Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Nefndin hefir orðið ásátt um að bera fram brtt. á þskj. 195, viðvíkjandi endurskoðun á fjallskilasjóðum. Í sumum hjeruðum eru þeir allháir, og virðist því rjett að endurskoða reikninga þeirra, alveg eins og hreppareikninga, svo að full skilagrein sje fyrir þeim gerð. Sem stendur eru engin lög um þetta, en brtt. nefndarinnar fer fram á það, að þessar fjárreiður, sem aðrar, sjeu undir eftirliti. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta efni.

Magnús Torfason Þegar fátækralögin lágu hjer fyrir um daginn, gat jeg þess, að jeg hefði ýmsar athugasemdir við þau að gera, einmitt í sambandi við það mál, sem hjer um ræðir. Þessar aths. voru þó hvorki stórar nje mikilvægar, en um þetta frv. er það sjerstaklega að segja, að jeg sakna þess, að engin breyting skuli gerð á tekjustofnum sveitarsjóða og að verkefni þeirra er ekki heldur breytt. En þegar slíkur lagabálkur sem sveitarstjórnarlög er endurskoðaður, þá hlýtur það að verða eitt af aðalatriðunum, sem til álita kemur, hvernig eigi að skapa sveitarsjóðum það afl, að þeir geti leyst hlutverk sitt af hendi, eða með öðrum orðum, að leysa úr því, hvaðan sveitarstjórnirnar eigi að fá fje til þess. Hjer í frv. er gert ráð fyrir því, að verkefni sveitarstjórna sjeu hin sömu og verið hefir, og má það að vissu leyti til sanns vegar færast, en þó er það svo í reyndinni, að verkefnin eru ekki hin sömu; þau aukast dag frá degi, eftir því sem menn gera meiri og stærri kröfur, og eftir því, sem hið opinbera seilist lengra og lengra inn í þjóðlífið. Þegar nú litið er á verkefni sveitarstjórna og hvað sveitarsjóðum er ætlað að vinna, þá verður fyrst fyrir manni barnafræðslan. Að vísu er það nú svo, að lögin gera ekki meiri kröfur til fræðslunnar en áður var af hendi sveitarstjórna, en hitt er víst, að íbúar sveita og sveitarstjórnir gera æ meira ár frá ári til þess að gera fræðsluna sem fullkomnasta og fullnægja fræðslukröfunum sem best. Hitt er líka vitanlegt, að flestar sveitarstjórnir skortir fje til þess að gera þetta eins vel og þær hefðu óskað. Jafnframt er það og sýnilegt, að þetta málefni, barnafræðslan, er svo stórmerkilegt mál fyrir þjóðina í heild, að sjálfsagt er að reyna að sjá sveitarstjórnum fyrir ríflegu fje til hennar þá er kostnaður vegna berklavarnalaganna. Í minni sýslu, Árnessýslu, er hann nú 1/3 hlutinn af öllum gjöldum sýslusjóðs. Sýslusjóðsgjaldið þar er nú um 33 þús. kr. á ári, en berklavarnakostnaðurinn nemur um 12 þús. kr., eða rúmlega 1/3 af því. Auk þess eru ýms önnur útgjöld til heilbrigðismála, sem hafa sívaxandi kostnað í för með sjer, einkum nú hin síðari árin. Má þar meðal annars minnast á hinn aukna kostnað, sem stafar af yfirsetukvennauppbótinni, er samþykt var í fyrra. Með henni er sveitunum talsvert mikið íþyngt. Og til þess að sýna það, hvað sveitirnar verða að leggja mikið á sig vegna heilbrigðismálanna, skal jeg geta þess sem dæmis, að úr sýslusjóði Arnessýslu eru útgjöld til þeirra mála allra fullar 22 þús. kr. Enn er og eitt ótalið, sem aukið hefir útgjöld sveitarsjóða afarmikið á seinni árum og altaf fer í vöxt. Eins og öllum er kunnugt, hafa vegir innansveita verið troðningar að mestu eða hestagötur og reiðbandsvegir. En jafnframt því, sem ríkissjóður og sýslur hafa látið leggja akbrautir, hafa sveitirnar