Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sveinn Ólafsson) Ég ætla ekki að hafa langan formála fyrir frv. þessu um sölu prestssetursjarðarinnar Hólma og tel það óþarft, þar sem grg. tekur fram flest þau atriði, sem máli skipta, og málið lá fyrir í svipuðum búningi á síðasta þingi. Nú eru ástæður þó að ýmsu breyttar og sitthvað upplýst, sem þá var ekki vitað, t. d. það, að prestur flytur af jörðinni til Eskifjarðar á vori komanda og hefir leigt Eskifjarðarhreppi jörðina til fullra afnota sína prestskapartíð. Ennfremur liggur nú fyrir álit sérfræðings, búnaðarráðunauts Pálma Einarssonar, um ræktunarskilyrði við og umhverfis Eskifjörð og telur hann knýjandi nauðsyn fyrir Eskifjarðarhrepp að fá jörðina Hólma til ræktunar. Mun þetta álit hans bráðlega verða lagt fram. Í áliti sínu tekur P. E. það ljóslega fram, að hvergi í nánd sé hægt að fá nægilegt ræktanlegt land fyrir hreppinn, nema á Hólmum. Það er að vísu rétt, að langsótt er á landi úr kauptúninu að Hólmum, en sjóleiðis örstutt og flutningar því greiðir og milliferðir. Það er vafalaust rétt, sem P. E. tekur fram í áliti sínu, að hætta af landsnytja og mjólkurskorti vofir yfir þessu fjölmenna kauptúni og að úr henni verður eigi hætt, nema með afhendingu Hólma. Í landi Eskifjarðarhrepps, sem yfirleitt er grýtt og ófrjótt, munu fást um 10–15 kýrfóður, og verður því að sækja í aðrar sveitir meiri hluta fóðurs fyrir þær 35 kýr, sem í hreppnum eru. En eftir fyrnefndu áliti Pálma Einarssonar þurfa íbúar kauptúnsins land fyrir 130–140 kýr, ef þörf þeirra á að fullnægja. Fyrir 23 árum var hinum forna Reyðarfjarðarhreppi skipt í 3 hreppa: Helgustaða-, Eskifjarðar- og Reyðarfjarðarhreppa. En svo afkáraleg voru þau skipti, að allar landsnytjar, sem nokkru námu, lentu í Helgustaða- og Reyðarfjarðarhreppum, en Eskifjarðarhreppur hlaut aðeins 2–3 km. strandlengju, sæbratta, grýtta og ófrjóa, sem vart mundi teljast samboðin meðalbúi í sveit og því síður getur fullnægt þeim mannfjölda, sem þarna dvelur nú. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið nú, eins og ég tók fram í upphafi ræðu minnar. Þykist ég mega fullyrða, að nefnd sú, sem málið fær til meðferðar, eigi þess kost að afla sér betri gagna og upplýsinga en kostur var að útvega á síðasta þingi. Mun líka verða um það séð, að lögð verði fyrir n. þau gögn, sem ég hefi nefnt í grg. frv. og minnzt nú lítillega á í ræðu minni. Vænti ég svo, að frv. fái að ganga til 2. umr. og geri að till. minni, að því verði vísað til sömu n. og í fyrra, en það var hv.allshn.

Hákon Kristófersson Um þetta frv. má segja, að það sé gamall kunningi, eða réttara sagt: afturganga frá síðasta þingi. Vildi þá svo til, að ég varð talsvert mikið við riðinn málið. En af því að enn mun því vísað til n., sem ég á sæti í, þá ætla ég ekki að halda langa ræðu á þessu stigi málsins, enda mun mér seinna gefast tækifæri til að benda á hinar mjög svo auðsæju rakaleysur, er hv.flm. telur fram í hinni stuttu grg., er hann lætur fylgja frv. að þessu sinni sem meðmæli á sölu jarðar þeirrar, sem hér er um að ræða. Eins og í fyrra heldur hv.flm. aðeins fram annari hlið þessa máls, eða þeirri, sem snýr að kaupanda, en gengur algerlega framhjá þeim aðilanum, sem jörðina á að láta af höndum, og því sveitarfélagi, sem jörðin tilheyrir nú. Og sem veigamikla ástæðu fyrir sölunni nú telur hann þá breyt., sem orðið hefir í byggingu jarðarinnar, en hún er hvorki meiri né minni en sú, að prestur hefir hlaupið frá jörðinni, sett sig niður á Eskifirði, en leigt Eskifjarðarhreppi jarðarafnotin og selt honum hús og mannvirki þau, er hann átti á jörðinni. Þetta stendur í grg. frv. og áréttað betur í ræðu hv.flm. En mér er ómögulegt að skilja, hvernig á að telja framkomu prests sem veigamikla ástæðu fyrir sölu jarðarinnar. Hitt finnst mér liggja í augum uppi, að líta þurfi betur eftir svona heiðursmönnum, sem hlaupa frá ábýli sínu, byggja það öðrum í algerðu heimildarleysi, að mínu áliti, og þverbrjóta því þær skyldur, er þeir hafa gengizt undir, þegar þeir tóku jörð hjá hinu opinbera til ábúðar, og eftir þessu að dæma virðast telja sig undanþegna að hlíta þeim lagaákvæðum, er gilda almennt í landinu um ábúð jarða. Og víst er um það, að bændum landsins mundi ekki haldast uppi sama framferði og presturinn á Hólmum hefir látið sér sæma og hv.flm. vill að verði til fyrirmyndar. Hv. flm. segir, að allt sé tekið fram í grg. frv., sem mæli með sölu jarðarinnar. En eins og ég benti á, er þar aðeins talin þörf kauptúnsins til þess að fá land til ræktunar, en algerlega gengið framhjá hinum aðilanum, sveitarfélaginu, sem jörðin er í, sem og öllu öðru, er mælir á móti sölunni. Annars vildi ég mega vekja athygli hv.þdm. á því, að þeir láti ekki hv.flm. binda sig neinum loforðum um að styðja málið þann tíma, sem líða kann þangað til það kemur aftur frá nefnd. En svona greindur og laginn samningamaður eins og hv.flm. er, gæti eflaust með fögrum fyrirmælum, sem enginn er til að mótmæla, fengið sér velviljaða menn til að taka aðra aðstöðu til málsins en þeir ef til vill annars mundu gera. Ekki vil ég þó þar með segja, að hann mundi gera það með frekju, heldur líklegra, að hann beitti sinni venjulegu kurteisi og hófsemi. Mér dettur ekki í hug að rengja það, að sem stendur kunni að vanta mjólk á Eskifirði. En ef litið er á þann kúafjölda, sem hv.flm. telur að þurfi til að mjólka Eskifjarðarbúum, þá mun þar gert ráð fyrir meiri mjólkurneyzlu en títt mun annarsstaðar í kaupstöðum. Hv. flm. telur, að 140 kýr þurfi til þess að fullnægja mjólkurþörf kaupstaðarbúa, en þá reiknar hann 800, en þeir eru ekki nema rúm 600, svo að þarna mun um allmiklu meiri mjólk að ræða á hvert mannsbarn kauptúnsins en venja er til annarsstaðar, eins og ég hefi þegar bent á. Ég efast heldur ekki um, að æskilegt væri, að Eskifjarðarbúar hefðu meira af ræktanlegu landi en þeir nú hafa. En á meðan sannanlegt er, að þeir hafi tugi dagslátta af vel ræktanlegu landi í nálægð við kauptúnið, þá verð ég að halda því fram, að engin ástæða sé til að seilast eftir landi á þann hátt, að taka þetta gamla höfuðból út úr öðru hreppsfélagi. Og enn liggur ekkert fyrir, frekar en á þinginu í fyrra, um það, að leitað hafi verið álits viðkomandi hrepps um sölu jarðarinnar, eða að hún gæti orðið að samkomulagi. Hv. flm. segir, að sömu ástæður liggi fyrir nú eins og í fyrra, sem réttlæti sölu jarðarinnar. En þær ástæður reyndust svo lélegar í fyrra, að á þeim varð ekkert byggt. Og þá mælti sóknarpresturinn á móti sölunni, en nú er hann orðinn henni meðmæltur, og finnst mér þá, að líta verði fremur á þau skoðanaskipti sem eigin hagsmuni þessa heiðursmanns, er gat selt hús sín við góðu verði með því að leigja kauptúninu jarðarafnotin. Verður það því mikið álitamál, hvort rétt sé að byggja mikið á meðmælum, sem þannig eru tilkomin. Ég efast ekki um, að rétt sé hermt hjá hv.flm., að margt hafi kannske komið fram, er mæli með sölunni, svona frá hans bæjardyrum séð. Þetta rengi ég ekki, því að hv.flm. er, eftir því sem ég bezt veit, maður óljúgfróður, en ég vil þá um leið vekja athygli á, að margt hefir einnig komið fram, sem mælir eindregið á móti því, að jörðin verði seld. Ég sé t. d. ekki, að nein ástæða sé fyrir ríkið að farga þessari nytjajörð úr höndum sér, þó að presturinn hafi flúið hana og gera megi ráð fyrir, að hann kjósi fremur að búa í kauptúninu framvegis. Ríkið getur alltaf haft fulla þörf fyrir slíkar jarðir eins og Hólma. Og vil ég þá í því sambandi skjóta fram, hvort ekki mundi geta komið til mála að hafa dýralækni Austfirðinga búsettan á Hólmum. Ég hefi jafnan verið þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt væri, að dýralæknar byggju í sveit, enda hafa þessi embætti verið stofnuð með hag sveitanna fyrir augum. Ég slæ þessu svona fram mönnum til nánari yfirvegunar. Annars finn ég ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið að þessu sinni. Ég er sama sinnis og í fyrra og vildi því láta það koma fram nú þegar. Ég benti á það í fyrra, og hefi einnig vikið að því nú, hvernig í pottinn er búið um þetta mál, ef svo mætti að orði kveða. Og ég hefi spurt, hvernig hreppsfélaginu mundi farnast, ef horfið yrði að þessu ráði, en svör hv.flm. hafa ýmist engin verið eða þá út í hött. Að hið dulda verðmæti jarðarinnar komi því aðeins að notum, að Eskifjarðarkauptún nái eignarhaldi á henni, dettur mér ekki í hug að trúa að svo stöddu. A. m. k. hefir ekkert það verið fram borið enn, er sanni, að svo þurfi endilega að verða. Mér hefir líka verið sagt af kunnugum mönnum, að ekki mjög fjarri kauptúninu liggi aðrar jarðir með góðum ræktunarskilyrðum, og það er enn sem komið er ósannað mál, að kauptúnið geti ekki einmitt þar fengið nægjanlegt land til ræktunar. Ég ætla svo ekki að orðlengja frekar um þetta að sinni, en vænti, að hv.flm. og minn góði vinur taki mér ekki illa upp, þó að ég hafi tekið svona vinsamlega í málið og reifað það á dálítið annan hátt en hann hefir gert.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Mér er hvergi nærri ljóst, hvers vegna hv.þm. Barð. mælti af svo miklum móði gegn frv. þessu. Hann gefur í skyn, að ég hafi dregið eitthvað undan í framsögu, sem koma þyrfti fram máli þessu til skýringar, og lætur í veðri vaka, að með því sé hv.þdm. villt sýn. Þetta er því einkennilegra hjá honum, sem öll aðalgögn málsins eru tekin fram í grg. frv. Mér fannst, að skilja mætti á orðum hv.þm., að hann gerði ráð fyrir, að Hólmar ættu eftir söluna að leggjast undir Eskifjarðarhrepp. En svo er ekki. Jörðin verður eftir sem áður í Reyðarfjarðarhreppi og gjaldstofn þess hrepps. Enginn mundi vefengja rétt Reyðarfjarðarhrepps til álagningar á atvinnu þá, sem stunduð væri á Hólmum, eða búrekstur þann, sem Eskifjarðarhreppur stundaði þar, og líkurnar allar benda til þess, að sá búrekstur yrði styrkari gjaldstofn en sá, sem nú er við Hólma bundinn. Þess verður hér að geta hv.þm. Barð. og öðrum til skýringar, að landkostir Hólma eru aðeins nokkur hluti þess lands, sem Reyðfirðingum liggur opið til ræktunar. Þrjár víðáttumiklar og landkostaríkar jarðir aðrar en Hólmar liggja umhverfis kauptún Reyðarfjarðar, og er því fyrirsjáanlegt, að land er þar nægt til ræktunar um langt árabil, jafnvel þótt fólki fjölgaði þar jafnört og á Eskifirði. Hinsvegar er um ekkert land að ræða í Eskifjarðarhreppi til ræktunar eða sumarbeitar, og því óumflýjanlegt að leita þess þar í grendinni, sem landkostir mestir liggja ónotaðir. Engum heilvita manni mundi til hugar koma að vísa íbúum þessa landlausa kauptúns á land ofan heiðar í 50 rasta fjarlægð, þegar tugir eða jafnvel hundruð hektara af auðræktuðu landi liggja þarna lítt notaðir á næstu grösum við kauptúnið, þótt í öðrum hreppi sé. Hv. þm. Barð. sagði, að mér væri kappsmál að fá borgið þessu máli og þess vegna ætti ekki að gefa því gaum. Jú, mér er það kappsmál að bæta úr átakanlegri þörf þessara manna, sem hér hafa leitað á náðir þingsins og beðið mig ásjár, enda er í þessum málflutningi um þá sanngirniskröfu að ræða, sem ekki verður hrundið með neinum yfirvarpsrökum. Hv. þm. Barð. lézt vilja vísa Eskfirðingum til landnáms og ræktunarlands í hinni fornu landnámsjörð Eskifirði, en um hana er sama að segja og Hólma, að hún liggur í Reyðarfjarðarhreppi; er auk þess í einstaklingseign og tæpast föl, nema við afarverði; enda ræktunarmöguleikar þar mjög takmarkaðir eftir áliti búnaðarráðunauts Pálma Einarssonar, sem næstliðið sumar rannsakaði aðstöðumöguleika alla til að bæta úr landsnytjaskorti kauptúnsins og gefið hefir um það glögga skýrslu. Mér finnst hv.þm. Barð. hafi í máli þessu hlaupið ófyrirsynju fram fyrir skjöldu. Hann er með öllu ókunnugur austur þar og dæmir í þessu máli eins og blindur um lit. Þess vegna tel ég óþarft að vera að karpa við hann um þetta mál, enda treysti ég hv.allshn. að taka til greina gögn þau, sem fyrir liggja, og afgreiða málið hleypidómalaust.

Hákon Kristófersson Ég vildi ekki á neinn hátt hafa móðgað minn góða vin, hv. 1. þm. S.-M. Hann segir, að ég dæmi eins og blindur um lit í þessu máli. Má það kannske til sanns vegar færa að því leyti, að ég hefi ekki sjálfur stigið fæti á þær slóðir, sem um er að ræða. En ég hélt, að ég mætti óáreittur hafa mínar skoðanir og líta á málið frá mínu sjónarmiði. Annars get ég upplýst hann um það, að ég hefi aflað mér ýmsra gagna hjá mönnum, sem eru kunnugir austur þar og líta á málið frá báðum hliðum, en það gerir hv.flm. ekki, eins og ég hefi þegar tekið fram. Hinsvegar man ég ekki betur en að hér væri á ferðinni í fyrra samskonar mál, borið fram af samþm. hv.flm. og sem hv. 1. þm. S.-M. vílaði ekki fyrir sér að drepa. Það mál virðist mér nú endurvakið hér á þskj. 41, sem verið var að útbýta, og mun þá sennilega sjást á sínum tíma, hver aðstaða hv. 1. þm. S.-M. er til þessa máls. Hitt man ég, að undarlegt þótti í fyrra, að hann skyldi leggjast á móti þingbróður sínum, hv. 2. þm. S.-M., í samskonar máli og hann vildi sjálfur koma fram. Annars skaut upp í ræðu hv.flm. einni ástæðunni enn, sem réttlæta ætti þessa jarðarsölu, og hún skildist mér vera sú, að Hólmar yrðu eftir sem áður í Reyðarfjarðarhreppi. En sú ástæða finnst mér nokkuð tvíræð. Hugsazt gæti, að Eskifjarðarhreppur sæi sér hag í því að setja fátæklinga niður á Hólma við einhver smávegis jarðarafnot. En þeir fátæklingar gætu þá orðið sveitlægir í Reyðarfjarðarhreppi, og sjá allir, hvaða hlunnindi það mundu verða fyrir hreppinn þegar stundir líða. Ef Hólmar verða seldir Eskifjarðarkauptúni, þá leiðir af sjálfu sér, að jörðin verður að innlimast í Eskifjarðarhrepp, sem tekur þá á sig allar skyldur og kvaðir við ábúendur þá, sem kunna að verða á jörðinni. En færi svo, sem ég tel líklegt, þá er fullkomlega heimilt að ætla það, að með þeirri innlimun fylgdu þá allar þær jarðir, sem eru á milli Hólma og Eskifjarðar. Og mætti þá með sanni segja, að Reyðarfjarðarhreppur missti allmikinn spón úr aski sínum. Hv. flm. segir, að öll aðalgögn málsins séu tekin fram í grg. frv. Sem svar upp á það vil ég beina því til hv.þdm. að kynna sér grg. Vænti ég þá, að þeir sjái, að hún er gersnauð af rökum og í því skyni einskis virði. Þá benti hv.flm. á þrjár víðáttumiklar landkostajarðir, sem Reyðfirðingum lægju nærri til ræktunar. Það lætur nokkuð undarlega í eyrum að heyra þessa staðhæfingu hv.flm. nú, því að í fyrra undir umr. þessa sama máls, er hér liggur nú fyrir, komst hann þannig að orði um þessar landkostajarðir, sem hann bendir nú til, að það séu smákot. En samræmið! Og þetta eiga hv.þdm. að taka sem góð og gild rök! Þetta læt ég mér nægja að sinni, enda mun tími til síðar að ræða nánar ýms atriði máli þessu viðkomandi.

