Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það getur verið, að fyrsta tilefnið til þessa frv. hafi verið það, að launalagafrv. er lagt fyrir þetta þing. En launaákvæði bankans geta ekki heimfærst undir þau lög, en hins vegar er full ástæða til að liðka eitthvað um launakjör starfsmanna hans. Í 5. gr. frv. eru því ákvæði, sem að því lúta, en um leið er tækifærið notað til að setja skýrt fram í einni heild ýms ákvæði um bankann. Í 9. gr. eru því talin ýms ákvæði sem staðið hafa á víð og dreif, en eru nú úr gildi numin með lögum þessum. Að öðru leyti vona jeg, að athugasemdirnar sem frv. fylgja, nægi til skýringar. Vil jeg því óska, að því verði vísað til fjárhagsnefndar, að þessari umr. lokinni.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Mál þetta þarf ekki mikilla skýringa við, þar sem það er að eins framhald af því, sem gripið hefir verið til á undanfarandi þingum, að heimila Íslandsbanka að auka seðlaútgáfu sína. Bráðabirgðalögin voru staðfest 30. nóv. 1918, og voru þau sett eftir ósk Íslandsbanka, enda virtist þess full þörf í bili. Jeg geri það ekki að tillögu minni, að mál þetta verði sett í neina nefnd, en óska þess, að það fái að ganga til 2. umr.

Forsætisráðherra (J. M): Þetta er að mestu sama frv. og stjórnin bar fram í fyrra. Eina breytingin er sú, að stjórnin taldi sanngjarnt að setja í frv. ákvæði um bráðabirgðauppbót, á sama hátt eins og handa starfsmönnum landsins. Þetta frv. er svo skylt launafrv., að rjettast mun vera að vísa því til launamálanefndarinnar, enda mun það ekki tefja störf hennar að ráði.

Bjarni Jónsson Mjer finst mjög farið aftan að síðunum að vísa þessu frv. til launamálanefndar, en ekki mentamálanefndar, enda hefir það áður verið í mentamálanefnd.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki sjeð neina sjerstaka ástæðu á móti því, að málið fari í launamálanefnd en sje það betur komið í mentamálanefnd af því að hv.þm. Dala. (B. J.) er þar ekki, þá má það gjarnan mín vegna fara í þá nefnd.

Þorsteinn Jónsson Það er að nokkru leyti rjett hjá hv.þm. Dala. (B. J.), að frv. ætti heima í mentamálanefnd. En þar sem launakjörin eru aðalatriðið í þessu frv., þá virðist rjettara að það fari í launamálanefnd. Að vísu var samskonar frv. og þessu vísað til mentamálanefndar í fyrra, en þá vildi hún lítið sinna því. Flestir sömu menn sitja í nefndinni nú og þá, og líklega lítil breyting orðin á áhuga þeirra í fræðslumálum.

