Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Eins og sjest á nál., hefir nefndin ekki fundið neina ástæðu til þess að breyta frv. Það var vel búið undir meðferð þingsins, og nefndin getur fallist á brtt.Ed. Hjer er um mikla rjettarbót að ræða. Sum ákvæðin eru ný, en sum gömul, en voru að eins til á víð og dreif í mörgum lagaboðum, og voru því mjög óaðgengileg fyrir menn, t. d. tafði það mjög fyrir allri kenslu í lögfræðisdeild Háskólans. Það ber því að hraða þessu máli eins og hægt er, og rjettast að hallast að frv. óbreyttu.

Forsætisráðherra (J. M.) Þótt háttv. nefnd hafi ekki gert þær breytingar, er jeg mintist á við 1. umr. hjer í deildinni, þá verð jeg að segja, að jeg er mjög ánægður með meðferð þessa máls af hálfu Alþingis. Aðeins vildi jeg nota tækifærið, til þess að geta þess, að jeg vona, að háttv. nefnd taki hinum öðrum sifjamálafrv. eins vel og þessu. En, sem sagt, að því er snertir frv. það, er hjer liggur fyrir, þá er jeg mjög ánægður með það, eins og það nú er.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Nefndin hefir ekkert við breytingar háttv.Ed. á frv. að athuga, og leggur til, að það verði samþykt óbreytt.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Jeg hafði búist við því, að háttv.flm.brtt. tækju hjer fyrst til máls. En þeir muni kannske líta svo á, sem þeir hafi flutt fullgildar ástæður við 2. umr. málsins. Og jafnvel þótt jeg hafi í rauninni fyllilega andmælt þeim ástæðum, þá vil jeg enn gera um málið nokkrar athugasemdir, þar sem mjer virðist í afstöðu þessara háttv.þm. (J. A. J. og H. K.) kenna svo einkennilegrar hálfvelgju, að hún sje málinu í sjálfu sjer hættulegri og óþarfari en hitt, þó þeir hefðu verið því algerlega andvígir. Þessi hálfvelgja er reyndar orðin allalgeng hjer í þinginu, en hún er ekki betri í þessu máli fyrir það. Annars hjelt jeg, að háttv. flutningsmenn brtt. hefðu verið búnir að friða samvisku sína, með því að drepa við 2. umr. hina sauðmeinlausu 2. gr. frv. En brtt. þeirra sýna, að svo er ekki. Yfirleitt eru rök háttvirtra flutningsmanna yfirborðsástæður og annað ekki, sem sje, að vökuskiftingin geti komið sjer óhæfilega illa á ísfiski. Kunnugir menn hafa þó sagt mjer, að einmitt sá tími, sem þar er um að ræða, sje oft einn allra erfiðasti veiðitíminn, jafnvel verri en vökurnar á vetrarvertíðinni. Þá er t. d. oft áta í fiskinum, sem skemmir hendur sjómannanna. Þá er líka ofsögum af því sagt hjá háttv. flutningsmönnum, að á þessum veiðum fari botnvörpungarnir jafnaðarlega inn að kvöldi og geri að afla sínum. Þetta kemur að vísu oft fyrir á útlendum togurum við Vesturland, og það mun hafa vilt þá; en íslenskir togarar gera það mjög sjaldan. Sjómaður, sem verið hefir 7 ár á íslenskum togara, hefir t. d. sagt mjer, að allan þann tíma hafi skip það, er hann var á, aðeins einu sinni farið þannig inn á höfn, til þess að gera þar að fiski, en þá voru þeir með 70 körfur á þilfari og aðeins tvo menn uppi standandi. Þar sem vertíðin hjá togurunum hjer sunnanlands byrjar jafnvel stundum fyrst í febrúarmánuði, er það bersýnilegt, að þörf er á lögunum, einmitt þá, kannske frekar en í mars, því þá eru frostin meiri og því erfiðari miklar vökur. En eftir brtt. á takmörkunin á vinnutímanum á togurunum að byrja 1. mars, og kemur því ekki einu sinni að haldi alla vetrarvertíðina. Það er því augljóst, að þessi undantekningartími er tekinn alveg af handahófi, og brtt. því ekki til neins nema spillis á málinu. Leyfi jeg mjer því að skora á alla þá háttv. þingmenn, sem máli þessu vilja vel, að greiða atkv. á móti brtt., og ber jeg svo mikið traust til sanngirni hv. deildar, að hún unni enn hásetunum þessa sjálfsagða, sanngjarna rjettar, afdráttar og hálfvelgjulaust.

Hákon Kristófersson Jeg hefi, ásamt háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), leyft mjer að bera fram brtt. á þskj. 403, og aðra brtt. við hana á þskj. 420. Seinni tillagan er fram komin af því, að við nánari athugun sáum við, að tíminn, sem við höfðum áður gert ráð fyrir, var of stuttur, þar sem vetrarvertíð byrjar fyr á Suðurlandi. Hvaða getsakir, sem háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) vill láta sjer sæma að gera okkur út af þessu máli, vitum við það, og höldum fast fram, að till. okkar eru á engan hátt sprottnar af illvilja til málsins, heldur þvert á móti. Þær eru aðeins fram komnar til þess að gera frv. sanngjarnara í verkunum sínum á því svæði, þar sem við þekkjum best til - og það miklu betur en háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.), að þeim mæta manni annars ólöstuðum. Því, eins og hagar til fyrir Vesturlandi - og allir kunnugir vita - er t. d. veðrátta svo óstöðug þar um veiðitímann, ekki síður en endranær, að ómögulegt er að setja þar fastákveðinn vinnutíma, ef útgerðin á ekki að bíða því tilfinnanlegri hnekki við það. En einmitt af þessari óstöðugu veðráttu leiðir það líka, að hásetum getur varla verið ofboðið þar með vökum, því óstöðugleiki veðráttufarsins gerir það að verkum, að skipin verða oft að liggja athafnalaus dögum saman, og ekki þurfa menn að ofþreyta .sig á vökum þá. Dylgjur háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) um hálfvelgju mína í þessu máli læt jeg sem vind um eyrun þjóta, og eins annað skraf hans um illar afleiðingar till. okkar, eins og t. d. það, sem hann hefir oft talað um, að af þeim mundi spretta úlfúð milli háseta og útgerðarmanna. Jeg fyrir mitt leyti er alls ekkert hræddur um slíkt, að minsta kosti ekki meðan hásetar eiga svo ágætan foringja sem háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) sjálfan.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skal í stuttu máli snúa mjer beint að kjarna málsins, en víkja alveg hjá þeim umbúðum aðdróttana og annara svigurmæla, sem hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) vafði um ræðu sína. Till. okkar háttv.