Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Ásgeir Bjarnason) : Umr. fer þannig fram, að hver þingflokkur fær til umráða hálfa klukkustund. Umferðir verða tvær, 20 mínútur í þeirri fyrri, 10 mínútur í þeirri síðari, eða 15 mínútur í hvorri ef flokkar kjósa heldur þann hátt. Röð flokkanna verður þessi: Alþb., Sjálfstfl., Alþfl., Framsfl. og SF. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir Alþb. í fyrri umferð Ragnar Arnalds, 5. þm. Norðurl. v., og í síðari umferð Lúðvík Jósepsson, 2. þm. Austurl. Fyrir Sjálfstfl. í fyrri umferð Geir Hallgrímsson forsrh. og í síðari umferð Matthías Á Mathiesen fjmrh. Fyrir Alþfl. í fyrri umferð Benedikt Gröndal, 2. landsk. þm., og í síðari umferð Gylfi Þ. Gíslason, 9. þm. Reykv. Fyrir Framsfl. í fyrri umferð Ólafur Jóhannesson dómsmrh. og í síðari umferð Halldór E. Sigurðsson landbrh. Fyrir SF í fyrri umferð Magnús T. Ólafsson, 3. landsk. þm., og í síðari umferð Karvel Pálmason, 5. þm. Vestf. Hefst nú umr. og tekur fyrstur til máls hv. 5. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds, og talar af hálfu Alþb.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ekki er seinna vænna að fá hér á Alþ. almennar útvarpsumr. um hinn ískyggilega efnahagsvanda sem nú sækir að og fer stöðugt vaxandi. Þessi vandi birtist fyrst og fremst í því að tekjur manna hrökkva ekki lengur fyrir brýnustu lífsnauðsynjum á þúsundum heimila víðs vegar um land, og hann stafar af þeirri óheillastefnu sem nú ræður ríkjum í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Á árunum áður en vinstri stjórnin kom til valda fékk þjóðin að kynnast svipuðum þrengingum og nú eru aftur að hefjast. Gengislækkunum var þá skefjalaust beitt til að halda niðri lífskjörum fólksins og ár eftir ár var slegist um það, hvort launamenn ættu að standa varnarlausir gagnvart verðbólgunni eða fá vísitöluuppbætur á laun. Samdráttarstefnan var þá svo mögnuð að atvinnuleysi skall á um land allt og afleiðingin varð sú að fólkið flýði þúsundum saman af landi brott, enda voru þá launakjörin langtum lægri en í öllum nálægum löndum. Enn er alls ekki sýnt hvort samdráttarstefna hinnar nýju stjórnar mun aftur hafa atvinnuleysi í för með sér, enda koma ekki áhrif af þess háttar aðgerðum í ljós fyrr en að nokkrum tíma liðnum og enn er reyndar óljóst hversu langt verður keyrt í samdráttarátt. En hitt er ljóst, að kjaraskerðingin hefur tekist eins og til var ætlast og Ísland er nú aftur orðið láglaunasvæði með langtum lakari lífskjör en í öllum nálægum löndum. Þjóðarframleiðsla íslendinga hefur undanfarin ár verið mjög svipuð og þjóðarframleiðsla norðmanna, ef miðað er við íbúatölu. Samkv. upplýsingum Þjóðhagsstofnunar var þjóðarframleiðsla norðmanna um 872 þús. kr. á hvern norskan einstakling á s. l. ári, en 923 þús. kr. á hvern íslending. Hins vegar er nú orðinn mikill munur á launakjörum í Noregi og hér á Íslandi. Samkv. upplýsingum frá kjararannsóknarnefnd er meðalkaup verkamanna, þar með taldir aðstoðarmenn í fagvinnu, bílstjórar og kranastjórar, miðað við vegið meðalkaup í dagvinnu, eftirvinnu og næturvinnu, tæpar 314 kr. á Íslandi, en reiknað með sama hætti er samsvarandi kaup í Noregi 711 kr., í Svíþjóð 749 kr. og í Danmörku 773 kr. Meðalkaup verkamanna er sem sagt orðið 127% hærra í Noregi en á Íslandi, enda engin furða að munurinn sé orðinn mikill eftir að erlendur gjaldeyrir hefur hækkað í verði hér á landi um 60-74% á örfáum mánuðum. Dettur nú einhverjum í hug að þetta geti talist eðlilegt ástand eða eru þeir margir sem trúa hví í raun og veru að skipting þjóðartekna á Íslandi sé eðlileg og sanngjörn, þegar fyrir liggur að enda þótt heildartekjur þjóðarinnar standi á svipuðu stigi miðað við íbúafjölda og gerist hjá nálægum þjóðum, séu verkamannalaunin meira en helmingi lægri? Enginn neitar því að vísu að nokkrir erfiðleikar hafa steðjað að. Á það má benda að verðlag á ýmsum afurðum okkar hefur lækkað frá því sem það varð hæst á árinu 1973. En þá verða menn einnig að skilja að á því ári hækkaði útflutningsverðlag á afurðum landsmanna með einstæðum hætti, en hefur síðan verið að síga í sama farið aftur. En í dag er þó verðlag afurða talsvert hærra að jafnaði en það var fyrir þessa miklu hækkun. Svo að dæmi sé tekið um fiskimjölið, er staðreyndin sú að við seldum aldrei neitt af mjöll á þessu uppsprengda verði, sem mest er vitnað í, eða í mesta lagi aðeins lítið brot af framleiðslunni. Við höfum bæði lítið að selja, þegar verðið var sem hæst, og vorum bundnir af fyrirframsamningum, en þegar aftur kom að því að selja mjöl í stórum stíl var þessi óvænta verðsveifla gengin yfir. Undanfarna mánuði hefur verð á fiskimjöli verið tæpir 4 dollarar á próteineiningu, en árið 1912 var það að meðaltali 3.45 dollarar. Þær upphrópanir um verðfall á mjöli, sem dunið hafa yfir þjóðina að undanförnu, eru einfaldlega aðeins hálfur sannleikur, og þegar atvinnurekendur og talsmenn þeirra hafa verið að býsnast yfir því seinasta árið að allt væri að farast vegna versnandi stöðu þjóðarinnar út á við, hefur það algerlega stangast á við þá staðreynd að samkv. opinberum upplýsingum Þjóðhagsstofnunar rýrnuðu þjóðartekjurnar lítið sem ekkert frá árinu 1973 til 1974, heldur stóðu nánast í stað. Verðfallið var sem sagt ekki meira en svo, að vaxandi framleiðsla gat bætt það upp. En það, sem aftur á móti hefur gerst, er að núv. ríkisstj. hefur markvisst notfært sér aðsteðjandi erfiðleika, notað sér erlenda dýrtíðaröldu og óhóflega gjaldeyriseyðslu til að koma fram því takmarki sínu að gjörbreyta tekjuskiptingunni í landinu. Það hefur svo sannarlega tekist með endurteknum gengisfellingum, með hækkun söluskatts og hvers konar verðhækkunum meðan kaupið er næstum óbreytt. En það er ekki aðeins launafólk á Íslandi sem orðið er hálfdrættingar og tæplega það á við launþega í löndum með svipaðar þjóðartekjur. Eins er um kjör sjómanna sem orðið hafa fyrir stórfelldri skerðingu hlutaskipta, og ekki er kjaraskerðingin minni hjá bændum sem miða tekjur sínar við kjör launamanna. Að undanförnu hefur mörgum orðið starsýnt á laun þm. Þau eru há - það er rétt - enda spegilmynd af þeim launakjörum sem almennt tíðkast hjá þeim sem taka há laun, og í þeim birtist fyrst og fremst hinn fáránlegi launamismunur sem viðgengst í þjóðfélagi okkar. Þann mun verður að minnka. Það verður að stefna að auknum launajöfnuði og hagsmunir láglaunafólks þurfa að sitja í fyrirrúmi. En jafnframt hljóta launamenn, hvort sem er um að ræða verkamenn, verslunarmenn eða menntamenn, að einbeita kröftum sínum að því framar öllu öðru að koma í veg fyrir að hlutur peningaaflanna sé stórlega aukinn, svo að nemur þús. millj. kr., á kostnað launþega, sjómanna og bænda. Þegar vinstri stjórnin kom til valda og jók lífeyrisgreiðslur til aldraðra og öryrkja mjög verulega, leiðrétti aflahlut sjómanna og stuðlaði að stórbættum kjörum launamanna og bænda, var klifað á því í málgögnum Sjálfstfl. að vinstri stjórnin hefði slegið upp veislu í þjóðarbúinu, nú yrðu allir sjóðir tæmdir og þjóðin mundi éta sig út á gaddinn. Þannig voru viðbrögð peningavalds og gróðaafla, kvartanir þeirra og kveinstafir þegar tekjuskiptingin breyttist þeim í óhag. En reyndin varð sú að sameiginlegir sjóðir landsmanna gildnuðu með hverju ári vinstri stjórnar allt þar til stjórnin missti starfshæfan meiri hl. á Alþ. í byrjun seinasta árs og þrátefli hófst um aðgerðir í efnahagsmálum. Ef aðgerðir vinstri stjórnarinnar til tekjujöfnunar haustið 1971 eiga að kallast veisla, þá er það fjölmennasta veisla sem sögur fara af. En eftir að núv. íhaldsstjórn komst til valda og tók að breyta tekjuskiptingunni í fyrra horf með þeim árangri að lífskjör alþýðu manna eru nú komin niður fyrir það sem þau voru fyrir þremur árum, þegar vinstri stjórnin tók við, þá upphófst annar mannfagnaður sem stendur enn og sá er síst íburðarminni en sá fyrri, en í þetta sinn er veislan nokkuð fámenn. Það er einmitt kjarni þessa máls að stefna ríkisstj. í efnahagsmálum er fyrst og fremst miðuð við fámenna hópa peningamanna sem gerir því harðari kröfur, þeim mun meiri sem völd hans eru. Ömurlegt er til þess að vita að forustumenn Framsfl. skuli láta hafa sig til að þjóna sérhagsmunum Sjálfstfl., en fáum dylst nú orðið að í efnahagsmálum ráða forustumenn Framsfl. álíka fáu og smáu og í utanríkismálum. Eða lítum á eitt helsta vandamálið sem nú er við að glíma í efnahagsmálum, þverrandi gjaldeyrissjóði. Í stað þess að setja nokkrar hömlur á skefjalausa eyðslu gjaldeyrisins strax í haust var valin leið Sjálfstfl., að lækka gengið nógu mikið til að fólkið hefði ekki efni á að kaupa erlendar vörur. En þetta dugði ekki og upp úr áramótum var orðið lítið eftir af gjaldeyrisvarasjóði þjóðarinnar sem verið hafði í hámarki einu ári áður Þá hélt Ólafur Jóhannesson fræga ræðu og gaf ótvírætt í skyn að nú væri tími til kominn að setja nokkrar hömlur á sölu gjaldeyris. Ræðan hafði þó ekki önnur áhrif en þau að á næstu dögum tæmdist það sem eftir var af gjaldeyrisforðanum. Síðan tók við margra vikna stjórnleysi í efnahags- og gjaldeyrismálum, þar til Sjálfstfl. tók af skarið og fékk því ráðið að enn skyldi gengið fellt. Það mátti ekki skerða verslunarfrelsið, rétt hinna efnaðri til ótakmarkaðrar gjaldeyriseyðslu, ekki einu sinni í fáeina mánuði, heldur skyldi nú enn einu sinni reynt að þrýsta niður lífskjörum fólksins með nýju gengisfalli. Þannig birtist eðli þeirrar íhaldsstefnu sem nú ræður ríkjum. Þegar gjaldeyrissjóður þjóðarinnar er í hættu, hvað er þá sjálfsagðara en að spara erlenda mynt meðan þess gerist þörf með því að stöðva um sinn innflutning á þeim vörutegundum sem framleiddar eru jafngóðar hér innanlands, t. d. á innréttingum, húsgögnum, fiskafurðum, kökum eða gosdrykkjum, svo að örfá dæmi séu nefnd? En forustumenn Sjálfstfl. mega ekki til þess hugsa að nokkrar hömlur séu lagðar á athafnafrelsi helstu stuðningsmanna sinna, heildsalanna. Hagsmunir þeirra eru hagsmunir flokksins. Þess vegna fannst ekki annað ráð til að minnka innflutning en að halda áfram að fella gengið og freista þess enn að gera skortinn að skömmtunarstjóra. En eins og önnur íhaldsúrræði þessarar stjórnar reynist þessi aðferð þó ekki duga til. Í viðtali við eitt dagblaðanna í gærmorgun segir skrifstofustjóri í viðskrn. að nú, sex vikum eftir seinustu gengisfellingu, sé gjaldeyrisstaðan verri en nokkru sinni fyrr, sé meira að segja orðin neikvæð um 2000 millj. kr. og hafi ekki skapast annað eins ástand í hálfan annan áratug. Þannig er ástandið eftir hálfs árs valdaferil Ólafs Jóhannessonar í embætti viðskrh. undir leiðsögn Geirs Hallgrímssonar. Þessir menn geta engum öðrum um kennt en sjálfum sér hvernig komið er. Þeir hafa haft nægan tíma og öruggan þingmeirihl., verkalýðshreyfingin hefur sýnt mikla þolinmæði og þeir hafa haft ágætan vinnufrið, og þetta er árangurinn. Eins er á öðrum sviðum efnahagsmála. Íhaldsforusta Sjálfstfl. knýr á um samdrátt á öllum sviðum. Íbúðabyggingar eru að dragast saman um allt land vegna gengisfellinga og vegna fjármagnskreppu sem beinlínis er skipulögð af Seðlabankanum. Dregið er stórlega úr útlánum stofnlánasjóða atvinnuveganna og er t. d. bersýnilegt að Iðnlánasjóður verður mjög krepptur með fjármagn á næstu mánuðum. Undanfarnar vikur hafa kaupfélagsstjórar víðs vegar að af landinu komið hópum saman til viðræðna við þm. hinna ýmsu kjördæma og boðað mönnum, að vegna síversnandi lánafyrirgreiðslu Seðlabankans út á rekstrarvörur sauðfjárbænda sé yfirvofandi hætta á því að gömul og gróin kaupfélög einkum á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austfjörðum, komist í alger í fjárþrot að nokkrum mánuðum liðnum. Til viðbótar hefur verið dregið verulega úr verklegum framkvæmdum ríkisins víða um land, og nú er mikil hætta á því að fjármagn til vega, skóla, sjúkrahúsa og annarra lífsnauðsynlegra framkvæmda verði skorið enn frekar niður á næstu vikum. Öllum er ljóst að oft getur verið nauðsynlegt að lækka seglin og draga úr framkvæmdum, einkum á það við á miklum þenslutímum. En nú er tími samdráttar og minnkandi framkvæmda á öllum sviðum og því augljóst að ekkert er hættulegra fyrir atvinnuástandið í landinu en að opinberir aðilar keyri af fullum krafti í samdráttarátt. Enginn skyldi þó halda að skortur sé á fjármagni. Á sama tíma og allir innlendir atvinnuvegir stynja undan fjármagnsskorti, vegna þess að Seðlabankinn er naumur á fé og stofnlánasjóðirnir fá lítið af erlendum lánum, er verið að ákveða að eyða 9000 millj. kr. til byggingar og rekstrar járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, og allt þetta fé verður tekið að láni erlendis. Þetta er upphæð sem jafnast á við allar verklegar framkvæmdir ríkisins á þessu ári og upphæðin er þrisvar sinnum hærri en allt það fé samanlagt sem lánað var úr Iðnlánasjóði, Stofnlánadeild landbúnaðarins og Fiskveiðasjóði á s. l. ári, 9000 millj. Það verða tiltækar 500 millj. til að byggja höfn við Grundartanga í Hvalfirði, en þó var ekki hægt að verja á fjárl. nema 585 millj. kr. samanlagt til annarra almennra hafna víðs vegar á landinu öllu. Og til þessa fyrirtækis verður seld raforka undir framleiðslukostnaði, þótt fyrirsjáanlegt sé að við verðum að leggja þúsundir millj. á næstu árum til að flýta gerð nýrra stórvirkjana, fyrst og fremst vegna þessarar orkusölu, jafnframt því sem ljóst er að þessi óhagkvæma orkusala til stóriðju í Hvalfirði mun valda því að þúsundir heimila verða að bíða miklu lengur en ella eftir ódýrri raforku til húsahitunar. Þannig er byggðastefna Framsfl í hægri stjórn. Þá reynist það hlutverk flokksins að stuðla að gífurlegum samdrætti á öllum sviðum og draga stórlega úr framkvæmdum víðs vegar um land á sama tíma og flokkurinn samþ. 9000 millj. kr. fjárfestingu ríkisins í Hvalfirði. Og þetta er aðeins byrjunin, eins og rétt til að árétta stefnubreytingu flokksins í herstöðvamálinu fyrr á þessum vetri sem m. a. fól í sér að samþykktar voru nýjar framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, aðallega íbúðarbyggingar, fyrir 5 800 millj. ísl. kr. Ég er því ekki undrandi á þeim fréttum sem um þessar mundir berast víða að um óánægju og vaxandi reiði framsóknarmanna í garð flokksforustunnar. Það hlýtur að vera aðeins tímaspursmál hvenær það gerist að flokksbundnir framsóknarmenn taka ráðin af forustumönnum sínum og leiða þá burt úr núverandi samstarfi. Íhaldsöflin hafa löngum reynt að telja fólki trú um að efnahagserfiðleikar á Íslandi séu verkalýðshreyfingunni að kenna. Nú hefur íhaldsstjórnin spreytt sig á vanda íslenskra efnahagsmála í meira en hálft ár. Hún hefur böðlast áfram með nýjum og nýjum árásum á lífskjör fólksins, meðan verkalýðshreyfingin hefur sýnt dæmalausa biðlund og þolinmæði, og árangurinn er sá að vandi efnahagslífsins fer vaxandi með degi hverjum, jafnframt er nú þolinmæði verkalýðshreyfingarinnar á þrotum og verkföll í aðsigi. Hvort sem þeim verður afstýrt eða ekki með bráðabirgðasamkomulagi til nokkurra mánaða, ætti öllum að vera ljóst að óhappaverk þessarar stjórnar eru orðin nógu mörg. Við þurfum stjórnarskipti. Þjóðin er búin að sjá nóg af þessari nýju stjórn til að dæma hana af stefnu hennar og stefnuleysi. Við þurfum alþingiskosningar og nýja vinstri stjórn með öflugra og róttækara umboði en sú sem kvaddi á seinasta ári, - stjórn sem tekur við þar sem fyrr var frá horfið, þótt að vísu verði ekki sagt að tekið sé til óspilltra málanna.