Forsætisráðherra (J. M.) Það má segja, að stjórnin hafi ekki tekið það upp hjá sjálfri sjer að koma fram með þetta frv. Það var þegar 1914, að Alþingi fann nauðsyn á því að endurskoða launalögin, og var þá sett milliþinganefnd til þess að rannsaka málið og koma fram með álit sitt. Og þótt álit það hafi fengið allmisjafna dóma, hefir stjórnin þó bygt að miklu leyti á störfum þeirrar nefndar. Í fyrra kom fram það álit ýmissa háttv.þm., að nauðsynlegt væri að endurskoða öll ákvæði um launakjör starfsmanna ríkisins. Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, fer að því er föstu launin snertir ekki nema skamt, og hvað uppbótina snertir fer það ekki lengra en nauðsyn ber til. Það var tilætlun ráðuneytisins að fara þann veg, að launin yrðu ákveðin svo há, að við mætti una fyrir starfsmenn ríkisins, en hins vegar ekki hærra en svo, að ríkissjóður megnaði að greiða þau. Um einstök laun og samanburð á þeim kunna að verða skiftar skoðanir, en hitt ætti ekki að vera neitt deiluefni, að laun þau, sem frv. ákveður, eru hvergi hærri en svo, að minni mega þau ekki vera. Að vísu verður þetta mikill ábætir fyrir landssjóð, en ekki er gott að segja, hve mikil aukningin verður. Í frv. er reiknað út, hve mikil hún verður á föstu laununum, en um uppbótina er ekki hægt að segja. Eftir frv. má gera ráð fyrir, að gjaldaukningin í fyrstu verði, að meðtaldri viðbótinni við föstu launin, um 800 þús. kr., ef bygt er á því, að viðbótin sje 100% af þeim hlutanum, sem upp er bættur, en það getur ekki talist svo mikil aukning, þar sem uppbótin 1918 nam 495 þús. kr., og vita allir að hún var talin alt of lítil. Aukningin frá því, sem nú er, mundi þá ekki nema meiru en nálægt 300 þús. kr., og er það ekki ægilegt þegar það er athugað, hve þörfin er brýn. Það hefir verið gert svo mikið að því, að bera saman kjör starfsmanna landsins og annara starfsmanna, að jeg skal ekki þreyta háttv. þgdm. á því. Jeg veit líka, að mál þetta verður rannsakað mjög ítarlega, og tölurnar tala best við athugun slíkra mála. Jeg býst við því, að sumir embættismenn sjeu óánægðir með ýms ákvæði frv., og lái jeg þeim það ekki, því að laun þeirra sumra hverra eru þar ákveðin mjög lág, t. d. presta og lækna. En sjeu laun þeirra stjetta hækkuð að nokkrum mun, þá munar það ríkissjóð miklu. Má vera, að hækka megi fastalaun læknanna, en láta taxtann halda sjer. Væri nú það gert, mundi ekki hægt að hækka þau minna en upp í 3000 kr. til jafnaðar, og mundi það vera allmikil aukning fyrir ríkissjóð, sjálfsagt ekki langt undir 100 þús. kr. Prestar, sem búa í sveit, munu einnig vera óánægðir með takmörkun dýrtíðaruppbótarinnar, en vonandi er, að hið óeðlilega háa vöruverð, sem nú er, lækki bráðlega, og bætir það úr. Sem sagt, þá eru mörg atriði í máli þessu mjög vandasöm fyrir nefndina, sem kosin verður í málið. En undanfæri er nú ekkert lengur að bæta launakjör embættismannanna, hvernig sem fram úr því verður ráðið. Í frv. vantar ákvæði um það, hve nær lögin gangi í gildi. En gera má ráð fyrir að samkomulag fáist um það, ef þingið fellst á fyrirkomulag það, sem bent er á í frv. Mundi þá verðlagsskráin verða samin í haust, og embættismenn byrja að taka laun sín eftir lögunum 1. jan. 1920. En nú hafa komið fram mjög eindregnar óskir um það, frá flestum embættisfjelögum landsins, að launakjörin yrðu bætt frá 1. jan. 1919. Erindi það mun verða lagt fyrir nefndina. Í þeim fjelagsskap eru allir nema læknarnir, sem hafa sjerstöðu nokkra í málinu og hana ekki óeðlilega. Jeg skal geta þess, í sambandi við 33. gr. frv., að sú verðlagsskrá, sem þar er gert ráð fyrir, mun ekki verða gerð að neinu kappsmáli frá hálfu ráðuneytisins ef annar rjettlátari mælikvarði fæst. Mjer virðist þetta mál svo vandasamt og umfangsmikið, að nefndin, sem um það á að fjalla, megi vart vera skipuð færri en sjö mönnum. Hygg mega vísa málinu til 2. umr. og kjósa síðan nefnd í það.