orðið að gera hið sama. Þær hafa orðið að leggja akbrautir í sambandi við aðalvegina, til þess að geta haft þeirra full not. Þetta er ekki aðeins þarft, heldur einnig bráðnauðsynlegt, og hjá því verður ekki komist. En þessu fylgir afarmikill kostnaður og mikið starf, og þó eru engar vegabætur jafnódýrar og þær, sem sveitirnar gera. Í þessu frv. er ekki tekið tillit til alls þessa, því að þar er ekki bent á neinar nýjar leiðir til þess að auka tekjur hreppsfjelaganna. Þeim er ætlað, eftir sem áður, að ná fje til nauðsynlegra útgjalda með eintómum beinum tekjum, útsvörum, en það hlýtur altaf að verða takmarkað mjög í fátæku landi, hve miklu er hægt að ná með slíkum beinum tekjum. Jeg verð því að telja það aðalgallann á frv. þessu, að sveitarsjóðunum skuli ekki sjeð fyrir nýjum tekjum. Og í því sambandi verð jeg að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. atvrh. (MG), hvort ekki hafi komið til stjórnarinnar tillögur frá sýslunefndum og sveitarstjórnum um það, hvernig eigi að auka tekjur sýslu- og sveitarsjóða. Í minni sýslu var því fast haldið fram, að finna þurfi nýjar tekjulindir til þess að standast hinn sívaxandi kostnað. Menn geta þar ekki greitt hann með útsvörum einum nje öðrum beinum sköttum.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Brtt. hv.allshn. á þskj. 195 tel jeg ekki hafa mikla þýðingu, með því að efni hennar er venjulega tekið upp í ákvæði reglugerða. í frv. þessu, sem hjer liggur fyrir, 15. gr., eru líka ákvæði um það, að hreppsnefndir hafi umsjón með fjallskilum, refaeyðingu o. fl. Hinsvegar vil jeg ekki setja mig sjerstaklega upp á móti því, að þetta ákvæði verði sett inn í frv., ef hv. nefnd leggur kapp á það, þó að jeg telji það eigi nauðsynlegt vegna þess, að þegar sje nægilega sjeð fyrir þessum málum með reglugerðum. Hv. 1. þm. Árn. (MT) kvartaði um, að ekki væri sjeð fyrir auknum tekjum sveitarsjóðanna. Jeg álít, að með útsvörunum sje sveitarstjórnum gert mögulegt að auka tekjur sveitarsjóðanna, ef hreppsbúar eru færir um aukna skatta. Á annan hátt veit jeg ekki, hvernig hægt er að bæta úr þessu, nema þá að farið væri út fyrir hreppana með því að leggja á sýslurnar, eða að láta hreppana fá einhvern hluta af tolltekjum, en mjer er ekki kunnugt um, að óskir hafi komið fram um breytingar í þá átt. Jeg skal viðurkenna, að jeg minnist þess, að komið hafi erindi frá sýslunefnd Árnessýslu um, að gerðar yrðu ráðstafanir til þess að auka tekjur sveitarsjóðanna, en jeg minnist þess ekki, að slíkar óskir hafi borist ráðuneytinu annarsstaðar að. Það er alveg rjett, að störf hreppsnefnda eru altaf að aukast, bæði í fræðslumálum, heilbrigðismálum, vegamálum o. fl. En ef hv.þm. vill líta í 27. gr. frv., þá stendur þar, að hreppsnefndir skuli að öðru leyti sinna þeim störfum, er lög ákveða. Nú stendur svo á, að fyrir þinginu liggja frv. til laga um öll þessi mál, sem hv.þm. nefndi, bæði um fræðslumál, heilbrigðismál og vegamál. T. d. má þar nefna frv. háttv.þm. Dal. (JG) um breyting á fræðslulögunum, frv. um breyting á yfirsetukvennalögunum og frv. um breyting á lögum um sýsluvegasjóði. Það er líka óbeinlínis ljettir fyrir sveitirnar, sem felst í ákvæðunum frá 1923 um sýsluvegasjóði, þar getur sýslan fengið háan skatt af fasteignum. Yfirleitt get jeg því ekki betur sjeð en að sæmilega sje fyrir þessum málum sjeð.

