Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EOl): Þessi útvarpsumr. fer fram á þann hátt, að það verða sem að vanda tvær umferðir. Flokkarnir tala í þessari röð: Fyrst Sjálfstfl., síðan Framsfl., svo Alþfl. og þá Alþb. Fyrri umferðin verður 25-30 mín., síðari umferðin 15-20 mín. Fyrstur tekur til máls fyrir hönd Sjálfstfl. fyrsti flm. frv., hv. þm. G-K., Ólafur Thors. Flm. ( Ólafur Thors): Herra forseti. Ég mun mæla hér aðeins örfá orð, m.a. vegna þess, að ég tel réttast, að það sé rödd sveitanna, sem nú hljómar í sölum Alþingis og ber bergmál sannleikans um víðan fjallasal og fram til fremstu flæða. Þegar þrír svo óskyldir flokkar sem Sjálfstfl., Alþfl. og Alþb. hafa nú sameinazt um hið mikla mál, sem hér er fram borið, er það ekki eingöngu gæfumerki, heldur einnig vottur um svo augljóst réttlætismál, að sérstætt innræti þarf til þess að standa gegn því. Efni þessa frv. um breytingu á kjördæmaskipan, sem hér er til umr., er orðið þjóðinni kunnugt. Hin nýja kjördæmaskipan, sem nú verður lögfest, mælir fyrir um, að landinu verði skipt í átta kjördæmi. Í fimm þeirra séu kosnir 5 þm., í tveimur 6 og loks í Reykjavík 12. Skulu þeir allir kosnir hlutfallskosningu. Uppbótarsæti verða 11. Þingmenn verða þannig alls 60. Flm. frv. eru trygging fyrir því, að það verður samþykkt á þessu þingi. Á þeim örfáu mínútum, sem ég hef hér til umráða, getur enginn vænzt þess, að mér takist að tilgreina öll rök, er að máli þessu hníga, né heldur að tæta rökvillur framsóknarmanna í sundur, svo sem maklegt væri og efni standa til. En aðalatriðin skal ég drepa á. Kjördæmaskipan sú, sem við nú búum við, er svo óréttlát, að jafnvel framsóknarmenn treystast ekki til að mæla henni bót í orði. Í verki berjast þeir þó fyrir henni með því að benda á þær einar breytingar, sem jafnvel þeir sjálfir sjá að mundu auka, en ekki minnka ranglætið, og þeir einnig vita með vissu, að enginn ljær fylgi nema þeir einir og því bera dauðann í skauti sínu. Við stuðningsmenn þessa frv. horfumst hins vegar í augu við staðreyndirnar. Á undanförnum áratugum hafa orðið eindæma miklir fólksflutningar frá dreifbýlinu til þéttbýlisins við sunnanverðan Faxaflóa. Fólkið, sem talið hefur sér bústaðaskipti til hagsbóta, neitar að skilja kosningarréttinn eftir í heimahögunum. Í nafni lýðræðis og þingræðis krefst það þess að njóta helgustu mannréttinda þrátt fyrir bústaðaskiptin. En þetta fólk hefur flutt átthagaástina með sér. Það gleymir ekki sveitinni sinni. Fyrir því játar það, elns og raunar flestir okkar, sem í þéttbýlinu búum, að svo sem þjóðhögum okkar er háttað, sé það nauðsynlegt, að sérhvert atkvæði í dreifbýlinu vegi þyngra, en atkvæði þéttbýlisins. Þess vegna leggur það og við öll, sem að þessu frv. stöndum, til, að það þurfi allt að þrjú atkvæði þéttbýlisins til að jafngilda einu atkvæði dreifbýlisins. Við viljum að sönnu ekki láta hafa rétt okkar að háði. Þannig viljum við t.d. ekki una því lengur, að 8.201 kjósandi fái að senda á þing 10 þm., eingöngu vegna þess að Framsfl. fékk þá alla, en 7.515 kjósendur kjósi aðeins 1 þm., eingöngu af því að þeir kusu sjálfstæðismann, svo sem átti sér stað við síðustu alþingiskosningar. En við viljum með mestu ánægju draga fram hlut dreifbýlisins á kostnað okkar, sem í þéttbýlinu búum. Og þetta viljum við fyrst og fremst vegna þess, að við skiljum og metum hinn geysimikilvæga þátt dreifbýlisins og þá fyrst og fremst bændanna í atvinnu- og menningarlífi þjóðarinnar, og skiljum þess vegna vel, að það er sameiginlegur hagur allra Íslendinga, að við þéttbýlismenn afsölum okkur svo miklum hluta valds okkar til sveitanna til þess með þeim hætti að tryggja hag þeirra og velfarnað. Þetta eru í stórum dráttum okkar sjónarmið, einföld, auðskilin og sönn. Það er gegn þessum málstað lýðræðis, þingræðis og réttlætis, sem Framsfl. fer nú hamförum. En berserksgangur getur aldrei komið í stað raka. Hvaða lifandi maður getur t.d. vænzt þess að vinna á lýðræðinu með þeim fullyrðingum, að kjördæmi megi aldrei breyta um nafn og þaðan af síður stækka. Núverandi kjördæmi eru ákvörðun danskra einvalda, en enginn helgidómur. Það er aumkunarverð fátækt að hampa svona barnaskap og kalla það höfuðrök í stærsta máli þjóðarinnar. Eða hvaða framsóknarmaður dirfist í alvöru að mótmæla endurreisn lýðræðisins með þeirri rökvillu, að eigi Hermann Jónasson eða Eysteinn Jónsson, hvor um sig studdur af fjórum þeim jafngildum þingmönnum, að gæta hagsmuna kjósendahóps, sem þó ekki er stærri en svo sem 3/4 hlutar kjósenda í því kjördæmi, sem mér einum hefur verið falinn þessi trúnaður fyrir í nær hálfan fjórða áratug, þá sé andlegum og veraldlegum velfarnaði þessara kjósenda Hermanns og Eysteins stefnt í voða? Ég segi bara: Veslings Hermann og aumingja Eysteinn! Það sýnir sannarlega ekki hágengi á þessum mætu mönnum í Framsfl., ef þetta eiga að vera aðalrökin. Sannleikurinn er sá, að því fer svo víðs fjarri, að hlutur kjósenda versni af þessu, að hann einmitt stórbatnar. Veldur þar um margt og þ. á m. það, að með þessari skipan getur hver og einn kjósandi dreifbýlisins valið milli 5–6 þingmanna um allan erindisrekstur. En fyrir heill kjördæmisins og hagsmuni alla varðar það þó mestu að eiga jafnan þingmann í flestum eða öllum flokkum Alþingis og þannig ítök jafnt í stjórn sem í stjórnarandstöðu. Fram að þessu hefur þetta tvennt: heiti og stærð kjördæmisins og að samband þingmanns og kjósenda muni rofna, átt að vera aðalrök fyrir málstað framsóknarmanna. Skyldi það ekki enda á því, að fjölgun þingmanna um átta eigi að verða stóra fallbyssan? En í hana vantar þó bæði kúluna og púðrið. Þegar Alþingi var endurreist 1845, voru Íslendingar um 58 þúsundir. Þingmenn voru þá 26, og kvartaði þó þjóðin sáran, svo að 17 bænaskrár bárust um fjölgun þingmanna, og stóð þá Jón Sigurðsson jafnan fremstur í þeirri fylkingu. Nú eru Íslendingar um 170 þúsundir. Ætti þá Alþ. í hlutfalli við fólksfjölgunina að vera skipað 76 mönnum, en ekki 60, en þjóðin þó að bera fram harðar kröfur um að fá 125 þingmenn. Heyrzt hafa Framsóknarraddir um kostnaðaraukann, sem af fjölguninni muni leiða. Þeim til hugarléttis vil ég upplýsa, að 1942, þegar tala þingmanna var ákveðin 52, voru starfsmenn stjórnarráðsins að meðtöldum undirdeildum 70. Síðan hefur fjölgað ört í Framsóknarfjölskyldunni þar. Hópurinn hefur vaxið úr 70 í 142, þ.e.a.s. meira en tvöfaldazt. En auk þess er rétt að benda á, að hin nýja kjördæmaskipun stóreykur líkur fyrir sterkri ríkisstjórn. Mætti vel af því leiða, að þinghald styttist um allt að helming. Það er því langsennilegast, að breytingin leiði til sparnaðar. Staðhæfingunni um fjölgun smáflokka vegna stækkaðrar kjördæmaskipunar læt ég bæjarstjórn Reykjavíkur um að svara. Þar eru 15 fulltrúar, kjörnir hlutfallskosningu samtímis. Þar eru flokkarnir fjórir, þeir sömu og á Alþingi. Að sönnu krækti smáflokkur, sem heitir Framsóknarflokkur, sér í einn af þessum fulltrúum. En sama smáflokki áskotnuðust líka 17 af 52 þingmönnum vegna hróplegs ranglætis þeirrar kjördæmaskipunar, sem hann nú heldur dauðahaldi í. Eru þá hroðnir allir drekar framsóknarmanna. Það er aldrei sigurstranglegt að gerast málsvari ranglætisins. Framsóknarmenn munu sanna það í þessu máli. Mótbárur þeirra gegn till. okkar getur hvert mannsbarn tætt í sundur, og gera þó till. þeirra sjálfra hlut þeirra enn smærri og ömurlegri. Þeir vilja það eitt að úthluta þéttbýlinu einum og einum þingmanni, en afnema jafnframt uppbótarþingmennina. Með þessu er svo hróplega gengið á rétt Alþýðuflokksins og Alþýðubandalagsins, að jafnvel römmustu andstæðingar þeirra, eins og við sjálfstæðismenn, getum ekki orða bundizt. Þannig mundu samkvæmt tillögu Framsfl. t.d. falla ógild fleiri atkvæði þessara tveggja flokka, en samanlögð atkvæðatala Framsfl. sjálfs um gervallt Ísland var við alþingiskosningarnar 1956. Og þegar forustumenn Alþfl. og Alþb. sýna fram á gerræðið í þeirra garð, svara framsóknarmenn með því að kalla þá „blinda foringja“ og bæta svo við, að þeir séu fullsæmdir af þessu, ef „vinstri menn sameinist“, eins og þeir orða það. Umbúðalaust þýðir þetta, að vilji þessir flokkar ganga í Framsóknarflokkinn, fái þeir þennan líka fyrirtaks kosningarrétt. Margir kannast við söguna um landskunnan Framsóknarhöfðingja, sem í spaugi sagði, að ástæðulaust væri að fást um, þótt sérhver kjósandi framsóknarmanna hefði margfaldan rétt á við aðra kjósendur. Allir ættu þess kost að rétta hlut sinn og öðlast þennan sama rétt. Til þess þyrfti ekki annað en að ganga í Framsfl. Nú er þetta orðin alvara framsóknarmanna. Það er engu líkara, en að feigð klíkuvaldsins sé þegar búin að yfirþyrma alla dómgreind þeirra. Framsóknarmenn hafa kallað þessa kjördæmabreytingu byltingu í þjóðlífi Íslendinga, og vissulega má til sanns vegar færa, að íslenzkt lýðræði og íslenzkt þingræði mun nú bylta af sér því fargi, sem þröngsýnir sérhagsmunamenn um langt skeið hafa lagt á eðlilega og farsæla þróun íslenzkra þjóðmála. Þessi fámenni sérhagsmunahópur, sem misnotað hefur samvinnufélögin og ekki skirrzt við að tefla hagsmunum þeirra í tvísýnu til þess að tryggja sjálfum sér vald yfir málefnum Íslendinga, langt umfram það, sem vilji kjósenda landsins hefur staðið til, finnur nú, að sú spilaborg riðar til falls. Þeim skilst, að um leið og ranglætið verður látið víkja fyrir réttlætinu, víkur líka vald þeirra sjálfra fyrir vilja og valdi þjóðarinnar. Í ljósi þessara staðreynda verða menn að dæma æðisgengin fjörbrot framsóknarmanna gegn þessu mikla frelsismáli. En lýðræðið verður endurreist á Íslandi, hvað sem sérhagsmunamennirnir segja. Tími minn er nú á þrotum. Lokaorð mín í kvöld verða þessi: 1) Vegna hinna miklu fólksflutninga undanfarinna áratuga eru Íslendingar ekki lengur aðallega hvað þá eingöngu bændaþjóð. 2) Þungamiðja valdsins hlýtur hér sem alls staðar annars staðar að færast til með fólkinu sjálfu. 3) Af því leiðir, að ekki er auðið að standa gegn kjördæmabreytingu. 4) Vald sitt tryggja sveitirnar þess vegna bezt og raunar aðeins með því móti að gera Sjálfstfl. og aðra þá, sem mestu ráða í þéttbýlinu, sér bæði vinveitta og háða, - og þá jafnframt að forðast eftir föngum þá, sem með úlfúð og ýfingum hafa gerzt fjandmenn þéttbýlisins, svo sem framsóknarmenn hafa gert. Hér við bæti ég svo aðeins því, að okkur sjálfstæðismönnum skilst til hlítar: 1) Hvort heldur sem lítið er til menningareða atvinnulífs þjóðarinnar, veltur á öllu að viðhalda blómlegum búskap í landinu. 2) Það er því aðeins auðið, að fólkinu, sem þar býr, verði tryggð lífskjör, ekki verri en öðrum. Þetta er leiðarljós okkar sjálfstæðismanna í leitinni að farsæld öllum Íslendingum til handa. Látið þið, hv. hlustendur, þá staðreynd verða ykkar leiðarstjörnu við þær kosningar, sem nú fara í hönd. - Góða nótt.



Herra forseti. Allir, sem hugsa alvarlega um það mál, sem hér er á dagskrá, játa, að hinir miklu innanlandsþjóðflutningar, sem átt hafa sér stað um langt skeið og hafa stórvaxið síðustu áratugina, hafa valdið mikilli röskun og skapað vandamál, sem verður að leysa m.a. með breytingu á kjördæmaskipuninni. Afleiðing þessa er, að núverandi ástand er orðið óþolandi, eins og bezt kom í ljós við síðustu alþingiskosningar, þegar við sjálft lá, að flokkar, sem fengu samtals aðeins 33% atkvæða, fengju meiri hluta á Alþingi. Ég tel, að skynsamlegar breytingar á kjördæmaskipuninni hafi dregizt miklu lengur, en hollt hefur verið fyrir okkur, sem í sveitunum búum. Með hverju ári, sem hefur liðið, hefur hlutfallið milli þeirra, er landbúnað stunda, og annarra landsbúa orðið óhagstæðara fyrir sveitirnar. Ef Framsfl. hefði t.d. í stað þess að berjast með öllum tiltækilegum vopnum gegn þeirri bráðabirgðabreytingu, sem gerð var á kjördæmaskipun og kosningalögunum 1942, tekið upp skynsamlega samninga um frambúðarkjördæmaskipun, var aðstaðan til samninga vegna sveitanna langtum sterkari en nú. Árið 1942 voru þeir, er landbúnað stunduðu, um 36 þús. Nú erum við að nálgast 20 þús. Það er engu líkara en forustumenn Framsfl. hafi stöðugt verið að bíða eftir, að samningsaðstaðan við fulltrúa þéttbýlisins yrði sem allra verst fyrir sveitirnar, og nú vilja þeir bíða enn til 1960 eða hver veit hvað. Og þetta er flokkurinn, sem telur sig forsjón bændastéttarinnar. Þrátt fyrir þessa samningsaðstöðu halda sveitirnar með hinni fyrirhuguðu nýju skipun sömu þingmannatölu og nú er, en það er áreiðanlega Framsfl. að þakkarlausu. Þetta er þó ekki sprottið af því, að Framsfl. hafi ekki haft aðstöðu til samninga um málið. Hann hefur þvert á móti haft allra flokka bezta aðstöðu til að semja um lausn kjördæmamálsins, ef hann hefði viljað. Síðan 1947 hefur Framsfl. setið því nær óslitið í ríkisstjórn til ársloka 1958 og prófað samstarf við alla flokka Alþingis á þessu tímabili. Við stjórnarmyndun Hermanns Jónassonar 1956 var endurskoðun stjórnarskrárinnar tekin upp í stjórnarsáttmálann, sem þrír af fjórum flokkum Alþingis stóðu að. Allir vita um efndirnar. Nú upplýsa báðir samstarfsflokkar Framsfl. í stjórninni, að Framsfl. hafi svíkið þetta loforð gersamlega. Nefnd, kosin af öllum flokkum Alþingis, starfaði einnig fyrir nokkrum árum, en allt kom fyrir ekki. Aðalforustumenn Framsfl. hafa ekki verið til viðtals um neinar leiðir í kjördæmamálinu, jafnvel ekki um einmenningskjördæmi, fyrr en þeir vissu, að samstaða hafði náðst um aðra lausn. Vitað er þó, að ýmsir kunnir framsóknarmenn hafa verið þar á annarri skoðun og látið það óhikað uppi. Ef flokksforusta Framsfl. hefði í stað þessarar afstöðu lagt fram á samstjórnarárum Sjálfstfl. og Framsfl. sem samningsgrundvöll t.d. till. á borð við tillögur Gunnars Þórðarsonar frá Grænumýrartungu í kjördæmamálinu, þá tel ég ekki ólíklegt, að sjálfstæðismenn og framsóknarmenn hefðu getað samið um málið fyrir mörgum árum. Í þessu efni mega forustumenn Framsfl. sjálfum sér um kenna, ef þeim finnst, að þeir samningar, sem nú eru til umræðu, hafi farið verr en skyldi. Aðalbrtt., sem fram hafa komið, eru þessar: 1) Að skipta landinu í tóm einmenningskjördæmi. 2) Að gera allt landið að einu kjördæmi að viðhafðri hlutfallskosningu. 3) Að fara þarna bil beggja og skipta landinu í 8 kjördæmi, einnig að viðhafðri hlutfallskosningu. Þessi síðastgreinda till. gengur í sömu átt og till. Hannesar Hafsteins á sínum tíma og kjördæmaskipunin við kosningar til búnaðarþings, sem Framsfl. bar fram og fékk samþykkta fyrir rúmlega 20 árum og enn er í fullu gildi, t.d. á Suðurlandsundirlendi, og virðist gefast þar ágætlega. Allar þessar aðferðir hafa bæði kosti og galla, þó mjög mismikla. Framsóknarmönnum verður t.d. mjög tíðrætt um hættuna, sem stafi af hlutfallskosningum, og vitna í því efni óspart til Þýzkalands á dögum fyrra lýðveldisins fyrir daga Hitlers og svo ástandsins á Frakklandi eftir síðustu heimsstyrjöld. Norðurlönd nefna þeir ekki, sem eru okkur næst og íbúar þeirra okkur skyldastir, en þar hafa hlutfallskosningar gilt um langt skeið, án þess að stjórnmálaflokkum hafi fjölgað þar umfram það, sem telja má eðlilegt í lýðfrjálsu landi. Þeir sneiða líka að vonum hjá þeirri reynslu, sem fengizt hefur hér á landi í þessu efni. Í bæjarstjórn Reykjavíkur hafa nú um alllangt skeið verið kosnir 15 bæjarfulltrúar með hlutfallskosningu, eða 3 fleiri fulltrúar en ráðgert er að Reykjavík kjósi til Alþingis. Hver er reynslan af þessu? Hún er á þann veg, að bæjarstjórnin er enn skipuð sömu 4 flokkum og þar hafa setið, og aðeins einu sinni á þessu tímabili, sem liðið er, skeði það, að nýr flokkur kom að manni, sem valt svo út úr bæjarstjórninni við næstu kosningar. Þetta er reynslan hér á landi í fjölmennasta kjördæmi landsins. Líkur fyrir því, að nýir flokkar þjóti upp og nái fótfestu í öðrum kjördæmum, þar sem aðeins eru kosnir 5–6 þingmenn, eru því alveg hverfandi, vegna þess að þar þarf miklu hærri hlutfallstölu kjósenda í kjördæminu á hvern þingmann til þess að ná kosningu, en í Reykjavík. Allt skraf Framsfl. um þann voða, sem þjóðinni stafi af því, ef hlutfallskosningar yrðu upp teknar við alþingiskosningar um land allt, er því ekkert annað en grýla, sem ætluð er til að hræða auðtrúa fólk, sem ekkert þekkir til. Ég hef hugsað talsvert um þetta mál á undanförnum árum, ekki frá flokkspólitísku sjónarmiði, heldur eingöngu frá sjónarmiði bændastéttarinnar, með það í huga, hvað okkur hentaði bezt, eins og högum okkar er nú komið. Að gera allt landið að einu kjördæmi tel ég að ekki komi til greina. Það eru því einmenningskjördæmin og nokkur stór kjördæmi, sem hér koma til álita. Þegar velja á, á milli þeirra, tel ég hiklaust og er sannfærður um, eins og nú hagar orðið til, að stóru kjördæmin verða bændastéttinni miklu hagfelldari og því fremur, er fram líða stundir. Þessa skoðun byggi ég á eftirfarandi rökum: Í fyrsta lagi: Það er vitað og líka almennt viðurkennt, að kosningar eru hvergi harðvítugri, en í fámennum einmenningskjördæmum, þar sem litlu munar á styrkleika flokkanna í kjördæmunum. Þetta er líka eðlilegt og auðskilið. Í fámenninu þekkir hver annan og sömuleiðis stjórnmálaskoðanir manna næstum eins og fingurna á sér. Það er því tiltölulega auðvelt að reikna sér til um styrk frambjóðendanna í slíku kjördæmi. Við þetta bætist, að í einmenningskjördæmi fær sá flokkur, sem sigrar, allt, en hinn eða hinir flokkarnir ekkert, þótt aðeins muni 1–2 atkvæðum, gagnstætt því, sem tíðkast í hlutfallskosningum. Eðlismunur þessara tveggja kosningaaðferða leiðir af sér, að miklu hættara er við, að kosningahitinn og harkan í einmenningskjördæmum gangi svo úr hófi, að öllum vopnum sé beitt til þess að ná síðustu vafaatkvæðunum. Þetta ætti að vera auðskilið hverjum meðalgreindum manni. Afleiðingarnar af slíkum átökum fyrir nauðsynlega samvinnu innbyrðis í sveitunum eru slíkar, að flesta mun fýsa, að slíkar eftirhreytur hverfi sem fyrst úr strjálbýlinu. Þar með er ekki sagt, að kapp geti ekki verið víðar í kosningum, en í einmenningskjördæmum, en aðstaðan er þar önnur. Loks verður að hafa það í huga, að þar sem þrír flokkar eða fleiri berjast um þingsæti í einmenningskjördæmi, getur svo farið, að þingmaður sé kosinn af minni hluta kjósenda, enda oft átt sér stað. Nái einn og sami þingflokkur þingsæti með slíkum hætti eða með örlitlum meiri hluta atkvæða í mörgum kjördæmum eða einum landshluta, er viðbúið, að það valdi hinu herfilegasta misrétti milli flokkanna. Gagnstætt þessu tryggja hlutfallskosningar rétt minni hlutans, ef hann er ekki því minni, og þá einnig rétt okkar sveitafólksins, ef svo ber undir. Í öðru lagi: Með allstórum kjördæmum með 5–6 þm. hafa héruðin innan hvers kjördæmis miklu sterkari aðstöðu að öðru jöfnu til að koma fram áhugamálum sínum, en með því að vera skipt í einmenningskjördæmi. Þetta liggur í því, að í stað eins þm. hefur sama kjördæmi 5–6 þm., sem ber skylda til að berjast fyrir nauðsynjamálum kjördæmisins á Alþingi. Auk þess verða þessir þm., eins og nú hagar til, venjulega úr þrem flokkum á Alþingi og hafa því aðstöðu til að vinna að framgangi málanna hver í sinum flokki. Þessu fylgir sá stóri kostur, að engin hætta er á, að þessi kjördæmi einangrist, eins og átt hefur sér stað með einmenningskjördæmin. Þegar þm. einmenningskjördæmis lendir í harðri stjórnarandstöðu, er ekki dæmalaust, að hann og kjördæmi hans sé látið gjalda þess hjá stjórnarflokkunum, þannig að hann komi engu máli fram á Alþingi. Slíkum refsingum er ekki hægt að koma við gagnvart 5–6 þm. kjördæmi, sökum þess að þegar hlutfallskosning er viðhöfð, mundi refsiaðgerðin bitna jafnframt á flokksmönnum stjórnarflokksins á Alþingi úr því kjördæmi. Þessi skipun er því að mínu áliti mjög sterk fyrir dreifbýlið. Styðst ég þar við 17 ára reynslu sem þingmaður kosinn hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmi. Því er mjög haldið á loft af framsóknarmönnum, að með hlutfallskosningu í stórum kjördæmum rofni núverandi persónutengsl milli kjósenda og þingmanna þeirra, þ.e. samflokksmanna þm. í kjördæminu. En hvað um þann fjölda kjósenda, sem telur sig ekki eiga neinn þingmann í sinu kjördæmi, heldur andstæðing, sem hann væntir einskis af og sízt til góðs fyrir sig og sín málefni? Tökum t.d. þá rúmlega 1.600 sjálfstæðis-kjósendur, sem búsettir eru á svæðinu frá Eyjafjarðarsýslu til Vestur-Skaftafellssýslu og eiga engan samherja og málsvara á öllu þessu svæði, sem á setu á Alþingi. Er nokkur svo fávís, að hann trúi því, að það rofni einhver dýrmæt tengsl milli þessara 1.600 sjálfstæðis-kjósenda og þingmanna úr þessum landshluta? Þvert á móti. Þeim munu þykja það áreiðanlega mikil og góð umskipti frá því, sem nú er, að fá sjálfstæðismann kjörinn, þótt í stóru kjördæmi sé, sem þeir geta snúið sér til með áhugamál sín. Eða halda framsóknarmenn, að það yrði einhver harmagrátur hjá framsóknarmönnunum í Norður-Ísafjarðarsýslu og Ísafjarðarkaupstað og að dýrmæt tengsl þeirra við þá Sigurð Bjarnason og Kjartan J. Jóhannsson slitnuðu, ef framsóknarmenn í þessu kjördæmi fengju þingmann, sem væri samflokksmaður, þótt í stærra kjördæmi væri? Ég býst við, að þeim þætti bættur skaðinn. Þannig mætti nefna fleiri dæmi. Af þessu er augljóst, að persónutengslin við kjósendur með núverandi skipulagi eru nú svo gloppótt, að hlutfallskosningar stórbæta þar um. Vafalaust þykir ýmsum kjósendum Sjálfstfl. og fleirum í einmenningskjördæmum, sem lengi hafa haft samflokksmann fyrir þingmann, súrt í broti að geta ekki haft þingmanninn áfram einir út af fyrir sig. Þeir, sem þannig hugsa, hafa ekki komizt í þá raun að hafa andstæðing fyrir þm., t.d. mann, sem þeir hafa ekki getað snúið sér til og hefur af ráðnum huga unnið gegn pólitískum áhugamálum þeirra. Þeim, sem ekki hafa hugleitt þetta, er hollt að minnast þess, að gengi flokka eins og fleira er fallvalt, og fyrr en varir geta þeir, sem nú eru í meiri hluta, verið komnir í minni hluta í kjördæminu, og andstæðingur þeirra kominn á þing, er vinnur beinlínis gegn öllum þeirra flokkslegu áhugamálum, jafnt utan þings og innan. Hafið þetta hugfast og enn fremur, að stærri kjördæmi og hlutfallskosning er eina leiðin til að tryggja rétt og áhrif minni hlutans, svo sem unnt er, hvaða flokki sem hann tilheyrir. Heyrt hef ég þá mótbáru, að í þessum stóru kjördæmum sé viðbúið, að einstakar, fámennar sveitir eða jafnvel heilar sýslur, þ.e. þær minni, gleymist þingmönnunum, þær verði út undan. Þetta er auðvitað elns og hver önnur firra. Er það trúlegt, að enginn af 5–6 þingmönnum kjördæmisins sjái sér leik á borði til að afla sér aukins kjörfylgis í hinni afræktu sveit