þm. Barð. (H. K.) er fram komin af persónulegri reynslu og kunnugleik sjálfra okkar á staðháttum og útgerðarskilyrðum á Vesturlandi, og þeim rökum, sem við höfum fært fram, verður ekki hrundið. Hins vegar hefir háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) orðið að byggja alt í þessu atriði málsins á annara sögusögn; líka það, sem hann ætti að vita betur sjálfur. T. d. mundi enginn kunnugur láta segja sjer og trúa annari eins fjarstæðu og þeirri, að togari hafi ekki nema einu sinni komið inn á höfn á Vesturlandi á 7 ára veiðitíma. Mjer er vel kunnugt um það sjálfum, að þetta er misskilningur frá upphafi til enda. Og eins er það misskilningur, að hásetum þurfi yfirleitt að vera misboðið, eða sje misboðið, við veiðar á þessari vertíð, jafnvel þó það komi fyrir, að þeir verði stundum að vinna alt að 20 tímum í einu, eftir að þeir eru kannske búnir að liggja inni dögum saman. Og þetta mundi hver einasti góður háseti gera eftir sem áður, þrátt fyrir öll lög. Og jeg vil, sem gamall sjómaður, mótmæla þeim aukvisaáburði, sem frá sumum mönnum kemur fram gegn sjómannastjettinni, að vilja ekki vinna eins og nauðsyn krefur og unt er, eftir staðháttum og annari aðstöðu við veiðiskapinn; og jafnframt mótmæla því, að hún væri ekki einfær um það að leiðrjetta mál sín, ef henni þætti á þennan hátt gengið á rjett sinn. Annars er þetta mál ekki þannig, að nauðsyn sje að hleypa í það hita og úlfúð. Það er einfalt mál. Því eins og sjómennirnir munu heimta sinn rjett í þessu máli, munu þeir líka sætta sig við sanngjarnar og rjettmætar till., eins og þær, sem felast í brtt. okkar. En þetta, sem háttv.frsm. meiri hl. (J. B.) sagði, að við værum að lappa upp á sannfæringu okkar með seinni brtt., þá skil jeg það ekki öðruvísi en að það sje sagt í hita, og hjelt jeg þó, að hann þekti mig svo, að hann gæti hagað orðum sínum á annan veg.  (J. B.: Þetta er misskilningur; jeg sagði að friða samviskuna)  . Annars skil jeg ekki tilgang hans með þessum orðum, en jeg skrifaði þau upp þegar hann sagði þau, og frá þeim getur hann ekki gengið, nema þá að hann vilji taka þau aftur. Og jeg skil heldur ekki hvers vegna hann er svo mjög á móti þessari brtt. Tilgangur laganna er að vernda sjómenn fyrir þeirri misbeiting, sem þeir hafa átt við að búa, og það er aðallega á vetrar- og vorvertíð, eins og brtt. okkar fer fram á. Og á öðru byggist frv. ekki. Og jeg álít, að það komi ekki í bág við þennan margumþráttaða hvíldartíma, að hann sje aðeins lögfestur þennan tíma, sem brtt. okkar fer fram á.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Jeg verð nú að segja það, enda þótt jeg meti báða þessa tillögumenn mikils og þekki þá að öllu góðu, þá tek jeg þó sjómenn fremur trúanlega en þessa háttv. þingmenn. Og sumir þessir menn eru vel þektir, sem hafa sagt mjer þetta, þó að jeg nefni ekki nöfn þeirra hjer í deildinni, en jeg gæti nefnt nöfn heimildarmanna minna við háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), og hann mun ekki rengja þá; og jeg get bætt því við, að þessir heimildarmenn mínir eru ekki aðeins áhorfendur, heldur hafa þeir líka verið hásetar, og eru það enn. Það getur vel verið, að háttv. tillögumenn hafi komið út í botnvörpung, en oftar munu þeir hafa verið áhorfendur úr landi, svo mjer finst minni ástæða að fara eftir þeirra sögusögnum heldur en annara manna, sem unnið hafa alla vinnu á þessum skipum. Jeg get vel fallist á það, enda er vikið að því í nál. meiri hlutans, að veðrátta sje svo stopul dögunum saman, að togarar geti ekki verið að veiðum. En það geta líka verið stillur marga daga í röð; en hvorugt þetta er neitt sjerkennilegt fyrir Vestfirði; þetta er svona í kring um alt land. Að skipin geti ekki fylt sig, þótt þessar takmarkanir sjeu gerðar um hvíldartímann, getur ekki komið til mála. Það eiga þó altaf að vera 3/4 hásetanna við vinnu; en hitt hefir líka komið fyrir, að skipin hafa ekki getað fylt sig af því, að mennirnir voru orðnir svo þreyttir og ofþjakaðir. Hjer er dæmi á móti dæmi. Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) tók mjög nærri sjer orð, sem hann las af blaði hjá sjer og sagðist hafa skrifað þau eftir mjer. En jeg get fullvissað hann um það, að þessi „uppálöppun sannfæringarinnar“ er heimatilbúið hjá honum sjálfum; jeg hefi aldrei sagt það. En jeg ljet það í ljós, að báðir háttvirtir þingmenn væru líklega að friða samvisku sína með þessum brtt., og jeg einmitt sannfærist betur og betur um það, eftir því, sem þeim fjölgar brtt. þeirra. Annars þýðir ekki að ræða frekar þetta mál; það er nú þegar orðið svo ljóst. En áður en jeg skilst við það, get jeg ekki stilt mig um að minnast á það hjer, sem háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) kallaði „volæðismálæði sjómanna“. Jeg hygg, að jeg hafi sagt rjett og satt frá kjörum þessara manna, eins og þeir menn vissu best, sem sögðu mjer, og býst við, að mín lýsing sje haldbetri en þetta væmna lof, sem þeir bera á sjómannastjettina í orði, en sýna svo annað í verkinu.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Frv. á þskj. 137, frá háttv.þm. Str. (M. P.), sem er frv. til laga um breyting á fátækralögum 10. nóv. 1905, hefir allsherjarnefnd haft til meðferðar og gert við það nokkrar smávægilegar breytingar. Ekki er það af því, að nefndin geti ekki fallist á stefnu þess. En henni þótti varhugavert að takmarka alls ekki tölu þeirra sjúklinga, er nytu sjúkrahússvistar úr hverju bæjar- eða sveitarfjelagi í einu. Nefndinni þótti rjettara að takmarka töluna svo, að ekki fleiri en fjórir í einu úr hverju sveitar- eða bæjarfjelagi yrðu sjúkrahússvistar aðnjótandi. Þá hefir nefndin einnig lækkað hámarkið fyrir kostnaði hvers bæjar- eða sveitarfjelags úr 600 kr. niður í 400 kr., en heldur sjer annars við, að fiamfærslusveit skuli greiða 2/5 meðlagskostnaðarins, þar til að þessu hámarki er komið. Þá hefir nefndin og lagt það til, að þeir sjúklingar, sem sjúkrahúsvistar njóta, en ekki njóta styrks af ríkissjóði, skuli einskis rjettar missa, þó sjúkdómskostnaður þeirra sje að öllu leyti greiddur af bæjar- eða sveitarsjóðum, og að sá styrkur skuli ekki teljast sveitarstyrkur. Nefndin leggur því til, að frv. verði samþ. með þessum breytingum, að sjúklingatalan verði takmörkuð þannig, að ekki fleiri en 4 sjúklingar á ári úr hverju bæjar- eða sveitarfjelagi verði kostaðir á sjúkrahúsi af ríkissjóði, en að kostnaður við sjúkdómslegu og læknishjálp hvers eins þeirra verði aldrei hærri en kr. 400 - en annars miðað við 2/5 kostnaðarins, og að öðru leyti eins og brtt. í áliti nefndarinnar tilgreina. Að því er snertir brtt. á þskj. 406, frá háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.), þá hefir nefndin ekki tekið afstöðu til þeirra enn. Mjer er þó óhætt að segja það, að nefndin muni ekki geta aðhylst þær. Jeg fyrir mitt leyti gæti verið háttv.flm. (J. B.) samferða um a., b. og d. liðina, en lengra getum við ekki átt samleið. Annars sýnir nefndin best með atkv. sínum, hverja afstöðu hún tekur til þessara brtt.

