Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er um að ræða, er að vísu ekki stórfrumvarp, a.m.k. ekki hvað snertir álögur á ríkið. Því er þannig komið fyrir, að ríkið þarf ekki að leggja fram fé fram yfir það, sem áður hefur verið lagt til raforkusjóðs, heldur er aðeins heimilað að jafna muninn milli þeirra, sem í strjálbýlinu búa, og hinna, sem búa í þéttbýlinu og eru þegar farnir að njóta góðs af stærri raforkuverum eða eru þannig settir, að tiltölulega auðvelt er fyrir þá að ná í raforku. Svo eru aftur heil héruð, þar sem erfitt er að koma upp stærri raforkuverum og vonlítið um rafveitur í náinni framtíð. En því er þannig farið nú orðið á heimilum í sveitum, eins og annars staðar, að það er orðin tízka að nota rafmagn og tæplega er hægt að komast af án þess að nota það að meira eða minna leyti, að talið er. Og það er a.m.k. ekki hægt, ef einhver þægindi eiga að vera á heimilinu, og það er nauðsynlegt að hafa þau. Hér er hvorki ætlazt til né gert ráð fyrir geysilegri rafmagnsnotkun, en hitt er það, að gott er að fá rafmagn til að elda við, og þá ekki síður fyrir þvottavélar og önnur slík tæki, sem létta undir með húsfreyjum í fólksleysinu, auk þess sem húsfreyjur ganga ekki ætið heilar til skógar. Einnig er þannig ástatt víða í sveitum, að bændur hafa orðið að kaupa smámótora til mjalta, og ekki síður til súgþurrkunar, og til fleiri nauðsynlegra hluta. En ég tel réttara að taka stærri vélar, sem koma að meira gagni, en þurfa ekkert meiri pössun en smávélar, og geri ég það að skilyrði fyrir styrkjum og lánum í frv. mínu, að stöðvarnar séu ekki minni en 4 kílówatta. En þessar stærri vélar eru líka dýrari. 4–6 kw. stöðvar kosta sjálfar líklega 8–10 þús. kr., en vitað er, að allar lagnir og annar kostnaður við uppsetningu þeirra nemur annarri eins upphæð, þótt ekki séu reiknuð með þau áhöld, sem þyrftu að fylgja. En eins og ég tek fram í greinargerð frv. míns, eru nú margir bændur búnir að tæma fé sitt í byggingarframkvæmdir á jörðum sínum á undanförnum árum, svo að nauðsynlegt er að styðja þá í þessu efni á einhvern hátt. Ég játa, að mikið vantar á, að þetta frv. komi að fullu gagni, því að betur má, ef duga skal. Það væri því þegið með þökkum að minni hálfu, ef einhver vildi gera hér meira og ganga lengra. Ég vildi leita hér fyrir mér, hver vilji þingsins væri. Ég veit raunar, að hann er ekki nema góður, en það skortir fjármunina, og þó að fé væri fyrir hendi, þá mundi skorta erlendan gjaldeyri. Hv. þm. Barð. er í iðnn., og skil ég ekki í öðru, en að hann leggi hér orð í belg, þar sem um gott mál er að ræða. Ef ég þekki hann rétt, þori ég að fullyrða, að hann gerir það. En ég vil taka fram, ef ég má leiðbeina n., að verið getur, að lánstíminn sé tiltekinn of langur og fleira þurfi að athuga, og bið ég n. þá að gera það. Nú er það þannig orðið, að stærri mótorstöðvar hafa rétt til styrkja eða lána, en ekki hinar minni. En mér er tjáð, að hæstv. atvmrh. hafi látið falla orð í þá átt hér í þinginu, að hann væri velviljaður því að lána einnig til minni stöðva. En þar sem engin lög eru til um það, er nauðsynlegt að setja þau. Ég hef borið mig saman um þetta frv. við ýmsa flokksmenn mína hér, og þeir hafa verið sömu skoðunar og ég, að þetta sé upphaf að öðru meira, og vona ég, að svo verði.



