Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þessu frv., sem hér liggur fyrir, var vísað til hv. fjhn. Hefur n. athugað frv., og sá n. það við athugun, að prentvilla hafði orðið í frv., þannig að þar stóð 200%, en átti að standa 250%, þ.e. 250% álag. Þetta hefur n. nú viljað leiðrétta með brtt., sem hún flytur. N. varð ekki sammála um málið. Minni hl. n., hv. 1. landsk., vildi ekki verða samferða hinum öðrum nefndarmönnum um afgreiðslu málsins og hefur því lagt fram sérstakt nál. Aftur á móti töldum við hinir nefndarmennirnir, að þar sem hér er um stjfrv, að ræða og ekki hefur komið fram nein stefnubreyt. hjá flokkunum, sem standa að ríkisstj., um tolla- og skattabreyt., töldum við rétt og sjálfsagt að leggja til, að þetta frv. yrði samþ., jafnvel þó að afkoma ríkissjóðs sé betri nú en á siðasta ári, og töldum við varasamt að sleppa nú þeim tekjum, sem þetta frv. felur í sér. Leggur meiri hl. fjhn. því til, að frv. verði samþ. óbreytt að öðru leyti en því, að leiðrétt verði áður nefnd prentvilla í frv.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta mál. Ég og minn flokkur höfum jafnan verið andvígir þessari hækkun á tolli, frá því hún fyrst var á lögð, og erum það enn, og hef ég á hverju þingi á þessu tímabili fært fyrir því rök. Það er nú svo, að þetta er eitt af þeim mörgu frv. um hækkun á álögum, sem heita bráðabirgðahækkanir, þ.e.a.s. sú upphæð í tollaálagningunni, sem hér er um að ræða, hefur verið eins konar feimnismál, sem af einhverjum ástæðum hefur verið lögð á til bráðabirgða hverju sinni, en síðan framlengd, - og hefur raunar aldrei verið hugsuð til bráðabirgða, heldur til frambúðar. Ég sagði áðan, að ég hefði alltaf verið andvígur efni þessa frv. - og minn flokkur, - og það liggja fyrir því enn þá gildari rök nú heldur en nokkru sinni fyrr, og ber þar bæði til, að þær ástæður, sem fram voru færðar fyrir þessari hækkun fyrst, er hún var á lögð, eru ekki lengur fyrir hendi, og svo það, að nú er vist, að það verður mikill tekjuafgangur á fjárl. 1951, þannig að enn þá minni ástæða er til þess nú að leggja þessa hækkun á þess vegna. Og ekki bætir það heldur úr skák, að nú er fellt niður það ákvæði, sem áður var og upp var tekið, þegar þessi hækkun var fyrst lögð á, og síðan hefur haldizt, að ekki sé heimilt að hækka álagningu á vöruverð vegna tollahækkana samkv. þessum lögum, og er það nú borið fyrir, að margar af þessum vörum eru ekki lengur undir verðlagseftirliti. En ekki er minnsti vafi á því, að álagningin á tollinn kemur fram í vöruverðinu, hvort sem vörurnar eru undir verðlagseftirliti eða ekki, þannig að þetta veldur nú enn þá frekari hækkun. Ég legg því til, að þetta frv. verði fellt að öðru leyti en því, að ákvæði 3. gr. haldist, - sem sagt, ég legg til, að aðrar gr. frv. verði felldar, nema 4. gr. má gjarnan standa líka. 3. gr. fjallar um heimild til þess að fella niður aðflutningsgjald á nokkrum vörum.



Herra forseti. Samkv. þessu frv. er til þess ætlazt, að áfram haldist sú hækkun, sem gerð hefur verið á vörumagnstollinum og nemur 250%, þ.e. á allar aðrar vörur í þeim flokki en þær, sem taldar eru í litla a-lið 1. gr. Enn fremur er í frv. þessu ætlazt til þess, að verðtollurinn hækki um 45%, með þeim undantekningum, sem felast í 2. gr. - Ég mun greiða atkv. gegn 1. gr. frv., a.m.k. meðan ekki er sýnt, hvað verður um söluskattinn. Ef söluskatturinn er tekinn í lög áfram, fæ ég ekki séð, að ríkissjóði sé nauðsyn á þessum tekjuauka áfram, sem hér er gert ráð fyrir. Hins vegar, ef söluskatturinn verður felldur niður, sem ég vona, þá má segja, að ástæða sé til að athuga, hvort ekki sé vert að framlengja þessa hækkun tolla. 2., 3. og 4. gr. frv. er ég samþykkur, svo langt sem þær ná. En ég vil vekja athygli á því, sem fram er tekið í grg. þessa frv., þar sem ríkisstj. vekur athygli á, að 4. gr. laga nr. 106 frá 1950 sé felld niður í þessu frv., en efni hennar er það, að álagning verzlana og milliliða yfirleitt á þær vörur, sem falla undir þetta frv., skuli eingöngu miðuð við verð varanna án þessarar nýju tollaaukningar. En samkv. þessu frv., ef að l. verður, er heimilt að leggja ekki aðeins á innkaupsverð þessara vara og eldri tolla, heldur líka á þann tollviðauka, sem hér er um að ræða. Hæstv. ríkisstj. segir í grg., að ástæðulaust sé að hafa þetta ákvæði lengur í l., vegna þess að yfirleitt sé búið að afnema verðlagseftirlit með flestum vörum, sem undir lög þessi falla, en að svo miklu leyti sem það ekki sé gert, sé heimilt að hafa hemil á álagningu á tollahækkanir þessar gegnum fjárhagsráð. Segja má, að að forminu til sé þetta rétt. En hins vegar er það vitað, að það er gersamlegt blygðunarleysi, sem hæstv. ríkisstj. sýnir varðandi öll afskipti sín af verðlagsmálunum í landinu. Með þessu - að fella niður 4. gr. - er boðið upp á og undirstrikað, að verzlunum og milliliðum sé heimilt að hækka álagningu á þessar vörur, og þessir aðilar eru beinlínis hvattir til þess samkv. þeim orðum, sem hér standa í grg. frv. Ég mun ekki á þessu stigi bera fram brtt. við þetta frv. um að taka þessa gr. aftur inn í frv., en áskil mér rétt til þess að gera það við 3. umr., ef mér sýnist ástæða til þess. En augljóst er af þessu frv., að hæstv. ríkisstj. er ekki aðeins ráðin í því að halda áfram þeim tollum, sem lagðir hafa verið á í sérstöku augnamiði, þótt horfið hafi það tilefni, sem upphaflega var fyrir álagningu þeirra, heldur á enn fremur að láta þá, sem milliliðastörf annast, hafa algerlega frjálsar hendur um það, hve mikið þeir leggja á vörurnar, ekki aðeins á það, sem þeir greiða fyrir þær án þessarar tollahækkunar, heldur líka á þá tollaaukningu, sem hér á að verða innheimt fyrir ríkissjóð.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 125 leyft mér að bera fram frv. til l. um ný orkuver og nýjar orkuveitur rafmagnsveitna ríkisins. - í 1. gr. frv. er tekið fram, að ríkisstj. skuli heimilt að fela rafmagnsveitum ríkisins að virkja eftirfarandi ár í Vestur-Barðastrandarsýslu: Fossá í Suðurfjörðum í 450 hestafla orkuveri; Seljadalsá við Bíldudal í 450 hestafla orkuveri; Suðurbólsá á Rauðasandi í 850 hestafla orkuveri - og leggja þaðan aðalorkuveitur til Bíldudals, Patreksfjarðar og um nálægar byggðir. Í 2., 3. og 4, gr. eru ákvæði, sem venja er að taka upp í slík l., að öðru leyti en því, að hér er ákveðin 13 millj. kr. upphæð, sem samkvæmt áætlun raforkumálastjóra er talin vera nægileg til þess að standa undir þessum kostnaði. - Þá er einnig sett bráðabirgðaákvæði um það, að þar til framkvæmdum samkv. 