Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Umræðan skiptist í tvær umferðir, þannig, að í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund og Fulltrúar annarra þingflokka en forsrh. 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 10 mínútur til umráða. Röð flokkanna verður þessi: Í fyrri umferð: Sjálfstfl., Alþb., Framsfl., Alþfl. og SF. Í síðari umferð: Framsfl., Alþb., SF., Sjálfstfl. og Alþfl. Ræðumenn auk forsrh. verða þessir: Af hálfu Sjálfstfl. talar Matthías Bjarnason sjútvrh. í síðari umferð. Af hálfu Alþb. talar Ragnar Arnalds, 5. þm. Norðurl. v., í fyrri umferð og Gils Guðmundsson, 3. þm. Reykn., í síðari umferð. Af hálfu Framsfl. talar Tómas Árnason, 4. þm. Austf., í fyrri umferð og Ingvar Gíslason, 1. þm. Norðurl. e., í síðari umferð. Af hálfu Alþfl. talar Benedikt Gröndal, 2. landsk. þm., í fyrri umferð og Gylfi Þ. Gíslason, 9. þm. Reykv., í síðari umferð. Fyrir SF talar Karvel Pálmason, 5. þm. Vestf., í fyrri umferð og Magnús T. Ólafsson, 3. landsk. þm., í síðari umferð. Hefst þá umræðan og tekur hæstv. forsrh., Geir Hallgrímsson, til máls.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þegar ríkisstjórnin var mynduð síðsumars 1974 tók hún við óvenju erfiðum efnahagsvanda. Við þessum vanda var snúist hiklaust. En meðan beðið var árangurs fyrstu aðgerða versnuðu ytri skilyrði þjóðarbúsins enn vegna efnahagssamdráttarins í heiminum. Hér hefur því verið við ramman reip að draga fyrstu tvö starfsár ríkisstj. Það er fyrst á þessu ári að rofar til. Reynsla undanfarinna tveggja ára sannar, að sú efnahagsstefna, sem ríkisstj. markaði í upphafi og hafði að leiðarljósi, að draga úr viðskiptahallanum við útlönd og úr hraða verðbólgunnar, án þess að gripið væri til svo harkalegra aðgerða að atvinnuöryggi landsmanna væri teflt í hættu, var tvímælalaust rétt. Þessari stefnu aðlögunar í áföngum að breyttum ytri skilyrðum þjóðarbúsins hefur verið staðfastlega fylgt, en hún hefur óneitanlega kostað skuldasöfnun við útlönd. Það er því ástæða til að staldra við og huga að, hvernig tekist hefur á þessu ári að ná þeim þremur meginmarkmiðum stefnunnar í efnahagsmálum sem ríkisstj. setti: Að draga verulega úr viðskiptahallanum við útlönd. Að hægja á hraða verðbólgunnar. Að tryggja fulla atvinnu í landinu. Útlit er fyrir að viðskiptahallinn við útlönd nú í ár verði um 4–5% af þjóðarframleiðslunni, eða rétt um 10 milljarðar króna. Þetta er reyndar heldur betri árangur en við var búist í fyrra, en þá var að því stefnt að koma viðskiptahallanum úr tæplega 12% af þjóðarframleiðslu 1974 og 1975 í 6% á þessu ári. Hér njótum við vitaskuld hagstæðari þróunar viðskiptakjara en menn þorðu að vona fyrir ári. Frá byrjun til loka ársins 1974 var hækkun framfærslu- og byggingarkostnaðar 53–60%, en á þessu ári 24–30%. Nokkuð hefur þannig dregið úr hraða verðbólgunnar. Hér miðar í rétta átt, en allt of hægt. Atvinnuástand hefur haldist gott allt þetta ár. Hrakspár um atvinnuleysi hafa hvergi ræst. Hitt kann að vera sönnu nær, að sums staðar gæti enn umframeftirspurnar eftir starfskröftum. Horfur virðast á að þjóðarframleiðslan verði litlu minni í ár en í fyrra og að þjóðartekjur aukist nokkuð vegna áhrifa batnandi viðskiptakjara. Þegar á heildina er litið, verður því ekki annað sagt, en að stefnan í efnahagsmálum hafi borið verulegan árangur á þessu ári. Á næstunni verðum við að leggja allt kapp á að ná fullnægjandi árangri í að draga verulega úr verðbólgu og jafna viðskiptaballa, því að án þess verður atvinnuöryggi ekki tryggt til frambúðar. Þegar horft er fram til næsta árs virðist nú heldur bjartara fram undan en verið hefur. Verslunarárferði hefur snúist okkur í hag á þessu ári og útflutningsverðlag hækkað meira en innflutningsverðlag, en áframhald þeirrar þróunar er þó í óvissu. Og þrátt fyrir þann bata, sem orðinn er, er enn langt frá því að við njótum sömu viðskiptakjara og á árunum 1973 og 1974. Einkum erum við langt undir viðskiptakjaratindinum sem náð var um áramótin 1973–74 og án efa réð miklu um það uppþot í innlendu verðlagi sem á eftir fylgdi og við súpum enn seyðið af. Minnugir þeirrar reynslu munum við nú fara okkur hægt því fljótt skipast veður í lofti, enda blasir við tvíþættur vandi vaxandi skuldabyrðar við útiönd og takmarkaðs fiskafla vegna ástands fiskstofna. Skýrslur og álitsgerðir fiskifræðinga okkar hafa verið þjóðinni holl aðvörun. Þær hafa minnt okkur á að bjartsýnisorð aldamótaskáldsins: „auðlindir sjávar ótæmandi bruna“ - eiga því aðeins við að ekki sé of nærri þeim gengið. Á síðustu mánuðum hafa komið fram nýjar upplýsingar um styrk þorskstofnsins, einkum árgangsins 1972, og góðan árangur klaksins nú í ár. Þetta dregur nokkuð úr svartsýni manna um viðgang stofnsins, en breytir þó ekki meginatriði málsins, þ.e. að gæta verður fyllstu varúðar í veiðisókn á næstu árum til þess að viðkomu þorskstofnsins sé ekki stefnt í hættu. Þessar aðstæður setja því útflutningsframleiðslu okkar skorður á næsta ári. Þegar á heildina er litið, virðist þó ástæða til að ætla að þjóðarframleiðsla og tekjur muni aukast lítið eitt á næsta ári, e.t.v. um 2 af hundraði. Þessi afturbati, sem hófst á þessu ári, gefur þó ekki svigrúm til neinna stórbreytinga í þjóðarútgjöldum. Það er stefna ríkisstj., að hlutur samneyslu eigi ekki að aukast á næsta ári og að dregið verði úr opinberum framkvæmdum í heild þar sem stórum áfanga orkuframkvæmda lýkur. Innan þeirra takmarka, sem viðskiptajöfnuðurinn setur, ætti að gefast svigrúm til nokkurrar, en þó afar takmarkaðrar aukningar almennra útgjalda einkaaðila á næsta ári. Mikil nauðsyn er að menn geri sér ljóst hve hér er úr litlu aukreitis að spila og hve brýn þörf þjóðarinnar er á því að mið sé tekið af raunverulegum aðstæðum við kjaraákvarðanir næsta árs, en ekki verðbólgudraumórum. Afkoma fiskveiða hefur verið afar erfið undanfarin tvö ár, en fer þó heldur batnandi á þessu ári. Við ríkjandi ástand fiskstofna er ekki heldur við því að búast að um arðsaman rekstur geti verið að ræða fyrir allan okkar stóra fiskiflota. Við verðum að horfast í augu við það að sóknin er of kostnaðarsöm miðað við skynsamlega nýtingu fiskstofna. Hagur fiskvinnslunnar er skárri en veiðanna og heldur rýmri í ár en í fyrra, en gerir þó ekki betur en standa í járnum. Að undanförnu hefur mönnum orðið tíðrætt um verðhækkanir á útflutningsafurðum okkar og batnandi viðskiptakjör. Þetta eru vissulega góð tíðindi, en því má ekki gleyma, að þessum ávinningi hefur jafnóðum verið veitt út til þeirra, sem við sjávarútveg starfa, og til annarra launþega, með hækkun fiskverðs og með almennum launahækkunum. Vegna þess að fiskverð hér innanlands hefur jafnan hækkað til jafns við kaup í landi og fiskverð hækkaði í febrúar s.l. verulega vegna sjóðakerfisbreytinga hafa fiskverðshækkanir í nokkrum greinum verið ákveðnar í von um óorðna hækkun afurðaverðs á útflutningsmarkaði. Þetta hefur orðið að gerast með bakábyrgð verðjöfnunarsjóðs, síðast 1. okt. s.l. Þessar ráðstafanir hafa verið nauðsynlegar til að tryggja tekjur sjómanna. Litlar sem engar verðhækkanir hafa orðið á frystum afurðum síðan í júlí en þó allra síðustu dagana nokkrar, og verðlagsþróun á næstunni er mjög óviss. Því er nú nauðsynlegt að rasa ekki um ráð fram, en reyna að varðveita það sem þegar hefur áunnist, minnugir þess, að fiskverðshækkanir innanlands, sem ekki eru byggðar á traustum markaðsforsendum erlendis, fela í sér hættu á framhaldandi verðbólgu. Kjarasamningar þeir, sem gerðir hafa verðir á árunum 1975 og 1976, hafa falið í sér viðurkenningu launþegasamtakanna á því, að ráðstöfunarfé þjóðarinnar minnkaði verulega á árinu 1974 og 1975. En Reynar er alls ekki nægilegt að líta eingöngu til minnkandi þjóðartekna og versnandi viðskiptakjara til þess að fá skýringu á „kjaraskerðingunni“ svonefndu, því að mergurinn málsins er sá, að með kjarasamningunum 1974 var stefnt langt út yfir mörk framleiðslugetu þjóðarbúsins þótt ekkert hefði á bjátað. Þótt verslunarárferði þjóðarinnar hafi skánað aftur megum við ekki láta það henda okkur að fara að eltast á ný við villuljós. Sannleikurinn er sá, að viðskiptakjör þjóðarinnar eru nú svipuð og raungildi þjóðartekna á mann, líkt og var 1971–72. Sama máli gegnir um kaupmátt kauptaxta og raunverulegra tekna almennings. Þannig hefur náðst sæmilegt samræmi á árinu 1976. Auðvitað hefur sitthvað raskast í launahlutföllum í umróti síðustu ára, og á næsta ári þarf enn að leita leiða til að ná sanngjörnum launahlutföllum og tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Beita þarf skatta- og tryggingakerfinu í þessu skyni, umræða um hana (útvarpsumr.). 152 en allt innan þess ákveðna ramma sem framleiðslugeta og jafnvægi í utanríkisverslun setur. Reyndar fela gildandi kjarasamningar þegar í sér nokkra kaupmáttaraukningu fyrir nokkrar stéttir þegar kemur fram á næsta ár, þannig að fyrir fram hefur verið ráðstafað nokkru af því svigrúmi sem fyrir hendi kann að vera. Aðalatriðið er að reyna að ná settu marki í kjaramálum með sem minnstum verðhækkunum. Við höfum oft brennt okkur á því soðinu að ætla allir í senn og þegar í stað að njóta bættra kjara vegna bættra ytri skilyrða þjóðarbúsins. Nú er brýn þörf á að þjóðin skilji að við erum sem þjóðarheild búin að taka út forskot á sæluna og eigum því lítið inni. Því reynir nú á raunsæi okkar allra. Við ríkjandi aðstæður í íslenskum efnahagsmálum er sérstök þörf að meta þjóðhagshorfur nokkur ár fram í tímann svo unnt sé að skoða í lengra tímasamhengi ákvarðanir sem teknar eru frá ári til árs. Nú virðast þau straumhvörf í ytri skilyrðum þjóðarbúsins að tækifæri gæti gefist til að vinna að skipulags- og framfaraverkefnum sem að hluta hafa ýst til hliðar í viðureigninni við þrálátan efnahagsvanda síðustu árin og í baráttunni fyrir yfirráðum okkar yfir fiskimiðunum við Ísland. Ríkisstj. hefur falið Þjóðhagsstofnun að vinna að könnun á þjóðhagshorfum næstu 4 ár í samvinnu við aðrar opinberar stofnanir á sviði efnahagsmála og aðra aðila. Að því er stefnt að skýrsla um niðurstöður liggi fyrir á næsta ári. Þessa fyrirhuguðu könnun á þjóðhagshorfum næstu ára ber ekki að skoða sem valdbundna, miðstýrða framkvæmdaáætlun stjórnvalda, heldur sem viðmiðun og undirstöðu stefnuákvarðana í efnahagsmálum hverju sinni - jafnt stjórnvalda sem aðila vinnumarkaðarins og annarra. Meginþættir þessarar könnunar verða tveir: annars vegar mat á útflutnings- og framleiðslugetu og hins vegar á útgjaldaþróun. Útflutningsáætlun sjávarútvegs og stjórn fiskveiða verður að reisa á fiskifræðilegu áliti á veiðiþoli fiskstofnanna, en einnig á efnahagslegum og félagslegum aðstæðum í landinu. Lausn landhelgismálsins gefur okkur miklu meira vald á þessu máli og skýrari forsendur til þess að meta efnahagsleg áhrif mismunandi fiskverndunarleiða. Skipting þjóðarútgjalda milli hins opinbera og einkaaðila á næstu árum ræður miklu um stefnuna í skattamálum. Einnig er mikilvægt að tryggt verði nægilegt þjóðhagslegt svigrúm til þess að byggja upp nýjar atvinnugreinar og efla þær sem fyrir eru til undirstöðu framtíðarhagsældar í landinu. Þótt nokkuð hafi dregið úr hraða verðbólgunnar á þessu ári, verður hann engu að síður tvöfalt til þrefalt meiri en í flestum nálægum löndum. Verðbólgan er tvímælalaust eitt alvarlegasta efnahagsvandamál, sem þjóðin á við að stríða. Verðbólga eins og við höfum reynt gerir margvíslegt tjón. Peningar missa ekki aðeins gildi sitt sem gjaldmiðill, heldur sem mælikvarði á afköst og árangur af starfi manna. Verðbólgan felur í sér hættu á misskiptingu eigna og tekna og verðlaunar spákaupmennsku fremur en raunverulega verðmætasköpun í þjóðfélaginu. Með þessum hætti slævir verðbólgan siðgæðisvitund þjóðarinnar og getur brenglað réttlætiskennd einstaklinga og hópa. Það kann að vera að sá skortur á siðferðilegu viðhorfi í fjármálalegum viðskiptum, sem að undanförnu hefur komið fram í ýmsum myndum sem nú eru í umfangsmikilli rannsókn, eigi sér einhverjar rætur í því tjái og tundri sem fylgir mikilli verðbólgu. Það er því ekki eingöngu efnahagsleg nauðsyn fyrir okkur að komast út úr vítahring verðbólgunnar, heldur einnig siðferðileg nauðsyn. En vissulega er lausn verðbólguvandans ekki fólgin í einu pennastriki. Þetta er vandamál þess eðlis, að þjóðin öll, hvert heimili, hver þegn, verður að leggja sitt af mörkum. Hér þarf sérstaklega sameiginlegt átak margra hagsmunahópa. Ríkisstj. hefur því skipað nefnd til þess: Að kanna vandlega horfur í verðlagsmálum á næstu missirum og greina ástæður þeirra verðhækkana, sem orðið hafa að undanförnu, og orsakir verðbólguþróunar hér á landi undanfarin ár. Að gera tillögur um ráðstafanir til þess að draga úr verðbólgu. Ríkisstj. telur mikilvægt að sem flest sjónarmið komi fram í starfi nefndarinnar og gerir ráð fyrir að álit nefndarinnar og tillögur verði undirstaða umræðna á Alþingi og viðræðna ríkisstj. við aðila vinnumarkaðarins um heildarstefnu í verðlags- og launamálum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. var ákveðið að fram skyldi fara sérstök könnun á stöðu lífeyrissjóða og lífeyrisþega. Flestum er ljóst það misræmi sem er milli lífeyrisþega eftir því hvort þeir eiga aðild að verðtryggðum lífeyrissjóði eða ekki. Þetta misrétti ágerist þegar verðbólga eykst. Auk þess að hamla gegn verðbólgu verður að vinna að því að samræma og tryggja kjör aldraðra öryrkja. Í samræmi við samkomulag Alþýðusambands Íslands og vinnuveitenda um lífeyrismál, sem var hluti kjarasamninga á s.l. vetri, beitti ríkisstj. sér fyrir löggjöf sem veitir úrlausn til tveggja ára hjá þeim hópum eftirlaunafólks sem hafa ófullnægjandi lífeyrisrétt. Jafnframt hefur ríkisstj. skipað tvær nefndir í samræmi við þetta samkomulag til að gera tillögur um samfellt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn sem tryggi öllum lífeyrisþegum lífeyri er fylgi þróun kaupgjalds á hverjum tíma. Að því verður stefnt að nýskipan lífeyrismála taki gildi á árinu 1978. Vonir standa nú til að fjárhagur ríkisins réttist við í ár og að grynnt verði á skuldum ríkissjóðs við Seðlabankann, m.a. vegna sérstakra aðhaldsaðgerða. Til þess að tryggja þennan árangur er nauðsynlegt að beita aðhaldi í fjármálum ríkisins á næsta ári og setur sú viðleitni mark sitt á fjárlagafrv. ársins 1977. Hæstv. fjmrh. mun gera grein fyrir því á næstu dögum. En hægara er sagt en gert að halda hallalausum fjárlögum þegar þjóðartekjur dragast saman. Tekjur ríkissjóðs minnka þegar kaupgeta þjóðarinnar rýrnar, en ríkisútgjöldin minnka ekki sjálfkrafa. Ef dregið er um of úr ríkisútgjöldum minnka tekjur almennings enn og samdrátturinn magnast. Ég tel að í umræðum um ríkisfjármálin undanfarin tvö ár hafi ekki verið tekið sanngjarnt tillit til þessara atriða. En það dregur ekki úr því, að sérstaka áherslu ber að leggja á að aðhald í fjármálum hins opinbera er nauðsynlegur liður í viðnámi gegn verðbólgu og viðskiptahalla, eins og nú stendur á. Á þessu hausti verða lögð fram frumvörp um breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt og stefnt að afgreiðslu þeirra fyrir áramót. Í heild er ekki reiknað með verulegum breytingum á skattfjárhæðum, en hins vegar er þessum breytingum ætlað að hafa áhrif í þá átt að skipta skattbyrðinni milli manna á sanngjarnari hátt en gildandi reglur fela í sér. Við skattlagningu tekna hjóna er nauðsynlegt að haga skattlagningu fyrst og fremst með tilliti til fjölskylduaðstæðna. en í minna mæli eftir því hvernig tekjuöflun heimilanna er háttað, þ.e. hvort bæði hjónin vinna utan heimilis eða einungis annað þeirra. Skattalög og framkvæmd verða að tryggja jafnrétti karla og kvenna. Við skattlagningu þeirra, sem stunda sjálfstæðan atvinnurekstur verður að stefna að því að skilja á milli atvinnurekandans og fyrirtækisins við skattútreikning, en einkafyrirtækin njóti síðan sömu skattkjara og önnur fyrirtæki. Þetta má gera á ýmsan veg, t.d. með því að reikna atvinnurekendum launatekjur frá eigin fyrirtæki eða með því að líta á þá úttekt eigandans eða þann lífeyri sem hann hefur notað sér og sínum til framfærslu. Hér er um hugmyndir að ræða sem ekki er auðvelt að koma í framkvæmd af tæknilegum ástæðum, en leggja verður áherslu á að finna örugga lausn. Við breytingar á fyrningarreglum skattalaga er nauðsynlegt að endurskoða ákvæði um skattskyldu söluhagnaðar. Það er óeðlilegt að skattleggja ekki í ríkari mæli söluhagnað eigna sem fyrndar hafa verið í atvinnurekstri, og það verður að fyrirbyggja að hægt sé að selja eignir milli fyrirtækja og fyrna á ný án þess að söluhagnaðurinn sé skattlagður hjá seljanda. Þetta á við þegar eignir eða andvirði þeirra er tekið út úr atvinnurekstri án þess að aðrar eignir komi í staðinn. Leitast verður við að samræma álagningargrunn tekjuskatts og útsvars með það fyrir augum að nálgast skatt á brúttótekjur. Nauðsynlegt er jafnhliða að samræming sé í framkvæmd skattalaga alls staðar á landinu. Á næstunni þarf að taka ákvarðanir um lækkuð aðflutningsgjöld og söluskatt af vélum og tækjum til iðnaðar til þess að efla samkeppnisstöðu hans, en þessar breytingar gætu falið í sér einhvern tekjumissi fyrir ríkissjóð. Því er haldið fram, að fiskiskipafloti landsmanna sé of stór miðað við hagkvæma nýtingu fiskstofna innan 200 mílna markanna. því er jafnframt haldið fram, að nærri beitarþoli landsins sé gengið í stórum landshlutum. Án þess að dómur sé lagður á þessar staðhæfingar í nánari atriðum, er með öllu ljóst að til þess að tryggja hagsæld og framfarir fyrir vaxandi þjóð þurfum við að beina því takmarkaða fjármagni, sem til ráðstöfunar er, í auknum mæli til nýrra greina sem hafa skilyrði til arðbærrar framleiðslu og útflutnings. Vissulega má finna margan vaxtarsprota innan okkar hefðbundnu greina og að þeim þarf að hlúa, en þegar á heildina er lítið nálgumst við - a.m.k. um sinn - takmörk vaxtar á grundvelli þeirra auðlinda sem til þessa hafa dugað okkur best. Nú ríður á að finna nýjar leiðir til framfara með hagkvæmni og atorku. Mikilvægur liður í slíkri stefnumótun sem verða þarf í samhengi við könnun á þjóðhagshorfum næstu ára er án efa endurskoðun á starfsemi lánakerfisins og fjármagnsmarkaðarins. Undirbúin hafa verið frumvörp um bætta starfsemi bankakerfisins, bæði varðandi viðskiptabanka ríkisins og hlutafélaga. Ríkisstj. hefur beitt sér fyrir ýmsum endurbótum, varðandi starfsemi fjárfestingarlánasjóða, t.d. endurskoðun lánskjara með það fyrir augum að styrkja fjárhagslegan grundvöll sjóðanna og draga um leið úr ásókn í lánsfé sem eingöngu byggist á von um verðbólguhagnað. Ríkisstj. telur mikilvægt að haldið verði áfram endurbótum í þessum efnum og verði að því stefnt að samræma sem mest lánskjör fjárfestingarlánasjóðanna og draga þannig úr misrétti því sem mismunun í þessu efni fylgir. Lánakerfið verður auk þess að miða við það hvað fjármagn kostar á verðbólgutímum, því að