Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Um miðjan septembermánuð ritaði framkvæmdastjórn Alþb. hæstv. forsrh. bréf og óskaði eftir því, að Alþ. yrði þá þegar kvatt saman til þess að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi á komandi vetri. Nokkru áður eða í ágústmánuði höfðu öll stærstu verkalýðsfélögin hér á höfuðborgarsvæðinu efnt til ráðstefnu um horfurnar í atvinnumálum, og þeirri ráðstefnu var síðan fram haldið um miðjan septembermánuð. Það var augljóst, að allir helztu forustumenn verkalýðssamtakanna hér á höfuðborgarsvæðinu voru sammála um það, að útlitið í atvinnumálum væri mjög uggvænlegt og þeir óttuðust mjög mikið atvinnuleysi á komandi vetri, ef ekki yrðu gerðar ráðstafanir til úrbóta fljótlega. Samþykktir þessarar ráðstefnu báru þessa greinilegan vott. Við höfum í huga, að á s. l. vetri var hér meira og almennara atvinnuleysi víðs vegar á landinu en hafði verið um langan tíma áður. Skráðir atvinnulausir menn voru í kringum 6 þús., þegar atvinnuleysið var mest. Það liggur einnig fyrir, að nokkurt atvinnuleysi hefur verið viðvarandi í allt sumar í ýmsum stærstu kaupstöðum landsins. Skráðir hafa verið atvinnulausir 800–1000 manns yfir sumarmánuðina, og þó er þess að geta, að á þeim tíma hafa farið í atvinnuleit til annarra landa 200–400 iðnaðarmenn, sem ekki gátu fengið nægilega vinnu hér heima. Það er því ofureðlilegt, að allir þeir, sem láta sig atvinnumálin verulegu máli skipta, sæki fast á um það að fá vitneskju um, hvað ríkisstj. hugsar sér að gera til þess að koma í veg fyrir það, að slíkt ástand endurtaki sig, sem varð í þessum efnum á s. l. vetri. Það er að vísu bent á það, að allfjölmennur hópur námsmanna hverfi af vinnumarkaði í haustbyrjun, þegar skólarnir taka til starfa. En á móti því kemur hins vegar það, að það er vitað, að útiframkvæmdir leggjast að talsverðu leyti niður eða þær dragast mikið saman, þegar kemur fram á haust og vetur. Einnig er þess að gæta, að þegar líður fram á haustið leggst algerlega niður sjósókn á smæstu fiskibátunum, trillubátum og smærri fiskibátum, en við þau störf vinna í landinu býsna margir menn, sem síðan koma inn á vinnumarkaðinn, þegar þessu úthaldi þeirra er lokið, enda hefur reynslan jafnan verið sú, að mest hætta hefur verið á atvinnuleysi, þegar dregur fram á vetur. Það er skoðun okkar Alþb: manna, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki í viðbrögðum sínum sýnt það, að hún hafi áttað sig til fulls á því alvarlega vandamáli, sem hér er við að eiga, og hversu mikið það er. Það er greinilegt, að hún hefur verið mjög sein til nauðsynlegra ráðstafana, og síðan hefur það gengið harla seint að fá þau loforð framkvæmd, sem gefin hafa verið til úrbóta. Ég tel, að gott dæmi um þennan seinagang hafi einmitt verið, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur brugðið við og hvernig til hefur tekizt með skipabyggingar innanlands. Við Alþb.-menn höfðum flutt hér á þingi till. æ ofan í æ um það, að gerðar yrðu ráðstafanir til þess að koma upp skipulagðri smíði á fiskibátum hér innanlands og nýta þá möguleika, sem hér voru fyrir hendi í þeim efnum. Samtök iðnaðarmanna höfðu gert kröfur um þetta efni, og ýmsir aðrir aðilar hér á Alþ. höfðu tekið undir þessar kröfur og flutt þær hér inn á þing einnig. Ríkisstj. gerði ekkert eða harla lítið til þess að opna fyrir þessa möguleika hvað viðbótarlánsútvegun snerti eða a. m. k. til þess að úr framkvæmdum gæti orðið í þessum efnum. En á s. l. vetri, þegar atvinnuleysið var orðið mest, lofaði ríkisstj. þó að leggja fram fé til þess að hrinda af stað þessum bátasmíðum innanlands. Því var lýst yfir, að 50 millj. kr. af þeim 300 millj., sem atvinnumálanefnd ríkisins átti að hafa til meðferðar til þess að auka við atvinnu í landinu, skyldi varið í þessu skyni. En þó að þessu væri lofað á s. l. vetri, er enn ekki byrjað á neinum framkvæmdum samkv. þessu loforði. Það er fyrst nú um miðjan október, sem opinberir aðilar eru að tilkynna um þær reglur, sem eigi að gilda í þessum efnum í aðalatriðum. En þá liggur að sjálfsögðu fyrir, að skipasmíðastöðvarnar þurfa að láta teikna skipin, sem nú á að byggja, gera áætlanir um það, hvernig að verkinu skuli staðið, fá samþykkt réttra stofnana og yfirvalda innanlands á teikningum og sínum áætlunum og síðan þarf að panta efnið erlendis frá, en það tekur marga mánuði og það er varla mögulegt að atvinna verði við þessar framkvæmdir fyrr en eftir 2–3 mánuði, þó að allvel sé staðið að framkvæmdum. Þetta dæmi sýnir að mínum dómi, hve hér hefur verið unnið að með miklum vettlingatökum. Það er engu líkara en hæstv. ríkisstj. og þeir, sem hún hefur falið framkvæmd á þessum málum, hafi ekki gert sér grein fyrir því, hve hér er um mikilvæg mál að ræða. Það er skoðun okkar Alþb.-manna, að úr því sem nú er komið megi ekki dragast öllu lengur að gera raunhæfar aðgerðir til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi í vetur. Við álítum, að það sé nauðsynlegt, að ríkisstj. taki upp náið samstarf við Alþ. um það, hvernig að þessum málum skuli staðið, við alla flokka hér á þingi, að hún taki einnig upp miklu nánara og virkara samband við verkalýðshreyfinguna en gert hefur verið til þessa, því að það samstarf, sem við hana hefur verið haft í gegnum atvinnumálanefndirnar, er að okkar dómi allsendis ófullnægjandi. Og þá teljum við einnig mjög nauðsynlegt, að ríkisstj. hafi náið samband við forustumenn sveitarstjórnarmála í landinu, en þeir hafa að sjálfsögðu mikinn áhuga á því, hvernig þessum málum vindur fram, og hafa aðstöðu til þess að geta efnt til aukinna atvinnuframkvæmda, ef fjárhagsfyrirgreiðsla er veitt þeim að einhverju leyti. Ég vil því beina því til hæstv. ríkisstj., að hún bregði nú skjótt við og hlutist til um, að gerðar verði nauðsynlegar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi á komandi vetri. Það er till. okkar Alþb.manna, eins og ég hef sagt, að ríkisstj. taki upp samstarf við Alþ. um lausn atvinnumálanna, við alla flokka þingsins, og taki jafnframt upp nánara og virkara samstarf við verkalýðshreyfinguna en gert hefur verið til þessa. Jafnframt leggjum við svo ríka áherzlu á, að það sé haft, eins og ég hef sagt, náið samstarf við forustumenn sveitarstjórnarmála um lausn atvinnumálanna, því að það er enginn vafi á því, að sveitarstjórnirnar geta í mjög mörgum tilfellum efnt til aukinnar atvinnu, ef þeim er veittur eðlilegur fjárhagsstuðningur, sem ég efast ekkert um, að ríkisvaldið getur gert. Ég vil undirstrika, að það er skoðun okkar Alþb.-manna, að eins og nú er komið, megi ekki tapa neinum tíma til þess að gera ráðstafanir. Nú verði að hefjast handa um atvinnuaukningu strax og sjá um, að það, sem samþykkt er, verði undanbragðalaust og tafarlaust framkvæmt. Ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. fallist á það, að nú sé orðið nauðsynlegt að finna úrræði til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi á komandi vetri.



