessu aðal-»principi« sé fullnægt með þessu frumvarpi. Hér er það einmitt ábúandinn, sem fer fram á að fá jörðina keypta. Og ekki get eg skilið það, að háttv. þingm. setji það fyrir sig, að sveitarfélagið á að fá ítak í jörðinni með góðum kjörum. Þetta er fremur útfærsla á »principinu«, en brot á því. Þá virtist háttvirtur þingmaður vera þeirrar skoðunar, að sýslunefndirnar ætti að ráða öllu í þessum málum. Það getur verið gott og blessað, að leggja þetta undir sýslunefnd og oft koma þar auðvitað fram skynsamlegar athugasemdir, sem skylt er að hlíta. En óneitanlega virðast athugasemdirnar stundum vera svo af handahófi gerðar, að varhugavert er að gera sýslunefndirnar að hæstarétti í þessum málum. Vér höfum einmitt dæmi þessa úr Norður-Þingeyjarsýslu. Þar hefir sýslunefnd mælt á móti sölu þriggja jarða: Presthóla, Ærlækjar og Núps - alt af þeirri ástæðu, að þær lægi vel sem læknissetur eða skólasetur og væri »vel í sveit komið«. En svo var læknissetrið sett á fjórðu jörðina. Og eina skólahúsið, sem reist hefir verið í þessum sveitum, er einmitt á gamalli þjóðjörð, sem sýslunefndin sá ekkert athugavert við að selja. Menn sjá á þessum dæmum, hve veigamikil rök þessi muni vera. Það þýðir ekki að skírskota til ástæðna, sem einu sinni hafa verið fyrir hendi, þegar þær eru fallnar úr sögunni, nema þingm. vilji geyma þessar jarðir eins og einhvern forngrip, svo sem tíundarlögin, af því að einhverjum hafi fyrr á tímum dottið í hug að nota þær til læknisseturs eða skólajarðar. En skólajörð verður Núpur trauðlega nokkurn tíma, þar sem hann er yzt á sveitarenda. Háttvirtur þingmaður sagði, að líklegt væri, að úrskurður sýslunefndar hefði orðið annar, ef henni hefði verið kunnugt um sveitarfundinn, sem eg nefndi áðan. En sýslunefndin vissi einmitt vilja sveitarinnar í þessu efni, því að fyrri fundurinn, sem eg gat um, var einmitt haldinn á undan sýslufundi og þar samþykt áskorun til hana um það, að mæla með sölu jarðarinnar. En þessi tregða á því, að fá samþykki Sýslunefndar, stafar víst mest frá oddvita hennar, og svo er mér skrifað af skilríkum manni úr þessari sveit, að eini maðurinn af bændum þar, sem andvígur sé sölunni, sé einmitt sýslunefndarmaðurinn þeirra. Annars skal eg ekki fara um þetta fleiri orðum nú, vegna þess, að eg býst við, að nefnd verði kosin í málið, og gefst mér þá kostur á að skýra það nánara.



Eg heyrði það á ræðu háttv. þingm. N.-Þing. (B. Sv.), að við erum sammála í þjóðjarðasölumálinu. En í því greinir okkur á, að þegar frumvarp um sölu einhverrar þjóðjarðar liggur fyrir, þá drögum við mismunandi ályktanir af þessari sameiginlegu skoðun. Af því að eg er mótfallinn sölu þjóðjarða, dreg eg þá ályktun, að ekki beri að selja þessa jörð, sem hér er um að ræða, fremur en aðrar. En háttv. þingmaður N.-Þing. (B. Sv.) álítur, að það komi ekki í bága við skoðun hans á þjóðjarðasölumálinu, að hann greiði atkvæði með sölu þessarar jarðar. Aftur á móti lít eg svo á, að fyrst eg er þessarar skoðunar, þá hljóti eg að nota hvert tækifæri, sem mér gefst, til þess að hindra það, að landssjóðsjörð verði seld. Hér er um eitt tilfelli af þessu tægi að ræða. Ef til vill mætti segja, að það væri ekki hættulegt, að láta það »slarka« í þetta skifti. En háttvirtur þingmaður gaf það í skyn, að búast mætti við fleiru af þessu tagi, og því vildi hann, að nefnd yrði skipuð »tendensinn« gægist hér fram, en hann er sá, að færa sviðið alt af meir og meir út, auka söluna. Þetta telur hv. þingmaður ekkert hættulegt, og þó er hann á sama máli og eg, að sala þjóðjarða sé skaðleg. Það gæti auðvitað komið til mála, til þess að hindra þjóðjarðasöluna, að afnema lögin frá 1905, en það álít eg ekki rétt að svo stöddu. Eg er hræddur um, að það mæltist illa fyrir út um land, ef þau yrði nú afnumin, mönnum að óvörum. Annað mál væri það, að vér háttv. þingm. gætum komið oss saman um, að bera fram þingsályktunartillögu, þess efnis, að skora á stjórnina, að takmarka sem mest sölu þjóðjarðanna. Þegar þess er gætt, að lögin frá 1905 eru að eina heimildarlög, sem leggja stjórninni á vald, hvort jarðirnar verða seldar eða ekki, þá hlýtur hún að taka til greina áskorun þingsins um takmörkun á sölu jarðanna. Eg er á þeirri skoðun, að þessi þjóðjarðasala sé eitt hið hættulegasta fyrir lánstraust landsins. Það var réttilega tekið fram, landinu til ágætis, í einni skýrslu, sem nýlega var prentuð, hvað það ætti mikið af fasteignum. Þær eru, og halda ætíð áfram að vera, hin eina eign þess, sem mölur og ryð fær eigi grandað, ef eg mætti svo að orði kveða. Og eftir því, sem framfarirnar aukast og meira er varið til þess, að bæta hag landsmanna, eftir því vaga þær meira í verði. Eg veit, að því hefir verið haldið fram, til meðmæla þjóðjarðasölunni, að æskilegt sé, að bændur eigi jarðir sínar sjálfir, til þess að þeir hafi fulla hvöt til þess að bæta þær, og því hefir jafn. vel verið haldið fram, að þetta muni stemma stigu fyrir Vesturheimsferðum. En eg er eigi sannfærður um þetta; eg hygg, að vel mætti takast að fá jarðirnar fullvel setnar og gera menn ánægða að búa á þeim sem leiguliðar, ef breytt væri byggingarkjörunum á landssjóðsjörðum í heppilegra horf. Með því væri hægt að fá líka útkomu og yrði ef þeir ætti jarðirnar sjálfir, hvað bætur á þeim snertir. Eg skal svo ekki segja meira að sinni, en eg mun nú sem oftar, er eg fæ tækifæri til þess, leggja á móti því, að meira sé gert að þessari stóru útsölu á þjóðjörðum, sem landssjóður byrjaði á 1905, og haldið hefir áfram síðan.



Eg vildi aðeins segja örfá orð út af skoðanamuninum milli háttv. 1. þingm. Rvk. (Sv. B.) og háttv. þingm. N. Þing. (B. Sv.) á lögunum og afleiðingum þeirra. Eg get ekki séð, að nokkur réttlátur þingmaður geti neitað þessum manni um það nú, sem áður hefir verið margleyft öðrum eftir sömu lögum. Verð eg því, þótt eg sé annars á móti þjóðjarðasölu, að gera mér það að reglu, að vera með frumvörpum eins og þessu, meðan þjóðjarðasölulögin eru í gildi. Því að hitt nær ekki nokkurri átt, að fara nú alt í einu að meina mönnum sömu hlunnindi og aðrir hafa náð, samkvæmt þessum lögum, og gera þá þannig að hlutræningjum. Á hinn bóginn tel eg það ekki meira en meðal karlmennskuverk, að kippa lögunum um sölu þjóðjarða úr gildi, ef menn vilja ekki selja jarðirnar, og til þess skal mitt atkvæði ætíð vera á reiðum höndum. En hingað til hefi eg sívalt þótzt þess fullviss, að ekki myndi tjá að freista þess, að fá þau úr gildi numin, og meðan svo stendur hefi eg ekki viljað ljá liðsinni mitt í þinginu til þess, að reka albogann í þenna og þenna mann, sem ef til vill á tífalt meiri sanngirniskröfu til þess að fá jörð sína keypta, en ýmsir aðrir, sem það hnoss hafa hlotið. Eg fæ eigi betur séð, en að hér gildi gamla setningin: »aut est, aut non est, tertium non datur«. Annaðhvort vilja menn selja jarðirnar eða ekki. Áskorun til stjórnarinnar tel eg ekki heldur réttu leiðina, en ef háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) vill flytja frumv. þess efnis, að nema þjóðjarðasölulögin úr gildi, þá skal eg vera meðflutningsmaður að því. En þangað til mun eg greiða atkvæði með því, að þessi maður fái jörð sína keypta eina og aðrir, því að eg þekki ekki það réttlæti, að sumir menn eigi að eiga meiri rétt, en aðrir.  (Jón Magnússon: Er það nú víst?)  . Já. - Eg kannast að vísu við menn, sem gera kröfu til þess, að eiga meiri rétt en aðrir, en eg er ekki farinn að viðurkenna þá kröfu enn þá.