engin heilbrigð lánastarfsemi getur byggst á því að endurlána fé langt undir kostnaðarverði. Eins og nú standa sakir er því varla um annan kost að velja en þann, að halda áfram á þeirri braut að útlán fjárfestingarlánasjóðanna verði að nokkrum hluta verðtryggð. Jafnframt er eðlilegt, að ríkið leggi fram fé til þess að hægt sé að veita lán með hagkvæmari kjörum til félagslega mikilvægra þarfa, t.d. íbúðabygginga láglaunafólks og byggðamála, en það skiptir miklu að slíkt gerist með opinskáum hætti og með beinum opinberum framlögum, svo að það verði ekki til þess að skekkja meginstarfsemi lánakerfisins. Eitt meginverkefnið á þessum vettvangi er að taka skipulag fjárfestingarlánasjóðakerfisins til gagngerrar endurskoðunar, þar sem stefnt yrði bæði að því að draga sjóðakerfið saman í færri og stærri heildir og samræmingu útlánakjara. Mun ríkisstj. láta vinna að tillögum um skipulagsbreytingar í þessa átt og leggja þær síðan fyrir Alþingi til úrlausnar. Ríkisstjórnin lét í fyrra semja lánsfjáráætlun fyrir árið 1976 sem tók til allrar lánastarfsemi í landinu. Í þessari áætlun voru settar fram hugmyndir um þróun í lánamálum í heild sem væri í samræmi við yfirlýst efnahagsmarkmið ríkisstj. Þessu starfi hefur verið haldið áfram og á næstu vikum verður lögð fram á Alþingi lánsfjáráætlun fyrir árið 1977. Ég hef þá trú að lánsfjáráætlunin muni reynast varanleg framför í stjórn íslenskra efnahagsmála. Lánamarkaðurinn þarf einnig að gegna því hlutverki að hvetja til aukinnar innlendrar fjármagnsmyndunar, er geti verið undirstaða arðbærrar fjárfestingar. Þetta hlutverk er sérstaklega mikilvægt um þessar mundir ef unnt á að reynast að halda uppi nægilegum framkvæmdum í landinu, jafnframt því sem dregið verði úr notkun erlends lánsfjár. Frumskilyrði fyrir auknum peningalegum sparnaði í landinu er að tryggja eigendum sparifjár, lífeyrissjóðum og öðrum fjármagnseigendum eðlilegan afrakstur af fé sínu með tilliti til verðbólguþróunar og annarra fjárfestingartækifæra. Með upptöku hinna nýju vaxta aukareikninga innlánsstofnana á s.l. vori er reynt að stefna að þessu marki, en einnig með útgáfu verðtryggðra skuldabréfa á almennum markaði og sölu þeirra til lífeyrissjóða. Þótt þetta sé vafalaust skref í rétta átt, svo langt sem það nær, felst óneitanlega í því varhugaverð mismunun á lánamarkaði sem leita þarf leiða til að jafna. Hér eins og viðar er vandinn tengdur verðbólgunni. Takist að ráða niðurlögum hennar mun lánamarkaðurinn eiga hægara með að gegna sínu nauðsynlega hlutverki, að hvetja til sparnaðar og miðla lánsfé til þeirra greina sem draga mesta björg í bú. Í stefnuræðu minni á síðasta hausti, sem flutt var nokkrum dögum eftir að fiskveiðilögsagan var færð út í 200 mílur, sagði ég: „Eins og jafnan áður, þegar við íslendingar færum út fiskveiðilögsögu okkar, gerum við það einhliða og með vitneskju um það, að ákvörðun okkar veldur deilum við aðrar þjóðir. Í þessu deilumáli höfum við bæði réttinn og rökin með okkur, þegar við ræðum við aðrar þjóðir. Ef við viljum annaðhvort ekki eða treystum okkur ekki að halda fast fram málstað okkar í viðræðum og frjálsum samskiptum þjóða erum við vart verðug þess að heita sjálfstæð þjóð.“ Nú ári eftir útfærsluna í 200 mílur höfum við ástæðu til að fagna því að stefna sú, sem við mörkuðum, hefur náð fram að ganga. Allar þjóðir, sem veitt hafa á Íslandsmiðum eða lýst áhuga sínum á því, hafa virt og viðurkennt 200 mílna útfærslu okkar í reynd eða beinlínis með samningum. Fyrir einu ári hefðu fáir haldið því fram að málstaður okkar hefði unnið slíkan sigur á svo skömmum tíma. Á tæpum 4 árum höfum við fært yfirráð okkar yfir fiskveiðilögsögunni úr 12 mílum í 50 og síðan 200. Enginn vafi leikur á því, að þessi útfærsla hefur þegar borið mikilvægan árangur í fiskverndun, klaki og fiskigöngum. Þegar útfærslan í 200 mílur gekk í gildi fyrir ári voru vonir okkar ekki síst bundnar við árangur af starfi Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, en henni er enn ólokið. Þrátt fyrir fimm fundarlotur hefur heildarsamkomulag um þau fjölþættu úrlausnarefni, sem ráðstefnan glímir við, ekki tekist. Útfærsla okkar í 200 mílur, þótt einhliða væri, var í fullu samræmi við frumvarp það að hafréttarsáttmála sem kynnt var á þriðja fundi Hafréttarráðstefnunnar í Genf vorið 1975. Stefna okkar á ráðstefnunni síðan hefur við það miðast að vernda þau ákvæði frumvarpsins sem mæla fyrir um óskoruð yfirráð strandríkis yfir 200 mílum, að strandríkið hafi einhliða rétt til að kveða á um hve mikið fiskmagn skuli þar taka upp úr sjó og hvort öðrum þjóðum skuli heimilaðar veiðar. Á tveimur fundum ráðstefnunnar síðan frumvarpið var kynnt hafa þessi ákvæði þess haldist óbreytt. Við getum því vel við unað. Raunar verður ekki lengur dreginn í efa réttur strandríkja til 200 mílna yfirráða miðað við samstöðuna um það mál á Hafréttarráðstefnunni. Deilurnar þar snúast um annað. Enginn þarf því lengur að ganga í grafgötur um að 200 mílna fiskveiðilögsaga verður ekki vefengd sem alþjóðalög, þótt formlegur hafréttarsáttmáli hafi ekki hlotið afgreiðslu á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Eins og kunnugt er höfum við með samningum heimilað færeyingum, norðmönnum, belgum, bretum og vestur-þjóðverjum að stunda veiðar á takmörkuðum svæðum innan 200 mílnanna og bundið veiðarnar við ákveðnar tegundir eða fjölda veiðiskipa auk aflatakmarkana. Samningurinn milli breta og íslendinga verður ræddur hér á Alþingi á næstunni. Í lokagrein hans segir: „Eftir að samningurinn fellur úr gildi munu bresk skip aðeins stunda veiðar á því svæði sem greint er í hinni íslensku reglugerð frá 15. júlí 1975, í samræmi við það, sem samþykkt kann að verða af Íslands hálfu.“ Skýrari viðurkenningu á yfirráðum okkar er ekki unnt að fá. Efnahagsbandalag Evrópu hefur í samþykktum sínum um 200 mílna lögsögu ákveðið að bandalagið muni koma fram fyrir bönd aðildarlandanna í viðræðum við önnur ríki. Þannig liggur ljóst fyrir að vilji bretar sækjast eftir framhaldi á veiðum hér við land eftir 1. desember n.k., sem enginn vafi leikur á, munn tilmæli um það koma frá Efnahagsbandalaginu. Í lok júlí voru könnunarviðræður með fulltrúum bandalagsins í Brüssel, þar sem m.a. var skipst á upplýsingum um ástand fiskstofna. Var áhersla lögð á það af fulltrúum okkar að svigrúm til veiðiheimilda til handa erlendum veiðiskinum væri afar takmarkað. Vitað er að Efnahagsbandalagið óskar áfram eftir viðræðum við íslendinga, en grundvöllur slíkra viðræðna er þá fyrst fyrir hendi þegar Efnahagsbandalagið sjálft hefur markað fiskveiðistefnu sína. Fyrr er ekki upplýst, hvað bandalagið hefur okkur íslendingum að bjóða. Íslensk stjórnvöld hafa einnig frá öndverðu lýst því yfir að þau fallist ekki á að ruglað sé reytum á þann veg, að viðskiptatengsl og gagnkvæmir tollasamningar okkar við bandalagið séu háðir því að við veitum aðildarríkjum þess fiskveiðiheimildir innan íslenskrar lögsögu. Jafnframt höfum við staðið við allar okkar skuldbindingar samkvæmt samningum og ætlumst til þess sama af Efnahagsbandalaginu. Allar viðræður fulltrúa okkar og Efnahagsbandalagsins hljóta að byggjast á gagnkvæmum fiskveiðiréttindum, og í slíkum viðræðum verðum við að meta, hvers virði við teljum okkar fiskveiðiréttindi utan 200 mílna fiskveiðilögsögu okkar sem í boði kunna að vera. Í þeim efnum mega ekki einungis skammtíma sjónarmið ráða gerðum okkar, heldur og hagsmunir okkar til langframa. Margan lærdóm má draga af landhelgisdeilum okkar, sem við hljótum að hafa til hliðsjónar þegar metin er utanríkisstefna okkar í heild. Með rökum getur enginn haldið því fram að einangrun hefði orðið okkur heilladrjúg í þeirri baráttu. Við fluttum mál okkar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Við minnumst þess t.d., hvernig fulltrúar allra Norðurlanda, forsætisnefnd Norðurlandaráðs og utanríkisráðherrafundur Norðurlanda. tóku ákveðna afstöðu okkur hliðholla á s.l. vetri. Atlantshafsbandalagið var og ómetanlegur vettvangur til að afla málstað okkar fylgis, þótt við ættum fyrst og fremst í höggi við eina bandalagsþjóðina. Ein nánasta bandalagsþjóð okkar, norðmenn, gekk fram fyrir skjöldu við lausn málsins, ekki síst vegna ótta við að framhald hættuástandsins kynni að hrekja okkur í nauðvörn, er beindist gegn þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu. Þróun í þá átt hefði ekki einungis spillt okkar eigin öryggi, heldur einnig haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir það öryggiskerfi sem við höfum tekið þátt í að byggja upp á Norður-Atlantshafi, svæði sem verður æ viðkvæmara vegna nýrrar hernaðartækni, eins og dæmin sanna. Reynslan í baráttunni fyrir 200 mílunum staðfestir réttmæti þeirrar utanríkisstefnu, sem við höfum fylgt, og treystir framtíðargildi hennar. Þingmenn hafa fengið í hendur sérstaka skrá yfir helstu lagafrumvörp, sem í undirbúningi eru. Ekki gefst tími til að fjalla sérstaklega um þessi mál, en þau snerta lausnir vanda á ýmsum sviðum: Í fyrsta lagi má nefna á sviði tekjuskiptingar og verðmyndunar í þjóðfélaginu, að sjóðakerfi sjávarútvegs var endurskoðað á s.l. vetri. Endurskoðun framleiðsluráðslaga fjallar m.a. um verðlagskerfi búvara og útflutningsbætur til að hafa áhrif á framleiðslu einstakra búvörugreina og tryggja í senn hag bænda og neytenda og draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Frumvarp til laga um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta verslunarhætti miðar að því að efla samkeppni til að tryggja sem lægst vöruverð. Endurskoðun almannatrygginga, lífeyris- og sjúkratrygginga, sem og húsnæðislöggjafar, stefnir að því að treysta efnahagslegt og félagslegt öryggi landsmanna, ekki síst þeirra sem miður mega sín. Endurskoðun á skattalögum á að leiða almennt til réttlátrar tekjuskiptingar. Í annan stað miða lagafrumvörp og fyrirætlanir stjórnvalda að því að auka framleiðslu og þjóðartekjur, eins og heildaráætlun og framkvæmdir í orkumálum sem þegar hafa t.d. fjölgað stórlega þeim, sem njóta þjónustu hitaveitna. Hér má og nefna ýmsar fyrirætlanir í atvinnu- og samgöngumálum. Í þriðja lagi er vakin athygli á margvíslegri löggjöf á sviði uppeldis-, mennta- og menningarmála. Í fjórða lagi er lögð áhersla á endurbætur í stjórnsýslu og réttargæslu. Meginmáli skiptir að tryggja réttaröryggi, greiða fyrir fljótvirkri rannsókn mála og uppljóstrun afbrota. Á stjórnsýslusviðinu er endurskoðun á verkefnum og tekjustofnum ríkis og sveitarfélaga líkleg til að dreifa valdinu í þjóðfélaginu og auka áhrif einstaklinga og staðarvalda. Endurskoðun vinnuaðferða við gerð kjarasamninga og efling hlutverks sáttasemjara á að miða að því að tryggja réttarstöðu hagsmunasamtaka, ítarlega meðferð og friðsamlega lausn kjaramála. Ríkisstj. hefur og ákveðið að leita eftir tillögum um breytingar á reglugerð um Stjórnarráð Íslands. Við allar breytingar verðar að hafa að leiðarljósi að einfalda kerfið og gera afgreiðslu mála greiðfærari. Herra forseti. Sá íslendingur telst til undantekninga sem lýsir sig ekki fylgjandi lýðræðisskipulaginu. Í lýðræði felst verkaskipting milli stjórnvalda, hagsmunasamtaka og einstaklinga. Þessir aðilar verða að virða starfssvið hvers annars og fara að lögum í samskiptum sín á milli. Framkvæmd lýðræðislegra stjórnarhátta getur verið seinvirk. Þótt slíkt seinlæti komi oft á tíðum illa við menn, mega þeir ekki gripa til ólöglegra starfshátta og hverfa frá lýðræðislegum vinnubrögðum. Úrræðin hljóta að felast í því að hafa uppi rökstudda gagnrýni á ríkjandi skipan mála, upplýsa efnisatriði og leita ráða til að flýta framkvæmd endurbóta og einfalda stjórnkerfið, í þeim tilgangi að gera lýðræðið virkara. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ekki er ólíklegt að einhverjir hafi áðan hrokkið við að heyra hæstv. forsrh. lýsa því hátíðlega yfir að stefna ríkisstj. í efnahagsmálum hafi borið verulegan árangur. Líklega er þetta ein kokhraustasta yfirlýsing sem lengi hefur heyrst í íslenskum stjórnmálum. Á því ári þegar reiknað er með að vísitala vöru og þjónustu hækki um 33%, - á því ári þegar ískyggileg skuldasöfnun við útlönd á sér stað, þegar skuldir ríkissjóðs og ríkisstofnana við Seðlabankann eru komnar yfir 12 þús. millj. kr., sem þýðir í reynd að bankinn hefur prentað nýja seðla svo nemur um 4000 millj. hr. annað árið í röð til að bjarga ríkissjóði frá fjárþrotum, - á því ári þegar lífskjör alls þorra launafólks hafa verið með afbrigðum léleg vegna látlausra kjaraskerðingaraðgerða, þá er forsrh. landsins ánægður með árangurinn og telur sig hafa unnið umtalsverðan sigur. Ekki skal ég halda því fram að vinstri stjórnin hafi ávallt haldið á efnahagsmálum þjóðarinnar eins og best verður á kosið. En skyldu ekki flestir þeir, sem óánægðir voru með störf vinstri stjórnarinnar, gera sér grein fyrir því, hvílíkur reginmunur er á þeirri stjórn og hinni, sem nú situr. Á tveimur fyrstu stjórnarárum vinstri stjórnar, frá ágústmánuði 1971 til ágústmánaðar 1973, hækkaði vísitala vöru og þjónustu um 44%. En á tveimur fyrstu valdaárum núv. hægri stjórnar, þ.e. frá stjórnarskiptum til ágústmánaðar 1978, hækkaði vísitala vöru og þjónustu nm hvorki meira né minna en 111%. Á tveggja ára afmæli vinstri stjórnar var gengi krónunnar gagnvart Bandaríkjadollar nokkurn veginn það sama og verið hafði í upphafi kjörtímabils. Það hafði að vísu bæði hækkað og lækkað, en var um þær mundir í sama fari og verið hafði tveimur árum áður. En svo gífurlegt hefur gengisfall íslensku krónunnar verið á tveimur árum hægri stjórnar að Bandaríkjadollar hefur hækkað í verði um rúmlega 90%. Á tveimur fyrstu stjórnarárum vinstri manna batnaði gjaldeyrisstaða landsins um 2500 millj. kr. og gjaldeyrisvarasjóðurinn fór nokkuð yfir 6000 millj. kr. Þá var hrópað hátt um það af talsmönnum Sjálfstfl. að gjaldeyrisvarasjóður þjóðarinnar væri ekki nógu stór. Nú er þessi sjóður löngu þurrausinn og í staðinn komnar gjaldeyrisskuldir sem nema á annað þús. millj. kr. Á tveimur fyrstu valdaárum vinstri stjórnar jókst skuld ríkisins og ríkisstofnana við Seðlabankann um 250 millj. kr. hvort árið. En á tveggja ára valdatíma hægri stjórnar hefur skuldaaukningin numið um 4000 millj. kr. hvort árið. Í tíð vinstri stjórnar bötnuðu lífskjör fólksins mjög verulega, sem sannaðist á því að hækkun verðlags í landinu var um það bil helmingi hægari en hækkun almennra launa á fyrri hluta kjörtímabilsins. En nú hefur þessi þróun snúist svo gersamlega við, að hækkun verðlags hefur verið um það bil tvöfalt meiri en hækkun launanna, eins og margoft hefur verið sýnt fram á í umr. um kjaramál að undanförnu. Staðreyndin er sú, að Sjálfstfl. vann dágóðan sigur í seinustu kosningum, fyrst og fremst á grundvelli þess að talsmenn flokksins lofuðu því að koma traustri stjórn á efnahagslífið og fjármál ríkisins ef þeir kæmust til valda, og sérstaklega hétu þeir því að ráða niðurlögum verðbólgunnar. Vinstri stjórnin lenti óneitanlega í nokkrum erfiðleikum á seinasta stjórnarári sínu vegna þess að gífurlegar erlendar verðhækkanir, meiri en áður voru dæmi til, skullu yfir efnahagslíf landsmanna eins og óvænt flóðbylgja. Olía þrefaldaðist í verði á örskömmum tíma og flest innflutt hráefni tvöfölduðust í verði. Þetta ástand hagnýtti Sjálfstfl. sér á hinn óprúttnasta hátt og gerði allt sem hann gat til að koma í veg fyrir nauðsynlegar efnahagsráðstafanir, um leið og hann hamraði á þeirri gömlu kenningu, að undir forustu vinstri manna hlyti stjórn efnahagsmála að fara úrskeiðis, sjóðir yrðu tæmdir og skuldir hlæðust upp. Geir Hallgrímsson lét það líka verða sitt fyrsta verk, eftir að hann settist í sæti forsrh., að Lofa því hátíðlega í útvarpsumr. á Alþ. 5. nóv. 1974 að verðbólgan í landinu skyldi fara niður fyrir 15% á fyrsta stjórnarári sínu. Forsrh. gerði sér að sjálfsögðu grein fyrir því, að til þess hafði hann fengið umboð kjósenda að hann stæði við stóru orðin. En einu ári síðar kom á daginn að stjórn hans hafði staðið fyrir meiri verðbólguhraða á fyrsta stjórnarári sínu en nokkur önnur stjórn á Íslandi í meira en hálfa öld. Geir Hallgrímsson lét þó ekki þennan óvenjulega árangur aftra sér frá því að gefa þjóðinni enn eitt fyrirheit í útvarpsumr. 23. okt., fyrir einu ári. Þá fullyrti forsrh. að ríkisstj. mundi koma „verðbreytingum hér á landi frá upphafi til loka næsta árs niður í það bil sem hér hefur verið að jafnaði síðustu áratugi, 10–15%“. Þetta er orðrétt tekið eftir þingtíðindum fyrir einu ári. Enginn getur leyft sér að halda því fram að launabreytingar hafi valdið því sem síðan hefur gerst, því að launahækkunum hefur verið svo í hóf stillt á þessu eina ári, eins og öllum er kunnugt, að lífskjör launafólks hafa jafnvel haldið áfram að versna. Enn síður er unnt að halda því fram að erlendar verðhækkanir komi hér til, því að verðlag á innfluttum vörum hefur aðeins hækkað um 5% á s.l. ári. En eins og áður var nefnt hefur verðlag vöru og þjónustu hækkað um 33%, og er það sú talan sem við er miðað í nýbirtu fjárlagafrv. ríkisstj. En Geir Hallgrímsson er sæmilega ánægður þrátt fyrir allt og telur að góður árangur hafi náðst. Staðreyndin er þó sú, að ef verðbólgan heldur áfram með sama hraða og nú er út þetta kjörtímabil, að jafnaði 33% á ári, verður niðurstaðan sú, að verðlag í landinu fjórfaldast á fjórum árum, fjórfaldast á þessu eina kjörtímabili. Þjóðin er ýmsu vön þar sem verðbólgan er annars vegar, en vonandi skilja flestir að verðbólguhraði núv. stjórnar er alger eðlisbreyting frá því, sem áður var. Til samanburðar má nefna að á seinasta áratug fjórfaldaðist verðlag í landinu á 12 árum, á þremur kjörtímabilum, frá 1959–1971, og þótti þó flestum nóg um. Afleiðingar verðbólgunnar hafa oft valdið áhyggjum, en hinn einsfæði verðbólguhraði núv. stjórnar þefur í för með sér vanda af þeirri stærðargráðu sem áður var óþekkt. Hvers konar sjóðir, sem landsmenn hafa byggt upp á löngum tíma, eyðast nú í eldi verðbólgunnar miklu hraðar en svo að nokkur leið sé að halda þeim við með árlegum framlögum: lífeyrissjóðir, bankar, sparisjóðir, fjárfestingarsjóðir atvinnuveganna, sjóðir atvinnuleysistrygginga, byggingarsjóðir. Verðbólgustefna ríkisstj. rífur niður það sem áður var upp byggt. Á fáum árum ónýtist það sem áunnist hefur. Ef glæpur er framinn er það gamalt ráð hjá sérfræðingum sakamála að spyrja sjálfa sig: Hverjum er hagur að því sem gerst hefur? Hverjir hagnast? - Væri ekki ráð að velta því fyrir sér hverjir hagnast helst á því ástandi sem nú ríkir í þjóðfélaginu? Það eru fleiri en forsrh. sem una hag sínum vel um þessar mundir, og þeir, sem una sér best, eru þeir sem skulda mest og eiga eignir á móti. Við megum ekki láta það villa okkur sýn, að flestir landsmenn skulda eitthvað. Þeir mörgu, sem byggt hafa sér hús eða íbúð á undanförnum árum, skulda hluta af andvirði þess, græða ekki raunverulega á verðbólgunni. Tap þjóðfélagsins á verðbólgunni er gífurlegt og hluti þess taps lendir á hverjum samfélagsþegn. Þetta tap, sem hver og einn verður að bera, er margfalt meira en nemur verðbólguhagnaði af venjulegum íbúðalánum eða smáskuldum í bönkunum. En það eru þeir stóru sem hagnast. Það eru þeir sem átt hafa sérstaklega greiðan aðgang að lánakerfi landsmanna og fengið hafa þar háar fjárhæðir. Það eru þeir sem borga milljónir í vexti af lánum á hverju ári, en fá í staðinn enn fleiri milljónir í verðbólgugróða og komast þar að auki upp með að draga alla þessa vexti frá við álagningu tekjuskatts. Það eru þeir sem komist hafa yfir atvinnutæki, sem kosta hundruð, ef ekki þúsundir milljóna kr., og hafa fengið til þess lán úr opinberum sjóðum, en sleppa þó við að greiða skatt af tekjum sínum vegna fáránlegra ákvæða í skattalögum. Þessir menn eru auðvitað ánægðir með ástandið eins og það er. Þeir eru ánægðir með ríkisstj. og hjartanlega sammála Geir Hallgrímssyni, að hann hafi náð góðum árangri. Þeir eru m.a. ánægðir með það að ríkisstj. fékkst ekki til að samþykkja á seinasta þingi þá till. okkar alþb.