Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Stefán Stefánsson) Þegar frv. þetta var til 1. umr. hjer í hv. deild, var því vísað umræðulaust til landbn. Nefndin hefir íhugað það rækilega og fallist á að ráða hv. deild til að samþykkja það. Frá því að frv. var flutt í hv.Ed. hefir það tekið talsvert verulegum breytingum. Flm. (JJ ætlaðist til, að það gilti einungis um yfirstandandi ár, en þegar hv.fjvn.Ed. athugaði það nánar, áleit hún, að 1 ár mundi ekki verða nægilegur reynslutími, heldur yrðu lögin að gilda í 2 ár. Í 1. gr. er því ákveðið, að árin 1923 og 1924 skuli veita úr ríkissjóði alt að 50 aura verðlaun fyrir hvert kg. af úrvalsgráðaosti, sem út er fluttur, þó ekki yfir 5000 kr. alls hvort árið. Það má naumast búast við því, að meira verði framleitt af þessari vöru, að minsta kosti ekki af úrvalsvöru. heldur en svarar þessari verðlaunafúlgu. En ef svo mikið skyldi verða framleitt þessi 2 ár, að 5000 kr. hrykkju ekki til 50 aura verðlauna á kg. árlega, þá verða verðlaunin lægri á hvert kg. Þetta frv. er þannig í samræmi við lögin um verðlaun fyrir útflutt smjör, og ef jeg man rjett, voru hæstu verðlaun þar 50 aurar á kg. 2. gr. er um hin sjerstöku skilyrði fyrir því, að verðlaun verði veitt. Nefndin áleit ekki unt að ganga lengra í því efni. Þó hún sjái hins vegar, að vafasamt mun vera, hvort nokkur hafi svo fullkomna þekkingu á þessari framleiðslutegund, að hann geti fyllilega greint, hvað sje 1. flokks vara og hvað ekki. En tilbúningur þessarar vöru er svo nýlega byrjaður, að ekki virðist auðið að ganga tryggilegar frá þessu. Sennilega hefir enginn fullkomna þekkingu í þessari grein, nema sá eini maður, sem staðið hefir fyrir ostagerðinni, herra Jón Guðmundsson. En nú hefir hann þó kent nokkrum mönnum, sjerstaklega síðastliðið sumar, og mætti búast við, að þeir verði mjög bráðlega hæfir matsmenn. Annars er ákveðið, að Búnaðarfjelag Íslands velji matsmennina. Jeg skal svo fyrir hönd nefndarinnar mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Það er ætlun manna, að hjer sje um atvinnurekstur að ræða, er með tíð og tíma geti orðið mjög arðvænlegur fyrir okkar landbúnað, og beri því að styðja hann allríflega, meðan hann er á tilraunastigi, því að enn er eftir að útvega markað erlendis, víðar en gert hefir verið, og marga erfiðleika er við að stríða, vont húsnæði, erfiða mjólkurflutninga o. s. frv. En þegar annars vegar er von um arðvænlegan atvinnuveg, og landbúnaðurinn hins vegar í vanda staddur, þá má óefað búast við því, að þessu framlagi og jafnframt tryggingarákvæðunum verði vel tekið.

Frsm. (Jakob Möller) Þó að þetta sje lítið mál og taki ekki langan tíma, þá held jeg megi óska eftir, að það verði tekið af dagskrá, af því að jeg sje að hæstv. fjrh. (MagnJ) er ekki viðstaddur.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Háttv. deild og hæstv. stjórn kann, ef til vill, að þykja undarlega við bregða, að fjárveitinganefnd skildi nú hafa skrifað talsvert langt nál. um frv., sem hún gerir litlar breytingar við, og um atriði, sem hún hreyfir ekki við. En þetta er ekki gert að ástæðulausu. Sú stefna, sem kemur fram í frv. eins og þessu, að hálfneyða upp á þingið ýmsum fjárveitingum, er svo varhugaverð, að einhvern tíma verður að taka fyrir kverkar á henni, og þá helst áður en henni vex of mjög fiskur um hrygg. Stefnan miðar ekki til annars en að draga fjárveitingavaldið meir og meir úr höndum þingsins, og nefndin heldur fast við, að ástæða sje til að slá varnagla við því. Jeg vil þó engan veginn með þessu beina því frekar til hæstv. núverandi stjórnar, að hún sje að þessu leyti syndugri en ýmsar aðrar stjórnir, því að þetta hefir oft áður viljað við brenna. Og ábyrgðin á þessu frv. og hvernig það kemur eftir á mun hvíla nokkuð jafnt á fráfarinni og núverandi stjórn. Fjárveitinganefndin vítti það á síðasta þingi, að ekki voru þá lögð fyrir þingið fjáraukalög fyrir það ár, og nú víkur hún að þessu sama. Eins og bent er á í nál., þá er sú aðferð næsta undarleg, og síst af öllu getur fjvn.Nd. tekið með þögn og samþykki nokkru því, sem miðar til þess að draga fjárveitingavaldið úr höndum Alþingis. Það, sem enn fremur gefur nefndinni tilefni til að vera margorð um þessi efni nú, engu síður en á síðasta þingi, er það, að stjórnin heldur uppteknum hætti og Lætur engin fjáraukalög koma fyrir þetta yfirstandandi ár. Þó engu minni líkur sjeu nú til þess, að fleiri fjárgreiðslur komi til greina en þær, er í fjárlögunum standa. Ekki hvað síst verður þessi stefna varhugaverð, ef það verður ofan á að halda þing aðeins annaðhvert ár. því að þá er stjórninni gefið víðtækara vald en áður hefir verið í fjármálum. Það kom greinilegast í ljós undir þinglokin á síðasta þingi, hvað rjettmætt eða jafnvel sjálfsagt hefði verið að koma með fjáraukalög. Fjárveitinganefnd hafði þá til meðferða; ýms erindi, sem áttu við það ár, ræddi um þau á fundum sínum og náðu sum þeirra meðmælum hennar. En það, að fárveitinganefnd hefir mælt með einhverju, hefir jafnan verið talinn svo mikill styrkur, að það nálgaðist að vera heimild fyrir stjórnina. Eitthvað getur verið til í því, að svo sje, en jeg hefi þó áður bent á það hjer í þinginu, og bendi enn þá stjórninni á það, að meðmæli fjárveitinganefndar eru engin fullnaðar ákvörðun í þessu efni, en er aðeins persónulegur stuðningur þeirra, sem ljá því máli, er fyrir liggur, atkvæði sitt. En þetta hefir oft valdið misskilningi, og því full ástæða til að taka það fram nú. Jeg vil nú leyfa mjer að skjóta því til hæstv. fjármálaráðherra, að svo framarlega sem útlit er fyrir, að til aukafjárveitinga komi, þá skorar fjárveitinganefndin á stjórnina að koma með frv. til fjáraukalaga. Annars er ekki mikil ástæða til þess að fara frekar út í þau atriði, sem nefndin hefir skrifað um, en mig langar þó til þess að víkja dálítið ítarlegar að sumum þeirra. Má til að byrja með minnast á ferðakostnað augnlæknis til Austfjarða; hann hefir reynst nokkuð hár, nærri 1400 krónur, í samanburði við þá upphæð, 700 kr., sem ætluð er í fjárlögunum til ferða augnlæknis alt í kringum landið. Þá er það kirkjugarðurinn hjer í Reykjavík. Þótt slíkt komi ekki til atkvæða hjer í deildinni, þá er þó ástæða til að skora á stjórnina að hefjast handa í því máli frekar en gert hefir verið. Það er ekki rjett til orða tekið hjá nefndinni, þar sem hún bendir á að „taka upp legkaup“. Legkaup hefir verið hjer tekið áður, eins og menn vita, en eftir gömlum taxta, og virðist því geta komið til greina að hækka það að talsverðum mun. Kostnaðurinn við viðhald og stækkun kirkjugarðsins er orðinn gífurlegur og enn mun þurfa 60–80 þús. kr. til fullnustu kirkjugarðsins, fram yfir það, sem áður var gert ráð fyrir. Er það bending um það, að eitthvað verði að gera, til að ná inn fje upp í þessa stórkostlegu upphæð. Og eins og útfararkostnaðurinn er orðinn hjer í Reykjavík, þá mundi það ekki verða mjög tilfinnanlegt, að legkaupið væri hækkað að nokkru. Auk þess eru miklu fleiri í Reykjavík, sem nota garðinn, en þeir, sem eiga rjett til þess að lögum, sem sje þeir, sem eru utan þjóðkirkjusafnaðarins. Í sambandi við þetta vil jeg skjóta því til stjórnarinnar, hvort ekki geti komið til mála að flytja kirkjugarðinn. En ef nauðsynlegt er að nota þann sama, þá að athuga, hvort ekki verði heppilegra að vinna alt verkið í einu. Mjer hefir verið bent á, að þá mætti nota tækin frá hafnarbyggingunni, til tímasparnaðar og kostnaðarljettis. Vænti jeg, að stjórnin taki þetta alt til athugunar, og mun fjárveitinganefnd telja sjer skylt að veita henni þann stuðning, er hún má. Brtt. hv.þm. Barð. (HK) kemur nefndinni á óvart, því að þessi hv.þm. var í samráðum við nefndina um þetta atriði, og mun nefndin ekki sjá sjer fært að aðhyllast brtt. Hitt gæti komið til álita, hvort samkomulag milli hans og nefndarinnar um einhverja aðra fjárupphæð gæti ekki átt sjer stað, þó svo, að nær fjelli tillögum nefndarinnar. Hvað viðvíkur brimbrjót í Bolungarvík o. fl., þá geymi jeg það, uns hæstv. stjórn hefir látið til sín heyra.