Bjarni Jónsson Jeg verð að telja það gert af mikilli trygð af stjórninni að byggja þetta launafrv. á starf launamálanefndarinnar sælu, án þess að taka tillit til þeirra breytinga, er orðið hafa á öllum lífskjörnu. Jeg hefði kosið, að stjórnin hefði bygt á þörfinni eins og hún er nú. Eins og allir vita, hafa starfsmenn landsins minni laun og verri aðbúnað en starfsmenn annara vinnuveitenda, svo það er orðið að orðtaki haft hjá útgerðarmönnum, er þá vantar menn í síldarvinnu: „Ættum við ekki að fá nokkra lærða menn þeir eru kaupódýrari en aðrir“. Þetta er í sjálfu sjer ekki nema eðlilegt, þar sem vinnuveitandinn greiðir kaupgjald embættismanna eftir verðmæli, sem er mjög breytilegur, í stað þess að greiða það eftir verðmæli, sem fer eftir lífsþörfum manna. Þessi verðmælir er landaurareikningurinn íslenski. Því að þegar það hefir nú sýnt sig, að gjaldeyrir landsins er svikinn, - þó ekki viljandi - svo sviknu, að það þarf að fjórfalda hann ef rjett á að vera, þá fer stjórnin fram á það, að þingið bæti hann ekki upp nema að einum þriðja. Það er því engin furða, þó að sókst sje eftir lærðum mönnum í síldarvinnu, og lærðir menn verði að fara í síldarvinnu. Hvers vegna tók stjórnin ekki öll launin með til margföldunar með verðlagstölunni, svo að embættismenn fengju nú jafnmikið tiltölulega og á undan stríðinu? Það er undarlegt, að menn skuli alveg hafa gleymt landaurareikningnum, sem hjer hefir verið notaður um þúsund ár. Annars stóð jeg ekki upp til þess eingöngu að benda mönnum á þetta, heldur til þess að vekja athygli þeirrar nefndar, sem kosin verður, á því, að þegar útgjöld landssjóðs fjórfaldast, án þess að nokkuð komi inn, þá er fjárhagnum hætta búin. En sú hætta er ástæðulaus, því hvers vegna má ekki taka tollana eftir landaurareikningi, til þess að vega uppá móti útgjöldunum? Þá mundi það jafnvægi komast á, er heillavænlegt væri, og þyrftu menn þá ekki á hverju þingi að brjóta heilann um launalög og landssjóðstekjur. Jeg vil því leiða athygli nefndarinnar, sem kosin verður, og sömuleiðis fjárhagsnefndar, að því, að gera þær breytingar, að bæði tekjur og gjöld landssjóðs verði reiknuð eftir landaurum. Því það sannast, að sú leiðin verður heilladrýgst, þótt alíslensk sje. Gæti þá svo farið, að menn yrðu jafnhissa og um árið, er það frjettist, að Búlgarar ætu skyr og yrðu langlífir af. Íslendingar höfðu etið skyr frá alda öðli; en svo var það haft eftir dönskum manni, að það væri skrælingjaháttur að leggja sjer slíkt til munns. Þá hættu Íslendingjar að eta skyr, en þegar þeir svo fréttu, að Búlgarar yrðu langlífir af að eta skyr, tóku þeir skyrátið aftur upp, og varð gott af. Gæti því eins farið svo, að þessi uppgötvun um landaurareikninginn kæmi yfir Alþingi Íslendinga eins og óvænt hepni, líkt og fregnin um skyrát Búlgara yfir landsmenn, og mundi þá verða talað minna um tekjuhalla á fjárlögunum en áður.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg ætla ekki að andmæla kenningum háttv.þm. Dala. (B. J.) um verðlagsskrána, en jeg álít það ekki rjett, að ráðuneytið sæti ámæli fyrir að hafa gengið fram hjá landaurareikningnum, því hún gengur að nokkru inn á þessar kenningar í 33. gr. frumvarpsins. En annars býst jeg við, að háttv.þm. Dala. (B. J.) hafi lært þetta tal um landaurareikninginn af launamálanefndinni, en það er ekki von, að hann muni það, þegar hann er svo illa að sjer í sögu landsins, að halda, að Íslendingar hafi nokkurn tíma hætt að eta skyr. Annars tel jeg það víst, að nefnd verði skipuð í málið, og þá er það ekki nema sjálfsagt, að hún taki til greina þessar athugasemdir háttv.þm. Dala. (B. J.). Hins vegar býst jeg ekki við, að þetta þing sjái sjer fært að borga laun embættismanna algerlega eftir verðlagsskrá. En jeg vona það fastlega, að háttv. Alþingi fari ekki skemra en ráðuneytið fer í þessu frv., og ef það næst, sem hjer er farið fram á, og hvað suma liðina snertir ríflega það, þá hygg jeg, að starfsmenn landsins muni gera sjer það að góðu, því þeir hljóta að skilja, að það eru takmörk fyrir því, hvað landssjóður getur borgað.

