Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sveinn Ólatsson Mál þetta þarf ekki að ræða að þessu sinni. Það hefir mætt svo góðum undirtektum hjer í deildinni, að líklegt er, að enginn hafi neinar athugasemdir framar fram að bera. Enda hefir nú málið fengið rækilegan undirbúning, þar sem það hefir gengið tvisvar í gegnum landbúnaðarnefndina, bæði næstliðinn vetur á aukaþinginu og nú. Jeg vona því, að frv. verði afgreitt frá deildinni, eins og það liggur fyrir.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg sje ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um frumvarpið. Jeg vona, að deildin leyfi því að ganga til 3. umr. Viðvíkjandi breytingartillögu, sem fram hefir komið, skal þess getið, að öll nefndin, að undanteknum háttv.þm. Dala. (B. J.), æskir þess, að frv. verði samþ. óbreytt.

Bjarni Jónsson Jeg skal gera stutta grein fyrir brtt. Það er sjálfsagður hlutur og samkvæmur stjórnarskránni að taka eign manna eignarnámi, ef almenningshagur krefst. En verði hið opinbera að neyta þessa neyðarúrræðis, þá ætti að taka eignirnar fyrir fult og alt, því að sjálfsagt er, að það taki alla áhættuna með, sem kann að vera því samfara, að menn sjeu sviftir eigum og atvinnuvegi sínum. Þegar um brauðgerðarhús er að ræða, ætti áhættan ekki að vera sjerlega mikil. Bærinn ætti að geta rekið brauðgerðina á sama hátt, með sama tilkostnaði og líkum hagnaði og bakararnir áður, og almenningur þó sætt betri kjörum. Hitt er varhugavert, að taka af mönnum t. d. brauðgerðarhús á leigu til 1 eða 2 ára. Hugsast gæti, að bakararnir vildu þá helst hætta alveg brauðgerðinni. Og í annan stað þykir mjer sem miklu væri hættara við, að gerræði skeði af hendi bæjarstjórnar, ef henni er þannig heimilað að taka á leigu, þótt eftir mati sje, eignir manna og fyrirtæki, reka það á sinn kostnað um hríð og fleygja svo í menn aftur. Sje jeg ekki, að trygging sje fyrir því, að ekki sje brotið í bág við ákvæði stjórnarskrárinnar um eignarrjett einstaklingsins, ef þetta er lagt í hendur bæjar- eða sveitarstjórn einni. Þá væri tryggingin meiri, ef landsstjórninni einni væri þetta heimilað. Hún hefir bæði ríkari áhrif og ríkari hvöt til að fara ekki í bág við stjórnarskrána, og auk þess hefir hún venjulega kost betri lögfræðinga en bæjarstjórnir yfirleitt hafa. Eftir því, sem jeg þekki til bæjarstjórna, er tryggingin engin. En jeg tel þó rjett, að bæjar- og sveitarfjelög hafi rjett til að taka brauðgerðarhúsin gegn fullu endurgjaldi, enda hafi eigandi frjálsar hendur til að afla sjer nýrrar atvinnu, og sje ekki skyldur til að taka við fyrirtækinu aftur, ef það er illa rekið. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta mál. Þetta mun vera álitamál og trúaratriði, en jeg held það rjett vera að fella aftan af þessum lögum þau ákvæði, er heimila að taka á leigu eignir manna að þeim nauðugum.

Einar Arnórsson Jeg stend að eins upp til þess, að þingheimur þurfi ekki að halda, að háttv.þm. Dala. (B. J.) hafi sannfært mig með því ljettmeti, er hann bar hjer á borð.  (B. J.: Mjer datt aldrei í hug, að þingmaðurinn ljeti sannfærast)  . Mjer skilst, að það sje ályktun frá því meira til hins minna, að hægt sje að taka eignina á leigu til þess tíma, er þörf gerist, fyrst að heimilað er að taka hana eignarnámi. En það er auðvitað sjálfsagður hlutur, að menn fái fult endurgjald, eigi að eins fyrir slit hluta, heldur og atvinnutjón.

Bjarni Jónsson Jeg stend upp, eins og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), til þess, að háttv. þingdeild sjái, að hann hefir ekki sannfært mig. Jeg tel mjög vafasamt, hvort þetta er í anda stjórnarskrárinnar, og það er ekki ályktun frá því meira til hins minna, ef alt er skemt og kemst í niðurníðslu. Hinn háttv.þm. (E. A.) þarf ekki að kveðja sjer hljóðs; jeg veit, hvað hann ætlar að segja, að eigandi geti fengið fult endurgjald fyrir verkfæri og aðra niðurníðslu. En ef búið er að flæma skiftavinina burt, bætir enginn tjón það, er klaufarnir, sem falið var að reka brauðgerðarhúsið, hafa bakað því. Á slíkt er ekki hægt að gefa álag. Auk þess hefi jeg enga tröllatrú á þessu mati, sjerstaklega ef hlut eiga að máli hataðir brauðgerðarmenn, sem hafa selt ofdýrt, að annara dómi en sínum. Jeg held, að það sje rjett, að mjög vafasamt sje, hvort þetta er í samræmi við hugsun löggjafarinnar, þótt lögfræðingar skýri svo frá. Það er algerlega rangt, að það sje ályktun frá meira til minna, því að skaðinn er minni, ef eign er tekin fullu verði, en ef hún er tekin á leigu með öllum umráðarjetti um skamman tíma. Það er móðgun, ef eignin er tekin til að reka undir öðru nafni um skamman tíma, en engin móðgun, ef þjóðfjelaginu sýnist að kaupa hana fullu verði sjer til eignar.