Forsætisráðherra (SE): Fjármálaráðherra er ekki viðstaddur nú sem stendur, en hann kemur bráðum, svo jeg geymi honum að svara þeim almennu athugasemdum, er honum koma við, en vil aðeins með fáum orðum svara því, er mig snertir og mínar persónulegu fjármálasyndir. Þar er þá fyrst launaviðbótin til sendiherrans í Kaupmannahöfn, sem líklega er talin ein af mínum stærstu syndum, þó háttv.þm. Str. (MP) hafi ekki minst á það atriði. Jeg skal þá strax viðurkenna, eins og nefndin tekur fram, að æskilegast hefði verið, að þetta hefði komið til athugunar á síðasta þingi. Jeg skal játa, að jeg hafði þá ekki tekið eftir því, að í brjefi sendiherrans var farið fram á launahækkun það ár líka. En þegar jeg var í Kaupmannahöfn, skýrði hann mjer frá, að hann yrði að biðjast lausnar frá embættinu, fengi hann ekki þessa launaviðbót. Sýndi hann mjer fram á með glöggum tölum, þó jeg telji ekki viðeigandi að birta þær hjer í deildinni, hversu mikið fje hann hefði orðið að greiða úr eigin vasa upp í kostnaðinn við embættið. Var það ekkert smáræði, og sýnilega órjettmætt að búast við því, að halda mætti slíku áfram. Var því nauðsynlegra að bæta úr þessu, sem hann hafði reynst ágætlega í stöðu sinni, og því kom ekki til mála að láta hann fara frá á miðju ári, sökum þess, að hann fjekk ekki þau laun, sem hann nauðsynlega þurfti. Jeg játa auðvitað, að það er ávalt ábyrgðarhluti fyrir stjórnina að taka á sína ábyrgð fjárveitingar sem þessa, en jeg ráði tali um þetta við allmarga þingmenn, líklega fullan helming, og tóku allir vel í það. Og fjárveitinganefnd þakka jeg fyrir undirtektirnar, þó hún finni að því, að þetta kom ekki fyrir þingið í fyrra. Þetta mun nú vera mín stærsta synd, en jeg vænti þess, að háttv. deildarmenn líti öðrum augum á það mál, er þeir heyra þessar forsendur mínar. Þá er það annað atriðið, sem snertir mig, og er það kirkjugarðurinn í Reykjavík. Jeg er sammála háttv.frsm. (MP) um það, að kostnaðurinn við hann er ákaflega mikill. Það var farið fram á það við mig, að jeg veitti til hans 50–60 þúsund kr., en jeg sá mjer það ekki fært, og því varð það úr, í samráði við vegamálastjóra, að viðbótin yrði að þessu sinni eins lítil og komist yrði af með. Hvað viðvíkur legkaupinu, þá finst mjer ekkert á móti því, þó það yrði hækkað alt að helmingi. Annað er það, að það yrði samt sem áður engin stórupphæð, sem fengist á þennan hátt. Samkvæmt skýrslum hefir legkaup í Reykjavík numið: Árið 1920 kr. 2101. - 1931 - 1306, - 1922 - 1540. Þetta er engin stórupphæð, en munar þó nokkuð um hana, ef hækkunin verður veruleg. - Hvað því viðvíkur að flytja kirkjugarðinn, þá er jeg óundirbúinn að svara því að þessu sinni, því jeg hefi enn ekki athugað það mál. Öðru man jeg ekki eftir, sem snerti mig sjerstaklega.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Jeg þarf ekki langt mál til að svara háttv.frsm. (MP). Verður þetta með fjáraukalögin að teljast aðeins fyrirkomulagsatriði og um enga nýja stefnu að ræða, þótt fjáraukalög væru ekki lögð fyrir þingið nema fyrir árin 1920–1922. Svo var mál með vexti, að ekkert verulegt efni lá fyrir til fjáraukalaga fyrir árið 1923. Mintist jeg á það við fjárveitinganefnd, að ef aðeins um smávægileg atriði yrði að ræða til aukagreiðslu á yfirstandandi ári, þá væri eins heppilegt að haga þeim veitingum þannig, að þær væru teknar upp í fjárlögin fyrir 1924. En eins og jeg tók fram, er þetta aðeins fyrirkomulagsatriði, auk þess, sem jeg býst við, að stjórnin taki vel í það að leggja frv. til aukafjárlaga fyrir þingið, ef sjest fram á það, að efni verður fyrir hendi. Að fjáraukalög komu ekki í fyrra, hygg jeg ekki tímabært að fara út í hjer, enda hefir fjárveitinganefnd yfirleitt tekið vægt á hin um einstöku atriðum. Þar er raunar ýmislegt, sem snertir dóms- og atvinnumálaráðuneytið, en ekkert, sem sjerstaklega kemur mjer við.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg tek undir það með fjármálaráðherra, að það var ekkert efni fyrirliggjandi í fjáraukalög fyrir yfirstandandi ár, nema tvær tillögur, sem eins gátu komið fram í fjáraukalögum þessum, því reikningnum fyrir 1922 verður ekki lokað fyr en í lok þessa mánaðar. Þess vegna var engin ástæða til að bera fram sjerstök fjáraukalög fyrir 1923. Jeg var líka, eins og hæstv. stjórn í fyrra, hræddur við það að sleppa þeim fyrir þingið. Er og í ársbyrjun ekki hægt venjulega að sjá fyrir, hverjar aukagreiðslur kunni að koma til greina á því ári, og þó fylgt hefði verið uppteknum hætti og tvenn fjáraukalög látin koma fyrir þingið, þá er ekki þar með sagt að fyrirbygt sje að ekki verði farið út fyrir þau lög líka. Vil jeg svo stuttlega víkja að því er mig snertir sjerstaklega. Það var minst á styrkinn til frjettastofu Verslunarráðsins, en sá styrkur er veittur af fráfarinni stjórn í janúar f. ár, og er mjer því óviðkomandi. Nú kom nýlega beiðni til mín um samskonar styrk frá Verslunarráðinu, en jeg vísaði henni til þingsins. Hvað viðvíkur því, að nauðsynlegt sje að hafa þessa frjettastofu, þá má geta þess, að skýrslur um markaði og markaðshorfur berast hingað iðulega frá íslenska sendiherranum í Kaupmannahöfn, og mun hann ekki láta undir höfuð leggjast að tína til flest það, er máli skiftir í þeim efnum, og eru þessar skýrslur vanalega sendar Verslunarráðinu. Þá telur nefndin vafasamt að veita fje til jarðabóta á Mosfelli, til undirbúnings nýbýla. Nú er það alment skoðun manna, að heppilegt sje að gera sem mest til þess að rækta landið og taka fyrir til þess þau landflæmi, er best þykja til þess fallin. Og þar sem nú á ekki í rjettu lagi að veita Mosfell aftur, en þar hins vegar stór landflæmi, er liggja vel við ræktun, sem prestinum, þó Mosfell yrði veitt aftur, yrði engin eftirsjón að, þá þótti allra hluta vegna heppilegt að gera tilraunir þar, enda var Búnaðarfjelagið með í ráðum og bauðst til að leggja fram af sínu fje fyrir helmingi kostnaðarins. Er og þessari jörð vel í sveit komið og þúfnabaninn nálægur, en hins vegar aldrei meiningin að fara langt í þessu efni, fyr en reynsla væri fengin. Þá kem jeg að brimbrjótnum í Bolungarvík og mun reyna að rökstyðja ástæður stjórnarinnar fyrir fjárveitingunni til hans. Beiðni um hana kom fram um mánaðamótin ágúst og sept., úr þremur áttum, og var þess þá jafnframt getið, að ekki væri unt að halda verkinu áfram, nema styrkur fengist, en hætta á því, að verkið mundi alt ónýtast, ef framhaldsstyrkur fengist ekki. Fyrsta erindið var frá oddvita Hálshrepps. Hann benti á, að hreppurinn hefði nýlega tekið afarstórt lán, og síðan viðbótarlán til þessa, en þó mundu enn þú vanta um 16 þús. kr. til þess að fullgera verkið. Þetta var vitanlega alveg satt, og mun brjóturinn alls hafa kostað um 58 þús. kr., og því farið geysilangt fram úr áætlun. Þar næst kom símskeyti frá danska verkfræðingnum, sem að verki þessu starfaði í sumar, með samskonar tilmæli og jeg gat um áðan, og loks hefir verkfræðingur Krabbe, sem gerði áætlanir allar, farið fram á hið sama. Samdóma ummæli þessara beggja verkfræðinga urðu því að vega svo mikið, samfara eindreginni ósk og nauðsyn hreppsins, að stjórnin veitti þennan viðbótarstyrk. Að vísu má kannske segja, að hægt hefði verið að láta sjer nægja að veita þetta sem lán til hreppsins. En sennilega hefði það komið í sama stað niður, þegar fram í sótti, því þá hefðu komið tilmæli um uppgjöf lánsins. Hvað viðvíkur styrknum til Guðbrands Jónssonar, þá skal jeg geta þess, að hann var settur inn í frumvarpið samkvæmt meðmælaskjali tíu hv. þingmanna. Jeg skal að vísu ekkert um það segja, hvort það er rjett af þingmönnum yfirleitt að gefa slík meðmæli eða bindandi loforð, en hitt verð jeg að segja, að það má ekki minna vera en að slíkum meðmælum eða áskorunum fjölda þingmanna sje sá sómi sýndur að fara eftir þeim í tilfellum eins og þessum. Það var einnig álitið, að útgáfa bæklings eins og þessa gæti haft örvandi áhrif á viðskifti Þýskalands og Íslands, og því væri upphæðinni í sjálfu sjer vel varið. Að því er snertir Breiðafjarðarbátinn, er þar nokkuð öðru máli að gegna, því jeg hafði þar persónulega talsverða löngun til þess að koma því máli strax til hjálpar og þeim mönnum, sem skaðan hafa á útgerðinni. Því máli er sem sje þannig varið, að nokkrir menn standa þar í persónulegri ábyrgð fyrir lánsfjenu til bátins, af því að þeir voru í sýslunefnd. En skuldin er um 54 þús. kr., og geta hv. deildarmenn farið nærri um það, að þessir menn yrðu að sjálfsögðu gjaldþrota, ef gengið yrði að þeim. En þar sem bátur þessi hefir haldið uppi góðum flutningum á Breiðafirði, til hagræðis fyrir alla þar um slóðir, virtist heldur ekki nema sanngjarnt, að ríkið styrkti hann eitthvað.

