Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Í framhaldi af till. til þál. um dansk-íslenzka sambandslagasamninginn, sem ég flutti í Sþ. á föstudaginn var, flyt ég nú hér í Nd. fyrir hönd ríkisstj. frv. til stjórnskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. - Ég leyfi mér í þetta sinn að vísa til þeirra orða, er ég mælti í Sþ. við flutning áðurnefndrar till. og flestir hv. þdm. munu hafa hlustað á. En til viðbótar því vil ég taka þetta fram, að því er varðar sérstaklega það frv., er hér liggur fyrir: Frv. er flutt óbreytt frá því, sem mþn. gekk frá því og afhenti það ríkisstj. til geymslu. Nú lýsti stj. yfir því 1. nóv. s.l., að hún teldi „miklu varða, að algert samkomulag geti orðið um afgreiðslu ályktunar Alþingis um stofnun lýðveldis á Íslandi, og ekki síður, að öll þjóðin geti sameinazt um lausn málsins“, og þar sem menn af hálfu allra flokka þingsins hafa unnið að því að gera frv. úr garði á þann hátt, sem orðið er, taldi stj. að athuguðum öllum málavöxtum, að hún rækti bezt skyldur sínar með því móti að bera frv. fram óbreytt, enda þótt hún telji nokkrar breyt. á því æskilegar, svo sem um vald forseta lýðveldisins og að hann verði þjóðkjörinn, enda getur mþn. þess í nál. sínu, að hollazt kunni að verða að því ráði, þótt meiri hl. n. leggi til, að forsetinn verði þingkjörinn. Annars mun stj., eins og tekið er fram í athugasemdum hennar við frv., koma brtt., sem hún telur æskilegar, á framfæri, er n. þær, er deildir þingsins skipa til þess að athuga frv., hafa tekið til starfa. Mun ég því ekki ræða þau efni frekar. Þó þykir mér rétt að taka fram, þótt það sé óþarft gagnvart hv. þdm., að þær einar breyt. getur að þessu sinni verið um að ræða á gildandi stjórnarskrá, sem beinlínis leiðir af breyt. á stjórnarformi ríkisins úr konungdæmi til lýðveldis og falla innan þess ramma, sem stjórnarskrárákvæðið frá 15. des. 1942 markar, en a.m.k. tvær breyt., sem í frv. er lagt til, að gerðar verði, virðast falla utan þessa ramma. Þær breyt. á gildandi stjórnarskrá, sem gera þarf og gera má, er æskilegt að greina glögglega í sjálfum textanum, t.a.m. með skáletri, svo að kjósendur, sem eiga að taka afstöðu til frv., þegar Alþ. hefur búið það þeim í hendur, eigi hægara með að vita skil á því, sem þeir eiga að greiða atkv. um. Ég óska þess, að frv. að lokinni þessari umr. verði vísað til 2. umr. og n., sem sérstaklega verður kjörin til að athuga það.



Mér þykir rétt að segja aðeins nokkur orð á þessu stigi um stjórnarskrárfrv. það, sem hæstv. ríkisstj. leggur nú fram hér í hv. d. Eins og ég gat um við umr. í Sþ. á föstudag s.l., þá eru þættir þessa máls, sem við kemur skilnaði Íslands og Danmerkur og stofnun lýðveldis á Íslandi, tveir, - annar nánast neikvæður, sem var til umr. í Sþ. á föstudaginn var, um að fella niður sambandslagasáttmálann frá 1918, og hinn þátturinn, sá jákvæði, að stofna lýðveldi á Íslandi. Stjskrfrv. það, sem hér liggur fyrir, snertir, eins og kunnugt er, síðari þáttinn. Mér þykir hlýða einmitt nú, - og ég gerði það af ásettu ráði að fara ekki inn á það atriði við umr. um niðurfelling sambandslagasáttmálans, þó að ég kannske verði að koma að því við síðari umr. um það mál eða áframhaldandi sömu umr. að gefnu tilefni, - að skýra með nokkrum orðum í sambandi við gildistöku þessa stjskrfrv., sem hér liggur fyrir, það, sem fram hefur farið á sínum tíma og til hefur oft verið vitnað í mþn. í stjórnarskrármálinu, sérstaklega vegna þess, að til mín hefur verið beint nokkrum orðum um þetta og jafnvel í Sþ. í umr. um niðurfellingu sambandslagasáttmálans. Ég þarf þó ekki að hafa þessi orð ýkja mörg, því að mér hefur á opinberum vettvangi og í blaðaumr. gefizt kostur þess að skýra þetta mál frá minni hálfu. En þó á vel við í umr. um þetta mál, að þetta sé einnig fram tekið. Þegar mþn. í stjórnarskrármálinu hafði stjskrfrv. til athugunar, frv., sem miða átti að því innan heimildar breyt. á stjskr. frá 1942 að stofna formlega lýðveldi á Íslandi, þá höfðu umr. í flokkunum, innan flokkanna og á milli þeirra ekki fram farið um það atriði, hvenær það væri eðlilegt og tímabært að láta slíka stofnun lýðveldis koma til framkvæmda. Það varð þá að ráði í undirnefnd í stjórnarskrárn. að ákveða 17. júní 1944 sem eins konar áætlun og til athugunar fyrir flokkana innbyrðis fyrir hvern þeirra og væntanlega líka á milli flokkanna sjálfra til athugunar. Í þeim inngangi, sem fylgdi stjskrfrv., sem sent var hæstv. ríkisstj. til geymslu, eins og hæstv. forsrh. hefur réttilega og skýrt fram tekið, var einnig minnzt á þetta atriði á sama hátt og í frvgr., sem fjallar um gildistökuna. Þegar þessu fór fram, hafði í Alþfl. ekki verið rætt um það á neinn hátt innan miðstjórnar þingflokksins og allra sízt á flokksþingi, hvenær flokknum virtist eðlilegt og tímabært, réttast og öruggast að stofna lýðveldi á Íslandi. Ég ætla, að ég hafi í stjskrn. ekki látið neitt orð falla um það, að sá flokkur, sem ég tilheyri, mundi vera fús til þess að taka ákvörðun um það, að það yrði gert 17. júní 1944, og allra sízt, að hann hefði þá nokkuð um það ákveðið. Ég held, að enginn hinna stjórnmálaflokkanna hafi heldur á því stigi málsins verið búinn að taka um það nokkra ákvörðun. Frá minni hálfu var því þetta þannig, að þetta var eins konar till. til athugunar fyrir flokkana, eins konar áætlun, sem lögð var með hliðsjón af því, hvort hægt mundi vera að framkvæma hana eftir nánari íhugun og samstarf á milli flokka. Ég gat þess strax í blaðaskrifum í júní s.l., hver væri afstaða mín út af þessu. Og miðstjórn Alþfl. hafði strax 29. júní 1943 ákveðið um það, að flokkurinn vildi fyrir sitt leyti ekki binda sig við 17. júní 1944 sem gildistökudag stjskr. Ég gerði svo í byrjun júlí í blaði nokkra grein fyrir því, enda hygg ég, að fáum hafi komið það á óvart, sem til þekktu. Og í yfirlitsgrein, sem ég reit í Alþýðublaðið 31. des. 1942, minntist ég á þetta mál og með þeim hætti, að ég teldi eðlilegt, ef þess væri nokkur kostur og engin áhætta væri í sambandi við það, að fresta hinni formlegu gerð um stofnun lýðveldis á Íslandi, þangað til þeir aðilar, sem þar eiga hlut að máli, Íslendingar og að einhverju vissu leyti Danir, gætu talað saman um það atriði. Ég hef látið bóka í gerðabók stjskrn. um það atriði og tekið fram, að Alþfl. hefði, áður en stjskrn. samþ. frv. sitt, enga ákvörðun tekið um gildistöku þess. Var n. því þetta kunnugt. Og frá minni hálfu var 17. júní 1944 aðeins látinn koma til álita sem gildistökudagur, en væri á engan hátt bindandi fyrir mig eða Alþfl. Þar af leiðandi er afstaða mín til þess máls sú, að ég er ekki reiðubúinn til þess nú að miða við þennan dag og slá því föstu fyrir mitt leyti, að lýðveldisstjórnarskráin skuli skilyrðislaust öðlast gildi ekki seinna en 17. júní 1944. Ég mun því fyrir mitt leyti koma á framfæri um það brtt., sem ég býst við, að verði á þá lund, að stjskr. öðlist ekki gildi, fyrr en hún hefur verið samþ. af meiri hl. allra kosningabærra manna í landinu, eins og gert er þegar ráð fyrir í frv. sjálfu, og þegar Alþ. síðan hefur tekið um það formlega ákvörðun að láta hana ganga í gildi. Þau rök, sem sérstaklega hníga í þessa átt af minni hálfu, eru þau, eins og ég gat um við upphaf fyrri umr. um niðurfelling sambandslagasáttmálans, að ég vildi, að það gæti orðið að samkomulagi allra flokka og allra manna hér á landi yfirleitt; að niðurfelling sambandslagasáttmálans yrði með þeim hætti, sem ég og margir aðrir telja einu löglegu leiðina, til þess að farið verði eftir 18. gr. sambandslagasamningsins, að ekki verði gengið frá samþykkt um niðurfelling hans með þjóðaratkv., fyrr en eftir 20. maí n.k., og einnig, að stjórnarskrá, þó að afgreidd yrði á næstunni, væri ekki látin fá ákveðinn gildistökudag, heldur væri það undir síðari ákvörðun Alþ., hvenær hún öðlaðist gildi, og höfð væri hliðsjón af því, að áður en slíkt færi fram, yrði reynt að ná sambandi við konung Dana, þar sem honum yrði gefinn kostur á að segja af sér. Ef það reynist ekki hægt, þá vil ég fara aðra löglega leið um samþykkt stjskr., sem ég mun koma að síðar. Ég hefði kosið, að á þessu stigi hefði ekki þurft að róta við málinu, en það hefði verið geymt til seinni tíma að ganga frá því. En með því að mikill meiri hl. hv. alþm. virðist þeirrar skoðunar, að slíkt sé alveg bráðnauðsynlegt út frá þeirra sjónarmiði séð, - og vil ég ekki efast um, að bak við þá skoðun liggi hugsun þeirra um að gera það, sem bezt má verða í sjálfstæðismálinu, jafnvel þó þeir, sumir hverjir, ætli mér og mínum líkum nokkrar aðrar hvatir, en um það gefst mér síðar tækifæri til að ræða nokkru nánar í Sþ. í sambandi við umr., sem byrjaðar eru þar, - með því að þessi mikli þingvilji virðist vera fyrir hendi, vil ég fyrir mitt leyti reyna að greiða fyrir því, að samningar geti orðið um þennan þátt skilnaðarins, stofnun lýðveldis, eins og um niðurfellingu sambandslagasáttmálans, og það á þá lund m. a., að það verði sett í stjskrfrv., að stjórnarskráin öðlist ekki gildi, fyrr en hún hefur fengið samþykki meiri hl. kjósenda á Íslandi og þegar Alþ. seinna hefur gert um það formlega samþykkt. Ég er æ sannfærðari um það, eftir því sem lengra liður, hversu hæpið sé nú, allt að því hálfu ári áður, á þeim tíma, sem við lifum nú á, að slá föstu, að gildistaka stjskr. skuli vera 17. júní 1944, hvernig sem kynni að verða þá umhorfs hér á landi og í umheiminum. Það er spá spakra manna, að þetta ár, sem nú er byrjað, verði eitt hið atburðaríkasta í heimsátökum þeim, sem nú standa yfir, og þegar lengra kemur fram á árið, verði blóðugri orustur og geigvænlegri en áður hafa verið háðar í þessu stríði. Enginn veit, hvar þær verða háðar eða hvernig umhorfs verður, þegar þær verða háðar. Og ég veit ekki, hvort það er eðlilegt eða drengilegt af okkar hálfu að ákveða, að hvað sem á gangi í heiminum, þá skulum við stofna lýðveldi þennan ákveðna dag, 17. júní í vor, hvernig sem umhorfs verður þá í heiminum. Ég treysti mér ekki til að spá svo fram í tímann, að ég telji, að sá dagur verði hinn glæsilegasti fyrir íslenzku þjóðina til þess að halda hann hátíðlegan með stofnun hins íslenzka lýðveldis. Vera má, að aðrir séu þar spakvitrari og geti betur um það sagt. Þó ætla ég, að það sé á fárra manna færi að segja um það, hvernig þá verði umhorfs, og segja um það, hvort skynsamlegast væri, að íslenzka þjóðin héldi þá hátíðlega lýðveldisstofnun sína. Á þingi Alþfl., sem háð var í nóv. s.l., var samþ. með samhlj. atkv., að forseti lýðveldisins yrði kosinn af þjóðinni, en ekki af Alþ., og vald hans væri þar af leiðandi ekki á neinn hátt háð Alþ. Af þessu leiðir að sjálfsögðu, að Alþfl. mun standa að brtt. um það, þegar lýðveldisstjórnarskráin verður afgreidd, hvenær sem það verður, að hún verði á þann veg, að forseti verði kjörinn af þjóðinni. Og ég ætla, að fleiri geti um það orðið samferða Alþfl., eftir því sem heyrzt hefur, og má ætla, að það atriði verði ekki deiluatriði, enda vil ég vænta þess, að það verði ekki deiluatriði. Ég lýsi yfir því, að Alþfl. mun stuðla að því, eftir því sem hann getur, og flytja um það brtt. í samráði við aðra, að sá verði háttur hafður um val og valdsvið forsetans, sem ég nú hef lýst. Þá vil ég nú þegar taka eitt atriði skýrt fram á þessu stigi málsins og að gefnu tilefni út af yfirlýsingum, sem fram hafa komið opinberlega, - og man ég þar sérstaklega eftir yfirlýsingu í ræðu hv. 6. þm. Reykv., Bjarna Benediktssonar, borgarstjóra í Reykjavík, sem hann flutti á Þingvöllum 18. júní s. l., og mun það síðar eitthvað hafa verið orðað af öðrum, að stjskrfrv. það, sem hér liggur fyrir, taki gildi eftir ákvæðum þeim, sem í því eru um gildistöku þess, þ.e. þegar Alþ. hefur samþ. það upprunalega og þjóðin eða meiri hl. kjósenda hefur einnig samþ. það, án þess að á stjórnskipul. fari fram staðfesting. - Þessari skoðun verð ég að mótmæla sem algerlega rangri og vil láta koma fram þegar á þessu stigi þá skoðun, að stjórnskipulögin verða ekki afgreidd á löglegan hátt, án þess að þau verði staðfest af handhafa konungsvaldsins. Í viðauka við stjskr., sem samþ. var á Alþ. 1942 um þetta atriði, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar Alþingi samþykkir þá breytingu á stjórnskipulagi Íslands, sem greinir í ályktunum þess frá 17. maí 1941, hefur sú samþykkt eins þings gildi sem stjórnskipunarlög, er meiri hluti allra kosningabærra manna í landinu hefur með leynilegri atkvæðagreiðslu samþykkt hana.“ - Svo er niðurlag breyt. um, að ekki megi með slíkri stjskrbreyt. breyta öðru en frá konungsvaldi í lýðveldi. Að vísu er það ekkert orðað í stjskrbreyt. þessari, að hún þurfi að fá staðfestingu á venjulegan hátt, svo sem l. eru staðfest. En ef frá þeirri grundvallarreglu á að víkja, sem stjórnskipun Íslands er byggð á, þeirri grundvallarreglu, að löggjafarvaldið sé hjá Alþ. og konungi í sameiningu, þeirri grundvallarreglu, að hvert einasta lagaboð fái staðfestingu, þá þarf að orða það skýrt og ótvírætt. Ég hef lauslega farið gegnum grg. þessa frv. frá 1942, fjögur nál. um það og umr., sem eru í handriti, en ekki prentaðar, og ég hef hvergi getað fundið neina skýringu í þá átt, að með þessu væri verið að gerbreyta grundvallaratriðum í stjórnskipul. Íslands um það, að það þurfi ekki að staðfesta þessi l. eins og önnur l. Ég þarf ekki að benda á þá staði í stjskr., þar sem tekið er fram um slíka staðfestingu. Ákvæði um það eru þar mörg og ótvíræð. Ég get bent á 2. gr. stjskr., þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Löggjafarvaldið er hjá konungi og Alþingi“, og í 12. gr.: „Lög og mikilvægar stjórnarráðstafanir skulu bornar upp fyrir konungi“ ... Og ég get bent á 22. gr.: „Staðfesting konungs þarf til þess, að nokkur samþykkt Alþingis fái lagagildi“. - Þannig mætti halda áfram. Ef þessu hefur verið breytt með stjskrbreyt. 1942, þá hefði þurft að orða það skýrt og ótvírætt, svo að ekki yrði um villzt. En það er ekki minnzt á þetta einu orði í þeirri stjskrbreyt. En vegna þess, að þessi skoðun hefur komið fram opinberlega, þykir mér rétt þegar á þessu stigi málsins að vekja athygli á þessu og lýsa yfir sem ótvíræðri skoðun minni, að stjórnskipunarl. þau, sem hér er talað um að samþ., öðlast ekki lagagildi eftir íslenzku stjskr., sem áður var, nema þau verði staðfest á réttan hátt. Það er vert að gera sér ljósan í upphafi þann ágreining, sem um þetta kynni að vera. Ég vil svo að lokum geta þess, að ég fyrir mitt leyti, - eins og um niðurfelling sambandsl., - vil gera tilraun til þess, að samkomulag geti orðið um þessi mál meðal þingheims. Ég hef lýst því, sem ég tel, að leitt gæti til samkomulags. Og ég vil fyrir mitt leyti vænta þess, að gerð verði ýtarleg athugun á málinu, áður en stofnað verður til, vil ég segja, meiri deilna en orðið hafa um þetta mál. Og mun ég minnast á það síðar, hver ber sérstaka ábyrgð á þeim deilum, ef til þeirra kemur.