1. gr. er lokið, svo að Bíldudalur og Patreksfjörður hafa fengið raforku frá einhverju því orkuveri, sem þar um ræðir, þá skuli þeim veitt aðstoð úr ríkissjóði til þess að framleiða rafmagn með díeselvélum fyrir sama verð og raforkuver ríkisins selja raforkuna. - Ég skal með nokkrum orðum gera grein fyrir því, hvers vegna þetta frv. er fram borið og hvers vegna bráðabirgðaákvæðið er einnig sett hér inn, sem er óvenjulegt í sambandi við frv. um ný orkuver og nýjar orkuveitur. Á síðasta Alþ. bar ég fram ásamt hv. 6. landsk. (HV) frv. til l. um nýja orkuveitu rafmagnsveitna ríkisins, á þskj. 201, þar sem gert er ráð fyrir því að heimila ríkisstj. að fela rafmagnsveitum ríkisins að virkja Dynjandisá í 7000 hestafla orkuveri og leiða rafmagnið um Vestfirði. Þetta mál fékk þá meðferð í iðnn. þessarar d., að það var samþ. og gefið út nál. um að leggja til, að frv. yrði samþ., eftir að leitað hafði verið álits raforkumálastjóra um málið, sem var látið fylgja nál., en hann hafði gert aths. í sambandi við frv., sem ég vil leyfa mér að benda nokkuð á. Hann upplýsti m.a., að rannsókn, sem farið hefði fram undanfarin ár, sýndi, að Dynjandisá mundi varla gefa meira en 5000 hestöfl í stað 7000, sem gert var ráð fyrir í frv. Hann bendir einnig á, að mikil truflun mundi verða á veitu frá þessu orkuveri á veturna vegna snjóa og iss. Háspennulinan frá virkjuninni verði að liggja yfir fimm eða fleiri erfiða fjallgarða, og leggja verði sæstreng á fjórum stöðum frá virkjuninni til notenda. Virkjunin yrði því kostnaðarsöm bæði í byggingu og rekstri, enda taldi raforkumálastjóri rétt að setja inn 60 milljónir í staðinn fyrir 30 millj., sem gert er ráð fyrir í frv. Hann gefur svo upplýsingar um raforkuverð í landinu, þar sem það m.a. kemur fram, að Hafnarfjörður er með 14 aura, meðan Patreksfjörður er með 901/2 eyri á kwst. Hann leggur þó til, að frv. sé samþ., en tekur fram í sínu áliti, að ef eigi að samþykkja virkjun Dynjandisár, þá komi varla til mála að samþykkja að virkja Fossá í Hólshreppi samtímis. Afgreiðsla þessa máls hér á Alþ. var sú á s.l. vetri, að samþ. voru heimildarlög til þess að virkja Fossá í Hólshreppi, en neitað um heimild til þess að virkja Dynjandisá. Að vísu var það samþ. hér í d., en Nd. leit svo á, að frv. ætti ekki að verða að l., og þar var því frv. geymt svo lengi, að ekki vannst tími til þess að ganga frá afgreiðslu málsins. Af þessu er sýnilegt, að Alþ. hefur raunverulega tekið þá stefnu í raforkumálum Vestfjarða að fresta um stund virkjun Dynjandisár og reyna heldur að útvega á einn eða annan hátt nauðsynlegt rafmagn með smærri virkjunum og dieselrafstöðvum. Öðruvísi verður ekki skilin afgreiðsla Alþ. á málinu, enda hefur það fengizt upplýst síðan frá raforkumálastjóra, að það komi ekki til mála, að hafin verði virkjun Dvnjandisár fyrr en eftir 10–15 ár. - Út af þessari meðferð málsins á Alþ. og út af þeirri yfirlýsingu, sem ég hef fengið í sambandi við þessi mál frá raforkumálastjóra, þá hafði ég óskað þess á s.l. sumri, að gerð yrði athugun á því, hvaða aðrar ár gæti komið til greina að virkja í Vestur-Barðastrandarsýslu. Hefur raforkumálastjóri orðið við þessum tilmælum mínum og látið rannsaka ýmsar ár í Vestur-Barðastrandarsýslu, og fylgir skýrsla um þær rannsóknir sem fskj. á bls. 3 á þskj. 125. En af þessari rannsókn er ljóst, að þar koma til greina Fossá í Fossfirði með 450 hö., Seljadalsá við Bíldudal með 450 hö., og einnig mætti virkja hana með 260 hö. með því að nota nokkurn hluta af aflinu, og svo Suðurbólsá á Rauðasandi með 850 hö., Ósá í Patreksfirði með 200 hö. og Vatnsdalsá í Vatnsfirði með 585 hö. Eftir að þessar upplýsingar lágu fyrir, þótti mér rétt og skylt að bera fram það frv., sem hér liggur fyrir, og legg ég aðaláherzlu á, að heimilað sé að virkja þær 3 ár, sem ég hef minnzt á hér í 1. gr. Ef horfið væri að því að lokinni rannsókn að virkja þegar Suðurbólsá, þá mundi sú virkjun nægja um mjög langan tíma til þess að fullnægja þörfum Bíldudals, Patreksfjarðar og annarra byggða, sem þar liggja, um rafmagn. En hins vegar mun þessi virkjun, eftir því sem komið hefur fram hjá raforkumálastjóra, kosta um 5.5 millj. kr. auk veitunnar til Patreksfjarðar og Bíldudals, og mundi kostnaðurinn allur að líkindum verða um 6 millj. Það væri að sjálfsögðu æskilegt, að hægt væri að virkja þessa á fyrst, en það verður að fara eftir áliti raforkumálastjóra annars vegar og getu ríkissjóðs hins vegar um það, hvort hægt er að taka þetta stökk allt í einu. Hins vegar er sýnilegt, að ef það er ekki hægt, þá liggur næst að virkja Fossá í Suðurfjörðum með 450 hö., sem um nokkuð langt skeið mundi geta fullnægt þörfum íbúa Bíldudals og Patreksfjarðar, með því að jafnframt væru notaðar þær dieselrafstöðvar, sem þar eru fyrir, sem eru um 900 hö. og nota mætti sem öryggisstöð fyrir báða þessa staði, en þessi kostnaður er ekki talinn verða meiri en 2.7 milljónir, eftir því sem áætlað er, að viðbættum 500–600 þús. kr., sem veitan um Patreksfjörð og Bíldudal mundi kosta. Þegar litið er á almennan kostnað í raforkumálum, verður ekki annað séð en að framkvæmanlegt sé að koma þessum virkjunum upp, sem mundu bæta úr þeirri rafmagnsþörf, sem er orðin svo aðkallandi á báðum þessum stöðum. Ég vil benda á það, að ef þessi leið yrði valin, mundi fást lína meðfram byggðinni frá Fossi að Bíldudal og þess utan frá Bíldudal til Patreksfjarðar um Tálknafjörð, og sú lína yrði byggð, hvort sem valin væri Dynjandisá eða virkjuð áin, sem hér um ræðir. Þessi veita lægi að vísu yfir einn fjallgarð nokkuð örðugan, sem er 400 m hár, og annan, sem er miklu lægri, en hjá því verður ekki komizt, hvaða leið sem valin er, að leggja veituna yfir þessa tvo fjallgarða. Yrði þessi leið valin, þá er aftur möguleiki til þess að virkja Seljadalsá við Bíldudal í 450 hö. og fá þannig 900 hö. úr báðum þessum orkuverum án þess að bæta við nýrri veitu. Hins vegar væri Rauðasandshérað útilokað, og þess vegna væri æskilegt, ef hægt væri, að taka Suðurbólsá í upphafi og virkja hana í 850 hö. Ég skal geta þess, að ég hef ekki lagt til, að tekin yrði lina til nota á Tálknafirði, vegna þess að mér er kunnugt um, að verið er að undirbyggja þar héraðsrafmagnsveitu, sem þeir menn ætla sér að koma upp sjálfir með framlagi frá sér og ábyrgð ríkissjóðs og hafa þegar gert mjög mikið að undirbúningi undir þetta mál. Þess vegna hef ég ekki talið rétt að taka það inn í þetta frv. Ef þetta frv. verður samþ. og hafizt handa um að byggja þessi orkuver og rafveitur, sem hér um ræðir, og því máli Tálknfirðinga er ekki komið í viðunandi horf, þá má að sjálfsögðu tengja þá byggð með þeirri línu, sem fer um Tálknafjörð. Ég skal í sambandi við þetta leyfa mér að benda á, að eins og tekið var fram í grg. í fyrra, eru nú liðin allmörg ár síðan Vestfirðingar fóru að hugsa um virkjun í Dynjanda. Það var eytt allmiklu fé af héruðunum þarna á Vesturlandi til að rannsaka Dynjanda. En því miður eru þær rannsóknir þannig, að því nánar sem þær eru gerðar, því meiri virðist kostnaðurinn verða og útlit fyrir, að aflið verði hins vegar minna en gert var ráð fyrir. Ég hygg, að þetta sé aðalástæðan fyrir því, að þessu stóra hagsmunamáli Vestfirðinga hefur ekki þokað