Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Eiríkur Einarsson) Með því að ýmsir þm. eru nú farnir, sem áhuga höfðu á þessu máli og myndu hafa greitt því atkv., sje jeg ekki ástæðu til að ræða það, og leyfi mjer því að fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá.

Fyrirspyrjandi (Magnús Kristjánsson) Þessi fyrirspurn er í tveim liðum, en þar sem um samskonar málefni er að ræða í báðum, þá ætla jeg með leyfi hæstv. forseta að ræða þá samhliða. Vík jeg þá fyrst að fyrri liðnum. Jeg veit, að margir af hv.þm. muni vera þessu máli kunnir, og vil jeg því ekki eyða löngum tíma í það að rekja sögu þess. Jeg vil þó geta þess, að þetta mál hefir verið á dagskrá hjer síðan um síðustu aldamót. Höfðu menn þá þegar gert sjer grein fyrir því, hve mikla þýðingu slík stofnun sem þessi fyrirhugaði skóli hefði til að þroska hæfileika kvenfólksins, svo því yrði auðveldara að inna vel af hendi hin afar þýðingarmiklu störf, sem framtíðar heill heimilanna og þjóðfjelagsins í heild veltur svo mjög á. Er vart hægt að segja, að mjög mikið hafi verið gert til þess fyr eða síðar, og væri því full þörf á því, að þessi húsmæðraskóli kæmist sem fyrst á laggirnar. Á þinginu 1917 kom fram áskorun frá nálega 2000 konum á Norðurlandi, þess efnis, að málinu yrði hrundið í framkvæmd. Það hafði þá legið fyrir þinginu áður, án þess að nokkur árangur yrði af því. Líklega hefir það einkum tafið fyrir málinu, að deilur höfðu risið um það, hvar á Norðurlandi skólinn skyldi reistur. Þegar hjer var komið, var sá ágreiningur niður fallinn að mestu og menn höfðu komið sjer saman um, að skólinn skyldi reistur í Eyjafirði. Var svo frv., sem jeg bar fram, þessa efnis, samþykt á þingi árið 1917. Því var ekki nema eðlilegt, að það vekti fögnuð hjá konunum, er það vitnaðist að þingið hefði afgreitt lög um þetta. En sá fögnuður reyndist ástæðulítill, því nú hefir sú raunin orðið á, að stjórnir þær, sem síðan hafa setið að völdum, hafa ekki sjeð sjer fært að gera neitt verulegt í málinu. Geri jeg ráð fyrir, að það hafi, eins og svo oft áður, þegar um framkvæmdir nauðsynjamála er að ræða, verið barið við þessari venjulegu ástæðu, nefnilega fjárskortinum. En hann er þá ekki nægileg afsökun, því það gefur að skilja, að talsverður undirbúningur þurfti að fara fram áður en veruleg fjárframlög kæmu til sögunnar. Það er þetta, sem jeg get ekki komist hjá að láta í ljós, að málinu hefir verið alt of lítið sint af hálfu stjórnarinnar. Og jeg leitaði þessa tækifæris nú, til að ræða það við hæstv. stjórn, í því skyni að fá hana til að gera ráðstafanir þessu viðvíkjandi þegar á þessu sumri. Eins og sjá má af lögunum, þá er það tilætlunin, að hjeraðsbúar leggi fram 1/3 stofnkostnaðar. Veit jeg fyrir víst, að einhver úrræði yrðu með að útvega það fje. Byggi jeg þá von mína á því, að málið hefir komið til umr. bæði í bæjarstjórn Akureyrarkaupstaðar og í sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu, og báðir þessir aðiljar hafa tekið vel í að sinna því, þegar þar að kæmi. Nú eru það tilmæli mín til hæstv. stjórnar, að hún setji sig í samband við rjetta hlutaðeigendur, til þess að fá vissu um þetta, sem jeg hefi nú getið um. Því næst tel jeg æskilegt, að hún láti húsagerðarmeistara gera uppdrætti af húsinu og áætlun um byggingarkostnað. Í lögunum er nægilega greinilega tiltekið um fyrirkomulagið, til þess, að hægt sje að ljúka þessu undirbúningsstarfi án frekari dráttar en þegar hefir átt sjer stað. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þennan lið, en aðeins taka það fram af nýju, að þar sem fyrir þinginu liggur áskorunum þetta mál frá nálega 2000 konum, þá er auðsætt, að hjer er ekki um neitt hjegómamál að ræða, heldur hreyfing, sem er svo öflug og rjettmæt, að henni verður að sinna þegar í stað. Jeg geri að vísu ráð fyrir, að kostnaðaratriðið muni vaxa mörgum í augum. En að því er það snertir, þá vil jeg benda á það, að á þeim árum, sem byggingarefni hjer var í lægstu verði, var gerð lausleg áætlun um byggingarkostnað þessa skólahúss, og varð niðurstaðan sú, að hann mundi verða um 45 þúsund krónur. Þótt nú þrefalda yrði þessa upphæð, færi byggingarkostnaðurinn nú þó varla yfir 150 þúsund krónur. Og ef um nokkra verulega lækkun á byggingarkostnaði yrði að ræða, þá er ekki víst, að hann færi mikið fram úr 100 þúsundum. Þar sem nú bæjar- og sveitarfjelögin ætla að leggja fram 1/3 kostnaðar, þá tel jeg ríkissjóðnum ekki ofvaxið að leggja fram 2/3 kostnaðarins. Eins og kunnugt er, er tekið fram í lögunum 26. okt. 1917, að þessi stofnun skuli reist, þegar fje verði veitt til hennar í fjárlögum. En svo var á þinginu 1919 samþykt ákvæði um það, að flýta skyldi byggingunni, og var stjórninni gefin heimild til lántöku í því skyni. Er því vart hægt að sjá, að hjer standi á öðru en áhuga stjórnarinnar á málinu. - Skal jeg svo láta útrætt um þetta, en snúa mjer að seinni liðnum. Það gildir það sama um þetta mál og hitt, að nauðsynin er mikil. Og því hefir einnig verið vel tekið, því á þinginu 1920 voru afgreidd lög um kenslu í mótorvjelfræði, frá 18. maí það ár. En framkvæmdirnar hafa engar orðið enn sem komið er. Býst jeg þó við, að öllum, sem nokkurt skyn bera á sjávarútveg og siglingar, sje það fullljóst, að slík stofnun sem þessi muni nauðsynleg eins og stýrimannaskólinn og vjelstjóraskólinn. Tel jeg, að það verði varla varið, ef lengur dregst, að þessi deild sje stofnuð. Að vísu er mjer kunnugt um, að húsnæðisskorti er barið hjer við. En sú viðbára verður vart haldgóð til lengdar, því ekki þarf svo ýkjamikið húsrúm til þessa. Og þegar manni verður litið hjer út um gluggann og sjer þessar háreistu hallir gnæfa við himin, þá verður manni að spyrja, til hvers húsrúm eins og það, sem Landsbankinn hefir verið að láta byggja, verði betur notað en í þessu skyni. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta að sinni. Jeg vænti þess, að hæstv.forsrh. (SE) veiti þessu máli góðar undirtektir og taki það til alvarlegrar athugunar á þessu sumri, svo að þessi vjelfræðiskóli geti tekið til starfa sem allra fyrst. Eins er um húsmæðraskólann á Akureyri. Það er ósk mín, að byrjað verði að reisa hann sumarið 1924. Og það er meira en ósk mín, það er eindregin krafa alls þorra manna og kvenna á Norðurlandi.

