Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jón Kjartansson) Eins og hv.þdm. muna, var í ráði á síðasta þingi að skipa milliþinganefnd til þess að endurskoða sveitarstjórnarlögin og fátækralögin. En hv.Ed. fól stjórninni þessa endurskoðun. Með þessu frv. getur að líta einn flokk þessara mála, þar sem dregið er saman í eitt alt viðvíkjandi kosningum og kjörgengi í málefnum sveita og kaupstaða. Að það hafi verið full þörf endurskoðunar, sjest best, ef athuguð er 37. gr. frv., en þar eru 16 lög numin úr gildi. Áður var erfitt að átta sig á því, hvað voru lög í þessu efni, en nú hefir stjórnin dregið það saman í eitt í þessu frv. Þetta frv. hefir nú gengið í gegnum Ed. og tekið þar nokkrum breytingum. Allshn. getur nú fallist á þær flestar, en þó ekki allar. Einn nefndarmaður, hv. 2. þm. Reykv. (JBald), vill ganga nokkuð lengra. Jeg skal nú víkja nokkrum orðum að brtt. meiri hluta allshn. 1. brtt. er við 3. gr. í frv. stjórnarinnar er svo ákveðið, að konur geti skorast undan að sæta kjöri í hreppsnefndir og bæjarstjórnir. Hv. Ed. feldi þessi rjettindi kvenna burtu, svo konum er nú ætlað að hafa sömu skyldur og karlar í þessu efni. Meiri hluti allshn. fellst nú ekki á það, að rjett sje að svifta konur þessum rjetti. Það hefir nú um langt skeið verið fullkomið jafnrjetti milli karla og kvenna að því er snertir kosningarrjett og kjörgengi, rjett til embætta o. fl. En skyldurnar eru ekki að öllu leyti þær sömu. Þær hvíla meira á karlmönnum. Meiri hluti nefndarinnar lítur nú svo á, að rjett sje, að konur fái að halda þessum auknu rjettindum, sem þær hafa haft. Það er síður en svo, að hann vantreysti konum til þess að gegna þessum störfum; en hann lítur svo á, að starf kvennanna í þjóðfjelaginu sje að ýmsu leyti mikilsverðara en karlmanna, og því sanngjarnt og rjettmætt, að þær hafi aukin rjettindi fram yfir karlmenn. Jeg fjölyrði svo ekki frekar um þetta. Jeg geri ráð fyrir, að hv. deild verði í samræmi við sjálfa sig og samþykki þetta, því að hún hefir nýlega samþykt, að konur skuli hafa leyfi til þess að skorast undan kosningu í niðurjöfnunarnefnd. Næsta brtt. meiri hluta nefndarinnar er við 11. gr. Þar er svo ákveðið, að skrá með nöfnum fulltrúanna, sem stungið er upp á, skuli afhendast oddvita kjörstjórnarinnar 2 sólarhringum fyrir kosningu. Nefndin hefir nú orðið sammála um að lengja frestinn upp í 14 daga. Fresturinn verður að vera lengri en tveir sólarhringar, ef það er vilji Alþingis að gefa kjósendum utan kjörstaðar rjett til þess að neyta kosningarrjettar síns, svo sem ræðir um í 36. gr. frv. Hv. deild ætti því að fallast á þessa brtt. 3. brtt. er við 17. gr. Þar eru talin upp þau einkenni á kjörseðli, sem ónýti hann. Í stjfrv. er orðalagið þannig, að það valdi ógildingu kjörseðils, ef einkenni sjeu á honum, sem geti gert hann þekkjanlegan. Meiri hluti nefndarinnar vill samræma þessi ákvæði við önnur nýrri kosningalög, þannig, að seðillinn verði ógildur, ef ætla megi, að auðkennin sjeu gerð viljandi. Jeg vænti þess, að hv. deild geti fallist á þessa breytingu. 4. brtt.allshn. er aðeins orðabreyting, og þarf jeg ekki að fjölyrða um hana. 5. brtt. er í samræmi við 3. brtt., og þarf jeg því ekki að fara frekar inn á hana. Aðrar brtt. hefir meiri hluti allshn. ekki flutt, en minni hlutinn, hv. 2. þm. Reykv. (JBald), hefir flutt nokkrar víðtækari brtt., sem jeg vil víkja að nokkrum orðum. 1. brtt. hans er við 1. gr., um að rýmka kosningarrjettarskilyrðin. Hann vill færa aldurstakmarkið úr 25 árum niður í 21 og fella niður 6. skilyrðið, að sá skuli ekki hafa kosningarrjett, sem stendur í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Þessi kosningarrjettarskilyrði eru hin sömu og skilyrði fyrir kosningarrjetti til Alþingis, og jeg geri ráð fyrir, að menn sjeu sammála um það, að ekki sje síður þörf á að hafa tryggan útbúnað við kosningar í málefnum sveita og kaupstaða. Þegar krafist er 25 ára aldursskilyrðis, þá er það álitin trygging fyrir því, að kosnir sjeu færari menn, því að svo er talið, að því rosknari sem menn eru, því ráðsettari verði þeir og velji fulltrúa sína með því meiri gætni. Ef það er skoðun hv. deildar, að þetta ákvæði feli í sjer öryggi á þessu sviði, þá er sjálfsagt að halda því. Það gæti verið meiri sanngirni í því að fella niður 6. skilyrðið. Það gæti verið rangt að svifta menn skilyrðislaust kosningarrjetti sakir þess, að þeir standa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. En svo er þú um marga, að það er eingöngu vegna ómensku, leti eða óreglu, að þeir fara á sveitina, og er sjálfsagt að svifta slíka menn rjettinum. En eins og jeg gat um áður, þá getur þetta komið ranglátlega niður á suma. En jeg tel þú rjettara, að þetta yrði lagfært með fátækralagabreytingu þeirri, sem væntanlega verður gerð á næsta þingi. Því að þau lög liggja nú undir endurskoðun hjá hæstv. stjórn. Vænti jeg þess því, að hv. deild samþykki ekki þessa brtt. að þessu sinni. Þá kem jeg að 2. brtt.hv. minni hl., um að 4. gr. falli burt. Í 4. gr. frv. er sagt, að kjörstjórnir skuli úrskurða um kjörgengi til bæjarstjórnar, borgarstjóra og hreppsnefnda. Mjer virðist það vera rjett að fela kjörstjórn það vald að úrskurða um kjörgengi. Því sje það ekki gert, þá getur það valdið mikilli truflun, ef úrskurðurinn kemur ekki fyr en kosning er um garð gengin, og verður þá ef til vill að kjósa af nýju. Það getur komið fyrir, að maður sje á lista, sem alveg er ugglaust ókjörgengur, og þá er það óneitanlega hart að leyfa ekki, að kjörstjórn úrskurði þann mann ókjörgengan þegar í upphafi. Jeg þykist þess fullviss, að hv. deild fallist á það að láta 4. gr. standa óhaggaða, því að það kemur í veg fyrir margskonar truflanir og aukinn kostnað, sem af því leiddi, ef kjósa þyrfti upp aftur. 3. brtt. minni hl. er við 5. gr. frv., þess efnis, að í stað þess, sem frv. gerir ráð fyrir, að tiltekinn hluti manna úr bæjarstjórn gangi úr á hverjum tveim árum, þannig, að allir hafi gengið úr eftir 6 ár, þá vill hv. minni hl., að á þriggja ára fresti fari helmingurinn frá. Jeg er nú satt að segja hálfundrandi yfir því, að það skuli vera hv. 2. þm. Reykv., sem flytur slíka till. Mjer hefir virst, að jafnaðarmenn vildu einmitt sem oftast leita úrskurðar kjósenda, en þessi brtt. fer fram á að skjóta því á lengri frest en frv. ætlast til, að kjósendum gefist færi á að segja sitt álit um málin með kosningu. Þykist jeg vita, að þetta sje vel meint hjá hv. 2. þm. Reykv. (JBald), m. a. sje það af sparnaðarástæðu, að hann flytur þessa brtt., því vitanlegt er, að kosning nú á dögum kostar æðimikið fje, einkum í Reykjavík. Jeg legg nú ekki mikið upp úr þessari till. og læt hv. deild um það, hvort hún vill samþykkja hana eða fella. 