eða sýslu, ef hann yrði þess var, að samþingismenn hans ætluðu ekkert að skeyta um hana? Ég þori að fullyrða, að þingmenn verða þá öðruvísi gerðir hér eftir, en þeir hafa verið hingað til, ef slík tækifæri verða látin ónotuð. Loks hafa jafnvel lítil byggðarlög handhægt og áhrifamikið ráð, sem ég veit til að hefur verið beitt til að koma fram áhugamáli, sem fulltrúum byggðarlags þótti hafa dregizt um of, en það var að mynda almenn samtök og tilkynna þeim frambjóðendum, er mest áttu á hættu, að enginn kæmi þar á kjörstað, nema þeir skuldbyndu sig til að koma því fram, er þeir kröfðust. Þessu var að sögn lofað undir marga votta og síðan efnt. Í þessu sambandi er líka rétt að minna á, að í hlutfallskosningu getur eins og í öðrum kosningum oltið á einu eða tveimur atkvæðum. Kjósendur í lítilli sveit geta því hæglega orðið lóðið í vogarskálinni, sem á veltur. Í þriðja lagi stuðlar stórt kjördæmi með hlutfallskosningum að því, að auðveldara verði að koma á þing mönnum búsettum í kjördæmunum. Í einmenningskjördæmi, þar sem maður stendur gegn manni og baráttunni hættir til að verða hörð og stundum illvíg, verður ávallt nokkur hætta á, að kappsfullir forustumenn flokkanna heima í héruðunum meti hæfni þingmannsins fyrst og fremst eftir því, hvort hann er harðvítugur bardagamaður, en aðrir hæfileikar koma svo fyrst síðar til álita. Þetta veldur því, að efnilegir heimamenn eru oft sniðgengnir, þeim er ekki treyst, eða þeir reynast ófáanlegir til að kasta sér út í þá baráttu, sem þessu fylgir, enda oft ójafn leikur, ef móti er þaulæfður stjórnmálamaður. Og endirinn verður, að sóttur er frambjóðandi til Reykjavíkur. Þetta er alkunn saga um land, sem endurtekur sig við hverjar kosningar. Með hlutfallskosningum í stórum kjördæmum verður aðstaðan gerólík. Efsti maður hvers lista verður að líkindum oftast þingmaður, sem fyrst og fremst ber hitann og þungann í umræðunum. Í næstu sætum verða menn, sem minni stjórnmálaæfingar er krafizt af til að byrja með. Þeir á listanum, sem ná ekki kosningu, eiga síðar fyrir sér að þokast upp. Augljóst er, að aðstaða óreyndra manna á stjórnmálasviðinu til að byrja stjórnmálaferil verður allt önnur og miklu léttari með hlutfallskosningu, en í einmenningskjördæmi. Af þessu leiðir, að með stórum kjördæmum og hlutfallskosningu verður unnt að fá efnismenn, búsetta í kjördæmunum, til að vera ofarlega á lista, hlédræga menn, sem almenningur treystir, þó að þeir aftaki með öllu að steypa sér út í tvísýna kosningabaráttu í einmenningskjördæmi. Og þessir menn koma svo í flestum tilfellum smám saman inn á Alþingi, þegar þeir, sem nú eru í kjördæmunum úti á landi, hætta þingmennsku. Við þetta bætist svo, að í stórum kjördæmum er úr fleiri hæfum mönnum að velja innan kjördæmisins, en í litlum og fámennum kjördæmum. Ég er líka sannfærður um, að núverandi kosningafyrirkomulag á, á sama hátt, sinn þátt í, að bændur eru á góðri leið með að hverfa af Alþingi. Síðan ég var fyrst kosinn á Alþing, 1919, hefur þingbændum fækkað stórkostlega. Eftir kosningarnar 1923 vorum við t.d. 16. Nú eru 6 búandi menn á Alþingi, og líkur til, að þeim fari heldur fækkandi. Þetta er vissulega mikið áhyggjuefni fyrir bændastéttina, sem vert er að gefa gaum. Ef stór kjördæmi og hlutfallskosningar yrðu til þess, sem ég tel mikla ástæðu til að ætla, að bændur verði fúsari til framboðs og líklegri til að ná kosningu, en með núverandi skipan, sem ég tel fullreynda í því efni, þá væri vissulega mikið unnið fyrir bændastéttina. Í fjórða lagi tel ég, að stór kjördæmi og hlutfallskosningar stuðli að því, er ég tel ef til vill mestu skipta fyrir sveitirnar, eins og nú er komið, en það er aukin samvinna og gagnkvæmur skilningur fólks til sjávar og sveita á högum hvors annars. Þróun núverandi kjördæmaskipunar hefur verið á þá leið að greina á milli fólksins við sjávarsíðuna og í sveitunum. Þegar kaupstaður var orðinn allfjölmennur, hefur hann verið gerður að sérstöku kjördæmi, þannig hafa risið upp fleiri og fleiri hrein kaupstaðakjördæmi, þar sem eingöngu þarf að gæta einhliða hagsmuna sjávarsiðunnar og þéttbýlisins. Þessa þróun virðist Framsfl. vilja efla sem allra mest. Með till. hans um að skipta landinu í tóm einmenningskjördæmi er beinlínis að því stefnt að einangra sveitirnar frá þéttbýlinu, eftir því sem frekast er unnt. Er það í fullu samræmi við þá viðleitni flokksins fyrr og síðar að ala á tortryggni og óvild milli þessara aðila, sem þurfa svo nauðsynlega að vinna saman. Með hinni fyrirhuguðu kjördæmabreytingu er dregið mjög úr þeirri hættu, að sveitirnar einangrist með sínar þarfir og sín sérstöku áhugamál, en á því hefur verið mikil og vaxandi hætta. Með breytingunni verða sveitirnar og kaupstaðirnir úti á landi samherjar. Bændur og kaupstaðarbúar verða að vinna saman og sömu þingmenn gæta hagsmuna beggja aðila. Þessi samvinna er jafnvel enn nauðsynlegri fyrir sveitirnar en kaupstaðina, þó að Framsfl. virðist ekki skilja það. Í þessu sambandi verður ekki hjá því komizt að minnast á, að árið 1940 voru þeir, sem landbúnað stunduðu, samtals 37.123. Árið 1950 vorum við orðnir 28.692, og 1960 er talið, að við verðum komnir niður í um 20 þús. manns af um 170 þús., sem þá er gert ráð fyrir að verði búsettir hér á landi. Þetta eru því miður dapurlegar staðreyndir, sem við, sem í sveitunum búum, verðum að horfast í augu við, hjá því verður ekki komizt. Spurningin er: Hvernig á bændastéttin að snúast við þeim vandamálum, sem leiðir af þessari stórkostlegu röskun í þjóðfélaginu? Mitt álit er, að við verðum meðal margs annars að átta okkur á því, að það er til of mikils ætlazt, að 20 þús. manns geti sagt 150 þús. manns fyrir verkum. Og okkur notast það ekki heldur til framdráttar til langframa, að bændastéttin var einu sinni mikill meiri hluti þjóðarinnar og nær alls ráðandi. Þessu þurfum við, sem í sveitunum búum, að gera okkur grein fyrir, um leið og við forðumst að vanmeta styrk bændastéttarinnar. En styrkur okkar felst í þroska og manndómi stéttarinnar og gildi landbúnaðarins fyrir þjóðfélagið. Bændastéttin hefur því þrátt fyrir mannfæðina allgóða aðstöðu, ef hyggilega verður haldið á málum hennar framvegis. Ég hef ávallt talið, að keppa bæri að góðri samvinnu bændastéttarinnar og annarra stétta. Þörfin fyrir góða samvinnu verður skiljanlega því brýnni, sem við, er landbúnað stundum, verðum fáliðaðri. Þetta vænti ég að allir geti skilið. Þess vegna eigum við að taka vel og drengilega á sanngjörnum óskum þeirra, sem í þéttbýlinu búa, kjördæmabreytingum sem öðru. Ef við gerum það og bændastéttin gætir þess að láta ekki einangra sig, hvorki stéttarlega né á stjórnmálasviðinu, þá kvíði ég engu um framtíð hennar. Bændastéttin er og verður kjölfestan í þjóðfélagi okkar. Hennar þörfum hefur verið og verður áreiðanlega mætt af skilningi og velvild, það er mín reynsla. En hér getur líka svo farið, sem stundum vill verða, að okkur verði mælt í sama mæli og við mælum öðrum. Afstaða þeirra, sem í sveitunum búa, til kjördæmamálsins verður á vissan hátt prófsteinn á það, hvort sveitafólkið kýs að einangra sig í vonlausri baráttu eða það kýs drengilegt samstarf við þær stéttir, sem í þéttbýlinu búa. Þeir bændur, sem hugsa um þetta í alvöru án allra flokkssjónarmiða og gera sér grein fyrir núverandi aðstöðu bændastéttarinnar, geta tæplega verið í vafa um, hvorn kostinn þeir eiga að kjósa.



Herra forseti, góðir hlustendur. Þegar þau tíðindi spurðust á jólaföstu, að oddvitar þriggja þingflokka hefðu orðið ásáttir um það sín á milli að leggja fram á Alþingi breytingu þá á 31. gr. stjórnarskrárinnar, sem nú er til 1. umr., hygg ég, að ýmsum hafi farið eins og Njáli bónda á Bergþórshvoli, að þeir hafi látið segja sér það þrisvar, að slíkt og þvílíkt gæti átt sér stað: að það yrði í húmi einnar nætur afráðið á ábyrgð þriggja þingflokka að breyta af skyndingu einni grein stjórnskipunarlaganna og gera þar með þá byltingu á grundvelli þingræðisins að leggja niður 27 af 28 kjördæmum landsins, en taka upp í þeirra stað stór kjördæmi með hlutfallskosningu. Það er vel, að hv. þm. G-K., Ólafur Thors, skuli vera fyrsti flm. og formælandi þingræðisbyltingarinnar hér í kvöld. Þessi hv. þm. og samverkamenn hans í Sjálfstfl. hafa látið mjög til sín taka í þessum málum undanfarna mánuði, en sá tími hefur verið notaður til að vinna bug á þeirri andstöðu, sem fyrir hendi hefur verið innan þríflokkanna, og reyna að sætta flokksmenn víðs vegar um land við það, sem koma skyldi. Það þurfti líka að sefa þá, sem vildu hafa 7 þm. á austanverðu Norðurlandi og 7 á Suðurlandi. En jafnframt er hv. þm. G-K., Ólafur Thors, sá maður, sem allur almenningur hafði fulla ástæðu til að ætla sérstaklega ólíklegan til þess að leggja hönd að slíku verki. Sama er að segja um flokk hans, Sjálfstfl. Að því skal ég nú víkja. Frá fyrrverandi form. Sjálfstfl., Jóni Þorlákssyni, eru frá árunum 1930 og 1931 skjalfestar í Alþingistíðindum greinargóðar yfirlýsingar um þetta mál. Jón Þorláksson mælti á þessa leið á Alþ. 1930: „Landshagir eru víða svo hér á landi, að sum kjördæmi hljóta að verða miklu fjölmennari, en önnur, og mér finnst mannfleiri kjördæmin ekki hafa yfir neinu að kvarta.“ Árið 1931 mælti hann enn fremur í ræðu: „Ég álít rétt að tryggja það, að fámennari, fjarlægari og afskekktari landshlutar séu ekki sviptir réttinum til að senda sína sérstöku fulltrúa á Alþ., því að þeir þurfa að eiga þar hver sinn fulltrúa til að tala sínu máli sérstaklega.“ Jón Þorláksson stóð við þessi orð. Hann beitti sér að vísu fyrir fjölgun þingmanna í Reykjavík og lögfestingu uppbótarsæta handa flokkum, og hið síðarnefnda var mikil breyting og umdeild, en í stjskr. 1933 var ekki eitt einasta kjördæmi lagt niður. Annar merkur sjálfstæðismaður, Gísli Sveinsson, síðar þingforseti og sendiherra, sagði á þingi 1942: „Kjördæmin íslenzku eru ekki til orðin af neinni tilviljun. Þetta fyrirkomulag er rótfast frá byrjun stjórnskipunar þessa lands og hefur haldizt ótrúlega vel. Það sýnir, að það hentar oss bezt.“ Ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að þessi gagnmerki þingforseti sé enn sömu skoðunar. Pétur Ottesen, hv. þm. Borgf., sem nú lætur af þingmennsku, eftir því sem Morgunblaðið segir, eftir langa og merka þingsögu, sagði á sama þingi, 1942: „Að breyta landinu í eitt eða örfá kjördæmi með hlutfallskosningu tel ég ófært hér og andstætt þeim skilyrðum, sem við eigum við að búa.“ Sumir virðingarmenn Sjálfstfl. kváðu þó fastar að orði. Þeir máttu ekki heyra það nefnt, að flokkurinn lægi undir grun um að vilja leggja niður kjördæmi, - slíkt væri ekki annað, en rógur vondra manna, sögðu þeir, og kæmi ekki til mála. Fyrir þessar upplýsingar voru áreiðanlega margir sjálfstæðismenn þakklátir víða um land. Ég hef enga tilhneigingu til að vera ósanngjarn við hv. þm. G-K. og hans menn eða kveða sterkt að orði um afstöðu þeirra þá og nú. En ég held, að það sé ekki ósanngjarnt, þó að ég segi, að það, sem hann og flokksmenn hans hafa sagt fyrr um þetta mál, verði, þegar upp er gert, að koma til frádráttar þeim rökum, sem hann og þeir nú telja gild í þessum málum. Það var eðlilegt, að menn yrðu hissa á jólaföstunni. Og mér finnst að öllu athuguðu ekki von, að það tæki minna en 3 mánuði að koma því í kring, að „flokkurinn þakki fögrum orðum fyrir það að gera þetta, sem hann þakkaði forðum, að þá var látið vera.“ Hér er á ferðinni breyting á stjskr. lýðveldisins. Það er ekkert undrunarefni, að stjskr. þurfi að breyta, en menn hafa ekki átt von á því lengst af, að breytinguna bæri að á þennan hátt, að ein grein af 80 í stjskr. yrði tekin út úr og snöggsoðin á leynifundum. Stjórnarskrárbreytingin við stofnun lýðveldisins var bráðabirgðaráðstöfun. Þá þegar var ákveðið að endurskoða stjskr. í heild og í öndverðu settar til þess tvær nefndir, skipaðar samtals 20 mönnum. Nýsköpunarstjórnin hét því í október 1944, að endurskoðuninni yrði lokið á næsta vetri. Af því varð þó ekki. En árið 1947 var skipuð ný 7 manna nefnd í þetta mál. Formaður hennar var og er Bjarni Benediktsson, núverandi hv. 1. þm. Reykv. og form. þingflokks sjálfstæðismanna, lærður maður vel í stjórnfræðum. Þessi n. er enn til. Mér er ekki kunnugt um, að hún hafi beðizt lausnar eða verið leyst frá störfum. Einhvers staðar hefur verið imprað á því, að n. hafi orðið óstarfhæf, af því að einn nm. hafi sagt af sér. Þetta er fjarstæða, sem m.a. sannast á því, að n. var af form. talin starfhæf og kölluð til funda, eftir að það gerðist, enda auðvelt að fá mann skipaðan í stað hins. Þegar nefndin var síðast á fundi, lágu fyrir henni a.m.k. þrjár till., ein varðandi stjskr. í heild, að afgreiðsla hennar skyldi falin sérstöku stjórnlagaþingi, sem hefði ekki öðrum málum að sinna og þess vegna væri hægt að kjósa með tilliti til stjórnarskrármálsins eins, hinar tvær um breytingu á kjördæmaskipuninni. Þeim till. báðum kom form. n. á framfæri við n. sem umræðugrundvelli og kvað þær runnar frá nm. Sjálfstfl. Þessar tvær till. voru raunar hvor annarri andstæðar, en út í það fer ég ekki. Þetta var fyrir nokkrum árum, en form. hefur aldrei siðan kallað saman n. til að afgreiða þessar till. eða neitt annað. Vissulega er þó fleira í stjskr. en kjördæmaskipunin, og áhugi hefur verið þar á ýmsum nýmælum. Í því sambandi má nefna yfirlýsingu nýsköpunarstjórnarinnar 1944, sem fjallaði um slík efnisatriði, og margnefndar tillögur fjórðungsþinga og stjórnarskrárfélaga. Ég veit, að form. afsakar sig með því, að áhugaleysi - sennilega allra flokka - um lausn kjördæmamálsins hafi haft sljóvgandi áhrif á endurskoðunina í heild. En snemma á þessum vetri var bersýnilega svo komið, að allir þingflokkar höfðu áhuga fyrir lausn kjördæmamálsins. Einmitt þá virtist hið þráða augnablik upp runnið, að stjórnarskrárnefndin gæti tekið til óspilltra málanna og bundið enda á starf sitt, t.d. á einu ári eða jafnvel á skemmri tíma. En sjálfur nefndarform. hefur haft n. að engu. Hann er sjálfur með í því að taka eina grein úr stjskr. og samþ. breytingu á henni einni sem stjórnarskrárbreytingu. Endurskoðunin, sem þjóðin hefur beðið eftir, síðan lýðveldið var stofnað, er eftir. Ég spyr: Úr því að öll stjskr. varð að bíða eftir kjördæmamálinu í mörg ár, því mátti þá kjördæmamálið ekki bíða í eitt ár eftir stjskr. í heild? Þetta eru hvatvísleg vinnubrögð. Sem betur fer, er enn tími til að átta sig. Enginn vandi er leystur, þó að rokið sé nú í stjórnarskrárbreytingu af þessu tagi og kosningar út af henni með stefnulausa stjórnarflokka við stýrið, sem leggja út í þetta ævintýri með þriðja flokknum, sem þeir sjálfir í blöðum sínum telja nánast þjóðarplágu. Út frá þessu sjónarmiði, að málinu beri að fresta um eitt ár, mun Framsfl. taka afstöðu við 2. umr. þessa máls. Hann telur enn sem fyrr, að afgreiðsla stjskr. á sérstöku stjórnlagaþingi sé heppileg lausn, þótt fleira komi til greina. En hvað sem því líður, ber nauðsyn til að bjarga stjskr. út úr þeim hráskinnaleik, sem undanfarið hefur verið leikinn af flokkum þeim, sem að frv. þessu standa. Eins og ég vék að í upphafi, er meginefni þessa frv. að leggja niður öll kjördæmi í landinu utan Reykjavíkur og taka upp fá stór kjördæmi. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að í flestum eða öllum þessum kjördæmum hafi menn úr öllum flokkum í nálega þrjá undanfarna áratugi óttazt þessa breytingu og kviðið fyrir því, að hún yrði knúin fram, og jafnframt búizt við, að þess yrði þá skammt að bíða, að landið allt yrði eitt kjördæmi, sem líka má telja sennilegt. Flutningsmenn þessa frv. leyfa sér í grg. þess að viðhafa þau orð, að kjördæmaskipunin hafi um langan aldur verið „undirrót misréttis og ranglætis í íslenzkum stjórnmálum og torveldað heilbrigða, lýðræðislega þróun í landinu“. Samkv. íslenzkri málvenju hlýtur hér, þegar talað er um langan aldur, að vera átt við a.m.k. heila eða hálfa öld. Ég leyfi mér að spyrja: Hvað á svona sleggjudómur að þýða? Hefur ekki á þessum tíma verið lýðræði í landinu? Höfum við Íslendingar ekki verið taldir meðal elztu og fremstu lýðræðisþjóða heims, og erum við ekki taldir það í dag? Höfum við ekki á síðustu 50–100 árum endurheimt frelsi þjóðarinnar? Hefur ekki verið unnið að því að reyna að minnka hið þjóðfélagslega ranglæti og misrétti gagnvart þeim, sem minni máttar eru? Hefur hér verið einhvers konar harðstjórn, sem níðist á mannréttindum? Hvar er hin íslenzka ritskoðun? Hvar er hin íslenzka leynilögregla, sem hlustar á einkasamtöl manna og hirðir lausmálga í rekkjum sínum um óttuskeið? Hvar eru hinar íslenzku fangabúðir og píslartæki, sem kúgaðir menn fá að reyna hjá ríkisstj., sem flytjendur þessa frv. á víxl sjá í lýðræðisljóma og stundum ef til vill með réttu? Nei, þetta er ekki hér á Íslandi, og það verður varla á Íslandi, meðan við búum við þann þingræðisgrundvöll, sem nú er. Það fyrirkomulag verkar sem hamla á flokksræði og einræði, það verkar sem hamla á þá, sem ölvaðir af valdi missa ráð og rænu. Við skulum vona, að við þurfum aldrei að kynnast slíku, þó að breytt verði til frá því, sem nú er. Ef eitthvert land í veröldinni er lýðræðisland með lýðræðisþróun, þá er það okkar land, Ísland. En þingræðið á Íslandi hefur til þessa dags byggzt á þjóðskipulagi fornu og hefðbundnum rétti byggðarlaga til takmarkaðs sjálfstæðis innan ríkisheildarinnar. Kjördæmin, sem nú á að leggja niður, eru að stofni til forn arfur þjóðveldisaldar. Sum þeirra svara til hinna fornu þinga, sum til eins eða tveggja goðorða. En hvor tveggja, goðorðin og þingin, voru ríki í ríkinu. Ísland varð ríki, fámennt, en sjálfstætt þó. Það hefur nú sitt atkvæði á þingi hinna Sameinuðu þjóða, eins og önnur, sem eru mörgum sinnum fjölmennari. Byggðarlögin, kjördæmin, eiga líka að hafa sitt takmarkaða sjálfstæði. Þau hafa lengi haft það, þau eiga sögulegan rétt og þarfnast hans. Við viljum öll vera Íslendingar, ekki bara Evrópumenn eða heimsborgarar. Menn vilja líka vera Skagfirðingar, Snæfellingar, Ísfirðingar, Vestmanneyingar o.s.frv., jafnframt því sem við erum öll Íslendingar. Eitt meginatriði þessa takmarkaða sjálfstæðis er rétturinn til að eiga fulltrúa út af fyrir sig á Alþingi. Það var Íslandi mikils virði, að hér var oft haldið fast á landsréttindum. Hér er um að ræða landsréttindi byggðarlaganna, og hví skyldu þau af hendi látin? Þegar Alþingi var endurreist á fimmta tug 19. aldar, var landinu skipt í 20 einmenningskjördæmi, þ.e. 19 sýslukjördæmi og Reykjavík. Ekkert þessara kjördæma hefur misst rétt sinn til þingmanns, en 6 af sýslunum eru tvímenningskjördæmi, og 3 sýslum hefur verið skipt í 2 einmenningskjördæmi hverri, bætt við 5 kaupstaðakjördæmum, en Reykjavíkurþingmönnum fjölgað úr 1 í 8. Grundvöllur kjördæmaskipunarinnar frá 1843 er því óbreyttur enn, sýslurnar og stærsti kaupstaðurinn, en aðrir kaupstaðir, þéttbýlislandnám nýs tíma, hafa fengið kjördæmaréttindi smátt og smátt frá 1903 til 1942 og höfuðstaðurinn nokkra fjölgun. Þetta er þróun byggðakjördæma á sögulegum grundvelli, og Framsfl. mun við síðari umræðu leggja til, að áfram verði haldið á þeirri braut nú á þessu þingi, ef málinu fæst ekki frestað um eitt ár, sem þó vonandi verður, því að það er öllum fyrir beztu. En ef frestunartill. verður felld, munum við leggja til, að Gullbringusýsla, Keflavík, Kópavogur, Kjósarsýsla og Akranes verði sérstök kjördæmi og að Akureyri hafi tvo þingmenn í stað eins nú, enn fremur að fjölgað verði um fjóra í Reykjavík. Til þess að reyna að vernda hinn íslenzka þingræðisgrundvöll höfum við framsóknarmenn til samkomulags viljað fallast á, að uppbótum sé haldið og að tala þingmanna verði allt að 60, enda þótt veruleg fjölgun þingmanna sé vart til bóta. Það hefur ekki verið neinum vandkvæðum bundið að ná samkomulagi við Framsfl. um breytingar, sem byggðar væru á þessum grundvelli. Einhvers staðar hef ég orðið þess var, að það hefur verið borið fram í afsökunarskyni, að þingflokkur framsóknarmanna hafi ekki viljað standa við það, sem ákveðið var við myndun vinstri stjórnarinnar sumarið 1956, að reynt yrði að ná samkomulagi milli stjórnarflokkanna um breytingar á 31. gr. stjórnarskrárinnar, og ég held, að hv. þm., sem siðast talaði, hafi vikið að því áðan. En þegar í fyrravetur tilnefndi Framsfl. tvo menn til viðtala af sinni hálfu, þó að meira en helmingur væri eftir af kjörtímabilinu, en ekki venja að samþykkja stjórnarskrárbreytingu fyrr en á síðasta þingi fyrir kosningar. Þessir menn voru reiðubúnir til viðræðu, hvenær sem var. Ég var sjálfur annar þeirra og er þessu því nokkuð kunnugur. Viðtöl þessi hófust þó ekki fyrr en í byrjun nóvember sama ár, enda langur tími til stefnu, miðað við kosningar á venjulegum tíma 1960. Mér virtust þá nokkrar horfur á samkomulagi, þótt það færi á annan veg. Auðvitað þurftu þessi viðtöl, þótt þau hefðu borið árangur, ekki að fara neitt í bága við störf stjórnarskrárnefndar, ef einhver hefðu verið, en gátu þvert á móti hjálpað til að koma skriði á störf hennar. Ég vil minna á það hér, sem kunnugt er og vikið var að áðan, að á árunum 1905 og 1907 voru eins og nú uppi á Alþingi till. um fá stór kjördæmi með hlutfallskosningum. Þær strönduðu vegna almennrar andstöðu í kjördæmunum. Alþingismenn þekktu þá ekki eins og nú þá galla á hlutfallskosningum, sem siðan hafa komið fram erlendis, að hætt er við, að þær auki sundrungu og grafi þannig undan lýðræðinu. Þessu má ekki gleyma. Ég mun ekki ræða hér um hlutfallskosningar sérstaklega, en þeim, sem hafa áhuga fyrir stærðfræðilegu réttlæti, vil ég benda á það, að þær eru engan veginn full trygging fyrir því, að meiri hluti þingmanna í kjördæmi hafi meiri hluta kjósenda á bak við sig, því valda hin svonefndu dauðu atkvæði, sem alltaf eru einhver og stundum mörg. Þetta geta menn athugað sjálfir með því að búa til dæmi á ýmsa vegu. Líkurnar fyrir stærðfræðilegu óréttlæti eru því meiri, sem flokkarnir verða fleiri, en þetta fyrirkomulag ýtir undir fjölgun flokka, eins og allir sjá. En ég var að tala um kjördæmatill. frá 1905 og 1907 og andstöðuna gegn þeim í kjördæmunum. Þá töldu menn sig þurfa að snúast til varnar. Ekki mun þess minni þörf nú, þegar litið er á það, hve þjóðinni veitist örðugt að gegna þeirri frumskyldu sinni við sjálfstæði sitt að halda landinu í byggð, því sem byggilegt er, og nytja gæði þess sem viðast til sjós og lands. ~g hef ekki tíma til að ræða ýtarlega þessa hlið málsins eða um þá mótspyrnuhreyfingu, sem nú er hafin í kjördæmunum og komið hefur fram á ýmsan hátt. Hv. flm. þessa frv. munu kynnast henni nánar síðar. En