Herra forseti. Ég lýsi ánægju minni yfir því, að hv. þm. skuli vilja leggja lið sitt til þess að koma í veg fyrir þann vanda, sem hann lýsti, og að sjálfsögðu er ríkisstj. meira en fús til þess. Hún telur sjálfsagt að hafa sem allra bezt samstarf við Alþ. í heild og þingflokka og einstaka þm., sem þar hafa till. fram að bera, og vonast ég til þess, að þaðan komi nýtar till. Hv. þm. gat þess, að flokkur hans - eða einhver aðili í flokknum - hefði óskað eftir því, að þing yrði kallað saman um miðjan september. Ég hef séð ríkisstj. ámælt fyrir að svara þeirri málaleitan ekki berum orðum. Þar var að farið eins og um slíkar málaleitanir til stjórnvalda yfirleitt, t. d. áskoranir til Alþ., að það er ekki tilkynnt um ákveðið svar öðruvísi en sem kemur fram í þeirri ákvörðun, sem tekin er með hliðsjón af þeim till. eða áskorunum, sem fyrir hendi eru. Ekki þótti ástæða til að kveðja þingið saman af þessu tilefni, m. a. vegna þess, að þarna voru engar ákveðnar till. fram bornar. Hins vegar hafði ríkisstj. þá þegar fyrir löngu tekið upp samvinnu við fulltrúa verkalýðsfélaganna um þessi mál og átti einmitt um miðjan september ýtarlegar viðræður innan atvinnumálanefndar ríkisins við fulltrúa bæði atvinnurekenda og verkamanna um þessi málefni. Og síðast í gær var haldinn fundur í atvinnumálanefnd ríkisins, þar sem þessi mál voru rædd. Í nefndinni hefur verið tekin afstaða til þeirra einstöku till., sem fyrir liggja. Og ég hygg, að það séu ekki ýkjur, þó að sagt sé, að varðandi þær einstöku, ákveðnu till., - þá á ég ekki við stefnu í meginmálum, sem mönnum sýnist sitt hvað um, heldur einstakar ákveðnar ráðstafanir, sem gerðar voru till. um í ályktun verkamannaráðstefna hér í september, - hafi þá þegar og síðan verið vikizt við þeim till. á þann veg, að þær hafi verið samþ. í meginefnum. Ríkisstj. hafði undirbúið mörg þessara mála áður í sumar, svo að þá þegar var jafnskjótt hægt að gefa yfirlýsingar, sem mér skilst, að eftir atvikum hafi verið taldar fullnægjandi. Það hefur sem sagt verið unnið látlaust að þessum málum frá því í fyrravetur, bæði innan atvinnumálanefndanna og af hálfu ríkisstj., með þeim ánægjulega árangri, að enn fer atvinnuleysið minnkandi. Það hefur t. d. síðasta hálfan mánuð fækkað nokkuð atvinnulausum mönnum hér í Reykjavík, og svo hygg ég, að sé einnig víðar á landinu. Ég skal ekki ræða þetta mál í einstökum atriðum nú, - ef hefði átt að ræða það rækilega, hefði verið eðlitegra að taka upp um það formlega umr., - en einungis ítreka, að ríkisstj. er fús til samráðs við alla aðila, sem ákveðnar till. hafa fram að færa, vitanlega alla þm. Hún er þegar í samráði við verkalýðshreyfinguna, fulltrúa Alþýðusambandsins. Þeir hafa ekki borið fram óskir um, að því samráði og þeirri samvinnu yrði öðruvísi háttað. Fyrir milligöngu atvinnumálanefndanna er einnig haft náið samráð við sveitarstjórnir víðs vegar á landinu. Þar er sumpart einnig beint samráð við þær sveitarstjórnir, sem hafa sérstakar málaleitanir fram að færa. Það má auðvitað endalaust segja, að seint gangi við afgreiðslu tiltekinna mála. Það er rétt, að fyrst nú nýlega er gefin formleg tilkynning um það, hvernig haga eigi fyrirgreiðslu við smíði á skipum, sem ekki er fyrir fram búið að selja. En efnislega má segja, að þessari skipan hafi verið komið á þegar í fyrravetur og það var þá kunnugt skipasmíðastöðvum, sem eftir því báru sig, að þær gátu fengið slíka fyrirgreiðslu. Ýmis atvik, þ. á m. önnur verkefni, hafa orðið til þess, að þær sinntu þessu ekki. Nú er þetta orðið enn meira aðkallandi en áður og liggur alveg ljóst fyrir, eftir hvaða meginreglum á að fara, enda hygg ég, að aðilar telji þær viðunandi eftir atvikum. Ég lýsi svo enn ánægju minni yfir áhuga hv. þm. og vonast til þess, að menn geti haft um þetta gott samstarf, því að hvað sem öðrum ágreiningi líður, þá veit ég, að allir mæla það af heilum hug, að við teljum, að vinna eigi á móti atvinnuleysi með öllum tiltækum ráðum.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir það, sem hér hefur komið fram, og leggja áherzlu á, að nú þegar séu gerðar sérstakar og skynsamlegar ráðstafanir til þess að bæta atvinnuástandið í landinu. Öllum hugsandi mönnum hlýtur að vera atvinnuástandið mikið áhyggjuefni um þessar mundir. Það er eins og þegar hefur verið rakið, að það varð mjög tilfinnanlegt atvinnuleysi s. l. vetur, og nú í sumar hefur einnig alltaf verið talsvert atvinnuleysi. Og þó að nú í þessum mánuði kunni atvinnuleysingjum eitthvað að hafa fækkað, þá liggja til þess skiljanlegar ástæður, vegna þess að einmitt á þessum tímamótum hafa margir horfið til skólanna og setzt á skólabekk. Ég held, að við verðum því miður að horfast í augu við þá staðreynd, að það sé mikil hætta á atvinnuleysi í vetur, ef ekki verða gerðar viðeigandi ráðstafanir í tæka tíð. Og ég hygg, að það séu flestir sammála um það, að atvinnuleysi verði umfram allt að afstýra. Þess vegna er spurningin hér sú, hvaða úrræði séu líklegust til þess að afstýra því atvinnuleysi, sem nú er og virðist því miður vera framundan, og hvaða úrræði séu líklegust til þess að tryggja fulla atvinnu í framtíðinni, því að vitaskuld er það ískyggilegt og ískyggilegra en flest annað, ef við ættum nú að þurfa að horfast í augu við það, að atvinnuleysi hér á landi yrði eitthvert varanlegt ástand. Ég tel, að hinu opinbera beri að hafa forustu í þessum efnum, forustu í atvinnumálum, og því ber það alveg sérstaklega nú vegna þess, hvernig atvinnuástandið er. Og með hinu opinbera á ég þá við ríkið og sveitarstjórnir, en þessir aðilar þurfa einmitt að vinna saman í þessum efnum. Ég held, að það sé mjög þýðingarmikið, að ríkisstj. og ríkisvaldið gangi að því heils hugar að hafa forustu í þessum efnum, en geri það ekki af hálfum huga eða eftir einhverja eftirgangsmuni. Ég fagna þess vegna út af fyrir sig þeirri yfirlýsingu, sem hæstv. forsrh. gaf hér áðan, að ríkisstj. væri nú sérlega fús til þess að hafa samstarf við stjórnmálaflokkana, þingflokkana, um lausn þessara mála. En yfirlýsingar eru náttúrlega aldrei meginatriðið, heldur hitt, hvernig til tekst um framkvæmdina. Það sjáum við einnig í atvinnumálunum, því að yfirlýsingar hafa verið gefnar að undanförnu, en nægilegar framkvæmdir hafa ekki alltaf fylgt þeim yfirlýsingum. Nú er sannleikurinn sá, að talsvert er svo sem gert af opinberri hálfu í þessum atvinnumálum. Við höfum ýmsar stofnanir, sem eiga að greiða götuna í þessum efnum. Við höfum okkar atvinnujöfnunarsjóð og við höfum okkar framkvæmdasjóð og við höfum okkar atvinnumálanefndir með sínar 340 millj. eða hvað það er, sem þær hafa úthlutað. Og ýmsar fleiri stofnanir höfum við, sem eiga að vinna að verkefnum þessum skyldum. En þessi aðstoð og þessi fyrirgreiðsla hefur ekki dugað til. Þess vegna hlýtur sú spurning að vakna, a. m. k. í mínum huga, hvort það sé ekki eitthvað að kerfinu og skipulaginu