meira áfram en raun ber vitni. Hins vegar hefur á þeim tíma, fyrir tilstilli og eftir till. frá raforkumálastjóra, verið komið upp dieselrafstöðvum á sumum þessum fjörðum; mér er kunnugt um, að svo er það á Patreksfirði og Bíldudal. Það var till. raforkumálastjóra þá, að Bíldudalur kæmi upp dieselrafstöð að stærð 400 hö. og Patreksfjörður tveimur dieselrafstöðvum, 250 hö. hvorri, sumpart til þess að bæta úr þörf, sem ekki er hægt að skjóta á frest, og sumpart til þess að undirbúa móttöku raforku frá Dynjanda, en það þótti nauðsynlegt, að samfara þeirri virkjun væri til á báðum þessum stöðum dieselrafstöð sem varastöð, ef rafmagnsbilun yrði á rafveitunni. Það var því fyrir tilverknað þess opinbera, að þessir staðir fóru í þessar framkvæmdir, en reynslan hefur sýnt á báðum þessum stöðum, að það er hvorki meira né minna en 100 þús. kr. árlegt rekstrartap á dieselstöðvunum á hvorum staðnum fyrir sig. Þetta gengur svo nærri hagsmunum Suðurfjarðahrepps, að ríkissjóður hefur orðið að greiða alla vexti og afborganir af þeim lánum, sem hvíla á stöðinni, nú á s.l. ári, sem eru rúmlega 80 þús. kr., og það er ekki sýnilegt annað en að ríkissjóður verði að taka á sig þessa byrði, þar til búið er að bæta úr þessum málum í heild. Eins eru líkur til þess, að hið sama komi til með að ske á Patreksfirði, að ríkissjóður taki að sér að greiða vexti og afborganir af lánum í sambandi við dieselrafstöðina. Út af þessu sendi rn. mann til Bíldudals til þess að athuga, á yfirstandandi ári, hvað hægt væri að gera í sambandi við raforkumálin. Síðan hefur sú skýrsla verið send til raforkumálastjóra og hann hefur gefið það álit, að hann sæi ekki aðra lausn út úr þessu máli en að Bíldudalur selji sina stóru rafstöð og reyni að komast af með miklu minni dieselrafstöð, þar til raforka er fengin til þess að minnka hinn árlega rekstrarkostnað. En rekstrartapið stafar mest af því, að búizt var við að selja raforkuna til iðnaðarfyrirtækja á þessum stað fyrir 158 þús. kr. á ári, en þau hafa ekkert tekið, vegna þess að rafmagnið er svo dýrt, en það hefur aftur torveldað iðnaðinn og valdið atvinnuleysi. Hins vegar hefur fólkið sjálft, til heimilisnota, farið hærra í notkun en raforkumálastjóri gerði sér vonir um, svo að íbúarnir verða ekki ásakaðir um það ástand, sem þarna er, og hið sama er að segja á Patreksfirði. En það verður ekki hægt að fallast á þá till. raforkumálastjóra að leggja niður hina stóru stöð á Bíldudal til þess að þurfa síðar, eftir 6 ár, að leggja í nýjan kostnað til að byggja upp nýja stöð aftur, því að eina ráðið í framkvæmd þessa máls er að hraða því svo, að þeir þurfi ekki að biða eftir rafmagni frá vatnsvirkjun nema skamman tíma, 2–3 ár. Ég sé ekki annað en að það sé leikur að koma því svo fyrir, að þessari framkvæmd verði lokið á þeim tíma, alveg sérstaklega ef horfið yrði að því ráði að virkja Fossá í Suðurfjörðum. Og það er fullkomið réttlætismál, að þessir staðir njóti aðstoðar ríkisins að þeirri upphæð, sem hér hefur verið minnzt á, þegar miðað er við hina mörgu tugi milljóna, sem úr ríkissjóði hafa verið greiddar í aðrar virkjanir á landinu. - Að ég set þetta bráðabirgðaákvæði í frv., kemur einmitt til af því, sem ég nú hef minnzt á, erfiðleikum héraðanna viðkomandi því að standa undir rekstrarkostnaðinum, þeirri staðreynd, að ríkissjóður hefur orðið að taka á sig greiðslur vegna virkjana og mun þurfa að standa undir byrðum af þessum sökum í framtiðinni, og auk þess mundi það skapa enn meiri áhuga fyrir málinu hjá raforkumálastjórninni til þess að hraða framkvæmdum, að lögin ákvæðu, að meðan framkvæmdir ekki yrðu gerðar samkv. 1. gr. frv., yrði mismunurinn á kostnaðarverði raforkunnar, sem um getur í bráðabirgðaákvæðinu, greiddur úr ríkissjóði. Ég hef þá gert grein fyrir þessum málum. Ég vil að síðustu benda á, hvílíkt óskaplegt tjón það væri fyrir atvinnuvegina í þessu héraði, sem frv. gerir ráð fyrir virkjunum í, ef því væri neitað um eðlilega aðstöðu í sambandi við útvegun á raforku. Það mundi skapa slíkt ástand í atvinnumálum þess héraðs, að ríkissjóður mundi þá ekki heldur komast undan því að taka einhvern þátt í þeirri byrði, sem af því hlytist, ef ekki yrði úr rafmagnsskorti héraðsins bætt. Ég vil því vænta þess, að þetta mál nái fram að ganga, og vil leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og iðnn.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. þm. Barð. sagði hér áðan, að það eru áratugir liðnir síðan Vestfirðingar fóru að svipast um eftir vatnsföllum vestanlands, sem gætu orðið orkugjafar fyrir þann landshluta. En það hefur reynzt svo tafsamt verk fyrir raforkumálastjórnina í landinu að rannsaka vatnsrennslið og virkjunaraðstöðuna við vatnsföllin innanvert við Arnarfjörð, viðkomandi Dynjandisá og Mjólká, að þeirri rannsókn hefur ekki lokið enn. Og þegar rætt hefur verið við raforkumálastjóra um þessi mál og möguleikana til framkvæmda, þá hefur hann jafnan upplýst, að enn þá væri ekki búið að rannsaka til fulls raforkumöguleika ánna og ekki enn þá komizt að niðurstöðu um, hvernig heppilegast mundi að virkja á þessum stöðum. Síðast í sumar upplýsti raforkumálastjórinn í viðtali við mig, að ekki væri búið að skera úr því, með öllum þessum rannsóknum raforkumálastjórnarinnar, hvort heppilegra væri að reisa þarna tvö orkuver, annað við Dynjandisá og hitt við Mjólká, eða að leiða vatnsföllin saman uppi á fjöllum og hafa orkuverið eitt. Og þykir mér furðulegt, að það skuli hafa vafizt fyrir raforkumálasérfræðingum í áratugi, eftir að iðnfróðir erlendir menn hafa gert athuganir um þetta og þær athuganir verið endurskoðaðar af einum sérfræðingnum á fætur öðrum. Og þegar litið er á það, hve seint hefur sótzt að rannsaka þessi tvö ákveðnu vatnsföll, þá dáist ég að því, hversu fljótt það hefur gengið fyrir þessari sömu stofnun, sem stjórnar raforkumálunum í landinu, að rannsaka fjögur eða fimm vatnsföll í Barðastrandarsýslu nú á einu sumri, með einni snarlegri reisu einhvers embættismanns frá raforkueftirlitinu, þar sem eftir þessa athugun á einu sumri liggja nú fyrir útreikningar um virkjun á hverju vatnsfallinu fyrir sig og einnig liggja fyrir fullyrðingar um það, að hægt sé að fullnægja raforkuþörf viss hluta af Vestfjörðum með virkjun þeirra vatna. Eftir að sjá þetta, fer ég nú að freistast til þess að álita, að ef áhugi hefði verið mikill fyrir virkjun Dynjandisár, hefði verið hægt fyrir raforkumálastjórnina að komast að niðurstöðu um virkjunarmöguleika og virkjunartilhögun við þessa á á miklu skemmri tíma en til þess hefur farið að athuga þetta í sambandi við Dynjandisá, og þó með svo takmörkuðum árangri, sem raun ber vitni. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er, eins og það ber með sér, engan veginn um það, hvernig leyst verði úr raforkuþörf Vestfjarða allra. Það fjallar eingöngu um hugsanlega möguleika til þess að leysa að einhverju leyti úr raforkuþörf Barðstrendinga og einkum Vestur-Barðstrendinga, skilst mér. Það væri vei, ef hægt væri að ráðast í einhverjar af þessum virkjunum sem skjótast og leysa þannig úr raforkuþörf t.d. kauptúnanna Patreksfjarðar og Bíldudals, og óskandi, að þegar til ætti að taka, stæði þá ekki á einhverjum athugunum og niðurstöðum og mælingum og rannsóknum og áætlunum frá raforkueftirliti ríkisins, svo að framkvæmdir tefðust af þeim sökum. Ég sé, að ýmiss konar fyrirvarar eru í þessum áætlunum, sem hér eru fram settar. Þar er sagt, t.d.: „Verið getur, að hin háa stífla í tilhögun í verði fjárhag virkjunarinnar ofviða.“ Þeir eru ekki komnir að niðurstöðu um þetta, þegar þeir láta frá sér þetta plagg. Svo eru þeir með tvær eða þrjár till. um hverja virkjun fyrir sig, sem eru mismunandi, viðkomandi fallhæð og hvort stífla skuli vera há eða lág. Allt virðist þetta, eins og vænta mátti, vera með mjög miklum lausatökum, og er þess að vænta, þó að verkfræðingar hafi flogið þarna vestur til þess á nokkrum dögum að athuga aðstæður þarna, þegar mest er vatnið í ánum. Sérfræðingar hafa hins vegar talið okkur trú um, að það þyrfti ár eftir ár að mæla vatnsföll, áður en virkjuð væru, til þess að vita, hvert væri minnsta vatnsrennsli vatnsfallsins, sem á að virkja, en þarna hefur þess ekki þurft, að því er virðist. Fyrir nokkuð mörgum árum var það niðurstaðan viðkomandi virkjunarmöguleikum við Dynjandisá, að virkjunarkostnaður þar mundi þá nema um 13 millj. kr., og átti þá að vera hægt að virkja í báðum vatnsföllunum allt að 13 þús. hestöfl, 7 þús. í öðru, en 6 þús. í hinu, en þetta þótti þá of dýrt fyrir allar Vestfjarðabyggðirnar. Um líkt leyti ráðlagði svo raforkueftirlit ríkisins að leysa málið með því að byggja einar sex eða sjö dieselrafstöðvar í öllum kauptúnum Vestfjarða. Þessar dieselrafstöðvar hafa svo verið byggðar og raforkuveitur lagðar um þessi kauptún og reynsla fengizt af þessum framkvæmdum. Og reynslan er sú, að þessar stöðvar hafa eytt og eyða í erlendum gjaldeyri, vegna kaupa á olíum, varahlutum og viðhalds mótorvélanna, fjármagni, sem margfaldlega hefði dugað til þess að standa straum af þessari 13 millj. kr. kostnaðarupphæð, sem fásinna ein var talin að leggja fram með því að ráðast í Dynjandisvirkjun. Auk þess er raforkan með þessum framleiðsluhætti svo dýr, að fiskiðnaður og annar iðnaður á þessum veitusvæðum rís ekki undir því að kaupa orkuna á því verði, sem verður að selja hana. Aflstöðvarnar eru þá einnig reknar með stórtapi, og byggðirnar rísa ekki undir þeim byrðum, sem á þær eru lagðar með byggingu þessara dieselrafstöðva. Ég var sannfærður um, að bygging þessara dieselaflstöðva væri vitlausasta leiðin til þess að leysa raforkuþörf þessara staða. Og ég er eins viss um, að næstvitlausasta leiðin til þess að leysa þessa þörf er sú að reisa tíu til tólf vatnsaflstöðvar fyrir þessi byggðarlög og að eina leiðin, sem heppileg og hentug er fyrir Vestfirði, er að láta sérfræðinga finna út, hvaða tvö til þrjú vatnsföll á Vestfjörðum það eru, sem hafa skilyrði að bjóða til hagkvæmra virkjana fyrir Vestfirði yfirleitt. Þetta hefði átt að gera og verið unnt að gera fyrir tveim til þrem árum. En nú virðist því vera drepið á dreif og þessi leið ekki tekin til greina sem möguleiki. Og hv. þm. Barð. hefur sagt, að sérfræðingar hafi slegið á frest í 10–15 ár að athuga Dynjandisá og Mjólká í Arnarfirði. Það er talinn kostur þeirra mannvirkja, þar sem á að tengja saman virkjanir með orkutaugum yfir fjallgarða, að stórkostlegt öryggi fáist með því í sambandi við slíkar virkjanir. Ég hygg, að í þeirri ráðagerð, sem kemur fram í frv. þessu, sé um fjallgarða að ræða, sem verði að leggja raftaugar yfir, sem séu jafnháir og erfiðir og þeir fjallgarðar, sem hefði orðið að leggja yfir, ef Dynjandisá hefði verið virkjuð. Hálfdán er með hærri fjallgörðum á Vestfjörðum, og aðrir fjallgarðar, sem leiða hefði orðið rafmagnið yfir frá Dynjandisá til Suður-Vestfjarða, eru heldur styttri en þessi. - Ég fæ ekki séð í fljótu bragði, að það sé annað en órökstudd fullyrðing, að smávirkjanir þær, sem hér ræðir um í frv., séu margfalt öruggari en virkjun Dynjandisár fyrir héruðin þarna vestra. T.d. yrði að tengja raftaugar frá virkjunum við Suðurbólsá á Rauðasandi og Fossá í Arnarfirði saman með þeim hætti að tengja saman raftaugakerfið yfir fjallgarða, alveg eins og leiða þyrfti yfir fjallgarða rafmagnið, ef virkjuð væri Dynjandisá. En frá Dynjandisárvirkjun yrði rafmagnið að leiðast yfir Hálfdán og Mikladal til Patreksfjarðar og svo norður á bóginn yfir Rafnseyrarheiði, Gemlufallsheiði og Breiðadalsheiði til Ísafjarðarkaupstaðar, og er það um 50 km vegarlengd, eins og á milli Reykjavíkur og Þingvalla. Nú er hér um það að ræða, eftir þeim áætlunum raforkumálastjóra, sem liggja fyrir, að virkjun þeirra vatnsfalla, sem mundu leysa raforkuþörf nokkurs hluta Barðastrandarsýslu, en ekki meira, kæmi til með að kosta með kerfum a.m.k. 13 millj. kr., Iíkt og Dynjandisárvirkjunin átti að kosta, sem átti að leysa raforkuþörf allra kauptúnanna á Vestfjörðum og Ísafjarðarkaupstaðar, þ.e.a.s., þetta var áætlað að sú virkjun kostaði fyrir nokkrum árum, ef í hana væri ráðizt. Ég er í raun og veru ekkert undrandi á því, að hv. þm. Barð. hefur flutt þetta frv., þegar þolinmæði hans var þrotin út af því, að ekki var hægt að fá endanleg, ákveðin svör viðkomandi Dynjandisvirkjuninni. Hins vegar er ljóst, að nái þetta frv. fram að ganga, er því slegið á frest um ófyrirsjáanlegan tíma að framkvæma það, sem yrði heildarlausn á raforkuþörf Vestfirðinga. Ef við sláum á frest að leysa málið í heild, en förum að knýja á um margar smávirkjanir, þá verður það erfitt í öllum kauptúnum á Vestfjörðum að fá raforku með vatnsorku til fiskiðnaðarins, sem alls staðar er í þessum byggðarlögum. Ég hefði því talíð miklu æskilegra, ef við Vestfjarða-þm. hefðum getað orðið sammála um að knýja á raforkumálastjórnina um endanleg svör um það, hvaða tvö eða þrjú stórvatnsföll á Vestfjörðum kæmu til mála með að vera orkugjafar fyrir Vestfirðinga, heldur en að fara inn á þessa braut, sem sýnilega er ekki farið inn á af hv. þm. Barð. fyrr en hann er vonlaus um, að heildarlausn sé fáanleg á þessum málum. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta frv. að sinni. Ég tel, að það hljóti að vera borið fram eiginlega út af vandræðum, af því að ekkert miðaði í heildarvirkjunarmálum Vestfirðinga, og get ég að vísu skilið það. En ég tel það mjög miður farið, ef ekki er hægt að undirbyggja stórvirkjun fyrir Vestfirði, sem leysir málið í heild. Og heldur vildi ég biða nokkur ár, þrjú, fjögur, fimm, sex ár eftir slíkri lausn, heldur en farið væri að byrja á úrlausn í raforkumálunum fyrir hvert kauptún um sig á þessu svæði með sérstakri virkjun, því að mér er ljóst, að sú lausn fæst ekki heldur á skemmri tíma en áratug.



