Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Thor Thors Hv. 8. landsk. og ég flytjum brtt. við þetta frv. á þskj. 163, og er það viðbót við 4. gr., þess efnis, að þar, sem eru fleiri en 10000 íbúar í einum kaupstað, megi vera tvö byggingarfélög. Við fyrri umr. þessa máls hafa komið fram mótmæli gegn því að hafa víðtæka heimild um stofnun og starfrækslu byggingarfélaga, og hafa mótmælin aðallega grundvallazt á því, að framkvæmdin yrði dýrari hjá mörgum félögum heldur en einu. Nú skal því ekki neitað, að svo geti ef til vill verið í smærri kaupstöðum, en á því eru engin tvímæli, að hér í Rvík er fullkomið verkefni og starfssvið fyrir fleiri en eitt félag, og þess vegna er engin ástæða fyrir löggjafann að hafa áhyggjur af því, þó að þessi tvö félög starfi innan bæjarfélagsins. Það eru ýmsar orsakir fyrir því, eins og vikið hefir verið að áður við umr., að menn vilja heldur starfa í tveimur félögum en einu. Minni hl. allshn. leit svo á, að það væri bæði rétt og skylt að leita umsagnar bæjarstj. Rvíkur um þetta frumvarp meðan þingið hefði það til meðferðar. Reykjavíkurbær er svo stór aðili í þessu máli, þar sem hann leggur í byggingarsjóð árlega 2 kr. á hvern íbúa, að minni hl. n. áleit, að annað kæmi ekki til mála en að Alþingi fengi að heyra álit bæjarráðs Rvíkur um þær breyt., sem gera á á lögunum um verkamannabústaði með þessu frv. Umsögn bæjarráðs Rvíkur hefir mér nú borizt í hendur fyrir nokkru. Hún fjallar aðallega um þrjú atriði í frv. Tvö atriðin ætla ég ekki að minnast á að svo stöddu. Þau fjalla ekki um það, sem brtt. okkar við 4. gr. fjallar um, en þriðji liður athugasemdanna er um þá grein, og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lofa hv.þdm. að heyra álit bæjarráðs Rvíkur um þetta deiluefni.  „Bæjarráðið er eindregið mótfallið ákv. í 1. mgr. 4. gr. frv. um að einungis skuli veitt lán til eins byggingarfélags í hverjum kaupstað eða kauptúni. Með þessu ákvæði er gerð mjög róttæk breyting frá því, sem ákveðið er í l. 71/1931 um verkamannabústaði, því að skv. þeim lögum er gert ráð fyrir fleiri en einu byggingarfélagi í hverju umdæmi, sbr. 3. og 5. gr. Skv. 5. gr., upphafinu, eiga meira að segja byggingarfélög, er uppfylla skilyrði laganna, rétt á að fá lán úr sjóðnum, og er sjóðstjórn þar af leiðandi skylt að veita öllum lögfullum félögum innan umdæmisins lán. Þessi ákvæði, sem einnig voru í upphaflegu lögunum, nr. 45 1929, sbr. 3. og 5. gr. þeirra, hafa við mjög góð rök að styðjast. Hvert félag verður mun viðráðanlegra og mun hægara verður að fylgjast með fjárreiðum þess, ef það er ekki allt of stórt. Þótt ekki sé það skilyrði fyrir starfsemi slíkra félaga, að í þeim sé ótakmörkuð samábyrgð, þá mun einhver samábyrgð tíðast verða í þeim, og er auðsætt, að slík samábyrgð er því varhugaverðari sem félagið er stærra, starfsemi þess margþættari og erfiðari til yfirlits. Á hinn bóginn er fullkomlega rétt að veita mönnum sem víðast starfsvið innan takmarka þeirra, sem lögin sjálf setja, en hefta þá ekki alla í eina kró með því að skylda alla, sem hlunninda laganna vilja verða aðnjótandi, til að vera í sama félaginu. Hefir það þannig þegar komið fram í þeim tveim félögum, sem eru hér í Reykjavík, að formi félaganna og starfi má koma fyrir á ólíkan hátt. Í því eldra, Byggingarfélagi verkamanna í Reykjavík, bera t. d. allir félagsmenn fulla og ótakmarkaða sjálfskuldarábyrgð á öllum fjárreiðum félagsins, sbr. 4. gr. samþykktar félagsins frá 16. maí 1930. Í hinu, Byggingarfélagi sjálfstæðra verkamanna í Reykjavík, er ábyrgð félagsmanna hinsvegar takmörkuð svo, að þeir ábyrgjast einungis með húseignum þeim, sem þeir hafa keypt hjá félaginu, sameiginlega allar fjárreiður þess sem sjálfskuldarábyrgðarmenn einn fyrir alla og allir fyrir einn. Húsin mega þeir svo hvorki selja né veðsetja nema með samþykki félagsstjórnar, sbr. 9. og 11. gr. samþykkta félagsins frá 4. júní 1934. Báðar þessar aðferðir eru lögum samkvæmar, sbr. 2. mgr. 3. gr., sbr. 3. tölulið 2. gr.l. nr. 36 1921, um samvinnufélög, og virðist ástæðulaust að neyða menn til að hafa einungis aðra aðferðina, ef þeir vilja fá lán úr byggingarsjóði. Þá er það og kunnugt, að annað þessara félaga leggur megináherzlu á að koma upp stórum sambyggingum, en hitt félagið að koma upp smáum sérhúsum, og er mjög eðlilegt, að menn eigi kost á að velja um, hvort byggingarfyrirkomulagið menn vilji heldur, með því að ganga í það félagið af tveimur, er þeim líkar betur við. Með því móti fæst einnig reynsla um, hvort fyrirkomulagið reynist betur, og eðlilegt kapp myndast milli félaganna. En hvað sem þeim ástæðum líður, er liggja til grundvallar núverandi ákv., þá er það bráðnauðsynlegt, að í frv. verði sett einhver ákvæði um það, hvernig fari þar, sem fleiri en eitt byggingarfélag eru starfandi, þegar frv. öðlast lagagildi. Eðlilegast er, að þau, sem fyrir eru, fái að halda rétti sínum til lána úr byggingarsjóði, og leggur bæjarráðið til vara eindregið til, að ákv. í þá átt verði sett inn í frv., ef takmörkunin við eitt félag verður ekki alveg felld niður. Vilji menn heldur ekki verða við þessu, er þó alveg óhjákvæmilegt, að inn í frv. verði sett ákv., er tryggi með öðru móti félagsmönnum í þeim félögum, sem nú eru starfandi, fullkomna og réttláta hlutdeild í þeim hlunnindum, sem fást með lánum úr byggingarsjóði, því að ella væru beinlínis brotin lög á þeim, sem í góðri trú hafa gengið í félag, sem samkv. gildandi lögum á rétt á lánum, en yrði svipt þeim rétti með samþykkt frumvarpsins“. Þannig hljóðar nú umsögn bæjarráðs Rvíkur um deiluatriðin, og ég hygg, að í þeirri umsögn séu svo skýr rök fyrir því, að það sé bæði nauðsynlegt og réttmætt, að í Rvík séu tvö byggingarfélög, að hv.þdm. ættu alvarlega að íhuga það. Um aðrar brtt., sem liggja fyrir við þessa umr., vildi ég segja það, að brtt.hv.þm. Vestm. á þskj. 147 er bæði réttmæt og getur varla valdið ágreiningi, en um brtt. 164, frá hv.þm. V.-Ísf. verð ég að segja það, að mér finnst hún ganga of skammt til þess að tryggja þeim mönnum, sem hafa viljað njóta hlunninda laganna, þá aðstöðu, sem þeim er æskileg, þar sem samþykktir deilda falla undir úrskurð félagsstjórnar. Hinar tvær fyrri greinar brtt. tel ég því lítið til bóta. 3. gr. í brtt.hv.þm. V.-Ísf. skilst mér vera sama efnis og brtt.hv.þm. Vestm. á öðru þskj. Að lokum vil ég aðeins minna á það vegna andstöðu hv. jafnaðarmanna í d. gegn Byggingarfélagi sjálfstæðra verkamanna, að eins og ég hefi áður upplýst, eru nú í því félagi 350 meðlimir, sem allir, að 8 mönnum undanteknum, falla undir ákvæði laganna og eiga rétt samkv. gildandi lögum til að njóta fullkominna hlunninda. Þessir menn hafa stofnað sér félag í góðri trú, meira að segja eftir tilboði frá hendi löggjafans. Þeir hafa lagt fram fé í sjóð félagsins, sem er nú 2700 kr. Ég verð að spyrja: Hvers eiga þessir menn að gjalda, ef félag þeirra verður lagt í rústir með lögum? Ég fæ ekki skilið, að hv.þdm. hafi ekki svo mikið tillit til verkamannastéttarinnar, að þeir beiti hana slíkum hörkutökum.

Ásgeir Ásgeirsson [óyfirl.]: Ég á hér 3 brtt. á þskj. 164. Önnur brtt. felur í sér fyrirmæli um, að stjórn byggingarsjóðs setji hámark fyrir því, hvað hver íbúð má kosta. Ég tel rétt að hafa slíkt hámark, þó vitanlega sé ekki gengið út frá því, að byggingarsjóður veiti lán að því hámarki. Þriðja brtt. mín er sama efnis og 2. brtt. á þskj. 147, frá hv.þm. Vestm., þar sem byggingarfélaginu er heimilað að nota uppdrætti að húsum frá öðrum sérfróðum mönnum en húsameistara, og greiðist þeir uppdrættir úr ríkissjóði, eftir úrskurði ráðh. - En fyrsta till. mín er aðaltill. Ég hefi nú hlustað gaumgæfilega á þau rök, sem fram hafa verið borin gegn 4. gr. frv., um það, að eitt byggingarfélag skuli vera á hverjum stað. Mér sem þm. stendur vitanlega ekki á sama um það, ef með lögum á að fara að svipta borgarana einhverjum rétti, sem þeir hingað til hafa haft. 1ú er það svo, að í gildandi l. er heimild fyrir því, að vera megi fleiri félög á hverjum stað. Þetta hefir þannig ekki verið bannað, þó gert hafi verið ráð fyrir því, að þeir, sem byggðu sér ódýrar íbúðar, gætu verið í einu byggingarfélagi. Nú er farið að brydda á þessari skiptingu manna í fleiri félög jafnvel á minni stöðum, eins og t. d. í Hafnarfirði. Þessi tvískipting er að töluverðu leyti af pólitískum toga spunnin. Ég skal lýsa því þegar yfir, að ég er algerlega mótfallinn því að gera lögin svo úr garði, að mögulegt sé að gera byggingarnar að pólitísku deilu- eða kappsmáli milli flokka. Hér er um byggingarstarfsemi að ræða, sem á ekkert skylt við pólitík. Takmarkið fyrir öllum er hið sama, og það er að eignast húsnæði. Pólitískir flokkadrættir í sambandi við það mál valda bara truflun. Ég tel það jafnvel hættulegt, ef pólitík verður hleypt í spilið, því líklega er þó ekki meiningin að fara að byggja pólitísk hverfi, sem verði einskonar kastalar eða vígstöðvar fyrir stjórnmálaflokkana. Í slíku efni sem þessu, þar sem ríki og bæjarfélag leggja fram allmikil tillög í þeim tilgangi, að fátækir verkamenn geti byggt sér húsnæði og búið við lága rentu, er það mikilsvert, að allir starfskraftar séu notaðir á sama stað, en að þeim sé ekki dreift eða þeir jafnvel notaðir til baráttu innbyrðis. Ef byggingarfélagið yrði aðeins eitt á hverjum stað, yrðu vitanlega að gilda ákveðnar reglur um röð þá, sem byggt yrði eftir. Ég hefi nú hlýtt gaumgæfilega á þær ástæður, sem færðar hafa verið fram fyrir því, að hér í Rvík þyrftu að vera fleiri en eitt byggingarfélag, og ég hefi ekki orðið var við önnur rök en þau, að sumir vildu byggja einstæðar sérbyggingar, en aðrir vildu byggja sambyggingar. En ég vil benda á, að núgildandi löggjöf felur í sér möguleika fyrir einstaklinga til að velja um þessa kosti. Til þess nú að tryggja betur þennan rétt, þó ég telji hann raunar fullkomlega tryggðan með lögunum eins og þau eru, flyt ég þá brtt. við 4. gr. frv., að heimilt sé að stofna deildir innan byggingarfélagsins með sérsamþykktum, ef 50 menn óska þess. Þessar deildir séu sem óháður félagsskapur að öðru leyti en því, að þær heyra undir yfirstjórn félagsins og samþykktir þeirra þarf félagsstjórn að staðfesta. Þetta er ein af þeim ástæðum, sem fluttar hafa verið fram, að sumir vilja byggja sérstæð hús. Önnur ástæðan, sem ég einnig tel rétt að taka tillit til, er sú, að sumir vilja ekki vera í annari samábyrgð heldur en sem nemur verði þeirra eigin húseignar, sem þeir eiga í félaginu. Hvorum tveggja er hægt að fullnægja með núgildandi löggjöf, og er þó ennþá tryggara, að þeim verði fullnægt, ef ákveðið er, að stofna megi deildir innan félagsins. Þá geta 50 menn einir sér ákveðið að koma upp einbýlishúsum og taka ekki á sig aðra ábyrgð heldur en sem svarar fyrir húseign hvers um sig. Ég get ekki hugsað mér neinar þær ástæður, sem gera nauðsynlegt að hafa fleiri en eitt félag á hverjum stað, ef fallizt er á þetta, að skipta megi félögunum í deildir. Það er nú svo, að menn eru mjög misjafnlega gerðir; sumir vilja búa út af fyrir sig sem mest í einbýlishúsum, aðrir vilja búa í sambýlishúsum, og e. t. v. eru einhverjir, sem vildu helzt, að félögin sjálf ættu húsin og stjórnuðu þeim, eða þá bæjarfélögin eða ríkið. Auðvitað hefði mátt skapa þann möguleika líka. Þar sem húsunum er komið upp með hjálp bæjarfélaganna og ríkisins þá er einmitt rétt að gera það í öllum þeim formum, sem einstaklingseðlið krefst. Í þá átt stefna till. mínar um deildarskiptingu félaganna, og með þeim ætti að vera tryggt, að hægt sé að fullnægja öllum hinum margvíslegu þörfum og kröfum einstaklingseðlisins. Að ekki hafa enn verið byggð nein sérstæð hús, stafar ekki af því, að fyrsta byggingarfélagið, sem starfandi er hér nú, sé því á nokkurn hátt sérstaklega mótfallið, að slík hús séu byggð. Heldur stafar það af hinu, að það hefir ekki haft umráð yfir meiru fé heldur en þurft hefir til þeirra sambýlishúsa, sem félagsmenn hafa sjálfir óskað eftir að komið væri upp. Hv. þm. Snæf. taldi brtt. mínar ekki til bóta, og má það ef til vill til sanns vegar færa, en þá frá því sjónarmiði einu, að frv. sé alveg fullnægjandi eins og það liggur fyrir. Þeir einir, sem halda því fram, að frv. óbreytt fullnægi öllum réttmætum kröfum þeirra manna, sem vilja vera í byggingarfélagi, geta haldið því fram, að mínar till. séu ekki til bóta. Ef frv. fullnægir ekki öllum réttmætum kröfum, þá eru mínar brtt. til bóta, því þær miða að því, að fleiri geti fengið tekið tillit til sinna sérstöku óska. Hv. þm. spyr, hvers þeir menn eigi að gjalda, sem gengið hafa í byggingarfélagið, sem síðar var stofnað og enn er ekki tekið til starfa. Þeir eiga einskis að gjalda, og gjalda heldur ekki neins. Það er enginn réttur af þeim tekinn, annar en sá, að vera í sérstöku félagi. Allan þann rétt, sem þeir eiga að hafa, réttinn til þess að hafa sömu aðstöðu og aðrir til þess að koma sér upp íbúðum, sem þeim getur liðið vel í, fá þeir samkv. frv., sérstaklega þó ef mínar brtt. eru samþ. Þeim þarf því ekki að vorkenna. Hinu er ég gersamlega mótfallinn, að hinir pólitísku flokkar, trúmálaflokkar eða hvaða flokkar sem það nú væru, tækju í sínar hendur að skipta fólkinu upp í fastaðgreinda dilka eða hverfi. Þá mundi vera til óheilla stefnt þessu þjóðfélagi. Því fylgi ég frv. í aðaldráttum eins og það liggur fyrir. Hitt, að formaður eldra byggingarfélagsins hér hefir verið hv. 2. þm. Reykv., ætti ekki að þurfa að fæla neinn frá því, því þar er hann ekki sem stjórnmálamaður, og enginn innan félagsins hefir neinna sérhagsmuna að gæta, sem á nokkurn hátt eiga skylt við pólitík. Og það er ekkert óeðlilegt við það, að einmitt þessi maður er formaður félagsins nú, m. a. vegna þess, að hann hefir verið einn af brautryðjendum þessa máls og er þannig vel að formennskunni kominn. Hinsvegar hefir hann enga tryggingu fyrir, að hann skipi þetta sæti alla æfi. Við skulum segja, að þeir 350 menn, sem nú eru í hinu félaginu, gengju allir í þetta félag; þá geta þeir ráðið þar öllu, sem þeim sýnist, sem þó ekki yrði þeim mikils virði, þar sem hugsmunir félagsmannanna eiga að svo miklu leyti samleið, að persónur eða pólitískar ástæður þurfa ekki að koma til greina. Þar sem flokkur hv. 2. þm. Reykv. hefir einkum haft forgöngu í þessu máli, er það ekki nema eðlileg þróun, að stjórn félagsins er í byrjun skipuð eins og hún nú er. Hitt hefi ég aldrei heyrt, að stjórnmálaskoðanir hafi komið til óþæginda í þessu félagi, og ég sé engar líkur til, að slíkt geti orðið, því öllum er fullnægt eftir því sem ástæður leyfa. Og þá þróun er manni skylt að hindra, að hér komist inn flokkapólitík á þann hátt, að farið sé að skipta fólkinu niður í hverfi í bænum, eftir því hvaða pólitískar skoðanir það hefir. Hér er um að ræða eitt af höfuðviðfangsefnum þjóðfélagsins. Það er eitt ef þeim beztu störfum, sem hægt er að vinna að í nokkru þjóðfélagi, að sjá þeim, sem litlar tekjur hafa og litlar eignir, fyrir bústöðum og heimilum við þeirra hæfi, og það á að vinna að því á þann hátt, að allir, sem hafa þessar sömu þarfir, geti staðið saman í einu félagi. Það félag, sem starfar hér í Rvík, getur aldrei orðið nema örlítið brot af hliðstæðum félögum í öðrum löndum, t. d. félögunum í Kaupmannahöfn, Oslo og Stokkhólmi, svo ekki sé lengra leitað, svo ekki er hægt að bera því við, að það geti orðið erfitt í meðförum á nokkurn hátt.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Út af brtt.hv.þm. Snæf. vil ég segja það, að óþarfi er að fara að taka upp þær deilur, sem hér hafa verið í umr., því í umsögn bæjarráðsins kemur ekkert nýtt fram. Þar er ekki um annað að ræða en það, að þeir, sem standa að baki hv.þm. Snæf., hafa falið formanni sprengifélagsins, Bjarna Benediktssyni, að semja þessa umsögn, og mátti því fyrirfram vita, hvernig hún mundi verða, enda voru tveir af bæjarráðsmönnunum á móti henni.