Lárus Helgason Mér fannst aðalþráðurinn í ræðu hv.þm. Barð. að skora á okkur þdm. að láta ekki hv. 1. þm. S.-M. fleka okkur til stuðnings við þetta mál. Hv. þm. Barð. taldi hv. 1. þm. S.-M. svo laginn að vinna menn til fylgis sér, að búast mætti við, að hann sæi máli þessu borgið án íhlutunar hv.allshn. Ég hefi ekki orðið þess var, að hv. 1. þm. S.-M. væri að biðja þm. að styðja mál sín á milli þingfunda, enda mun það alls ekki venja, hvorki hans né annara hv.þm., að reyna að taka loforð af samþm. um stuðning við þetta mál eða hitt. Enda ætti það að vera sjálfsögð regla, að heilbrigð skynsemi og sannfæring hvers einstaks þm. réði málalokum hér á þingi. Þess vegna vildi ég mótmæla þeim aðdróttunum, sem fólust í ræðu hv.þm. Barð.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Árið 1919 samþ. Alþingi lög um það, að flytja æðsta dómsvald íslenzkra mála frá Danmörku til Íslands, og hefir hinn íslenzki hæstiréttur síðan verið aðaldómstóll í íslenzkum málum. Um þennan heimflutning hafði staðið löng barátta, sem ég ekki skal fara út í hér. Danir höfðu ekki tekið létt í það mál, þegar Íslendingar hreyfðu því fyrst að flytja æðsta dómsvaldið heim, enda var það fyrst eftir að sambandslögin gengu í gildi að Alþingi gerði þetta. Í grg. frv. 1919 er rakin lauslega saga málsins, en aðeins frá þeim tíma, er Íslendingar misstu sjálfsforræði sitt og gengu Noregskonungi á hönd, og fluttist þá æðsta dómsvald í landinu til hins erlenda konungs. Síðan leið þar til á 17. öld, að hæstiréttur Dana fékk að lögum æðsta dómsvald yfir íslenzkum málum, og hélzt það líka þar til árið 1919. En í þessari grg., sem var með frv. 1919, hafði höfundi frv. láðzt að geta þess, að þar var langur tími í sögu Íslands, sem hlaupið var yfir, nefnil. allt þjóðveldistímabilið, þegar Ísland hafði sinn eiginn dómstól, og var fullkomlega stofnað til hans eins og æðsti dómstóll átti að vera, en því hafði alveg verið gleymt, að okkar æðsti dómstóll hét fimmtardómur. Það vita allir, að fornmenn völdu þetta nafn af því, að þeir höfðu áður fjóra dómstóla, einn fyrir hvern landsfjórðung, og þegar þeir bættu við fimmta dómstólnum, nefndu þeir hann fimmtardóm. Nú þykir mér það furðu gegna, og má þó kannske afsaka það, þótt svo yrði í hita baráttunnar, sem þá var, þegar við fengum æðsta dómsvaldið inn í landið, að þá skyldi dómstólnum valið heiti, sem bæði var málfræðilega rangt og auk þess aðeins léleg þýðing á nafni þess dómstóls, sem við gjarnan vildum losna við. Ég segi, að það sé málfræðilega rangt, af því að við höfum ekki nema tvö dómstig, og það er ekki hægt að tala um hæstan af tveimur. Nafn réttarins er rétt hugsað á dönsku, þar sem dómstigin eru þrjú. En ég segi það, að mig furðar á því, að á þeirri miklu frelsisöld, sem hér var 1918 og 1919, að menn skyldu ekki hafa meiri metnað í þessu máli en það, að þeir flyttu aðeins yfir á íslenzka tungu ranga þýðingu á nafni danska dómstólsins, sem þeir áttu við að skipta, sérstaklega þar sem það átti ekki við, og mig furðar, satt að segja, meira á því, að á þeim tíma skyldi engin rödd vera uppi á Alþingi hjá leiðtogum þjóðarinnar um það, að hnýta aftur þræðina milli nútímans og lýðveldistímans forna, m. a. með því að taka aftur upp nafnið á okkar gamla dómstóli, taka upp nafn fimmtardómsins. Ég ætla að leyfa mér um leið og ég vík að þessu atriði, að minnast á frændþjóð okkar, Norðmenn, sem hafa alveg hliðstæða reynslu og við höfum í okkar þjóðfélagi, þeir hafa sína gullöld og hnignunaröld eins og við, og sömuleiðis sína viðreisnaröld. Á hnignunaröld Norðmanna, eins og Íslendinga, setti erlend þjóð og erlend þróun djúp spor að ýmsu leyti í líf hinnar norsku þjóðar, og hafa Norðmenn síðan, á sinni viðreisnaröld, gert margt og mikið til að tengja aftur þræðina við fornöldina. Þeir hafa numið í burt dönsk nöfn, t. d. af höfuðborg sinni. Þeir hafa numið í burt nafn, sem þeim finnst að Danir hafi ranglega sett á Niðarós, og í málbaráttu sinni reyna þeir á hverju ári að fjölga þeim orðum úr norrænu máli, sem þeir taka upp, af því að þeir vilja tengja aftur þræðina, sem binda þá við fornöldina. - Það er enginn vafi á því, að í Noregi eru það þjóðræknu mennirnir, sem gengið hafa lengst í því að tengja saman fortíðina og nútímann. Má vitanlega deila um, hversu langt skuli ganga, en það eru þjóðræknustu mennirnir, sem lengst hafa viljað ganga, og það eru hinsvegar óþjóðræknu mennirnir í Noregi og á Íslandi, sem vilja halda sambandinu við Dani í menningarmálefnum eins og því, sem hér ræðir um. Ég get hugsað mér, að það sé nokkuð svipað ástatt hjá Norðmönnum og okkur, enda verður kannske nokkuð á það reynt, hvort Alþingi, á því merkilega ári, sem yfir stendur, finnst ekki að mörgu leyti heppilegt að sýna það nú á verklegan hátt, að það ætli að muna eftir því, að þjóðin hefir einu sinni verið lýðveldi og verið alfrjáls. Mér detta í hug nokkrar setningar úr ræðu eftir Paasche prófessor, er hann var að lýsa einum þætti í þjóðernismálum Norðmanna. Það var árið 1905, þegar Noregur var að verða sjálfstætt ríki og öllu sambandi hafði verið slitið við Svíþjóð. Þá var það á krýningarhátíðinni, er mikill mannfjöldi hafði safnazt saman á torginu fyrir framan konungshöllina í Osló, að danski prinsinn, sem Norðmenn höfðu valið sér til konungs og hafði tekið sér nafnið Hákon, kom fram á svalirnar. En mannfjöldinn sagði ekki neitt; svo kom litli sonur prinsins, sem hafði verið nefndur Ólafur, fram á svalirnar. Faðir hans tók hann í fang sér og hélt honum upp, og þegar lýðurinn sá Ólaf, tilvonandi konung sinn, þá byrjuðu endalaus fagnaðaróp, og það var af því að fólkið fann, að nútíðin var þá að tengjast við fornöldina, þegar norskar hetjur, Ólafarnir, gerðu garðinn frægan. Það getur vel verið, að einstöku íslenzkir afturhaldsmenn brosi að þessu, þeir menn, sem aðeins vilja skreyta sig með fallegum nöfnum, en ég er ekki viss um, að þjóðin muni meta það til lengdar, sem felst í slíku brosi. Ég segi það, að meðferð málsins á þingi 1919 sýnir glögglega, svo að ekki verður um deilt, að það var hrapað mjög að þeirri vinnu, sem lögð var í frv. um þennan aðaldómstól landsins. Það er játað af þeim ráðherra, sem bar málið fram, Jóni heitnum Magnússyni, að hann hafi fengið Einar prófessor Arnórsson til þess að undirbúa málið, sem fær svo þann undirbúning, að hann fjallar einn um það fyrir þing og fylgir því í nefndum beggja deilda. Um málið urðu tiltölulega litlar umr., það voru aðeins þeir Sigurður Sigurðsson, 1. þm. Árn., og Gísli Sveinsson, þm. V.-Sk., sem hreyfðu lítillega andmælum og vildu fresta því. Sérstaklega benti Gísli Sveinsson á erfiðleikana á því að hafa ávallt mikinn fjölda fræðilega menntaðra manna, bæði til að fylla hæstarétt og lagaskólann, en það var ekki sinnt mótmælum, sem fram komu. Málið var m. a. borið undir landsyfirréttinn, sem þá var lagður niður, og landsyfirréttur gerði till. um málið, aðallega eina, sem þingið sá sér þó ekki fært að taka til greina, því að stj. og höfundur frv. héldu fast við það, að málfærslan skyldi aðallega vera munnleg, en þess óskuðu ekki þáverandi dómarar í landsyfirréttinum, en þingið hélt þó sína leið í því efni. Gæti það vel orðið Alþingi að fordæmi, ef núverandi hæstiréttur skyldi spyrna á móti sjálfsögðum endurbótum, eins og landsyfirrétturinn gerði 1919. Það, sem einkennir frv. það, er samþ. var árið 1919, er það, að það er ekki sjáanlegt, að Íslendingar hafi vitað, að það væri nein réttarþróun til önnur en sú, sem annaðhvort hefði gerzt í landsyfirréttinum eða hjá Dönum. Íslenzki hæstiréttur er dálítið stækkaður landsyfirréttur með því að lána úr hæstarétti Dana nokkur atriði, og þá einkum þau, sem úrelt þykja þar í landi. Þá fengum við inn í hæstarétt okkar form, sem voru orðin meira eða minna úrelt, sem búið var að breyta í öðrum löndum, og sem ekkert var um talað af þm. árið 1919. Á ég þar við hina lokuðu og leyndu atkvgr., sem var flutt til okkar frá Danmörku. Þessi sparsemi, ef ég á að kalla það svo, þegar við vorum að verða sjálfstæðir, að líta þá ekkert annað en til sambandslandsins, er máske hugsun, sem var eðlileg þá, en nú, síðan árið 1915, hefir íslenzka þjóðin teygt úr sér og veit betur en áður, hvað hún vill. Og eitt hefir tekið geysilegum breyt. síðan þá, þ. e. að nú þora Íslendingar að standa í beinu sambandi við allar menningarþjóðir, í stað þess að gamla kynslóðin var mótuð á þann hátt, hvaða nöfn sem hún kann að hafa valið sér í sjálfstæðisbaráttunni, að hún átti mjög bágt með að hugsa sér, að hægt væri að læra nokkuð utan Danmerkur. Þetta lítillæti kom fram í því, hvernig aðaldómstóllinn var gerður úr garði, en af því leiddi aftur, að ekki liðu nema fá ár þangað til komu fram till. frá ýmsum þm. um breyt. á réttinum. Má þar m. a. nefna till. Sigurðar Sigurðssonar um að fresta heimflutningi dómsins, og meðal þeirra manna, sem greiddu atkv. með till., var síra Sigurður Stefánsson í Vigur. Og það líða svo ekki nema fá ár, þar til önnur till. kom fram frá Sigurði í Vigur, um að minnka réttinn, og síðar kom till. í sömu átt, á þinginu 1923, frá einum framsóknarþm. Enn kom sú krafa fram árið eftir, m. a. frá þáverandi forsrh., Jóni heitnum Magnússyni, sem vann þá að því með nokkrum af okkur framsóknarmönnum að breyta réttinum þannig að gera hann fámennari, svo að ekki væru nema þrír dómendur, og að rétturinn kysi sér sjálfur sinn forseta, í stað þess að hann hafði áður verið skipaður. Þessi breyt. gekk í gegn á þinginu 1924, og hefir síðan verið búið að því. En þó er ekki hægt að segja annað en að stöðugt hafi komið fram raddir um nýjar breyt. Málafærslumannafélagið, og máske lögfræðingar yfirleitt, hafa hallazt að því, að dómurinn þyrfti að vera fjölmennari, og þær kröfur orðið háværari eftir því sem árin hafa liðið. En þar hefir jafnan verið tvennu til að svara, fyrst, að rétturinn yrði dýrari með því, og að það væri töluvert erfitt að hafa á hverjum tíma 9 sérstaklega vel menntaða lögfræðinga, sem vildu sinna kennslu við háskólann og vera dómarar í hæstarétti og ritari þar. Þessi átök, sem orðið hafa í þjóðlífinu um form hæstaréttar, hafa svo ennfremur stuðlað að vaxandi tilhneigingu til að líta svo á, að það hafi verið of haldlítil undirstaða, sem byggt hafi verið á árið 1919, og menn hafa litið svo á, að ef ætti að fara að breyta réttinum á annað borð, þá yrði að taka allt til greina, bæði reynslu Íslendinga og annara menningarþjóða. Þetta mál þurfti því að taka til rækilegrar yfirvegunar á grundvelli vaxandi kjarks og þjóðarþroska. Það þurfti að taka forna og nýja innlenda reynslu til greina og samræma hana löggjöf og reynslu hinna helztu menningarþjóða. Að þessu hefir nú verið nokkuð unnið síðustu tvö árin. Það hefir verið gripið inn í umbætur á réttarfarsmálum á vissum sviðum. Hér í Reykjavík hafa lögreglumálin og tollgæzlan verið aðskilin og dómarastarfið aðgreint betur frá lögreglumálunum en áður var. Þessi breyt. hefir nú þegar gefizt prýðisvel. Og Reykjavíkurbær og landið allt hefir tekið fegins hendi móti þessari breyt., sem m. a. sést á því, að nú fyrst hefir þótt fært að fjölga lögregluliðinu um nálega helming, þegar góð stj. var fengin á þau mál. Einnig get ég nefnt annað dæmi, er að ríkissjóði veit: Eftir að nýi lögreglustjórinn var tekinn við, komu inn á fáum dögum 20–25 þús. kr. fyrir gömul óinnheimt verzlunarleyfisgjöld, sem ekki höfðu náðzt inn meðan annríkið við tollmálin lá á sama manni. Þessi breyt. hefir því gefizt ágætlega. En hún var í því fólgin, að laga þessi verkefni eftir beztu innlendri reynslu og erlendum fyrirmyndum. Vegna breytinganna, sem núverandi stj. hefir gengizt fyrir og framkvæmt, hefir Reykjavík fengið stórum endurbætta tollgæzlu, löggæzlu og dómsframkvæmd. Í stað hins magnaðasta sleifarlags, sem gat átt við hjá útpíndri hjálendu, er nú á allar þessar greinar tollgæzlu, löggæzlu og dómstarfs kominn sá myndarsvipur, sem er samboðinn frjálsri þjóð. Og hvers vegna að hika hér á umbótabrautinni? Í fangelsismálunum hefir líka verið gengið inn á nýja braut, sem einnig hefir gefizt vel. - Þegar núv. stj. tók við, þá var ástandið þannig, að dæmdir fangar urðu að bíða svo árum skipti eftir því, að hægt væri að láta þá taka út hegninguna, vegna þrengsla í hinu eina fangelsi landsins, enda féllu framkvæmdir á hegningu víst býsna oft niður. Og þetta eina fangelsi var svo vanrækt, svo sóðalegt og óheilnæmt, að læknir fangelsisins varð hvað eftir annað að skipa svo fyrir, að fangar væru teknir þaðan, eða þeim sleppt, vegna þess að hann taldi, sem rétt var, að þjóðfélagið hefði ekki leyfi til þess að gera þessa veslings menn að heilsulausum aumingjum, eða beint að stytta þeim aldur í fangelsinu. Nú hefir svo verið úr þessu bætt, að ekki er lengur hætta með líf eða limi fanganna. Hálfbyggðum spítala á Eyrarbakka var breytt svo, að þangað mætti láta allmarga fanga. Þetta hefir verið gert eftir þeirri reynslu, sem bezt var hér á landi, þegar vinnufangelsið var starfrækt hér á 18. öld, og eftir beztu nútíðarfyrirmyndum erlendum. Þetta, ásamt endurbót á gamla fangelsinu hér, hefir komið hegningarmálunum úr alveg óviðunandi ástandi, sem aðeins var samboðið hálfmenntaðri þjóð, og í það horf að vera í röð þess bezta, sem þekkist í Norðurálfunni. Blöð andstæðinga Framsóknarflokksins hafa byrjað mikinn hávaða gegn þessu frv. Flestum þeirra hefir gengið til fáfræði, ef ekki annað verra. Sennilega hafa fáir af þeim, sem mest hafa fleiprað móti endurbót á aðaldómstóli landsins, gætt þess, að núverandi stj. er búin að sýna í verki, að hún er jafnfær um að kippa réttarfarsmálunum í lag eins og Íhaldsflokkurinn var ófær til að stýra slíkum málum meðan hann hafði til þess aðstöðu. Þær breyt., sem fyrir liggja í þessu frv., eru byggðar á sömu meginstefnu og þær breyt., sem ég var að minnast á, sem sé að sameina beztu íslenzkar fvrirmyndir þeirri skipun á þessum málum, sem bezt þekkist hjá öndvegisþjóðum heimsins, í stað þess að núverandi lög um æðstu dómaskipun eru eingöngu bundin við næstu reynslu hér og í Danmörku. Kem ég þá að frv. sjálfu, og hefi ég nú þegar gert grein fyrir nafni þess, sem er einmitt byggt á þeirri hugsun, að okkur beri eins og þeirri þjóð, sem er að vinna og treysta sjálfstæði sitt, að hnýta þá strengi við lýðveldistímann, sem brostið hafa á niðurlægingartímum þjóðarinnar. Þetta gerir nafn það, sem frv. þetta velur æðsta dómstól þjóðarinnar, enda þótt fyrirkomulag dómsins verði vegna breyttra staðhátta nokkuð annað en í fornöld, alveg eins og Alþingi 19. og 20. aldarinnar er að ýmsu leyti breytt frá Alþingi þjóðveldistímans, en heldur þó sama nafni og er arftaki hinnar fornu stofnunar. Það Alþingi átti við þá tíma, eins og núverandi Alþingi á við okkar tíma. - Ég tel okkur mega vera stolta af þessu nafni á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Og okkur hefir aldrei dottið í hug að fella það nafn niður, né þann ljóma, sem af því leggur og sem tengir okkur við lýðveldistímann. Ég kem þá að efnisbreytingum frv. frá því, sem nú er. - Hin fyrsta er þá sú, að gera æðsta dómstólinn fjölmennari og þar með sterkari, án þess að það þurfi að valda miklum kostnaði og án þess að binda störf of margra beztu lögfræðinganna við dóminn og háskólann. Sú leið er því valin, að fimmtardóminn skipi þrír fastir dómendur, en að þeir svo geti bætt við sig tveimur af lagaprófessorum háskólans, þegar dæma skal í vandasömum málum. Við þetta vinnst þrennt: 1) aukið réttaröryggi, 2) ódýrt fyrirkomulag, 3) betri nýting þeirra krafta, sem þjóðin á á að skipa. Í þessu frv. er því reynt að sameina hinar gagnstæðu kröfur, sem mest hefir borið á og mest hafa stangazt: öryggiskröfuna og sparnaðarkröfuna. Mörg þeirra mála, sem til hæstaréttar koma, eru ekki margbrotin né umfangsmikil. Svo er t. d. um flest ölvunarmál, bifreiðamál o. fl. Í flestum tilfellum mundu því þrír dómarar nægja. En svo koma alltaf við og við stærri mál fyrir dóminn; þá kemur viðbótin til greina. Þá kem ég að einu atriði frv., sem gert hefir verið nú þegar að umtalsefni í sumum blöðum, og jafnvel verið talið stjórnarskrárbrot. Í 8. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að fimmtardómarar leggi niður embætti sín, þegar þeir eru 60 ára að aldri, að undanteknum þó núverandi dómurum, sem mega samkv. frv. sitja þar til þeir eru 65 ára. Ég skal ekki fara langt út í það atriði að sinni. Má vera, að ástæða verði til að gera það nánar síðar. Ég vil þá fyrst geta þess, að frá mínu sjónarmiði er þetta ekki svo stórt atriði, hvort sett eru 60 eða 65 ár. Erlendis er þetta nokkuð mismunandi um starfsmenn landanna í vandasömum stöðum. En hjá hernaðarþjóðum eru þó sjóliðsforingjar látnir fara frá um eða rétt eftir 60 ára aldur. Til þess vandasama starfs, að fara með herskip nútímans, þykir ekki vogandi að hafa eldri menn en 60 ára. Hernaðarþjóðirnar segja, að ekki megi treysta því, að menn, sem eru eldri en sextugir, geti unnið af fullum krafti. - Sama hugsun liggur á bak við þetta frv. Ég vil taka það fram, að einum þeirra, er vann að þessu frv. og sem er góður lagamaður, þótti þetta takmark of lágt. Annar, ágætur laga- og fræðimaður, hefir talið þetta takmark hæfilegt. En eins og ég tók fram áður, þá er þetta ekki verulegt atriði. Verður sú nefnd, er fær mál þetta til meðferðar, og hv. Alþingi að meta, hvort þetta þykir heppileg og sjálfsögð breyting gagnvart mönnum, sem hér eftir fá í fyrsta sinn skipun í aðaldómstól landsins. Þá er síðasti liður 8. gr., sem máske getur orkað tvímælis. Í núgildandi lögum um hæstarétt er það ófrávíkjanleg regla, að dómendur skuli hafa hlotið 1. einkunn við lögfræðipróf. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að frá þessu megi víkja, ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi og dómurinn mælir með. Er hér gert ráð fyrir því, að um aðra verðleika sé að ræða en hátt próf. Þetta getur því verið heppilegt ákvæði. T. d. má geta þess, að sumir menn, sem komizt hafa í háar stöður í okkar þjóðfélagi, hefðu vegna ákvæðanna um 1. einkunn ekki verið gjaldgengir í dóminn. Svo var um Hannes Hafstein, Svein Björnsson og Sigurð Eggerz, svo dæmi séu nefnd. Nútímaviðhorf til einkunnargjafa er líka orðið nokkuð annað en áður var. Það er minna gert úr prófunum og dúxagáfunum en áður var. Þeir menn, sem bezt reynast í lífinu, eru einatt þeir, sem hafa skapandi gáfu, en ekki þeir, sem hafa aðallega móttökuhæfileika. Það er vitaskuld, að við 1. umr. mun ég eigi ræða um annað en meginstefnu frv. Kem ég þá næst að launakjörum dómaranna samkv. frv. Er gert ráð fyrir því, að hinir föstu dómarar hafi að launum 12 þús. kr. auk dýrtíðaruppbótar. Ég trúi varla öðru en Alþingi finnist hér stillt í hóf, ef annars á að breyta dómnum í nútímahorf. Ég held, að óviturlegt sé að borga hæstaréttardómurum jafnlítið og nú er gert. Ég hefi í öðru máli í Nd. nú nýlega vikið að því, að ómögulegt er að fá vel hæfan verzlunarmann fyrir svo lítið. Ef til þess er ætlazt, að góðir menn fáist í þessar stöður, þá verður að launa þeim sómasamlega, en þó svo, að í hóf sé stillt. Og hér er mjög í hóf stillt, ef miðað er t. d. við launakjör flestra bankastjóra, sem eru talsvert hærri. Í aths. við frv. þetta er líka tekið fram eitt atriði, sem á skylt við launakjörin. Það gæti jafnvel hugsazt, að rétt hefði verið að ákvæði stæði um það í frv. sjálfu, þótt því hafi verið sleppt að sinni. Það er um utanferðir dómara. Ég held fyrir mitt leyti, að það væri alveg nauðsynlegt, að dómararnir gætu farið utan, helzt 3. hvert ár hver, til þess að kynnast straumum helztu menningarþjóðanna og mynda kynningarsambönd við þá dómara erlendis, er fremstir þykja á hverjum tíma. Þetta tel ég nauðsynlegt. Það er erfitt að sitja í vandasömu embætti hér á landi án þess að standa í lífrænu sambandi við menningarþjóðir þær, sem næst búa og eru Íslendingum skyldastar. Ég býst við því, að ástæðan til þess, hve lítið hefir verið gert að utanferðum íslenzkra embættismanna í vandasömum stöðum, sé sú; að launin hafa verið of lág og lítið um sérstaka styrki í því skyni. Þó má og vera, að deyfð hafi nokkru um það valdið. Þetta tel ég vera eitt af þeim atriðum, sem sýna það, að frv. þetta er byggt á öðrum grundvelli en lögin voru frá 1919. Þau lög voru gerð líkast því, sem allar rætur þjóðlífs okkar lægju í Danmörku. Í kaflanum um málflutningsmennina hygg ég, að það atriði sé til bóta, að þeim er gert að skyldu að mynda með sér félagsskap, þar sem gætt sé hins stranga „mórals“, sem menningarþjóðir heimta, að einkenni þá stétt. Þessi nýmæli eru þó ekki sett inn af neinu vantrausti á málflm. hér, heldur af því, að þetta hefir reynzt vel hjá öðrum þjóðum. Þar hefir þetta aukið ábyrgðartilfinningu stéttarinnar gagnvart einstaklingnum. Ég hygg, að einnig hér hafi fundizt. einstaklingar, sem borið hafa þetta virðulega nafn, en sem þó hafa eigi verið nógu gætnir um fjárreiður sínar eða annað. Þessir liðir eru þrautreyndir í öðrum menningarlöndum, og enginn vafi er á, að þeir munu líka verða til verulegs gagns hér á landi. Ég kem þá að síðustu ákvæðum frv., er ég vildi minnast á að þessu sinni. Er þar að mínu áliti og margra annara um að ræða merkasta nýmæli frv. Það er ákvæðið um það, að dómsatkvæði og rökstuðningur þeirra skuli vera opinber. Eins og unnið var að lögunum 1919, var eðlilegt, að atkvgr. væri höfð leynileg. Svo var það í Danmörku, og Jón Magnússon og hans menn sóttu yfirleitt ekki fyrirmyndir sínar út fyrir það land. En nú er þetta orðið úrelt og reynslan sýnir einmitt, að eins og hagar til hér á Íslandi, að dómstóll hlýtur jafnan að vera fámennur, er þetta mjög óheppilegt ákvæði. Þegar Norðmenn fyrir nokkrum árum breyttu þessu hjá sér, þá var af þingsins hálfu beðið umsagnar hæstaréttar um þetta atriði. Dómararnir voru þá á því að hafa leynilega atkvgr. En norska þingið fór ekki eftir því, og nú er svo komið í Noregi, að enginn hæstaréttardómari mundi aftur vilja taka upp leynilega atkvgr. Svo góða raun telja þeir, að opinber atkvgr. hafi gefið. En hver munur er nú á þessu tvennu? Hann er sá, að við leynilega atkvgr. er að vísu hægt að fá bókað ágreiningsatkv., en slíkt verður þó í raun og veru nokkurskonar uppreisn gagnvart meiri hl. dómendanna, og er því sjaldan gert. Það getur því farið svo, að minni hl. dómsins, sem hefir sínar vissu tilfinningar gagnvart réttlæti úrskurðar, verði að bera fulla ábyrgð með hinum dómendunum, þótt hann komi þar hvergi nálægt. Þetta er ekki gott og gæti orðið til þess, að rétturinn losnaði frá þróuninni í landinu. Það er hægt að gera ráð fyrir þeim möguleika, að réttarmeðvitund almennings færi eftir öðrum hugsunarbrautum en dómararnir falla inn i, ef þeir þyrftu aðeins að fella dóma sína í ábyrgðarleysi hópsins. Væri slíkt hið mesta mein, ef fyrir kæmi. Alveg eins og Alþingi er opið og Alþingistíðindin prentuð, svo að hver kjósandi getur fylgzt með því, sem þar gerist, og alþm. þannig verður ábyrgur orða sinna og atkv. og verður að standa kjósendum sínum og þjóðinni allri reikningsskap - eins eiga dómstólarnir að vera opnir og dómararnir að skýra í heyranda hljóði frá dómsatkv. sínu. Þar á enginn feluleikur að koma til greina. Hin opinbera atkvgr. dómara er réttarumbót, sem hinn síðaði heimur er nú sem óðast að taka upp. Og því skyldum við ekki einnig, Íslendingar, fremur kjósa að taka upp betri aðferðina en að halda þeirri lakari? Minnumst okkar einkennilegu dóma að fornu, þegar hver dómandi frammi fyrir öllum almenningi skýrði frá dómi sínum hátt og snjallt, svo að engum duldist, hvort hann misbeitti valdi sínu eða ekki. Það er ríkari þörf á því hér á Íslandi en í mörgum öðrum löndum, að dómarar lýsi opinberlega yfir dómsatkv. sínu. Ekki af því, að okkar íslenzku dómarar séu viðsjárverðari og meiri gallagripir en dómarar í öðrum löndum; fyrir því er ekki ráð gerandi. Við eigum í ýmsum greinum andlegs starfs, og þá væntanlega líka í lögfræði, því láni að fagna, þó að smáir séum, að eiga menn, sem standa jafnfætis að gáfum og þekkingu þeim mönnum, sem framarlega standa í stærri löndunum. En lífið er öðruvísi hjá stórþjóð en smáþjóð, þar sem hver þekkir annan og varla er hægt að snúa sér við án þess að öll þjóðin viti það. Áhrifamöguleikar kunningsskaparins eru meiri og þungbærari í litlu landi en stóru. Það er erfiðara að vera stjórnmálamaður á Íslandi en í Englandi. Í litla landinu er barizt í návígi. Í stóra landinu í fjarvígi. Alþingi kom fyrr saman að þessu sinni en venjulegt hefir verið, og því vannst ekki tími til að undirbúa þetta frv. að öllu leyti eins og skyldi. Þess voru engin tök, tímans vegna, að draga til fulls saman yfirlit yfir erlenda reynslu í þessum efnum og láta það fylgja frv. Eins vantar enn umsögn hæstaréttar um frv. Frv. var sent réttinum til umsagnar, strax og búið var að prenta það, en svarið er ekki komið ennþá. En jafnskjótt og það kemur, verður það fengið í hendur þeirri n., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar. Það er jafneðlilegt og sjálfsagt að leita nú álits hæstaréttar á þessu frv. og leitað var til landsyfirréttarins um álit hans 1919, og í Noregi til norska hæstaréttarins viðvíkjandi því, hvort atkvgr. dómaranna þar skyldi vera opinber eða ekki. Það er sjálfsagður og eðlilegur hlutur í svo vandasömu máli sem þessu, að reynt sé að styðjast jöfnum höndum við erlenda sem innlenda réttarreynslu, enda er þetta frv. sniðið eftir henni, á sinn hátt eins og byggt var á þróun landsyfirréttarins 1919. Ég vildi láta hv. deild vita, að von væri á umsögn hæstaréttar um frv., og ég tel víst, að hún gefi leiðbeiningar um ýmsar bætur á frv., þó að ef til vill kunni þingið og réttinn að greina á um einstök atriði nú eins og 1919, eða hæstarétt Norðmanna og stórþingið, og er þá auðvitað eðlilegt, að löggjafarsamkoman ráði þar, sem svo stendur á, enda bæði innlend og erlend reynsla um það, eins og áður er fram tekið, að þá fer betur. Má í því efni benda á skoðanamun hér um skriflega og munnlega málfærslu og í Noregi um leynilega eða opinbera atkvæðagreiðslu. Það heyrist oft, að á þessu sögumerka þingi, sem við nú erum að heyja, þurfi að samþ. eitthvert mikið og merkilegt mál. Getur og verið, að hver og einn þm. eigi mál, sem honum finnist nógu mikið til að vera aðalmál þessa þings. Ég segi ekki, að þetta frv. fjalli um mesta málið, sem fyrir þessu þingi liggur, og ég þykist ekki kasta steinum að öðrum frv., þó að ég segi það, að þetta frv., sem miðar að því að bæta réttarfarið í landinu eftir því, sem bezt er í innlendri sem erlendri reynslu, muni verða með merkilegustu málum þessa þings, ef því verður alúð og sómi sýndur. Og mér finnst það vel viðeigandi, að við myndum eftir því nú 1930, að eins og við áttum Alþingi að fornu, sem var endurreist, áttum við þá einnig yfirdómstól í landinu, sem hét fimmtardómur, - og ég er sannfærður um það, að okkur verður það styrkur að halda líka í þessu efni tengslunum við forntíðina. Að síðustu leyfi ég mér að leggja til, að þessu frv. verði, samkv. gamalli venju, vísað til hv.allshn., að umr. lokinni.

