Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jónas Guðmundsson) Ég vil óska þess af hálfu fjvn., að þegar þessari umr. er lokið. verði málinu vísað til 2. umr.

Forseti (JBald): Umr. verður nú frestað til kl. 7,30 í kvöld, en þá hefjast útvarpsumræður.

Þorsteinn Briem Herra forseti. Samkv. venju, þegar fjárlögin koma úr nefnd til framhalds 1. umr., gera andstæðingar ríkisstjórnarinnar grein fyrir afstöðu sinni til hennar, og hæstv. stjórn svarar. Um afstöðu þess flokks, sem ég fylgi, Bændaflokksins, vil ég þegar í upphafi taka þetta fram: Blað Bændafl. lýsti yfir því, þegar núv. stjórn var í fæðingu, að Bændafl. myndi veita henni, eins og hvaða stjórn sem væri, stuðning til allra góðra mála og drengilegra, en hinsvegar sýna henni fulla andstöðu í öllum þeim málum, er horfðu að flokksins dómi til skaðsemdar landi og þjóð. Þessi afstaða Bændafl., sem þannig var lýst í upphafi, er enn hin sama og þá. En því miður verð ég að játa, að stj. hefir á þeim stutta tíma, sem hún hefir farið með völd, svo mjög brugðizt vonum okkar, að við teljum okkur ekki fært að ljá henni stuðning okkar. Þessar vonir tóku þegar að bregðast, þegar þeir samningar, sem framsóknarmenn og sósíalistar gerðu með sér um stjórnarmyndun, komu fram í dagsljósið. Það sást þegar, er samningar þessir voru birtir, að þeir voru ekkert annað en endurprentun á 4 ára áætlun sósíalista fyrir kosningarnar í vor. Alþýðublaðið sýndi mjög greinilega fram á þetta með því að prenta samninginn með tilvitnunum í 4 ára áætlunina við hvert einasta atriði samningsins. Með þessu vildi aðalmálgagn sósíalista sýna flokksmönnum sínum yfirburði foringja sinna í samningagerðinni, og jafnframt að sýna fylgjendum sínum, sem nær allir eru kaupstaðabúar, það svart á hvítu, að þeir hefðu þar með markað stefnu stjórnarinnar undir sitt mark, og stjórnin væri því sósíalistastjórn, en ekki bændastjórn. Hefi ég ekki ástæðu til að lá blaði sósíalista þetta, því að ég ætla, að það hafi oft farið með meiri fjarstæður. Þetta er að vísu í samræmi við þau straumbrigði, sem orðið hafa meðal fjölda manna hin síðustu kreppuár - þau straumbrigði, að fjöldi manna er að missa trú á landbúnaðinn, missa trú á framleiðsluna, en vill fremur vinna fyrir kaupi í kaupstöðunum, og hugsar þá til atvinnubótavinnunnar í bakhöndinni, ef annað bregzt. Því freistast menn til að prófa leiðir sósíalista og jafnvel kommúnistanna. En Bændafl. vill rísa í móti þeim straumi. Bændafl. lítur svo á, að framleiðslan til lands og sjávar sé undirstaðan, sem allt þjóðlífið hvílir á, og því sé það hinn mesti voði hinni íslenzku þjóð, ef menn missa trúna á framleiðsluna og hverfa frá henni. Ein hin ríkasta skylda þjóðfélagsins er því sú, að dómi okkar, að styðja framleiðsluna og stuðla að því á allan hátt, að hún fái borið sig. Að vinna að því af fremst megni, að framleiðendurnir missi ekki móðinn, heldur kosti alls kapps um að reka framleiðsluna með orku og hagsýni. Sérstaka áherzlu leggur þó Bændafl. á landbúnaðinn, með því að hann er traustasti hornsteinn þjóðfélagsins og þjóðernis vors. Ég veit, að andstæðingar okkar til beggja handa líta á okkur smáum augum, sökum æsku og smæðar flokksins. En flokkurinn var aðeins nokkurra mánaða gamall í síðustu kosningum, en þá hlaut hann þó þegar fylgi nálega sjötta hluta sveitafólksins. Hvorugur stjórnarflokkurinn hefir átt þar svo miklu fylgi að fagna í byrjun. Flokkur vor vill reynast kjósendum sínum og stefnu sinni trúr. Þess vegna munum vér Bændaflokksmenn miða afstöðu vora til stjórnarinnar við landbúnaðarmálin fyrst og fremst. Skal það þá fyrst viðurkennt, sem stj. hefir rétt gert í þeim málum. Það skal játað, að hin nýja stjórn tók til meðferðar þau mál, sem fyrrv. stjórn hafði sérstaklega látið undirbúa og fékk henni því nálega fulltilbúin í hendur, er hún settist að völdum. En það voru afurðasölumálin. Með skipun afurðasölunefndarinnar, sem fyrrv. landbúnaðarráðh. skipaði á síðastl. vetri samkv. þáltill., sem Jón í Stóradal bar fram í Ed. í fyrra, hafði fyrrv. stjórn undirbúið kjötsölulögin, svo að núv. stj. þurfti ekki annað en fá undirskrift konungs. Það munaði því aðeins nokkrum dögum, hvor stjórnin, sú fyrrv. eða núv., hefði getað getið kjötsölulögin út sem bráðabirgðalög. En strax í þessu fyrsta máli kom það fram, sem Alþbl. hafði sýnt svo ljóslega, er það birti stjórnarmyndunarsamninginn, að sósíalistar höfðu markað stefnu stj. undir sitt mark. Í kjötsölulagafrv., sem fyrrv. stjórn hafði látið undirbúa, breytti núv. stjórn aðeins einu atriði. Hún nam burt það ákvæði frv., að Búnaðarfélag Íslands, sem er hið eina allsherjarfélag íslenzkra bænda, skyldi eiga fulltrúa í kjötverðlagsnefndinni. En í stað þess fékk þar sæti einn samherji sósíalista í því, að fá verðið knúð niður. Íslenzkir bændur voru ekki virtir þess, að þetta allsherjarfélag þeirra mætti tilnefna mann í nefnd til að ákveða verðlag á þeirra eigin framleiðslu. Nú er það svo, að kjötsölulögin eru í raun og veru aðeins umgerð eða rammi, sem fylla verður út jafnóðum og þau eru framkvæmd. Það má því segja, að allt sé undir framkvæmd laganna komið um það, hvort þau koma að tilætluðum notum eða ekki. Og ég verð því miður að játa það, að hæstv. stj. hafa orðið mjög mislagðar hendur um framkvæmd laganna, þótt henni hafi að vísu verið gert erfiðara fyrir en ella myndi vegna algerlega ástæðulausra árása af hálfu blaða Sjálfstfl. á kjötsölulögin, vegna verðhækkunar á kjöti hér í bænum. Hversu ástæðulausar þær árásir hafa verið, sést bezt á því, að skýrslur hagstofunnar sýna, að vísitala kjötverðs var lægri í septembermánuði í ár heldur en í fyrra. Það getur orkað mjög tvímælis, hvort kjötverðið hefir ekki verið ákveðið of lágt. A. m. k. er óhætt að fullyrða, að hin síðasta lækkun hafi verið úr hófi fram, enda var hún ákveðin þvert ofan í kröfur stjórnar Sláturfél. Suðurlands. Þó að fullyrða megi, að kjötið hefði hækkað eitthvað í haust án sérstakra lagaráðstafana, er þó víst, að lögin hafa gert sunnlenzkum bændum mikið gagn. En hlutverk kjötlaganna á að ná lengra en það, að hækka verðið á aðalmarkaðinum innanlands. Þau eiga jafnframt að stuðla með verðjöfnunargjaldinu að verðhækkun á því kjöti, sem flutt er út úr landinu. En nú er það komið í ljós, sem ég lét í ljós ótta um fyrir mörgum vikum, að verðjöfnunargjaldið myndi ekki hrökkva til að bæta bændum upp hallann á hinu útflutta kjöti. Það má vera, að sjóður þessi, sem mun verða um 130-150 þús. kr., hrökkvi til þess að bæta bændum upp að nokkru hallann á útfluttu saltkjöti. En það er fjarri lagi, að hann nægi til þess að bæta einnig upp hallann á freðkjöti, sízt þar sem horfur eru á, að verðið verði nú 10 aurum lægra á kg. en í fyrra. Ég benti á þessa hættu fyrir alllöngu hér á þingi, og vænti þá þess, að stj. hefði forgöngu um að bæta úr þessum vandræðum. En þegar auðsætt var, að stj. ætlaði ekkert að gera í málinu, flutti Bændafl. brtt. við kjötsölulögin í Ed., á þessa leið: „Nú verður verð á útfluttu kjöti tilfinnanlega lágt, svo að verðjöfnunarsjóður hrekkur hvergi nærri til að bæta upp verð útflutta kjötsins til nokkurs samræmis við kjötverð á innlendum markaði, og er ríkisstjórninni þá heimilt að greiða úr ríkissjóði framlag til verðjöfnunarsjóðs til aukaverðuppbótar á útflutt kjöt, allt að þeirri upphæð, er aðrar tekjur sjóðsins nema það söluár“. Ég hafði nú vænzt þess, að þessi brtt. fengi góðar undirtektir hjá hæstv. stj., af því að hún og flokkar hennar höfðu fáum dögum áður samþ. hlutaruppbót til sjómanna úr ríkissjóði, sem nam sem svarar þessari upphæð. Þeirri uppbót átti auk þess að verja með þeim kynlega hætti, að þeir fengju mest, er mest höfðu aflað, en hinir minnst, er mesta höfðu þörfina. En eftir þessari brtt. minni hefðu þeir bændur fengið uppbót, sem mesta höfðu þörfina, þ. e. bændur á Norður- og Austurlandi og nokkrum hluta Vesturlands. Þessir bændur urðu fyrir miklum vanhöldum á fé sínu í fyrra vegna fjársýki, og sumarið síðasta var á þessum slóðum eitthvert hið mesta votviðrasumar, svo að varla náðist óskemmd tugga. Þetta hlaut að hafa mikil fóðurbætiskaup í för með sér fyrir bændur í þessum landshlutum og setja þá í nýjar skuldir. Ofan á þetta bætist svo verðfall kjötsins á erlendum markaði í haust. En gegn þessu gekk stj. og flokkar hennar og felldu tillöguna. Það var eftirtektarvert, að í þessu máli tók stj. saman höndum við þá tvo hv.þm. Sjálfstfl., sem helzt hafa verið kallaðir fulltrúar Reykjavíkur. Samkv. núgildandi fjárl. er heimild fyrir ríkisstj. til að veita uppbót á útflutt kjöt í fyrra. Þessa var sannarlega ekki vanþörf, því að saltkjötsverðið varð ekki nema 55-60 aurar kg. Freðkjötið var nokkru hærra, en sérstaka nauðsyn bar til að bæta upp saltkjötið til samræmis við hitt. Fyrrv. stj. hafði auglýst eftir skýrslum um kjötútflutning frá öllum þeim, er selt höfðu saltkjöt til útlanda, en þessar skýrslur voru ekki allar komnar, er hún lét af völdum, og var því ekki hægt að greiða þessa verðuppbót fyrir stjórnarskiptin, eins og þá var ákveðið. Nýja stjórnin hefir algerlega daufheyrzt við því að veita þessa sjálfsögðu og nauðsynlegu uppbót. Hinsvegar hefir hún veitt stórfé til sundhallar í Reykjavík og hækkað kaup í opinberri vinnu, svo að nema mun 1000 kr. á dag. Ég vil spyrja hæstv. stj., hvað þessu máli liður, og hvort hún ætli algerlega að láta það undir höfuð leggjast. Um mjólkurlögin er það að segja, að þau voru ekki eins aðkallandi og kjötsölulögin. Þegar þing kom saman, var ekki farið að framkvæma þau á nokkurn hátt, og enn hefir ekkert verið gert nema að lækka mjólkina í verði. Þessa verðlækkun verður að telja alveg ástæðulausa, þar sem bændur eru ekki enn farnir að njóta neins góðs af hinu nýja skipulagi, og meira að segja vafasamt, hvort hún er lögleg, þar sem engin reglugerð hefir verið gefin út ennþá. Einmitt þessi lækkunarráðstöfun varð til þess, að við tveir landbnm. í Ed. fluttum svo hljóðandi brtt. við mjólkursölulögin: „Við ákvörðun á útsöluverði mjólkur og mjólkurafurða skal sérstaklega hafa hliðsjón af kostnaði við framleiðsluna á hverjum tíma, og þess gætt, að framleiðendur njóti að fullu þess hagnaðar, er leiða kann af breyttri tilhögun mjólkursölunnar, að minnsta kosti að eins miklu leyti sem þarf til þess, að mjólkurframleiðslan geti borið sig. Í því skyni skal við ákvörðun mjólkurverðsins stuðzt við verðvísitölur, er sýni aðalkostnaðarliði framleiðslunnar hvert ár, eftir nánari ákvæðum, er ráðherra setur í reglugerð“. Í þessari till. er aðeins farið fram á það, að bændur fái það verð fyrir mjólk sína, að búskapur þeirra geti borið sig, svo að þeir geti lifað af framleiðslunni. En þessi brtt. var felld með atkv. stjórnarflokkanna og tveggja sjálfstæðismanna úr Rvík. Þennan sama dag var einnig felld brtt. um uppbót á kjöti með sama liðstyrk, og má því segja, að á þessum degi hafi þeir Heródes og Pílatus tvisvar orðið vinir. Þetta eru nú þá í fám orðum afskipti núv. stj. af þeim málum, sem fyrrv. stj. hafði undirbúið. Aftur á móti hefir stj. algerlega vanrækt að hrinda fram lækkun vaxta á fasteignalánum bænda, bæði almennum fasteignalánum og lánum úr Byggingar- og landnámssjóði. Bændaflokkurinn bar því fram till. um framlenging á vaxtatillögum ríkissjóðs á þessa leið: „4. gr. laganna orðist svo: Heimilt er ríkisstjórninni, að fengnum meðmælum stjórnar Kreppulánasjóðs, að greiða árlega úr ríkissjóði allt að 2% af vöxtum fasteignalána og lána gegn afgjaldskvöð þeirra manna, er reka landbúnað sem aðalatvinnuveg, þó ekki meira en svo, að lántakandi greiði sjálfur 2% vöxtu af lánum til nýbýla frá byggingar- og landnámssjóði og 3% af lánum til endurbygginga íbúðarhúsa í sveitum, en 4% af öðrum fasteignalánum. Heimild þessi nær og til greiðslu vaxta af stofnlánum frystihúsa og mjólkurbúa, enda séu þau eign samvinnufélaga bænda eða sýslufélaga“. Er hér nokkru aukið við það vaxtatillag, sem greitt var síðastl. 2 ár samkv. heimild í l. frá 1933, sem nú eru úr gildi fallin. Þessi aukning myndi nema um 40 þús. kr. á hinum almennu fasteignalánum og um 20 þús. kr. á lánum Byggingar- og landnámssjóðs. Fyrst eftir að flm. höfðu margsinnis rekið á eftir því, að þetta mál yrði tekið fyrir, fól stj. landbn. Nd. að flytja frv. um þetta efni. Samkv. því eiga vextir af nokkrum hluta lána bænda að lækka niður í 5%. Vextirnir verða því 1% hærri heldur en eftir till. okkar og ½% hærri en síðastl. 2 ár. Auk þess á engin lækkun að verða á vöxtum af lánum úr Byggingar- og landnámssjóði eftir frv. nefndarinnar. Þá hefir stj. ekki tekið mjúklega í frv. Bændafl. um breyt. á jarðræktarlögunum, til að styðja bændur til umbóta á jörðum sínum. Í því frv. er lagt til, að hækkaður verði styrkur til nauðsynlegustu jarðabóta: Á safnþrær á styrkurinn að hækka um 50 aura á dagsverk, fyrir framræslu um 50 aura, fyrir hlöður um helming, fyrir matjurtagarða um 50 aura og fyrir votheystóftir verði styrkurinn fjórum sinnum hærri en hann nú er, miðað við dagsverk. Var styrkurinn til votheystóftanna sérstaklega aðkallandi mál, þar sem við höfum nú fengið svo rækilega áminningu í því efni undanfarið ár vegna hinna miklu votviðra, sem náðu yfir því nær þrjá landsfjórðunga síðastl. sumar. Með votheystóftum má tryggja, að 1/3 heyaflans fáist með sæmilegri verkun án nokkurs verulegs efnataps. Í þessu umbótamáli landbúnaðarins fékk Bændafl. ekki annað svar frá Framsóknarfl. en skammir hjá einum af foringjum flokksins. Þótt ríkisstj. hafi þannig viljað draga úr fjárveitingum til landbúnaðarins, hefir hún verið allörlát á aðra hluti. Hún var fljót á sér að lofa fé til sundhallarbyggingar í Reykjavík, og það kom á undan verðuppbót á útflutt saltkjöt á árinu 1933, sem heimilt er að greiða eftir núgildandi fjárl. og fyrrv. stj. hafði verið að safna skýrslum til þess að geta greitt. Hv. stj. hefir hinsvegar séð sér fært að auka framlag til atvinnubótavinnu í kaupstöðum í þessu fjárlfrv. úr 300 þús. kr. í ½ milljón á næsta ári. Aftur á móti hefir stj. ekki séð sér fært að verja til sýsluvegasjóða nema helmingi þess fjár, sem veitt er í gildandi fjárl. Hinsvegar hefir hún gert ráð fyrir að nota til fullnustu heimild til malbikunar á vegum í kaupstöðum. Er það sérstaklega leiðinleg hlutdrægni hjá stj., sem þykist bera fyrir brjósti hag sveitanna. Þá hefir ekki fyrr sézt jafnmikil pólitísk hlutdrægni í úthlutun á vegafé til einstakra héraða og í þessu fjárlagafrv. Þó vegaféð sé í heild nokkuð meira en undanfarin ár, þá eru sum héruð herfilega afskipt. Það er þó ekki fyrir það, að í þeim héruðum sé minni þörf á vegabótum en annarsstaðar, og ekki er heldur svo, að þar sé að ræða um vegi, sem séu eingöngu fyrir þau héruð, heldur eru þeir liðir í heildarvegakerfi landsins, og mátti því hér líta á alþjóðarþörf. Þá kem ég að því máli, sem vakið hefir almennasta undrun og gremju meðal bænda landsins, þegar fréttist um tilræði hv. stj. í fjárlfrv. gegn Búnaðarfélagi Íslands. Það er öllum landslýð kunnugt, að það félag er og hefir verið eitt hið mesta nytsemdarfélag hér á landi í áratugi. Það hefir haft forustu í sandgræðslumálunum, það hefir stjórnað og komið skipulagi á búfjárræktina og jarðræktina, það hefir í síðustu áratugi verið höfuðráðgjafi og leiðbeinandi bænda í öllum búnaðarmálum. Enginn bóndi hefir ráðizt í neinar verulegar umbætur, hvorki jarðabætur eða aðrar, án þess að njóta beint eða óbeint leiðbeininga frá Búnaðarfélagi Íslands, og Búnaðarfél. má þakka þær framfarir í búnaðarframkvæmdum, einkum í jarðræktinni, sem orðið hafa síðan félagið var stofnað. Búnaðarfél. Ísl. hefir jafnan notið viðurkenningar og virðingar hæstv. ríkisstjórna þangað til nú. Þess er áður getið, að hæstv. stj. gat ekki þolað, að Búnaðarfélagið ætti fulltrúa í kjötverðlagsnefnd. En árásin á félagið í fjárlfrv. er einstæð. Þar er það gert að skilyrði fyrir útborgun allra fjárveitinga til félagsins, að þegar í stað á næsta ári verði gerð stórvægileg breyting á skipulagi félagsins eftir geðþótta hæstv. landbúnaðarráðh. Og ef Búnaðarfél. Ísl. vill ekki láta hábinda sig, þá á landbúnaðarráðh. að taka stjórn þess í sínar hendur. Búnaðarfél. Ísl. setti sér árið 1931 ágætt skipulag, sem er reist á fullkomnum lýðræðisgrundvelli. Hreppabúnaðarfélögin kjósa fulltrúa á fundi búnaðarsambandanna, en búnaðarsamböndin kjósa aftur á móti fulltrúa á búnaðarþing í tiltölu við fjölda bænda á hverju sambandssvæði. Eru þessar reglur að mestu leyti hliðstæðar þeim, sem gilda hjá S. Í. S. Búnaðarþing á samkv. lögum Búnaðarfél. að kjósa félaginu stjórn. Á þessu hefir Alþingi gert þá takmörkun, að 2/3 stjórnarinnar skuli kosnir af landbn. beggja deilda Alþingis. Hefir Búnaðarfél. hvað eftir annað farið fram á að fá afnumda þessa takmörkun á sjálfsstjórn félagsins, til þess að lýðræðisfyrirkomulag þess geti að fullu notið sin. En þrátt fyrir það, þó Búnaðarfél. Ísl. sé byggt á svo öruggum lýðræðisgrundvelli, þrátt fyrir það, þó að Búnaðarfélagið sé svo þýðingarmikill fulltrúi landbúnaðarins sem kunnugt er, og þrátt fyrir það, þó Búnaðarfélagið hafi unnið jafnmikið og raun ber vitni um til eflingar búnaðarframkvæmda og umbóta í landinu, þá skirrist stj. ekki við því að setja það skilyrði fyrir styrkveitingu til félagsins, sem útilokað er, að félagið geti gengið að. Styrkurinn er hreint og beint skipun til Búnaðarfélagsins um að leggja sjálft sig niður, og þar með væru búnaðarsamböndin rofin. Hinsvegar á að stofna til nýs bændaþings. En á engan hátt er það betur tryggt, að þar eigi sæti hinir beztu bændur á þessu sviði, nema síður sé. Stjórn Búnaðarfél. Ísl. er nú kosin að 2/3 af landbúnaðarnefndum beggja deilda Alþingis samkv. jarðræktarlögunum, en það er ekki á valdi. búnaðarþings að breyta þeim l. Skipun búnaðarþings fer aftur eftir l. Búnaðarfél. frá 1931, og þeim l. er erfitt að breyta áður en næstu fjárl. koma til framkvæmda. Skilyrðið fyrir fjárveitingu til félagsins er því hnefahögg til Búnaðarfélagsins, það er hnefahögg í andlit bændastéttarinnar íslenzku af hendi núv. stj. Ég hefi nú rakið afstöðu Bændafl. til stj. og rakið afskipti hennar af landbúnaðarmálunum. Síðar gefst e. t. v. tilefni til þess að minnast á ýmis þau mál, sem hæstv. stj. hefir lagt fram hér á Alþingi, og á stefnu hennar í þeim málum. Það er haft eftir einum góðum framsóknarmanni daginn sem stj. var mynduð, að það væri ekki mikill bændasvipur á henni. Því miður er þetta satt; það er ekki mikill bændasvipur á henni. Hún hefir að vísu borið fram það frv., er fyrrv. stj. var búin að undirbúa. Það skal ég viðurkenna og þakka, og ég vil vona, ef ekki fer því óhönduglegar með framkvæmd þess, að þá geti það orðið bændum til mikils hagnaðar, en bændastéttin hefir því miður ekki orðið vör við eins mikla velvild frá hálfu stj. eins og hún hefði getað búizt við. Ríkisstj. hefir, eins og ég sagði áðan, reitt til höggs gegn einu allra helzta og bezta félagi íslenzkra bænda, stj. hefir gert tilraun til að hrifsa allt vald úr höndum Búnaðarfélagsins og leggja það í félagslegan dróma. Í fjárlfrv. hótar hún að svipta félagið ríkissjóðsstyrk og gera það óstarfhæft. Hún hefir látið ógert að bæta upp saltkjötsverðið frá 1933, þrátt fyrir lagafyrirmæli. Á sama tíma hefir hún látið samþ.l. um að greiða hlutaruppbót úr ríkissjóði til sjómanna, er síldveiði hafa stundað, og það mest til þeirra, sem hæstan hlut fengu, en minnst til hinna, er lélegasta hlutinn báru úr býtum. Hún leggur ekki fyrir þingið frv. um að framlengja lögin um vaxtalækkun á landbúnaðarmálum, sem ganga úr gildi um næstu áramót, og hún hefir tekið með kulda frv. Bændafl. um að lækka vexti af fasteignalánum bænda, af nýbýlalánum niður í 2%, af lánum Byggingar- og landnámssjóðs til endurbygginga á íbúðarhúsum úr 5% í 3%, og af öðrum fasteignalánum úr 6% í 4%. Og Framsfl. hefir tekið frv. Bændafl. um aukinn jarðræktarstyrk með skömmum frá formanni flokksins. Stj. hefir sett sýsluvegina skör lægra en bæjarvegi, og dregið úr fjárveitingu til þeirra þrátt fyrir skýlausa heimild. Stj. hefir lækkað mjólkurverðið, í beinni óþökk bænda, sem þörfnuðust meira verðs. Loks hefir hún á einum og sama degi látið fella í hv.Ed. tvær brtt., er stefndu til bóta fyrir landbúnaðinn, aðra um að greiða í verðjöfnunarsjóð gjald til þess að bæta upp verð fyrir útflutt kjöt, hina um að bændur skyldu fá framleiðsluverð fyrir mjólk sína. Stjórnin hefir þannig gengið berlega á móti hagsmunum bændanna, og veitt jafnvel högg, þar sem hlífa skyldi. Ég bíð rólegur andsvara frá hæstv. stj. og öðrum andstæðingum. Næstkomandi mánudag mun ég og aðrir flokksmenn mínir svara þeim. Hitt vona ég, að bændaflokksmenn og aðrir sveitamenn gæti vel að, hvert horfir, og séu vakandi á verði, a. m. k. meðan ekki er meiri bændasvipur á hæstv. stjórn en nú er.