Herra forseti. Ég hafði nú ekki búizt við, að hv. 6. landsk. þm. tæki þessu máli svo þunglega. Þegar hér í fyrra var til umr. frv. um virkjun Fossár í Hólshreppi, minnist ég ekki, að hann tæki því máli eins og hann tekur þessu máli nú. Þá var líka til umr. frv. um virkjun Dynjandisár, og ég held, að það hafi þá verið sameiginlegur skilningur okkar beggja, að ekki bæri að torvelda framgang frv. um virkjun Fossár í Hólshreppi með því að setja heimild um þá virkjun inn í frv. um að vírkja Dynjanda, sem hefði ekki verið óeðlilegt í raun og veru, að láta raforkumálastjóra skera úr um það, hvort hann teldi rétt að fella burt heimildina um að virkja Fossá. Sú stefna, sem hér kemur fram í þessu frv., sem fyrir liggur, kom fram á Alþ. þá, og ég minnist þess ekki, að hv. 6. landsk. þm. hafi verið andvígur því, að það frv. var látið ganga fram vegna þess að brýn þörf íbúanna í Bolungavík var á því að fá þessa virkjun hvað sem liður virkjun Dynjandisár. Og þetta var rökstutt þá með því, að ef ætti að virkja Dynjanda, þá yrði undir öllum kringumstæðum að byggja rafleiðslu frá Ísafirði til Bolungavíkur. Þessi virkjun þarna bjargar svo lengi sem Fossá dugir Hólshreppi. En aðalástæðan til þess, að þessi virkjun var samþ., var sú, að bæði iðnaðurinn á þessum stað og fólkið sjálft þoldi ekki að bíða eftir virkjun Dynjanda, eins og komið hefur fram. Nú hefur hv. 6. landsk. þm. undrað sig á því, hve fljótt hefur tekizt að gera þessar áætlanir, sem birtar eru í fskj. með þessu frv. Ég bendi honum á, að það er ekki óeðlilegt, þó að það taki miklu minni tíma að gera áætlanir um virkjanir, sem gefa eiga 450 og 850 hestafla orku og liggja í byggð, heldur en að gera áætlun um virkjun, sem á að vera 3 þús., 5 þús. eða 7 þús. hestafla orkuver, þar sem mestallar athuganir verða að fara fram uppi á heiðum, sem flesta mánuði ársins eru undir snjó eða illviðri. Og ég hygg, að það sé meginástæðan fyrir því, hve seint hefur sótzt að gera raunhæfar áætlanir í sambandi við virkjun Dynjandisár, hve erfitt það hefur reynzt að komast að því að gera þessar áætlanir, sérstaklega á veturna. Hv. 6. landsk. þm. minntist á, að það hefði verið áætlað á sínum tíma að virkja báðar þessar ár í Arnarfirði, sem hann hefur getið hér, með 13 þús. hestafla virkjun alls, fyrir 13 millj. kr. Hér er misskilningur á ferð. Það var áætlað að virkja Dynjandisá eina á þeim tíma og talið, að sú virkjun mundi gefa 7500 hestöfl, en sú virkjun mundi kosta þá um 12.8 millj. kr., og þá var ekki reiknað með Mjólká til virkjunar. Þetta var samkv. bráðabirgðaathugun á þessu máli. En þegar nokkrir menn - og var ég einn af þeim - athuguðu betur rannsókn þá, sem átt hafði sér stað á þessu, og áætlunina, sem byggð var á þessari rannsókn, þá kom í ljós, að áætlunin var svo losaralega gerð, þó að hún væri framkvæmd af ágætum manni, að hann sjálfur sagði, þegar hann var spurður um málið, á þá leið, að „ef maður byggir á þessum tölum, þá eru þessar tölur réttar, en séu þær rangar, þá eru hinar líka rangar“. Við ákváðum því á fundi, þessir menn, að það skyldi setja nýja athugun í gang til þess að komast að rann um, hvort nokkuð væri byggjandi á fyrri athuguninni. Þessi athugun var sett í gang það sumar, og kom þá í ljós, að ekkert var byggjandi á frumáætluninni, sem gerð hafði verið. Þá kom í ljós, að ekki mundi mega treysta því, að 7500 hestöfl raforku fengjust með virkjun Dynjandisár, heldur aðeins 7 þús. hestöfl. En það, sem verra var, var það, að í ljós kom, að ekki mætti byggja á 12.8 millj. kr. kostnaði, eins og fyrr hafði verið gert ráð fyrir, heldur mundi kostnaðurinn verða um 30 millj. kr. við þá virkjun á því ári. Nú hefur verðlagið stigið í landinu um meira um helming síðan, og þess vegna áætlar raforkumálastjórinn, að ekki sé varlegt að áætla þennan kostnað minni en 60 millj. kr. nú. En hann hafði komizt að þeirri niðurstöðu, að ekki væri reiknandi með 7 þús. hestafla virkjun þarna, heldur sem hámarki 5 þús. hestöflum. Þó hefur hann tekið fram, að þessar rannsóknir séu ekki endanlega gerðar, svo að ekki sé hægt að byggja á þessu, heldur muni taka langan tíma ekki aðeins rannsókn á þessu, heldur undirbúningur undir virkjun Dynjanda. - En burtséð frá þessu sé ég ekki, að það sé nein goðgá, jafnvel þó að Dynjandi væri virkjaður innan tíu til fimmtán ára, að framkvæma sumar þær virkjanir, sem til eru teknar hér í þessu frv., því að þar er í raun og veru um suma þá hluti að ræða, sem ætti að framkvæma í sambandi við virkjun Dynjanda. Það er vitanlegt, að veitan frá Bíldudal til Patreksfjarðar yrði að koma nákvæmlega eins fyrir því og yfir sömu fjöll og byggðir, hvor virkjunin sem væri tekin og framkvæmd. Þar er ekkert gert, sem ekki gæti staðið alveg eins fyrir því, þó að Dynjandi yrði virkjaður. Og ef talað er um lagningu orkuveitunnar frá Fossá til Bíldudals, þá geri ég nú ekki ráð fyrir, að hv. 6. landsk. þm. geri ráð fyrir, að sú veita skyldi aldrei koma um þessa byggð. Eftir að rafveita vari lögð frá Dynjanda til Bíldudals, yrði knúin fram bygging á veitu innan Fossfjarðar í Arnarfirði, svo að ég sé ekki, að þarna kæmi fram neinn tvíverknaður í sambandi við lagningu veitunnar. - Og þá er raforkustöðvarbyggingin sjálf. Er það rétt að byggja 450 hestafla orkuver við Fossá nú, ef það tækist á tveim til þrem árum, í stað þess að bíða eftir raforku frá Dynjandisvirkjun kannske tíu til fimmtán ár? Ég fullyrði, að þau rök, sem hv. 6. landsk. þm. færði fyrir því, að það hefði verið það vitlausasta, sem hægt hefði verið að gera, að byggja mótorstöðvar fyrir þorpin á Vestfjörðum, sanni einmitt, að það eigi ekki að draga það að virkja Fossá, því að það yrði búið að borga sig á þeim tíma, sem líða mundi ettir þeirri áætlun, sem ég nefndi, þar til Dynjandi yrði virkjaður, miðað við það að nota annars dieselrafstöðvar, meðan beðið væri eftir virkjun Dynjanda. Og eins og ég tók fram áðan, mundi þessi virkjun Fossár sjá borgið raforkuþörf viðkomandi staða kannske allan þann tíma, sem beðið væri eftir virkjun Dynjandisár. Og ég fæ ekki séð, að virkjun Fossár í Suðurfjörðum geti nokkuð fremur torveldað heildarvirkjunarframkvæmdir fyrir Vestfirði en virkjun Fossár í Hólshreppi mundi gera, sem hv. 6. landsk. þm. samþ. ásamt mér að ætti að framkvæma. Hv. 6. landsk. þm. talaði um, að þetta mundi kosta um 13 millj. kr., ef þetta yrði allt gert, sem í frv. er gert ráð fyrir, og er það rétt. En ég tók fram, að það er ekki þörf á að virkja á öllum þessum stöðum allt í einu til þess að bjarga Barðastrandarsýslu með tilliti til raforku. En mér virtist rétt að setja þessa heimild þannig upp, því að þá getur raforkumálastjórinn valið um, hvað hann vill taka af þessu. - Nú sagði hv. 6. landsk. þm., að það mætti spara veitu yfir fjallið frá Patreksfirði til Rauðasands, ef haldið væri við það eitt að virkja Dynjandisá. Mér dettur nú ekki í hug, að hann ætli Rauðsendingum það hlutskipti, að þeir verði útilokaðir um aldur og ævi frá því að hafa afnot af rafvirkjun. En ef hugsað er að láta þá fá rafmagn, yrði að setja veitu alla leið frá Bíldudal að Rauðasandi, sem kostaði eins mikið og veita frá Suðurbólsá til Bíldudals. En ég álít þó, að það megi fresta þessu um stund með því að virkja Fossá í Suðurfjörðum, þó að ég telji rétt, að þessi veita verði lögð nokkru seinna. Ég vil leyfa mér að benda á, að þegar þessir útreikningar voru gerðir, lá ekki fyrir áætlun, heldur var hún gerð síðar, byggð á þeim upplýsingum, er fyrir lágu um, hvað kostaði að byggja linu frá Patreksfirði til Bíldudals, annars hefðu þær tölur líka verið settar inn á þetta þingskjal. Þær tölur eru settar hér inn, sem mér eru gefnar upp sem bráðabirgðaáætlun. Framkvæmdir á ekki að hefja skv. 3. gr. frv., nema nákvæm kostnaðaráætlun og nægilegt fé sé fyrir hendi til framkvæmdanna. Þetta er trygging fyrir því, að ekki verði byrjað fyrr á framkvæmdunum, þó að þetta frv. verði samþ. nú. Komi á daginn, að þessir útreikningar séu ekki réttir og þessar framkvæmdir verði dýrari en ráð er fyrir gert í dag, kemur til athugunar, hvort ekki eigi að fresta þeim framkvæmdum og fara þá heldur í að virkja Dynjanda. Sé ég því enga ástæðu fyrir neinn að vera andvígan þessu frv. - Síðan vil ég benda á, að þegar borin er saman virkjun Dynjanda og þessara vatnsafla, ber að lita á, að við það að taka þessar ár sparast alveg sælinan frá Dynjanda til Bíldudals, og það er ekki svo lítill kostnaður. Hugsanlegt er að flytja það annaðhvort landleiðina yfir Langanes eða inn fyrir Borgarfjörð og taka línuna svo frá Rafnseyri til Bíldudals, og er sá kostnaður miklu meiri en við að byggja sjálfa stöðina við Fossá. Vil ég síðan benda á, að það er hugsað, að þessar stöðvar verði að langmestu leyti sjálfvirkar, og þyrfti því ekki eftirlitsmenn nótt og dag og rekstrarkostnaðurinn því mun minni en ef þyrfti 3 menn á vaktir allan sólarhringinn. Það væri fráleitt að reisa 450 hestafla orkuver, sem þyrfti 4–5 menn til að gæta. Ég held, að það sé því rétt að samþ. þetta frv. til 2. umr. og nefndar. Mun n. svo að sjálfsögðu senda það til umsagnar raforkumálastjóra. - Ég skal viðurkenna, að þetta er engin lausn á heildarraforkumálum Vestfjarða, heldur á þeim vanda, sem ekki verður búið við næstu 15 ár. Ef ríkissjóður heldur ekki áfram að borga árlega stórfé til hjálpar þessum héruðum til að halda uppi raforku, leggjast þessi héruð í auðn, og elns verður um Bolungavík, því að hún þolir ekki að bíða eftir raforku frá Dynjanda.