mér finnst það hart fyrir það fólk, sem er að reyna að byggja upp traust atvinnulíf í bæjum, þorpum og sveitum hér og þar um landið og aðrar framfarir til þess að tryggja byggðina og framtíðarafkomu sína og sinna þar að svipta það sínu hefðbundna sjálfstæði og sérstaka þingmannsrétti, eins og það sé höfuðmein þjóðfélagsins, að þetta fólk hafi of mikinn rétt. Mér finnst það nærri því grátlegt, þegar reykvískir ráðamenn, sem eru að braska við þetta mál, geta fengið sig til að nota sér hollustu flokksmanna sinna úti um land til þess að fá þá til að fylgja þessu máli hálfnauðuga og til skaða fyrir sig og sína nú og síðar. Þar er tryggð illa launuð. Ég tel það litlu máli skipta, þótt þingmannatala eins eða annars flokks hækki eitthvað eða lækki hlutfallslega í bili. Þessum málum á ekki að skipa með tilliti til flokka fyrst og fremst. Að því leyti sem þetta frv. kann að vera borið fram til að draga úr áhrifum Framsfl. í landinu, eins og aðstandendur þess hrósa sér stundum af, held ég, að þar verði þeir fyrir meiri vonbrigðum en þá grunar, og harma ég það raunar ekki. Sjónarmið þeirra að þessu leyti er mannlegt, en ekki stórmannlegt, og ekki meira um það. En að því leyti sem stefnt er að því að hnekkja hinu sjálfstæða valdi kjördæmanna og skammta þeim lífsmöguleika úr hnefa, er vissulega um þjóðmálastefnu að ræða, og sú stefna er málefnaleg, þótt ekki sé hún neinum holl að mínum dómi. Þessi útvarpsumræða um frv. svo fljótt, í byrjun 1. umr. í þinginu, er nokkuð óvenjuleg. Mér er ljóst, að hún er ætluð til þess að koma á framfæri í skyndi afsökun af hálfu þeirra, sem að því standa. Þeim er ljóst orðið, að víða andar köldu til þessa máls. Við framsóknarmenn höfum ekki nema einn fjórða ræðutímans, og við því er ekkert að segja, það fer að lögum. Ég veit, að við berum hvort eð er ekki fram nema lítið brot af þeim andsvörum, sem hlustendur víðs vegar um landið hafa sjálfir á reiðum höndum og hafa alltaf haft og þeir nú bera fram, hver með sjálfum sér og sínum stað, þar sem afsakanirnar eru metnar jafnóðum og þær eru bornar fram hér við hljóðnemann. Ég skil, að hér þarf mikilla afsakana við og að mikið liggur á. Það þarf að afsaka pennastrik, sem dregin hafa verið yfir gömul heit og yfirlýsingar. Það þarf að afsaka meðferð þessa máls í sambandi við endurskoðun stjórnarskrárinnar, og það þarf að afsaka framkomuna gagnvart stuðningsmönnum flokka í kjördæmum, sem nú á að leggja niður. Það þarf að segja fámennu kjördæmunum það í fínum umbúðum, að þau séu alveg sérstaklega undirrót misréttis og ranglætis í landinu og hafi alltaf verið um langan aldur, sbr. ummælin úr grg., sem ég las áðan. Ein afsökunin er sú, að það sé bara til bóta fyrir kjördæmin að afnema þau, hvert þeirra verði þá hluti af stóru kjördæmi og eigi sinn hlut í 5–6 þingmönnum. Það ætti þá að vera hentugra að flytja mál við fimm eða sex menn, en einn eða tvo. En ef það er betra, hvers vegna hafa þá ekki legið fyrir óskir almennings í þessum kjördæmum um, að þau yrðu lögð niður og fengju að vera hluti af stóru kjördæmi? Ég veit ekki um slíkar óskir. Kannske vilja flm. prófa þetta með atkvgr. í hverju kjördæmi fyrir sig. Og væri þá ekki bezt, að landið væri eitt kjördæmi, svo að allir ættu hlut í 60 þingmönnum? En ég veit um mótmæli víða að, og þau kunna að verða fleiri, eftir að frv. er komið fram á Alþingi. Hér er of langt gengið. Það þýðir ekki að segja mönnum, að það sé þeim sjálfum til hagsbóta, sem allir sjá að er til tjóns. Það vita fylgismenn þessara flokka í kjördæmunum eins og aðrir. Þeir af þeim, sem fylgja þessu máli, gera það fyrir flokk sinn eða af því, að þeir halda, að þjóðarheildin þurfi á því að halda. Hitt dettur þeim víst fáum í hug, að það sé þeim eða kjördæmunum til hagsbóta. Þarna eru flokksvélar í gangi að þarflausu, af því að þær eru gangvanar. Ég ann þeim að ýmsu leyti, mætum mönnum, sem að þessu frv. standa, betra hlutskiptis. Þess vegna m.a. leyfi ég mér að skora á þá að taka upp eðlilegri og heilbrigðari vinnubrögð í þessu máli, vinna með öðrum í nokkra mánuði að endurskoðun stjórnarskrárinnar, eins og lofað hefur verið af þeim og öðrum. Frelsinu, lýðræðinu og mannréttindunum í þessu landi stafar ekki hætta af hinum fornu kjördæmum. En því stafar mikil hætta af ýmsu öðru, sem gert er eða látið ógert, meðan menn dunda við að slá sig til réttlætisriddara og bíta í skjaldarrendur að óþörfu. Ég dreg ekki í efa, að það verði vígreif sveit, sem - ef til vill kemur - verður send fram á vígvöllinn í vor til að herja á ranglætið fyrir norðan, austan, sunnan og vestan, og að margir í þeirri sveit reynist vaskir og vel að heiman búnir. Þó held ég, að mörgum kjósandanum finnist fátt um, ef þeir hafa ekki aðra betri stefnu að bjóða en að leggja niður kjördæmin, sem eiga að koma þeim á þing. - Góða nótt.



Herra forseti, háttvirtu áheyrendur. Ég tel óþarft að rekja, a.m.k. að nokkru ráði, ástæðurnar fyrir því, að þetta frv. er fram borið. Þær ástæður eru öllum landsmönnum kunnar. Í stuttu máli má segja, að höfuðástæðan sé sú, að með núverandi löggjöf er landsins börnum skammtaður mismunandi réttur eftir því, hvar á landinu menn búa, sem hefur svo leitt af sér mjög mikið ósamræmi í fulltrúatölu flokkanna á Alþingi, miðað við kjósendatölu þeirra. Hv. þm. N-Þ., Gísli Guðmundsson, sem hér var að enda sína málskrúðsræðu rétt í þessu, vildi að vísu halda því fram, að lýðræði á Íslandi væri ekki hætta búin af þessum ástæðum. Þó að hver kjósandi í einu kjördæmi hafi ekki nema tuttugasta hluta af þeim rétti, sem kjósandi hefur í öðru kjördæmi, þá er það að hans mati, engin hætta fyrir lýðræði á Íslandi. Þetta voru hans orð, en ég geri ekki ráð fyrir, að það taki margir undir þau. Á þessu kosningakerfi eða kjördæmakerfi okkar hefur oft þurft að gera breytingar, eftir því sem tímar liðu og tilfærsla varð í byggð landsins, og nokkrar breytingar hafa verið gerðar og yfirleitt í þá átt að draga úr misréttinu, þó að aldrei hafi það verið leiðrétt neitt nálægt því til fulls. Síðasta leiðréttingin var gerð 1942, og þá í síðari kosningunum komst fulltrúatala flokkanna á Alþingi næst því, sem hún hefur nokkurn tíma gert, svo að ég muni eftir, að vera í samræmi við atkvæðatölu flokkanna. En síðan 1942 hefur orðið mikil breyting á íbúaskiptingu og íbúatölu landsins, og er fróðlegt að athuga hana. Á fimmtán ára tímabilinu frá árslokum 1942 og til ársloka 1957 hefur íbúatalan aukizt á Íslandi úr 123 þús. rúmum og upp í 164 þús. rúm, eða um 41 þús. manns á öllu landinu, sem er réttur þriðjungur af því, sem íbúatalan var 1942. Þessi fjölgun er mjög mikil, að á 15 árum skuli fólksfjölgunin í heild í landinu hafa numið yfir 33%. En þessi fjölgun hefur fyrst og fremst orðið hér í nágrenninu: í Reykjavík, en þar hefur íbúatalan vaxið um nærri 27 þús. á þessu árabili, í Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfirði samanlagt hefur íbúatalan meira en tvöfaldazt á þessu tímabili og vaxið um ca. 11 þús., þ.e.a.s. íbúafjölgunin á þessum tveim stöðum, í Reykjavík og á Reykjanesi með Hafnarfirði, hefur vaxið um 38 þús. af þessu 41 þús., sem íbúatala landsins hefur aukizt á þessu tímabili. Auk þessara staða hefur svo átt sér stað minni háttar fjölgun á Suðurlandi, Norðausturlandi og Miðvesturlandi. Þessi þróun gefur strax til kynna, hvar skórinn muni kreppa mest að og hvar sé mest þörf leiðréttingar, enda er frv. við það miðað að leiðrétta þá skekkju, sem hér hefur orðið á hlutfallinu á milli íbúatölu og fulltrúatölu á Alþingi. Samkv. frv. er ætlað að fjölga um 4 alþm. í Reykjavík og um 3 í Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfirði, einn á Norðausturlandi og einn á Miðvesturlandi. Þó að með þessu sé misréttið ekki að fullu leiðrétt, er þó hér um að ræða mikla lagfæringu til bóta. Ég tel raunar rétt, að það komi hér fram, vegna þess að á það hefur verið drepið í blöðum, að þessi lausn, sem hér liggur fyrir, er samkomulagslausn þriggja flokka, en auðvitað ekki eins og hver og einn einstakur þessara flokka vildi helzt vera láta, heldur hafa flokkarnir orðið að vinna það til samkomulagsins að slá meira og minna af kröfum sínum. Alþfl. vildi t.d. fjölga Reykjavíkurþingmönnum um 6, í stað þess að frv. gerir ráð fyrir 4. Hann vildi líka, að þingmenn í Norðausturlandskjördæminu yrðu 7 og í Gullbringu- og Kjósarsýslu 6, eða elnum fleiri á hvorum stað en frv. gerir ráð fyrir. Og hann gat líka fallizt á, að í Suðurlandskjördæminu yrðu 7 í staðinn fyrir 6. Þingmannatalan í heild hefði þá orðið 65 í staðinn fyrir 60, en á þann hátt hefði fengizt mun meiri lagfæring á hlutfallinu milli kjósendatölu og fulltrúafjölda á Alþingi heldur en frv. gerir ráð fyrir. En þetta fékkst ekki samþykkt vegna andstöðu Alþb. Uppbótarþingmenn verða samkv. frv. 11 eins og áður, og verður þeim skipt milli flokka á sama hátt og áður að öðru leyti en því, að ekki er gert ráð fyrir röðuðum landslista. Á þann hátt er fjölmennustu héruðunum einnig tryggð nokkur bót, þar sem helmingi uppbótarsæta er úthlutað á hæstu tölu. Þá er loks að geta þeirrar breytingar, sem telja má veigamesta og þýðingarmesta, en það er að sameina kjördæmin gömlu í nokkur stærri og kjósa þar með hlutfallskosningu, en það er líka sú breyt., sem sætt hefur hvað mestri gagnrýni af hálfu andstæðinga málsins, framsóknarmannanna. Afstaða Alþfl. til þessa máls þarf ekki að koma neinum á óvart. Alþfl. hefur alla tíð verið því fylgjandi, að hlutfallskosningafyrirkomulag yrði upp tekið, og lengi vel á því, að landið yrði gert eitt kjördæmi. Til samkomulags hefur Alþfl. þó breytt afstöðu sinni til þessa síðasta atriðis, að landið yrði eitt kjördæmi, og hefur á síðasta þingi flokksins, sem haldið var um mánaðamótin nóvember–desember s.l., samþykkt að halda sig að svipaðri eða sömu aðferð og hér er lagt til að verði viðhöfð, að skipta landinu í átta stór kjördæmi með hlutfallskosningum og úthluta uppbótarsætum til jöfnunar milli flokka. Þetta er sú leið, sem mestar líkur virðist gefa á því, að nokkurn veginn réttlátt hlutfall fáist milli kjósendatölu og fulltrúatölu flokkanna á Alþingi. Einmenningskjördæmi utan Reykjavíkur án uppbóta, eins og Framsfl. hefur gert ályktun um á sínu síðasta flokksþingi, bera í sér líkurnar til þess, að hið ferlegasta ranglæti ríki í þessum málum, þar sem svo getur þá farið, að flokkur, sem á mjög miklu fylgi að fagna um allt land, en hvergi hreinum meiri hluta, fái engan mann kosinn. Slíkt ástand mundi stríða svo gegn réttarvitund þjóðarinnar, að það yrði aldrei þolað til lengdar. Þegar vinstri stjórnin var mynduð 1956, var um það samið, að kjördæmaskipunin skyldi endurskoðuð. Hv. þm., sem síðast talaði hér, Gísli Guðmundsson, gat þess nú að vísu, að endurskoðunin hefði ekki hafizt, fyrr en í nóvembermánuði s.l., og það er rétt, ef það er þá hægt að segja, að um endurskoðun hafi verið að ræða, því að það var eiginlega ekki byrjað á að ræða um þetta mál milli flokkanna, sem að stjórninni stóðu, fyrr en uppstytta var komin í stjórnarsamstarfið á s.l. hausti og þá mjög lauslega. En samþykktir síðasta þings framsóknarmanna um málið með einmenningskjördæmi sem meginreglu og enga uppbótarmenn skera úr um það, að málið var og er ekki leysandi með þeim og ekki leysanlegt með þeim frá sjónarmiði okkar Alþýðuflokksmanna. Slíkt fyrirkomulag eins og þar er stungið upp á getum við aldrei fallizt á. Sjálfstfl. og Alþb. höfðu aftur á móti við ýmis tækifæri lýst sig fylgjandi svipaðri lausn á þessu mikilsverða máli og Alþfl. hafði ákveðið á sínu flokksþingi að fylgja. Var því eðlilegt, að þessir flokkar leituðu sameiginlega að einhverri þeirri endanlegri lausn, sem þeir gætu allir fallizt á og sameinazt um, og það hefur nú tekizt. Að vísu, eins og ég hef sagt áður, er þessi samkomulagslausn eins og allar slíkar lausnir, að allir aðilar hafa orðið að slaka til á sérstöðu sinni að einhverju leyti, og við því er ekkert að segja, ef það er innan þess ramma, sem viðkomandi aðili hefur sett fyrir sinni afgreiðslu. En út af þessu samkomulagi tel ég þó nauðsynlegt og rétt vegna blaðaskrifa um það, að sett hafi verið auðmýkjandi skilyrði, sem ríkisstj. hafi orðið að ganga að, til þess að fá málið samþykkt, taka fram það, sem nú fer á eftir: Fyrsta og aðalkrafa þeirra Alþýðubandalagsmanna var sú, að ríkisstj. segði af sér, þegar er afgreiðslu fjárlaga væri lokið og framgangur kjördæmamálsins tryggður. Virtist því aðeins mögulegt að fá þessa menn til að leggja hinu mikla réttlætismáli líð, að stjórn með þingræðislegan meiri hluta að baki beiddist lausnar. Þessu var svarað þannig, að Alþfl. teldi, að afgreiða bæri kjördæmamálið þegar í stað á Alþingi, og þess vegna væri ekki rétt að blanda saman umræðum um það og umræðum um myndun nýrrar meirihlutastjórnar, sem vissulega hlaut að taka langan tíma. Hins vegar var einnig svarað, að ríkisstj. væri að sjálfsögðu reiðubúin til að víkja á sömu stundu og hægt væri að mynda nýja meirihlutastjórn. Þessu skilyrði var því raunverulega hafnað, enda féll Alþb. frá því að halda í það. Þegar það var út úr heiminum, voru af sömu aðilum borin fram fimm önnur skilyrði í staðinn: Í fyrsta lagi, að fé til flugvallagerðar yrði skipt á milli staða í fjárlögum, í öðru lagi, að benzínvegafé svokölluðu yrði einnig skipt í fjárlögum á milli staða, í þriðja lagi, að atvinnuaukningarfé yrði skipt með samkomulagi á milli flokka, í fjórða lagi, að fé, sem tekið væri að láni erlendis, yrði ráðstafað með samkomulagi flokkanna, og í fimmta lagi, að málskotsréttur einstakra stjórnarnefndarmanna innflutningsskrifstofunnar yrði afnuminn. Um þrjú fyrstu atriðin, þ.e.a.s. skiptingu á vegafé, fé til flugvallagerðar og atvinnuaukningarfé, er það að segja, að það var aldrei meining ríkisstj. að ráðstafa þessu fé upp á eindæmi, og ríkisstj. hafði enga tilhneigingu til að gera það. Þess vegna hafði um það verið talað, m. a. við Sjálfstfl., og út frá því gengið, að þessi háttur yrði hafður á. Afgreiðsla þessara þriggja mála var því ráðin, áður en skilyrði Alþb. um þau voru sett fram, og á þann hátt, sem þar var farið fram á. Um fjórða atriðið, erlendu lántökurnar, er það að segja, að til þess að mega taka lán þarf samþykki Alþingis, og getur það þá og er það venja - sett þau skilyrði um notkun fjárins, sem því þykir eðlilegt. Í þessu var því heldur ekkert nýtt. En fimmta atriðið, málskotsréttur einstakra stjórnarnefndarmanna innflutningsskrifstofunnar, að hann yrði afnuminn, var aftur á móti nýmæli og raunverulega það eina nýja, sem í þessum svokölluðu skilyrðum Alþb. felst, og þarfnast því nokkurra skýringa. Þegar Sjálfstfl. og Framsfl. fóru með stjórn landsins eftir 1950, voru tveir menn, einn frá hvorum, látnir úthluta leyfum. Ef þá greindi á, gat hvor þeirra sem var skotið málinu til ríkisstj., sem þá felldi úrskurð um, hvernig með skyldi fara. Sami háttur var hafður á, eftir að fjölgað var um tvo við úthlutun leyfanna. Hver þeirra um sig gat áfrýjað afgreiðslu hvaða máls sem var til ríkisstj. Þetta er svo ákveðið í lögum. Þetta er út af fyrir sig ekki óeðlilegt, þegar um samstjórn tveggja eða fleiri flokka er að ræða, og hafa málskot af þessu tagi oft verið notuð. En hins vegar má segja, að þegar ríkisstj. er skipuð öllum ráðherrum úr sama flokki, horfir þetta mál öðruvísi við, sérstaklega þegar ríkisstj. hefur ekki að baki sér úr eigin flokki nema tiltölulega fáa þingmenn. Þá væri hugsanlegur sá fræðilegi möguleiki, að samflokksmaður ríkisstj. í innflutningsskrifstofunni áfrýjaði öllum málum, sem hann kærði sig um að ráða, til ríkisstj. og hefði fyrir fram tryggt sér samþykki hennar og gæti hann því einn ráðið þar öllu. En þetta dettur náttúrlega engum heiðarlegum manni í hug að gera. Og til marks um það, hversu fjarlæg þessi hugsun hefur verið fulltrúa Alþfl. í innflutningsskrifstofunni og ríkisstj. í heild, er það, að síðan ríkisstj. tók við í desembermánuði s.l. og til þessa dags hefur þessi fulltrúi Alþfl. í innflutningsskrifstofunni ekki áfrýjað einu einasta máli, heldur hefur hann þvert á móti leitazt við að afgreiða þar málin með samkomulagi í n. En einhvern veginn hefur þessi hugsun ekki verið alveg fjarlæg þeim Alþýðubandalagsmönnum. En á þessu máli er þó til önnur hlið, sem rétt er að athuga líka. Þarna eiga enn fjórir menn sæti til að úthluta leyfum. Ef atkv. falla þannig, að tveir eru með og tveir á móti, er hægt að hindra framgang allra mála, sem svo verður ástatt um, og ómögulegt fyrir fram að vita, hversu oft það gæti komið fyrir. Málskotsréttur í einhverju formi þarf því mjög nauðsynlega að vera til, og var því þessu skilyrði kommúnistanna algerlega synjað, að fella alveg niður málskotsréttinn. Þá var fram borin sem varakrafa, að málskotsrétturinn yrði ekki notaður af fulltrúum þeirra flokka, sem að samkomulaginu standa, þegar um væri að ræða leyfi fyrir bílum, bátum og fjárfestingu, og á þetta var fallizt. Það þýðir að vísu, að leyfum þessum verður úthlutað nákvæmlega á sama hátt og áður, ef meiri hluti fæst fyrir hverri ákvörðun í nefndinni. En náist ekki samkomulag um meiri hluta fyrir leyfisveitingu, verður hún að bíða fram yfir kosningar, því að málskotsrétturinn um þessa málaflokka er ekki til. Og það getur þýtt, að bíða þurfi þá eftir afgreiðslu þeirra mála, sem þannig verður ástatt um, tvo til þrjá mánuði. Þetta er allt og sumt, sem um hefur verið samið á milli flokka. Komi fulltrúarnir í innflutningsskrifstofunni sér saman, gengur allt sinn gang óbreytt eins og áður. Öll þessi mál, sem ég hef nefnt hér og gerð hafa verið að skilyrði fyrir framgangi kjördæmamálsins, eru óskyld afgreiðslu kjördæmamálsins sjálfs, og sýnir málsmeðferðin því, að þetta mikla mál var reynt að gera að verzlunarvöru á vissan hátt til þess eins að koma höggi á Alþfl., sem þó tókst ekki betur en þetta. Þetta taldi ég nauðsynlegt að taka fram vegna þess áróðurs, sem upp hefur verið tekinn, sérstaklega í blaðinu Þjóðviljanum, sem hefur verið að burðast við að reyna að taka þetta fram sem áróðursefni á ríkisstj. og Alþfl. sérstaklega. Niðurstöðunni er bezt lýst með orðum dagblaðsins Tímans um þetta á laugardaginn var. Hann segir orðrétt í fyrirsögn fyrir grein um málið: „Kommúnistar féllu frá öllum skilyrðum sínum, er verulegu máli skiptu.“ Alþfl. gerir sér ljóst, að með þessu frv. er ekki náð fullu jafnrétti allra þegna þjóðfélagsins til þess að hafa áhrif á gang þjóðmála, sem þó hlýtur að verða stefnt að. Enn er ætlazt til, að heilir landshlutar hafi helmingi minni rétt, en aðrir og ekki einu sinni það. Þó er þetta merkur og þýðingarmikill áfangi, þar sem enn miklu meira óréttlæti verður hrundið, - óréttlæti, sem mikill meiri hluti þjóðarinnar hefur átt við að búa og stríðir móti réttlætiskennd heilbrigt hugsandi manna og til lengdar verður aldrei unað við. Því fyrr sem þetta verður leiðrétt, því betra. Þetta óréttlæti hefur birzt á tvennan hátt: í fyrsta lagi í misjöfnum rétti héraða, og í öðru lagi í misjafnri aðstöðu flokka eftir því, hvar fylgismenn þeirra hafa verið búsettir á landinu. Í því moldviðri, sem reynt hefur verið að þyrla upp í sambandi við afgreiðslu þessa máls, hefur því mjög verið á lofti haldið, að með leiðréttingu þessara mála væri hagsmunum dreifbýlishéraðanna stefnt í einhverja hættu. Þessu vil ég algerlega mótmæla. Mál á Alþingi eru ekki afgreidd á þann hátt, að héraðssamtök séu um afgreiðslu þeirra. Það eru flokkarnir, sem koma sér saman um hana. Það eru flokkarnir, sem ráða úrslitum mála, og í öllum flokkum eru fulltrúar bæði frá dreifbýli og þéttbýll. Að einn flokkur sé þar öðrum fremri, þannig að honum beri að veita forréttindi, er áreiðanlega ekki rétt. Það, sem skeður með þessari breytingu úti á landsbyggðinni, er ekki það, að fulltrúum þessara héraða verði yfirleitt fækkað, heldur hitt, að fulltrúum eins flokks, Framsfl., verði fækkað, en hann hefur í krafti hinna mörgu smáu kjördæma haft forréttindaaðstöðu að þessu leyti. Þegar þess vegna mörgu smáu kjördæmunum verður slegið saman, skapast möguleiki til þess, að minni hlutarnir í öllum smáu kjördæmunum til samans geti líka fengið kosinn sinn fulltrúa. Þetta fullyrði ég að sé líklegra til að gefa sanna mynd af heildarvilja viðkomandi héraðs heldur en þó að einn flokkur slampist á að fá alla menn kosna í öllum smáu kjördæmunum, kannske með talsvert minna en helming atkvæðatölunnar, og getur þannig útilokað, að nokkur önnur rödd heyrist úr heilum landsfjórðungi eða landshluta en hans eigin. Þetta verður komið í veg fyrir með því að sameina smáu kjördæmin í færri stórum og viðhafa hlutfallskosningu, sem skapar fleirum en þeim, sem flest atkvæðin hefur, möguleika til þess að fá fulltrúa kosinn líka. Eftir því sem fleiri eru kosnir á þennan hátt með hlutfallskosningu, skapast möguleikar til þess, að fulltrúatalan skiptist réttlátlega á milli flokkanna í kjördæminu. Ég veit, að Framsfl. leggur nú á það ofurkapp að fá til fylgis við sig og sinn málstað menn úr öðrum flokkum til þess, eins og hann segir, að bjarga málstað dreifbýlisins. En slíkt er hin mesta fjarstæða. Með því er ekki verið að bjarga neinu fyrir dreifbýlið, heldur verið með því að bjarga Framsfl. og tryggja það, að engar aðrar raddir heyrist frá þessum stöðum en raddir þess flokks, sem flest hefur atkvæði, minni hlutarnir verði gersamlega þurrkaðir út. En komið er í veg fyrir það með hinni nýju skipan. Þegar núverandi ríkisstj. tók við í desembermánuði s.l., lýsti hún yfir því, að hún mundi beita sér fyrir lausn kjördæmamálsins á þeim grundvelli, sem hér hefur verið lagt til, og að þing mundi verða rofið og kosningar látnar fara fram í vor, hvort sem tækist að koma málinu fram eða ekki. Við þetta verður að sjálfsögðu staðið og mundi hafa verið gert, hvernig sem farið hefði um afgreiðslu málsins, þó að óneitanlega sé skemmtilegra að koma fram fyrir kjósendurna með málið leyst heldur, en óleyst. Kjósendur landsins koma þess vegna til með að fella úrslitadóminn í málinu við kosningar í vor, og efast ég ekki um út af fyrir sig, hvernig sá dómur muni verða. En á það vildi ég mega benda, að mörg önnur og þýðingarmikil mál bíða úrlausnar í okkar þjóðfélagi, sem tafizt hafa og torveldazt vegna átaka um þetta mál. Þess vegna er nauðsynlegt að koma því út úr heiminum. Ranglætið má sætta sig við um stundarsakir, en ekki verður það gert til langframa. Þess vegna er nauðsynlegt að fá þetta mál afgreitt nú, lagfæringu, þó að ekki sé hún fullkomin, þá mikla lagfæringu þó, framkvæmda og snúa sér síðan með fastari tökum að lausn þeirra vandamála, sem bíða. Góða nótt.