Jón Þorláksson Þetta frv. er að ýmsu leyti svo úr garði gert, að hjá því verður varla komizt, að því fylgi ummæli frá öðrum en höfundi þess og flm. við þessa umr. Skal ég þó taka það fram strax, að aths. mínar verða færri en frv. á skilið. Ber tvennt til þess. Fyrst það, að ég er enginn lagamaður, og er því vanbúinn til þess, að svo komnu, að gagnrýna þau hin einstöku ákvæði frv., sem eru lögfræðilegs efnis. Hitt er það, að ýmsar þær aths., sem ég vildi gera við frv., eiga samkv. þingsköpum ekki heima við þessa fyrstu umr. málsins. Ég skal fyrst víkja að því, að það er rétt hugsun, sem liggur til grundvallar fyrir hæstaréttarheitinu á okkar æðsta íslenzka dómstóli. Því er haldið fram í aths. við þetta frv., og kom einnig fram í ræðu hæstv.dómsmrh., að nafnið hæstiréttur væri ekki viðeigandi heiti á æðsta dómstólnum í landinu, af því að dómstigin væru. ekki nema tvö. Frv. sjálft sýnir, að þetta er ekki á fullum rökum byggt. Þó að frv. velji hæstarétti nýtt heiti, hefir höfundur þess þó ekki komizt hjá því að velja dómnum heiti á erlendu máli, heiti, sem þýðir hæstiréttur og ekkert annað. Það er jafnrétt hugsun í því að kalla okkar æðsta dómstól hæstarétt, þó að dómstigin séu aðeins tvö. Ég veit ekki betur en að það séu margir dómstólar í landinu. Fyrst er það nú dómstóllinn, sem lögmaðurinn hér í Reykjavík skipar. Svo allir dómstólarnir, sem sýslumennirnir úti um land skipa. Þá er það fógetarétturinn, gestarétturinn o. s. frv. En einn dómstóli er yfir þessum dómstólum öllum - hæstiréttur. Segjum, að af þeim hv.þm., sem sæti eiga í þessari deild, væru þrettán jafnháir, en sá fjórtándi bæri höfuð og herðar yfir hina alla. Hann væri þá þeirra hæstur, jafnt þó að hinir væru jafnháir, en ekki misháir. Eins er það með hæstarétt. Hann er hæsti rétturinn í landinu, hvort svo sem aðrir réttir í landinu eru jafnháir eða ekki. Annars skiptir þetta engu máli í sjálfu sér. Ég vildi aðeins benda á það, að það er rétt hugsun í hæstaréttarnafninu og því ekkert því til fyrirstöðu að halda því. Og það er auðséð, að hæstv.dómsmrh. þykir nafnið viðeigandi, úr því hann þýðir á erlent mál sitt nýja heiti á réttinum með þeirri hugsun, að rétturinn sé hæsti rétturinn í landinu. Röksemdaleit hæstv.dómsmrh. til Noregs fannst mér óviðeigandi, eins og ég hefi áður fengið tækifæri til að taka fram hér á Alþingi. Og það var hreint og beint broslegt, þegar hann fór að lýsa ópum og húrrahrópum mannsafnaðar á torgi einu í Noregi, þegar krakkakríli kom þar fram á veggsvalir eins hússins. Afturhvarfsstefnan í Noregi á við þau rök að styðjast, að þjóðin varð fyrir því óláni, að hin innlenda menning slitnaði í sundur og týndist í þrjú hundruð ár, og það var ekki nema eðlilegt, að Norðmenn færu að reyna, þegar þeir vöknuðu eftir þetta tímabil, að reisa við hjá sér og vekja aftur til lífs eitthvað af því, sem hafði verið þeirra þjóðleg eign áður, en þeir höfðu glatað vegna þeirra erlendu áhrifa, sem þeir áttu við að búa. Þó að aðstaða okkar Íslendinga hafi á undangengnum öldum verið um margt lík aðstöðu Norðmanna, glötuðum við í engu okkar fornu menningu. Það er því misráðið af okkur að fara að herma þessa afturhvarfsstefnu eftir Norðmönnum. Afturhvarfsstefnan á erindi til þeirra þjóða einna, sem glatað hafa sínum þjóðlega arfi. Þó að ég hafi þetta á móti röksemdum hæstv.dómsmrh. fyrir því að skíra hæstarétt fimmtardóm, ber þó engan veginn að skilja þessi ummæli mín svo, að ég sé á móti því heiti. Mér stendur á sama. Við Íslendingar erum í fullum tengslum við fortíð okkar á þessu sviði, hvort heldur sem við nefnum æðsta dómstólinn í landinu fimmtardóm eða ekki. Þá vil ég víkja að þeim ummælum í innganginum að grg. þessa frv., „að það sé alveg óhætt að fullyrða, að hæstiréttur hafi ekki undanfarin ár notið þess trausts, sem æskilegt væri“. Ég tilfæri þessi ummæli orðrétt, og gæti tilfært fleiri, því að það er margt fleira, sem hnígur í sömu átti í hinni margorðu grg. þessa frv. Þessum ummælum vil ég algerlega mótmæla fyrir hönd alls þorra manna í öllum stjórnmálaflokkum. Hæstiréttur nýtur, sem betur fer, óskoraðs trausts allrar þjóðarinnar, eins og hann er skipaður og eins og dómarar hans hafa rækt starf sitt. Þó eru til undantekningar frá þessu, og eins og oft hefir komið fram, er hæstv.dómsmrh. sjálfur ein af þeim fáu. Hann hefir, eins og svo margir aðrir, orðið undir, sem kallað er, við dómsúrslit, en hefir ekki haft skapstillingu til að bera ósigur sinn eins og aðrir borgarar telja sér skylt að gera, ef hæstaréttardómur gengur þeim á móti, heldur hefir hann síðan, bæði hér á þingi og í Tímanum, verið með róg og níð um hæstarétt. Ég man aðeins eitt annað dæmi um þetta sama. Ég man það, að einn héraðsdómari fékk ávítur hjá hæstarétti fyrir meðferð sína á gæzlufanga, og hann undi þeim svo illa, að í fyrsta sársaukanum út af þessu skrifaði hann óvirðandi um réttinn í opinberu blaði. Þegar þessi tvö dæmi eru tekin frá, og þau bera frekar vitni um skapbresti þessara tveggja manna en að réttinum hafi mistekizt, veit ég ekki betur en að hæstiréttur njóti óskoraðs trausts, sem betur fer. Þá vil ég víkja örfáum orðum að efnisákvæðum frv. Um þau má það segja, að þau hníga öll í þá átt að rýra réttaröryggið í landinu og gera æðsta dómstólinn háðan umboðsvaldinu, og þá fyrst og fremst dómsmálaráðherranum. Ég vil færa þessum orðum mínum nokkurn stað og nefni þá fyrst ákvæði frv. um tilnefningu dómaranna í þennan nýja fimmtardóm. Það álíta margir æskilegt að láta fleiri en 3 dómara skipa æðsta dómstólinn í landinu, og get ég sett mig inn í hugsun þeirra manna. Til þess að ná því takmarki, að t. d. dómarar skipi réttinn, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., eru tvær leiðir. Önnur sú, að fjölga fastadómurunum, hin sú, að hafa aukadómara, sem samkv. embættisskyldu sinni taki sæti í réttinum, þegar málin þykja þess verð, að fleiri en þrír dæmi. Það, sem mér finnst athugavert við ákvæði þessa frv. um kvaðningu aukadómara, er það, að fastadómararnir eiga að kveðja þá til dómsetu. Ég er ekki á móti þessu ákvæði vegna þess, að ég vantreysti fastadómurunum til að nota kvaðningarvald sitt, en það er auðséð, að með því að leggja þeim þetta vald í hendur er skapaður möguleiki til tortryggni gegn réttinum, af því að búast má við, að menn verði óánægðir með, að aukadómarar séu tilkvaddir í eitt skipti, en ekki annað. Ef betra þykir að fara þessa leið en að fjölga fastadómurunum, ætti því að hlífa réttinum við slíkum möguleika fyrir álösun og ákveða, í hvaða flokkum mála aukadómarar skuli taka sæti. Þá er í frv. farið fram á að afnema þá tryggingu, sem hæstiréttur getur nú sjálfur komið fram, um að ekki séu skipaðir aðrir í dómarasæti í réttinum en hæfir reynast. Hver nýr dómari verður að ganga undir nokkurskonar próf, greiða fyrstur dómsatkv. í nokkrum málum, og ef hinum dómurunum þykir hann ekki hafa sýnt næga hæfileika og þekkingu, geta þeir meinað honum setu í réttinum. Umboðsvaldið er ekki einrátt um það að skipa dómara í hæstarétt, heldur hafa þeir dómarar, sem eftir sitja á hverjum tíma, nokkurt vald í því efni, enda virðist það sjálfsagt, því að það er engin sönnun, út af fyrir sig, um það, að maður sé hæfur til að vera dómari í hæstarétti, þó að hann hafi lokið fullnaðarprófi í lögum og fullnægi öðrum ytri skilyrðum. Burtfellingin á þessu ákvæði er því spor í þá átt að rýra álit réttarins, en fær hinsvegar hæstv.dómsmrh. kærkomið vald í hendur. Þá skal ég aðeins drepa á ákvæði frv. um dómsuppkvaðningu. Þetta er óheppilega orðað í frv., sem virðist gera ráð fyrir, að dómararnir megi ekki undir neinum kringumstæðum undirbúa dómsatkv. sitt eftir að málaflutningnum er lokið. Þetta mega þeir nú, og þennan rétt er sjálfsagt, að þeir hafi, til þess að tryggja það, að dómsatkv. fari þeim sem bezt úr hendi. Samkv. ákvæðunum um hina opnu atkvgr. - þó að það sé reyndar óljóst eftir frv. - virðist sem dómurum sé líka gert það að skyldu að skýra frá dómsatkv. sínu frammi fyrir þeim áheyrendum, sem réttarsalinn skipa í það og það sinn. Þetta er ekki svo í Noregi, enda skal ég ekki staðhæfa, að það sé í frv. - það er óljóst orðað -, enda þótt til þess sé bent í aths. Ég skal ekki fara meira út í þessi atriði, enda þótt ég geri ráð fyrir, að menn með sérþekkingu hafi fleira við þau að athuga. Þá vík ég að því, er ég tel mesta missmíði á frv., sem er bein tilraun til að nema burt það réttaröryggi, að hæstiréttur sé framvegis óháður umboðsvaldinu. Ákvæði til tryggingar þessu eru í 57. gr.stjskr., en í frv. er gengið á svig við þau öll og sum brotin. Í 57. gr. segir svo: „Þeim dómendum, sem ekki hafa að auki umboðsstörf á hendi, verður ekki vikið úr embætti nema með dómi“. Dómurum verður því alls ekki vikið úr embætti með lagasetningu. Tilætlunin er sú, að tryggja það, að dómurum verði ekki vikið úr embætti nema embættin séu lögð niður. Þetta ákvæði er til þess að tryggja það, að umboðsvaldið geti ekki vikið dómurum frá eftir eigin geðþótta. Þá stendur í 57. gr.: „og ekki verða þeir heldur fluttir í annað embætti á móti vilja þeirra, nema þegar svo stendur á, að verið er að koma nýrri skipun á dómstólana“. - Nú orkar tvímælis, hvort hér sé á ferðum nýskipun á dómstólunum, svo að þetta ákvæði eigi við. En þó að svo væri, sýnir stjskr.gr. ekki annað en það, að núverandi hæstaréttardómarar eru skyldir til að taka sæti í fimmtardómi. Loks er heimilt samkv. stjskr. að láta dómara fara frá, þegar hann er orðinn 65 ára, enda haldi hann óskertum launum. Þetta er trygging fyrir því, að dómarar þurfi ekki að óttast, að óvinsældir hjá valdhöfunum rýri efnalega afkomu þeirra. Þessi ákvæði um vernd dómstólanna gegn yfirgangi umboðs- og löggjafarvaldsins er í fullu samræmi við 2. gr.stjskr. og þá þrískiptingu valdsins, sem þar er ákveðin, að framkvæmdarvaldið sé hjá konungi, löggjafarvaldið hjá Alþingi, en dómsvaldið hjá sérstökum dómendum. Þessi skipting valdsins milli þriggja jafnhárra aðilja er skilyrði fyrir því að vera réttarríki. Svo verður ekki litið á það ríki, þar sem dómstólarnir eru háðir umboðsvaldinu. Hér er því um skýlaust stjskr.brot að ræða. Þá er svo ákveðið í frv., að dómararnir megi ekki sitja í embætti sínu eftir að þeir eru orðnir 60 ára. Þetta fer auðvitað í bága við 57. gr.stjskr., en þó er annað verra. Frv. segir ekkert um það, hvað á að taka við þessum mönnum, þegar þeir fara úr embætti. Allir vita, að vorri almennu eftirlaunalöggjöf er svo háttað, að þeir, sem ekki hafa hærri laun en dómurunum eru ætluð, verða í tæka tíð að hafa í huga að sjá fyrir sér, er þeir láta af embætti. Allir vita, að varla er þess að vænta, að sextugur maður gerist sjálfstæður atvinnurekandi, og þá liggur auðvitað beinast við fyrir lögfræðing að leita sér atvinnu á vegum hins opinbera. Þessir menn gætu oft og tíðum verið með óbiluðum starfskröftum og fjölskyldu í ómegð. Það er því hætt við, að áhyggjur þessara manna fyrir framtíðinni kynnu að hafa áhrif á dóma þeirra, jafnvel ósjálfrátt. Þetta ákvæði er því með öllu ófært, nema svo sé ákveðið sem í 57. gr.stjskr., að dómararnir haldi fullum launum. Með því móti verður réttaröryggið óskert að þessu leyti, en kostnaðarsamt getur þetta orðið, og stjskr.breyt. þarf til þessa. Þá kem ég að 3. lið 8. gr. Þar segir, að forseti fimmtardóms og aðaldómarar megi ekki vera yngri en 30 ára og ekki eldri en 60 ára. „Undanþegnir þessu skilyrði eru þó þeir, er skipa hæstarétt þegar fimmtardómur tekur til starfa“. En svo segir, að enginn fastur dómari megi vera eldri en 65 ára. Stjskrgr. gefur umboðsvaldinu rétt til að veita dómara lausn með fullum launum, t. d. vegna heilsubilunar, þegar hann er orðinn 65 ára. En það er allt annað en að dómarar séu skyldir að láta af embætti á þeim aldri. Hæstv. dómsmrh. verður því að breyta stjskr. til þess að þetta komist í framkvæmd. Þá er 2. gr. frv., þar sem ákveðið er, að hæstiréttur skuli lagður niður og veitingarvaldið lagt óskorað í hendur umboðsvaldsins. Það getur verið, að það sé ekki til ætlazt í frv., að valið á hinum þrem fyrstu dómurum í fimmtardómi sé frjálst, en ég álít, að til þess að stjskr. sé fullnægt eigi að taka það skýrt fram, að dómendur hæstaréttar eigi að flytjast yfir í fimmtardóm. Hæstv. dómsmrh. sagði, að þetta væri hið merkasta mál, er kæmi frá þessu þingi.