Meiri hl. á að ráða

. Já, meiri hl. í þinginu á líka að ráða um löggjöfina, en ekki meiri hl. bæjarstj. Reykjavíkur.

Þingmeirihlutinn á ekki að ráða bæjarmálum Reykjavíkur

. Þingmeirihlutinn á að ráða, hvaða ráð bæjarstj. Rvíkur og aðrar bæjarstj. eiga að hafa. Löggjöfin ákveður valdsvið bæjar- og sveitarstjórna. Viðvíkjandi samábyrgðinni, sem tekið er fram í umsögninni, að mörgum sé illa við, er það að segja, að það er ekkert keppikefli fyrir Byggingarfélag verkamanna að halda í samábyrgðina, nema að því leyti sem nauðsyn krefur til þess að það falli undir samvinnulögin. Ég fyrir mitt leyti mundi fallast á að takmarka samábyrgðina við sérstakar deildir í hvert skipti. Að svo var ekki gert upphaflega, var ekki fyrir það, að menn væru mótfallnir að takmarka ábyrgðina, heldur af því það atvikaðist nú svo, að hitt var talið nauðsynlegt, og félagsmenn voru hinsvegar ekki hræddir við almenna samábyrgð. Aftur er það blekking, sem haldið er fram í umsögninni, að megináherzla sé lögð á stórar sambyggingar í Byggingarfélagi verkamanna. Allir, sem hafa viljað byggja, hafa skoðað ýmiskonar teikningar og kostnaðaráætlanir, og þeir hafa komizt að þeirri niðurstöðu að þetta væri praktiskasta byggingin fyrir sig. Lóðin, sem félagið fékk hjá bænum, gerði það líka að verkum, að byggja varð sambyggingar. Ef byggja hefði átt sérstæð hús með sérstökum blettum, hefði þurft miklu stærri lóð, og heilt gatnakerfi fyrir 100 íbúðarhús, og má geta nærri, hvernig hefði orðið um umferð til húsanna, þegar íhaldsmeirihluta bæjarstjórnar Reykjavíkur hefir ekki þóknazt enn að leggja veg nema á tvær hliðar sambygginganna, sem byggðar eru í ferhyrning, en á tvær hliðar er allt í svaði og þarf þó ekki nema lítinn hluta þeirrar gatnalengdar kringum sambyggingar, sem þyrfti meðfram sérbyggðum húsum. Yfirleitt má segja, að það sé ekki erfiðislaust að koma upp sæmilegu húsnæði fyrir alþýðu í bæ eins og Reykjavík, þar sem íhaldið stjórnar og spyrnist á móti af öllum kröftum. Það er langt frá því að félagið sé nokkuð á móti því að byggja sérstæð hús handa þeim, sem þess óska, ef þau reynast ekki ofviða hvað kostnað snertir. Svo er til millileið milli sérstæðra húsa og sambygginga, nefnilega að byggja sérstök hús sambyggð, hafa hvert hús sérbyggt en ekkert bil á milli húsanna. Fleiri möguleikar eru til og í hinu starfandi byggingarfélagi verkamanna verða þeir væntanlega allir athugaðir. Lóðirnar, sem félagið hefir fengið, eru nú fullbyggðar, og þegar byggt verður næst, verður áreiðanlega athugað vandlega, á hvern hátt heppilegast sé að byggja. Ég verð að segja, þó það raunar skipti ekki miklu máli, að ég efast stórlega um félagatölu þessa nýja byggingarfélags, sem hefir verið talin hér 350. Eftir því, sem hv.þm. segir, er sjóður félagsins aðeins 2700 kr., en þó þessir 350 félagar væru ekki búnir að greiða nema eitt árstillag, ætti sjóðurinn að vera 5250 kr. Annaðhvort ætti því sjóðurinn að vera stærri en hv.þm. segir, eða félagsmenn hafa ekki greitt sín gjöld. Aftur er það þannig í hinn félaginu, að samkv. aðalfundarsamþykkt skal strika þá félaga út, sem ekki hafa greitt árgjald undanfarandi árs á aðalfundi. Það er litið svo á, að það sé svo mikill ávinningur fyrir menn að vera í þessum félagsskap, að það þurfi ekki að vera að elta þá uppi til þess að ná inn félagsgjöldunum, að menn eigi að gæta þess sjálfir að vera löglegir félagsmenn. Af þessum ástæðum hefir fjöldi meðlima verið strikaður út af félagsskrá Byggingarfélags verkamanna en áhugasömustu mennirnir eru eftir, en árgjaldið, 5 kr., er það lágt, að öllum á að vera kleift að vera meðlimir. Það er búið að ræða svo mikið um það, hvort betra sé að hafa eitt félag eða fleiri á hverjum stað, að ég ætla ekki að fara frekar út í það. En meiri hl. n. sér ekki neinn mun á þeirri brtt.hv.þm. Snæf., að hafa tvö félög í Rvík, frá því sem áður var, því það er ekkert meiri ástæða til að hafa tvö félög hér heldur en annarsstaðar, eins og glöggt kom fram í ræðu hv.þm. V.-Ísf. Hvað snertir brtt.hv.þm. V.-Ísf., þá er meiri hl. n. þeim samþ. Samkv. þeim á að vera hægt að stofna sérstakar deildir innan félagsins, sem geta haft sérsamþykktir fyrir sig, þó að sjálfsögðu innan ramma félagslaganna. Það getur vel viljað til, að einhverjir af félagsmönnum vilji hafa eitthvað sérstaklega sameiginlegt fyrir sig öðruvísi heldur en aðrir félagsmenn, og er ekki nema sjálfsagt að leyfa það, svo framarlega, að það komi ekki í bága við hagsmuni félagsins í heild. Eins álít ég til bóta að tiltaka, hvað kostnaðurinn má vera hæstur á hverja íbúð, eins og hv.þm. V.-Ísf. leggur til. Slíkt hámark er í l. um samvinnubyggingarfélög, en hefir vantað í þessi lög. 3. brtt.hv.þm. V.-Ísf., sem við erum líka samþykkir, er í þá átt, að hægt sé að leita til fleiri sérfróðra manna um uppdrætti heldur en nú er. Það er að mestu sama till. eins og hv.þm. Vestm. flytur, en þó fyllri og betur í samræmi við málfæri frv. Auk þess er í till.hv.þm. V.-Ísf. þetta látið koma undir úrskurð atvmrh., svo félögin geti ekki án nokkurs eftirlits látið gera uppdrætti og fá þá greidda úr ríkissjóði. Í till.hv.þm. V.-Ísf. er allt það, sem hv.þm. Vestm. vill fá inn í frv., og finnst mér því, að hann ætti að taka sína till. aftur og fylgja till.hv.þm. V.-Ísf. Um fyrri brtt.hv.þm. Vestm. er það að segja, að hún skiptir ekki miklu máli, því ef frv. er samþ. þannig, að eitt félag sé á hverjum stað, þá er sú heimild fyrir hendi, sem brtt. fer fram á, en ef félögin væru tvö, má segja, að þessi breyt. skaðaði ekki, en ég býst við, að heimildin yrði sjaldan notuð; hún á helzt við þar, sem um sambyggingar er að ræða. Ég skal taka það fram, að meiri hl. n. er samþ.brtt.hv. 1. landsk., sem hann hefir að vísu ekki talað enn fyrir. Hún er aðeins um að taka upp í frv. ákvæði um, hvaða byggingarfélag skuli vera gilt, ef samþ. er, að ekki skuli vera nema eitt á hverjum stað.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Á þskj. 147 eru tvær brtt., sem ég flyt við þetta frv. Mér þótti ekki vera eins augljóst og skyldi af 7. gr. frv., að heimild væri til þess fyrir byggingarfélög að hafa sameiginleg miðstöðvarhús, þvottahús og búð fyrir matvöruverzlun fyrir íbúðirnar, hvort sem þau koma upp sambyggingum eða sérstæðum húsum. Vildi ég láta taka af öll tvímæli um þetta með því, eins og stendur á þskj. 147, að í staðinn fyrir „Byggingarfélagi, sem kemur upp sambyggingum“ komi: Byggingarfélögum, sem koma upp sambyggingum eða sérstæðum húsum“. Þá er hin brtt. við 11. gr., sem þegar hefir verið minnzt á. Ástæðan til hennar er sú, að ákvæði laganna um það, að ríkissjóður skuli sjá byggingarfélögunum fyrir teikningum og fyrirmyndaruppdráttum að húsum félagsmanna, hefir verið þannig útfært, að húsameistari hefir verið látinn gera teikningarnar og aðrar tillögur lítið komizt að til athugunar. En ekki hvað sízt við slíkar byggingar, sem hér er um að ræða, er mjög nauðsynlegt, að allar leiðir séu athugaðar, sem til greina geta komið, svo byggingarnar verði eins vel úr garði gerðar eins og unnt er. Vegna kostnaðarins hlýtur húsrúmið fyrir hverja fjölskyldu að vera mjög takmarkað, og þeim mun meira ríður þá á, að því sé sem haganlegast fyrir komið. Ég vil með brtt. minni opna leið til þess að þróun - það orð er svo oft nefnt hér í hv. d. - geti átt sér stað á þessu sviði, og verður bezt gert á þann hátt, að byggingarfróðir menn fái að spreyta sig á að gera teikningar af húsunum. Ég skal játa, að brtt.hv.þm. V.-Ísf. er fyllri, þar sem hún setur nokkra takmörkun á því, hvað til þess arna megi kosta. Það er náttúrlega allur varinn góður, þegar um greiðslur úr ríkissjóði er að ræða, og þó ekki sé beinlínis ástæða til að óttast, að byggingarfélög fari að leggja í svo mikinn kostnað við útvegun teikninga frá sérfróðum mönnum, að það nemi stórum upphæðum, þá viðurkenni ég, að réttara sé, að ráðh. úrskurði slíka reikninga. Þar sem hv.þm. V.-Ísf. virðist að öðru leyti hafa tekið upp sömu hugsun og ég og till. hans nær þeim tilgangi, sem fyrir mér vakti, þá mun ég að sjálfsögðu taka mína till. aftur og greiða hans till.atkv. Ég ætla ekki að láta mig miklu skipta þær deilur, sem hér hafa farið fram, og ekki taka mikinn þátt í þeim. Aðallega hafa þær snúizt um það, hvort aðeins eitt byggingarfélag ætti að taka gilt í hverjum kaupstað, eða hvort þau mættu vera fleiri. Það má vafalaust segja hverju fyrirkomulaginu sem er sitthvað til framdráttar. Hinsvegar verður ekki komizt hjá að vita það - það er ekkert launungarmál -, að tilefnið til þess, að nú er efnt til þeirrar breyt. á l., að aðeins eitt byggingarfélag í hverjum kaupstað skuli geta notið þeirra fríðinda, sem hér er um að ræða, það er, að óháðir verkamenn hér í bænum hafa stofnað nýtt byggingarfélag við hliðina á því, sem fyrir er. Mér virðist, úr því að stofnun þessa félags hefir farið fram á þeim tíma, sem skýr lagabókstafur er fyrir því, að fleiri en eitt félag á sama stað hafi rétt til þessara hlunninda, þá sé skylt að lofa því að lifa og dafna. Það hefir verið stofnað með því fyrirheiti frá Alþingi og stj. í staðfestum lögum, að það fengi að njóta þeirra fríðinda, sem l. tiltaka. Þess vegna finnst mér ekki rétt að hlaupa nú til og breyta l. á þann hátt, að þessu nýja félagi sé gert ómögulegt að starfa, þar sem ekkert hefir komið fyrir, sem sýnir eða sannar, að óheppilegt sé, að félögin séu fleiri en eitt. Eins og ég sagði áðan, má vitanlega koma með ýmsar getgátur um það, að heppilegra sé að hafa eitt félag heldur en tvö, og eins um það, að heppilegra sé að hafa tvö heldur en eitt. Það leiði ég alveg hjá mér. En ég vil, að Alþingi horfist í augu við þá staðreynd, að félag sjálfstæðra verkamanna er stofnað með fullkomnu fyrirheiti löggjafarinnar um styrk, og mér finnst Alþingi ekki geta að vansalausu kippt að sér hendinni í þessu efni, eftir að félagið er farið að starfa.

Thor Thors Hv. þm. V.-Ísf. byrjaði á því, þegar hann fylgdi brtt. sínum úr hlaði, að hann sæi ekki, að menn gætu haft tilhneigingu til að stofna fleiri en eitt byggingarfélag á sama stað af öðru en pólitískum ástæðum. Hann vék nú raunar frá þessu síðar í ræðu sinni. En ég vil segja hv.þm. það, að í Byggingarfélagi sjálfstæðra verkamanna eru verkamenn úr öllum stjórnmálaflokkum. Þar eru framsóknarmenn, þar eru jafnaðarmenn og þar eru sjálfstæðismenn. Það, sem dregið hefir þessa menn saman til félagsmyndunar, er, eins og ég hefi áður getið um í ræðum mínum og hv.þm. V.-Ísf. komst ekki hjá í sinni ræðu, ágreiningurinn um það, á hvern hátt byggt er og hvernig samábyrgðinni er háttað. Hv. þm. V.-Ísf. þykist ætla að leysa allan ágreining með því að staðhæfa, að annaðhvort hljótum við að álíta þetta frv. fullnægjandi, eða þá að skoða till. hans sem endurbót á því. Hvorttveggja er rangt. Í till.hv.þm. stendur: „Heimilt er að stofna deildir, sem hafi sérsamþykktir, innan byggingarfélags, þegar 50 félagsmenn eða fleiri óska þess, enda séu þær staðfestar af stjórn félagsins“. Þarna er stj. félagsins gefið vald til að gera þessa tilhneigingu til deildastofnunar að engu. Með allri virðingu fyrir hv.þm. V.-Ísf. verð ég að halda því fram, að hér sé um káktill. að ræða, sem ekki leysi málið. Þá staðhæfir hv.þm., að hér sé enginn réttur af mönnum tekinn. Ég hefi þegar bent á, að þessir 350 menn, sem lagt hafa fram fé í þessum tilgangi, þykist mega ráða, undir hvaða skilyrðum og með hvaða mönnum þeir leggi fram féð. Það er réttur, sem veittur er öllum borgurum ríkisins samkv. stjórnarskránni. En nú á að svipta þessa 350 menn þeim rétti og þvinga þá til samvinnu við menn, sem þeir óska ekki samvinnu við, ef þeir eiga að geta notið þeirra hlunninda l., sem áður hafa verið veitt öllum þeim, sem uppfylla skilyrði þessara l. Hv. þm. var að tala um, að hinir 350 menn í byggingarfélagi sjálfstæðra verkamanna gætu alltaf, ef þeir vildu, gengið inn í hitt félagið og gert þar stjórnarbyltingu. Þykir mér vafasamt, að það yrði málunum til framdráttar, ef fara ætti að hefja flokkadellur innan félagsins. Þetta, að allir eigi að vera í einu byggingarfélagi, er hliðstætt því, að hv.þm. segði sem svo: Við erum allir stjórnmálamenn sammála um það að láta gott af okkur leiða. Við skulum því ekki vera að deila og halda uppi þessum mörgu flokkum. Við skulum ganga í einn flokk og velja okkur fríðan foringja og starfa saman upp frá því í bróðerni og eindrægni. Þetta myndi að vísu hljóma fallega, en ég býst þó ekki við, að lengi yrði friðsamlegt á því kærleiksheimili. Viðvíkjandi þeim efa, sem fram kom hjá hv. 2. þm. Reykv. um þá meðlimatölu félags sjálfstæðra verkamanna, sem ég nefndi, þarf ég ekki annað að segja en það, að ég get hvenær sem er lagt fram sannanir fyrir því, að sú tala er rétt. Hv. þm. hélt því fram, að í Rvík væri ekki meiri starfsgrundvöllur fyrir tvö félög en annarsstaðar á landinu. Ég vil í því sambandi láta mér nægja að minna á rök þau, sem hv.þm. Hafnf. færði fram. Þau rök bentu öll í þá átt, að þótt ekki væri ástæða til að hafa tvö félög í fámennum þorpum, þá væri full ástæða til þess í fjölmenni sem í Rvík. Þessar brtt.hv.þm. V.-Ísf. gera í raun og veru enga breyt. á frv. Þær eru aðeins til þess að villa sýn. Annaðhvort eru menn með því, að tvö félög fái að starfa, hvort öðru óháð, eða menn vilja dengja öllu saman í eitt félag. Þá verða þeir virðulegu þm., sem skreyta sig með því, að þeir séu fulltrúar hinna vinnandi stétta, og vilja hið síðara, að athuga það, að þeir eru þarna að taka löglegan rétt af miklum hluta hinnar vinnandi stéttar í Rvík. Þetta vildi ég sagt hafa, áður en ég legg till. mína á höggstokk einræðisbrölts og flokksofstækis hér á þingi.

Ásgeir Ásgeirsson [óyfirl.]: Mér þykir nú nóg um, þegar það er kallað einræðisbrölt og flokksofstæki, þótt talað sé um, að allir, sem eignast vilja hús, séu í einu byggingarfélagi. Fyrr má nú vera ofstopinn og einræðið! Þessi ofstopi var þó talsvert lengi í gildi, sem sé áður en félögin urðu tvö, og kvartaði samt enginn um. Hvað á það skylt við, að allir stjórnmálamenn séu í einum flokki, þótt byggingarfélag væri ekki nema eitt? Pólitískir flokkar vilja leysa mál þjóðarinnar með ýmsu móti. En hvað vilja byggingafélögin? Þau vilja hjálpa mönnum til að koma sér upp húsum.

