Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jóhannes Jóhannesson Allshn. hefir athugað mál þetta, þó að því hafi ekki beinlínis verið vísað til hennar. Við það var ekkert að athuga, annað en það, að það lá ekki ljóst fyrir, hvort maður þessi hefði mist ríkisborgararjett í Noregi eða ekki. Eftir norskum lögum frá 21. apríl 1888, 6. gr., missir hver norskur ríkisborgari, sem flytur af landi burt, ríkisborgararjett sinn eftir eitt ár, nema hann innan þess tíma sendi ræðismanni ósk um að halda honum áfram. Í tilefni af þessu sendi allsherjarnefnd Ole Tynes skeyti og spurðist fyrir um, hvort hann hefði gert þetta, og fjekk aftur svo hljóðandi símskeyti: „Jeg hefi aldrei látið þá ósk uppi við neinn norskan konsúl“. O. Tynes fluttist hingað út 1907 og hefir í alla staði reynst mjög nýtur maður, og fyrir því sjer nefndin ekkert því til fyrirstöðu að veita honum ríkisborgararjett. Jeg skal svo taka það fram, að jeg tel óþarft að vera að semja sjerstök lög um ríkisborgararjett fyrir hvern einstakan mann, sem veita á þann rjett. Hið rjetta er, að stjórnin gefi út auglýsingu um það, hver skilríki eigi að fylgja beiðni um veiting ríkisborgararjettar, og um það, innan hvers tíma ár hvert slíkar beiðnir eigi að vera komnar stjórninni í hendur. Á hún svo að semja og leggja fyrir hvert þing frv. um ríkisborgararjett til handa þeim af umsækjendunum, sem hún telur, að veita eigi þann rjett.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er rjett, sem háttv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) sagði, að gæta verði þess, að hafa allar skýrslur fyrir hendi, þegar veita á ríkisborgararjett, því að það eru hin dýrmætustu rjettindi, sem nokkur þjóð hefir í tje að láta, og er því varlega að því farandi. Jeg beindi því til nefndarinnar við þetta tækifæri, að athuga, hvaða reglur nefndin ætlaðist til, að hafðar yrðu, þegar veita ætti ríkisborgararjett, og get jeg fallist á það, að rjett væri að taka upp þá reglu, að ávalt sje tillaga um veiting ríkisborgararjettar tekin upp í stjórnarfrumvarpi, og beiðni um það skuli fram komin fyrir ákveðinn dag í hvert sinn.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Þetta frv. er komið frá háttv.Nd. og flutt þar af hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), og fer fram á það að heimila hreppsnefndinni í Hólshreppi að láta taka eignarnámi landspildu á Bolungarvíkurmölum. Frv. er flutt að tilhlutun hreppsnefndarinnar í Hólshreppi. En meðan málið var á ferðinni í þinginu komu fyrst fram óskir frá minni hluta hreppsnefndarinnar og um 40 hreppsbúum öðrum, um að fresta málinu. Byggja þeir þessar óskir sínar fyrst og fremst á því, að eigendaskifti á landspildu þessari muni á allmörgum næstu árum ekki geta orðið til hagsmuna fyrir Hólshrepp, og í öðru lagi á því, að eignarnám þetta muni leiða til stóraukinna fjárframlaga og útgjalda fyrir Hólshrepp. Í annan stað liggur fyrir brjef frá biskupi í þessu máli, þar sem hann mælist til þess, að rjettindi Vatnsfjarðarkirkju verði undanskilin eignarnáminu, því að eins og frv. er orðað frá Nd., er einnig heimild til þess. Þessi tilmæli biskups eru rökstudd við ítarlegt álit frá prófastinum í Norður-Ísafjarðarsýslu, þar sem hann skýrir frá, að Vatnsfjarðarkirkja eigi helming vertolla af mölum þessum, og hafi nú árlega í tekjur af þeim um 600 kr., og gerir prófastur ráð fyrir, að þessar tekjur muni vaxa í framtíðinni að stórum mun. Brjef prófasts bendir á, að verðmæti landspildu þessarar, sem liggur nærri brimbrjótnum, fari stöðugt vaxandi, og er það mjög eðlilegt. En af því er það aftur bein afleiðing, að hyggilegt er fyrir Hólshrepp að ná sem fyrst kaupum á landspildunni. En viðvíkjandi því, hvort eigi að undanskilja rjett Vatnsfjarðarkirkju, þá getur nefndin fallist á það hjá prófasti, að meiri tekjur væru fyrir ríkissjóð, að kirkjan hjeldi þessum rjettindum sínum heldur en að sala á þeim færi fram. En þar sem sveitarfjelag á hjer hlut að máli, sem mun leika mikill hugur á að halda áfram lendingarbótum hjá brimbrjótnum, en það mun hafa mikil fjárframlög í för með sjer, þykir nefndinni rjett, að hreppnum gefist kostur á að eignast einnig rjettindi kirkjunnar yfir landspildunni, því sanngirni er í því, að hreppurinn megi einn njóta lendingarbóta þeirra, er hann kann að gera í framtíðinni. En hins vegar gerir nefndin ráð fyrir, að rjettindi landssjóðs verði sanngjarnlega metin, ef eignarnám fer fram. Þá tel jeg rjett að taka það fram, að allar umbætur, sem hreppurinn gerir þarna til lendingarbóta, eru óbeinlínis til hags fyrir ríkissjóð, þar sem hjer er um mjög fiskisælan stað að ræða. Að öllu þessu athuguðu, og ennfremur af því, að landspilda þessi mun nú að mestu eign erlendrar veislunar. leggur nefndin til, að frv. nái fram að ganga óbreytt, og að hreppsnefndin fái heimild til að kaupa umrædda landspildu, ef henni sýnist svo, því að auðvitað hvílir engin skylda á henni að kaupa hana, ef henni þykir hún of dýr.

Guðjón Guðlaugsson Jeg er í vafa um, hvort nauðsynlegt sje að gera þetta frv. að lögum nú, því að jeg verð altaf að taka mest tillit til þess, sem meiri hlutinn óskar. Því upprunalega mældu aðeins 4 af 7 hreppsnefndarmönnum í Hólshreppi með því, en 3 gegn því. En síðan hafa 2 af þessum 4 komið með mótmæli gegn því. Um lendingarbæturnar er það að segja, að þær hafa aukið land þetta að verðmæti, en það er ekki Bolvíkingum til ágóða, heldur þvert á móti, því að þess dýrara er það fyrir hreppinn að kaupa það. Háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) sagði, að útlend verslun ætti þetta land, og því væri frekar ástæða til fyrir hreppinn að kaupa það. Þetta er alveg rjett, að útlend verslun á landið, og jeg get verið honum sammála um það, að það sje betur komið hjá hreppnum en útlendri verslun. En nú stendur svo á, að það er einmitt verslunin, sem græðir mest á þessari sölu. Jeg hefði því talið heppilegra að láta þetta bíða, því að skeð getur, að þessi verslun sundrist, eins og fleiri útlendar verslanir, og þá gæti svo farið, að innlendur kaupmaður fengi þetta land með betri kjörum, og fyrir því tel jeg talsvert vafamál, hvort eigi að samþykkja þetta frv. Háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) hjelt því fram, að ef hreppurinn fengi þessa lóð, myndi hann gera lendingarbætur. En jeg held þvert á móti, að ef hann kaupir þetta land, þá geti hann ekki lagt mikið fje fram til lendingarbóta, því að það yrði honum algerlega ofvaxið. Og ríkissjóður fengi því að gera lendingarbæturnar.

Karl Einarsson Jeg sje ekkert athugavert við það, þó að stjórninni sje heimilað að selja hreppnum þessar malir. En það sem jeg sje athugavert við þetta, er það, að ekkert ákvæði er um það, að þær lendi ekki aftur í höndum einstakra manna. Jeg vil beina því til nefndarinnar, hvort hún vilji ekki taka inn í þetta frv. líkt ákvæði og í frv. um sölu á Hvanneyri. Nd. ákvað, að kaupstaðurinn fengi kaupin, að undantekinni kaupstaðarlóðinni, og setti ákvæði í frv., sem trygði það, að jörðin kæmist ekki í einstakra manna eign. Gæti þessi deild sett slíkt ákvæði inn í þetta frv. því að það hefir viljað við brenna í kaupstöðum, að lóðirnar væru seldar aftur einstökum mönnum, eða leigðar þannig, að það er sama sem sala, t. d. á erfðafestu með litlum hagnaði fyrir kaupstaðinn. Jeg er sammála nefndinni um það, að rjett sje fyrir hreppinn að kaupa malir þessar, og því fyr, því betra, og að langt sje frá því, að hreppurinn sje ver settur með að gera lendingarbætur, ef hann kaupir malirnar, heldur þvert á móti. En jeg geri það beint að skilyrði fyrir atkvæði mínu með frv., að nefndin lagi þetta, sem jeg mintist á, og setji inn í þetta frv. líkt skilyrði og jeg nefndi áðan, með söluna á Hvanneyri.

Sigurður Jónsson Það er alls ekki svo, að jeg ætli að ganga fram fyrir skjöldu nefndarinnar, til þess að verja þetta frv. En þótt það virðist vera smámál, þá snerta samt ýms skjöl þess nokkur meginatriði í stefnu þingsins nú og áður. Ef nú væri farið að hindra það, að hreppsfjelagið gæti fengið þetta keypt, þá er brotin sú grundvallarregla, að ábúendur eða notendur þjóðjarða og kirkjujarða geti fengið keypta þá jörð, sem þeir búa á. Því er haldið fram, að þetta sje runnið frá litlum meiri hl. hreppsnefndar. En nú er þetta ekki skipun, heldur heimild. Og jeg tel líka vafa á því, að lítill meiri hluti hreppsnefndar mundi ráðast í kaupin, heldur mundi málið borið undir hreppsbúa á almennum fundi. Jeg mun fylgja frv., því að ef það verður felt, er þar með brotin sú regla, sem undanfarin þing hafa fylgt.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) kvað það óvenjulegt að verða við óskum svo lítils meiri hluta eins og var um þetta mál í hreppsnefndinni. Og svo taldi hann, að tveir af þeim fjórum, sem með voru, væru nú fallnir frá því. Nú hafa 40 manns sent Alþingi áskorun um að fresta málinu, en alls munu vera um 1000 manns í Bolungarvík, svo að af því verður ekki ráðið, hvoru megin vilji almennings þar er. Jeg þekki nú ekki hreppsnefndarmennina í Bolungarvík, svo að jeg get ekki sagt um, hvort nokkur af nöfnum þeirra, sem með kaupunum voru, eru undir áskoruninni. En heldur þykir mjer það ótrúlegt, að þeim hafi svo fljótt snúist hugur, og það enda þótt fullyrt sje af kunnugum, að erlenda verslunin, sem á landið, hafi „agiterað“ sterklega gegn því, að hreppurinn keypti. Það er rjett, að brimbrjóturinn gerir eignina dýrari. Og eftir því, sem hann kemur betur að notum, eftir því verður hún dýrari, og gæti því svo farið, að síðar yrði ókleift fyrir hreppinn að kaupa, þótt ekki væri nú. Og þar sem erlend verslun á lóðina, þá verð jeg að segja, að minni ástæða er til að veita fje til framhalds brimbrjótnum. ef allur hagurinn á að renna í vasa erlendra manna, heldur en ef ríkið eða hreppurinn á í hlut. Þetta verður því einmitt til þess að mæla með því, að hreppurinn kaupi. Jeg er þakklátur háttv.þm. Vestm. (K. E.) og háttv. 3. landsk.þm. (S. J.), sem báðir voru málinu hlyntir. Hinn síðarnefndi benti á það, sem er alveg satt, að jarðir hins opinbera hafa oft verið seldar einstökum mönnum, þótt vitanlega hafi verið stórtap að sölunni fyrir landssjóð. En ef einstaklingum hafa verið seldar jarðirnar, þá er þó miklu fremur ástæða til að selja þær hreppum, þegar hagsmunir flestallra hreppsbúa liggja við. Háttv. þm. Vestm. (K. E.) vildi binda söluna því skilyrði, að eignin kæmist ekki aftur í hendur einstakra manna. Þetta mun nefndin að sjálfsögðu athuga. Jeg óska því, að hv. deild láti þetta frv. ná fram að ganga. Og ef svo færi, sem háttv. 