Sem lægi fyrir

. Hæstv. ráðh. sagði nú hitt, en hann má leiðrétta orð sín. Ég skal kannast við þetta. Ég kalla það einsdæma atburð, ef þúsund ára afmæli Alþingis verður haldið hátíðlegt með því, að dómsmrh. fær konungsvaldið til að bera fram frv., sem fer í bága við þann grundvöll, sem þjóðskipulag vort er reist á, þann, að æðsta dómsvaldið sé óháð umboðsvaldinu. Mér þykir sorglegt, að önnur eins ósköp geti komið fyrir á sjálfri afmælishátíðinni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 3. landsk. hefir nú haldið allítarlega ræðu og mun ég og svara á sama hátt. Hann segir, að rétt sé að segja, ef tveir menn eru bornir saman, að sá hærri þeirra sé hæstur. Ég ætla ekki að eyða orðum að þessari málfræðisvitleysu, sem hvert skólabarn getur rekið ofan í hann. En þetta var ekki óviðeigandi inngangur að ræðu hans. Þá var hv.þm. að tala um að fleiri réttir væru til en undirréttur og hæstiréttur, t. d. gestaréttur. Því minntist ekki hv.þm. á stauparétt, sem aðstoðarmaður fyrrv. bæjarfógeta í Reykjavík hélt í tíð íhaldsins. Því fremur hefði hv.þm. átt að minnast þess, þar sem umræddur dómari stýrði þá aðalblaði flokks þessa hv.þm. og stýrir nú flokknum til hagsmuna blaðinu „Stormi“. Hv. þm. leggst ákaft á móti því, að efsti dómstóll landsins beri þjóðlegt nafn. Þessi óþjóðrækni og skortur á sögulegri tilfinningu kemur alstaðar fram hjá honum. Hann getur ekki lengi skreytt sig með frelsisfjöðrum af Birni heitnum Jónssyni og öðrum, meðan hann vill ekki losa sig við orðskrípi af aðaldómstóli landsins, orðskrípi, sem myndazt hefir á mestu niðurlægingartímum þjóðarinnar. Af þessari sömu vöntun á þjóðræknistilfinningu er hann að sparka í Norðmenn fyrir þjóðernisvakningu þeirra. Að vísu býst ég ekki við, að Norðmönnum geri það mikið til, þó að maður með slíkan sögusmekk narti í þá. Þeir munu halda áfram baráttu sinni eftir sem áður og gera landið sterkara. En það vantaði hinsvegar ekki þjóðrembinginn hjá hv. 3. landsk., þegar hann vék að okkar eigin sögu. Hann sagði, að við hefðum engu glatað á niðurlægingartímunum, alls engu. Ég gæti trúað, að sagnfræðingunum þætti þetta nýstárleg uppgötvun. Hvernig stóð þá á viðreisnarbaráttunni ? Hvaða erindi áttu þeir þá Fjölnismenn og Jón Sigurðsson? Hvernig stendur á því, að við áttum Hallgrím Pétursson einan stórskálda í margar aldir, en höfum eignazt 10–12 stórskáld síðan fór að rofa til í þjóðlífinu snemma á 19. öld og mörg ágæt skáld áður en vér glötuðum frelsi voru? Allt þetta hefir hv.þm. enga hugmynd um. Þetta var vegna þess að við vorum svo kúgaðir um tíma, að hæfileikarnir nutu sín ekki og sú kúgun spratt frá Dönum, sem á eymdartímum landsins gáfu buguðum íslenzkum stjórnmálamönnum þeirra Höjesteret. Hv. 3. landsk. hefir hér sýnt sig sem hinn fáfróðasta sleggjudómara, sem til er. Um smekkinn fyrir sögu landsins þarf ekki að tala, enda er það í minnum haft, hvílíkt ræktarleysi þessi hv.þm. hefir viljað sýna hinum forna alþingisstað. Hv. 3. landsk. vitnaði í þau hógværu orð, þar sem segir í aths. við frv., að hæstiréttur hafi ekki notið alveg eins mikils trausts og æskilegt hefði verið. Var hann og að tala um, að sýslumaður Árnesinga hefði veitzt að hæstarétti.  Þá kom hv.þm. að einstökum atriðum öðrum í frv. M. a. hélt hann fram, að með meðdómaraákvæðina væri verið að gera réttinn háðan umboðsvaldinu. Slíkur skilningur, - að fimmtardómur sé háður umboðsvaldinu, einmitt þessi réttur, sem velur sér meðdómendur og ákveður sjálfur, hvenær hann álítur málin svo stór og vandasöm, að þörf sé fleiri manna. Þetta er eitt af þeim sjálfsögðustu atriðum í frv., og sýnir það, að ætlazt er til, að rétturinn starfi óháður, en hafi fullan skilning á því, hvenær þörf sé á að auka við starfskröftum. Sú skoðun hv.þm., að réttara væri að láta réttinn stækka í vissum málaflokkum, en ekki þegar rétturinn álítur þurfa, sýnir ókunnugleika hv.þm. á þeim málum, sem koma fyrir í hæstarétti. Við skulum segja, að í öllum þjófnaðarmálum ætti að kalla meðdómendur til. Það getur verið einfalt þjófnaðarmál, - eða þá ákaflega flókið. Allar tegundir mála geta verið þannig, og það er ómögulegt að flokka á nokkurn hátt betur en að dómarar geri það sjálfir. En ég hefi hvergi orðið var við meira vantraust á dómurum heldur en hjá hv. 3. landsk., því að hann álítur dómurum ekki treystandi til að segja til um það, hvort málið er stórt eða lítið. Hverjir eru það þá, sem eiga að tala illa um þá? Kannske einna helzt aðaleigendur Morgunblaðsins. Ég held það sé svo fátítt að tala illa um þá, að ekki kæmi að sök, þótt einhver talaði um, að nú eigi að fjölga í réttinum eða ekki fjölga. Þá kom hv.þm. að prófuninni, sem hann sagði, að fallið hefði út úr þessu frv. Hann gætti þess ekki, að einmitt þetta próf var látið falla niður, þegar hæstiréttur var skipaður. Það er beint tekið fram í lögunum, að það nái ekki til fyrstu dómaranna. Hv. þm. ætti að skilja, að það, sem gat gengið 1919, það getur gilt 1929 og 1930. Veröldin hefir ekki breytzt það mikið síðan, að ný lögmál þurfi að koma til. Hv. 3. landsk. sýnist vera um það hugað að skapa það alhættulegasta ástand, sem hægt er að skapa í réttarfari nokkurs lands, að dómsvaldið verði nokkurskonar klíka, alveg óháð þjóðlífinu að öðru leyti. Við skyldum gera ráð fyrir þeirri tilviljun, að allir dómarar í aðalrétti landsins væru adventistar. Hugsanlega myndu þeir þá - eins og góðum, trúuðum mönnum sæmir - fella hvern þann dómara, sem fylgdi ekki þeirra trúarstefnu. Ætli slík aðstaða yrði sérlega heppileg fyrir þjóðlífið? Þvert á móti er það stórhættulegt. Því að þegar allt kemur til alls, þá er það svo í öllum löndum og hefir verið á öllum öldum, að góður dómur er ekki annað en fræðilega framkvæmd og „krystalliseruð“ réttarmeðvitund almennings. Það er ekki til neins að reyna að aðskilja réttarmeðvitund almennings og dómara. Ég skal fræða hv.þm. um það, ef hann er eins illa að sér í sögu Dana eins og Íslendinga, að þegar hæstiréttur Dana dæmdi hvern dóminn af öðrum, pólitíska dóma eins og fangelsisdóm Bergs foringja vinstrimanna, þvert ofan í réttarmeðvitund þjóðarinnar, þá varð engu minni óánægja með réttinn heldur en með Estrup og stjórn hans. Ofsafengið, hatursfullt og blint íhald var að verki í báðum tilfellunum. Ég býst ekki við neinu svipuðu tilfelli hér, fyrr en ef sorgleg reynsla færir það í skauti sínu, sem ég tel ekki beinlínis líklegt, og útilokað, ef það skipulag verður upp tekið, sem hér er um að ræða. En þar sem slíkt hefir komið fyrir í landi, sem ekki er lakar menntað en Danmörk, þá er enginn kominn til að segja, að loku sé skotið fyrir slíkt hér, ef menn beinlínis leggja sig fram um það, að æðsta stofnunin verði utan við allt líf í landinu frá kynslóð til kynslóðar, án þess að vera nokkuð háð þróun mála í landinu. Nei, ég býst við, að hv.þm. eigi eftir að sjá og læra það við meðferð þessa máls, að þetta frv. er bæði í þessum efnum og öðrum í fullu samræmi við réttarmeðvitund menningarþjóðanna. Þegar hv. 3. landsk. er í sinn hóp og talar við þá menn, sem hugsuðu eins og menn hugsuðu 1919, þegar menn líktu um alla þessa hluti eftir danska hæstaréttinum, þá er auðvitað hægt að látast vera vitur. En það geta komið þau augnablik, þegar hv.þm. stendur þannig að vígi, að það er ekki til neins fyrir hann að gera sig gildan af vanþekkingunni einni saman. Þá kom hv. 3. landsk. að hinni opinberu atkvgr. Um það atriði hafði hann nokkurnveginn sómasamlegt orðbragð. Ég ætla nú ekki að fara langt inn á það, hvaða aðstöðu dómarar í æðstu stofnun landsins ættu að hafa opinberlega gagnvart almenningi. En þrátt fyrir aths. frv. um fyrirkomulag þessa atriðis hjá frændþjóð okkar, Norðmönnum, þá er ekki gengið eins langt í þessu frv., og það er gert til að skylda aðaldómstólinn til að leggja fram öll sín rök. Í Noregi er það þannig, að dómarar hlusta á málafærslumenn og koma síðan fram með sín rök. Áheyrendur hlusta á þau rök. Þegar þessu er lokið, er gengið til atkvæða, alveg eins og hér í deildunum. Þetta á sér nú stað í Noregi, sem mun þó ekki verða talinn minna menningarland en Ísland. En ég hefi, í samráði við einn af mestu lagamönnum þessa bæjar, sveigt í frv. inn á það, að við stigum þetta spor ekki til fulls, eins og er í Noregi, heldur er gert ráð fyrir, að atkvgr. og rökstuðningur fyrir henni sé opinber, en ekki innbyrðis umræður dómaranna. Það getur verið, að eitthvað megi umbæta orðalag á þessu í nefnd, enda eru nefndir til þess settar. Hv. þm. sagði, að umboðsvaldið gæti ekki vikið dómurum úr embætti. Þar tók hann réttilega fram, að það hefði ekki verið hægt fyrir Magnús Stephensen landshöfðingja að víkja dómara úr landsyfirréttinum frá, á sama hátt og Skúla Thoroddsen var vikið frá. En þetta útilokar alls ekki það, sem Jón Magnússon gerði 1919, er landsyfirréttur var lagður niður og nýr dómstóll skapaður. Í frv. um hinn nýja dóm og öllum umr. um það er alls ekkert talað um það, hvort dómarar úr landsyfirrétti ættu að vera sjálfsagðir inn í hæstarétt. Alveg eins er farið að hér. Spursmálið er látið vera opið. Það kemur ekki þinginu við, heldur þeirri stj., sem að völdum situr þegar nýbreytnin er gerð. Ef einhver dómari vill ekki halda áfram í nýjum rétti, þegar slík breyting er gerð, þá fer hann frá með fullum launum. Hv. þm. hefir því enn einu sinni misskilið stjskr., þegar hann heldur, að það sé ekki hægt að breyta fyrirkomulagi dóma nú eins og verið hefir áður. Og þar á ofan misskilur hann stjskr. hvað laun dómara snertir. Það er einmitt nefnt í okkar stjskr., að maður, sem gegnir aðeins dómaraembætti - og það eru ekki aðrir en hæstaréttardómarar hér á landi - skuli halda fullum launum, er hann lætur af embætti. Þetta atriði snertir því ekki stjskr. neitt. Hv. þm. hefir máske veitt því eftirtekt, að það er ekki eitt orð um þetta í hæstaréttarlögunum; hér er stjskr. ætlað að gilda einni saman. Allar þær spilaborgir, sem hv.þm. reisti á því, að þessi nýju lög mundu setja dómara á vonarvöl, eru því gersamlega hrundar. Þá er aldur dómaranna. Hv. 3. landsk. er oft nokkuð seinheppinn í röksemdum. Hann álítur nauðsynlegt, að dómarar gegni sínum störfum mjög fram á efri ár, og er yfirleitt á móti því að setja aldurshámarkið 60–65 ár. En þó sagði hann, að dómari, sem orðinn er sextugur og fer þá frá starfi - og fengi þó full laun -, færi út á vonarvöl. En er þetta ekki sterk röksemd með því, að óheppilegt sé, að gamlir menn haldi áfram starfi sínu svo lengi, að þeir verði ófærir til annara hluta. Hv. 3. landsk. hefir gefið dómurum það heilbrigðisvottorð, að þeir séu ófærir að vinna sér brauð á nokkurn annan hátt en í því vandasama starfi að kveða upp úrslitadóma, þegar þeir eru orðnir sextugir. Mér dettur ekki í hug að halda þessu fram. Ég skal lofa hv.þm. - ef við lifum saman - að minna hann seinna á þetta mat sitt á starfsþreki gamalla manna og leiðbeina honum, ef hann ætlar að treysta öldungum hættulega mikið framvegis. Hv. 3. landsk. kallaði það stjórnarskrárbrot að gera ráð fyrir, að dómarar gætu hætt sextugir. Ég vil um það geta þess aðeins, að sá lögfræðingur þessa bæjar, sem hefir mest álit í sinni grein, er um þetta á alveg sömu skoðun og stj., en gagnstæðri skoðun við hv. 3. landsk. Ef ákveðið er um þetta embættisskilyrði, er það dómarans eins að ráða við sjálfan sig, hvort hann gengur að því eða ekki. Ég tók það fram í fyrstu ræðu minni, að ég skoði það ekki mjög stórt atriði, hvort dómari fari frá 60 eða 65 ára. Það myndi vera betra fyrir dóminn að hafa aldrei dómara, sem kominn er á hnignunarskeið, en það kostar meira. En fáir hafa undirstrikað betur en hv. 3. landsk. ófullkomleika gamalla manna. Það vill nú svo vel til, að það er hægt að sækja mörg, sjálfsagt óþarflega mörg fordæmi um stjórnarskrárbrot til hv. 3. landsk. Í þessari hv. deild lagði hann fyrir frv. um fyrirkomulag Landsbankans, þar sem hann í einni af síðustu gr. skaut inn í almennri gr. um það, að bankastjórar mættu ekki sitja á þingi. Allir vissu, að þetta var ekki sagt út í bláinn. Það stóð svo á, að hv. 3. landsk. var mjög illa við, að hv. núv. þm. Dal. væri á þingi, og langaði til þess að bægja honum burt. Enda hefir hann máske órað fyrir, að hv.þm. Dal. yrði honum dýr. Því að hv. 3. landsk. er nú afdankaður úr sínum flokki sem formaður, en hans gamli andstæðingur kominn til metorða í flokknum. En þetta var aðeins krydd í súpuna. Aðalatriðið er það, að hv. 3. landsk. ætlaði með þessum lögum að banna bankastjórum þingsetu til að hefna sín á vissum manni. Krafa kom fram um að vísa málinu frá, af því að það fæli í sér stjórnarskrárbrot. Hv. þm. Snæf. kvað upp þann forsetaúrskurð, að málið mætti ganga til n. Auðvitað var þetta ákvæði um hefnd á hv.þm. Dal. fellt úr frv. Hv. þm. vildi ég minna á þetta, að þarna hefir hann af þessum tilgreindu ástæðum komið nokkuð nálægt stjskr., áreiðanlega nær en gert er með þessu frv. og tilefni hans ekki umhyggja fyrir almenningsheill. Þessi hv.þm. ætti því allra þm. sízt að skreyta sig með fjöðrum úr stjórnskipunarlögum vorum. Hv. 3. landsk. spurði seinast, hvernig þessi embætti verði veitt, ef til kæmi. Ég álít alveg ótímabært atriði að tala um veitingu í fimmtardóm nú við 1. umr. Ég vil benda hv.þm. á það, að við samningu hæstaréttarlaganna var slíku ekkert hreyft. Ég skoða þessa spurningu sem fjarstæðu eina, - að spyrja um þá hluti, sem liggja í framtíðinni og ómögulegt er að svara ennþá. En þessi spurning sýnir ofurvel, að hann getur ekki hugsað um málið almennt. Hann hugsar ekki um það, hvort við eigum sem beztan og fullkomnastan æðsta dómstól landsins, - hann er að hugsa um, hverjum verði veitt embættin, hverjir fái feita bita. Allra síðast sagði hv.þm., að honum fyndist ekki skemmtilegt að nota þúsund ára afmæli þingsins til þess að breyta æðsta dómstól landsins eins og hér er gert ráð fyrir. Ég bið hv. deild að athuga það, að hv. 3. landsk. hefir ekki getað á nokkurn hátt hnekkt orðum mínum um það, hvað léttúðlega var stofnað til laganna um hæstarétt 1919. Það var í raun og veru einn einasti maður, sem undirbjó þau; þingið samþykkti þau í flýti með lítilli athugun og litlum umr. Að því leyti, sem landsyfirrétturinn var spurður ráða, var hann hundsaður. Vegna þessa danska menningarstigs, sem þessi forgöngumaður málsins stóð á, og þá ekki síður stjórnarforsetinn, Jón Magnússon, datt honum ekki í hug að leita að neinu á þeim sterka og heilbrigða grundvelli, sem liggur í þróun þessa lands og allsherjarþróun heimsins. Ég álít ekkert illa viðeigandi, að á þessu þúsund ára afmæli sé gerð alvarleg tilraun til að bæta úr þessu. Það ber vott um, að þjóðin hefir vaxið á þessum tíu árum síðan hún fékk æðsta dómstólinn heim til sín, - að hún hugsar stærra um sín mál, ef hún vill gera sinn æðsta dómstól þannig úr garði, að hann geti orðið fullkomnari dómstóll að allri gerð og í vinnubrögðum heldur en sá, sem stofnaður var 1919. Allt þetta eru aukaatriði fyrir hv.þm. Hann hugsar um embættin sem bein fyrir kunningja, eftir því sem virðist. Hann virðist tala um þetta á sama hátt og með þeim sama móði og hann talaði fyrir því, að Reykjavík brunatryggði hjá því danska félagi, sem hann tók lán hjá í húsið sitt, enda þótt það væri miklu dýrara fyrir almenning í bænum. Það er komið svo, að það eru farnir að koma fram straumar, sem ekki beinlínis stafa frá þeirri stjórnvizku, sem ljómar frá hv. 3. landsk.; það hafa fingur komið og skrifað á vegginn stafi, sem ekki er víst, að hv.þm. sé alveg ugglaus við. En það er annars furðulegt að heyra þann mann vera að tala um 1000 ára afmælið, því að hvað hefir hann lagt til um þúsund ára hátíðina? Það, að við skyldum reyna að græða á gestunum. Aldrei hefir kotungshugsjón kramarans komið betur fram en í þessum nýársboðskap þm. Það er þess vegna ekki óeðlilegt, þótt hv.þm. kunni ekki við það, að við hnýtum aftur böndin við söguöldina, maðurinn, sem segir, að við eigum að græða á gestunum árið 1930.