Einar Arnórsson Jeg mun ekki karpa lengi við háttv.þm. Dala. (B. J.). Hann neitaði því bæði fyrst og síðast, að þetta væri ályktun frá meira til minna, eða með öðrum orðum, hann bæði byrjaði og endaði á rangri staðhæfingu. Jeg skal taka dæmi. Háttv. þm. Dala. (B. J.) og jeg eigum dýra lóð hjer í bænum. Almenningsheill krefst þess, að bæjarstjórn taki lóðina á leigu um tíma sem dýrtíðarráðstöfun, t. d. ef bærinn ræki fiskiútveg, bæjarmönnum til bjargar. Jeg vil þá heldur, að mín dýra lóð sje tekin á leigu um stundarsakir, en missa hana um alla eilífð.  (B. J.: Atvinna er annað en lóð)  . Lóðin getur staðið í því sambandi við atvinnu mína og viðskifti, að þessi tilfelli verði alveg hliðstæð. Þetta veit háttv.þm. Dala. (B. J.) eins vel og jeg og aðrir. Svo kom háttv.þm. Dala. (B. J.) með þá mótbáru, að þetta gæti aldrei orðið bætt, af því að klaufar mundu reka það fyrir bæjarfjelagið. En ef háttv.þm. Dala. (B. J.) er góður bakari, koma skiftavinirnir fljótt aftur.  (B. J.: Það er óvíst; fleiri bakarar geta verið góðir)  . Að matsmenn meti yfirleitt ranglega veit jeg ekki á hverju hann byggir. (B. J.: Reynslunni)  . Háttv. þm. Dala. (B. J.) hefir naumast leyfi til að slá slíku fram.  (B. J.: Hefi sagt það og stend við það)  . Jeg vil heldur halda mjer við gömlu regluna, að allir sjeu taldir rjettlátir, þar til hið gagnstæða er sannað.  (B. J.: En reynslan?)  Reynslan sýnir, að matsmenn hjer gera sjer alment alt far um að vera áreiðanlegir, og þeir menn munu venjulegast valdir af dómstólum, sem bestir og færastir eru taldir.  (B. J.: Jeg mótmæli öllu þessu. Það er rangt)  . Það er venja í málfærslu að enda á því að mótmæla.  (B. J.: Jeg á hjer við málfærslumann)  . Svo sagði háttv.þm. Dala. (B. J.), að hús og áhöld gætu vel skemst á meðan eignarnemi hefði þau. Nefndin hefir gert ráð fyrir því, og þess vegna ákveðið í frv., að spjöllin skuli metin og lögnemi greiða skaðann. Býst jeg nú við, að eigi verði langar umr. úr þessu, þar sem við háttv.þm. Dala. (B. J.) erum báðir búnir að tala okkur dauða.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Allsherjarnefnd hefir lagt til, að frv. þetta verði samþykt óbreytt. Nefndin hefir orðið sammála um það, að einkum beri að líta á mál þetta frá tveim hliðum; önnur þeirra veit að bankanum, en hin að viðskiftamönnunum. Við höfum því fyrst og fremst athugað það, hvort bankinn muni hafa eins mikið upp úr útibúinu, verði það sett á stofn í Suður-Múlasýslu, eins og á Seyðisfirði, og við höfum komist að þeirri niðurstöðu, að líkur sjeu fyrir eins miklum viðskiftum í Suður-Múlasýslu eða jafnvel meiri. Á það ber að líta, að nokkur hluti Norður-Múlasýslu verslar á verslunarstöðum í Suður-Múlasýslu. Í Suður-Múlasýslu eru fiskveiðar miklar, svo miklar, að þær mundu veita næg viðskifti við útibú. Þess ber og að gæta, að þótt vafi gæti leikið á því, í hvorri sýslunni viðskiftalífið er meira, þá er þegar til útibú í Norður-Múlasýslu, og það liggur í hlutarins eðli, að þörfin fyrir útibú hlýtur að vera meiri, að öðru jöfnu, þar, sem ekkert útibú er fyrir. Landsbankinn er þjóðareign, og er því sjálfsagt, að hann taki tillit til þess, hvar þörfin er mest, því fremur sem þörf og líkur fyrir góðum hagnaði útibúsins fellur saman. Aftur á móti legg jeg ekki mikið upp úr að því, nokkrir Sunnmýlingar hafa lýst yfir því, að þeir muni ekki skifta við útibúið, ef það verði sett í Norður-Múlasýslu. Það er hótun, sem jeg get ekki tekið alvarlega, enda finst mjer hún varla við eigandi. Það er víst, að í Suður-Múlasýslu er mikil verslun, og mikil verslun leiðir af sjer mikil viðskifti við útibú. Í því efni er ekkert, sem mælir fremur með Seyðisfirði. Og það, að útibú er þegar til á Seyðisfirði, mælir með því, að hitt verði ekki sett þar. Þá er enn eitt atriði. Allmikið af verslun Norður-Múlasýslu er að dragast til Reyðarfjarðar. Norðmýlingar eru því ekki óskiftir í þessu máli. Í vetur sendu t. d. 15 menn, er sátu á kaupfjelagsfundi á Egilsstöðum, símskeyti til stjórnarráðsins og óskuðu þess einróma, að útibúið yrði sett á stofn í Suður-Múlasýslu. Af þessum 15 mönnum voru 8 úr Norður-Múlasýslu, fulltrúar frá 3 eða 4 hreppum. Þetta sýnir, að Norðmýlingar eru skiftir, eins og við var að búast, þar sem sumar sveitir eiga miklu hægra með að versla á Reyðarfirði en á Seyðisfirði. Enn fremur hefir nefndin átt tal við 3 menn úr stjórn Landsbankans um þetta mál. 2 þeirra mæltu með því, að útibúið væri sett í Suður-Múlasýslu, en einn mælti með Seyðisfirði. Þann 4. höfum við ekki átt tal við, en hann á sæti hjer í hv. deild, og mun skoðun hans koma fram við atkvæðagreiðsluna. Jeg hefi ekki enn talað um nema Norður- og Suður-Múlasýslu. En auk þeirra eru 2 aðrar sýslur, sem líkur eru til að mundu skifta við útibúið. Það eru Norður-Þingeyjarsýsla og Austur-Skaftafellssýsla. Frá sýslunefndinni í Norður-Þingeyjarsýslu liggur fyrir ósk um, að útibúið verði sett á Seyðisfirði. En sú ósk vegur ekki mikið, því að Norður-Þingeyingar verða ekki svo mjög afskiftir. Bæði er það, að sýslubúar hafa mikið af viðskiftum sínum á Akureyri, og geta því skift við útibú Landsbankans þar, og auk þess er lega sýslunnar þannig, að öllu hægra er að sækja til Akureyrar en til Seyðisfjarðar. Þeir, sem samt sem áður versla á Seyðisfirði, geta þá skift við útibúið, sem þar er fyrir. Öðru máli er að gegna um Austur- Skaftfellinga. Þeir eiga töluvert hægra með að ná til útibúsins í Suður-Múlasýslu en á Seyðisfirði. Mjer finst því mega taka meira tillit til þeirra en Norður-Þingeyinga, því að þeir geta ekki snúið sjer neitt annað með peningaviðskifti sín. Nefndin mintist líka á það við bankastjórnina, hvort hætta gæti verið á því, að erfiðara yrði með rekstur útibúanna austanlands, ef þau væru sitt á hvorum stað, hvort gæti verið að ræða um óþægilega samkepni eða annað þess háttar. Fengum við þau svör, að ekkert slíkt gæti komið til mála. Útibúin stæðu undir stjórn bankanna hjer í Reykjavík. Hjer yrði því gert út um öll atriði, sem verulegu máli skifta, og ekki hugsanlegt, að nokkurt ósamræmi gæti átt sjer stað. Fleira sje jeg ekki ástæðu til að taka fram, enda hygg jeg, að málið liggi nú ljóst fyrir öllum.

