Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til laga um sveitarstjórnarkosningar er stjórnarfrv., komið frá Nd. Ákvæði þau, sem nú gilda um þessi efni, eru í lögum nr. 81 1936. Í þeim lögum voru mörg ákvæði um skipulag sveitarstjórna, en þau ákvæði voru felld úr gildi með sveitarstjórnarlögum nr. 58 1961, og eru því einungis nokkrar greinar laganna frá 1936 enn í gildi. Hefur því þótt tilhlýðilegt að endursemja lagaákvæði um sveitarstjórnarkosningar, og koma þessi ákvæði nú endursamin í því frv., sem hér er á dagskrá. Engar efnisbreytingar, sem orð er á gerandi, koma fram í frv. Í 1. gr. frv. er sú meginregla, að lög um kosningar til Alþingis skuli gilda um kosningar til sveitarstjórna, eftir því sem við á. Síðan koma í 2. og 3. gr. ákvæði um kjördeildir og kjörstjórnir. Þar næst eru ákvæði um fresti og styttingu þeirra, um meðmælendur með framboði, um úrskurði um kjörgengi og áfrýjun þeirra, gerðabækur, gerð kjörseðla, merkingu framboðslista, auglýsingu þeirra, um atkvæðakassa, hvernig kosning fer fram og hvernig talning fer fram. Þá eru sérákvæði um kosningu sýslunefnda, um kosningarkærur og úrskurði þeirra og kostnað við kosningar, og að lokum ákvæði um gildistöku frv. Allshn. þessarar hv. deildar hefur haft frv. til meðferðar og telur ákvæði þess eðiilega hluti og sjálfsagða og leggur til, að það verði samþykkt. Einn nm., hv. 11. þm. Reykv., var fjarstaddur, þegar nefndin afgreiddi málið. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 264, leggur nefndin til, að lítils háttar breyting verði gerð á 12. gr. frv. Sú breyting er nauðsynleg, sökum þess að í 20. gr. sveitarstjórnarlaganna er heimild til að haga kosningu varamanna í sveitarstjórn á tvo vegu, þegar kosning er óhlutbundin, en í 12. gr. frv., eins og það er nú, er einungis gert ráð fyrir einni kosningaaðferð. Í 20. gr. sveitarstjórnarlaganna segir svo í 1. mgr.: „Þegar kosið er hlutfallskosningu í sveitarstjórn, eru allir þeir frambjóðendur varamenn í sveitarstjórn, sem ekki hafa náð kosningu sem aðalmenn, en átt hafa sæti á framboðslista, sem fengið hefur einn eða fleiri aðalmenn kjörna í sveitarstjórn. Þegar kosning er óbundin, skal kjósa jafnmarga varamenn og aðalmenn eru. Séu varamenn ekki kosnir sérkosningu, eftir að atkvæði hafa verið talin við kosningu aðalmanna, þá er heimilt að láta kosninguna fara þannig fram, að kjósandi ritar á kjörseðil allt að tvöfalt fleiri nöfn en tala þeirra manna er, sem kjósa á sem aðalmenn. Rétt kjörnir aðalmenn eru þeir, sem hljóta flest atkvæði. Þeir, sem hlotið hafa flest atkvæði næst á eftir aðalmönnum, eru rétt kjörnir varamenn í þeirri röð, sem atkvæðatölur segja til um.“ Þetta var 1. mgr. 20. gr. sveitarstjórnarlaganna, en 2. mgr. 12. gr. frv. er aftur á móti á þessa leið: „Þegar úrslit eru kunn um kosningu aðalmanna, byrjar kosning varamanna, og fer um hana á sama hátt.“ Til að samræma þessi ákvæði leggur n. til, að breyting sú, sem greind er á þskj. 264, verði gerð á frv.: „Aftan við 2. málsgr. bætist: nema kosning varamanna hafi farið fram samtímis kosningu aðalmanna skv. 1. málsgr. 20. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 58 frá 29. marz 1961.“ Þá er lagt til, að gildistökuákvæði 17. gr. verði breytt af augljósum ástæðum. Ég tel ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en ég get minnt á það í leiðinni, að við 1. umr. málsins benti hv. 5. þm. Austf. á, að nauðsynlegt væri að breyta 2. málsgr. 12. gr. svo sem nefndin nú leggur til að gert verði.