Jón Þorláksson Það er ákaflega ánægjulegt fyrir andstæðinga hæstv.dómsmrh. að sjá það og heyra, að þeir kvillar, sem nú verða til þess að skapa honum aldurtila í embættinu, hafa ekki læknazt mikið við það hlé, sem orðið hefir á þingstörfum hæstv. ráðh. síðan í fyrra. Ég ætla nú lítið að fara út í ræðulokin, en byrja með að athuga nokkuð af því, sem hæstv. ráðh. sagði, og sem ofurlítið kom málinu við; ég býst við að fara lítið út í hitt, sem ekki kom málinu við. Hæstv. ráðh. gerði sig andlega digran yfir því, að ég talaði ekki skynsamlega. en það er nú svo, að þegar tveir eru bornir saman, þá er álitamál, hvort rétt er að orði komizt, ef sagt er, að sá hærri sé hæstur. En ég býzt ekki við, að hæstv. ráðh. geti með rökum hrakið nokkuð af því, sem ég sagði, að þegar bornir eru saman einn, sem upp úr stendur, annarsvegar og margir jafnháir hinsvegar, þá er sá, sem upp úr stendur, hæstur, og þótt hæstv. ráðh. skilji þetta ekki á íslenzku, þá skilur hann það þó á ensku, þar sem hann segir, að rétturinn heiti The supreme Court, því ef hann ætti að heita hærri réttur á enskunni, þá væri ekki supreme rétta orðið, heldur superior. - Ég vil alls ekki staðhæfa, að þetta sé af því, að hæstv. ráðh. sé svo illa að sér í íslenzku, en hann er þó líklega ekki verr að sér í henni en ensku, og þó lægi ákaflega nærri að álíta það, eftir allt það, sem hæstv. ráðh. hefir sagt um mína litlu þekkingu á ýmsum sviðum. Nei, það, sem gerir þetta, er það, að hæstv. ráðh. er búinn að bíta þetta atriði í sig, og þótt það sé rétt, að dómstigin séu ekki nema tvö, þá eru þó dómstólarnir fleiri. Nei, geðbilun hæstv. ráðh. leyfir honum ekki að kannast við sína villu, því að þó hann hafi ekki lagt fram sönnun í sínu eigin frv. fyrir því, þá er hæstiréttur náttúrlega æðstur af öllum dómstólum landsins. Þá staðhæfði hæstv. ráðh. það, að ég væri mótfallinn fimmtardómsnafninu. Ég tók það skýrt fram, að ég gæti ekki fallizt á röksemdir hæstv. ráðh. fyrir því að taka upp nafnið, en mér stæði nokkuð á sama, hvaða nafn væri valið. Þetta sýnir þó ekki annað en það, að auk margs, sem hæstv. ráðh. er farinn að missa, er hann líka farinn að missa hæfileikann til þess að hafa rétt eftir það, sem sagt er í áheyrn hans. Þá gerðist hæstv. ráðh. til að mótmæla því, að við hefðum ekki glatað okkar þjóðlegu menningu. Hæstv. ráðh. sagði þessi orð, og það er þá orðið auðvelt að fá hæstv. ráðh. til að segja vitleysur hér á þinginu, ef ekki þarf annað til en að ég nefni þá staðreynd, að við höfum varðveitt okkar þjóðlegu menningu; jafnvel það þolir hæstv. ráðh. ekki að heyra frá mínum vörum, og rökin eru þau, að hér hafi verið færri skáld og listamenn en líklegt væri að hefði verið, ef okkar forna menning hefði jafnan staðið með sínum fyrri blóma. Hefir hæstv. ráðh. þá aldrei heyrt það, að þegar viðreisnin kom aftur, þá sýndi það sig, að þótt erlend yfirvöld, sem hér voru, hefðu ekki látið sér sérstaklega annt um okkar fornu menningu, þá hafði hún varðveitzt hjá alþýðu þessa lands? Þar fannst hún óbrjáluð með bókmenntafjársjóðum fornaldarinnar. Ég er alveg hreint hissa á hæstv. ráðh., að hann skuli gerast til að mótmæla öðru eins og þessu og að það skuli vera svo óstjórnleg löngun hjá honum til að breyta úr sér skammaryrðum til mín, að hann skuli nota það, að ég benti á varðveizlu okkar fornu menningar, skuli nota það til að segja, að að ég komi fram sem fávísasti sleggjudómari á landinu. Ég get ekki annað en glaðzt yfir því, að hæstv. ráðh. skuli ekki finna annað til að breyta að mér skammaryrðum fyrir en það, að ég benti á þá staðreynd, að við höfum varðveitt okkar fornu, þjóðlegu menningu. Þá fór hæstv. ráðh. að tala um það, að hæstiréttur nyti ekki þess trausts, sem skyldi. Ég hafði talið fram tvö dæmi þess, að hæstiréttur hefði orðið fyrir árásum. Annað dæmið var hæstv. ráðh. sjálfur, hitt var ónafngreint af minni hálfu, en ég gat þess, að dómari, sem hefði orðið fyrir því að fá áminningu frá réttinum, hefði á meðan mesti hitinn var í honum á eftir skrifað grein, sem hafði inni að halda ámæli um réttinn. Hæstv. ráðh. gat þess til, að þetta væri hv. 2. þm. Árn. og sagði, að þessi maður hefði síðar fengið traustsyfirlýsingu hjá héraðsbúum sínum. En svo gerði hæstv. ráðh. tilraun til að bæta við einu dæmi, sagði, að það hefði einhverntíma staðið í einhverju málaflutningsmanns innleggi fyrir dómi í Hafnarfirði, að ef þetta mál færi ekki svo og svo, sem hann til tók, þá væri ekkert réttlæti til í landinu. Ég sé nú ekki, að í þessu lægi nein árás á hæstarétt, og það jafnvel þótt hæstiréttur hafi síðan dæmt öðruvísi í málinu en maðurinn vildi vera láta; en ef ég man ekki skakkt, þá held ég, að þessum málafærslumanni hafi einmitt orðið að trú sinni, hann hafi unnið málið fyrir þeim rétti, sem hann var að tala við í þessu málsskjali. En þetta er náttúrlega engin árás á hæstarétt, og þótt svo hljóti að vera, að mönnum verði nokkuð sárt í fyrstu, sem hafa orðið undir í málum fyrir hæstarétti, þá er það ekki annað en mannlegur breyskleiki, og það er allt annað en að hæstiréttur njóti ekki trausts meðal manna, því að það mun fara svo um þessa menn yfirleitt, að þeir munu ekki vilja halda því fram, að hæstiréttur hafi dæmt rangt, jafnvel þótt þeim hafi sýnzt annað en réttinum í sínu eigin máli. Ég held því fast við það, að sá hæstiréttur, sem hefir verið síðan 1919, nýtur þess fyllsta trausts hjá þjóðinni. Þá missagðist hæstv. ráðh. um það, hvað ég hefði sagt út af ákvæðunum um aukadómara. Ráðh. hafði það eftir mér, að með þeim ákvæðum væri verið að gera réttinn háðan umboðsvaldinu. Það sagði ég ekki um þau ákvæði. Ég sagði, að ákvæðin um tilkvaðningu aukadómara væru varhugaverð að því leyti, að hætt væri við, að rétturinn yrði fyrir tortryggni út af því að eiga sjálfur að kveða á um það, hvenær aukadómarar kæmu til. Það getur oft verið svo um menn, sem eiga mál fyrir réttinum, að þeim standi ekki á sama, hve margir dæma, og sérstaklega, að þeim finnist málið vera mikilsvert, þótt öðrum finnist það ekki, og jafnvel hæstaréttardómurum sýnist það ekki, og að þeir geta þess vegna jafnvel lagt þykkju á dómara réttarins fyrir það, að þeir hafa ekki viljað kalla til aukadómarana. Þetta sýnir það, að engin vinna hefir verið lögð í það, hvernig sú flokkun mála ætti að vera, því að það er vafalaust, ef það atriði væri athugað, þá mætti sjálfsagt tiltaka í lögunum þá málaflokka, sem fimm ættu að dæma um. Þá fór hæstv. ráðh. nokkrum orðum um ágæti frv. síns almennt, og nefndi sérstaklega það, að eftir frv. ættu að koma dómarar, sem góðir borgarar treystu. Þetta er ákaflega einkennandi fyrir hæstv. ráðh., þegar menn bera það saman við öll hans skrif um landa sína; það skín út úr flestu, sem hann hefir skrifað, að hann telur þá menn góða, sem vilja styðja hann sjálfan til valda, hina, sem ekki vilja það, hefir hann nefnt allra handa uppnefnum og ónöfnum, sem enginn myndi gera nema sá, sem ber kala til þeirra, kallar þá rusl og Grímsbýlýð o. fl. En dómarar í hæstarétti eiga að vera svo skipaðir, að góðir menn í landinu geti borið fullt traust til þeirra, að dómi þess valdhafa, sem metur það eitt til góðs, að menn styðji hann sjálfan í valdasessi. Þá nefndi hæstv. ráðh. næst það dómarapróf, sem hann sagði, að hefði verið látið falla niður í lögunum frá 1919, en það er ekki rétt; það er í 6. gr. hæstaréttarlaganna, og hljóðar 4. liður þeirrar greinar svo, að hæstaréttardómari á að sýna, að hann sé fullgildur með því að hafa fyrstur kveðið upp dómsatkvæði í fjórum málum, og sé minnst eitt af þeim einkamál. Þetta kom ekki til greina um fyrstu dómarana, af þeirri einföldu ástæðu, að það er ekki hægt að framkvæma það fyrirfram; það á við þegar einn dómari bætist í hópinn og hinir eiga að kveða á um það, hvort hann sé hæfur, enda var sérstök ástæða til að víkja frá þessu ákvæði þegar hæstiréttur var settur í stað landsyfirréttar, af því að þeir dómarar voru þegar orðnir reyndir. Alveg á sama hátt væri gefið að undanþiggja þessu ákvæði þá dómara, sem flyttust úr hæstarétti í fimmtardóminn. Það þarf ekki að játa þá sýna hæfileika sína til að sitja í dómi, því að þeir hafa sýnt það áður með því að skipa hæstarétt; en hitt stendur fast, að sú öryggisregla, sem er sett um það, þegar nýir menn bætast í dóminn, er burt felld úr frv. stj., og það þýðir ekkert að gera lítið úr henni, því að það skilja allir, að það er af því, að sá maður, sem nú skipar dómsmálaráðherrasætið, vill auka vald þeirrar stöðu, hvort sem það er hans vegna sjálfs eða eftirmanna hans, og meira að segja vill hann nú ná þessari litlu ögn af valdi hæstaréttar undir dómsmrh. Þá fór hæstv. ráðh. dálítið að tala um stjórnarskrárbrot og hvernig dómendum bæri að dæma; skrifaði ég eftir honum þau orð, að dómstólum bæri að dæma eftir réttarmeðvitund þjóðarinnar. Hæstv. dómsmrh. hefir unnið eið að stjórnarskrá landsins, en þó getur hann ekki haldið ræðu án þess að brjóta stjskr. í orði. Upphaf 57. gr.stjskr. hljóðar svo: „Dómendur skulu í embættisverkum sínum fara einungis eftir lögunum“. Og hvernig getur svo hæstv. ráðh., sem unnið hefir eið að stjskr., ætlazt til, að dómendur dæmi eftir réttarmeðvitund þjóðarinnar, sem allir vita, að á máli ráðh. þýðir réttarmeðvitund valdhafanna? Nei, Alþingi á að haga löggjöf sinni þannig, að hún sé á hverjum tíma eftir réttarmeðvitund þjóðarinnar, en dómendurnir verða að dæma eftir lögunum, segir stjskr., og það verður að standa fast; a. m. k. er það svo, að sá ráðh., sem ekki vill láta dómarana gera þetta, hann á ekki að gefa sig í það að vinna eið að stjskr. landsins, heldur á hann að hliðra sér hjá því. Um framkvæmd dómsatkvæðisins skal ég litlu bæta við það, sem ég sagði, af því að hæstv. ráðh. mishermdi dálítið um það, hvernig þetta er framkvæmt í Noregi. Þá vék hæstv. ráðh. að þeirri spurningu minni, sem ég beindi til hans, hvort hann liti svo á, að þeir dómarar, sem verða í hæstarétti, þegar þessi breyt. kemst á, ættu að sjálfsögðu að taka sæti í fimmtardóminum. Og þótt hæstv. ráðh. viki sér hjá að svara þeirri spurningu, þá voru þau ummæli, sem hann hafði í því sambandi, nægilega skýr. Hæstv. ráðh. gerði það úr spurningu minni, að ég væri að bera fyrir brjósti, hvaða menn fengju þau embætti, en það, að hann segir svo, sýnir, að hann lítur svo á, að þar verði að velja um menn. En ég gerði þetta aðeins til þess að vita, hvort það væri ætlun hæstv. ráðh. að brjóta stjskr. á núverandi hæstaréttardómurum, og láta þá eiga það undir náð veitingarvaldsins, hvort það vill hafa þá áfram, og vil ég skilja það þannig, að hæstv. ráðh. er ráðinn í að fremja sömuleiðis þetta stjórnarskrárbrot, ef hann hefir nægilegt þingfylgi til þess. Næst lýsti hæstv. ráðh. því, að hæstaréttardómari færi ávallt frá með fullum launum samkv. núgildandi lögum og stjskr., og að þetta yrði eins eftir að þessi löggjöf hans væri komin í kring, ef það á fyrir henni að liggja. Þetta er alveg misskilningur og lýsir furðu mikilli vanþekkingu á þeirri stjórnargrein, sem hann hefir með höndum; það er sem sé einungis í því tilfelli, að dómara sé veitt lausn frá embætti eftir að hann er orðinn 65 ára án þess að hann hafi sjálfur beiðzt lausnar. Beiðist hann lausnar áður eða eftir að hann er orðinn 65 ára, án þess að stj. hafi þótt ástæða til að eiga frumkvæði að því, fer hann frá með þeim eftirlaunum, sem á hverjum tíma gilda. Það mætti varla ætlast til minna af dómsmrh. en að hann vissi þetta. Það er þess vegna óhjákvæmilegt að setja í löggjöfina ákvæði um eftirlaun dómara, sem fara frá af annari ástæðu heldur en þeirri, sem 57. gr.stjskr. talar um, ef menn vilja láta þau vera að einhverju leyti frábrugðin því, sem hin venjulegu eftirlaunalög mæla fyrir. Þá hafði hæstv. ráðh. algerlega rangt eftir mér það, sem ég sagði um vinnugetu dómaranna í hæstarétti, er þeir væru orðnir 60 ára gamlir. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að ég hefði sagt, að þeir myndu fara á vonarvöl, vegna þess að þeir væru orðnir óhæfir til allrar vinnu. Það, sem ég sagði, var einmitt nokkurnveginn þvert á móti. Ég hélt því fram, að sextugur maður, sem hefði átt við venjuleg launakjör að búa, væri ekki nógu efnaður til þess að mega hætta að vinna fyrir sér og fjölskyldu sinni. En hinsvegar orðinn of gamall til þess að fara að leggja út í og stunda sjálfstæðan atvinnurekstur, t. d. venjulega lögfræðingavinnu. Hann getur verið góður starfsmaður enn fyrir því. Þeir yrðu því venjulega að leita fyrir sér um atvinnu hjá öðrum. Nú er það jafnan svo, að ríkið er langstærsti atvinnuveitandinn á því sviði. Þegar því dómurunum væri gert að skyldu að fara frá dómarastarfinu, er þeir væru 60 ára, þá væri óneitanlega freisting fyrir þá, að hafa komið sér svo við stj., að þeir ættu fyrir hennar tilstilli von um vinnu að dómarastarfi enduðu. Eins gæti og vonin um einhverja aðra atvinnu freistað þeirra í dómarasessi. Þeir væru því verr settir til að dæma algerlega hlutlausa dóma heldur en menn, sem á engan hátt væru háðir öðrum fjárhagslega eða atvinnuvonum. Hæstv. ráðh. lofaði að endurtaka þessa rangfærslu sína nokkrum sinnum. Honum er líka vel trúandi til þess, ef að vanda lætur. Þá talaði hæstv. ráðh. um stjórnarskrárbrot, svona almennt. - Hann vildi t. d. halda því fram, að ég hefði framið stjórnarskrárbrot, er ég flutti í frv. till. um það, að bankastjórar tiltekins banka mættu ekki sitja á Alþingi. Ég veit nú ekki til, að neinn hafi haldið því fram í alvöru, að slíkt hafi verið stjórnarskrárbrot. Þar var ekki um neitt brot að ræða gagnvart embættismönnum ríkisins, því að allir vita það, að bankastjórar eru ekki embættismenn. Þá vildi hæstv. ráðh. afsaka það, að ekki er gert ráð fyrir því í þessu frv., að núverandi dómarar hæstaréttar haldi áfram starfi sínu, með því, að ekki hefði heldur verið ráð fyrir því gert í lögunum frá 1919, að dómararnir í landsyfirrétti tækju við sætum í hæstarétti. En hér er ekki um sambærilegan samanburð að ræða. Þá var í raun og veru lagt niður eitt dómstig og annað stofnað. En hinsvegar kom víst aldrei til um það atriði, hvort hægt hefði verið að svipta dómara landsyfirréttarins starfi, því þeir voru víst gerðir að dómurum í hæstarétti. En hér er alls ekki um neina breyt. á dómaskipun að ræða. Hér er aðeins gert ráð fyrir að breyta nafni æðsta dómstólsins, ásamt nokkrum öðrum smábreyt., sem alveg eins hefði mátt gera, þótt nafninu væri ekki breytt. Og frv. sjálft sannar bezt, að svo er, þar sem nafninu er haldið óbreyttu á öðrum tungumálum. Frv. þetta getur því alls ekki samrýmzt ákvæðum 57. gr.stjskr. um nýja dómaskipun. Sú gr. getur ekki gilt um þetta. Í niðurlagi ræðu sinnar kom nú hæstv. ráðh. með þessar venjulegu rokur sínar, sem ávallt heyrast, þegar hæstv.dómsmrh. sleppir sér. Fyrir okkur andstæðinga hæstv. ráðh. er vitanlega ekkert annað að gera við þeim rokum en að brosa. Og ég sé enga ástæðu til þess að víkja nánar að því nú en endranær, enda voru það eins og vant er tómar missagnir. Þó skal ég henda eitt atriði úr niðurlaginu, svo hæstv.dómsmrh. geti ekki síðar vitnað til þess, að því hafi verið ómótmælt af minni hálfu. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði tekið lán hjá brunabótafélagi í Danmörku, sem hús Reykjavíkurbæjar hefðu verið vátryggð hjá. En þetta er ekki rétt. Tilefnið til þessarar missagnar mun vera það, að fyrir rúmu ári kom til álita að skipta um vátryggingarfélag fyrir brunatryggingar hér í Reykjavík. Lá þá fyrir tilboð frá þýzku félagi. Ég átti þá kost á að láta álit mitt í ljós um þetta mál á fundi fasteignaeigenda. Var álit mitt á þá leið, að ekki mætti teljast hættulaust að tryggja hjá þýzku félagi, meðan hernaðarskaðabæturnar væru ekki til lykta leiddar. En þessi skoðun mín var á engan hátt tengd við það lán, er ég á sínum tíma fékk hjá vátryggingarfélagi, sem alls ekki hefir neinar brunatryggingar með höndum. Þetta er því alls ekki neitt ábyggilegra en hver önnur þau orð, er fram ganga af munni hæstv.dómsmrh.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Þetta frv. á þskj. 29 stendur í nánu sambandi við frv. á þskj. 30, um Fiskiveiðasjóð, sem næst er á dagskrá. Þó getur þetta frv. um rekstrarlánin staðið sjálfstætt út af fyrir sig, án þess að sú leið sé farin, sem frv. á þskj. 30 gerir ráð fyrir. - Eins og hv.þdm. mun vera kunnugt, var frv. um þetta efni flutt hér áður í þinginu, nefnilega 1928, er sjálfstæðismenn í Ed. báru það fram. Málið náði ekki fram að ganga að því sinni, en hugmyndin, sem í því fólst, var tekin upp af landsstj. í fyrra, er hún bar fram frv. um Búnaðarbanka. Urðu þá töluverðar deilur um það, hvort veita ætti sjávarútvegs- og sveitabændum aðgang að lánum úr bankanum að því er útveg þeirra snertir. Við sjálfstæðismenn héldum því fram, að bændur, sem við sjó búa og bátaútveg hafa jafnframt búskapnum, hefðu eðlilega brýna þörf og sjálfsagðan rétt til lána úr bankanum. En rök okkar voru að engu höfð í þessu máli. Hin stefnan varð ofan á, að útiloka þá frá lánum úr bankanum hvað þann hluta atvinnu þeirra snertir, er að sjónum lýtur. Þó er það margviðurkennt af öllum, er til þekkja, að rekstrarlánaþörf bátaútvegsins er miklu meiri en núverandi lánsstofnanir geta sinnt. Hafa komið fram ýmsar till. til þess að bæta úr lánaþörfinni, en engar þeirra hafa fengið framgang. Á þskj. því, sem hér er um að ræða, er gerð veruleg tilraun til þess að koma á fót rekstrarlánafélögum til þess að sinna lánsþörf bátaútvegsmanna og hinna smærri iðjurekenda, sem standa í nánu sambandi við útgerð. Fyrirkomulag þessara félaga er sniðið að mestu eftir því, sem frv. 1928 gerði ráð fyrir. Með því nú, að menn eru á einu máli um nauðsyn málsins, þá má vænta þess, að Alþingi láti nú ekki hátíðarárið líða svo, að það sýni ekki fullan skilning og samúð með bátaútveginum og þeim iðnrekstri, sem í sambandi við hann stendur, og reyni að hjálpa þessum atvinnugreinum með hagkvæmum lánum. Ég ætla ekki að fara út í neinn meting við hina stærri útgerð í landinu, enda á það ekki við, en ég vil aðeins benda hv.þm. á það, að fjöldi landsmanna lifir á smábátaútvegi, og því getur það tæplega talizt vansalaust af löggjafarvaldinu að hafa till. til meðferðar um að styrkja þennan atvinnuveg, en sinna þeim þó ekki. Vænti ég þess, að svo fari ekki í þetta sinn. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta að sinni. Eins og ég gat um í upphafi, stendur þetta mál í nánu sambandi við næsta málið á dagskránni, en getur þó staðið út af fyrir sig, þó að það mál nái ekki fram að ganga. En umr. um þessi tvö mál hljóta þó að ganga að miklu leyti í sömu átt, og get ég því sparað mér lengra mál við þessa umr. Vil ég enda mál mitt með því að biðja hv.þdm. að sýna frv. þá velvild að láta það ganga til sjútvn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég skal aðeins geta þess í sambandi við þetta mál og næsta mál á dagskrá, að stj. hefir látið undirbúa lagafrv. um þetta efni, samkv. loforði í fyrra, og mun það frv. bráðlega verða lagt fram í þinginu. Geymi ég mér að taka til máls um þetta frv. fyrr en frv. stj. er komið fram.