Hákon Kristófersson Jeg vil byrja með því að biðja velvirðingar á því, að jeg hafði ekki athugað, að þetta frv. væri á dagskrá hjer í dag. Því að ef jeg hefði gert það, mundi jeg hafa komið fram með brtt. og reynt að koma í veg fyrir, að þetta fáránlega frv. næði fram að ganga. Sum ákvæði þessa frv. eru svo afkáraleg, að jeg undrast það, að núverandi hæstvirt landsstjórn skuli hafa gengið frá því. Þessu til sönnunar vil jeg leyfa mjer að benda á ákvæði 30. gr. frv., um það, að sektir megi taka lögtaki í eignum oddvita o. s. frv. Finst mjer það lítil nærgætni gagnvart hreppsnefndaroddvitum að fá sumum sýslumönnum slíkt vald í hendur, því hætt væri við, að þetta gæti orðið mjög tvíeggjað sverð í höndum á mörgum þeim mönnum, sem hæstv. stjórn telur sjer þó skylt að halda í embætti. Jeg tel það skyldu mína sem hreppsnefndaroddvita að vinna á móti því, að óhlutvöndum mönnum sje fengið slíkt vald í hendur, því að geta má nærri, hvernig því mundi verða beitt, ef ósamkomulag eða óvild væri milli oddvita og hlutaðeigandi yfirvalds. Sje það aftur á móti rjett, að ekki muni til þess koma, að slíkum ákvæðum yrði beitt, þá sýnist engin ástæða til að hafa þau í löggjöfinni. Þau hafa líka aldrei verið til áður í sveitarstjórnarlögum okkar í því sambandi, sem þau eiga nú að vera. Jeg vil leyfa mjer að beina því til hæstv. forseta, að hann taki þetta mál af dagskrá og fresti umræðum um það, svo að jeg fái tækifæri til þess að koma fram með brtt., ef vera mætti, að enn væri unt að leiðrjetta þær hörmulegu misfellur, sem hjer hafa átt sjer stað. Að öðru leyti ætla jeg ekki að ræða þetta frekar nú, en vil beina þeirri spurningu til hæstv. atvrh. (MG), hvaða ástæðu hann hafi fundið til þess að hækka laun oddvita úr 3 kr. upp í 4 kr. fyrir hvern fullan tug hreppsbúa. Mjer skilst, að hjer hljóti einhver almenn óánægja að hafa verið á ferðinni yfir því, að laun oddvita væru of lág, þó mjer sje ekki kunnugt um það. Það skal að vísu viðurkent, að laun oddvita eru ekki há, en þó svo sje, þá held jeg, að hver góður maður sje fús til að inna þessi störf af hendi fyrir sitt hreppsfjelag, án sjerstaks tillits til þess, hver launin eru, svo fremi þeim sje mögulegt að hafa þennan starfa á hendi. Mjer virðist líka, að það sje tæplega rjettlátt, að oddviti hafi há laun, en hinir nefndarmennirnir alls engin, enda þótt jeg viðurkenni það hinsvegar, að öll helstu störfin, að undantekinni niðurjöfnun, komi á herðar oddvita. Sem sagt, mjer er ekki kunnugt um það og mjer þykir það ótrúlegt, að óskir um launahækkun hafi komið frá oddvitunum sjálfum, og jeg verð að segja það, að mjer kemur þessi hækkunarráðstöfun á óvart, einkum þegar á það er litið, að hún kemur frá núv. hæstv. stjórn, sem jeg tel yfirleitt varfærna í slíkum sökum. Jeg verð að segja það, að ef þetta frv. verður að lögum, tel jeg það ekki annað en auðvirðilega bót á gamalt fat, bót, sem jeg átti síst von á úr þeirri átt, sem þetta frv. kom úr, sem sje frá hæstv. stjórn. Eins og jeg sagði áðan, tel jeg það mjög varhugavert að fá slíkt vald í hendur sýslumönnum eins og þeir eru nú, að þeir geti fyrst ákveðið hreppsnefndum sektir og síðar tekið þær lögtaki í eignum oddvita. Það er að vísu sagt, að slíkum sektardómum megi áfrýja til ráðherra, en það hefir nú stundum verið talsverðum örðugleikum bundið að fá rjetting mála sinna hjá hinu háa stjórnarráði, þó að menn hafi verið ofríki beittir fyrir heimsku og gerræði yfirvalda. Mjer þykir vænt um, að þetta frv. gefur mjer tilefni til að minnast á þetta. Hinsvegar skal jeg taka það fram, að þó að jeg sje ekki sammála hæstv. atvrh. hvað þetta frv. snertir, þá rýrir það á engan hátt það traust, sem jeg ber til hans yfirleitt. Því að kunnugt má það vera, að jeg er mjög ánægður með þá stjórn, sem nú situr að völdum.

Um þetta ætti að tala á eldhúsdegi

. Já, en jeg býst ekki við að taka neinn þátt í væntanlegum eldhúsdagsumræðum. Það verður líklega hv. sessunautur minn (HStef), sem tekur það starf að sjer að ásaka hæstv. stjórn á eldhúsdaginn. Til þess verða aðrir, ef til vill ekki minn kæri sessunautur (HStef), eins og jeg sagði áðan, heldur einhverjir aðrir ennþá óhlutvandari menn. Jeg vil að endingu leyfa mjer að skora á hæstv. forseta að taka þetta mál af dagskrá nú, eða ef hann er því ekki hlyntur, að bera það undir deildina. Þetta frv. er svo stórkostlega gallað, í þeirri mynd, sem það nú er, að óbreytt má það ekki verða að lögum.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skil ekki í því, að þörf sje á að bera þetta undir háttv. deild. Jeg fyrir mitt leyti skal gjarnan leyfa það, að þetta mál sje tekið af dagskrá nú, ef hv.þm. Barð. (HK) hefir ekki haft tíma til að athuga frv.

