Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Engar skýrslur eru til, er sýni, hve margar skemmtisamkomur eru haldnar í landinu og almenn gleðimót eða hve margir sækja slík mannamót til jafnaðar. Enginn tölulegur samanburður er þess vegna til milli fortíðar og nútíðar í þessum athöfnum þjóðarinnar. Hins vegar dylst sjálfsagt engum, að skemmtisamkomuhald hefur færzt stórkostlega í aukana upp á síðkastið. Samkomunum hefur fjölgað og sóknin til þeirra vaxið, enda getur hver samkoma náð til miklu stærra svæðis en áður var. Ótalmargt veldur þessu. Annríki mikils hluta þjóðarinnar hefur minnkað, peningaráðin til þess að skemmta sér hafa aukizt. Vegirnir hafa batnað, hraðskreið samgöngutæki komið til sögunnar, samkomuhús verið stækkuð og gerð vistlegri, útvarpið tekið að sér að koma boðum til allra, sem hafa eyru til að heyra. Þá þykir það vænlegra nú en nokkru sinni fyrr að halda skemmtisamkomur til fjáröflunar, selja aðgang og veitingar til ágóða fyrir hitt og þetta, sem félög og áhugamenn vilja koma til leiðar í þágu almennings og safna fé til: Dag hvern er hrópað gegnum útvarpið á fjölda fólks til gleðimóta. Auðvitað er það æskan, sem til er talað fyrst og fremst og hlýðir kallinu örast. Telja má, að svo sé komið, að uppeldi þjóðarinnar fari að umtalsverðu leyti fram á samkomum. Áhrif samkomanna eru sterkari en hversdagslegra stunda á hugi ungmenna og háttalag. Af samkomunum draga menn dáminn heim með sér. Engum manni getur blandazt hugur um, að mikilsvert er, að menningarbragur sé á samkomuhöldum þjóðarinnar. Þetta hefur jafnan verið þýðingarmikið, en þó meiri menningarleg nauðsyn nú, af því að samkomuhöldin eru almennari og þátttaka æskunnar í þeim meiri en áður var. Stjórn þjóðfélagsins má ekki láta málefni þessi afskiptalaus eða svo afskiptalítil sem hingað til. Þetta skildi vitanlega ráðherrann, sem bannaði útvarpinu að flytja auglýsingar um dans. En hans góða meining gerði enga stoð. Þó skal viðurkennt, að fyrir eyrað hljóma auglýsingarnar um dansleikina ekki alveg eins fátæklega og áður. Annar ráðherra gaf út fyrirmæli um, að slíta skuli opinberum samkomum ekki síðar en kl. 1–2 að nóttu. Þessi fyrirmæli voru þörf og til stórbóta. Sýna þau glögglega, að á þessu sviði sem öðrum má jafnvel með litlu mikið gagn gera, ef gripið er rétt á málum. Samkomumenning okkar Íslendinga þarf meiri umhyggju af þjóðfélagsins hálfu en veitt er nú. Skylt þyrfti að vera að vanda meira til skemmtiefna en oft er gert, þar sem æskulýður kemur saman. En um þá hlið skal ég þó ekki ræða að þessu sinni, heldur nauðsyn þá, sem till. okkar hv. 2. þm. S-M. hljóðar um, að haldið sé uppi traustri reglu á samkomum, og svo hina óhjákvæmilegu þörf á því, að hið opinbera leggi lið til þess, þar sem starfandi lögreglulið er ekki eða þá ófullnægjandi. Fjölmennustu bæirnir í landinu geta sennilega, ef vilji er fyrir hendi, séð um sig í þessum efnum sjálfir, svo að sómasamlegt sé, með þeirri aðstoð, sem ríkið veitir þeim nú þegar. Þó skal ég ekki fullyrða, áð þetta sé svo. En allt öðru máli gegnir um fámennari bæi og kauptún, þar sem fjölmenni safnast til dvalar tíma úr ári vegna atvinnuhátta. Þar hafa heimamenn ekki bolmagn til þess að sjá um löggæzlu. Á síðustu árum hefur líka a. m. k. sjö slíkum stöðum verið ætlað dálítið fé á fjárlögum til aukinnar löggæzlu á þeim tímum árs, sem þar er mannflest, en mikið er talið á skorta, að löggæzlan sé þó sem skyldi, og þarfnast það athugunar. En svo er dreifbýlið, smáþorpin og sveitirnar. Þessir staðir hafa frá fyrstu tíð og til skamms tíma engrar löggæzlu þarfnast á samkomum sínum. Fámenniskenndir kunnugleikans og heilbrigður aldarháttur héldu þar vörð. Nú er þetta breytt. Samkomur fámennra byggða verða löngum fjölmennar nú, af því að fólk sækir þær um langa vegu. Gleðimótavandamál fjölmennisins eru komin út um allt land, misjafnlega erfið að vísu á hinum ýmsu stöðum, en yfirleitt of lausbeizluð og ofviða heimamönnum aðstoðarlaust. Hin beina skylda til löggæzlu fellur líka eftir eðli málsins á fleiri, um leið og stækkar sóknarsvæðið, þó að ekki náist til þeirra öðruvísi en að ríkið komi til fyrir þeirra hönd, eins og við flm. till. leggjum til að athugað verði, hvernig hentast geti orðið. Eitt mesta áhyggjuefni foreldra er nú orðið víðs vegar um land að vita börn sín á æskualdri á samkomum, þar sem ölæðingar og upphlaupsmenn vaða uppi og leynivínsalar sitja um að fá menn til þess að kaupa varning sinn. Þetta er þjóðfélagsvandamál, sem grandskoða verður, hvað hægt er að gera til þess að ráða bót á. Auðsætt er að ekki verður lengur komizt hjá því að hafa löggæzlu, sem heldur óeirðamönnum í skefjum og gerir leynivínsölum ókleift að hafa samkomurnar fyrir markaði sína. En hvernig þeirri löggæzlu yrði bezt háttað og af hverjum hún yrði kostuð, er mál, sem þarf vel að athuga. Enn fremur er þýðingarmikið athugunarefni, hvort ekki væri hægt að setja fleiri almennar samkomureglur en þá, hvenær samkomunni skuli lokið í síðasta lagi, - reglur, sem gætu verið til bóta eins og sú regla er. Mikilsvert er að leita allra finnanlegra ráða til þess að skapa þá samkomumenningu innra hjá fólkinu, að samkomurnar friðist sem mest af sjálfu sér. Venjulega eru það ekki nema til þess að gera fáir menn, sem eru orsök truflana á samkomum, sömu mennirnir aftur og aftur, sömu mennirnir hér og þar. Úr því að ekki má láta þessa menn í poka, hvað á þá við þá að gera, þar sem engin hús eru til geymslu, og hvernig væri til dæmis að dæma þá fyrir friðrof í útlegð af samkomum tiltekinn tíma? Mundu þeir ekki sjá að sér og verða eins og annað fólk, ef þeir ættu slíkra dóma von? Ég nefni þetta síðasta sem dæmi um það, hve málið er margþætt og á hve margt ber að líta við athugun þess. Ég leyfi mér að vænta þess, að þingheimur fallist á það, að rétt sé og tímabært að fela ríkisstj. að taka til rækilegrar athugunar, hvað hægt sé og nauðsynlegt að gera af hálfu hins opinbera til þess að halda uppi traustri og menningarlegri reglu á samkomum. Telji hæstv. forseti eða hv. þingmenn ástæðu til þess að fresta umr. og vísa till. til n., þá legg ég til, að henni verði vísað til hv. allshn. Annars tel ég svo einboðið að gera þá ráðstöfun, sem í till. felst, að samþykkja mætti hana án þess að setja hana til athugunar í n. og spara með því tíma þingsins.



