Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg mintist á það hjer, þegar jeg skýrði fjárhag landsins fyrir háttv. deild, að frumvarp um almenna hjálp vegna dýrtíðarinnar væri á leiðinni. Jeg skal nú fara örfáum orðum um framkvæmd málsins nú í dýrtíðinni. En hins vegar vil jeg strax taka það fram, að jeg er reiðubúinn að gefa nefnd þeirri, sem væntanlega fjallar um þetta mál, allar þær upplýsingar, sem jeg get í tje látið, og sumar þeirra eru þannig lagaðar, að það er hægra að veita nefndinni þær. Eins og háttv. deild er kunnugt, var stjórninni heimilað með lögum í fyrsta lagi að veita lán, í öðru lagi að færa niður verð á kolum, og í þriðja lagi var henni heimilað að veita vinnu, þ. e. að láta vinna að ýmsum fyrirtækjum. Að því er snertir fyrsta atriðið, lánveitinguna, var svo ráð fyrir gert, að veita mætti lán með mjög svo hagkvæmum kjörum sveitar- og bæjarfjelögum. Vil jeg láta þess getið, að mjög mörg sveitarfjelög báðu um þessi lán. Eins og kunnugt er, áttu sveitarfjelögin sjálf að dæma um, hvort um þörf væri að ræða. Þessar lánbeiðnir námu samtals um 2 milj. króna, og jeg er í engum vafa um, að beðið hefði verið um miklu meira, ef stjórnin hefði tekið þessar lánbeiðnir til greina, og fjárhagur landsins mundi nú hallari en hann er, ef stjórnarráðið hefði sjeð sjer fært að veita þessi lán. En það sá stjórnarráðið sjer ekki fært, enda gat landsstjórnin ekki útvegað lán til lengri tíma með góðum kjörum. Það hefði því verið ómögulegt að veita þessi lán til lengri tíma án mikils tjóns fyrir landssjóðinn. Og það hefði jafnvel verið sama, með hve góðum kjörum stjórnin hefði fengið lánið, það hefði altaf orðið mikið tjón fyrir landið. Niðurstaðan varð því sú, að stjórnin sá sjer ekki fært að veita þessi lán; en hins vegar var stjórninni það ljóst, að hún þyrfti að hafa opið auga fyrir því, hvar þörfin væri mest. Þau bráðabirgðalán, sem stjórnin veitti, voru veitt með 51/2% vöxtum. Þessi bráðabirgðalán voru veitt: Reykjavíkurkaupstaður 30.11/ 1917 kr. 100.000,00 Ísafjarðarkaupstaður '30.1. 1918 - 100.000,00 Vindhælishreppur,Húnavatnssýslu, 20.5. 1918 . - 10.000,00 Reykjavíkurkáupstaður 30.8. 1918 - 50.000,00 Samtals kr. 260.000,00 Enn fremur var heitið þessum lánum: Grunnavíkurhreppur, Ísafjarðarsýslu kr. 5.000,00 Svalbarðshreppur, Þingeyjarsýsiu - 5.400,00 Stykkishólmur, Snæfellsnessýslu - 10.000,00 Álftavershreppur, Skaftafellssýslu - 5.000,00 Dalahreppur, Barðastr.sýslu - 7.000,00 Tálknafjarðarhr., Barðastrandarsýslu - 4.000,00 Samtals kr. 36.400,00 Skal jeg taka fram, að því er snertir Reykjavíkurbæ, að borgarstjóri skýrði frá, að hann gæti ekki fengið lán í bönkunum, svo að stjórnin sá sjer ekki annað fært en að veita þessi lán. Enn fremur vil jeg geta þess, að lánin voru að eins veitt með því móti, að hlutaðeigandi hreppar eða sveitarfjelög tækju að sjer að ábyrgjast lánin, og var ekkert lán veitt til lengri tíma en eins árs, en sum til styttri tíma, nefnilega til næstkomandi hausts. Jeg held, að jeg þurfi svo ekki að fara fleiri orðum um þessi lán. Enn fremur þykir mjer rjett að geta þess, að sumstaðar hefir komið fram allmikil. óánægja um úthlutun kola og stjórninni kent um það; sjerstaklega hefir borið á þessu norður á Akureyri. Jeg tek þetta ekki fram vegna þess, að jeg viti ekki, að háttv. deild sje kunnugt um þetta, heldur til þess, að það sjáist í þingtíðindunum. Eins og kunnugt er, var leitað upplýsinga um kolaþörf bæja og sveita, og eftir þeim upplýsingum, sem fram komu, var farið með kolaúthlutunina. Bjargráðanefnd Ed. bað stjórnina um að útvega þessar upplýsingar hjá hlutaðeigandi bæjarfjelögum og sýslunefndum, og veit jeg, að stjórnin hefir farið eftir þeim við útbýtinguna, án þess að gera nokkrar breytingar. Þá