Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Pjetursson) Þá er það nú loksins komið til umræðu í hv. deild, fjáraukalagafrumvarpið fyrir 1923, og vænti jeg, að öllum háttv. þingdeildarmönnum muni skiljast, er þeir hafa sjeð till. stjórnarinnar og fjvn., að það var eigi að ófyrirsynju, að þess var krafist, að þetta frv. kæmi fyrir þingið. Jeg þarf vart að segja mikið við þessa umræðu um þetta frv. Flestar till.fjvn. hafa verið áður ræddar í sambandi við fjárlögin fyrir árið 1924 og um þær ritað í nál.fjvn. við það frv. Vænti jeg þess, að hv.þm. verði því mjög fegnir, vegna þess hve nú er orðið áliðið dags, að umræður um þetta frv. þurfi eigi að verða mjög langar, þar eð flestallar brtt. við það eru áður kunnar hjer í deildinni. Það mætti þykja undarlegt, að fjvn. hefir eigi látið neitt nál. frá sjer fara, en það er vegna þess, að þetta eru flestalt brtt. við fjárlagafrv., og því kunnar þaðan; enda hefði þetta orðið málinu til tafar og auk þess óþarfa kostnaður. Vil jeg þá víkja að 1. brtt. á þskj. 353, um 5000 kr. til þess að breyta Röntgentækjum sjúkrahússins á Akureyri. Þar höfðu þessi tæki verið sett upp og fengu raforku frá mótor, en nú hefir bærinn fengið rafmagnsveitu, og er því þessi breyting orðin nauðsynleg. Tækin voru áður miðuð við 110 volta spennu, en nú er hún miklu meiri, um 220 volt, og eru því flestöll tækin óhæf til notkunar, nema mikið fje komi til, til þess að setja þar upp straumbreytara eða með öllu ný áhöld. Nú hafði verið farið fram á, að Alþingi veitti til þessa 10 þúsund krónur, en fjvn. mælir ekki með þeirri beiðni. Sjúkrahúsið á Akureyri er eign bæjarfjelagsins, og sennilega sýslufjelagsins líka, og rekið af þeim, og sá siður hefir við haldist, að þessi fyrirtæki væru styrkt að 1/3 til byggingarkostnaðar og til áhaldakaupa. Nú er það vitanlegt, að þessa sjúkrahúss njóta fleiri en Akureyrarbúar einir, og því vill fjvn. mæla með því, að styrkurinn verði alt að 1/2 kostnaðar. Jeg get getið þess, að þessar till.fjvn. eru gerðar í samráði við hæstv. stjórn og fluttar samkvæmt því. Þá er næst styrkurinn til Benedikts Björnssonar á Húsavík; má vísa til þess, sem stendur um þetta í nál.fjvn. um fjárlagafrv. En jeg vil óska þess, ef nokkrir eru þeir háttv.þm., sem síðan hafa gleymt þessu máli, að þeir mótmæli þá þessari fjárveitingu; skal jeg þá rifja þetta upp fyrir þeim. Þá gæti jeg og hugsað, að sumum kynni að þykja nýstárleg fjárveitingin til bifreiðaferða austur um sveitir, þar sem þetta hefir ekki verið siður áður, að styrkja slíkar ferðir. En eins og allir vita, eru allir flutningar þar austur nær eingöngu á landi, sjerstaklega allir mannflutningar. Fjvn. finst þetta ekki ólíkt og samgöngur á sjó, og er þá eðlilegt, að þessar sýslur verði teknar til greina í þessu efni, er þær njóta lítils af þeim styrk, sem veittur er til samgangna á sjó. Nefndin álítur, að óbeinan hagnað muni leiða af þessu. Ferðirnar verða reglulegri en áður, áætlunarferðir, sem koma miklu betur að notum en ella. Er til þess ætlast, að stjórnarráðið semji áætlun um þessar ferðir, um viðkomustaði, á sama hátt og gert er um strandferðir. Þá er línuspottinn frá Reykjarfirði til Kaldrananess; er þetta því aðeins tekið upp hjer, að til er ætlast, að þetta verði gert um leið og lögð verður önnur lína þar í nánd, sem gerir þetta að miklum mun ódýrara, er það verður hvorttveggja samtímis. Þátttaka sveitarfjelagsins verður þar og meiri en venjulegt er, t. d. um flutning á öllum staurum til þessa línuspotta, og er það álíka langt frá Hólmvík, þaðan sem staurarnir verða fluttir, og hjeðan efst upp í Hvalfjörð. Jeg vænti þess, að háttv.þm. hafi tekið eftir fjárveitingunni til eirsteypu af líkneski Hallgríms Pjeturssonar eftir Einar Jónsson. Þeir munu og vita, hvernig þessi mynd lítur út. Skáldið liggur í rúmi sínu og heldur á bók, er það les úr, en mannfjöldinn stendur að baki og hlustar hugfanginn. Mannfjöldinn, það er öll þjóðin. Hefir þessi fjárveiting komið fyr til tals, en varð þó ekki úr, að veitt yrði. Var það ekki af mótspyrnu; en það er eins og menn þekkja, bæði með þingið sjálft og fjvn., að þessi mál falla niður, ef ekki er rekið eftir þeim af einhverjum áhugamönnum. Allir vita, að Einar Jónsson er ekki gefinn fyrir að reka á eftir þinginu í þessum efnum, og jeg þykist vita, að allir háttv. þingmenn vilji koma þessu listaverki sem fyrst upp.  Þá er enn brtt. um sjóvarnargarðinn á Siglufirði, á þskj. 405.VIII. Hún kom frá fjvn. við fjárlögin og er um að veita helming kostnaðar við þetta verk. Nefndin sjer ekki ástæðu til að gera þessum kaupstað hærra undir höfði en öðrum kaupstöðum, þar sem líkt stendur á. Ríkið á landið, en einstakir menn mannvirki, sem á því standa. Svo var og gert við Sauðárkrók. Fjárveitinganefnd sjer ekki fært að fara eins langt eða lengra en gert er við bryggjugerðir. Þá það sje sagt, að ríkissjóði beri að verja sitt land, eiga þá og þeir, sem á því eiga mannvirki, líka að verja þau. Þá hefir og verið sagt, að öðruvísi hagi til með Siglufjörð en Sauðárkrók; þar sjeu lóðir dýrari og leigðar aðeins til skamms tíma. Þó munu á Siglufirði vera lóðir, sem leigðar hafa verið til 99 ára, og svo er þess að gæta, að ríkissjóður hefir þegar lagt mikið fje til Siglufjarðar, og vænti jeg því, að háttv. deild fallist á þetta, er nefndin ætlar að ganga inn á till. stjórnarinnar, sem þó er hærri en nefndin hafði í fyrstu viljað veita. Nefndin er fús að veita Siglfirðingum lán, til þess að þeir geti lagt fram sinn hluta af kostnaði við þetta verk. Um allar þær fimm bryggjur, sem hjer er farið fram á fjárveitingar til, hefir verið áður skrifað í nál. um fjárlögin. Jeg vil aðeins geta þess, að þegar búið er að byrja á slíkum mannvirkjum og þau máske langt komin, vill nefndin hjálpa til að fullgera þau, svo þau komi að fullum notum. Því það er leiðinlegt þegar slík verk stranda nær fullgerð, af því að aðeins vantar smáupphæðir, eins og stundum hefir átt sjer stað. Næsti liðurinn er til Andakílsfossanna. Nefndin sjer ekki betur en að Alþingi verði að standa við að veita fje að sínum hluta til þessa, þó það hafi farið fram úr áætlun. Var því í fyrstu lofað, að ríkið tæki helming kostnaðar. Þetta til Stokkseyrar er endurveiting, sem ekki ætti því að mæta mótspyrnu, þó þessarar fjárveitingar hafi eigi verið neytt enn þá. Um Skeiðaáveituna hefir þegar verið svo mikið rætt, að vart mun þörf að gera það frekar að þessu sinni. Þá eru víst eigi fleiri brtt. frá fjvn. En jeg hefi sjálfur borið fram tvær brtt., sem eru hinar fyrstu, sem jeg hefi í þetta sinn borið fram við frv. til fjáraukalaga eða fjárlaga í eigin nafni. Um hina fyrri er það að segja, að hún gæti í raun og veru talist frá fjvn. Hefir aðeins gleymst þar. Er það brtt. á þskj. 424, um 375 kr. eftirlaun til Sigríðar Fjeldsted læknisekkju. Þá er fjárlögin fyrir 1924 voru til umr., var samþykt, að hún skyldi framvegis fá sömu eftirlaun og ekkjur hjeraðslækna. Virðist því öll sanngirni mæla með því, að hún fái þessi laun frá þeim tíma, er hún varð ekkja. Er þessi upphæð rjett reiknuð fyrir 10/12 parta yfirstandandi árs. Hin brtt. er líka á þskj. 405, sjúkrastyrkur til Sigvalda Kaldalóns. 1500 kr. Við 2. umr. fjárlaganna fór jeg nokkrum orðum um þennan mann. Gat jeg þess þá, að nefndin treysti sjer ekki til að fara fram á hærri eftirlaun handa honum en 1200 kr. Vildi hún ekki innleiða þá venju að veita læknum hærri eftirlaun. En vjer hljótum að vona, að þessi maður fái aftur heilsuna og verði vinnufær. Hitt dylst væntanlega engum, að honum mun engan veginn fært að draga fram lífið í sjer og fjölskyldu sinni með 1200 kr., þó að dýrtíðaruppbót fylgi. Þess vegna hefi jeg borið fram þessa brtt., að honum verði í ár veittur 1500 kr. styrkur, til að hjálpa honum yfir örðugasta hjallann að ná aftur heilsu sinni. Jeg vona, að jeg þurfi ekki að fara mörgum orðum um þessa brtt. Hið háa Alþingi hefir svo oft áður reynst slíkum mönnum vel undir erfiðum kringumstæðum þeirra, að jeg hefi enga ástæðu til að ætla, að því farnist síður við þennan mann. Brtt. hæstv. stjórnar eða einstakra þingmanna skal jeg ekki minnast á að svo stöddu. Jeg býst við að tala aftur við þessa umr. og vil forðast allar endurtekningar.