í þessum efnum, hvort það sé öruggt, að sú fyrirgreiðsla, sem ríkið stendur þó þrátt fyrir allt að, komi að fullum notum, komi að þeim notum, sem hún gæti komið, ef rétt væri á haldið að öllu leyti. Ég leyfi mér að efast um það. Ég tel, að það þurfi að taka til sérstakrar athugunar skipulag og form þessara mála, og ég teldi það æskilegt út af fyrir sig, ef hæstv. forsrh. vildi byrja samstarf við þingflokkana með þeim hætti að taka þessi mál öll til algerrar og gagngerrar endurskoðunar. Ég skal ekki á þessu stigi eða að þessu sinni fara út í langar umr. almennt um málið. Til þess gefst sjálfsagt tækifæri síðar. Ég hef við annað tækifæri bent á nokkur úrræði, sem ég tel að ætti að taka til athugunar til þess að bæta atvinnuástandið í landinu, - fyrst og fremst í bráðina, en líka með lengri framtíð fyrir augum. Það er alveg ljóst, að það má gera vissar ráðstafanir til þess að hleypa meira lífi í atvinnulífið. Hæstv. ríkisstj. hefur gefið yfirlýsingar um vissar ráðstafanir nú, fé til vegagerða og lán til húsnæðismála, sem veitt yrðu fyrr en ella, og sérstakar fyrirgreiðslur við skipasmíðastöðvar. Allar þessar ráðstafanir eru út af fyrir sig góðra gjalda verðar, en þær ná þó skammt, að ég hygg, til að leysa þann vanda, sem við er að etja nú. Það er t. d. augljóst mál, að húsbyggjendur eru ekki sérstaklega ákafir í að byrja á íbúðarhúsabyggingum, þegar vetur fer í garð. Ég held, að það hefði verið óneitanlega æskilegra, að hið opinbera hefði beitt sér fyrir einhverjum opinberum framkvæmdum, t. d. opinberum byggingarframkvæmdum, til þess að leysa aðkallandi vanda í þessum efnum. Ég minni t. d. á tvö stórhýsi, sem eiga að rísa og þörf er á að rísi sem fyrst. Það er stjórnarráðshús og alþingishús. Hvers vegna á ekki að nota þá tíma, sem nú eru, þegar atvinnu skortir, til þess að ráðast í slíkar framkvæmdir? Og ef einhver skyldi svara því, að það væri ekki hægt að byrja á þessum byggingum nú, vegna þess að það taki sinn tíma að teikna þær, þá vil ég svara því, að þá hafa þeir aðilar, sem um undirbúning þessara mála hafa átt að sjá, legið á liði sínu, vegna þess að langt er síðan umr. hafa hafizt um þessi mál og jafnvel fjárframlög hafa verið veitt á fjárlögum, t. d. til byggingar stjórnarráðshúss, og langt er síðan kjörin var n. til þess að fjalla um byggingu alþingishúss, þannig að ef teikningar liggja nú ekki enn eftir allan þennan tíma fyrir, þá er eitthvað bogið við störf þessara aðila. En þetta eru aðeins dæmi, vegna þess að opinberar framkvæmdir eru margar aðrar aðkallandi en þessi tvö stóru hús, sem þurfa að koma á næstunni. Það eru skólabyggingar, og það eru sjúkrahúsbyggingar og fleira af því tagi. Það hefði ég talið alveg sérstaklega æskilegt einmitt á þessum tíma, að það hefði verið ráðizt í slíkar framkvæmdir til þess að leysa aðkallandi vanda í atvinnumálum. Auk þess álít ég, að það eigi að grípa til alveg sérstakra ráðstafana í byggingariðnaðinum til þess að hleypa nýju lífi í hann. Það er auðvitað mjög gott, að menn eigi kost á lánum til þess að byggja íbúðarhús og það er nauðsynlegt. En það er galli á, ef við hvert ár sem líður hækkar byggingarkostnaðurinn svo, að það er étin upp sú hækkun, sem verður á lánum, eða meira. Ég held, að það verði að fara að vinna að þessum málum nokkuð á aðra lund og leggja áherzlu á að gera skynsamlegar ráðstafanir til þess að reyna að lækka byggingarkostnaðinn, og þar er leiðin, sem fær væri, m. a. sú að lækka mjög verulega eða fella niður tolla af byggingarefni til íbúðarhúsabygginga.Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að ef slík ráðstöfun yrði gerð þá gæti hún greitt fyrir framkvæmdum í þessu efni. Ég hef bent á ýmislegt fleira, sem þyrfti að taka til athugunar, en eins og ég sagði áðan, þá ætla ég ekki að fara að ræða það hér nú. Ég vil þó aðeins minnast á eitt atriði. Það er vitað mál, að að talsverðu leyti á þetta atvinnuleysi, sem nú er, rætur sínar að rekja til þess, að það hefur orðið samdráttur í iðnaði hér á landi. Sá samdráttur í iðnaði stafar af því, að mörg hin ungu og óþroskuðu iðnfyrirtæki, sem voru komin hér af stað, hafa ekki þolað samkeppnina við óheftan innflutning iðnaðarvara. Nú er um það rætt, að á næstunni standi til að taka ákvörðun um það, hvort Ísland gerist aðili að fríverzlunarbandalagi, og ef sú yrði raunin á, þá mundu sjálfsagt þessi iðnfyrirtæki, sem hér hafa starfað og starfa, eiga von á mikilli samkeppni. Ég held, að á málum iðnaðarins þurfi að taka með sérstökum hætti. Ég held, að það sé fyrst og fremst nauðsynlegt, hvernig sem menn annars hugsa í þessum efnum, að marka ákveðna stefnu í málefnum iðnaðarins. Það þýðir ekki að vera að tala um að ganga í EFTA og segja bara, að þessi og hinn iðnaður hljóti að spjara sig. Það verður að gera sér rökstudda grein fyrir því í tæka tíð, hvaða iðnaður það er, sem á að geta orðið útflutningsiðnaður hér í framtíðinni. Og á það var bent, ef ég man rétt, alveg sérstaklega í EFTA-skýrslunni hér í fyrravetur, að slík athugun á þeim málefnum iðnaðarins þyrfti að fara fram. Hún hafði ekki farið fram þá, og spurningin er: Hefur hún nokkuð farið fram enn? Við þurfum að efla iðnaðinn í þessu landi, vegna þess að iðnaðurinn hlýtur að veita viðtöku miklu af þeim mannafla, sem kemur á markaðinn, og þess vegna er það einmitt höfuðatriðið að marka þannig ákveðna stefnu í iðnaðanmálum og gera sér grein fyrir því t. d., eins og ég sagði, hvaða iðnaðarvörur það væru, sem ættu sérstaklega að geta orðið þýðingarmiklar í útflutningi, og þá álít ég, að það eigi að taka upp sérstaka stuðningsstefnu við þær greinar, t. d. í formi sérstakra útflutningslána eða aðstoðarlána við þær. Ég álít enn fremur, að með tilliti til þess, hverja þýðingu iðnaðurinn hefur atvinnulega séð, þá væri mjög nauðsynlegt að fylgja fram gagnvart honum annarri stefnu í tollamálum en gert hefur verið. Ég held, að það væri æskilegt að lækka eða fella niður tolla af hráefni til iðnaðarins og eins vélum til hans. En ég held líka, að á meðan atvinnuástandið er eins og það er og meðan iðnaðurinn er ekki orðinn þróaðri heldur en hann er hér á landi, þá eigi að beita alveg sérstökum ráðstöfunum til verndar innlendri iðnaðarframleiðslu, svo að við séum ekki að flytja inn vörur, sem við getum framleitt hér í þessu landi með jafngóðu móti. Ég held við höfum ekki ráð á því, þegar ástandið er eins og það er nú. En ég vil svo að lokum endurtaka það, að ég fagna yfirlýsingu forsrh. um það, að hann sé fús til samstarfs við þingflokkana um þessi mál. Ég álit, að það þurfi að taka þessi mál öll til gagngerrar skoðunar, og ég álít, að þingið sé fyrst og fremst sá eðlilegi aðili í þessu sambandi og það eigi að leggjast af sá háttur, sem upp er tekinn, að það sé í raun og veru farið fram hjá þinginu með milljónir svo hundruðum skiptir og þeim úthlutað án þess að atbeini þingsins komi þar á nokkurn hátt til.