Herra forseti. Með þáltill. þessari er að því stefnt að fela ríkisstj. að veita frjálsan innflutning bifreiða. Höfuðröksemdirnar má segja að fyrir því séu tvær: Í fyrsta lagi, að bifreiðar eru í langflestum tilfellum óhjákvæmileg nauðsynjatæki í atvinnurekstri landsmanna og samgöngum og veigamikill þáttur í almennri velmegun borgaranna. Í öðru lagi, að með frelsi í bifreiðaverzluninni er hægt að leiðrétta misrétti og óheilbrigða verzlunarhætti. sem verið hafa þjóðinni miklir smánarblettir á liðnum árum. Spyrja mætti þá, vegna hvers bifreiðainnflutningurinn hafi ekki þegar verið gefinn frjáls, og einnig, hver hefur verið þróun þessara mála á undanförnum árum. Mér þykir rétt að víkja að því lítillega, þó að hitt sé að vísu rétt, að það eru ýmsir aðrir, sem kunna betur til hlítar alla sögu þessara mála. Ég vil fyrst vekja athygli á því, að þegar Sjálfstfl. tók þátt í ríkisstj. með myndun bjóðstjórnarinnar á sínum tíma, 1939. eftir langvarandi valdaferil Framsfl. og Alþfl. var ríkiseinkasala á bifreiðum í landinu. Þátttaka sjálfstæðismanna í ríkisstj. leiddi til afnáms þessarar einkasölu sem og raftækjaeinkasölu og fleiri ónauðsynlegra ríkisafskipta. Þess er að minnast, að í byrjun stríðsins var hér nokkur innflutningur nýrra bíla af sérstökum ástæðum. og búum við að nokkru leyti að því í dag. Á ég þar m. a. við innflutning Dodgebifreiðanna, sem höfnuðu hér í stríðsflutningum 1941. Annars er þess að minnast að í stríðinu voru aðallega fluttir hingað inn notaðir bílar, og voru þessir bílar að verulegu leyti keyptir á erlendum markaði. með hagstæðum kjörum þá, þar sem aðrar þjóðir voru að draga úr bifreiðanotkun sinni vegna eldsneytisskorts af styrjaldarástæðum. Einnig var á þessum árum, árum allmikið flutt inn af bílum á vegum námsmanna, sem dvalizt höfðu sérstaklega vestan hafs og annarra, sem erlendis dvöldust, einnig sjómanna og farmanna. Hins vegar varð mjög lítið um bílainnflutning síðustu stríðsárin. og fengu landsmenn þá nokkuð af þessum tækjum frá hernum eða setuliðinu. sem hér var. Á þessum árum, sem ég hef vikið að, voru skráðar bifreiðar, sem bættust við bílaeign landsmanna, samkv. bifreiðaskýrslu vegamálaskrifstofunnar eftirfarandi (ég miða hér við, að á viðkomandi ári hafi þessi tala bifreiða fyrst komið inn á bifreiðaskrár): Fólksbílar: 1940 226, 1941 326, 1942 892, en aðeins 15 1943 og 3 1944. Vörubifreiðar: 85 1940, 307 1941, 1081 1942, en aðeins 31 1943 og 51 1944. Eftir að nýsköpunarstjórnin tók við völdum, lagði Pétur Magnússon, viðskmrh. þáverandi, fyrir viðskiptaráð að veita mjög rífleg leyfi fyrir innflutningi á fólksbílum, en nýbyggingarráð hlutaðist þá til um mjög mikinn innflutning vörubíla og jeppa. Þannig bættust á bifreiðaskrána á þessum árum: Fólksbílar: 1945 158, 1946 2134 (og þar í munu vera taldir jepparnir), 1947 785. Vörubílar: 1945 217, 1946 1023 og 1947 654, eða samtals á þessum þremur árum 5275 bílar þegar með er talið nokkuð af almenningsbifreiðum og örfáar tvíhjólabifreiðar, og er þetta gífurlega há tala, miðað við heildartölu bifreiða í landinu á þeim tíma, sem sennilega hefur verið töluvert innan við 10 þúsund. Eftir stríðið og eftir hina miklu fjárfestingu nýsköpunaráranna varð gjaldeyrisskortur m.a. orsök þess, að nokkuð dró úr bilainnflutningnum, en einnig eðlilegt eftir þá miklu aukningu, sem átt hafði sér stað á bilakosti landsmanna á þessum árum. En upp úr árinu 1947 hefur mjög lítið verið um bílainnflutning og hann óreglulegur eða stopull. Þetta sést glöggt af því, að 1. jan.1954 eru alls skráðar í landinu 11507 bifreiðar, en þar af eru 10069 eldri en frá 1948, m. ö. o., að endurnýjun bílaeignar landsmanna hefur að verulegu leyti verið vanrækt undanfarin sex ár, eða fluttir inn tæplega 240 bílar allra tegunda að meðaltali á ári. Meðalaldur bílakosts landsmanna er mjög hár hjá okkur eins og nú er komið. Sex ára og eldri eru yfir 90%, sennilega nálægt 91% af öllum bílunum. Og 11 ára og eldri eru líklega nálægt 43%. Þetta er athyglisvert, þegar það er haft í huga, að t. d. í Bandaríkjunum er meðalaldur bifreiða talinn frá 4 og upp í 7 ár, eftir því nokkuð, hvernig á stendur, en það er í landi, þar sem mjög góðir vegir eru og alls ólíku saman að jafna eða hér á landi, eins og vegakerfinu er háttað. Þetta lauslega yfirlit staðfestir það, sem vitað var, að það hafa alltaf gilt allt aðrar reglur um innflutning bifreiða en annan innflutning og aldrei neinar samræmdar reglur frá ári til árs. Sum árin er sama sem enginn innflutningur. Önnur árin kemur kannske gífurlega mikill innflutningur af einni eða annarri ástæðu. En á þessum árum, enda þótt innflutningurinn hafi verið bundinn leyfum og ákvörðunum nefnda, mun á hverjum tíma hafa verið reynt að samræma þær reglur, bæði frá ári til árs og innan vöruflokkanna á hverju ári, en um bilainnflutninginn hefur alla tíð ríkt í þessu efni hinn mesti glundroði. Á tveimur tímabilum, sem ég hef hér vikið að, eru nokkrar breytingar, sem stefna að auknu frjálsræði í sambandi við bílaverzlunina. Það er þegar bifreiðaeinkasalan var afnumin, eins og ég minntist á, og einnig á árum nýsköpunarstjórnarinnar eða í viðskiptamálaráðherratíð Péturs Magnússonar, sem heita mátti að nokkurn veginn væri frjáls bifreiðainnflutningur til landsins. Það hefði þess vegna sannarlega mátt vænta þess, að breytingar í þessum málum hefðu átt sér stað síðustu árin, og vissulega komið fram á elleftu stund, að nú sé alvarlega stungið við fótum. Ég skal færa þessum orðum nokkuð frekari stað. Fyrir alþingiskosningarnar 1949 lagði Sjálfstfl. megináherzlu á þá stefnu að skapa jafnvægi í peningamálum þjóðarinnar, taka upp frjálsa verzlun og afnema haftakerfið. Eftir kosningarnar myndaði formaður flokksins flokksstjórn, sem lagði fyrir þingið tillögur sjálfstæðismanna í fjármálum og viðskiptamálum með frv. um gengisskráningu o. fl., og í byrjun árs 1950 tókst stjórnarsamstarf milli sjálfstæðismanna og framsóknarmanna í meginatriðum á grundvelli þeirra tillagna í efnahagsmálunum, sem fólust í frv. Sjálfstfl. Síðan hefur hröðum skrefum verið að því stefnt að gera innflutningsverzlunina frjálsa og afnema hafta- og skömmtunarkerfið, sem lýsti sér í margvíslegum ófögrum myndum. Viðskiptanefndin var lögð niður 31.jan.1950 og skömmtun afnumin. Vöruskortur, biðraðir og svarti markaðurinn hurfu smám saman. Og ég leyfi mér að vitna til ummæla fyrrverandi viðskmrh., Björns Ólafssonar, um mánaðamótin apríl-maí 1953 um þróun hins aukna frelsis í viðskiptamálunum í ræðu, sem hann hélt á landsfundi Sjálfstfl., þar sem hann segir svo m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Eftir að gengisbreytingin hafði verið framkvæmd og á þann hátt lagfært að verulegu leyti hið mikla misvægi, sem árum saman hafði truflað efnahagskerfið, var hafinn undirbúningur að því að losa nokkuð af verzluninni úr viðjum haftanna. Hinn 4. ágúst 1950 var fyrsti frílistinn gefinn út. Með honum var um 17% af innflutningi gefinn frjáls. Þetta var fyrsta skrefið, og spáðu margir illa fyrir þessari fyrstu tilraun. Þeir, sem lengi hafa verið ófrjálsir, eru stundum hræddir við þá óvissu, sem frelsið færir þeim, og hrýs hugur við að eiga að standa á eigin fótum. Rúmum fjórum mánuðum síðar, eða hinn 18. des.1950, var frílistinn mikið aukinn, og 7. marz 1951 var bátalistinn gefinn út, sem einnig er frílisti. Var þá áætlað, að komið væri á frílista um 65% af öllum innflutningi til landsins. Samkv. athugun, sem gerð hefur verið á innflutningi síðasta árs, þ. e. 1952, kemur í ljós, að 70% af honum er á frílistum, en aðeins 30% er háð innflutnings- og gjaldeyrisleyfum.“ Framhald þessara mála var það, að samið var um milli Sjálfstfl. og Framsfl. við myndun núverandi ríkisstj., að afloknum alþingiskosningunum í fyrra, að leggja fjárhagsráð niður, og voru afgreidd um það lög á síðasta þingi, sem rýmkuðu mjög verulega athafnafrelsi manna, og móta að öðru leyti þá stefnu í viðskiptamálum að auka viðskiptafrelsið, eftir því sem föng væru á á hverjum tíma, eins og fram kemur í ákvæðum laganna. Þegar alls þessa er gætt, er von, að menn spyrji: Hvers á þá bílainnflutningurinn að gjalda? Hvað veldur því, að martröð haftakerfisins hvílir enn yfir þessari grein innflutningsins og viðskiptamálanna? Þegar hér er komið, er rétt að staldra nokkuð við og athuga allra síðasta þátt þessara mála. Í fyrra mun hafa verið í fyrsta sinn um mörg ár ákveðin veruleg úthlutun innflutningsleyfa fyrir vörubílum, eða töluvert á annað hundrað. Á s.l. ári var líka í fyrsta skipti í mörg ár um verulega úthlutun að ræða til atvinnubílstjóra, að vísu aðeins frá clearinglöndum, hinar svonefndu Kaiser-bifreiðar frá Ísrael. Var þetta nokkur úrlausn og sá háttur hafður á, að félag, sjálft félag bifreiðarstjóra, framkvæmdi úthlutun þessara leyfa. Áður og jafnframt hafði verið úthlutað nokkru af leyfum með sérstöku álagi í sambandi við Landssamband íslenzkra útvegsmanna, og voru það aðallega bílar, sem fluttir voru frá Tékkóslóvakíu, nokkuð frá Ítalíu og eitthvað frá Þýzkalandi. En alltaf ríkti þó og hefur ríkt megn óánægja með allar þessar úthlutanir. E. t. v. hafa gjaldeyrislausir bílar, sem svo er kallað, ráðið hér nokkru um, en það hefur jafnframt verið framkvæmt, að menn hafa getað fengið með vissum skilyrðum innflutningsleyfi fyrir bíl, án þess að fá gjaldeyrisleyfi, ef þeir hafa haft einhver skilríki fyrir öflun gjaldeyrisins á annan hátt. En ég vil vekja athygli á því, að ég hef ekki hér gert þá hlið þessara mála að umtalsefni, alla þá óánægju, sem á hverjum tíma hefur ríkt með úthlutun innflutningsleyfa fyrir bílum, en þar má rekja langa og leiða sögu, ef út í það er farið. En ég legg áherzlu á það, að litlu skiptir að sakast við þá menn, sem ráðstafað hafa innflutningnum á hverjum tíma. Kerfið sjálft er með þeim hætti, að það er óframkvæmanlegt hverjum, sem reynir að taka að sér að framkvæma það. Það hefur skapað og skapar misrétti milli einstaklinganna, misrétti milli bílainnflytjenda og siðlausa viðskiptahætti, sem ég hygg að öllum hv. alþm. séu gerla kunnir. Þegar kom fram á árið 1954, má segja, að legið hafi í loftinu, að innan ríkisstj. væri alvarlega farið að ræða um verulega rýmkun á innflutningi bifreiða og að gefa innflutninginn jafnvel frjálsan. Og þá kemur lokastig þessa máls, sem öllum er í fersku minni og ég þarf ekki að eyða miklum tíma í að rekja. Ríkisstj. ákveður á s.l. sumri, að inn skuli fluttir nú á þessu ári alls um 1300 bílar allt í einu. Af öllum bílunum nema stærstu vörubilunum og jeppum skal greiða sérstakt leyfisgjald, 100% af fob-verðinu, sem verði eins konar endurgreiðsla til togaraútgerðarinnar til eflingar rekstri togaranna. Og í þriðja lagi, að öllu bílamagninu skal úthlutað af innflutningsskrifstofunni og jeppanefndinni samkv. gamla haftakerfinu, þar sem Framsfl. eða framsóknarmenn í ríkisstjórn fengust ekki til að fallast á þá till. sjálfstæðismanna að gera bifreiðainnflutninginn frjálsan. Þannig standa þessi mál í dag, og spurningin er þá um það nú, hvað fram undan sé, og það mun ákvarðast af afstöðu hv. þingmanna til þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir. Varðandi afstöðu hv. þingmanna til þessarar þáltill. legg ég megináherzlu á eftirfarandi: 1) Með samþykkt hennar mun hverfa úr sögunni það misrétti og sá svarti markaður, sem ríkt hefur í þessu máli í skjóli haftanna. 2) Ríkisstj. hefur í hendi sér í samvinnu við bankana að setja þær almennu reglur um hinn frjálsa innflutning, sem nauðsynlegar teljast af gjaldeyrisástæðum á hverjum tíma, eins og um allar aðrar frílistavörur, enda hafa slíkar reglur verið settar nú við innflutning á bifreiðum þessa árs, þó að sá innflutningur sé leyfisbundinn. 3) Það er ekki líklegt, að fleiri bílar hefðu verið fluttir inn á þessu ári með núverandi verðlagi og greiðsluskilmálum, þótt innflutningurinn hefði verið gefinn frjáls. Þetta er að vísu enn staðhæfing, en mun koma nokkru betur í ljós við framhald þessa máls, og eitthvað hefur þegar borið á því, að þeir, sem leyfi hafa fengið, hafa skilað þeim og ekki talið ástæðu til eða haft aðstöðu til að hagnýta þau. Og áður en þessum bílainnflutningi nú er að fullu lokið, mun vafalaust vera hægt að átta sig betur á þessu, og kemur kannske í ljós meðan málið er til meðferðar hér í þinginu. 4) Það eru engar líkur til þess, að frjáls innflutningur á næsta ári leiði til eins mikils innflutnings og ákvarðaður hefur verið á þessu ári. Það koma á bifreiðaskrána vafalaust yfir 1400 bílar í ár, ef fluttir eru inn um 1300 og eitthvað töluvert af bílum er keypt frá varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli. Og eftir áætlun kunnugustu manna er ekki talið líklegt með því verðlagi, sem nú er á bílum, og ef menn ættu það frjálst að kaupa bíla, að meira en um það bil helmingur af þessu bílamagni mundi verða flutt inn á næsta ári. 5) Hafi gjaldeyrisþol þjóðarinnar þolað þennan mikla innflutning í ár, þá er ekki líklegt, að frjáls innflutningur á næsta ári mundi ofbjóða gjaldeyrisgetunni, og leiðir það af því, sem ég sagði undir 4. lið. Það er sennilegt, að til þess bílainnflutnings, sem nú hefur verið ákveðinn, þurfi að verja í gjaldeyri nálægt 33 millj. kr. Að sjálfsögðu ef stæðist sú ágizkun, að bílainnflutningur næsta árs, þótt frjáls væri, yrði ekki nema helmingur að tölunni til, þá mundi það samsvara nálægt því um helming þessarar upphæðar. Ég sé í þessu sambandi, að hv. þm. V-Húnv. hefur flutt brtt. við þáltill. okkar, sem er viðaukatill., þannig að aftan við till. bætist: „enda sé jafnframt tryggt, að bankarnir selji á hverjum tíma öllum, er þess óska, erlendan gjaldeyri til kaupa á bifreiðum.“ Með hliðsjón af því, sem ég hef sagt um horfur á bílainnflutningi á næstunni, þá tel ég, að það beri á engan hátt að kvíða því, að erfiðara verði um gjaldeyrisöflun til bifreiðakaupa, þótt á frílista væri, heldur en til annarrar frílistavöru. Ég tel þess vegna, að af þeim ástæðum ætti að vera hættulaust að samþykkja þá till., sem hér er flutt, þó að e. t. v. kynni að vera ástæða til að orða hana þannig, að um þetta skyldu gilda sömu reglur og um aðrar frílistavörur, þ. e. a. s., að það verði tryggt með bifreiðarnar á sama hátt og um aðrar frílistavörur, að bankarnir selji á hverjum tíma öllum, er þess óska, erlendan gjaldeyri til kaupa á bifreiðum. Ég er ekki á þessu stigi reiðubúinn til að leggja fram ákveðna brtt. í þessu sambandi, en gæti hugsað mér hana eitthvað á þessa leið. En eins og kunnugt er, hefur um allar frílistavörurnar verið viðhöfð sú regla í sambandi við ráðstöfun gjaldeyris til kaupa á þeim að setja mönnum mismunandi skilyrði til kaupa á gjaldeyrinum. Um sumar frílistavörurnar þurfa menn að greiða inn í bankana innkaupsverð þeirra erlendis, um leið og beðið er um opnun ábyrgðar í banka fyrir kaupum á vörunni eða um leið og greiðsluheimild er fengin. Um sumar frílistavörur eru þessar innborganir miklu lægri, allt niður í 10%, og liggur allt þarna á milli og hefur verið ákvarðað mismunandi á mismunandi tímum af bönkunum, eftir því sem aðstaðan hefur verið, en hefur ekki valdið neinum verulegum árekstrum, eftir að innflutningurinn hefur þó verið gefinn í jafnríkum mæli frjáls og ég hef vikið að. Þrátt fyrir það er ekki hægt að staðhæfa, að á hverju augnabliki, sem menn komi og óski eftir gjaldeyri fyrir frílistavöru, sé hann af hendi látinn. Stundum hafa menn þurft að hafa í þessu nokkra bið. En ég fullyrði, að það hafi í engum tilfellum orðið þannig, að til nokkurs baga hafi orðið, og engum deilum eða umkvörtunum hefur það valdið á opinberum vettvangi. Ég held þess vegna, að það ætti að verða auðvelt að verða sammála í aðalatriðum um þá hugsun, sem mér skilst að liggi að baki þeirri till., sem hv. þm. V-Húnv. hefur flutt. 6) Ég vil leggja áherzlu á, að haftakerfið leiðir til gjaldeyrissóunar, bæði vegna þess, að bílainnkaupunum er ekki stefnt á hagkvæmustu staði og vanræksla eðlilegrar endurnýjunar leiðir til óhóflegs kostnaðar í varahlutainnflutningi og viðhaldi. Þannig er nú ástatt, að mikið af bílaeign landsmanna er með óhæfilegum viðhaldskostnaði miðað við það, sem ætti að vera og hagkvæmt er. Og það er einnig víst, að haftakerfið, eins og hefur verið og eins og það er í dag, hefur beint bílakaupunum miklu meira inn á dýrari bílamarkað, inn á Ameríkumarkaðinn. Ef menn hafa átt þess kost að fá leyfi og mega kaupa bílinn í Ameríku, þá gera menn það heldur nú - segja sem svo: Ja, ég fæ þetta leyfi einu sinni á ævinni. Stjórnarvöldin hafa verið svona afskaplega frjálslynd í ár að leyfa þennan mikla innflutning, en svo næsta ár sjá allir svart og ekkert verður leyft. Það er bezt að taka þann bílinn, sem dýrastur er og ég get gert mér mestan mat úr, en verður hins vegar, ef ég á að eiga hann, mér dýrari í rekstri og þjóðfélaginu dýrari í rekstri og viðhaldi en ýmsir aðrir bilar, sem völ er á, og sérstaklega minni bílar frá Evrópu, sem henta almenningi yfirleitt miklu betur en amerískir bílar. - Ég fullyrði, að haftakerfið sjálft leiðir menn til þess að óska fremur eftir þessum bílum, sem hafa verið í hæstu verði á markaðinum og ekki sízt á svarta markaðinum, enda þótt menn mundu velja öðruvísi, ef þeir vissu það á hverjum tíma, að mönnum væri frjálst að fá bifreið. Af þessum og öðrum sökum, sem ég hef nefnt, er það óneitanlegt, að haftakerfið, eins og það hefur verið, leiðir beinlínis til gjaldeyrissóunar. 7) Ég vildi leggja áherzlu á, að leyfisbeiðnirnar, sem nú er oft talað um og vitnað er til að séu svo og svo margar þúsundir, eru enginn mælikvarði á getu eða þörf manna til bílakaupa, en ákvarðast af hinni óheillavænlegu þróun undanfarinna ára. Menn keppast um að ná í leyfi, þegar þess er gefinn kostur, hvort sem þeir þurfa að nota það eða ekki, vegna þess að það hefur alltaf verið hægt að hafa góðan hagnað af því að krækja sér í slík leyfi um mörg undanfarin ár. 8) Svarti markaðurinn hefur haldið áfram með leyfin nú. Það er líklegast, að um það bil 15% af leyfum, sem gefin hafa verið út á þessu ári, gangi nú þegar kaupum og sölum. Þetta gæti verið rannsóknarefni fyrir þá þingnefnd, sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, en ég fyrir mitt leyti held, að það sé ekki óvarlegt að fullyrða, að það sé ekki innan við 15% af leyfunum, sem þegar eru komin á svarta markaðinn og braskmarkaðinn. Loksins: Það er ekki á valdi nokkurra einstakra manna eða nefnda að skammta bílaleyfi, þegar það samsvarar úthlutun peninga til þeirra, sem leyfin fá, eins og reynslan hefur skorið úr um á undanförnum árum. Við flm. þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir, leyfum okkar að treysta því, að eftir þær ákvarðanir, sem teknar hafa verið á þessu ári um hinn mikla bifreiðainnflutning, og eftir þá reynslu, sem hlýzt af þeirri úthlutun, og með hliðsjón af þeirri reynslu, sem við höfum hlotið á liðnum árum, þá verði nú samkomulag um það hér á þingi að marka ný spor í þessu máli með samþykkt till. um frjálsan innflutning bifreiða. Ég tel svo eðlilegt, að þessari till. verði vísað til n., væntanlega allshn., og umr., eins og venja er til, frestað, þegar þar að kemur.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Reykv., sem er fyrsti flm. þeirrar till., sem hér liggur fyrir, lét þess getið í sinni framsöguræðu, að þegar flokkur hans, Sjálfstfl., hefði tekið sæti í ríkisstj. 1939, hefði hann átt þátt í því, að bifreiðaeinkasalan var afnumin, og hv. þm. vildi einnig láta á sér skilja, að alla tíð síðan hefði Sjálfstfl. stefnt að því að gera innflutning á bifreiðum og öðrum innfluttum varningi sem frjálsastan. Það verður erfitt að skilja, eftir þessa yfirlýsingu hv. 5. þm. Reykv., hvernig á því stóð, að Sjálfstfl. gaf ekki frjálsan innflutning á bifreiðum á árunum 1944–45, þegar hann hafði forsæti í ríkisstj. og viðskmrh. var einnig úr þeim flokki. Framan af því tímabili mun þó gjaldeyriseign landsmanna hafa verið meiri en á nokkrum tíma öðrum. Hv. 5. þm. Reykv. segir að vísu, að þá hafi mátt heita. að innflutningurinn væri frjáls, en hann var það ekki. Það þurfti ætíð innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir bifreiðum á þeim árum til þess að geta keypt þær. Hv. 5. þm. Reykv. segir, að það hafi verið mjög aukið viðskiptafrelsi þegar fjárhagsráð var lagt niður fyrir tæpu ári. Ég held, að það rétta í málinu sé, að sá frílisti, sem gilti síðast, áður en fjárhagsráð hætti störfum, var endurprentaður, þegar innflutningsskrifstofan tók til starfa, svo að segja óbreyttur. Þá segir 5. þm. Reykv., að framsóknarmenn hafi ekki viljað fallast á till. sjálfstæðismanna á þessu ári um að gefa bifreiðainnflutning frjálsan. Hér þarf að koma að leiðréttingu. Sjálfstæðismenn lögðu aldrei fram neina till. um ráðstafanir til þess að gera innflutning bifreiða frjálsan, því að það eitt út af fyrir sig er ekki nóg að setja bifreiðar á frílista, ef engin trygging er fyrir því, að menn geti fengið gjaldeyri til þess að kaupa þær fyrir. Nú segir hv. 5. þm. Reykv., að það sé ekki líklegt, að fleiri bifreiðar hefðu verið fluttar inn í ár, þó að innflutningurinn hefði verið gefinn frjáls, sem hann nefnir svo. En ef hann trúir þessu og ef bankastjórarnir yfirleitt trúa þessu, að óskum manna um yfirfærslur til kaupa á bifreiðum muni ekki fjölga, þó að allir, sem vilja, geti fengið bifreiðar, þá ætti ekki að standa á þeim að gefa yfirlýsingu um það, að þeir muni hindrunarlaust selja öllum erlendan gjaldeyri, sem óska að fá bifreiðar, og þá ætti að vera hægt að leysa málið á einfaldan hátt. Hv. 5. þm. Reykv. segir að vísu, að sama regla ætti að gilda um bifreiðar og aðrar frílistavörur. Um þetta er nú það að segja, að ýmsir, sem við kaupsýslu fást, kvarta oft um það, að örðuglega gangi að fá gjaldeyri til greiðslu á vörum, sem eru á frílista. Ég flyt brtt. á þskj. 139 við þá till., sem hér er til umr. Brtt. mín er um það, að um leið og bifreiðainnflutningur til landsins verður auglýstur frjáls, skuli tryggja, að bankarnir selji öllum, er þess óska, erlendan gjaldeyri til kaupa á bifreiðum. Til þess að geta keypt varning frá öðrum löndum þurfa menn að eiga þess kost að fá erlendan gjaldeyri í skiptum fyrir íslenzka peninga, en hér á landi er ekki frjáls gjaldeyrisverzlun. Landsbankinn og Útvegsbankinn hafa einir rétt til að verzla með erlendan gjaldeyri. Hann fæst ekki keyptur með löglegu móti annars staðar en hjá þessum tveimur bönkum. Af því leiðir, að ekki er hægt að telja að innflutningur á vörum sé frjáls, nema menn geti fengið þann gjaldeyri, sem til kaupanna þarf, hindrunarlaust hjá bönkunum. Annars er innflutningurinn ekki frjáls. Það eitt er því ekki nóg til þess að gera bifreiðainnflutninginn frjálsan, að ríkisstj. gefi út tilskipun um, að bifreiðar skuli settar á svonefndan frílista. Slíkt kemur almenningi ekki að gagni, nema málunum sé um leið þannig skipað, að allir, sem vilja og hafa til þess íslenzka peninga, geti fengið keyptan þann erlenda gjaldeyri, sem til bifreiðakaupanna þarf. Þetta þarf að tryggja, til þess að innflutningurinn verði raunverulega frjáls, og að því lýtur brtt. mín. Ég vænti þess, að sú hv. þingnefnd, sem væntanlega fær málið til meðferðar, taki brtt. mína til athugunar samhliða aðaltill. Eins og ég sagði áður, er líklegt, að það takist að leysa málið, ef bankastjórarnir í þeim bönkum, sem einir hafa rétt til að verzla með erlendan gjaldeyri, trúa því, eins og sá þeirra, sem hér talaði áðan, virðist gera, að innflutningur á bifreiðum muni ekki verða meiri, þó að hann verði raunverulega frjáls, heldur en hann er nú, þegar þarf að fá innflutnings- og gjaldeyrisleyfi til innflutnings á bifreiðum. Ef þeir trúa þessu, þá ætti ekki að standa á þeim að gefa fullnægjandi yfirlýsingar í því efni, að þeir mundu viðstöðulaust selja öllum gjaldeyri til kaupa á bifreiðum, sem þess óskuðu, og þar með væri vandinn leystur. En um leið og um það er rætt að gera innflutning á bifreiðum frjálsan, er ekki óeðlilegt, að tekið sé til umhugsunar, hvort ekki sé mögulegt að leysa innflutningshöft á fleiri vörum. Ég vil t. d. nefna skip. Íslendingar þurfa árlega að eignast ný skip af mismunandi stærðum, bæði fiskiskip og flutningaskip, í stað þeirra, sem ganga úr sér, og einnig til aukningar á skipastólnum. En innflutningur á skipum er ekki frjáls, og margir hafa orðið fyrir því, að þeim hefur verið neitað um innflutningsleyfi fyrir skip. Fleira má nefna, sem allir eru sammála um að telja til nauðsynja. T. d. er ekki heimilt að flytja inn ýmsar tegundir byggingarefna, svo sem timbur og sement o. fl., nema að fengnu innflutnings- og gjaldeyrisleyfi. Mætti vel taka þetta til athugunar í sambandi við það mál, sem hér liggur fyrir, og vil ég beina því til þeirrar hv. n., sem till, fær.



