Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið, en verð þó að koma að fáeinum atriðum sem hér hafa verið nefnd. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson ítrekaði það hér í ræðu sem hann flutti tvisvar að ég viðurkenndi ekki að skipastóllinn væri of stór. Það er alrangt. Ég hef hvað eftir annað viðurkennt að fiskiskipastóllinn er of stór eins og nú er ástatt. Hins vegar rakti ég í ræðu minni hvernig tillögur hafa verið um veiðar og lagði áherslu á þá skoðun mína, að ef loðnuveiðar væru hér í kringum milljón lestir eins og spáð var fyrir 4–5 árum og þorskaflinn í kringum 450 þús. lestir eins og einnig var lagt til bæði að hausti 1980 og aftur 1981, þá hygg ég að skipastóllinn væri ekki of stór. Og ég lagði áherslu á mikilvægi þess að við sækjum fiskinn á fullkomnum bátum og fiskiskipum með þeirri bestu tækni sem fáanleg er. Hitt er svo annað mál, að þeir hlutir hafa gerst að grundvöllur fyrir rekstri þessa fiskiskipastóls er ekki lengur fyrir hendi og því nauðsynlegt að grípa til ráðstafana í samræmi við það. Ég vil einnig leiðrétta það sem kom fram í ræðu hv. þm. að upplýsingar þær sem við fórum báðir með úr Dagblaðinu/Vísi frá 20. sept. 1982, næðu eingöngu til þess hausts. Að sjálfsögðu er það rétt. En ég vil vekja athygli á að 26. ágúst sama ár var sett bann við innflutningi fiskiskipa svo að ekki var um neinar slíkar heimildir að ræða eftir þann tíma. En af því að hv. þm. Svavar Gestsson minntist einnig á það atriði þá get ég upplýst að eftir fund sem ég átti með fulltrúum sjómanna og útgerðarmanna haustið eða sumarið 1982 lagði ég til að ekki yrði aðeins bannaður innflutningur á fiskiskipum, heldur einnig smíði hér á landi. Því að sjálfsögðu skiptir engu máli fyrir fiskistofnana hvort þeir eru veiddir á of mörgum skipum smíðuðum innanlands eða erlendum skipum. En á þetta var ekki fallist af ástæðum sem út af fyrir sig eru skiljanlegar. Íslenskar skipasmíðastöðvar þurftu verkefni. Um þetta náðist því ekki samkomulag. En þetta var m.a. skoðun fulltrúa þessara samtaka sem á umræddum fundi mættu, að banna ætti allar viðbætur við fiskiskipastólinn. Og það er fróðlegt og kapítuli út af fyrir sig að því miður hafa íslenskar skipasmíðastöðvar ekki getað staðist samkeppni í verði við erlendar af ýmsum ástæðum, m.a. mikilli niðurgreiðslu á erlendar skipasmíðar. En þetta hefur orðið til þess að íslensk skip eru því miður ekki samkeppnisfær þótt að gæðum séu þau fullkomlega eins góð og skip smíðuð erlendis. Þetta hefur vitanlega orðið til að eigendur íslenskra fiskiskipa eru margir hverjir í stórum meiri fjárhagserfiðleikum með rekstur sinna skipa en þeir sem fengið hafa ódýrari erlend skip. En um þetta ætla ég út af fyrir sig ekki að fara fleiri orðum. Hv. þm. Svavar Gestsson kom að nokkrum þeim atriðum sem ég svaraði í fyrri ræðu minni og krafðist viðbótarupplýsinga. Hv. þm. gerði m.a. að umræðuefni þær upplýsingar sem ég kom með um að ágóði verslunarinnar væri ekki eins mikill og af væri látið vegna þess að samdráttur hefði orðið í veltu. Þessara upplýsinga var aflað af mínum efnahagsráðunaut frá verðlagsstjóra án þess, svo að ég viti til, að nafn hv. þm. hafi verið nefnt í því sambandi. En þessar fullyrðingar hafa hvað eftir annað komið fram og ég hef hér á minnisblaði með mér það sem haft er eftir verðlagsstjóra, að of mikið sé gert úr hagnaði verslunarinnar að hans dómi vegna þess að veltan hefur dregist saman. Annars er það athyglisvert að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði hér að töluverðu umræðuefni og hneykslaðist mjög á því að ég væri nú orðinn talsmaður þessarar voðalegu verslunarstéttar, að því er manni skildist, þessara milliliða í þjóðfélaginu. Það er satt að segja undarlegt að heyra slíka fordóma nú 1983. Ég hélt að þetta væri áratuga gamalt. Verslunarstéttin er að sjálfsögðu nauðsynleg í nútíma þjóðfélagi og er þar um að ræða atvinnugrein sem m.a. þeir Alþb.- menn hafa farið með í sinni ráðherratíð og verið mjög vel af látið. Mér hefur stundum verið sagt að enginn viðskrh. hafi verið betri við verslunina en einn fyrrv. Alþb.