Forsætisráðherra (SE): Það er, eins og hv. fyrirspyrjandi (MK) tók fram, heimild í lögum um að stofna þessa skóla, lög nr. 37, 26. okt. 1917, um húsmæðraskólann á Norðurlandi, sbr. lög nr. 74, 28. nóv. 1919, um húsagerð ríkisins, og lög nr. 13, 18. maí 1920, um kenslu í mótorvjelfræði. Ríkissjóður á að leggja fram 2/3 af byggingarkostnaði húsmæðraskólans á Akureyri, en 1/3 kostnaðarins á að koma annarsstaðar frá. Akureyrarbær hefir þegar heitið ábyrgð fyrir 1/3 hluta þessa kostnaðar, og eftir þeim skjölum, sem fyrir liggja, virðist svo, sem samkomulag geti orðið um staðinn handa skólahúsinu, en um það var mikill ágreiningur áður. Hann verður að öllum líkindum ákveðinn hjá gróðrarstöðinni á Akureyri, eða þar í nánd. Jeg vil taka það fram, að samkvæmt 6. gr. nefndra laga um stofnun húsmæðraskóla á Norðurlandi er kveðið svo á, að þetta komi til framkvæmda þegar efni og annað, sem með þarf til skólans, verður fáanlegt með viðunanlegum kjörum. Dráttur sá, sem orðið hefir á framkvæmdum í þessu máli, stafar sjálfsagt meðal annars frá þessum ákvæðum laganna. Það verður allálitleg upphæð, sem þessi skóli kostar, en líklega verður það stærsta kostnaðaratriðið, að ríkið mun eiga að standa straum af rekstri skólans. Það er nú ákveðið, að geðveikrahælið á Kleppi verði bygt, eða byrjað að byggja það, í sumar. Það mun kosta um 400 þúsund kr., og nú þegar er búið að kosta til þess um 150 þús. kr. Þá er og skólahús á Eiðum, sem var víst búið að lofa að byggja, en ekki varð úr vegna fjárhagslegra örðugleika. Jeg veit, að það er mikill áhugi á þessu skólamáli á Norðurlandi, og hafa konur þar gengið rösklega fram í málinu. Á Vesturlandi er einnig verið að hugsa um skóla á Staðarfelli, sbr. þáltill. þá, er hjer var samþykt. Jeg get lofað því, að jeg skal undirbúa þetta mál eftir föngum, og því heiti jeg, að fela húsagerðarmeistara ríkisins þegar í stað að gera uppdrætti og kostnaðaráætlun að þessari skólahúsbyggingu á Akureyri. Hins vegar, þegar þetta er hvorttveggja tilbúið, þá er fyrst hægt að sjá, hve mikið verður framlagið úr ríkissjóði og hvað það er, sem greitt verður annarsstaðar frá. þetta tók og hv. fyrirspyrjandi (MK), rjettilega fram. En fyrst um sinn á jeg erfitt með að lofa meiru, vegna fjárhagsástæðna. Kleppshælið verður, eins og jeg hefi þegar áður tekið fram, að ganga fyrir, og hvað síðan tekur næst við, er því miður ekki hægt að segja með neinni vissu. Jeg skil vel óskir hv. fyrirspyrjanda (MK), og eins er mjer kunnur áhugi kvenna þar norður, sem jeg met mikils, en jeg sje mjer eigi fært að lofa meiru en því að undirbúa þetta mál, svo það geti komið til framkvæmda eins fljótt og auðið verður, en hvenær, er mjer ókleift að segja, svo ábyggilegt sje. Að því er snertir hitt atriðið, kenslu í mótorvjelfræði, er það engum vafa undirorpið, að það er hið mesta nauðsynjamál. Jeg skal viðurkenna það, að lítið hefir enn verið gert til að hrinda þessu í framkvæmd síðan lögin voru gefin um það, en jeg hefi þó átt tal við Jessen, skólastjóra vjelstjóraskólans, og hefir hann tjáð mjer, að húsrúm fyrir þennan skóla væri það, sem vantaði tilfinnanlegast. Til þess, að þessi skóli væri í nokkru lagi, þyrfti stóran vjelasal, og þar yrði að hafa alt að 5 tegundir mótora. Taldi hann vafasamt, að hægt væri að leigja nokkurstaðar hjer í bæ húsrúm af þessu tægi, en skýrði mjer frá því, að nefnd nokkur starfaði að því að koma upp byggingu fyrir þennan skóla í sambandi við vjelstjóraskólann, iðnskólann o. fl. Væri og sjálfsagt, að vjelstjóraskólinn og mótorskólinn stæðu í nánu sambandi hvor við annan. Vjelstjóraskólinn hefir lengst af lánað mótora, en fyrir nokkru átti hann mótor, en seldi hann til hafnarsmiðjunnar með því skilyrði, að hann fengi nýjan mótor, er hann krefðist þess. Í sambandi við þetta mál er vert að geta þess, að sem stendur er enginn fáanlegur til að vera kennari við mótorskólann, en nú er mjög efnilegur ungur maður að fara utan í því skyni að leita sjer fullkominnar fræðslu í þessari grein. Jeg mun eftir mætti reyna að greiða fyrir þessu máli, þar sem jeg er algerlega sammála hv. fyrirspyrjanda (MK), um að þetta er hið mesta nauðsynjamál.