Benedikt Sveinsson Háttv. þm. Dal. (B.J.) hefir nú að mestu tekið af mér ómakið og sýnt fram á það, hvað er aðalatriðið í þessu máli. Eg endurtek það, að það kemur í rauninni ekki þessu máli við, hverja skoðun menn hafa á þjóðjarðasölu alment. Það er ætíð rangt, að beita harðræði við einstaka menn og láta ekki lögin ganga jafnt yfir alla. Í sambandi við þetta skal eg geta þess, að úrskurður sýslunefndar um þetta efni er alls ekki óyggjandi. Í þessari sömu sveit hefir ein jörð, sem um tíma var læknissetur, og nú er eina jörðin, þar sem skólahús stendur, verið seld með samþykki sýslunefndar, athugasemdalaust. Þetta sýnir, hve mikið er að byggja á úrskurði sýslunefndar, þessum hæstaréttardómi, sem ýmsir vilja vera láta. Eg get tekið í sama streng og háttv. þingm. Dal. (B. J.) um það, að þeir, sem ekki vilja selja þjóðjarðir, ætti að vinna hreinlega að því, að fá þjóðjarðasölulögin numin úr gildi, en ekki að nota sér misklíð manna heima í héruðum til þess að meina einstökum mönnum að njóta ákvæða laganna. Enda er það hér ekki einungis ábúandinn einn, sem óskar þess, að þessi jörð sé seld, heldur heilt sveitarfélag, því að bæði vita sveitarmenn, að jörðin muni þá verða enn betur setin, ef hún er í sjálfsábúð, og svo hafa þeir í annan stað áskilið sér rétt til slægna í landi jarðarinnar, sem þeir fá ekki að öðrum kosti. Menn kynni nú að segja, að þá lægi beinast við að sveitin keypti þá jörðina, en það kæra bændur sig ekki um. Þeim er nóg að fá þetta ítak. Að fara að skora á stjórnina að takmarka sölu á þjóðjörðum fremur en nú er, hygg eg að myndi leiða til þess, að gerðir hennar í því efni yrði, eða þætti að minsta kosti verða, nokkuð af handahófi. Það er hætt við því, að óvinir hennar myndi halda því fram, að hún yrði ekki fullkomlega réttlát í afskiftum sínum af þeim málum. Að minsta kosti hefir það stundum verið sagt hingað til, að meiri hömlur hafi verið á því fyrir annan stjórnmálaflokkinn, en hinn, að ná kaupum á þjóðjörðum. Og það myndi að líkindum einnig verða svo framvegis, að vinir stjórnarinnar gæti túlkað svo mál sitt, að þeir fengi óskir sínar uppfyltar, en aftur yrði einhverir agnúar á því fyrir andstæðinga hennar, jörðum þeirra væri þá svo »vel í sveit komið« o. s. frv. Eg vænti nú þess, hverja skoðun sem hver hefir á þjóðjarðasölunni alment, þá amist menn ekki við því, að kjósa 5 manna nefnd í málið.



Eg skal geta þess fyrir mitt leyti, að eg tel rétt að vera á móti þessu frumvarpi af sömu ástæðu og háttv. þm. S.-Þing. (P. J.). Það er óviðfeldið, að þingið fari að samþykkja lög um sölu á þjóðjörð, sem hlutaðeigandi sýslunefnd er mótfallin. Hins vegar get eg ekkert haft á móti frumvarpinu af þeirri ástæðu, sem hér hefir komið fram í umræðunum, að það sé skaði fyrir landssjóð, að selja þjóðjarðir. Eg finn ekki ástæðu til þess, að fara mörgum orðum um það, sem háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) sagði í því sambandi. Um það atriði eru mjög skiftar skoðanir, hvort heppilegt sé að selja þjóðjarðir, eða ekki. En eins og nú er, eru til heimildarlög um sölu þjóðjarða, og eg teldi það fljótfærni, að fara að rjúka til að afnema þau, meðan ekki er fengin full reynsla á þeim. Það hefir verið talað um það hér í deildinni útaf öðrum lögum, að ekki ætti að raska þeim svo fljótt, og er nokkuð til í því. Eg geri líka ráð fyrir því, að reynslan muni sýna það, að hyggilegt sé að leyfa þessa sölu. Eg legg sem sé mesta áherzluna á það, að jörðunum sé sem mestur sómi sýndur og að þær fái sem bezta ábúð í framtíðinni, miklu meir en hitt, að landssjóður hafi meira lánstraust af því, að hann sé eigandi þeirra. Mér finst það einkennileg skoðun, þetta, að það rýri lánstraust landssjóða, þótt hann selji landsmönnum jarðirnar. Eg hélt, að ef vér förum hyggilega að ráði voru í fjárstjórninni hér á þingi, þá verði engin hætta á því, að vér fáum ekki lán eftir þörfum. Og það er líka skrítið, að það ætti að vera svo torvelt, að fá lán ef þörf krefur, ef það sýnir sig, að vér tökum framförum bæði til lands og sjávar, jarðirnar hækka í verði og þar fram eftir götunum. Og á því hefi eg fasta trú, að það muni sýna sig, að sala þjóðjarða verði til þess, að búakapur á þeim verði miklu betri en ella.



Eg hefði nú reyndar getað fallið frá orðinu, því að háttv. samþingismaður minn hefir þegar tekið fram mest af því, sem eg ætlaði að segja. Umræður hafa farið talavert út fyrir málið, sem er á dagakránni í dag, en það er eðlilegt þar sem þetta mál er um sölu á þjóðjörð, og því náskylt sölu þjóðjarða í heild sinni. Mér datt í hug, þegar eg heyrði ræður þeirra háttv. þm., sem nú hafa tekið til máls og búsettir eru í Reykjavík, að þar skorti ekki samkomulagið. Þeir tóku allir í sama strenginn, móti þjóðjarðasölunni. Þeir hafa vafalaust talið sér það skylt, og þá er ekki nema eðlilegt þótt eg og aðrir, sem erum gagnstæðir skoðun þeirra, lýsum einnig afstöðu vorri til málsins, og verð eg þá að taka undir með háttv. samþingism. mínum (J. J.) og háttv. þm. S.-Þing (P. J.) Eg álít það mjög varhugavert að gera sýslunefndir ómyndugar í málum eins og þessu. Þetta er ekki svo að skilja, að eg sé á móti sölu þjóðjarða í sjálfu sér. Eg tel rétt að selja allar þjóðjarðir, ef ekkert er, sem sérstaklega mælir á móti, og eg get ekki sannfærst um það, sem háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) talaði um, að þetta gæti verið skaðlegt fyrir lánstraust landsins. Það er talað um, að landið bíði eignamissi við þjóðjarðasöluna, en með aukinni ræktun þess fæ eg ekki séð, að sú skoðun hafi við mikil rök að styðjast. Vér, sem erum sveitamenn, þekkjum það, að sjálfseignarjarðir eru sem oftast betur ræktaðar og hýstar en leigujarðir. Það er svo í því sem öðru, að eigin hagsmunir ráða ekki svo litlu. Þá fyrst, er menn eiga landið sjálfir, fá þeir verulega hvöt til þess að leggja fram alla krafta sína til þess að rækta það sem bezt, en við það eykst einmitt verðgildi landsins í heild sinni, og jafnframt fær landssjóður peninga fyrir jarðirnar, sem seldar eru. Eg býst nú við því, að nefnd verði sett í málið, og álít það líka rétt, og skal eg því ekki fara nánar út í það, að tala um söluna á þessarri einu jörð. En eins og eg hefi sagt, tel eg athugavert að ganga beint á móti tillögum sýslunefndar, en hinsvegar ekki mikið í húfi fyrir ábúanda, þótt hann verði að bíða eftir umsögn hennar næsta ár, og þá gæti eg ímyndað mér, að breyzt hafi ástæður þær, er hún hefir bygt mótmæli sín á, til þessa.