Með ýmsu móti

. Já, með ýmsu móti. Ef einn óskar eftir sérstöku húsi, en annar vill hafa sambyggingu, þá á að vera svigrúm til þess, að báðir geti fengið óskum sínum fullnægt. Þetta er nú ofstækið, sem hv.þm. talar um. Sér er nú hvert ofstækið! Og einræðið, sem hv.þm. talar um, er helzt fólgið í því, að hver geti fengið það, sem hann vill í þessu tilliti. Hér er um svo skýran og samstæðan tilgang að ræða, að þar getur engin flokkaskipting að komizt. Er það illt verk að vera að vekja óánægju þessa fólks, sem engum rétti hefir verið rænt. Hv. þm. Snæf. lagði áherzlu á það, að hann vildi ekki vera í byggingarfélagi, þar sem Héðinn Valdimarsson væri formaður. Ég verð nú að segja, að ef til mín kæmi maður og segðist vilja vera í sjálfstæðu byggingarfélagi, af því að hann vildi ekki vera meðlimur félags, þar sem Héðinn Valdimarsson væri formaður, þá myndi ég svara, að þetta væri óraunveruleg krafa, sem ekki yrði tekið tillit til, að svo miklu leyti sem ég réði þar nokkru um. Hv. þm. Snæf. sagði, að ástæðan fyrir því, að annað byggingarfélag var stofnað, hafi verið sú, að ágreiningur hafi risið út af þeim málum, sem hér ræðir um. Mér er ekki kunnugt um þennan ágreining. Hv. 2. þm. Reykv, hefir lýst yfir því, að hann geti fallizt á samábyrgð þá, sem hv.þm. Snæf. óskar eftir. Hann hefir líka lýst sig samþykkan því, að menn mættu reisa hús út af fyrir sig. Svona mikill er þá ágreiningurinn, að þeir eru báðir sammála. Þegar svona mikill er ágreiningurinn, undrar mig ekki, þótt hv.þm. tali um einræði og ofstopa! Það er rétt, að samkv. till. á stj. félagsins að viðurkenna þann ágreining, sem verða kann innan félagsins, ef hann á að geta gefið tilefni til deildastofnunar, en hún á ekki heldur að hafa neinna pólitískra hagsmuna að gæta, sem hindrað gætu hana í því að taka tillit til allra félagsmanna jafnt. Þetta væri öðruvísi, ef ekki væri um það að ræða að koma sér upp heimili, heldur það, að byggja hús með samvinnusniði eða sjálfstæðissniði, trúað hús eða vantrúað. Ég fylgi því, að félagar fái sem mest að ráða sínum málum sjálfir, að í félaginu fái að vera deildir, sem menn geti skipzt, í eftir ólíkum skoðunum á skipulagi húsa. Ég vil, að allir fái að njóta sín með sínar till. Ég hefi svarað hv.þm. svona ýtarlega, af því að ég kann því illa að vera bendlaður við að vilja taka rétt af mönnum, annan en þann, að hver megi vera í sjálfstæðu félagi, en sá réttur er mönnum einskis virði. Hver, sem sýnir mér fram á, að mínar till. séu hættulegar óskum manna um að koma sér upp heimili sem líkustu því, er þeir kjósa að hafa það, getur komið til mín, og skal hann fá áheyrn. En þetta hefir mér ekki enn verið sannað.

Stefán Jóh. Stefánsson Ég þarf ekki mikla að bæta við það, sem sagt hefir verið af meiri hl. n., og vil ég því ekki lengja umr. með deilum um það, hvort félögin eigi að vera 2 eða 1 sem láns eiga að njóta úr byggingarsjóði. Ég hefi gert grein fyrir minni afstöðu við 1. umr., og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það. En út af brtt. minni á þskj. 166 vil ég taka það fram, að mér fannst vanta í frv. ákvæði um það, hvernig sjóðstj. ætti að fara að, ef fleiri en eitt byggingarfélag væri í kauptúni eða kaupstað, því að þó að frv. verði afgr. eins og það er nú, er ekki þar með bannað að stofna 2 byggingarfélög á sama stað, ef menn vilja. Nú hafa verið stofnuð tvö slík félög í hvorum af tveim kaupstöðum landsins. Er því nauðsyn á reglum til að fara eftir í slíkum tilfellum. Ég sting upp á því, að það félagið hljóti lánið, sem fyrst hefir hafið byggingarstarfsemi, en ef hvorugt eða ekkert félaganna hefir byrjað slíka starfsemi, þá fái það félag lánið, sem fyrr eða fyrst var stofnað. Þetta er gert til þess að byggingasjóðir hafi eftir einhverju að fara.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég tel, að flest nauðsynleg rök hafi nú þegar komið fram í þessu máli, og hefi ég því ekki miklu við að bæta. En það, sem veldur því, að ég kveð mér hljóðs, er það, að hv.þm. V.-Ísf. sagði, að hver, sem gæti með rökum sýnt sér fram á, að eitthvað væri að till. hans, skyldi fá áheyrn. Ég trúi þessu, því að ég þekki hv.þm. að þeirri sanngirni, að ég held, að hann muni meina það. Ég vil þá leiða athygli hv.þm. að því, að ekki hafa verið færð að því skynsamleg rök, að hætta geti stafað af því að hafa tvö byggingarfélög í Rvík. Það hefir að vísu verið sýnt fram á það, að hætta geti stafað af því að hafa mörg byggingarfélög í smákaupstöðum, þar sem þau hljóti þá að verða of smá til að geta orðið aðnjótandi beztu kjara. En í Rvík er ekki um þessa hættu að ræða. Ástæðan til að hafa tvö félög er einmitt ósk þeirra, sem við l. eiga að búa. Þessir 350 menn, sem nefndir hafa verið, hafa borið fram ákveðnar óskir um þetta. Það ætti að vega nokkuð í augum hv.þm. Það er ekki hans hlutverk að rannsaka, af hverju þessar óskir eru fram komnar; hann á einungis að athuga, hvort nokkur hætta geti af því stafað að hlýða á þessar óskir. Hv. þm. V.-Ísf. gerði það að gamni sínu að tala um trúuð hús, pólitísk hús og önnur. Við byggjum nú í rauninni pólitísk hús. Ég er t. d. í félagi, sem byggt hefir eitt slíkt hús. Og ég treysti mér til að útvega hv.þm. íbúð í því húsi. En þau málefni, sem hann ber fyrir brjósti, hafa gert það að verkum, að hann hefir ekki fram að þessu talið rétt að ganga í það byggingarfélag. - Sama er að segja um hv. 2. þm. Reykv. og hans flokk og framsóknarmenn. Þeir eru allir með sín pólitísku hús. En svo mikið leggur hv.þm. upp úr sjálfsforræðinu, að hann hefir ekki viljað vera í neinu þessara byggingafélaga, heldur kosið að vera einn. Þetta er nú sagt meira til gamans heldur en af því, að það sé alveg hliðstætt. En það ætti að vera frambærileg ástæða, þegar talað er við þennan hv.þm., að 350 menn óska eftir öðru byggingarfélagi. Ef hv.þm. færir ekki fram rök fyrir því, að hætta geti af þessu stafað, þá vil ég hafa fullnægt þeim skilyrðum, sem hv.þm. setti fyrir því, að hann hlýddi á mig.

Ásgeir Ásgeirsson [óyfirl.]: Hv. þm. G.-K. hefir nú reynt að fara vel að mér, til þess að fá mig inn á till. þá, sem fram er borin af minni hl. n. Mér hefði verið kært að geta orðið við ósk hans um að verða við ósk þessara 350 manna, alveg án tillits til þess hvort hún hefði við rök að styðjast eða ekki. En hér er aðeins sá agnúi á, að ef ég ætti að verða við þessari ósk, einungis af því að um ósk er að ræða, þá gæti ég eins orðið við óskum, sem fram kynnu að koma um 3, 4 eða enn fleiri byggingarfélög. Ég mundi með ánægju taka til greina, ef mér væri sýnt fram á með rökum, að einstakir menn væru afskiptir samkv. frv. En þetta hefir ekki verið gert. Og af þeirri ástæðu get ég ekki tekið tillit til þess, þó fram sé borin ósk um að vilja hafa þetta á annan veg. Ef fara ætti að hlaupa eftir öllum slíkum óskum, án þess að rök fylgdu um að annað skipulag væri fjöldanum hagkvæmara, og ef ætti að fara að taka til greina alla duttlunga manna og mismunandi smekk og skoðanir, svo sem að einn vildi byggja í vesturbænum, annar í austurbænum, sumir vildu hafa sérstæð hús, aðrir samstæð, síðan enn aðrir sjálfstæðishús, jafnaðarmanna- eða framsóknarhús, og jafnvel trúuð hús eða vantrúuð, þá óttast ég, að starfsemin mundi snúast upp í pólitískar deilur og flokkadrátt, sem aðeins yrði til að spilla góðu máli, sem við þurfum að komast hjá.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Svar hv.þm. V.-Ísf. var eins og ég átti von á. Hann viðurkenndi, að æskilegt væri að geta orðið við óskum sem flestra og fann því hvöt hjá sér til þess að taka óskir minni hl. til greina. Telur hann brtt. sínar miða í þá átt. En þær eru alveg gagnslausar, þar sem deildir þær, sem heimilt er að stofna samkv. þeim, eru aðallega háðar stjórn félagsins. Það gætti nokkurs misskilnings hjá hv.þm., þar sem hann sagði, að um leið og ég héldi því fram, að félögin þyrftu að vera tvö, til þess að geta orðið við óskum nokkurra manna, þá væri ég um leið búinn að ganga inn á, að þau mættu eins vera 3-4 eða 5 o. s. frv. Þetta er ekki rétt. Það er ekki gengið út frá, að félögin séu nema tvö, og mín rök fyrir því eru þau, að meðan fél. eru aðeins tvö, eru þau nægilega stór til þess að ná beztu kjörum með innkaup og annað, sem að byggingum lýtur, sem kostur er á. En ef félögunum fjölgar meira og þau minnkuðu, mundi sú aðstaða versna.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Fyrir mér er þyngdarpunktur þessa máls sá, að lögin hyggjast þarna að grípa inn í fríðindi, sem lög þau, sem nú gilda, veita. Það virðist því geta gefið hættulegt fordæmi að fallast á lög, sem gefa mönnum ástæðu til að búast við, að ýms þau fríðindi, sem lögfest eru, séu óábyggileg. Jarðræktarlögin t. d. ákveða viss fríðindi frá ríkinu til þess, sem verkið framkvæmir. Nú hefir einhver ráðizt í stórfelldar framkvæmdir í trausti þess að verða aðnjótandi þeirra fríðinda, sem lögin heita. En svo kemur allt í einu fram breyt. á lögunum, sem nemur þessi fríðindi úr gildi. Væri þá rétt, að lögin næðu ekki til þeirra, sem hafizt hefðu handa? Við skulum taka t. d. lögin um landnámssjóð. Þau gera ráð fyrir, að þau hús, sem byggð eru á ræktuðu landi, gangi fyrir um lán þeim húsum, sem byggð eru á óræktuðu landi og teljast því til nýbýla. Tilgangur löggjafarinnar er þarna greinilega sá, að ýta undir, að fyrr séu reist hús á ræktuðu landi en óræktuðu. Nú er vel hugsanlegt, að upp kæmi svo sterk nýbýlahreyfing, að lögunum yrði breytt í það horf, að nýbýlin gengju fyrir, jafnvel að stofna ætti heila nýlendu á óræktuðu landi. Nú gæti það verið og er mjög sennilegt, að þessi hreyfing yrði mjög óvinsæl hjá þeim, sem byggja þurfa hús á ræktuðu landi. Einnig má ganga út frá, að á þeim tíma, sem slík breyt. væri gerð, hefðu ýmsir verið meira eða minna byrjaðir á framkvæmd verks, sem þeir hafa treyst á, að nyti fríðinda samkv. þágildandi lögum. Það virðist því eðlilegt og sjálfsagt, að láta þá njóta þeirra hlunninda, sem þeir hafa treyst á, þegar verkið var hafið. Mér finnst nú mikil sanngirni mæla með því, þegar 350 menn hafa stofnað félag á grundvelli eldri laga, að óskir þeirra séu ekki virtar að vettugi. Ef gengið er inn á af hv. Alþingi, að svipta menn þannig rétti, sem þeir hafa eftir lögunum í dag, þá mun oft verða vitnað til þess síðar. Ég verð því að telja þetta mjög óheppilegt fordæmi. Þó hv. sessunautur minn, þm. V.-Ísf., þykist geta á pappírnum bent á leið, sem þessum mönnum sé jafnhentug, nefnil. að ganga í annað félag, býst ég við, að lítið muni verða úr því. Mér er ekki vitanlegt, að ég þekki persónulega neinn af þessum 350 mönnum, sem eru í Byggingarfélagi sjálfstæðra verkamanna, og því síður, að ég viti um hugsanir þeirra. En ég geng þess ekki dulinn, að ef beita á við þá þeirri ósanngirni og því gerræði, sem hér er á ferðinni, þá sé mikil hætta á, að margir þeirra hafi ekki skap til að láta þröngva sér í ákveðið félag, en af því leiði ýmsa óánægju og sundrung, sem hafi þær afleiðingar, að margir þeirra manna, sem nú eru í Byggingarfél. sjálfstæðra verkamanna og þannig á að svipta þeim fríðindum sem lögin nú heita og þeir hafa treyst á, verði fríðindanna aldrei aðnjótandi, þessi breyt. á lögunum mun því síður en svo verða til þess að draga úr húsnæðisleysinu. Það mun því vera bezt fyrir hv.þdm. að ganga þess ekki duldir, að með því að fella brtt.hv.þm. Snæf. og hv. 8. landsk., þá er öxin reidd að rótum trjánna á því félagi, sem hér hefir verið rætt um og stofnað er eftir þeim lögum, sem nú gilda, og ekki ólíklegra til starfsemi en það félag, sem hér virðist eiga að vernda. Lagabreytingar, sem koma eins og skúr úr heiðskíru lofti og engan siðferðislegan grundvöll hafa, eiga engan rétt á að fá samþ. meiri hl. Alþingis, sem með því gæfi mjög varhugavert fordæmi. Og þar sem einmitt ein slík lög virðast hér í uppsiglingu, verð ég eindregið að vara hv.þdm. við að samþ. þau.

1004Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. þm. V.-Ísf. taldi það aðalatriði í þessu máli, að sem flestir yrðu aðnjótandi þeirra hlunninda, sem lögin gefa. Nú er það alveg víst, að því atriði yrði bezt fullnægt með því, að félögin væru fleiri en eitt. Það er nú svo, að samkv. mannlegu eðli vilja menn greina sig sundur í félög og flokka, og helzt ekki lúta öðrum nauðugir. Það er því oft þannig ástatt, að þó maður vilji ekki ganga í ákveðið félag, vegna þess að honum líka ekki forystumenn þess eða einhverjir starfshættir, þá getur sá maður verið fús að ganga í annað hliðstætt félag undir annara stjórn. Hv. þm. ættu því að vera fylgjandi því, að félögin verði a. m. k. tvö, svo að sem flestir geti orðið aðnjótandi þeirra hlunninda, sem lögin gefa. Það hefir verið gert mikið veður út af því, að ekki mætti hleypa pólitík í þennan félagsskap. Ég veit nú ekki betur en að í báðum félögunum séu menn af öllum eða ýmsum flokkum. Annars get ég ekki séð, að það væri neinn skaði skeður, þó menn greindust sundur í svona félagsskap eftir pólitískum skoðunum. Það, sem skiptir mönnum í flokka, eru mismunandi óskir, og þau félög, sem hér hafa starfað, fullnægja einmitt mismunandi óskum. Annað hefir eingöngu haft sambyggð hús, en hitt sérstæð, og er þarna komin nægileg ástæða fyrir fjölda manna að vilja ákveðið ganga í annað félagið, en ekki hitt. Hv. 2. þm. Reykv. lýsti því mjög hátíðlega yfir, að hann væri reiðubúinn að taka til athugunar byggingu sérstæðra húsa. Þetta tekur hv.þm. V.-Ísf. alveg trúanlegt, fyrst 2. þm. Reykv. segir það. En ég er nú eldri en hv.þm. V.-Ísf., enda vantreysti ég alveg sérstaklega orðum hv. 2. þm. Reykv. Ég þykist sjá mjög eðlilegar ástæður fyrir því, að hv. 2. þm. Reykv. vill heldur beita sér fyrir sambyggingum en sérstæðum húsum. Það er svo misjafnt eðli manna í þessum efnum. Sumir vilja hlynna að einstaklingseðlinu, en aðrir að múgeðlinu. Þeir, sem vilja hlynna að einstaklingseðlinu, vilja hafa sérstæð hús. En hinir, sem hlynna vilja að múgeðlinu, vilja fremur hafa sambyggingar. Þeir vilja blanda fólkinu saman, svo hægra sé að þurrka út einstaklingseinkennin. Ég er svo tortrygginn að halda, að hv. 2. þm. Reykv. hafi þetta bak við eyrað, þegar hann vill heldur hlynna að sambyggingunum. Ég vona, að hv.þm. V.-Ísf. sannfærist um af þeim rökum, sem ég hefi nú fært fram í þessu máli, að það er alveg bersýnilegt, að fleiri verða aðnjótandi laganna, ef félögin eru tvö. Ef það er aðalatriðið fyrir hv.þm. V.-Ísf., að félögin verði ekki pólitísk, hefir honum orðið á stór skyssa, því í staðinn fyrir pólitísk félög koma samkv. brtt. hans aðeins pólitískar deildir, með allt niður í 50 menn í hverri. Munurinn er því aðeins sá, að í staðinn fyrir 2 pólitísk félög kæmi eitt félag í mörgum pólitískum deildum. Ég býst því við, að allir geti orðið mér sammála um það, að það sé mörgum sinnum verra að fá þannig flokkadrátt inn í félag en að hafa þau fleiri. Allt hnígur þetta að því, að í raun og veru er hv.þm. V.-Ísf. að róa að því öllum árum að spilla því máli, sem hann segist vera að vinna fyrir, - eða trúir hv.þm. því, að það ríki friður og eindrægni í þeim félagsskap, sem hv. 2. m. Reykv. stendur fyrir? Það er vitanlegt, að nú þegar er persónulegur eltingaleikur og ýmiskonar rígur innan Byggingarfélags verkamanna, - og hvað halda menn þá að mundi verða, ef ýmsir flokkar færu að þyrpast inn í það? Ef menn vilja virkilega stuðla að friði, þá er áreiðanlega heppilegast, að félögin fái bæði að starfa við sömu aðstöðu. Eins og hv.þm. G.-K. hefir tekið hér áður fram, hefir ekkert verið dregið fram, sem sýnir, að verra sé að hafa félögin tvö. Öll rök hafa gengið út á að telja mönnum trú um, að ekki sé ástæða til að hafa nema eitt félag. Helzt hefir verið bent á, að félagið mundi fá betri verzlunarsambönd, ef það væri eitt og þá þeim mun stærra. En það hafa þar á móti verið færð rök að því, að þó fél. séu tvö, eru þau hvert um sig nægilega stórt til þess að geta notið beztu kjara. - Þeir hafa byggt 50-60 íbúðir fyrir nokkrum árum og fengið beztu kjör, sem hægt var að fá. Eins gæti annað félag fengið beztu kjör til að byggja viðlíka margar íbúðir eða fleiri. Það er því bersýnileg vitleysa, sem hv. meirihlutamenn halda fram, enda hafa þeir gefizt upp við að berja þessi rök fram. Hv. þm. V.-Ísf. finnur svo upp þessa mótbáru, að félögin eigi ekki að vera pólitísk. Hann hlýtur þó að vita, að ekki getur hann útilokað pólitík úr mannlegum félagsskap. En það er miklu meiri hætta á vandræðum og ógagni, sem stafa kunna af pólitískum flokkadráttum, ef félagið er eitt, heldur en ef þau eru tvö. Þessi röksemd er líka helber vitleysa. Allt hnígur að því eina, að hið sjálfsagðasta og eðlilegasta er, að félögin séu fleiri en eitt. „Hvað mörg?“ segir hv.þm. V.-Ísf. Hér er ekki farið fram á annað en að þau séu tvö, en ekki eitt. Það er ekkert að óttast, að þeim fjölgi upp í 3 eða 6. Ég treysti því, að hv.þdm. séu nú ekki svo blindaðir af pólitískum flokkadráttum, sem þeir eru nú unnvörpum að fordæma í sambandi við þessi málefni. Ég treysti því, að þeir séu ekki svo blindaðir af þessum ósóma, að þeir geti ekki séð það, sem rétt er, og fylgt því fram.