Herra forseti. - Ég hafði nú að vísu ekki búizt við miklum umr. á þessu stigi þessa máls, en að menn mundu láta sér nægja frumræðu þá, sem hæstv. ríkisstj. hefur gefið og talað fyrir framgangi þessa frv. Það verður ekki heldur sagt, að tilefni hafi orðið af þeirri ræðu, sem hv. 4. þm. Reykv. hefur nú haldið, til þess að lengja umr. um frv. á þessu stigi. Það gefur að skilja, að þetta frv. á að sæta þeirri meðferð, og er svo áformað, - í þessari d., sem eðlilegt er um stórt mál, að kosin verði í það sérstök n., væntanlega sjö manna n. Og af hálfu okkar, sem staðið höfum að þessu máli, hefur verið talið æskilegast, að flokkar þingsins geti unnið saman í þeirri n., áður en farið er að deila um málsatriði. Það er líka áformað, að n. verði kosin í hv. Ed. til þess að vinna með þessari n. Og því fremur er því ástæða til að ætla, þar sem sú athugun verður gerð í sameiginlegum n., og einnig með tilliti til þess, að sjálft skilnaðarmálið fer í sérstaka n. í Sþ., að ekki þurfi miklar umr. um mál þetta nú og sízt í einstökum atriðum frv., eins og það er nú lagt fram. Ég skal geta þess, eins og hv. þm. og reyndar öllum landslýð er kunnugt, að sú mþn., sem vann að þessu máli, stjskrn., var skipuð fulltrúum allra þingflokka. Og var það þannig haft í þeim tilgangi, að með því næðist sá grundvöllur í byrjun meðferðar málsins, er væri sem mest samhljóða um sjálft málið, að öðru leyti en því, sem einstökum atriðum þess yrði skotið til meðferðar á hæstv. Alþ. Þegar n. þessi var skipuð, voru ekki eins margir í henni og síðar varð. En það kom ekki að sök, vegna þess að málið var ekki borið fram eins og til stóð 1942. Og skyldi n., eins og hún varð að lokum, athuga málið frá byrjun til enda og gera sínar till. um það. Þessi n. var skipuð átta mönnum, tveimur úr hverjum flokki. Það undarlega kemur nú upp, og hefur borið á því um hríð, að einn flokkurinn hefur ekki viljað kannast við það, sem fulltrúar hans í þessari n. gerðu og skrifuðu undir. Hitt var ekki tiltökumál, þó að frá einum eða öðrum kæmu till. til breyt. En það er meira, þegar heill stjórnmálaflokkur er klofinn og annar fulltrúi hans í n. gerir uppsteyt, - því að þannig hefur málið verið flutt af Alþfl. hálfu, sem eins konar ofstopamál af hálfu þess flokks, sem jafnvel með hótunum - og það nú sérstaklega upp á síðkastið - og meiðandi fullyrðingum hefur barizt gegn því, að sá háttur verði upp tekinn, að skilnaður verði gerður við Dani nú á þessu ári, þó að nokkuð hafi verið dregið í land upp á síðkastið. Og hv. 4. þm. Reykv. hefur gengið í lið með þessum mönnum til þess að rifa niður það verk, sem hann var gersamlega samþykkur, ámóta og allir hinir nm. í mþn. Það gefur að skilja, að slíkt frv. sem þetta, frv. til stjórnskipunarlaga, er því háð, að einhverjar breyt. verði gerðar á því á Alþ. Það, sem með þessu frv. yrði lögleitt, er samkv. breyt. á stjórnskipul. frá 15. des. 1942 ekki annað en það, sem gera á, þegar stofnað er lýðveldi hér á Íslandi, og það, sem þar af leiðir. Ekkert annað má samkv. þeirri stjskrbreyt. koma þar með. Þess vegna er rétt að taka það fram á þessu stigi málsins, því að það áhrærir málið almennt og hefur verið rætt utan þings, að þó að nm. væru kannske þeirrar skoðunar, að þess væri þörf, að miklu viðtækari breyt. væru gerðar á stjskr., þá var hvorki þeim né öðrum kleift að koma þeim að á þessu stigi. Og mun það að sumra manna dómi orka tvímælis, hvort hér sé nógu vandlega þrætt í þessu frv. innan takmarka stjskrbreyt. frá 15. des. 1942. Við í n. vorum allir sammála um, að þessi ákvæði, eins og þau eru hér formuð, gengju ekki lengra. Og má e.t.v. segja, að eitt og eitt ákvæði séu þannig, að rétt sé að breyta þeim. En um það skal ég ekki dæma. En það var álit mþn., að Alþ. annaðist um það og n., sem það skipaði, því að þetta frv. var till. mþn. En hitt kom engum nm. til hugar, að grundvöllur málsins væri ekki þegar lagður að till. n., því að það var vitað, að í öllum flokkum var það komið fram, sem var grundvöllur till., utan þings og innan, og fyrir þessu liggja samþykktir hæstv. Alþ. gersamlega einróma, sem sé ályktanirnar frá 17. maí 1941. Þar er ákvarðaður skilnaður og þar aðeins látið vera óákveðið, hvort skilnaðurinn yrði framkvæmdur einu árinu fyrr eða síðar, þó aldrei síðar en í stríðslok eða þar um. Gefur því að skilja, að allir þingflokkar voru þessu samþykkir. Og þá fagnaði þessu allur landslýður og allra flokka menn utan þings, að því er ég bezt man, og ekki sízt það blað, sem nú hefur deilt fastast á flm. málsins og aðstandendur þess og meiri hl. Alþ., sem hefur tekið eðlilega afstöðu með málinu. Það er líka hatrammt, - og tilefni til. þess, að farið er inn á þetta, gefur hv. 4. þm. Reykv., - það er hatrammt, að það skuli koma frá þessum flokki uppsteyt gegn málinu, eins og það liggur nú fyrir, á þessu ári, þar sem sá flokkur taldi sig vera allra flokka og manna skeleggastan til þess að knýja málið áfram, gersamlega fyrirvaralaust, að öllu leyti 1942. Og það er í sannleika óskýrt mál enn. Og þó að þessi maður, hv. 4. þm. Reykv., hafi tekið til máls um þetta og fengið hrós fyrir það í Alþýðublaðinu, - eins og líka annar hv. þm. hefur fengið tilsvarandi hrós fyrir að mótmæla hv. 4. þm. Reykv., - þá vantar skýringu á þessu. Auk þess vantar skýringu á því, að þessi hv. þm. hefur hlaupizt burt frá undirskrift sinni í mþn. Það þurfa að koma fullnægjandi rök frá þessum manni, svo að mönnum verði skiljanlegt, hvernig á þessu getur staðið. Þetta er hulin ráðgáta. Það hefur verið lýst eftir svörum við þessu í sameinuðu Alþ., en enn hafa þau ekki komið. Þau koma sjálfsagt. En ábyrgur stjórnmálaflokkur getur ekki hlaupið svona hringinn í kringum sjálfan sig og blað hans ekki heldur. Það er kunnugt, að 1942 stóð það til í Alþfl. með atfylgi Sjálfstfl. að lögleiða stjskr. um að skilja við Dani og koma þá stjórnskipulagabreyt. í kring, eftir því sem henta þótti. Þegar þetta var ráðgert, voru ekki heldur komin þau l., sem samþ. voru 15. des. 1942, sem sé um, að samþykki eins þings væri nægilegt til stjskrbreyt. viðkomandi sjálfstæðismálinu. En það var þó til þessa stofnað, hvað sem liði stjórnskipulagaákvæðum um þetta efni. Og það er ekki nóg, að hv. 4. þm. Reykv. gefi sínar skýringar, heldur mun þess krafizt, að þeir menn úr Alþfl. geri það einnig, sem stóðu að málinu og töldu sig frumkvöðla þess, svo sem hv. þm V.-Ísf. (ÁÁ), sem fékk hrós fyrir þá frammistöðu sína þá, og þótti þá enginn standa honum á sporði í því að leiða þetta mál þannig til lykta, að það fengi þá þráðu lausn, sem alþjóð mundi fagna. Það er nú svo, að menn geta deilt um ýmis ákvæði þessa frv. Og þó er það afar einkennilegt, að um það skuli vera deilt, vegna þess að ákvæðin, sem þetta frv. inniheldur og breytt er frá núgildandi stjskr., eru þau ein, að því er menn telja, sem rúmazt geta innan marka, sem ásköpuð eru með stjórnskipul., er nú gilda. Það eru aðeins þær breyt., sem leiðir af því, að sambandið rofnar við Danmörku og lýðveldi er stofnað á Íslandi. Og það mun verða athugað í n., hvort hér í þessu frv. felst nokkur ásteytingarsteinn. En það eru tvö eða þrjú atriði, sem í n. gat verið spurning um að„ haga öðruvísi. Það er t.d., svo sem tekið er fram í grg. frv., að menn geta viljað láta forsetann heita einu nafni eða öðru, annaðhvort til hægðarauka eða skilgreiningar á því, hver hann sé. Niðurstaðan varð um það sú í nál., að hann skyldi hafa þetta heiti, sem menn eru farnir að kannast við, forseti lýðveldis. Aftur voru aðrir í n., sem töldu, að eðlilegt og rétt væri, að hann héti ríkisforseti. Var ekki laust við, að menn væru sumir í n. nokkuð viðkvæmir fyrir því, af því að ríkisstjóri nú er handhafi konungsvaldsins, að okkar æðsti maður bæri nafn hans að hálfu leyti, þ.e. „ríkis“-hlutann af nafninu, eftir að hér væri stofnað lýðveldi, þessu heiti, sem hann hefur haft í þessu millibilsástandi í stjórnskipulagi okkar. Hins vegar má geta þess, að það hefur aldrei þótt nein hneisa að kenna menn og málefni þessa lands við ríkið, og við erum vart vaxnir upp úr því nú. En þetta er álitamál, sem kemur til álita og meðferðar Alþ. Og það er ekki hægt að gera neitt uppsteyt út af þessu. En hitt er annað atriði, sem til er tekið í nál. og menn greinir nokkuð á um, hvernig forseti skuli valinn. Og þar komum við meira að kjarnaatriði í málinu. Niðurstaðan í n. varð, að hann skyldi þingkjörinn, og það er sannast að segja, að það var aðeins af því, að segja má, að það þykir hentara og umsvifaminna í byrjun, því að við erum nú aðeins að koma breyt. á, og öll önnur form stjórnskipunarinnar bíða. Og þetta samþ. n. ekki út í bláinn, því að mþn. situr til þess að ljúka því verki hið bráðasta, sem við kemur skilnaðinum við Danmörku, en er ekki tekið með í þessu frv. Og þá kemur það til álita í mþn., hvort forsetinn á til frambúðar að vera þingkjörinn eða þjóðkjörinn, og þá, með hvaða hætti. Þjóðkjör hefur miklu meira umstang og fyrirhöfn í för með sér og einnig meiri lagasetningar heldur en þingkjör, sem er mjög einfalt. Nú er það ekki heldur svo, að neinn úr mþn. haldi þingkjöri forsetans fram sem framtíðarlausn. Og þó að gerður hafi verið úlfaþytur út af þessu, þá er þetta ákvæði í frv. aðeins hentugleikaspursmál í byrjun. Má og vera, að kleift þyki á þessu þingi að stofna til þjóðkjörs. En það er vitað, að erfitt verður kannske að koma fyrir þjóðkjöri, svo að öllum líki. Þetta er almennt atriði, og er þess vegna rétt að minna á það líka að gefnu tilefni. Menn vitna í það, að það sé eðlilegt, að þjóðin kjósi sjálf þann æðsta mann, þegar lýðveldi á að stofna. Og það má færa ótvíræð rök fyrir því. Og svo eru menn annað veifið að tala um, að menn eigi að byggja á reynslu lýðveldisþjóða, sem um langan aldur hafa búið við lýðveldi. Og rétt er að taka tillit til slíkrar reynslu. En þá kemur eitt upp, og það er það, að ekkert af þeim lýðveldum, sem eru við lýði eða jafnvel hafa verið við lýði, hafa látið fara fram beint þjóðkjör, nema eitt, sem nú er undir lok liðið, þ.e. þýzka lýðveldið, sem var. Það átti að vísu ekki skamman aldur fyrir þessar sakir. En ég minni á þetta. Svo eru aðeins tvö af þeim lýðveldum, sem taka ber tillit til, Bandaríkin og Finnland, sem hafa þjóðkjör. Hin öll lýðveldin, sem enn eru við lýði, hafa eins konar þingkjör, sum beint þingkjör, en sum þannig, að þeir stjórnarherrar, sem fara með æðsta vald þjóðanna, mynda líka þetta alæðsta vald. En þessi tvö ríki, sem ég gat um, Bandaríkin og Finnland, hafa ekki þetta beina þjóðkjör, heldur kjósa kjörmenn, og þá kosningu framkvæmir þjóðin sjálf. En kjörmennirnir kjósa svo forsetann. Og þá er spurningin, hversu mikill munurinn yrði hjá þessari þjóð, sem kýs þingmenn sína, ef hún á svo að kjósa menn af nýju til þess að kjósa forsetann. Gæti ekki hugsazt, að hún kysi þessa menn, sem sitja á þingi, og allt komi þá í sama stað niður og þótt þingið kysi forsetann? En ef það þykir rétt og kleift að koma hér á beinu þjóðkjöri, þannig að fólkið kjósi sjálft eins og til Alþ., eftir listum eða frjálst án lista, þá má það líka heyrast. En það er ekki auðhlaupið að þessu. Og þeir menn, sem mest hugsa um þetta fyrirkomulag, vita ekki glögg deili á þessu. Þeir fara eftir mjög eðlilegri tilfinningu um fyrirkomulag, sem er ákjósanlegt til frambúðar, þegar kleift er. En þó að kjörinu sé í byrjun komið fyrir eins og gert er ráð fyrir í frv., þ.e. haft þingkjör, þá er engu fyrirfarið. Þá er hið þriðja, sem tala má um nú á þessu stigi. Þó að þingið kjósi forsetann, þá getur það verið með ýmsum hætti. Og það hefur sætt alveg eðlilegum aths., hvernig gengið er frá þessu í till. mþn. í stjórnarskrármálinu. Ef þingið kýs, þá verður það að kjósa með einhverjum meiri hluta, og skiptir ekki mestu máli, hver ákvæði eru höfð um það, ef um það næst samkomulag það, sem henta þætti. Og í sambandi við kjör forsetans verður líka að setja reglur um það, hvernig hann gæti -að honum óviljandi, segir maður, - farið frá. Því að ég tek ekki til, hvernig stjórna skuli, meðan forsetinn er forfallaður, því að eðlilegt er, að æðstu völd þjóðarinnar fari þá í þeim tilfellum með vald forsetans. En sett hafa verið inn hér ákvæði um, að þjóðin geti - og þingið í þessu falli, ef það á að ráða framkvæmd á kjöri og afturkalli á kjöri forsetans, - losnað við mann úr ríkisforsæti, sem hugsanleiki væri, að komið gæti fyrir. Um það gæti verið fleiri en ein regla. Og það er verk Alþ. að athuga það gaumgæfilega, ef horfið verður að því ráði, að þingið hafi meðgerð málsins. En sé horfið að þjóðkjöri, þá þarf líka reglur um slíkt, svo fremi að forsetinn eigi ekki að vera eilífur, hversu sem honum vegnar. Ég hygg, að það muni þykja ráðlegast, þar sem þjóðin á þessum tíma tekur frelsi sitt í sínar hendur og velur sinn æðsta valdhafa, að reglur séu til um það, hvernig háttað er hans tilveru. Um það má deila, hvort forsetinn á að sitja fjögur ár, sjö ár eða jafnvel skemur en fjögur ár. Það hefur ekki komið fram opinberlega nein rödd um það, sem þó að sjálfsögðu mætti tala um, hvort þjóðhöfðingi Íslands, forseti lýðveldisins Íslands, ætti í ,einu eða öðru - og þá t.d. að þessu leyti - að vera sambærilegur við þjóðhöfðingja annarra ríkja og þá m.a. þess ríkis, sem við erum nú að segja sundur með. Það er vitað, að af sérstökum fortíðarástæðum og undir venjulegum kringumstæðum er konungur ríkis óendanlegur, ef svo mætti segja, nærri eilífur, nema eitthvað alveg sérstakt komi til, þó að því tilskildu, að fullvalda þjóð, sem býr við konung, hlýtur alltaf að hafa vald til þess að setja konunginn af, en það gerist þá sem bylting. En séu reglur um það settar, þá er það ekki lengur nein bylting, þó að þjóðhöfðingja sé steypt eftir þeim reglum, ef þess gerist brýn þörf. Sumir telja heppilegast, að slíkur maður entist sem lengst og yrði sem stöðugastur og vald hans yrði ekki háð flokkariðlun með þjóðinni. Má taka það til athugunar, en n. gerir það ekki að sínum till. Hv. 4. þm. Reykv. tók sig nú til að lokum og talaði um, að mér skildist, ákvæði 81. gr. frv., þar sem talað er um og ákvarðað, hvernig stjórnskipulög þessi öðlist gildi. Og eins og þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnskipulög þessi öðlast gildi 17. júní 1944, enda hafi meiri hluti allra kosningabærra manna í landinu með leynilegri atkvæðagreiðslu samþykkt þau“. Og svo er áframhaldið: „Þó getur Alþingi ákveðið, að stjórnarskipunarlög þessi taki gildi fyrr, að fram farinni þeirri allsherjaratkvæðagreiðslu, er getið var.“ Nú virðist mér þessi hv. þm. vakna við að sjá hvergi konung nefndan. Honum bregður nú alveg í brún, þegar hann sér þess hvergi getið, að handhafi konungsvalds staðfesti þessi stjórnskipunarlög. Það er eins og hann, sem var nm. og undirskrifaði þetta allt, hafi algerlega verið trölltekinn, hrifinn í björg, komi nú út og minnist einskis, sem gerðist í mannlífinu áður. Hann var með í þessu. Það var rætt í n., hvers vegna þetta skyldi ekki gert. Það var sem sé af því, að eftir bollaleggingar þótti flestum vel við eigandi, ef ekki bezt við eigandi, að það kæmi einskis manns eða fulltrúa staðfesting til ofan á þjóðaratkv., því að það er vitað, að æðsti valdhafi þessa lands yrði ekki annað en æðsti fulltrúi þjóðarinnar, og þegar þjóðin sjálf, sem allt valdið er hjá eftir okkar hugsun, hefur sjálf lagt á þetta síðasta samþykki, þá er það staðfesting þess æðsta valds, og þá þarf ekki handhafi annars valds að koma til. Þetta eru ný stjórnskipunarl., sem þarna eiga að fara fram. Þessu virðist hann hafa gleymt, er hann skrifaði undir. Hann þarf því ekki að líta svo á sem hér hafi verið framin einhver goðgá. Þetta er skýrt tekið fram í sjálfum ákvæðunum. Ef n. virðist samt sem áður, að þessu ætti að haga öðruvísi, þá er það vitanlega á hennar valdi og Alþ. að breyta þessu, en það þarf enginn að undra sig á þessum till., og sérstaklega á sá maður, sem að þeim stóð, ekki að koma eins og út úr hól, og er leiðinlegt, að svo skuli vera. En það verður að taka því, því að við höfum nú upp á síðkastið orðið að horfa upp á, að svo er þessu farið. Gildistökudagurinn, sem áætlaður var að síðustu, 17. júní 1944, er sá, sem n. kom sér saman um einróma. Þar var enginn fyrirvari, ekki eins einasta manns. Sá eini fyrirvari, sem gerður var í niðurstöðum n., var sá, að til mála gæti komið, að Alþ. ákvæði gildistöku fyrr á árinu, því að þá er algerlega horfið frá því, ekki eingöngu að tala um það, sem þá er líka liðin tíð, að þetta átti að framkvæma eins og Alþfl. vildi 1942, heldur að það skuli ekki gert fyrr en 1943, sem þó af ýmsum ástæðum, þ. á m. til að reyna að bíða eftir, hvort þessir fulltrúar áttuðu sig ekki, var afráðið að bíða fram yfir áramótin og ráða málinu ekki til lykta fyrr en 1944. Það er mergurinn málsins, því að ávallt, þegar um málið var rætt, var tekið svo til af þeim, sem hægast vildu fara, að það yrðu að líða árin 1941, 1942 og 1943, til þess að allir gætu séð, að við færum ekki af stað með myndun lýðveldis fyrr en eftir þann setta tíma, sem var í sambandslagasamningnum, að uppsögnin skyldi ekki verða, fyrr en þremur árum eftir 1941. Menn þóttust nú hafa gert allt, sem í þeirra valdi stóð, bæði í n. og aðrir, að bíða og vona, að það, sem gerðist að síðustu 1943, þegar ekki eingöngu hæstv. ríkisstj., heldur einnig hinn mikli meiri hl. þriggja flokka á Alþ., - og í rauninni vitað, að ef til hefði þurft að taka, vafalaust einhverjir úr Alþfl. urðu sammála um að bíða, - þá yrði það til þess, að eftir þessi áramót yrðu allir samferða. Er líka vonandi, að á þessu þingi takist að sameinast, en engar líkur eru til, að sameining verði um undanhald, og ekki verður sameinazt um annað en að stjskr. verði samþ. tímanlega á þessu ári slindrulaust og eigi síðar en 17. júní Það er rétt að segja það afdráttarlaust og bæta því við, að engum Íslendingi virðist vorkunn að geta verið þar aðili að. Ég fullyrti, og fullyrði, að óskýrt er málið af hálfu þeirra manna, sem nú að nokkru leyti skorast úr leik innan þings og utan, sérstaklega vegna þess, að þeir hafa ekki aðeins talið sig, heldur verið með í forystu málsins fyrr og síðar fram að allra síðustu tímum. Ég vænti þess, að nú megi allir sameinast, eins og allir þykjast óska og vafalaust innst. inni óska, og að það geti orðið á þeim grundvelli, sem nú er lagður, því að um annan grundvöll er ekki að tala, og nýr grundvöllur verður ekki lagður, heldur byggt á þeim grundvelli, sem alltaf hefur verið byggt á í frelsisbaráttu þjóðarinnar, sem nú eygir hið þráða lokatakmark.



