Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg get búist við því, að mörgum þyki farið nokkuð fljótt fram á breytingar á þessum lögum, þar sem ekki er fult ár síðan þau vóru staðfest. En þegar litið er á undirbúning þann, er lögin fengu á seinasta þingi, þá get eg þó búist við því, að mönnum komi það ekki mjög á óvart, þótt farið sé fram á lítilsháttar breytingar. Það er líka samkvæmt ósk þingmálafunda í kjördæmi mínu, að eg flyt þetta frumv. Það, sem hér er farið fram á, er, að sú breyting verði gerð á lögunum, að hreppanefndir þurfi ekki eftirleiðis að safna pöntunum á baðlyfjum og heimta borgun fyrir þau að vorinu, þegar enginn getur enn vitað með vissu,hversu mikið hann muni geta sett á vetur af fénaði, og þar af leiðandi, hve mikið hann þarf af baðlyfjum. Þess ber og að gæta, að þessi tími er sá tími árs, er menn eiga erfiðast um peninga. Enn fremur er ráðið til þeirrar breytingar, að stjórnarráðið þurfi ekki eftirleiðis að panta lyfin, heldur að eins eftir ráðum dýralæknis - að skipa fyrir, hvaða lyf skuli notuð. Því aðalatriðið er ekki það, hver pantar lyfin, heldur hitt, að féð sé baðað, og að allir baði. Það virðist líka enn meiri ástæða til að sinna þessum óskum, þegar þess er gætt, að mikill meiri hluti hreppanna á landinu - 109 á móti 32 hreppum, óskuðu þess að eins, að samþykt yrði heimildarlög, en ekki almenn lög, eins og raunin varð á. Eg treysti því, að þetta mál fái góðar undirtektir, og er það ósk mín, að kosin verði 5 manna nefnd til að athuga það. Nefndinni til leiðbeiningar skal eg geta þess, að það þarf ennfremur að breyta lítið eitt síðustu grein laganna, nefnilega að taka burtu tilvísunina til 5. gr., því að í þessu frumvarpi er stungið upp á því, að sú grein falli burt.

Flutn.m. (Sveinn Björnsson): Þetta stutta frv., sem hér liggur fyrir, hefir þann tilgang, eins og það ber með mér, að heimila það, að þrátt fyrir gildandi ákvæði siglingalaganna frá 22. nóv. 1913 geti tveir menn, sem hvorki eru hér búsettir, né innbornir, setið í stjórn Eimskipafélags Íslands. Eins og þegar er orðið þjóðkunnugt, hafa Vestur-Íslendingar tekið drengilegan þátt í félaginu. Þeir hafa skrifað sig fyrir nær 200,000 króna upphæð í hlutafé. Þegar félagið var stofnað og lög þess samþykt var hér staddur fulltrúi þeirra, herra J. Bíldfell, og fór hann þá fram á ýmsar breytingar á frumvarpinu til félagslaganna, sem Vestur-Íslendingar töldu betur fara, og ein af þeim var sú, að þeir fengi, vegna hluttöku sinnar í fjársöfnuninni, að eiga hluttöku í stjórn félagsins, tvo menn af sjö. Þegar félagafrumvarpið lá fyrir stofnfundinum í vetur, kom það og í ljós, að bæði bráðabirgðastjórnin og fundurinn í heild sinni vildi veita þetta, en að það var ósamrýmanlegt við 1. gr. siglingalaganna. En fulltrúi þeirra Vestur-Íslendinga lagði mikla áherzlu á þetta atriði, og því var það, að samþ. var bráðabirgða-ákvæði, sem eg skal leyfa mér að lesa hér upp með leyfi hæstv. forseta. Það hljóðar svo: »Ef landslögum kann að verða breytt þannig, að skip félagsins fullnægja ákvæðum laganna um íslenzk skip, þótt 2 Íslendingar, búsettir í Vesturheimi eigi sæti í stjórn félagsins, þá er Vestur-íslenzkum hluthöfum áskilinn réttur til þess að tilnefna Vestur-Íslendinga í þau tvö stjórnarsæti, sem kjósa skal í eftir tilnefningu þeirra samkvæmt 17. gr.« Þetta bráðabirgðaákvæði, sem samþykt var með því nær öllum atkvæð um, lýsir því greinilega, að hugir manna hafa hneigst í þá átt, sem farið er fram á í þessu frv., og það má skoða svo, sem í því felist tilmæli til alþingis um að fallast á þetta. Breytingin, sem hér er farið fram á, er undanþága frá 1. gr. siglingalaganna, sem er einskorðuð við þetta félag, stofnað þennan ákveðna dag og lýtur að því einu, að 2 Vestur-Íslendingar megi eiga sæti í stjórn þess. Ákvæðin í 1. gr. siglingalaganna eru sett til tryggingar gegn því, að menn villi þjóðernis-heimildir á skipum, og eg get ekki séð að það sé neitt brot á anda laganna, eða neitt varhugavert, þótt þessi breyting, eða undanþága næði fram að ganga. Félagið er alíslenzkt. Einungis fullnægja ekki þessir menn, sem búa fyrir vestan haf, lögunum að þessu leyti, að þeir eru ekki ríkisborgarar í danska ríkinu. Eg hygg því að ekkert geti verið á móti því að gera þessa undantekningu. Það skyldi þá vera frá sjónarmiði alþjóðaréttarins. Eg hefi reynt að kynna mér það atriði, en ekkert fundið, er gæti verið til fyrirstöðu úr þeirri átt. Eg álít að vér megum vera löndum vorum vestra þakklátir fyrir stuðning þann, er þeir hafa veitt oss í þessu velferðarmáli voru, og eg veit að þeim er þetta atriði svo mikið áhugamál, að þeir myndi að öllum líkindum taka enn betur í strenginn - leggja enn meira af mörkum, ef vér létum að vilja þeirra í þessu. Að minsta kosti yrði að skoða það sem alúðarvott við Vestur-Íslendinga, sem aldrei gæti leitt nema til góðs. Eg vænti því þess, að háttv. deild leggi ekki stein í götu þessa frumvarps, ef ekki er neitt það í alþjóðareglum, sem því sé til fyrirstöðu. Og til þess að ganga úr skugga um það, væri líklega heppilegast að setja nefnd í málið, og vil eg því stinga upp á 5 manna nefnd að umr. lokinni.