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls hér í deildinni beindi ég þeim tilmælum til allshn., sem fjallar um þetta mál, að athuga eitt efnisatriði frv. Nefndin hefur orðið við þessu, eins og frsm. lýsti, og flytur brtt., þar sem þessu atriði eru gerð fullnægjandi skil. En ég vil leyfa mér við þessa umr. að vekja athygli á öðru efnisatriði frv., sem stendur í nokkru sambandi við það, sem brtt. nefndarinnar fjallar um. Samkv. sveitarstjórnarlögunum, sem samþykkt voru í fyrra, er heimilt að viðhafa framboð við kjör til sýslunefndar, og í 13. gr. þessa frv. er beinlínis fjallað um framkvæmd þeirra kosninga, þegar framboð til sýslunefnda er viðhaft. í 13. gr. þessa frv. segir: „Nú eru framboð viðhöfð við kosningu sýslunefndarmanna, og skal þá kjörseðill þannig gerður, að prenta skal nöfn frambjóðenda og heimilisföng í stafrófsröð hvert niður af öðru á kjörseðilinn. Kosning fer fram með þeim hætti, að kjósandinn setur kross með ritblýi framan við nafn þess frambjóðanda, er hann vill kjósa.“ Og í athugasemdum frv. við þessa gr. er þetta mjög greinilega skýrt, því að þar segir: „Lagt er til, að kjörseðill og kosning við kjör sýslunefndarmanna, þegar um framboð er að ræða til sýslunefndar, verði með sama hætti og var við kjör alþingismanna í einmenningskjördæmum.“ Í fljótu bragði virðist þessi regla, sem sett er með þessum ákvæðum, vera mjög einföld og greinileg. En þess ber að gæta, að þegar kosnir voru alþm. í einmenningskjördæmum, eins og miðað er við, þá voru aldrei kosnir varamenn, stjórnarskráin heimilaði það ekki. Á hinn bóginn er skylt skv. sveitarstjórnarlögunum, sem sett voru í fyrra, að kjósa varamenn sýslunefndarmanna. Þegar þetta er borið saman, er auðsætt, að á þessu er meginmunur. Og mér sýnist, að sú kosningaraðferð, sem áður tíðkaðist í einmenningskjördæmum við alþingiskosningar, geti ekki hentað, þegar framboð er viðhaft við kjör sýslunefndarmanna, vegna þess að það eru grundvallarreglur, að þegar framboð er viðhaft, þá snýst kosningin um þá, sem í framboði eru, en ekki um hvern þann, sem annars gæti verið kjörgengur, og jafnframt er það grundvallarregla, að sá flokkur, sem fær aðalmann, á einnig rétt á því að hljóta varamannssæti. Með því að nöfnin séu í stafrófsröð og kjósandinn merki við nafn þess manns, sem skráð er á seðilinn, verður þessi grundvallarregla engan veginn tryggð. Mér sýnist þess vegna, að hér þurfi að breyta þannig til, að kjörseðill við sýslunefndarkjör, þegar framboð er viðhaft, verði sniðinn eins og kjörseðlar voru við alþingiskosningar í tvímenningskjördæmum, þannig að kjósandi merki við listabókstaf þess flokks eða þess bandalags við kosningarnar, sem hann vill styðja, og þá liggur það alveg ljóst fyrir, að sá listi, sem hlýtur flest atkv., fær aðalsýslunefndarmanninn kjörinn og annar maðurinn á þeim lista verður jafnframt varamaður. Ég hefði ekki á móti því, að þetta frv. gengi til 3. umr. En ég vek athygli á þessu og vænti þess, að nefndin taki þetta atriði enn að nýju til athugunar á milli umræðna. Þá vil ég að lokum aðeins benda á, þó að það sé smávægilegt, að mér virðist á einum stað vera lítils háttar prentvilla í frv., sem skemmtilegra er að leiðrétta, áður en það fer úr þessari deild. Það er í 17. gr., 2. málsl., sem á að standa óbreyttur skv. brtt. nefndarinnar, þar er vitnað í lög nr. 36, en það mun eiga að vera númer 81. það er á mörgum öðrum stöðum vitnað til þeirra laga í athugasemdunum, svo að hér er um augljósa prentvillu að ræða.