skal jeg víkja nokkuð að þriðja atriðinu, sem jeg mintist á að væri heimild fyrir í þeim lögum, sem nú gilda, þ. e. dýrtíðarhjálp með því að veita vinnu. Stjórnin hafði, í samráði við nefndina, athugað það, í hvaða fyrirtæki heppilegast væri að leggja vinnu, og í samráði við hana var byrjað veita vinnu til undirbúnings væntanlegum landsspítala; skipaði stjórnarráðið nefnd til að athuga málið, og vann hún ókeypis. Í þeirri nefnd voru: Magnús Sigurðsson, bankastjóri, form, Guðmundur Magnússon, prófessor, Guðmundur Hannesson, prófessor, Guðmundur Björnson, landlæknir, Geir Zoëga, landsverkfræðingur, Ingibjörg Bjarnason, skólastýra, og Jens Eyjólfsson, byggingameistari. Þessir menn leituðu fyrir sjer, hvar haganlegastur staður væri fyrir væntanlegan landsspítala, og bentu á lóð, sem liggur fyrir austan Kennaraskólann, og var vinnan byrjuð í sambandi við þessa lóð. Vil jeg geta þess, að ekki er enn lokið samningum milli landsstjórnarinnar og bæjarstjórnar Reykjavíkur um þessa lóð, en jeg vona, að það muni ekki standa fyrir, að þessi lóð fáist með sæmilegum kjörum, og þó að svo fari, að ekki komist á samningar um lóðina, þá hefir þó hið höggna grjót fult verð fyrir því. Jeg skal geta þess, að kostnaður við grjóttökuna hefir numið kr. 87.694,80, en til verkfærakaupa og skúrabygginga hefir verið varið 26280 kr., en um verkfærin er það að segja, að þau munu nú vera svo að segja í fullu verði. Auk þess hefir verið unnið að Hafnarfjarðarveginum, og hefir sá kostnaður numið 65.000 kr. En sú vinna hefir bæði verið til góðs fyrir Reykjavík og Hafnarfjörð. Það verður ekki sagt með vissu, hve mikið tap hefir orðið á þessari vinnu, en hins vegar er því ekki að leyna, að þar, sem unnið hefir verið á mjög óheppilegum tíma, hlýtur tapið að verða nokkuð. Það er álit vegamálastjórans, að tapast muni alt að helmingur upphæðarinnar. Um hið tilhöggna grjótið vil jeg geta þess, að Jón Ísleifsson verkfræðingur telur, að verðmæti þess muni vera 38.000 kr. eða eitthvað nálægt því. Grjótið er vel tilhöggið, og hafa þegar komið fyrirspurnir í stjórnarráðið um það, hvort hægt væri að fá grjótið keypt. Jeg held, satt að segja, að þótt tapið á þessari vinnu verði milli 70 og 80 þús. kr., þá sje ekki hægt annað að segja en að mikil nauðsyn hafi verið á að veita þessa vinnu. Um frumvarp það, er hjer liggur fyrir, vil jeg láta þess getið, að stjórnin hefir felt úr því heimild til að veita lán, og enn fremur heimild til að færa niður verð á kolum. Aftur á móti stendur heimild í því til að veita atvinnu áfram. Auk þess er eitt nýmæli í frumvarpinu; þar stendur, að hvert sveitarfjelag megi verja upphæð, er þó ekki nemi meiru en 15 kr. á hvern mann í sveitarfjelaginu, til að afstýra verulegri neyð af dýrtíð og matvælaskorti, og að það eigi rjett til endurkröfu á greiðslu á einum þriðja hluta, úr landssjóði. Ef nú yrði gengið út frá því, að öll sveitarfjelög notuðu sjer þennan rjett, mundi endurgreiðslan nema sem næst 400.000 kr. Stjórnin leit svo á, að með því að haga hjálpinni á þá leið, að sveitarfjelögin leggi fram 2/3 hluta, væri fengin trygging fyrir því, að ekki mundi beðið um styrk, nema því að eins, að full þörf væri á því. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið við þessa umr., en, eins og jeg tók fram við byrjun ræðu minnar, er jeg fús til að veita væntanlegri nefnd allar upplýsingar, sem jeg get.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er sama um þetta mál að segja og hið fyrra, að jeg tel alveg nægilegt að vísa til ástæðnanna fyrir frv., og um leið vil jeg geta þess, að það er í raun og veru eftir áskorun hv. deildar sjálfrar, að þetta mál kemur hjer fram. Jeg get auðvitað ekki fullyrt það, að hv. deild hafi beint ætlast til þess, að tillögur um bætur á launum kennara kæmu fram í frumvarpsformi. En með því að mjög ákveðnar kröfur um hækkun á launum kennara hafa komið fram í þessari hv. deild, þykir mjer eigi þörf á að mæla neitt með þessu frv. Það voru mjög margir hv.