- manna að ákveðið hámark skyldi sett á vaxtafrádrátt við álagningu tekjuskatts. Og enn frekar gleðjast þeir yfir því, að till. okkar um breytingar á fyrningarreglum skattalaga skyldi ekki ná fram að ganga, enda er árangurinn sá, að í Reykjavík einni eru á þessu ári tæplega 500 fyrirtæki sem samanlagt velta um 39 þús. millj. kr., en borga þó ekki eina einustu krónu í tekjuskatt. Á þetta höfum við alþb.-menn bent hér á Alþ. ár eftir ár. Í hittiðfyrra voru skattlaus fyrirtæki í Reykjavík, miðað við ákveðna lágmarksveltu, um 240. Í fyrra voru þau nær tvöfalt fleiri eða 432 og á þessu ári 483. Þá eru ótalin öll þau skattlausu fyrirtæki sem rekin eru í nafni einstaklinga, því að þetta eru aðeins fyrirtæki í félagsformi og aðeins þau sem aðsetur hafa í Reykjavík. Af þessu má sjá að ýmsir hafa ástæðu til að þakka Geir Hallgrímssyni fyrir árangursrík störf. En hinir eru þó hundraðfalt fleiri, sem telja sig lítið hafa að þakka. Allur fjöldinn er að missa þolinmæðina gagnvart ríkisstj. sem knúið hefur það fram með látlausu gengisfalli og verðbólguráðstöfunum að launakjör hér á landi eru nú orðin helmingi lægri en í flestum nálægum löndum sem þó hafa svipaðar heildartekjur á mann, svipaðar þjóðartekjur ef deilt er með íbúatölu. Menn gera sér grein fyrir því, að skipting þjóðartekna hefur verulega raskast launamönnum, sjómönnum og bændum í óhag. Fólk gerir sér ljóst í vaxandi mæli að bankakerfið, verðbólgan og skattakerfið eru þrír helstu þættirnir í þeirri svikamyllu sem núv. hægri stjórn heldur verndarhendi sinni yfir. Það skilur að gagnvart því kerfi, sem við er að etja, dugir ekkert minna en róttækur uppskurður á mörgum sviðum samtímis. Þetta er í sjálfu sér ekkert nýtt. Þannig hefur það lengi verið, og ekki var kerfið skárra þegar Alþfl. var í vist hjá Sjálfstfl. allan seinasta áratug. Vinstri stjórnar meiri hl. kom vissulega ýmsu góðu til leiðar. En það verður að segjast eins og er, að í þeirri stjórn voru róttækari öflin ekki nægilega sterk til að knýja fram þær breytingar sem brýnastar eru, t.d. í skattamálum. Umskipti í íslenskum stjórnmálum verða þá fyrst og því aðeins að styrkleikahlutföllin breytist, að hin róttækari öfl styrkist verulega og megni að koma afdráttarlausri vinstri stefnu til valda. Lítum aftur á skattamálin. Þessi 483 skattlausu félög í Reykjavík, sem ég nefndi hér áðan, veltu samanlagt á s.l. ári tæpum 40 þús. millj. kr. Þó er þetta aðeins hluti þeirra fyrirtækja í öllu landinu sem borgar lítinn eða engan tekjuskatt. Með breyttum tekjuskattslögum mætti vafalaust innheimta til viðbótar um 6–8 þús. millj. kr. sem nota mætti til að lækka söluskatt um 4–5% og hækka þannig kaupmátt launa. Þetta væri góð byrjun í viðureigninni við verðbólguna. Hin gamalkunna töfraformúla, að vandamálin leysist með því að breyta tekjuskiptingunni með sífelldu gengisfalli eða gengissigi og skerða þannig lífskjör fólksins eins og framast er unnt, hefur aldrei sannað fánýti sitt betur en einmitt seinustu tvö árin. Lífskjör fólks verða aftur að færast í eðlilegt horf. Viðskiptakjör landsins eru nú hagstæðari en oftast áður, og t.d. hefur verð á fiskblokk á Bandaríkjamarkaði aldrei verið hærra samkv. nýlegum upplýsingum Morgunblaðsins. Afkoma þjóðarbúsins er góð, og afkoma fólksins getur verið það einnig ef réttlátar er skipt. En til þess þarf gerbreytta stefnu. Það dregur ekki verulega úr hraða verðbólgunnar nema vinnu brögðin hreytist, neysluskattar og vextir séu verulega lækkaðir, milliliðakostnaði haldið í lágmarki og hætt sé að beita gengislækkunarvopninu til að knýja fram tekjuskiptingu sem ekki verður við unað. Að öðru leyti er mest um vert að framleiðsla landsmanna sé aukin. Uppbygging íslenskra atvinnuvega er gersamlega stjórnlaus um þessar mundir og án nokkurs teljandi frumkvæðis af hálfu ríkisstj., nema í stóriðjumálum útlendinga sem lítil gæfa fylgir. Efling íslenskra atvinnuvega í samræmi við þarfir og getu íslendin.ga sjálfra er einmitt eitt mikilvægasta viðfangsefni vinstri manna: áætlunargerð og markviss skipulagning á sem flestum sviðum. Lítum á orkumálin. Í þeim málum ríkir hin mesta óstjórn og glundroði, og svo verður áfram þar til sú leið verður valin sem við alþb.- menn höfum bent á, að allt landið verði samtengt í eitt raforkukerfi, raforkuöflun verði öll á einni þendi og orkan seld á sama verði um land allt. Það er mesti misskilningur að of mikið hafi verið virkjað á seinustu árum. Hins vegar hafa áætlanir um nýtingu orkunnar til innlendra þarfa ekki verið gerðar og þar liggur meinið. Til að taka af allan vafa verður að festa það í lög að orkulindir Íslands séu sameign allrar þjóðarinnar, bæði vatnsorka og jarðvarmi á ákveðnu dýpi. Eða getur það talist sanngjarnt að sá, sem á land í grennd við eldfjall, fái allt sitt tjón greitt úr sameiginlegum sjóði ef gos brýst út, sjóði sem myndaður er með skattaálögum á alla landsmenn, en þegar samfélagið ætlar að nýta sér eldinn í iðrum jarðar til að framleiða orku til almenningsþarfa, þá geti landeigandinn komið og sagt: hitinn í jörðinni er mín eign, gerið svo vel og borgið? - Slík viðhorf verður þjóðin að kveða niður í eitt skipti fyrir öll, áður en skjólstæðingar Sjálfstfl. ná því marki sínu að leggja undir sig auðlindir, sem fram að þessu hefur enginn átt - annar en þjóðin í landinu sameiginlega. Enn er ekki séð fyrir endann á landhelgismálinu. Síðan samið var við breta á s.l. vori hefur stöðugt orðið ljósara að þessi samningsgerð var í hæsta máta óskynsamleg og óþörf. Bretar hefðu bersýnilega verið nauðbeygðir að gefast upp í baráttunni við íslendinga þegar á þessu sumri ef forustumenn íslendinga hefðu haft þor til að þrauka lengur. Á þessu ári hafa viðhorf ráðamanna í flestum nálægum löndum til landhelgismála gerbreyst. Nú er hafið þorskastríð milli breta og Efnahagsbandalagsins, þar sem bretar eru í okkar sporum. Bretum var orðin lífsnauðsyn að leggja niður deilur sínar við íslendinga ef þeir áttu að gera sér nokkra von um sigur í stríðinu við Efnahagsbandalagið. Auk þess reyndust aðgerðir landhelgisgæslunnar á s.l. vetri mjög árangursríkar þátt fyrir rándýrt herskipaúthald breta. Þess vegna var það aðeins tímaspursmál hvenær þeir neyddust til þess að gefast upp og snúa algerlega við blaðinu. Og einmitt þess vegna áttum við á s.l. vori að fylgja sókninni eftir og flæma breta endanlega á brott úr íslenskri landhelgi og um leið að nota það tækifæri sem gafst til að segja upp samningnum við vestur-þjóðverja og hlífa þannig fiskimiðum okkar við 90 þús. tonna afla þýskra togara fram í des. á næsta ári. En forustumenn núv. stjórnar mátu það meira að styggja ekki vini sína í Atlantshafsbandalaginu. Flest bendir til þess að bretar hefðu aldrei þorað að sýna íslendingum þann yfirgang sem raun varð á, ef íslenska þjóðin hefði staðið óháð og utan við öll hernaðarhandalög. Aðildin að NATO varð fjötur um fót eins og við mátti búast. Upplýst hefur verið að framkvæmdanefnd Efnahagsbandalagsins vilji nú gera 5 ára samning við íslendinga um veiðar bandalagsþjóðanna, þ. á m. breta, í íslenskri landhelgi. Allir, sem eitthvað þekkja til fiskveiða íslendinga, vita að ríki Efnahagsbandalagsins hafa ekkert að bjóða okkur á móti sem jafnast á við fiskveiðiréttindi þeirra í íslenskri landhelgi, og ástand fiskstofnanna er einnig þess eðlis að við erum ekki aflögufærir nema við skerum niður veiðar okkar sjálfra að sama skapi. Þetta er forsrh. Geir Hallgrímssyni ljóst eins og öllum öðrum, og þó er hann í stefnuræðu sinni hér áðan að hoppa í kringum það eins og köttur í kringum heitan graut hvort ekki kynni að vera rétt að semja einu sinni enn. Það leyndi sér ekki hvað hann langar til. Einbeitt andstaða þjóðarinnar kom í veg fyrir að samið væri við breta um 70–80 þús. tonna ársafla á s.l. hausti, og enn var það andstaða almennings sem kom í veg fyrir samninga um litlu minna aflamagn er forsrh kom heim frá Lundúnum og vissi ekki í heila viku í hvorn fótinn hann ætti að stiga, hvort hann ætti að hafna samningspunktum Wilsons eða samþykkja þá, þar til aðrir tóku af skarið. Þannig var það þrýstingur frá fjöldanum, sem úrslitum réð hvað eftir annað á s.l. vetri. Eins er nú þörf á því að fólkið í landinu risi upp til varnar hagsmunum sínum og láti ekkert tækifæri ónotað á næstu vikum til að hamla gegn nýjum samningum um íslenska landhelgi. Hér þarf fólk í öllum stjórnmálaflokkum að taka höndum saman. Enn er unnt, ef viðtæk samstaða skapast. að gera samningaáform forustumanna Sjálfstfl. að engu. Góðir hlustendur. Það fór eins og margan grunaði, að samvinna Framsóknar við Sjálfstfl. mundi laða fram verstu eiginleika beggja þessara flokka Núv. ríkisstj. hefur gengið svo fram af mönnum með harkalegri kjaraskerðingu, linkind í landhelgismálum. aðgerðarleysi í skattamálum og almennu stjórnleysi í fjármálum, að hennar bíður harður dómur fólksins þegar þar að kemur. En hvað tekur við, það skiptir mestu. Verður áfram hjakkað í svipuðu fari, eða getum við vænst þess að veruleg umskipti séu í nánd? Það veltur fyrst og fremst á íslenskum vinstri mönnum. Þeir gera sér ljóst í vaxandi mæli að vinstri stefnan verður ekki leidd til öndvegis undir forustu milliflokka sem sveiflast til og frá eftir því hvaðan hann blæs hverju sinni. Til þess þarf sterkan og einarðan vinstri flokk með sósíalíska stefnu. SF eru nú í upplausn, fyrst og fremst vegna þess að menn finna að í þeim átökum, sem fram undan eru í íslenskum stjórnmálum, duga aðeins stórar og sterkar fylkingar. Alþb. hefur verið í stöðugri sókn seinustu árin. Á næstu mánuðum og árum verða íslenskir vinstri menn að ná þeim áfanga að Alþb. verði stærsti og sterkasti andstöðuflokkur íhaldsins. Það er sá mótleikur gegn ofurvaldi hægri aflanna sem vinstri menn verða að sameinast um. Þá fyrst er von til þess að gagnger umskipti verði í íslenskum stjórnmálum.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hæstv. forsrh. hefur flutt stefnuræðu sína sem jafnframt ber að skoða sem stefnuræðu ríkisstj. Í efnahagsmálum mun ríkisstj. leggja áfram áherslu á eftirfarandi stefnu í aðalatriðum: að jafna viðskiptahallann við útlönd og draga verulega úr verðbólgunni, en tryggja jafnframt fulla atvinnu í landinu. Ég er sammála þessari stefnumörkun hæstv. ríkisstj., en vil þó sérstaklega undirstrika nauðsyn þess að berjast gegn verðbólgunni og freista allra tiltækra ráða til að færa hana niður til samræmis við það sem gengur og gerist meðal nágranna og viðskiptaþjóða okkar. Verðbólgan veldur stórfelldu misrétti í þjóðfélaginu, mengar siðferðismat borgaranna og magnar lánsfjárkreppu sem sýgur merg og blóð úr atvinnulífinu og hlýtur fyrr eða síðar að valda atvinnuleysi ef ekki tekst að beisla hana. Hér þurfa til að koma samstilltar aðgerðir á sviði kjaramála, verðlagsmála, ríkisfjármála og peningamála. Ráðamenn almannasamtaka og ríkisvalds verða að snúa bökum saman í þessu efni. Ég er mjög sammála því, að harðnandi sókn gegn verðbólgunni eigi að verða forgangsverkefni ríkisstj. á næstu mánuðum. Mestur vandinn er fólginn í því að ná verðbólgunni niður án þess að til komi atvinnuleysi. Þess ber vel að gæta, að í efnahagsmálum er um mikla valddreifingu að ræða í okkar landi þar sem félagasamtök og félagafrelsi ráða ríkjum. Því er mjög þýðingarmikið að sem flestir kynni sér þessi mál til þess að geta tekið ábyrga og hyggilega afstöðu til þeirra. Þess vegna er það skynsamleg stefna af hálfu hæstv. ríkisstj. að skipa n. þar sem stærstu almannasamtök eiga fulltrúa ásamt ríkisstj. og þingflokkum til þess að greina orsakir verðbólgu seinustu ára og gera tillögur um ráðstafanir til þess að draga úr henni. En þegar allar leiðir lokast hlýtur það að vera hlutverk Alþ. að leysa málin. Það er grundvallaratriði í okkar stjórnskipan að starfa á þingræðis- og lýðræðisgrundvelli og leysa vandamálin að réttum landslögum. Stærsta og merkasta mál hæstv. ríkisstj. var útfærsla fiskveiðilögsögunnar í 200 mílur. Hún var gerð 15. okt. 1975. Mánuði síðar hófst þriðja þorskastríðið við breta. Þau átök öll reyndu mjög á staðfestu íslendinga. Bretar sendu flota hennar hátignar til verndar veiðiþjófum og fór flotinn fram af hinu mesta offorsi. Við beittum aftur á móti landhelgisgæslu okkar til hins ítrasta. Þessi viðureign var oft á tíðum hreinn háskaleikur og vandstýrt af okkar hálfu. Stjórnmálasambandi var slitið við breta og deilan kærð fyrir Sameinuðu þjóðunum og Atlantshafsbandalaginu. Við beittum m.a. þeim rökum, að fiskstofnarnir væru í yfirvofandi bráðri hættu og þar með væri ógnað lífi og tilveru íslensku þjóðarinnar. Þessar röksemdir bitu best. Öðrum þjóðum var ljóst að lítil, fámenn og vopnlaus þjóð barðist fyrir lífi sínu. Þróun hafréttarmála var okkur hliðholl í landhelgismálinu og hraðari en við mátti búast. Ríki eins og Bandaríkin, Noregur og Kanada lýstu yfir útfærsluáformum í 200 mílur, og bretar voru í vaxandi mæli beittir þrýstingi þjóða sem voru vinveittar okkar málstað. Á utanríkisráðherrafundi NATO-ríkjanna í Osló 20. maí s.l. hittust utanrrh. Einar Ágústsson og Anthony Crosland. Nokkrum dögum síðar var Oslóar samkomulagið undirritað, en þar var fullur sigur íslendinga innsiglaður. Hið heimsþekkta blað Times í London líkti lyktum þorskastríðsins við knattspyrnuleik og sagði á forsíðu: Ísland vann 3:0. Með þessu samkomulagi viðurkenna bretar hina nýju 200 mílna fiskveiðilögsögu íslendinga og skera auk þess mjög verulega niður fiskveiðar hér við land. Þá leiddi samningurinn og til tollaívilnana fyrir íslenskar sjávarafurðir í löndum Efnahagsbandalags Evrópu. Oslóarsamningurinn er sennilega stærsti stjórnmálasigur íslendinga að frátöldu fengnu frelsi og fullveldi þjóðarinnar á sínum tíma. Allar þjóðir viðurkenna nú í verki 200 mílna fiskveiðilögsögu við Ísland og munu því aðeins veiða innan þeirra marka að það sé í samræmi við það, sem samþykkt kann að verða af íslands hálfu. Með Oslóarsamningnum lýkur nær 30 ára sóknarlotu íslendinga í landhelgismálinu. Þar hafa margir menn og flokkar lagt hönd á plóginn. Við framsóknarmenn getum unað vel við okkar hlut í þessu máli. Það voru Hermann Jónasson, þáv. formaður Framsfl., og Skúli Guðmundsson sem árið 1946 lögðu fram þáltill. um uppsögn landhelgissamningsins við breta sem var í gildi frá 1901–1951 og ákvarðaði 3 mílna fiskveiðilögsögu frá fjöruborði að kalla. Árið 1952 færði ríkisstj. Steingríms Steinþórssonar, sem þá var varaformaður Framsfl., út fiskveiðilögsöguna í 4 mílur frá grunnlínu, sem dregin var fyrir firði og flóa landsins. Síðan færði ríkisstj. Hermanns Jónassonar út í 12 mílur árið 1957 og ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar út í 50 mílur árið 1972. Og nú síðast færði núv. ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, hæstv. forsrh., út í 200 mílur. Framsfl. lagði þunga áherslu á að samningar við breta til skamms tíma kæmu því aðeins til greina að þeir viðurkenndu útfærsluna í 200 sjómílur. Það er full ástæða til þess að þakka hæstv. ríkisstj. framgönguna í landhelgismálinu. Auðvitað hvíldi málið mjög á ríkisstj. í heild og þingmeirihl. sem að henni stendur. Hæstv. utanrrh. Einar Ágústsson fór að mestu með málið erlendis af hálfu ríkisstj. og var það vandasamt og erfitt verkefni sem hann leysti af hendi með hinni mestu prýði. Það var hins vegar hlutskipti hæstv. dómsmrh. Ólafs Jóhannessonar að hafa enn með höndum yfirstjórn landhelgisgæslunnar í þorskastríðinu og eiga auk þess einn stærsta þáttinn í að móta stefnu íslendinga í málinu sjálfu. Að sjálfsögðu réð einurð og hyggileg málsmeðferð íslendinga úrslitum í landhelgismálinu. En þess ber að geta að sú utanríkisstefna, sem við höfum fylgt og er fólgin í því að hafa góða samvinnu við vestrænar lýðræðisþjóðir, en sýna þó einbeitni í þeim samskiptum, greiddi mjög götuna í þessum efnum. Án aðildar að Norður-Atlantshafsbandalaginu hefði sókn okkar í landhelgismálinu með þeim árangri sem raun ber vitni um orðið mjög torsótt. Þá er skylt að geta drengilegs stuðnings norðmanna og annarra Norðurlandaþjóða í landhelgisdeilunni. Enginn vafi er á því, að viðurkenning annarra þjóða á 200 mílna fiskveiðilögsögu hér við land boðar nýja og batnandi tíma í sjávarútvegi landsmanna. Auðlindir íslenskra fiskimiða munu skapa ný og stórkostleg tækifæri við sjávarsíðuna ef rétt er á málum haldið. Landhelgismálið er án efa einn jákvæðasti þátturinn í starfi hæstv. ríkisstj. Fram til þessa hefur ríkisstj. einbeitt öllum kröftum sínum að lausn þess. Vera má að þetta hafi eitthvað komið niður á öðrum málaflokkum, svo sem efnahagsmálum. Þegar nú landhelgismálið er í höfn verður ríkisstj. að snúa sér að efnahagsmálum af fullum krafti. Eins og fram kom í ræðu hæstv. forsrh., hefur verulegur árangur náðst á vissum sviðum efnahagsmála. Dregið hefur úr viðskiptaballa við útlönd og vonir standa til að ríkisbúskapurinn verði eðlilegur á þessu ári. Þegar til lengdar lætur eru hallalaus ríkisbúskapur og ballalaus viðskipti við útiönd forsendur heilbrigðs efnahagslífs. Jafnframt verður að leggja aukna áherslu á baráttuna við verðbólguna og tryggja auk þess fulla atvinnu. Kröfugerð í launamálum verður að takmarka við það sem er til skipta hverju sinni. Margir draga í efa að framleiðslustarfsemin í landinu sé nægilega öflug til að standa undir þeim lífskjörum sem við íslendingar höfum búið við á undanförnum árum. Þess vegna ber brýna nauðsyn til að efla atvinnulífið og stuðla að meiri verðmætasköpun. Það verður að halda áfram að. beina fjármagni til uppbyggingar atvinnulífsins til þess að tryggja þjóðinni atvinnuöryggi og góð lífskjör. Annar jákvæðasti þátturinn í starfi ríkisstj. er að hún hefur haldið áfram hinni þróttmiklu byggða- og framleiðslustefnu sem hafin var af ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Í