Það fer fjarri því, að allir Breiðfirðingar sjeu ánægðir með ferðirnar

. Getur vel verið, að svo sje: mjer er málið ekki svo kunnugt, enda sjaldan hægt að gera alla ánægða. En þrátt fyrir allar þessar áslæður, tók jeg samt ekki fjeð til þessa. aðeins af virðingu fyrir þingræðinu, og álít að í sama stað komi, þótt upphæðin verði færð á væntanlegt fjárlagafrumvarp nú.

Forsætisráðherra (SE): Jeg gleymdi að geta þess áðan um styrkinn til augnlækningaferðalagsins til Austfjarða, sem er kr. 1382,05, að hann var veittur samkvæmt símbeiðni frv. háttv. 1. þm. S.-.M. (SvÓ). Sagði hann, að um 40 sjúklingar austur þar biðu slíkrar læknishjálpar, og sumir óferðafærir eða svo fátækir, að þeir gætu ekki farið. Andrjes Fjeldsted gat ekki farið vegna anna hjer í Reykjavík, því hann hafði gert þá „operation“ á mörgum sjúklingum, og sneri stjórnin sjer þá til Helga Skúlasonar, og fjekst hann ekki fyrir minna en hjer segir áður. En stjórninni þótti það mannúðarskylda að verða við þessari beiðni, og er óvíst, að henni hefði verið neitað af þessari háttv. deild, ef hún hefði átt að úrskurða um hana.