Herra forseti, góðir áheyrendur. Í frv. því til stjórnarskrárbreytingar, sem hér liggur fyrir til 1. umr., felst ekki aðeins mikilvæg lýðræðisleg réttarbót fyrir Íslendinga almennt, heldur sérstaklega þýðingarmikil réttarbót fyrir allan íslenzkan verkalýð. Samkvæmt manntalinu frá 1950 taldist réttur helmingur þjóðarinnar til verkamannastéttarinnar, ef talið var eftir atvinnustétt framfæranda, og 1/6 hluti þjóðarinnar til starfsmannastéttarinnar, þannig að samtals eru launþegastéttirnar rúmlega 2/3 hlutar allrar þjóðarinnar. Núverandi kjördæmaskipun er þannig, að þótt allur verkalýður Íslands, sem nú er meiri hluti þjóðarinnar, stæði sameinaður í einum verkalýðssflokki, eins og hann vegna lífshagsmuna sinna ætti að gera, þá hefði hann engan möguleika til þess að fá helming þingsæta, hvað þá meiri hluta á Alþingi, af því að hann er samþjappaður í bæjum og kauptúnum landsins og nýtur þar af leiðandi ekki fulls réttar á við aðra landsmenn. Svona er kjördæmaskipunin ranglát, svona er lýðræðið ófullkomið á Íslandi enn þá. Meira að segja þótt allir launþegar Íslands, 2/3 hlutar þjóðarinnar, stæðu sameinaðir í einum flokki eða einu kosningabandalagi, þá gæti svo farið, að þessir 2/3 hlutar þjóðarinnar fengju ekki meiri hluta á Alþingi. Það væri m.ö.o. hugsanlegt, að 1/3 hluti þjóðarinnar næði meiri hluta á Alþingi móti 2/3 hlutum þjóðarinnar, sem yrðu í minni hluta á þingi. Það þarf ekki að fara lengra aftur í tímann, en til alþingiskosninganna 1956 til þess að sjá, að tveir flokkar, Framsfl. og Alþfl., gerðu beinlínis samsæri um að reyna að ná meiri hluta á þingi, þótt þeir hefðu samanlagt aðeins 33.9% eða ekki einu sinni 34% allra atkvæða, og það munaði minnstu, að það tækist, aðeins nokkrum atkvæðum. Kjördæmaskipun, sem býður upp á það, að þriðjungur þjóðarinnar geti ráðið yfir meiri hlutanum, dæmir sjálfa sig úr leik. Íslenzkt lýðræði þolir ekki slíka skipan og hlýtur því að víkja henni til hliðar. En frá sjónarmiði verkalýðsins og allrar alþýðuhreyfingar Íslands er það beinlínis skilyrði fyrir vexti verkalýðshreyfingarinnar og viðgangi, fyrir möguleikum alþýðunnar til hagsmunabaráttu á Alþingi og til endanlegs sigurs fyrir málstað alþýðunnar á Alþingi Íslendinga, að kjördæmaskipunin gefi verkalýðnum hvort tveggja í senn, möguleika til þess að sameinast og meiri hluta á Alþingi, ef verkalýðurinn og bandamenn hans fá meiri hluta hjá þjóðinni. Núverandi kjördæmaskipun gerir hvorugt. Í fyrsta lagi torveldar hún verkalýðnum að sameinast með því að skipta honum upp í 27 kjördæmi, þar sem hann víða klofnar fyrst og fremst milli tveggja borgaraflokka, og í öðru lagi gerir hún honum ómögulegt að fá meiri hluta á Alþingi, þótt verkalýðurinn þrátt fyrir þessar torfærur sameinaðist í einn flokk eða eitt kosningabandalag og hefði meiri hluta þjóðarinnar á bak við sig. Þess vegna hefur það frá upphafi verið baráttumál íslenzkrar verkalýðshreyfingar að fá landinu skipt í nokkur stór kjördæmi með hlutfallskosningum og landskjörna uppbótarþingmenn að auki. Barátta verkalýðsins fyrir bættri kjördæmaskipun er barátta íslenzkrar alþýðu fyrir jafnrétti og lýðræði í landi voru. Þess vegna var það till. Sósfl. 1942, er núverandi kjördæmaskipun var upp tekin, að landinu yrði skipt í nokkur stór kjördæmi. Það féll í minn hlut að vera fulltrúi flokks míns í stjórnarskrárnefnd þessarar hv. d. 1942, og í nál. meiri hl. stjórnarskrárnefndar Nd., dags. 8. maí 1942, hef ég látið bóka álit mitt á, hvaða breytingu bæri þá að gera á kjördæmaskipuninni, á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Einar Olgeirsson lýsir því sem áliti sínu, að heppilegust mundi sú breyting á kjördæmaskipuninni, að landið yrði nokkur stór kjördæmi t.d. 6, yrði þorri þingmanna, t.d. 38, eins og nú er, kosnir í þeim með hlutfallskosningum, og væri tala þingmanna í hverju kjördæmi í hlutfalli við kjósendatölu þess, en 11 uppbótarsæti yrðu auk þess, svo sem nú er. Slík skipun mundi í senn tryggja jafnrétti allra kjósenda og draga stórum úr skaðlegri hreppapólitík, en virða þó áhrifavald hinna einstöku landshluta og hindra ofræði flokksstjórna. En þar sem ekki er kostur á því að fá breytingu sem þessa samþykkta nú á þingi, telur hann þýðingarlaust að bera fram brtt. þessa efnis og fellst því á frv. með þeim brtt., sem meiri hluti nefndarinnar hefur orðið sammála um.“ Hér lýkur tilvitnuninni í nál. 8. maí 1942. Síðan þetta gerðist eru liðin 17 ár. Mér er það því mikil ánægja í dag að vera meðflm. ásamt hv. þm. G-K. og hæstv. forsrh. að því frv., sem hér liggur nú fyrir til umræðu og fer nærri því að skapa það form fyrir kosningabaráttu íslenzkrar alþýðu, er flokkur minn áleit henni heppilegast og þjóðinni réttlátast 1942. En þessi 17 ár, sem síðan eru liðin, og einkum þó síðasti áratugurinn hafa verið hættutímabil fyrir íslenzka alþýðu í kjördæmamálinu. Í 10 ár hefur sú hætta sífellt vofað yfir, að tveir stærstu þingflokkarnir, Sjálfstfl. og Framsfl., sameinuðust um að breyta kjördæmaskipuninni á þann veg að afnema landskjör og hlutfallskosningar og breyta öllum kjördæmum í einmenningskjördæmi, t.d. Reykjavík kannske í 17 einmenningskjördæmi, og torvelda þannig gífurlega alla pólitíska sigurvinninga verkalýðsins og gera þingið að skrípamynd af þjóðarviljanum. En svo mikil var gifta íslenzkrar alþýðu, að allan þennan áratug gátu þessir tveir flokkar aldrei sameinazt um slíkt samsæri gegn íslenzku lýðræði og alþýðuhreyfingu landsins, þótt þeir annars hefðu löngum helmingaskipti um allt annað, er íslenzkri þjóð var til ófarnaðar. En hvernig stendur þá á því, að nú í dag skuli meiri hluti þings og þjóðar geta sameinazt um tiltölulega réttláta kjördæmaskipun og alþýðan losnað ekki aðeins við óttann af ranglæti eintómra einmenningskjördæma, heldur og við þá úreltu kjördæmaskipun, sem komið var á 1942? Það liggur við, að rétt sé að segja, að slík eining þessara þriggja flokka sé fyrst og fremst yfirgangi Framsóknarforustunnar að þakka. Það gerðist svo: Í alþingiskosningunum 1956 hafði Framsókn líf Alþýðuflokksins í hendi sér. Hún lét hann þá mynda með sér Hræðslubandalagið alræmda. Með þrauthugsuðum klækjum þaulvanra reiknimeistara skyldu gallar núverandi kjördæmaskipunar misnotaðir til þess að gefa þessum flokkum, er höfðu 33% þjóðarinnar, meiri hluta á Alþingi. Það átti að nota núverandi kjördæmaskipun sem þjófalykil að Alþingi, og innbrotsþjófnaðurinn hafði næstum tekizt. Með þessu atferli Hræðslubandalagsins dæmdi Framsfl. núverandi kjördæmaskipun úr leik. Eftir það, sem þjóðin þá sá framan í, var ekki hægt að viðhalda þessari kjördæmaskipan með þeim einmenningskjördæmum, er buðu misnotkuninni heim. Íslenzk alþýða og allt íslenzkt lýðræði hlaut að knýja fram gagngerðar breytingar, er firrtu þjóðina þeirri hættu, að svo mætti falsa þjóðarviljann sem fyrirhugað var 1956. Það varð að svipta afbrotaaðilana þjófalyklinum. Þegar við Hannibal Valdimarsson, hv. 7. þm. Reykv., komum til fyrsta fundar við forustumenn Framsfl. í júlí 1956 til þess að hefja samninga um myndun vinstri stjórnar, tilkynntum við þeim, að það væri krafa Alþb. og verkalýðshreyfingarinnar, að á þessu kjörtímabili yrði kjördæmaskipuninni breytt í viðunandi lýðræðislegt horf. Við minntum þessa foringja Framsóknar á, að tvisvar á 25 árum hefði verkalýður Íslands orðið að leysa kjördæmamálið með íhaldinu, og báðum þá að sýna nú þau pólitísku hyggindi og framsýni að knýja ekki íslenzka alþýðu til þess í þriðja sinn á 30 árum. Foringjar Framsóknar hétu góðu. Loforð um lausn kjördæmamálsins var tekið upp í stjórnarsáttmálann. Við þingmenn Alþb. tókum mildum höndum á afbrotaflokkunum, er til kasta þingsins kom. Þeir höfðu lofað bót og betrun um að reyna ekki að brjótast inn í Alþingi aftur og lofað að láta eyðileggja þjófalykilinn. En svo kom til efndanna. Eftir ítrekaðar áminningar var loks skipuð nefnd í málið, en þá voru liðin rúm tvö ár, frá því að fyrirheitin höfðu verið gefin, og ekki var nefndin enn kölluð saman. Loks í nóv. 1958, þegar Framsókn hafði þegar afráðið að sprengja vinstri stjórnina, kom hluti nefndarinnar saman, en ekkert var gert, og Framsfl., sem hafði heitið því hátíðlega, að lokið yrði á starfstíma stjórnarinnar endurskoðun stjórnarskrár lýðveldis og kosningalaga, rauf vinstri stjórnina upp á sitt eindæmi 4. des. án þess að hafa nokkuð í þessu máli gert. Í tvö og hálft ár hafði Framsfl. tækifæri til þess að leysa kjördæmamálið með íslenzkum verkalýð í vinstri stjórninni. Í 21/2 ár hafði forusta Framsóknar möguleika á að bæta fyrir brot sitt gegn íslenzku lýðræði og íslenzkri alþýðu. En forusta Framsóknar sveik loforð sín og gerði Framsókn um leið að flokk hinna glötuðu tækifæra. Íslenzk stjórnmálasaga á fá dæmi slíks hroka og skammsýni sem forusta Framsóknar hefur sýnt í allri meðferð þessa máls, allt frá upphafi Hræðslubandalagsins til stjórnarslitanna 4. des., þegar afturhald Framsóknar hjó á böndin við íslenzka verkalýðshreyfingu í öruggri vissu um að geta myndað afturhaldsstjórn með íhaldinu um þá 8% lögboðnu launalækkun, sem Framsókn heimtaði þá af launþegum Íslands, eftir að hafa svikið þá um jafnrétti við aðra Íslendinga í kosningunum. Menn skyldu nú halda, að eftir að sú von afturhaldsins í Framsókn brást að mynda nýja helmingaskiptastjórn með íhaldinu um launarán, hefði Framsóknarforustan séð eftir því að hafa drepið vinstri stjórnina og viljað nú eitthvað til vinna að friðmælast við verkalýð Íslands á ný, þó að almennt sé talið of seint að iðrast eftir dauðann. En því fór fjarri. Framsóknarforustan hafði ekkert lært og engu gleymt í 25 ár, hún bara forhertist. Hún kallaði saman flokksþing um miðjan marz, og þar lét hún samþykkja svo hljóðandi boðskap til alþýðunnar í kjördæmamálinu: „Flokksþingið telur, að stefna beri að því að skipta landinu í einmenningskjördæmi utan R-víkur og þeirra kaupstaða annarra, sem rétt þykir og þykja kann að kjósi fleiri en einn þingmann. Með hæfilegri fjölgun kjördæmakjörinna þingmanna falli niður uppbótarlandskjörið. Telur flokksþingið, að einmenningskjördæmi sem aðalregla sé öruggastur grundvöllur að traustu stjórnarfari.“ Þessi samþykkt Framsóknarforustunnar var ekki aðeins fjandskaparyfirlýsing við allt lýðræði, svipað og hjá fasistum Frakklands, og pólitísk blinda, slík að furðu sætir, heldur er hún og hnefahögg í andlit íslenzkrar verkalýðshreyfingar. Þetta er yfirlýsing Framsóknarforingjanna um, að þeir neiti eigi aðeins verkalýðnum um endurbætur frá því, sem nú er, og jafnrétti, heldur hóti líka að svipta hann öllu því, sem hann hefur áunnið í 25 ára lýðræðisbaráttu, landskjörinu og auknum hlutfallskosningum. Þetta er yfirlýsing Framsóknarforustunnar um, að hún vilji ekki við verkalýðinn semja, heldur aðeins knésetja hann og kúga. En íslenzk alþýða lætur ekki kúga sig. Um þann rétt, sem Framsókn neitar henni, semur nú verkalýðshreyfingin við sjálfan höfuðandstæðing sinn, flokk Reykjavíkurauðvaldsins, Sjálfstæðisflokkinn, í þriðja sinn á 28 árum á þeim grundvelli, sem við óskuðum eftir fyrir 17 árum. Þessa andstæðinga hefur nú Framsóknarforustan enn einu sinni barið saman í blindu sinni. Það er vissulega tími til kominn, að bændur Íslands og vitrir menn í Framsókn rísi upp til að velta af sér þessari misvitru forustu. Íslenzkir bændur og ærlegir vinstri menn sveitanna verðskulda vissulega betri forustu, en þetta glórulausa afturhald, sem aldrei getur lært. Það vantar aðeins eitt til þess að fullkomna þetta afturhald. Framsóknarforustan sagði 1944, að með nýsköpun atvinnulífsins og kaupunum á nýsköpunartogurunum, sem settu öruggan grundvöll undir atvinnulíf dreifbýlisins, væru kommúnistar að vinna markvisst að upplausn og eyðileggingu ríkjandi þjóðfélagsskipunar. Það vantar nú aðeins, að sama Framsóknarforustan segi, að nýja kjördæmaskipunin sé vélabrögð kommúnista til þess að eyðileggja jafnrétti, mannréttindi og lýðræði á Íslandi, og sjáið þið til, það mun líka koma. Það er engin firra svo fáránleg, að rökþrota menn grípi ekki til hennar, þegar þeir þurfa að verja ranglæti sitt og forréttindi í þjóðfélaginu. Forréttindi Framsóknarforustunnar eru, að þrjú atkvæði með henni gilda eins og 8 atkvæði með Alþýðubandalaginu. Það er þetta ranglæti, sem Framsóknarforustan er að verja með blekkingum sínum, og það er þetta ranglæti, sem íslenzk alþýða ætlar ekki að þola lengur, hún ætlar að afnema það í ár. En hvernig stendur á því, að Sjálfstfl., flokkur Reykjavíkurauðvaldsins, skuli reynast frjálslyndari í samningum við verkalýðinn í þessu máli en Framsfl.? Vart er það af hugsjónaást hans á lýðræðinu einni saman. Sjálfstfl. hefur vissulega undanfarinn áratug alveg eins og Framsókn ágirnzt að ná meiri hluta á Alþ. með minni hluta hjá þjóðinni. Kosningar eftir kosningar hefur Sjálfstfl. skorað á kjósendur að gefa sér meiri hluta á Alþ. með því að bæta við sig 300–400 atkv. í réttum kjördæmum, þá hefði hann meiri hluta á Alþ. með 40% kjósenda. Sjálfstfl. hefur líka á undanförnum áratugum verið að dekra við hugmyndina um eintóm einmenningskjördæmi á Íslandi, t.d. 17 einmenningskjördæmi í Reykjavík. Það var á tímum helmingaskipta hans og Framsóknar. Það átti þá að eyðileggja þingræðislega möguleika verkalýðsins, eins og nú er gert í Frakklandi. Það voru vissulega helmingaskipti milli Framsóknar og Sjálfstfl. um hugmyndir ranglætisins þá. En til allrar hamingju pössuðu helmingarnir aldrei saman. Og nú er Sjálfstfl. snúinn til betri vegar til fylgdar við hlutfallskosningar og stór kjördæmi. Af hverju? Ég held af því, að hann býst við að geta unnið meiri hluta á Alþ. án þess að hafa rangt við, - unnið meiri hluta þjóðarinnar til fylgis við sig. Í því liggur það, að Sjálfstfl. fylgir stefnu verkalýðshreyfingarinnar í þessu máli í dag, og í þessari von hans um að ná meiri hluta þjóðarinnar felst líka hættan, sem vofir yfir þjóðinni í dag. En þeirri hættu verður ekki afstýrt með því að viðhalda rangri og úreltri kjördæmaskipun. Sá, sem hefur meiri hluta þjóðarinnar, á að hafa meiri hluta á Alþingi. Íslenzk alþýða sigrar ekki Reykjavíkurauðvaldið með því að hafa rangt við í þeim leikreglum borgaralegs lýðræðis, sem við nú heyjum baráttu vora undir. Íslenzk alþýða sigrar auðvaldið aðeins með því að vinna af því það fylgi alþýðustétta, sem það hefur aflað sér, aðeins með því að sameinast öll á móti því og reka djarfa og viturlega pólitík gegn því, þegar alþýðan getur haft áhrif á stjórn landsins. Þess vegna semur alþýða Íslands hiklaust við íslenzka auðvaldið í dag um að koma á réttum leikreglum í stað rangra í alþingiskosningum á Íslandi, í öruggri vissu um það að, að lokum verður það alþýðan, sem sameinast um lífshagsmuni sína í þeim átökum milli stéttanna, sem allar alþingiskosningar eru, og ber sigur af hólmi, af því að hún er yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar og málstaður hennar er málstaður framfara, frelsis og velferðar vinnandi stéttanna. En hvað með Alþfl.? Af hverju stendur hann núna með stjórnarskrárbreytingunni? Alþfl. greip þó til ranglætisins og kosningasvindlsins til þess að reyna að bjarga sér inn á Alþ. í síðustu kosningum og sveik með því alla stefnu sína í mannréttindamálunum frá upphafi vega, en svikin reyndust honum samt flotholt þá. En nú dregur aftur að kosningum. Skuldadagarnir nálgast, og nú á þessi flokkur enn yfir höfði sér þá hættu að fá makleg málagjöld launalækkunarinnar með því að detta út úr þinginu, og þá sér hann á síðustu stundu, að réttlætið, sem hann sveik 1956, er það eina, sem getur bjargað honum inn. Og sjá, nú aðhyllist hann jafnréttið af sömu hvötum og hann braskaði í misréttinu 1956. En er nú þessi kjördæmaskipun, sem nú skal upp taka, ekki óþjóðleg, eins og Framsfl. segir? Brýtur hún ekki niður dýrar erfðir og fornar venjur? Við skulum athuga það. Fyrir 1.030 árum skópu forfeður vorir hér á landi eitt merkilegasta stjórnskipulag mannkynssögunnar, löguðu hið forna, alþjóðlega ættarsamfélag að sérstökum staðháttum og þörfum hinnar ungu íslenzku þjóðar. Fyrir tæpum 1.000 árum, líklega árið 965, tóku þeir upp skiptingu landsins í fjórðunga, og sú skipting hélzt allar aldir þjóðveldisins. Hver er sú skipting landsins, sem vér leggjum til að framkvæma nú, 1.000 árum síðar? Höfuðdrættir skiptingarinnar í frv. því, sem hér liggur fyrir, eru þessir: Vestfirðingafjórðungur skal hafa 10 þm. í 2 kjördæmum. Norðlendingafjórðungur skal hafa 11 þm. í 2 kjördæmum. Austfirðingafjórðungur skal hafa 5 þm. í 1 kjördæmi. Sunnlendingafjórðungur skal hafa 11 þm. í 2 kjördæmum. Reykjavík sem tákn hins nýja Íslands borganna, er upp rísa, skal hafa 12 þm. í einu kjördæmi. Og 11 landsk. þm. skulu jafna metin milli flokka, stétta og skoðana, svo sem unnt er. Hin nýja skipan styðst við það skipulag, sem traustast var í hinu forna þjóðveldi, fjórðungaskipunina, og það mun sýna sig, að fjórðungarnir og fólkið, sem í þeim býr, verður sterkara og samheldnara fyrir þessa skipan, sem nú verður tekin upp. En ekki nóg með það. Í hinu forna þjóðveldi gátu þm. kosið sér goða, hvar sem var innan sama fjórðungs, eða með nútíma orðalagi gátu kjósendur kosið sér þm., hvar sem var innan sama fjórðungs. Með þeirri skipan, sem nú er upp tekin, er stigið stórt spor í sömu átt. Kjósendur geta kosið sér þm. innan fjórðungs eða fjórðungshelmings, hvern er þeir vilja, en eru ekki bundnir við sýslur þær, sem á komust, eftir að þjóðveldið féll. Það er því með þeirri stjórnarskrárbreytingu, sem nú er lagt til að gera, verið að stíga stór spor í áttina til þess að samræma kjördæmaskipunina því traustasta í vorri fornu þjóðarerfð, þjóðveldinu sjálfu, og kosningarréttinn þeirri kröfu til jafnréttis allra manna, sem einkennir lýðræðisstefnu nútímans. En hvað er það í hinu nýja Íslandi, sem knýr oss fram til stærri heilda, þrýstir á að stækka kjördæmin, auk jafnréttiskröfunnar og möguleika stéttanna til sameiningar? Stjórnin á Íslandi er fyrst og fremst orðin stjórn á þjóðarbúskapnum. Nútíma atvinnurekstur krefst víðast hvar sameiginlegs rekstrar í stórum stíl. Sýslur og bæir, hálfir og heilir fjórðungar þurfa að vinna saman af víðsýni og samheldni til þess að ráðstafa aukinni fjárfestingu í byggðarlögunum rétt, svo að þau bæti í sífellu lífskjör íbúanna. Nútíma stórrekstur þolir ekki fjötra hreppapólitíkurinnar. Samvinna fólksins í heilum og hálfum fjórðungum er það afl, sem mun tryggja byggðarlögin gegn landeyðingarstefnu Framsóknar og annarra hernámsflokka og lyfta fjórðungunum, sem eyðingin vofði yfir, með stórhuga nýsköpun atvinnulífsins upp til þeirrar velsældar, sem bíður alþýðu alls Íslands, ef þjóðarbúskapnum er stjórnað með hag fólksins sjálfs og fólksins alls fyrir augum. Íslenzk alþýða! Þessi kjördæmabreyting skapar að vísu ekki fullt réttlæti, ekki fullt jafnrétti kjósenda alls staðar á landinu, en hún er stórt spor í áttina til þess að skapa verkamannastéttinni sem heild og íslenzkri alþýðu jafnrétti til áhrifa á við aðrar stéttir. Eftir að þessi kjördæmaskipun er komin á, þarf ekki lengur 8 verkamenn í Reykjavík eða annars staðar á Íslandi til þess að vega upp á móti 3 Framsóknarforstjórum. Starfandi stéttir Íslands til sjávar og sveita! Þessi nýja kjördæmaskipun gefur ykkur möguleika til að skapa með ykkur sterkari og meiri einingu en nokkru sinni fyrr. Þessi nýja kjördæmaskipun veitir ykkur jafnrétti á við aðrar stéttir, sem þið hafið ekki notið hingað til. Fylkið ykkur þétt saman um þessa kjördæmaskipun. Hún er ykkur dýrmætt vopn í lífsbaráttunni, í frelsis- og mannréttindabaráttu vinnandi stéttanna, og um leið og þið aflið ykkur þessa vopns, þá sýnið, að þið kunnið að beita því. Sameinizt gegn því launaráni, sem þegar er framkvæmt. Sameinizt gegn þeirri réttindaskerðingu, sem þið hafið verið beittar. Sameinizt gegn hernáminu og landeyðingunni. Sameinizt gegn þeirri gengislækkun og því atvinnuleysi, sem yfir vofir, ef sameiginleg stefna hernámsflokkanna þriggja nær fram að ganga. En umfram allt: Sameinizt um að knýja fram það jafnrétti, þau mannréttindi, sem í þessu stjskrfrv. felast. Gerið Ísland að ríki, þar sem verkamannastéttin er ekki sett skör lægra, en allar aðrar stéttir hvað kosningarréttinn snertir. Sigur þessa máls er mikill sigur mannréttinda og lýðræðis á Íslandi, og okkar dýru þjóðarerfð hefur aldrei stafað hætta af því, að allir menn væru metnir jafnt í þjóðfélaginu. Það er misréttið, en ekki jafnréttið, sem var Íslands ógæfuvaldur fyrr á öldum. En það er manngildið, jafnrétti allra Íslendinga, sem mun gera þjóð vora gæfusama í framtíðinni. - Góða nótt.