Eggert Pálsson : Háttv. frams.m. minni hlutans (J. E.) og háttv. þm. (S Þing. (P. J.) hafa verið að tala um, að meiri hlutinn vildi vísa þessu máli til stjórnarinnar. Eg sé ekkert um það í nefndaráliti meiri hlutans, og hin rökstudda dagskrá gerir heldur ekki ráð fyrir neinu slíku. Hún gerir aðeins ráð fyrir, að málið verði tekið fyrir á næsta eða næstu þingum. Þingið getur sjálft átt frumatkvæði að því, að taka málið upp um leið og sveitarsjóðunum væri trygðar aðrar og meiri fastar tekjur, og þess vegna á það ekki við að segja, að meiri hlutinn vilji vísa málinu til stjórnarinnar, sem þó oft og tíðum fái útskit fyrir störf sín, eins og háttv. þingmenn komust að orði. Hvað þetta frv. snertir, þá er það ekkert stórmál, og eg mun heldur ekki gera það að neinu kappsmáli. Aðeins mun eg hallast að því í þessu efni, sem öðru, sem eg tel réttlátt og sanngjarnt vera. Það hefir verið sagt, að þetta gjald væri svo lítið, að það munaði ekkert um það. Það kann nú að vera satt, að lítið muni um það, en það er ekki satt, að það muni ekkert um það. En aðalatriðið er frá mínu sjónarmiði stefnan, sem í því felst. Eins og allir vita, var á síðasta þingi dembt á sveitasjóðina 2–8 útgjaldaliðum, sem munar um, og þegar útgjaldabyrðar sveitasjóðanna eru þannig að aukast, getur það ekki náð neinni átt, að jafnframt sé verið að svifta þá þeim litlu föstu tekjum, sem þeir hafa. Ef hér væri farið fram á að afnema fátækratíundina, en útvega sveitasjóðunum eitthvað í staðinn, þá væri öðru máli að gegna. En hér er ekki farið fram á það; hér er bara verið, eins og átt hefir sér stað á undanförnum þingum, að gera sveitarsjóðunum sem erfiðast fyrir og það algerlega að þarflausu; og get eg því ekki með neinu móti fylgt þeirri stefnu. Hér er um »princip«mál að ræða, þó lítið sé, og þess vegna hafi eg lagst á móti því. Í öðru lagi hefir verið sagt, að gjaldið sé ranglátt gjald. Sé svo, þá er sannarlega ekki um stórt ranglæti að ræða og væri vel ef það ætti sér ekki stað stærra í öðrum efnum. Það er þó ekki nema um 2–3 kr. að ræða á flesta búendur, svo varla getur í því falist mikið ranglæti. Eða hafa menn nokkra tryggingu fyrir því, að réttlætið yrði meira, þó að þetta kæmist á? Eg hefi fyrir mitt leyti enga tryggingu fyrir því. Eg álít þetta gjald alls ekki svo ranglátt, að orð sé á gerandi, en þar á móti eru engin gjöld eins ranglát eins og einmitt aukaútsvörin.  (Bjarni Jónsson: Það er rangt; þau eru lang-réttlátustu gjöldin)  . Það er ekki rangt. Ef aukaútsvörin eru réttlátust gjöld, því er þá ekki öllum gjöldum jafnað þannig niður? Hvers vegna er þá ekki landssj. t. d. aflað tekna á þann hátt. Mögulegt virðist það þó vera, ef aðferðin væri hin réttlátasta, að þingið jafnaði þörfunum niður á sýslu- og bæjarfélögin, sýslunefndin svo á hreppasjóðina og hreppsnefndin á einstaklingana. En að sú aðferð er ekki viðhöfð, stafar vitanlega af því þegar »praktisera« ætti hann í stórum stíl, hversu afar ranglát hún er. En þegar aðeins er um þarfir hrepps- og sýslufélags að ræða, þá hirðir þingið ekkert um, þótt ranglætið eigi sér stað. Það býður bara hreppssjóðunum að borga en hirðir ekkert um að afla þeim skynsamlegra og réttlátra tekna. Og þessarar sömu stefnu þykist eg kenna í frv. þessu og þess vegna er eg aðallega á móti því. Þá hefir enn verið talað um, að gjaldið beri að afnema, af því að útreikningur á því sé svo erfiður. En þegar þess er gætt, að þetta hefir verið »praktiserað« í fleiri hundruð ára, og fyrr á tímum vóru langt um færri menn færir um útreikninginginn heldur en nú, þegar slíkir menn eru á hverju strái, þá held eg að sú ástæðan hljóti að teljast lítils virði. Þá gat háttv. þm. S. Þing. (P. J.) þess, að það væri regla þar sem hann þekti til, að þetta gjald hefði engin áhrif á niðurjöfnun aukaútsvara, t. d. sagði hann, að ef fátækur maður byggi á stórri jörð, þá gætti ekki sveitarútsvars hans. Það er augsýnilegt, að ef hreppsnefndir fylgja alment þessari reglu, þá er engin þörf á að afnema fátækratíundina með tilliti til þess réttlætið, sem fyrir honum vakir. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. Eg geri það ekki að neinu kappsmáli, en þarf náttúrlega ekki að taka það fram, á hvora hliðina eg hallast með mínu atkvæði. Eg fæ ekki betur séð, en að það sé rétt stefna, sem meiri hlutinn heldur fram, og það munu fleiri kannast við, að niðurjöfnun gjalda skapar oft óánægju innan hreppsfélaga, miklu meira en hinir föstu skattar.



Eg býst við að till. háttv. flutningam. um nefnd verði samþykt, og vil eg því benda á það, að æskilegt væri að nefndin tæki þá um leið til athugunar annað atriði, sem stendur í sambandi við þetta. Eins og menn muna var landsstjórninni falið að ákveða hversu mikið atkvæðamagn landssjóður skyldi hafa í eimskipafélaginu fyrir sitt tillag, sem eru 400.000 kr., og það var látið í ljós, að það skyldi ekki verða fult, hlutfallslega eftir hlutaeign, til þess að landssjóðurinn eða landstjórnin yrði ekki ofjarl í félaginu. Þegar lög félagsins vóru samþykt var ákveðið, að landssjóður eða fulltrúi hans skyldi hafa fjórðung atkvæðamagns að tiltölu við hlutafé, er það væri 400.000 krónur og að Vestur-Íslendingar gæti látið einn fulltrúa fara með atkvæði þeirra allra eftir fullri upphæð, þótt atkvæðamagn annara væri takmarkað. Varð þá dálítill ágreiningur um það, hvort fulltrúi þeirra Vestur-Íslendinga skyldi hafa meira atkvæðamagn en landssjóður, þótt þeir ætti minna fé í fyrirtækinu en hann, en félagslögin vóru samþykt eins og fulltrúi Vestur-Íslendinga óskaði í þessu efni. En þegar svo samningar vóru gerðir milli landstjórnar og félagsstjórnar um strandferðirnar, þá var það áskilið, að svo framarlega sem alþingi krefðist þess, að félagslögum væri breytt í þá átt, að enginn fulltrúi mætti fara með meira atkvæðamagn á fundi en fulltrúi landssjóðs, þá skyldi félagsstjórnin gera sitt til að þeirri breytingu yrði framgengt á næsta aðalfundi, og lofaði fulltrúi Vestur-Íslendinga því, að hann skyldi gera sitt til að þeir sætti sig við það og samþykti breytinguna. Þetta atriði gæti nú væntanleg nefnd tekið til íhugunar og gert tillögur um það, og mun eg ef óskað er láta henni í té þær frekari upplýsingar eða skýringar, sem eg get, hér að lútandi.

Flutn.m. (Sveinn Björnsson): Þetta frv. er þannig til komið, að málið hefir legið fyrir bæjarstjórn í 2 ár, og nú loks verið samþykt af henni í þessari mynd, og flytjum við það hér, þingmenn Reykjavíkur, eftir ósk bæjarstjórnarinnar. Það er kunnugt öllum Reykvíkingum, og jafnvel fleirum, að á því hefir verið hin mesta óregla, hvernig lóðamörk hafa verið ákveðin hér í bænum. Enginn uppdráttur hefir verið til, er sýndi þau greinilega og engin svo nákvæm skrá, að á henni hafi mátt byggja sem fulltraustum grundvelli, t. d. er ákveða skal lóðargjöld, og hefir þó einn af tekjuliðum bæjarins verið bygður á lóðunum nú um 30–40 ár. Það hefir oft staðið til, að uppdráttur yrði gerður af lóðum og löndum bæjarins, en aldrei orðið neitt úr því. - Í fyrra kom það enn til orða, að gera þenna uppdrátt, og fundu menn þá til þess, að jafnframt bar brýna nauðsyn til þess, að sett yrði glögg merki milli lóða. Bæði er það, að verðmæti lóðanna veg með ári hverju, og svo hafa menn það fyrir satt, að bærinn sjálfur, sem er stór lóða-eigandi, hafi orðið, eða geti orðið fyrir skaða á þann hátt, að menn gangi á það lag, að færa út takmörk sinna lóða, inn á lóðir hans, meðan ekki er gert við þessu. Alt þetta gerir það bráðnauðsynlegt, að fá þetta mál tekið fyrir, og hugsunin er sú, að allur bærinn verði mældur, og gerður af honum nákvæmur uppdráttur, og ef þrætur verða um takmörk lóðanna, þá fáist um þær fljótur úrskurður, þó svo, að mönnum gefist ætíð kostur á því að leita til dómstólanna. Þess ber og að gæta, að þetta mál verður enn nauðsynlegra vegna þess, að það má búast við því, að þess verði ekki langt að bíða, að bærinn verði neyddur til þess, af fjárhagsástæðum, að snúa sér frekar en áður að fasteignum, sérstaklega lóðunum, sem tekjustofni. Hinsvegar vildi bæjarstjórnin gjarna að svo væri frá lögunum gengið, að hún væri ekki skyld til þess, að láta þau koma í framkvæmd, fyrr en hún álítur að fjárhagurinn leyfi það. Eins og eg hefi tekið fram hefir þetta frumv. verið 2 ár til meðferðar hjá bæjarstjórninni, verið athugað þar í nefnd og samþ. af henni í þessu formi. Eg vænti því góðra undirtekta undir það, sérstaklega með tilliti til undirbúningsins, sem það hefir fengið og svo varðar það bæinn svo sérstaklega, að eðlilegt væri að fulltrúar hans fengi að ráða sem mestu um það.