Forsætisráðherra (SE): Jeg á nokkrar brtt. á þskj. 405. Hin fyrsta er undir lið II a, til sjúkrahúss og læknisbústaðar á Blönduósi 17000 kr. Þessa umræddu byggingu er búið að reisa og varð kostnaður 52 þús. kr. Sá styrkur, sem venjulega hefir verið veittur til slíkra bygginga, er þriðjungur kostnaðar, eins og hjer er farið fram á. Geri jeg ekki ráð fyrir, að hægt verði að komast hjá því að veita umrædda upphæð. Næsta brtt. mín fer fram á að veita 4800 kr. til geislalækningastofu ríkisins, til nýrra tækja. Þessi nýju tæki eru til þess að skýra myndir, sem teknar eru í stofunni. Það er ánægjulegt að geta upplýst, að þessi stofnun mun standa fyllilega á sporði samskonar stofnunum með frændþjóðum vorum. Þessar upplýsingar hefi jeg ekki eftir lækninum, sem veitir stofnuninni forstöðu, heldur eftir tveim prófessorum við læknadeild háskóla vors. Jeg átti tal við þá um þessa stofnun í sambandi við þennan styrk, og álíta þeir mjög heppilegt, að þessi tæki fengjust. Í brjefi til stjórnarinnar hefir forstöðumaður stofnunarinnar látið í ljós þakklæti sitt við Alþingi fyrir, hversu vel það hefir skilið þarfir þessarar stofnunar með fjárveitingum til hennar. Samkvæmt síðustu skýrslu stofnunarinnar höfðu um 750 sjúklingar leitað hennar síðastl. ár. Jeg vænti þess, að þessi háttv. þingdeild telji óhjákvæmilegt að hlynna sem best að svo merkri lækningastofnun. Þá er undir sama lið, staflið c, till. um 3000 kr. til geitnalækninga, eða 3/5 kostnaðar. Læknafjelag Íslands hefir sýnt lofsverðan áhuga á útrýmingu þessa illkynjaða sjúkdóms og hyggur, að það megi takast til fulls á tiltölulega fáum árum. Samskonar fjárframlag hefir verið samþykt í fjárlögunum fyrir árið 1924, og get jeg vænst þess, að hv. deild samþykki þessa fjárveitingu, því að því fyr, sem hafin verður herför gegn þessum sjúkdómi, því betra. Þá er brtt. á sama þskj. (405) undir lið IX, um að bæta íslenskum námsmönnum erlendis upp gengismun á fjársendingum að heiman, alt að 5000 kr. Þegar jeg var síðast í Kaupmannahöfn, kom nefnd íslenskra stúdenta til mín, til þess að skýra mjer frá fjárhagsörðugleikum þeim, er íslenskir námsmenn þar ættu við að búa, og það ekki síst vegna gengismunarins. Þá fjekk jeg og vottorð um, að íslenskir stúdentar í Höfn væru mjög ástundunarsamir; gengi þar beinlínis lestraralda. Að þessu hvorutveggja athuguðu, og svo vegna þess, að jeg lofaði umgetinni nefnd mínum besta stuðningi, vildi jeg mæla fastlega með því, að þessi till. nái fram að ganga. Svo mun ástatt um aðstandendur flestra þessara námsmanna, að aðstandendur þeirra munu eiga erfitt með að hækka styrk til þeirra, og því ekki nema sanngjarnt, að ríkið ljetti undir með þeim og taki á sig eitthvað af gengismuninum. Að vísu er farið fram á takmarkaða upphæð. Jeg vona, að hv. deild verði vel við þessari áskorun, ekki síst, þegar hjer ræðir um sjerlega ástundunarsama námsmenn. Þá er brtt. á sama þskj., undir lið X a, um styrk til að senda fulltrúa á fundi erlendis, 7500 kr. Jeg hefi fengið ákaflega mörg erindi um slíkar styrkveitingar. T. d. sækja þeir dr. Páll E. Ólason og dr. Jón Þorkelsson um ferðastyrk til að sækja sagnfræðingafund, er Norðurlandasagnfræðingar halda næsta sumar og þeim hefir verið boðið á. Þá sækir Náttúrufræðifjelagið um, að dr. Helga Jónssyni verði veittur styrkur til að sækja fund náttúrufræðinga, sem halda á í Gautaborg. Forstjóri veðurathugunarstöðvarinnar sækir um ferðastyrk, sömuleiðis vjelskólastjórinn. Þá er Sigurður læknir Magnússon á Vífilsstöðum, sem ætlar að sækja fund berklalækna, svo og biskupinn til að sækja kirkjufund. Þá sækir Cortes prentari um ferðastyrk til að sækja prentlistarsýningu. Þá er sótt um styrk til að senda mann á bindindisfund í Kaupmannahöfn. Atvinnumálaráðuneytið hefir og sent fjvn. erindi um 1500 kr. utanfararstyrk til póstmanna. Það er vitanlega ómögulegt, að ríkissjóður styrki alla þá, sem fá boð á fundi, og hefir stjórnin því stungið upp á ákveðinni upphæð handa þeim, sem helst þurfa styrks með. Jeg veit reyndar vel, að það verður óþakklátt verk að úthluta þessum styrk, þegar svo margir sækja, en samt taldi stjórnin heppilegra að fara fram á eina upphæð heldur en láta fjvn. hafa með hverja einstaka beiðni að sýsla. Eru þetta og ekki meiri óþægindi en hver önnur, sem leiða af stjórnarstörfunum. Þá er sami liður, stafl. b, lokastyrkur til útgáfu orðabókar Sigfúsar Blöndals. Þegar kom að útgáfu þessa stórmerka rits og leitað var til hennar styrks, hafði höfundur hugsað sjer, að alt það, er inn kæmi fyrir sölu bókarinnar, rynni í sjerstakan sjóð, sem verja ætti til að endurbæta bókina og kosta síðari útgáfur hennar. Þessi uppástunga fjekk ágætan byr, bæði hjer og í Danmörku, og fjekst fje það, sem þurfti til útgáfunnar. Kostnaður hefir orðið svipaður því, sem ráð var gert fyrir, nema prófarkalestur. Hann hefir farið langt fram úr áætlun. Hefir hann reynst sjerstaklega erfiður, enda lagt kapp á að endurbæta og auka við alt fram á síðustu stundu. Auk þess verður ritið lengra en áætlað var, 130 í stað 100 arkir, og eru nú fullsettar 23 arkir auk þeirra 60, sem út eru komnar. Eftir síðustu frjettum að dæma, hefir danska þingið þegar veitt styrk til útgáfunnar, enda fylgdu umsókninni þar meðmæli fjölda merkra fræðimanna. En fyrir þessari fjárveitingu Dana er sett það skilyrði, að Íslendingar veiti líka styrk til útgáfunnar í sama hlutfalli og áður, eða 15000 kr. móti 25000 kr. úr ríkissjóði Danmerkur. Veiti Alþingi því ekki styrk þennan nú, má búast við því, að danska fjárveitingin falli niður. Verður þá afleiðingin sú, að taka verður úr áðurnefndum sjóði það, sem á vantar, eða selja bókina þeim mun dýrari, og er hvorttveggja óhæft. Bók þessi hefir hlotið hin lofsamlegustu ummæli. Hafa margir stórmerkir vísindamenn ritað um hana, og er dómur þeirra á einn veg. Jeg hefi sýnt fram á þörfina á styrk þessum og um leið hina lofsamlegu viðurkenningu, sem þessi stórmerka bók hefir hlotið. Hjer er alls ekki um fjárveitingu til höfundarins að ræða, heldur á að tryggja, að hægt sje að halda áfram útgáfunni og að hægt verði að auka við og endurnýja bókina, með því að skerða ekki fyrnefndan sjóð nú þegar. Þetta verður væntanlega síðasta fjárveiting til þessa rits, og mæli jeg fastlega með, að hennar verði ekki synjað. Þá er undir staflið e. till. um 1500 kr. styrk til Sigurðar Guðmundssonar byggingarfræðisnema, til lokanáms. Þessi maður hefir áður fengið styrk úr ríkissjóði. Hann er óvenjuefnilegur maður, en ef hann fær eigi styrk þennan, má búast við því, að hann fái eigi klofið að lúka námi. Væri því vel gert og í samræmi við það, sem Alþingi hefir svo oft áður gert, að styrkja þennan efnilega mann. Þá er enn styrkur til sjóvarnargarðs á Siglufirði, 30000 kr. Eyri sú, sem garðurinn átti að verja, er landssjóðseign. En nú hefir garðurinn skemst mjög mikið, svo mikið, að Eyrin er mjög í hættu, og er lífi manna jafnvel hætta búin, ef eigi er gert við garð þennan. Krabbe vitamálastjóri hefir áætlað, að viðgerðin muni kosta 45000 kr., og hefir stjórnin lagt til, að 2/3 sjeu lagðir fram úr ríkissjóði, en 1/3 komi frá Siglufjarðarkaupstað, sem síðan haldi garðinum við. Fjvn. hefir lagt til, að helmingur komi frá Siglufirði. Það er fjarskalega gott að spara úr ríkissjóði, þegar því verður við komið, en eftir því sem bæjarfógeti þeirra Siglfirðinga hefir tilkynt mjer, mun reynast fullerfitt að fá þennan þriðjung, hvað þá helming úr bæjarsjóði Siglufjarðar. Annars geri jeg ráð fyrir, að háttv. 1. þm. Eyf. (StSt), sem hefir látið sjer svo ant um mál þetta, taki til máls við þessa umr. og skýri mál þetta betur. Þá er ein brtt., sem jeg vil minnast á. Er hún frá háttv.þm. Str. (MP), á þskj. 405, undir tölulið IV, um 1500 kr. sjúkrastyrk til Sigvalda læknis Kaldalóns. Það er óþarfi að bæta við það, sem háttv.þm. (MP) sagði, því að hann talaði um þetta af miklum kunnugleik og sanngirni. Vil jeg því aðeins mæla með því, að þessi listamaður, sem hefir orðið fyrir því mótlæti að missa heilsuna, fái þennan litla styrk. Þá á jeg sjálfur brtt. á þskj. 440, um 3000 króna styrk til Gísla sýslumanns Sveinssonar. Eins og háttv. deildarmönnum er kunnugt, varð Gísli sýslumaður veikur og varð að fara utan sjer til heilsubótar, einmitt um sama leyti og tveimur öðrum embættismönnum var veittur allríflegur styrkur til þess að fara utan sjer til heilsubótar. Var annar þessara manna bæjarfógeti, en hinn læknir. Var Gísli lengi ytra sjer til heilsubótar, og hefir hann farið fram á við stjórnina, að sjer yrði veittur styrkur, og hefir fjárveitinganefnd mælt með því, en stjórnin taldi sjálfsagt að fá heimild frá þinginu í þessu skyni. Þar sem sýslumaður þessi veiktist um sama leyti og hinir áðurgreindu embættis menn, sem fengu hinn ríflega styrk til að leita sjer heilsubótar, virðist mjer ekki annað fært en veita honum hinn umbeðna styrk, sem er aðeins lítill hluti af þeim kostnaði, sem hann varð fyrir. Þó að þessum sýslumanni verði veittur þessi styrkur, þá er þar með alls ekki slegið föstu, að ganga skuli út á þessa braut eftirleiðis - síður en svo. Þessi styrkur verður að skoðast í sambandi við styrk til hinna annara embættismanna, sem samtímis var hjálpað. Og það er fult rjettlæti, að sami mælikvarði verði lagður á þennan styrk og hina aðra, en þó er nú hjer farið fram á hlutfallslega langtum minna. Jeg hefi þá gert grein fyrir þeim brtt., sem undir mig heyra.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Hv. fjvn. og hv.Nd. hafa nú fengið ósk sína uppfylta, að fá frv. til fjáraukalaga lagt fyrir deildina. Það hefir þegar sýnt sig, hvert það muni stefna, því að svo má segja, að hjer hafi orðið líkt sem stífla væri tekin úr á, því að heill fjöldi af brtt. hefir þegar hlaðist á þau; fyrst hljóp stjórnin sjálf á vaðið, og svo hefir háttv.fjvn. og einstakir þingmenn fylgt dyggilega í kjölfarið. Er það í fylsta máta eðlilegt, að stjórnin vilji ná í eitthvað af fjenu, sem fyrirsjáanlegt er, að muni verða ausið út, til nytsamra fyrirtækja, úr því á annað borð farið var að leggja frumvarp þetta fyrir þingið, og stofna þar með til aukaútgjalda, sjálfsagt margra óþarfra. En jeg skal taka það fram, að svo framarlega, sem háttv. deildarmenn vilja sýna þá sjálfsafneitun að taka eitthvað af brtt. sínum aftur, þá mun síst standa á mjer að draga mig til baka með eitthvað af mínum. Annars finst mjer ekki vera úr vegi nú við 2. umr. fjáraukalaganna að gefa dálítið yfirlit yfir, hvernig peningasjóður ríkisins stendur nú. Er þá fyrst, að í sjóði hjá ríkisfjehirði eru nú um 310 þús. króna. Þar sem svo langt er áliðið, má því telja, að allar tekjur frá fyrra ári sjeu nú inn komnar, og sennilega langmest af tekjum fyrsta ársfjórðungs; en á þessum ársfjórðungi, sem yfir stendur, er lítilla tekna að vænta, ef að vanda lætur. En hins vegar kemur til útborgunar bráðlega allmikið fje, svo sem til vegagerða, Flóaáveitunnar o. fl. Og í júní koma afborganir og vextir af öllum lánum ríkisins. Til þessa alls eru því nú í sjóði 310 þús. kr. En auk þess má vænta áskilinna gjalda frá Landsversluninni, um 400 þús. kr. á öllu árinu, eða 100000 kr. á þessum áfjórðungi. Má því varla gera ráð fyrir, að á þessum ársfjórðungi verði meiru úr að miðla til allra útborgana en 1/2 milj. kr., þar á meðal upp í öll útgjöld og skuldir, en þær eru þessar: Lausar skuldir til bankanna eru nú 591 þús. kr. og að auki í dönskum krónum 748 þúsund, bæði til Landsbankans og Handelsbankans. Er útlitið því alt annað en glæsilegt, og vona jeg, að háttv. þingdeildarmenn sjái, að vafalaust mun ekki vera hægt fyrir stjórnina að standa í skilum með þau gjöld, sem eru í fjárlögum, nema með því að taka ný lán. Og eigi svo að fara að setja stórar upphæðir inn í fjáraukalög til útborgunar nú þegar, fer skörin að færast upp í bekkinn. Þetta vona jeg, að háttv.þm. athugi við atkvæðagreiðsluna. Af framanskráðu yfirliti verður það og ljóst, að ekki getur komið til mála að veita nein lán, hvort sem þau standa í fjárlögum eða fjáraukalögum. Þessu lýsi jeg yfir í heyranda hljóði, svo engir geri sjer vonir um þau. Þá skal jeg snúa mjer að brtt. Um brtt. við 2. gr. frv. þarf jeg ekkert að segja, því að þær eru í samræmi við till.fjvn. Þá á jeg brtt. á þskj. 405, IV. liður, uni 10000 kr. aukastyrk til Breiðaflóabátsins Svans. Er till. þessi borin fram í samráði við fjvn., á þann veg, að báturinn fái 10 þús. kr. í ár, auk hins reglulega styrks, og 6000 kr. á næsta ári. Vænti jeg því, að brtt. þessi verði samþykt. Þá á jeg einnig VIII. brtt, á sama þskj., sem jeg tók aftur við 2. umr. fjárlaganna, og skýrði jeg þá frá, að tilætlunin með a-lið hennar væri að kaupa skúrhús, ásamt lóðarrjettindum, túni og girðingum, handa vitaverðinum á Garðskaga. Hús þetta, sem virt er á 4900 kr., fæst nú keypt fyrir 4000 kr. Þeirri spurningu var þá skotið fram, hvort ekki væri meiningin að láta vitavörðinn borga leigu eftir hús þetta og lóð. Hefi jeg því leitað álits vitamálastjóra um það. En hann telur það ósanngjarnt, því að margir vitaverðir hefðu slík hlunnindi, og væru laun þeirra miðuð við það. Þannig hefði t. d. vitavörðurinn á Gróttu ókeypis húsnæði í góðu húsi, sem einnig fylgdi kálgarður, og hið sama væri að segja um vitaverðina á Reykjanesi, Vestmannaeyjum, Dalatanga og Siglunesi. Yfirleitt væru laun þeirra svo lág, að ekki gæti ósanngjarnt talist, þó að þeir hefðu þessi litlu hlunnindi aukreitis. Og um Garðskagavitavörðinn væri það að segja, að laun hans væru sjerstaklega lág, og mælti hann því eindregið með því, að honum væru veitt þessi hlunnindi, því að ríkissjóð munaði það mjög litlu, en vitavörðinn aftur miklu. Þá er b-liður þessarar brtt., til vitabygginga 1921 og 1922 75 þús. kr. Það ár var heimilað að byggja 4 vita fyrir alls 150 þús. kr. Fram úr þessari upphæð hefir í rauninni ekki verið farið, en þessi upphæð er nær því öll gengismunur, því að á þessum árum Var keypt mikið efni til vitabygginga frá Svíþjóð, eins og að undanförnu. En sökum peningavandræða og sumpart sökum yfirfærsluvandræða er upphæð þessi ekki borguð enn þá. En nú er ekki hægt að komast hjá að greiða hana. Þá er c-liður VIII. brtt. á sama þskj., styrkur til byggingar innsiglingarvitanna við Berufjörð, 4000 kr. Ástæðan fyrir fjárveitingu þessari er sú, að í fyrra voru bygðir nokkrir vitar þar á sýslu og var áætlað, að þeir myndu kosta 16–18 þús. kr. En þeir kostuðu 5000 kr. meira, og stafaði það sjerstaklega af því, að Hrómundareyjarviti var bygður sem gasviti í stað olíuvita. Varð kostnaðurinn við hann því 1–2 þús. kr. meiri en áætlað var. Einnig komst sement til vitanna ekki með þeirri ferð, sem það átti að koma. Varð það einnig til þess að hleypa fram kostnaðinum. Nú stendur einmitt svo á, að landið hefir borgað allan kostnað við vitana, t. d. í Sandgerði, Hvanneyri og víðar. Mælir því sanngirni með því að ljetta þessu af hreppunum, að minsta kosti að því leyti, sem kostnaðurinn fór fram úr áætlun. Þá kemur undir d-Iið tillaga um fjárveitingu til endurbyggingar sjómannaskýlis á Kálfafellsmelum og endurreisnar stauraraða og til sjómerkja, 29000 kr. Eins og háttv.þdm. er kunnugt, var skýli þetta reist um síðustu aldamót af Thomsen konsúl austur á söndunum og stauraröð sett þaðan til bygða. Hefir þetta orðið mörgum strandimönnum til björgunar, og er því óþarfi að fjölyrða um, hve nauðsynlegt sje að halda því við. Þessi liður sundurliðast þannig: Staurarnir kosta 5500 kr. Sjómerki ........... 6000 – Húsið sjálft ....... 18000 – 29500 kr. Húsið er nú að vísu ekki alveg farið, og vera kann, að það geti hangið uppi eitt ár enn þá, en sjómerkin tvö, annað á Meðalfellstanga og hitt á Kálfafellsmelum, er brýn nauðsyn á að endurreisa nú þegar. Mannúðarinnar vegna má ekki fresta því, og ekki heldur því að veita nægilegt fje til viðhalds þessum mannvirkjum, sem svo mörgum hafa til lífs orðið á þessum eyðistöðum. Það var upphaflega farið fram á það við stjórnina, að hún ljeti gera þetta upp á væntanlega fjárveitingu, en hún hefir frestað því, til þess að geta fengið úrskurð þingsins um það, og er nú eftir að sjá, hvað það gerir. Næst á jeg undir tölulið XX tillögu, sem ýmsum kann nú máske að koma undarlega fyrir, þ. e. styrkur til Þorvalds Árnasonar stúdents, til lokanáms við ullarverksmiðju í Englandi, 8000 kr. Kaupmaður einn hjer í bænum skýrði mjer frá því í vetur, að þessi stúdent væri við nám í Englandi og ætlaði sjer að verða ullariðnaðarfræðingur. Hefir hann brotist áfram við námið með tilstyrk vina sinna, en er nú þrotinn að fje og þarf á styrk að halda til þess að geta lokið náminu, í brjefi frá honum, sem jeg hefi fengið, skýrir hann frá, að hann hafi nú þegar verið 3 ár við nám í þessari grein í verksmiðjubænum Huddersfield í Englandi, og hefir hann verið við verksmiðju, þar sem hann hefir fengið að kynna sjer allar deildir, undir umsjón forstöðumannsins. Hefir hann þegar lokið fyrrihlutaprófi og fengið mjög háar einkunnir, að því er virðist. Er einkunnastiginn að vísu öðruvísi en við eigum að venjast, eða reiknað í hundraðshlutum, en þar sem lægst einkunn hjá honum er 63%, er auðsjeð, að þar er um gott próf að ræða. Til lokanáms býst hann við að þurfa að verja enn 16 mánuðum, en er vonlaus um að fá stuðning annarsstaðar frá. Gerir hann ráð fyrir að þurfa sem næst þessari upphæð, sem hjer er farið fram á, þennan tíma, sem hann á eftir, eða £ 250–300. Jeg get lýst því yfir, að persónulega þekki jeg ekki þennan mann neitt, svo að það er ekki af þeim orsökum, sem jeg kem með þessa till. En nú er, eins og háttv.þdm. er best kunnugt um, mikill áhugi í landinu á því að koma upp ullarverksmiðju, einni eða fleirum; hjer í þinginu hefir jafnvel verið minst á 2 eða 3. En hvað sem um það er, þá er hjer von á manni, sem gengið hefir mentaveginn, hefir þegar tekið ágætt próf í þessari grein - „first class“ stendur í skírteininu - og verður fullkomlega fær um að taka að sjer stjórn á fullkominni ullarverksmiðju, þegar þörf verður á. Er mikið í það varið að hafa færan innlendan mann til þess að geta tekið að sjer stjórn á slíkri verksmiðju, ef stofnuð yrði. Jeg býst við að hafa tækifæri til þess að ræða um ullarverksmiðjumálið, þegar jeg svara fyrirspurn háttv. 1. þm. Árn. (EE), en jeg get ekki stilt mig um, í þessu sambandi, að geta þess, að mjer hefir verið tjáð af skilríkum manni, að enskt firma í bænum Huddersfield muni ef til vill gera tilboð um að byggja hjer 1. flokks ullarverksmiðju og bjóðast til að útvega lán í Englandi, alt að 1/3 af byggingarkostnaði verksmiðjunnar, gegn 4% vöxtum og 1. veðrjetti í verksmiðjunni. Býst fjelagið við, að svoleiðis verksmiðja kosti ekki mikið yfir eina miljón króna, og er hugmyndin, að ríkið leggi til 1/3, einstakir menn 1/3 og 1/3 útvegi fjelagið samkvæmt framansögðu. Fjelagið mun ætla að senda hingað út mann í sumar, upp á sinn kostnað, til þess að athuga staðháttu alla. Ef þetta væri nú í vændum, að slík verksmiðja kæmist upp, þá væri gott að hafa mann til taks. Mundi fjelagið, sem jeg hefi áður nefnt, veita verksmiðjunni forstöðu fyrstu 2–3 árin, meðan alt væri að komast í gang, en að þeim tíma liðnum yrði Þorvaldur útlærður og gæti tekið við. Býst jeg við, að ef háttv.þdm. er á annað borð alvara með þetta ullariðnaðarmál, þá greiði þeir atkvæði með þessari styrkveitingu. Þá á jeg ekki sjálfur fleiri brtt., en ætla að minnast lítið eitt á brtt. XIX á sama þskj., frá meiri hluta sjútvn., þar sem hún fer fram á, að tveim fiskimatsmönnum verði veitt launahækkun, en ekki öðrum. Fiskimatsmennirnir eru yfirleitt óánægðir með laun sín, þó svo virðist reyndar, sem þau sjeu sæmileg, borin saman við laun margra annara. Þegar þessi starfi losnaði síðast í Vestmannaeyjum, var afarerfitt að fá mann í sætið, og voru sett upp alt að 3 sinnum hærri laun en ákveðið er. Það má því búast við, að ef þessum mönnum verður veitt uppbót, þá komi allir á eftir, enda sanngjarnt að veita annaðhvort öllum eða engum. Háttv. þm. Str. (MP) á till. á þskj. 424, og mæli jeg með því, að hún verði samþykt, því hún er mjög sanngjörn og bygð á því, að Andrjes heitinn augnlæknir, maður þessarar konu, sem hjer ræðir um, hafði verið embættismaður ríkisins. En í sambandi við þetta vil jeg benda háttv.þdm. á þá anomali, sem komin er inn í þingið út af eftirlaunum ekkna. Það er nú svo komið, að ef einhver ekkja á einhvern þingmann sjerstaklega að, þá fær hún orðalaust aukin eftirlaun sín, en hinar, sem engan eiga að, eða ekki hafa rænu í sjer til að fara á fjörurnar, sitja við sín gömlu sultarlaun, og það þótt menn þeirra hafi ef til vill verið miklu merkari menn en menn hinna og unnið þjóðinni meira gagn. Er því rangt að láta ekki allar fá jafnt. Kemur þessi munur fram með ekkjur presta sjerstaklega, en líka með ekkjur annara embættismanna. Vil jeg beina athygli háttv. fjárveitinganefndar að því, án þess að nefna nöfn, að engin meining er í því að gera þennan mismun.