4. brtt.hv. 2. þm. Reykv. er einungis orðabreyting, sem óþarfi er að fjölyrða um. En 5. brtt. er rjéttmæt að mínum dómi, því svo er það að minsta kosti hjer í Reykjavík, að þess hefir ekki verið krafist um umboðsmenn lista, að þeir væru meðmælendur, heldur hafa aðrir haft þessi umboð. Þá eru till.hv. minni hl. ekki fleiri. En þeir hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) og háttv.þm. Borgf. (PO) flytja hjer till. á þskj. 246, um að fella niður 29. gr. Þetta kom til orða í allshn., en meiri hluti nefndarinnar gat ekki fallist á það að taka burtu heimildina til hlutfallskosninga í hreppsnefndir. Það getur verið full ástæða til þess að tryggja rjett minni hlutans í sveitum eigi síður en í kaupstöðum, og því fullkomlega rjettmætt að setja þessa grein í lögin. Jeg mun svo ekki fara um málið frekari orðum að sinni, en vænti þess, að hv. deild samþykki till. meiri hl. Till. minni hl. eru lítils virði að mínum dómi, nema sú 1., við 1. gr. En jeg vona, að hv. deild verði sjálfri sjer samkvæm og felli þá till.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Það, sem mig hefir greint á við hv. meiri hl. allshn., er, eins og tekið er fram í nál. mínu á þskj. 323, aðallega aldurstakmarkið eins og það er í 1. gr. frv., og olli það mestu um það, að leiðir okkar skildu. Jeg hefi aldrei heyrt neinar skiljanlegar eða skynsamlegar ástæður til þess að synja mönnum um kosningarrjett, er þeir hafa náð 21 árs aldri. Jeg hefi aldrei getað fundið ástæðu til þess, að slíkum mönnum væri síður trúandi til þess að velja sjer sæmilega fulltrúa í bæjar- eða hreppsnefnd en þeim, sem eru 4 árum eldri. Og þegar litið er á það, hvern rjett löggjöfin veitir þeim mönnum, sem náð hafa 21 árs aldri, þá sje jeg ekki, að það sje minna um vert heldur en hitt, að þeim sje leyft að kjósa fulltrúa í sveitarstjórn. Þannig er t. d. kennara, sem er 21 árs, leyft að taka börn og unglinga til kenslu, og ekkert á móti því, að hann geti verið stjórnandi stærsta barnaskóla landsins. Og þegar slíkum manni eru veitt svo mikil rjettindi, - hví skyldi þá ekki mega trúa honum til þess að velja fulltrúa í sveitarstjórn? Þá er mönnum 21 árs gömlum leyft að stofna hjúskap, sem ekki er talið þýðingarlítið. Einnig eru menn fjárráðir á þessum aldri og geta tekið að sjer hverskonar atvinnurekstur. Það er ekkert því til fyrirstöðu, að 21 árs maður hefði með höndum yfirstjórn á öllum togaraflota landsins, og er það þó nokkru meira um vert en svari þessum rjettindum, að ráða yfir atvinnutækjum, sem mörg þúsund manna vinna við bæði á sjó og landi. Jeg hefi gripið þessi dæmi af handahófi. En það er kunnugt, að menn á þessum aldri hafa yfirleitt öll þau rjettindi, sem þjóðfjelagið hefir að bjóða, nema kosningarrjett til þings og í sveitar- og bæjarmálefnum, og ef til vill stöku embætta. Þessi rjettur hefir verið veittur í ýmsum löndum, sem lengra eru komin í menningu en við. Hv. frsm. meiri hl. (JK) talaði um till. mínar í ræðu sinni áðan, og hefði þó vel getað beðið með það þangað til jeg hafði mælt fram með þeim. En úr því hann fór þannig að, þá mun jeg svara honum jafnframt og jeg tala um till. að öðru leyti. Hv. frsm. taldi meira öryggi í því, að menn fengju ekki kosningarrjett fyr en þeir væru 25 ára. Jeg hygg aftur, að menn á aldrinum frá 21–25 ára fari meir að málavöxtum og minna eftir hagsmunaástæðum og persónulegum áhrifum en hinir, sem eldri eru og hættir frekar við að hugsa um sjálfa sig og hagsmuni sína í sambandi við kosningarnar. Og af þeim ástæðum, sem jeg hefi nú talið, álít jeg það, alveg sjálfsagt, að þessum mönnum sje veittur kosningarrjettur. Það er bæði, að menn á þessum aldri eru áhugasamari um almenn mál en síðar, enda hafa þeir þá yfirleitt fengið þá almennu mentun, sem menn annars fá undir lífsstarf sitt, og ættu þeir því að vera fullkomlega færir um það að dæma um, hvaða fulltrúa þeir eigi að velja og hvar þeir eigi að skipa sjer í flokk. Þegar almenn fræðsla er komin á það stig, sem hjer gerist, þá ætti það að vera alveg sjálfsagt að veita mönnum 21 árs rjett til þess að kjósa fulltrúa í sveitarstjórn. Þeir ættu líka að hafa kosningarrjett til Alþingis. Öll rök hníga í þá átt, að þetta sje rjett, og ef atkvæði falla um þetta atriði eftir rökum, þá verður till. mín samþykt. 2. brtt. mín, við 1. gr., er um það, að 6. liður 1. gr. falli burt. Eins og lög okkar eru nú, þá sviftir sveitarskuld menn kosningarrjetti. Hv. frsm. (JK) játaði, að þetta væri rangt í ýmsum tilfellum, en sagði þó, að þar sem svo væri komið fyrir mönnum, þá stafaði það oft af leti og ómensku. Jeg hygg nú, að þetta sje mjög hæpið, ef farið væri í skýrslur um fátækraframfærslu, að margir væru styrkþegar sökum leti og ómensku. Jeg þykist þess fullviss, að slíkt sjeu undantekningar heldur en hitt, og hafi hv.þm. (JK) sagt þetta í gáleysi, en ekki af því, að hann festi trúnað á það. Það er ákaflega auðvelt að slá slíku fram, en kannske dálítið örðugt að finna því stað. Það mun mjög lítill hluti af þeim mönnum, sem styrk þurfa að þiggja, gera það af þeim ástæðum, sem hv.þm. nefndi. Það má að vísu vera, að eitthvað sje af mönnum, sem sveitarstyrk þiggja vegna þess, að þeir hafa eyðilagt sig á margskonar óreglu, svo að þeir geti ekki sjeð fyrir heimilum sínum. Slíkt má vitanlega kalla ómensku, en hinsvegar ætti það ekki að verða þess valdandi að svifta alla rjettindum, sem af sveit hafa þegið. Þetta hafa menn líka viðurkent með því að telja þann styrk ekki til rjettindamissis, er menn verða að þiggja vegna sjúkrahúsvistar; eins má nefna berklavarnalögin o. fl. En svo eru fjöldamörg önnur atriði þessu lík, sem verða þess valdandi, að menn verða að þiggja sveitarstyrk, svo sem ýmiskonar heilsuleysi, atvinnubrestur, ómegð, en ekki síst elli. Það er mikill fjöldi til af gömlum mönnum, sem aldrei hafa efnast neitt, og svo þegar þeir gerast ófærir til að vinna fyrir sjer, þá verða þeir að fá styrk til að geta lifað. Það er fjöldi manna hjer í Reykjavík, sem þiggur styrk af þessum ástæðum. Hinir munu sárafáir, sem styrk þiggja vegna leti og ómensku, eins og hv.þm. komst að orði. Og þó til sje einstaka maður þannig, þá mætti ef til vill láta slíkt varða rjettindamissi, enda ofurauðvelt, þó till. mín yrði samþ. Ekki þarf annað en að svifta þessa menn fjárræði. Ef það er gert, þá skilst mjer, að þeir hafi ekki kosningarrjett samkvæmt 2. lið 1. gr. frv., svo þarna er hægt að ná til þessara manna, en láta hina halda sínum rjetti.