Herra forseti. Menn hafa við orð; að þeir ætli ekki að efna til almennra umr. að þessu sinni og ekki að vera margorðir. En síðan flytur hv. 1. þm. Norðurl. v. ræðustúf um iðnaðinn, þar sem er alveg gersamlega talað út í hött og í algeru ósamræmi við raunverulegar staðreyndir í þessu máli. Ég skal ekki taka upp neinar almennar eða langar umr., en hér er auðvitað ógerlegt annað en að leiðrétta, því að þetta er ekki í fyrsta skiptið, sem þessi hv. þm. lætur þetta henda sig, heldur gerði hann þetta nýlega í sjónvarpsviðræðum við forsrh. Og hv. framsóknarmenn hafa á undanförnum árum flutt þáltill. þing eftir þing, sem að efni til hafa verið um það, að gera þyrfti ráðstafanir vegna samdráttar í iðnaði. Nú eru staðreyndirnar þær, að allan þennan tíma var enginn samdráttur í iðnaði, heldur vöxtur og verulegur vöxtur. Það liggja fyrir skýrslur um það á árunum 1960–1966, þá var 31% framleiðsluaukning í iðnaði eða meðaltal á ári 4.5%, meðan allar samdráttartillögurnar voru fluttar. Þetta er ekki sama meðaltal og hæstu iðnaðarframleiðslu hjá háiðnþróuðu þjóðunum, en hins vegar fór framleiðsluaukningin í iðnaði á sumum árum þessa tímabils allt upp í 8%, og veit ég ekki um aðrar þjóðir, sem hafa aukið árlega iðnaðarframleiðslu sína meira, nema ef vera kynni Japanir. Ég hef gert samanburð á tveimur tímabilum, tveimur 6 ára tímabilum, frá 1955–1961 og 1961–1967, og fært allt verðlag til sama verðlags, til þess að tölurnar séu sambærilegar, eða verðlags 1967, og þá kemur í ljós, að fjármunamyndunin í iðnaðinum síðara tímabilið er næstum því tvöfalt meiri en fyrra tímabilið. 1230 millj. fyrra tímabilið, ef ég man rétt, og 2130 millj. síðara tímabilið, eða um 173% aukning á síðara tímabilinu miðað við það fyrra. Það er sagt, að mörg fyrirtæki hafi lagzt niður vegna stefnunnar í innflutningsmálum. Ég hefði gaman af að heyra einhvern tíma upptalningu á þessum fjölda fyrirtækja, sem lagzt hafa niður af þessum sökum. Mér er ljóst, að á þessum árum eins og á öðrum árum áður hafa einhver iðnfyrirtæki lagzt niður. En til þess kunna að liggja margar fleiri orsakir, og er hægt að gefa skýringar á því, heldur en stefnan í innflutningsmálunum og það hafi verið vegna of harðrar samkeppni við innflutning. Það eru ekki heldur talin þau nýju fyrirtæki, svipuð fyrirtæki, sem sett hafa verið á laggirnar á þessu tímabili, en þau eru mörg og sum hver í stærri stíl en áður hefur verið, og lagður með því grundvöllur að stóriðju í landinu og grundvöllur að áframhaldandi iðnþróun í landinu, sem ella hefði verið ógerlegt, ef ekki væri nægileg orka fyrir höndum. Það er sagt, að skýrslugerð hafi ekki verið búin að fara fram, þegar rætt var um EFTA-málin hér síðast, um það, hvernig líklegt væri, að iðnaðurinn gæti snúizt við aðild okkar að EFTA, hvaða fyrirtæki fengju möguleika til útflutnings og hver ekki o. s. frv. Þetta er auðvitað mikið vandaverk. Mér er kunnugt um, að bæði Norðmenn og Danir gerðu tilraun til þess að gera slíkar spár fram í tímann, þegar þeir gengu í EFTA. En mér er líka kunnugt um, að lítið af þessu stóðst og í þeim báðum tilfellum varð reyndin miklu betri en skýrsluhugmyndirnar eða áætlunargerðirnar, sem fram höfðu farið. Það sannar auðvitað ekki það, að slíkt sé óframkvæmanlegt hér. Hins vegar hefur verið unnið að skýrslugerð um það hér á landi, hvernig íslenzkur iðnaður sé við því búinn að taka við þeirri breytingu, sem leiða mundi af þátttöku í EFTA, og það er mjög mikil skýrslugerð, sem felur í sér margar veigamiklar og nýjar upplýsingar um iðnaðinn og aðstöðu hans, sem áður voru ekki fyrir hendi, en það er allt of langt mál að fara út í það nú, en það verður auðvitað gert lýðum ljóst. Á sama tíma hefur auðvitað verið athuguð aðstaða iðnaðarins í sambandi við tollamálin, og það hefur verið eitt af þeim veigamiklu málum, sem í þessu sambandi hafa verið í endurskoðun á liðnu sumri. Meginatriðin þar eru einmitt till. um að fella niður tolla og lækka tolla, skulum við segja, af vélum og hráefnum í samræmi við og ekki minna en tollar eru lækkaðir eða verndartollar, skulum við segja, eru afnumdir. En það hefur verið gert ráð fyrir því alltaf frá öndverðu, að íslenzkur iðnaður fengi langan, 10 ára aðlögunartíma í sambandi við breytingar á tollalöggjöfinni, og í stórum dráttum er gert ráð fyrir, að fyrsta 4 ára tímabilið verði ekki um neina minnkun á tollvernd iðnaðarins að ræða, vegna þess að þeir verndartollar, sem kunna að verða afnumdir, vegist upp í heild fyrir iðnaðinn með þeim tollalækkunum, sem iðnaðurinn fær á vélum og hráefnum. Þess vegna þarf ekki að halda langa tölu um þetta, og þetta er engin nýjung og þetta er þingmönnum kunnugt, sérstaklega forustumönnum flokkanna, þar sem vitað er, að flokkarnir hafa fulltrúa í EFTA-nefndinni og hafa með því móti haft aðstöðu til þess að fylgjast með því, sem þarna hefur verið að vinda fram og kemur síðar betur í ljós í undirbúningi og aðstöðu ríkisstj. Það hefur svo alltaf frá öndverðu verið stefna ríkisstj., og það á ekki aðeins við um iðnaðinn, heldur um aðrar atvinnugreinar, að hafa samráð við allar þessar atvinnugreinar um það áður en þær endanlegu ákvarðanir eru teknar. Og þetta hefur verið gert. Hv. 1. þm. Norðurl. v. vildi gera sérstakar ráðstafanir til verndar iðnaðarvöru, sem mér skildist, þó nokkuð óljóst sé talað, að ætti að felast í því að banna innflutning á vissum iðnaðarvörum, var naumast hægt öðruvísi að skilja. Það hefur ekki verið meginstefna stjórnarinnar að fara þá leið, heldur að gera aðrar ráðstafanir, semja svo um, að aðlögunin væri iðnaðinum hagkvæm varðandi tímalengd og einnig í sambandi við tollverndina, að í raun og veru mundi hún ekki minnka neitt á fyrsta fjögurra ára tímabilinu. Og loksins hafa svo verið gerðar aðrar ráðstafanir, sem eiga að koma iðnaðinum og þeim greinum þá væntanlega til stuðnings, sem verst standa í samkeppninni fyrst í stað við innflutta iðnaðarvöru, og til þess að efla íslenzkan útflutning og á ég þar m. a. við þá samninga, sem samkomulag hefur orðið um og birt hefur verið grg. um, um stofnun hins norræna iðnþróunarsjóðs, sem nú er ráðið til lykta og mundi, ef um aðild að EFTA yrði að ræða, koma til framkvæmda samtímis henni og með þeim hætti, að stofnfé sjóðsins, sem er 1230 millj. kr., þar af leggjum við um 45 millj. kr. fram, en Norðurlandaþjóðirnar hinar sem sagt meginupphæðina, að allt þetta stofnfé yrði borgað inn á fjórum árum, einmitt á þessum fjórum fyrstu árum aðildarinnar að EFTA og það mundi þýða það, að íslenzkur iðnaður fengi þar árlega til ráðstöfunar, bæði í lánsfé, auknu lánsfé, og einnig í beinni aðstoð og styrkjum, sem gert er ráð fyrir, 300 millj. kr. á ári til viðbótar við það, sem hann hefur. En þegar við höfum það í huga, að ráðstöfunarfé iðnlánasjóðsins okkar er nú 100 millj. kr. á ári, þá sjáum við í hendi okkar, hversu mikil blóðgjöf það getur verið íslenzkum iðnaði og hversu ríkt tækifæri gefst þarna einmitt til þess að styðja þann iðnað, sem á í og kemur til með að eiga í vök að verjast, og svo mun verða um ýmsar iðngreinar, bæði í samkeppni á innlendum markaði og svo til þess að lyfta nýjum íslenzkum iðngreinum til þess að afla sér markaða erlendis. Það er spurt: Hvaða innlendur iðnaður getur átt sér möguleika til útflutnings? Þessu getur í raun og veru enginn svarað í dag. En við erum þó alltaf að heyra fréttir af því, að með eigin framtaki er alltaf verið að selja íslenzkar iðnaðarvörur, sem áður hafa ekki verið seldar á íslenzkum markaði, í sambandi við vörusýningar, sem byrjað var að halda á s. l. vetri, haldnar hafa verið í sumar og í haust og nýlega er lokið og samtök iðnaðarmanna og iðnaðardeildar samvinnufélaganna hafa staðið að og undir kannske höfuðforystu útflutningsskrifstofu Félags ísl. iðnrekenda, sem ríkisstj. hefur stutt með fjárframlögum, bæði í fyrra og nú á þessu ári. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri til að lengja ekki um of þessar umr. utan dagskrár. En mér fannst óhjákvæmilegt, að fram kæmi það, sem ég nú hef sagt, til þess að ekki sé verið að rekja vandræðin til erfiðleika, sem stafa af einhverjum sökum, sem staðreyndir segja, að séu ekki fyrir hendi.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að taka þátt í þeim almennu umr., sem hér hafa farið af stað um efnahagsmál, fara að deila um það, hvað gerzt hefur í þróun íslenzka iðnaðarins á undanförnum árum, hvort þetta eða hitt tímabilið hefur þar komið hagstæðar út. Það var engan veginn ætlun mín, að hér yrðu almennar umr. um efnahagsmál. Mér var ljóst, að slíkt var varla hægt að gera hér utan dagskrár á þessum fundi, enda ætla ég að slíkar umr. geti orðið hér á Alþ. áður en langt um líður. Það, sem ég tel að hér skipti mestu máli, er, að það sé viðurkennt, að veruleg hætta er á því, að um atvinnuleysi geti orðið að ræða í vetur, ef ekki er brugðið skjótt við til úrbóta. Mér fannst á því, sem kom fram hér hjá hæstv. forsrh., að hann tæki undir þetta, og ég fagna því fyrir mitt leyti, að hann hefur lýst því hér yfir, að hann vildi, að samstarf yrði tekið upp á milli ríkisstj. annars vegar og Alþ. hins vegar um það, hvað í þessum málum skyldi gert. Ég tel þessa yfirlýsingu hans mjög jákvæða, en vænti jafnframt, að hann beiti sér fyrir því, að þessu samstarfi verði nú komið á til þess að hægt sé að fá eins mikla samstöðu um það, sem gera þarf í þessum efnum, og kostur er á og það geti gengið eins hratt fyrir sig og mögulegt er. En ég er hins vegar á því, að hæstv. forsrh. þurfi enn að endurskoða nokkuð í sambandi við það, sem kom fram í hans ræðu, mat hans á samstarfinu við verkalýðshreyfinguna, sem nú er. Það er mín skoðun, að það samstarf sé allsendis ófullnægjandi. Það er að vísu um nokkurt samstarf að ræða við verkalýðshreyfinguna í atvinnumálanefndunum og í atvinnumálanefnd ríkisins, en hvort tveggja er nú, að ég hygg, að atvinnumálanefnd ríkisins hafi þegar úthlutað svo að segja öllu því fjármagni, sem hún hafði yfir að ráða, eða hartnær 300 millj. kr., eða gefið loforð um, hvernig þessu fé yrði ráðstafað, svo að það virðist nú vera, að beint starf þeirrar n., a. m. k. innan þess ramma, sem þegar hefur verið lagður, takmarkist. En það er auðvitað enginn vafi á því, að hér þarf að gera miklu meira en hægt er að gera innan þess ramma, sem áður hafði verið settur um störf þessarar n. Ég held líka, að hæstv. forsrh. þurfi að átta sig á því, að samstarfið við forustumenn sveitarfélaganna er engan veginn nægilega mikið. Í atvinnumálanefndunum eiga sveitarstjórnirnar enga beina fulltrúa, þó að þar sé um að ræða einhverja þýðingarmestu aðilana að vinnumarkaðinum, ekki sízt þegar á reynir á atvinnuleysistímum. Og þó að hinar einstöku tillögugefandi atvinnumálanefndir úti á landi geti haft samráð við sveitarstjórnarmenn, þá er enginn vafi á því, að það samráð hefur ekki verið á því stigi, sem það þyrfti að vera. Og það þarf að bæta úr þessu, m. a. með því að hafa miklu nánara samstarf við sveitarstjórnarmenn um það, hvað hægt er að gera til úrbóta í atvinnumálum. Það hefur verið sagt, að vandinn í þessum atvinnumálum nú sé mestur hér á höfuðborgarsvæðinu og gjarnan á Akureyri og Siglufirði. Og ég efast ekkert um það, að vandinn á þessum svæðum er býsna mikill og kannske langmestur. En