þm. í fyrra, er samþyktu þingsályktunartillögu um þetta mál, og vona jeg því, að frv. þessu verði vel tekið; enda hygg jeg, að hver og einn viðurkenni,að það sje hreint og beint minkun, hvernig farið er með barnakennara þessa lands, að því er laun þeirra snertir. Jeg ætla svo ekki að tala lengra um þetta að sinni, en legg til, að frv. verði vísað til hv. mentamálanefndar.

Þórarinn Jónsson Það er sjálfsagt gott, að þetta mál er fram komið; en það getur samt verið álitamál, hvort, eins og nú stendur á, sje rjett að láta málið ganga fram. Eins og hv. deild er kunnugt, var þetta mál til umr. á síðasta þingi, og var þar vitanlega einnig talað um þetta atriði, launahækkunina, en jafnframt var það álitið nauðsynlegt, að ýmsar breytingar á fræðslulögunum yrðu gerðar samfara því. Mjer virðist þess vegna athugavert að láta málið ganga fram, eins og nú er ástatt. Í fyrsta lagi er alt útlit fyrir, að mörgum skólum verði eigi haldið áfram næsta vetur; í öðru lagi er það, eins og dýrtíðin kreppir að sveitum lands þessa, ekki líklegt, að sveitarsjóðir verði færir um að bæta á sig miklum útgjöldum, og í þriðja lagi er það álitið, að takmörk fræðsluhjeraðanna sjeu ekki haganlega ákveðin, eins og nú stendur. Er því þrent, sem mælir á móti þessu frv. Eftir tillögu fræðslumálastj.að dæma, álítur hann, að heppilegt sje, að hreppar sjeu færðir saman, og getur þetta í sjálfu sjer verið mjög heppilegt, og því verður naumast talið rjett að gera þetta frv. þegar að lögum, án þess að sjeð verði við afleiðingum þess; því það getur hæglega komið fyrir, að kennarar segi starfi sínu lausu, til þess að fá stjórnarráðsveitingu fyrir stöðunni. Og þó það yrði ákveðið við veitinguna, að þeir yrðu að sætta sig við breytingar þær, sem kynnu að verða gerðar á fræðsluhjeruðunum, þá myndu þó ýmsir verða óánægðir. Gæti þannig komið los á kennarana, sem telja verður mjög óheppilegt. Jeg hygg þessvegna, að nauðsynlegt sje að ákveða stærð og takmörkun fræðsluhjeraðanna og aðrar þær breytingar á fræðslulögunum, sem nauðsynlegar þykja, áður en þetta frumvarp er samþykt.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg veit ekki, hvort hv. 1. þm. Húnv. (Þór J.) samþykti þingsályktunartill. síðasta Alþingis, sem var orsök til þess, að frv. þetta kom fram. En hafi hv.þm. (Þór. J.) samþ. hana, þá minnist hann þess ekki nú, hvernig hún er orðuð og hvað hún fer fram á. Þar er um tvö atriði talað, fyrst hverjar breytingar þurfi að gera á fræðslulögunum, svo að þau geti orðið til frambúðar, og annað, eins og það stendur í þingsályktunartill., hvernig megi komast hjá að láta kennara sæta miskunarlausri meðferð. Það ætlast þingsályktunartill. til að sje gert þegar áður en menn hafi komið sjer niður á gagngerðum breytingum á fræðslulögunum. Það getur vel verið, að þingið álíti, að þessar breytingar geti komist á öðruvísi en með lögum, en þegar hv. deild er búin að viðurkenna, að kennarar sæti, af hálfu hins opinbera, miskunarlausri meðferð, þá vill hún líklega gera eitthvað til að bæta úr því, svo að jeg vona, að frv. fái að fara í nefnd, hvað sem um það verður að öðru leyti. Það er rjett, að ef þingið hyggur, að engin kensla verði að vetri, þá getur það haft mikil áhrif á það, hvort samþykkja beri þetta frv. nú þegar, eða láta það koma til framkvæmdar þegar í stað. En, sem sagt, verulegum mótmælum átti jeg ekki von á hjá þessari hv. deild, sem samþykti þingsályktunartill. eins og hún var orðuð. Jeg skal annars geta þess, að þeir hv. kennarar, sem