Jónas Guðmundsson Það er augljóst, að þróun þessa máls hér í Alþingi er sú, að fjöldi byggingarfélaganna sé takmarkaður. Fyrst er borin fram till. um ótakmarkaðan félagafjölda á þskj. 82. En nú er stefnt að því, að þeir einir bæir, sem hafa yfir 10 þús. íbúa, skuli hafa rétt til að hafa tvö félög. Þetta sýnir fyrst og fremst, að hv.þd. lítur svo á, að hér séu takmörk nauðsynleg. En aðalástæðuna fyrir því, að réttlátt er og nauðsynlegt að setja þessi takmörk, held ég að enginn hv.þdm. hafi enn bent á. Hvar sem þessi félög eru stofnuð í kaupstöðum, þá eru það fátækir verkamenn og sjómenn, sem taka höndum saman til þess að bæta úr sínum húsnæðisvandræðum. Þeir ganga í félagið og taka á sig sameiginlega ábyrgð, leggja á sig árleg gjöld í mörg ár, án þess að til framkvæmda geti komið. Loks þegar svo tekst til, að hægt er að hefja framkvæmdir, verða þeir fyrstir, sem fyrst hafa skrifað sig í fél. Mér er kunnugt um, að svona er þetta í Rvík og öðrum félögum, sem stofnuð hafa verið úti um landið. Nú þegar slíkt félag er stofnað fyrir nokkru, getur risið upp annað félag, sem gerir kröfu til að fá styrk úr þessum byggingarsjóði. Fái það nú aðstöðu hjá stj. byggingarsjóðsins, getur það hindrað félagsmenn í eldra félaginu um ófyrirsjáanlegan tíma. Að ég nú ekki tali um, ef félögin yrðu mörg, sem fengju aðstöðu hjá sjóðsstjórninni. Þá gæti svo farið, að þeim mönnum, sem rutt hafa brautina á einhverjum stað í þessu efni og lagt á sig erfiði og ábyrgð - að svo miklu leyti sem um nokkra ábyrgð getur verið að ræða hjá bláfátækum mönnum -, verði gert ókleift nokkurn tíma að eignast eigin íbúð. Það er áreiðanlega miklu skynsamlegra fyrirkomulag, að menn gangi í eitt félag og skrifi sig fyrir íbúðum, þegar þeir vilja fara að vinna að því að eignast íbúð, og fái hana svo þegar röðin er komin að þeim. Og ef félagið er eitt, er að þessu leyti öllum kröftum þess bæjar, sem í hlut á, og ríkissjóðs að því leyti, sem hann styrkir þessi félög, beint að því, að byggingar geti orðið sem mestar og menn komizt sem fyrst að. Ég vildi aðeins benda á þetta réttlætisatriði og hefi sýnt fram á, að vel geta þeir algerlega útilokast, sem lagt hafa á sig mest í þessu efni, ef félög eru fleiri en eitt og hafa mismunandi aðstöðu til sjóðsstjórnanna, eins og búast mætti við. Hér hefir allmikið verið um það talað, að menn skiptust eftir pólitískum flokkum í þessu máli. Ég ætla það væri hv. 3. þm. Reykv., sem kvað jafnaðarmenn yfirleitt fylgja þeirri stefnu að hafa sambyggingar, en Sjálfstfl. og einhverjir aðrir flokkar væru annarar skoðunar. Ég ætla þá að segja það sem mína persónulegu skoðun, að ég álít heppilegast í öllum smákaupstöðum landsins - en þar þekki ég betur til en í Rvík - að hafa íbúðir ekki fleiri en tvær saman, a. m. k. alls ekki fleiri en þrjár í sama húsi. Og það verður áreiðanlega ekki hægt að skipta mönnum eftir stjórnmátaflokkum um þetta atriði, heldur hefir hver einstaklingur sína persónulegu skoðun. Og það vill nú einmitt svo einkennilega til, að ég á sæti í slíkri húsbygginganefnd í mínum kaupstað ásamt íhaldsmanni, og hefir okkur oft greint á um þetta; hann vill sambyggingar, sökum þess að þær muni verða ódýrari og geti þá fleiri hagnýtt féð, sem fram er lagt, en íbúðirnar verði jafngóðar. Og þetta eru alveg rétt rök hjá honum. En þarna skiptir aðeins máli okkar persónuleg skoðun, en ekki flokksleg aðstaða. Ég vil lýsa yfir því, að ég felli mig vel við till.hv.þm. V.-Ísf., að heimilt sé byggingarfélögum, ef þau eru stór, að skipta sér í deildir, þar sem menn geti komið fram sínum skoðunum um það t. d., hvort þeir vilji heldur sambyggð eða sérstæð hús.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Fyrir hönd allshn. þarf ég eigi annað að segja en að vísa í nál.N. barst ósk um að taka í frv. löggildingu á Höfnum við Finnafjörð, og eftir að hafa kynnt sér málið taldi hún rétt að verða við þeim tilmælum. Ég sé, að í Nd. er fram komið frv. sama efnis, og væri því æskilegt, að málið fengi hér sem greiðasta afgreiðslu, svo að hægt væri að koma þessu í eitt frv. N. leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem í nál. greinir.

Frsm. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Allshn. leggur til, að frv. þetta verði samþ. En við tveir nm., hv. 4. þm. Reykv. og ég, höfum leyft okkur að bera fram brtt. á þskj. 133, þess efnis, að heimildin um sölu Saurbæjar falli niður. Tel ég rétt að gera grein fyrir þessari brtt. með nokkrum orðum. Ég hefi jafnan litið svo á, að lög um sölu kirkjujarða og þjóðjarða hefðu aldrei átt að ganga í gildi. Þetta var einmitt eitt þeirra mála, sem fyrst vakti athygli mína á opinberum málum. Er hv. deild kunn þessi afstaða mín vegna afskipta minna af þessum málum í þinginu, er þau hafa verið hér til umr. Ég tel rétt að geta þess um leið, að reynsla sú, sem fengizt hefir af þessari sölu, hefir sannfært mig ennþá betur um, að þessi skoðun mín sé rétt. Ég efast eigi um, að tilgangurinn með jarðasölulögunum hafi verið góður, en reynslan hefir sýnt, að sá tilgangur hefir eigi náðst með lögunum. Það hefir komið fram frá byrjun, að sjálfseignarbændum hefir eigi fjölgað við þessa breyt., en einkum hefir þetta komið fram á síðari árum, þegar þeir féllu frá, sem fyrst keyptu. Það er raunar ekki þörf á að nefna dæmi um þetta, því að reynslan hefir sannað, að strax eftir fyrsta lið hafa jarðirnar yfirleitt gengið út sjálfsábúð. Ég skal þó leyfa mér að nefna eitt dæmi, sem sýnir, að þessi lög hafa beinlínis stutt að því, ásamt öðrum örðugleikum, að bændur flosnuðu upp. Fyrir 44 árum þekkti ég til á kirkjujörð einni á Austurlandi, þar sem tveir bændur, báðir vel efnaðir, bjuggu með mikilli rausn. Tóku tengdasynir þeirra síðan við búinu og jörðinni og höfðu áhuga á því að kaupa jörðina, eins og gerist og gengur um unga menn. Þeim tókst að fá jörðina keypta. Síðan þurfti að hýsa hana, og var byggt reisulegt íbúðarhús. Þetta varð bændunum ofurefli og þeir urðu að gefa jörðina upp í hendur lánsstofnunar. Jörð þessi mun hafa verið keypt fyrir um 8000 kr. og síðan hýst fyrir ekki minna en 20000 kr. Þessi jörð var boðin fyrir 10000 kr. á síðari árum, og var það a. m. k. stoð til þess, að útlendingar keyptu hana. Það má gera ráð fyrir því, að þótt hún hafi ekki verið seld útlendingum, þá sé hún samt ekki í sjálfsábúð. Hún er nú á því stigi, að það má gera ráð fyrir, að hún verði ekki eftirsótt. Mér er það ljóst, að það mál réði minna kaupunum en margt annað, en samt var það ein af ástæðunum fyrir því, hvernig fór. Þess eru mörg dæmi, að jarðir hafa verið keyptar af ábúendum og seldar öðrum samdægurs. Með þessu móti hafa jarðirnar komizt í brask. Ég hygg, að ef vel væri athugað, væru fleiri þjóð- og kirkjujarðir komnar núna úr sjálfsábúð. Það er vitanlegt, að þegar liðinn er fyrsti ættliður, eru erfiðleikar um sjálfsábúð. Það getur verið eðlilegt og laust við allt brask. Það getur komið fyrir, að jarðeigandi eigi 6 -7 erfingja, og þá er eðlilegt, að aftur fari fram kaup á jörðinni. Álít ég, að með þessu fyrirkomulagi sé hver kynslóðin eftir aðra að kaupa sömu jörðina. Sú ástæða er ströng og gerði það að verkum, að ég tala um, að kirkju- og þjóðjarðasölulögin séu ekki spor í rétta átt. Ég álít því, að það, sem átti að tryggja með þjóðjarðasölulögunum, megi alveg eins tryggja með heppilegri löggjöf um erfðafestu. Það fyrirkomulag, að hver kynslóðin á fætur annari sé að berjast við að borga verð sömu jarðarinnar, er slæmur búskaparrekstur. Ég hygg, að ekki sé hægt að mótmæla þessu með óhrekjanlegum rökum, enda þótt allt geti gengið vel, þegar um sjálfsábúð er að ræða. Ef hver sjálfsábúðarbóndi ætti aðeins einn erfingja og alltaf væri tryggt, að sá erfingi vildi búa á jörðinni sjálfur, þá væri allt gott og blessað. En nú er þetta ekki svo, og það verður að taka á hlutunum eins og þeir eru. Mér finnst ástæða til þess að rökstyðja till. okkar hv. 4. þm. Reykv. með þessum orðum. Ég skil hinsvegar, að rétt er, að stj. fái, um leið og hún fær heimild til þess að kaupa Laugaland, heimild til þess að selja Saurbæ, til þess að hægt sé að fara í einskonar „makaskipti“. Ég álít þetta ekki alveg bráðnauðsynlegt fyrir ríkissjóð, því að afborganir af kaupverði Laugalands eru ekki svo miklar, að um mikil útgjöld geti verið að ræða fyrir ríkissjóð á ári hverju. Það má gera ráð fyrir því, að með því að ríkissjóður kaupi þessa jörð aukist tekjur kirkjujarðasjóðs um það, sem nemur eftirgjaldi af Laugalandi. En ég skal játa, að svo er ástatt, að nokkur ljóður er um það, hvort hægt sé að nota eftirgjald það, sem fæst í framtíðinni fyrir Saurbæ, til afborgunar af kaupverði Laugalands. Ég hygg, að eftirgjaldið fyrir Saurbæ muni renna í prestlaunasjóð. Ég hygg, að afborganir af kaupverði Laugalands verði kirkjujarðasjóður að greiða. Þetta er að vísu nokkur ástæða fyrir því, að borin hefir verið fram heimild til þess að selja Saurbæ. Ef brtt. okkar hv. 4. þm. Reykv. verður samþ., tel ég, að úr þessu mætti bæta með brtt. þeirri, sem borin er fram við frv., við 3. umr., um það, að heimila ríkisstj. að láta afgjaldið af Saurbæ ganga upp í greiðslu á afborgunum af jarðarverði Laugalands. Ég hefi ekki borið það undir fróða menn, hvort þetta gæti gengið, en mér datt í hug, að gera mætti ráð fyrir því, að hv. deild athugi þetta. Ég vil leggja því lið, að sú breyt. verði gerð. - Það er ekki ástæða til þess að fjölyrða frekar um þetta að sinni. Ég tel rétt að taka það fram, að þótt við hv. 4. þm. Reykv. flyttum þessa brtt., gerum við hana ekki að skilyrði fyrir því, að frv. gangi fram. Ég tel mjög mikils virði, að ríkið eignist Laugaland, þótt sá böggull fylgi skammrifi, að önnur jörð fylgi með, sem óþarfi er að selja, og mun ég ekki láta það verða til þess, að ég setji fót fyrir frv. Læt ég það svo ganga undir úrskurð hv. d., hvort hún fellir brtt. okkar hv. 4. þm. Reykv.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Eins og hv.frsm. tók fram, var hv.allshn. sammála um að mæla með því, að frv. næði fram að ganga. En nú hefir komið brtt. á þskj. 132 frá 2 hv. meðnm. mínum, sem gerir það að verkum, ef hún verður samþ., að málið er komið inn á nýjan grundvöll. Ég hefi ekki í hyggju að hefja almennar umr. um það, hvort heppilegra sé, að ríkið eða einstaklingar eigi jarðeignir landsins. Reynslu þá, sem þjóðjarða- og kirkjujarðasölulögin hafa látið í té, taldi hv.frsm. benda til þess, að um afturför sé að ræða. Ég get ekki látið þetta vera ómótmælt. Ég veit ekki, hvernig ástatt er í Múlasýslum í þessu efni. Fjárhagsástandið hefir verið verra þar síðustu ár heldur en víða annarsstaðar, svo að það er ekki óhugsandi, að bændur hafi orðið að sleppa eignarréttinum á jörðunum. Hinsvegar er það svo þar, sem ég þekki bezt til, að jarðir, sem seldar voru 1908, þegar kirkjujarðasölulögin komu, og næstu ár á eftir, eru enn í sjálfsábúð. Þær jarðir, sem voru lágkúruleg kot þá, eru nú blómleg býli. Mér er það í fersku minni, að það var svo þá yfirleitt, að hægt var að rekja úr þær jarðir, sem voru í eign þess opinbera. Þær voru verr setnar, miklu verr hýstar og miklu verr með þær farið en þær, sem voru í sjálfsábúð. Það er sannfæring mín, að keppa beri að því, að sem flestar jarðir komist í sjálfsábúð, en ekki að vinna á móti anda kirkjujarðalaganna og reyna að koma nýjum jörðum undir yfirráð ríkisins. Fyrir þessu er hægt að færa margvísleg rök, og hefði það verið gert, ef ég teldi ekki farið of langt út frá efninu, hefðu verið teknar upp almennar umr. um þetta mál. Þetta mál gefur í sjálfu sér ekkert tilefni til þess. Það er fullkomlega óeðlilegt að láta samþ. þessi frv., sem marka að nokkru leyti tímamót í því, hvort ríkið eða einstaklingar skuli eiga þjóðjarðirnar. Hér er ekki farið fram á annað en að núv. ástand haldist óbreytt, þ. e. a. s., að ríkið láti af hendi eina jörð og fái aðra jörð, álíka verðmikla, í staðinn. Ef till.hv. meðnm. minna nær fram að ganga, er málið komið inn á nýjan grundvöll. Það er ætlazt til, að ríkið fái heimild til þess að taka Syðra-Laugaland fyrir prestssetur og selja Saurbæ í þess stað. Verðmismunurinn er ekki nema 3000 kr. Hér er því um lítil útgjöld fyrir ríkissjóð að ræða. Fyrst á annað borð er heppilegast, að prestssetrið sé á þessum stað, álít ég ekki nema sjálfsagt að verða við þeim tilmælum. Eigi ríkið aftur á móti að halda Saurbæ áfram í sinni eign, er hér orðið um talsverð útgjöld að ræða fyrir ríkissjóð. Ég get ekki séð nokkra ástæðu til þess að baka ríkissjóði þau útgjöld. Hv. frsm. telur heppilegra, að ríkið eigi jarðirnar heldur en einstaklingar. En honum er það væntanlega ljóst, að ríkið er ekki, þrátt fyrir það þótt þetta frv. verði samþ., neitt verr statt í þessu efni en áður. Það fær land, sem er eins verðmikið og það, sem því er ætlað að láta af hendi. Svo það er bara „status quo“. Vegna þess fyrst og fremst, að ég tel heppilegra, að Saurbær geti komizt í eign þess ábúanda, sem ætlaði að hafa þar búrekstur sinn, heldur en að ríkið eignist jörðina, og eins líka af því, að ég vil ekki, að ríkinu séu bökuð óþörf útgjöld með þessari breyt., þá lýsi ég því yfir, að verði brtt.hv. meðnm. minna samþ., mun ég ekki geta fylgt frv. eftir það. Þá er málið komið inn á allt annan grundvöll. Ég þykist vita, að ekki þurfi mitt fylgi til þess, að frv. gangi fram, en það skiptir ekki miklu máli. En ég vil láta þetta koma skýrt fram, svo að mér verði ekki brigzlað um að hafa skipt um skoðun í málinu frá því að ég skrifaði undir nál.