ég vil vekja athygli á því, að það er enginn vafi á, að það er einnig verulegur vandi á höndum víða í minni kaupstöðum landsins og sjávarþorpum, þó að þar hafi verið á tímabili næg atvinna, meðan sjósókn var í fullum gangi, fiskveiðarnar gengu vel. Þar sem menn stunda jafnmikið bein framleiðslustörf, þá er enginn vafi á því, að um leið og þarna verður nokkur breyting á, sem oft vill verða á haustin og veturna, þá er líka komið mikið atvinnuleysi í þessum þorpum, af því að það hefur dregið stórlega úr framkvæmdum annarra aðila en þeirra, sem beinlínis vinna að framleiðslustörfum, svo að það þarf vitanlega að huga að þeirra málum líka í þessum efnum. Ég skal svo ekki lengja þessar umr. fyrir mitt leyti meir að þessu sinni. Ég endurtek aðeins ánægju mína yfir þeim undirtektum hæstv. forsrh. um það, að hann vilji, að tekið verði hér upp samstarf við alla þm. um það, hvað gert skuli í þessum málum, og ég vil vænta þess, að hafður verði hraði á í þessum efnum, að menn standi ekki öllu lengur og velti vandamálinu fyrir sér, heldur athugi málið og setji það í n. Tíminn hefur hlaupið þannig frá okkur, að nú þarf að efna til framkvæmda, sem auka atvinnu í vetur a. m. k., ef á að afstýra atvinnuleysi. Hitt er svo auðvitað augljóst mál, að skyndiráðstafanir til að leysa atvinnumálin í vetur leysa ekki þann meginvanda, sem hér er við að glíma. Hann stafar af því að mínum dómi, að undirstöður okkar atvinnulífs eru ekki nægilega sterkar til þess að halda uppi öllu því, sem á undirstöðurnar hefur verið lagt, og í þeim efnum þarf að breyta um stefnu í verulegum atriðum. En nú skiptir mestu máli að koma sér saman um skyndiráðstafanir til að koma í veg fyrir atvinnuleysið í vetur.



Herra forseti. Verkalýðshreyfingin hefur verið mjög uggandi um atvinnuástandið, litið það alvarlegum augum, eins og það hefur verið á undanförnum mánuðum og eins og útlit er fyrir, að það muni verða á komandi mánuðum, nema alveg sérstakt komi til. Af þessum ástæðum hafa verkalýðsfélögin víða um land tekið þessi mál nú til sérstakrar athugunar, hafa gert í vetur hér í Reykjavík nú síðla sumars, og settar hafa verið fram ýmsar kröfur til úrbóta, sem allar voru þó þess eðlis að bæta úr ástandinu eins og það þá var og eins og hugsanlegt var, að það yrði á næstu vikum og mánuðum. Hins vegar voru ekki í þeim till., á því stigi málsins, hugmyndir um varanlegar úrbætur í þessum málum, sem tækju lengra fram í tímann, en það er auðvitað höfuðatriðið. Þessar till. munu sjá dagsins ljós áður en langt um líður. Félögin hafa verið að vinna að þeim málum og munu skila þeim innan tíðar. Með þessar till. var farið á fund ríkisstj. og þeirra stjórnarherra sveitarfélaga, sem hér eiga hlut að máli á hinu svokallaða höfuðborgarsvæði. Það verður að segjast, að þessir opinberu aðilar, bæði ríkisstj. og stjórnir þessara sveitarfélaga, tóku málaleitan verkalýðshreyfingarinnar vel og málin voru rædd að ýmsu leyti mjög ýtarlega og hreinskilnislega við a. m. k. nokkra af þessum aðilum, og sveitarfélögin töldu, að við hefðum haft sérlega gott af slíkum umr. Kom þar margt fram, sem betur mátti gera, nýjar hugmyndir vöknuðu og ég held einnig ekki sízt möguleiki á nánara samstarfi sveitarfélaga á þessu takmarkaða svæði einmitt að þessum málum. Ég ætla ekki að fara að rekja hér það, sem verkalýðshreyfingin setti fram í kröfum sínum, og ekki heldur í einstökum atriðum undirtektir aðila. En það er hvergi nærri allt, sem við bárum á borð, sem hefur fengið þær málalyktir, sem við teljum æskilegar. Það er ýmislegt, sem menn eru ekki sammála um, og þyrfti áreiðanlega að taka betur á, ef á að gerast eitthvað jákvætt í þeim efnum. Ég ætla ekki hér heldur að verða margorður um orsakir atvinnuleysis. Menn eru víst ekki mjög sammála um, hverjar þær séu, og ég ætla ekki að vekja upp þær deilur. En frá mínum bæjardyrum horfir málið nú einfaldlega þannig við, a. m. k. hér í Reykjavík og nágrenni, þar sem ég er kunnugastur, að undirstöðuatvinnuvegirnir hafa dregizt saman og þegar eitthvað bjátar á, er alveg vonlaust, að sú mikla yfirbygging í alls konar þjónustustarfsemi og hverju og einu, sem nöfnum tjáir að nefna og byggt er á þessari undirstöðu, beri sig. Þegar á bjátar, stendur þessi yfirbygging að sjálfsögðu ekki fyrir neinu, ef sjálf undirstaðan hefur látið sig. Það hafa oft verið nefndar hér tölur og ég ætla ekki út af fyrir sig að fara með mikið af þeim. En hér í Reykjavík er ekki neinn efi á því, að það er togaraútgerðin, sem hefur verið undirstaða að uppbyggingu annars atvinnurekstrar hér í borg og staðið undir uppbyggingu Reykjavíkurborgar. Þessi skip, togararnir, þessi afkastamiklu skip, eru nú orðin býsna fá. Þeim hefur fækkað um 10 nú á nokkrum árum, og þau eru komin niður í 13. Þetta er náttúrlega afleit þróun og hlýtur að segja til sín. Hér í nágrannabyggð okkar, Hafnarfirði, er þetta þó enn þá lakara. Þar hefur togurum á nokkrum árum fækkað úr 10 niður í 3 og í bátaflotanum hefur fækkað þar ískyggilega mikið. 1967 voru 38 bátar, sem gerðir voru út frá Hafnarfirði, annaðhvort í eigu Hafnfirðinga eða lögðu þar upp. Á síðustu vertíð voru þeir 12. Að sjálfsögðu segir þetta mikla sögu, og þó að annað hafi komið til og bjargað þessu byggðarlagi, Hafnarfirði, sérstaklega, þá náttúrlega geta allir séð, hvert ástand hefði verið, ef það hefði ekki komið til. Í byggingarmálunum er ástandið hvað lakast, atvinnuleysið mest. Það er talið, að á árunum 1963–1967 hafi að meðaltali verið byrjað á rösklega 800 íbúðum, 830 íbúðum árlega að meðaltali. Í fyrra og á árinu 1968 og þessu ári fer þetta niður í 350, og á sama tíma hefur dregizt mjög saman byggingarstarfsemi við ýmiss konar aðrar byggingar en íbúðir, m. a. margs konar verzlunar- og skrifstofuhúsnæði, þannig að atvinna í byggingariðnaðinum stendur núna ákaflega völtum fótum, ef svo mætti segja. Sú ráðstöfun, sem ríkisstj. hefur nú gert í lánamálum til húsnæðisbygginga, hefur áreiðanlega sín áhrif til að bæta úr þessu. En það vil ég undirstrika, að ef markaðsmöguleikar, þ. e. a. s. sala á íbúðum eða íbúðir, sem einstaklingar byrja á, á svo að segja einvörðungu að ráða í þessum efnum, ráða því, hvað byggt verður, þá er ekki nokkur efi á því, að eins og nú horfir verður byggingarstarfsemin miklu minni, enda þótt mönnum standi til boða þau lán, sem húsnæðismálakerfið hefur látið af hendi til íbúðabygginga, einvörðungu vegna þess, að kaupmátturinn, kaupgeta almennings er nú í því lágmarki, að það er engin von til, að almennir launþegar geti sinnt þessum málum eins og nú standa sakir. Og ég vil undirstrika það, að einmitt hve lágur kaupmátturinn er orðinn, hve kaupið er orðið lágt, á áreiðanlega mjög ríkan þátt í því atvinnuleysi, sem nú er, og það held ég, að mönnum bæri að íhuga alvarlega, einvörðungu vegna þess, að einmitt í margs konar þjónustugreinum og öðru slíku, sem byggist á kaupmætti almennings, þar hlýtur samdrátturinn að verða, þegar kaupið fer jafnískyggilega niður og það hefur gert. Þarna er áreiðanlega iðnaðurinn stórt atriði. Ég ætla ekki að fara að orðlengja um hann núna og ekki heldur að deila við hæstv. iðnmrh. um það, hvernig ástand iðnaðarins sé. En ákaflega finnst mér það sanna lítið, þó að fjármunamyndun í iðnaði hafi verið helmingi meiri, eins og fullyrt var hér áðan, á árunum 1961–1967, held ég að það hafi verið, en næsta 6 ára tímabil á undan. Og mér er nær að halda, að það hefði verið þjóðhagslega betra, ef fjármunamyndunin í iðnaðinum hefði ekki orðið jafnmikil á þessu tímabili með þeirri efnahagspólitík að öðru leyti í innflutningsmálum o. s. frv., sem rekin var, vegna þess að ýmislegt af þessu, þeim fjármunum, sem þarna hafa verið bundnir, liggur í vélum, sem aldrei voru notaðar, aldrei var neitt framleitt með, liggja í húsnæði, sem aldrei var notað sem iðnaðarhúsnæði. Ég er ekki að segja, að þessu sé að öllu leyti á glæ kastað. Það er út af fyrir sig gott að fá skautahöll hér í Reykjavík. En sennilega er það fært á reikning þessarar fjármunamyndunar, sem hér var áðan talað um. Atvinnuleysið hér í Reykjavík hefur verið ískyggilega mikið og alla sumarmánuðina hafa verið hér hundruð manna skráðir atvinnulausir. Það er rétt, sem hér hefur verið fram tekið, að það virðast vera tvö landssvæði, sem verst eru úti hvað snertir atvinnuleysið, þ. e. Reykjavíkursvæðið og Akureyrarsvæðið, eða Akureyri og Siglufjörður nánar tiltekið. Það hefur nokkuð dregið úr atvinnuleysi hér í Reykjavík og það eru nú í dag eða skv. tölum frá í gær skráðir 348 hér í Reykjavík. Þetta er lægsta skráða tala, sem orðið hefur á þessu ári, og út af fyrir sig er það fagnaðarefni. Ég held, að það séu frómt frá sagt þrjár höfuðástæður fyrir því, að þetta hefur nú farið minnkandi. Það er í fyrsta lagi, að skólafólkið er horfið af vinnumarkaðinum, og munar það ákaflega miklu. Í öðru lagi er það að segja, að októbermánuður - það er okkar reynsla hér um slóðir - er venjulega, nema eitthvað alveg sérstakt gerist, illviðri eða slíkt, einn allra bezti atvinnumánuður ársins hér í Reykjavík. Það á sennilega orsakir sínar ekki minnst í því, að menn eru þá gjarnan að leggja áherzlu á að ljúka verkum fyrir veturinn. Í þriðja lagi er enginn efi á því, að sú barátta, sem verkalýðshreyfingin í Reykjavík háði í septembermánuði, og þær undirtektir, sem kröfur hennar fengu hjá opinberum aðilum, hafa hér haft æðimikil áhrif, ekki fyrst og fremst vegna þess, að það sé þegar komin í gang svo og svo mikil vinna sem bein afleiðing af beinum ráðstöfunum, heldur hitt, að mönnum óx kjarkur hreinlega, mönnum óx kjarkur og bjartsýni, og það er ekki hvað minnsta atriðið í þessum efnum. En það getur náttúrlega ekki orðið neitt varanlegt nema á eftir fylgi beinar ráðstafanir, sem komi til móts við bjartsýni manna. Þó að nú hafi dregið hér úr atvinnuleysi í Reykjavík, - það eru í gær skráðir hér 348, - þá vil ég minna á, að það er röskum 300 mönnum fleira en skráðir voru á sama degi í fyrra. Þá voru hér aðeins 45 manns skráðir. Þá fór atvinnuástandið ákaflega ört versnandi, þannig að sú tala var komin á annað hundrað 1. nóv. og hún var komin yfir 300 1. des. Nú er ég engan veginn að spá því, að þróunin verði hin sama og við gætum margfaldað töluna, skráða tölu núna, 350, með sama hætti og þetta margfaldaðist í fyrra. Það held ég, að sem betur fer verði ekki. En engu að síður er það sannfæring mín, að þessi tala hækkar verulega, þegar fram í nóvembermánuð kemur, og síðan enn meira um áramótin, svo framarlega sem ekki verður beinlínis séð til þess, að þau verk, sem nú eru í gangi og geta gengið áfram í vetur, verði látin ganga og ný sett í gang. Þetta eru að sjálfsögðu einvörðungu bráðabirgðaráðstafanir til þess að draga úr því neyðarástandi, sem atvinnuleysi skapar mönnum, en höfuðatriðið er að sjálfsögðu, að undirstöðuatvinnuvegirnir verði styrktir, svo að þeir standi undir fullri atvinnu hér í landi. Og ég held, að það geti ekki farið á milli mála, að þegar atvinnuástand er eins og nú er hljóti það að verða eitt af höfuðverkefnum Alþ. að sjá til þess, að mörkuð verði sú stefna í efnahagsmálum, sem tryggi vöxt undirstöðuatvinnuveganna og fullar framkvæmdir og auknar framkvæmdir hins opinbera, meðan atvinnuástandið er eins slæmt eins og það nú er.