Hákon Kristófersson Jeg skal ekki fara inn á frv., sem hjer liggur fyrir, en aðeins víkja lítillega að brtt. á þskj. 132. Háttv. frsm. fjárveitinganefndar (MP) mintist hennar og það heldur óvinsamlega. Saga þessa máls er sú, að jeg fór til hv.fjvn. og beiddist þess, að hún veitti 3– 400 króna styrk til viðkomandi manna. Jeg vissi þá ekki eins nákvæmlega og jeg veit nú, hvernig sakir stóðu, eða það, að þessi kostnaður við læknishjálpina varð alls og alls um 1800 kr., svo að tiltölulega lítið munaði um þessar 3–400 kr. Hins vegar verð jeg að halda því fram mjög ákveðið enn, eins og jeg gerði þá, að það sje fylsta sanngirniskrafa, sem hjer er farið fram á, og að þessi kostnaður mannanna sje beinlínis sprottinn af völdum. eða rjettara sagt vanrækslu heilbrigðisstjórnarinnar, án þess að jeg vilji annars nokkuð ámæla henni persónulega. Því að það er vitanlegt, að hjeraðslæknirinn fór burtu með fullu samþykki landlæknis og að annar læknir var ekki settur í hans stað, og þess vegna þurftu sjúklingarnir að leita læknis, ekki aðeins í annað læknishjerað, heldur í aðra sýslu, og það yfir langa og erfiða sjóleið, og af því spratt svo aukakostnaðurinn, sem hjer er farið fram á að bæta upp. Eftir brjefi hlutaðeigandi hjeraðslæknis til Snæbjarnar hreppstjóra Kristjánssonar í Hergilsey að dæma, hefir hann ekki viljað taka þátt í þessum halla, þar sem hann segir, sem satt er, að hann hafi farið í fullu leyfi landlæknis, sem jafnframt mun hafa gefið honum fulla von um, að hann gæti fengið lækni til að annast hjeraðið. Jeg leyfi mjer svo að vænta þess, að háttv. deild taki vel í þessa mjög svo sanngjörnu, eðlilegu og á allan máta mannúðlegu beiðni. Ef menn skyldu efast um, að jeg skýrði hjer rjett frá málavöxtum, hefi jeg hjer fyrir framan mig reikninga frá öllum hlutaðeigendum, sem háttv. deildarmönnum er velkomið að sjá, og gætu þeir þá sjeð, hve hóflega er í sakirnar farið, þar sem reikningarnir bera það með sjer, að kostnaðurinn hefir orðið nær 1800 krónum, en hjer er ekki farið fram á hærri upphæð en 1000 krónur. Í sambandi við þetta mál vil jeg taka það fram, að landlæknir taldi rjettmætt, að viðkomandi hjeraðsbúar fengju alla upphæðina endurgreidda. Þótt jeg vitanlega hefði viljað það helst og talið það að sjálfsögðu ljettast, leit jeg svo á, að betri væri hálfur skaði en allur, og með það fyrir augum treystist jeg ekki til að fara fram á hærri upphæð en 1000 kr. Vona jeg því, að háttv. deild líti svo á, að vel sje í hóf stilt, og verði því ljúft að samþykkja tillögu mína. Jeg skal svo leyfa mjer að víkja stuttlega að öðru máli, sem hjer er til umræðu. Hæstv. atvrh. (KIJ) æskti skýringar á því, er jeg tók fram í fyrir honum og sagði, að ekki nytu allir í Breiðafirði hagræðis af þessum bát og þeim styrk, sem honum væri veittur. Það var ekki ætlun mín með þessari athugasemd að spilla fyrir þessu máli: jeg vildi aðeins benda á, að það væri ekki rjett hjá hæstv. atvrh., að bátur þessi væri fyrir alla Breiðfirðinga, eins og mjer skildist hann halda fram í ræðu sinni. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að fyrirtæki þessu hefir verið frámunalega illa stjórnað, og því er komið sem komið er. Það er einnig kunnugt, að nú er svo komið, að skuldirnar eru komnar yfir á nöfn nokkurra manna, sem sumir hverjir eiga enga skuld á því, hvernig komið er, en væri hins vegar ef til vill efnalegur voði búinn, ef ekki er að einhverju leyti hlaupið undir baggann. En jeg vildi með þessu gera það ljóst, að það er tillitið til þessara manna, en ekki Breiðfirðinga yfir höfuð, sem verður hjer þyngst á metunum. Því eins og jeg hefi tekið fram, er það ekki allur Breiðafjörður, sem á hjer hlut að máli. Jeg skal svo ekki fara lengra inn á málið, en endurtek þá ósk mína, að brtt. mín verði samþykt.

Jón Þorláksson Mjer virtist á ummælum háttv.frsm. (MP) og háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) um kirkjugarðsaukann og hvernig vinna ætti upp kostnað þann, sem af honum hefir leitt, sem þessum háttv.þm. væri ekki allskostar kunnugt það mál. Vil jeg því skýra frá sögulegum tildrögum þess og á hvern hátt það varð, að ráðist var í þá stækkun kirkjugarðsins, sem hefir reynst svo kostnaðarsöm. Það mál kom til bæjarstjórnar Reykjavíkur, ekki að því er snerti beint stækkunina, heldur af því, að þessi stækkun fór í bága við gatnaskipun, sem bæjarstjórnin hafði ákveðið þarna með annað fyrir augum en að þessi blettur yrði notaður fyrir grafreit. Bæjarstjórnin áleit þetta land nefnilega algerlega óhæft til slíkrar notkunar. Hjeraðslæknir hafði rannsakað það og komist að þeirri niðurstöðu. Var hún því þess vegna algerlega mótfallin að gera þennan blett að grafreit, er ríkisstjórnin stakk upp á því, en var borin ráðum í málinu. Ekki man jeg gjörla, hver ráðherra sat þá að völdum, en núverandi atvrh. (KIJ) var þá landritari, og honum var alment um kent, að í þetta var ráðist. Vegna þessa sögulega aðdraganda gat jeg ekki talið rjett að leggja þessar gömlu syndir landsstjórnarinnar á herðar Reykjavíkurbæ, heldur sje ríkinu skyldast að hlaupa hjer undir sinn eigin bagga.

Magnús Guðmundsson Mjer skildist háttv.frsm. (MP) láta í veðri vaka, að helmingur þeirra fjárupphæða, sem ræðir um í frv. þessu, væri stofnaður af fyrverandi stjórn. Jeg hefi verið að leita í frv., en ekki getað fundið nema 2 upphæðir, sem svo er ástatt um. Önnur, er varið var til að bæta markaðshorfur, og hin til að reisa á ný íbúðarhús á Mælifelli. Var það gefið, að ríkisstjórnin varð þar, sem landsdrottinn, að reisa á ný hinn brunna bæ, því að slíkt er skylt samkvæmt ábúðarlögunum. Jeg skal að vísu játa, að dugað hefði timburhús og hefði það orðið kostnaðarminna en steinhúsið, en enst hefði það þá þeim mun skemur. Hitt er engum vafa undirorpið, að húsið varð að reisa, því ekki gat ríkið krafist þess, að klerkur byggi undir berum himni. Jeg verð að láta í ljós ánægju mína yfir því, að hæstv. stjórn hefir nú viðurkent, að rjett hafi verið af fyrverandi stjórn að leggja ekki fram nein fjáraukalög í fyrra. Það hefir þó kveðið við annan tón í stjórnarblaðinu undanfarið, og lævísi þeirrar stjórnar verið kent um, að svo varð eigi. Það var því mjög notalegt að fá skýra yfirlýsingu hæstv. stjórnar sjálfrar í þessu efni. Það er því óneitanlega skemtilegt fyrir mig að hlusta á það hjer, að hæstv. stjórn er að rífa niður kenningar síns eigin blaðs, og betri viðurkenningar get jeg ekki óskað mjer, því að enginn mundi álíta, að stjórnin setji blað sitt í gapastokkinn að nauðsynjalausu. Jeg skal svo víkja aðeins örfáum orðum að brtt.Háttv. þm. Barð. (HK) og undirstrika það, sem hann sagði um það efni. Hjeraðsbúar hafa orðið að fara langa leið til að leita sjer lækninga, sökum fjarveru læknisins, og liggur í augum uppi, að hann sje skyldastur til að borga þann kostnað, þar sem hann hefir fengið sín föstu laun þann tíma. En þar sem hann hefir farið með leyfi landlæknis, þá er ekki hægt að hafa þetta fje af honum með málssókn. - og góðfúslega vill hann ekki borga það. Mjer finst því eðlilegast, að hið opinbera greiði þetta fje, og getur það svo krafist þess af lækninum. Er hægðarleikur að halda eftir af launum hans því, sem það nemur. Má það að mínum dómi ekki verða að venju, að embættismenn fari á burt á þennan hátt, hirði laun sín eftir sem áður og gjaldi svo ekkert af kostnaðinum, sem þeir með því baka þeim mönnum, er þeir voru skyldir að veita þjónustu sína. Mjer finst því þessi brtt. á miklum rökum bygð, og furðar mig á því, að háttv.fjvn. skuli ekki hafa fallist á hana.

