Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Ég held að ekki verði undan því vikist að ræða, vissulega af rósemd en verulegri festu, um þingsköp og störf forseta. Eins og allir vita er kosið af Alþingi á haustdögum hverjir skuli gegna hér æðstu trúnaðarskyldum. Ekki er það svo að þingmenn gangi til þeirrar kosningar án þess að ríkjandi stjórnarflokkar á hverjum tíma hafi áður gert með sér samkomulag um hvernig skipta skuli þeim embættum. Vissulega ríður á miklu að þeir þingflokkar sem fá hin ýmsu embætti reyni að velja úr sínum röðum til þeirra starfa þá sem hæfastir eru eða þannig að ásættanlegt sé fyrir allan þingheim að búa við. Og oftast nær gerist það að þó nokkurs fums gæti e.t.v. á fyrsta starfsári forseta þá stækka þeir með starfi sínu þannig að þetta verður vandræðalaust. Nú hefur núv. hæstv. forseti ekki átt því láni að fagna að ná þeirri breidd í stuðningi til kjörs á haustdögum sem oft hefur orðið áður þegar forsetar hafa setið vissan tíma. Ég held að rétt sé að það komi fram að mér finnst ekkert einfalt mál hvort það skuli gert eftir á að færa til bókar hvort afbrigði hafi verið veitt fyrir máli sem var þess eðlis að trúlega er í dag búið að senda heillaóskaskeyti til ákveðins þjóðþings án þess að afgreiðsla málsins hafi farið fram með lögformlegum hætti hér í þinginu. Slíkt verður náttúrlega ekki aftur tekið. Samkvæmt þeirri venju sem er hér ríkjandi er reglan sú að mál fari til nefndar. Nú gerist það stundum að þingnefndir flytji mál og er ekkert nema gott um það að segja. Þá er ætlast til þess að ein nótt líði frá því að málinu er útbýtt og þar til það kemur til umræðu. Forseti hefur leyfi til að leita afbrigða hjá þinginu til að mega hafa annan hátt á. Það gerði hæstv. forseti. En gert er ráð fyrir því að tvær umræður fari fram. Og nú er gert ráð fyrir því, samkvæmt þingsköpum, að enn líði ein nótt á milli áður en næsta umræða fari fram, ella sé leitað afbrigða. Það gerði hæstv. forseti aftur á móti ekki, heldur bar málið upp. Og má segja að með vinnubrögðum sínum hafi hann gerst brautryðjandi í því að ryðja burtu tveimur öryggisventlum sem ætlað er að hafa í þinginu til að koma í veg fyrir að mál séu afgreidd eins og á venjulegum fjöldafundi úti í bæ, þar sem einhverjum dettur kannski í hug að bera upp tillögu og svo er klappað fyrir henni á eftir. Auðvitað hvílir sú skylda á forseta, öllum öðrum fremur, að gæta þess að hinar eðlilegu síur þingsins séu ekki á þennan hátt fjarlægðar og óvönduð vinnubrögð tekin upp í staðinn. Ég verð að segja það að þetta á í sjálfu sér ekkert skylt við umræðu um efnisatriði þeirrar tillögu sem samþykkt var hér. Þetta er fyrst og fremst spurning um það hvort forsetinn viðheldur vönduðum vinnubrögðum eða hvort hann með flaustri afgreiðir mál þannig að ekki er hægt að una því. Mér er ljóst að íslenska þjóðin mótmælti því á sínum tíma þegar Litáar voru innlimaðir í Rússland. Og ég held að það fari ekki á milli mála að það viðhorf hefur ekkert breyst hjá íslenskri þjóð. Það er aftur á móti spurning hvenær hægt er að óska mönnum til hamingju og vissulega sló það mig allilla þegar ég hlustaði á fréttirnar úr sænska þinginu í gær. Samt sem áður er þetta ekki það sem flokkast undir umræðuna um þingsköp. Það er hitt: Hverjar eru skyldur forseta í þessum efnum? Ég get ekki unað þessum vinnubrögðum. Ég vil að það komi hér fram, ég get ekki unað þessum vinnubrögðum. Og ég tel að forseti hafi brugðist því trausti sem ég ber til hans í þessum efnum. Ég ætla að víkja að öðru atriði sem ég tel nauðsynlegt að ræða hér einnig. Oft hitnar í kolunum í sölum Alþingis og oft gerist það að menn telja að þeir þurfi að bera af sér sakir vegna ummæla sem fallið hafa. Nú má vel vera að hæstv. forseti hafi á því á hinum ýmsu tímum allt aðrar skoðanir en sá sem óskar eftir að fá að bera af sér sakir. Ég minnist þess aftur á móti ekki að það hafi komið fyrir að því hafi verið neitað hér í þingsölum nema af einum hæstv. forseta. Það gerist einnig oft að menn una ekki hvernig staðið er að störfum hjá forseta og óska eftir því að fá orðið um þingsköp. Og þá er það veitt, að því er ég ætla undantekningarlaust. Forsetar gera svo að sjálfsögðu grein fyrir sínum viðhorfum úr ræðustóli á eftir og það er misjafnt hvort þeir taka tillit til þess sem þingmaðurinn hefur að segja um þingsköp eða ekki. En spurningin er ákaflega einföld: Er það viðhorf forseta að alveg eins og ritfrelsið er einn af grundvallarhornsteinum lýðræðis sé réttur þingmanna til athugasemda í þessum efnum virtur hér í þinginu? Eða er það viðhorf forseta að hann sé nánast í sömu aðstöðu og kennari í skólastofu sem eigi að stjórna hér fundi ákveðinn mínútutíma og svo eigi liðið að fara út og athugasemdir þurfi engar að taka til greina eða leyfa umræðu um? Ég held að við séum komnir hér að kjarnanum í lýðræðishugsun. Að mínu viti höfum við valið okkur verkstjóra til þess að stjórna vinnubrögðum hér á þinginu. Við höfum ekki valið okkur dómara sem ætlar sér að breyta hefðum Alþingis Íslendinga á þann veg að hann úrskurði hiklaust á þann veg að málfrelsið í þessum efnum, til að bera af sér sakir eða segja örfá orð um þingsköp, sé af mönnum tekið. Mér er aftur á móti ljóst að það er oft vandi á höndum að stýra valdi forseta þannig að umræða verði ekki of löng. Og þar eru ýmsar reglur settar inn, m.a. réttur til að takmarka ræðutíma. Ég hef látið hér falla alvarleg orð til hæstv. forseta. Ég vona aftur á móti að það dyljist engum að bak við þau liggur enn þá meiri alvara.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna orða hv. 2. þm. Vestf. vill forseti taka fram að samkvæmt upplýsingum skrifstofu Alþingis hefur hvað eftir annað komið fyrir að gleymst hafi að leita afbrigða hér í þingsölum. Venjulega hefur slíku verið bjargað með því að færa það til bókar án þess að þess væri getið hér í þingsal. Forseta þótti hins vegar rétt að geta þess og leita álits á því hvort svo mætti gera. Ég geri ráð fyrir að enginn hv. þm. hafi gert ráð fyrir því þegar núv. forseti var kjörinn að hann væri óskeikull. Og forseti hefur aldrei haldið því fram. Hér var um nokkuð óvenjulega afgreiðslu að ræða og forseti gleymdi einfaldlega að leita afbrigða, svo einfalt var það. Það harmar forseti en hefur ekki hugsað sér að hafast svo að í framtíðinni. Og mun þetta nú líklega verða lexía sem nægir. Vegna þeirrar fullyrðingar hv. 2. þm. Vestf. að forseti hafi unnið ólýðræðislega hér á síðasta fundi skal upplýst að hér var um að ræða 30 mínútna utandagskrárumræðu sem þingflokksformenn höfðu góðfúslega leyft forseta að láta fara fram á þingflokksfundartíma. Umræðan teygðist hins vegar og voru liðnar nær 15 mínútur til viðbótar við umsaminn tíma. Þegar forseti neyddist til að slíta fundi voru fimm hendur á lofti. Hæstv. ráðherrar höfðu gert athugasemd við þetta þar sem fjölmörg mál lágu fyrir þingflokkum. Forseta var því nauðugur einn kostur að slíta fundinum og hafði enda fullt vald til þess.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Ég hef verið að skoða till. til þál. um landgræðslu. Ég tel að ýmis atriði þurfi að ræða hér í þinginu til þess að menn átti sig á því hvernig þarf að standa að þessum málum og hvernig staðið er að þeim. Mér skilst að menn séu með þær hugmyndir uppi að taka upp tvenns konar áburðarverð í landinu, annars vegar það sem ætlað er til bænda og hins vegar það sem ætlað er til sandgræðslunnar. Nú er það svo að Áburðarverksmiðja ríkisins hefur einkarétt á allri áburðarsölu í landinu, þ.e. hún flytur inn þann áburð erlendan sem við notum og framleiðir og selur þann innlenda áburð sem hér er notaður. Ég fæ ekki séð að í reynd geti það verið réttlætanlegt að einokunaraðili eins og þessi sé í stöðu til að bjóða öðrum áburð á lægra verði nema í reynd sé verið að tala um það að menn greiði þann kostnað í gegnum búvöruverðið. Þetta vil ég að komi hér fram. Því eins og allir vita er áburðarverð einn af stóru þáttunum í ákvarðanatöku um búvöruverð og með þessu móti sýnist mér að það sé niðurstaðan að menn séu að hugsa um að greiða þetta þar í gegn. Ef menn aftur á móti legðu hér til að einokunarréttur Áburðarverksmiðju ríkisins væri afnuminn þá hefði ég að sjálfsögðu ekkert við það að athuga hvaða tilboð hún gerði öðrum aðilum. Einnig held ég að það sé rétt að ég geri hér grein fyrir því sem mér sýnist veikleikinn í þeim hugmyndum sem menn hafa haft uppi um að girða af land, sá í það grasfræi og dreifa á það áburði og hafa slíkt land eftirlitslaust upp á öræfum. Það er alkunna að víða hefur það gerst þar sem bændur hafa ræktað nýrækt að nýræktin hefur öll verið eyðilögð af gæsum. Þær hafa komið í stórum flotum og lagt undir sig umrætt svæði og breytt því í flag. Þó hefur vafalaust af hendi þeirra sem nýræktina áttu oft og tíðum verið reynt að gera ýmsar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að þetta geti átt sér stað. Gæsaflotinn á Íslandi hefur stöðugt verið að stækka á undanförnum árum og álftaflotinn einnig. Þessi vöxtur er svo ör að ég ætla að þó að við tækjum okkur til og færum að dreifa miklu af áburði á ýmis öræfasvæði án þess að hugleiða hvernig við ætlum að hafa hemil á aukningu þessa flota, þá er mikil spurning hvort verkið yrði ekki allt unnið fyrir gýg. Þetta segi ég vegna þess að eins og allir vita þá verpir heiðagæsin í Þjórsárverum en aðeins brot af ungunum kemst upp því fæðu skortir á svæðinu. Þeir drepast einfaldlega vegna þess að þeir ná ekki að vaxa í þá stærð að geta flogið annað til fæðuöflunar áður en þeir eru orðnir hungurmorða. Ég set þetta hérna fram því ég tel að það sé tímabært að á þessu máli verði tekið. Það er hægt út af fyrir sig að handsama mjög stóra gæsahópa með þeirri þekktu aðferð að ginna þær til að koma á ákveðið gróðurlendi og skjóta svo yfir hópana neti. Ekki er viðurkennt að gera þetta til að fækka fugli en viðurkennd aðferð aftur á móti til þess að merkja fugl þegar menn eru að kanna lifnaðarhætti hans. Nú vill svo til að um 80% af gæsunum sem hér eru hafa vetursetu á Bretlandseyjum. Þær eru þar vinsælar sem veiðibráð fyrir sportveiðimenn. Mönnum finnst það kannski skrýtið en að mínu viti væri ekki óeðlilegt að Íslendingar leituðu samkomulags við Breta um að þeir tækju þátt í sumareldi þessara fugla eða að hreinlega verði rætt við Breta um fækkun fuglanna, sem er eina raunhæfa leiðin til að tryggja að svo stórfelldar hugmyndir um uppgræðslu og áburðardreifingu gætu skilað þeim árangri sem ég hygg að allir Íslendingar vilji, því enginn vill horfa á örfoka land. Ég held það væri rétt að kanna þessa möguleika. Með þessu er ég ekki að leggjast gegn þáltill. Ég er raunverulega ekki andvígur efni hennar, nema hvað þetta eina atriði snertir að mér finnst dálítið undarlegt að einokunaraðili í verslun geti boðið tvenns konar verð. Ég held aftur á móti að það sé tímabært, mjög tímabært, að menn átt sig á því að ef þeir færu nú og dreifðu ógrynni af grasfræi og áburði um öræfin, næðu árangri í að ná þar upp gróðri, fjarlægðu allar kindur með ærnum tilkostnaði með girðingum eða með því að tryggja að bændur hefðu þær í heimahögum, þá eiga menn eftir sem áður eftir að leysa það mál hvernig þeir ætla að koma í veg fyrir að hinn stóri floti, sem í dag étur upp á öllum votlendissvæðum á hálendinu þann gróður sem þar er, taki sig til og hreinsaði þessa uppgræðslu einnig. Þetta taldi ég rétt að kæmi fram vegna þess að reynslan er sú á láglendi að auðvitað er þetta græna og ferska gras miklu girnilegra fyrir gæsir og álftir en sinuborið gras sem ekki hefur fengið neinn áburð. Og hætt er við að ef menn færu nú á fulla ferð en slepptu því að hugleiða þetta vandamál yrði árangurinn harla lítill.

Frsm. atvmn. (Árni Gunnarsson) Virðulegi forseti. Aðeins örstutt leiðrétting vegna orða hv. síðasta ræðumanns, 2. þm. Vestf. Hann gerði athugasemd við það að í ályktun hefði komið fram eitthvað sem hann kallaði tvöfalt áburðarverð, þ.e. eitt verð lægra til landgræðslu og annað hærra til bænda. Þetta er á miklum misskilningi byggt. Það sem gerðist í þessu máli var það að umsagnar var leitað hjá Áburðarverksmiðju ríkisins varðandi þá tillögu sem hér er til umræðu. Frá henni barst síðan bréf sem ég gerði grein fyrir við framsögu í málinu. Í bréfi þessu kemur fram tilboð frá Áburðarverksmiðju ríkisins um eftirfarandi: Að Áburðarverksmiðjan sé tilbúin að lækka áburðarverð um 20% ef keypt er umfram það magn sem Landgræðslan hefur keypt að meðaltali á ári á undanförnum árum, sem eru 1680 tonn, eða lestir á góðri íslensku. Ég sagði í framsöguræðu minni með þessari tillögu að ég teldi þetta mjög rausnarlegt tilboð en það byggir einfaldlega á því að Áburðarverksmiðjan hefur orðið að draga saman í sínum rekstri á undanförnum árum vegna þess að áburðarnotkun hefur stórminnkað eftir að fækkað hefur verið í sauðfjárstofni og fækkað búpeningi á landinu upp til hópa. Sá áburður sem Áburðarverksmiðjan mundi selja með 20% afslætti væri áburður sem verksmiðjan framleiddi á þeim tímum þegar annars væri ekkert að gera þar. Þetta er sem sagt sá áburður sem hún gæti framleitt umfram það sem hún gerir um þesssr mundir. Sjálfum finnst mér þetta tilboð ákaflega rausnarlegt af hálfu Áburðarverksmiðjunnar og gæti komið landgræðslu á Íslandi að mjög góðu gagni. Ég ætla ekki að ræða það sem kallað er einokunarréttur Áburðarverksmiðju ríkisins en eitt vil ég segja varðandi þetta mál. Ég ætla ekki að blanda gæsum inn í það vegna þess að ég hef enga vitneskju skriflega frá sérfræðingum eða öðrum um áhrif gæsarinnar á uppgræðslu í landinu. Allir vita auðvitað að stórir gæsahópar geta skilið eftir sviðna jörð þegar þeir fara yfir, en um heildaráhrifin veit ég ekki. Hins vegar er ég ákveðið þeirrar skoðunar og mjög þess fýsandi að við stefnum nú að því allir sem einn að banna lausagöngu sauðfjár og að menn hætti þeim tiltektum sem verið hafa uppi á undanförnum árum, að girða af land til þess að sauðfé komist ekki að landinu. Það á að snúa þessu við. Það á að girða sauðféð af og það á að gera í heimalöndum. Það á að gera bændum kleift að rækta upp heimalönd til þess að geta haft fé sitt og búpening á beit í heimalöndum og afréttaruppreksturinn á að stöðva. Svo einfalt er það mál. Við stöndum frammi fyrir því núna eins og ég gat um í upphafsorðum mínum þegar ég ræddi um þessa tillögu og gerði grein fyrir henni, við stöndum frammi fyrir því að margir af helstu afréttum þessa lands eru með öllu ónýtir. Ég get endurtekið upptalninguna á þeim. Við getum tekið Biskupstungnaafrétt sem er eyðimörk. Við getum tekið Landmannaafrétt sem er að verða eyðimörk. Við getum tekið Mývatnsafrétt sem er orðin eyðimörk. Þannig hefur þetta farið. Stóraukin hrossabeit hefur ekki bætt úr og eru mörg dæmi þess hvernig hross hafa farið með afréttarlönd þar sem þau hafa verið rekin upp.

Hvar er það?

Ég held að hv. þm. ætti að ræða við hv. 1. þm. Norðurl. v. um það mál en ekki þann sem hér stendur. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta en eingöngu ítreka það að ég tel það fréttnæmt og mjög rausnarlegt af Áburðarverksmiðju ríkisins að bjóða til sölu áburð til landgræðslu hér á landi á verði sem er 20% lægra en það verð sem gildir nú í dag. En þau takmörk eru á þeirri sölu að afslátturinn verður aðeins veittur á því magni sem er umfram þau 1680 tonn sem Landgræðsla ríkisins hefur keypt af Áburðarverksmiðju ríkisins að meðaltali á ári á undanförnum árum.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Það hefur lengi verið tíska að kenna sauðfé um allan óförnuð. Ég hygg nú samt að þeir sem vilja skoða þessi mál af rósemi átti sig á því að það er maðurinn sjálfur sem er að eyðileggja mestan gróður í þessu landi og stærsta ákvörðun í þeim efnum er að sjálfsögðu Blönduvirkjun. Ég held jafnframt að við bætum ekki þessa umræðu með því að menn standi hér upp og haldi þrumandi ræður um hluti sem þeir hafa kynnt sér illa. Ástæður fyrir gróðurrýrnun á öræfum eru af ýmsum toga spunnar. Náttúran sjálf vinnur þar mikið verk. Ég hygg að ekki sé deilt um það hér í þinginu að menn vilja ekki að með beit sé gróðri á öræfum spillt, en hins vegar er sú þekking almennt til staðar að menn vita að grasið sölnar á haustin og deyr. Og margur hefur spurt sjálfan sig hvort það væri einhver verri meðferð þó að það væri þó étið síðla sumars. Varðandi athugasemdir hv. 3. þm. Norðurl. e. að hrossaupprekstur skaði mjög afrétti er það nú svo að víðast hvar er hann aflagður. Ég hugðist fá hjá honum upplýsingar um hvar hann væri, en honum varð svarafátt og verð ég víst að fara í einkatíma hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. til þess að fá svör við því þó hugsanlegt sé að fleiri viti. Ég held að allur heitingastíll um þessa umræðu sé ákaflega barnalegur og það er jafnbarnalegt að gera ráð fyrir því að hægt sé að halda uppi sauðfjárrækt í landinu með því að girða allt sauðfé af innan ákveðinna girðinga. Ef mönnum virkilega dettur þetta í hug, þá hygg ég að þeir hinir sömu ættu að setjast niður og reikna út hvað kjötkílóið mundi kosta ef þetta yrði tekið upp sem stefna. Við erum í stóru og strjálbýlu landi og aðstæður eru mjög misjafnar á hinum ýmsu stöðum. Við verðum að taka ákvarðanir í þessum efnum í samræmi við mismunandi aðstöðu. Það er ekki hægt að setja bara undir sig hausinn og segja: Svona skal þetta vera. En hvað rausnarlegt tilboð Áburðarverksmiðjunnar snertir, þá er það nú ekki rausnarlegra en svo, ef menn vilja vera raunsæir, að þeir treysta sér ekki til að selja áburð úr landi á því verði sem þeir eru að bjóða. Og það er þá raunverulega verið að segja að áburðarframleiðslan í landinu sé minnst 20% dýrari en heimsmarkaðsverð á áburði.

Jón Kristjánsson Virðulegi forseti. Hér er merkt mál á ferðinni og ég get ekki að mér gert að leggja örfá orð til þessarar umræðu sem hér fer fram. Ég held það sé áríðandi að hafa heildarsýn í landgræðslumálum sem allir hafa að sjálfsögðu áhuga á. Allir hafa áhyggjur af því ef landið blæs upp og gróðureyðing vex. Ég held það leysi ekki vandann að banna með einu pennastriki lausagöngu búfjár. Það getur verið nauðsynlegt á ákveðnum svæðum en það eru önnur svæði á landinu sem þola beit. Ég vil benda á að kjötgæði þess fjár sem gengur á afrétti og nærist á fjallagróðri eru mjög mikil og það er viðurkennt. Ég held að sauðfjárræktin verði að byggjast á því áfram. En auðvitað verður að fara eftir aðstæðum í þessum efnum. Menn verða að líta líka á aðra þætti í þessum málum. Ég átti nýlega viðræður ásamt nokkrum öðrum þingmönnum við landgræðslumenn. Þeir hafa mjög vaxandi áhyggjur t.d. af hrossabeit og umferð hestamanna um hálendið, telja að þar verði að vera skipulag. Þeir telja að ekki eigi að banna slíka umferð heldur þurfi að standa að þeim málum með skipulegum hætti. Að með hópum reiðhrossa sem fara yfir hálendið að sumarlagi þurfi að hafa fóður þannig að ekki þurfi að beita þeim á viðkvæmar gróðurvinjar á hálendinu. Af þessu og aukinni hrossaeign í þéttbýli hafa menn vaxandi áhyggjur. Það verður ekki litið fram hjá þessu og þetta verða menn að hafa í huga þegar rætt er um landgræðslu og gróðureyðingu. En það sem ég vildi undirstrika í þessu efni er að sú landeyðing sem er langstórtækust er af völdum veðra og vinda, það er sandfokið á hálendinu. Af því að t.d. Mývatnsöræfi voru nefnd hér áðan, þá er það náttúrlega dæmigert landsvæði þar sem sandfok herjar. Við höfum ekki nægjanlegan mannafla enn til þess að safna melfræi sem er það eina sem getur stöðvað þetta sandfok. Þar kreppir skórinn að. Í skjóli melgresisins kemur upp annar gróður. Þetta er málefni sem þarf að gera stórátak í. Þessu melfræi þarf að safna hér innan lands. Það er ekki á markaði, við getum ekki flutt það inn. Því þarf að safna hér og til þess þarf mannafla fyrst og fremst. Þetta er upplagt mál að beita sér að og setja aukinn mannafla í á þeim tímum sem melfræið er skorið. Þarna er stórverkefni að vinna í landgræðslunni og ég vildi minna á þetta vegna þess að gróðureyðingin sem stafar af uppblæstri og sandfoki er langsamlega stórtækust og þó að menn girði inni eitthvað af sauðfé í landinu, sem þar að auki hefur stórfækkað á undanförnum árum, hefur það ekkert að segja hjá þessum ósköpum. Ég vil bara vara við því að líta ekki á heildarmynd þessara mála. Mér finnst allt of mikið gert af því að taka einn þátt út úr og segja: Af þessu stafar gróðureyðingin, þetta þurfum við að gera til að hefta hana en sleppa öðrum þáttum sem eru jafnvel miklu, miklu stærri.

Pálmi Jónsson Virðulegi forseti. Sú till. til þál. sem hér er komin til síðari umræðu er að mínum dómi merkilegt mál. Það er ákaflega þýðingarmikið að halda áfram því starfi sem hefur verið unnið á undanförnum árum, að vinna skipulega að því að stöðva eyðingu jarðvegs og gróðurs á Íslandi og verja þau landsvæði þar sem gróðureyðingin er mest, þ.e. þar sem sandfok á sér stað. Að undanförnu hefur verið unnið að fjölþættum aðgerðum til þess að vinna að þessu viðfangsefni. Þáttur í því starfi er vitaskuld að draga úr beitarálagi á landið og það hefur verið gert í fullu samráði og samvinnu við bændur og sveitarfélögin í strjálbýli landsins. Ég held að það sé býsna athyglisvert innlegg í þessa umræðu sem hér var greint frá og er auðvitað þáttur í tillgr. að með aukinni framleiðslu áburðar hjá Áburðarverksmiðju ríkisins kynni að vera hægt að lækka verð. Áburðarframleiðsla í landinu hefur dregist svo saman að það hefur stórkostleg áhrif á rekstrarafkomu þess fyrirtækis sem eins og önnur slík fyrirtæki verður að byggja sína afkomu á framleiðslu. Þannig að ef um eitthvert verulegt magn af áburði yrði að ræða sem menn kynnu að treysta sér til að verja til uppgræðslustarfa þá væri hægt að framleiða það áburðarmagn á lægra verði en það áburðarmagn sem framleitt er í dag. Ég hef margoft talað hér í þessum ræðustól um ýmsa þætti þessara mála, m.a. bent á eins og hér kom fram hjá síðasta ræðumanni að það er auðvitað náttúran sjálf sem hefur yfirgnæfandi áhrif á afkomu gróðurfars á hálendinu. Einn þáttur í því, sem vísindamenn virðast ekki hafa tekið til sérstakrar athugunar og farið hefur lítið fyrir í umræðunni, er staða jarðvatnsins. Ég hef ekki séð niðurstöður rannsókna á því hvernig jarðvatnsstaðan hefur verið á undanförnum árum en jarðvegsstaðan hefur afgerandi áhrif á gróðurfarið. Í fjöldamörg ár hafa verið snjóalitlir vetur hver á fætur öðrum og tiltölulega þurrviðrasamt þangað til sl. vetur og eins með veturinn í vetur. Og það var komið svo á þeim heiðalöndum sem ég þekki að gróðurinn var orðinn ótrúlega þyrrkingslegur. Hjá mér starfaði um tíma maður sem hafði mikinn áhuga á náttúrufræði. Hann fór ár eftir ár á sömu staðina á heiðalöndunum, kannaði ástand gróðurs, kannaði fjölda búpenings á vissu svæði, kannaði jarðvatnið og hann komst að þeirri niðurstöðu að jarðvatnið hefði hopað á nokkrum árum um tugi sentimetra. Þegar jarðvatnið fer það langt niður, ekki síst á móbergssvæðunum þar sem gosefnin eru mest í jarðveginum, að ræturnar ná ekki vatni þá deyr gróðurinn og landið blæs upp. Eins og ég sagði var sl. vetur snjóþungur, einkanlega hér á vestanverðu landinu og það var allt annað upplit á gróðurfari hálendisins sl. sumar en verið hefur í mörg ár. Og ég á von á því þegar þessum vetri, sem er frekar snjóþungur einnig, linnir sjái þess enn betur merki að gróðurfarið fari batnandi. Hrossabeit er að mestu aflögð en áður gengu stórir flotar hrossa um heiðalöndin og gengu mjög nærri gróðrinum. Það er aftur önnur saga að hrossabeit gengur mjög nærri landinu víða á láglendi, einkum í grennd þéttbýlis eins og allir sjá. Það er hins vegar líka rétt sem fram kom hér að mjög fjölmennar hópferðir hestamanna um hálendið geta verið varhugaverðar, ekkert síður vegna umferðar og traðks en beitar því að ef beit er ekki talin sæmileg hafa hestamenn yfirleitt með sér fóður á slíkum ferðum. Það er oft talað um það hvað sauðfjárbeitin hafi mikil áhrif á gróðurfarið. Ég held að ég verði að segja sögu af því að einn af flm. þessarar till., hv. þm. Geir Gunnarsson, var ásamt mér og fleiri ágætum ferðafélögum á ferð eitt sinn á Eyvindarstaðaheiði og við gistum við Aðalmannsvatn í Bugum. Með okkur í för var Sigurður Blöndal, þáv. skógræktarstjóri. Ég gat ekki stillt mig um að gera mér það til skemmtunar að leiða Sigurð vin minn Blöndal niður á vatnsbakkann og sýna honum stóran hólma í vatninu sem skepnur höfðu ekki gengið í frá öndverðu. Og þar var gróðurinn engu betri en á landinu í kring. Það var röð af hvönnum meðfram bakkanum en í hólmanum sjálfum sást varla stingandi strá. Ég spurði vin minn Sigurð Blöndal: Hvar er skógurinn? Og það varð vitaskuld fátt um svör. Fleiri slíkir hólmar eru í vötnum á hálendinu. Þeir eru að vísu sumir hverjir gróðursælir og einn slíkur mjög gróðursæll er í vestara Friðmundarvatni á Auðkúluheiði. En það er líka hólmi í svokölluðum Lómatjörnum á Auðkúluheiði sem skepnur ganga ekki í og þar sést enginn munur á gróðurfari eða á landinu í kring, enda er það votlent og hvergi gengið nærri gróðri. Mönnum sem sjaldan fara um þessi landsvæði og kynnast ekki áhrifum af búfjárbeitinni hættir til að gera of mikið úr henni. Auðvitað hefur búfjárbeit áhrif á gróðurfar, sérstaklega ef þess er ekki gætt að taka búfé af landinu eftir að sprettutíma er lokið. Ef þá er látið ganga á landinu áfram er hætt við að gróður gangi mjög fljótt til þurrðar. Ég skal ekki fara um þessa tillögu mörgum fleiri orðum. Ég bendi aðeins á að á rúmum 10 árum hefur vetrarfóðruðu sauðfé í landinu fækkað um yfir 300 þús. eða úr tæpum 900 þús. kindum niður fyrir 600 þús. fjár. Það þýðir að því sauðfé sem gengur á landinu að sumarlagi hefur fækkað um 700--800 þús. fjár og það munar um minna. Og þrátt fyrir það er talið að ástand gróðurs á hálendinu sé síst betra en áður. Það er auðvitað ekki vegna þess að sauðfjárbeitin hafi ekki dregist saman heldur er það vegna þess að jarðvatnið hafði hopað, að gróðurinn var að visna upp. En nú hygg ég að eftir snjóavetur í fyrra og snjóavetur í ár snúist þetta við og að nýtt líf komi í gróðurfarið á hálendinu í kjölfar þess að jarðvatnið stígur, að plönturnar ná þeirri næringu sem þær þurfa til að geta lifað.

Frsm. utanrmn. (Jóhann Einvarðsson) Hæstv. forseti. Utanrmn. hefur fjallað um till. til þál. um ályktanir Vestnorræna þingmannaráðsins 1989 og hefur skilað frá sér svofelldu nál.: ,,Nefndin hefur fjallað um tillöguna og leggur til að hún verði samþykkt með breytingu sem flutt er tillaga um á sérstöku þingskjali. Nefndinni barst umsögn um tillöguna frá Íslandsdeild Norðurlandaráðs og er hún prentuð sem fylgiskjal með þessu nefndaráliti.`` Undir þetta nál. skrifa allir fulltrúar í utanrmn. Brtt. á þskj. 707 er þannig: ,,Í stað orðanna ,,hrint verði í framkvæmd ályktunum`` komi: vinna að framkvæmd ályktana.`` Þessi brtt. er gerð í samráði við 1. flm. þáltill. Þótti skynsamlegra að orða þetta heldur opið en svona beint að hrinda í framkvæmd því að það eru náttúrlega ýmis atriði í tillögunni sem ekki er unnt að koma í framkvæmd á svipstundu. Um þetta er gott samkomulag við 1. flm.