Bjarni Jónsson Þrátt fyrir ummæli hæstv. forsætisráðherra (J. M.) um vankunnáttu mína í Íslandssöng, þá held jeg fast við, og get sannað, að fyrir 12–15 árum var það talinn skrælingjaháttur að eta skyr á Íslandi. Það er undarlegur misskilningur hjá hæstv. forsætisráðh. að ætla, að jeg hafi öðlast skoðanir mínar á kostum landaurareikningsins frá launamálanefndinni, þar sem honum ætti að vera kunnugt um, að jeg átti tal við nefndarmennina um þetta fyrir löngu áður en hún hafði lokið starfi sínu. Jeg talaði fimm sinnum við formann nefndarinnar um að taka upp þessa stefnu í launamálunum, og jeg mun hafa talað um þetta við annan nefndarmann, sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) mun þekkja best allra manna.

Forsætisráðherra (J. M.) Þetta frv., sem stjórnin leggur fram, gerir ráð fyrir að afnema eftirlaun embættismanna, en að þeir safni sjer lífeyri. Er frv. þetta sniðið eftir frv. því, er launamálanefndin samdi, og víkur líka nokkuð að því sama, sem áður hefir verið gert, hvað prestana snertir. Mun þetta vinsælla en eftirlaunin, enda eru þau alls ekki fullnægjandi. Eftir frv. getur lífeyririnn orðið allhár eftir margra ára embættisþjónustu, enda rjettlátt, að þeir, sem lengi þjóna, fái að sama skapi hærri lífeyri. Hjer er lagt til, að tillagið úr ríkissjóði verði miklu ríflegra en launanefndin gerði ráð fyrir. Einnig er tillagið til sjóðsins frá embættismönnum hærra heldur en ráð var fyrir gert í frv. nefndarinnar. Jeg býst við, að þessu frv. verði vísað til sömu nefndar og launamálinu.

Forsætisráðherra (J. M.) Þetta frv. er nokkuð meira frábrugðið frv. launamálanefndarinnar heldur en næsta frv. á undan, sjerstaklega að því leyti, að það gerir einnig ráð fyrir eftirlaunum handa ekkjum embættismanna og börnum þeirra. Jeg þykist vita, að þótt gjöld landssjóðs verði að nokkru aukin með frv. þessu, þá muni það fá góðar undirtektir hjá hinu háa Alþingi. Það hefir undanfarið verið tekið hjer á þingi sanngjarnlega í málaleitanir embættismannaekkna að þessu leyti. Jeg tel sjálfsagt að vísa málinu til launamálanefndar og vona, að háttv. nefnd taki því vel.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal láta mjer nægja að vísa til athugasemdanna við frv., og að öðru leyti ekki fjölyrða um það, að minsta kosti ekki fyr en hv.þm. Dala. (B. J.) hefir tekið til máls.