reynd hefur orðið hrein atvinnubylting víða á landsbyggðinni. Það þekkja þeir best sem kunnugir eru um landið. Í kjölfar sóknarinnar í landhelgismálinu hefur verið byggður upp myndarlegur skuttogarafloti og bátaflotanum enn fremur haldið við. Hraðfrystihúsaáætluninni hefur verið haldið áfram með þeim árangri að risíð hafa vel vélvædd fiskiðjuver víðs vegar um landið. Þessu starfi þarf að ljúka sem allra fyrst. Ég er sannfærður um að við íslendingar getum gert okkur enn meiri mat úr sjávarfanginu ef aðstaða er bætt í landi til að vinna verðmæta vöru úr aflanum. Það er t.d. athyglisvert að þegar fiskurinn lækkaði í verði á Bandaríkjamarkaði hélst jafnan hátt verð á neytendapakkningum. Þetta sýnir svo að ekki verður um villst hvert ber að stefna. Auðvitað að því marki að hver einasti uggi verði unninn í verðmæta vöru. En til þess þarf mannvirki, vélvæðingu og þjálfað starfslið. Sjávarpláss með þúsund íbúa, sem hefur byggt upp aðstöðu til sjós og lands, framleiðir nú útflutningsverðmæti fyrir a.m.k. 600–1000 millj. kr. á hverju ári. Besti vitnisburður um þýðingu stóreflingar útgerðar og vinnsluaðstöðu seinni ára er sú staðreynd að heildarútflutningsverðmæti sjávaraflans á þessu ári er áætlað 50.7 milljarðar kr. Auk þess sem tryggja verður eðlilega endurnýjun fiskiflotans þarf að leggja aukna áherslu á sókn þeirra fiskstofna sem ekki eru fullnýttir. Ríkisstj. hefur varið verulegu fjármagni m.a. til loðnurannsókna og veiðitilrauna á þessu ári. Ekki voru þó allir sammála um fjáröflun í þessu skyni. Ágætur árangur varð á loðnuveiðunum í sumar og haust og hefur verið talað um að útflutningsverðmæti sumarloðnuaflans geti numið allt að 1200-1300 millj. kr. Jafnhliða þessari uppbyggingu við sjávarsíðuna þarf að efla íslenskan iðnað. Þáttur iðnaðarins í gjaldeyrisöflun og gjaldeyrissparnaði er orðinn mjög stór, og auk þess verður það hlutskipti iðnaðar að taka við þúsundum manna sem bætast á vinnumarkaðinn í framtíðinni. En iðnaðurinn verður ekki efldur nema því aðeins að hann búi við sömu kjör og erlendur iðnaður sem hann þarf að keppa við. Ég er þeirrar skoðunar að iðnaðurinn þurfi lengri aðlögunartíma að EFTA og að því beri að vinna. Síðan verður að fara ofan í saumana og bera saman aðstöðu íslensks iðnaðar við erlendan og tryggja iðnaðinum sambærilega aðstöðu. Því aðeins er þess að vænta að iðnaðurinn vaxi og dafni í samræmi við þarfir þjóðfélagsins og framtíðarinnar. Landbúnaður hefur frá aldaöðli verið einn helsti atvinnuvegur íslensku þjóðarinnar og er það enn. Þýðing landbúnaðar fyrir íslenskan þjóðarbúskap er ótvíræð. Við landbúnaðarstörf vinna nú beint 7–8% þjóðarinnar, en við þjónustu- og úrvinnslustörf þúsundir manna. Þótt bændum hafi fækkað, en þjóðinni stórfjölgað, fæðir bændastéttin þjóðina af mjólk, kjötvörum og öðrum þýðingarmestu fæðutegundum. Auk þessa er verulegur útflutningur landbúnaðarvara. Fluttar eru út kjötvörur fyrir um það bil 2 milljarða kr. á ári og skinn og ullarvörur fyrir 3 milljarða og vex óðfluga. Landbúnaðarvörur eru því fluttar út fyrir um það bil 5 milljarða kr. á ári. Á næsta ári er áætlað að verja 2.2% af útgjöldum fjárl. til útflutningsbóta á landbúnaðarafurðir. Á árunum 1964–1966 nam þessi prósentutala milli 5 og 6%. Spurning er hvort þessum fjármunum væri að einhverju leyti betur varið til þess að greiða niður kostnað við landbúnaðarframleiðslu eða til aukinnar lánastarfsemi á sviði landbúnaðar. Landbúnaðinn vantar tilfinnanlega ódýrt fjármagn til endurnýjunar húsa, ræktunar, vélvæðingar og tryggrar fóðuröflunar. Telja verður það eitt brýnasta mál íslensks landbúnaðar að geta byggt á öruggum markaði sem tryggi bændastéttinni svipuð kjör og öðrum landsmönnum. Á undanförnum mánuðum hefur farið fram mikil umræða um dómsmál og réttarfar. Þessar umr. hafa einkum beinst að því að gagnrýna seinagang í meðferð dóms- og sakamála, og hafa ýmis stóryrði og óviðurkvæmilegar fullyrðingar fallið í þessum sviptingum öllum. Sérstaklega hafa verið tilnefnd meiri háttar sakamál og gjaldþrotamál. Þó hefur alls ekki verið sýnt fram á að dómsmál gangi nú hægar en áður hefur verið. Þessi umræða hefur farið fram um það bil þrem árum eftir að hæstv. dómsmrh. skipaði n. sérfræðinga til að endurskoða dómstólakerfi landsins á héraðsdómsstigi og gera um það till., hvernig breyta mætti reglum um málsmeðferð í héraði til að afgreiðsla mála yrði hraðari. N. samdi frv. til l. um rannsóknarlögreglu ríkisins ásamt tveim öðrum frv. sem fjalla um meðferð opinberra mála og skipan dómsvalds í héraði og lögreglustjórn. Hæstv. dómsmrh. lagði þessi frv. fram á Alþ. í fyrra, en þau hlutu því miður ekki afgreiðslu þá. Nú hefur hæstv. ráðh. lagt þau fram á nýjan leik og óskar enn eftir, að þeim verði hraðað gegnum þingið. Þá hefur dómsmrh. boðað framlagningu frv. til l. um gjaldþrotamál. Rétt er að geta þess í leiðinni, að hæstv. dómsmrh. flutti fyrir rúmum áratug þáltill. sem fjallaði um nauðsyn þess að hraða dómsmálum. Svo vel vill til að hæstv. dómsmrh. er einn besti og virtasti lögfræðingur landsins. Hann hefur um árabil kennt réttarfar við lagadeild Háskóla Íslands og var því manna best ljóst hvar skórinn helst kreppti að í þessum málum. Þegar af þessari ástæðu hefur hann beitt sér fyrir margháttuðum nýmælum á sviði dóms- og sakamála. Að mínu mati er merkasta nýmælið í fyrrnefndum lagafrv. um stofnun rannsóknarlögreglu ríkisins. Stefnt er að því að koma á fót öflugri stofnun sem hafi á að skipa starfsfólki sem verði sérhæft til að rannsaka ýmsar tegundir afbrota og hafi lögsögu um land allt, eftir því sem nánar er greint í lagafrv. Til þess að slík stofnun fái notið sín verður að tryggja henni sómasamleg fjárráð. Kemur þá til kasta Alþ. að sýna hug sínu til þessa máls. Þótt brýn nauðsyn sé á að styrkja réttarkerfið, þó á þann veg að saklaus maður verði aldrei sakfelldur, verður kjarni málsins sá, að þjóðfélagið í heild og þeir aðilar, sem um þessi mál fjalla, stuðli að því öllum árum að koma í veg fyrir að afbrot séu framin. Í skattamálum vil ég taka undir þær breytingar sem hæstv. ríkisstj. boðar, á þá leið að skipta skattbyrðinni réttlátar á milli manna. Það er óþolandi að fólk, sem hefur rúm fjárráð að því er séð verður, skuli ekki greiða sambærilega skatta við samborgara sína. Rétt er að hafa í skattalögum heimildarákvæði til að áætla tekjur ef ekki er allt með felldu, en gefa viðkomandi að sjálfsögðu tækifæri til að skýra mál sitt. Þá er ástæða til að endurskoða ákvæði um vaxtafrádrátt svo að ekki verði um skör fram farið í þeim efnum. Ég vil að lokum, góðir áheyrendur, skírskota til þess, að helstu verkefnin á sviði þjóðmálanna eru nú eins og raunar jafnan áður í fyrsta lagi að hagnýta sem best auðlindir landsins í þágu þjóðarinnar, í annan stað að skipta þjóðartekjunum réttilega og viturlega á milli þjóðfélagsþegnanna og í þriðja lagi að efla íslenska þjóð, mennta og þroska æsku landsins andlega, líkamlega og siðferðilega. Samkv. fjárlagafrv. næsta árs er ætlað að verja tæpum 12 milljörðum kr. til fræðslumála. Hér er um mikla fjármuni að ræða og mikið í húfi að vel takist til um hagnýtingu þeirra. Sérstaklega ríður á miklu að tryggja tengsl námsins við atvinnulífið í landinu. Hæstv. menntmrh. setti sér það mark að vinna að því að tengja námið atvinnuvegum þjóðarinnar. Nú er þess vegna unnið að endurskoðun framhaldsskólastigsins á þann hátt að leitast við að tryggja jafnan hlut verkmennta og bóknáms. Samtímis er unnið að því að styrkja verknám á ýmsum skólastigum, m.a með endurskoðun námsskrár og samkennslu þar sem það á við. Þá er verið að styrkja verknámsbrautir fjölbrautaskóla og verknámsdeildir Iðnskólans í Reykjavík, auka tækjabúnað Stýrimannaskóla og Vélskóla og efla Tækniskólann. há er einnig fjallað um samræmingu og samstarf Tækniskólans og verkfræðideildar Háskóla Íslands þar sem verið er að koma upp nýjum verknámsbrautum. Skólanám, hvort sem er verklegt eða bóklegt, er hvergi nærri nægilegt. Skólarnir verða einnig að leggja ríka áherslu á að ala upp þroskaða þjóðfélagsþegna, örva líkamsrækt og reglusemi í hvívetna til þess að skapa alhliða þroskuð ungmenni sem geta tekist á við lífið með sem hestum árangri. Herra forseti. Að lokum þetta: Þótt ýmsar blikur séu á lofti í efnahagsmálum hefur íslenska þjóðin þó aldrei haft eins miklu að tapa og einmitt nú og heldur aldrei til eins mikils að vinna. Þess vegna á hún að þjappa sér saman, a.m.k. að vissu marki, til þess að sigrast á verðbólgunni. Það er öllum fyrir bestu, hvar í stétt eða starfi sem þeir standa. Okkur hættir mörgum hverjum til að spyrja um það, hvað þjóðfélagið gefi gert fyrir okkur. En nú skulum við spyrja: Hvað getum við gert fyrir þjóðfélagið? - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir íslendingar. Ríkisstj. hefur tvo stærstu flokka þjóðarinnar og 2/3 hluta Alþ. á hak við sig og ætti því að geta veitt þjóðinni einarðlega forustu. En bar stefnuræða forsrh. vott um slíka forustu? Nei, það gerði hún því miður ekki. Ríkisstj. ætti að geta komið fram breytingum til bóta á þjóðfélaginu til að leysa sívaxandi vanda spillingar og misréttis. En forsrh. boðaði ekkert slíkt, enda eru stjórnarflokkarnir íhaldsflokkar sem vilja sem minnstu breyta í hinu stjórnlausa frumskógaþjóðfélagi okkar. Ríkisstj. ætti að geta borið fram úrræði og till. En í stað þess leiðir stefnuræða hæstv. forsrh. í ljós að stjórnarstefnan virðist aðallega vera á þá lund, að nú skuli „leitað ráða“ eða „kannað vandlega“ hvað skuli gera í hinum ýmsu aðsteðjandi vandamálum sem við höfum átt við að glíma árum saman, eftir að ríkisstj. hefur setið í meira en tvö ár við völd. Það er dapurlegt að stefnuræða hæstv. forsrh. skuli vera einna líkust ársskýrslu hjá íhaldssömum bankastjóra sem þylur meira eða minna það sem hagfræðingar bankans rétta honum, föðurlegar áminningar til þjóðarinnar um að hún eyði of miklu, tekjurnar hrökkvi ekki til, við höfum tekið „forskot á sæluna“ og nú reyni á raunsæi okkar allra á næstunni. Ekki gat ráðh. staðist mátið að lesa yfir launþegum þá íhaldskenningu að hér mundi vera atvinnuleysi ef verðbólgan væri minni og ef skuldasöfnunin erlendis væri ekki eins mikil og verið hefur. Þetta er gömul hagfræðilumma sem er fyrir löngu orðin úrelt, ef hún hefur þá nokkurn tíma verið með nokkru viti. Nútíma þjóðfélög eru miklu flóknari en svo að slíkar kenningar eigi við. Þetta sannast raunar í nágrannalöndum okkar. Þau, sem hafa mest atvinnuleysi, eins og Bretland, hafa einnig mikla verðbólgu og safna stórskuldum erlendis. Önnur lönd, sem hafa lítið atvinnuleysi, eins og Svíþjóð eða Noregur, hafa hins vegar getað haldið allvel í verðbólguna. Og ekki safna vestur-þjóðverjar skuldum erlendis þó að þeir hafi innan við 4% atvinnuleysi. Ég geri þessi orð hæstv. forsrh. sérstaklega að umræðuefni af því að í þeim felst eins konar hótun í garð launastéttanna á Íslandi, - hótun sem er byggð á röngum forsendum. Það er óverðugt að reyna að koma því inn hjá vinnandi alþýðu þessa lands að ef hún þoli ekki þegjandi verðbólguna og skuldasöfnunina erlendis, þá geti hún fengið atvinnuleysi. Ráðh. ræddi um efnahagsmálin og hafði þann boðskap að færa að nú væri að rofa til með verðhækkunum á erlendum mörkuðum, en það mundi litlu breyta hér heima fyrir því að við værum búnir að éta upp þessar hækkanir fyrir fram. Við höfum heyrt slíkar tölur fyrr. Það má ekki bæta kjör launþeganna fyrr en skýrslurnar sýna svo og svo mikla framleiðsluaukningu eða útflutningsaukningu eða betri viðskiptakjör. Gallinn við þennan boðskap hæstv. forsrh. er frá sjónarmiði jafnaðarmanna a.m.k. sá, að hann gengur út frá því að allt sé í besta lagi með kerfið, þar þurfi engu að breyta. Hann nefnir það ekki einu orði að launamisræmið hefur farið hraðvaxandi með hverjum degi. Þeir, sem hafa föst laun eða vinna eftir umsömdum töxtum, sitja eftir. Allir hinir, sem geta að einhverju leyti ráðið launum sínum sjálfir, hækka þau stöðugt til að mæta óðaverðbólgunni. Alþjóðlegar skýrslur sýna að þjóðartekjur á mann eru hér á Íslandi meðal hinna hæstu í heimi, ekki mjög langt á eftir Svíþjóð og Bandaríkjunum. Samt sem áður vitum við að laun fyrir hinn langa vinnutíma, sem hér tíðkast, gera okkur íslendinga rétt hálfdrættinga við þau laun sem fólk ber úr býtum fyrir sambærileg störf t.d. á Norðurlöndum. Hvernig fær forsrh. þetta dæmi til að ganga upp? Hefur hann aldrei hugsað um þetta? Hefur hann engar áhyggjur af því? Við erum ein tekjuhæsta þjóð á mann samkv. skýrslum sem virt alþjóðasamtök eins og OECD taka gildar og birta opinberlega. Samt er Ísland láglaunasvæði sem sekkur dýpra í það fen. Það hlýtur að vera meira en lítið að þessu kerfi okkar. Bretar eru að kikna undan úreltu efnahagskerfi, það viðurkenna allir, lélegu skipulagi, lélegri stjórn fyrirtækja, úreltum hugsunarhætti. Það skyldi þó ekki vera að við íslendingar þjáumst að einhverju leyti af þessari sömu meinsemd. Nú telja allflestir sjálfstæðismenn að tilgangur atvinnurekstrar sé að græða fé fyrir þá sem eiga peningana og hlutabréfin. En við jafnaðarmenn teljum að tilgangur atvinnurekstrar sé fyrst og fremst að skapa þjóðinni lífsviðurværi, tryggja fólkinu góða atvinnu og sem best lífskjör. Það má benda á eitt og annað sem kemur til greina í þessu sambandi, svo sem flutningskostnað á milli Íslands og annarra landa á bæði innflutningi og útflutningi. En það tapast svo mikið af hinum háu tekjum, sem okkur er sagt af alþjóðlegum stofnunum að við höfum í kerfinu, áður en launþegarnir fá útborgað, að við það megum við ekki una. Við megum ekki telja þetta kerfi sjálfsagt og óumbreytanlegt, eins og helst er að heyra af ræðu hæstv. forsrh. Það væri þakkarvert ef ríkisstj. vildi taka það upp í stefnu sína að kanna þetta vandamál og skipaði svo sem eina nefnd til að leita ráða til að bæta úr þessum alvarlegu ágöllum á hagkerfi okkar. En því er ekki að heilsa. Það eru skipaðar nefndir hver á fætur annarri til að rannsaka þetta og hitt, en ekki kerfið sjálft eða hin lágu laun sem það skilar okkur, enda þótt einhvers staðar í því eigi að vera til einhverjar hæstu meðaltekjur á mann í veröldinni. Einn sólargeisla sá ég í myrkviði þessarar íhaldsstefnuræðu. Það voru loforð hæstv. forsrh. um nokkrar breytingar á skattalögum, þ.e.a.s. í þeirri von að efndirnar á orðum hans takist vel. Í fyrsta lagi var sagt að nú skyldi skilja á milli atvinnurekandans og fyrirtækis hans við skattútreikning, og í öðru lagi voru nefndar breytingar á fyrningarreglum skattalaganna. Ef ríkisstj. gengur inn á verulegar breytingar á þessum tveim atriðum gætu þær reynst merkir áfangar í skattamálum. Jafnframt hefðu þá stjórnarflokkarnir báðir látið undan hinum þunga þrýstingi almenningsálits og gagnrýni stjórnarandstöðu sem magnaðist mjög á s.l. sumri er skattskrár voru birtar og í ljós kom að misrétti í skattaálögum var hrikalegra en nokkru sinni fyrr. Sjálfstfl. og Framsfl. hafa farið með stjórn fjármála íslenska ríkisins og þar með skattamála í svo að segja öllum ríkisstj. í marga áratugi, kannske að einu ári undanskildu. Þeir hafa auðvitað vitað það alla tíð að fjöldinn allur af hátekjumönnum, sem hafa rekið einkafyrirtæki, hafa getað gert fyrirtækin upp með bókhaldstapi og af þeim sökum losnað sjálfir við tekjuskatta, þó þeir lifi ríkmannlegu lífi. Ég læt hlustendum eftir að finna skýringar á því, af hverju stjórnarflokkarnir, Sjálfstfl. og Framsfl., hafa aldrei viljað taka fyrir þessi löglegu skattsvik, eins og ég tel réttast að kalla þau. Á sama hátt hafa sjálfstæðismenn og framsóknarmenn auðvitað vitað árum saman að fyrirtæki og eigendur þeirra hafa rakað saman fé í skjóli fyrningarreglnanna sem gilt hafa. Þegar búið er að afskrifa bát eða einhvers konar fyrirtæki til fulls, þá myndar eigandinn bara nýtt hlutafélag, kannske með kerlingu sinni, börnunum eða einhverjum nákomnum vinum og félögum, og svo selur hann gamla bátinn eða gamla fyrirtækið þessu nýja, græðir stórkostlega á sölunni og byrjar svo að skrifa allt saman á nýjan leik. Þetta er furðuleg svikamylla, og að tveir stærstu flokkar þjóðarinnar skuli hafa stjórnað fjármálum og skattamálum hennar í áratugi og látið þetta viðgangast, það er þeim til skammar. En guði sé lof, að þeir virðast loksins viðurkenna þessar staðreyndir og lofa því nú að gera bót og betrun þótt seint komi. Á sama tíma og þessir brestir hafa verið í skattakerfinu hefur tekjuskatturinn orðið hreinn launþegaskattur. Þar kemur raunar enn eitt skattasvindlkerfið til, en það eru frádrættirnir. Þeir, sem komast yfir lánsfé sem á tímum óðaverðbólgu nálgast hreina fjárgjöf, fá svo viðbótarhýru hjá skattinum með frádrætti vaxtanna. Og hvers vegna skyldu stjórnarflokkarnir ekki hafa séð ástæðu til að takmarka þennan frádrátt t.d. við eina góða íbúð? Hverjum hafa þeir verið að hygla í áratugi með því að láta þetta kerfi halda áfram? Eitt mesta ranglæti þjóðfélagsins hefur viðgengist innan skattakerfisins án þess að Sjálfstfl. eða Framsfl. notuðu aðstöðu sína allan þennan tíma til að leiðrétta það. Það væri móðgandi við forustumenn Sjálfstfl. og Framsfl. nú og undanfarin ár að halda því fram að þeir hafi ekki séð þessa hluti eða skilið þá. Skýringin er einhver önnur. Stjórnarandstaðan hefur flutt hverja till. eftir aðra um þessi mál á undanförnum þingum og bent á margar hugmyndir um rökstuddar umbætur. Það er því nokkur sigur að ríkisstj. skuli nú loksins rumska, enda er þjóðinni nóg boðið. En mey skal að morgni lofa, og reynslan sýnir okkur að það er rétt að geyma sér frekari þakkargjörð þangað til ný og betri skattalög hafa verið afgreidd og staðfest. Það er gömul list hér á Alþ. að gera ýmsar kúnstir í klásúlum hinna flóknu skattalaga. Það er raunar alvarlegt sjúkdómseinkenni á vel menntaðri smáþjóð að hún skuli þurfa að hafa skattalög sem eru svo flókin að allur almenningur á bágt með að skilja þau og treystir sér varla til þess að telja fram á eigin spýtur. Óttinn við að missa af einhverju eða verða fyrir einhverri skekkju í vélum kerfisins hefur hrakið fleiri og fleiri almenna borgara þessa lands til þess að leita ráða hjá sérfræðingum við skattframtöl sín, enda er slík aðstoð orðin að allblómlegri atvinnugrein. Skattakerfi í frjálsu lýðræðisríki á að vera svo skýrt og einfalt að hver miðlungsmaður geti skilið það og talið fram sjálfur og gert sér nokkra grein fyrir því hver útkoma dæmisins eigi að verða, hvað hann muni þurfa að greiða mikil gjöld. Þetta markmið eigum við að setja okkur og ekki hætta fyrr en því er náð. Oft er það svo að fjölskyldur eiga í fjárhagserfiðleikum og gengur illa að ná endum saman, safna jafnvel skuldum. En það geta verið önnur vandamál innan fjölskyldnanna sem í raun réttri eru miklu örlagarfkari og valda okkur því miklu meiri áhyggjum. Ég tel að þannig sé nú ástatt í þjóðarfjölskyldunni okkar. Við höfum t.d. allmiklar áhyggjur af geigvænlegri