Lárus Helgason Mjer nægja örfá orð, því að hv. 1. þm. Skagf. (MG) tók svo rækilega fram það, sem jeg ætlaði að segja. Hann tók það fram, að úr því þessi læknir hefði haft full laun allan tímann, þá væri honum skylt að greiða þennan kostnað. Þetta virðist svo ljóst, að illfært er að mótmæla því. Alt öðru máli hefði verið að gegna, ef ríkið hefði ekki borgað honum laun á meðan hann var fjarverandi. Þá hefði þetta hvorki verið rjett nje sanngjarnt. Jeg get sömuleiðis undirstrikað hvert orð, sem háttv. 1. þm. Skagf. (MG) sagði um sanngirniskröfu þá, sem hjeraðsbúar ættu á að fá þennan kostnað greiddan, og var það sem talað úr mínu hjarta. Það er augljóst, til hvers það gæti leitt, ef embættismenn þyrftu ekki annað en að fá leyfi hjá yfirboðurum sínum, stinga svo af og láta þá menn, sem þeirra eiga að njóta, fá að bera allan kostnaðinn og óþægindin, sem af þessu leiðir.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg verð að þakka hæstv. stjórn fyrir það, hve vel hún hefir tekið í aths. og leiðbeiningar nefndarinnar, því ef fara má eftir orðum hennar. Þá er útlit fyrir, að hún ætli að gera alt, sem nefndin vill gera láta.  (Forsrh. SE: Jeg sje ekki betur en þetta horfi við á hinn veginn, að nefndin hafi í öllu fallist á gerðir og fyrirætlanir stjórnarinnar í þessu efni)  . Að því er snertir aths. í nál. til hæstv.forsrh. (SE) viðvíkjandi sendiherranum, þá ber ekki að skilja þær svo, að jeg hafi verið að kvarta yfir því, hvað rjett væri og órjett í því efni, að hækka laun hans, heldur var jeg að benda hæstv. stjórn á það, að þegar svo stendur á, að hún á kost á að bera slík mál undir þingið, þá beri henni að gera það. Áttu þau orð mín að skiljast sem bending fyrir framtíðina. Hæstv. fjrh. (MagnJ) virtist taka vel í að bera fram frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1923, það er að segja, ef nokkurt efni fyndist í slík lög. Jeg veit nú ekki, hvað hæstv. stjórn gerir miklar kröfur eða er efnisvönd, því lengi má segja það álitamál, hver mál sjeu svo stór, að þau eigi heima í fjárlögum eða fjáraukalögum. Jeg spurði hæstv. fjrh. (MagnJ) áðan. hvort ekki hefðu nú á þessu ári átt sjer stað neinar útborganir úr ríkissjóði, sem ekki hefðu staðið í fjárlögum eða fjáraukalögum. Jeg átti þar ekki einasta við stórfjárhæðir. Því það er aðferðin, sem mest leikur hjer á, en ekki hitt, hvort um er að ræða stærri eða smærri upphæðir. „Á mjóum þvengjum læra hundarnir að stela?. Það, sem fyrir mjer vakir, er að taka af skarið í byrjun, svo að enginn slíkur ósiður komist inn í þingið, sem sje sá, að fjárráðin sjeu að meira eða minna leyti dregin úr höndum þess. Það gladdi mig því að heyra hæstv. atvrh. (KIJ) lýsa yfir því áðan, að hann bæri mikla virðingu fyrir fjárveitingavaldi þingsins. Jeg kem seinna að því að benda hæstv. stjórn á, að nú liggja fyrir stórfjárupphæðir, sem óhjákvæmilegt verður að taka upp í næstu fjáraukalög. Mjer þykir leiðinlegt, að hæstv. atvrh. (KIJ) er ekki við, því nú verð jeg að víkja að honum. Hann sagði áðan, að hann væri mótfallinn því, að fjáraukalagafrv. fyrir yfirstandandi ár væri lagt fyrir þingið, af ótta við, að það kynni að hlaðast of mjög á það. Jeg get ekki sjeð, að það sje fremur ástæða til að vantreysta þinginu í þessum efnum en stjórninni, nema síður sje. Jeg verð að segja, að það er dálítið hart að heyra slíka vantraustsyfirlýsingu til þingsins af vörum hæstv. stjórnar, og jeg þykist þess viss, að ástæðulaust reynist að gera því slíkar getsakir, að ekki sje vogandi að hleypa í hendur því einu frv. til fjáraukalaga. Að minsta kosti á jeg bágt með að trúa, að Alþingi taki hjer undir með hæstv. stjórn og gefi sjálfu sjer þá vantraustsyfirlýsingu. Þá mintist hæstv. atvrh. (KIJ) á frjettastofu verslunarráðsins og gat þess um leið, hve mikilvirkur sendiherra vor í Danmörku væri, og ber enginn brigður á það. Jeg vil í því efni benda hæstv. stjórn á, að það þarf fleira að gera en að taka á móti skýrslum frá honum. Það er aðeins önnur hliðin, sú sem veit út á við. Sú hliðin, sem veit inn á við, og er ekki þýðingarminni, er að sjá um, að sendiherrann hafi jafnan nægar og nákvæmar skýrslur um það, hvað gerist hjer heima. Það er alveg nauðsynlegt fyrir markað á afurðum landsins. Það var þetta atriði, sem nefndin átti við með aths. sinni í nál. Jeg þykist vita, að hæstv. atvrh. (KIJ) hafi ekki skilið ummæli nefndarinnar um jarðabæturnar á Mosfelli, og skal jeg því skýra þau nokkru nánar. Það var ekki svo, að nefndin væri á móti því, að landið sje ræktað. Hitt er ástæðan, að ýmsir fjvn,- menn hafa litla trú á þessum nýbýlatilraunum. Það er og ekki að ástæðulausu, þótt varað sje við því í nál., að stjórnin sje að gera slíkar tilraunir, þar sem þingið hefir oft rekið sig á, að sje byrjað á slíku í einum staðnum, þá koma aðrir á eftir og vilja láta gera svipaðar tilraunir hjá sjer, og það jafnvel áður en nokkur niðurstaða er orðin af því, sem þegar er gert. Þá kem jeg að brimbrjótsmálinu. Þrátt fyrir upplýsingar hæstv. atvrh. (KIJ) hefir ekkert komið fram í því máli, sem hafi getað sannfært nefndina, að nauðsynlegt hafi verið að veita fje til þessa. Þótt það hafi verið látið í veðri vaka, að verkinu, sem þegar væri komið í garðinn, væri hætta búin, ef það væri ekki fullkomnað, þá hefir nú reynslan sannað hið gagnstæða. Þetta hefir aðeins orðið til þess að koma tugum þúsunda í sjóinn, og er auðsætt, að verja mætti viðbótarfjárveitingum á hagfeldari hátt. Það er því alls ekki að kynja, þótt þinginu þyki sárt með köflum að sjá fje ríkissjóðsins fara á þessa leið ár eftir ár. Það hefir farið svo, og það undarlega oft, að fje, sem verja hefir átt til lendingarbóta, hefir farið algerlega til ónýtis, - og betur, að ekki megi segja það sama um ýmsar framkvæmdir á landi. Jeg skal þó taka það fram, að úr því, sem komið er, verður varla komist hjá, að stjórn og þing veiti fje til að bæta þann skaða, sem varð á garðinum í haust. Er sú upphæð átætluð 20 þúsund krónur, og hlyti hún þá að koma á fjáraukalög á þessu ári. Hæstv. atvrh. (KIJ) komst svo að orði um þá liði, sem feldir hafa verið niður af nefndinni, eins og hann hafi skilið hana svo, að hún hefði í hyggju að taka þá upp síðar eða láta þá koma fram á öðrum stöðum. Afstöðu nefndarinnar til þeirra ber að skilja svo, að hún hafi ekki tekið neina fullnaðarályktun um þá. Eru engar meiri líkur til, að nefndin láti sig þá liði nokkru skifta í framtíðinni. en athuga mun hún þá síðar. Þetta er nú það helsta, sem jeg þurfti að segja við hæstv. stjórn, og vil jeg nú beina nokkrum orðum til þeirra hv.þm., sem til máls hafa tekið. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) kvaðst því mótfallinn, að kostnaðinum við kirkjugarðsaukann væri náð upp með því að hækka legkaupið. Kvað hann ríkinu vera skylt að sjá um þetta. Það getur vel verið, að rjett sje, að það sjái um þjóðkirkjusöfnuðinn, en skylda þess nær heldur ekki lengra. En svo veit jeg ekki betur en að aðrar sveitir og kaupstaðir landsins verði að taka slíkan kostnað á sínar herðar, og finst mjer ekkert samræmi brotið, þó að Reykvíkingar láti líka eitthvað af mörkum til síns kirkjugarðs. Háttv. þm. Barð. (HK) þarf jeg ekki að svara. Jeg býst við, að hann þekki fjvn. svo vel, að hann hafi ekki gert sjer neinar tálvonir um, að hún hafi snúist við ræðu hans, þótt sköruleg væri. Það er þyngra en svo að sækja í hendur hennar. Háttv. 1. þm. Skagf. (MG) var að bera blak af fyrverandi stjórn, og var það alls óþarft, er jeg hafði ekki neitt sjerstaklega sveigt að henni. Jeg átti við þær syndir, að þegar slík frv. sem þetta kemur fram svona seint, eiga báðar stjórnir að vera sömu sök seldar.