Bjarni Jónsson Jeg má til að bera fram auðmjúkar þakkir fyrir það tillit, sem hæstv. stjórn tekur til mín, er hún þorir ekki að koma með ástæður fyrir frumvörpum. sínum, nema heyra áður álit mitt. Er það einn sá hlutur, er jeg má miklast af í elli minni, ef mjer verður langs lífs auðið. Jeg verð að minnast nokkuð á frv. þetta. Það er svo ástatt í Dalasýslu, að ýms stjórnarvöld hafa gerst til þess að rýra hag hennar og gengi. Ein grein stjórnarinnar hefir t. d. orðið til þess að svifta hana póstgöngum og hefir flutt þær norður á Hornstrandir, jeg veit ekki hvert.  Jeg varð hissa, er jeg sá hve mjög þeim liggur á að slá af annan sýslumanninn í þessum tveim sýslum. Hjer stendur einhversstaðar í frv., að stjórnin skuli hlutast til um, að embættasameining þessi komist á sem fyrst. Mikið þykir þeim í húfi! Þá vísaði hæstv. stjórn til athugasemdanna við frv. Og þar er þá launanefndin sæla enn á ferðinni. Og er það hvorki meira nje minna en annar liðurinn af starfsemi þeirrar nefndar. Stjórninni var falið, samkvæmt þingsályktun, sem er á þgskj. 171 árið 1914, að „taka til rækilegrar athugunar, hvort unt sje að aðskilja umboðsvald og dómsvald og fækka sýslumönnum að miklum mun, og ef svo virðist, að það sje hagkvæmt og mun kostnaðarminna en það fyrirkomulag, sem nú er, að leggja þá frv. til laga í þá átt fyrir næsta Alþingi.“ Þessi rannsókn var svo falin launanefndinni. Og nú er hjer lagt til að afnema eitt sýslumannsembætti, og er það ekki svo lítið. En það er ekki lagt til að aðskilja umboðsvald og dómsvald, því að sennilega á þessi eini sýslumaður að fara með hvorttveggja. Hefði hjer verið farið fram á að fækka dómurum og setja einn dómara fyrir báðar sýslur og láta hann að eins vera dómara, þá hefði jeg vel skilið það. En þetta, að fækka að eins um einn sýslumann, þykir mjer harðla einkennilegur skilningur á þingsályktuninni. Mönnum kann nú ef til vill að virðast það hártogun af mjer að bendla þessa þingsál. við frv. En það er ekki hártogun, því að nefndin gerir það sjálf. Hún segir í athugasemdum sínum við frv., að á Alþingi 1877 - það var víst ekki 877 - hafi verið farið fram á þessa sameiningu, en málið þá felt í Ed. Svo segir nefndin, að ekki hafi verið minst á þessa samsteypu þangað til á þinginu 1914, en þá var flutt áðurnefnd þingsál., um fækkun sýslumannaembætta. En í henni sjest ekkert um sameining Dala- og Strandasýslu. Svo höfuðástæðan, sem nefndin flytur, er þá þessi, að 1877 flutti þáverandi þingm. Dalamanna frv. um sameining Dalasýslu og Strandasýslu, og gerði það eftir ósk kjósenda sinna. Mönnum verður þá strax hugsað til kjósendanna, hve vel fer á því að farið var að ósk kjósenda, og að svo er enn á þingi. Er það rjett, því að þingmenn eru ekkert annað en fulltrúar kjósenda. En það er einkennilegt hjá nefndinni, að hún telur rjettara að fara að vilja kjósenda, sem dauðir eru og komnir yfir um til Furðustranda, en hinna lifandi. Það má telja sennilegast, að sárfáir kjósenda frá 1877 sjeu nú á lifi. En hins vegar hefir kjósendum fjölgað stórmikið, svo að þótt allir kjósendur frá 1877 væru á lífi nú og þótt þeir væru allir með málinu, þá gætu þeir vel verið í minni hluta. En hvers vegna telur launamálanefnd og hæstv. stjórn rjettara að fara eftir vilja kjósenda í Dalasýslu 1877 en kjósenda þar nú? Nú er það alveg áreiðanlegt, að allir kjósendur í Dalasýslu eru á móti sameiningunni. Skal jeg nú færa sönnur á mál mitt. Í ferð minni vestur í kjördæmi mitt í vor gat jeg ekki haldið þingmálafundi í norðursýslunni, en hefi gert ráðstafanir til þess, að svo verði gert, og munu gerðir þeirra funda sendar Alþingi. Annar funda þeirra, er jeg hjelt, var í Hjarðarholti. Voru þar 30 manns, og var þar samþ. svofeld till.: „Fundurinn er því algerlega mótfallinn, að Dalasýsla sje sameinuð Strandasýslu, og skorar á þingmanninn að fylgja því fram, að svo verði eigi.“ Hinn fundurinn var háður í þinghúsi Miðdalahrepps, að viðstöddum 80 kjósendum, og var þar samþykt yfirlýsing þessi: „Fundurinn mótmælir harðlega sameiningu Stranda- og Dalasýslu í eitt lögsagnarumdæmi.“ Úr hinum hreppunum mun vafalaust koma sama yfirlýsing, því að ekki einn einasti kjósandi í Dalasýslu vill þetta. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar. Jeg býst við, að málinu verði vísað til nefndar, og er það því hæfilegur andlátsumbúnaður. Mun jeg því ekki veita því frekari nábjargir nú.