Bernharð Stefánsson Ég þakka hv.allshn. fyrir afgreiðslu hennar á þessu máli, þar sem hún leggur til, að frv. verði samþ. - Ég hefi ekki margt að segja um brtt. meiri hl. n. Ég get að sumu leyti vísað til þess, sem hv. 2. þm. Rang. sagði um málið. Það, sem fyrir flm. þessa frv. vakti með því að leggja til, að heimilað yrði að selja Saurbæ jafnframt því sem heimilað yrði að kaupa Laugaland, var það, að við vildum ekki með þessu frv. baka ríkissjóði veruleg útgjöld eins og nú stendur á. Aðalatriðið fyrir okkur er vitanlega það, að Laugaland verði keypt fyrir prestssetur. Þess vegna viljum við þiggja það með þökkum, ef Alþingi vill gefa heimild til þess, að Laugaland verði keypt án þess að Saurbær verði seldur. En ég vil ekki, að þetta komi þannig niður á héraðinu, að talið sé, að það hafi fengið fé úr ríkissjóði með þessu móti, og það verði svo aftur látið koma niður á öðrum framkvæmdum í héraðinu, sem þurfa að fá styrk úr ríkissjóði. Það er ómögulegt að sjá, út af fyrir sig, að ríkissjóður hafi hag af því að eiga Saurbæ. Það má búast við því, að hægt sé að selja jörðina fyrir um 2900 kr. Eftirgjaldið, sem greitt er nú eftir Saurbæ, er samtals um 720 kr. - þ. e. a. s. 400 kr. eru landskuld og 320 kr. eru húsaleiga. Ég býst varla við, að fært þyki að hækka afgjaldið mikið, og sjá þá allir, að það eru ekki háir vextir af þeirri upphæð, sem sennilega má fá fyrir jörðina. Hv. frsm.n. flutti hér langa ræðu um galla þjóðjarðasölunnar, og lét hann í ljós þá skoðun, að þjóðjarða- og kirkjujarðasölulögin hefðu orðið til ills eins og ekki náð tilgangi sínum. Ég er honum að sumu leyti samdóma og að sumu leyti ekki. Ég tel, að þess hafi ekki verið nægilega gætt, þegar þjóðjarðasölulögin voru sett, að gera um leið ráðstafanir til þess, að jarðir lentu ekki í braski. Aftur á móti er ekki hægt að neita því, að margar jarðir hafa tekið miklum umbótum við það að komast í sjálfsábúð. Ég hygg því, að bezta lausnin á þessu máli hefði verið sú, að ábúendur hefðu getað fengið jarðir keyptar, en að ríkið hefði keypt þær jarðir, sem seldar voru öðrum en ábúanda. M. ö. o., ég álít rétt að setja skorður við því, að einstakir menn eignist jarðir til þess að leigja þær eða braska með þær, en sjálfsábúð tel ég hinsvegar góða. Þó ég nefni þetta, þá er samt óþarfi að tala um þjóðjarðasöluna almennt út af þessu frv., sem við hv. 2. þm. Eyf. berum fram, því að það kemur þessu máli lítið við, eins og hv. 2. þm. Rang. tók réttilega fram, Hér er ekki stungið upp á því, að það opinbera minnki neitt jarðeignir sínar. Okkur hefði ekki komið til hugar að flytja frv. um að selja Saurbæ út af fyrir sig. Hér er um það eitt að ræða að flytja prestssetrið, kaupa eina jörð til prestsseturs og selja í staðinn prestssetursjörðina. Það eru einungis einskonar makaskipti. Ég mun ekki greiða atkv. með brtt. meiri hl. n., en þó hún verði samþ., þá er ekkert við því að segja. Mér er samt jafnannt um, að frv. nái fram að ganga, því eins og ég hefi áður tekið fram, er aðalatriðið fyrir okkur, að prestssetrið verði flutt að Laugalandi.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Það getur verið rétt að halda því fram, sem báðir hv. dm. hafa talað um síðan ég settist niður, sem sé, að rangt sé að taka upp almennar umr. um sölu þjóð- og kirkjujarða. Ég get ekki séð, að um annað sé frekar að ræða hér. Málið er tvíþætt. Það er rétt, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði, það er einnig um kaup að ræða. Þess vegna er málið líka tvíþætt, og það verður líka að tala um báða þætti. Hér er um það að ræða, að ríkið kaupi og selji jörð. Það má vera, að hv.þdm. hafi ég þótt færa fullsterk rök fyrir mínu máli, og að þeir óski þess, að þau rök hefðu ekki fram komið. Þetta verður samt svo að vera, fyrst málstaðurinn á svo góð rök. Ég get sleppt því að tala um gildi þjóðjarðasölu og um það, hvort þau hafi náð tilgangi sínum. Ég sagði aðeins, að reynslan hefði sýnt, að þau hefðu ekki náð tilgangi sínum. Hv. 2. þm. Rang. og hv. 1. þm. Eyf. sögðu, að ég hefði talið, að þjóðjarðasalan væri til ills eins. Það er ekki allskostar rétt. Hitt viðurkennir hv. 1. þm. Eyf. vafalaust, að þjóðjarðasölulögin hafa ekki náð tilgangi sínum. En þjóðjarðasalan hefir aldrei náð tilgangi sínum af því, að ekki hefir verið hægt að tryggja, að jarðirnar héldust áfram í sjálfsábúð. Hv. 1. þm. Eyf. vildi tryggja það með því, að ríkið keypti þær jarðir, er ganga úr sjálfsábúð. En eina ráðið, sem dugir, er skynsamleg ábúðarlög og ríkiseign á jörðunum. Og ég veit, að ekki líður á löngu þangað til allir komast á þessa skoðun. Ég skal játa það, að kirkju- og þjóðjarðir voru yfirleitt verr setnar áður fyrr en jarðir í sjálfsábúð. En síðan hlúð var með lögum að leiguábúð á þessum jörðum, eru þær, margar hverjar, fullt eins vel setnar og sjálfseignarjarðir, og þetta hefir sínar eðlilegu orsakir. Margir bændur verja öllum þeim peningum, sem þeir hafa aflað með áralöngu striti, til þess að festa kaup á jörð, sem þeir geta þó alls ekki greitt til fulls og eru að basla við að eignast alla æfi. Bústofninn og búreksturinn sitja á hakanum, og svo gengur þetta lið fram af lið. Það er rétt, að með því að selja Saurbæ sleppur kirkjujarðasjóður við útgjöld í bili, þar sem 29000 kr. verða innborgaðar strax. En þetta er ekki aðalatriðið. Þessi upphæð gerir ekkert til eða frá um afkomu sjóðsins, og ef það er rétt, sem báðir andmælendur mínir hafa haldið fram, að hagsýni sé í því að kaupa Laugaland, þá aukast tekjur kirkjujarðasjóðs við þau kaup. Ég hygg því, að að fyrstu afborgun lokinni verði ekki mikil fjárútlát fyrir kirkjujarðasjóð að kaupa Laugaland, þótt Saurbær verði ekki seldur. Ég vil ennfremur minna á það, að á undanförnum þingum hefir meiri hl. þings litið svo á oftar en eitt skipti, að rétt væri að stinga fæti við því, að þjóðjarðir væru seldar. En hér er farið fram á bein fyrirmæli um að selja kirkjujörð. Ég er á móti þeim anda, sem þarna kemur fram gegnstætt við stefnu undanfarinna þinga. Ástæður eru ekki aðrar fyrir þessu en að kirkjujarðasjóður þurfi á þessum 29000 kr. að halda, en þær ástæður get ég ekki talið svo mikils virði, sízt þar sem telja má víst, að tekjur kirkjujarðasjóðs aukist við Laugalandskaupin, að Alþingi eigi þess vegna að hvika frá réttri stefnu í þessu máli.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég hefi gerzt meðflm. að þessari brtt., en hv. 2. þm. S.-M. hefir nú talað svo rækilega fyrir henni, að ég hefi þar litlu við að bæta. Þótt ég hafi ekki átt því láni að fagna að kynnast hinu fagra Eyjafjarðarhéraði af eigin reynd og sjón, virðist mér samt, eftir þeim upplýsingum , sem ég hefi getað aflað mér, að margt mæli með því, að ríkið kaupi Laugaland. Jörðin er vel í sveit sett og því heppileg fyrir Prestssetur, og auk þess eru þar náttúrugæði, sem geta orðið dýrmæt með tímanum, þar sem eru hinar heitu laugar. Líklegt er, að hér sé fundinn heppilegur staður fyrir skólasetur í Eyjafirði. Allt mælir þetta með því, að ríkið eignist þessa jörð. Kaupverðið, 32 þús. kr., sem á að greiðast á mörgum árum, er ekki heldur svo hátt, að það sé nein frágangssök. En eini ágreiningurinn í þessu máli er sá, hvort selja eigi Saurbæ í staðinn, til þess að fá á þann hátt fé til að borga Laugaland. Mér er sagt, að þetta gamla, sögufræga prestssetur sé að ýmsu leyti kostajörð, landrúm og vel fallin til jarðræktar. Ég get ekki séð neinn hag í því fyrir ríkið að selja þær jarðir, sem hafa góð ræktunarskilyrði. Það er stefna mín og míns flokks, að ríkið eigi að eignast jarðir, en ekki selja þær. Hér er því um stefnumál að ræða, eins og heyra mátti á ræðu hv. 2. þm. Rang., er hann sagði, að hann sæi sér ekki fært að greiða atkv. með frv., ef brtt. okkar yrði samþ., enda er það í samræmi við stefnu hans flokks, að selja allar þjóðjarðir. Hér kemur því fram skýr stefnumunur, sem ég vil, að hv.þdm. geri sér ljósan.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Ég vil, vegna þess inn á hvaða braut umr. eru komnar, láta það í ljós, að ég álít ekki, að atkvgr. um þetta mál þurfi að gefa neitt til kynna um afstöðu manna til þjóðjarðasölunnar yfirleitt eða jarðakaupa ríkisins. Ég álít verðið á þeirri jörð, sem hér er um að ræða, allt of hátt til þess að hægt sé að ganga inn á jarðakaup af ríkisins hálfu almennt á þessum grundvelli. En hér er ætlazt til, að seld verði kirkjujörð í staðinn, fyrir 29000 kr., sem er að vísu líka of hátt. Ef ríkið fer almennt inn á slíka braut í jarðakaupum, yrði það að kaupa jarðirnar hærra verði en líkur væru til, að þær gætu rentað sig fyrir, og hvaða skoðun sem ég hefi á jarðakaupum ríkisins, get ég ekki verið því samþykkur að fara inn á þá braut.

Bernharð Stefánsson Hv. frsm.n. hefir nú um stund þrumað yfir mér um galla þjóðjarðasölunnar. En ég hélt því aldrei fram, að þjóðjarðasölulögin væru gallalaus, heldur sagði ég einmitt hið gagnstæða, að þau væru gölluð, en fór hinsvegar lítið inn á það efni, af því að mér fannst það ekki koma þessu máli við. Hv. frsm. sagði, að okkur hv. 2. þm. Rang. hefði þótt of mikið af rökum hjá sér. Ég heyrði engin rök í ræðu hans, sem koma því máli við, er hér liggur fyrir, og hefi því ekki yfir slíku að kvarta. Hann sagði að vísu ýmislegt um þjóðjarðasöluna frá almennu sjónarmiði, sem vafalaust var rétt að mörgu leyti, en hann færði engin rök gegn því að selja Saurbæ, ef Laugaland verður keypt. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að hér væri um stefnumál að ræða. Hann fylgdi því sem jafnaðarmaður, að Laugaland væri keypt, en var hinsvegar mótfallinn því að selja Saurbæ. En hér er alls ekki neitt stefnumál á ferðinni. Hér er um það eitt að ræða, að heppilegt er talið að flytja prestssetrið að Laugalandi, og í frv. bendum við á leið fyrir hið opinbera til að gera það án þess að binda sér bagga með því. Þetta er því aðeins stefnumál frá hans hálfu, en ekki okkar. Hv. 4. þm. Reykv. var að tala um Saurbæ sem einhverja kostajörð með mikla ræktunarmöguleika. Ég er nú kunnugur á þessum slóðum og skal því upplýsa það, að þó ræktunarmöguleikar séu þar að vísu allmiklir, eru þeir þó ekki meiri en víða annarsstaðar, og Saurbær er engin hlunnindajörð. Hinsvegar vil ég enn taka það fram, að okkur er það ekkert kappsmál, að þessi brtt. verði felld, heldur er það aðalatriði fyrir okkur, að sá liður frv. nái samþykki, að Laugaland verði keypt. Það var ætlun okkar flm. að fá þessu framgengt án þess að baka ríkissjóði þess vegna 32000 kr. útgjöld, en ef þingið vill greiða það fé, þiggjum við það auðvitað með þökkum, ef við fáum því fullnægt, sem við leggjum aðaláherzluna á. Hæstv. forsrh. var að tala um, að sér þætti verðið of hátt. Það má rétt vera frá því sjónarmiði, að búrekstur á jörðinni beri ekki svo hátt verð með núverandi afurðaverði. En eins og ég tók fram við 1. umr., er þarna jarðhiti o. fl. hlunnindi og mikil húsakynni, sem koma að fullum notum með því að gera jörðina að prestssetri. Þegar þess er gætt, má telja líklegt, að þessi kaup margborgi sig fyrir ríkið. Þetta ættu því að geta orðið góð kaup fyrir ríkið, þótt erfitt væri fyrir bónda að láta jörðina vaxta sig með venjulegum búrekstri.

Magnús Guðmundsson Mér finnst þetta hagstæð makaskipti fyrir ríkissjóð. Ég er alveg sammála hæstv.forsrh. um það, að í þessu máli þarf ekki að taka afstöðu til þess „princips“, hvort jarðir eiga að vera ríkiseign eða ekki. En vegna þeirra ummæla ráðh., að verðið á Laugalandi væri of hátt fyrir ríkið, vil ég benda á það, að kaupverðið mun ekki vera tiltölulega hærra en fasteignamatsverð. Eftir þessu myndi hæstv. ráðh. ekki vilja kaupa jarðir handa ríkinu nema í hæsta lagi fyrir fasteignamat, þó að hann færi að framkvæma slík kaup, og vona ég, að bið verði á því, að bændur landsins verði svo aðþrengdir, að þeir fari að selja jarðir sínar um eða undir fasteignamatsverði, sem venjulega er langt fyrir neðan venjulegt söluverð. Ég vildi gjarnan spyrja, hvort mismunurinn á jarðarverðunum eigi að greiðast úr ríkissjóði eða kirkjujarðasjóði, ef af þessum makaskiptum verður.

Að sjálfsögðu úr kirkjujarðasjóði

.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Hv. 1. þm. Skagf. var að tala um, að ég ætlaðist til, að ríkið keypti jörðina undir fasteignamati. Ég veit nú ekki um matið á þessari jörð, en annar hv.flm. segir, að vafasamt sé, að hið tiltekna kaupverð sé undir fasteignamati. En það, sem máli skiptir hér, er það, að jörðin er yfirbyggð, og því vill ábúandi losna við hana. En slík kaup mega ekki marka jarðakaupastefnu ríkisins í framtíðinni.

Jón Baldvinsson Ég varð undrandi, þegar. ég heyrði hv. 1. þm. Eyf. halda því fram, að hv. 2. þm. S.-M. hefði engin rök borið fram í ræðu sinni. Ég veit að vísu, að sá hv.þm. getur svarað fyrir sig, en ég vil þó ekki láta hjá líða að benda á að það eru einmitt hin almennu rök um þjóðjarðasölu, sem eiga hér við, þegar verið er að tala um að selja ríkisjörð, þótt í makaskiptum sé. Þeir, sem álíta þjóðjarðasöluna til ógagns, geta því ekki fylgt frv. óbreyttu. Ég skal þó ekki fara út í hin almennu rök að þessu sinni. Ég er samþykkur því, að 1. málsl. 1. gr. nái samþ. og standi óbreyttur, en brtt. verði samþ. Þá er því náð, sem hv.þm. Eyf., flutningsmenn málsins, óska eftir og telja aðalatriðið, að eignast hentugri jörð fyrir prestssetur. Ég álít feng fyrir ríkið að eignast þessa jörð, en þó því aðeins, að ekki verði seld önnur jörð í staðinn. Ég skal ekki blanda mér í deilur um verðið og finnst hv.flm. hafa stillt því í hóf, en ég hefði þó betur kunnað við, að í frv. hefði staðið „allt að 32 þús. kr.“, svo að möguleiki væri til að semja um verðið og fá það ef til vill eitthvað lægra, heldur en að slá því alveg föstu í frv., einkum ef það er rétt, að jörðin sé yfirbyggð af þeim, sem nú á hana, og hann vilji gjarnan losna við hana.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forsrh. bar brigður á, að rétt hefði verið skýrt frá um fasteignamatsverðið á Syðra-Laugalandi. Það stendur í aths. við frv., að jörðin sé metin á 36 þús. kr., og ég trúði því, að það væri rétt, og ég hefi líka gætt að því í jarðamatsbókinni, og kemur það heim.

Má ég gefa þær upplýsingar, að það er búið að taka undan jörðinni síðan, svo það er ekkert hægt að segja um það

. Um það liggja ekki fyrir neinar upplýsingar, og ekki heldur, að jörðin sé yfirbyggð, heldur þvert á móti, að Saurbær sé yfirbyggður, og úr því að hæstv. ráðh. getur samvizkunnar vegna selt bónda þá jörð fyrir svona hátt verð, þá get ég ekki skilið, að það sé synd að kaupa jarðir yfirleitt fyrir svipað verð.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Það er óþarfi að eyða um þetta mörgum orðum. Ég vil aðeins upplýsa það, að það er ekki hægt að fara eftir því, sem stendur um fasteignamatið í þskj., því að það er búið að taka nokkuð undan jörðinni síðan matið fór fram.

Hvað er það?

. Það getur hv.þm. athugað, en ég veit ekki, hvað það er mikið. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. blandaði inn í umr. um verð á þessum jörðum, þá kemur það málinu í raun og veru ekkert við, þegar það er athugað, sem allir menn eru sammála um, að verðlagið á þessum jörðum er sæmilegt, miðað við hlutfall þeirra hverrar til annarar og samanborið við frjálst framboð. Saurbær er seldur fyrir frjálst framboð, og sá, sem á Syðra-Laugaland, býður jörðina fyrir þetta verð; hann segir sjálfur, að jörðin sé sér ofviða og vill því losna við hana. Þarna er um skipti á jörðum að ræða, og ég tel vafalaust, eins og hv. 1. þm. Eyf. hefir haldið fram, að verðlagið á þessum jörðum sé tiltölulega gott, miðað við það, sem boðið er í Saurbæ í frjálsu framboði.

Magnús Guðmundsson Af því að það eru ekki neinar upplýsingar um það í þeim skjölum, sem hér liggja fyrir, hvað það er, sem tekið hefir verið undan jörðinni, þá vil ég fá að vita, hvað það er. Annars skal ég ekki karpa um þetta við hæstv.forsrh. Hann sagðist geta gengið inn á þessi jarðakaup, af því að hér væri hátt selt og hátt keypt, en þessi háa sala kemur niður á bóndanum, sem ætlar að búa á þessari jörð.

Það er þetta frjálsa framboð, sem sumir halda fram, að eigi að vera á jörðunum

. Já, og hæstv. ráðh. gengur inn á það í þessu tilfelli.

Bernharð Stefánsson Ég er þessu ekki eins kunnugur og hv. meðflm. minn, en ég get gefið þær upplýsingar, að það hefir verið byggð sundlaug á landi Syðra-Laugalands og seldar undan jörðinni um 4 dagsláttur af landi, með tilliti til sundlaugarinnar og fyrirhugaðs skóla. Ég hygg, að þetta skipti litlu máli hvað not á jörðinni snertir.