Þorsteinn Jónsson Allsherjanefndin hefir hallast að frv. þessu. Virðist helst mega ráða það af nefndarálitinu, að nefndinni hafi fundist frv. svo meinlítið, að ekki væri nein ástæða til að leggjast á móti því. Hv. frsm. (M. G.) tók það fram, að viðskiftin við útibúið mundu ekki verða minni í Suður-Múlasýslu, heldur en þótt það væri sett niður á Seyðisfirði. Með því hefir hann þó ekki sannað, að viðskiftin verði meiri annarsstaðar en á Seyðisfirði, Enda er ekki hægt að sanna það með neinum rökum. Mjer skilst líka, að hjer sje að, eins um tvo staði að ræða, Eskifjörð eða Seyðisfjörð. Það mun vera ætlun manna, að útibúið verði sett á Eskifirði, ef það verður í Suður-Múlasýslu, svo að hjer er að eins um það að ræða, hvor þessara staða sje betur fallinn fyrir útibúið. Frsm. (M. G.) sagði, að Norðmýlingar væru einir um það - eða því sem næst - að óska útibúsins á Seyðisfirði. Að vísu gat hann þess, að Norður-Þingeyingar hefðu látið uppi ósk um hið sama, en hv.frsm. vildi leggja lítið upp úr þessari ósk. En á það ber þó að líta, að samgöngur eru einmitt mjög tíðar milli Norður-Þingeyjarsýslu og Seyðisfjarðar, en því nær engar við önnur kauptún á Austfjörðum. Óskir Norður-Þingeyinga eru líka allákveðnar í þessu efni, eins og sýslufundargerð þeirra frá 31. maí ber með sjer, og í brjefi frá 5. júlí segir sýslumaður Þingeyinga, að helmingur af Norðursýslunni geti notað útibúið, ef það verði á Seyðisfirði, en alls ekki, ef það verði sunnar. Hv. frsm. (M. G.) fanst ástæða til, að taka meira tillit til Austur-Skaftfellinga. Mjer er ekki kunnugt um, að þeir hafi skift sjer neitt af þessu máli. Jeg hefi að minsta kosti ekki sjeð neina ósk frá þeim. Jeg efast líka mjög um það, að þeir eigi nokkru óhægra með að sækja til Seyðisfjarðar en til annara kauptúna á Austfjörðum. Þá gat frsm. (M. G.) þess, að 3 menn úr bankastjórninni væru því fylgjandi að setja útibúið í Suður-Múlasýslu. Fyrst að svo er, sje jeg enga ástæðu til að breyta lögunum. Bankastjórnin mundi vafalaust ráða landsstjórninni til að setja útibúið þar, sem hún teldi það vera best niður komið og ná best tilgangi sínum. Það væri því þess vegna óhætt að láta lögin standa óbreytt. Viðvíkjandi skeytinu frá þessum 15 kaupfjelagsfulltrúum á Egilsstaðafundinum er það að segja, að ósk þeirra hljóðaði um Reyðarfjörð. Það hefi jeg líka áður sagt, að verði útibúið ekki á Seyðisfirði, þá eigi það hvergi annarsstaðar að vera en á Reyðarfirði. En jeg veit ekki, hvort þeim er svo mikið í mun að fá útibúið á Eskifirði, eins og helst mun vera í ráði. Hv. frsm. (M. G.) sagði, að helmingur þessara fulltrúa hefðu verið úr Norður-Múlasýslu. Jeg býst við, að það sje rjett, man að vísu ekki, hve margir þeir voru, en þar munu hafa verið fulltrúar frá 3 hreppum í sýslunni. En 2 af þessum mönnum sátu á sýslufundi Norður-Múlasýslu og samþyktu þar áskorun til bankastjórnarinnar um að setja sem fyrst á stofn útibúið á Austurlandi. Í brjefi frá oddvita sýslunefndar, sem fylgdi áskorun þessari, er það tekið fram, að allir fulltrúar sýslufundarins hafi verið sammála um tillögu þessa og gengið út frá því sem sjálfsögðu, að útibúið yrði sett á Seyðisfirði samkv. því, sem stjórnin hafði ákveðið. Jeg tók það fram við 1. umr. þessa máls, að langfjölmennasta kauptúnið í Suður-Múlasýslu er Norðfjörður. Þar er líka sjávarútvegurinn mestur og peningaviðskifti mikil. Mjer er kunnugt um það, að Norðfirðingar hafa gert kröfur til, að útibúið yrði sett þar. En jeg veit líka, að verði útibúið ekki á Norðfirði, þá er það vilji þeirra, að það verði á Seyðisfirði, fremur en á Eskifirði eða Reyðarfirði. Þeir eiga miklu oftar leið til Seyðisfjarðar og hægra að sækja þangað en til Eskifjarðar. - Jeg er nefndinni samdóma um það, að fyrst og fremst beri að taka tillit til kröfu almennings, sem útibúið á að nota, og jeg þykist hafa sýnt fram á, að í því efni mælir meira með Seyðisfirði en Eskifirði. En fyrst að hjer virðist um þá tvo staði að ræða, er fróðlegt að bera saman verslunarumsetningu þeirra og skipagöngur, til að sýna viðskiftamuninn. Árið 1913 var verslunarumsetning Seyðisfjarðar 1644300 kr., en verslunarumsetning Eskifjarðar 476300 kr. Á Seyðisfjörð komu árið 1912 26 flutningaskip beint frá útlöndum, samtals 7063 smálestir, en á Eskifjörð 3 skip, 613 smálestir. Á Seyðisfjörð komu það ár enn fremur 174 útlend fiskiskip, 15611 smál., en á Eskifjörð 8 útlend fiskiskip, 429 smál. Árið 1914 voru á Seyðisfirði seldar 15000 smálestir af kolum, en á Eskifirði er sama sem engin kolaverslun. Kaupmenn á Seyðisfirði hafa keypt mikið af fiski af útlendingum, og selt þeim kol í staðinn, en á Eskifirði er mjer ekki kunnugt um nein viðskifti við útlend skip. Þessi mismunur virðist mjer svo gífurlegur, að jeg fæ ekki skilið, hvernig hv. þingdeildarmenn geta greitt atkv. með frv. þessu, með þeirri tilætlun, að útibúið eigi fremur heima á Eskifirði en Seyðisfirði. Það skyldi þá vera af velvild til þessa litla frv., sem hv. allsherjarnefnd kallar svo. En vilji hv. deild endilega breyta lögunum, að því er til útibús þessa kemur, og leyfi frv. að ganga til 3. umr., mun jeg þá við 3. umr. bera fram brtt. um að setja útibúið annaðhvort á Seyðisfjörð eða Reyðarfjörð. Á Reyðarfirði kemur það Hjeraðsbúum að bestum notum, en sjávarsveitunum er það hentugast á Seyðisfirði.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það var eins og hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) gleymdi því alveg, að þegar hefir verið sett á stofn bankaútibú á Seyðisfirði. Hann nefndi það ekki. Jeg skal játa, að ef það væri ekki komið þar, væri sjálfsagt að setja útibú Landsbankans á Seyðisfjörð. En aðalástæða nefndarinnar til þess, að mæla með frv. því, er hjer liggur fyrir, er einmitt sú, að þetta útibú er komið á Seyðisfjörð. Mjer fanst sami hv.þm. (Þorst. J.) gera ofmikið úr viðskiftum Norður-Þingeyinga á Seyðisfirði. Jeg hefi hjer brjef frá sýslumanninum í Þingeyjarsýslu, þar sem hann kveðst búast við, að helmingur Norður-Þingeyjarsýslu vilji heldur skifta við Seyðisfjörð en Akureyri. Og gagnkunnugir menn hafa sagt mjer, að hingað til hafi Norður-Þingeyingar sama sem ekki skift við Seyðisfjörð. Sami hv.þm. (Þorst. J.) var að bera saman fólksfjölda og verslun á Seyðisfirði og Eskifirði. Sá samanburður hans var ekki rjettur. Hjer er ekki einungis um Eskifjörð að ræða, heldur um alla Suður-Múlasýslu í heild sinni. Sje hver sýsla tekin sem heild, er bæði meiri útvegur og fleira fólk í Suður-Múlasýslu. Jeg býst og við, að eins mikið sje selt af kolum í Suður-Múlasýslu og á Seyðisfirði, og jeg veit með vissu, að vörutollur er miklu hærri í Suður-Múlasýslu en Norður-Múlasýslu. Á þessu stigi málsins er ekki um það að ræða að ákveða, hvar útibúið skuli vera í Suður-Múlasýslu. Er tími til að tala um það, þegar þessi fyrirfram boðaða brtt. kemur frá hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.). Sami hv.þm. mintist á 15 manna símskeytið og sagði í því sambandi, að það, sem fyrir lægi frá sýslunefnd Norður-Múlasýslu, sýndi, að hún væri öll á öðru máli. En þetta er ekki rjett frá skýrt. Ályktun sýslunefndarinnar gengur ekki út á annað en að fyrirætlunin um bankaútibú á Austurlandi komist sem fyrst í framkvæmd, (Þorst. J. Sýslumaður gaf útskýringu, áður en atkv. voru greidd). Það veit jeg ekkert um. En jeg býst við, að ályktunin hafi verið orðuð eins og hún fer til þess að fá nokkra menn, sem rituðu undir 15 manna skeytið, til að samþykkja hana. Svo að þeir, sem áður vildu fá útibúið á Reyðarfjörð, og síðan mælast til að fá það sem fyrst á Austurland, eru í engri mótsögn við sjálfa sig. Þetta sýnir því alls ekki, að öll Norður-Múlasýsla sje óskift í þessu máli. Jeg var búinn að nefna, að þessi samanburður á einstökum stöðum í Norður- og Suður-Múlasýslu væri ekki rjettur, heldur yrði að bera saman sýslurnar í heild, ef fá ætti nokkurn veginn rjettan samanburð. Jeg gæti gengið inn á, að láta Norður-Þingeyjarsýslu og Austur-Skaftafellssýslu vegasalt hvora mót annari. Hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) virtist líta svo á, sem nefndin vildi leyfa frv. þessu fram að ganga, af því að það væri svo lítið. Ef hann kynnir sjer nefndarálitið, hlýtur hann að sjá, að þetta er fjarstæða. Hins vegar segir nefndin, að frv. sje lítið, og meinar með því, að það sje stutt, og er það ekkert rangmæli, því að frv. er að eins ein lína.

Þorleifur Jónsson Það er að vísu rjett hjá hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.), að ekki liggur fyrir álit frá sýslunefnd Austur-Skaftafellssýslu, um að hún vildi hafa útibú Landsbankans í Suður-Múlasýslu. En þótt svo sje ekki, er mjer þó kunnugt um, að þar er álitið þægilegra að hafa útibúið sem næst sjer, og því eðlilega sem syðst. En þar sem ekki getur verið um það að ræða, að útibúið verði sett á Djúpavog, þá munu menn sætta sig við að fá það annars staðar í Suður-Múlasýslu, t. d. á Eskifjörð eða Reyðarfjörð. Þessir staðir liggja betur við samgöngum að vetrarlagi en Seyðisfjörður. Milli Eskifjarðar og Hóla eru póstgöngur einu sinni í mánuði. Austur-Skaftfellingar hafa enga ályktun viljað taka í máli þessu, af því að þeir hafa ekki viljað blanda sjer í hreppapólitík Suður-Múlasýslu. En jeg get lýst því yfir, að jeg tel Reyðarfjörð hafa mörg ágæt skilyrði, og með því að setja útibúið þar, er bæði fullnægt Hjeraðsbúum, og þar á meðal nokkrum Norðmýlingum, og svo Sunnmýlingum. Í Austur-Skaftafellssýslu er sterkur áhugi fyrir því að fá útibúið sem syðst. Í Austur-Skaftafellssýslu er sparisjóður, sem hingað til hefir haft samband við Landsbankann hjer í Reykjavík, og væri það mikil þægindi fyrir hann, að útibúið væri í Suður-Múlasýslu. Þar er svo miklu fljótlegra að ná í peninga hjeðan úr Reykjavík. Yfirleitt verð jeg að álíta það mjög sanngjarnt, eðlilegt og sjálfsagt, að útibúið sje sett í Suður-Múlasýslu, því að jeg sje ekki betur, en að Norðmýlingar sjeu vel birgir með Íslandsbankaútibúið hjá sjer. Jeg verð að telja rjett og sjálfsagt að þingið ákveði, að útibúið skuli sett í Suður Múlasýslu. En líklega mun rjett, að bankastjórnin ákveði staðinn, og getur þá varla verið um aðra staði að ræða en Eskifjörð eða Reyðarfjörð.