Herra forseti. Aðeins örfá orð út af ræðu hæstv. fjmrh. Hann sagði rétt eftir haft held ég - í sem stytztu máli: Við (þ.e.a.s. hæstv. ríkisstj.) felldum ekki gengið. Það gerðu þeir, sem hækkuðu kaupið. - Og meira sagði hann: Þar áttir þú mikinn hlut að, vegna þess að þú varst í fararbroddi á þeim stað, þar sem hófust kauphækkanir. Nú lít ég allt öðruvísi á þetta en hæstv. ráðh., að ég hafi fellt gengið, en hann ekki. Mín afstaða er sú í þessu máli, að verkfall hófst í minni byggð, þegar útgerð var að hefjast, og um það var þá að ræða, hvort við áttum að biða, láta bátana liggja, fisk leika lausum sporði, skulum við segja, í sjónum og aflast ekki, þó að vitað væri, að hann væri mikill á miðunum. og bíða eftir því, sem hæstv. ríkisstj. kynni að telja rétt að gera - einhvern tíma. Auðvitað hafði maður heyrt það af hennar munni sjálfrar líka, að hún vildi ekki og ætlaði ekki að skipta sér af kaupgjaldsmálum, þau yrðu vinnuveitendur og vinnuseljendur að semja um. Við þarna norður frá tókum þann háttinn, sem ég held fram að skynsamlegastur hafi verið og heppilegastur frá þjóðhagslegu sjónarmiði, líka gagnvart hæstv. ríkisstj., og ekki aðeins að við stjórnarandstæðingar tækjum þennan kost, heldur líka stjórnarstuðningsmenn. Við sömdum um sanngjarna breytingu á kjörum, að við töldum, og öll vinna hófst, fiskur var mikill dreginn að landi og hefur verið á Húsavík, jafnvel svo, að ég veit ekki betur en hæstv. ríkisstj. og hennar málfærslumenn vitni oft í Húsavík sem dæmi um það, að þar hafi vel gengið. Nú er mér spurn: Hefði ríkisstj. í raun og veru talið það rétt af mér að eiga engan þátt í því, að menn færu að nota sér fiskinn, þegar hann var framan við lendinguna, eða hefði ég átt að stuðla að því og hefði það verið betri stuðningur fyrir hæstv. ríkisstj., hefði ég verið betri þegn, réttar sagt, með því móti að stuðla að því, að þarna hefðu menn setið auðum höndum og nú hefði máske verið vitnað í Húsavík sem auman stað, sem hefði þurft að fara hungurgöngur á fundi hæstv. ríkisstj. til að fá liðsinni í afkomumálum?  En þegar hæstv. ríkisstj., sem varð fyrir því, að kaupið var hækkað, hún, sem ekki hafði ætlað að skipta sér af þessum viðskiptum borgaranna í landinu, lækkaði gengið, þá var það sýnt, að hún vildi ráða í þessum málum. í ljós er nú komið, að hennar ráð í þessum efnum voru yfirdrifin, og eru sönnun þess er einmitt sú fjárhæð, sem nú er samkv. frv. ráðstafað í einn sjóð, sem ég tel óþarfa að mynda. Ríkisstj. hefur yfirleitt ekki tök á því að koma öðruvísi fyrir Þessari fúlgu. sem hún fékk yfir sig með yfirdrifinni gengisfellingu. Það var ekki ég, sem setti þessi óþægindi yfir hana, þetta fé í vasa hennar. það var hún, sem gerði það sjálf. Og ég fullyrði það, að afkoma þessa árs hjá þjóðinni er mjög mikið að þakka því, að afstýrt var löngum verkföllum, og ég tel það ekki sem ádeilu á mig, þvert á móti að sagt er, að ég hafi haft þar í upphafi aðstöðu til að beita áhrifum mínum til þess, að til vandræða leiddi ekki. Ég hef ekki heyrt það nokkurs staðar, að hæstv. ríkisstj. gæti réttlætt með tölum - hagfræðilegum tölum - gengisfellingu sína. Frá einu sjónarmiði má vera, að hún telji sig geta réttlætt hana, og það er það, að hún hafi sýnt sig sterka