Ætli það sé ekki frekar til hækkunar en hitt?

. Það getur vel verið, að það verði frekar til hækkunar. Annars verð ég að segja, út frá því, sem hv. 4. landsk. og fleiri hafa minnzt á þjóðjarðasölu almennt í sambandi við þetta mál, að mér finnst, að afstaða til hvers frv. eigi að miðast við það, hvaða ástand er nú og hvaða ástand skapast við, að ákveðin lög eru sett. Það ástand, sem í þessu efni er nú, er það, að ríkið á Saurbæ í Eyjafirði, og það ástand, sem hugsað er til að skapa með þessu frv., er, að í staðinn fyrir Saurbæ eignist ríkið Syðra-Laugaland, sem er verðmeiri jörð. Þar af leiðandi get ég ekki séð, að þeir, sem eru á móti þjóðjarða- og kirkjujarðasölu, geti neitt kvartað út af þessu frv., því að það er langur vegur frá því, að ríkið mundi með þessu frv., þó að lögum yrði, skerða eignir sínar; það frekar eykur fasteignir sínar heldur en hitt. Af þessu dreg ég þá ályktun, að þetta mál komi þjóðjarða- og kirkjujarðasölu, almennt séð, alls ekki við. Því að ef við þm. Eyf. flyttum ekki frv. - hvað þá? Þá ætti ríkið áfram Saurbæ, en ætti ekki Laugaland. Ég sé því ekki, að við með þessu frv. sköðum þá stefnu, sem þessir hv.þm. halda fram; ef nokkuð er, þá þvert á móti.

Finnur Jónsson Hv. 8. landsk. lagðist á móti þessu frv. í gær, að því er mér skildist af tveimur ástæðum. Hin fyrri var sú, að hér væri um málskot að ræða, er kæmi ekki að fullu haldi. Ég tel rétt, ef slík vandræði koma fyrir, að ekki er hægt að fá meiri hl. í bæjarstjórnum, þá sé málinu skotið til kjósendanna. Þá er önnur ástæðan, sem hv. 8. landsk. vildi gera mikið úr, sem er sú, að með þessu væri atvmrh. gefið svo mikið vald, því það þyrfti ekki að koma krafa frá meiri hl. kjósendanna um nýjar kosningar. Hvaða vald er það, sem ráðh. er gefið með þessu frv.? Ekki er honum gefið valdið til að skipa bæjarstjóra eða bæjarstjórn, honum er aðeins gefið vald til þess að skjóta málinu aftur til kjósendanna, - og í hverju ætti svo sem að vera meira lýðræði? Hv. 8. landsk. vildi ennfremur halda því fram, að frv. þetta væri eingöngu fram borið vegna Ísafjarðar. Það er að vísu rétt, að þar hafa komið fyrst í ljós þessir agnúar, sem eru á l., en vitanlega getur þetta komið fyrir alstaðar, og ég sé enga ástæðu til að miða frv. eingöngu við Ísafjörð. Mér finnst rétt, að allir eigi að njóta þess réttar, sem í því felst. Það eru fyrst og fremst kjósendurnir, sem sjá hag bæjarfélaganna borgið, og eiga að sjá honum borgið. Hv. þm. var að tala um, að þetta mundi geta leitt til margra kosninga. Það er ekki gert ráð fyrir því í frv. Ég fæ ekki heldur séð, hvaða hætta gæti stafað af því, þó að fram færu 1 -2 kosningar á kjörtímabilinu í viðbót, þegar þess er gætt, að víða fóru kosningar fram á hverju ári áður en nýju kosningalögin gengu í gildi. - Ég nenni svo ekki að eltast frekar við það, sem hv. 8. landsk. bar fram í þessu efni; mér fannst málfærsla hans mjög veik og rökin borin fram meira til þess að reyna að koma í veg fyrir, að Ísfirðingar fengju þessa kosningar, en af sannfæringu.

Frsm. minni hl. (Garðar Þorsteinsson) [óyfirl]: Ég hefi ekki enn sannfærzt um nauðsyn þess að láta þetta mál ganga áfram. En ég get tekið undir með hv.flm., eins og ég hefi áður gert um það, að eftir kosningalögunum frá 1929 getur leitt til vandræða að fá kosinn þann bæjarstjóra, sem alltaf hefir meiri hl. bak við sig. Enginn ágreiningur er um það, að með svo fullkomnu lýðræði sem er í kosningalögunum frá 1929 eru minni líkur til, að einn flokkur fái hreinan meiri hl. í bæjarstjórn. Nú sem stendur er það aðeins í Rvík, Hafnarfirði og e. t. v. í einum kaupstað í viðbót, sem einn flokkur hefir hreinan meiri hl. Hitt mun algengara, að flokkarnir fá 1, 2 -4 fulltrúa hver, eins og er t. d. á Ísafirði, en fá ekki meiri hl. Aðalreglan mundi verða sú, að þetta endurtæki sig, þó kosið yrði 3 -4 sinnum á kjörtímabilinu, og ég fæ því ekki séð, að þetta sé nein lausn í því máli, sem hér um ræðir, að afla bæjarstjóra meiri hl. fylgis; það getur því aðeins orðið, að bæjarstjóri hafi meiri hl. fylgi bak við sig í kjósendahópnum. Það hefir ekki komið nein rödd um þetta frá Akureyri t. d. Þar hafa flokkarnir sameinað sig um bæjarstjóra. Og því er það ekki hægt á Ísafirði? Alþfl. getur þar stofnað samfylkingu með kommúnistum. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að jafnskyldir flokkar geti starfað saman. Hví skyldu sósíalistar t. d. ekki geta tekið samfylkingarboði frá kommúnistum, sem alltaf stendur til boða? Mér hefði fundizt eðlilegt, að hv.flm. kæmi til dyranna eins og hann er klæddur, að hann viðurkenndi, að ástandið á Ísafirði er óþolandi og nauðsynlegt að ráða bót á því, jafnframt sem það væri nú álit hans, að nýjar kosningar myndu leysa málið. Ef hv.flm. hefði þannig bundið frv. við Ísafjörð eingöngu, vegna hins sérstaka ástands, sem þar ríkir, en ekki farið fram á að lögfesta þetta sem almenna reglu, er gildi fyrir alla kaupstaði landsins, hefði mér fundizt eðlilegra, að löggjafarvaldið tæki vel í mál hans, en ég tel ekki rétt af löggjafarvaldinu að fara inn á þessa braut. Mér hefði því sýnzt, að hv.flm. bæri fram brtt. við frv. í þessa átt, svo að frekar væri viðlit að samþ. það. Hv. flm. hefir ekki heldur í ræðu sinni í dag hrakið rök mín í gær, þar sem ég sýndi fram á, að atvmrh. gæti misbeitt því valdi, sem hann fær með frv., og boðað til nýrra kosninga, ef bæjarstjórinn er aðeins borinn ofurliði í einu einstöku máli. Meira þarf ekki, eins og frv. er orðað. Nú er það jafnvitanlegt okkur öllum, að það er sjaldgæft, að menn séu svo flokkslega bundnir í innansveitarmálum, að þá greini ekki á um ýmis mál, sem fyrir koma, enda mun það ósjaldan bera við, að bæjarstjóri sé borinn ofurliði af eigin flokksmönnum í einstökum málum. Ef heimildin fyrir atvmrh. til að rjúfa bæjarstj. er því ekki bundin því skilyrði, að hlutaðeigandi bæjarstj. óski þess, getur ráðh. gert það jafnvel án þess að meiri hl. bæjarstj. hafi gefið bæjarstjóra vantraust. Ég myndi hinsvegar fyrir mitt leyti telja það geta komið til mála að samþ. frv., ef heimildin væri bundin því skilyrði, að meiri hl. bæjarstj. óskaði eftir nýjum kosningum. Ég vil því mega vænta þess, að hv. d. felli þetta frv. Sú hugsun, sem felst í 2. gr. frv., og sú regla, sem þar er verið að lögfesta, er röng og getur leitt út í glundroða og vitleysu, ef atvmrh. beitir því valdi, sem honum væri gefið.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Ég hefi ekki ástæðu til að bæta mörgum orðum við það, sem ég áður sagði, er ég gerði grein fyrir þeim ástæðum, er því eru valdandi, að meiri hl. allshn. leggur með þessu frv. Ég vil aðeins gera stutta aths. við ræðu hv.frsm. minni hl. - Hv. frsm. virðist ekki hafa réttan skilning á 2. gr. frv., því að hún setur það að skilyrði fyrir því, að ráðh. megi beita heimildinni, að ekki hafi náðst meiri hl. bæjarfulltrúa fyrir kosningu bæjarstjóra, þannig að hann sé flokkslega og málefnalega í minni hl. í bæjarstj. og verði jafnvel af þeim ástæðum að framkvæma ráðstafanir, sem honum eru þvert um geð og á móti hans skoðun. Og það er einmitt úr þessu, sem við viljum bæta. Það er að vísu ekki víst, að nýjar kosningar breyti hlutföllum flokkanna, en svo má þó vel fara, að einhver flokkanna fái hreinan meiri hl., þótt hitt geti vitaskuld líka orðið, að sama ástand endurtaki sig, og þá verður við það að sitja. - Þetta var það, sem vakti fyrir meiri hl. allshn. með því að mæla með samþykkt frv. Er það síður en svo, að atvmrh. sé gefið nokkurt einræði í þessum efnum, því að hann er bundinn við það, að ekki hafi fengizt meiri hl. fyrir kosningu bæjarstjórans og að hann sé í andstöðu við meiri hl. bæjarstj. Það er því ekki hættulegt vald, sem frv. veitir atvmrh., þar sem það er bundið þessari takmörkun.

Frsm. minni hl. (Garðar Þorsteinsson) [óyfirl.]: Út af því, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, vil ég benda á það, að þótt bæjarstjóri fáist kosinn með meiri hl. atkv. bæjarstj., er það ekki sönnun fyrir því, að hann þurfi alltaf að vera í meiri hl. í bæjarstj. Samkv. frv. er atvmrh. heimilt, þegar bæjarstjóri er í andstöðu við meiri hl. bæjarstj., að fyrirskipa nýjar kosningar, án þess að nokkuð sé nánar tiltekið um það í frv., hverskonar andstöðu átt er við, hvort átt sé við það, að bæjarstjóri sé í andstöðu við meiri hl. bæjarstj. í öllum málum yfirleitt, eða ef til vill aðeins í einu einstöku máli. Ef atvmrh. sýnist svo, getur hann þannig rofið bæjarstj., þótt bæjarstjóri sé aðeins í andstöðu við hana í einstöku máli, og gæti slíkt leitt til þess, að kosningar væru látnar fara fram mánaðarlega.

Það er auðvitað átt við flokkslega andstöðu

. Því lagar þá hv.frsm. meiri hl. ekki orðalag frvgr., svo að þetta komi fram í gr.? Hv. þm. má vita það, að það er ekki nóg, að hann hafi þennan skilning á gr., þó góður júristi sé. Ef ágreiningur er um skilning gr. hér á Alþ., munu og dómstólarnir verða í vafa, og atvmrh. getur skotið sér undir hvorn skilninginn sem er. Það ætti og að vera hægurinn á fyrir þá hv.þm., sem vilja láta skilja gr. öðruvísi en hún hljóðar, að laga gr., og manni finnst, að það hefði legið nær en að vera að koma með lögskýringar á henni.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Því er haldið fram, að þetta frv. sé borið fram vegna hins sérstaka ástands, sem er á Ísafirði í þessum málum. Sé ég þó ekki, að það skipti neinu máli, því að vitanlega getur sama ástand endurtekið sig í öðrum kaupstöðum landsins. Hér ber því aðeins að líta á það, hvort rétt sé að gefa atvmrh. jafnmikið íhlutunarvald í málefnum kaupstaðanna og farið er fram á með frv. Á það er og að líta, að ef rétt þykir að gefa atvmrh. slíkt vald í málefnum kaupstaðanna, er ekki nema eðlilegt, að það nái einnig til sveitanna og honum verði einnig heimilað að rjúfa hreppsnefndirnar, ef þannig stendur á, að oddviti verður í minni hl. með sína afstöðu í einhverju máli. Getur því hér orðið um mjög víðtækt íhlutunarvald að ræða. Ég er hinsvegar hissa á því, að hv.flm. skuli ekki hafa dottið í hug að breyta löggjöfinni í það horf, að bæjarstjóri yrði ekki löglega kosinn, nema hann fengi meiri hl. atkv. bæjarstj. Það væri þó öruggt ráð til að fyrirbyggja ástand eins og það, sem skapazt hefir á Ísafirði. Eins og bæjarstj. þar er skipuð, var útilokað annað en að bæjarstjórinn lenti í andstöðu við meiri hl. bæjarstj., með því að svo er nú, að kommúnistar telja sósíalista eins mikla andstæðinga sína og sjálfstæðismenn, og sósíalistar telja sig hinsvegar ekki geta unnið með sjálfstæðismönnum. Sósíalistar og sjálfstæðismenn hafa jöfn atkv. í bæjarstj., en kommúnistarnir eiga oddamanninn, svo að bæjarstjórinn hlýtur alltaf að verða í minni hl., þar sem enginn þessara þriggja flokka vill hafa samneyti við hinn. Þarna er um að ræða þrjú skaut í ríkinu, sem ekki geta sameinazt. Þótt fyrirskipaðar væru nýjar kosningar, gætu þær farið á sömu leið aftur. Það er því engin leið út úr ógöngunum. - Ég sé því ekki, hvernig hægt er að fyrirbyggja það, að bæjarstjóri lendi í andstöðu við meiri hl. bæjarstj., nema með því að fyrirskipa með lögum, að bæjarstjóri skuli ávallt vera kosinn með meiri hl. atkv.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Ég hélt, að þetta mál myndi ekki koma svo úr n., að allir hefðu ekki orðið sammála um, að nauðsynlegt var að gera breyt. á því, því að ekki verður því neitað af greinagóðum mönnum, að frv. þessu, þó að stutt sé, er einkennilega vel raðað saman úr hugsunarvillum. Uppruni þessa máls er ekki almenn þörf, sem Alþ. beri skylda að taka tillit til, heldur einstakt atvik í einum af kaupstöðum landsins. Þar hittist svo á vegna flokkaskiptingarinnar í bæjarstj., að bæjarstjórann varð að velja með hlutkesti á milli tveggja flokkanna, og sá flokkurinn, sem undir varð við hlutkestið, undi illa sínum hlut, sem ekkert er þó við að gera. Við næstu alþingiskosningar verða önnur hlutföll á milli kjörfylgis flokkanna en við bæjarstjórnarkosningarnar, þannig að fylgi kommúnista reyndist minna. Af þessu dregur nú hv.flm. þessa frv. þá vafasömu og að mínu viti röngu ályktun, að hægt sé að útrýma kommúnistanum úr bæjarstj. með nýjum kosningum, svo að bæjarstj. verði aðeins skipuð tveimur flokkum upp úr því, meirihlutaflokki og minnihlutaflokki. Skal ég fúslega játa, að þetta er einmitt æskilegt, svo að bæjarstjórinn geti haft meiri hl. bæjarstj. á bak við sig. Í flestum kaupstöðum landsins er því hinsvegar svo háttað, að þar eru jafnvel 4 -3 flokkar, svo að litlar líkur eru til þess, að nokkur einn flokkur verði svo sterkur, að hann hafi meirihlutaaðstöðu. Ef allir nema flokksmenn bæjarstjóra teljast í andstöðu við hann, má því búast við, að hann verði jafnan í minni hl. frá þessu sjónarmiði. En það er ekki hægt að finna neina leið út úr þessu aðra en þá, að samkomulag verði milli þeirra flokka, sem helzt geta unnið saman, um val bæjarstjórans. Það kann að vera undarlegt frá sjónarmiði þeirra manna, sem standa deilunum á Ísafirði fjarri, hve mikil óánægja hefir orðið út af hlutkestinu um bæjarstjórann þar. En svo er mál með vexti, að bæjarstjórinn, sem fyrir valinu varð, hefir orðið var við grófar misfellur í stjórn bæjarins, sem hann hefir skýrt frá opinberlega og ég geri ráð fyrir, að hann krefjist leiðréttingar á. Þetta er orsökin til óánægjunnar, og þetta veldur því, að frv. er fram borið, sem hér liggur fyrir. Alþingi á að sjálfsögðu að setja ný lög, ef það getur útrýmt almennum misfellum, en það á ekki að hlaupa til og fara að setja ný lög, þótt atvik komi fyrir eins og þetta á Ísafirði, allra sízt, þegar ekki er víst, að hægt sé að kippa þessu í lag. Það er eins líklegt, að sama ástand endurtaki sig eftir nýjar kosningar, styrkleikahlutföllin milli flokkanna haldist óbreytt, svo að allt lendi í sömu vandræðunum. Frv. mælir svo fyrir, að hinar nýju kosningar skuli fara fram fyrir þann tíma, sem eftir er af hinu gamla kjörtímabili. Mér er nú spurn: Hvenær á það að koma í ljós, að bæjarstjórinn sé í andstöðu við meiri hl. bæjarstj., nema strax eftir kosningarnar? Og sé ég þá ekki betur en að allt kjörtímabilið verði eftir. Ef hv.flm. á hinsvegar við það, að þetta geti orðið hvenær sem er á kjörtímabilinu, getur svo farið, eins og hv. 8. landsk.þm. benti á, að kosningar endurtaki sig jafnvel mánaðarlega, og er þá komið út í það öngþveiti, sem sízt sýnist þó ákjósanlegt. Frv. leggur það í vald ríkisstj, að fyrirskipa endurkosningu. Mætti þó ekki minna vera en að bæjarstj. væri áskilið frumkvæðið að slíkri ráðstöfun og að ráðh. væri því aðeins heimilt að fyrirskipa nýjar kosningar, að meiri hl. bæjarstj. legði það til. Ef þetta því væri látið eftir hv.þm. Ísaf., að gera tilraun um, hvort hægt er að breyta ástandinu á Ísafirði, held ég, að hann hljóti sóma síns vegna að gera þá breyt. á frv., að þetta verði háð vilja meiri hl. bæjarstj., og væri ríkisstj. þó ekki skyldug til að fyrirskipa endurkosningu, heldur væri þetta aðeins heimild fyrir stj. Þá væri þetta orðið mildara og nær lagi. En allt um það sýnist mér varhugavert af Alþingi að fara út á þá braut að setja lög eftir einstöku atviki í einu sveitarfélagi, sem ekkert almennt gildi hefir, enda mega menn ekki búast við því, að hægt sé að fá fram það ásigkomulag í bæjum landsins yfirleitt, að bæjarstjórarnir styðjist við meiri hl. bæjarstjórnanna í flokkspólitískum skilningi, heldur mun jafnan verða að vera samkomulag milli þeirra flokka, sem helzt geta unnið saman, um val bæjarstjórans.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Hv. 6. þm. Reykv. hneykslaðist á því, að frv. þetta væri borið fram vegna sérstaks atviks, sem komið hefði fyrir. Mér sýnist þetta þó varla geta verið hneykslunarefni. Það er nú svo, að við löggjafarnir sjáum ekki fyrir hin einstöku atvik, sem fyrir koma í lífinu, svo að l., sem við setjum, ná ekki til þeirra flestra, heldur kenna okkur að breyta l., sem við höfum sett. Er þetta alþekkt. Sé ég því ekki, að ástæða sé til að mótmæla frv. á þessum grundvelli, nema síður sé, þar sem reynslan þannig hefir sýnt, að ákvæði vantar í lögin um þetta atriði, sem frv. fjallar um. Viðvíkjandi því, sem hv.frsm. minni hl. sagði, sé ég enn ekki betur en að hann misskilji alltaf ákvæði frv. Hv. frsm. tekur ekki gr. í samhengi, heldur slítur hana í sundur, því að ef fyrri hl. gr. er tekinn með, þar sem tilskilið er, að svo sé ástatt, að eigi hafi náðst meiri hl. bæjarstj. fyrir kosningu bæjarstjórans, verður það ótvírætt, að átt er við almenna andstöðu, að meiri hl. bæjarstj. sé í flokkslegri og málefnalegri andstöðu við bæjarstjórann, sem gerir það að verkum, að hann getur orðið algerlega óhæfur til að fara með starfið. Það er alveg það sama, sem á að gilda í bæjarstj. eins og í þingræðinu, að ríkisstj. þarf að hafa meiri hl. þings að baki sér, ef hún fær að sitja við völd. Ef svo fer, að stj. lendir í minni hl. í þinginu, og ekki er hægt að afla henni meiri hl., þá verða almennar kosningar að fara fram. Alveg hið sama á að gilda í bæjarstjórnum. Ef bæjarstjóri er ekki í samræmi við meiri hl. bæjarstj., þá verður efnt til nýrra kosninga, til þess að vita, hvort ekki er hægt að fá breyt. á bæjarstj., þannig að meiri hl. hennar geti komið sér saman um bæjarstjóra. Þetta er hið einfalda aðalatriði í málinu, og annað skiptir ekki neinu máli.