Eg stend ekki upp til þess að mæla á móti þessu frv. Háttv. frams.m. (Sv. B.) sagði, að það hefði fengið góðan undirbúning, og skal eg ekki rengja það, en ýmislegt er í því þess eðlis, að vert væri að það yrði athugað í nefnd. - Hér á að stofna nýjan dómstól og setja nýja réttarfarslöggjöf að vissu leyti, og tel eg, að ekki megi hrapa svo að slíku, að það sé samþykt nefndarlaust. Eg leyfi mér því að stinga upp á 5 manna nefnd að lokinni umr



Þetta frumvarp á að því leyti sammerkt við hið næsta á undan, að það er einnig komið frá bæjarstjórninni. Það hefir verið rætt þar við 2 umræður og samþ., og okkur, þm. Reykvíkinga, síðan falið að bera það fram á þingi. Það gæti verið ástæða til þess fyrir bæjarfulltrúa að blygðast sín við að koma fram með slíkt frumv., því að efni þess er ekkert annað en að þvinga bæjarstjórnina til þess að gera það, sem hún sjálf hefir talið eðlilegast. Breytingin, sem hér er farið fram á, er einungis sú, við 6. gr., að bæjarstjórninni er gert að skyldu að telja á fjárhagsáætlun sem sérstakan tekjulið tekjuafgang þann, er orðið hefir á reikningi bæjarins næsta ár áður, ef hann er nokkur, en aftur sem sérstakan gjaldlið tekjuhalla síðasta árs, nema hann stafi af kostnaði við verk, sem ætlast er til að greiddur verði með lánsfé. Ástæðan til þessa er sú, að nú um nokkur undanfarin ár hefir orðið tekjuhalli á. fjárhagsáætlun bæjarins. Mér liggur við að segja, að sumir bæjarfulltrúarnir taki ofmikið tillit til kjósendanna. Því er það, að þegar tekjuhalli er, þá er ekki hikað við að taka lán til þess að jafna hallann, í stað þess að ná upp mismuninum með útsvörum, og hlýtur þetta að leiða til fjárhagslegrar glötunar. Til þess að útiloka þetta, kom fjárhagsnefndin fram með þessa tillögu, sem samþykt var í vor af bæjarstjórninni í einu hljóði. Eg vona því, að háttv. deild samþykki frumv. Frumv. er svo óbrotið, að eg býst ekki við að nefnd þurfi að skipa í það.



Eg legg til, að þessu frumv. verði vísað til nefndarinnar í næsta máli á undan (frumv. til laga um mæling og skrásetning lóða og landa í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur).

Flutningsm. (Matthías Ólafsson) : Um þetta efni eru til lög áður frá 1905, en í þeim eru engin sektarákvæði. Hvort sem nú löggjafarvaldið hefir ekki búist við, að lögin yrði brotin eða ekki, þá hefir það oftsinnis komið í ljós, að mennirnir eru ekki eins góðir og þeir ætti að vera, og hafa lögin margsinnis verið brotin. Þetta frv. miðar að því fyrst og fremst að koma að sektarákvæðum um þetta efni. Lagt hefir verið fram á lestrarsalinn erindi frá Önfirðingum, þar sem farið er fram á þetta. En jafnframt hefi eg í frumv. lagt til að breyta 1. gr. laganna frá 1905, þannig, að gjaldið fyrir beitutekju verði 2 kr. í staðinn fyrir 1 kr. Það sjá allir, að 1 kr. er alt of lágt gjald, og 2 kr. raunar líka. Síðan skelfiskabeitan fór að tíðkast, hafa sjómenn, eftir að skelfiskurinn rýrnaði, gengið í netlög, að fornspurðum landeiganda, og skeyta ekkert um ákvæði 2.gr. laganna frá 1905. Eg vona, að háttv. deild sjái, að þetta mál er nauðsynjamál, og að hér er ekki um svo gífurlegar upphæðir að ræða, að frv. geti ekki náð fram að ganga þess vegna. Eg skal bæta því við, að ætlast er til þess, að sektirnar renni til hlutaðeigandi sveitarfélags, og óbrotin verði farið með sem venjuleg lögreglumál.

Guðm. Eggerz : Ef frumv. verður að lögum, þá er sú breyting gerð, að sjómenn eiga nokkuð örðugra með að afla sér beitu á eftir, því að allar breytingar frv. miða í þá átt, að vernda, frekar en hingað til hefir átt sér stað, rétt landeiganda, en landeiganda er í þessu atriði fyllilega borgið með lögum frá 10. nóvbr. 1905. Samkv. þessum lögum getur hann með öllu bannað beitutekju fyrir landi sínu 60 faðma á sjó út. Nú, við fyrstu umr. mun eg ekki fara frekar út í þetta mál, en á móti frv. verð eg.

Matthías Ólafsson : Eg bjóst ekki við neinum mótmælum gegn þessu frv., sízt frá yfirvaldi. Eg skil það ekki, að löggjafinn hafi ætlast til að lögin væri brotin, án þess að sektar lægi við. Það er ekki nóg með það, að greitt er sárlítið gjald fyrir beitutekju, heldur haldast mönnum uppi lögbrotin sektarlaust. Mér þykir það undarlegt, að þeir sem laganna eiga að gæta, skuli vera ánægðir með það, að lögin sé brotin, án sekta. Eg vil ekki stuðla að því, að sjómannastéttinni haldist uppi að ósekju að vaða upp á aðra. Sjómenn eiga að borga sínar þarfir, líkt og aðrar stéttir.

Guðm. Eggerz : Eg skal geta þess, að það er beint tekið fram í lögunum frá 1905, að ef usli verður á jörðu við beitutekju, þá eiga landeigendur rétt til skaðabóta. Þetta ákvæði þyki mér nægja. En bæði að hækka beitutekjugjaldið og bæta við sektum þyki mér of langt farið. Það sjá allir, hve afar þýðingarmikið það er, að sjómenn geti náð í beitu, og varast verður að gera þeim örðugt fyrir í því efni.

Matthías Ólafsson : Eg skal leyfa mér að stinga upp á 5 manna nefnd, og vona eg að hún komist að gagnstæðri niðurstöðu við háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.).