Herra forseti. Það eru örfá orð í tilefni af ræðu hv. þm. V-Húnv. (SkG). Hann var að tala hér fyrir brtt., sem hann hefur flutt við till. þá, sem talað var hér fyrir áðan um frjálsan innflutning bifreiða. Ég kannast við þessa till., því að hún er alveg eins eða samhljóða þeirri till., sem hann flutti munnlega á s. l. sumri, þegar rætt var um frjálsan innflutning bifreiða í ríkisstj. Ég man ekki, hvort ég sagði þessum hv. þm., sem þá var fjmrh., að þessi till. eða skoðun hans kæmi fram vegna þess, að hann vildi ekki frjálsan innflutning bifreiða. Ég hef alveg sannfærzt um það síðan, hafi ég ekki verið alveg viss um það í sumar, að þessi hv. þm. vill ekki frjálsan innflutning bifreiða, og það er eina skýringin á þessari till., sem hann nú flytur, og á þeim rökum, sem hann nú ber hér fram. Hvers vegna hefur ekki þessi hv. þm. komið með svipaðar eða sams konar till. áður, þegar rætt hefur verið um að taka ýmsar vörur á frílista? Ég minnist þess ekki, að þessi hv. þm. kæmi með svipuð rök um það leyti, sem frílistinn var fyrst myndaður eða þegar við hann hefur verið bætt. Þá þótti þessum hv. þm. ekki ástæða til að bera fram till. í þessu formi eða fá yfirlýsingu frá bankastjórunum um það, að þeir mundu hverju sinni tafarlaust yfirfæra fyrir þeim vörum; sem eru á frílista. En eins og getið hefur verið um hér, hefur yfirfærsla fyrir frílistavörum gengið mjög vel. Það hefur komið fyrir, að menn hafi þurft að bíða eina viku, tvær vikur, ef til vill þrjár vikur. Þannig gæti það einnig orðið með bílana, eftir að þeir eru komnir á frílista, en vitanlega gengi þetta eðlilega, eftir því sem yfirfærslubeiðnirnar kæmu. Það er þess vegna ekki nokkur munur á því að setja bifreiðar á frílista og ýmsar aðrar vörur, sem á frílista eru komnar, hvað það snertir, að vitanlega mundi verða yfirfært fyrir þeim, eftir því sem yfirfærslubeiðnirnar berast og eftir því sem ástæður eru fyrir hendi hverju sinni. En að láta sér detta í hug, að bifreiðar hafi forgang um yfirfærslu, þótt þær séu komnar á frílista, er meira en ég hafði látið mér detta í hug að hv. þm. V-Húnv. léti sér til hugar koma. Ég hef látið mér detta það í hug og tel reyndar sjálfsagt, að um leið og bifreiðar eru komnar á frílista, séu þær jafnréttháar og aðrar vörur, en ekki rétthærri. Að ég mæli með því, að bifreiðar séu teknar á frílista, stafar af því, að ég hef sannfæringu fyrir því, að það mundi ekki valda meiri gjaldeyriseyðslu en með því fyrirkomulagi, sem við nú höfum. Það er alveg rétt, sem fram var tekið hér áðan, að haftafyrirkomulagið á bifreiðainnflutningi getur valdið gjaldeyrissóun, og sú tregða, sem hefur verið á því að endurnýja bifreiðarnar á undanförnum árum, hefur gert þjóðinni beinan skaða gjaldeyrislega séð. Þarf ekki annað en að fletta upp í innflutningsskýrslum til þess að sjá, hversu innflutningur á varahlutum hefur aukizt ár frá ári í samræmi við það, sem bifreiðarnar hafa elzt. Og hvernig stendur á því, að yfirleitt þeir menn, sem gera sér einhverja grein fyrir því, hvað fjármál eru, telja sig alls ekki hafa efni á því að eiga eða reka gamla bíla? Þeir hafa alltaf einhver ráð á að endurnýja þá eða kjósa þá heldur þann kostinn að vera bifreiðalausir en að gera út gamla bíla. Og það er alveg eins óhagstætt fyrir þjóðarbúið að gera út gamla bíla og halda þeim við eins og það er óhagstætt og óhollt fyrir hvern einstakling. Það má reikna með, að 13–14 hundruð bifreiðar verði fluttar til landsins á þessu ári, og til þess þarf rúmar 30 millj. kr. Má gera ráð fyrir, að það séu rúmlega 3% af innflutningnum til landsins á þessu ári. Það, sem hér er því farið fram á, er það að auka frílistann um 3%. Ef til vill finnst sumum það gáleysi, og ef til vill finnst öðrum, að gjaldeyrisástandið sé ekki þannig, að þetta sé unnt, en eins og áður er fram tekið, er ekki hér um það að ræða, að gjaldeyrisástandið verði verra eða betra, þótt við hættum að úthluta bifreiðaleyfum eins og við höfum gert núna, því að um leið og bifreiðarnar eru frjálsar, mun það reynast hér eins og reynzt hefur annars staðar, að eftirspurnin minnkar og þeir einir, sem virkilega hafa þörf fyrir bíla, munu láta sér detta í hug að kaupa þá. Í Noregi eru innflutningshöft á bifreiðum. Í Danmörku eru innflutningshöft á bifreiðum. Í Svíþjóð voru einnig innflutningshöft á bifreiðum, en nú er innflutningur á bifreiðum frjáls þar. Og reynslan sýndi í Svíþjóð, þegar höftin voru afnumin af bifreiðunum, að innflutningurinn minnkaði næsta ár á eftir, að eftirspurnin þverraði. Mannlegt eðli er það sama í Svíþjóð og á Íslandi, enda erum við skyldir. Og niðurstaðan mundi verða eitthvað svipuð hér og þar, að um leið og menn hafa það á tilfinningunni, að þeir geta eignazt bifreið, þegar þeir þurfa þess með og hafa efni á að kaupa hana, þá mun eftirspurnin minnka. Það er nauðsynlegt að breyta um skipulag í þessum málum, og það er sjálfsagt að gera það. Við höfum haft ágæta menn til þess að skipta þessum gæðum á milli mannanna, en þessir ágætu menn geta það ekki, svo að vel sé, frekar en einhverjir aðrir, sem við mundum vilja velja og sumir segðu að væru ef til vill betri. Og ef það væri rétt, sem sagt var hér áðan, að allt að 15% af leyfunum færu á svartan markað, þá sjáum við, að slíkt ástand í viðskiptunum er óheilbrigt og nauðsynlegt að uppræta. Þegar um er að ræða að skipta 1300 bílum á milli kannske 5000 manna, þá verður ákaflega erfitt að finna út, hverjir hafa þörfina, hverjir hafa sótt um virkilega með það fyrir augum að eiga bílinn og nota hann sjálfir og hverjir hafa sótt um leyfi til þess að fá leyfið í hendurnar til að hagnast á því beinlínis og til þess að selja það. Á meðan útgefið leyfi fyrir bifreið gildir sama sem ávísun á tugi þúsunda króna, sækja menn um leyfi, þótt þeir ætli ekki sjálfir að kaupa bíl. Þeir sækja um leyfi til þess að geta selt leyfið öðrum. Þess vegna eru þessar umsóknir allar enginn mælikvarði á hina eiginlegu þörf, og þess vegna er þessum ágætu mönnum okkar uppi á Skólavörðustíg gert svona erfitt fyrir með að vinna, að þeir þekkja ekki alla umsækjendurna. Þeir geta ekki gert sér fulla grein fyrir því, hverjir ætla að selja leyfin og hverjir ætla raunverulega að nota bifreiðina sjálfir. Ég býst nú við, að þessi till. verði samþ., að meiri hluti þm. og ef til vill flestir séu því samþykkir að gera bifreiðainnflutninginn frjálsan, þannig að bifreiðarnar verði settar á frílista jafnréttháar öðrum frílistavörum, og ég vænti þess, að engum öðrum en hv. þm. V-Húnv. detti í hug, að bifreiðarnar eigi að hafa forgang með yfirfærslu, ganga á undan matvöru og öðru því nauðsynlegasta. Ég býst við, að það geti flestir verið sammála um það, að rétt sé í leiðinni að athuga, hvort það séu ekki ýmsar fleiri vörur, sem ættu að vera á frílista, en eru það ekki. Timbur og sement er ekki á frílista, en er í reyndinni frjálst að því leyti til, að það væri ekki flutt inn meira magn af timbri og sementi, þó að það væri á frílista. En það er ekki hægt að kaupa sement og timbur frá öllum löndum. Það er ákveðið í viðskiptasamningum, að sementið skuli keypt frá Rússlandi og að timbrið skuli keypt frá Finnlandi. Þannig er viðskiptunum beint til ákveðinna landa í gegnum viðskiptasamninga, en magnið er ekki takmarkað. Þannig er það með fleiri vörur, og þess vegna er ekkert því til fyrirstöðu að athuga það í leiðinni, enda þótt bílarnir hafi alveg sérstöðu, því að með því að setja þá á frílista tekst að uppræta óheilbrigða verzlunarhætti og útiloka þá óánægju, sem er meðal almennings með það ástand, sem hefur gilt og að vísu er ekki verra núna en það hefur verið. Má segja, að það sé mun betra, en ekki í lagi. Hv. þm. V-Húnv. talaði um, að það væri einkennilegt, að stjórn sjálfstæðismanna á árunum 1944–46 skyldi ekki gera bifreiðainnflutninginn frjálsan þá, enda þótt gjaldeyrisástæður væru góðar í landinu á þeim tíma. En þess ber þó að geta, að á árunum 1945 og 1946 var flutt inn mikið af bifreiðum, og hafa landsmenn fram að þessu búið að þeim bifreiðainnflutningi. En ég hygg, að sá vitri maður, Pétur heitinn Magnússon, sem þá var viðskmrh., hafi ekki á því stigi talið rétt að gefa bifreiðainnflutninginn alveg frjálsan vegna þess, hversu bifreiðarnar voru ódýrar þá miðað við kaupgetuna í landinu. Nú er allt öðru máli að gegna. Nú eru bifreiðarnar ekki eins ódýrar, og nú er meginhlutinn af þeim bifreiðum, sem fluttar eru inn, skattlagður um 135%, og hlýtur það að draga mikið úr eftirspurninni. Hinu verður svo ekki neitað, að Pétur heitinn Magnússon og stjórn sjálfstæðismanna á þessum árum jók bifreiðainnflutninginn um mörg hundruð prósent, sbr. það, að eitt árið var flutt inn á þriðja þúsund bifreiða, og þótti sumum nóg um á þeim tímum. Ég þarf ekki að mótmæla því, sem hv. þm. sagði hér áðan, að við sjálfstæðismenn hefðum aldrei í sumar gert neina raunhæfa till. um það að gera bifreiðainnflutninginn frjálsan, þar sem við höfum ekki viljað gera ráðstafanir til þess að tryggja yfirfærsluna. Ég hef raunar tekið það fram áður, að þessi hv. þm. hafi viljað, að ég færi niður í banka og fengi yfirlýsingu frá bankastjórunum um, að alltaf skyldi verða yfirfært fyrir bílum, sem sagt, að þeir hefðu forgang. Þá ferð vildi ég ekki fara og datt reyndar ekki í hug að fara, vegna þess að ég vil, að bílarnir hafi sama rétt til yfirfærslu og aðrar vörur, en ekki forgang. En ég endurtek það, sem ég sagði hér í byrjun, að hv. þm. V-Húnv. vill hafa haftakerfið áfram, og það er vegna þess, að hann hefur búið lengi við það. Hann var forstöðumaður fyrstu haftanefndarinnar hér, og þá kynntist ég þessum hv. þm. fyrst og man hann nú reyndar alltaf síðan. - Ég hafði vonað það, að löngunin til haftanna væri nú upprætt hjá honum, en mér finnst, að till. í sumar og sú till., sem hann nú hefur borið fram, beri vitni um það, að haftalöngunin sé enn þá honum í brjóst borin.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram fsp. á þskj. 114 til hæstv. iðnmrh. um, hvað liði setningu reglugerðar um III. kafla laganna um öryggi á vinnustöðum. Í tilefni þessarar fsp. minnar vildi ég segja nokkur orð. Fyrstu öryggislögin, er um getur með afskiptum ríkisvaldsins, eru lögin um eftirlit með verksmiðjum og vélum frá 27. maí 1928. Ári síðar, 9. júní 1929, tók til starfa öryggiseftirlit, er tveir stjórnskipaðir menn sáu um. Þannig var eftirlitið um 12 ára skeið, eða til ársins 1941, að lögunum var enn nokkuð breytt. Árið 1953 fóru hins vegar fram gagngerðar breytingar á lögunum. Tildrög þeirra breytinga voru fyrst og fremst till. hv. 5. landsk., Emils Jónssonar, er hann lagði fram með frv. sínu á þinginu 1948, þá sem iðnmrh., en eftir að hann lét af ráðherradómi, flutti hann málið á ný á þingunum 1949, 1950 og 1951. Á þinginu 1950 var frv. samþ. í Nd., að vísu nokkuð breytt, en Ed. vék málinu frá með rökstuddri dagskrá, sem var í því fólgin, að ríkisstj. skyldi falið að athuga, hvort ekki væri hagkvæmt og eðlilegt að sameina skipaskoðun ríkisins og verksmiðjueftirlitið undir eina yfirstjórn og hve mikið það fyrirkomulag mundi spara í útgjöldum. Á Alþingi 1951 flytur svo sami flm. frv. í hið fjórða sinn með þeim breytingum, sem Nd. hafði á því gert. Undir lok þess þings náði frv. loks fram að ganga og var samþ. sem lög frá Alþingi 22. janúar 1952. Við meðferð þingsins hafði frv. að vísu tekið allmiklum breytingum. T. d. voru felld niður ákvæði III. kafla þess um sérstakar reglur varðandi ráðstafanir til verndar heilbrigði og velferð verkamanna, en í þess stað gert ráð fyrir, að, ráðh. setti um það sérstaka reglugerð að fengnum till. öryggismálastjóra. Það er þessi breyting, sem fyrri fsp. mín er byggð á. Í öðru lagi var felldur niður úr frv. VII. kafli þess, sem gerði ráð fyrir skipun fimm manna öryggisráðs, m. a. með aðild Alþýðusambands Íslands, Félags íslenzkra iðnrekenda og Landssambands iðnaðarmanna, en hins vegar er beint og óbeint gert ráð fyrir, að öryggismálastjóri geti kallað fulltrúa þessara aðila til ráðuneytis við sig um setningu reglugerðar o. s. frv., án þess að þeir séu til þess skipaðir með þeim skyldum, er því fylgja. Með samþykki Alþingis á frv. um öryggisráðstafanir á vinnustöðum hefur verið viðurkennt af hálfu löggjafarvaldsins, að nauðsyn sé á haldgóðri löggjöf um öryggi og velferð verkamanna annars vegar og þá jafnframt að koma í veg fyrir það þjóðhagslega tjón, sem stafar af slysförum á vinnustað. Iðnaðarsérfræðingur einn, sem kom hingað á vegum efnahagssamvinnustofnunarinnar í París árið 1950, lýsti þessu þjóðfélagstjóni þannig í ræðu, er hann hélt við brottför sína, með leyfi hæstv. forseta: „Ykkar eigin skýrslur sýna, að á árinu 1944, 1945 og 1946 töpuðust 104231 vinnudagur og 22 mannslíf á vinnustöðum. Þar við bættust 37 starfsmenn, sem urðu með öllu óverkfærir af sömu orsökum. Þetta svarar til 417 starfsmanna í heilt ár, án þess að tekið sé tillit til þeirrar eymdar og þjáninga, sem þetta fólk og aðstandendur þeirra hafa orðið fyrir.“ Það er óþarft í umr. um þessar fsp. að tilnefna fleiri dæmi um hina brýnu nauðsyn á því, að þessum lögum sé vel fylgt eftir og vel fyrir framkvæmd þeirra séð. Reglugerðin, sem um getur í III. kafla gildandi laga að sett verði af ráðherra, er einn veigamesti þáttur þessarar löggjafar. Meðan sú reglugerð er ekki komin í framkvæmd, er eðlilegt, að hinar vinnandi stéttir verði lítið varar við aukið öryggi. Þess vegna er nauðsynlegt að fá skýr svör um, hvað þessari reglugerð liði. Hin síðari spurning mín, í hverju starf öryggiseftirlitsins sé nú fólgið, liggur í augum uppi að er fram borin í beinu framhaldi hinnar fyrri og þá jafnframt til þess að upplýsa, hvað nú þegar sé gert til öryggis hinum ýmsu starfsgreinum. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. gefi skýr svör varðandi þessi mikilvægu atriði um slysavarnir, varnir gegn atvinnusjúkdómum, varnir gegn hinu gífurlega þjóðhagslega tjóni á vinnustöðum, sem þjóðin verður árlega fyrir af vankunnáttu og eftirlitsleysi í þessum efnum.