Jeg sagði, að jeg hefði ekki vitað, að þetta mál var á dagskrá

. Jeg er hálfhræddur um, að hv.þm. Barð. (HK) hafi sofið illa í nótt; mjer finst hann vera dálítið úrillur. Annars vil jeg benda hv.þm. á það, að sumt af þeim ákvæðum, sem hann talaði mest á móti, hefir nú staðið í lögum í 20 ár, og ef hv.þm. (HK), sem hefir um langt skeið átt sæti í hreppsnefnd, hefir ekki veitt þeim eftirtekt, þá virðist ekki ástæða til að ætla, að þau sjeu mjög varhugaverð. Hvað snertir ákvæði frv. um það, að taka megi sektir lögtaki í eignum oddvita, þá sje jeg ekki, að neitt sje athugavert við það, ef hann á sjálfur sök á vanskilunum. Jeg sje ekki, að nein ástæða sje til að óttast, að þeim ákvæðum verði misbeitt. Jeg vil t. d. benda á ákvæðin um það, að skylt sje að greiða þinggjöldin á manntalsþingum. Mjer er alls ekki kunnugt um, að nokkur sýslumaður hafi misbeitt þeim ákvæðum. Hinsvegar hlýtur hv.þm. að sjá, að einhvern gjalddaga verður að ákveða. Hv. þm. (HK) talaði um, að frv. væri ekki annað en ný bót á gamalt fat. Jeg get nú ekki sjeð, hvers vegna ætti endilega að breyta öllu, svo að ekkert væri gamalt eftir, jafnvel ekki það, sem verið hefir í gildi í áratugi og aldrei hefir verið fundið neitt að. Um oddvitalaunin er það að segja, að þau voru hækkuð í háttv.Ed. úr 4 kr., sem stjfrv. gerði ráð fyrir, upp í 5 kr., og jeg get sagt hv.þm. það, að margar raddir hafa heyrst um það, að launin væru of lág. Hvort oddvitarnir hafa sjálfir átt þar frumkvæðið eða aðrir hreppsnefndarmenn, get jeg ekki sagt. En það er hægt að sýna ályktanir um þetta efni, sem gerðar hafa verið á hreppsnefndarfundum, en þar er þess ekki getið, hvort oddvitar hafi sjálfir vakið máls á því eða aðrir hreppsnefndarmenn. Störf oddvita eru nú orðin mörg og umfangsmikil, og mjer er kunnugt um, að margir þeirra vilja helst losna við starfann og aðrir ófúsir til að taka hann að sjer.

Frsm. (Hjeðinn Valdimarsson) Þessi litla brtt., sem nefndin kemur fram með, er komin fram eftir ósk lögreglustjórans í Reykjavík, til þess að hann haldi áfram heimild til að láta skoða bifreiðar, þegar ekki næst til skoðunarmanna, og getur þess þurft í lögreglumálum. Meira hefir nefndin ekki við frv. að athuga.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg þarf í rauninni ekki að bæta mörgu við það, sem sagt er í greinargerðinni fyrir frv. þessu á þskj. 161. Frv. er borið fram af fjhn. þessarar hv. deildar eftir ósk hæstv. fjrh. (JÞ). öllum hv.þdm. er fullkunnugt um þörf manna fyrir veðlán; um hana þarf ekki að fjölyrða. Ráðstafanir síðasta þings í þessum efnum hafa ekki nægt nema til bráðabirgða, enda mun veðlánaþörfin hafa reynst mun meiri en gert var ráð fyrir á síðasta þingi. Það er ekki að undra, þótt þörfin sje mikil nú, því að það má segja, að veðdeildin hafi ekki starfað svo neinu nemi síðan 1918. - Ástæðurnar fyrir þessu frv. eru annars best skýrðar í brjefi landsbankastjórnarinnar til hæstv. fjrh., sem prentað er á þskj. 161. Við það, sem þar er tekið fram, vil jeg aðeins leyfa mjer að bæta nokkrum orðum. Hæstv. fjrh. (JÞ) tjáði nefndinni, að brjef ræktunarsjóðsins væru nú lítt seljanleg nema með afföllum, og svo yrði það í náinni framtíð, ef ekkert væri aðhafst til að ljetta undir og greiða fyrir sölunni. Jeg hefi átt tal við forstjóra sjóðsins, og hafa þeir tjáð mjer, að þeir hafi nú lánað sem svari milj. kr., en vegna örðugleikanna á sölu brjefanna sjái þeir sig nú neydda til að kippa að sjer