gagnvart verkalýð landsins með því að taka aftur það, sem hann hafði samið um. Svo var það annað, sem hæstv. ráðh. sagði. Hann sagði, að ég hefði sagt, að bankasjónarmið mætti ekki ná yfir atvinnureksturinn í landinu - bankasjónarmið. Þetta sagði ég aldrei. Hitt sagði ég, að ég teldi óheppilegt, að bankasjónarmið væri gert gildandi fullkomlega um ábyrgðastarfsemi ríkisins. Ég geri mér þess fulla grein, að bankarnir hafa ákaflega mikla þýðingu fyrir atvinnulífið í landinu. Þeir eru þar stórir aðilar og geta bæði stutt og líka látið vera að styðja, svo að deilt er um. En hitt verður ekki deilt um, að bankarnir eiga þó að starfa á þeim grundvelli, að tryggt sé, að það fé, sem þeir veita í lánum, tapist ekki. Þeir verða að taka þær tryggingar, sem til þess hrökkva. En þannig er ástatt með marga menn og ýmis fyrirtæki í landi okkar, sem er nú að mörgu leyti á nýbýlastigi með atvinnulíf sitt, að fyrirtækin og einstaklingarnir, sem vilja hafast að og hafa möguleika, þ.e.a.s. hafa skilyrði heima fyrir til að geta unnið þjóðþrifastörf með stærri framkvæmdum, hafa ekki eignir til þess að setja þær tryggingar, sem bankarnir verða að heimta, og þá hefur það orðið eða a.m.k. átt að vera svo, að ríkið metti það, hvort áætlanir þessara manna væru þess eðlis, að rétt væri að styðja þá, hvort þeir stefndu að því að koma af stað þjóðþrifastarfsemi, sem vert væri fyrir ríkið að vera þátttakandi í með því að veita ábyrgð, sem gæti orðið áhættuspor, annað kæmi þessum mönnum ekki að gagni. Og ég tel, að þessi starfsemi ríkisins, sem er í eðli sínu hjálparstarfsemi, sem er í raun og veru oft og tíðum nærri því bein þátttaka í því að koma á fót nytsemdarfyrirtækjum, þjóðþrifafyrirtækjum, hún eigi ekki að vera rekin með bankasjónarmiðum, þar sem allt þarf að vera fyrir fram 100% topptryggt. Og það er það, sem ég hef sett út á þær till., sem hæstv. fjmrh. hefur borið hér fram í frumvarpsformi um það að fela banka - einhverjum ríkisbanka - að taka við þessari ábyrgðarstarfsemi ríkisins. Það, sem ég hef fundið að þeim till., er það, að með því sé hætt við, að bankasjónarmiðið um fyllsta öryggi verði leitt yfir þessa starfsemi og þá verði þannig að henni kreppt, að hún komi ekki að tilætluðum notum. Nei, mér dettur ekki í hug að halda því fram, að bankasjónarmiðið eigi ekki rétt á sér, en ég er þeirrar skoðunar, að það eigi ekki fullkominn rétt á sér í sambandi við ríkisábyrgðir, og ríkið geti varla gert banka að umboðsaðila sínum í þessum málum, því að þá muni starfsemin breytast þannig, að hún verði ekki, á sama hátt og hún hefur verið og ætlazt er til að hún verði, til þjóðþrifa, - til þess að lyfta veikum mætti til starfs.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr., enda vildi hæstv. fjmrh. lítið ræða þá aths., sem ég gerði við frv. Hann taldi að vísu, að það væri ekki eðlilegt að ræða það atriði svo mjög í sambandi við Þetta mál, þar sem ákvæði um þetta væri í brbl., sem lægju í frumvarpsformi fyrir Nd., og mundi verða nánar fjallað um það í sambandi við það mál. Það er að vísu alveg rétt og mundi, ef venjulega stæði á, vera eðlilegt að hafa þann hátt á. En hins vegar er það svo, að í þessu frv., sem hér liggur nú fyrir til umr., er byggt á þessari fjárhæð, sem gerð er