Herra forseti. Hv. þm. Barð. taldi það vera í ósamræmi hjá mér, að ég var í fyrra meðflm. að frv. um virkjun Dynjanda og þá einnig fylgjandi frv. hv. þm. N-Ísf. (SB) um virkjun Hólsár, þar sem ég nú teldi horfið inn á rangar brautir, þegar horfið er að því að virkja 4–5 vatnsföll í Vestur-Barðastrandarsýslu og gengið út frá því að virkja ekki Dynjanda. Ég held, að það sé auðséð, að þetta kemur ekki saman við það frv., sem við hv. þm. Barð. fluttum hér í fyrra og ekki náði afgreiðslu sem lög, því að það var tafið í nefnd í Nd. og náði því ekki endanlegri afgreiðslu. Nú er kunnugt, að ef Dynjandi hefði verið virkjaður, hefðu skapazt skilyrði til að leiða orku norður á bóginn til Þingeyrar, Flateyrar, Suðureyrar, Bolungavíkur, Súðavíkur, Hnífsdals og Ísafjarðar. Og þó að aðeins sé litið á Ísafjörð, Bolungavík og Súðavík, þá er þar um að ræða um 4 þús. íbúa, sem er helmingur þeirra íbúa, sem áttu að fá orku frá Dynjandavirkjuninni, og því sjálfsagt talið af raforkumálastjóra að hafa varastöðvar, orkuverið í Engidal og 600–700 hestafla stöð, sem verði reist hjá Hólsá í Bolungavik, því að reiknað er með Hólsá sem lið í Dynjandavirkjuninni og stöðinni í Engidal sem varastöð. Nú skilst mér, að hv. þm. Barð. vilji fá þetta lögfest af því, að vonlaust sé um virkjun Dynjanda. Þarna er um stefnubreytingu að ræða frá því í fyrra, og ber því að snúast öðruvísi við því, þar sem þá var gert ráð fyrir Dynjanda sem aðalstöð, en hinum sem varastöðvum. Ég taldi því sjálfsagt að lögfesta á sama þingi og Dynjandavirkjunina virkjun Hólsár, svo að byggð yrði varastöð, sem meginþungi raforkunotkunarinnar hvíldi á. Nú er spurning, hvort rétt sé að lögfesta virkjun Hólsár, Fossár, Seljadalsár, Suðurbólsár og ef til vill Ósár í Patreksfirði og Vatnsdalsár í Vatnsfirði. Það er spurning, ef þetta er rétt stefna, hvort þá sé ekki rétt að taka upp í frv. Þverá í Nauteyrarhreppi, vatnsföllin í Mjóafirði, Hestfirði og Álftafirði ið Ísafjarðardjúp og Einarsfoss í Laugardal. Þegar búið er svo að lögfesta þetta allt, þarf raforkumálastjórinn ekki að kvarta yfir að hafa ekki úr nógu að moða við að athuga, hvaða vatnsföll á Vestfjörðum kæmu til greina að verða virkjuð, og ekki yrði annað gert en að mæla og athuga, en framkvæmdir yrðu engar. Ég er sannfærður um, að þetta er röng stefna. Svipaður leikur er leikinn á Austfjörðum, og þeir geta sofið á því nokkra áratugi með því að taka nýja og nýja á árlega og athuga, hve hentug hún sé til virkjunar. Ef þessi háttur er á hafður, þurfa þeir því hvorki að sinna framkvæmdum á Austfjörðum né Vestfjörðum á næstu árum. Það á ekki að veita raforkumálastjóra ríkisins þessa aðstöðu til þess að sofa á málum. Hv. flm. var að reyna að gera skiljanlegt, hvers vegna svo fljótt hefði tekizt að komast að niðurstöðu um orkumagn Fossár og Seljadalsár. Skýrði hann það með því, að þær væru niðri í byggð og því auðveldara að komast að þeim til athugunar en Dynjanda, sem væri uppi á fjöllum. Auk þess sé þar um stórvirkjun að ræða og því allar athuganir stórbrotnari. En vatnsorkan er ekki mæld uppi á fjöllum, heldur þar sem stöðvarhúsið á að standa við túnfótinn á Dynjanda. Það má vera, að það, sem aðallega stendur á í sambandi við virkjun Dynjanda, sé, hver orkan sé og hvenær sé minnst rennsli, en athugunum á því er sagt sífellt haldið áfram. Ég spyr nú, hvort athuganir hafi verið hafnar á þessum ám fyrr en í sumar. Ég hef aldrei heyrt um þessa athugun, fyrr en í ágúst í sumar. Hvað kom til, að hægt var að vita þetta, án þess að hafa margra ára mælingar fyrir sér! Það er nýtt, et slíkt er hægt. Ég hef a.m.k. ekki heyrt, að sérfræðingar teldu sig geta rannsakað orkumagn í ám og vötnum, nema hafa fyrir sér margra ára athuganir um minnsta rennsli. Það er því ekki nægileg skýring, að þessi vatnsföll liggi í byggð. Það þarf margra ára athuganir til, að áætlunin geti verið þannig, að hægt sé að byggja á henni. Þá sagði hv. þm. Barð., að þessi stöð ætti að vera sjálfvirk. Ég efa ekki, að ný vatnsaflsvirki séu höfð sjálfvirk, að svo miklu leyti sem hægt er. Vélar framleiddar á síðari árum hafa verið meira og minna sjálfvirkar. En ég hef aldrei heyrt það, að háspennustöðvar þurfi ekki gæzlu. Augljóst er, að ekki er hægt að byggja lágspennustöð inni í botni Fossfjarðar, því að frá henni er ekki hægt að leiða orkuna meira en eins til tveggja km leið. Þá sagði hv. flm., að það væri útilokað að framkvæma þessar smávirkjanir, ef þær þyrftu gæzlu með skiptum vöktum. Ég er honum sammála um, að það yrði svo gífurlegur kostnaður við reksturinn, að slíkt væri ekki mögulegt. Ég get varla ímyndað mér, að slík gæzla sé ekki nauðsynleg. Það hlyti að hafa komið fram í áliti raforkumálastjóra, ef um slíka nýjung væri að ræða. Ég undrast, að það skyldi ekki koma fram hjá raforkumálastjóra, ef það væri fyrir hendi, að stöðvarnar þyrftu ekki gæzlu allan sólarhringinn með 3 mönnum. Ég held því, að þetta atriði hljóti að byggjast á misskilningi hjá hv. flm., þó að ég vilji ekki fullyrða það 100% að svo komnu máli. Ef þær þurfa gæzlu, höfum við hv. flm. komizt að þeirri niðurstöðu, að þessi möguleiki um margar smástöðvar útilokast. Það var í rauninni ekkert, sem hv. flm. hafði að leiðrétta af því, sem ég hafði að segja um kostnaðinn við virkjun Dynjanda. Þar eru möguleikar á 7000–7500 ha. virkjun og möguleikar fyrir 5000 hö. í Mjólká. Þá var kostnaðurinn sagður 13–14 millj. kr. Síðar var hann hækkaður um 30%, og nú má búast við, að með stöðvarhúsunum og kerfinu til Ísafjarðar og Patreksfjarðar sé hann kominn upp í um 6O millj. kr. Þannig er búið að draga þessar framkvæmdir, að nú kosta þær þessa gífurlegu upphæð. En áætlunin um orkuna er sífellt reiknuð um og dregið úr henni. Fyrir 20–30 árum reiknuðu norskir sérfræðingar, að hún væri um 60 þús. hö., en nú eru íslenzkir sérfræðingar komnir með þessa áætlun niður í 5000 hö. og 4000–5000 hö. í Mjólká. Þannig er alltaf verið að endurskoða áætlanirnar og draga úr orkumagninu, en aldrei komizt að neinni niðurstöðu. Síðast í sumar upplýsti raforkumálastjóri, að ekki væri enn búið að athuga, hvort heppilegra væri að virkja Dynjanda sér og Mjólká sér eða fara eftir gömlu norsku plönunum um að leiða vatnsföllin saman uppi á fjöllum. Hefði manni þó fundizt, að hefði átt að athuga þá áætlun gaumgæfilega fyrst, því að þau gögn hafa öll verið kunn raforkumálastjórninni, þó að henni hafi ekki unnizt tími til að athuga þau síðustu 20–30 árin. Það er rétt, sem hann sagði, að prófessor Finnbogi Rútur Þorvaldsson hafði með höndum að rannsaka þessi vatnsföll og gera kostnaðaráætlun og þær athuganir voru síðar endurskoðaðar af verkfræðingum frá Höjgaard & Schultz. Ég efa ekki, að einnig sé hægt að fá ameríska sérfræðinga, ef áhugi er fyrir hendi að fá frekari umsagnir erlendra sérfræðinga um þetta. En það er ekki svo mikill áhugi á þessum málum hjá þeim, er þeim stjórna, að að slíkri niðurstöðu verði komizt. Þau eru dregin á langinn, og það mun ekki vera ætlunin að láta Vestfirði fá lausn sinna raforkumála að sinni. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, en tel varhugaverða ráðstöfun að lögfesta margar virkjanir víðs vegar um Vestfirði, án þess að álit sé komið fram frá raforkumálastjórninni um, hvaða stórvatnsföll sé bezt að virkja. Það er sennilegt, að verkfræðingarnir fengju 10–20 vatnsföll til athugunar, ef ég flytti svipað frv. og þetta um raforkuframkvæmdir í Vestur-Ísafjarðarsýslu. Ég held, að við yrðum litlu nær um lausn okkar mála, þó að búið væri að lögfesta heimild til þessara virkjana. Ég veit, að það vakir ekki annað fyrir hv. flm. en knýja með þessu fram einhverja úrlausn á viðurkenndri þörf. Það má vera, að rétt sé að koma upp stöð, sem hugsuð sé sem varastöð, og verður þá raforkumálastjóri að skera úr um, hver þessara virkjana sé heppilegust sem varastöð inn á heildarkerfið. Ég teldi rétt, að raforkumálastjóri skæri úr um það, hvort Fossá, Seljadalsá eða Suðurbólsá, sem ég teldi líklegast, væri heppilegust til virkjunar sem varaaflstöð. Skal ég svo ekki eyða frekari tíma til að ræða þetta við þessa umr. En ef útlit er fyrir, að þessi stefna verði ofan á, má vænta þess, að ég flytji viðbótartill. um 6–8 vatnsföll til viðbótar.