hendinni og neita um lán til bygginga í sveitum. Lán sjeu nú aðeins veitt til jarðræktar. Jeg býst nú við því, að flestum muni hrjósa hugur við því að ráðast í nýjar lántökur erlendis, og mjer finst það eðlilegt, en hjer er nokkuð öðruvísi ástatt en um flest önnur lán. Þetta fje verður ekki eyðslufje, og lánskjörin eiga að vera með þeim hætti, að ríkissjóður hafi engan halla af láninu. Jeg tel líka víst, að meiri hl. fjhn. mundi verða á móti því, ef um lántöku væri að ræða til eyðslu. Nú er svo ástatt, að við höfum enn ekki getað selt okkar veðlánabrjef á erlendum markaði, en það er sú leiðin, sem flestar þjóðir fara og telja hættulausa. Það er að sjálfsögðu tilætlunin, að þessu láni verði hagað svo, að vextir og afborganir af þeim lánum, sem veitt verða í veðdeildinni og ræktunarsjóði, nægi til þess að greiða vexti og afborganir af þessu erlenda láni. Það má að vísu gera ráð fyrir því, að nokkur útgjöld leiði af lántökunni fyrstu árin, og að ríkissjóður verði að leggja út svo sem 15–20 þús. kr., en það fje fæst endurgreitt síðar, þegar líður á lánstímann. Það, sem farið er fram á með frv., er aðeins það að tryggja mönnum ræktunarsjóðs- og veðdeildarlán - fasteignaveðslán - og skapa þessum lántakendum betri kjör en ella eru fáanleg, og það án sjáanlegrar áhættu fyrir ríkissjóðinn. Þá hafði Landsbankinn farið fram á, að breytt yrði nokkrum ákvæðum um veðdeildarflokkana. Það fyrirkomulag yrði þægilegra og hentugra, einkum að því leyti, að tveir flokkar gætu verið opnir samtímis. Jeg er ekki viss um, að það lánist að fá eins hagkvæmt lán í Danmörku eins og á síðasta ári. En lán með mun óaðgengilegri kjörum væri varla takandi til þess að bæta úr veðlánaþörfinni. En það er búist við því, að ríkisstjórninni takist að fá hentugt lán til nógu langs tíma. Í frv. er gert ráð fyrir, að lögin verði aðeins heimildarlög, svo ef ekki fást viðunandi lánskjör, þá er rjettara, að minsta kosti í bili, að fresta lántökunni, einkum þar sem búist er við, að vextir lækki innan skamms í þeim löndum, þar sem von er um, að lán fáist. Landsbankastjórnin gerir ekki ráð fyrir meira en 3 milj. kr. til veðdeildarinnar. En bæði nefndin og hæstv. fjrh. telja ekki síður þörf að bæta úr fjárskorti ræktunarsjóðsins, og með það fyrir augum óskar nefndin, að heimildin nái til 43/4 milj. kr. lántöku.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil á þessu stigi málsins aðeins bera fram eina aths. Jeg álít, að sú leið, sem um er talað í frv., til þess að afla ræktunarsjóðnum fjár, sje ekki einhlít. Þegar það á að fylgjast að, að útvega ræktunarsjóðnum fje með lántöku og halda þó ríkissjóði skaðlausum, munu þar af leiða slík vaxtakjör, sem ekki geta talist viðunandi. Jeg er þeirrar skoðunar, að ekki sje rjett að miða lánskjör til jarðræktar við það verð, sem er á hinum almenna peningamarkaði. Þess vegna áskil jeg mjer rjett til þess að koma með róttækari tillögur í þessu máli, annaðhvort í sambandi við þetta mál eða annað, þar sem jeg álít þessa leið allsendis ófullnægjandi til þess að bæta úr þörf ræktunarsjóðsins.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Það er alveg undir lánskjörum erlenda lánsins komið, hver lánskjör lánþega verða. En við álítum, að kjörin megi ekki vera öllu lakari en á þriggja miljóna láninu í fyrra. Um það er ekkert hægt að fullyrða fyrirfram, en jeg vildi leggja áherslu á, að heldur verði beðið, þó að erfitt sje, en að taka lán með slæmum kjörum.