Flutningsm. (Jóhann Eyjólfsson) : Þetta lagafrumvarp, sem hér er um að ræða, er stutt, en það felst samt í því mikil réttarbót og mikið hagræði. Eftir núgildandi lögum er fátækratíundargjald af lausafé mismunandi hátt, eftir því, hvað tíundin er há. Sá, sem er svo heppinn að vera svo vel efnum búinn, að hann geti tíundað 5 hundruð eða meira (það sem kallað var að vera í skiftitíund), hann á að greiða tíundargjald í sveitarsjóð 3/10 álnar af hundraði hverju, en sá, sem er nú svo óheppinn að vera svo fátækur, að hann geti ekki tíundað svo mikið (að hann sé það sem kallað er að vera í öreigatíund), hann skal greiða 9/l0 álnar af hundraði hverju. Þetta er sjáanlega mjög ranglátt, að öreigi, eða sárfátækur maður, skuli greiða þrisvar sinnum hærri skatt af hverri krónu en efnamaður, eða auðmaðurinn, af hverri sinni krónu. Áður en sóknargjaldalögunum var breytt 1909, þá horfði þetta dálítið öðru vísi við, því að þá vóru þeir, sem vóru í öreigatíund, lausir við að borga tíundargjald til prests og kirkju, en þar varð sú jafnaðarkenning ráðandi að leggja jafnt gjald á alla, fátæka og ríka. Þá myndaðist nýr skattur á alla þá, sem vóru í öreigatíund, en létti á öllum þeim, sem vóru efnaðir, og eftir því meira, sem hann var ríkari, þ. e. tíundaði meira. En þá gleymdist að laga fátækratíundargjaldið hjá þeim, sem það lá óeðlilega hátt á. Þetta fyrirkomulag, að öreiginn beri þrisvar sinnum hærra gjald en ríki maðurinn, er svo óeðlilegt og ranglátt, að eg hygg, að þetta muni hvergi eiga sér stað í heiminum, nema hjá oss, á Íslandi. Eg hygg nú reyndar, að víða sé hætt að taka tillit til fátækratíundarinnar við niðurjöfnun útsvara, að minsta kosti er það svo á mörgum stöðum þar sem eg þekki til, beinlínis af því, að það eru álitin óforsvaranleg rangindi, að taka tillit til þeirra. Útsvörum er þá jafnað niður bara með aukaútsvörum; tíundirnar eru auðvitað reiknaðar út á eftir og dregnar frá aðalupphæðinni og settar í sérstakan tekjulið, en þetta er einungis gert til að gera útsvarsskýrsluna formlega og löglega. Það er talsvert verk fyrir oddvitana að reikna út tíundirnar, því að oft hafa þeir nóg annað að gera, og sumir eru ekki eins æfðir í reikningastörfum og þyrfti, og það er líka mikið verk við endurskoðunina frá því fyrsta til hins síðasta. Þegar maður lítur nú á það, að lögin eru afar-ranglát, ef þau eru starfrækt samkvæmt bókstafnum, og að þau kosta mikla vinnu og mikinn tíma um land alt, þá er það það allra vægasta, sem maður getur sagt, að þau sé óþörf, og að það beri að afnema þau tafarlaust. Mál þetta var borið undir þingmálafundi Mýrasýslu, og var það einróma álit þar, að þessum lögum ætti að breyta samkvæmt því, sem hér er gert. Eg treysti því, að sama réttlætistilfinning muni eiga heima í fleiri héruðum landsins, og eins, og ekki síður, hér í þinginu. Eg vil því leyfa mér að leggja til, að það verði kosin 5 manna nefnd í málið að þessari umræðu lokinni.

Benedikt Sveinsson : Eg skal ekki bera á móti því, að ákvæðin um þetta efni kunna að vera nokkuð úrelt orðin, en mér er þó talsvert sárt um þau. Hér er um að ræða langelztu lagaákvæði, sem nú gilda í íslenzkri löggjöf. Tíundarlögin eru sett fyrir vel 9 öldum, árið 1096, af Gizuri biskupi með, »um-bráði Markúss lögsögumanns« og annara hinna vitrustu manna. Að vísu hafa þau síðan tekið miklum breytingum, eftir því sem aldarfarið breyttist. En eg vil, að menn hugsi sig vel um, áður en menn fleygja burt þessum fornu minjum. Fáar raddir hafa heyrst gegn tíundarlögunum í landinu. Það er satt, að á stöku stöðum hefir þeim verið andmælt, en sannanir vantar fyrir því, að það sé almennur vilji að afnema þau, en fyrr vil eg ekki, að ráðizt sé á hina elztu lagagrein í lögum vorum.

Flutningsm. (Jóhann Eyjólfsson) : Ef það eiga að vera andmæli gegn þessu frumvarpi, að um forngrip sé að ræða, þar sem tíundarlögin gömlu eru, þá vil eg segja það, að þeim eða minning þeirra ætti að vera vel borgið í skjalasafni landsins. Þar eiga slíkir gripir að geymast, en ekki starfrækja þá þjóðinni til skaða og minkunar. Það segir sig sjálft, að lögin geta ekki átt sér langan aldur héðan af, þar sem um bein rangindi er að ræða í þeim nú orðið. Aldurinn einn út af fyrir sig nægir ekki til að helga gildi þeirra. Það, sem gamalt er orðið og úrelt og ilt, verður að víkja fyrir hinu nýja og góða. Að öðru leyti skal eg ekki orðlengja frekara um þetta nú. Eg treysti svo réttlætistilfinningu háttv. þingmanna, að þeir felli niður þetta rangláta gjald, sem kemur langþyngst niður á þeim mönnum, sem sárfátækastir eru.

Pétur Jónsson : Eg lít svo á, að ekki hafi verið beint nauðsynlegt að koma fram með þetta frumvarp nú, vegna þess að ekki getur langt liðið þangað til tíund á fasteign og lausafé verður algerlega úr lögum numin og nýir gjaldstofnar fengnir sveitasjóðunum. Á hinn bóginn get eg ekki verið á sömu skoðun sem háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.), að nokkur eftirsjá sé í þessum ómerkilegu leifum af tíundarstatútu Gizurar biskups. Því að þótt hún væri viturleg og líklega einsdæmi í veröldinni á þeim tíma, þá eru þessar leifar ekki nema svipur hjá sjón samanborið við það, sem hún var sjálf, svo miklum breytingum hefir tíundin tekið. Upphaflega var tíund Gizurarstatútu hreinn eignarskattur í nútímastíl. Nú er tíundin sem eftir er lítilfjörlegur atvinnuskattur og ójafnaðarfullur. Eg held, að Gizuri biskupi væri mestur sómi sýndur með því að nema hana úr lögum.

Benedikt Sveinsson : Eg skal ekki deila um þetta mál. Mín orð hnigu að eins að því, að vel væri athugað frumvarpið áður það yrði samþykt. Eg játa það, að tíundarlögin koma harðara niður á fátæklingum en efnamönnum, eins og þeim er beitt sumstaðar á landinu, og tel eg skylt að bæta úr því. En er það ekki svo alstaðar í vorri löggjöf, að gjöldin eru erfiðari fátæklingum? T. d. vita það allir, að tolllöggjöfin kemur langtum harðara niður á fátæklingum en öðrum, og alt af er þó verið að auka tollana. En þótt aukaútsvör kæmi að öllu leyti í stað tíundanna og jafnað væri niður »eftir efnum og ástæðum« þá vantar alla trygging fyrir því, að gjöldin verði sanngjarnlega álögð, eða með nokkru meira réttlæti, en tíundin nú.



Eg þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta mál. Háttv. deildarmenn hafa nefndarálitið fyrir sér, og þar eru greindar ástæður þær, sem meiri hlutinn ber fram sínu máli til styrktar. Eins og menn sjá, hefir nefndin klofnað, og leggur meiri hlutinn til, að málinu , verði frestað og það afgreitt nú með rökstuddri dagskrá. Minni hlutinn leggur aftur á móti til að það verði samþykt eins og það liggur fyrir. Vér meiri hluta mennirnir teljum það engan veginn stóra breytingu, þó að þetta frumv. verði samþykt, en vér álítum það ekki rétta stefnu, að þingið stuðli að því, að fastar tekjur sveitasjóðanna verði skertar. En þetta frumvarp fer í þá átt, þar sem ekki er séð fyrir neinum föstum tekjum í staðinn. Aðalástæða minni hlutans er sú, að þetta sé ranglátt gjald. Það má reyndar til sanns vegar færast, en þó get eg ekki skilið, að það geti talist stórkostlega ranglátt þegar litið er til þess, að upphæðin, sem hver maður á að borga, er ekki stór. Það má vera fátækur maður, sem ekki rís undir því gjaldi. Þess vegna er það, að þó að meiri hl. kannist við, að það komi ekki sem réttlátlegast niður, þá vill hann ekki að þessu eina fasta gjaldi sveitarsjóðanna verði kipt í burtu, að minsta kosti ekki fyrr en þeim verður séð fyrir öðru föstu gjaldi í staðinn. Hin ástæða minni hlutans, að svo mikil fyrirhöfn sé að reikna út tíundina, virðist mér næsta veigalítil. Eg get ekki betur séð, en að það sé fljótunnið verk. Manni gæti dottið í hug, að þeir væri ekki miklir reikningsmenn Mýramenn, að minsta kosti lítur út fyrir, að þingmaður þeirra (J. Eyj.) hafi einhverntíma komist í hann krappan, að reikna út þessa tíund. Eg get ekki talið, að það sé meira en tveggja tíma verk fyrir hreppsnefndina í hverjum hreppi. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um málið. Vil eg leyfa mér að mæla með því, að tillaga vor meiri hlutans verði tekin til greina af háttv. deildarmönnum, og að frv. verði afgreitt með rökstuddri dagskrá.