Þorsteinn Jónsson Það er nú svo langt um liðið síðan að þetta mál var hjer til umr., að jeg man nú ekki alt það, sem ástæða hefði verið til að svara. Mjer virtist kenna nokkurs misskilnings í ræðu hæstv. atvrh. á því, sem jeg hafði sagt í þessu máli. Hæstv. atvrh. sagði eitthvað í þá átt, að þau einu bjargráð, sem jeg sæi fyrir bankann, væru að framlengja heimildarlögin um seðlaútgáfurjettinn. Hjer blandar hæstv. ráðherra málum fremur freklega, þar sem jeg einmitt tók það fram, að seðlafrv. gæti ekki bjargað bankanum. Þó að fullnaðarúrslit væru fengin um seðlaútgáfu bankans, þá er engu nær að það raknaði úr fjárkreppu hans. En það eru aðalbjargráðin, sem hæstv. atvrh. (P. J.) hefir komið auga á, ef dæma má eftir því, sem orð hans falla. Það er vitanlegt, að bankinn skuldar svo mikið og lánstraust hans svo takmarkað, að þó að hann fengi seðlaútgáfumálið leyst samkvæmt fylstu ósk sinni, þá er honum það ekki fullnægjandi. Eina ráðið til að ráða fram úr fjárkreppu bankans er, að hann geti fengið lán, og það svo stórt lán, að engin líkindi eru til, að hann geti fengið það án aðstoðar ríkisins. Og það munu allir vera á þeirri skoðun, að ríkið þurfi að aðstoða bankann um fjárútvegun. Það er oft talað um það, að ríkið hjálpi Íslandsbanka, en sú hjálp er vitanlega gerð landinu til bjargar, því að atvinnuvegirnir þola ekki þann hnekki, sem verður, ef bankinn getur ekki haldið áfram rekstri sínum. Peningamálanefndin hefir ekki komið enn með ákveðnar till., en þær munu koma þessa dagana. En á hvern hátt aðstoð ríkisins við bankann verður getur verið álitamál. Það verður, að mjer virðist, að halda fleiri en einni leið opinni. Það verður að semja við bankann um aðstoð ríkisins í sambandi við úrslit seðlamálsins. Þá kem jeg að því atriði, sem hefir orðið þess valdandi, að við, jeg og hv. 1. þm. Árn. (E. E.), gátum ekki orðið samferða hv.flm. (Jak. M.) með frv. það, sem hjer er til umr. Og þetta atriði er yfirfærsluskylda bankans fyrir Landsbankann. Jeg lít þó svo á, að þetta komi Landsbankanum að engum notum eins og sakir standa, en það er kvöð á Íslandsbanka, sem hann hefir áður gengist undir, og sem sjálfsagt verður að ljetta af honum, þegar samningar nást við hann um seðlaútgáfuna, en fyr ekki.

Eiríkur Einarsson Jeg ætlaði að svara nokkrum orðum því, sem til mín hefir verið kastað undir umr. málsins. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að jeg lofaði stj.frv., en vildi þó ekki hafa það. Þetta er rjett að því leyti, að jeg vildi tína það til, er jeg teldi frv. til gildis, og átti jeg þar einkum við stefnu þess að koma seðlaútgáfurjettinum í þjóðlegt og skipulegt horf. Hinu hefi jeg gert grein fyrir, hverjir þeir höfuðannmarkar eru, sem gera frv. alveg óaðgengilegt. Sami hæstv. ráðherra hreyfði ásökunum í garð okkar nefndarmanna fyrir seinan gang í nefndarstörfum. En ef jeg vildi fara að svara slíku, yrði það ekki aðeins afsökun nefndarinnar, heldur ásökun á hendur stjórninni, því að mál það, er hjer liggur fyrir, er hennar mál, og ber hún ábyrgð á uppruna þess og endalokum. Nefndin hefir ekki fyr en seint og síðarmeir getað skilað málinu af höndum sjer með áliti, og stafar það eingöngu af ónógum undirbúningi stjórnarinnar, en jeg vil ekki tefja umr. nú, með því að fara lengra út í það mál. Þá vildi hæstv. atvrh. (P. J.) bera brigður á það, að peningamálanefndin hafi flýtt störfum sínum eða hagað þeim eins og vera bar. Þessu er hinu sama að svara og tekið er fram áður um samskonar athugasemdir frá hæstv. fjrh. (M. G.). Hæstv. atvrh. (P. J.) sagði eitthvað á þá leið, að jeg hefði sagt, að stjórnin hefði átt að leggja fyrir þingið alt það, er gæti komið Íslandsbanka úr kreppunni. Þetta er annaðhvort misheyrn eða misskilningur hæstv. ráðherra (P. J.). Það sem jeg sagði, var vitanlega í þá átt, að stjórnin hefði átt að gera það, sem í hennar valdi stóð, til þess að bjarga þjóðinni úr fjárkreppunni. En svo langt er ekki komið, að þjóðin sje hið sama og Ísl.banki, þótt sumir kunni að vilja blanda því saman. Hæstv. atvrh. (P. J.) ljet það í ljós, að jeg vildi gera meiri kröfur til stjórnarinnar en sjálfs mín, og studdi það með því, að lítið lægi eftir nefndina, og jeg væri þar að einhverju leyti einn um mínar skoðanir. Vil jeg því spyrja hæstv. ráðherra (P. J.), hvort hann telur það endilega þurfa að fara saman, að flytja gott mál og vera á sama máli og fjöldinn. Það getur ekki verið meining hans, og auk þess er það ekki rjett, að jeg sje þar einn á bát. Eins og jeg hefi bent á geri jeg vitanlega miklar kröfur til stjórnarinnar í þessum málum. Það er hún, stjórnin, sem á að veita þeim forstöðu frá upphafi til enda, þótt þingnefnd segi álit sitt um það, sem þar er lagt til og undirbúið af stjórninni. Lög og reglugerðir bankans sýna þetta best, enda liggur það í hlutarins eðli. Þá þótti hæstv. atvrh. (P. J.) það enn fremur of stór krafa, að Íslandsbanki fengi fyrirfram vissu um lánstraust sitt. Jeg hefi áður sýnt fram á, hve nauðsynlegt það er, ef nú ætti að semja við hann, að fá sem allra áreiðanlegasta vitneskju um þetta. Um rannsóknina þarf ekki að tala; hún er sjálfsögð, ef ríkið ætti að hætta þangað fje sínu. Upplýsingar stjórnarinnar í þessum efnum hafa reynst ljettvægar. Það hefir kveðið við úr ýmsum áttum, að umræddur banki myndi .,loka“, ef hann fengi ekki óskir sínar uppfyltar. Þetta er mjög óviðeigandi orðatiltæki af munni þeirra manna, sem tala máli bankans, og benda mjög í þá átt, ef á rökum eru bygð, að hagur stofnunarinnar sje erfiður. Er ekki þetta, að hóta lokun, eins og sumir vinir bankans hafa á orði, alveg samsvarandi því, er maður, sem kominn er í kröggur, hótar „að gefa sig upp“, ef hann fái ekki frest eða hagstæða kosti hjá skuldheimtumönnum sínum. Ef það er ætlunin að bendla fjárhag bankans meir við fjárhag landsins en þegar er orðið með viðskiftum hans við landsmenn, þá bendir alt á hið sama, að slíkt þarf vel að rannsakast. Lánstraust landsins og væntanlegur lánsútvegur er dýrmæti, sem ekki má ráðstafa af neinu handahófi. Jeg hefi alveg nýlega lesið grein í merkilegu fjármálablaði norsku, „Farmand“ í Kristjaníu. Blaðið er frá fyrstu dögum þ. m. Þar segir meðal annars um viðskiftaöryggið nú á tímum, að jafnvel rótgróin fyrirtæki eða stofnanir (grundsolide instituter), er eigi bæði hlutafje og sjóði, geti hæglega oltið á þessum tímum af því, hvað eignir þeirra og tryggingar að öðru leyti sjeu í mikilli óvissu. Það sem sýnist geta staðið, sje fallvalt á mörgum sviðum um þessar mundir. Slíkar bendingar um öryggi viðskifta og stofnana frá nágrannaríkinu ættu að vekja okkur til umhugsunar. Einn af þeim hv.þdm., er heldur fram, að nú eigi að skipa seðlamálinu til frambúðar, sagði sem svo, að ef við drögum það eitt ár enn, myndi lenda í sama aðgerðarleysinu. Slíkt er vantraust á stjórninni, hver sem hún verður, því hún á að undirbúa málið. Að lokum vil jeg geta þess, að þar sem aukaseðlaútgáfu hefir fyrirfarandi ár verið skipað til bráðabirgða hvað eftir annað, væri mjög undarlegt, ef endilega ætti að fara að flýta þessari frambúðarúrlausn nú, er óvissan er allra mest um traustleika samningsaðiljans og alt í óvissu um það, hvort við hefðum fremur gagn eða ógagn af slíkum aðgerðum, eins og sakir standa nú.