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) : Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Andstæðingar ríkisstj. halda því fram dag eftir dag að af ásettu ráði og með illum huga leitist stjórnin við að skerða kjör alls þorra landsmanna, eins og síðasti ræðumaður hélt fram hér áðan. Þetta er sennilegur áróður eða hitt þó heldur, og til þess eins fallinn að leiða stjórnmálaumr. inn á tilgangslausar brautir. Hér er ekki aðeins um að ræða alvarlega ásökun á ríkisstj., heldur fyrst og fremst móðgun við almenning, vanmat á því að landsmenn búi yfir heilbrigðri skynsemi og beiti henni. Hverjum dettur í alvöru í hug að stjórnvöld í lýðræðislandi skerði viljandi lífskjör almennings sem þau hljóta að leita stuðnings hjá í næstu kosningum? Stjórnmálamenn freistast hins vegar áreiðanlega oft til, eins og dæmin sanna, að fegra myndina fyrir kjósendum og láta eftir óskhyggju sinni og almennings um það, sem unnt er að gera á hverjum tíma, án þess að forsendur séu til efnda. Þannig er ótvírætt meiri hætta á því, að stjórnmálamenn lofi upp í ermina og leyni almenning sannleikanum ef hann er óþægilegur, en að þeir beiti almenning, kjósendur sína, harðræðum. Ríkisstj. berst nú við þá sem vilja ekki horfast í augu við staðreyndir efnahagslífsins, vilja ekki sætta sig við að gæði heimsins eru takmörkuð og fjármunum er ekki unnt að eyða til lengdar án þess að þeirra sé aflað. Fámenni okkar íslendinga ætti að auðvelda okkur, fremur en öðrum, að skilja að ríkisstj. og Alþ. geta ekki gert annað í þágu fólksins í landinu en fólkið sjálft verður að greiða fyrir að lokum. Sá grunur læðist óneitanlega að manni, þegar því er haldið fram, að almenningur hafi misst traust og trú á stjórnmálamönnum, að það eigi rætur að rekja til þess að menn hafi staðið stjórnmálamenn að því að leyna raunverulegu ástandi þjóðarbúsins. Nú er svo komið að ekki er unnt, hvorki fyrir almenning né stjórnmálamenn að neita þeim staðreyndum sem við blasa í efnahagsmálum. Þegar svo er komið er eðlilegt að trú manna dvíni á þeim stjórnmálamönnum sem enn halda því fram, að unnt sé að halda veislu endalaust, og þora ekki að viðurkenna sannleikann. Í byrjun síðasta árs bjuggu íslendingar við bestu viðskiptakjör sem saga okkar greinir frá. Engu að síður var öllum ljóst, eftir að kjarasamningar voru þá gerðir, að stefnt var til meiri kaupmáttar- og tilkostnaðarhækkana innanlands, en jafnvel þau góðu viðskiptakjör gátu undir staðið, hvað þá heldur ef tekið var tillit til hækkandi olíuverðs í heiminum. Þess vegna ákvað fyrrv. ríkisstj. að taka kaupgjaldsvísitöluna úr sambandi og greiða skyldi kaup samkv. óbreyttri kaupgjaldsvísitölu miðað við 1. mars 1974. Þess vegna og vegna versnandi viðskiptakjara þegar leið á síðasta ár voru allir stjórnmálaflokkar sammála um í stjórnarmyndunarviðræðum að þörf væri til viðbótar róttækra ráðstafana í efnahagsmálum sem hlytu að skerða óraunhæfan sýndarkaupmátt launa eins og hann var fyrst eftir kjarasamningana. Sá vandi, sem stjórnmálamenn hafa staðið frammi fyrir frá því á liðnu ári, er að laga kjör almennings að versnandi viðskiptakjörum þjóðarinnar. Við gerð þeirra efnahagsráðstafana, sem nýmynduð ríkisstj. greip til á liðnu hausti, var gengið út frá ákveðnum forsendum um getu þjóðarbúsins, en frá þeim tíma hafa viðskiptakjörin versnað um 14–15% og frá því endanlega var gengið frá fjárl. skömmu fyrir jól hafa viðskiptakjörin versnað um 8–14%. Á aðeins einu ári hafa viðskiptakjörin versnað um 30%. Nauðsynlegt er að hafa þessar staðreyndir í huga þegar rætt er um efnahagsvandann og kjaramálin almennt. Það, sem talið var nægilegt við stjórnarmyndunina s. l. haust, hefur ekki reynst fullnægjandi vegna þessarar neikvæðu þróunar. Tæmandi má telja þau úrræði sem stjórnvöld hafa til lausnar þeim vanda sem við hefur verið að glíma á síðasta og þessu ári. Í fyrsta lagi gátu menn reynt að færa niður allt verðlag og kaupgjald í landinu. Í öðru lagi var sá kostur að leggja almenna skatta á landsmenn og verja tekjum af þeim í styrkveitingar til atvinnuveganna. Í þriðja lagi var sá kostur að auka tekjur atvinnuveganna í krónutölu íslensks gjaldmiðils með því að lækka gengi ísl. krónunnar gagnvart erlendum gjaldeyri. Önnur ráð en þessi þrjú er ekki um að ræða þegar við lendum í slíkri stöðu. Fyrsta leiðin felst að vissu leyti í því, að treysta á lækkandi verðlag í kjölfar kaupgjaldslækkunar. Sannleikurinn er þó sá, að ég held að allir séu sammála um að þessi leið er ekki fær. Launþegasamtökin geta ekki gengist inn á lækkun kaupgjalds. Þar að auki er það álit þeirra, sem gleggst vita, staðfest af reynslu, að ekki er unnt að fylgja fram kröfunni um lækkað verðlag í kjölfar lækkandi kaupgjalds á nokkurn raunhæfan hátt. Önnur leiðin, styrkja- og uppbótaleiðin svonefnda, hefur oft verið reynd hér á landi og hefur ávallt verið árangurslaus. Styrkja- og haftakerfið, sem þessi leið byggir á, hefur ávallt leitt til gengislækkunar að lokum, og þetta kerfi mismunar atvinnuvegum og verður til þess að framleiðsluþættirnir: vinnuafl, fjármagn og atvinnutæki, nýtast ekki á hagkvæmastan hátt. Í raun og veru er þess vegna ekki um annað að ræða, þegar gengi ísl. gjaldmiðils er fallið, en að skrá hann rétt, ef við viljum koma í veg fyrir vöruskort, skömmtun og höft í landinu og tryggja að atvinnuvegirnir séu reknir af fullum krafti. Ef við viljum tryggja fulla atvinnu og koma í veg fyrir atvinnuleysi er einnig þýðingarlaust til lengdar að treysta á það að opinberir aðilar, hvort heldur ríki eða sveitarfélög, geti með einhvers konar atvinnubótavinnu eða aukningu opinberra framkvæmda tryggt atvinnuöryggi. Hjól atvinnulífsins sjálfs verða að snúast af fullum krafti. Þess vegna verða atvinnuvegirnir sjálfir að bera svo mikið úr býtum að þeir séu reknir hallalaust. Sagt er að ríkisstj. hugsi meira um atvinnutækin og forstjórana en fólkið í landinu. En atvinnuvegirnir verða engu síður en aðrir að búa við lakari hluta á þessu ári en á velgengnistímum. Kvartanir forstjóranna bera um það vitni. En fólkið í Neskaupstað komst að raun um í snjóflóðunum hve mikils virði atvinnufyrirtækin eru til að gera vinnu fólksins verðmætari. Og íslendingar almennt gera sér grein fyrir því að það er í þágu fólksins sjálfs að atvinnuvegirnir beri sig. Þjóðin getur ekki eytt meiru á hverjum tíma en afrakstur atvinnuveganna segir til um. Það er því fyrst og fremst hagur þeirra sem skammtar mönnum lífskjör og lífskjörin geta ekki orðið betri en atvinnuvegirnir þola til lengdar. Þetta er staðreynd, hvort sem um ríkis-, bæjar-, samvinnu- eða einkarekstur er að ræða. Gengislækkun hefur, eins og niðurfærsluleiðin og uppbótaleiðin, ýmsa ókosti. Hún dregur úr vilja manna til sparnaðar, hún er ekki til þess fallin að draga úr verðbólgunni og framkvæmd hennar verður til þess að hagur ýmissa atvinnufyrirtækja, einkum í verslun, versnar. Þegar til gengisbreytingar er gripið er nauðsynlegt jafnframt að gera aðrar ráðstafanir samhliða til að vega á móti þessum annmörkum og tryggja tilætlaðan árangur. Ríkisstj. hefur nú lagt fram frv., sem hefur að geyma ráðstafanir í því skyni. Það er flutt til þess að gengisbreytingin komi að haldi við að tryggja jafnvægi í viðskiptum við útlönd og samkeppnisstöðu íslenskra atvinnuvega. Frv. er ætlað að styðja gengisbreytinguna með aðhaldi í fjármálum ríkisins, peninga- og lánamálum og hófsemi í kjaraákvörðunum. Auk þeirra hliðarráðstafana, sem frv. gerir ráð fyrir, hefur ríkisstj. í kjölfar gengisbreytingarinnar í febr. hækkað innflutningsgjald af bifreiðum, hækkað áfengi og tóbak, söluskatt um eitt stig til að standa straum af kostnaði við bætur til Neskaupstaðar vegna náttúruhamfaranna þar, stöðvað útlánaaukningu banka umfram sparnað, og eftir páska verður lagt fram á Alþ. frv. sem hefur að geyma ákvæði um tekjuskiptingu innan sjávarútvegsins. En með öllum þessum heildstæðu aðgerðum er ríkisstj. að treysta grundvöll efnahagslífsins. Skv. frv. er veitt heimild til þess að lækka fjárveitingar á fjárl. 1915 og útgjöld skv. sérstökum lögum um allt að 3 500 millj. kr. eða sem nemur 71/2% af heildarútgjöldum fjárl. í samráði við og með samþykki fjvn. Alþ. Því verða ekki raktar hér beinar till. um lækkun fjárveitinga. Gerðar hafa verið ráðstafanir til að stemma stigu við því að áhrif gengisbreytingarinnar komi fram sem útgjaldaauki hjá ríkissjóði. Jafnframt verður leitast við að koma við frekari sparnaði í rekstri ríkisins á öllum sviðum. Samdráttur þessi í útgjaldaáformum ríkisins er nauðsynlegur vegna þess að rýrnun viðskiptakjaranna um 8–10% frá því fjárl. voru samþ. dregur úr tekjum, svo og er gert ráð fyrir að minni eftirspurn innanlands í kjölfar gengisbreytingar og gjaldahækkana minnki innflutningsmagn og þar með tekjur þær sem ríkissjóður hefur af innflutningi, enda er það nauðsynlegt ef bæta á gjaldeyrisstöðu þjóðarbúsins. Þá er nauðsynlegt að skapa svigrúm fyrir skattalækkunum, beinna og óbeinna skatta, til að greiða fyrir kjarasamningum og fyrirsjáanlegum útgjöldum til að standa undir kostnaði vegna áburðarverðhækkana og ábyrgða á afborgunum togaralána. Loks er samdráttur í ríkisútgjaldaáformum nauðsynlegur til að geta lagt aukna áherslu á ýmsar framkvæmdir á sviði orkumála. Í frv. því, sem nú hefur verið lagt fram, er gert ráð fyrir lækkun tekjuskatts einstaklinga við álagningu 1975 um 850–900 millj. kr. og lækkun útsvars um 360 millj. kr. Einnig eru fjölskyldubætur almannatryggingakerfisins og aðrar barnaívilnanir ríkisins sameinaðar í skattaafslátt sem í frv. er nefndur barnabætur og greiðast út séu þær hærri en álögð gjöld. Þar með er stigið fyrsta skrefið til sameiningar tryggingabótakerfis og skattakerfis. Er þetta í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstj. þar sem segir: „Stefnt verði að sameiningu algengustu bóta almannatrygginga og tekjuskattsins, er tryggi þjóðfélagsþegnunum lágmarkstekjur og horfi til skýrari áhrifa á tekjuskiptinguna í réttlætisátt og aukinnar hagkvæmni.“ Og enn fremur, að „á almennar launatekjur skal ekki lagður tekjuskattur.“ Áfram verður haldið að vinna að framkvæmd stefnuyfirlýsingar ríkisstj. í skattamálum eins og hæstv. fjmrh. mun víkja að seinna í kvöld. Breytingin á skattalögunum miðar að því, eins og ráðstafanirnar í heild, að bæta einkum stöðu þeirra sem lægst hafa launin. Jafnframt lækkun á beinum sköttum hefur frv. að geyma heimild til lækkunar á söluskatti og afnáms tolla af nokkrum mikilvægum matvælum og hráefnum til matvælagerðar. Með beitingu heimildarákvæðanna mætti lækka óbeina skattheimtu ríkisins um 600–800 millj. kr. á heilu ári. Ef litið er á lækkun beinna skatta, útsvara og óbeinna skatta í heild er lögbundið eða veitt heimild til að lækka þessa skattheimtu um tvo milljarða eða þar um bil. Ríkisstj. hefur í huga að beita heimildinni til lækkunar á óbeinum sköttum ef það verður til þess að stuðla að því að samningar náist milli aðila vinnumarkaðarins um lausn kjaramálanna. Frv. hefur að geyma ákvæði um 5% skyldusparnað þeirra er höfðu tekjur í hærra lagi á árinn 1974. Með skyldusparnaðinum er stefnt að því að jafna sem sanngjarnast þeim byrðum, sem þjóðin í heild hlýtur nú að taka á sig, um leið og aflað er innlends fjármagns til þess að standa undir nauðsynlegum framkvæmdum ríkisins, þ. á m., í orkumálum. Undanþegnir spariskyldu eru þeir sem orðnir eru 67 ára á árinu 1974. Lagt er til að hjón með tvö börn greiði t. d. 5% af tekjum sínum umfram 1800 þús. kr. brúttótekjur á s. l. ári í skyldusparnað. Áætlað er að 5% skyldusparnaður skv. þessari grg. veiti ríkissjóði 200–250 millj. kr. tekjur á árinu. Skyldusparnaðurinn er verðtryggður og bundinn til tveggja ára. Í fjárl. fyrir árið 1975 er áætlað að varið verði til flugmálastjórnar, rekstrar og viðhalds flugvalla svo og til fjárfestingar í flugvöllum um 440 millj. kr. úr ríkissjóði umfram þær tekjur sem flugvallarekstur ríkisins skilar ríkissjóði. Æskilegt er, að hver rekstrareining innan ríkiskerfisins standi undir sér að svo miklu leyti sem þess er kostur. Í samræmi við það hefur verið ákveðið að leggja á sérstakt flugvallargjald sem nemi 2 500 kr. fyrir hvern einstakling, verði gjaldið fellt inn í verð hvers farseðils. Með þessu gjaldi ættu tekjur ríkissjóðs að aukast um 225 millj. kr. Auk þess er ráðgert að hækka lendingargjöld á Keflavikurflugvelli sem skilað gæti ríkissjóði 70–75 millj. kr. á ári. Í þessu frv. er lögð áhersla á það að útgjaldaáform ríkisins séu í samræmi við getu þjóðarheildarinnar og verði ekki til þess að skapa óeðlilega eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri, heldur miklu fremur til þess að skapa svigrúm svo að myndun gjaldeyrisvarasjóðs geti á ný átt sér stað. Með sama hætti er í þessu frv. skapaður ákveðinn rammi fyrir útlánaáform fjárfestingarlánasjóða og gerð grein fyrir hvernig fjármagna skuli útlánaáformin. Það verður að segjast eins og er að þessi áform um útlán eru og hafa verið hærri en geta sjóðanna leyfir. Í áætlunum ríkisstj. er gert ráð fyrir því, að íbúðarlánasjóðirnir og sjóðir atvinnuveganna hafi til útiána á árinu 1975 31% hærri upphæð en á síðasta ári. Innan þessa ramma verðum við að leitast við að halda okkur. Í frv. er sett það hámark á erlendar lántökur til ríkisframkvæmda og fjárfestingarlánasjóða að þær nemi 3 000–3 500 millj. kr., en að þeirri lántöku meðtalinni er nú áætlað að nettóaukning erlendra skulda þjóðarbúsins á árinu muni nema um 12 þús. millj. kr. Við þurfum okkar sjálfra vegna að setja okkur ákveðin takmörk í erlendum lántökum vegna þess að greiðslubyrði afborgana og vaxta af lánum vex óðfluga og getur orðið okkur fjötur um fót í framtíðinni. Óhóf í þessum efnum er einnig til þess fallið að draga úr lánstrausti okkar erlendis og takmörk eru á lánsfjáröflunarmöguleikunum. Með frv. er sú stefna mörkuð að nauðsynlegt sé að draga úr almennum framkvæmdum hjá opinberum aðilum ef orkuframkvæmdir eigi að hafa forgang. Að svo miklu leyti sem samþykkt frv. hefur í för með sér samdráttaraðgerðir í útgjaldaáformum ríkis og lánastofnana verður að fylgjast nákvæmlega með atvinnuástandinu á hverjum tíma og slaka á ef einhver hætta er á atvinnuleysi. Enginn neitar þeirri staðreynd að kjaraskerðing hefur verið mikil frá því 1. mars á síðasta ári þegar vísitalan hætti að mæla launþegum sjálfkrafa kauphækkanir. Sagt er að kaupgjald væri nú 46% hærra í krónutölu ef kaupgjaldsvísitalan hefði ekki verið tekin úr sambandi og ekki er tekið tillit til launajöfnunarbóta. Hér er þó um algerlega óraunhæfan samanburð að ræða eins og best sést á því að allir flokkar á Alþ. hafa víst viðurkennt, að nauðsynlegt var eða beinlínis staðið að því, að kaupgjaldsvísitalan var tekin úr sambandi um lengri eða skemmri tíma. Það breytir hins vegar ekki því að þeirri spurningu þarf nú að svara hvernig unnt er að draga sem mest úr kjaraskerðingu. Stefna ríkisstj. hefur verið sú að reyna að auka tekjur hinna lægst launuðu í krónutölu með launajöfnunarbótum og bæta hag þeirra nú með skattalækkunum. Um launajöfnunarbætur voru selt lög á síðasta hausti og þar mælt fyrir um skyldu stjórnvalda til að endurskoða þau lög ef framfærsluvísítalan færi yfir 358 stig. Ríkisstj. hafði tilbúnar till. um endurskoðun launajöfnunarbótanna, en þær till. hafa ekki verið lagðar fram vegna óska aðila vinnumarkaðarins sem vilja reyna að ná samkomulagi sín á milli um launahækkanir. Nú standa þeir samningar yfir. Allir hljóta að vona að þeir hafi farsælan endi þótt e. t. v. verði ekki samið til langs tíma. Sé litið til þess hvað hinir lægst launuðu geta fengið í sinn hlut, þá er talið að launajöfnunarbæturnar frá því í haust nemi um 9% kauphækkun. Ef skattalagabreytingarnar, sem nú eru ráðgerðar, ná fram að ganga jafngilda þær um 7% kauphækkun sé miðað við tekjulágar barnafjölskyldur og til viðbótar kemur svo það sem vonandi semst um. Þá má tilgreina 3% grunnkaupshækkunina frá 1. des. Að öllu þessu samanlögðu má gera ráð fyrir að menn með lægst laun geli fengið nokkra hækkun launatekna sinna. Þá er ljóst að endurskoða verður elli- og örorkulífeyri og hækka lágmarkstekjutryggingu elli- og örorkulífeyris því að enginn gengur þess dulinn að þeir, sem við þær tekjur búa, standa einna verst að vígi. Að öllu þessu er nauðsynlegt að hyggja um leið og hafa verður í huga að meiru verður ekki skipt en aflað er. Herra forseti. Sá tími þarf að koma að íslenskir stjórnmálamenn og íslenska þjóðin geti einbeitt huga sínum og kröftum að langvinnari framtíðarverkefnum án þess að verða að láta allt snúast um lausn vandamála líðandi stundar frá degi til dags. Ég vil líkja stöðu okkar nú við skip í skerjagarði sem verður að stýra fram hjá einu skeri án þess að steyta á því næsta. Úrlausnarefnin eru mörg og viðkvæm, ekki síst við lausn kjaramálanna. Í þeim efnum verður að skírskota til skilnings og samhugar þjóðarinnar allrar. Forgangsverkefnið er að tryggja fulla atvinnu og atvinnuöryggi og treysta þar með grundvöll þeirra góðu lífskjara sem þjóðin hefur búið við á undanförnum árum. Til þess að ná þessu markmiði, jafnframt því sem hamlað er gegn verðbólgunni, verðum við að halda í við okkur, sniða okkur stakk eftir vexti. Hlutskipti okkar er gott samanborið við flestar þjóðir aðrar. Þrátt fyrir andstreymi í efnahagsmálum er hér ekkert atvinnuleysi, ólíkt því sem er í ýmsum nálægum löndum. Mikil óvissa ríkir í efnahagsmálum heimsins um þessar mundir. Við ættum því að keppa að því allir sem einn að gæta í hvívetna þeirrar hófsemi sem er forsenda atvinnuöryggis. Hverju mannsbarni ætti að vera ljóst að þegar tekjur þjóðarinnar í heild minnka vegna versnandi viðskiptakjara eru ekki aðstæður til þess að ná raunverulegum kjarabótum. Sameiginleg áföll verðum við að bera sem heild og jafna þeim niður af félagslegri sanngirni. Á það mun reyna nú hvort við verðum þess umkomin að snúast við þessum vanda af viti. Það liggur í eðli okkar þjóðskipulags að skilningur og stuðningur almennings og samtaka almennings er forsenda árangurs í þessum efnum. Ef við látum ekki sundurlyndi spilla fyrir okkur, stöndum saman og höldum friðinn, þá munum við sigrast fljótt á erfiðleikunum, komast út úr skerjagarðinum. Þá mun hagur okkar fljótt vænkast og hugsjónir rætast.