Herra forseti, háttvirtu áheyrendur. Það er gömul saga og ný, þegar heit deilumál eru til meðferðar, að framsóknarmenn finna upp einhver slagorð og hamra á þeim alla daga, eins og þar væri sannleikurinn allur. Nú eru þau einkum tvö og á þessa leið: Það á að leggja niður öll kjördæmi landsins nema Reykjavík, og þetta á að gera, svo að hægt sé að minnka framkvæmdirnar í dreifbýlinu. - Hvort tveggja er ósatt. Það á að leggja niður aðeins eitt kjördæmi, Seyðisfjörð, þetta 400 kjósenda kjördæmi. Hvergi annars staðar á landinu verða þingfulltrúar færri, en er og víða fleiri. Ef framkvæmdir um land allt verða minni á næstunni, en verið hefur síðustu árin, þá er það ekki vegna kjördæmabreytingarinnar, heldur vegna viðskilnaðar vinstri stjórnarinnar. Sú stjórn hækkaði tolla og skatta á þjóðinni frá því, sem áður var, um 1.200 millj. kr. og tók samtímis lán erlendis meira en 600 millj. kr., sem þýðir 1.000 millj. skuldabagga með 55% viðbótargjaldinu. Það var því ekki þakkarvert, þó að hægt væri að hafa miklar framkvæmdir og næga atvinnu, á meðan þetta var að eyðast. En allir vita, að slíkri vitfirringu er ekki hægt að halda áfram. Þess vegna hrökklaðist vinstri stjórnin frá völdum 4. des. s.l. og þess vegna er hætt við, að framkvæmdir verði að minnka án alls tillits til þess, hvort kjördæmin verða stækkuð eða ekki. Það er alkunnugt, að Framsfl. hefur alla sína tíð hagnazt einn allra flokka á núverandi kjördæmaskipulagi. Honum bar því sérstök skylda til að vernda það. En hann gerði annað. Hann gekk fram fyrir skjöldu í síðustu kosningum til að brjóta það niður. Þegar svo var komið, hlutu allir að sjá, að þá hlyti þetta gallaða skipulag að hverfa. Þingflokkur sjálfstæðismanna hefur lengi verið ósammála um kjördæmamálið. Nú hefur hann þjappazt saman. Það er Framsfl. að þakka, og ég vil vona, að eins fari um alla kjósendur Sjálfstfl. í landinu. Ég veit, að þeirra hugarfar er þannig, að þeir vilja ekki láta bjóða sér það oft, að þrjá sjálfstæðiskjósendur þurfi gegn einum framsóknarkjósanda, eins og nærri stappaði að meðaltali í síðustu kosningum. Það, sem gera á með þessu frv., er að lögleiða það, að héruðin hafi samvinnu í kosningum og um þingmenn eftir föstu skipulagi og miðað við eðlilega landshætti. En samvinna er ekki sama og dauði, heldur aukinn styrkur, og það eru meinleg örlög, að þeir, sem mest útmála ást sína á samvinnu, skuli nú hatast við það, að 3–4 sýslufélög kjósi þm. sameiginlega og í eðlilegum hlutföllum, þ.e. verði í samvinnu á áhrifamikinn hátt. Þetta eru varnarráðstafanir, en ekki hefnd. Hefndina annast örlögin sjálf. Og þetta er vel mögulegt nú orðið, af því að samgöngur og samgöngutæki hafa batnað svo á síðari árum, að nú er miklu þægilegra víðast hvar að ferðast um hin stóru kjördæmi, en var um þau, sem nú eru, fyrir 20–25 árum. Það er óhætt að segja, að fólkið í sjálfstæðiskjördæmunum og tvímenningskjördæmunum, sem hafa sinn þm. af hvorum flokki, þekkir ekki nema beztu hliðina á núverandi skipulagi. Fyrir því er greitt eftir föngum. En það er öðru máli að gegna með minni hlutann í sumum framsóknarkjördæmunum, og það er engin tilviljun, að sú rödd kemur af Austurlandi, sem birtist í hinni ágætu grein Páls hreppstjóra á Gilsárstekk fyrir skömmu. Þar talar maður, sem þekkir kúgunarvaldið, og því er ekki að leyna, að sumir sjálfstæðismenn í framsóknarkjördæmunum hafa sagt við mig: „Við vildum heldur, að okkar sýsla hefði engan þm. en þennan, sem er.“ Nú má ætla eftir breytinguna, að hvert kjördæmi hafi þingmenn úr tveimur eða þremur flokkum og hver kjósandi geti valið um fimm eða sex þm. síns kjördæmis til að greiða fyrir sínum málum. Það þýðir aukið frelsi, aukinn styrk. Ég hef í 26 ár haft greinda og heiðarlega kjósendur, og svo er enn. Þeir hafa alltaf skilið mig rétt og staðið með mér hiklaust í baráttunni fyrir réttum málstað. En ég hefði haft enn sterkari aðstöðu, ef ég hefði haft að baki mér kjósendur í þremur sýslum heldur en einni. Þetta munu fleiri geta sagt, og svo mun verða. Það munu líka fáir trúa því, að ég væri nokkuð verri fulltrúi fyrir mína kæru Húnvetninga, þó að ég væri líka kosinn af vinum mínum í Vestur-Húnavatnssýslu, Skagafjarðarsýslu og Siglufirði. Því rugli trúir heldur enginn greindur maður, að heiðarlegir alþingismenn sinni síður vandamálum sinna kjósenda, þó að þeir séu kosnir hlutfallskosningu. Dæmin úr tvímenningskjördæmunum eru þar til sönnunar. Af smáu kjördæmunum er ekki heldur glæsileg reynsla. Má þar til sönnunar nefna 9 fámenn kjördæmi úr síðustu kosningum, þar sem þó er eitt tvímenningskjördæmi. Í þeim öllum til saman komu fram 7.520 gild atkvæði. Fékk Framsfl, af þeim 4.100 atkvæði og alla þm., 10 að tölu. Sjálfstfl. fékk 2.500 í þessum kjördæmum og engan þm. kosinn, en að minnsta kosti 400 af atkvæðum Framsfl. í þessum kjördæmum voru lánuð frá Alþfl. Mundi nú ekki þessum 2.500 kjósendum Sjálfstfl. í þessum kjördæmum finnast eðlilegra, að þeir fengju einhverja þm., þó að dreifðir séu? En framsóknarmenn vilja svo gott sem taka atkvæðisréttinn af minni hlutanum. Þeir vilja skipta landinu í einmenningskjördæmi, þar sem þeir hafa von um fylgi, en hafa hlutfallskosningu, þar sem þeir hafa minnst traust, og uppbótarþm. vilja þeir enga til að forðast jöfnuðinn. En er það nú víst, að þessum mönnum sé eins mikil alvara og þeir láta? Ég er ekki viss um það. Öll þeirra æsing og læti í þessu máli er skiljanleg. Það er eðlilegt manneðli að grípa hvert hálmstrá, þegar voði er fram undan. Allur hamagangurinn gegn kjördæmabreytingunni er til þess gerður að leiða athygli fyrri kjósenda Framsfl. frá því allsherjar gjaldþroti og einangrun, sem flokkurinn hefur steypt sér í síðustu þrjú árin. E.t.v. tekst þetta að einhverju leyti. En mikil undur mega teljast, ef þessi flokkur getur haldið saman öllu sínu fyrra fylgi eftir allt, sem saga hans sýnir á þessum tíma. En nú hafa framsóknarmenn tækifæri til að flytja till. um sína meirihlutakosningaaðferð. Landinu verður skipt í átta kjördæmi. Að hafa meirihlutakosningar í þeim öllum væri sannarlega áhættuminna, en að hafa meirihlutakosningu uppbótalausa í t.d. 52 einmenningskjördæmum. Setjum svo, að þetta hefði gerzt í síðustu kosningum. Þá hefði Framsfl. fengið alla þm. í tveimur þessara kjördæma, en Sjálfstfl. í sex. Það er sama reglan um fulltrúakjör, sem gildir í verkalýðsfélögum og flestum kaupfélögum hér á landi, og sama reglan, sem gildir í miklu stærri kjördæmum í Bandaríkjunum við undirbúning forsetakjörs. En þessu hefði fylgt það, að tveir núverandi þingflokkar, Alþfl. og Alþb., hefðu engan þingmann fengið. Þessir flokkar fengu þó full 31 þús. atkv. alls. Framsóknarmenn vilja e.t.v. hafa þetta svo, en við sjálfstæðismenn erum ekki svona drápsgjarnir. Við teljum meirihlutakosningu uppbótarlausa ekki sanngjarna. Við viljum vinna okkar sigra á málefnislegum grundvelli eins og hingað til. Í þeim löngu viðræðum þeirra flokka, sem að stjórnarskrárfrv. standa, hefur enginn ágreiningur verið um hlutfallskosninguna og ekki heldur um kjördæmaskiptinguna, en það eru tvö aðalatriði þessa máls. Það, sem tafið hefur, er eðlilega deila um þingmannatölu, uppbótarsæti, úthlutun uppbótarsæta og ýmis smærri atriði. Þegar margir ólíkir aðilar þurfa að semja um svo viðkvæmt vandamál sem kjördæmamálið er, þá er engin furða, þótt ekki séu allir ánægðir með hvert atriði. Það ættu þeir bezt að skilja, sem aldrei koma sér saman um neina frambærilega tillögu og þess vegna hafa alveg einangrað sig. En málið verður að afgreiða. Það má ekki lengur standa í vegi fyrir heilbrigðu stjórnarfari, og nú er líka ætlazt til, að þetta mikla vandamál sé afgreitt til langrar framtíðar. Má telja mikils vert, ef sú deila er úr sögunni á næstu áratugum. Menn tala sumir um það, að með hinu nýja skipulagi verði val frambjóðenda alveg á valdi flokksstjórna, þeir verði allir kaupstaðarmenn o.s.frv. Ég sé ekki, að þetta þurfi að vera frekar, en er. Allt það tal er vantraust á sveitirnar og hæfileika bændastéttarinnar, því að auðvitað hafa þeir mesta möguleika til framboðs, sem hafa almennast traust á hverju svæði. Ekki fer þetta tal heldur vel í munni framsóknarmanna, þó að oft séu þeir að lýsa sinni bændavináttu. Af 17 þingmönnum þeirra eru 6 búsettir Reykvíkingar, 7 í öðrum kaupstöðum og kauptúnum, en aðeins 4 í sveitum. Sumir þessir menn hafa reynzt vel, aðrir illa, eins og gengur. Hitt er víst, að enginn flokkur á Íslandi hefur gengið eins langt og Framsfl. í yfirgangi yfir kjósendum með framboð og fleira. Meðal margs annars hafa þeir fyrirskipað sínum kjósendum í heilum héruðum að kjósa frambjóðanda annars flokks og fengið það samþykkt, löngu áður en kjósendurnir vissu, hver frambjóðandinn yrði. Þegar svo slíkir menn eru að ógna með flokksvaldi annarra, þá er það skoplegra, en flest annað. Og það er samt víst, að um valdbeitingu flokksstjórnar mun Sjálfstfl. aldrei ganga slíkar Tímamannagötur, á meðan núverandi leiðtogar þess flokks eru lifandi. Hv. þm. N-Þ. var með ýmsar ásakanir til sjálfstæðismanna, einkum til formanns flokksins, Ólafs Thors, og varaformannsins, Bjarna Benediktssonar, fyrir skoðanabreytingu og fleira. Því er til að svara, sem ég hef áður nefnt, að við sjálfstæðismenn höfum hreyft ýmsum leiðum til úrlausnar þessu vandamáli, en framsóknarmenn verið á móti öllum breytingum. Þó að þeir séu að ásaka stjórnarskrárnefnd og einkum formann hennar, Bjarna Benediktsson, hafa þeir allra manna sízt ástæðu til þess, því að það voru einkum þeir, sem þvældust fyrir starfi þeirrar nefndar. Og ég vil spyrja: Hvers vegna hafa þeir aldrei beðið um fund í þessari nefnd á margra ára tímabili? Sennilega er þetta af því, að þessir menn töldu þessa nefnd svo gott sem úr sögunni, og það er það, sem þeir vildu. Ásakanir hv. þm. N-Þ. eru því tilefnislausar. Skoðanir manna breytast á skemmri tíma en 15–20 árum. Og þegar um fleiri kosti er að velja, taka menn ævinlega þann bezta og þann, sem er þó framkvæmanlegur. Varðandi sjálfan mig er það að segja, að afstöðu mína þarf enginn að undrast, því að fyrir rúmum 6 árum, þann 3. marz 1953, birti ég í Ísafold grein um kjördæmamálið og lagði til þá sömu kjördæmaskiptingu sem nú er ákveðin, að öðru leyti en því, að ég lagði til, að Reykjavík væri skipt í þrjú kjördæmi. Ég varð þess ekki var í kosningunum fáum vikum síðar, vorið 1953, að nokkurrar óánægju gætti í mínu kjördæmi vegna skoðana minna í þessu vandamáli. Þetta vandasama stórmál verður nú afgreitt hér á Alþingi, eins og vera ber, annaðhvort eins og það liggur fyrir eða lítið breytt. Að því standa, eins og komið hefur í ljós, þrír fjölmennustu stjórnmálaflokkar landsins. Þeir fengu samtals í síðustu kosningum yfir 66 þús. atkvæði. Málið verður því raunverulega afgert á þessu þingi. Kosningarnar í vor verða, eins og áður hefur verið, um flokka, stefnur og menn. Afgreiðslu þessa máls geta þær ekki breytt. Það er af því, að svo margir af frambjóðendum þriggja flokkanna eru öruggir í þessum kosningum, að úrslit kosninganna í vafakjördæmunum geta engu breytt um afgreiðslu þessa máls. Í haust verður svo kosið aftur og þá eftir hinu nýja skipulagi. Þá fær hver flokkur þingmenn í réttum hlutföllum. Við skulum vona, að það gefist þjóðinni vel. - Góða nótt.