Þetta er torveld leið

. Hún er einmitt auðveld. Ekki er annað en að fá lögreglustjóra til þess að úrskurða um þetta. Jeg geri heldur ekki ráð fyrir, að sveitarstjórnir færu að fara af stað með slíkt nema þær hefðu sterkar sannanir í höndunum. Hv. frsm. (JK) játaði, að þetta væri ranglátt, en hann vildi ekki láta laga það á þessu þingi, heldur á næsta þingi. Það er ekkert óvenjulegt að heyra slíkt. Í síðastl. 5 ár hafa hv.þdm. haft tækifæri til þess að greiða atkvæði um ýmsar breytingar á fátækralöggjöfinni, og altaf hefir viðkvæðið verið þetta, að þeir vildu ekki greiða því atkvæði nú, heldur seinna. Þegar svo næsta tækifæri kemur, þá fá menn sjer til þá ástæðu að bíða eftir því, að hinn eða þessi lagabálkur verði endurskoðaður. Ef hv.frsm. og hv.þdm. álíta þetta ranglátt, þá eiga þeir að samþ.brtt. mínar nú þegar, en svæfa ekki lengur samviskuna með því að skjóta því enn á frest. Jeg hefi nú rætt um brtt. mínar, sem snerta 1. gr. Næst er svo till. mín að fella niður 4. gr. frv. Eins og hv.frsm. meiri hl. allshn. tók fram, þá eiga kjörstjórnir eftir frv. að úrskurða um kjörgengi. Þetta álít jeg mjög varhugavert. Þeim, sem börðust fyrir almennum kosningarrjetti, er kunnugt, að þáverandi íhaldsmenn, sem lengst reyndu að spyrna, á móti broddunum, reyndu allsskonar brellur til þess að halda mönnum frá því að njóta kjörgengis. Þeim var varpað í fangelsi fyrir tyllisakir, mál höfðuð gegn þeim af pólitískum andstæðingum, svo það kom fyrir, að menn voru kosnir aftur og aftur þótt þeir sætu í fangelsi af þessum sökum. Þetta endaði svo þannig, að það var tekið úr lögum að láta kjörstjórnir dæma um kjörgengi. Eftir kosningalögum Alþingis heyrir það undir þingið að skera úr því, hvort maður skuli kjörgengur eða ekki. Hv. þm. (JK) sagði, að það kæmi ekki fyrir, að reynt yrði að hindra mann ranglega frá kjörgengi. En það hefir komið fyrir og getur komið fyrir. Hv. frsm. talaði um óþægindin, sem stöfuðu af nýjum kosningum, og gerði ráð fyrir, að í slíkum tilfellum, er vafi væri á kjörgengi, þá væri þægilegra að hafa það eins og í frv. stendur. Menn bjóða ekki fram einhvern til bæjar- eða sveitarstjórnar, sem þeir eru vissir um, að hlýtur að verða dæmdur ókjörgengur. Það er svo ólíklegt, að flokkur, sem vill koma manni að, fari að „stilla upp“ manni, sem hann þykist viss um eða veit fyrirfram að muni verða synjað um sæti. En það er þá girt fyrir hitt, sem jeg hefi áður talað um, að óhlutvandir menn geti fundið upp einhverjar ástæður til þess að hindra það, að andstæðingur þeirra geti komist að. Þetta ákvæði hefir verið tekið inn í lög um alþingiskosningar, og þá er næsta skrefið, að það sje líka tekið inn í lög um bæjar- og sveitarstjórnarkosningar. En það vita hv.þm., að hefir ekki verið gert ennþá. Þá á jeg eftir að ræða um þrjár brtt. mínar, og er þá fyrsta brtt. að láta kjósa á þriggja ára fresti, í stað þess að í frv. er ákveðið að láta kjósa 1/3 fulltrúanna á tveggja ára fresti. Hv. frsm. meiri hl. var að bera mig fyrir brjósti fyrir það, að jeg kæmist í ósamræmi við jafnaðarmannaflokkinn, af því að þeir vilja hafa kosningar sem oftast. En það er algerlega óþarft fyrir hv.frsm. að bera mig fyrir brjósti; jeg mun annast þau viðskifti mín sjálfur. Mjer finst það heppilegra fyrirkomulag, að kosið sje þriðja hvert ár og að helmingur bæjarstjórnar sje kosinn í einu; það kemur þá greinilega fram, hver flokkur er sterkastur í bæjarfjelaginu. Mönnum finst kannske, að það komi í sama stað niður, hvort er haft hjer, þar sem skift er um alla bæjarstjórnina á 6 árum, og kosið á tveggja ára fresti eftir frv., en á þriggja ára fresti eftir minni till. En það er líka rjett, að þegar einn flokkur er orðinn ríkjandi, þá taki hann við völdunum; en kannske líka háttv.frsm. meiri hl. vildi láta skifta um, þannig að helmingurinn væri kosinn á tveggja ára fresti, svo að skift yrði til fulls á fjórum árum? Það teldi jeg allra rjettast. En jeg hefi nú samt ekki borið fram till. um þetta, en jeg býst ef til vill við að gera það. Þá er það eitt atriði, sem jeg hefi vikið að í nál., en ekki borið fram till. um, það er að hafa varamenn til bæjarstjórnar. Það er ákaflega mikilsvert fyrir bæjarfjelagið, þegar bæjarfulltrúi flytur burt úr bænum eða fellur frá, að þá þurfi ekki að setja alt þetta mikla kosningar-„apparat“ í gang, því að það kostar mikið fje og umstang; jeg álít því sjálfsagt, að flokkarnir fengju varamenn við kosningarnar, og tækju þeir þá sæti jafnóðum og þeir menn falla frá, sem kosnir voru af þeim sama lista, og þá þarf aldrei annað við burtför eða fráfall en að tilkynna það varamanni, og taki hann þá sæti hins jeg mundi telja það mikinn kost á frv., ef samþykt yrði að hafa varamenn til bæjarstjórnar. Þá er 4. brtt. mín, við 11. gr., í samræmi við 4. gr., sem jeg hefi lagt til, að falli niður. Jeg hefi dregið úr greininni, af því að jeg vil ekki láta kjörstjórn dæma um kjörgengi manna, en hitt er annað mál, að kjörstjórn verður að vita, við hvern er átt, verður að vita, hvort maðurinn sje til eða ekki, og svo greinilega nafn hans, að ekki leiki vafi á, hver hann sje. Það er sjálfsagt, enda hlýtur að vera hvöt hjá hverjum, sem ber fram lista til kosningar, að gera hann svo úr garði, að ekki geti orðið ágreiningur um það, við hverja sje átt. Þá er síðasta brtt. mín, við 15. gr., að í staðinn fyrir „meðmælendur“ komi „umboðsmenn“, og er það af ástæðum, sem komið hafa fyrir í Reykjavík og öðrum kaupstöðum landsins. Það er nefnilega ekki altaf hentugt, að þeir sjeu umboðsmenn í kjörstofunum, sem eru meðmælendur á lista, enda hefir það ekki verið gert í Reykjavík; það hefir verið haft svo, að það væru flokksmenn þeirra, en ekki endilega af þeim 15 mönnum, sem hafa áritað skjalið, enda er það heldur ekki nauðsynlegt, að það sje kjósandi; hentugast er, að það sje lipur skrifari, sem ekki þarf endilega að hafa náð kosningaaldri til þess að inna það verk af hendi svo að í lagi sje. Jeg vænti þess, af því að hv. meiri hl. nefndarinnar hefir ekkert haft við þessa, brtt. að athuga, að hún verði samþykt ágreiningslaust. Jeg hefi þá lokið að tala um brtt. mínar. Vil jeg þá aðeins víkja að því, að það kann að vera, að 1. brtt. mín sje ónákvæmlega orðuð, þar sem sett er 21 ár í stað 25 ára, en ef hún verður samþ., þá vænti jeg, að það megi telja sjálfsagða leiðrjettingu að breyta megi „a“ í „s“ í orðinn „ára“. En hafi einhver eitthvað við það að athuga, þá gæti jeg líka komið með brtt., er sjálfsagt gæti verið prentuð áður en umr. um málið verður lokið.