reiknuðu út kostnaðinn, hafa reiknað hann heldur ríflegan. Þeir hafa t. d. gert ráð fyrir 36 kennurum við barnaskóla Reykjavíkur, í stað 32. Aukin útgjöld landssjóðs til barnakenslu yrðu þá ekki 47 þús. kr. í byrjun, heldur 40 þús. Þetta er ekkert aðalatriði, en jeg vildi að eins láta þess getið, til upplýsinga fyrir hv. mentamálanefnd. Jeg þori ekki að segja, hvaða aðstöðu hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) hefir til þessa máls, en mjer er sagt, að fram hafi komið frá honum á síðasta þingi till. til dagskrár, þess efnis, að stjórnin legði þegar fyrir næsta reglulegt Alþingi frv. til laga um bráðabirgðabætur á kjörum kennara. Ef hann hefir þá ætlast til, að kjör kennara yrðu bætt með lögum, getur hann ekki verið því mótfallinn að gera það nú þegar. Það er engin ástæða til að fresta því lengur. Annars eru menn yfirleitt svo sammála um þetta mál, að ekki er þörf að ræða það frekar á þessu stigi. Vona jeg því, að hv. deild leyfi málinu að ganga til hv. mentamálanefndar, og ræði hún það síðan í samráði við fjárveitinganefnd, svo sem venja er til um slík mál.

Bjarni Jónsson Jeg man vel eftir þingsályktunartill. síðasta þings og því orðalagi hennar, sem var frá mjer, að kennarar sættu miskunarlausri meðferð. það er rjettmæli, því að hún hefir verið það og er. En í þessari till. var og farið fram á að rannsaka öll fræðslumálin, hversu hentugast yrði skólafyrirkomulagið, bæði um skólaskyldualdur og annað, með öðrum orðum, hvort ekki þyrfti að strika út núgildandi fræðslulög og semja önnur. Jeg vil halda fast við þetta atriði, því að jeg hygg, að margir sjeu nú orðið sammála um, að endanleg bót á fræðslufyrirkomulaginu verði ekki gerð fyr en þeirri spurningu er svarað. En hins vegar er sjálfsagt, að skjótt sje ráðin bót á kjörum kennara, og legg jeg þar enga áherslu á, hvort skólar starfa í vetur eða ekki. Kennurum er engu betra að deyja iðjulausum en starfandi. En í þeim ákvæðum, sem sett yrðu um bætur á kjörum kennara, yrði að taka tillit til annars þess er þingsályktunin fal sjer. En með því að samþ. þessi lög er bygt á þessu gamla kerfi, og verður það aldrei með mínu samþykki. Jeg furða mig á brjefi fræðslumálastjóra út af þingsályktun síðasta þings, því sem prentað er sem fylgiskjal við frv. Jeg hefi ekki lesið það alt, en fljótt á litið virðist það út í bláinn og ekki koma þingsályktuninni við. En ef það á að heita úrlausn eða svar við þingsályktuninni, þá má stjórnin gera betur, því að þessi maður hefði síst átt að rannsaka málið, þar sem hann er höfundur núgildandi fræðslulaga, eða hefir ljeð þeim nafn og ábyrgð.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg ljet þess getið áður, að það mætti vel vera, að jeg legði ekki eins mikla áherslu á, að lög sjeu sett um laun barnakennara, eins og hitt, að bót sje ráðin á þeirri „miskunarlausu meðferð“, sem þeir hafa sætt. Hv. þm. Dala. (B. J.) þurfti því ekki nauðsynlega að segja neitt.  (B. J.: Mátti jeg ekki vera stjórninni sammála?)  Hinn hv.þm. (B. J.) virtist vilja láta það koma fram, að hann væri ekki sammála stjórninni. Jeg ætla ekki að biðja afsökunar á því, að stjórnin leitaði til fræðslumálastjórans, því að það er beinlínis lögmælt, að hann skuli vera ráðunautur stjórnarinnar um fræðslumál. Það var því eðlilegt, að stjórnin leitaði til þess manns, sem hún á að leita til um slík mál. Jeg held því, að það sje af ókunnugleika, að hv.þm. Dala. (B. J.) furðar sig á þessu. En um rannsóknina er það að segja, að henni er að vísu ekki lokið, en eftir svörum þeim að dæma, sem borist hafa fræðslumálastjóra frá þeim, sem fræðslu hafa með höndum, og eru henni kunnugastir úti um land, virðast varla líkur til, að breyting á skólaskyldunni fái alment fylgi.