Flm. (Jakob Möller) Jeg vona, að hæstv. forseti leyfi mjer stutta athugasemd, ef jeg þarf á að halda síðar, þó að jeg raunar ætli eigi að gera svo fyrir mjer nú, að jeg ætlist til, að jeg muni þurfa þess. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) drap á hættuna, sem fylgdi því, að leggja fje inn í bankann að órannsökuðu máli um hag hans. Er það rjett, að þetta er þess vert, að vel sje athugað. En ef bankinn væri eins illa staddur eins og hv.þm. (E. E.) sýndist vera hræddur um, þá er óhjákvæmil. að ríkið tapi á bankanum, hvort sem það leggur fje í hann eða ekki. Þá vildi jeg gera grein fyrir því, hvernig meiri hl. peningamálanefndar hefir hugsað sjer, að þátttöku ríkisins í Íslandsbanka skyldi varið. Er það á þá leið, að ríkið leggi til hlutafje, en verð hlutanna sje ekki ákveðið fyr en reynsla sje fengin fyrir því, hvað bankinn kann að tapa, vegna þeirra skuldbindinga og skulda, sem hann hefir með höndum. Ef þetta er gert, yrði hagur ríkisins eins vel trygður og best mætti verða. Hitt tel jeg handahóf, að ákveða verð hlutanna, eins og ráðgert er í Ed.frv. En eftir okkar hugmynd er girt fyrir það, að tapið lendi á ríkissjóði fyr en gömlu hlutirnir eða hluthafarnir hafa borið það tap, sem á þeim á að lenda. En ef svo skyldi fara, að þrátt fyrir þetta yrði ríkissjóður fyrir tapi, þá er enn auðsýnna, hvílíkt feiknatap mundi skella á þjóðinni, ef ekki er hlaupið undir bagga með bankanum nú, og fæ jeg eigi sjeð, í hverju það væri betra, að þjóðin tapaði heldur en ríkissjóður. Annars hygg jeg það, að bankinn sje ekki illa staddur, og muni aldrei koma til að tapa miklu á skuldbindingum sínum. Hæstv. forsrh. (J. M.) staðfesti í öllu verulegu það, sem jeg hafði sagt, og hefi jeg því í raun og veru fátt að athuga við ummæli hans. En þar sem hann gat um skeytið frá bankastjóra Clausen til Tofte bankastjóra, út af skjali því, sem jeg var að tala um, þá sýnist mjer, að sú fyrirspurn hafi ekki verið um það, hvað í þessu skjali stóð. Vill svo vel til, að mjer er líka kunnugt um þetta skeyti, og var það þannig stílað, að það var fyrirspurn út af orðróm, „Rygtet fortæller“ o. s. frv. Er öllum auðsætt, að Clausen bankastjóri muni ekki hafa skilið þetta þannig, að spurt væri um, hvað hann hefði sjálfur skrifað eða meint í þessu umrædda skjali, eða m. ö. o., að orðið „Rygte“ væri viðhaft um það, sem hann sjálfur segir. En jeg þykist vita, að hæstv.forsrh. (J. M.) hafi nú sýnt hv.þm. þetta skjal, svo að þetta þarf eigi að verða deiluatriði. Ummælum hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) þarf jeg ekki mikið að svara. Sýndu þau það aðeins, sem áður var vitanlegt, að maður þessi er ágætur námsmaður og kunni utanbókar þulur um það, að endanlegt skipulag seðlaútgáfunnar „styrkti“ lánstraust bankans. Önnur voru ekki rökin, enda þótt hæstv. atvrh. (P. J.) yrði svo hrifinn af þeim sem raun varð á. Var hæstv. atvrh. (P. J.) ekki eins hrifinn af rökum hans í samvinnufjelagsmálinu, og verð jeg þó að segja, að þar var ólíku saman að jafna. En það er nú orðið sameiginlegt álit nær allra, að til þess að lánstrausti bankans sje borgið, þurfi annaðhvort, að ríkið leggi fram tillag eða ábyrgist bankanum lán. Sýnist fyrri leiðin heppilegust, því með því sýnir ríkið bankanum traust, jafnframt því, að það eykur starfsfje hans. Auk þess er enn sá kostur við leið þessa, að ríkið leggi bankanum hlutafje, að ríkið og bankinn eru þá orðin eitt og hið sama, og má þá auðvitað skipa seðlaútgáfunni eftir vild síðarmeir. Þarf eigi heldur annars að vænta en ríkið fari vel með bankann, þegar það er orðið meðeigandi hans. Ef tekið er nú hjer til samanburðar frv. Ed. með skýringu hæstv. fjrh. (M. G.), þá er lánstraust bankans miklu betur trygt eftir frv. okkar, því eftir Ed.frv. getur svo farið, að ákvæðið um seðlaútgáfuna gildi eigi nema til hálfs árs, en eftir okkar frv. gildir það þó eitt ár. Annars er alt þetta hjal um að seðlaútgáfuna þurfi að tryggja endanlega, eintóm slagorð, og eru notuð af lánardrotnum Íslandsbanka, sem nokkurskonar skálkaskjól, þegar þeir þóttust vera búnir að lána honum of mikið, til þess að komast hjá því að leggja honum meira fje. Þá sagði sami hv.þm. (J. Þ.), að löggjafarvaldið gæti svift bankann, hve nær sem væri, seðlaútgáfurjettinum. En þetta er misskilningur. Bankinn hefir einkaleyfi til seðlaútgáfunnar, sem ekki er hægt að taka af honum, nema hann brjóti eitthvað af sjer, og þurfi landið meira af seðlum en 21/2 miljón, þá hefir bankinn einn rjett til að gefa þá út, og þó að ríkið geti að vísu lagt einhverjar kvaðir á þá seðlaútgáfu, þá er bankanum engan veginn nauðsyn að ganga að þeim skilyrðum, en getur neitað og þá er óvíst hvor aðilja, ríkið eða bankinn, yrði að láta undan. Sami hv.þm. (J. Þ.) sagði einnig, að hann hefði ekki heyrt í öllum þessum ræðum okkar, hvað við ætti að taka. En hann hefir þá ekki sjeð heldur, því að hefði hann lesið nál. samvinnunefndar peningamálanna, þá gat hann sjeð, hvað taka átti við. Er þar gert ráð fyrir hlutakaupum, og að teknir sjeu upp samningar um seðlaútgáfuna. Jeg hefi áður gert grein fyrir því, hvers vegna nefndin gat eigi bygt á grundvelli stj.frv. Og er það nú orðið enn ljósara en áður, hvað skilur, því að auk ágreiningsins, sem var millum bankanna um ýms mikils verð atriði frv., er líka komin í ljós ágreiningur milli ráðherranna sjálfra. Hæstv. atvrh. (P. J.) sagðist álíta, að Landsbankinn hefði toppseðlana, og sama hefir hæstv. fjrh. (M. G.) látið uppi við mig persónulega, sem jeg veit að hann kannast við, en í bókum nefndarinnar er bókað eftir hæstv.forsrh. (J. M.), að Íslandsbanki ætti að hafa þá. En nú er það víst, að Íslandsbanki ætti ekki að hafa toppseðlana, þá er bankastjórnin með öllu ófáanleg til að ganga að stj.frv. Og má nú hver sem vill, að fengnum þessum upplýsingum, lá nefndinni það, þó að hún gæti ekki aðhylst stj.frv. Nú hefir stj.frv. verið afhausað í hv.Ed., en auðsjeð er á því, að Íslandsbanki á að hafa toppseðlana, og er því búið að sópa burt grundvelli stj.frv., þeim, að Landsbankinn hefði toppseðlana. Meiri hluti nefndarinnar vildi ekki fresta samningum um seðlaútgáfuna lengur en um 1 ár, ef ekkert yrði úr hlutakaupunum en eftir frv. Ed. er því frestað til ársloka 1924, og Landsbankinn hefir ekki rjett til þess að gefa út einn einasta seðil til þess tíma, umfram þá 3/4 milj., sem hann nú gefur út. Hefi jeg þá svarað hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ). Hæstv. atvrh. (P. J.) þarf jeg ekki að svara, því að hann varpaði allri áhyggju sinni upp á hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), og tók öll hans rök gild. Talaði hann eitthvað um misreikning og hefir hann líklega líka lært reikning hjá þessum sama hv.