Þetta frv. til breyt. á stjórnskipulögum, sem hér liggur fyrir, verður að athugast í sambandi við þá þáltill., sem lögð hefur verið fram í sameinuðu Alþ. og fjallar um sambandsslitin. Ég mun ekki þreyta umr. mjög um þetta mál á þessu stigi, þó að ég telji viðeigandi að segja örfá orð. Ég mun ekki heldur endurtaka það, sem kom fram af minni hálfu eða annarra í sambandi við umr. um þál. í Sþ., en fremur snúa mér að þeim atriðum í þessu frv., sem ekki koma svo mjög inn á efni þáltill., þó að þetta sé í raun og veru allt sama málið. Gert er ráð fyrir í frv. því, sem hér liggur fyrir, að Íslendingar stofni lýðveldi 17. júní á þessu ári eða m.ö.o. um leið og sambandslagasáttmálinn verður felldur úr gildi. Eins og ég gat um í þeim umr., sem hér urðu í Sþ. um þáltill. um sambandsslit, er byggt á því, að 1941 ákvað þingið, að þetta færi saman, sambandsslit og stofnun lýðveldis. Segja má, að það sé ekki smávægilegt spor, sem ætlazt er til, að þjóðin stígi með því að breyta aldagömlu fyrirkomulagi um æðstu stjórn landsins frá því að vera konungdæmi og yfir í að verða lýðveldi. Hefur verið mikið rætt um það hér á undanförnum árum, hver réttur Íslendinga sé í þessu efni, hver réttur þeirra sé til þess að breyta konungdæmi í lýðveldi. Það hefur ýmislegt verið um þetta sagt. Ég vil um þetta segja, að mér finnst, að það hljóti að vera réttur hverrar þjóðar að ákveða sjálf, hvernig hún skipar æðstu stjórn sinni, það hljóti að vera höfuðeinkenni frjálsrar þjóðar, að hún ákveði sjálf stjórnarform sitt. Þess vegna lít ég svo á, að Íslendingar hafi fullan rétt til þess að breyta stjórnarskipun sinni í lýðveldi. Þetta hefur verið og er minn skilningur, og út frá þessu hef ég tekið afstöðu til stofnunar lýðveldis. Hitt er annað mál, að konungssambandið hlaut að haldast, á meðan sambandslagasamningurinn var í gildi. Flestir munu telja, að nú sé aukin ástæða til þess að breyta stjórnskipulaginu úr konungdæmi í lýðveldi, þegar sambandssáttmálinn fellur úr gildi. Ég tel þetta rétt, ekki vegna þess, að rétturinn breytist nokkuð við það, að sambandsl. falla úr gildi, heldur af þeim ástæðum, að það er í samræmi við alla stefnu landsmanna í sjálfstæðismálinu, að þetta tvennt fari saman. Það sýnist óeðlilegt og kannske nær óframkvæmanlegt, að ríki, sem eiga ekkert annað sameiginlegt, hafi sameiginlegan konung eða sameiginlega æðstu stjórn. Það sýnist geta orðið mjög erfitt að koma slíku við, og kæri ég mig ekki um að fara nánar út í það eða tiltaka atvik, sem fyrir gætu komið og stutt gætu þessa skoðun. Mér finnst fullkomlega réttmætt og þinglegt að halda fram þeirri stefnu, sem Alþ. ákvað 1941, og láta nú fara fram í senn sambands.slit og stofnun lýðveldis. Það má færa fyrir því fleiri rök en ég hef minnzt á, og skal ég minnast á ástæðu, sem er ákaflega mikilvæg, um leið og ég ræði þá uppástungu, sem fram hefur komið um að aðskilja hina tvo þætti málsins, - slíta sambandinu við Dani, .en fresta stofnun lýðveldis. Þessi till. hefur komið fram frá einum hv. alþm., og einhverjir fleiri úr flokki hans, Alþfl., munu vera honum sammála. Enn fremur hefur, utan þings, verið sett af stað nokkur hreyfing og áróður fyrir því að breyta um stefnu Alþ. frá 1941 með því að fresta stofnun lýðveldis, slitum konungssambandsins, þótt menn gangi frá sambandsslitum. Mér virðast rök þau, sem fram hafa komið fyrir þessari stefnubreytingu, vera ákaflega veigalítil, svo að ekki sé meira sagt, og mér er með öllu óskiljanlegt, að þessari skoðun verði haldið til streitu. Mér heyrist sem fyrir þessu séu færð þau rök ein, að það sé óeðlilegt og ódrengilegt af hálfu Íslendinga að slíta konungssambandinu, þar sem ekki sé hægt að ræða til þrautar við konung, hvort hann vill segja af sér, áður en þessi breyt. verður formlega samþ. Ég hef engin önnur rök orðið var við og vænti, að það verði leiðrétt, ef mér hefur yfirsézt í því. Þá er það og látið í veðri vaka af þeim, sem nú vilja breyta alveg um stefnu í málinu, að það sé útlátalaust fyrir Íslendinga að bíða með stofnun lýðveldis og að ekki sé hægt að finna neitt málefnalega á móti því að láta lýðveldisstofnunina bíða, til þess að menn geti sýnt konungi þá persónulegu tillátssemi, sem þeir telja í því fólgna að eiga viðtöl við hann um það, að hann segi af sér. Áður en ég svara því, hvort það væri háttvísara að bíða til þess að ræða við konung, mun ég minnast á þá staðhæfingu, að áhættulaust sé nú að breyta alveg um stefnu. Ég lít öðrum augum á þetta. Ég tel, að af því gætu stafað mikil vandkvæði fyrir þjóðina, ef þráðurinn væri nú slitinn þannig, að sambandsslit færu fram, en látið undir höfuð leggjast að stofna lýðveldi. Þetta mál hefur undanfarið verið rætt við aðrar þjóðir. Það hefur verið nauðsynlegt vegna þess, hversu ástatt er um alþjóðamál, og til þess að þær fái réttar hugmyndir um rétt okkar og fyrirætlanir. Þegar við höfum talað um þessi mál við fulltrúa þeirra, höfum við ævinlega haldið þannig á málum, að sambandsslitum hlyti að fylgja stofnun lýðveldis, milli þeirra ákvarðana væri órjúfandi samband. Það er kannske viðkvæmt mál í augum sumra utan Íslands, hvernig farið er með konungssambandið, og hugsanlegt, að þær raddir komi fram, ef breytt er um stefnu í málinu. Við höfum nú fengið viðurkenningu a.m.k. frá öðru því stórveldi, sem við höfum mest samskipti við, fyrir þeirri meðferð á málinu, sem Alþ. ákvað 1941, og þegar ég segi „málinu“, þá á ég ekki aðeins við sambandsslitin, heldur einnig stofnun lýðveldis. Ég tel einnig, að af hendi hins stórveldisins sé ekkert því til fyrirstöðu, að full viðurkenning fáist fyrir þessari málsmeðferð. Það er því mjög áríðandi, að við slítum ekki í sundur það, sem saman á að fara. Það yrði til þess, að taka yrði allt málið upp á nýjan leik, og enginn getur sagt fyrir um afleiðingar þess. Þetta eru þung rök. Ég legg því áherzlu á, að það verða að vera sterkar og knýjandi ástæður fyrir því, ef Íslendingar eiga nú að breyta um stefnu í málinu. Það hvílir því sú skylda á þeim, sem vilja nú breyta um stefnu, að færa þung og sterk rök fyrir því, að þjóðarnauðsyn krefjist stefnubreytingar. Ég kem þá aftur að þeim einu rökum, sem enn hafa verið fram færð í þessu sambandi, sem sé því, að ódrengilegt sé að ræða ekki nánar við konung, áður en ákvörðun verður tekin um stofnun lýðveldis. Í sambandi við þetta gerðist hv. 4. þm. Reykv. til þess að ræða um persónulega verðleika Kristjáns konungs X. og hversu hann stæði drengilega í fararbroddi þjóðar sinnar í þeim hörmungum, sem yfir Dani hafa dunið. Hann vildi, að þetta yrði tekið til greina hér í sambandi við stofnun lýðveldis. Drengileg framkoma konungs í málefnum Dana kemur þessu máli ekkert við og ekki heldur verðleikar konungs. Við beinum engu gegn honum persónulega í sambandi við þetta mál. Þegar rætt er um drengskaparrökin og athugað gildi þeirra, þá ber hins vegar fyrst Og fremst að minnast þess, að hv. 4. þm. Reykv., ég og allir aðrir hv. þm., sem áttu hér sæti árið 1941, og í raun og veru þjóðin öll síðan, hafa ákveðið og lýst yfir því og tilkynnt það Kristjáni konungi X. árið 1941, að það verði stofnað lýðveldi á Íslandi. Þetta er hvorki meira né minna en aðalatriði málsins, þegar metin eru rökin um nauðsyn frekari viðræðna við konung. Ég vil segja það hreinskilnislega, að ég er í vafa um, að það væri nokkur kurteisi að fara til Kristjáns konungs X. og spyrja hann, hvort hann vilji leggja niður konungdóm, þegar við erum búnir að lýsa yfir lýðveldisstofnun, áður en talað er við hann, og það liggur fyrir, að þótt hann vildi ekki leggja niður konungdóm á Íslandi, þá yrði hann lagður niður þrátt fyrir það og lýðveldi stofnað. Það skiptir sem sé engu máli fyrir úrslit málsins, hvað hann segir. Þau eru þegar ráðin og gerð öllum heimi kunn árið 1941. Hv. 4. þm. Reykv. og aðrir, sem eins kunna að hugsa, hefðu átt að beita sér gegn því, að lýðveldisstofnun væri ákveðin árið 1941, án þess að talað væri við konung. Það gat talizt sérstök kurteisi að tala við konung, áður en gerð var samþykkt um að leggja konungdóm niður. En það er engin sérstök kurteisi að spyrja konung, hvort hann vilji leggja niður konungdóm, þegar fyrir liggur yfirlýsing okkar um, að lokið verði konungdómi hans á Íslandi, hverju sem hann kann að svara. Ef skylt var að sýna konungi slíka varfærni, þá átti að gera það, meðan það var tímabært og þegar það átti við, en nú, þegar málið er komið á þennan rekspöl, þá er ómögulegt, að þetta geti orðið grundvöllur þess að breyta alveg um stefnu og stefna málinu í óvissu. Það verður að vera annað og meira en einber hégóminn, sem þess væri valdandi, að svo yrði á haldið. Hér við bætist svo, að við höfum samvizkusamlega tilkynnt Kristjáni konungi X. samþykktir okkar í þessum málum og hann veit vel um fyrirætlanir okkar. Það hefur verið rætt um persónu Kristjáns konungs X. í sambandi við þetta mál. Ég tel það mjög óviðeigandi. Hér er ekki verið að aðhafast neitt ótilhlýðilegt við hann. Ég hygg, að Íslendingum hafi líkað prýðilega, hvernig hann hefur rækt konungsembætti sitt, og að þeir hafi bókstaflega ekkert út á hann að setja. Við erum ekki að víkja Kristjáni konungi X. frá völdum persónulega, heldur erum við að leggja niður konungdóm á Íslandi og stofna lýðveldi í staðinn. Það er alveg hliðstætt því, þegar eitt embætti er lagt niður og annað stofnað í þess stað. Það er aðeins af því að við teljum, að okkur henti betur annað stjórnarfyrirkomulag en konungdæmið, að við ætlum að taka það upp. Og það er sérstaklega eðlilegt að gera það nú. En það er ekki af því, að við höfum áhuga á því að losna við persónuleg samskipti við Kristján konung X. Því fer alls fjarri. Ég vil aðeins segja að lokum um þennan þátt málsins, að mér er ómögulegt að skilja, að það geti farið svo, að þjóðinni verði kastað út í stórvægar deilur út af þessu atriði. En ekkert annað hefur verið borið fyrir. Að vísu hefur verið minnzt á 18. gr. sambandsl., en vitanlega er okkur engin skotaskuld úr því að láta atkvgr. fara þannig fram, að hún uppfylli 18. gr. sambandslaganna. Við erum fullkomlega færir um það. Því er þetta það eina, að við eigum að ræða við konunginn um það, hvort hann vilji segja af sér, þó að við séum búin að lýsa yfir, að við ætlum að stofna lýðveldi. Um frv. sjálft, sem hér liggur fyrir, get ég verið fáorður. Það þarf að sníða því stakk eftir stjskrbreyt., sem gerð var á s.l. ári. Þess vegna má ekki gera aðrar breyt. en þær, sem lúta að ráðstöfun æðsta valdsins, konungsvaldsins, og flutningi þess inn í landið. Það má vera, að ágreiningur verði um það, hvernig þessi æðsti maður verði valinn. Í frv. er gert ráð fyrir, að hann skuli valinn af Alþ. Þess hefur orðið vart, að menn telja orka tvímælis, hvort þetta sé rétt. Ég get ekki sagt annað á þessu stigi málsins en að Framsfl. vill taka til athugunar, hvort eigi sé rétt að hafa forsetann þjóðkjörinn. Um vald forseta er það að segja, að það mun vera óheimilt að ætla honum meira vald en konungur hefur haft, en mér finnst vafasamt, hvort það eigi að afhenda honum allt það vald, sem konungur hefur haft. Annars má ekki blanda inn í þetta mál neinum atriðum, sem ekki geta átt þar heima, eins og ég gat um áðan. T.d. vitum við, að uppi eru raddir í landinu um að breyta stjskr. þannig, að forseti hafi meira vald en konungur hefur nú, og enn fremur um breyt. á kosningum til Alþ. Ég held, að allir flokkar hafi einhvern áhuga á því máli, og svo mikið er víst, að Framsfl. telur þar þörf gerbreytingar. En enginn má blanda áhuga sínum á slíkum breyt. saman við þær breyt., sem við þurfum nú að gera til að stofna lýðveldi. Við megum ekki taka upp í l. um lýðveldisstjskr. annað en það, sem stendur í beinu sambandi við stofnun lýðveldis í stað konungdæmis, án þess að almennar alþingiskosningar þurfi til. Síðan eigum við að vinna af kappi að því að endurskoða stjskr. í heild og vinna að þeim breyt., sem gera þarf. Það er ekki ólíklegt, að þær breyt., sem ýmsir óska eftir, blandist í hugum manna saman við þá stjskr. fyrir lýðveldið, sem hér verður nú sett. Má vera, að þessi stjskr. mæti andúð vegna þess, að í hana vanti ýmislegt, sem menn vildu nú gjarnan, að sett yrði í stjórnskipunarlög landsins. Þetta er hættulegt og því má aldrei gleyma, að þessi stjskr., sem nú verður sett, getur ekki breytt öðru en því, sem snertir flutning æðsta valdsins inn í landið. Ef einhverjar tilraunir verða gerðar til að vekja óánægju með þessa stjskr., af því að ekki eru í henni verulegar breyt. á ýmsu, sem við vitum, að breyta verður, en ekki snertir þetta, þá verður að sameinast um að ganga gegn slíkri gagnrýni svo kröftuglega, að hún nái ekki að spilla fyrir stofnun lýðveldisins nú í vor.