-ráðh., enda er þarna um ákaflega mikilvæga atvinnugrein að ræða sem alls ekki er verðugt að gera lítið úr. En ég var alls ekki að gerast málsvari hennar út af fyrir sig. Ég var aðeins að flytja svar við spurningu sem fyrir mig var lögð. Hv. þm. Svavar Gestsson taldi að ég hefði verið með hótanir í sinn garð þegar ég stakk upp á því að við skoðuðum fundargerðir ríkisstj. Ég skil það svo að hann telji að þar komi eitthvað fram sem telja megi hótun í hans garð eða hans flokks, eitthvað illt hlýtur það að vera. Það var alls ekki meining mín, heldur eingöngu það að eftir ýmsum leiðum mætti vitanlega upplýsa hið rétta í því máli sem var til umr. Það er rétt hjá hv. þm. að ég var ekki við í lokaumr. um efnahagsráðstafanirnar fyrir 1981, en þær fóru fram í margar vikur áður en til þeirra kom eins og hv. þm. veit. Og reyndar voru slíkar umr. svo að segja allt árið 1981 og leiddu því miður ekki til meira en þess sem varð í lok ágúst það ár. Það er mikill misskilningur hjá hv. þm. ef hann telur mig vera að skorast undan ábyrgð á því sem hefur gerst, langt frá því. Vissulega á ég og Framsfl. þátt í því sem hefur gerst og það á Alþb. líka. Og það væri kannske verðugt fyrir hv. þm. að skoða það og viðurkenna einu sinni að verðbólgan var í lok síðasta stjórntímabils orðin 130%. Aðgerðir og aðgerðaleysi eru vitanlega þáttur í því. Það var hægt að koma í veg fyrir þetta, en því miður var það ekki gert. Hv. þm. gerði kaupmáttarskerðinguna að umræðuefni og las upp úr töflum frá Þjóðhagsstofnun sem hann bað um með bréfi frá 11. maí ef ég man rétt. Ég fékk þær töflur einnig og las einnig upp úr þeim. En ég bað einnig Þjóðhagsstofnun um viðbótarupplýsingar og fékk þær 9. júní. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa það sem þar kemur fram um kaupmáttar- eða lífskjaraskerðingu. Þar segir: "Í tilefni af staðhæfingum í fjölmiðlum að undanförnu um að kaupmáttur launa undir lok þessa árs verði hinn sami og fyrir 30 árum, og lífskjörin þannig færð 30 ár aftur í tímann, á sama tíma og þjóðartekur á mann hafi tvöfaldast, sjá t.d. fréttabréf ASÍ frá 6. júní 1983 og Þjóðviljann í dag, 9. júní 1983, er rétt að benda á eftirfarandi atriði: 1. Kaupmáttarmælingar sem byggja á einum kauptaxta yfir svo langt tímabil hljóta ætíð að vera hæpnar. Þannig kann mikilvægi eins taxta í launamyndun að hafa breyst. Auk þess getur þessi eini taxti hafa breyst með öðrum hætti en aðrir kauptaxtar og loks, sem e.t.v. skiptir ekki minnstu máli, getur taxtinn hafa breyst með öðrum hætti en aðrir þættir tekjumyndunar. 2. Kaupmáttarreikningar á grundvelli verðvísitölu sem byggist á föstum grunni, þar sem mikilvægi einstakra útgjaldaflokka stendur óbreytt árum saman, orkar tvímælis þegar bornar eru saman tölur yfir áratuga bil. 3. Almennasti og líklega raunhæfasti mælikvarði á lífskjör einstaklinga og heimila sem völ er á er þróun einkaneysluútgjalda á mann. Samkv. síðustu áætlunum er talið að einkaneysla á mann verði á árinu 1983 2.6 sinnum meiri en á árinu 1952, þ.e. 160% meiri. En 125% meiri en á árinu 1953. Einkaneysla er þá reiknuð til fasts verðs með keðjuvísitölu sem tekur tillit til breytinga á samsetningu neysluútgjalda. Annar raunhæfur mælikvarði á lífskjör eru ráðstöfunartekjur heimilanna eftir skatta og tilfærslur hins opinbera. Fullnægjandi tölur um þessa stærð ná aðeins aftur til ársins 1960, en skeyta má framan við þær tölur tölum um breytingar ráðstöfunartekna alþýðustétta á 6. áratugnum samkv. athugun sem birtist í tímariti Framkvæmdabankans, Úr þjóðarbúskapnum, 13. hefti 1964. Þá fæst sú niðurstaða að ætla megi að á árinu 1983 verði raungildi ráðstöfunartekna á mann um þrefalt hærri en 1952 miðað við verðbreytingar einkaneyslu. Þjóðartekjur á mann á föstu verðlagi á þessu tímabili hafa aukist um 170%. þ.e. 2.7-faldast. Lífskjör og ráðstöfunartekjur heimilanna hafa því fylgt breytingu þjóðartekna í stórum dráttum yfir þessi 30 ár. Hér eru einungis borin saman tvö ár, en þessi niðurstaða stæði óhögguð þótt tekin yrðu önnur ár eða nokkurra ára meðaltöl við upphaf 6. og 9. áratugar. 4. Enn er þess að geta að verulegur hluti einkaneysluútgjalda í hátekjuríkjum eins og Íslandi fer til kaupa á varanlegum neyslugæðum sem safnast upp í eigu heimilanna. Gagnsemi þeirra varir yfirleitt mun lengur en árið sem þau eru keypt og færð til einkaneysluútgjalda. Stofn heimilanna af slíkum munum er nú án alls efa miklu meiri en var fyrir 30 árum og lífskjörin væntanlega þeim mun betri. 5. Loks er þess að gæta, þegar gerður er samanburður á lífskjörum manna yfir svo langt árabil, að á þessum þremur áratugum hefur samneysla aukist og opinberri þjónustu fleygt fram, t.d. á sviði menntamála og heilbrigðismála, og lífskjör almennings batnað enn frekar af þeim sökum." Hér er sem sagt af fræðimönnum dregin saman niðurstaða úr þeim töflum sem hér hefur verið lesið upp úr og niðurstaðan er einhlít. Það eru u. þ. b. hátt í þrefalt betri lífskjör nú en voru fyrir 30 árum. Hv. þm. vildi fá að vita hvort verkföll væru enn takmörkuð eftir 31. jan. n. k. Verkföll í okkar þjóðfélagi eins og öllum þjóðfélögum eru takmörkuð að ýmsu leyti. Að sjálfsögðu er ekki heimilt að stofna til verkfalla til að knýja fram samninga um hluti sem bannaðir eru með lögum og vitanlega