Bjarni Jónsson Jeg ætlaði að svara því, að þá væri gamla kerfið búið að heimska Íslendinga sjer í hag, ef almenningur er mótfallinn endurbótum á gömlu sleifarlagi. Þykir mjer þá skörin tekin að færast upp í bekkkinn. Jeg furðaði mig ekki á því af ókunnugleika, að stjórnin leitaði til fræðslumálastjóra. Það sjest best á bæklingi hans, sem fylgir lagafrv., og ekki kemur þessum lögum við, frekar en öðrum lögum, er um fræðslumál fjalla. Þar er verið að segja frá ýmsu í Bandaríkjunum, sem ekki kemur við launum kennara. Þar er og getið um svör ýmissa manna úti um land, sem kosnir hafa verið í fræðslunefndir, og er það nefnt þjóðaratkvæði. En hræddur er jeg um, að utan þessarar „þjóðar“ sjeu einhverjir til, sem vilja ráða og þykjast hafa eins mikið vit á þessum efnum. Jeg hefi getið þessa vegna þess, að jeg furðaði mig á þessu langa skjali frá einum manni. Jeg hafði vænst þess, að stjórnin rannsakaði málið sjálf. En stjórnin fer öðruvísi að. Jeg þekki ekki þá venju, að maður, sem rannsakast á, rannsaki sig sjálfur. Og það á þá ekki frekar við um þennan mann, að hann rannsaki þetta fræðslulagakerfi, sem er hans eigið fóstur og hluti af honum sjálfum. Í þessari deild munu þeir margir, sem ákveðið hafa að láta ekki lengur drepa gáfur Íslendinga með heimskulegu fræðslukerfi, heldur fá endurbætur á því. Jeg vildi nú gera þá fyrirspurn til hæstv. mentamálaráðh. Íslands, hvort hann ætli ekki að rannsaka þetta mál meira en orðið er og með öðrum hætti.

Þórarinn Jónsson Hæstv. forsætisráðherra hefir tekið svo í þetta mál, sem jeg muni hafa verið á móti þingsályktuninni frá síðasta þingi. En það var ekki, enda þóttist jeg ekki taka svo í málið, að ástæða væri til að ætla, að jeg sje á móti því í sjálfu sjer. En hinu hjelt jeg fram, að það væri óheppilegt, að það gengi fram nema samhliða öðrum endurbótum,sem þingsályktunin fór fram á. Og þótt það væri tekið fram um þetta atriði, laun kennara, að þeir sættu miskunarlausri meðferð, þá gat jeg ekki skilið það öðruvísi en svo, að breytingar á því ættu að vera öðrum breytingum samfara. Orð hv.þm. Dala. (B. J.) urðu og ekki skilin á annan veg, og var hann höfundur till. þeirrar, er samþ. var. En hvað viðvíkur bráðabirgðabreytingum á launum kennara, þá getur þetta frv. engan veginn skoðast svo, og þarf ekki að leiða það inn í umræður. Mjer virðist það í sjálfu sjer ekki gera mikinn mun, eins og nú stendur, þótt þessar breytingar allar sjeu látnar bíða næsta þings, og finst miklu eðlilegra, að svo sje gert, og set jeg það sjerstaklega í samband við breytingu á takmörkum fræðsluhjeraða. Og væntanlega verða þá allar breytingar á fræðslulögunum undirbúnar frá hálfu stjórnarinnar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg heyrði ekki hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) neita því, að hann hefði borið fram till. um, að stjórnin undirbúi og leggi fyrir næsta reglulegt Alþingi frv. til laga um bætur á kjörum kennara. En ef hann neitar því ekki, er hann nú beint á móti sjálfum sjer. Vilji hann vera sjálfum sjer samkvæmur, fylgir hann frv. þessu.  (Þór. J.: Þetta eru ekki bráðabirgðabætur)  . Um það þarf ekki að deila. En það er þó ekkert aðalatriði, hvernig þingið fer að. Þingið getur lagað þetta í hendi sjer. Hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) hefir sjálfur farið fram á, að stjórnin beri fram frv. um þetta atriði og að lög sjeu gerð til bráðabirgða, áður en búið er að ákveða takmörk fræðsluhjeraða. Mjer þótti rjett að taka frv. yfirleitt eins og það kom frá kennarafjelagi Íslands. Þar er mjög hóflega farið í sakirnar. Jeg get svarað hv.