Ég ætla ekki að orðlengja sérstaklega um þetta mál, en ég vil segja nokkur orð um afstöðu okkar sósíalista til þess. Sósfl. er því fylgjandi, að frv. nái fram að ganga sem fyrst. Ég mun síðar gera grein fyrir afstöðu okkar til þess máls, sem gert var að ágreiningsatriði í n. Eins og tveir aðrir ræðumenn, sem hér hafa talað, hafa undirstrikað, þá vil ég taka fram, að það, sem þetta frv. grundvallast á, er réttur okkar til að ráða sjálfir - án tillits til þess, hvað aðrar þjóðir segja, - hvaða stjórnskipulag við viljum hafa. Það, sem hér er um að ræða, er stofnun lýðveldis og afnám konungdóms í landinu. En afnám konungdóms í landinu verður ekki afgreitt á annan hátt en að þjóðin taki framkvæmd þess í eigin hendur, nema þá, að konungur afsali sér konungdæminu fyrir sig og ætt sína. Það, sem hefur verið að gerast s.l. þrjú ár, er, að þjóðin hefur verið, án þess að spyrja um leyfi, að undirbúa stofnun lýðveldis hér á landi. - Hinn 10. apríl 1940 tók hún konungsvaldið í sínar hendur, og einum mánuði síðar felur hún ákveðnum aðila að fara með konungsvaldið. Síðan ræður hún því. Annað sporið er stigið haustið 1942, þegar sett er í stjskr., að þegar lýðveldi skuli stofnað, sé nægilegt, að Alþ. samþ. það einu sinni og þjóðin staðfesti það síðan með atkvgr. Hugsunin bak við þetta er, að þjóðin hafi æðsta valdið, og þegar því sé skírskotað til hennar, skeri hún úr. Þess vegna er ekki gert ráð fyrir neinni annarri staðfestingu. Það er tekið fram í 75. gr.: „Samþykki báðar deildir þingsins ályktunina óbreytta og nái hún staðfestingu konungs, þá hefur hún gildi sem stjórnskipunarlög.“ Einmitt vegna þess, að þetta ákvæði var í 75. gr., var þessi breyt. gerð, að þegar þjóðin ætti að gera ákvörðun, þá þyrfti ekki staðfestingu konungsins, því að það var mótsetning, að konungur staðfesti þau l., sem afnæmu hans eigið vald. Íslenzka þjóðin hefur stigið þessi tvö spor: Hún hefur tekið konungsvaldið inn í landið, og hún hefur ákveðið, að afnám konungdómsins þurfi ekki staðfestingu konungs. Þjóðin hefur með þessu skapað sér lagalegan rétt til þess að afnema konungdóminn, og staðfesting konungs á stofnun lýðveldis í landi er því að öllu leyti ónauðsynleg. Nú hefur það komið fram hjá hv. 4. þm. Reykv., að hann mótmælir ekki, að hægt sé með l. að stofna lýðveldi hér án þess að spyrja konung. Það sýnist blandast hér saman tvennt, - annars vegar afstaða lögfræðingsins, sem vill koma fram lagakrókum, hins vegar viðkvæmni fyrir konunginum. Það hefur áður verið tekið fram, að hvaða tilfinningar sem hann hefur gagnvart Kristjáni X., þá hefði betur átt við af hálfu þessa manns, að hann hefði látið þær koma fram 1941, en núna, þegar búið er að tilkynna konungi, að hann verði „settur af óspurður“, og búið að gera ráðstafanir til þess með því að breyta stjskr. þannig, að það sé hægt. Þegar þar að auki er vitað, að konungi hefur a. m. k. þrisvar verið tjáð síðar (og það vafalaust með samþykki hv. 4. þm. Reykv.), að haldið yrði fast við þetta, þá finnst mér ónákvæmni að fara að segja honum nú, að við ætlum að vísu að spyrja hann, en við bara tökum ekkert tillit til þess, þó að hann segi nei. Ég geri ráð fyrir, að hjá þeim fáu konungum, sem verða til eftir stríð, muni viðleitnin sterk til að viðhalda konungsvaldi sínu. Við vitum líka, að þjóðerniskenndin hjá Dönum verður eðlilega rík eftir stríðið og beinist í þá átt að gera konungsvaldið sterkt. Það getur jafnvel, - það eru til sögulegar heimildir fyrir slíku, - farið út í þær öfgar að neita öðrum um rétt sinn. Hér eru líka menn, sem vilja konungdæmi áfram. Konungurinn mætti líta þannig á, að hann ætti hér vini, sem teldu, að hann ætti ekki að segja af sér og að hann væri að bregðast þeim, ef hann gerði það. Ég held því fram, að það væri að setja konung á pyntingarbekk, einu sinni enn, að fara að skírskota þessu máli til hans. Mér kemur til hugar, að það kunni að vera svo með hv. 4. þm. Reykv. og þá, sem hann þykist tala fyrir, að þeim hafi virzt, eftir ákvarðanir Alþ. 1940 og 1941, að þar væri gengið of langt í byltingaráttina. Hann hefur nú uppgötvað það. A.m.k. halda þeir, sem kalla sig „lögskilnaðarmenn“, því fram, að við séum að beita byltingaraðferðum. Í „Varðbergi“ segja þeir, að „hraðskilnaðarmenn“ vilji „setja konunginn af, meðan hann er í fangelsi, og gera það án samningaumleitana og með óformlegum aðferðum, sem nálgast byltingu“. Hins vegar, þegar verið er að skýra frá því, hvað „lögskilnaðarmenn“ vilji, þá er sagt, að þeir vilji „fresta formlegri stofnun lýðveldisins, þar til hægt er að ræða við konung sem frjálsan mann. Verði ekki samkomulag um afsal konungdómsins, sé farin sú leið, sem stjórnarskráin heimilar, til að stofna lýðveldið án byltingar“. Mér er sem ég sjái hv. 4. þm. Reykv. vakna við vondan draum eina nótt til meðvitundar um, að hann sé að taka þátt í byltingu, og að þá hafi hann hrokkið frá því, sem hann hafði verið með 1940 og 1941. Eftir því, sem mér hefur heyrzt, þá vill hann, að sú aðferð sé höfð, að konungur sé spurður, hvort hann vilji ekki segja af sér, en ef hann vilji ekki gera það, þá verði hann settur af samt - og það með lagakrók! Og lagakrókurinn á víst að vera sá, að samkv. 5. gr. stjskr. getur hann ekki verið konungur án samþykkis þjóðarinnar. Ég gæti trúað, að það væri lagakrókurinn, sem ætti að fella hann á, að þeir kæmu til hans og segðu sem svo: „Heyrðu, góði. Við erum komnir til að spyrja þig, hvort þú viljir ekki segja af þér, en ef þú vilt ekki gera það, þá setjum við þig af, hvort sem er“. Ég skal svo ekki segja meira um þennan „krók“, sem þeir þykjast hafa. Ef horfið er frá þeim grundvallaratriðum, sem Alþ. studdist við í samþykktum sínum um þessi mál 1940 og 1941, er ekkert eftir. Ef konungur vill „absólút“ neita að afsala konungsvaldinu og viðhalda konungdæmi á Íslandi, er honum í lófa lagið að gera það, ef menn ákveða að fara ekki út fyrir stjskr. eins og hún var, áður en henni var breytt. Hann mundi geta látið son sinn taka við. Konungdæmið er ekki afnumið, þó að Kristján X. segi af sér. Það eru til erfðalög. Það, sem þeir hefðu upp úr því, væri, að við fengjum Friðrik eða Knút á Bessastaði og stofnuð yrði konungsætt í landinu. Ég held, að þegar þessir menn þykjast upp yfir það hafnir að gera það, sem þeir nefna byltingu, þá séu þeir að hörfa að því að viðurkenna að eilífu það vald, sem erlendir konungar tóku sér endur fyrir löngu yfir Íslandi, með því að halda því fram, að það, sem þjóðin er nú að gera, sé í fyrsta lagi ósæmilegt og í öðru lagi ekki löglegt. Ég held, að við eigum hiklaust að halda áfram með þessa breyt., sem við höfum markvisst fylgt síðan 10. apríl 1940. Ég held, að Kristján konungur megi vel við una að vera settur af með þeim hætti, sem hér um ræðir, í fullri vissu þess, að aldrei hefur neinn konungur verið settur af af þjóð, sem borið hefur meiri virðingu fyrir honum en við Íslendingar berum fyrir Kristjáni X. Viðvíkjandi þeim málum sérstaklega, sem ágreiningur er um í stjskrnál., mætti minnast á það spursmál, hvernig forseti skuli kjörinn. Ég lagði til í stjskrn., að hann yrði þjóðkjörinn, og höfum við Sósfl.menn barizt fyrir því. Það gleður mig að heyra, að hv. 4. þm. Reykv., fulltrúi Alþfl. í þeirri n., hefur nú snúizt frá þeirri afstöðu, er hann tók þá. Það er gott, að í einhverju máli, sem honum snýst hugur í, skuli hann snúast á rétta sveif. Till. mín og hv. þm. Siglf. (ÁkJ), sem fjallaði um það, hvort forseti skyldi þjóðkjörinn, var borin upp og felld með atkv. hinna sex mannanna, er í n. áttu sæti. Fulltrúar Alþfl. greiddu atkv. á móti þessu, en gott er, að þeir hafa nú áttað sig á þessu og standa með því, að forseti verði þjóðkjörinn, og eftir því, sem ég hef heyrt, er „stemmning“ þm. þannig, að þetta muni verða ofan á. Við sósíalistar tókum það líka fram í stjskrn. viðvíkjandi vali forseta, að það væri ekki meiningin að auka vald hans frá því, sem nú er gengið frá því í síðasta stjskráruppkasti, sem nú liggur fyrir. Það hefur verið nokkurt deiluatriði, hvert vald forseta skuli vera. Þessi ágreiningur hefur stafað af því, að erfitt hefur verið að ákveða, hvað rúmist innan ákvæða stjskrbreyt., sem gerð var 1942 og heimilaði aðeins breyt. á stjskr. með þeim hætti að breyta konungdæmi í lýðveldi. Konungur hefur eftir stjskr. vald til þess að synja staðfestingar á lögunum, en að mínu áliti, - og ég held, að það sé álit allra Íslendinga, - hefur þetta vald verið einvörðungu á pappírnum, en ekki raunverulegt vald. Það hafa verið nokkurs konar óskráð lög, að ef konungur hefði beitt þessu valdi, að neita lögunum um staðfestingu, hefði hann verið settur af, og það hefði verið litið á það sem stjskrbrot. Þjóðin fól konungi þetta vald í trausti þess, að hann notaði það ekki, og var það því eingöngu pappírsákvæði. Þannig hefur alltaf verið gengið út frá þessu í þingræðislöndum. Konungur hafði því raunverulega ekkert annað vald en að samþ. þau l., er frá Alþ. komu, þó að hann á ýmsum tímum, eins og þegar Alþ. kemur sér ekki saman um að skipa stj., gæti á persónulegan hátt fengið vald sem þjóðhöfðingi, en stjskr. annars gerði ekki ráð fyrir. Hins vegar álít ég, að þjóðhöfðingi hins íslenzka lýðveldis þurfi að fá meira vald en konungur hafði raunverulega og verði ekki einvörðungu „toppfígúra“. Þess vegna erum við á þeirri skoðun, að hann eigi að geta neitað staðfestingu á l., en aðeins á þann hátt, að það yrði borið undir þjóðaratkvæði. Þetta þýðir það, að forseti hefur vald til þess að skírskota lögunum undir þjóðardóm, og álít ég, að með þessu sé hóflega í sakirnar farið. Hitt tel ég smærra atriði, hvort l. öðlast gildi þegar í stað eða falla úr gildi, ef þjóðaratkvæðis þarf með, eða bíði með að öðlast gildi, þar til búið er að skjóta undir þjóðaratkvæði. Þess vegna vil ég taka það fram strax, að við sósíalistar erum á móti því, að vald forseta sé aukið frá því, sem nú er gert ráð fyrir. Eins og gefur að skilja, eru margar hugmyndir uppi meðal þjóðarinnar um þetta mál, og er nauðsynlegt, að henni verði gerð rækileg grein fyrir því, þegar til þess kemur, að greiða á atkv. um þessa stjskr. Ég geri ráð fyrir því, að svo muni fara, að um það verði ákveðið hér á Alþ., að forseti verði þjóðkjörinn, en geri hins vegar ekki ráð fyrir því, að valdi hans verði breytt í neinum atriðum, því að það er að fara út fyrir þann ramma, sem heimildin um breyt. á stjskr. veitti árið 1942. Svo er annað lítið atriði, sem ágreiningur hefur verið um, hvort nefna eigi forseta ríkisforseta eða forseta lýðveldisins. Varð hið síðarnefnda ofan á. Ég held, að í fyrstu hafi vakað fyrir okkur, að það væri meira blátt áfram, en ekki kunnað við að nota nafnið ríkisforseti, af því að það er of mikið í munni og er helzt notað í stórum ríkjum, eins og t.d. í Þýzkalandi (Reichspräsident). Hitt nafnið, forseti lýðveldisins, er miklu viðkunnanlegra, en því er nokkuð breytt, og er alltaf orðið forseti endurtekið í allri gr., því að það er miklu eðlilegra að segja aðeins forseti og láta það nafn festast við hann, þó að það eigi fyrst og fremst við forseta lýðveldisins. Að síðustu kem ég að því atriði, hvort okkur Íslendingum liggur nauðsynlega á að flýta okkur að ganga frá þjóðskipulagi okkar, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. og sumum þykir of hratt að farið. Það hefur alltaf verið gengið út frá því af hálfu alls þorra þjóðarinnar, að um það leyti, sem við slitum sambandi við Danmörku og slítum konungssambandinu, að þá yrði um leið stofnað lýðveldi á Íslandi. Þegar þjóðin árið 1918 féllst á sambandslagasáttmálann, gerði hún það fyrst og fremst vegna þess, að hún þóttist hafa það í hendi sér, eftir að liðin væru 25 ár frá þeim tíma, að setja á stofn sitt eigið lýðveldi, og það er það, sem hún ætlar sér að gera. Er rétt fyrir hana að bíða með það lengur en nauðsynlegt er og lög og réttur heimila henni? Við vitum, að einmitt nú höfum við þá beztu aðstöðu út á við, sem við getum á kosið, og aldrei, síðan Ísland varð fullveldi, hefur það verið viðurkennt eins og nú, að hver þjóð eigi að ráða stjórnskipun sinni sjálf. Gefnar hafa verið út yfirlýsingar um þetta af hálfu helztu stórvelda heimsins, svo sem Atlantshafssáttmálinn og aðrar yfirlýsingar, sem miða að því að tryggja rétt hverrar þjóðar til þess að ráða stjórnskipun sinni. Enn fremur höfum við Íslendingar gert samninga við tvö stórveldi, sem hafa skuldbundið sig til þess að viðurkenna fullt frelsi íslenzku þjóðarinnar. Það eina, sem nú á vantar, er, að íslenzka þjóðin lýsi því nógu eindregið yfir og sýni það í verki, að hún sé ákveðin í því að ráða stjórnskipun sinni algerlega sjálf. Það er þetta, sem við í þrem stjórnmálaflokkum höfum nú bundizt samtökum um að gera, og verður það útkljáð með þjóðaratkv., er fram á að fara. Komið hafa fram mótbárur á móti þessu, t.d. frá hv. 4. þm. Reykv., og reyndi hann að segja, að það væri lagabrot og stjskrbrot, ef þjóðin ætlaði sér að nota þennan rétt. Þessi hv. þm. virðist taka meira tillit til þessara pappírsréttinda, sem konungur einu sinni hafði, en hefur nú ekki lengur, til þess að neita lögunum um staðfestingu, heldur en hann tók sjálfur árið 1941 til réttinda þjóðarinnar, þegar hann var með í því að brjóta stjskr., þegar um rétt þjóðarinnar og konungs var að ræða. Núna virðist hann vilja setja öllu ofar þessi pappírsréttindi konungs, sem hann einu sinni hafði og þó voru svo óeðlileg, og setur þau hærra en rétt þjóðarinnar til þess að eignast stjskr. Þjóðin er nú að ákveða, hvaða stjórnarskipun hún á að hafa, og vitað er, að hún var áður búin að taka sér það vald að umskipa lögunum í stjskr. og getur því bæði í krafti almennra réttinda og krafti laganna sett á stofn lýðveldi á Íslandi. Hin mótbára hv. 4. þm. Reykv. um það, að enginn okkar vissi, til hvaða tíðinda kynni að koma eða hvernig umhorfs yrði í heiminum, ef til atkv. kæmi um þetta mál 17. júní n. k., og að það kynni ef til vill að þykja óviðkunnanlegt að láta þetta fara fram, á meðan aðrar þjóðir ættu í stórfelldum orustum, þá verð ég að segja það, að hún er alveg ný þessi viðkvæmni, og til samanburðar vil ég t.d. minnast á það, að við höfum haldið jól hér heima á Íslandi, hvað sem á hefur dunið annars staðar úti um heim. Við vonum flestir, að hin erfiðustu átök ófriðarins verði liðin hjá, þegar að því kemur, að Íslendingar stofni lýðveldi sitt. En hvernig sem þær ákvarðanir verða um stofnun lýðveldis á Íslandi, þá er það einn þáttur í því, sem er að gerast í heiminum, að þjóðir, sem hafa verið í skugga, eru að öðlast frelsi. Þær þurfa flestar að berjast fyrir frelsi sínu með vopnum, en við Íslendingar þurfum aðeins að ganga að atkvæðaborðinu og segja þar já til þess að öðlast réttinn til að koma hér á stofn lýðveldi. Það er því undarlegt, ef til eru menn, sem vilja telja það eftir eða reyna að draga úr okkur með að taka örlítinn þátt í hinni almennu þjóðfrelsisbaráttu, sem nær yfir Evrópu, og eru með því, að við köstum rétti okkar, á sama tíma sem aðrar þjóðir berjast fyrir sínum. Sú viðkvæmni, sem þannig kemur fram, ætti betur heima á öðrum stað. Ég álít, að það væri réttara fyrir Alþ. og íslenzku þjóðina að sýna samúð sína með þeim, sem berjast fyrir frelsi sínu, á annan hátt en með því að neita sjálfri sér um þjóðfrelsi, en ég veit þó ekki betur en sumir þeirra, sem hæst um það tala, að við Íslendingar megum ekki stofna lýðveldi 17. júní n.k., mundu telja það hið mesta hlutleysisbrot, ef við Íslendingar lýstum yfir samúð okkar með þeim þjóðum, sem berjast gegn nazismanum. Ég álít það því fjarri öllu lagi hjá hv. 4. þm. Reykv. að ætla að færa þessa ástæðu móti því, að stofnað verði lýðveldi á Íslandi. Hitt er aðalatriðið, sem bezt er fyrir okkur að horfast ákveðin í augu við, að við höfum nú á fyrra helmingi þessa árs tækifæri til þess að stofna lýðveldi á Íslandi. Við höfum aflað okkur viðurkenningar á frelsi okkar, sem við verðum að ætla, að við getum treyst á, og hafa þessar yfirlýsingar verið gefnar af hinum mikilsverðustu þjóðum. Við vitum, að hjá fjölda annarra smáþjóða er verið að berjast fyrir því sama, að mega ráða stjórnskipulagi sínu sjálfar, og því höfum við nú bezta tækifærið, sem við getum haft til þess að stofna hér lýðveldi. Við vitum ekki, hvenær þetta tækifæri kemur aftur og hvaða ástand kann að skapast, ef við sleppum þessu tækifæri nú. Það er ekki víst t. d., að það verði gefnar út eins róttækar yfirlýsingar, hvað snertir þjóðfrelsi, af hálfu Englands og Bandaríkjanna eftir þessa styrjöld, ef t.d. svo kynni að fara í Bandaríkjunum, að repúblikanar yrðu ofan á við kosningar n.k. haust. Það er því ómögulegt fyrir okkur að segja neitt um það, hvort slíkar yfirlýsingar eða viðurkenningar af hálfu þeirra þjóða, sem berjast á móti nazismanum, kunni að halda áfram. Við getum t.d. gert okkur í hugarlund, að þegar indverska þjóðin gerir kröfur sínar, muni verða uppi öfl í Englandi, sem vilji neita henni um þær, og munu þá líta það óhýrum augum, að smáþjóð er að bylta af sér konungi og stofnsetja lýðveldi án þess að spyrja konung um leyfi. Við vitum um átökin milli júgóslavnesku þjóðarinnar og konungsins, sem Englendingar vilja viðurkenna yfir henni, og grísku þjóðarinnar og konungsins, sem Englendingar vilja viðurkenna yfir Grikklandi. Það væri því stórhættulegt að bíða eftir því, að farið yrði að gera þessar sakir upp, því að þá koma svo mörg önnur mál og öfl til skjalanna en nú eru að verki. Nú eru gefnar út yfirlýsingar, sem allar miða að því að viðurkenna rétt hverrar þjóðar til að ráða sér sjálf. En eftir að styrjöldinni, er lokið, er ekki svo víst, að þessar viðurkenningar verði eins sterkar. Þá verður farið að gera upp sakirnar í Evrópu, og verða þá uppi mörg önnur öfl að verki, og við vitum, að þá verða jafnframt uppi sterk öfl, sem gjarnan vilja halda í gamaldags stjórnarskipun móti vilja þjóðanna. Þess vegna er það lífsspursmál fyrir íslenzku þjóðina að nota tækifærið nú, áður en til þeirra átaka kemur, sem kunna að skapast upp úr þessu stríði, að vera þá búin að koma á sinni ákveðnu stjórnskipun, lýðveldi sínu. Við verðum að vera búin að ganga frá þessu, áður en setzt verður að friðarborðinu í Evrópu og farið verður að gera upp sakirnar og ákveða, hvað á að viðurkenna og hvað á ekki að viðurkenna. Þess vegna álit ég, að við Íslendingar eigum ekki að bíða lengur en gert er ráð fyrir í frv. því, er hér liggur fyrir í þessari d. Við höfum tækifæri til þess nú. Okkur hefði fyrir nokkrum árum, áður en stríðið brauzt út, ekki órað fyrir því, að við mundum fá þá viðurkenningu á réttmæti þjóðfrelsis okkar, sem við höfum fengið nú, og við vitum ekki, hversu lengi slíkar viðurkenningar kunna raunverulega að standa, við, sem höfum nú lifað annað eins og það, sem gerzt hefur nú síðustu 25 árin. Það væri því glapræði fyrir okkur að sleppa tækifærinu, sem við höfum, fyrir eitthvað, sem við höfum ekki hugmynd um, hvað kann að vera. Ég álít það því þunga ábyrgð, sem núverandi kynslóð tekur á sig, ef hún sleppir þessu tækifæri, sem hún hefur nú. Sósfl. mun þess vegna standa með því, að lýðveldi verði stofnað á Íslandi ekki síðar en 17. júní n.k. og að það tækifæri, sem við höfum nú, verði ekki látið ganga okkur úr greipum og reynt verði að sameina þjóðina sem allra bezt um það að framfylgja þessu.