Átti þá fyrverandi stjórn að bera fram fjáraukalagafrv. vegna þeirra örfáu upphæða, sem hún þá gat vitað um?

. Mjer var ekki verið að tala um neinar sjerstakar upphæðir, stórar eða smáar. Nei, það var formið yfir höfuð eða meginreglan, sem um er að ræða. Viðvíkjandi lækninum vestra er það að segja, að heilbrigðisstjórnin þóttist ekki vita eða vissi eigi annað en hún hefði vísan mann í staðinn meðan læknirinn væri utan, þótt svona færi nú. En það er gleðilegt að heyra af ræðu háttv.þm. Barð. (HK), hversu mikill missir þeim hefir verið að lækninum, og gott að fá slíka traustsyfirlýsingu til læknisins úr þessari átt.

Forsætisráðherra (SE): Jeg ætla ekki að fara að ræða um neina sjerstaka liði í þessu frv., þar eð þetta mál snertir aðallega hæstv. fjrh. (MagnJ), og skal því vera stuttorður. Jeg dreg enga dul á, að fjárveitinganefnd á drjúgan þátt í því, að stjórnin hefir um ýmsar fjárveitingar aðeins farið til hennar, og má í því sambandi nefna, að ýmsir þingmenn úr fjárveitinganefnd hafa heimilað, að stjórnin færi eftir tillögum nefndarinnar, og átalið, þegar stjórnin hefir ekki gert það. Eins hefir nefndin oft sent stjórninni heila runu af meðmælum. Jeg er því fyllilega sammála, að breytt sje frá þessari óheppilegu venju, sem komst á á stríðstímunum. En mjer finst, að háttv.frsm. (MP) hefði ekki þurft að tala í slíkum prjedikunartón, þar sem háttv.fjvn. hefir ekki hreinni samvisku en þetta í málinu. Um sendiherrann get jeg sagt það, að jeg vissi ekkert um þetta, fyr en jeg kom til Kaupmannahafnar, að hann var að hugsa um að segja af sjer. Áleit jeg ekki rjett að láta hann fara frá, og er háttv. nefnd mjer sammála, að slíkur maður, sem sendiherrann er, megi alls ekki missast. Auk þessa hefir hann lagt mikið í sölurnar; fyrir utan kaupið á þessu húsi sínu hefir hann greitt þúsundir úr sínum eigin vasa, stöðu sinnar vegna. er launin hrukku eigi til. Þá eru þessar aflaskýrslur: um þær get jeg sagt það, að í stjórnarráðinu er sjerstakur maður, sem hefir það á hendi að safna þeim saman og senda þær, og verður þetta haft svo framvegis. Um brimbrjótinn er það að segja, að eftir skýrslum, sem stjórninni bárust þótti verkið vera í veði, ef framhaldið yrði ekki gert. Hefði stjórnin því neitað um fjárupphæðina, þá mundu skemdirnar hafa verið kendar því. Mjer er nær að halda, að hvaða stjórn sem var hefði tekið eins í málið og núverandi stjórn.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Háttv. frsm.fjvn. (MP) var að minnast á það, að stjórnin hefði ekki lagt fram fjáraukalög vegna ótta við eyðslu þingsins. Jeg hefi aldrei látið neitt slíkt í ljós, því til þess hefði jeg enga ástæðu haft. Að fjáraukalög fyrir 1923 hafa ekki verið lögð fyrir þingið, kemur til af því, blátt áfram, að málefni hafa ekki legið til þess. Þar sem háttv.frsm.fjvn. (MP) spurði, hvort nokkrar útborganir upp á væntanlegar aukafjárveitingar hefðu átt sjer stað síðan um áramót, man jeg ekki til, að svo hafi verið. En annars áskil jeg mjer rjett til að bíða með svarið við þessu, þangað til jeg get svarað alveg ákveðið. Eins verð jeg að segja, að jeg veit ekki til, að stjórninni hafi enn sem komið er borist svo margar kröfur um fjárframlög, að til sje efni í fjáraukalög. Getur vel verið, að háttv. nefnd viti um eitthvað af slíku tægi, sem mjer er enn ekki kunnugt um. Hvað brimbrjótnum í Bolungarvík viðvíkur, hefir það mál enn þá ekki komið fyrir mig, enda þótt jeg viti um, að það muni vera á döfinni. Fleira held jeg að jeg hafi ekki að segja að sinni.

Flm. (Jón Þorláksson) Eins og greinargerðin ber með sjer, er frv. þetta flutt eftir beiðni Sambands starfsmanna ríkisins. Og hefi jeg ekki annars um það að geta við þessa umr. en að óska þess, að háttv. deild sýni því og mönnunum, sem til þess hafa stofnað, þá kurteisi að lofa því að ganga til 2. umr. Málið er þess eðlis, að það er betur fallið til athugunar í nefnd en til umræðu hjer í deildinni. Samt vil jeg minnast ofurlítið á grundvöll frv. og geta þess, að embættismenn í Reykjavík hafa að svo komnu miklu lægri dýrtíðaruppbót raunverulega en aðrir bæjarbúar. Dýrtíðaruppbót embættismanna er nú 60%, en til samanburðar má geta þess, að kaup daglaunamanna er meira en þrisvar sinnum hærra en fyrir stríðið. Þá var það 35 au. um kl. tímann, en nú er það kr. 1.20 um kl.t. Kaup iðnaðarmanna er líka meira en þrisvar sinnum hærra en þá var. Og dýrtíðaruppbót annara fastra starfsmanna í bænum er töluvert hærri en sú, er starfsmenn ríkisins fá. Í erindi, sem hefir borist frá Sambandi starfsmanna ríkisins og lagt mun verða fyrir nefndina, sem fær frv. til meðferðar, og menn fá að kynna sjer, er gerð nokkru nánari grein fyrir, að dýrtíðaruppbót þarf að vera hærri hjer í Reykjavík en annarsstaðar á landinu. Og eins og sagt er í greinargerð frv., þá eru líka nokkrir aðrir staðir á landinu, þar sem dýrtíðin er meiri en alment gerist. Vonast jeg eftir, að þetta geti verið til athugunar fyrir nefndina. Læt jeg mjer því nægja að sinni að óska, að frv. gangi til 2. umr. og fjárhagsnefndar.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Það er fátt um frv. þetta að segja, ef hv. deild hefir kynt sjer nál. á þskj. 145. En þó vildi jeg leyfa mjer að bæta nokkru við síðustu málsgreinar þess. Frv. þetta er fram komið sökum þess, að nú hefir komið fyrir tilfelli, sem gert hefir nauðsynlega undanþágu frá 1. nr. 47, 1915, sem banna útflutning hrossa frá 1. nóv. til 15. júní, þ. e. að leyfa útflutning hrossa á öðrum tíma en hann er þar leyfður. Er þessu frv., ef að lögum verður, ætlað að koma í stað bráðabirgðalaga, sem þó hefði ef til vill verið rjettara að gefa út, eins og á stóð í vetur. Með frv. þessu er stjórninni veitt heimild til undanþágu frá banninu; hefir reynslan sýnt, að ekki er meiri hætta á því, að hrossum liði illa, þótt út sjeu flutt á þessum tíma en öðrum. Er líka tilætlunin, að heimild þessi verði ekki notuð nema undir sjerstökum kringumstæðum. Er nefndin sammála um að ráða hv. deild til að samþykkja frv.