Sveinn Ólafsson Jeg get verið háttv. allsherjarnefnd þakklátur fyrir meðferð hennar á máli þessu. Hún hefir í rauninni komist að sömu niðurstöðu og við flutningsmenn, að nauðsynlegt væri að breyta þessum lögum og þrætt sömu götur og við gerðum í frv. Háttv. framsm. hefir gefið skýringar við nefndarálitið og meðferð nefndarinnar á málinu, og bætt ýmsu við, og sje jeg ekki annað en skýringar hans sjeu sanngjarnlegar og rjettar. Að eins eitt atriði í ræðu hans fanst mjer athugavert. Hann mintist á hótanir af hálfu vor flutningsmanna, um að illa mundi fara, ef útibúið væri sett annars staðar en í Suður-Múlasýslu. Mjer finst ekki rjett að kalla þetta hótanir. Það voru í rauninni upplýsingar komnar fram, að gefnu tilefni, um atriði, sem ekki var öllum þingheimi kunnugt, sem sje, að Eskfirðingar og Norðfirðingar buðu símleiðis 180,000 kr. í sparisjóðsfje til bankastofnunarinnar eða til starfsfjárauka fyrir hann, ef hann kæmi í Suður-Múlasýslu. Jeg get ekki sjeð, hvað móti því gat verið að nefna þetta og sje eigi, að í því felist nein hótun, enda ekkert óeðlilegt eða meiðandi að bjóða þetta fram. Við þessa yfirlýsingu munu þeir og standa. Mjer fanst því hv. frasm. (M. G.) taka ofdjúpt í árinni um þetta atriði. Að því er kemur til ræðu hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.), voru þar ýms atriði athugaverð, en jeg sje ekki ástæðu til að svara þeim öllum. Hann fór í hagfræðisskýrslur og dró fram nokkrar tölur, er áttu að sanna rjett Seyðisfjarðar til bankaútibúsins. Jeg skal ekki fara langt út í hagskýrslurnar. Þær eru heldur leiðinilegar aflestrar, og ekki er skemtilegra að heyra þær lesnar upp. En til að gjalda háttv.þm. líku líkt, vil jeg geta þess, að eftir jarðamatsbókinni frá 1861, eru í Suður-Múlasýslu 3859 jarðarhundruð, en 4166 í Norður-Múlasýslu. Ef talinn er nú upp kvikfjenaður og borin saman jarðræktin, sjest að í Suður-Múlasýslu eru 2825 ræktaðar túnadagsláttur, en 2640 í Norður-Múlasýslu. Í Suður-Múlasýslu eru matjurtagarðar 88000 m2, en í Norður-Múlasýslu 84000 m2, eða 4000 m2 minna á fleiri jarðarhundruðum. Kýr eru á færri hundruðum í Suður-Múlasýslu, 725, en 722 í Norður-Múlasýslu. Þá má og drepa á útveginn. Í Suður-Múlasýslu eru mótorbátar 57, en róðrarbátar 182, en í Norður-Múlasýslu eru mótorbátar 27 en róðrarbátar 80, og er alt þetta miðað við hagskýrslurnar frá 1913. Hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) telur oss ekki fara með rjett mál, það er tekur til viðskipta Norður-Þingeyinga við Seyðisfjörð, sem hann telur vera mikil og liðug. Ummæli hans um þetta eru ekki rjett. Samgöngur þar á milli eru mjög litlar og varla teljandi aðrar en þær fáu ferðir, sem flóabáturinn Jörundur hefir farið frá Eyjafirði til Seyðisfjarðar. Þess vegna er það ekki rjett að benda á viðskifti Norður-Þingeyinga við Seyðisfjörð til meðmæla útibúi þar. Það þarf ekki annað en að líta á landabrjef til þess að ganga úr skugga um það, að Norður-Þingeyjarsýsla liggur miklu nær Eyjafirði að viðskiftum en Seyðisfirði, enda er svo í reyndinni. Sami hv. þm (Þorst. J.) boðaði brtt. við 3. umr. þess efnis að koma inn Seyðisfirði eða Reyðarfirði. Um Seyðisfjörð er það að segja, að honum verður ekki komið að með brtt., til þess þyrfti gjörbreytingu á öllu frv. Það væri þá heldur Reyðarfjörður. Eins og jeg hefi áður getið um, þá get jeg ekki greitt atkvæði með því að fastákveða Reyðarfjörð, tel það sama sem að bregða fæti fyrir frv., með því að það er ekki tímabært að setja banka á jafnafskektan stað með jafnlitlum viðskiftum. En hinu geri jeg ráð fyrir, að til þess komi, að flytja þurfi útibúið þangað eftir nokkurn tíma, en sem stendur eru þar ekki þau skilyrði, sem til þessa þarf. Útvegur og verslun er nú mest á Norðfirði, Eskifirði og Fáskrúðsfirði. En af því að þessi skilyrði geta breytst, þá er ekki farið fram á það í frv., að staðurinn sje ákveðinn; í því efni á bankastjórnin að hafa óbundnar hendur, og henni er engin ofætlun að ákveða þann af þessum þrem stöðum, sem líklegastur er.

Þorsteinn Jónsson Hv. frsm. (M. G.) efaðist um það, að tillaga sú, er samþykt var um málið á Seyðisfirði, bæri það með sjer, að allir nefndarmenn hafi verið einhuga með því, að útibúið yrði sett í Seyðisfirði. En í brjefi sýslumanns er athugasemd, sem ber það með sjer, að gengið hefir verið að því vísu, enda hafði bæði bankastjórn og landstjórn áður ákveðið að hafa útibúið á Seyðisfirði. Jeg get líka vel borið um þetta, því að jeg var á tjeðum sýslufundi, og skýrði sýslumaður tillöguna þann veg, að átt væri við Seyðisfjörð. Hv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) sagði, að á vetrum væri Austur-Skaftfellingum hægara að sækja til Eskifjarðar en til Seyðisfjarðar. Þetta getur hv.þm. ekki meint í fullri alvöru, því að munurinn á vegalengdinni er að eins fáir km. sje þrædd póstleiðin og þá nokkrum km. lengri til Eskifjarðar. En þar sem sami hv.þm. var að minnast á landpóstana, þá skal jeg taka það fram sem ómótmælanlegt, að Seyðisfjörður er meiri miðstöð pósta en nokkur annar staður á Austfjörðum. Þangað kemur norðanpóstur og þaðan ganga 3 aukapóstar, sem sje til Vopnafjarðar, Borgarfjarðar og Eskifjarðar. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að jeg gengi fram hjá því, að þegar væri banki á Seyðisfirði, útibú Íslandsbanka. Jeg gat um það við 1. umr., að þetta útibú hefði ekki svo mikla peninga, að það gæti fullnægt peningaþörfinni, og að bæði útibúin mundu hafa nóg að gera, þótt sett væru hvort við hliðina á öðru. Sami hv.þm. kom fram með skýrslur, sem áttu að sýna, að mótorbátaútvegur væri meiri í Suður-Múlasýslu en í Norður-Múlasýslu, en hann gleymdi að geta þess, að einmitt frá mesta mótorbátastaðnum í Suður-Múlasýslu, Norðfirði, eru farnar fleiri ferðir til Seyðisfjarðar en til nokkurs annars staðar. Hótunum Suðurfirðinga geri jeg ekki mikið úr, og tel vart rjett fyrir þingið að byggja mikið á þeim. Þeir, sem aðallega hafa haft þetta við orð, eru Norðfirðingar, ekki fyrir það að banki yrði ekki settur í Suður-Múlasýslu, heldur fyrir það, ef banki yrði ekki stofnaður hjá þeim, að þeir mundu þá sjálfir setja upp öflugan sparisjóð. Ekki skil jeg það, að samanburður hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) á ýmsum hagfræðitölum hafi sannfært marga. Þótt Sunnmýlingar eigi 3 kúm fleira en Norðmýlingar, þá munu þeir varla þurfa heilt bankaútibú til að útvega peninga til að framfleyta þessum þrem beljum. Hann sagði, að Norður-Múlasýsla væri metin meira að dýrleika, en minna ræktuð. Ef þetta væri nokkur sönnun þá sýndi þetta, að meira peningamagn þyrfti í sýsluna til þess að hrinda ræktuninni betur áfram. Sami hv.þm. sagði enn fremur, að ferðir væru litlar milli Norður-Þingeyjarsýslu og Seyðisfjarðar. Hv. þm. veit þá ekki, að Þorsteinn kaupm. Jónsson hefir haldið uppi stöðugum ferðum milli þessara staða, svo að það er enginn staður á Austurlandi, sem Norður-Þingeyingar hafa meiri samgöngur við en Seyðisfjörður, og þær eru meiri en samgöngur þeirra við Akureyri. Jeg skal að endingu taka það fram, að það eru ekki Norðmýlingar, sem valdir eru að deilunni um staðinn; það eru þeir hv.þm. S.-M. og hv.þm. Dala. (B. J.), sem þar eiga upptökin, og vel getur svo farið, þótt ekki muni þeir hafa til þess ætlast, að tillögur þeirra verði til þess að spilla fyrir málinu og koma því í óefni.