Þó að þeir hv. þm., sem talað hafa nú fyrir hönd hinna þriggja flokka hér við þessar umr., hafi eytt alllöngum tíma til að ræða um afstöðu flokka sinna til frv., sem nú liggur fyrir, og beint máli sínu að verulegu leyti til mín, sem ekki er um að sakast, þá geri ég ráð fyrir, að ég geti látið mér nægja styttri tíma til andsvara. Sérstaklega mun ég reyna að blanda ekki inn í umr. um stjórnarskrármálið umr., sem eiga heima á öðrum vettvangi og snerta sambandslagasáttmálann frá 1918. Ég mun halda mér við stjskrfrv. sjálft og það, sem komið hefur fram í ræðum hv. þm. um það. Fyrst vil ég þá víkja að ræðu hv. 10. landsk.. sem talaði fyrir hönd Sjálfstfl. Hann er formaður í mþn. í stjskrármálinu og hefur nú, eftir því sem mér er tilkynnt, fengið enn eina tignarstöðuna sem formaður í n. þeirri, er gefið hefur sér nafnið lýðveldisnefnd. Veit ég, að honum muni vel farnast, þótt tignarstöðurnar hrúgist nú mjög á herðar honum, og mun hann ekki undan því kikna, en geta innt sín veglegu störf vel af hendi í samræmi við þann vanda, sem honum er á herðar lagður. - Þessi hv. þm. fór allmörgum orðum um gerðir stjskrn. í sambandi við fyrirliggjandi frv. og vildi bæði beint og óbeint láta líta svo út, sem ég hefði nú aðrar skoðanir á þessum málum en komu fram í stjskrn. Ég hef í frumræðu minni gert grein fyrir því, að skoðanir mínar eru þær sömu. Ég hef líka áður sagt, að ég vildi ekki fyrir það synja, að flokkarnir fengju til athugunar áætlun um, hvenær stjórnarskrá lýðveldisins öðlaðist gildi, og þar væri miðað við 17. júní n. k. En það er ekki þar með sagt, að ég hafi, eins og hv. þm. orðaði það, gert uppsteyt á móti gerðum, sem ég hef áður staðið að, og hrifsað niður það, sem ég hef áður gert. Mér skildist á sama hv. þm. eins og hann teldi grundvöllinn undir till. stjskrn. vera þann og aðeins þann að sjá til þess, að lýðveldisstjskr. öðlaðist gildi einhvern vissan dag ársins 1944. Frá mínu sjónarmiði er það ekkert grundvallaratriði og getur ekki verið það, þegar stofna á lýðveldi á Íslandi, hvaða dagur verði til þess valinn. Mér þætti eðlilegast, að sá dagur yrði til gildistökunnar valinn, sem sýnilegt er, þegar þar að kemur, að hæfi bezt því mikilsverða máli, en örðugt mundi að spá langt fram í tímann um, að einn dagur sé þar öðrum fremri. Hæstv. forsrh. hefur t.d. í útvarpsræðu, sem hann hélt um nýárið, hvikað fyrir sitt leyti frá 17. júní. Þetta sýnir, að það muni vera uppi ýmsar skoðanir um það, hvort endilega þurfi að binda sig við þennan eina dag. Mér skildist líka á hv. 10: landsk., að hann teldi, að ályktunin, sem samþ. var 17. maí 1941, væri alger grundvöllur undir það, að lýðveldisstjskr. öðlaðist gildi 17. júní 1944, og að ég væri nú farinn að hvika frá þeim grundvelli. En ég mun minnast á það síðar, í sambandi við ályktunina frá 17. maí 1941, út af þeim aths., sem fram hafa komið, hvort endilega þurfi að hnýta saman gildistöku stjskr. og brottfellingu sambandslagasáttmálans. Ályktun Alþ. frá 17. maí 1941 var, eins og þingheimi er ljóst, þess efnis að framlengja ekki sambandslagasáttmálann og að Alþ. áskildi sér rétt til að rifta sáttmálanum, en að það vildi ekki, vegna hins ríkjandi ástands, koma á nýju skipulagi, en þó ekki draga það lengur en til stríðsloka. Það er áreiðanlegt, að segja mætti, að þeir, sem halda sér fast að því að fella ekki niður sambandslagasáttmálann, fyrr en frjálsar viðræður geta fengizt við Dani, og afgreiða ekki lýðveldisstjskr. fyrr, eru ekki síður nálægt grundvellinum, sem samþ. var 17. maí 1941; en hinir, sem að gersamlega óbreyttu ástandi vilja slíta sambandi nú þegar. Ég segi að gersamlega óbreyttu ástandi, því að ég sinni ekki þeim barnalegu rökum, sem komið hafa fram í þessum málflutningi um, að það hafi gerbreytt afstöðunni, þegar Bandaríkin tóku að sér hervarnir hér 8. júlí 1941. Það ástand hefur ekki breytzt, því að hér er enn þá brezkur her með nákvæmlega sama vald og áður en Bandaríkjamenn komu. Hv. 10. landsk. talaði um, að ég hefði ekki gefið skýringar á afstöðu minni til brottfellingar sambandslagasáttmálans og gildistöku lýðveldisstjskr., en þær skýringar hef ég flutt, hverja á sínum rétta vettvangi. Hv. 10. landsk., sem er greindur maður og glöggur, hefur ekki viljað heyra skýringar mínar og mundi ekki vilja skilja þær, þótt ég endurtæki þær nú. Hv. 10. landsk. minntist á, að eðlilegt væri, að deilur risu um einstök atriði frv. Ég vil taka undir það með honum, og eitt atriðið er, hvenær lýðveldisstjskr. eigi að öðlast gildi. Í því sambandi vil ég leggja til, að Alþ. einskorði sig ekki við einn dag í framtíðinni án tillits til þess, hvernig allar aðstæður eru þá. Nú kem ég að einu þýðingarmiklu atriði í þessum umr., en það er um það, hvernig haga eigi endanlegri töku lýðveldisstjskr. svo að löglegt sé. Þeir hafa vikið að þessu báðir, hv. 10. landsk. og hv. 2. þm. Reykv., þótt hvor hafi þar sína skoðun. Ég mun þá fyrst víkja að máli hv. 10. landsk., en mun síðar víkja að því, sem hv. 2. þm. Reykv. hafði þar fram að færa. Hv. 10. landsk. sagði, að það væri undarlegt af mér að vilja nú koma fram með það, sem ég hefði ekki minnzt á í stjskrn., að lýðveldisstjskr. þyrfti að fá löglega staðfestingu til þess að öðlast gildi, og vitnaði hann í 81. gr. frv., að því er mér skildist, því máli sínu til stuðnings, að stjskrn. geti ekki ætlazt til, að þessi stjskr. fengi venjulega staðfestingu konungs á upphafningu konungsvaldsins. 81. gr. stjskrfrv. segir ekkert um þetta frekar en 1. gr. stjskrbreyt. frá 1942. Hún talar aðeins um ákveðinn dag, sem lýðveldisstjskr. eigi að öðlast gildi á, og að fara skuli fram þjóðaratkvæði til samþykkis, áður en hún taki gildi. Í þessari gr. segir hvergi, ekki frekar en í stjskrbreyt. frá 1942, að lýðveldisstjskr. þurfi ekki staðfestingu eins og hver önnur venjuleg löggjöf. Um þetta er heldur ekkert í frv., og ég man ekki eftir neinum umr. í stjskrn., þar sem gert hafi verið ráð fyrir því, að stjskr. fengi ekki staðfestingu. Ummæli hv. 10. landsk., sem þýða það, að mér skilst, að ég komi eins og álfur úr hól, eftir að ég hafi starfað undir hans ágætu handleiðslu í stjskrn., fá ekki staðizt. Hv. 10. landsk. og hv. 2. þm. Reykv. tóku það báðir réttilega fram, að æðsta stjórn hvers lýðveldisríkis væri þjóðin sjálf. Nú hefur þjóðin sjálf sett reglur um það, hvernig háttað skuli stjórnskipulagi á Íslandi, og hún er bundin af þeim reglum, sem hún hefur sjálf sett sér, þar til þær eru löglega úr gildi numdar. Árið 1939 ritaði hv. 6. þm. Reykv. (BBen) grein í Stúdentablaðið um það, hvernig slíta ætti sambandi milli Íslendinga og Dana, þegar þar að kæmi, og um það, hvort þá yrði stofnað lýðveldi á Íslandi eða konungsvaldið héldist í landinu. Þar verður ekki séð, að hvoru forminu þessi hv. þm. og lögfræðingur hallast frekar. Hann talar um, að það sé varlegra að gera ráð fyrir þeim möguleika, að stofnað verði lýðveldi á Íslandi, þegar sambandslagasáttmálinn sé úr gildi fallinn. Hann minnist einnig á, hvaða möguleikar séu til að stofna lýðveldi löglega, og mun ég nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa kafla úr greininni: „Sú leiðin, sem engum vafa er undirorpið, að er stjórnskipulega örugg, er að breyta stjskr. og afnema konungdæmið eða a. m. k. þau ákvæði, sem leiða til konungssambands Íslands og Danmerkur. Til þess hafa Íslendingar ótvíræða heimild, en það verður ekki gert nema með samþykki konungs sjálfs, þar sem staðfestingu hans þarf á stjórnskipunarlögum og þá einnig frv., sem í þessa átt færi.“ Að vísu var þá ekki komin í gildi stjskrbreyt. frá 1942. En ekkert finnst mér felast í þeirri stjskrbreyt. um þetta efni, svo að skýrt sé, annað en það, að ekki þurfi fram að fara nýjar kosningar milli þess, er Alþ. afgr. málið. Það er afnumið það ákvæði, að rjúfa þurfi Alþ., ef gera á breyt. á stjórnarskipunarlögunum, í stað þess, að áður varð að rjúfa Alþ. og láta nýjar kosningar fara fram og þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég skal geta þess, að öll rök, sem fram komu á Alþ. 1942 til stuðnings þeirri breyt., sem þá var gerð á stjórnskipunarlögunum, sýna, að hér var verið að forðast að leggja út í nýjar kosningar, sem auka mundu illdeilur. Hér var því aðeins um að ræða breyt. til' þess að losna við nýjar kosningar. Ég held því, að það sé vafasöm kenning, sem hv. 10. landsk. flytur, þessu máli til stuðnings, og styðjist ekki við íslenzk stjórnskipunarlög. - Ég held, að ég hafi þá minnzt á þau atriði í ræðu hv. 10. landsk., sem ég vildi tala um á þessum vettvangi. Ég mun ekki ræða hér um niðurfellingu sambandslagasamningsins, heldur eingöngu um þá stjórnarskrá, sem hér er til umr. En þó vil ég taka það skýrt fram, að til þess að hægt sé að setja ný stjórnskipunarlög, þarf að vera búið að fella úr gildi sambandslagasamninginn frá 1918. En þetta mun ég einnig ræða á öðrum vettvangi. Það, sem mér þótti einna leiðinlegast í ræðu hv. 10. landsk., voru nokkur niðurlagsorð um það, að aldrei yrði gerð nein sameining hér á Alþ. um það, sem hann kallaði undanhald, heldur stofnað hér lýðveldi slindrulaust hinn 17. júní 1944. Hv. þm. notaði orðið „slindrulaust“. Ég skal nú ekki segja, hvað það orð þýðir. Um annan grundvöll væri ekki að ræða hjá Íslendingum, sagði þessi virðulegi forseti Sþ. - Hann kann að tala fyrir munn einhverra kjósenda sinna og einhvers hluta síns flokks. En hann hefur ekki fengið umboð íslenzku þjóðarinnar til að tala einn í hennar nafni, og má mikið vera, ef hann nokkru sinni fær umboð til að tala einn í hennar nafni. Ég tek hann því ekki sem málsvara þjóðarinnar, heldur flokksmanna sinna, meira ekki. Þá sný ég mér að ræðu hv. 2. þm. S-M. Það eru ekki nema tvö til þrjú atriði í sambandi við það, sem hann sagði um stjskr., er ég tel þörf á að ræða. Þessi hv. þm. lagði mjög ríka áherzlu á það, sem hann kallaði sáttmála flokkanna og gerður var hinn 17. maí 1941. Hann leit svo á, að samkv. honum ætti það að fylgjast að, að fella sambandslagasamninginn úr gildi og stofna lýðveldi hér á Íslandi. Ég skal játa, að eftir því, sem fyrir liggur í 3. ályktun Alþ. frá 17. maí, þá lýsti Alþ. þar yfir vilja sínum til að stofna lýðveldi, jafnskjótt og sambandslagasamningnum væri formlega slitið. En þó að hér væri um slíka samþykkt að ræða, liggur það að sjálfsögðu á valdi Alþ. að ákveða, hvort þetta tvennt skuli verða samtímis, að lýðveldi verði stofnað og sambandslagasamningurinn felldur úr gildi. Það er á valdi Alþ. að ákveða þetta og enginn tryggðarof að athuga það, þótt Alþ. kynni með því að komast að þeirri niðurstöðu, að hagkvæmara væri fyrir íslenzkt stjórnarfar, að þetta tvennt færi ekki fram samtímis. Það er nú einnig svo, að það, sem við höfum lagt til til samkomulags og til að skapa einingu í þessu máli, er, að stjskr. verði samþ. og lýðveldi stofnað með löglegri framkvæmd jafnskjótt og þjóðaratkvæðagreiðsla hefur farið fram um þessa lýðveldisstjskr., en hún öðlist ekki gildi, fyrr en Alþ. ákveður. Jafnvel þetta tilboð brýtur ekki í bága við þær ályktanir, sem Alþ. gerði hinn 17. maí 1941: Það er bara eitt atriði í þessu, sem vafi gæti leikið á. og það er þetta „jafnskjótt.