þm. (J. Þ.). Hefi jeg þá ekki fleirum að svara, því aðrir hafa ekki tekið til máls.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vildi fyrst, út af ummælum hv. 1. þm. Árn. (E. E.) um að það væri stjórninni að kenna, hve lengi þetta mál var hjá nefndinni, án þess að svara þessari ásökun, sem er ekki ný, segja, að jeg veit ekki, hvernig hv. nefnd fer að verja það, að hún skuli ekki koma fram með bjargráð sín, sem hún kallar svo, jafnhliða eða í þessu frv. Sýnist mjer, að þegar menn hafa verið að álasa stjórninni fyrir, að hún skyldi eigi taka lán í fyrra, að nú megi snúa því upp á nefndina og ásaka hana fyrir, að hún skuli ekki hafa fyrir löngu komið með till. um lántöku, úr því það var talið svona áríðandi. Eitt atriði í ræðu hv. 1. þm. Arn. (E. E.) fanst mjer miður viðeigandi að kæmi frá honum, þar sem hann er bankastjóri. Það er óheppilegt, að fram skuli koma efasemdir um banka frá bankstjóra við annan banka, nema augljóst sje, að bankinn sje ótryggur. Hv. þm. (E. E.) er að tala um hneykslanlega hótun frá Íslandsbanka, ef bankinn fái ekki ákveðna skipun. Jeg veit ekki til, að komið hafi frá bankanum nein hótun um lokun. Jeg veit að minsta kosti, að sá bankastjóri Íslandsbanka, sem sjerstaklega hefir verið samið við, hefir forðast að hafa í frammi nokkra hótun um lokun. Jeg veit ekki til þess, að hann hafi sagt annað en það, að bankinn, vegna hinna örðugu tíma, ætti erfitt með að starfa áfram, nema gerð yrði endanleg skipun á seðlaútgáfurjettinum. Annað hefir hann ekki sagt. Það er því mjög illa tilfallið fyrir bankastjóra að vera að dylgja með ískyggilegt útlit hjá öðrum banka. Það er því varhugaverðara sem hagur þjóðarinnar er bundinn við þennan banka. það vill nú svo vel til, að síðasta ár var athugaður hagur Íslandsbanka af bankaráðinu, hvort ekki væru trygg veð fyrir lánum. Jeg býst ekki við, að hv.þm. (E. E.) efist um, að skýrsla þess bankaráðsmanns, sem sjerstaklega athugaði þetta fyrir bankaráðsins hönd, hv.þm. Dala. (B. J.), sje rjett, og að engin ástæða sje til að rengja hana, og eftir henni er Íslandsbanki fullkomlega tryggur, enda væri útlitið fyrir þetta land þá afarískyggilegt, því að bak við bankann stendur mestur hluti íslenskrar verslunarstjettar og framleiðenda. Jeg býst við, að hv.þm. (E. E.).hafi sagt þetta óvart, og að hann hafi ekki meint neinar dylgjur, og mun hann þá leiðrjetta þetta, ef hann tekur til máls aftur. Jeg veit ekki, hvaða stofnun hv. þm (E. E.) var að tala um, að hann hefði lesið um í útlendum blöðum, til að bera saman við Íslandsbanka. Sjálfsagt hlýtur það að hafa verið banki, því að banki, er hefir meir en hálft landið bak við sig, er ekki sambærilegur við einhverja iðnstofnun. Hv. þm. (E. E.) sagði einnig, að það, sem stæði á bak við, gæfi bankanum gildi. Við vonum, að það, sem stendur að baki Íslandsbanka, gefi honum gildi; við vonum það allir, og efumst ekki um, að. hann kemst úr ógöngunum, ef skynsamlega er í málið tekið hjer á þingi. Út af því, sem hv.flm. (Jak. M.) sagði um skeytið frá bankastjóra Clausen, skal jeg taka fram, að háttv.þm. (Jak. M.) hefir má ske sjeð skeytið, sem Tofte bankastjóri sendi til Privatbankans. Jeg játa það, að jeg hefi ekki sjeð það, en jeg bað hann að spyrja Clausen að því, hvort hann í umgetnu „memorandum“ ætlaði að segja nokkuð um afstöðu Privatbankans til Íslandsbanka. Svarið upp á þá fyrirspurn var eins og jeg hefi nefnt, og hv.þm. er velkomið að fá að sjá öll skjöl, er hita að þessu máli. Annars er enginn ágreiningur okkar í milli um þetta, svo að jeg hefi ekki meira um það að segja. Já, þá var það það, sem hv.flm. (Jak. M.) nefndi bjargráð, það er að segja að leggja hlutafje í bankann með því að kaupa hlutabrjef í honum, og að verð þeirra yrði þá ákveðið, þegar sjeð væri, hvort bankinn biði tjón eða ekki. Jeg skal ekki fara langt út í þetta að þessu sinni. En Jeg játa, að jeg get ekki skilið, hvernig þetta má verða öðruvísi en með forgangshlutum, sem fylgja ættu settum reglum um forgangshlutabrjef. Því að líklega líður býsnalangur tími, þangað til sjeð verður út um það, hvort bankinn býður tjón á þeim skuldum og kröfum, er hann á útistandandi nú. Það munu liða nokkuð mörg ár þangað til þetta sýnir sig. Jafnvel er því svo varið um kröfur, sem komnar eru til innheimtu, t. d. í þrotabúum. Það geta liðið mörg ár, þangað til sjeð verður, hvaða tjón bankinn bíður á þeim. Jeg get ekki skilið, hvernig borga ætti inn hlutina, nema með mati. Það yrði annars hægra að dæma um till.hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), ef þær kæmu fyrir hina hv. deild í ákveðinni mynd. En hitt mætti auðvitað gera, eins og líka venjulegt er, að ganga inn í bankann með forgangshlutum. En þeir gefa oftast ekki rjett til atkv., en skoðast að nokkru leyti sem lán. Hv. þm. (Jak. M.) sagði, að í þessu „memorandum“ væri ekkert minst á, hvernig skipa skyldi seðlaútgáfunni til frambúðar. Nei, ekki beint, en þar er bygt á því, að þegið sje boðið um það, að bankinn afhendi seðlaútgáfurjettinn smátt og smátt. Það sjest þar, að þeir bankaráðsmenn, sem undirrituðu „memorandum“ þetta, telja það að láta af hendi seðlaútgáfurjettinn af bankans hálfu, og mundi þá helst vera tekið á móti honum á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í stj.frv. Áður en jeg sest niður, þá þykir mjer rjett að drepa á það, sem jeg þó var búinn að segja, þegar málið var síðast hjer til umr. Það var um það, að Íslandsbanki og Landsbankinn væru skoðaðir sem útibú frá dönskum bönkum. Þetta er á engan hátt rjett. Annað mál er það, að einn bankastjórinn við Privatbankann hefir um allmörg ár farið, eða rjettara, látið fara með umboð meiri hl. hluthafa á aðalfundi bankans, en það heimilar ekki að nefna bankann útibú frá Privatbankanum samt. Og þó Privatbankinn