4. landsk.þm. (G.G.) hjelt, að matsverðið yrði of hátt, þá er á valdi hreppsins að ganga frá kaupunum, þar sem þetta er aðeins heimild.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Meiri hl. peningamálanefndarinnar hefir ekki treyst sjer til að fallast á frv. þetta skilyrðislaust og óbreytt. Meiri hl. getur ekki felt sig við að binda þessa 3 sjóði, sem frv. nefnir, ræktunarsjóð, viðlagasjóð og kirkjujarðasjóð, sem allir eru nauðsynlegir, hver á sínum stað. Þessar 3 miljónir kr. eru ekki afhentar bankanum sem rekstrarfje, enda getur það ekki verið, þar sem þeir standa mestmegnis í lánum og verðbrjefum. Upphæðin getur því ekki verið til annars ætluð en sem tryggingarfje, að minsta kosti um mörg ár. Þetta virðist með öllu óþörf eyðsla. Slíkur banki sem þessi þarf tvennskonar fje, tryggingarfje og rekstrarfje. Sem tryggingarfje væri nægt að afhenda bankanum í byrjun svo sem 400 þús. kr., svo hann geti gefið út 1. flokkinn, sem mundi vera hæfilega stór svo sem 3 miljónir kr., en trygging fyrir 3 miljónum kr. á að vera eftir frv. 1/8 af brjefum þeim, sem eru í umferð, eða 375 þús. kr. Sem tryggingarfje væri því nægt að afhenda bankanum í byrjun sem svarar þessari upphæð. Hið eina af þessum 3 miljónum króna, sem virðist vera ætlað sem veltufje í byrjun, er vaxtamunurinn á 10 árum á milli 2% og vaxta þeirra, sem sjóðirnir njóta, og mun það ekki vera öllu meira en rekstrarkostnaðurinn, eða jafnvel ekki sem honum nemur. Það virðist því á misskilningi bygt að afhenda bankanum 3 miljónir króna sem tryggingarfje, og að binda þar með alveg að óþörfu þessa stóru upphæð, sem samsvarar tryggingu fyrir 24 miljónum króna. En bankinn þarf veltufje, greitt í reiðupeningum, ef hann á að verða sjálfstæður banki. eins og frv. ætlast til. Og hvers vegna þarf hann veltufje? Af því hann ætlar að verða sjálfstæður banki, og ætlar að geta gert eitthvert gagn, annað en að skapa stöður fyrir bankastjórana. Og nú munu menn spyrja: Af hverju var veðdeildinni í upphafi aðeins afhent tryggingarfje? Svarið er: Af því veðdeildin stóð í sambandi við allstóran banka, í samanburði við hana, stóð þar sem fósturbarn bankans, sem lagði henni alt veltufjeð til frá 1900–1919. Landsbankinn lánaði úr veðdeildinni, og notaði bankans fje, innlánsfje bankans, til að kaupa fyrir brjefin af lántakendum. Þegar tregt gekk að selja brjefin aftur, eða vextirnir voru um tíma afarháir, þá mun hafa komið fyrir, að bankinn hafi legið með um 2 miljónir króna í bankavaxtabrjefum veðdeildarinnar. Þetta verður Ríkisveðbankinn að geta gert, ef hann ætlar að vera sjálfstæður, eins og frv. ætlast til. Þess vegna þarf bankinn útlagt. veltufje, ef hann á að stofnast. Skuldabrjef þessara sjóða nægja honum ekki. Nú hefir veðdeildin aflað sjer mikils tryggingarfjár, auk þess, sem henni hefir verið lagt það til frá landssjóði og Landsbankanum. Hvers vegna á þá að leggja hana niður? Og hvers vegna vill landsbankastjórnin ekki leggja veðdeildinni til veltufje með sömu kjörum og áður? Og hvers vegna snýr þingið sjer ekki til Landsbankans með þá ósk, að bankinn fari jafn vel með þetta fósturbarn sitt og áður? Engin von er um, að nýr óþektur fasteignabanki, sem á að gera alt það sama og veðdeildin gerir, sje færari um að selja bankavaxtabrjef sín en veðdeildin, ef landsbankastjórnin gerir skyldu sína í þessu efni. Og hún getur, ef hún vill, haft umboðsmenn úti um alt, hjer og erlendis, til að selja brjefin eins og Ríkisveðbankinn. Vilji menn njóta allra ákvæða í frv., þá má koma þeim að í næsta veðdeildarflokki. Meiri hl. álítur þetta mál ekki nógu vel undirbúið, og hvergi á fremur við orðtakið: „það verður vel að vanda, sem lengi á að standa“ en einmitt þegar um þesskonar löggjöf er að ræða. Síðar er svo örðugt að breyta; það gera skyldurnar við kaupendur bankavaxtabrjefanna. Eigi að stofna lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, eins og þál. frá 1919 ætlast til, þá virðist vera opnasti vegurinn, að landbúnaðarhjeruðin stofni 1 eða fleiri veðlánsstofnanir fyrir landið á þann hátt, sem bent er á í nál. meiri hl. á þskj. 580, og þá með dálitlum styrk úr ríkissjóði til varasjóðsstofnunar. Og slíkar stofnanir geta starfað óáreittar af þingi og stjórn, sem mikils er um vert. Ef máli þessu er vísað til stjórnarinnar með rökstuddri dagskrá, þá mun gefast tækifæri til að athuga málið nánar, og það leggur meiri hl. til. Frv. er áreiðanlega ekki þroskað til að verða að lögum. En svo eru ýmsar spurningar, sem jeg leyfi mjer að leggja fyrir þá, sem meira vita en jeg: Vill Landsbankinn sleppa veðdeildinni? Um það virðist enginn vita. Varasjóður veðdeildarinnar er, að mínu áliti eign Landsbankans að hálfu, og á þá ríkissjóður hinn helminginn. 31. des. 1919 nam hann 377259 kr. Vill nú Landsbankinn gefa sinn hluta? Landsbankinn á hálft tryggingarfje veðdeildarinnar. Helmingur þess mun hafa numið á sama tíma 585700 kr. Vill Landsbankinn skilyrðislaust afhenda öðrum banka og annari stjórn þetta tryggingarfje? Eða mun hann ekki öllu heldur heimta það afhent sjer frá hinni nýju stofnun, þannig, að hún verði að setja annað fje í staðinn? Og loksins: Er það löglegt og áhættulaust að afhenda veðdeildina annari lánsstofnun? Nauðsynlegt er að fá upplýsingar um alt þetta hjá þeim, sem vilja láta frv. nú ganga fram óbreytt. Með þessum formála leggur meiri hl. til, að frv. sje vísað til stjórnarinnar með rökstuddri dagskrá. Og kem jeg þá að brtt., sem gerðar eru til vara. Nefndin hefir ekki haft tíma til að yfirvega frv. eins ítarlega og skyldi, því það þarf bæði mikinn tíma og fagþekkingu til að gagnrýna slíkt mál og þetta til hlítar. Þó hefir hún gert við það nokkrar brtt., og skal jeg mi gera nokkra grein fyrir þeim í fám orðum. Jeg skal þá fyrst minnast á 2. gr., þótt engin brtt. sje við hana. Vildi jeg aðeins biðja háttv. deild að athuga það, hvort afhending veðdeildar Landsbankans, eins og þar er gert ráð fyrir, muni vera tiltækileg. Við höfum ekki heldur gert neina brtt. við 3. gr., en jeg vil samt benda á, að rjettara muni að kalla fje það, sem hjer er um að ræða, veltu- og tryggingarfje heldur en stofnfje, því bankinn kemst ekki hjá að nota hvorttveggja. Á 4. gr. ætti þá líka að verða þessi breyting. Annars fer brtt. við hana fram á, að feld verði niður ákvæðin um, að fjeð verði greitt úr þessum þrem sjóðum, heldur greiði ríkissjóður fje þetta, þá er ríkisstjórnin sjer sjer það fært. Er aðalorsökin til þess sú, að meiri hl. nefndarinnar álítur ekki tiltækilegt að farga svo sjóðum þessum, og verða svo án þeirrar hjálpar, sem þeir veita. Næst er 2. brtt., sem á við 7. gr. Aðalbreytingin, sem þar er um að ræða, viðkemur röðinni á tryggingarfje því, er taka skal til, er á tryggingum þarf að halda. Meiri hl. nefndarinnar þykir sjálfsagt, að fyrst sje þá tekið til varasjóðs, en ekki til skuldabrjefa lántakenda til stofnunarinnar. því venjulega er gert ráð fyrir því, að ekki sje tekið til þess ráðs að selja þau, fyr en stofnunin er að gjaldþrotum komin. Næsta brtt. er við 12 gr. frv. í 1. málsgr. er þar tekið fram, að lána megi gegn veði í fasteignum alt að 2/5 hlutum af virðingarverði fasteignarinnar. Eins og bent er á í nál., hefir reynslan af virðingum fasteigna orðið sú, að meirihl. nefndarinnar telur alls ekki ráðlegt að lána út á meira en hluta af virðingarverði. Það er auðsætt, að höfundur frv. þessa hefir hjer orðið fyrir áhrifum af reglugerðum „lánsfjelaganna“ dönsku og þýsku, því þau lána út á fasteignir alt að 3/5 hluta virðingarverðs. En þar stendur öðruvísi á en hjer. Þar er um „solidariska“ ábyrgð að ræða, og allar jarðir sem eitt veð. - Það bólar hjer á því, eins og sumsstaðar annarsstaðar, að höfundur frv. hefir ekki þá reynslu í þessum efnum, sem æskilegt væri. Þá hefir meiri hluti nefndarinnar lagt það til, að síðasta málsgrein 12. greinar falli niður. Hún er í sama anda og 1. málsgrein, að gera sem rýmst um lánin. Hún kveður á um, að í reglugerð megi setja ákvæði, sem heimili að lána út á annan veðrjett, er sjerstaklega stendur á, þó svo, að öll skuldin, sem á fasteigninni hvílir, fari ekki fram úr 3/5 af virðingarverði. Þetta ákvæði telur meiri hluti nefndarinnar mjög varhugavert. - Ef slíkt ákvæði sæist í lögunum, að lána mætti út á annan veðrjett, þá myndi það eflaust spilla mjög fyrir sölu bankavaxtabrjefanna, að minsta kosti erlendis. Að taka lánsfjelögin dönsku og þýsku hjer til fyrirmyndar á alls ekki við. Þar er, eins og jeg hefi tekið fram áður, alt öðru máli að gegna og minna í hættu á alla kanta, þar sem um samábyrgð á öllum eignum er að ræða. Ákvæðið um áhættugjaldið fjelli þá líka að sjálfsögðu niður, enda væri það áreiðanlega ekki sem best fallið til að auka traust bankans. 4. brtt. á við 13. gr. og hljóðar um það, að 2. málsgrein hennar falli niður. Sú málsgrein er um það, að í vissum tilfellum þurfi sjerstök virðing vegna lántökunnar ekki að fara fram. Nú er þessi almenna virðing eða mat á fasteignum, sem nota á, mjög svo óábyggilegt, og verður því óábyggilegra, sem lengra líður frá því, er virðing er gerð, og auk þess verður að ætlast til, að slíkar lánsstofnanir, sem þessi, hafi sjálfar öll venjuleg skjöl og skilríki á hendi, sem snerta lánin. Telur meiri hl. nefndarinnar af þessum sökum ekki ráðlegt að bregða frá þeirri reglu, að sjálfstæð virðing fari fram í hvert sinn, sem lánað er út á einhverja fasteign. Brtt. við 14. og 15. gr. eru þær sömu og brtt. við 1. málsgrein 12. greinar, og þarf jeg því ekki að víkja frekar að þeim. Þá kemur 7. brtt. við 18. gr. Þótt frv. þetta sje yfirleitt fremur myndarlega samið og ljóst, þá er þessi grein mjög óljóst orðuð. Í þessari grein er gert ráð fyrir, að veðlánsfjelög geti orðið stofnsett, og Ríkisveðbankanum þá heimilað að kaupa skuldabrjef þessara fjelaga. Er hjer svo komist að orði, meðal annars: „getur þá bankinn keypt skuldabrjef slíkra fjelaga eða veitt þeim lán, gegn tryggingu í veðskuldabrjefum fjelagsmanna og öðrum eignum hvers fjelags, auk sameiginlegrar ábyrgðar lántakenda fjelagsins“. En í upphafi greinarinnar stendur: „Nú verða stofnuð veðlánsfjelög - með sameiginlegri ábyrgð fjelagsmanna“. Það er augljóst, að hjer er annaðhvort um tvítekningu að ræða, eða það er í síðari staðnum átt við persónulega ábyrgð. - Að minsta kosti mætti skilja það svo. Meiri hluti nefndarinnar hefir því lagt til, að þau orð falli burtu. Síðari breytingin á 18. grein eru aðeins tvö orð, sem er bætt inn til skýringar. 