Gunnar Sigurðsson Frv. þetta miðar við einstöku tilfelli, í stað þess að hafa heildaryfirlitið fyrir augum, og er slíkt aldrei viturlegt. Er hætt við, að þessi breyting verði til þess að spilla markaði okkar erlendis. Tel jeg, að ekkert vit sje í því að flytja hross út í apríl og maí, nema með öruggara eftirliti en nú er og sjerstökum skilyrðum fyrir þá mánuði. - Alt öðru máli væri að gegna að leyfa útflutning í nóvember; þá eru hross í góðu lagi. Að vísu er þá stundum hætt við illviðrum, en skip eru nú miklu betur útbúin til slíks en áður var. - Hlýtur öllum að vera auðsætt, hver áhrif það hefði á markaðinn, ef skálduð hross og flókatryppi yrðu flutt út. Það hefir verið sagt, að trygging væri nóg fyrir því, að stjórnin leyfði þetta, ekki nema þegar sjerstaklega stæði á og hross væru vel útlítandi. En jeg geri ekki mikið úr þessari tryggingu. Vinur stjórnarinnar fær leyfi til útflutnings, og svo kemur annar og biður um það sama, og er þá örðugt að neita. Líka er þess að gæta, að þótt eftirlit dýralæknisins sje gott hjer, þá er hægt að reka hrossin til annara hafna og skipa þeim þar út. Hefir slíkt komið fyrir. Eftirlitið alment er því alls ekki nægileg trygging þess, að fallega útlítandi hross verði flutt út. Tala jeg um mál þetta af meiri reynslu en flestir hv.þm. hafa til brunns að bera, því að jeg hefi fengist við útflutning hrossa alt frá barnæsku. Eru og bæði dýralæknir og sjerfræðingur landsins í þessari grein mjer sammála um þetta, sbr. grein sjerfræðingsins í Tímanum. Mun jeg koma fram með brtt., sjálfstæða eða í sambandi við nefndina, um að ekki verði leyfður útflutningur í apríl eða maí.

Frsm. (Pjetur Þórðarson). Viðvíkjandi ástæðum hv. 1. þm. Rang. (GunnS), vil jeg segja nokkur orð. Hann sagði, að markaðinum stafaði hætta af því, ef skálduð hross og flókatryppi væru flutt út. Er þetta auðvitað rjett, en jeg tók það fram, að á slíku yrði engin hætta, því að eftirlitið yrði gott, og um undantekningu verður að ræða, ef illa útlitandi hross yrðu flutt út. Held jeg, að enginn vildi leggja út í þá fjárhagslegu hættu að flytja út illa útlítandi hross. En annars mun nefndin taka til athugunar skynsamlegar brtt. við 3. umr. máls þessa, ef þær koma fram.

Gunnar Sigurðsson Jeg þakka hv.frsm. (PÞ) góðar undirtektir undir þetta mál. Ber okkur ekki annað á milli en það, hvort eftirlitið er fulltrygt eða ekki, en þar tala jeg af meiri reynslu en hann.

Pjetur Ottesen Mjer sýnist andúð hv. 1. þm. Rang. (GunnS) gegn rýmkuninni ástæðulítil. Hann vill sporna á móti því, að útflutningur á hrossum geti undir nokkrum kringumstæðum átt sjer stað í apríl og maí, sökum þess, hve hross sjeu þá yfirleitt í slæmu útliti, en gætir þess ekki, að samkv. núgildandi lögum er útflutningur leyfður í byrjun júní, og mun þó flestum koma saman um, að þegar illa árar og vorharðindi eru og gróður kemur seint, sje útlit hrossanna og holdafar engu betra fram eftir júnímánuði, og á þetta ekki síst við á Norðurlandi, þar sem venjulega grær seinna. Er því í raun rjettri ekki hægt, hvað þetta snertir, að gera hjer upp á milli þeirra þriggja mánaða. Verður tryggingin fyrir því, að hrossin sjeu ekki send til útlanda í því ástandi, er spilt geti fyrir markaðinum, bara að byggjast á því, að eftirlitið sje gott með útflutningnum. Held jeg, að ummæli hv.þm. (GunnS) um slakt eftirlit sjeu ástæðulaus. Er mjer ekki kunnugt, að hv.þm. þekki til um þetta annarsstaðar en hjer í Reykjavík, og þar er það gott að hans dómi. En það er sanngirnis krafa, að útflutningur sje aldrei algerlega bannaður, ef sjerstaklega stendur á, eins og t. d. í vetur. Má segja stjórninni það til lofs, að hún mat hjer meira hagsmuni landsmanna en hinn strangasta bókstaf laganna. Munar það hvorki meira nje minna en 100 þús. kr. tekjum fyrir landsmenn, að undanþágan var veitt, og 40 þús. kr. er verðmunurinn milli þess, sem fjekst fyrir hrossin nú, eða fengist hefði fyrir þau í sumar, með því verði, er þá var á þeim. Held jeg fast fram, sem fulltrúi landbúnaðarins, að eigi sje girt fyrir það með lögum, að hægt sje að koma hrossum á markaðinn, ef gott verð býðst, og það því fremur, þar sem það á að vera trygt með eftirliti dýralækna við útflutninginn, að eigi sjeu flutt út nema gallalaus hross og í góðu útliti. Nú er og allur umbúnaður í skipunum stórbættur frá því sem áður var, og svo vel um það búið sem kostur er á að tryggja sæmilega líðan hrossanna á leiðinni, enda er það nú miklu sjaldgæfara en áður var, að nokkuð verði að hrossunum á leiðinni, þó ilt komi upp á. Vonast jeg til, að hv. deild fallist á frv., þar sem undanþága þessi kemur því aðeins til, að sjerstaklega standi á, og þess að sjálfsögðu gætt að hafa eftirlitið sem tryggast.