Sigurður Stefánsson * Jeg á brtt. á þskj. 405,XVI um hækkun á styrknum til viðgerðar brimbrjótnum í Bolungarvík úr 12000 kr. upp í 24000, eða til vara 20000. Þetta verður nú líklega sú eina brtt., sem jeg flyt á þessu þingi um að hækka útgjöld ríkissjóðs, enda sæmir mjer ekki annað, svo oft sem jeg neyðist til að greiða atkvæði móti gjaldahækkunum, enda þótt jeg álíti þær oft og tíðum miða til góðs. En það er sá ljóður á ráði mínu, að mjer verður kannske stundum að líta um of á hag ríkissjóðs. Vona jeg, að ræða hæstv. fjrh. og atvrh. (KIJ) taki af efa um það, hversu nú er komið hag ríkissjóðs, og tek jeg því nærri mjer að þurfa að flytja þetta, en tel mig til neyddan. Á þinginu 1921 voru Hólshreppi veittar 10000 krónur til endurbyggingar og viðgerðar á brimbrjótnum í Bolungarvík, og átti það að vera 1/3 kostnaðar. Treysti hreppurinn sjer ekki til þess að leggja meira til en 20 þúsund. Var tilskilið í fjárlögunum, að ríkissjóðsstyrkurinn yrði því aðeins veittur, að verkið væri framkvæmt undir umsjón verkfróðs manns. Kostnaðurinn við viðgerðina fór 8000 krónur fram úr áætlun, en hefði það verið vitað fyrirfram, mundi aldrei hafa verið lagt út í þetta. Það var aðeins gengið að verkinu í þeirri von, að fjeð mundi nægja. Jeg ætla ekki að áfella menn þá, sem fyrir verkinu stóðu. Það er leitt að þurfa að tala um fráverandi menn, enda þótt satt eitt sje sagt. En hjá því verður ekki komist að skýra frá því, að Th. Krabbe sendi mann vestur, til að standa fyrir verkinu, og kemur öllum saman um - Krabbe líka - að þessi maður hafi ekki staðið vel í stöðu sinni. Á verkinu voru stöðug mistök, sem öllu mörg þúsund króna kostnaði, og í fyrsta verulega óveðrinu, sem gerði eftir að viðgerðinni var lokið, stórskemdist garðurinn. Var illa um hann búið fremst; kassi, sem settur var á hallan sjávarbotn og steypt í, var hafður sljettur að neðan, í stað þess að láta hann laga sig eftir botninum. Var í staðinn sett undir hann möl og sandur til þess að taka af hallann. En brimið gróf það strax undan, svo að kassinn sökk niður að framan, og við það sprakk garðurinn og kom í hann stórt skarð, sem altaf er að stækka, svo nú gengur kolblár sjórinn í gegn. Hreppsnefndin hafði bent á upphaflega, að svona mundi fara, en verkfræðingurinn vildi ekki fara eftir því. Eftir fyrsta veðrið taldi hreppsnefndin, að skaðinn væri minst 12000 kr., en í febrúar var garðurinn svo skemdur, að álitið var, að ekki væri tiltök að gera við hann fyrir minna en 20000 krónur, og nú hefi jeg fengið sundurliðaða áætlun hjá stórskipasmið, búsettum á Ísafirði, sem lengi hefir dvalið í Englandi við hafnarvirkjagerðir, og áætlar hann, að ekki verði bætt úr skemdunum fyrir minna en alt að 30000 kr. Í þeirri tölu eru þó að vísu 2–3 þús., sem ekki koma beinlínis skemdunum við. En ef verkið fer yfir 20000 krónur, þá býst jeg við, að hreppurinn muni pína sig til að leggja til það, sem á vantar. Jeg skal taka það fram, að fyrir skemdina var brimbrjóturinn orðinn stórkostleg lendingarbót. Hafa engin slys orðið við lendingu í Bolungarvík síðan hann kom, en voru mjög tíð áður. Af því geta háttv.þdm. sjeð, að hann hefir kornið að stórkostlegum notum. Spellin hafa ekki einungis gert verkið ónýtt, heldur einnig stórspilt lendingunni, svo að nú er ekki hættulaust að lenda nema í háflæði og ládeyðu. Mundi það kosta minst 2000 krónur að koma brotunum burt úr lendingunni. Til þess að sýna, hvað lagt hefir verið til þessa verks frá upphafi, þá skal jeg lesa upp nokkrar tölur: Úr ríkissjóði hefir verið veitt: 1909 ....... 1000 krónur 1911 ....... 1000 - 1914 ....... 10000 - 1915 ....... 10000 - 1916........ 10000 - 1917 ....... 10000 - 1918 ....... 10000 - 1919 ....... 10000 - 1922 ....... 18000 - Hafa þannig verið veittar úr ríkissjóði rjettar 80000 krónur. Jeg hygg, að fáum upphæðum hafi verið varið þarflegar, þegar þess er gætt, hve mörg mannslíf hafa týnst og hve mikið eignatjón hefir orðið af hinni afarslæmu lendingu í Bolungarvík. Úr sveitarsjóði hafa verið greiddar til þessa verks: 20000 kr. árið 1914, sama upphæð hvort árið 1916 og 1917 og loks 40300 kr. árið 1922, auk lendingarsjóðsins, sem var orðinn um 20000 kr. Hreppurinn hefir því lagt til 120 þús. kr., gegn 80 þús. kr. úr ríkissjóði. Til þess að standast þennan kostnað hefir hreppurinn orðið að taka lán á lán ofan, og skuldar hann nú um 60 þús. kr. Af þeim eru 50 þús. kr. beinlínis brimbrjótslán, en 10 þús. kr. voru teknar að láni vegna hallærisráðstafana á styrjaldarárunum. Jeg hygg, að ekki verði bent á mörg sveitarfjelög, sem hafi tekið aðrar eins skuldbindingar á sig, og ber það vitni um, að mönnum þykir mikið liggja við að vernda eignir og líf sjómannanna. Um það er oft rætt, að þingið þurfi að veita ríflegan styrk til vegabóta og brúargerða. En jeg tel engar vegabætur eins bráðnauðsynlegar og lendingarbætur í stærstu veiðistöðvum landsins. Umferðin um stærstu og fjölförnustu brýr á landinu kemst í engan samjöfnuð við umferðina í helstu verstöðvunum. Jeg hefi gert lauslega áætlun yfir umferðina um vörina í Bolungarvík og reynt að áætla þar sem varlegast. Það má gera ráð fyrir, að 20 vjelbátar sæki þar sjó að staðaldri og 6 menn sjeu á hverjum til jafnaðar. Þeir fara tvisvar á dag um lendinguna, svo að gera má ráð fyrir, að 240 menn fari um hana á vjelbátum í hvert skifti, sem á sjó kemur. Nú má gera ráð fyrir, að vjelbátarnir fari á sjó þriðjung ársins, eða 120 daga, og verður umferðin um lendinguna á vjelbátum einum þá 33600 manns árlega. Þá hefi jeg áætlað 20 róðrarbáta með 4 mönnum á; þeir fara einnig um vörina tvisvar á dag, og eru það þá 80 menn. Jeg geri ráð fyrir 100 sjósóknardögum hjá þeim, því að þó að sjaldan sje róið að vetrinum til, fara þeir þó því nær daglega á sjó á sumrum, þegar gæftir eru bestar. Þetta verður 8000 manns á ári. Eftir þessari áætlun eru það þá um 41600 manns, sem fara árlega um lendinguna í Bolungarvík. Ef menn bera þetta saman við umferðina um nauðsynlegustu brýr í fjölmennustu hjeruðum, hygg jeg, að menn fái ekki neitt svipaðar tölur. Síðasta brúin, sem gerð hefir verið, auk brúarinnar á Eyjafjarðará, sem nú er í smíðum, er brúin á Jökulsá á Sólheimasandi. Sú brú kostaði 250 þús. kr., og skal jeg ekki fárast yfir þeim kostnaði. En meðan brúin var í smíðum, í 4 mánuði, fóru um hana að meðaltali 125 menn á mánuði. Af þessu sjest, hve mikið þessar vegabætur eru notaðar í samanburði við það, sem kalla má vegabætur í fjölmennum verstöðvum, að aðalbrýrnar komast þar ekki í neinn samjöfnuð. Þá vil jeg gera áætlun um verðmæti það, sem flutt er um þennan veg, sem lendingin í Bolungarvík er. Vjelbátana 20 má áætla til jafnaðar 9000 kr. virði með veiðarfærum, og er það þá 180 þús. kr. verðmæti í bátum og veiðarfærum, sem fer um lendinguna tvisvar á dag. 20 róðrarbátar á 1400 kr. að meðaltali með veiðarfærum gera 28 þús. kr. Það er þá samtals 208 þús. kr. verðmæti, sem fer um lendinguna á hverjum degi, sem á sjó gefur, auk alls aflans, er menn týndu oft áður í lendingu. Eftir þeirri skýrslu, sem jeg gaf áðan, er búið að leggja 200 þús. kr. í þessa lendingarbót, 80 þús. úr ríkissjóði og 120 þús. úr sveitarsjóði. En brúin, sem jeg tók til samanburðar, kostaði 50 þús. kr. meira. Jeg hygg, að jeg megi fullyrða, að ekki einn einasti hreppur á landinu hafi lagt jafnmikið fje fram til móts við ríkissjóðsstyrk. Jeg er ekki að þakka hreppsbúum þetta, en það sýnir, hve duglegir og framkvæmdasamir menn eiga hjer hlut að máli. Sú lendingarbót, sem gerð var síðastliðið sumar, var áætlað, að mundi kosta 38 þús. kr., og ætluðu menn þá ekki að leita frekari stuðnings hjá ríkissjóði. Hreppsbúar fengu þarna ekki einungis góða lendingu, heldur einnig fremsta hluta brimbrjótsins sem góða bryggju, sem alt að 100 smálesta skip geta lagst að, en það er mikill hagur fyrir kauptúnið, því að allmiklu af fiski er skipað þar út árlega. En þessar góðu vonir verða að engu, ef svo búið verður látið standa. Skuld hreppsins er alls 60 þús. kr., eins og jeg tók fram. Síðustu 20 þús. kr., sem teknar voru að láni, var eingöngu innanhreppslán. Fátækir hreppsbúar lánuðu fje sitt gegn því, að það yrði endurgreitt á 20 árum. Þeir leituðu ekki á náðir ríkissjóðs eða bankanna. Nú er þetta alt komið í sjóinn. Það er sárgrætilegt að þurfa að bera svo þungar byrðar fyrir það, sem farið hefir til ónýtis. Á þessum rökum bygðu hreppsbúar beiðni sína um viðbótarfjárveitingu. Jeg lái hæstv. stjórn ekki, að hún tók ekki upp hærri upphæð; hún fór þar eftir því, sem hún var beðin í fyrstu. En svo sem jeg tók fram, hafa skemdirnar aukist allmikið í vetur, og verður viðgerðin því þeim mun dýrari. Hreppsnefndaroddvitinn sendi vitamálastjóra jafnóðum lýsingar á skemdunum og áætlanir um viðgerðarkostnað. Sumir menn hafa álitið, að enginn garður gæti staðið þarna. En garðurinn, sem bætt var við í fyrra, hafði staðið í 5–6 ár. Auðvitað er alt komið undir því, að vel sje frá öllu gengið, en það var þessum danska manni, sem sendur var vestur í fyrra sumar, mjög ósýnt um. Sementsblöndunin var t. d. svo, að þegar garðurinn sprakk, stóðu þorskhausar og dálkar út úr sárinu, sem höfðu verið í sandinum. Svona var vandvirknin. Þó að hreppsnefndin reyndi að líta eftir verkinu, var það svo um þennan verkfræðing sem aðra, að hann þóttist einn hafa vit á verkinu og ábyrgð á því, en þetta kostaði hreppinn um 40 þús. kr., en verkfræðinginn ekki einn eyri. Mjer þykir leitt að þurfa að bera fram slíka fjárbón, en jeg vona, að háttv. deild lái mjer það ekki, eftir þær skýringar, sem jeg hefi gefið, og jeg fullyrði, að þær sjeu rjettar, enda geta menn sannfært sig um það af brjefum hreppsnefndarinnar. Verkið kostaði 58300 kr., þegar þessi maður gekk frá því, í stað 38 þús., er vitamálastjóri hafði áætlað. Þessi hækkun kom mest öll á bak hreppsins, en hæstv. stjórn hljóp undir bagga með því að veita 8000 kr. til viðbótar, sem jeg leyfi mjer að þakka henni mjög vel fyrir. Jeg hefi oft greitt atkv. gegn fjárveitingum til verka, er jeg taldi mega bíða án stórspjalla. En hjer er engin leið að bíða, nema með því að eiga það á yfirvofandi hættu, að stórtjón verði í fjármunum og mannslífum. Jeg hefi hækkað upphæðina, sem jeg hafði talið um við hv.fjvn. og hún hafði góð orð að fallast á, um 4000 kr., upp í 24 þús. Jeg legg það á vald hv. deildar, hvort hún vilji samþykkja þá upphæð, en jeg treysti því fastlega, að hún sjái sjer fært að veita að minsta kosti 20000 krónur. Jeg veit, að hreppsfjelagið vill leggja enn mikið á sig í þessu máli, þrátt fyrir bágar ástæður, og jeg vona, að hv. deildarmenn meti það. Það hefir verið hepni mín sem sparnaðarmanns á landsfje, að kjördæmi mitt hefir ekki verið kröfuhart. Eina fjárbónin, sem hefir komið úr Norður-Ísafjarðarsýslu meðan jeg hefi verið þingmaður þess kjördæmis, er til þessa brimbrjóts. Að vísu er veitt nokkurt fje til póstflutninga þar í sýslu, en það er eins mikið vegna ríkissjóðs sjálfs, þó að styrkurinn sje nokkuð hærri en tekjur af póstflutningum þar. Aðeins ein brú hefir verið smíðuð þar fyrir 20–30 árum, og kostaði hún 8–9 þús. kr.; það eru allar vegabæturnar, sem ríkissjóður hefir kostað í þessari sýslu, sem jafnan hefir verið ein besta mjólkurkýr ríkissjóðs. Sýslan hefir að vísu fengið lán úr viðlagasjóði; fór hún fram á greiðslufrest á láninu, og hefir það nýlega verið samþykt í þessari hv. deild. Jeg veit, að sýslan muni greiða afborganir sínar á tilsettum tíma, nema hagur hennar versni því meir, enda hefir það verið að fara í geitarhús að leita ullar, meðan jeg hefi verið þingmaður þessa kjördæmis, að biðja mig um að bera fram tilmæli um eftirgjöf lána. Það hefir mjer jafnan verið ógeðfelt. Jeg fel svo hv. deild þetta mál; þykist jeg vita, að svo margir sanngjarnir menn sjeu í þessari hv. deild, að þeir muni líta vingjarnlega til þessarar veiðistöðvar, sem gefur ríkissjóði árlega tugi þúsunda í tekjur.

Pjetur Ottesen Jeg á eina brtt. á þskj. 405, þar sem ríkisstjórinni er falið að innheimta hjá fyrverandi fjármálaráðherra þá upphæð, sem hann hefir ávísað sjer fyrir húsaleigu á Hótel Ísland. Þegar jeg afhenti þessa tillögu á skrifstofunni hafði mjer ekki borist fregnin um, að þessi ráðherra væri burtvikinn úr ráðherrasæti. En það skiftir nú ekki máli í þessu sambandi, hvort hann er áfram í ráðherrastöðu eða ekki, því að jafnrjettmætt og sjálfsagt er að innheimta þetta hvort sem er. Svo sem kunnugt er, var það upplýst og viðurkent af ráðherranum sjálfum við framhald 1.umr. fjárlaganna, að hann hefði gripið til þessarar upphæðar til að greiða húsaleigu í sínar þarfir á Hótel Ísland. Það er jafnkunnugt og vitanlegt, að það var í algerðu heimildarleysi gert að taka þetta fje og verja til þeirra þarfa, og á því að sjálfsögðu að endurgreiðast ríkissjóði. Því verður ekki neitað, að slíkar aðfarir sem þessar eru þess eðlis, að með endurgreiðslu fjárins er í raun og veru ekki að fullu kvittað fyrir að fremja slíkan verknað, en það er vitanlega jafnsjálfsagt fyrir því að krefjast endurgreiðslu á fjenu, hvað sem því líður, hvort frekari aðgerða verður krafist í málinu. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar, en vil fá atkvæði deildarmanna um þetta, og þykist jeg vita, að þau muni ekki falla nema á einn veg. Jeg vil þá minnast lítillega á nokkur fleiri atriði. Háttv. fjvn. ber fram brtt. um að greiða 3000 kr. úr ríkissjóði af kostnaði við rannsókn Andakílsfossanna. Háttv. frsm. (MP) hefir gert grein fyrir þessum lið. Í fjáraukalögum fyrir 1921 var veitt fje til að greiða alt að helmingi kostnaðar við rannsókn þessara fossa, sem þá var fallinn á, og nam sú upphæð þá 5000 kr. Hv. frsm. (MP) gat um, að þessi rannsóknarkostnaður hefði farið töluvert fram úr áætlun. Það stafar aðallega af því, að verkfræðingar þeir, er stóðu fyrir framkvæmd á þessari rannsókn. Steingrímur Jónsson og Guðmundur Hlíðdal, hvöttu mjög til þess, þegar þeir höfðu kynt sjer málið og rannsakað alla aðstöðu, að fullnaðarrannsókn yrði gerð á öllu því vatnsafli, er þarna væri unt að ná. Þetta var meira verk en í fyrstu var hugað. En verkfræðingamir telja þetta svo mikið framtíðarmál, að sjálfsagt væri að fá fullnaðarrannsókn. Nú er sú rannsókn fengin og veldur hún því, að kostnaðurinn hefir orðið 6000 kr. meiri en gert var ráð fyrir, þegar fjeð var veitt 1921. Nú er farið fram á, að helmingurinn af þessari upphæð verði endurgreiddur úr ríkissjóði í samræmi við það, sem áður hefir verið gert í þessu máli. Hæstv. atvrh. (KIJ) kom með upplýsingar, sem mjer voru mikið gleðiefni. Kvaðst hann hafa fengið vísbendingu um, að einhver tóvinnuverksmiðjueigandi á Englandi væri ef til vill fús á að leggja fram að einhverju leyti fje til að koma hjer á fót nýtísku klæðaverksmiðju. Fellur þetta vel saman, að á þessum hagfelda stað hefir þegar verið gerð fullkomin rannsókn á vatnsaflinu, sem er hvorki meira nje minna en 16–20 þúsund hagnýt hestöfl, ef það er alt virkjað, sem leiða mætti þennan verksmiðjuhöld að. Vænti jeg, að hæstv. atvrh. (KIJ) beini athygli hans að Andakílsfossunum. Þá vildi jeg minnast lítið eitt á þá styrki, sem farið er fram á að veita sjúkum mönnum til utanfarar, til þess að leita sjer heilsubótar. Jeg hygg, að það hafi verið fyrst í fjáraukalögum fyrir 1920–21, sem gengið var inn á þá braut, að veita heilsubiluðum embættismönnum styrk til þess að leita sjer heilsubótar erlendis. Eftir 10. gr. fjáraukalaganna 1920–21 voru 3 mönnum veittar 22500 kr. í þessu skyni, þannig að þeir hjeldu fullum launum, en ríkissjóður greiddi fyrir rekstur embættanna. Á því þingi var töluverður uggur í mönnum að samþykkja þetta, því að með þessu væru opnaðar dyr, er fleiri mundu fara um. Nú hefir hæstv.forsrh. (SE) flutt brtt. um að veita einum embættismanni, Gísla sýslumanni Sveinssyni, sem líkt var ástatt um, samskonar styrk, þó að það sje eftir á. Jeg man ekki, hvort það var á því sama ári, sem hann fór utan, en jeg hygg, að það hafi verið um líkt leyti. Því er nú náttúrlega svo farið, úr því búið er að ganga inn á þessa braut, að það kemur fram argasta rangsleitni í því að neita einum um það, sem annar fær, þar sem eins stendur á, og svo væri það, ef Gísla Sveinssyni væri neitað nú. En brtt. sýnir, að þessi uggur, sem jeg gat um, ætlar að rætast. Nú er komið svo, að þessar styrkveitingar eru ekki miðaðar við beina starfsmenn ríkisins eingöngu, menn, sem ef til vill í þessu falli mætti segja um, að ríkissjóður hafi ríkari skyldur við en aðra, en jeg minnist þess, að því var haldið fram af þeim, sem stóðu fyrir að koma þessari fjárveitingu fram 1921, að svo bæri á að líta. Hjer er komin fram brtt. um að veita kennara á Húsavík 2500 kr. styrk til utanfarar, til þess að leita sjer lækninga við sjóndepru. Það er auðsætt, að slíkar fjárbeiðnir færast stöðugt í vöxt, og ef ekki er við gert, er ekki gott að segja, hvar það lendir. Jeg tel því ekki rjett að halda öllu lengra inn á þessa braut, því erfitt verður, eins og jeg tók áður fram, að gera upp á milli manna, ef einhverjum er veittur slíkur styrkur og eins eða líkt stendur á um þá, sem á eftir koma. Þá er brtt. frá hæstv.forsrh. (SE) við 9. lið, þar sem gert er ráð fyrir að bæta íslenskum námsmönnum erlendis upp gengismuninn á fje því, sem þeim er sent til framfæris við námið. Nú vil jeg spyrja hæstv. ráðherra, hvort meiningin sje að bæta þeim upp gengismuninn á þeim styrk, sem þeir fá af opinberu fje, eða styrk frá aðstandendum sínum.  (Forsrh. SE: Frá aðstandendum sínum)  . Þá gæti orðið erfitt, að mjer skilst, að fá fulla vissu fyrir um þær upphæðir, sem þeim þannig eru sendar, og hafa eftirlit með því, að gengismunurinn væri greiddur af þeim raunverulegu upphæðum. Jeg er því á móti þessu, en tel sanni nær að greiða þá heldur gengismun á því fje, sem mönnum, er stunda nám erlendis, er veitt í fjárlögum Gengismunurinn kemur auðvitað hart niður á þessum mönnum, en nokkur bót er þeim þó að því, að þeir missi einskis í við hann á styrk þeim, er þeir hafa í fjárlögum. Jeg skal svo ekki tefja tímann frekar, en aðeins benda á, að svo fór, eins og vænta mátti, að það mundi leiða til ærna útgjalda fyrir ríkissjóðinn, að farið var að bera fram fjáraukalög fyrir þetta yfirstandandi ár, því nú munu þegar komnar fram tillögur til útgjalda á þeim, sem nema fullum 300 þús. kr., og á þó eftir að bætast mikið við, ef að líkum lætur. Þegar litið er nú til niðurstöðunnar, sem sennilega verður um afgreiðslu fjárlaganna nú, og svo skýrslu hæstv. atvinnumálaráðherra, sem hann gaf áðan um fjárhag ríkissjóðs nú, þá virðist furðu djarft teflt með útgjöldin, og á jeg þar sjer í lagi við þau útgjöld, styrki, bitlinga og því um líkt, sem að litlu eða engu raunverulegu gagni kemur, en nemur svo hundruðum þúsunda króna skiftir árlega; já, mjer virðist miklu djarfara teflt í þessu efni en skynsamlegt og fært er.