8. brtt. er einnig aðeins til skýringar. Þá er næst 9. brtt. við 25. gr. Þar er gert ráð fyrir, að gjaldið til varasjóðs sje frá 1/4% upp í 3/4% af eftirstöðvum lánsins. En reynslan hefir sýnt, að gjaldið má ekki vera svo lágt, ef bankinn á að geta borið þann kostnað, sem á hann er lagður. Ef síðari talan eða hámarkið þykir of hátt, sem brtt. tekur til, þá er stjórnarráðinu í lófa lagið að taka lágmarkið, - en það mun þó vart of hátt. Þá er í þessari málsgrein tekið fram, að stofnunin geti lagt mismunandi gjald á lántakendur. Það hygg jeg að varla verði heppilegt, og mun rjettast að leggja jafnt á alla og láta alla njóta sama rjettar. - Leggur meiri hluti nefndarinnar því til að fella þetta ákvæði burt. 3. málsgrein 28. greinar vill meiri hl. fella niður. Þar stendur svo, að aukaafborgunum og endurborgunum lána megi verja til nýrra útlána. Þeim, sem kaupa verðbrjefin, mun finnast þau standa nógu lengi, þó öllu, sem innborgast, sje varið til að innleysa þau. Þess vegna vill meiri hl. fella þetta ákvæði í 28. gr. niður. Enda nema aukaborganir, sem greiddar eru í peningum, svo lítilli upphæð, að enga praktiska þýðingu hefir að lána það út aftur, en aftur getur það haft ill áhrif á útlendinga, sem kaupa eiga hlutabrjefin, sjái þeir að aukaborgunum á ekki líka að verja til að innleysa brjefin. 3. málsgrein 29. greinar vill meiri hl. einnig fella niður. Þar er svo sagt, að af fje varasjóðs megi veita lántakendum aukalán í peningum, alt að þeirri upphæð, sem afföll af bankavaxtabrjefum þeim nema, er þeir fá lán sín greidd með. Mjög er fjarlægt meiri hlutanum að álíta, að rjett sje að leyfa að lána úr varasjóði. Vanalega er reglan sú, að snerta hann ekki til annars en að borga með honum tap, sem bankinn verður fyrir, ef nauðsynlega þarf. Engin ástæða er til að ákveða, að úr honum megi taka fje til að lána út á sama hátt og í þessari málsgrein. Slík smálán eiga menn að geta fengið í hinum bönkunum. Þá er 10. brtt. b við 29. gr. 4. málsgr. í þessari málsgrein er gert ráð fyrir, að varasjóður skuli ávaxtaður í bankavaxtabrjefum bankans sjálfs, eða á annan tryggilegan hátt. Þetta er nú gott og blessað; en venjan er nú sú, að ávaxta ekki varasjóð eingöngu í brjefum stofnunarinnar sjálfrar, heldur einnig í brjefum annara stofnana. Þar sem þessi er nú venjan, að ávaxta varasjóð ekki eingöngu í brjefum stofnunarinnar sjálfrar, þá hefir meiri hlutinn lagt til, að láta „ávaxtað í innlendum ríkisskuldabrjefum“ standa á undan: „bankavaxtabrjefum bankans sjálfs“, til merkis um það, að aðalreglan eigi einmitt að vera sú, að ávaxta þau í innlendum ríkisskuldabrjefum. 30. gr. vill meiri hlutinn láta fella burtu. Leiðir það beint af því, að meiri hl. vill fella niður ákvæðið um, að sjóðirnir renni inn í bankann, því 30. gr. er öll um þessa sjóði. Þarf ekki að skýra þessa brtt. neitt frekar. 13. brtt. er við 38. gr. í henni er lagt til, að bankanum stjórni 2 bankastjórar, en ekki 3. eins og í frv. Það er samskonar fyrirkomulag eins og var í Landsbankanum áður. (letur meiri hl. ekki sjeð, að bankinn muni verða svo stór fyrst, að 2 bankastjórar megi ekki. Og til að halda kostnaðinum niðri, vill meiri hl. nefndarinnar láta annan endurskoðandann, þann, sem kosinn er af stjórninni, sem á að vera kritiskur endurskoðari, skera úr, ef hinir 2 bankastjórar ekki geta komið sjer saman, eins og gæslustjórarnir gerðu áður við Landsbankann. Brtt. 13 b. er orðabreyting, sem leiðir af 13 a. 14.brtt. a. er um, að 1. málsgr. 39. gr. orðist svo: „Bankastjórarnir ráða alla starfsmenn bankans og víkja þeim frá“. Hjer er gert ráð fyrir, að bankastjórarnir sjálfir ráði starfsmenn sína. Oft hefir verið talað um nauðsyn þess hjer í þinginu, að bankastjórnirnar sjálfar hefðu vald til að ráða þjóna sína. Margoft hefir reynslan sýnt, að annað er. ekki tiltækilegt. Reynslan hefir sýnt, að ekki er hægt að hafa stjórn á banka, nema bankastjórarnir ráði sjálfir starfsfólkið og ráði hvenær það fer frá starfanum aftur. Við veðdeild Landsbankans hefir sú aðferðin verið höfð. Bankastjórarnir hafa sjálfir ráðið bókara við hana, en ekki stjórnin, og hefir það reynst mjög vel. Full trygging ætti það að vera, að stjórnarráðið velur bankastjórana sjálfa, svo óþarfi er frá því sjónarmiði, að stjórnin skipi einnig starfsmennina. 14. brtt. b. leiðir beint af breytingunum á undan. 15. brtt. leggur til, að 1. málsgr. 40. gr. orðist svo: „Báðir bankastjórarnir skulu undirskrifa, er gefa skal út eða framselja bankavaxtabrjef, önnur verðbrjef eða aðrar skuldbindingar“. Nauðsynlegt er að hafa ákvæði um, að báðir bankastjórarnir verði að undirskrifa, þótt slysast hafi inn í lög Landsbankans, að undirskrift eins nægi. Ákvæðið í frv. um, að bankastjórarnir geti falið þjóni sínum að skrifa undir í sinn stað, með einum bankastjóra, er óhæft. Því engin trygging felst í því, þótt þjónn skrifi undir. Þjónninn er nærri því neyddur til að skrifa undir með yfirboðara sínum það, sem hann óskar. Auk þess vita þjónarnir ekkert, hvað um er að vera. Nær hefði legið, að bókarinn eða gjaldkerinn í Landsbankanum hefði fengið rjett til að undirskrifa, þar sem þeir eru skipaðir af stjórninni. En til þess að það geti litið sæmilega út í augum útlendinga, sem kaupa eiga brjefin, verður að ákveða, að gildi hafi aðeins undirskrift tveggja bankastjóra, eða eins bankastjóra og annars endurskoðarans. Síðari málsgrein 40. gr. fellur burt sökum þess, að samkvæmt brtt. kemur hún inn í 38. gr. 41. gr. vill meiri hl. nefndarinnar gerbreyta. í brtt. hans við þá grein er gert ráð fyrir, að bankastjórarnir skuli hafa fastákveðin árslaun. Þar sem hjer er um opinbera starfsmenn að ræða, getur ekki annað átt við. Sjerstaklega er meiri hl. á móti því ákvæði frv., að bankastjórarnir fái sjerstaka þóknun fyrir að koma út brjefuuum, því það er þeirra skyldustarf að koma þeim út. b-liður 15. brtt. leiðir af því, að við viljum hafa tvo bankastjóra, báða jafn valdamikla. 17. brtt. er við 42. gr. Viljum við aðeins bæta einuorði inn í greinina, orðinu stjórn, svo þar standi, að endurskoðunarmennirnir eigi að rannsaka stjórn og rekstur, til þess greinilega komi fram, að endurskoðunin eigi að vera „kritisk“. Loks leggur nefndin til, að einni grein sje bætt við, þar sem tekið er fram, að öll lagaákvæði, er komi í bága við þessi lög, sjeu numin úr gildi. Þetta ákvæði er nauðsynlegt sökum þess, að lög þessi höggva mjög nærri eldri lögum og breyta þeim, t. d. veðdeildarlögunum; en venja er að taka fram í nýjum lögum, sem breyta eldri, að hin eldri sjeu úr gildi numin. Þá hefi jeg gert grein fyrir öllum brtt.; en jeg vil taka fram einusinni enn, að þessar brtt. eru eingöngu til vara. Aðalatriðið fyrir okkur er, að fá málinu vísað til stjórnarinnar, til frekari athugunar og undirbúnings. Því hefir verið haldið fram, að slíkt væri algerlega tilgangslaust, þar sem stjórnin væri með málinu og því fylgjandi að það næði fram að ganga nú á þessu þingi. En þar til er því að svara, að þegar athugað er, hversu flókið og umfangsmikið mál þetta er, þá er óhugsandi, að stjórnin hafi getað sett sig inn í málið, jafn önnum kafin og hún er. Og því er markleysa að segja nokkuð um það nú, hvort hún er með því eða móti. Við 9. grein höfum við ekki borið fram neina breytingartillögu. Á eitt ákvæði í þeirri grein vil jeg þó minnast. Þar er svo ákveðið, að hver deild megi ekki standa lengur en 55 ár. En 55 ár er altof langur tími. Væri hann hafður svo hár, mundi það fæla útlendinga frá að kaupa brjefin. Reynslan er sú annarsstaðar, að menn fráfælast að kaupa brjef, sem ekki er hægt að fá innleyst fyr en eftir mannsaldur, og því stefnir alt að því þar að stytta tímann. Venja sú, er áður var, að selja brjefin t il 55 eða jafnvel 90 ára, má heita úr sögunni. Nú dugir ekki lengur að hafa tímann svo langan; við verðum að hafa hann styttri. eins og allir aðrir. Við þetta bætist svo það, að mín reynsla er sú, að landsmenn óska ekki eftir svo löngum lánum. Er þeim var sjálfum leyft að ákveða, til hve langs tíma þeir tækju lánið, tóku þeir það venjulega til 25 ára. Kom fyrir, að beðið var um 40 ára lán, en aldrei til lengri tíma. Og jeg verð að álíta, að þau fyrirtæki, sem eigi geta borgað hagkvæm lán á 25–30 árum, eigi ekki skilið að fálán. Jeg hefi orðið alllangorður, en þetta mál er svo merkilegt, að ekki dugir að hroða því af; það verður að ræðast og athugast. Vona jeg að þær skýringar, sem jeg hefi gefið, sjeu sannar og rjettar, því annað en það, sem jeg veit satt og rjett. hefi jeg eigi viljað segja.

Frsm. minni hl. (Sigurður Eggerz) Eins og háttv.frsm. meiri hl. (B. K.) tók fram, var ágreiningur innan nefndarinnar um þetta mál. Meiri hl. vill fresta málinu: en minni hl. ræður eindregið til, að málið nái fram að ganga og frv. verði samþ., helst án brtt. Enda er það svo, að verði frv. breytt hjer, mun tæplega vinnast tími til að afgreiða málið á þessu þingi. Vil jeg þá fyrst víkja að nefndaráliti meiri hl. og svo að brtt. Háttv. meiri hluti talar um, að minsta kosti fram til 1919 hafi veðdeildin verið ódýrasta lánsstofnunin, sem kostur var á, og það af því, að þangað til hafi Landsbankinn haldið uppi verðinu á bankavaxtabrjefunum. En eftir 1919 hafi þetta breyst og bankinn hætt að halda uppi verði þeirra. Höfuðmisskilningur nefndarinnar er í því fólginn, að hún heldur, að veðdeild eða veðbanki geti sjálfur ráðið því, með hvaða verði menn vilja kaupa vaxtabrjefin, en slíkt fer auðvitað eftir því, hvernig eftirspurnin er eftir brjefunum, en það fer eftir peningamarkaðinum eða almennum peningavöxtum. Í raun og veru er eðlilegt, að Landsbankinn kaupi brjefin með fullu tilliti til hvernig peningamarkaðurinn er; alt það, sem hann gefur fyrir þau þar fram yfir, er í raun og veru gjöf til veðdeildarinnar, en ekki „bankmæssigt“. Nú er enginn markaður fyrir veðbrjefin, því menn geta fengið hærri vexti fyrir peninga sína annarsstaðar. Af því leiðir, að veðbrjefin hafa hækkað.  (B. K.: í hvaða verði eru þau nú?)  . Jeg veit það ekki nákvæmlega.  (R. K.: Jeg held þau standi í 74%)  . Þegar verðbrjefin eru komin svo lágt, veigra menn sjer við að taka veðdeildarlán, jafnvel þótt „effektiv“ vextir af láninu væru á þeim tíma, sem lánið væri tekið, ekki hærri en peningamarkaðurinn er, því bæði kemur sjer illa að missa svo mikinn hluta af láninu strax, betra að missa í hærri vöxtum yfir lengri tíma, og auk þess, þegar lánið er einu sinni tekið, við þessu „kúrs“-falli, þá þýðir ekki að endurgreiða það, þó vextirnir lækkuðu, því kúrsfallið verður að nást upp á löngum tíma. Menn mundu mikið fremur vilja taka lán með hærri vöxtum og litlum afföllum, því ef peningamarkaðurinn lækkar og vextirnir fara mikið niður, þá er hægt að endurgreiða lánið og fá nýtt lán með betri kjörum. Af þessu sjest, að eins og nú standa sakir, er ekkert gagn að veðdeild Landsbankans, bæði seljast brjefin ekki og afföllin á þeim svo mikil, að menn treystast ekki til að taka lán. Háttv. meiri hluti efast um, hvort lögum samkvæmt megi leggja veðdeildina undir Ríkisveðbankann. Þetta virðist þó varla geta verið efamál, þar sem allar reglur veðdeildarinnar haldast óbreyttar, að því er þær og brjef þeirra snertir. Eftir sömu reglu mætti þá ekki hagga við stjórn og fyrirkomulagi Landsbankans, frá því, sem var þegar veðdeildin var stofnuð. Rjett er það, að í þingsályktunartillögunni var eingöngu gert ráð fyrir landbúnaðarbanka, en hjer í þessu frv. er bankanum ætlað stærra verksvið. Jeg býst við því, að sökum þess, hve fámennir vjer erum enn, muni ekki hægt að hafa eins margar tegundir banka hjer eins og annarsstaðar. Þá vík jeg nokkuð að sjóðunum, sem á að nota sem stofnfje. Það er rjett, að sjóðir þessir eru stofnaðir í þeim tilgangi, sem segir í nefndarálliti meiri hlutans, og vafalaust hafa þeir gert mikið gagn, en spursmálið verður, hvort þeir verða ekki að enn meira gagni með því að nota þá sem seglfestu í Ríkisveðbankann. Því meiningin með Ríkisveðbankanum er að byggja hann svo upp, að hann geti bætt úr þeirri brýnu þörf, sem er á því, að geta fengið lán út á fasteignir til lengri tíma. Háttv. framsögumaður meiri hl. (B. K.) sagði, að það ætti eingöngu að nota þetta fje til tryggingar, en mætti ekki nota það til veltu: en þetta er rangt hjá háttv.frsm. (B. K.), því að í 30. gr. stendur: „Jafnóðum og bankinn innheimtir lán þau, er stofnsjóður verður útlagður með samkvæmt 4. gr., skal ávaxta stofnsjóðinn í íslenskum ríkisskuldabrjefum, bankavaxtabrjefum bankans sjálfs eða öðrum verðbrjefum, er bankastjórn og stjórnarráð telja trygg“. Og seinna í sömu grein stendur: „Má og verja því fje til útlána um stuttan tíma, ekki yfir 6 mánuði, gegn handveði í bankavaxtabrjefum bankans“. Það er nú í þessari grein sagt beinum orðum, að fjenu megi verja til útlána um styttri tíma, og auk þess er sagt, að fyrir stofnsjóðinn megi kaupa bankavaxtabrjef, en bankavaxtabrjefin eru einmitt seld til þess að útvega bankanum veltufje. Þetta sýnir ljóslega og ómótmælanlega, að stofnsjóðurinn hefir fleiri hlutverk en að vera til tryggingar, þar sem bæði má brúka hann til að útvega bankanum veltufje, og svo beint til útlána. Háttv. meiri hluti heldur því fram, að hlutverk sjóðanna fari að miklu leyti forgörðum, með því að leggja þá inn í bankann, og að þeir komi að meiri notum þar, sem þeir eru nú. En það er efasamt, hvort t. d. ræktunarsjóðurinn kemur að meira haldi nú en hann mundi gera með því að styðja að því, að þessi banki kæmist á fót, sem gera má fastlega ráð fyrir, að nái langtum lengra en smásjóðir með lánum sínum. Einnig segir háttv. meiri hluti, að það sje mjög varhugavert að taka viðlagasjóðinn og binda hann í lánum, því það geti veikt lánstraust landsins. En fyrst er nú það, eins og kunnugt er, að viðlagasjóður er nú aflmjög bundinn í lánum, og svo er á hitt að líta, að Ríkisveðbankinn verður eign landssjóðs, og fer því sú miljón, sem taka á úr viðlagasjóðnum, úr einum landssjóðsvasanum í annan, og verður varla sjeð, að það geti veikt lánstraustið. Það bergmálar nú í báðum deildum, sem varla mátti nefna í byrjun þingsins, að eina leiðin til þess að losa landið úr þessum vandræðakröggum, sem það nú er í, sje að taka lán. Og víst er um, að þetta er rjett; þarna er bráðabirgðahjálpin, en til þess að tryggja framtíð landsins er ein leið, sú, að styrkja atvinnuvegi vora og styðja alla framleiðslu landsins. Og varla verður sjeð, að annað mundi meira hjálpa annari aðalgrein framleiðslu vorrar, landbúnaðinum, en löng lán, sem banki eins og þessi ætti að geta veitt. Vitaskuld er það, að aðalskilyrðið fyrir því, að bankinn geti starfað, er, að hægt sje að fá nægilegt veltufje handa honum, með því að útvega markað fyrir bankavaxtabrjefin; og þó þessu máli væri nú frestað til næsta þings, þá er engin ástæða til að ætla, að málið verði betur undirbúið þá en það er nú, og það verður heldur ekki hægt að segja þá með meiri vissu en nú, hvort hægt verður að selja bankavaxtabrjef. Um slíkt er ekki hægt að segja með vissu, fyr en tilraun hefir verið gerð í þá átt. En það vita allir, hve afar þýðingarmikið mál þetta er, og það er því sjálfsagt að gera þessa tilraun sem allra fyrst. Ákvæðin um lánshæðina út á fasteignirnar telur hv. meiri hl. að sjeu bygð á of mikilli bjartsýni. En eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið um þetta efni, þá mun þessi leið vera sú, sem mest tíðkast erlendis, þó það sje að vísu nokkuð misjafnt; t. d. má geta þess, að „Landmandsbanken“ lánar út á 3/5 virðingarverðs, og svo mun vera um fleiri banka. Einnig ber að gæta þess, að það, sem er sett hjer í frv., er hámarkið, en svo getur reglugerð sú, sem samin verður, sett takmarkanir á því, hve mikið er lánað út á fasteignir. Hitt er annað mál, að virðingar á fasteignum nú eru svo óábyggilegar og ónákvæmar, að ekki er hægt að reiða sig á þær, og meðan þessu er ekki kipt í lag, hjálpa varla nokkur lágmarksákvæði fyrir því, hvað lána megi, ef óheppni er með. Þess vegna verður bankinn að hafa menn í sinni þjónustu, sem treysta megi á, að meti með rjettsýni og samviskusemi, og ef þessu verður kipt í lag, þá mun varla stafa hætta af því, þó hæst megi lána út á 3/5 af andvirði jarðanna. Það má heldur ekki sýna altof mikla hræðslu í lánveitingunum, því þá gæti svo farið, að lánin gætu ekki komið að þeim notum, sem ætlast er til. Háttv. meiri hluti heldur því fram, að ef útvega ætti markað erlendis fyrir brjefin; þá væri mjög hættulegt að hafa hámarkið svo hátt, sem frv. fer fram á, en jeg get ekki sjeð, að hjer sje um annað en grýlu að ræða, þar sem ákvæði eins og þetta tíðkast einnig erlendis. Háttv. meiri hluti telur, að rjettara væri að hafa sjerstakar lánsstofnanir fyrir landbúnaðinn, og aðrar fyrir hús og sjávarútveg, í líkingu við „Kreditforeninger“ í Danmörku og Þýskalandi, en jeg held, að of margar lánsstofnanir mundu gera sölu brjefanna örðugri, því altof margar tegundir brjefa mundu fremur flækjast hver fyrir annari. Böðvar Bjarkan upplýsir í athugasemdum sínum, að í Svíaríki hafi reynslan orðið sú, að lánsfjelögin eyðilögðu hvert annað, og var þess vegna það ráð tekið að sameina þau í einn veðbanka, með víðtæku starfsviði. Af þessum ástæðum, sem jeg nú hefi tekið fram, þá er jeg eindregið á móti rökstuddu dagskránni, sem háttv. meiri hluti hefir borið fram, og vona jeg, að málið fái jafngreiðan gang í þessari háttv. deild eins og það fjekk í háttv.Nd., og að dagskráin verði því feld. Það er mjög mikil nauðsyn á, að mál þetta nái sem fyrst fram að ganga, og það hefir verið svo að segja óskiftur áhugi fyrir því á Alþingi, og gömul tillaga er það hjeðan frá Alþingi, að bankastofnunin verði bygð á þessum sjóðum. Jeg leyfi mjer því að hverfa frá þessum almennu athugasemdum við frumvarpið, og vil með nokkrum orðum minnast á brtt. þær, sem háttv. meiri hluti hefir komið fram með, og geri jeg það í því trausti, að rökstudda dagskráin verði feld. 1. brtt. er við 4. gr., að greinin orðist svo: „Stofnfje bankans greiðir ríkissjóður af hendi, þegar ríkisstjórnin sjer það fært“. Þessi breyting er alveg sama sem að drepa málið, eða að minsta kosti að draga það um ófyrirsjáanlega langan tíma. Jeg skil brtt. svo, að það sje gert ráð fyrir, að stofnsjóðurinn sje lagður fram í peningum. En hvenær má búast við því, að ríkissjóður hafi svo mikið fje handbært, að hann geti lagt fjeð fram, eða að hann geti fengið lán með svo vægum vöxtum, að hægt verði að nota það sem stofnfje? Af þessari ástæðu leyfi jeg mjer að mæla á móti brtt., því að samþykkja hana væri sama og fella málið eða samþykkja dagskrána. 2. brtt. fjallar um hverjar tryggingar bankinn skuli hafa, og eru þær þar taldar upp. Þessi breyting er raunar engin efnisbreyting, því að í frv. stendur, að til tryggingar vaxtabrjefum bankans skuli vera: „1. skuldabrjef, er bankinn fær frá lántakendum, 2. varasjóður bankans, 3. stofnsjóður bankans, 4. ábyrgð ríkissjóðs fyrir 121/2% af upphæð bankavaxtabrjefa í umferð, þegar taka þarf til ábyrgðarinnar“, en í brtt. stendur: „Auk veðskuldabrjefa þeirra, sem bankinn fær frá lántakendum, og öðrum kröfum hans, skal trygging fyrir bankanum vera: 1. varasjóður bankans, 2. stofnsjóður bankans, 3. ábyrgð ríkissjóðs“ o. s. frv., svo í raun og veru er röðin sú sama. Það er eðlilegast, að skuldabrjef þau, sem bankinn fær frá lántakendum, sjeu fyrsta tryggingin, en hinsvegar mundi, praktiskt sjeð, fyrst verða gripið til varasjóðsins, ef hann er ekki bundinn. Jeg legg því til, að brtt. verði feld, með því hún er óþörf, og einnig b- og e-liðurinn, sem eru afleiðing af a-liðnum. Þá er 3. brtt. við 12. gr., um að í stað 1/2 komi Jeg þarf lítið um þessa brtt. að segja, því jeg hefi áður gert grein fyrir afstöðu minni til hennar. Jeg sje heldur enga ástæðu til að hafa þetta öðruvísu heldur en annarsstaðar gerist, t. d. í „Landmandsbanken“ og „Norges Hypotekbank“ og ,.Kreditforeninger“ dönsku og víðar. Að öðru leyti vísa jeg til þess, sem jeg hefi áður sagt um þetta atriði. B-liðurinn í sömu brtt. er um að síðasta málsgrein 12. gr. falli burt. Þar stendur „- að bankinn geti tekið gildan veðrjett næst á eftir veðtrygðum skuldum eða kvöðum ákveðinnar tegundar, eða til ákveðinna stofnana, þó svo, að lán bankans, að viðbættum eldri skuldbindingum á eigninni, fari eigi fram úr 3/5 af verðgildi hennar“. Satt að segja held jeg, að engin hætta sje á að lána út á annan veðrjett, þegar alt lánið er bundið við 3/5 af virðingarverði eignarinnar, og flestar útlendar lánsstofnanir áskilja sjer heimild til þess að lána út á annan veðrjett í sjerstökum tilfellum, enda ekkert við það að athuga, ef bæði lánin til saman eru innan þeirra takmarkana, sem bankanum er annars heimilt að lána. Þegar Íslandsbanki var stofnaður, þá var þeim, sem kaupa vildu hluti, gefin heimild til að gefa út skuldabrjef fyrir hlutaupphæðina, og áttu þau að vera trygð með 20% af virðingarverði jarðarinnar. Jeg man ekki betur en að einhver lög sjeu til um það, að veðdeildarlán mætti lána út á þessar jarðir, þrátt fyrir hin á hvílandi 20%, þannig, að tekið var auðvitað tillit til þeirra