Herra forseti. Mér fannst á síðari hluta ræðu hv. þm., að hann væri ekki fjarri því að vera með frv., ef upplýsingar lægju fyrir frá raforkumálastjóra, að hér væri um að ræða varaaflstöð fyrir væntanlega virkjun Dynjanda. Ég vil benda á, að strengurinn frá Dynjanda yfir fjörðinn til Bíldudals yrði dýrari en það, sem hér er um að ræða. Eftir þessa yfirlýsingu tel ég minni ástæðu til að ræða málið frekar. Iðnn. mun fá álit raforkumálastjóra um málið og í öðru lagi fá staðfestingu þess, sem hann sagði við mig um það, að ekki þyrfti nema einn mann til að gæta stöðvanna. Ég vil benda á, að með þessum framkvæmdum væri ekki aðeins bætt úr aðkallandi nauðsyn, heldur fæst einnig ódýrari raforka en frá Dynjanda, en eftir þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir, bendir allt til, að svo verði. Það er hreint ekki svo lítið atriði, ef þetta fólk fær ódýrara rafmagn en með virkjun Dynjanda. Hins vegar kann svo að vera athugandi með Þverá í Nauteyrarhreppi, hvort það yrði ekki hagkvæmari virkjun en Dynjandi. Ég er síður en svo andvígur því, að hv. þm. beri fram frv. um virkjanir í Vestur-Ísafjarðarsýslu, ef þær eru hagkvæmari fyrir fólkið en virkjun Dynjanda. Hér er ekki um annað en heimild að ræða, og 3. gr. frv. er sett til öryggis fyrir því, að ekki verði farið lengra en eðlilegt er án þess að athuga málið gaumgæfilega.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, var á síðasta þingi lagt fram í hv. Nd., en fékk þá ekki afgreiðslu þar og er nú flutt hér í þessari hv. d. að þessu sinni. - Ég hef drepið á það áður í sambandi við annað mál, að þegar l. um almannatryggingar voru undirbúin, þá var einnig að nokkru leyti undirbúið frv. til 1. um atvinnustofnun ríkisins, sem skyldi hafa það verkefni, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., sem nú liggur hér fyrir, og auk þess hafa með höndum atvinnuleysisskráningar, ef þær yrðu upp teknar, ef aðrar ráðstafanir til þess að afstýra atvinnuleysi, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, reyndust ekki fullnægjandi. Síðan þessi undirbúningur fór fram, eru nú liðin sex ár, og þessu máli hefur nokkrum sinnum verið hreyft við ríkisstj. og ráðamenn í landinu á þessu tímabili, sem jafnan hafa svarað því til, að eins og þá væri ástatt, væri ekki ástæða til að koma á fót slíkri stofnun sem hér um ræðir, vegna þess að nóg atvinna væri í landinu og allir, sem vildu vinna og gætu unnið, gætu fengið nóg að gera, án þess að slík stofnun yrði sett á fót. Hins vegar hef ég engan heyrt flytja þau rök, að ef til slíks ástands kæmi. að verulegur hluti starfandi fólks í landinu ætti þess engan kost að fá atvinnu við sitt hæfi, þá væri ekki ástæða til svipaðra aðgerða eins og hér er gert ráð fyrir í þessu frv. Nú hygg ég, að ekki sé ofmælt, þó að sagt sé. að ástandið sé orðið þann veg, að ekki sé gerlegt að vísa þessu máli frá, a. m. k. ekki á forsendum þeim, sem hingað til hefur verið beitt til tafar málinu. Það er staðreynd, sem ekki þýðir að mótmæla, að atvinnuleysi er þegar orðið verulega tilfinnanlegt á ýmsum stöðum í landinu, og var það þegar á síðasta vetri. Og fullar horfur eru á, að það verði enn þungbærara atvinnuleysi víða á landinu á þessum vetri, sem nýbyrjaður er nú. Að þetta frv. er borið fram, byggist að sjálfsögðu á þeirri skoðun, að það sé eitt höfuðverkefni hverrar ríkisstj. að haga svo stjórn á málefnum almennings í landinu, að ekki komi til atvinnuleysis umfram það, sem eðlilegt er á hverjum tíma vegna tilfærslu á milli atvinnugreina og þess háttar, og að hver maður, sem vill vinna og er fær um það, geti fengið starf við sitt hæfi. Öllum má vera það ljóst, að ef ekki er einhver opinber aðili, sem hefur þessi störf með höndum, kynnir sér ástandið og ákveður, hvaða ráðstafanir gera skuli, þá er gersamlega ómögulegt að afstýra því, að til atvinnuleysis komi. Það er líka viðurkennt, að þetta er á valdi stjórnarvaldanna sjálfra að langmestu leyti. Það er undir því komið, hvaða stefnu í atvinnu- og fjármálum stj. hallast að, hvort atvinnuleysi skapast í landinu. Þeir, sem stjórna málefnum ríkisins sjálfs og jafnframt yfirstjórn banka og annarra fjármálastofnana í landinu, þeir, sem ákveða hverju sinni, hversu miklu fé er varið til fjárfestingar á hverjum tíma og hvernig útlánafénu er ráðstafað, þeir geta haft mjög mikil áhrif á það bæði að draga úr atvinnu og auka atvinnu og einnig að jafna atvinnu í landinu milli ára og árstíða. Þetta er að minni hyggju og okkar flm. eitt sjálfsagt verkefni stjórnarvaldanna í landinu að taka til meðferðar og sjá um, að gert verði, því að um það verður ekki deilt, að sú mesta sóun á verðmætum, sem á sér stað, er það, að menn, sem hafa vinnugetu og vilja vinna, fái ekki að nota starfsgetu sína sér til framfærslu og þjóðinni í heild til gagns. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir því, að þau verkefni, sem stofnunin hefur með höndum, séu þau, sem nú skal greina. Í fyrsta lagi skráning allra vinnufærra manna og samning launaskýrslna. Það er gert ráð fyrir, að til hennar séu sendar skýrslur um alla menn á vinnufærum aldri og hvernig starfsskiptingin er í heild á öllu landinu og í einstökum héruðum. Hvarvetna í nágrannalöndum okkar er slík skýrslusöfnun talin sjálfsögð og óhjákvæmileg undirstaða undir þeim aðgerðum, sem eru svo stórfelldar í eðli sínu, að þær hafa áhrif á atvinnuna í landinu í heild. Það er því allra hluta vegna mjög áríðandi, að slíkar skýrslur séu til á einum stað og úr þeim sé unnið til þess að fylgjast með, í hvaða áttir vinnuaflið beinist á hverjum tíma og hvar ástæða sé til að láta það afskiptalaust eða hins vegar hafa afskipti af því. Það er ekki vafi á því, að þegar mest var um fjármuni í landinu, var óeðlilega mikið af fjárfestingu, fyrirtækjum, þar sem menn kepptu um vinnuaflið, öllum til tjóns. Þegar svo stendur á, á ríkið að nota aðstöðu sína til þess að draga úr of mikilli eftirspurn eftir vinnuafli, en hins vegar gera ráðstafanir til að auka atvinnuna, þegar hún verður of lítil. Þetta er staðreynd, sem allir viðurkenna í orði kveðnu. En undirstaða þess, að slíkum ráðstöfunum sé hægt við að koma, er, að jafnan séu til skýrslur um það lausa vinnuafl í landinu og um það, hvert það beinist á hverjum tíma. Þá þarf líka að gera ráðstafanir til þess, að menn geti fært sig til á milli héraða og landshluta eftir árstíðum og árferði, því að oft er það svo, að á einum stað á landinu er of lítil atvinna og á öðrum skortur á fólki. Þetta er kannske stundarfyrirbrigði og erfitt fyrir einstaklinga að færa sig til eftir þessu. Þetta verður að gerast eftir tilvísun stofnunar, sem hefur glöggt yfirlit og eftirlit með þessu á hverjum stað og tíma. Þá er óhjákvæmilegt, að til viðbótar þessari almennu skrásetningu séu haldnar nákvæmar skýrslur um tölu atvinnuleysingja á hverjum stað og að til séu ákveðnar reglur um það, hvað talið sé atvinnuleysi, upplýsingar um, hve langvarandi atvinnuleysið hafi verið og hverjar hafi verið orsakir þess í hverju tilfelli. Mig hryggir að þurfa að játa, að hið háa Alþ. skuli hafa fellt úr lögum skyldu