Herra forseti. Fsp. sú, sem nú er verið að ræða um viðvíkjandi setningu reglugerðar, sem sé til verndar heilbrigði og velferð verkamanna, er vinna í verksmiðjum, verkstæðum eða við sérhverja aðra starfsemi, og gert var ráð fyrir að sett yrði samkv. III. kafla laga frá 1. febr. 1952, um öryggisráðstafanir á vinnustöðum, er mál, sem eðlilegt er að beri á góma og athugað sé, og það er enn fremur eðlilegt, að það sé nú farið að kalla eftir reglugerðinni, þar sem nú eru liðin meira en tvö ár síðan lögin voru sett. En eigi að síður eru eðlilegar orsakir til, að þessi reglugerð hefur ekki enn verið sett. Það var snemma á árinu 1953 byrjað að vinna eftir hinum nýju lögum um öryggisráðstafanir á vinnustöðum og unnið eftir hinum eldri reglugerðum svo langt sem þær ná, þar til endurskoðun þeirra er lokið, en að því er nú stöðugt verið að vinna. Mjög hefur verið tekið upp náið samstarf við hinar Norðurlandaþjóðirnar á sviði öryggismála. Koma forstjórar þeirra reglulega saman til þess að ræða það, sem hverju sinni er efst á baugi í þessum málum, með það fyrir augum að samræma reglur og framkvæmd eftirlitanna. Höfum við á þennan hátt getað notfært okkur dýrmæta reynslu þjóða, sem komnar eru miklu lengra í þessum málum en við. Í þessu augnamiði eru á Norðurlöndum starfandi tvær nefndir. Önnur þeirra er skipuð fulltrúum frá Danmörku, Noregi og Svíþjóð, en Finnland og Ísland, sem ekki eiga fulltrúa í nefndinni, eiga þess kost að fylgjast með störfum hennar og gera sínar athugasemdir, áður en hún sendir nokkuð endanlega frá sér. Hefur n. þessi þegar sent frá sér þrjár reglugerðir, sem eru þessar: 1. Almennar reglur um öryggisútbúnað véla, þ. e. leiðbeiningar fyrir þá, sem selja og setja upp vélar. 2. Reglur um öryggisútbúnað á hjámiðjupressum. 3. Reglur um prófun og öryggisútbúnað á dráttarsteina. Hafa reglur þessar hlotið samþykki forstjóra eftirlitanna, en viðkomandi stjórnarvöld eiga eftir að staðfesta þær. Er nú verið að snúa þeim á íslenzku. Auk framangreindra reglna hefur n. næstum fullunnar reglur um öryggisútbúnað landbúnaðarvéla, kjötiðnaðarvéla og tréiðnaðarvéla. Hefur íslenzka eftirlitið fengið till. að reglum þessum til athugunar. Hin nefndin, sem starfandi er og hefur það hlutverk að samræma kröfur og prófunarreglur fyrir persónuhlífar, er skipuð fulltrúum frá öllum Norðurlöndunum. Á síðasta fundi sínum, sem haldinn var í september s.l., sendi n. þessi frá sér: 1) Reglur um höfuðhlífar. 2) Reglur um heyrnarhlífar. 3) Reglur um augnhlífar. 4) Bráðabirgðatillögur að reglum um öndunarhlífar. Ekki hafa reglur þessar enn þá hlotið samþykki forstjóra eftirlitanna, en þess má vænta mjög bráðlega. Snemma á næsta vori er ákveðið að nefndin komi saman til fundar, og er þá gert ráð fyrir, að hún gangi endanlega frá reglum um öndunarhlífar, sem nú liggja fyrir í bráðabirgðatillögum, eins og áður er sagt. Er þess þá einnig að vænta, að hún sendi frá sér reglur um arm- og fótahlífar, vinnuföt og líflínur og öryggisbelti. Ekki hefur þótt rétt að ganga endanlega frá reglum um hollustuhætti á vinnustöðum, fyrr en gengið hefur verið frá reglum um persónuhlífar, svo tengt sem þetta er hvað öðru. Reglur um öryggisútbúnað breytast lítið, en inn í þær verður bætt hinum nýju vélareglum. Má búast við, að reglur þessar verði tilbúnar á öndverðu komandi sumri. Unnið er einnig að samningu reglna um öryggisráðstafanir við byggingarvinnu. Þegar hafa verið gefnar út reglugerðir um öryggisráðstafanir við fermingu og affermingu skipa, öryggisráðstafanir og hollustuhætti í bifreiðaverkstæðum, öryggisráðstafanir við vinnu í geymum og kerjum. -- Aðalstarf eftirlitsins er nú sem fyrr að líta eftir öryggisbúnaði og hollustuháttum á vinnustöðum. Hefur þó meir en áður verið lögð áherzla á bættan almennan aðbúnað verkamanna á vinnustað. Er stöðugt unnið að bættum loftræstiskilyrðum, auknum hreinlætistækjum, fatageymslum og bættum aðbúnaði, þar sem verkafólki er ætlað að matast á vinnustað. Hefur mikið unnizt á í þessu efni, þó að víða sé enn mjög ábótavant. Er hér hvoru tveggja um að kenna, áhugaleysi vinnuveitenda og slæmri umgengni verkamanna. Þá var á öndverðu þessu ári tekið upp eftirlit með losun og lestun skipa, og er það komið allvel af stað hér í Rvík, enda mest nauðsyn eftirlitsins hér, því að tæki þau, sem notuð eru við þessa vinnu, eru að mestu eign skipafélaganna, svo að afgreiðslur úti á landi leggja þau ekki til nema að mjög litlu leyti. Eftirlit þetta er þó lítið eitt komið af stað á stærri stöðum úti á landi. Að lokum má geta þess, að tekið hefur verið upp miklu fyllra eftirlit með alls konar farandvélum en áður var. Ég ætla, að þegar þetta hefur verið sagt, geri hv. þm. sér ljóst, að ekki er eðlilegt, að reglugerð sé enn komin út samkv. lögunum frá 1952, og það væri vissulega rangt af okkur, ef við vildum ekki hafa samvinnu við hin Norðurlöndin og notfæra okkur þá reynslu, sem þau hafa. En eins og sagt hefur verið, eru nefndir starfandi á Norðurlöndum til þess að semja og undirbúa reglur á sama hátt og hér á að gefa út og má búast við, að þetta geti verið fullgert á öndverðu næsta sumri.