Herra forseti. Okkur er áreiðanlega öllum, sem hér erum, og sennilega öllum Íslendingum, í fersku minni sá dimmi skuggi, sem lagðist yfir land og þjóð á s. l. vetri í almennu atvinnuleysi. Það var að vísu, þegar það ástand hafði skapazt og í rauninni of seint, sem verkalýðshreyfingin hóf samningaviðræður við ríkisstj. um að leggja fram fjármagnsfúlgu, ekki minna en 300 millj. kr., til þess að aðstoða atvinnulífið í bráðustu neyð til þess að reyna að draga úr því atvinnuleysi, sem hafði skapazt. Þessir samningar tókust, eins og kunnugt er, og mér er ekki kunnugt um annað en samstarf við atvinnumálanefnd ríkisins hafi fyrir löngu leitt í ljós, að atvinnulífið þurfti á þessari upphæð að halda og miklu meira fé og því hafi verið öllu saman ráðstafað og þó nokkrum tugum millj. umfram það, ekki minna en 340 millj. kr. Til þess að leggja hönd á plóginn um þetta stóra verkefni, að reyna að draga úr atvinnuleysinu á s. l. vetri, lögðu auðvitað bæði atvinnuleysistryggingarnar og atvinnujöfnunarsjóður fram mikið fé til þess að reyna að ráða við vandann, sem þó ekki tókst. Vitanlega var miklu bjargað, en þetta tókst þó ekki. Það stærsta, sem gerðist í þessu, var náttúrlega, að með bráðabirgðaráðstöfunum var útgerðinni, sem víða var stöðvuð, komið í gang og fiskiðnaðarfyrirtækjum hjálpað til þess að komast í rekstur á ný, því að þau voru víða stöðvuð líka, holskefla atvinnuleysisins var ekki hvað sízt af þeim rótum runnin á s. l. vetri, að útgerð og fiskiðnaður höfðu lamazt. Það má hins vegar segja, að þær blikur, sem eru á lofti um atvinnuleysi á komanda vetri, eru að verulegu leyti nokkuð annars eðlis. Það má segja um þann ávinning af gengislækkuninni, sem útgerð og fiskiðnaður auðvitað hlutu að fá, að ef þessar atvinnugreinar hefðu ekki fengið ávinning af henni, þá hefði hún verið tilgangslaus. Hækkandi verðlag á sjávarafurðum á erlendum mörkuðum, allgóð aflabrögð að öllu öðru leyti en að því er snertir síldina og mikil aðstoð, sem veitt var, hafa gert það að verkum, að sjávarútvegurinn og fiskiðnaðurinn býr nú við allt aðra aðstöðu heldur en um þetta leyti í fyrra. Hið almenna atvinnuleysi í hverjum kaupstað og nálega hverju sjávarþorpi á Íslandi á haustnóttum í fyrra stafaði af því, að sjávarútvegurinn og fiskiðnaðurinn voru hvorir tveggja lamaðir, en núna er sem betur fer árferðið þannig, að aðstaðan mjög víða í útgerðarbæjum og útgerðarkauptúnum er á allt annan veg. Atvinnulífið hefur vaxið og er rekið nú, að því er þessar atvinnugreinar snertir, víðast hvar af fullum þrótti. En þó eru nokkrir staðir, sem byggja almennt atvinnu á sjávarútvegi og fiskiðnaði, sem eru enn þá lamaðir, en þeir eru sem betur fer miklu færri en í fyrra. Og hvaða staðir eru það? Það eru þeir staðir, þar sem atvinnufyrirtækin, útgerðin og hraðfrystihúsin, voru sokkin svo djúpt í skuldafen, að bráðabirgðaaðgerðirnar frá í fyrra dugðu ekki. Þessi fyrirtæki eru enn lömuð, svo lömuð að þess eru dæmi, að það hefur orðið að ráðstafa útgerðinni frá þessum allmyndarlegu útgerðarkauptúnum á aðra staði, á aðra landshluta, til þess að þeir fengju útgerðarnauðsynjar, olíur og veiðarfæri. Í heimahöfn sinni gátu þeir ekki fengið það, vegna þess að allt var þar komið í strand vegna skuldasúpunnar og lánin, sem veitt eru, duga með naumindum fyrir hráefnum og vinnulaunum, ef ekki þarf að taka af þeim lánum til þess að bera byrðar skuldasúpunnar, sem safnazt hefur fyrir. En það hefur útgerðin á þessum stöðum orðið að gera. Og ég álít, að það verði að gefa því alveg sérstakan gaum, úr því að það var ekki gert í fyrra, að taka þessi hraðfrystihús og útgerðarfyrirtæki, sem enn þá eru í þrotum þrátt fyrir hið góða árferði og miklu aðstoð, að taka þau til skuldaskila eða a. m. k. að knýja bankana til þess að taka þessar gömlu skuldir úr umferð og létta þannig af þeim byrðinni a. m. k. í bili og í haust endanlega með skuldaskilum. Að öðrum kosti verður sífellt basl og bágindi við að halda atvinnulífinu gangandi á þessum stöðum, þar sem svona var komið. Ég held, að sem betur fer séu þessir staðir ekki mjög margir, en það er þó ískyggilegt ástand þar sem svona var komið. Það var sagt hér áðan og það er rétt, að atvinnuhorfurnar eru ískyggilegastar nú á Reykjavíkursvæðinu og Akureyrarsvæðinu eða Mið-Norðurlandssvæðinu. Mér virðist þetta gefa vísbendingu um það, hvar veikleikinn er í undirstöðu atvinnulífsins. Það er í iðnaðinum. Það er alveg greinilegt. Þar þarf að rétta hjálpandi hönd, ef iðnaðurinn á að geta veitt fleira fólki vinnu. Það hefur orðið samdráttur frá því sem áður var, og sá samdráttur iðnaðarins veldur atvinnuleysi á Reykjavíkursvæði og Akureyrarsvæði. Ég veit, að það hefur verið rétt verulega hjálpandi hönd iðnaðaraðstöðunni á Akureyri t. d. og einnig hér í Reykjavík með starfi atvinnumálanefndar ríkisins, en það virðist ekki vera nóg. Ég held, að iðnaðurinn hafi orðið fyrir áfalli af gengislækkuninni, sérstaklega iðnaðurinn, sem byggir á innfluttu hráefni. Hann varð að fá aukið fjármagn jafnframt því sem gengislækkunin var gerð, ef allur hráefnislager, sem úrvinnslan byggist á, átti ekki að dragast saman. Þessari aðstoð var lofað. Það mun vera sagt nú, að það sé búið að veita iðnaðinum fullnægingu þess loforðs, en ég álít, að þetta hafi komið svo bagalega seint, að samdrátturinn í iðnaðinum hélt áfram um margra mánaða skeið og það sé áreiðanlega að nokkru leyti orsök þess, að vonir manna um að útrýma atvinnuleysi s. l. sumar brugðust. Menn létu sig áreiðanlega dreyma um það á útmánuðum í fyrravetur, að þetta væri vetrarplága, sem mundi linna með vori, en við urðum fyrir þeim vonbrigðum, að atvinnuleysið hvarf ekki með öllu yfir sumarmánuðina, og það er það ískyggilega. Ég held, að það sé því, þó horfurnar séu allískyggilegar að því er snertir Reykjavíkursvæðið og Akureyrarsvæðið og nokkra staði aðra á landinu, að því er atvinnuhorfur snertir nú, þá sé vandamálið nú viðráðanlegra heldur en það var á haustnóttum í fyrra, ef það er tekið réttum tökum og réttir aðilar gera sér grein fyrir því, hvers eðlis samdrátturinn í atvinnulífinu er, orsakirnar til þess, að menn óttast atvinnuleysið. En það má vitanlega ekki dragast að gera sér þess fulla grein og láta aðstoð berast án tafar. Það var fyrir miðjan september, sem miðstjórn Alþýðusambands Íslands tók að ræða atvinnuástandið og atvinnuhorfurnar, og þá var um tvennt að velja: að kjósa n. til þess að flytja þau mál og draga upp þá mynd, sem við okkur blasti í þessum efnum, og ræða um það við ríkisstj., en það varð einróma álit miðstjórnarinnar, að rétt væri að halda sig á þeim vettvangi, sem skapaður hafði verið varðandi atvinnuleysismálin á s. l. hausti, og fela fulltrúum Alþýðusambandsins í atvinnumálanefnd ríkisins að flytja þessi mál við ríkisstj., enda mundu þangað berast allar till. um úrræði til úrbóta í þessum efnum frá verkalýðsfélögunum. Það var nokkru síðar, sem mörg verkalýðsfélög í Reykjavík héldu ráðstefnu og skiluðu till. sínum, sem einnig fóru til ríkisstj. og þannig einnig til úrvinnslu og álita í atvinnumálanefnd ríkisins tvímælalaust. Fyrir nokkru er svo lokið þingi Alþýðusambands Norðurlands og þar hafa verið samþ. mjög gagngerar og ýtarlegar till. til úrbóta í atvinnumálum á Norðurlandssvæðinu og tel ég og þykist mega ganga út frá því sem gefnu og vísu, að ríkisstj. og atvinnumálanefnd ríkisins hljóti að líta á allar þessar ábendingar um úrræði frá verkalýðsfélögunum í Reykjavík og verkalýðsfélögum Norðurlands og úr öllum þeim stöðum, þar sem ályktanir hafa verið gerðar um atvinnumálin. Ég er alveg viss um það, að till., sem koma frá því fólki, sem finnur hvar skórinn kreppir að, eru þær till., sem helzt er líklegt að verði til úrbóta, og allra úrræða verður að leita. Og ég treysti því, að svo verði gert til þess að framkvæma þær till., sem helzt mættu verða til þess að bæta úr atvinnuástandinu a. m. k. í bráð. Ég er alveg sammála því, sem kom fram hjá hv. 1. þm. Norðurl. e., að á atvinnuleysistímum eru það tveir aðilar, sem fyrst og fremst eiga umfram allt að láta hendur standa fram úr ermum í atvinnumálum. Það er ríkisvaldið og sveitarfélögin, hið opinbera. Þessir aðilar eiga að draga nokkuð úr framkvæmdum, þegar mestur þrýstingur er á almennum vinnumarkaði, en þeir eiga líka að rísa undir þeirri skyldu og herða á og auka opinberar framkvæmdir, þegar einkaframtakið lamast að einhverju leyti og úr þrýstingi dregur og atvinnuleysi jafnvel skapast á hinum almenna vinnumarkaði. Þá eiga ríki og sveitarfélög að vera sá jöfnunaraðili í atvinnulífinu, sem ekki má bregðast eða bila. Ég skal ekki taka þátt í að skaða neitt þann loftkastala, sem hæstv. iðnmrh. dró hér upp um gullöld, sem væri í vændum, þegar við værum komnir í EFTA, að því er snerti iðnaðinn, sem byggður yrði þá upp með myndarlegum norrænum iðnlánasjóði, gulli, sem flyti hér inn yfir landsins strendur. Ég álít það vera fjarlæga músík í sambandi við þessi alvarlegu mál komandi vikna og mánaða, atvinnuleysið í vetur, og ræði það ekki. En ég vil undirstrika það og ljúka máli mínu með því að segja: Við getum ekki verið ánægð með það, þó að eitthvað dragi úr atvinnuleysi. Það má helzt engin íslenzk hönd vera iðjulaus. Íslenzka þjóðfélagið þarf á því að halda, að öllum vinnandi mönnum, sem vilja vinna, sé skapað verkefni, arðgefandi verkefni, og það á að vera hægt, ef allra hugur stefnir að því og allar hendur eru lagðar að því verki. Ekkert atvinnuleysi á Íslandi er það eina, sem við getum auðvitað sætt okkur við. Ég álít, þó að við horfum fram á uggvænlegt ástand í atvinnumálum hér á Reykjavíkursvæðinu í vetur og á Akureyrarsvæðinu líka, þá sé þetta annars eðlis heldur en sá sorti, sem við horfðum í í fyrra, og ég álít, að þetta sé viðráðanlegra, það sé takmarkaðra, af því að sjávarútvegur og iðnaður eru í heild núna margfalt betur á vegi staddir heldur en fyrir ári fyrir hinar opinberu aðgerðir að mörgu leyti. Ef ekkert er að gert, þá er það skoðun mín, að atvinnuleysið í Reykjavík yfir vetrarmánuðina verði uggvænlegt, - það hafa hækkað ört atvinnuleysingjatölurnar hér í Reykjavík, - ef aðgerðir koma ekki til til þess að snúa þróuninni við, og þær þurfa að koma fljótt, því það er reynsla, að þegar atvinnuleysi er skollið á, líður alllangur tími, þó að aðgerðir séu settar í gang, þangað til atvinnuleysisbylgjan lækkar sig á ný. Það er betra hér eins og á flestum öðrum sviðum að fyrirbyggja heldur en að lækna meinið, þegar það er orðið sollið. Ég held, að atvinnumálanefnd ríkisins og allar þær till., sem komið hafa frá verkalýðshreyfingunni, séu ærinn efniviður til þess að vinna úr, og það er ég sannfærður um, að það verður með einhverju móti að útvega aukið fjármagn til þess að verða við þeim till., sem þar mættu helzt að gagni verða. 300 millj., sem lofað var í fyrra og voru að vísu miðaðar við tveggja ára tímabil, eru búnar, það er staðreynd, og þarna verður með einhverjum hætti að útvega meira fjármagn til þess að afstýra atvinnuleysinu á þeim stöðum, sem þó eru miklu færri en í fyrra, sem nú þarf að gefa gaum að til þess að afstýra þar voðanum. Ég tel því, að það sé ágætt, að þingflokkarnir leggi þunga sinn á þetta mál, og ég vil leyfa mér að vona, að hæstv. ríkisstj. liggi ekki á liði sínu í því að reyna að koma í veg fyrir atvinnuleysi á komandi vetri. Ég held, að horfur séu þannig, að það megi með góðum vilja og samstilltu afli þingflokka, verkalýðshreyfingar og ríkisstj. leysa þennan vanda.