ríkisins til þess að halda uppi fyrir sitt leyti vinnumiðlunarskrifstofum, sem áttu að skrá atvinnuleysingja og annað slíkt. Það er ömurlegt til þess að vita, að ekki skuli hafa verið meiri skilningur á þessu hjá hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar en það, að einmitt þegar atvinnuleysi er að hefjast í landinu, skuli vinnumiðlunarskrifstofurnar vera lagðar niður. Annað verkefni þessarar stofnunar yrði atvinnuleysisskráning og svo hið þriðja vinnumiðlun. Slík starfsemi er öllum hv. þm. svo kunnug, að ég tel óþarft að gera grein fyrir því, í hverju hún er fólgin. Auk þess, sem ég taldi, er skrifstofunni ætlað á hverjum stað að miðla þeirri vinnu, sem fellur til á staðnum, og tilætlunin er, að atvinnustofnunin og þær stofnanir, sem atvinnustofnunin felur að hafa nokkurt eftirlit á hverjum stað, hafi samband sín á milli um allt land og leiðbeini mönnum um að flytja sig milli staða, eftir því sem ástæða er til á hverjum tíma. Og sérstaklega vil ég benda á, að vinnumiðlun er í þessu frv. ekki eingöngu og ekki aðallega hugsuð á atvinnuleysistímum, til þess að úthluta atvinnubótavinnu, heldur jafnan til að leiðbeina atvinnurekendum og öðrum slíkum um ráðningu manna til margháttaðra starfa. Það er orðinn svo lítill persónulegur kunnugleiki hjá okkur sem einstaklingum á milli atvinnurekenda og verkamanna, að ekki er hægt að láta hendingu ráða í þessum efnum. Atvinnurekendum er þess ekki síður nauðsyn en verkamönnum, að til sé stofnun í hverjum landshluta, sem geti leitt saman og reynt að samræma óskir atvinnurekenda um starfsfólk og óskir verkamanna um störf. Það má því alls ekki líta á vinnumiðlun eingöngu sem þátt í því að útvega atvinnuleysingjum vinnu, þegar erfitt er um atvinnu, heldur miklu fremur sem sjálfsagðan aðila til þess að koma á samningum milli atvinnurekenda og verkamanna og fullnægja beggja þörf og létta báðum þessum aðilum starfsemi sína. Þá er gert ráð fyrir því í frv. til viðbótar þessu, að stofnunin leiðbeini um stöðuval þeim, sem þess óska, og jafnvel verði gerðar sérstakar ráðstafanir í því sambandi. Það er ekki vafi á því, að það er eins hjá okkur og annars staðar, að á því er hin mesta nauðsyn, þar sem svo mikil fjölbreytni er í störfum, að mönnum sé leiðbeint um að komast, eins og sagt er, á rétta hillu í lífinu. Hneigðir manna eru mismunandi og störfin margháttuð, og litlar líkur eru til þess, án opinberrar aðstoðar, að menn hitti á eða eigi þess kost að taka fyrir þau störf, sem þeir eru hneigðastir fyrir og gera mest gagn við, ef þeir beina að þeim kröftum sínum. Slíkar stofnanir hafa verið settar upp í nágrannalöndunum og eru að vísu á byrjunarstigi, en að sjálfsögðu er slíkri stofnun sem hér um ræðir ætlað að byrja þessa starfsemi um leið og hún tæki til starfa. Hér í Reykjavík eru ágæt skilyrði. Hér er iðnskóli, sem tekur við öllu fólki, sem iðnaðarnám stundar, auk barna- og unglingaskóla. Ég minnist þess, að á skátasýningunni var eins konar skoðanakönnun, þar sem krakkarnir áttu að gera grein fyrir, hvaða starf þeir vildu velja sér, og þó að ekki sé mikið upp úr því leggjandi, þá sýnir það, að hugur manna er opinn fyrir þessu og vilji og viðleitni í þessa átt. Þá er einnig nauðsynlegt, þar sem í mörgum tilfellum er þarna um að ræða menn, sem ekki eru fullkomlega heilir og hraustir til að geta tekið að sér hvaða störf sem er, að koma því svo fyrir, að menn eigi þess kost að æfa sig og þjálfa sig og læra ýmislegt í sambandi við sérstök störf, sem þeim eru hentug, jafnvel þó að ekki sé um öryrkja að ræða í þeirri venjulegu merkingu þess orðs. Á sama hátt er alveg nauðsynlegt á þéttbýlustu stöðum landsins, þegar litið er um atvinnu, að sérstakar ráðstafanir séu gerðar til þess, að unglingar á vissu aldursskeiði eigi þess kost að fá vinnu við sitt hæfi, þegar þeir stunda ekki nám, án þess að gerast keppinautar þeirra, sem leggja fyrir sig almenna verkamannavinnu. Það er enginn vafi á því, að jafnvel þó að lítið sé um atvinnu, þá er mikið hægt að gera í þessu efni, ef sérstök verkefni eru fyrir þessa unglinga. Þá er sá liðurinn, sem kannske er einna þýðingarmestur fyrir vinnumiðlun og leiðbeiningar og það er öryrkjavinnan. Eftir þeim skrám, sem liggja fyrir nú, þá mun láta nærri, að það séu um 2500 manns í landinu, sem talið er að hafi misst meira en 50% af starfsgetunni, auk alls þess fólks, sem dvelur á hælum, eins og berkla eða geðveikrahælum, og sjúkrahúsum til langframa. Margt af þessu fólki, sérstaklega það, sem er nokkuð við aldur, getur á engan hátt komið sér fyrir á þeim almennu opinberu vinnumörkuðum, allra sízt þegar lítið er um atvinnu. Enginn efi er á því, að mörgu þessu fólki mætti hjálpa til sjálfsbjargar, ef hægt væri að hafa vinnustofnun, við skulum segja saumastofu, þar sem saumuð væru föt, hnýtt net, lóðir settar upp o. m. fl., sem þessu fólki gæti hentað, ef þannig væru híbýlahættir, að það gæti mætt ákveðinn tíma á dag og unnið þessi störf við góð skilyrði. Þessu fólki, sem svona er ástatt um, væri bezt hjálpað með því, að svona vinnustofnun væri sett upp, svo að það gæti unnið þar að þeim störfum, sem því hentaði bezt. - Aftur er annar flokkur öryrkja, sem er fólk á unga aldri og hefur hlotið einhver meiðsl eða áfall, sem gerir það að verkum, að það eru ekki nema sérstök störf, sem því henta, en eru þó þannig, að það getur rækt þau jafnvel og hver annar. Til þess að vinnuafl þessa fólks gæti notið sín, þyrfti það að eiga þess kost að vera á námskeiðum, sem því hentuðu, í þeim störfum, þar sem líkur eru til, að það gæfi full afköst að loknu námi. - Loks kæmi til mála með þá öryrkja, sem aldrei hafa von um að geta fengið fulla vinnugetu, en hafa þó nokkra orku til vinnu undir góðum skilyrðum, líkt eins og er með sjúklinga, sem bíða fulls afturbata á Reykjalundi. Það gæti komið til mála að minni hyggju, að þeir tækju þátt í sérstakri framleiðslustarfsemi í landinu, ef henni væri haldið til þeirra á einn veg eða annan. Ég bendi á þessi atriði, til þess að mönnum sé ljóst, að margir möguleikar eru hér, án þess að stórkostlega miklu fé þurfi til að kosta. Hér er um svo mikil verðmæti að ræða, sem fara í súginn, að sjálfsagt er, að þessi mál séu tekin til athugunar svo fljótt sem við verður komið. Þetta eru þá samkvæmt frv. þau meginverkefni, sem atvinnustofnuninni eru ætluð. Til viðbótar skal ég geta þess, að ef það verður ofan á, sem ég tel óhjákvæmilegt, að atvinnuleysistryggingar verði leiddar í lög, þá eiga þær aðeins að vera sem síðasta úrræði, og til þess á að sjálfsögðu ekki að grípa, fyrr en búið er að gera allar aðrar ráðstafanir, sem unnt er, og þær hafa ekki reynzt fullnægjandi. Ég tel því sjálfsagt, ef atvinnuleysistryggingar verða teknar upp undir því fyrirkomulagi, að ein stofnun annist þær fyrir landið allt, að þá sé þessari sömu stofnun, atvinnustofnun ríkisins, falið að hafa stjórn þeirra og framkvæmd með höndum. Ég skal svo ekki hafa þessa framsögu lengri, en vil leyfa mér að mælast til þess og leggja til við hæstv. forseta, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til heilbr.- og félmn.