Eg get ekki verið á sömu skoðun og hv. þm. Dal. (B. J.) um það, að af þessarri sameiginlegu skoðun okkar á þjóðjarðasölulögunum, leiði það, að í hvert skifti, sem farið er fram á það, að landssjóður selji einhverja þjóðjörð, þá sé það sjálfsagt af þinginu, að samþykkja það, því að annars sé menn beittir misrétti. Því að eins og eg tók fram áðan, álít eg það skyldu mína, í hvert skifti sem býðst tækifæri til þess að greiða atkvæði á móti því, sem eg tel rangt, þá að gera það. En ef háttv. þm. vill, þá skal eg, hvenær sem er, vera með honum í því að leggja til að þjóðjarðasölulögin sé afnumin. Háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) sagði, að það kæmi ekki þessu máli við, hverja skoðun menn hefði á þjóðjarðasölunni yfirleitt. Þessu er þegar svarað. Eg álít þetta alvörumál, og mun reyna að beita mínu atkvæði til þess, að fá þessa sölu takmarkaða svo sem unt er. Sama hv. þm. leizt ekki vel á þá leið, að tela stjórninni með þingsályktunartillögu að takmarka söluna, eða hætta henni. Eg skal nú ekki fara út í það, sem hann sagði um afstöðu stjórnarinnar í því tilliti, en hitt ímynda eg mér, að stjórnin myndi telja sér skylt að taka fult tillit til slíkra tilmæla, ef þau kæmi frá þinginu. Þá vildi eg svara háttv. þingmönnum N.-Múl. (J. J. og B. H.) nokkrum orðum. Þeir eru á gagnstæðri skoðun mér um þjóðjarðasöluna. Háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) þótti það fljótfærnislegt, að fara að afnema þessi lög, áður en þau yrði reynd. Þetta er misskilningur á minni skoðun. Eg held því fram, að það hafi verið fljótfærni, að semja þessi lög, en hitt ekki, að afnema þau. Eg legg ekki eins mikið upp úr reynslunni á því, hvernig jarðirnar verða setnar, eftir að þær eru seldar eins og háttv. þm., því að eg byggi skoðun mína á því, að landssjóður eigi að halda í þær án tillits til þess, enda hér um óábyggilega reynslu að ræða. Það hlýtur að vera unt að hugsa sér þau ábúðarkjör, er geri menn svo ánægða, að jarðirnar verði alveg eins vel setnar og ef menn ætti þær sjálfir. Háttv. þm. hélt, að reynslan myndi sýna það, að jarðirnar yrði betur setnar eftir að þær hefði verið seldar einstökum mönnum. Eg vil aftur á móti ná því takmarki, að auka ræktun jarðanna, sem eg tel eins nauðsynlegt og hann, með öðru en því, að selja jarðirnar úr hendi landssjóðs. Og nú vil eg leggja eina spurningu fyrir þessa háttv. þm. Þeir leggja mikið upp úr sjálfsábúðinni, en mér er spurn: Hvaða trygging er fyrir því, að þessar seldu þjóðjarðir haldi áfram að vera í sjálfsábúð ? Hvenær hafa ábúendur þeirra skuldbundið sig til þess, að búa á þeim alla æfi, og svo erfingjar þeirra eftir þá? Aldrei. Það er engin trygging fyrir því, þótt eg fái keypta landsjóðsjörð í dag, að eg selji hana ekki og gerist leiguliði þegar á morgun. Þá gætti og misskilnings hjá sömu hv. þm. á því, sem eg sagði um lánstraustið. Eg sagði og segi enn, að ef landssjóður sem slíkur vill og þarf á verulegu lánstrausti að halda, þá á hann að halda í jarðirnar. Auðvitað hjálpar það til að auka lánstraust landsins, ef framfarir eru í landinu, en það út af fyrir sig þarf þó eigi að vera einhlítt. Eini fasti og góði grundvöllurinn, sem landssjóður hefir til þess að byggja á, er fasteignirnar. Hvernig sem alt veltist, jafnvel þótt svo mikið gull fyndist, að það yrði ekki dýrara en járn eða steinar, þá eru þó jarðirnar í sínu gildi, og má jafnvel búast við, að þær hækki í verði. Þess vegna á að leggja sem mesta alúð við þá eign og ekki láta hana af hendi.



Mér virðist svo, sem ýmsir þeirra háttv. þm., sem talað hafa, líti svo á, sem þjóðjarðasalan hafi fyrst hafist 1905, og síðan farið vagandi. En því fer fjarri. Fyrir þann tíma vóru sífelt seldar fleiri eða færri jarðir á hverju þingi eftir sérstökum lögum, og stundum jafnvel fult eina mikið eins og átt hefir sér stað sum árin síðan 1905. Munurinn er einungis sá, að þá vóru í eitt skifti fyrir öll gefin heimildarlög til sölu á þessum jörðum undir vissum nánar tilteknum kringumstæðum og með ákveðnum skilyrðum til þess að ekki þyrfti að setja lög um heimild til þjóðjarðasölu á hverju einasta þingi. Og ástæðan til þessa var bæði sú, að þinginu þóttu vera mislagðar hendur í því, að ákveða verð jarðanna: þar vildi verða ofmikið ósamræmi, og ofhætt við ýmsum misbrestum; og auk þess var þetta alt ofmikill tímaþjófur. Þingið hafði ekki tíma til að rannsaka öll skjöl og skilríki viðvíkjandi öllum þeim jörðum, sem um var beðið í hvert sinn, og sem stundum vóru alt að 30–40 að tölu og mátti ekki missa allan þann mikla tíma, sem gekk í umræður um verðið á hverri einstakri jörð, kostum hennar og kynjum. Í lögunum um sölu þjóðjarða frá 1905 var því um enga stefnubreyting að ræða, heldur aðeins hagkvæmari tilhögun. Það hefir verið og er enn álit margra, og það víst mikils meiri hluta þings, að það sé nauðsynlegt vegna ræktunar landsins, að gefa sem flestum kost á því, að eignast sjálfir ábýlisjörð sína. En hins vegar get eg lýst yfir því, að eg er samþykkur þeim hv. þingmönnum, er talað hafa á móti þessu frumv., eins og það liggur fyrir. Eg álít, eins og þeir, að það sé óheppilegt, að þingið fari, að lítt könnuðu máli, að grípa fram fyrir hendur sýslunefndanna, sem jafnan hafa verið í ráðum hafðar um sölu þjóðjarða, eins fyrir árið 1905 eins og síðan, því að það eru engar líkur til þess, að þingið sé færara en þær að dæma um það, hvort heppilegt sé að farga einstökum jörðum, sem sýslunefndir auðvitað eru miklu kunnugri, en meginþorri þingsins. Þess vegna er eg á móti þessu frumvarpi, og vona að það verði felt.

Guðmundur Eggerz Háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) heldur því fram, að nauðsynlegt sé að afnema lögin um sölu þjóðjarða frá 1905. Eg verð nú að segja það, eftir þeirri reynslu, sem eg hefi, að stjórnin hefir verið heldur íhaldssöm í því að selja þjóðjarðir, því að hún hefir oft ekki selt jarðir, sem sýslunefndir hafa ekkert haft á móti að selja. Eg sé því enga ástæðu til þess, að lögin megi ekki halda áfram að vera eins og þau eru. Það má vel vera, að landið hefði meira lánstraust, ef það héldi jörðunum í sinni eigu, en það er hart fyrir menn, sem búið hafa langan aldur á sömu þjóðjörðinni, að fá hana ekki keypta til þess að börn þeirra geti tekið við henni af þeim. Það er rétt, að engin sönnun er fyrir því, að menn haldi áfram að búa á þjóðjörðum þeim, er þeir kaupa, en það dettur heldur engum í hug að reyra menn með neinum hlekkjum fasta við einhverja vissa jörð frekara en þeir vilja. Og eg hugsa, að þegar dregur frá Reykjavík og kaupstöðunum yfirleitt, þá verði sú raunin á oftast, að ábúandinn haldi áfram að sitja á jörð sinni, er hann hefir keypt hana. Það er ekki svo hætt við jarða »spekulationum«, nema rétt í kringum stærstu þorpin. Það verður að taka tillit til þess, að það er sárt fyrir mann, sem er búinn að búa í fjölmörg ár á, sömu jörðinni, að geta ekki, ef hann hefir efni til þess, trygt hana sínum nánustu. Út af því sem háttvirtur sessunautur minn sagði, vildi eg mega benda honum á, að jarðir eru áreiðanlega betur setnar, ef sami ábúandi er lengi í einu, heldur en ef þær lenda á flækingi hjá hinum og þessum. Eg skal fúslega ganga inn á það, sem hann sagði, að jarðirnar væri »stabil« eign fyrir landið, en fyrst svo er, þá eru þær það ekki síður fyrir ábúandann. Og benda má á það, sem oft hefir áður verið gert, að jarðirnar eru venjulega betur setnar af eiganda en leiguliða.