Hákon Kristófersson Jeg á hjer brtt. við brtt. á þskj. 405, sem jeg vildi drepa lítið eitt á. Fyrri liður hennar lýtur að því, að Reykhólahjeraðsbúum sje veittur 250 króna styrkur til læknisvitjana árið 1922. Þannig stendur á um þessa brtt., að núverandi landlæknir hefir sagt, að hinn setti landlæknir, Guðmundur Hannesson, hafi lofað hjeraðsbúum styrk í þessu skyni. Að vísu nægir fjárhæð þessi hvergi nærri til þeirrar útgjaldaaukningar, sem hjer er um að ræða og hjeraðsbúar verða að leggja á sig. En sökum fjárhagserfiðleika ríkissjóðsins sá jeg mjer ekki fært að fara hærra en upp í 250 kr., því jeg vildi síst af öllu, að hægt væri að bregða mjer um eyðslusemi eða neina togstreitu fyrir mitt kjördæmi á þessu þingi. Ef aðrir þingmenn færu ekki lengra í fjárkröfum en jeg þykist hafa gert, þá mundu fjárlög og fjáraukalög líta öðruvísi út en raun mun á verða. Jeg skal taka það fram, að það er aðeins að kenna gleymsku minni, að ekki er líka tekið yfirstandandi ár, og mun jeg bæta því við við 3. umr. Vænti jeg þess, að hv.fjvn. fylgi þessum brtt. mínum einróma. Þessi fjárhæð er smáræði móts við það, sem sparast við að þurfa ekki að launa þarna sjerstakan lækni. Enginn skilji samt orð mín svo, að þetta verði svo til frambúðar. Þvert á móti mun þetta hjerað verða veitt undir eins og viðunandi maður sækir um það. Þá er það brtt. um styrkinn til dr. Helga Pjeturss. Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um hana. Hæfileikar þessa vísindamanns eru svo þjóðkunnir, að óþarft er að lýsa þeim hjer. Jeg skal aðeins geta þess, að háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) ber fram brtt., sem jeg vissi ekki af, og fer hún í sömu átt og brtt. mín. Býst jeg við, að hann mæli með henni, og get jeg því látið staðar numið hjer um það mál. Aðeins vil jeg taka það fram, að brtt. mín ætti að skoðast sem varatill. við þessa till.hv. 4. þm. Reykv. (MJ). Jeg ætla svo ekki að fara neitt út í að ræða um brtt. annara háttv.þm., en vil aðeins geta þess, að jeg get tekið undir með háttv.þm. Borgf. (PO), að hjer virðast hafa verið opnaðar hlaupvíðar dyr, sem líka hafa verið notaðar. Mun jeg að öðru leyti sýna með atkvæði mínu, hvernig aðstaða mín er til hinna einstöku breytingartillagna.

Jakob Möller Af því að þær brtt., sem jeg hefi borið fram við frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1923, nema talsverðu af þeirri fjárhæð, sem brtt.þm. gera til samans, þá verð jeg að láta nokkur orð fylgja þeim. Hæstv. atvrh. (KIJ) gaf það í skyn áðan, að ekki væri sem varlegast farið í að auka gjöld ríkissjóðsins, og mun hann þar hafa átt við, að þm. væru of ósparir að koma fram með brtt. við frv. þetta. Fljótlega litið til virðist mjer frv. ásamt brtt. vera komið upp í 357 þúsund kr. Af því kemur á hæstv. stjórn 235 þúsund, fjvn. 55 þúsund og aðra þm. til samans 67 þúsund. Það sjest því, að till. einstakra þm. gera ekki sjerlega háa upphæð. Auk þess eru nokkrar þessar tillögur um uppbót á launum starfsmanna ríkisins, sem hæstv. stjórn hefði í raun rjettri átt að bera fram, enda sumar bornar fram af sjávarútvegsnefnd og aðrar í samræmi við samskonar till., sem áður hafa verið samþyktar og komnar eru inn í fjárlagafrv. fyrir árið 1924. Auk þess eru svo nokkrar smávægilegar till. aðrar, sem jeg skal nú gera grein fyrir með fáum orðum. Jeg kem þá fyrst að till. þeirri, sem háttv.þm. Borgf. (PO) lagðist á móti, um 1600 kr. styrk til Páls Vigfússonar. Háttv. þm. virðist líta svo á, sem þessi styrkur heyri undir venjulega utanfararstyrki, og sje hjer um hreint eyðslufje að ræða. En svo er ekki. Hann stendur í beinu sambandi við berklavarnalögin. Eiginlega er hjer ekki um neina fjárveitingu að ræða, því þótt þessi liður yrði feldur, myndi samt þessi fjárhæð verða veitt af opinberu fje. Þessi maður er nú á sjúkrahúsi hjer í bænum og er borgað þar með honum af opinberu fje. Kostar vera hans þar 8 kr. á dag, og þar sem ekki verður um skemri tíma að ræða en 200 daga, er upphæðin, sem hjer er farið fram á. þegar komin. Jeg hefi heyrt, að umsókn um þennan styrk hafi þegar legið fyrir háttv. fjvn, og hafi hún ekki treyst sjer til að mæla með honum, af því að hún hafi óttast fordæmið. En hjer stendur svo á, að þessi maður hefir hugsað sjer, með tilstyrk vina sinna, að leita sjer heilsubótar erlendis, en sá styrkur hrekkur ekki til fulls. Er því ekki að óttast fordæmi að því leyti, að þeir munu verða fáir, sem kost eiga á svo miklum styrk utan þess opinbera, sem með þarf. Annars legg jeg aðaláhersluna á þetta, að það fje, sein hjer er um að ræða, myndi verða veitt honum hvort sem er. Þessi maður var í þann veginn að verða stúdent, er hann tók veikina. Hann var um tíma á Vífilsstöðum, og mun flestum hjer kunnugt, hversu veru hans þar lauk. Er hann hvergi nærri búinn að ná heilsu sinni og hefir verið á sjúkrahúsi hjer síðan hann fór af hælinu. Vildi jeg annars mælast til þess, að Vífilsstaðamálið yrði ekki neitt dregið inn í umr. í þessu máli. Um hinn styrkinn, til Elínar Sigurðardóttur, er nokkuð öðru máli að gegna. Hún er ekki þannig sjúk, að hún nái undir fyrirmæli berklavarnalaganna. Af henni stafar ekki smitunarhætta. En efni hennar eru nú alveg gengin til þurðar, svo að hún getur nú ekki lengur komist af, nema hún sje styrkt. Þessi stúlka hefir verið í þjónustu þess opinbera, bæði sem kenslukona og póstafgreiðslumaður. Getur hún því vel skoðast sem opinber starfsmaður, og er full ástða til að veita henni þennan styrk. Vonast jeg til, að háttv. þingdm. taki vel í þessa beiðni. Þá kem jeg að uppbótinni á launum starfsmanna við landssímann, sem er í samræmi við það, sem samþykt hefir verið í fjárlögum fyrir árið 1924. Efast jeg ekki um, að háttv.þdm. vilji veita þessa uppbót fyrir yfirstandandi ár, úr því þeir voru henni samþykkir fyrir næsta ár. Er í rauninni meiri ástæða til að veita hana nú en síðar, þar sem enginn getur vitað, hverju fram kann að vinda á næsta ári. Þá er hjer ein brtt. frá sjútvn., sem samþykt hefir verið í fjárlögum fyrir árið 1924. um að veita Bjarna Sæmundssyni lausn frá kennaraembætti, en styrk til fiskirannsókna. Er upphæðin, sem hjer er farið fram á, 1250 kr., laun fyrir þrjá síðustu mánuði ársins. Þá er hjer till. frá mjer um að veita námsmanni Ásgeiri Þorsteinssyni styrk til lokanáms á verkfræðiskólanum. Hefir það verið siður að veita efnilegum mönnum styrk til að ljúka námi á þeim skóla, og tel jeg rjett, að svo verði enn. Þessi maður er rjett að því kominn að ljúka námi; mun hann taka burtfararpróf að vetri. En hann hygst að leggja stund á verksmiðjufræði, til þess að geta síðar beitt sjer fyrir þesskonar framkvæmdun; hjer á landi, er miða að því, að hagnýtt verði þau hráefni, sem landið hefir að bjóða. Þótt hann sjái sjer fært að ljúka námi á þessum skóla, sem hann er nú á, þá býst hann við, að efni vanti til framhaldsnámsins. Faðir hans hefir hingað til styrkt hann til náms, eins og öll sín börn. Var hann um tíma kallaður vel stæður maður, en hefir nú fyrir skömmu tapað öllum eignum sínum, og treystist því ekki lengur til að kosta þennan son sinn til námsins. Þar sem hjer er um mann að ræða, sem síðar mun ganga í landsins þjónustu, þá tel jeg engum efa bundið, að styrkurinn komi að fullum notum, ef hann verður veittur. Væri óviturlegt að horfa í nokkrar krónur til að efla iðnaðinn í landinu, svo mjög sem oss skortir á í því efni. Jeg sje, að hæstv. atvrh. (KIJ) hefir komið fram með brtt. um styrk handa manni, sem stundar svipað nám. Hefir hann tekið nokkru dýpra í árinni, þar sem hann fer fram á 8000 krónur. Þá er hjer enn brtt., sem jeg bar einnig fram við fjárlagafrv., en var feld, að jeg held fyrir misskilning. Það var fjárveiting til Páls Ísólfssonar, að upphæð 2000 kr. Á þinginu í fyrra var samþ. í Nd. að veita honum 4000 kr. til að halda áfram námi. Upphæðin var svo lækkuð um helming í háttv.Ed. Veit jeg, að ef jeg hefði þá getað komið að till. um að hækka hana aftur, þá hefði það orðið. Býst jeg því við, að háttv. deild bæti við þessum 2000 krónum. Á jeg bágt með að skilja, að menn verði svo ósamkvæmir sjálfum sjer, að láta hjer staðar numið. Þá kem jeg að brtt. þeirri um launauppbót fiskimatsmanna, sem hæstv. atvrh. (KIJ) gat um áðan. Hann furðaði sig á því, að meiri hlutinn skyldi aðeins hafa tekið þessa tvo fiskimatsmenn, en hina ekki. Þannig er því varið, að nefndin hefir ekki sjeð umsókn um launauppbót nema hjá þrem af þessum mönnum. Að hún ekki tók þá alla, stafar af því, að hún leit svo á, að nokkuð sjerstaklega stæði á um þessa tvo menn. Fiskimatsmaðurinn hjer í Reykjavík er auk þess starfs nokkurskonar ráðunautur stjórnarinnar í þeim málum, og er því mikilsvert að hafa góðan mann í þeirri stöðu. Auk þess kemur dýrtíðin einna harðast niður hjer. Yfirfiskimatsmaðurinn á Ísafirði er tekinn með, sem stafar af því, að Ísafjörður er talinn annar dýrasti staður á landinu. Um uppbót til Jóns Magnússonar yfirfiskimatsmanns var nefndin öll sammála, en meiri hl. nefndarinnar mælir með hinum. - Það skal tekið fram, að nefndinni er kunnugt um, að Jóni Magnússyni hefir verið gerður kostur á betur launaðri stöðu en fiskimatsstarfið. Verður því ekki annars vænst en að hann segi því lausu, ef kjörin verða ekki bætt. Á hinn bóginn telur nefndin það afarmikilsvert, að hann verði kyr við starfið, og vill vekja athygli hv. deildar á því, hve afskaplega mikils varðandi það er, að fiskimatið fari vel úr hendi og að því gegni góðir menn. Þá er brtt. á þskj. 405, um að veita nefndri prestsekkju 300 kr. styrk til eftirlauna. Jeg gat um ástæður fyrir þessa við umr. fjárlaganna, og þarf ekki að endurtaka það hjer, enda er þetta í samræmi við samskonar fjárveitingu í fjár lagafrv. fyrir 1924. Út af ummælum hæstv. atvinnumálaráðherra skal jeg vekja athygli háttv.þdm. á því, að þau ummæli eiga ekki við þessa ekkju, því að þau 20 ár, sem liðin eru síðan hún varð ekkja, hefir engin styrkbeiðni komið frá henni til þingsins. En nú er hún komin á grafarbakkann, og verður hún væntanlega ekki þungur ómagi á ríkissjóði. Loks á jeg brtt. á þskj. 430,11, um að veita Kvenrjettindafjelagi Íslands 2000 krónur til allsherjarfundarhalds fyrir konur af öllu landinu hjer í Reykjavík í sumar. Eins og kunnugt er, hafa karlmenn betri tækifæri til að koma saman og kynnast, en konurnar verða venjulega að sitja heima. Þess vegna er rjett að veita konum þennan styrk. Það þarf ekki að ræða um þýðingu þess, að konur komi saman af öllu landinu, til þess að ræða um nauðsynjamál á þeim sviðum, sem þær eiga sjerstaklega um að fjalla. Karlmenn hafa aðgang að mörgum fjelögum til þess að ræða sín mál og fá á ýmsan hátt beinan og óbeinan styrk til að koma saman, með greiðslu ferðakostnaðar o. s. frv., t. d. hjer á Alþingi, Búnaðarþingi, Fiskiþingi o. fl. Á því eiga konur eigi kost, og er því sanngjarnt að veita þeim styrk í fjárlögum í þessu skyni. Vona jeg, að ekki þurfi að rökstyðja þetta frekar fyrir háttv.þdm.

Flm. (Þorleifur Guðmundsson) Hv. deild er það kunnugt, hvað frv. þetta, sem er flutt eftir áskorun bænda þeirra. er veiði eiga við Ölfusá og Hvítá, fer fram á. Þeir, sem veiði eiga í Ölfusá, verða nú að taka upp net sín á helgum. 36 stundir, en bændur þar fara nú fram á undanþágu frá þessu ákvæði laxveiðilaganna. Kann sumum að þykja það viðurhlutamikið, sem ókunnugir eru þarna. En þó horfir þarna öðruvísi við en annarsstaðar; áin er breið og djúp og laxgangan stöðvast alls ekki, þó netin fái að liggja óhreyfð, en það er bændum til mikils hagræðis. Jeg hefi einnig leitað álits þeirra, sem búa ofar við árnar. t. d. talað við hreppstjórann í Gnúpverjahreppi. Pál Lýðsson, sem býr á einni mestu veiðijörðinni þar efra, og telur hann þetta allsendis hættulaust. Það er líka öllum Ijóst, sem til þekkja, að sá lax, sem veiðist í Ölfusá, er þetta frá 1–2 þúsund á ári, og er það ekki nema lítið brot af öllum laxi, sem gengur upp eftir ánni, svo að netin gera enga stöðvun á göngunni. Jeg vona því, að háttv. deildarmenn sjái, að hjer er um sanngjarna málaleitun að ræða, sem öllum er hættulaus, en laxveiðibændum þarna til hagræðis og getur orðið til þess að auka útflutning landsafurða, og með því hjálpað til að hækka gildi íslenskrar krónu.

Þórarinn Jónsson Mjer kemur þetta frv. alleinkennilega fyrir sjónir og get naumast skilið, að rjett sje að láta það ganga fram. Með því væri þeim gert rangt til, sem ofar búa við árnar. Og svo er annað það, að ef þessi undanþága frá lögunum á þessum stað er leyfð, má sjálfsagt búast við því, að aðrar samskonar kröfur komi annarsstaðar frá, og þá er misboðið friðun laxins og kipt burtu úr lögunum helstu öryggisráðstöfunum. Hinu á jeg bágt með að trúa, sem hv. flutningsm. (ÞorlG) sagði, að laxinn væri veiddur þarna helst á haustin, því þá sýnist veiðitíminn vera settur mjög óheppilega af sýslunefndinni og koma í bága við laxveiðilögin, því óheimilt er að veiða lax á niðurgöngu. En sjerstaklega eru þetta rjettarspjöll fyrir þá, sem búa við smærri ár, sem falla í Ölfusá, og hjer liggur ekkert fyrir um samþykki þeirra, enda að líkindum ekki unt að fá það, og því fráleitara er frv.

Gunnar Sigurðsson1: Jeg hygg, að mótstaðan gegn frv. þessu hjá hv. 2. þm. Húnv. (ÞórJ) stafi af ókunnugleika. Jeg er nákunnugur þarna og get sagt, að netin í Ölfusá líkjast einna mest slýi við bakkana og laxagöngunni stafar engin hætta af þeim. Það mætti líka takmarka undanþáguna, svo að hún nái ekki nema upp í Sogið t. d.. eða þvílíkt. *Þm. (GunnS) hefir ekki yfirlesið ræður sínar í þessu máli.

Flm. (Þorleifur Guðmundsson) Hv. 2. þm. Húnv. (ÞórJ) talaði um það, að þetta yrði til þess að misbjóða friðun laxins. En þetta er misskilningur, eins og jeg hefi áður bent á, því að þegar um friðun í lögum er að ræða, þá er það auðvitað gert til þess að efla framleiðsluna, en ekki til þess að laxinn geti leikið lausum hala, aðeins til þess að geta spriklað upp og niður árnar aðeins sjer til skemtunar. Hann talaði um það, að við værum lögbrjótar við laxveiðarnar, en það er aðeins af því, sem hann segir slíkt, að hann þekkir ekki friðunartímatakmörkin, sem sett hafa verið fyrir austan, því haustveiðarnar, sem jeg talaði um, eru engin lögbrot. Þá er engin hætta á því, sem hann talaði um, að þetta skapaði hættulegt fordæmi fyrir aðra, því hjer stendur alveg sjerstaklega á og er hvergi svipað, nema í Þjórsá kannske, en þar er aðeins veitt á Urriðafossi. Jeg vil því endurtaka það, að það er allsendis hættulaust og sjálfsagt að samþykkja þetta frumvarp.

Pjetur Þórðarson Mjer þykir það heldur hart aðgöngu, ef þetta frv. á ekki að fá að ganga til 2. umr. Þá agnúa, sem kynnu að vera á frv., mætti laga í nefnd. Annars álít jeg, að yfirleitt sje undanþága sú, sem hjer er um að ræða, hættulítil; en vegna þess að allar þessar veiðistöðvar, sem hjer koma til greina, eru innan takmarka einnar sýslu, þá væri sjálfsagt rjettara að heimila sýslunefnd að ráða þessu máli út af fyrir sig,

Þórarinn Jónsson Hv. 1. þm. Rang. (GunnS) talaði um það, að netin væru svo í Ölfusá, að engin hætta stafaði af fyrir laxgönguna, og sagði, að þau væru eins og slý við bakkana og að undantekning væri, ef lax kæmi í þau. Greinargerðin skýrir frá þessu, en jeg hjelt, að ekki yrði gerð sú krafa til neins að trúa því. Og það er lítill greiði við hlutaðeigendur, að gera það líklegt, að ekki sje meiri mannræna í bændum þar en svo, að þeir reyni ekki að láta veiðina verða sjer að fullum notum, heldur en að fá lagavernd til þess að brjóta skýlausan rjett annara. Og mikið væri þeim nær að gera ráðstafanir til þess að stunda veiðar þessar af meiri manndómi innan takmarka gildandi laga. Annars sýnast þeir ekki hafa upp úr þessum veiðum nema netaslit, og líklega ekki það. En þetta á sunnudagsveiðin að bæta upp og er er því frv. þetta jafnnýstárlegt á allan hátt og fráleitt því að geta orðið samþykt.