Ólafur Thors Sjálfstæðisflokkurinn hefir talið rétt að notfæra sér heimild þingskapanna til þess að ávarpa kjósendur landsins við framhald 1. umr. fjárl., m. a. og fyrst og fremst vegna þeirra, sem í fjarlægðinni búa og ekki geta fylgzt með því, sem gerist í sölum Alþingis og að tjaldabaki í herbúðum stjórnmálaflokkanna. Úrslit kosninganna í júlímánuði síðastl. komu flestum á óvart. Sjálfstæðismenn bjuggust við meiri sigri en raun varð á, og þeir munu fáir, sem gerðu sér í hugarlund, að sósíalistar og Framsókn næðu meiri hluta, enda réð því hending ein, eins og öllum er kunnugt. Það verður að telja fullkomlega eðlilega afleiðingu kosningaúrslitanna, að Framsfl. og sósíalistar gengju til samstarfs um stjórnarmyndun og framgang mála. Hitt er stórmerkur viðburður í stjórnmálasögu þjóðarinnar, að allir 14 liðir þess málefnasamnings, sem þessir flokkar gerðu með sér, eru teknir upp úr 4 ára áætlun sósíalista. Með undirskrift sinni undir þennan samning er hélzt að sjá sem Framsfl. hafi beiðzt og fengið upptöku í sósíalistafl., enda benda síðari viðburðir til þess, að svo hafi verið til ætlazt. Að ég nefni þetta stórmerkan viðburð, er ekki af því, að samruni þessara flokka kæmi kunnugum á óvart, - þvert á móti. Heldur af hinn, að það er líklega eins dæmi í stjórnmálasögu þingræðislanda, að stór stjórnmálaflokkur renni inn í annan flokk, þegar í stað að afloknum kosningum og án þess að hafa gert kjósendum sínum aðvart fyrir kosningar. Slíkt atferli er beinlínis sviksamlegt gagnvart kjósendum, og hvort sem það kann að verða fyrirgefið eða eigi, verður að telja alveg víst, að ýmsir þeirra, er kusu Framsfl. við síðustu kosningar, séu andvígir sósíalismanum, þ. á. m. því, að ríkið eigi allar jarðir, en sjálfseignarbændur hverfi úr sögunni. Strax eftir að hin nýja stj. settist að völdum, virðist hún hafa verið ráðin í því að geta sér orðstír fyrir athafnasemi. Er út af fyrir sig engin ástæða til að finna að því, en hitt verður að vita, að ríkisstj. í þessu skyni gaf út gersamlega að nauðsynjalausu ýms bráðabirgðalög, en það er beint brot á anda stjskr. Hefir stj. sætt ávítum fyrir þetta á Alþingi, og þá fyrst og fremst hæstv.forsrh., sem hlaut ámæli bæði sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna út af þessu. Tók hæstv.forsrh. þeim alveg réttmætu ásökunum með svo mikilli vanstillingu og óþinglegri hegðun, að víða í öðrum löndum mundi það hafa varðað vantraustsyfirlýsingu á stjórnina. Á landsfundi sjálfstæðismanna, sem haldinn var í aprílmánuði síðastl., voru rædd öll helztu þjóðmálin og þau viðfangsefni, er þurfa þóttu bráðrar úrlausnar. Bjuggust sjálfstæðismenn við því, að þeir mundu taka við ríkisstj., og má því líta á ályktanir landsfundarins sem þá stefnuskrá, sem Sjálfstfl. mundi hafa lagt til grundvallar fyrir löggjöf og stjórnarstarfsemi, ef hann hefði náð völdum. Á þeim fundi var lögð höfuðáherzla á þrennt. Í fyrsta lagi að tryggja varfærna, skynsamlega og ráðvanda meðferð ríkisfjár. Í öðru lagi að skipuleggja sölu ísl. landbúnaðarafurða á innlendum markaði. Í þriðja lagi að efla annan atvinnurekstur í landinu, þ. á m. og einkum sjávarútveginn. Var í því sambandi lögð rík áherzla á, að lagt yrði inn á nýjar leiðir, til þess að hagnýta alla þá möguleika, sem fyrir hendi kunna að vera um sölu íslenzkra sjávarafurða. Þó að nú svo færi sem fór, að Sjálfstfl. næði ekki völdum, þá hefir hann talið sér skylt að gera sitt ýtrasta til þess að koma þessum boðorðum landsfundarins á framfæri. Í því skyni hafa sjálfstæðismenn í efri deild borið fram frv. um ríkisgjaldanefnd, sem mun girða fyrir, að önnur eins misnotkun á ríkisfé og átti sér stað á fyrri valdaárum Framsóknar og sósíalista geti endurtekið sig. Er ólíklegt annað en að frumvarpið nái fram að ganga, vegna þess, að sósíalistar höfðu séð sér vænlegast fyrir kosningar að lofa því fylgi. Sjálfstæðismenn munu og freista þess að færa niður útgjöld fjárlaga, en fjárlögin eru frá hendi hins unga og óreynda fjmrh. sérstaklega ógætilega samin, einkum þegar tekið er tillit til hins óvenju erfiða árferðis. Væntir Sjálfstfl., að tillögur hans verði að einhverju leyti teknar til greina, því að þrátt fyrir auðsveipni og hlýðni einstakra þingmanna við herra sína, er ekki úrkula vonar, að almenningsálítið knýi einstaka stjórnarliða til samstarfs við Sjálfstfl. í þessum efnum. Að öðru leyti er það um fjárl. að segja, að þau eru alveg einstök fyrir það tvennt, að útgjaldahlið þeirra er hærri en nokkurra annara fjárl., sem fyrir Alþingi hafa verið lögð, og jafnframt gætir í samningu þeirra alveg óvenjulegrar hlutdrægni. Má sem dæmi um hlutdrægnina geta þess, að lagt er til, að dýrtíðaruppbót af launum embættismanna yfir 4600 krónur, þeirra sem laun taka eftir launalögunum, sé felld niður, en hinsvegar er ekki gerð nein till. um lækkun á launum alls þess aragrúa launamanna, sem laun taka utan launalaga, en þeir eru miklu hærra launaðir. Ókunnugir koma kannske ekki auga á, af hverju þetta stafar, en kunnugir vita, að orsökin er sú, að hinir háttlaunuðu, sem eiga að halda launum sínum, eru bitlingahjörðin, sem raðað var á jötuna í fyrri stjórnartíð Framsóknar og sósíalista. Er það með öllu óverjandi, að skattþegnarnir, sem þurfa að rýja sig inn að skyrtunni til að rísa undir nauðsynlegustu þörfum ríkísins, geta ekki verið nokkurn veginn vissir um, að sæmilegs siðgæðis sé gætt í úthlutun þessa blóðpenings. Þessum athugasemdum um fjárlögin vil ég ljúka með því að skýra frá því, að meiri hluti Alþingis hefir eigi fundið annan mann hæfari til þess að endurskoða tillögur stj. og reyna að finna leið til þess að tryggja sem viturlegasta og réttlátasta meðferð á ríkisfé á þessum erfiðu tímum heldur en hv.þm. S.-Þ., Jónas Jónsson, manninn, sem liggur undir eilífu ámæli fyrir stórvítaverða, óleyfilega óhófseyðslu, jafnvel svo að við lög varðar, á sínum valdaárum. En þennan mann gerði þingmeirihlutinn að formanni fjárveitinganefndar. Mér er eigi ljóst, hvernig hægt er að sýna meira alvöruleysi og meiri lítilsvirðingu fyrir aðþrengdum almenningi heldur en þingmeirihlutinn hefir gert með þessu. Að því er snertir önnur höfuðviðfangsefni landsfundarins, nefnilega skipulagningu á sölu landbúnaðarafurða á innlendum markaði, þá vil ég fúslega viðurkenna, að hæstv.forsrh. hefir a. m. k. á yfirborðinu sýnt viðleitni í þeim efnum. Frumvörp þau, er fyrir Alþingi liggja, bæði í kjöt- og mjólkurmálinu, fullnægja að ýmsu leyti tilgangi landsfundarins, og hafa því yfirleitt mætt samúð og stuðningi Sjálfstfl. á Alþingi. Á báðum þessum frv. eru þó smíðagallar, sem enn skal ósagt um, hverju illu geta komið til leiðar, og um frumvörpin er í rauninni það að segja, að gildi þeirra veltur að mestu leyti á framkvæmdinni. Þykir því enn eigi kominn tími til að kveða upp dóm í þessum málum, að öðru leyti en því, að sjálfstæðismenn telja, að viturlegar hefði mátt skipa um forstöðu í þessum vandamálum heldur en gert hefir verið. Og það er þegar orðið tímabært að aðvara gegn hlutdrægni í framkvæmd laganna. Verði ákvæðum laganna þegar í öndverðu misbeitt, falla þau þar með sem dauður og ógildur bókstafur. Jafnframt benda sjálfstæðismenn á það, að vegna þess að gildi slíkrar löggjafar veltur mikið á því, að tryggð sé samúð neytenda, þá er óhætt að fullyrða, að Sjálfstfl. mundi hafa haft miklu betri aðstöðu til þess að fullnægja þörf bændanna. Mikill meiri hl. neytenda, sem hlut eiga að máli, eru flokksmenn í Sjálfstfl. og hafa þess vegna af alveg eðlilegum ástæðum meiri samúð með þeim ráðstöfunum, sem rætur sínar eiga að rekja til óska og tillagna ráðamanna Sjálfstfl. Ég nota þetta tækifæri til að mótmæla sem alveg rakalausum staðhæfingum og skætingi hv. 10. landsk., í garð blaða Sjálfstfl. út af kjötsölulögunum. Hann gat ekki um óhæfilegan rithátt Nýja dagbl. í þessu máli. Það sýnir, að hv. 10. landsk. er enn ekki með öllu losnaður úr álögum, og kann því enn ekki eins vel að fara með sannleikann í þingsalnum og í kirkjunni. Að öðru leyti get ég tekið undir margt af því, sem hv. 10. landsk. sagði um landbúnaðarmálin. Þá vil ég víkja að þriðja höfuðviðfangsefni landsfundar sjálfstæðismanna, þ. e. a. s. viðreisn og efling sjávarútvegsins. Í þeim efnum hefir lítið bólað á úrræðum frá þingmeirihlutanum, sem kannske heldur er ekki að vænta, þar eð stjórnarliðið skortir bæði fullkomna þekkingu á og samúð með þessum höfuðatvinnuvegi landsmanna. Hefir því Sjálfstfl. orðið að taka forystuna í þessum málum, og þykir rétt að greina nokkuð nánar frá hinum stórmerkilegu tilraunum, sem Sjálfstfl. hefir gert á því sviði. Á aðalþinginu 1933 báru sjálfstæðismenn fram till. um skipun milliþinganefndar til þess að rannsaka efnahags- og rekstrarafkomu sjávarútvegsins. Nefnd þessa skipuðu þeir Jóhann Þ. Jósefsson og Sigurður Kristjánsson alþingismenn og Kristján Jónsson frá Ísafirði. Á öndverðu þingi lögðu þeir fyrir ríkisstj.till. sínar í því skyni, að þær yrðu bornar fram á Alþingi sem stjfrv. Eftir að ráðh. hafði haft þessi frv. til athugunar í 17 daga, tilkynnti hann þeim, að hann teldi ekki fært að bera þau fram, og þá ekki heldur, að fyrirmæli þeirra yrðu lögfest á Alþingi. Þeir Sig. Kristjánsson og Jóhann Þ. Jósefsson, sem báðir eiga sæti í sjúvn. Nd., leituðu nú hófanna við samnefndarmenn sína um sameiginlegan flutning þessara mála, en þeir reyndust ekki reiðubúnir til þess, og tóku þá sjálfstæðismenn til sinna ráða, nefnil. þeirra, að bera málin fram á Alþingi einir, í fullu trausti þess, að sú þjóðarnauðsyn, sem liggur til grundvallar fyrir frv., mundi skapa þeim svo mikla samúð, er þau kæmu fyrir almenningssjónir, að einstakir þm. innan stjórnarliðsins léðust til fylgis við þau. Eru góðar horfur á, að þetta muni takast, og sjálfstæðismenn þannig fái borið fram til sigurs þessi miklu þjóðþrifamál, sem mjög margir sjómenn og útvegsmenn eiga framtíð sína undir, að leysist á farsælan hátt. Sjálfstfl. hefir tekið til meðferðar og gert tillögur til úrlausnar í þríþættum vanda sjávarútvegsins. Hann hefir borið fram þrjú sjálfstæð frv., sem hvert um sig miðar að því að leysa sinn þáttinn í þessum örðugleikum, og þykir mér rétt að víkja örfáum orðum að þessum frumvörpum. Frumv. um skuldaskilasjóð útvegsmanna er ætlað að leysa svipaða þörf útvegsmanna eins og kreppulánasjóður bændanna. Stofnfé skuldaskilasjóðs á að vera á millj., og grundvallarhugsunin er sú, að útvegsmenn fái að reisa sig við sjálfir á þann hátt, að útflutningsgjaldið af sjávarafurðum renni, um takmarkaðan tíma, til þessa sjóðs. Sjóðnum á svo að verja til þess að veita nauðulega stöddum útvegsmönnum lán, í því skyni að koma undir þá fótunum af nýju. Þessi lán eiga að vera afborgunarlaus fyrsta árið, en síðan að greiðast á 20 árum. Þau eru vaxtalaus fyrstu 3 árin, en að þeim liðnum getur sjóðsstjórnin ákveðið, að teknir skuli vextir af þeim, en þó aldrei meira en 3% á ári. - Með þessum hagstæðu lánum er svo útvegsmönnum ætlað að ná hagkvæmum samningum um afslátt og greiðslu þeirra skulda, er nú hvíla á þeim. Annað aðalfrumv. sjálfstæðismanna er frumvarp um Fiskveiðasjóð Íslands. Tilgangur sjóðsins er fyrst og fremst sá, að veita útvegsmönnum aðstöðu til þess að endurnýja skipastólinn. Höfuðtekjustofn þessa sjóðs verður útflutningsgjaldið af sjávarafurðum, sem renna á í Fiskveiðasjóð, eftir að skuldaskilasjóður hefir fengið sinn höfuðstól, en gera má ráð fyrir, að svo verði í árslok 1940. En jafnframt er farið fram á árlegt framlag úr ríkissjóði, og einnig svo ákveðið, að fiskveiðasjóðsgjaldið samkv. lögum frá 1930 renni óskert í sjóðinn. Með þessum hætti verður stofnfé sjóðsins um 10 millj. króna. Nauðsynlegt hefir þótt að mæla svo fyrir, að sjóðurinn bæti fyrst úr þörf smærri útvegsmanna, þ. e. a. s. að í öndverðu verði veitt veðréttarlán í skip allt að 60 rúmlestum að stærð. Þar næst koma lánveitingar gegn veði í frystihúsum, lifrarbræðslustöðvum, fiskimjölsverksmiðjum og öðrum iðnaðarfyrirtækjum, sem vinna að hagnýtingu fiskiafurða. Þá koma veðlán til fiskverkunarstöðva og loks veðlán út á fiskiskip, sem stærri eru en 60 rúmlestir, en slík lán má þó eigi veita fyrr en eftir 1940, að gera má ráð fyrir, að útflutningsgjaldið af sjávarafurðum fari að renna í þennan sjóð. Rökin fyrir nauðsyn þessara mála eru augljós. Hin stórmerkilega rannsókn og skýrslugerð mþn. í sjávarútvegsmálum sannar, að undanfarin 5 ár hafa útvegsmenn tapað aleigunni. Á árunum 1930, 1931 og 1932 er tap þeirra útvegsmanna, er skýrslur gáfu nefndinni, hvorki meira né minna en 8 millj. 649 þús. króna, og skortir þó nokkuð á, að allir útvegsmenn gæfu skýrslu, og í árslok 1932 er svo komið, að skuldir útvegsmanna eru orðnar rúmlega 26½ millj., en eignir aðeins tæpar 32½ millj. króna. Síðan hefir sigið í sömu átt, og þykir mér líklegt, að áhöld séu nú um, hvort meira er, skuldir útvegsmanna eða eignir, sem þó nær allar eru óseljanlegar, bæði af því að fáir geta keypt og jafnframt af hinn, að enginn vill kaupa þau framleiðslutæki, sem rekin eru með stöðugu tapi. Vilja nú ýmsir ganga á lagið og vega að útvegsmönnum meðan þeir eru máttfarnir eftir blóðtökuna. En mikil er skammsýni slíkra heiftblindra manna, og mikil ógæfa þjóðarinnar, ef þeir fá ráðið. Því þótt útvegsmenn séu nú rúnir að fjármunum, eiga þeir í fórum sínum þá reynslu og þekkingu, sem þjóðin má ekki án vera. Undanfarin 5 ár hafa þær 32 millj., sem í sjávarútvegnum liggja, skapað yfir 90% af útflutningsvöru landsmanna, að andvirði rúml. 53 millj. króna á ári, og jafnframt hefir útgerðin staðið undir langsamlega mestum hluta ríkisþarfanna. Veit ég þess engin dæmi, að svo lítið fé fæði af sér jafnmikil verðmæti, enda kemur þar allt saman, ríkustu fiskimið, dugmesta sjómannastétt og djarfir og ráðkænir útvegsmenn. Við sjálfstæðismenn krefjumst þess, að útvegsmenn verði réttir úr kútnum. Við beiðumst engrar ölmusu þeim til handa, alls engrar. Við förum ekki einu sinni fram á, að útgerðin fái að snara af sér klyfjunum. Við vitum sem er, að þess er enginn kostur. Þess vegna bjóðum við fram, að útgerðin haldi áfram að rogast undir háum innflutningsgjöldum af öllu, er til útvegsins þarf, kolum, salti, öllu, veiðarfærum, matvælum og sérhverju öðru, og reyni jafnvel að greiða hinn óheyrilega háa tekjuskatt, ef eitthvað skyldi rofa til. En við viljum, að pinklunum, sem lagðir hafa verið ofan á milli klyfjanna, verði létt af útvegnum. Útflutningsgjaldinu, þessu gjaldi, sem hvergi þekkist annarsstaðar en hér, heimtum við, að útvegurinn fái að halda sjálfum sér til viðreisnar. Fyrst til þess að losna af versta skuldaklafanum og síðan til þess að endurnýja flotann. Meðalaldur togaranna er orðinn yfir 14 ár, línuveiðara 30 ár, og vélbátarnir ganga unnvörpum úr sér. Minnist ég þess, að fyrir stríðið þótti varhugavert að kaupa 5 ára gamla togara, og talið var, að þeir hefðu lifað sitt fegursta er þeir voru orðnir 12 ára. Hitt er og augljóst, að fyrir fiskiveiðaþjóð eins og Íslendinga hlýtur það að vera ófrávíkjanleg skylda, af því það er lífsnauðsyn, að halda vel við og endurnýja fiskiflotann eftir eðlilegum hætti. Og ef til vill sýnir ekkert eins vel eymd og volæði atvinnulífsins eins og það, að nær fullkomin þögn ríkir um þá staðreynd, að árin eru smátt og smátt að breyta fiskiflotanum í ryðkláfa og fúaduggur. Svo hörð er lífsbaráttan, svo örðug glíman við hið lága afurðaverð og sligandi skattpyndingar ríkisvaldsins, að útvegsmenn geta sér hvorki tíma til þess að líta um öxl eða horfa fram á veginn, en einblína á þann hjallann, sem næstur er, til þess að missa ekki fótanna. Þannig draga þrengingar líðandi stundar athyglina frá þeim voða, sem framundan bíður, þegar útvegsmenn, sjómenn og verkamenn, þegar öll íslenzka þjóðin vaknar til fulls skilnings á þeirri hræðilegu staðreynd, að fiskiskipin eru orðin mannskaðabollar, ósjófærar fleytur, sem samt verða notaðar, af því okkar fátæka þjóð á sér ekki annars úrkosta til lífsframfæris, notaðar þar til þeim smáfækkar sem líkkistum dugmestu sjómanna heimsins. Allt þetta, sem ég hefi nú sagt, er satt og rétt og í engu ofmælt. Flestir hv.þm. vita það og skilja. Sú vitneskja verður að knýja þá til fylgis við skuldaskilasjóðinn og fiskveiðasjóðinn. Hjálpin verður að koma áður en allt er um seinan, og ég held, að nú séu síðustu forvöð, og að einu leyti er a. m. k. mikil hætta í sérhverri bið, sú hætta, sem af því leiðir, ef útvegsmenn skyldu gugna í baráttunni, en kjarkurinn, þessi þrekmikla karlmannslund, sem aldrei vill undan láta og alltaf reynir á nýjan leik, er einmitt á tímum neyðarinnar meira virði en margan ef til vill grunar. Færi hinsvegar svo, að útvegsmenn kiknuðu, vaxa og margfaldast örðugleikar viðreisnarinnar, svo að þá verður ef til vill ekki við neitt ráðið. Af þessum ástæðum, af umhyggjunni fyrir útvegsmönnum, sjómönnum, verkalýðnum, af skilningi þess, hversu mikið þjóðin á í húfi, skora sjálfstæðismenn á alla þm. til fylgis við þessi mál, fara fram á, að sverðin séu slíðruð og niður falli flokkadeilur þá stundina, en allir sameinist í einlægri viðleitni til þess að bjarga þjóðfélaginu. Fjárskortur ríkissjóðs er ekki frambærileg rök gegn þessum málum. Stjórnarliðar geta aldrei neitað því, að í fjárlögum eru nær öll útgjöldin óþörf, miðað við það, að forða útvegnum frá rústum, og auk þess mundu menn jafnvel vilja vinna til að auka að einhverju leyti nýja skatta, fremur en sitja auðum höndum og hafast ekkert að gegn voðanum. Bændur Íslands skilja þörf útvegsmanna. Frá þeim er áreiðanlega skilnings og samúðar að vænta. Öndvegismenn sveitanna, gerið þingmönnum ykkar boð og segið þeim, hvers þið óskið og af þeim væntið. Og þið, sem við sjávarsíðuna búið, látið raddir ykkar hljóma, krefjist tafarlausrar úrlausnar þessara nytjamála, án allra undanbragða. Verði þær raddir nógu margar og nógu háværar, fæst lausnin í tæka tíð, þ. e. a. s. nú á þessu þingi. Annars ekki. Takist nú svo giftusamlega til, að leyst verði sú þörf útvegsins, er ég nú hefi rætt, mun mörgum létta. Samt sem áður má ekki leggja árar í bát, heldur verður að róa lífróður til þess að hafa sig undan þeirri öldu, er nú berst að ströndum landsins og risið hefir í fjarlægðinni. Á ég þar við þann geigvænlega voða, sem Íslendingum er búinn af haftastefnum viðskiptaþjóðanna. Verður ekki enn með vissu sagt, hverjar afleiðingar hennar verða fyrir Íslendinga, en eins og nú horfir, má telja, að þeim málum skipist sæmilega, ef Íslendingar fá að halda áfram 2/3 hluta síns sölumarkaðs í Suðurlöndum. Ýmsar leiðir liggja að því að draga úr eða ráða bót á því böli, sem við blasir, ef ekkert er aðhafzt. Er í greinargerð frumv. um fiskiráð bent á nokkur helztu úrræðin, svo sem betri hagnýtingu eldri markaða fyrir bæði saltfisk og ísfisk, og öflun nýrra markaða fyrir þær framleiðsluvörur. Ennfremur og einkum þó hitt, að lagt sé inn á nýjar leiðir í meðferð framleiðsluvörunnar, og þá fyrst og fremst með því ýmist að herða fisk eða frysta hann. Margt af því, sem þar er nefnt, hafa menn skrafað um sín á milli og verið sammála um, að rétt væri að reyna. En við það hefir líka setið. En nú er svo komið, að ekki dugir lengur að láta við svo búið standa. Nú verða athafnir að fylgja orðum, nú verða Íslendingar að leggja inn á nýjar leiðir í meðferð, hagnýtingu og sölu sjávarafurða. Í þessu skyni verður tafarlaust að hefja skipulagðar, víðtækar og e. t. v. fjárfrekar tilraunir, undir forystu vitrustu og fróðustu manna á þessu sviði. Og til þess að tryggja þjóðinni þá forystu í varnar- og viðreisnarbaráttunni, bera sjálfstæðismenn fram frv. um fiskiráð. Frumv. mælir svo fyrir, að sjö manna ráð skuli skipa til þess að rannsaka og gera till. um bættar og nýjar aðferðir í framleiðslu og sölu sjávarafurða, útvega nýja markaði og annað, sem lýtur að vexti og viðgangi sjávarútvegsins, og ber fiskiráðinu að gera allt, sem í þess valdi stendur, til þess að koma þessu í framkvæmd. Með fyrirmælum um skipun ráðsins, er leitazt við að tryggja það tvennt, að fullnægjandi þekking á viðfangsefnum sé fyrir hendi, og jafnframt, að það sé nokkurn veginn tryggt, að það, sem fiskiráðið leggur til, komi tafarlaust í framkvæmd. Get ég að öðru leyti vísað til grg. frumv., sem prentuð hefir verið í víðlesnustu blöðum landsins og ætla má, að sé almenningi kunn. Andstæðingar sjálfstæðismanna hafa reynt að finna þessu frumv. það til foráttu, að eigi væri nægilega séð fyrir fjármagni og valdi fiskiráðsins. En það er skoðun sjálfstæðismanna, og hún er rétt, að þessar aðfinnslur eigi við engin rök að styðjast. Þess eru nóg dæmi, þó skammt sé leitað, að slík ráð eða nefndir koma að fullu liði, enda þótt vald þeirra sé