mætti nefna fjölmargt sem ekki er heimilt að semja um og lög banna. Ef það frv. sem hér liggur fyrir verður samþykkt er ekki heimilt að binda laun með vísitölu í tvö ár, þ.e. til loka maí 1985. Þar er að sjálfsögðu ekki heimilt að stofna til verkfalla til að semja um vísitölubindingu frekar en, eins og ég hef sagt, um ýmsa aðra þætti sem bannaðir eru með lögum. Það er út af fyrir sig ekkert einsdæmi að bannað sé að binda launagreiðslur við vísitölu. Svo er í ýmsum öðrum löndum, t.d. í Vestur-Þýskalandi og ég hygg í Finnlandi eftir að samkomulag var um að afnema slíkt 1967 eða 1968. Hér hefur verið mikið rætt um samningsréttinn og talið að þetta væru hin gerræðislegustu lög að því leyti. Út af fyrir sig mætti lengi velta vöngum yfir samningsréttinum. T. d. mætti spyrja hvers virði sá samningsréttur sé sem að nafninu til er hafður í heiðri, en síðan taka stjórnvöld sig til aftur og aftur og breyta þeim samningum sem gerðir eru. Tölfróðir menn segja að samningum hafi verið breytt 14 sinnum á undanförnum 4 árum. Sá samningsréttur sem leiðir til slíks er satt að segja að ýmsu leyti vafasamur og virðist þá ekki vera nýttur eins og skyldi ef stjórnvöld finna sig knúin til að breyta slíkum samningum með lögum. Er það ekki líka brot á samningsrétti að breyta samningum með lögum eftir á? Hér var og er um neyðartilfelli að ræða. Íslenski þjóðarbú var komið fram á bjargbrún með verðbólgu sem var yfir 130% og reyndar nálgaðist 144–150% og því var aðeins mjög tímabundið ákveðið að festa grunnkaup eins og lög þessi sem hér eru til umr. gera ráð fyrir. Þessi ríkisstj. hefur hins vegar lýst því yfir að hún ætlar ekki að fylgja fyrra fordæmi og breyta þeim samningum sem vafalaust verða gerðir eftir að þetta ákvæði laganna fellur úr gildi og ætlast til þess að aðilar vinnumarkaðarins nýti þá samningsréttinn af fullri ábyrgð og semji um kaup og kjör innan þess ramma sem þjóðarbúið þolir eða atvinnuvegirnir geta staðið undir. Hv. þm. taldi að vafasamt væri hvort meiri hl. væri fyrir þessum lögum hér í hinu háa Alþingi. Ég tel nauðsynlegt að á það reyni og því ætla ég ekki að lengja þessar umr. Rétt er að koma málinu til nefndar. Ég hef hvað eftir annað lýst því yfir að í meðferð í nefnd kemur vel til greina að endurskoða þetta ákvæði Ég hef lýst því yfir að megintilgangur ríkisstj. er að ná verðbólgu niður í um það bil 30% í árslok. Betri upplýsingar um það munu liggja fyrir eftir örfáa daga og fær nefnd að sjálfsögðu aðgang að þeim og þá getum við metið hvort ástæða er til að halda umræddu ákvæði.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að lýsa ánægju minni yfir þeirri yfirlýsingu hæstv. forsrh. þar sem hann segir að hann sé reiðubúinn að vinna að því að ákvæðið um skerðingu á samningsrétti verði endurskoðað. Það gerist því kannske óþarft fyrir mig að fjölyrða mikið um þetta mál umfram það sem kom fram í yfirlýsingu ráðh., vegna þess að það hnígur í sömu átt og afstaða mín og nokkurra annarra hv. þm. Ég er einn af þeim sem hafa frá upphafi talið ákvæðið um skerðingu á samningsrétti afar óæskilegt og hef verið á móti því. Slíkt brýtur í bága við mína grundvallarlífsskoðun um frelsi einstaklinganna til að semja um eigin mál. En því miður er það rétt, sem kom fram hjá hæstv. forsrh., að hv. Alþingi hefur allt of oft gripið inn í gerða samninga með ýmsum hætti með þeim árangri eða afleiðingum, sem fram kom í máli hans að gerðir samningar hafa verið skertir með alls konar kúnstum. Ég treysti því að fólkið, bæði í verkalýðshreyfingunni og annars staðar, hafi þann þroska og dómgreind að geta gert sér grein fyrir því hver var ástæða þess að núv. ríkisstj. taldi sig þurfa í upphafi þeirra aðgerða sem hún greip til með brbl. að grípa einnig til þess að takmarka samningsréttinn. Sú var raunverulega ástæðan, eins og margrætt hefur verið hér, að ástand var að verða það slæmt s.l. vor að það horfði til upplausnar og atvinnuleysis. Minnist ég þess, að hv. 3. þm. Reykv. Svavar Gestsson mun hafa fjallað um það á s.l. vetri að nú blasti við neyðarástand í íslensku atvinnu- og efnahagslífi. En það breytir ekki því, að ég hef verið á móti þessu atriði í brbl., þ.e. að skerða samningsréttinn með þeim hætti sem kemur þar fram. Ég vil undirstrika að við erum nokkrir þm. og höfum verið að vinna að því að þetta ákvæði væri fellt út úr frv. í meðferð þingsins. Undirstrikar þa ð það, sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh. hér áðan, að fullur hugur er á að endurskoða þetta ákvæði. Mér finnst nokkuð einkennilegt, vegna þess að hér erum við að ræða um erfiðleika fortíðarinnar, hve lítið hefur verið rætt um það sem fram undan er. Það er rétt og skylt að undirstrika