Flm. (Þorleifur Guðmundsson) Jeg vil aðeins skýra frá því, til viðbótar því, sem jeg hefi áður sagt, að samkv. sýslufundarákvæði er leyfileg laxveiði í Árnessýslu fram í september, svo að ummælin um lögbrot manna þar í þessu efni eru alveg ástæðulaus. (ÞórJ. Það er undarleg ráðstöfun). En hún er sönn.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg veit, að háttv.þm. muni hafa sjeð niðurlagið á þessari stuttu greinargerð minni fyrir frv., sem gerir grein fyrir því á þann veg, að það sje einskonar fyrirspurn til Alþingis, hvort það viti nokkurn annan skyldari til að vernda dýrustu eign þessarar þjóðar en sjálft sig. Jeg get ekki annað nú en staðið upp, til þess í sambandi við þetta niðurlag greinargerðarinnar að þakka háttv.þdm. fyrir góðar undirtektir við frv. Vonast jeg til þess, að framhald verði á því, svo að það ásannist nú, eins og svo oft áður, að háttv.þm. kenna nú, þegar kemur að hjörtum þeirra, eins og valurinn. Þótt sundurleitar skoðanir og flokkarígur vefji oft málin þoku og villi mönnum sýn, þá hefir Alþingi þó oftast borið gæfu til að þyrla burt þokunni, er um þýðingarmikil þjóðernismál var að ræða.

Jón Þorláksson Mjer finst rjett, að þessu máli veiði sýndur sá sómi að vísa því til háttv. mentamálanefndar, og leyfi jeg mjer hjer með að gera það að tillögu minni.

Jakob Möller Jeg greiði atkv. á móti þessu frv., af þeirri sök, að jeg álít það ganga svo nærri persónulegum rjetti manna, að með öllu sje óverjandi. Jeg tel það hart, ef menn hyggjast með lögum að banna mönnum, sem borið hafa ættarnafn áratugum saman, ættarnafn, sem hefir gengið að erfðum lið fram af lið, að banna þeim, eða rjettara sagt að neyða þá fyrir hönd barna sinna og ættar að leggja það niður. Háttv. flm. (BJ) ætti þó að vera það kunnugt, að gömul ættarnöfn eru mörgum mönnum sem helgur dómur og þeim mjög kær. Getur hann þá varla í alvöru borið mönnum á brýn skort á þjóðernisrækt, þótt þeir sjeu ófúsir að fleygja burt þessum sameiginlega kjörgrip ættar sinnar. Mun hann ekki með slíkum gífuryrðum fá mig til að greiða þessu frv. atkv. mitt, og vænti jeg að svo fari um fleiri.

Sveinn Ólafsson Jeg stend upp í þetta sinn af því að jeg er hlyntur þessu frv. og vil leggja því liðsyrði, þótt ekki geti jeg felt mig við það óbreytt. Háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hefir stungið upp já því, að frv. verði vísað til mentmn. Jeg tel líka sjálfsagt að vísa því til nefndar, þó ef til vill af nokkuð öðrum ástæðum en hann. En mjer hefir dottið í hug, að rjettara myndi, ef til vill, að láta það fremur ganga til allshn. heldur en mentmn., sem jeg hefi nokkra ástæðu til að ætla, að sje því síður hlynt. Það eru ýmsar gr. frv. svo lagaðar, að mjer finst ekki rjett að lögfesta þær eins og þær eru. Væri rjettara að láta nefnd athuga þær og koma fram með brtt. við frv. T. d. skal jeg taka 4. gr. frv. Jeg veit ekki til þess, að í lögum sje neinn stafur um viðurnefni og nafnfesti þá, sem þar ræðir um, og mætti því vel svo fara, ef ekki er ákveðið neitt nánar um þetta, að það yrði misbrúkað. Þá getur mjög orkað tvímæhs, hvort rjett sje að lögfesta 8. gr., svo mjög, sem hún virðist ganga nærri rjetti þeirra manna hjer á landi, sem ekki eru íslenskir þegnar, en njóta þó sama rjettar og innlendir menn, svo og einnig þeirra erlendu manna, sem hafa vilja hjer landsvist um lengri eða skemri tíma. Sama máli er að gegna um 10. gr. frv. Þar virðist mjer tekið of djúpt í árinni um sektarákvæðin fyrir að nota fornhelg heiti, svo sem ásanöfn. Væri rjettara að hefla gr. lítið eitt, og myndi hún koma að fullu gagni, þótt sektarákvæðin væru lægri. Jeg endurtek það svo, að það er sökum þess, að mjer er ant um þetta mál, að jeg styð það á þennan veg. Jeg tel sigurvænlegustu leiðina fyrir það að láta það ganga til nefndar, en mjer er í rauninni ekkert kappsmál, hver nefndin það verður, sem um það fjallar, þótt jeg telji allshn. standa næst að fara með það.

Bjarni Jónsson Menn eru stundum bjartsýnni en ástæða er til, og svo hefir mjer farið að þessu sinni. Það er þó eigi svo, að jeg hafi vænst annars af háttv. sessunaut mínum (JakM) en hann yrði á móti frv. Hann er einn þeirra fáu manna hjer á landi, sem bera gamalt nafn, og jeg get vel skilið, þótt þeir menn, sem svo stendur á um, hafi tekið ástfóstri við ættarnafn sitt og vilji leggja rækt við það og láta börn sín gera hið sama. Hitt kalla jeg þó ekki minni rækt, að kalla sig son föður síns. Því mest á ræktin að vera við föðurinn, þá við afann og svo koll af kolli, að hún fer minkandi eftir því, sem lengra dregur. Þannig er þessu farið um hinn forna nafnasið vorn. Þó dettur mjer ekki í hug að lá háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) og þeim, sem eins er ástatt um, þótt þeir vilji halda nafni ættar sinnar. Og ekki er það til hans mælt, er jeg hefi talið það vott megns þjóðræktarleysis að vilja kasta þannig burt siðum og venjum forfeðranna. Öðru máli er að gegna um þá menn, sem taka upp ný nöfn, strax og þeir komast á legg, og strika út nöfn feðra sinna. Menn, sem taka upp heiti grasa og bergtegunda og önnur fáránleg nöfn og þykir þetta hin mesta prýði af því, að þeir kenna þar erlends keims. En það er svo um flest slík mál, að það er ekki unt að koma þeim fram, án þess að einhverjir fái ómaklega að kenna til. Var það einmitt með tilliti til þeirra manna, sem bera gömul ættarnöfn, að jeg samdi 3. gr., en ekki hinna, sem frá fæðingu hafa borið nafn föður síns, en fleygt því síðan, til þess að geta tekið upp erlendan sið. Það verður ekki komist hjá því, þótt einhverjum falli miður. Vil jeg og ekki deila við hv. sessunaut minn (JakM.) um þetta. Lít jeg svo á, að hann og aðrir, sem eins stendur á um, verði að meta hjer meira hag þjóðarinnar og beygja sig, til þess að þessi siður festist ekki í landinu. Orð hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) lýstu ekki neinum illum hug á frv., og var það sem vænta mátti, þar sem hann er þó enn sonur föður síns. En jeg lít svo á sem það sje heldur misskilin hjálpfýsi við málið að vilja vísa því til hv. mentmn., því svo virðist, sem málum gerist heldur svefnhöfugt í höndum hennar. Á öndverðu þingi kom jeg fram með frv. um mentaskólann, sem mörgum háttv.þm. kemur saman um, að gæti leitt til hins mesta sparnaðar, ef það næði fram að ganga. Myndi það meðal annars leiða til þess, ,að spöruð yrðu laun 12 kennara við skólann. En þrátt fyrir sparnaðarhug þingsins, sem nú nýlega lýsti sjer í frv. til laga um að sálga einum ævagömlum síldarmatsmanni, hefir hv. mentmn. ekki þótt liggja mjög á að afgreiða þetta frv., því hún er ekki búin enn að skila því frá sjer. Býst jeg við, að hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hafi ekki gætt þess, hve seint öll mál ganga í hv. mentmn., og veit jeg því, að hann mun taka till. sína aftur, er jeg hefi bent honum á þetta. Þá sný jeg mjer að háttv. 1. þm. S,- M. (SvÓ), sem er, eins og menn vita, einn af stjórnmálaspekingum þessarar háttv. deildar. Hann vildi telja mönnum trú um, að honum væri ant um málið, og hneigðist því að því að vísa því til nefndar. En jeg leyfi mjer að draga það í efa, að þetta stafi af einskærri umhyggju fyrir þessu frv., heldur því, að hann vilji umsnúa því og koma fram einhverju, sem honum líkar. Annars er svo langt síðan þetta mál kom fyrst fram, að bæði þessi hv.þm. (SvÓ) og aðrir hefðu haft nægan tíma til að koma fram með brtt. við það. Myndi hann og sjálfsagt hafa gert þetta, ef honum væri svo ant um málið sem hann lætur. Hann kvartaði undan 4. gr. frv. Kvað hann viðurnefni þar eiga að staðfestast með nafnfesti að fornum sið, en kvartaði svo jafnframt undan því, að alveg vantaði ákvæði um það, hvernig með þá nafnfesti skuli farið, því hvergi sje neitt að finna um það í núgildandi lögum. Þetta sætir undrun um svo mikinn lagasmið, að hann skuli ekki skilja það, að greinin sjálf kveður á um þetta, og það með orðunum, sem hann hafði sjálfur yfir. Um nafnfestina skal fara að fornum sið. Háttv. þm. (SvÓ) á að gefa digra gullhringa í nafnfesti, en ekki hitt og þetta rusl af hvalveiðastöðinni í Mjóafirði. Getur hv.þm. annars hlotið nægar leiðbeiningar í þessu efni, ef hann sest niður við að lesa hin gömlu gullaldarrit vor. Þá gerði hv.þm. (SvÓ) nokkrar athugasemdir við 8. gr. frv. Vildi hann láta gera útlendingum hærra undir höfði en landsins þegnum. Hann getur fallist á, að hv. 1. þm. Reykv. (JakM) og aðrir landsmenn, sem eins stendur á um, beygi sig undir þennan þjóðarsið vorn. En ef Kínverji kemur og vill setjast hjer að, þá má aldrei ætlast til að hann hagi nafni sínu eftir íslenskum sið. Það þarf endilega að fara betur með hann. Dálítið undarleg umhyggjusemi. Eins og það megi ekki koma við þessa náunga, af því að þeir eru fæddir í öðru landi. Hv. þm. (SvÓ) ætti að setja sjálfan sig í nefnd til að laga sjálfan sig, svo að hann geti starfað að löggjöfinni af dálítið meira viti. Þá vill hv.þm. (SvÓ) laga sektarákvæði 10. gr. og hefla greinina. Er auðsætt af orðum hans, að hann vill hafa sektarákvæðin á þann hátt, að þau ginni menn til að brjóta lögin. Jeg vil aftur á móti hafa sektarákvæðin svo, að þau aftri mönnum algerlega frá að brjóta þau. Háttv. þm. (SvÓ) vill með sektarákvæðum laganna segja við menn: Þú mátt nú eiginlega ekki gera þetta, góðurinn minn, nema þú borgir peninga fyrir. Því er um að gera að hafa sektirnar ekki hærri en svo, að þær fæli menn ekki frá að brjóta lögin. Með öðrum orðum, hv.þm. (SvÓ) hefir hugsað sem svo, að ekki væri úr vegi að græða nokkrar krónur í ríkissjóðinn á lögunum. Skal jeg játa, að slíkt getur verið mjög eðlilegt af þeim, sem er ant um málið á sama hátt og honum. Annas er flest á sömu bókina lært hjá þessum hv.þm. (SvÓ). Það er sá sami maður, sem jeg boðaði á fund í gærdag í vatnamálanefndinni. Gat hann þá ekki komið sökum anna. En þó hefir hann haft tíma til að kljúfa nefndina og unga út nál. Þetta mun sjálfsagt vera af því, að þar er mál, sem honum er ant um.

Nú eru nöfnin að gleymast

. Nei, en jeg vildi aðeins benda á það, hversu umönnun þessa hv.þm. (SvÓ) kemur fram á margvíslegan hátt, ef svo er sem hann segir um hana. Og jeg vildi segja honum það, að hvað sem öðru líður, þá mun hann hvorki telja mjer nje öðrum trú um, að honum sje mjög ant um þetta mál, úr því hann gaf sjer ekki tíma til að koma fram með brtt. um það, sem honum finst breyta þurfa. Það fer hjer eins og oftar, að hann þorir ekki að halda því fram, sem hans betri vitund vildi vera láta, og tekur svo það ráð að vefja málið og reyna að draga það á langinn.

Magnús Pjetursson Jeg vildi leyfa mjer að gefa þá skýringu, að frv. um lærða skólann kom fyrst til mentmn. 27. mars. Var hún um þær mundir orðin svo hlaðin störfum, að ekki var nein von til að það yrði afgreitt fyrst um sinn. Annars get jeg glatt hv.þm. Dala. (BJ) með því, að nefndin hefir nú klofnað um þetta mál, og mun sá hluti hennar, sem honum er sammála, leggja fram álit sitt nú næstu daga.

Eiríkur Einarsson Mjer þykir leiðinlegt, að jafngott mál og lagfæring á nafnalöggjöfinni skuli vera rætt hjer í hv. deild af svo miklu kappi og jafnvel svo einhliða, að við óefni er búið. Finst mjer annars vegar hv.flm. (BJ) fara nokkuð geist í sakirnar, og á hinn bóginn aðrir óþarflega kvikusárir, er rætt er um takmarkanir á ættarnafnafarganinu. Jeg skil vel afstöðu hv. 1. þm. Reykv. (JakM) og er honum samdóma um það, að gerræði sje að svifta börn gömlum ættarnöfnum feðra sinna. Við sum þeirra er eigi aðeins bundin ættartrygð, heldur og þjóðartrygð. Eru mörg þessi gömlu ættarnöfn orðin svo samgróin málinu, að lítið mun saka, þótt þau haldist áfram. Hins vegar tel jeg frv. mjög þarft, að því leyti, er það kemur í veg fyrir þetta nýja ættarnafnafargan, sem er nú að leggjast á þjóðina. Eru mörg þau nöfn eigi merkilegri en svo, að lítill skaði er í, þótt sjeu lögð niður. Vilji nú samt einhver fyrir hvern mun halda þessu nýja nafni handa ætt sinni, finst mjer, að komið gæti til greina að gerbanna ekki hin nýju ættarnöfn, en afla þá ríkissjóði álitlegs tekjuliðs, sem tolls af svo óþörfum varningi. Í þannig löguðum háum viðurlögum væri og góð vernd fólgin. Þá finst mjer sektarákvæðin nokkuð há og koma ekki allskostar rjett niður. Álít jeg mentun manna ekki á svo háu stigi alment, að hægt sje að ætlast til að foreldrum geti ekki skotist í þessu efni. Finst mjer, að rjett væri að leggja aðaláhersluna á, að prestarnir sjái um að lögunum sje hlýtt, og skíri aðeins skammlausum nöfnum, og megi þá taka ráðin af mjög smekklausum foreldrum. Þeir eiga að hafa nægilega mentun til þess, að hægt sje að gera þessa kröfu til þeirra. Eins er um bæjanöfnin. Jeg tel viðsjárvert að breyta gömlum heitum; af því hlýst aðeins ruglingur og smekkleysur einar. Er því síst úr vegi að herða þar ákvæðin. Jeg er því annars hlyntur, að málið gangi til 3. umr., og vil jeg taka höndum saman við þá hv.þm., sem vilja milda frv., líkt og jeg hefi drepið á, og koma með brtt. Hins vegar er jeg hræddur um, að það kynni að daga uppi, ef því væri vísað til nefndar, og tel því best að afgreiða það nefndarlaust. Yrði því á hinn bóginn vís, að til nefndar, tel jeg eðlilegast að mentmn. fjalli um það.

Jón Þorláksson Jeg leit svo á, er þessu máli var með öllum greiddum atkvæðum vísað til 2. umr., að það væri gert í virðingarskyni við hv.flm. (BJ) og þakkarskyni fyrir þá snjöllu ræðu, sem hann flutti. Hitt efast jeg um, að nokkrum hv.þm. hafi komið til hugar, að það næði fram að ganga svona, eins og það er nú. Og jeg skal nú játa, að jeg gerði það að till. minni, því yrði vísað til hv. mentmn., einungis í því skyni, að það fengi að sofna á viðeigandi hátt. Nú hefir háttv.flm. (BJ) ekki viljað þiggja þessa sæmd, og er þá ekki annað fyrir en að taka upp umr. um málið. Jeg lít þá svo á, að þetta frv. sje ein fjarstæða frá upphafi til enda, af því, að það gengur alt of nærri persónulegum rjettindum manna og setur ákvæði um það, sem einstaklingurinn á sjálfur að ráða yfir eða foreldrar fyrir börn sín. Háttv. flm. (BJ) er ekki svo skyni skroppinn, að hann viti ekki, að menning einnar þjóðar er hvorki meiri nje minni, þó að hún fái að sýna sig eins og hún er, t. d. eins og hún kemur í ljós í meðferð nafna. Menningin er í eðli sínu hin sama, þó að hún komi þannig fram. Frv., sem menningarmeðal, nær ekki tilgangi sínum. Ef menningin kemur fram í slæmri óvenju eða tísku, þá verður að berjast á móti henni og breyta henni með öðru en þvingunarmeðulum. Eins og t. d. að hjer er farið fram á að banna mönnum að gefa börnum sínum fleira en eitt nafn. Þetta er nú það, sem segja má um frv. alment, sein snertir fyrst og fremst það menningarlega, og í öðru lagi skerðing á persónufrelsi manna og gömlum siðum. Þá kemur fram í 3. gr. frv. ákvæði, sem særir velsæmistilfinningu manna. Það særir tilfinningu allra óspiltra manna að banna mönnum með lögum að bera þau nöfn, sem börn hafa hlotið í heilagri skírn. Jeg læt ekki fleiri orð falla um frv. að sinni; en vilji hv.flm. (BJ) ekki þiggja, að því verði vísað til mentmn., sem er sæmileg meðferð, þá get jeg með atkv. mínu stuðlað að því, að það verði felt nú þegar.