spillingu sem í ljós hefur komið í hinum mörgu sakamálum, er fram hafa komið í dagsljósíð hin síðustu missiri, svo og af veikleika dómskerfisins, sem lýsir sér best í því hve fá þessara mála hafa verið upplýst. Við höfum áhyggjur af þeim siðferðilega veikleika sem fram hefur komið í margs konar misnotkun á séraðstöðu einstaklinga sem margir eru í röð fremstu forustumanna þjóðarinnar. Öllum er ljóst að endurbætur dómskerfisins verða að gerast hið bráðasta. En jafnframt því verðum við að skyggnast eftir hinum dýpri orsökum þessarar þjóðarógæfu og leitast við að gera ráðstafanir sem stuðla að aukinni siðferðiskennd, sérstaklega hvað varðar meðferð fjármuna og beitingu valds og áhrifa. Ef dæma má eftir stefnuræðu hæstv. forsrh. hefur hann ekki sérlega miklar áhyggjur af þessum málum. Hann minntist á þau í örfáum orðum í sambandi við verðbólguna, svona sem einn af hliðarkvillum hennar, en um beinar aðgerðir í dómsmálum hafði hann aðeins 13 orð að segja í allri ræðunni. Annaðhvort er ráðh. gersamlega áhugalaus um þessi vandamál - og því neita ég að trúa á hann - eða þá að dómsmálin eru feimnismál innan ríkisstj. sem hann telur hyggilegast að leiða sem mest hjá sér. Það er miklu líklegra. En heldur er það slæmur vitnisburður um hið innra ástand þessarar stjórnar sem gæti verið sterk. Alþfl. hefur ekki látið sitja við orðin tóm í gagnrýni í þessum efnum, heldur hafa þm. hans flutt till. varðandi þau. Á þessu þingi höfum við fyrstu dagana komið með tvær tillögur. Fjallar önnur um þingrannsókn, eins og stjórnarskráin beinlínis gerir ráð fyrir að deildir Alþ. geti ákveðið, til þess að kanna alla meðferð þessara mála og ganga þannig úr skugga um hvað unnt er að gera hér á þingi til að efla dómskerfið. Í annan stað hefur Alþfl. flutt till. um að sett verði í lög bann við því að ráðamenn þjóðarinnar, háir sem lágir, þiggi óeðlilegar gjafir af þeim aðilum sem þeir hafa skipti við í embætti. Það tíðkast allmikið hér á landi að slíkar gjafir séu gefnar eða t.d. að boðið sé í glæsileg ferðalög. Hér á landi hafa þetta ekki verið kallaðar mútur, eins og gert er með öðrum þjóðum, og þar ytra tíðkast lög og reglur sem takmarka þá hámarksupphæð sem verðgildi slíkra gjafa má nema. Það væri mikils virði ef slík löggjöf yrði sett hér á landi sem till. Sighvats Björgvinssonar gerir ráð fyrir. Hitt er þó enn meira virði, ef íslendingar gerðu sér almenna grein fyrir þessu vandamáli og það almenningsálit skapaðist að slík mútustarfsemi gæti í framtíðinni ekki þrifist meðal okkar. Hæstv. forsrh. minntist í lok ræðu sinnar lauslega á nauðsyn þess að endurskoða ríkjandi stjórnkerfi í landinu svo að það geti betur mætt hinum breyttu og auknu vandamálum samtíðarinnar og fullnægt kröfum þjóðarinnar hvað lýðræði og forustu snertir. Forsrh. fylgir í þessu máli sömu stefnu og í öðrum. Hann leggur til að leitað verði ráða til að flýta framkvæmd endurbóta og einfalda stjórnkerfið. Á meðan ríkisstj. er að leita að ráðum í þessum efnum hefur Alþfl. flutt um það allmörg frv. Það væri reynandi fyrir hæstv. forsrh. að líta í nokkur þskj. og kynna sér þau úrræði sem við höfum bent á. Ekki segi ég að hugmyndir okkar hljóti alltaf að vera þær bestu. En við höfum þó ákveðnar hugmyndir og við höfum lagt þær fram í vandlega unnum frv. Hér er stjórnarandstaðan með ákveðna stefnu, mótaða sem ítarleg þingmál, en ríkisstj. er stefnulaus að leita ráða. Alþfl. hefur í fyrsta lagi lagt fram frv. um þá stjórnarskrárbreytingu að Alþ. verði skipað í eina deild og hin konunglega deildaskipting frá 1874 afnumin, enda eru engar forsendur fyrir henni nú á dögum. Þetta er að sjálfsögðu ekki ný hugmynd, hún hefur verið rædd í 100 ár, en við höfum þó lagt hana fram formlega hér á Alþ. nú og leggjum til að það verði gengið að því að breyta skipun Alþ. til batnaðar. Þá höfum við boðist til þess hér á þingi að hefja viðræður við aðra flokka um kjördæmamálið, jafnari kosningarétt milli héraða og persónulegri kosningar til Alþ. en verið hafa. Enn höfum við flutt ítarlegt frv. til l. um stjórnmálaflokka og er það alger nýjung hér á landi þótt mikið hafi verið rætt um nauðsyn slíkrar löggjafar. Lög um stjórnmálaflokka eru grundvöllur að þýðingarmiklum mannréttindum og heilbrigðara vali á frambjóðendum til Alþ. en áður hefur tíðkast. En val frambjóðenda er miklu þýðingarmeiri hluti í lýðræðiskerfi okkar en flestir hafa gert sér grein fyrir hér á landi. Einnig höfum við flutt frv. um margvíslegar breytingar á starfsháttum Alþ. Og að lokum höfum við flutt hugmyndir um svokallaða umboðsnefnd Alþingis sem ætti að taka við kvörtunum landsmanna ef þeir ná ekki rétti sínum eða eru misrétti beittir af stjórnsýslu í hinu vaxandi skrifstofubákni sem virðist fylgja nútíma stjórnun. Góðir íslendingar. Ég vík í lokin enn að stefnuræðu hæstv. forsrh. sem hér er til umr. Helstu fréttirnar, sem hann hafði að færa okkur, voru, eins og ég hef þegar bent á, að eftir meira en tveggja ára stjórn séu Sjálfstfl. og Framsfl. nú að leita ráða um lausn á efnahagsvandræðum þjóðarinnar, og þeir skipa nýjar og nýjar nefndir til þess að leita að úrræðum við lausn á vandamálum sem þeir hafa átt að vera að glíma við á þriðja ár. Við vitum nú að hæstv. forsrh. er að kanna eða leita ráða um flest önnur vandamál sem hann minntist á. Hann biður t.d. eftir því að fá fregnir frá Efnahagsbandalaginu í Brüssel svo að hann geti kannað hvað Efnahagsbandalagið hefur að bjóða okkur í landhelgismálinu. Það virðist því ekki hvarfla að hæstv. forsrh. að kanna hvort íslendingar hafi nokkurn fiskafla til að bjóða öðrum þjóðum. Hvernig væri fyrir hann að leita ráða hjá íslenskum sjómönnum í stað þess að bíða eftir fregnum og upplýsingum frá Brüssel? Hæstv. dómsmrh. hefur litið að segja um dómsmálin og allt það mikla svið og hann hefur lítið sem ekkert að segja um orkumál eða iðnaðarmál, og hafa þó fá mál verið meira rædd og af meiri áhuga hér á landi heldur en þau. Skyldi hann vera að kanna hvernig hann geti leitað ráða um hvað eigi að gerast í dómsmrn. - eða í iðnrn. og raforkurn. Gunnars Thoroddsens? Að lokum ætla ég að stinga því að hæstv. forsrh. hvort ekki sé kominn tími til að leita ráða hjá þjóðinni sjálfri með nýjum kosningum? Hvernig væri að kanna það, hvort íslendingum finnst ekki kominn tími til að stokka spilin í von um nýja og betri ríkisstj. en við höfum haft og höfum? Ég þakka þeim sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þið hafið í kvöld hlýtt á þriðju stefnuræðu hæstv. forsrh. Maður skyldi ætla að þegar slíkur maður sem forsrh. sjálfur flytur boðskap sinn til þjóðarinnar sitji landsmenn með hendur í skauti og hlýði með andakt á hvert orð, sem út gengur af munni hæstv. ráðh., bíði þeirra gullkorna sem hrjóta kunna af vörum ráðh., og teyga þau sem þann boðskap sem byggjandi er á. Væri allt með felldu ætti boðskapur forsrh. og ríkisstj. fullvalda og sjálfstæðs lýðræðisríkis að hafa áhrif og vera beðið eitthvað í líkingu við það sem hér hefur verið sagt. En er reyndin sú? Hversu margir ætli þeir séu einstaklingarnir sem í kvöld hafa beðið ræðu forsrh. með álíka hætti og hér var lýst? Ég læt ykkur, hlustendur góðir, um að svara því í huganum hver og einn fyrir sig. Mér er þann veg farið, að ekkert af því var það í ræðu ráðh. hér í kvöld sem gefur tilefni til sérstakrar umfjöllunar. Hins vegar sýnir reynsla undanfarandi tveggja ára að af nógu er að taka til umfjöllunar af því sem hefur gerst þetta tveggja ára tímabil undir handarjaðri ríkisstj. Það hefur mikið verið til umr. að undanförnu, hvort við íslendingar byggjum í raun og veru við þingræði hér á landi. Mjög hefur farið vaxandi sú skoðun meðal almennings, og það ekki að ástæðulausu, að Alþ. sé í æ ríkari mæli að verða afgreiðslustofnun ríkisstj. og embættismanna, og þarf engan að undra þótt slík skoðun fái vaxandi byr þegar lítið er til þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað að undanförnu. Í tíð núv. st.jórnarflokka og meiri hl. þeirra hér á Alþ. hefur hvað lengst verið gengið í því að sanna þessa skoðun almennings, og kom það hvað skýrast fram við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1976. Þá kom berlega í ljós hvað þm. virðast ósjálfstæðir og að því er virðist auðsveipir og bljúgir undir ægivaldi flokksagans og þess geigvænlega flokkræðis sem tröllriðið hefur öllu stjórnmálastarfi hér á landi undanfarna áratugi. Það fer ekki hjá því að sé athuguð áður tilvitnuð afgreiðsla fjárlaga, þá er það eitt gleggsta merkið um að mjög svo vafasamt þingræði er um að ræða í reynd hér á landi. Eða teljið þið, hlustendur góðir, það eðlilegt að fjárlagafrv. ríkisstj. sem einungis ráðh., í þessu tilviki átta talsins, fjalla um og er yfir 50 milljarðar kr., það renni svo til þegjandi og hljóðalaust og nær óbreytt gegnum þinglið stjórnarliðsins hér á Alþ.? Öllum er kunnugt að ríkisstj. hefur 42 þm. að baki sér, og er það þá líklegt að hugir ráðh. 8 hafi runnið svo til gersamlega saman við hina 34 þm. að orðið hefði ein hallelújablessun yfir allt ef sannfæring þm. hefði fengið að ráða? Auðvitað ekki. Hér hafa flokksfjötrarnir verið látnir halda og sannfæringunni og réttlætistilfinningunni varpað fyrir róða. Hér hefur aðeins verið nefnt eitt dæmi - að vísu átakanlegt - um það hversu þingræði hér á landi stendur höllum fæti og að flokksvaldið hikar ekki við að knýja þm. til að fórna sannfæringunni á altari flokksfjötranna þó að þm. hafi undirritað eiðstaf um að láta sannfæringuna eina ráða gerðum sínum hér. Það væri hægt að nefna miklu fleiri dæmi sem sýna, svo ekki verður um villst, að þingræði er á fallandi fæti hér. Ótal dæmi mætti nefna sem sýna að innan ríkiskerfisins eru ákvarðanir fjárveitingavalds og löggjafarvalds virtar að vettugi og hinar ýmsu stofnanir ríkisins fara sínu fram. Með fjárveitingar, sem fjárveitingavaldið hefur ráðstafað til ákveðinna verkefna, er ráðsmennskast að eigin geðþótta innan kerfisins. Allt þetta sýnir að valdsvið Alþ. fer dvínandi. Ríkisstj. og embættismönnum þykir henta að hafa sem mest frjálsræði um ákvarðanir, og allt of margir þm. virðast því miður láta sér þetta líka og alltaf virðist þeim fjölga hér á Alþ. sem sætta sig við þessi vinnubrögð. Það er því miður allt of margt sem bendir til þess að sú skoðun almennings, að Alþ. sé í ríkara mæli að verða afgreiðslustofnun ríkisstj. og embættismanna, sé rétt, og þó margir eigi að sjálfsögðu hér sök á, þá hafa núv. stjórnarflokkar lagt fram hvað drýgstan skerfinn. Verði ekki nú þegar spyrnt við fótum, þá má búast við að það verði um seinan. Þetta er nauðsynlegt að þm. í lýðræðis- og þingræðislandi geri sér ljóst. Fyrir Alþ. liggur nú frv. til fjárlaga fyrir árið 1977, og þó hér gefist ekki tími til að fjalla ítarlega um það, þá er þó rétt að fara um það nokkrum orðum. Frv. hljóðar upp á 84 milljarða kr., fjárlögin fyrir árið 1976 eru upp á 60 milljarða. Hækkun frv. frá fjárlögum yfirstandandi árs er því 24 milljarðar eða yfir 41% hækkun. Samkv. frv. hækkar liðurinn önnur rekstrargjöld um 58.2%, en frv. gerir ráð fyrir að almennar verðhækkanir hafi orðið um 33%. Framkvæmdaframlög hækka um 32% og framkvæmdaframlög til hreinna ríkisframkvæmda hækka aðeins um 18.9% og er þar um gífurlegan samdrátt að ræða. Framkvæmdaframlög til framkvæmda, sem kostaðar eru sameiginlega af ríki og öðrum aðilum, hækka um 36.7% ef frá eru taldar hafnarframkvæmdir við Grundartangaævintýrið. Hækkun framlaga til hafnarmannvirkja og lendingarbóta er 175 millj. kr., úr 675 millj. kr. fjárlaga ársins 1976 í 850 millj. í frv. eða hækka um rösklega 25%. Það vekur athygli að á sama tíma og veita á 850 millj. til allra fiskihafna í landinu utan landshafna, þá á að verja 450 millj. til hafnargerðar við Grundartanga í Hvalfirði. Það er sem svarar rúmum helmingi þeirrar fjárhæðar sem verja á til allra fiskihafna í landinu. Eðlilega verður manni á að bera saman mikilvægi þessara framkvæmda og spyrja sjálfan sig um leið hvort sé nauðsynlegra frá sjónarmiði þjóðarheildarinnar. Hæstv. ríkisstj. hefur svarað. Hún tekur Grundartangaævintýrið fram yfir nauðsyn framkvæmda við fiskihafnir í landinu, og líklega er það í anda þess mikla byggðastefnutals sem stjórnarliðar með hæstv. samgrh. í broddi fylkingar hafa haft á orði, en skort hefur á borði. Það þarf raunar ekki að fara mörgum orðum um framkvæmd hinnar margumtöluðu byggðastefnu í tíð núv. ríkisstj. Allt það fólk, sem byggir hinar dreifðu byggðir, hefur svo áþreifanlega orðið vart við það hugarfar sem ríkir hjá hæstv. ríkisstj. til þeirra mála. Stefna ríkisstj. að því er varðar uppbyggingu landsbyggðarinnar hefur til þessa verið orðin tóm, og stefnuræða forsrh. í kvöld svo og fjárlagafrv. ríkisstj. sýna ótvírætt að á því skal engin breyting verða. Í fyrstu stefnuræðu forsrh., sem hann flutti haustið 1974, er að finna kafla sem ber yfirskriftina: Byggðastefna. Þar segir forsrh. m.a., með leyfi forseta: „Þótt við íslendingar séum fáir og búum í viðáttumiklu landi viljum við byggja og nýta landið allt. Efling Byggðasjóðs er nauðsynleg forsenda þess, að stórátak verði unnið í málefnum strjálbýlisins. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1975 er gert ráð fyrir að 2% af útgjöldum samkv. því eða samtals 877 millj. kr. renni í Byggðasjóð. Auk þess hefur sjóðurinn svo yfir eigin fé að ráða.“ Og forsrh. heldur áfram: „Miklu varðar að með stóreflingu Byggðasjóðs verði unnt að fjármagna framkvæmdir er sérstaklega bæta samgöngur og stuðla að umbótum í félags-, heilbrigðis-, mennta- og atvinnumálum strjálbýlisins.“ Svo mörg voru þau orð hæstv. forsrh. í fyrstu stefnuræðu haustið 1974. Hvorki í þeirri stefnuræðu, sem flutt var haustið 1975, né þeirri, sem flutt var hér í kvöld, er að finna ítrekun og því síður auðvitað rökstuðning fyrir því að þetta hafi verið gert, því sá rökstuðningur er vandfundinn. Nú ætla ég ekki frá eigin brjósti að lýsa því sem gerst hefur í þessum málum í tíð núv. ríkisstj., ég hef gert það áður. En ég ætla - með leyfi hæstv. forseta - að vitna í orð ekki ómerkari þm. og flokksbróður forsrh. en hv. 3. þm. Austurl., Sverris Hermannssonar, annars tveggja kommissara Framkvæmdastofnunar ríkisins sem fer með málefni Byggðasjóðs, en hann segir í viðtali við Morgunblaðið sunnudaginn 19. okt. 1975 „að fé Byggðasjóðs væri eins og krækiber í helvíti ef miðað er við einokun Suðvesturlandsins á stórvirkjun og stóriðju“. Og Sverrir bætir því við, „að þessi framkvæmdastefna ríkisstj. sé mesta byggðaröskun af manna völdum sem þekkst hefur hér á landi bæði fyrr og síðar“. Ja, bragð er að þá barnið finnur. Þetta sagði hv. þm. Sverrir Hermannsson fyrir ári eða rétt einu ári eftir að forsrh. flutti boðskapinn um hina stórefldu byggðastefnu. Með þessum afdráttarlausa dómi helsta sérfræðings Sjálfstfl. í byggðamálum er ljóst að allt tal þeirra stjórnarliða um eflingu byggðastefnu er sýndarmennska ein, enda hefur lítið borið á stóryrtum yfirlýsingum þeirra stjórnarliða í þessum efnum eftir hina hressilegu ofanígjöf Sverris. Meira að segja hæstv. forsrh. hefur látið sér þetta að kenningu verða. Og hv. þm. Framsfl., Tómas Árnason, þinn kommissarinn, sem hér talaði áðan, minntist ekki orði á byggðamálin og hefur hann þó oft að undanförnu ekki sparað stóryrðin í þessu sambandi. Um kjara- og launamál alþýðufólks í tíð núv. ríkisstj. þarf varla að fara mörgum orðum. Svo harkalega brenna afleiðingar stjórnarstefnu ríkisstj. á bökum alþýðufólks að það þarf a.m.k. langan tíma til að yfir það fyrnist. Efnahagsstefna ríkisstj. hefur komið fjölda heimila í landinu á vonarvöl, og yfirvofandi er landflótti vegna þeirrar geigvænlegu kjaraskerðingar sem átt hefur sér stað. Sú leiðrétting, sem fékkst til launafólks með samningunum frá í vetur, er fyrir löngu uppurin og meira en það vegna þeirra hefndaraðgerða sem ríkisstj. hefur beitt í verðlagsmálum. Varla líður sá dagur að ekki séu birtar stórkostlegar verðhækkanir á brýnustu lífsnauðsynjum almennings. Á sama tíma og láglaunafólk í landinu er krafið fórna svo milljörðum skiptir hefur ríkisstj. vissulega séð um sína. Verslunarforkólfar, heildsalar og kaupmennska almennt blómstrar. Bankarnir sýna hagnað svo hundruðum millj. skiptir á sama tíma og alþýðumanninum er neitað um eðlilega fyrirgreiðslu. Og svo mætti lengi telja. Ástandið í kjaramálum hjá stærstu hópum opinberra starfsmanna er með þeim hætti að fjöldauppsagnir dynja yfir. Heilar ríkisstofnanir hafa gjörsamlega lamast vegna úlfúðar og óánægju sem þar ríkir með launamálin. Allt þjóðfélagið er meira og minna sýkt vegna þeirrar efnahags- og launastefnu sem ríkisstj. hefur fylgt. Pólitískir spákaupmenn fara allra sinna ferða. Fámennir hópar manna taka sér laun eins og þeim sýnist, og engu er líkara en að menn séu ekki lengur jafnir fyrir lögum. Sjónauki hæstv. ríkisstj. virðist fyrst og fremst hafa beinst að því að þrengja kjör launafólks í landinu. En nú hefur borist hjálparbeiðni frá ríkisstj. þess efnis, að komið verði á fót nefnd fulltrúa vinnumarkaðarins og þingflokkanna er kanni vandlega horfur í verðlagsmálum, greini ástæður verðhækkana og orsakir verðbólgunnar undanfarin ár. Slík nefndarskipun hlýtur að skoðast sem viðurkenning um að stjórnarflokkarnir hafi sem stendur enga viðhlítandi stefnu fram að færa í efnahagsmálum á eigin spýtur. Nefndarskipun þessi getur þó á engan hátt leyst ríkisstj. undan þeirri ábyrgð að bregðast í tæka tíð við aðsteðjandi efnahagsvanda. Ofan á allt það öngþveiti, sem ríkt hefur og ríkir í efnahags- og launamálum, bætist svo það, að skattalöggjöfin í landinu býður upp á slíkt ranglæti að stórir hópar innan þjóðfélagsins komast hjá að greiða réttlátlega skatta af tekjum sínum. Auk þess sem stórir hópar manna skammta sér tekjur að eigin vild virðast þeir einnig að eigin vild geta skammtað sér skatta sjálfir. Stór hluti atvinnurekstrar og atvinnurekenda í landinu er skattlitill eða skattlaus, á sama tíma og launafólk er þrautpínt með sköttum. Allt virðist benda til að réttarstaða almennings gagnvart sköttum sé ekki hin sama, það fari eftir því hvar viðkomandi er búsettur á landinu. Það hróplega misrétti, sem á sér stað í skattamálum, misbýður svo réttlætistilfinningu þorra skattþegna að ekki verður unað óbreyttu ástandi skattamála lengur. Það er krafa almennings í landinu að hér verði bót á ráðin. En það er ekki bara í skattamálum sem almenningur stendur agndofa frammi fyrir því sem er að gerast. Dóms- og réttarfarsmálin hafa ekki síður orðið umræðuefni að undanförnu. Sú ógnaröld afbrota og fjársvika sem virðist hafa gengið í garð hér á landi slær vissulega óhug á alla heilbrigt hugsandi menn. Vart líður svo dagur að ekki berist fréttir af slíkum málum, sumum hverjum svo ógnvekjandi að menn standa agndofa frammi fyrir þessum ófögnuði. Ástand sem þetta vekur upp þær spurningar hvort við íslendingar búum í raun og veru í því réttarfarsríki sem