þegar lánsupphæðin var ákveðin. Það væri of mikill „formalismus“ að banna yrði slík lán, og legg jeg því til, að þessi brtt. sje feld. Þá er 4. brtt. við 13. gr. Þar er sjerstakt ákvæði um, að eigi þurfi að fara fram virðing, ef lánsupphæðin eigi fer fram úr 1/2 skattvirðingunni. Virðist auðsætt, að þegar svona strangt ákvæði er sett um lánsupphæðina, að skoða megi lánið svo vel trygt, að eigi sje annað en formsatriði að heimta sjerstaka virðing. Þá koma 5. og 6. brtt. við 14. og 15. gr. Það eru samskonar breytingar og við 12. gr., og get jeg vísað til þess, sem jeg sagði um hana. Næst er 7. brtt. við 18. gr. Hún fer í þá átt, að orðin „auk sameiginlegrar ábyrgðar lántakenda, fjelagsins“ falli burt. Háttv. frsm. minni hl. (B. K.) skýrði þetta á þann veg, að ákvæðið væri ónauðsynlegt, og benti á að jafnvel gæti komið til mála, að með þessu væri að ræða um persónulega ábyrgð fjelagsmanna. En vitanlega væri persónuleg ábyrgð í þessu sambandi hrein fjarstæða, enda verða orðin ekki skilin á þá leið. Annars þarf jeg ekki að fara fleiri orðum um þetta. því háttv.frsm. (B. K.) lagði litla áherslu á þetta atriði. Þá er 8. brtt. við 22. gr. Þar stendur, að þegar fasteign er seld, skuli kaupandi tilkynna bankanum eigendaskiftin, að viðlagðri sekt. 1% gjaldi af veðskuldinni, en meiri hl. nefndarinnar vill bæta við: „eins og hún er á þeim tíma“. En það er ekki hægt að misskilja setninguna eins og hún er orðuð, því vitanlega er þar eigi átt við hina upphaflegu lánsupphæð, heldur eins og lánið er á þeim tíma, er sala fer fram. Hver einasti lögfræðingur mundi skilja þetta á þann veg, og brtt.háttv. meiri hl. er því allsendis óþörf. Þá kemur 9. brtt. við 25. gr., er fer í þá átt, að árstillagið til varasjóðsins skuli vera 3/4%–1%. í frv. er gjald þetta ákveðið 1/4%–3/4%. Satt að segja virðist mjer engin ástæða til að breyta þessu. Veðdeildargjaldið er, eins og kunnugt er, ½% og hefir ávalt verið nægilegt. Hjer er farið fram á, að gjald þetta verði 14% –3/4%, og þar sem 1/2% hefir reynst nóg í veðdeildinni, þá virðist óþarfi að gera ráð fyrir, að 3/4% muni eigi reynast nógu hátt. Jeg held því, að heppilegast sje að halda ákvæðinu. en í reglugerð má ákveða, ef svo sýnist, mismunandi gjald fyrir mismunandi tegundir lána, og ef þörf sýnist, má halda sjer að hámarksgjaldinu. Þá kem jeg að 10. brtt. við 28. gr. Hún fer í þá átt, að 3. málsgrein falli burt. En svo er ákveðið í 3. málsgrein þeirrar greinar, að „aukaafborgunum og endurborgunum lána, sem greiddar eru í peningum, má verja til nýrra útlána, þó svo, að hin nýju lán endurgreiðist fyrir þann tíma, er önnur lán sama flokks eiga að vera greidd“. Nú er það svo, að háttv. meiri hluti byggir úrfelling sína á því, að lántakendum sje gert rangt til með því, að þessi upphæð sje eigi notuð; því þetta mundi leiða til þess, að bankavaxtabrjefin yrðu eigi innleyst eins fljótt og annars gæti orðið. En þá má aftur líta á hitt, sem hv.frsm. (B. K.) sagði, að af fje þessu er ekki mikið greitt í peningum, svo miklar vonir geta ekki brugðist í þessu efni hjá eigendum bankavaxtabrjefanna, enda hafa þeir engin loforð fyrirfram fyrir því, að þessar aukagreiðslur komi þeim til góða. En hins vegar getur það verið hentugt fyrir bankann að mega veita ný lán fyrir þessar upphæðir, í stað þess að innleysa brjefin. 10. brtt. b„ við sömu grein, er afleiðing af hinni brtt., svo jeg þarf ekki að fara um hana fleiri orðum. Þá er það 11. brtt., við 29. gr., um að 3. málsgrein falli burt, en sú málsgrein hljóðar um, að af fje varasjóðs megi veita lántakendum aukalán í peningum, alt að þeirri upphæð, er afföll á bankavaxtabrjefum þeim nemur, er þeir fá lán sín greidd með. Höf. frv. segir þetta tekið úr þýskum veðlánalögum. Tilgangurinn er, að þessi viðbótarlán greiðist á styttri tíma en hin lánin. Og að því er þessi viðaukalán snertir, sem aðeins eiga að standa stutt, þá getur eignin verið góð trygging fyrir þeim, þó hún sje ekki góð trygging fyrir lánum, sem eiga að standa mjög lengi, því á löngum tíma getur eignin breyst svo mjög. Þá er önnur brtt. við sömu gr. 4. málsgr., er fer í þá átt að kveða á um, að fje varasjóðs skuli ávaxtað í innlendum ríkisskuldabrjefum, auk bankavaxtabrjefa bankans sjálfs. En þetta er óþarft ákvæði, vegna þess, að í greininni stendur: „í bankavaxtabrjefum bankans sjálfs, eða á annan tryggilegan hátt“, og undir þetta ákvæði falla auðvitað ávalt ríkisskuldabrjefin, sem vitanlega eru tryggustu verðbrjefin. 12. brtt. er um, að 30. gr. falli burt. Um hana þarf jeg ekki að ræða, því hún er sjálfsögð afleiðing af 1. brtt.háttv. meiri hl., og hlýtur því að verða samþ., gangi hún í gegn, en falla ella. Þá er 13. brtt. við 38. gr. Hún fer í þá átt, að í stað þriggja bankastjóra skuli þeir aðeins vera tveir, og ef ágreiningur verður um málefni bankans, þá skeri stjórnkjörni endurskoðandinn úr. Í fasteignabönkum annarsstaðar er venjulega 1 bankastjóri og 2 meðstjórnendur, og svo er gert ráð fyrir hjer. Það þykir jafnan hagkvæmara að hafa bankastjórana 3, til þess að atkvæði verði eigi jöfn, ef bankastjórnina greinir á. Í brtt.háttv. meiri hl. er og gert ráð fyrir, að slíkur ágreiningur geti komið fyrir, og þá er gert ráð fyrir, að „kritiski“ endurskoðandinn ráði úrslitunum. En hvernig á þá endurskoðandinn að koma fram sem gagnrýnandi um störf bankans, þegar hann hefir áður bundið atkvæði sitt sem bankastjóri, og einmitt líklegt, að ágreiningurinn verði ekki nema um stórvægileg atriði í bankanum. Jeg sje ekki betur en þetta ákvæði meiri hl. sje mjög óheppilegt. Næst er 14. brtt. við 39. gr. Hún kveður á um það, að bankastjórnin skuli ráða alla starfsmenn bankans. Mjer virðist það miklum mun tryggilegra, að stjórnin skipi bæði bókara og gjaldkera. Því hefir verið haldið fram af frsm. meiri hl. (B. K.), að örðugt mundi fyrir bankastjórn að losna við þessa starfsmenn, ef þeir væru stjórnskipaðir. Jeg verð að líta svo á, að ef þessir starfsmenn gerðu eitthvað verulegt af sjer, þá sje ávalt í lófa lagið að kæra þá, og stjórnarinnar að víkja þeim úr stöðu sinni, ef um alvarlegar sakargiftir væri að ræða. Og svo er annað, sem kemur til greina í þessu sambandi. Við skyldum segja, að í bankastjórastöðurnar veldust varmenni, sem ávalt kemur fyrir víða um heim og getur komið fyrir hjer. Mundi þá eigi vera heppilegra, að stjórnin skipaði menn þessa, en að þessir sömu menn gætu valið þá eftir sínu höfði. Það er meiri trygging í því fólgin bankanum til handa, að stjórnin skipi þessa menn en bankastjórnin. Þeir verða við það óháðir bankastjórninni, en annars gætu þeir átt á hættu, að þeim yrði fleygt úr bankanum fyrir smávegis misklíð, ef við ráðríka bankastjórn væri að eiga. 15. brtt. a. er afleiðing af 14. brtt. um, að bankastjórnin skipi alla starfsmenn bankans, og sama er að segja um 15. brtt. b. Þarf jeg því eigi að ræða sjerstaklega um þær. Þá kem jeg að 16. brtt. við 41. gr. Hún er um laun bankastjóranna, og er lagt til, að þau sjeu ákveðin 6000 kr. Um það má vitanlega deila, hve há laun skuli vera; en mjer virðist eigi rjett að gera þeim lægra undir höfði en bankastjórum Landsbankans. Og í frv. er einmitt ákveðið, að aðalbankastjórinn skuli hafa sömu laun og bankastjórar Landsbankans. Mjer virðist rjett, að tekið sje fram, að menn, sem gegna stöðum eins og bankastjórastöðum, þurfi að vera með öllu fjárhagslega óháðir. Þeir eiga að hafa svo ríf laun, að engin ástæða sje fyrir þá að fást við nein áhættu- eða atvinnufyrirtæki, hverrar tegundar sem er. Með því að skera laun þeirra um of við neglur sjer, er skapaður breiður vegur til margvíslegra gróðafyrirtækja fyrir bankastjórana, er oft getur stórkostlega skaðað álit stofnunar þeirrar, er þeir eru settir yfir. Mjer virðist sjálfsagt að útiloka þetta, og tel eigi að um minni laun geti verið að ræða en ákveðin eru í frv. Þá er 17. brtt., við 42. gr. Sú grein kveður á um, að endurskoðunarmenn bankans skuli hafa stöðugt eftirlit með rekstri bankans, og vill meiri hl. bæta þar við: „og stjórn“. En sú viðbót er allsendis óþörf. Því að vitanlega er eigi unt að hafa eftirlit með rekstri bankans, nema jafnframt sje litið eftir gerðum stjórnar hans. Þá kem jeg að 18. brtt. Þar segir svo: „Með lögum þessum eru úr lögum numin öll lagaákvæði, er koma í bága við þessi lög“. Þessi brtt. er algerlega óþörf, af þeirri ástæðu, að það er lögfræðileg vísindaregla, að þegar eldri lög rekast á ný lög, þá verða eldri lögin að víkja fyrir þeim nýrri, og þarf því ekki að samþykkja þessa brtt. Jeg hefi nú farið í gegnum allar breytingartillögurnar, og legg nú til, að þær verði allar feldar. Og vona svo, að frv. nái fram að ganga óbreytt. Og jeg er í engum vafa um, að þessi banki á að geta orðið þjóðinni til nytsemdar.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Háttv. frsm. minni hl. (S. E.) er nú búinn að tala í nær því hálfan annan klukkutíma. - Jeg get því búist við að verða nokkuð langorður, því að jeg hefi allmörgu að svara. Háttv. frsm. (S. E.) sneri sjer fyrst að nál. - Hann tók það fyrst fram, að verð verðbrjefa yrði að miðast við gangverð, því að það væri venja í útlöndum. En þetta var ekki gert hjer frá 1900 til 1918, af þeirri ástæðu, að miðað var altaf við innlánsvextina og að Landsbankinn nýtur hlunninda af veðdeildinni, því að hann fær stórfje frá henni árlega til að lána út með miklu hærri vöxtum en hann borgar veðdeildinni, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp, hvað það var á árinu 1919, sem hver flokkur átti inni: 1...... flokkur kr. 392933.00 2...... flokkur - 365754.00 3...... flokkur - 348948.00 4...... flokkur - 116804.00 Þetta fje fær bankinn með 21/2–3% vöxtum, og má geta nærri, hvað hann græðir á því. Og með þessu móti gat hann vel haldið uppi verðinu á bankavaxtabrjefunum, og því hefði bankinn átt að halda áfram. Við getum því sjálfir haldið uppi gangverðinu, eins og gert var til ársins 1919, þegar líka aðallega er bygt á innlenda markaðinum. Það er því alveg rangt, sem frsm. minni hl. (S. E.) sagði, að verð verðbrjefanna yrði að miðast við peningamarkaðinn, þ. e. útlánsvextina. Þá sagði hann og, að verðbrjef veðdeildarinnar seldust ekki, en nú er búið að setja þau niður í heimsmarkaðsverð, og hví seljast þau þá ekki? Og hvernig heldur hann, að verðbrjef Ríkisveðbankans seljist frekar? Þá sagði hann ennfremur, að enginn vildi taka lán í veðdeildinni, með þeim kjörum, sem þar væru nú. Og er jeg honum alveg sammála um það, og að ekkert gagn sje í veðdeildinni eins og hún er nú. Þá tók hann það fram, að ef veðdeildin yrði afhent Ríkisveðbankanum, þá yrðu án efa allar reglur hennar haldnar. En jeg efast nú einmitt um það, því í lögum veðdeildarinnar stendur: „Veðdeildinni skal stjórnað af stjórn Landsbankans, og reikningar hennar endurskoðaðir af endurskoðendum þess banka“. Þær reglur verða þó vissulega ekki haldnar, sem er þó höfuðatriðið, hver á að stjórna veðdeildinni. Þá kom hann að sjóðunum og sagði, að ekkert gagn væri að þeim, því að þeir væru svo litlir, og fyrir því yrði að stofna stóran veðlánabanka. En jeg skil ekki, hvernig á að fara að stofna þennan banka, þegar ekkert veðdeildarbrjef selst, þó að búið sje að setja þau niður í 74%. Þá kem jeg að 30. gr.Háttv. frsm. minni hl. (S. E.) vildi vefengja það, sem jeg sagði um 30. gr., að engin ákvæði væru þar, sem sýndu, að verja ætti fje til þess að kaupa verðbrjef veðdeildarinnar. Hann las greinina upp, og jeg held, að jeg verði að gera það líka. Þar stendur: „Jafnóðum og bankinn innheimtir lán þau, er stofnsjóður verður útlagður með samkvæmt. 