Fyrirspyrjandi (Magnús Kristjánsson) Jeg get að sumu leyti unað við svör hæstv.forsrh. (SE). Jeg bjóst við, að það mundi kveða við þetta gamla og alkunna orðatiltæki: „Silfur og gull á jeg ekki, en það sem jeg hefi, það gef jeg þjer“. Þetta virðist mjer aðalatriðin í svari hans. Það, sem hæstv.forsrh. (SE) telur sig hafa, er góður vilji og viðleitni til þess að hrinda málinu áleiðis. Vænti jeg að hafa skilið hann rjett að þessu leyti, og því megi vænta árangurs af þessum góða vilja og viðleitni hans. Um kostnað við þessi fyrirtæki ræði jeg ekki frekar, og hve nær efni fæst með viðunanlegum kjörum, getur einatt orðið álitamál. Hver sú stjórn, sem hefir dug og gæfu til, mun ákveða það í samráði við sjerfróða menn í þeim greinum. Jeg hygg, að verð á efni sje nú að þokast í viðunanlegra horf, en álít þó, að ekki geti komið til mála að vænta þess, að það verði fyrst um sinn eins ódýrt eins og það var fyrir stríðið, og ekki hægt að vita, hve mikillar lækkunar má vænta, og ætti ekki að draga þetta þess vegna. Jeg get ekki fallist á það, að skólahús á Eiðum gangi fyrir þessum skólum, sem jeg hefi spurt um. Sama gildir og um skóla að Staðarfelli, en þó ætti hann að geta tekið til starfa áður langt líður, enda er þar og til nokkurt fje, sem flýtir fyrir því að koma honum á stofn. Þar sem hæstv.forsrh. (SE) hefir nú lofað að láta húsagerðarmeistara ríkisins gera uppdrætti og kostnaðaráætlun að húsmæðraskólanum á Akureyri mjög bráðlega, þá tel jeg æskilegast, að staðurinn verði einnig ákveðinn þegar á þessu sumri. Um mótorskólann sje jeg ekki, að þurfi að ræða frekar að sinni. Jeg þykist þess fullviss, að skólastjórinn hafi áhuga á þessu máli og að hæstv. forsætisráðherra (SE) takist að hrinda því vel á veg til fljótra framkvæmda. Að kennara vanti, veit jeg eigi, hvort sje allskostar rjett. Að minsta kosti er hjer fullfær maður til þess, þar sem er Ólafur Sveinsson vjelfræðingur, sem líklega hefði tekið þetta að sjer, ef málið hefði verið nægilega undirbúið. Þó tel jeg sjálfsagt, að þessi ungi og efnilegi maður, sem hæstv.forsrh. (SE) gat um, fái tækifæri til að fullnuma sig í þessum fræðum. Vænti jeg þess, að hæstv.forsrh. (SE) muni nú gera þessi mál að sínum áhugamálum, og því muni drátturinn á framkvæmdum eigi verða langur hjer eftir.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefi hjer engu við að bæta; held mjer aðeins við það, sem jeg tók fram áðan.