upptæk með 6. gr. gengislaganna frá í sumar, sem stofnfé í þessum ríkisábyrgðasjóði. Þegar fjallað er um þetta frv. og það stofnfé, sem þessum ríkisábyrgðasjóði er ætlað, er vitaskuld eðlilegt, að það sé athugað um leið, hvort eða með hverjum hætti það stofnfé er fengið og hver er grundvöllur þar undir. Hæstv. fjmrh. fékkst ekki til þess að svara því, hvaða lagaleg sjónarmið lægju til grundvallar því, að þessi eignarauki, skulum við segja, sem þarna er um að ræða eða var um að ræða hjá einstökum mönnum, var gerður upptækur. Hann sagði, að hér væri hvorki um eignarnám né skatt að ræða, heldur eitthvað allt annað, eins og hann svo nánar útskýrði að vissu marki. En hæstv. fjmrh. veit það nú eins vel og ég, að samkvæmt okkar stjórnarskrá er eignarrétturinn friðhelgur, og það á ekki að vera hægt að skerða hann nema með vissum aðferðum. Ein aðferðin er eignarnám og önnur er skattar, og jafnvel þó að sumum finnist einhver réttlætissjónarmið liggja til þess, að eignir séu teknar af öðrum mönnum, er það ekki nóg eftir okkar stjórnarskrá. Sumir menn geta verið þannig sinnaðir, að þeim finnist það óeðlilegt, að miklar eignir séu hjá einstökum mönnum, og þeir gætu talið alveg fullt réttlæti liggja til þess, að þær eignir væru af þeim teknar og varið til þjóðfélagsþarfa. En samkvæmt okkar rétti og okkar stjórnarskrá verður slíkt ekki gert, nema farið sé eftir tilteknum reglum þar um.  Nú hefði ég haldið, að þegar þannig stendur á, hefði verið eðlilegra að taka tillit til hinna, sem búnir voru að salta, og beita þá ekki órétti, heldur en að láta tillitið til hinna ráða, sem gat svo valdið því, að hinir yrðu beittir órétti, því að í raun og veru er þarna um það að ræða, að það skapast misræmi á milli manna, auk þess, svo sem ég sýndi fram á í ræðu minni áðan, að það er náttúrlega ekkert samband þarna á milli þessara manna, sem af er tekið, og svo aftur hinna, sem eiga að njóta þess í því, að það eru greiddar ríkisábyrgðir fyrir þá. Ég staðhæfi, að hér sé eiginlega um alveg nýja aðferð að ræða, sem hefur ekki verið beitt áður hér í sambandi við gengisbreytingar. Það voru engin þvílík ákvæði í gengisbreytingarlögunum 1939, engin þvílík ákvæði í gengisbreytingarlögunum 1949. í gengisbreytingarlögunum með langa nafninu frá 1950 voru ákvæði um það, að gengishagnaður bankanna, sá gengishagnaður, sem þeir fengju vegna þess, að hrein eign þeirra í erlendum gjaldeyri hækkaði, skyldi renna í ríkissjóð og honum skyldi varið með þar tilgreindum nánara hætti. Það má svo að vísu aftur segja, að í gengisbreytingarlögunum eða efnahagslögunum, sem kölluð eru, nr. 4 frá 1960, sé það að vísu ákveðið, að þær vörur, sem framleiddar voru fyrir 15. febr., skuli ekki reiknaðar með hinu nýja gengi, en það var jafnframt þar ákveðið, að þær skyldu hins vegar halda áfram að njóta útflutningsuppbótanna, þannig að það var dregið bara strik á milli þannig. Það var alls ekki hliðstætt við þetta, sem nú hefur verið gert. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, enda gefst tækifæri til þess síðar, bæði í sambandi við þetta mál og eins þegar brbl. verða hér til umr. En ég get endurtekið það, sem ég hef áður sagt, að ég álít bæði lagarök og réttlætisrök fyrir þessari upptöku ákaflega hæpin.