ekki tryggt með lögum. Skal ég færa á það fullar sönnur, verði það véfengt í þessum umræðum. Undirtektir einstakra þm. í stjórnarliðinu undir þetta mál lýsa skilningsleysi, ábyrgðarleysi og fullkomnum stráksskap. En fyrir því get ég látið mér þau andmæli - eða öllu heldur árásir - í léttu rúmi liggja, og fyrir því get ég með meiri hugarró talað um þetta frumv. en frumvörpin um skuldaskilasjóð og fiskiveiðasjóð, að enn er allt í óvissu um hin síðarnefndu, en allar horfur eru á því, að fiskiráðshugmyndinni sé tryggður framgangur. Árásirnar á fiskiráðið eru nefnilega sprottnar af andúð gegn mér sjálfum, en ekki málefninu. Það sést meðal annars á því, að stjórnarliðið hefir viðurkennt þá þörf, sem liggur til grundvallar fyrir frumv., og tekið fyrirmæli þess upp í frumv. sitt um fiskimálanefnd. Höfum við sjálfstæðismenn því vakið af svefni stjórnina og lið hennar og leitt valdhafana til skilnings á voðanum. Og enda þótt umbúðirnar, sem hugmynd okkar er sveipuð í, í frumv. hv. andstæðinga, séu lélegar og með öllu óhæfar, má vonandi ráða bót á því í meðferð þingsins á frumv. um fiskimálanefnd. Tel ég því allar horfur á, að takast megi að skipa þjóðinni forystu í baráttunni gegn aðsteðjandi og yfirvofandi voða, og er þá fullnægt tilgangi okkar sjálfstæðismanna með flutningi þessa frumv. Um frumv. stjórnarliða um fiskimálanefnd vil ég að öðru leyti segja það eitt, að í því sé ég auk hugmynda okkar um fiskiráð ekkert nema einkasölu á saltfiski. Fyrsta afleiðing þess verður sú, að sölusamband ísl. fiskframleiðenda leggst niður. Tel ég flutning þess inn á Alþingi stórvægilega yfirsjón, og verði það að lögum, sýnist mér hinar mestu líkur til þess, að af hljótist þjóðarböl, bölvun, sem við sjálfir að nauðsynjalausu höfum yfir okkur fært og aldrei fáum undir risið. Er ég reiðubúinn að færa þeim orðum stað og mun; ef svo ber undir, gera það áður þessum umr. lýkur, enda þótt mér sé nauðugt að láta uppi allt, sem veldur kvíða mínum, af ótta við það, að opnar umræður um málið bæti á þá hættu, sem frumv. færir yfir þjóðina. Þessi þrjú frumv., frv. um skuldaskilasjóð, fiskiveiðasjóð og fiskiráðið, eru tillögur sjálfstæðismanna um alhliða viðreisn og eflingu sjávarútvegsins. Þegar þess er nú gætt, að landbúnaðurinn selur 2/3 hluta kjöts og alla mjólk og mjólkurafurðir á innlendum markaði, og á því afkomu sína undir kaupgetu á þessum markaði, og að sú kaupgeta getur ekki skapazt með öðru en velgengni sjávarútvegsins, þá má alveg eins segja, að þessi frv. séu um alhliða eflingu og viðreisn beggja höfuðatvinnuvega landsmanna. Það má náttúrlega afsaka ríkisstj. og hennar lið fyrir að hafa enga forystu í því að bæta úr hinni augljósu og aðkallandi þjóðarþörf á þessu sviði, vegna þess, að stjórnarliðið ræður ekki yfir nægilegri þekkingu í þeim efnum. Hitt er ámælisvert, hversu treglega stjórnarliðið hefir laðazt til fylgis við forystu sjálfstæðismanna, og það er beinlínis hneykslanlegt, hversu einstakir þm. hafa leitazt við að hafa þessi alvörumál að fíflskaparmálum, eingöngu af því, að persónuleg andúð gegn flutningsmönnunum hefir orðið yfirsterkari þeirri ábyrgðartilfinningu, sem einhversstaðar kann að leynast í hugarfari þessara manna. En þeim þm., sem setja persónulega andúð ofar þörf þjóðarinnar, munu fljótlega hljóta maklegan dóm kjósenda sinna. Sjálfstæðisfl. hefir flutt á þessu þingi ýms önnur þarfleg mál, sem hér vinnst ekki tími til að greina frá, en þó þykir mér rétt að vekja athygli allra hinna mörgu hlustenda á tveim frumvörpum. Annað er frv. hv. 2. þm. Rang. (PM) um breyt. á kreppulánalögunum. Nái það frv. lögfestu, er þar með ráðin bót á þeim mikla ágalla kreppulánalöggjafarinnar, hversu ábyrgðarmenn lántakenda í kreppulánasjóði oft og einatt verða illa úti. Er það réttlætismál og nauðsynjamál, sem áreiðanlega mun fagna miklum vinsældum um allar byggðir landsins. Hitt er frv. það um óðalsrétt, sem hv. 7. landsk., Jón á Reynistað, flytur ásamt nokkrum flokksbræðrum sínum. Í grg. þess frv. segir m. a.: „Það, sem við leggjum sérstaka áherzlu á að koma til leiðar, er: að jarðir haldist í sjálfsábúð og að sjálfseignarbændum fjölgi, að komið sé í veg fyrir, að óbærilegar veðskuldir safnist á jarðirnar, svo búreksturinn á þeim beri sig ekki, að sjálfseignarbændur þurfi ekki að kaupa ábýlisjarðir sínar af meðerfingjum sínum þannig, að hver ættliður stofni þess vegna til stórskulda, er hann býr að alla æfi, að sporna við því, að bóndi geti með óreiðu eða ónytjungshætti eyðilagt staðfestu barns síns eða ættingja eða framtíð þeirra, að glæða og þroska heilbrigðan ættarmetnað og tryggð bænda við föðurleifð sína og íslenzkan landbúnað“. Ég er þess fullviss, að nái þetta frumv. lögfestu, og það gerir það áður en langt um líður, mun það þegar fram líða stundir verða talið ein merkasta löggjöf og ein mesta lyftistöng íslenzks landbúnaðar. Ég hefi nú sýnt fram á, að Sjálfstfl. hefir orðið að hafa forystuna um tillögur um lausn flestra höfuðvandamálanna, enda þótt slík skylda eigi samkv. eðli málsins að hvíla á ríkisstj. En þrátt fyrir þetta er stjórnarliðið enganveginn aðgerðarlaust á Alþingi. Þess er auðvitað enginn kostur að rekja til hlítar þær till., sem stj. og lið hennar ber fram á Alþingi, en nokkra höfuðdrætti má draga upp, og uggir mig, að úr muni verða ófögur mynd af hugarfari og hæfileikum þeirra, sem þjóðin hefir falið forystu á þessum erfiðu tímum. Ég hefi þegar drepið á það ábyrgðarleysi og þá hlutdrægni, sem lýsir sér í samningu fjárlaganna. Við það þykir mér svo rétt að bæta þeim upplýsingum, að fjmrh. leggur fyrir Alþingi mikinn fjölda skattafrv., sumpart um framlengingu laga, sem gilt hafa um stundarsakir og ætluð voru til bráðabirgða, og sumpart algerlega nýjar, mjög stórfelldar og þungbærar skattahækkanir. Meðal nýmæla skal tilgreint, að fjmrh. fer fram á stórvægilega hækkun á tekju- og eignarskattinum, og er sú hækkun hlutfallslega mest á lágum og miðlungstekjum, og meiri utan Reykjavíkur en í Reykjavík. Er hækkun þessi svo gífurleg, að jafnvel á 1 þús. króna tekjum er hún orðin milli 40-50%, og komin um og yfir 100% á 4 þús. króna tekjum, þegar um er að ræða einstaklinga utan Rvíkur, og það þó að miðað sé við hreinar tekjur, eins og fjmrh. gerir í þeim mjög veigalitlu tilraunum, sem hann nú að undanförnu hefir gert í blöðum sínum til þess að verja þessa einstaklega óvinsælu skattapyndingu. Á 5 manna fjölskyldu utan Rvíkur er hækkunin orðin 26% á 1 þús. króna tekjum og á 5 þús. króna tekjum er hún orðin 108%, þegar miðað er við skattskyldar tekjur, en sé miðað við hreinar tekjur, þá kemst hækkunin upp í 100% á 7 þús. króna tekjum. Þessi skattahækkun er ennþá varhugaverðari fyrir það, að útsvörin hafa til þessa verið aðaltekjustofn sveitarsjóða, og það er alveg augljóst, að eftir því sem ríkissjóður krefst hærri tekju- og eignarskatts, því erfiðara verður það sveitarsjóðum að afla sinna tekna með útsvörum. Þetta er líka þegar komið í ljós í ýmsum kaupstöðum landsins. Reykjavík reið á vaðið meðan Eysteinn Jónsson var skattstjóri, og Vestmannaeyjar, Akureyri og Siglufjörður eru nú að sigla í kjölfarið um það að leggja tolla í einu eða öðru formi á neyzluvörur almennings. Með því eru þessar nauðsynjavörur orðnar gjaldstofn, ekki eingöngu til ríkissjóðs, heldur og til sveitarsjóða. Þegar nú fjmrh. tvöfaldar tekju- og eignarskattinn, neyðir hann sveitarfélögin enn á ný til að stórhækka toll á nauðsynjavörum fólksins, og þykir sérstök ástæða til þess að vekja athygli skattþegnanna á því, að þingmeirihlutinn, sem læzt vilja lækka tolla á nauðsynjavörum almennings, efnir sín loforð þannig, að hann að vísu skortir þrek til þess beinlínis sjálfur að hækka þessa tolla ríkissjóði til hagsmuna, en neyðir hinsvegar með ráðstöfunum sínum sveitarfélögin til þess að hækka þá. Má vera, að þannig takist að blekkja almenning um stundarsakir, en hitt stendur eigi að síður óhrekjanlegt, að þessir menn, þingmeirihlutinn, eru í raun og veru að hækka tollana, og það mun aldrei dyljast skattþegunum til langframa. Með þessu frumv. sínu hyggst ráðh. að leggja átta hundruð þúsund króna nýjan skatt á þjóðina, og verður að telja líklegt, að honum takist það, þó að vísu sé ekki ennþá með öllu víst, að sósíalistar þori að fylgja honum í þeirri herferð. Þá er það eftirtektarvert, að fjmrh. hefir mikið gumað af því, að fátækum almenningi til framdráttar hafi hann aflétt gengisviðaukanum á kaffi. Nemur sú lækkun 75 þús. króna árlega. En jafnframt ber ráðh. fram í öðru frv. hækkun á tolli á exportkaffi, sem nemur einnig 75 þús. króna árlega, og ennfremur tveggja króna tollhækkun á hverju kg. af neftóbaki, munntóbaki og reyktóbaki, og nemur nefskattur þessi hvorki meira né minna en 140 þús. kr. árlega. En um þetta hafa blöð stjórnarliðsins lítið talað. Þá er og meðal hinna ýmsu tekjufrumvarpa frv. um að hækka benzínskattinn úr 4 aurum og upp í 8 aura af hverjum lítra af benzíni. Er með því ætlað að ná í ríkissjóð árlega 250 þús. króna. Má mér sérstaklega vera ljúft að rifja upp fornar umr. á Alþingi um þetta mál, er ég á þinginu 1927 bar fram frv. um að breyta bifreiðaskattinum, sem miðaður var við hestorku, yfir í lágan benzínskatt. Sætti ég af þessu harðvítugri og ósvífinni árás, bæði frá Tímamönnum, og ekki síður frá benzínsalanum, hv. 2. þm. Reykv. (HV). Mun margir kannast við blaðaskrif um þetta frv., sem andstæðingar mínir nefndu aldrei annað en „litla ljóta frv.“, og sem þá var talið vera niðurdrep fyrir allar samgöngur í bílum hér innanlands, og þá ekki sízt á Suðurlandsundirlendinu. Nú bera þessir sömu andstæðingar mínir fram till. um margfaldan benzínskatt, og verður nú fróðlegt að sjá, hvernig vörn þeirra verður um þetta „stóra ljóta frumvarp“ þeirra. Fjmrh. hefir ekki gert neina tilraun til að gera þinginu grein fyrir, hverju muni nema þeir nýju skattar, sem hann ætlar að leggja á þjóðina, enda mun hann ekki einu sinni hafa gert sjálfum sér neina grein fyrir því. Þetta er náttúrlega mjög vítavert, en að öðru leyti í fullu samræmi við allan frágang þeirra mála, sem hann leggur fyrir Alþingi, því hann er allur svo óvandaður, að þingnefndir og einstakir þm. verða að leggjast á eitt um að leiðrétta það, sem aflaga hefir farið hjá honum, svo að ekki verði til stórvansa í löggjöfinni. Ég hefi reynt að gera mér nokkra grein fyrir, hverra tekna sé von í ríkissjóðinn af þessum nýju sköttum, og komizt að þeirri lauslegu niðurstöðu, að nýju skattarnir nema alls um eða yfir 2 millj. króna. Heildarblærinn á fjármálastjórninni er þessi: Það er hvergi reynt að spara. Það er hinsvegar leitazt við að leggja svo háa nýja skatta á þjóðina, að jöfnuður sýnist á tekjum og útgjöldum fjárl. Ég segi sýnist, vegna þess, að þegar skattaæðið keyrir svo úr hófi sem nú er orðið, má telja fullvíst, að sumir skattarnir bregðist að meira eða minna leyti. Þetta ber vott um, að fjmrh. skilur ekki, hversu komið er högum þjóðarinnar. Hann virðist álíta öllu borgið, meðan hægt er að kreista út úr skattþegnunum það, sem stj. þarf til þess að geta leikið sér með fjármuni ríkissjóðs eftir geðþótta. Slíkt skattaæði, slíkur feigðardans á rústum lamaðs og lémagna atvinnulífs endar auðvitað í alveg fyrirsjáanlegu bráðu gjaldþroti ríkis og einstaklinga. Það er ákaflega sorglegt, að einmitt á þessum örlagatímum, þegar þjóðinni reið lífið á, að fjármálastjórnin yrði einbeitt, sterk og hugrökk, þá skyldi til forystu veljast óreyndur unglingur, sem að vísu kann vel að fara með tölur og er tvímælalaust reikningsglöggur, en skortir auðvitað allt það samband við lífið og raunveruleikann, allan þann dýpri skilning á þörfum og getu þjóðar sinnar, sem telja má von um, að hann búi yfir eftir 20-30 ár, auðnist honum líf og heilsa. - Slík forysta stýrir ekki lukku. Það má afsaka þennan unga mann þótt óvenjuleg framhleypni og valdafíkn hafi afvegaleitt hann upp í ráðherrasess, einmitt af því hann skortir lífsreynslu. Flokkurinn, sem lét eftir þessum hégómagjarna ungling, á sér engar afsakanir. Samfara skattaæðinu virðist einokunarstefnan fara hamförum á Alþingi. Hefir stj. og lið hennar borið fram fjölda frv. um nýjar einokanir, á smáu og stóru. Ætla ég hér aðeins að víkja með örfáum orðum að einu af þessum frumv., svona rétt til að sýna andann, sem yfir vötnunum svífur. Það er frv. um heimild handa ríkisstj. um einkasölu á bifreiðum, mótorvélum, rafmagnsvélum, rafmagnsáhöldum og efni til raflagninga. Í l.gr. þessa frv. eru nánar tilgreindar allar þær vörur, sem ríkisstj. með frv. er heimilað að taka einkasölu á, og þær vörur eru feiknalega margar. Í 2. gr. frv. er svo sagt, að „ríkisstj. er heimilt að taka einkasölu á einum framantalinna vöruflokka án þess að hinir fylgi með, og henni er einnig heimilt að taka einkasölu á einstaka tegund innan vöruflokka þeirra, sem í 1. gr. getur, án þess að tekin sé einkasala á þeim öllum“. Frv. þetta er flutt af formanni sósíalistaflokksins, eftir tilmælum fjmrh., og það er alveg sérstaklega eftirtektarvert, að í grg. þessa frv. er ekki svo mikið sem einu orði minnzt á, hverjar tekjur það muni færa ríkisstj., né heldur hver áhrif það hafi á hagsmuni almennings í landinu. Að sósíalistar, eins og þeir, sem að þessu frv. standa, flytja frv. um einkasölu á ákveðinni vörutegund og láta máli sínu til stuðnings fylgja grg. og skýrslu um tekjur ríkissjóðs af frumvarpinu og áhrif þess á hagsmuni almennings, verða auðvitað andstæðingar einokunarstefnunnar að sætta sig við og telja eftir atvikum eðlilegt. En frv. eins og þetta, um einkasölu á ótölulegum grúa af vörum, flutt inn á Alþingi án allrar greinargerðar, stefnir nærri því að vera hneyksli, og ekki sízt þegar þess er gætt, að frv. gefur ríkisstj. heimild, sem hún getur notað að öllu, miklu, litlu eða engu leyti, rétt eftir því, sem henni þykir henta. - Hér á landi eru nú hundruð og jafnvel þúsundir manna, sem eiga framfærslumöguleika sína alveg undir því, hvort ríkisstj. eða sá ráðh., er þetta heyrir undir, þóknast að nota þessa heimild. Hafa menn nú gert sér grein fyrir, hvaða vald ráðherra er fengið í hendur með slíkri heimild? Hvernig löggjafinn svo að segja afhendir slíkum manni umráð yfir fjármunum og atvinnu ótölulegs fjölda af borgurum í landinu? Og hafa menn gert sér grein fyrir því, hvernig hægt er að misnota slíka heimild? Það er langt fyrir neðan allt velsæmi að flytja slík mál inn á hið háa Alþingi. Hitt er svo alveg auðljóst, að ríkissjóður, sem kominn er í mestu fjárþröng vegna óhófseyðslu sósíalista og Framsóknar á fyrri valdaárum þeirra, hefir náttúrlega engin tök á því að byrja að reka verzlun með þessar vörur, því til þess þarf margar millj. króna, sem ekki verður að telja líklegt, að nokkur gerist til að lána ríkisstj. eins og nú standa sakir. Það er þess vegna alveg sama, frá hvaða sjónarmiði þetta frv. er skoðað, það er og verður blettur á Alþingi og þeim, sem það hafa flutt inn á þingið. Þetta eru drættir af ófagurri ásjónu, sem þó ófríkkar, ef við er bætt. Tilraunir þær, sem hafðar eru í frammi á Alþingi til þess að nota hinn hæpna og ranglega fengna þingmeirihluta, sem stj. styðst við, til þess að brjóta á bak aftur það vald, sem lýðræðislega réttkosinn meiri hluti bæjarstjórnar Reykjavíkur að lögum og samkv. stjórnarskránni hefir um stjórn og meðferð málefna Reykjavíkurbæjar, eru víst alveg einsdæmi í þingsögunni. Nægir í því sambandi að minna á frumvörpin um vinnumiðlun og verkamannabústaði, sem bæði sýna fádæma ofbeldis- og kúgunarhneigð stjórnarliðsins. Við þetta ætla ég svo bara að bæta einni hrukku. Það eru frumvörp þau, sem stjórnarliðar bera fram eingöngu í því skyni að bægja frá atvinnu stjórnmálaandstæðingum sínum. Þau frv. eru mörg, svo sem frv. hv. 2. þm. Reykv. (Hv) um að bola Jóni frá Stóradal frá stjórn Kreppulánasjóðs, frv. fjmrh. um gjaldeyrisverzlun, sem hefir þann aðaltilgang að bægja hv.þm. V.-Húnv. úr gjaldeyrisnefnd, frv. þm. Ísaf. (FJ), sem fyrst og fremst miðar að því að bola Sveini Benediktssyni og Jóni Þórðarsyni úr stjórn Síldarverksmiðju ríkisins, frumv. um breyt. á útvarpslögunum, í því skyni að koma Helga Hjörvar frá formennsku útvarpsráðsins, vinnumiðlunin, er ég áðan drap á, sem ætluð er til höfuðs Gunnari Benediktssyni, o. fl. o. fl. Hv. hlustendur hafa sjálfsagt veitt því eftirtekt, að ég hefi leitt hjá mér að tala um eitt aðalhneykslismál þingsins, rauðku-frumvarpið svokallaða. Þetta stafar bæði af því, að um það mái fóru fram allítarlegar útvarpsumræður nú nýverið, en auk þess hefir nú neðri deild samþykkt, að Sjálfstfl. gefist kostur á að nefna tvo menn í nefndina. Noti flokkurinn þann rétt, skal ég lofa því, að allfruntalega skal verða kippt í tauminn, svo Rauðka lulli út af þjóðnýtingarbrautinni og í áttina til annarar skrifstofu, sem aðaltamningamaður Rauðku situr á. Þar munum við sjálfstæðismenn rannsaka, hvers vegna olían er helmingi dýrari hér en í nágrannalöndunum. Þaðan munum við svo halda á Rauðku, þangað sem geymdar eru upplýsingar um það, sem almenning til sjávar og sveita varðar, upplýsingar, sem til þessa hafa aðeins verið skoðaðar gegnum rauð gleraugu. Ég neita því ekki, að margan sjálfstæðismann hálflangar að fá sér sprett á Rauðku. Með fáum dráttum hefi ég nú leitazt við að bregða upp mynd af ríkisstj. og Alþingi. Hún sýnir að stjórnina skortir ef til vill ekki dugnað. Óhófleg og hlutdræg fjáreyðsla, nýir skattar, nýjar einkasölur, sem svipta fjölda andstæðinga atvinnu, lítilmótlegar tilraunir til þess með sérstakri löggjöf og ákvæðum fjárlaga að ná sér niðri á þeim andstæðingum, sem stjórnarliðar bera þyngstan hug til, og samtímis á sama hátt að hagna samherjum, allt er þetta dugnaður fyrir sig, dugnaður þeirrar stj., sem skortir lífsreynslu og alla yfirsýn yfir þjóðmálin, dugnaður flokksstjórnar, en ekki þjóðstjórnar, dugnaður, sem leiðir til heiftar og bölvunar, en ekki friðar og blessunar, af því hann lætur stjórnast af ógöfugum hvötum. Þetta er myndin af stjórninni og liði hennar. Sjálfstfl. hefir auðvitað reynt að standa gegn óþrifunum. Af því spinnast deilur, og stundum harðar. Það getur hver sem vill láð okkur. Við munum ekkert tillit taka til þess, heldur verjast með öllu löglegu móti, og berjast þar til yfir lýkur og sigur er fenginn. Samtímis hefir Sjálfstfl. tekið forystuna í þeim málum, sem þjóðin á lífsframfæri sitt undir, að vel leysist og giftusamlega, hversu sem til tekst um að knýja stjórnarliðið til fylgis. Í örfáum orðum ætla ég að lokum að bregða upp annari mynd, mynd af þjóðinni okkar og högum hennar. Fyrir tveim árum fór fram rannsókn á hag bændanna. Hún leiddi til þess, að Alþingi samþykkti tólf millj. króna fjárframlag til bjargar þeim bágstöddustu. Enn er þó allt í óvissu, og þó raunar heldur voða um fjárhagsafkomu bænda, þar eð búskapurinn ber sig ekki. Milliþinganefndin í sjávarútvegsmálum hefir nú upplýst, að ennþá verr eru útvegsmenn farnir. Hálfum öðrum miljónatug hafa þeir tapað síðustu 5 árin, og standa nú uppi eignalausir með óarðbæran atvinnurekstur. Hér við má bæta fátækum verkalýð og illa höldnum embættismönnum. Þá sjá menn þjóðarauðinn, þó að því viðhættu, að skuldir okkar erlendis eru orðnar milli 90 og 100 millj. króna, en nýjar geigvænlegar utanaðkomandi hættur steðja að þjóðinni, svo að allt má heita í óvissu um sölu framleiðsluvörunnar. Sjá nú ekki allir menn, hver voði leiðir af því, að ríkisstj. hegðar sér eins og grimmúðug flokksstjórn. Skilja ekki allir nauðsyn þess, að valdhafarnir komi fram með fullum skilningi á og samúð með hagsmunum allrar þjóðarinnar, einnig andstæðinganna, til þess þannig að afla sér trausts og skapa sér aðstöðu til að efla til samstarfs alla beztu krafta þjóðfélagsins í baráttunni fyrir lífi og frelsi þjóðarinnar, þeirri baráttu, sem ekki getur endað nema á einn veg, ef valdhafarnir sjá ekki að sér. Sú ríkisstj., sem nú fer með völdin, hefir enn ekki sýnt hinn allra minnsta skilning á þessu. Hún hagar sér eins og harðvítug flokksstjórn á tímum ársældar og velfarnaðar. Ég geri þó skyldu mína, þegar ég aðvara hana og segi: Bæti ríkisstj. ekki ráð sitt í einu og öllu, þá er það ekki slys, sem bíður þjóðarinnar, heldur sjálfsmorð.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Herra forseti! Hv. 10. landsk. hefir nú haldið hér allt að því klukkustundarræðu og mest deilt á mig, eða þau mál, sem ég hefi til meðferðar í ríkisstj., og mun ég því aðallega snúa mér að því að svara honum nokkrum orðum. Viðvíkjandi ræðu hv.þm. G.-K. er það að segja, að hún var nú meira svona hávaði heldur en innihald. Hefir hann þó setið við heima hjá sér á annan dag að semja hana og ekki mætt hér á þingfundum.