4. gr., skal ávaxta stofnsjóðinn í íslenskum ríkisskuldabrjefum, bankavaxtabrjefum bankans sjálfs, eða öðrum verðbrjefum, er bankastjórn og stjórnarráð telja trygg“. Hjer er ekki sagt, að þetta fje eigi sjerstakt, að nota til þess að kaupa brjef bankans, enda koma slíkar greiðslur í svo smáum stíl, að seint safnast fje að mun til brjefakaupa, þegar sjóðirnir standa mest í lánum. Svo segir ennfremur: „Meðan fje sjóðsins kann að bíða þess að verða þannig komið fyrir, skal það ávaxtað í Landsbanka Íslands eða annari tryggri peningastofnun, er stjórnarráðið samþykkir“. Hjer segir, ef bankinn hefir handbært fje, má eigi verja því til annars en ávaxta það í Landsbankanum, eða annari peningastofnun, sem stjórnin telur trygga.  (S. E.: Jú, líka til að kaupa verðbrjef)  . Og loks segir: „Má og verja því til útlána um stuttan tíma, ekki yfir 6 mánuði, gegn handveði í bankavaxtabrjefum bankans, eða öðrum verðbrjefum, er stofnsjóðinn má geyma í samkvæmt þessari grein. Handveðlán þessi mega ekki hærri vera en 8% fyrir neðan gangverð hinna veðsettu brjefa á þeim tíma, er lán er veitt. Nú hefir bankinn orðið fyrir tapi, og varasjóður hrekkur eigi til greiðslu þess, og greiðist þá tapið úr stofnsjóði. Ef sjóðurinn á þennan hátt lækkar um 10%, má bankinn ekki halda áfram að gefa út bankavaxtabrjef eða veita lán, nema Alþingi ákveði á ný, að bankinn skuli halda áfram störfum, og með hvaða skilyrðum“. Jeg get því ekki sjeð, að þetta eigi að vera til útlána um langan tíma, alt að 40 árum, eins og er meiningin með bankann. Og það er ekki nokkur ábending, ekki einu sinni í 4. gr„ að þetta sje annað en tryggingarfje. Jeg hefi marglesið greinina, og skil þetta vel, en hún er svo óskýrt orðuð, að jeg er í vafa um, að höfundurinn hafi skilið hana sjálfur. Þá sagði háttv. 2. landsk.þm. (S. E.), að landbúnaðinum væri meiri hagnaður að því að fá stóran banka en að hafa ræktunarsjóðinn. Þetta gæti verið rjett, ef trygging væri fyrir því, að bankinn hefði fje og lánaði með sömu kjörum. Jeg skal taka það fram, að jeg teldi gott að fá stóran banka. ef skilyrði væru fyrir hendi til þess að stofna hann. En jeg tel það ekki svo nauðsynlegt, að eigi megi fresta því eða gera neinar brtt., einungis til þess að tefja málið ekki. Þá sagði og háttv.frsm. (S. E.), að það væri ekki of hátt að lána 3/5 af verði eignanna. því að Landmandsbanken lánaði svo mikið. En því verð jeg þar til að svara, að það er annað að bjóða verðbrjef frá velþektum og stórum banka, eins og Landmandsbanken er, heldur en frá landi, sem eigi er þekt að öðru en fátækt, eins og Ísland er. Og til þess að komast hjá því að lána of mikið út á eignirnar, þá ætti bankinn að hafa trúnaðarmenn úti um land.  (S. E.: Trúnaðar og virðingarmenn)  . En þeir hafa nú reynst allmisjafnir þessir trúnaðarmenn; en virðingarmenn úti um land hafa reynst mikið betur, og því betur, sem lengra dregur frá Reykjavík. Þá tók hann það fram, að það skerti ekki lánstraust landsins, þó að viðlagasjóðurinn væri tekinn, en meiri hl. nefndarinnar er algerlega á annari skoðun, og leggur því eindregið á móti því, að hann sje skertur. Jeg skal svo fara fljótt yfir sögu og aðeins drepa á helstu atriðin úr ræðu háttv.frsm. (S. E.), sem eftir eru. Hann sagði, að það væri óskiftur áhugi allra landsmanna fyrir þessu máli, en jeg verð að segja það, að jeg hefi hvergi orðið var við það. Jeg hefi þó ferðast um alt kjördæmi mitt og hvergi orðið var við neinn áhuga fyrir því. En hitt veit jeg, að það er óskiftur áhugi manna fyrir því, að veðdeildin komist aftur í sama horf og áður, því að jeg hefi ekkert heyrt nema óánægju yfir því, að veðdeildin skuli ekki geta veitt lán eins og áður. Annars var alt, sem háttv.frsm. (S. E.) sagði, einungis í þá átt að hindra að málið tefjist, en talaði ekkert um það, hvort brtt. væru rjettmætar eða ekki. Alt veltur á því hjá honum, að brtt. verði ekki samþyktar, hversu rjettmætar sem þær eru, svo málið tefjist ekki. En hann gat ekki bent á eitt einasta atriði, sem benti í þá átt, að ekki gæti dregist að bankinn tæki til starfa, þó að hann væri stofnaður. Einna verst tókst honum að svara athugasemdunum við 7. gr. Hann gat ekki komist út frá því öðruvísi en með því að slíta út úr sambandi tvær breytingartillögur, sem þurftu að lesast saman. Meðal annars sagði hann, að það væri eðlilegast að ganga fyr að skuldabrjefum einstaklinga en varasjóðnum. En þótt hann færi um allan heim, myndi hann hvergi sjá svo að farið, heldur eins og 1. brtt. okkar segir, að fyrst sje gengið að varasjóði, þá að tryggingarfjenu, og síðast að landssjóði. Og það mundi þykja allkyndugt, ef farið væri að auglýsa til sölu nokkur skuldabrjef einstakra manna, ef bankinn gæti ekki staðið í skilum. Jeg vil því í þessu sambandi benda honum á 2. brtt. okkar; hún er í þremur liðum. a., b. og c., og ef hann les c.-liðinn, þá sjer hann, að þar stendur: „Á eftir orðunum „Ef taka þarf til trygginganna“ komi: 1–3“. - Hann hlýtur því að sjá, ef hann athugar þetta, að brtt. ætlast til, að fyrst sje tekið til varasjóðsins Þá áleit frsm. minni hl. (S. E.), að á sama stæði, hvort lánað væri út á 1. eða 2. veðrjett í slíkum banka, ef lánin samtals væru eigi látin yfirstíga 3/5 virðingarverðs. Hvernig stendur þá á því, að menn skoða 2. veðrjett ekki eins tryggan, spyr hv.frsm. minni hl. (S. E.). Það getur auðvitað altaf átt sjer stað, að lán gegn 2. veðrjetti sjeu fulltrygg, en þegar við förum að bjóða brjefin út erlendis, þá horfir málið öðruvísi við en ef um viðskifti einstakra manna hjer heima væri að ræða. Þá verðum við að geta sýnt, að tryggingin sje hin allra besta. Við eigum alt undir þeim, sem ætlast er til að kaupi brjefin, og verðum að líta á málið með þeirra augum, en ekki eingöngu okkar eigin. Þá talaði háttv.frsm. minni hl. (S. E.) um, að ný virðing væri ónauðsynleg, og taldi næga tryggingu að byggja á hinu reglulega mati, sem fram fer 10. hvert ár. En til dæmis um, hve áreiðanleg sú virðing er, vil jeg geta þess, að jeg á hús við Vesturgötu, og er það virt á 27.200 kr. Leigan eftir húsið er tæp 700 kr. Hvernig á nú að taka svona virðingu gilda? Virðingarnar eru yfirleitt óábyggilegar, en það er meira en „formalismus“, sem hann nefndi svo, að vilja hafa þær sem rjettastar, og heimta að alt sje í lagi. Þess þarf einmitt, til þess að halda verði brjefanna uppi. Jeg get ekki verið að þrátta við háttv.frsm. minni hl. (S. E.) um það, hvort ofaukið sje orðunum: „auk sameiginlegrar ábyrgðar lántakenda fjelagsins“ í 18. gr. Hann vill ekki láta sannfærast. En nú stendur í upphafi greinarinnar: „Nú verða stofnuð veðlánsfjelög, er ná yfir takmörkuð landsvæði, með sameiginlegri ábyrgð fjelagsmanna“. Hvers vegna á nú að taka fram aftur um ábyrgðina, ef átt er við hið sama? Ef farið er að taka þetta upp aftur, þá lítur svo út, sem hið síðarnefnda sje persónuleg ábyrgð. Orðalagið bendir til þess. Um 9. lið brtt. á þskj. 580 hjelt hann því fram, að gjaldið væri nóg eins og það er ákveðið í frv., og benti á reynslu veðdeildarinnar því til sönnunar. En hefir hann tekið eftir því, hvernig háttað er sambandi veðdeildarinnar og Landsbankans? Og hvernig getur hann sagt um, hvort þetta gjald er nóg? Það er lögbundin upphæð, sem veðdeildin má verja til kostnaðar, og jeg get fullvissað hann um það, að hún er ekki nóg, og væri þó því enn síður nóg, ef veðdeildin væri sjerstök stofnun. Þá vill hann ekki, að sem mestu sje varið til þess að leysa brjefin inn. En jeg segi, að það sje hagur fyrir baukann að leysa brjefin sem fljótast inn, til þess að flokkarnir sjeu sem styst lifandi. Hann segir ennfremur, að þetta sje tekið eftir lánsfjelögunum þýsku. Já, það er nú einmitt það. Þetta fyrirkomulag er sniðið um of eftir þeim, en á ekki við hjer, því að hjer er ekki gert ráð fyrir „solidariskri“ ábyrgð veðanna. Þá taldi hann hættulegt að láta „kritiska“ endurskoðandann vera bankastjóra í viðlögum. Við þetta mun nú samt verða að hlíta, og fyrst í stað, meðan starfsemi bankans er lítil, getur það varla gert mikið til. Hann telur meiri tryggingu að stjórnin skipi bókara og gjaldkera heldur en láta bankastjórnina gera það. Hvernig stendur á því, að bankastjórnin hefir skipað núverandi bókara veðdeildarinnar, og ekkert orðið að sök? Þó hefir hann gegnt starfinu í 14 ár og farist vel. Hann hefir ekki sýnt yfirmönnum sínum mótþróa, en það hafa aðrir starfsmenn bankans gert árum saman, og sitja þó enn, af því að stjórn bankans hefir ekki vald yfir þeim. Þannig er reynslan. Hann vildi láta bankastjórana hafa rífleg laun, svo að þeir þyrftu ekki að leita sjer tekna utan embættisins. Þegar um slíka stofnun er að ræða, sem engin vissa er fyrir um, hvort gefur nokkurn arð, sem teljandi sje, eða ekki, þá held jeg næstum því, að rjettara sje að hafa launin ekki mjög há til að byrja með, og hækka þau þá heldur síðar. Jeg verð að segja það, að jeg lifði við 6000 kr. laun, án dýrtíðaruppbótar, öll þau ár, sem jeg var bankastjóri, og hafði engar tekjur utan hjá. Þóttist jeg vinna starf mitt trúlega, eftir því sem jeg gat, þótt launin væru ekki hærri. Loks gat hann þess, að síðasta brtt. okkar væri óþörf. Það getur verið. En jeg hefi nú aldrei sjeð afgreidd lög, sem breyta eldri lögum, svo að þess hafi ekki verið getið í þeim, að hin eldri væru úr gildi feld. Jeg hefi þá svarað stuttlega flestu í ræðu háttv.frsm. minni hl. (S. E), og þykist jeg hafa sýnt, að hann hafi ekki hnekt þeim rökum, sem jeg flutti fram í fyrri ræðu minni.