Árni Gunnarsson Virðulegi forseti. Ég vil, sem einn af fulltrúum í Vestnorræna þingmannaráðinu, þakka þessar undirtektir og að þessi tillaga skuli nú vera komin til afgreiðslu á hv. Alþingi. Um tíma var Vestnorræna þingmannaráðið farið að örvænta um að þær tillögur og ályktanir sem gerðar voru á fundum þess mundu ná fram að ganga eða hafa einhver áhrif. Þar kom að þingmannaráðið ákvað að freista þess að fá tillögur sínar eða ályktanir teknar inn í þingsályktanir á þingum þjóða sinna, á Alþingi Íslendinga og á þingum Færeyinga og Grænlendinga. Ég er því ákaflega ánægður með þau tímamót sem hér eru að verða í starfi Vestnorræna þingmannaráðsins sem loks hefur fengið áheyrn hjá hv. Alþingi og að loks skuli ályktanir ráðsins koma til afgreiðslu á hinu virðulega Alþingi okkar Íslendinga. Ég get ekki látið hjá líða að nefna einn þátt þessarar ályktunar, yfirlýsinguna í lok ályktunarinnar. Ég persónulega tel mikilvægasta þáttinn í starfi Vestnorræna þingmannaráðsins að vekja athygli á þeirri ógn sem stórveldin leyfa sér að hafa í frammi við þessar þrjár smáþjóðir í Norður-Atlantshafi sem eiga allt sitt undir fiskveiðum. Ég vil minna á að íslensk stjórnvöld hafa því miður á undanförnum árum haft sig allt of lítið í frammi til að mótmæla því gerræði, þeim hroka og þeim dónaskap sem stórveldin sýna þessum smáþjóðum, sem byggja tilveru sína á fiskveiðum, með því að hafa herskip sín kjarnorkuknúin með kjarnorkuvopn á stöðugum ferðum um hafsvæði og veiðislóðir þessara þjóða. Þetta er með öllu óþolandi ástand og íslensk stjórnvöld eiga að taka miklu harðar á þessu máli en þau hafa gert á undanförnum árum. Ég verð að segja það að í hvert skipti sem við ræðum þetta mál hitnar mér í hamsi. Ástæðan fyrir því er einföld. Ég hef séð tölur um ferðir kjarnorkuknúinna skipa umhverfis Ísland og um sundið á milli Íslands og Grænlands. Það eru óhugnanlegar tölur sem gefa m.a. til kynna að þegar æfingar eru hjá stórveldunum á þessum hafsvæðum fara allt að 60 kjarnorkuknúin skip um hafsvæðið á milli Íslands og Grænlands á hverjum sólarhring. Okkur hefur verið sagt, sem höfum mótmælt þessu atferli stórveldanna sem fara sínu fram án mótmæla lýðfrjálsra þjóða, að tæknileg fullkomnun komi í veg fyrir það að slys verði um borð í þessum kafbátum og skipum sem eru kjarnorkuknúin. Í þessu sambandi vil ég minna á að af 900 kjarnakljúfum sem til eru í heiminum knýja 500 þeirra skip stórveldanna. Eitt slys sem yrði á þann veg að skip missti út geislavirkt kælivatn af kjarnorkuvél nálægt íslenskri fiskislóð, grænlenskri eða færeyskri mundi valda því að Íslendingar þyrftu ekki að binda um efnahagsleg sár sín næstu áratugi. Þetta er svo alvarlegt mál að ég stórefast um að hið háa Alþingi hafi gert sér minnstu grein fyrir því hvað þarna er á ferð. Og mér finnst ráðamenn taka allt of kæruleysislega og af allt of miklu ábyrgðarleysi á þessu máli. Við skulum muna það að þessar þjóðir ásamt með öðrum siglingaþjóðum á vesturhveli jarðar hafa undirritað hvers konar samninga gegn mengun sjávar. Ég minni á Parísarsamkomulagið, ég minni á Oslóarsamkomulagið o.s.frv. En herir stórveldanna, herforingjarnir og stjórnendur þessara herja hafa aldrei undirritað samkomulag af nokkru tagi. Þeir fara sínu fram og spyrja hvorki kóng eða prest. Kjarnorkuvígbúnaðurinn á Norður-Atlantshafi er einhver mesti kjarnorkuvígbúnaður í heimi. Eftir að samkomulag tókst á milli stórveldanna um fækkun meðaldrægra eldflauga á meginlandi Evrópu eru allar líkur á því að bæði stórveldin hafi fært varnar- og árásarlínur sínar út í Norður-Atlantshaf. Þetta hefur enn aukið á hættuna á stórslysum fyrir smáþjóðir á borð við Íslendinga. Þessi mál hafa einkum og sér í lagi verið rædd á fundum Vestnorræna þingmannaráðsins og menn lýst miklum áhyggjum. Sumir hafa að vísu verið viðkvæmir vegna aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Ég vil taka það skýrt fram að ég er stuðningsmaður þess að við séum aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Hins vegar mótmæli ég því harðlega, og tel mig vera í fullum rétti til þess, að þessar stórþjóðir, þar á meðal Bandaríkjamenn, raunverulega svívirði fullvirðisrétt íslenskrar þjóðar, grænlenskrar og færeyskrar og annarra þjóða sem eiga land að Atlantshafi, með þessu vígbúnaðarskarki sínu á höfunum. Og mér finnst allt of lítil áhersla lögð á að hefja þegar í stað viðræður um afvopnun á höfunum. Þegar hæstv. utanrrh. nefndi það í NATO-ráðinu að hann vildi að þar yrðu teknar upp viðræður um afvopnun á höfunum voru svörin þau að það væri ekki hægt fyrr en gengið hefði verið endanlega frá samkomulagi um afvopnun á meginlandi Evrópu. Ef það verður niðurstaðan þá er fullljóst að viðræður um afvopnun á höfunum hefjast ekki fyrr en í fyrsta lagi eftir tíu ár. Þá geta mörg slys hafa orðið og þá getur hafa farið svo að afkoma íslenskrar þjóðar hafi verið sköðuð svo alvarlega að úr því verði ekki bættt, a.m.k. næstu áratugi. Ég segi þess vegna, virðulegi forseti, að sá þáttur þessarar ályktunar sem ég met mest er viljayfirlýsing fulltrúa þessara þriggja smáþjóða sem skynja þessa hættu betur en aðrir af því að hún brennur á þeim. Það er þeirra viljayfirlýsing að óska eftir því að við förum fram, þessar þjóðir, með fullum krafti og krefjumst þess af stórveldunum hvar sem er á alþjóðlegum vettvangi að þær hefji þegar í stað viðræður um kjarnorkuafvopnun á höfunum. Ég læt mig einu gilda hvort menn skarka með dísilvélar um höfin en ég er algjörlega mótfallinn og mun berjast gegn því með oddi og egg hvar og hvenær sem er að kjarnorkuknúin skip fari um hafsvæði sem Íslendingar ráða yfir. Það er ljóst, virðulegi forseti, að þrátt fyrir að Íslendingar hafi fært landhelgi sína, fiskveiðilandhelgi, út í 200 mílur þá er sú landhelgi ekki virt af hernaðaryfirvöldum stórveldanna. Ég vil að lokum þakka hv. formanni utanrmn. fyrir að hafa gengið frá þessari tillögu og flutt hana hingað inn á Alþingi og ég vænti þess að hún hljóti samþykki hið fyrsta.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegur forseti. Það er í raun ekki mörgum orðum að bæta við þá ræðu sem hér var flutt rétt í þessu. En ég vil, eins og hv. 3. þm. Norðurl. e., þakka utanrmn. fyrir að afgreiða þessa tillögu með þeim hætti sem gert var og ég get tekið undir allt sem hann sagði hér um kjarnorkuafvopnun og nauðsyn hennar á höfunum hér í kring. Ég vil einnig minna á ýmsan annan eiturúrgang sem okkur getur stafað hætta af. Vestnorræna þingmannaráðið hefur á fundum sínum einnig fjallað um fyrirhugað kjarnorkuúrgangsver í Dounreay og það eru ekki beint tíðindi til að vekja okkur bjartsýni sem berast um Norðursjóinn þessa dagana. Því er full þörf á að taka með festu á þessum málum. Ég vil benda sérstaklega á varðandi samþykkt þessarar viljayfirlýsingar á fundi Vestnorræna þingmannaráðsins í Stykkishólmi síðasta sumar um kjarnorkuafvopnun á höfunum, það var reyndar í annað skipti sem þessi samþykkt var gerð, að í Vestnorræna þingmannaráðinu eiga sæti fulltrúar allra stjórnmálasamtaka sem sitja á þingum þessara þriggja landa og ég held að þetta sé í fyrsta skipti sem öll stjórnmálasamtök ná samkomulagi um að samþykkja tillögu sem þessa, þ.e. að skora á stjórnvöld í löndunum þremur að hvetja stórveldin til að hefjast handa við að semja um afvopnun á höfunum. Það er reyndar von mín að í framhaldi af þessari tillögu náist slík samþykkt fram hér á Alþingi. Ég ætlaði ekki að hafa um þetta fleiri orð, get reyndar bent á ýmsar fleiri tillögur sem fylgja þessari tillögu frá Vestnorræna þingmannaráðinu. Vil ég þá sérstaklega undirstrika hugmynd um að efna til sérstaks Vestnorræns árs árið 1992 þar sem sérstök áhersla yrði einmitt lögð á umhverfismál, jafnréttismál og æskulýðsmál í þessum þremur löndum. Í hugmyndum Vestnorræna þingmannaráðsins er gert ráð fyrir að þeim hugmyndum verði fylgt eftir með því að halda ráðstefnur um þessi þrjú meginatriði, þ.e. jafnréttismál, umhverfismál og æskulýðsmál í löndunum þremur það ár. Vil ég láta koma fram þá skoðun mína hér, vegna þess að innan Vestnorræna þingmannaráðsins, eins og reyndar í Norðurlandaráði, hefur farið fram nokkur umræða um gildi þessa samstarfs og hversu mikil áhrif þessi ráð geta haft og hvernig tillögum er fylgt eftir, að ég tel einmitt þessa tillögu um árið 1992 sem sérstakt Vestnorrænt ár vera prófstein á það hvort hægt er að fylgja eftir tillögum sem þar koma fram oogframkvæma þær. En eftir sem áður hlýtur að standa eftir sem mikilvægasta yfirlýsing þessa fundar tilmæli og áskorun til ríkisstjórnar Íslands og landsstjórna Færeyja og Grænlands um að beita stórveldin þrýstingi til þess að setjast að samningaborðinu og hefja samningaviðræður um kjarnorkuafvopnum og afvopnun á höfunum.

Frsm. atvmn. (Árni Gunnarsson) Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni bæði áhugavert og athyglisvert mál sem atvmn. hefur fjallað um og leggur til að tillagan verði samþykkt. Í grófum dráttum er hér um að ræða svokallaða fjarvinnu sem snýst um það að færa verkefni með ljósleiðurum og tölvutækni nútímans á milli landshluta. Tillagan fjallar um að færa verkefni t.d. frá þjónustustofnunum á Reykjavíkursvæðinu til landsbyggðarinnar og að reyna með því að efla atvinnustarfsemi á landsbyggðinni. Að mínu mati er hér á ferðinni stórmerkilegt mál sem getur breytt til muna því jafnvægisleysi sem ríkt hefur á milli landsbyggðar annars vegar og stórborgarsvæðisins hins vegar. Þarna opnast nýir atvinnumöguleikar fyrir fólk á landsbyggðinni ef ríkisvaldið sér sér fært að flytja verkefni frá höfuðborgarsvæðinu til landsbyggðarinnar með þeirri nútímatækni sem við ráðum yfir. Ég vil í stuttu máli gera grein fyrir því sem rætt hefur verið um í tengslum við þetta merka mál. Ég vil þó fyrst lesa upp nál. eins og það liggur fyrir á þskj. 674 um till. til þál. um nýja atvinnumöguleika á landsbyggðinni, en flm. þessarar till. eru kvennalistakonur og 1. flm. Danfríður Skarphéðinsdóttir. Álit atvmn. er á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um tillöguna og leggur til að hún verði samþykkt með breytingum sem flutt er tillaga um á sérstöku þingskjali. Nefndin fékk á sinn fund til viðræðna um tillöguna Jón Erlendsson, forstöðumann Upplýsingaþjónustu Háskólans. Þá bárust nefndinni umsagnir frá Byggðastofnun, Byggðahreyfingunni Útverði, Fjórðungssambandi Norðlendinga, Iðnþróunarfélagi Eyjafjarðar hf., Iðnþróunarfélagi Þingeyinga, Kvenfélagasambandi Íslands, Póst- og símamálastofnun, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Sambandi sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga, Skýrsluvélum ríkisins og Reykjavíkurborgar, Stéttarsambandi bænda, Upplýsingaþjónustu Háskólans, Fjarvinnustofunni Víst sf., Atvinnuþróunarfélagi Austurlands, Iðnþróunarfélagi Norðurlands vestra, iðnráðgjöfum Vesturlands og Suðurlands og Átaksverkefni Vestur-Húnvetninga. Með nefndaráliti þessu eru birtir sem fylgiskjöl minnispunktar frá Jóni Erlendssyni og umsögn frá Atvinnuþróunarfélagi Austurlands o.fl. Ólafur Þ. Þórðarson og Matthías Á. Mathiesen voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Danfríður Skarphéðinsdóttir sat fund nefndarinnar og er samþykk nefndaráliti þessu.`` Undir nál. rita nöfn sín sá sem hér stendur, hv. þm. Geir H. Haarde, Jón Kristjánsson, Geir Gunnarsson og Hreggviður Jónsson. Nefndin gerir brtt. á þskj. 675 og er þar um að ræða tvær brtt. Sú fyrri er: ,,Við fyrri mgr. tillgr. bætist: svo og hvernig auka megi tölvufræðslu.`` Og í öðru lagi: ,,Fyrirsögn till. orðist svo: Till. til þál. um nýja atvinnumöguleika á landsbyggðinni með áherslu á fjarvinnu.`` Virðulegi forseti. Ég skal ekki tefja tímann mikið en ég efast um að þáltill., sem a.m.k. ég hef þurft að fjalla um, hafi fengið jafnjákvæðar undirtektir í umsögnum og þessi tillaga. Umsagnir hafa verið ákaflega vandaðar og í þeim kemur fram óhemja af upplýsingum og fróðleik um þá möguleika sem kynnu að opnast með svokallaðri fjarvinnu. Ég vil aðeins grípa niður í umsögn og álitsgerð frá Atvinnuþróunarfélagi Austurlands, Iðnþróunarfélagi Norðurlands vestra, iðnráðgjöfum Vesturlands og Suðurlands og Átaksverkefni Vestur-Húnvetninga. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Hin hraðfara þróun tölvu- og upplýsingatækninnar á Íslandi á síðustu árum hefur í allt of litlum mæli komið landsbyggðinni og íbúum hennar að gagni. Að þessu leyti eru Íslendingar skrefi á eftir nágrannaþjóðum sínum sem hafa lagt mikla áherslu á að þessi nýja tækni gæti orðið jaðarbyggðum að gagni. Það hefur nánast orðið tíska að flytja upplýsingatæknina út í jaðarbyggðirnar í hinum vestræna heimi og er orðinn hluti af byggðastefnu þessara landa, fyrst og fremst vegna þess að í ljós hefur komið að hefðbundnar atvinnugreinar, eins og iðnaður, verslun og landbúnaður, hafa ekki getað tryggt viðgang landsbyggðarinnar. Á þann hátt hafa íbúarnir orðið þátttakendur í hinni tæknilegu þróun og fengið aðgang að hinni gífurlegu þekkingu upplýsingasamfélagsins. Það er því á þessu sviði sem ný atvinna verður til í samfélagi nútímans og framtíðarinnar.`` Síðan er í þessari umsögn rakin þróun fjarvinnslustofa í heiminum en hin fyrsta mun hafa litið dagsins ljós í september 1985 í smábænum Vemdalen í Harjedalen í Svíþjóð, raunar þá eftir danskri uppskrift. En fyrsta viðleitnin til að koma á slíkum upplýsingamiðstöðvum á Íslandi kom fram 1989 á Hvammstanga, í Vík í Mýrdal, Selfossi og Seyðisfirði. Þessar miðstöðvar sem ekki hafa allar hafið starfsemi enn eru í flestum tilfellum tengdar staðbundnum átaksverkefnum og/eða iðnráðgjöfum. Markmið þessara miðstöðva eru ólík og þær hafa ekki tekið upp neina formlega samvinnu. Til þess að fara nokkrum orðum um hugsanleg verkefni fjarvinnslustofa vil ég grípa aftur niður í þessa umsögn. Þar segir: ,,Meginverksvið norrænu fjarvinnslustofanna eru þrenns konar: 1. Að veita íbúum viðkomandi svæðis þekkingu á eðli upplýsingatækninnar. 2. Að veita íbúunum aðgang að nauðsynlegum tækjum og að gagnabönkum upplýsingaaldarinnar. 3. Að veita einkaaðilum og opinberum stofnunum þjónustu á ýmsum sviðum.`` Síðan segir í sömu umsögn: ,,Á nokkrum sviðum mætti þó með góðu móti þjóna atvinnulífinu á staðnum.`` --- Og er þá átt við möguleikana sem opnast hér á landi. --- ,,Dæmi um það eru t.d.: -- Telefaxþjónusta. -- Afleysingar í sumarfríum. -- Bókhald. -- Textainnsláttur og skráning ýmissa gagna. -- Að veita ýmsum aðilum á staðnum aðgang að tölvum og hugbúnaði stofunnar til útreikninga, skráningar o.fl. Rétt er þó að leggja áherslu á að mikilvægt er að fjarvinnslustofurnar víðs vegar um landið starfi í neti þar sem hægt er að taka við ýmiss konar verkefnum og miðla verkefnum á milli stofanna. Á Íslandi ætti slíkt að heppnast ef takast má að flytja fjölda þjónustustarfa, sem nú eru unnin á höfuðborgarsvæðinu, til fjarvinnslustofanna úti á landi. Slík störf gætu t.d. verið eftirtalin: -- Þýðingar. -- Gerð skráa af ýmsu tagi. -- Útprentun á nafnalistum og heimilisföngum samkvæmt völdum skilyrðum. -- Vinnsla og útsending á bæklingum, fréttabréfum o.þ.h. -- Vinnsla á ýmsum tölfræðilegum gögnum fyrir einkafyrirtæki og opinbera aðila. -- Textavinnsla af ýmsu tagi (innsláttur, prófarkalestur, umbrot). -- Símaþjónusta og bókhald. -- Kortateikning.`` Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Á landsbyggðinni á Íslandi er þó ekki alls staðar hægt að ganga út frá því að undirbúningurinn gangi svo greiðlega fyrir sig.`` Er þá verið að vitna í það sem á undan er farið. ,,Eitt mesta vandamál landsbyggðarinnar er nefnilega gífurlegur atgervisflótti.`` Og hér kemur að rauða þræðinum í þessu máli. ,,Á móti því kemur þó að víða er vaxandi vilji fyrir því að taka þátt í heimi upplýsingatækninnar. Þessi vilji kemur ekki síst fram hjá konum og yngra fólki sem helst verða fyrir barðinu á hinu lélega og einhæfa atvinnuástandi. Það er því mjög mikilvægt út frá sjónarmiði byggðaþróunar og byggðastefnu að menn átti sig vel á því hvernig best verður stutt við bakið á áhugahópum á landsbyggðinni sem vilja taka upplýsingatæknina í þjónustu sína.`` Síðan er fjallað í þessari umsögn um markaðsundirbúning og segir þar m.a: ,,Eins og þegar hefur verið getið mun vel starfhæft fjarvinnslunet verða ríkulega háð því að hægt sé að fá einkaaðila og opinber fyrirtæki til að flytja ýmis verkefni til fjarvinnslustofanna. Það er því mjög mikilvægt að sem fyrst verði mögulegur markaður á þessu sviði kannaður.`` Síðan segir: ,,Því þarf að markaðssetja þessa þjónustu og er alveg nauðsynlegt að farið sé að eins og í Svíþjóð og sett á fót söluskrifstofa í Reykjavík fyrir þjónustu stofanna. Aðeins á þann hátt verður hægt að komast inn á markað í Reykjavík að einhverju marki. Slík söluskrifstofa þarf að vera eign fjarvinnslustofanna og hún verður að lúta stjórn fjarvinnslustofanna víðs vegar um landið, hugsanlega í samvinnu við rótgróið fyrirtæki á fjarskiptasviðinu.`` Í niðurstöðum þessarar umsagnar segir: ,,Við undirrituð viljum lýsa ánægju okkar með að atvinnumálanefnd sameinaðs Alþingis skuli nú huga að möguleikum á því að tölvu- og upplýsingatæknin geti komið hinum dreifðu byggðum að gagni. Við teljum að það séu miklir faglegir og tæknilegir möguleikar á því að flytja fjölda verkefna á vegum hins opinbera út á land, jafnframt því sem við vitum að víða um land er mikill vilji fyrir því að koma á fót starfsemi sem byggir á fjarskipta- og tölvutækni.`` Það væri mjög freistandi, virðulegi forseti, að rekja fleiri umsagnir. Ég ætla að grípa aðeins niður í umsögn frá Jóni Erlendssyni yfirverkfræðingi sem er forstöðumaður upplýsingaþjónustu Háskólans. Hann segir m.a: ,,Fjarvinna hvort sem hún er unnin í sérstökum vinnustöðum þar sem nokkrir vinna saman,,, þ.e. fjarvinnustofum, ,,eða af einstaklingum í heimahúsum hefur augljósa kosti fyrir dreifbýlið. Sérstaklega má benda á í þessu sambandi möguleikana á því að færa hluta af verkefnum ríkisstofnana og stærri fyrirtækja til landsbyggðarinnar. Tæknin er ekkert sérstakt vandamál í þessu sambandi. Engin sérstök tæknileg vandamál eru hindrun í þessu efni. Öll sú tækni sem til þarf er þekkt, aðgengileg og ekki sérlega kostnaðarsöm. Það sem á hinn bóginn er erfiðara er verkefnaöflunin. Ef að líkum lætur getur reynst snúið að fá ríkisstofnanir eða aðra aðila til að láta frá sér verkefni sem þeir hafa verið vanir að vinna innan húss. Í sumum tilvikum má þar að auki búast við vandamálum vegna gagnaleyndar og öryggis gagna. Hugsanlegar aðgerðir opinberra aðila væru í fyrsta lagi fræðsla um fjarvinnslu fyrir fólk í dreifbýli, kynningarstarf, útgáfa stuttra bæklinga, stutt námskeið. Í öðru lagi aðstoð við verkefnaöflun, stefnumótun um útboð, gagnavinnslu og skráningarverkefni sem uppfylla tiltekin skilyrði, gerð skráar yfir hugsanleg verkefni sem vinna mætti utan ríkisstofnana, bein aðstoð við verkefnaöflun við aðila á landsbyggðinni.`` Virðulegi forseti. Ég hygg að margar af þessum umsögnum sem atvmn. bárust væru mjög fróðleg lesning fyrir hv. þm. Þar koma fram hugmyndir sem margar hverjar eru óborganlegar og gætu komið að mjög verulegu gagni í því að færa verkefni frá þéttbýlissvæðunum til dreifbýlisins, einkum frá Reykjavík og út á landsbyggðina. Ég minni á það að á undanförnum árum hafa verið stofnaðar í Reykjavík ýmsar þjónustustofnanir á vegum ríkisins sem hefðu eins getað átt heima úti á landsbyggðinni vegna þess að nútímatækni gerir það kleift að flytja á hraðan, skjótan og öruggan hátt upplýsingar milli staða og það skiptir raunverulega engu máli lengur hvar viðkomandi aðili, sem býr yfir upplýsingum, þekkingu og möguleikum á að vinna verkefni, er staðsettur. Eitt atriði að lokum, virðulegur forseti, sem ég vil koma inn á og vakti sérstaka athygli mína. Það eru ummæli fyrrnefnds Jóns Erlendssonar, forstöðumanns upplýsingaþjónustu Háskólans, um íslenska skólakerfið og hvernig það hefur staðið að því að mennta fólk til að taka þátt í atvinnulífinu. Þessi vísi maður, sem er mikill áhugamaður um dreifingu á verkefnum út um landsbyggðina, segir m.a., með leyfi forseta: ,,Sú ótrúlega staðreynd blasir við að innan skólakerfisins er nánast ekkert fjallað um atvinnumál, sköpun atvinnutækifæra, eflingu framtaks og margt annað það sem stuðlað getur að virkri þáttöku alls almennings í eflingu atvinnulífs. Undantekningar eru hér í formi nokkurra námskeiða sem styðja hluta þessa máls og kennd eru litlum hluta nemenda. Athugi menn reynslu og þekkingu erlendis á því hvar best gengur er það hjá fyrirtækjum og aðilum sem ná því að virkja hvern einasta starfsmann til virkra athafna, hugmyndasköpunar, hagræðingar o.fl.`` Síðan segir þessi vísi maður, með leyfi forseta: ,,Það er því allt að vinna í því að koma þekkingu á virkum athöfnum, hugmynda- og tækifærasköpun inn hjá sem flestum og búa þannig um hnútana hjá stofnunum og fyrirtækjum að sóst sé eftir hugmyndum starfsfólks og framkvæmt það af þeim sem fært er. Sé ástandið skoðað hér á landi blasir við að: Þekking á virku athafnalífi er bundin við lítinn hóp manna sem lært hafa stjórnun eða aflað sér slíkrar þekkingar með langri reynslu --- og oft mistökum. Allur almenningur er ekki ,,með í þeim leik``. Hvern skyldi undra að almenningur sýnir sjónarmiðum atvinnulífs og þörfum oft fálæti og tekur lítinn virkan þátt í þeim bæði sem einstaklingar og starfsmenn. Þeir sem vinna að því að skapa eða finna ný tækifæri eru einnig örfáir.`` Ég verð að segja að mér finnst þetta nokkuð harður dómur yfir íslensku skólakerfi frá manni sem gegnir jafnveigamiklu embætti og títtnefndur Jón Erlendsson. En ég er nokkuð sannfærður um það um leið að flestir þingmenn sem hafa haft einhver kynni af atvinnulífinu geta tekið undir þessi orð. Það hefur því miður verið svo á undanförnum áratugum að við höfum lagt meiri áherslu, a.m.k. á háskólasviðinu, á að útskrifa úr háskóla embættismenn en þá menn sem geta orðið virkir í atvinnulífinu. Sem betur fer hefur þetta breyst nokkuð á síðari árum en ég hygg að það sé hárrétt hjá Jóni Erlendssyni að okkur skorti fátt annað eins mikið og menn með ríka og góða þekkingu á atvinnulífi. Hugmyndaríka menn sem eru tilbúnir að koma hugmyndum sínum í framkvæmd og fylgja þeim eftir, oft og tíðum með miklum erfiðleikum og með miklu starfi. Virðulegi forseti. Ég hef þessi orð ekki fleiri en eins og fram hefur komið í mínu máli leggur atvmn. Sþ. til að þessi þáltill. verði samþykkt með þeim breytingum sem koma fram í brtt.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegi forseti. Ég fagna áliti nefndarinnar sem um þetta mál hefur fjallað á mjög jákvæðan hátt. Ég vil vekja athygli á umsögnunum sem hv. síðasti ræðumaður las hér nokkuð upp úr, því þær eru út af fyrir sig mjög merkilegar og benda á margt það sem aflaga fer í íslensku atvinnulífi og eins þá möguleika sem fyrir hendi eru. Það blasir nú við öllum að brýnna aðgerða er þörf í atvinnumálum landsbyggðarinnar og ekki síst er brýnt að sinna atvinnuþörf kvenna. Þær hugmyndir um atvinnusköpun sem efstar eru á baugi hjá ráðamönnum eru einkum stóriðja og ekki leysir hún atvinnuvanda kvenna, hvar sem hún verður staðsett. Í þeirri ofurtrú á gildi stóriðju til lausnar á atvinnuvandanum gleymist að huga að því sem smærra er en gæti þó á ýmsan hátt reynst hagkvæmt ekki síður en annað. Í Skandinavíu kom tölvubyltingin nokkru fyrr en hér og mér virðist einnig að frændur okkar hafi áttað sig á því tiltölulega fyrr en við hvaða gildi þessi tækni hefur til atvinnusköpunar í dreifbýli. Ég hafði hugsað mér í framhaldi af þessu að vitna til umsagnanna en ég ætla ekki að fara að endurtaka það sem hv. þm. Árni Gunnarsson ræddi hér um áðan. En ég vil undirstrika það að möguleikar landsbyggðarinnar til að nýta sér þessa fjarskiptabyltingu sem orðin er eru næstum ótæmandi ef rétt er að málum staðið. Ég vil minna á það líka að það er vissulega áhugi fyrir því á landsbyggðinni að nýta sér þessa tækni. Norður á Kópaskeri er kennari sem þegar hefur komið sér upp tölvubanka í sambandi við kennslugögn og nám og annað slíkt og er í sambandi við erlendar þjóðir um það. Þarna er strax vísir að því sem gæti orðið. Ég vil líka minna á það að mér barst frásögn af því fyrir nokkrum dögum síðan að í Þrándheimsfirði í Noregi, í afskekktum bæ þar sem heitir Brönnoysund er í tölvu haldið utan um alla hlutafélagaskrá Noregs og þar eru unnin verkefni sem tengjast því. Þetta veitir umtalsverða atvinnu í þessum bæ þar sem byggðin var að því komin að lognast út af. Í þessu sambandi dettur mér í hug að umræða var uppi fyrir nokkru síðan um að samræma bæri allar hafnarvogir á landinu og þær yrðu tölvutengdar sín á milli í sambandi við útflutning. Ég sé ekkert sem mælir á móti því að móðurtölva þessa fyrirtækis sé staðsett einhvers staðar úti á landi. Það er ekkert náttúrulögmál sem segir að hún þurfi nauðsynlega að vera í Reykjavík. Þetta gæti með öðru skapað þó nokkur atvinnutækifæri sem gætu komið sér vel úti í dreifbýlinu. En það er annað sem mig langar til að minna á í þessu sambandi. Árið 1972 var skipuð nefnd til þess, eins og segir í erindisbréfi hennar, að kanna staðarval ríkisstofnana og athuga hvaða breyting komi helst til greina í þeim efnum að þær verði staðsettar víðar um landið. Nefndin skilaði áliti árið 1975, vönduðu og vel unnu áliti. Það var unnið af metnaði til að skila traustum niðurstöðum því á þeim átti að byggja framkvæmdir. Framkvæmd eins þáttar í þeirri byggðastefnu sem þá var ofarlega á baugi var að flytja ríkisstofnanir út á land með það fyrir augum að draga úr miðstýringu og byggja upp atvinnu fyrir landsbyggðarbúa. Mér virðist nú að margt væri á annan veg um atvinnumál á landsbyggðinni ef vinna þessarar nefndar hefði verið nýtt. Hún lagði til að fjölmargar stofnanir og stofnanadeildir yrðu fluttar út á land. Þar hefðu skapast ótal atvinnutækifæri og uppbygging í meira mæli en hefur verið hingað til. Fólk með sérþekkingu og sérmenntun hefði sest að vítt um landið og menntun þess hefði nýst á margvíslegan hátt og e.t.v. orðið til þess að þar hefði orðið atvinnuþróun á annan hátt en raunin hefur orðið. Við sjáum hvað hefur orðið um hitt atriðið, að draga úr hinni sívaxandi miðstýringu, því miðstýringin blómstrar nú sem aldrei fyrr. Tveir núv. hæstv. ráðherrar sátu í þessari nefnd og nú hefðu þeir tækifæri til að láta hin góðu verk sín tala því margt í tillögum nefndarinnar er enn í fullu gildi og ekki síst nú þegar litið er til þeirrar byltingar sem orðin er í fjarskiptatækninni. Ég vil benda þeim á það, þessum hæstv. ráðherrum, að hafi þeir á annað borð áhuga fyrir atvinnumálum landsbyggðar eða áhyggjur af stöðu þeirra mála þá er tækifærið núna að dusta rykið af þeirra gömlu áhugamálum og tillögum og koma þeim til framkvæmda. Ég vil leggja áherslu á gildi þessarar þáltill. sem hér liggur fyrir um nýja sókn og ný viðhorf í atvinnumálum á landsbyggðinni, þar sem hugað er að verkefnum sem e.t.v. virðast ekki stór í sniðum en geta þó veitt umtalsverða atvinnu vítt um landið, einkum fyrir konur, konur sem skortir sárlega vinnu. Og nú þegar búseta í dreifbýli á í vök að verjast skiptir öllu máli að konur þar hafi vinnu. Það skiptir öllu máli um byggðafestu að konum sé tryggð vinna. Þessu hafa Norðmenn og Svíar sannarlega gefið gaum því þar er í byggðamálum lögð áhersla á að leitað sé atvinnu fyrir konur. Það þarf að standa skipulega að málum því það er skipuleg sókn öðru framar sem þarf að koma til ef takast á að mynda það þéttriðna net stærri og smærri atvinnutækifæra sem víðast um landið sem þarf að vera svo byggðin haldist og blómgist og fólk eigi þess kost að velja sér búsetu þar sem það kýs að vera. Stóriðja er nú mjög í umræðu sem mikið nauðsynjamál varðandi atvinnusköpun og þá er það einkum nýtt álver sem menn horfa til. Menn virðast ekki með nokkru móti geta séð annan atvinnukost heppilegri og líta þá ekki á þá óhjákvæmilegu byggðaröskun og vandamál sem slíkt hefur í för með sér. Önnur stóriðja kemur ekki til greina að mati manna, þ.e. karlmanna. Í mínum huga eigum við kost á annars konar stóriðju --- stóriðju sem getur dreifst víðar um landið, einkum í ljósi þeirra breytinga sem virðast fram undan í markaðsmálum Evrópu. Það er stóriðja á ýmsan hátt. Það er stóriðja í því að flytja út ferskan fisk, eldisfisk á borð neytenda. Það er stóriðja við fullvinnslu sjávarafurða, okkar dýrmætustu auðlindar í heimi sem hrópar á ómengaða fæðu. Fullvinnsla fisksins okkar, og þá fleiri tegunda en enn hafa verið nýttar, jafnvel tegunda sem nú er kastað fyrir borð án þess að nokkur vilji við það kannast. Fullvinnsla fisks í gómsæta og girnilega íslenska sjávarrétti, e.t.v. í samvinnu við erlendar matvælasölukeðjur sem gæfu þeim gæðastimpil. Þetta er stóriðja sem við eigum og verðum að vinna að. Það er ekki eftir neinu að bíða með að hefjast handa um uppbyggingu hennar. Það er hneisa og til smánar fyrir okkur sem teljum okkur hafa vald á nútímatækni og stjórnun að flytja fiskinn okkar, þetta dýrmæta hráefni, óunnið eða lítt unnið út til atvinnusköpunar fyrir útlendinga á meðan við sjálf berjumst við atvinnuskort. Þetta bið ég menn að hugleiða. Að öðru leyti fagna ég hverri þeirri viðleitni sem viðhöfð er til að styðja við búsetu á landsbyggðinni og þar leggur þessi þáltill. sem hér er til afgreiðslu sitt lóð á vogarskálina.