Bjarni Jónsson Það er að eins örstuttt athugasemd. Hv. 2. þm.N.-M. (Þorst J.) nefndi mig og taldi mig mundu tefja fyrir framgangi þessa máls. Þar fer hann vilt. Hann og hans fjelagar tefja málið, en tillögur mínar hníga að því, að málinu verði flýtt og hert á bankastjórninni með framkvæmdir málsins. En ef bankastjórnin þverskallast við þingviljanum, þá mun þingið hafa tök á því að segja henni til syndanna, því að þingið nær alla tíð í landstjórnina og hún í bankastjórnina. Að öðru leyti falla allar ástæður hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) um sjálfar sig, með því að þegar er kominn banki á Seyðisfjörð og ekki er vert að lengja leið manna til þess að ná í peninga; fremur ætti að stytta hana. En enga nauðsyn fæ jeg sjeð þess, að þessar peningastofnanir sitji saman; samkomulagið kann þá að verða svipað því, sem er milli þingmanna N.-M. og S. M. Jeg hefi áður lýst yfir því, að jeg væri hlyntur því að setja bankann á Reyðarfjörð, og ef hv. 2. þm. M.-M. (Þorst. J.) kemur fram með brtt. þess efnis, mun jeg ljá henni fylgi. Til þessa liggja þau rök, að þingið hefir áður með fjárveitingum ákveðið að verslunarvegur Austfirðinga skuli liggja um Reyðarfjörð. Því má nærri geta að jafnvitur samkoma sem Alþingi muni ekki fara að leggja þann stað í auðn, sem það hefir áður verið stutt á nefndan hátt.

Björn Stefánsson Jeg var ekki kominn þegar umræður hófust; jeg kom að í ræðu hv.frsm. (M. G.), og get jeg ekki stilt mig um að þakka honum og nefndinni fyrir tillögur hennar, sem ganga alveg í rjetta átt. Jeg hefi það eitt að athuga við orð hans, að hann sagði, að frv. væri lítið. Þetta sýnir, að hv.frsm. (M. G.) er ekki kunnugur á Austurlandi, þótt hann hafi gert sjer mikið far um að kynna sjer sem best allt þetta mál. En jeg þoli ekki, að frv. sje kallað lítið; frv. er stórt, stórt fyrir sýsluna og stórt fyrir landið. Suður-Múlasýsla var fyrir stríðið tekjumesta lögsagnarumdæmi landsins, næst Reykjavík og Eyjafjarðarsýslu og veitir landssjóði tekjur að sama skapi; þetta byggist að mestu á sjávarútveginum. En fyrst sýslan hefir komist svo hátt bankalaust, þá má nærri geta, hverjar framfarir yrðu þar, ef þau skilyrði væru fyrir hendi, sem kröfur tímans heimta. Jeg skal ekki fara út í samanburð á sýslunum, að eins geta þess, að röksemdir hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) gætu verið takandi til greina, ef hjer væri um hina fyrstu bankastofnun að ræða austanlands, en þar sem banki er þegar áður kominn á laggirnar á Seyðisfirði, þá er það fjarri allri sanngirni og rjettlæti - auk þess sem það væri illa sjeð fyrir hagsmunum landsbankans - að fara að setja annað útibú á Seyðisfjörð áður en eitt einasta er komið í S.-M. Slíkt þolir engan samanburð. Mjer fanst sami hv.þm. (Þorst. J.) eitthvað vera að tala um jarðamat eystra; jeg get nú sagt honum það, að jarðamatið, sem nú fer fram, mun komast að þeirri niðurstöðu, að jarðir í Suður-Múlasýslu sjeu miklu verðmeiri en jarðir í Norður-Múlasýslu, af þeirri ástæðu, ef jeg mætti svo að orði kveða, að sú sýsla er betur sett á hnettinum. Hv. frsm. (M. G.) vildi láta Austur-Skaftafellssýslu og Norður-Þingeyjarsýslu vega salt. Þetta er ekki rjett, og vona jeg, að hv. þm .N.-Þ. (B. Sv.) sje mjer þar sammála. Fyrir Austur-Skaftfellinga munar það einni póstferð að útibúið sje á Seyðisfirði fram yfir það, að það sje á Eskifirði. En Norður-Þingeyjarsýsla er nær Akureyri en Seyðisfirði og viðskiftaskilyrðin benda öll til Akureyrar. Þess vegna er rjett að strika Norður-Þingeyjarsýslu út, því að hún kemur ekki málinu við, en taka Austur-Skaftafellssýslu með, og munar það miklu fyrir frv. Hv. þm. Dala. (B. J.) vildi, að Reyðarfjörður yrði ákveðinn í frv., en það finst mjer ekki vel við eigandi. Við þingmenn kjördæmisins getum ekki verið því fylgjandi þvert ofan í sýslufund S.-M. s. l. vor, sem samþ. í einu hljóði kröfu um, að bankaútibúið yrði sett á Eskifirði, og þar með bæði sýslufundarmenn Reyðarfjarðar og Norðfjarðarhrepps. En með því að setja Suður-Múlasýslu í stað Austurlands, þá er spurningin opin, því að allir hreppar hafa sameinað sig um það að gera ekki ákveðnari eða þrengri kröfur en að útiloka Seyðisfjörð og fela bankastjórninni að öðru leyti að ákveða staðinn, og aldrei mundi frv. hafa verið hreyft, ef bankastjórnin hefði ekki þegar áður ákveðið Seyðisfjörð. Við hefðum ekki grunað hana um, að láta sjer detta aðra eins fjarstæðu í hug, ef við hefðum ekki verið búnir að sjá það svart á hvítu. Sunnmýlingum er vitanlega miklu annara um Landsbankann en Íslandsbanka, en ef landsbankinn svarar svo samúð þeirra, að skáganga þá og lítilsvirða velvild þeirra og rjettlátar kröfur, þá býður hann þeim meira en þeir geta og vilja þola. Ef að Landsbankaútibúið verður sett á Seyðisfirði, þá munu þeir hafa öll sín viðskifti við Íslandsbanka, enda eru þeir ákveðnir í því að biðja hann þá að setja útibú hjá sjer, og bjóða honum það sparisjóðsfje 250000 kr., sem þeir nú hafa á reiðum höndum og hafa boðið Landsbankanum, ef þeir fá útibú hans til sín.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg þarf litlu að svara í ræðu hv. 2. þm. S.-M. (B. St.). Að gefnu tilefni skal jeg samt lýsa því yfir, að það er misskilningur hjá hv.þm. að allsherjarnefndin hafi álitið frv. lítils virði; hún taldi það að eins lítið í þeirri merkingu, að það er stutt. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir auðsjáanlega misskilið orð mín. Jeg sagði sem sje ekki, að flm. hefðu hótað að skifta ekki við útibúið, ef það yrði sett á Seyðisfirði, heldur sagði jeg, að ýmsir þar eystra hefðu hótað þessu, og þetta er rjett. Hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) fanst það aðallega mæla með Seyðisfirði, að þar væri póstmiðstöð. Það er víst rjett, að landpóstar koma fyr þangað en á verslunarstaði Suður-Múlasýslu, en það gerir ekkert til í þessu efni, hvort póstur kemur 1-2 dögum fyr eða síðar. Ef eingöngu ætti að fara eftir póstgöngum og setja bankann einungis þar, sem samgöngur eru bestar, ættu þeir að vera allir hjer í Reykjavík, því að hjer eru bestar samgöngur. Eftir því, sem kunnugir menn segja, sækja Norðfirðingar aðallega til Seyðisfjarðar vegna útibúsins, sem þar er. Ef annað útibú yrði sett á suðurfirðina, t.d. Reyðarfjörð, myndu þeir sækja þangað. Þá vildi hv. sami þingm. (Þorst. J.) vefengja það, sem jeg sagði um sýslufundarályktun úr Norður-Múlasýslu, og verð jeg því til þess að sýna, að jeg hefi farið með rjett mál, að lesa þessa ályktun upp með leyfi hæstv. forseta. Hún hljóðar svo: „Sýslunefndin leyfir sjer að skora á landsstjórnina, að hún hlutist til um, að stjórn Landsbankans komi ályktunum sínum um stofnun útibús frá Landsbankanum á Austurlandi í framkvæmd á þessu ári.“