Gunnar Sigurðsson Hv. þm. Borgf. (PO) þótti ástæðulítið að undanþiggja apríl og maí, þar sem útflutningur væri leyfður í byrjun júní. Jeg get vel fallist á, að hálfur júni verði tekinn með. Háttv. þm. Borgf. (PO) sagðist gera þær kröfur sem landbúnaðarfulltrúi, að útflutningur yrði leyfður alt árið, en jeg krefst þess sem landbúnaðarfulltrúi, að eftirlitið verði sem allra best og hross verði ekki flutt út, þegar verst gegnir, nema með sjerstaklega ströngum skilyrðum. Jeg krefst þess markaðsins vegna. - framtíðarmarkaðsins.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. er samið af bæjarstjórn Reykjavíkur, og þrír af þm. bæjarins hafa tekið að sjer að bera það fram. Löggjöf okkar um þetta efni er frá árinu 1877, og hefir lítið eða ekkert verið breytt síðan. Lögin eru orðin úrelt í mörgum atriðum, og eðlilegt, að þau þurfi breytingar við. Annars fylgir frv. ítarleg greinargerð, þar sem skýrt er frá því í heild, og vísa jeg til þess. Það eru aðeins nokkur atriði, sem jeg vildi drepa á. Og er þá fyrst lóðargjaldið, sem ætlast er til að verði allstór tekjugrein fyrir bæjarsjóð; það er ákveðið í frv. 2% af virðingarverði byggingarlóða eftir fasteignamatslögunum. Og er þetta í fullu samræmi við það, sem þingið hefir áður heimilað bæjum og sveitarfjelögum. Á Akureyri hefir verið komið á lóðargjöldum, alt að 2% af virðingarverði samkvæmt fasteignamati; og í fyrra var Húsavík veitt samskonar heimild, án þess að það vekti nokkra mótspyrnu. Jeg álít það athugunarmál, hvort ekki sje betra að veita aðeins heimild til, að bæjarstjórn geti lagt skatt á lóðir, alt að vissu marki, án þess að einskorða það við 2 af hundraði, eins og nú er í þeim tveimur bæjarfjelögum, er jeg nefndi, að þetta er á valdi borgaranna. Annars er gjaldið rjettmætt og sanngjarnt. Það er ekki rjett, að einstakir menn geti, í von um verðhækkun síðar, setið með óbygðar lóðir og stórar landsspildur fyrir hinum, sem þurfa og vilja byggja hús á þeim, og það án þess, að bæjarfjelagið hafi nokkrar tekjur af þessum eignum. Þetta lóðargjald frá 1877, sem nú er, nemur 1/4 eyris af feralin af óbygðum löndum og 3 aurum af feralin af bygðum lóðum, og er engin sanngirni í, að það sje haft jafnt af öllum lóðum í bænum, þeim, sem eru í útjöðrum bæjarins, og lóðum í miðbænum. Það er augljóst hverjum hugsandi manni, að slíkt er mjög ranglátt. Tvö nýmæli eru í frv., að útsvarsskyldan nái til allra þeirra manna, sem lögskráðir eru á skip hjeðan úr bænum. Væri þó, ef til vill, betra að setja um það einhver ákveðin tímatakmörk, og gæti jeg vel felt mig við, að það væru t. d. 4 vikur, sem atvinnan væri stunduð, til þess að hlutaðeigendur gætu orðið útsvarsskyldir. Í öðru lagi má geta um ný gjöld, þar sem húsaskatturinn er talinn sjerstaklega. En hann er látinn koma í staðinn fyrir öll gömlu gjöldin af húsunum, t. d. sorphreinsun, salernahreinsun og sótaragjald. Eigi er ætlast til, að skatturinn verði í teljandi hærri en áður, aðeins færð saman gjöldin í eitt, og í því er nýmælið fólgið. Samkv. því, sem stendur í greinargerðinni, er þessi hluti fasteignagjaldsins áætlaður 160 þúsund. En árið 1922 í eru hin áðurnefndu og samanfærðu útgjöld áætluð 159500 krónur. Það er og nýmæli í þessu frv., að um innheimtu bæjargjalda eru settar samskonar reglur og fylgt mun vera sumstaðar erlendis. Efnaðri mönnum er dráttur á greiðslu slíkra gjalda töluvert hagsmunaatriði. En á hinn bóginn getur greiðsludrátturinn leitt til þess, að bæjarstjórnin þurfi að taka lán. Í frv. eru því sett einskonar refsiákvæði, til þess að koma í veg fyrir dráttinn, þannig, að gjaldandi skal greiða bæjarsjóði dráttarvexti, er nemi 1% - einni kr. af hverjum 100 kr. - fyrir hvern mánuð, eða hluta úr mánuði, sem liður frá gjalddaga, uns gjaldið er greitt að fullu. Jeg man svo ekki eftir fleiru, sem jeg þarf að minnast á, en vænti góðra undirtekta og að frv. nái fram að ganga. Sting jeg upp á, að því verði vísað til allshn., að lokinni þessari umr.

Flm. (Jón Baldvinsson) Síldarútvegurinn er af mörgum talinn mjög stopull atvinnuvegur. Ekki sjerstaklega fyrir þá sök, að veiðin bregðist, heldur fyrir hitt, að of mikið veiðist til þess að hægt sje að koma því út fyrir viðunandi verð. Liggur þetta í því, að það er nú að langmestu leyti ein þjóð, og hún ekki mjög stór, sem kaupir íslensku síldina. Þegar þar við bætist skipulagsleysi meðal þeirra, er flytja út síldina, þá er skiljanlegt, að þessi atvinnuvegur lendi í því öngþveiti, sem reynsla síðustu ára ber vott um. Þessu frv. er ætlað að vinna tvent: fyrst að koma góðu skipulagi á sölu síldarinnar, og annað, að útvega nýjan markað fyrir síld. Um fyrra atriðið er það að segja, að síldarútvegsmenn hafa sjálfir fundið í hvert óefni væri komið. Fyrir þinginu 1921 lá beiðni frá þeim, er þennan atvinnuveg reka, að löggjafarvaldið skærist í leikinn með það að lögbjóða fjelagsskap meðal síldarútgerðarmanna, svo að þeir gætu komið á skipulagi, sem gerði þennan atvinnuveg tryggari. Var þá samþykt allítarlegt frumvarp um þetta efni í Nd., en það visnaði upp í Ed., og svo skilaði þingið þessu frá sjer sem vanburða heimildarlögum, sem aldrei voru notuð. En nú kann einhver að segja, að það erindi hafi sjerstaklega miðað að því, að útiloka útlendinga frá síldarsölunni, en síðan sjeu komin lög, er tryggi landsmenn í þessu efni. En vel má að því gæta, að danskir ríkisborgarar hafa sama rjett til að veiða í landhelgi. Jeg er nú ekki mjög smeikur um það, að Danir fari á eigin spýtur að stunda hjer síldarútveg í stórum stíl, en frá Dönum er stutt yfir sundið til Svíanna, sem kaupa mestalla íslensku síldina. Og mikið má vera, ef ekki er hægt að finna einhvern, sem vill lána nafnið sitt til þess, að unt sje í skjóli þess að reka síldveiðar hjer. Og þær sagnir berast nú hingað, að sænskir síldargrósserar sjeu að undirbúa með dönskum mönnum stórfeldan síldarútveg hjer við land, og þá fer að verða minna gagn að rjettinum, sem ætlað er að veita íslenskum mönnum með fiskiveiðalöggjöfinni. Og svo gæti einhverjum dottið í hug, að til kynnu að vera þeir landar, sem væru tilleiðanlegir til þess að vera fyrir framan, ef góð borgun væri í aðra hönd. En einkasala ríkisins - og um einkasölu handa öðrum getur naumast verið að tala - kemur í veg fyrir þær illu afleiðingar, sem af þessu gæti hlotist fyrir landsmenn, að veiðin, sem aflað væri með slíkri leppmensku, væri notuð til þess að þrykkja niður síldarverðinu hjá íslenskum síldarútvegsmönnum, þar sem slík veiði myndi falla undir einkasölu ríkisins. Í frv. er gert ráð fyrir, að 2% af söluverðinu renni í ríkissjóð, en að helmingi þessa fjár megi verja til að leita uppi nýja markaði. Það fje, sem ríkisstjórnin hefði þá til umráða í þessu skyni, yrði varla minna en 50–60 þús. kr. árlega. Fyrir það fje má mikið gera. Með slíkt fje handa á milli má gera sölutilraunir, sem einstaklingarnir alls ekki vilja gera nú eða geta hætt á að gera. En vegna þess, hve markaðurinn nú er takmarkaður, er bráðnauðsynlegt, að þegar sje hafist handa, til þess að vinna nýja markaði fyrir íslensku síldina, reyna að fá þjóðir, sem nú kaupa lítið eða alls ekkert af síld frá okkur, til þess að nota hana. Fá vitneskju um kröfur hinna ýmsu þjóða um það, hversu hún skuli tilreidd, og ótalmargt annað fleira. En alt þetta verður að gerast með fullkonmu skipulagi. Og einkasöluskipulagið, sem frv. gerir ráð fyrir, er að mínu áliti hið eina, sem gerir það mögulegt að koma skipulagi á söluna og til að vinna nýja markaði. Þetta hvorttveggja er til þess að tryggja þennan atvinnuveg og gera hann arðsamari og áhættuminni en nú hefir verið um nokkurt skeið og útlit er fyrir að verði, ef ekki er að gert. Silfurhjörðin fer fram hjá landinu okkar á hverju sumri. Okkur stendur til boða að taka af þessum náttúrunnar gæðum eftir vild, en við verðum líka að hafa forsjá til að geta farið með og hagnýtt þessi auðæfi. Við höfum ekki kunnað það til þessa, því að ef svo hefði verið, myndum við ekki hafa þurft að taka neitt enskt lán, og þyrftum heldur ekki nú að tala um að taka gjaldeyrislán, nje vera að tala um að gera ráðstafanir til að stöðva og hækka gengi íslenskrar krónu. En nú er komið sem komið er. Og þá er að gera við því, sem fram undan er. Og í frv., sem fyrir liggur, er bent á leið til að tryggja einn atvinnuveg okkar í framtíðinni. Vænti jeg, að málinu verði vel tekið, og því verði, að lokinni 1. umr., vísað til sjávarútvegsnefndar.