Rannveig Guðmundsdóttir Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma hér og segja örfá orð og lýsa ánægju minni með niðurstöðu hv. atvmn. Það kom fram við fyrri umræðu þessa máls að áhugi hefur mjög aukist á atvinnuúrbótum kvenna í dreifbýli og kom það fram við þá umræðu hvað hefur verið reynt að gera eða byrjað að gera í þeim efnum: Áhugi sem birst hefur, t.d. á síðasta þingi í formi þál., starfshópar sem unnið hafa í afmörkuðum þáttum og ekki síst samstarfsverkefni þriggja ráðuneyta sem sett var á laggirnar á sl. hausti. Nú hefur verkefnisstjóri þess samstarfsverkefnis skilað skýrslu. Afskaplega mikilvægt er að vel takist til um framhald þess máls og að samvinna allra þeirra aðila sem hafa verið að taka smá spor í þessum efnum, og þá á ég bæði við félagasamtök og stofnanir, takist í framhaldinu. Og ekki síst að leitað verði til og hafðar verði með í ráðum þær konur í dreifbýli sem vissulega hafa sýnt mikið frumkvæði heima fyrir. Í umfjöllun um atvinnumál kvenna í dreifbýli er oft mjög talað um atvinnuleysi og þörf á úrbótum vegna atvinnuleysis. Ekki geri ég lítið úr því og ég vil nefna hér að það var ánægjulegt sem komið hefur fram að atvinnuleysi kvenna í febrúar var minna en karla. Það er sérstakt því að venjulega er því alveg öfugt farið. En þegar ég tala um að umfjöllun snúist kannski of mikið um atvinnuleysi þá er það ekki stóra málið því það er fjölbreytni, eins og hér hefur komið fram, fjölbreytni í atvinnumálum og atvinnutækifærum sem skiptir máli fyrir konur á landsbyggðinni. Og því lýsi ég ánægju minni með þetta mál eins og ég gerði við fyrri umræðu að hér er einmitt um að ræða breytingu í þessa átt og liður í að auka fjölbreytni í störfum kvenna á landsbyggðinni. Það sem ekki síst fékk mig til að koma hér upp var að það kom fram að mjög áhugaverðar ábendingar hefðu verið í þeim umsögnum sem bárust um þessa þáltill. Ég teldi það afar brýnt, virðulegur forseti, að þær ábendingar kæmust t.d. í hendur samstarfsnefndar, eða þess verkefnis sem er í gangi á vegum ráðuneytanna, þannig að alveg öruggt sé að það sé nýtt allt það efni sem fyrir liggur því við verðum að halda áfram á þeirri braut. Það sem hér er til umfjöllunar er einn angi þess, mjög góður. Og vissulega treysti ég því að þessi till. verði samþykkt.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson Hæstv. forseti. Ég vil lýsa sérstakri ánægju minni með þá meðhöndlun sem þetta mál hefur fengið hjá atvmn. Sþ. Ég tók hér til máls þegar þetta mál var tekið fyrir í haust og lýsti þá yfir ánægju minni með að það væri komið fram. Ég hafði velt þessum málum töluvert fyrir mér og tel að við eigum mikla möguleika á landsbyggðinni. Ég held reyndar að málin standi núna þannig að þær hindranir sem eru í vegi fyrir því að við getum tekið upp atvinnustarfsemi á þessu sviði á landsbyggðinni séu kannski miklu fremur huglægar en tæknilegar. Tæknilega erum við að verða í stakk búin til þess að framkvæma þessa hluti en það þarf hugarfarsbreytingu. Ég þekki margt vel menntað fólk, ungt vel menntað fólk, af landsbyggðinni sem hefur sest að hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er út af fyrir sig ekkert við því að segja þó menn kjósi sér það, en þetta fólk vildi gjarnan flytjast út á land og nýta sína menntun og sína færni til þess að byggja þar upp atvinnulífið á nýjan hátt. Og þetta er einmitt liður í að svo geti verið. Ég ætla að nefna hér annan þátt í þessu sem hefur líka breyst mikið á síðustu árum. Það er samgönguþátturinn. Þó svo að sú atvinnustarfsemi sem hér er rætt um byggist að mestu leyti á fjarskiptum fylgja henni óhjákvæmilega einhver ferðalög starfsmanna, ferðalög þess fólks sem mundi nýta sér þjónustu ríkisstofnana og annarra hér sem þyrftu að eiga fundi með sínum vinnumönnum úti um land. Samgöngum hefur fleygt fram, bæði í lofti og á landi. Okkur utan af landi, sem höfum tekið þátt í félagsmálum og atvinnulífinu, finnst það ekkert mikið mál að vinna hlutastarf hér á höfuðborgarsvæðinu, hlutastarf sem felst í því að mæta hér á fundum, bæði stærri og smærri. Fyrir mína parta get ég fullyrt að þetta eykur okkur víðsýni og skilning á þörfum, ekki bara okkar byggðarlags heldur landsins alls. Það vex höfuðborgarbúum hins vegar óskaplega mikið í augum að þurfa að fara til vinnu, þó ekki sé nema einn dagur út á land. Þeir eru logandi hræddir um að verða veðurtepptir og komast ekki strax til baka og svo mætti lengi telja. Ég vil benda á að þessi þáttur er fyrir marga landshluta kominn í gott horf, til að mynda fyrir mitt byggðarlag, þ.e. Mið-Norðurland þannig að við förum orðið á hálfs dags fundi til Reykjavíkur, förum í hádegi og erum komnir að kvöldi. Þetta á ekki að vera hindrun í þessu og á að geta gilt í báðar áttir. Ég ætla líka að minnast á annan þátt sem hér var komið inn á áðan. Það er flutningur ríkisstofnana sem hefur verið í umræðunni um árabil en árangur lítill. Sú tækni sem menn tala hér um í fjarskiptum opnar nýjan möguleika, opnar þann möguleika að við getum flutt ríkisstofnanir í áföngum, byrjað á því að flytja vissa þætti starfseminnar og haldið áfram skref af skrefi og síðan að lokum, ef mönnum sýnist það skynsamlegt, flutt stofnunina alla. Við þekkjum öll söguna af því þegar fara á að flytja slíkar stofnanir í heilu lagi. Þá er oft leitað álits og umsagnar starfsmanna og yfirmanna viðkomandi stofnana og við vitum hvernig það hefur farið. Ég ætla að nefna eitt fyrirtæki sem hér starfar á vegum opinberra aðila og er nokkuð stórt í sniðum. Það eru Skýrsluvélar ríkisins og Reykjavíkurborgar. Mikill hluti af þeirri starfsemi gæti farið fram hvar sem er á landinu þó svo að SKÝRR yrði áfram með sínar höfuðstöðvar í Reykjavík. Í ræðu frsm. atvmn. áðan kom fram nokkuð merkilegur hlutur að mínu mati. Það var þegar hann ræddi um þekkingu eða þekkingarleysi okkar Íslendinga á atvinnulífi okkar og hvernig skólakerfið hefði brugðist þar. Þetta er hlutur sem maður leiðir hugann ef til vill ekki að dags daglega en þegar þetta er sagt við mann þá sér maður að þetta er rétt. Ég hef á undanförnum tíu árum öðlast mikla reynslu af atvinnulífi okkar og oft og tíðum hefði maður gjarnan viljað hafa betri undirstöðu úr sinni skólamenntun og þurfa ekki að reka sig á og læra allt upp á nýtt. En ég hef líka fundið það og finn það núna að það er alveg rétt sem hér kom fram áðan að það er ekki stór hópur sem hefur haft tækifæri til að öðlast þessa reynslu og nýta hana sér og öðrum til góðs. Mér finnst þetta þekkingarleysi koma víða fram, m.a. í umræðunni um stóriðju þar sem menn segja alltaf annaðhvort eða. Annaðhvort fáum við stóriðju eða eitthvað annað. Þetta er bara ekki svona. Þetta á að vera bæði og. Og stóriðja á bara að vera einn þáttur í því að skapa okkur fjölbreytt atvinnulíf hér og á ekki að þurfa að koma á nokkurn hátt niður á öðru því sem við vildum byggja upp. Mér finnst viðhorf gagnvart þessu hafa nokkuð breyst á síðustu árum. Menn fóru af stað með mikilli bjartsýni með nýja þætti í okkar atvinnulífi á undanförnum árum. Margt fór verr en hefði þurft að fara, kannski m.a. vegna þess sem hér kom fram áðan að okkur skortir svo mikið þekkingu á uppbyggingu og eðli okkar atvinnulífs. Það hefði margt getað farið betur ef almenningur, sem betur fer er það þó enn sem komið er hinn almenni borgari í landinu sem stendur fyrir miklu í atvinnurekstrinum, ef hann hefði haft betri grunnþekkingu á sínu umhverfi og því sem þar er að gerast. Þetta kemur fram á margan hátt. Þetta kemur m.a. fram í því sem er að koma fram á sjónarsviðið núna og ábendingar um það komu úr þeirri átt sem maður átti síst von á. Þá á ég við þá tímamótagrein sem var skrifuð í Morgunblaðið um síðustu helgi, þar sem var Reykjavíkurbréfið. Hér var það að gerast að örfáir aðilar voru og eru hægt og hljótt að ná algerri yfirburðastöðu í okkar atvinnulífi og að manni finnst stundum ekki með almannaheill að leiðarljósi. Þetta er nú kannski orðin miklu lengri ræða en ég ætlaði að flytja en ég endurtek ánægju mína með þetta mál og treysti því að það verði samþykkt hér og ég treysti því líka að stjórnvöld fylgi málinu eftir.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Ég hlýt að koma hér til að þakka þær sérlega góðu undirtektir sem þessi tillaga hefur hlotið. Ég vil byrja á því að þakka hv. formanni atvmn. Árna Gunnarssyni fyrir hans góðu og ítarlegu ræðu þar sem hann gaf hv. þm. innsýn í þær umsagnir sem birst höfðu með tillögunni. Þá er ekki síður ástæða til að minnast á umsagnirnar, hversu vandaðar þær voru. Í þeim tveimur umsögnum sem birtar eru sem fskj. með nál. er að finna ýmsar mikilvægar upplýsingar og má segja að í öllum umsögnunum sé að finna annars vegar greiningu á aðstæðum í atvinnulífinu hér á landi og hins vegar ábendingar og hugmyndir sem tengjast starfsemi fjarvinnustofa eins og tillaga þessi gerir ráð fyrir. Hv. 5. þm. Norðurl. e. minntist hér á að hann teldi að e.t.v. væru það huglægar hindranir sem gætu orðið einn erfiðasti þröskuldurinn. Ég held það sé rétt hjá honum og þess vegna er mjög mikilvægt að ríkið gangi á undan með góðu fordæmi og reyni að flytja sín verkefni og sýna fram á að hægt sé að vinna þau annars staðar en eingöngu hér á höfuðborgarsvæðinu. Er það von mín að með samþykkt þessarar tillögu opnist augu fólks fyrir þeim fjölþættu möguleikum sem ný fjarskiptatækni gefur okkur til þess að stíga yfir margar þær hindranir sem áður hafa verið í veginum vegna fjarlægðar. Það er einnig mjög mikilvægt að landsmenn allir eigi greiðan aðgang að nýrri tölvu- og fjarskiptatækni. En það er nú svo, eins og margoft hefur komið fram í umræðunni, að framtíð byggðarinnar í landinu er háð því hvort okkur tekst að byggja þar upp fjölbreyttari atvinnu og þá ekki síst fyrir konur, eins og einnig hefur komið fram í umræðunni. Það er von mín að þessi tillaga verði innlegg inn í þá umræðu sem nú er um atvinnumál landsbyggðarinnar og að hún verði til þess að menn komi auga á þá mikilvægu og fjölþættu möguleika sem eru í starfsemi slíkra fjarvinnustofa. Ég vil enn og aftur ítreka að tillaga þessi er einmitt borin fram hér á Alþingi til þess að ríkið taki frumkvæði og sýni fram á að hægt sé að flytja verkefni á þess vegum til. Þá er öruggt að fleiri munu fylgja í kjölfarið. Það er svo að oft er verið að vinna ýmis verkefni í stofnunum í yfirvinnu eða þá að þau eru alls ekki unnin því ekki er mannafli til þess. Það mætti hugsa sér að alls kyns skýrslugerð og því um líkt gæti verið það fyrsta sem ríkið gæti fært til fjarstofa. Eins og fram hefur komið, þá eru þegar starfandi nokkrar slíkar stofur eða eru að hefja starfsemi sína og vonandi nýtist samþykkt þessarar tillögu þeim í uppbyggingarstarfinu sem fram undan er.

Flm. (Svanfríður Jónasdóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þátill. á þskj. 685, um undirmálsfisk, en ályktunin er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að undirbúa löggjöf sem feli það í sér að útgerðarfyrirtæki séu skylduð til að gera sjómönnum kleift að hirða allan undirmálsfisk sem um borð kemur. Slíkur afli yrði eign sjómanna og ekki inni í hlutaskiptum. Sama eigi við um það sem litið hefur verið á sem fiskúrgang, svo sem lifur.`` Áður en fyrstu kvótalög voru sett var allur undirmálsfiskur gerður upptækur. Ef hann fór yfir tiltekna prósentu af afla var sektum beitt. Á þeim árum var í verndarskyni jafnframt verið að færa ofar og ofar stærðarmörk fisks, þannig að t.d. þorskur taldist smáþorskur ef hann var undir 43 sm, síðan 45 og loks 50 sm og þannig er það enn. Í þá daga bárust iðulega fregnir af því að svo og svo miklu af undirmálsfiski væri hent og sjómenn kunnu af því ýmsar sögur. Ég sé ástæðu til að rifja þetta upp, virðulegi forseti, vegna þess að þegar umræður hófust nú nýverið um það hvort og þá hve miklu af undirmálsfiski væri hent urðu ýmsir til þess að kenna það stjórn fiskveiða, þ.e. kvótanum. Það væri sú stjórn fiskveiða sem væri upphaf og endir þess að sjómenn sæju sér ekki hag í því, þrátt fyrir skyldu í þá veru, að hirða allan þann undirmálsfisk sem um borð kæmi. Við togveiðar kemur undirmálsfiskur einatt með í mismiklum mæli. Hve miklum munum við ekki staðreyna fyrr en öllum þeim afla sem á dekk kemur er landað. Samkvæmt reglugerð nr. 585/1989, um stjórn botnfiskveiða árið 1990, er skylt að koma með allan afla að landi af kvótabundnum fisktegundum og nýtanlegum fisktegundum sem markaður er fyrir. Jafnframt er það svo að 1 / 3 af undirmálsfiski sem kemur í land er talinn í kvóta viðkomandi skips nema hlutfallið fari yfir 10% í veiðiferð, þá telst allt í kvóta. Þá hefur verðlagningu á undirmálsfiski verið háttað í þá veru að það hefur ekki verið fýsilegur kostur fyrir sjómenn að hirða hann þar sem sá tími sem fer í að meðhöndla hann um borð er í öfugu hlutfalli við stærðina. Þannig hlýtur alltaf að koma að þeim punkti að sjómenn séu farnir að vinna kauplaust og sé magnið orðið svo mikið að það sé jafntframt farið að ganga á kvóta skipsins skyldi engan undra þótt það freisti manna að opna lensportið. Við í landi getum hneykslast og haft á því ýmsar skoðanir hvaða siðferði það sé að sóa verðmætum með þeim hætti, en það vill bara þannig til að sjómenn eru í engu frábrugðnir öðrum stéttum hvað það varðar að þeir vilja fá kaup fyrir sína vinnu. Spurning um siðferði eða þjóðarhag ein og sér er ekki nægjanleg umbun fyrir þann hóp frekar en svo marga aðra. En veiddur fiskur er dauður fiskur og við erum öll sammála um að hann eigi að koma í land. Stærðarmörk þess hvað telst undirmálsfiskur, mörk sem fyrst og fremst voru sett sem verndunarmörk, segja ekkert um það hvaða verðmæti fiskvinnslan getur gert úr þessu hráefni. Og ef þó ekki væri nema hluti þess sem vísbendingar eru um að hent sé kæmi til vinnslu er augljóst að um umtalsverð verðmæti gæti verið að ræða. Við minnkandi veiðiheimildir er brýnna en áður að öllum tiltækum ráðum verði beitt til að tryggja að allur veiddur afli berist á land. Sú hugmynd sem ég tala hér fyrir er að þeir sem þurfa að auka vinnu sína um borð í skipunum til að hirða undirmálsfiskinn eigi hann. Undirmálsfiskur komi ekki til venjulegra hlutaskipta, útgerðin fái ekkert heldur eigi sjómenn allan fiskinn og skipti andvirði hans jafnt á milli sín. Enginn þarf að efast um að ef einhverjir sjá sér hag í því að hirða undirmálsfisk verður hann hirtur. Kostirnir sem því fylgja að þessi afli berist á land eru ekki bara þeir að vinnslan fengi aukið hráefni og þannig yrði til meiri vinna í landi og verðmæti, heldur og hitt að sjómenn gætu bætt hag sinn með aukinni vinnu og fiskifræðingar fengju raunverulega vitneskju um aflasamsetningu og gætu ráðlagt í samræmi við það. Sem sagt, bættur hagur okkar allra þegar upp er staðið. Skylda þyrfti útgerðina til að gera sjómönnum þetta kleift með því að láta þeim í té ókeypis ís, kassa, umbúðir eða annað það sem við á. En er þá ekki hætta á að lagst verði í veiðar á smáfiski, okkur öllum til enn meira tjóns og hagur útgerðar auk þess fyrir borð borinn? Ég tel að svo verði ekki, þvert á móti. Í fyrsta lagi er hægt að hafa skipstjórann fyrir utan þannig að hann hafi engra hagsmuna að gæta annarra en þeirra sem eru sameiginlegir hagsmunum útgerðar. Það er þó ljóst að til þess að andrúmsloftið um borð yrði betra, spennan minni, væri að mörgu leyti betra að skipstjóri ætti jafnan hlut á við aðra í áhöfninni, enda má reikna með að hann, engu síður en aðrir, þurfi að leggja á sig aukna vinnu á stundum. Þetta er þó álitamál. Hitt er ljóst að engum skipstjóra væri stætt á því gagnvart útgerð að koma með hátt hlutfall undirmálsfisks í land, verðlausan fyrir útgerðina en að sumu leyti á hennar kostnað vegna íss, umbúða og þess háttar. Það má því reikna með að þegar áhöfnin vill allt hirða leggi hann enn aukna áherslu á að halda sig frá veiðisvæðum þar sem óeðlilegs magns undirmálsfisks gætti í afla. Þannig gæti falist í þessu fyrirkomulagi virk verndunarstefna og auk aðhalds útgerðar --- hvaða skipstjóri hefur áhuga á að koma í land með óeðlilegt magn undirmálsfisks? Við hljótum áfram að geta treyst á aðhald fjölmiðla og almennings í þeim efnum. Og þó hálfs metra þorskur sé e.t.v. ekki beinlínis smáfiskur eru allir meðvitaðir um að þau stærðarmörk eru ákvörðuð með tilliti til verndunarsjónarmiða. Sama fyrirkomulag gæti einnig átt við hvað varðar fiskúrgang. Við höfum væntanlega öll lesið margar lærðar greinar um þá verðmætaaukningu sem í því gæti falist að hirða og nýta fiskúrgang sem til fellur um borð í fiskiskipum. Aðstaða til að taka á móti slíku til vinnslu er þó hvorki fyrir hendi í öllum fiskiskipum né í landi. Verðlagningu er og þannig háttað að sjómenn sjá sér ekki hag í úrganginum og halda því fram að aukin vinna við meðferð hans svari ekki kostnaði. Það er þó svo að þar sem sjómenn eiga einir þá lifur sem til fellur er hún hirt. Ef það yrði almenna reglan að sjómennirnir ættu úrganginn mundu þeir í auknum mæli hirða hann og jafnvel þrýsta á um aðstöðu til vinnslu um borð í skipunum og í landi, enda grundvöllur fyrir því hugsanlega kominn með auknu magni. Ég hef hér reifað það fyrirkomulag sem líklegast er til að koma í veg fyrir þá verðmætasóun sem ítrekað er haldið fram að eigi sér stað. Í greinargerð með tillögu minni vísa ég m.a. í fréttir af niðurstöðum könnunar sem Kristinn Pétursson alþm. lét vinna fyrir sig. Ég hef aðallega verið að hugsa um togarana í því sambandi og teldi mikilvægast ef þessi leið yrði farin að þar yrði byrjað. Togarar eru stórvirkustu veiðitæki okkar og þar er mest hætta á að smáfiskur slæðist með. Jafnframt eru útilegur þeirra lengri og meira fellur til af slógi. Ef vel tækist til mætti síðan huga að fleiru, svo sem netabátum, því þó netamorka sé ekki talin hæf til hefðbundinnar fiskvinnslu eru þó e.t.v. möguleikar á að gera úr henni einhver verðmæti. En byrjum á togurunum og reynum að vinna gegn því að sameiginlegir skyndihagsmunir útgerðar og sjómanna valdi því að verðmætum sé hent. Það má orða það svo að ef sjómennirnir fá að eiga undirmálsfiskinn sem er aðalmálið, þá komi í hlut þeirra það smáa, en það stóra kemur í hlut þjóðarbúsins, okkar allra. Það er einnig svo með ýmsan annan fisk sem berst um borð sem ekki er smáfiskur heldur svokallað aukfiski að fyrir þann fisk hefur hvorki verið greitt né markaður en ef menn hafa fylgst með sjónvarpsfréttum í gærkvöldi, þá kom þar fram að verið er að vinna í markaðsmálum fyrir slíkar fisktegundir og er það vel. Ég vil svo, virðulegi forseti, að lokinni þessari umræðu mæla með því að þessari till. verði vísað til hv. atvmn. og síðari umræðu.

Flm. (Svanfríður Jónasdóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. um sölu fisks í gegnum íslenska fiskmarkaði á þskj. 697, en tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hefja undirbúning þess að allur fiskur veiddur í íslenskri landhelgi verði seldur í gegnum íslenska fiskmarkaði.`` Miklar umræður hafa verið um vandamál sjávarútvegs undanfarin missiri og miklum fjármunum verið ráðstafað til að lina þær þrautir sem greinina hrjá. Aðallega hefur verið fengist við afleiðingar, svokallaða björgun, en minna verið unnið að því að styðja atvinnugreinina út úr þeirri skipulagskreppu sem hún er í. Meginvandamál sjávarútvegs er offjárfesting, offjárfesting vegna þess að afkastageta greinarinnar er langt umfram það sem nauðsynlegt getur talist miðað við þann afla sem við megum taka úr sjónum. Þetta á bæði við um veiðar og vinnslu. Þeir erfiðleikar sem við hefur verið að etja eru í flestum tilfellum tilkomnir vegna þess að keypt var of stórt eða dýrt fiskiskip sem ekki ræðst við að reka, allra síst nú þegar veiðiheimildir eru enn takmarkaðar eða að fjárfest hefur verið of stórt og dýrt í landi. Fasteignir og tæki nýtast ekki nema takmarkað og standa því engan veginn undir kostnaði. Þær ákvarðanir sem lágu að baki þessum fjárfestingum voru ugglaust allar fyllilega réttmætar á þeim tíma sem þær voru teknar. Vandi okkar í dag stafar ekki hvað síst af því að ekki hefur verið brugðist við breyttum aðstæðum. Kerfið hefur ekki boðið upp á nógu fýsilegan möguleika þess að minnka flotann eða að betri nýting væri á fjárfestingum í landi. Þá hefur samkeppnin um kvótann leitt til þess að sífellt meira fjármagn er bundið í útgerð. Fyrirtæki og byggðarlög verja gífurlegum fjármunum til kaupa á fiskiskipum á háu yfirverði, í raun kaup á kvóta, og raunar einnig til fjárfestingar í fyrirtækjum í þeim tilgangi einum að reyna að tryggja það að fiskvinnslan eigi aðgang að hráefni og atvinnu sé borgið á staðnum. Við minnkandi veiðiheimildir verður útgerð æ erfiðari en enginn þorir að sleppa skipi vegna þess aðgangs að kvóta sem eign á skipsskrokk veitir. Allt of mörg sveitarfélög víða um land eiga í miklum fjárhagsörðugleikum vegna þessa, fjárhagsörðugleikum sem gera það að verkum að þau hafa minni möguleika á að sinna öðrum skyldum við íbúana. Byggðaröskun tengist ekki einungis atvinnumálum heldur einnig þeirri þjónustu sem sveitarfélögin geta boðið og íbúarnir gera kröfu um. Frysting og vinnsla um borð í skipum sem aukist hefur mjög undanfarin ár þýðir í raun að minna hráefni kemur til vinnslu í landi. Aukinn útflutningur á ísvörðum fiski í gámum hefur sömu áhrif, þ.e. minni vinnslu í landi. Öfugt við það sem ætla mætti eykst ásóknin í siglingar eða sölur á ísvörðum fiski erlendis við minnkandi kvóta. Öfugt segi ég vegna þess að langstærsti hluti útgerðar er á sömu hendi og fiskvinnslan í landi. Fyrirtæki sem berst í bökkum freistast til að reyna að ná í skjótfenginn gróða með happdrættissölu erlendis. Ásóknin í sölur erlendis og þeir hagsmunir sem í veði eru hafa skýrast komið fram undanfarið þar sem um fátt hefur meira verið talað í fréttum en átök um fiskmiðlun. Aflamiðlun sem á að miðla afla á erlenda fiskmarkaði, takið eftir, ekki íslenska heldur erlenda og fiskvinnslunni þar áfram séð fyrir stöðugu framboði á fiski af Íslandsmiðum. Og enn minnka umsvifin í okkar fiskvinnslu. Meint þörf hennar fyrir eign á fleiri bátum eða togurum gæti orðið kosningamál í ýmsum illa stöddum sveitarfélögum nú í vor og fleiri bátar eða togarar síðan keyptir á uppsprengdu verði og kaupin studd af fátækum sveitarsjóði sem ef til vill er á sama tíma til sérstakrar skoðunar hjá félmrn. Síðan þarf enn að drýgja tekjurnar með sölum erlendis til að endar nálgist. Við erum sem sagt stödd í vítahring. Arðsemisfjármagn sem svona er verið að binda verður frá fjárhagslegu sjónarmiði harla lítið. Sama gildir um það fjármagn sem notað er til að fjárfesta í allt of stórum fiskiskipaflota. Við verðum þvert á móti að finna leiðir sem auðvelda minnkun flotans, leiðir sem tryggja fiskvinnslunni aðgang að hráefni þó fyrirtækin sjálf hafi ekki eða takmarkaða útgerð á hendi. Sú leið sem ég mæli hér fyrir að farin verði gæti leyst bæði þann vanda vinnslunnar að vera með svo mikið fjármagn bundið í útgerð og einnig að hún fengi aðgang að mun meira hráefni sem hún ætti möguleika á að sérhæfa sig í að vinna úr. Ef fiskvinnslan ætti í auknum mæli aðgang að hráefni á mörkuðum gæti fiskiskipum fækkað og arðsemi þeirra sem eftir yrðu mundi aukast. Það yrði mikil framför fyrir vinnsluna að geta einbeitt sér að framleiðslu en þurfa ekki einnig að vera að brasa í útgerð til að tryggja sér hráefni. Það er líka virkasta aðgerðin til að vinnslan geti bætt sinn hag. Hún þarf að eiga þess kost að sérhæfa sig og að kaupa á hverjum tíma það hráefni sem best hentar. Á markaði getur fiskvinnslan valið um tegundir sem henta til vinnslu hverju sinni, keypt það magn sem auðveldlega ræðst við að vinna í verðmætustu vinnslu með tilliti til eigin aðstæðna og eftirspurnar kaupenda og neytenda erlendis. Því fylgir að framleiðandi verður að fylgjast grannt með verðfalli og markaðsbreytingum bæði á fiskmörkuðum innan lands og á mörkuðum erlendis. Meiri líkur eru því á því að hráefnið í heild sinni verði unnið í verðmætustu vinnslu hverju sinni og að verðmætishugsun verði magnhugsun yfirsterkari. Þetta eru engin smáviðbrigði frá því sem nú hefur lengi tíðkast að fiskvinnslan þurfi að taka á móti heilum togaraförmum af blönduðum misgömlum afla. Þá er gjarnan byrjað að vinna elsta fiskinn og sá nýi geymdur þar til hann er orðinn gamall og verðminni. Sjónarmiðið við þessar aðstæður er að bjarga verðmætum frá skemmdum. Þetta sjónarmið á að leysa af hólmi með sjónarmiðinu: Hvernig getum við aukið verðmæti aflans sem við megum taka? Þetta sjónarmið kemur með fiskmörkuðum. Fiskmarkaðir áttu einnig að bæta meðferð aflans. Það má reikna með að áhafnir og útgerð örvist við hærra verð sem hægt verður að fá fyrir nýjan og vel með farinn fisk. Þeir fiskverkendur sem hafa haslað sér völl á ferskfiskmarkaði eða með nýjum og dýrum neytendapakkningum kaupa nær eingöngu sitt hráefni á fiskmörkuðum og telja sjálfir að fiskmarkaðir séu nær alger forsenda þess að hægt sé að halda áfram á braut verðmætisaukningar. Það er því í þágu allra að fiskmarkaðir eflist og dafni um landið. Eins og hér hefur áður verið lýst býr íslensk fiskvinnsla við mikið óöryggi og sveiflur í hráefnismálum. Framboð á fiskmörkuðum hér er lítið og markaðirnir eru aðeins staðsettir á suðvesturhorni landsins. Hins vegar hefur skipulagður útflutningur á ísvörðum fiski með skipum og í gámum séð til þess að fram í tímann eru lagðar línur um framboð á ísfiski á fiskmarkaðina í Englandi og Þýskalandi. Sá fiskur er aldrei til sölu fyrir fiskvinnsluna hér heldur fer óseldur úr landi. Fiskkaupendur og fiskverkendur sem aðgang eiga að mörkuðum þar búa við jafnara og stöðugra hráefni en nokkur fiskvinnsla hér á landi af fiski af Íslandsmiðum. Þannig er skipulagsmálum háttað í sjávarútvegi okkar þrátt fyrir okkar landhelgi. Sú skipulagskreppa sem er í sjávarútveginum bitnar ekki hvað síst á sjávarplássum út um landið og er ein af ástæðum þess að fólk flýr í stærra þéttbýli eða til höfuðborgarsvæðisins. Fátæk sveitarfélög sem ekki geta sinnt þjónustu við íbúana vegna skulda stærstu atvinnufyrirtækjanna við sveitarsjóð, skulda sem e.t.v. er síðan smám saman breytt í hlutafé sem litlum eða engum arði skilar, og sveiflur og óöryggi í atvinnumálum þrátt fyrir miklar fórnir í þágu kaupa á skipsskrokkum eru ekki beinlínis aðlaðandi eða hvað? Þau hafa ekki sýnt sig að vera það. Menn hafa áhyggjur af því að sú leið sem ég er hér að mæla fyrir muni raska byggð og vegna erfiðra samgangna mismuna sveitarfélögum og fyrirtækjum. Þegar er til staðar í landinu nokkur reynsla af bæði fjarskiptamörkuðum og góðmörkuðum og þá reynslu ber auðvitað að nýta. Það fyrirkomulag sem við búum við núna tryggir ekki að fiskvinnslan hafi jafnan aðgang að hráefni. Það munstur sem varð við þéttbýlismyndun við sjávarsíðuna varð m.a. vegna nálægðar við fiskimið. Þau verða áfram á sínum stað og þegar flotinn hefur minnkað og náð sinni eðlilegu stærð að verða fyrst og fremst tæki til að ná í fiskinn með sem hagkvæmustum hætti, en ekki flutningaskip eða aðgerðarlaus við bryggju eins og nú er, mun auðvitað verða ásókn í að landa í næstu höfn, á næsta markaði. Jafnframt því að skipulagskreppa sjávarútvegsins hefur verið að dýpka hafa forsendur til róttækrar breytingar verið að batna. Samgöngur í landi hafa stórbatnað undanfarið og á dagskrá eru enn bættar samgöngur með gerð jarðganga til að tengja byggðarlögin í stærri félagsheildir. Í öðrum flutningum en á landi hafa líka skapast nýir möguleikar og fjarskiptatækni hefur tekið þeim breytingum að fiskverkandi t.d. á Djúpavogi getur fylgst með markaðsbreytingum á sinni skrifstofu og samið um verð og kaup án þess að hafa marga milliliði og sem betur fer erum við aðeins farin að sýna viðleitni í þá átt að byggja upp víðtækari sjávarútvegsfræðslu. Menntun, samgöngur, tækniþróun og markaðsþekking eru lyklarnir að bjartari framtíðarsýn, en þeir lyklar koma að litlum notum í sjávarútvegi ef við ekki þorum eða getum rifið okkur út úr skipulagskreppunni. Auðvitað óttast margir breytingar og hið óþekkta veldur óöryggi. Sumir kunna jafnvel að hafa af því hagsmuni að viðhalda nánast óbreyttu ástandi. En hversu lengi mun þjóðin una því að lífskjör hennar verði skert til að viðhalda nánast óbreyttu núverandi ástandi? Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á því að á þingi Verkamannasambandsins í haust var samþykkt tillaga í atvinnumálum undir yfirskriftinni ,,Rífum okkur út úr stöðnuninni.`` Í henni segir m.a., með leyfi forseta: ,,Meginskilyrði þessara breytinga eru að íslenska fiskvinnslan eigi ávallt kost á að fá gott hráefni til vinnslu og að hún njóti þess til fullnustu að fiskurinn er veiddur í íslenskri landhelgi. Því er eðlilegt að kanna rækilega hvort ekki sé rétt að setja á stofn öfluga fiskmarkaði víða um landið í samræmi við nýja og breytta atvinnuhætti og vaxandi mikilvægi markaðsstarfseminnar. Þar með bætast þúsundir nýrra starfa inn í íslenskt atvinnulíf. Jafnframt opnast möguleikar til að semja við Evrópubandalagð um verslun með fisk og fiskafurðir.`` Ef við seljum allan fisk veiddan í íslenskri landhelgi gegnum markaði hér á Íslandi þá er eðlilegt að útlendingar eigi þess kost að koma hingað og bjóða í fiskinn unninn eða óunninn. Með íslenskum fiskmörkuðum flytjum við milliliði sem nú starfa erlendis inn í landið. Verslun og viðskipti með fisk munu stóraukast hér, gjaldeyrir mun skila sér fyrr og betur inn í landið og margfalt fleiri munu hafa atvinnu sína af fiskvinnslu ýmiss konar og þjónustu við sjávarútveginn. Hér var fyrr í morgun rætt nokkuð um atvinnumál á landsbyggðinni og þá fábreytni sem í þeim ríkir og hvernig hún getur valdið því að ungt fólk hafi ekki þann áhuga á að koma til starfa á landsbyggðinni sem æskilegt væri. Með því að bjóða upp á fjölbreytni í atvinnumálum, í sjávarútvegi og bjóða upp á nýjungar sem ungt fólk hefur áhuga á og hefði áhuga á að nýta sína menntun til væri það vel og breytingar í sjávarútvegi eru ekki hvað minnsta atriðið í þeim efnum. Ef íslensk fiskvinnsla nær að sérhæfa sig og vinna ávallt í verðmætustu pakkningar og selur á þá markaði sem best gefa má ætla að til lengri tíma verði fiskverð á íslenskum mörkuðum engu lakara en það sem gerist best á þeim erlendu. Það liggur fyrir að Evrópubandalagsríkin vilja gjarnan að við höldum áfram að flytja þeim hráefni til vinnslu. Þau stýra því svo með sinni tollastefnu að hagkvæmara kann að vera að flytja fiskinn út ísvarinn í gámum, ómeðhöndlaðan, en að hann sé unninn fyrir neytendur hér á landi og síðan fluttur út. Þau eru, þ.e. Evrópubandalagsríkin, að sækjast eftir fiski en einnig atvinnu fyrir sitt fólk. Við hljótum að stefna að því að komast sjálf sem næst neytandanum með þá vöru sem hann kýs hverju sinni og að þeir framleiðendur og milliliðir sem nauðsynlegir kunna að vera til þess séu á Íslandi. Þannig höldum við best forræði yfir þessari okkar mikilvægustu auðlind. Samningsstaða okkar við Evrópubandalagsríkin verður önnur þegar við höfum tekið ákvörðun um að selja allan fisk veiddan í okkar landhelgi í gegnum íslenska fiskmarkaði. Þá þurfa þeir að semja um leyfi til að versla á mörkuðunum og samningsstaða okkar varðandi niðurfellingu tolla batnar. Virðulegi forseti. Fyrir þinginu liggur nú frv. til laga um stjórn fiskveiða. Sú tillaga sem ég mæli hér fyrir er óháð því að hvaða niðurstöðu Alþingi kemst í þeim efnum. Mín tillaga lýtur fyrst og fremst að þeim skipulagsramma sem við þurfum að hafa varðandi meðferð þess afla sem leyfilegt verður að taka í íslenskri landhelgi, að hann fari ekki óseldur úr landi og að breyta aðstöðu íslenskrar fiskvinnslu okkur öllum til hagsbóta. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu vænti ég að þessari tillögu verði vísað til atvmn. og til síðari umræðu.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegi forseti. Ég hafði satt að segja ekki búið mig undir að taka hér til máls vegna þess að það hvarflaði ekki að mér annað en að hér mundu upphefjast fjörugar umræður um svo merkileg mál sem hér eru lögð fram. Að menn mundu flykkjast í ræðustól, allir þeir menn sem hér eiga sæti inni sem virðast hafa ótakmarkaðan áhuga á fiskveiðum, útflutningi og hvers konar verslun og meðhöndlun fisks. Ég verð að segja að það undrar mig mjög að þegar til umræðu er undirstöðuatvinnugrein þjóðar okkar þá skuli þingsalur vera næstum tómur. Ég verð að lýsa undrun minni yfir því. En eins og ég sagði, þá hafði ég ekki búið mig undir að taka til máls hér. Ég hafði hugsað mér að hlusta, og ég hef vissulega hlustað á hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur. Ég tek undir það með henni að þau mál sem hún flytur eru nauðsynjamál. Ég ætla að leyfa mér að taka þau bæði svolítið til umfjöllunar. Fyrra málið sem hún flutti, þáltill. um að undirbúa löggjöf um það að útgerðarfyrirtæki séu skyldug til að gera sjómönnum kleift að hirða undirmálsfisk, finnst mér mjög aðkallandi og brýnt mál. Við megum ekki gleyma því, Íslendingar, að enn er til á lífi hér fólk sem man hungur --- daglegan og langvarandi skort. Hvernig getum við varið það fyrir sjálfum okkur og öðrum í sveltandi heimi að henda matvælum þó að ekki sé nú vikið að öðrum sjónarmiðum. Að öðru leyti finnst mér að alls ekki sé verjandi að slóðina í kringum landið eftir togarana megi rekja af dauðum fiski. Veiddur fiskur er dauður fiskur, segir hv. flm. og okkur ber skylda til að nýta hann og til þess að það geti orðið þurfa sjómenn að sjá sér hag í að hirða þennan fisk, og það er einmitt málið sem hér er til umræðu. Ég hefði viljað heyra frá hv. þm. hvaða skoðanir þeir hafa á þessu máli, en þess er ekki kostur að svo stöddu. E.t.v. getur það tekist við 2. umr. Ég er ekki reiðubúin að ræða þetta mál hér, en ég verð að segja það að ég lýsi fullum stuðningi við þessa fyrri tillögu. Annað mál var það sem hv. 4. þm. Norðurl. e. flutti nú í síðara sinn, um fiskmarkaðina. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að brýn nauðsyn væri að íslenskir fiskmarkaðir kæmu upp sem víðast á landinu og það sé fullkomin hneisa, eins og hv. þm. benti á, að það séu erlend fyrirtæki sem eiga greiðan og léttan aðgang að íslenskum fiski á meðan íslensk vinnslufyrirtæki sitja ekki við sama borð. Það er fullkomin hneisa. Annað mál er það að við vitum að ýmsar fisktegundir veiðast í svo litlu magni á hverjum stað að sjómenn telja sér ekki hag í að hirða hann og í öðru lagi fást fiskvinnsluhúsin ekki til þess að taka hann, svo lítið sé á hverjum stað að það borgi sig ekki. Með samtengingu fiskmarkaða mætti safna þessum fiski saman og nýta hann og vinna hann þar sem það best hentar og þar sem hús sérhæfðu sig til þess í hverri grein. Þetta er líka fullkomið nauðsynjamál. Hv. flm. bendir á það hér í greinargerð að íslensk fiskvinnsla búi við mikið óöryggi í hráefnismálum og það er sannarlega rétt. Framboð á fiskmörkuðum sé lítið, segir hún, og markaðirnir aðeins á suðvesturhorni landsins. En ef við berum gæfu til þess að setja upp markaði víðar um landið og selja allan okkar fisk á innlendum mörkuðum, þá fáum við útlendinga hingað til að kaupa hann og þá getum við ráðið meiru um verð og við getum líka ráðið meiru um það hvernig við sjálf vinnum okkar fisk þegar framboðið er stöðugt og við vitum að hverju við göngum. Og eins og hún bendir réttilega á verður samningsstaða okkar við Evrópuríkin öll önnur ef málin skipast með þeim hætti. Nokkuð hefur verið rætt hér um þá breyttu fjarskiptatækni sem orðin er sem auðveldar þessa skipan mála. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta að svo stöddu, en ég gat ekki látið það viðgangast að hv. flm. þessara merkilegu mála færi hér ofan úr ræðustól án þess að hljóta nokkrar undirtektir við sín mál, en ég reikna með að þau komi til umræðu síðar og þá hef ég hugsað mér að vera betur undirbúin og geta tekið til máls.