Herra forseti. Góðir hlustendur. „Sýnum í verki að þrátt fyrir smæð þjóðarinnar kunnum við að hugsa stórt.“ Þannig mælti einn af forsrh. okkar fyrir allmörgum árum enda þótt við ættum þá við mikla efnahagsörðugleika að stríða. Þannig verða forustumenn íslensku þjóðarinnar jafnan að hugsa bæði á feitu árunum og hinum mögru. Því miður verður ekki sagt að núv. ríkisstj. hafi lifað eftir þessu heilræði. Í nágrannalöndum okkar ýmsum þykir kurteisi að ætla nýrri stjórn svo sem hundrað daga til að ná valdi á verkefnum sínum og sýna fullmótaða stefnu í þjóðarforustu. Ríkisstjórn íhalds og framsóknar hefur nú setið á valdastólum tvisvar sinnum 100 daga og nokkru betur og ferill hennar hefur verið samfellt og óskipulagt undanhald undan erfiðleikum efnahagslífsins. Það voru einhver fyrstu orð forsrh. að stjórnin mundi beita sér fyrir tímabundnum ráðstöfunum í efnahagsmálum, eins og hann orðaði það. Við þetta hefur vissulega verið staðið. En þjóðin hefur hrakist úr hverju víginu á fætur öðru. Gengi krónunnar hefur fallið, kjör heimilanna hafa versnað með hverri viku við bundið kaupgjald en 60–60% verðbólgu á ársgrundvelli. Rekstur fyrirtækja og þar með atvinna býr við sífellda óvissu. Gjaldeyrissjóðir hafa tæmst og þjóðin er byrjuð að glata lánstrausti sínu erlendis. Ríkisstj. hefur búið til hvern pakkann af bráðabirgðaráðstöfunum á fætur öðrum, en henni hefur aldrei tekist að spyrna við fótum, hvað þá hefja gagnsókn, ekki einu sinni að stöðva undanhaldið. Ríkisstj.fékk í vöggugjöf þá aðvörun frá sérfróðum ráðgjöfum sínum að í efnahagsmálum ríkti þá þegar hættuástand. Þeim er ekki tamt að nota svo stór orð. En ríkisstj. heyrði ekki eða skildi ekki. Hinar tímabundnu ráðstafanir hafa til þessa allar reynst vera of litlar og koma of seint. Verðbólgan s. l. ár hefur gert íslendinga að viðundri meðal þjóðanna í þessum hluta heims. Samt sem áður var í fyrra haldið áfram taumlausum austri á lánsfé sem að verulegu leyti var notað til eyðslu, bílakaupa, ferðalaga og fjárfestingar sem ekki verður kölluð annað en verðbólgubrask. Nú fyrst hafa verið settar harkalegar bremsur á útlán bankanna. Af hverju notaði ríkisstj. ekki hagstjórnartæki eins og Seðlabankann til að spyrna þarna við fæti þegar í fyrra? Hefði ekki verið skynsamlegra að stíga fyrr á bremsuna og hemla hægar, en snarstansa ekki útlán eins og nú hefur verið gert? Þegar svo harkalega er að farið sem nú er gert í bankakerfinu skapast þegar sú hætta að fyrirtækin komist í alger fjárþrot, neyðist til að draga saman seglin og atvinnuleysi geti á skömmum tíma komið til sögunnar. Lítum á gjaldeyrismálin. Þau eru langalvarlegasti þátturinn í efnahagsvanda þjóðarinnar af því að þau snúa að umheiminum, á þeim byggist traust þjóðarinnar og efnahagslegt sjálfstæði hennar. Þær ráðstafanir, sem gerðar voru, gengislækkanir og fjárbinding, reyndust langt frá því að nægja á s. l. ári. Það þurfti að takmarka gjaldeyriseyðslu á mun róttækari hátt til þess að hindra að gjaldeyrissjóðurinn tæmdist, eins og gerðist í upphafi þessa árs, og gjaldeyrisbankarnir kæmust í 2000 millj. kr. yfirdrátt erlendis eins og nú mun vera. Ísland er að vísu aðili að ýmsum alþjóðlegum samtökum þar sem við erum skuldbundnir til að grípa ekki til aðgerða eða draga úr innflutningi, en reynslan hefur sýnt að þjóðir, sem búa við alvarlega erfiðleika, hafa samt sem áður gert slíkar ráðstafanir og jafnan komist upp með það. Af hverju var ekki hægt að setja kvóta á bilainnflutninginn og segja: Bankarnir afgreiða gjaldeyri fyrir 5 eða 6 þús. bíla, en ekki meira, í stað þess að kaupa 12 þús.? Mátti ekki gera hið sama eða leggja aukagjald á fleiri sérstaka vöruflokka? Var ekki hægt að beita bankakerfinu til að draga úr gjaldeyrissölu eins og gert hefur verið á þessu ári? Jú, fjölmargt slíkt var unnt að gera án þess að setja upp gamaldags haftakerfi sem enginn óskar eftir. En þetta var ekki gert heldur skyldi ríkja stefna hinna frjálsu gjaldeyrisviðskipta hvaða afleiðingar sem það hefði. Sjálfstfl. krafðist þess að þeirri hugsjón hans yrði fylgt og forsrh. hefur verið óþreytandi að lofa þetta gjaldeyrisfrelsi, jafnvel á sama tíma og viðskrh. þeirra framsóknarmanna er kófsveittur við að skipuleggja leynihöft í bönkunum. En hvað þýðir að tala um frelsi í gjaldeyrisviðskiptum þegar enginn gjaldeyrir er til? Ef gjaldeyrisnotkun þjóðarinnar hefði verið stillt í hóf í fyrra er líklegt að þetta frelsi væri enn fyrir hendi og enn væri til gjaldeyrisvarasjóður eins og nauðsynlegt er. En hinar tímabundnu ráðstafanir stjórnarinnar báru ekki árangur og það var hörfað aftur og aftur undan vaxandi erfiðleikum. Hik og ráðleysi settu svip sinn á landsstjórnina og nú er svo komið sem komið er. Óánægja með þessa stjórnarhætti er að sjálfsögðu mikil innan beggja stjórnarflokkanna. Við þekkjum öll dagblöðin okkar: hvert um sig rammpólitískt málgagn, sem ekki sér sólina fyrir sínum eigin flokki og foringjum. Það er því orðið hart í ári hjá Morgunblaðinu er það birtir feitletraðar greinar til að draga úr óþreyju sjálfstæðismanna, eins og það var nefnt í blaðinu í gær. Í þeirri grein talar Geirs-unnandi um það að þjóðarvagninn standi klossfastur í sandbleytu. Stjórnarandstæðingar þurfa ekki miklu við slíka lýsingu að bæta. Og ekki er óánægjan minni innan Framsfl. sem tók svo skyndilegt heljarstökk í faðm íhaldsins að þess eru varla nokkur dæmi og flokksfólkið vissi ekki hvaðan á það stóð veðrið. Ríkisstj. átti í fyrrasumar hlut að svokölluðum láglaunabótum, en að því undanteknu hefur sífellt stefnt í ógæfuátt um afkomu heimilanna í landinu, sérstaklega launþega þeirra sem hafa haft 40–60 þús. kr. fyrir dagvinnu og margir hverjir minnkandi eftirvinnu. Verðhækkanir hafa verið gegndarlausar, bæði af erlendum uppruna og innlendum, þannig að neytendur eru með öllu varnarlausir því að alltaf er það ný sending sem komin er með hærra verðinu. Það er næsta furðulegt, að nú síðustu vikur hafa fóðurvörur og matvörur farið ört lækkandi víða erlendis, eins og lesa má í fréttum, og af þessari ástæðu er okkur sagt að verð á fiskafurðum okkar hafi einnig lækkað, en á sama tíma fer verð á innlendum matvörum hér heima hækkandi og okkur er sagt að það stafi af því að erlend fóðurvara hafi hækkað. Hver á að skilja í öllu þessu? Enda þótt launþegar hafi lítið getað gert til að verjast áföllum verðbólgunnar hefur verkalýðshreyfingin sýnt mikla biðlund undanfarna mánuði og verður með engu móti sagt að hún beri sök á því hvernig komið er. Öllu eru þó takmörk selt, sérstaklega þegar atvinnurekendur fást ekki til að sýna nema mjög takmarkaðan samningsvilja og enginn árangur verður af löngum viðræðufundum. Það er því von að þolinmæði bresti að lokum og hafa verkalýðsfélögin nú ákveðið verkfallsdag nokkru eftir páska. Ekki er þó svo harkalega að farið að enn sé ekki allgott svigrúm til að ná viðunandi samkomulagi ef atvinnuveitendur og ríkisstj. vilja, og vona allir að svo muni fara. Ríkisstj. hefur í dag lagt fyrir Alþ. mikið frv. um ráðstafanir í efnahagsmálum og felast í því þær hliðaraðgerðir sem lengi hefur verið beðið eftir. Gert hefur verið ráð fyrir breyt. á skattakerfi, heimildir veittar til að lækka söluskatt og toll af nokkrum vöruflokkum, settur skattur á flugfargjöld og skyldusparnaður á háar tekjur, svo að eitthvað sé nefnt. Mun ég ekki ræða þessar hliðar málsins nánar að sinni, enda eru aðeins fáar klukkustundir síðan stjórnarandstöðunni barst frv. í hendur. Eitt atriði vekur þó sérstaka athygli. Í 1. gr. er heimilað að spara 3500 millj. kr. af útgjöldum fjárl., en heildarupphæð þeirra er eitthvað nálægt 47 milljörðum. Hins vegar er ekki eitt orð í frv. eða grg. að finna um hvernig ríkisstj. ætlar að haga þessum sparnaði, hvaða útgjöld hún ætlar að minnka eða fella niður. Aðeins er sagt að þetta skuli gert í samráði við fjvn., en sú n. hefur ekkert um málið fjallað þó að nægur tími hafi verið til þess undanfarið og virðist því svo sem ríkisstj. hafi enn enga hugmynd um hvernig þetta eigi að gerast. Hér er um mikilsvert atriði að ræða. Ef þessi sparnaður reynist erfiður og lítið eða ekkert verður úr honum getur farið svo að hann leiði aðeins til aukins halla á ríkissjóði og aukinnar skuldar hjá Seðlabankanum. Það mundi aftur þýða að þetta fé yrði lagt á landsfólkið síðar og yrði þá ekki um neinn raunverulegan sparnað að ræða, heldur aðeins auknar álögur. Þjóðin yrði þá að greiða reikning fyrir þær ráðstafanir sem nú er verið að gera og sagt að séu fyrir hana. Hin stuttaralega 1. gr. frv. getur ekki annað en vakið grunsemdir í þessum efnum, enda er vitað að áhrifamenn í stjórnarliðinu hér á þingi hafa mjög takmarkaða trú á að slíkur sparnaður verði að veruleika. Í hinni síharðnandi lífsbaráttu landsmanna hafa þeir orðið hvað harðast úti sem hita hús sín með olíu. Hækkanir olíuverðs hafa verið gífurlegar og er nú algengt um allt land að hitunarkostnaður venjulegra íbúða sé 10–15 og allt að 20 þús. kr. á mánuði. Þetta er útgjaldaaukning sem er næstum því óbærileg fyrir allt launafólk og óhjákvæmilegt að þjóðfélagið geri ráðstafanir til að létta þessa byrði. Þetta hefur verið gert um sinn með nokkrum styrk sem greiddur hefur verið. Greiðslukerfið virðist því miður vera misheppnað og finnst mörgum að þessar höfðatölubætur séu nánast ný útgáfa af fjölskyldubótum. Hitt er þó verra, að þessi aðstoð skuli raunverulega ekki hafa haldist í horfinu hvað verðmæti snertir því að hækkun bótanna, sem er örlítil, nær engan veginn hækkun olíunnar á árinu. Ríkisstj. hefur til ráðstöfunar allmikið fé sem innheimt er með gömlum og nýjum söluskattstigum og hefði getað allt að tvöfaldað þessar bætur, en stjórnin hefur neitað öllum till. í þá átt og haldið þessari aðstoð niðri með harðri hendi. Er þó erfitt að finna nokkurt þjóðfélagslegt misrétti sem brýnni nauðsyn er á að leiðrétta en einmitt á þessu sviði. Eins og orkumálum er nú komið virðast allir vera sammála um að þjóðin hafi undanfarna áratugi treyst um of á ódýra olíu, en ekki rækt sem skyldi uppbyggingu á orkuverum til að nýta þær auðlindir sem land okkar á í fallvötnum og jarðhita. Enda þótt mikið hafi verið rætt um þessi mál á Alþ. og hart sótt á ríkisstj. hefur hún enn ekki lagt fram heildaráætlanir um röðun framkvæmda og fjárútvegun á þessu sviði. Fólki í hinum ýmsu landshlutum er lofað að sett verði löggjöf um virkjanir þar, en almenningur áttar sig ekki alltaf á því hve langur tími getur liðið frá því að löggjöf er sett uns framkvæmdir við virkjun hefjast. Það geta verið og eru venjulega mörg ár. Meiri hraði ætti að geta verið á byggingu hitaveitna svo að þúsundir heimila fái notið þeirra á allra næstu árum. En á því sviði hefur komið í ljós óvæntur þrándur í götu. Mörg lághitasvæði, sem kauptún og kaupstaðir þurfa á að halda til að hita hús sín, eru í einkaeign. Þegar samningsviðræður um hitaréttindi hafa byrjað hefur komið í ljós að ýmsir lögfræðingar landeigenda halda því fram að hitaorkan frá hverunum sé í raun og veru jafnmikils virði og hitaorka olíunnar. Ef svo fer, að húseigendur verði smám saman að greiða gjöld sem jafnast á við olíuverð fyrir heita vatnið, er hætt við að einhverjum þyki þrengjast fyrir dyrum. Þjóðin hefur um aldir lítið á heita vatnið sem ókeypis hlunnindi og í eðli sínu þjóðareign. Auðvitað er óhugsandi annað en gera hveraorkuna alla þjóðareign, eins og málum er nú komið. En íhaldsöflin í stjórnarflokkunum hafa aðrar hugmyndir ef dæma má eftir umr. á Alþ. Alþfl. hefur nokkur undanfarin ár flutt till. um að landið allt verði gert þjóðareign nema hvað bændur eigi bújarðir sínar. Þetta er stórmál sem er í samræmi við þróun tímans og vart hugsanlegt að þjóðin geti lifað raunverulega frjálsu lífi í landi sínu og hagnýtt það á eðlilegan og hagkvæman hátt í framtíðinni, nema landið verði í þjóðareign. Þessar hugmyndir eru alls ekki árás á bændastéttina, eins og reynt er að halda fram, heldur munu þær er til lengdar lætur reynast landbúnaði margvíslegur styrkur. Undanfarna daga hafa tvívegis orðið um þetta mál miklar deilur á Alþ. og hafa bæði hörðustu íhaldsmenn, nokkrir framsóknarmenn og ótrúlegt en satt, einnig Alþb.- menn snúist gegn málinu. Það er furðulegt að heyra Alþb.- menn sameinast mesta afturhaldi þingsins í baráttu gegn þessu máli Alþfl., en vinstri menn um allan heim berjast fyrir sams konar málum hver í sínu landi. Hugsið um þetta mál hleypidómalaust og þið munuð komast að raun um, að Alþfl. hefur rétt fyrir sér. Landið okkar hlýtur að verða eign allrar þjóðarinnar fyrr eða síðar. Alþfl. hefur á þessu þingi barist sem stjórnarandstæðingur, en jafnframt óháður öllum öðrum flokkum og hefur farið sínar eigin leiðir, fylgt sinni eigin stefnu, jafnaðarstefnunni, Stjórnarandstaða okkar hefur t. d. komið fram á svo til öllum sviðum efnahagsmála þar sem við höfum starfað í nánu samráði við verkalýðshreyfinguna. Þegar Alþb. brást að verulegu leyti barðist Alþfl. einn gegn síðustu hækkun söluskattsins, svo að dæmi sé nefnt. Alþfl. hefur að vanda reynt að reka málefnalega stjórnarandstöðu og hefur fylgt þeim stjfrv. sem flokknum sýnast vera til bóta og samræmst geta stefnu jafnaðarmanna. Margvísleg frv. og till., sem flokkurinn hefur sjálfur flutt, bera vott um íslenska jafnaðarstefnu og baráttu fyrir hagsmunum launþega, aldraðra, öryrkja og annarra sem á einhvern hátt standa höllum fæti í lífsbaráttunni. Alþfl. hefur verið óháður flokkur að því leyti, að hann hefur í einstökum tilvikum verið fús til samstarfs við alla hina flokkana um einstök mál og þá eftir málefnalegri aðstöðu hverju sinni. Að sjálfsögðu eiga stjórnarandstöðuflokkarnir þrír, Alþfl., Alþb. og SF, margt sameiginlegt og standa oft saman, bæði í stjórnarandstöðunni og flutningi mála eða afstöðu til mála. Enda þótt Alþb. hafi lýst því yfir á flokksþingi að það sé takmark bandalagsins að útrýma Alþfl. og skipa sess hans í íslenskum stjórnmálum vinna þessir flokkar samt oft saman á þingi. En við gleymum ekki hótuninni og heitum á alla þá sem vilja stöðva valdaskrið kommúnista á Íslandi að veita okkur stuðning því að það er Alþfl. sem fyrst og fremst stendur í vegi fyrir framtíðaráformum Alþb.- forustunnar. Við höfum átt gott samstarf við hina tvo þm. SF og varamenn þeirra. En stundum hefur þetta samstarf brostið og því er ekki að leyna að SF halla sér nú sífellt meir upp að Alþb. og virðast vilja eiga samleið með því. Þeir, sem enn þá styðja SF eða hafa minnstu trú á þeim, ættu að minnast þess að e. t. v. er Alþb. reiðubúið til að útrýma öðrum flokkum en Alþfl. Sú íhaldskreppa, sem nú gengur yfir þjóðina með algerri kyrrstöðu í menningar- og skólamálum, félagsmálum, heilbrigðismálum og raunar flestum öðrum velferðarmálum, ætti að færa þjóðinni heim sanninn um að jafnaðarstefnan hefur miklu hlutverki að gegna í íslensku þjóðfélagi. Afturhaldsöflin láta nú mikið til sín taka á Alþ. og vaða uppi í Sjálfstfl. Þau hafa ekki verið eins hávær og sterk í íslenskri pólitík í áratugi. Alþfl. er sterkasta vígi þjóðarinnar gegn hvers konar öfgaöflum. Út úr því vígi munu Alþfl.-menn sækja á komandi árum og efla flokk sinn til aukins styrks og áhrifa. - Góða nótt.