þm. Dala. (B. J.), að jeg býst við, að stjórnin haldi áfram rannsókn þessa máls. En jeg verð að benda hv. deild á, að ef hún ætlast til þess, að mál sem þetta sje rannsakað til hlítar, má hún ekki neita um fje. í fyrra neitaði hún að leggja fram fje til rannsóknar málinu. Það liggur í augum uppi, að umfangsmikil rannsókn, sem gerð er af margra manna nefnd, verður ekki gerð nema með nokkrum fjárútlátum. Nú eru ekki þeir tímar, að hæfir menn fáist til að vinna ókeypis, þótt um góð mál sje að ræða. Ef rannsaka á málið til hlítar, verður að veita stjórninni heimild til að nota ríflegt fje til þess. Hjá því verður ekki komist að leita aðstoðar hæfra manna, því að jeg býst við, að hv.þm. myndu ekki fremur una við bráðabirgðaálit stjórnarinnar sjálfrar, eða álits manns, sem hún lögum samkvæmt á að ráðgast við um slík mál. Jeg neita því með öllu, að stjórnin eigi ámæli skilið, þótt hún leiti til fræðslumálastjóra um málið, enda er hann ekki höfundur núgildandi laga.

Gísli Sveinsson Jeg vil leyfa mjer að segja hjer nokkur orð, vegna þess, að á síðasta þingi bar jeg fram, ásamt hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.), till., sem fór í svipaða átt og till. sú, er þá var samþ. Mjer skilst, að þetta frv., ásamt ályktunum þeim, er því fylgja frá fræðslumálastjóra, sje sú endalykt, sem till. hafi fengið og búast megi við að hún fái. Jeg get ekki skilið það öðruvísi en svo, að það, sem stjórnin hafi getað gert, sje ný hjer fram komið, og jeg tel það eðlilegt. Hæstv. forsætisráðherra gat þess, að stjórnin hefði, lögum samkvæmt, leitað til fræðslumálastjóra. Jeg geri nú ráð fyrir, að hún hafi einnig leitað til einhverra annara, en þetta álitsskjal í málinu mun þó mest vera á ábyrgð fræðslumálastjórans. Jeg get nú ekki skilið, hvernig stjórnin getur haldið áfram að spyrja þennan mann ráða, þegar litið er á þetta brjef hans, og þá einkum á það, sem stendur á bls. 29 í A-deild og hann kallar þá „niðurstöðu, er hann hafi komist að um 6 liði þingsályktunarinnar. Um fyrsta lið byrjar hann svo, „að það sje með öllu ótiltækilegt, að landsstjórnin sleppi hendinni af barnamentuninni“ o. s. frv. Gangurinn í svörunum er yfirleitt þessi, að ekki verði fallist á grundvallaratriði þingsályktunarinnar. Nú vildi jeg fá það fram hjá hæstv. stjórn, hvort ekki sje svo, að hjer sje ekki meira fyrir hana að rannsaka. Því að sje meira að rannsaka, verður ekki hjá komist að fara þá leið, sem jeg og hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) stungum upp á, að fje sje veitt til rannsóknarinnar og nefnd skipuð til að framkvæma hana. Það þýðir ekki að skora á stjórnina að rannsaka mál, ef henni er neitað um fje til að framkvæma rannsóknina. Vjer höfum sjeð, hvert stjórnin fer, og það er ekki nema eðlilegt, að hún fari til ráðunauta sinna. Jeg skil það vel, að stjórnin getur ekki framkvæmt rannsókn þessa sjálf, enda heyrir það ekki beint undir verksvið stjórnarráðsins. Verður því stjórnin framvegis annaðhvort að fá sjer aðstoð hæfra manna, eða svo verður að líta á, sem þessu máli sje hjer með lokið. Það verður að skipa nefnd eða hætta algerlega við rannsóknina, og það hygg jeg, að hv.