Ásgeir Hannes Eiríksson Virðulegi forseti. Það er oft haft á orði að ráðherrar okkar séu ferðaglaðir, að þeir liggi í landaflakki, og hef ég sjálfur iðulega tekið undir þá skoðun að vel megi draga úr ferðalögum ráðherra eins og annarra opinberra starfsmanna sem ferðast á ríkisins kostnað. Hins vegar skal ég játa að stundum kemur það fyrir að ég óska þess að ráðherrar ferðist bæði oftar og lengur en þeir gera og sérstaklega þegar við fáum jafngóðan liðsauka í þingsali eins og núna í fjarveru hæstv. samg.- og landbrh. Hér hafa verið til umræðu tvær þáltill. sem eru vissulega spor í þá átt sem Íslendingar hljóta að þurfa að feta sig, að nýta hvert bein úr sjó og að selja allan sinn fisk sjálfir. Stutt er síðan sá þingmaður sem nú hefur orðið lagði fram á hv. Alþingi frv. til laga um bann við að fleygja matvælum eða farga þeim á annan hátt. Till. til þál. frá hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur lýtur að sama máli, þ.e. að gera sjómönnum kleift að hirða allan undirmálsfisk sem um borð kemur. Það er sama hugsunin að baki, að fleygja ekki fiski heldur koma með hann í land og nýta hann þjóðinni til hagsbóta. Það er kjarni málsins. Á sama hátt á í rauninni að banna yfir höfuð að fleygja aðskotahlutum í sjó. Við eigum að venja okkur af þeim hugsunarhætti að sjórinn í kringum landið sé öskutunna. Það hefur því miður viðgengist frá upphafi byggðar hér á landi að menn hafa litið á sjóinn sem einhverja eyðandi kvörn sem tekur á móti öllu en skilar alltaf jafnfersku sjávarfangi á land í staðinn. Seinni tíma rannsóknir og staðreyndir hljóta náttúrlega að leiða það í ljós að sjórinn sem skellur á ströndum Íslands er sami sjórinn og sverfur klettana í Evrópu þannig að úrgangur eða olía sem fer í sjó frá meginlandi Evrópu berst hingað fyrr eða síðar. Það er ekkert hólf sem skilur á milli. Ef við höldum áfram að líta á sjóinn sem sorpílát, hvort sem það er að fleygja ónýtum fiski eða látum allan okkar úrgang fara þangað í gegnum skolp og öskutunnur eða þá að það sé jafnan sjálfsagður hlutur að fara með gömul skip út á sjó og sökkva þeim þar í djúpið, hljótum við fyrr eða síðar að taka okkur gröf á þennan hátt, vota gröf. Og þessi tillaga er tvímælalaust liður í að breyta hugarfari hjá fólkinu gagnvart bæði matvælum og umhverfi okkar. Á sama hátt er þetta hin merkasta tillaga um sölu á öllum fiski í gegnum íslenska fiskmarkaði. Við erum með kvótanum búin að gefa nokkrum mönnum allan fiskinn í sjónum hringinn í kringum landið. Þeir fara með hann að vild sinni, hann er orðinn eign þeirra í bókhaldi og þeir selja hver öðrum hann þegar þeim sýnist. Tillagan um sölu fisks í gegnum íslenska fiskmarkaði mundi ég segja að væri nokkurs konar millispil þangað til persónukvótiinn kemur þannig að hver og einn einasti Íslendingur fái sendan heim til sín sinn hluta af fiskinum sem hann á í sjónum um hver áramót. Við getum ekki búið við það að nokkrir menn fái að slá eign sinni á fiskinn og ráðskast með hann að vild sinni, sigla síðan með fiskinn til annarra landa og selja hann þar óunninn. Ég vil ítreka þakklæti mitt til flm. fyrir þessi tvö ágætu mál.

Flm. (Svanfríður Jónasdóttir) Virðulegi forseti. Ég þakka þær þó litlu undirtektir sem hér hafa orðið við þau mál sem ég hef hér mælt fyrir. Ég reikna ekki með að verða við síðari umræðu, en ég vænti þess að bæði í hv. atvmn. og einnig við þá umræðu fái báðar þessar tillögur þá umræðu og umfjöllun sem efni þeirra á skilið. Ég hafði, rétt eins og hv. þm. Málmfríður Sigurðardóttir, átt von á því að þingmenn hér á hæstv. Alþingi hefðu á því meiri áhuga þegar fram kæmu hugmyndir í þá veru sem hér hefur verið mælt fyrir og ég verð að segja að það kemur mér óþægilega á óvart að áhugi fyrir þeim málum sem þar voru reifuð skuli ekki vera meiri hér á hæstv. Alþingi. Það segir e.t.v. sína sögu og kann að vera hluti af skýringu á því hvernig komið er fyrir okkur. Ég vil hins vegar láta þess getið, virðulegi forseti, að þó svo að undirtektir hér í þingsölum hafi verið takmarkaðar eða áhugi það lítill að viðvera hv. þm. er með minnsta móti hafa undirtektir annars staðar verið býsna miklar og flm. hefur fengið mjög sterk og jákvæð viðbrögð frá sjómönnum varðandi þá þáltill. sem hér var mælt fyrir um undirmálsfisk.

Karvel Pálmason Virðulegur forseti. Hér er vissulega hreyft mikilsverðum málum, en þessi mál hafa verið rædd hér á hv. Alþingi fyrr. Þetta er ekki í fyrsta skiptið. Ég vil ekki taka undir það að hv. þm. hafi ekki áhuga á að ræða þessi mál, hvaða skoðunar sem þeir eru. Nú er það einu sinni svo að hv. þm. vita ekki alltaf hvaða mál verða til umræðu hverju sinni og röð riðlast --- röð riðlast, hv. þm. Ásgeir Hannes Eiríksson --- án þess að ég sé neitt að afsaka fjarveru þingmanna. En varðandi þessi tvö mál: Auðvitað er það nauðsynlegt að menn ræði svo mikilvæg mál sem hér eru nú til umræðu. Ég hygg hins vegar að flutningur á þáltill. muni segja afskaplega lítið í þessum efnum. Ég er að vísu ekki búinn að vera á Alþingi nema líklega 17--18 ár og ég efast um að það séu margar þingsályktanir sem hafa náð framgangi á þessum tíma. Það er nú einu sinni svo, því miður, að framkvæmdarvaldið vill ekki lúta ákvörðunum löggjafarvaldsins. Og það er með þingsályktunartillögusamþykktir eins og nánast lagafrumvörp að framkvæmdarvaldið fer sínum málum fram sem því sýnist hvað sem löggjafarvaldið segir. Og þess vegna er enn þá brýnna að mál eins og hér eru til umræðu séu þó frekar flutt sem frv. til laga en að framkvæmdarvaldinu sé fengið það í hendur með þáltill. að fara frekar að sínum eigin hugmyndum en löggjafans. Ég ætla ekki að ræða sérstaklega efnislega um þetta nema örfá orð um fiskmarkaðina. Ekki hef ég á móti því nema síður sé að sjómenn geti fengið sem hæst verð fyrir sinn afla, en ástandið hjá okkur hefur a.m.k. verið þannig, það kann að breytast, að það verði unnt að koma fiskmörkuðum á sem víðast. Það er enginn vafi á því að fiskmarkaðurinn hér á höfuðborgarsvæðinu skilar sjómönnum sínu umfram það sem þeir hefðu fengið ella. En fiskmarkaðir hafa verið reyndir annars staðar líka og þar hefur verið gefist upp á tiltölulega þokkalegu svæði eins og á Norðurlandi. Þar urðu menn að gefast upp. Og hvað þá með minni svæðin sem hafa miklu minni möguleika til markaðarins. Kannski finnst einhver lausn á því, að dreifa þessu miklu meira um landið en gert hefur verið, en enn sem komið er hef ég ekki heyrt neitt um það að slíkt væri fyrir hendi. Ef það er hins vegar fyrir hendi á auðvitað að koma fram með frumvörp til laga og á þann veg a.m.k. að reyna að skylda stjórnvöld, hæstv. ráðherra, sem mér heyrist hv. þm. Ásgeir Hannes Eiríksson ekki hafa mikla trú á, sumum hverjum, til að framkvæma þá löggjöfina ef hún er þess virði að Alþingi vill samþykkja slíkt. Það er miklu meiri kvöð á framkvæmdarvaldið, þó að það bregðist oft, ef um frumvörp er að ræða sem gerð eru að lögum en þingsályktunartillögur sem í velflestum tilvikum eru lagðar til hliðar þó að þær séu samþykktar. Það er kannski þess vegna, án þess að ég vilji neitt fullyrða, sem þingmenn telja kannski ekki nægilega langt gengið með flutningi á þáltill. í svo stórum málum sem hér um ræðir. Nú er það auðvitað í höndum stjórnvalda hverju sinni ef þau vilja beita sér fyrir slíkum málum. Það er auðvitað ekkert vandamál hjá núv. hæstv. ríkisstjórn að beita sér í þessum málum hafi hún vilja til þess.  En aftur að fiskmörkuðunum. Það væri vonandi að hægt væri að finna þá leið þar sem þeir gætu verið betur gildandi á fleiri svæðum en nú er og skilað sjómönnum, og þá þjóðinni líka, meiri verðmætum en nú er. Og það er auðvitað illt við það að búa að nokkuð stór hluti sjómanna skuli vegna þessara misbresta í fiskmarkaðskerfi verða af verðmætum gagnvart fiskverði. Það eru margir sem búa við verðlagsráðsverðið sem er talsvert lægra en fiskmarkaðurinn gefur. Það er auðvitað spurning hversu lengi sjómenn líða það að þeim verði mismunað með þessum hætti, en þannig er dæmið í dag. Vonandi verður þetta hvetjandi fyrir hæstv. ríkisstjórn, áminning fyrir hana að standa betur í stykkinu og gera betur í þessum stórmálum og taka þá undir kröfu þeirra sjómanna sem hafa sent hv. flm. erindi þess efnis að þeir telji þetta nauðsynjamál. Ég tek undir að svo er, en við skulum þá knýja á hæstv. ríkisstjórn, að hún geri eitthvað í málinu því að það er auðvitað hennar, fyrst og fremst. Ég tala nú ekki um ef vilji Alþingis kemur fram með samþykkt svona mála. Þá er auðvitað hennar að láta málið ná fram að ganga. Á því hefur hins vegar orðið mikill misbrestur, bæði hjá núv. hæstv. ríkisstjórn, svo og mörgum öðrum.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um mál sem ekki er stórt í samanburði við þau stóru mál sem við vorum að ræða áðan, en Alþingi þarf nú líka að sinna smærri málunum. Hún er um breytta tilhögun á lokunaraðgerðum Pósts og síma og hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela samgrh. að breyta reglum um innheimtu Pósts og síma þannig að lokunaraðgerðir verði mildaðar. Verkinu sé lokið fyrir þingbyrjun haustið 1990.`` Ástæðan fyrir því að till. er flutt er sú að hér er einkarekstur á Pósti og síma og nánast hver einasti landsmaður, hvert einasta heimili og hvert einasta fyrirtæki, er áskrifandi að þessari símaþjónustu. Sem gamall heimastjórnarmaður þykir flm. mjög vænt um talsímann, þetta er jú tákn heimastjórnar í landinu, og síminn er orðinn snar þáttur í þjóðlífinu. Við hann hafa nú á síðari tímum tengst hlutir eins og símskeyti, telex, telefax og margs konar öryggisbúnaður. Ekki þarf að fara mörgum orðum um það að þröngt hefur verið í búi hjá mörgum að undanförnu. Það leiðir til þess að fólk á oft í erfiðleikum með að standa í skilum með afnotagjaldið af símanum. Það má nú svo sem segja að það er sama hvernig árar í þjóðfélaginu. Það er alltaf nokkur hópur sem á í erfiðleikum með að borga af hinum ýmsu ástæðum. Þess vegna er hér lagt til að innheimtuaðgerðir, lokanir, verði mildaðar á þann hátt að símanum verði lokað þannig að ekki sé hægt að hringja úr honum nema í valin öryggisnúmer, slökkvilið, sjúkraþjónustu og annað slíkt, en hins vegar sé áfram hægt að hringja í númerið. Þessi háttur tíðkast víða erlendis og þar er tekið mið af því að síminn er ekki í dag bara talsími sem viðskiptaþjónusta, að einn maður geti hringt í annan, heldur er síminn viðurkenndur sem öryggisþjónusta. Fólk er vant að geta náð hvað í annað í gegnum símann. Síminn er það hraðvirk boðleið að þegar lokað er fyrir hann er skorið á ákaflega þýðingarmikla líflínu á milli fólksins. Þess vegna er þessi tillaga lögð fram. Það er trú flm. að þó að þessi háttur yrði hafður á lokunum símans í framtíðinni mundi það á engan hátt draga úr tekjum Pósts og síma. Síminn er okkur það mikilvægur að við viljum hafa af honum full not. Við mundum borga okkar gjöld eigi að síður við fyrsta tækifæri þó svo að yrði að grípa til tímabundinnar lokunar á þennan hátt. Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að mæla með því að till. fari til seinni umræðu og hv. allshn.

Flm. (Jón Kristjánsson) Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 596, um könnun á stofnun alþjóðlegrar björgunarsveitar, en flm. ásamt mér eru hv. þm. Jóhann Einvarðsson og Guðni Ágústsson. Tillgr. hljóðar á þessa leið: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta kanna möguleika á stofnun alþjóðlegrar björgunarsveitar með aðsetri á Íslandi sem sinni björgunarmálum á Norður-Atlantshafi. Leitað verði samstarfs við þær þjóðir sem mestra hagsmuna hafa að gæta á þessu sviði.`` Það þarf ekki að orðlengja það að mikilvægt er fyrir eyþjóð eins og Íslendinga sem á allt sitt undir fiskveiðum og samgöngum að sinna björgunarmálum á sjó sem allra best. Það er reyndar mikill áhugi á þessum málum hér á landi eins og sjá má af þeim umræðum og þeim söfnunum sem farið hafa í gang, m.a. til þyrlukaupa. Tilgangurinn með þessum tillöguflutningi er að nálgast þetta mál frá eilítið annarri hlið og reyna að hrinda því af stað að kannaðir verði möguleikar í þessum málum sem ekki hefur verið gefinn gaumur til þessa. Sannleikurinn er sá að þrátt fyrir þennan mikla áhuga landsmanna hafa stjórnvöld ekki treyst sér til að ráðast í kaup á fullkominni björgunarþyrlu enn. Eins og segir í grg. með tillögunni er mjög aðkallandi að bæta þann tækjakost sem tiltækur er hér til björgunarstarfa á Norður-Atlantshafi og koma skipulagi á þau mál til frambúðar. Vegna legu Íslands á miðju hafsvæðinu á milli Evrópu og Ameríku gegna björgunarsveitir hér á landi lykilhlutverki þegar slys verða á eða yfir þessu hafsvæði. Landhelgisgæslan gegnir meginhlutverki í björgun á hafsvæðinu umhverfis Ísland og vél Flugmálastjórnar hefur veitt mikilvæga flugleiðsögu í lofti einkum þegar litlar flugvélar lenda í erfiðleikum í ferjuflugi en leið þeirra liggur um Ísland þegar flogið er yfir Norður-Atlantshaf. Þá er ótalinn hinn mikli þáttur björgunaraðila hér, eins og Slysavarnafélags Íslands, Hjálparsveitar skáta, Flugbjörgunarsveitarinnar og annarra frjálsra samtaka sem sinna þessum málum. Ekki skal lítið úr honum gert og þessir aðilar hafa unnið ómetanlegt starf í þessu efni. Þá er ótalinn þáttur varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli sem veitt hefur afar mikilvæga aðstoð með þyrlum sem það hefur yfir að ráða ásamt tankvél sem er forsenda þess að hægt sé að athafna sig á þyrlum langt á hafi úti. Þó mjög oft hafi björgun tekist farsællega við Ísland og unnið hafi verið afar gott starf á þessu sviði er tækjakostur og skipulag þessara mála annmörkum háð. Þyrlur verða æ mikilvægari á þessu sviði þó að ekki megi gleyma góðum skipakosti. Þyrlur Landhelgisgæslunnar og varnarliðsins eru allar á suðvesturhorni landsins og lengir það mjög viðbragðstíma ef slys verða á hafsvæðunum fyrir norðan og austan land. Þá má og geta þess að þyrlur eru mjög oft ekki til taks vegna bilana og eftirlits. Mönnum er í fersku minni dæmi um staðsetningu þegar fyrir nokkrum árum fórst flutningaskip fyrir austan land við Skrúð í Fáskrúðsfirði. Það er ljóst að ef þyrla hefði þá verið staðsett t.d. á Austurlandi með greitt og hindrunarlaust flug til hafs hefði það getað skipt sköpum í þessu ákveðna tilfelli vegna viðbragðsflýtisins, en oft er það mjög annmörkum háð að fljúga á þyrlum yfir hálendið í misjöfnum veðrum og ísingu. Það er því ljóst að ef auka ætti öryggið í björgunarmálum á Norður-Atlantshafi þyrfti að staðsetja þyrlur víðar en á suðvesturhorninu, t.d. á Vestfjörðum og Austfjörðum, en það er ljóst að slíkt er mjög kostnaðarsamt og langur tími gæti liðið þangað til Íslendingar einir risu undir slíkri þyrluútgerð. Ég minntist á það í upphafi að enn, þrátt fyrir mikinn áhuga og mjög brýna þörf, hefur fjárveitingavaldið ekki treyst sér til að veita fé til kaupa á einni fullkominni björgunarþyrlu. Það hefur verið mikil umræða um kaup á henni, enda er mikið í húfi. Hér er um mjög háar upphæðir að ræða og stofnkostnaður á einu slíku tæki er upp á 750--900 millj. kr. auk reksturs. Leiga fyrir slíkt tæki mundi nema um 100 millj. kr. árlega. Þessar tölur hafa komið fram nýlega í umræðum og svörum við fyrirspurnum hér á Alþingi. En mergurinn málsins er að jafnvel þótt af slíkum kaupum yrði nægja þau ekki að fullu til að mæta þeirri þörf sem fyrir er í þessum efnum. Í hafréttarsáttmálanum frá 1958 er kveðið á um skyldur strandríkja varðandi björgunarmál og segir þar svo, með leyfi forseta: ,,Sérhvert strandríki skal stuðla að stofnun, rekstri og viðhaldi fullnægjandi og virkrar leitar- og björgunarþjónustu vegna öryggis á og yfir hafinu og skal ef aðstæður krefja hafa samstarf við nágrannaríkin um sameiginlegar svæðisráðstafanir í þessu skyni.`` Íslenska Landhelgisgæslan hefur samstarf við danska sjóherinn um björgunarmál á hafsvæðinu við Grænland og Færeyjar, en eins og áður segir hefur björgunarsveit varnarliðsins gegnt mikilvægu hlutverki í björgun á hafinu og hefur samstarf nú orðið við Landhelgisgæsluna varðandi yfirstjórn. Alþjóðahyggja fer nú vaxandi og samstarf þjóða vex um hin ýmsu málefni. Það er skriður á umræðum um afvopnun í Evrópu og sá tími er e.t.v. skammt undan að tækjum og mannafla sem hingað til hefur verið beitt í varnarskyni verði í auknum mæli hægt að beita að borgaralegum verkefnum og þá eru öryggismál mjög nærtækt verkefni. Það er því fullkomlega tímabært að kanna hvort ekki sé lag til þess að gera Ísland að miðstöð björgunarmála á Norður-Atlantshafi eins og lega landsins er ákjósanleg til. Spyrja má: Hvaða ástæður eru fyrir þessum tillöguflutningi nú? Og spyrja má einnig hvaða líkur séu til að nágrannaþjóðir okkar vilji leggja fé til þessara mála. Þess má geta í þessu sambandi að nágrannaþjóðirnar, og vil ég þar fyrst nefna samstarfsþjóðir okkar í NATO, hafa mikilla hagsmuna að gæta á þessu svæði. Hagsmunir Norðmanna og Dana eru miklir á þessum slóðum, auk Breta, og það mun í framtíðinni, hvernig sem mál þróast, verða rekið eftirlit hér á Norður-Atlantshafssvæðinu. Því er ástæða til að ætla að nágrannaþjóðir okkar muni huga að þessum málum í fullkominni alvöru ef eftir því væri leitað og Íslendingar hefðu frumkvæði um slíkt. Ég geri ekki tilraun til þess nú á þessu stigi að leiða getum að því hverjar lyktir slík athugun fengi. Till. er flutt til að koma af stað umræðum um þetta mikla mál og að þær umræður og samþykkt hennar, ef samþykkt verður á Alþingi, gefi ríkisstjórninni nauðsynlegan bakstuðning Alþingis til að hafa frumkvæðið í þessu máli. Það er nauðsynlegt, nú þegar till. fer til nefndar, að hún verði send til umsagnar þeirra aðila sem hafa sinnt björgunarmálum hérlendis og þeirra sem hafa haft samskipti við erlenda björgunaraðila og þar með talið varnarliðið. Ýmsa þessara aðila hef ég nefnt í grg. till. Sú athugun sem hér um ræðir er nauðsynlegur þáttur í framtíðarstefnumörkun á því sviði hver staða björgunarmála á að vera hér á komandi árum. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu óska ég að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Tillögumaður sagði að kannski mundu menn spyrja hvers vegna till. sé nú flutt. Ég vil spyrja: Hvernig stendur á því að hún hefur ekki verið flutt fyrir löngu? Ég tel að hér sé um mjög merkilegt mál að ræða og að því þurfi að gefa gaum. Það er svo margt sem styður það að koma slíkri alþjóðlegri öryggisgæslu á. Í viðbót við það sem frsm. sagði get ég bætt ýmsu, en ég tek undir hvert einasta orð sem hann sagði og tel hann hafa hugsað þetta mál nákvæmlega rétt. Til viðbótar því sem hann lagði áherslu á þurfum við auðvitað almennt að styrkja Landhelgisgæsluna. Við höfum varið okkar 200 mílur, en nú höfum við bara miklu, miklu stærra hafsvæði til að verja. Við eigum Reykjaneshrygginn, eins og menn vita, 350 mílur á haf út, og það er fullveldisréttur. Við eigum botninn og allt sem á honum er og í og erum smám saman að eignast fullan yfirráðarétt líka yfir fiskveiðunum. Þjóðir heims eru nú þannig að u.þ.b. 3 / 4 eru strandríki. Þau eru að taka þann rétt sem þau telja að sér beri. Eftir hafréttarsáttmálanum hafa ríkin fullveldisrétt yfir hafsbotninum og auðæfum hans og eru líka að eignast réttindi yfir fiskveiðunum. Við þurfum að styrkja Landhelgisgæsluna þess vegna. Það er ekki bara Reykjaneshryggur sem um er verið að ræða. Mér er sagt að þar hafi sum árin verið fiskað allt upp í 200 þús. tonn af karfa af erlendum skipum. Að vísu eru þar tveir karfastofnar og annar er með einhvers konar sýkingu eða sníkjudýri, einhver partur af honum, en nýtanlegur engu að síður, en hinn stofninn ekki. Ég kann ekki að greina nánar frá þessu. Þarna væru mikilvæg verkefni fyrir togaraflota okkar og er t.d. þeirri hugmynd hreyft að tveir togarar gætu verið um eitt gífurlega stórt troll. Það þarf stór og öflug veiðarfæri á þessum stöðum. Við þekkjum það nú frá því fyrir meira en 30 árum síðan að þá voru þeir kallaðir tvíburar sem voru tveir um nót á síldveiðum o.s.frv. Og tæknin núna gerir það auðvitað kleift að við getum nýtt þessi mið okkar og eigum að gera. Við eigum auðvitað að byrja að fylgjast með skipum sem þarna eru að veiðum og stugga við þeim, a.m.k. ef þau snerta botninn og koma upp með skel eða stein. Þá er hægt að færa þau til hafnar og draga fyrir lög og dóm. Þennan rétt eigum við frá 1982 með einróma samþykkt Alþingis. Við eigum þar að auki mjög mikil réttindi á gífurlega stóru hafsbotnssvæði á Hatton-Rockall slóðum og þau gleðilegu tíðindi bárust einmitt í bréfi til hæstv. forsrh. fyrir skömmu að forsætisráðherra Breta er sammála því að við eigum að ræða saman um þessi sameiginlegu réttindi, og við erum að tryggja þennan rétt okkar ef rétt er á málum haldið og það af fullri festu eins og við venjulega höfum gert í hafréttarmálunum. Þar að auki eigum við hafsbotnsréttindi á svæðinu milli 200 mílna Jan Mayen og Noregs í samvinnu við og sameign með Norðmönnum og síðan Dönum fyrir hönd Grænlendinga. Það er sem sagt ekkert fjarstætt, það stendur eingöngu á framkvæmdum, á framtakssemi, að við tökum í sameiningu og samvinnu við þessar þjóðir full réttindi til hafsbotnsins allt frá Noregs- og Skotlandsströndum til Kanada, hvorki meira né minna. Og þessi réttindi eigum við auðvitað að tryggja okkur og afla þeirra með athöfnum, ekki bara athöfnum í orði, heldur líka í verki, en á hvort tveggja hefur skort og verið einkennilegur seinagangur á framgangi mála þegar allt þetta liggur á borðinu og búið að segja það tugum ef ekki hundrað sinnum, úr þessum ræðustól m.a. Þetta er þess vegna mjög tímabært mál og mjög merkilegt mál sem hér er flutt. Og ég trúi því og veit raunar að tillögumaður getur verið málafylgjumaður. Hann hefur hugsað þetta mál rétt og ég veit að hann muni fylgja þessu máli eftir og ekki skal standa á mér að gera það. Það er ekki vansalaust að við skulum ekki styrkja Landhelgisgæsluna meira en gert hefur verið. Hana ber varla á góma í hv. Alþingi sem hefur þó tryggt okkur öll þau réttindi sem við nú höfum yfir fiskveiðum okkar og þar með okkar lífsafkomu. Það er eins og Landhelgisgæslan sé bara ekki til, það þurfi ekkert um hana að tala, hún geti bara lognast niður. Og þó við værum nú allmiklu betur komin með því t.d. að hafa nú eitt eða tvö nýleg skip í þeim flota í staðinn fyrir t.d. tvo eða þrjá af togurunum sem eru aðgerðarlitlir og áttu helst á tímabili að koma í hvert þorp ef ekki hvert býli. Við erum nú stórtækir stundum þegar við fáum hugmyndir en gleymum þá því sem er aðalatriðið og það er auðvitað Landhelgisgæslan. Og það er ekki bara öryggissjónarmið heldur líka bein hagsmunasjónarmið, að tryggja þessi yfirráð. Og t.d. verð ég nú að segja það að mér þótti það heldur lítilfjörlegt að við skyldum, þegar ræningjar að alþjóðalögum voru að laxveiðum rétt við okkar 200 mílur, íslenska landhelgisgæslan, ekkert aðhafast annað en það að fljúga þarna yfir, að vísu, en á sama tíma eru Evrópubandalagsríki og aðrir að beita refsiaðgerðum gegn þessum skipum sem eru að veiða fyrst og fremst íslenskan lax og okkar skip eru ekki sýnd á svæði sem við eigum. Þau voru þar. Við eigum hafsbotnssvæði 200 mílur út, eða 150 mílur a.m.k., frá 200 mílunum á þessu svæði, að alþjóðalögum. Og það er ekki hægt að fá okkar skip til að sýna sig þar, ekki einu sinni til að reka flóttann þegar einn frábær ungur maður getur gert það á nokkrum vikum sem íslenskum stjórnvöldum auðnaðist ekki að gera á heilum áratug, að tryggja réttindi sem þessi. Þetta nær náttúrlega ekki nokkurri átt, að Landhelgisgæslan skuli ekki a.m.k. fá þá svigrúm til þess að gera það sem hún getur með þeim tækjum sem hún á. En sinnuleysið í þessum málum er náttúrlega með þeim endemum, verð ég að segja, að tímabært er að vekja athygli á öllum hliðum málsins og ég fagna mjög þeirri tillögu sem hér er flutt. Það eru fáir hv. þm. í salnum því miður. Ég hygg að flestir þingmenn, ef ekki allir, mundu vilja taka undir þau orð sem hv. flm. viðhafði og ég vildi ekki láta hjá líða a.m.k. að mín rödd heyrðist: Ég styð mjög eindregið að þessari tillögu verði fylgt fram, hún verði afgreidd sem skjótast frá þinginu, og auðvitað á þessu þingi, og fylgt fram og mun leggja því lið.