Sveinn Ólafsson Út af niðurlaginu á ræðu hv.flm. vil ég taka það fram, að þetta frv. er aðeins lítið breytt útgáfa af frv. um sveitabanka. Mér finnst þetta mál fyrst og fremst fjárhagsmál, og eiga því betur heima í fjhn. en í sjútvn., enda legg ég til að því verði vísað til fjhn.

Pétur Ottesen Út af orðum hv. 1. þm. S.-M., um að þetta mál væri náskylt sveitabankafrv., vil ég upplýsa hv.þm. um það, að í fyrra var það mál fyrir landbn., en ekki fjhn. Ef deildin vill nú vera sjálfri sér samkvæm, á þetta mál að sjálfsögðu að fara til sjútvn.

Sveinn Ólafsson Á undanförnum tveimur þingum hefir þetta mál legið fyrir í frumvarpsformi, og þar áður í tillöguformi um, að það yrði undirbúið og rannsakað. Þennan undirbúning fékk það hjá stjórnskipaðri nefnd árið 1927, en þó er það ekki komið í það horf, sem ætla mætti og æskilegt hefði verið; má því segja, að langur sé orðinn á því ómagahálsinn. Á síðasta þingi, þegar það var fyrirsjáanlegt orðið, að málið myndi ekki komast í gegn, gaf hæstv.forsrh. fyrirheit um, að það skyldi borið fram á þessu þingi. Ég hefi séð frv. það í handriti, sem stj. hyggst að leggja fram, og það er að nokkru leyti samstætt þessu frv., en er þó í nokkrum verulegum atriðum frábrugðið. Ég verð að segja það, að mér þótti að mörgu leyti lakara, að þetta frv. skyldi vera borið fram áður en stjfrv. birtist, en með því að ég veit um einlægan áhuga margra hv.þm. á því að bjarga þessu máli, vil ég vonast til, að samkomulag náist um aðalefnið, hvort sem stj. ber fram sitt sérstaka frv. eða efni þess kemur fram í brtt. Ég þykist einnig vita, að hv.flm. þessa frv. muni eigi ófúsir til samvinnu um líka meðferð málsins og meiri hl. sjútvn. fylgdi á síðasta þingi, og þótt ég kysi heldur, að þessu frv. hefði eigi verið hleypt af stokkum jafnhliða stjfrv., þá vonast ég þó eftir, að náð verði góðum árangri.

Sigurjón Á. Ólafsson Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, er gamall kunningi þessarar hv. d., og hv.frsm. hefði því getað sparað sér þessa ræðu með því að vísa til Alþt. frá síðasta þingi. Þetta mál hefir verið ágreiningsatriði undanfarin þing, þ. e. a. s. ágreiningur hefir verið um, hvernig það skyldi leyst, en ekki um hitt, að nauðsyn væri á sjóði eða lánsstofnun til eflingar fiskiveiðum landsmanna, og þá sérstaklega smáskipaútveginum. Menn hefir greint á um, hve stór sjóðurinn skyldi vera og hvernig honum skyldi fyrir komið. Við, sem vorum í minni hl. í þessu máli á síðasta þingi, höfum haldið því fram, að frekar skyldi gengið til verks, stærri og öflugri peningastofnun væri nauðsynlegt að mynda en fram hefði komið í till. meiri hl., og hv.frsm. hefir nú viðurkennt, að hann hafi ekki verið allskostar ánægður með þær till., sem fram hafa komið, sem hann þó var með að undirbúa og samþykkja. Nú er það upplýst, að hæstv. stj. ætlar að leggja fram þær till., sem hún lofaði á síðasta þingi, en ég hefi ekki séð þær, og því er erfitt að tala í málinu, meðan þær liggja ekki fyrir. Það, sem ég hefi að athuga við þetta frv., er meðal annars, að það ætlast til, að sjóveð verði látið falla niður fyrir þeim lánum, er ganga til skipakaupa, nákvæmlega á sama hátt og fólst í till. meiri hl. á síðasta þingi. Hygg ég, að hv.flm. hafi ekki gert sér það ljóst, hvað af því getur leitt fyrir sjómannastéttina. Það undrar mig þó mest, að hv.frsm. skuli hafa gerzt flm. þessa frv. með þessu ákvæði í, þar sem skorað var á hann á fjölmennum kjósendafundi í Vestmannaeyjum að láta sjóveðin haldast sem trygging fyrir kaupgreiðslum, þrátt fyrir tilraun hv.þm. um, að till. næði fram að ganga. Hv. flm. má vita það, að það er ekki út í loftið talað, er ég hefi bent á þá hættu, sem af þessu leiðir fyrir sjómennina, enda er engin ástæða til að láta þennan væntanlega útvegsbanka, eða hvaða nafn, sem honum kann að hlotnast, verða rétthærri en aðrar lánsstofnanir, er nú starfa og til skipakaupalána. Ég býst við, að um þetta mál verði allmiklar umr. síðar og geymi mér því frekari skýringar.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Hv. 4. þm. Reykv. gaf mér heilræði, sem náttúrlega er ekki nema rétt að taka vel upp fyrir honum, en það reyndist nú svo hjá honum sjálfum, er hann fór að tala um málið, að hægara er að gefa heilræðin en halda þau, og ég hefði sízt búizt við því af þeim hv.þm., að hann ásakaði mig fyrir að segja það, sem áður kann að hafa verið sagt hér á þingi. Hv. þm. áfelldist mig fyrir það, að í frv. er ætlazt til, að veðréttur Fiskiveiðasjóðs gangi fyrir öðrum veðréttum, og vitnaði í því sambandi til fundasamþykkta, sem gerðar hafa verið í Vestmannaeyjum. Ég vil því segja hv.þm. það, að í hverju máli álít ég sjálfsagt að fylgja því, sem mér virðist sannast og réttast, og ég get því aðeins tekið tillit til vilja kjósenda minna, að það brjóti ekki í bága við heill alþjóðar. Sannleikurinn er nú raunar sá, að hér er alls ekki um afnám sjóveðs að ræða á þann hátt, sem hann leggur það út. Það er vitanlegt, að hér er enganveginn verið að ganga á rétt sjómanna, heldur er verið að létta undir með smábátaútveginum, og það af brýnni nauðsyn, sem allir hafa rekið sig á. Fiskiveiðasjóður lánar ekki nokkrum manni út á veð í sjálfum bátnum, heldur er farið eftir þeim fasteignum, sem menn geta boðið að veði fyrir láninu. Þetta ástand er svo alvarlegt, að því verður ekki unað, og því dirfist ég að leggja það til, að veðréttur Fiskiveiðasjóðs verði látinn ganga fyrir öðrum veðréttum, þótt það kunni að afla mér óvildar hjá þeim mönnum, sem hafa ekki gert sér ljóst, hve ástandið er alvarlegt. Hv. 1. þm. S.-M. vildi ég þakka fyrir þann áhuga, sem ég veit, að er nú eins og áður hjá honum í þessu máli. Hann vildi, að við hefðum dregið að koma fram með þetta frv. þangað til stj. hefði lagt sinn skerf til málanna. Ég vissi um fyrirheit hæstv. stj., en það er eins með mig og hv. 4. þm. Reykv., að mér var ókunnugt um frv. stj. og yfirleitt fyrirætlanir hennar í þessu máli. Því einkennilegra þótti mér þetta, sem stj. hefir lagt fram allmörg frv. um áhugamál sín, en ekkert hefir hún látið frá sér fara um þetta efni. Þess vegna virðist mér, að við flm. þessa frv. séum ekki ámælisverðir fyrir það, að við höldum fast við áhugamál okkar og viljum láta það komast í höfn sem fyrst. Hitt er auðvitað sjálfsagt, að sameina krafta sína í þessu máli, ef viðunanleg leið fyrir stj. og einstaklinga finnst í því. Hv. 1. þm. S.-M. sagðist hafa átt kost á að kynna sér þetta frv., en ég verð að segja, að það er hart fyrir þm., sem kemur frá sjávarútvegshéraði, að hafa ekki einu sinni fengið bendingar um, hvað hæstv. stj. hyggðist fyrir í þessu þýðingarmikla máli fyrir þessa atvinnugrein. Fari till.hæstv. stj. í svipaða átt og við flm. leggjum til í þessu frv., séu lánskjörin lík og engin ný kvöð lögð á þennan margíþyngda atvinnuveg, get ég lofað samvinnu frá minni hendi, en öðru get ég ekki lýst yfir að svo komnu máli. Ef frv. stj. fullnægir ekki þessum skilyrðum, er ósennilegt, að samvinna takist, því að hún getur tæplega orðið á öðrum grundvelli en þeim, sem ég hefi nefnt.