Herra forseti. Eins og þm. er kunnugt um, hafa aðgerðir Alþingis á undanförnum árum í því að auka útbreiðslu rafmagns í landinu verið bundnar þeim framkvæmdum, sem fram hafa farið í vatnsvirkjunum. Nú hafa raforkulögin komið til framkvæmda undanfarin ár, og hefur verið veittur styrkur úr raforkusjóði til þess að leggja línur frá stórum aflstöðvum út um sveitirnar. En það hefur þegar sýnt sig, að það er miklum erfiðleikum undirorpið að koma rafmagni í byggðir landsins og einkum þangað, þar sem byggð er ekki þétt - við skulum segja, þar sem byggð er mjög dreifð á íslenzkan mælikvarða. Þetta hefur reynzt mjög örðugt, og mun það sýnilega taka marga áratugi að koma raforkunni út um byggðir landsins með þeim hætti að kosta línulagnir um sveitirnar. Það hefur því oft komið til tals að leita annarra ráða til þess að ýta undir, að rafmagn komist í sveitirnar, en að leggja línur frá stærri orkuverum. Það hefur m. a. verið samþ. till. til þál. um að rannsaka þetta. Eftir að ég tók við embætti, fól ég stofnun, sem er á vegum atvmrn., - en þessi stofnun hefur haft á vegum sínum vel menntaða raffræðinga, - sérstaklega að athuga dieselrafstöðvar, sem gætu komið að notum á sveitabæjum. Forstjóri Landssmiðjunnar kynnti sér gaumgæfilega þessi mál og athugaði margar gerðir ljósastöðva og nýjungar á þeim sviðum. Hann mældi sérstaklega að lokinni athugun sinni með einni gerð, sem er framleidd í Englandi. Ég fól honum að útvega nokkrar svona ljósastöðvar til reynslu. Þessi tegund hefur verið mjög mikið endurbætt. Um leið og fyrsta ljós er kveikt, fer vélin í gang, en er síðasta ljós er slökkt að kveldi, drepur vélin á sér. Fjárhagsráði var skrifað um þetta í haust, og var þess óskað, að ráðið veitti innflutningi slíkra ljósavéla samþykki sitt. Síðan þetta gerðist hafa nokkuð mörg heildsölufirmu farið fram á að fá að flytja inn ljósastöðvar af svipaðri gerð, og tel ég það sjálfsagt að leyfa innflutning nokkurra gerða af þessum vélum og láta síðan reynsluna skera úr um það, hvað bezt reynizt. Ég hef þegar falið rafmagnsstjóra að fylgjast með þessu máli og hafa eftirlit með notagildi þessara véla, er þær verða teknar í notkun í sveitunum. Þá er hin hlið málsins, að ekki er fyrir heimild í l. að veita mönnum aðstoð til kaupa á slíkum ljósavélum. Löggjöfin hefur fyrst og fremst miðað að því að lyfta undir það, að byggðar væru vatnsrafstöðvar. En það er ekki víða, sem möguleikar eru á því að koma upp smárafstöðvum við læki eða ár. En þrátt fyrir það verður að halda áfram að vinna að því að koma raforkunni út í byggðir landsins, og er ekki nema eðlilegt, að það sé athugað, hvort ríkisvaldið geti ekki létt eitthvað undir með þeim, er koma vilja sér upp rafstöðvum, einir eða með öðrum í félagi, þó að þar sé ekki um vatnsvirkjanir að ræða. Og það hefur sýnt sig í sumum kaupstöðum, sem ekki höfðu aðstæður til að koma sér upp vatnsaflsstöðvum, að Alþingi samþ. að verja allt að 1/4 milljón kr. til stuðnings þessum bæjum til að koma sér upp dieselstöðvum. Það væri því eigi úr vegi að athuga að veita þeim mönnum stuðning, sem hafa í hyggju að koma upp slíkum stöðvum í dreifbýlinu, og þá fyrst og fremst þeim, sem þurfa að sjá sér farborða sjálfir með lán. En eins og menn vita, þá er nú mjög erfitt að fá lán til þess að stofna slíkar stöðvar, en það er nú gert ráð fyrir, að raforkusjóður aðstoði bændur með lán til þess að koma sér upp einkarafstöðvum. Ég er ánægður með það, að þetta frv. er hér fram komið. Ég skal ekki segja um þær leiðir, sem lagt er til í frv. þessu, að farnar verði, en sú n., sem fær málið til athugunar, mun að sjálfsögðu finna ráð til úrbóta í þessum efnum. En vonandi mun rafmagnið halda innreið sína í sveitirnar engu siður, en í bæina og þorpin, sem hafa notið þeirra gæða, sem rafmagnið er. Það þarf fyrst og fremst að vera til ljósa og ef hægt er að nokkru leyti til suðu. Um hitun geri ég ráð fyrir, að þurfi að fara aðrar leiðir. Það var þetta, sem ég vildi láta koma fram af minni hálfu við 1. umr. málsins.



Herra forseti. Það má slá alveg föstu, að eftirspurn eftir rafmagni í dreifbýlinu er og verður mikil. Nú hefur ríkissjóður stuðlað að því á undanförnum árum, með ábyrgðum og öðrum leiðum, að komið hefur verið upp vatnsaflsstöðvum á nokkrum stöðum á landinu og að taugar yrðu leiddar frá þeim um nærliggjandi héruð. Bein fjárframlög ríkisins til þessa hafa verið óskapleg, og hefur svo farið, að ríkissjóður hefur orðið að borga mikinn hluta af því rafmagni, sem héruð þessi hafa fengið, og má hér nefna virkjanirnar í Borgarfirði, Siglufirði og Sauðárkróki til þess að finna þessum orðum stað. En þessi fyrirtæki þurfa að geta staðið sem bezt undir sér og geta borgað það fé, sem lagt hefur verið í þau. Þetta vil ég biðja hv. fjhn. að athuga, að þessi héruð, sem hafa fengið þennan mikilsverða forgangsrétt með raforkuna, að þau ættu að standa undir því að vera þessara þæginda aðnjótandi. Nú vil ég segja nokkur orð viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. sagði. Þó að svona verði haldið áfram, þá er það gefinn hlutur, að viss hluti dreifbýlisins mun ekki fá rafmagn í tíð okkar, sem erum komnir á sjöunda áratuginn. Það er nauðsyn að reyna að flýta fyrir rafmagninu í sveitir landsins með því að fara aðrar leiðir en farnar hafa verið undanfarið, eins og fólst í fyrirspurn, sem