Frsm. minni hl. (Sigurður Eggerz) Háttv. frsm. meiri hl. (B. K.) endaði ræðu sína á því, að ekki væri hnekt rökum hans. Það er nú von, að honum finnist svo, því að hverjum þykir sinn fugl fagur. En háttv. deild verður nú að dæma um það. Hann mintist á verð brjefanna og hneykslaðist á því, er jeg sagði, að þau yrðu að hlýða lögmálum viðskiftalífsins. En jeg verð að halda fast við það. Hvort sem það er Landsbankinn eða annar banki, sem heldur verði brjefanna hærra en þau ganga á almennum markaði, með hliðsjón af vaxtahæð þeirra og almennum vaxtakjörum á hverri stundu, þá er það ekki venjuleg bankastarfsemi, heldur stuðningur. Hann sagði, að bankinn hefði þau hlunnindi á móti, að hafa ca. 1 milj. kr. af fje veðdeildarinnar með lágum vöxtum mikinn hluta ársins. En sá vaxtasparnaður mundi lítt hlíta, til þess að það borgaði sig fyrir bankann að halda uppi verði brjefanna. Jeg sýndi rækilega fram á, hvers vegna menn geta nú ekki tekið lán, þegar afföll brjefanna eru svo mikil. jafnvel þótt vextirnir, að meðtöldum afföllum, yrðu ekki hærri en svo, að lánið mætti teljast sæmilegt, eftir núverandi peningamarkaði. Ef svo færi, að bankavextirnir lækkuðu innan skamms, þá yrðu þeir að sitja með háu vextina allan tímann, því að ekki dygði að taka nýtt lán til að greiða hið gamla. Þá kæmu afföllin á fá ár, og þá yrðu vextir þeirra ára alveg óbærilegir. Annað mál væri, ef veðbankinn kæmi og gæfi út brjef með hærri vöxtum, sem hægt væri að selja með minni eða sama sem engum afföllum. Þá væri hægt að taka nýtt lán, til að greiða hið gamla, ef vextir lækkuðu. Það mundi borga sig, og þá þyrfti ekki að dragast með háu vextina marga tugi ára, þótt vaxtakjör hafi batnað. Jeg vík aftur að því, sem háttv.frsm. meiri hl. (B. K.) sagði, að ekki væri heimilt að afhenda veðdeildina. Þar er því til að svara, að allar reglur um veðdeildarbrjefin og vaxtakjör haldast óbreytt, þótt þetta sje fengið í hendur veðbankanum. Breytingin er ekki meiri en þótt Landsbankanum væri breytt, og enginn mundi þá telja, að það mætti ekki gera vegna veðdeildarinnar. Í sambandi við þetta er annað atriði, sem jeg gleymdi að minnast á áðan. Hv. frsm. (B. K.) spurði, hvað Landsbankinn mundi segja um afhendingu veðdeildarinnar. Jeg hefi nú engin tök á að svara því ákveðið, því jeg náði ekki í bankastjórnina í hljei því, sem varð á umræðunum, en jeg veit, að bankastjórn Landsbankans fylgist svo vel með því, sem hjer gerist, að hún hefði hreyft mótmælum, ef henni hefði þótt þetta athugavert. Þá mintist háttv.frsm. meiri hl. (B. K.) á sjóðina. Það er satt, að úr þeim hafa verið veitt ódýr lán, en þau hafa náð altof skamt. Nú á að taka þessa dreifðu krafta og sameina þá alla, svo að meira gagn verði af. Sameina þá, svo að lán geti orðið veitt langtum fleirum en áður, löng lán, auðvitað með sem hagfeldustum kjörum og hægt er. En þá kemur spurningin: Getur bankinn fengið peninga til þess? Það er aðalatriðið. Og þar veltur alt á sölu vaxtabrjefanna. Hið fyrsta af höfuðhlutverkum bankans er að vinna upp markað fyrir þau. Og það getur maður, sem gengur óskiftur að starfi, betur en bankastjórn, sem er önnum kafin við ýms önnur aðalhlutverk. Hvort þetta tekst eða ekki, er ekki hægt að segja með fullri vissu; úr því verður að skera með tilraun, en jeg vona alls hins besta. Á næsta þingi er ekkert fremur hægt að sjá þetta fyrir. Það sjest ekki nema með reynslu. Nú veltur á því, hvort Alþingi vill gera slíka tilraun. Jeg vil það, og jeg veit, að margra augu hvíla á gerðum þingsins í þessu máli.  (B. K.: Og stofna 3 ný embætti við tilraunina)  . Það er nú ekki nema 1 embætti, sem stofnað verður í bráð, því að tveir af bankastjórum Landsbankans eiga að gegna störfum aðstoðarbankastjóra fyrst um sinn, og það endurgjaldslaust. Jeg vildi annars óska, að þessi banki gæti sem fyrst staðið á eigin fótum, en jeg lít svo á, að í bili sje ekkert á móti því sambandi, sem hjer er gert ráð fyrir. Háttv. frsm. meiri hl. (B. K.) furðaði sig á því, að jeg teldi landbúnaðinum meiri styrk í stórum banka, þótt lánin þar yrðu dýrari, en smásjóðum, sem veittu ódýr lán og fá. Jeg ætla að standa við það, að þetta sje svo. Þótt lánin úr þessum sjóðum, sem gert er ráð fyrir að myndi stofnfje bankans, hafi jafnan verið mjög ódýr, þá hafa þau komið altof fáum að liði, sökum þess, hve sjóðirnir voru smáir. Jeg ætla því, að sú verði raunin á, ef þessi banki nær að eflast, að landbúnaðinum verði drjúgum meiri stuðningur að honum. Þá sagði háttv. þingmaður, að jeg vildi gefa í skyn, að ríkissjóður væri óskertur, þótt úr viðlagasjóði væri tekin ein miljón og lögð í stofnsjóð bankans. Já, í raun og veru. Hjer er ekki um annað að ræða en að taka úr öðrum vasanum og láta í hinn. Að því er snertir það, hve mikinn hluta af virðingarverði fasteignanna skuli lána út á þær, þá býst jeg við, að lengi megi deila um það atriði. Eru fordæmin þar sjálfsagt jöfnum höndum, ýmist ½ eða 3/5 hlutar. Er mjer vel kunnugt um það, að víða er hámarkið 3/5 hlutar, og hefir þó ekki komið að skaða. Háttv. frsm. meiri hl. (B. K.) vefengdi þau orð mín, að sjá mætti óskiftan áhuga landsmanna á því, að slíkur banki sem þessi verði settur á stofn, og benti hann á dagblöðin sínu máli til sönnunar. En jeg verð nú að benda háttv. þingmanni á það, að vilji landsmanna kemur víðar í ljós en í blöðunum. Í þessu máli hefir hann lýst sjer á undanförnum þingum, með almennum áhuga þm. á því, og vitaskuld eru þingmenn oft, bæði í þessu og öðrum málum, ímynd þjóðarinnar, Þá er jeg kominn að brtt., og skal jeg þar fara fljótt yfir sögu, og ekki þreyta háttv. deild lengi úr þessu. Um 1. brtt. skal jeg taka það fram, að verði hún samþykt, þá er það sama sem sú rökstudda dagskrá, sem hjer liggur fyrir, væri samþykt, því að ríkissjóður gæti ekki með nokkru móti lagt fram fje með svo ódýrum kjörum, sem þyrfti fyrir bankann. Þá vil jeg minnast lítið eitt á brtt., sem háttv.þm. sagði, að mjer hefði gengið verst að verja. Það er brtt. við 7. gr. Viðvíkjandi henni vil jeg halda því fram, í fyrsta lagi, að hún þýðir það sama, sem hún á að breyta, og í öðru lagi, að ef hún gerir á nokkra breytingu, þá muni rjettara að hafa þetta eins og það er í frv., því þar sem starfi bankans er þannig farið, að um skiftistarfsemi er að ræða, þannig að bankavaxtabrjef eru seld og lán veitt, þá væri eðlilegast, að fyrst væri gengið að skuldabrjefunum. Viðvíkjandi brtt. við 25. gr. skal jeg taka það fram, að jeg tel ekki rjett að hafa ákvæðið um árstillagið í varasjóð hærra en frá 1/4 til 3/4%. Reynslan hefir orðið sú, að það tillag hefir ekki einasta orðið nóg til að borga með kostnaðinn, heldur hefir og orðið afgangur til að leggja í sjóð. Ekki veit jeg heldur til þess, að annarsstaðar hafi farið verið langt fram úr þessu. Að aukaafborgununum mætti verja til nýrra lána, hefi jeg gert grein fyrir áður, og skal ekki fara frekar út í það. Jeg hefi einnig minst á það, hve varhugavert það sje og óviðeigandi, að endurskoðandi bankans „fungeri“ einnig sem bankastjóri, þegar um stærri lántökur er að ræða. Með því móti yrði hann endurskoðandi sinna eigin gerða, en það telja fæstir heppilegt fyrirkomulag. Þætti mjer hitt þá eðlilegra, að hafa bara einn aðalbankastjóra með 2 aðstoðarmönnum, eins og hjer er farið fram á, og er það einnig altítt í fasteignabönkum erlendis. Að því er snertir laun þessa bankastjóra, þá skal jeg geta þess, að mjer finst ekki ástæða til að hafa þau lægri en laun bankastjórnar Landsbankans. Háttv. frsm. meiri hl. (B. K.) tók bókara veðdeildar Landsbankans sem dæmi því máli sínu til sönnunar, að heppilegra væri, að bankastjórnin skipaði bókara og gjaldkera en landsstjórnin. En jeg vil nú halda því fram, að slíkt einstakt dæmi segi hvorki af eða á um þetta, því auðvitað er það oft undir sjerstökum atvikum komið, hvort vel tekst eða illa til með val slíkra manna. Þá álítur háttv.frsm. meiri hl. (B. K.) það nauðsynlegt að taka fram, að með lögum þessum sjeu úr gildi numin eldri lög, sem eru í ósamræmi við þau. En jeg tel það með öllu óþarft, því að það liggur í hlutarins eðli, að þegar árekstur verður milli lagaákvæða, þá falla eldri lög úr gildi fyrir þeim, sem nýrri eru.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Jeg ætla mjer ekki að ganga inn á ræðu háttv.frsm. minni hl. (S. E.) í einstökum atriðum, enda býst jeg við, að það hefði engan árangur. Jeg vil aðeins taka það fram, viðvíkjandi því, sem háttv. þingmaður heldur fram um, að rjettara sje að lána með meiri vöxtum, en minni afföllum, að mitt álit er það, að ekki þurfi að stofna sjerstakan banka til þessa, heldur aðeins nýja 5. deild í Landsbankanum. Þá sagði háttv.frsm. minni hl. (S. E.), að sá, sem samið hefði frv., hefði gert það eftir tilmælum stjórnarinnar, og komst þannig að orði, eins og þá væri sjálfsagt að samþykkja það. En jeg veit ekki betur en að það sje engin nýlunda hjer, þótt slík frv. strandi, sem jafnvel milliþinganefndir semja. Viðvíkjandi því, að þörf verði á að bæta nú við einum manni, skal jeg benda á það, að 1917 var seinast bætt við nýjum bankastjóra við Landsbankann, svo að bankastjórnin yrði færari um að rækja starf sitt, og jeg ætla, að við það ætti nú að sitja, og þeim sje vorkunnarlaust að halda þessu veðdeildarstarfi áfram. Man jeg, að meðan jeg var við bankastjórn, vorum við aðeins tveir, sem afköstuðum þessu sama starfi, og tel jeg því naumast ná nokkurri átt að láta 4 menn vera að dunda við það nú. Verði bankastjórar Landsbankans ófáanlegir til að rækja starfið vel áfram, er ekki annað en láta þá fara frá.