Menn eru ekki vanir að hæla sér af því, þó andstæðingar þeirra séu veikir

. Og þetta er nú árangurinn. Það var gaman að heyra hv. 10. landsk. tala um hið mikla fylgi Bændafl., og mun það verka skoplega á alla tilheyrendur. Við útvarpsumræðurnar í vor, rétt fyrir kosningarnar, taldi þessi flokkur, að hann mundi eiga alveg vís eitthvað átta eða níu þingsæti. En nú vita allir, að það er litið á þennan flokk sem steindauðan flokk, og ekki tekið neitt mark á honum, nema hvað menn þurfa öðruhverju að hrekja þau ósannindi, sem koma frá þeim mönnum, sem halda uppi að því er kallað er flokksstarfsemi. Hv. þm. minntist á samninginn milli Framsfl. og Alþfl. Það, sem hann sagði um þann samning, hefir allt verið margendurtekið af stjórnarandstæðingum, bæði í blöðum og umr. hér á Alþ., m. a. við síðustu útvarpsumræður, og var það þá allt hrakið. Það vita allir menn, að tilgangurinn með þessu af Bændafl. hálfu, er sá, að reyna að vekja tortryggni gagnvart okkur framsóknarmönnum í sveitum landsins. Bændaflokksmennirnir hafa sama hlutverk og Morgunblaðið, að reyna að læða þeirri trú inn hjá bændum, að framsóknarmenn séu algerlega háðir jafnaðarmönnum. Aftur hefir vísir, eins og bent var á í síðustu útvarpsumr., það hlutverk að benda jafnaðarmönnum á, að þeir séu ánauðugir þrælar hjá Framsóknarfl. Sannleikurinn er vitanlega sá um þennan sáttmála, sem gerður var milli Framsfl. og Alþfl., að þar er tekið tillit til beggja flokkanna, eða þess fólks, sem þessir flokkar vinna fyrir, tekið tillit til alls vinnandi fólks, bæði til sjávar og sveita. Í þessum sáttmála er talað um að skipuleggja kjötsöluna og mjólkursöluna, koma vaxtakjörum bænda í betra horf og lengja lánstímann, koma upp samvinnubyggðum og margt og margt fleira. Annars hafa farið fram svo miklar blaðadeilur um þetta atriði og svo rækilega verið svarað af hálfu stjórnarflokkanna, að ég sé ekki ástæðu til að eyða mínum stutta tíma til þess að hrekja sérstaklega það, sem hv. 10. landsk. sagði um það. Hv. 10. landsk. reyndi að koma þeirri tortryggni inn hjá bændum úti um land, að við hefðum ekki skipað mann frá Búnaðarfélaginu í kjötsölunefndina af óvináttu við bændur. Sannleikurinn er sá um skipun þessarar nefndar, eins og hv.þm. veit vel sjálfur, að einn maður er skipaður í hana frá S. Í. S., einn frá Kaupfélagi Borgfirðinga og Sláturfélagi Suðurlands, tveir eru skipaðir af hálfu neytenda, annar tilnefndur af Alþýðusambandinu og hinn af Iðnsambandinu, og einn er skipaður af ríkisstj. Það hefir verið reynt að koma því inn hjá mönnum, þó ekki hafi það sérstaklega verið reynt nú, að bændur hafi tapað valdi sínu í nefndinni vegna þess að ekki var skipaður í hana maður frá Búnaðarfélaginu. Ég ætla nú að nota tækifærið til þess að sýna fram á, hvað óheyrileg blekking þetta er. Það er vitað, að bændur hafa fulltrúa að meiri hluta í nefndinni. Þeir hafa Jón Ívarsson, Jón Árnason og Helga Bergs. Þeir hafa það, sem máli skiptir, meiri hlutann, valdið í nefndinni, þrjá menn af fimm. Neytendur voru aðeins látnir hafa tvo menn í nefndinni. Þeir hafa það vald, sem sjálfsagt var og nauðsynlegt að þeir fengju, til þess að sýna þeim sem fyllsta sanngirni og til þess að tækist að leysa málið. Því einmitt um leið og neytendur fá að kynnast því, með því að taka þátt í störfum nefndarinnar, að bændur þurfa í sannleika að fá þetta verð fyrir kjötið, þá taka þeir þessum ráðstöfunum betur. Ósanngirni sú, sem fram kemur af hálfu Bændafl., hefði ekki orðið til annars en eyðileggja málið, sprengja samkomulagið og sigla öllu í strand. Þá kom fram hjá hv. 10. landsk. ádeila viðvíkjandi því, að ég hefði ekki staðið nægilega í ístaðinu að því er snerti kjötverðlagið. Hann minntist á verðuppbót á þessu ári. Því var ekki þessi hv.þm., sem áður var landbrh., búinn að gefa út auglýsingu um, að verðuppbót skyldi greidd? Hann gat það vel, þó ekki væri komin sérstök beiðni um það. Annars var þetta auðsjáanlega borið fram í blekkingarskyni, eins og svo margt annað hjá þessum hv.þm., því hann veit ósköp vel, að það er búið að afgreiða þetta mál í ráðuneytinu og að uppbótin verður greidd út í næsta mánuði. „Ég vildi spyrjast fyrir um, hvað þessu liði“, sagði hv.þm. Hann hefir e. t. v. hugsað, að ég mundi gleyma að svara fyrirspurninni og hann gæti þannig komið inn hjá einhverjum, að uppbótin yrði ekki greidd. Þá vildi hv.þm. smeygja því inn hjá mönnum, að kjötið mundi hafa hækkað, þó engar ráðstafanir hefðu verið gerðar af hálfu hins opinbera. Aðrar eins blekkingar minnist ég ekki að hafa heyrt. Þegar hv.þm. í næstu setningu sagði, að verðið á útlenda markaðinum hefði lækkað, a. m. k. á haustmarkaðinum, hvað sem verður þegar kemur fram um áramót. Vitanlega hefði kjötið þess vegna streymt á innlenda markaðinn, framboðið orðið meira heldur en nokkru sinni áður og verðið hrapað niður. Þá minntist hv.þm. á það, sem einnig kom fram í síðustu útvarpsumræðum, að kjötverðið hefði ekki verið hærra í ár.

Í september í ár

. Hefði ekki verið hærra í september í ár heldur en í fyrra, sagði þessi hv.þm., en sá, er síðar talaði, sagði aðeins, að kjötverðið hefði ekki verið hærra í ár. En af hverju stafar þetta? Það stafar af því, að kjötverðlagsnefnd hefir tekizt að minnka smásölu- og heildsölukostnaðinn næstum því sem verðuppbót bændanna nemur. Þess vegna sýna skýrslur um smásöluverð svipað verðlag eins og í fyrra, þó vitað sé, að bændur, a. m. k. hér í grennd, fá 20 til 30 aurum hærra verð fyrir kg. af kjötinu heldur en í fyrra. Þetta er því samskonar tilraun til að smeygja inn hjá mönnum blekkingum. Þá minntist hv.þm. á, að kjötverðið á erlendum markaði mundi verða lágt, og því hefði hann fyrir fáum dögum flutt till. um það í Ed., að greidd yrði uppbót á útflutt kjöt, og sett væri inn í kjötsölulögin heimild til að greiða hana úr ríkissjóði. Þar er sama aðferðin, sem höfð var í sambandi við þessa till., eins og viðhöfð er yfirleitt af Bændafl. í svo að segja hverju máli hér á þingi. Þremur dögum áður en þessi till. kom fram hafði ég skýrt frá því hér í Nd., að ég væri þegar byrjaður að láta rannsaka, í samráði við þá menn, sem bezt þekkja til markaðsins erlendis, hvernig hægt væri að bæta upp verðið á erlenda markaðinum til viðbótar verðjöfnunargjaldinu. Vitanlega var till. felld; ég kann ekki við að taka við slíkum yfirboðum, sízt þegar svo stendur á sem þarna, að fella átti till. inn í kjötsölulögin, þar sem hún átti ekki heima, og án þess að séð væri fyrir nokkrum tekjum á móti. En það er einmitt einkennið á öllum þessum yfirboðum Bændafl., að ekki er séð fyrir neinni tekjuöflun til að mæta útgjöldunum, sem af þeim mundi leiða, og skal og seinna koma að því, hvers vegna svo er. Það mun e. t. v. sjást innan skamms, hverjum tökum Framsfl. tekur kjötverðið, og hvernig verður snúizt við því máli. Hann mun ekki þurfa aðstoð Bændafl. til þess að leysa það mál, enda fer vel á því, eins og þessi hv.þm. stóð í ístaðinu meðan hann fór með mál landbúnaðarins, er ég einnig kem að síðar. Þá minntist hv.þm. á, að mjólkurverðið hefði verið lækkað. Skipulagning mjólkursölunnar kæmi neytendum einum til góða, framleiðendur fengju ekki neitt. Ég þóttist alveg viss um, að þessi skröksaga kæmi hér fram í kvöld, og þess vegna fékk ég mann, sem er nákunnugur þessum málum, Pál Zóphóníasson, til þess að reikna þetta út fyrir mig, og er ég með tölurnar hér fyrir framan mig. Hann hefir reiknað út, að sú lækkun, sem tekizt hefir að fá á útsölukostnaði síðan lögin komu í gildi, nemur allt að því 4 aurum á lítra. Þá hefir hann reiknað út, að það, sem neytendur græða á þessu gegnum verðlækkunina til nýárs, eru 9311 kr. En það, sem framleiðendurnir græða til nýárs, nemur 14203 kr. Það er vitanlegt, að vegna laganna tókst að lækka sölugjöld búðanna, og það er ekki nema eðlilegt, að það komi báðum aðilum að gagni, sérstaklega með tilliti til þess, að gera þurfti lögin vinsæl, svo sem ráðizt hefir verið á móti þeim af blöðum sjálfstæðismanna og meira að segja af blaði Bændafl. Till., sem borin var fram í Ed. um að bændur ættu að fá a. m. k. svo mikið, að framleiðslan bæri sig, var vitanlega borin fram sem fleygur, til þess að reyna að koma á illu samkomulagi milli framleiðenda og neytenda, og þess vegna var hún felld. Þá er það viðvíkjandi landbúnaðarlánunum. Það var að heyra á hv. 10. landsk., að þær till., sem landbn. hefir borið fram viðvíkjandi þeim, væru ekki að öllu leyti frá ríkisstj. Þetta er rangt, till. eru að öllu leyti frá ríkisstj. Þær gera ráð fyrir þeirri skipun á landbúnaðarlánum, að vextir af þeim verði 5%, og jafnframt a. m. k. öll aðallánin verði lengd um 10 ár, sem svarar til um 2% lækkun á afborgunum árlega frá því, sem er. Það er rétt, að Bændafl. hefir borið fram í þessu máli svokallað yfirboð. Hann hefir komið fram með till. um, að ríkissjóður greiði vaxtatillag, allt að 2% af veðlánum landbúnaðarins, þannig að vextirnir komist niður í 4½%, en jafnframt því er ekki gerð nein tilraun til að lengja lánin og koma á þau betra skipulagi. Einnig verður að benda á, að ekki er í sambandi við þetta yfirboð, fremur en önnur yfirboð þessa flokks, gert ráð fyrir neinni tekjuöflun til þess að standast þessar greiðslur. Þá minntist sami hv.þm. á það, að dregið hefði verið úr framlögum til landbúnaðarins í fjárlfrv. nú frá því sem verið hefir undanfarin ár. Af öllum þeim ósannindum, sem borin voru fram í ræðu hv.þm., eru þetta einhver þau allra ósvífnustu. Þetta er æðimikil dirfska, þegar hv.þm. veit, að hægt er að lesa upp úr frv. hækkaðar tölur, og það skal ég gera þegar í stað. Þegar borið er saman við fjárlögin fyrir árið 1934, er hækkunin á framlögum til landbúnaðarins þessi; Til verkfærakaupasjóðs, algerlega nýr liður, sem hv.þm. hafði aldrei dugnað í sér til þess að taka upp meðan hann var landbrh., 65 þús. krónur. Til Byggingar- og landnámssjóðs 100 þús. kr. hækkun. Til skipulagningar afurðasölunnar 20 þús. kr. Til nýbýla af atvinnubótafé 100 þús. kr. Hækkun á vegafé, sem næstum allt fer í sveitir landsins, 270 þús. kr. Símafé 30 þús. kr. Samtals er hækkun á fé til landbúnaðarins í fjárl. fyrir árið 1935, ef miðað er við fjárl. fyrir 1934, 585 þús. kr. Er nú hægt að hugsa sér öllu fífldjarfari ósannindi heldur en þetta, sem hv.þm. bar fram? Og svo er þessi hv.þm. að telja það eftir, þó að atvinnubótaféð hafi verið hækkað um 200 þús. kr., þar sem ákveðið hefir verið að setja helming af því í nýbýli. En það væri nógu gaman, um leið og ég er búinn að jarða allrækilega þessar staðhæfingar, þessar tilraunir, sem hv.þm. hefir gert til að deila á ríkisstj. fyrir þau verk, sem hún hefir sérstaklega með höndum, að verja nokkrum mínútum til þess að sýna mönnum dálitla mynd af störfum þessa hv.þm. á meðan hann var ráðh. Það væri dálítið gaman að líta á, hvernig hann hefir þá hagað sér í skipulagningarmálinu. Hann fékk, samkv. l. nr. 90 frá 1933, heimild til þess að skipuleggja kjötsöluna, og hann notar ekki heimildina, þessi hv.þm., sem þá var landbrh. Hann horfði á samkeppnina um kjötsöluna hér í bænum, horfði á kjötið lækka í verði dag frá degi, horfði á það, að kaupmenn keyptu kjöt austur í sveitum fyrir 5 aurum lægra verð hvert kg. en á opinberum markaði, og samt notar hann ekki þessa heimild. Hann hefir aldrei getað varið þetta með neinu, hvorki hér á hæstv.Alþ. né á neinum öðrum vettvangi, þegar þetta hefir verið borið á hann. En hvers vegna notaði hv.þm. ekki þessa heimild? Vegna þess, að hann vissi, að slíkt verk mundi verða óvinsælt hjá þeim stjórnmálaflokki, sem hann vann með og sem hafði framar öllum öðrum stjórnmálaflokkum þann milliliðagróða, sem núverandi stj. hefir tekið af þessum mönnum með skipulagningu kjötsölunnar. Hv. fyrrv. ráðh. var svo hræddur um ónáð þess flokks fyrir það verk, að hann þorði ekki að hreyfa sig til að nota heimildina. Hvernig hagaði þessi fyrrv. ráðh. sér í mjólkurmálinu? Var það mál ekki drepið á milli handanna á honum í Ed. af þeim flokki, sem aðallega vann með þessum hv.þm. sem ráðh.? Hv. fyrrv. ráðh. hefir viðurkennt, að mjólkurl. hafi verið orðin þannig, þegar þau fóru út úr Ed., að það hafi verið ómögulegt að framkvæma þau, vegna þess, að búið var að taka burt úr þeim aðalatriði þeirra. Þetta viðurkenndi hv.þm. tvisvar sinnum undir umr. í Ed. Þannig stóð þessi hv.þm. sig, þegar hann var landbúnaðarráðh., bæði í kjötsölu- og mjólkursölumálinu. Viðvíkjandi þeirri n., sem starfað hefir að undirbúningi þessara mála, má segja nákvæmlega hið sama um hv.þm., að það er ekki honum að þakka, þó að hann neyddist til að skipa n. til þess að rannsaka þessi mál. Flokksþing Framsfl. og Samb. ísl. samvinnufél. neyddu hann til þess. Með hangandi hendi skipaði fyrrv. ráðh. svo þessa n., að vísu snemma á árinu, en hún kom ekki nema einu sinni saman á fundi þangað til eftir kosningar. En þá var keppzt við að koma fram með till., ekki till. frá þessum ráðh., sem þá var. Nei, till. frá Samb. ísl. samvinnufélaga voru að öllu leyti lagðar til grundvallar í þessari n., því að engar till. komu frá þáv. landbrh., hv. 10. landsk. Vitanlega hefði hann getað verið margoft búinn að gefa út fullkomin bráðabirgðalög um kjötsöluna tímans vegna í sinni ráðherratíð, ef hann hefði haft nokkurn áhuga á því, m. ö. o. ef hann hefði ekki unnið með þeim flokki, sem hafði þannig afstöðu gagnvart afurðasölumálinu eins og skýrt hefir komið fram nú eftir að skipulagning afurðasölunnar hefir verið ákveðin. Þessi hv.þm. varð til þess að kljúfa Framsfl. vegna þess, að hv.þm. vildi ekki leysa afurðasölumálið með Alþfl., eins og hann vildi ekki heldur viðurkenna Alþýðusamband Íslands sem samningsaðila í kaupgjaldsmálum. En nú er það greinilegt og allur landslýður veit það, hver afstaða Sjálfstfl. var gagnvart þessu máli. Aldrei nokkurn tíma hefir um nokkurt mál verið skrifað jafnhatramlega og skrifað var á móti þessu máli í blöðum Sjálfstfl., þess flokks, sem hæstv.fyrrv. ráðh. tók höndum saman við og klauf Framsfl., vegna þess að hann vildi ekki leysa þetta mál á þann hátt, sem við vildum. Skrifin um þetta í blöðum Sjálfstfl. verða kannske lesin upp síðar við þessar umr. En hitt er þó ennþá verra, að blað þessa hv.þm. hefir notað sömu aðferð til þess að reyna að tortryggja afurðasölumálið eins og blöð Sjálfstæðisflokksins. Má í því blaði, Bændaflokksblaðinu Framsókn, benda á grein um eignarnám, sem er einhver ljótasta tilraun, sem gerð hefir verið til þess að vekja tortryggni í garð þessa máls. En það, sem sérstaklega einkennir alla framkomu þessa hv.þm. í þessu máli, og, sérstaklega nú í seinni tíð, eftir að hann komst í minni hl., það er m. a. það, að í sambandi við allar þessar heimildir, sem hann vill láta veita til þess að greiða úr ríkissjóði verðuppbót á kjöti, vaxtatillag, tillag til að koma upp nýbýlum, að upphæð 250 þús. kr., aukið tillag samkv. jarðræktarl. - í sambandi við allar þessar heimildir kemur það fram, sem ég ætla að biðja alla að taka vel eftir, að alstaðar vantar till. um að auka tekjur ríkissjóðs til þess að hægt sé að framkvæma allt þetta. En það eru einmitt tekjuliðirnir, sem allt veltur á um það, hvort framkvæmd útgjaldanna sé möguleg í þessu sambandi. Ég vil nú varpa fram þessari spurningu: Með hverju eiga bændur að afla tekna til þess að geta fengið þau framlög, sem lagt er til, að þeir fái í frv. hv.þm.? Hin fátæka bændastétt á að vinna að því með þeirri stétt, sem líka er fátæk, að jafna hag einstaklinganna í þjóðfélaginu. Einmitt þetta er starfsstefna núv. stj. En að allar till. vantar um tekjuliði til þess að standast útgjöld af framlögum þeim öllum, sem hv. 10. landsk. gerir till. um, kemur af því, að hv.þm. og hans bandamönnum er ómögulegt að vilja, að hækkaðir verði beinir skattar til að bæta kjör vinnandi stéttanna í landinu. Ef athuguð er deilan, sem staðið hefir í Danmörku og risið hefir um það sérstaklega, hvernig eigi að bæta kjör landbúnaðarins, þá verður maður þess brátt var, að deilan er ekki um það, hvernig pappírsheimildir eigi að gefa stj. um framlög til þess, heldur um hitt, hvar eigi að taka peningana til þess að bæta lánakjör bænda. Þessar deilur hafa þar staðið óslitnar í hálft ár. En það er einmitt þetta höfuðatriði, sem hv.þm. gengur svo rækilega framhjá, að hann minnist ekki einu orði á tekjuöflunarmöguleikana, og þessi stóra synd fulltrúa Bændafl. er í mjög nánu sambandi við það, að vitanlega var aldrei hægt að leysa afurðasölumálið með hjálp sjálfstæðismanna. Mér er sagt, að minn ræðutími sé nú þrotinn að sinni. Verð ég því að segja það síðar, sem ég þarf við þetta að bæta. - Góða nótt!