Frsm. minni hl. (Garðar Þorsteinsson) [óyfirl.]: Það fer fjarri því, að ég hafi gleymt upphafi 2. gr. Ég tek það alltaf með í reikninginn, en ég sagði í gær, að það þyrfti ekki alltaf að fara saman, að bæjarstjóri væri kosinn af meiri hl. bæjarstj. og að hann hefði alltaf þann meiri hl. að baki sér. Bæjarstjóri, sem kosinn er af meiri hl., getur lent í andstöðu við meiri hl. bæjarstj. Tveir eða fleiri flokkar geta staðið að kosningu bæjarstjóra, en svo ef einhverjum, sem kusu hann, finnst hann vinna gegn pólitískum hagsmunum síns flokks, þá geta þeir snúizt á móti bæjarstjóra og hann við það lent í minni hl. Eða vill hv.þm. skilja frv. svo, að ef bæjarstjóri er kosinn af meiri hl. og þó sá meiri hl. snúist á móti honum þegar eftir kosningar, þá sé ráðh. ekki heimilt að láta kjósa aftur?

Vitanlega ekki

. Hver er þá tilgangur laganna, ef hann er ekki sá, að girða fyrir það, að bæjarstjóri starfi í andstöðu við meiri hl. bæjarstj.? Nú hefir bæjarstjóri verið kosinn með 5 atkv. af 9 í bæjarstj., en einn af þessum 5 fulltrúum, sem kusu hann, tilheyrir öðrum pólitískum flokki en bæjarstjórans og snýst á móti bæjarstjóra, þegar frá líður kosningum. Er þá stjórn bæjarmálanna nokkuð betur komið, þó bæjarstjóri hafi upphaflega verið kosinn af meiri hl., fyrst hann á annað borð er orðinn í minni hl. í bæjarstj.? Það er því aðalatriðið, að bæjarstjóri starfi í samræmi við vilja meiri hl. bæjarstj., en ekki hitt, hvort hann er kosinn af meiri eða minni hl. í bæjarstj. Við skulum nú segja, að kommúnistinn á Ísafirði hefði kosið Jón Auðun Jónsson fyrir bæjarstjóra, en síðan snúizt á móti honum. Var þá ekki ástandið á Ísafirði alveg það sama og það er nú? Vissulega. En hv.þm. segir, að undir þeim kringumstæðum ætti ekki að kjósa aftur. Þetta mál er ekkert annað en ein hugsunarvilla frá byrjun til enda. Aðalatriðið hefði átt að vera það, að bæjarstjóri stjórni jafnan í samræmi við meiri hl. bæjarstj., en það er ekki stefna frv., segir hv.þm.

Frsm. meiri h). (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Hv. frsm. minni hl. allshn. virðist nú ögn vera farinn að skilja frv., en ekki tilgang þess. Tilgangur frv. er að heimila að reyna að bæta ástandið, þar sem ekki stendur meiri hl. bæjarstj. að kosningu bæjarstjóra, - ekki þar, sem þeir hlaupa frá bæjarstjóra, er tekið hafa ábyrgð á kosningu hans, heldur þar, sem bæjarstjóri er kosinn gegn vilja meiri hl. og heldur áfram að vera í andstöðu við meiri hl. bæjarstj. Hitt er útúrsnúningur hjá hv.þm., en alls ekki hugsunarvilla hjá mér, að frv. nái ekki því marki, sem því er ætlað. Það er misskilningur hjá hv. 8. landsk., að með frv. sé verið að setja ákvæði um endurkosningar á þeim stöðum, þar sem bæjarstjóri hefir verið kosinn af meiri hl. bæjarstj.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Þar sem umr. um þetta mál lauk í gær, var lítið eftir annað en að svara ýmsum spurningum, sem hv. 1. þm. Skagf. beindi aðallega til okkar flm. Ég skal leyfa mér að svara þessum hv.þm., sem ég nefndi. Hann talaði fyrst um skipstjórana. Eiginlega var það ekkert annað en það, að þeir hefðu með l. 1927 verið settir á þessi launalög, en ég held, að því hafi verið slegið föstu með lögunum 1928. Ég skal játa það fúslega, að þeim hefir verið gerður nokkur misréttur með því að setja þá skör lægra heldur en aðra skipstjóra, sem sigla hér við land, en það mun hafa byggzt á því, að hér væri um svo trygga stöðu að ræða, sem jafngilti hverju öðru föstu embætti. Með þessu frv. á að breyta þessu og gera skipstjóra varðskipanna jafna öðrum skipstjórum, að undanskilinni strandferðauppbót, sem skipstjórar strandferðaskipanna hafa. Í öðru lagi spurði hv. 1. þm. Skagf. um, hvað væri átt við með því, að skipverjar mættu ekki taka þátt í kaupdeilum. Í lögum um þetta efni eins og þau eru nú er ákvæði um, að starfsmenn ríkisskipanna megi ekki taka þátt í verkföllum, og það varði ábyrgð að lögum eins og gildir um embættismenn ríkisins. Ég skal taka það fram, að ég hefi alltaf litið svo á, að þeir, sem á varðskipunum ynnu, gætu alls ekki tekið þátt í kaupdeilum, sem kynnu að rísa á milli starfsfólks verzlunarskipanna og atvinnurekenda, auk þess sem það á ekki að þurfa, því að þeirra laun eru ákveðin af þeirra stéttarfélagi með samningi, sem yrði þá gerður við viðkomandi atvinnurekanda. Ég er hv.þm. sammála um það, og hefi alltaf verið það, að það sé óheppilegt, að þessir menn þyrftu að standa í kaupdeilum, meðfram vegna þess, ef slíkt skyldi henda, að deila yrði við eigendur fiskiflotans og verzlunarflotans samtímis, að þá yrði þó að halda varðskipunum í gangi til þess að verja landhelgina fyrir útlendingum. Ég hefi alltaf verði fylgjandi því, að þessir menn þyrftu ekki að taka þátt í kaupdeilum, sem stéttarbræður þeirra á öðrum skipum ef til vili þyrftu að gera. Þessari skoðun hefi ég alltaf fylgt fram síðan á Alþingi 1928, og alltaf fylgt henni innan þess stéttarfélags, sem ég er starfandi við. Ég ætlast einnig til, að starfsmenn varðskipanna verði ekki heldur settir til þess að skipta sér af kaupdeilum hjá öðrum sem lögregla, því að ég tel það óheppilegt, að þeir séu settir til þess að vera sem nokkurskonar her, til þess að berja á stéttarbræðum sínum, sem kynnu að standa í kaupdeilu. Þess vegna meina ég með þessu ákvæði frv., að þeir taki ekki þátt í neinskonar kaupdeilum. Þá talaði hv. 1. þm. Skagf. um ákvæði frv. um áfrýjunarrétt skipstjóra til sjútvn. Þetta ákvæði stóð í l. frá því 1928, og ég tók það upp úr lögunum eins og það var, og frá mínu sjónarmiði sé ég ekkert athugavert við það. En hitt er annað mál, hvort þeir eigi að hafa beinan aðgang til dómstólanna. Ég hygg þó, ef ágreiningur yrði á milli dómsmrh. og skipstjóra varðskipanna, að þau atriði gætu legið fyrir, að skipstjórarnir gætu skotið sínu máli til dómstóla landsins. Ég hygg, að þetta ákvæði sé sett með það fyrir augum, að enginn ráðh. geti beitt rangindum gagnvart skipstjóra á varðskipi, án þess að það væru aðrir dómbærir menn sem um það fjölluðu. En hv. 1. þm. Skagf. gerði ráð fyrir því, að sjútvn. á hverjum tíma yrðu svo flokksbundnar viðkomandi ráðh., að það yrði hæpinn dómur, sem þær legðu á málið. Ég vil ekki fallast á það. Þó að ég sé fylgismaður núv. stj., mundi ég ekki þola af neinum ráðh., að hann beitti skipstjóra rangindum. Ég sem einn af sjútvnm. mundi alls ekki binda það við flokksfylgi, þó að ég væri í dómarasæti, og svo held ég, að fleiri myndu vera. Þá spurði hv.þm. um, hvað væri átt við með „samningum við hlutaðeigendur“ í 6. gr. frv. Ég skal fúslega upplýsa hv.þm. um það. Það er átt við þá, sem sumpart leigja skipin og sumpart vinna á skipunum. Ég tel ekki rétt, að á skipunum vinni menn með svo óheyrilega lágum launum, að slíks finnist varla dæmi við annan atvinnurekstur. Það má kannske segja, að ríkið eigi ekki sök á því, hvernig leigumála þeir gera við einhvern ákveðinn bátaeiganda. En hitt veit ég, að sjómannastéttin vill eiga íhlutunarrétt um það, hvað mönnum er greitt í kaup fyrir sitt starf. Þetta getur þýtt eitthvað hærri leigumála, en það er atriði, sem ég set ekki fyrir mig í þessu sambandi. Þá minntist hv.þm. síðast á skipunarbréfin. Ég bar það undir lögfróðan mann, hvort skipunarbréfin gætu staðið eftir að lögunum væri breytt eins og hér er farið fram á. Skipunarbréfin eru nú við 6 stýrimenn og 2 skipstjóra. Leit sá maður svo á, að tryggara væri að ákveða um þetta í l., en ég skal ekki dæma um, hvort það er nauðsynlegt, en hér var farið eftir ráði lögfróðra manna. En hinsvegar skal ég játa það fúslega, að ég býst ekki við, að viðkomandi menn, sem hafa þessi skipunarbréf, geri ráð fyrir, að þau hafi nokkurt gildi í sér fólgið fyrir þá, ef svo tekst til sem frv. fer fram á, að laun þeirra verði hækkuð og þeir komist undir þau ákvæði, sem felast í kaupsamningi þeirra, er stéttarfélag gerir fyrir þeirra hönd, en það er yfirleitt ákveðinn í þeim samningum 3 mánaða uppsagnarfrestur. Ég verð að segja, að ég þakka hv. 1. þm. Skagf. fyrir, að hann tók þessu frv. með velvilja og benti á ýmislegt, sem vert er að athuga í þessu efni, og er ekki ástæða til annars en þakka honum fyrir undirtektir hans. En aftur á móti andaði lítilsháttar kaldara frá hv.þm.N.-Ísf., þó að ég hinsvegar búist ekki við, að því fylgi ýkjamikil alvara, því að eftir því sem mér skildist, þá vill hann ekki bregða fæti fyrir frv. Hér er í raun og veru um atriði að ræða, sem ég hygg, að meiri hl. þm. sé sammála um, að breyta til um kjör þessara manna, jafnvel þó að það hafi í för með sér nokkra hækkun á útgjöldum ríkissjóðs; og á þann hátt að viðurkenna starf þessara manna, sem í mörgum tilfellum er vandasamt og vanþakklátt, en ekki að sama skapi skemmtilegt starf. Ég hefi að vísu aldrei verið við landhelgisgæzlu, en ég hefi verið bæði farmaður og fiskimaður, og ég veit, að þetta starf er ekkert uppörvandi og gerir menn að ýmsu leyti leiðari á sjónum en nokkurt annað starf, sem menn fást við.

Magnús Guðmundsson Það er ekki löng aths., sem ég þarf að gera. Ég hefi fengið skýringu á sumum atriðum, sem ég spurði um, og skal ég ekki nefna þau. Ég vil taka fram, út af því, sem hv.frsm. sagði um sjútvn., að ég sé ekki ástæðu til þess að taka þessi brottrekstrarmál úr höndum dómstólanna, því að þar er hlutlaus dómur um þau bezt tryggður. Ég er ekki í raun og veru að væna þennan hv.þm. um hlutdrægni, en komið gæti fyrir, að hann líti öðrum augum á málið heldur en rétt væri vegna aðstöðu sinnar til þess ráðh., sem framkvæmdi brottreksturinn. Viðvíkjandi kaupdeilunum er það að segja, að það á engin lögregla að taka þátt í kaupdeilu. Lögregla á aldrei að gera annað en halda uppi lögum og reglu, svo þetta er ekkert sérstakt fyrir lögregluna á sjónum. Hv. frsm. sagði, að þetta ákvæði væri til þess að fyrirbyggja, að skipin lægju inni vegna kaupdeilna, og landhelgin þar af leiðandi yrði óvarin, og ennfremur til að fyrirbyggja, að menn færu af skipum eða segðu upp með mjög skömmum fyrirvara. Þessu er ég samþykkur og tel þá því náð í þessu efni, sem þarf. Þá eru laun skipherranna. Hv. frsm. viðurkenndi, að þeir hefðu verið beittir nokkurskonar misrétti 1928. Það er gott að fá játningu hans um þetta, en jafnframt vil ég minna hann á, að hann sjálfur var einn af þeim, sem frömdu þetta misrétti 1928, þótt honum væri þá rækilega á það bent. Þá vildi hann ekki viðurkenna það, en nú kemur hann með till. um að hækka þau eins mikið og hann lækkaði þau þá. Þetta kalla ég að snúast í hring. En það er ekki nema góðra gjalda vert, ef rangt hefir verið farið að í byrjun. En ég held ekki, að fært sé að selja launin eins há og hann vill. Ég geri ráð fyrir, að hann viti, að skipstjórar strandferðaskipanna hafa 11-12 þús. kr. á ári, og alls ekki minna en 10 þús. Þeir hafa svonefnt strandferðagjald, en föstu launin eru um 10 þús. kr., og þá þykir mér snúningurinn nokkuð skarpur síðan 1928, ef nú á að setja launin hærri en þá. Ég get ekki stillt mig um að benda á hinn eftirtektarverða snúning hv.frsm., og sennilega beggja stjórnarflokkanna.