Eg hefi áður hér í hv. deild þózt sýna fram á, með ljósum orðum, hver ástæða væri til að telja það réttmætt að afnema fátækratíundina. Þegar eg flutti þetta frumv. hélt eg satt að segja, að það mundi verða létt verk að koma þessu í framkvæmd. Í fyrsta lagi treysti eg því vel, að réttlætistilfinning háttv. þingmanna væri á svo háu stigi, að þeir hlyti að sjá, hversu ranglátt gjald þetta væri, og í öðru lagi treysti eg því, að þekkingin væri á svo háu stigi í þinginu, að menn mundu undir eins sjá að að þessu væri hið mesta hagræði, og að það mundi spara bæði tíma og peninga. Það má vel vera að þeim, sem hraðvirkari eru en eg, þyki það ekki mikil vinna, að reikna út tíundina, en eg veit, að eg er lengi að því og svo mun vera um fleiri. Það getur verið að háttv. framsögum. meiri hl. (J. J.) Sé svo hraðvirkur, að honum sé þetta fljótunnið starf, en eg hefi samt sem áður heyrt marga merka menn halda því fram, að það væri mikill tímasparnaður ef þessi tíund væri afnumin, ekki einungis vegna vinnunnar við skýrslusamninginn í fyrstu, heldur líka vegna allra endurskoðananna. Það eru þá þessir tveir aðalþættir í málinu, sem eg held mér fast við, fyrst og fremst, að fátækratíundinni eigi að hrinda fyrir það, að hún er ranglátt gjald, og síðan að það væri mikill tímasparnaður, ef hún væri úr lögum numin. Það, sem háttv. meiri hluti hefir á móti málinu, er einkennilega léttvægt, hvort sem það nú dugir þess til að hafa áhrif á úrskurð háttv. deildar eða ekki. Það er aðallega þrent, sem háttv. meiri hluti hefir fram að bera í málinu. Í fyrsta lagi, að því liggi ekkert á, í öðru lagi að réttara sé að vísa því til stjórnarinnar og láta það verða samferða tekjuakattslögunum, og í þriðja lagi að fastar tekjur sveitasjóðanna skerðist of tilfinnanlega ef tíundin verður úr lögum numin. Þegar eg lít á fyrsta atriðið, þá virðist mér, að eg hafi heyrt alt of mikið af þessum röddum síðan eg kom hingað, að alt megi draga til næsta þings. Mér dettur í hug það sem haft er eftir gömlum karli í Norðurárdal. Alt af þegar hann var beðinn að gera eitthvað, var viðkvæðið: »Þetta má nú eins vel gera á morgun». Annað atriðið er það, að vísa málinu til stjórnarinnar. Það er líka hér hátt á baugi. Og því neita eg ekki, að á sumum sviðum getur það verið réttmæt aðferð, einkum þegar um þau mál er að ræða, sem einhverrar sérfræði þarf við, eða eru svo flókin, að mikið og nákvæmlega þarf um þau að hugsa. En það nær ekki til þessa máls. Það er svo einfalt og óbrotið, að hverju barni sem komið er yfir fermingaraldur er ekki ofvaxið að skilja það. Og það þykir mér einkennilegast, þegar þeir menn, sem hafa það fyrir markmið að skamma stjórnina fyrir alt sem hún gerir, vilja fela henni alla skapaða hluti, eða sem allra flest til framkvæmda. Þriðja atriðið, að fastar tekjur sveitarsjóðanna skerðist of mikið við það að fátækratíundin er afnumið, á að vera veigamest. Og hefi eg þó aldrei séð rýrari ástæðu. Hér er hvorki verið að auka tekjur sveitasjóðanna né heldur verið að minka þær. Þær eru einungis færðar til. Háttv. meiri hluti lætur sér farast eina og karlinum, sem sat á klárnum, en batt pokann á bakið á sjálfum sér og sagði: »Ekki ber klárinn það sem eg ber«. Þetta gjald liggur á okkar eigin hrygg eftir sem áður. Það er að eina tekið úr einum vasanum og látið í hinn. Þetta er svo einfalt mál, að mig furðar stórlega, að allir skuli ekki skilja það. Það væri náttúrlega gott og blessað ef hægt væri að byggja upp þægilegan og góðan fastan tekjulið fyrir sveitasjóðina í staðinn fyrir þessa tíund. En fyrir því er ekki spilt, þó að þetta frv. verði samþykt. Ef löggjafarvaldinu dettur eitthvað í hug í því efni, þá er jafnhægt að koma því í framkvæmd eftir sem áður. En það, sem vakir fyrir mér er það, að langt geti liðið þangað til gott ráð finst í þessu efni og þess vegna tel eg ekki rétt að láta þetta sjálfsagða réttlætis- og sanngirnismál bíða eftir því, ef til vill um langan óákveðinn tíma. Meðan eg heyri ekki aðrar röksemdir fram bornar á móti málinu, finn eg ekki ástæðu til að segja meira. En að endingu vil eg beina þeirri ósk til hv. forseta, að þegar gengið verður til atkvæða um frv., þá verði það gert að viðhöfðu nafnakalli.



Eg hefi lítið að segja viðvíkjandi ræðu háttv. minni hluta (J. E.), því að það var svo sem ekkert á henni að græða. Hann sagði ekkert það, sem hann hefir ekki áður tekið fram í nefndaráliti sínu. Hann heldur enn fast við það, að mikil nauðsyn sé að málið gangi sem fyrst fram. Vona eg, að meiri hluti háttv. deildar sé þar á öðru máli. Mér þykir það dálítið skrítið, ef það skiftir ekki neinu máli, hvort sveitasjóðirnir hafa nokkrar fastar tekjur eða ekki. Það er þó alment álitið, þegar um tollmál eða skattamál er að ræða, að nokkra nauðsyn beri til að landsjóður hafi einhverjar fastar tekjur. En því er eins farið um sveitasjóðina. Það er miklu tryggara og öruggara, að þeir hafi fastar tekjur og margfalt auðveldara, að ná þeim tekjum inn á hverju ári. Það er miklu meiri vandi, að ná inn háum gjöldum með niðurjöfnun, heldur en ef nokkur hluti þeirra er ákveðinn með lögum: Víðast er mikil óánægja út af sveitarútsvörunum og svo mun það vera á Mýrunum sem annarsstaðar. Háttv. minni hluti (J. E.) segir, að með þessari breytingu færist tekjurnar einungis til. Það er mikið rétt, það má jafna eins miklu niður og fátækratíundinni nemur. En þá er á það að líta, hvort heppilegt er að gefa hreppsnefndunum ótakmarkað vald til að skipa mönnum að borga svo og svo mikið sem þeim sýnist. Trúað gæti eg því, að það yrði óvinsælt. Hreppsnefndirnar eru ekki ávalt óhlutdrægar, og þess vegna gæti hæglega farið svo, að gjaldið kæmi enn ranglegar niður en ella. Hátt. minni hl. (J. E.) sagði að við hugsuðum líkt og karlinn, sem sat á klárnum, batt poka á bakið á sjálfum sér, og hélt að klárinn bæri ekki það sem hann bæri. Þetta má einmitt heimfæra upp á sjálfan hann, þar sem honum getur ekki skilist, að í sama stað komi niður, þó að gjöldin haldi áfram að vera föst. Hann gerir þar úlfalda úr mýflugu. Hitt, sem hann sagði, að þó að þetta frv. yrði að lögum, þá spilti það ekki fyrir því, að föst gjöld fyrir sveitarsjóðina yrði síðar ákveðin, getur verið gott og gilt. En mér getur ekki annað virst, en að það sé fálm af löggjafarvaldinu að fara að kippa þessu burtu, áður en það hefir hugsað sig um, hvað í staðinn á að koma. Því að eina ber að breyta því sem er, að vissa sé fyrir, að breytingin sé til bóta. Nú er það álit meiri hl. að þessi breyting sé til hins verra, þó að hann hins vegar játi, að gjaldið, eins og það er, komi ekki alls kostar réttlátlega niður.