Herra forseti. Það var að gefnu tilefni, að ég vil segja hér nokkur orð út af ræðu hv. fyrirspyrjanda. Hann upplýsti hér, að ákveðinn fjöldi vinnustunda hefði glatazt vegna slysa, sem orðið hefðu hér á Íslandi fyrir vanrækslu í eftirliti og ekki er hægt að skilja öðruvísi en að stafi frá því, að lögin um eftirlitið væru ekki nægilega ströng og helzt, eftir því sem mátti heyra á orðum hans, að væri að kenna iðnn. Ed. eða Ed. allri fyrir að hafa fellt út úr frv. ákveðinn kafla. Í þessu sambandi vil ég upplýsa, að iðnn. Ed. á sínum tíma athugaði mjög gaumgæfilega orsakirnar til þessara slysa og þess vinnustundatjóns, sem af þeim hlauzt. Og það var upplýst þar, að orsakirnar lágu ekki í vöntun á reglugerð eða lagaákvæðum, heldur beinlínis fyrir slælegt eftirlit í stofnuninni. Það var einnig upplýst á sama tíma, að forstjórar stofnunarinnar og starfsmenn höfðu þá allt að jafnháum launum fyrir að vinna í annarri ríkisstofnun sem kennarar við ríkisskóla, og sýndi, að þeir höfðu ekki varið öllum sínum tíma til þess að líta eftir þessum málum samkv. þeim reglugerðum og lögum, sem fyrir lágu. Og það var í þriðja lagi upplýst þá, að viðkomandi ráðuneyti hafði aldrei neitað að staðfesta nokkra þá reglugerð, sem forstjóri stofnunarinnar fór fram á að væri staðfest til öryggis eftirlitinu. Að síðustu vil ég benda á, að einmitt allan þennan tíma var það hæstv. iðnmrh., sem þá var Emil Jónsson, sem bar ábyrgð á stofnuninni eins og hún var á þeim tíma. Þetta þótti mér rétt að láta koma fram fyrir þær athugasemdir, sem komu hjá fyrirspyrjanda.