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég ætla ekki að eyða mínum ræðutíma í að kroppa í það, sem eftir er af hv. 10. landsk.þm., eftir að forsrh. hefir gert honum þessi skil. En ég get þó, ekki komizt hjá því að benda á það, sem mér virtist vera undarlegast í ræðu þessa hv.þm. Að öðru leytinu vítir hann stj. harðlega fyrir það, hve hún sé ákaflega smátæk á fjárveitingar til bænda. Það væri svo sem einhver munur með hann og blessaðan Bændafl. Þeir ætluðu ekki að klípa við neglur sér framlög til hagsbóta fyrir bændur. Á hinn bóginn veitir hann svo stj. ákúrur fyrir það, hve hún sé örlát á fé til verkamanna og þeirra, sem í kaupstöðunum búa; segir, að stj. hafi svo sem nóg fé til atvinnubóta og til að leggja fram til sundhallarinnar. Hvað fyrir hv.þm. vakir með slíkum fullyrðingum sem þessum, er augljóst. Það er ekkert annað en að reyna að ala á ríg og tortryggni á milli þeirra, sem búa við svipaðan hag, og sumir eru búsettir í sveif, en aðrir við sjó. Þetta er einhver allra leiðinlegasti þátturinn í íslenzku stjórnmálalífi, sem er því miður ekki nýr, því að hans hefir orðið vart hjá samherjum þessa hv.þm., sjálfstæðismönnum, og hjá samflokksmönnum hv.þm. Af þeim, sem hæst hafa talað í Sjálfstfl., hefir verið reynt að lauma inn hjá fólki þeirri hugmynd, að hagsmunir þessara stétta rekist á, og að dylja það, að hagsmunir þeirra stétta hljóti að fara saman. Kenningin um, að hagsmunir þeirra stétta rekist á, er hin hættulegasta villukenning, sem hægt er að bera fram í stjórnmálum, hvort heldur er hér á landi eða annarsstaðar. Vil ég svo víkja nokkrum orðum að bandamanni hv. 10. landsk., hv.þm. G.-K. Um ræðu hv.þm. G.-K. vil ég segja það, að ég hefi aldrei heyrt slíka eldhúsræðu fyrr á æfi minni. Sumpart tók hann í streng með hv. 10. landsk. og lét í veðri vaka, að það, sem stj. hefir nú gert, og mér skilst, að hann áliti vel gert, það hefði stj. gert fyrir atbeina og forsjá Sjálfstfl., t. d. að setja bráðabirgðal. um kjötsöluna og mjólkursöluna. Öllu betri viðurkenningu er ekki hægt fyrir stj. að fá fyrir því, að eitthvert verk sé vel gert, heldur en þá, að andstöðuflokkar hæli sér af því á eldhúsdegi, að þeir hafi ætlað sér að gera hið sama, ef þeir hefðu náð völdum, og hafi átt þátt í upptökum málsins. Það er óvanalegt á eldhúsdegi, að andstæðingar stj. reyni að hnupla frá henni því, að hafa átt upptök þeirra mála, sem hún reynir að koma fram. En annað atriði er þó enn eftirtektarverðara, sem fram kom í ræðu hv.þm., og mér finnst að stj. ætti að vera honum þakklát fyrir að hafa dregið svo rækilega fram, a. m. k. er ég sem atvmrh. honum þakklátur fyrir það. Hv. þm. lýsti því með sterkum orðum, hversu högum atvinnuveganna væri nú háttað. Ég skal taka undir það, að ég er hv.þm. fyllilega sammála um, að ástandið sé slæmt í þessu efni. Hv þm. talaði um, að sjávarútvegurinn væri illa kominn. Hann talaði einnig um, og það réttilega, að hagur bænda sé sá, að þrátt fyrir þá miklu hjálp, sem talið er, að þeim hafi verið veitt með kreppulöggjöfinni, og þær býsna miklu fórnir ríkissjóðs vegna þeirrar löggjafar, þá sé ákaflega dimmt fram undan, a. m. k. í bili, um rekstrarafkomu þessa annars aðalatvinnuvegar þjóðarinnar. En aðalatriðið í hans ræðu var viðkomandi því máli, sem hann telur sig bæran um að dæma, ástandinu í sjávarútvegsmálum okkar og sölu á sjávarafurðunum. Þó að hann viðurkenndi, að ástandið væri ófagurt á ýmsum sviðum atvinnulífsins, þá komst hann að þeirri niðurstöðu, að ástandið væri þó hvergi ófegurra en einmitt þar. Hann sagði, sem sennilega er rétt, að ef dæma mætti eftir skýrslu mþn. í sjávarútvegsmálum, þá væri nú svo komið hag sjávarútvegsins, að nærri liggi, að standist á skuldir hans og eignir, ef tekið er tillit til útgerðarinnar yfirleitt. Við þetta bætir hann svo réttilega, að útlitið með rekstrarmöguleika sjávarútvegsins sé ekki glæsilegt, og að h. u. b. þriðji hluti af fiskframleiðslu okkar, miðað við framleiðslu undanfarinna ára, verði óseljanlegur, a. m. k. í þeim löndum, þar sem við höfum selt okkar saltfisk. Ég get sagt það sem atvmrh., að ég get verið þessum hv. andstæðingi stj. þakklátur mjög fyrir það, að hann eyddi tíma sínum hér í kvöld til þess að sýna þjóðinni fram á, hvílíkir geypiörðugleikar það eru, sem mættu ríkisstj. strax er hún tók við völdum, nú fyrir h. u. b. 4½ mánuði. Ég fagna því, að þjóðin gerir sér þetta ljóst. Það sér hver heilvita maður, að ekki er hægt að ásaka núv. stj. um það, hvernig komið er í okkar sjávarútvegsmálum. Þar eiga einhverjir aðrir sök á, ef um sök er að ræða í því sambandi. Það er því engan veginn eldhúsumræðnaefni gagnvart þeirri stj., sem nú situr, hvernig ástandið er í þessu efni. En stj. fær aftur á móti það hlutskipti, að mæta örðugleikunum og gera það, sem hún telur rétt, til þess að þjóðin geti staðizt þá raun, sem núv. ástandi hlýtur að fylgja. Ti1 þess þarf giftu, ef vel á að lánast. En svo þakklátur sem ég er hv.þm. fyrir að hafa bent áheyrendum á þetta, get ég þó ekki neitað því, að mig furðar nokkuð á þessu, sérstaklega ef um eldhúsbragð eða keim var að ræða að ræðu hv.þm. þá mátti það ekki á annan veg skilja en þann, að hann vildi gera eldhúsdag að þeim mönnum, sem allt að þessum degi eru hinir eiginlegu stjórnendur stórútgerðarinnar og fisksölunnar í landinu. Ef um sök er að ræða viðvíkjandi því, hvernig ástand sjávarútvegsins er nú hér hjá okkur, sem ég fullyrði ekki að sé, þá ber vitanlega hvergi að leita að henni annarsstaðar en hjá þessum mönnum, sem farið hafa með saltfiskverkun og útflutning fiskjar og hafa ráðið yfir stærsta útgerðarflota landsins. En hvaða menn eru það? Það eru flokksmenn þessa hv.þm., og þar á meðal hann sjálfur. Og hvenær sem hann talar um þessi mál hér á þingi, þá talar hann með svo miklum þekkingargorgeir, sem ég hefi ekki annarsstaðar kynnzt. Þessi maður stendur hér upp fund eftir fund og segir: Það er ég, sem hefi þekkinguna. Það erum við, sem höfum stjórnað þessum málum. Við einir getum bjargað þeim. Það erum við, sem höfum leitt fiskverzlunina í það ástand, sem hún er nú i. Hv. þm. sagði að vísu ekki niðurlagið af þessu, en svona er það. Ég skal ekki miklu við þær eldhúsræður bæta. Þó get ég ekki látið vera að taka undir þetta hjá honum. Öllum er það vitanlegt, að þeir, sem stjórnað hafa útgerðarmálum hér, hafa yfirleitt rekið útgerðina þannig, að það, sem þeir hafa fyrst og fremst hugsað um, og mér liggur við að segja eingöngu hugsað um, hefir verið að veiða sem allra, allra mest af fiski, næstum án tillits til þess, hvað það hefir kostað og án nokkurs tillits til þess, hvort hægt væri að verka fiskinn svo, að hann yrði gerður að fjölbreyttari og betri markaðsvöru. Það hefir verið lögð mest áherzla á það að ryðja sem mestu af fiski á land, til þess svo að verka hann með sömu aðferð til sölu í sömu löndunum ár eftir ár, án þess að leita að nýjum markaði fyrir fiskinn. Við höfum fengizt við fiskiveiðar og fiskverzlun frá því að nokkuð fór að kveða að atvinnulífi hjá okkur. Um saltfiskverzlunina höfum við bundið okkur við viss lönd, sem eru Spánn, Ítalía og Portúgal. Sá fiskur, sem þangað er seldur, þarf að vera verkaður með nokkuð vissum ákveðnum hætti. Einnig höfum við selt nokkuð af ísfiski til Englands og Þýzkalands. Þegar greitt er um alla sölu afurða, þá hefir þetta ekki reynzt háskalegt, að hafa markaðssviðið fyrir saltfiskinn ekki meira en þetta. En hvenær sem viðskiptahömlur eru teknar upp þar, þá er þetta mesti voði, sem hægt er að hugsa sér, t. d. ef þessi lönd færu að skammta okkur innflutninginn. Þá höfum við ekki neina þekkingu eða reynslu um það að flytja út öðruvísi verkaðan fisk eða til annara markaðslanda. Einmitt í þessu hefir glapræðið verið mest hjá stjórnendum stórútgerðarinnar og saltfiskverzlunarinnar í landinu. Það er einmitt þessi skammsýni, sem nú er að koma okkur í koll og sem skapar okkur þá geysimiklu örðugleika, sem hv.þm. talaði svo mjög um. Það er vitanlegt, að það eru tugir milljóna manna, sem borða fisk annarsstaðar en á Spáni, Ítalíu og í Portúgal. En stjórnendum fisksölunnar hjá okkur hefir ekki hugsazt að ná samböndum við þá. Ef litið er til Norðmanna, þá sjáum við, að þeir hafa ekki verið svo óvitrir, að þeir hafi selt allan sinn fisk á svo takmörkuðu markaðssvæði. Þegar þetta er athugað, sem ég hefi sagt, þá er skiljanlegt, að hv.þm. G.-K. og samflokksmönnum hans finnist þeir verða að reka af sér slyðruorðið og sýna fram á, hvað gera beri, eins og nú er komið. Enda snerist mikill hluti ræðu hv.þm. um það. En einkennilegt þótti mér þó niðurlag ræðu hans. Mér skildist á honum, að hann teldi sig og flokk sinn hafa forgöngu í þessu máli og öll ráðin um það, hvernig það yrði afgr. Mér skildist hann telja víst, að frv. stj. yrðu samþ., en að þeir hefðu bara forgöngu í málinu. Ég ætla að víkja að frv. um skuldaskilasjóð og fiskiráð. Verð ég þá fyrst að leiðrétta missögn hjá hv.þm. Hann sagði, að stj. og meðflokksmenn hennar í sjútvn. hefðu neitað að flytja þessi frv. Hann kvað mikla andstöðu hafa komið fram gegn frv. hjá stj.flokkunum, þó að e. t. v. tækist fyrir viturlegar fortölur Sjálfstfl. að telja þeim hughvarf. Hér er rangt frá skýrt. Þessi frv. eru samin af mþn. í sjútv.málum. Ég fékk þau ekki í hendur fyrr en 10 dögum eftir þingbyrjun. Þá var ekki tilbúið nál.mþn. í sjútv.málum og ekki búið að prenta skýrslu hennar. Ég ræddi þessi frv. með flokksmönnum mínum. 27. okt. óskaði ég eftir fundi með sjútvn. þessarar hv. d., og voru þar lögð fram þessi tvö frv., ásamt einu litlu frv. frá mþn. Í gerðabók sjútvn. Nd. hefir verið bókað eftirfarandi: „Ráðherrann óskaði þess getið, að frv. þessi væru öll samin af mþn. í sjútv.málum, sem hefði óskað eftir því, að sjútvn. Nd. fengi þau til athugunar nú þegar, þó að nál. og heildarskýrslur hennar væru eigi enn fullprentuð. Þar sem ríkisstj. hefði eigi borizt frv. þessi fyrr en nokkru eftir þingbyrjun, hefði ríkisstj. ekki getað haft hliðsjón af þeim við samningu frv. til fjárl. og tekjuaukal. og treystist því eigi til að óska eftir því, að frv. verði samþ. á þessu þingi, nema jafnframt séu gerðar ráðstafanir til þess að mæta þeim útgjöldum og tekjumissi fyrir ríkissjóð, sem leiða myndi af samþykkt tveggja hinna fyrrtöldu frv. Hinsvegar óskar ríkisstj. þess, að sjútvn. taki frv. til athugunar og tekjuöflunarmöguleika í sambandi við þau, og jafnframt, að hún rannsaki sérstaklega, þegar fyrir liggur heildarskýrsla milliþingan., hvort eigi sé unnt að gera þegar á þessu þingi ráðstafanir til þess að hjálpa einhverjum hluta útgerðarinnar til að fá samninga um skuldaskil, þótt eigi þætti fært að gera slíkar ráðstafanir fyrir alla útgerð, stærri sem smærri, að svo stöddu.“ . . . . Nú mega allir áheyrendur dæma um það, hvort stj. er á móti þessum frv. Þarna stendur greinilega, að það sé ósk stj. til sjútvn., að hún athugi, hvort ekki sé hægt að létta undir með smáútgerðinni þegar á þessu þingi, þó að ekki sé hægt að stofna til skuldaskila fyrir alla útgerð, smærri og stærri, nú þegar. Mþn. þeirri, sem starfað hefir að þessu, láðist að athuga, hvernig afla skyldi þess fjár, er óhjákvæmilegt er til að mæta þessum útgjöldum, og hefir hún líklega ekki talið það sitt hlutverk. En þessi útgjöld myndu nema einni millj. kr. á ári úr ríkissjóði. Sjá allir, að þýðingarlaust er að samþ. lagafrv., hversu fallegt sem það kann að vera ásýndum, ef ekki eru jafnframt gerðar ráðstafanir til að mæta þeim útgjöldum, er af því leiðir. Ég vil geta þess, að þótt mikið sé unnið með því að létta skuldabyrðinni af útgerðarmönnum, létta af þeim vöxtum og tryggja það, að þeir séu ekki sviptir atvinnutekjum sínum, þá er ekki þar með leystur allur vandi útgerðarinnar. Eftir skýrslu mþn. sjálfrar virðast töp útgerðarinnar á tíma þeim, er skýrslan nær yfir, liggja milli 8 og 20% af brúttótekjum hennar. Setjum svo, að meðalhallinn hafi verið 12-l4%, en einhver hefir haldið því fram, að það muni vera sá raunverulegi halli á rekstri útgerðarinnar. En af þessu eru þó ekki meira en 4% vextir af öllu, sem útgerðin her. Svo að þó að allir vextir væru strikaðir út eða skuldirnar hefðu staðið vaxtalausar þann tíma, sem skýrslan nær yfir, þá væri samt halli á útgerðinni, er næmi a. m. k. 8% af heildartekjum hennar. Það er ekki nóg að gera bú upp á ákveðinni stundu, ef ekki er séð fyrir því, að reksturinn geti borið sig síðar. Ég tel því ekki rétt, að ríkissjóður bindi svo getu sína með því að kaupa mönnum skuldaskil, að hann sé ófær um að tryggja reksturinn í framtíðinni. Hinsvegar tel ég óhjákvæmilegt að gera ráðstafanir til að létta vaxandi skuldabyrðum af nokkrum hluta útgerðarinnar, með því að hjálpa henni til að ná samningum um greiðslur. En ég held ekki, að nauðsyn beri til að gera þetta fyrir alla útgerðina, enda yrði það ríkissjóði um megn. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessi bjargráð sjálfstæðismanna. Þá er hitt frv. hv.þm. G.-K., frv. um fiskiráð, sem átti að leysa allan vanda útflutnings og fisksölu. Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta frv., enda er það ekki mikið fyrirferðar, og innihaldið þó sízt meira en fyrirferðin. Aftur er grg. mikil að vöxtum, og er þar að vísu margt skynsamlega sagt. En till. frv. eru þannig, að þótt þetta ráð hefði verið sett á stofn, þá hefði það skort allt vald til að geta orðið að nokkru gagni. Það átti aðeins að veita þeim ráðleggingar, sem svo þykjast reyndir og vitrir, að þeir þurfi ekki ráðlegginga við. Og ef einhver vildi ekki þiggja þessar ráðleggingar, heldur vildi verka og selja fiskinn eftir sínum geðþótta, þá myndi ráðið ekkert vald hafa haft til að setja honum stólinn fyrir dyrnar. Gæti sá maður gert hinn versta óskunda. Hv. sjútvn. hefir hinsvegar að tilhlutun minni flutt annað frv. um þetta efni. Að því leyti er ég ber skynbragð á þessi mál, er þar reynt að skapa ákveðinn ramma, sem skipulagningunni er ætlað að fylla út, eftir því sem bezt hentar. Þar er ætlazt til stofnunar, er hafi vald til að skipa málunum, ef það sýnir sig, að hin frjálsa samkeppni er ekki fær um það. Og hún hefir sýnt, að hún er ekki fær um þetta. Í þessu frv. er gert ráð fyrir ákveðnum stofnunum, er vinni ákveðin störf, en frv. hv.þm. G.-K. er ekkert annað en frómar hugleiðingar um það, hvað sé gott og hvað ekki. Þá vil ég víkja að máli því, sem hér er á dagskrá, fjárlfrv. fyrir 1935. Það á að vera umr.efnið í kvöld. Það er nú svo, að fá frv. valda meiri átökum innan þings en fjárlagafrv. Fá frv. marka flokkalínurnar jafnskýrt við afgreiðsluna eins og fjárlfrv. og tekjuöflunarfrv. í sambandi við það. Það er ofur-eðlilegt. Þá er um það tvennt deilt, hversu mikils fjár afla beri til opinberra þarfa, og hitt, hvernig eigi að verja því fé. Mætti segja, að um það væri deilt, hver eigi að borga brúsann og hver eigi hinsvegar að njóta þess fjár, sem aflað er. Verður því um þau mál mikill reipdráttur flokka í milli, því að flokkaskiptingin grundvallast einmitt á misjöfnu viðhorfi til hinna ýmsu stétta. Þar verður að taka fullt tillit til þess, hvort einni stétt sé íþyngt í annarar hag eða ekki. Þá er samning fjárl. mikið vandaverk og óvinsælt, og er þetta verk sérstaklega erfitt, þegar ástatt er eins og nú, þegar atvinnuleysi er mikið og vaxandi, þegar vandræði steðja að fátækum verkalýð og hungruðum embættismönnum, þegar landbúnaður og sjávarútvegur eru í hinum mestu kröggum. Þá er erfitt að semja fjárl., sem hvergi koma óþægilega við kaunin. Það liggur í augum uppi, að þegar viðskiptaveltan er svo mikil, að útflutningurinn nemur 60-70 millj. kr. og innflutningurinn svipaðri upphæð, þá er auðveldara að ná inn 14 millj. kr. en þegar útflutningurinn fer niður í 30-40 millj. og innflutningurinn er eitthvað lægri. Þessum örðugleikum varð stj. að mæta. Var þá um tvær leiðir að velja. Önnur var sú, að halda, eins og tök voru á, óbreyttum þeim tekjustofnum, sem ríkissjóður hefir nú. Það hefði þýtt, að óhjákvæmilegt hefði verið að draga úr verklegum framkvæmdum og eins tillögum til menningarmála. Hin leiðin var sú, að auka framlögin til verklegra framkvæmda, heilbrigðismála og menningarmála og lækka nokkra þá tolla, er ranglátast komu niður. En væri þessi leið valin, þá var óhjákvæmilegt, að fundnar yrðu nýjar tekjuöflunarleiðir. Ríkisstj. kom sér niður á að hallast á þessa sveifina, einmitt vegna atvinnuleysisins og erfiðleika atvinnuveganna. Vegna atvinnuleysisins taldi stj. það skyldu sína að auka framlög til verklegra framkvæmda, í því skyni að bæta úr atvinnuleysinu. Eru því fjárl. samin með tilliti til þessa. Hinsvegar var stj. ljóst, að óhjákvæmilegt væri að fella niður nokkra tolla, t. d. kaffi- og sykurtoll, sem lagður var á í fyrra og nemur yfir 200 þús. kr. árlega. Ennfremur þótti henni rétt að lækka útflutningsgjald af síld á móts við það, sem er um aðrar sjávarafurðir, en það var svo hátt, 1 kr. á tunnuna, að engu tali tók. Síðasta sumar var verð síldartunnunnar 5 kr. Ráðningarkjör voru þannig á flestum skipum, að skipshöfnin átti 1/3 af síldarverðinu, eða 1,66 af tunnunni, og þetta átti að skiptast milli 18 manna. Á sama tíma lét ríkissjóður sér sæma að taka 2/3 af því, sem allir skipverjar fengu. Þetta var svo gegndarlaus rangsleitni, að mig undrar, ef nokkur telur vanþörf á að bæta hér úr. Auk þess að útflutningsgjaldið lækkar niður í það, sem tekið er af öðrum sjávarafurðum, hefir verið ákveðið að endurgreiða sjómönnum 12 þús. kr. Hefir það frv. þegar fengið staðfestingu konungs og er orðið að lögum. Er mér ánægja að geta þessa. Aðrar tollalækkanir eru í því fólgnar t. d. að lækka útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum, og nemur sú lækkun 40 þús. kr. samkv. áætlun hæstv. fjmrh. Ég skal svo gera grein fyrir því, hver sé svipur þess fjárlfrv., sem ríkisstj. hefir nú lagt fyrir þingið. Skal ég þá jafnframt gera grein fyrir, hverjar brtt. meiri hl. fjvn. flytur við frv. í samráði við stj. Tek ég þá fyrst 12. gr., heilbrigðismál: Í gildandi fjárl. eru veittar til þessara mála 655 þús. kr., en í frv. er gert ráð fyrir 705 þús. Er það 50 þús. kr. hækkun. Í 2. lagi er í frv. gert ráð fyrir 2411000 kr. til samgangna á sjó og landi, vitamála o. þ. h., í stað 2146000 kr. í gildandi fjárl. Þar er hækkunin, með 160 þús. kr. viðbótinni frá fjvn., 425 þús. kr. Til kennslumála er veitt: 1460000 kr. Hækkun: 156 þús., með viðbótinni frá fjvn. Þá er 16. gr., verklegar framkvæmdir. Nú er veitt til þeirra 1719000, en í frv. 2563000. Hækkunin er 844 þús. kr. Til almennrar styrktarstarfsemi er í gildandi fjárl. veitt 918 þús. kr., en í frv. er gert ráð fyrir 1057000 kr. Hækkunin er þar 139 þús. kr. Ég skal geta þess, að þetta sýnir ekki glögga mynd af atvinnuaukningu þeirri, sem af þessu leiðir. Ég skal sundurliða það: Til síma er í frv. stj. veitt ... 350. þús., Í gildandi fjárl. ................ 305 - Hækkun ........................ 45 - Til læknabústaða og sjúkraskýla er í frv. stj. gert ráð fyrir 10 þús. kr. styrk, en fjvn. vill hækka þetta um 13500 kr. Til vega eru í frv. veittar 1201000 kr. Þar er hækkunin 253 þús. kr., og með 58 þús. kr. viðbót fjvn. nemur hækkunin 311 þús. kr. Til vita og hafna er veitt í þessum fjárl.: Til hafnargerða .................. 68 þús. kr. - bryggjugerða ................. 15 - - - öldubrjóts ................... 50 - - Ýmislegt ........................ 40 - - Vitar ................. 76 - - Samtals 249 þús. kr. Áður voru veittar í þessu skyni 198 þús. kr., og nemur hækkunin því 51 þús. kr., og samkv. till. meiri hl. fjvn. er þetta hækkað um 52500 kr. Til skóla og prestssetra er veitt í þessum fjárl.: Prestssetur. ...................... 24 þús. kr. Barnaskólar. .................... 35 - - Eiðaskóli ....................... 50 - - Héraðsskólar. .................... 5 - - Gagnfræðaskólar. ................ 30 - - Hallormsstaðaskóli .............. 5 - - Sundlaugar. ........... 5 - - Samtals 154 þús. kr. Áður voru veittar í þessu skyni 49 þús., og nemur hækkunin því 95 þús., og samkv. till. meiri hl. fjvn. er þetta hækkað um 36 þús. kr. Til verklegra framkvæmda er veitt í þessum fjárl.: Atvinnubætur. .................. 500 þús. kr. Sandgræðsla. ............. 30 - - Jarðræktarstyrkur . . . . . . . . 475 - - Landnámssjóður. ................ 300 - - Verkamannabústaðir ........... 180 - - Skóggræðsla ........... 8 - - Samtals 1493 þús. kr. Áður var veitt í þessu skyni 1 millj. og 8 þús. kr. og nemur hækkunin því 485 þús. kr. Hækkunin til hreinna atvinnubóta verður því samkv. því, sem ég nú hefi talið, 939 þús. kr., og þar við bætist, ef till. meiri hl. fjvn. verða samþ., 160 þús. kr., og verður það samtals 1 millj. 99 þús. kr. Verður þá framlagið til verklegra framkvæmda 3 millj. 467 þús., að viðbættum 160 þús. kr., ef till. meiri hl. fjvn. verða samþ. Nokkuð af þessu fé er lagt fram með því skilyrði, að hlutaðeigandi aðilar leggi fram á móti 1 millj. 736 þús. kr. Alls verður því varið til verklegra framkvæmda, ef fjárl. verða samþ., 5 millj. 