Það var einungis stutt athugasemd, sem eg vildi gera vegna ræðu háttv. 1. þingm. Rvk. (Sv. B.). Hann beindi þeirri spurningu til mín og samþingismanns míns, hvaða trygging væri fyrir því, að jörð, sem hefði verið seld, héldi áfram að vera í sjálfsábúð um lengri tíma? Eg skal játa það, að fyrir því er engin föst trygging, en reynslan sýnir, að sjálfseignarbændur skifta ekki oft um bústaði, heldur reyna að búa sem bezt um sig á jörðinni sinni, svo að þeim geti liðið þar sem bezt. Flestir bændur eiga líka börn, sem taka við jörðinni eftir þeirra dag. Enda þykir flestum vænst um þann stað, sem þeir eru uppaldir á, og því ekki nema eðlilegt, að börnunum þyki vænt um bústaði foreldra sinna og æskustöðvar sínar og vilji ílengjast þar. Eg skal ekki deila meira um þetta mál nú, til þess að lengja ekki umræðurnar, sem þegar eru orðnar nógu langar.

Jón Jónsson Háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) hélt því fram, að það væri misskilningur hjá mér, að halda að jarðir væri betur setnar, ef þær væri í sjálfsábúð, heldur en annars. Eg get ekki fallist á að þetta sé rétt. Mér finst reynslan benda á, að minn málstaður sé réttur. Sé svo, að honum finnist reynslan ekki benda á það, eða vilji hann ekki leggja mikið upp úr reynslunni, þá erum við þar á gagnstæðri skoðun, en það er ekki neinn misskilningur frá minni hálfu, sem á sér stað. Sami háttv. þingmaður sagði, að það væri engin trygging fyrir því, að jarðirnar héldi áfram að vera í sjálfsábúð lengi eftir að þær hefði verið seldar. Mikið rétt, fyrir því er engin föst trygging, en mér finst ekki ástæða til að halda, að hætta sé á, að jarðirnar safnist á einstakra manna hendur, meðan svo stendur á, sem nú hér á landi, að allmargir virðast vera að þreytast á og gefast upp við búskapinn. Ekki get eg felt mig með nokkru móti við þá skoðun háttv. 1. þingm. Rvk. (Sv. B.), að lánstraust landsins sé undir því komið, að landssjóður eigi sem mest af fasteignum. Eg held, að það hafi minsta þýðingu fyrir lánstraust landsins, en hitt meiri, að vér höfum orð fyrir að vera skilsöm og áreiðanleg þjóð, og eg trúi því ekki, að ef vér sýnum dugnað, fáum vér ekki lán nema að setja veð, enda hélt eg, að það væri ekki ætlan háttv. 1. þingm. Rvk. (Sv. B.), að landssjóður þyrfti að eiga jarðirnar til tryggingar gegn lánum.



Eg vil leyfa mér að stinga upp á að 5 manna nefnd verði sett í málið að þessari umræðu lokinni.



Eg hafði ekki ætlað mér að taka til máls í þessu máli, en vegna ýmsra athugasemda og mótmæla gegn skoðunum þeim, er hv. 1. þm. Rvík (Sv. B.) hefir haldið hér fram - en nú er hann dauður - get eg eigi stilt mig að segja nokkur orð. Því hefir verið haldið fram, að þjóðjarðir og aðrar leigujarðir væri að jafnaði verr setnar, en þær jarðir, sem eru í sjálfsábúð. Um þetta hafa aldrei verið til neinar skýrslur, svo að alt, sem um þetta er sagt, er út í bláinn. En eg get nefnt eitt dæmi þess, að svo muni þó ekki vera alment. Sá maður, sem mældi jarðabætur í upphluta Árnessýslu í fyrra, tók sér fyrir hendur að rannsaka, hvorir ynni meira að jarðabótum, leiguliðar eða sjálfsábúðarbændur. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að þeir ynni mjög líkt og sýndi með tölum, að dagsverkamunurinn var - ein tvö dagsverk. Eg játa það fúslega, að ekki er mikið á þessu byggjandi fyrir alt landið, en þó hygg eg, að það sé sanni næst, að leiguliðar sitji ekki öllu verr en þeir er búa á sjálfs síns eign. Eg hygg, að mér sé óhætt að fullyrða, að í betri sýslum landsins að minsta kosti, sé leigu jarðir ekki að jafnaði verr setnar en hinar. Þá vildi eg minnast á annað atriði, sem um hefir verið deilt hér í dag. Sumir háttv. þingmenn hafa haldið því fram, að sala þjóðjarðanna sé trygging fyrir því, að þær haldi áfram að vera í sjálfsábúð. Eg held að þetta sé hinn mesti misskilningur. Allur fjöldinn af þeim, sem kaupa jörð, er ekki búinn að eignast hana þegar þeir falla frá. Hver er svo tryggingin fyrir því, að jörðin haldist í sjálfsábúð eða lendi ekki einhversstaðar og einhversstaðar og gangi kaupum og sölum. Og þó að maðurinn, sem keypti, sé búinn að eignast jörðina þegar hann fellur frá, þá er tryggingin samt engin fyrir því, að sjálfsábúðin haldist við í framtíðinni. Getur vel verið, að erfingjarnir komi sér ekki saman um það, hverskuli hreppa jörðina, og margt fleira getur hindrað það, að sjálfsábúð haldi áfram á seldri þjóðjörð til lengdar. Eg skal nú ekki fjölyrða um þetta frekara en orðið er, en að eins geta þess, að eg mundi styðja það, að lögin um sölu þjóðjarða frá 1905 yrði úr lögum numin.



Þetta litla frv., sem hér er á dagskrá, hefir orðið til þess, að umræðurnar hafa aðallega snúist að þjóðjarðasölu yfirleitt. Eg skal ekkert um það segja, hvar eg muni koma til að standa í þessu máli, um sölu þeirrar sérstöku jarðar, sem hér er um að ræða, en býst við að hvorirtveggja, þeir sem vilja selja og þeir sem ekki vilja selja, hafi talsverð rök fyrir sínu máli, sem síðar mun gefast tækifæri til að meta hvor sterkari sé. En úr því að hér er rætt um þjóðjarðasölu yfir höfuð, þá vildi eg mega leggja fáein orð í belg, og get þá byrjað með því að lýsa yfir því strax, að eg hefi hingað til fylt og fylli enn flokk þeirra manna, sem vilja gefa ábúendum kost á þjóðjörðum til kaups fyrir hæfilegt og sanngjarnt verð, en ekki þeirra, sem vilja halda þeim föstum fyrir þeim. Eins og hæstv. ráðherra (H. H) tók fram, er það svo sem ekkert nýtt, að þjóðjarðir sé seldar. Því verður engan veginn haldið fram, að sala á þeim hafi fyrst byrjað með þjóðjarðasölulögunum. Á hverju þingi áður en þjóðjarðasölulögin urðu til, var borinn fram aragrúi af frumv. um sölu á einni og einni þjóðjörð, og tók það mjög mikinn tíma fyrir þinginu að fjalla um öll þau mörgu frv. og auk þess, sem tryggingin fyrir því, að salan væri miðuð við hæfilegt verð, var þá mikla minni á meðan þingið var eitt um hituna að selja. Eg verð því að álíta, að með lögunum frá 1905 hafi verið stigið stórt framfaraspor, en ekki afturfararspor í þessu tilliti. Eg verð að álíta, að nú sé miklu meiri trygging fyrir því, að verðið í hverju einstöku tilfelli sé hæfilegt, heldur en á meðan þingið var eitt um að ákveða það. Viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) sagði, vil eg geta þess, að eg álít landssjóði sáralítinn hag að eiga þessar jarðir óseldar. Landsreikningarnir bera það árlega með sér, að tekjurnar af þessum jörðum eru - að kostnaði frá dregnum - sáralitlar. Og eg verð að segja, að mér er það með öllu óskiljanlegt, að lánstraust landssjóðs muni geta beðið nokkurn hnekki af því, þótt jarðir þessar sé seldar. Eg hygg, að hitt mundi fremur auka lánstraust landsins, ef þjóðjarðasalan gæti orðið til þess, að búnaður í landinu batnaði, og mér dylst það ekki, að það muni fremur en hitt stuðla að því, ef jarðirnar komast fyrir söluna í sjálfsábúð. Auk þess mætti benda á það, að peningarnir, sem inn koma fyrir þjóðjarðirnar, þegar þær eru seldar, eru, sé verðið á annað borð hæfilegt, eina mikils virði í augum útlendinga, sem vildi lána landinu peninga, eins og jarðirnar sjálfar.  (Sveinn Björnsson: Það er langt frá því)  . Eg get ekki séð, hversvegna þeir eru það ekki, svo framarlega sem þeir eru ekki gerðir að eyðslufé og vextir þeirra nema jafnmikilli eða meiri upphæð en eftirgjald jarðarinnar er. Hvað það snertir, að tryggingin sé ekki mikil fyrir því, að jarðirnar haldi áfram að vera í sjálfsábúð, lengi eftir að þær eru seldar, þá vil eg segja, að þótt það sé raunar rétt, að föst trygging sé ekki fyrir því, þá finst mér næsta ólíklegt, og kemur vafalaust í reyndinni sjaldan fyrir, að nokkur fleygi frá sér jörð, sem hann hefir fengið með jafngóðum skilmálum og þjóðjarðir eru seldar með, þeim skilmálum sem sé, að borga mestan hluta höfuðstóls ásamt vöxtum, með aðeins 6% á 28 árum. En þeim réttindum er vitanlega samkvæmt þjóðjarðasölulögunum fyrirgjört, ef jörðin gengur á þeim tíma úr sjálfsábúð. En takist kaupanda eða ábúanda að hafa eignarhald á jörðinni í 28 ár, eða á meðan hann er að borga hana út, þá eru ekki miklar líkur fyrir, að hann eða erfingjar hans muni kasta jörðinni frá sér með allri þeirri vinnu og umbótum, sem á þeim tíma hefir verið í hana lagt. Því þá kemur ræktin og trygðin til skjalanna. Og flestir eru svo gerðir, sem betur fer, að þeir eru fastheldnir á það, sem forfeðurnir hafa átt eða með erfiðismunum eignaat og lagt vinnu sína í og vilja ógjarnan lóga því eða farga. Eg vil svo að síðustu benda þeim mönnum, sem nú vilja afnema þjóðjarðasölulögin, á það, að þeir taka alls ekki fyrir alla þjóðjarðasölu, þótt þeir fái þeim vilja sínum framgengt, heldur opna þeir aðeins að nýju sama veginn og áður átti sér stað, þann sem sé, að þingið selji jarðirnar með sérstökum lögum, að því er hverja sérstaka jörð snertir, og getur mér enganveginn virzt að sú breyting mundi horfa til bóta. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta nú, og tel enga þörf að lýsa yfir að svo stöddu afstöðu minni gagnvart því frv., sem nú liggur hér sérstaklega fyrir; til þess gefst, eins og eg tók fram, sennilega bæði tími og tækifæri seinna, með því að gera má að minsta kosti ráð fyrir að málið verði sett í nefnd.



Eg ætla engan þátt að eiga í umræðunum um þjóðjarðasölulögin yfir höfuð, þótt margir háttv. þm. hafi nú heldur en ekki leyst frá skjóðunni um þau. Þær koma ekki vitund þessu máli við. Hér er einungis um það að ræða, hvort þessi lög, sem í gildi eru, skuli ná jafnt til allra eða ekki. Umræður um »spekulationir« í þessu sambandi, eru svo ástæðulausar, sem mest má verða. Bóndinn sem nú býr á Núpi er enginn flysjungur. Hann og faðir hans hafa búið þar samfleytt í 60 ár, og eg sé enga hættu á að hann fari að hlaupa þaðan burtu þótt hann eignist jörðina. Forfeður hans í karllegg hafa allir búið í þessu bygðarlagi mann fram af manni, alt frá Finnboga lögmanni Jónssyni í Ási, á 15. öld. Það er því ekki um neinn »útlending« eða »aðskotadýr« að ræða, sem sé að krækja í jörðina. Hér virðist mér aðeins um það eitt að ræða, hvort þingið eða sýslunefnd eigi að geta skorið úr til fullnustu, hvort selja megi jörðina. Eg get ekki betur séð, en að þingið sé skyldugt til að sjá um, að réttur manna sé ekki borinn fyrir borð, og mér finst, að í þessu máli sé mikið takandi til greina, að hér liggur fyrir beiðni frá heilu sveitarfélagi, en ekki einungis einum einstökum bónda. Mér finst að þessi atriði sé þannig löguð, að nefnd sé sjálfsagt að skipa í málið að þessari umræðu lokinni.



Þótt þetta sé ekki stórvægileg breyting, sem eg fer fram á, að gerð verði á ritsímalögunum, þá er hún þó engu að síður alveg nauðsynleg. Eg býst við, að þetta mál verði sett í nefnd, en vil þó leyfa mér að reifa það lítilsháttar nú. Samkvæmt lögum um ritsíma og talsíma frá í fyrra, eru að eins taldar í 2. flokki hliðarlínur til þriggja kauptúnanna á leiðinni milli Vopnafjarðar og Húsavíkur, þ. e. til Bakkafjarðar, Þórshafnar og Kópaskers, en fjórða kauptúnið, Raufarhöfn, látið verða útundan. Þetta kauptún, Raufarhöfn, hefir þó margt það sér til ágætis, að sjálfsagt hefði verið að leggja ritsímann þangað strax, engu síður en í hin kauptúnin. Þar er hin tryggasta höfn fyrir smærri skip á öllu svæðinu milli Eyjafjarðar og Seyðisfjarðar og liggur ágætlega við fiskveiðum, því að skamt er þaðan til hinna beztu miða. Vélarbátahöfn er þar ein hin bezta á öllu landinu. Þar er síldveiði mikil, svo að slaga mundi nokkuð upp í Siglufjörð, ef símanot hefði komið þar jafnsnemma. Þar er útgerð allmikil, bæði norskra síldveiðimanna og vélarbáta. Útflutningsgjaldið af sjávarafurðum var þar árið 1912 um 10 þús. kr. Af þessu má sjá, hvílíkur hnekkir það er þessu kauptúni, að ekki skuli vera þangað sími. Eg býst við því, að þegar Raufarhöfn er komin í gott símasamband, verði landssjóði það mikill gróði, því að þá mun útgerð þar aukast og fólksfjöldi vaxa. Menn mundu sækja þangað veiðar frá ýmsum stöðum þegar fiskigengd er þar. Mun þetta því verða bæði til hags landssjóði, kauptúninu sjálfu og útgerðarmönnum norðanlands og austan, sem þá gæti stundað þaðan veiðar á hagfeldustu tímum, en nú er varnað þess. Eins og menn vita, er landrými lítið á Siglufirði, og hart um lóðir. Öðru máli er að gegna um Raufarhöfn; þar er nóg landrými. Þegar líður á sumar, er oft langt að sækja síldveiði úr Siglufirði, því að oft verður þá að fara austur um Sléttu og Langanes eftir henni; að þessu leyti liggur Raufarhöfn betur við. En skilyrðið fyrir því, að höfnin komi að slíkum notum, er símalagning, því að fyrr geta menn ekki fengið að vita nægilega fljóti um fiskigöngur. Eg sé ekki annað, en að alt mæli með því, að þessi kaupstaður, sem af slysni og hlutdrægni var ekki settur í annan flokk á síðasta þingi, sé nú færður til. Býst eg því við góðum undirtektum manna við þessari málaleitan minni. Benda vil eg enn á það, að ódýrara er landssjóði að leggja þessa álmu samtímis því, sem aðrar álmur eru lagðar um þessar slóðir, því að þarmeð færist niður flutningskostnaður áhalda og fargjald verkamanna o. fl. Eg býst hálfvegis við, að úlfaþytur kunni að verða vakinn út af því, að frv. þetta raski eitthvað við ritsímalögunum, sem sumir telja helgari en Móseslögmál. En eg bið þá, sem fastast halda í »principin« að hugleiða það, að »principi« Símalaganna verður betur fullnægt, ef þessi galli er lagfærður. Eg vona því, þótt menn sé »princip«-fastir, þá finni menn ekki samvizku sinni né sannfæringu misboðið með því að taka breyting þessa frumvarps til greina.