(Þorst. J.: En útskýringin neðan við). Já, hún er aðeins frá oddvitanum, en ekki sýslunefndinni í heild sinni, og útskýring á ályktun er ekki sama og ályktun. Við áttum tal saman í gær, hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) og jeg um þetta mál, og jeg vona, að hann neyði mig ekki til að segja frá því einkasamtali til sönnunar mínu máli. Ályktun sýslunefndarinnar fer að eins fram á, að fá útibú á Austurlandi, og með því getur ekki verið meint, að útibúið skuli vera á Seyðisfirði og hvergi annars staðar, því meðal undirskrifendanna eru 2 menn, sem áður hafa skrifað undir áskorun um að fá útibúið í Suður-Múlasýslu.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Að fjárhagsnefnd hefir mælt með þessu frv. kemur ekki til af því, að henni finnist æskilegt að leggja þau höft á viðskiftalífið, sem stimpilgjald óneitanlega gerir. Nefndinni fanst, að, eins og nú standa sakir, væri nauðsynlegt að afla landssjóði tekna, og stimpilgjald er nokkurn veginn víst gjald, en tollar og þess háttar tekjur eru á yfirstandandi tíma óvissar. Nefndinni var líka ljóst, að á yfirstandandi þingi væri ekki hægt að taka til endurskoðunar skattalöggjöfina í heild, meðal annars af því, að svo getur farið, að vjer að ófriðnum loknum verðum að breyta öllu okkar skattakerfi og laga það ef til vill eftir sköttum annara þjóða, sem vitanlega munu, að loknum ófriðnum, reyna að velta sköttum á hlutlausar þjóðir. Og ef svo fer hjer á landi, að miklar eignir safnast á einstakar hendur, verður að ná sem mestum sköttum af þeim. Af þessu leiðir, að ekki er hægt að eiga við skattalöggjöfina nú, nema til bráðabirgða, og þetta frv. er því að eins bráðabirgðabót. Það kann að sönnu að sýnast hart að leggja þetta gjald jafnt á alla, sem viðskifti hafa, og eigi er það heldur eftirsóknarvert að leggja höft á kaup og sölu, en þó eru kaup og sölur oft óþarfi, og ef eingöngu er um fjárbrask að ræða, er skatturinn alls ekki viðsjárverður, og þar mun hann gefa drýgstar tekjur. Allir skattar koma að einhverju leyti ranglátlega niður, svo að eigi er að undra, þótt svo kunni að verða um stimpilgjaldið. Hvað snertir sjálft frv., þá er það sniðið eftir frv. skattamálanefndarinnar 1907, en nefndin hefir líka haft til hliðsjónar það, sem talað hefir verið um málið á síðari þingum, tínt til úr þeim umræðum og brtt., sem fram hafa komið, það, sem hún hefir álitið best, og bætt allmiklu við frá sjálfri sjer. Ein af þeim brtt., er máli skifta, er við 6. gr., sem sje sú, að stimpla byggingarbrjef og leigusamninga, erfðaskrár, dánargjafir og gjafarfa, með föstu gjaldi. Enn fremur hefir nefndinni virst rjett að fella úr sömu grein ákvæðin um stimplun rjettarskjala, því að nú er orðið svo dýrt að leita rjettar síns að lögum, að tæplega dugir að leggja frekari gjöld á þá menn, sem þess þurfa. Þá leggur og nefndin til, að bætt verði inn í frv. nýrri grein, er verði 7. gr. Það er langstærsta brtt. nefndarinnar, og gengur út á að stimpla alla víxla eða ávísanir, sem seljast í bönkum eða öðrum lánsstofnunum, svo og óþinglesin skuldabrjef, er einstakir menn eða fjelög selja slíkum stofnunum, stimpla slík brjef með 50 aurum af hverju þúsundi, eða broti úr þúsundi, er víxill, skuldabrjef eða ávísun nemur. Jeg held, að þetta gjald nemi naumast minnu en 30-40 þús. kr. á ári. Landsbankinn keypti á síðasta ári víxla og sjálfsskuldarábyrgðarbrjef fyrir um 23 milj. kr., og jeg geri ráð fyrir, að Íslandsbanki hafi keypt fyrir meira. Það er því óhætt að gera ráð fyrir 50 milj. kr. umsetningu á þessum verðbrjefum, og ef tekið er 50 aura gjald af hverjum þúsund kr., nemur það 25000 kr. á ári, en svo er takandi tillit til, að ef 50 aurar verða líka greiddir af parti úr þúsund kr., eykst upphæðin töluvert við það. Að öllu samantöldu má gera ráð fyrir, að tekjur þær, er fást inn með þessu frv., ef það verður að lögum, muni nema, ef viðskiftalífið helst óbreytt, alt að 100000 kr. á ári. Eignir hafa hækkað stórum í verði nú á síðustu tímum, og jafnframt hækkar þessi skattur. Um aðrar brtt. skal jeg svo ekki fjölyrða; þær eru flestar lítilfjörlegar, eða að eins orðabreytingar.

Sveinn Ólafsson Jeg vil gera grein fyrir atkvæði mínu, sem jeg mun greiða móti þessu frv., fyrir þá sök, að jeg hefi enga verulega trú á, að þetta verði nokkur verulegur gjaldstofn, og enda þótt svo yrði í framtíðinni, þá er það ekki tímabært nú. Umstangið og óþægindin, sem af þessu stimpilgjaldi leiða í viðskiftum, hljóta að verða miklu meiri en landssjóðstekjunum nemur. Jeg veit vel, að nauðsyn ber til að reyna að finna leiðir til að auka tekjur landssjóðs, en þær leiðir, sem farnar verða, mega ekki baka gjaldendum meiri óbein gjöld en þeim beinu nemur. Jeg hygg auðgert að benda á greiðfærari leið en þessa til að ná inn nokkrum þúsundum, þótt ekki væri nema að láta allar niðurjöfnunarnefndir í landinu jafna niður ákveðnum nefskatti, sem svarar einni kr. fyrir mann hvern. Þær jafna þá vitanlega helst á þá, sem færastir eru um að bera byrðarnar. Stimpilgjald yrði miklu ranglátara, því að það hittir engu fremur stórefnamenn og fjárbraskara en fátæklinga. Til dæmis er nú algengt orðið að greiða smáskuldir, eins og vinnulaun, með tjekkum og ávísunum, og á illa við að skattleggja þau viðskifti. Ekki eru heldur allir þeir, er vilja fá sjer hjónavígsluleyfisbrjef, neinir stóreignamenn, en einnig þá á að tolla. Enn kemur eitt til greina, og það eru lögin frá 1911, um aukatekjur landssjóðs. Jeg held, að í þeim sjeu sjerstakar ástæður fyrir hendi, sem mæli móti stimpilgjaldi, því að þinglestrargjald var hækkað eftir þeim lögum, með tilliti til þess, að það kæmi að nokkru leyti í stað stimpilgjalds. Það er því algerlega órjett að leggja þetta gjald ofan á þinglestrargjaldið. Hvað sem segja má frv. þessu til gildis, þá verður það aldrei einfaldleikinn, og þess þykist jeg viss, að flytjendur þess hafi ekki haft fyrir sjer kenningarnar um einfalt líf, þegar þeir sömdu það; svo álakanlega brenglar það og flækir öll viðskifti.

Bjarni Jónsson Ekki einfalt líf, en einfalda skynsemi. Annars hygg jeg, að ekki þurfi að sýna mikla einfeldni í viðskiftum, þótt stimpilgjald yrði leitt í lög. Jeg hefi komið með þetta mál áður inn á tvö þing, og er hv. flutningsmönnum þakklátur fyrir, að þeir koma með það nú, og sömuleiðis nefndinni, sem um það hefir fjallað. Jeg sje, að hún hefir nú notað það nýtilegt, sem fram hafði komið á fvrri þingum í þessu máli. Ekki get jeg fallist á það, að öll viðskifti þurfi að verða flóknari, þótt stimpilgjaldið verði lögleitt, og þótt menn verði að kaupa stimpilmerki á sama hátt og frímerki. Það er svo einfalt, að þetta er að því leyti fundið fje. Þetta er að því leyti mjög rjettlátt gjald, að landssjóður fær með því tekjur af ýmsum stórkaupum og sölum, sem ekkert fengist af ella. Það, sem helst lendir á almenningi eru þessir 50 aurar af víxlum og ávísunum, en ef það er mjög tilfinnanlegt gjald, finst mjer ekki síður ástæða fyrir hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) að krefjast þess, að bankarnir leggi niður þann ósið, að hækka forvexti af víxli, ef nýr víxill er tekinn í stað gamals. Það er ósæmilegt gjald, og væri nær að krefjast breytingar á því heldur en kvarta undan þessu stimpilgjaldi.  (Sv. Ó.: Það eru viðskiftamennirnir, en ekki bankinn, sem borga stimpilgjaldið)  . Það er rjett, en það eru líka viðskiftamennirnir, sem borga hitt. Jeg ætla ekki að halda langa ræðu, því að jeg er alveg samþ.hv.frsm. (M.G.). Það er vitanlegt, að rjettlætið er ekki heilt, enda mun leitun á þeim skatti, sem aldrei getur komið ranglátlega niður. Jeg held því, að hv. þingheimur geti með góðri samvisku samþykt þetta stimpilgjald, því að það er rjettlátara en flestir aðrir tekjustofnar landssjóðs, að öllum tollum meðtöldum.