Guðjón Guðlaugsson Jeg geri ekki ráð fyrir að koma með mikið nýtt fram í þessu máli, enda virðist það nú vera talsvert rætt orðið, eftir því sem hægt er við að búast að svo stöddu og á svo naumum tíma, sem því er afskamtaður. Jeg vil þá fyrst láta þá skoðun mína í ljós, að jeg hygg það ofætlun háttv. deild að taka við svo miklu vandamáli og hafa ekki meiri tíma til sinna umráða en nú er eftir. Og mjer finst það ganga ósvífni næst að ætla sjer að hrapa að því að samþykkja slíkt frv. sem þetta, eins og nú er í ráði, án þess að ganga inn á nokkrar brtt., sem við það eru gerðar. Jeg skal líka geta þess, að jeg er og hefi verið mótfallinn þessu frv. Jeg get ekki með nokkru móti sjeð, að það sje nokkur bót á bráðri þörf. Jeg sje ekki heldur, að það gangi í sömu stefnu og þál. sú, sem samþykt var 1919 og það stafar frá. - Banka þann, sem þar var talað um, átti að miða við lán til landbúnaðar. En hjer er að ræða um allskyns fasteignaveðslán, þar á meðal lán til langs tíma út á ótryggar fasteignir, sem fara mjög illa saman við lán til landbúnaðarfyrirtækja. Þó væri ekkert á móti þessu að segja, ef þetta fje væri ekki einmitt tekið frá landbúnaðinum, sem með þessu átti þó að vinna fyrir. Þá get jeg ekki sjeð, að bankinn hafi nokkurt rekstrarfje - aðeins 3 miljónir kr. í eintómum pappírslöppum. Jeg hygg, að hann verði fyrst um sinn að mestu veltufjárlaus, þrátt fyrir þá. Að vísu geta þessar miljónir komið að liði sem trygging, en þó því aðeins, að þær sjeu ekki líka notaðar sem veltufje. Háttv. frsm. minni hl. (S. E.) komst svo að orði, að þetta væri ábyggileg stofnun og myndi verða til blessunar fyrir þjóðina, ef nægur markaður yrði fyrir brjefin. En það er einmitt þetta, sem jeg er vantrúaður á. Jeg get ekki sjeð, að nokkrar líkur sjeu til þess, að þessi bankavaxtabrjef seljist nokkru hóti betur en veðdeildarbrjefin, úr því ekki tekst lengur að selja þau. Óttast jeg, að hjer gæti heldur mikillar bjartsýni hjá háttv.frsm. minni hl. Þá sagði háttv. sami þm., að óskiftur áhugi væri hjá þjóðinni á þessu máli. Jeg get gengið inn á, að háttv.þm. hafi þar sagt rjett, ef hann telur áhuga einstöku þjóðmálagasprara óskiftan þjóðarvilja og þeirra, sem hugsa sjer að fá eitthvað upp úr fyrirtækinu fyrir sig og sína. Jeg held að það sje hjá fáum landbændum áhugi fyrir því að fá svona lög í stað þess, sem þeir hafa. Jeg skal samt vitaskuld ekki þvertaka fyrir það, að ekki verði hægt í þessu máli, eins og stundum í öðrum, að fá þjóðina upp með duglegri „agitation“, til að skifta um skoðun. En jeg þori að fullyrða, að eunþá er þetta ekki orðin þjóðarósk. Hitt skal jeg aftur fúslega játa, að fjöldi manna, sem gjarna vilja fá lán, er þess mjög fýsandi, að veðdeildin gæti staðið betur í stöðu sinni en nú er. Hv. 2. landsk.þm.(S. E.) sagði lakara, að brjefin væru með svo miklum afföllum, enda þótt vextir væru lágir. Hitt væri betra, að hafa hærri vexti, en minni afföll. Þessu er jeg alveg sammála. En hv.frsm. meiri hl. (B. K.) hefir bent á, hvernig hægt væri að bæta úr ástandi því, sem nú er, með því að hætta að selja brot það, sem eftir er af 4. deildinni, og stofna nýja með hærri vöxtum, og þar af leiðandi minni afföllum. Þetta ráð kostar lítið, að minsta kosti þyrfti ekki að setja nýjan bankastjóra, þann 4., í Landsbankann, þótt þetta væri gert, því af því mundi ekki leiða mikinn verkauka. Stofnun þessa banka virðist ekki muni vera hreinn ágóði fyrir landbúnaðinn, þar sem gert er ráð fyrir, að inn í hann renni tveir sjóðir, sem hafa verið notaðir til styrktar landbúnaðinum næstum eingöngu. Kirkjujarðasjóðurinn veitti minsta kosti sveitaprestum lán, en sjerstaklega er það þó ræktunarsjóðurinn, sem eftirsjón er í. Getur verið, að mig taki sjerstaklega sárt til þess sjóðs, sökum þess, að hann hefir verið mitt óskabarn, eins og hann hefir alt frá fyrstu verið óskabarn allrar þjóðarinnar. Og jeg get meira að segja kallað hann mitt einkabarn, því að hugmyndin um að stofna slíkan sjóð er runnin frá mjer einum. Árið 1897 fekk jeg landbúnaðarnefnd, sem jeg átti þá sæti í, til þess að flytja frv. um stofnun þannig lagaðs sjóðs. Var sjóðurinn þá kallaður Búnaðarsjóður Íslands. Frv. dagaði uppi 1897. En 1899 varð frv. að lögum, en nafninu á sjóðnum var þá breytt, og eftir uppástungu búfræðingafundar í Borgarfirði var sjóðurinn nefndur „Ræktunarsjóður Íslands“. Fleiru var breytt frá frv. 1897. Aðalbreytingin kom frá 1. þm. Skagfirðinga, sem þá var Ólafur Briem. Eftir hans uppástungu var ákveðið, að andvirði seldra þjóðjarða skyldi renna í sjóðinn, en áður hafði verið ætlast til, að gjaldstofnarnir yrðu aðrir. Frv. varð að lögum 3. mars 1900, og í þessi 20 ár, sem ræktunarsjóðurinn hefir starfað, hefir hann verið óskabarn allra landbúnaðarmanna þessa lands. Upphaflega var sjóður þessi eingöngu verðlaunasjóður og til að styrkja menn til jarðabóta. En 1905 var honum breytt. Var þá ákveðið, að úr honum skyldi lána fje til jarðabóta og ábýliskaupa. Síðan þessi breyting var gerð, hefir sjóðurinn lánað mikið. Hann hefir styrkt bændur og hreppa mjög til ýmissa nytsamra framkvæmda, með því að lána þeim. Þannig hefir hann t. d. gert ýmsum mögulegt að ráðast í samgirðingar, sem að öðrum kosti mundu ekki hafa getað ráðist í þær. Til ábýliskaupa hefir sjóðurinn líka lánað. Oft hafa þau kaup komið miklu góðu til leiðar, aukið endurbætur og framfarir á jörðum. Loks setti þingið 1917 inn í lögin þá breytingu, að ræktunarsjóðurinn mætti einnig lána til verkfærakaupa, einkum til að kaupa ný verkfæri, sem líklegt þætti, að reynast mundu vel hjer. Allar 3 brtt. við hið upphaflega frv., hafa farið í þá átt að gera sjóðinn æ gagnlegri landbúnaðinum. Raunar sagði háttv.frsm. minni hl. (S. E.), að sjóðir þessir væru svo litlir, að lítið sem ekkert gagn væri að þeim. Þó er ætlast til, að 1 milj. kr. verði tekin úr hvorum sjóð og lagt í hinn nýja banka, og 1 milj. kr. höfum við nú hingað til kallað peninga. Þar sem jeg er í stjórn Búnaðarfjelags Íslands, get jeg veitt upplýsingar um lánbeiðnir, sem nú komu til ræktunarsjóðsins, og hversu mikið fje var veitt, sökum þess, að það er stjórn Búnaðarfjelagsins, sem gefur tillögur um þær lánveitingar. Lánbeiðnir komu upp á samtals um 200 þús. kr., og yfir 150 þús. kr. voru veittar. Meira hefði sjóðurinn getað veitt, ef ekki hefði stjórn Búnaðarfjelagsins dregið úr lánveitingum, sökum þess, að það býst sjálft við að þurfa að taka lán í sjóðnum, vegna búnaðarsýningarinnar í sumar. Lán þessi voru flest veitt til samgirðinga og stærri jarðabóta. Lánað var og til að kaupa 1 jörð. Ætli ekki sje nú ástæða til að efast um, að hinn fyrirhugaði banki geti lánað meira en 150 þús. kr. til landbúnaðarframkvæmda fyrstu árin? En það er nokkuð sem víst er, að stór breyting verður hvað kostnaðinn snertir, verði bankinn stofnaður, því að nú er lítill kostnaður, sem hvílir á sjóðnum. En við Ríkisveðbankann verður stofnað sjerstakt embætti Og það hygg jeg ráða miklu um áhuga sumra með frv. þessu, að með því er verið að stofna nýtt embætti handa sjerstökum manni. Mjer finst talsvert athugavert að kippa alt í einu að sjer hendinni, er þingið hefir einu sinni ákveðið, að þessu fje skuli varið til verfærakaupa og verðlauna. Jeg kann eigi við að taka aftur það, sem þingið hefir einu sinni veitt. En það verður minsta kosti gert með verðlaunin, verði þetta samþykt, því að ekki mun ætlast til, að Ríkisveðbankinn veiti verðlaun. Þeir, sem vilja taka ræktunarsjóðinn og slengja honum saman við þennan banka, þeir eru að taka óskabarn landsins og kasta því í ljónagröf. Þeir eru að taka það fje, sem varið hefir verið til jarðabóta, og verja því í óþörf laun til manns, sem hefði átt að geta unnið eitthvað þarfara. Að minni hyggju er best að vísa máli þessu til stjórnarinnar, til frekari undirbúnings. Því þótt jeg hafi verið harðorður um málið, eins og það liggur nú fyrir, þá er allhugsanlegt, að hægt verði að breyta frv. svo, að jeg geti samþykt hverja grein í því. En til þess þarf að athuga frv. betur en svo, að ein deildarnefnd geti gert það. Jeg mun því greiða atkvæði með dagskránni, og nái hún ekki fram að ganga, þá með brtt.

Frsm. minni hl. (Sigurður Eggerz) Ekki mun þýða neitt að halda uppi löngum umræðum, en nokkur orð verð jeg þó enn að segja. Hv. 4. landsk.þm. (G. G.) sagði ósvífni að ætlast til, að menn samþ. frv. þetta óbreytt. Engum hefi jeg skipað að samþ. það. En jeg býst ekki við, að hann geti kallað það ósvífni, þótt þeir, sem ekki álíta brtt. til bóta, samþ. frv. óbreytt og greiði atkvæði móti brtt. Jeg hefi tvisvar farið gegnum brtt., og get ekki sjeð, að þær sjeu til bóta, og því get jeg ekki greitt atkv. með þeim. Hvað hv. 4. landsk.þm. (G. G.) gerir, því ræður hann sjálfur. Bæði háttv.frsm. meiri hl. (B. K.) og háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) eru komnir á þá skoðun, að veðdeildin, eins og hún nú er, geti ekkert hjálpað. En ætli ekki sje þá rjett að grípa tækifærið og stofna einmitt nú Ríkisveðbankann, og sameina hina 3 sjóði, svo meira gang verði að þeim en verið hefir hingað til? Annarsstaðar er siður að hafa veðlánabanka sjerstaka. Sambandið við Landsbankann álít jeg aðeins eigi að vera til bráðabirgða. - Aðalhlutverk hins nýja bankastjóra, fyrst um sinn, er að selja hlutabrjefin og lána fengna peninga út aftur. Hingað til hefir enginn einn bankastjóri Landsbankans haft þetta starf eitt með höndum, og því vil jeg ekki ámæla þeim nje bera þeim á brýn, að þeir hafi unnið óeðlilega lítið að sölu brjefanna. En þess krefst jeg, að hinn nýi bankastjóri gefi sig að sölunni með dugnaði, og má þá búast við meiri sölu en hingað til. Háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) gerði mikið úr því, að hjer væri verið að búa til nýtt embætti. Sagði hann, að áhugi stuðningsmanna frv. væri sá einn, að koma vissum manni í embættið. Skrítið er að beina því að mjer, að jeg styðji þetta frv. til þess að koma vissum manni í bankastjórastöðuna, þar sem jeg er stjórnarandstæðingur, en það er stjórnin, sem skipar í embættið, og jeg ræð því að sjálfsögðu engu um skipun þess. Jeg er margbúinn að sýna, að sjóðirnir eru ekki eingöngu tryggingarfje, heldur auka þeir líka veltufje bankans. Háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) hneykslaðist mjög á því, að jeg skyldi segja, að óskiftur vilji þjóðarinnar stæði á bak við þetta frv. En jcg get staðið við það. Margir þingmenn hafa sagt mjer, að mikill áhugi hafi verið meðal kjósenda sinna á að Ríkisveðbankinn kæmist sem fyrst á fót. Jeg skil vel, að háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) sje ant um ræktunarsjóðinn. En um hann er mjer líka ant. Og með því að láta hann renna inn í bankann er hann ekki gerður að neinu olnbogabarni, heldur mun hann á þann hátt einmitt gera landbúnaðinum enn meira gagn. - Háttv. þm. (G. G.) sagði, að þetta ár væru lánaðar 150 þús. úr ræktunarsjóðnum. En hvað fullnægir það þörfum landbúnaðarins á Íslandi? Það er ekki stór upphæð. Hann bar kvíðboga fyrir því, að verðlaunastarfsemi ræktunarsjóðsins hætti, yrði hann sameinaður Ríkisveðbankanum. En vel mætti sjá fyrir því, að sú starfsemi hjeldi jafnt áfram fyrir það, með því að veita úr ríkissjóði einhverja fjárhæð til verðlauna. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið. Vil aðeins að endingu mæla með því, að frv. nái fram að ganga óbreytt.

Sigurður Jónsson Ræður frsm. hafa verið mjög svo hógværar og bróðurlegar. Hefði jeg ekki beðið mjer hljóðs, hefði mjer ekki fundist út af þessu bregða hjá háttv. 4. landsk.þm. (G. G.). Hafði hann stóryrði, sem hjer væri verið að brjóta lög og rjett. Sagði hann, að með þessu frv. væri verið að kasta ræktunarsjóðnum í ljónagröf. Áhugamál væri þm. það eitt, að koma vissum manni að embætti með því að samþykkja þetta frv. Jeg er nú viss um, að allir þm., sem samþ. þetta frv., gera það af áhuga fyrir málinu sjálfu, og verði frv. felt, þá er traðkað bæði vilja þings og þjóðar. Ræktunarsjóðurinn nær skamt. Fyrir lán úr honum er lítið hægt að gera. Ríkisveðbanka verðum við að fá, og þess fyr sem bankinn er stofnaður, því fyr mun hann geta farið að starfa í svo stórum stíl, að um muni. Því hygg jeg misráðið að fresta málinu nú; það þarf að byrja á framkvæmd þess nauðsynjamáls strax, og nota árshlutann, sem eftir er, til undirbúnings stofnunar bankans.

Halldór Steinsson Jeg sje enga ástæðu til að halda áfram með atkvgr., þar eð sjáanlegt er, að samtök liggja á bak við, til að fella allar brtt. meiri hl., og er því tímatöf ein og leikur að atkvgr.

Forseti (G. B.) Ef háttv. meiri hluti óskar þess, að brtt. á þskj. 580 sjeu ekki bornar upp til atkvæða, þá er sjálfsagt að verða við því, en hins vegar skal jeg geta þess, að jeg fæ ekki sjeð, að hjer ráði nein slík samtök, sem háttv.þm. (H. St.) talaði nm, og sjest það best á því, að jeg sjálfur hefi greitt atkvæði með sumum brtt. á nefndu þskj. Brtt. 580.3. feld með 7 : 5 atkv. - 580,4.–18. teknar aftur. 8.–11. gr.samþ. með 8 shlj.atkv. 12.–27. gr.samþ. með 8 shlj.atkv. 28.–37. gr.samþ. með 8 shlj.atkv. 38.–44. gr.samþ. með 8 shlj.atkv. Fyrirsögn frv. og kafla þess samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 8 shlj.atkv.

Halldór Steinsson Þetta virðist mjer vera eitt af hinum nauðaóþörfu frv. sem koma fram aðeins til þess að tefja tíma þingsins. Það fjallar um það, að sýslumaðurinn í Skaftafellssýslu megi fela hreppstjórum eða öðrum umboðsmönnum sínum að halda uppboð, stýra sýslufundi og framkvæma fleiri þau störf, sem sýslumaður á að vinna. En um þetta er alveg óþarft að setja sjerstök lög. Stjórnarráðið mundi áreiðanlega samþykkja slíkt í hvert skifti, sem sýslumaður óskaði þess, og ástæða væri til. - Jeg held því, að rjettast væri að fella frv. nú þegar, til þess að eyða ekki tíma deildarinnar að óþörfu.