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þeir sem stjórna, hvort heldur er á þrengra eða víðara sviði, verða oft að taka vandasamar ákvarðanir. Það hefur Alþ. og ríkisstj. þurft að gera á þessu ári og þarf enn að gera. Hef ég þá fyrst í huga hina nýju verðskráningu krónunnar og ákvarðanir sem henni þurfa að fylgja. Gengislækkun er alltaf að mínum dómi hreint neyðarúrræði. Henni fylgir margvísleg röskun auk ýmiss konar vandamála. En svo getur staðið á, að hún sé óumflýjanleg. Gengislækkunin í s. l. mánuði var að mínu viti ill en óhjákvæmileg nauðsyn. Þau vandamál, sem þurfti að snúa til betri vegar, voru fyrst og fremst aðstaða þjóðarbúsins út á við og afkoma útflutningsatvinnuvega þó að hagur einstakra greina væri þar misjafn. Orsakir þeirra erfiðleika voru öllu öðru framar stórlega versnandi viðskiptakjör á árinu og þau voru í árslok um 30% lakari en í ársbyrjun. Saman fór verðlækkun á nokkrum útflutningsafurðum og stórhækkun á innfluttum vörum og hráefnum og þá auðvitað fyrst og fremst á olíuverðinu. Það þarf enginn að ætla að slík sveifla gangi sporlaust hjá garði. Auðvitað áttu aðstæður innanlands einnig hlut að máli. Kaupgjaldssamningar 1974 fóru í sumum greinum út fyrir skynsamleg mörk. Afl eða vilja skorti til að gera réttar viðnámsaðgerðir í tæka tíð. Upprifjun þeirrar sögu snýr ekki straumi við úr þessu, en geymd er hún en ekki gleymd. En hvers vegna dugðu ekki þær ráðstafanir, sem núv. stjórn beitti sér fyrir, eftir að hún komst til valda? Ástæðan er fyrst og fremst sú að á síðasta ársfjórðungi versnuðu viðskiptakjörin gagnvart útlöndum mun meira en gert hafði verið ráð fyrir þegar verið var að ganga frá fjárl. eða um nálægt 10%. Enn fremur varð innflutningur og gjaldeyrisnotkun umfram raunverulega getu meiri en nokkurt hóf var á og gert hafði verið ráð fyrir í áætlun. Auk þess má ekki gleyma óviðráðanlegum áföllum af náttúrunnar völdum. Forsendur þjóðhagsspár, sem gerðar voru á síðasta ársfjórðungi, brugðust. Þannig var t. d. viðskiptahallinn þrem milljörðum meiri á síðasta ári en spáð var seint á árinu. Efnahagssérfræðingum getur stundum skjátlast alveg eins og stjörnuspámönnum fyrri alda, en þeir eru jafnnauðsynlegir fyrir því. Veðurspá reynist stundum röng, en engum dettur í hug að leggja veðurfréttir niður fyrir þá sök. Eftir áramótin blöstu þær staðreyndir við, sem drepið var á, og við þær varð að horfast í augu. Að mestu leyti voru þær óviðráðanlegar þó að vitaskuld megi oft sjá eftir á að einhverju hefði mátt haga á annan veg. En þessum staðreyndum og þeirri atburðarás, sem þeim liggur til grundvallar, verður ekki breytt með innantómu glamri, orðaskaki stjórnarandstöðunnar sem á þessu tímabili hefur aldrei haft neitt jákvætt til mála að leggja, enda hafa þeir stjórnarandstæðingar reynst falsspámenn í hverju atriði, jafnt stóru sem smáu. Þegar mál lágu ljóst fyrir eftir áramótin var í raun ekki nema um tvo kosti að velja: annars vegar millifærsluleið í hefðbundnum stíl og hins vegar gengislækkun með tilheyrandi hliðarráðráðstöfunum. Að vandlega athuguðu máli var gengislækkunarleiðin valin, enda þótt öllum væri ljóst að henni fylgdu ýmsir ókostir. Í mínum huga réð þar um mestu að með þeirri leið taldi ég meiri tryggingu fyrir því að hægt væri að halda fast við það höfuðmarkmið stjórnarstefnunnar að koma í veg fyrir atvinnuleysi svo og að með réttum hliðarráðstöfunum væri auðveldara að rétta hlut hinna tekjulægri og verst settu í þjóðfélaginu. Hin leiðin, millifærsluleiðin, var af þeirri stærðargráðu að hún var óframkvæmanleg, auk þess sem henni fylgdu allir þeir ágallar sem slíkri tilfærsluleið jafnan fylgja, þ. á m. kostnaður, skriffinnska og misnotkunarhætta. Með gengislækkun ásamt nauðsynlegum hliðarráðstöfunum er stefnt að lagfæringu á gjaldeyrisstöðu og bættri afkomu útflutningsgreina. Sá böggull fylgir auðvitað skammrifi að erlendar skuldir og erlendir kostnaðarliðir hækka og dregst þannig nokkuð frá ávinningshliðinni Hitt er og augljóst mál að gengislækkuv fylgir lífskjararýrnun. Markmið hliðarráðstafana er að draga úr þeirri kjararýrnun hjá hinum tekjulægri, sem ekki mega neins í missa, og létta þeirra byrðar. Það hefur verið gagnrýnt að þessar ráðstafanir og aðrar samræmingaraðgerðir, sem fylgja áttu í kjölfar gengislækkunarinnar, hafi dregist óeðlilega lengi. Það má að vissu leyti til sanns vegar færa. En hér hefur stjórninni verið vandi á höndum. Hún vildi bíða og sjá, hvort samkomulag gæti ekki tekist á milli aðila vinnumarkaðarins. Hún hafði tilbúnar till. um láglaunabætur, en frestaði framlagningu þeirra samkv. ósk beggja deiluaðila. Hún vildi ekki grípa fram fyrir hendur þeirra á meðan nokkur von væri til þess að samkomulag gæti náðst. Æskilegt hefði og verið að slíkt samkomulag lægi fyrir áður en ákvarðanir um aðrar ráðstafanir væru teknar. En það er ekki hægt að bíða lengur. Nú hefur stjórnin lagt fram frv. um tilteknar efnahagsaðgerðir sem einmitt eiga að miða að því marki, sem ég áðan nefndi, að létta byrðar þeirra sem lakar eru settir, en leggja nokkrar kvaðir á þá sem betur mega. Þar eru þó ekki ákvæði um jafnlaunabætur sem menn með miðlungstekjur eða lægri verða óhjákvæmilega að fá við núverandi aðstæður. Það er enn rétt að bíða og freista þess að ná samkomulagi. Er vonandi að sanngjörnum og góðviljuðum mönnum takist að finna þar leið er menn geta sætt sig við. En í þessu frv. er að finna verulegar skattaívilnanir, bæði í beinum sköttum, þ. e. tekjuskatti og útsvari, og óbeinum sköttum, þ. e. lækkun söluskatts á tilteknum matvælum. Þar eru ákvæði um skyldusparnað þeirra tekjuhærri, ferðaskattur eða flugvallargjald, eins og það er kallað, heimild til lækkunar ríkisútgjalda og lántökuheimildir vegna opinberra framkvæmda og Framkvæmdasjóðs. Á næsta leiti er svo frv. um ráðstafanir í sjávarútvegi sem nauðsynlegar eru í kjölfar gengisbreytingarinnar og af öðrum ástæðum. Þá er og á næstunni væntanlegt frv. um lánskjör opinberra fjárfestingarlánasjóða. Með því er stefnt að samræmingu reglna um það efni. Markmið þeirra á að vera að hamla nokkuð gegn verðbólgu. Þá hafa og verið settar reglur byggðar á samkomulagi Seðlabankans og viðskiptabankanna um stöðvun útlánaaukningar til maíloka. Gildir þessi útlánatakmörkun um öll lán nema endurkaupanleg afurða- og birgðalán, einkum til sjávarútvegs, iðnaðar og landbúnaðar, og reglubundin viðbótarlán til þessara greina. Með þessari útlánatakmörkun er stefnt að því að bæta gjaldeyrisstöðuna og lausafjárstöðu bankanna. Þessi ákvörðun er í raun og veru neyðarvörn vegna ástandsins eins og það er. Það má og segja að það sé tímabundin tilraun og um áframhald hennar fer auðvitað eftir fenginni reynslu að reynslutímanum liðnum. Og vitaskuld verður að framkvæma þessar reglur með vakandi auga á atvinnuástandi. Atvinnuvegirnir þurfa að geta gengið. Það er og verður fyrsta boðorðið. Ég mun ekki ræða þær efnahagsaðgerðir nánar, sem í frv. þessu felast, í einstökum atriðum, enda hefur það þegar verið gert af hæstv. forsrh. Ég vil aðeins undirstrika að markmið þeirra er það, sem fram kemur í heiti frv., að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og treysta undirstöðu atvinnu og lífskjara. Að sjálfsögðu er þetta frv. að sumu leyti byggt á málamiðlun, eins og jafnan er um þess konar frv. samsteypustjórna, en endurspeglar ekki algerlega þá stefnu sem hvor flokkur fyrir sig mundi helst kjósa ef hann mætti einn ráða. Ég bendi þó á að í þessu frv. er að finna sum þeirra atriða er voru í efnahagsmálafrv. því, sem ég beitti mér fyrir s. l. vor, en þá hlaut ekki fylgi. Ég vona, að þessar aðgerðir beri tilætlaðan árangur. Við erum að sumu leyti í efnahagslegri lægð þótt að öðru leyti séum við betur á vegi staddir en margar þjóðir þar sem atvinnuleysi er orðið tilfinnanlegt, en hér er ekki enn hægt að tala um það. Ég er ekki í vafa um, að efnahagslægðin mun ganga yfir, enda höfum við oft átt við meiri erfiðleika að etja þótt sveiflan sé stór frá því sem best var. Með góðum vilja og samstilltu átaki munum við sigrast á þeim erfiðleikum sem nú er við að fást. Það má þó ekki búast við of snöggum umskiptum. Það verður að gæta viss meðalhófs í öllum efnahagsaðgerðum, annars getur slegið í baksegl. Annars vegar er nokkur samdráttur nauðsynlegur um sinn, en á hinn bóginn þarf að gæta þess að hann verði ekki svo mikill að hann leiði til atvinnuleysis eða stofni viðurkenndri byggðastefnu í nokkra tvísýnu. Þetta meðalhóf getur verið vandþætt. Við skulum ekki heldur gleyma því, sem reynslan hefur kennt okkur, að við erum mjög háðir efnahagsframvindunni í umheiminum. Og það lögmál má heldur aldrei gleymast að þjóðfélagið í heild getur ekki til lengdar eytt meiru en það aflar. Því skal ekki neitað að tími ríkisstj. til þessa hefur farið í það að sinna aðsteðjandi efnahagsmálum. Það hefur því verið minni tími en skyldi til að sinna hinum stóru framtíðarmálum. Þó hefur verið unnið að landhelgismálinu af fullum krafti og munu þar raunar allir vera sammála að meginstefnu til. Uppbygging og efling atvinnulífsins er meginmarkmið núv. stjórnar. Þar hefur svo sannarlega góður grundvöllur verið lagður: Ný og góð skip á nær því hverri höfn. Fiskvinnslustöðvar víðs vegar byggðar og bættar. Afkomuskilyrði fólks í sjávarplássum allt í kringum landið víðast hvar gerbreytt frá því sem áður var. Á þessum grundvelli verður áfram að byggja. Framfarir í landbúnaði á sviði ræktunar, vélvæðingar og húsagerðar hafa verið örar og stórstígar. Vinnslustöðvar landbúnaðar hafa verið og eru víða í endurnýjun og uppbyggingu. Gegna þær tvöföldu hlutverki: breyta afurðunum í verðmætari vörur og veita mikla atvinnu. Hér þarf að halda áfram á sömu braut. Hjáróma úrtöluraddir eru eins og nátttröll á glugga við dagsbrún. Það er þó ekki hvað síst í iðnaðinum sem mikilvæg framtíðarverkefni bíða. Þess vegna eru orkumálin ofarlega á blaði í stefnuskrá stjórnarflokkanna. Í þeim efnum þarf að gera sérstök átök til virkjunar fallvatna og jarðvarma. Það er undirstaða iðnaðar, hvort heldur er í stærri eða smærri stíl, og húshitun með slíkum innlendum varmagjafa þarf að leysa olíuna af hólmi. Hér er mikið verk að vinna. Framleiðsluatvinnuvegirnir eru og verða undirstaða þjóðarbúsins. Þær undirstöður verður auðvitað að treysta á allan hátt. Á þeim hornsteinum hvílir flest annað í þjóðfélaginu. En margs konar þjónustustarfsemi er einnig mikilvæg og þá ekki hvað síst verslunin. Við Íslendingar erum flestum þjóðum fremur háðir viðskiptum við önnur lönd. Innflutningsverslun, hvort heldur er heildsala eða smásala, er mikilvæg og skiptir miklu að hún sé rekin af hagsýni og á heilbrigðan hátt. Vitaskuld þarf hún að búa við eðlileg starfsskilyrði en jafnframt þarf að veita henni nauðsynlegt aðhald, bæði frá neytendum og opinberri hálfu, því að um hennar hendur fer feiknamikið fjármagn sem þýðingarmikið er frá fjárhagslegu sjónarmiði hvernig á er haldið. Í samræmi við málefnasamning ríkisstj. verður undirbúin löggjöf um viðskiptahætti, verðmyndun og verðgæslu. Það þarf að finna leiðir til þess að láta þá, sem góð innkaup gera, njóta þess. Útflutningsverslunin og markaðsmálin eru þó ekki síður mikilvæg. Ég held að þeim málum þurfi að sinna með vaxandi skilningi. Við eigum mikið undir dugnaði og árvekni þeirra manna sem við þau fást. Þjóðfélagið hlýtur að láta sig þau mál miklu varða, t, d. leit nýrra markaða. Athugandi er hvort ekki þarf að skipuleggja utanríkisþjónustuna með þau mál meira í huga en hingað til hefur verið gert.. E. t. v. ætti að stofna hér útflutningsráð, svo sem sums staðar þekkist, skipað fulltrúum útflutningsatvinnuveganna, sem væri ráðunautur viðskrn. og hefði frumkvæði um markaðsleit og fleira. Það eru þessi mál, að ógleymdum heilbrigðismálum, félagsmálum og menvingarmálum, sem eru hin stóru framtíðarverkefni stjórnvalda. Á öll þau þarf að líta með byggðastefnu í huga, og þá má síst af öllu gleyma samgöngumálunum. Það þurfa sem flestir að taka höndum saman um að sækja fram á þessum sviðum. Það skiptir þjóðarhag mestu. Það held ég að mikill meiri hluti þjóðarinnar hljóti að skilja og láta sér fátt um finnast sundrungariðju stjórnarandstöðunnar. Ég trúi ekki öðru en menn hafi veitt því athygli hvernig stjórnarandstæðingar hafa snúist í hverju málinu á fætur öðru eftir því hvort þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. En það er þeirra mál og ástæðulaust að vera að fást um slíkt eða fjölyrða. En það er eining, en ekki sundrung, sem þjóðin þarf nú á að halda. Vitaskuld hlýtur ýmiss konar hagsmunaárekstur að eiga sér stað. Auðvitað deila menn um tekjuskiptingu og önnur kjaramál í lýðfrjálsu þjóðfélagi. Slíkt er ekki nema sjálfsagt. En verkföll verða alltaf neyðarúrræði og valda óumræðilegu tjóni, jafnt fyrir atvinnurekendur og launþega. Vinnufrið verður því umfram allt að tryggja. Það má ekki gleymast að endir verður að vera allrar þrætu. Og enn er hið forna boðorð í fullu gildi að „með lögum skal land byggja, en með álögum eyða: - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Við erum í vanda staddir, íslendingar. Vandamálin, ýmist heimatilbúin eða aðvífandi utan úr heimi, hrannast að eins og óveðursský, og vera má að sortinn eigi enn eftir að dökkna. Lítil huggun er að því að allt umhverfis okkur eiga þjóðir við svipaðar þrengingar að búa og eru reyndar sumar hverjar öllu verr á vegi staddar, þar sem yfir hefur dunið sannkölluð kreppa með tilheyrandi atvinnuleysi meira en þekkst hefur um daga þeirrar kynslóðar sem nú er á miðjum aldri. Undirrót okkar vanda er alþjóðleg hagsveifla á óvenjuhraðri og harkalegri niðurleið. En hrapið hefur bitnað harðar á okkur en ella vegna þess að ekki var brugðið við í tæka tíð þegar sýnt var að hverju fór. Nú er svo komið að skortur ríkir á íslenskum heimilum sem ekki hafa annað fyrir sig að leggja en dagvinnutekjur fyrirvinnu í lágum launaflokkum. Tvær stórfelldar gengislækkanir á ársþriðjungi, samfara almennum verðhækkunum af völdum þeirra og af völdum hækkaðra neysluskatta að auki, hafa ásamt stökkbreytingum þjónustutaxta upp á við skert kjör flestra en valdið lágtekjuhópum þjóðfélagsins óbærilegum búsifjum. Á síðasta hausti tók við stjórnartaumum ný ríkisstj. sem styðst við flokka sem telja í sínum röðum 2/3 hluta Alþ. og ríflega þó. Hvort sem kjósendur veittu stjórnarflokkunum brautargengi í kosningunum í fyrra eða ekki munu þeir hafa ætlast til verulegra tilþrifa af nýju ríkisstj. Kemur þar bæði til fádæma þingstyrkur stjórnarinnar og málflutningur forustuflokks hennar á síðasta kjörtímabili og þó sér í lagi í kosningabaráttunni s. l. sumar. Óþarfi ætti að vera að rifja upp steigurlæti Sjálfstfl.- forustunnar frá því á útmánuðum í fyrravetur, þegar þingmeirihluti fyrrv. stjórnar brast, allt fram yfir stjórnarmyndunina, þegar settu marki var náð og ríkisstj. undir forsæti formanns Sjálfstfl. tók við völdum. Enginn, sem á annað borð lætur sig stjórnmál nokkru varða, getur verið svo gleyminn að honum séu liðnar úr minni yfirlýsingar málsvara Sjálfstfl. um að frumskilyrði til allra úrræða og lausnar aðsteðjandi vandamála væri að stærsti flokkur þjóðarinnar gripi um stjórnartaumana sinni styrku hendi. Skyldi ekki hér vera að finna skýringuna á því, sem menn furða sig á, að form. Framsfl. skyldi láta sér lynda að mynda stjórn, en láta síðan stjórnarforustuna eftir foringja samstarfsflokksins. Sjálfstfl. hafði stært sig af því í kosningabaráttunni að eiga ráð undir rifi hverju. Flokkurinn varð sigursæll í kosningunum, svo að hvað var eðlilegra en hann fengi forustuna í nýrri ríkisstj. sem hann stóð að. Nú hefur hinnar styrku handar Sjálfstfl. notið við um nokkurt skeið. Úrræði hans hafa fengið að sýna sig og synd væri að segja að framsóknarmenn, hinn stjórnarflokkurinn, hafi þvælst fyrir eða verið stirðir í taumi það sem af er. Þvert á móti hefur framsókn látið kaffæra sig í hverri leirkeldunni af annarri allt frá gengislækkanahringekjunni til afsetningar útvarpsráðs. En sé framsóknarhryssan farin að kleprast eftir slarksama reið verður forustuhæfileikum og úrræðum Sjálfstfl. helst líkt við skininn hrosshaus á berangri, nöturlegar minjar um agn sem slyngur veiðimaður bar niður fyrir fórnardýr sitt. Bjargráðin frá í haust, sem þá var mest gumað af í Morgunblaðinu, líta ekki björgulega út nú orðið. Gengislækkun með tilheyrandi hliðarráðstöfunum reyndist að 4 mánuðum liðnum haldlaust fálm. Um áramót hafði verulega sigið á ógæfuhliðina, gjaldeyrisvarasjóður uppurinn og útgerð sögð á heljarþröm. Ný úrræði voru óhjákvæmileg og enn var farið í fornu gólfin, skellt á nýrri gengislækkun, enn stærri hinni fyrri, og fylgiráðstafanirnar sáu loks að hluta dagsins ljós rétt áðan, réttum 6 klukkutímum áður en þessar umr. hófust. Þá kom á borð alþm. halarófufrv. sem heitir hvorki meira né minna en „Frv. til l. um ráðstafanir í efnahagsmálum og fjármálum til þess að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og treysta undirstöðu atvinnu og lífskjara“. Fyrirsögn lýkur. Það er tómahljóð í þessu orðskrúði. Annað meginverkefni Alþ. allt til jóla var að fjalla um hliðarráðstafanir sem fylgdu fyrri gengislækkun ríkisstj., hitt var að afgreiða fjárl. Þótt sjálfsagt sé að viðurkenna að fjmrh., sem kemur til starfa síðla árs, á ekki hægt um vik, sætir fádæmum hve óhönduglega hefur tekist til í þetta skipti. Fjárl., sem afgreidd voru fyrir þrem mánuðum, hafa reynst slíkt hrófatildur að þau eru nú hrunin undan eigin þunga. Veigamestu kaflar nýja frv., með langa nafnið rífa niður nýsett fjárlög endanna á milli og reisa grind að öðrum fjárl., gerólíkum hinum fyrri. Boðaður er niðurskurður fjárlagaútgjalda sem nemur hálfum 4. milljarði kr., og er ljóst að hann mun nær einvörðungu bitna á fyrirhuguðum framkvæmdum. Búnir eru til nýir tekjustofnar og ber þar hæst ferðaskatt, 2500 kr. á nef hvert, þeirra sem bregða sér út fyrir landssteina. Tekjuáætlun gildandi fjárl. er gerbreytt. Ljóst var frá öndverðu að hún var ekki raunhæf, en síðan hafa ýmsar breyt. bæst við þá skekkju. Veigamestar eru þær, að drög eru lögð að því í frv. með langa nafnið og fjalla um margs konar breyt. á skattheimtu. Markmiðið með þeim breyt. er sagt vera að greiða fyrir lausn kjaradeilunnar sem nú er háð og er komin á það stig að samninganefnd Alþýðusambandsins hefur skorað á verkalýðsfélög að boða verkföll viku af apríl. Orsök kjaradeilunnar er gengislækkun ríkisstj. frá í