Magnús Torfason Jeg stend upp til að mótmæla 1. brtt.hv. meiri hl. nefndarinnar á þskj. 185, þar sem nefndin vill breyta ákvæðinu um rjett kvenna og skyldu til þess að taka við kosningu. Eins og við vitum, hefir kvenfólkið og fulltrúi þess haldið því fram, að það ætti að hafa sömu rjettindi og skyldur í þessum efnum. Þær hafa ekki óskað að hafa nein sjerrjettindi í þessum efnum, eða rjettara sagt, þær hafa ekki óskað þess, að skyldur þeirra yrðu takmarkaðri en karlmanna. Það er með öðrum orðum kvenfólkið sem heild, sem óskar eftir því að verða ekki laust við þessar skyldur, og fyrst svo er, þá verð jeg að segja það, að mjer finst sjálfsagt að verða við þessum tilmælum, og ef við leyfum því ekki að ráða sínum tillögum í þessum efnum, þá virðist mjer, sem þar kenni nokkurrar harðstjórnar frá karlmannanna hálfu. Jeg get ekki betur sjeð en að karlmenn sjeu hjer að taka ráðin af kvenfólkinu, sjeu að gera sig nokkurskonar lögráðamenn fyrir það að þessu leyti, og að karlmenn þykist þarna þurfa að hafa vit fyrir kvenfólkinn. En jeg get ekki sjeð, að það sje nein ástæða til þess. Nú veit jeg vel, að þetta er fóðrað með því, að það eigi að fyrirbyggja það, að konur verði kúgaðar til þessara verka, og að það þurfi ákvæði í lögin til þess; en við því er ekkert að segja annað en það, að kvenfólkið vill það. Það er þá það, sem ræður því. Nú getur verið hjer um tvenskonar kúgun að ræða. Það gæti hugsast, að kvenmenn vildu kúga konur til þess að taka við kjöri, og þá er það nokkurskonar innanríkisdeila hjá þeim, sem þær verða að útkljá með sjálfum sjer og sem okkur karlmönnunum kemur ekki við. Við getum t. d. hugsað okkur, að til sjeu kvenfjelög, sem vilji koma einhverjum sjerstökum kvenmanni að, jafnvel þótt hún vilji kannske síður vera í kjöri, og verður þá kvenfjelagið að ráða því sjálft, hvort það vill kjósa hana samt. Svo getur það líka hugsast, að karlmenn vilji kúga kvenfólk til þess að vera í einhverjum af þessum stöðum, en fyrst og fremst er nú það, að síðan kvenfólkið varð kjörgengt, mun ekki vera eitt einasta dæmi til þess, að karlmenn hafi reynt að kúga kvenfólk til þess að taka að sjer slíkar stöður. Það eru allmargir oddvitar hjer á þinginu, og veit jeg, að enginn þeirra getur komið með eitt einasta dæmi þess, að karlmenn hafi reynt að kúga kvenfólk til þess að taka sæti í hreppsnefnd eða öðrum slíkum nefndum. Slíkt undantekningarákvæði er því alveg óþarft. Og meira að segja, það liggja á bak við brtt.allshn. hreint og beint ósæmilegar getsakir og illkvitni í garð karlmanna. Jeg veit ekki betur en að það sje hreint og beint óskrifað lögmál, að karlmenn eigi aldrei að kúga konur, eins og það er líka óskrifað lögmál, að karlmenn megi aldrei blaka konur, og jeg er alveg viss um það, að það vill enginn sannur karlmaður vita slíkt á sig; þvert á móti er það óskrifað lögmál, að hlífa beri konum á allan hátt. Karlmenn skoða sig skylda til að verja konur, og þykir ódrengskapur að gera það ekki, og það gengur jafnvel svo langt, að þegar um lífið er að tefla, þykir sjálfsagt að láta konur ganga fyrir um björgun, og eru mörg dæmi þessu til sönnunar. Þykir mjer því afskaplegt að gera ráð fyrir því, að karlmenn fari að níðast á kvenfólki í þessu tilfelli, og er þetta ákvæði þess vegna ekki aðeins algerlega óþarft, heldur líka þinginu hreint og beint til vansa og leiðinda. Nú hefir farið svo, að hv.Ed. hefir viljað fara eftir því, sem konur hafa lagt til og viljað vera láta í þessu efni, og þá vænti jeg þess, að þessi hv. deild vilji ekki, að hægt sje að segja það, að henni hafi farist óriddaralegar gagnvart konunum heldur en hv.Ed., og það því fremur, sem jeg verð að játa það, mjer til mikilla leiðinda, að í hv.Ed. hefir maður ekki komist hjá því að verða var við, að þar hefir kent nokkurs kulda gagnvart þessum eina og fyrsta fulltrúa kvenfólksins á Alþingi; mjer hefir fundist þar kenna meiri kulda heldur en sennilegt væri og jafnvel sæmilegt. En hinsvegar veit jeg það, að þessi hv. deild hefir ekki látið neitt slíkt í ljós, og þess vegna vænti jeg þess, að deildin haldi nú áfram á sömu braut og sýni það með atkvgr. sinni, að hún ætlar ekki að gera neitt, sem hægt er að meta svo, að hún hafi ekki fulla virðingu fyrir kvenþjóðinni og kunni að meta hana rjettilega; yfir höfuð að tala, að þessi hv. deild hagi sjer eins og hver sæmilegur karlmaður á að gera gagnvart kvenfólkinu.

Árni Jónsson Það skal verða stutt, sem jeg segi. Jeg á brtt. á þskj. 246, ásamt hv.þm. Borgf. Það er um að fella niður 29. greinina í frv. því, sem hjer er til umr., en greinin er um það, að hlutbundnar kosningar skuli teknar upp í sveitum andir sjerstökum kringumstæðum, eða þegar þess er æskt af svo mörgum mönnum innan hreppsins, sem hefði þurft til þess að geta komið að einum manni í hreppsnefnd. Við höfum ekki sjeð ástæðu til þess að fara að innleiða þetta ákvæði í sveitunum; við lítum svo á, og jeg þykist hafa sannanir fyrir því, að þar, sem hlutbundnar kosningar eru hafðar, sje kosningin orðin pólitísk. En við lítum svo á, að hreppsmál út af fyrir sig sjeu ekki pólitísk, og því rjettara, að þau fari eftir persónulegum kunnugleik manna heldur en pólitík. Eins og nú er, er það svo, að það er víst mjög óvíða, að kosning er pólitísk í sveitum. Það er farið eftir persónulegum kunnugleik á mönnum, og jeg held, að það hafi gefist sæmilega vel. Einstaklingarnir geta gefið atkvæði sitt hverjum, sem þeir vilja, án tillits til pólitískra hluta, en með hlutbundnum kosningum mundi færast á þann veg, að það yrðu einstakir menn í hreppnum, sem undirbyggju lista, sem flokksmenn þeirra yrðu svo að fylgja, hvort sem þeim svo geðjaðist að mönnunum eða ekki. Af þessu myndu svo skapast í sveitunum flokkadrættir og kur, meira en á sjer stað, og okkur hefir ekki fundist rjett að gera mikið til þess að bæta á úlfúðina manna á meðal. Að vísu er hjer aðeins um heimild að ræða, en með þessari heimild álítum við, að verið sje að gefa í skyn, að þetta geti verið heppilegt fyrirkomulag. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta. Hv. deildarmenn eru svo kunnugir í sveitum, að þeir geta gert það upp með sjer, hvort þeir telji þetta heppilegt kosningarlag í sveitum, að gera kosningarnar pólitískar, því að í raun og veru er það sama að okkar áliti, og eftir því fer þá atkvæði þeirra um þessa litlu brtt. okkar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. nefnd fyrir meðferð hennar á þessu máli, og þá sjerstaklega meiri hl. hennar, því að hans brtt. eru mjög litlar að efni til. Þær eru eiginlega ekki efnisbreytingar nema 1. og 2. brtt., og jeg álít, að 2. brtt. sje til bóta, og það er beinlínis af óaðgæslu í frv., hversu fresturinn er stuttur, og get jeg þess vegna með ánægju greitt atkv. með þessari brtt.hv. nefndar. Sama, er að segja um 3., 4. og 5. brtt. hennar. Um 1. brtt. er það að segja, að hún er líka efnisbreyting, og þar er lagt til, að fært sje í það horf, sem var í stjfrv., að rjett sje konum að skorast undan kosningu. Þetta atriði var felt burt í hv.Ed., eins og kunnugt er, og jeg þykist nú sjá, að það geti orðið talsverð togstreita milli deildanna út af þessu atriði, þó að jeg fyrir mitt leyti geti ekki sjeð, að það sje neitt verulegt atriði. Jeg mun þess vegna ekki að sinni taka neinn þátt í þessari togstreitu, en vel má vera, að frv. verði að fara í Sþ., ef hvorug deildin vill beygja sig. En ástæðan fyrir því, að þetta var tekið upp í stjfrv., var sú, að það er svo fyrirmælt í núgildandi lögum, að konur geti skorast undan kosningu. Um brtt.hv. minni hl. er talsvert öðru máli að gegna: jeg get ekki gengið að neinni þeirra. Fyrst og fremst er þar brtt. um að færa niður aldur til kosningarrjettar, og verð jeg að segja það, að hv.frsm. minni hl. (JBald) sannfærði mig ekki um nauðsyn þess að færa niður aldurstakmarkið, því að þótt hv.þm. nefndi það, að menn, sem ekki eru nema 21 árs, gegni oft vandasömum stöðum, þá sannar það ekkert, því að það gera svo margir t. d. giftar konur, þótt yngri sjeu, og það er heldur ekki það, sem um er að ræða, heldur það, hvort hlutaðeigendur hafi haft vilja til að átta sig á þessum málum, svo að þeir sjeu færir um að leggja dóm á þau. Þá vill minni hl. fella niður, að það sje skilyrði fyrir kosningarrjetti, að menn sjeu ekki í sveitarskuld; en þetta er sama deilumálið og áður hefir verið hjer, og hefir meðal annars leitt til þess, að farið verður að endurskoða fátækralöggjöfina. Um þetta hlýt jeg að segja það, að það er að minsta kosti ósanngjarnt, að allir, sem hafa þegið sveitarstyrk, hafi kosningarrjett, þar sem því verður ekki neitað, að einstaka menn verði sveitarþurfar vegna leti og ómensku. Og um það munu flestir sammála, að þeir eigi ekki að hafa kosningarrjett. Sá á ekki að stjórna annara málefnum, sem ekki getur stjórnað sínum eigin. En það, sem gæti komið til mála, er að þrengja þann flokk manna, sem talinn er þiggja sveitarstyrk, þó að hann geti ekki sjeð fyrir sjer sjálfur. Annars lái jeg ekki hv.flm. (JBald), þó að hann haldi þessu fram. Það er fullkomlega í samræmi við það, sem hann hefir haldið fram áður, þótt ekki sje það rjett. 2. brtt.hv.þm. (JBald) er við 4. gr., og er um að fella þá grein niður. Hv. þm. vill ekki, að kjörstjórn úrskurði um kjörgengi til bæjarstjórnar, borgarstjóra og hreppsnefnda. Byggir hann þetta á því, að kjörstjórn sje svo hlutdræg og órjettlát, að hún úrskurði þann mann óhæfan, sem er hæfur. Til dæmis nefndi hann það, að kjörstjórn gæti látið setja manninn í fangelsi, til þess að hann missi kjörgengi. Fyrst er það, að engin kjörstjórn getur sett nokkurn mann í fangelsi. Til þess hefir hún enga heimild. Annað er það, að þó að maðurinn væri settur í fangelsi, mundi hann fyrir því ekki missa kjörgengi, heldur þá fyrst er áfellisdómur er genginn. Þetta er því aðeins að búa til grýlu, sem enginn fótur er fyrir. Hv. þm. (JBald) vildi fóðra brtt. með því að segja, að þetta hefði komið fyrir. Jeg veit ekki til þess, og þætti mjer æskilegt, ef hv.þm. vildi nefna dæmi. Mjer finst eðlilegast, að kjörstjórn úrskurði um kjörgengi, því að annars getur svo farið, að af ásettu ráði sje boðinn fram ókjörgengur maður, til þess að gera kosninguna ónýta. Þá kem jeg að 3. brtt.hv.þm., um að kosið sje í bæjarstjórn þriðja hvert ár. Með því fyrirkomulagi, sem hann vill hafa, skilst mjer, að oftar yrði skift um menn í bæjarstjórn en ella, en það ríður auðvitað mikið á því, að mennirnir fái fullkominn kunnugleika á þeim málum, sem þeir eiga að fást við, en þurfi ekki að fara frá, þegar þeir eru um það bil að komast inn í störfin. 4. brtt. er í sambandi við 2. brtt., og þarf jeg ekki að ræða hana sjerstaklega. Þá kem jeg að brtt. á þskj. 246, frá þeim hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) og hv.þm. Borgf. (PO), um að 29. grein falli niður. 29. gr. heimilar hlutfallskosningu, ef skrifleg krafa kemur um það frá svo mörgum kjósendum, sem þarf til þess að koma að einum manni. Jeg lít svo á, að þetta sje vernd fyrir minni hlutann, sem kann að vera beittur órjetti, og því rjettara að láta greinina standa. Annars snertir þessi brtt. ekki meginkjarna frv., svo að mjer er þetta ekkert kappsmál.