Herra forsetl. Jón Pálmason lýsti því hér yfir, að framkvæmdir verði að minnka. Hann kom með þá kyndugu blekkingu, að það væri vegna viðskilnaðar vinstri stjórnarinnar. Hvernig má slíkt ske, þar sem sú stjórn skilaði greiðsluafgangi? En það er gott, að þessi yfirlýsing kemur svona skýrt fram, og kemur hún heim við það, sem við höfum upplýst að til standi. Nú heyrum við, að það þurfi að gerbreyta kjördæmaskipuninni vegna réttlætisins. Það þarf að breyta henni, en ekki gerbylta. Sjálfstæðismenn ættu ekki að vera að hæða sjálfa sig með því að minnast á réttlæti í sambandi við kjördæmamálið. Eftir 1953, þegar nærri lá, að Sjálfstfl. fengi hreinan meiri hl. með 37% atkvæða eða svo, var flokkurinn ánægður með kjördæmaskipunina, og ekkert vantaði á fullsælu og algert réttlæti annað, en að örfáir menn í örfáum kjördæmum snerust með íhaldinu. En það bara gerðist ekki. Aftur á móti lá við borð næst, að Alþfl. og Framsfl. fengju hreinan meiri hluta, og þá kom annað hljóð í strokkinn, og það heyrum við núna. Sama er um Alþfl., hann ætti ekki að vera að tala um réttlætismál í sambandi við þetta mál, sem hér liggur fyrir. Færi ég ekki frekari ástæður að því, það er öllum landsmönnum ljóst. Þeir, sem hér hafa talað um kjördæmamálið, tala eins og þeir séu að biðjast afsökunar á sjálfum sér og afsökunar á því máli, sem þeir nú leggja fyrir. Þeir tala eins og þetta sé eins konar neyðarkostur, af því að Framsfl. hafi verið staður í kjördæmamálinu. Það er tónninn. En Framsfl. hefur viljað fallast á breytingar á kjördæmaskipuninni, elns og skýrt hefur verið lýst yfir, og það var öllum flokkunum ljóst, - þær breytingar að fjölga kjördæmakjörnum þingmönnum, þar sem fólkinu hafði fjölgað mest, og halda uppbótarsætunum, ef það mætti verða til þess að bjarga gömlu kjördæmunum. Þessir flokkar hafa því enga afsökun fyrir því tilræði, sem þeir eru nú að gera í kjördæmamálinu. Og Einar Olgeirsson, sem talaði hér áðan um það, að Framsfl. hefði verið stirður í samningum í vinstri stjórninni um kjördæmamálið, hann, sá sami maður, kom í veg fyrir það, að samstarfsnefnd flokkanna í málinu gæti starfað, - kom í veg fyrir það í meira en hálft ár, af því að hann vildi ekki semja við Framsfl. í kjördæmamálinu, hann vildi vinstri stjórnina feiga, eins og allir landsmenn vita. Og hann vildi allt aðra lausn í kjördæmamálinu en þá, sem Framsfl. gat á fallizt. En afsökunartónninn í þessum umræðum sýnir, að það er beygur í þessu liði. Það segir sína sögu, að nærri stappar, að Sjálfstfl. feli foringja sína í kvöld, sem raunverulega ráða þó því, sem nú er ætlunin að gera í þessu efni, en báðir eiga þeir þó sæti hér í deildinni. Annar er hafður heima, og er það þó hinn víðfrægi formaður stjórnarskrárnefndarinnar. Hinn talar eins lítið og minnst er hægt að skammta. Það segir líka sína sögu, að þeir, sem tala og eiga að vitna um, að mönnum sé óhætt að leggja niður kjördæmi sín, eru annars vegar maðurinn, sem alltaf hefur gert allt fyrir flokkinn sinn og það þó að hann hafi þurft að gera það nauðugur - og hví þá ekki líka að draga lokur frá hurðum héraðanna. Og það segir líka þá sögu, að hinn talsmaðurinn er sá, sem hrifnastur var af ofsóknarráðstöfunum nýsköpunarstjórnarinnar í garð bændastéttarinnar. Hv. 2. þm. Skagf. lét sér það sæma að viðhafa hér dulbúnar hótanir í þeirra garð, sem ekki vildu beygja sig í kjördæmamálinu, ef þeir einangruðu sig, eins og hann kallaði það. Ef menn ekki einangruðu sig, gæti þeim vel farnazt, annars mætti við ýmsu búast. Menn þekkja þessar hótanir. Þetta er tónninn frá árunum 1944–46. En það er mesti misskilningur að halda, að menn glúpni fyrir hótunum og dylgjum af þessu tagl. Það frv., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir því að leggja niður öll núverandi kjördæmi nema Reykjavík, lögleiða 8 kjördæmi og hafa hlutfallskosningar alls staðar og fjölga þingmönnum í 60. Get ég ekki í örstuttu máli rætt alla þætti málsins, en mun ræða þann þýðingarmesta, sem sé þá uppástungu að leggja niður öll kjördæmin nema eitt. Það gæti verið ástæða til að minnast á þann snoppung, sem Austfirðingum er réttur svona alveg aukalega fyrir utan stóra höggið með þessum tillögum, en ég hef ekki tíma til að ræða það í kvöld. Frv. þessu er ætlað að verða upphaf að lokasókn í löngu stríði, sem staðið hefur undanfarna áratugi og stefnt hefur að því að leggja kjördæmin niður. Árið 1931 höfðu Alþfl. og Sjálfstfl. gert með sér samning um að innleiða fá, stór kjördæmi með hlutfallskosningum. Framsfl. hafði þingrofsvaldið þá, rauf þingið og skaut málinu til þjóðarinnar, og einmitt í dag er afmæli þessa þingrofs. Fólkið tók í taumana og stöðvaði framgang þessarar fyrirætlunar, og Alþfl. og Sjálfstfl. neyddust til að ganga inn á málamiðlun. Hefðu þessir flokkar strax 1931 fengið vilja sinn fram um að leggja niður kjördæmin, hefði margt lítið öðruvísi út á Íslandi í dag, en raun er á. Upp úr þessum átökum voru lögleidd uppbótarþingsætin, sem voru spor í áttina til þess, sem Alþfl. og Sjálfstfl. vildu, og 1942 var knúin fram hlutfallskosning í tvímenningskjördæmum. Frá sjónarmiði þeirra, sem standa fyrir þeirri kjördæmabreytingu, sem nú á að knýja fram, og stóðu fyrir þessum breytingum þá, var þar um að ræða áfanga á leiðinni að því að leggja gömlu kjördæmin niður og innleiða hlutfallskosningar í fáum, stórum kjördæmum. Því var trúað, að uppbótarmennirnir og minnihlutamennirnir úr tvímenningskjördæmunum mundu verða liðtækir við að draga lokur frá hurðum, þegar tímabært þætti að hefja lokasóknina að héraðakjördæmunum. Og þetta ætlar að rætast. Þetta var sagt fyrir þá, en mótmælt af þeim, sem fyrir því stóðu. En nú sést bezt á því frv., sem hér liggur fyrir og þrír flokkar hafa samið um, hversu mikið var að marka yfirlýsingarnar um, að ekki væri stefnt að því að leggja niður kjördæmin. Þau einu rök eru færð fyrir þeirri gerbyltingu, sem nú á að gera á kjördæmaskipun landsins og þar með á stjórnskipun þess, að jafna þurfi kosningarréttinn, þetta sé eina leiðin til þess, og jafnframt er sagt, að menn missi einskis í við að leggja kjördæmin niður og innleiða í staðinn örfá, stór kjördæmi með hlutfallskjöri. Athugum þetta svolítið. En ég vil biðja menn að taka eftir því, að þetta eru einu rökin, sem fram hafa komið fyrir þessu tilræði við héruðin. Það er hægt að jafna kosningarréttinn frá því, sem hann er í dag orðinn vegna fólksflutninga í landinu, án þess að gerbylta kjördæmaskipuninni og leggja niður héraðakjördæmin. Það er hægt að fjölga kjördæmakjörnum þingmönnum, þar sem fólkinu hefur fjölgað mest. Þetta er till. framsóknarmanna, og fjölmargir aðrir munu á hana fallast. Þetta er hægt að gera án þess að taka réttindin af fólkinu í núverandi kjördæmum til þess að senda sérstaka fulltrúa á Alþing. Sumir segja, að þá sé eftir ósamræmi á milli gömlu kjördæmanna og að öllu þurfi um að bylta til þess að leysa það mál eftir reikningsstokksleiðinni. En því er til að svara, að hvergi á byggðu lýðræðisbóli munu þess dæmi, að öll kjördæmi séu jöfn að íbúatölu, og alls ekki að því keppt. Flestir virðast sjá nema þeir, sem standa að þessu frv., að það er ekki aðeins nauðsynlegt að taka tillit til fólksfjölda við skipun kjördæmanna, heldur einnig staðhátta. Skýrast verður, hvílík falsrök þetta eru fyrir nauðsyn þess að leggja niður héraðakjördæmin, þegar athugað er, að enginn hefur orðið var við, að meðal íbúa hinna stærri héraða væri hreyfing uppi um, að kjördæmin verði lögð niður, vegna þess að nágrannakjördæmið hafi of mikla íhlutun um skipan Alþingis. Eða hvenær hafa slíkar kröfur verið bornar fram af almenningi í Suður-Þingeyjarsýslu eða Árnessýslu, svo að dæmi séu nefnd? Það er því augljóst, að það fær alls ekki staðizt, að nauðsynlegt sé að leggja kjördæmin niður til þess að jafna kosningarréttinn, enda tryggja hlutfallskosningar engan veginn tölulegt samræmi í kosningum, fyrir utan aðra stórgalla, sem á þeim eru og gerðir hafa verið að umtalsefni. Áratugum saman hafa sjálfstæðismenn t.d. haft meiri hluta í bæjarstjórn Reykjavíkur, en minni hluta kjósenda að baki. En hér liggur einnig allt annað á bak við. Í fyrsta lagi, að þeir, sem fyrir þessu standa, telja, að ef þeir fá því fram komið að slíta kjördæmaskipunina algerlega úr sambandi við héraðaskipunina, þá geti þeir úr því valtað og skaltað með þessi mál eins og þeim þóknast og eigi opna örugga leið úr því til að útþynna áhrifavald byggðanna eins og þeim sýnist, gera landið í reynd að einu kjördæmi, þegar þeim gott þykir, hvort sem það yrði að forminu til látið heita svo eða ekki. Og ég minni á margendurteknar yfirlýsingar forsrh. hér áðan um, að þetta væri aðeins áfangi, hér væri aðeins um áfanga að ræða, - og það er gaman fyrir Jón á Reynistað og aðra slíka að heyra það. Í þessu stjórnarskrárfrv. er stigið skref, sem ásamt öðru bendir til þess, sem þeir ætla sér að lokum. Það er ákvæðið um, að uppbótarsætum skuli úthlutað öllum, þótt ekki sé þörf á því að jafna á milli þingflokka. En hingað til hefur sú jöfnun á milli flokka verið það eina, sem notað hefur verið til rökstuðnings uppbótarsætum. Nú á samkv. þessu að úthluta þeim samt, og er það byrjunin á því að kjósa í einu lagi þingmenn fyrir allt landið. Þá er önnur og aðalástæðan fyrir því ofurkappi, sem lagt er á að leggja héraðakjördæmin niður. Það er sú stefna að losa Alþingi við kapphlaupið um kjördæmin, eins og það heitir á máli þeirra hreinskilnu í þessu líði. Kemur þá um leið að þeirri fáránlegu fullyrðingu þeirra, að íbúar héraðakjördæmanna missi einskis í, þótt þau verði lögð niður. Í þessum kjördæmum þekkja þingmenn alla staðhætti út í æsar og flest vandamál til hlítar. Sambandið á milli fólksins og þingmannsins verður yfirleitt auðvelt og öruggt. Fólkið veit, hvert það á að snúa sér með málefni héraðanna, og þau málefni eru ekki bara þeirra mál, sem hafa greitt þingmanninum atkv., heldur sameiginleg mál fólksins í byggðarlögunum, hvaða flokk sem það fyllir. Og þingmaðurinn veit, að það veltur á honum og hann getur ekki skotið sér undan ábyrgð. Það er ekki við aðra að metast. Reikningsskilin eru glögg við hverjar kosningar. Þetta örugga samband við þingmanninn og þau sterku tengsli, sem það veitir fólkinu úti um land við Alþingi og aðrar stofnanir ríkisins, er kjarni málsins, fjöregg þess fólks, sem býr utan höfuðborgarinnar við sjó og í sveit og hefur ekki aðstöðu til að fylgjast daglega með málum á löggjafarsamkomunni eða í stjórnarstofnunum. Það er þetta samband og það aðhald, sem það veitir, og sú þekking á staðháttum og kjörum manna, er á því byggist, sem á að tryggja það, að þingmenn byggðanna láti hag og velferð þeirra, sem hafa kosið þá á þing, raunverulega ráða gerðum sínum, en ekki annarleg sjónarmið. Ef leggja á héraðakjördæmin niður og setja í þess stað upp hin stóru kjördæmi, hlýtur þetta nána samband þingmannanna við héruðin að vera úr sögunni. Það er óhugsandi, að þingmenn geti þá lengur þekkt staðhætti út í æsar og vandamálin til hlítar. Það er óhugsandi, að sambandið milli fólksins og þingmannsins verði framar öruggt og auðvelt. Í stað hinna glöggu reikningsskila, sem nú eru möguleg, mun hver við annan metast og bak við annan skjóta sér. Þetta hlýtur hver einasti athugull maður að sjá og finna, sem hugleiðir þetta mál og lítur á reynslu síns byggðarlags, og svo hvernig fara hlýtur, þegar búið væri að steypa saman. Þeir, sem fyrir þessu standa, gera sér mjög vel ljóst, hvað þeir eru að fara. 1942 héldum við framsóknarmenn því eindregið fram, að stjórnarskrárbreyt. þá um hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum væri beint miðuð við að ryðja brautina að því að gera landið að einu kjördæmi eða innleiða fá og stór kjördæmi. Formaður Sjálfstfl. mótmælti þessu og gaf út hátíðlega yfirlýsingu í útvarpsumræðunum frá Alþingi, svo hljóðandi: „Eða vill Framsfl., að kjördæmin séu fá og stór?“ spurði formaðurinn. „Ég veit ekki um einn einasta þm. Sjálfstfl. að undanteknum hv. 4. þm. Reykv., Sigurði Kristjánssyni, sem það vill, og Sjálfstfl. gengur aldrei að þeirri skipan.“ Formaður Sjálfstfl. var ekki myrkur í máli. Hann sagði, að Sjálfstfl. gengi aldrei inn á að lögfesta fá og stór kjördæmi. Ég rifja þetta ekki upp til þess að undrast yfir því, að þessi hátíðlega yfirlýsing reyndist markleysa, það er í fullu samræmi við yfirlýsingar og efndir húsráðendanna á þessum bæ. Ég rifja þetta hins vegar upp til þess að sýna með því ótvírætt, hvernig sjálfstæðisforustan sjálf lítur á fá og stór kjördæmi í stað þeirra, sem nú eru. Eða hvers vegna sagði formaðurinn „aldrei“? Þurfti hann að leggja svona mikið við, ef lögfesting fárra og stórra kjördæma í stað þeirra, sem nú eru, var að hans dómi og flokks hans meinlaus ráðstöfun eða jafnvel réttarbót frá því að hafa héraðakjördæmi? Sannarlega ekki. Formaðurinn hefði ekki þurft að sverja þetta af sér eins og hvert annað ódæði, ef hér hefði verið eða væri raunverulega um réttarbót eða meinlausa ráðstöfun að ræða. En sá er bara munurinn, að 1942 þorði Sjálfstfl. ekki að leggja í þetta og taldi það ekki tímabært. Hann vann þá þess í stað að því að stíga aðeins eitt skref að þessu marki, en sagði ósatt um tilganginn. Hinn aðalforustumaður Sjálfstfl., Bjarni Benediktsson, hefur einnig fyrir nokkrum árum látið uppi álit sitt á aðstöðu fólks í einmenningskjördæmum annars vegar og stórum hins vegar. Hann sagði um þetta mál í ræðu, sem birt var í Mbl. 24. jan., og ræddi þá um möguleika á einmenningskjördæmum í Reykjavík, sem sumir teldu ekki æskilegt, - út af því sagði hann: „Þvert á móti mundi skipting Reykjavíkur í t.d. 16 eða 17 kjördæmi hafa í för með sér miklu nánara samband þingmanns og kjósenda, en verið hefur. Þingmaður mundi miklu betur vita, hvað kjósendum liði, og eiga þess kost að greiða fyrir mörgum áhugamálum þeirra og veita einstaklingunum sams konar fyrirgreiðslu og þingmenn utan af landi verða að veita sínum kjósendum. Þetta yrði aukin vinna og umstang fyrir þingmennina, en ég þori að fullyrða að, að því yrði mikill ávinningur fyrir kjósendur,“ sagði þessi forustumaður Sjálfstfl. Þarna hafa menn skýrt og skorinort álit þessa leiðtoga á því, hvað þríflokkarnir, sem standa að kjördæmabreytingunni, eru raunverulega að gera. Sé það réttarbót að hafa einmenningskjördæmi jafnvel í Reykjavík, þar sem menn búa á tiltölulega litlum bletti og geta ætíð náð til þingmannanna, þar sem menn hafa daglegan aðgang að ríkisstofnunum og geta gegnum félög sín margs konar fylgzt svo að segja daglega með störfum Alþingis og beitt áhrifum sínum þar, hvað má þá segja um þá þýðingu, sem héraðakjördæmin hafa fyrir það fólk, sem úti um landið býr? Og hvað á að segja um þann málflutning að gera þessa grein fyrir kostum einmenningskjördæma umfram aðra skipan, en halda því svo allt í einu fram, að það sé réttarbót fyrir fólk að leggja héraðakjördæmin niður og setja upp í stað þess kjördæmi, sem ná t.d. frá Langanesi vestur á Skeiðarársand og frá Skeiðarársandi að Hellisheiði og út í Vestmannaeyjar, svo að aðeins dæmi séu nefnd um fjarstæðurnar. Það væri synd að segja, að þeir, sem fyrir þessu standa, hefðu ekki gert sér grein fyrir því, hvað þeir eru að gera. En þetta gerir mönnum líka auðveldara að sjá í gegnum það yfirklór, sem nú er reynt að beita og ræða hv. 2. þm. Skagf. hér í kvöld var gott dæmi um. En hér liggur líka meira að baki, skoðanamunur, sem skiptir í rauninni alveg vötnum í íslenzkri pólitík. Annars vegar er meginkjarninn eða þau ráðandi öfl í öllum hinum þremur flokkunum. Hins vegar er Framsfl. og mjög margt einstaklinga, sem hafa fylgt hinum flokkunum að málum fram að þessu, þótt þeir í þessu meginefni eigi samstöðu með Framsfl. einum flokkanna. Annars vegar eru þeir, sem vilja raunverulega viðhalda jafnvægi í byggð landsins og haga uppbyggingu atvinnulífsins með það fyrir augum, þeir, sem trúa því, að Íslendingum geti ekki farnazt vel í landinu, nema þeir hafi byggð víðs vegar um landið. Hins vegar eru þeir, sem inn á sér líta á uppbygginguna víðs vegar um landið í samgöngumálum, atvinnumálum til sveita og við sjó sem eins konar ómegð á þjóðarbúskapnum, líta á það, sem gert hefur verið í þessum efnum, sem illa nauðsyn vegna kjörfylgis og eru óþreytandi að tala um spillingu í skjóli ranglátrar kjördæmaskipunar sem undirrót þessara framfara. Þessir menn líta þannig á, að það muni vera hægt að leysa efnahagsmál Íslendinga með því að draga úr framlögum til þessarar uppbyggingar. Á máli þessara manna heitir þetta ýmist að taka upp nýja fjárfestingarstefnu, taka upp skipulegan þjóðarbúskap eða gera mun á efnahagslegri og pólitískri fjárfestingu, allt eftir því, fyrir hvern af þessum þremur flokkum þeir tala. Frá sjónarmiði okkar í Framsfl. og fjöldamargra annarra, sem ekki hafa fram að þessu fylgt okkar flokki að málum, eru ráðstafanir þær, sem gerðar hafa verið til að koma á jafnvægi í byggð landsins á undanförnum árum, ekki aðeins þýðingarmiklar fyrir velgengni þess fólks, sem í byggðarlögunum býr, hvort sem er í sveit eða við sjó, heldur engu síður lífsnauðsyn þjóðinni í heild og engu þýðingarminni fyrir það fólk, sem byggir höfuðborgina og þéttbýlishéruðin við Faxaflóa. Örugg atvinna og almenn velmegun í Reykjavík og á þéttbýlissvæðunum hér syðra síðustu árin byggist einmitt á því ekki sízt, að fólksstraumurinn að þessum héruðum hefur minnkað, og vottar fyrir algerum straumhvörfum. Þessu hefur verið áorkað með markvissri sókn ár eftir ár, en því fer alls fjarri, að nokkru lokamarki hafi verið náð. Héraðakjördæmin og það aðhald, sem þau veita, er grundvöllurinn að þeim ráðstöfunum til jafnvægis í byggð landsins, sem framkvæmdar hafa verið á undanförnum árum. Það mun verða lagt ekki lítið í að leyna því, hvað raunverulega liggur á bak við það ofurkapp, sem lagt er á að breyta kjördæmaskipuninni einmitt þannig að leggja niður héraðakjördæmin, en alls staðar sjást merki, sem ekki leynast. Alþb. krafðist þess í fyrrverandi ríkisstj., að stórfelldur niðurskurður yrði gerður á fjárlögum og þá fyrst og fremst á verklegum framkvæmdum og að innleiddur yrði þar að auki sérstakur fjárfestingarskattur, m. a. á vegagerðir, hafnargerðir, frystihúsabyggingar o.s.frv., o.s.frv. Alþfl. hefur tekið það upp sem eitt sitt helzta baráttumál að skera niður þessi framlög, og hann og Sjálfstfl. hafa í sameiningu núna á 3 mánuðum aukið niðurgreiðslur, sem svarar til alls þess fjár, sem fram er lagt til nýrra þjóðvega, hafnargerða, brúargerða, raforkuframkvæmda, atvinnuaukningar, framkvæmda í flugmálum og sjúkrahúsbygginga. Og hvar ætla þeir að taka þetta fé eftir kosningarnar? Það er ekki vandasamt að sjá. Þessir flokkar hafa nú þegar lagt fram tillögur um niðurskurð verklegra framkvæmda í fjvn., þ. á m. stórkostlegan niðurskurð á framlögum til raforkuframkvæmda, og eru þessar tillögur þó bara lítið sýnishorn af því, sem koma skal, ef þeim tekst tilræðið við héraðakjördæmin, eins og Jón Pálmason var að boða mönnum hér áðan. Sjálfstfl. hefur aldrei gengið lengra varðandi framlög til uppbyggingar víðs vegar um landið, en hann hefur talið sig knúinn til vegna baráttu Framsfl. og aðhalds frá honum. Kjarni Sjálfstfl. er reiðubúinn, hvenær sem hann þorir og getur, að ráðast gegn framlögum til uppbyggingarinnar, en stórsókninni í því verður þó frestað, þangað til búið er að kjósa tvisvar og breyta kjördæmaskipuninni, ef það þá tekst. Þá er ekki mikill vandi að sjá, hvað snýr að landbúnaðinum hjá þríflokkunum. Sífelldar kröfur Alþb. í fyrrverandi ríkisstj. um að lækka landbúnaðarverðið einhliða og misrétti það, sem flokkarnir þrír hafa nú strax lögfest í garð bændastéttarinnar, tala sínu máli. Enn þá er enginn búinn að gleyma, hvernig þessir flokkar ofsóttu landbúnaðinn, þegar þeir fóru með stjórn landsins 1944–46 án íhlutunar Framsfl. En skýrasta yfirlýsingin um tilganginn hefur þó komið frá formanni Sósíalistafl., Einar Olgeirssyni. En hann lýsti því í löngu máli, hve miklu væri varið til fjárfestingar, sem bæri ekki fullan arð, og ekki varð um villzt, að hann átti við uppbygginguna víðs vegar í sjávarþorpum og sveitum, og sagði svo: „Má vera, að það lagist eitthvað, ef kjördæmunum verður breytt.“ Framsfl. mun leggja til, að kosningarréttur verði jafnaður með því að fjölga kjördæmakjörnum þingmönnum, þar sem fólki hefur fjölgað mest. Till. hans verða tilraun til málamiðlunar. Samkvæmt till. Framsfl. mundi fólkið úti um land halda réttindum sínum til þess að kjósa sérstaka fulltrúa fyrir héruðin. Það mundi tryggja áfram framkvæmd öflugrar framkvæmdastefnu fyrir landið allt. En nái það tilræði fram að ganga, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, réttindi héraðanna stórlega skert og á því byggð hin nýja fjárfestingarstefna, mun það verða til stórtjóns fyrir þjóðina í heild. Fólksstraumurinn utan af landi mun hefjast á nýjan leik og atvinnuleysið halda innreið sína í Reykjavík. Það mun verða eyðilagt, sem upp hefur verið byggt nú undanfarið. Er skemmst að minnast, hvernig ástandið var hér syðra, áður en uppbyggingarstarfið úti um land fór að bera verulegan árangur. Þetta frumhlaup verður að stöðva, og fólk hefur það á valdi sínu, þótt forgöngumenn málsins virðist líta svo á, að örfáir menn úr hverjum flokki geti sett landinu nýja stjórnarskrá. Dag eftir dag er þjóðinni kunngert, að þrír flokkar hafi ákveðið að breyta kjördæmaskipuninni. Þar hafa menn það: Vér höfum talað. Eitt stjórnarblaðið segir, að það sé útilokað að stöðva málið úr þessu. Það héldu nú flokkarnir líka 1931. Sama blað segir: „Í stað þess að deila á þingi um einstök atriði og stofna málinu í heild í hættu hefur nú verið samið um afgreiðslu þess.“ Blygðunarleysið er svo algert, að það er hælzt yfir því, að hvert einstakt atriði sé ákveðið og fastsett, áður en málið kemur til umræðu á Alþingi hvað þá meir, að ekki sé nú talað um stjórnarskrárnefndina, sem Alþingi hefur kosið til þess að fjalla um málið. Það er beinlínis hælzt yfir þessu. Tugir manna, sem hafa að öðru leyti ólíkar pólitískar skoðanir, hafa skrifað mjög vel rökstuddar greinar gegn því undanfarið, að héraðakjördæmin verði lögð niður og allsherjar hlutfallskjör sett í staðinn. Þessum greinum er ekki reynt að svara með rökum. En þess í stað þrástagast einn aðaloddviti þessa máls, Bjarni Benediktsson, á því dag eftir dag í blaði sínu, Morgunblaðinu, hvað greinarnar séu vitlausar. Gjafir eru þeim gefnar, sem sýna fram á nauðsyn þess og réttmæti, að héruðin haldi rétti sínum. Goðorðin skulu upp gefast möglunarlaust. Segja má með rétti, að ofstopinn og frekjan ríða ekki við einteyming. Í síðustu kosningum var ekki á stjórnarskrármálið minnzt eða kjördæmabreytingu. Þeir flokkar, sem nú standa fyrir breytingu á kjördæmaskipuninni, héldu því þá beinlínis leyndu fyrir mönnum, hvað flokkarnir hefðu í hyggju. Alþfl., sem nú stendur fyrir því að gerbreyta kjördæmaskipuninni og leggja niður kjördæmin, var þá í kosningabandalagi við Framsfl. Þetta bandalag hefur foringjalið Alþfl. hreinlega rofið og kemur nú aftan að þeim, sem kusu þá. Ég fullyrði, að enginn, sem á þingi situr nú, hefur minnzt á það við kjósendur sína, að hann ætlaði á þing til þess að samþykkja að leggja kjördæmin niður. Þingmenn hafa blátt áfram ekkert umboð til þess að fremja slíkt og koma þannig aftan að mönnum. Ætlunin er að þvinga þetta frv. fram í viðjum flokksbandanna. Fjöldi fólks hlynntur þeim flokkum, sem að þessu standa, er á móti þessu máli. En það á að segja við þetta fólk: Þú mátt ekki bregðast flokknum, og það er kosið um svo margt annað. - Það á að leika sama leikinn og áður og reyna að fá fram lögfesta kjördæmaskipun, sem mikill þorri manna er á móti í rauninni. Pólitískir ofstækismenn verða fengnir til þess að koma fram og fara um og segja við fólk, sem ekki er í Framsfl. - og menn hafa svo sem heyrt sýnishorn af þessum málflutningi hér í kvöld: „Í kjördæminu hjá þér er eða verður kannske kosinn framsóknarmaðurinn. Þú ert ekki í Framsfl., og þess vegna skiptir það engu máli fyrir þig, jafnvel betra, að þið afsalið ykkur þm.“ En er nokkurt vit í svona hugsunarhætti? Á það að koma til mála, að menn fórni þannig hagsmunum héraðsins á altari flokksofstækis, sem ekki styðst við nokkra rólega íhugun eða mat á málefnum? Sem betur fer, eru það aðeins fáir, sem hægt er að bjóða svona málflutning, og miklu færri en þeir vona, sem fyrir þessu standa. Það getur ekki orðið um það deilt, að hér er um svo stórfellda breytingu og örlagaríka að ræða á stjórnskipun landsins, að það er ekki leyfilegt að kjósa um annað en hana, þegar hún verður lögð fyrir í almennum kosningum í vor. Menn verða þá að gera það upp við sig, hvort þeir vilja afsala sér þeim rétti, sem þeir hafa nú í héraðakjördæmunum til þess að kjósa sérstaka fulltrúa, og innleiða hlutfallskjör eða ekki. Ekkert annað má komast þar að, því að hér er ekki um að ræða neitt einkamál hvers og elns, heldur mál, sem varðar framtíð héraðsins og framtíð þjóðarinnar. Þeir, sem eru á móti því að afsala sér réttinum, verða því að gera það upp við sig að kjósa engan annan mann á þing en þann, sem lýsir yfir því, að hann muni ekki undir neinum kringumstæðum á það fallast að leggja kjördæmið niður. - Góða nótt.