“ En, sem sagt, með þessu væri þó meira að segja fylgt þeim sáttmála, sem hv. 2. þm. S.–M. talaði svo mikið um. Ég held þess vegna, að það séu einhver tyllirök, sem haldið er fram í þessu máli, og ekki rétt að slá því föstu, að 17. júní skuli endilega valinn til þessara hátíðahalda. Ég tel það ekki brjóta í bága við samþykktina frá 17. maí 1941, þó að einhver annar tími væri valinn, og ekkert við því að segja. Alþ. hefði þá aðeins breytt því, sem það ákvað fyrir þrem árum, og það í smávægilegum atriðum. Ég held, að ef hæstv. Alþ. breytti aldrei samþykktum sínum, fyrr en að liðnum þrem árum, þyrfti ekki að áfellast það fyrir flausturshátt. Þessi rök hv. 2. þm. S.-M. fá því ekki staðizt. Hv. þm. talaði um það, að ef breytt væri um stefnu í þessu máli, þyrfti að færa fram rök fyrir þeirri stefnubreytingu. Ég fyrir mitt leyti tel, að fyrir liggi rök um þetta atriði, en ég játa, að það eru mannleg rök að vísu. Hver verður að meta málin eftir því, hvaða skoðanir hann hefur á ástandinu í heiminum. Það er alltaf matsatriði, hver hátturinn er drengilegastur og beztur. Þá kem ég að því; sem hv. þm. sagði, að sér fyndist jafnvel ódrengilegt gagnvart Kristjáni X. að bíða eftir því, að hann gæti sagt álit sitt, og honum gefinn kostur á að segja af sér, þar sem Alþ. væri búið að lýsa yfir því, að lýðveldi verði stofnað á Íslandi, og það muni verða gert, hvað sem hann segi. Ég kann að leggja annað mat á þetta en hv. 2. þm. S-M., en ég ætla þó, að ætti hann sem forstjóri prentsmiðjunnar Eddu að fara þaðan vegna skipulagsbreytinga, þætti honum viðfelldnara, að þetta væri gert í samráði við hann, en honum væri vísað úr starfi sínu, án þess að við hann væri rætt. En hver hefur nú sínar skoðanir. Ég fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að eins og nú standa sakir í heiminum, og þó sérstaklega í Danmörku, þá verði stofnun lýðveldis nú ekki talið vinsamlegt athæfi gagnvart hinum sameinuðu þjóðum, og ég vil segja, gagnvart persónu þess manns, sem er fulltrúi þjóðar sinnar á erfiðum baráttutímum. Ég þarf ekki að spyrja, ég veit það eins vel og ég stend hér í salarkynnum Alþ., að þetta mælist ekki vel fyrir. Ég er ekki með því áð segja, að það verði barizt dólgslega í þessu máli, en ég veit, að það mælist illa fyrir. Ef við nú með einföldum pennadrætti gætum breytt þessu á þann veg, að það mæltist öðruvísi fyrir út á við, og gætum þó verið stoltir af framgangi málsins, þá væri mikið unnið og lýðveldið á traustari grundvelli en ella. Því að eins og ég sagði áður, þá er það aðeins eitt, sem við getum byggt tilvist okkar á sem sjálfstætt ríki, og það er, að við hegðum okkur sem allra drengilegast gagnvart öðrum ríkjum og í samræmi við gerða samninga. Á því byggist öll okkar framtíð. Það má vera, að það dugi ekki til, en ef við gerum það, þá höfum við notað eina vopnið, sem við eigum. Ég held, að ég þurfi ekki að tala um fleira af því, sem fram kom í ræðu hv. 2. þm. S-M. Þá vil ég víkja að ræðu hv. 2. þm. Reykv. Hann minntist á atriði, sem 10. landsk. kom einnig inn á, að ekki þyrfti að staðfesta lýðveldisstjskr., vegna þess að þjóðin samþykkti hana og tæki völdin í sínar hendur. En svo fannst mér slá út í fyrir hv. 2. þm. Reykv., þegar hann fór að tala um stjskrbreyt. Hann sagði, að við yrðum að binda þá stjskr., er við gerðum núna, við þann ramma, sem reistur var í desember 1942. Ég er honum sammála, en þá ætti hann líka að halda sig að þessu. Nei, þá kemur hann með önnur rök. Þjóðin er ofar öllu öðru. Ef hún samþykkir þetta, þá þarf enga staðfestingu. Nú vil ég segja við þennan hv. þm., að ef ekki þarf þessa staðfestingu, þá skulum við taka höndum saman og gerbreyta stjskr. Nei, ef þessir menn ætla að halda því fram, að þjóðin sé ofar öllu öðru og að ekki þurfi að staðfesta stjskr., þá skulum við halda áfram og gerbreyta stjskr. og láta svo þjóðina, sem æðsta dómstól, segja já. Þetta er bara kák hjá hv. þm. Þetta er ekki bylting! Hann vill nota byltingu, þegar honum finnst hún lögleg, en hann vill ekki nota hana til að gerbreyta stjskr. Hv. 2. þm. Reykv. ætti að athuga kenningu sína nánar, áður en hann heldur aftur fram slíkum grundvelli, sem hann byggði þessa ræðu sína á. Eins og ég sagði áður, þá vil ég ekki með öllu afneita kenningum hv. þm., en þá verður líka allt annað að víkja, ef frelsi þjóðarinnar er í veði, og það verður jafnvel að gera það, sem brýtur í bága við gildandi lög. En hér er ekki um neitt slíkt að ræða. Frelsi þjóðarinnar er ekki í hættu, þó að stjórnskipunarlögin öðlist gildi síðar en 17. júní. Ég vil ekki afneita byltingakenningum hv. 2. þm. Reykv. Á vissum tímum verður að víkja öllum hagsmunum þjóðarinnar til hliðar, ef frelsi hennar er í veði, og þá verður líka stundum að víkja frá þeim lögum, sem til eru í landinu. En hér er ekki neinu slíku til að dreifa. Nú vil ég segja við þessa tvo borgaraflokka, sem gert hafa samfylkingu við Kommúnistaflokkinn í þessu máli, þið munuð fá að heyra það: Mínir elskanlegir, þið voruð með okkur í því að brjóta milliríkjasamning! - Það getur komið sú stund, að þessir tveir flokkar verði minntir á þetta af samherjum sínum í þessu máli, og ég hygg, að kommúnistar geti haft einhver slík orð um þetta. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að viðkvæmni sú, sem fram kom í orðum mínum um Kristján X., hefði átt að koma fram 17. maí 1941. - Ég ber ekki viðkvæmni í brjósti til konungsins, en ég ber virðingu fyrir Kristjáni X., eins og við gerum allir á þessum erfiðu tímum fyrir hann og þjóð hans, og ég ber virðingu fyrir þeim þjóðum, sem nú berjast með Dönum. En einmitt vegna þess, að ég ber virðingu fyrir þessum þjóðum, vildi ég af fremsta megni leitast við, að stofnun lýðveldisins verði á þann hátt, að hún verði ekki álitin orðin tóm af þeim, sem um það dæma. Alþfl. hefur lýst yfir því, allt frá því að hann var stofnaður árið 1916, að hann væri lýðræðisflokkur. Hins vegar hefur hann aldrei slegið neinu föstu um það, hvenær stofna ætti lýðveldi, öðru en því, að stofna skyldi lýðveldi, þegar hægt væri að segja upp sambandslagasamningnum. En hann hefur ekki slegið því föstu, að lýðveldi eigi að stofna sama daginn og sambandslögin falla úr gildi. Þá vildi hv. 2. þm. Reykv. halda því fram, að Alþfl.-fulltrúarnir í stjskrn. hefðu snúizt frá því, sem ákveðið var um val forseta. Það var skýrt tekið fram af báðum fulltrúunum í n., að þeir hefðu óbundnar hendur um þetta atriði. Þegar þetta mál var komið svo langt áleiðis, að menn urðu að taka afstöðu um val forsetans, var Alþfl. á einu máli um það, að rétt væri að hafa hann þjóðkjörinn. Hér er því ekki um neina stefnubreyt. að ræða. Þegar ég minntist á það í framsöguræðu minni, að vel gæti verið, því miður, svo högum háttað, bæði hér á landi og annars staðar í heiminum, að 17. júní væri ekki endilega heppilegur til þess að halda stórhátíð, þá sagði hv. 2. þm. Reykv., að við gætum alveg eins haldið þessa hátíð eins og jólahátíð á stríðstímum. - Ekki vil ég jafna því saman, þeim góða sið úr kristni og heiðni, að halda jólahátíð, og því að þurfa, hvernig sem á stendur, að slægjast eftir ákveðnum degi til stofnunar lýðveldisins. Það er engin þúsundára-„tradition“ bundin við 17. júní 1944, en það er þúsund ára gömul venja, sem bindur þjóðir heimsins við að halda jólahátíð, og það er „tradition“, að jafnvel í stríðslöndum er jólunum ekki gleymt. Ég held því, að þessi samanburður hjá hv. 2. þm. Reykv. sé ófullkominn. Þá kom hv. þm. að því, sem ég játa, að gætu verið rök, ef ég legði sama mat á hlutina og hann, sem sé, að hættulegt væri að bíða með stofnun lýðveldisins lengur en til 17. júní og enn hættulegra að bíða, þar til stríðinu lyki, sennilega vegna þess, að þá væru Rússar komnir fram á sjónarsviðið. Um það skal ég ekkert segja, en vel gæti þá komið annað hljóð í strokkinn. En þó að ég skuli játa það, að reynsla margra undanfarinna ára bendi til þess, að sumar þessar stórþjóðir, sem eru meðal hinna sameinuðu þjóða, hafi ekki haldið gerða samninga, því miður, þá höfum við enga ástæðu til þess að ætla, að Bandaríkjunum og Bretlandi detti í hug annað en standa við þá samninga, sem þau stórveldi hafa við okkur gert, og vinna að því öllum árum að viðurkenna okkur sem sjálfstætt ríki að ófriðnum loknum. En það eru önnur ríki, sem hafa brotið samninga, ríki, sem hafa gert vináttusamninga og „ekki árásarsamninga“ við önnur ríki. En vegna hagsmuna þjóðanna - eftir ræðu hv. 2. þm. Reykv. - var þetta aðeins pappírsgagn, sem ekki þurfti að virða. Þetta voru samningarnir milli Rússlands hins mikla og lítils ríkis, sem Finnland heitir, um það að ráðast ekki hvort á annað, og samningurinn var í gildi í byrjun ársins 1939. Ég játa, að sá samningur var ekki haldinn. En ég hef enga ástæðu til að ætla, að Bandaríkin og Stóra-Bretland muni ekki halda gerða samninga við okkur um þetta atriði, sem hér hefur verið rætt, og þess vegna álít ég, að óhætt sé að fresta því að stofna formlega lýðveldi á Íslandi, jafnvel fram til ófriðarloka. Út af viðskiptum okkar við þessi ríki nú á stríðstímanum höfum við ekki ástæðu til að halda annað en þau stórveldi haldi gerða samninga við okkur, því að þau hafa haldið samninga sína við okkur vel og drengilega, sem komið hefur fram í viðskiptum þeirra við Ísland. Ég fyrir mitt leyti get því aldrei séð þá hættu, sem menn eru að tala um, bæði hv. 2. þm. Reykv. og aðrir, í sambandi við það, að þessi litli þáttur, gildistaka lýðveldisstjórnarskrár, verði látinn bíða til ófriðarloka. Þá standa málin þannig, að það er búið að fella niður sambandslagasáttmálann, búið að samþ. lýðveldisstjskr., búið að staðfesta hana af þjóðinni, en aðeins eftir að ákveða gildistökudaginn, sem af hagkvæmnisástæðum væri rétt að draga til ófriðarloka.