Þorsteinn Jónsson Hv. frsm (M. G.) tók það að vísu fram, hverjar ástæður fjárhagsnefndin hafði til að mæla með frv. Jeg var áður á þeirri skoðun, að það væri neyðarúrræði að ganga þessa leið, en sje þó engar leiðir færilegri en þessa, ásamt öðrum þeim leiðum, er fjárhagsnefndin ætlar að fara, til að ná peningum í landssjóðinn. Eins og hv.frsm. (M. G.) tók fram, er það ekki meining fjárhagsnefndar að fylgja þessum lögum fram nema um stundarsakir, eða meðan ekki er fundinn fastur grundvöllur undir skattalöggjöfina. H v. 1 .þm. S.-M. (Sv. Ó.) áleit heppilegra að jafna þessu gjaldi niður á öll hreppsfjelög í landinu, og þau jöfnuðu því síðan á hreppsbúa, eins og aukaútsvari. Slík niðurjöfnun yrði mjög af handahófi. Það er ekki rjett að jafna því niður á hreppana eftir fólksfjölda, því að viðskiftaveltan og fjármagn hreppanna fer ekki líkt því altaf eftir höfðatölu. Mjer er fullljóst, að þetta gjald er leiðinlega margbrotið, og mikil fyrirhöfn við að innheimta það, en í flestum tilfellum verður það þó ekki tilfinnanlegt, því að hjer er oftast um smáupphæðir að ræða, sem lítið munar um. Ef um stórar upphæðir og stóra víxla er að ræða, eiga vanalega í hlut stóreignamenn eða stórbraskarar, og er líklegt, að þeir verði ekki lengi að ná upp sem svarar þessu gjaldi, ef þeir fá peninga í hendur sínar, svo að bankalánin verða þeim gróðavegur. Jeg er, sem sagt, ekki vel ánægður með þetta gjald, en verð þó að vera því fylgjandi, að það verði lagt á, því að jeg álít ekki sæmilegt af þessu þingi að skilja svo við fjármálin, að það reyni ekki að auka tekjur landssjóðs.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg vildi einungis segja nokkur orð í sambandi við það, sem jeg sagði um daginn. Hugur þingsins var fallinn frá því að samþykkja þessi lög, því að þau voru að nokkru leyti tekin upp í önnur lög, nefnilega aukatekjulögin, þegar hækkuð voru þinglestrargjöldin. - Jeg get ekki annað sagt en að mjer þykir hv. fjárhagsnefnd vera nokkuð sparsöm á þeim tillögum sínum, sem hún ætlast til að veiti landssjóði tekjur, því að það má segja um þetta frv., að þótt það verði að lögum, þá hefir það tiltölulega litla þýðingu fyrir landssjóðinn, því að tekjuaukinn er svo óverulegur, að ekki munar nema 25-30 þús. kr. á ári, og auk þess hlýtur að ganga frá mjög mikill kostnaður við innheimtu gjaldsins. Auk þess eru lögin ekki nægilega skýr. Þau þyrftu að vera talsvert lengri og ítarlegri til þess, að þau kæmu að fullum notum, og auk þess vera meir í samræmi við líka löggjöf annara landa. En einkum vildi jeg benda nefndinni á, að nauðsynlegt er, að tekjurnar sjeu teknar í einu í stórum stíl. Jeg segi þetta ekki sem neinar ákúrur til nefndarinnar, heldur sem bendingar. Það, sem jeg vildi einkum minnast á, eru nýmæli nefndarinnar, að láta stimpilgjaldið ná til bæði víxla og ávísan. Jeg veit ekki, hvort nefndin á hjer einnig við að láta gjaldið ná til tjekka. Um þetta er það að segja, að tjekkar eru víðast hvar í heiminum gjaldfrjálsir, jeg held alstaðar nema í Englandi, þar sem lagt er á þá „penny“-gjald. Jeg held, að það sje mjög misráðið af deildinni, ef hún lætur stimpilgjaldið einnig ná til tjekka, því að hjer horfir talsvert öðruvísi við en annarsstaðar í heiminum. Hjer er nefnilega það mikill siður, að kaupmenn nota bankana fyrir kassabók og gefa út tjekkávísanir jafnvel á 1-2 kr. Það kæmi því mjög illa við að verða að borga kr. 0,50 af hverri tjekkávísun, sem gefin væri út. Jeg held líka, að það sje regla alstaðar í heiminum, að víxlar, sem borgast innan 3 daga sjeu gjaldfrjálsir. Þá er einnig annað atriði í sambandi við víxlana, og það er sú tillaga nefndarinnar, að framlengdir víxlar skuli vera skattskyldir. Erlendis eru víxlar altaf, eða svo að segja altaf, greiddir á gjalddaga, en hjer er miklu tíðara, að víxlar sjeu framlengdir. Þegar nú sumir víxlarnir eru svo smáir, að ekki nema nema 10 kr., þá er auðsætt, að slíkt kemur mjög illa við, þar sem minstu forvextir sem teknir eru, eru kr. 1,00. Jeg held, að rjett væri, að stimpilgjaldið næði ekki til smærri víxla en 100 kr. Erlendis er stimpilgjald af víxlum miðað við tímalengd þeirra. Hjer stendur dálítið öðruvísi á. Hjer eru notaðir 12 mánaða víxlar eða sjálfsskuldarábyrgðarlán, og kæmust þeir því miklu ljettara út af því en hinir víxlarnir, sem altaf þarf að vera að framlengja. Jeg þekki, síðan jeg var bankastjóri, víxil, sem borgaðist á 10-20 árum. Af öllu þessu er auðsætt, að hjer þarf margs að gæta, og betra er að flaustra ekki að neinu. Jeg bendi nefndinni einungis á þetta og vona, að hún taki það til athugunar. Sömuleiðis þarf hún að koma sjer niður á það, hvort taka skuli stimpilgjald af erlendum víxlum, sem einungis eru sendir hingað til „accept“. Rjettast þætti mjer að miða gjaldskylduna einungis við nýja víxla og ekki styttri en 6 mánaða.