Herra forseti, góðir hlustendur. Síðan Kristján konungur áttundi gaf út fyrir 116 árum tilskipun um „stiftun sérlegrar ráðgefandi samkomu fyrir Ísland“, sem varð endurreist Alþingi, hafa breytingar á kjördæmaskipun þessa lands orðið ærið margar. Að meðaltali hafa Íslendingar breytt kjördæmum oftar, en einu sinni á hverjum áratug, og er það svipað og gerzt hefur hjá flestum grannríkjum okkar. Þetta er fullkomlega eðlilegt með lýðræðisþjóðum. Fólkinu fjölgar, byggðin breytist, en kjördæmin verða að fara eftir þeirri kynslóð, sem við þau á að búa. Slíkar breytingar verða tíðum hitamál í umræðum landsmanna. Þær koma við tilfinningar, og eru oft notuð stór orð í hita bardaga. Hingað til hafa þessar breytingar blessazt, en þær hrakspár, sem venjulega hafa heyrzt í umræðum fyrir hverja breytingu, hafa aldrei rætzt. Fyrir aldarfjórðungi sagði einn af forustumönnum þjóðarinnar, að deilur um kjördæmamál væru ekki „sjúkdómseinkenni, heldur vaxtarverkir heilbrigðs þjóðfélags, sem ekki vill sætta sig við misrétti þegnanna.“ Þannig hefur þetta reynzt. M.a. vegna breytinga á kjördæmaskipun eru hvergi á jarðríki frjálsari menn, en Íslendingar, og vonandi verður svo lengi enn. Nú rísa enn deilur um kjördæmin. Þó er það athyglisvert, að um eitt höfuðatriði málsins virðast landsmenn allir sammála. Enginn ábyrgur maður mótmælir því, að leiðrétta þurfi misræmi, sem skapazt hefur milli kjördæmanna. Enginn mælir bót því hróplega misrétti, að tylft manna í einu kjördæmi skuli hafa sömu áhrif á skipan Alþingis og einn maður í minnstu kjördæmum. Enn fremur virðast allir þingflokkar sammála um, að í Reykjavík skuli vera hlutfallskosning. Hins vegar er deilt um það meginatriði, hvort landið utan Reykjavíkur skuli skiptast í sjö kjördæmi með hlutfallskosningum eða í einmenningskjördæmi, sem væntanlega yrðu 37 talsins eða því sem næst. Það kann við fyrstu sýn að virðast ofur einfalt mál, hvernig haga skuli kosningum. Sá, sem flest fær atkvæði, er kjörinn, hinir eru fallnir. Þetta segja fylgjendur einmenningskjördæma. En hér kemur til greina það, sem Pétur á Gautlöndum, Jón í Múla og Lárus H. Bjarnason einu sinni kölluðu „ofurvald stærsta minni hluta“. Við getum krafizt þess, að menn fái meira en helming greiddra atkvæða, eins og í Frakklandi, til að verða kjörnir, eða notað eitthvað annað reikningskerfi. En samkvæmt skipun einmenningskjördæma hér á landi sigrar sá, sem flest atkvæði fær, þótt hann hafi töluvert minna, en helming greiddra atkv. Og þar með er enginn meiri hluti til, heldur aðeins mismunandi stórir minni hlutar. Þegar stærstu minni hlutar í mörgum kjördæmum falla í skaut sama flokki, getur minnihlutaflokkur fengið mikinn meiri hluta á þingi. Þannig fór í alþingiskosningunum 1931, þegar flokkur með 35% atkvæða fékk meiri hluta þingmanna, en annar flokkur með 40% atkvæða fékk minni hluta á þingi. Þessi hætta á, að mikill minni hluti geti orðið að meiri hluta á þingi, leiddi til hugmyndarinnar um hlutfallskosningar. Hún byggist á þeirri höfuðreglu að gefa sem réttasta mynd af þjóðarviljanum. Og hver vill mótmæla því, að kosningaúrslit eigi að sýna vilja þjóðarinnar? Hlutfallskosningar hafa sína galla eins og öll slík kerfi, en hjá frændþjóðum okkar, sem beitt hafa þeim af hófsemd og viti, hafa þær reynzt með ágætum. Það er athyglisvert, að fylgismenn einmenningskjördæma hér á landi hafa ekki lagt til, að þau yrðu tekin upp í Reykjavík. Ætli þeim hafi ekki orðið um sel, þegar þeir hugsuðu til þess, að á Alþingi sæti t.d. þingmaður fyrir Laugaveg, þingmaður fyrir Bústaðaveg o.s.frv.? Sannleikurinn er sá, að einmenningskjördæmi hér á landi þurfa að vera svo lítil, að þau er ekki hægt að bera saman við einmenningskjördæmi í öðrum löndum, t.d. hjá Bretum og Bandaríkjamönnum, þar sem þau hafa að jafnaði 40–60 þús. kjósendur hvert. Einmitt í þessari smæð kjördæmanna felst margvísleg hætta. Möguleikar á að misnota fjármagn eða yfirráð fyrirtækja og atvinnu fólksins eru miklu meiri, en í stærri kjördæmum. Það er hægt að fylgjast með hverri sál í smákjördæmum, svo að varla verður sagt, að kosningar séu leynilegar. Flokksstjórnir þurfa aðeins að hafa áhrif á sárafáa menn til að ráða framboðum. Fleiri slíka galla smákjördæma mætti tína til. En fróðlegt er að minnast þess, að í Frakklandi, þar sem nálega allar tegundir kjördæma hafa verið reyndar, er það máltæki, að lítil kjördæmi skapi litla þingmenn. Með því er átt við, að smá sjónarmið og hagsmunir verði ráðandi, þar sem víðsýni og heildarhagur þjóðar eiga að sitja í fyrirrúmi. Þá er það verulegur galli við kerfi einmenningskjördæma, að einstakar, fjölmennar stéttir þjóðfélagsins geta horfið af þingi, ef þær eru dreifðar um landið. Halldór Kristjánsson frá Kirkjubóli benti á það í grein fyrir nokkrum árum, að með einmenningskjördæmum á Íslandi gæti auðveldlega farið svo, að bændur landsins fengju aðeins tvo til þrjá menn á þing vegna þess, hve dreifðir þeir eru um landið. Ótalinn er enn mesti og alvarlegasti gallinn við einmenningskjördæmi á Íslandi. Hann er sá, að flokkarnir gætu misnotað kerfið til að kalla fram óeðlileg úrslit, eins og De Gaulle hefur gert í Frakklandi og eins og raunar hefur verið reynt hér á landi. Þannig mætti nota einmenningskjördæmi á Íslandi til þess nálega að þurrka út Framsfl., að þurrka út Alþfl., að þurrka út Alþb., að gera íhaldinu mikinn skaða, ef einhverjir tveir eða þrír flokkanna sameinuðust um að koma slíku fram. Eigum við að taka upp kosningakerfi, sem býður slíku heim? Ég held ekki. Ég held, að við eigum ekki að hugsa um kjördæmaskipun frá þessu sjónarmiði. Tilgangur kjördæmaskipunarinnar er að draga fram sem réttasta mynd af þjóðarviljanum, en ekki að afbaka hann eða afskræma, eins og einmenningskjördæmin svo vel geta gert og svo oft og svo víða hafa gert. Af þeim kerfum, sem reynd hafa verið, komast hlutfallskosningar næst því að gefa rétta mynd af vilja fólksins. Hins vegar er haldið fram, að hlutfallskosningar ýti undir smáflokka og skaði þannig lýðræðið. Eins og hlutfallskosningakerfið verður hér á landi, ef núverandi frv. nær fram að ganga, mun nýr flokkur þurfa að fá í sjö kjördæmum 1/5 eða 1/6 greiddra atkv. og í Reykjavík 1/12, sem eru um 3 þús. atkv. eða sem næst þessu. Þetta gerir ekkert flokksbrot eða smáflokkur. Til að ná slíku fylgi þarf svo stóran flokk, að það er ekki forsvaranlegt í lýðræðislandi að ganga fram hjá honum. Hér er um að ræða það, sem erlendis mundi vera kallað takmarkað hlutfallskerfi. Það eru íslenzkar aðstæður, sem skapa þessar takmarkanir gegn því, að ný flokksbrot komi mönnum of auðveldlega á þing eða ýti um of undir sundrung. Ég hygg, að enn standist sú niðurstaða Hannesar Hafsteins, að talsverðir agnúar séu á að skipta landinu niður í jöfn einmenningskjördæmi, svo að vel fari til lengdar, en hlutfallskosningu í sem stærstum kjördæmum verði að telja réttlátasta og líklegasta til að skapa gott og vel skipað þing. Þetta er stefna Alþfl. í dag, sem var skýrt mótuð á síðasta flokksþingi í nóvembermánuði s.l. ár, og þar með hefur flokkurinn formlega horfið algerlega frá þeirri gömlu hugmynd að gera landið að einu kjördæmi. Það er reynslan, sem hefur sýnt okkur fram á, að ekki sé farsælt að fylgja þeirri hugmynd fram. Hugmyndin um fá, stór kjördæmi á bezt við íslenzkar aðstæður og tryggir bezta og réttlátasta mynd af íslenzkri þjóð. Ég hef nú rætt þau almennu rök, sem ég tel vera gegn einmenningskjördæmum og með stórum kjördæmum hér á landi. En nú kem ég að því, sem virðist vera kjarni andstöðunnar gegn stóru kjördæmunum, afnámi gömlu kjördæmanna, sem réttara væri að kalla sameiningu þeirra í stærri heildir. Hér er komið við tilfinningar, ást manna á héruðum sínum og sögu, og skal ég síðastur manna vanmeta andmæli, sem á slíku byggjast. Tengslin við forna sögu, forna menningu, lífsbaráttu kynslóðanna í þessu harðbýla landi eru dyggðir, sem allir Íslendingar eiga að varðveita. En mig langar til að varpa fram einni spurningu til umhugsunar: Eru menn algerlega sannfærðir um, að sýsluskiptingin sé í raun réttri mikilvægur kjarni í menningararfí þjóðarinnar? Hafa menn athugað, hvernig sýsluskiptingin er til komin? Sýslurnar voru ekki til í fornöld, eins og þær þekkjast á síðari öldum. Hrepparnir voru þær merkilegu félagsheildir, sem sjálfstæð stjórn héraðanna byggðist að mestu á. Þá fyrst, er Íslendingar glötuðu sjálfstæði sínu og komust á vald erlendra konunga, komu sýslur og sýslumenn til skjalanna. Konunga vantaði framkvæmdaarm til yfirráða til að tryggja yfirráð í landinu og kreista skatta út úr þjóðinni. Sýslurnar og sýslumenn urðu þessi armur konungsvaldsins, og á 16. og 17. öld voru tíð átök á milli hins danska sýsluvalds og hinna fornu sveitarstjórna, sem reyndu að verja sjálfstæði héraðanna. Sýslurnar voru innheimtuhéruð konunganna, og þær voru bútaðar sundur eða þeim steypt saman eftir duttlungum og fjárvon sýslumanna og konungs, en ekki eftir hagsmunum íbúanna í landinu. Þessi forsaga hefur leitt til furðulegrar sýsluskiptingar á mörgum stöðum í landinu. Af hverju eru heilar, fagrar og blómlegar byggðir eins og Borgarfjörður, Eyjafjörður og Fljótsdalshérað skorin í sundur og skipt á milli sýslna? Íslendingar hafa hingað til látið sér fátt um finnast breytingar á sýslunum og ekki risið mótmælaalda, þótt þeim væri steypt saman. Eða eru Hnappdælir verr staddir, ósjálfstæðari, en aðrir menn í þessu landi, þótt sýsla þeirra væri sameinuð Snæfellsnessýslu? Þegar danska stjórnin í Kaupmannahöfn setti reglugerðina um endurreisn Alþingis, var ekki von, að Dönum dytti annað í hug, en hinar dönsku sýslur til að gera að kjördæmum, og það kom fljótlega í ljós, hversu óraunhæft þetta var. Í einu kjördæmi, Vestmannaeyjum, var enginn þingmaður kosinn fyrstu tólf árin eftir endurreisn Alþingis, af því að kosningarréttur var takmarkaður, og það voru varla nokkrir menn á kjörskrá í Vestmannaeyjum. Síðan hefur þessum sýslukjördæmum verið margbreytt, án þess að nokkrum fyndust þau vera helgir dómar. Nú víkur sögunni fram til ársins 1944, þegar lýðveldi var endurreist á Þingvelli. Sama ár hófst á Austurlandi merkileg hreyfing, sem síðan breiddist víða um land. Það má kalla hana fylkishreyfinguna, því að takmarkið var endurreisn fylkja á Íslandi, fjórðunga eða fimmtunga. Forustumenn þessarar hreyfingar gáfu út blaðið Gerpi á Seyðisfirði, sem því miður er ekki lengur til, og héldu fundi á Þingvöllum eins og leiðtogar frelsishreyfingarinnar á nítjándu öld. Og hvað vildi þessi hreyfing? Hún vildi stofnsetja úti á landsbyggðinni stærri, sterkari og sjálfstæðari félagsheildir. Hún vildi endurreisa byggðasjálfstæðið og leggja sýslurnar niður. Búnaðarsamband Austurlands samþykkti 1949, að þessar till. fælu í sér leið til að endurheimta hið forna vald héraðanna. Blöð eins og Dagur á Akureyri og Tíminn studdu þessa hreyfingu. Þessi volduga hreyfing vildi stærri, sterkari, sjálfstæðari heildir og taldi, að á þann hátt einan gæti landsbyggðin vegið á móti hinu vaxandi þéttbýli. Þessir menn vildu kjósa aðra deild Alþingis í einmenningskjördæmum, en töldu vel hugsanlegt að hafa fimmtungana fyrir kjördæmi. Nú vil ég spyrja alla þá menn, sem aðhylltust þessa hreyfingu, hvort þeir telji ekki enn, að jafnvægi í byggð landsins, jafnvægi milli dreifbýlis og Reykjavíkur, verði bezt tryggt með stærri, sterkari og sjálfstæðari félagsheildum, Ég vil spyrja alla þá, sem mál mitt heyra úti um landið, hvort bezta leiðin til að skapa jafnvægi héraðanna á móti Suðvesturlandi sé að búta þau í smærri og smærri, veikari og veikari heildir. Er ekki hin leiðin vænlegri, sem fjórðungssamband Austurlands og Norðurlands, Þingvallafundir og blaðið Gerpir bentu á, að skapa stærri heildir, eins og kjördæmin, sem nú á að lögfesta? Á Reykjavík ein að hafa rétt til að vera stór í þessu landi? Verkefni nútímans eru alltaf að stækka. Er ekki kominn tími til þess, Vestfirðingar, að þingmenn ykkar hætti að bítast um 10 þús. í þennan vegarspotta og 15 þús. í hinn, en komi fjörðunum með sameiginlegu átaki í gott vegarsamband við landið? Má ekki spyrja sömu spurningar um þjóðveginn milli Norðurlands og Austurlands? Hvenær ætla Austfirðingar að sameina togaraútgerð sína í stað þess að berjast sundraðir við erfiðleika hennar? Og þannig mætti lengi telja um landið allt: Styrkur landsbyggðarinnar felst í sameiningu og stærri heildum, og hin nýju kjördæmi eru ágæt byrjun á slíkri stefnu. Því er haldið fram, að flokksstjórnir í Reykjavík muni eiga hægara með að ráða framboðum í stórum kjördæmum en litlum. Samkvæmt þessu ætti Reykvíkingum að reynast léttara að hafa áhrif á Húnvetninga, Skagfirðinga og Siglfirðinga, þegar þeir koma allir saman, en hverja í sínu lagi. Mér sýnist þetta vera þvert á móti. Þegar menn frá mörgum héruðum koma saman, verða þeir sterkari heild og munu enn síður, en fyrr, láta Reykvíkinga segja sér fyrir verkum. Ég get t.d. varla hugsað mér samkomur, sem eru ólíklegri til að láta höfuðborgina ráða sér en fjórðungsþing Austfirðinga og Norðlendinga, meðan þau voru og hétu. Það hljóta að myndast ný samtök innan pólitísku flokkanna fyrir hvert hinna nýju kjördæma, og þetta verða vafalaust fyrstu pólitísku samtökin í landinu, sem geta jafnazt á við flokksstjórnirnar í Reykjavík. Á þann hátt mun í raun og veru með þessari breytingu mikið pólitískt vald dreifast út um landsbyggðina frá Reykjavík með hinum stóru kjördæmum. Ég gat þess í upphafi, að við værum, Íslendingar, sammála um það höfuðatriði kjördæmamálsins að jafna verulega misrétti, sem komið væri milli sumra kjördæma, án þess að við tökum að fullu upp höfðatölureglu. Slíkt leyfa landshættir ekki. Við erum einnig sammála um hlutfallskosningar í stærstu kjördæmunum, Reykjavík og helztu kaupstöðunum, e.t.v. Akureyri og Hafnarfirði. Um deiluefnið, stór kjördæmi eða smá fyrir helming þjóðarinnar, vil ég að lokum segja þetta: Við skulum hætta að skera landsbyggðina í smærri og smærri búta, um leið og þéttbýlið verður stærra og stærra í heild. Við skulum taka upp stærri, sterkari, sjálfstæðari heildir úti um landið, heildir, sem svara til nútímaaðstæðna í samgöngum, framleiðslu og menningu. Við byggjum þessar heildir á fornum merg, vorþingunum: Kjalarnesþing verður Reykjaneskjördæmi að Reykjavík undanskilinni; Þverárþing og Þórsnesþing verða Vesturlandskjördæmi; Þorskafjarðarþing verður Vestfjarðakjördæmi; Húnavatns- og Hegranesþing verður Norðurlandskjördæmi vestra; Vaðla- og Þingeyjarþing verður Norðurlandskjördæmi eystra; Múlaþing og hálft Skaftafellsþing verður Austurlandskjördæmi; hinn helmingur Skaftafellsþings, Rangárþing og Árnesþing verða Suðurlandskjördæmi. Þetta er alíslenzk lausn á íslenzku vandamáli, lausn, sem mun efla á nýjan leik sjálfstæði byggðanna, jafna aðstöðu landsmanna í lífsbaráttunni, lausn, sem mun auka réttlæti og hamingju í þjóðfélagi okkar. Íslendingar, hlýðið ekki á þá, sem flytja ykkur hrakspár og bölsýni. Styðjið hina, sem hafa raunhæfar tillögur að gera í vandamálum þjóðarinnar og vilja standa við þær í reynd. Góðar stundir.