Pjetur Þórðarson Jeg hefi skrifað undir nál. á þskj. 185 með fyrirvara. Um eitt stórt atriði var jeg ekki sammála öðrum nefndarmönnum meiri hl., en að jeg tel mig með þessu nál., er af því, að jeg er ekki að öðru leyti en þessu sammála minni hlutanum. Þetta atriði, sem fyrirvarinn er um, er ákvæði 1. gr. um lágmark aldurs manna til kosningarrjettar og kjörgengis. Um þetta atriði er jeg sammála minni hlutanum. Jeg hefi við ítarlega yfirvegun komist að þeirri niðurstöðu, að 21 árs gamall maður nú sje búinn að ná eins miklum siðferðislegum og andlegum þroska og 25 ára gamall maður fyrir 10–15 árum. Það er vitanlega síaukin menning og fræðsla, sem gerir þetta að verkum, að 21 árs gamlir menn eru eins þroskaðir og sjálfstæðir nú og 25 ára gamlir menn voru fyrir nokkrum árum. Auk þessa kemur þetta aldurstakmark alveg heim við önnur rjettindi, sem menn eru búnir að fá 21 árs. Hæstv. atvrh. (MG) hafði sig mjög í frammi til að andmæla þessu og komst, eins og oft vill verða fyrir þeim, sem hafa rangt fyrir sjer, út í andstæðar öfgar. Um aldurstakmarkið sagði hann, að hví mætti þá ekki alveg eins miða við einhvern lægri aldur en 21 árs. En nú er það vitanlegt, að menn eru ekki alment sjálfráðir athafna sinna eða fullráða fyr en þeir eru 21 árs, enda verður að hafa eitthvert vist takmark, og er því eðlilegast að láta þessi rjettindi fylgjast með öðrum borgaralegum rjettindum. Hinsvegar er jeg viss um, að ungir menn til sveita eru mjög óánægðir með að hafa ekki kosningarrjett fyr en þeir eru 25 ára. Þeir eru farnir að standa fyrir búi og taka þátt í fjelagsmálum og eru sjálfstæðir menn að öllu öðru leyti en þessu. Mjer finst því sjálfsagt og eðlilegt, að nú sje stigið það spor, sem vantar á það, að þessum mönnum sjeu veitt fullkomin borgaraleg rjettindi í þjóðfjelaginu, þegar þeir eru 21 árs. Ef á það er litið, hvað mannsæfin er stutt, er síst of snemt fyrir menn að fara að bera ábyrgð á slíkum almennum fjelagsmálum, þegar þeir hafa náð þessum aldri. Mjer finst ólíklegt, að háttv. deildarmenn geti ekki felt sig við að færa þetta aldurstakmark í frv. niður. Jeg sje ekki, hvað getur verið því til fyrirstöðu að veita mönnum þessi rjettindi um leið og þeir fá önnur borgaraleg rjettindi. Í sambandi við þetta vil jeg minna á, að jeg gat ekki orðið samferða hv. 2. þm. Reykv. (JBald) um breyting á 6. atriði l. greinar frv. sem skilyrði fyrir kosningarrjetti. Mjer finst mjög óeðlilegt að veita mönnum kosningarrjett og kjörgengi jafnhliða því, sem þeir eru að þiggja sveitarstyrk, ekki vegna þess, að það geti ekki oft staðið svo á, að það sje sanngjarnt að veita mönnum kosningarrjett, þó að þeir hafi orðið að þiggja af sveit og standi í skuld fyrir. Jeg gæti vel felt mig við, að sett væru einhver skilyrði fyrir því, til dæmis það, að menn stæðu ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk síðustu 10 árin. Verði menn að þiggja af sveit fyrir elli sakir, er það, að minsta kosti til sveita, fólk, sem ekki gæti hagnýtt sjer þessi rjettindi og hefði enga löngun til þess. Jeg ætla ekki að lengja umr. með því að tala um önnur atriði frv., enda þótt jeg sje ekki að öllu leyti ánægður með það. Jeg vænti þess, að menn geti litið með sanngirni á það atriði 1. gr., að mönnum sje veittur kosningarrjettur, þegar þeir eru 21 árs. Það eru, eins og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hefir þegar gert grein fyrir, svo margar og sjálfstæðar ástæður, sem mæla með því. Jeg fyrir mitt leyti legg svo mikla áherslu á þetta atriði, að jeg efast um, hvort nokkurs sje um vert að samþykkja 1. gr. frv., ef það er felt í burtu.