talið hefur verið. Þess verður a.m.k. að krefjast af ríkisstj. og Alþ. að gerðar verði þær ráðstafanir sem duga til þess að uppræta þessa og aðra þá spillingu sem virðist þrífast innan þjóðfélagsins. Því miður hefur enn sem komið er lítið gerst í þeim efnum sem gefur vonir til að þess megi vænta, en að því verður vissulega að vinna. Nú líður senn að þeim tíma að samningurinn við breta um heimildir til veiða innan landhelginnar rennur út, en það er 1. des. n.k. Ýmislegt bendir til að enn séu öfl innan ríkisstj. og stjórnarflokkanna sem eru þess hvetjandi að gera áframhaldandi samning um veiðiheimildir fyrir breta, annaðhvort við breta sjálfa eða Efnahagsbandalagið. Vitað hefur verið um þessar raddir og þær eru nú þegar farnar að heyrast - nú síðast hér á Alþ. fyrir nokkrum dögum. Það er því meiri nauðsyn nú en nokkru sinni áður að veita ríkisstj, það aðhald sem dugir til þess að koma í veg fyrir að frekari samningar um veiðiheimildir til handa bretum verði gerðir. Það ætti að vera öllum ljóst, að ástand fiskstofna við landið er með þeim hætti að ekkert er til sem réttlætir heimildir öðrum til handa til að nýta þessa auðlind. Við höfum bókstaflega ekkert um að semja. Ég heiti á alla íslendinga að taka upp baráttu gegn því að samningar verði gerðir. Efnahagslegt sjálfstæði okkar íslendinga er í voða ef áfram á að halda á þeirri braut að heimila útlendingum sókn á fiskimiðin við landið. Það eina, sem getur komið í veg fyrir að ríkisstj. haldi áfram samningsgerð, er nógu sterkt almenningsálit, og það þarf að koma frá ykkur, góðir tilheyrendur. Herra forseti. Ég lýk nú senn máli mínu. Ég sagði áðan að sjónauki ríkisstj. beindist fyrst og fremst að því að þrengja kjör launafólks, og ekki hafa íslenskir sjómenn farið varhluta af þessari stefnu ríkisstj. Það sýna brbl. hæstv. sjútvrh. um kaup og kjör sjómanna. Þessi brbl. eru einhver ósvífnasta árás sem gerð hefur verið á sjómannastéttina í landinu og er hún þó ýmsu vön af hálfu stjórnvalda. Með þessum brbl. á að þvinga sjómenn til að sæta þeim kjörum sem þeir hafa áður hafnað með atkvgr. í stéttarfélögunum. Hér er gerð tilraun til að skerða stórkostlega kjör sjómanna frá því sem þau voru. Þetta er þeim mun furðulegra þegar haft er í huga að hvergi á landinu hafði verið boðuð vinnustöðvun á fiskiskipaflotanum, allur flotinn var í gangi, og líklega finnast engin fordæmi hliðstæð um setningu brbl. Það er meira að segja vafasamt að setning brbl. við þær kringumstæður, sem þar var um að ræða, standist gagnvart stjórnarskránni. Það bar enga brýna nauðsyn til að setja lögin, nema þá til þess að klekkja á sjómönnum eða til þess að stöðva flotann, eins og raun varð á sums staðar. Auk þess er það sérstakt við þessi brbl., að þeim er ætlað að verka marga mánuði aftur fyrir síg, allt aftur til febrúarmánaðar s.l. Standist það ákvæði laganna fyrir dómstólum, þá er að renna upp hér á Íslandi tímabil sem gefur stjórnvöldum tækifæri til að stjórna með tilskipunum - og hvar er þá lýðræðið statt? En þó að setning brbl. sé ósvífin árás á sjómannastéttina sem heild, þá er fleira athyglisvert við þessi lög. í fararbroddi fyrir lagasetningunni er hæstv. sjútvrh., 1. þm. Vestf. Nú hefur það verið svo um langt árabil að vestfirskir sjómenn hafa haft hagstæðari samninga en annars staðar hafa gilt og þar voru samningar í fullu gildi milli aðila og hafði ekki verið sagt upp. Með brbl. er gerð tilraun til þess að hafa þennan ávinning af sjómönnum á Vestfjörðum. Það verður fróðlegt að fylgjast með hverjir aðrir þm. Vestf. úr stjórnarflokkunum koma til með að samþ. þessa aðför ríkisstj. að vestfirskum sjómönnum. Vestfirskir sjómenn hafa tekið til sinna ráða og brotið á bak aftur þetta tilræði ríkisstj. gegn þeim. Þeir hafa því kunnað svar við þessu gerræði ríkisstj., og sjálfsagt enginn vafi á því, að það svar verður ítrekað frekar á réttum tíma. Herra forseti. Að lokum þetta: Þeirri skoðun vex fylgi að stjórnmálabaráttan hér á landi sé svo rotin og spillt að í raun og veru sé það mannskemmandi að taka þátt í þjóðmálastarfi. Ekki skal því neitað, að allt of mörg dæmi má finna þessari skoðun til rökstuðnings. En til að hnekkja þessu og uppræta spillinguna þarf hugarfarsbreytingu. Það þarf hugarfarsbreytingu hjá stjórnmálamönnum, sumum hverjum a.m.k., og það þarf sterkt aðhald almenningsálitsins í landinu. Það er sagt að það þurfi sterk bein til að þola góða daga. Það þarf líka sterk bein til að fara með mikil völd og áhrif án þess að slík aðstaða leiði til spillingar. Stjórnmálabarátta á, ef rétt er á haldið, að vera mannbætandi, en ekki mannskemmandi. En til að svo megi verða þurfa stjórnmálamenn að vera sér þess meðvitandi að réttlætistilfinning almenningsálitsins sé svo sterk að þeim líðist ekki óheilindi né misheiting þess valds sem þeim er falið. Mín síðustu orð til ykkar, góðu hlustendur, eru þau, að þið skerið upp herör gegn hvers konar óheilindum og spillingu, hvar sem slíks verður vart í þjóðlífinu. Gerum þjóðmálabaráttuna að vettvangi heiðarlegrar og drengilegrar málefnabaráttu. Höfnum rotnandi hugarfari og spillingu, hvaðan sem það kemur, hvort heldur er frá stjórnmálamönnum eða öðrum. Ég þakka þeim sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Vegna orða Ragnars Arnalds um landhelgismálið vil ég minna á að Framsfl. hefur frá upphafi, löngu áður en Alþb. varð til og á þeim árum sem Ragnar Arnalds gekk á stuttbuxum, þá hefur Framsfl. staðið í fararbroddi um sókn íslendinga að því marki að ná fullum yfirráðum yfir auðlindum hafsins við strendur landsins. Ég minni á að stefna íslendinga í landhelgismálinu hefur nú meirihlutafylgi á alþjóðavettvangi. Þingflokkur Framsfl. undir forustu Ólafs Jóhannessonar og Einars Ágústssonar mun nú sem endranær einbeita sér að fullnaðarsigri íslendinga í þessu mesta hagsmunamáli þjóðarinnar. Við framsóknarmenn sjáum, ef aðrir sjá það ekki, að sigurinn er í sjónmáli. Benedikt Gröndal virtist hafa áhyggjur af dómsmálakerfinu. Í því sambandi dettur mér í hug: „Öðruvísi mér áður brá.“ Benedikt Gröndal og flokksmenn hans voru ráðamenn í ríkisstj. í um það bil 12 ár fyrir nokkrum árum, en ekki er vitað að þeir hafi þá lagt áherslu á dómsmálin. Það er ekki fyrr en í ráðherratíð Ólafs Jóhannessonar dómsmrh. sem þessum málum er sinnt sem vera ber. Það er fyrir frumkvæði hans að dómsmál og lögreglumál eru nú tekin alvarlegum tökum. Þessum orðum vil ég einnig beina til Karvels Pálmasonar. Eins og fram hefur komið í þessum umr. hefur verð íslenskra útflutningsafurða hækkað verulega á síðustu mánuðum. Er þar um athyglisverð umskipti að ræða sem ættu að geta orðið til varanlegs ávinnings fyrir efnahagsástandið og heildarafkomu þjóðarbúsins ef rétt er á haldið. Undanfarin 2–3 ár hafa alvarlegir efnahagserfiðleikar steðjað að íslensku þjóðinni. Fleiri ástæður en ein voru þar að verki, en meginástæða erfiðleikanna var slæmt viðskiptaárferði, þ.e. lágt verð á útflutningi og óhagstætt innflutningsverð ásamt mikilli verðbólgu. Afkoma þjóðarbúsins blaut því að verða léleg miðað við viðskiptagóðærið sem ríkti á árunum 1971–1973. Ein afleiðing efnahagserfiðleikanna var sú, að ekki voru fyrir hendi skilyrði til kjarabóta í formi almennra launahækkana. því er ekki að leyna að dýrtíðin hefur viða komið hart niður á launafólki. Launafólk hefur vissulega orðið að axla þungar byrðar vegna undangenginna efnahagserfiðleika þjóðfélagsins í heild. En ætli launafólk átti sig ekki á því, hvaða ástæður liggja hér til grundvallar? Ég held fyrir mitt leyti að flestir hugsandi menn í landinu geri sér grein fyrir því að afkoma hvers einstaklings og hverrar fjölskyldu er háð heildarafkomu þjóðarbúsins og atvinnuveganna. Það hlýtur því að vekja furðu hvernig umr. um kaupgjalds- og kjaramál og afkomu almennings fara fram hér á landi. Það er engu líkara en að ýmsir atkvæðamiklir umræðusnillingar, sem mikið láta á sér bera, geri ráð fyrir því að almenningur á Íslandi hlusti á það eitt, sem kitlar eyrun. Svo mjög ber á einhæfri röksemdafærslu og hæpnum viðmiðunum þegar rætt er um kaupgjalds- og kjaramál og afkomu almennings, að menn gætu helst látið sér detta í hug að þetta mikla málefni svífi í einangruðu rúmi utan og ofan við sjálft efnahagslífið, óháð þjóðarbúskapnum og afkomu hans. Það er furðulegt að skynsamir forustumenn eins og Ragnar Arnalds og Benedikt Gröndal og Karvel Pálmason skuli ávarpa íslenskan almenning með svo heimskulegu skrumi og vanaþrasi eins og hér var gert í kvöld. Raunar á þessi lýsing einnig við um umr. um efnahags- og atvinnumál í víðari merkingu. Á árinu 1973 mátti greina ýmis merki þess að vá stæði fyrir dyrum í efnahagsmálum. Bentu þessi merki bæði til verðbólguaukningar og versnandi viðskiptaárferðis. Þetta var á miðju tímabili stjórnarsamvinnu Framsfl. við Alþb. og SF. Vegna óeiningar og klofnings í þáverandi samstarfsflokkum Framsfl. og vegna óbilgirni valda- og áhrifaafla utan Alþ. og loks vegna óábyrgrar stjórnarandstöðu var komið í veg fyrir að viðnámstill. þáv. forsrh., Ólafs Jóhannessonar, næðu fram að ganga. Mátti segja að á þessu tímabili stæði Framsfl. einn gegn öllum í því að vilja stöðvun þeirrar holskeflu verðbólgu og dýrtíðar sem blasti við á næsta leiti. Því miður stóðst vinstra samstarfið ekki þessa erfiðu prófraun. Ef farið hefði verið eftir ráðum og vilja Ólafs Jóhannessonar og Framafl. fyrri hluta árs 1974, þá hefði verðbólgu- og dýrtíðarástandið ekki komist á það stig sem var hér á landi þegar núv. ríkisstj. tók við völdum síðsumars 1974. Verðbólguaukningin 1974 var 53%, sem er bæði Íslandsmet og Evrópumet í verðbólgu á síðustu mannsöldrum. Þessi viðskilnaður í verðbólgu og dýrtíðarmálum setti ævarandi blett á vinstra samstarfið 1971–1974, og þess mætti Ragnar Arnalds minnast manna helst. Verðbólgu- og dýrtíðarvandinn jókst svo á þessum tímamótum að hann hefur a; síðan verið langfyrirferðarmesta vandamál íslenskra stjórnmála og er enn þegar þetta er talað. Reynslan sýnir, að ef takast á að leysa þetta vandamál, þá verða öll valda- og áhrifaöfl þjóðfélagsins að snúa bökum saman. Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að leiða athygli áheyrenda minna að mikilvægri staðreynd sem mörgum sést yfir. Samkvæmt lögum og viðteknum venjum, sem mótast hafa smátt og smátt síðustu áratugi, er komin á valddreifing í íslensku þjóðfélagi sem er þeirrar gerðar að hún hefur rýrt völd Alþingis og ríkisstjórnar. Þessi valdskerðing Alþingis er áberandi á sviði efnahagsmála, t.d. að því er tekur til þróunar í kaupgjalds- og verðlagsmálum, en hennar gætir einnig á öðrum sviðum. Það er of viðamikið mál að taka hér til ítarlegrar meðferðar hina nýju valddreifingu í landinu og nútíma valdskerðingu Alþingis og ríkisstj. Þó er hér um stórmál að ræða sem snertir grundvallaratriði lýðræðislegs stjórnarfars. Tel ég á því mikla nauðsyn að áhugamenn um þjóðfélagsmál og allur almenningur fari að leiða hugann að þessu málefni til þess að geta gert sér skynsamlega grein fyrir því hvert stefnir. Ég er í hópi þeirra, sem hafa áhyggjur af hinni lausbeisluðu valddreifingu í þjóðfélaginu og valdskerðingu Alþingis. Ég get ekki lýst neinni hrifningu yfir þeirri þróun að hagsmunasamtök og alls konar þrýstihópar hrifsi til sin úr böndum Alþingis vald til þess að hafa úrslitaáhrif á gang þjóðmála. Ég mun gera mitt til þess að vara við þeirri hættu sem steðjar að Alþ. vegna umsvifa einstakra embætta og stofnana sem sýnt hafa tilhneigingu til þess að ráðast inn í valdhelgi Alþingis. Í framhaldi af þessum sérstöku hugleiðingum vil ég leyfa mér að minna á að ríkisstj. hefur haft forgöngu um stofnun samstarfsnefndar allra áhrifa- og valdaaðila í þjóðfélaginu sem hafi það hlutverk fyrst og fremst að kanna orsakir verðbólgunnar undanfarin ár og gera till. um ráðstafanir til þess að draga úr verðbólgu og dýrtíð. Það má kannske segja um þessa nefndarskipan, eins og ég hef heyrt ýjað að á förnum vegi, að hún beri keim af uppgjöf ríkisstj. og Alþ. gagnvart valdahópum og áhrifaöflum sem magnast hafi í þjóðfélaginu á síðari áratugum á kostnað stjórnvalda. En því er til að svara að áhrifaöflin utan Alþ. mega sin mikils í reynd, og því er eðlilegt að finna samstarfsvettvang fyrir stjórnvöld og hagsmunasamtök um jafnbrýnt verkefni og það er að leysa erfið efnahagsleg vandamál, þ. á m. kjaramál almennings. Framsfl. telur að stefna beri að sem mestu launajafnrétti í landinu, en álítur jafnframt að launakjör hljóti í reynd að ráðast af afkomu þjóðarbúsins á hverjum tíma. Þá ófrávíkjanlegu kröfu gerir Framsfl., að haldið sé uppi fullri atvinnu í landinu, og telur að þannig sé afkomu almennings best borgið. Ég er ekki í neinum vafa um það, að sú framkvæmda- og uppbyggingarstefna, sem núv. ríkisstj. hefur fylgt þrátt fyrir erfitt viðskiptaárferði, hefur ráðið því að almenn lífsafkoma hefur verið góð undanfarin ár og menn hafa ekki þurft að kvarta undan atvinnuleysi né fátæktarkjörum af þeim sökum. Uppbygging og framkvæmdir í landinu hafa sjaldan verið meiri en nú, og skulum við vona að svo verði áfram. Framsfl. mun ávallt beita sér fyrir því í ríkisstj. að atvinnuöryggi sé tryggt í landinu og telur það stærsta hagsmunamál almennings. Eins og fram hefur komið í þessum umr., þá eru efnahagshorfur nú að ýmsu leyti bjartar, en þó því aðeins að stjórnvöld fái aðstöðu til þess að fylgja samræmdri efnahags- og fjármálastefnu. Augljóst er að það er hægt að gera svartnætti úr góðum horfum í þessu efni ef samræmd efnahagsmálastjórn fær ekki að njóta sín. Þótt horfur séu nú batnandi, þá fer því fjarri að opnast hafi gáttir að allsnægtaborði. Þrátt fyrir betri horfur eru vandamálin enn óleyst. En hitt er víst, að gott útlit leggur ráðamönnum, jafnt utan þings sem innan, upp í hendurnar gullið tækifæri til lausnar á vandamálunum. Mín skoðun er sú, að þorri fólks, allur almenningur í landinu, mundi fagna samstöðu áhrifaafla utan þings og innan, enda bera margir kvíðboga fyrir afleiðingum sundrungar og illvígra átaka í þjóðfélaginu. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Forseti (Ásgeir Bjarnason) Hv. 1. þm. Norðurl. v., Ingvar Gíslason, lauk máli sínu. - Næstur á mælendaskrá er hv. 7. landsk. þm., Helgi Seljan, en þar sem bann er veðurtepptur á Reyðarfirði og kemst ekki til fundar, kemur hv. 3. þm. Reykn., Gils Guðmundsson í hans stað og talar af hálfu Alþb.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ekki dylst það neinum hver eru aðalsmerki þess stjórnarsamstarfs sem til var stofnað af hinum tveimur sterku flokkum fyrir rúmlega fjórum missirum. Stjórnleysi almennt og ringulreið á flestum sviðum ber þar auðvitað hæst, en nokkur eru þó kennileiti þar sem rétt er að minna á sérstaklega. Í fyrsta lagi hafa stjórnarflokkarnir afgreitt öll vandamál efnahagslífsins á þann einfalda íhaldsveg að velta byrðunum yfir á vinnustéttirnar í landinu á meðan milliliðir hvers konar hafa blómstrað í besta lagi. Bændur, sjómenn og verkamenn hafa fengið sinn ómælda skerf af stjórnardýrðinni, opinberir starfsmenn ekki síður, og þó hafa engir verið eins hart leiknir og hinir öldruðu og öryrkjarnir í þjóðfélaginu. Vinstri stjórnin hafði tilfærslu fjármagns til vinnustéttanna, til aldraðra og öryrkja. Þeirri tilfærslu lýsti íhaldið ýmist sem ofrausn og veisluhöldum eða óráðsaðgerðum fyrir hið margumtalaða efnahagslíf. Og vissulega eru afrek íhaldsins umtalsverð. Þessi tilfærsla var ekki aðeins stöðvuð, heldur snúið svo gjörsamlega við að íhaldinu hefur að fullu tekist að koma ástandinu í kjaramálum fólksins í landinu niður á gamla viðreisnarstigið og vel það. Þetta eru ekki mín orð, heldur almenn skoðun launafólksins sem bergmálar nú í samþykktum þess hvar sem það kemur saman. Í öðru lagi hefur ríkt samdráttarstefna ómengaðrar íhaldsstjórnar í öllum verklegum framkvæmdum, svo að nú í nýju frv. til fjárl. er þriðja árið í röð stigið stórt skref aftur á bak ef lítið er á framkvæmdagildi. Þá hefur ekki síður verið staðið fyrir stórfelldum niðurskurði á fjármagni til atvinnuveganna. Það er engin tilviljun að enn standa hálfköruð frystihús víða um land sem vinstri stjórnin hóf að byggja. Iðnaðurinn hefur að dómi forsvarsmanna hans aldrei verið í eins rækilegu svelti og nú. Og í landbúnaði hefur orðið nær alger stöðnun mikilvægra þátta í uppbyggingunni. Það er þó ein gleðileg undantekning fyrir stjórnina. Verslunin hefur haft meira til ráðstöfunar og segir það einnig sina sögu. Þessi stöðvunarstefna lýsir sér best í einföldum tölum. Á árinu 1975 lækkaði fjárfesting í atvinnuvegum okkar um 21% skv. skýrslu Þjóðhagsstofnunar, og spá sömu stofnunar á þessu ári er upp á 11% lækkun til viðbótar. Tölurnar tala sínu glögga máli. Þetta hefur þó hvergi nægt, því ekki hefur það síður verið afdrifaríkt fyrir atvinnuvegina hve hávaxta- eða réttara sagt okurvaxtapólitíkin hefur æ meira þjakað alla eðlilega framþróun. Svo langt gengur þessi ríkisstj. í vaxtaokrinu að dæmi eru um það, að vaxtagreiðslur atvinnufyrirtækja séu bærri en öll greidd vinnulaun, og mætti gjarnan til þess líta þegar á því er stagast í sífellu að atvinnuvegirnir beri ekki hærri vinnulaun. Fyrir landsbyggðina hefur hvort tveggja reynst afdrifaríkt. En sá atvinnulegi grunnur, sem vinstristjórnin lagði, hefur þar miklu bjargað, og það er þeirri uppbyggingu að þakka að atvinnuleysi hefur ekki orðið þrátt fyrir stefnu núv. stjórnvalda. Í þriðja lagi má benda á þá algeru stefnubreytingu nátengda þessu sem orðið hefur í atvinnumálum, þ.e. að leynt og ljóst hefur ríkisstj. verið að draga saman seglin í uppbyggingu okkar eigin atvinnuvega, en þess í stað bent á stóriðju í samvinnu við eða í beinni eign útlendra auðfyrirtækja. Járnblendiverksmiðjan á Grundartanga er rekin áfram með offorsi, og þá er enginn skortur á fjármagni til framkvæmda. Þangað á nú að renna nær einn og hálfur milljarður kr. á næsta ári, þar af 450 millj. í hafnargerð eða rúmlega helmingur á móti öllu því fjármagni sem renna á til allra hafnarmannvirkja annars staðar á landinu. Álverksmiðja við Eyjafjörð er svo næst á dagskrá, því hvað varðar Framsókn eða sjálfstæðismenn um fáeina búandmenn þar norður frá. Og næst mun svo röðin koma að okkur austfirðingum að meðtaka mengunarblessun þess alþjóðlega auðmagns sem engu eirir. Þessi þrjú aðalsmerki sem ég minnist hér á, þurfa engum að koma á óvart, þó varla hefðum við, samstarfsmenn Framsóknar í vinstri stjórn, trúað því að flokkurinn færi svo bókstaflega eftir því í athöfnum öllum sem íhaldið sagði, þó við þekktum hins vegar vel hve oft þurfti á eftir Framsókn að reka til góðra verka. Glögg eru þess merkin þar, hve hægra liðið hefur náð algerri yfirhönd, þó enn sé mikill meiri hl. óbreyttra liðsmanna á öðru máli. Töfraprinsar íhaldsins, þeir sem hæst létu árið 1974 og þóttust kunna við öll ráð, hafa reynst kunnáttulausir kuklarar, og meðreiðarsveinar þeirra hafa síst betri