Hverjar eru þessar hagkvæmnisástæður?

Hv. 2. þm. S.-M. á ekki, eins og hv. 10. landsk., að koma eins og álfur út úr hól og spyrja um þetta efni.

Ég hef ekki heyrt nema eina ástæðu nefnda.

Hann segist hafa heyrt aðeins eina ástæðu nefnda, hv. þm., til þess að fresta gildistöku lýðveldisstjskr., afstöðuna til Kristjáns konungs X. Hann margendurtók þetta. Og þetta er ein af ástæðunum. En önnur ástæðan er, að við vitum bókstaflega ekkert um, hvernig ástandið verður í heiminum umhverfis okkur 17. júní 1944, hvort þá muni vera heppilegur tími til þess að stofna lýðveldi á Íslandi. Þetta var önnur ástæðan, en hv. 2. þm. S.-M. gekk fram hjá henni. Ég tel enga hættu í sambandi við það að bíða með þetta atriði og hef ekki getað sannfærzt um þá hættu af þeim umr., sem fram hafa farið hér. En að lokum vil ég mega spyrja hæstv. ríkisstj. um það, hvort hún hafi gert nokkrar athuganir og ráðstafanir í þá átt að tryggja okkur viðurkenningu annarra ríkja á stofnun lýðveldis á Íslandi 17. júní 1944. Að vísu gæti ég kannske að einhverju leyti svarað mér sjálfur, vegna þess að ég veit, að sumir eru þeirrar skoðunar, að það sé óviðeigandi, eins og sagt er, að spyrja aðra ráða. En það hafa þó stærri þjóðir en við látið sér sæma að gera, að athuga um það, áður en þær stigu slíkt spor, hvort ekki væri hægt að tryggja sér viðurkenningu vinveittra stórvelda áður á stjórnskipun sinni. Ég minni á Noreg og Tékkó-Slóvakíu. Þetta var gert af hálfu Noregs, áður en látið var til skarar skríða. Og Mazaryk gekk ekki að því að stofna tékkneska lýðveldið, fyrr en hann hafði tryggt sér fulla viðurkenningu margra stórvelda á því lýðveldi. Það hafa þess vegna margar stærri og voldugri þjóðir en við talið þetta skynsamlega öryggisráðstöfun. Og ég fyrir mitt leyti liti miklu öðruvísi á þetta mál, ef ríkisstj. kæmi með viðurkenningu, við skulum segja Stóra-Bretlands og Bandaríkjanna, fyrir lýðveldisstofnun okkar - og við skulum segja Rússlands, af því að vinir þess og velunnarar vilja hafa það með, og mér finnst það eðlilegt, - og t.d. Noregs og Svíþjóðar. Ef ríkisstj. gæti lýst yfir, að tryggð væri viðurkenning þessara ríkja allra á lýðveldi voru 17. júní 1944, þá greiddi það mjög fyrir málinu. Ég segi það fyrir mig, að þá væru fallnar ýmsar hugsanir mínar um það, að það gæti verið óheppilegt að slá föstum deginum, ef slíkt væri fyrir hendi. Þess vegna vil ég skjóta því til hæstv. ríkisstj., hvort hún, jafnvel þótt meiri hl. þingsins hafi ekki óskað eftir því, sem forsjál ríkisstj. hafi gert þetta. Einkum af því, að hún bauðst til þess að flytja stjskrfrv. og þáltill. um niðurfelling dansk-íslenzka sambandslagasamningsins og þannig taka að sér forystu málsins, gæti maður ímyndað sér, að hún hefði gert einhverjar ráðstafanir í þessu efni. Ef hún hefur gert þetta, vildi ég - og kannske fleiri hv., þm. - fá að vita það. Og það gæti snúið við mörgu, sem hugsað væri að gera í þessu máli. Að lokum vil ég svo taka fram, að ég fyrir mitt leyti tel það engan aufúsan vilja til samninga hjá flokkum þingsins, ef þeir neita harðlega að fallast á að rökræða við okkur um möguleikana á stofnun lýðveldis með þeim hætti, sem við höfum lagt til, að haga niðurfelling sambandslagasamningsins og samþykkt lýðveldisstjórnarskrár eins og ég hef nú rætt um. Og það mun koma fram till. frá okkur hér á þingi um breyt. á gildistökugr. í frv. þessu, sem hér liggur fyrir, í þá átt, að lýðveldisstjskr. öðlist ekki gildi, fyrr en Alþ. síðar með formlegri samþykkt hefur ákveðið það og hún hefur verið samþ. af þjóðinni sjálfri við atkvgr. En ef menn vilja ekkert um samninga um þetta hugsa, þá er sýnt, að engin löngun er til þeirra samninga, og þá er ekkert lagt upp úr þjóðareiningu um málið. En ég mun, að gefnu tilefni, minna á í sameinuðu þingi, að það er ekki hægt að ætlast til þess af nokkrum manni, að hann greiði atkv. með meiri hl., af því að meiri hlutinn muni ráða, ef hann telur, að það, sem meiri hl. er að gera, sé rangt og hættulegt.



Herra forseti. - Ég hefði nú viljað, eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni, stuðla að því, að þetta mál fengi á þessu stigi greiðan framgang, til þess að það fengi sína athugun í nefndum. Mun ég því ekki ófyrirsynju lengja umr. um mál þetta nú, enda er tiltölulega lítið tilefni til áframhaldandi umr. nú sérstaklega út af orðum hv. 4. þm. Reykv., eins og hann hefur nú flutt þau í þessari síðari ræðu sinni, því að, eins og ég reyndar átti von á, þá hefur hann nú lent í svo miklum vafningum og vandræðum, sem er ekki alveg vanalegt um þennan hv. þm., að lítt verður aðgreint, hvort hann vill vera með málinu undir nokkrum kringumstæðum eða slá því með öllu á frest. Og þá fór hv. þm. einkum hringinn í kringum það, sem spurt var um, hvernig á þessu fráhvarfi stæði, sem þessi hv. þm. og flokkur hans hefur sýnt innan þings og utan, frá því, - sem hann og flokkur hans var búinn að binda sig við og hafði talið þjóðhollt og rétt. Hv. þm. hefur ekki svarað neinu af því. Það verður ekki úr því greitt eftir orðum þessa hv. þm. í ræðu hans hér áðan, hvernig á því stendur, að hann og þeir, sem honum eru sammála um þetta, hafa farið að því að víkja frá sínum fyrri málstað í þessu, sem nú margir aðrir af þeim en hann halda nokkuð hvatskeytlega uppi umr. um drengskap og ódrengskap í þessu efni. En það hygg ég hollast honum og flokksmönnum hans að fara ekki með firrur slíkar sem þær, er þeir eru að tala um ódrengskap þeirra manna í þessu sambandi, sem eru á annarri skoðun en þeir sjálfir. Þeir skulu þá gæta sín, ef þeir vilja ekki sjálfir fá framan í sig slettur í þessu máli. Það er ekki auðið að sjá, hvernig hv. 4. þm. Reykv. ætlast til þess, að menn taki það trúanlegt, að hann sé meðhaldsmaður skilnaðarmálsins, þegar hann vill stefna öllu í óvissu. Og nú síðast spyr hann hæstv. ríkisstj., - og fyrirspurnin kemur öllum við, sem með þetta mál hafa að gera, - hvort verið sé út í bláinn að fylgja þessu máli fram eða hvort við höfum þjóðleg, lagaleg og drengskaparleg rök fyrir því að gera það, og í öðru lagi, hvort við höfum umsögn annarra þjóða fyrir því, að við megum hugsa til þess að verða sjálfstæð lýðræðisþjóð. Hv. 4. þm. Reykv. hefur sjálfur á þeirri tíð, er hann var ráðh., fengið fullnægjandi skýringar á því, sem sé með skuldbindingum og samningum, sem gerðir voru með yfirlýsingum af hálfu Bretastjórnar og stjórnar Bandaríkjanna, um það, að við ættum að halda okkar fulla sjálfstæði og fá það óskorað í hendur. Hv. 4. þm. Reykv. hefur ekki leyfi til að efa þetta. En samt sem áður telur hann, að engin trygging um þetta sé fyrir hendi. Nú er honum þó vitanlegt, að í síðara þætti málsins, 1942, þá kom bein yfirlýsing frá stjórn Bandaríkjanna, sem var staðfest við ríkisstj. Íslands, er um málið átti að fjalla, að Bandaríkjastjórn telur samkvæmt því, sem hún álitur. rétt, að Íslendingar ljúki skilnaði og lýðveldisstofnun og þó að það væri á tíma, sem nú er liðinn, aðeins ef slíkt kæmi ekki í gildi fyrr en 1944. Bandaríkjastjórn hefur sem sagt lýst yfir því, að hún sjái ekkert framgangi þessa máls til fyrirstöðu, aðeins ef gildistakan sé eftir þau áramót, sem nú eru nýliðin. Bandaríkin krefjast þess ekki, að því sé slegið á dreif að láta lýðveldisstjskr. ganga í gildi á þessu ári, heldur er það hv. 4. þm. Reykv. og nokkrir menn með honum, sem virðast vilja fresta þessu til ófriðarloka eða hver veit hvað, - án þess að þessi hv. þm. geti þó gefið neina tryggingu fyrir því, hvernig þá verði „umhorfs“, eins og hann talar um. Hv. 4. þm. Reykv. virðist vera með hótanir um það, að hér verði ekki haldin hátíð 17. júní í vor. Hvað hefur hann fyrir sér í því í alvöru, að ekki megi samþ. lýðveldisstjskr., sem gildi frá 17. júní 1944, sakir ógna, sem hann virðist þykjast hafa í bakhöndinni? Heldur hann, að stórveldin komi og meini okkur þetta? Eða heldur hann, að Danir og konungurinn séu þess megnugir að meina okkur þetta eða hafi hug á því? Það, sem einkennilegt er í málfærslu þessara manna, er, að þeir vita ekkert, hvað Danir vilja í þessu efni. Þeir taka upp málsvar stjórnarfarslegra hagsmuna danskra með tilliti til sambandslaganna án þess að hafa nokkurt umboð, svo að vitað sé um. Hvaðan hafa þessir undanhaldsforsvarsmenn umboð sitt? Þeir hafa ekkert slíkt umboð. Og það fer sæmst á því, að ekki sé verið með neinar hótanir í garð þjóðar og þings um þá ákvörðun, sem nú verður tekin með fullu samþykki þess stórveldís, sem nú hefur mest við okkur saman að sælda. Það hefur verið sýnt fram á það af hv. 2. þm. S.-M., að hér er óskiljanlegt mál flutt af hálfu hv. 4. þm. Reykv. með tilliti til þess, sem fram kom 1941, og þá var hv. 4. þm. Reykv. mikils ráðandi um þær framkvæmdir og ályktanir, sem gerðar voru í þessu máli, - því að þá var sagt síðasta orðið. Hitt var á valdi Íslendinga, hvenær þeir framkvæmdu þetta. Og þess vegna var þessi hv. þm. að fullu vitandi þess, hvað gera skyldi. Í því, sem þá var gert, fólst þjóðholl tilkynning, en engin aðvörun var gefin af honum í því sambandi. Og það er rétt hjá hv. 2. þm. S.-M., að þá fyrst komast Íslendingar í bobba, ef þeir fara hér eftir að spyrja konunginn að því, hvort hann vilji leggja niður völd. Þá yrðu þeir menn, sem það gerðu, annaðhvort að halda sambandinu við konunginn eða stórkostlega móðga konunginn, ef hann segði nei. En þeir hvorki vilja né hafa ástæðu til að móðga hann. Konungurinn er hetja, sem nýtur aðdáunar okkar og annarra. En þar fyrir þarf ekki land, sem er ekki bundið honum, að hlíta yfirráðum hans. Það væri engu nær fyrir okkur að gera það heldur en spyrja forseta Bandaríkjanna, hvort hann vildi ráða yfir okkur, - sem ég veit ekki til, að neinum hafi komið til hugar. Og svona mætti lengi telja. Því að eftir ákvörðun þings og þjóðar á þessu ári, 1941, þar um, er slitið öllu sambandi okkar við Danmörk og konunginn. Og þess vegna væri það að spyrja konunginn, hvort hann vildi vera við völd, sama sem fullvalda ríki færi að spyrja annað ríki, hvort það vildi ráða yfir sér. Nú skal ég geta þess viðvíkjandi því, sem hv. 4. þm. Reykv. ber fram, þrátt fyrir það, sem hann á að vita úr stjskrn., þar sem hann áttar sig ekki á, hvers vegna á ekki að láta konunginn staðfesta þessa stjskr., - ég skal geta þess þessu viðvíkjandi og endurtaka það, að það varð að niðurstöðu í stjskrn., að það væri ekki tilbærilegt. Eins og stendur í stjórnlagabreyt. frá 1942 og eins og tekið er fram í 81. gr. þessa frv., sem hér liggur fyrir, þá er ekki og getur ekki verið tilætlunin að fá neina konunglega staðfestingu á þessu, því að þá eru þing og þjóð búin að rjúfa sambandið við konunginn. Þess vegna væri eins hægt að fá staðfestingu á þessu hjá öðru þjóðfélagi, nema ef Íslendingar eru búnir að vera svo lengi undir konungi, að þeir geti ekki hugsað sér að fá staðfestingu á l. nema konungsstaðfestingu. Og þegar þessi stjskr. er búin að fá gildi, þegar búið er að samþ. hana á einu þingi og hún er búin að fá samþykki þjóðarinnar, þá er hún lög, og þá er ekki hægt að spyrja konunginn lengur í sambandi við hana. Þá kom það til umr. í stjskrn., hvort leggja ætti þessa stjskr. undir sérstakan íslenzkan valdhafa, eins og ríkisstjóra eða forseta, til samþykktar. En þá kom upp úr kafinu, að það var raunverulega ekki hægt, því að ríkisstjóri sem handhafi valdsins var úr valdaaðstöðu farinn, en ekki kominn forseti í staðinn. Þjóðin verður þá búin að taka þetta vald sjálf í sínar hendur og hefur gert þá staðfestingu, sem enginn annar væri bær um að gera, því að forseti lýðveldisins getur ekki verið annað en umboðsmaður alþjóðar um hið æðsta vald, líka til staðfestingar lögum undir venjulegum kringumstæðum. - Og loks vil ég spyrja hv. 4. þm. Reykv., hvaða dæmi hann eða samherjar hans hafi um það, þegar stofnað hefur verið lýðveldi, að leitaður hafi verið uppi þjóðhöfðingi til þess að staðfesta stjskr. Það hefur alltaf verið þjóðin sjálf, sem staðfest hefur þau l., vegna þess að það er alveg nýtt viðhorf um l., sem skapast með þessu. Í þessu efni heldur því hv. 4. þm. Reykv. fram slíkri firru, að ómögulegt er að halda sér við hana. Þetta kom til umr. á einu stigi meðferðar málsins í stjskrn., þ.e. þegar talað var um, hvort bera ætti fram till. um breyt. á núgildandi stjskr., sem þannig breytt skyldi þá vera lýðveldisstjórnarskrá Íslands, og gerðar yrðu þá þær breyt. einar á stjskr., sem leiddi af valdaflutningnum. En þá varð sú niðurstaðan, að það ætti ekki að bera fram þær brtt., því að þær yrðu þá till. til breyt. á stjskr. konungsríkisins Íslands. En þegar á þessu stigi var tekið upp til álita í n., einmitt eins og þá stóðu umr., að 34. gr., sem þá, átti að verða í brtt., skyldi hafa það ákvæði, - eftir að búið var að fyrirskipa með 33. gr., að þjóðaratkvæði færi fram, - með leyfi hæstv. forseta: „Nú hafa stjórnskipunarlög þessi verið samþykkt við þjóðaratkvæðagreiðslu, sbr. 33. gr., og þau hlotið staðfestingu, og skal þá“ o.s.frv. En n. þótti þá ekki tilbærilegt, að stjskr. fengi staðfestingu konungs, vegna þess að við værum á millistigi í stjórnskipun okkar. Og það átti því ekki við að tala um neina staðfestingu neins æðra valds á stjskr. heldur en samþykkt þjóðarinnar. - Þetta er hér vélritað, eins og það lá þá fyrir n. Svo skal ég að síðustu aðeins geta þess, að hv. 4. þm. Reykv. þóttist ekki þurfa að gefa neinar skýringar á þessu afturkalli, sem ég svo leyfði mér að nefna. Og afturkall er það vitanlega, sem hér er um að ræða, á því, sem hann og flokkur hans hafa fylgt frá stríðsbyrjun til skamms tíma og hann og flokkur hans eru skyldugir til að skýra. Árið 1940 er valdatakan hjá okkur gerð með samþykki allra flokka og alþjóðar. Hann er þar með þá. Árið 1941 eru svo þær frægu og merkilegu ályktanir gerðar. Hv. 4. þm. Reykv. og flokkur hans og að því er menn vita, þjóðin öll, eru þar með, og engin aðvörun er gerð af hv. 4. þm. Reykv. og hans flokki. Og á þessum ályktunum byggist það, sem við erum að gera nú. Hvað skeður svo 1942? Þá er þessi sami hv. þm. einn af forystumönnum þess að flytja lýðveldisstjskr. til þess að koma í gegn samþykktum Alþ. 1941. Skýringu vantar á því í sambandi við afstöðu hans nú. Árið 1943 kemur svo stjskrn., sem meðal annarra var skipuð Alþfl.-fulltrúum, er ætlað var, að hefðu umboð síns flokks. Þá skrifar hv. 4. þm. Reykv. sem Alþfl.fulltrúi - og reyndar Alþfl.-fulltrúarnir í n. undir þær till., sem hér er um að ræða í þessu frv., sem sé undir þetta frv. um lýðveldisstjskr. Þessi hv. þm. segir svo, að það þýði ekkert að skýra það, því að hvorki ég né aðrir muni skilja það. Já, ég veit, að það verður alveg óskiljanleg skýring hans á þessu, ef hún verður þá nokkur.