það hér á þingi, að almenningur hafði mjög ríkan skilning á nauðsyn þess að mæta þeim ákveðnu og tímabundnu erfiðleikum, sem við bjuggumst við að væru fram undan s.l. vor og sumar, með þeim hætti að færa ákveðnar og tímabundnar fórnir. Staðreyndin er sú, að hvað sem líður ræðum stjórnmálamanna og fullyrðingum fann almenningur fyrir því s.l. vor og s.l. vetur að verðbólgan af stærðargráðunni 140, 150, 160% eða guð veit hvað var farin að skerða kjör fólksins mjög mikið. Það fann fyrir afleiðingum óðaverðbólgu. Það fann fyrir því að óðaverðbólgan breytti öllu gildismati, öllum verðviðmiðunum, bæði hvað áhrærði verð, kaup, vexti o.s.frv., það mikið að það vildi ekki lifa í þeirri óvissu og við þá áhættu og afkomuskerðingu sem greinilega var fram undan ef ekki yrði breyting á. Það er óumdeilt, að þegar gengið var til kosninga s.l. vor í apríl blasti við neyðarástand. Krafa fólksins í kosningunum var að hér yrði breyting á. Núv. ríkisstj. gerði ákveðnar ráðstafanir sem voru mjög harkalegar. Fram hjá því verður ekki gengið. Og því miður verður það að segjast eins og er, að þrátt fyrir ákveðin batamerki um hjaðnandi verðbólgu erum við ekki enn komin út úr þeim vanda og þeim erfiðleikum sem þjóðin var komin í s.l. vor. En nú blasir við annað og miklu alvarlegra vandamál en það sem fram undan var s.l. vor. Ég tel það svo alvarlegt, að ekki sé sæmilegt að forustumenn þjóðarinnar á Alþingi skuli vera að þrasa um fortíðina með þeim hætti sem hér er gert. Auðvitað er söguleg skýring á því sem gert hefur verið nauðsynleg og auðvitað er nauðsynlegt að mótmæla því sem maður telur að brjóti í bága við grundvallarskoðanir um frelsi einstaklinganna. En það sem mér finnst skipta meira máli er að menn láti af þrasi og deilum um fortíðina og líti til framtíðarinnar, en því miður er hún ekki allt of björt fyrir okkur. Sú skoðun fiskifræðinga þar sem þeir mæla með því að hámarksafli þorsks verði aðeins 200 þús. smálestir á næsta ári er svo alvarleg að það væri verðugra verkefni fyrir hv. og hæfa þm. og forustumenn einstakra flokka að ræða hér og nú og sem fyrst til hvaða ráðstafana þurfi að grípa til að forða þjóðinni frá þeirri ógæfu og þeim afleiðingum sem hlytust af því ef Íslendingar mættu ekki afla nema 200 þús. smálesta af þorski á næsta ári. Hvað þýðir þetta raunverulega fyrir afkomu þjóðarinnar? Í stuttu máli, sem er augljóst öllum sem til þekkja, mundi þetta þýða grundvallarhrun í helstu atvinnugreinum í sjávarútvegi og fiskiðnaði og algert hrun í þjóðarbúinu. Ofan á það hrun sem hefur verið í síldveiðum og loðnuveiðum mundi þetta bætast og þá er fátt til bjargar og þá er mikill vandi fram undan, sem mikið ríður á að allir góðir menn stuðli að að leysa. Sjávarútvegur og fiskiðnaður hefur verið meginuppspretta þess þjóðarauðs sem Íslendingar hafa byggt á í áratugi. Þaðan hefur komið síðustu árin 70% af gjaldeyrisöfluninni, en hér áður fyrr um 90%. Meginþorri starfa allt í kringum landið, úti í strjálbýlinu, byggist á sjávarútvegi og fiskiðnaði. Hvernig ætlum við hv. þm. að mæta þeim samdrætti sem yrði ef aflinn yrði aðeins 200 þús. tonn af þorski? Nú kann einhver að segja: Fiskifræðingar eru nú búnir að spá svo mörgu í gegnum árin að ekki er mikið takandi mark á þeim. - En þá verð ég því miður að segja sem einn af þeim sem starfa í þessari atvinnugrein, að þróun síðustu tveggja ára varðandi stærð og þyngd fisks bendir til þess að sú spá og sú skoðun fiskifræðinga, sem þeir hafa fram sett, sé á sterkum rökum reist. Auk þess mun vera staðreynd að hitastig sjávar í kringum landið hefur tekið þeim breytingum að vaxtarskilyrði fisks eru ekki sem þau voru áður fyrr. Mér finnst þess vegna, og nota nú tækifærið í þessari umr. og segi það, auk þess sem ég setti fram það sjónarmið mitt í upphafi, að það sé mál til komið að ágætir og hæfir alþm. og forustumenn snúi bökum saman og skoði það sem fram undan er. Því miður verður vandinn ekki leystur nema með miklu þjóðarátaki. Ég met það mikils sem núv. ríkisstj. er að reyna að gera til að leysa vanda fortíðarinnar. En það sem skiptir meira máli fyrir okkur öll er að ríkisstj. og hv. alþm. sem kunna að vera stjórnarandstæðingar horfi nú yfir flokka og hagsmunaríg og finni lausnir fyrir íslenska þjóð í þeim vanda sem fram undan er með þeim hætti að Íslendingar geti sæmilega við unað í vondri stöðu. Við skulum leggja til hliðar þetta þras fortíðarinnar og líta heldur til framtíðarinnar, líta til þess sem skiptir máli, líta á þau vandamál sem núv. ríkisstj. er að leysa, hvað fortíðina áhrærir. Við skulum saman reyna að leysa sameiginlega þann mikla vanda, sem þjóðin stendur frammi fyrir á næstu árum, og sleppa flokkaríg.



Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá að gera hér smáathugasemd. Það kom fram í máli hv. 10. þm. Reykv., sem ég hafði reyndar spurt um í fyrri ræðu minni í dag, að það er ekki aðeins hann heldur hann og nokkrir aðrir hv. þm. Sjálfstfl. sem hafa einsett sér að beygja Framsfl. í þessu máli og koma í veg fyrir það að þessi lög, brbl., um að svipta verkalýðshreyfinguna rétti til frjálsra kjarasamninga, verði staðfest á hv. Alþingi. Ég fagna því og ég vona að þeir standi við þessa yfirlýsingu sína. Það er þá líka rétt, sem ég hélt hér fram fyrr í dag, að þessi lög hafa ekki meiri hluta á hv. Alþingi. Það er íhugunarefni núna á sjöunda mánuði laganna að þá fyrst skuli þessi niðurstaða liggja fyrir. Ég vona að hv. 10. þm. Reykv. skilji það að okkur þm. stjórnarandstöðunnar hefur ekki verið gefinn kostur á því fyrr en núna í nóv. að ræða um þetta mál og þessi lög, sem voru sett með því að beita brbl.-valdinu í maí í vor. Þessi lög eru búin að vera hér í gildi með stjórnskipulegum hætti síðan 26. og 27. maí í vor. Þegar málin eru rædd núna í byrjun nóv. kemur það í ljós að þau hafa líklega ekki og höfðu þá ekki meiri hluta á Alþingi. Það er athyglisvert fyrir hv. Alþingi að velta því nú fyrir sér hvernig hefur verið komið fram við löggjafarvaldið í þessu efni, því að það hefur aftur og aftur verið fullyrt af hæstv. ríkisstj. að hún hefði meiri hluta í málinu. Hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. hafa hvað eftir annað sagt að það væri hafið yfir allan efa að þeir hefðu meiri hluta á bak við sig í þessu máli. Nú kemur það í ljós að hv. 10. þm. Reykv. og nokkrir aðrir hv. þm., eins og hann orðaði það, eru að undirbúa það að snúa Framsókn niður í þessu máli, beygja Framsókn og koma í veg fyrir það að þessi gerræðislög, sem Framsfl. knúði fram s.l. vor, nái fram að ganga. Spurningin er þá um tvennt: Tekst þeim að beygja Framsókn og lætur Framsókn beygja sig í þessu máli? Eða hangir hún eins og hundur á roði á þessu kappsmáli sínu áfram, að svipta verkalýðshreyfinguna í landinu mannréttindum eins og gert var hér s.l. vor? Er Framsókn það svo heilagt mál að hún leggi allt undir í þessu efni eða lætur hún sér segjast, þannig að hv. 10. þm. Reykv. og nokkrir aðrir þm. Sjálfstfl. geti fengið ríkisstj. ofan af þessari gerræðislegu lagasetningu. Þetta er auðvitað geysilega þýðingarmikið atriði að fá fram og það sýnir hvað umr. eru gagnlegar, þó þær hafi tekið sinn tíma, að þessi niðurstaða skuli nú liggja fyrir, þannig að alþjóð veit og sér hvernig á þessum málum hefur verið tekið. Því hér er í verkum sama ríkisstj. og neitaði stjórnarandstöðinni um það að kalla þingið saman í sumar. Nú skilur maður betur en áður hvað það var sem olli því að ríkisstj. var ekki tilbúin til þess að kalla þingið saman. Það var vegna þess að hún var ekki viss um að hún hefði meiri hluta á bak við sig í þessari lagasetningu sem Framsfl. teymdi Íhaldið út í framan af þessu sumri. Þetta skiptir miklu máli. Þetta er ekki þras um fortíðina eins og hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson benti á hér áðan. Hér er verið að tala um stjórnskipun lýðveldisins, hér er verið að tala um grundvallaratriði. Hitt er svo alveg rétt, að vandamál þjóðarinnar og efnahagslífsins um þessar mundir eru auðvitað svo stór að við þyrftum að geta sameinast um að taka á þeim. Og á það á ríkisstj. að leggja höfuðáherslu en ekki að efna til stríðs. Eins og formaður Landssambands ísl. verslunarmanna hefur bent á þá er verkalýðshreyfingin í landinu reiðubúin til þess að taka þátt í því að glíma við þau vandamál sem uppi eru í landinu núna. En hún er í fjötrum þessara brbl. sem nú eru að falla hér á Alþingi vegna þess að þau virðast ekki hafa meiri hluta.



Herra forseti. Ég hef áður skýrt afstöðu mína til þeirra brbl. sem hér eru til umr. í svo ítarlegu máli að ég þarf þar engu við að bæta.  En örfá orð í tilefni af ræðu hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar. Það er oft rætt um hlutverk stjórnarandstöðu og stjórnarandstaðan atyrt fyrir það að hún sé neikvæð í sinni afstöðu. Hún fáist ekki til að unna ríkisstj. sannmælis og taki ævinlega neikvæða afstöðu til allra hluta sem frá ríkisstj. koma. Nú er það svo að hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson skoraði á stjórnarandstöðuna að taka upp jákvæða afstöðu einmitt vegna þess að nú eru þau tíðindi uppi í þjóðfélaginu að nú þurfi allir góðir menn og þjóðhollir að snúa bökum saman, og á þá við hinar svartsýnu spár fiskifræðinga um ástand fiskistofna, einkum þorskstofnsins. Það er ástæða til að taka þessa áskorun hv. þm. alvarlega. Um leið kallar það á að rifja upp eftirfarandi. Hæstv. ríkisstj. mótaði sínar efnahagsaðgerðir með brbl. Hún kaus þá leið að koma í veg fyrir að stjórnarandstaðan fengi um þetta að fjalla mánuðum saman. Það var ekki fyrr en Alþingi var sett rúmum fimm mánuðum eftir kosningar sem stjórnarandstöðunni gafst kostur á umr. um mátið. Spurning: Hefur afstaða stjórnarandstöðunnar í heild verið mjög neikvæð til þessara aðgerða? Ég segi nei. Burtséð frá því hver heildarmynd er af fréttaflutningi fjölmiðla, sem er venjulega undir hælinn lagt, þá er það staðreynd að minn flokkur t.d. hefur lýst því yfir að hann er samþykkur því grundvallaratriði í aðgerðum ríkisstj. sem felst í lögbundnu afnámi vísitölukerfisins. Það er ekkert smávægilegt