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hæstv. iðnmrh. sagði áðan. Ég vék í ræðu minni að iðnaðinum, af því að ég taldi hann svo þýðingarmikinn í sambandi við atvinnumálin, vegna þess, að það er öllum ljóst, að iðnaðurinn verður að taka við miklu af þeirri mannfjölgun, sem kemur á vinnumarkaðinn. Þess vegna er það auðvitað stórskaðlegt, ef samdráttur á sér stað þar. Þvert á móti þarf framvindan að vera sú á því sviði, að þar eigi sér stöðugur vöxtur stað. Þetta vildi ég taka fram, og þess vegna minntist ég á iðnaðinn, en ekki af því að ég vildi sérstaklega fara að deila á hæstv. iðnmrh. í þessu sambandi. Skiljanlegt er auðvitað, að hann sé viðkvæmur fyrir þessum málaþætti, þar sem hann hefur veitt honum forstöðu um skeið. Það er auðvitað svo, eins og þegar hefur verið sagt hér og sýnt fram á af öðrum ræðumanni, að tölur þær, sem hæstv. ráðh. fór með um fjármunamyndun í iðnaði og ég út af fyrir sig efast ekki um að séu réttar, sýna ekkert um það, hvort það hefur fækkað eða fjölgað þeim mönnum, sem hafa unnið við iðngreinarnar. En um þessar tölur ætla ég ekkert að fara að deila frekar við hæstv. ráðh. Ég sagði ekki annað en það, sem ég hélt vera staðreyndir, sem svo að segja hvert mannsbarn í landinu þekkti. Ég vona, að þær staðreyndir hafi ekki með öllu farið fram hjá hæstv. iðnmrh. Ég vona, að það hafi ekki farið fram hjá honum, að iðnaðarmenn hafa svo að á hundruðum leikur horfið til útlanda í atvinnuleit. Væntanlega mundu þeir ekki hafa farið á þann erlenda vinnumarkað, ef hér hefði verið næg atvinna fyrir þá. Ég veit ekki betur en að þeim iðnaðarmönnum hafi fækkað stórlega, sem hafa haft atvinnu af byggingariðnaði. Ég hygg, að það sé alkunn staðreynd. Ég veit ekki betur en að hjá ýmsum fyrirtækjum, sem hafa verið myndarleg iðnfyrirtæki, t. d. hér í Reykjavík, hafi orðið verulegur samdráttur og fækkun manna, sem þar hafa unnið að undanförnu. Og ég efast ekki um, að hæstv. iðnmrh. á mjög auðvelt með að kynna sér, hver þau fyrirtæki eru. Það mætti sjálfsagt nefna t. d. eins og járniðnaðinn og vélsmiðjurnar, og það mætti nefna mörg fleiri iðnaðarfyrirtæki, þar sem verulegur samdráttur hefur orðið, og því miður svo verulegur samdráttur, að sum fyrirtæki, án þess að ég ætli að fara að nafngreina þau hér, hafa beinlínis orðið að loka og hætta sinni starfsemi. Ég efast ekki um, að hæstv. iðnmrh. er kunnugt um nokkur slík fyrirtæki, þannig að ég held, að það sé sízt ofmælt, sem ég sagði, að samdráttur hefði orðið í iðnaði að því leyti til, að mörg iðnfyrirtæki hefðu orðið að rifa seglin og draga úr starfsemi sinni og fækka starfsmönnum sínum. Hitt er sjálfsagt aftur á móti svo, að það hafa komið til sögunnar einhver ný iðnfyrirtæki, og það hefur sem betur fer gengið misjafnlega hjá iðnfyrirtækjum og sum iðnfyrirtæki hafa eitthvað lagað aðstöðu sína einmitt nú á þessu ári. Ég hygg, að þessar staðreyndir, sem ég hef hér bent á og ég gæti talið hér miklu fleiri fram, sýni það ótvírætt, að fram hjá því verður ekki gengið, að það hefur orðið samdráttur í iðnaðinum og það vandamál, sem nú er við að glíma, á a. m. k. að talsverðu leyti rætur að rekja til þess.



Herra forseti. Mér skilst, að það sé samkomulag allra um að fara hér ekki langt inn á almennar efnahagsumr. vegna þess að til þess þurfi aðra skipan mála heldur en þær umr. utan dagskrár, sem hér voru teknar upp og samkomulag var um að hafa varðandi ráðstafanir gegn því atvinnuleysi, sem menn ugga eða óttast að kunni að fara vaxandi, þegar fram á veturinn kemur. Og sá ótti býr í allra hugum, en við erum allir fúsir til þess og viljum okkar fram leggja að reyna að koma í veg fyrir það eftir því sem geta okkar stendur til. Nú er það að vísu svo, að menn hafa vitnað hér í tölur varðandi ástand fyrr og síðar, en það er nauðsynlegt, að menn hafi það í huga, - ég er ekki að gera lítið úr þeim erfiðleikum, sem nú eru hjá ýmsum, en engu að síður er nauðsynlegt, að menn hafi það í huga, að tölur nú og fyrr eru ekki að öllu leyti sambærilegar þegar af því, að það er vitað mál, að ekki einungis hér í Reykjavík, heldur víðs vegar um landið sinna menn skráningu nú miklu betur og meira en áður, bæði vegna þess, að mönnum er ljóst, að atvinnuleysishætta er meiri, og af því að verkalýðsfélögin hófu á s. l. vetri beina hvatningu til meðlima sinna um að láta skrá sig, sem engan veginn var óeðlilegt að þau gerðu, og eins að bætur eru verulega hærri en þær voru áður. Þess vegna verður að játa, að tölur nú samanborið við fyrri ár eru nokkurs annars eðlis, og þó að þær séu hærri, er ekki þar með sagt, að atvinnuleysið sé þeim mun meira. Þetta vitum við allir, og ég vona, að við játum það einnig í umr. hér opinberlega eins og menn játa það í viðræðum sín á milli. Eins er það vitað, að töluvert af því fólki, sem nú lætur skrá sig atvinnulaust, á í nokkrum örðugleikum með að sinna almennri vinnu. Þetta kemur glögglega fram af þeim skýrslum, sem um þetta hafa verið samdar, og ég held, að það gæti verið fróðlegt fyrir þingflokkana að fá ýtarlega skýrslu um sundurgreiningu á orsökum atvinnuleysisins eða í hverju það lýsir sér, réttara sagt, sem lögð var fram á fundi atvinnumálanefndar ríkisins í gær. Allar slíkar skýrslur eru auðvitað tölur, sem menn geta lagt misjafnlega mikið upp úr, en menn játuðu þó, a. m. k. hvað sem skýringunum leið, að tölurnar sjálfar væru mjög fróðlegar. Og ég hygg, að það væri rétt að gera ráðstafanir til þess, að þetta plagg yrði fjölritað, svo að a. m. k. þingflokkar gætu fengið svo mörg eintök sem hver um sig óskar eftir, hvort sem hver þm. kærir sig um það eða ekki, til athugunar á málinu. En við skulum hafa það alveg í huga og játa, sem liggur alveg ljóst fyrir, að tölurnar nú og fyrr eru ekki með öllu sambærilegar. Þá er auðvitað það, sem hér kemur réttilega fram, að mestu máli skiptir auðvitað, að atvinnureksturinn í landinu í heild sé blómlegur. Þetta kom glögglega fram hjá hv. 9. þm. Reykv., þar sem hann benti á, að þær almennu ráðstafanir, sem voru gerðar til aðstoðar sjávarútveginum, ásamt annarri þróun þar, hafa orðið til þess að létta af okkur mesta vandanum. Það er óumdeilanlegt. Þess vegna er vandamálið nú allt annars eðlis og miklu auðleystara heldur en það var á s. l. vetri, meðan sjálfur höfuðvandi atvinnulífsins var óleystur. Ég tek undir það, að vandinn er svo miklu takmarkaðri en hann var, að ástæðulaust er að magna svartsýni manna, um leið og við skulum ekki gera lítið úr vandanum. En eins og sagt var, ég hygg af hv. 2. landsk. þm., þá hefur hugarástand manna mikla þýðingu í þessum efnum. Það er svo, að ekki er farið nema að litlu leyti að vinna fyrir það aukna fé, sem ríkisstj. hefur látið afla til atvinnuaukningar nú í vetur. En engu að síður er enginn vafi á því, að þessar ráðstafanir, - og ég skal þá minna á bæði varðandi húsbyggingar, varðandi vegalagningu, varðandi skipabyggingar, einnig þær viðræður, sem átt hafa sér stað um ráðstafanir til þess að a. m. k. bæjarútgerðir reyni að forðast landanir erlendis, eftir því sem auðið er, og málaleitun hefur einnig verið beint til annarra, - allt þetta hefur nú þegar haft veruleg áhrif til aukinnar bjartsýni, svo að ekki sé talað um, ef síldveiði skyldi glæðast verulega hér við Suðvesturland og hvað þá fyrir austan, þá mundi ástand mjög verulega breytast á skömmum tíma. Þess vegna mega menn varast það að vera með of mikla svartsýni, vegna þess að hún getur orðið til þess að magna vandann og láta hann vaxa. Aðalatriðið er, eins og hv. 9. þm. Reykv. sagði, að hér er mest komið undir því, að sjálfir frumatvinnuvegirnir geti starfað og starfað blómlega. Eins og hv. 2. landsk. þm. sagði, verður auðvitað mjög erfitt að koma byggingariðnaðinum í fullkomið horf aftur, og þar hafa einstakar opinberar byggingar litla úrslitaþýðingu, nema því aðeins að kaupgeta manna innanlands vaxi, svo að þeir geti haldið áfram að kaupa íbúðir í eitthvað svipuðum mæli og þeir gerðu á undanförnum árum. Kaupgetan er auðvitað algerlega háð afkomu undirstöðuatvinnuveganna, að þeir séu blómlegir og geti greitt lífvænlegt kaup til frambúðar og vonandi raunverulega hærra kaup á komandi árum heldur en menn verða að sætta sig við í bili. Ef þetta tekst ekki, ef þessir frumatvinnuvegir eiga í áframhaldandi örðugleikum, þá er auðvitað ákaflega erfitt að rétta við byggingariðnaðinn, eins og líka kom fram hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. varðandi það, sem hann sagði um afkomu iðnaðarins. Það var ljóst, að þegar hann var að tala um afkomu iðnaðarins, hafði hann ekki sízt í huga þau vandræði, sem nú ganga yfir byggingaiðnaðinn, sem aftur á móti er í beinu sambandi við afkomu þjóðarbúsins í heild, þá minnkandi kaupgetu, sem kemur af ástandi undanfarandi missira, hverjar skýringar sem við höfum svo á því. En ef við tökum byggingaiðnaðinn frá og ef við tökum frá þá rýrnun, sem hefur orðið í járnsmiðjum, einfaldlega vegna þess að nú er minna að gera við byggingu síldarverksmiðja, jafnvel í einstökum tilfellum hraðfrystihúsa, heldur en stundum áður og á ekkert skylt við efnahagsstefnu ríkisstj., heldur þau breyttu atvik, sem atvinnuhættir hér hafa leitt til, - ef við tökum þetta frá, er það ómótmælanlegt, að meginhluti iðnaðarins hefur mjög rétt sig við á undanförnum árum. Og það er misskilningur, sem hv. 9. þm. Reykv. sagði, að gengislækkun út af fyrir sig hafi komið hart niður á iðnaðinum, vegna þess að hann fékk auðvitað stórkostlega aukna vernd með gengislækkuninni. Hitt er svo stöðugt deiluefni, hvort það hafi verið nóg lánsfé, sem hann hafi fengið, til þess að geta notað sér þá miklu nýju möguleika, sem gengislækkunin færði honum. Það er enn annað mál, sem við getum síðar deilt um og þarf ekki að deila um hér. Ég hygg, að þegar þetta er krufið til mergjar, beri okkur ekki svo mikið á milli eins og þessar umr. kynnu að gefa tilefni til að ætla. Ég hygg, að við séum sammála bæði um höfuðvandann, eins og hann liggur fyrir, og að það þurfi að gera sérstakar ráðstafanir til þess að bregðast við honum. Þær hafa þegar verið gerðar að verulegu leyti. Það verður að fylgjast með og gera nýjar ráðstafanir, eftir því sem tilefni gefst til á hverjum tíma. En þá komum við að því, sem ég ætlast ekki til, að við fáum svar við í dag, en er alveg nauðsynlegt að menn átti sig á til þess að ljóst sé, hvað fyrir mönnum vakir. Hv. 1. þm. Norðurl. v. telur, að það þurfi að breyta allri stjórn þessara mála. Hv. 4. þm. Austf. telur, að það þurfi að breyta samstarfsformi ríkisvaldsins við verkalýðshreyfinguna. Mér skilst aftur á móti, að hv. 9. þm. Reykv. telji, að það samstarfsform sé nokkurn veginn eins fullkomið og það getur verið með þeim ófullkomnu mönnum, sem eiga að vinna eftir því. Ég held, að við bætum okkur ekki mikið með því að fara út í þetta lengra hér. En þarna er um að ræða atriði, sem er fyllilega ástæða til þess að við leggjum höfuðið í bleyti um, hvaða breytingar það eru í raun og veru, sem fyrir mönnum vaka og hvort hægt er að finna þarna betra samstarfsform heldur en nú er fyrir hendi. Ég veit, að ríkisstj. er mjög fús til þess að athuga allar till., sem fram koma í þeim efnum.