Hér liggja nú fyrir til umræðu 5 frumvörp, sem öll fara fram á breyting á símalögunum. Eg ætla ekki að fara út í það, hvað mælir með eða móti hverju þeirra um sig; eg býst við, að þau verði öll sett í nefnd, og þar rækilega íhuguð. Eg vil samt gera almenna athugasemd: Öll þau frv., sem ganga í þá átt að færa símalínur til, úr 3. flokki í 2. fl., eru þýðingarlaus. Símarnir verða ekki lagðir fyrr, nema þá jafnframt þokist aftar þær línur í 3. fl., sem kynni að eiga að standa framar. Með því að auka 2. flokk, yrði afleiðingin aðeina sú, að lánið, sem tekið er til símlagninganna, mundi ekki hrökkva til. Lánið er miðað við línur, sem nú eru í öðrum flokki, og er ekki sýnilegt, að nokkur afgangur verði. Ef menn hugsa sér, að þessar línur verði lagðar á næsta sumri, þá er það ekki hægt, vegna skorts á vinnukrafti. Viðvíkjandi þessari línu til Raufarhafnar, skal eg taka það fram, að skýring háttvirts þm. N.-Þing. (B. Sv.) var villandi. Það var alls ekki fyrir gleymsku, að sú lína var ekki tekin í annan flokk, heldur hitt, að Raufarhöfn liggur svo miklu fjær aðallínunni, en Þórshöfn og Kópasker mjög nærri. Ef Raufarhöfn hefði legið nær, mundi síminn vafalaust hafa verið lagður þangað, þótt þar sé minni verzlun en á Þórshöfn og Kópaskeri.



Eg skil það ekki, hví gagnalaust sé að færa síma úr 3. flokki í 2. flokk. Mér skildist á orðum háttv. þm. S. Þing. (P. J.), að ekki væri hægt að leggja fleiri síma vegna skorts á vinnukrafti. Eg hélt, að nægan vinnukraft væri hægt að fá, ef ekki hér á landi, þá frá öðrum löndum. Önnur ástæða sama háttv. þm. var sú, að lánið mundi ekki hrökkva. En hér er ekki um eitt lán að ræða. Samkvæmt 8. gr. símalaganna er landsstjórninni veitt heimild til að taka mörg lán, og þá heimild getur hún notað smámsaman eftir þörfum. Eg er meðmæltur því, að öll þessi símafrumv. verði lögð til einnar nefndar, svo að þau verði rannsökuð. Geta menn þá leitt saman hesta sína á eftir.



Eins og frv. ber með sér, erum vér 3 flutningsmennirnir, og allir að austan. Eg skal játa, að vér hefðum líklega ekki komið fram með þetta frv., ef samsk. frv. hefði ekki þegar verið framkomið og vér vitað til þess, að von var á fleirum. Vér gátum ekki sætt oss við, þar sem sú lína, sem frv. fjallar um, er ákveðin í 4. gr. ritsímalaganna, að bæði þær línur, sem þar eru ákveðnar og ýmsar aðrar línur, væri færðar í 2. fl., án þess að skifta oss af því. Það var aðallega þessvegna, að vér vissum, að slíkar breytingar átti að gera, að vér komum fram með þetta frv. Annars býst eg við, að það sé ekki ósanngjarnara, að þessi breyting, sem frv. fer fram á, verði gerð, en ýmsar aðrar breytingar, sem fyrr hafa verið gerðar, og nú er farið fram á að gera. Krafan um síma frá Egilsstöðum til Borgarfjarðar hefir við talsverð rök að styðjast. Bæði er það, að Borgarfjörður er talsverð veiðistöð og þó nokkur verzlunarstaður og hefir þessvegna æðimikla þörf fyrir síma. Svo er það einnig, að í Borgarfirði er læknislaust. Borgarfjörður er partur af Hróarstunguhéraði, og er illa settur í þessu tilliti, ekki sízt fyrir það, að lækni vantar í Hróarstunguhérað, svo að læknirinn á Brekku í Fljótsdal verður að þjóna því, ásamt sínu héraði. Er oft ekki hægt að ná, í hann, þó að brýna nauðsyn beri til. Eins og gefur að skilja., mundi það bæta mikið úr þessum vandræðum, ef síminn væri lagður alla leið til Borgarfjarðar. Eg skal svo ekki hafa fleiri orð um málið. Eg geri ráð fyrir, að þessu frv. verði vísað til nefndar, eins og næsta frv. á undan, og þá til sömu nefndarinnar.

Flutn.m. (Stefán Stefánsson): Það kemur víst engum háttv. þm. á óvart, þó að þetta frumvarp komi fram, ef þeir hafa litið á skýrslu þá, sem landsímastjórinn hefir gefið um rekstur landsímans síðastliðið ár. Þetta mál var einnig flutt á síðasta þingi og býst eg við að flestum háttv. deildarmönnum sé kunnar umræðurnar, sem þá fóru fram um það. Nú í vor, á þingmálafundi, sem haldinn var í Siglufirði, var það eindregin ósk manna, að málið væri flutt af nýju á alþingi og þrátt fyrir mótspyrnu síðasta þings, gat eg ekki neitað að flytja svo eðlilega. og sjálfsagða kröfu fyrir kjósendur og þetta er. Af skýrslu land símastjórans fyrir síðastliðið ár, sem öllum þm. hefir verið afhent, sést, að þessi lína hefir gefið af sér í hreinar tekjur 11365 kr. 75 au. Nú var það svo, að þegar þessi lína var lögð fyrir 4 árum, þá var það með mestu erfiðismunum að þingið fékst til að viðurkenna að hún skyldi leggjast. Eg minnist þessa, af því, að eg og háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) áttum talsvert erfitt uppdráttar með málið. Loksins fékst línan viðurkent, þó með því móti, að héraðið legði fram 10 þús. kr. eða fram að 1/3 af kostnaðinum við lagninguna. Línan öll kostaði um 35 þús. kr. Af þessu yfirliti yfir allan rekstur landsímans s. 1. ár, sést, að nú hefir ein einasta stöð, símastöðin í Siglufirði greitt til símans í hreinar tekjur, sennilega ekki minni upphæð, þegar teknar eru til greina tekjurnar yfir öll árin, en sem nemur lagning línunnar. Allar stöðvarnar gefa af sér sem sé rúmar 11 þús. kr., en mestur hlutinn kemur frá Siglufjarðarstöðinni. Hún er þess vegna ekkert óeðlileg þessi endurtekna ósk sveitarfélagsins, að símalínan til Siglufjarðar verði afhent landsímanum og gerð að 1. fl. lína, með öðrum orðum, að krafan um 10 þús. kr. greiðslu frá héruðunum falli niður, sér í lagi þegar á það er litið, að símastöðin á Siglufirði er að nokkru leyti rekin á kostnað sveitarinnar. Það kann að vera að þetta raski einhverjum »principum«. En þegar einhverjar fyrirfram gefnar reglur eða »princip« reynast að koma í bág við alt réttlæti og sanngirni, þá er eg þeirrar skoðunar að »principin« eigi og hljóti að víkja. Því hefir verið haldið fram, að það væri einungis tímaspursmál, hvað þessar miklu tekjur af Siglufjarðarstöðinni héldist lengi, jafnvel þó sú hafi raunin orðið á, að tekjurnar hafa aukist árlega. En þessi mótbára er bygð á því, að það sé einungis tímaspursmál, hvað síldveiðin haldist lengi fyrir Norðurlandi og þegar hún hætti, þá sé úti um símatekjurnar. Þessar getgátur er alveg út í loftið. Það eru engar líkur til þess að síldargöngur haldi ekki áfram fyrir Norðurlandi 2–3 mánuði ársins eins og áður átt sér stað, sennilega um margar aldir. Og þó að svo færi, að forsjóninni þóknaðist að láta alla síldveiði hætta á Siglufirði, þá er sannarlega ekki öll sund lokuð hvað snertir sjávarútveginn þar, því enginn staður á öllu Norðurlandi hefir betri skilyrði til hverskonar veiðiskapar; jafnvel hefi eg heyrt, að komið hafi til tals, að þaðan yrði rekin selveiði í stórum stíl, og kunnugt er mér um það, að nú í vor sóttu þangað vélabátar úr fjarlægum héruðum til þess að stunda þar þorskveiðar. Það er því ekkert útlit fyrir annað, en að framhald verði á þessum miklu símatekjum. Á þessu stigi málsins ætla eg mér ekki að hafa fleiri orð um það. Eg treysti því, að háttv. deild sýni því þá velvild, að frumvarpið gangi til nefndar. Og leyfi eg mér þess vegna að stinga upp á, að því verði vísað til nefndarinnar, sem áður hefir verið kosin til að íhuga samskonar mál.