Ég vildi aðeins leiðrétta þann misskilning hjá hv. þm. Barð., að ég hafi á einn eða annan hátt verið að telja, að þau slys, sem þegar hafa orðið og eru að sjálfsögðu allt of mikil, og ég veit að okkur greinir ekki á um að séu of mikil meðan þau eru nokkur, væru fyrst og fremst því að kenna, að ekki hefðu verið til reglur til að forðast þau, heldur tók ég hér upp orðrétt eftir fulltrúa efnahagssamvinnustofnunarinnar það, sem hann sagði við brottför sína héðan árið 1950 um þessi mál. Ég taldi, eins og hv. þm. Barð. og er honum fyllilega sammála um, að það væri fyrst og fremst eftirlitsleysi, sem orsök þess væri. En hins vegar er því ekki heldur að leyna, að það hefur verið viðurkennt af hv. Alþingi, að lögin um þessi efni séu ekki nægjanlega góð og skýr, og þess vegna held ég, að hv. iðnn. Ed. hafi á sínum tíma ætlazt til, að sett yrði öflug og sterk reglugerð um þessi mál. Ég vil svo að lokum þakka ráðherra mjög greinargóða ræðu, sem hann flutti, og svör við mínum spurningum og tek undir þær óskir hans, að þessi reglugerð megi sem fyrst koma til framkvæmda, og ítreka það, sem ég sagði í minni framsöguræðu, að verkamönnum og öðrum vinnandi stéttum í landinu er farið að lengja eftir henni, og þeim finnst harla lítill árangur vera í verki af framkvæmd þessarar löggjafar, sem sett var á sínum tíma. Með það í huga gerði ég þessa fsp. til þess að fá upplýst, eins og ráðh. gerði á mjög skilmerkilegan hátt, hvað liði þessum reglum, og ég vænti þess, að það liggi nú ljósara fyrir mönnum en áður, að það er verið að vinna í þeim, það er verið að gera það fyrir nýja reglugerð, sem mögulegt er til endurbóta, í samráði við hin Norðurlöndin. Ég tek því undir óskir hans um, að það líði ekki langur tími þangað til hinar vinnandi stéttir megi sjá einhvern árangur af setningu þessarar löggjafar í raun og sannleika.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. þm. Barð. Ég skal ekki fara að deila við hann um það, hvort öryggiseftirlit ríkisins hefur verið rækt vel eða illa, en hitt vil ég fullyrða, að möguleikarnir til þess að rækja það vel voru ekki fyllilega fyrir hendi, þar sem á skorti ýmis atriði í löggjöf um þessi efni. Um það var barizt hér á Alþingi hvorki meira né minna en í fjögur ár. Hann sagði, að ég hefði verið við stjórn iðnaðarmála þennan tíma, og það er rétt, en ég flutti frv. strax 1948 og aftur 1949, 1950 og 1951 um það að fá þeim atriðum kippt í lag, sem lagfæra þurfti til þess að gera eftirlitið eins „effektivt“ og mögulegt var. Þetta fékkst fyrst gert á þinginu 1951. Ég vil aðeins taka það fram, að grundvöllurinn undir það, að eftirlitið geti verið fullkomlega og örugglega rækt, er, að það finnist lagastafur eða reglugerðarákvæði, sem hægt er að byggja á, og fyrr en það er fyrir hendi, getur þetta eftirlit ekki orðið eins og það á að vera.



Herra forseti. Ég tel, að þessi fsp., sem hér hefur fram komið, sé mjög tímabær og sé vel, að hún hafi komið fram. Það er ekki lengra síðan en nokkrar vikur, að suður á Keflavíkurflugvelli varð dauðaslys, og það er álit þeirra manna, sem þar til þekkja, að það slys hefði ekki þurft að verða, ef hefði verið gætt þeirrar varasemi og hefði verið fylgt þeim reglum, sem á að fylgja við útbúnað um öryggi á vinnustað. Máske gilda aðrar reglur um öryggi á vinnustað þar suður frá en annars staðar? Ég vil aðeins benda á þetta hér, vegna þess að þetta er svo nærtækt. Það er vitanlega hægt að koma með ótal dæmi, sem sýna það og sanna, að öryggi á vinnustað er ekki eins vel framfylgt og ætti að vera. Eftirlitið er langt frá því að vera eins fullkomið og nauðsynlegt er. Það verður að segja hverja sögu eins og hún er, að vanalega er fyrst farið að hugsa um öryggi eftir að slysin hafa orðið, því miður. Það er eitt, sem þeir aðilar, sem um þessi mál eiga að fjalla, verða að hafa í huga, og það er að útiloka, eftir því sem frekast er hægt, slys á vinnustöðunum. Það er of seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í, og til þess eru þau dæmi um slys, sem hafa orðið, of alvarleg. Það ber þegar að sjá um, að þeim reglugerðum, sem um þessi mál fjalla, sé framfylgt til hins ýtrasta og þeim aðilum, sem um verk sjá, þ. e. atvinnurekendum og verkstjórum, gert að skyldu að gæta fyllsta öryggis á vinnustað og ströng viðurlög lögð við, ef settum reglum er ekki framfylgt.



Herra forseti. Ég vil út af ummælum frá hv. 5. landsk. (EmJ) aðeins benda á, að það er misskilningur, að það hafi vantað grundvöllinn undir eftirlitið þann tíma, sem hann stjórnaði þessum málum. Það sýndi sig við samanburð á löggjöfinni og frv., sem hann flutti allan tímann hér á þinginu, að það var langsamlega mest reglugerðarákvæði, sem um var deilt og hægt var að koma í framkvæmd, ef hann sem ráðh. hefði viljað gefa slíkar reglugerðir út. Það var eitt atriði m. a., sem var deilt um mjög á þeim tíma, og það var um það, hvort ætti að greiða skoðunargjöldin til sýslumannanna í landinu, hvort sem skoðun færi fram eða ekki, eða eftir hverja skoðun. Og það var sett inn af Ed., að skoðunargjöldin skyldu greidd að skoðuninni lokinni til þess að fá fulla tryggingu fyrir því, að skoðun færi fram, því að það var vitað, að öll þessi ár voru gjöldin innheimt af lögreglustjórum og sýslumönnum í landinu, án þess að skoðanir kannske færu fram. Þetta var ein meginástæðan fyrir því, að eftirlitið var svo lélegt sem það var, svo að það er engan veginn rétt, að það hafi vantað grundvöll undir eftirlitið. Það vantaði, að eftirlitinu væri fylgt fram á grundvelli þeirra reglugerða og laga, sem fyrir voru.