ég gerði til ráðh. í vetur. Ég skal ekki segja um lánið, en ákvæði í þá átt eru brýn. Hæstv. ráðh. vill flytja þessar vélar inn og selja þær hverjum sem er út um landið, og hv. flm. frv. leggur til, að öllum þeim, sem hafa í hyggju að koma sér upp dieselrafstöð, verði gefinn kostur á að fá lán til þeirra framkvæmda. Þó að eftirlit væri nú gott með þessum vélum, þá er mjög óheppilegt að dreifa þeim út um allt land. Vélamenning okkar er stutt, og lítil er kunnátta manna við að umgangast vélar. Allan þorra manna í sveitum landsins brestur kunnáttu til að fara með þær. Þess vegna væri eðlilegt að taka aðeins lítil svæði fyrir í einu, en tryggja um leið, að kunnáttumaður verði í héraðinu, sem geti tekið að sér viðgerðir véla, ef biluðu, jafnframt því sem hann leiðbeindi um meðferð þeirra. Ef frv. þetta verður að l., ætti að láta diselstöðvarnar ganga yfir landið í öldum og þá fyrst og fremst þangað, sem ekki eru fallvötn til virkjunar. Og ég vildi verja ríflegum styrk úr ríkissjóði til þess að koma upp viðgerðarverkstæðum fyrir þessar vélar, og það munu margir gera, heldur en að þurfa að bíða hver veit hvað, ef vél bílar. Ég vil undirstrika þetta, og ég legg mikla áherzlu á þetta, að það sé hv. þm. ljóst, að menn hafa ekki þekkingu til að fara með þessi tæki og enn síður þekkingu til að bera til að geta gert við þau, ef eitthvað færist úr lagi. Það eru aðeins fáir staðir á landinu, þar sem hægt er að fá aðstoð með viðgerð rafvéla, og þeir eru þar, sem raforkan er útbreiddust.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka báðum, hæstv. atvmrh. og hv. 1. þm. N-M., fyrir þær undirtektir, sem þetta mál hefur fengið að þeirra hálfu. Ég verð nú að segja, að það er nokkuð annað hljóð í hv. þm. en verið hefur. Ég hef raunar litlu hér við að bæta, en ekki get ég fellt mig við þá hugmynd að takmarka innflutning ljósavélanna í viss héruð. Ætli það kæmi ekki kurr í Austfirðinga, ef Vestfirðingar yrðu látnir ganga fyrir með tækin? En ég er ekki á móti því, að stuðlað yrði að því að koma upp viðgerðarverkstæðum. En eins og ég sagði áðan, þá ætla ég ekki að teygja lopann, en þykir vænt um, að málinu er vel tekið. Nú hafa verið pantaðar 30–40 vélar hjá landssmiðjunni, en 60–70% þeirra umsókna, sem borizt hafa, bera það með sér, að óskað er eftir 6 kw. stöðvum. Það virðist því benda til þess, að heppilegast yrði að flytja inn þessa stærð stöðva. Að lokum - ég gleymdi því víst áðan vil ég óska þess, að málinu verði vísað til hv. iðnn. að umr. lokinni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í sambandi við ræðu hv. 1. þm. N-M. Hann sagði, að ríkið hefði orðið fyrir stórkostlegum fjárútlátum vegna vatnsvirkjana þeirra, sem framkvæmdar hafa verið undanfarið. Hann nefndi í þessu sambandi Andakílsárvirkjunina og virkjunina fyrir Siglufjarðarkaupstað. Kostnaður við þessar virkjanir fór langt fram úr því, sem allar áætlanir gerðu ráð fyrir, og hafa þessi fyrirtæki ekki getað staðið undir sér, það sem af er. Er nú verið að reyna að bæta úr þessu með því, að ríkið ábyrgist lán til viðbótarvirkjunar, og hefur það verið gert til þess að losa ríkið við þennan bagga, og er eini möguleikinn að fullnota ,þá orku, sem stöðvarnar geta framleitt. Með því einu móti að auka orkuframleiðslu þessara virkjana eru möguleikar á því, að þessi fyrirtæki geti staðið undir sér, og þegar þessar nýju virkjanir hafa verið framkvæmdar og orka stöðvanna eykst, er von til þess, að ríkið geti losnað við þann bagga, sem það hefur haft af þessu. Það er eini möguleikinn til þess, að fullnotað verði það vatn, sem stöðvarnar hafa möguleika til að hagnýta. Varðandi till. hv. 1. þm. N-M. um að flytja inn diselstöðvar, sem seldar yrðu aðeins innan ákveðinna héraða, þá held ég, að slíkt sé óframkvæmanlegt. Það er ekki hægt að skipa einum að kaupa, en synja svo öðrum um kaup, sem hefði í hyggju að koma sér upp rafstöð, aðeins sökum þess, að hann byggi í öðru héraði en hinn. Hitt er svo annað mál, hvort ekki skuli athuga, að þeir gangi fyrir með fyrirgreiðslu í þessu efni, þar sem sýnilegt er, að ekki eru möguleikar á að fá raforku frá öðrum orkustöðvum. Og það hefur verið venja hjá þeim mönnum, sem leiðbeina um þetta, að þeir hafa gert áætlun nokkuð fram í tímann, sem næst að ætla mætti, að gæti komið til greina. Og þeir hafa bent mönnum á, sem ætluðu að hefja smávirkjun, að það muni ekki koma til greina, að slíkar framkvæmdir verði styrktar. Þá fann hv. þm. að því, að ég teldi sjálfsagt að flytja inn fleiri en eina tegund þessara véla fyrst um sinn, og má að vísu vitanlega fara of langt í því efni, en ég tel ekki rétt, þar sem ekki er enn fengin meiri reynsla hér á landi fyrir slíkum tækjum, að binda sig fyrir fram við eitt einasta tæki, þótt álitlegt sé. Ég vil, að það séu möguleikar fyrir því að flytja inn fleiri slík tæki nú fyrstu árin, en hins vegar er sjálfsagt, að látin verði fara fram rannsókn á, hvert þessara tækja er hentugast fyrir okkur, og þegar slík reynsla er fengin, er fyrst tími til kominn til að beina þeim kaupum í ákveðinn farveg. En hitt er svo alveg rétt hjá hv. þm., að samhliða því, að aukin yrði útbreiðsla á slíkum tækjum, dieselvélum, til ljósa, þá er nauðsynlegt að koma upp leiðbeiningastarfsemi og viðgerðastarfsemi á þessum tækjum, og það er mál, sem fyllilega er tímabært að taka til athugunar.