Ég skal tala örstutt, og til þess að tefja ekki umr. skal ég ekki taka til umr. atriði, sem þó væri nokkur ástæða til að minnast á. Hv. 4. þm. Reykv, var að bera saman þál. frá 1941 og það, sem nú væri að gerast, afstöðu sína og afstöðu okkar, sem viljum nú afgreiða þál. um sambandsslit og stjskrfrv. Hv. þm. sagði, að í þál. frá 1941 væri ekkert um það sagt, hvenær þessar framkvæmdir skyldu gerðar. Og það er rétt hjá honum, að það er ekki nánar til tekið en það, sem segir með þessum orðum: „Þó ekki síðar en í styrjaldarlok“. Hann sagði, að mönnum hefði ekki þótt tímabært að framkvæma þetta, eins og þá stóð. Og síðan bætti hann við, að þetta þýddi það, að við værum ekki síður en hann að víkja frá þeirri ályktun, sem gerð var 1941. Hann segir og, að síðan þál. var samþ., hafi ekkert breytzt, sem geri það eðlilegt, að nú sé hafizt handa um stofnun lýðveldisins. Í fyrsta lagi fullyrði ég, að það var gert ráð fyrir, þegar þál. var samþ., að þessar framkvæmdir færu ekki síðar fram en 1944. Í öðru lagi er það hin mesta villa hjá hv. þm., að ástæður séu ekkert breyttar nú frá því 1941. Síðan eru liðin þrjú ár, einmitt þau þrjú ár, sem áttu að líða; frá því að endurskoðunar átti að óska á sambandslagasáttmálanum, til þess að við gætum öðlazt rétt eftir sambandslagasamningnum til einhliða sambandsslita. Á þessu ári eru þá einnig liðin þau 25 ár, sem áttu að líða frá 1918, til þess að við hefðum þennan einhliða rétt samkvæmt samningnum. Þrátt fyrir það segir hv. þm., að ekkert standi öðruvísi á en 1941. Ástæðurnar eru auðvitað allt aðrar en 1941, og ég lagði áherzlu á það í því, sem ég sagði um þetta mál í Sþ., að við hefðum nú til viðbótar þeim rétti, sem allir hv. þm. voru sammála um, að við hefðum öðlazt árið 1941, þ.e.a.s. vanefndaréttinn, sjálfan samningsréttinn frá 1918. Þetta ræður alveg úrslitum í málinu að mínum dómi. Þá vil ég einnig benda á, að ástæður eru nú einnig breyttar að öðru leyti. 1941 var landið hernumið, og það lá fyrir, að sú þjóð, sem hafði hernumið landið, taldi þá alveg sérstaklega varhugavert að nota vanefndaréttinn. Nú er landið ekki hernumið, heldur höfum við samið við stórveldi um hervernd landsins, og nú liggur ekki fyrir aðvörun frá neinni lýðræðisþjóð út af því, að við ætlum að hafa þá meðferð á málinu, sem nú er fyrirhuguð, heldur þvert á móti viðurkenning þess stórveldis, sem herverndina annast. Mér finnst það furðu gegna, að hv. 4. þm. Reykv. skuli virðast ástæður nú til þess að stíga lokaskrefið líkar því, sem þær voru fyrir þremur árum. Ég verð einnig að taka það fram, að mig undrar stórum, að nokkur þeirra, sem voru því fylgjandi 1941 að lýsa yfir því, að þjóðin hefði þá þegar réttargrundvöll fyrir fullum skilnaði við Dani og stofnun lýðveldi$, skuli nú draga í efa, að slíkur réttur sé nú fyrir hendi. Hv. 4. þm. Reykv. minntist einnig á það, sem ég hef haldið fram um þá stefnubreyt., sem yrði í málinu, ef farið yrði eftir hans vilja. Hann vill annars vegar gera lítið úr því, að um stefnubreyt. yrði að ræða, en heldur því hins vegar fram, að þótt breytt væri um stefnu, þá væri það heimilt, ef þingið kæmist að þeirri niðurstöðu, að það væri hentugra fyrir málstað Íslendinga. Ég held, að engum blandist hugur um, að það væri fullkomin stefnubreyt., ef sambandinu væri slitið, en lýðveldisstofnunin látin bíða. - Hv. þm. sagði, að menn yrðu að gera sér ljóst, að það mætti breyta því, sem væri smávægilegt atriði, eins og gildistöku stjskr. Hvaðan kemur honum réttur til þess að kalla það smávægilegt atriði, kalla það smávægilegt atriði að fresta stofnun lýðveldisins og aðskilja þá tvo þætti frelsismálsins, sem ætið hafa verið ofnir saman á undanförnum árum? Mér er ekki mögulegt að líta á það sem smáatriði. Mér virðist ómögulegt að byggja á því, þótt hv. þm. segi það sem sína skoðun, að engin áhætta sé í sambandi við þá ráðstöfun. Ég minntist í dag á rökin, sem mæla gegn stefnubreyt., og ég endurtek þau ekki nú. Ég held, að hv. þm. verði að taka skoðun sína til endurnýjaðrar athugunar, áður en hann leggur alveg endanlega kapp á þá meðferð málsins, sem hann hefur stungið upp á. Ég gat þess í fyrri ræðu minni, að ég hefði ekki heyrt getið um nema eina ástæðu fyrir umræddri stefnubreyt., en það mundi leiðrétt, ef fleiri væru, og nú hefur hv. 4. þm. Reykv. nefnt aðra ástæðu, sem ég kem að síðar. Fyrri ástæðan var sú, og á hana lagði hann enn megináherzlu, að það væri nauðsynlegt til þess að uppfylla kurteisis- og drengskaparvenjur í sambúð að ræða við konung, áður en lýðveldisstofnun færi fram. Í sambandi við þetta fór hann þó létt yfir gagnrök mín í þessu sambandi og tók til samanburðar við konungdóminn framkvæmdastjórastörf mín í prentsmiðjunni Eddu. Mér finnst þetta lítið hátíðleg samlíking, lítið viðeigandi og ekki til þess fallin að upplýsa málið. En ég skal samt gera honum það til geðs að taka upp þessa samlíkingu hans og reyna að nota hana til þess að skýra fyrir honum, hvað fyrir mér vakir. Kann þá að verða nær en áður, þar sem hv. þm. hefur sjálfur haslað völlinn. Setjum svo, að stjórn prentsmiðjunnar ákvæði að gera skipulagsbreyt. um framkvæmdastjórastarfið, t.d. þannig, að sá, sem gegndi starfinu, mætti ekki vera alþm. eða yrði að vera lærður prentari, m.ö.o. gerði þannig skipulagsbreyt., að ég kæmi ekki til greina sem framkvæmdastjóri framvegis. Síðan væri málsmeðferðin þannig, að stjórn prentsmiðjunnar birti þetta almenningi, um leið og mér væri frá þessu skýrt. Þegar þannig væri komið málum, ætti það eftir skilningi hv. þm. að vera mikilvægt atriði, að einhver úr stjórn prentsmiðjunnar kæmi til mín og segði við mig, - að efni, ef til vill þó með öðru orðalagi: „Viltu ekki gera svo vel að segja af þér sjálfur, þar sem þú átt að fara, hvort sem er?“ Vitanlega legði hvorki ég né aðrir nokkuð upp úr því, hvort við mig væri talað þannig eða ekki. Með því væru ekki uppfylltar neinar kurteisisvenjur. Viðvíkjandi hinni nýju ástæðu, sem fram var færð nú, óvissunni um það, hvernig ástatt verður 17. júní í vor, þá hlýt ég að benda á það, að æðioft mun mega telja óvissu fram undan, og handhægt að bera slíkar ástæður fyrir. En slíkt má engin áhrif hafa á þetta mál. Ef einhver slík voðatíðindi gerast fram að 17. júní, að Íslendingum reynist ókleift að koma fram fyrirætlunum sínum í lýðveldismálinu, þá er að taka því með karlmennsku, en það er óheimilt annað en halda fram málinu af fyllstu orku.



Af því að hæstv. forseti óskar, að þetta mál mætti ljúkast nú, ef þess væri kostur, skal ég hafa þetta aðeins örstutta aths. Ég get þó ekki látið hjá líða að svara tveimur atriðum í ræðu 10. landsk. Það væri að vísu ástæða til að minnast á fleiri atriði, sem hann lét sér um munn fara, en það voru þó sérstaklega þessi tvö atriði, sem gáfu mér tilefni til andsvara. Hv. þm, sagði, að fyrir lægi yfirlýsing stórvelda og annað slíkt um viðurkenningu lýðveldis á Íslandi 17. júní 1944. Mér er ekki kunnugt um það. Hvort hann veit eitthvað frekar um það, skal ég ekki segja. En það, sem kom mér sérstaklega til að standa á fætur, var það, sem hann sagði, að ég hefði hótað með því, að aðrar þjóðir mundu hindra, að við gætum haldið þjóðhátíð okkar í tilefni af stofnun lýðveldis 17. júní n.k. Ég geri ráð fyrir, að hann hafi haldið svo af hrapallegum misskilningi, en ekki, að hann vilji raunverulega rangfæra orð mín. Það, sem ég sagði, var það, að við vissum nú ekkert, hvernig ástatt yrði í heiminum eða hér á landi 17. júní í vor, kannske yrðu þá þau blóðugustu átök, sem þekkzt hefðu í þessari styrjöld, og það væri lítt viðurkvæmilegt að binda okkur fyrir fram við þennan dag, hvernig sem þá yrði ástatt. Ég sagði aldrei, og mér dettur ekki í hug að segja, að einhver hafi ætlað að hindra okkur. En stórþjóðirnar spyrja ekki um, hvort Íslendingar eru að halda lýðveldishátíð sína, þegar þær eru með sín átök í heiminum, kannske á Norðurlöndum og víðar. Þau átök fara fram, hvort sem Íslendingar hafa þá ákvarðað hátíð sína eða ekki. Þá er annað atriði, sem ég vil ekki láta ómótmælt. Að mér viðstöddum hefur aldrei verið minnzt á það í stjskrn., að lýðveldisstjskr. þyrfti ekki staðfestingu, enda verður þetta ekki löglega gert, nema hún verði staðfest.

Af hverju skrifaði hv. þm. þá undir?

Það stendur hvergi, það hefði þá þurft að nefna það í frv. eða skýringar að fylgja, en þær skýringar eru ekki fyrir hendi, og þau orð eru ekki fyrir hendi. Til að misnota ekki leyfi hæstv. forseta til að flytja hér aths., þá skal ég láta þessi orð nægja til hv. 10. landsk. Út af ræðu hv. 2. þm. S-M. þarf ég sama sem ekkert að segja. Hann var með sömu ástæðurnar og komu fram í fyrri ræðu hans. Þó vildi hann, þegar hann talaði um frávikningu frá ákvörðun Alþ. 17. maí 1941 af minni hálfu, tala um, að allir hefðu gengið út frá því þá, að lýðveldisstjskr. yrði samþ. 1944. Ég hef aldrei heyrt slíka yfirlýsingu. Hitt veit ég, að í Framsfl. voru þá nokkrar deilur um sjálfstæðismálið, og var þá ákveðið til samkomulags vegna mismunandi skoðana innan þess flokks, að lýðveldið yrði stofnað ekki síðar en eftir þrjú ár. Má vera, að það sé það, sem hann telur sig bundinn við, og vil ég á engan hátt telja það ljótt, þótt hann telji sig bundinn af ákvörðunum síns eigin flokksþings. En af ákvörðunum Alþ. er hann ekki bundinn við að stofna lýðveldi 1944. Ég verð því algerlega að halda fram, að það ríkjandi ástand, sem talað er um á Alþ. 17. maí 1941, sé í engum verulegum atriðum breytt hér á landi frá því, sem þá var. Þá heldur hv. þm. því fram, að það sé engin smávægileg breyt. á stjskrfrv. að slá ekki föstum gildistökudegi stjskr. Frá mínum bæjardyrum séð getur það verið stórt atriði, en þarf ekki að vera það. Ef spádómar hv. 2. þm. Reykv. rætast, að stríðinu verði lokið 17. júní 1944, sem ég því miður hef litla von um, þá gæti vel verið hægt að velja 17. júní fyrir gildistökudag, og þá væri hægt að gera það með þeim glæsileik, sem slíku málefni sæmir, bezt.

Forseti (JörB): Hæstv. forsrh. hefur borið fram till. um, að sérstök sjö manna n. verði kosin til að fjalla um málið, og verður sú till. borin undir hv. d.

Forseti (JörB): Ég hefði mjög gjarnan viljað, að unnt hefði verið að kjósa n. nú, svo að hægt hefði verið að vísa frv. til hennar á þessum fundi, en nokkrir hv. þdm. eru nú fjarstaddir. Ég óska eftir listum, en mun fresta kosningunni, ef svo margir verða tilnefndir, að leynileg kosning þarf að fara fram.