atriði. Við höfum ekki lýst andstöðu við það. Við lýstum því yfir fyrir kosningar að við teldum vísitölukerfið hafa gengið sér til húðar, við tókum þá afstöðu í stjórnarmyndunarviðræðum við aðra flokka að við vildum að það kerfi yrði lagt niður. Og það er meginatriðið í aðgerðum ríkisstj. Það er fyrst og fremst það sem máli skiptir að því er varðar von ríkisstj. um einhvern tímabundinn árangur í viðureigninni við verðbólgu, þó að það eitt dugi hvergi nærri til. En stjórnarandstaðan, a.m.k. minn flokkur, við höfum ekki tekið neikvæða afstöðu til þessa grundvallaratriðis. Þvert á móti, við höfum lýst yfir stuðningi við það. En við höfum gert annað. Við höfum sagt: Sú aðferð ríkisstj. einmitt við þessi skilyrði að svipta aðila vinnumarkaðarins samningsrétti, það höfum við sagt að væri ekki aðeins óskynsamleg aðferð, hún væri beinlínis heimskuleg og trúlega mjög skaðleg. Þess vegna er okkur það mikið gleðiefni að hv. þm. og fleiri hv. þm., ég minnist þess t.d. að hv. 2. þm. Reykn., Gunnar G. Schram, lýsti því hér yfir í þessum ræðustól að hann væri þessum málflutningi stjórnarandstöðunnar fylgjandi. Og hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson hefur lýst því yfir að hann sé þessum málflutningi stjórnarandstöðunnar fylgjandi. Hv. þm. Friðrik Sophusson, ef fjölmiðlar skýra rétt frá, lýsti því yfir sem einu meginatriði í ræðu sinni til formannskjörs á landsfundi Sjálfstfl., að hann teldi meira en tímabært að aðilum vinnumarkaðarins væri aftur skilað samningsréttinum. M.ö.o. hér hefur myndast samstaða. Stjórnarandstaðan hefur frá upphafi vega sagt: Þessi aðgerð ríkisstj., stjórnarflokkanna, var óskynsamleg. Hún var röng, hún var skaðleg. Hún breytir engu að því leyti, hún færir ekki stjórnarflokkana að neinu marki nær markmiðum sínum að því er varðar hjöðnun verðbólgu, en hún veldur hins vegar úlfúð, tortryggni, illindum, kyndir undir stéttastríði, er óþörf. Það er ekkert lítið mál ef málflutningur stjórnarandstöðunnar leiðir til þess að hinir skynsamari og hófsamari menn í stjórnarliðinu taka nú undir þennan málflutning. Og ef það kynni þrátt fyrir allt að sannast í meðförum þingsins á þessu mikla máli að þar næðist samstaða um þetta, þá hressist maður nú aðeins í óneitanlega veikri trú á getu Alþingis og stjórnarandstöðu til þess að hafa einhver áhrif á gang mála. Ég vil m.ö.o. eindregið taka undir þann málflutning sem hér hefur komið fram og láta í ljós þá ósk mína að í meðförum þingsins verði þessi breyting framkvæmd. Og um leið vil ég árétta það að gagnrýni á stjórnarandstöðuna af þessu tilefni er ekki á rökum reist. A. m. k. á þar stjórnarandstaðan ekki öll óskiptan hlut. Að því er varðar áminningu hv. þm. um það, þau válegu tíðindi, sem er spá fiskifræðinga um 200 þús. tonna hámarksafla þorsks á næsta ári, hvað það feli í sér fyrir afkomu þjóðarinnar, stefnu ríkisstj., þróun kaupmáttar, þróun lífskjara á næsta ári, þá er það allt saman hverju orði sannara. En ég vil vekja athygli hv. þm. á einum hlut. Og hann er þessi: Það er áreiðanlega þó nokkuð langt síðan fiskifræðingar komust að sínum niðurstöðum. Þær voru ekki settar fram á einum degi, þær áttu sinn aðdraganda. Það eru áreiðanlega nokkrar vikur sem líða meðan fiskifræðingar eru að vinna úr sínum heimildum, sínum rannsóknum og komast að þessum niðurstöðum. Vitneskjan um niðurstöður þeirra kemur mönnum misjafnlega á óvart, en það er alveg áreiðanlegt að það eru þó nokkuð margir menn í þessu þjóðfélagi sem höfðu vitneskju um hverjar niðurstöður þeirra yrðu. Þá er á það að líta að eftir að skýrsla þeirra var birt í einu af dagblöðum þjóðarinnar hefur hún verið birt og hún verið tekin til umræðu víðs vegar í þjóðfélaginu. Þessi kolsvarta skýrsla fiskifræðinga hefur t.d. verið til umræðu á landsfundi íslenskra útgerðarmanna, aðalfundi í LÍÚ, og hún hefur verið til umræðu hjá landsfundarmönnum á þingi farmanna og fiskimanna. En það er einn staður, það er ein stofnun í þessu þjóðfélagi sem hefur ekki fengið neitt tækifæri til að fjalla um eða ræða þessi válegu tíðindi. Hún heitir Alþingi Íslendinga. Plaggið hefur ekki verið birt hér. Það hefur ekki verið lagt hér fram. Hæstv. forsrh. hefur t.d. ekki séð ástæðu til að kynna þessi tíðindi, leggja þau fyrir, þó ekki væri nema fyrir formenn þingflokkanna, þannig að þetta yrði rætt í þingflokkunum, kannske á undan eða samtímis því að hinir og þessir hagsmunaaðilar úti í bæ eru að taka málið til umræðu. Hæstv. sjútvrh. hefur ekki séð ástæðu til að birta Alþingi Íslendinga sérstaka skýrslu um þetta mál. M. ö. o., það eru fjölmargir aðilar í þjóðfélaginu sem fá þessi gögn upp í hendurnar, ræða þau, hagsmunaaðilar, já, já. En Alþingi Íslendinga hefur ekki verið virt svo mikils að þessi skýrsla yrði birt hér. Þess vegna spyr ég: Hvernig á Alþingi Íslendinga að ræða málið, komast að sameiginlegum niðurstöðum, ef það er ekki einu sinni virt þess að upplýsingarnar séu lagðar hér fram. Ég held að áminning hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar snúist ekki hvað síst um það. Það er ókannað mál hvaða áhrif þetta kann að hafa á málflutning stjórnarandstöðu, vilja manna til þess að snúa bökum saman, hugsanlega til þess að skapa sterkari pólitískan bakhjarl nauðsynlegum aðgerðum. En frumskilyrði þess að það geti orðið er að hæstv. ráðh. og ríkisstj. virði Alþingi þess að leggja upplýsingarnar fram.



Herra forseti. Ég hefði nú kosið að fleiri væru viðstaddir. Satt að segja er dálítið þreytandi að mæla hér fyrir málum sem varða töluvert fólkið í landinu þegar svo fáir eru viðstaddir. En það eru kannske ekki fleiri í húsinu. Hvað um það, ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á erfðalögum nr. 8 frá 1963, sem lagt hefur verið fram á þskj. 39 og er 38. mál þingsins. Meðflm. mínir eru hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, Kristín S. Kvaran, Guðrún Agnarsdóttir og Jón Baldvin Hannibalsson. Hinn 1. mars 1956 fól þáv. dómsmrh. Bjarni Benediktsson þeim Ármanni Snævarr prófessor og Þórði Eyjólfssyni hæstaréttardómara að semja frv. til nýrra erfðalaga, en áður hafði nefnd um norræna lagasamvinnu skorað á dómsmálaráðherra Norðurlandanna að beita sér fyrir endurskoðun á norrænum erfðalögum. Samningu hins íslenska frv. var lokið árið 1960 og varð það að lögum árið 1962. Engar breytingar hafa verið gerðar á lögunum síðan, enda var í hvívetna vandað til þessarar lagasetningar. Tilgangurinn með þeirri norrænu samvinnu sem fram fór við undirbúning erfðalaga á Norðurlöndum var sá að leitast við að samræma sem unnt væri lög þessara landa. Það tókst í verulegum mæli, en eins og eðlilegt hlýtur að teljast er þó margvíslegur munur á eftir afgreiðslu frumvarpanna í hinum ýmsu þjóðþingum. Kemur þar m.a. til að ýmis önnur lög, sem fyrir voru í hverju landi, hljóta að hafa áhrif á stefnumörkun löggjafans. Sem dæmi má taka að í engu landanna nema Íslandi eru lög, þ.e. framfærslulögin nr. 80 frá 1947, sem gera börnum skylt að framfæra foreldra sína ef þau eru til þess fær. Ef litið er á þróun erfðalaga má sjá að stöðugt hefur verið unnið að því að tryggja rétt maka. Liggja vafalaust til þess þær ástæður að litið er á hjúskap sem sterkasta band sem menn tengjast. Hvoru hjóna er skylt að framfæra hitt og annast, og því er það vilji löggjafans að eftirlifandi maki verði ekki verr settur en efni standa til við andlát hins skammlífari maka. Við gerð núgildandi erfðalaga var enda réttur eftirlifandi maka aukinn þannig, að erfðahlutur hans var færður úr 1/4 eigna í 1/3 hluta ef um eftirlifandi niðja er að ræða. Sé ekki um niðja að ræða, renna 2/3 hlutar eigna til eftirlifandi maka en 1/3 hluti til foreldra séu þeir á lífi. Í dönsku lögunum t.d. erfir hins vegar eftirlifandi maki allar eignir óskiptar, en foreldrar hafa ekki erfðarétt. Í því frv. sem hér er mælt fyrir er lagt til að réttur eftirlifandi maka sé enn rýmkaður að því er tekur til réttar til setu í óskiptu búi. Ekki er þó lagt til að rétturinn sé rýmkaður eins og dönsku lögin kveða á um, þ.e. að eftirlifandi maki eigi ævinlega rétt til setu í óskiptu búi eins og það er við lát maka með niðjum beggja, hvort sem þeir eru fjárráða eða ófjárráða. Hér er einungis lagt til að heimili eftirlifandi maka sé undanskilið samþykki barna svo og húsmunir þeir sem þar eru, en eins og lögin eru nú er seta í óskiptu búi háð samþykki fjárráða barna og stjúpbarna. Athygli hv. þm. er vakin á að með þessu frv. er lagt til að í öllum tilvikum, bæði þegar eftirlifandi maki fær ekki leyfi til setu í óskiptu búi vegna þess að fyrirmæli hins látna eru á annan veg eða að samþykki fjárráða niðja er ekki fyrir hendi, og í þeim tilvikum sem greinir í 14. og 16. gr., hafi eftirlifandi maki þrátt fyrir skipti afnotarétt íbúðarhúsnæðis og húsmuna, nema hann óski sérstaklega eftir að öllu búinu verði skipt, enda uppfylli hann skilyrði 8. og 13. gr. laganna, þ.e. að ekki sé um gjaldþrot að ræða eða að maki hafi gengið í hjúskap að nýju. Sérstök athygli er hins vegar vakin á að afnotarétti eftirlifandi maka fylgja þess vegna ekki eignarráð eða ráðstöfunarréttur eins og um óskipt bú væri að ræða. Í ítarlegri grein um erfðarétt maka og óskipt bú, sem Guðrún Erlendsdóttir dósent skrifaði í tímaritið Úlfljót 4. tbl. 21. árg. 1978, segir svo, með leyfi forseta: "Samkvæmt dönskum rétti á eftirlifandi maki jafnan rétt til setu í óskiptu búi með sameiginlegum niðjum beggja, jafnt fjárráða sem ófjárráða. Hér á landi hefur aftur á móti um langan tíma gilt sú regla að seta í óskiptu búi með fjárráða börnum er háð samþykki barnanna. Það getur oft á tíðum bitnað illa á eftirlifandi maka þegar fjárráða börn neita að samþykkja setu í óskiptu búi og jafnvel verið ósanngjarnt þegar tillit er tekið til þess að uppeldi barns er að mestu lokið um tvítugsaldur. Það er e.t.v. hægt að segja að fjárráða börn eigi ekki réttmæta kröfu til þess að sundra búi foreldranna