Frsm. meiri hl. (Jón Kjartansson) Það dettur engum í hug að neita því, að til eru fjölda margir 21 árs gamlir menn, sem færir eru um að kjósa í hreppsnefnd og bæjarstjórn og gegna kjöri þar, en hinu neitar heldur enginn, að sá, ungi maður er þroskaðri, þegar hann er orðinn 25 ára, og finnur til meiri ábyrgðar. Það má lengi um það deila, hvort flestir eða allir 21 árs gamlir menn sjeu færir um þetta, en hitt dylst engum, að öryggið er meira, þegar maðurinn er orðinn 25 ára. Vitanlega er það hart að gengið gagnvart sumum mönnum að setja aldurstakmarkið svona hátt, en vegna hagsmuna þjóðarheildarinnar verður það best að hafa aldurstakmarkið þarna. Það er líka hart, að fulltrúar, sem eiga sæti á Alþingi, hafi ekki rjett til að kjósa í landskjörinu. En svona er það; sömu lög verða að ganga yfir þá og aðra, og lögin eru miðuð við það, hvað þjóðarheildinni er fyrir bestu. Jeg mundi finna ástæðu til að hafa takmarkið lægra við alþingiskosningarnar en sveitarstjórnarkosningarnar, af því að við alþingiskosningarnar er krafist framboðs af hálfu þess manns, sem fer með umboðið, en svo er ekki við sveitarstjórnarkosningarnar. Það er meira öryggi fyrir því, að fær maður fáist, þegar krafist er framboðs. Hv. frsm. minni hl. (JBald) vildi halda því fram, að það væri í gáleysi mælt hjá mjer, að það mundu vera margir, sem þægju sveitarstyrk af leti og ómensku. En svo var ekki. Þegar jeg var fulltrúi hjá lögreglustjóra, voru margir, sem þrjóskuðust við að greiða meðlag með barni sínu, þó að þeir væru ungir og fullvinnandi. En þeir nentu ekki að vinna; þáðu ekki vinnu, þótt boðin væri, o. s. frv. Þessir menn ættu ekki að fá aukin rjettindi. En þar er jeg sammála hv.frsm. minni hl., að það er hart að láta það sama ganga út yfir alla, sem þiggja af sveit, og þetta þarf að athuga í sambandi við fátækralögin, sem nú er verið að endurskoða. Jeg ætla ekki að ræða um fleiri brtt.hv. 2. þm. Reykv. og heldur ekki ætla jeg að fara mörgum orðum um hina riddaralegu ræðu hv. 1. þm. Árn. (MT) í garð kvenfólksins. Jeg hugsa, að hjer í háttv. deild sjeu fleiri en hann, sem vilja koma riddaralega fram gagnvart kvenfólkinu, og við erum enn riddaralegri, sem ekki viljum svifta þær þeim rjettindum, sem þær hafa haft að lögum. Og ekki kalla jeg það riddaralega framkomu að vilja kúga kvenfólkið, eins og háttv.þm. vill gera. Það var óviðeigandi hjá hv. 1. þm. Árn., er hann sagði, að hv.Ed. hefði í ýmsu komið kuldalega fram við þann eina fulltrúa kvenfólksins, sem þar á sæti. Þetta er ómakleg árás á háttv.þm. efri deildar. Og hafi einhver einstakur viljað koma þannig fram, þá hygg jeg, að margir í hv.Ed. hafi haft þrek til að taka í lurginn á honum. En viðvíkjandi brtt. meiri hlutans um að heimila konum að hafa áfram sinn rjett til að skorast undan kosningu, vil jeg minna háttv. deildarmenn á það ástand, sem nú er ríkjandi í sveitum landsins. Fá heimili hafa meiri vinnukraft en hjónin. Það er hart, þegar einyrkja húsbóndinn er kvaddur burtu af heimilinu til þess að vinna í þágu almennings, en enn harðara væri það, ef húsmæðurnar þyrftu þess. Jeg þykist vita, að hv.Ed. hiki ekki við að halda sínu fram nú eins og fyrir nokkrum dögum, þegar útsvarslöggjöfin var til umræðu. Jeg mæli fast með því, að hv. deild samþykki brtt. okkar meiri hl. og láti ekki undan að svo stöddu. Hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) taldi, að brtt. sú, sem hann flytur ásamt hv.þm. Borgf. (PO), væri til þess að koma í veg fyrir pólitískar kosningar í sveit. Það er náttúrlega ekki nema gott, að það sje gert, en jeg hygg, að ekki sje hægt að koma í veg fyrir þetta með því að fyrirmuna hlutfallskosningu, en ef pólitík annars er komin í þessar kosningar, þá er mesta fjarstæða að vilja útiloka minni hl., því það myndi einungis koma illu til leiðar. Skal jeg svo ekki fjölyrða um þetta, en vænti þess, að brtt. meiri hlutans verði samþyktar.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Hæstv. atvrh. mælti í gegn öllum brtt. mínum, og hann hjelt því fram, að enda þótt ungir menn gætu gegnt vandasömum störfum, þá hefðu þeir ekki glöggvað sig á hinum opinberu málum. Jeg hygg nú satt að segja, að menn um tvítugt taki þátt í margskonar fjelagsskap, þar sem þeir kynnast einmitt opinberum málum. Og eins og jeg hefi sagt áður og ekki verður mótmælt, eru einmitt ungir menn mjög áhugasamir um opinber mál og láta sig þau miklu skifta, og meira en margir hinna eldri. Þá sagði hæstv. atvrh., að ákvæðið um, að sveitlægir menn hefðu kosningarrjett ætti fremur heima í fátækralögunum. Jeg fæ ekki sjeð, að nein ástæða sje til þess, að það ákvæði eigi fremur heima þar en í kosningalögum. Og jeg fæ ekki sjeð, hvers vegna á að gera þeim svo rangt til, er þiggja sveitarstyrk af óviðráðanlegum ástæðum, að þeir sjeu sviftir atkvæðisrjetti og látnir gjalda þeirra fáu, sem lenda á sveit af sjálfskaparvítum. Hæstv. atvrh. sagði, að brtt. mín við 5. gr. væri til þess að gera málið flóknara og framkvæmd erfiðari. Eins og jeg henti á áður, er kjörtímabilið hið sama, eða sex ár. Þá var hæstv. ráðherra mjög á móti því að fella niður ákvæðin um það, að kjörstjórnir geti úrskurðað menn frá kosningu. Hjelt hann því fram, að þessu hefði ekki verið beitt, en væri nauðsynlegt. En þótt þessu hafi ef til vill ekki verið beitt hjer á landi, hefir því verið beitt í öðrum löndum, og eru því ummæli hæstv. ráðherra aðeins yfirskinsástæður. Þá mintist hæstv. ráðherra á brtt. við 15. gr. og mælti á móti henni, en það mun vera af ókunnugleika. Jeg vil segja hæstv. ráðh., að hjer í Reykjavík eru 15–16 kjördeildir. Meðmælendur eru 15, en í hverri kjördeild eru 2 frá hverjum, eða 30 alls, og er það helmingi fleira en annars mætti vera, ef aðeins ætti að nota „meðmælendur“. Starf þessara manna er ekki annað en það að skrifa nöfn þeirra. er kjósa. Það er óhjákvæmilegt að fá þessu breytt, því að það er afaróheppilegt, að menn, sem eru meðmælendur á einhverjum lista, sjeu umboðsmenn í kjördeildum. Og það getur ekki verið nein metnaðarsök fyrir hæstv. ráðh. að vilja fella þessa brtt., því hún fer ekki fram á neina höfuðbreytingu á frv. Það, sem hv.frsm. mesta hluta allshn. (JK) talaði um þroska kjósenda, þá skil jeg ekki, að menn bæti miklu við sig frá 21–25 ára aldurs. Og það er heimskulegt ákvæði og rangindi í lögum, að alþingismenn skuli ekki hafa kosningarrjett til landskosninga, vegna þess, að þeir hafa ekki náð þeim aldri. Jeg sje engan mun á landskjöri og kjördæmakosningum að því leyti. Hv. frsm. meiri hl. (JK) mintist á brtt. mína við 1. gr. frv. Hann benti til þess, að þá er hann hefði verið fulltrúi hjá lögreglustjóra Reykjavíkur, þá hefði það þráfaldlega komið fyrir, að menn hefðu þrjóskast við að greiða meðlag með börnum, þótt þeir hefðu getað, og vildi láta svifta þá kosningarrjetti. Jeg hafði og þessa menn í huga, er jeg talaði um menn, er svifta mætti fjárforræði, en vildi ekki, að allur fjöldinn liði þeirra vegna. Jeg skal svo láta útrætt um málið að sinni. En jeg læt þá von í ljós, að ekki nái fram að ganga brtt. á þskj. 246, um að fella niður 29. gr., um hlutfallskosningar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal ekki vera jafnfjölorður eins og hv. 2. þm. Reykv. (JBald), sem altaf lengir umræður fram úr hófi. Það er ekki rjett, að jeg hafi verið á móti brtt.hv.þm. (JBald) við 15. gr., en jeg taldi hana ekki nauðsynlega. Þessi hv.þm. er mótfallinn því, að kjörstjórn úrskarði um kjörgengi, en jeg tel það nauðsynlegt og enga ástæðu til þess að taka um þessar kosningar upp þá reglu, sem fylgt er við alþingiskosningar, enda ættu þá hreppsnefndir, bæjarstjórnir og sýslunefndir að fella fullnaðarúrskurð um kjörgengið, en það tel jeg ekki tryggilega. Háttv. þm. Mýr. (PÞ) mælti fastlega með því að lækka aldurstakmarkið fyrir kosningarrjetti og kjörgengi niður í 21 ár og færði það sem aðalástæðu, að ýmsir menn til sveita mundu vilja fá kosningarrjett á þeim aldri. Vel má það vera, en óska þeir þá líka að vera kjörgengir? Það efast jeg meira um og tel ekki heldur rjett að fela svo ungum mönnum slík störf. Kosningarrjetturinn er nú orðinn svo almennur að tæpast er þörf á honum víðtækari.

Tryggvi Þórhallsson Það vill til, að jeg hefi ekki margt til málanna að leggja, enda mundi erfitt að sannfæra þá mörgu auðu stóla, sem hjer eru í hv. deild. En þó er það eitt atriði, sem jeg vil drepa á. Háttv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) og hv.þm. Borgf. (PO) bera fram brtt. um það, að fella niður 29. gr. frv. Jeg verð að líta svo á, að greinin í stjfrv. sje eins og hún á að vera og nauðsynleg. Það er rjett hugsað, að ef svo margir menn, sem nægja mundu til þess að koma manni að, óska eftir hlutfallskosningu, að hún sje þá viðhöfð. Annars er ekki rjett að hafa hlutfallskosningar. Jeg tek undir það með hæstv. atvrh. (MG), að það þarf engin pólitík að vera í því, þótt menn óski hlutfallskosninga. Það koma upp mörg mál, sem menn skiftast greinilega um, og þá er rjett og farsælla, að minni hlutinn fái einnig hlutdeild í sveitarstjórn. Það mundi draga úr ófriði innan hreppa. Jeg er því alveg á móti því, að brtt. á þskj. 246 sje samþykt.