Herra forseti. Langir málfundir í Sþ. hafa í vaxandi mæli nú á undanförnum árum verið umhugsunarefni og sumum áhyggjuefni, enda verið mikið umtal um það, að ég hygg milli þm. úr öllum flokkum nokkuð jafnt, og ég er ekki að beina máli mínu eða ásökunum um slíkt til einstakra þm. eða einstaks flokks, ef einhver skyldi halda það. Ég hygg, að það væri mjög mikil þörf á því að reyna að bæta úr þessu með bættum vinnubrögðum. Ég veit, að hæstv. forseta gengur ekki nema gott til, þegar hann hefur boðað nú, eins og mátti skilja í gær, að þingfundir í Sþ. byrji kl. 13.30 í staðinn fyrir 14. Ég álít, að úr þessum vanda, sem ég hef vikið að, verði ekki bætt með hálftíma lengri fundartíma, heldur með samstilltu átaki þm. um að koma á betri vinnubrögðum í tilhögun fundanna í Sþ. Þetta á við umr. um dagskrárliði, en um það er ekki að sakast, en einnig umr. utan dagskrár og alveg sérstaklega í sambandi við umr. um fsp. Nú er það vitað, að endurskoðun á þingsköpum hefur verið til athugunar í n. og till. um það gerðar. Það getur kannske tekið nokkurn tíma að ganga frá því, eins og reynslan sýnir okkur, en ég hygg t. d., að það mætti gera mjög mikla bragarbót á þessum málum með því að breyta snögglega með sameiginlegu átaki, ef við verðum sammála um það, ákvæðum þeim, sem gilda um fsp.-tímana. Ég vildi þess vegna leyfa mér að beina því til hæstv. forseta, að hann freistaði þess í samráði við þingflokkana fyrst og fremst að stefna að öðru fyrirkomulagi á umr. í Sþ. en verið hefur. Ég kvarta ekki undan fundartímanum eða tímasetningunni. Það er ekkert aðalatriði í mínum augum. Þó veit ég, að það er ýmsum fremur óhagræði að byrja 13.30 á miðvikudögum en kl. 14.00, en það er ekki aðalatriði. Hitt er aðalatriði, sem ég beindi ósk um til hæstv. forseta.



Herra forseti. Ég vil taka undir orð hæstv. dómsmrh. um nauðsyn þess, að störf þingsins séu skipulögð sem bezt. Það er alveg rétt, sem hann sagði, að það var svo s. l. vetur a. m. k., að mál gengu nokkuð treglega og hægt fram í Sþ. Það er vitaskuld slæmt, því að auðvitað eiga öll mál að fá hæfilega greiðan framgang í þinginu. En ég held, að í þessu sambandi verði menn að átta sig á því, að mikið af störfum Alþ. og miklu meira en gert var ráð fyrir í öndverðu hefur færzt í Sþ. Þess vegna sé ég ekki lengur neina nauðsyn á því að einskorða sig við það að hafa fundi í Sþ. aðeins einn dag í viku hverri. Ég held, að þingforsetar verði að skipuleggja þingstörfin og þingfundina eftir því, hvernig mál liggja fyrir einstökum samkomum í þinginu. En sú var a. m. k. reynslan á s. l. þingi, að það var mjög oft lítið um mál í Ed. a. m. k. og stuttir fundir þar. Þess vegna er hér ekki aðeins um það að tefla, að hæstv. alþingisforsetar skipuleggi störf Alþ. sem bezt, heldur líka hitt, að hæstv. ríkisstj. hagi flutningi sinna mála á þá lund, - þeirra frv., sem hún leggur áherzlu á, að nái fram að ganga, en það eru að jafnaði flest eða öll hennar mál, - að hún skipti þeim nokkuð jafnt á milli deilda, þannig að það verði nokkurt jafnræði og skipulag í störfum þingsins, en ekki algert ósamræmi á milli hinna einstöku samkoma þingsins að þessu leyti. Ég legg til, að það verði tekinn upp sá háttur í vetur, ef það sýnir sig, að það ætlar að fara svo eins og í fyrravetur, að það teygist mjög úr umr. í Sþ., að fundardagar í Sþ. verði fleiri en einn í viku hverri. Það er eðlilegasta lausnin.

forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 14. okt. 1969. Friðjón Þórðarson, 4. þm. Vesturl., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Vesturlandskjördæmi, Ásgeir Pétursson sýslumaður, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Sigurður Bjarnason, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Ásgeir Pétursson sýslumaður hefur áður tekið sæti á Alþ. sem varamaður fyrir Friðjón Þórðarson, 4. þm. Vesturl., og kjörbréf hans verið rannsakað. Hann tekur nú sæti á þinginu sem 4. þm. Vesturl., og leyfi ég mér að bjóða hann velkominn til þingstarfa.

Forseti (ÓB): Mér hafa borizt eftirtalin bréf, í fyrsta lagi: „Reykjavík, 15. okt. 1969. Lúðvík Jósefsson, 4. þm. Austf., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 1. varamaður Alþb. í Austurlandskjördæmi, Helgi Friðriksson Seljan skólastjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fara fram í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Sigurður Bjarnason, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Þar sem Helgi Seljan hefur ekki átt sæti á þingi á þessu kjörtímabili, fer fram á eftir rannsókn á kjörbréfi hans. Þá hefur mér í öðru lagi borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 16. okt. 1969. Matthías Á. Mathiesen, 1. þm. Reykn., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að sökum forfalla 1. varamanns Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi taki 2. varamaður, Snæbjörn Ásgeirsson framkvstj., sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fara fram í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Sigurður Bjarnason, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ En frá Oddi Andréssyni, 1. varamanni Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Vegna sérstakra anna heima fyrir get ég ekki tekið sæti á Alþingi í fjarveru Matthíasar Á. Mathiesen, 1. þm. Reykn.“ Þar sem Snæbjörn Ásgeirsson hefur ekki átt sæti á þingi áður, fer fram rannsókn á kjörbréfi hans. Enn fremur hefur mér borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 20. okt. 1969. Þorvaldur Garðar Kristjánsson, framkvstj. Sjálfstfl., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni Bjarna Benediktssonar forsrh., 1. þm. Reykv., sem er á förum til útlanda, leyfi ég mér, með skírskotun til 138. gr. 1. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að varamaður hans, Geir Hallgrímsson borgarstjóri, taki á meðan sæti hans á Alþingi.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Sigurður Bjarnason, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Geir Hallgrímsson hefur áður átt sæti á Alþ. á þessu kjörtímabili, og því þarf ekki að fara fram rannsókn á kjörbréfi hans. Enn fremur hefur mér borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 20. okt. 1969. Pálmi Jónsson, 4. þm. Norðurl. v., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég vegna sérstakra anna heima fyrir mun ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Norðurl. v., Eyjólfur Konráð Jónsson ritstjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Sigurður Bjarnason, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Eyjólfur Konráð Jónsson hefur áður átt sæti á Alþ. á þessu kjörtímabili, og þarf því ekki að fara fram rannsókn á kjörbréfi hans. Hins vegar vil ég leyfa mér að afhenda formanni kjörbréfanefndar eða öðrum, sem sæti á í kjörbréfanefnd, ef hann er ekki viðstaddur, þau tvö kjörbréf, sem rannsaka þarf, og mun ég gefa 10 mín. fundarhlé meðan kjörbréfanefnd rannsakar þessi kjörbréf. Fundi er frestað. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur haft til meðferðar kjörbréf Snæbjarnar Ásgeirssonar, Nýlendu, Seltjarnarneshreppi, 2. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, og kjörbréf Helga Friðrikssonar Seljans skólastjóra á Reyðarfirði, 1. varaþm. Alþb. í Austurlandskjördæmi. Kjörbréfanefnd hefur athugað kjörbréf þessara tveggja varaþm. og hefur n. ekkert fundið við kjörbréfin athugavert og leggur til, að kosning þessara tveggja varaþm. verði tekin gild og kjörbréfin samþ.