Flm. (Jón Kristjánsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 8. þm. Reykv. fyrir góðar undirtektir við þessa tillögugerð. Ég tek undir það sem hann sagði um eflingu Landhelgisgæslunnar, og ég er þeirrar skoðunar að við megum ekki gleyma henni og verðum að halda vöku okkar í þeim efnum. Hins vegar var þessi tillögugerð hugsuð út frá sjónarmiðum öryggismála og ég legg áherslu á þann þáttinn. Ég held að skynsamlegt sé að leita samkomulags og leita fulltingis nágrannanna við að tryggja öryggi umferðar og sæfarenda hér á Norður-Atlantshafssvæðinu sem er nú ekkert smáhafflæmi eins og allir hv. þm. vita. Ég fagna því að undirtektir hans við þessa tillögu eru góðar og ég vona og satt að segja veit að aðrir hv. þm. hugsa mikið um þessi mál og ég ætla engum það að vilja ekki gera ráðstafanir í þessum efnum sem duga. Eins og ég sagði áðan í framsögu fyrir tillögunni er hér hins vegar um afar mikinn kostnað að ræða, kostnað sem stjórnvöld og fjárveitingavald hafa ekki treyst sér til að leggja út í enn sem komið er þrátt fyrir mjög brýna nauðsyn á úrbótum í þessu efni.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um heimsverslunarmiðstöð á Íslandi. Með mér eru flm. hv. þm. Aðaheiður Bjarnfreðsdóttir og Guðmundur Ágústsson. Hún hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna hvort ekki sé tímabært að koma upp heimsverslunarmiðstöð (World Trade Centre) á Íslandi með beinum tölvu- og fjarskiptatengslum við allar heimsverslunarmiðstöðvar og allar helstu kauphallir heimsins.`` Í fáum orðum sagt vakir það fyrir okkur flutningsmönnum með þessari tillögu að tengja Ísland við þau 45 lönd þar sem heimsverslunarmiðstöðvar eru. Heimsverslunarmiðstöð, sem svo hefur verið þýdd á íslenskt mál, má alveg eins kalla alþjóðlega vörukauphöll, þ.e. verslunarmiðstöð þar sem fólk og fyrirtæki geta keypt eiginlega hvaða vörutegund sem er, sem seld er á opnum markaði, sykur, kaffi, gjaldeyri, málma o.fl., á því verði sem um er samið á hverjum tíma og fengið vöruna afhenta eftir samkomulagi og oft getur liðið langur tími, jafnvel mörg ár, frá þeim degi sem viðskiptin eru gerð og þangað til varan er afhent. Með beinum tölvufjarskiptum er eins hægt að fylgjast með heimsmarkaðsverði í slíkri miðstöð á hverri þeirri vörutegund sem skráð er á heimsmarkaði og fá upp gefið á hverri mínútu hvað verðið er víðs vegar í heiminum. Frægasta heimsverslunarmiðstöð í heimi er líklega í New York, World Trade Centre, en hún er til húsa í tveim stærstu skýjakljúfunum á Manhattan-eyju. Hér er því ekki um að ræða nein smávegis fyrirtæki. Á Norðurlöndum eru heimsverslunarmiðstöðvar bæði í Kaupmannahöfn og Gautaborg og hugsanlega víðar. Árið 1987 fór fram töluverð umræða um það á vegum Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hvort æskilegt væri að koma upp slíkri miðstöð á Íslandi. Í því sambandi var unnin mjög fróðleg greinargerð sem fylgir tillögunni sem fylgiskjal og þar er leitast við að sýna hversu miklir möguleikar felast í slíkri stofnun fyrir okkur Íslendinga. Af greinargerð þessari má sjá að helstu viðskipti sem fram fara í slíkri miðstöð eru öll rekin hér á Íslandi, hjá einstaklingum, félagasamtökum, sjálfstæðum stofnunum og fyrirtækjum um allt landið. Starf margra þeirra hefur verið með ágætum hingað til, en það er ljóst að slík miðstöð mundi efla það starf og tengja það betur við önnur alþjóðleg viðskipti og verða því til góðs í hvívetna. Sem dæmi um þá aðila sem geta notið góðs af þessum stofnunum eru t.d. allar fjármálastofnanir landsins, útflutningsráð, Verslunarráð Íslands, Félag ísl. stórkaupmanna, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Sölusamband ísl. fiskframleiðenda, sjávarafurðadeild Sambandsins og hin ýmsu sölusamtök, lagmetis, landbúnaðar, fiskeldis og loðdýrabænda og hvers kyns önnur samtök, fyrirtæki og stofnanir sem starfa og vilja starfa á alþjóðlegum vettvangi. Landfræðilega séð er Ísland mjög hentugt til alþjóðlegra viðskipta. Með heimsverslunarmiðstöð má búast við að hægt sé að ýta stórlega undir ýmiss konar önnur alþjóðleg viðskipti. Flutningsmaður þessarar tillögu hefur t.d. lagt fram aðra tillögu um fríhafnarsvæðið við Keflavíkurflugvöll. Framtíðin er að ganga í garð hjá okkur og við verðum að nýta okkur þau alþjóðlegu tækifæri sem við höfum til viðskipta og við verðum að færa okkur inn í framtíðina jafnt og aðrar þjóðir. Við þurfum að taka upp möguleika fríhafnar á Íslandi, bæði fyrir fríiðnað, umskipun, tollvörugeymslur og fleira, en það er allt saman tíundað nánar í annarri þáltill. Íslendingar eru háðir útflutningsverslun og innflutningsverslun. Því er rétt að leita allra leiða til þess að búa þessari alþjóðlegu verslun okkar sem best skilyrði. Fram undan eru miklar breytingar á helstu markaðssvæðum Íslendinga í Evrópu, með hugsanlegum og væntanlegum Evrópustórmarkaði, og því er nauðsynlegt fyrir okkur að fylgjast vel með frá fyrsta degi svo að við drögumst ekki aftur úr okkar nágrannaþjóðum. Fylgiskjal með þessari tillögu er, eins og ég sagði áður, greinargerð eftir Gest Ólafsson, framkvæmdastjóra Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, sem var unnin í janúar 1987 og er hugmyndin um heimsverslunarmiðstöð á höfuðborgarsvæðinu tekin þar ítarlega út. Þar segir höfundur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Lausleg könnun á þessu máli hefur leitt í ljós að full þörf virðist vera á slíkri viðskiptamiðstöð hér á höfuðborgarsvæðinu og að góður fjárhagslegur grundvöllur ætti að vera fyrir þessari miðstöð ef samstaða hlutaðeigandi aðila næst.`` Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að hafa þetta sem lokaorð og mæli með því að tillaga þessi fari til síðari umr. og hv. allshn.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Vegna þess að hv. þm. Ásgeir Hannes Eiríksson vék hér að till. til þál. um fríhafnarsvæði við Keflavíkurflugvöll, sem hann hefur flutt og hefur verið dreift hér, vildi ég vekja athygli hv. þm., sem ekki hefur átt mjög lengi sæti á Alþingi, á því að árið 1984 var samþykkt hér á Alþingi þál. um fríiðnaðarsvæði við Keflavíkurflugvöll, sem er nokkurn veginn hið sama og hér er verið að ræða um, sem hv. þm. Karl Steinar Guðnason flutti og hafði flutt alloft áður en hún náðist samþykkt. Þessi samþykkt Alþingis hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela Framkvæmdastofnun ríkisins að gera athugun á hvort hagkvæmt sé að koma á fót fríiðnaðarsvæði hér á landi, t.d. á Keflavíkurflugvelli eða annars staðar þar sen henta þætti. Við gerð slíkrar athugunar verði haft samráð við samtök iðnaðarins.`` Hér hefur því hv. þm., af því að hann vék að þessu máli sérstaklega í sinni ræðu, flutt mál sem þegar hefur í rauninni verið samþykkt hér á hinu háa Alþingi. Þetta vildi ég aðeins að kæmi fram hér, virðulegi forseti.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Eiði Guðnasyni fyrir að vekja athygli á þessu máli, og þetta er alveg rétt. Um þetta vissi ég, að sjálfsögðu. Árið 1984 samþykkti Alþingi þál. eins og hv. þm. las upp áðan og, ef ég man rétt, þrem árum seinna lét forsrh. gera skýrslu um hvort hrinda ætti þessari hugmynd í framkvæmd og sú skýrsla var neikvæð. Það var ekki talið rétt á þeim tíma að stofna sérstakt fríhafnarsvæði á Keflavíkurflugvelli. Í dag eru aðstæður breyttar. Flugvallaryfirvöld á Keflavíkurflugvelli hafa skipulagt mikið svæði í nágrenni við nýju flugstöðina þar sem m.a. er gert ráð fyrir vörugeymslum við flugbrautina. Stutt er í allar helstu lagnir og búið að leggja skolp o.fl. inn á svæðið og því er ekkert að vanbúnaði að byrja. Þessi tillaga er ekki flutt alveg gjörsamlega út í bláinn af manni sem vaknar einn góðan morgun og fær þá snjöllu hugmynd að flytja tillögu af þessu tagi, heldur er hún flutt eftir samvinnu við flugvallarstjórann á Keflavíkurflugvelli, Pétur Guðmundsson, og að hans áeggjan því að af hálfu flugvallaryfirvalda á Keflavíkurflugvelli er ekki eftir neinu að bíða og þau eru þess mjög fýsandi að taka þetta skref, að Íslendingar stígi þetta skref inn í alþjóðleg viðskipti, inn í framtíðina, og af þeirra hálfu er ekkert að vanbúnaði til þess að svo megi verða á flugvellinum. Á sama hátt var haft samráð við Verslunarráð Íslands, framkvæmdastjóra þess, Vilhjálm Egilsson, um flutning þessarar tillögu. Verslunarráð hefur mjög látið þessi mál til sín taka árum saman og núna síðast á aðalfundisínum fyrir skömmu þar sem ályktað var um þörfina fyrir möguleika af þessu tagi. Karl Steinar Guðnason, hv. alþm., flutti þessa tillögu á sínum tíma. Hann á heiður skilið fyrir það. Hér er hvergi reynt að ræna þeirri fjöður úr hatti hans. Hv. þm. hefur haft forgöngu um að flytja þetta mál á Alþingi. Forsrh. lét síðan kanna það og sú skýrsla var neikvæð fyrir framvindu málsins. Ég er eingöngu að taka hér upp þráðinn. Ég þakka hv. alþm. Eiði Guðnasyni fyrir að hafa vakið máls á þessu. Ég ætlaði svo sannarlega ekki að láta hlut forgöngumanna í þessu máli liggja óbættan. Ég minntist á þessa tillögu í málflutningi mínum um heimsverslunarmiðstöð sem hluta af framtíðinni í viðskiptum. En að sjálfsögðu mun þetta allt saman verða rakið í málflutningi fyrir hinni tillögunni um Fríhöfnina sjálfa.

Flm. (Rannveig Guðmundsdóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 626 um lífeyrisréttindi foreldra í fæðingarorlofi. Flm. auk mín eru hv. þm. Guðrún Helgadóttir, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Salome Þorkelsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Jón Kristjánsson. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra að beita sér fyrir því að nefnd sú sem ráðherra skipaði í október sl. í kjölfar kjarasamninganna í apríl 1989, til að gera tillögur um hvernig jafna megi rétt kvenna á vinnumarkaði til fæðingarorlofsgreiðslna, taki jafnframt til athugunar lífeyrisréttindi foreldra í fæðingarorlofi.`` Fyrir þremur áratugum voru um 30% kvenna virkar í atvinnulífinu, þ.e. unnu a.m.k. þriðjung af venjulegum vinnutíma utan heimilisins. Atvinnuþátttaka giftra kvenna var enn þá minni eða 15--16%. Nú er svo komið að atvinnuþátttaka kvenna á barneignaraldri er um og yfir 90% og er ekki ofsagt að sú breyting sem orðið hefur á vinnu kvenna utan heimilis sé ein mesta þjóðfélagsbylting síðari tíma og áhrif þessa má merkja á flestum sviðum þjóðlífsins. Kröfur um aukin réttindi kvenna á vinnumarkaði hafa vaxið mjög á liðnum árum og áherslur stéttarfélaga við samningaborðið hafa tekið mið af þeim breytingum sem átt hafa sér stað. Þannig ákvað ríkisstjórnin í tengslum við kjarasamningana í apríl 1989 að skipa nefnd sem hafi það verkefni að skoða og útfæra þá stefnumörkun er fram kemur í álitsgerð nefndar sem samdi frv. til laga um fæðingarorlof og miðar að því að konur, hvar sem þær eru í starfi, njóti jafnréttis hvað varðar fæðingarorlof. Fram kemur í grg. með þessari tillögu hverjir skipa nefndina. Það var stórmál þegar lögbundinn var réttur allra kvenna til töku fæðingarorlofs og það er stór áfangi að fæðingarorlof skuli nú orðið sex mánuðir. En við skulum skoða hver staðan í þessum málum er hjá konum á vinnumarkaði og hvaða samræmingu þarf að takast á við. Ég leyfi mér að tilgreina konur sérstaklega þó vissulega hafi það aukist mjög að foreldrar skipti með sér töku fæðingarorlofsins. Konur sem vinna hjá ríki og sveitarfélögum halda fullum launum og fullum réttindum í fæðingarorlofi. Konur sem eru í Bankamannasambandinu halda fullum launum og réttindum fyrstu þrjá mánuði, fá 25 þús. kr. að gjöf frá viðkomandi banka í upphafi fæðingarorlofs og halda einnig öllum réttindum síðari þrjá mánuðina meðan þær hljóta fæðingarorlofsgreiðslu frá Tryggingastofnun, svo sem veikindadögum og orlofsdögum, starfsaldursálagi, bónus og orlofsuppbót. Ég sagði öllum --- nema réttinum til að greiða í lífeyrissjóð. Aðrar konur á vinnumarkaði taka launalaust leyfi og fá greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins í formi fæðingarstyrks og fæðingardagpeninga. Í nýgerðum samningum ASÍ, VSÍ og VMS er tekið á réttindamálum þessara kvenna en þar segir í 4. gr., með leyfi forseta: ,,Eftir tveggja ára starf hjá sama vinnuveitanda teljast fjarvistir vegna fæðingarorlofs allt að sex mánuðum til starfstíma við mat á rétti til aukins orlofs samkvæmt kjarasamningum, útreikning desemberuppbótar, orlofsuppbótar, starfsaldurshækkana, veikindaréttar og uppsagnarfrests.`` --- Ekki er kveðið á um greiðslur í lífeyrissjóð. Fyrir rúmum mánuði fóru fram mjög gagnlegar umræður hér á Alþingi um fæðingarorlofsgreiðslur og var á það bent að foreldrar sem njóta fæðingarorlofs geta lent í því að fæðingarstyrkur og fæðingardagpeningar nemi samtals mun lægri upphæð en mánaðarlaunum þeirra áður enda fjallaði málið um rétt til fæðingarorlofsgreiðslna í þeim tilvikum þar sem samist hefur um það milli aðila að atvinnurekandi greiði mismun á launum og fæðingarorlofsgreiðslum. Við það tækifæri benti ég á að auk þess að viðkomandi þiggi í mörgum tilfellum lægri greiðslur en laun missi viðkomandi jafnframt rétt til greiðslu iðgjalda í lífeyrissjóð meðan á fæðingarorlofi stendur. Slíkur réttindamissir verður tilfinnanlegri eftir því sem fæðingarorlofið lengist og sannarlega skulum við vona að sex mánuðir séu bara áfangi á lengri leið og því er brýnt að finna lausn á þessu máli. Í a-lið 26. gr. laga um almannatryggingar segir: ,,Foreldrar í fæðingarorlofi sem lögheimili eiga á Íslandi eiga rétt á greiðslu fæðingardagpeninga samkvæmt grein þessari enda leggi þeir niður launuð störf þann tíma. Þeir sem eiga rétt samkvæmt kjarasamningum til óskertra launa í fæðingarorlofi eiga þó ekki rétt til greiðslu fæðingardagpeninga samkvæmt ákvæði þessu.`` Þetta þýðir að foreldrar sem fá fæðingarorlofsgreiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins eru skráðir starfsmenn á vinnustað, taka launalaust leyfi og fara út af launaskrá. Fram að kjarasamningunum nú nýverið misstu þeir auk þess þau réttindi sem annars hefðu áunnist í starfi en úr því hefur nú verið bætt. Eftir stendur að þessir foreldrar missa af iðgjaldagreiðslum í lífeyrissjóð í sex mánuði og í sumum tilfellum falla niður þennan sama tíma ákveðin réttindi sem bundin eru iðgjaldagreiðslum í sjóðinn. Ég gæti þar nefnt lánveitingar. Tökum dæmi af sjóðfélaga í Lífeyrissjóði opinberra starfsmanna sem þó er ekki opinber starfsmaður. Stysta bið viðkomandi eftir láni er tvö og hálft ár en sú bið verður að þremur árum ef sex mánaða fæðingarorlof fellur innan biðtímans. Eins getur sjóðfélaginn lent í því hvort heldur um er að ræða töku svokallaðs A-láns, sem veitt er eftir tvö og hálft ár, eða B-láns, sem veitt er eftir átta ár, að ekki er hægt að fá lánið greitt út vegna þess að útgreiðsla láns er háð iðgjaldagreiðslu í sama mánuði en viðkomandi er kominn í fæðingarorlof og verður þar með að bíða eftir láninu þar til orlofi lýkur jafnvel allt að sex mánuðum. Slíkt atriði mælist ef til vill ekki stórt miðað við lífeyrisréttindin sjálf en við gerum okkur öll grein fyrir því hvaða áhyggjum og erfiðleikum það getur valdið þegar lánið sem beðið er eftir fæst ekki afgreitt á þeim tíma sem reiknað var með því oft og tíðum áttar fólk sig ekki á þeirri stöðu sem upp kemur og hér er bent á. Meginforsenda lífeyrissjóðsaðildar er að sjóðfélagar afli tekna og greiði af þeim iðgjald. Á þessu eru þó þrjár undantekningar sem má telja að varði starfshlé eða undirbúningstíma. Í lögum um lífeyrisréttindi húsmæðra frá 1985 segir að félagi í lífeyrissjóði sem á rétt á fæðingarorlofi og hverfur úr fyrra starfi að hluta eða öllu leyti vegna barnsburðar og til heimilisstarfa getur haldið áfram aðild að sjóðnum á óbreyttum grundvelli í allt að sjö ár, enda taki félagsmaður að sér að greiða iðgjaldahlut atvinnurekanda ásamt sínum eigin. Þá er námsmönnum sem taka lán hjá Lánasjóði ísl. námsmanna veittur aðgangur að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda og veitir Lánasjóðurinn viðbótarlán fyrir 6% iðgjaldi en dregur 4% frá lánsfjárhæð. Í þriðja lagi er greitt í lífeyrissjóð af atvinnuleysisbótum. Í því tilviki má líta svo á að með iðgjaldi sem atvinnurekandi greiðir til Atvinnuleysistryggingasjóðs kaupi hann rétt fyrir starfsmenn sína til lífeyristryggingar í atvinnuleysi. Það kom mér mjög á óvart þegar ég fór að kanna þessi mál að lögin frá 1985 um lífeyrisréttindi húsmæðra virðast ekki hafa komið til framkvæmda hjá lífeyrissjóðnum þrátt fyrir að um skylduákvæði er að ræða. Það fékkst staðfest bæði hjá Lífeyrissjóði opinberra starfsmanna og hjá Sambandi almennra lífeyrissjóða að ekki er heimilt að greiða iðgjald af fæðingarorlofsgreiðslum, þ.e. tryggingabótum, til sjóðanna. Þar sem þau lög kveða á um að viðkomandi sjóðfélagi verður að reiða fram bæði eigin hlutfall og framlag atvinnurekandans í iðgjaldagreiðslum má reikna með að ekki hafi verið leitað eftir því við sjóðina af hálfu sjóðfélaga að þeir framfylgi þessu lögbundna ákvæði. Virðulegi forseti. Það er mikið hagsmunamál foreldra á vinnumarkaði að þeim verði gert kleift að viðhalda lífeyrisréttindum sínum meðan á fæðingarorlofi stendur með því að fá að greiða í lífeyrissjóð og fá mótframlag á iðgjaldi. Eins og fram hefur komið í máli mínu verður það þýðingarmeira eftir því sem fæðingarorlof lengist. Þegar ég ákvað að flytja þetta mál hér á hv. Alþingi stóð valið um að flytja frv. til breytingar á lögunum eða till. til þál. með þeim hætti sem ég nú hef gert. Ástæða þess að ég vel að fara þessa leið er sú að ég tel að það skipti miklu máli hvaða leið nefnd heilbrrh. velur til að ná settum markmiðum um samræmingu og að niðurstaða þess máls hafi áhrif á hvaða fyrirkomulag hentar best varðandi mótframlag og iðgjaldagreiðslur til lífeyrissjóðanna og því hef ég valið að óska eftir að nefndinni verði falið þetta verkefni. Þá er einnig rétt að það komi fram hér að ég aflaði mér að sjálfsögðu upplýsinga um hvort lífeyrisréttindi foreldra í fæðingarorlofi væru til umfjöllunar hjá nefndinni nú þegar og fékk staðfest að svo væri ekki. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að till. verði vísað til síðari umr. og til hv. félmn.

Anna Ólafsdóttir Björnsson Virðulegi forseti. Mig langar í upphafi að þakka hv. flm. fyrir að bregðast skjótt við og taka á þessu máli sem, eins og hv. 1. flm. sagði, athyglin beindist að að hluta til fyrir u.þ.b. mánuði er annar angi réttinda foreldra í fæðingarorlofi var til umræðu. Fæðingarorlof á launum er sem betur fer nú orðið viðurkennt sem réttindi sem foreldrar, oftast mæður, eiga skýlausan rétt á að njóta. Svo sem hv. 1. flm. þessarar tillögu gat um er það enn svo að foreldrar njóta ekki allir fullra launa allan fæðingarorlofstímann. Þegar þar á ofan bætist að foreldrar glata lífeyrisréttindum sínum þann tíma sem um er að ræða þá er ljóst að hér þarf að bæta úr og sú leið sem í þessari þáltill. er lagt til að farin verði tel ég að sé sú besta sem við eigum kost á og eðlilegt að leita einmitt þessarar leiðar. Mig langar að koma með örlitla ábendingu, mál sem vakin var athygli mín á en ég hafði því miður ekki fyrir þessa umræðu möguleika á að kanna hvort rétt væri. Það eru mismunandi reglur lífeyrissjóða um öflun réttinda til lántöku úr lífeyrissjóðum. Þær eru misjafnar. Í sumum tilvikum miðast réttindi til lántöku, eftir því sem mér var bent á, við samfelldan undanfarandi starfstíma. Þessar reglur má því túlka svo að verði rof, t.d. sex mánaða rof, glatast lífeyrisréttindi eða þau réttindi til lántöku t.d. sem miða við samfelldan undanfarandi starfstíma og viðkomandi verður að byrja aftur á byrjuninni þegar komið er t.d. úr sex mánaða fæðingarorlofi. En eins og ég gat um þá hef ég ekki fengið staðfest dæmi um slíkt, einungis ábendingar um að svona kunni að vera í pottinn búið og mér þykir full ástæða til þess að kanna það og treysti því að í vinnslu málsins verði þetta einnig tekið fyrir. Það hlýtur að vera kappsmál að foreldrar njóti sem fyllstra og bestra réttinda á meðan á fæðingarorlofi stendur og ég tel þessa þáltill. mjög stórt og mikilvægt skref í þá átt.

Flm. (Kristinn Pétursson) Háttvirti forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér þáltill. um friðun hrygningarsvæða sem hljóðar þannig: ,,Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að gera nú þegar ráðstafanir með eftirfarandi hætti til friðunar hrygningarstöðva: 1. að Hafrannsóknastofnun, í samráði við útvegsmannafélög og aðildarfélög Landssambands smábátaeigenda, geri tillögur um hrygningarsvæði sem verði alfriðuð fyrir öllum veiðum á tímabilinu 1. apríl til 30. maí ár hvert, 2. að umferð flutningaskipa og fiskiskipa verði takmörkuð á friðuðum svæðum á sama tímabili.`` Tilgangurinn með þáltill. þessari er að reyna að hafa áhrif til aukinnar viðkomu nytjastofna með því að alfriða tiltekin svæði kringum landið eftir sameiginlegum tillögum Hafrannsóknastofnunar og hagsmunaaðila í útgerð. Það skal tekið fram að það er ekki ástæða til þess að byrja að hafa þessi svæði neitt sérstaklega stór heldur að reyna í vaxandi mæli að fikra okkur áfram á þessum vettvangi. Þar sem hrygningarstofn þorsksins og fleiri nytjastofna hefur farið minnkandi er afar brýnt að við reynum að haga okkur þannig í umgengni við náttúruna að klak helstu nytjastofna takist sem best. Með öðrum orðum að við reynum að umgangast hrygningarsvæðin þannig að hámarksárangur náist í viðkomu nytjastofna þrátt fyrir að hrygningarstofnarnir séu litlir. Það er enn fremur lagt til í þessari tillögu að umferð flutninga- og fiskiskipa verði takmörkuð á umræddum svæðum sama tímabil. Hávaði og hvinur frá vél og skrúfu berst vel í sjó og vatni og vegalengd eins og 20--100 metrar er ekki löng. Fyllsta ástæða er til að umgangast hrygningarsvæði fiskstofna okkar með gætni það tímabil ársins sem hrygning fer fram þar sem lífskjör þjóðarinnar velta svo mikið á afrakstursgetu nytjastofna. Það skal einnig áréttað að jákvætt samstarf um rannsóknir á vistfræði hafsins með auknu samstarfi sjómanna, skipstjórnarmanna og þeirra sem vinna við hafrannsóknir gæti verið lykill að bættum lífskjörum í landinu. Við getum gert betur á öllum sviðum. Við getum aukið nýtingu í meðferð og vinnslu sjávarafla og við getum aukið viðkomu nytjastofna með skynsamlegri umgengni um hrygningarstöðvar. Við þurfum bara að taka okkur tak og byrja á því að koma þessu í framkvæmd. Hér er því lagt til að útvegsmannafélög og rannsóknaraðilar geri sameiginlegar tillögur til þess að reyna að ná árangri í þessu máli. Allt samstarf þessara aðila getur gefið okkur dýrmætar upplýsingar í sambandi við aukna viðkomu nytjastofna. Við þurfum að gera meira af því að leggja okkur fram við að skilja gang náttúrunnar með meiri og vandaðri rannsóknum og reyna síðan að vinna með náttúrunni í því að ná betri árangri. Í allri umræðu um umhverfisvernd á landi hefur ekki verið minnst á umhverfisvernd á sjávarbotni en það er fyllsta ástæða til þess að ræða það einnig í leiðinni. Við þurfum að efla umræðu um umhverfisvernd í hafinu m.a. í þeim tilgangi að auka þekkingu okkar á lífkeðju hafsins, t.d. hvað varðar veiðar með snurvoð upp í fjöru þar sem nytjastofnarnir eru að hrygna á sama tímabili. Á vorin þegar sólin skín og þorskur sækir í fjörurnar til þess að hrygna, á því augnabliki þegar fiskurinn fer að horast og er að hrygna er ekki skynsamlegt að veiða hann í stórum stíl einmitt á þessum stöðum þar sem nógan fisk er að hafa annars staðar. Ekki er vandamál að ná þeim þorski sem við höfum leyft að veiða úr hafinu og þar af leiðandi fyllsta ástæða til þess að gefa þorskinum grið þar sem hann er að hrygna. Ég vil að lokum fullyrða að fátt geti skilað okkur eins miklum verðmætum til baka og auknar rannsóknir á vistfræði hafsins og aukið samstarf vísinda og útgerðar í þeim tilgangi að bæta lífskjörin í landinu. Hætv. forseti. Ég legg svo til að þessari tillögu verði vísað til hv. allshn.

Má ég spyrja hv. þm. hvort ekki sé eðlilegra að málið fari til atvmn. Þetta getur auðvitað alltaf verið nokkurt vafamál en ég teldi það nú eðlilegra.

Ég legg til að henni verði vísað til allshn., hæstv. forseti.