Flm. (Magnús Torfason) Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er að vísu gamall kunningi, en þó má segja, að það sé nýtt að því leyti, að nú er því fylgt úr hlaði af 50 búendum, er búnað stunda á þessu svæði. Síðan vegalögin voru samin, hafa komið fram óteljandi till. um að bæta við nýjum vegum, og er ekki nema von til þess. Því þó að ekki séu liðin nema 6 ár síðan vegalögin voru sett, hefir svo margt breytzt, að fyllsta ástæða er til að breyta lögunum að stofni til. En aðalgallinn á vegakerfi landsins er, að upphaflega er það byggt sem sumarvegir. En á hverju ári kemur betur og betur í ljós, að margt af þessum vegum er ekki nothæft þegar er færð versnar, og þá alls ekki að vetrarlagi. Verður þetta bagalegra ár frá ári, af því að vetrarflutningur afurða hefir færzt mjög í vöxt, eins og kunnugt er. Það má segja, að það sé ekki aðeins þörf fyrir að minnsta kosti ¼ hluta landsmanna, heldur hrein og bein nauðsyn að fá sæmilega vetrarvegi. Og á því svæði, sem ræðir um í frv. mínu, er þörf daglegra vetrarflutninga með afurðir, síðan Mjólkurbú Flóamanna var stofnað. Mjólkurbúið gerir það að verkum, að nauðsynlegt er að hafa bifreiðasamgöngur innan héraðsins, til þess að menn geti náð til búsins og notað sér það. Stofnun mjólkurbús í Flóanum er yfirleitt hrein og bein vitleysa, ef ekki er um leið séð fyrir, að menn geti flutt afurðir til búsins og frá því. Menn hafa ekki gefið þessu mikinn gaum, af því að árferði hefir verið svo óvenju gott, en nú hefir þessi vetur sýnt, að full þörf er á bættum vegum. Ég hefi oft fengið að heyra það, að við Árnesingar séum býsna heimtufrekir að því er snertir samgöngur, og ég skal játa, að það má til sanns vegar færa. En ég blygðast mín ekkert fyrir það. Þetta er nauðsyn, sem ekki verður undan komizt. Það stendur líka töluvert öðruvísi á í Árnessýslu en í mörgum öðrum sýslum. Ég skal geta þess, að á síðustu 8 árum hefir þar verið bætt við sýsluvegum, sem nema 189 km. Sýslusjóður, sem hefir litlu fé á að skipa, gerir ekki slíkt, nema brýn þörf reki á eftir. Hinsvegar er öllum vitanlegt, að viðhald slíkra vega eykst með ári hverju, og með þeim tekjustofni, sem sýslusjóðurinn hefir nú, er ekki sýnilegt annað en að hann eigi fullt í fangi með að halda við þeim vegum, sem fyrir eru, og er þá augljóst, að ekki muni honum vinnast að bæta við nýjum vegum. Í Árnessýslu eru verri vegarstæði en í öðrum sýslum. Í öllum sýslum eru spottar, sem lítillar aðgerðar þurfa við, en í Árnessýslu er alstaðar svo háttað, að byggja þarf upphleypta vegi yfir fen og foræði. Alþingi hefir á síðustu árum tekið vel í það að bæta samgöngur, ekki sízt á sjó, og varið til þess miklu fé. Nú vita allir, að samgöngur á sjó eru miklu haganlegri og ódýrari en samgöngur á landi. Alþingi álítur nauðsynlegt að eyða miklu fé til að bæta góðu vegina. Þá er skiljanlegt, að oss Árnesingum finnist sanngjarnt, að lagt sé nokkuð af mörkum til að bæta vondu vegina hjá oss. Ég ætla nú að treysta á velvild og sanngirni hv. dm. og legg til, að frv. verði vísað til samgmn.

Bernharð Stefánsson Það er ekki langt síðan vegalögin voru sett, en það er allt útlit fyrir, að ekki hafi tekizt sem bezt að uppfylla kröfur og þarfir almennings í þessu máli. Að minnsta kosti hafa á hverju þingi síðan komið fram tillögur um breytingar á þeim. Allar hafa þær farið sömu leiðina, til samgmn., og þar hafa þær sofnað út af. Ég minnist þess, að í fyrra, þegar, lagt var til að vísa slíku frv. til samgmn., lét ég í ljós efa um, að það væri til nokkurs. En hv. þáverandi og núverandi formaður nefndarinnar (GunnS) hafði þá góð orð um, að málið yrði afgreitt. Efndirnar urðu samt ekki að sama skapi, því nál. kom svo seint á þingtímanum, að ekki var hægt að gera neitt frekar. Hv. flm. þessa frv., sem nú liggur fyrir; lagði til, að því yrði vísað til samgmn., enda væri það samkv. þingvenju. En vegna þeirrar reynslu, sem fengin er, vil ég skjóta þeirri spurningu til hæstv. forseta, hvort það er ekki leyfilegt, þingskapa vegna, að kjósa sérstaka nefnd til að fjalla um þetta mál. Ég hefi enga trú á, að afgreiðsla fáist á því í samgmn., nema kannske ef samgmn. lýsir því yfir eindregið nú þegar, að hún skuli taka málið fyrir. Þá get ég fallið frá þessari till. minni. Ég brýni hv. samgmn. í þeirri von, að það beri einhvern árangur og að sjálfsögðustu breytingar á lögunum geti náð fram að ganga, eins og t. d. loforð Alþingis frá 1923 um að taka flutningabrautir upp í tölu þjóðvega. Þingtíðindin sanna, að þetta loforð var gefið af þinginu 1923 og efnt að mestu leyti 1924. En tvær flutningabrautir voru skildar eftir. Virðist vera kominn tími til að fara að efna þetta 7 ára gamla loforð. Ef hv.n. vill vinna að þessu, er henni til hægðarauka komin fram tillaga einmitt um þetta sérstaka atriði. Ég vænti svars frá hv. formanni samgmn. og hæstv. forseta um það, hvort hann telur það brot á þingsköpum að kjósa sérstaka nefnd í þetta mál.

Þorleifur Jónsson Á öndverðu síðasta þingi bar ég fram frv., sem fór fram á ofurlitlar breytingar á vegalögunum. Að vísu bættust við allmargar brtt. og vatill. við frv., en svo fór, að málið fékk ekki afgreiðslu. Það hefir ætíð farið svo nú á mörgum þingum, að slík frv. hefir dagað uppi fyrir seinlæti hv. samgmn., eins og hv. 2. þm. Eyf. gat um. Nú er enn komið fram frv. um breytingar á vegalögunum og ég sé mér ekki annað fært en að bera fram samskonar till. og í fyrra. Enda lagði nefndin í fyrra það til, að vegalagabreyting sú, sem ég fór fram á, yrði samþ. ásamt 2–3 öðrum breytingum. Þetta gefur mér vonir um, að þessi sama nefnd taki eins í mína till. nú, en það dugir skammt, ef ekki verður gengið frá málinu fyrr en í þinglok, eins og undanfarið. Það er ekki vansalaust fyrir hv. samgmn., ef hún gerir nú ekki nægilega snemma ákveðnar till. í slíku máli sem þessu. Ella verður ríkisstj. að taka málið í sínar hendur og leggja fyrir Alþingi frv. til breytinga á vegalögunum. Á því er enginn efi, að mjög er nauðsynlegt að fá þessu máli hrundið í lag. Það sýna þínar mörgu brtt. á hverju þingi. Ég er ekki sammála hv. 2. þm. Eyf. um, að skipa eigi sérstaka nefnd í málið, en vil skora á samgmn. að hraða afgreiðslunni.

Gunnar Sigurðsson Samgmn. hefir áður fengið ámæli fyrir afgreiðslu sína á frv. til breytinga á vegalögunum, en hv.þm. vita, að drátturinn hefir ekki verið nefndinni að kenna, heldur vandkvæðum, sem á þessu máli hafa verið. Á síðasta þingi beið n. eftir till. vegamálastjóra, en hann var erlendis þangað til fram undir þinglok. Vegamálastjóra hefir verið illa við að opna vegalögin, og þó að þetta mál hafi verið rætt, hafa brtt. jafnan fallið undanfarin ár. Eins tafði það störf nefndarinnar, að Framsóknarflokkurinn setti nefnd til athugunar á málinu, en sú n. skilaði aldrei áliti. Ég ætla ekki að lofa neinu fyrir hönd nefndarinar, en ég mun hraða afgreiðslu þessa máls eins og hægt er, enda hefi ég sjálfur ástæðu til þess fyrir mitt kjördæmi, því svo stóð á, að ég sem þm. Rang. varð fyrir því happi, að vegamálastjóri lagði til, að einn af sýsluvegum Rangæinga væri tekinn inn í lögin, og öll n. féllst á það. En hvaða till.n. gerir, get ég ekki sagt um, því að ég ræð ekki skoðunum hennar, þó að ég sé formaður. Ég hefi ekkert á móti því, að sérstakri n. verði falið þetta mál til meðferðar.

Benedikt Sveinsson Ég tek til máls sem þingmaður míns kjördæmis. Ég hefi í nokkur ár flutt frv. um breytingar á vegalögum, og ég veit, að margir fleiri dm. hafa borið fram brtt. við þau, en ég ætla ekki að misbjóða þingsköpum svo, að fara að ræða um einstakar brtt. við þessa umr. Hinsvegar er nauðsynlegt, að hér komi fram eindregin kvörtun um það, að svo er sem að kasta tillögum sínum á glæ, að vísa þeim til hv. samgmn. Hún hefir í nokkur ár haft þann sið, að liggja á öllum frv. til breytinga á vegalögum og öllum brtt., skila þeim svo í þinglok og láta þær falla. Ég hlýt að skilja þingsköpin svo, að það sé sjálfsagt að vísa til hverrar fastanefndar þeim málum, sem eru þess eðlis, að þau heyri undir þá nefnd. Þess vegna er ekki hægt að komast hjá því, að frv. þessu verði vísað til samgmn. Hinsvegar er þess að vænta, að flutningsmönnum frv. og brtt. renni til rifja að þurfa að halda sömu ræðuna þing eftir þing, með sama rökstuðningi, sem allir viðurkenna, að sé réttur, um alveg sjálfsagðar og stórnauðsynlegar breytingar á vegalögum, en svo er þeim öllum kastað í körfuna að þinglokum og héruðin fá enga rétting sinna mála. Það er engin afgr. hjá hv.n. að draga þessi brýnustu nauðsynjamál héraðanna þing eftir þing, hvert kjörtímabilið af öðru, með vöflum og vífilengjum, skila nefndaráliti, að nafninu til, í þinglok og varpa svo öllu til stjórnarinnar, eða til vegamálastjóra. Vegamálastjóri er aðeins ráðunautur stjórnarinnar, en hann er ekki settur yfir þingið. Það er rangt og ónærgætið að gera ráð fyrir því, að einn maður viti betur en 42 alþingismenn samanlagt, hvar vegir eiga að liggja um gervallt Ísland. Ég get ekki tekið undir slíka fjarstæðu. Ég heyrði, að formaður samgmn. lofaði lipurð sína og nefndarinnar. Veit ég, að hugur hans muni góður, en ekki sætti ég mig við þær till. hans eða vilyrði, er hann kvaðst vilja koma að 2–3 umbótum á hverju þingi. Hann hefir ekki komið einni einustu fram árum saman og ekki heldur hv. fyrirrennarar hans. Hversu lengi á að reyna svo á þolrif og þolinmæði héraðanna og fulltrúa þeirra? Mér finnst ekki of mikið að mæla með 6 tillögum, eins og nefndin gerði í þinglok í fyrra. Ég vil því skora á hv. form. samgmn. að hann gangi ekki skemur nú en að hann hafi hælana þar sem hann hafði tærnar í fyrra. Ég sé ekki, hvað það þýðir að vera að tefja fyrir réttmætum og sjálfsögðum umbótum. Þrátt fyrir rökstuddar kröfur um mörg ár hefir engin leiðrétting fengizt á gömlum ójafnaði. Engu að síður verður nú víst að vísa málinu enn til samgmn. í því fulla trausti og með því skilyrði, að hún taki nú rögg á sig og afgreiði málið frá sér í tæka tíð, svo að frv. geti nú loks orðið að lögum á þessu þingi.

Jón Auðunn Jónason Það má segja, að mörg högg séu reidd að samgmn. og upp á mörgu stungið til þess að draga ráðin úr hennar höndum. Ég býst við, að þeir, sem vilja láta stjórnina ráða yfir þinginu, vilji láta stjórnina ráða hér. En um þessi mál er það að segja, að illt er að gera breytingar að svo stöddu. Það er þegar með lögum ákveðið mikið af nýjum vegum, en fé af skornum skammti. Þess vegna hefir vegamálastjóri jafnan lagzt á móti slíkum viðbótum á þjóðvegakerfinu, meðan hann sér ekki fram á, að hægt sé að fullnægja því, sem búið er að lofa. Það kom glöggt í ljós á þingi 1927, að margar breytingar, sem bornar voru upp af samgmn., fóru svo í d., að þær voru felldar, af því að menn sáu ekki fram á, hvenær þær gætu komið til framkvæmda, og vildu því ekki lögfesta þær strax. Allir vita, að hvergi er meiri þörf á vegum en í Ísafjarðarsýslu. Vegna hagsmuna kjósenda minna hefi ég borið fram till. í þessu efni, en engin tök séð á, að hægt væri að vinna að þeim á undanförnum árum. Eins og allir vita, er Ísafjörður einn af stærstu kaupstöðum landsins, en þar er mjög lítið uppland, erfitt til ræktunar og afarerfitt um aðflutninga á landbúnaðarafurðum. Aftur á móti er í Önundarfirði eitt af fegurstu landbúnaðarhéruðum, en lítill markaður þar fyrir landbúnaðarafurðir. Í vegamálunum sem öðrum málum verður að sníða þjóðinni stakk eftir vexti. Það hefir mikið verið unnið að vegabótum undanfarin ár og mikil verkefni liggja fyrir á næstu árum. En þegar því er lokið, sem fyrir liggur og þegar búið að ákveða, að gert verði á næstu árum, þá fyrst er ástæða til að samþykkja nýjar viðbætur við þjóðvegakerfið. Á þessu stigi málsins segi ég ekkert um afstöðu mína gagnvart hinum ýmsu till., sem hér liggja fyrir, en mun í nefndinni gera það, sem mér finnst réttast eftir ástæðum.

Bernharð Stefánsson Hv. 2. þm. Rang. var að leitast við að afsaka vinnubrögð samgmn. og afgreiðslu hennar á þessu máli á síðasta þingi og vildi halda því fram, að sá dráttur, sem á því var, hefði ekki verið samgmn. að kenna. Var hann í því sambandi að minnast á nefnd, sem flokkarnir hefðu skipað til þess að athuga þessar vegamálatillögur. Ég skal ekki neita því, að í Framsóknarfl. var tiltal um að fela sérstakri nefnd í flokknum að athuga tillögurnar og mæla með þeim, sem mestar ástæður þætti til, að þingið afgreiddi. En það er spaugilegt, að hv.þm., skuli telja það hafa verið samgmn. til tafar. Þá var hann einnig að minna á það, að vegamálastj. hefði verið fjarverandi úr bænum framan af þinginu, og þess vegna hefði samgmn. ekki getað tekið ákvarðanir í málinu fyrri en hann kom heim. Þær tillögur, sem bornar eru fram í vegamálum hér á Alþingi, stranda raunverulega alltaf á þessu sama ár eftir ár, að það er vegamálastjóri., sem virðist hafa alræðisvald í þessum málum, þó að það eigi að heita svo, að Alþingi ráði þar öllu um. Hv. 2. þm. Rang. gat þess, að samgmn. hefði afgr. þessar vegamálatill. á þinginu í fyrra með nál. frá 7. maí. En það liggur í augum uppi, að það var sama sem að svæfa málið á því þingi, að skila því ekki úr nefnd fyrri en undir þinglok. Ég verð að taka undir það með hv.þm.N.-Þ., að það er einkennilegt, ef einn maður, þó að hann sé sérfræðingur í vegamálum, á að taka ráðin af Alþingi um það, hvaða vegum skuli skipað í þjóðvegatölu, eins og nú virðist orðið í reyndinni. Ég sé ekki, að vegamálastjóri sé á nokkurn hátt bærari um það að dæma en þingmenn. Hann er að vísu sérfræðingur um vegagerð, og er vitanlega til þess hæfari en aðrir að ráða um það, hvernig á að vinna verkið. En um hitt, hvort t. d. að Eyjafjarðarbraut á að teljast til þjóðvega, eins og ég hefi flutt frv. um, er vegamálastjóri ekkert færari um að dæma en t. d. hv.þm. Barð. eða hver annar þm. Það er langt síðan þessi braut var byggð, að ráðum sérfræðinga, en það þarf enga sérþekkingu til að ákveða, hvort brautin skuli vera þjóðvegur eða ekki; það er eingöngu fjárhagsatriði, sem Alþingi er fullkomlega fært um að ráða fram úr. Það er rétt að hv. samgmn. skilaði að lokum nál. En hvernig var það svo? Þar var ekkert tillit tekið til þeirra atriða, sem fyrst átti að leiðrétta í vegalögunum samkvæmt því, sem til var ætlazt af þinginu 1923. Á því þingi var ákveðið, að vegalögin yrðu endurskoðuð með það fyrir augum, að allar flutningabrautir yrðu teknar í tölu þjóðvega. Þetta var svo framkvæmt á þinginu 1924, þannig að þá voru allar flutningabrautir gerðar að þjóðvegum, nema tvær, sem skildar voru eftir, en það voru Eyjafjarðarbraut og partur af Borgarfjarðarbraut. Ég verð að líta svo á, að þetta hafi verið fyrir gáleysi; að minnsta kosti get ég fullyrt, að sá ráðh., sem lagði vegalagafrv. fyrir þingið 1924, fylgdi því aftur síðar, að þessar brautir yrðu teknar í þjóðvegatölu, og var svo að skilja á honum, að vegna gáleysis stjórnarinnar hefðu þær ekki verið teknar með þegar frv. var samið. En vegamálastj. hafði undirbúið málið og gengið þannig frá því, að þær vantaði í frv. En hv. samgmn. datt ekki í hug að taka til greina þessa sjálfsögðu leiðréttingu á vegalögunum. Af þessum ástæðum þykir mér ekki öruggt um forsvaranlega afgr. málsins, ef samgmn. fær það til meðferðar, og álít því, að vel gæti komið til mála að skipa sérstaka nefnd til að fjalla um það. En telji hæstv. forseti, að það komi í bága við þingsköp eða viðtekna þingvenju, verð ég auðvitað að beygja mig fyrir áliti hans. Ég get viðurkennt það, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði, að ekki sé hægt að taka allar kröfur til greina, en á hinn bóginn er það augljóst, að ef starfsaðferð hv. samgmn. hefði verið fylgt frá upphafi, um að taka engar kröfur til greina, þá væri enginn þjóðvegur til í landinu enn þann dag í dag.