Herra forseti. Ég vil aðeins skírskota til þeirra, sem þetta frv. um öryggisráðstafanir á vinnustöðum hafa séð, hvort engar breytingar felist í því frá fyrri löggjöf, eins og hv. þm. Barð. nú vill halda fram. Það var einmitt vegna þess, að í frv. fólust margar og víðtækar breytingar, að hv. alþingismenn voru eins lengi að samþykkja það og raun varð á. Ef litlar eða engar breytingar hefðu verið í frv., þá hefði sjálfsagt ekki þótt ástæða til þess að draga það eins lengi og gert var. En ástæðan fyrir því, að eftirlitið hefur ekki getað verið eins og það þurfti að vera, er vissulega sú, að það hefur vantað lagaákvæði og reglugerðarákvæði til þess að byggja á.



Herra forseti. Í gengisskráningarlögunum, nr. 22 frá 1950, segir svo í 13. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Af skatti þeim, sem innheimtist samkv. 12. gr. (þ. e. a. s. stóreignaskattinum), skal 10 millj. kr. varið til þess að bæta verðfall, sem orðið hefur á sparifé einstaklinga, þ. e. einstakra manna, en ekki félaga, stofnana, sjóða eða annarra ópersónulegra aðila. Til sparifjár telst í þessu sambandi fé, sem lagt hefur verið til ávöxtunar í banka, sparisjóði, innlánsdeildir samvinnufélaga og aðrar lánsstofnanir, sem eins stendur á um að þessu leyti; enn fremur innstæður einstaklinga í verzlunarreikningum, sem venjulegir innlánsvextir sparisjóða hafa verið greiddir af, enda liggi fyrir yfirlýsing skattanefnda um innstæðuna og skattgreiðslu af henni.“ Síðan eru nokkur nánari ákvæði í gr. um framkvæmd á greiðslu þessarar uppbótar. Hér var m. ö. o. gert ráð fyrir því, að um 10 millj. kr. skyldu greiddar sparifjáreigendum sem uppbót fyrir það verðfall, sem orðið hafði á sparifé einstaklinga og gert var ráð fyrir að verða mundi til viðbótar vegna þeirra ráðstafana, sem lögin fjölluðu um, þ. e. a. s. gengisskerðingar íslenzku krónunnar. Tvö ár liðu frá samþykkt þessarar lagagreinar, og ekkert bólaði á því, að sparifjáreigendum væri greidd þessi fjárhæð, ekkert bólaði á því, að skýlausum lagaákvæðum væri hlýtt. Þá bar ég fram fsp. um það hér á hinu háa Alþ., hvað liði greiðslu sparifjáruppbótanna. Þáverandi hæstv. viðskmrh., Björn Ólafsson, svaraði því til, að drátturinn á greiðslu uppbótanna stafaði af því, að stóreignaskatturinn, sem uppbæturnar skyldu greiðast af, hefði ekki verið innheimtur fyrr en á því ári, árinu 1952, en þar sem innheimtu hans væri að verða lokið, mundu uppbæturnar greiddar innan skamms. Nú eru aftur liðin tvö ár frá því, að þessi fsp. var fram borin og þessi svör gefin, og enn bólar ekkert á því, að sparifjáreigendur fái greitt þetta fé, enn bólar ekkert á því, að hæstv. ríkisstj. sjái ástæðu til þess að hlýða lögum, sem hún sjálf setti fyrir fjórum árum. Þess vegna höfum við hv. 4. þm. Reykv. leyft okkur að bera fram fsp. á þskj. 114 um það, hvers vegna sparifjáreigendum hafi ekki enn verið greiddar þessar uppbætur, sem lögákveðnar voru með gengislækkunarlögunum. Nú er ekki lengur hægt að bera því við, að fé sé ekki fyrir hendi. Það er búið að liggja í ríkissjóði í einhverju formi í tvö ár, hver svo sem ástæðan kann að vera fyrir því, að það er ekki komið í hendur réttra aðila, sparifjáreigendanna. Við því vænti ég, að hæstv. ríkisstj. gefi þau svör, sem við verði unað.



Herra forseti. Mér finnst eðlilegt, að það sé vakin athygli á þeim drætti, sem orðið hefur á greiðslu uppbóta, sem gert er ráð fyrir samkv. lögum, eins og rætt var um hér áðan. En það er ástæðulaust að vera með stóryrði, um leið og upplýsinga er leitað í þessu efni, - ég kalla það stóryrði að tala um það, að ríkisstj. hlýði ekki þeim lögum, sem sett hafa verið, og að þessi dráttur sé þegar orðinn óhæfilegur. Ég hygg, að það megi færa fram skýr rök fyrir því, að þessi dráttur, enda þótt nokkuð langur tími sé liðinn, sé að mestu leyti eðlilegur, og kemur þar margt til greina. Eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, var stóreignaskatturinn ekki innheimtur fyrr en í árslok 1952. Áður en það hafði verið, var vitanlega ekki unnt að útbýta þessum 10 milljónum til hinna mörgu sparifjáreigenda, sem áttu kröfu á uppbót. En það varð snemma á árinu 1953, sem innköllun til sparifjáreigenda um lýsingu kröfu um uppbætur á sparifé var gefin út. Kröfulýsingarfrestur var til 25. okt. það ár. Að þeim fresti liðnum komu fram allmargar umsóknir, sem ekki höfðu borizt í tæka tíð. Varð þá að ráði, að Landsbankanum og innlánsstofnunum skyldi heimilt að taka við umsóknum til ársloka 1953. Alls bárust tæplega 12 þús. umsóknir. Við athugun innlánsstofnana reyndust rúml. 11 þús. þeirra réttar, að því er snerti innstæðufjárhæð í árslok 1941 og í lok júnímánaðar 1946. Innstæðufjárhæðir samkv. þessum rúml. 11 þús. umsóknum námu alls rúml. 28 millj. kr. Athugun á innstæðufjárhæðum í innlánsstofnunum var ekki lokið fyrr en í apríl s.l., og hygg ég, að það hafi eigi að síður verið unnið vel að því að athuga þetta. Það var skilyrði til bóta, að innstæðufjárhæðin hefði verið talin fram til skatts. Var því skattstofunni í Reykjavík og ríkisskattanefnd falið að sannreyna þetta skilyrði. Voru umsóknir sendar þessum aðilum í maímánuði s. l. til að taka hverja umsókn og bera hana saman við framtal umsækjanda. Þar sem þetta er mikið verk, þótti ekki tiltækilegt að fara yfir framtöl manna öll árin 1942–1946, heldur voru aðeins tekin framtöl 1942 og 1946, en framtölum árin þar á milli sleppt. Ofangreindri athugun skattyfirvalda er nú nýlokið. Er nú næsta skrefið í þessu efni að bera saman innstæðufjárhæðir og framtaldar fjárhæðir. Er Landsbankinn nú að vinna að því. Í þessu sambandi koma upp ýmis vafaatriði, sem skera þarf úr, en endanlegar prósentur bótanna er ekki unnt að reikna út, fyrr en allar umsóknir hafa verið úrskurðaðar. Telja þeir, sem að þessu vinna, að bótagreiðslur geti ekki hafizt fyrr en í byrjun næsta árs, í janúar eða febrúar. Augljóst er, að mikið verk er að úthluta sparifjáruppbótunum. Sérstaklega hefur framtalsskilyrðið valdið miklum erfiðleikum. Ég hygg, að ef menn gera sér ljóst, hversu mikil vinna er í þessu fólgin, þá telji hv. þingmenn, að þessi dráttur sé eðlilegur. Og það er vitanlega aðalatriðið, að ríkisstj. ætlar sér að standa við það, sem segir í lögunum, að deila út áður nefndum 10 millj. kr. til sparifjáreigenda í réttu hlutfalli við innstæður þeirra, eftir að sannreynt hefur verið, að krafan er á rökum reist.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskmrh. fyrir þessar upplýsingar um málið, en jafnframt harma ég það, að svo mikill dráttur skuli hafa orðið á þessu sem hann nú staðfestir að hafi orðið og að ekki skuli von á endanlegri greiðslu uppbótanna fyrr en einhvern tíma á næsta ári. Annað vekur athygli í þessu sambandi. Það er, að um 12 þús. aðilar skuli hafa reynzt eiga rétt til þessara sparifjáruppbóta, þ. e. a. s. 10 milljónanna. Það lætur því nærri, að rúmar 800 kr. komi að meðaltali á hvern rétthafanna sem endurgjald ríkisvaldsins fyrir það tjón, sem sparifjáreigendur hafa orðið fyrir vegna fjármálapólitíkur íslenzkra valdhafa undanfarna áratugi, og það tjón, sem þeim var valdið með skerðingunni á krónunni árið 1950. Þetta verða sannarlega kallaðar hundsbætur. Engin íslenzk stétt, ef tala má um stétt í þessu sambandi, hefur orðið jafnharkalega fyrir barðinu á skammsýnni og ósanngjarnri fjármálapólitík íslenzka ríkisvaldsins og einmitt sparifjáreigendur. Það, sem þeir hafa safnað saman, oft og einatt á langri ævi, hefur hvað eftir annað verið skert með verðbólgupólitík ríkisvaldsins og hverri gengislækkuninni á fætur annarri. Það eina, sem ríkisvaldið treystir sér til að gera gagnvart þessu fólki, gagnvart þessum fjölmenna hóp manna, sem innir af hendi mikið og bráðnauðsynlegt hlutverk í íslenzkum þjóðarbúskap, er að rétta þeim eftir áratuga rangindi 800 kr. að meðaltali hverjum og draga það auk þess í fjögur ár að gera þetta, vitandi það, að verðgildi þessara peninga rýrnar enn um allt að því fjórðung á þessum fjórum árum, sem peningunum er haldið fyrir þeim. Þetta verður ekki kallað að gera vel við aðila, sem þó er viðurkennt af öllum að inni af hendi þjóðnýtt hlutverk. Þetta heitir - því miður - að gera illa við þá. En ef þessi fsp. gæti orðið til þess að ýta á eftir framkvæmdum í málinu, þá tel ég, að hún hafi ekki að ófyrirsynju verið fram borin.

Viðskmrh. (Ingólfur Jónsson) Hv. fyrirspyrjandi vildi harma það, að greiðslu á uppbótinni væri ekki lofað fyrr en einhvern tíma á næsta ári, en ég gat um, að það yrði í byrjun næsta árs, í janúar eða febrúar. Og þótt það sé staðreynd, að nú séu liðin fjögur ár síðan lögin voru sett og bæturnar ákveðnar, þá skilst mér á hv. fyrirspyrjanda, að hann telji eftir atvikum eðlilegan þann drátt, sem orðið hefur á þessu, þegar allt er athugað ofan í kjölinn. Eða er hægt að ásaka skattanefndirnar, er hægt að ásaka bankana og aðra, sem hafa haft með innheimtuna að gera, fyrir það, að þeir hafi unnið slælega að þessu máli? Ég held ekki. Hitt er svo aftur annað mál, þegar talað er um verðminnkun peninganna og dýrtíðina. Það út af fyrir sig kemur ekki þessu máli við. Og ég hélt, að hv. fyrirspyrjandi mundi ekki blanda því saman. Við getum út af fyrir sig verið sammála um það, að til jafnaðar 800 kr. bætur til sparifjáreigendanna séu ekki háar bætur. Við getum verið sammála um það, að það sé út af fyrir sig raunalegt, að verðgildi peninganna hafi farið minnkandi og að til þess þurfti að grípa að lækka gengi íslenzku krónunnar, til þess að íslenzkt atvinnulíf strandaði ekki. En ég vil aðeins taka það fram við þessar umræður, úr því að minnzt var á peningamál og verðlagsmál, að það kemur úr hörðustu átt, þegar þessi maður og hans flokkur fara að gagnrýna verðlagsmálin og dýrtíðarmálin, vegna þess að þeir, sem eru kunnugir þingsögunni, þeir sem eru kunnugir íslenzkum atvinnumálum og íslenzkum stjórnmálum, minnast ekki, að frá þessum hv. þm. eða þessum flokki hafi komið raunhæfar till. til bjargar íslenzkum gjaldmiðli eða nokkur sú till., sem gæti komið í veg fyrir verðrýrnun peninganna. Ég tel rétt að taka þetta fram að gefnu tilefni, enda þótt það út af fyrir sig komi ekki þessari fsp. við, þar sem spurt var um það, hvað liði greiðslu uppbóta á sparifé.