haust sem verkalýðshreyfingin taldi tilefni til samningsuppsagnar. Er því að svo er í pottinn búið er enn meiri ástæða en ella til að ríkisstj. leggi sig fram um að greiða fyrir samkomulagi samningsaðila og hefði hún mátt hefjast handa fyrr en svo er komið að við er búið að vinnufriður rofni. Alls er líka ósýnt af aths. með frv. að dæma hvort ríkisstj. gerir sér nokkra grein fyrir að till. hennar hafi áhrif á stöðuna í kjarasamningum og því síður hver þau áhrif kynnu að verða. Till. um skattabreyt. eru svo margbrotnar og flóknar að ekki er unnt að ætlast til að nokkur maður átti sig á þeim til fulls, hvað þá taki afstöðu til þeirra á þeim fáu klukkutímum sem við stjórnarandstæðingar höfum haft til umráða en í heild virðast þær ekki vega þungt nema fyrir fjölskyldur af tiltekinni stærð á afmörkuðum tekjubilum. En það stingur strax í augun að með þessum till. er enn verið að gera breyt. á sömu atriðum skattalaga og breytt var fyrir réttu ári í kjölfar annarra kjarasamninga sem þá voru gerðir. Ég tel það vera umhugsunarefni, bæði fyrir okkur alþm. og þá sem semja um kaup og kjör, hvort það sé heppilegt, að breyt. á skattalögum gerist ár eftir ár með þessum hætti. Er það í rauninni æskilegt verkefni fyrir verkalýðshreyfinguna að láta kjarasamninga snúast um það öðrum þræði að kaupslaga við ríkisstj. á hverjum tíma um skattheimtureglur fyrir landsmenn alla? Og er það æskilegt fyrir þá, sem annars vegar eiga að setja skattalög og hins vegar framfylgja þeim, að skattkerfið verði samningsatriði hvenær sem uppgjör fer fram á vinnumarkaði? Ég fyrir mitt leyti svara báðum spurningum neitandi. Mér virðist einsýnt að þessi háttur torveldi beinlínis mótun heildarstefnu um skattheimtu sem staðið gæti til nokkurrar frambúðar. Endurskoðun skattheimtu ríkisins hefur lengi verið á döfinni og er allra mál að verkefnið sé brýnt, en árangurinn lætur enn á sér standa. Skattheimta jafnharðan og tekjur falla til er hagsmunamál skattgreiðenda jafnt og hins opinbera, en framkvæmdin vefst enn fyrir mönnum. Söluskattur er rokinn upp í 20 stig. Miklir kostir væru því samfara að breyta honum í virðisaukaskatt, en allt situr við sama ár eftir ár. Afskrifta- og fyrningarreglur, sem nú gilda, og reglur um endursölugróða gera fyrirtæki tekjuskattslaus þótt hagur þeirra standi í raun og veru með blóma, en þyngir að sama skapi skattgjöld á launafólki. Þar á ofan er þetta fyrirkomulag öflugur hvati til verðbólgubrasks. Till. um úrbætur bíða heildarendurskoðunar skattkerfisins sem dregst og dregst. Málgögn beggja stjórnarflokka, Morgunblaðið og Tíminn, hafa í þessari viku vakið í forustugreinum máls á því hróplega misrétti sem komist hefur inn í skattkerfið með sérfrádrætti af atvinnutekjum giftra kvenna og orðið hefur til þess að heimili, þar sem fyrirvinnur eru tvær, búa við stórum léttari skattbyrði en heimili þar sem fyrirvinnan er ein eða einhleypir skattgreiðendur. Hefði nú mátt ætla að samhljóða skrif helstu stjórnarblaðanna um þetta mál yrðu til þess að á því yrði tekið þegar ríkisstj. setur fram till. um skattalagabreytingar. En það er nú eitthvað annað. Í frv. með langa nafnið er þessu atriði engin skil gerð. Skal þá látið útrætt um þau ákvæði frv., sem tekjuskatt varða, en vikið að kafla sem fjallar um söluskattinn. Þar er sá galli á gjöf Njarðar að ekki er um að ræða skýlausa ákvörðun um afléttingu þessa háa neysluskatts í nokkurri grein. Það er á valdi fjmrh. hvort og að hve miklu leyti söluskatti verður létt af einstökum matvörum eða matvöruflokkum og virðist af aths. að þar komi einkum til greina kornvörur og brauð, kjöt og kjötvörur, grænmeti og feitmeti. En þá er eftir rúsínan í pylsuendanum. Ríkisstj. óskar eftir að Alþ. veiti heimild til að fella niður tolla af nokkrum ávaxtategundum, sem upp eru taldar í 18. gr. frv., en síðan kemur undarleg romsa. Ríkisstj. er nefnilega líka umhugað um að fjmrh. verði heimilað að afnema tolla af svínafeiti og alifuglafeiti, og tekið er fram að það skuli gilda einu hvort heldur slíkt feitmeti er brætt eða pressað. En þetta er bara byrjunin. Síðan fylgir upptalning sem of langt yrði að rekja. Þar bregður fyrir mörgum fáséðum varningi, svo sem geitafeiti, sem vera má hvort heldur óbrædd, brædd eða pressuð, ellegar í einhverri mynd, sem ekkert heiti hefur á íslensku, en ber alþjóðaheitið „premier jus“. Ekki nóg með þetta því að nú tekur við svínafeitisterín, óleósterín, svínafeitiolía og tólgarolía sem má þó hvorki vera jafnblönduð, blönduð né unnin á annan hátt til þess að ríkisstj. sækist eftir að fella niður tolla af henni. En meiri tólg er enn óstungin. Næst víkur sögunni að ullarfeiti, lanólíni, beinafeiti, klaufafeiti og úrgangsefnafeiti. Þetta er orðin löng skrá, en þó er a. m. k. annað eins ónefnt. Þarna eru úrræði ríkisstj. lifandi komin. Þegar hún loks hefst handa og lætur frá sér heyra, svo að um munar, vegna þeirrar dýrtíðarholskeflu sem gerðir hennar, jafnt og aðgerðaleysi, hafa steypt yfir þjóðina, þegar vinnufriður hangir á bláþræði fyrir hennar sjálfrar tilverknað og samningaumleitanir á vinnumarkaði eru á viðkvæmu stigi, hyggst ríkisstj. bæta fyrir sér með því að afla heimildar til að sjá landslýð fyrir tollfrjálsri geitatólg, klaufafeiti og úrgangsefnafeiti, ef vel liggur á henni. Það er grátlegt að sjá ríkisstj. Íslands fást við svo fánýta iðju á alvörutímum. Það, sem þjóðin þarfnast, er ekki tollfrjáls ullarfeiti, olívuolía, sólrósarolía, rapsolía, colzolía né mustarðsolía, svo að enn sé gripið niður í 18. gr. frv. til 1. um ráðstafanir í efnahagsmálum og fjármálum til þess að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og treysta undirstöðu atvinnu og lífskjara. Þessi varningur er vafalaust allur saman þarflegur til sinna nota, en að bjóða hann fram, þótt tollfrjáls sé, í frv. undir því yfirlætislega nafni sem ég var að hafa yfir er að rétta fólki steina fyrir brauð. Menn ætlast til þess af ríkisstj. að hún beri fram markaða stefnu, bendi á færa leið úr vanda sem að höndum ber. Það hefur núv. ríkisstj. ekki tekist enn sem komið er. Verk hennar hafa mikinn part reynst fum og fálm, því miður, og mér er alvara þegar ég segi því miður. Hvort sem menn styðja þessa stjórn eða ekki er meira í húfi en svo að meinfýsi eigi nokkurn rétt á sér.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Aldrei hefur stjórnmálaflokkur afhjúpað sig jafngersamlega sem marklausan áróðursflokk og Sjálfstfl. hefur gert þá rúmlega 6 mánuði sem flokkurinn hefur verið í ríkisstj. að þessu sinni. Á meðan Sjálfstfl. var í stjórnarandstöðu kenndi hann vinstri stjórninni um allar verðhækkanir og í kosningunum s. l. sumar tókst honum að blekkja þúsundir manna sem trúðu því að Sjálfstfl. mundi stöðva dýrtíðarvöxtinn ef hann kæmist til valda. Nú er komin nokkur reynsla á þetta stefnuloforð Sjálfstfl. Samkv. útreikningum Hagstofu Íslands kemur í ljós að á 6 fyrstu valdamánuðum núv. ríkisstj. hækkaði matvöruliður vísitölunnar um 42.1%. Á sama tíma hækkaði hiti og rafmagn í vísitölunni um 49% og sími og póstur um 55% og nýlega hafa útvarps- og sjónvarpsgjöld hækkað um 50–57%. Þessar verðhækkanir eiga þó enn eftir að aukast vegna síðustu gengislækkunar. Þegar afleiðingar hennar hafa komið fram mun verðhækkun á matvörum nema 50–60% á 7–8 mánuðum valdatíma ríkisstj. Þannig hefur stefna Sjálfstfl. í dýrtíðar- og verðlagsmálum birst almenningi. Þegar Sjálfstfl. var í stjórnarandstöðu gerði hann mikið úr síhækkandi fjárl. og eyðslustefnu vinstri stjórnarinnar. En hvað gerðist við afgreiðslu á fyrstu fjárl. ríkisstj. íhalds og framsóknar? Þá hækkuðu fjárl. meir en nokkru sinni áður á milli ára eða úr tæpum 30 milljörðum í tæpa 50 milljarða. Og til að undirstrika sérstaklega hina nýju fjármálastefnu Sjálfstfl. þá hækkuðu almenn rekstrargjöld ríkisins meir en allt annað eða um 76%. Á meðan Sjálfstfl. var utan ríkisstj. fjösuðu forustumenn hans um skattpíningarstefnu vinstri stjórnarinnar og um brýna þörf á því að lækka skatta og opinber gjöld. En hvað hafa forustumenn flokksins gert eftir að þeir náðu stjórnartaumunum í sínar hendur? Þeir hafa heimilað 10% hækkun útsvara, hækkun á fasteignagjöldum, hækkað söluskatt, bensinskatt, rafmagnsskatt og ýmis fleiri gjöld og auk þess auðvitað hækkað öll þau gjöld sem þeir hafa komist yfir að hækka á vegum Reykjavíkurborgar. Ein af ásökunum forustumanna Sjálfstfl. á hendur vinstri stjórnar var að hún hefði enga heildarstefnu í efnahagsmálum. Allir máttu skilja á málflutningi þeirra sjálfstæðismanna að þeir hefðu hina einu réttu heildarstefnu, að þeir kynnu ráðin gegn öllum efnahagsvanda. Og hver hefur reynslan orðið? Hver er heildarstefnan? Fyrst eru fjárl. ríkisins stórhækkuð, svo á að skera þau niður eftir nokkra mánuði. Fyrst er samþ. gengislækkun 2. sept., 17%, síðan önnur gengislækkun 13. febr., eða eftir rúma 5 mánuði, 20%. Dálagleg yfirsýn yfir efnahagsmálin það. Stefna ríkisstj. í málefnum atvinnuveganna hefur þó slegið allt annað út. Haldið er uppi vaxtaokurstefnu sem í reynd þýðir að atvinnufyrirtæki verða að greiða í mörgum tilfellum 18–24% vexti af nauðsynlegustu rekstrarlánum. Gengislækkanir eru framkvæmdar á þann hátt að bannað er með lögum að hækka fiskverð eðlilega til að halda niðri kaupi sjómanna. Síðan er gengishagnaður, sem tekinn er beint af útgerðinni sjálfri, lagður á alls konar sjóði eða úthlutað af ráðh. og hans nánustu samstarfsmönnum eftir persónulegum reglum. Þannig er einum útgerðarmanni eða útgerðarfélagi úthlutað háum fjárhæðum í styrki eða lán, jafnvel svo að millj. skiptir, á sama tíma og aðrir útgerðaraðilar í sömu grein fá enga fyrirgreiðslu. Sannleikurinn er sá að stefna ríkisstj. í málefnum atvinnuveganna hefur í rauninni verið eitt samfellt rækjustríð. Þar hafa árekstrar um minni háttar atriði og fjas og fálm og fát verið aðaleinkennið. Nú er augljóslega að koma upp hið alvarlegasta ástand í atvinnumálum landsmanna. Almenn verkföll geta skollið á hvenær sem er. Ljóst er að kaupmáttur launa mjög fjölmennra hópa launafólks hefur þegar minnkað um 30–40% í tíð núv. ríkisstj. Þeir, sem njóta láglaunabóta, hafa einnig orðið fyrir mikilli kjaraskerðingu, flestir sem nemur 18–25%, á þessum sama tíma. Þó má segja að stefna stjórnarinnar í afkomumálum aldraðra og öryrkja hafi verið enn þá miskunnarlausari því að bætur til þeirra aðila hafa verið enn þá minni en sem nemur láglaunabótunum. Nú er svo komið vegna stefnu ríkisstj. í kjaramálum og endurtekinna gengislækkana að kaupgjald hér á landi er orðið í hrópandi ósamræmi við kaup í nálægum löndum. Þannig er nú kaup verkamanna í Danmörku og Noregi meir en helmingi hærra en hér á landi. Ljóst er, að lagist atvinnuástand í þessum löndum má búast við að margir ráði sig til starfa þar og flýi beinlínis þau launakjör sem hér gilda. Þegar eru líka erlend fyrirtæki farin að auglýsa í hérlendum blöðum eftir iðnaðarmönnum í vissum greinum og bjóða þá auðvitað tvöfalt og þrefalt kaup á við það sem hér er greitt. Og enn boðar hæstv. ríkisstj. nýjar efnahagsráðstafanir. Nú er það fyrst og fremst niðurskurður verklegra framkvæmda á vegum ríkisins um allt að 3500 millj. kr. og samdráttur í útlánum stofnlánasjóða atvinnuveganna. Þær till. ríkisstj., sem fjalla um skattalækkun og skyldusparnað, eru óverulegar og mest til að sýnast. Lækkunin á beinum sköttum, tekjuskatti og útsvari, verður mjög lítil borið saman við s. l. ár. Yfirleitt verður lækkunin 10–30 þús. kr. á skattþegn, en stundum þó minni. Auðvitað er þessi skattalækkun aðeins hluti af þeirri skattahækkun sem ríkisstj. hefur áður staðið fyrir. Kjarni hinna nýju efnahagsaðgerða er niðurskurður verklegra framkvæmda um 3 500 millj. kr. og boðun um samdrátt í útlánum stofnlánasjóða. Á sama tíma og ríkisstj. er að berja í gegnum Alþ. frv. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði sem felur í sér að þar á að byggja verksmiðju sem á að kosta 9–10 milljarða kr. og þar á einnig að gera nýja höfn og leggja vegi vegna verksmiðjunnar sem kosta um 500 millj. kr., þá á að skera niður verklegar framkvæmdir úti um land, þ. e. a. s. hafnarframkvæmdir, skólabyggingar, sjúkrahúsabyggingar, vegaframkvæmdir og annað af því tagi, um 3500 millj. kr. Framlag íslendinga til byggingar járnblendiverksmiðjunnar mun nema 7600 millj. kr. Það stendur ekki á fjármagni til þeirra framkvæmda. Hins vegar er sagt að draga verði úr eða stöðva með öllu lánveitingar til byggingar frystihúsa, stöðva lánveitingar til smíði fiskiskipa og draga stórlega úr lánum til landbúnaðar og iðnaðar. Bygging járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði gerir það óhjákvæmilegt að ráðist verði í nýja stórvirkjun við Hrauneyjarfoss, álíka stóra og Sigölduvirkjun. Hrauneyjarfossvirkjun, sem raunverulega er ákveðið að ráðast í sem næstu stórvirkjun, þó að norðlendingar séu blekktir með því að tala við þá um rannsóknir á stórvirkjun nyrðra, mun kosta 12–14 milljarða kr. Það verður góð byggðastefna í framkvæmd að efna til 7–8 milljarða kr. framkvæmda á Keflavíkurflugvelli, 9–10 milljarða í Hvalfirði og 12–14 milljarða við Hrauneyjarfoss, en skera jafnframt niður fjárveitingar til framkvæmda úti á landi og draga úr uppbyggingu í sjávarútvegi, iðnaði og landbúnaði. Það er sannarlega von að ríkisstj. þurfi að leggja fram nokkrar kr. í Byggðasjóð til að breiða yfir þessa byggðajafnvægisstefnu. Þáttur Framsfl. í þeirri íhaldsstefnu, sem nú er fylgt af ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, er kapítuli út af fyrri sig. Framsfl. taldi sér það til gildis að vera aðili að vinstri stjórn og hann vildi þá eiga sinn hlut í uppbyggingar- og framfarastefnu þeirrar stjórnar. Þá studdi Framsfl. bætt launakjör og aukin réttindi vinnustéttanna, þá fylgdi hann hinni miklu uppbyggingu í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði og þá fylgdi hann till. um stórauknar bætur til gamalla og öryrkja. En hver er stefna Framsfl. nú? Nú lætur flokkurinn þá ofstækisfyllstu í Sjálfstfl. reka sig til að beita bolabrögðum í sambandi við kjör útvarpsráðs. Nú beygir flokkurinn sig fyrir kröfu íhaldsins um að klípa af þeim peningum sem lögum samkv. áttu að ganga til niðurgreiðslu á olíukostnaði þeirra sem verða að hita upp íbúðir sínar með olíu. Nú - eftir hálfs árs samstarf framsóknar við íhaldið - stóð flokkurinn að því að ráðstafa gengishagnaði útgerðarinnar með þeim hætti að ekkert af þeim hagnaði mætti renna til smáútgerðarinnar í landinu. Nú beygir Framsfl. sig fyrir þeirri kröfu íhaldsins að halda skuli áfram frjálsri verslun, frjálsri gjaldeyrissölu, jafnvel þótt gjaldeyrissjóðurinn sé þegar tæmdur. Og nú samþykkir Framsfl. stórfelldan niðurskurð verklegra framkvæmda á landsbyggðinni, á sama tíma og verja á risafjárhæðum í fjárfestingu á Keflavíkurflugvelli og í Hvalfirði. Það er sannarlega von að framsóknarmenn um allt land spyrji: Hvað hefur eiginlega komið fyrir þm. flokksins? Svarið ætti þó að liggja ljóst fyrir þegar reynslan er höfð í huga. Þm. Framsfl. fylgja alltaf íhaldssamri stefnu og eru síst betri en íhaldið sjálft þegar þeir eru í slagtogi með íhaldinu og láta sérfræðinga þess teyma sig áfram. Þann tíma, sem ríkisstj. hefur verið við völd, hefur hún miskunnarlaust haldið uppi þeim áróðri í blöðum sínum og í öðrum fjölmiðlum að ráðstafanir hennar í efnahags- og kjaramálum hafi verið óhjákvæmilegar vegna mikilla áfalla sem þjóðarbúið hafi orðið fyrir. Áróðurinn um þessi miklu áföll, sem stundum eru nefnd markaðshrun eða stórfellt verðfall útflutningsvara, er endurtekinn í sífellu og blátt áfram laminn inn í þjóðina. Óumdeilanlegar staðreyndir sýna þó að árið 1974, s. l. ár, var mjög mikið framleiðsluár, eitt það mesta í sögu þjóðarinnar. Sjávarafli var annar sá mesti sem um getur. Nýlega birt skýrsla Þjóðhagsstofnunar sýnir líka að meðaltalshækkun varð á verði útfluttra vara þjóðarbúsins sem nam 21%, mælt í dollurum. Það var því hvorki um markaðshrun né heldur gífurlegt verðfall að ræða á s. l. ári. Það verðfall sem varð á fiskmjöli og fiskblokk, var jafnað upp og meira en það með verðlagi á öðrum útfluttum vörum. Sá vandi, sem að okkur sótti á árinu 1974, var mjög mikil og áframhaldandi verðhækkun á innfluttum vörum. Sú verðhækkun nam um 34% og við það bættist svo að um gífurlega mikinn aukinn innflutning var að ræða á því ári. Viðskiptakjör þjóðarinnar versnuðu, það er rétt. Það þurfti því fyrst og fremst að draga úr innflutningi og þá einkum öllum vafasömum eða ónauðsynlegum innflutningi. Núv. ríkisstj. er tvímælalaust veik stjórn þó að hún eigi að nafninu til marga stuðningsmenn á Alþ. Stjórnin ætti að segja af sér. Hún ræður augljóslega ekki við þau vandamál sem þarf að leysa. Mikill léttir yrði það mörgum manni, ef stjórnin gæfist nú formlega upp og vildi efna til almennra alþingiskosninga á næsta sumri, leyfa þjóðinni að kveða upp sinn dóm. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Á undanförnum mánuðum hafa forustumenn stjórnarandstæðinga reynt að telja þjóðinni trú um að alla forustu skorti hjá ríkisstj. um málefni lands og þjóðar, Hér í umr. hafa þeir haldið þessari iðju sinni áfram eins og þið hafið heyrt. Þeir fullyrða að ríkisstj. hafi gerst sek um aðgerðarleysi í efnahagsmálum og að hún hafi brugðist of seint við vandanum. Form. Alþfl. spyr hvort landið sé stjórnlaust. Þá er sagt að ríkisstj. sé afturhaldsstjórn sem vilji skerða lífskjör almennings í þágu atvinnurekenda og braskara, og sagt er að fjárlagaafgreiðslan fyrir jól hafi verið gagnrýnisverð og niðurstaðan orðið stórfelld verðbólgufjárlög. Við skulum nú, góðir áheyrendur, athuga hvað hæft er í þessum staðhæfingum. Núv. ríkisstj. gerði sér grein fyrir því að þau verkefni, sem hún tók að sér að leysa, verða ekki leyst á nokkrum mánuðum né án samstarfs við þjóðina. Hún tekst því óhikað á við þau miklu efnahagsvandamál, sem að steðja, en gerir sér grein fyrir því að það tekur tíma að batinn komi í ljós. Stundarerfiðleika hræðist hún ekki, hún vill vinna sér traust með verkum sínum. Hvort það tekst mun sjást þegar upp verður staðið. En skortir forustu? Er landið stjórnlaust? Lítum yfir farinn veg í rúma 6 mánuði. S. l. haust var stöðvun útgerðar og fiskvinnslu yfirvofandi vegna stórfellds taprekstrar. Með skjótum aðgerðum tryggði ríkisstj. óhindraðan rekstur fiskiskipaflota og fiskvinnslufyrirtækja fram yfir áramót. Til stöðvunar kom ekki. Eftir áramótin skapaðist á ný hætta á stöðvun útgerðar- og fiskvinnslufyrirtækja vegna áframhaldandi verðfalls á fiskafurðum. Ríkisstj. bægði þeirri hættu frá. Verðhrun á loðnuafurðum stefndi loðnuvertíðinni í vetur í voða, og fyrir áramót töldu margir vafasamt að gert yrði út á loðnu í vetur. Í dag er loðnuvertíðin orðin hin þriðja besta í sögunni að magni til. Þannig hefur á stuttum valdaferli þessarar ríkisstj. þrívegis stefnt í stöðvun undirbúningsatvinnuveganna vegna gífurlegra rekstrarvandamála. Samt hefur þessi rekstur þrátt fyrir allt gengið óhindraður. Er þetta forustuleysi? Er þetta stjórnleysi? S. l. haust ríkti óvissa á vinnumarkaðinum. Vinstri stjórnin tók kaupgjaldsvísitöluna úr sambandi. Núv. ríkisstj. framlengdi þá ákvörðun. Verkalýðsfélögin sögðu upp samningum s. l. haust vegna gengisbreytingar. Margir óttuðust vinnustöðvun. Eftir áramótin hafði helsti forustumaður sjómanna mjög á orði að efnt yrði til sjómannaverkfalls snemma í febrúar. Hver varð niðurstaðan? Það varð ekkert sjómannaverkfall í febrúar. Í rúmlega 6 mánaða stjórnartíð núv. ríkisstj. hefur ríkt vinnufriður. Við hvaða aðstæður hefur þessi vinnufriður ríkt? Kaupgjaldsvísitalan er ekki í sambandi. Óhjákvæmileg, en sársaukafull kjaraskerðing hefur orðið. Yfirvinna hefur minnkað. Hver er skýringin á því að vinnufriður hefur þrátt fyrir allt haldist á slíkum tímum? Skýringin er sú að launafólk treystir góðvilja og réttsýni þessarar ríkisstjórnar í kjaramálum við þær erfiðu aðstæður sem nú ríkja. Þetta traust launafólks hefur ríkisstj. áunnið sér með verkum sínum. Launajöfnunarbætur s. l. haust vernduðu láglaunafólk fyrir mestu áföllunum. Skattalækkanir nú, láglaunafólki til hagsbóta, eru framhald þeirrar stefnu. Forseti Alþýðusambands Íslands segir að ríkisstj. hafi tekið vel í hugmyndir verkalýðssamtakanna um skattalækkanir. Er það skortur á forustu og stjórnleysi að hafa tryggt vinnufrið með þessum hætti við ótrúlega erfiðar aðstæður? Og hver trúir því að ríkisstj., sem hefur náð þessum árangri á vinnumarkaðnum, sé afturhaldsstjórn sem vilji skerða kjör launafólks til hagsbóta fyrir atvinnurekendur? Nei, góðir áheyrendur. Þessi dæmi, sem ég hef nefnt um vinnufrið og snurðulausan rekstur undirstöðuatvinnuveganna, að ekki sé talað um fulla atvinnu í verstu efnahagskreppu sem yfir Ísland hefur gengið frá því á árunum eftir heimsstyrjöldina síðari, sýna að í landinu situr sterk stjórn, sem hefur haft trausta forustu á hendi og nú þegar náð umtalsverðum árangri, - stjórn sem vill láta verkin tala, og þau hafa talað sínu máli á fyrstu 6 mánuðum hennar stjórnartíðar. Okkur er borið á brýn aðgerðarleysi í efnahagsmálum, að bregðast of seint við vandanum. S. l. haust beitti ríkisstj. sér fyrir gengisbreytingu, áframhaldandi vísitölustöðvun kaupgjalds og launajöfnunarbótum. Var það aðgerðarleysi? Við nýjum efnahagsvanda eftir áramótin hefur á ný orðið að bregðast með gengisbreytingu ásamt með niðurskurði ríkisútgjalda, takmörkunum á útlánum fjárfestingarsjóða, ráðstöfun til að draga úr óhóflegum innflutningi, skyldusparnaði og síðar en ekki síst skattalækkun í þágu láglaunafólks, - í heild sinni ráðstafanir sem setja svo sterka hemla á efnahagskerfið að lengra má ekki ganga án þess að atvinnuleysi vofi yfir. Svo tala menn um aðgerðarleysi. Ég svara því neitandi að of seint hafi verið brugðist við vandanum. Það er ekki nóg að stjórnmálamenn geri sér grein fyrir eðli vandans og hvernig við honum skuli bregðast. Ef skilning almennings skortir fara ráðstafanir í efnahagsmálum út um þúfur. Þess vegna greip ríkisstj. ekki til þeirra ráðstafana, sem nú eru kunnar og hófust með gengisbreytingunni í febrúar, fyrr en ljóst var orðið að almenningur í landinu gerði sér skýra grein fyrir því hversu alvarlegt ástandið var orðið. Þá fyrst var tími til kominn að hefjast handa. Í frv. því, sem ríkisstj. lagði fram á Alþ. í dag, er gert ráð fyrir niðurskurði á útgjöldum ríkissjóðs sem næmi um 3 500 millj. kr. Í framhaldi af þeim ráðstöfunum, sem gerðar verða til að stemma stigu við því að öll áhrif gengisbreytingar komi fram sem útgjaldaauki hjá ríkissjóði, verður leitast við að koma við frekari sparnaði í rekstri. Mun sú viðleitni ekki einungis beinast að stofnunum sem standa undir rekstrinum með beinum framlögum úr ríkissjóði, heldur einnig að fyrirtækjum sem afla eigin tekna með sölu á þjónustu. Mikilvægt er að hafa föst tök á öllum útgjöldum og útlánum hins opinbera. Jafnan verður þó að hafa vakandi auga á atvinnuástandi og atvinnusjónarmið sett ofarlega þegar metið verður hvaða framkvæmdum eigi að fresta og hverjum að flýta. Fjárlagaafgreiðslan fyrir jól hefur verið gagnrýnd og vék reiknimeistarinn frægi, hv. 2. þm. Austf., Lúðvík Jósepsson, að því í kvöld. Í því sambandi vil ég leggja áherslu á: Í fyrsta lagi að undirbúningur fjárlagagerðar hófst á s. l. sumri, þegar Lúðvík Jósepsson sat í stjórn. Í öðru lagi að fjárl. hljóta óhjákvæmilega að endurspegla yfir 50% verðbólgu í landinu á síðasta ári, en það var seinasta árið sem hv. þm. Lúðvík Jósepsson sat í ríkisstj. Í þriðja lagi að meginhluti útgjaldaliða fjárl. er lögbundinn og ekki er hægt að gera þar breytingar á nema með lagabreytingum, eins og hér er verið að gera og veldur gremju hv. þm. Lúðvík Jósepssyni. Í fjórða lagi að þjóðhagsforsendur hafa gerbreyst frá því að fjárl. voru samþ. í des., þ. e. a. s. viðskiptakjör hafa versnað mun meira en þjóðhagsspáin hafði gert ráð fyrir. Viðskiptakjörin hafa versnað svo að einsdæmi er, eins og ég gat um áðan, í efnahagssögu Íslands enda þótt hv. 3. landsk. þm., Magnús T. Ólafsson, hafi ekki haft tíma til að fylgjast með því. Með till. um niðurskurð á fjárl. er nú leitast við að aðlaga fjárl. ríkjandi aðstæðum í efnahagsmálum. Sú stefna, sem núv. ríkisstj. telur að fylgja beri í fjármálum ríkisins, kemur skýrt fram í því frv., sem nú hefur verið lagt fram, og mun að sjálfsögðu koma enn skýrar fram við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1976. Ég hef nú farið nokkrum orðum um þá gagnrýni sem haldið hefur verið uppi á núv. ríkisstj. Eftirtektarvert er að hún beinist ekki fyrst og fremst að efnislegum þáttum í stefnu og störfum ríkisstj., heldur ýmsum formsatriðum og ytra búnaði. Í raun og veru má segja að eina efnislega gagnrýnin, sem Alþfl. hefur haldið uppi á núv. ríkisstj., sé afstaða formanns þingflokks Alþfl. til söluskattshækkunar vegna Norðfjarðar og Vestmannaeyja. Sú gagnrýni átti sér þó ekki meiri hljómgrunn innan Alþfl. en svo að aðeins 2 af 5 þm. flokksins greiddu atkv. á móti söluskattshækkuninni, Hins vegar hafa forsvarsmenn Alþb. að einu leyti markað mjög skýra afstöðu gegn stefnu ríkisstj. Helsti foringi Alþb., Magnús Kjartansson fyrrv. ráðh., hefur hafnað þeirri stefnu ríkisstj. að bæta fyrst og fremst kjör láglaunafólks og krafist þess að hið hróplega misrétti sem fram kom í kjarasamningunum í fyrra þegar hærri tekjuhópar innan verkalýðssamtakanna fengu margfalt meiri kauphækkun en lægri tekjuhópar, verði endurreist umsvifalaust. Þessi stefna hefur hvað eftir annað verið ítrekuð í aðalmálgagni Alþb. og hefur fylgt hörð gagnrýni á helstu verkalýðsforingja úr röðum Alþb. fyrir að fylgja ekki þessari stefnu. Er hér um að ræða mjög athyglisverða stefnubreytingu flokks sem hingað til hefur talið sig helsta málsvara launafólks. Við afgreiðslu fjárl. gerði ég grein fyrir þeim breytingum á skattalöggjöfinni sem ríkisstj. hygðist beita sér fyrir. Í samræmi við stefnu ríkisstj. og á grundvelli þess starfs, sem unnið hafði verið í fjmrn., fól ég nokkrum embættismönnum að undirbúa till. varðandi einstaka þætti skattamálanna, jafnframt því sem skipuð var þm.-nefnd til þess að fylgjast með því starfi. Megináhersla var lögð á till. um lækkun tekjuskatts að upphæð 700 millj. kr. sem gert hafði verið ráð fyrir með samþykkt fjárl. svo og sameiningu fjölskyldubóta tryggingakerfisins og skattkerfisins. Með þeirri sameiningu væri stefnt að því að ná þeim tekjujöfnunaráhrifum, sem bótum almannatrygginga og tekjuskatti er ætlað að ná, skýrar og sanngjarnar en núgildandi löggjöf gerir kleift. Í frv. ríkisstj., sem lagt var fram á Alþ. í dag, er að finna ákvæði hér að lútandi. Hinir hefðbundnu persónufrádrættir ásamt hinum gölluðu nýmælum s. l. árs um skattafslátt eru felld niður, þess í stað koma persónufrádrættir. Fjölskyldubætur tryggingakerfisins og allar ívilnanir vegna barna í tekjuskatti eru sameinaðar í einn afslátt, barnabætur. Þessar barnabætur ganga til greiðslu á opinberum gjöldum, en að því marki sem þær eru hærri en þau greiðast þær út til framfæranda. Leiðir þetta til einföldunar, bæði fyrir hið opinbera og skattþegn, auk réttlætis og sparnaðar í rekstri. Verði þessi breyt. samþ. lækka fjárlög ríkisins um einn milljarð. Frv. gerir ráð fyrir lækkun tekjuskatts einstaklinga um 850-900 millj. kr. og um lækkun útsvars um 360 millj., miðað við að sveitarfélögum sé heimilað að leggja á 11% útsvar. Breytingar þær, sem lagt er til að gera, miða fyrst og fremst að hagsbótum fyrir lágtekjufólk, eins og dæmin í grg. frv. glögglega sýna. Hjón með tvö börn geta haft samkv. till. skattfrjálsar brúttótekjur 1216 þús., en að óbreyttum lögum 1101 þús., þar er hækkun 115 þús. Einstætt foreldri með eitt barn getur haft samkv. till. frv. skattfrjálsar brúttótekjur 906 þús., en að óbreyttum lögum 774 þús., hækkun 132 þús. Ég læt hér staðar numið, en hvet alla til þess að kynna sér vel þessar skattalagabreytingar. Með ákvæðum þessa frv. um lækkun skatta og heimild til lækkunar skatta er að því stefnt að milda nokkuð þá kjaraskerðingu sem þjóðin í heild fær ekki undan vikist. Þessar úrbætur eru ætlaðar til hinna tekjulægstu og þá helst barnafjölskyldnanna og stuðla þannig að skynsamlegri niðurstöðu í þeim kjarasamningum sem nú standa yfir. Áfram verður unnið að skoðun skattalaganna. Vonast ég til að áður en þessu þingi lýkur fái það til meðferðar ákvörðunartöku um staðgreiðslu opinberra gjalda, svo og söluskatt með virðisaukasniði. Þá hefur ríkisstj. ákveðið að fyrir næsta Alþ. verði lagðar till. um sérsköttun hjóna með skiptingu tekna þeirra að jöfnu. Góðir hlustendur. Við lifum á erfiðum tímum. Ytri áföll fara saman við það að við höfum ekki kunnað fótum okkar forráð hin síðustu ár. En lengur verður ekki undan vikist að taka á vandanum. Ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar tók við völdum til þess að veita þjóðinni forustu, ekki til að láta reka á reiðanum. Engum okkar, sem í ríkisstj. sitjum, hefur verið það ánægjuefni að grípa til þeirra ráðstafana sem við höfum þurft að beita okkur fyrir að undanförnu. Við gerum okkur þess glögga grein að kjaraskerðingin er orðin þungbær. Okkur er ljóst að slíkri kjaraskerðingu fylgir óánægja. Við erum reiðubúnir að taka þeirri óánægju, að gera allt í okkar valdi til þess að bæta úr, og fyrr en varir erum við vissir um að efnahagsráðstafanir ríkisstj. sýna árangur í verki, - árangur sem verður allri þjóðinni til hagsbóta þegar til lengdar lætur. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir íslendingar. Líklega hafa hugsandi menn á Íslandi aldrei fyrr verið jafnuggandi um ástand og horfur í íslenskum efnahags- og stjórnmálum og nú undanfarnar víkur. Ekki er nema rúmt missiri síðan kosningar voru háðar og niðurstaða þeirra leiddi til myndunar nýs þingmeirihl. og nýrrar ríkisstj. Niðurstaða kosninganna sýndi að vaxandi hluti kjósenda var orðinn langþreyttur á ráðleysi og sundurlyndi fyrrv. ríkisstj. Sjálfstfl. var sigurvegari kosninganna. Ekki síst kjósendur hans munu hafa búist við því að í kjölfar kosningasigursins sigldi stefnufastara stjórnarfar, nýjar og heilbrigðari ráðstafanir í efnahagsmálum, aukin aðgæsla og hófsemi. Þeir, sem þannig hafa hugsað, hljóta að hafa orðið fyrir miklum vonbrigðum. Þeir hafa þurft að verða vottar þess að bókstaflega ekkert hafi breyst. Ráðleysið og sundurlyndið situr enn í hásæti í stjórnarráðinu. Stefnan í efnahagsmálum er sama kákið og áður. Engin heildarstefna var mótuð við myndun ríkisstj. Ekkert hefur bólað á átaki til sparnaðar og hagsýni, Bráðabirgðaráðstafanir voru að vísu gerðar í haust, gengi krónunnar var lækkað nýlega, en allir hafa vitað að hvorugt var fullnægjandi heildarlausn á þeim vanda sem við er að etja. Nú eru enn boðaðar ráðstafanir og enn eru þær sama markinu brenndar. Öllum er ljóst, að þær eru ófullnægjandi. Þær skapa ekkert traust á framtíð heilbrigðs atvinnulífs á Íslandi, hvorki hjá launþegum né atvinnurekendum. Landið hefur ekki trausta og samhenta ríkisstj. þótt stór þingmeirihl. sé talinn að baki henni. Ríkisstj. þarf að vera annað og meira en hópur ráðh. sem segjast hafa stuðning svo og svo margra þm. Ríkisstj. þarf að vera fær um að gera það sem gera þarf og er skynsamlegt og réttlátt að gera. Og ekki er nóg að stuðningsmenn á Alþ. séu sagðir ákveðinn fjöldi þm. ef svo og svo margir þeirra segja hverjum sem hafa vill að þeir séu hundóánægðir með ráðleysið, sundurlyndið og sukkið. Þm., sem eru í stjórnarandstöðu, er oft legið á hálsi fyrir það að þeir láti við það sitja að gagnrýna, en bendi ekki sjálfir á það, hvað þeir vilji láta gera til þess að leysa vandann sem við er að glíma. Auðvitað er mér ljóst, að sérhver ábyrgur stjórnarandstöðuþm. þarf að hafa ákveðnar hugmyndir um hvernig við vandamálinu skuli snúist. Enginn viti borinn maður ber á móti því að íslendingum sé nú vandi á höndum ef koma á í veg fyrir allsherjar ringulreið í íslensku efnahagslífi, ef þjóðin á ekki að sökkva í hyldjúpt skuldafen erlendis og eiga á hættu atvinnuleysi innanlands og glata trausti sínu erlendis. Þess vegna ætla ég í þessum orðum mínum að setja fram nokkrar hugmyndir sem ég tel að gætu leyst þann vanda sem nú er við að etja, þannig að full atvinna sé tryggð, en hagur láglaunafólks bættur, eins og allir viðurkenna í orði að nauðsynlegt sé. Auðvitað er slíkt ekki hægt nema einhverjir beri byrðar í bráð, nema útgjöld einhverra minnki sem því svarar sem láglaunafólkið fær. Þeir, sem það eiga að gera, eru fyrst og fremst ríkissjóður og hinir tekjuháu í þjóðfélaginu. Það, sem nú þarf að gera, þarf að gera þannig og vera gert í þeim anda, að það stuðli að því að samningar takist sem allra fyrst milli launþegasamtaka og vinnuveitenda. Ég skal nú rekja þær ráðstafanir sem ég tel nauðsynlegar þegar í stað: 1. Ríkisstj. og Seðlabanki lýsi því yfir að gengi krónunnar verði ekki lækkað frekar í fyrirsjáanlegri framtíð. 2. Ríkisstj. skuldbindi sig til þess að auka þá fjárhæð sem gildandi fjárl. ætla til lækkunar tekjuskatts á þessu ári, og nemur 700 millj. kr., í 2 000 millj. kr. Þessi lækkun verði að hluta með 100% hækkun afsláttarfjárhæða frá útsvari til sveitarfélaga sem staðið hafa óbreyttar frá árinu 1972. Í þessu fælist nálægt 700 millj. kr. aukning á framlagi ríkissjóðs til skattalækkunar. Ríkisstj. semji síðan í samráði við stjórnir Alþýðusambands Íslands og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja löggjöf um breytingar á skattalöggjöf og tryggingalöggjöf, sem sameina þætti úr þessari löggjöf í allsherjar tekjuöflunarkerfi sem tryggi að hvorki sé greiddur tekjuskattur né útsvar af tekjum sem teljast mega almennar launatekjur miðað við fjölskyldustærð. 