Bjarni Jónsson Jeg get verið þakklátur háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) fyrir það, að hann segir hreint og beint sína skoðun og stendur við hana opinberlega. Mjer þykir því vænt um mótmæli hans, þó að skoðun hans sje þröng og jeg sje gersamlega ósamþykkur öllum ástæðum hans. Mjer geðjast betur að hreinni og beinni mótstöðu hans heldur en þegar menn sitja með hæverskusvip og vilja svæfa málin í nefndum. Mjer þykir verra, að farið sje í krókaleiðum, lævíslega aftan að mjer og frv. mínum, til þess að svæfa þau í nefndum; og heldur vil jeg láta fella þau en að svo verði með þau farið. Ekki má skilja þetta svo, að jeg haldi því fram, að það sje sama sem að drepa frv. að setja það í nefnd. Jeg hefi ekkert á móti því að senda það til mentmn., ef hún vill afgreiða það fljótt og er fús á að taka það til meðferðar. Mjer er ekkert kappsmál, að frv. gangi fram óbreytt, en það er aðalstefnan, sem jeg legg áherslu á; og jeg vil ekki að þm. geti losað sig við að greiða atkv. um hana. Skal jeg svo hverfa að rökfærslu háttv. 3. þm. Reykv. Hann taldi frv. þetta vera brot á almennum mannrjettindum. En ætli hann, og margir aðrir, fremji ekki stundum margskonar brot á þeim? Er ekki t. d. ákveðið með lögum, að mönnum skuli skylt að læra hitt og annað í öðrum löndum hafa oft verið sett lög um þessi efni; og stundum til afvegaleiðslu. Eins og t. d., þegar Þjóðverjar þröngvuðu ættarnöfnum upp á Gyðinga. Hjer er það rjettara og eðlilegra að koma fram og viðhalda hinum fornu, germönsku nöfnum. En þá verður ekki hægt að komast hjá því að ganga hart að öðrum hvorum, frumnöfnum eða ættarnöfnum. Þetta hefir komið í ljós erlendis, en þar urðu ættarnöfnin ofan á; og það hefir sýnt sig að vera til ófarnaðar þjóðerninu. Í frv. þessu eru ekki reistar frekari skorður en nauðsynlegar eru gegn því, að brotinn verði mörg þúsund ára gamall siður með því að apa eftir útlendri nafnatísku. Lítum á lögreglusamþykt bæjarfjelaga; þar er sett margskonar skerðing á almennum mannrjettindum, meiri og óþarfari en í þessu frv.; og þannig má telja margt fleira. Í Jónsbók er mönnum bannað að ganga í litklæðum. Þetta tel jeg verra; enda að líkindum frá útlöndum komið, að bannaður var slíkur þjóðarsiður. Það hefir verið í lögum, að prestar mættu neita að skíra börn afkáralegum nöfnum, þó að því hafi verið slælega framfylgt og prestarnir hafi ekki gegnt skyldu sinni í þeim efnum. Og víða er í lögum samskonar eða meiri skerðing á rjettindum manna en hjer er ráð fyrir gert. Hann hjelt, háttv.þm. (JÞ), að jeg væri ekki svo skyni skroppinn að halda, að menningin væri neitt verri eða ósannari, þó að hún fengi að sýna sig eins og hún er. Jeg hefi ekki fengið neinn mælikvarða á mína skynsemi, og veit ekki hvort hún er mikil eða lítil nema í samanburði við skynsemi annara þm., t. d. hans sjálfs (JÞ). Jeg er þó ekki skyni skroppnari um menninguna en svo, að jeg veit að venjur gefa fordæmi. Nú hefir menningin aflagast í þessu efni. Við langdvöl mentamanna landsins erlendis á fyrri árum, hjá þjóð, sem búin var að týna sinni fornu venju, spratt upp þessi nafnaósiður; menn smituðust þar, og fanst það vera smekklegra t. d. að hnýta útlendum endingum aftan við nöfn sín og fóðurnöfn. Svo leið og beið til ársins 1913, og þá voru sett lög til verndar þessari menningarstefnu. Svona er það, þegar tískuöfgar menningarinnar ná yfirtökum og menn eru að sýnast, þá fer alt versnandi. Svo styrktust þær við það, að háttv.þm. þurftu að gera það fyrir kjósendur að halda fram ættarnöfnum. En þetta á ekki við háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), þó að á milli okkar sje mikill meiningarmunur. Þetta frv. er menningarrjetting, og jeg er ekki svo skyni skroppinn, að jeg álíti það sje sama, hvernig menningin sýnir sig. Alt uppeldi á að kenna mönnum sitt eigið og miða við venjur, sem menn halda góðar og gildar. Svo að einstaklingarnir sjeu ekki eins og fokstrá, sem tilviljunin ein ræður um, hvort og á hvern hátt þeir festa rætur. Alt uppeldi er meira og minna þvingun, og mest er undir því komið, hvort það stefnir í rjetta eða ranga átt. Áður hefir komið fram nafnastefna í ranga átt; en þessi stefna horfir í rjetta átt. Þegar háttv.þm. (JÞ) talaði um helgi skírnarinnar í þessu sambandi, gat jeg ekki varist brosi. Þetta gæti þá ekki snert aðra en börn innan 10 ára aldurs; og þó að ákvæðin væru einnig látin ná til þeirra, þá breytir það ekki aðalstefnu frv. Jeg sje ekki að það skaði neinn, þvert á móti mundi það leiða til góðs, að um nöfn barna, sem skírð verða hjer á eftir, verði farið eftir þessum lögum, ef þau ná samþykki. Hins vegar er það broslegt að halda, að þetta særi skírnarhelgi á nöfnum manna, einstaklinga þeirrar kynslóðar, sem er að laumast upp í stjórnarráð, til þess að fleygja sínum skírnarheitum og taka upp ónefni. Jeg get ekki fallist á neina af röksemdum háttv.þm. (JÞ), nema ef það væri um ákvæðin í 3. gr. Það felst jeg á, að þau eigi aðeins við óskírð börn. Annars gæti jeg búist við að menn færu, ef til vill, að skíra ófædd börn; en prestarnir mundu nú sennilega vilja fara varlega í það, sökum óvissunnar um kynferði o. s. frv.! Annars er það siðurinn nú á dögum, að ættarnafnið festist við barnið í skírninni. Til þess að greiða fyrir gangi málsins í þinginu, skal jeg ekki standa í vegi fyrir því, að það fari til mentmn. En um leið vil jeg skora á nefndina að koma fljótt fram með það aftur til 3. umr., til falls eða sigurs hjer í deildinni.

Hákon Kristófersson Jeg leit svo á þetta mál sem það bæri góðan ræktarvott háttv.flm. til lands og þjóðar, sem hann er alkunnur að; þess vegna býst jeg við að verða með því, en ekki af því, að jeg vilji sýna honum neina sjerstaka auðsveipni eða fylgisemi yfirleitt. Jeg er málinu heldur hlyntur, eins og háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), en lit þannig á, að það sje ekki svo flókið, að ganga þurfi til nefndar að þessu sinni. Ýms smáatriði mætti laga með brtt., án nefndar íhlutunar. Ákvæði 6. gr., að menn sjeu skyldir til að rita nafn sitt án skammstöfunar, tel jeg óþarfa. Jeg skammstafa oft mitt nafn og mundi því gleyma hinu, enda engin misþyrming á móðurmálinu, þó menn skrifi upphafstafi í nafni sínu á undan föðurnafni. Hins vegar álít jeg að lögin eigi ekki að gilda aftur fyrir sig. Heldur að menn, sem nú heita fleiri nöfnum, megi halda þeim. Um skírnina er það að segja, að jeg þekki ekki þann sið, að menn sjeu skírðir ættarnöfnum, eins og háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) benti til að oft ætti sjer stað. Þá smáónákvæmni, sem er í frv., tel jeg, eins og jeg hefi þegar bent á, að megi laga með brtt., eða þá, ef þörf þykir, að vísa því til nefndar að lokinni 2. umr. Þó að jeg ætli ekki beinlínis að taka svari hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), vegna ummæla hv.flm. (BJ) um hann í sambandi við mál, sem ekki er á dagskrá nú, þá vona jeg, að hæstv forseti afsaki, þó að jeg fari líka út fyrir dagskrána. Jeg átti líka nokkurn hluta af þessum slettum, frá hv.þm. Dala. (BJ). Þegar hann, sem formaður vatnamálanefndar, sá sjer ekki fært að halda fundi í nefndinni, varð það að ráði hjá okkur, sem erum í meiri hl. þessarar nefndar, að koma fram með nefndarálit í málinu, án þess að bera það undir minni í hl., 

Þingmaðurinn er sýnilega ókunnugur þingvenjum

. Þessi ummæli mín eru ekki brot á þingsköpum; en segjum nú að svo væri, og að jeg hafi ekki vit á því, og að þetta fari í bága við þingvenju, þá er samt rjettlætingarvert, ef menn gera það óviljandi. Hitt er verra, ef menn gera það af ásettu ráði, og á jeg þar við hv. formann vatnamálan.,sem ekkert gerir í nefndinni og ekki hefir boðað til funda. Hins vegar er jeg sammála hv.flm. (BJ) um þetta frv., eins og jeg hefi tekið fram. Hann hefir líka lýst yfir, að hann gæti verið með væntanlegri brtt. frá mjer eða öðrum. Við erum líka sammála um að láta málið ekki fara til nefndar að þessu sinni. Ef háttv. deild er algerlega á móti málinu, sem jeg býst ekki við, teldi jeg aftur á móti rjettast að fella það strax.

Þorsteinn Jónsson Háttv. þm. Str. (MP) hefir þegar svarað ádeilu háttv.flm. (BJ) á mentmn., fyrir það, að hafa ekki afgreitt mentaskólamálið. Aðalorsökin var sú, að nefndin gat ekki haldið fundi um tíma sökum anna hv.þm. Str. (MP) í fjvn. En annars hljómar þessi árás af munni hv.þm. (BJ) nokkuð kynlega, þar sem það er kunnugt, að hann er form. í nefnd, sem aldrei hefir verið boðað til fundar í, fyr en ef það hefir verið í gær. Annars lít jeg svo á, að ekki komi til mála að samþykja frv. eins og þetta er, og rjettast með það farið að taka það út af dagskrá strax og lagfæra það undir 3. umr. Hvort það fer í mentamálanefnd eða ekki, er mjer sama um. En verði það, get jeg lýst yfir því, að sú nefnd mun ekki geta afgreitt það næstu daga, sökum mentaskólafrv. hv.þm. Dala. (BJ), sem, því miður, er þannig úr garði gert, að það tekur langan tíma upp fyrir henni.

Frsm. (Stefán Stefánsson). Eins og skýrt er frá í nál., tók sjútvn. þessu frv. mjög vel og mælir með því, að háttv. deild samþykki það óbreytt. Aðeins einn maður úr nefndinni, hv. 2. þm. Reykv. (JB) fylgdist ekki með nefndinni, heldur áleit heppilegra að vísa frv. til stjórnarinnar. Annars mun honum ekki vera það mikið kappsmál. Hinir 4 úr nefndinni álitu málið þess vert, að það næði fram að ganga. Ástæður nefndarinnar eru þær sömu og jeg tók fram við 1. umr., nefnilega, að óþarft sje, að ríkið greiði jafnmikið fje sem þetta fyrir ekki meira verk. Því til sönnunar skal jeg geta þess, að útflutningur síldar frá Austurlandi hefir numið alls 3 síðustu árin 1892 tunnum, eða 631 tunnu á ári til jafnaðar. Fyrir þetta starf hefir verið greitt á sama tíma 11354,63 krónur, eða með öðrum orðum, yfirsíldarmatsmanninum hafa verið greiddar úr ríkissjóði 6 krónur fyrir hverja útflutta tunnu. Þótt maður fari lengra aftur í tímann, þá verður útkoman þó svipuð. Það virðist að minsta kosti alveg ástæðulaust að vera að halda uppi þessu yfirsíldarmatsstarfi, því að á Norðurlandi veit jeg ekki til þess, að nokkur undirmatsmaður hafi svo lítið að gera, að hann meti ekki meira en 600 tunnur á ári. Þegar reynslan er þessi, þá virðist ekkert sjálfsagðara en að yfirsíldarmatsmaðurinn á Akureyri, sem nú hefir aðeins Eyjafjörð og ströndina austur til Langaness, nefni til undirmatsmenn á Austurlandi. Frv. gerir ráð fyrir, að umdæmum yfirmatsmanna skuli skift svo, að sá, sem aðsetur hefir á Akureyri, fái svæðið frá Ólafsfjarðarmúla til Lónsheiðar, en eins og hv.þdm. er kunnugt, aðskilur hún Suður-Múla- og Austur-Skaftafellssýslur. En svo hefir síldarmatsmaðurinn á Ísafirði svæðið frá Hornbjargi og suður um til Lónsheiðar. Er ekkert við það að athuga, því af Suðurlandi (frá Reykjanesi til Lónsheiðar) er aldrei flutt út síld. Það, sem helst kynni að vera haft á móti frv., er það, að einhverntíma kynni að berast svo mikil síld á land á þessu svæði (Austfjörðum), að undirmatsmaður nægði ekki. En þótt svo væri, að yfirmatsmaðurinn á Akureyri þyrfti einhverntíma að skjótast austur til þess að setja undirmatsmenn inn í starfann, þá mundi það ekki nema meiru en ferðakostnaði þeim, sem yfirmatsmaðurinn á Seyðisfirði hefir tekið 1922, eða kr. 1373,75. Af þessum orsökum, sem jeg hefi tilfært, lítur nefndin svo á, að hjer sje um sjálfsagða breytingu að ræða, og vænti jeg, að háttv. deild taki málinu vel.

Magnús Kristjánsson Mjer finst þetta mál í raun og veru fremur smávægilegt, og furðar mig eiginlega á því, að það skuli vera borið fram nú. Jeg efast ekki um, að upplýsingar þær, sem hv.frsm. (StSt) hefir gefið, sjeu rjettar í sjálfu sjer, frá hans sjónarmiði, en alt um það verða þær nokkuð villandi, þegar miðað er við hið óvenjulega ástand, sem verið hefir að undanförnu. Síðastliðið ár var dýrtíðaruppbótin alt að því eins há eins og stofnlaunin. Með því móti verða tölurnar nokkuð háar, en þetta breytist væntanlega með ári hverju. En þá verður þessi kostnaður ekki svo ægilegur, að nauðsyn sje á að gera breytingu eftir stuttan tíma á þeirri skipan, sem gerð hefir verið á síldarmatinu. Þegar þess er gætt, að enginn getur með vissu sagt, hvar síldin muni leggjast að það og það árið - hún gerir ekki boð á undan sjer - getur enginn dæmt um, hvar mest muni þörf á síldarmatsmönnum framvegis. Þess vegna er alveg ótækt að breyta lögunum af þessum smávægilegu ástæðum. Þegar ræða er um sparnaðinn af þessari breytingu, tel jeg, að menn verði að reikna hann efir því, sem er á venjulegum tímum. Laun þessa manns eru í raun og veru 1600 kr. Getur verið, að ferðakostnaðarreikningar hans sjeu háir, eða ferðalög meiri en þörf væri á, en svo mikið ættu hv.þm. að treysta stjórninni, að hún greiði ekki reikninga, sem eitthvað er athugavert við. Því víkur dálítið undarlega við, að þegar fært er í tal að fækka starfsmönnum á öðrum sviðum, svo sem sýslumönnum, er eins og mörgum verði þegar í stað ljóst, að það sje algerlega ófært. En þegar þess er gætt, að þeir eru 5 sinnum fleiri en yfirsíldarmatsmenn, finst mjer ósamræmi í að vilja nú fækka þeim. Enginn, sem þekkir þennan mann, mun efast um, að hann standi vel í stöðu sinni. Auk þess er hann maður gamall, sennilega um sjötugt. Þar sem hann er lítt fær til annara starfa, get jeg ekki skilið annað en að ríkissjóður yrði að greiða honum full laun til æfiloka. Fer þá þessi svokallaði spámaður að koma að litlu haldi. Þá er aðalatriðið í þessu máli, er jeg vil biðja hv.þm. að íhuga vel. Svæði þau, sem yfirsíldarmatsmenn hafa nú til yfirferðar, eru of stór til þess að þeir geti haft nauðsynlegt eftirlit með undirmönnum sínum. Nú er það starf breytt til muna frá því, sem áður var, þegar þessi skipan var gerð, og er nú miklu umfangsmeira. Þá var einungis framkvæmd skoðun á nýrri síld, en nú er söltuð síld einnig skoðuð, og hæfir menn verða að skoða þá síld, sem flutt er til útlanda. Þeir þurfa að vera á hverjum útflutningsstað. Sjá því allir, að ekki verður komist af með minna en 4 yfirsíldarmatsmenn til að líta eftir þessu. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um málið, aðeins endurtaka, að ekkert viðlit er að breyta lögunum fyrir jafnsmávægilegt atriði. Jeg álít, að stefnan ætti að vera sú, að eftirlit með vöruvöndun ætti að aukast og batna, en þingið ekki draga úr því að ástæðulausu. Hjer er reynt að draga úr þeirri lofsverðu viðleitni, sem verið hefir á framfarastigi, að auka vöruvöndun, því get jeg ekki greitt þessu frv. atkvæði, og þykist fullviss, að hv. deildarmenn muni sjá, þegar þeir íhuga málið, að rjett sje að láta það ekki fara lengra.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Mjer finst ræða hv.þm. Ak. (MK) fult eins hátignarleg og flutningur minn á þessu máli inn í þingið. Háttv. þm. kvað málið flutt svo sem það væri meiri háttar mál, en mjer finst hann engu síður hafa tekið svo í það, sem hann telji það ekkert smámál. Hv. þm. (MK) sagði, að vel mætti fá háar tölur með því að taka dýrtíðaruppbótina með. Átti þá að sleppa því, að þessum manni er borguð sjálfsögð uppbót lögum samkvæmt Jeg tel jafnsjálfsagt að geta um dýrtíðaruppbótina sem launin. Hv. þm. Ak. (MK) getur ekki vitað, hve lengi þessi uppbót verður greidd. Að vísu gilda lögin einungis til 1925, og verður því að sjálfsögðu rætt um hana á næsta þingi. En engin sönnun er fyrir því, að hún hverfi þá með öllu, mætti alveg eins búast við, að hún yrði þá hækkuð. Þá sagði hv.þm. (MK) enn fremur, að enginn gæti sagt fyrir, hvar síldin kæmi að landi. Það er að vísu rjett. En jeg gat um 3–4 ára reynslu, hve mikið hefði veiðst á Austfjörðum, og hvað matið á þeirri síld hefði kostað ríkissjóð. Síðastliðin 3 ár hefir það kostað að meðaltali 6 kr. á hverja tunnu. Þegar við þetta bætist, að starfið er svo umfangslítið, að enginn undirsíldarmatsmaður á Norðurlandi mun hafa jafnlítið starf, er ekki óeðlilegt, þó að þessi landskiki yrði settur undir umsjón yfirsíldarmatsmannsins á Akureyri. Hv. þm. (MK) taldi upphæð þessa smávægilega. Að vísu eru launin ekki há, þegar miðað er við laun háttsettra embættismanna. En í samanburði við starfið mun þessum manni greitt einna hæst kaup af flestum starfsmönnum landsins. Hv. þm. (MK) bar saman starf sýslumanna og síldarmatsmanna. Jeg kann engin deili á þeim samanburði, og læt hv.þm. hann eftir. Það getur verið tilfinningamál, hvort rjett sje að svifta þennan mann starfi sínu á gamals aldri. Jeg skal játa, að mjer var ekki kunnugt um aldur þessa manns; jeg hugði hann vera sæmilega vinnufæran og að hann gæti bjargað sjer á handafla sínum eins og flestir aðrir menn, og það fje, sem honum væri greitt, bæri þá ekki að skoða eingöngu sem fátækrastyrk. Þá taldi hv.þm. (MK) umdæmi yfirsíldarmatsmanna svo stór, að ekki mætti stækka þau, og mjer fanst hann jafnvel ganga svo langt, að helst þyrfti að vera yfirsíldarmatsmaður á hverjum stað, er síld væri skipað út til útflutnings. Ef svo ætti að vera, hygg jeg, að mörgum mönnum mundi þykja nóg um og telji hv.þm. Ak. (MK) hafa fullfeitt á stykkinu, ef launa á yfirsíldarmatsmann á hverjum útflutningsstað.

Þetta er útúrsnúningur

. Það var ekki unt að draga aðra ályktun af orðum hv.þm. en að yfirsíldarmatsmaður þyrfti helst að vera viðstaddur á hverjum stað, er útskipun síldar færi fram. Annars get jeg skýrt frá því, að jeg átti tal um þetta við hæstv. atvrh. (KIJ), áður en jeg flutti frv.; kvaðst hann ekki sjá, að nein þörf væri á yfirsíldarmatsmanni á Austfjörðum og að hann teldi sjálfsagt að bera frv. fram.