Halldór Stefánsson Ég kvaddi mér hljóðs vegna þess, að 1. flm. að brtt. á þskj. 44 var ekki viðstaddur í þd. - Afgreiðsla hv. samgmn. á þessum vegamálatill. hefir nú verið átalin af ýmsum hv.þdm. Ég vil taka í sama streng um það, að vinnubrögð nefndarinnar í þessum málum séu mjög óhyggileg. Það er fráleit aðferð að láta réttlát mál þvælast óafgreidd þing eftir þing. Viðvíkjandi þeirri stefnu hv. form. n., að taka til greina árlega aðeins eina eða tvær af þeim kröfum, sem fram eru bornar í þessum efnum, er það að segja, að þá eyðist allt of mikið af tíma þingsins í þref og endurteknar umræður um sömu málin. Ég ætla ekki að gera grein fyrir till. minni við þessa umr., enda var henni lýst á síðasta þingi og þeim ástæðum, sem þar liggja til grundvallar, enda er hún ekki á dagskránni. En með þessum orðum vildi ég aðeins vekja athygli á henni.

Gunnar Sigurðsson Ég þarf ekki miklu að svara þeim þremur hv.þdm., sem hafa fundið að vinnubrögðum samgmn.í þessum málum á síðasta þingi. Hv. 2. þm. Eyf. svaraði sér að miklu leyti sjálfur, þegar hann gat þess, að vegamálastjóri hefði ekki verið viðlátinn hér í bænum framan af þinginu í fyrra, enda hefir það verið viðurkennt: að nefndin gæti alls ekki gengið framhjá því, að leita álits hans og umsagnar í svo stóru máli, og þar sem svo margar brtt. lágu fyrir þinginu í vegamálunum. Ég hefi aldrei sagt, að vegamálastjóri ætti að vera einráður um það, hvaða vegir væru teknir í þjóðvegakerfið, heldur að hann væri þessum málum kunnugastur, og þess vegna yrði þingið að byggja á till. hans. Hv. þm.N.-Þ. taldi, að 42 þingmenn væru hæfari til þess að ráða þessum málum heldur en vegamálastjóri einn. En hvernig fer það, þegar hver einstakur af þessum 42 þm. otar sínum tota og berst aðeins fyrir sínum vegi, en gegn öllum kröfum hinna? Þá kemst vitanlega ekkert fram. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði áður, að ég álít, að þingið eigi að taka þessar kröfur til greina smátt og smátt og fullkomna vegakerfið eftir því sem efnin leyfa; þingmenn hljóta að sjá, að það er ekki hægt að fullnægja öllum þeirra kröfum í einu í vegamálunum, og þær fást ekki samþykktar. Það hefir komið fram uppástunga um að vísa þessum málum til sérstakrar n. Það er fjarri því, að mig langi til að fjalla um þau í samgmn., ef hv.þdm. treysta annari n. betur til þess að greiða fram úr þessum málum. Ef það telst að vera brot á þingsköpum, að áliti hæstv. forseta, þá er til önnur leið, sem einn þingflokkur hafði áður reynt, en hún er sú, að flokkarnir láti undirnefndir athuga vegamálatillögurnar, og gætu þær síðan borið ráð sín saman um, hvað helzt ætti að taka til greina. Það nær ekki nokkurri átt að ásaka samgmn. þessarar deildar um, að þessi mál náðu ekki fram að ganga á síðasta þingi. N. áleit hyggilegt að bíða eftir áliti vegamálastjóra, og auk þess stóð líka á tillögunni frá vegamálanefnd þess flokks, sem hv.þm.N.-Þ. átti sæti í. Annars er öllum hv.þdm. það kunnugt, að vegaumbætur hafa alltaf verið mín áhugamál, svo sem fjárhagurinn framast leyfir.

Hákon Kristófersson Ég sé ekki ástæðu til þess að vera margorður um það, þó að n. sú, sem ég á sæti í, hafi orðið fyrir óverðskulduðum ámælum frá ýmsum hv.þdm. fyrir að afgreiða eigi í tæka tíð álit sitt um vegamálin á síðasta þingi. Og þó að það hefði verið afgreitt fyrr, þá voru till. svo margar og á svo mismunandi rökum reistar, að ég fyrir mitt leyti taldi mig ekki færan til að skera úr því, hverjar af þeim ættu mestan rétt á sér. Ég lít svo á að vegamálastjóri sé færastur að skera úr því, hvaða afstöðu þingið á að taka gagnvart hinum einstöku till. í vegamálunum og að einstakir þm. geti síður um það dæmt Ég er fullkomlega sannfærður um það, að það á betur við, að vegamálastjóri skeri úr þessum málum heldur en að þm. séu að teygja um þau lopann sín á milli. Hann er eini maðurinn, sem hefir langmestan kunnugleika á þessum málum á landi hér, að svo miklu leyti sem kunnugleika eins manns getur verið til að dreifa. Það er óheppileg aðferð, sem þingmenn nota oft við afgreiðslu fjárlaga og beitt var á síðasta þingi, þegar þeir lýsa yfir, að þeir taki aftur brtt. sínar um fjárframlög til vega o. fl. í fullu trausti til þess, að stj. láti framkvæma þær, þó að ekkert fé sé til þeirra veitt. Og hitt er mér óskiljanlegt, að hv.þdm. geti með rökum talið vegamálastj. hlutdrægan, eða láð samgmn., þó að hún teldi það þýðingarmikið atriði að fá tillögur hans í þessum málum. Ég býst við, að hv. form. n. hafi fullkomlega gert grein fyrir þeim ástæðum hennar, að brtt. voru svo margar, að hún taldi ófært að samþykkja þær allar.

Það er alveg rétt

. Það má vitanlega alltaf um það deila, hvort vinnubrögð samgmn. hafi verið óheppileg eða ekki. En um leið og henni er ámælt í þeim efnum, þá færi betur á því, að þeir hv.þdm., sem ámælin flytja, hefðu hreinan skjöld í þeim nefndum, sem þeir starfa í. Ég meina þetta ekki sérstaklega til hv. 2. þm. Eyf. En mér er kunnugt um, að ýmsar nefndir hafa tafið fyrir málum af miður góðum ástæðum. Mér er óskiljanlegt, að hv.þdm. geti hugkvæmzt, að við hv.þm.N.-Ísf., sem báðir eigum sæti í samgmn. og höfum flutt margar brtt. í vegamálunum, höfum að ástæðulausu hikað við að framfylgja þeim. Ég vil taka í sama streng og hv. form. samgmn., að ég vil krefjast þess, að það sé borið undir atkv.hv.þd., hvort slík mál sem þessi verði tekin af samgmn. Ef meiri hl. þd. er því fylgjandi, þá sættum við okkur við þann úrskurð, en það er ekki nema eðlilegt, að við viljum fá það hreint út. Annars er það einkennilegt, að þessar aðfinnslur til samgmn. koma allar frá einum og sama þingflokki. Ég endurtek það, að þessi mál eru betur komin í höndum vegamálastj., sem er sérfræðingur, meðan þingmenn geta treyst honum til að vera óhlutdrægur í sínum tillögum. Reiptog þingmanna er miklu óheppilegra og vekur meiri óánægju. Ég hefi heyrt því haldið fram á þingmálafundi af merkum manni, að það væri um að gera fyrir þingmenn að ryðjast á garðann, þegar á hann væri gefið, og talið, að þeir þingmenn, sem ekki kæmust að jötunni, væru óhæfir til þingsetu. Ég lít svo á, að þar sem nauðsynin er mest, þar eigi verklegar framkvæmdir að sitja fyrir. Ég tek það hinsvegar ekki illa upp, þó að hv.þm. helli úr skálum reiði sinnar yfir samgmn., en vil skora á hv.þdm. að skipa nýja nefnd í þessi mál, ef þeir telja það illa komið í höndum núverandi samgmn. En þó ég segi þetta, vil ég þó taka það fram, að ég býst ekki við, að flokkarnir hver fyrir sig mundu sjá ástæðu til að skipta um menn, og mætti því svo fara, að þó ný kosning færi fram, yrði það endurkosning sömu manna, sem væri þá sama sem traust á þeim. Hverjar till. ég mun gera áður en þetta mál verður afgr. úr deildinni, vil ég ekkert segja að svo komnu máli. Og hvað umr. snertir, er hér hafa fram farið í dag, þykir mér næsta ósennilegt, að valdi verulegum breytingum á afstöðu minni til þessa máls.

Benedikt Sveinsson Hv. 2. þm. Rang., sem er formaður veganefndar, hefir nú reynt að gera nokkra grein fyrir hinum langa drætti, sem varð á nál. nefndarinnar í fyrra. Skal ég nú víkja nokkrum orðum að ástæðum hv.þm., ef ástæður skyldi kalla: Hann talaði um „undirnefnd“, sem tafið hefði afgreiðslu nál. Mér er ekki fyllilega ljóst, hvað hv.þm. á við með þessari skýringu, nema ef vera skyldi flokksnefnd, sem kosin var á lokuðum flokksfundi til þess að fjalla um þessi mál. Ég get nú frætt hv.þm. um það, að þessi nefnd var búin að skila áliti sínu á miðju þingi í fyrra, svo að tæplega hefir hún staðið hv. samgmn. verulega fyrir þrifum. Álit hennar var örstutt, og kom svo tímalega, að hv.n. hefði þess vegna getað sýnt meiri röggsemi um afgreiðslu málsins þegar á síðasta þingi. Þá taldi hv.þm. höfuðástæðu dráttarins, að landsverkfræðingur hefði verið erlendis meginhluta þingtímans í fyrra. Hafi það valdið töfum á störfum hv.n. Sýnir það einungis, að nefndin hefir misskilið hlutverk sitt. Auðvitað er það þingsins að ákveða, hvar vegir skuli liggja og hverjir vegir skuli ganga fyrir, enda hefir það jafnan verið svo. Veit ég ekki betur en að Alþingi hafi ráðið vegalögunum til lykta, bæði 1907 og 1924. Þetta liggur í hlutarins eðli. Verksvið landsverkfræðings, eða vegamálastjóra, er allt annað. Hann á að annast framkvæmdir þær, er Alþingi vill láta gera. Það er fyrst og fremst þjóðin og fulltrúar hennar, sem meta, hvar þörf sé brýttust og ákveða hver verk skuli framkvæmast og í hverri röð. Verkfr. annast því næst kaup á efni, ræður smiði og verkstjóra og lítur eftir öllum framkvæmdum. Það er því óviðeigandi af hv.þm. að tala um hlutdrægni vegamálastjóra, því að hann gerir vitanlega ekki annað en þing og stjórn leggur fyrir hann. Að vísu ræður hann, hvort brú er byggð úr steini eða járni, eða hvort vegur er lagður hérnamegin eða hinumegin við holtið, o. s. frv., en þetta skerðir í engu vald þingsins. Það verður því að teljast fremur veigalítil afsökun fyrir úrskurðarleysi nefndarinnar árum saman, að vegamálastjóri var fjarverandi, því að hennar verk var fyrst og fremst að gera till. um heildarskipun vega hér á landi. Framkvæmdir laganna fara síðan eftir getu þjóðarinnar á hverjum tíma, enda dettur engum í hug, að mögulegt sé að framkvæma vegalögin í einni svipan. Þau eru, nánast sagt, sett til þess að samræma vegakerfi landsins, og til þess að stemma stigu fyrir óhóflegu reiptogi milli einstakra landshluta um þessi mál, sem verða mundi, ef um hvern vegarspotta þyrfti að þjarka á hverju þingi, svo sem fyrrum gerðist. Hv. þm. sagði það réttilega, að nefndin hefði skilað áliti sínu í fyrra, en gallinn var, að það kom svo seint, að ekki gafst tími til að afgreiða málið fyrir þá sök. Nú vill svo til, að nákvæmlega sömu brtt. eru komnar fram á ný, sem nefndin fellst á, svo að málið liggur í rauninni eins fyrir og þegar nefndin gekk frá því í fyrra. Nefndin ætti því ekki að þurfa að liggja lengi á málinu í þetta sinn; hún „afmarkaði“ stöðu sína til málsins eins og það liggur fyrir með nál. frá 7. maí í fyrra. Ég væri því fyrir mitt leyti ánægður, þótt nefndin breytti aðeins dagsetningu nál. síðan í fyrra, og gæfi það út á ný, óbreytt að öðru leyti. Mundi sú meðferð greiða mest fyrir framgangi málsins á þessu þingi.

Flm. (Magnús Torfason) Mér þykir málefni þetta í nokkurt óefni komið og eigi tekið með þeirri alvöru sem vera skyldi. Ætti þó engum að blandast hugur um nauðsyn þessa máls. Mestu máli skiptir að finna réttan grundvöll. Því hefir verið haldið fram, að brtt. við vegalögin, sem bornar hafa verið fram á undanförnum þingum, gangi út á aukin fjárútlát úr ríkissjóði. En þetta er hinn mesti misskilningur. Vegalögin eru einungis áætlun um vegagerð ríkissjóðs. Ég skal nefna sem dæmi, að í vegalögunum frá 1907 er ákvæði um, að veg skuli leggja að Geysi. Þessi vegur er ekki fullgerður enn. Fjárveitingavaldið kveður á um það, hvaða vegir skuli vera látnir sitja fyrir, þegar til framkvæmda kemur. Með þessu er verið að fyrirbyggja, að hvert hérað oti sínum tota, og að greiða fyrir samræmri og réttlátri úrlausn þessara mála, og má því sjá, að engin goðgá getur það talizt, þótt fram komi till. um endurskoðun eða breytingar á þessari áætlun. Vegalögin eru nú síðan 1924, svo að afturhald mætti það teljast, ef liði á löngu áður en farið væri að breyta þeim. Ég skal líka benda hv. nefnd á það, að vegalögin 1924 voru einmitt sett vegna þess, að þáverandi ríkisstjórn sá fram á það, að því lengur sem dregið væri að breyta vegaáætluninni frá 1907, því fleiri kröfur um nýja vegi kæmu fram, og að þegar vegal. væru komin á, myndu sennilega líða nokkur ár, þangað til farið væri að breyta þeim á ný. Nú býst ég við, að hv. nefnd skilji það, að þörfin fyrir bætt vegakerfi hefir aukizt a. m. k. eins mikið frá 1924 til 1930 eins og frá 1907 til 1924, vegna þess að eftir 1924 er fyrst almennt farið að nota hin nýtízku flutningatæki, bílana, á vegum hér á landi. Fyrir 4 árum hefði sennilega fáum komið í hug, að nú væri kominn akfær bílvegur frá Borgarnesi til Akureyrar. Þörfin hefir knúð þá vegabót fram, en í vegalögum er ekkert á hana minnzt. Af þessu má sjá, hversu mikil breyting er á orðin, og þess vegna ætti að gjalda varhuga við að spyrna á móti nauðsynlegum endurbótum á vegalöggjöfinni, eins og þessar till. okkar fara fram á.

Gunnar Sigurðsson Ég skal ekki gefa hv.þm.N.-Þ. ástæðu til að svara. Sakir hans á nefndina voru svo veigalitlar, að ég hirði ekki um að svara þeim. Helzt reyndi hann að snúa út úr því, sem ég sagði um undirnefndina, sem hann mun sjálfur vera formaður i. Ég stend við það, að sú nefnd skilaði ekki áliti sínu fyrr en í ótíma og var í rauninni ekkert álit, sem að nokkru liði kæmi fyrir samgmn. - Sé ég svo ekki frekar ástæðu til að deila við hv.þm., með því að hann virðist ánægður; ef við látum nægja að breyta dagsetning nál. frá í fyrra.

Sigurjón Á. Ólafsson Samgmn. hefir hlotið töluverð ámæli af meðferð vegamála á þinginu í fyrra. Ég hygg, að færð hafi verið rök gegn flestu því, sem á hana hefir verið borið. Ég hefi því ekki ástæðu til að tala langt mál að þessu sinni, og það því síður, sem hv. 2. þm. Árn. hefir nú gert glögga grein fyrir viðhorfi þessara mála í heild. Var ræða hans sem töluð væri úr mínu brjósti, enda hafði ég hreyft ýmsu, er gekk í þá átt, í samgöngumálanefnd í fyrra. Hafði mér helzt dottið í hug, að skipuð væri milliþinganefnd til þess að koma heildarskipulagi á þessi mál.

Ein milliþinganefndin enn!

. Ef ekki væru sett heildarlög um þessi mál, myndi metingurinn og reiptogið ganga úr öllu hófi, og hver drepa fyrir öðrum. Það þarf styrka hönd til þess að skammta hverjum rétt undir þannig kringumstæðum. Hygg ég það nokkrum örðugleikum bundið fyrir nefndina að brjóta til mergjar, hvar þörfin sé mest og hvaða vegir eigi að sitja fyrir öðrum. Alstaðar er nauðsynin fyrir hendi og allir landshlutar vilja fá vegi. Þess vegna væri heppilegt af samgmn. að vísa þessum málum til deildarinnar, með þeirri ósk, að skipuð væri milliþinganefnd til þess að gera fullnaðartillögu um þessi mál.

Ég held að komið sé nóg af þessum nefndum

. Það er ekki vonlaust um, að hv.þm. Borgf. gæti komizt í þá nefnd.

Langar ekki!

. Hér er um þjóðarnauðsyn að ræða, að málum þessum sé komið í betra horf hið bráðasta. Ég hreyfði þessu á síðasta þingi, en það þótti þá ekki nógu aðkallandi, en nú vona ég, að hv.þdm. sannfærist um, að þörfin er þegar orðin mjög brýn og aðkallandi, og má vart við svo búið standa öllu lengur. Tímarnir breytast og atvinnuhættir landsins breytast sömuleiðis. Samgöngumál landsins verða því á hverjum tíma að standa í samræmu hlutfalli við þarfir atvinnulífsins í landinu.

Bernharð Stefánsson Ég verð nú að segja, að fremur virðist draga til sátta í þessu máli, og er það vel farið. Tveir af nm. hafa nú látið þau orð falla, að ég hlýt að bera meira traust til hv. nefndar nú en í upphafi þessarar umr.Hv. þm. Barð. lýsti því yfir, að hann vildi, að Alþingi efndi gefin loforð, og tel ég það ótvíræða framför, ef það mætti takast í framtíðinni. Þá taldi hv. 4. þm. Reykv., að færð hefðu verið rök fyrir flestu því, er á hv. samgmn. hefði verið borið út af vinnubrögðum hennar á þinginu í fyrra.

Ég sagði, að færð hefðu verið rök gegn ásökunum hv.þm.

. Hv. þm. sagði fyrir, en ekki gegn, og getur það ekki skilizt á annan veg en að hv.þm. játi brot nefndarinnar og iðrist. Þannig hafa hlutar n. sýnt ótvíræðan betrunarvilja, og má þá frekar vænta árangurs af starfi hennar. Þess vegna ætla ég nú að falla frá þeirri ósk minni; að þetta mál verði tekið af samgöngumálanefnd og fengið í hendur sérstakri nefnd. Sérstaklega vil ég treysta hv.n. til að líta með sanngirni og skilningi á kröfur míns héraðs hvað þessi mál snertir.

Þá er öllu bjargað!

. O-nei, ekki þarf það að vera, en hver er sjálfum sér næstur, og það verð ég að kannast við, að gramastur hefi ég orðið út af meðferð hv.n. á vegamálum okkar Eyf., því við viljum hafa rétt okkar til móts við önnur héruð landsins.