sje aðallánardrottinn Íslandsbanka, þá nær það engri átt, þegar talað er í fullri alvöru. Jeg þarf þá ekki að nefna það, að þetta getur alls ekki komið til mála um Landsbankann. Menn ættu yfir höfuð að varast það, þegar verið er að ræða um svona alvarlegt mál, að koma með óhugsuð orð, sem ekki ættu að heyrast í þingsal, þótt þeir kasti slíku fram í ógáti sín á milli utan þingsins. Jeg verð að segja það um hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), að hann fer með ógætnishjal hjer í þinginu. Jeg get ekki látið hjá líða að minnast á þau ummæli háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), að vjer eigum að forðast að taka lán hjá Dönum, af því að vjer höfum átt í deilum við þá, og var eitthvað að líkja því, að taka lán hjá þeim, við móttöku gjafakornsins hjer um árið. Jeg tel það rangt að vera með þess konar ummæli hjer í deildinni, og hefi jeg áður orðið að víta hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) fyrir ummæli, sem hefir mátt skilja svo, að Danir óskuðu að hafa yfirráð yfir Íslandi, t. a. m. með lánum eða á annan hátt. Þetta er mjög fjarri sanni, og það er yfir höfuð illa gert að vera að ala á úlfúð til Dana. Allar gamlar deilur milli Íslands og Danmerkur var sæst á að fullu 1918, og gerðum vjer samband af fullu frelsi frá báðum hliðum í þeirri von, að þá tækist upp nánari og betri samvinna og samúð með fullum heilindum. Alla samninga hafa Danir haldið drengilega og reynst oss vel. Jeg geri ráð fyrir, að ekki sje mikið um lánavonir sem stendur fyrir oss annarsstaðar en í Danmörku og má ske í Englandi. Ef vjer stöndum í skilum með lán vor, þurfum vjer ekkert að óttast, og ekki óttast jeg, að Danir verði oss harðari lánardrotnar en aðrar þjóðir, ef á bjátar. Annars þarf ekki að tala um neina beiningamensku, þótt lán sjeu tekin gegn vöxtum; það er að nokkru líkt kaupi og sölu, þótt ekki sje því að leyna, að þurfum vjer að leita láns nú erlendis, þá þurfum vjer á góðvild að halda hjá lánardrotni, eins og tímarnir eru. Hv. þm. (Gunn. S.) var að segja eitthvað um það, að ef einhver hallaði á Dani hjer í þingsalnum, þá spryttu þegar sumir upp til að mótmæla. Jeg viðurkenni, að því er svo farið um mig. Jeg hefi ávalt haldið því fram, að oss bæri að sýna Dönum fulla kurteisi og viðurkenningu, og jeg var ekkert hræddur við að halda þessu fram hjer í þingsalnum, meðan deilurnar stóðu milli vor. Jeg sagði þá, að þótt vjer værum í deilum við þá, þá ættum vjer altaf að gæta þess að sýna þeim að minsta kosti þá kurteisi, er vjer værum skyldir að sýna öðrum þjóðum, er við hefðum viðskifti við. Fyrir þetta var jeg að vísu einu sinni kallaður danskasti þingmaðurinn á þingi.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) sagði, að jeg hefði haft skakt eftir sjer orð í ræðu hans í dag. Það getur verið, að jeg hafi misskilið hann; jeg skal ekki um það þrátta. En honum hefir þá orðið svipað á um það, er hann hafði eftir mjer. Hann sagði, að jeg hefði látið í ljós, að einu bjargráðin fyrir Íslandsbanka væri framtíðarráðstöfun seðlaútgáfunnar. En jeg sagði, að það væri fyrsta sporið og undirstöðuatriði, en ljet í ljós, að jeg byggist nú við að þurfa mundi önnur og meiri bjargráð. Þetta er jeg viss, að jeg sagði. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) svaraði ræðu minni að nokkru leyti og sje jeg ekki ástæðu til að fara frekar út í það. En jeg hjó eftir einu í ræðu hans; hann ljet það í ljós, að hann áliti óráðlegt að hraða því að taka ákvörðun um bjargráð Íslandsbanka. Mjer þótti þetta alleinkennilegt hjá honum, því að hann hefir ekki farið svo smáum orðum um fjárkreppuna, og hve nauðsynlegt væri að bjargast úr henni, og kent Íslandsbanka um ástandið. Mjer finst það nærri undarlegt, eins mikið og um peningakreppuna hefir verið talað, ef mönnum finst ekki ástæða til að hraða því, að gerðar sjeu ráðstafanir til að komast úr henni. Jeg hjelt, að það hefði verið tilgangurinn með peningamálan. að reyna að finna þau ráð, er fljótast gætu bætt úr þessu ástandi. Jeg er ekki að finna að því, þótt nefndin hafi ekki fundið nægileg ráð, en hitt, að ekki þurfi að hraða því að finna þau, álít jeg fjarri sanni. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) talaði ekki mikið í minn garð nú, og læt jeg mjer nægja að skírskota til ræðu hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), því að hún er í samræmi við þá skoðun, er jeg hefi áður látið í ljós, og finst mjer óþarfi að vera að taka það upp aftur. Hv. þm. (Jak. M.) sagði, að þetta tal um varanlega skipun seðlaútgáfunnar væri einungis skálkaskjól. En hver, sem vill athuga málið með sanngirni, getur gert sjer það ljóst, hverju það varðar bankann fyrir traust hans út á við, hvort hann hefir fastbundinn rjett til enda sjerleyfistímabilsins eða bráðabirgðaákvæði um seðlaútgáfuna, sem hægt er að kippa burt, þegar jafnvel verst gegnir, svo hann yrði að kalla inn seðla sína of hratt og á óeðlilegum tíma eftir geðþótta þingsins. Nei, það er ekkert ómerkilegt tal, þegar lögð er áhersla á þetta atriði. Það er eins hægt að segja, að þetta sífelda tal um bráðabirgðaráðstöfun seðlaútgáfunnar væri ómerkilegt tal. Þessi bráðabirgðaráðstöfun komst á að mig minnir fyrir 7 árum, 1914 eða 1915, og hún var ekki hugsuð sem bráðabirgðaráðstöfun, sem yrði endurtekin á hverju ári, heldur var gert ráð fyrir, að varanlegir samningar kæmust á bráðlega um þetta atriði. Þá stóð bankinn svo að vígi, að hann gat neitað að gefa út meira en þessa 21/2 milj., og það var ekki svo varhugavert fyrir hann, en hann vildi ekki beita því þá, þó viðbúið sje, að hann hefði gert það, ef búist hefði verið við sífeldum bráðabirgðaráðstöfunum í þessu efni svona lengi. Það hefði heldur ekki verið svo þægilegt fyrir landsmenn, ef bankinn hefði dregið inn seðla sína sem örast. Nú að minsta kosti mun öllum ljóst, að slíkt mundi ekki heppilegt. Hitt var það, að hve nær sem þetta varanlega skipulag kæmist á, mætti búast við einhverri tilslökun á einkarjetti bankans. Þetta kom fram á þinginu 1919, og stjórnin þykist hafa engu síður nú sjeð svo um í frv. því, er hún lagði fyrir þingið, því að það hefir í sjer fólgna stórmikla eftirgjöf á hindrunarrjetti bankans. Sama hefir vakað fyrir flm. að Ed.-frumvarpinu.