Magnús Kristjánsson Hv. frsm. (StSt) virðist þetta mikið kappsmál. Jeg skal ekkert um það segja, hvort honum muni verða að þessari innilegu ósk sinni, að frv. verði samþykt, en fremur tel jeg það ólíklegt. Jeg vildi leyfa mjer að leiðrjetta mishermi hjá hv.frsm. (StSt). Hann hafði það eftir mjer, að jeg teldi nauðsynlegt að hafa yfirsíldarmatsmann á hverjum stað, sem síld væri flutt út frá. Þetta sagði jeg aldrei. Þetta er því annaðhvort vísvitandi útúrsnúningur eða misskilningur, eg get jeg betur trúað, að svo sje. Jeg vona, að hv.frsm. (StSt) sje ljóst, hve gagngerð breyting hefir orðið á þessu starfi síðan lögin voru sett, og að eftir því, sem hver yfirsíldarmatsmaður hefir stærra svæði til yfirsóknar, því minni líkur eru til, að starf hans komi að tilætluðum notum. Það er að vísu satt, að undirmatsmenn framkvæma víða seinni skoðunina á síldinni, því að yfirmatsmenn eru of fáir, en jeg tel nauðsynlegt, að yfirmatsmenn komi við og við á þá staði, til þess að líta eftir, hvernig sú skoðun er framkvæmd. Og ef þeir rækja vel þetta starf sitt, hygg jeg að aukinn ferðakostnaður muni nálgast þá upphæð, sem hjer er gert ráð fyrir að spara. Þá verður og að líta á annað. Jeg er ekki viss um, að yfirmatsmaðurinn á Akureyri vilji bæta þessu starfi við sig, nema laun hans verði hækkuð jafnframt. Auk þess kemur varla annað til mála en að yfirmatsmaðurinn á Austurlandi fái að halda launum sínum óskertum til dauðadags. Verður því nokkuð vafasamt að þessi sparnaðarviðleitni komi að haldi, fyrst um sinn. En þegar hún ætti að koma til framkvæmda, mundi það koma í ljós, að þetta fyrirkomulag yrði alveg óhafandi. Þetta mál er ekki svo stórvægilegt, að rjett sje að eyða meiri tíma í það. Vona jeg að hv.þm. meti engu síður þær upplýsingar, er sýna, að þetta er fljótfærnislega ráðið, og hrapi ekki að því að breyta lögunum.

Jón Baldvinsson Svo sem sjá má í nál. hafði jeg dálitla sjerstöðu í þessu máli. Jeg taldi rjett að vísa frv. til stjórnarinnar, en gerði það ekki að kappsmáli og hefði látið það liggja kyrt, ef andmæli hefðu engin komið gegn frv. Mjer virðist frv. fara fram á meira en að leggja niður einn starfsmann; hjer er verið að breyta starfsviði yfirmatsmannanna. Jeg treysti mjer ekki til að ákveða þessi svæði, svo að vel væri frá því gengið. En jeg veit, að sumir nefndarmenn eru þessu kunnugir, og því treystist jeg ekki til að leggja fast á móti frv. í nefndinni. En jeg sje ekki, að nein hætta geti verið á ferðum, þó að málið bíði til næsta þings. Þá verða launalögin tekin til meðferðar, en þessir menn taka laun eftir þeim lögum. Nú er mjer kunnugt um, að yfirmatsmaðurinn á Siglufirði hefir orðað, að hann þyrfti að fá launahækkun, og má vera, að veruleg breyting yrði gerð á allri þessari skipun á næsta þingi. Eins og nál. ber með sjer, bar jeg ekki fram formlega tillögu um að vísa málinu til stjórnarinnar, en ljet einungis í ljós, að jeg teldi það rjettast. En eftir þeim upplýsingum, sem fram eru komnar, vil jeg leggja til, að það sje gert, og ber hjer með fram tillögu um það.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Hv. þm. Ak. (MK) lagði talsverða áherslu á, að jeg hefði annaðhvort snúið út úr eða misskilið orð sín, er hann talaði um nauðsyn á eftirliti með útflutningi síldar. Orð hv.þm. voru þau, að þar sem síld væri út flutt, þyrftu hæfir menn að vera viðstaddir til að meta hana. Hvernig á að skilja þessi orð öðruvísi en að hv.þm. (MK) eigi þar við yfirmatsmenn, þegar hann segir þetta um leið og hann er að deila á frv.? Annað væri hugsunarvilla. Því að það er vitanlegt, að á hverri þeirri höfn norðanlands eru undirmatsmenn, þar sem útflutningur síldar á sjer stað. Með þessu fyrirkomulagi er því sjáanlega engu siður auðvelt að hafa undirmatsmann á hverjum stað heldur en nú, þó sjerstakur yfirmatsmaður sje ekki á Austurlandi. Mjer kom ekki til hugar að misherma orð hv.þm. Ak. (MK), en jeg hygg, að jeg hafi skilið, þau rjett, eða eins og hv.þm. ætlaðist til, þegar hann varpaði þeim fram. Þá taldi hv.þm. (MK) vafasamt, hvort yfirmatsmaðurinn á Akureyri mundi vilja bæta þessu svæði við sig endurgjaldslaust. Jeg get ekki annað ímyndað mjer en að hann sje fús til þess, en ef svo væri ekki, hygg jeg, að stjórnin gæti skipað honum það, eður hann segi af sjer starfinu. Jeg hefi átt tal um þetta við lögfræðinga, og kemur þeim saman um, að þetta sje ekki embætti, sem menn geti setið í óáreittir eins lengi og þeir vilja. Ef eitthvað ber á milli þeirra og stjórnarinnar, geti hún vikið þeim frá og skipað aðra í þeirra stað. Það getur verið, að hv.þm. Ak. (MK) viti betur, en mjer varð á að trúa lögfróðum mönnum um þetta.

Magnús Kristjánsson Vegna þess, að Hv. frsm. (StSt) virðist eiga mjög erfitt með að taka sönsun, verð jeg að fá að gera stutta athugasemd. Jeg hefi ekki vanist því af hv.þm. (StSt), en í þessu máti er það svo. Það er orðið svo mikið kappsmál fyrir honum, að hann neyðist til að gera mjer upp orð, sem jeg hefi aldrei talað Raunar kannaðist hann við að mestu leyti, að hann hafi ekki haft rjett eftir. Jeg vil þá skýra orð mín betur. Jeg átti við, að þótt að vísu væri nauðsynlegt, að yfirmatsmenn verði stundum að fela undirmatsmönnum að framkvæma störf sín, þá væri það ekki heppilegt; menn verða að vera vissir um. að þeir sjeu starfi sínu vaxnir. Og þegar ágreiningur kemur upp milli útflytjanda og undirmatsmanns, er oft óhjákvæmilegt að yfirmatsmaður ferðist til þess staðar og skeri úr slíkum ágreiningi, sem oft getur komið fyrir. Sjá allir, hve óþægilegt það er, ef yfirmatsmaður þarf að ferðast margar dagleiðir til þess að rannsaka eitthvert mál. Jeg tel yfirmatsmannastöðurnar gagnslausar, ef þeir geta ekki haft eftirlit með því, hvernig undirmenn þeirra rækja störf sín.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Jeg skal ekki deila á hv.þm. Ak. (MK) um skýringu hans. En jeg vil benda á, að yfirmatsmaðurinn á Siglufirði hefir umsjón um alt svæðið vestur að Horni. Jeg gæti hugsað, að það mundi kosta eitthvað, ef hann þyrfti að bregða sjer oft vestur á Strandir. Fyrir nokkrum árum var mjög mikil síldveiði þar, en mjer er ekki kunnugt um, að hann færi oft þangað, og sú yrði væntanlega reynslan einnig í þessu falli. Um tillögu hv. 2. þm. Reykv. (JB), að vísa málinu til stjórnarinnar, vil jeg aðeins minna á það, sem jeg hefi áður sagt, að hæstv. atvrh. (KIJ) hefir tjáð mjer, að hann væri frv. hlyntur, og er því engin ástæða til að tefja frv. með því að vísa því til stjórnarinnar.

Flm. (Jakob Möller) Jeg skal ekki hefja langar umræður um þetta litla frv., og skal þá strax játa, að það er í flaustri samið. Jeg skal játa, að orðalagið, „þar sem orkan er hagnýtt“, getur misskilist. Það má ef til vill skilja það svo, að hagnýtingin fari fram í sjálfri raforkustöðinni, og eru það vinsamleg tilmæli mín til þeirrar nefndar, sem frv. verður væntanlega vísað til, að hún geri á því þær breytingar, að öll tvímæli verði tekin af um þetta. Þá er og athugandi, hvort vert er að láta ákvæði frv. ná til annara fyrirtækja en þeirra, sem stofnuð eru og starfrækt til almenningsþarfa. Ef frv., þannig breytt, einungis lögskýring, því samkvæmt gildandi lögum er ekki heimilt að leggja útsvar á slík opinber fyrirtæki. Og þó það hafi átt sjer stað, eins og t. d. með rafmagnsveituna í Reykjavík, þá verður það útsvar auðvitað aldrei borgað, en hins vegar nauðsynlegt að fá skýlaus ákvæði um þetta, til að taka af allan vafa. Ef frv. er breytt á þennan hátt, verður ekkert fyrirtæki skattfrjálst, nema sem bygt er til almenningsþarfa, en slík fyrirtæki eru aldrei rekin sem gróðafyrirtæki. Rafmagnsveita Reykjavíkur er t. d. ekki fremur stofnuð í gróðaskyni en áveiturnar austanfjalls. Ef því annað á að vera skattfrjálst, þá er sjálfsagt að hitt sje það líka. En á hinn bóginn, ef útsvar á t. d. að leggja á rafmagnsveitu Reykjavíkur í Mosfellssveitinni, þá er hliðstætt, að lagt væri t. d. útsvar á Skeiðaáveituna, þar sem vatnið er til hennar tekið.

Einar Þorgilsson Jeg sje ekki ástæðu til að vera margorður um frv. á þessu stigi málsins. En það vildi jeg taka fram, að sumt af því, sem hv. 1. þm. Reykv. (JakM) talaði um lögskýringu, virtist næsta vanhugsað. Og yfirleitt er frv. svo úr garði gert, að orðum og efni, að ekki getur komið til mála að samþykkja það. Flest atriðin, sem tekin eru til samanburðar í greinargerðinni, eru svo ósambærileg, að ómögulegt er að þau geti talist rök fyrir málinu. T. d. virðist nokkuð ólíkt á komið með Skeiðaáveituna og rafmagnsveituna í Reykjavík. Upptök vatnsins til hennar eru í Mosfellssveit og orku vatnsins þar strax breytt í raforku með vjelum, bæði til lýsingar í húsum stöðvarinnar og fleiri afnota þar á staðnum, þótt aðallega sje hún leidd til Reykjavíkurbæjar, sem svo hagnýtir sjer hana á ýmsa vegu. Með áveituna austanfjalls er öðru máli að gegna. Þar eru upptök vatnsins í sama hreppi sem því er ætlað að verða að nytjum, víðast hvar, og ef fleiri hreppsfjelög verða aðnjótandi áveitunnar, þá mun það vera samkomulagsatriði viðkomandi hreppa. Jeg geri ráð fyrir, að ef málið nær að ganga til 2. umr., þá muni nefnd sú, sem því verður vísað til, breyta því að miklum mun, og sje jeg því ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum að þessu sinni.

Jón Þorláksson Jeg vildi aðeins leiða athygli hv. 1. þm. Reykv. (JakM) að því, að eins og ákvæði frv. eru nú, verða allar rafmagnsstöðvar útsvarsskyldar þar sem þær standa, ef önnur lagaákvæði eru ekki því til hindrunar, og verður því að orða greinina að nýju, ef það á að nást, sem flm. vill.

Flm. (Jakob Möller) Jeg tók það fram í upphafi, að orðalag frv. gæti ef til vill valdið misskilningi. Jeg fyrir mitt leyti verð þó að halda því fram, að endanleg hagnýting vatnsorkunnar fari fram þar, sem rafmagnið er notað. En jeg vakti einmitt athygli hv. nefndar á þessu, og vænti þess, að hún geri á því þær leiðrjettingar, sem hún telur þurfa, og ætti henni að vera innan handar að taka af öll tvímæli í þessu efni. En jeg vil benda á, að þó raforkan væri hagnýtt á staðnum, þar sem hún er framleidd, þá er rjett að leggja útsvar aðeins á þann hlutann, sem þar er notaður. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. G.-K. (EÞ) sagði, þá þarf jeg ekki að vera margorður. Jeg var áður búinn að leiða rök að skyldleikanum með rafmagnsveitu og áveitu, og sje ekki, að það skifti máli, hvort vatnið, sem til þess fer, er notað strax eða ekki. Það, sem um er að ræða, er það, hvort fyrirtækin eru stofnuð og rekin til almenningsþarfa eða ekki. En þetta mál snertir ekki aðeins Reykjavík, heldur alt landið, þar sem til mála getur komið að reisa raforkustöðvar. En þetta er víða fyrirhugað, og því sumstaðar sameiginlegt í mörgum sveitum. En það er ekki sanngjarnt, að einn hlutinn geti lagt svo og svo þung gjöld á hina alla fyrir þá sök, að stöðin, sem allir nota, verður þá skattskyld á einum stað. Alveg á sama hátt ætti þá eftir þessu að mega skattleggja vatnsveitur.