Jakob Möller Jeg hefi því miður ekki tilbúna brtt., sem jeg ætlaði að koma með í þessu máli, en jeg vona, að hv. deild geti leyft henni að koma undir atkvæði, þótt hún sje skrifleg, því að hún er mjög ljós og auðvelt að átta sig á henni. Hún er um það, að orðin: „enda leggi bæjarsjóður Vestmannaeyja 25 þús. kr. fram árlega til útgerðar skipsins“ falli burt. Það er nú ráðið að kaupa „Þór“ til þess að hafa til strandvarna, og það er sýnt, að þetta skip gerir mikið gagn sem slíkt skip; seinast í gær kom hann með 3 togara.

4

. Já, 4 voru þeir, en það er líklega af því, að einn þeirra slapp úr haldi í nótt, að jeg taldi aðeins þá 3, sem eftir voru. En „Þór“ handsamaði þessa togara alveg slyndrulaust, og það hefir ekkert borið á því, sem menn óttuðust í fyrstu, að hann hefði ekki nauðsynleg skilyrði til þess að annast strandvarnir. Úr því að ríkissjóður tekur nú skipið og gerir það fyrst og fremst út sem strandvarnaskip, má ekki ætlast til, að Vestmannaeyingar fari líka að gera það út, enda þótt tilætlunin sje, að það annist einnig björgunarstarfsemi um vertíðina við Eyjamar og eftirlit veiðarfæra, En þetta getur skipið annast jafnhliða strandvörnunum, því að sem strandvarnaskip getur það verið á sömu slóðum og sem björgunarskip. Þess vegna er það alveg ástæðulaust að gera þá kröfu til Vestmannaeyinga, að þeir leggi fje til útgerðar skipsins. Alþingi ætti miklu fremur að vera Vestmannaeyingum þakklátt fyrir að hafa hrundið áleiðis þessari starfsemi, með öllum þeim mikla kostnaði, sem af henni hefir leitt fyrir þá. Þeir keyptu skipið fyrir mikið verð, á 3. hundrað þús. kr. Þeir fengu að vísu styrk úr ríkissjóði, en lögðu samt fram mikið fje, sem safnað var í Eyjunum, og þeir hafa alveg gert skipið út og varið til þess samt. kr. 444,970,75, sem er gífurlegur kostnaður. Eins og gefur að skilja, hafa Vestmannaeyingar ekki getað lagt þetta fram án þess að stofna til stórskulda. Og 2 árin sjerstaklega varð útgerðarkostnaðurinn mikill, eða 265 þús. kr., árin 1920 og '21, og þá urðu þeir að taka lán til þess að standast hann, og er árleg greiðsla af því ca. 13 þús. kr. Hjer við bætist, að björgunarstarf og veiðarfæraeftirlit Þórs er ekki unnið eingöngu fyrir Vestmannaeyjar, heldur eru þar gerðir út mótorbátar frá öllum landshlutum, og á bátum Vestmannaeyinga sjálfra stunda ekki aðeins Vestmannaeyingar veiðar, heldur menn úr öllum landsfjórðungum. Er því starfsemi Þórs ekki eingöngu í þágu eyjaskeggja, heldur líka annara. Hjer við bætist svo enn það, að það varðar alt landið að bjarga mannslífunum, því að þótt einstök hjeruð bíði mest tjón við það í svipinn, er menn farast, þá lama mannskaðarnir samt alla þjóðina í heild sinni. Enn má líta á það, að verðið, sem ákveðið er fyrir skipið, er hvergi nærri fult verð, því að hvergi væri nú hægt að fá jafngott skip fyrir þetta verð. Og ef Vestmannaeyingar ættu að leggja fram fje til útgerðar þess, fær ríkissjóður skipið í raun og veru fyrir ekki neitt. Og Vestmannaeyingar leggja með því, þar sem þeim er ætlað að leggja fram allháa upphæð árlega. Jeg held, að björgunarstarfsemin komist ekki í viðunanlegt horf fyr en ríkissjóður tekur hana að sjer og þann bagga, sem af henni leiðir. Það þarf að annast þessa starfsemi víðar en í Vestmannaeyjum, og það hefir fyllilega vakað fyrir mönnum að hafa strandvarnaskipin til þeirrar starfsemi, því að slíks skips er einmitt mest þörf þar, sem mest útgerð er rekin, og liggur því í hlutarins eðli, að samrýma má þessa tvennskonar starfsemi. En að útgerðar- „plássin“, t. d. Hornafjörður, geti sjálf annast björgunarstarfsemina, nær vitanlega engri átt. Þau geta ekki komið upp svona skipi og því síður borið útgerð þess, og það því síst eftir þær breytingar, sem gerðar hafa verið nú fyrir skemstu á útsvarslöggjöfinni, þar sem ekki er lengur heimilt að leggja neitt verulega á þá menn, sem þar stunda útgerð, en eiga þar ekki heima. Jeg sje enga ástæðu til þess, að hjer geti verið um hættulegt fordæmi að ræða, því það er alveg óhjákvæmilegt að fara svo að, sem hjer hefir verið gert. Hinsvegar hafa Vestmannaeyingar þegar lagt svo mikið í sölurnar, að þótt einhver líti svo á, sem hjer sje farið fram á einhverja ívilnun þeim til handa, þá eiga þeir það fyllilega skilið, að þessi baggi sje ekki lagður á þá. Legg jeg því þessa till. fram og vænti þess, að hæstv. forseti beri hana undir atkvæði.

Forseti (BSv): Hjer er fram komin skrifleg brtt. frá hv. 3. þm. Reykv. (JakM) um það, að orðin: „enda leggi bæjarsjóður Vestmannaeyja fram 25 þús. kr. árlega til útgerðar skipsins“ falli burt. Þarf afbrigði frá þingsköpum til þess, að þessi till. megi koma undir atkvæði, og verður það borið upp síðar.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg get tekið undir það með hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að ekki verði ætlast til þess, að hjeruðin sjálf taki þátt í kostnaði við strandvarnir. Ríkissjóður á að bera allan þann kostnað, því strandvarnir eru löggæsla á sjónum, en landhelgin er almenningur, sem öll þjóðin verður jafnt að taká þátt í að verja. Þykir mjer líka sýnt, að svo verði háttað um þessi útgjöld yfirleitt, og því er ekki hægt að ætlast til þess af Vestmannaeyingum, að þeir beri að nokkru leyti útgerðarkostnað strandvarnaskips. En hjer er og um að ræða veiðarfæragæslu og björgunarstarfsemi. Það má deila um, hvar niður skuli koma kostnaðurinn af björgunarstarfsemi og í hvaða hlutföllum, en það er ekkert álitamál, að mestar kröfur má gera um framlag frá viðkomandi hjeruðum til veiðarfæragæslunnar. En þetta hvorttveggja ber að meta Vestmannaeyingum til verðs. Jeg álít, að 10 þús. kr. myndu vera nægilegt framlag frá þeim og að þeir þyrftu ekki að kvarta undan því. Er það ekki úr leið að veita þeim góð kjör í þessu efni, þar sem þeir hafa nú um langan tíma tekið á sig ærinn strandvarnakostnað, sem annars staðar hefir verið greiddur af ríkinu. Get jeg vel unt Vestmannaeyingum að njóta þess, hve afladrjúgur Þór hefir verið fyrir ríkissjóðinn, og ber því fram brtt., sem jeg mun afhenda forseta. Er hún á þá leið, að í stað „25 þús. kr.“ í lok till. komi: 10 þús. kr.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg ætla að byrja með að gera það að till. minni, þar sem nú hafa komið fram tvær skriflegar brtt., að þessari þáltill. verði vísað til sjútvn. Þetta er hvort sem er fyrri umr., og mun málið þurfa athugunar við. Jeg er nú ekki alveg viss um, að með brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) sje um svo mikinn greiða eða gagn fyrir Vestmannaeyinga að ræða og í fljótu bragði virðist. Það er ekki svo, að samrýmanleg sje með öllu landhelgisgæslan og gæsla sú á bátum og veiðarfærum, sem Vestmannaeyingar þurfa að fá haldið uppi. Þess er líka skemst að minnast, að meðan Þór brá sjer nú síðast austur með landi til landhelgisvarna, og það með góðum árangri, biðu Vestmannaeyingar mikið tjón á veiðarfærum sínum. Þetta tvent er því ekki eins samrýmanlegt og menn hyggja. Jeg held, að ef Vestmannaeyingar greiða hæfilegt gjald fyrir gæslu veiðarfæranna, eigi þeir fullan rjett á, að það verkefni verði ekki vanrækt. En jeg er hræddur um, að það verkefni mundi brátt fyrnast úr meðvitund manna, ef þeir borguðu ekkert. Eins og nú er, er hægt að koma fram með tilmæli um, að Þór fari við og við austur með söndum, en það er alls ekki hægt að krefjast þess. En þetta mundi auðvitað breytast, ef vikið væri frá þessum grundvelli. Jeg býst við, að það yrði enginn hagnaður fyrir sjávarútveg Vestmannaeyinga, þó að till.hv. 3. þm. Reykv. (JakM) yrði samþ. En þetta ber sjútvn. að athuga. Hvað fjárhagshliðina snertir, álít jeg það holla meginreglu, þar sem ríkissjóður verður að leggja fram fje til þess að gæta hagsmuna manna á tilteknum stöðum, að hæfileg fjárframlög komi á móti, til þess að tryggja það, að kröfur þeirra staða verði teknar til greina. Það er einmitt besta tryggingin fyrir þá, sem kröfur gera, að þeir leggi nokkuð á sig. Og þetta er í mínum augum höfuðástæðan til þess, að farið er fram á, að Vestmannaeyingar leggi nokkuð af mörkum. Jeg vildi aðeins gera þessar athugasemdir, til þess að sjútvn., sem væntanlega fær þetta mál, geti tekið tillit til þeirra, ef hún vill.