Einar Arnórsson : Eg kann ekki alls kostar við, að háttv. þm. Mýr. (J. Eyj.) haldi einn uppi vörnum fyrir frv. sínu, því að eg hygg, að hann hafi réttara mál að flytja en hinir, sem á móti mæla. Eg býst við, að bændur segi nú, sem stundum fyrr, að lítið mark sé á því takandi, sem Reykvíkingar segja um sveitamálefni; en það ætla eg ekki að setja fyrir mig. Við 1. umr. var það tekið fram, að fátækratíundin væri merkileg, helzt vegna þess, hve gömul hún væri. Aðalmótbáran var sú, að fátækratíundin væri sá forngripur, að sæmd væri að henni í lögum. Eg er nú að mörgu leyti mikill forngripavinur, en þó ekki svo að eg vilji láta þá sitja í fyrirrúmi fyrir nokkru því, sem rétt er og gott. Eg dýrka ekki forngripina eins og pápískir menn dýrlinga sína, myndir og bein, er þeir hneigðu sig fyrir og kystu. Tíundin var sjálfsagt gott og réttmætt skattafyrirkomulag á sínum tíma, eftir því sem þá var um að gera. En þá var líka alt annað snið á henni en nú er. Hún var leidd í lög 1096 og var þá í 4 pörtum, biskupstíund, preststíund, kirkjutíund og fátækratíund. Um siðaskiftin hvarf biskupstíundin úr sögunni að mestu leyti og varð að konungstíund, sem aftekin var 1877. Prests- og kirkjutíund er nú einnig afnumin. Fátækratíundin stendur ein eftir eins og klettur úr hafinu, og er því sannkallaður forngripur. Við það, að hinar tíundirnar hafa fallið burtu, hefir létt á hinum auðugri mönnum. Þeir, sem eru í skiftitíund, greiða að eins einn þriðja til fátækra - hafa losnað við tvo þriðju en þeir, sem eru í öreigatíund, gjalda alla tíundina óskerta til fátækra. (Öreigarnir verða því verr úti. Eg veit ekki, hvernig þetta hefir orðið í framkvæmdinni, en eftir lagastafnum (1.12. júlí 1878, 12. gr.) er auðsætt, að hér er skapað misrétti á milli manna og þyngra gjald að tiltölu lagt á fátæka en ríka. Fátækratíundin verður því ekki talin réttlátt gjald. Og þegar því er nú slegið föstu, að hún er ekki réttlátt gjald, þá verður einhver nýtileg ástæða að vera til þess, að henni skuli haldið. - Ein aðalmótbára háttv. frams.m. meiri hl. (J. J.) var sú, að hæpið væri að taka fátækratíundina með sveitaútsvörum, vegna þess að þau væri svo óvinsæl. Eg játa, að sveitarútsvörin eru óvinsæl. En þegar athugað er betur, hve mikið fátækratíundin gefur í aðra hönd, þá er þessi mótbára veigalítil og raunar alveg einakis virði. Þegar talað er um að afnema eitthvert gjald, er það venja manna að byrja á því að rannsaka, hverju er slept við það. Mér virðist að háttv. þm. Mýr. (J. Eyj.) hefði átt að kynna sér það, og ef hann hefir kynt sér það, þá hefði hann átt að segja frá niðurstöðu sinni í því efni. Eg hefi kynt mér þetta mál nokkuð. Vér höfum hér skýrslu um tekjur og gjöld sveitasjóðanna í Landshagsskýrslunum árin 1909 til 1910. Samkvæmt þeim hefir fátækratíund á öllu landinu numið 24,705 kr. árið 1909–1910. Ef þessari upphæð er jafnað niður á alla hreppa á landinu, þá verða það liðugar 100 kr., sem koma á hvern hrepp að meðaltali. Eg man ekki hreppatöluna með vissu, en hygg að hún hafi þá verið eitthvað á þriðja hundrað. Þegar gengið er í gegn um skýrsluna um þessa fátækratíund, kemur það í ljós, að í ca. 80 hreppum nær hún ekki 100 kr., í ca 100 hreppum er hún 100–200 kr., í ca. 20 hreppum 200–300 kr., og í einum 4 hreppum kemst hún á fjórða hundraðið. Þegar maður ber fátækratíundina saman við sakaútsvörin, sér maður fljótt, að hennar gætir mjög lítið. Ef fátækratíundin er talin saman annars vegar og aukaútsvörin hins vegar, þá verður hlutfallið hér um bil 1 á móti 13. Með öðrum orðum, ef fátækratíundarupphæðin er margfölduð með 13, fær maður aukaútsvarsupphæðina. Aukaútsvörin í öllu landinu vóru sem sé 322828 kr. 1909–1910. En ef miðað er við allar tekjur sveitasjóðanna, verður hlutfallið 1 á móti 261/3. Allar tekjur sveitasjóðanna vóru á þessu tímabili 649,661 króna. Eg þykist nú hafa sýnt með þessu, að fátækratíundarinnar gæti litið á fjárhagsreikningum hvers hrepps eða kaupstaðar. Þó að jafna ætti niður rúmum 100 kr. að meðaltali í hverjum hreppi, get eg ekki skilið, að það yrði til að skapa neina nýja eða meiri óánægju með aukaútsvörin. Eg hefi nú bent á það tvent, 1; að fátækratíundin sé ranglátt gjald, sem kemur þyngra niður á fátæklingum heldur en efnamönnum, og 2) að hún nemi svo lítilli upphæð, að hennar gæti ekki í fjárhagareikningum hreppanna. Auk þess hefir háttv. þm. Mýr. (J. Eyj.) talað um aukna vinnu víð útreikning tíundarinnar. Það hefir og nokkuð til síns máls, en er þó ekkert aðalatriði, og kæmi alls ekki til greina, ef gjaldið væri að öðru leyti heppilegt og réttlátt. Samkvæmt því, sem eg nú hefi sagt, sé eg ekki neina ástæðu til að halda í fátækratíundina, þó að hún aldrei nema sé veglegur forngripur.



Eg hefi í rauninn lítið að segja, því að háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir stutt málið á þá leið að eg hefi litlu þar við að bæta. Eg er honum sammála um að þetta litla frv. eigi fram að ganga. Í rauninni er eg í vandræðum með þetta nefndarálit því að eg er að vissu leyti samdóma báðum pörtum nefndarinnar. Það er að skilja, eg er samdóma meiri hlutanum um það, að heppilegt sé að stjórnin leggi skattamál landsins sem fyrst fyrir alþingi, og þá ekki svo bráðnauðsynlegt að frv. nái fram að ganga nú. En aftur á móti er það rétt, sem farið er fram á í frv., og vil eg því ekki setja fótinn fyrir það. Eg hefi talsverða reynslu af að jafna niður aukaútsvörum, og mér er það í minni, að vér létum tíundirnar hafa sama sem engin áhrif á útsvarsheildina. Ef fátækur maður býr á tíundarhárri jörð, þá er venjulega ekki lagt hátt útsvar á hann, fyrir það, heldur munað til á aukaútsvarinu, það sem tíundirnar eru óþyrmilegar að tiltölu. Sama er um þá menn, sem ekki ná skiftitíund. Þannig er hliðrað til, ef tíundirnar eru í öfugu hlutfalli við grundvöll aukaútsvarsins efni og ástæður. Að öðrum kosti gera tíundargjöldin til fátækra ójöfnuð. Þó að eg sé samþykkur meiri hlutanum um að skora á stjórnina, að leggja skattamálin fyrir þingið sem fyrst, mun eg greiða frumv. atkvæði, og get þess vegna ekki verið með hinni rökstuddu dagakrá.