Þá verður það virt.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Mig langar aðeins að segja örfá orð og lýsa yfir stuðningi mínum við þessa tillögu. Hún leiðir auðvitað hugann að því að við hljótum í ríkari mæli en gert hefur verið að fara að rækta fisk og fiskstofna, ekki síst sjávarfiska. Þó að það sé merkilegt starf sem hefur verið unnið í sambandi við ræktun vatnafiska er auðvitað framtíðin sú að rækta fyrst og fremst sjávarfiskana. Það er svo sem ekkert nýtt að menn hafi vakið athygli á því að það er hægt að hjálpa náttúrunni til sjávarins ekkert síður en á landi og auðvitað verður sjórinn ræktaður alveg eins og þurrlendið hefur verið ræktað. Það sem liggur fyrir raunar er að það þarf mun minna fóður til þess að rækta eitt kg af fiski en t.d. kíló af kjúklingi eða nautum o.s.frv. Vatnafiskar eru ódýrari þegar rétt er að staðið. Það er langt um liðið síðan Bjarni Sæmundsson vakti athygli sjómanna á því og barðist fyrir því að menn reyndu um hrygningartímann að hræra saman hrognum og svilum, láta svil komast í snertingu við t.d. þorskahrognin áður en allt hraut svo fyrir borð. Þetta var gjarnan að mér skilst gert í fötum eða bölum eða þá bara hreinlega á þilfarinu og vissi hann vafalaust hvað hann söng. Hugmyndir hafa raunar verið uppi um það líka að t.d. eitt eða fleiri skip sem færu í úreldingu væru tekin og beinlínis notuð til þess að fara með hrogn og svil á hrygningartímanum víða um land, sleppa á mörgum stöðum því að straumar geta að mér skilst stundum borið hrogn svo afvega að þau farist meira og minna. Þetta er nánast ekkert rannsakað hér á Íslandi og er ekki vansalaust. Í Noregi t.d. hafa menn með góðum árangri ræktað þorsk og eru að byrja á því í Saxlandi, sem nýlegar fréttir eru af, endurreisa þorskstofninn þar með því hreinlega að rækta hann og sleppa sem smáseiðum. Mér er sagt að þorskur sé ekkert síður ratvís en t.d. lax, urriði eða bleikja, hann leiti gjarnan aftur á svipaðar slóðir og hann er uppruninn á. Ekki sel ég það dýrara en ég keypti en það hefur verið reynsla Norðmanna að þegar fiskurinn fer að eldast leitar hann gjarnan, a.m.k. á einhverjum tíma ársins, á upprunalegu slóðirnar. Og því skyldi þessi vera ekki vera jafnfætis svo mörgum öðrum hvort sem það er lax eða þorskur. Það er a.m.k. sagt að svo sé. Þetta er óplægður akur og þess vegna mjög tímabært að flytja þessa tillögu sem hér er flutt. Og það leiðir hugann til þess hve mikið starf er hér óunnið á þessu sviði. Framtíðin er að sjálfsögðu að rækta sjávarfiska, ekki síst þá aldýrustu eins og t.d. lúðuna sem selst á mun hærra verði, stórlúða selst á mun hærra verði á heimsmarkaði. Í fínum búðum á Manhattan t.d. selst úrvalslax á háu verði en jafnvel þegar laxinn var í hæsta verðinu, sem hann er nú vonandi að komast í aftur, var samt stórlúðan enn þá dýrari. Annar fiskur sem mundi henta mjög vel til að rækta hér á landi, ekki endilega til að sleppa honum heldur rækta hann í sláturstærð, er sandhverfa sem einnig er mjög dýr fiskur, álíka verð á henni eða hærra en stórlúðunni og mjög lítið magn er á markaði. Þetta eru verkefni sem á að vinna að sem allra bráðast og þess vegna tek ég undir orð frsm. um nauðsyn þess líka að friða þau svæði þar sem við vitum að ýmis smáfiskaseiði eru í uppeldi en jafnframt stuðla að því að dreifa þeim sem allra víðast, vegna þess að það er náttúrlega aragrúi, eins og allir vita, af hrognum í hverri einustu þorskahrygnu, þau eru margfalt fleiri en t.d. í vatnafiskunum. Það má gjarnan fara inn á aðra hverja vík og sleppa þar því að við vitum að þaraþyrskling er nú víða að finna, fiskeldisstöðvarnar eru ekki bara á einum stað við Ísland. Þær eru um landið allt.

Flm. (Eiður Guðnason) Virðulegi forseti. Ég hef á þskj. 667 leyft mér að flytja till. til þál. um að fram fari könnun á endingu og slitþoli steinefna sem notuð eru til vegagerðar. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela iðnaðarráðherra að láta fara fram samanburðarrannsókn á slitþoli og endingu þeirra steinefna sem notuð eru við gerð bundins slitlags á þjóðvegum og við gatnagerð í þéttbýli. Ráðherra er jafnframt falið að leita samkomulags um að kostnaður við rannsóknina greiðist að jöfnu af Vegagerð ríkisins, Sementsverksmiðju ríkisins og Reykjavíkurborg.`` Það vakti nokkra athygli þegar frá því var greint í fjölmiðlum fyrir nokkru að hugsanlega þyrfti að flytja inn grjót til notkunar í malbik við mannvirkjagerð á Keflavíkurflugvelli, þ.e. við nýja akstursbraut sem gera á meðfram einni aðalflugbrautinni þar. Ástæðan fyrir þessu var sú að steinefni í nágrenni Keflavíkurflugvallar, eða í Stapafellinu þaðan sem mesta efnið hefur verið tekið til mannvirkjagerðar á Keflavíkurflugvelli, þetta grjót væri ekki nægilega hart til þess að það mætti koma að notum við þessa framkvæmd og hefur mönnum þá væntanlega verið í fersku minni reynslan af því malbiki sem lagt var á nýja veginn til flugstöðvarinnar í Keflavík og dugði í tæp tvö ár en var þá nánast búið. Hér á landi er sífellt í gangi umræða um kosti og ókosti hinna ýmsu efna sem notuð eru í bundin slitlög á vegum, notkun nagladekkja, svo og notkun á salti til hálkuvarna. Þar sýnist sitt hverjum og ber oft mikið á milli. En í ljósi þeirra umræðna sem fram hafa farið að undanförnu þykir mér rétt, og því hef ég flutt þessa tillögu, að rannsókn af þessu tagi fari fram enda er hér um að ræða mál sem hefur mjög mikla þjóðhagslega þýðingu svo miklu sem það skiptir að það fé sem varið er til vegagerðar nýtist sem allra best. Þess vegna hef ég sagt hér í seinni mgr. tillögunnar að eðlilegt sé að leita samkomulags um að kostnaður við þessa rannsókn greiðist að jöfnu af Vegagerð ríkisins, Sementsverksmiðju ríkisins og Reykjavíkurborg, þ.e. þeirra þriggja aðila sem langmestra hagsmuna eiga að gæta í þessu sambandi. Árið 1987 gaf Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins út skýrslu um hagkvæmni mismunandi slitlaga. Þessi skýrsla var samin á vegum starfshóps sem starfaði á vegum iðnrn. og þar er reiknað með að steypa hafi 1,67 sinnum meira slitþol en malbik og að eðlilegur samanburður nái yfir 20 ára tímabil. En forsendur þessarar skýrslu byggjast á mjög takmörkuðum slitmælingum á 15--25 ára gömlum steyptum vegum. Samkvæmt kostnaðarforsendum Vegagerðar ríkisins reyndist steypa, einkum þjöppuð þurrsteypa sem er nýtt efni til vegagerðar, lítillega ódýrari en malbik þegar umferð var komin yfir 5000 bíla á dag. Ég er þeirrar skoðunar að það sé fyllilega tímabært að endurtaka slíka rannsókn, nota fullkomnari tækjabúnað og prófa slitþol fleiri efna og við fleiri aðstæður en gert hefur verið. Í þessu sambandi bendi ég á að fyrir fáeinum árum tók norska fyrirtækið Norcem í notkun prófunartæki sem valdið hefur byltingu á Norðurlöndum í leit að slitþolinni steypu eða efnum til vegagerðar. Jafnframt því hefur komið í ljós að munur á slitþoli malbiks og steypu verður æ ljósari og menn fá áreiðanlegri tölur. Nýlega var haldinn hér í Reykjavík svokallaður steinsteypudagur. Þar flutti Njörður Tryggvason verkfræðingur, forstjóri Sérsteypunnar á Akranesi, erindi. Hann segir þar m.a. um þetta tæki: ,,Í tækinu, sem byggt er af Norcem í samráði við Vegagerðina, er mjög auðvelt að bera saman hjólfaraslit í steypu með mismunandi styrkleika ... Dekk brautarinnar er samansett af 12 einingum og er mælt slit á hverri fyrir sig bæði í blautu og þurru ástandi, þ.e. samtímis fara fram prófanir á tólf mismunandi slitlagsefnum. Viku keyrsla í þessu tæki svarar til 10--12 ára slits á þjóðvegi miðað við 10--12 þúsund bíla umferð á sólarhring ... Frá byrjun hefur tækið verið í stöðugri notkun, ekki aðeins fyrir Norðmenn heldur líka fyrir Svía og Finna og ekkert er því til fyrirstöðu að við Íslendingar nýtum okkur þessa möguleika hvort sem um er að ræða eldri mannvirki eða ný. Miklar framfarir hafa orðið í framleiðslu sements og gerð steinsteypu á undanförnum árum. Hefur m.a. komið til notkun þjappaðrar þurrsteypu, en þjöppuð þurrsteypa er þurr jarðrök steypa sem er`` [lögð út með venjulegum útlagningartækjum eins og malbik og] ,,völtuð rétt eftir útlögn, en hún er tiltölulega nýtt efni í slit- og burðarlög, og er einnig í vaxandi mæli notuð við stíflugerð. Unnið hefur verið að tilraunum með þurrsteypu hér á landi um nokkurra ára bil á vegum Sérsteypunnar hf. og Sementsverksmiðju ríkisins.`` Þær tilraunir hafa ekki allar tekist sem skyldi eins og vegfarendur á Reykjanesbraut hafa t.d. séð og er þar m.a. um að kenna því að ekki var kostur á að nota rétt og heppileg tæki við útlagninguna. En margt bendir til þess að tækniframfarir á síðustu árum hafi aukið mjög hagkvæmni þess að nota steypu til vegagerðar. Í áðurnefndu erindi er fjallað um gæði, þróun og slit steinsteypu og segir þar m.a.: ,,Hin síðari ár hafa miklar framfarir orðið í steypugerð með betri og fjölbreyttari sementstegundum, íblöndun kísilryks, flugösku, trefja og ýmissa kemískra hjálparefna. Þessu til viðbótar hefur komið til vaxandi þekking á eðli, gerð og dreifingu fylliefna í steypunni. Við þetta hefur komið fram ný og betri steypa með háum styrk og miklu slitþoli. Samkvæmt viðamiklum mælingum og athugunum Norðmanna hefur hástyrkssteypa í vegi á styrkleikabilinu 75--90 MPa og miðað við 10.000 bíla umferð á sólarhring 15--20 ára lífstíð áður en yfirborðið þarf jöfnunar við með slípingu eða á annan hátt. Þetta þýðir að reikna má með þrisvar til fjórum sinnum lengri líftíma fyrir steyptan veg en malbikaðan af bestu gerð.`` Þetta skýrist betur á línuriti sem fylgir hér með sem fskj. með tillögunni, þar sem sýndur er viðhaldskostnaður á fermetra sem fall af tíma fyrir steypu og asfalt. Gatnamálastjóri Reykjavíkurborgar hefur í margendurteknum auglýsingaherferðum hvatt ökumenn í Reykjavík til að nota ekki nagladekk og hlífa þannig gatnakerfinu. Sem hálkuvörn dreifa starfsmenn Reykjavíkurborgar þúsundum tonna af salti (5.800 tonnum 1989) á götur borgarinnar, einkum strætisvagnaleiðir. Ekki er flm. þessarar tillögu kunnugt um það að umhverfis- eða hollustuáhrif þessa saltausturs hafi nokkurn tíma verið rannsökuð. Í grein í Nýju helgarblaði Þjóðviljans 23. febr. 1989 skrifar Ari Trausti Guðmundsson jarfræðingur um frostveðrun og segir þar m.a.: ,,Einna hvimleiðasta frostveðrunin í þéttbýli á sér stað á malbikuðum götum, einkum í Reykjavík, og veldur umtalsverðri mengun með nokkrum öðrum orsakavöldum. Hér er átt við tjöru- og rykmengun. Því er stundum haldið fram að nagladekkin séu mesti skaðvaldurinn í þessum efnum --- þau spæni upp tjöru og bergmylsnu malbiksins. Þótt sá þáttur hafi aldrei verið rannsakaður hér liggur í augum uppi að nagladekk skemma malbik að einhverju marki. En það er líka augljóst að frostveðrun og salt hafa mikil og ef til vill meiri áhrif. Fyrst er til að taka að salt hefur tærandi áhrif á malbik --- ekki endilega á tjöruna sjálfa heldur bindiflötinn milli hennar og grjótmolanna í malbikinu. Vatn þarf til þessa (og af því er nóg úti) og skýrir það af hverju þau rök saltara meðal gatnameistara höfuðborgarinnar, að ekki losni um tjöru undir saltbing í þurri geymslu gatnamálastjóra, falla um sig sjálf. Til viðbótar áhrifum salts á bindingu malbiks kemur svo eðlileg frostveðrun og er hún ef til vill meiri en vera þyrfti vegna þess að mikið er um brúnir, smáraufar, fremur grófa bergmylsnu og holur (oft vegna galla í lagningu) í malbikuðum götum borgarinnar. En aftur kemur saltið til sögunnar. Blandi menn saman salti og snjó verður til svonefnd kuldablanda sem áður fyrr var notuð til að frysta t.d. rjómaís. Frostið verður 15--20 stig í blöndunni um stund hver svo sem lofthitinn er. Svellkaldur lögurinn, sífelldar hitasveiflur í yfirborði malbiksins vegna núningshita frá dekkjum bíla og frysting vatns sem er lítt eða ekki saltblandað, ýtir mjög undir frostveðrunina. Þannig á röng stefna í samgöngumálum í borginni vegna ofurkapps á notkun einkabíla, óhóflegur saltaustur og sumpart óþarfur akstur á nagladekkjum, þátt í verulegri mengun sem allt of lítið er vitað um.`` Hér er því við að bæta að hjá Reykjavíkurborg hefur því miður alla tíð verið svo að það hefur aldrei verið áhugi á að nota eða prófa önnur efni til gatnagerðar en malbik sem að töluvert miklu leyti byggir á innfluttum hráefnum, þ.e. asfaltinu. Það er vegna þess að Reykjavíkurborg rekur stóra og afkastamikla malbiksstöð sem hefur tekjur af því að selja nágrannasveitarfélögum sína framleiðslu og hefur sjálfsagt skilað borginni einhverjum hagnaði. Því hefur aldrei verið prófað eða gerður neinn samanburður á því hvort vera kynni að skattgreiðendum í Reykjavík væri hagfelldara og ódýrara þegar til lengdar lætur að nota önnur efni í a.m.k. einhverjum mæli á mestu umferðargötur en malbik. Það hefur líka komið í ljós að þessi mikli saltaustur sem hér er stundaður hefur mjög skaðleg áhrif á steinsteypu. Ég leyfi mér að vitna í grein í tímaritinu New Scientist frá 17. febr. 1990 en þar kemur fram að í Bandaríkjunum og Bretlandi er nú verið að gera tilraunir með nýtt efni, kalsíum magnesíum asetat, til hálkuvarna á þjóðvegum. Það er töluvert mikið dýrara í innkaupi en salt, eða allt að 20 sinnum dýrara. Hins vegar segir hér um ákveðið mannvirki á mótorvegi nr. 6 í Bretlandi, sem er einn af þeirra aðalþjóðvegum, að þar var 15 tonnum af salti ausið árlega á svokallaða Theywall-brú á vegamótum sem eru 25 ára gömul. Saltið olli þar skemmdum sem kostaði 10 millj. sterlingspunda að gera við. Talið er að saltausturinn á götur í Bretlandi muni kosta Breta á næstu 15 árum í viðgerðum á vegamannvirkjum og brúm um 800 millj. sterlingspunda. Það eru engar smáupphæðir sem hér er verið að tala um. Og þá kem ég aftur að því sem ég vil kalla lítt skiljanlega herferð gatnamálastjórans í Reykjavík gegn notkun nagladekkja. Þórir Ingason, verkfræðingur hjá Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, hefur tekið saman innlendar og erlendar heimildir um nagladekk, salt og umferðaröryggi í þeim tilgangi að sannreyna nauðsyn nagladekkja í vetrarakstri. Um þetta hefur verið gefin út sérstök skýrsla sem frá var greint í Morgunblaðinu 21. febr. sl. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Flestar athuganir benda til þess að ef negldir hjólbarðar væru bannaðir þar sem þeir eru í notkun núna mundi heildarkostnaður samfélagsins minnka. Mestur sparnaður er fólginn í minna sliti vega og gatna og minni kostnaði vegna kaupa á negldum hjólbörðum. Hins vegar`` --- og taki menn nú eftir --- ,,leiða allar athuganir í ljós að naglabann leiðir til aukins kostnaðar vegna fjölgunar umferðaróhappa.`` --- Bannið við notkun naglanna leiðir til fleiri umferðaróhappa og fleiri slysa. Allar athuganir leiða það í ljós. Og ég veit að hv. þm., sem eru jafnframt ökumenn, flestir ef ekki allir, vita að menn geta auðvitað komist af hér í höfuðborginni með því að nota ekki nagladekk á vetrum ef þeir aka aðeins strætisvagnaleiðir sem eru saltbornar. Ef menn ætla eitthvað út fyrir bæ, eins og flestir ef ekki allir alþm. þurfa að gera í mismunandi ríkum mæli, þá dugir ekki að vera á ónegldum hjólbörðum. Þetta vita allir. Þess vegna held ég að það sé nokkur ábyrgðarhluti, sú hæpna herferð sem staðið hefur verið fyrir í þessu efni á vegum Reykjavíkurborgar. Ég á hér aðeins nokkur orð ósögð, virðulegi forseti. Í þessari skýrslu segir enn fremur að þetta sé auðvitað viðkvæmt mál vegna þess að verið sé að leggja að jöfnu kostnað mannlífa og kostnað vegna slits á götum og kaupa á negldum hjólbörðum. Með því að taka ákvörðun um að banna slíka hjólbarða væri hægt að segja að samfélagið væri tilbúið að fórna nokkrum mannslífum til að spara sér malbik. Ég ætla ekki, þar sem tíma mínum hér er lokið, að hafa um þetta öllu fleiri orð en vísa til greinargerðarinnar að öðru leyti. En það er vissulega til margs að líta í þessum efnum og því held ég sé nauðsynlegt að könnun á slitþoli þessara efna fari fram. Ég er persónulega þeirrar skoðunar, en um það skal auðvitað ekkert fullyrt fyrr en þessi mál hafa verið rannsökuð, að mjög margt bendi til þess að íslensk steinsteypa sé endingarbesta og til langs tíma litið ódýrasta efnið til vega- og gatnagerðar hér á landi. Til að fá úr því skorið svo óyggjandi sé er nauðsynlegt að rannsókn af þessu tagi fari fram. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, leggja til að þessari tillögu verði vísað til síðari umr. og atvmn.

Flm. (Svanfríður Jónasdóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. um könnun á magni endurnýtanlegs pappírs, söfnun hans og endurnýtingu. Till. er á þskj. 692 og er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að láta kanna hve mikið fellur til árlega af endurnýtanlegum pappír og með hvaða hætti væri unnt að safna honum skipulega saman og endurnýta.`` Í grg. með þessari till. kemur fram að á síðasta ári hafa verið flutt til landsins rúmlega 15 þús. tonn af pappír. Þar er þó einungis talinn dagblaða-, prent- og skrifpappír og pappi. Við þessa tölu má síðan bæta því magni sem flutt er til landsins af pappírsvörum ýmiss konar, umbúðum og fleiru. Sáralítið af því magni hefur verið endurnýtt. Ýmsir aðilar hafa verið með tilburði í þá átt að safna saman pappír til útflutnings eða endurvinnslu, en nú er einungis einn aðili sem safnar pappírsúrgangi og endurvinnur, fyrirtækið Silfurtún hf. Þar eru framleiddir eggjabakkar og plöntuhlífar úr afskurði frá prentsmiðjum og stefnir nú í að með þeim hætti verði á þessu ári nýtt 200 tonn af pappírsúrgangi sem ella hefðu farið á haugana. Við þá framleiðslu starfa sex manns og má af því ráða að ef vel er að staðið gætu nokkuð mörg atvinnutækifæri verið fólgin í endurvinnslu, atvinnutækifæri sem sett eru á haugana með öllum pappír sem þangað fer. Það er dýrt að flytja allt þetta magn af pappír til landsins og dýrt að koma honum öllum á sorphauga eða í brennslu þegar notkun í einni mynd er lokið. Tvö hundruð tonn eru lítill hluti af öllum þeim pappír sem árlega er fluttur til landsins og fullyrða má að mun meira mætti nýta til endurvinnslu ef skipulega yrði staðið að könnun á því magni sem til fellur af pappírsúrgangi og með hvaða hætti væri unnt að safna honum saman og þeim möguleikum sem eru til staðar varðandi framleiðslu úr endurnýtanlegum pappír. Vaxandi fjölda fólks ofbýður sú sóun sem á sér stað daglega á auðlindum jarðar. Við Íslendingar höfum ekki enn verið knúnir til alvarlegrar umhugsunar um afleiðingar þeirrar græðgi sem felst í lífsmunstri og venjum okkar Vesturlandabúa. Á því er þó að verða breyting. Þrátt fyrir að helstu auðlindir okkar séu endurnýjanlegar og mengun sé lítil miðað við það sem gerist í þéttbýlum iðnríkjum er vaxandi skilningur á nauðsyn þess að staldra við og reyna að bæta fyrir þau spjöll sem unnin hafa verið á náttúru landsins og að koma í veg fyrir frekari eyðileggingu. Ýmsar aðrar þjóðir sem daglega horfa upp á og finna áþreifanlega fyrir afleiðingum tillitslausrar umgengni við umhverfið hafa með ýmsum ráðum reynt að sporna gegn frekari eyðileggingu og sóun. Liður í þeirri viðleitni eru markvissar aðgerðir til endurnýtingar þeirra efna og gæða sem endurnýtanleg eru. Margir Íslendingar sem dvalið hafa erlendis þekkja til söfnunar á pappír og reyndar fleiru sem til fellur af endurnýtanlegum efnum á hverju heimili. Þeir sem eru meðvitaðir um að jörðin er ekki óþrjótandi nægtabúr og að framtíð hennar og þar með okkar ræðst ekki hvað síst af því að við umgöngumst náttúruna af meiri virðingu vilja gjarnan fá að leggja sitt af mörkum til meiri nýtingar þess sem endurnýtanlegt er. Hér á landi var stigið skref í rétta átt þegar farið var að safna notuðum drykkjarvöruumbúðum til endurvinnslu. Næsta skref ætti að vera skipuleg söfnun pappírs til endurnýtingar. Með slíkum aðgerðum er ekki aðeins verið að bjarga verðmætum, heldur felst í slíkri viðleitni ákveðið viðhorf og siðferði gagnvart náttúruauðlindum sem ekki hvað síst hefur gildi gagnvart uppvaxandi kynslóð. Virðulegi forseti. Fyrir tveimur árum lögðu þingkonur Kvennalistans fram þáltill. um fullnýtingu úrgangsefna. Sú tillaga varð ekki útrædd. Ég vænti þess að þau verði ekki örlög þessarar þáltill. en hún tekur einungis til hluta þess sem reifað var í fyrrnefndri tillögu Kvennalistans og ætti því að vera aðgengilegri að ýmsu leyti. Það yrði hinu nýja umhverfisráðuneyti til vegsauka að taka með festu á málum sem þessum því eins og ég vék að áðan felst ekki bara í því minni sóun verðmæta heldur uppeldislegt gildi fyrir uppvaxandi kynslóð. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til atvmn. og síðari umr.

Kristín Einarsdóttir Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir efni þeirrar tillögu sem hér er flutt og þarf enginn að vera undrandi á því. Eins og fram kom í máli hv. flm. fluttu þingkonur Kvennalistans tillögu á 110. löggjafarþingi um svipað efni. Að vísu var sú tillaga víðtækari. Eins og menn vita hefur það færst mjög í vöxt að kanna möguleika á endurvinnsluiðnaði en allt of lítið hefur verið gert af því hér á landi. Það hefur verið talið of dýrt en ég held að kanna þurfi það mál miklu frekar og í miklu víðara samhengi en gert hefur verið hingað til. Þegar talað er um hvað borgi sig og hvað borgi sig ekki í þessum efnum þá verðum við að sjálfsögðu að taka tillit til þess að auðlindirnar eru takmarkaðar og við getum ekki endalaust gengið á þær. Það má geta þess hér til upplýsinga að til framleiðslu á einu tonni af pappír þarf fimm tonn af viði. Hér á landi fellur til mjög mikið af pappír og nú þegar eru fyrirtæki sem nýta pappír þó það sé í allt of litlum mæli. Í Garðabæ er t.d. fyrirtæki sem framleiðir eggjabakka svo það eru þó til fyrirtæki sem reyna þetta. Við höfum ekki farið út í framleiðslu á endurunnum pappír en Kassagerð Reykjavíkur hefur flutt út heilmikið af pappír til endurvinnslu erlendis en frekari endurvinnsla á pappír hefur ekki verið reynd hér á landi. Ef við tökum dagblaðapappír þá er miðað við að 5--6 þús. tonn falli til árlega og bara símaskráin er um 170 tonn, svo að það er mikið af pappír sem við gætum endurunnið. En að sjálfsögðu þarf að kanna fleiri möguleika á endurvinnslu, ekki eingöngu á pappír heldur fara í frekari könnun á því hvað við getum gert. Ég veit t.d. að mjög mikið fellur til af timbri sem fer á ruslahaugana bara hér í Gufunesi. Og ég veit að athugaðir hafa verið möguleikar á að verksmiðjan á Grundartanga nýti hluta af því timbri sem þangað fer þó ég viti ekki nákvæmlega hvar það mál stendur núna. Það hefur sem sagt örlítið verið reynt að athuga þessi mál. Ég vil endurtaka að ég lýsi stuðningi mínum við þessa till.

Anna Ólafsdóttir Björnsson Virðulegi forseti. Þáltill. sú sem hér er til umræðu hreyfir einu mikilvægasta umhverfismáli sem við stöndum frammi fyrir nú í seinni tíð: sóun á mikilvægum hráefnum jarðarinnar, sameiginlegum auðlindum okkar allra. Það er ekki að ástæðulausu að menn líta til þeirrar gegndarlausu pappírssóunar sem viðgengst um heim allan. Merki þess að mönnum sé farið að blöskra er alls staðar að finna og sjá og heyra. Börnin spyrja áleitinna spurninga eins og hvort ekki sé hægt að setja allan þennan pappír sem til fellur jafnvel á einu litlu heimili í sér poka og nýta aftur. Á ýmsum stofnunum eru menn farnir að vakna til vitundar um að ekki tjóir að bíða eftir að skipulagt átak verði gegn þessari sóun. Þannig eru ýmis félög og stofnanir til að mynda farin að nota endurunninn pappír, innfluttan. Svo lítið dæmi sé tekið þá er t.d. starfandi innan Vegagerðarinnar svokölluð ,,Amason-nefnd``, óformleg að vísu, og henni er falið að skipuleggja að dregið sé úr pappírssóun innan stofnunarinnar. Það þarf í rauninni tvennt til til að breyta aðstæðum. Annars vegar að gæta þess að endurunninn pappír sé notaður alls staðar þar sem hægt er. Á sl. vetri bar hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir fram fsp. um notkun endurunnins pappírs hjá opinberum stofnunum. Í svari forsrh. þá kom fram að hvergi nærri nóg er að gert og mjög auðvelt ætti að vera að ganga mun lengra í að nýta endurunninn pappír. Er þá einkum talað um rissblöð og ýmislegt af þeim mikla pappír sem notaður er og ekki ætlaður til geymslu. Einhverjar umræður hafa verið um ágæti endurunnins pappírs en ljóst er að langstærsti hluti þess pappírs sem fer um hendur fólks í opinberum stofnunum þyrfti ekki að vera úr varanlegra efni en endurunninn pappír er. Og gæði þess pappírs eru ljómandi í allt venjulegt brúk. Hins vegar þarf að hafa möguleika til að skila pappírnum til endurvinnslu og að því lýtur þessi tillaga hv. flm. Það er fengur í því að kanna magn endurnýtanlegs pappírs og hvernig hægt er að safna og endurnýta. Er það góður áfangi á þeirri leið sem kvennalistaþingkonur lögðu til að farin væri fyrir tveimur árum. Því ber að fagna þessari till. og ég vonast til þess að hún fái jákvæða umfjöllun hér í þinginu.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Það er sannarlega ástæða til að taka undir efni þessarar þáltill. Þó neita ég því ekki að það hvarflar að mér hvort ekki hefði í rauninni verið æskilegt og nauðsynlegt að ganga hér töluvert lengra. Ég held nefnilega að það þurfi ekki að kanna sérstaklega með hvaða hætti er unnt að safna endurnýtanlegum pappír skipulega saman og endurnýta hann. Ég held það þurfi bara að taka ákvörðunina um að gera það. Ég held það sé í rauninni mjög einfalt mál og ég held að við komumst ekki hjá því öllu lengur. Kannski ætti það að verða fyrsta og brýnasta verk nýstofnaðs umhvrn. að beita sér fyrir því að settar yrðu reglur um flokkun sorps. Um leið og byrjað er að flokka sorp, á heimilum og annars staðar, kemur þetta í rauninni af sjálfu sér. Rökin fyrir endurvinnslupappír eru hér á borðunum allt í kringum okkur í þessum þingsal. Ég hef tekið eftir því að hér í höfuðborginni hefur verið gerð tilraun til að flokka sorp. Komið hefur verið fyrir gámum á opnum svæðum þar sem borgarbúar geta farið með sorp og rusl sem til fellur af ýmsu tagi í stað þess að flytja það upp á öskuhauga eins og menn áður þurftu. Þar er einn gámur sem merktur er ,,aðeins fyrir timbur`` og annar sem merktur er ,,aðeins fyrir málma``. Hvernig sem á því stendur virðast þeir sem þessa þjónustu notfæra sér annaðhvort ekki kunna að lesa eða ekki vilja lesa vegna þess að það virðist ákaflega lítið eftir þessu farið, því miður. Þarna er auðvitað mikið fræðslustarf óunnið en það er engin spurning að tiltölulega auðvelt og einfalt er að nýta verulegan hluta af þessu aftur. Möguleikar skapast til að nýta málma þegar farið verður að bræða bílhræ hér í járnbræðslunni suður undir Straumi. Timbrið er hægt að nýta eins og hv. síðasti ræðumaður, 12. þm. Reykv., vék að. Rætt hefur verið um að nota það á Grundartanga. Það er hugsanlega líka hægt að nýta það til brennslu í ofni Sementsverksmiðju ríkisins með kolum. En forsenda þess væri nú kannski að komin væru göng undir Hvalfjörð til að auðvelda þá flutninga, en þar mætti nota timbur sem eldsneyti að einhverju leyti. Um þetta eru í gangi samtöl og athuganir. Ég held að svo góðra gjalda verð sem þessi till. er þá eigum við að ganga miklu lengra, við eigum að setja strangar og ítarlegar reglur um flokkun sorps. Það vottar fyrir því, eins og ég sagði áðan, að byrjað sé á því núna. Og mjög virðingarvert framtak hefur verið gert varðandi það að safna saman notuðum rafhlöðum sem margar hverjar hafa að geyma mjög mengandi þungmálma. Ég vék að þessu hér í ræðustól fyrir allmörgum árum vegna þess að slík söfnun og samantekt á útslitnum rafhlöðum hefur verið í gangi á Norðurlöndunum í mörg ár. Ber vissulega að fagna því að það skuli nú komið í framkvæmd og virðist, eftir því sem mér er tjáð, ganga allvel. Hér er sem sagt mál á ferðinni þar sem við þurfum að taka enn þá betur á en þessi till. annars gerir ráð fyrir.

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Ég vil taka undir það að hér er á ferðinni mjög þarft og gott mál. En það fór fyrir mér eins og hv. 3. þm. Vesturl., það hvarflaði að mér að kannski væri meiri þörf á því og brýnni að taka strax til hendi en að bíða eftir slíkri könnun, þó hún sé að sjálfsögðu af hinu góða. Eins og hér kom fram í máli hv. 3. þm. Vesturl. höfum við hér á borðunum dæmi um það pappírsflóð sem rignir yfir okkur og ekki síst hér á hv. Alþingi. Ég verð að segja það alveg eins og er að mér rennur oft til rifja þegar maður þarf að fleygja í ruslakörfurnar hér næstum daglega prentuðu máli á fallegum pappír, prentuðu máli sem okkur berst, því það eru ekki nokkur tök á að geyma og safna saman öllu því sem rignir yfir okkur. Þó þar sé að sjálfsögðu oft og kannski oftast nær margt gott í því prentaða máli sem okkur berst er útilokað fyrir okkur þingmenn að geyma það allt. Ég er áreiðanlega ekki ein um að hafa þurft að taka hvern sekkinn af öðrum og láta fjarlægja úr skrifstofu minni til þess að ég kæmist þar sjálf inn, því það er ekki hægt að safna öllum þeim pappír eða því prentaða máli sem berst til okkar. Þess vegna vil ég taka undir efni till. og ég held það sé mjög brýnt. Og ég vil beina því til hæstv. forseta, að það væri gott að byrja hér á Alþingi og athuga hvort ekki væri hægt, ef það hefur ekki nú þegar verið gert, að gera ráðstafanir til að safna saman þeim pappír sem fleygt er héðan úr húsinu svo hann geti farið í endurnýtingu. Ég minnist þess að fyrir nokkrum árum var rætt um það hér innan Alþingis að pappír sem héðan væri fleygt yrði látinn fara í slíka endurnýtingu. Vel má vera að svo sé og væri það af hinu góða. En ég vildi fyrst og fremst taka undir þýðingu þessa máls. Það er nauðsynlegt að endurnýta þann pappír sem fer í súginn og ég held að það sé ekki síður brýnt að taka strax ákvörðun um að slíkt verði gert, samhliða því þó að könnun á magni fari fram.

Flm. (Svanfríður Jónasdóttir) Virðulegur forseti. Ég þakka þær undirtektir sem þetta mál hefur fengið hér. Ég get tekið undir það með hv. þm. Eiði Guðnasyni og einnig Salome Þorkelsdóttur að vissulega væri æskilegt að ganga strax lengra. Og ef það væri svo einfalt að taka bara ákvörðun og byrja á morgun þá stæði ugglaust hvorki á mér né ýmsum fleiri. Hins vegar, virðulegur forseti, hlýt ég að álykta sem svo að fyrst sú þáltill. sem ég vísaði í í minni framsögu, um fullnýtingu úrgangsefna, og Kvennalistinn bar hér fram fyrir tveimur árum varð ekki útrædd á þinginu, en eigi að síður var stigið skref í fyrra í þá átt að fara að safna notuðum drykkjarvöruumbúðum til endurvinnslu, þá sé e.t.v. vænlegra til árangurs að taka skrefin hvert fyrir sig og gera sér þá raunhæfa grein fyrir því í hvaða röð þau ættu að vera. En öll óskum við þess væntanlega að þau geti verið sem flest og stærst og sem fyrst. En ég vil, virðulegur forseti, endurtaka þakkir mínar til þeirra sem undir þessa þáltill. hafa tekið.



Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 501 um að settar verði reglur um stjórnir peningastofnana. Flm. till. eru allar þingkonur Kvennalistans sem hér sitja á þingi. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að skipa fjögurra manna nefnd sem hafi það hlutverk að endurskoða lög og reglur að því er varðar setu manna í stjórnum bankastofnana, sjóða eða annarra lánastofnana í því skyni að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra. Nefndin verði skipuð eftir tilnefningu bankaeftirlits Seðlabanka Íslands, Lagastofnunar Háskóla Íslands, Sambands íslenskra bankamanna auk eins án tilnefningar. Nefndin skili áliti eigi síðar en 1. september 1990.`` Skömmu eftir kosningu í sameinuðu þingi í desember 1989 í bankaráð Landsbanka Íslands kom fram gagnrýni á val fulltrúa Kvennalistans, Kristínar Sigurðardóttur, og efasemdir um að seta hennar í ráðinu samrýmdist störfum hennar sem innheimtustjóra hjá Kaupþingi hf. Kvennalistakonur ákváðu að fara þess á leit við forseta Alþingis að kanna hjá til þess hæfum aðilum hvort seta fulltrúa Kvennalistans í bankaráði Landsbankans gæti á einhvern hátt talist óeðlileg eða andstæð lögum um viðskiptabanka. Forsetar Alþingis leituðu eftir áliti skrifstofustjóra Alþingis, Sigurðar Líndals lagaprófessors og bankaeftirlits Seðlabanka Íslands. Álitsgerðir þessara þriggja aðila eru fylgiskjöl með tillögunni. Álitsgerðirnir eru hver með sínu móti og niðurstöður ekki samhljóða. Í þeim öllum er þó rakanna leitað í lögfræðilegum skilgreiningum á almennu hæfi og sérstöku hæfi til opinberra starfa. Í áliti skrifstofustjóra Alþingis, Friðriks Ólafssonar, kemur fram að hann telur að seta Kristínar Sigurðardóttur í bankaráði Landsbanka Íslands sé ekki andstæð lögum um viðskiptabanka. Hann telur hana hins vegar óeðlilega með tilliti til stöðu hennar og starfa hjá Kaupþingi hf. Sigurður Líndal telur Kristínu, sem deildarstjóra innheimtudeildar Kaupþings hf., almennt vanhæfa til setu í bankaráði Landsbanka Íslands samkvæmt grundvallarreglum íslensks stjórnarfarsréttar. Þórður Ólafsson og Jóhann Albertsson, fyrir hönd bankaeftirlits Seðlabanka Íslands, komast svo að enn einni niðurstöðu sem er sú að Kristín Sigurðardóttir teljist ekki vanhæf til setu í bankaráði Landsbanka Íslands þrátt fyrir starf sitt hjá Kaupþingi hf. Mikill fengur er að þessum álitsgerðum sem ættu að geta orðið til hliðsjónar við ástundun heilbrigðra stjórnarhátta sem væntanlega er markmið flestra. Vafalaust komast margir að þeirri niðurstöðu að nauðsyn beri til að endurskoða venjur í þessum efnum og herða á hæfiskilyrðum í stjórnsýslu hér á landi, svo vitnað sé til orða Sigurðar Líndals prófessors. Með tilliti til upprifjunar einstakra dæma um bankaráðsmenn, bæði í fjölmiðlum og í álitsgerð bankaeftirlitsins, má það þó teljast athyglisvert að þá fyrst þykir ástæða til gagnrýni þegar um fulltrúa Kvennalistans er að ræða. Kvennalistakonur vildu þó ekki láta það hafa áhrif á eigin niðurstöðu. Við vildum ekki að um álitamál væri að ræða í þessu efni. Niðurstaða Kvennalistans varð sú að þrátt fyrir lagalega stöðu væri ekki rétt að Kristín gegndi samtímis starfi deildarstjóra hjá Kaupþingi og sæti í bankaráði Landsbanka Íslands. Það var þó auðvitað endanlegt mat Kristínar sjálfrar hvernig hún tæki á þessu máli. Og hv. þm. þekkja væntanlega allir hvernig því máli lauk. Þetta mál fékk víðtæka umfjöllun í fjölmiðlum og víðar og væri það til að æra óstöðugan að rifja það allt upp hér. Þó vil ég vitna til forustugreinar Morgunblaðsins frá 29. des. á síðasta ári en þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Deilan sem nú hefur risið vekur hins vegar spurningar um fleira en þetta. [Þá er búið að rekja sögu þessa máls.] Er það svo um alla þá er sitja í bankaráðum ríkisbanka að þeir standi þannig gagnvart bönkum eða viðskiptum þeirra við einstök fyrirtæki að ekki sé ástæða til að velta því fyrir sér hvort um hagsmunaárekstra sé að ræða? Hvar á að draga mörkin í því ágreiningsefni sem hér hefur risið? Tengjast engir starfsmenn ríkisbanka fyrirtækjum, stjórnum sjóða eða jafnvel annarra bankastofnana með þeim hætti að óeðlilegt yrði talið ef farið yrði í saumana á málunum? Þegar álitamál af því tagi sem hér er til umræðu koma upp á yfirborðið hefur þess gætt, og jafnvel í vaxandi mæli hin síðari ár, að menn vilja velta einum steini og gá að því sem er undir honum en láta miklu fleiri liggja í sínum gamla stað. Af þessu leiðir síðan misrétti og tvískinnungur sem dregur úr trú almennings að hlutlægt sé tekið á viðkvæmum málum og allir séu látnir sitja við sama borð.`` Í lok þessarar forustugreinar segir: ,,Morgunblaðið telur nauðsynlegt að litið sé á mál sem þetta í heild þegar ágreiningur sprettur vegna einstaklings. Það geti einfaldlega leitt til óréttlætis að höggva nærri nýliða en láta hina sitja áfram óáreitta sem hafa setið lengi þótt þeir hafi verið kjörnir við allt aðrar aðstæður.`` Það álit sem þarna kemur fram er í samræmi við álit flestra þeirra sem tjáðu sig um málið, bæði í fjölmiðlum og annars staðar. Sú umfjöllun sem orðið hefur af þessu tilefni og sér í lagi sú staðreynd að niðurstöður þeirra sem leitað var álits hjá eru svo mismunandi sem raun ber vitni hefur leitt glöggt í ljós að reglur um þessi efni eru alls ófullnægjandi. Það varðar bæði reglur um sérstök tilvik þar sem eðlilegt er að stjórnvaldshafi víki úr sæti í ákveðnu máli svo og um almennt hæfi til að sitja í stjórn viðkomandi stofnunar. Í lögum um viðskiptabanka eru t.d. engin ákvæði um almenn hæfiskilyrði þeirra sem taka sæti í bankaráðum. Í 33. gr. viðskiptabankalaga er kveðið á um hvenær bankaráðsmenn mega ekki taka þátt í meðferð máls. Ákvæði eins og fram koma í þessari grein þarf að útfæra betur og setja skýrar reglur um það hvenær hætta er á hagsmunaárekstrum vegna setu manna í stjórnum banka, sjóða og annarra lánastofnana. Þau álit sem gefin hafa verið vegna hugsanlegra hagsmunaárekstra bankaráðsmanna og starfsmanns verðbréfafyrirtækis sýna að menn eru ekki á einu máli um hvaða fyrirtæki eru í samkeppni á fjármálasviðinu. Af þessu er ljóst að setja þarf skýr lagaákvæði og reglur þurfa að vera fyrir hendi um hæfi manna til að sitja í stjórnum banka, sjóða og annarra lánastofnana. Það er ekki síður mikilvægt með tilliti til þeirra dæma sem dregin hafa verið fram í umræðuna um val á fulltrúa Kvennalistans í bankaráð Landsbankans. Lagaákvæði og reglur geta þó ekki skorið úr um öll atriði. Þess utan verður að treysta á siðgæðisvitund viðkomandi og aðhald frá vakandi almenningsáliti. Þessi till. gerir ráð fyrir setningu reglna um stjórnir peningastofnana en það þarf jafnframt að endurskoða gildandi lög þar sem beinlínis er boðið upp á hagsmunaárekstra. Í DV í gær, miðvikudaginn 14. mars, birtist grein eftir Sigríði Lillýju Baldursdóttur, sem er varaþingkona Kvennalistans. Mig langar til að lesa smákafla úr grein hennar þar sem hún tekur dæmi um það að í raun sé boðið upp á hagsmunaárekstra í gildandi lögum. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Sem dæmi um lög þar sem að mínu mati er stofnað til hagsmunaárekstra af þessu tagi eru lög um Iðnlánasjóð, Iðnþróunarsjóð og Fiskveiðasjóð Íslands. Í 6. gr. laga um Fiskveiðasjóð er kveðið á um hvernig skuli skipa stjórn hans. Stjórnin er sjö manna og skal samkvæmt lögum Seðlabanki Íslands, Landsbanki Íslands og Íslandsbanki tilnefna hver um sig einn fulltrúa í stjórn auk hagsmunaaðila úr röðum útvegsmanna og fiskiðnaðarnefnd og sjómannafélögunum. Í lögum um Iðnþróunarsjóð segir að iðnrh. skuli skipa fimm menn í Framkvæmdasjóð Íslands eftir tilnefningu Landsbanka Íslands, Iðnlánasjóðs og Búnaðarbanka Íslands sem hver tilnefnir einn mann og Íslandsbanki tvo samkvæmt nýsamþykktum lögum um viðskiptabanka. Þá kveða lög um Iðnlánasjóð á um að iðnrh. skipi sjóðnum þriggja manna stjórn, einn án tilnefningar en hina eftir tilnefningu stjórnar Landssambands iðnaðarmanna og stjórnar Félags ísl. iðnrekenda. Síðan segir í lögunum að Iðnaðarbanki Íslands, nú væntanlega Íslandsbanki, hafi á hendi daglegan rekstur Iðnlánasjóðs.`` Það er greinilegt að víða þarf að taka til hendinni í opinberri stjórnsýslu. Í álitsgerð Sigurðar Líndals segir m.a., með leyfi forseta: ,,Nú hafa ekki verið leiddar í lög hér á landi neinar almennar vanhæfisreglur í stjórnsýslu. Á hinn bóginn eru ákvæði um vanhæfi í ýmsum samböndum mjög víða í löggjöfinni, m.a. um ósamrýmanleg störf.`` Og síðast í álitsgerð Sigurðar segir: ,,Þar að auki er almennt nauðsynlegt að herða á hæfisskilyrðum í stjórnsýslu hér á landi.`` Þannig að þó að tekið sé eingöngu á reglum um stjórnir peningastofnana í þessari tillögu þarf að líta miklu víðar. En það sem hefur kannski vakið athygli upp á síðkastið er að umræða um þessi mál hefur nánast alveg þagnað. Það má velta því fyrir sér hvernig í ósköpunum standi á því. Hafa menn ekki í raun og veru áhyggjur af spillingunni sem talað var svo mikið um hér eftir áramótin? En kvennalistakonum finnst það miklu varða að sú umfjöllun sem nú hefur orðið um þessi efni leiði til úrbóta svo að dregið verði úr hættu á hagsmunaárekstrum sem frekast er unnt. Að lokinni umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns vekja athygli flm. þessarar þáltill. á því að bankamál og flestar peningastofnanir heyra undir ráðherra viðskiptamála. Það ætti því fyrst og fremst að vera hans verk að vinna að endurskoðun laga um það efni sem hér er fitjað upp á. Mig langar líka til að minna á að sá viðskrh. sem hér stendur hafði á síðasta þingi frumkvæði um setningu nýrra lagaákvæða um sérstakt hæfi eða vanhæfi bankaráðsmanna þegar fjallað er um mál sem þeir eiga hagsmuna í að gæta, en þetta er viðbótin við 33. gr. viðskiptabankalaganna sem vitnað er til í greinargerð með þessari þáltill. Þar er fjallað um það sem kallað er sérstakt hæfi eða sérstakt vanhæfi. Varðandi ákvæði um almennt vanhæfi eru í greinargerð með þessari þáltill. birtar nokkrar álitsgerðir um málið og tilefni tillögunnar sem eru þær umræður sem spunnust vegna vals fulltrúa Kvennalistans, Kristínar Sigurðardóttur, í bankaráð Landsbankans. Á það má benda að auðvitað hlýtur hver sá sem fyrir fram getur séð að oft muni verða um sérstakt vanhæfi að ræða ef einhver er valinn til trúnaðarstarfs eins og setu í bankaráði að hugleiða hvort samanlagt vongildi fyrirsjáanlegs vanhæfis geti ekki valdið almennu vanhæfi. Um þetta er ekki auðvelt eða jafnvel ekki mögulegt og kannski ekki heldur nauðsynlegt að setja almennar lagareglur. Eins og hv. flm. þessarar þáltill., 12. þm. Reykv. Kristín Einarsdóttir, nefndi munu lagaákvæðin ein aldrei geta skorið úr öllum vafaatriðum. Það verður að treysta á dómgreind og siðgæðisvitund þeirra sem velja menn til trúnaðarstarfa þegar um opinberar stofnanir er að ræða. Ég er sammála flm. um að það sé vissulega athugunarvert hvort gera eigi lagabreytingar varðandi almennt vanhæfi í stjórnsýslustörfum. Mér finnst að þá þurfi að gæta samræmis við ákvæði væntanlegs frv. til almennra stjórnsýslulaga en nú mun vera unnið að samningu slíks frv. Þar held ég að menn eigi að leiða vandlega hugann að þessum viðfangsefnum. Mér er til efs að sú nefndarskipun sem hér er gerð tillaga um sé nauðsynleg þótt ég vilji alls ekki leggjast gegn henni. Ég tel að vísu eðlilegra miðað við það verksvið sem henni er ætlað að það væri viðskrh. sem skipaði hana fremur en forsrh. en það er ekki það sem mestu skiptir í málinu. Ég vildi leyfa mér að vekja athygli flm. á því að þegar lagabreytingin um sérstakt vanhæfi bankaráðsmanna var gerð var nokkuð um þetta mál rætt og ég hef látið lögfræðinga, sem vel eru að sér í bankarétti, m.a. starfsmenn bankaeftirlitsins, kanna vandlega hvaða leiðir séu farnar í þessu efni í nálægum löndum. Niðurstaða þeirra varð sú, og ég er þeim sammála um það, að örðugt sé að setja almennar vanhæfisreglur af því tagi sem mér finnst að vaki í máli flm. Þetta er ekki sagt af því að menn vilji loka augunum fyrir hættum á hagsmunaárekstrum, heldur liggur það einfaldlega í eðli máls. Og þar kem ég að því að það þurfa að vera í öllum lögum eins og þessum skýr ákvæði um sérstakt vanhæfi. Úr þeim ágalla bankalaganna hefur verið bætt. Ég er reiðubúinn að líta á það hvort þar megi bæta um betur en bendi á það sem hv. flm., 12. þm. Reykv., réttilega nefndi að ekki verður allt fest í lög en hins vegar er stefna og andi laganna þá ljós orðinn með þeim breytingum sem á þeim hafa verið gerðar. Ég vil líka taka skýrt fram að þær umræður sem spunnust vegna vals Kristínar Sigurðardóttur í bankaráð Landsbankans hafa verið mjög þarflegar og þær hafa leitt athygli manna að mikilvægum málum sem ekki hefur alltaf verið nægilega vel gætt. Þær umræður munu vafalaust stuðla að breyttum vinnubrögðum við val í stjórnir peningastofnana. Ég vil líka taka skýrt fram að ég tel að Kristín Sigurðardóttir sérstaklega og Kvennalistinn eigi heiður skilinn fyrir það hvernig þær leystu þann vanda sem reis vegna setu Kristínar í bankaráði Landsbankans. Ég kem þá að því sem kom fram í máli hv. flm. og var þar vitnað til ágætrar greinar eftir Sigríði Lillýju Baldursdóttur um það sem hún kallar lögbundna hagsmunaárekstra. Þar er líka hreyft mjög þörfu máli og þau dæmi sem þar eru til tínd og reyndar endurtekin hér af hv. 12. þm. Reykv. eru einkum á sviði fjárfestingarlánasjóðanna. Ég tel brýna þörf á því að setja almenna löggjöf um fjárfestingarlánasjóðina líkt og gildir um viðskiptabankana. E.t.v. væri eðlilegast að almenn lagaákvæði um fjárfestingarlánasjóði væru kafli í viðskiptabankalögunum þannig að nýta mætti allar almennar reglur þeirra laga, þar með um hæfi og vanhæfi, þar með eftirlit, skýrslugjöf og annað um upplýsingaskyldu sem eðlilegast er að hafa á sem fæstum stöðum í löggjöfinni, enda eru fjárfestingarlánasjóðirnir ekki annað en bankar sem að vísu veita sín lán yfirleitt til lengri tíma en viðskiptabankarnir. Þessar mikilvægu stofnanir á íslenska fjármagnsmarkaðinum hafa reyndar fengið að þróast án þess að settar væru almennar reglur um starfsemi þeirra. Eins og margt í okkar löggjöf eru þetta svona smáskrefaviðbætur sem verða til í tímans rás og það skortir á um almennar reglur um þeirra starfsemi og, þar kem ég að máli hv. flm., um tengsl þeirra við almenna fjármálastarfsemi, m.a. við viðskiptabankana. Á vegum viðskiptaráðuneytis er unnið að samningu frv. um þetta efni og þar er m.a. hugað að þeim málum sem hv. flm. nefndi, hvernig skipað er í stjórnir þessara lánasjóða. Það er náttúrlega mörgum kunnugt að fjárfestingarlánasjóðirnir uxu fram sem viðbragð við neikvæðum raunvöxtum og rýrnun allra peningalegra eigna í landinu um margra áratuga skeið. Þá reyndi hver atvinnugrein að komast að þessari uppsprettu niðurgreiðslna á stofnfé atvinnuvega með því að stofna sinn eigin sjóð, stofna sinn eigin banka og raða sér þannig á jötuna hjá öllum sparifjáreigendum í landinu. Þetta er liðin tíð og forsendur fyrir starfsemi þessara sjóða aðrar. Ég tel að þetta þurfi þess vegna mjög rækilegrar skoðunar við og það þurfi að rjúfa tengslin við sérhagsmunina sem hafa fengið að ráða of miklu. Ég vildi leyfa mér að lýsa yfir þeirri von minni að tímaskeið sérréttinda og sérhagsmuna á þessu sviði í okkar þjóðarbúskap sé nú á enda runnið.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegur forseti. Það væri betur af stað farið en heima setið ef það mál sem er eiginlega uppspretta þessa þingmáls yrði til þess að ýmislegt í stjórnsýslu okkar væri fært til betri vegar. Hæstv. viðskrh. hafði orð á því að þetta hefði þegar verið gert hvað varðaði stjórnir og ráð í viðskiptabönkum með lögum um viðskiptabanka í fyrra. Þau ákvæði reyndust ekki haldbetri en það, eins og hv. 12. þm. Reykv. nefndi hér áðan, að þeir þrír aðilar sem leitað var álits hjá komust að þrem mismunandi niðurstöðum svo að eflaust er einhverra úrbóta þörf þar líka. Auðvitað er þetta miklu víðfeðmara viðfangsefni en bara í stjórnum og ráðum peningastofnana. Það eru auðvitað ótal aðrir staðir í þjóðfélaginu þar sem hagsmunaárekstrar af ýmsu tagi geta orðið en hvergi er það brýnna en einmitt í þeirri opinberu sýslan með fé sem getur ráðið mjög miklu um framgang bæði einstaklinga, fyrirtækja, heilla byggðarlaga o.s.frv. Það mun sitja að störfum nefnd sem er að endurskoða sveitarstjórnarlög á Íslandi og jafnframt hefur sú nefnd það hlutverk að athuga lög um stjórnsýslu. Því miður er reynsla af því hér að því er mjög oft borið við þegar hreyft er málum að nefnd sé að störfum og því þurfi ekki að huga að neinu vegna þess að niðurstaða nefndar sé væntanleg. Ég hef eftir því sem tök eru á reynt að kynna mér á hvaða stigi vinna þeirrar nefndar er og satt að segja hafa þau svör sem ég hef fengið verið þess eðlis að ég held að ekki sé ástæða til þess að ætla að árangur þeirra nefndarstarfa birtist okkur hér innan skamms. Því væri alls ekki úr vegi að brúa bil með þeirri nefndarskipan sem hér er lögð til. Ég vil taka það fram af því að hæstv. viðskrh. virtist kunna því fremur illa að hann væri hér en ætti ekki að bera ábyrgð á þessari nefndarskipan að seinast þegar þessi tillaga var hér á dagskrá höfðu kvennalistakonur farið fram á nærveru þriggja hæstv. ráðherra en eins og er nú háttað með annríki þeirra hefur ekki verið auðvelt að koma því fyrir og því hefur málinu verð frestað æ ofan í æ. Og ég vil nú ekki kalla það neyðarlausn að hafa hæstv. viðskrh. hér staddan, en við óskuðum eftir því að tala við fleiri ráðherra. Það er auðvitað ljóst að sú óvissa sem upp kom varðandi þetta mál er vegna óljósra laga og þó að ekki sé hægt að setja lög um alla mannlega hegðun er samt ljóst að lögleysa er ekki afsökun og ekki andsvar við því að ekki sé hægt að setja lög um allt milli himins og jarðar. Tímaritið Úlfljótur sem er gefið út af Orator, félagi laganema við Háskóla Íslands, helgaði eitt rit sitt árið 1986 að miklum hluta til ritgerðum um almennt hæfi stjórnsýsluhafa. Í formála að þeirri ritgerð segir svo, með leyfi forseta: ,,Hinn 1. janúar 1987 gengu í gildi almenn stjórnsýslulög í Danmörku. Hafa nú öll Norðurlöndin nema Ísland sett sér almenn stjórnsýslulög. Svíar voru fyrstir til þess að huga að undirbúningi lagasetningar um málsmeðferð í stjórnsýslunni. Var aðalmarkmið þeirra að samræma málsmeðferðarreglur í stjórnsýslunni og gera þær ítarlegri í ýmsu tilliti og auka réttaröryggið. Þrátt fyrir það að Svíar og hinar Norðurlandaþjóðirnar hafi haft tiltölulega fastmótaðar stjórnsýslureglur, byggðar á venjum og stjórnvaldsúrskurðum, þótti þörf á að setja skýrar, almennar reglur í lög á þessu sviði. Ef litið er til Íslands má spyrja hvort ekki sé þörf á almennum stjórnsýslulögum hér á landi. Á örfáum áratugum hefur stjórnsýslan tekið stakkaskiptum. Starfsemim hefur aukist ár frá ári og starfshættir hafa um margt breyst. Hér er lítið til af stefnumarkandi stjórnvaldsúrskurðum og því rík tilhneiging verið í þá átt að leysa mál á óformlegan hátt og vegna þess hversu seinvirk og kostnaðarsöm dómstólaleiðin er hefur hún lítið verið farin. Þetta hefur orðið til þess að hér hafa ekki orðið til fastmótaðar stjórnsýslureglur né fordæmi sem hefur svo leitt til þess að veruleg réttaróvissa ríkir um marga þætti í stjórnsýslunni. Það má því segja að hér sé nú enn meiri þörf á að setja heildstæð stjórnsýslulög en var á hinum Norðurlöndunum þegar þau settu sér slík lög. Einn er sá þáttur sem oft hefur ríkt mikil óvissa um en það eru reglur um sérstakt hæfi stjórnvaldshafa. Hér er í þessu blaði reynt að varpa nokkru ljósi á þær reglur sem taldar eru gilda um það og eftir lestur þeirra ættu menn að sannfærast um nauðsyn lagasetningar á þessu sviði. Hér í blaðinu fylgir einnig ritgerð um almennt hæfi stjórnsýsluhafa. Er þar gerð úttekt á almennum hæfisskilyrðum sem gerð eru í lögum til stjórnsýsluhafa.`` Þetta skrifar Páll Hreinsson ritstjóri. Þegar síðan að er gáð hvað nánar er skrifað um hæfi er því gjarnan skipt í jákvætt og neikvætt hæfi. Jákvætt hæfi tekur til hugsanlegra kosta viðkomandi til starfs en þegar kemur að neikvæðum hæfisskilyrðum þá er sérstaklega tiltekið hér í þessari ritgerð að ,,þótt stjórnsýsluhafi sé almennt búinn þeim persónulegum kostum sem lög áskilja til að tryggja hlutlæga ákvarðanatöku kann í tengslum hans við fyrirliggjandi mál að vera svo farið að hætta sé á að hann fái ekki litið hlutlaust á það. Við þessu vandamáli er brugðist á tvenns konar hátt. Reynt er að tryggja að fyrir fram sé minni hætta á því að stjórnsýsluhafi sé í slíkum tengslum við úrlausnarefni þau sem kunna að verða lögð fyrir hann að draga megi í efa hlutlægni hans við meðferð þeirra mála. Þetta er gert m.a. með því að banna tiltekin aukastörf og koma þannig í veg fyrir starfstengsl við mál sem kunna að verða lögð fyrir stjórnsýsluhafann.`` Því vitna ég nú til þessarar mgr. í ritgerðinni að í tengslum við bankaráðsmálið var einmitt lögð fram fyrirspurn hér á Alþingi fyrir nokkrum vikum þar sem beðið var um upplýsingar um alla þá sem sæti eiga í stjórnum og ráðum peningastofnana á vegum ríkisins. Og fyrirspurnin hljóðaði svo: ,,Hverjir sitja í stjórnum og ráðum peningastofnana ríkisins og hvaða öðrum störfum gegna þeir? Tilgreind skulu bæði aðalstörf og aukastörf eins nákvæmlega og unnt er, einkum ef þau tengjast öðrum fjármálafyrirtækjum.`` Niðurstaðan eða svörin við þessari spurningu voru á þá leið að þau voru hreint ekki viðunandi, því svona gróft sagt var nánast einungis um nafnaþulu að ræða og gaf því tilefni til ítarlegri spurninga um sama efni, þ.e. að reyna að fá upplýsingar um hugsanleg tengsl við þær stofnanir eða stjórnir sem viðkomandi eru falin störf við. Hæstv. ráðherra gerði hér að umtalsefni áðan að svo gæti fólk verið tortryggið að það í rauninni yrði vanhæft fyrir fram til þess að meta hæfi annarra ef það blindaðist af tortryggni. Mig langar til þess að benda hæstv. ráðherra á að einmitt svona óljós svör við mikilvægum spurningum eru til þess fallin að vekja þá tortryggni að maður álíti sem svo að eitthvað búi að baki annað en að svara hreinskilnislega og heiðarlega þeim spurningum sem fyrir eru lagðar og því kunni að leynast einhverjar upplýsingar sem gætu komið einhverjum illa ef betur væri að gáð.