Jón Auðunn Jónsson Jeg get tekið undir það með hæstv. fjrh. (JÞ), að það sje enginn gróði fyrir Vestmannaeyinga að undanþiggja þá öllu gjaldi. Ef þeir borga ekki neitt, verður starf þetta aðeins skoðað sem aukastarf, er eigi þarf að rækja, þar sem aðalstarfið sje landhelgisgæsla, og verður það þeim því einskis nýtt. En það er Vestmannaeyingum mikilsvert starf, að gætt sje veiðarfæra þeirra og fiskimiða. En það er ekki hægt að samrýma þetta, landhelgisgæslu við suðausturströndina og eftirlit með veiðarfærum í Vestmannaeyjum, vegna þess, að mest af afla þeim, sem eyjaskeggjar veiða, er utan landhelgi. Landhelgisgæsla Þórs verður því aukastarf, sem ekki má byggja of háar kröfur á. Jeg ætla ekki að koma hjer fram með neinar brtt., en býst við, að till.hæstv. fjrh. (JÞ) um að vísa málinu til sjútvn. verði samþ., enda tel jeg sjálfsagt, að nefndin fái þáltill. til athugunar. Vegna þess, hve margir aðrir en Vestmannaeyingar njóta góðs af gæslu Þórs, get jeg gengið inn á lægri upphæð en farið er fram á í till., jafnvel alt niður í 15 þús. kr. En jeg vil minna á það, að gæslan við Vestmannaeyjar má alls ekki skoðast sem aukastarf.

Jón Baldvinsson Eiginlega er mál þetta komið frá sjútvn. beggja deilda, og ætti þess vegna að vera óþarfi að vísa því til sjútvn. Nd. Jeg vildi aðeins gera nokkrar athugasemdir við till. og kem þá kanske inn á sum af þeim atriðum, er fram hafa komið við umr. Í fyrra á þinginu var skýrt svo frá af hæstv.forsrh., að stjórnin hefði í hyggju að kaupa Þór. Var einnig skýrt frá tilhögun allri, sem var og svipuð því, sem hjer er farið fram á. Samþ. meiri hl. sjútvn. beggja deilda þetta fyrir sitt leyti. En hvernig fór svo. Þó að stjórnin væri í fyrra búin að samþ. kaupin, vill hún nú láta þingið samþ. þau líka eftir á. En þetta var alveg óþarfi, því að stjórnin hafði lagaheimild til þessa. Mjer þykir leitt, að hæstv.forsrh. (JM) er ekki við. En jeg get ekki varist þeirri hugsun, þar sem hæstv.forsrh. var búinn að fá samþykki sjútvn. Alþ. í fyrra, en vill nú enn láta þingið samþ. þetta, að hann vilji láta líta svo út, sem hann hafi ekki skift um skoðun í þessu máli. En það er öllum kunnugt, að hann var lengi vel þeirrar skoðunnar, að ekki væri vert að styrkja þessa starfsemi Þórs. En úr því að hann hefir nú samþ. kaupin og þau eru ákveðin, virðist algerlega óþarft að láta málið ganga aftur til þeirrar nefndar, sem stendur að till. Ætti till. heldur þegar að geta komið til atkv. Jeg get fyrir mitt leyti mjög vel fallist á, að gjaldið verði lægra en nú er í till. Hygg jeg líka, að athugasemdir hæstv. fjrh. (JÞ) mæli mjög með því. Því er haldið fram, að ekki sje samrýmanleg landhelgisgæslan og gæsla veiðarfæranna. En ef Vestmannaeyingar skaðast á því, að Þór skreppi frá við og við til þess að gæta landhelginnar, sje jeg ekki betur en að þeim beri minna að gjalda. Mjer virðist rjett að samþ. niðurfærslutill. hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Aftur á móti nær það engri átt að vera að vísa málinu aftur til sjútvn. Það væri miklu nær, að það færi t. d. til fjhn.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil aðeins taka það fram, að það er ekkert í máli þessu, sem ber það með sjer, að sjútvn. Nd. hafi haft það til meðferðar. En till. ber það aftur á móti með sjer, að hún er borin fram af sjútvn. Ed., og er því ekkert á móti því, að sjútvn. þessarar deildar athugi það. En það eitt, að brtt. eru fram komnar, ætti að vera næg ástæða til þess að vísa málinu til nefndar.

Sigurjón Jónsson Jeg vil leyfa mjer að gefa nokkrar upplýsingar út af ummælum háttv. 2. þm. Reykv. (JBald), þar sem hæstv.forsrh. (JM) er ekki á fundi. Á fundi sjútvn. tók hæstv.forsrh. (JM) einmitt fram ástæðuna fyrir því, hvers vegna hann vildi, að till. þessi kæmi fyrir þingið. Og hún var sú, að kaupunum fylgdu nú þær kvaðir, sem hann vildi, að kæmu hjer fram, annaðhvort til samþ. eða synjunar. Hann lýsti því og yfir, að hann hefði fulla lagaheimild frá í fyrra til þess að gera út um kaupin. En honum fanst rjettara, að þingið fengi að segja álit sitt um kvaðir þær, er nú fylgdu. Jeg sje ekkert á móti því, að sjútvn. fái málið til athugunar, enda þótt sjútvn. beggja deilda í fyrra hafi komið sjer saman um tillögugrundvöll þann, er hjer er borinn fram. En því var nú þá svo háttað, að nokkrum þingmönnum úr Nd. þótti gjaldið of hátt, og sumir vildu jafnvel, að ekkert gjald yrði greitt af Vestmannaeyingum fyrir gæslu Þórs þar, þar á meðal 3. þm. Reykv. (JakM), og var jeg einnig mjög nærri því. Sje jeg því ekkert á móti því, að málið komi til nefndarinnar aftur. Eru líkindi til, að við getum orðið á eitt sáttir um till. í því.

Jakob Möller Jeg skal ekki lengja umr. Jeg sje ekkert á móti því, að málið komi fyrir sjútvn. En þar sem komið hafa fram brtt., gæti verið álitamál, hvort ekki ætti að fresta umr. Jeg vil vekja athygli manna á því, að hjer er ekki að ræða um það, hvort Vestmannaeyingar eigi að borga fyrir unnið verk eða ekki. Því að áreiðanlegt er það, að þeir gætu fengið svo miklar tekjur af Þór, ef alt sektafje rynni til þeirra, að þeir gætu gert hann út að kostnaðarlausu. Í gær t. d. vann Þór inn fyrir ríkissjóðinn um 60–70 þús. kr., þar sem hann tók 4 skip, og var hvert þeirra sektað um 12250 kr. og afli og veiðarfæri gerð upptæk. Og áður hefir hann tekið mörg skip á þessu ári, sem sektuð hafa verið. Hann er því áreiðanlega búinn að vinna fyrir útgerðarkostnaði sínum þetta tímabil og meira. En auk þess hefir hann litið eftir bátum og veiðarfærum Vestmannaeyinga. Það er því með þessu verið að skattleggja eyjaskeggja. Þeir verða að borga fyrir það, að ríkissjóður taki að sjer rekstur skipsins, og honum þannig trygður gróði. Því er haldið fram, að þeir hafi ekkert gagn af því, ef tillagi þessu er slept. En það er alveg órjettmætt. Ákvæði till. eru nægilega skýr. Ríkið kaupir skipið með því skilyrði, að það annist björgunar- og eftirlitsstarf við Vestmannaeyjar 3–4 mánuði árlega. Og þeir eiga fulla heimtingu á, að þessi krafa verði uppfylt, án þess að þeir þurfi að leggja fram meira fje. Jeg vil skjóta því til sjútvn., ef málinu verður vísað til hennar, að athuga, hve mikið fje Þór hefir unnið inn í sektum fyrir landhelgisbrot, og bera það saman við rekstrarkostnað skipsins. Hjer er ekki aðeins um nauðsynjamál fyrir Vestmannaeyinga að ræða, heldur fyrir almenning í heild sinni.