363 þús. kr., og er það meira en nokkru sinni áður hefir verið gert ráð fyrir í fjárl. að verja til verklegra framkvæmda, enda hefir þörfin aldrei verið meiri til þess að tryggja það, að menn gangi ekki auðum höndum, heldur sé þeim gert kleift að vinna fyrir sér og sínum og skapa um leið verðmæti fyrir þjóðarheildina. Verður þetta að teljast nauðsynlegra heldur en að verja 400 þús. kr. til þess að halda atvinnulausum mönnum í skefjum. Það verður að álítast heppilegra að verja fé til þess að skapa varanleg verðmæti heldur en að borga ríkislögreglu fyrir að gera ekki neitt. Ef athuguð eru nál. meiri og minni hl. fjvn., þá kemur glögglega í ljós stefnumunur sá, sem er á stefnu stjórnarflokkanna og andstæðinga þeirra. Minnihl.mennirnir í fjvn. segjast vera sparnaðarmenn. En hvað vilja þeir spara? Þeir vilja lækka framlagið til nýrra símalína um 35 þús. kr., fella niður styrk til sjúkrahússbyggingar á Reyðarfirði, lækka framlagið til strandferða um 80 þús. kr., fella niður allt, sem lagt er fram til skólabygginga, lækka framlag til atvinnubóta um 200 þús. kr., til Byggingar- og landnámssjóðs um 100 þús. kr. og til verkamannabústaða um 100 þús. kr. Þetta eru nú þeirra till. Þær hníga allar í þá átt að spara framlag til verklegra framkvæmda, svo að menn geti ekki notað tímann í atvinnuleysinu til þess að reisa nauðsynlegar byggingar, heldur eiga menn að sitja auðum höndum. Þeir vilja spara fé til atvinnubóta og eiga það á hættu að þurfa að stofna ríkislögreglu fyrir helmingi meira fé. Þeir hafa ekki hreyft við framlagi til vega, og er mér ekki grunlaust um, að það stafi af því, að þeir eiga kjósendur í kjördæmum, þar sem veitt er til vega, og myndi það verða illa séð, ef vegarspottar þar væru numdir í burtu. Mér er ekki grunlaust um, að þetta sé ástæðan fyrir því, að vegunum er hlíft. Ég hefi reynt með þessu að gera hv. áheyrendum grein fyrir því, í hverju stefnubreytingin er fólgin við samningu fjárl. Þörfin er aldrei meiri fyrir hið opinbera að auka verklegar framkvæmdir en þegar atvinnuleysið er sem mest. Og svo er ástatt núna, að hið opinbera verður að skapa atvinnuaukningu, og er sýnd viðleitni í þá átt í þessum fjárl. Á þinginu 1931 átti ég sæti í fjvn. Þá gerðu sjálfstæðismenn á þingi gys að okkur jafnaðarmönnum fyrir kreppuhjal okkar. En þá var eins og menn muna kreppan að byrja. Á því þingi klofnaði fjvn. um það atriði, sem ég nú hefi verið að drepa á. Í fjárlfrv. stjórnarinnar þá var enginn eyrir ætlaður til verklegra framkvæmda. Þá voru veittar 300 þús. kr. til viðhalds þjóðvega, þó að vegamálastjóri hefði lýst því yfir, að það væri of lítið. En þetta framlag var hækkað síðar í meðferð þingsins. Þetta varð til þess, að ég skilaði sérstöku minnihl.nál. Þar er bent á það, að undanfarin ár hafi verið veitt mikið fé til verklegra framkvæmda, og segir svo í nál: „Hin síðari ár hefir verið lagt svo ríflega fé til verklegra framkvæmda í fjárlögum, að þess eru engin dæmi fyrr. Samt hefir stjórnin tekið sér bessaleyfi og aukið stórkostlega við ýmsar fjárveitingar, í sumum tilfellum um 100% eða meira. Nú er blaðinu snúið við. Í frv. stjórnarinnar nú er enginn eyrir ætlaður til verklegra framkvæmda, þegar frá eru teknir smávægilegir styrkir til einkasíma, sýsluvega og skólahúsa. Þetta er megingalli frv. Og um þetta atriði reis sá ágreiningur innan nefndarinnar, er olli því, að hún klofnaði. Meiri hl. taldi ekki fært að breyta þessu og taka upp fjárveitingar til verklegra framkvæmda. Ég tel ekki fært að samþykkja fjárl. án þess, að þessu atriði sé breytt og upp teknar fjárveitingar til verklegra framkvæmda svo um muni. Ríkisstjórnin er langstærsti atvinnurekandinn á landinu, þótt ekkert tillit sé tekið til embættismanna og annara fastra starfsmanna, en aðeins litið á þann hóp daglaunamanna, sem þar hefir átt sína aðalatvinnu. Auk framlaga til viðhalds vega og annara opinberra mannvirkja hefir ríkissjóður undanfarin ár lagt fram stórfé árlega til nýbygginga vega, síma, vita, hafna, lendingarbóta og allskonar húsabygginga. Hafa upphæðir þessar hlaupið á milljónum hvert síðustu ára. Þúsundir verkamanna um land allt hafa byggt og byggja atvinnuvonir sínar á þessum framkvæmdum. Þúsundir bænda, sjómanna og útvegsmanna byggja vonir sínar um bætt skilyrði til sjálfsbjargar á því, að þessum framkvæmdum verði haldið áfram. Enn vantar vegi, síma og brýr um sveitir landsins til að bæta lífsskilyrði þeirra, sem þær byggja. Enn vantar vita, sjómerki, bryggjur, hafnir og lendingarbætur til þess að tryggja líf og starf sjómanna og fiskimanna. Enn vantar skóla fyrir börn og unglinga. Og atvinnuleysið hangir eins og svipa yfir höfði verkalýðsins, sem engin starfstæki á og vantar kaupanda að vinnu sinni. Allar þessar vonir þúsunda verkamanna, bænda og sjómanna á nú að drepa með einu höggi. Verði frv. stjórnarinnar samþ., er úti um þær. Meiri hl. nefndarinnar er sama sinnis og stjórnin. Hún afsakar sig með því, að „eins og árferði er nú“ sé ekki fært að veita einn eyri til verklegra framkvæmda. Ég er á gagnstæðri skoðun. Ég lít svo á, að einmitt vegna þess, að árferði og útlit er eins og það er, sé allsendis ófært að fella niður fjárveitingar til verklegra framkvæmda“. Ég vík að þessum kafla í nál. til þess að sýna, að átök hafa orðið áður um það atriði, hvort eigi að reyna að reisa rönd við kreppunni með því að draga úr framkvæmdum eða auka þær. Mér er það gleðiefni, að ríkisstj. er öll þeirrar skoðunar, að það eigi eins og gert er ráð fyrir í þessum fjárl. að mæta kreppunni með því að auka framkvæmdir. Ég minnist þess, að fyrir skömmu sagði einn af helztu forystumönnum Sjálfstfl. í Ed., að það, sem nú þyrfti að gera í þessu landi, væri þetta: „Kaupgetuna verður að takmarka með gætilegri fjármálastjórn hins opinbera og íhaldi bankanna um fjárveitingar“. Hvað þýðir nú þetta á venjulegu máli? Það þýðir það, að kaupið þarf að lækka, svo minna verði eytt, og að bankarnir þurfi að vera tregari við lánveitingar, svo að þeir, sem láta vinna með fé þeirra, hafi minna til eyðslu. Ef nokkur meining er í þessu, þá er hún það, að sjá um, að kaupgetan sé ekki of mikil, með því að lækka kaupið og með íhaldi bankanna um lánveitingar, og í samræmi við þetta er lagt til að lækka framlagið til verklegra framkvæmda. Þetta eru þær leiðir, sem Sjálfstfl. sér til þess að mæta valdi kreppunnar. Þetta eru tvö gerólík sjónarmið, og er í þessu fólginn grundvallarskoðanamunurinn sem er milli sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna. Það er þó eitt atriði í sambandi við þessi ummæli hv. 1. þm. Reykv., sem er þess vert, að því sé gaumur gefinn. Svo að segja samtímis við það, að hann flytur þessar skoðanir á þingi, er útbýtt erindi frá kennurum háskólans, þar sem er á sannfærandi hátt sýnt fram á, að laun þeirra séu ófullnægjandi, og veit ég ekki betur en hv. 1. þm. Reykv. hafi skrifað undir þetta skjal. Hann lítur því auðsjáanlega ekki svo á, að ástæða sé til þess að takmarka kaupgetu þessara manna. Það er því einhver viss hluti þjóðarinnar, sem á að takmarka kaupgetuna hjá. Það er alþýða manna í sveit og við sjó, sem á að lækka kaupgetuna hjá, eða sá hluti þjóðarinnar, sem á tekjur sínar undir eigin handafla. Ég hygg, að það megi fátt betra um ríkisstjórnina segja, ef fundið verður upp á því að ávíta hana fyrir það, að hún hafi orðið til þess að hækka kaupgetuna innanlands.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég held, að það sé ekki bætandi á byrði hv. 10. landsk. og mun því ekki víkja að honum. En ég vil víkja að ræðu hv.þm. G.-K., sem kom hér fram fyrir hönd síns flokks. Hann hélt því fram, að í fjárlagafrv. ríkisstj. felist hreint brjálæði, að útgjaldaliðirnir væru svo háir, að þar væri um brjálæði að ræða. Ég hefi í framsöguræðu gert grein fyrir heildarupphæðum fjárlagafrv. En í sambandi við þessar umr. vil ég bæta nokkru við það, sem hæstv.atvmrh. hefir sagt um stefnu stj., og líka við það, sem ég hefi sagt hér áður við 1. umr. Stefna ríkisstj. er sú, að auka svo atvinnu í landinu með framlagi frá því opinbera, að reynt sé að bæta aðstöðu þeirra, sem hafa hana lakari, með því að veita styrki til verklegra fyrirtækja og til atvinnugreina þeirra, sem menn leggja stund á. Þar sem stefna stj. er þessi, þá hlýtur útgjaldaliðurinn að hækka, og verður þá að sækja jafnhliða fram til þess að afla tekna móti útgjaldaaukningunni. Ég held því fram, að það megi greina á milli stefnu íhaldsflokka og umbótaflokka í fjármálum þannig, að umbótaflokkarnir vilja hafa skatta á háum tekjum og verja því fé, sem er þannig aflað, til að bæta kjör hinna, sem verr eru stæðir, en íhaldsflokkarnir vilja hafa háa skatta á lágtekjum, og leggja ekkert fé fram til þess að bæta kjör þeirra, sem verst eru stæðir. Það hefir oft lent í erjum út af þessu. Nú verð ég að halda því fram, að með till. minni hl. fjvn. sé beinlínis sannað það, sem ég hefi haldið fram um þetta efni. Þeir flytja till. um að lækka framlagið til verklegra framkvæmda. Þið haldið kannske, að þeir flytji till. um að spara bein útgjöld? Nei, það gera þeir ekki. Allar till. þeirra fara í þá átt, að sýnilegt er, að Sjálfstfl. er í innsta eðli sínu hreinn íhaldsflokkur og ætti að heita því nafni. Með þessum till. minni hl. fjvn. er skorið úr langri deilu um þetta efni, og er nú komin fram yfirlýsing um stefnu flokksins, og í sambandi við þá yfirlýsingu og ræðu hv.þm. G.-K. vil ég fara örfáum orðum um þetta efni. En ég get ekki farið eins rækilega út í þetta atriði eins og ég vildi, þar sem ég hefi ekki nema hálfa klukkustund til umráða. En ég vil þó reyna að segja álit mitt á þessu máli, því að ég álít, að það verði að koma fram. Um þetta frv. ríkisstj. má það segja, að heildarstefnan er sú, að afla tekna með því að leggja á beina skatta, taka tolla af óþörfum vörum og að ná tekjum með einkasölum, þar sem hægt er að koma því við. Ég get vel skilið það, að það hafi verið freistandi fyrir hv.þm. G. K. að tala um tekju- og eignarskattsfrv. og hafa frammi blekkingar í sambandi við það, þó að ég viti, að hver einasti af hans kjósendum er með því máli, ef það er réttilega útskýrt fyrir þeim. Ég get vel skilið, að hann vilji hafa blekkingar í frammi, einkanlega viðvíkjandi þessu frv. Ég vil segja það, sem oft hefir verið tekið fram áður, að tekjuskatturinn hefir verið hækkaður á háum tekjum. Til dæmis ef maður hefir 5000 kr. tekjur, þá er hækkað á honum, og mér þætti gaman að sjá framan í þann mann, sem heldur því fram, að það séu lágar tekjur, og í sveit eru það engir, sem hafa slíkar tekjur, nema ef til vill embættismenn, og ég býst jafnvel við, að það megi finna heilar sýslur, þar sem enginn hefir svo háar tekjur. Og svo koma menn og halda því fram, að verið sé að níðast á lágtekjumönnum. Hv. þm. G.-K. var að tala um, að stj. ætlaði að fella niður toll á kaffi, en halda tolli á kaffibæti. Þetta getur nú litið nógu vel út, en hv.þm. sagði bara ekki satt, eða sagði a. m. k. ekki allan sannleikann. Hann átti að segja, að stj. legði til, að felldur væri niður gengisviðauki á kaffi og sykri. Ég játa, að í frv. stj. var fólgin nokkur hækkun á tolli á kaffibæti, en því hefir nú verið breytt svo með mínu samþykki, að sá tollur færist yfir á brjóstsykur og sódavatn. En hvernig hafa svo þessir menn, sem þykjast svo mjög bera hagsmuni lágtekjumanna fyrir brjósti, tekið á tollalækkunarfrv. ríkisstj.? Þeir hafa snúizt þannig gegn þeim, að það er augljóst, að þetta hjal þeirra er eintóm hræsni. Til viðbótar því, sem sagt hefir verið um áætlanir stj. í fjármálum, vil ég segja þetta: Stj. vill keppa að því að auka kaupgetuna og dreifa henni til sem flestra, svo að þeir geti keypt nauðsynjar sínar. Hún vill m. a. gera þetta með því að leggja á tekjuskatt og verja því fé, sem þannig aflast, til þess að auka verklegar framkvæmdir í landinu. Ég vil taka dæmi til þess að sýna, hvernig þetta verkar. Eftir till. stj. verður tekjuskattur á 10 þús. kr. meðaltekjum hækkaður um 150 kr. Þessar 150 kr. og margar samskonar upphæðir verða til þess að auka verklegar framkvæmdir, og verða þessar upphæðir m. a. til þess að margir fá atvinnu og auknar tekjur, sem áður höfðu litlar, og geta því keypt sér ýmsar nauðsynjar. En maðurinn, sem hefir 10 þús. kr. tekjur, getur eftir sem áður keypt sér kjöt og allar lífsnauðsynjar. Ríkisstj. vill flytja peningana frá þeim, sem hafa þá of mikla, og yfir til hinna, sem hafa þá of litla. Með þessu er tvennt unnið, að bæta hag þeirra, sem atvinnuna fá, og einnig þeirra, sem selja vörur á innlendum markaði. Þetta er grundvöllurinn fyrir öllum gerðum núv. stj., vegna þess að það er aukin og dreifð kaupgeta innanlands. Það eru hagsmunir verkamanna og smáframleiðendanna, allra bænda og iðnrekenda, að innlenda framleiðslan seljist sem bezt. Stj. er það ljóst, að það er ekki nóg að útsjá eða gera till. um framkvæmdir. Það verður jafnframt að gæta þess, um leið og kaupgetan er aukin með auknum framkvæmdum, að hún beinist ekki of mikið í eftirspurn um erlenda vöru, eða m. ö. o. að loka kaupgetuna inni í landinu. Það er fastur nauðsynlegur liður í fjármálatillögum stj. að herða á gjaldeyrisráðstöfunum og taka innflutninginn fastari tökum en áður, að gæta þess að aðeins hæfilegur hluti kaupgetunnar beinist að kaupum á erlendri vöru og þannig séu auknir sölumöguleikar innanlands, til framdráttar innlendri framleiðslu. En hvernig haldið þið, að þessum till. og áætlunum hafi verið tekið af stjórnarandstæðingum? Það er svo merkilegt, að það er óhætt að minnast á það. Þeir hafa beitt sér gegn till. stj. því hefir verið haldið fram, og þó mest af hv. 1. þm. Reykv., og það er óhætt að fullyrða, að allur Sjálfstfl. stendur bak við þá kenningu, að þessi braut sé hættuleg og skaðleg, það þurfi að slá niður kaupgetuna í landinu, svo ekki skapist of mikil eftirspurn, eða svo held ég að hv. 1. þm. Reykv. hafi komizt að orði. Svo aumir og úrræðalausir eru þessir menn, að þeir sjá enga leið aðra, enga leið til að bæta úr vandræðunum aðra en niðurskurð á verklegum framkvæmdum. Hvað segja menn nú um þetta, og hvernig finnst mönnum þetta koma heim? Jafnhliða og þessu er haldið fram af flokknum, þá kemur form. hans hér fram og segir, að landbúnaðurinn eigi afkomu sína undir kaupgetunni innanlands. Þetta segir form. þess flokks, sem heldur því fram, að eigi að slá kaupgetuna niður. Þetta er hræsni, og það ósvinn hræsni fyrir kjósendum. Hv. þm. G.-K. talaði mikið um, að menn skyldu gefa góðan gaum að till. Sjálfstfl. í fjármálum, því það mætti vænta þess, að þær hefðu mikil áhrif á afgreiðslu fjárl. hér á þingi, og það er sjálfsagt að eyða tíma í að gefa till. gaum. Ég ætla því að bæta úr því, sem hv.þm. G.-K. átti vangert. Hann gerði nefnil. engar tilraunir til að sýna, í hverju tillögurnar væru fólgnar. Ég skal því taka af honum ómakið og gera það. Ég skal benda á, á hvaða leið Sjálfstfl. er. Þó till. séu blekkingartill., er ekki einskis virði að gera sér grein fyrir, af hverju þær eru settar fram. Þær eru settar fram með það fyrir augum, að kjósendur trúi því, að þetta hefði flokkurinn gert, ef hann hefði farið með völdin, en nú nái þessar tillögur ekki fram að ganga. Þá eiga kjósendur að hugsa sem svo, að það sé af illvilja stjórnarflokkanna. Við skulum því gera okkur grein fyrir, hvort heil brú er í þessum till. Sjálfstfl. og hvort óhætt sé að trúa því, að þær hefðu verið framkvæmdar, ef Sjálfstfl. og Bændafl. hefðu fengið meiri hl. og myndað stjórnina. Ef niðurstaða rannsókna okkar verður sú, að þessir flokkar hefðu framkvæmt það, sem till. gera ráð fyrir, þá er eðlilegt, að þeim vaxi fylgi, en ef niðurstaðan verður hinsvegar sú, að þær séu settar fram til að sýnast, séu eingöngu blekking, þá mun þetta ekki verða til að auka fylgi þessara flokka. Nú vita menn, að ekki var nema um tvennt að velja eftir síðustu kosningar, annaðhvort að Sjálfstfl. og Bændafl. mynduðu stjórn saman, eða þá hitt, að Alþýðufl. og Framsfl. mynduðu stjórn saman og yrðu að jafna saman sínum till. eins og nú liggur fyrir í þessu fjárlfrv. Þess vegna verðum við að gera okkur grein fyrir, hvernig tillögur Sjálfstfl. og Bændafl. verkuðu samanlagt, ef þær væru samþ., því vitaskuld meinar Bændafl., að hann hefði komið sínum till. fram með stuðningi Sjálfstfl., og Sjálfstfl. meinar það sama, ef meiningin er annars nokkur. A. m. k. er til þess ætlazt, að kjósendur líti svo á. Útgjöldin í þessu fjárlfrv. eru áætluð 13,7 millj. króna. Sjálfstfl. hefir lagt til, að framlag til verklegra framkvæmda yrði lækkað um 620 þús. kr. En sami flokkur hefir lagt til, að Fiskveiðasjóði yrðu veittar 160 þús. kr., og mér heyrðist hv.þm. G.-K. lýsa þeirri nauðsyn með miklum fjálgleik. M. ö. o., ef aðeins eru teknar till. flokksins sjálfs, og það hefi ég gert, en ekki reiknaðar till. einstakra flokksmanna, sem þeir munu bera fram fyrir sín kjördæmi, til að geta talað um þær og sagt, að hefðu verið framkvæmdar, ef „ekki sens“ Framsóknar- og Alþýðufl. hefðu ekki ráðið, ef þeim kröfum öllum er kastað í pappírskörfuna, þá eru þó gjöldin eftir till. sjálfstæðismanna 13,3 millj. kr. Nú eru tekjurnar áætlaðar tæpar 12 millj. kr. Sjálfstfl. gerir till. um, að útflutningsgjald af sjávarafurðum renni í skuldaskilasjóð, og nemur það um 800 þús. kr. Þá flytja þeir till. um, að helmingur tekju- og eignarskatts renni til bæjar- og sveitarsjóða, eða 125 þús. kr. Þessar lækkunartillögur nema frá frv. stj. 925 þús. kr. Hinsvegar hafa þeir beitt sér á móti lækkun á kaffi- og sykurtolli, er nemur um 225 þús. kr. Útkoman verður því eftir till. Sjálfstfl. tekjulækkun, er nemur 700 þús. kr. Tekjurnar mundu þá verða eftir till. Sjálfstfl. 11250 þús. kr. Sjá menn þá, að á fjárl. yrði um 2 millj. kr. greiðsluhalli, ef fylgt væri till. Sjálfstfl. Þetta þýðir því ekki annað en það, að annaðhvort meina þeir ekkert með skrafi sínu um tekjuhallalaus fjárlög, eða þá hitt, ef þeir kjósa þann kostinn heldur, að þeir meina ekkert með tillögunum, sem þeir flytja, og geta þeir að sjálfsögðu valið um, hvort þeir vilja láta álíta. En sagan er ekki öll sögð enn, því hér við bætist, að ef þeir ætluðu að standa við sín stefnumál, að leggja niður ríkisstofnanir, þá myndu skerðast tekjur ríkissjóðs um 740 þús. kr. Ef flokkurinn hefði staðið við þetta stefnumál, sem hann hélt mjög fast fram í kosningunum í vor, og ég vil ekki ætla, að hann hefði svikið eða þorað að renna frá, þá hefði tekjuhalli á fjárl. eftir till. flokksins, sem hann hefir fram haldið á þessu þingi og í kosningunum, numið 2800 þús. krónum. Ég þarf ekki að taka það fram, sem allir vita, að þrátt fyrir það, að allar þessar till. eru blekkingar, og ekkert annað, þá hafa þeir verið á móti hverri einustu till., sem fram hefir komið og miðar að tekjuauka fyrir ríkissjóð. Þeir hafa verið að skrafa um, að þeir væru fúsir til samvinnu um tillögur í því að auka tekjurnar, en þeir hafa ekki komið fram með neitt ákveðið. Ef hækka á hlutfallslega skatta og tolla miðað við 2,8 millj. kr. greiðsluhalla, hvað er þá orðið um „hina sliguðu ríkissjóðsbykkju“, sem þeir hafa kallað svo. En nú er eftir einn þátturinn enn, og það er Bændafl. og allar hans miklu kröfur, sem hann vill láta líta svo á, að hann hefði gert og komið fram fyrir að ljá Sjálfstfl. fylgi. Hvernig hefði útkoman þá orðið, ef hans kröfum væri líka sinnt ofan á 2,8 millj. króna greiðsluhalla Sjálfstfl. Bændafl. flytur till. um ½ millj. kr. framlag úr ríkissjóði til bændanna, og ennfremur till. um, að fasteignaskatturinn úr sveitarfélögunum renni til þeirra, og skerða þannig tekjur ríkissjóðs um 150 þús. kr. Þeir vilja sýna, að þeirra krafa f. h. bændanna sé líka stór, eða um 700 þús. kr. Ef þeir hefðu ráðið, auðvitað með Sjálfstfl., og komið sínum kröfum fram, hefði greiðsluhalli fjárl. komizt upp í 3,5 millj. kr. Og öllum þessum till., segja þeir svo í þessum umr., er Framsókn og Alþfl. á móti! En er það til svívirðingar fyrir stj., þó hún vilji ekki afgreiða fjárl. með 3,5 millj. kr. greiðsluhalla? Þó á ég ótaldar allar till. einstakra þm. úr þessum flokkum, sem þeir eiga eftir að tönnlast á heima í héraði, að þeir hefðu komið fram, ef stjórnarflokkarnir hefðu ekki staðið í vegi. En af hverju eru till. þeirra eintóm endileysa? Hvernig stendur á því, að þessir flokkar bera fram kröfur og aftur kröfur? Af því það er ætlazt til þess, að það slái ryki í augu þeirra manna, sem ekki vilja eða geta gert sér grein fyrir málunum í heild. Nú farið þið e. t. v. að skilja, hvers vegna form. Sjálfstfl., hv.þm. G.-K., vanrækti að gera grein fyrir stefnu Sjálfstfl. í fjármálum, sem hann vænti, að til hliðsjónar yrði höfð um alla afgreiðslu fjárl. á þessu þingi. Að lokum vil ég svo aðeins taka það fram, og get áreiðanlega mælt það fyrir hönd allrar stj., að hún treystir svo á dómgreind alls almennings, að hún er óhrædd við þennan loddaraleik, sem hér er leikinn af hálfu stjórnarandstæðinga. Allir, sem hugsa um þessi mál og hafa vit á að gera sér grein fyrir því, um hvað er að ræða, munu sjá muninn á till. núv. stj. og þeim till., sem hefðu orðið framkvæmdar í fjármálum, ef Bændafl. og Sjálfstfl. hefðu ráðið, og kunna að gera mun á þeim tekjuöflunaraðferðum, sem nú er beitt.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ég get verið fáorður um þetta mál. Grg. skýrir í einu og öllu, hvað hér er um að ræða, og n. hefir, eins og sjá má af þskj. 531, fallizt á, að þetta frv. nái fram að ganga eins og það nú liggur fyrir. Þetta frv. er, eins og önnur hafnarlög, sniðið í sama form og þau að mestu leyti, og lítið út af því brugðið. Þar sem ég þykist vita, að þetta geti ekki valdið ágreiningi, sé ég ekki ástæðu til að segja fleira, en vil fyrir n. hönd leggja til, að frv. verði samþ.

Frsm. minni hl. (Pétur Halldórsson) Ég skal þá taka til aftur þar, sem frá var horfið í gær, þegar fundi var slitið. Ég sé ekki, að komizt verði hjá því að taka tillit til þeirra manna, sem haft hafa útgáfu skólabóka á hendi, með því að gefa ekki út nýjar bækur fyrr en selt væri að mestu upplag hinna eldri bóka, sem nú eru í notkun, eða þá að ríkisútgáfan keypti þau upplög, sem óseld væru, eins og t. d. tóbakseinkasalan keypti birgðir þær, sem fyrir voru. þegar hún tók til starfa. Mér virðist það siðferðisleg skylda að draga þannig úr tjóni þeirra manna, sem hér eiga hlut að máli. Hv. frsm. sagði, að ekki væri réttlátt eða, sanngjarnt, að ríkisútgáfan tæki við þeim bókum, sem komnar voru úr notkun. Þetta yrði vitanlega að vera samningsatriði, þar sem lagt væri til grundvallar það tjón, sem eigandi upplagsins biði í hverju tilfelli. Líkt er að segja um myndamótin. Hv. frsm. hélt því fram, að þau myndu þegar búin að borga, sig. Það kann að vera, að í sumum tilfellum séu þau orðin útgefanda lítils virði, en sum geta verið ný og útgefanda í fullu verði, og er auðsætt réttlætismál, að slík myndamót yrðu keypt, þó að bókinni kynni að verða breytt svo, að þau kæmu ekki að fullu gagni í nýrri útgáfu. Þetta þyrfti allt að meta á sanngjarnan hátt. Aðalatriðið er, að ríkið viðurkenni þá skyldu, að bæta að einhverju leyti þeim mönnum, sem bíða tjón af þessari löggjöf. Hv. frsm. minntist á fjölda skólabókanna og óánægju heimilanna út af tíðum bókaskiptum. Hann hélt því fram, að það mundi frekar ráða einhver vani hjá kennurum, hvaða bók þeir notuðu, heldur en það, að þeim fyndist betra að kenna eftir einni bók en annari. En ég held, að þessu sé ekki svo varið. Ég held, að kennslubækurnar séu miklu fremur margvíslegar vegna þess, að kennararnir séu ekki vanafastari en það, að þeir taki góða kennslubók fram yfir þá, sem fyrir er, ef hennar er kostur. Ég held, að það verði aðeins til tjóns að einskorða notkun bókanna eins og gert er ráð fyrir í frv. Ég get alls ekki fallizt á, að það sé vani, sem hér ræður hjá kennurunum, heldur það, að þeir vilji jafnan nota þá bók, sem þeir álíta bezta. Ég hefi tekið það fram áður, að mér virðist kostnaðarhlið þessa máls ekki hafa verið sýnd svo ljóst sem skyldi, og ég er ósammála því, sem hv.frsm. sagði um heildsöluálagið. Hann sagði, að hægt mundi að komast að samningum við Gutenberg um lægra gjald, en það sýnir þá bara, að prentsmiðjan vill taka á sig halla til þess að fá þetta í sínar hendur. Það gæti verið búhnykkur fyrir prentsmiðjuna samt sem áður. Hann sagði um bókbandið, sem ég lýsti, að það væri misjafnlega af hendi leyst og misjafnlega dýrt og að hægt mundi vera að fá það fyrir lægra verð en ég gerði ráð fyrir. Ég efast ekki um, að þegar talað væri um, hvað bókbandið gæti verið ódýrast, þá myndi einhver svara, að hann gæti leyst af hendi fyrir 40 aura það, sem ég áætlaði 50 aura. En það er ekki líklegt, að það yrði vinsælt af bókbindurum, að þannig væri farið niður fyrir þeirra gjaldskrá, og óvíst, hve heppilegt það væri fyrir ríkið að þrýsta verðinu svo langt niður, að hætta væri á, að vinnubrögðin versnuðu. Kostnaðurinn fer mest eftir því, hvernig verkið er leyst af hendi. Það kostar mikið að binda vel, en lítið að binda illa. Yfirleitt hefir ekkert komið fram, sem hnekkir þeim tölum um kostnaðarhliðina, sem tilfærðar eru í nál. minni hl. Það þýðir ekkert að koma með fullyrðingar um það, að þetta eða hitt sé hægt að fá fyrir svona og svona lítið án þess að sýna það með rökum og reikningum. Ég vil spyrja hv.frsm. meiri hl., hvort hann hafi í raun og veru gert sér grein fyrir, hvað um var að ræða, þegar hann talaði við Gutenberg um heildsölu, geymslupláss o. s. frv. Ég held, að Gutenberg hafi ekkert húsnæði fyrir þetta, og byggi ég þar á minni reynslu um viðskipti við prentsmiðjuna. Hún gæti vitanlega byggt geymsluhús, en það mundi ekki kosta innan við 20 þús. kr., og það eykur ekki lítið kostnaðinn. Það mundi auka kostnaðinn um 2000 kr. á ári, ef miðað væri við 10%, og um 1600 kr., ef miðað væri við 8%, og það væri ekki hægt að reikna með minna. Það þarf ekkert smáræðis pláss fyrir pappírsbirgðir og upplög. Geymslan ein mundi kosta mikið fé. Menn verða að gæta að því, að hér kemur margskonar kostnaður til greina, og þó að mönnum vaxi ekki í augum hver einstakur liður, getur summa þeirra orðið mikil og rekstrarkostnaðurinn þungur baggi, þegar öll kurl koma til grafar. Þá þykir mér ólíklegt, þó að kennarar hafi góðan áhuga á þessum málum, að þeir fáist til að vinna nokkuð að þeim frítt eða ókeypis. Svo vofir sú hætta alltaf yfir, að beitt sé síðasta orði, jafnvel þó form. n. og frsm., sjálfur fræðslumálastjórinn, hafi þar eftirlit. Ég sagði, að þetta væri ekki mikið verzlunarfyrirtæki, sem ekki hefði nema 16 þús. kr. á bak við sig sem ársveltufé. Mér fannst hv.þm. hafa misskilið það, sem ég sagði. Ég hafði að vísu bent á, að kostnaður mundi ekki verða meiri en 10-12 kr. fyrir barn á ári, eða kannske lítið eitt meiri og fannst það ekki tilfinnanlegt fyrir heimilin, þegar það er eini kostnaðurinn af barnafræðslunni og mörgum börnunum gefinn matur og jafnvel fatnaður. Hv. frsm. notaði þetta tilefni til þess að snúa því að mér, að ég væri af hagsmunaástæðum andstæður svona ráðstöfunum, en það var tilefnislaust frá minni hálfu að ræða þar um. Hitt atriðið, að gæði bókanna hljóti að aukast og betra snið að komast á allt saman, þegar það er komið undir vald kennarastéttarinnar, er í raun og veru bara blekking. Ég verð að segja, að ég tel ekki, að það sé kennarastéttin, sem semur bækurnar, gefur þær út og sér um sölu, heldur verða það alltaf einstakir menn eftir sem áður, undir eftirliti fræðslumálastjóra. Það eftirlit á hann að hafa nú, og mætti herða á því, eftir því sem ástæða þætti til. Að bækurnar yrðu betur úr garði gerðar að prentun og ytri frágangi af fræðslumálastjóra og ríkinu en í höndum einstaklinga, er hreinasta fjarstæða. Ef nefnd sú, sem eftirlit hefði með útgáfu bókanna, gerði ákveðnar kröfur um útlit og frágang, mun áreiðanlega orðið við þeim. Ég vil undirstrika þetta, og það er því engin ástæða fyrir ríkið að leggja út í bókaútgáfu til þess að koma því í betra horf - á því er vissulega engin þörf. Það er að nokkru leyti satt, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, að þetta er ekki mikið hagsmunamál fyrir bókaútgefendur. Það er heldur litið af kennslubókum barnaskólanna á þeirra forlögum. Þetta hefir færzt í það horf á síðustu árum, að margir kennarar hafa gefið bækur sínar út sjálfir, og hinsvegar ekki mikill hagnaður af því. Það er alls ekki þess vegna, sem ég tala á móti þessu máli, að þetta sé svo mikið hagsmunamál fyrir bókaútgefendurna. Það er alls ekki aðalatriði, þó að þeir eigi sama rétt og aðrir atvinnurekendur, að fá að stunda sína atvinnu, og að aðrir eigi ekki frekar kröfu til þess. Það hafa verið talin hér upp nöfn nokkurra manna í sambandi við bókaútgáfuna, en ég mun ekki fara inn á að nefna nöfn, því mér finnst það ekki koma málinu við. Ef málið er rétt og gott og horfir til almennra nota og framfara, á það fram að ganga án tillits til þess, hvort það veldur mér eða öðrum einstaklingum óþægindum eða tjóni. En það má bæta þeim þann skaða, sem það veldur, á sanngjarnan hátt. Ef álitið er, að þetta sé til þjóðnytja, á ekki að fara eftir því, hvað einum eða öðrum kemur bezt. En ég tel, að ríkisvaldið geti stuðlað að þessu á annan hátt betur en að taka á því ríkisrekstur. Hv. frsm. sagði, að heimilin og skólarnir ættu kröfu um þetta á ríkið. Þá kröfu „respektera“ ég ekki og henni á ekki að sinna nema í samræmi við alþjóðarvilja og alþjóðarhag. En ég neita því afdráttarlaust, að svo sé hér. Hv. 9. landsk. hafði ekki miklu við að bæta það, sem frsm. meiri hl. sagði. Þó var þar ýmislegt, sem ég vildi minnast á. Hann sagði t. d., að skólastörfin væru að taka ærið miklum stakkaskiptum og að ekki væri líklegt, að bókaútgefendur tækju þær nýjungar upp, sem tímarnir krefðust. Ég veit nú ekki, hvaðan hv.þm. hefir þessa speki. Hann nefndi bók, sem ekki hefði fengizt, og hann hefði því þurft að nota aðra, sem honum líkaði ekki. Það er satt, að það er ekki hægt að fullnægja í öllum námsgreinum nema með tjóni fyrir útgefendurna. Ég get t. d. búizt við, að erfitt sé að fá gefna út bók, sem aðeins er kennd í kennaraskólanum og selst í ca. 20 eint. á ári. Í svona tilfellum á ríkið að hjálpa með góðum og miklum styrk, eða jafnvel að gefa bækurnar út sjálft. Þetta finnst mér réttmætt, ef um sérstaka þörf er að ræða. En ég vil í þessu sambandi benda á, að það er oft talin þörf, sem engin þörf er fyrir. Á síðustu tímum hefir komið upp sú stefna, að koma út íslenzkum kennslubókum í sem flestum námsgreinum, og munu nú vera til kennslubækur í flestum almennum fögum. Er ekki nema gott um það að segja, að þurfa ekki að nota bækur á erlendum málum, og hefir ákafleg framför orðið í því á síðustu 10-20 árum. En ég tel sjálfsagt, að ríkið sjái um útgáfu kennslubóka fyrir æðri skóla, t. d. lærdómsdeild menntaskólanna, háskólann o. s. frv. Þessar bækur er ekki um að ræða, að bókaútgefendur geti gefið út án styrks, og mætti því segja, að þar sé verkefni fyrir ríkisvaldið, en að það ætti ekki að skipta sér af þeim hlutanum, sem séð er fyrir, og því engin þörf fyrir íhlutun þess. Ég er viss um, að það þyrfti ekki aðeins 6-8 þúsund kr. á ári um næstu 6 ár, heldur miklu meira fé í svona fyrirtæki. Og hvaða ástæða er fyrir ríkið að fara að gefa út bækur í þeim fögum, sem ekki er þörf á? Það er ekki eins og það þurfi að vera afskiptalaust frá hálfu ríkisins eins og nú er. Ég held, að framtak bókaútgefendanna vanti ekki. Það hefir tekizt að fá gefnar út bækur, sem var gersamlega víst, að aldrei borguðu kostnaðinn við útgáfuna. En þeir hafa brotizt í að gefa þessar bækur út vegna þarfar, þó fyrirsjáanlegt væri, að það bæri sig ekki, en því aðeins var það mögulegt, að útgáfa annara bóka bar sig betur. Það er því óhætt að fullyrða, að framtakið er nóg, og jafnvel fram úr því. En þar fyrir utan eru verkefni, sem ómögulegt er að fullnægja nema með aðstoð ríkisins, og finnst mér, að það ætti því að snúa sér að þeim. Hv. frsm. meiri hl. var að tal. um efni bókanna og frágang. Ef hann hefði hlustað á það, sem ég sagði um þá hluti í fyrri ræðu minni, þá hefði hann getað sparað sér þau orð. Enda kom hann aðeins með venjulegar aðfinnslur, en engin rök. Börnin fara yfirleitt svo illa með bækurnar, að ómögulegt er að binda þær svo að dugi, þegar þær eru notaðar fyrir skotvopn og barefli, eins og ekki mun sjaldgæft í barnaskólum, og jafnvel lýðskólum. Mér þótti gaman að heyra hv.frsm. segja, að löggildingarnefndin ætti ekki að hafa frumkvæði að bókaútgáfu. Svona er það með þessar nefndir og ríkiseftirlit. En ég er búinn að segja, að ef nefndarmennirnir vildu eiga frumkvæði að útgáfu ákveðinna bóka og setja ákveðin skilyrði um útlit og annað, þá fullyrði ég, að þeim kröfum mundi verða fullnægt. Hv. frsm. reyndi ekki að hrekja þetta, enda er það ekki hægt, því þessi fræðslumálanefnd hefir ekki átt frumkvæði að bókaútgáfu. N. sú, sem hefði eftirlit með löggildingu, þyrfti að fylgjast vel með, og ef hún teldi ástæðu til, að eiga frumkvæði að útgáfu góðra og nauðsynlegra bóka. En ég hefi engu trú á, að frumkvæði n. vakni sérstaklega við það, að ríkið taki að sér útgáfuna, þar sem hún hefir látið það undir höfuð leggjast meðan hún hafði eftirlitið. Ég hefi enga trú á, að þeir verði framkvæmdasamari, þó að þeir verði forstöðumenn fyrir ríkisfyrirtæki. Ég vil nú spyrja: Fyrst þessi n. var svona dauf og framkvæmdalítil, hvers vegna hafði þá ekki fræðslumálastjóri frumkvæði í þessum málum? Mér þykir einkennilegt af frsm. og fræðslumálastjóra að koma hér fram fyrir Alþingi og kvarta um hitt og þetta frá undanförnum árum, án þess að rökstyðja það á nokkurn hátt. En hvar er hans eftirlit, og hvar er hans frumkvæði? Ég hefi fullyrt og fullyrði enn, að hægt sé að fá gefna út hverja þá bók, sem fræðslumálastjóri vill, án þess að ríkið taki útgáfuna í sínar hendur. Það er einkennilegt, að nú skuli allt í einu koma fram rödd um margar þarfir á þessu sviði, sem ekki hafi verið fullnægt, og heimta ríkisútgáfu, án þess nokkur gangskör hafi verið gerð að því að fullnægja þeim á annan hátt. Hefði það verið gert, mundi ríkisútgáfa ekki hafa verið talin nauðsynleg. Þetta hefir því verið rækt öðruvísi en skyldi. En sú setning hv. 9. landsk., að þessi fræðslumálanefnd og fræðslumálastjóri ættu ekki að hafa frumkvæði að útgáfu skólabókanna, er svo merkileg og fróðleg, að ef svo á að verða í framtíðinni, mótmæli ég harðlega, að það sýni eða sanni, að þörf sé á því, að ríkið taki að sér útgáfu skólabókanna. Af því allmikið hefir verið talað um, að skipti á kennslubókum væru óþarflega tíð, vil ég bæta því við, að það er svo um þessi skipti, að þau eru ekki annað en það, að bók er keypt fyrr en nauðsynlega þyrfti, og miðast við það að fleiri en eitt barn á að nota þær, og tekur þá eitt barnið við af öðru, því sem betur fer er það enn svo hér á landi, að á flestum heimilum eru fleiri en eitt eða tvö börn, og nota þá oft mörg sömu bókina. Oft er líka skipt um bók fyrr en ella mundi vegna þess, að ekki geðjast öllum að sömu bók. Mér leiddist sú fullyrðing, sem hér hefir komið fram, að ástæðan til bókaskiptanna væri oft hagsmunir kennaranna sjálfra. Að þeir gerðu samning við aðra kennara um að láta börnin kaupa þær bækur, sem þeir gefa út. Ég hefi nú ekki trú á, að þetta sé satt, og fannst það koma úr hörðustu átt, frá kennara við kennaraskólann. En svona er þetta: þegar kennararnir sjálfir gefa bækurnar út, þá gengur um það grunur og hvíslingar, að þeir geri það í eiginhagsmunaskyni, og getur valdið óánægju og erfiði meðul kennara. Ég verð að líta svo á, að ekki sé tilhlýðilegt að bera fram þessar ásakanir hér í þingsölunum, nema færa á þær fullar sönnur, sem hv.þm. hefir ekki gert, heldur kastar hann hér fram óverðskulduðum ásökunum á hendur kennara um, að þeir hafi sín á milli samband um að auka bókakaup heimilanna. Þessu vil ég neita sem algerlega tilhæfulausum áburði. Það var dálítið ósamræmi í einni setningu hjá hv. 9. landsk. Hann sagði, að það væri fólkið, sem notaði bækurnar, sem ætti að ráða því hvaða bækur það vildi hafa. Ég er nú frjálslyndur og demokrat, en þetta finnst mér þó of langt gengið, að láta foreldrana ráða um hverja bók. Þetta er því ómöguleg setning og óhæf til framkvæmda, þó það styðjist við það, sem hann sagði að sjálfsagt væri vegna skólaskyldunnar, að ríkið gæfi allar bækur til barnaskólanna. Ég verð nú að setja, að mér þykir skörin vera farin að færast upp í bekkinn, ef þau réttindi, sem ríkið skapar, eiga að fara að teljast skyldur á þeim, sem þiggja, sem þurfi að bæta fyrir með enn meiri fríðindum. Ef rökstyðja á þetta þannig, að foreldrarnir eigi því meiri kröfu á ríkisvaldið, sem meira er gert fyrir börnin, þykir mér röksemdirnar fara að verða nokkuð einkennilegar hér á þessu háu Alþingi. Vitanlega er skólaskyldan réttindi landsmanna. Þetta stendur í grg. frv., sem mig grunar, að hv. 9. landsk. hafi samið. ef samningu skyldi kalla, því að aðeins einni setningu hefir verið breytt frá því, þegar það var lagt fyrir þingið 1933, og þá var aðeins einni setningu breytt frá því, sem áður var, 1931, þegar frv. var lagt fyrir þingið. Samt á svo að heita, að hv.þm. hafi samið þetta frv., til þess að leggja það fyrir þetta þing. Hv. þm. segir til framlengingar á þessari fullyrðingu sinni í grg. frv., að börnin séu oft bókalaus, langt fram á vetur hér í Rvík, því að hann er aðallega kunnugur þessu hér. Svo endi þetta venjulega með því, að kennarinn gefi barninu bókina. Hann segir, að þegar það sé upplýst, að fátæk börn geti ekki keypt bækur, fái þau bækurnar ókeypis hjá sveitarsjóði. Þetta er gamla sagan, sem endurtekur sig. Þetta er hugsunarháttur þeirra sósíalistanna. Það er meiri uppgötvunin, að þau börn, sem eru svo fátæk, að þau geta ekki keypt bækur, fái ókeypis bækur! Það má mikið vera, ef ekki verður farið að örva menn til þess að kaupa ekki bækur, þar sem ríkið kostar börnin í skóla. Hv. þm. segir, að börnin geti ekki keypt bækur. Þetta er aðeins í samræmi við aðra málfærslu þeirra sósíalistanna. Fyrst og fremst get ég ekki trúað því, að mörg börn séu bókalaus langt fram á vetur, af því að foreldrar þeirra geta ekki keypt bækur. Fyrir getur þetta komið, þótt ekki sé öllum vel við að þurfa að sækja þetta í sveitarsjóð, frekar en aðrar nauðsynjar sínar. En hv.þm. má ekki gleyma því, að til er nokkuð, sem nefnt er trassaskapur. Þetta bókaleysi stafar ekki alltaf af fátækt. Trassaskapur er jafnvel tíðari. Hv. þm. talar því út í bláinn í þessu efni. Hann segir með einni setningu það, sem þarf ef til vill heilar bækur til þess að afsanna. Það er venjulega fljótlegra að fullyrða en að færa sönnur á það, sem fullyrt er. Þetta er eitt af mörgum atriðum grg., sem eru alveg ósönnuð. Nú vil ég koma að því atriði, sem hv.þm. sneri alveg við sannleikanum í, og það var skólaskyldan. Hann segir, að hún sé kvöð á mönnum, og á móti henni eigi helzt að koma einhver fríðindi, t. d. ókeypis bækur, matur og mjólk í skólanum. Hann sagði að vísu, að það væru vissar þarfir, sem nauðsynlegt væri, að ríkissjóður tæki að sér í sambandi við skólana. Mér datt í hug skófatnaður og annar fatnaður. Skólaskyldan er ekki kvöð á landsbúum. Þvert á móti er hún réttindi borgaranna. Þessi réttindi voru svo dýrkeypt fyrst eftir að þessum málum var komið í fast horf með löggjöf, að eingöngu sæmilegu efnaðir menn gátu aflað sér menntunar. Þá var fræðslan talin svo mikils virði, að sá, sem gat tileinkað sér hana, var talinn hafa sérréttindi fram yfir aðra borgara þjóðfélagsins og betri lífsskilyrði en þeir, sem ekki höfðu efni á að eignast þessa menntun. Þegar skólaskyldan verður almenn, er þessu alveg snúið við. Þá er talið, að hún sé þvingun og bölvun, sem ríkisvaldið þurfi að bæta upp með allskonar fríðindum. Það þarf ekki annað en að benda á þetta, til þess að sýna fram á, að þetta mál er rekið á rammskökkum grundvelli. Það er mér mikið undrunarefni, að gerð skuli vera tilraun til þess að réttlæta þetta mál á þennan hátt. Hv. þm. sagði, að ég hefði talið, að atvinna bóksala væri lögð í rústir, ef bóksalan væri tekin af þeim. Þetta vil ég leiðrétta. Ég sagði fyrst og fremst, að ef smásala bókanna yrði tekin frá bóksölunum víða á landinu og falin kennurum og skólastjórum, þá væri höggið svo stórt skarð í atvinnu þeirra manna, sem við sölu skólabóka fást, að óvíst væri, hvort það mundi taka því fyrir þá að gefa út aðrar bækur og fá mönnum víðsvegar um landið í hendur til sölu. Þetta sagði ég, og það stend ég við. Þetta er mjög veigamikið atriði. Hv. menntmn. féllst á þetta og vildi ekki stuðla að því, að bóksalan væri tekin af þeim mönnum, sem hafa haft eitthvað upp úr því að selja kennslubækur. Það er heldur ekki hægt að ætlast til þess, að sölulaun séu minni en nú tíðkast við sölu kennslubóka, enda féllst meiri hl. hv.menntmn. á það. Skal ég nú minnast á eitt stórt atriði í þessu sambandi, sem hvorki snýr að bókaútgefendum eða bóksölum, kennurum eða höfundum, heldur að prentsmiðjunum í landinu. Ég þykist vita, að ef frv. verður að lögum, þá sé ætlazt til þess, að ríkisprentsmiðjan verði látin annast alla prentun þessara bóka og ríkisbókbandið verði látið annast allt, sem að bókbandi þeirra lýtur. Ég veit ekki, hvort ein af ástæðunum fyrir framkomu þessa frv. sé sú, að ríkisprentsmiðjan vilji meiri vinnu. Áður en prentsmiðjan Gutenberg varð ríkisins eign, var prentun þess opinbera, stj. og embættismanna, hagað eins og hverri stofnun þótti bezt henta. Sumir skiptu prentuninni með samningi milli prentsmiðjanna, og þær kepptu síðan um að fá vinnuna. Ég fyrir mitt leyti held, að fram á síðustu tíma hafi mátt segja, að þessa prentun bæri fremur að líta á sem einskonar styrk til prentsmiðjanna, því að þær hafa verið uppáhald landsmanna. sökum þess að þær hafa gefið mönnum kost á að lesa íslenzkar bækur á íslenzkri tungu. Ég hygg, að lengi hafi ýmsir þeirra manna, sem með málefni þjóðarinnar hafa farið, álitið, að ekki bæri að keppa að því að fá sem ódýrasta opinbera prentun, vegna þess að það væri réttlátt að stuðla að því, að prentun héldist í landinu. Nú hefir þetta allt tekið breytingum. Ég tel ekki, að sú ástæða sé lengur fyrir hendi, að ríkið styðji prentun í landinu með fjárframlögum. Svo margt hefir breytzt síðan um aldamótin síðustu, að þess gerist ekki lengur þörf. Nú hefir annar siður verið upp tekinn í þessu efni, sérstaklega með stofnun ríkisprentsmiðjunnar. Það var gott og gagnlegt verk, að hún skyldi vera keypt. En síðan prentsmiðjan komst í hendur ríkisins, hefir þessu öllu verið snúið við. Fyrst og fremst hefir öll opinber prentun verið tekin af öllum öðrum prentsmiðjum en henni. Það hefir orðið til tjóns fyrir ríkið. Ef ríkið semdi nú við aðrar prentsmiðjur um prentun, þá yrði það áreiðanlega til tjóns fyrir ríkið að hafa ríkisprentsmiðjuna. En þessi „Mólok“ þarf mikið að éta. Fyrst og fremst allt, sem það opinbera og starfsmenn þess lætur prenta. En þörfin eykst, og nú heimtar prentsmiðjan prentun skólabóka. Það stafar sjálfsagt af því, að á sumum tímum árs er lítið að gera, en þetta er samt ískyggilegt. Af þessu sést nefnilega, að starfsmenn eru fleiri en þörf er á. Taki ríkisprentsmiðjan að sér prentun skólabóka, verður bætt við fleiri starfsmönnum til þess að annast prentun bókanna og afgreiðslu. Er þá örugg vissa fyrir því, að starfsmannafjölgunin verði hæfileg? Fari svo, að starfsfólkinu verði fjölgað, gæti ég ímyndað mér, að eitthvert nýtt verkefni þyrfti að finna. Þessi „Mólok“ er svo ágjarn, að honum nægir ekki öll opinber prentun, sem nú er völ á, heldur heimtar hann nú prentun skólabóka líka. En það er grunur minn, að hann verði ekki saddur, þótt hann fái þessar skólabækur, heldur hafi hann það eins og refurinn, þegar hann ætlaði að skipta ostinum, og éti hann allan sjálfur. Það getur farið svo, að því verði haldið fram, að óhjákvæmilegt sé að veita ríkinu einkarétt á allri prentun í landinu. Enginn ætti að fullyrða, að ekki gæti svo farið eftir 10-20 ár.