3. Lágmarkstekjutrygging verði hækkuð um 15%, í 295 þús. kr. fyrir einstakling og 560 þús. kr. fyrir hjón. Ellilaun verði hækkuð í 184 þús. kr. fyrir einstakling og 350 þús. kr. fyrir hjón. 4. Fjvn. verði falið að lækka fjárlög yfirstandandi árs um 3 500 millj. kr. 5. Öllum ríkisstofnunum, að bönkum meðtöldum, verði fyrirskipað að lækka rekstrargjöld sín um 5%. 6. Sveitarfélögum verði gert skylt með lagasetningu að lækka rekstrargjöld sín um 5%. Jafnframt verði þeim heimilað að velja milli þess, hvort þau kjósa að bæta tekjumissinn vegna lækkunar útsvara með hækkun aðstöðugjalda eða fasteignagjalds. 7. Löggjöf verði sett um skyldusparnað þeirra sem hafa skattskyldar tekjur umfram visst mark og talist geta háar tekjur, þannig að þeim sé skylt að kaupa spariskírteini fyrir 7% af tekjum sínum umfram visst mark og endurgreiðist þau 1. jan. 1978 með 4% vöxtum frá 1. jan. 1976 og verðtryggingu. Tekjur þær, sem skyldusparnaðarákvæði ná til, skulu vera hinar sömu og gert er ráð fyrir í frv. ríkisstj. Geti skattgreiðandi hins vegar sýnt fram á að tekjur hans séu mun minni á þessu ári en í fyrra skal sparnaðarskyldunni létt af honum samkv. sérstökum reglum. 8. Nái aðilar vinnumarkaðarins ekki samkomulagi um hækkun láglaunabóta frá því, sem nú er, skal ríkissjóði heimilað að lána atvinnurekendum fjárhæð sem geri þeim kleift að hækka láglaunabætur um 5 900 kr. á mánuði, eins og launþegasamtökin hafa farið fram á. Launagreiðendur, sem slík lán fá, skulu endurgreiða þau með árlegum afborgunum fyrir 1. jan. 1978. 9. Á þessu ári skulu ekki leyfðar hærri fyrningar á atvinnutækjum en svarar til raunverulegrar verðmætisrýrnunar á árinu að mati ríkisskattanefndar. 10. Gerðar verði ráðstafanir til einföldunar og sparnaðar í ríkiskerfinu, t. d. með sameiningu Útvegsbanka og Búnaðarbanka og afnámi lagaákvæða um pólitíska framkvæmdastjóra við Framkvæmdastofnun ríkisins. Jafnframt verði lögum breytt þannig, að kjaradómur ákveði laun, dvalar- og ferðakostnað alþm. í stað þingfararkaupsnefndar. Spurningin sem eðlilegt er að vakni í sambandi við slíkar till. sem þessar, er annars vegar sú, hvort þær séu líklegar til þess að stuðla að lausn þeirra vinnudeilna, sem nú standa yfir, og hins vegar hvort samræmi sé á milli þeirra tekna, sem þær gera ráð fyrir að afla, og þeirra gjalda, sem þær munu leiða til. Varðandi fyrra atriðið er þetta að segja: Ágreiningur milli launþega og atvinnurekenda er fyrst og fremst um þrjú atriði: upphæð skattalækkunarinnar, upphæð láglaunabótanna og hvort greiða skuli þær á dagvinnu einungis eða einnig á eftir- og næturvinnu. Samninganefnd launþegar hefur óskað þess, að ríkissjóður og sveitarfélög leggi fram 2000 millj. kr. til skattalækkunar. Hún hefur látið í ljós að hún mundi sætta sig við að láglaunabætur hækkuðu um 5 900 kr. og verði greiddar á allt kaup ef samningar tækjust án þess að til verkfalla kæmi. Allar þessar óskir eru eðlilegar og er þess vegna í þeim hugmyndum, sem ég hef lýst, miðað við að þær verði samþykktar. Ríkissjóði er ætlað að leggja fram um 700 millj. kr. umfram það, sem fjárlög gera nú ráð fyrir, til skattalækkunarinnar. Atvinnurekendur verða að samþykkja sömu hækkun á eftir- og næturvinnu og dagvinnu enda semst örugglega aldrei að öðrum kosti. Sjálfsagt er að viðurkenna að staða atvinnuveganna er nú eflaust erfið. Ekki má ætla þeim að greiða svo mikla hækkun kaupgjalds að til stöðvunar atvinnurekstrar og atvinnuleysis komi. Á hinn bóginn er vitað að fjölmörg fyrirtæki geta auðveldlega greitt þá hækkun láglaunabóta, sem launþegasamtökin fara fram á, en ýmsum kann að reynast það erfitt í bráð. Þess vegna er gert ráð fyrir því að farið yrði inn á þá braut að veita þeim, sem þannig stendur á fyrir, tímabundin lán. Hins vegar er engin ástæða til annars en að ætla að framleiðni íslenskra atvinnuvega aukist í þeim mæli á næstu árum að þau geti endurgreitt slík lán auk áframhaldandi hækkunar kaups í kjölfar bættra framleiðsluhátta og aukinnar framleiðni. Þá er komið að hinni spurningunni: Standast gjöld og tekjur á? Heildarlækkun ríkisútgjaldanna næmi 3 500 millj. kr. Ríkisstj. sjálf telur slíka lækkun útgjalda framkvæmanlega í till. sínum svo að ekki ætti að vera hægt að segja að hér sé um óraunhæfar áætlanir að ræða. Samkv. upplýsingum, sem fyrir liggja, ættu tekjur af skyldusparnaði þeim, sem um er rætt, að gefa 350 millj. kr. Þá hefur ríkið til ráðstöfunar þar 3850 millj. kr. Gjöldin yrðu þessi: Aukin skattalækkun kostar ríkissjóð 700 millj. Hækkun tekjutryggingar og hækkun ellilauna mundi kosta um 860 millj. kr. Gera má ráð fyrir að laun ríkisstarfsmanna hækki um 800 millj. kr. Afgangs yrðu þá tæplega 1500 millj. kr., sem hægt yrði að lána launagreiðendum til þess að gera þeim kleift að greiða nauðsynlega hækkun láglaunabóta. Mundi lauslega áætlað kosta 1400–1500 millj. kr.að brúa það bil, sem nú er milli tilboðs atvinnurekenda og krafna launþega, sé miðað við dagvinnuna. Það er því augljóst að unnt yrði að ná endum saman með þessum hætti. Þessar tölur allar eru miðaðar við heilt ár og yrðu því lægri á þessu ári. Þeim atriðum hugmyndanna, sem lúta að sparnaði hjá ríkisfyrirtækjum og sveitarfélögum, einföldun í opinberum rekstri, lækkun fyrningarheimilda hjá fyrirtækjum og því að láta hlutlausan aðila ákveða launakjör alþm., er fyrst og fremst ætlað að vera tákn viðurkenningar þess að á erfiðum tímum á hið opinbera ekki aðeins að segja við borgarana: Nú verðið þið að herða að ykkur ólina, heldur ganga sjálft á undan með góðu fordæmi og draga saman seglin. Sömuleiðis á ríkisvaldið að knýja fyrirtækin til aukinnar hagræðingar og hagsýni. Fyrsta atriðið um að ríkisstj. og Seðlabanki lýsi því yfir að gengi krónunnar skuli nú haldast stöðugt um fyrirsjáanlega framtíð, er nauðsynlegt til þess að það traust skapist í viðskiptum sem er undirstaða þess að um varanlegar framfarir geti orðið að ræða. Þessar hugmyndir eru settar hér fram til þess að sýna að það er unnt að stuðla að samningum og koma í veg fyrir þá þjóðarógæfu sem almenn verkföll hlytu nú að teljast. Öllum mönnum, sem gjörla þekkja til. hlýtur að vera ljóst að tillögur þær, sem felast í frv. því sem ríkisstj. lagði fram í dag, eru algerlega ófullnægjandi til þess að stuðla að lausn vinnudeilunnar. En það er hægt að gera það sem þarf til þess að jafna ágreininginn. Þessar hugmyndir eru settar fram í því skyni að benda á færar leiðir að því marki. Alveg á næstunni verður að fást úr því skorið, hvort launþegar og vinnuveitendur geta náð samkomulagi. Takist það ekki verður Alþ. að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að úr því ranglæti verði bætt sem láglaunafólk hefur orðið fyrir með óbærilegri kjaraskerðingu og áframhaldandi atvinna og vinnufriður verði tryggð. Ég tel mig, herra forseti, hafa sýnt fram á, að þetta er hægt. Þjóðarheildin á mikið undir því að þeir, sem völdin hafa hér á Alþ., reynist nú vanda sínum vaxnir. Þeir hafa heill almennings í hendi sér. Nú er nauðsyn á fullum skilningi á því að undanfarið hafa stórir hópar launafólks orðið fyrir órétti. Þörf er þeirrar stjórnfestu og þess góðvilja sem nauðsynlegur er til þess að bæta úr. Síðustu orð mín skulu vera ósk um að samningar takist á vinnumarkaðnum, að kjör láglaunafólks batni og full atvinna haldist öllum íslendingum til góðs og heilla. - Góða nótt.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Góðir áheyrendur. Út af ræðu Ragnars Arnalds vildi ég spyrja: Heldur þm. að Grundartangahöfnin verði ekki jafngóð nú eins og þegar flokksbróðir hans, Magnús Kjartansson, vann að framgangi þess máls af framsýni? Báðir vita þeir Ragnar og Magnús að þarna verður ein besta innflutningshöfn landsins. Það vita borgfirðingar og þess vegna hafa þeir áhuga á höfninni. Þeir vita það líka, þm. Alþb., sem hugsa raunhæft, að afgangsorkan, sem við komum til með að selja verksmiðjunni á Grundartanga, lækkar verð á rafmagni til íslenskra notenda og flýtir fyrir dreifingu á raforku, m. a. til húshitunar. Þeir vita það líka, þeir raunhæfu, að lánsfé til framkvæmda á Grundartanga er tengt þeirri framkvæmd einni og endurgreiðslan við framkvæmdina miðuð, en hún mun fyrr en seinna skapa möguleika til lántöku erlendis til annarra íslenskra framkvæmda og treysta atvinnulífið í landinu og þannig einnig skapa eigið fé. Út af ræðu Benedikts Gröndals vil ég segja: Er hann búinn að gleyma því að það var viðskrh., Gylfi Þ. Gíslason, sem stóð fyrir þeirri samningsgerð sem hann fordæmir nú? Lúðvík Jósepsson tók það réttilega fram að Framsfl. hefði haft forustu um uppbyggingu og samheldni vinstri stjórnarinnar meðan hún hélt saman. En Framsfl. var líka raunsær í efnahagsmálum. Áföllin, sem íslenskt efnahagslíf hefur orðið fyrir á s. l. ári, eru engin bókhaldsatriði, heldur raunveruleiki sem Lúðvík viðurkenndi í lok ræðu sinnar um viðskiptakjörin og hafði einnig viðurkennt áður þegar hann í samningum í sumar gat hugsað sér gengislækkun, og hann hafði einnig geta hugsað sér áður launalækkun hjá þeim sem fengu mest út úr kjarasamningunum í fyrra. Út af ræðu Gylfa Þ. Gíslasonar vil ég segja það, að upphafið var, eins og venja er, um ráðleysi og að allt væri að farast. Það er kannske ekkert undarlegt þó að þessum þm. finnist allt vera að farast, því að hann þekkir svo til á sínum heimaslóðum. Um till. þær, sem hann vék hér að og ekki voru teknar upp úr efnahagsfrv. ríkisstj., skal ég vera fáorður. Ég vil hins vegar minna hann á það að þegar lög um launakjör alþm. voru sett síðast, þá var það undir forustu þáv. forseta Sþ., Alþfl.- þm. Birgis Finnssonar, og þá voru tveir nm. sem lögðu til að launakjör þm. yrðu ákveðin af kjaradómi, það voru ég og Björn Jónsson. Aðrir voru því andvígir. M. a. hélt þáv. forseti Sþ. því fram að Alþ. ætti ekki að lúta öðrum en sjálfu sér því að það væri æðsta stofnun þjóðarinnar. Eins og greinilega kom fram í ræðu viðskrh. ber brýna nauðsyn til að þjóðin sýni aðhald í kröfum, eyðslu og framkvæmdum, hvort sem um er að ræða opinbera eða einkaaðila, þegar viðskiptakjör hennar hafa versnað á einu ári um 30%, eins og nú hefur átt sér stað. Við þetta tækifæri minni ég á aðvörunarorð fyrrv. forsrh., Ólafs Jóhannessonar, til þjóðarinnar í áramótaræðu, er hann flutti við áramótin 1973–1974, og tilraunir hans til aðgerða með efnahagsfrv. á Alþ. í fyrravetur. Nú liggja staðreyndirnar fyrir. Aðvörunin um verri viðskiptakjör af hendi Ólafs Jóhannessonar var réttmæt, og þjóðinni hefði verið farsælla að til hennar hefði verið tillit tekið. Undir slíkum kringumstæðum sem þessum þurfa stjórnvöld og aðrir framkvæmdaaðilar að meta rétt val framkvæmda. Til dæmis þarf að gæta þess að byggðastefnan verði ekki fyrir áfalli og ekki síður að þær framkvæmdir atvinnuveganna, sem þegar eru hafnar, geti haldið áfram. Þá eru málaflokkar eins og samgöngumál og orkumál forgangsframkvæmdir, eins og fram kemur um fjárútvegun til þeirra í efnahagsfrv. ríkisstj. Af þeim niðurskurði, sem hugsaður er, er um milljarður vegna rekstrarkostnaðar, m. a. sem stafar af gengislækkuninni sem var gerð nú fyrir stuttu. Einnig er hér um heimild að ræða sem að verður farið með fullri gætni. Afkoma landbúnaðarins hefur verið góð síðustu árin svo að fá ár eða engin munu jafnast á við þau. Þetta hefur komið fram í því, að bændur hafa nú komist nær því en nokkurn tíma fyrr að hafa svipaðar tekjur og viðmiðunarstéttirnar. Þessi góðu ár hefur bændastéttin notað til þess að byggja upp og bæta land sitt. Enda hafa á þessu tímabili verið meiri útlán úr Stofnlánadeild landbúnaðarins til framkvæmda en nokkru sinni fyrr. Það er svo, að í samanburði við aðra stofnlánasjóði atvinnuveganna hefur hlutfallsleg aukning verið mest hjá Stofnlánadeild landbúnaðarins á, síðustu árum. Á þessum árum hefur einnig verið tekinn upp nýr lánaflokkur, bústofnslán, sem lánuð eru til að aðstoða unga fólkið við að stofna til búskapar. Sama er að segja um veðdeild Búnaðarbankans, hún hefur verið efld og aukin lán til jarðarkaupa. Þá vil ég geta þess að afurðalán til landbúnaðarins hafa verið færð í sama horf og afurðalán til sjávarútvegsins og hefur veruleg bót orðið á því. Hins vegar liggur enn þá eftir að koma rekstrarlánum landbúnaðarins svo fyrir sem skyldi, og það hefur ekki síst orðið tilfinnanlegt vegna verðhækkunar. Sérstaklega kemur það illa við sauðfjárbændur sem hafa sitt innlegg eingöngu á haustinu, svo sem kunnugt er. Af því mun nú verið að leita að leiðum til úrbóta á þessu sviði. Lán til vinnslustöðva landbúnaðarins hafa verið veruleg nú síðustu árin og uppbygging þeirra meiri en áður. Hér skortir þó á að þeim málum sé eins vel komið fyrir og að er stefnt. En það er einnig þörf að lána vinnslustöðvum landbúnaðarins út á vélar og annan tækjabúnað, sem nútímavinnslustöðvar krefjast. Enginn má gera ráð fyrir því að um slíka útlánaaukningu verði að ræða hjá Stofnlánadeild landbúnaðarins á þessu ári og verið hefur undanfarandi ár, enda munu framkvæmdir ekki krefjast þess. Hins vegar er nú ákveðið að stofnlánadeildin hafi ekki minna fé til útlána á árinu 1975 heldur en hún hafði á árinu 1974. Ef fé skortir til útlána hjá deildinni verða framkvæmdir hjá bændum og vinnslustöðvum þeirra, sem hafnar eru, að hafa forgang. Eitt áfall, sem landbúnaðurinn verður fyrir á þessu ári og ég vil geta hér, er hækkun á áburðarverði. Gert er ráð fyrir því að hækkun á áburðarverði hér á landi muni verða um 150%. Hér er um svo gífurlegt áfall að ræða að það hlýtur að hafa áhrif á afkomu ekki aðeins atvinnuvegarins, heldur þjóðarinnar allrar, og draga úr áburðarnotkun. Enda þótt ríkisstj. hafi ákveðið að greiða áburðinn niður að einhverju leyti til þess að draga úr áhrifum þessarar hækkunar á verðlag á landinu almennt, sem gert verður í samráði við forustumenn bændasamtaka, mun hækkunin samt segja verulega til sin. Ekki er hægt að gera ráð fyrir öðru en að einhver útflutningur verði á landbúnaðarvörum nema um skort verði að öðrum kosti að ræða á neysluvörum hans á heimamarkaði. Með samstarfi á milli landbrn., Framleiðsluráðs landbúnaðarins og útflytjenda er reynt að keppa að því að gera þessi mál eins hagkvæm og tök eru á, og líkur eru til að úr útflutningi á landbúnaðarvörum muni draga á þessu ári frá því sem var árið 1974, m. a. vegna þess að á s. l. ári gekk á birgðir landbúnaðarvara. Ekki ætla ég að fara að ræða hér og gera að umtalsefni þær árásir, sem hafa verið gerðar á bændastéttina á síðustu mánuðum, enda hafa þær ekki verið á rökum reistar eða á skynsemi byggðar. En öllum er ljóst að hver þjóð verður að búa við kosti lands síns, nýta þá sem best, eins og gert hefur verið af íslensku bændastéttinni fyrr og síðar. Um samgöngumálin vil ég segja það, eins og áður er að vikið, að það er ákveðið með frv. ríkisstj. í efnahagsaðgerðum að vegáætlunin, eins og hún er á fjárl., verði framkvæmd á yfirstandandi ári. Þetta er einn þáttur ríkisstj. til að halda uppi fullri atvinnu um land allt. Hér er um að ræða svipaða krónutölu og á síðasta ári þegar Skeiðarársandsframkvæmdin er tekin með inn í framkvæmd þess árs. Það er ekki hægt að gera ráð fyrir, að meiri hraði verði í vegagerð á yfirstandandi ári en hér er gert ráð fyrir, vegna efnahagsörðugleika þjóðarinnar, sem auðvitað verður að taka fullt tillit til hér eins og annars staðar. En vegagerðin er einn af þeim góðu þáttum, þar sem gjaldeyriseyðsla er ekki mikil, en hún er hins vegar nokkuð atvinnuskapandi. Bættar samgöngur eru og gjaldeyrissparnaður fyrir þjóðina, hvort sem litið er á útgjöld í viðhald eða bensin- og olíueyðslu. Um skipulagsmál Pósts og síma hefur nokkuð verið rætt upp á síðkastið, og nú er unnið áfram að þeim málum. Enn fremur hefur verið gerð áætlun um framkvæmdir á vegum þessarar stofnunar miðað við eigin tekjur hennar sem þegar hafa verið ákveðnar fyrir þetta ár. Að sjálfsögðu mun verðhækkunin eitthvað draga úr framkvæmdum, en það verður í þeim efnum sem öðrum reynt að gæta hófs og miða við aðstæður og láta það á hakanum sitja, sem er þannig vaxið að helst er hægt eftir því að bíða eða undirbúningi þess ekki fulllokið. Ákveðið hefur verið að setja næturvörslu á 4 símstöðvar á næstunni, þ. e. Sauðárkrók, Húsavík, Patreksfjörð og Kirkjubæjarklaustur. Jafnhliða er unnið að því að gera áætlun um uppbyggingu á símakerfinu með tilliti til öryggis á nóttu sem degi, þótt nokkurn tíma taki að koma slíku í framkvæmd. Geri ég ekki ráð fyrir meiri hraða á þessu ári en þegar er ákveðinn en samstarf við heimaaðila þar um þarf að komast á til að hraða framkvæmd málsins. Eins og þjóðin naut góðærisins, þá verður hún einnig að taka á sig vandann þegar komið er svo um afkomu hennar út á við sem nú ber raun vitni um. Tvennt er það, sem stjórnvöld hafa hugfast að keppa að: Það er annars vegar að bæta gjaldeyrisstöðuna út á við svo að þjóðin búi þar við fullt öryggi og þurfi ekki að eyða meiru af gjaldeyristekjum sínum í vexti og afborganir af erlendum lánum en góðu hófi gegnir. Í öðru lagi ber að halda uppi fullri atvinnu hér á landi og að því verður unnið. Mér er það fullkomlega ljóst, að það er erfitt verk að reyna að synda hér á milli skers og báru. Framsfl. lýsti því yfir í kosningunum á s. l. vori, að hann væri reiðubúinn til þess að taka á sig þann vanda, sem því væri samfara að axla þær byrðar sem þjóðin yrði að axla vegna breyttrar afkomu, eins og nú er á daginn komið. Hann mun því halda við þá ákvörðun sína og taka á sig þau óþægindi sem af því leiðir að gera ráðstafanir sem í bili eru kallaðar óvinsælar, en stefna til farsældar fyrir þjóðina. Engin þjóð lifir á óskhyggju. Það gerir engin ríkisstj. heldur. Forusta ríkisstj. og gifta hennar byggist á því að hún hafi þrek og þor til þess að takast á við þau verkefni, sem við er að fást á hverjum tíma, með manndómi, kjarki og af réttsýni. Til þess ætlast þjóðin af þeim þingmeirihl. og þeirri ríkisstj. sem hún hefur kjörið til forustu um málefni sín. Að því miða einnig aðgerðir ríkisstj. sem gerðar hafa verið og unnið er að. Framsfl. mun ekki láta sinn hlut eftir liggja í þeim aðgerðum sem þarf að gera til þess að þjóðinni takist að komast út úr aðsteðjandi erfiðleikum á farsælan hátt. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það mun í efa dregið að nokkurri ríkisstj. á Íslandi hafi tekist á jafnskömmum tíma að fá jafn marga upp á móti sér eins og núv. ríkisstj., og gildir það jafnt um samherja sem andstæðinga. Á þessu er raunar enginn hissa. Á valdaferli viðreisnarstjórnarinnar sálugu var launafólki og öllum almenningi vissulega sýndur hnefi valdhafanna og mörg óþurftarverkin voru þá unnin gagnvart verkalýðshreyfingunni. En það virðist ekki ætla að verða nema svipur hjá sjón miðað við það sem stefna núv. ríkisstj. hefur leitt af sér og á óefað eftir að leiða af sér verði fram haldið sem horfir. Ein af meginröksemdum framsóknrarráðh. fyrir því feigðarflani Framsfl. að mynda stjórn, ekki með íhaldinu, heldur fyrir það, var sú að slík ríkisstj. væri sú eina sem væri nægilega sterk til þess að ráða fram úr þeim vandamálum sem við væri að glíma í efnahagsmálum þjóðarinnar. Ég veit ekki hvort meinlokan er svo alger hjá forustuliði Framsfl. að enn sé haldið fram slíkri firru, en sé svo, þá munu þeir nú hinir einu sem halda slíku fram. Allir aðrir hafa séð það algera stjórnleysi sem ríkt hefur frá myndun núv. ríkisstj. Ráðh. sjálfir vita ekki sitt rjúkandi ráð og væflast sitt á hvað, eftir því sem vindurinn blæs hverju sinni. Allir kannast við orðatiltækið: „hann er tvíátta“. Það á við þegar mjög er óráðið úr hverri áttinni vindurinn blæs. Eitthvað álíka er ástatt fyrir hæstv. ríkisstj. Það er aldrei að vita úr hverri áttinni hann blæs innan veggja núv. stjórnarliða. Meira að segja forustumönnum úr Sjálfstfl., sem ekki kalla allt ömmu sína þegar flokkurinn á í hlut, ofbauð svo stjórnleysið að þeir fá vart mælt fyrir undrun og hneykslan yfir þessum ósköpum. Það er ástandið á kærleiksheimili peningasjónarmiðanna. Þar um breytir engu hin sprettharða ræða hæstv. fjmrh. hér áðan. Landið er stjórnlaust, hæstv. fjmrh. Það hefur vakið athygli, ekki aðeins hér á Alþ., heldur einnig hjá öllum almenningi í landinu, að í hvert skipti sem foringjar Sjálfstfl. tala um vanda efnahagslífsins leggja þeir megináherslu á harðorða gagnrýni á stjórnarstefnu fyrrv. ríkisstj., þeirrar stjórnar, sem Framsfl. veitti forustu. Aldrei heyrast foringjar Framsfl. svara einu né neinu þessum sífelldu árásum íhaldsins á vinstri stjórnina. Það er engu líkara en framsóknarmenn séu sem bandingjar eða í álögum á íhaldsheimilinu, enda Framsfl. að því er virðist alger umskiptingur orðinn í íslenskum stjórnmálum. Eitt af fyrstu verkum núv. ríkisstj. var að binda allt kaupgjald í landinu með lögum og rifta þannig löglega gerðum kjarasamningum verkalýðshreyfingarinnar á sama tíma og öllu verðlagi var sleppt lausu með þeim afleiðingum að slík flóðbylgja verðhækkana hefur dunið á almenningi að engin dæmi munu til um slíkt áður. Efnahagsstefna núv. ríkisstj. knúði verkalýðshreyfinguna í landinu til að segja upp kjarasamningum þeim sem undirritaðir voru fyrir ári. Ríkisstj. ber því beina ábyrgð á því að kjarasamningar 30–40 þús. launþega hafa verið lausir síðustu mánuði. Og það er ekki aðeins að ríkisstj. hafi haldið áfram af fullum krafti kjaraskerðingarstefnu sinni og aukið skerðingu lífskjara láglaunafólks sem annarra launamanna jafnt og þétt, heldur hefur hún staðið fyrir ráðstöfunum sem til þess eru líklegastar að koma í veg fyrir að samningar geti tekist. Öll efnahagsstefna núv. ríkisstj. hefur einkennst af algeru fálmi og fumi sem virðist þó hafa haft það sameiginlega markmið að þrýsta svo niður launakjörum alls almennings í landinu að engin dæmi munu til um slíkt áður. En sé það sannfæring núv. ríkisstj. að stórkostleg kjaraskerðing sé bjargráðið, þá hefði vissulega átt að byrja á þeim sem hærri eru launaðir. Öllum mun ljós sá vandi, sem við er að glíma í efnahagsmálum, en engum dettur það líklega í hug, nema núv. ríkisstj. og stuðningsliði hennar, að allur vandinn verði leystur á kostnað launþega og þá fyrst og fremst á kostnað þeirra lægst launuðu. Þessi stefna hefur einmitt komið skýrt í ljós í öllum efnahagsaðgerðum ríkisstj. frá því að hún tók við völdum. Við skulum líta á nokkur dæmi. Hæstv. forsrh. sagði hér áðan: Gengisfelling, aðeins gengisfelling, leysir vandann. Og hæstv. dómsmrh. tók undir þetta. Ríkisstj. hóf einmitt feril sinn á 17% gengisfellingu, 20% hækkun búverðs, álagningu tveggja nýrra söluskattsstiga, hækkun á raforkuverði og bensínskatti. Í kjölfar þessara aðgerða fylgdi 10–12% skerðing á umsömdum kjörum sjómanna, enn frekari hækkun á landbúnaðarvörum og margvíslegar verðhækkanir á flestum eða öllum sviðum vöru og þjónustu. Þessar aðgerðir, sem að sögn stjórnvalda áttu að rétta við stöðuna í efnahagsmálum, bitna langverst á láglaunafólki, og ekki bara það, heldur hafa þessar aðgerðir gert þann vanda, sem við var að etja, enn erfiðari viðfangs. Frá valdatöku ríkisstj. hefur verðbólguhraðinn stóraukist, gjaldeyrisvarasjóðurinn tæmst og ráðstafanir, sem bæta áttu stöðu atvinnuveganna, oft og tíðum verkað alveg öfugt og gert vanda þeirra enn meiri, enda kom að því nokkrum mánuðum eftir að ríkisstj. tók við völdum að hún framkvæmdi nýja gengisfellingu, að því sinni 20%, og skellti þar með nýrri verðbólgu á almenning. Og enn hált hún áfram að vega í sama knérunn með því að hækka söluskattinn í 20%, jafnt á brýnustu nauðsynjum almennings sem lúxusvörum. Það gefur nokkra hugmynd um hina geysihröðu verðbólguþróun að vísitala framfærslukostnaðar, sem var 247 stig fyrir ári, var komin í 372 stig 1. febr. s. l. og hafði því hækkað langt umfram það sem efnahagssérfræðingar ríkisstj. höfðu spáð. Og nú er áætlað að 1. maí n. k. verði vísitalan komin í a. m. k. 422 stig. Þótt það sé sennilega einnig of lágt áætlað þá gerir þessi hækkun vísitölunnar samtals 74% hækkun frá því að kjarasamningar verkalýðsfélaganna voru gerðir. Vegna kaupbindingarinnar hljóta launþegar hins vegar einungis 6.18% verðlagsuppbót. Aðrar verðhækkanir bera þeir að mestu bótalaust. Sú gegndarlausa kjararáðstefna, sem ríkisstj. hefur framfylgt frá því að hún kom til valda, hefur leitt til mjög alvarlegs ástands á vinnumarkaðinum. Með samningunum í fyrra var samið til langs tíma, en aðgerðir ríkisstj. neyddu verkalýðshreyfinguna til að segja samningum sínum lausum. Ríkisstj. ber því beina ábyrgð á því að samningar um 40 þús. launþega eru nú lausir. Aðilar vinnumarkaðarins hafa undanfarna mánuði reynt að ná samkomulagi um nýja kjarasamninga, en verkalýðshreyfingin hefur sett sér það markmið að endurheimta aftur í áföngum þau kjör sem um var samið í síðustu samningum. Ríkisstj. hefur með áframhaldandi kaupránsaðgerðum sínum gert enn erfiðara fyrir í samningamálinu því að hver ný efnahagsaðgerð hefur aukið þá kjaraskerðingu sem verkalýðshreyfingin þarf að vinna upp. Það fer því ekki á milli mála, að ef til alvarlega átaka kemur á vinnumarkaðnum á næstu vikum, þá er það ríkisstj., hún ein og enginn annar, sem ber þar höfuðábyrgð. Við í SF höfum lagt á það áherslu að við teldum efnahagsstefnu núv. ríkisstj. alranga og stórhættulega, og við höfum bent á aðrar leiðir. Sérstök ástæða er til að minna á, að Samtökin lögðu fram mjög skýrar till. í efnahagsmálum á s. l. sumri, og framkvæmdastjórn SF hefur nú nýverið ítrekað þá stefnu. Í stuttu máli eru meginatriðin í stefnu okkar í efnahags- og kjaramálum þessi: Meginþáttur efnahagsaðgerða ríkisvaldsins verði framkvæmd niðurfærsluleiðar sem fyrst og fremst miðist við kjaraöflun. - Það er ekki hægt, sagði hæstv. forsrh. áðan. - Tekjur láglaunahópa verða ekki skertar frá því sem um var samið, en þeir forréttindahópar, sem vegna sérstakrar aðstöðu hafa að mestu sjálfdæmi um kaup og kjör, verði látnir bera fyllilega sinn hluta sameiginlegu byrða. Ákveðið hámark, þak, verði sett á fjárlög og erlendar lántökur, vísitölu og heildarfjárfestingu. Samningar verði teknir upp um endurskoðum vísitölukerfisins og þær sjálfvirku verðákvörðunarreglur, sem gilda á ýmsum sviðum, verði endurskoðaðar. Verðtrygging sparifjár og fjárskuldbindinga verði tekin upp. Þar sem því verður ekki við komið verði nafnvextir hafðir breytilegir. Framkvæmdir verði eftir fremsta megni fjármagnaðar innanlands og m. a. samið við banka, tryggingafélög og lífeyrissjóði um kaup á ríkisskuldabréfum vegna fjármögnunarframkvæmda. Stighækkandi skyldusparnaður verði settur á útsvarsskyldar tekjur sem fara yfir ákveðið mark. Skattur á eignasölugróða verði aukinn. Reglum um fyrningar og afskriftir fyrirtækja verði breytt og núverandi hlutfall lækkað. Skattaeftirlit og eftirlit með innheimtu söluskatts verði hert til muna. Framkvæmdir á landsbyggðinni verði látnar sitja í fyrirrúmi og boðaður samdráttur í opinberum aðgerðum verði bundinn við önnur svið. Það er sannfæring okkar, að ef farið hefði verið eftir till. SF s. l. sumar, þá væri ekki slíkt efnahagsöngþveiti, verðbólga og kjaraskerðing nú sem raun ber vitni. Meginorsök þess vandræðaástands er einmitt röng og hættuleg efnahagsstefna, - stefna sem gengur jafnvel enn lengra en stefna viðreisnarstjórnarinnar í fjandskap við verkalýðshreyfinguna og landsbyggðarfólk og er þá mikið sagt. Hæstv. dómsmrh. sagði áðan að stjórnarandstaðan hefði aldrei neitt jákvætt lagt til mála. Þessi sami hæstv. ráðh. lýsti því sjálfur yfir á s. l. sumri, að það væri sín sannfæring að sú leið, sem Samtökin þá bentu á og benda á enn, væri hin eina raunhæfa út úr þeim ógöngum sem menn telja nú vera fyrir hendi. En eigi að síður vildi þessi hæstv. ráðh. þá ekki fara þessa leið. Við teljum að við þessar aðstæður sé nauðsynlegt að stjórnarandstöðuflokkarnir reyni eftir megni að spyrna við fótum og styðja verkalýðshreyfinguna í þeirri erfiðu baráttu sem hún hefur staðið í að undanförnu og mun örugglega standa í á næstu mánuðum. Þess vegna hefur þingflokkur SF átt frumkvæði að því að þingflokkar stjórnarandstöðunnar ræddust við um nánara samstarf í þessu efni. Í bréfi, sem þingflokkur SF sendi þingflokkum Alþb. og Alþfl., sagði m. a.: „Stefna núv. ríkisstj. í efnahags- og launamálum hefur orðið þess valdandi að stórkostleg kjaraskerðing hjá öllu launafólki er staðreynd. Kjaraskerðing þessi er svo alvarlegs eðlis að verði ekkert að gert, þá blasir við gjaldþrot fjölda heimila á næstunni. Verkalýðshreyfingin freistar þess nú að fá leiðréttingu mála sinna umbjóðenda og þá fyrst og fremst þeirra lægst launuðu, sem verst eru settir. Þar sem fulltrúar allra verkalýðsflokkanna á Alþ., andstöðuflokka núv. ríkisstj., hafa lýst stuðningi við þetta meginsjónarmið verkalýðshreyfingarinnar samþykkir þingflokkur SF að óska eftir því við þingflokka stjórnarandstöðunnar að þeir tilnefni hver um sig fulltrúa til sameiginlegra viðræðna um hugsanlegar leiðir til stuðnings verkalýðshreyfingunni í þeirri baráttu sem hún á nú fyrir höndum: Þessar viðræður eru nú þegar hafnar og ég vona, að þær beri góðan árrangur. Jafnframt fjandskap við verkalýðshreyfinguna hefur núv. ríkisstj. í reynd stöðvað framkvæmd þeirrar byggðastefnu, sem vinstri stjórnin lagði áherslu á, og hún hyggst á sama hátt og viðreisnarstjórnin draga úr nauðsynlegum framkvæmdum úti á landsbyggðinni. Til viðbótar við þann samdrátt í framkvæmdum úti á landi, sem þegar er staðreynd, hyggst ríkisstj. nú skera niður framkvæmdir frá því, sem ákveðið var í fjárl., um 3500 millj. kr., og er samkv. frv. ríkisstj., sem lagt var fram hér á Alþ. í dag, óútfylltur víxill um það hvað á að skera niður. Þessi niðurskurður mun, ef að líkum lætur, bitna mjög harkalega á lífsnauðsynlegum framkvæmdum, m. a. í heilsugæslu, hafnargerð, flugvallargerð og skólabyggingum. Á sama tíma og byggðastefnunni er þannig varpað fyrir borð eru nauðsynlegustu athuganir og framkvæmdir í orkumálum landsbyggðarinnar látnar sitja á hakanum og þær vanræktar. Þess í stað er allt kapp lagt á að selja ódýra orku til erlendrar stóriðju í Hvalfirði. SF telja að hér sé öfugt farið að hlutum og hafa því lýst yfir andstöðu sinni við fyrirhugaða járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Það er táknrænt dæmi um hvað er að marka allt orðaflóðið þeirra stjórnarliða u.m aukna byggðastefnu, að á sama tíma og neitað er um nauðsynlegustu fjárveitingar til að ljúka mjög brýnum rannsóknum í orkumálum úti á landsbyggðinni og ríkisstj. boðar nú 3 500 millj. kr. niðurskurð á framkvæmdum, þá ætlar hún að setja nokkra milljarða kr. úr ríkissjóði til framkvæmda hér á suðvesturhorni landsins. Það verður að teljast furðulegt að þm. dreifbýliskjördæma, sem neitað var um fjárveitingu til nauðsynlegustu rannsókna og þar sem kyndingarkostnaður með olíu er að sliga hvert einasta heimili á þessu svæði og tekur allt að helming dagvinnutekna verkamanns, skuli láta hafa sig í að styðja slíka andbyggðastefnu sem þessi ákvörðun ríkisstj. er. Það er til marks um vinnubrögð hjá hæstv. ríkisstj. að hún hefur í dag lagt fram stjfrv., sem felur í sér aðgerðir í efnahagsmálum og skattamálum, nú um 11/2 mánuði eftir að gengisfelling var ákveðin, og líklega hefði hið hraðsoðna frv. ríkisstj. ekki séð dagsins ljós fyrr en með vorinu nema vegna útvarpsumr. sem nú eru fyrr á ferðinni en venjulega. Stjórnarandstaðan hefur ekki fengið tækifæri til að kynna sér þetta frv. fyrr en nú í dag og skal því ekki farið um það mörgum orðum hér. Þó virðist þar í ýmsu haldið áfram á sömu óheillabrautinni og áður. Það er t. d. athyglisvert, að þær till. um kerfisbreytingu í skattamálum, sem felast í frv., virðast lítt eða ekkert bæta hag almenns launafólks í landinu og jafnvel bitna harkalega á sumum þeim sem síst skyldi. Tökum dæmi: Barnlaus hjón, sem hafa 500 þús. kr. eða minna í árstekjur og ekki eru annaðhvort ellilífeyris- eða örorkulífeyrisþegar, hækka beinlínis í sköttum við breytinguna. Sömu sögu er að segja um einhleypinga sem hafa 200 þús. kr. tekjur eða minna. Barnlaus hjón á þessu tekjubili eru 1300–1400 talsins, en einhleypingar eru 9–10 þús. Auðvitað er verulegur hluti þessa hóps elli- og örorkulífeyrisþegar, en margir eru það hins vegar ekki og fá því hækkun á skatti. Þarna er í ýmsum tilvikum þrengt að þeim sem síst skyldi. Þá er einnig ljóst að skattar einstæðra foreldra, sem hafa yfir 850 þús. í brúttótekjur, hækka verulega. Svonefnd skattalækkun annarra virðist í mörgum tilfellum smávægileg, þannig eiga skattar hjóna með eitt barn að lækka um 24–32 þús. kr. eftir tekjum og skattar einhleypinga, þeirra sem ekki beinlínis hækka í sköttum, um 13–18 þús. Þess ber þó að geta að í þessum skattalækkunartölum er gert ráð fyrir að skattar samkv. gamla kerfinu fælu í sér 11% útsvar, en á s. l. ári var einungis greitt 10% útsvar. Raunveruleg skattalækkun, miðað við álagningu útsvars eins og hún var í fyrra, virðist því nánast engin samkv. till. ríkisstj. Þessar till. eru því ekki til þess líklegar að greiða götu til lausnar á samningamálum aðila vinnumarkaðarins. Og sé litið á þær aðrar skattahækkanir, sem núv. ríkisstj. hefur staðið að, þ. á m. hækkun söluskatts um 3 stig, þá er ljóst að ríkisstj. hyggst í heild stórhækka skattaálögur á almenning. Einnig er ljóst, að ekki á að breyta því ákvæði gildandi skattalaga um fyrningar og afskriftir sem er þess valdandi að svo til allur atvinnurekstur í landinu er skattlaus, en almenningur látinn borga. Hér er enn eitt dæmi um hvern hug hæstv. ríkisstj. ber til launafólks og breyta þar um engu fjálglegar yfirlýsingar hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. hér áðan. - Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt.