Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Nýlega óskaði ég eftir því að hæstv. forsætisráðherra kæmi fyrir fjárlaganefnd til að svara þar spurningum nefndarinnar, í grunninn um það hvort forsendur fjárlaga standist, hvort ríkisstjórnin ætli sér að halda áfram sölu á Íslandsbanka. En við vitum öll að ríkisstjórnin hefur ekki talað einu máli um stöðu mála eftir að skýrsla Ríkisendurskoðunar birtist. Undir eru 76 milljarðar samkvæmt frumvarpinu. Nú virðist koma á daginn að það getur forsætisráðherra ekki gert því að - ég átta mig ekki almennilega á því; hvort fjármál ríkisins eigi ekki undir hana, hagstjórn ríkisins eigi ekki undir hana þrátt fyrir að hún sitji í ráðherranefnd um efnahagsmál. Við vitum öll að pólitískt snýst þetta mál um afstöðu Vinstri grænna til framhaldsins. En forsætisráðherra mun ekki koma fyrir fjárlaganefnd og eftir stendur þá sú spurning: Er hér að myndast 76 milljarða gat í fjárlögum? Ég óska liðsinnis forseta við að upplýsa um þetta mál.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað svolítið þreytandi að ráðherrar fáist ekki til að mæta fyrir þingnefndir til að ræða við þær um mikilvæg mál sem augljóslega eru á sameiginlegri ábyrgð, sér í lagi ráðherra í ráðherranefnd um efnahagsmál. Ég vildi rifja upp að hérna fyrir sumarfrí óskaði hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson eftir því að fá alla ráðherra í ráðherranefnd um efnahagsmál á fund efnahags- og viðskiptanefndar til að ræða margvíslegar hugmyndir fjármála- og efnahagsráðherra um efnahagslífið en fékk ekki. Við óskuðum eftir úrskurði forseta um þá ákvörðun og ég veit ekki betur en að við bíðum hans enn. Ég velti fyrir mér hversu lengi hæstv. forseti ætlar að draga lappirnar í þessu máli.

Forseti. Við fengum minnisblað í fjárlaganefnd þar sem verið er að fjalla um hvaða ráðherrar eigi og geti mætt á fund nefndarinnar og við hvött til að kalla inn fjármála- og efnahagsráðherra um þetta málefni. En við erum líka með tvær ráðherranefndir, annars vegar um ríkisfjármál og hins vegar efnahagsmál, þar sem í eru alls fjórir mismunandi ráðherrar. Forsætisráðherra er í báðum nefndunum. Það má velta fyrir sér til hvers þessar nefndir eru á heildina litið, ef ekki einmitt til að fjalla um efnahagsmál og ríkisfjármál og þar af leiðandi málefni fjárlaganefndar. Ég bað t.d. um að allir ráðherrar þessara nefnda, ráðherranefnda, myndu mæta á fundinn, a.m.k. forsætisráðherra, af því að það hafa verið svo margar sögur um það hvernig á að fara með ríkisfjármálin í kjölfarið á þessari klúðurssölu á Íslandsbanka. En það er verið að reyna að snúa út úr með einhverjum minnisblöðum: Nei, ekki svona, ekki hinsegin, gerið þetta öðruvísi. Það eru nefndarmenn sem ráða þessu.

Herra forseti. Í Bandaríkjunum er dagur múrmeldýrsins einu sinni á ári en hér er hann árið um kring. Hversu oft eigum við að þurfa að vekja máls á því að ráðherrar neiti að sýna Alþingi samstarfsvilja? Hversu oft eigum við að þurfa að kveðja okkur hljóðs vegna þess að ráðherrar neita að mæta annaðhvort í þingsal eða fyrir þingnefndir til að ræða atriði sem falla undir þeirra málefnasvið eða atriði sem þeim finnst ekkert mál að ræða úti í bæ? Forsætisráðherra stýrir ráðherranefnd um efnahagsmál og því er fullkomlega eðlilegt að sá ráðherra mæti á fund fjárlaganefndar þegar uppi eru verulegar efasemdir um það að jafnvægi sé á ríkisfjármálum, að efnahagsástandið leiði þau fjárlög sem lagt er upp með. Ráðherra segir bara nei. Alveg eins og ráðherra menningar- og viðskiptamála sagði bara nei þegar þingið vildi gjarnan fá hana hingað í sal til að ræða bankasöluskýrsluna, sömu skýrslu og ráðherra talaði um sólarhringum saman í öllum fjölmiðlum. 

Forseti vill geta þess að þegar þingnefndir kalla ráðherra til svara þá er auðvitað ætlast til þess að það sé á því málefnasviði sem viðkomandi ráðherra ber stjórnskipulega ábyrgð á.

Herra forseti. Ég virðist ekki vera nægilega vel gefin til að átta mig á skúmaskotum þessa Íslandsbankasölumáls vegna þess að þau teygja sig mjög víða. Hér í fleiri vikur áður en Alþingi fékk skýrsluna afhenta var m.a. hæstv. forsætisráðherra komin með skýrsluna. Af hverju? Af því að málið heyrði undir hana, vegna þess að hún situr í ráðherranefnd um efnahagsmál, vegna þess að hún sem fyrirliði þessarar ríkisstjórnar á að hafa skoðun á efnahagsmálum og á að hafa skoðun á því hvernig þessi mál tala saman. En þegar Alþingi, fjárlaganefnd Alþingis, biður hæstv. ráðherra að koma á fund til að lýsa skoðun sinni á því hvaða áhrif það hafi mögulega á fjárlög og þar af leiðandi þá almannaþjónustu sem þessi sami forsætisráðherra ber ábyrgð á sem fyrirliði, þá snertir málið hana ekki. Þá er það ekki á hennar sérsviði. Þá þarf hún ekki að mæta. Niðurstaðan virðist vera sú, samkvæmt fjögurra blaðsíðna minnisblaði, að hún ætli ekki að mæta.

Herra forseti. Maður hlýtur náttúrlega að deila þessari furðu þingmanna á því að forsætisráðherra landsins neiti að mæta á fund fjárlaganefndar og ræða efnahagsmál vegna þess að þetta heyri ekki undir hennar málefnasvið.  Nú hlýt ég að spyrja hæstv. forseta hvort hann sé sammála því sem hann var að lesa upp áðan, að það heyrði ekki undir hana að koma fyrir fjárlaganefnd og ræða efnahagsmál. Annars hlýt ég að biðja hann að veita okkur þingmönnum liðsinni. Hér er hæstv. forsætisráðherra mætt.  
            

Herra forseti. Ég hlýt að koma hér upp og fá að bera af mér sakir því að ég hef ekki fengið neina ósk um að mæta á fund fjárlaganefndar. Þannig að ég hef ekki hafnað neinu fundarboði eins og hv. þingmenn saka mig hér um. 

Forseti. Reglur fastanefnda virka þannig að þrír þingmenn geta beðið um upplýsingar og fund og þess háttar og það hefur verið uppfyllt í fjárlaganefnd, sá tilskildi fjöldi. Formaður fjárlaganefndar, sem er því miður ekki hér eins og er, er annars staðar og getur því ekki svarað fyrir það akkúrat núna, sagðist ætla að hafa samband við hæstv. forsætisráðherra. Þar liggur kannski misskilningurinn, í því að við gerðum fastlega ráð fyrir því að þau skilaboð hefðu borist alla leið. Það var búið að samþykkja þetta í fjárlaganefnd af tilskildum fjölda nefndarmanna og biðja um til að byrja með alla ráðherranefndina um efnahagsmál og ríkisfjármál og hins vegar sérstaklega um forsætisráðherra. Formaður nefndarinnar sagðist hafa tekið við því og sagðist ætla að leita sér ráðgjafar um það hvernig væri hægt að koma þessu fyrir. Þetta eru því mjög áhugaverðar upplýsingar sem koma hérna fram.

Herra forseti. Þetta er áhugavert samtal sem hér er að eiga sér stað. Nú á ég ekki fast sæti í hv. fjárlaganefnd en var þó svo heppin að fá að sitja þar sem varamaður. Ég held að það hafi alveg komið skýrt fram hér hvernig verkferlarnir eru. Þrír eða fleiri nefndarmenn geta beðið um ákveðnar gestakomur. Það er svo væntanlega formaður nefndarinnar sem svarar því og afgreiðir það. En það er í hæsta máta sérstakt að koma hingað upp og saka hæstv. ráðherra um hluti sem ekki eru á þeirra ábyrgð. Fólk getur ekki mætt á fund ef ekki er búið að boða það á fund. Ég veit að hér hefur ítrekað verið bent á að samtal við ráðherra er hægt að eiga hér í þingsal undir ákveðnum dagskrárliðum og þeirri leið hefur verið beint til hv. fjárlaganefndar. En hér er einhver allt önnur umræða í gangi.

Herra forseti. Ég lagði fram þessa ósk í fjárlaganefnd. Frá þessari ósk greindi ég líka hér inni í þingsal. Frá henni hefur verið greint í fjölmiðlum landsins. Það er með nokkrum ólíkindum að hún hafi farið fram hjá þingliðum öllum í Vinstri grænum. Tveir formenn fjárlaganefndar starfandi í dag, annars vegar hv. þm. Haraldur Benediktsson, hvöttu mig til að fara með þetta samtal í þingsal ef ég væri óánægð með niðurstöðuna. Það hefur hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir líka gert. Ég er einfaldlega að fara að þeirra ráðum. Ég óska eftir því að forsætisráðherra komi fyrir nefndina og upplýsi um það hvort það sé að verða til 76 milljarða gat í fjárlögum vegna afstöðu Vinstri grænna til áframhaldandi bankasölu. Kannski væri lag fyrst hæstv. forsætisráðherra er hér í húsi og inni í sal að hún komi upp í pontu og upplýsi um sína afstöðu til málsins. Við getum þá í fjárlaganefndinni haldið áfram með vinnuna í fjárlagagerðinni. 

Herra forseti. Þetta er mjög áhugavert mál og ég verð nú að segja eins og er að þetta lítur eiginlega verr út eftir því sem við komumst frekar til botns í málinu. En það er rétt, minnisblaðið er sent frá nefndasviði. Ég geri ráð fyrir að þar hafi hv. formaður fjárlaganefndar haft hönd í bagga, annað væri í hæsta máta óeðlilegt. En jafn óeðlileg er þessi niðurstaða formannsins. Að hafna þessari ósk þvert á þingskapareglur án þess að hafa samband við ráðherra er eiginlega ekkert mikið skárra en ef ráðherrann sjálfur hefði hafnað því að mæta. Það er ágætt að fá þetta fram hér, en rétt skal vera rétt. Hæstv. forsætisráðherra fékk ekki þessa beiðni en formaður fjárlaganefndar situr sannarlega eftir með Svarta-Pétur í fanginu og ég óska eftir skýringum.

Herra forseti. Þetta hefur verið svolítið sérkennileg atburðarás hérna núna undir þessum lið, verð ég að segja. Höfum það í huga að verið er að biðja hæstv. forsætisráðherra um að mæta fyrir fjárlaganefnd vegna þess að mögulega vantar 76 milljarða inn í fjárlögin. Hæstv. fjármálaráðherra lýsti því yfir á opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í morgun að þetta skipti nú kannski ekkert svo rosalega miklu máli vegna þess að staðan að öðru leyti væri mjög góð, hærri skuldastaða mögulega upp á 6% aukin vaxtagjöld, um mögulega 4–5 milljarða, er bara eitthvert aukaatriði í samhengi fjárlagagerðarinnar. Svo er því haldið fram af stjórnarliðum að hægt sé að eiga orðaskipti við hæstv. forsætisráðherra undir öðrum liðum hér inni í þingsal. 76 milljarðar undir, allt þetta sem ég rakti hérna áðan - og þetta á að taka þá bara hvað, í óundirbúnum fyrirspurnatíma? Það er auðvitað ekki svona sem við gerum þetta. Hæstv. forsætisráðherra hlýtur að koma hingað upp og segja hvort ráðherrann er tilbúinn til að mæta á fund nefndarinnar og sá sem stýrir nefndinni núna, hv. þm. Harald Benediktsson,  
            

Herra forseti. Vegna þess að forseti minnti okkur hér á að ráðherra mætti kalla til vegna þeirra málefna sem heyra undir þá samkvæmt forsetaúrskurði þá bendi ég forseta á 2. lið b í 1. gr. forsetaúrskurðar um skiptingu stjórnarmálefna innan Stjórnarráðs Íslands þar sem stendur að forsætisráðuneytið fari með ráðherranefndir um efnahagsmál og ríkisfjármál. Þannig að ef sá ráðherra á ekki að mæta til fjárlaganefndar til að ræða þær nefndir, hver þá, forseti, hver þá? Þar sem hæstv. ráðherra kom hér upp til að bera af sér sakir, þær sakir að formaður fjárlaganefndar hafi greinilega ekki sinnt starfi sínu sem nefndin taldi að hún hefði gert, þá vakna náttúrlega smá áhyggjur af því hvernig slíkt getur átt sér stað innan lítils þingflokks, þar sem maður hefði haldið að boðleiðir væru ekki mjög langar milli fólks, að boð berist ekki á milli. Að fólk sem rekur þingflokk  
            

Forseti vill að gefnu tilefni ítreka þá skoðun sína að þingsköp beri að túlka með þeim hætti að þegar ráðherrar eru beðnir að koma fyrir þingnefndir vegna einhverra mála þá sé það vegna þeirra mála sem þeir bera ábyrgð á. Fjárlagafrumvarpið og undirbúningur þess er ótvírætt á verksviði hæstv. fjármálaráðherra.

Herra forseti. Ég var að koma af málþingi Öryrkjabandalagsins sem bar yfirskriftina: Hef ég efni á að fara til læknis? Komugjöld í heilbrigðisþjónustu eru falin skattheimta. Samningar við sérgreinalækna runnu út í lok árs 2018 og samningar við sjúkraþjálfara runnu út í lok janúar 2019. Sérgreinalæknar innheimta í samningsleysinu aukagjöld af sjúklingum sem kallast komugjöld, upphæðir sem leggjast ofan á þá fjárhæð sem einstaklingur greiðir samkvæmt greiðsluþátttökukerfinu. Komugjöldin eru milli 2.500 og rúmlega 5.000 kr. samkvæmt lauslegri könnun minni og mismunandi eftir læknastofum, þar á ofan allt upp í 8.000 fyrir speglanir. Þetta gjald þurfa sjúklingar að greiða við hverja komu, óháð því hve mikið þeir hafa greitt áður og hver staða þeirra í greiðsluþátttökukerfinu er. Kostnaðurinn vegna samningsleysisins fellur á sjúklinga. Farið er ofan í vasa fólks sem stendur veikt fyrir og þarf á sérfræðiþjónustu að halda. Önnur birtingarmynd samningsleysisins eru lengri biðlistar. Það er sárt að hafa ekki efni á nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu og það er sárt að þurfa að bíða mánuðum saman eftir að komast að hjá lækni. Við erum öll á vondum stað, sagði hæstv. heilbrigðisráðherra á málþinginu en það er rangt hjá ráðherranum. Það eru sjúklingar sem eru á vondum stað, ekki við öll, og þeir langveiku eru á þeim versta. Sjúkratryggingar fara með samningsumboð eftir forskrift frá heilbrigðisráðherra. Ráðherra þarf að sjá til þess að þörfin fyrir þjónustuna verði skilgreind, þjónustusamningar gerðir og hann þarf að sækja fjármuni til þingsins, fjárveitingavaldsins. Jafnvel þó að ekki takist að semja við sérfræðilækna og sjúkraþjálfara þá verða stjórnvöld að koma í veg fyrir að kostnaðurinn vegna samningsleysisins falli á langveikt fólk. 

Forseti. Á opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með hæstv. fjármálaráðherra í morgun kom fram að ráðherrann gat ekki sagt með neinni vissu hvort þeir erlendu aðilar sem tóku þátt í sölumeðferð á hlut ríkisins í Íslandsbanka væru raunverulegir erlendir aðilar en ekki innlendir aðilar að notfæra sér erlenda aðila, jafnvel aðilar nátengdir útboðinu. Þá gat hann heldur ekki fullyrt hvort þessir sömu aðilar hefðu keypt hlutinn fyrir eigið fé og væru ekki fjármagnaðir af Íslandsbanka sjálfum eða öðrum bönkum á Íslandi. Reyndar skildi hæstv. ráðherra bara ekkert í því hvers vegna þetta ætti að skipta nokkru einasta máli, en auðvitað skiptir þetta öllu máli. Í fyrsta lagi skiptir máli að vera viss um að aðilar nátengdir sölunni hafi ekki farið fram hjá vanhæfisreglum með því að nota milliliði til að kaupa fyrir sig hluti í bankanum. Í öðru lagi skiptir máli að það sé alveg öruggt að innlendir aðilar hafi keypt hlutinn fyrir eigið fé en séu ekki fjármagnaðir af Íslandsbanka sjálfum eða öðrum bönkum á Íslandi, vegna þess að ef svo væri myndi slíkt auðvitað veikja eigið fé bankanna á Íslandi eins og gerðist í fyrra einkavæðingarferli, ósælla minninga. Í þriðja lagi skiptir það máli vegna þess að þessir erlendu aðilar, sem ráðherra er svo stoltur yfir að hafa fengið til að taka þátt í útboðinu, höfðu úrslitavald um ákvörðun á verði hlutanna í útboðinu, úrslitavald um þetta margrædda 117 kr. verð á hlut. Forseti. Síðast þegar rannsóknarnefnd Alþingis var skipuð til að varpa ljósi á bankasölu var það gert um 14 árum eftir að salan gekk í gegn. Þá hafði Ríkisendurskoðun skoðað sömu bankasölu tvisvar. Þá kom í ljós að erlendur aðili var í raun og sann innlendur aðili. Við verðum að vita þetta, virðulegi forseti, og eina leiðin til þess er með skipun rannsóknarnefndar Alþingis.  
            

Virðulegur forseti. Mikil umræða hefur verið um lestrarmál eftir þingsályktunartillögu Flokks fólksins og er það vel. Með tillögunni er lagt til að Alþingi feli mennta- og barnamálaráðherra að gera breytingar á aðalnámskrá: a. Að leggja áherslu á bókstafa-hljóðaaðferð við lestrarkennslu. b. Að innleiða í stað leshraðamælinga stöðumatspróf með bókstafa-hljóðaaðferð, lesskilningspróf og mat á skriflegum texta. c. Að leggja áherslu á að hver nemandi fái áskoranir miðað við færni. Hrikaleg staða er í lestrarkunnáttu ungmenna á Íslandi. Staðan í lestrarkunnáttu á Íslandi er að 38% 15 ára unglinga ná ekki grunnfærni í lesskilningi. Þriðjungur drengja, eða 34%, og 19% stúlkna lesa sér ekki til gagns eftir tíu ár í grunnskóla. Í lesskilningi skora 15 ára drengir lægra en börn norskra og danskra innflytjenda sem skora hærra. Það sama á við um bæði kyn á Suðurnesjum, Vesturlandi og Norðurlandi eystra. Skýrsla Reykjavíkurborgar sýnir að 92,5% innflytjenda eru á rauðu og gulu ljósi í lestrarkunnáttu, kunna sem sagt ekki íslensku. Skýrsla ASÍ sýnir að 10,8% 19 ára ungmenna, 500 einstaklingar, eru hvorki í námi né starfi. Kynjahlutfall í háskólum á Íslandi er 70/30, stúlkum í vil. Þessi grafalvarlega staða í lestrarkunnáttu kallar á tafarlausar aðgerðir Alþingis. Hver ber ábyrgð á stöðu mála í þingræðisríki? Bretar hafa lögfest bókstafa-hljóðaðferðina í lestrarkennslu. Frakkar hafa einnig gert það. Frakkar leituðu til fremsta vísindamanns síns, prófessors Stanislas Dehaene, ráðgjafa Frakka í menntamálum. Prófessor Dehaene hefur sýnt fram á með rannsóknum sínum í taugavísindum, „brain skill“ að við verðum að nota bókstafa-hljóðaðferðina við lestrarkennslu, „phonics“, það er með henni sem við brjótum lestrarkóðann. Það er með henni sem við lærum að lesa. Rannsóknir prófessoranna Kate Nation og Maggie Snowling 

Forseti minnir á að sá tími sem þingmenn hafa til umráða í störfum þingsins er aðeins tvær mínútur, ekki meira.

Herra forseti. Það var nú misjafnt sem kom út úr loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem lauk í Sharm El Sheikh nú um helgina. Því miður mættu aðildarríki enn og aftur til leiks með of lítinn metnað og engan veginn þær áætlanir sem vísindin krefjast af okkur ætlum við að halda markmið Parísarsáttmálans. Því var skorað á aðildarríki að endurskoða og styrkja markmiðin hið fyrsta, ekki síðar en fyrir næsta fund sem er að ári liðnu. Ég vona að íslensk stjórnvöld taki þessi orð - þetta eru orð íslenskra stjórnvalda, vonandi að þau taki þau til sín og mæti með aukinn metnað á næsta fund. Það brast ákveðin stífla sem hafði verið í pípunum allt of lengi, mjög jákvæð skref voru tekin varðandi sjóð til að bregðast við tapi og tjóni, „loss and damage“ heitir það á enskunni, með leyfi forseta, til að styrkja fátækari ríki heims í aðgerðum. Enn á eftir að útfæra nákvæmlega hvernig þessi sjóður mun virka, hvernig hann verður fjármagnaður, hvaða ríki munu njóta góðs af honum en það er alltaf gott að byrja. Vonandi að þetta klárist sem fyrst. En hér hræða sporin því miður, herra forseti. Verum þess minnug að á ráðstefnunni í Kaupmannahöfn, 15. ráðstefnu loftslagssamningsins, var samþykkt að fyrir árið 2020 yrði á hverju ári veitt 100 milljörðum bandaríkjadala til fátækari ríkja heims. Á ráðstefnunni núna í haust, árið 2022, tveimur árum eftir að þetta markmið átti að hafa náðst kom í ljós að aðeins væri búið að ná 83 milljörðum í vinnu fyrir þessu markmiði, oft þá skilyrt með lánum en ekki sem styrkir eins og átti að gera. 

Virðulegur forseti. Frá og með 1. júlí 2020 var hægt að sækja um og fá stafræn ökuskírteini í síma. Stafræn ökuskírteini eru jafngild hefðbundnum ökuskírteinum á Íslandi en megintilgangurinn er að notendur geti sannað ökuréttindi sín gagnvart lögreglu. Þáverandi dómsmálaráðherra var afar ánægður með þetta og einnig innviðaráðherra sem sagði að Ísland væri annað landið í Evrópu sem tæki upp notkun stafrænna ökuskírteina og fetaði þar í fótspor Norðmanna. Hæstv. fjármálaráðherra sagði á þessum tíma stafræn ökuskírteini áþreifanlegt skref í þá átt að gera þjónustu hins opinbera stafræna og aðgengilega. „Flestir eru með símann á sér öllum stundum en margir þekkja það að plastið gleymist. Þetta er því liður í að einfalda líf fólks,“ sagði Bjarni Benediktsson á þessum tíma. Ríkislögreglustjóri gefur út stafræn ökuskírteini en sýslumaður gefur út hefðbundin ökuskírteini í umboði ríkislögreglustjóra. Stafræn ökuskírteini eiga að vera jafn gild hefðbundnum ökuskírteinum á Íslandi en megintilgangurinn er að notendur geti sannað ökuréttindi sín gagnvart lögreglu. En staðreyndin er sú að stafræn ökuskírteini gilda ekki á Íslandi í öllum tilfellum og þau gilda ekki í Noregi eða annars staðar í Evrópu til að leigja sér t.d. bifreið og þá ekki heldur í Bandaríkjunum en þar er einnig útilokað að leigja sér bifreið með rafrænu ökuskírteini. Þá er t.d. ekki hægt að nota lögleg ökuskírteini og ekki rafræn skírteini í bönkum á Íslandi. Fólk hefur lent í miklum erfiðleikum og kostnaði vegna þessa erlendis og verið búið að borga fyrir leigu á bifreið og fengið hana en setið síðan uppi með kostnaðinn vegna þess að það var eingöngu notað rafrænt skírteini og fólki neitað um bifreiðina og hefði mátt sekta það ef það var farið og ekið um með rafrænt ökuskírteini. Þessi ökuskírteini, eins og það sem ég held hér á, eru þau einu sem gilda og eru almennt viðurkennd milli EES-ríkja. Það gildir ekki um stafrænu ökuskírteinin þar sem þau uppfylla ekki kröfur Evróputilskipunar um ökuskírteini. Ég skora á dómsmálaráðherra, innviðaráðherra og fjármálaráðherra 

Virðulegi forseti. Hæstv. ríkisstjórn ber ábyrgð á þeirri alvarlegu stöðu sem upp er komin í löggæslunni og fangelsum landsins. Vandinn hefur stigmagnast á áratugalangri vakt Sjálfstæðisflokksins í dómsmálaráðuneytinu og fjármálaráðuneytinu. Staðan er skjáskot af því hvað gerist þegar almannaþjónustunni er ekki sinnt. Lögreglunni mætir nú 2% aðhaldskrafa, tvöföldun frá fyrra ári. Þetta er pólitísk ákvörðun ríkisstjórnar, síendurtekin yfir áratug. Nú er svo komið að aðhaldinu verður ekki mætt nema með uppsöfnun innan lögreglunnar á sama tíma og hæstv. ríkisstjórn slær um sig með 65 millj. kr. til að fjölga í lögreglunámi á háskólastigi. Þetta er enn eitt dæmið um algjöran skort á heildarsýn, enga heildræna stefnu í aðhaldi eða uppbyggingu, bara kropp hér og þar sem skilar sér í stórkostlegum kostnaði og veikum innviðum síðar meir. Þessar pólitísku ákvarðanir ógna nú öryggi lögreglufólks vegna undirmönnunar og ógna réttaröryggi í landinu. Þá hefur hulunni verið svipt af stórkostlegri uppsafnaðri innviðaþörf í fangelsum landsins. Allt hefur verið hreinsað inn að beini. Opnum fangelsum er lokað sem kemur í veg fyrir betrun á tíma afplánunar, kerfið harðnar, betrunarúrræði eru af skornum skammti, menntamál í ólestri sem og heilbrigðisþjónusta sem fangar eiga rétt á lögum samkvæmt. Öryggi fanga og fangavarða er ógnað í þessum aðstæðum. Peningar eru ekki til fyrir stunguvestum fangavarða og að öðru óbreyttu fækkar um 50 rými í fangelsiskerfinu af 170 um áramótin á sama tíma og 320 einstaklingar bíða nú eftir að hefja afplánun. Virðulegi forseti. Staðan í fangelsis- og lögreglumálum er óásættanleg. Öryggi lögreglunnar, fanga og almennings er ógnað. Stjórnmálamenn verða að standa með öryggi fólksins í landinu á öllum stigum.

Virðulegi forseti. Þann 20. nóvember ár hvert er alþjóðlegur dagur barna. Í tilefni dagsins tóku nokkrir þingmenn úr öllum flokkum á þingi í gær formlega við hlutverki sem talsmenn barna hér á Alþingi og ég er einn þeirra. Sjónarmið og skoðanir barna og ungmenna eiga og þurfa að vera okkur leiðarljós í okkar störfum hér. Því er í mínum huga mjög mikilvægt að viðhalda þessu verkefni, að vera með ákveðna talsmenn barna á Alþingi. Í mínum fyrri störfum var ég svo lánsamur að vinna að stærsta umhverfisverndarverkefni á Íslandi en jafnframt í heiminum þar sem ég átti í miklum og ríkum samskiptum við börn úti um allt land og það var afar gagnlegt. Þau höfðu heilmikinn áhuga til að mynda á umhverfis- og loftslagsmálum og það hafa þau enn, vegna þess að, eins og fram kom í fræðslu ungmenna fyrir þingmenn fyrr í haust, þ.e. þessa talsmenn barna, þá var ýmsum vangaveltum og hugmyndum velt upp, m.a. sem tengist umhverfis- og loftslagsmálum en jafnframt því sem lýtur að því að lækka kosningaaldurinn úr 18 árum. Það er óhætt að fullyrða að þróunin gengur almennt í þá átt að lækka kosningaaldur. Margar stjórnmálahreyfingar hafa sett þessi markmið í stefnuskrá sína, ýmis skref hafa verið stigin í þessa átt og fylgi við lækkun kosningaaldurs fer vaxandi víða um heim. Við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði höfum lagt fram tillögu þessa efnis nokkrum sinnum og vil ég nota þetta tækifæri hér og geta þess að ég hyggst leggja fram frumvarp um breytingar á lögum um kosningar þar sem við leggjum upp með að lækka kosningaaldurinn úr 18 árum í 16 ár í samhengi sveitarstjórnarkosninga.

Virðulegi forseti. Það ríkir óöld í samfélaginu. Hér veður uppi skipulögð glæpastarfsemi sem lengi hefur verið varað við af lögregluyfirvöldum, glæpastarfsemi sem hefur birtingarmynd sem skekur samfélagið og hræðir fólk. Nágrannar okkar á Norðurlöndum hafa mátt þola ófrið og stríð glæpagengja sem komið hafa sér fyrir í löndunum. Þar ríkir mikill ótti við framgang glæpamanna og svo langt er gengið að jafnvel lögregla veigrar sér við að fara inn í ákveðin borgarhverfi. Lögregla og yfirvöld hafa lengi kallað eftir auknum valdheimildum lögreglunnar til að stemma stigu við þessari þróun hér á landi. Gegn því hafa talað þingmenn í þinginu. Sami hópur þingmanna hefur talað gegn rafvarnarbúnaði lögreglunnar þar sem lögreglumönnum verði gert mögulegt að verjast með tækjum og vopnum sem eru notuð gegn lögreglunni af undirheimafólki. Það verður að tryggja lögreglunni heimildir og þann varnarbúnað sem þarf til að spyrna við fótum og mæta glæpagengjum svo viðunandi sé. Virðulegi forseti. Þessi hópur þingmanna hefur sagt að lögreglunni sé ekki treystandi til að nýta auknar valdheimildir og upplýsingaöflun eins og lögregla í öðrum löndum býr við. Sífelldar árásir þingmanna á hendur lögreglunni og vantraust í hennar garð er þjóðhagslega hættulegt öryggi borgaranna. Virðulegi forseti. En hvernig birtist traust þingmanna almenningi í landinu? Það birtist í því að trúnaður um skýrslu sem níu þingmönnum var afhent og trúnaður átti að ríkja um í rúman sólarhring var brotinn nær samstundis af þingmönnum sem afhent var skýrslan. Nú liggja allir þingmenn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis undir grun um refsivert athæfi og trúnaðarbrot, nefndarmenn í þeirri nefnd þingsins sem á að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og að rétt sé staðið að öllum málum, framlögum og farið sé að reglum og lögum í þinginu. Virðulegi forseti. Það er skýr krafa okkar þingmanna og fólksins í landinu 

Virðulegur forseti. Allt frá því að lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir tóku gildi árið 2018 hefur málaflokkurinn verið rekinn með halla og sá hallarekstur er farinn að sliga mörg sveitarfélög. Svo virðist sem kostnaðarmat hafi ekki náð utan um þær breytingar sem voru fólgnar í frumvarpinu og þá þjónustuskyldu sem lögð var á sveitarfélögin. Strax á árinu 2018 var halli upp á tæpa 3 milljarða kr. og hefur síðan vaxið stöðugt. Hann var 5,6 milljarðar árið 2019 og tæpir 9 milljarðar árið 2020. Allt útlit er fyrir að halli hvers árs sé nú orðinn vel á annan tug milljarða. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur hér í pontu Alþingis haldið því fram að ekki hafi komið fram neinar athugasemdir við kostnaðarmat frumvarpsins þegar það varð að lögum. Þessi fullyrðing ráðherra stenst ekki skoðun. Umsagnir Alþýðusambands Íslands og Reykjavíkurborgar staðfesta t.d. að þessir aðilar voru ekki sammála kostnaðarmatinu sem lagt var til grundvallar og gerðu fyrirvara þar að lútandi. Hæstv. innviðaráðherra hefur nefnt í viðtölum að koma þurfi til móts við sveitarfélögin en sú upphæð sem hann nefndi dugar hvergi til. Þá er ekki hægt að sjá að verið sé að bæta sveitarfélögunum þetta, hvorki í fjáraukalögum þessa árs né í fjárlögum ársins 2023. Í síðustu fjárlögum var gert ráð fyrir 2,2 milljörðum í NPA-samninga og sú upphæð átti að duga fyrir 172 samningum. Það þýðir að hver samningur mátti kosta 13 milljónir að meðaltali. Niðurstaðan er hins vegar sú að hver samningur kostar að meðaltali 30 milljónir og dugar því upphæðin aðeins fyrir 74 samningum. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin þarf að gera miklu betur en þetta.

Forseti. Ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað. Í frumvarpi að lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum er fjallað um tilboðssölu. Með leyfi forseta: „Sala hluta með útboði eða skráning bréfa í kauphöll er ferli sem er frábrugðið hefðbundinni tilboðssölu. Sem dæmi er ekki um mat á einstaka tilboðum eða eiginlegar samningaviðræður við einstaka kaupendur að ræða …“ Með öðrum orðum, þegar tilboðssala er notuð er gert ráð fyrir mati á einstaka tilboðum eða jafnvel samningaviðræðum við einstaka kaupendur. Er það í alvörunni svo að atriði sem ráðherra tekur ákvörðun um samkvæmt lögum sé hægt að útvista til annarra aðila með orðum eins og armslengd? Nei, auðvitað ekki. Þarna er engin armslengd. Ákvörðunin og ábyrgðin á þeirri ákvörðun er á borði ráðherra. Ráðherra fær rökstutt mat á borðið hjá sér og það verkefni að taka ákvörðun um einstaka tilboð miðað við þá greinargerð sem kemur fram í þessu frumvarpi. Það eru engar hlutlægar reglur. Jafnræði milli þeirra sem lögðu fram tilboð var ekki tryggt. Þetta hefur verið sýnt fram á í skýrslu Ríkisendurskoðunar og viðurkennt á opnum fundum fjárlaganefndar og stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ráðherra getur ekki lokað augunum og sagt að hann hafi ekki vitað betur. Ráðherra er ekki undirskriftarvél, ráðherra tekur ákvarðanir og á að bera ábyrgð á þeim. En þingmenn Sjálfstæðisflokksins vilja frekar rannsaka leka á skýrslu sem átti hvort sem er að birtast daginn eftir en ábyrgð ráðherra á klúðri við sölu á ríkisbanka.

Herra forseti. Um nýliðna helgi fór ársfundur NATO-þingsins fram í Madríd, Spáni. 269 þingmenn aðildarríkjanna 30 ásamt 100 þingmönnum samstarfsríkja bandalagsins eiga sæti í þinginu. Íbúafjöldi ríkjanna 30 sem tilheyra Atlantshafsbandalaginu í dag er um milljarður. Umræðan snerist vitanlega að stærstum hluta um grimmilegt innrásarstríð Rússa í Úkraínu. Stuðningur meðal þingmanna NATO-þingsins við Úkraínu er einarður og samstaðan sjálfsagt ekki verið meiri í þinginu um áratugaskeið. Umræðan um inngöngu Finnlands og Svíþjóðar í Atlantshafsbandalagið var vitanlega einnig mikið rædd. Á þessum tímapunkti hafa 28 af 30 ríkjum Atlantshafsbandalagsins samþykkt inngöngu Finnlands og Svíþjóðar í bandalagið. Það er reiknað með að ungverska þingið samþykki inngöngu þeirra 7. desember og þá á tyrkneska þingið bara eftir að klára ferlið hjá sér. Vonum að það klárist sem allra fyrst. Í þessu samhengi er rétt að hafa í huga það sem Jens Stoltenberg, framkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins, benti á í ræðu sinni á ársfundinum í Madríd, að allar þjóðirnar 30 samþykktu á leiðtogafundi bandalagsríkjanna í lok júní að hefja aðildarviðræður við Svía og Finna um inngöngu í bandalagið, þar á meðal Tyrkir. Ég held að það sé öllum orðið ljóst innan NATO hversu mikilvæg viðbót þessar norrænu vinaþjóðir okkar eru við bandalagið. Þær munu sérstaklega styrkja bandalagið í Eystrasaltinu, Norður-Atlantshafi, norðurslóðum og auðvitað í sameiginlegum vörnum alls bandalagsins. Norðurlöndin eru nánustu samstarfsríki Íslands. Saman fylkja þau sér um norræn gildi lýðræðis og frelsis sem jafnframt eru grunngildi Atlantshafsbandalagsins. Það ætti öllum að vera ljóst að staðan í öryggis- og varnarmálum í okkar heimshluta gjörbreyttist eftir innrás Rússa í Úkraínu þann 24. febrúar. Heimsmyndinni og öryggismálum þjóðarinnar er breytt til lengri tíma. Forseti. Það er mikilvægt að unnið sé af festu við að tryggja stöðugleika og frið. Það er stóra verkefnið.

Virðulegi forseti. Þjóðin hefur verið uggandi síðustu daga yfir atburðum síðustu helgar þar sem ráðist var á menn inni á skemmtistað með hrottalegum hætti. Því miður sjáum við þess merki að ofbeldi á meðal ungs fólks virðist fara vaxandi, sér í lagi hjá ungum karlmönnum sem beita einnig vopnum. Við verðum að spyrja okkur af hverju við færumst í þessa átt. Hvað er það í samfélagsgerðinni okkar sem veldur því að ungir menn valda skaða á sjálfum sér og öðrum? Það hefur verið nefnt að hér sé vaxin úr grasi kynslóð ungra manna sem upplifir sig utangátta í samfélagi okkar og eigi erfitt með að finna sér tilgang í lífinu. Við vitum að vandi drengja er mikill í skólakerfinu okkar. Við erum búin að vita í mörg ár að eftir grunnskólagöngu eru rúmlega 34% drengja sem geta ekki lesið sér til gagns. Þetta er tvöfalt hærra hlutfall en hjá stúlkum. Hér á landi eru drengirnir okkar á eftir stúlkum í öllum PISA-mælingum. Við getum haldið áfram upptalningunni. Árangur drengs sem byrjar í grunnskóla mun versna alla grunnskólagöngu hans. Af öllum Vesturlöndum eru minnstar líkur á að íslenskir drengir ljúki háskólanámi. Ísland er með eitt mesta brottfall drengja úr framhaldsskólum á Vesturlöndum. Hér á landi er lægsta hlutfall drengja í háskólum af öllum OECD-löndunum. Á síðustu tíu árum jókst hlutfall 18–29 ára karlmanna á örorku um 74%. Langstærsti hluti þeirra sem fyrirfara sér á Íslandi eru karlar. Við verðum að bregðast við og taka betur utan um drengina okkar. Við höfum séð viðvörunarljós blikka í mörg ár og nú getum við ekki beðið lengur. Það vantar aðgerðaáætlun varðandi drengina okkar. Við verðum að bregðast við.

Forseti. Þann 10. október sl. óskaði ég eftir skriflegu svari frá hæstv. heilbrigðisráðherra um fyrirkomulag liðskiptaaðgerða á hné og mjöðm og efnaskiptaaðgerða erlendis vegna of langs biðtíma hér á landi, en ákvæði EES-samningsins kveða á um rétt fólks að fara í slíkar aðgerðir erlendis á kostnað íslenska ríkisins. Reyndar er réttara að tala um að fólk neyðist til að fara þessa leið eftir langa og sársaukafulla þrautagöngu hér heima. Eins er rétt að benda á að Sjúkratryggingar Íslands hafa ekki leyfi stjórnvalda til að beina fólki til sjálfstæðra sérfræðinga hér á landi þó að það sé einfaldara, ódýrara og öruggara. Í raun er um ítrekun að ræða því að ég fékk ekki svör við sambærilegum spurningum mínum síðasta vor. Eftir situr þá spurningin: Hvernig er það verð ákvarðað sem íslensk stjórnvöld borga þegar þau senda íslenska sjúklinga úr landi? Við vitum að það er töluvert dýrara en að leita til íslenskra sérfræðinga, en hver ákveður það? Hver ákveður verðið? Ég hef ekki fengið nein svör. Ég skil þetta ógegnsæi ekki. Ég hef líka óskað eftir upplýsingum um sérfræðingana sem hafa framkvæmt þessar aðgerðir og fengið greitt fyrir af íslenska ríkinu. Ég hef óskað eftir greiningu eftir þjóðerni og vinnustöðum og hvernig þeir voru valdir. Aftur engin svör. Ég skil einfaldlega ekki þessa tregðu til að svara því hvernig verðið er annars vegar ákvarðað og hvernig þeir læknar eru valdir sem framkvæma aðgerðir á Íslendingum sem neyðast til að fara í aðgerðir erlendis. Hver er kríterían? Eru íslenskir læknar í þessum hópi, íslenskir læknar sem starfa erlendis? Eru þetta íslenskir læknar sem starfa jafnvel hér á landi? Og hver ákveður verðið? Herra forseti. Eru þetta í alvöruspurningar sem réttlæta margra mánaða svartíma? Eru þetta í alvöruspurningar sem réttlæta svaraleysi ef út í það er farið? Ég tel svo ekki eiga að vera.

Hæstv. forseti. Við búum við læknaskort hér á landi miðað við þá heilbrigðisþjónustu sem við viljum veita. Einnig eru áhyggjur um að skorturinn verði alvarlegri á komandi árum. Fólksfjölgun og öldrun þjóðarinnar mun eðli málsins samkvæmt krefjast aukinna umsvifa í heilbrigðiskerfinu. Ásamt þessu er mannekla innan geirans eitthvað sem við könnumst of vel við þessa dagana. Við bregðumst við þessum skorti annars vegar með því að flytja inn sérmenntað fólk og hins vegar með því að tryggja íslenskum námsmönnum tækifæri til læknanáms og aukinnar sérhæfingar. Fjöldi íslenskra námsmanna heldur út í læknanám. Í kjölfarið snýr meiri hluti þeirra heim með haldbæra reynslu og sérþekkingu sem samfélagið nýtur góðs af. Þeir bætast við þann hóp sem útskrifast úr Háskóla Íslands en hann er eini háskólinn hér á landi sem útskrifar lækna. Hann tekur einungis inn 60 nema á ári sem nægir ekki til að bregðast við þeim skorti sem við horfum upp á. Þetta hafa íslenskir læknanemar sem stunda nám sitt erlendis ítrekað bent á, að þeir fái ekki sama stuðning og þeir sem læra hér heima. Það er aðallega vegna þess að þeir þurfa að greiða stóran hluta námsgjalda jafnóðum úr eigin vasa eða fá til þess stuðning annarra. Vegna þessa eru margir sem missa af tækifærinu til að gerast læknar og aðrir neyðast jafnvel til þess að hætta í miðju námi. Forseti. Ávinningur samfélagsins af því að styðja betur við læknanema erlendis er mikill. Þá horfi ég helst til námslánakerfisins og 27. gr. laga um Menntasjóð námsmanna en þar er heimild til sérstakrar ívilnunar námsgreina. Gegnum þá heimild er hægt að gera breytingar á úthlutunarreglum á þann veg að erlendir læknanemar geti fengið lán fyrir allri sinni skólagöngu. Í ljósi aðstæðna er tilefni til þess og ég skora á hæstv. háskólaráðherra að ganga í aðgerðir þess efnis.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það sem fram kom í ræðu hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur hér áðan. Stjórnmálamenn eiga að standa með lögreglunni rétt eins og öðrum stofnunum samfélagsins og við eigum að standa með fangelsunum og réttarvörslukerfinu í heild sinni. Það er frumskylda okkar hér inni að tryggja öryggi fólks í landinu. Það gerum við ekki með því að fjársvelta lögregluna og það gerum við ekki með því að fjársvelta fangelsi landsins. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur talað um stríð gegn skipulagðri brotastarfsemi og auðvitað er hægt að gera grín að svoleiðis orðræðu. En, herra forseti, hvers konar stríð gegn glæpum er það nú eiginlega þegar afbrotamenn ganga lausir vegna þess að fangelsin geta ekki tekið við þeim vegna vanfjármögnunar? Og hvers konar stríð gegn glæpum er það þegar menntuðum lögreglumönnum fækkar og fækkar og þegar Ísland lendir í botnsæti í samanburði milli landa eftir fjölda lögreglumanna miðað við höfðatölu? Hvers konar stríð gegn glæpum er það nú eiginlega þegar öryggi fangavarða er ekki tryggt og þegar aðbúnaði í fangelsum er stórkostlega ábótavant, eins og Fangelsismálastofnun hefur farið yfir, og þegar fangelsiskerfið er of vanbúið til að geta veitt fólki alvörutækifæri til betrunar? Virðulegur forseti. Þessi frasi dómsmálaráðherra um stríð gegn skipulagðri brotastarfsemi er eiginlega hálfgerður brandari þegar við lítum á staðreyndirnar fyrir framan okkur. Fyrrverandi formaður Landssambands lögreglumanna lýsti því þannig fyrir örfáum árum að Sjálfstæðisflokkurinn hefði lagt löggæslu á Íslandi í rúst. Mannekla, vanfjármögnun og stefnurek í löggæslumálum - þetta er arfleifð Sjálfstæðisflokksins eftir tíu ár í dómsmálaráðuneytinu. Við verðum að skipta um kúrs.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga og lögum um vinnslu persónuupplýsinga í löggæslutilgangi. Frumvarpið var unnið að fengnum ábendingum og í samráði við Persónuvernd. Tilgangur þess er að einfalda málsmeðferð hjá stofnuninni og gera aðrar breytingar sem þykja nauðsynlegar að fenginni reynslu af framkvæmd laganna. Viðvarandi álag hefur verið á Persónuvernd frá gildistöku persónuverndarlaganna árið 2018 með auknum verkefnum og auknum málafjölda, m.a. fleiri kvörtunum sem sumar varðar Persónuvernd ekki nema að litlu leyti. Brugðist hefur verið við þessu álagi með því að auka fjárheimildir á síðustu árum auk þess sem Persónuvernd hefur leitast við að styrkja innviði stofnunarinnar. Þessar aðgerðir hafa þó ekki dugað til og er nú reynt að mæta þessum áskorunum að einhverju leyti með tillögu um lagabreytingu. Með frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að Persónuvernd verði ekki lengur skylt að rannsaka og úrskurða um allar kvartanir sem henni berast, líkt og kveðið er á um í gildandi lögum, heldur ákveði hún hvaða kvartanir gefa nægilegt tilefni til rannsóknar og geti úrskurðað um þær en þá jafnframt lokið þeim með öðrum hætti. Samhliða þessari breytingu er lagt til að Persónuvernd skuli upplýsa kvartanda um framvindu og niðurstöðu máls og um heimild hans til að bera ákvarðanir og málsmeðferð stofnunar undir dómstóla. Auk þess verði áréttaður réttur aðila máls til að bera ákvarðanir og málsmeðferð Persónuverndar undir dómstóla. Þessar breytingar eru í samræmi við ákvæði evrópsku persónuverndarreglugerðarinnar. Í öðru lagi er lagt til að Persónuvernd geti beitt dagsektum samkvæmt lögum án aðkomu stjórnar stofnunarinnar og að við bætist heimild fyrir stofnunina til að beita dagsektum þegar ekki er orðið við beiðnum hennar um aðgang að upplýsingum, gögnum og húsnæði vegna eftirlitsstarfa hennar. Með þessari tillögu er brugðist við því að við meðferð mála hjá Persónuvernd hefur nokkuð reynt á að seint, eða ekki, er orðið við beiðnum stofnunarinnar um upplýsingar og aðgang að gögnum með tilheyrandi töfum á málsmeðferð og erfiðleikum við að rannsaka mál til fulls. Skylda stjórnar stofnunarinnar til að koma að ákvörðunum um álagningu dagsekta hefur einnig verið til þess fallin að tefja málsmeðferð. Það er mat stjórnarinnar að hún þurfi ekki að koma að þessum ákvörðunum og felst ráðherra á það mat. Í þriðja lagi er lagt til að heimilt verði að mæla fyrir um gjaldskrá ráðherra, að vinnsluaðilar greiði gjald sem hlýst af eftirliti Persónuverndar eins og gildir um ábyrgðaraðila samkvæmt gildandi lögum. Einnig er lagt til að í lög um vinnslu persónuupplýsinga í löggæslutilgangi verði sett heimild fyrir ráðherra til að setja gjaldskrá sem mælir fyrir um gjald sem ábyrgðar- og vinnsluaðilar skulu greiða vegna eftirlits stofnunarinnar. Byggir þessi tillaga á því að sömu sjónarmið eigi við um ábyrgðar- og vinnsluaðila hvað varðar eftirlit Persónuverndar og hvort sem vinnslan heyrir undir lög um vinnslu persónuupplýsinga í löggæslutilgangi eða almennu persónuverndarlöggjöfina. Í fjórða lagi er lagt til að heimilt verði að víkja frá upplýsinga- og aðgangsrétti skráðra einstaklinga að því marki sem þykir nauðsynlegt vegna þar til greindra, og þá mun ríkari, almannahagsmuna en það er í samræmi við heimild evrópsku persónuverndarreglugerðarinnar til að lögfesta undanþágu frá þessum rétti. 4. mgr. 17. gr. laganna, eins og hún er nú, felur í sér að sérstakar lagasetningar þurfi að koma til til þess að undanþága verði heimil en nú er lagt til að í málsgreininni verði þessi lögbundna undanþáguheimild sem gert er ráð fyrir í persónuverndarreglugerðinni. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um landamæri, máli 212 Ef ég fer aðeins yfir helstu atriði frumvarpsins þá er lagt til að sett verði ný heildarlög um landamæri þar sem mælt verði fyrir um meginreglur er gildi um för einstaklinga yfir landamæri. Ákvæði frumvarpsins byggist á skuldbindingum á grundvelli Schengen-landamærareglna. Nú er sambærilegar reglur að finna í lögum um útlendinga nr. 80/2016 og reglugerð um för yfir landamæri nr. 886/2017. Auk þess eru með frumvarpinu teknar upp nýjar reglur vegna þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu sem varða komu- og brottfararkerfi á ytri landamærum og um evrópskt ferðaupplýsinga- og ferðaheimildakerfi. Tilgangur frumvarpsins er sem sagt að tryggja lagagrundvöll vegna landamæraeftirlits og landamæragæslu til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Frumvarpið gildir almennt um alla sem ferðast yfir landamærin, bæði íslenska ríkisborgara og útlendinga. Þá er með frumvarpinu mælt fyrir um tilteknar breytingar á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, um brottvísanir, til samræmis við athugasemdir föstu eftirlitsnefndarinnar á vettvangi Schengen-samstarfsins - nefndin kemur hingað til lands og fer reglulega yfir okkar þátt í þessu samstarfi - og um þá þætti sem varða framkvæmd Íslands á brottvísunartilskipuninni en Ísland er skuldbundið til að bregðast við þessum athugasemdum. Ef ég fer stuttlega yfir samráðið þá fékk nefndin gesti á sinn fund og bárust umsagnir sem nánar er greint frá í nefndaráliti meiri hlutans sem liggur hér frammi. Ef við víkjum aðeins að umfjöllun nefndarinnar um málið þá kom fram mikilvægi þess að frumvarpið verði að lögum í ljósi þeirra breytinga sem Ísland er skuldbundið til að gera, þ.e. að taka upp á grundvelli Schengen-samstarfsins nýtt komu- og brottfararkerfi sem heldur utan um skráningu ríkisborgara þriðju ríkja og á að setja upp á ytri landamærum Schengen-svæðisins sem og evrópskt ferðaheimildakerfi sem skyldar ríkisborgara þriðju ríkja, sem eru undanþegnir áritunarskyldu, til að sækja um ferðaheimild áður en haldið er af stað í ferðalag um ytri landamæri Schengen-svæðisins. Þegar hefur mikil vinna átt sér stað til að undirbúa þessa nýju framkvæmd og því er mikilvægt að tryggja skýran lagagrundvöll hvað það varðar. Líkt og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu er landamæraeftirlit í sjálfu sér íþyngjandi fyrir einstaklinga og reglur sem hefta för einstaklings geta verið verulega íþyngjandi, auk þess sem landamæraeftirlit getur falið í sér vinnslu persónuupplýsinga og töku og vinnslu lífkennaupplýsinga. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að við samningu þess hafi verið gætt að stjórnarskrá og tekið tillit til alþjóðlegra skuldbindinga Íslands þannig að sem best samræmi verði milli laga og þjóðarréttarreglna. Meiri hluti nefndarinnar bendir t.d. á að réttindi á grundvelli 67. gr. stjórnarskrár um persónufrelsi og 71. gr. um friðhelgi einkalífs eru ekki takmarkalaus en skýra lagaheimild þarf til skerðingar á þeim auk þess sem markmið skerðingar þarf að vera réttmætt og gæta þarf meðalhófs til að ná því markmiði. Ef við víkjum aðeins að áhrifum á stöðu umsækjenda um alþjóðlega vernd var fyrir nefndinni fjallað um þau áhrif. Til að sækja um alþjóðlega vernd á Íslandi þarf einstaklingur að vera staddur við eða innan landamæra Íslands. Fyrir nefndinni kom fram að verði frumvarpið að lögum á það ekki að hafa áhrif á heimild til að leggja fram umsókn um alþjóðlega vernd á grundvelli laga um útlendinga, nr. 80/2016, og mál umsækjenda um alþjóðlega vernd við komu til landsins munu áfram fara í hefðbundinn farveg, óháð því hvort umsækjandi uppfylli skilyrði fyrir komu til landsins eða ekki. Fyrir nefndinni var fjallað um það hvort með 2. mgr. 15. gr. frumvarpsins sé verið að lögfesta heimild lögreglu til að frelsissvipta einstaklinga sem eru umsækjendur um alþjóðlega vernd. En 15. gr. frumvarpsins fjallar um úrræði sem heimilt er að beita til að útlendingar fái ekki inngöngu inn í landið. Þar segir að lögregla skuli tryggja að útlendingur sem uppfyllir ekki skilyrði fyrir komu til landsins en ekki liggur fyrir hvort viðkomandi uppfylli skilyrðin fái ekki inngöngu í landið og er lögreglu heimilt að skylda viðkomandi til að dvelja á ákveðnum stað, samkvæmt ákvæðum laga um útlendinga, eða beita öðrum úrræðum á grundvelli þeirra laga. Meiri hluti nefndarinnar bendir á, líkt og kemur fram í minnisblaði dómsmálaráðuneytisins, að þegar einstaklingur gefur sig fram við stjórnvöld og lætur vita að viðkomandi sé í leit að alþjóðlegri vernd skal fara með mál hans samkvæmt reglum um málsmeðferð umsókna um alþjóðlega vernd og viðkomandi verður þá ekki gert að halda sig á ákveðnum stað. Ákvæðið felur því ekki í sér frelsisskerðingu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd og rétt að leggja áherslu á það. Þá undirstrikar meiri hluti nefndarinnar að breyting samkvæmt 8. gr. frumvarpsins - sem felur í sér að lögregla geti undanþegið útlending þeirri skyldu að hafa vegabréf eða önnur viðurkennd ferðaskilríki við komuna til landsins, og jafnframt tekið ákvörðun um frávísun á landamærunum ef skilyrði fyrir komu eru ekki uppfyllt, sem Útlendingastofnun hefur farið með samkvæmt gildandi lögum - er gerð með hliðsjón af hlutverki lögreglu við landamæraeftirlit samkvæmt frumvarpinu og á ekki að hafa áhrif á möguleika einstaklinga til að óska eftir alþjóðlegri vernd hér á landi. Ef við lítum þá aðeins á undanþágu frá 13. gr. stjórnsýslulaga, um andmælarétt vegna ákvarðana um synjun, ógildingu eða afturköllun ferðaheimildar samkvæmt 10. gr. frumvarpsins, var við meðferð málsins í nefndinni rætt um þessa 10. gr. sem mælir fyrir um að ákvæði 13. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, um andmælarétt, gildi ekki um ákvörðun um synjun, ógildingu eða afturköllun ferðaheimildar. Meginregla andmælaréttar stjórnsýslulaga er að aðili máls eigi þess kost að tjá sig um efni máls áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því, enda liggi ekki fyrir í gögnum máls afstaða hans eða augljóslega sé óþarft að hann tjái sig. Þegar aðila er hins vegar ókunnugt um að ný gögn og upplýsingar hafa bæst við mál hans, og telja verður að upplýsingarnar séu honum í óhag, og hafi verulega þýðingu við úrlausn málsins, er almennt óheimilt að taka ákvörðun í málinu fyrr en honum hefur verið gefinn kostur á að kynna sér upplýsingarnar og tjá sig um þær. Nefndin bendir á að útgáfa ferðaheimilda á grundvelli 10. gr. frumvarpsins byggist á miðlægu ferðaheimildakerfi og ferðaheimild er gefin út ef öllum skilyrðum fyrir útgáfu ferðaheimildar er fullnægt. Í undantekningartilvikum er umsókn beint til landsskrifstofu aðildarríkis að Schengen-samstarfinu sem eftir atvikum gefur út ferðaheimild eða synjar um ferðaheimild. Líkt og kemur fram í 8. mgr. 10. gr. frumvarpsins skal ákvörðun um útgáfu eða synjun ferðaheimildar kynnt umsækjanda rafrænt innan 96 klukkustunda frá því að umsókn var lögð fram og innan sama frests skal tilkynna umsækjanda ef farið er fram á viðbótarupplýsingar eða viðbótargögn. Ákvörðun um útgáfu eða synjun ferðaheimildar vegna slíkra umsókna skal taka gildi eigi síðar en 96 klukkustundum eftir að umsækjandi leggur fram viðbótarupplýsingar eða viðbótargögn. Það er því ljóst að ætlunin er að tryggja skilvirka og skjóta afgreiðslu umsókna enda getur það varðað mikilvæga hagsmuni umsækjanda að fá hraða afgreiðslu umsóknar um ferðaheimild. Meiri hluti nefndarinnar tekur undir þau sjónarmið sem koma fram í minnisblaði dómsmálaráðuneytisins þar sem vísað er til þess að lög geta kveðið á um heimild til að víkja frá ákvæðum stjórnsýslulaga, enda sé skýrt kveðið á um slíkar undanþágur. Fari umsókn um ferðaheimild til landsskrifstofu er ekki gert ráð fyrir samskiptum við umsækjanda nema þörf sé á frekari gögnum frá viðkomandi. Synji, ógildi eða afturkalli landsskrifstofa ferðaheimild er einstaklingi tilkynnt um ákvörðunina á stöðluðu formi með tölvupóstþjónustu ferðaupplýsinga- og ferðaheimildakerfisins. Meðal þess sem skal koma fram er yfirlýsing um ástæður ákvörðunar og leiðbeiningar um kæruheimild og kærufrest. Andmælaréttur er fyrir hendi við meðferð kærumáls fyrir kærunefnd útlendingamála. Um er að ræða samræmt ferðaupplýsinga- og ferðaheimildakerfi fyrir öll aðildarríki Schengen-samstarfsins og stærstur hluti umsókna um ferðaheimild kemur aldrei til afgreiðslu hjá landsskrifstofum aðildarríkjanna. Því telur meiri hluti nefndarinnar að málefnaleg sjónarmið liggi til grundvallar því að heimila undanþágu frá andmælarétti samkvæmt ákvæði stjórnsýslulaga, þ.e. að tryggja skilvirka stjórnsýslu og hraða afgreiðslu mála, og undirstrikar að slíkar takmarkanir eru ekki gerðar á málsmeðferð fyrir æðra stjórnvaldi. Ef við víkjum aðeins af sérreglum um för skipa yfir landamæri Schengen-svæðisins þá segir í umsögn Landhelgisgæslu Íslands, og kom fram fyrir nefndinni, að í frumvarpinu sé ekki að finna sérreglur um komu og brottfarir skipa sem Landhelgisgæslan telur nauðsynlegt að kveða skýrt á um í lögum. Ákvæði þess efnis er þegar að finna í reglugerð um för yfir landamæri nr. 866/2017 með stoð í lögum um útlendinga. Vísað er til þess að það hafi valdið misskilningi þegar skip sem koma til landsins frá öðru ríki innan Schengen-samstarfsins telji sig ekki vera að fara yfir ytri landamæri Schengen-svæðisins. Fram kemur í minnisblaði dómsmálaráðuneytisins að markmið frumvarpsins sé að mæla fyrir um grunnreglur sem eru útfærðar nánar í reglugerð og ekki sé nauðsynlegt að kveða sérstaklega á um komu og brottför skipa í frumvarpinu. Mikilvægt sé að gæta að samræmi hvað þetta varðar enda er um að ræða reglur sem varða för yfir ytri landamæri og byggja á þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu. Líkt og tilgreint er í 18. tölulið 3. gr. frumvarpsins taka ytri landamæri m.a. til landamæra Schengen-ríkjanna á sjó. Meiri hluti nefndarinnar telur rétt að beina því til dómsmálaráðuneytisins að taka tilgreindar ábendingar til nánari skoðunar í samræmi við Landhelgisgæslu Íslands. Frú forseti. Við umfjöllun nefndarinnar um málið barst ábending frá dómsmálaráðuneytinu vegna athugasemda við úttekt föstu eftirlitsnefndarinnar á vettvangi Schengen-samstarfsins um innleiðingu og framkvæmd íslenskra stjórnvalda samkvæmt svokallaðri brottvísunartilskipun en vegna þátttöku í Schengen-samstarfinu er Ísland bundið af tilskipuninni. Í drögum að skýrslu vegna úttektar eftirlitsnefndarinnar í maí 2022 er gerð athugasemd við það að endurkomubann geti verið varanlegt. Slíkt ákvæði telst ekki vera til samræmis við ákvæði tilskipunarinnar og túlkun Evrópudómstólsins. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 101. gr. laga um útlendinga og með hliðsjón af athugasemdum við gildandi lagaákvæði leggur ráðuneytið til breytingu á 2. málslið 2. töluliðar f-liðar 1. töluliðar 25. gr. frumvarpsins um að orðin „eða verið varanlegt“ falli brott. Rétt er að leggja áherslu á það hér. Þá leggur meiri hluti nefndarinnar jafnframt til breytingar á frumvarpinu sem eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að lokum, frú forseti: Í ljósi þess sem að framan er rakið leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í nefndaráliti og gerð hefur verið grein fyrir en þarfnast ekki nánari skýringa. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Helga Vala Helgadóttir, Jódís Skúladóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson og Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir. Þá tekur Sigmar Guðmundsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, undir álitið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirlitið. Það kom fram við meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem við hv. þingmaður sitjum bæði að þessum reglum væri fyrst og fremst ætlað að auka skilvirkni í landamæravörslu. Í heimsókn okkar á Keflavíkurflugvöll þar sem var verið að kynna fyrir okkur þær breytingar sem þarf að gera á húsnæði þar og annað til að þetta nýja kerfi megi verða að veruleika þá varð mér alveg ljóst að breytingarnar snúast ekki um skilvirkni heldur snúast þær um að herða landamæragæslu. Ákveðnar tæknilegar breytingar séu síðan gerðar til þess að auka skilvirkni á móti þeirri skertu skilvirkni sem verður af þeim breytingum. Það sem er í rauninni verið að gera hér og ég er ekki viss um að fólk átti sig á er að Evrópa og Schengen-aðildarríkin eru að taka upp sambærilegt kerfi og í Bandaríkjunum þar sem fólki sem jafnvel hefur áritunarfrelsi, þ.e. það á í rauninni rétt á að koma til landsins án þess að sækja sérstaklega um vegabréfsáritun, er gert að sækja um sérstaka heimild. Það má segja að verið sé að mörgu leyti að afnema áritunarfrelsi þar sem fólk þarf samt að fara í gegnum þetta kerfi. Spurningin sem mig langar til að beina til hv. þingmanns varðar afnám andmælaréttar. Einstaklingur, sem hefur í rauninni heimild til að koma inn á svæðið án sérstakrar vegabréfsáritunar, sækir samt sem áður um heimild og hann fær síðan bara já eða nei innan fjögurra sólarhringa án þess að fá nokkurt tækifæri til að andmæla hugsanlegri synjun. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki einhverja mögulega útfærslu á þessu þannig að hægt sé að gæta að andmælarétti fólks, t.d. með því að gefa …

Herra forseti. Jú, það er alveg rétt, þetta hefur náttúrlega komið til umræðu innan nefndarinnar og andmælaréttur er að sjálfsögðu mjög mikilvægur. Eins og ég rakti í minni ræðu og eins og kemur fram í álitinu þá var við meðferð málsins í nefndinni rætt um 10. mgr. 10. gr. frumvarpsins sem mælir fyrir um að ákvæði 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, um andmælarétt gildi ekki um ákvörðun um synjun, ógildingu eða afturköllun ferðaheimildar. Eins og kom fram áðan er meginregla andmælaréttar stjórnsýslulaga sú að aðili máls eigi þess kost að tjá sig um efni máls áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því enda liggi ekki fyrir í gögnum máls afstaða hans eða augljóslega sé óþarft að hann tjái sig. Þegar aðila er hins vegar ókunnugt um að ný gögn og upplýsingar hafi bæst við í máli hans og telja verður að upplýsingarnar séu honum í óhag og hafi verulega þýðingu við úrlausn málsins er almennt óheimilt að taka ákvörðun í málinu fyrr en honum hefur verið gefinn kostur á að kynna sér upplýsingarnar og tjá sig um þær. Ég held að þetta skýrist nú ágætlega hér. Hv. þingmaður spyr hvort ekki sé hægt að tryggja þennan rétt með einhverjum hætti. Ég held að meiri hluti nefndarinnar hafi komist að þeirri niðurstöðu að að hér sé í raun og veru til staðar sá kostur á að kynna sér upplýsingar og tjá sig um þær þannig að ég hef í sjálfu sér ekki áhyggjur af þessu sem hv. þingmaður nefndi sérstaklega. Við erum í þessu Schengen-samstarfi og hér er verið að samræma reglur sem munu gilda á Schengen-svæðinu. Við vorum þátttakendur í því.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mér sýnist ekki af þeim reglum sem við erum að innleiða að okkur beri skylda samkvæmt þessu Schengen-regluverki til að firra fólk andmælarétti í þessu ferli. Það virðist mér vera eitthvað sem við leyfum okkur að gera. Í svari ráðuneytisins við þeim ábendingum sem komu frá umsagnaraðilum um að þarna væri verið að skerða ákveðin grundvallarréttindi fólks gagnvart stjórnsýslunni, þ.e. að fá tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri þegar til stendur að hafna beiðni þeirra, var nefnt að stjórnsýslulögin væri ekki ófrávíkjanleg og fyrir hendi væru í lögum nú þegar frávik frá andmælarétti stjórnsýsluréttar. Það vakti athygli mína að öll þau dæmi sem ráðuneytið nefndi voru úr lögum um útlendinga. Það virðist sem það þyki auðveldara og eðlilegra að skerða þessi réttindi þegar kemur að útlendingum og þeirra umsóknum um hitt og þetta. En mig langar til að ítreka svolítið spurninguna til hv. þingmanns um hvort það sé eitthvað í þessum reglum og þessu kerfi sem komi í veg fyrir það að við gefum fólki tækifæri til þess að andmæla. Við vitum t.d. að langalgengasta ástæðan fyrir því að fólki er synjað um vegabréfsáritun er sú að það er talin hætta á því að það muni ekki fara aftur, þegar það er komið inn fyrir landið. Þegar um er að ræða áritunarfrelsi er það í rauninni ekki heimil ástæða en þarna hafa stjórnvöld ákveðið, ég ætla að leyfa mér að segja geðþóttavald til að segja nei án þess að fá nokkrar skýringar frá viðkomandi.  
             Þá langar mig aðeins að bæta við þetta: Hefur hv. þingmaður ekki áhyggjur af því, ef einstaklingur er að koma til Íslands 

Ég vil minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður hefur ágætisþekkingu á þessum málaflokki og er það vel og margt áhugavert hefur komið fram hjá hv. þingmanni í nefndarstörfunum sem er mikilvægt í þeirri umræðu allri sem við höfum átt innan nefndarinnar. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það. Eins og ég nefndi áðan í ræðunni þá teljum við það fullnægjandi, ef um ný gögn er að ræða eða nýjar upplýsingar eða aðrar upplýsingar sem eru viðkomandi í óhag og hafi verulega þýðingu við úrlausn máls, að þá er almennt óheimilt að taka ákvörðun í málinu fyrr en honum hefur verið gefinn kostur á að kynna sér upplýsingarnar og tjá sig um þær. Hv. þingmaður nefnir hérna svolítið sérstakt tilvik. Ef viðkomandi er kominn til landsins til að sækja jarðarför þá held ég að það væri nú hægt að greiða götu hans hvað það varðar. En hvað andmælaréttinn varðar almennt þá teljum við að eins og staðið er að þessu í þessu frumvarpi þá sé það bara í fullu samræmi við það sem ríkin sem eiga aðild að Schengen-samstarfinu eru að gera og mikilvægt að við fylgjum því og það er náttúrlega tilgangur þessa frumvarps. Ég hef ekki þær áhyggjur sem hv. þingmaður nefndi hér sérstaklega í þessu sambandi. En að sjálfsögðu er alveg réttmætt að ávarpa áhyggjur af þessu tagi. Ég nefni það hér að þetta er nefndarálitið og við eigum eftir að fara í 3. umr. þessa máls. Að öðru leyti vil ég bara ítreka að hér erum við að samræma reglur við samstarfslöndin okkar í þessu samstarfi.

Frú forseti. Það er á tímum sem þessum sem ég sé hvað mest eftir sætinu í allsherjar- og menntamálanefnd vegna þess að ég er með svo margar spurningar að tvær mínútur duga ekki til. Mig langar að spyrja hv. þingmann varðandi 8. gr. frumvarpsins sem snýst um það að hægt sé að vísa einstaklingum án vegabréfa frá á landamærastöð, það er verið að færa þá framkvæmd úr höndum Útlendingastofnunar eins og er í dag í hendur lögreglunnar. Það er tvennt sem mig langar sérstaklega að spyrja út í varðandi þetta. Það er annars vegar hvort að með þessu sé verið að færa þessa ákvörðun á annan stað í tímalínunni þannig að það geti mögulega komið niður á t.d. umsækjendum um alþjóðlega vernd, eins og fram kom í umsögn Rauða krossins. Meiri hlutinn telur það ekki vera vanda, en þyrfti ekki að taka það skýrar fram í ákvæðinu að við tryggjum t.d. að staðinn sé vörður um refsileysi þess að vera án gildra ferðaskilríkja ef þú ert á flótta, sem er einn af hornsteinum flóttamannasamningsins? Nær það, að tala um einhverjar matskenndar reglur og sérstakrar aðstæður í þessari 8. gr., nægilega utan um þessa grundvallarreglu? Hins vegar vil ég spyrja, vegna þess að ákvörðun um brottvísun getur verið ansi afdrifarík fyrir einstaklinginn sem fyrir henni verður, hvort það hafi eitthvað verið hugsað út í aðkomu lögmanna að þessu, hvort fólk eigi einhvern rétt á slíkri þjónustu, hvort það sé séð til þess að fólk fái þjónustu lögmanna til að geta andmælt þeirri ákvörðun að vera brottvísað á landamærastöð.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ef við víkjum að 8. gr. frumvarpsins þá kom ábending frá Rauða krossi Íslands um 8. gr., sem felur í sér að lögreglan geti undanþegið útlending þeirri skyldu að hafa vegabréf eða önnur viðurkennd ferðaskilríki við komuna til landsins og jafnframt tekið ákvörðun um frávísun á landamærunum ef skilyrði fyrir komu eru ekki uppfyllt. Eins og hv. þingmaður nefndi réttilega þá hefur Útlendingastofnun farið með þessa heimild samkvæmt gildandi lögum og komu þau sjónarmið fram að þessi breyting gæti haft áhrif á möguleika til að sækja um alþjóðlega vernd hér á landi eins og hv. þingmaður var hér að fjalla um, t.d. ef einstaklingar eru án skilríkja. Meiri hluti nefndarinnar undirstrikar það, og það kemur fram í nefndarálitinu, að þessi breyting er gerð með hliðsjón af hlutverki lögreglu við landamæraeftirlit samkvæmt frumvarpinu og telur að hún muni ekki hafa áhrif á möguleika einstaklinga til að óska eftir alþjóðlegri vernd hér á landi. Ég held að það sé kannski kjarni málsins í þessu og ég tel að meiri hluti nefndarinnar hafi rætt það ágætlega í nefndarálitinu.

Frú forseti. Já, meiri hluti menntamálanefndar undirstrikar að breytingin í 8. gr. eigi ekki að hafa áhrif á möguleika einstaklinga sem óska eftir alþjóðlegri vernd hér á landi. En ég sé engar skýrar greiningar á því, enga úttekt, engin minnisblöð í málinu. Þetta er svo ofboðslega viðkvæmur réttur, að ekki megi gera fólki refsingu fyrir að vera án gildra ferðaskilríki þegar það er á flótta, að ég velti fyrir mér hvort það hefði þurft að búa aðeins betur um þetta, bæði í umfjöllun nefndarinnar og mögulega með einhverri breytingu á ákvæðinu. En látum það liggja á milli hluta. Mig langar að spyrja frekar í mínu síðara andsvari út í 15. gr. frumvarpsins sem snýst um úrræði sem heimilt er að beita til að útlendingur fái ekki inngöngu í landið. Ég verð að segja, frú forseti, að ég á dálítið erfitt með þetta ákvæði, ekki endilega ef maður skoðar frumvarpið í tómi heldur ef við skoðum það í samhengi við þá umræðu sem hefur átt sér stað í samfélaginu af hálfu stjórnarliða á undanförnum vikum og mánuðum varðandi einmitt sérstök úrræði til þess að meina fólki um komu inn í landið eða til þess að vísa því úr landi. Til dæmis flóttamannabúðirnar sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur lýst yfir að hann vilji koma á laggirnar, þó að hann vilji ekki kalla það það, eða flóttamannafangelsin, svo við tölum bara aðeins skýrar um þetta. Er einhver möguleiki á því að þau úrræði sem mælt er fyrir í 15. gr. frumvarpsins geti orðið að slíkum endursendingar- og móttökufangelsum, úrræðum er það sem fólk vill kalla þetta, sem stjórnarliðar hafa því miður talað um að þau vilji koma á laggirnar? Er hér allt í einu kominn bakdyraleið fyrir hæstv. dómsmálaráðherra að koma upp endursendingarbúðum sínum?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann nefnir sérstaklega hvort verið sé að koma með leið bakdyramegin með því að setja á laggirnar svokallaðar búðir þar sem fólk dvelur áður en það fer úr landinu þegar það hefur fengið synjun í sínum málum. Þetta kemur fram í umsögn Rauða krossins þar sem er fjallað um þetta úrræði sem heimilt er að beita til að útlendingur fái ekki inngöngu inn í landið. Þar segir að lögregla skuli tryggja að útlendingur sem uppfyllir ekki skilyrði fyrir komu til landsins, eða ekki liggur fyrir hvort viðkomandi uppfylli skilyrðin, fái ekki inngöngu í landið og er lögreglu heimilt að skylda viðkomandi til þess að dvelja á ákveðnum stað samkvæmt ákvæðum laga um útlendinga eða beita öðrum úrræðum á grundvelli þeirra laga. Meiri hlutinn nefnir þetta í nefndarálitinu og við höfum rætt þetta innan nefndarinnar. Við bendum á, líkt og kemur fram í minnisblaði dómsmálaráðuneytisins, að þegar einstaklingur gefur sig fram við stjórnvöld og lætur vita að viðkomandi sé í leit að alþjóðlegri vernd þá skal fara með mál hans samkvæmt reglum um málsmeðferð umsókna um alþjóðlega vernd og viðkomandi verður þá ekki gert að halda sig á ákveðnum stað og ákvæðið feli því ekki í sér frelsisskerðingu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Ég held að þetta svari þessu mjög vel. En af því að hv. þingmaður nefndi sérstaklega þessar búðir þá fór nefndin til Noregs og Danmerkur til að kynna okkur með hvaða hætti þær þjóðir standa að þessum málum. Við skoðuðum svona búðir og ég hef sjálfur skoðað svona búðir, m.a. í Grikklandi, og í raun og veru er hér bara um að ræða úrræði sem er nauðsynlegt til að halda utan um þann hóp sem hefur fengið synjun á sínum málum. En í sjálfu sér eru þessar búðir alls ekkert slæmar. 

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem samanstendur af mér sjálfri. Allsherjar- og menntamálanefnd hefur haft frumvarp dómsmálaráðherra um landamæri til umfjöllunar síðan 10. október sl. Málið kom einnig til örstuttrar umfjöllunar á vorþingi 2022 en var ekki afgreitt úr nefndinni þar sem allt of stutt var til þingloka og málið umfangsmikið. Um er að ræða ný heildarlög um landamæri þar sem mælt er fyrir um grunnreglur sem gilda um för einstaklinga yfir landamæri. Sérstök lög um landamæri hafa ekki verið sett áður og því mikilvægt að vandað sé til verka þegar kemur að fyrstu lagasetningu þess efnis. Að þessu lýtur helsta gagnrýni mín á þetta frumvarp og samþykki þess hér í þinginu. Þetta er virkilega umfangsmikið mál og allt of lítill tími gefinn í nefndinni. Heildartími til þess var tæplega einn og hálfur mánuður auk þess sem málið var einungis til efnislegrar umræðu á fjórum fundum nefndarinnar og það á fundum þar sem önnur mál voru líka til umræðu. Þar sem um er að ræða ný heildarlög og flókna innleiðingu á gerðum tengdum Schengen-samstarfinu hefði verið ákjósanlegra að gefa rýmri tíma til umræðu og umfjöllunar áður en málið yrði afgreitt. Megintilgangi frumvarpsins er þannig lýst í greinargerð að því sé ætlað að, með leyfi forseta, „tryggja að landamæraeftirlit og landamæragæsla sé framkvæmd með öruggum og skilvirkum hætti og til samræmis við lög, reglugerðir og þær alþjóðlegu skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist“. Samkvæmt því er fram kemur í inngangskafla greinargerðar byggist efni frumvarpsins á gildandi lögum og reglum um för einstaklinga yfir landamæri ásamt reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2016/399 um setningu Sambandsreglna um för fólks yfir landamæri, auk þess þekktar sem Schengen-landamærareglurnar, auk þess sem frumvarpið felur í sér innleiðingu ákveðinna efnisákvæða reglugerða Evrópuþingsins og ráðsins. Eru þar nefndar sex mismunandi reglugerðir sem lögin eiga að innleiða að hluta. Í framhaldinu verði þessar gerðir innleiddar í íslenskan rétt með reglugerðum sem munu hafa stoð í lögunum, þ.e. ef frumvarpið verður óbreytt að lögum. Að mínu mati er er ekki nægilega skýrt í frumvarpinu eða athugasemdum við það hvaða reglur Íslandi ber skylda til að taka upp vegna aðildar að Schengen-samningnum og hverjar ekki. Af því leiðir að erfitt er að taka afstöðu gagnvart einstökum greinum og leggja til breytingar á þeim þar sem ekki er skýrt hvaða ákvæði leiðir beinlínis af alþjóðlegum skuldbindingum Íslands og hverjum þessara tillagna er hægt að breyta til að stuðla að betri framkvæmd, þjónustu og réttaröryggi fyrir fólk sem ferðast milli landa. Voru svör ráðuneytisins við spurningum um þessi atriði afar óskýr við meðferð málsins í nefndinni. Með frumvarpinu er lagt til að felld verði brott 19. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, um skyldu einstaklings til að hafa gilt vegabréf eða ferðaskilríki við komu til landsins. Þá skyldu er þess í stað að finna í 1. mgr. 8. gr. frumvarpsins. Í 2. mgr. 8. gr. er lögreglunni fengin heimild til að veita undanþágu frá þeirri skyldu að hafa vegabréf eða til að viðurkenna önnur skilríki. Sú undanþáguheimild var áður hjá Útlendingastofnun. Er það talið eðlilegt að mati frumvarpshöfunda enda sé það lögregla sem beri ábyrgð á og framkvæmi landamæraeftirlit samkvæmt 4. gr. frumvarpsins. Í umsögn Rauða kross Íslands eru reifaðar áhyggjur af því að breytingin kunni að gera það að verkum að fólki á flótta verði gert erfiðara fyrir að sækja um alþjóðlega vernd hér á landi. Dómsmálaráðuneyti fullyrti í minnisblaði sínu til allsherjar- og menntamálanefndar 9. nóvember 2022 að breytingin hefði ekki nein áhrif á möguleika útlendinga til að sækja um alþjóðlega vernd við komu til landsins. Ráðuneytið fullyrti þetta án þess að taka neina afstöðu til þeirra áhyggna sem lýst var í umsögn Rauða krossins og rökstuddi fullyrðinguna ekki með neinum hætti. Að mati 1. minni hluta er afar óheppilegt að áhrif þessarar breytingar hafi ekki verið könnuð nánar svo að tryggja megi að réttindi fólks á flótta verði ekki skert með samþykkt frumvarpsins. Í 10. mgr. 10. gr. frumvarpsins er kveðið á um að ákvæði 13. gr. stjórnsýslulaga um andmælarétti gildi ekki um ákvörðun um synjun, ógildingu eða afturköllun ferðaheimildar. Um rökstuðning fyrir þessari undantekningu frá meginreglu stjórnsýsluréttar um andmælarétt segir í greinargerð með frumvarpinu að hún byggist annars vegar á því að einstaklingur hafi kæruheimild og hafi rétt á að koma andmælum sínum að hjá æðra stjórnvaldi og hins vegar að undantekningunni sé ætlað að tryggja skilvirkni í slíkum málum. Fyrsti minni hluti getur ekki tekið undir nauðsyn þess að gera undantekningu frá einni mikilvægustu meginreglu stjórnsýsluréttar, þeirri um rétt borgaranna til að andmæla íþyngjandi ákvörðunumstjórnvalda. Ekki verður fallist á að andmælaréttur og réttaröryggi verði tryggt með kæruheimildinni einni og réttinum til að færa fram andmæli á æðra stjórnsýslustigi, enda liggur gjarnan mjög á ferðaheimild einstaklinga og kann bið eftir málsmeðferð á æðra stjórnsýslustigi að spilla þeim hagsmunum sem í húfi eru. Fólk ferðast af ýmsum ástæðum og má ímynda sér fjölmörg dæmi þar sem synjun á lægra stjórnsýslustigi hefði verulega neikvæð áhrif á hagsmuni einstaklings á ferðalagi sem ekki fást verndaðir með kæruheimildinni einni, t.d. þegar fólk ferðast vegna viðburða, þeir geta verið liðnir þegar kærumeðferð er lokið, vegna veikra ástvina eða vegna hættu sem steðjar að viðkomandi þar sem hann er staddur. Jafnvel þótt slík breyting hefði í för með sér aukna skilvirkni verður það ekki talin ásættanleg fórn að gera það á kostnað réttinda umsækjanda með þessum hætti. Ákvæði 13. gr. stjórnsýslulaga felur í sér þá meginreglu að málsaðili fái að tjá sig um efni máls áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því. Þær undantekningar sem gerðar eru á þessari meginreglu í málsmeðferð stjórnvalda snúa jafnan að því þegar slík undantekning er í hag þeim einstaklingi sem ákvörðunin snýr að, t.d. þegar niðurstaðan verður jákvæð. Hér er aftur á móti um að ræða mjög mikilvæg persónuleg réttindi, þ.e. ferðaheimild einstaklings, hann hefur samkvæmt núgildandi lögum þegar þessa heimild til að ferðast. Þarna er verið að setja upp kerfi til að staðfesta þá ferðaheimild og þá er allt í einu hægt að synja um hana. Afnám þessa réttar felur í sér mikla skerðingu á réttindum borgaranna sem ég óásættanlega. Líkt og fram kemur í athugasemdum Rauða kross Íslands fela stjórnsýslulög í sér lágmarkskröfur til stjórnsýslu. Eru sett ströng skilyrði fyrir því að víkja frá þeim kröfum og skulu allar slíkar undantekningar túlkaðar þröngt. Eins og bent er á í umsögn Rauða kross Íslands er þessi meginregla áréttuð í 12. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, en samkvæmt henni skal útlendingur eiga þess kost að tjá sig um efni máls skriflega eða munnlega áður en ákvörðun er tekin í máli hans, enda komi ekki fram í gögnum málsins afstaða hans og rök fyrir henni eða slíkt sé augljóslega óþarft að mati viðkomandi stjórnvalds. Stjórnvöld hafa þannig heimild til að víkja frá andmælarétti þegar ekki er talin ástæða til þess. Þarna er verið að ganga enn lengra á rétt fólks til að andmæla áður en ákvörðun er tekin. Áréttað er að ferðaheimild útlendings getur varðað gríðarlega mikilvæg persónuleg réttindi einstaklings, svo sem möguleika hans á að sækja um alþjóðlega vernd gegn ofsóknum. Eftirfarandi kom fram í minnisblaði dómsmálaráðuneytis til allsherjar- og menntamálanefndar 9. nóvember 2022, m.a. sem svar við umsögn Rauða krossins, með leyfi forseta: „Af umsögninni má ráða að samtökin telji almennt ekki heimilt að víkja frá ákvæðum stjórnsýslulaga með lögum frá Alþingi. Í íslenskum lögum eru þó fjölmörg ákvæði sem víkja til hliðar ákvæðum stjórnsýslulaga. Í lögum um útlendinga má t.d. vísa til 2. mgr. 25. gr. varðandi ákvörðun um sérstaklega viðkvæma stöðu umsækjenda um alþjóðlega vernd, 3. mgr. 43. gr. um komu kvótaflóttafólks og 6. mgr. 77. gr. um ákvörðun um bráðabirgðadvalarleyfi sem víkja til hliðar ákvæðum stjórnsýslulaga um andmælarétt, birtingu ákvörðunar og rökstuðning. Allar þessar ákvarðanir varða mjög mikilvæg persónuleg réttindi viðkomandi. Áréttað er að stjórnsýslulög hafa ekki ígildi stjórnskipunarlaga sem almenn lög geta ekki breytt. Löggjafanum er því heimilt að ákveða að tiltekin málsmeðferð lúti vægari skilyrðum en stjórnsýslulög mæla fyrir um, enda sé skýrt mælt fyrir um það í lögum.“ Athygli vekur að öll þau ákvæði sem ráðuneytið bendir á í dæmaskyni um lög sem firra fólk borgaralegum réttindum samkvæmt stjórnsýslulögum eru úr lögum sem varða meðferð og réttindi útlendinga hér á landi. Það er ekki nýdæmi að talið sé eðlilegt að firra útlendinga réttindum í málsmeðferð sem aðrir borgarar geta gengið að vísum. Hefur það verið gagnrýnt og jafnvel verið haldið fram að þetta standist ekki íslenska löggjöf, óskráðar reglur stjórnsýsluréttarins og ákvæði stjórnarskrár um mannréttindi fólks. Hins vegar hefur ekki reynt á réttmæti þessara lagaákvæða eða lögmæti þeirra fyrir dómi. Það er því að mínu mati óvarlegt að fullyrða að þarna sé um að ræða gild og góð dæmi um það að heimilt sé að víkja frá stjórnsýslulögum þegar löggjafanum sýnist sem svo. Rétt er í því samhengi að minna á vilja löggjafans við setningu stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, þar sem fram kom eftirfarandi, með leyfi forseta: „Á það skal lögð áhersla að með frumvarpinu eru gerðar lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar, en ráð er fyrir því gert að á einstökum stjórnsýslusviðum verði gerðar strangari kröfur.“ Af þessu má ráða og er almennt ráðið að ætlun löggjafans var sú að kveða á um lágmark réttinda fyrir borgarana í samskiptum sínum við stjórnsýsluna, en ekki einungis viðmið sem mætti víkja frá eftir hentisemi stjórnvalda. Með 14. gr. frumvarpsins eru gerðar breytingar á lagaumgjörð brottvísana og bann við endurkomu til landsins. Samkvæmt núgildandi lögum fer Útlendingastofnun með það hlutverk, sbr. XII. kafla laga um útlendinga, nr. 80/2016. Með 3. mgr. 14. gr. frumvarpsins er hins vegar lagt til að við eftirlit með för fólks úr landi sé lögreglu heimilt að vísa ríkisborgara þriðja ríkis úr landi og banna honum endurkomu samkvæmt skilyrðum laga um útlendinga dvelji hann ólöglega á Schengen-svæðinu. Rétt er að hafa áhyggjur af slíku nýmæli, enda er ákvörðun um brottvísun og bann við endurkomu afar íþyngjandi gagnvart þeim sem sætir henni. Að fela lögreglu það hlutverk án þess að kveðið sé á um nauðsynlega réttarvernd fyrir umsækjanda, svo sem rétt til lögmannsaðstoðar, er áhyggjuefni, ekki síst í ljósi þess að ekkert virkt eftirlit er fyrir hendi hér á landi með störfum lögreglu, allra síst þegar kemur að störfum hennar tengdum komu og dvöl útlendinga hér á landi. Að sama skapi er það óheppilegt, svo ekki sé meira sagt, að ekki hafi verið gefinn frekari tími til vinnslu málsins í nefndinni þar sem hefði mátt kanna þennan þátt betur og gera viðeigandi breytingar. Í 15. gr. er fjallað um þau úrræði sem lögreglu er heimilt að beita til að tryggja að útlendingur fái ekki inngöngu í landið. Í 2. mgr. er lögreglu veitt heimild til að skylda viðkomandi til þess að dvelja á ákveðnum stað samkvæmt ákvæðum laga um útlendinga eða beita öðrum úrræðum samkvæmt ákvæðum sömu laga. Í greinargerð með frumvarpinu er vísað til þess að nauðsynlegt kunni að vera til að tryggja framkvæmd ákvörðunar um frávísun að lögregla hafi heimild til að skylda útlending til að dveljast á tilteknum stað. Setning ákvæðisins feli í sér viðbrögð við skýrslu umboðsmanns Alþingis frá 27. október 2021, sem kom í kjölfar heimsóknar umboðsmanns til lögreglustjórans á Suðurnesjum í svokölluðu OPCAT-eftirliti, þ.e. eftirliti með frelsissviptum einstaklingum. Meðal þeirra álitaefna sem umboðsmaður fjallaði um var lagagrundvöllur slíkrar frelsissviptingar. Frumvarpið er því að þessu leyti viðbragð við skýrslu umboðsmanns. Er þannig lagt til bæði að lögfesta áðurnefnda 2. mgr. 15. gr. en einnig að gerð verði breyting á 114. gr. laga um útlendinga, sbr. l-lið 1. tölulið 25. gr. frumvarpsins, þess efnis að heimilt verði að taka ákvörðun um að skylda útlending til að dveljast á tilteknum stað í þeim tilvikum er útlendingur uppfyllir ekki skilyrði fyrir komu til landsins eða þegar vafi leikur á því hvort hann uppfylli skilyrðin. Að mínu mati er það alltaf áhyggjuefni þegar lögfestar eru frekari heimildir til að skerða frelsi einstaklinga sem hafa ekki unnið sér neitt til saka. Það veldur vonbrigðum að allsherjar- og menntamálanefnd hafi ekki gefið sér rýmri tíma til að skoða áhrif þess að lögfesta ákvæðið áður en frumvarpið var afgreitt úr nefnd. Ekki virðist á því tekið hvernig tryggja megi að umsækjendur um alþjóðlega vernd séu ekki frelsissviptir að ósekju. Dómsmálaráðuneyti lýsti í því sambandi eftirfarandi afstöðu sinni í áðurnefndu minnisblaði 9. nóvember 2022, með leyfi forseta: „Um efni ákvæðisins vill dómsmálaráðuneytið koma á framfæri að um leið og einstaklingur lætur í ljós að viðkomandi sé hingað kominn í leit að alþjóðlegri vernd þá fer málið í viðeigandi farveg og viðkomandi ekki lengur gert að halda sig á ákveðnum stað.“ Hið eina sem liggur fyrir um þetta er afstaða ráðuneytisins. Þannig er engin trygging fyrir því að umsækjendur um alþjóðlega vernd sæti ekki frelsissviptingu að óþörfu, sérstaklega í ljósi þess að ekkert virkt eftirlit er með störfum lögreglu og störf hennar lítt gagnsæ, ekki síst á landamærum Að allsherjar- og menntamálanefnd afgreiði frumvarpið án þess að kanna þennan þátt betur er að mati 1. minni hluta ekki til þess fallið að stuðla að vandaðri lagasetningu og réttaröryggi borgaranna. 1. minni hluti telur rétt að fresta lögfestingu slíkra heimilda uns áhrif þeirra verða fullkönnuð. Ég vil því gera það að tillögu minni hér að mál þetta verði á milli 2. og 3. umr. sent aftur til allsherjar- og menntamálanefndar þar sem óskað verður eftir annars vegar minnisblaði frá ráðuneytinu um það hvaða ákvæði nákvæmlega okkur er skylt að taka upp vegna Schengen-samstarfsins og hver ekki og hins vegar að fram fari rökstutt mat á áhrifum þessara reglna á stöðu fólks á flótta og möguleikum fólks til að leita verndar hér á landi.

Frú forseti. Rauði kross Íslands biður okkur að hlusta. Þá er ástæða til að hlusta og velta því fyrir okkur hvort við séum að beita lögum sem eiga að tryggja mannúð með þeim hætti sem eðlilegt er. Þess vegna þykir mér afskaplega óheppilegt, svo ekki sé tekið fastar til máls, að allsherjar- og menntamálanefnd virðist ekki hafa greint með nægilega ítarlegum hætti möguleg áhrif þeirra lagabreytinga sem við ræðum hér á fólk á flótta, umsækjendur um alþjóðlega vernd sem eiga dálítið undir högg að sækja gagnvart þeirri ríkisstjórn sem nú situr. Þau hafa orðið fyrir ítrekuðum tilraunum stjórnarliða til að svipta þau rétti og það sem ber kannski sakleysislegra yfirbragð en frumvarp um útlendinga, þetta frumvarp um landamæri, gæti haft óæskilegar afleiðingar á viðkvæma hópa. Það eru þrjú atriði sem ég myndi vilja víkja örstutt að, ef mér reiknast rétt til. Í fyrsta lagi er það 8. gr. frumvarpsins, sem ég ræddi í andsvari við hv. þm. Birgir Þórarinsson, sem snýst um skyldu einstaklinga sem koma til landsins að hafa meðferðis gilt vegabréf eða annað kennivottorð sem er viðurkennt sem ferðaskilríki við komu til landsins, og möguleika lögreglu til að undanþiggja útlending þeirri skyldu í sérstökum tilvikum. Hvaða fólk lendir í þessum aðstæðum? Hvaða fólk mætir á landamærastöð án skilríkja? Væntanlega myndi það koma fram í greiningunni sem ekki liggur fyrir í málinu en ég ætla að giska á að í nánast öllum tilvikum sé um að ræða umsækjendur um alþjóðlega vernd. Hér stendur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar fyrir áliti þar sem meiri hlutinn undirstrikar að þessi breyting muni ekki hafa áhrif á möguleika einstaklinga til að óska eftir alþjóðlegri vernd hér á landi. Við skulum vona að það sé rétt hjá þeim en aftur vantar greininguna til að geta staðið föstum fótum á þeirri skoðun. Síðan er einn hópur innan þess mengis sem ég er ekki viss um að meiri hlutinn hafi endilega leitt hugann að. Það eru umsækjendur um alþjóðlega vernd sem koma til landsins eftir að hafa hlotið alþjóðlega vernd í öðru ríki eða fólkið sem talað er um í a-lið 36. gr. laga um útlendinga; fólkið sem hefur hlotið vernd á Grikklandi og flýr ónýtt verndarkerfi Grikklands til Íslands. Hvernig myndi svoleiðis einstaklingi verða tekið á landamærastöð ef hann væri án skilríkja? Það vantar útfærslu í lagagreininni sjálfri hvaða sérstöku aðstæður geta heimilað lögreglu að undanþiggja útlending þeirri skyldu að vera með ferðaskilríki á sér. En þröngur lestur á lögunum, sem er eina útfærslan á lestri sem yfirvöldum útlendingamála virðist vera töm, myndi mögulega leiða til þess að einstaklingar í þessari stöðu sem flýja Grikkland til Íslands í leit að mannúðlegra verndarkerfi yrðu túlkaðir sem svo að þeir væru ekki umsækjendur sem þyrfti að taka til efnismeðferðar. 36. gr. segir það. Það er ekki skylda að taka umsækjanda sem kemur til landsins eftir að hafa hlotið alþjóðlega vernd í öðru landi og ekki skylda að taka umsókn þess einstaklings til efnismeðferðar. Því gæti lögreglan bara tekið upp það verklag að vísa viðkomandi frá landi beint á landamærastöð. Þetta setur kannski líka í samhengi þá breytingu sem var gerð á frumvarpi ríkisstjórnarinnar til breytinga á útlendingalögum sem var lagt fram í fimmta sinn í haust. Þar vorum við mörg ánægð með að það hefði verið stigið skref til baka varðandi þennan hóp þannig að sjálfvirk endursending samkvæmt útlendingalögum myndi ekki eiga við hann, eins og þrír hæstv. dómsmálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins höfðu lagt til, heldur væri hægt að taka þann hóp til efnismeðferðar. En skyldi þetta landamærafrumvarp kannski vera ástæðan fyrir því að Sjálfstæðisflokknum fannst ásættanlegt að leggja frumvarpið fram með þessari breytingu, að breytingin á útlendingafrumvarpinu hafi fengið að fara í gegn hjá ráðherra Sjálfstæðisflokksins vegna þess að þessum hóp verði hvort eð er sjálfkrafa vísað brott við komuna til landsins samkvæmt þessari grein landamærafrumvarpsins eins og hún liggur fyrir? Ég veit það ekki vegna þess að greiningin liggur ekki fyrir. Það að sú greining liggi ekki fyrir er grafalvarlegt vegna þess að þetta er hópur sem almenningur hefur ítrekað gripið til varna fyrir; hópur sem flýr örbirgð, ofbeldi, hungur og fátækt í meintu verndarkerfi Grikklands til að sækja vernd á Íslandi. Ef frumvarp til laga um landamæri verður til þess að endursenda þennan hóp sjálfkrafa þá held ég að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar mætti hugsa sinn gang og endurskoða afstöðu sína til frumvarpsins. Eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir sagði í sinni ræðu þá hefur hún óskað þess að málið fari aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. og gefst þá vonandi tækifæri til þess að rýna þetta ofan í kjölinn. Ef við ætlum að standa með mannúð í útlendingamálum þá getum við ekki leyft okkur að afgreiða mál án þess að þetta sé algjörlega á tæru. Frú forseti. Ég held að hv. þingmaður, framsögumaður 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar, hafi farið ágætlega yfir það óheillaskref sem kveðið er á um í 10. gr. frumvarpsins varðandi sviptingu andmælaréttar. Þetta er náttúrlega allt á sömu bókina lært. Kerfisbundin vilji stjórnarliða er til þess að draga úr sjálfsögðum mannréttindum útlendinga og sérstaklega fólks á flótta þegar kemur að samskiptum þess við stjórnvöld. Það að einungis séu tiltekin fordæmi úr útlendingalögum sýnir okkur auðvitað hversu slæm staðan er löngu orðin hjá þeim hóp og með þessu frumvarpi er lagt til að gera hana enn verri. Því er auðvitað full ástæða til að rýna það betur eins og háttvirtur framsögumaður 1. minni hluta lagði til. Síðan langar mig að nefna 15. gr. frumvarpsins sem Rauði krossinn leggst alfarið gegn. Rauði kross Íslands leggst alfarið gegn ákvæðinu. Rauði kross Íslands er spar á að leggjast alfarið gegn ákvæðum í frumvörpum, meira að segja í verstu útgáfum útlendingafrumvarps ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur hefur Rauði krossinn alltaf gætt þess að benda á ákvæði sem eru til góðs eða hlutlaus varðandi réttindi fólks og það er ekki nema í allra verstu ákvæðunum sem Rauði krossinn lýsir svo mikilli andstöðu við ákvæði. Í 15. gr. er fjallað um úrræði sem heimilt er að beita til að útlendingur fái ekki inngöngu í landið. Það ákvæði veitir lögreglu heimild til að frelsissvipta m.a., eins og kemur fram í umsögn Rauða krossins, umsækjendur um alþjóðlega vernd, börn jafnt sem fullorðna sem uppfylla ekki komuskilyrði hingað til lands. Meðan fólk er frelsissvipt þá er væntanlega hægt að vinna í málum þeirra, kanna ferðaskilríki og athuga hvort því verði hleypt lengra inn í landið til að fá einhverja afgreiðslu mála eða hvort eigi að vísa fólki brott. Hér virðist því vera komið það ákvæði sem hæstv. dómsmálaráðherra talaði fyrir hér í haust um brottvísunarúrræði til að geta gripið fólk strax við komuna til landsins, hneppa það í varðhald og vísa úr landi ef stjórnvöld finna einhvern flöt á því. Hér er gengið talsvert lengra en sá sem hér stendur sér ástæðu til. Eins og Rauði krossinn segir í umsögn sinni þá er ekki gætt að meðalhófi. Þetta er ansi íþyngjandi úrræði og enn og aftur eitthvað sem hefði verið óskandi að allsherjar- og menntamálanefnd legðist í rannsókn á frekar en að taka bara við dómi dómsmálaráðuneytis á umsögnum umsagnaraðila, þar á meðal Rauða krossins, og afskrifa áhyggjur fólks af þessum veigamiklu breytingum. Aftur er vísað til þess að þegar viðkomandi er í leit að alþjóðlegri vernd þá skuli fara með mál hans samkvæmt reglum þar að lútandi. Þar með gerir meiri hlutinn lítið úr áhyggjum Rauða krossins með því að taka undir þennan úrskurð dómsmálaráðuneytis um umsögnina, en líkt og ég rakti áðan varðandi 8. gr. þá er full ástæða til að hafa enn frekari áhyggjur af því að kerfið muni túlka fólk eftir sínu eigin nefi, fólkið sem raunverulega þarf vernd, eins og hæstv. dómsmálaráðherra kallar það, en þar á hann ekki við fólkið sem er að flýja verndarkerfið á Grikklandi. Því hefði ég áhyggjur af því, væri ég í allsherjar- og menntamálanefnd, að hægt yrði að búa til einhvern undirhóp fólks sem væri full ástæða til að kalla umsækjendur um alþjóðlega vernd en myndi ekki flokkast þannig, vegna þess að þar væri um að ræða fólk sem hefði hlotið alþjóðlega vernd í öðru landi og þar með þætti íslenska kerfinu það ekki geta sótt um alþjóðlega vernd hér. Forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Þegar Rauði krossinn biður okkur að hlusta og sýna mannúð er ástæða til að gera það og ég vona að hv. allsherjar- og menntamálanefnd muni standa undir því á milli 2. og 3. umr. þegar málið verður tekið aftur til nefndar og umfjöllunar þar.

Virðulegur forseti. Ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns. Mér fannst hann vera að tala ansi mikið um málefni flóttamanna varðandi þetta frumvarp til laga um landamæri. Ég get ekki séð annað þegar ég skoða þetta frumvarp en að það gildi um landamærastjórn, landamæravörslu og enn fremur um heimild einstaklinga til að fara yfir innri og ytri landamæri á Schengen-svæðinu við komu til landsins og brottför frá landinu. Um heimild útlendinga til dvalar hér á landi og rétt til alþjóðlegrar verndar gilda ákvæði laga um útlendinga. Ég get ekki séð annað en að þessi umfjöllun um alþjóðlega vernd eigi heima í því frumvarpi sem liggur fyrir allsherjar- og menntamálanefnd og lýtur að breytingu á lögum um útlendinga. Varðandi 15. gr., úrræði sem heimilt er að beita til að útlendingur fái ekki inngöngu í landið, þá er það svoleiðis að íslensk yfirvöld og stjórnvöld í öllum fullvalda ríkjum ráða því einfaldlega hvaða einstaklingar, sem ekki eru ríkisborgarar, koma til landsins. Ef ég man rétt þá segir í stjórnarskránni að Íslandi beri skylda til að taka á móti öllum íslenskum ríkisborgurum. Þetta eru bara grundvallarreglur sem lúta að fullveldi og ég get ekki séð að 15. gr. sé takmarki eitthvað ef útlendingur kemur og sækir um alþjóðlega vernd. Þá sækir hann um alþjóðlega vernd á grundvelli laga um útlendinga og það fer í þá málsmeðferð. Ég tel einmitt mikilvægt að stjórnvöld og lögreglan hafi heimild til að meina útlendingi komu til landsins sem ekki uppfyllir skilyrði fyrir henni. Það væri gaman að heyra álit á þessu máli. Þegar ég heyri hv. þingmann tala þá langar mig að spyrja: Vill hann ekki landamæri á Íslandi? 

Frú forseti. Ég get ekki séð annað, sagði hv. þingmaður og sá eitthvað annað en ég út úr þessu máli. Þetta er einmitt vandinn við að nefndin hafi ekki ráðist í þær greiningar sem nauðsynlegar eru, til þess að við séum ekki að taka grundvallarákvörðun um hvernig við tökum á fólki á landamærunum byggða einungis á því hvað okkur finnst eða hvað ráðuneytið segir að okkur eigi að finnast. Fáum því aðeins dýpri greiningar og köfum kannski sérstaklega ofan í það sem kemur fram í skýrum og afdráttarlausum umsögnum frá sérfræðingum á sviðinu, eins og Rauða krossinum. Þegar einstaklingur kemur að landamærum og sækir um alþjóðlega vernd þá fær hann málsmeðferð samkvæmt þeim reglum sem þar um gilda. Lítum á 36. gr. laga um útlendinga þar sem stendur í 1. mgr. að umsókn um alþjóðlega vernd skuli tekin til efnismeðferðar nema umsækjandi hafi komið til landsins að eigin frumkvæði eftir að hafa hlotið virka alþjóðlega vernd í öðru ríki. Hvað þýðir þetta fyrir fólkið sem flýr Grikkland? Hvað sýnist hv. þingmanni þetta þýða fyrir fólkið sem er að flýja Grikkland eftir að hafa fengið vernd þar og kemur til Íslands? Þýðir það að lögregla á landamærum á Íslandi geti vísað viðkomandi strax úr landi, án lögfræðiaðstoðar, vegna þess að málsmeðferðin er svona í lögum um útlendinga? Það hefði kannski komið fram í greiningu ef hún lægi fyrir.

Virðulegur forseti. Ég var með spurningu um það og gat ekki heyrt annað af ræðu hv. þingmanns en að hann vilji hreinlega ekki landamæravörslu við Ísland. Vill hann það eða ekki? Vill hann eða ekki svokallað „open borders“, að ekki megi ekki stöðva neinn á íslenskum landamærum í Keflavík eða annars staðar í landinu sem hefur ekki fullgild skilríki, uppfyllir ekki skilyrði fyrir komu til landsins? Það var spurningin. Ég get alveg sagt mína skoðun varðandi þá sem eru búnir að fá alþjóðlega vernd í öðru ríki. Ég tel óþarfi að íslenska ríkið sé að veita fólki því fólki vernd aftur vegna þess að það er komið í skjól fyrir þeim ofsóknum sem það verður fyrir í því landi sem það býr. Ísland þarf því ekki að veita alþjóðlega vernd aftur svo það liggi fyrir. Það getur hins vegar komið og sótt um dvalarleyfi, því er velkomið að sækja um dvalarleyfi og fá dvöl í landinu. Ég tel óþarfi að íslenska ríkið sé öðru sinni að veita fólki alþjóðlega vernd sem er komið með hana. Það eru 103.000 flóttamenn í Grikklandi. Við berum bara ekki ábyrgð á þeim 103.000 einstaklingum. Við berum ábyrgð á íslensku samfélagi svo langt sem það nær. Varðandi andmælaréttinn sem við skoðuðum einmitt í nefndinni. Ég hef farið yfir umsögn Rauða krossins og hún nær einungis til þess þegar 13. gr. er beitt, um tímabundið eftirlit á innri landamærum. Það segir í 10. gr. að ákvæði 13. gr. stjórnsýslulaga um andmælarétt gildir ekki. Það er áfrýjunarréttur. Þú getur kært ákvarðanir strax til æðra stjórnvalds og þá þarftu ekki andmælaréttinn. Þannig er það leyst og afgreiðslur verða að vera skjótari. Fólkið er á landamærunum og því verður hin skjóta afgreiðsla að gilda. Hins vegar er hægt að kæra ákvörðunina ef manni er neitað inngöngu í landið. Þar er réttarverndin.

Frú forseti. Afstaða mín til landamæra almennt skiptir ekki öllu máli hér heldur er ég að vekja máls á stöðu afmarkaðs, viðkvæms hóps sem ég heyri að hv. þingmaður, sem skrifar einmitt undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, hefur ekki sömu áhyggjur af og ég. 

Virðulegur forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um sjálfstæðar fiskeldisrannsóknir á vegum Háskólaseturs Vestfjarða. Ég er fyrsti flutningsmaður ásamt félögum mínum í Flokki fólksins, hv. þingmönnum Ásthildi Lóu Þórsdóttur, Guðmundi Inga Kristinssyni, Ingu Sæland, Jakobi Frímanni Magnússyni, og Tómasi A. Tómassyni. Efni tillögunnar er eftirfarandi: „Alþingi ályktar að fela háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að koma á fót stöðu fiskeldisfræðings við Háskólasetur Vestfjarða. Samningur ríkisins við Háskólasetur Vestfjarða verði endurskoðaður og fjármagn tryggt fyrir stöðu fiskeldisfræðings og sjálfstæðar rannsóknir í fiskeldisfræðum á vegum setursins. Tillaga þessi var áður lögð fram á 152. löggjafarþingi (390. mál) og er nú lögð fram að nýju óbreytt. Fiskeldi er í dag ein helsta atvinnugrein Vestfjarða. Á undanförnum áratug hefur atvinnugreinin vaxið hratt og nú starfa yfir 150 manns við fiskeldi á Vestfjörðum. Auk þess hefur skapast fjöldi afleiddra starfa, m.a. tengd flutningi, vinnslu og pökkun. Þessi atvinnuuppbygging hefur átt mikinn þátt í þeirri endurreisn sem Vestfirðir eru að ganga í gegnum. Fiskveiðar hafa ávallt verið ein helsta atvinnugreinin á svæðinu en þegar aflaheimildir fluttust í stórum stíl til annarra landshluta fækkaði störfum með tilheyrandi áhrifum á byggðaþróun. Íbúum fækkaði statt og stöðugt á Vestfjörðum frá upphafi 9. áratugarins þangað til viðsnúningur varð árið 2017. Þennan viðsnúning má rekja til ýmissa þátta, m.a. uppgangs í ferðaþjónustu, en óumdeilt er að fiskeldið spilar þarna lykilhlutverk. Fiskeldi er ört vaxandi atvinnugrein á Vestfjörðum. Í fyrra voru þar framleidd yfir 27 þúsund tonn af eldisfiski, sem er nærri tíu sinnum meira en framleitt var árið 2015. Útflutningsverðmæti eldisafurða nam rúmum 36 milljörðum kr. árið 2021 og hlutdeild Vestfjarða í þeirri verðmætasköpun er yfir 50%.“ - þ.e. 50% af 36 milljörðum - „Eldislax er orðinn verðmætari en þorskur á Vestfjörðum og útlit er fyrir mikinn vöxt í atvinnugreininni á næstu árum. […] Vestfirðingar þekkja vel hvaða áhrif það hefur þegar fyrirtæki flytja starfsstöðvar milli landshluta. Fiskeldi er þekkingariðnaður og miklu skiptir að sú þekking sem verður til á svæðinu varðveitist og skili sér áfram til komandi kynslóða. Þannig má fyrirbyggja skyndileg áföll í greininni og skapa traustan grundvöll fyrir ört vaxandi atvinnugrein. Mikilvægt er að byggja upp fræðilega þekkingu á fiskeldi á Íslandi og fræðasamfélagið á Vestfjörðum, efla rannsóknir á fiskeldi og tryggja að sú þekking og reynsla sem myndast á svæðinu verði varðveitt og henni miðlað áfram. Einnig er mikilvægt að rannsaka umhverfisáhrif fiskeldis og stuðla að því að fiskeldi fari fram með vistvænum hætti. Því er lagt til að koma á fót stöðu fiskeldisfræðings, sem starfi við sjálfstæðar rannsóknir og kennslu. Hans hlutverk væri einnig að taka þátt í og stuðla að faglegri umræðu um fiskeldi á Íslandi. Til að girða fyrir hagsmunaárekstra er mikilvægt að slík staða verði ekki á vegum fiskeldisfyrirtækja, heldur óháð og innan fræðasamfélagsins. Þá er Háskólasetur Vestfjarða besti kosturinn, enda eru yfir 50% af fiskeldisafurðum framleiddar á Vestfjörðum eins og áður segir. Háskólasetrið er sjálfseignarstofnun sem starfar á grundvelli staðfestrar skipulagsskrár, en starfsemin er fjármögnuð með framlögum ríkissjóðs á grundvelli samnings við háskóla-, iðnaðar og nýsköpunarráðuneytið. Sjálfstæðar rannsóknir á fiskeldi falla vel að starfsemi háskólasetursins, enda er það menntastofnun á háskólastigi, með tilheyrandi aðbúnað sem þarf til að stunda rannsóknir af þessu tagi. Þá myndi sjálfstæð rannsóknarstaða efla mjög starfsemi setursins og yrði eðlileg viðbót við þá starfsemi sem þar fer fram. Háskólasetrið hefur ávallt lagt mikla áherslu á að skapa og miðla þekkingu á sjávarauðlindinni og þar er kennt meistaranám í haf- og strandsvæðastjórnun og meistaranám í sjávartengdri nýsköpun, sem nú er í endurskipulagningu. Þá er efling háskólasetursins í samræmi við markmið byggðaáætlunar um að leggja áherslu á að auka rannsóknarvirkni, vísindastarfsemi og nýsköpun á landsbyggðinni. Staða fiskeldisfræðings fellur því mjög vel að núverandi starfsemi háskólasetursins og framtíðarmarkmiðum. Við undirbúning þessa máls var leitað álits háskólasetursins. Stjórn setursins fagnaði tillögunni og taldi að staða fiskeldisfræðings passaði vel við stefnu þess um að efla rannsóknir, kennslu og þróun á Vestfjörðum. Mikill samgangur væri milli setursins og annarra rannsóknarstofnana á svæðinu, sem sumar eru undir sama þaki. Stjórnin benti jafnframt á að mikilvægt væri að huga vel að því hvernig hæfnismati og framgangsferli yrði háttað ef ætlunin er sú að staðan verði akademísk og benti á að hugsanlega væri hægt að koma á samstarfi við Háskólann á Akureyri í þeim efnum. Viðbót sem þessi gæti markað þáttaskil í starfsemi háskólasetursins. Það er nauðsynlegt að fylgja eftir þeirri uppbyggingu sem hefur átt sér stað í fiskeldi á Vestfjörðum undanfarin ár. Sjálfstæðar rannsóknir eru lykilþáttur í þeirri eftirfylgni. Því er lagt til að háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra beiti sér fyrir því að samningur við Háskólasetur Vestfjarða verði endurskoðaður og fjármagn tryggt fyrir stöðu fiskeldisfræðings sem sinni sjálfstæðum rannsóknum á fiskeldi á Vestfjörðum.“ Málið fer núna til atvinnuveganefndar og ég vænti þess að það fái góða umfjöllun þar og komi fljótlega til 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007 (fjárhæðir fylgi vísitölu). Ég flyt mál þetta fyrir hönd Flokks fólksins en meðflutningsmenn eru: Inga Sæland, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Í frumvarpinu sem er tvær greinar, segir, með leyfi forseta: „1. gr. 69. gr. almannatryggingalaga orðist svo: Bætur almannatrygginga, svo og greiðslur skv. 63. gr. og fjárhæðir skv. 22. gr., skulu breytast árlega í samræmi við launavísitölu, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ Í 2. gr. segir einfaldlega, með leyfi forseta: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarp þetta var lagt fram á 150., 151. og 152. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Á 150. löggjafarþingi bárust þrjár umsagnir um málið, frá Alþýðusambandi Íslands, frá Landssamtökunum Þroskahjálp og Öryrkjabandalagi Íslands. Á 151. löggjafarþingi barst umsögn frá Öryrkjabandalagi Íslands. Umsagnaraðilar lýstu allir yfir ánægju með frumvarpið. Samkvæmt 69. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, skulu fjárhæðir bóta almannatrygginga, meðlagsgreiðslur skv. 63. gr. laganna og fjárhæð tekjutryggingar, skv. 22. gr. laganna, breytast árlega í samræmi við fjárlög og skal ákvörðun þeirra taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Breytingin sem frumvarp þetta felur í sér, verði frumvarpið að lögum, er sú að bætur almannatrygginga muni breytast í framtíðinni þá árlega í samræmi við launavísitölu þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Hér er verið að leggja til að árlega breytingin verði samkvæmt launavísitölu. Um grundvallarbreytingu er að ræða. Í núgildandi lögum segir að fjárhæðin breytist árlega í samræmi við fjárlög. Það er raunverulega allt önnur breyting. Það þýðir það að bætur almannatrygginga eru algerlega háðar fjárveitingavaldinu á hverjum tíma. Hér er lagt til að þetta verði sjálfkrafa hækkun sem tengist launavísitölu. Mögulega hefur verið stefnt að því í upphafi að tryggja að öryrkjar og ellilífeyrisþegar njóti hækkunar á ráðstöfunartekjum í sama hlutfalli og almenningur. Í reynd hefur framkvæmdin þó verið önnur og virðist meginreglan vera sú að vísitölu neysluverðs er fylgt við ákvörðun bóta þó að hún hækki mun minna en launavísitölur. Þar sem Alþingi fer með fjárstjórnarvaldið, samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar, og núverandi löggjöf felur Alþingi að ákvarða hækkanir bóta, hafa dómstólar talið það hafa fallið utan hlutverks síns að dæma um hvort rétt hafi verið staðið að hækkun bóta skv. 69. gr. laga um almannatryggingar. Því er hér lagt til að hækkun bóta fylgi ávallt launaþróun, eins og hún kemur fram í launavísitölu Hagstofu Íslands. Hér er um mikilvæga breytingu að ræða þar sem Alþingi Íslendinga myndi taka af skarið um það hver árleg hækkun yrði á bótum almannatrygginga og að það yrði ekki háð fjárlögum á hverjum tíma heldur launavísitölu. Tenging bótafjárhæða við vísitölur þekkist í öðrum lögum, t.d. breytast fjárhæðir skaðabóta mánaðarlega í samræmi við lánskjaravísitölu, sbr. 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í frumvarpi þessu er lagt til að fjárhæðir bóta og annarra greiðslna, samkvæmt lögum um almannatryggingar, taki mið af þróun launavísitölu eins og hér hefur verið bent á. Verður að telja það fyrirkomulag sanngjarnt, þar sem bætur greiddar á grundvelli laganna eiga almennt að koma í stað atvinnutekna sem öryrki getur ekki aflað sér eða ellilífeyrisþegi nýtur ekki lengur. Þá nýtur ríkissjóður aukinna tekna þegar laun hækka þar sem stofn tekjuskatts hækkar. Því er ákveðið samræmi á milli aukinna útgjalda ríkissjóðs og aukinna tekna. Þá er lagt til að bætur hækki þó aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs og er það í samræmi við núgildandi lög. Þannig er tryggt að bætur lækki ekki skyndilega ef launaþróun er neikvæð. Hér er um að ræða einfalda og litla breytingu sem getur haft mjög mikil áhrif á kjör öryrkja og ellilífeyrisþega, öryrkja sem geta ekki aflað sér tekna og ellilífeyrisþega sem njóta ekki atvinnutekna fyrir. Að tengja bætur við launavísitölu í landinu er mikilvægt réttlætismál.

Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga frá Flokki fólksins um að fjárhæðir fylgi launavísitölu. Hvers vegna í ósköpunum erum við að flytja þetta frumvarp? Jú, vegna þess að ríkisstjórnir undanfarinna ára hafa beitt ótrúlegum blekkingum og hefur tekist að hækka ekki bætur almannatrygginga eins og laun. Þeir hafa notast við neysluvísitölu og ekki einu sinni rétta neysluvísitölu og með einhverjum fáránlegum útreikningum hafa þeir stundum náð að lágmarka - þegar neysluvísitala hækkaði um 6% gátu þeir með ótrúlegum bellibrögðum bara hækkað bætur almannatrygginga um 3%. Vegna þessara aðgerða síðustu ríkisstjórna þá erum við komin að kjarna málsins sem er sú kjaragliðnun sem hefur átt sér stað gagnvart almannatryggingum undanfarna áratugi. Árið 1988 þegar staðgreiðslan var tekin upp voru lægstu bætur almannatrygginga skattlausar og fólk átti eftir allt upp undir 30% af persónuafslættinum sem það gat notað t.d. fyrir lífeyrissjóðstekjur eða aðrar tekjur. Síðan þá hefur kjaragliðnun og fjárhagslegt ofbeldi tekið á sig óhugnanlega mynd. Í dag eru lægstu bætur almannatrygginga langt frá því að vera skattlausar. Þeir sem eru á lægstu bótum almannatrygginga eru að borga frá 35.000–60.000 kr. í skatta og eiga ekki 30% afgang upp í eitt eða neitt. Ef við setjum þetta á mannamál þá er staðreyndin sú að í dag vantar yfir 100.000 kr. eftir skatt mánaðarlega á bætur almannatrygginga. Við erum að tala um nærri tvær milljónir á ári sem vantar upp á, sem er búið að taka fullkomlega ólöglega, að ég tel, og getur ekki annað verið en lögbrot. Það stendur skýrt í 69. gr. laga að það skal miða við launavísitölu en eingöngu neysluvísitöluna ef hún er hagkvæmari. Þetta hefur aldrei verið gert. Við getum bara rétt ímyndað okkur fólk sem á varla fyrir mat og húsnæðisleigu, er með allt upp í 70–78% í leigu, og ef það hefði 120.000–130.000 kr. meira útborgað á hverjum mánuði myndi það skipta sköpum. Það er nákvæmlega þetta sem er búið að taka af þessu fólki og ekki bara það, fáránleikinn liggur í því að frítekjumörkin og persónuafslátturinn hafa ekki heldur fylgt launavísitölu. Með því að taka allt úr sambandi hefur ríkisstjórn eftir ríkisstjórn tekist að halda fólki þarna og koma því í sárafátækt. Þetta gildir líka um styrki vegna bifreiða, lyfjakostnaðar, tannlækninga og afleiðingarnar eru þær að okkar verst setta fólk hefur ekki einu sinni efni á að borga nærri 2.000 kr. í dag aukalega til að fara til sjúkraþjálfara eða 4.000–40.000 til að fara til sérgreinalækna; þessar aukaálögur sem er búið að leggja á fólk, fyrir utan að það er búið að taka af því yfir 100.000 kr. á mánuði. Svona fjárhagslegt ofbeldi er óþolandi og þess vegna höfum við í Flokki fólksins lagt fram frumvarp um 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust, akkúrat út af þessu, og að bætur skuli fylgja launaþróun til þess að ekki sé verið að klekkja aftur á þessum hópi, það þarf að fylgja því eftir með þessum 400.000 kr. Við þurfum að koma hlutunum þannig fyrir að okkar verst setta fólk fái réttlætið. Það á ekki að bíða lengur eftir réttlætinu. Fimm ár eru síðan að sagt var að þeirra tími væri kominn. Hann er löngu kominn, hann er kominn núna. En því miður er frekar ólíklegt að þetta frumvarp verði samþykkt með þessa ríkisstjórn við völd, vegna þess að hún hefur eiginlega sett sér það markmið að gera ekki neitt og ef hún gerir eitthvað þá er það frekar til bölvunar en góðs. Við höfum því miður rekið okkur á það að ríkisstjórnin fer ekki að lögum, þau eru ekki að hækka samkvæmt launavísitölu, hækka ekki frítekjumörk, styrki, bifreiðastyrki, eða neitt, þetta er allt að lækka. Með því að hækka t.d. frítekjumörkin og persónuafslátt á mismunandi bótaflokka er verið að auka á skerðingarnar og eymdina. Það virðist bara hreinlega frekar vera stefna þessarar ríkisstjórnar að gera fólki erfiðara fyrir, koma því í verri stöðu, láta fleiri fara í raðir eftir mat, en að gera eitthvað fyrir þá verst settu. Þess vegna segi ég: Vonandi nær þetta frumvarp í gegn, en því miður, eru líkurnar ekki miklar. Við verðum alltaf að vona að ríkisstjórnin sjái ljósið og reyni nú að hugsa aðeins um þá verst settu en ekki eingöngu um þá efnameiri í þjóðfélagi okkar.

Virðulegur forseti. Þetta frumvarp er lagt fram af mikilli nauðsyn og þörf, þ.e. að bætur almannatrygginga breytist árlega í samræmi við launavísitölu en ekki í samræmi við fjárlög. Mesta kjaraskerðingin sem öryrkjar og aldraðir hafa orðið fyrir frá hruni er kjaragliðnunin, þ.e.a.s. hlutfallsleg rýrnun lífeyris almannatrygginga miðað við launaþróun. Á hverju ári eiga kjör öryrkja og aldraðra að hækka í samræmi við launaþróun. Lögin segja hins vegar annað. Við segjum einfaldlega að þau eigi að hækka í samræmi við launaþróun og það viljum við festa í lög. Þrátt fyrir skýr fyrirmæli laga um að tryggja að almannatryggingabætur fylgi launaþróun er það virt að vettugi ár eftir ár. Ekki nóg með það. Á sama tíma hefur ríkið árum saman viðhaldið bráðabirgðaákvæðum sem kveða á um að frítekjumörk, skerðing almannatrygginga skuli standa í stað. Öryrkjar og aldraðir sem reyna að afla sér aukatekna með vinnu eða öðrum hætti lenda umsvifalaust í skerðingu bóta, þannig að þeim er beinlínis refsað fyrir sjálfsbjargarviðleitni. Afleiðingin er sú að öryrkjar og aldraðir þurfa að lifa í fátækt og eru fastir í fátæktargildrum. Þegar lífeyrisþegar reyna að berjast fyrir sjálfsögðum mannréttindum fyrir dómstólum gerir ríkið hvað sem er til að koma sér undan því að greiða lífeyri lögum samkvæmt, áfrýjar eftir hvert einasta tap og svo tekur mörg ár að fá greitt frá ríkinu. Það er gjarnan svo að þeir sem eiga rétt til endurgreiðslu frá ríkinu, eftir að hafa unnið málið fyrir dómstólum, missa greiðsluna strax til baka, vegna hvers? Jú, skerðinganna. Sem dæmi um vaxandi kjaragliðnun má nefna ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að hækka lífeyri almannatrygginga síðustu áramót um 4,6%. Á sama tíma hækkaði launavísitalan um 7,5%. Lífeyrisþegar voru því sviptir lögbundinni kjarabót upp á 2,9%. Það er munurinn á 7,5% launavísitölunni, sem hún hækkaði um, og þeim bótum sem lífeyririnn hjá almannatryggingum hækkaði, 4,6%, það munar 2,9%. Þeir voru sviptir lögbundinni kjarabót þarna. Svona verklag hefur viðgengist hjá ríkisstjórnum síðustu ára og áratuga. Það heyrir til undantekninga að sitjandi ríkisstjórn virði skýr lagafyrirmæli um að lífeyri almannatrygginga skuli uppfæra milli ára með tilliti til launaþróunar og í raun er allur gangur á því hvaða mælikvarði er lagður til grundvallar til uppfærslu lífeyris. Afleiðingin er sú að kjör öryrkja og eldri borgara eru í dag 30% lægri en ef ríkið hefði fylgt eigin lögum. Þessi kjaragliðnun mun halda áfram að óbreyttu. Allir stjórnmálaflokkar hafa lofað því að leiðrétta uppsafnaða kjaragliðnun. Engu að síður hafa frumvörp Flokks fólksins um að leiðrétta kjaragliðnunina ekki hlotið brautargengi. Þingmenn sitjandi ríkisstjórnar hafa staðið í vegi fyrir afgreiðslu þeirra úr fastanefndum Alþingis og greitt atkvæði gegn þeim í þingsal. Verk þessa þingmeirihluta tala svo sannarlega. Á meðan þurfa aldraðir og öryrkjar að glíma við kerfi sem hneppir þá fasta í viðjur fátæktar og veitir þeim engin tækifæri, heldur refsar þeim sem reyna að berjast í bökkum með því að afla sér tekna. Þetta frumvarp um það að breyta árlegri hækkun almannatryggingabóta í samræmi við launavísitölu er til þess að tryggja að kjaragliðnunin haldi ekki áfram. Hún gerir það í dag vegna þess að núna breytast bætur almannatrygginga árlega í samræmi við fjárlög. Þessu grundvallaratriði verður að breyta og tryggja að þetta fari fram eins og Alþingi er búið að samþykkja einu sinni en það er aldrei staðið við það í einum einustu fjárlögum. Það er mjög mikilvægt að taka þennan kaleik frá fjárlagaumræðunni og að hækkanirnar verði sjálfvirkar eins og er í öðrum lögum, t.d. í skaðabótalögunum. Eins og kom fram í máli mínu breytast fjárhæðir skaðabóta mánaðarlega í samræmi við lánskjaravísitölu skv. 15. gr. skaðabótalaga og það sama ætti að gera varðandi bætur almannatrygginga, þær ættu að breytast árlega í samræmi við launavísitölu skv. 69. gr. laga um almannatryggingar, verði frumvarp þetta samþykkt.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingar á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, upplýsingaskylda og eftirlitsheimildir. Auk mín eru flutningsmenn frumvarpsins hv. þingmenn Ásthildur Lóa Þórhallsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson, eða þingflokkur Flokks fólksins. „1. gr.: 2. mgr. 39. gr. laganna. 2. mgr. 39. gr. laganna fellur brott. 2. gr.: 2. gr. og 3. mgr. 40. gr. laganna falli brott. 3. gr.: Í stað orðanna „umsækjanda, greiðsluþega eða maka hans“ í 1. málsl. 41. gr. laganna kemur: umsækjanda eða greiðsluþega. 4. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarp þetta var lagt fram á 149., 150., 151. og 152. löggjafarþingi, 69. mál, og er nú lagt fram óbreytt. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á tilteknum ákvæðum um upplýsingaskyldu í lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, nánar tiltekið ákvæðum sem heimila Tryggingastofnun ríkisins að afla upplýsinga um tekjur maka umsækjanda, eða greiðsluþega, samkvæmt lögum að fengnu skriflegu samþykki beggja og ákvæði er að skylda maka til að taka þátt í meðferð málsins. Þá verði umsækjandi eða greiðsluþegi ekki látinn bera hallann vegna skorts á nauðsynlegum upplýsingum sem rekja má til maka hans. Það er mat flutningsmanna að gildandi ákvæði laga um upplýsingaskyldu gangi of langt í skerðingu á friðhelgi einkalífs umsækjenda og greiðsluþega og rétti til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika, samanber ákvæði 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Þá er sú meginregla ákveðin í a-lið 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að virðing skuli borin fyrir meðfæddri göfgi og sjálfræði einstaklinga, þar með talið frelsi til að taka eigin ákvarðanir og sjálfstæði þeirra. Er það mat flutningsmanna að ákvæði gildandi laga um almannatryggingar séu íþyngjandi og leggi of ríkar kvaðir á einstakling sem nýtur réttinda samkvæmt samningnum að afla upplýsinga hjá maka sínum og íþyngi einstaklingi sem bera þarf hallann af vanrækslu maka á því að sinna upplýsingaskyldu sinni. Lögin heimila þannig frestun á ákvörðun og greiðslu bóta vegna atriða sem ekki verða rakin til umsækjanda eða greiðsluþega sjálfs, sem er auðvitað grafalvarlegt mál. Með vísan til umsagna sem velferðarnefnd bárust við meðferð málsins í fyrra, fyrri þingum, skal þess getið að á grundvelli 43. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, getur Tryggingastofnun aflað upplýsinga sem nauðsynlegt er til að unnt sé að framfylgja lögunum frá þeim aðila sem getið er um í ákvæðinu án aðkomu hans, sem sagt: Þetta eru óþörf lög og íþyngjandi lög sem engin þörf er á. Það er mat flutningsmanna frumvarpsins að núgildandi ákvæði laganna um upplýsingaskyldu og eftirlitsheimildir gangi of langt í skerðingu á friðhelgi einkalífs umsækjenda og greiðsluþega og rétti til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli og atvinnuleysis. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og virðing skuli borin fyrir meðfæddri göfgi og sjálfstæði, þar með talið frelsi til eigin ákvarðana og sjálfstæði þeirra. Þetta er mjög mikilvægt. Er það mat flutningsmanna að ákvæði núgildandi laga um íþyngjandi lög - þetta eru íþyngjandi lög sem okkur ber að taka til meðferðar hjá Alþingi og hreinlega eyða. Þegar þessi lög voru upphaflega sett 2014 var eiginlega verið að brjóta mannréttindi á örorkuþegum sem voru að sækja um örorkubætur. Einn flokkur baðst afsökunar á því að hafa samþykkt þessi lög sem voru samþykkt með öllum greiddum atkvæðum. Það voru Píratar. Lögin fela í sér að ef maki þess sem sækir um örorkulífeyri upplýsir ekki allt um sín mál, ef hann neitar á einhvern hátt að gefa upplýsingar um einkamál, er hægt að svipta örorkulífeyrisþegann, sem sækir um, réttindum sínum til að fá örorku metna. Það er hægt að svipta maka bótum ef maki hans neitar að gefa upplýsingar. Það er með ólíkindum að svona lög hafi yfir höfuð verið samþykkt á Alþingi á sínum tíma, alveg stórfurðulegt. Hitt sem er enn furðulegra er að þessi lagaákvæði skuli enn þá vera í gildi því að þau, og ég er alveg sannfærður um það, brjóta ekki bara á mannréttindum viðkomandi heldur eru þau líka brot á persónuverndarlögum sem er búið að samþykkja og geta aldrei staðist þá skoðun. Ef við horfum á hvernig þessi lög voru sett á sínum tíma þá er í 30. gr. þeirra sagt að ákvæði 1. mgr. um upplýsingaskyldu umsækjenda og greiðsluþega eigi einnig við um maka umsækjanda eða greiðsluþega eftir því sem við getur átt. Þarna er í sjálfu sér eiginlega farið aftur í tímann og verið að tekjutengja maka við örorkulífeyrisþega, sem var í raun búið að afnema og var ljótur blettur á okkar kerfi á sínum tíma. Þetta gerði það að verkum að ef annar aðilinn var vinnandi og hinn á örorku var sá síðarnefndi kominn á framfærslu viðkomandi. Því hærri tekjur sem vinnandi makinn hafði því minni tekjur fékk örorkulífeyrisþeginn. Þegar um hjón er að ræða heimilar Tryggingastofnun öflun upplýsinga um tekjur maka og greiðslur til hans hjá framangreindum aðila, ef þær gætu haft áhrif á fjárhæð bóta. Sama gildir um tekjur sambúðarfólks sem uppfyllir skilyrði fyrir samsköttun skv. 3. mgr. 62. gr. laga um tekjuskatt. Telji umsækjandi, greiðsluþegi eða maki upplýsingar frá þessum aðilum ekki réttar skal hann leggja fram gögn því til staðfestingar. Tryggingastofnun ríkisins ber að upplýsa viðkomandi aðila um fyrirhugaða upplýsingaöflun. Í 41. gr. segir um skort á upplýsingum: „Ef ekki reynist unnt að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra vegna skorts á nauðsynlegum upplýsingum sem rekja má til umsækjanda, greiðsluþega eða maka hans“ - við viljum að „maki“ fari út - „er Tryggingastofnun heimilt að fresta ákvörðun og greiðslu bóta þar til úr því er bætt. Tryggingastofnun skal tafarlaust gera viðkomandi viðvart ef til frestunar kemur, skora á hann að veita nauðsynlegar upplýsingar og gera honum grein fyrir afleiðingum þess ef áskorun um að veita upplýsingar er ekki sinnt.“ Þetta er grafalvarlegt mál vegna þess að þarna er verið hreinlega að hóta því að ef allar upplýsingar séu ekki til staðar þá verður viðkomandi maki tekjulaus. Það er með ólíkindum að það skuli vera sett í hendur þess aðila sem sækir um örorkubætur að maki komi og gefi upplýsingar um allt sem varðar meðferð málsins. Við vitum að það gæti þess vegna verið skilnaður í gangi og hvað þá? Hvernig í ósköpunum á í slíku tilfelli að þvinga maka og skerða réttindi þess sem sækir um? Þetta er eiginlega bara sorglegt og ég vona svo heitt og innilega að þetta mál komist alla leið og þessi ákvæði verði tekin út eins og lagt er til í frumvarpinu. Þegar þetta mál um almannatryggingalög var lagt fram á sínum tíma og var hjá velferðarnefnd komu 15 umsagnir um það; Öryrkjabandalagið, Mannréttindaskrifstofa Íslands. Persónuvernd gerði ýmsar athugasemdir við málið þegar það var í farvegi. Við vitum að almannatryggingalögin eru, má segja, bútasaumaður óskapnaður og ef vel ætti að vera þyrfti að pakka þeim saman, semja hreinlega ný lög til að reyna að taka út allar þær gildrur og furðulegu skerðingar sem er búið að setja inn í þau. Við vorum að takast á um að það skuli vera hægt með þessum lögum að skerða bætur keðjuverkandi. Það er eiginlega með ólíkindum að það sé líka hægt - ekki bara að skerða bætur almannatrygginga - heldur einnig svipta hreinlega einhvern bótum, bara vegna upplýsingaskorts frá ótengdum aðila sem málið kemur í sjálfu sér ekki við nema að því leyti til að hann er maki viðkomandi. Það hlýtur að vera eitthvað mikið og alvarlegt að kerfi sem er byggt þannig upp að það geti refsað fólki fyrir að leita réttar síns og leita eftir því að fá eitthvað í hendur sem löggjafinn hefur bent á að eigi að bæta líf þess og gera því lífið betra, en þegar viðkomandi tekur við því þá er það þveröfugt. Það veldur fjárhagslegum skaða. Þegar þessi lög voru sett á sínum tíma voru svik bótaþega eitt af því sem var notað sem rökstuðningur með þeim. Þar af leiðandi voru þeir spyrtir saman við maka og alls konar svik og tölur um svikaupphæðir voru skuggalegar sem komu þar fram. Síðan kom í ljós að þær voru byggðar á kolröngum upplýsingum, yfirfærðar ranglega á íslenska örorkuþega og þegar upp var staðið voru einu svikin sem fundust þau sem komu eiginlega örorkulífeyrisþegum ekkert við. Þetta var nefnilega notað sem afsökun til að koma þessum ólögum á. Það er þjóðþrifamál að taka svona óskapnað úr lögum þar sem er verið að brjóta á réttindum fólks; mannréttindum og persónuverndarréttindum. Okkur ber skylda til að sjá til þess að í lögum sé ekki neitt sem getur valdið fólki tjóni og tekið af þeim réttindi, persónuverndaréttindi og eða mannréttindi. Meðan þessi heimild stendur í lögunum, að taka maka viðkomandi með, er í lögum heimild til að brjóta á persónuverndarréttindum og mannréttindum. Þess vegna vona ég að þetta mál fái góða meðferð hjá velferðarnefnd og fari í gegnum þingið. Þetta er bara eitt af mörgu sem þarf að laga í almannatryggingalögunum, eitt skref í átt að því að bæta lögin og alls ekki það síðasta. Eins og fram hefur komið þá snýst þetta mál um þessa skyldu maka viðkomandi til að koma til skila ákveðnum upplýsingum og það er alger óþarfi að Tryggingastofnun hafi þessa heimild vegna þess að í sjálfu sér er hægt að ná svipuðum niðurstöðum með mun mildari aðferðum og spurning er bara hvers vegna Tryggingastofnun ríkisins ver að hafa þetta inni og hvers vegna þeir telja sig þurfa á því að halda. Þegar málið var lagt fram á síðasta þingi sendi Öryrkjabandalagið athugasemd við málið og sagði orðrétt, með leyfi forseta: „Öryrkjabandalag Íslands (ÖBÍ) hefur fengið til umsagnar frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr.100/2007 (upplýsingaskylda og eftirlitsheimildir), 72. mál. ÖBÍ tekur undir með flutningsmönnum frumvarpsins að eftirlitsheimildir Tryggingastofnunar og upplýsingaskylda einstaklinga gangi of langt þegar þriðja aðila, maka umsækjanda, er gert að taka þátt í meðferð máls sem í raun er ekki tengt honum. Eins og Tryggingastofnun ríkisins (TR) rekur í umsögn sinni eru það fjármagnstekjur maka sem geta haft áhrif á útreikning lífeyris sem stofnunin greiðir út. Einu gögnin sem TR notar til að skoða fjármagnstekjur umsækjanda og maka hans eru skattframtöl aðila. Fjármagnstekjur eru einu tekjur maka sem geta haft áhrif á lífeyri og því ljóst að engin ástæða er fyrir TR að krefjast upplýsinga frá maka eða fresta afgreiðslu mála vegna skorts á upplýsingum frá maka. Samkvæmt 43. gr. almannatryggingalaga er ýmsum aðilum, m.a. skattyfirvöldum skylt að veita TR upplýsingar að því marki sem það telst nauðsynlegt til að unnt sé að framfylgja lögunum. Er því ljóst að TR getur óskað eftir skattframtölum beint frá skattyfirvöldum ef nauðsyn krefur og því ekki þörf á því að krefjast aðkomu maka lífeyrisþega að afgreiðslu stofnunarinnar.“ Svo mörg voru þau orð frá Öryrkjabandalaginu. Það segir okkur alla söguna. Á sínum tíma sendi Tryggingastofnun ríkisins umsögn og þar kemur algjörlega skýrt fram að eina ástæðan fyrir því að Tryggingastofnun vill hafa þetta inni eru fjármagnstekjur maka. Það er gjörsamlega óskiljanlegt í núverandi fyrirkomulagi vegna þess að það fer enginn á örorkulífeyri án þess að TR fái skattskýrslur og staðurinn sem þeir geta fengið upplýsingar um fjármagnstekjur er í skattskýrslu. Þannig að hafa þessa heimild svona víðtæka í lögum í því samhengi að fá upplýsingar sem stofnunin hefur nú þegar er algjör óþarfi. Það er því miður ljótur angi laganna að hafa þessa heimild til upplýsingar inni sem gengur það langt að það er hreinlega verið að brjóta persónuverndarlög. Ég tel að ekki þurfi að hafa miklu fleiri orð um þetta mál og ég vona heitt og innilega að við séum til þess bær núna í eitt skipti fyrir öll að þessi heimild verði tekin út. Það kostar ríkið ekki eina krónu að taka þetta út, að samþykkja þessar breytingar á lögunum en það gerir að verkum almannatryggingalögum verði betri. Það verður ekki í þeim kafli sem brýtur persónuverndarlög og ég tel líka að mannréttindi séu jafnvel brot á samningi Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Það er óþolandi að stofnun eins og Tryggingastofnun ríkisins reyni að verja það og hafa eitthvað inni í lögum til að reyna að sannfæra sjálfa sig eða löggjafann um að hún þurfi á þessari heimild að halda til þess eins að ná einhverjum upplýsingum sem þeir hafa nú þegar og fá sjálfvirkt. Þetta er eitt af þeim málum þar sem við í Flokki fólksins höfum rekið okkur á þar sem er hreinlega verið að brjóta á réttindum fólk í almannatryggingakerfinu. Almannatryggingalögin eru bútasaumaður óskapnaður sem þarf að leiðrétta. Jú, ríkisstjórnin telur sig vera komna af stað með þá leiðréttingu en dregur því miður lappirnar í því og ætlar að gefa sér allt of langan tíma í að klára það mál. Þess vegna segi ég að vonandi verður þetta í síðasta skipti sem ég mæli fyrir þessu máli vegna þess að eins og hefur komið skýrt fram, þá kostar þetta ríkisstjórna ekki krónu að ganga í það að sjá til þess að taka þetta mál út. Annað í þessu er að ríkisstjórninni ber skylda til að taka þetta út ef hún ætlar að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Það er alveg skýrt að um leið og við lögfestum samning Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk þá er brot á honum að hafa þessi lög inni. Það ætti því ekki að vera mikið mál að fá þetta samþykkt og ég hefði haldið að það ætti líka að vera mjög auðvelt og það kostar ríkissjóð ekki eina einustu krónu.

Virðulegur forseti. Ég er meðflutningsmaður þessa máls og tel hér um mjög mikilvægt mál að ræða. Mig langar að koma í ræðustól og fara aðeins yfir þetta þrátt fyrir mjög góða reifun hjá framsögumanni, hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni. Hér er um ákveðið grundvallarmál að ræða um að fella burtu ákvæðið um heimild Tryggingastofnunar til að afla upplýsinga um tekjur maka umsækjanda eða greiðsluþega, samkvæmt lögunum að fengnu skriflegu samþykki beggja, en ákvæðið skyldar maka til að taka þátt í málsmeðferð. Þetta er mikið réttlætismál og það verður að segjast eins og er að þetta er ekki í fyrsta sinn sem svona mál hafa komið til umræðu í samfélaginu og fyrir dómstólum meira að segja. Ég vil benda á að þetta minnti mig mjög mikið á dóm Hæstaréttar frá árinu 2000 í máli nr. 125/2000, bls. 4480, fyrri öryrkjadóminn. Í þeim dómi komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að ákvæði 5. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga að því er varðar þá aðferð sem þar var viðhöfð við tengingu örorkubóta við tekjur maka eða sambúðaraðila væri ósamrýmanleg ákvæðum 1. mgr. 76. gr., sbr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þetta gerir Hæstiréttur m.a. á grundvelli heimildar sinnar til að meta stjórnskipulegt gildi laga. 76. gr. fjallar um það að fólk á rétt á því að fá bætur frá ríkissjóði eða rétt til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis og örbirgðar og sambærilegra atvika. Um það fjallar 76. gr., eins og réttilega er fjallað um í greinargerð. 65. gr. fjallar um jafnræði. Það að einstaklingur sem fær bætur frá almannatryggingum sé háður því að upplýsingagjöf komi frá maka líka og það að hann þurfi að afla upplýsinga hjá maka sínum og bera hallann af því ef maki vanrækir að sinna upplýsingaskyldu sinni, er algjörlega óásættanlegt. Af hverju? Jú, af því að einstaklingurinn, makinn sem á rétt á bótunum - þetta er sjálfstæður réttur, hann er ekkert háður hinum makanum hvað það varðar. Þá er mjög mikilvægt að ekki sé verið að skerða þennan rétt með tilliti til þess ef hinn makinn, sem ekki þiggur bætur, fái ekki upplýsingarnar. Svo er það líka persónuverndarsjónarmið, að ríkisvaldið er að teygja arma sína ansi langt með því að krefjast þess að þeir afli upplýsinga um fjárhagslega hagsmuni maka. Það reyndi á þetta fyrir 22 árum, var mjög umdeildur dómur á sínum tíma, og ef ég man rétt þá kom annar dómur í kjölfarið. Hér er verið að tala um ákveðin félagsleg réttindi. Ég get vísað til þess að í öryrkjamálinu vísar Hæstiréttur m.a. til 26. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, þetta er samningur Sameinuðu þjóðanna, og einnig til 9. gr. alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og lætur þessar þjóðaréttargerðir hafa áhrif á skýringu á ákvæði stjórnarskrárinnar. Þetta eru svokölluð félagsleg réttindi. Það sem ríkisvaldið gerir með almannatryggingalögunum er að tryggja félagsleg réttindi. Það er ákvæðið sem er minnst á, þ.e. í 76. gr. stjórnarskrárinnar um rétt til aðstoðar vegna örorku, sjúkleika, elli, atvinnuleysis og örbirgðar. Enginn á að þurfa að tapa af rétti sínum sem það á samkvæmt stjórnarskránni, 76. gr. Það á ekki þurfa að skerða friðhelgi einkalífsins til að fá þennan rétt uppfylltan, það segir ekkert um það í 76. gr. Þetta er sjálfstæður réttur. Hann er að sjálfsögðu líka tengdur jafnræðisákvæðinu eins og var í öryrkjadómnum. Þannig að þetta eru mjög mikilvæg réttindi og tengjast líka samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, eins og kemur fram í greinargerðinni, að virðing skuli borin fyrir meðfæddri göfgi og sjálfræði einstaklings, þar með talið frelsi til eigin ákvarðanatöku og sjálfstæði þeirra. Það er alveg klárt mál að þetta sýnir enn og aftur mikilvægi þess að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði lögleiddur á Íslandi. Við verðum að styrkja þessi félagslegu réttindin sem kveðið er á um í 76. gr. Þetta frumvarp er viðleitni til þess að styrkja sjálfstæð réttindi en ekki að það sé háð upplýsingagjöf maka. Ég tel óþarfa að hafa þessi orð fleiri hér en ég vildi bara vísa sérstaklega til þessa dómsmáls sem olli mikilli ólgu í íslensku samfélagi og ekki síst innan fræðaheimsins um heimildir dómstóla til að meta stjórnskipulegt gildi laga. Ég ætla nú ekki að fara að kveða upp um það hvort þetta sé stjórnarskrárbrot eða ekki en það er klárt mál að þetta gengur inn á friðhelgi einkalífsins og persónuverndarsjónarmið að krefjast upplýsinga um tekjur maka.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um neytendalán, lögum um fasteignalán til neytenda, lögum um ábyrgðarmenn og lögum um neytendasamninga. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 152. löggjafarþingi og er nú lagt fram efnislega óbreytt. Meðflutningsmenn eru hv. þingmenn Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Með frumvarpinu er annars vegar lagt til að skaðabótaskylda vegna brota gegn lögbundnum réttindum neytenda verði hlutlæg til að tryggja að þeir eigi alltaf rétt á að fá bætur fyrir tjón sem þannig verður. Hins vegar er lagt til að í viðeigandi sérlögum á sviði neytendaréttar verði skýrt fram tekið að samningsskilmálar sem brjóti gegn ákvæðum þeirra séu ógildir til að tryggja að neytendur verði ekki bundnir af þeim en viðkomandi samningar skuli þó að öðru leyti standa óbreyttir, ekki síst ef það er til hagsbóta fyrir neytandann. Markmið frumvarps þessa er að efla réttarvernd neytenda á íslenskum fjármálamarkaði og samræma hana þeim viðmiðum sem hafa mótast í réttarframkvæmd á sviði Evrópuréttar, einkum með hliðsjón af lögskýringargögnum að baki fyrrnefndu lögum. Tilskipan Evrópusambandsins um óréttmæta skilmála í neytendasamningum, tveimur ráðgefandi álitum EFTA-dómstólsins um þetta efni og margítrekaðri dómaframkvæmd Evrópudómstólsins. Frumvarpinu er ætlað að skjóta styrkari stoðum undir þær meginreglur að neytendur skuli ekki vera bundnir af óréttmætum skilmálum og ef það veldur þeim tjóni eigi þeir fullan bótarétt. Þar sem þær meginreglur hafa ekki enn komið til nægilegrar skilvirkrar framkvæmdar hér á landi er nauðsynlegt að kveða á um þessi réttindi neytenda með skýrari hætti en hingað til hefur verið gert. Það gefur augaleið að neytendur beri hvorki sömu ábyrgð né skyldur og atvinnurekendur, hvað þá fjármálafyrirtæki, við gerð samninga, enda er ekki hægt að ætlast til þess að þeir hafi þekkingu til þess, auk þess sem neytendur eiga að geta treyst því að fyrirtæki sem þeir eiga viðskipti við standi rétt að málum. Ábyrgðin er því öll þeim megin. Ég ætla fyrst að fjalla um hlutlæga bótaskyldu. Til að útskýra þá hlutlægu bótaskyldu sem er fjallað um í frumvarpinu þarf að skoða aðeins grunnreglur skaðabótaréttar. Almennt gildir sú regla að sýna þurfi fram á saknæma háttsemi tjónvalds svo tjón fáist bætt. Takist ekki að sýna fram á það eru tjón jafnvel óbætt og tjónþoli situr einn uppi með skaðann. Það er hætt við að tjónþolar, t.d. í umferðaróhöppum, ættu erfitt með að sætta sig við þennan skilning væri hann lagður til grundvallar þar. Hlutlæg ábyrgð felur aftur á móti í sér að í vissum tilvikum, yfirleitt í ákveðnum lögum, þarf ekki að sýna fram á saknæma háttsemi heldur á sá sem ollu tjóni skilyrðislaust að bæta fyrir það. Ákvæðin um hlutlæga ábyrgð eiga sér fyrirmynd í lögum um skaðsemisábyrgð og lögum um sjúklingatryggingu, svo dæmi séu tekin. Ákvæði um hlutlæga ábyrgð eiga sér þannig fyrirmynd víða og ættu hvergi betur við en í viðskiptum neytenda við seljendur vöru og þjónustu þar sem aðstöðumunur milli aðila er oft gríðarlegur. Núverandi ákvæði laganna um bótaskyldu bæta í raun litlu við það sem annars myndi leiða af almennum reglum skaðabótaréttar en með þessu frumvarpi er reynt að bæta þar um betur. Tjón er tjón, hvers eðlis sem það er, og hver hugsun tjónvalds var er hann olli tjóninu. Það er því í hæsta máta óeðlilegt að tjónþoli sitji uppi með skaða sem tjónvaldur olli einfaldlega af því að ekki er hægt að sanna saknæma háttsemi, ekki síst ef sérfræðiábyrgð hvílir á tjónvaldi eða augljós aðstöðumunur er á milli aðila eins og öll neytendavernd þarf að gera ráð fyrir. Með því að kveða á um hlutlæga ábyrgð vegna brota gegn lögunum er gengið út frá því að skilyrði bótaréttar um ólögmæta háttsemi séu þá þegar uppfyllt með lögbroti án þess að sýna þurfi fram á saknæma háttsemi að öðru leyti og er þannig stefnt að því að skýra réttarstöðu neytenda svo að þeir eigi auðveldara með að fá tjón sitt bætt. Nú vík ég að ógildingu ólöglegra samningsskilmála. Ákvæðin um ógildi samninga og samningsskilmála sem brjóta í bága við lögin eiga sér fyrirmynd í samkeppnislögum og í lögum um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Með þeim ákvæðum er lagt til að skýrt verði áréttað að samningar og samningsskilmálar sem brjóta í bága við ákvæði laga á sviði neytendaréttar séu ógildir og að kröfu neytenda skuli samningur gilda áfram án ógildra skilmála. Ákvæðin sækja sér m.a. fyrirmynd í 33. gr. samkeppnislaga og 36. gr. c í lögum um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, síðarnefnda ákvæðið var liður í innleiðingu á tilskipun Evrópusambandsins um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Svipuð ákvæði voru í 14. gr. laga um neytendalán, nr. 121/1994, sem giltu einnig um fasteignalán til neytenda frá 11. janúar 2001 þar sem kom fram að óheimilt væri að innheimta lánskostnað sem ekki hefði verið upplýst um við lántöku í samræmi við ákvæði laganna. Ekkert slíkt ákvæði er hins vegar í núgildandi lögum um lán til neytenda en að fenginni reynslu er ríkt tilefni til að árétta reglur um ógilda skilmála, sérstaklega í þeim lögum. Einnig er tekið fram í ákvæðunum að samningur skuli að kröfu neytanda gilda að öðru leyti án breytinga, verði hann á annað borð efndur án ógildrar skilmála. Þessi áskilnaður er sá sami og í samningalögum nr. 7/1936, með breytingum skv. lögum nr. 14/1995, sem voru gerðar í tengslum við innleiðingu á tilskipun Evrópusambandsins um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Að fenginni reynslu er ríkt tilefni til að árétta að þetta eigi einnig við samninga um neytendalán. Það styðst einnig við niðurstöður EFTA-dómstólsins þar sem segir, með leyfi forseta: „1. mgr. 6. gr. tilskipunar 93/13/EBE verður að túlka með þeim hætti að í þeim tilvikum þar sem landsdómstóll kemst að þeirri niðurstöðu að tiltekinn samningsskilmáli sé óréttmætur samkvæmt tilskipuninni beri þeim dómstól að tryggja að slíkur skilmáli sé óskuldbindandi fyrir neytandann að því gefnu að samningurinn geti haldið gildi sínu að öðru leyti án hins óréttmæta skilmála að því marki sem reglur landsréttar leyfa.“ Enn fremur má vísa til dóms Evrópudómstólsins, t.d. í máli C-618/10 o.fl., þar sem komist var að eftirfarandi niðurstöðu, með leyfi forseta: „Túlka ber 1. mgr. 6. gr. tilskipunar 93/13/EBE þannig að hún útiloki lagasetningu aðildarríkis sem heimilar innlendum dómstól, ef hann kemst að þeirri niðurstöðu að ósanngjarn skilmáli í samningi milli seljanda eða veitanda og neytanda sé ógildur, að breyta þeim samningi með því að endurskoða efni skilmálans.“ Tilvitnun lýkur. Til að sleppa því að lesa þarna aukasetningu, þá stendur að hún útiloki lagasetningu aðildarríkis sem heimilar innlendum dómstól að breyta þeim samningi með því að endurskoða efni skilmálans. Eins og fyrr segir voru ákvæði 14. gr. laga um neytendalán frá 1994 þar sem kom fram að óheimilt væri að innheimta lánskostnað sem ekki hefði verið upplýst um við lántöku í samræmi við ákvæði laganna og ekki hærri kostnað en kemur fram í lánssamningi. Í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um neytendalán, nr. 33/2013, sem felldu brott eldri lög um neytendalán, nr. 121/1994, kemur fram að nefndin sem stóð að baki samningu frumvarpsins hafi ekki talið þörf á að taka sambærileg ákvæði upp í frumvarpið þar sem reglan væri hluti af gildandi rétti og birtist í 3. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Raunin hefur sýnt að það er full ástæða til að kveða skýrar á um þennan rétt neytenda því dæmin sýna að hann er alls ekki nógu skýr í gildandi löggjöf. Ítrekuð dómaframkvæmd um vanrækslu og skyldur lánveitanda samkvæmt hinum eldri lögum hefur yfirleitt ekki haft neinar afleiðingar fyrir hina brotlegu lánveitendur. Neytandinn hefur bara setið uppi með skaðann. Það hefur svo leitt til þess í seinni tíð þegar reynt hefur á lögmæti skilmála samkvæmt núgildandi lögum, hafi lánveitendur jafnvel borið það fyrir sig að lögin hafi ekki að geyma nein ákvæði um beinar afleiðingar af brotum gegn þeim þrátt fyrir að í fyrrnefndu áliti efnahags- og viðskiptanefndar sé gert ráð fyrir að um gildandi rétt sé að ræða. Það gefur því augaleið að það er nauðsynlegt að taka af allan vafa um gildandi rétt í slíkum tilvikum með því að kveða skýrt á um hann í lögum til að tryggja neytendum hér á landi betur þann rétt sem leiðir af hlutaðeigandi EES-reglum, enda væri það í samræmi við vilja löggjafans eins og hann kom fram í áliti efnahags- og viðskiptanefndar á sínum tíma. Með lögum um fasteignalán til neytenda sem tóku gildi 1. apríl 2017 voru lán sem almennt eru kölluðu húsnæðislán, felld undan gildissviði laga um neytendalán og færð undir hin nýju sérlög um fasteignalán til neytenda með sama hætti og á við um önnur lán til neytenda. Með frumvarpinu er lagt til að sambærilegt ákvæði verði færð í þau lög um afleiðingar af brotum gegn þeim. Jafnframt er í frumvarpinu lagt til að hliðstæðar breytingar verði gerðar á lögum um ábyrgðarmenn þannig að skýrt verði tekið fram að bótaskylda sé hlutlæg og ábyrgðarsamningar sem brjóti gegn ákvæðum laganna séu ógildir. Til samræmis við þessar tillögur er einnig lagt til í frumvarpinu að sambærileg ákvæði verði færð í lög um neytendasamninga en þau ná yfir ýmsar tegundir samninga, þar á meðal fjarsölusamninga. Eins og áður sagði er markmið frumvarpsins að efla réttarvernd neytenda á íslenskum fjármálamarkaði og samræma hana þeim viðmiðum sem hafa mótast í réttarframkvæmd á sviði Evrópuréttar, einkum með hliðsjón af lögskýringargögnum að baki fyrrnefndum lögum ásamt dómaframkvæmd EFTA-dómstólsins og Evrópudómstólsins. Frumvarpinu er ætlað að skjóta styrkari stoðum undir þá meginreglu að neytendur skuli ekki vera bundnir af óréttmætum skilmálum og verði þeir fyrir tjóni skuli það jafnan bætt að fullu. Þar sem sú meginregla hefur ekki enn komið til nægilega skilvirkrar framkvæmdar hér á landi er nauðsynlegt að kveða á um þessi réttindi neytenda með skýrari hætti en hingað til.