Flm. (Kristín Einarsdóttir) Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa tekið þátt í og verið viðstaddur þessa umræðu sem mér láðist að geta um áðan. Ég vil upplýsa það hér að þegar verið var að semja þessa tillögu var það alls ekki ljóst fyrir mér hvort frekar ætti að láta forsrh. skipa í þessa nefnd eða viðskrh. en niðurstaða okkar var að eðlilegra væri að það væri forsrh. vegna þess að það væri ekki einungis um að ræða bankaráð heldur einnig aðrar peningastofnanir. Það vill þannig til að í marga sjóði skipar iðnrh. sem er sami maðurinn í þessu tilfelli og bankamálaráðherra þannig að ég lít ekki á það sem nokkurt aðalmál hvort þarna yrði breytt um og viðskrh. skipi í þessa nefnd. Aðalatriðið er að á málinu verði tekið og ég verð að lýsa ánægju minni með að hæstv. viðskrh. skuli hafa brugðist svo skjótt við og að nú sé verið að vinna að samningu frv. í hans ráðuneyti um skipun í stjórnir fjárfestingarlánasjóða. Ég tel mjög nauðsynlegt að það verði kveðið skýrara á um þessi mál og núgildandi lögum verði breytt. Ég get ekki fallist á það sem kom fram í máli hæstv. ráðherra að það væru skýrar reglur í 33. gr. viðskiptabankalaganna um hvenær bankaráðsmenn séu hæfir. Álitsgerðirnar sem beðið var um sýna að það virðist vera mjög á reiki hvaða fyrirtæki eru í samkeppni á fjármálasviðinu, alla vega að dómi þeirra sem eru beðnir um álit. Sjálfsagt eru fleiri skoðanir uppi um þetta en ég tel að ekki sé nægilegt að þetta skuli vera svo mikið álitamál að hægt sé að komast að svo margvíslegum niðurstöðum eins og í ljós hefur komið. Ég tel það eðlilegt að jafnframt því að fagna beri að verið er að taka á stjórnum fjárfestingarlánasjóðanna og lögum um þá þurfi að taka á reglum um setu í öðrum peningastofnunum og svo, eins og hv. 18. þm. Reykv. talaði um áðan, í stjórnkerfinu í heild. Ég verð að segja að ég vona bara að þetta mál detti ekki upp fyrir eins og mér hefur fundist vera varðandi fjölmiðla og umræðuna í þjóðfélaginu og vona að það sem verið er að gera í viðskrn. varðandi þessi mál sé ekki eingöngu verið að vinna þar heldur einnig annars staðar og að við fáum fljótt að sjá reglur sem kveða skýrt á um hvernig þessum málum skuli fyrir komið.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Fyrst vildi ég, vegna orða hv. 18. þm. Reykv., segja alveg skýrt, sem ég hef greinilega ekki gert nógu skýrt áðan, að ég kann því alls ekki illa að vera viðstaddur eða taka þátt í þessari umræðu. Þvert á móti fagna ég því og vildi láta það koma fram að ég held að þetta sé í þriðja sinn sem ég mæti sérstaklega til að taka þátt í henni. Af ýmsum ástæðum hefur hún ekki farið fram fyrr. Þannig að ég hlýt að hafa talað mjög óljóst því ég tel reyndar rétt, eins og ég lét koma fram, að málið heyri fyrst og fremst undir viðskrh. og þess vegna ekki þörf á þeim ágætu ráðherrum öðrum sem þið gjarnan vilduð hafa hér með okkur þess vegna. En auðvitað er alveg rétt að af því málið varðar almenn stjórnsýslulög væri það kostur að forsrh. kynnti sér það og tæki þátt í því. Ég held að ekki þurfi að bæta miklu við þetta sem hér hefur fram komið og kom hér áðan, að menn verða að gera sér þetta ljóst að almennt hæfi eða vanhæfi er samlagning sérstaks hæfis eða vanhæfis í einstökum málum sem fyrir kann að bera. Það er af ýmsum ástæðum stundum ekki unnt að setja fyrir fram almennar hæfisreglur þegar um er að tefla stjórnvöld eins og stjórnir eða ráð í stofnunum sem sýsla með peninga. Þar kemur margt til en þar á að treysta á, eins og hv. 12. þm. Reykv. sagði réttilega, siðgæðisvitund og dómgreind þeirra sem velja menn til slíkra starfa í ljósi sérstakra hæfisskilyrða sem uppfylla þarf. Þetta er einfaldlega af því að það er ekki hægt að setja almennar lagareglur um alla hluti. Nú held ég því alls ekki fram að þær reglur sem eru í íslenskum lögum um þetta efni þarfnist ekki endurskoðunar, þvert á móti er ég sammála flm. um að það þurfi vandlega yfirferð yfir þau öll. Það er rétt að í lögunum um bankana eru almennar hæfisreglur fyrir þá sem eru fastir starfsmenn þessara stofnana, bankastjórana og aðra, það er eins og vera ber, það er líka unnt að setja þær. Það er erfiðara með bankaráðsmennina eins og fram hefur komið og ekki endilega víst að það sé lögunum að kenna þótt lögfræðingunum beri ekki saman. Það er einfaldlega þannig að það eru erfiðu dæmin sem leiða í ljós takmarkanir löggjafarinnar. Það er nú það. Með þessu er ég ekki að halda neina afsökunarræðu fyrir íslenska löggjöf um þessi efni, það þarf svo sannarlega að huga að henni og er reyndar á stefnuskrá míns flokks og hefur lengi verið að setja almenn stjórnsýslulög þar sem skýrt verði girt fyrir hagsmunaárekstra eftir því sem það verður gert með lögum. Þess vegna tel ég brýnt að stjórnsýslulaganefndin ljúki sínu starfi og skili frv. Vegna þess sem fram kom hér hjá hv. 18. þm. Reykv. um svar mitt á þskj. 550 um stjórnir í peningastofnunum er það vissulega rétt hjá hv. þm. að svarið er ófullkomið. Það reyndist torvelt að fá í fljótu bragði svör frá stofnunum sem gæfu svör við spurningum um aukastörf. Viðskrn. ákvað að skila svarinu sem næst tilskildum tíma til þess að ekki drægist úr hömlu en vel má freista þess að fá ítarlegri svör og ég get fullvissað hv. 18. þm. Reykv. og fyrirspyrjanda í þessu tilfelli, að þar er ekki vísvitandi verið að halda neinum upplýsingum frá þinginu, þvert á móti teldi ég æskilegt að betri upplýsingar verði gefnar um þetta í framtíðinni. Síðan kem ég að því sem kom fram í síðari ræðu hv. 1. flm., 12. þm. Reykv., og ég vildi upplýsa að sú frumvarpssamning sem nú er í gangi í viðskrn. um fjárfestingarlánasjóðina er ekki viðbragð við annars ágætum málflutningi Kvennalistans í þessu máli. Frumvarpssmíðin hafði að sjálfsögðu hafist fyrr og er reyndar á stefnuskrá þessarar ríkisstjórnar eins og sjá má af hennar málefnasamningi. Og sú almenna endurskoðun á lagaákvæðum um fjárfestingarlánasjóði mun ekki eingöngu fjalla um skipun í stjórnir þeirra en hún mun að mínu áliti gefa kærkomið tækifæri til þess að lagfæra ýmsa þá galla sem hv. 18. þm. Reykv. og hv. 12. þm. Reykv. og Sigríður Lillý Baldursdóttir, varaþingmaður Kvennalistans, hafa bent á. Þess vegna er mjög heppilegt að þessi umræða verður nú einmitt þannig að við fáum þar leiðsögn í málinu.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Minnstu munaði að þetta mál fengi ekki þinglega meðferð í þetta sinn vegna þess hve seinn ég er í pontu. Á ég að doka við með að hefja mál mitt meðan þingsalurinn tæmist eða á að ég hefja málflutninginn strax? --- Hv. alþm. Skúli Alexandersson er kominn í salinn þannig að mér er ekkert að vanbúnaði að byrja. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um þinglega meðferð allra mála á Alþingi. Hún hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að öll þingmál, sem lögð eru fram á yfirstandandi þingi fyrir 10. apríl 1990, skuli fá þinglega meðferð og sæta lokaafgreiðslu í þingsölum fyrir þinglausnir í vor.`` Ég ætla að lesa grg. eins og hún kemur fyrir í heild sinni, með leyfi forseta: ,,Hvers vegna er alþingismönnum gefinn kostur á að leggja fram þingmál sem sæta aldrei lokaafgreiðslu á Alþingi? Hvers vegna er alþingismönnum gefinn kostur á að leggja fram þingmál sem verða ekki rædd í nefndum Alþingis? Hvers vegna er alþingismönnum gefinn kostur á að leggja fram þingmál sem ekki er einu sinni tími til að mæla fyrir á Alþingi? Hvers vegna? Alþingi er löggjafarþing og hlutverk þess er að setja íslensku þjóðinni lög. Alþingi lýsir líka vilja sínum með ályktunum sem eru bindandi fyrir þingið og aðra valdhafa í landinu. Alþingi er málstofa fyrir umræður og fyrirspurnir. Þingheimur er kallaður saman til þessara verka og önnur verk alþingismanna eru því hjáverk. Alþingismenn fá greitt þingfararkaup fyrir setu í þingsölum og störf í þingnefndum. Þetta er hlutverk Alþingis og alþingismanna. Alþingismenn gegna líka ýmsum öðrum trúnaði á vegum þingsins. Ráðherrar eru oftast valdir úr hópi alþingismanna og þingmenn sitja einnig í fjölþjóðanefndum á borð við Norðurlandaráð og önnur þingmannasamtök. Ýmis annar trúnaður er alþingismönnum fenginn. Þessi trúnaðarstörf þingmanna eru hins vegar öll hjáverk og mega því ekki hafa áhrif á hlutverk Alþingis. Þinghald er með styttra móti í vetur vegna kosninga til sveitarstjórna í vor og þinglausnir verða 27. apríl samkvæmt starfsáætlun. Jólafrí alþingismanna var rúmar fjórar vikur og þinghlé stóð í heila viku vegna fundar Norðurlandaráðs í Reykjavík. Önnur vika fellur úr þinghaldi í aprílmánuði vegna páskahelgarinnar og fundir hafa fallið niður á Alþingi af öðrum ástæðum í nokkra daga, þar á meðal vegna skorts á verkefnum í þingbyrjun. Þá hafa þingmál verið tekin af dagskrá Alþingis þegar ráðherrar viðkomandi málaflokka hafa ekki séð sér fært að hlýða á málflutning alþingismanna og taka þátt í umræðum. Kosningar til sveitarstjórna eru ekki verkefni alþingismanna frekar en kosningar til Alþingis eru verkefni sveitarstjórnarmanna. Þess vegna á ekki að flýta þinglausnum fyrir þær sakir. Fjögurra vikna jólafrí er nokkuð rífleg hvíld á milli funda, jafnvel þó alþingismenn noti tímann vel til að sækja heim kjósendur sína í kjördæmum og boða til funda um landið. Sumarleyfi Alþingis er bæði langt og gott og þá gefst þingmönnum nógur tími til að sinna kjósendum heima í héraði. Alþingismenn geta vel setið norræn þing og aðra mannfagnaði án þess að þinghald falli niður dögum saman. Hver alþingismaður hefur að baki sér varamann og nauðsynlegt er að varaþingmenn taki meiri þátt í störfum þingsins. Skipuleggja má annað félagslíf alþingismanna með hliðsjón af þinghaldi vetrarins svo að hjáverk þingmanna slíti ekki í sundur dagskrá Alþingis yfir þingtímann. Það er vel hægt að flytja mál á Alþingi án þess að ráðherra sitji í þingsalnum. Það ætti að nægja að formaður viðkomandi þingnefndar fylgist með málflutningnum hverju sinni. Öðru máli gildir þegar ráðherrar fylgja úr hlaði stjórnarfrumvörpum. Þá þurfa þeir að taka sjálfir þátt í umræðum sem fylgja.``  ,,Flutningsmaður þessarar tillögu hefur talað fyrir mörgum þingmálum án þess að ráðherrar viðkomandi málaflokka hafi heiðrað hann með nærveru sinni í þingsal, enda kemur það ekki að sök. Flutningsmaður telur að málflutningur alþingismanna eigi fyrst og fremst erindi við íslensku þjóðina og aðra þingmenn. Tíma ráðherranna er betur varið í ráðuneytunum. Alþingismenn mega leggja fram ný þingmál á þessu þingi fram til 10. apríl í vor. Frá þeim degi og til þinglausna er þó aðeins einn fundur í sameinuðu þingi á dagskrá og fjórir þingdagar í deildum, sjá fylgiskjal. Þannig er ljóst að ekki gefst tími til að fylgja seint fram komnum málum úr hlaði og tala fyrir þeim á þingfundum, hvað þá að ræða þau í nefndum Alþingis og leita álits og umsagna hjá fólki utan þingsins og ljúka málflutningi með lokaafgreiðslu í þingsölum. Sama má segja um þingmál sem lögð voru fram fyrr í vetur og jafnvel snemma á haustþingi. Mörg þingmál liggja enn óhreyfð í þingnefndum og sum hafa ekki enn þá verið tekin á dagskrá til umræðu. Samkvæmt yfirliti um stöðu þingmála frá 9. mars 1990 bíður nú eitt stjórnarfrumvarp framhaldsumræðu í efri deild og þrettán eru komin til nefnda. Átta stjórnarfrumvörp bíða umræðu í neðri deild og sjö eru komin þar til nefnda. Tólf þingmannafrumvörp eru í nefndum efri deildar og tvö frumvörp bíða þar umræðu. Tuttugu og átta þingmannafrumvörp eru hins vegar komin til þingnefnda í neðri deild og átta frumvörp bíða umræðu. Fjáraukalög fyrir árið 1988 bíða afgreiðslu til nefndar í sameinuðu þingi og fjáraukalög fyrir árið 1990 bíða þar fyrstu umræðu. Af sextíu stjórnarfrumvörpum er búið að afgreiða tuttugu og níu sem lög frá Alþingi. Fimmtíu þingmannafrumvörp hafa hins vegar ekki verið afgreidd. Átta munnlegum fyrirspurnum er ósvarað og tuttugu og þremur skriflegum en sumar þeirra eru síðan á miðju haustþingi. Fjórtán þingsályktunartillögur frá alþingismönnum bíða umræðu í sameinuðu alþingi en sextíu og þrjár tillögur eru í þingnefndum. Ein var felld, en fjórar hafa verið samþykktar. Fram að þinglausnum eru fjórtán almennir þingfundir í deildum Alþingis og átta þingfundir í sameinuðu þingi samkvæmt áætlun. Þannig er alveg ljóst að fjöldi þingmála mun á því Alþingi sem nú situr aldrei fá svokallaða þinglega meðferð: Að vera borið upp til atkvæða í þingsalnum.`` Þetta þingmál sem ég núna fylgi úr hlaði er hins vegar gleðileg tilbreyting því að það er flutt, það er talað fyrir því núna í sömu vikunni og það er lagt fram. Þetta er mjög til bóta og ég tel ástæðu til þess að óska forseta þingsins til hamingju með hvernig mál virðast nú vera komin á skrið og vonandi tekst okkur að ná því markmiði sem þessi tillaga lýtur að. ,,Andinn á bak við þingræðið er að Alþingi ráði málum til lykta með lögum. Þannig tryggir þjóðin lýðræðið sem Íslendingar hafa kosið í landi sínu og skipta í þrjá þætti: Löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Þingheimur velur sér svo ráðherra til að stjórna ríkinu í umboði Alþingis og framkvæma vilja þingsins. Alþingi er hin raunverulga valdastofnun fólksins í landinu og alþingismaðurinn er þar hornsteinn. Þetta er kjarni málsins. Nú stendur yfir 112. löggjafarþing íslensku þjóðarinnar og liðin eru 1059 ár frá stofnun Alþingis. Fyrsti ráðherrann tók hins vegar við embætti á Íslandi fyrir áttatíu og sex árum og fyrsta ríkisstjórnin fyrir sjötíu og þremur árum. Þannig er Alþingi miklu eldri stofnun en bæði ráðherrar og ríkisstjórnir. Alþingi getur vel stjórnað án ráðherra en ráðherrar ekki án Alþingis. Löggjafarvaldið er æðra en framkvæmdarvaldið. Þetta er andi þingræðis og honum mega alþingismenn aldrei glata. En framkvæmdarvaldið hefur því miður vaxið stöðugt í þjóðfélaginu á kostnað Alþingis, bæði í höndum ráðherra í ríkisstjórnum og eins hafa þingmenn löngum seilst í stærri hluta af framkvæmdarvaldinu fyrir sjálfa sig. Þannig hafa alþingismenn ekki staðið vörð um Alþingi sem löggjafarþing og afhenda sífellt stærri hluta af valdi þingsins umboðsmönnum sínum í ríkisstjórnum. Fyrir bragðið er komin slagsíða á löggjafann. Hér skal nefnt dæmi um undanhald alþingismanna fyrir fulltrúum sínum á ráðherrastóli: Þingmál ríkisstjórnarinnar ganga sífellt fyrir þingmálum einstakra alþingismanna á dagskrá Alþingis. Alþingismenn eru kallaðir til aukafunda svo að ríkisstjórnarmál fáist afgreidd og iðulega er brugðið út af eðlilegri meðferð mála til að svo megi verða. Þingmenn stjórnarflokka eru líka boðaðir sérstaklega í þingsali þegar þingmál ríkisstjórnar eru borin undir atkvæði. Þingmál alþingismanna hljóta að öllu jöfnu ekki svo röska afgreiðslu á Alþingi. Þau sitja jafnan á hakanum þegar þingmál ríkisstjórna hafa forgang. Þingheimur er ekki kallaður saman til aukafunda svo að afgreiða megi þingmál einstakra alþingismanna. Þingmenn stjórnarflokka eða stjórnarandstöðu eru heldur ekki boðaðir sérstaklega í þingsali þegar þingmál alþingismanna eru á dagskrá. Alþingismaðurinn hefur því sjálfur afsalað sér réttinum til að hafa áfram aldagamalt frumkvæði á Alþingi samkvæmt andanum á bak við þingræðið. Má í þessu sambandi benda á frumvarp til laga frá þingmönnum fjárveitinganefndar í neðri deild Alþingis um fjárgreiðslur úr ríkissjóði. Frumvarpið bíður nú umræðu í deildinni en fyrsti flutningsmaður er Sighvatur Björgvinsson, formaður fjárveitinganefndar. Með því frumvarpi vilja flutningsmenn færa fjárveitingavaldið aftur í hendur Alþingis frá ráðherrum. Þetta frumvarp er prófsteinn á vilja Alþingis í dag: Vill þingheimur færa kjarna þingstarfanna aftur undir löggjafarvald Alþingis eða vill þingheimur áfram vera í húsmennsku hjá ráðherrum sínum? Það er spurningin. Á þingfundum á háttvirtu Alþingi í vetur hefur flutningsmanni stundum liðið eins og hverjum öðrum grip í eigu ríkisstjórnarinnar eða eins og bandingja í klóm stjórnarandstöðunnar. Þessar tvær fylkingar ráða framvindu mála í þingsölum og alþingismaðurinn sjálfur má sín lítils með sín þingmál frammi fyrir þessu ofurefli. Þannig hefur yfirbygging þinghaldsins náð að sliga hornsteinana. Það eru döpur málalok. Af þeirri líðan flutningsmanns er þessi tillaga um breytta meðferð allra þingmála sprottin. Flutningsmaður telur það ekki í anda þingræðis að mál alþingismanna fái ekki þinglega meðferð hverju sinni og sæti lokaafgreiðslu í þingsölum. Hann sér ekki þingræðið í störfum Alþingis ef mál alþingismanna eru ekki borin undir atkvæði þingsins jafnt og mál ríkisstjórna. Það er frekar ríkisstjórnaræði en þingræði. Án meiri hluta á þingi eru störf Alþingis vissulega erfiðleikum háð og meiri hluta þarf í öllum málum til að tryggja þingræðið. En hér er bent á að án alþingismannsins fæst aldrei meiri hluti. Alþingismaðurinn er áfram hornsteinn Alþingis. Með flutningi þessarar þingsályktunartillögu gerir flutningsmaður þær kröfur að öll þingmál, sem fram koma fyrir 10. apríl 1990, fái þinglega meðferð og sæti lokaafgreiðslu á Alþingi Íslendinga sem nú situr: Frumvörp til laga, þingsályktunartillögur, beiðnir um skýrslur og fyrirspurnir, eða önnur þau mál sem Alþingi fjallar um, hverju nafni sem nefnast. Greidd verði atkvæði um frumvörp, tillögur og beiðnir og fyrirspurnum svarað. Forsetar Alþingis ásamt formönnum þingflokka tryggi alþingismönnum þessi málalok með breyttri skipan mála og dagskrár fram að þinglausnum. Alþingi sitji lengur en til 27. apríl 1990 ef þess gerist þörf til að ná þessu markmiði.`` Virðulegi forseti. Þetta mál er þess eðlis að það snertir eingöngu starf þingmannanna sjálfra og því er að mati flm. ekki ástæða til þess að leita álits utan þingsins. Því mæli ég ekki með að þetta mál fari til nefndar heldur mæli ég með að það fari beint til síðari umræðu.

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Ég hef nú hlustað á framsöguræðu flm. þessarar tillögu, hv. 16. þm. Reykv., um þinglega meðferð allra mála á Alþingi og það er auðvitað rétt sem kemur fram í hans máli að hér er vandamál sem áreiðanlega flestir ef ekki allir þingmenn hafa oft rætt og velt fyrir sér hvers vegna mál eru ekki afgreidd eða fá ekki, eins og hann orðar það, þinglega meðferð á hverju þingi fyrir sig. Greinargerð hans með tillögunni hefst á nokkrum spurningum og þær spurningar sem hann leggur þar fram finnst mér kannski vera meginatriði þessa máls, þ.e. hvers vegna er alþm. gefinn kostur á að leggja fram þingmál sem sæta aldrei lokaafgreiðslu á Alþingi? Þarna er spurningin um hvort eigi að takmarka fjölda mála sem þingmenn megi flytja. Mér kemur í hug hvort hv. 16. þm. Reykv. hefði verið það kært eins og hann er duglegur við að leggja fram mál ef það hefði kannski verið takmarkað við að hver þingmaður mætti ekki flytja þingsályktunartillögur nema kannski tvær eða jafnvel eina á hverju þingi til þess að hægt væri að tryggja að þær fengju þinglega meðferð. Nú vitum við að t.d. mál eins og þingsályktunartillögur fá meðferð í nefndum. Þær eru sendar til umsagnar, þær eru ræddar af þm. sem sæti eiga í viðkomandi nefndum og jafnvel aðilar kallaðir á fund nefndanna til þess að fjalla um þær. Stundum er það svo hvort sem um er að ræða frumvörp eða tillögur til þingsályktunar að flutningsmenn viðkomandi máls vilja heldur að málið fari ekki út úr nefnd en að þeir eigi jafnvel á hættu að það verði fellt ef þeir finna að málið hefur ekki meirihlutastuðning í þinginu. Það er svo margt sem kemur þarna til greina að ég held að afar erfitt sé að ákvarða það að hvert einasta mál skuli fá þinglega meðferð. En ef svo ætti að vera, eins og hv. 16. þm. Reykv. leggur til, sýnist mér að það gerist ekki öðruvísi en að farið yrði að takmarka hversu mörg mál hver þingmaður mætti flytja á hverju þingi. Og þá kemur til sögunnar afstaða til þess hvort t.d. varamenn sem taka sæti á Alþingi eigi að fá leyfi til þess að flytja mál. Við höfum t.d. séð dæmi um það í dag að varaþm., hv. 4. þm. Norðurl. e., fékk tækifæri til þess að flytja þrjár tillögur til þingsályktunar um mál sem hún hefur áhuga á að vekja athygli á, geri ég ráð fyrir, hvort sem þau verða nú afgreidd í gegnum þingið eða ekki. Ég geri ráð fyrir að hún telji sig hafa náð nokkrum árangri því að málin vekja athygli, jafnvel utan þings og úti í þjóðfélaginu. Það kom t.d. fram í máli hennar þegar hún mælti fyrir einni tillögunni að hún hefði fengið meiri viðbrögð utan þings en hún fékk hér í þingsölum þar sem fáir þingmenn hafa setið hér í dag. Ég vildi aðeins velta upp þessum hugsunum sem komu í huga minn meðan ég var að hlusta á framsöguræðu hv. 16. þm. Reykv. Ég held nefnilega að málið sé ekki svona einfalt. Það yrði að taka svo margt annað inn í myndina og þar með þá að hefta frelsi þingmanna til þess að flytja þau mál sem þeir hafa áhuga á hverju sinni. Við vitum ósköp vel að það er jafnvel metnaður sumra þingmanna að geta sýnt fram á að þeir hafi flutt sem allra flest mál, helst tekið sem oftast til máls. Og við vitum að oft er það svo að fjömiðlarnir leggja mat á dugnað þingmanna eftir því hvað þeir taka oft til máls eða hvað þeir flytja mörg mál þó að við vitum það sjálf, þingmenn, að það er enginn mælikvarði á störf þingmanna hversu oft þeir standa í ræðustóli, hversu lengi eða hversu mörg mál þeir flytja. Þetta vildi ég aðeins koma inn á, hæstv. forseti, því að ég held að við getum öll verið sammála um að þetta mál, sem hér er hreyft við, er vissulega visst vandamál hér en sú afstaða hefur verið tekin að frelsi manna til þess að flytja mál sé ekki heft, jafnvel ekki varamanna. Það hefur komið fyrir að varaþingmenn hafa komið hér inn og flutt --- ég man ekki hversu mörg, það er næstum því, held ég, að það hafi skipt tug þó þeir sitji hér á þingi í tvær vikur. Og það er ekki hægt að gera ráð fyrir því að hægt sé að afgreiða öll slík mál á einu þingi. En þingmenn hafa alltaf möguleika á að endurflytja málin ef þau hafa ekki verið afgreidd á þinginu. Þetta vildi ég aðeins nefna í sambandi við flutning þessarar tillögu.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna beiðni hv. þm. um að málið fari ekki í nefnd hlýt ég að benda á að í 28. gr. þingskapalaga sem fjallar um þingsályktunartillögur segir svo: ,,Við fyrri umræðu hefur flutningsmaður allt að 15 mínútum til framsögu fyrir tillögunni og aðrir þingmenn og ráðherrar allt að átta mínútum. Hver ræðumaður má tala tvisvar. Þá er þessari umræðu er lokið er leitað atkvæða um hvort tillagan eigi að ganga til 2. umræðu og nefndar. Forseti getur ákveðið frávik frá þessari málsmeðferð ef fyrir liggur rökstudd beiðni þingflokks þar að lútandi. Hver þingflokkur hefur rétt til að bera slíka beiðni fram við forseta einu sinni á hverju þingi.`` Þar sem forseta sýnist að hér sé ekki um tillögu þingflokks að ræða eða beiðni frá þingflokki hlýtur forseti að leggja til að málið verði sent hv. allshn.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég vann eitt sumar á Hótel Valhöll með manni sem heitir Guðmundur Angantýsson, og er núna látinn fyrir nokkuð mörgum árum, en þjóðin þekkir hann kannski betur sem Lása kokk. Mér er ákaflega minnisstætt eitt kvöldið þegar ég var að spjalla við hann um þá frægustu sögu sem um Lása hefur spunnist. Þegar hann var til sjós og skipið var að farast og Lása var tilkynnt um sjávarháskann, þá sagði hann: ,,Ó, Jesús minn almáttugur, ég sem á eftir að þvo upp.`` Þessi saga er landsfleyg og ég veit að hana þekkja allir Íslendingar. Ég spurði Lása að því, skiptir það raunverulega máli, Lási, hvort leirtauið fór í djúpið þvegið eða óuppvaskað? Þá sagði Lási þetta, sem mér hefur alltaf verið svo minnisstætt: ,,Já en elsku vinur, maður verður alltaf að klára það sem manni er trúað fyrir. Annars kemst maður ekki til himna. Það fer enginn með óvaskað til himna,,, sagði Lási. Þetta er mér alltaf minnisstætt. Alþingi, ekkert síður en Lási, verður að klára það sem því er trúað fyrir, hvorki meira né minna. Ég vil ekki ganga svo langt að fara að velta fyrir mér himnavist alþingismanna í framhaldi af því. En þetta er kjarni málsins. Þetta skildi Lási sem var einfaldur maður, hlýr og góður. Þetta skildi hann. Ef hann kláraði ekki það sem honum var trúað fyrir átti hann ekki vísa himnavist. Í þeim anda hef ég lagt fram þessa tillögu að Alþingi klári það sem það tekur að sér að gera. Ég hef oft fundið það á minni starsfsævi, sem að vísu er ekki mjög löng, að það hefur yfirleitt leitt mig í ógöngur ef ég hef ekki lokið hverjum vinnudegi áður en ég byrjaði á þeim næsta. Klárað það sem ég er með á skrifborðinu hjá mér eða á borðinu hjá mér eða hvar sem er áður en næsti dagur byrjar þannig að þessir tveir dagar rekist ekki á. Það er vont að byrja nýjan vinnudag á því að klára daginn á undan. Það er mjög erfitt mál. Þess vegna hef ég lagt til að Alþingi ljúki þeim störfum sem hér eru hafin áður en þinglausnir verða í vor og það gildi ekki bara um þetta ár, heldur verði þetta starfsvenjan á þinginu. Það er sjálfsagt ýmsum annmörkum háð, en ég er þess fullviss að það er hægt. Þetta er bara spurning um vinnu og vinnubrögð. Alþingi er í þessu fari núna að sjálfsagt þykir að láta mál liggja í nefndum. Það þykir sjálfsagt að láta þau liggja þar langtímum saman og engin ástæða til þess að afgreiða málin, til þess að klára dagskrána. Að vísu skal ég fúslega viðurkenna það ánægður að hér í Sþ. hefur dagskráin iðulega verið tæmd og mál afgreidd áfram og ég er mjög ánægður með þá framvindu. T.d. eins og ég sagði áðan að þetta mál var lagt fram í þessari viku og svo rösklega um gengið að það kemur á dagskrá í sömu viku og það er lagt fram og það er mjög gott. En það breytir ekki því að vinnubrögðin hér eru allt of seinvirk. Að sjálfsögðu er hægt að vinna þetta hraðar og það á bara ekkert að ljúka störfum fyrr en þetta er búið. Það á að gefa ákveðinn tíma á hvert mál í nefnd og síðan á að ræða það aftur. Og það á ekki að gefa þingmönnum kost á að leggja fram mál 10. apríl þegar aðeins einn fundur er eftir í Sþ. Því það er alveg vita vonlaust að það geti farið fram tvær umræður og nefndastörf á þeim tíma. Það verður að fjölga fundum. Forsetar Alþingis, forseti sameinaðs þings og deildanna, geta skipulagt þinghaldið þannig að alltaf sé einn af forsetunum til þess að ljúka því starfi sem er hafið. Það mætti þá fjölga varaforsetum. Því að ég tel að í rauninni sé verið að gera grín að alþm. ef þeim er gefinn kostur á að leggja fram mál sem aldrei eru borin upp til atkvæða. Það á að vera skylda Alþingis að ljúka hverju máli. Margt af því sem hv. þm. Salome Þorkelsdóttir sagði er að sjálfsögðu hluti af þeim vandamálum sem verður að leysa áður en þetta vinnulag kemst á. Ein leiðin er að takmarka málflutning. Ég hef líka velt því fyrir mér hvort ástæða sé til þess að hafa ótakmarkaðan málflutning því að það er í sjálfu sér ekkert því til fyrirstöðu að menn komi með fleiri hundruð mál inn á þingið og þá vandast nú kannski að vinna úr þeim. Það skal ég fúslega viðurkenna. En þá er aftur spurning hvernig eigi að takmarka, hvort það eigi að takmarka málflutning við þingflokka þannig að það sé kvóti á hvern flokk, kvóti er nú í tísku í dag, eða hvort það eigi bara hreinlega að láta þetta allt vera opið, galopið, og afgreiða öll mál því að það kemst örugglega á jafnvægi. Frelsið leiðir yfirleitt til jafnvægis. Það merkilega við frelsið er að það finnur yfirleitt leiðina að jafnvæginu. Það er nauðsynlegt að varamenn fái að kveðja sér hljóðs og flytja sín mál og varamenn eiga í rauninni að koma oftar inn á þing. Og það má kannski taka það fram hér að þegar ég kom inn sem varamaður var mér ekki einu sinni leiðbeint hér á salernið. Mér var ekkert sagt til um þingsköp eða hvaða réttindi og skyldur ég hefði hér sem alþm., ekki nokkurn skapaðan hlut. Þetta er eitt af því sem á að gera. Það þarf að halda námskeið fyrir þá sem hugsanlega koma inn á þing sem varamenn í upphafi kjörtímabils til þess að kenna þeim mannganginn. Það kemur enginn með mannganginn með sér hingað inn. Þetta er eitt af því sem þarf að gera. Og varaþm. eiga að sjálfsögðu að fá tækifæri til að tala fyrir málum hér á hv. Alþingi, enda hefur það komið í ljós í dag að varamenn luma á hinum bestu málum og hér hefur einn varamaður flutt betri mál í dag en ég hef heyrt þingmenn, sem eru þó fastir þingmenn hér allt árið, flytja þann tíma sem ég hef setið hér í vetur. Svo að það er vissulega þörf á því að varamenn fái að flytja sín mál og finnst mér eðlilegt að ráðherrar einbeiti sér að sínu framkvæmdarvaldsstarfi í ráðuneytum og afsali sér þingmennsku á meðan til varamanna. Kostnaðurinn er sá sami. Varaþingmaðurinn fær þingfararkaupið og ráðherrann fær ráðherralaun. Þannig á þetta að vera svo að þingstörf geti gengið hér óhindruð þó að ráðherrar séu í ráðuneytunum því að þar eiga ráðherrar að vera. Það er ekkert hjáverk að vera ráðherra á Íslandi. Ég get ekki skilið að það sé hægt að túlka það sem hjáverk, að menn eigi að hlaupa í það þegar þingstörfum lýkur og heldur ekki að þingstörf séu hjáverk hjá ráðherrum, að menn skjótist niður í þing á milli þess sem þeir eru að sinna málum í sínum ráðuneytum. Það er óvirðing við bæði störfin. Ég veit ekki til að þau mikilmenni hafi fæðst enn þá sem megi gera úr það marga menn að þeir geti sinnt þessum málum báðum svo að vel fari. Ég hef ekki séð þau mikilmenni enn þá og veit ekki til þess að þau séu hér í landinu. Hv. þm. Salome Þorkelsdóttir minntist hér á að sumir flutningsmenn vilji frekar láta málin sofna í nefndum en láta bera þau undir atkvæði. Þetta er bara hlutur sem Alþingi getur ekki tekið inn á sína dagskrá. Þingmenn hljóta að leggja sín mál fram til þess að þora að láta þau koma undir atkvæði. Ég get ekki séð að þingmaður megi missa kjarkinn þó hann telji að málið sitt fái ekki þá umfjöllun sem hann vill.  Sú staðreynd að þingmál fá ekki lokaafgreiðslu héðan frá Alþingi setur mjög orðið svip sinn á gerð þingmála. Þingmenn eru hættir að leggja mál fram til þess að fá lokaafgreiðslu. Þeir leggja fram mál til að birta í fjölmiðlum. Þingmál eru núna sniðin að þörfum fjölmiðla frekar en að þörfum þjóðarinnar af því að málin eru ekki afgreidd. Þess vegna er verið að leggja hér fram fullt af málum til þess að vekja athygli á einu eða öðru en ekki til þess að ná árangri landinu og þjóðinni til heilla. Það eitt er stórkostlegt vandamál að Alþingi sé að breytast úr málstofu í fjölmiðlastofu.

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Ég vildi aðeins leiðrétta hv. 16. þm. Reykv. ef hann hefur misskilið orð mín svo að ég hafi álitið að það væri af kjarkleysi að þingmenn vildu heldur láta málin liggja í nefndum þegar þeir sæju fram á að þau ættu ekki stuðning en að láta fella þau. Það er mikill misskilningur. Það er ekki af kjarkleysi, það er held ég frekar af skynsemi. Vegna þess að þeir sjá þá fram á að þeir hafi tækifæri til þess að vinna máli sínu stuðning og geta endurflutt það á næsta þingi. Ef við göngum út frá því að eitt kjörtímabil er fjögur ár hafa þigmennirnir fjögur ár til þess að vinna máli sínu stuðning ef þeir telja það ekki eiga nógan stuðning í upphafi. Ég gæti nefnt hv. þm. dæmi um slíkt mál sem ég flutti og varð að athlægi fyrir hjá þjóðinni þegar ég flutti það fyrst. Það var varðandi notkun ökuljósa á bifreiðum allan sólarhringinn, allan ársins hring. Ég flutti þetta mál og það komst aðeins til nefndar, ég man ekki hversu mörg þing, en smátt og smátt breyttust viðhorfin og á endanum var Alþingi sammála um að þetta bæri að gera og nú aka Íslendingar með ljósum allan ársins hring, allan sólarhringinn. Og ég held að flestir geri sér í dag grein fyrir því að þetta hafi verið skynsamleg ráðstöfun. En í upphafi töldu þeir að þingmaðurinn sem flutti málið væri eitthvað smábilaður í kollinum. Þetta vildi ég til gamans nefna, hv. 16. þm. Reykv., sem dæmi um að stundum er skynsamlegt að láta málin bíða, og þurfa ekki endilega að afgreiðast á yfirstandandi þingi því það koma önnur tækifæri. En ef málið er fellt er það ekki endurflutt. Þetta finnst mér nauðsynlegt að komi fram, að það geta verið gildar ástæður til þess að afgreiða málin á þennan hátt.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Hv. 16. þm. Reykv. gerir örstutta athugasemd. En vegna orða hans hér áðan vil ég taka fram að á sl. hausti tók við nýtt skipulag. Það fer ekki á milli mála að það er hlutverk skrifstofu Alþingis að taka á móti nýjum þingmönnum og leiðbeina þeim og forseti mun sjá svo til að það verði gert.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Mig langar fyrst að víkja máli mínu að beiðni þingflokks um að mál fari ekki til nefndar. Ég mun þá óska eftir því í mínum þingflokki að sú beiðni komi. Ég sé í rauninni ekki að það þurfi að vísa málinu til nefndar þar sem þetta snertir eingöngu vinnureglur á Alþingi sjálfu og mun því halda beiðni minni til streitu og óska eftir fresti til þess að leggja fram beiðni frá þingflokknum svo að fara megi að þingsköpum í því máli. Ég mun síðan ljúka þessari umræðu núna --- ég ætla aðeins að doka við á meðan forsetar ráða ráðum sínum. Því mér þykir ákaflega ósennilegt að hv. þm. Salome Þorkelsdóttir hafi orðið að þjóðarathlægi eins og hún sagði hér áðan, ég bara sé það ekki fyrir mér. En það má vel hafa það eins og Salome benti á, ef menn vilja vera klókir í sínum málflutningi, mér líst að sjálfsögðu vel á það. Þá er einfaldlega bara að óska eftir því að málið verði ekki afgreitt. Þingmenn hafi möguleika á að draga sín mál úr nefndum eða fresta afgreiðslu þeirra til næsta þings eða eitthvað slíkt.

Þingmaður fékk leyfi til að gera örstutta athugasemd, ég hlýt að benda á það.

Miðað við það sem á undan hefur gengið þá er þetta frekar stutt athugasemd í mínum huga, því dagur er jú þúsund ár og þúsund ár dagur ei meir.



Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs og umræðu er því lokið. Forseti mun fúslega verða við því að kanna hvort unnt sé að fara að beiðni þingflokks Borgfl., sem óneitanlega hefur ekki flutt þessa till. allur, en það skal kannað hvort flötur sé á því að verða við þessari beiðni og því verður ákvörðun um nefnd frestað. Atkvgr. verður þar af leiðandi einnig frestað.