Eg skal leyfa mér með fáum orðum að láta í ljós skoðun mína á þessu máli. Þetta er ekki svo stórt mál, að það þurfi að gera að neinu kappsmáli, en úr því að fram er komið frv. um að afnema fátækratíundina, þá skal eg lýsa því yfir, að eg er því meðmæltur. Auðvitað hefir hún lengi verið í lögum, en sem gjaldstofn fyrir sveitafélögin er hún sama sem núll. Nú orðið er ekkert tillit tekið til tíundarinnar við niðurjöfnun auka útsvara, og hún alla ekki aðgætt fyrr en eftir að búið er að jafna niður. Þegar hreppsnefndin kemur saman á haustin, byrjar hún á því að athuga, hve miklar tekjur hreppurinn þurfi, til að standast útgjöldin. Síðan er þeim tekjum jafnað niður á hreppsbúa eftir efnum og ástæðum með aukaútsvörum. Þá fyrst, þegar því er lokið, er tíundin reiknuð út. Eg get þess vegna ekki séð, að aukaútsvörin yrði neitt meiri, þótt tíundin yrði afnumin. En þótt miðað væri nú við tíundina, þá er mikið spursmál, hve réttlát hún er. Það er aðgætandi, að það er mikill munur, hvort goldið er af leigufé eða skuldlausri eign, Það er ekki réttlátt, að gjaldið sé hið sama, hvort sem eignin, sem af er goldið, er skuldlaus eða ekki. Háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.) sagði, að þetta væri gert til að pína sveitasjóðina, sem allra mest. Mér sýnist það muni verða líkt og áður, aukaútsvörin söm, að minsta kosti þar sem öllu er jafnað niður sem aukaútavörum. Það væri að vísu gott fyrir sveitastjórnirnar, að fá einhvern góðan fastan skattstofn, en í því efni er engu slept þó að tíundin falli niður, því að hún er ekki neinn skattatofn, sem um munar. Eg held, að það væri alls ekki óréttlátt, að þetta frumvarp næði fram að ganga, og býst við, að landamenn myndi ekki una því illa. Það léttir starfi af hreppsnefndunum með útreikning á þessum tíundum eftir á, og þó ekki liggi í því mikil vinna, þá hafa hreppsnefndirnar svo mörgum störfum að gegna og illa launuðum, að ekki er úr vegi að létta af þeim störfum, sem hafa enga þýðingu í sjálfu sér. Eg verð því að taka í þann strenginn, að þetta frumvarp fái fram að ganga.

Einar Arnórsson Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) hefir tekið af mér ómakið með að svara sumu í ræðu háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.). En hann svaraði ekki öllu, og því stend eg upp. Háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.) byrjaði ræðu sína á því, að hann hallaðist að því í þessu máli, sem sanngjarnt væri og réttlátt, og því væri hann á móti þessu frumvarpi. En þetta er mikill misskilningur hjá honum. Það er nú búið að sanna, að tíundin sé ranglátt gjald, og þarf ekki annað en að lesa 12. gr. laga 10. júlí 1878, samanborna við þær breytingar, sem síðan hafa orðið á tíundarlöggjöf vorri, til að sannfærast um það. Það er ranglátt, að um leið og efnamenn losna við gjöld, eru fátæklingar látnir bera tiltölulega þyngri byrðar en áður. Enn fremur sagði hann, að með afnámi fátækratíundarinnar væri sveitasjóðirnir sviftir tekjustofni. Þetta er heldur ekki rétt. Það væri rétt, ef utanhreppsmenn gyldi í sjóðina. Hér er að eins um það að ræða, að láta gjaldið koma réttlátara niður en nú er, og að létta óþarfa vinnu af hreppstjórnum. Eg sýndi fram á það, að fátækratíundin skifti engu máli sem tekjur fyrir sveitasjóðina, og nú hefi eg fengið sönnun þess frá manni, sem þeim málum er vel kunnugur, háttv. þm. A. Sk. (Þ. J.). Hann sagði, að fátækratíundin væri alls ekki tekin til greina við niðurjöfnun aukaútsvara, heldur að eins af formlegum ástæðum athuguð á eftir. Við skulum nú t. d. taka hreppinn, sem háttv. 2. þm. Árn. (E. P.) er búsettur í. Þar hafa árstekjurnar orðið þetta ár (1909–10) 4085 kr. En á sama tíma var tíundin 198 kr. Eg gæti nú trúað því, að honum yrði ekki skotaskuld úr að jafna þessum 198 kr. þannig á hreppsbúa, að þeir mætti vel við una. Nú segir hann, að aukaútsvörin sé fjarskalega ranglát, en þau eru þó, eftir því sem ráða má af orðum hans, það skárri en tíundin, þótt þau valdi stundum óánægju, að með þeim er hægt að minka dálítið ranglætið af tíundinni. Aukaútsvörin eru í eðli sínu hreint ekki ranglát. Það stendur í lögunum, að við niðurjöfnun þeirra eigi að taka til greina efni og ástæður. Ef niðurjöfnunarnefnd vinnur samvizkusamlega, er ekki víst að hægt sé að finna réttlátara gjald.



Eg þarf ekki að segja margt núna. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir hlaupið svo drengilega undir bagga með mér og hrakið andmæli þau, er komið hafa gegn frumv. Háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) sagði, að ekkert nýtt hefði fram komið í ræðu minni núna. Það getur vel verið að svo megi segja. En það þurfti heldur ekkert nýtt, eg var búinn að færa góð og gild rök fyrir mínu máli og taka það fram, sem með frumv. mælir, bæði við upphaf 1. umr. og í nefndarálitinu. Og háttv. andstæðingar mínir hafa ekki hrakið eitt orð af því, sem þar stendur. Háttv. þm. (J. J.) bar það fram, að niðurjöfnunin, sem ætlast er til að verði á þeirri upphæð, sem tíundin mundi nema, mundi vekja óánægju í sveitunum, eins og niðurjöfnun yfir höfuð vekti oft. En háttv. þm. losnaði ekki við þessa óánægju, þótt hann kæmi þessu frumv. mínu fyrir kattarnef, því að niðurjöfnun yrði eftir sem áður og niðurjöfnunin á tíundargjöldunum gæti ekki aukið hana mikið, þar sem hún yrði að eins örlítill hluti af öllu því, sem jafnað er á hreppsmenn. Þetta er því ákaflega léttvæg ástæða. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði, að réttara hefði verið af mér, að koma með skýrslur um það, hve miklu væri slept af tekjum hreppsins með þessari breytingu, en eg áleit og álít, að slíka skýrslu þurfi ekki, því að tekjur sveitasjóðanna hvorki aukast né rýrna, hér er að eins breytt að forminu til, sama gjaldið liggur eftir sem áður á sömu mönnum. Þá skal eg víkja nokkrum orðum að háttv. öðrum þm. Rangv. (E. P.). Mér heyrðist á honum, að honum þætti hið núverandi fyrirkomulag ekki svo sérlega ranglátt, en aftur á móti væri ekki til nein ranglátari gjaldskylda en greiðsla samkvæmt útsvarsniðurjöfnun. Mér virðist þetta óneitanlega vera nokkuð rússnesk skoðun - og harðla einkennileg jafnaðarstefna, á borð við þá, sem lýsir sér í sóknargjöldunum frá 1909. En hin sanna jafnaðarstefna er sú, að hver gjaldi eftir efnum sínum og ástæðum. En hin jafnaðarstefnan, að menn gjaldi eftir höfðatali, allir jafnt, bæði ríkir og fátækir, hefir ýtt á stað hinni virkilegu jafnaðarkenningu í heiminum, að auðnum eigi að skifta milli manna, að allir eigi sama rétt til að njóta gæða lífsins, og eftir þeirri kenningu eiga auðmennirnir að bera útgjöldin, en fátæklingarnir ekkert. En á þá jafnaðarkenningu, að fátæklingurinn beri þrisvar sinnum hærra gjald en ríki maðurinn, eins og hér hefir verið haldið fram, hélt eg satt að segja, að enginn síðaður maður mundi hlusta á nú á dögum.