Herra forseti, góðir hlustendur. Till. þær um breyt. á kjördæmaskipun landsins, sem hér liggja fyrir í frv.-formi, hafa verið alllengi á leiðinni. Lengst hafa þær þó verið í samningum á milli þeirra tveggja flokka, sem saman höfðu myndað ríkisstj. og lýst því yfir, að eitt af verkefnum stjórnarinnar væri að leysa kjördæmamálið. Það var ekki fyrr en miðvikudaginn 1. apríl s.l., að Alþb. bárust skriflegar till. stjórnarflokkanna um þá lausn á málinu, sem þeir töldu sig geta staðið sameiginlega að. Í þeim till. var gert ráð fyrir, að þingmenn yrðu 63, þar af 11 landsk. þm. til jöfnunar milli þingflokka. Fimm dögum síðar svaraði Alþb. þessum till. með gagntilboði. Í tilboði Alþb. var lagt til, að þingsæti yrðu 60, þar af 11 uppbótarsæti. Til þess að tryggja örugga afgreiðslu málsins bauðst þingflokkur Alþb. til þess að standa gegn öllum brtt., sem fram kynnu að koma við efnishlið málsins, enda gerðu allir þm. stjórnarflokkanna þá einnig hið sama. Jafnframt krafðist Alþb. þess, að minnihlutaríkisstj. Alþfl. yrði látin víkja frá völdum, strax og fjárl. væru afgreidd og kjördæmamálinu tryggður framgangur, en við stjórn landsins tæki hlutlaus starfsstjórn utanþingsmanna, sem gætti hlutleysis ríkisvaldsins í komandi kosningabaráttu. Þessu tilboði Alþb. svöruðu stjórnarflokkarnir með nýju tilboði um, að þingsætin yrðu 65, þar af 11 uppbótarsæti, þar sem þeir töldu ekki mögulegt að ná samstöðu nægilega margra þingmanna um töluna 63 eða 60. Slík skipan þingsins hefði ekki aukið réttlæti milli þingflokkanna, eins og hæstv. forsrh. vildi hér halda fram í kvöld. Til þess hefði þurft að auka við uppbótarsætin, ef ekki hefði átt á nýjan leik að sækja í misrétti á milli þingflokka. Kröfunni um, að Alþfl.-ríkisstj. viki frá völdum, svöruðu báðir stjórnarflokkarnir neitandi. Sjálfstfl. taldi þó, að til mála kæmi að mæta kröfum Alþb. um hlutlausa ríkisstj. með því að draga nokkuð úr valdi ríkisstj. í ýmsum málaflokkum, svo að minni hætta ætti þá að vera á misbeitingu ríkisvaldsins í kosningabaráttunni. Þegar sýnt þótti, að Alþb. gæti fengið þá efnislegu afgreiðslu kjördæmamálsins, sem það hafði lagt fram tillögur um, vildi það ekki stofna málinu í hættu vegna deilunnar um ríkisstj. Það er því algerlega rangt, sem hæstv. forsrh. sagði hér í kvöld, að Alþb. hefði reynt að gera kjördæmamálið að verzlunarvöru. Alþb. setti aðeins fram réttmæta og sjálfsagða kröfu, en Alþfl. hikaði ekki við að setja kjördæmamálið í voða, til þess að hann gæti hangið í stjórnarstólunum áfram, þó sem áhrifalaus stjórn þar undir umsjá íhaldsins. Augljóst var, að Sjálfstfl. mat svo mikils fyrir sig að halda áfram við völd Alþfl.-stjórninni, og einnig það, að Alþfl. hefði aldrei vikið frá, nema íhaldið hefði þá rekið hann úr stjórnarstólunum, að áframhaldandi barátta Alþb. fyrir því, að ríkisstj. viki, hefði stofnað kjördæmamálinu í beina hættu. Niðurstaðan varð því sú, að málið skyldi flutt efnislega samkvæmt tillögum Alþb., en ríkisstj. svipt valdi, eins og hér segir: 1. Erlendum lánum, sem tekin kunna að verða, ráðstafar Alþingi sjálft, en Alþfl.-stjórnin fær ekki vald til þess að úthluta eða ráð stafa slíku lánsfé. Með þessu er komið í veg fyrir, að minnihlutastjórn Alþfl. geti úthlutað af handahófl og eftir pólitískum hagsmunum sínum lánsfé, sem nema mun mörgum tugum milljóna króna. 2. Ríkisstj. fær ekki aðstöðu til þess að taka í sínar hendur úthlutun á fjárfestingarleyfum, veitingu á báta-, skipa- og bílaleyfum. Innflutningsskrifstofan mun hafa fullnaðarvald um afgreiðslu þessara leyfa, en forstöðumenn hennar eru fjórir, einn úr hverjum flokki. 3. Vald ríkisstj. til þess að úthluta atvinnubótafé verður af henni tekið og fengið í hendur þingkjörinni nefnd. 4. Ríkisstj. fær ekki vald til þess að úthluta fé til flugvallabygginga, en ákveðið, að því skuli skipt á fjárl., eins og verið hefur með vega- og brúafé. 5. Sama regla verður tekin upp um ráðstöfun á hinum sérstaka benzínskatti, sem gengið hefur til vegagerðar milli héraða. Ríkisstj. fær ekki vald til þess að skipta þessu fé, en Alþingi mun gera það við afgreiðslu fjárlaga. Þó að hæstv. forsrh. segði hér í umr. fyrr í kvöld, að Alþfl.-stjórnin hafi í rauninni frá upphafi alltaf hugsað sér að framkvæma öll þessi atriði á þessa leið, sem samkomulag varð um, fer því alls fjarri, því að það tók Alþfl. langan tíma og mikið erfiði að fallast á þessi skilyrði, en þar réð það baggamuninn, að Sjálfstfl. hafði þar öll ráð og lét Alþfl.-stjórnina samþykkja þessi skilyrði. Þannig verður valdsvið ríkisstj. í nokkrum fjárveitingamálum takmarkað og reynt með því að koma í veg fyrir flokkslega misnotkun. Alþb. ber að sjálfsögðu enga ábyrgð á núverandi ríkisstj. Það hefur reynt, eftir því sem aðstæður leyfðu, að losa þjóðina við þessa stjórn. Enginn vafi leikur á, að það er Sjálfstfl., sem ber ábyrgð á setu stjórnarinnar. Hann hefur myndað stjórnina, hann hefur stýrt gerðum hennar, hann neitar að láta stjórnina víkja, og hann ber því alla ábyrgð á verkum stjórnarinnar í stóru og smáu. Þó að dregizt hafi að koma kjördæmamálinu inn í þingið í frumvarpsformi, hefur samt sem áður mikið verið rætt og ritað um málið að undanförnu. Framsfl. hefur lagt sig allan fram í baráttunni gegn fyrirhugaðri kjördæmabreytingu. Hann hefur afflutt málið á hinn herfilegasta hátt, pantað mótmælasamþykktir frá hreppsnefndum og búnaðarfélögum og reynt að halda því fram, að kjördæmabreytingin jafngilti stórkostlegri árás á réttindi og aðstöðu þess fólks, sem úti á landi býr. Það er því full ástæða til, einmitt nú, þegar frv. um kjördæmabreytinguna hefur verið lagt fram á Alþingi, að ræða frammi fyrir alþjóð aðalatriði málsins og víkja þá jafnframt með nokkrum orðum að málflutningi þeirra framsóknarmanna, sem mest hafa barizt á móti málinu. Öllum landsmönnum er ljóst, að það misrétti, sem núgildandi kjördæmaskipan leiðir af sér um aðstöðu stjórnmálaflokkanna innbyrðis, getur ekki staðið lengur. Öllum er líka ljóst, að misréttið á milli hinna einstöku kjósenda eftir því, hvar á landinu þeir eiga heima, er orðið svo mikið, að við það verður ekki unað lengur. Þetta misrétti milli flokkanna kom þannig fram í síðustu kosningum, að Alþb., sem hlaut tæp 16 þús. atkv., hlaut 8 þm. kjörna, en Framsfl., sem hlaut tæp 13 þús. atkv., hlaut 17 þm. kjörna, eða m.ö.o., sá flokkurinn, sem hlaut minna atkvæðamagn, hlaut rúmlega helmingi fleiri þm. Þannig lagað misrétti er ekki hægt að búa við. Misrétti kjósenda er þó orðið enn þá stórkostlegra í víssum tilfellum. Þannig fengu í síðustu kosningum 426 kjósendur á kjörskrá á Seyðisfirði að kjósa einn þm., en í Gullbringu- og Kjósarsýslu voru 7.515 kjósendur á kjörskrá, og þeir höfðu aðeins sama rétt og Seyðfirðingar, máttu kjósa einn þm. Hér er að vísu um mesta misræmið að ræða, en dæmin um misréttið eru fjölmörg, ekki aðeins á milli smærri kjördæma úti á landi og fjölmennustu kjördæmanna í aðalþéttbýlinu, heldur einnig í kjördæmum dreifbýlisins innbyrðis. Eitt dæmi um það er, að 1.778 kjósendur í Rangárvallasýslu hafa rétt til þess að kjósa tvo þm., en 2.485 kjósendur í Suður-Þingeyjarsýslu hafa aðeins rétt til þess að kjósa einn þm. Enginn stjórnmálaflokkur treystir sér til þess lengur að neita því, að þetta misrétti eigi að leiðrétta. Framsfl. verður líka í orði að viðurkenna þessa þörf. Aðalblað flokksins, Tíminn, hefur gert það. Hann hefur játað og nú einnig hv. þm. N-Þ., Gísli Guðmundsson, í umr. í kvöld, að réttmætt sé, að þingmenn Rvíkur verði 12 í stað 8. Hann játar líka, að rétt sé að fjölga þm. á svæði Gullbringu- og Kjósarsýslu. Framsfl. hefur nú lýst sig fylgjandi því, að þingmannafjöldinn verði 60 og að aukningin komi aðallega þéttbýlinu til góða. Deilan á milli þeirra flokka, sem nú flytja frv. um breytta kjördæmaskipun, og Framsfl. stendur því ekki um fjölgun þm. og ekki um það, hvaða svæði eigi að fá viðbótarþingsæti. Deilan stendur um það, hvernig kjósa skuli þm. landsbyggðarinnar. Framsfl. leggur á það höfuðáherzlu, að þingmenn alls staðar annars staðar, en í stærstu kaupstöðunum séu kosnir í einmenningskjördæmum. Þannig vill Framsfl. gera aðalatriði úr því, svo að dæmi sé tekið, að þeir 5 þm., sem Vestfirðingar eiga að kjósa, þ.e.a.s. fólk, sem býr á svæðinu í Barðastrandarsýslu, Vestur-Ísafjarðarsýslu, Norður-Ísafjarðarsýslu, Ísafjarðarkaupstað og Strandasýslu, séu kosnir í fimm hólfum, en alls ekki fimm í einu lagi. Framsókn telur þá þm. Vestfirðinga, sem kosnir eru í einu lagi hlutbundinni kosningu, lakari fulltrúa Vestfirðinga en hina fimm, sem kosnir eru meirihlutakosningu í fimm kjördæmum, auðvitað misstórum. Það gefur auga leið, að hólfakosning Framsóknar hlýtur að leiða af sér misrétti. Réttur minni hlutans er alveg fyrir borð borinn, og hæglega gæti svo farið, að öll þingsætin á svæðinu lentu til þess flokksins, sem hefði ekki nema 1/3 kjósenda svæðisins á bak við sig. 2/3 hlutar kjósenda á svæðinu hefðu þá engan fulltrúa fengið. Hlutfallskosningar á svæðinu koma í veg fyrir svona misrétti. Fái einhver flokkur 1/5 hluta atkvæða á svæðinu, fær hann örugglega einn fulltrúa. Stefna Framsfl. að skipta landinu upp í einmenningskjördæmi og afnema um leið uppbótarþingsætin er íhaldssamasta og ranglátasta till., sem heyrzt hefur í kjördæmamálinu um langan tíma. Sú stefna mundi, ef framkvæmd yrði, stórauka á misréttið milli flokkanna og raunverulega svipta þúsundir manna atkvæðisrétti. Stefna Framsóknar um einmenningskjördæmi miðar að því að búta í sundur tvímenningskjördæmin, og sum einmenningskjördæmin vill hún búta niður í fjóra hluta, sbr. t.d. tillögurnar um Gullbringu- og Kjósarsýslu. Tillögur Framsóknar eru því um að „leggja niður kjördæmi“, svo að orð hennar séu notuð, því að ef það heitir að leggja niður kjördæmi, að kjördæmi kjósi þm. saman með öðru, þá ætti hitt ekki síður að heita að leggja niður kjördæmi að búta það sundur í fjögur umdæmi. Hin ofsafengna barátta Framsfl. gegn kjördæmabreytingunni stafar auðvitað af því, að flokkurinn stritast í lengstu lög við að halda í þau sérréttindi, sem núverandi kjördæmaskipun veitir honum. Rök Framsfl. í málinu eru því yfirleitt léttvæg og einkennast mest af ofsalegum fullyrðingum, sem auðvitað fá ekki staðizt gaumgæfilega og hleypidómalausa athugun. Hér skal vikið að nokkrum þessum fullyrðingum framsóknarmanna. Flokksvaldið mun aukast með hinni nýju kjördæmaskipun, segja þeir. Engin rök fylgja þessari fullyrðingu, en hamrað þeim mun meira á henni. Nokkur reynsla er fengin fyrir hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmunum. Þar eru í framboði fjórir menn á lista hvers flokks. Í fimm manna kjördæmunum, sem nú er lagt til að taka upp, verða tíu menn á hverjum framboðslista. Enginn vafl er á því, að flokksstjórnirnar í Reykjavík hafa síður en svo haft meiri áhrif á framboðin í tvímenningskjördæmunum, en í einmenningskjördæmunum. Framboðin í tvímenningskjördæmunum eru ákveðin af fulltrúaráðum flokksfélaga í kjördæminu. Eins mundi þetta verða í hinum nýju kjördæmum. Allt bendir til, að stærri heildir, sem standa að nýju kjördæmunum, yrðu einmitt sterkari gagnvart flokksstjórnarvaldinu, en á minni svæðunum og framboðin því öruggari í höndum heimamanna, en verið hefur. Kjördæmabreytingin er árás á landsbyggðina og mun draga úr valdi héraðanna, segja framsóknarmenn. Hér er um algera fullyrðingu að ræða, sem ekki er studd neinum frambærilegum rökum. Hvernig má það vera, að 5 þm. frá Vestfjörðum, sem kosnir eru hlutfallskosningu í einu kjördæmi, séu dugminni á Alþingi en 5 þm. frá sama svæði, sem kosnir væru í fimm smákjördæmum? Stækkun kjördæmanna mun styrkja aðstöðu landsbyggðarinnar frá því, sem nú er. Breyttir tímar kalla blátt áfram á stærri kjördæmi, á stærri landssvæði en áður til samstarfs. Hinir ýmsu málaflokkar geta ekki lengur takmarkazt við þröng sýslumörk. Samgöngumálin, hvort sem er á sjó, landi eða í lofti, krefjast skipulagningar fyrir heila fjórðunga í einu. Raforkumálin eru ekki lengur mál hvers einstaks byggðarlags eða sýslu, þau eru málefni heils fjórðungs. Svipað er að segja um menningarmál. Og atvinnumálin verður líka að skipuleggja og leysa í stærri sniðum, en áður. Byggja þarf upp í landinu atvinnulegar heildir, en hætta smáhokrinu. Stóru kjördæmin ýta þannig undir rétta þróun og munu verða til þess að þjappa fastar saman dreifðum og veikum smákjördæmum. Hámarki nær áróður framsóknarmanna gegn kjördæmabreytingunni, þegar þeir nefna breytinguna landeyðingarstefnu og segja, að hún muni leiða til flótta fólks frá landsbyggðinni og upplausnar í þjóðlífinu, og segja, að hún sé upphaf að því, að skera eigi niður fjárveitingar til nauðsynlegra framkvæmda úti á landi. Hv. 1. þm. S-M., Eysteinn Jónsson, sagði í ræðu sinni, að Alþb. hefði lagt til í fyrrv. ríkisstj., að niður væru skornar fjárveitingar til verklegra framkvæmda úti á landi, og að m. a. hafi það lagt til, að sérstakur fjárfestingarskattur yrði lagður á. Þessar till. áttu að hans dómi sérstaklega að sýna, að þeir flokkar, sem nú standa að kjördæmabreytingunni, stefndu að árásum á landsbyggðina. Hér fer Eysteinn Jónsson algerlega með rangt mál. Hann veit fullvel, að hann lagði sjálfur til, að samþykkt yrði stórfelld gengislækkun og fjárveitingar til verklegra framkvæmda úti á landi, þar með lækkaðar um helming. Alþb. stóð gegn þessu, en benti á, að réttara væri, ef ekki fengist samkomulag um sparnað í rekstri ríkisins, að leggja þá á sérstakan fjárfestingarskatt, á svipaðan hátt og gert hefur verið í Noregi. Slík skattlagning hefði lækkað fjárveitingar, um miklu minni upphæð, en Eysteinn Jónsson knúði fram með efnahagsmálalöggjöfinni á s.l. vori. Þessi sami hv. þm. sagði, að Einar Olgeirsson hefði lagt til, að breytt yrði um stefnu í fjárfestingarmálunum, og taldi, að á bak við slíka till. lægi árásarhugur á landsbyggðina. Einar Olgeirsson hefur aldrei lagt til að minnka fjárveitingu til gagnlegra framkvæmda úti á landi. Hann hefur þvert á móti staðið með öllum þýðingarmestu framfaramálum landsbyggðarinnar, og má þar m.a. minnast á eina þýðingarmestu framkvæmdina, sem samþykkt hefur verið á Alþingi fyrir landsbyggðina árið 1946, þegar togarakaupin þá voru ákveðin. En þá stóð á Framsfl. að fylgja því mikla nauðsynjamáli landsbyggðarinnar, og Eysteinn Jónsson sýndi þá fullkomið skilningsleysi í þeim efnum. Landeyðingarstefna, segja framsóknarmenn, stefna, sem leiða mun af sér flótta fólksins utan af landi. - Vel á minnzt. Hefur gamla kjördæmaskipunin verið vörn gegn fólksflóttanum utan af landsbyggðinni? Hafa einmenningskjördæmin reynzt vera einhver vörn í þeim efnum? Hafa þau tryggt jafnvægi í byggð landsins, eins og það er svo hátíðlega orðað? Nei, ekki aldeilis. Um margra ára skeið hefur fólksstraumurinn utan af landi runnið til Reykjavíkur og nágrennis hennar. Aldrei hefur þessi straumur verið stríðari, en á árunum 1950–56. Hver var ástæðan? Á þeim árum var ekki um neina kjördæmabreytingu að ræða. Engin ný, stór hlutfallskosningakjördæmi var þá rætt um. En hvað réð fólksflóttanum utan af landi þá? Það var röng stefna í atvinnu- og fjárhagsmálum þjóðarinnar. Það var sú stefna, sem vanmat íslenzka framleiðsluatvinnuvegi, - sú stefna, sem leiddi það af sér, að fiskiskipaflotinn minnkaði þá frá ári til árs, - sú stefna, sem leiddi af sér síendurteknar framleiðslustöðvanir og jafnvel bann við að framleiða fisk til útflutnings. Það var sú stefna, sem mat hernámsstörf meir, en íslenzka atvinnuvegi, - sú stefna, sem varð til þess, að þm. landsbyggðarinnar, þm. Framsfl. fóru í kapphlaup um að ráða kjósendur sína til vinnu á Keflavíkurflugvelli. Hernámsstefnan var sannkölluð landeyðingarstefna. Hún magnaði fólksflóttann utan af landi og ógnaði blátt áfram heilum kjördæmum með fólksleysi. Sú landeyðingarstefna hefði lagt niður kjördæmi úti á landi, ef ekki hefði orðið nokkur stefnubreyting 1956. Sú landeyðingarstefna, hernámið, getur enn lagt niður kjördæmi og það á miklu hryllilegri hátt ,en með venjulegum fólksflótta. Þannig getur röng stefna í þjóðmálum, í fjármálum, í atvinnumálum, í utanríkismálum, ógnað landsbyggðinni og þjóðinni allri. Sú breyting, sem nú er lagt til að gera á kjördæmaskipun landsins, stefnir vissulega í rétta átt. Hún er þó ekkert fullnaðarréttlæti, og hætt er við, að breytingar verði þörf aftur, áður en langir tímar líða. Kjördæmabreytingin er út af fyrir sig stórmál, en hún er þó smámál hjá því, hver meginstefnan verður í þjóðmálum okkar á næstu árum. Það er fásinna að ota því að mönnum, að alþingiskosningarnar í sumar snúist eingöngu um kjördæmamálið. Reynslan hefur sýnt okkur, svo að ekki verður um villzt, að hvað sem kjördæmaskipan landsins líður, þá er hægt með rangri stjórnarstefnu að leiða yfir þjóðina hættur og stórtjón og upplausn í byggðum landsins. Stefna vinstri stjórnarinnar var í rétta átt. Hefði hún staðið við heit sitt um brottför hersins, hefði tekizt enn betur. Alþfl. brást vinstra samstarfinu með samningum sínum við íhaldið í verkalýðsfélögunum, og Framsfl. rauf síðan þá samstöðu vinstri manna, sem skapazt hafði, með ósanngjarnri kröfu um kauplækkun verkamanna og bænda. Það var sigur Alþb. í kosningunum 1956, sem knúði þá fram stefnubreytingu. Enn mun það ráða úrslitum um stefnuna í þjóðmálunum á komandi árum, hversu fast Alþýðubandalagsmenn sækja kosningarnar á komandi sumri. Sigur Alþb. í komandi kosningum mun tryggja framgang kjördæmamálsins og er jafnframt krafa fólksins um róttæka framfarastefnu, sem gilda skal um allt land. - Góða nótt.



Herra forseti. Landbn. hefur yfirfarið þetta frv. allrækilega, borið það saman við gildandi lög og einnig athugað þær tillögur, sem búnaðarþing gerði og voru teknar upp í þetta frv. Loks hefur hún kallað á sinn fund ráðunauta Búnaðarfélags Íslands, sem undirbjuggu breytinguna, og að því búnu lagði n. til, að frv. yrði samþykkt með þeim breytingum, sem hér liggja fyrir. En þessar breytingar eru í raun og veru engar eða varla teljandi efnisbreytingar. Það er þá fyrst og fremst skilgreining á því, svo að ekki verði um villzt, hverjir hafi atkvæðisrétt í þessu máli, sem vantaði í ákvæði frv., eins og það liggur fyrir. Í öðru lagi leggur n. til, að bæjarfélögum sé hér bætt við, vegna þess að það er kunnugra en frá þurfi að segja, að ýmis bæjarfélög geta komið þarna mjög til greina, eiga þarna aðliggjandi lönd og jafnvel afréttarstykki, svo að þau hljóta einnig að verða aðilar þessa máls, þegar til ítölu kemur. Að öðru leyti eru í raun og veru ekki breytingar, því að ég tel það ekki breytingar, a.m.k. ekki efnisbreytingar, þó að orðið „sveitarstjórn“ komi í staðinn fyrir „hreppsnefnd“, og annað þess háttar. N. mælir mjög eindregið með því, að þetta frv. verði samþykkt, og eins og tekið var fram við 1. umr., þá eru núgildandi lög þannig, þau eru fyrir rás tímans og margvíslegar breytingar, sem orðið hafa, þannig, að þau í raun og veru eru ekki framkvæmanleg, eins og þau eru. Þess vegna er aðkallandi, að þessi breyting, sem hér er gert ráð fyrir, sé gerð, svo að lögin geti komið til framkvæmda.



Herra forseti. Eftir að hafa lesið þetta frv. yfir, sýnist mér, að þarna sé ekki um neinar veigamiklar breytingar að ræða á gildandi lögum. Það er helzt þetta atriði, að það er gert ráð fyrir því hér, að bæjarfélög verði tekin hér inn í lögin, og getur vitanlega verið ástæða til þess að gera þá breytingu. Annars sýnist mér, að þarna sé um litlar breytingar að ræða. Það eru hér þó örfá atriði, sem ég vildi minnast á. Í 2. gr. frv. segir, „að ef hreppsnefnd berst krafa frá 1/4 búenda innan sveitarfélags eða afmarkaðs sveitarhluta um, að ítölumat verði framkvæmt á jörðum í sveitinni eða sveitarhlutanum eða á afréttarlöndum innan hreppsins, skuli boða til fundar um málið“. Hér stendur í frumvarpsgreininni „á afréttarlöndum innan hreppsins“, en í l. er talað um afréttarlönd hreppsins, og ég hefði haldið, að það væri ekki ástæða til að gera breytingu á þessu. Það er kunnugt, að mörg sveitarfélög eiga afréttarlönd eða ráða yfir afréttarlöndum, sem eru utan hreppsfélagsins, og mér sýnist, að það geti vel komið til álita, að það sé ástæða til að ákveða ítölu í þau lönd. Þess vegna vildi ég biðja hv. n. að athuga, hvort þetta „innan“ á ekki að falla þarna burt, að það verði bara rætt um afréttarlönd hreppsins, eins og er í l. En séu einhverjar sérstakar ástæður fyrir þessari breyt., þá þætti mér gott að fá að vita, hverjar þær eru. Næst er það viðkomandi 4. gr. frv. Hún er, held ég, alveg samhljóða fyrri mgr. 4. gr. í l., eins og þau nú eru. En í l. er önnur mgr., sem hér hefur verið felld niður, og hún er um það, að sýslunefnd sé heimilt að ákveða ítölu í lönd hreppsfélags, þótt ekki hafi fengizt meirihlutasamþykki fyrir því á fundi í hreppsfélaginu, ef sýslunefndin telur það nauðsynlegt til verndar afréttarlöndum eða einstökum jörðum innan hreppsins eða í nágrannasveitum fyrir of miklum ágangi búpenings. Það er þannig í l. nú og gert ráð fyrir, að svo verði enn, samkv. frv., að það séu sýslunefndir, sem geri samþykktir um ítölu. Og ég er í nokkrum vafa um, að það sé ástæða til að fella niður þessa heimild úr l., sem sýslunefnd hefur nú til að gera samþykkt um ítölu í lönd hreppsfélags, þó að ekki hafi fengizt meirihlutasamþykki fyrir því meðal ábúenda í hreppnum, ef sýslunefnd telur, að þess sé brýn þörf, eins og segir í gr. nú, til verndar afréttarlöndum eða einstökum jörðum innan hreppsins eða í nágrannasveitum fyrir of miklum ágangi búpenings. Ég vildi einnig biðja hv. n. að athuga þetta, hvort er ástæða til eða það er rétt að fella niður þessa heimild. Þetta er aðeins heimild fyrir sýslunefndir. Þá er hér í þriðja lagi ákvæði í 8. gr., fyrri mgr. 8. gr. Þar er talað um skiptingu milli jarða í sveitarfélagi eða upprekstrarfélagi, þegar ítala hefur verið ákveðin, og segir þar m.a., að við þessa skiptingu, - en þar á að miða við eða gert ráð fyrir að verði miðað við landverð jarðanna, - og segir síðan: „Nota skal elzta fasteignamat, sem við verður komið, en jafnframt tekið tillit til þeirra breytinga, sem kunnugt er að orðið hafa á beitarþoli lands, eftir að fasteignamatið var gert.“ Mér er ekki ljóst, hvers vegna á að miða við elzta fasteignamat, sem finnanlegt er, við þessa skiptingu. Ég vildi biðja n. einnig að athuga þetta og vildi fá skýringar á því, ef talið er, að þetta eigi að vera svo. Það er aðeins leiðrétting hér í 12. gr. frv. Þar er talað um, þegar ítala er gerð í lönd tveggja eða fleiri hreppa, og þá skiptist kostnaðurinn milli þeirra eftir meðaltalstölu fjallskilaskylds penings í hreppnum s.l. fimm ár. Þetta ætti að vera „hreppunum“, geri ég ráð fyrir. Það er aðeins, ef n. vildi athuga að leiðrétta það orðalag. Í grg., sem frv. fylgir, segir um 2. gr., að þar sé sú ein efnisbreyting, að ábúendur einir, hvort sem leiguliðar eru eða bændur á eignarjörð, eru atkvæðisbærir um, hvort ítölumat skuli gert. En í gildandi lögum hafa jarðareigendur þennan rétt, þótt ekki séu bændur í hreppnum. Þarna er ekki rétt frá greint í grg., og lítur út fyrir, að þeir, sem sömdu frv. eða grg., hafi ekki veitt því eftirtekt, að það var gerð smábreyting á l. 1945 og þá var numin burt þessi aðild jarðareigenda að málinu, svo að þetta er ekki rétt. En það skiptir vitanlega ekki máli; þetta er aðeins í grg. Ég held, að það sé ekki fleira, sem ég hef komið auga á, sem ástæða væri til að gera hér athugasemdir við. Eins og frsm. gat um upphaflega, er í 6. gr. ákvæði um, að það skuli ekki aðeins ákveða tölu sauðfjár og hrossa, þegar metin er ítala í land og hvernig það skuli lagt í elningar, heldur skuli einnig kýr teknar með, sem mun ekki vera í l. núna, og ég sé, að það er gert ráð fyrir því, að tvær mjólkurkýr jafngildi einu hrossi eða geldneyti, sem er veturgamalt eða eldra. Þetta er e.t.v. miðað við ákveðinn stað á landi hér, þar sem eru geldneyti að sögn allmörg, sem er sennilega beitt að vetrinum, en annars hefði ég haldið, að yfirleitt væri ekki ástæða til að gera ráð fyrir því, að mjólkurkýr notuðu minna land en geldneyti, þar sem þeim er ekki beitt lengri tíma, en mjólkurkúm. En þetta er fráleitt mikilsvert atriði og ekki ástæða til að gera athugasemd út af því.



Herra forseti. Út af aths. hv. þm. V-Húnv. skal ég með ánægju verða við því að athuga nánar þau atriði, sem hann minntist á. En út af þriðja atriðinu, sem er að miða við elzta fasteignamatið, þá byggist það á því, að við þá tilraun, sem gerð var að koma á ítölumati núna s.l. sumar, þá sýndi það sig, að á sumum landlitlum jörðum höfðu verið gerðar svo miklar jarðabætur, t.d. svo mikil framræsla og aðrar slíkar aðgerðir, sem hafa hleypt fasteignamatinu svo gífurlega fram, að það er ekki lengur í neinu samræmi við það beitiland, sem jörðin hefur. Þeir, sem við ítölumatið fengust, töldu, að hlutfallinu væri svo raskað með þessu nýja fasteignamati, að það yrði ekki hægt að leggja það til grundvallar, þegar ætti að fara að meta, hvaða rétt jörð ætti til ítölu búpenings í beitiland. Aftur á móti mundi matið, sem löggilt er 1861, vera miklu nær hæfi, ef bætt væri við því, sem hér er gert ráð fyrir, og þess vegna var það, að bæði þeir, sem sömdu frv., og líka sú nefnd í búnaðarþingi, sem athugaði þetta sérstaklega, töldu, að eins og málið horfði við, væri tæplega gerlegt að leggja annað mat til grundvallar. Og landbn. Nd. taldi, að eftir atvikum yrði sennilega við þetta að sitja vegna þessarar röskunar, sem ég gat um áðan. Að öðru leyti skal ég fúslega verða við því, að við athugum þetta nánar, og ég vil lýsa því yfir, a.m.k. fyrir minn part, að ég er mjög þakklátur fyrir, ef einhverjir dm. rækju augun í eitthvað, sem mætti betur fara, því að þessi löggjöf er talsvert mikið vandamál, ef hún á að koma að fullum notum.