seiðkarlar reynst. Þó skulu þeir sannmælis njóta í því, hve rækilega þeir hafa afstýrt öllum veisluhöldum aldraðra og öryrkja og annarra láglaunahópa. Hvað segir vinnandi fólk í dag um lífskjör sín og þróun þeirra síðustu tvö árin? Verkamannasamband Íslands hefur nýlega bent á hina hrikalegu lífskjaraskerðingu sinna meðlima þrátt fyrir vökult varnarstríð allan tímann. Brýnast verkefna telja verkamenn það vera, að stökkbreyting eigi sér hreinlega stað í launamálum, ekki síst þegar árferði fer ört batnandi að dómi landsfeðra. Kaldar eru hins vegar kveðjurnar sem úr atvinnurekendabúðunum hafa borist. Engin efni í veisluhöld handa verkafólki, segja þeir sem lægst borga launin í fiskiðnaði okkar. Þeir vita sem er, að við stjórnvölinn eiga þeir stuðningsmenn vísa að hindra réttlátar launabætur. Opinberir starfsmenn greina frá því, að á sama tíma og 150% verðlagshækkun hefur yfir dunið hafa þeir hlotið 40–70% kauphækkun. En hvað um bændurna sem þessir flokkar bera svo mjög fyrir brjósti að eigin sögn? Formælendur bænda, flokksbræður stjórnarherranna, eru ómyrkir í máli. Versnandi kjör síðustu tveggja ára fara að þeirra mati ekki á milli mála. Bændur hafa að þeirra dómi fjarlægst viðmiðunarstéttirnar, þær sömu og ég var að rekja launaþróunina hjá áðan. Það er líka táknrænt fyrir bændur og mætti vel verða þeim og neytendum umhugsunarefni að af síðustu búvöruhækkun rann aðeins þriðjungur til sjálfra þeirra, fóru í milliliði ýmiss konar og fjármálaráðherrann hirti drjúgan hlut. Þessu til viðbótar hafa svo lánakjör bænda verið þrengd á alla vegu, lánstími styttur, vextir hækkaðir, verðtrygging upp tekin. Það eru sannir bændavinir sem hér eru á ferð. Og ekki skyldi sjómönnunum gleymt og viðbrögðum þeirra við hinni furðulegu lagasetningu sjútvrh. sem Alþ. er nú ætlað að staðfesta. Þegar þetta ástand blasir við, þegar óyggjandi sannanir liggja fyrir um það hve kaupmáttur launafólks hefur með markvissum aðgerðum ríkisvaldsins rýrnað stórkostlega, þá er það eitt aðalmarkmið þess sama ríkisvalds að þrengja með nýjum lögum möguleika vinnustéttanna til að snúast til varnar. Með fyrirhuguðu frv. um stéttarfélög og vinnudeilur hyggst ríkisstj. í mörgum greinum gera að engu árangur af áratuga baráttu verkalýðshreyfingarinnar fyrir frelsi verkafólks til að ná fram rétti sínum til sanngjarnara kjara. Aldrei er sá réttur mikilvægari en þegar íhaldsöflin ráða ríkjum og lífskjörunum er þrýst niður til hagshóta fyrir auðstéttirnar í landinu. Nú þegar sýnt er að launafólk lætur sér ekki lengur lynda kjaraskerðingarstefnuna, þá er það helst ráða hjá félmrh. Sjálfstfl. að vega að verkfallsréttinum, þeim rétti sem alþýðan hlýtur ætið að beita í nauðvörn sinni. Launafólk hlýtur að rísa hér upp til réttlátrar varnarbaráttu og snúa henni upp í sókn til bættra lífskjara. En vel á minnst, allar þessar árásir á kjör launafólks hafa þó haft eina allsherjar afsökun. Árferðið var svo erfitt, launastéttirnar urðu að fórna, allir urðu að fórna. Og það er e.t.v. von að fólk trúi því að lakari staða þjóðarbús um tíma hafi haft þau áhrif að þrengja kost allra í landinu. En hvað segja aðalfundir ýmissa stærstu fyrirtækjanna og umsvifamestu aðilanna í þjóðfélaginu? Hvað um Samband ísl. samvinnufélaga? Hvað um Flugleiðir? Hvað um Landsbankann? Hvað um Eimskip? Sjaldan hefur útkoma þessara og fleiri stórfyrirtækja verið eins afbragðsgóð og síðustu eitt til tvö árin. Fórnunum var sem sé misskipt. Það er ekki amalegt fyrir Framsfl. að hafa staðið að tilfærslu til þessara aðila frá launastéttunum í landinu. Það er glæsilegt hlutskipti sem flokkurinn hefur kosið sér, að snúa blaðinu algerlega við frá vinstristjórnarárunum til þess eins að þjóna gróðaöflunum í landinu til þess í raun að framkvæma stefnu íhaldsins. Í örvæntingu sinni hefur Framsókn haldið því fram undanfarið að enginn munur sé á hægri eða vinstri stjórn, það sé sama hvoru megin flokkurinn starfi. Stefnumunurinn sé hverfandi. Eitt sláandi dæmi af mörgum skal hér tekið til afsönnunar þeirri villukenningu. Árið 1971, á síðasta ári viðreisnar, var varið 100 millj. kr. til hafnarframkvæmda á vegum sveitarfélaga, en sú tala svarar til raunverulegs verðgildis upp á 204 millj. kr. árið 1974, en varð þá, síðasta ár vinstri stjórnarinnar, 613 millj. eða þrefalt hærri en 1971 að raungildi. Nú undir íhaldsstjórn er upphæðin aðeins 850 millj., en ætti að vera rúmar 1500 millj. ef raungildið hefði haldist. Góðir hlustendur. Núv. ríkisstj. stærði sig í upphafi af styrkleika sínum og byggði þá á tölu þm. einni saman. Andspænis vandamálunum hefur hún reynst veik og ráðþrota. Þó hefur sundurþykki innan hennar ekki orðið til trafala, heldur hefur ríkt eining þess íhaldsanda sem yfir vötnunum sveif í upphafi. Uppgjöfin er hins vegar algjör og nú er um það helst hugsað hvernig hlaupa megi frá öllu saman og slíta þessu samstarfi á einhverjum málamyndaágreiningi, ef vera kynni að flokkarnir mættu halda ögn af andlitinu í næstu kosningum. Við þessar aðstæður er það frumskylda allra vinstrimanna að efla stjórnmálaafl á vinstri kanti þjóðmálanna svo duglega að þar verði um annað sterkasta aflið að ræða í íslenskum þjóðmálum. Alþb. eitt getur orðið þetta afl. Það gæti sem nógu öflugur flokkur leitt stefnuna á ný til vinstri, til félagshyggju og til róttækra breytinga á efnahagskerfinu í þágu launafólksins. Nú er nauðsynin mest að efla samvinnu og sambug þess fólks sem á samleið í baráttunni fyrir betra lífi undir merkjum þjóðfrelsis og sósíalisma. Ég hef flutt hér ræðu Helga F. Seljans. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það stóðst nokkurn veginn á endum í haust, að Alþ. kom saman til að skipa málum lands og þjóðar og Seðlabanki Íslands setti í umferð nýja sláttu grundvallareiningar íslenskrar myntar, nýja krónu. Þessi nýlega króna er æði-frábrugðin eldri sláttu sem hún á að ryðja til hliðar, og þótti það einkum fréttnæmt þegar nýslegna krónan var kynnt, að peningur þessi er svo fisléttur að hann flýtur á vatni sé hann látinn falla nógu varlega á vatnsflötinn. Króna, sem flýtur á vatni, getur sannarlega talist viðeigandi tákn um ríkjandi ástanda í efnahags- og fjármálum okkar íslendinga. Aðaleinkenni efnahagsframvindunnar síðustu ár hafa verið versnandi staða þjóðarbúsins út á við og skert kjör þorra landsmanna, stórfelldar gengisfellingar í upphafi valdaferils núv. ríkisstj. og sífellt gengissig síðan. Ég lái stjórnendum Seðlabankans það hreint ekki þótt þeir leitist við að leiða fólki fyrir sjónir, hvernig komið er, með því að fá því í hendur pening sem er jafnlítilmótlegur í útliti og léttur í vasa og flotkrónan nýja. Lakara er að ríkisstj. virðist einráðin í að draga dám af gárungsskap seðlabankastjóranna í langtum afdrifaríkari efnum en myntsláttu. Ekki fer milli mála að grunntónninn í stefnuræðunni, sem hæstv. forsrh. flutti í upphafi þessarar umr., var þýðing þess að finna ráð til að hemja verðbólguna áður en hún magnar kjaramisrétti, aflagar atvinnuvegina og grefur undan fjármálasíðgæði meira en orðið er. En einmitt í stefnuræðunni er leitt í ljós, að þrátt fyrir yfirlýstan góðan ásetning hefur ríkisstj. beitt í þessu meginmáli slíkum lausatökum að furðu gegnir. Forsrh. vakti rækilega athygli á því í ræðu sinni, að sett hefur verið á laggirnar nefnd, skipuð fulltrúum ríkisstj., þingfl. og helstu aðilum vinnumarkaðarins, til þess að kanna orsakir verðbólgunnar í landinu og gera till. um ráðstafanir til að draga úr henni. En það er síður en svo að hugmyndin um slíka athugun þessara aðila á verðbólguvandanum sé ný bóla hjá ríkisstj. eða a.m.k. hjá forsrh. Hugmynd sú kom fram af hans hálfu fyrir ári og einmitt í stefnuræðunni sem hann flutti þá fyrir ríkisstj. hönd. Á fundi Sþ. 23. okt. 1975 sagði forsrh. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Nú er því brýnna en nokkru sinni... að ná víðtækri samstöðu um sameiginlegt viðnám gegn verðbólgunni. Ríkisstj. mun beita sér fyrir viðræðum allra aðila um samræmda launastefnu og leiðir til að komast fyrir rætur verðbólgunnar... Öll þjóðfélagsöfl, innan Alþingis og utan, verða að leggjast á eitt til að finna sanngjarna lausn kjaramála í þeirri vandasömu aðstöðu sem við okkur blasir.“ Þótt þarna sé sérstaklega vikið að ríkjandi aðstæðum s.l. haust, er deginum ljósara að ár er liðið síðan forsrh. setti fram hugmyndina um viðræður allra aðila, innan Alþ. og utan, um leiðir til að komast fyrir rætur verðbólgunnar. Síðan er liðið rétt ár og þó tveim dögum betur. Það hefur tekið allan þennan tíma að koma hugmyndinni í framkvæmd. Á slíkum drætti eru aðeins hugsanlegar tvær skýringar. Önnur er sú, að forsrh. sé ekki alvara með brýningum sínum, uppástungum og nefndarskipun, þetta sé haft í frammi til að sýnast og firra ríkisstj. gagnrýni fyrir að hafast ekki að. Þessari skýringu hafna ég algerlega. Verðbólguvandinn og kjaramálin eru miklu viðurhlutameiri en svo, að jafnreyndur stjórnmálamaður og forsrh, láti sér koma til hugar að leika skollaleik með þau frammi fyrir alþjóð. En hvernig stendur þá á seinaganginum, árs drætti í framkvæmd uppástungunnar úr stefnuræðunni frá í fyrra? Hin skýringin, sem til greina kemur og hér á við, er að stjórnarflokkarnir séu alls ekki samstiga og samhentir í þessu máli frekar en svo mörgum öðrum. Árstöf á að framkvæma hugmynd forsrh. um meðferð á vandasamasta viðfangsefni ríkisstj. mun, ef að líkum lætur, stafa af því öðru fremur að meðráðh. hans hafa ekki allir verið jafnhrifnir af áformi hans. Það er líka mála sannast að nefndarskipun eins og hér er um að ræða, til þess að fjalla um mál sem hlýtur eðli sínu samkvæmt að vera helsta viðfangsefni ríkisstj , kemur að ýmsu leyti kynlega fyrir sjónir. Tilboð til þingfl. stjórnarandstöðunnar um að skipa menn í n. ásamt stjórnarfl. til að fjalla um verðbólguvandann, sem stjórnarfl. tóku að sér að fást við þegar þeir mynduðu stjórn, jaðrar við það að í frammi séu hafðar af ríkisstj. hálfu áþreifingar um myndun þjóðstjórnar. af því að hún vantreysti sjálfri sér til að ráða fram úr málum á eigin spýtur þrátt fyrir yfirgnæfandi þingmeirihl. Á hinn bóginn samrýmist slíkur tilgangur trauðla vali ríkisstj. á fulltrúum í n., því þar skipar hún ráðunauta sína og sérfræðinga til forustu, en ráðh. sjálfir koma hvergi nærri. Allt ber þetta verðbólgunefndarmál því vott að um sé að ræða málamiðlun milli ósammála ráðh. í sundurþykkri ríkisstj. Aldrei hefur það farið milli mála að myndun núv. ríkisstj. vakti siður en svo fögnuð í þingliði stjórnarfl. þegar til stjórnarsamstarfsins var efnt. Fjarri fer því að ánægjan hafi aukist meðal stjórnarþm. árin sem síðan eru liðin. Vitneskjan um þessar ástæður á stjórnarheimilinu hefur orðið formanni þingfl. Alþfl hvöt til að slá fram þeim möguleika að hrífa Sjálfstfl. úr faðmi Framsóknar með því að bjóða honum í nýja nýsköpunarstjórn ásamt Alþfl. og Alþb. Ekki er vafi á, að sumum sjálfstæðismönnum finnist hugmyndin freistandi og Framsóknarforustan veit það mætavel. Í ljósi þeirrar vitneskju verður skiljanlegra en ella hvers vegna framkvæmd á hugmynd forsrh. um verðbólgunefnd dróst svo mjög og hvers vegna fulltrúar ríkisstj. eru valdir eins og raun ber vitni. Víst er það hverju orði sannara, að verðbólgan er meinvættur sem margs konar vanda mundi leysa ef sígraður yrði. Verðbólgan er undirrótin að því að kjaraskipting landsmanna eftir stétt og stöðu hefur skekkst svo gífurlega úr sanngjörnu horfi að gersamlega er orðið óviðunandi fyrir þá, starfshópa sem dregist hafa aftur úr í kjarakapphlaupinu. Það er verðbólgan öllu öðru fremur sem veldur því að Ísland er orðið láglaunasvæði miðað við sambærileg lönd. Þótt þjóðartekjur á mann séu hér vel sambærilegar við það sem gerist í nálægum löndum, eru launataxtar í fjölmennum starfsgreinum hér einatt hálfu lægri. Menn velta að vonum fyrir sér hvernig á slíku standi. Ráðning þeirrar gátu er eðlilega margþætt, en gildasti þátturinn er sá, að verðbólgan ýtir undir ofsafengna fjárfestingu, óarðbæra fyrir þjóðarheildina, í því skyni að handsama verðbólgugróða með eignaaukningu. Fjárfesting, sem frá þjóðhagslegu sjónarmiði er gagnslaus eða jafnvel neikvæð, getur orðið þeim auðsuppspretta sem með aðgangi að tiltölulega ódýru fjármagni, af sparifé eða úr opinberum sjóðum, láta verðbólguna um að færa eignir í sína vasa úr vösum sparifjáreigenda og skattgreiðenda. Hvílíkar óhemjuupphæðir hér getur verið um að ræða má marka af því, að á árinu 1975 nam fjármunamyndun, sem er aðallega fjárfesting, hérlendis ríflega þriðjungi af allri þjóðarframleiðslunni, eða nánar tiltekið 36.7%, og hafði hækkað úr 27% árið 1972. Þegar svo við beinan verðbólgugróða af eignamyndun af þessu tagi bætist að skattreglur um fyrningu og sölugróða ásamt ákvæðum laga um hlutafélög gera fært að margfyrna sömu eignina og að draga frá skattskyldum tekjum af rekstri fyrningu sem nemur kostnaðarverði, að viðbættri verðhækkun, á litlum hluta þess tíma sem eign endist, er óhjákvæmilegt að hlutföll milli arðsemi fjármagns annars vegar og endurgjalds fyrir vinnu hins vegar fari herfilega úr skorðum. Lagfæring tekjuskiptingar í réttlátara horf en ríkt hefur undanfarið, veruleg leiðrétting á kjörum þeirra, sem bera skarðan hlut frá borði, fæst því ekki nema með margþættum aðgerðum sem taka verða til skattamála, tryggingamála og lánamála. Á mestu ríður þó að takist að hemja verðbólguna að því marki sem ríkisstj. réttilega setti sér í upphafi valdaferils síns, að koma henni niður á svipað stig og ríkir í helstu viðskintalöndum okkar. Herra forseti Ef ríkisstj. ætlar að taka á þessu örlagamáli þjóðarinnar í alvöru, gefst henni úrslitatækifærið á því þingi sem nú er nýhafið. Frammistaða hennar hingað til vekur ekki miklar vonir. En nú verður hún að hrökkva eða stökkva. Málatilbúnaður stjórnarfl. á þessu þingi verður tekinn til marks um það, hvort þeir taka þegar á reynir meira tillit til hagsmuna verðbólgubraskara eða auðsærra almenningsþarfa. Reyndar verður ekki sagt að orðaskipti málgagna stjórnarfl. upp á síðkastið bendi til að stjórnarherrarnir viti hvað til þeirra friðar heyrir. Morgunblaðinu og Tímanum hefur orðið einna tíðræddast um það síðustu vikurnar hverjum leyfist að skera hrúta á Sauðárkróki og hverjir megi ekki slíkt þar um pláss, og koma þar ráðh. nokkuð við sögu. - Þökk þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir íslendingar. Það er oft sagt að stjórnmálamenn þori ekki að segja þjóðinni sannleikann umbúðalaust, en fari í ræðum sínum í kringum hlutina eins og köttur í kringum beitan graut af ótta við að vekja reiði hjá einstökum kjósendum og þess vegna fari á þann veg, að stjórnmálamenn taki hlutina ekki föstum tökum. Því miður er allt of mikið rétt í þessum ásökunum. Þetta hefur að vissu leyti valdið nokkurri upplausn í þjóðfélaginu, því að mönnum hefur orðið á að hlusta betur á neikvæðar ræður, niðurrifsræðurnar, en meta ekki og fagna því, sem hefur áunnist, og skilja að það er ekki hægt að framkvæma eða gera allt í einu. Niðurrifsöflin hafa komið ár sinni vel fyrir borð, og þið heyrðuð í kvöld þennan niðurrifssöng stjórnarandstöðunnar. Allt var ómögulegt í þessu þjóðfélagi, allt var á niðurleið, allt var komið á heljarþröm í þeirra lýsingum. Það er skiljanlegt að öfl, sem vilja þingræði í landinu feigt, tali svona, en hitt er óskiljanlegt, þegar flokkur, sem kennir sig við lýðræði og er lýðræðisflokkur, bagar sér þannig í sínum málflutningi. Út af ummælum Benedikts Gröndal væri fróðlegt að fá að heyra hvaða umbætur Alþfl. flutti í skattamálum þegar hann sat í ríkisstj. samfleytt frá árinu 1956 til 1971 eða í 15 ár. Hverjar voru till. þess flokks umfram þær breyt. sem gerðar voru á skattamálum á þessum árum? Stjórnarandstaðan telur fjárl. vera allt of há, en í sömu andránni telja málsvarar hennar allt of lítil fjárframlög til allra framkvæmda í þjóðfélaginu, og til margvíslegra umbótamála telja þeir að þurfi að stórbæta við fjárveitingar. En þegar kemur að því að afla tekna fyrir ríkissjóð til að standa undir þessu öllu, þá hafa þeir enga skoðun á því, nema vera á móti allri tekjuöflun. Þetta er það sem við köllum neikvæða afstöðu til mála, niðurrifsstefnu. Ef menn vilja auka útgjöld samfélagsins, þá verða þeir einnig að standa að því að afla tekna til þess að standa undir þessum útgjöldum. Karvel Pálmason taldi framlag til Byggðasjóðs vera allt of lítið. Byggðasjóður fær framlög skv. fjárlagafrv. næsta árs, hvorki meira né minna en 1630 millj. kr., auk þess hefur hann vaxtatekjur um 350 millj. kr. eða samtals 1980 millj., en það er miklu hærra framlag en var í tíð þeirrar stjórnar sem þessi þm. studdi, þó að það væri fært til núverandi verðgildis. Ég vil benda á að það er margt sem betur má fara, bæði hjá þessari ríkisstj. og öðrum ríkisstj. sem setið hafa á undan. Það er svo margt sem við þurfum að bæta úr. En þegar einhverju á að breyta í þessu þjóðfélagi, þá er mótmælt öllum breytingum þegar þær snerta einhverja ákveðna starfshópa eða ákveðna einstaklinga. Þá telja þeir að hér megi engu breyta af því að það snertir mig. Það á að breyta einhverju, sem snertir einhvern annan. Við skulum hafa það ríkt í huga að mannsævin er að lengjast, hlutfallslega fleiri verða aldraðir í okkar þjóðfélagi en voru fyrir nokkrum áratugum, fólk sem við eigum að sjá fyrir lífeyri í ellinni, eins og gert hefur verið. En samtímis þessu eru námsárin að verða fleiri hjá unga fólkinu: Fólkið kemur seinna en áður á vinnumarkaðinn. Þetta gerir það að verkum að hlutfallstala þeirra, sem standa undir útgjöldum þjóðfélagsins, verður sífellt lægri en áður var, og það eru takmörk fyrir því hvað hægt er að leggja á þennan hóp að greiða til samfélagsins. Þetta verðum við að hafa ríkt í huga við allar kröfugerðir. Þegar við lítum yfir tveggja ára valdatímabil núv. ríkisstj., þá ber hæst einhliða ákvörðun hennar um stækkun fiskveiðilandhelginnar í 200 mílur. Það hefur verið haldið á því máli af festu og einurð. Þar hefur ekki verið rasað um ráð fram, og við höfðum unnið hvern stórsigurinn á fætur öðrum. Samningurinn við breta er þó stærsti sigurinn, þar sem þeir viðurkenna einhliða rétt okkar til nýtingar á 200 mílna fiskveiðilögsögu. Á fyrstu 5 mánuðum þessa árs veiddu bretar undir herskipavernd 6 þús. tonnum minna magn en á sama tíma árið 1975 þrátt fyrir frækilega frammístöðu landhelgisgæslunnar. En með Oslóarsamningnum er sjáanlegt að afli þeirra verður 30600 tonnum minni en 1975 mánuðina júní til nóv. Og samt fyrirfinnast menn eins og Ragnar Arnalds, sem berja hausnum við steininn og hrópa að enga samninga eigi að gera, og einu úrræði þeirra hafa verið að binda íslenska fiskiskipaflotann í höfn, eins og Þjóðvilja-drengirnir hafa krafist í allt sumar að gert verði. Aldrei hefur náðst betri árangur nú að minnka veiðar útiendinga innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Á árinu 