Magnús Guðmundsson Hv. frsm. vill ekki kannast við neinn hringsnúning í framkomu sinni í þessu launamáli. Ég verð þá að rifja málið upp að nýju. Þar er þá fyrst að geta þess, að 1927 voru lögákveðin laun yfirmanna á varðskipunum. Árið 1928 voru laun þessi lækkuð hjá skipherrunum. Það var hinn nýi meiri hl. í þinginu, sem færði launin niður, og í þessum meiri hl. var hv.frsm. Á þinginu 1928 var hv.frsm. því fylgjandi að lækka launin frá því, sem þau voru ákveðin 1927, en nú kemur hann með till. um að hækka þau svo, að þau verði enn hærri en 1927. Þetta er hringsnúningur, hvernig sem hv.þm. reynir að vefja málið.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Eins og hv.þdm. hafa séð, hefir meiri hl. fjhn. flutt frv. þetta eftir tilmælum hæstv. fjmrh. Ég vil strax taka það fram, að nm. hafa áskilið sér rétt til að hafa óbundnar hendur í einstökum atriðum frv. Þetta mál er talsvert umfangsmikið og grípur mjög inn í verzlunarreksturinn eins og hann er nú. Ég álít, að frv. stefni í rétta átt, þó að ég hinsvegar viðurkenni, að talsverðan undirbúning þurfi að gera áður en öllu, sem frv. ræðir um, verði komið í framkvæmd. Það fer fram á að taka einkasölu á þeim vöruflokkum, sem um getur í 1. gr. frv., og innflutningur á þessum vörum skiptir nú millj. kr. árlega. Frv. fylgir nokkurt bráðabirgðayfirlit um innflutning þessara vöruteg. árið 1933, og eru þar taldar vörur fyrir rúmar 2 millj. kr. Í þetta yfirlit var þó ekki hægt að ná mótorum til báta og skipa, sem að verði munu nema nokkrum hundr. þús. kr. Þetta frv. má því segja, að grípi yfir innflutning upp á talsvert hátt á 3. millj. kr. árlega, ef ekki meira. Kost þessarar einkasölu tel ég það, að með henni er hægt að tryggja það, að alltaf séu til fyrirliggjandi hæfilegar birgðir af hverri vöruteg. og hæfilegar tegundir. Með þessu mætti og standandisera bifreiðar og mótorvélar og gera ódýrari fyrir notendur og einfaldara að útvega varahluti. Ég man ekki, hver ódæmafjöldi er nú til af bifreiðateg. hér á landi. Þeir, sem hafa verið svo ólánssamir, að kaupa þær teg. af þeim, sem fátt er til af í landinu nú, eiga mjög erfiða aðstöðu um að ná í varahluti til þeirra. Eigendur þeirra bifreiða verða oft að bíða mánuðum saman eftir varahlutum í þær frá verksmiðjunum. M. a. er hægt að komast hjá þessum ókostum með einkasölu, að því er snertir bifreiðar og e. t. v. einnig um vélar í báta, sem svipað er hægt að segja um og bifreiðar. Hingað til lands hafa verið fluttar ýmsar teg. af þeim, sem svo hafa reynzt misjafnlega. Það hefir því miður of mikið verið gert að því, og með lítilli fyrirhyggju, að kaupa vélar, sem ekki er hentugt að nota af greindum ástæðum, og sala þeirra hefir of oft farið eftir dugnaði seljenda til að koma þessum hlutum inn á menn. En ef ríkið hefði einkasölu á þessum hlutum, mundi það hafa allmiklar birgðir af varahlutum til þeirra, svo að tiltölulega stuttan tíma þyrftu menn að bíða eftir vélahlutum, sem þá vantaði. A. m. k. þyrftu þeir ekki að bíða mánuðum saman eftir þessum hlutum frá útlöndum. Oft hefir áður verið rætt um það, að leyfa aðeins innflutning á fáum tilteknum teg. bátamótora. Ég álít, að ríkið eigi að stefna að því að taka sölu þessara véla í sínar hendur. Hitt er annað mál, að til þess þarf talsverðan undirbúning og til þessa undirbúnings hæfa menn. Meðal þeirra vara, sem hér er um að ræða, eru vörur, sem ekki eru að öllu leyti þarfar. Þó að rafmagnsáhöld séu nauðsynleg, eftir því sem notkun rafmagns eykst, þá er þó munur á verði þessara áhalda. Sum þeirra eru einföld og ódýr, en önnur líka dýr og fín, sem ekki eru fyrir aðra en efnað fólk. Á þessum tímum, þegar þarf að spara innflutning til landsins, ber þess einnig að gæta, að ekki sé keypt annað en það, sem landsmenn hafa efni á að nota. Ríkið getur haft hæfilegan „lager“ af rafmagnsáhöldum í landinu. En ég ætla, að þegar margir kaupmenn og heildsalar flytja inn þessa hluti, þá muni vera óþarflega mikið af fé landsmanna bundið í birgðum af þessum vörum. Þetta er svipað og með tóbakssöluná, áður en tóbakseinkasalan tók til starfa. Áður en hún tók til starfa, voru birgðir af þeirri vöru miklu meiri en á eftir. Einkasalan varð því m. a. til þess, að minna af fé landsmanna var bundið í þessari vöruteg. Ennfremur mundi ríkið vafalaust geta fengið betri lánskjör erlendis en einstakir menn, og er það kostur við þetta fyrirkomulag. Það, sem e. t. v. mætti finna að frv., er, að það sé óþarflega yfirgripsmikið og í því of rífar heimildir handa ríkisstj., um að hún geti, hvenær sem hún sér sér fært, tekið þessa verzlun í sínar hendur, og að ekki ætti að veita þessar heimildir fyrr en undirbúningur hefði verið gerður. En ég álít, að þessar heimildir þurfi stj. að hafa, til þess að hún, áður en hún hefst handa um undirbúning, geti verið viss um, að hún geti notað þann undirbúning og fái þetta vald. Ég geri ráð fyrir, að við flm. frv. tökum liðlega í till. um breyt. og lagfæringar á því, og teljum það rétt, að ríkið taki í sínar hendur verzlun með þessar vörur, svo að hún fari vel úr hendi, þegar nauðsynlegur undirbúningur hefir verið gerður. Ég geri ekki ráð fyrir, að ríkissjóður þurfi að binda mikið af eigin fé í slíku fyrirtæki, heldur býst ég við, að stj. muni ekki takast verr að fá lán til þessara hluta heldur en kaupmönnum. Ríkissjóður hefir ekki bundið neitt fé í fyrirtæki eins og tóbakseinkasölunni. Ég mæli með því, að frv. gangi til 2. umr.N. hefir í heild sinni lesið frv. yfir, þó að kannske megi segja, að hún hafi ekki athugað það nægilega enn. En ég álít, að ekki þurfi að vísa því til n. aftur, heldur munu flm. þess halda áfram að athuga það og taka til greina leiðbeiningar því viðvíkjandi.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég var ekki meðnm. mínum sammála um að taka mál þetta til flutnings. Ég býst við, að flestum hv.þdm. sé svo kunn mín afstaða til slíkra mála sem þessa máls, að ekki sé neinn undrandi yfir því. Mér virtist hreyfa sér nokkurskonar hrollur, jafnvel hjá hv. 4. landsk., út af því, að ríkið fengi svo ákaflega yfirgripsmikla heimild um einkasölu eins og í frv. er gert ráð fyrir, og þá geta menn skilið, að ég muni ekki vera hrifinn af frv. Það eru til tvö stig viðvíkjandi slíkum einkasölum. Annað stigið er það, að ríkissjóður taki verzlun með einstakar álagningarmiklar og ónauðsynlegar vörur í sínar hendur til tekjuauka, því að sumir álíta, að ríkissjóður hafi drýgri tekjur af að verzla með þær heldur en að taka toll af þeim. Með þessari aðferð geta verið menn, sem ekki eru þó með einkasölu yfirleitt, af þeirri ástæðu, að þeir álíta þetta hentuga aðferð til skattaálagningar. Hitt stigið er þessi sannfæring um, að ríkið eigi að taka þennan atvinnurekstur í sína þjónustu, þ. e. a. s., að það eigi að þjóðnýta verzlunina eins og hvað þetta síðarnefnda stig að ræða, því að hér er að langsamlegum meiri hluta um nauðsynjavörur að ræða, svo sem mótorvélar, sem allar eru nauðsynlegar, og bifreiðar, sem að langmestu leyti eru nauðsynlegar líka. Ýmiskonar rafmagnsvélar, rafmagnsáhöld og efni til raflagna eru líka nauðsynjavörur. Í frv. er því alls ekki um að ræða vörur, sem láta má skeika að sköpuðu um, hvernig gengur með verzlun á. Því er haldið á lofti, að það liggi til grundvallar þessu frv., að með því fyrirkomulagi, sem það gerir ráð fyrir, eigi að láta verzlunina fara betur úr hendi en hún fer nú. Miklu meira af ræðu hv.þm. gekk út á að reyna að sýna fram á þetta heldur en að halda því fram, að frv. væri flutt til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð. Ég er hv.þm. ósammála, af því að ef frv. á að vera til tekjuöflunar, þá vil ég bara segja það, að ég álít, að ríkissjóður muni ekkert græða á þessari verzlun, heldur sé það aðeins hugsunarvilla að halda það. Ég hefi oft deilt við fjmrh. um þetta, og þeir hafa ekki getað sannað mér annað en að þetta sé hugsunarvilla, af þeirri ástæðu, að ríkissjóður getur aldrei aflað neinna tekna af þessum vörum, nema með því að leggja á þær, á hvern hátt sem hann svo gerir það. Það má lengi deila um það, hvort þessi eða hin tekjuöflunarleiðin sé ódýrust. Ríkissjóður mundi ekki græða á verzlun með þessar vörur í einkasölu annað en það, sem hann getur eins vel grætt á annan hátt, því að þegnar þjóðfélagsins verða hvort sem er að borga þennan gróða. Ríkissjóður getur því alveg eins tekið þennan gróða með skattaálagningu. Hv. frsm. hefði ekki átt að vera svo kvíðinn eins og mér virtist hann vera, ef það er víst, að verzlunin með þessa hluti færi betur úr hendi hjá stj. heldur en kaupmönnum. En þó að ríkið tæki að sér alla utanríkisverzlunina, þá held ég, að hún mundi ekki fara vitund betur úr hendi. Það, sem alltaf er nefnt í þessu sambandi, já, það er þessi glundroði. Glundroði. Það er sagt, að til landsins hafi komið margar teg. af þessum vörum, t. d. hafi af bifreiðum verið fluttar inn alls um 70-80 teg. En hvernig eiga nú landsmenn að fara að vita, hvaða teg. reynast hér bezt, nema með því að flytja inn margar teg.? Það er einkenni frjálsrar verzlunar, að mörg sýnishorn eru fengin og reynd, til þess að hægt sé að halda því bezta. Aftur á móti er það svo, að þegar einkasölur hafa komizt í einstök sambönd, þá verða menn að hafa sömu vöruteg., hvernig svo sem þær eru og jafnvel gömul model. Það skal allt fara í landslýðinn, sem búið er að kaupa inn. Með einkasölu er oft miklu fábreyttara vöruval um að ræða heldur en með frjálsri verzlun, og minna á boðstólum. Nýjar vörur koma auðvitað á sínum tíma, en ekki fyrr en hinar eru allar búnar. Svo er ég nú ekki viss um, að með einkasölu takist að koma glundroðanum af. Ég hefi heyrt sagt, að forstjórar viðtækjaverzlunarinnar pöntuðu hvaða tegundir, sem óskað er eftir, þó að þeir hafi að vísu birgðir af vissum teg. Þá sé ég ekki annað en að hér komi það sama út. Menn fá þetta nú að því er snertir viðtækjaverzlunina, og ég geri ráð fyrir, að eins mundi það vera í einkasölu á þeim vörum, sem hér er um að ræða. Það aleina, sem mér skilst, að mundi vera frábrugðið í einkasölu á þessum vörum, er það, að einkasölufyrirkomulagið mundi spilla fyrir því, að menn gætu fengið varahluti í aðrar teg. en þær, sem einkasalan hefði á boðstólum, því að hún mundi ekki vera skuldbundin til að hafa fyrirliggjandi varahluti í aðrar vöruteg. en þær, sem hún flytti sjálf inn að meginhluta. Menn mundu þá þurfa að bíða lengi eftir varahlutum í þær vöruteg., sem fátt er til af í landinu, ellegar fá þá alls ekki. Útkoman skilst mér því verða þessi, að ef einkasala á þessum hlutum kæmist á, þá fengi maður bara ríkisverzlunarglundroða í staðinn fyrir einkarekstrarglundroða. Hvort af þessu tvennu er bragðbetra, það skal ég ekki segja. Hv. frsm. sagði það, sem oft er á minnzt, að í frjálsri verzlun sé óþarflega mikið fé bundið í vörubirgðum. Þetta getur vel verið. Hv. þm. upplýsti sjálfur, að af því væri allmikið lánsfé. En um leið og verzlanir binda mikið fé í vörubirgðum, þá er þar bara fest nokkuð af samanspöruðu fé landsmanna. Það er hluti af þjóðarauðnum, sem alls ekki er tapaður fyrir því. Ég sé ekki ástæðu til að ætla, að það sé svo mjög mikill skaði í því fólginn, þó að svo sé. Nú, þegar búið er að hafa innflutningshöft í nokkur ár, þá eru vörubirgðirnar hjá kaupmönnum ekki orðnar fjarskalega miklar í landinu. Þær eru nú farnar að mestu, kannske er eitthvað niðri við hafnarbakkann af óleyfilegum vörubirgðum. Menn fá t. d. yfirleitt ekki leyfi fyrir innflutningi á bifreiðum fyrr en á síðustu stundu. Reynslan hefir verið sú allt frá gömlu einkasölunni til hinnar nýju, að verðlagið hefir ekki verið hentugt. Það er auðvitað ýmislegt, sem veldur því. Það er talið, að einkasalan muni geta gert góð innkaup. Ég efast um, að hún geti gert betri innkaup en einstaklingar. Það eru svo sterkar verzlanir, sem flytja inn þessar vörur, að þær hafa alltaf nóg af þeim teg., sem þær hafa umboð fyrir. Það eru því litlar líkur til þess, að innkaupskjörin verði betri. Það má líka benda á eitt enn, að forstjórar einkasölu munu ekki leggja sig eins í líma eins og kaupmenn, sem eiga fyrirtækin sjálfir. Með þessu vil ég ekki gefa í skyn, að þeir reki ekki verzlanirnar forsvaranlega, en þeir reka þær ekki af ýtrustu kröftum eins og kaupmenn gera. Og þó að eiginhagsmunahvötin sé kannske ekki beinlínis göfug hvöt, þá er það þó ein sterkasta hvötin hjá manninum. Og hún er ekki heldur neitt ógöfug, á meðan hún skaðar ekki aðra. - Það er líka einn ókostur við einkasöluna að ef þessi síhungraða hít, ríkissjóðurinn, á að hafa ágóðann af verzluninni, þá freistast menn til að setja verðið óeðlilega hátt, því ríkissjóðurinn þarfnast alltaf meiri tekna. Ég hefi aldrei upplifað það, að ríkissjóður sé ekki í peningaþörf. Og þá er tekið það ráð, að hækka verðið, setja nýja tolla á o. s. frv., til þess að fá peninga. Ég er viss um, að þegar búið er að stofna einkasölu, þá er gripið til þessa, til þess að afla peninga. Enn er ótalinn sá ókostur, að þetta truflar viðskiptalífið í landinu. Fjöldi manna verður atvinnulaus. Þá vil ég spyrja, hvort þessar auknu einkasölur séu ekki óheppilegar fyrir gjaldeyrisverzlunina. Mér er sagt, að einkasölur séu óþægari í þessum efnum en einkafyrirtæki. Einkasölurnar þykjast eiga meira undir sér, og kaupa því inn, hvað sem liður gjaldeyrisleyfum. Þetta er ekkert óeðlilegt, því þetta eru ríkisstofnanir. Í 4. gr. frv. er ætlazt til þess, að ríkið setji á stofn viðgerðarverkstæði fyrir bifreiðar og mótora. Bílaviðgerðir eru núna heilmikil atvinnugrein, og tugir manna, sem vinna við slíkt. Ef ríkið á að reka þessa atvinnu, þá verður að binda þar í mikið fé. Ég skal svo ekki fjölyrða meir um þetta mál. Ég vildi aðeins lýsa skoðun minni á því.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég ætla ekki að tefja umræður mikið í þetta skipti. Það var aðeins eitt atriði, sem ég ætlaði að tala um og hefir nú lauslega verið drepið á það af hv. 1. þm. Reykv. Ég vil spyrja hv.flm. frv., hvað þeir hugsa sér með því ákvæði í frv., að stj. skuli leggja rekstrarfé til viðgerðarverkstæðis fyrir bifreiðar og mótora. Ég vil spyrja þá, hvað þeir gera ráð fyrir, að verkstæðin eigi að vera stór, og hvort þau eigi að vera víða um land. Ef hér á að framkvæma einkarekstur einnig á verkstæðum þessum, þá þurfa þau að vera víða um land. Ég vildi aðeins fá umsögn um það, hvort verkstæði ættu bara að vera í Rvík. Það hefir ekki lítið að segja fyrir fjárhagsáætlunina, hvort þau eiga að vera víðar, eða hversu fullkomin þau eiga að vera. Ég ætla svo að láta þetta nægja og ekki tefja umr. meira.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [yfirl.]: Það eru nokkur atriði, sem fram hafa komið við þessar umræður, sem ég vildi minnast á. Frv. er flutt að tilhlutun minni, svo það er eðlilegt, að ég drepi á nokkur atriði, sem borin hafa verið fram gegn frv. Mér finnst ekki ástæða fyrir okkur hv. 1. þm. Reykv. að deila hér um það hvort það er hugsunarvilla eða ekki, að ríkið geti grætt á einkasölu. Það mál er svo ljóst, að ekki þarf að deila um það. Það, sem gerist, ef ríkið tekur verzlunina í sínar hendur, er það, að ríkið tekur til sín ágóða, sem áður rann til þeirra, sem verzluðu með vöruna. En ef varan er tolluð, þá er tollinum bætt við heildarálagninguna, en ágóðinn rennur eftir sem áður til hinna, sem með vöruna verzla, en með einkasölu rennur ágóðinn í ríkissjóð í stað einstakra manna. Þetta ætti að vera fullskýrt hverjum manni. Að hér sé um æðra stig einkasölu að ræða, er rétt hjá hv. 1. þm. Reykv. Það er hægt að reka einkasölu með tvennt fyrir augum, bæði að fá ágóðann og skipuleggja vöruna. Það er alveg rétt hjá hv.þm., að þetta er ekki eingöngu gert í tekjuöflunarskyni, heldur líka með það fyrir augum, að skipuleggja verzlunina. Að þessu leyti er þetta hliðstætt viðtækjaverzluninni. Ég vil upplýsa í þessu sambandi, að samkv. þskj. frá 1932 um svipað efni, þá eru 74 teg. bifreiða í notkun hér á landi, og 47 teg. af mótorvélum. Það er auðvitað mikið tjón að þessu, því að þá er þörf stórra birgða af varahlutum, og nú er óþægilegt að afla þeirra nema til algengustu tegunda. Hv. 1. þm. Reykv. benti á, að upplýst væri, að viðtækjaverzlunin útvegaði tæki, sem beðið væri um. Ég veit ekki, hvort þetta er rétt. En þó að þetta sé svona, þá er þó mikill munur á því, að leyfa hvaða verzlun sem er, að bjóða almenningi eina teg. fram yfir hinar og reyna að fá hann til þess að kaupa hana, eða einkasölu, sem hugsar um að hafa eingöngu hin beztu tæki til og halda þeim að kaupendunum, þó hún neiti ekki að panta önnur tæki, ef menn vilja þau heldur. Það er mikill munur á því, hvort því er eingöngu haldið að kaupendunum, sem bezt reynist, eða þeim er boðin hvaða teg. sem er, og jafnvel líka þær, sem reynast illa. Þá talaði hv.þm. um það, að einkasalan myndi hækka verðið. Ég get nú t. d. bent á það, að verð viðtækjaverzlunarinnar er hagstæðara en hjá samskonar fyrirtækjum annarsstaðar, t. d. í Danmörku. Það er því ekki hægt að ásaka hana um okur. Ef um nauðsynjavarning er að ræða, þá hamla kröfur almennings því, að reynt sé að hafa ágóðann óhæfilega háan. Það er á valdi Alþ. að hindra það, ef of langt er gengið í þeim efnum. Viðvíkjandi fyrirspurn um það, hvað átt væri við með 4. gr„ þar sem talað er um viðgerðarverkstæði, skal ég geta þess, að það er talið líklegt, að bezt muni henta, ef einkasala er sett á stofn, að tök séu á að gera við bifreiðar hjá einkasölunni. En þetta hefir ekki verið hugsað í stórum stíl, og er jafnframt gert ráð fyrir öðrum verkstæðum. En þetta má auðvitað taka til athugunar síðar. Þá vil ég minnast lítillega á það, hvort það er óheppilegt vegna gjaldeyrisráðstafana, að setja á stofn einkasölu. Ég get ekki séð, að sú áhætta sé fyrir hendi hvað snertir þetta frv. Og það er vegna þess, að það er ekki svo mikil álagning á þessar vöruteg., að ríkissjóður freistist til óeðlilegra gjaldeyrisviðskipta. Ég skal svo ekki fjölyrða meir um þetta, en tek að lokum undir þá ósk frsm., að málinu verði vísað áfram, án þess að það fari til nefndar. Á 18. fundi í Ed., 22. okt., var fram haldið 1. umr. um frv.