Herra forseti. Ég fagna því, að þetta frv. er fram komið. Ég hygg, að það sé alveg rétt hjá flm., að þó að slíkar stöðvar kosti ekki meira en 8–10 þús. kr. sjálfar, þá sé kostnaðurinn samfara því að byggja slíka stöð á meðalsveitaheimili, þegar línan hefur verið lögð og tæki keypt, kominn upp í 30 þús. og þá sé um slíka upphæð að ræða, að full þörf sé fyrir flesta bændur að fá einhverja aðstoð til þess að koma slíku mannvirki upp. Það hefur verið af hæstv. atvmrh. vikið að því hér, að rafmagnseftirliti ríkisins hefði verið falið að kynna sér vélar til slíkra stöðva, til þess að geta leiðbeint mönnum um val slíkra véla, sem helzt kæmu til greina. Þeir eru orðnir margir bændurnir, sem hafa snúið sér til alþm. og beðið um upplýsingar viðvíkjandi þessum vélum. Ég hef fengið nokkur slík bréf frá bændum, og hef ég snúið mér af þeim ástæðum til rafmagnseftirlits ríkisins, þar sem vissulega eru hvergi eins margir sérfræðingar á því sviði saman komnir, og spurzt fyrir um, hvaða vélar þeir teldu helzt koma til greina fyrir sveitaheimill. En svör þessara manna eru á þann veg að helzt lítur út fyrir, að það sé alveg af sérstökum ástæðum gert, að þeir vilja ekki mæla með einni tegund frekar en annarri. Má vera, að þeir telji það rétt vegna nauðsynlegs hlutleysis gagnvart þeim, sem selja vélarnar. Ég er hræddur um, að það verði hending eða tilviljun, hvaða vélar menn yfirleitt kaupi, og það verði áður en langt líður svo mikill urmull af vélum til slíkra nota, að slíkt geti valdið óþægindum, vegna þess að illa er séð fyrir varahlutum til slíkra véla. Þess vegna hefði ég haldið, að heppilegra væri að binda þessar tilraunir, sem ég hygg, að megi kalla svo, á næstu árum við 2–3 vélategundir og helzt ekki fleiri keyptar í þessu skyni, ef það t.d. væri álit mótorfræðinga, að einhverjir sérstakir mótorar væru heppilegastir með tilliti til rekstrar og ganghraða. En það er í sambandi við þetta mál eitt atriði, sem mig langar að vekja athygli á, og það er, að um fleiri möguleika er að ræða, en að byggja stórar rafstöðvar og diesel- og benzínmótorrafstöðvar. Að vísu er gert ráð fyrir því í raforkul., en ég er hræddur um, að það gleymist, þegar opnaðir eru slíkir möguleikar sem þessir, sem hér er um að ræða, ef þetta verður samþ., en það má að minni hyggju ekki ganga fram hjá góðum virkjunarskilyrðum vatnsafls á sveitaheimilum. Það eru kannske ekki að öllu leyti fjárhagsörðugleikarnir, sem valda því, að fyrr er hugsað um að fá mótorvélar, en að hugsað sé til þess að virkja á eða bæjarlæk, sem rennur við túngarðinn, heldur hitt, að erfitt er að undirbúa slíka framkvæmd fyrir sveitabóndann. Ég tek dæmi til skýringar. Fyrir hálfum mánuði síðan barst mér bréf úr Norður-Ísafjarðarsýslu um það að grennslast eftir, hvaða vélar væru tiltækilegastar og beztar fyrir rafstöðvar á 5 eða 6 sveitabæi. Ég hóf rannsókn í málinu, talaði við SÍS, rafmagnseftirlit ríkisins, landssmiðjuna o.fl. fyrirtæki, sem bjóða þetta fram. En meðan ég var að safna þessum gögnum, þá skrifaði ég og benti á, að hjá túnfætinum rynni á, sem hafði verið hugsað að virkja fyrir nærliggjandi þorp, en reyndist þó ekki nægilega vatnsmikil til þess. Þarna er um 6 bæi að ræða eða 6 bændur, því að tvíbýli mun vera á tveimur, sem liggja báðum megin árinnar, og eru þess vegna möguleikar á því að virkja þessa á með góðum árangri fyrir þessi 6 bændabýli, en nú virðast allir helzt hugsa sér að fá sér sína dieselmótorvél til raforku, en gleyma ánni. Hvað vantar bændur, til þess að athygli þeirra beinist fyrst og fremst að ánni? Þá vantar sérfróða leiðbeinendur um slíka hluti, hvort virkjun árinnar hentar þeim, hvort hægt er að virkja 25–30 hestafla stöð og hvort kostnaðurinn við slíka virkjun verður meiri, en að fá 5–6 mótorrafstöðvar á þessa bæi. Ef þeir ættu kost á, að þessi sérfræðilega athugun yrði framkvæmd með viðráðanlegum kostnaði eða þeim að kostnaðarlausu, þá hygg ég, að þarna væri miklu betri lýsing hugsanleg fyrir alla þessa bæi heldur en þó að þeir allir fengju sér mótorrafstöðvar. Það er ekki aðeins gagnvart þessu frv., sem ég vildi leiða þetta inn í umr., ég vildi minna á það, að við megum ekki verða svo ginnkeyptir að hugsa eingöngu um þær vélar, sem brenna gjaldeyri á hverju ári og hafa lítið rekstraröryggi, en ganga svo fram hjá möguleikum, sem kannske eru til í landareign sveitabæjanna, ef rétt aðstoð væri veitt af hendi ríkisvaldsins. Ég álít, að það mannafl, sem er í þjónustu ríkisins hjá rafmagnseftirlitinu, sé svo mikið, að hægt væri að sjá af, þótt ekki væri nema einum manni, og væri þá mjög vel varið hans vinnu til að athuga, hvort möguleikar séu fyrir hendi til virkjunar á vatnsafli á sveitabæjum, og væri þess vissulega full þörf, áður en keyptir eru mörg hundruð mótorar fyrir sveitirnar. Ég tel það t.d. sjálfsagt, að áður en farið væri að útvega þessum 6 bændum, sem ég nefndi, lán eða styrk til mótorrafstöðva, að senda þeim mann frá rafmagnseftirliti ríkisins til þess að athuga þessa á, Dvergasteinsá í Álftafirði. Mér dylst það ekki, að þar sem hægt er að leysa þessi mál fyrir einstök sveitaheimili með virkjun vatnsafls, þá sé það að öllu leyti bezta leiðin, miklu meira rekstraröryggi, miklu minni rekstrarkostnaður og minni gjaldeyriseyðsla við áframhaldandi rekstur. Ég vil gjarna, að það verði athugað af þeirri n., sem fær málið til athugunar, t.d. hvort ekki sé rétt að breyta raforkul. á þann veg, að sett yrði inn ákvæði, sem ýtti undir, að rafmagnseftirlit ríkisins hefði forgöngu um að athuga jafnframt, hvað henti bezt fyrir sveitaheimili. Væri hægt að koma upp slíkri stöð á sveitabýli, mundi stofnkostnaðurinn vissulega verða eins mikill og mótorstöðvar koma til með að kosta, en þá sjá allir, að það væri mikill munur með rekstrarafkomuna, sem yrði beinn hagnaður. Það, sem ég vildi sérstaklega leggja áherzlu á í sambandi við þetta, er, hvort ekki væri hægt að gera mönnum miklu auðveldara fyrir að fá athuganir um slíka hluti framkvæmda af sérfróðum mönnum án endurgjalds fyrir bændur. Annars er ég þakklátur flm. fyrir þetta frv. og tel, að það mundi í mörgum tilfellum bæta úr fyrir sveitaheimilum, þar sem annars kostar er ekki völ, og mundi leysa úr brýnni raforkuþörf margra sveitabæja, sem annars fengju ekki þessa orku. Það má segja, að það sé enn brýnni þörf nú en áður fyrir bændur að fá rafmagn, þar sem fólkseklan er orðin svo mikil, að varla er hægt að gera ráð fyrir búskap í framtíðinni, nema heyið verði verkað annaðhvort með súgþurrkun eða í turnum, og þetta kostar hvort tveggja mótorafl. Og þegar það mótorafl er komið, þá vilja menn hafa raforku til fleiri hluta, enda þörfin mikil fyrir það.



Það þarf engan að furða á því, að þetta frv. er fram komið, því að þörfin úti um hinar dreifðu byggðir landsins er svo mikil, að um það er ekki hægt að efast, hvað hér er til umr. og hver áhugi fylgir máli. Af því að þetta er mikilsvert mál, verðskuldar það velvilja þeirra, sem eiga um það að fjalla, og því meira liggur á, að vel sé um alla hnúta búið, ef það kemst svo langt að verða að lagasetningu, og ég segi fyrir mitt leyti, að ég á erfitt með annað en að ljá því atkvæði mitt. Ég vildi leyfa mér að beina orðum mínum til þeirrar n., sem fær málið til athugunar. Eftir aðalgr. eru þetta heimildarl., að veita eins og þar getur. En í niðurlagi gr. segir, að ráðh. ákveði lán og styrki, að fengnum till. raforkun. Ég skil það svo að, að hve miklu leyti á að ganga á möguleika raforkusjóðs til þessara aðgerða muni ákveðið af viðkomandi ráðh. að fengnum till. raforkun. Mér finnst, að það væri öruggara að hafa þetta lögfest, því að reynsla, sem þegar er fengin, er í mörgum tilfellum mjög dýr. Þó að menn hafi verið að leggja í þann kostnað að raflýsa hjá sér, þá hefur það oft orðið skammvinn og dýr þægindi vegna vöntunar á leiðbeiningum um val vélanna. Ég staðhæfi, að þetta hefur átt sér stað, því er verr. En ef ætti að gera þessa úrlausn almennari, en verið hefur til þessa, og fullnægja fleiri mönnum þjóðfélagsins en verið hefur, þá þarf að treysta sem bezt, að svo mætti verða, og það ætti að koma fram í lagasetningunni sjálfri. Ég álít mjög nauðsynlegt, að áður en farið er að leggja í það að kaupa vélar til raflýsingar og leggja þannig í mikinn kostnað, þá þurfi að vera fengin reynsla fyrir þeim vélum og þar sé farið eftir áliti hinna sérfróðu manna, en ekki að menn kaupi vélar, sem lítil eða engin reynsla er fyrir, jafnvel þó að kaupgeta sé fyrir hendi. Það þarf að útiloka það, að menn kaupi köttinn í sekknum. Það er talað þarna um lán til 15 ára, og veit ég, að hv. flm. meinar allt vel með því, og kann ég vel að meta þann hug, sem liggur þar á bak við. En þá þarf um leið að vera trygging fyrir því, að þær vélar endist í 15 ár. Ég segi þetta bara í varúðarskyni. Ég vona, að hv. flm. taki það vel upp og hv. n., sem fær málið til athugunar, athugi það vel. Eins og tekið var fram áðan, hefur rafmagnseftirlit ríkisins yfir mikilli þekkingu að ráða á þessu sviði, og ætti það að geta gefið þær ráðleggingar, sem kæmu að hinum beztu notum.



Ég hafði ekki ástæðu til að vera við, þegar hv. 1. þm. N-M. talaði. Mér hefur verið sagt, að hann hafi talað um það hér, að það hafi legið fyrir fjvn. beiðni um stórkostleg fjárframlög handa ýmsum rafveitum, sem ekki gætu sjálfar staðið undir vöxtum og afborgunum. Ég skal í þessu sambandi benda á, að í fyrsta lagi hefur ekki komið til kasta ríkissjóðs að greiða þetta fyrr en þá á þessu ári eða neitt til kasta fjvn. að ákveða neitt um það, hvort veitt væri til slíkra útgjalda. Það hefur fyrst nú legið fyrir fjvn. nokkur upphæð, sem sett er inn á fjárlagafrv. og ætluð er til þess að mæta vangoldnum vöxtum og afborgunum frá ýmsum fyrirtækjum í landinu, sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir, m.a. nokkrum rafveitum, en einnig nokkrum höfnum, og þetta er í fyrsta skipti, sem fjvn. hefur haft með slík mál að gera, og hún hefur rætt um það í alvöru, hvort ekki sé rétt, þegar svo stendur á eins og hér er nú komið á daginn, að setja slík fyrirtæki undir opinbera stjórn. Og hefur n. hugsað sér að láta þessi erindi ganga til félmrn. og rætt nokkuð við skrifstofustjóra þess ráðuneytis, sem hefur verið að nokkru leyti á þeirri skoðun, að í hvert skipti, sem ekki væru greiddar slíkar skuldir, vextir og afborganir af lánum, sem ríkissjóður væri í ábyrgð fyrir, þá sé horfið að því ráði að hafa eftirlit með viðkomandi fyrirtækjum. Hér getur verið að ræða um margt annað, en rafveitur, það er ýmislegt fleira, en fjvn., Alþ. og jafnvel ekki ráðuneytið hefur ekki nokkur tök á því að geta fylgzt með, hvort yfirleitt þær tekjur, sem koma inn til þessa eða hins fyrirtækisins, séu notaðar beinlínis til að borga útgjöld þess fyrirtækis eða teknar beint inn í sveitarsjóðinn, auk þess sem ekki er heldur tækifæri til að fylgjast með, hvort greiðsluþolið er notað til hins ýtrasta í sambandi við álagningu útsvara. Þess vegna þykir rétt að taka þegar upp þá stefnu yfirleitt, að fyrirtæki, sem rekin eru þannig með ábyrgð ríkissjóðs eða hann hefur gengið í ábyrgð fyrir að allt að 85% af kostnaðarverði, fái það aðhald, sem ég hef rætt um. Ég hygg, að þetta verði athugað síðar. Hv. þm. er kunnugt um það, að ríkissjóður er í ábyrgð fyrir hundruðum milljóna króna hingað og þangað hjá bæjar- og sveitarfélögum, og hljótast af því áreiðanlega vandræði, ef ekki er tekið strax í taumana í sambandi við þau mál. Í sambandi við málið sjálft vil ég leyfa mér að benda á, að málið fer í n., sem ég á sæti í og er formaður fyrir, og ég mun taka málið fyrir eins fljótt og hægt er, og skal ég láta taka til athugunar öll þau atriði, sem hér hefur verið minnzt á. Ég vil ljúka máli mínu með því að benda á, að þetta er ekki nýtt mál, heldur mjög rætt í iðnn., þegar l. voru sett, einmitt í sambandi við 35. gr. og þá af raforkumrh., sem setti sig algerlega á móti þessu máli þá. Það var að vísu annar maður en nú er, núverandi viðskmrh. En af því að ráðh. setti sig á móti því, fékkst það ekki samþ., þegar l. voru samþykkt. Þetta ber ekki að skilja svo, að ég sé andvígur málinu, heldur skýri ég aðeins frá því, hvernig það hefur gengið áður. Rafveitumálunum er skipt þannig, að það eru Rafmagnsveitur ríkisins annars vegar, þar sem ríkið leggur til allan stofnkostnað, og fær úr rafveitusjóði árlegan styrk til að greiða rekstrarhalla, þar til veiturnar fara að bera sig. Það er aldrei veitt úr ríkissjóði á annan hátt en í rafveitusjóðinn samkvæmt l., en úr honum til rafmagnsveitna ríkisins, sem áætlað er, að verði að veita hverri veitu fyrstu 3 árin, en fari svo minnkandi og féð verði síðan endurgreitt í sjóðinn aftur. Þetta gera héraðsrafveitur ekki. Og þessi kostnaður er mér sagt, að sé 15–20 þús. kr. á býli. Nú teldi ég sjálfsagt, ef þessi brtt. yrði samþ., að gera stóran greinarmun á því, sem fer til þess að leggja lagnir um hús, og gæta þess, að þær séu lagðar þannig, að rafmagnseftirlit ríkisins taki þær gildar fyrir raforku, sem kynni að koma frá raforkuverum síðar meir. En þá vaknar sú spurning: Er meiri ástæða til þess, að ríkissjóður taki að sér að greiða eða styrkja eða lána til þess að koma fram þessum hluta framkvæmdanna, þeim hluta, sem bændur verða að borga hvort sem er, þó að bændur hafi að öðru leyti allan kostnaðinn? Mér finnst þá síður en svo útilokað, að til þess gæti komið, að sams konar kjör yrði að gefa hinum öðrum bændum, sem verða sjálfir að kosta tengingargjaldið í hús sin, og sé ég ekki, að hægt sé að fara inn á þessa braut nema opna leið til þess, að þessir menn fái sömu aðstoð. Að því er snertir hina staðina, þar sem héraðsrafveitur eru og héruðin sjálf byggja veiturnar, t.d. á Siglufirði, þar fá viðkomandi aðilar engan styrk, en hins vegar 80% ábyrgð á kostnaðarverði til þess að koma þessu á hjá sér, en á þessum stöðum verða bændur og aðrir að borga allan innlagningarkostnað sjálfir, og hafa þessar stöðvar ekki fengið neinn styrk frá ríkinu, nema ef það kemur til nú, að þeir þurfi að fá hjálp til þess að komast yfir erfiðleika fyrstu áranna, eins og rafveitur ríkisins, og fyndist mér það ekkert óeðlilegt. Það yrði þá endurgreitt ríkinu, ef stöðvarnar gætu borið sig. Þetta þótti mér rétt að láta koma fram. Sumar þessar héraðsrafveitur hafa orðið að kaupa stóra, dýra dieselmótora, og á s.l. ári var samþ. að skipta á fjárl. 250 þús. kr. milli þessara stöðva sem láni með hagkvæmum kjörum. Þessu var skipt milli nokkurra stöðva, og varð nokkur ágreiningur um það í rn., því að hér vildi rn. ekki fara lengra niður i vaxtabyrði en 4%, og fékkst um það samkomulag. Bentu þeir á þessi rök og sögðu: Bændur og aðrir, sem fá rafmagn frá aðallínunum, verða sjálfir að bera uppi allan kostnað við tengingu og innlagningu. Og þó að þessir hreppar eða héruð verði sjálf að koma upp sinni rafstöð, teljum við ekki óeðlilegt, að þeir beri af því sanngjarna vexti. - Þetta vildi ég láta koma fram. Í sambandi við það, sem hv. 3. landsk. sagði, vil ég taka fram, að hann byggir þetta á misskilningi. Það er skýrt kveðið á um það í l., að úr raforkusjóði á að greiða þennan kostnað, sem hann talaði um. Rafmagnseftirlit ríkisins er skyldugt að framkvæma þetta og taka það gjald úr raforkusjóði. Og mér er kunnugt um það, að raforkumálastjóri hefur ekki verið neitt tregur til að láta þessa þjónustu í té. En það er annað, sem hann hefur haldið fram og kannske með réttu. Hann hefur sagt: Okkar byrjunarstig er það, að við viljum senda skýrar og góðar leiðbeiningar til viðkomandi aðila, til þess að þeir geti sjálfir látið fara fram mælingar á þessum vötnum og lækjum, sem vara að minnsta kosti eitt eða tvö ár. En margir bændur hafa ekki þolinmæði til þess að láta þessar athuganir fara fram, og auðvitað er útilokað fyrir rafmagnseftirlit ríkisins að hafa um allt land lið manna til þess að hafa slíkar mælingar með höndum, en þessar mælingar eru grundvallaratriði þess, að hægt sé að virkja. Allt skal þetta verða athugað í n. og leitað upplýsinga frá viðkomandi aðilum, sem svo að sjálfsögðu verður skýrt í nál., þegar þar að kemur.