Eftir nokkur ár

. Því skal ekki neitað, að þessi „Mólok“ skilar arði í ríkissjóð. Ég sé á landsreikningunum frá 1932, að hagnaðurinn á ríkisprentsmiðjunni er talinn vera 70 þús. kr. Það er allálitlegur skildingur fljótt á litið. En sé betur að gætt, kemur það í ljós, að raunverulegur hagnaður er ekki nærri svo mikill, vegna þess að ríkisstofnanirnar mega ekki bjóða verkið prentsmiðjum einstakra manna fyrir neðan taxta ríkisprentsmiðjunnar. Með þeim taxta, sem nú gildir, er ekkert þrekvirki að sýna góðan hagnað. Þessi hagnaður ríkisprentsmiðjunnar er því að nokkru leyti tekinn óbeint úr vasa ríkisstofnananna. En sósíalistarnir standa upp og segja: Viljið þið sjá, hvernig ríkisfyrirtækið ber sig? Íhaldið er vant að setja allt á hausinn. Þetta fyrirtæki skilar 70 þús. kr. í ríkiskassann. Hvað getið þið komið með á móti? Þetta fé er að nokkru leyti tekið úr vasa ríkisins, getum við svarað. Nú vil ég víkja nokkrum orðum að bókbandinu. Nú verður ríkið að setja upp stórt bókband. Ríkið á nú dálítið bókband. Það getur leyst bókbandsstörf af hendi í samkeppni við þessa „bókbindarafúskara“, sem ekki eru í ríkisbókbandinu, en þessi litli angi mun vafalast vaxa á svipaðan hátt og ríkisprentsmiðjan, móðir hans. Það getur farið svo, að hann leggi undir sig alla þá, sem eru að basla við að bjarga sér á þessu sviði og eru svo fyrirlitnir nú á dögum. Ríkisvaldið vill skipuleggja þá, og það er byrjað að leggja þessa stétt að velli. Það verður of langt að fara út í það, hvers vegna þetta er eins og drep fyrir þjóðfélaglíkamann. Bókbindarar munu fara sömu leið og prentararnir, í hið gráðug, gin þess, máttuga „Móloks“.

Sigurður Einarsson [óyfirl]: Hv. 5. þm. Reykv. talaði hér daglangt í gær, til þess að svara hv.frsm. meiri hl. Er hann aftur í dag hafði talað, mér liggur við að segja daglangt, varð mér hvarflað út, undir ræðu hans. Mér er sagt, að á meðan ég var úti hafi hv.þm. tekið til athugunar ræðu mín, í gær. Sessunautur minn skráði niður fyrir mig nokkur ranghermi hv.þm. út af ræðu minni, og vil ég taka þau til athugunar. Það er rangt hjá hv.þm., að ég hafi sagt, að samningar væru milli kennara um skipti á bókum. Ég sagði það ekki, heldur að nokkurt reiptog væri milli sumra eldri kennara um að nota ekki nema vissar bækur, og réði þar þá stundum vinskapur við útgefendur. Ég hefi aldrei gefið í skyn í þessu sambandi, að kennarar hefðu baksamninga um bókakaup. Ég sagði hinsvegar, að sá hugsunarháttur kæmi fram í þessu, sem tæki eigi tillit til aðstæðna heimilanna, þegar börnin flytjast t. d. milli deilda. Ég hefi aldrei sagt, að foreldrar ættu að ráða, hvaða bækur börnin notuðu. Ég sagði hinsvegar, að það væru eigi þægindi kennara eða bókaútgefenda, sem taka bæri tillit til í þessu efni, heldur bæri að taka tillit til þess, hvaða bækur skólinn þyrfti að hafa, og um leið að gera foreldrum eins þægilegt fyrir og unnt væri. Það má vera að hv. 5. þm. Reykv. þyki það undarlegt, að börnin séu bókalaus. Hann hefir verið svo lengi í skólanefnd, en jafnan sett kíkinn fyrir blinda augað, eins og Nelson forðum. En ég get nefnt honum dæmi þess, að kennarar hafa orðið að kaupa bækurnar sjálfir, svo að börnin gætu eignazt þær. Það er kennari, sem nýtur lítillar vináttu hv. 5. þm. Reykv., og kannske einmitt fyrir það. Þá sagði hv.þm., að ég liti á skólaskylduna sem kvöð, og talaði mikið um, hve dýrt hefði verið að afla sér menntunar áður fyrr. Það færi vel á því fyrir hv.þm. að gera sér það ljóst, að það er sjálfs sín vegna, sem þjóðfélagið menntar börnin, en ekki gert fyrir skrílinn eða fátæklingana. Hv. þm. talar um matgjafirnar í skólunum í þessu sambandi og segir, að nú séu heimtaðar skólabækur, en næst muni svo koma krafa um skó og fatnað. Finnst hv.þm. það eitthvað ægileg tilhugsun, þótt beðið sé um fatnað fyrir klæðlaus börn? Það er viðurkennd regla og þannig alstaðar á litið, að þess starfs sé af börnunum krafizt, að þjóðfélaginu beri skylda til að sjá um, að líðan þeirra sé sómasamleg. Hv. þm. talaði um, að prentun fyrir ríkið hafi verið nokkurskonar styrkur til prentsmiðjanna í Reykjavík, og svo ætti það að vera áfram. Þetta nær vitanlega ekki nokkurri átt sem rök gegn þessu máli. Þótt prentsmiðjurnar þurfi styrk, þá er auðséð, að ríkið setur ekki tekið tillit til þess, þegar um þetta er að ræða. Það verður að haga þessu eins og bezt er og hagkvæmast fyrir ríkið, og ef beztur árangur næst með ríkisútgáfu, þá ber að setja hana á stofn. Það fór hrollur um mig, er hv.þm. talaði um það með ugg og kvíða, hversu mikill vöxtur væri í fyrirtækjum ríkisins, svo sem prentsmiðju þess og bókbandi. Að hugsa sér það, að kvíða fyrir því, þótt fyrirtæki ríkisins blessist, og telja það eitur og drep fyrir þjóðina. Það verður ekki annað sagt en það sé gæfa og blessun fyrir þjóðina. - Spádómarnir um græðgi ríkisprentsmiðjunnar í sambandi við þetta er smekkleysa, og að frv. sé fram borið til þess að verða vatn á hennar myllu, er vindhögg út í loftið.

Sigurður Kristjánsson Það er dálítið nýstárlegt, að Alþ. ætlar að fara að taka ábyrgð á láni, sem ekki er ætlað til neins sérstaks fyrirtækis. En ég geri ráð fyrir því, að þörfin sé svo mikil á þessu láni, að flestir hv.þm. séu þegar búnir að ákveða sig í því að vilja hjálpa í þessu tilfelli. En ég álít, að þegar eitt bæjarfélag hefir orðið fyrir því óláni að komast í svona erfiðar fjárhagsástæður og leitar til þingsins um hjálp, - ekki til þess að leggja í arðvænleg fyrirtæki, heldur til þess að brúa skuldafenið, borga gamlar lausaskuldir, sem eru háskalegar hverju bæjarfélagi -, þá sé gálauslegt, að ekki sé nefnt neitt í þá átt, að setja verði ríkinu tryggingar. Tryggingar þarna liggja ekki í neinu fyrirtæki, sem féð á að fara til. - Í fjárl. yfirstandandi árs er heimild fyrir ríkisstj. að ábyrgjast fyrir Vestmannaeyjakaupstað 100 þús. kr. lán, en þar stendur: „gegn fullri tryggingu“. Vil ég því leggja fram skrifl. brtt. um það, að áskildar séu fullar tryggingar fyrir ábyrgð þessari.

Flm. (Emil Jónsson) Það eru aðeins örfá orð út af brtt., sem hér liggur fyrir, og þeim orðum, sem hv. 6. þm. Reykv. lét falla í þessu sambandi. Hann sagði, að þetta lán væri ekki ætlað til neins sérstaks fyrirtækis, og er það út af fyrir sig rétt. En ég vil í því sambandi benda á, að Hafnarfjarðarbær hefir stofnað til stórfelldari fyrirtækja en nokkrir aðrir kaupstaðir hafa gert, og það án aðstoðar ríkissjóðs. Bærinn hefir hafið útgerð, keypt 2 togara og komið upp fiskverkunarstöð án þess að nokkur ábyrgð væri fyrir hendi frá ríkissjóði. Það er rétt, að þetta lán fer til þess að greiða lausar ósamningsbundnar skuldir, og að farið er fram á ábyrgð ríkissjóðs, er einvörðungu vegna þess, að með því móti er hægt að fá betri vaxtakjör en annars mundi vera hægt. Þetta er ekki fordæmislaust, þar sem Vestmannaeyjakaupstaður hefir fengið samskonar ábyrgð fyrir skömmu síðan. Það, sem brtt. fer fram á - að setja tryggingu fyrir láninu -, er alveg sjálfsagt, og mér hefir ekki dottið í hug að fara fram á, að slík ábyrgð yrði veitt tryggingarlaust, enda er hægt að setja nægar tryggingar, sem að mínum dómi a. m. k. eru vel hæfar, og ég vona, að ríkisstj. geti einnig metið þær gildar. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar, en get lýst því yfir, að ég fellst á þessa brtt.

Jónas Jónsson Ég skal aðeins geta þess, að fjvn. hefir komið sér saman um að setja skilyrði um það, að ríkisstj. taki þær fyllstu tryggingar, sem völ er á og hún teldi viðunanlegar.

Sigurður Kristjánsson Ég vil einungis taka undir það hjá hv.þm. Hafnf., að sjálfsagt er, að fullar tryggingar séu settar fyrir láninu, og þykir mér gott að heyra, að þannig hefir málið verið hugsað frá upphafi, en ég taldi rétt, að það stæði sem skilyrði fyrir ábyrgðinni. Ég vænti, að allir skilji, að á því er höfuðmunur, þegar bæjarfélag kemur til Alþ. með slíka ábyrgðarbeiðni fyrir byggingarfyrirtæki, og byggingarnar síðan settar að veði, heldur en þegar beðið er um ábyrgð til þess að greiða gamlar lausaskuldir. Og hvað snertir útgerðarfyrirtækið, sem hv.þm. minntist á, þá er ekkert veð í því fyrir þessari skuld, því að eftir því, sem ég bezt veit, er bæjarútgerðin svo hlaðin skuldum, að engin leið er til þess, að hún fái risið undir nokkurri viðbót. Annars er engin ástæða til þrætu út af þessu máli frekar. Allir hv.alþm. eru sammála um, að fullar tryggingar beri að setja.

Thor Thors Þessi till. til þál. um ríkisábyrgð virðist eiga alm. vinsældum að fagna hér í þinginu, og hefi ég fyrir mitt leyti ekkert við það að athuga og mun greiða till.atkv. En ég vildi einungis mælast til þess, að nokkuð svipuð ábyrgðarheimild fyrir ríkisstj., sem mér hefir verið falið að bera hér fram fyrir Stykkishólm, vegna rafveitu, ætti sömu vinsældum að fagna. Þetta er ákaflega áríðandi fyrir Stykkishólm, vegna hins nýja sjúkrahúss, sem þar er reist og bráðlega tekur til starfa.