Eggert Pálsson Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) gerði sér allmikla fyrirhöfn til þess að hrekja ræðu mína. Enda þótt engum gæti dulist það, að hann sneri út úr orðum mínum, þá sést það þó á því, hve ítarlegar tilraunir hann gerði, að honum hefir þótt hún hafa við talsverð rök að styðjast, annars hefði hann ekki farið svo langt og nákvæmlega út í hana, sem hann gerði. Hann hermdi þau orð mín, að eg hefði í þessu máli hallast á þá sveif, sem réttari væri - og átti eg þá auðvitað við það, sem eg áleit réttast, sem sé, að svifta ekki sveitasjóðina þessum litlu föstu tekjum, sem fátækratíundin er, á meðan annað væri ekki sett í hennar stað. Það taldi og telur háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) aftur á móti rangt og ósanngjarnt, þótt honum tækist ekki fremur nú en áður að finna þeim orðum sínum stað. Eg hygg því, að rök vor andstæðinga þessa frumv. hafi verið að minsta kosti jafnskýr og góð og hans og hans skoðanabræðra í þessum efnum, svo að hann þurfti ekki að setjast á hinn háa hest og tala um vantandi rök hjá mér. Hann sagði, að hér væri um það lítilræði að ræða, að ekkert gerði til þótt frumvarpið yrði samþykt. Þetta virðist mér fremur veigalítil rök, því að með sama rétti mætti þá t. d. segja, að afnema bæri fasteigna og lausafjárskattinn til landssjóðs, sem er jafnhverfandi lítil tekjugrein fyrir landssjóðinn, samanborið við hana tekjur og útgjöld, sem tíundin er fyrir hreppasjóðina. En það hefir mér vitanlega engum komið til hugar, ekki einu sinni háttv. þingmanni, nema með því móti, að landssjóði yrði aflað annarra fastra tekna í staðinn, er ekki væri minni heldur meiri en fasteignar og lausafjárskattarinn nú er. Háttv. þingmaður gat þess ennfremur, að í Fljótshlíð mundi tíundin ekki nema meira en um 200 kr., sem ekki væri erfitt að jafna niður með aukaútsvörum. En það er mesti misskilningur hjá hv. þingmanni, ef hann hyggur, að á sama standi, hvort niðurjöfnunargjald eins hreppsfélags veg eða minkar um 200 kr. Og sýnir að eins, að hann hefir ekki átt sæti í hreppsnefnd hjá fátæku hreppsfélagi og tekið þátt í niðurjöfnun aukaútsvaranna. En sem kunnugur maður því, hvernig hagar til í sveitum, get eg fullvissað háttv. þingmann um, að hreppsnefndum alment - og svo er hreppsnefndinni í Fljótshlíðarhreppi háttað - er ekki sama um það, hvort þær eiga að jafna niður 200 kr. meira eða minna á gjaldendur hreppsins. Og þær finna máske allra manna bezt til þess - sé þær á annað borð samvizkusamar - hversu óvinsælt og óheppilegt fyrirkomulag niðurjöfnunargjaldið er. Annars er mér þetta, eins og eg hefi tekið fram, ekki kappsmál, en eg tel það að eins óheppilegt að svifta hreppssjóði þeim föstum tekjum, án þess að nokkuð sé sett í staðinn - jafnvel þótt ekki sé um meiri tekjur að ræða en fátækratíundin er. Það er að eins stefnan, sem í þessu litla máli kemur fram, sem fyrir mér vakir og ekki annað.



Eg hafði búist við því, að háttv. þm. Mýr. (J. Eyj.) mundi standa einn uppi í þessu máli, en það er nú öðru nær. Eg skil það ekki, hve mikið kappamál honum er að hamra þessu frumv. í gegn á þessu þingi, þar sem hann þó hefir kannast við, að þetta sé ekkert stórvægilegt mál. Því má það þá ekki bíða til næsta þings? Það ætti ekki að skifta miklu máli, hvort tíundin er afnumin árinu fyrr eða síðar. Það sem máli skiftir er það, að ekki sé kipt burtu tekjustofni, án þess að nýjar tekjur komi í staðinn. Og þar sem allar líkur eru til þess, að næsta þing taki skattamál landsina fyrir, þá finst mér kapp hv. þm. óeðlilegt. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók í sama streng og þingm. Mýr. (J. E.). Hann kvað oss vilja halda í tíundina vegna þess að hún væri forngripur, en það er ekki rétt. Eg gef ekkert meira fyrir þetta, þótt það sé gamalt, en eg vil ekki afnema lögin, nema það sé af viti gert. Það er rétt hjá háttv. 2. þm. Árn., að fátækratíundin er lítill tekjuauki, en þótt svo sé, þá er ekki ástæða til að afnema hana fyrir það. Það eru fremur veigalítil mótmæli móti okkar máli. Þess ber og að gæta, að meðan menn hafa ekki skýrslu um eignir manna, þá er gott að hafa tíundina til hliðsjónar, enda líta hreppsnefndir oft yfir tíundarskýrslur seinasta árs og hafa þær til aðstoðar við niðurjöfnun sveitarútsvara. Því er nú einu sinni svo farið, að menn fara oft dult með ástæður sínar, skýra ekki frá innieignum sínum, svo að hreppsnefndirnar verða oft að fara eftir ágizkunum. Eins er það með skuldirnar - menn skýra heldur ekki frá þeim, nema helzt þegar kærumál risa. Þetta er afar óheppilegt og væri ekki vanþörf á að fá ný lög í þessu efni, líkt og milliþinganefndin 1907 stakk upp á. Mætti tíundin vissulega haldast þangað til lög í þá átt yrði samþykt. Eg er hissa á því, að háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) hefir lýst yfir því, að hann ætli að styðja mál háttv. þm. Mýr. Eg hélt sem sé að það mundi algerlega stríða móti hans »principi«. En sem sagt, aðalástæða mín til þess að leggjast á móti þessu frumv. er sú, að eg álít rangt að afnema tíundina fyrr en samþykt eru ný lög í staðinn um fastar tekjur sveitarsjóða.

Einar Jónsson : Menn hafa nú talað talavert mikið um tíundina yfir höfuð og hafa andmælendur frumvarpsins aðallega borið það fyrir sig, hve heppileg tíundin sé til þess að skapa fastar tekjur. Þetta er ekki rétt. Tíundin er ranglátur tekjustofn, vegna þess að hún er ekki einhlít sönnun fyrir efnum og ástæðum manna, heldur segir til höfðatölunnar og nafns þess, sem tíundað er, hvort framteljandi getur talið það sína eign eða eigi. Eg trúi ekki öðru en menn hafi tekið eftir því, að fátækur fjölskyldumaður hefir oft meiri tíund en einhleypur ríkur maður - og hvaða sanngirni er í því, að tíundin sé í því tilfelli höfð sem fastur gjaldstofn fyrir fátækraútsvörum og hreppsgjöldum yfir höfuð? Háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) talaði um það, að ekki mætti afnema tíundina, vegna þess, að nauðsynlegt væri fyrir hreppsnefndir að hafa tíundarskýrsluna til hliðajónar við niðurjöfnun. En þar er tíundin slæmur leiðarvísir. Hún gefur engar upplýsingar um hinn sanna efnahag manna. Mér er líka kunnugt um það, þar sem eg þekki til, að þar er ekki lagt á eftir tíundunum, heldur eftir efnum manna og ástæðum, vegna þess að hreppsnefndir álíta þann máta réttari. Hitt er annað mál, að hægt er að misbrúka þetta í þessu efni. Og ef svo er, þá er rétt að afnema lögin. Af framangreindum ástæðum verð eg þessu frumvarpi fylgjandi og greiði því atkvæði mitt.



Það er að eins stutt athugasemd, út af orðum háttv. 2. þm. Rang. (E. P.). Hann sagði, að sama máli gegndi um lausafjárskattinn og fasteignaskattinn til landssjóðs og tíundina - það væri jafnrétt að afnema hann. Þetta er á tvennan hátt öfugt. Í fyrsta lagi er fasteigna- og lausafjárskatturinn til landssjóðs lagður jafnhátt á fátæka og ríka eftir efnahlutföllum, og í öðru lagi er sá skattur goldinn til landssjóðs, og þar stendur hann sem sérstæður skattur út af fyrir sig á sérstökum mönnum, og hefir engin áhrif á hækkun eða lækkun á öðru gjaldi, svo sem fátækratíundin hefir á aukaútsvörin. Þá sagði háttv. þm. (E. P.) að hans hrepp mundi muna um þær 200 kr, sem tíundin nemur þar, ef hún væri afnumin. Eg skil ekki, hvernig háttv. þm. getur sagt slíkt. Það er eins og að honum finnist að hreppsmenn myndi tapa á þessu 200 kr., en hér tapast ekkert, þar sem hreppurinn einmitt fær þá sömu upphæð aftur, en sú ein breyting verður á, að henni verður jafnað sanngjarnlegar niður á gjaldendur - farið eftir efnum og ástæðum, en ekki eftir höfðatölu. Ef háttv. þingmaður ætti að borga 100 kr. til sveitarsjóðs, þá hygg eg að honum myndi verða álíka erfitt að greiða gjaldið, hvort heldur það væri alt aukaútsvar, eða að það væri 90 kr. af því aukaútsvar og 10 kr. fátækratíund.