Flm. (Magnús Jónsson) Flestum hv.þm. mun kunnugt mál þetta, og munu sennilega eiga meira eða minna af uppdráttum herforingjaráðsins danska. Fyrsta orsökin til þessara landmælinga liggur ekki á landi, heldur í sjó, ef svo mætti segja. Var hún sú, að þegar verið var að mæla upp sjóinn fyrir Suðvesturlandinu, þá kom það í ljós, að strönd landsins var mörkuð skakt á uppdráttinn, og olli það erfiðleikum á því að gera nákvæm kort af miðum fyrir sunnan land. Herforingjaráðið hafði þá nýlega - þetta var nokkru fyrir aldamótin - lokið við að gera mjög nákvæman uppdrátt af Færeyjum. Af Íslandi voru þá engir uppdrættir til aðrir en uppdráttur Björns Gunnlaugssonar og uppdráttur Þorvalds Thoroddsens, sem var bygður á uppdrætti Björns Gunnlaugssonar, aðeins löguð mynd hálendisins, eins og þar var komist að orði. Fyrsti undirbúningurinn undir mælingar herforingjaráðsins var sá, að ríkisþing Dana veitti árið 1900 15000 kr. í tvö ár til þess að byrja á þríhyrningsmælingum fyrir sunnan land, til þess að fá strandlengju Suðurlands rjett setta. Voru svo 1902 sendir tveir leiðangrar, annar til Hornafjarðar, en hinn til Reykjavíkur, eða námunda við hana, og áttu þeir svo að mætast við Dyrhólaey. Sumarið 1903 var svo fyrri þríhyrningamælingunni lokið. Byrjuðu þá nákvæmar mælingar til grundvallar uppdráttum af landinu. Gekk verkið furðu vel, þó að við marga erfiðleika væri að etja. Leiddu þessar mælingar í ljós, að uppdráttum landsins hafði verið mjög ábótavant. Ströndin reyndist öðruvísi, vegalengdir aðrar og hæð fjalla, t. d. reyndist Öræfajökull 573 fetum hærri en hann áður var talinn. Þessi ónákvæmni, sem í ljós kom, varð til þess, að herforingjaráðið setti sjer það mark að mæla upp alt landið. Kom fyrst sjerstakur uppdráttur af Reykjavík og svo annar af nágrenninu, og svo sjerstakt kort yfir Hafnarfjörð, og svo jafnt og þjett úr því. Hjeldu mælingar þessar svo áfram óslitið í 13 ár, eða til 1914, er stríðið kom og hindraði þetta sem margt annað. Hefi jeg sjeð prentaða skýrslu um kostnaðinn af verkinu, sem jeg raunar skal ekki fullyrða að sje rjett, en þar er hann talinn 364000 kr. Hafði ríkisþing Dana veitt 292500 kr., en landssjóður 71500 kr. Árið 1914 var búið að gera uppdrætti og mæla alt landið frá Hornafirði til Miðfjarðar í Húnavatnssýslu. Árið 1920 var svo aftur unnið að mælingunum, og voru þá gerðir uppdrættir af Húnavatnssýslu austur fyrir Blöndu, og einnig mun Skagafjörður hafa verið mældur að einhverju leyti. Er nú mikið fje komið í þetta og auðsætt, að ljúka verður þessu verki, enda eru þessir uppdrættir mjög góðir og eru undirstaðan að því að þekkja landið rjett. Eru þeir sú eina Íslandslýsing, er að verulegu haldi kemur. Geta menn ekki þekt sína eigin sveit jafnvel á annan veg og af uppdráttunum. Er kunnugt, að vegalengdir hafa mjög verið miðaðar við það, hversu lengi var verið að ganga eða ríða þennan og þennan spotta, en mjög var það auðvitað ónákvæmt og sífelt ágreiningsefni. Þarf ekki að fjölyrða um það, að eina leiðin til þess að þekkja landið er það að hafa uppdrættina. Ef litið er til eldri uppdrátta, t. d. þess, sem er í ferðabók Eggerts Ólafssonar, sem er sá elsti, þá sjest, hve feikilega menn hafa gert sjer skakkar hugmyndir um margt. Sama má segja um uppdrætti annara landa áður en reglulegar, nákvæmar mælingar fóru fram. Mælingar Bjöms Gunnlaugssonar, sem mældi landið að mig minnir á árunum 1830–1840, voru að vísu góðar, þegar litið var til allra ástæðna, og herforingjaráðið hefir lokið miklu lofsorði á það, hve miklu hann hafi fengið afkastað, en nákvæmar vora þær þó ekki, sem ekki var von. Um uppdrætti herforingjaráðsins get jeg auðvitað ekki dæmt sem sjerfræðingur, og heyrt hefi jeg suma hafa talsvert út á þá að setja, en jeg veit þó, að hjer er um afskaplega mikla framför að ræða. Hefi jeg talsvert notað uppdrættina á ferðalögum, og hafa þeir reynst mjer mjög sannir og fullnægjandi. Sjálfsagt má finna í örsmáum atriðum sumstaðar ónákvæmni, t. d. hvar gras er og hvar ber holt og slíkt, en meðfram stafar það af því, að mælingamar eru í raun rjettri miðaðar við smærri mælikvarða en uppdrættirnir hafa. Eru uppdrættir þessir ágæt undirstaða til að byggja á ýmsar verklegar framkvæmdir, svo sem vegagerðir o. fl. Ættu þeir að vera uppsettir hjer á Alþingi, t. d. hver sýsla eða nálægt því, svo að þægilegra væri fyrir þm. að átta sig á þeim bygðarlögum, þar sem þeir eru ókunnir. En það verður mjög erfitt með því að skoða hvern einstakan uppdrátt. Einnig eru þeir nær því ómissandi á ferðalögum, og auk þess er bæði skemtilegt og fróðlegt að eiga þá. Skal jeg svo ekki hafa þennan almenna inngang lengri, en víkja að einstökum liðum tillögu minnar. Um 1. liðinn skal jeg geta þess, að jeg taldi sjálfsagt, að reynt væri að leita samninga við hina fyrri aðilja þessa máls, herforingjaráðið; hafa þeir reynslu af mælingunum hjer, og við höfum einnig reynsluna af þeim og hefir þótt hún góð. Get jeg líka vel skilið, að það muni herforingjaráðinu metnaðarmál að ljúka við þessar mælingar, sem það hefir fyrst upp tekið. Þó hefi jeg skilið hjer eftir smugu, ef svo skyldi reynast, að erfitt yrði að ná samningum við það. Mætti vera, að það hefði svo mikið að gera, að það gæti ekki sint því, eða þá að hægt væri að fá verkið ódýrara en það gæfi kost á. Annar liður till. fjallar um það að setja takmörk um það, hve verkið standi lengi yfir. Sá tími, er gekk til þess, sem búið er af verkinu, er 14 ár. Er talið svo, að verkið sje nokkru meira en hálfnað. Strandlengjan er miklu meira en hálfnuð, en öræfin eru eftir. Var það ætlun herforingjaráðsins að mæla hálendið miklu lauslegar –leggja áhersluna á að fá rjetta afstöðuna, en staðirnir, sem þarf að festa nákvæmlega, eru miklu færri. Taldi jeg, að hægt mundi að ljúka verkinu 1935, ef byrjað er 1924, því að ef kortin eru dregin upp með minni mælikvarða, eins og till. fer fram á, er 4 verkið talsvert minna, og mundi það muna 1–2 árum. Auðvitað er mjer þetta ekkert kappsmál, en jeg hefi viljað gefa stjórninni eitthvað fast við að styðjast, til þess að hún gæti hagað sjer eftir því, hve marga menn þyrfti o. s. frv. Þriðji liðurinn er um stærð mælikvarða uppdráttanna. Uppdrættirnir, er gerðir hafa verið, eru 1:50000, en í till. er miðað við 1:100000. Í bók, sem herforingjaráðið hefir gefið út um mælingarnar, kallar það hið fyrra fjórðungsblöð, en hið síðara atlasblöð. Var mælingunum víst hagað eftir atlasblaðastærð  (1:100000)  , en uppdrættirnir voru svo dregnir á fjórðungsblaðastærð  (1:50000)  . En við þetta er lítið unnið. Hin raunverulega nákvæmni verður engu meiri. Kostirnir, sem stærri kortin hafa, eru aðallega þrír, og allir litlir. Þau eru glæsilegri, plássið er meira, ef menn t. d. vilja safna miklu af örnefnum á það, og svo er það, að þeir upp drættir, er gerðir hafa verið, hafa þessa stærð, og mönnum er jafnan kærara að halda áfram á hafinni braut. Smærri kortin hafa aftur á móti mikla kosti. Þau eru ódýrari og verða 2–3 árum fljótari vegna þess, hve vinnan er minni við þau. Auk þess eru þau miklu nothæfari til þess, sem þau eru alment notuð til, t. d. ferðalaga. En mesti kosturinn er það, hve miklu ódýrari þau eru. Þau stærri, sem mundu verða um 300, kosta 2 kr., og yrðu það 600 kr. Mundu ekki nema sárfáir geta veitt sjer þann „luxus“. Þau minni yrðu 92 og kostuðu 184 kr., og mundi mörgum verða mögulegt að eignast þau. Jeg vil skjóta því inn í, til þess að fyrirbyggja misskilning, að sumir kynnu að líta svo á, að hjer væri um mótsögn að ræða. Ef fjórðungsblöðin eru 300, þá gætu menn af því ráðið, að atlasblöðin yrðu ferfalt færri, eða 75. En svo er ekki, vegna þess, að atlasblöðin hafa stundum allmikið, t. d. helming, á sjó, og er þá hægt að sleppa fjórðungsblöðum af þeim svæðum, þar af leiðandi verða þau hlutfallslega dálítið færri. Jeg hefi sjeð uppdráttinn af Húnavatnssýslu í smærri mælikvarðanum  (1:100000)  ; er hann fullnægjandi í alla staði. Það er svo langur vegur frá, að það sje þröngt um nöfnin, að jeg býst við, að það kæmust fyrir alt að því þrefalt fleiri nöfn. Viðvíkjandi 4. lið till. er það að segja, að eins og menn skilja, er nauðsynlegt að fá uppdrætti af öllu landinu í sama hlutfalli. En það er kostnaðarminna að gera atlasuppdrætti af því öllu heldur en að hafa sömu stærð og var á því, sem eftir er að mæla. Og því ætti að vera lokið á svipuðum tíma, svo að menn gætu þá fengið uppdrætti af öllu landinu í sama mælikvarða. Þá er það 5. liður. Það hefir verið erfitt að ná í uppdrættina. Morten Hansen skólastjóri hafði þá í umboðssölu, en þegar hann vildi láta af því, lenti í þó nokkru stímabraki um þetta. En það má ekki koma fyrir, að uppdrættirnir fáist ekki hjer. Þá er verðið. Eins og menn vita, verða bóksalar að fá nokkuð fyrir að selja vörn sína, en venja er að setja verðið í byrjun svo hátt, að þeir þurfi ekki að færa það upp úr því. Síðan gerir gengismunurinn það að verkum, að bóksalar hjer á landi þurfa nú að færa verðið fram. Væri gott, ef hægt væri að koma þessu betur fyrir. Jeg get þá vikið að þessum 2 brtt., sem jeg á. Sú fyrri er á þskj. 312 og er eingöngu formlegs eðlis; hún breytir ekki efni. Get jeg því leitt hana hjá mjer. Hin brtt. mín er á þskj. 413 og er komin fram af því, að mjer hefir verið bent á, að við þyrftum nauðsynlega að fá hingað heim athuganir þær, sem bygt hefir verið á til þessa, drögin að þeim uppdráttum, sem gerðir hafa verið hingað til. Þetta er sjálfsagt, eftir að landið hefir tekið mælingarnar í sínar hendur, en þá þarf að semja um það að fá það frá fyrri tímunum, því að vitaskuld eigum við enga heimting á því. Þess vegna kom jeg fram með þessa viðaukatillögu. Það kann nú að þykja óþarfi að koma með þessa þáltill., af því að upphæð er í núgildandi fjárlögum, svo að ætla mætti, að það væri ráðið, að mælingarnar færu nú að hefjast af nýju. En svo er ekki. Það hefir víst altaf staðið í fjárlögum nokkur veiting í þessu skyni, en ekki verið notuð, svo að ekkert er hægt að ráða af því einu. Var jeg að hugsa um að koma með fyrirspurn, en slíkt verður oft svo gagnslítið, að jeg kaus mjer heldur þál.formið. Loks er það vatill. frá hv.þm. Dala. (BJ) á þskj. 308, en um hana get jeg sagt það, að jeg felst á hana. Það veitti ekki af því að stuðla að því eftir megni, að öll örnefni væru sem rjettust. En það hafa ýmsir rekið sig á ýmislegt ábótavant í því efni. Ekki svo mjög fyrir það, að nöfnin væru skakt rituð, heldur að þau væru á skökkum stöðum eða afbökuð og vantaði stundum alveg mörg nöfn.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg er alveg sammála hv. 4. þm. Reykv. (MJ) um, að það, sem komið er út af landsuppdráttum herforingjaráðsins alt frá Hornafirði til Eyjafjarðar, sje hreinasta gersemi og það mesta og besta, sem gert hefir verið á síðari árum. Að hætta við það verk hálfunnið væri þjóðarminkun. En þetta er hins vegar stórfelt útgjaldamál, en hagur landsins er síður en svo glæsilegur nú. Þegar stríðið skall á, höfðust landmælingamennirnir dönsku við að Hólum í Hjaltadal, eða þar í nágrenninu. Síðan hafa þeir aðeins starfað 1 ár, og hljóta því að vera komnir að Eyjafjarðarsýslu. Það er því búið að kortleggja meira en helming alls landsins. Það er sem sje ekki ætlast til, að óbygðirnar um miðbik og austurhluta landsins sjeu kortlagðar jafnnákvæmlega og hin bygða strandlengja. Jeg er hv.flm. (MJ) því fullkomlega sammála um, að þessu verki verði að halda áfram, enda er áætluð upphæð í þessu skyni í fjárlagafrv. 1924. En ef til vill er upphæðin fulllág, einkum vegna gengismunar, haldi hann áfram. Og eins stóð upphæð til mælinga í fjárlögunum fyrir 1922. Í fyrravor barst fyrirspurn frá herforingjaráðinu um það, hvort stjórnin vildi láta halda verkinu áfram það ár. Stjórnin ákvað þá að gera það ekki og bar fyrir sig peningaleysi. Sama má segja enn, og skoða jeg það sem afgert mál, að ekkert geti orðið úr mælingum á yfirstandandi ári. En jeg vona, að það rakni kanske eitthvað úr á næsta sumri, svo að það verði þá fært. Um þetta skal jeg ekki fara frekari orðum, en snúa mjer að einstökum liðum í þáltill. Það verður sjálfsagt engum erfiðleik um bundið fyrir landsstjórnina að hefja samninga við herforingjaráðið. Jeg er ekki í minsta vafa um, að ráðið mun taka vel í þá málaleitun, að haldið yrði áfram verkinu. Og hver stjórn mundi af sjálfsagðri kurteisisskyldu snúa sjer fyrst þangað, til þeirra manna, sem unnið hafa þetta mikla verk svo árum skiftir. Viðvíkjandi 2. lið, þá er jeg ekki hræddur um, að við getum ekki náð í viðunanlega samninga af hendi herforingjaráðsins. Jeg hugsa, að ekki muni stranda á því, en hitt væri frekar, að okkur yrði erfiðara vegna fjárskorts að uppfylla skilmálana. Þess vegna er jeg ekki viss um, að rjett sje að binda samningana of mikið, heldur verðum við að áskilja okkur rjett til að geta stöðvað verkið, ef það yrði óhjákvæmilegt vegna fjárskorts. Jeg get ekki neitað því, að mjer finst óviðkunnanlegt að hafa hálft landið með mælikvarðanum 1:50000, en hinn helminginn með 1:100000. En þó verð jeg að fallast á það, sem hv.flm. (MJ) sagði, að minni stærðin er betri, bæði vegna ódýrleika og þess, hvað hún er hentug til að hafa með sjer á ferðum. Það er ekki gott að vita, hvað mikið herforingjaráðið á eftir af upplaginu 1:50000, en það er varla mjög mikið. Það hefir gengið vel út til þessa, því uppdrættirnir hafa verið tiltölulega ódýrir, þar sem þeir hafa ekki kostað nema 1 kr. blaðið hingað til. 5. liður er óþarfur, þar sem búið er að gera samning við einn bóksala hjerna í bænum um að hafa útsölu á hendi fyrir ákveðið útsöluverð. Ekki held jeg, að það verði hörgull á uppdráttunum, eins og hv.flm. (MJ) hjelt fram. En það er þá altaf hægt að fyrirbyggja með því að hafa upplagið nógu stórt. Hvað snertir vatill. frá sama hv.þm. (MJ), um nýjan 6. lið, þá eigum við að sjálfsögðu heimtingu á að fá öll drög til uppdrátta frá þeim árum, sem við kostuðum mælingarnar eingöngu. Það er alveg sjálfgefið, en líklegt er, að þeir verði tregir til að láta af hendi hin frumdrögin. Um vatill. hv.þm. Dala. (BJ) er það að segja, að það þarf að fara talsvert laglega yfir þann lið við samningana, svo að í honum geti ekki falist móðgun til herforingjaráðsins. Yfir höfuð get jeg þá fylgt þessari þáltill., sem hjer liggur fyrir.

Flm. (Magnús Jónsson) Það eru aðeins fáein orð, sem jeg ætla nú að segja. Jeg vil byrja með því að þakka hæstv. atvrh. (KIJ) fyrir góðar og liðlegar undirtektir við þetta mál; en jeg hjó eftir því, að hann sagði, að allur kostnaður og útbúningur við þessar landmælingar ætti að greiðast í dönskum krónum. Bið jeg hann því hjer með um svar við því, hvort það sje álit hæstv. atvrh. (KIJ), að landið þurfi að kaupa öll áhöld, sem við þarf, eða hvort ekki mundi mega vænta, að þau fengjust leigð við sæmilegu eftirgjaldi. Annað atriði vil jeg og spyrja um, og það er viðvíkjandi kaupi herforingjanna. Jeg hygg, að þeir muni halda sínum venjulegu launum, en fái þó auk þess einhverja þóknun fyrir vinnu sína hjer. Jeg hygg þessi þáltill. hafi enga ósanngimi í sjer fólgna við þá, sem búnir eru að kaupa stærri uppdrættina, því að þeir fá uppdrættina í minni mælikvarðanum yfir alt landið fyrir minna fje en það kostar að fá þá í stærri mælikvarðanum yfir það, sem eftir er af landinu. Upphaflega mun það hafa verið tilætlun herforingjaráðsins að gefa út uppdrættina í báðum þessum mælikvörðum, 1:50000 og 1:100000, en það byrjaði aðeins á að gefa út kort í stærri mælikvarðanum fyrst. Hygg jeg, að herforingjaráðið hafi þegar fyrir löngu verið búið að komast að því, að þetta var óheppilegur mælikvarði, en haldið þó þessari útgáfu áfram vegna þess, hversu einmitt þetta var hjartfólgið mál manni þeim, sem hjer stóð fyrir mælingunum og var búinn að vinna að þeim hjer mjög lengi, eða nærri því frá upphafi. Þótt herforingjaráðið hafi látið búa til prentunarmót að stærra broti landsuppdráttanna og sitji svo uppi með þau, hygg jeg það verði þó ekki óviðráðanleg tálmun þessu máli. Viðvíkjandi kortunum af Húnavatnssýslu get jeg upplýst það, að þau eru nú ekki til hjer, en það er aðeins í bili og af sjerstökum ástæðum. Hafði einn maður að norðan keypt alt, er til landsins kom af þeim, þar eð hann hugði, að verða mundi svo mikil eftirspurn eftir þeim þar norður. Jeg sje ekki, að till. um nöfnin á landsuppdráttunum geti verið neitt móðgandi við herforingjaráðið. Jeg veit til þess, að þegar það framkvæmdi mælingarnar á Snæfellsnesi, lagði það mikla áherslu á að ná þeim sem rjettustum; en þetta strandaði víst oft á því, að fólkið þar var ekki fært um að gefa sem nákvæmastar upplýsingar um þau. Veit jeg, að herforingjaráðið mundi þakklátt fyrir aðstoð í þessu efni; en aðstoð við rjettritun nafna getur það auðvitað fengið í Kaupmannahöfn, en til þess, að rjett nöfn sjeu sett á rjetta staði á uppdráttunum, þarf að senda uppköst að þeim út hingað áður en þau eru prentuð, til leiðrjettingar.

Benedikt Sveinsson Viðvíkjandi 1. lið þessarar till. til þál. hefir hv.flm. (MJ) þegar bent á, að hann hafi haft þessa smugu, svo sem hann kvað að orði, til þess að stjórnin væri ekki bundin við að semja við danska herforingjaráðið eitt. Jafnvel þótt sjálfsagt sje, að þangað verði fyrst leitað, vegna þess starfs, sem herforingjaráðið hefir leyst af höndum hjer á undanförnum árum, þá er þó rjett, að stjórnin hafi óbundnar hendur til þess að leita til annara, ef þörf gerist eða það yrði að einhverju leyti hentara. - Gengismunur íslensku krónunnar móts við hina dönsku er oss óhagstæður sem stendur. En sumstaðar annarsstaðar er gengismunur oss hagstæður, t.d. á Þýskalandi, og því gæti það vel komið til mála, að stjórn vor leitaði þar fyrir sjer. Þar í landi mundi mega fá nóg af vel færum mönnum til þessa starfa, og auk þess hafa Þjóðverjar nýlega tekið upp nýja aðferð til landmælinga, sem bæði er fljótlegri og ódýrari. Er sú aðferð með þeim hætti, að þeir ljósmynda landið úr flugvjelum og nota síðan ljósmyndir þessar við tilbúning landsuppdráttanna. Hæðamælingar fremja þeir einnig á þennan hátt. Neyttu þeir aðferðar þessarar mjög á styrjaldarárunum, og reyndist hún bæði fljótlegri og ódýrari en eldri aðferðir, og auk þess enn þá nákvæmari en nokkur önnur. Jeg vil geta þess, að jeg veit til, að herforingjaráðið mun hafa í hyggju að færa alla gömlu uppdrættina í hið minna horfið og gefa þá út á ný. Munu þá og verða leiðrjett þau nöfn, sem lagfæringar þurfa við. Kem jeg þá að brtt.hv.þm. Dala. (BJ) um það, að rjett nöfn verði á uppdráttunum, og er það rjett, að sú tillaga er engin móðgun við herforingjaráðið danska. Nöfnin á uppdráttunum eru að vísu allvíðast góð og miklu betri en vænta mátti, þegar litið er á það, hversu íslensk örnefni eru venjulega afbökuð af útlendingum. Þó hefir komið fram ruglingur á nöfnum og ýmsar villur á ekki allfáum stöðum, þótt venjuleg stafsetning orðanna sje yfir höfuð rjett. Herra Björn Bjarnarson í Gröf í Mosfellssveit hefir ritað um nöfnin á landabrjefum þessum, einkum í Mosfellssveit, og bent á margar örnefnavillur. Munu flestar þeirra stafa af því, að þar hafa eigi verið nógu kunnugir menn til aðstoðar. Jeg skal enn fremur nefna nokkur dæmi, sem mjer detta nú í hug, þótt eigi hafi jeg safnað skrá yfir villur þær, er jeg hefi rekist á, þegar jeg hefi litið í landabrjef þessi: Hakaskarð í Grímsnesi er nefnt Hagaskarð. Frá örnefni þessu er sagt í Landnámabók; er skarðið kent við Haka, þræl Ketilbjarnar hins gamla að Mosfelli, svo að ekki er um að villast. - Ruglað er nöfnum á smávötnum tveimur fyrir ofan Elliðavatn. - Í Borgarfirði er ruglað nöfnum á bæjunum Guðnabakka við Þverá og Gunnlaugsstöðum þar uppi á Ásunum. Þá eru og í Örnólfsdal nefndar á uppdrættinum Rangárgilstungur, en þar er engin Rangá, heldur heita tungumar Rangagilstungur, kendar við þrjú gil, er þær liggja á milli og standa á ská hvert við annað. - Háleiksmúli er nefndur á Mýrum, en á vafalaust að vera Háleggsmúli. Þá er og skráð Bergsteinsvatn á Mýrum, og má vera, að það sje nú kallað svo, en í sóknarlýsing frá því um 1840 er vatnið nefnt Berserksvatn og sögð þjóðsaga til nafnsins. Hygg jeg það nafnið rjettara. - Djúpalónssandur undir Jökli er nefndur Dritvík, - alveg ranglega. - Víða er slept góðum og merkilegum örnefnum, sem vel hefði mátt koma fyrir og eftirsjón er að. Þetta er ekki sagt til ámælis mælingamönnunum. Þeim er það sjálfum vel kunnugt, að ýmsar villur hafa orðið í nöfnum, og hafa þeir farið þess á leit við fróðan mann hjer í Reykjavík að laga og leiðrjetta fyrir sig nöfnin á uppdráttunum, til þess að hægt verði að gefa þá út með rjettum nöfnum þegar þeir verða prentaðir af nýju eftir minni mælikvarðanum.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) spurði um það, hvað mikið mundi þurfa að borga í dönskum krónum. Jeg er ekki við því búinn nú þegar að svara þessu svo ábyggilegt sje. Það er aðallega allur útbúnaður, sem mjer er ókunnugt um, hvað kosta muni. Fyrir því kýs jeg að fresta svarinu þar til jeg hefi aflað mjer þeirra upplýsinga, sem við þarf, og vænti jeg þess, að það geti orðið fyrir síðari umr. þessa máls, svo að jeg geti svarað því þá.