við andlát annars þeirra. Foreldrarnir eru búnir að fullnægja skyldum sínum við þau og hin félagslega aðstaða barna í dag er öll önnur en hér var áður fyrr. Það eru dæmi til þess að fjárráða börn neiti um samþykki til setu í óskiptu búi af ýmiss konar annarlegum hvötum og hefur það bitnað harkalega á eftirlifandi maka sem þarf að selja eignir búsins og verður að gerbreyta lifnaðarháttum sínum. Sýnist þetta varla vera í samræmi við þann hugsunarhátt að styrkja stöðu eftirlifandi maka sem haldið hefur verið svo mjög á lofti hin síðari ár." Undir þessi orð er auðvelt að taka og ég vil hvetja þá hv. þm. sem áhuga kunna að hafa á að gera hér á breytingu að kynna sér umrædda grein Guðrúnar Erlendsdóttur sem er afar skýr og ítarleg. Einkum vil ég leyfa mér að benda þeirri n. sem fær málið til umfjöllunar á að lesa greinina vandlega. Hana má fá hér í bókasafni Alþingis. Það er ekki að ófyrirsynju að óvenjulega margir hafa sýnt þessu þingmáli áhuga utan hins háa Alþingis og ófáar frásagnir hef ég heyrt um hörmuleg málalok við búskipti sem krafist hefur verið og svo hart verið gengið að eftirlifandi maka að hann hefur staðið uppi heimilislaus. Við persónulegan missi hefur bæst fjárhagslegt öryggisleysi sem ekki síst verður þungbært þeim sem eru nokkuð við aldur. Með tilliti til þess að lífaldur manna lengist sífellt samfara betra heilbrigðisástandi í landinu verður að telja það þjóðfélaginu fyrir bestu að fólk geti sem lengst búið á eigin heimilum í stað þess að verða að flytjast á heimili eða stofnanir fyrir aldraða þegar maki fellur frá. En sú er stundum raunin vegna eindreginnar kröfu um búskipti. Íslendingar hafa þá sérstöðu í heimi atvinnuleysis og kreppu að aldrað fólk fær mun lengur tækifæri til að taka þátt í atvinnulífi þjóðarinnar, og löggjafinn hefur unnið markvisst að því að sú sérstaða haldist. Öllum þeim sem að málefnum aldraðra vinna kemur saman um að því lengur sem menn séu virkir þátttakendur í samfélaginu þeim mun lengur endist þeim líf og heilsa. Og búseta á eigin heimili ætti að vera frumréttur hins aldraða svo lengi sem hann er fær um að annast það með þeirri þjónustu sem völ er á. Þarf vart að benda á þann sparnað sem fólginn er í því að aldrað fólk sé virkir þátttakendur í atvinnulífinu og búi á eigin heimilum í stað þess að gista opinberar stofnanir. Enginn vafi er á að konur eiga frekar undir högg að sækja þegar búskipta er krafist við lát maka. Enn þá er það svo að mun stærri hópur þeirra hefur verið fyrir utan atvinnulífið, og því eiga þær erfiðara með að breyta lífsháttum sínum og byggja upp nýtt heimili. Enda er það svo að yfirgnæfandi meiri hluti þeirra sem á biðlistum eru á stofnunum fyrir aldraða eru einmitt konur. Meðallífaldur karla á Íslandi er auk þess nokkru styttri en kvenna. Að lokum skal þess getið að nefnd sú sem hæstv. fyrrv. heilbr.- og trmrh. skipaði árið 1981 til þess að gera tillögur um samræmingu í skipulagi heilbrigðisþjónustu fyrir aldraða og annast undirbúning ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Vínarborg sumarið 1982, en formaður þeirrar nefndar var Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri, nefndi breytingu á erfðalögum, í þá veru sem hér er ráð fyrir gert, sem tillögu til úrbóta í málefnum aldraðra. Í síbreytilegu þjóðfélagi hlýtur að verða að hyggja að breytingu á lögum, ekki síst þeim er varða frumþarfir þegnanna eins og réttinn til eigin heimilis. Með sívaxandi eignarhaldi á húsnæði er um sífellt meiri fjármuni að ræða sem látnir láta eftir sig til skipta. Og þá er tæpast að undra þó að áhugi erfingja aukist á skiptunum. Frá árinu 1962 hefur aukist mjög fjöldi þeirra eftirlifandi maka sem búa í eigin húsnæði, svo að um verulega fjármuni getur verið að ræða fyrir erfingja. Samkv. upplýsingum sem aflað hefur verið vegna könnunar á vegum Húsnæðismálastofnunar ríkisins bjuggu árið 1979 85,5% Reykvíkinga í eigin húsnæði, en aðeins um 63% í kringum 1960. Er hér því um að ræða 22% aukningu á eigin húsnæði í Reykjavík á umræddu tímabili, eða frá því að lögin voru sett. Og enginn vafi er á því að hlutfall eigin húsnæðis fer vaxandi. Við flm. teljum flest mæla með því að sú breyting sem frv., sem mælt er hér fyrir, gerir ráð fyrir verði talin sanngirnismál. Hér er tæplega um að ræða mál sem valdið getur pólitískum ágreiningi, enda eru flm. fulltrúar fimm stjórnmálaflokka. Ég bið því hv. þm. að veita þessu máli brautargengi hér á hinu háa Alþingi og vísa því að öðru leyti, herra forseti, til hv. allshn.