þm. Dala. (B. J.) geri sig ekki ánægðan með. Og við því er ekki að búast, því að ýms atriði þingsályktunarinnar eru svo mikilsverð, að nauðsyn ber til að rannsaka þau til hlítar. Fræðsluástandið hjá oss er komið í það horf, að það á ekki afturkvæmt á rjettar stöðvar nema ráð sje tekið í tíma. En með þessari rannsókn, sem hjer hefir verið gerð, er ekki sannað, að enn sje of seint að bæta úr þessu, Jeg er ekki fús á, að svona lög sje samþykt um eitt einstakt atriði, meðan ekki er gerð gangskör að því að komast að fastri niðurstöðu um alt málið í heild. Jeg er á sömu skoðun og hv.þm. Dala. (B. J.) um það, að kjör kennara sjeu algerlega óviðunandi. En hvort rjett sje að rjúka í að semja lög um þau og láta þegar koma fram sem endanlega niðurstöðu, tel jeg mikið vafamál. Jeg er ekki á móti því, að frv. gangi til nefndar, en ekki býst jeg við, að það verði samþykt orðalaust í þessari mynd, er það nú hefir.

Sigurður Stefánsson Jeg verð að líta svo á, að hæstv. stjórn hafi í þessu máli orðið á rjettan hátt við tilmælum Alþingis í fyrra. Það sjest þegar litið er á niðurlagsatriði þingsályktunarinnar. Þar kemur það ljóslega fram, að það, sem þinginu þykir mest liggja á, er það, að kennurunum sje einhver linkind sýnd, þeim á einhvern hátt hjálpað til að standast í baráttunni fyrir lífinu. En nú verð jeg að taka undir það með hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.), að það er mikið álitamál, hvort þingið á nú að ráða þessu máli til fullkominna lykta með lögum. Eins og hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) tók fram, stendur þetta launamál í mjög nánu sambandi við skipun á takmörkun fræðsluhjeraða. Virðist það því hjer rifið út úr rjettu sambandi við fræðslumálin. Ef þau verða svo tekin fyrir síðar til rannsóknar, og ef til vill gerðar miklar breytingar, þá getur svo farið, að þessi skipun á kjörum kennara, sem frv. gerir ráð fyrir, verði ekki í rjettu samræmi við önnur mál í kenslukerfinu. Hjer virðist því byrjað á öfugum enda. En hjer hefir ekki verið tekið fram aðalatriðið, að eins og nú horfir við um fjárhagsástand þjóðarinnar, virðist alls ekki gerlegt að samþykkja lög, sem hafa í för með sjer ærið mikinn kostnaðarauka fyrir landssjóð. Og því um síður er rjettur tími til slíks nú, sem engar horfur eru á, að ástandið batni fyrst um sinn, heldur miklu fremur hið gagnstæða. Oss er það öllum kunnugt, að þingið í fyrra sá sjer ekki fært að halda uppi ýmsum kenslustofnunum, sem landið á að kosta, sökum dýrtíðar. Sömuleiðis er það kunnugt, að hjeraðsstjórnir víðs vegar um land hafa ekki haldið uppi kenslu í skólum sínum af sömu ástæðum. Og sem stendur eru miklar líkur til þess, að enn fleiri skólum og kenslustofnunum verði að loka næstkomandi vetur, sakir dýrtíðar og kolaskorts. Þegar nú svona er ástatt, finst mjer varhugavert fyrir þingið að semja lagabálk um laun kennara, sem það ef til vill sjer sjer ekki fært að nota í næstu framtíð, vegna vaxandi vandræða í landinu. Auk þess myndi það auðvitað valda óánægju úti um landið og í þessu árferði gera landsmönnum örðugra að halda uppi kenslu. Enn má taka það fram, að þótt þingið í fyrra hafi ef til vill kveðið fullhart að, er það taldi kennara sæta miskunnarlausri meðferð, þá er nú ekki víst, nema enn stærri flokkur í landinu en kennarastjettin verði að sæta miskunnarlausri meðferð, af völdum ranglætis tímanna, og eiga að búa við enn aumari kjör, en kennarar hafa þó búið við fram á síðustu tíma. Því miður er fult útlit fyrir það sem stendur, og að því leyti hygg jeg, að þingið geti varið það, þó að það