Forsætisráðherra (J. M.) Frv. þetta er svo að segja óbreytt, eins og launamálanefnd samdi það, og nægir að vísa til álits þessarar nefndar og ástæðna hennar fyrir frv. Jeg verð að líta svo á, að þetta mál eigi rjettilega heima í mentamálanefnd, en tel jafnframt sjálfsagt, að hún láti launamálanefnd vita um gang málsins, beri sig saman við hana og vinni með henni. Það er því till. mín, að frv. verði vísað til mentamálanefndar.

Einar Arnórsson Þótt frv. þetta sje fætt í milliþinganefnd, þá er það þó misráðið. Hjer er verið að reyna að spara fje, með því að steypa saman tveimur embættum, en jeg er vonlaus um að það takist, því að í rauninni verður þetta ekki til annars en að fjölga embættum. Nú sem stendur eru embættin tvö, yfirskjalavörður og yfirbókavörður. þessum embættum á að steypa saman, eftir frv. Þá á að skipa tvo menn, er verði undir umsjón þessa þriðja manns, og býst jeg við, að þessir tveir menn komi í stað yfirskjalavarðar og yfirbókavarðar nú, og verði því embættin þrjú, í stað tveggja nú. Sameiginlegi yfirmaðurinn, sem í stjórnarfrv. er stungið upp á, yrði að mestu leyti aðgerðalítil „toppfígúra“, og mundu aðrir verða að vinna þau störf, sem nú hafa á hendi landsbókavörður og þjóðskjalavörður. Jeg vil geta þess, að allir þeir, er þekkja til, álíta, að aðra hæfileika þurfi til að standa fyrir skjalasafni (archiv) heldur en fyrir bókasafni. Þá má og minnast á húsrúmið, því ekki mun líða á löngu, uns húsið fær ekki rúmað bæði söfnin, og verður þá að byggja nýtt hús fyrir skjalasafnið. Má þá öllum ljóst vera, að erfiðari muni umsjónin einum manni heldur en tveimur. Það hefir hvorttveggja nokkuð til síns máls, að málið fari í mentamálanefnd og launamálanefnd, en þær verða þá að bera sig saman. En eftir efni frv. á það heima í mentamálanefnd.

Forsætisráðherra (J. M.) Það eru að eins örfá orð út af ræðu hv. 2. þm. Árn. (E. A.). Í fyrsta lagi er það lítil ástæða gegn frv., þótt húsrúmið verði of lítið fyrir söfnin, því að það hefir verið gert ráð fyrir, að bæta mætti við húsið. En það mun verða langt þangað til, því áður mun verða rýmt burtu náttúrugripasafninu og þjóðmenjasafninu og þau sett saman. Það er jafnvel ekki ósennilegt, að ekki liði á löngu, að krafa komi fram um sjerstakt hús handa þeim, og ef svo á að koma sjerstakt hús handa skjalasafninu, þá verður þetta landinu ofviða. Það er ekki rjett, að frv. fjölgi embættum. Embættum hefir þegar fjölgað mikið við þessar stofnanir á síðustu árum; er það gott í sjálfu sjer, en það kostar mikið.