Gunnar Sigurðsson Hæstv. forsrh. (J. M.) misskildi og rangfærði þau ummæli, sem jeg tók úr samtali L. Kaabers bankastjóra við Morgunblaðið. Hæstv. forsrh. (J. M.) slítur ummælin Þar að auki út úr sambandi, enda var hann ekki inni í deildinni, er jeg hjelt umrædda ræðu, og mun því hafa farið eftir sögusögn annara. Jeg sagði sem rjett var, að L. Kaaber hefði sagt, að Íslandsbanki væri útibú frá Privatbankanum, en sagði, að svo framarlega sem álíta mætti, að svo væri, þá mætti með svipuðum rjetti kalla Landsbankann útibú frá Landmandsbankanum. Annars átaldi jeg bankastjórann fyrir opinberar árásir hans á Íslandsbanka, sjerstaklega í erlendum blöðum. Annars breytir þetta að engu skoðun minni á því, að nauðsyn sje á því að breyta fyrirkomulagi beggja bankanna að því er snertir viðskifti þeirra við útlönd. Þeir þurfa sem fyrst að fá sjerstaka, íslenska peningaafgreiðslu annaðhvort í Danmörku eða Englandi, því eins og er stappar satt að segja nærri því, að telja megi bankana með útibússniði, frá áðurgreindum bönkum, sjerstaklega þó Íslandsbanka, og skal jeg ekki fara nánar út í það hjer, sökum þess, að jeg hefi tekið það fram hjer fyr í umr. um bankamálin. Hæstv. forsrh. (J. M.) gat um það, að jeg talaði ógætilega um skuldaskifti okkar við Danmörku. Ójá, engan mundi undra slíkt um hæstv.forsrh. (J. M.). Jeg er á annari skoðun um þetta mál og vil, að talað sje af fullri einlægni um þau. Það er mín skoðun, að æskilegt væri, að við gætum sem fyrst losnað við öll skuldaskifti við Danmörku, vegna þess, að við höfum önnur mikils varðandi viðskifti við Dani. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að jeg gladdist yfir þeirri óvenjulegu hreinskilni hjá hæstv.forsrh. (J. M.), að hann sagði, að sjer þætti engin vansæmd í því að vera talinn danskasti þm. á þingi, eins og, að því er hann sagði sjálfur, hann hefði oft verið talinn, og mun það síst ýkt vera. Er vel, að hæstv.forsrh. gefur sjálfum sjer þennan vitnisburð, svo að þetta geti hver maður sjeð í Alþt., Því varla kemur til, að hann fari að strika þessi ummæli út úr ræðu sinni. Annars virðist það vera einkenni þessa þings, að menn þora ekki að segja meiningu sína, heldur tala alt of gætilega, þeir, sem annars hafa nokkrar skoðanir, en slíkt væri síst hægt að saka hæstv. stjórn um. Hæstv. forsrh. (J. M.) virðist leggja alt annan skilning í þinghelgishugtakið, en vera ber. Jeg hygg, að flestir muni skilja tilgang þess á þann veg, að það sje til að þingmenn geti ótvírætt látið skoðun sína í ljós og það fremur en utanþings. þá var hæstv.forsrh. (J. M.) að tala um, að hann hefði orðið að víta mig fyrir að tala ógætilega. Ef jeg á annað borð á að taka þau ummæli svo alvarlega að svara þeim, þá er því til að svara, að það er hæstv. forseta að vita það, ef svo væri, en ekki hans. En það skal tekið fram í eitt skifti fyrir öll, að ætli hæstv.forsrh. (J. M.) að fara að setja mjer ákveðnar reglur að fara eftir í þingræðum mínum eftirleiðis, þá tek jeg slíkt sem fullkomna markleysu og virði það ekki svars.