1972 var veiði þeirra á þorski og öðrum botnlægum fisktegundum 45%, en 1975 er hún komin niður í 31.3% og fyrstu 9 mánuði þessa árs var afli þeirra kominn niður í 23.2%. Samdráttur í veiðum útiendinga og aukning á veiðum okkar íslendinga hefur aldrei verið meiri en síðan þessi ríkisstj. tók við völdum. Í sjávarútvegsmálum hafa ekki orðið jafnmiklar breytingar í marga áratugi og á þessu ári. Þar ber hæst löggjöfina um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Þar er að finna margvísleg friðunarákvæði og fyllri ákvæði um stjórnun veiða og eftirlit með veiðum meira en áður var. Þá má nefna endurskoðun sjóðakerfisins, en þar eru fluttar til í sjávarútvegi um 4 þús. millj. kr. Í framhaldi af því voru sett lög um nýtt útflutningsgjald af sjávarafurðum og lög um Stofnfjársjóð fiskiskipa. Sjóðakerfisbreytingin gerði það að verkum, að skiptaverðmæti alls afla hækkaði að meðaltali um 32%, um 61% frá því sem það var fyrir hana og um 133% frá ársbyrjun 1974. Þá vil ég minna á lögin um upptöku ólöglegs afla og um veiðar íslenskra skipa utan fiskveiðilandhelgi Íslands. Á þessu ári hafa verið gerðar margvíslegar ráðstafanir til þess að minnka sóknina í þorskinn og aðrar þær fisktegundir sem eru ofnýttar eða fullnýttar. Við höfum náð mjög góðum árangri hvað snertir loðnuveiðar, og margt bendir til þess að loðnuveiðar geti orðið arðbær atvinnuvegur fyrir allmikinn fjölda skipa næstum því árið um kring. Við höfum hafið skipulega leit að úthafsrækju með nokkrum árangri. Við höfum einnig gert tilraunir með veiðar, vinnslu og sölu á kolmunna. Allt bendir til þess að veiða megi mikið magn af þessum fiski og spærlingi, en hins vegar er ekki eins tryggt um sölu á þessum afurðum nema til bræðslu. Það er óhjákvæmilegt að stöðva nú um sinn kaup á fiskiskipum til landsins, því að sá fiskiskipastóll, sem fyrir er, er fullstór fyrir þá veiði sem við megum og getum tekið innan okkar fiskveiðilandhelgi. Við verðum að stefna að því að dreifa fiskiskipastól okkar á fleiri tegundir veiða en verið hefur, en eins og allir vita, þá verðum við að draga úr sókn í þorskstofninn. Hann þolir ekki þann sóknarþunga sem verið hefur, aflinn hefur minnkað verulega á sóknareiningu. Það er áætlað að útflutningsframleiðsla sjávarafurða verði á þessu ári 50.7 milljarðar kr., en var á s.l. ári 37 milljarðar kr. Verðmæti fiskaflans upp úr sjó á þessu ári er nú áætlað 26.4 milljarðar samanborið við 16.7 milljarða á s.l. ári. Það er sjáanlegt að batahorfur hafa orðið miklar í sambandi við sjávarátveg frá liðnu ári. Hins vegar hefur stór hluti þessa bata farið í fiskverðshækkanir til þess að bæta kjör sjómanna og útgerðar sem hafa orðið að taka á sig stórfellda nýja byrði vegna almennra verðhækkana. Þjóðhagsstofnunin telur að afkoma frystingar verði nokkru betri en á sama tíma í fyrra, en þó nemur sá bati ekki meira en 1.5–2% af fob.- verðmæti framleiðslunnar. En þess ber einnig að gæta, að útgreiðslur úr Verðjöfnunarsjóði vegna frystingarinnar hafa verið auknar verulega og verða nálægt 650 millj. kr. og nema þá alls um 2700 millj. kr. á heilu ári. Í reynd er hér um verðábyrgð ríkissjóðs að ræða þar eð innistaða freðfiskdeildar Verðjöfnunarsjóðs er svo að segja engin. Afkoma söltunar og herslu er áætluð allmiklu lakari en á sama tíma í fyrra, en það mun nema um 7–7.5% af fob.- verðmæti framleiðslunnar. Ég get ekki látið útrætt um sjávarútvegsmál að ég nefni ekki brbl. um kaup og kjör sjómanna, en um þau lög hefur verið þyrlað miklu moldviðri án þess að málið hafi verið rætt með nokkrum rökum. Það kemur úr hörðustu átt þegar hinn endurborni krati, Karvel Pálmason, sem talaði hér fyrir hönd Samtakanna, ræðst að mér með persónulegum gífuryrðum, maður sem hvað eftir annað kom að máli við mig fyrir þinglok í vor og hvatti til aðgerða ríkisvaldsins um lausu kjaradeilu sjómanna, þar sem forusta sjómannasamtakanna hafði gefist upp, og m.a. var hann einn þeirra sem þorðu ekki að stíga nema í aðra löppina. Þetta er drengskapur eða hitt þó heldur. Forsenda fiskverðshækkunarinnar, sem kom í kjölfar sjóðakerfisbreytingarinnar, var að samkomulag yrði á milli aðila vinnumarkaðarins um kaup og kjör. Allir vita hvernig þetta hefur farið. þrátt fyrir skýlausar yfirlýsingar sem þá voru gefnar um að þetta ætti að ná fram að ganga. Ég hef ekki tíma til þess að ræða þessi brbl. nánar hér, en ég fæ tækifæri til þess síðar að koma fram mínum skoðunum, bæði í útvarpi á morgun og hér á hv. Alþ. Ef við lítum á það sem hefur verið gert á tímabili núv. ríkisstj. í raforkumálum, þá held ég að allir séu sammála um það, að aldrei hafi verið meiri framkvæmdir í þeim málaflokki en á þessu tímabili. Sérstaklega ber að fagna miklum framkvæmdum í hitaveitumálum. Það mun láta nærri að um 25 þús. landsmenn hafi fengið hitaveitu - eða séu að fá hitaveitu innan nokkurra mánaða - frá því að núv. ríkisstj. tók við. Framkvæmdirnar í orkumálum eru allar vel á vegi staddar og hefur ríkt stórhugur og eindrægni að koma þeim málum fram. Í tryggingamálum hafa orðið miklar og örar framfarir. Útgjöld elli- og örorkulífeyris almannatrygginganna hafa hækkað úr 2335 millj. kr. frá árinu 1973 í 4982 millj. kr. á s.l. ári, og á þessu ári er talið að heildarútgjöld til elli- og örorkulífeyris verði hvorki meira né minna en 7 milljarðar 580 millj. kr. Almennur ellilífeyrir og tekjutrygging var á árinu 1972 54.5% af mánaðarlaunum samkv. 4. taxta Dagsbrúnar, en lækkaði á valdatímabili fyrrv. heilbrrh. um 0.6% eða í 53.9%, en er nú í ágúst á þessu ári kominn upp í 61.4%, þannig að aldrei hefur meira tillit verið tekið til ellilífeyris- og tekjutryggingarþega - og þá alveg sérstaklega tekjutryggingarþeganna - en á valdatíma þessarar ríkisstj. Það kemur því úr hörðustu átt að heyra gagnrýni frá hendi fyrrv. heilbrrh. sem stóð síg ekki betur en það, að þetta hlutfall lækkaði á hans fyrsta valdaári um 0.6%. Ég ráðlegg Gils Guðmundssyni og Helga Seljan að kynna sér betur staðreyndir, en fara ekki með fleipur eins og fram kom í ræðu Helga í upplestri Gils hér áðan. Skynsamleg stefna í þjóðmálum hefur komið í veg fyrir atvinnuleysi. Við höfum þessi ár aukið skuldir okkar við útiönd. Batahorfur eru góðar, en það er vandi að fara varlega með þennan bata. Við getum ekki skipt því sem við höfum þegar tekið út. Skuldasöfnin getur ekki gengið til langframa. Þótt efnahagsmál séu snar þáttur í lífi hverrar fjölskyldu og einstaklings, þá megum við ekki gleyma því í þessu lífsgæðakapphlaupi, að lífshamingjan verður ekki metin til fjár. Lífshamingjan verður ekki keypt fyrir peninga. Gleymið því ekki, að börnin eru framtíð þjóðarinnar og þeim þarf að sinna betur en víða er gert. Kynslóðabilið verður ekki brúað með því að öll börn séu á dagvistarheimilum ár eftir ár og síðan í skóla, en pabbi og mamma vinni bæði úti, afi og amma komi sér sem fyrst á elliheimili þegar starfsþrekið dvín. Samheldni heimilanna skapar lífshamingju þegar vakað er yfir uppeldi barnanna og þeim sýnt að heima sé best. Þá leita þau síður afþreyingar í misjöfnum félagsskap sem leiðir oft til afbrota og snillingar sem nú er slæmur fylgisjúkdómur í lífsgæðakapphlaupi okkar litla þjóðfélags. Horfum meira á þetta vandamál og önnur þeim lík og hættum að skara eld að glóðum óánægju og haturs á milli manna og stétta.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Mig langar til þess að hefja þessi orð mín með því að spyrja ykkur, sem heima sitjið og hlustið, nokkurra einfaldra spurninga og biðja ykkur um að svara þeim, ekki mér, heldur sjálfum ykkur í huga ykkar. Finnst ykkur það bera vott um góða stjórn á efnahagsmálum að verðbólga sé hér meira en tvöfalt meiri en í nokkru öðru nálægu landi? Finnst ykkur það vera heilbrigt að þjóðin hafi safnað svo miklum erlendum skuldum að fimmta hver króna af útflutningstekjum skuli þurfa að ganga til greiðslu afborgana og vaxta af erlendum skuldum? Finnst ykkur það heilbrigt að næstum helmingur allra fyrirtækja í landinu skuli alls engan tekjuskatt greiða til ríkisins? Eða finnst ykkur réttlátt að launþegar greiði um það bil fjórum sinnum hærri tekjuskatt til ríkisins en allir þeir sem stunda atvinnurekstur? Og teljið þið það vera með felldu að kaupgjald sé hér augljóslega orðið lægra en í helstu viðskiptalöndum okkar, þótt þjóðartekjur okkar séu svipaðar á mann? Eða finnst ykkur það réttlátt að kosningarréttur manna sé svo ójafn að atkvæði kjósenda í sumum kjördæmum hafi næstum tvöfalt gildi á við atkvæðisrétt kjósenda annars staðar á landinu? Finnst ykkur þið hafa eðlileg áhrif á það hvaða menn eða konur fari með umboð ykkar hér á Alþ.? Og hver er skoðun ykkar á því að menn, sem fyrir fjölmörgum árum, kannske áratug, voru ákærðir fyrir fjársvik, skuli í allan þennan tíma hafa haldið áfram viðskiptum eins og ekkert hafi í skorist af því að dómstólum hefur ekki unnist tími til þess að rannsaka mál þeirra? Er það í samræmi við réttlætiskennd ykkar að margra ára gömul milljónatugaskuld við ríkissjóð vegna söluskattssvika sé enn óinnheimt og ríkissjóður fái að lokum aðeins hluta af kröfu sinni greiddan vegna óðaverðbólgunnar? Særir það ekki siðferðisvitund ykkar að fyrirtæki, sem þannig hafa hagað sér og auk þess hafa verið orðuð við áfengissmygl, skuli áfram vera meðal helstu skemmtistaða ungs fólks hér í höfuðborginni og halda áfram að selja því og öðrum áfengi? Ég er í litlum vafa um hvernig heilbrigt hugsandi íslendingur svarar þessum spurningum með sjálfum sér. Hann finnur hversu fjarri því fer að ástand mála hér á landi sé eins og það á að vera. Hann finnur hversu brýna nauðsyn ber til umbóta, og í raun og veru ekki aðeins til umbóta, heldur umbyltingar. Mig langar til þess að nefna ykkur dæmi af þrem sviðum, sumpart um það að nauðsyn sé róttækrar stefnubreytingar og sumpart um víti til varnaðar. Ég bað ykkur áðan að hugleiða hvort ykkur fyndist ríkja réttlæti í skattamálum. Þeim málum er nú þannig skipað að tekjuskattur til ríkisins er fyrst og fremst skattur á launafólk. Það greiðir fjórum sinnum meira í tekjuskatt til ríkisins en öll atvinnufyrirtæki í landinu, bæði félög og einstaklingar. Fjölmargir atvinnurekendur, sem allir vita þó að lifa góðu lífi og meira en það, greiða lítinn eða jafnvel engan tekjuskatt. Þessu viljum við alþfl: menn breyta. Og við viljum ekki eina kákbreytinguna enn á tekjuskattslögunum. Við viljum hreinlega afnema tekjuskatt til ríkisins af öllum launum nema þeim hæstu, en halda áfram að skattleggja eyðsluna með söluskatti eða virðisaukaskatti, jafnframt því sem atvinnufyrirtæki yrðu látin greiða mun meira en þau gera nú og tekjuskattur af söluhagnaði yrði aukinn. Annað dæmi skal ég nefna. Á næsta ári er gert ráð fyrir því að ríkissjóður, þ.e.a.s. skattgreiðendur í landinu, greiði 1800 millj. kr. í útflutningsbætur á útfluttar landbúnaðarvörur. Íslendingum er m.ö.o. ætlað að greiða útlendingum 1800 millj. kr. fyrir að kaupa og borða íslenskt kjöt, íslenska osta og aðrar landbúnaðarvörur. Þetta svarar til 360 þús. kr. á hvert bændabýli á landinu. Bændur eru eflaust ekki ofsælir af tekjum sínum að meðtöldum þessum bótum, enda ekki við þá sjálfa að sakast í þessum efnum. En það er augljós halli á þessum rekstri og hann mikill. Ástæðan er sú, að stefnan í málefnum landbúnaðarins hefur verið röng í áratugi. Það eru orðin mjög mörg ár síðan ég hóf að benda á það, að breyta yrði landbúnaðarstefnunni og miða hana markvisst við þarfir innanlandsmarkaðar. Ég hef auðvitað alltaf gert mér ljóst að síikt verður ekki gert í einu vetfangi, það tekur tíma. En í stað þess að hefja stefnubreytingu í rétta átt hefur verið haldið áfram lengra í ranga átt. Það sést m.a. á því, að offramleiðslan og þar með útflutningsbæturnar hafa aldrei verið hærri en þær verða á næsta ári. Hafa menn hugleitt að þessar útflutningsbætur svara til 1.3 söluskattsstiga? Ef við getum losnað við útflutningsbæturnar væri hægt að lækka söluskattinn um 1.3 stig. Þær nema svipaðri upphæð og allir atvinnurekendur á Íslandi greiða í tekjuskatt til ríkisins. Er hægt að nefna öllu gleggra dæmi um ranga stefnu í efnahagsmálum þjóðar? Og þá ætla ég að nefna víti til varnaðar. Það eru framkvæmdir Kröflunefndar. Ég á auðvitað ekki við neitt sem tengt yrði hugsanlegum náttúruhamförum. Tjón af slíku yrði að sjálfsögðu byrði þjóðarinnar allrar sem enginn mannlegur máttur gæti komið í veg fyrir. En framkvæmdir Kröflunefndar eru eitthvert viðsjárverðasta fjármálaævintýri síðari áratuga. Aldrei fyrr í sögu íslenskra virkjana hefur verið lagt í framkvæmdir sem í upphafi var gert ráð fyrir að kosta mundu 6–7 milljarða kr., án þess að nokkur rekstraráætlun væri gerð um það orkuver sem ákveðið væri að byggja. Þrautreyndur maður í íslensku viðskiptalífi, nákunnugur þessum málum, hefur sagt mér og leyft að hafa eftir sér að allar viðteknar viðskiptavenjur í sambandi við útboð á framkvæmdum hafi verið þverbrotnar í þessu sambandi. Samkvæmt hugmyndum Laxárvirkjunar um lausn raforkumála Norðurlands hefðu þær dísilvélar, sem til eru á Norðurlandi, getað annað orkuþörfinni til loka þessa árs, þannig að tími hefði gefist til betri undirbúnings en átti sér stað, því að auðvitað er notkun dísilvéla engin framtíðarlausn á orkumálum norðlendinga. En allur olíukostnaður við hagnýtingu dísilvélanna nú á þessu ári nemur ekki nema 1/6 hluta vaxta, - ég endurtek: aðeins 1/6 hluta vaxtanna einna af því fé sem nú er búið að verja til Kröfluframkvæmdanna. En það mun nema 8 milljörðum kr. Slíkt má ekki eiga sér stað öðru sinni á Íslandi. En hvers vegna gerist annað eins og þetta sem ég hef nú nefnt dæmi um? Ekki hvarflar að mér að rekja ástæðuna til þess að það séu vondir menn eða hæfileikalitlir sem nú halda um stjórnvölinn á Íslandi. En nú virðist það vera svo að það eru fyrst og fremst flokkar, flokksvald, sem stjórnar landinu. Og einmitt nú stjórna þeir flokkar landinu sem margföld reynsla hefur sýnt að aldrei hafa getað starfað saman af heilindum til langframa. Heilindi í samstarfi eru ein meginforsenda þess að vel takist varðandi stjórnunarstörf. Þeim mun stærri sem vandamálin eru, þeim mun meiri nauðsyn er á heils hugar samstarfi, en á því virðist alvarlegur brestur í núv. ríkisstj. Þetta eru ekki aðeins mín orð. S.l. föstudag birti dagblaðið Vísir grein eftir einn af borgarfulltrúum Sjálfstfl. í Reykjavík sem jafnframt er einn helstur áhrifamaður meðal ungra manna í flokknum. Greinin heitir „Sannfæring sjálfstæðismanna fyrir samstarfi við Framsókn fer þverrandi.“ Í greininni segir m.a.: „Það hefur verið haft á orði að stjórnarsamstarfið við Framsfl. gæti ekki einkennst af gagnkvæmu trausti og heilindum sem stjórnmálamenn sækjast gjarnan eftir þegar ólíkar fylkingar þurfa í sameiningu að axla þær byrðar sem á ábyrgri og styrkri landsmálaforustu óhjákvæmilega hvíla. Reynsla sjálfstæðismanna af samvinnu við Framsfl. rennir stoðum undir þennan grun.“ Og sama daginn mátti lesa þetta í Tímanum: „Önnur stjórn án þátttöku Framsfl. hefði að líkindum ekki orðið farsælli.“ Ekki er sá, sem þetta ritar, ánægður með ríkisstj. En til hvaða ráða þarf að grípa í íslensku þjóðlífi til þess að bæta úr því sem úrskeiðis fer? Það verður að endurskipuleggja íslenskt framleiðslu- og viðskiptalíf. Framleiðnin verður að vaxa. Sóunin og sukkið verður að hætta á öllum sviðum. Opinberir aðilar, ríki og sveitarfélög, verða að gera rekstur sinn hagkvæmari og sýna aukið aðhald í meðferð fjármála. Þetta allt er skilyrði þess að þjóðartekjur geti vaxið og raungildi launa hækkað. Um leið verður að auka réttlæti í tekjuskiptingu með endurbótum í tryggingamálum og húsnæðismálum og gerbreytingu á skattakerfinu. Þjóðin verður loksins að fá nýja stjórnarskrá með réttlátari kjördæmaskipun, auknum áhrifum sjálfs kjósandans á kostnað flokksvaldsins og bættum starfsháttum sjálfs Alþingis. Síðast en ekki síst verðum við að hafa það bugfast, að það er ekki aðeins efnahagslíf þjóðarinnar sem er sjúkt. Hitt er ekki síður alvarlegt, að hér hefur á síðari árum risið alda fjársvika, smygls, eiturlyfjanautnar, alls kyns afbrota og jafnvel beinna glæpa sem áður voru næstum óþekkt fyrirbæri á Íslandi. Sú ömurlega staðreynd hefur komið í ljós, að réttarkerfi landsins hefur ekki reynst ráða við slík mál. Braskarar og lögbrjótar leika lausum hala og halda áfram hvers konar viðskiptum án þess að gripið sé í taumana. Hér má ekki lengur þola nein vettlingatök. Núv. ríkisstj. hefur setið að völdum í meira en tvö ár. Reynslan hefur þegar sýnt að hún ræður ekki við bann vanda sem við er að etja í íslensku þjóðlífi. Til þess er hún of ósamstæð og veik þrátt fyrir þingstyrk sinn. Ein af skýringum þess, að hún ræður ekki við efnahagsvandann, er sú, að hún nýtur ekki trausts aðila vinnumarkaðarins. Öllum er kunn andstaða allra launþegasamtaka gegn ríkisstj. En fjöldamargir forustumenn vinnuveitenda virðast ekki heldur hafa trú á henni. Nægir í því sambandi að minna á fjölmörg ummæli forustumanna í iðnaði þar sem þeir telja ríkisstj. ekki hafa staðið við orð sín gagnvart iðnaðinum. Og varla geta þeir málsvarar sjávarútvegs verið ánægðir sem telja að ýmsar helstu greinar hans séu nú reknar með beinu tapi. Sannleikurinn er sá, að engin ríkisstj. getur haft heilbrigða stjórn á efnahagsmálum þjóðarinnar nema hún hafi náið samstarf og gott samband við samtök bæði launþega og vinnuveitenda og njóti trausts þeirra. Það á ekki við um núverandi ríkisstj. Þess vegna þarf þjóðin sem fyrst að fá nýja ríkisstj. sem starfar með heilsteyptum og heiðarlegum hætti á nýjum grundvelli. Ef kjósendur fengju nú að segja skoðun sína er það trú mín að þetta yrði niðurstaða þeirra. Lokaorð mín skulu vera þau að leggja áherslu á að þótt efnahagsmálin séu eflaust stærsti og umfangsmesti vandinn sem við er að glíma, þá eru raunveruleg vandamál þjóðar okkar fleiri og að ýmsu leyti djúpstæðari. Við leysum ekki heildarvanda þann, sem við erum stödd í, með einhverri nýrri lagasetningu um ráðstafanir í efnahagsmálum. Það þarf nýtt hugarfar hjá þjóðinni sjálfri og ráðamönnum hennar. Við verðum að ráða niðurlögum verðbólguhugsunarháttarins. Það eru náin tengsl milli verðbólgunnar og skorts á síðgæði í viðskiptalífinu. Við verðum að öðlast nýjan skilning á gildi hagkvæmni í hvers konar rekstri og nauðsyn á aukinni ráðdeild. Við verðum að styrkja mat okkar á nauðsyn vinnusemi og trúmennsku. Við verðum að efla löghlýðni. Auðvitað eigum við að standa vörð um andlegt frelsi og virðingu fyrir mannhelgi og mannréttindum. En það er ekki nóg að gera þetta með vörunum: Við verðum að sýna það í verki að við viljum búa í þjóðfélagi sem á skilið að verða nefnt lýðræðis- og réttarríki. Þá fyrst, þegar nýtt hugarfar hefur náð að móta þjóðina sjálfa og forustumenn hennar, getum við vænst þess að þjóðfélag okkar verði gott, réttlátt og heilbrigt heimkynni íslenskrar þjóðar. Ég þakka þeim sem hlýddu. - Góða nótt.