fari ekki þessa leið, sem stjórnin benti á. Fyrir mitt leyti verð jeg því að álíta, að þinginu verði ekki láð, þó að það fari varlega í að samþykkja launalagabálk fyrir kennara, er hefir mikinn aukinn kostnað í för með sjer. Það er auðvitað, að þegar fjöldi kennaranna er ekki ráðinn nema frá ári til árs, þegar kensluatvinna þeirra bregst, þá er sá einn kostur eftir fyrir þá góðu menn að reyna að vinna fyrir sjer með einhverju öðru móti, og það eiga þeir líka að geta. Þó að þetta frv. verði aldrei annað en bráðabirgðaákvæði, þá koma þó ákvæði þess talsvert í bág við það ástand, sem nú er í landinu, svo að það verður að álítast mjög athugavert að samþykkja það eins og það er. Eftir að hafa hlustað á ræðu hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) fyrir skömmu finst mjer fjárhagsástand landsins svo óttalegt, að jeg álít, að þingið verði að hugsa sig tvisvar um áður en það samþykkir nokkra útgjaldahækkun, en verði beinlínis að leggja áhersluna á það að halda lífinu í þjóðinni; þeim útgjöldum getur þingið ekki frestað, en jeg hygg, að það geti lagt það til með góðri samvisku um þau útgjöld, sem hjer er um að ræða, og ýms önnur.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vildi að eins mótmæla því, - þó frv. sje samið um laun barnakennara - að það sje óveruleg breyting á fræðslulögunum, því fræðslulögin ákveða líka laun kennaranna. Það er verið að kvarta um, að barnafræðslan sje ekki eins góð og menn vildu óska.En er nú ekki í rauninni ofureðlilegt, að barnafræðslunni sje ekki vel fyrir komið, þegar launin, sem kennararnir fá, eru sex krónur á viku, auk fæðis? Ætli það sje völ á mjög hæfum mönnum fyrir slíka borgun, þegar óbreyttir verkamenn fá þetta 5-10 sinnum hærra vikukaup eða meira? Þess vegna var það alveg rjettmætt, þegar þingið sagði, að meðferðin á barnakennurunum væri óforsvaranleg. Ætli ólagið á barnakenslunni stafi annars ekki einatt, í sambandi við þetta, beint af því, að til kennara eru teknir menn, sem bókstaflega ekkert annað geta gert? Þeir eru jafnvel stundum teknir til að fara bæ frá bæ og kenna, til þess eins að komast hjá, að þeir þurfi að þiggja af sveitinni; þá er ekki svo óeðlilegt, að kenslan fari sumstaðar í mola. Það, sem frv. þetta hefir sjerstaklega fyrir augum, er það, að skapa þau launakjör svo sæmileg og ábyggileg, að hæfir menn vilji gera kensluna að lífsstarfi sínu. Sje það ekki gert, þá verður kenslunni altaf mjög ábótavant, því að það, sem sjerstaklega ríður á, til þess að fræðslan komi að notum, það er góður kennari. Jeg skal ekki tala meira um þetta að sinni. Jeg vona, að þetta frv. fái að koma fyrir hv. deild og að hún liti á sanngirniskröfu frá kennurum, eins og hún gerir frá öðrum mönnum.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi leyft mjer að leggja þetta frv. fram fyrir hv. deild. Jeg hygg, að í athugasemdum þeirri, sem frv. fylgja, sje nægilega gerð grein fyrir því, hvers vegna frv. þetta er fram komið og að við þessa umr. málsins sje ekki nein ástæða til að flytja langa tölu um það. Jeg vona, að hv. deild vísi málinu til nefndar, og vil jeg leyfa mjer að leggja til, að því verði vísað til allsherjanefndar. Vona jeg, að háttv. nefnd muni leyfa mjer viðtal við sig, á einhverju því stigi málsins, sem henni þykir ástæða til, og að hv. deild taki frv. þessu vel, og enn fremur, að allir muni viðurkenna, að hjer er ekki farið fram á annað en það, sem rjett er og sanngjarnt að veita.