Eg hefði ekki staðið upp ef eitt atriði í skýrslu háttv. flutn.m. (St. St.) um málið hefði ekki verið stórum villandi. Hann skýrði frá því, að það sem mælti með því, að Siglufjarðarstöðin væri gerð að 1. flokks stöð, væri hinar gífurlega háu tekjur af þessum síma í samanburði við aðra. Tekjurnar væri yfir 11. þús. kr. En hann gleymdi að geta þess, að mikill meiri hluti af þessum tekjum gengur út úr landinu til sæsímans. Það er vitanlegt, að Íslandi ber ekki nema 1/10 hluti að tekjum sæsímans. Þegar tillit er tekið til þess, þá verða tekjur landsjóðs af þessum síma, netto um 4 þúsund kr. Eg hefi hlýtt landsímstjóranum yfir þetta og spurt hann, hvort þessi simi gæfi meira af sér en aðrir símar í hlutfalli við stofnkostnað og tilkostnaðinn við rekstur hans og alla starfrækslu. Og hann hefir sagt mér, að sér væri óhætt að fullyrða, að ýmsir aðrir símar, svo sem Keflavíkursíminn, Húsavíkursíminn, Patreksfjarðarsíminn og jafnvel fleiri símar, stæði þessum síma fullkomlega jafnfætis, ef ekki framar, hvað tekjurnar snertir, og ætti þær því jafnmiklar kröfur til i. flokks hlunninda og hann. Eg vil ennfremur benda á, að þessar tekjur koma að langmestu leyti frá útlendingum, sem dvelja á Siglufirði lítinn part úr sumri og þess vegna er það ekki tilfinnanlegt fyrir Siglfirðinga, þó að þar sé borguð nokkuð há símagjöld. Loks vil eg minna á, að það er mjög óheppilegt að færa þennan síma og fleiri í 1. flokk nú, þar sem 5 ára samningurinn um þjónustu símans er úti á næsta ári. En þann milliveg mætti fara að auka símaþjónustuna að einhverju leyti eða auka tillag landsjóða til hennar. Það væri miklu nær en hitt.



Eg geri ráð fyrir, að þeir þreyti deiluna um tekjurnar háttv. flutn.m. (St. St.) og háttv. þm. S:-Þing. (P. J.). Eg þori ekki að segja neitt um það, hvor þar hefir réttara fyrir sér. Þá tillögu háttv. flutningsm. (St. St.) vil eg styðja, að frumv. verði vísað til sömu nefndar, sem áður hefir verið kosin til að íhuga samskonar mál. Sömuleiðis vil eg styrkja málstað hv. flutningsmanns um það, að varla sé hætt við að síld þrjóti á Siglufirði í bráð, sérstaklega fyrir þann dugnað sem hann sýndi í því í fyrra að búa henni hreiður í Eyjafirði. Tel eg ólíklegt, að síldin leiti ekki í hreiðrið á meðan það er friðað. - En það skal eg játa, að ef þessi sími og aðrir verða færðir í 1. flokk, þá vil eg gjarnan að fleiri hangi þar aftan í. Eg hefi sem sé aldrei getað skilið, hvers vegna landsjóður leggur síma á sinn kostnað og kostar hann síðan að öllu leyti í sumum héruðum en ekki öðrum. Þau héruð, sem fengu símann fyrst, komast að beztum kjörum. Hin fá að sitja á hakanum þangað til þinginu þóknast annað, og síðan þurfa þau að borga fyrir það að hafa verið látin sitja á hakanum. Það má vera að sannleikurinn í þessu máli liggi svo djúpt, að eg hafi þess vegna ekki getað grafið hann upp. Nefndin kemur honum þá væntanlega upp á yfirborðið. En eg vona að mér fyrirgefist þó að eg telji þetta þangað til handahófsverk, rangindi og heimsku.



Jafnvel þótt hv. þm. S.-Þing. (P. J.) kallaði það viljandi, að eg tilnefndi tölur úr skýrslu landssímastjórans, sem sýna, hvað Siglufjarðarsíminn gæfi af sér, þá get eg ekki tekið mér það nærri, þar sem tölurnar liggja fyrir framan hvern hv. þm., svo að hver einstakur getur sjálfur séð þær og athugað. Það er rétt, að allmikið af tekjunum gengur til sæsímans. Því hefi eg alls ekki heldur neitað, en þar gefur hv. þm. allsendis ranga skýrslu, því sé teknar til greina allar stöðvar á línunni, eins og eg gerði, þá verða hreinar tekjur yfir árið um 5 þús. kr. Annara lít eg svo á, að full sanngirni mæli með því, að sæsímagjaldið af stöðinni á Siglufirði sé til greina tekið, henni til meðmæla að þessu leyti, því að það sýnir, hvers má vænta um beinar tekjur að enduðum samningstímanum við það Stóra Norræna. Þar sem það er talið varhugavert að færa þessa línu í 1. flokk, þá má benda á Vestmannaeyjasímann til samanburðar, sem strax var settur í 1. flokk. Ef nokkurt »princip« er til í þessu máli þá hefir það verið brotið þar.  (Bjarni Jónsson: Það var gert fyrir Stóra norræna)  . Mér þykir næsta undarlegt, ef einstakir þingmenn fara að leggjast í móti þessari kröfu, þar sem landssímastjórinn sjálfur hefir fallist á, að hún væri bæði réttmæt og eðlileg. Í nefndarálitinu frá símanefndinni í efri deild í fyrra stendur: Í samtali sínu við nefndina lét landssímastjórinn í ljós, að hinar miklu tekjur af Siglufjarðarlínunni mælti í raun og veru með henni, og að hann teldi ekki óréttlátt, að endurborgað yrði meira eða minna af fé því, - 10 þúsund krónum, - er viðkomandi héruð hefði lagt til sæsímans». Eg veit ekki, hvað menn vilja hafa þetta greinilegra, og vilji menn bera fyrir sig álit þessa manns, þá er það þetta, enda er það í fylsta samræmi við það, er hann lét í ljós í samtali við mig á síðasta þingi. Þó að nú þessi lína verði tekin í 1. flokk, þá er ekki alveg loku skotið fyrir, að sveitin taki einhvern þátt Í rekstri stöðvarinnar.  (Pétur Jónsson: Þá á hún ekki heima í 1. fl.)  . Það út af fyrir sig gæti verið samningamál. En þar sem símastöðin á Siglufirði hefir ekki einasta greitt stórtekjur til símana, heldur einnig orðið að sjá um rekstur stöðvarinnar árl. að nokkru leyti, þá skil eg ekki, að margir hinna hv. þm. snúist á móti þessari kröfu, þegar þeir hafa áttað sig á málinu.

Flutn.m. Einar Arnórsson: Eg get verið fáorður um þetta frv. Það er fram komið fyrir beiðni laxveiðieigenda við Ölfusá og Hvítá og gengur í þá átt, að fella niður síðari málsgrein 1. gr. laga frá 19. febr. 1886 um friðun á lagi. Eg vænti þess, að deildin taki frumv. vel. og sé ekki ástæðu til að skipuð verði nefnd í það, enda mun nú vera nóg að starfa.



Eg get ekki neitað því, að mér þykir þetta frv. töluvert athugavert. Eg veit að vísu, að þingmenn Árnesinga hafa fengið áskorun um að flytja það frá mönnum, sem búa við ósa Ölfusár. En eg vil spyrja, hvort þeir hafi líka fengið áskorun frá þeim mönnum, sem búa við Stóru-Laxá og Litlu-Laxá og aðrar þær þverár, sem falla í Hvítá? Mér er nær að halda að svo sé ekki. Eins og menn vita, má setja laxakistur niður í ár, og mega þær altaf vera niðri að undanskildum 36 stundum um helgar þann þriggja mánaða tíma, sem veiðitíminn stendur. Er það gert til að friða laginn, Svo að hann geti einhverntíma gengið óhindrað upp í árnar. Ekki má girða lengra en út í miðja á, en víða hagar svo til, að straumþungi í ánum er meiri annarsvegar, og eru þá girðingarnar settar þeim megin, sem laginn gengur. Við það heftist gangan, og ef kisturnar eru aldrei teknar upp, getur svo farið, að veiðin ofar í ánum eyðileggist með öllu. Þetta er því allmjög athugavert gagnvart þeim, sem ofar búa við árnar, og finst mér, að þingmenn Árnesinga ætti að athuga það vel, áður en þeir gera þetta að kappsmáli og leggjast á móti, að nefnd verði sett í málið.