Gísli Sveinsson Af því, að svo sjerstaklega stendur á, að nefndin mælir fram með frv. með hangandi hendi, þá er ekki ófyrirsynju, að fleiri taki til máls, sjerstaklega af því, að það hefir kent ekki lítils misskilnings í ræðum sumra hv.þm. Það hefir komið fram í ræðum þeirra hæstv. fjármálaráðh. (B.K.) og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að þeir gerðu lítið úr þeim tekjum, sem landssjóður fengi, þótt frv. yrði að lögum. Það dugir ekki í þessu sambandi að einblína á skattanefndina 1907. Þeir sáu engin tök á að reikna út, hvað gjaldið mundi nema. Þeir áætluðu því ekki neitt annað en það, hvað það mundi nema minst. Þótt ekki sje nú gengið út frá, að hið almenna stimpilgjald nemi meiru en því, sem sú nefnd áætlaði, sem vitanlega nær ekki nokkurri átt, þá bætist nú svo mikið við hjer, samkvæmt tillögum fjárhagsnefndar um stimpilgjald, af öllum bankaafgreiðslum, að gjaldið verður að minsta kosti 50-60 þús. kr. - Þessir sömu háttv. þingmenn töldu báðir, að það mundi tæplega svara kostnaði að innheimta gjaldið. Það getur þó ekki verið meiningin, að þeir ætlist til, að greitt sje meira en 2% í innheimtulaun, svo að ekki yrði beini kostnaðurinn til mikils óhagræðis. Um óbeinu fyrirhöfnina þarf ekki að ræða í þessu sambandi, því að það er nú einu sinni svo, að þjóðfjelögin leggja hana á borgarana og meta hana ekki til peninga. En vitanlega eru það fleiri gjöld en stimpilgjald, sem hafa óbeina fyrirhöfn í för með sjer. Það hafa öll gjöld, og um slíkt fæst löggjöfin ekki. Hæstv. fjármálaráðh. (B.K.) sagði, að ekki mætti samþ. þetta frv., því að stimpilgjaldið hefði áður að nokkru verið tekið upp við ákvörðunina á aukatekjum landssjóðs. Þetta er nú talsvert málum blandað, því að aukatekjurnar hafa ekki verið hækkaðar frá því, sem skattanefndin lagði til, nema þinglestrargjaldið dálítið. Það var sem sje ekki látið sitja við tillögur nefndarinnar um að láta hámark þinglestrargjaldsins vera 12 kr., og sett í staðinn kr. 1,00 af þúsundi. Það nær því ekki nokkurri átt að halda því fram, að stimpilgjaldið sje komið þarna í lög. Jeg skal þá loks minnast á orð hæstv. fjármálaráðh. (B.K.) um sparsemi fjárhagsnefndar að „skaffa“ landssjóði tekjur. Mjer virðist það koma úr hörðustu átt, að hæstv. fjármálaráðherra skuli koma fram með slík ummæli, þegar stjórnin sjálf hefir ekkert gert til þess að halda við tekjum landssjóðs eða auka við þær. Aðalatriðið í ræðu hv. fjárm.ráðh. (B.K.) var um víxlana. Nefndin hafði ekki hugsað sjer að undanskilja „tjekka“, en álitamál er það nú samt, hvort það væri ekki betra, og væri rjett, að nefndin athugaði það nánar. Aftur á móti er nefndin mótfallin því, að ekki sje tekið gjald af lágum víxlum. Með því að gera það ekki væri gefið undir fótinn með að fara í kringum lögin, því að þá þyrfti ekki annað en taka nógu marga smávíxla, þótt maðurinn þyrfti að fá stóran víxil eða mikla upphæð alls. Líku máli gegnir með tímatakmarkið, þ. e. taka ekki gjald af „stuttum“ víxlum. Það mundi líka leiða til þess að farið yrði í kringum lögin, og því hlýtur nefndin að vera því mótfallin. Enda þeir eins vel færir að bera gjaldið, sem víxla taka til skamms tíma, eins og hinir; þeir eru einmitt einatt betur efnum búnir.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Skal ekki vera langorður. Byrja á að svara stuttlega háttv. 1. þm. S. M. (Sv. Ó.). Hann taldi ekki mundu borga sig að innheimta þessi gjöld. Jeg held, að við höfum önnur lög, sem valda meiri fyrirhöfn við innheimtu og gefa minni tekjur, því að slíkar tekjur sem þessar geta numið miklu, t. d. við skipakaup, sem velta á miljónum. Sami hv.þm. (Sv. Ó.) taldi, að ekki mundi nást í braskarana. Það er rjett, að ekki mundi nást í alla braskara með þessum lögum, en það mundi nást í marga, og því sjálfsagt að reyna þessa leið. Hæstv. fjármálaráðh. (B. K.), hjelt, að tekjurnar mundu ekki nema meiru en svo sem 30 þús. kr. Jeg hafði þó tekið það fram áður, að tekjurnar mundu nema miklu meiru, og fært rök fyrir. Nefndin hafði ekki sjerstaklega tjekka í huga, er hún ákvað, að láta gjaldið ná til ávísana, en það má athuga það til 3. umr., hvort rjett sje að láta gjaldið líka ná til þeirra. Jeg sje ekki, á hverju það byggist, að hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) vill láta víxla, sem borgast við sýningu, vera undanþegna skatti. Jeg held, að þeir geti eins vel þolað skatt og hinir. Það varð sömuleiðis ofan á í nefndinni að taka líka með framlengda víxla, því að það er ómögulegt að sjá það í bókum bankans, hvað er framlengdur víxill og hvað ekki. Hvað snertir smávíxla, 10 kr. víxla og aðra því um líka, þá ætti ekki að gera mikið til, þótt borga eigi af þeim 50 aura. Menn geta valið á milli, hvort þeir vilja heldur hætta við að taka svo lága víxla, eða borga þessa upphæð. Annars hafa þessar athugasemdir, sem fram hafa komið, ekki sýnt annað en að hægt er að benda á tilfelli, þar sem þessi skattur kemur ranglátlega niður. En það dugir ekki að hengja sig í þau fáu tilfelli. Hvað snertir reglurnar um stimplunina í 7. gr. frv., skal þess getið, að nefndin setti reglurnar svona einfaldar til að ljetta undir í byrjun. Hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) spurði, hvort víxlar, sem sendir eru til innheimtu eða samþykkis, falli undir þetta gjald. Svo er ekki. Það eru að eins víxlar, sem seldir eru, sem skatturinn er lagður á.

Sveinn Ólafsson Háttv. þm. Dala. (B. J.) og háttv. framsm. (M. G.), sögðust furða sig á því, sem jeg sagði um niðurjöfnun landskatts. Það lag hafa þó frændur vorir Norðmenn, sem eru ekki taldir neinir glópar í löggjöf, tekið upp fyrir löngu. Er því óþarft að telja orð mín um það efni furðu- eða afkáraleg. Jeg kom reyndar ekki fram með beina tillögu um þetta, en benti á þetta eins og leið, sem hugsanleg væri, og ekki ólíklegri en stimpilgjald. En það er alls ekki óhugsandi, að farið verði inn á þessa braut síðar meir, því að margt hvetur til, að svo verði gert. Annars skal jeg ekki fjölyrða um það nú. Annað hafði háttv.frsm. (M. G.) misskilið, nefnilega það, sem jeg sagði um óbeinu útgjöldin, sem myndu leiða af því, ef stimpilgjaldsfrv. yrði að lögum. Jeg átti auðvitað við ferða- og tímakostnað þeirra manna, sem þyrftu að fara langar leiðir til þess staðar, þar sem stimpilmerkin fengjust. Það er engu líkara en að í frumv. sje gert ráð fyrir, að allir byggju í Reykjavík, því að ekkert tillit er tekið til þess. hvað við á úti um land. í frv. er ekkert ákvæði um, hvar selja skuli stimpilmerkin, hvort það skuli gert í bönkunum, hjá sýslumönnum eða hvar. Ef nokkuð verður af frv. ráðið um þetta, þá er það hjá sýslumanni. Það getur komið sjer bagalega fyrir þá, sem eiga margar dagleiðir til sýslumanns.  (M. G.: Þetta er alger misskilningur)  . Þessi aðferð til að afla landssjóði tekna yrði býsna umfangsmikil, og það þó tekjurýr um leið. Enda væru og margar leiðir til að koma sjer undan ákvæðum laganna, t. d. um stimpilgjöld af víxlum sú, að taka marga lága víxla í staðinn fyrir einn háan.  (G. Sv.: Það er ekki tillaga nefndarinnar)  . Satt er það að vísu, en það er engu síður hægt.

Fjármálaráðherra (B. K.) Í sambandi við það, hve nefndin tekur dauflega í að færa gjaldið niður, þegar um smáupphæðir er að ræða, skal jeg geta þess, að á Englandi er goldið 1 penny af 5 sterlpd., 2 pence af 10 sterlpd., 3 pence af 25 sterlpd. o. s. frv., á Frakklandi 5 cent. af 100 frcs., í Noregi 10 aurar af alt að 200 kr. víxlum, 40 a. af alt að 400 króna víxlum, 60 a. af 600 og 50 af 1000 kr. Jeg skal ekki geta nánar annara landa, sem taka ekkert stimpilgjald, eins og t. d. Bandaríkin. Alstaðar þar, sem stimpilgjald er lagt á, er tekið tillit til tímans og upphæðar, enda væri gjaldið annars mjög órjettlátt.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það var alger misskilningur hjá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að senda þurfi með skjöl langar leiðir til að greiða stimpilgjald af þeim. Skjöl eru ekki stimpilskyld fyr en þau eru þinglesin, og öðlast fullt gildi strax við útgáfu þeirra, án nokkurrar stimplunar. Hvað snertir ræðu hæstv. fjármálaráðh. (B. K.), vil jeg geta þess, að það er aðalatriðið fyrir nefndinni, að reglurnar um gjaldið sjeu einfaldar. Við því má og búast, að lög þessi verði bráðlega endurskoðuð. Viðvíkjandi orðum háttv.l.þm. S.M. (Sv. Ó.), skal þess og getið, að stjórnarráðið mun sjá um, að nægilegar birgðir af stimpilmerkjum liggi hjá sýslumönnum. Hjá þeim gætu ýmsar stofnanir, sem þurfa að nota mikið af þeim, keypt svo mikið, sem þær vilja í einu.