Herra forseti. Þetta mál hefur verið athugað af fjhn., og varð sú niðurstaðan hjá n., að hún treystist ekki til og sá ekki ástæðu til, eins og nú standa sakir, að fara að ívilna nokkrum jeppabeiðendum fram yfir aðra. Sérstaklega þótti henni ekki ástæða til þessa nú, þegar fram er komið í Nd. frv. um innflutning og úthlutun jeppa til landbúnaðarþarfa, sem hefur það fylgi, að það mun komast í gegnum þá hv. deild og þessa hv. deild lítið breytt eða óbreytt, og verður þar með komið skipulagi á úthlutun jeppabifreiða í þarfir bænda og landbúnaðarins yfirleitt, stofnana hans og starfsmanna. Því var n. alveg sammála um, að ekki bæri að afgreiða þetta frv. eins og það lá fyrir. Frv. það um jeppainnflutning, sem ég nefndi áðan, að væri í Nd., kom fram síðar en þetta frv. hér, og geri ég ráð fyrir, að þetta frv. hefði aldrei verið látið koma fram, ef hitt hefði verið komið fram á undan. Það skal ég þó ekki fullyrða um. En sem sagt þótti n. réttast að leggja til, að frv, væri vísað frá með svo hljóðandi rökst. dagskrá: „Í trausti þess, að stofnanir þær, sem frv. ræðir um, fái réttláta afgreiðslu, er úthlutun jeppabifreiða til landbúnaðarþarfa fer fram, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Við sem sagt treystum því, að við úthlutun jeppanna verði, er þar að kemur, tekið hæfilegt tillit til þarfa þeirra aðila, er frv, þetta ræðir um, nautgriparæktarsambanda í Eyjafirði, Borgarfirði, Rangárvalla- og Vestur-Skaftafellssýslum og loks rannsóknarstöðvarinnar á Keldum, án þess að við nm. tækjum nokkra afstöðu til þessa máls. Við vorum allir 5 sammála um þessa afgreiðslu málsins, og er hún ekki í óþökk flytjanda þess, hygg ég, eins og viðhorfið er í þessum málum.

Páll Zóphóníasson Ég gat þess, er ég lagði þetta frv. fram, að ég gæti hugsað mér tvenns konar afgreiðslu á því. Í fyrsta lagi, að bílarnir væru fluttir inn til þessara stofnana, sem hér um ræðir, eða í öðru lagi, að því væri lýst yfir, að stofnanir þessar fengju hlutdeild í eða forgangsrétt að jeppum, þegar að innflutningi þeirra kæmi. Ég get nú eftir atvikum sætt mig við afgreiðslu hv. fjhn. En ég bendi þó á, að með öllu er óvíst, hve margir jeppar verða fluttir til landsins, þótt frv. það verði að lögum, sem nú er komið fram í Nd., um jeppainnflutning. Ég held, að það hafi orðið að samkomulagi þar, m. a. milli viðskmrh. og n., að innflutningurinn færi eftir því, hvað gjaldeyririnn tilléti. Nú virðist mér eftir innflutningsáætlun fjárhagsráðs að dæma, að ekki rúmist nema hátt á annað hundrað jeppar á henni, og ekki nærri svo margir, ef þeir eru fluttir inn frá Englandi. Þar kosta slíkir bílar um 13–14 þús. kr. íslenzkar í innkaupi, en ekki nema um 4.000 krónur íslenzkar í innkaupi frá Ameríku, því að þar hefur verð á þeim lækkað. Eins og áætlun fjárhagsráðs er, virðist mér þetta líta svona út, en ekki er búið að ganga frá henni alveg endanlega. En varðandi þann takmarkaða jeppainnflutning, sem rúmast á áætluninni, kemur og annað til greina, og það eru þau leyfi fyrir jeppum, sem nýbyggingarráð veitti á sínum tíma og menn ganga enn með upp á vasann. Það eru 91 eða 93 leyfi, þótt sumir af þessum mönnum séu nú búnir að fá bíla, og um tvo veit ég með vissu, að þeir eru látnir. Nú er spurningin með þessi leyfi, hvort þau verða látin gilda nú, ef farið verður að flytja inn jeppa. Ég fyrir mitt leyti tel dálítið vafasamt, að þau eigi að vera í gildi. En verði þessum leyfum dæmdur forgangsréttur, þá eru eftir um 100 bílar, sem rúmast á innflutningsáætlun fjárhagsráðs, og verði frv. það, sem er í Nd., samþ. óbreytt, eiga 25 bílar á móti hverjum einum að fara beint til bænda, og verður þá æði þröngt fyrir dyrum með að fullnægja þörf þeirra stofnana, sem ég ber hér fyrir brjósti. En þó geri ég þetta ekki að ágreiningsatriði, í von um, að úr rætist með einhverjum hætti, annaðhvort með því, að hlutfallið 1:25 verði rýmkað, eða að gömlu leyfin verði ekki látin hafa forgangsrétt. Og loks gæti greiðzt úr þessu á þann hátt, að fleiri jeppar yrðu fluttir inn en mér sýnast nú rúmast á áætlun fjárhagsráðs. Ég sætti mig því við afgreiðslu fjhn. á þessu máli eftir atvikum, en ég treysti því, að þörfum þessara stofnana, sem nefndar eru í frv. mínu, verði fullnægt strax og hægt er að flytja inn þessa bíla. Allt eru þetta þjóðþrifastofnanir, sem eiga tvímælalaust að ganga fyrir einstökum mönnum.