Hún er allrar virðingar verð þessi umhyggja háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) fyrir Árnessýslu. Við það könnumst við fúslega þingmenn sýslunnar. Annars skal eg upplýsa það í þessu sambandi, að þetta mál hefir lengi verið á döfinni í Árnessýslu, og er langt frá, að farið hafi verið á bak við þá, sem búa í efri hluta sýslunnar. Það hefir oft verið borið undir þá, og síðast á þingmálafundunum í vor. En þeir hafa skiljanlega ekki kært sig um, að frá sér kæmi bein áskorun um þessa breytingu. Á hitt leggja þeir meiri áherzlu, að byrjað verði nokkru seinna að leggja netin í ána að vorinu en verið hefir, og hafa sýslunefndir heimild til að ákveða hvenær veiðitíminn byrjar og endar í hverju héraði. Eg ætla ekki að gera þetta að neinu kappsmáli og er ekki mótfallinn því, að nefnd verði sett í málið, þótt eg hinsvegar álíti það óþarft. Eg skal ekki segja, hvort þetta getur komið í bága við aðrar veiðiár, en hygg þó ekki. Sannleikurinn er sá um þessa 36 stunda friðun á viku, að hún hefir ekki þótt bera sýnilega ávexti. Það mætti hugsa hér, að hún hefði einhver áhrif þessi friðun, ef svo hittist á, að samhliða henni ætti sér stað ör laxganga upp eftir ánni, en það er engin trygging fyrir því, að þetta fari saman, þó það geti vitanlega komið fyrir, því að friðunin er bundin við helgar en ekki við göngu lagins. Laxganga fer nokkuð eftir vatnavöxtum, straumum og öðrum atvikum, sem eg hirði ekki að fara út í hér. Sem sagt hefir þessi friðun ekki borið árangur, og auk þess hefir hún ekki verið rækt sem skyldi. Eg vona því að málinu verði leyft að ganga til 2. umr., hvað sem um nefndarsetning er að segja.

Einar Arnórsson Háttv. samþingismaður minn (S. S.) hefir fært mönnum sanninn um, að þessi beiðni er ekki gerð í trássi við þá, sem ofar búa við árnar, þ. e. a. s. þverár þær, sem falla í Hvítá, svo að væntanlega fellur sú athugasemd háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) niður. Viðvíkjandi hinu, að hætt sé við, að þetta yrði til að gjördrepa laxinn, eftir því sem mér skildist af ræðu hans, þá get eg ekki séð, að sú mótbára verði þung á metunum. Samkvæmt gömlum reglum eru þvergirðingar í veiðiám með öllu bannaðar. Ákvæði um það eru til frá elztu tímum, eru bæði í Grágás, Járnsíðu og Jónabók, og hafa líka verið tekin upp í gildandi lög. Er enn bannað að þvergirða, sjá 2. gr. laxveiðalaganna. Þar segir einnig svo, að ef laxveiðatæki eru sett sínum megin hvors lands, þá má bilið ekki minna vera en 30 faðmar. Þó að þetta frv. nái fram að ganga, hindrar það ekki laxgöngur fremur en verið hefir. Það er fjarri mér að álíta Árnesinga ólöghlýðnari en aðra menn á landinu, en það er ekki gott að gæta þess, að svona lögum sé nákvæmlega fylgt. Eins og menn vita, er erfitt hér á landi, í fámenninu og strjálbygðinni, að koma lögum yfir alla þá, sem lögin brjóta, og nær það ekki síður til veiðilaga en annara laga. Það hagar svo til hér vegna staðháttanna, að það er ekki altaf hægt að ná í lögregluna þegar brot eru framin. Eg álít, að ákvæði 1. gr. laxveiðilaganna, um 36 klukkutíma friðunina, sé að mestu leyti pappírsgagn, og eg sé ekki, hvaða ástæða getur verið til að halda fast í slík pappírslög, sem hafa aðeins siðspillandi áhrif á landsfólkið og ómögulegt er að halda uppi í framkvæmdinni.

Benedikt Sveinsson Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hafði á móti 36 stunda friðuninni, af því að hún hefði ekki borið sýnilega ávexti. Hvernig átti hún að bera sýnilegan ávöxt? Hefir þm. skrá yfir, hve margir laxar hafa gengið í árnar fyrr og síðar og hve margir hafa einmitt sloppið á þessum friðunartíma um helgar? Það er ómögulegt að heimta neina »sýnilega ávexti« í þessu efni. Þetta minnir mig á, að sami háttv. þm. vildi í fyrra gera ráðstafanir til að meta líf allra refa á landinu til peninga. Annars verð eg að benda háttv. þm. á það, að það eru fleiri ár en Ölfusá, sem hér koma til greina, þótt háttv. 1. þm. Árn. sjái ekki annað en Árnessýslu fyrir sér í þessu máli - og er það ekki ný bóla. En líkt stendur á víðar, þar sem Stórár renna, sem lagár falla í, svo sem Hvítá í Borgarfirði, eða þar sem margir eiga lönd að sömu ánni, svo sem Haffjarðará, Langá á Mýrum, Víðidalsá í Húnavatnsþingi. Enn má nefna Laxá í Þingeyjarsýslu, þar sem lag gengur langt inn í sveit og fjöldi manna á rétt til veiða. Eg tók það fram áðan, að lög væri til um það, að ekki mætti girða lengra en út í miðja á, svo að það var óþarfi af háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) að vera að skýra mér frá því. Engu að síður er þessari girðing út í miðja á oft hagað svo, að lítið af laginum kemst fram hjá henni, því að dýpt, straumur og botnalag ræður því, að mestallur laginn gengur sumstaðar með öðrum bakkanum, eins og eg tók einnig fram áðan. Eg skal til stuðninga mínu máli geta þess, að Englendingur nokkur, Mr. Loch, sem nokkuð var kunnugur á Laxamýri í Þingeyjarsýslu fyrir svo sem 40 árum, gizkaði á það í ferðabók sinni, að af 1000 lögum sem færi upp í Laxá, mundi ekki nema einn komast fram hjá laxakistunum frá Laxamýri. Raunar get eg ekki staðhæft að þetta sé allskostar rétt, hann hefir sjálfsagt ekki talið lagana, einsog hálfgert heyrðist á háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að gert hefði verið í Árnessýslu, en þarna talar þó maður, sem séð hefir veiðitækin með eigin augum og nokkurt skyn hefir á málinu. Það virðist því full ástæða, vegna þeirra, sem ofar búa við árnar, að friða laxinn þessar 36 kl. stundir á viku. Líka er það sennilegra, að veiðarfærin verði með tímanum ennþá fullkomnari en nú er - og ennþá færri laxar sleppi fram hjá þeim. Hitt er satt, sem háttv. þm. hafa sagt, að gildandi lög muni mikið brotin, en þar fyrir er ekki ástæða til að nema þau úr gildi, ef réttmæt eru, heldur ber þá að skerpa refsingarákvæðin og auka eftirlitið með sökudólgunum. Eg geri ekki mikið úr því, þótt ekki hafi verið hreyft miklum mótmælum á þingmálafundinum á Húsatóftum gegn þessari breyting. Getur margt borið til þessa. Ef til vill hefir þeim, sem ofar búa, verið lofað því, að lagveiði skyldi byrjuð seinna, ef menn fengi undanþágu frá því að taka girðingarnar upp um helgar. Allir sjá, að ef laginn er friðaður 36 kl. stundir á viku, þá komast fleiri lagar upp ána, heldur en ef kisturnar eru altaf niðri. Hitt skiftir og minna og vegur ekki á móti friðuninni um helgar, þótt veiðin byrji t. d. viku seinna en vant er, á þeim tíma, sem laggangan er e. t. v. varla byrjuð. Um slíka breyting þarf heldur ekki að gera ný lagaákvæði, því að það er einmitt á valdi sýslunefnda eins og nú stendur. Réttur þeirra, sem ofar búa, er skertur með þessari lagabreyting, ef hún kemst fram, og því vildi eg að þetta frumv. yrði felt.