Eiríkur Einarsson Það gleður mig, að ummæli mín um Íslandsbanka hafa orðið til þess að vekja dálítinn óróa hjer í deildinni, því að sumir virðast þurfa vakningarinnar við. Jeg sagði frá þeim orðróm, sem mjer hafði borist til eyrna, að Íslandsbanki væri svo valtur, að um „lokun“ og slíka hluti væri að ræða, ef ekki gengi alt að óskum. Jeg geri ráð fyrir, að þessi orðrómur sje ekki alveg sannur, en hann sýnir álit manna á hag bankans og sýnir, hve brýna þörf ber til þess að hlaupa eitthvað undir bagga með þessari stofnun. Nú hafa hv.þm. lýst því yfir hver af öðrum, að þeir væru stofnuninni hlyntir, og væri vel, ef þeir sýndu það í verki, með varkárri aðhlynningu en ekki fljótfærni. Jeg get ekki tekið ásökunum hæstv.forsrh. (J. M.) um, að jeg hafi farið með dylgjur um bankann. Jeg gat aðeins um orðróminn, og í þessari tíð er alt á völtum fótum, og eiga fyrirtæki því erfitt uppdráttar, þó ekki hafi þau eins ljelega fortíð sem Íslandsbanki. Það er áreiðanlegt, að hagur bankans er alt annað en glæsilegur, og getur hver og einn vottað það, og margir af eigin reynslu. Menn, sem ferðast erlendis, verða að láta Íslandsbankaseðla liggja óhreyfða í vasa sínum. Þeir eru einskis virði þar ytra. Kannske megi ekki segja frá þessu hjer heima? Jeg hefi ekki talað ógætilega um Íslandsbanka, en jeg hefi heldur ekki viljað draga fjöður yfir neitt af því, sem máli skiftir. Alt pukur um stórmálin tel jeg þm. ósæmandi, er þau eru til umr. og skifta máli. Mjer er núið því um nasir, að jeg sje bankástjóri og því hlutdrægur í þessu máli, en jeg vil benda á það, að fyrst og fremst er jeg hjer sem þm., og bankastjórastaða mín ætti aðeins að gera mig varkárari. Og jeg þykist heldur ekki standa hjer til þess að bjarga Íslandsbanka, heldur til þess að leita bjargráða lyrir þjóðina.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) talaði um, að ástand Íslandsbanka væri iskyggilegt. Slík ummæli má ekki viðhafa, nema bein ástæða sje til. Slík ummæli eru mjög ógætileg, og ættu helst ekki að heyrast hjer í deildinni. Það vita allir, að erfiðleikar hafa verið með yfirfærslur, en ekkert hefir komið fram, sem bendi til þess, að bankinn geti ekki goldið hverjum sitt. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) talaði um daginn mikið um það, að við fengjum lán frá Dönum, og taldi hann það óheppilegt. Hann hjelt því fram, að bankinn ætti þar nokkra sök að máli. Jeg tel ekki nema eðlilegt, að við fáum aðallega lán hjá Dönum, því að þar eru aðalviðskifti vor, og hefir slíkt ekki á sjer neinn bónleitablæ, eins og hv.þm. (Gunn. S.) vildi telja. Hann mintist á gjafakorn. Þessu verð jeg að mótmæla. Lán þau, sem við höfum fengið í Danmörku eru eins og hver önnur viðskifti, kaup og sala, og ekkert við því að segja. Þau eru bundin ákveðnum samningum og kemur því ekki til mála, að þau hafi áhrif á stjórnmálaviðskifti Íslands og Danmerkur. Meira þarf jeg ekki að taka fram að sinni.

Jón Þorláksson Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hefir tekið rangt eftir einu atriði úr ræðu minni. Jeg hjelt því ekki fram, að hægt væri að taka seðlaútgáfurjettinn alveg af Íslandsbanka, en þingið getur neitað að framlengja útgáfu aukaseðlanna, sem eru umfram 21/2 milj. kr., og þetta rýrir lánstraust bankans, Alþingi getur altaf dregið að sjer höndina, og sá möguleiki hlýtur að spilla fyrir bankanum. Menn geta ekki borið fult traust til hans, þegar löggjafarvaldið getur sett honum stólinn fyrir dyrnar hve nær sem vera vill á erfiðum tímum. Ef vel á að vera, verður að koma fram endanleg skipun á þessu, máli, til þess að bankinn og viðskiftavinir hans viti, hverju þeir geti gengið að. Jeg get því ekki talið frv. hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) aðgengilegt eða fullnægjandi. Ef svo væri til ætlast, að landið eignaðist meiri hluta hlutafjárins, og bankinn síðan hjeldi öllum seðlaútgáfurjettinum, gæti jeg skilið þetta frv., því að þá stafaði bankanum ekki hætta af því, þó að endanleg skipun væri ekki gerð á seðlaútgáfunni. En þá er að athuga, hvort tiltækilegt sje, að það fari saman í einni stofnun að vera aðalseðlabanki landsins og auk þess verslunar- og viðskiftabanki, svo sem Íslandsbanki er, Jeg held, að reynslan hafi sýnt, að ekki fari vel á, að þetta falli undir eina stofnun, enda er seðlaútgáfa í öðrum löndum yfirleitt seld í hendur sjerstökum seðlabönkum, sem fást ekki við almenn, áhættumikil viðskifti. Jeg teldi því æskilegast, að Íslandsbanki skilaði af sjer seðlaútgáfunni smátt og smátt, eftir því sem fært þykir, og það er þetta, sem fram á er farið.

Flm. (Jakob Möller) Mjer líkar vel, að hv. 3. þm. Reykv. gerir meiri kröfur til okkar, flm. þessa frv., en hinna 8, sem hafa borið fram frv. í Ed. Hann ætlast til, að við komum með till. um endanlegt fyrirkomulag seðlaútgáfunnar. En jeg get því miður ekki fullnægt þeim háu kröfum. Það er satt, að frv. okkar nær aðeins til 1 árs, og er því bráðabirgðaráðstöfun, en hitt frv. er til 12 ára. En sá er gallinn á, að það fjallar aðeins um það, hvernig takmarka eigi seðlaútgáfurjett Íslandsbanka smátt og smátt, en ekki um hitt, hver eigi að taka við. Það er „in blanco“. Ef koma á endanlegri skipun á þessi mál, verður hún að vera fullkomnari en frv. þeirra 8. Og jeg verð að neita því, að nefndinni hafi borið skylda til að koma fram með till. um endanlegt fyrirkomulag. Nefndin hefir gert það sem henni bar. Til þess að gera till. um endanlega skipun seðlaútgáfunnar. telur nefndin þurfa að leita álits sjerfræðinga í öðrum löndum. Nefndin vill enga till. gera um það, hvort seðlaútgáfan skuli framvegis falin Íslandsbanka, Landsbankanum, eða nýjum sjerstökum seðlabanka. Það er ekki hægt að svifta Íslandsbanka seðlaútgáfunni nema með samningi við hann. Þetta vona jeg, að mönnum skiljist, og þess vegna er þýðingarlaust fyrir Alþingi að setja lög um þetta efni fyrir þann tíma, sem eftir er af leyfistíma Íslandsbanka, nema vitanlegt sje, að bankinn gangi að þeim. - Ef bankinn brýtur af sjer, er vitanlega hægt að svifta hann rjettinum. Íslandsbanki hefir að vísu ekki lagaheimild til að gefa út meira en 21/2 milj. af seðlum, en í raun og veru verður hann að gefa út seðla eftir því, sem viðskiftaþörfin krefur. Við getum ekki verið gjaldmiðilslausir, og Íslandsbanki hefir einkarjett til þess að gefa út seðla. Það er því ekki hægt að setja bankanum hvaða skilyrði sem vera skal, og það er ekki framkvæmanlegt að taka af honum seðlaútgáfurjettinn. Ef svo væri litið á, að bankinn hefði þegar brotið af sjer rjettinn, væri þó að vísu nokkuð öðru máli að gegna. En jeg verð að líta svo á, að svo sje ekki, og þó svo væri, tel jeg vafasamt, að það borgi sig að fylgja því eftir. Hins vegar má benda á það, að Íslandsbanki telur vandræði sín nú mikið Seðlaútgáfunni að kenna, og má gera ráð fyrir því, að samningum megi ná við hann ekkert siður á næsta ári en nú. Það er alkunnugt, að bankastjórnin vildi gjarnan losna við seðlaútgáfuna 1919. Um skeytið, sem hæstv.forsrh. (J. M.) talaði um, þarf jeg ekkert frekar að segja. Jeg hefi ekki sjeð skeytið, sem Tofte bankastjóri sendi, en hann sagði mjer sem nefndarmanni frá því, og sýndi mjer svarskeytið. Var mjer fyllilega ljóst af orðalagi skeytis Tofte, að það varð ekki skilið sem fyrirspurn um „memorandum“ Clausens bankastjóra, hvernig svo sem hæstv.forsrh. (J. M.) hefir ætlast til, að símað væri.