Mér þótti heldur gusta frá fulltrúa gengislækkunarríkisstjórnarinnar núna og tel alveg ástæðulaust, að sá fulltrúi fái að sleppa með það, að hann sé ekki minntur á það, að ríkisstj. byrjaði sinn feril með gengislækkun og hefur haldið þeim ferli sífellt áfram og hefur á þessari braut stigið fyrst og fremst bátagjaldeyrisskrefið, síðan hefur verið bætt ofan á núna togaragjaldeyri og hver ráðstöfunin rekið aðra til þess að efla dýrtíðarflóðið á þjóðina. Það kostaði margra vikna verkfall að knýja hæstv. ríkisstj. til að gera nokkrar ráðstafanir til verðlækkunar í landinu. Jú, það varð til þess að fá endi bundinn á verkfallið, gefin góð loforð um að gera verðlækkunarráðstafanir, en það hefur verið illa staðið við þær. Og það er þess vegna enginn í þessu landi, sem er eins á veginum til glötunar með íslenzkan gjaldeyri og hæstv. ríkisstj. og þeir flokkar, sem að henni standa.



Herra forseti. Því miður eru þingsköp þannig, að þegar fyrirspurnir eru til umræðu, er hverjum þm., jafnvel fyrirspyrjanda, aðeins leyft að taka til máls tvisvar sinnum. Þetta veit auðvitað hæstv. viðskmrh. Þess vegna var það heldur lítið riddaralegt af honum, þegar hann vissi það, að ég hafði lokið mínum tveim stuttu fimm mínútna ræðum, að hefja þá stórpólitískar umræður með almennum ásökunum á mig og flokk minn fyrir það að hafa ekki lagt fram tillögur til lausnar á dýrtíðarvandamálinu. Ég get í þessari ræðu minni auðvitað ekki svarað þessu, en vil þó aðeins minna hann á það, að eina frv., sem fram hefur komið á Alþ. í seinni tíð um hækkun á gengi íslenzku krónunnar, kom frá Alþfl. á fyrri árum stríðsins, þegar skilyrði voru til þess af efnahagslegum ástæðum að hækka gengi krónunnar. Ekki veit ég, hvort hæstv. ráðh. var kominn á þing þá, en þetta ætti hann a. m. k. að vita, þegar hann er kominn jafnhátt í valdastiganum og hann er núna kominn. Enn fremur lagði Alþfl. fram í styrjöldinni hvað eftir annað tillögur um allsherjar lausn á dýrtíðarvandamálinu. - Frekar ræði ég málið ekki. Þá sný ég mér frá þessu, sem ég sagði að gefnu tilefni, og að fsp., sem nú er til umræðu. Gildandi launalög eru frá árinu 1945. Þegar þau voru sett, voru þau þegar orðin úrelt og urðu það enn meir á allra næstu árum. Opinberir starfsmenn drógust þá eins og oft áður aftur úr öðrum launastéttum. Þetta var viðurkennt að nokkru þremur árum seinna, árið 1949, en þá skipaði hæstv. þáverandi ríkisstj. nefnd manna til þess að gera tillögur um breyt. á launalögunum. Þessi endurskoðun leiddi til þess, að laun opinberra starfsmanna voru hækkuð um 10–17%. Þessi launahækkun var þó ekki leidd í lög, heldur var hún fyrst greidd samkv. þál., og nú hin síðari ár - ég held aðeins eitt eða tvö - hefur hún verið greidd samkv. ákvæðum í fjárlögum. En lögfest með venjulegum hætti hefur þessi launauppbót aldrei verið. Þegar verkfallið mikla var háð 1952 með sigri launþegasamtakanna, sem það verkfall háðu, urðu opinberir starfsmenn einnig aðnjótandi nokkurra launabóta í samræmi við niðurstöðu verkfallsins. Þessi launahækkun hefur verið lögfest í sérstökum lögum, sem framlengd hafa verið frá ári til árs, og liggur frv. um framlengingu á þeim enn fyrir þessu þingi. Opinberir starfsmenn búa því nú við það ástand um launamál sín, að löggjöfin, sem um þau gildir, er orðin næstum áratugs gömul og algerlega úrelt. Þeim eru greiddar nokkrar bætur samkv. sérstökum lögum, en verulegur hluti uppbótanna, sem þeir nú njóta, er greiddur án sérstakrar lagaheimildar. Þetta er í sjálfu sér algerlega óviðunandi ástand fyrir jafnstóra starfsstétt og opinberir starfsmenn eru. Þetta mun hæstv. ríkisstj. einnig hafa viðurkennt - með sjálfri sér a. m. k. - öðru hverju, því að hún mun hafa skipað n. fyrir þrem eða fjórum árum til þess að framkvæma enn nýja endurskoðun á launalögunum. Hún mun hafa lokið störfum, Bandalag opinberra starfsmanna fengið till. hennar til úrlausnar, sent ríkisstj. sínar till., en hún ekkert aðhafzt í málinu. Og nú nýlega er mér tjáð, að ríkisstj. hafi skipað enn eina n. til þess að endurskoða þessi mál og hún muni nú vera starfandi. En opinberir starfsmenn eru að vonum orðnir langeygir eftir því í fyrsta lagi, að núverandi laun þeirra verði lögfest, og svo í öðru lagi, að launalögunum í heild verði breytt og nokkur bót ráðin á því misrétti, sem enn hefur skapazt varðandi laun opinherra starfsmanna og laun annarra sambærilegra starfsstétta í þjóðfélaginu. Af þessum sökum hef ég leyft mér að bera fram fsp. um það, hvað líði endurskoðun launalaganna og hvort þess sé að vænta, að frv. til nýrra launalaga verði lagt fyrir yfirstandandi þing.



Árið 1949 var skipuð n. til þess að endurskoða launalögin frá 1945. Á árinn 1950 hafði þessi n. samið frv. að nýjum launalögum. Þetta frv. var afhent stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja til athugunar og umsagnar. Hefur frv. verið til meðferðar hjá bandalaginu síðan. En hinn 29. okt. s. l. sendi bandalagið ráðuneytinu álit sitt ásamt ýmsum fylgiskjölum. Á s. l. sumri bar svo stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja fram þá ósk, að skipuð yrði ný n. til þess að ganga frá þeirri endurskoðun launalaganna, sem hófst með skipun nefndarinnar 1949. Varð ríkisstj. við þeirri ósk, og er n. nú tekin til starfa og er að störfum. Þess er vart að vænta, að frv. til nýrra launalaga verði lagt fyrir yfirstandandi þing, þar sem mjög mikið starf er óunnið, til þess að hægt sé að ganga frá nýju frv.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans við fsp., en verð jafnframt að láta í ljós vonbrigði yfir því, að þess skuli ekki að vænta, að frv. til nýrra launalaga verði lagt fyrir þetta þing. Hæstv. ráðh. virðist hafa tilhneigingu til þess að skella skuldinni vegna þess óhæfilega langa dráttar, sem orðið hefur á endurskoðun launalaganna, á Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Hvað rétt er í þeim efnum, vil ég ekki fullyrða. En höfuðábyrgðina gagnvart opinberum starfsmönnum í heild ber ríkisstj. sjálf, og henni getur hún ekki velt yfir á nokkurn annan aðila. Það óréttlæti, sem opinberir starfsmenn eiga við að búa, er, eins og ég sagði áðan, orðið algerlega óviðunandi. Þeir hafa ekki fengið neitt líkt því hliðstæðar uppbætur á laun sín og flestar, ef ekki allar starfsstéttir þjóðfélagsins hafa fengið. Það er ekki við því að búast, að vinnufriður haldist lengi á þessum markaði, ef ekki verður gripið til skjótra aðgerða í málinu. Ég harma það sem sagt, ef ekki er von á frv. um þetta efni, og vildi mjög mælast til þess við hæstv. ráðh., að hann ýtti sem allra mest á eftir n. þeirri, sem nú starfar að endurskoðun launal., þannig að frv. geti orðið tilbúið af hennar hálfu sem allra fyrst.



Herra forseti. Það er kunnugt, að ein stétt starfsmanna í þjónustu ríkis og ríkisstofnana, verkfræðingar, hefur lagt niður störf og gengið úr vistinni. Þetta er auðvitað afleiðing af því, að þeir telja launakjör sín samkv. launalögum vera orðin óviðunandi með öllu. Með öðru móti er ekki hægt að skýra þetta óvenjulega atvik, að heil stétt skuli hafa sagt upp störfum hjá ríkinu. Nú er vitað, að þegar hafa skapazt mikil vandkvæði af þessu, en aðallega koma vandkvæðin af því í ljós, að verkfræðingarnir hafa lagt niður störf sín og farið til annarra starfa, á næsta ári. Það er alveg áreiðanlegt, að það verða mikil vandkvæði á því fyrir vitamálastjórnina að framkvæma verk við hafnargerðir, þegar hún hefur ekki haft sína verkfræðilegu þjónustu á þessu yfirstandandi ári. Sama er að segja hjá vegamálastjóra, og alveg sama sagan endurtekur sig hjá raforkumálastjóra, og er þarna sjálfsagt um tugi starfsmanna að ræða, sem hafa átt að annast tæknilegan undirbúning að mannvirkjum hjá ríkinu og ríkisstofnunum, sem einmitt ættu að koma til framkvæmda á næsta ári, en þá bitna á okkur afleiðingarnar af þessu ástandi. Í sambandi við þetta mál, sem hér liggur nú fyrir, langar mig því til að spyrja hæstv. ríkisstj., úr því að ekki er von á launalögum frá henni á þessu þingi og allt situr þannig við það sama við þau óheyrilega lágu launakjör, sem starfsmenn ríkisins eiga nú við að búa, hvernig hæstv. ríkisstj. hyggst að ná aftur verkfræðingunum í þjónustu sína, svo að afstýrt verði alvarlegum afleiðingum af því að vera verkfræðingalaus á þessu ári. Hvaða ráðstafanir eru undirbúnar af hæstv. ríkisstj. til bráðabirgða til þess að leysa þetta mál, eða hyggst ríkisstj. að komast af án verkfræðinga, þangað til ný launalög hafa verið sett einhvern tíma á næsta ári?

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. 1. landsk. þm. (GÞG) sagði eitthvað á þá leið, að hæstv. ráðh. mundi hafa tilhneigingu til að skella skuldinni á bandalag opinberra starfsmanna. Ég vil taka það greinilega fram, að ég hef ekki skellt nokkurri skuld á neinn, aðeins sagt frá staðreyndum. Ég gat um, að þess væri vart að vænta, að frv. til nýrra launalaga verði lagt fyrir yfirstandandi þing, þar sem mikið starf væri óunnið að launalögunum. En ég get bætt því við, að þar með er ekki sagt, að launamál opinberra starfsmanna eða einhver þáttur þeirra geti ekki komið til meðferðar á þessu hv. Alþingi.



Herra forseti. Svo sem alkunnugt er og þegar hefur lítillega verið vikið að nú hér á hinu háa Alþingi, hurfu á s.l. sumri úr þjónustu ríkisins nær allir verkfræðingar, sem þar hafa starfað undanfarið, svo að ríkið er nú algerlega verkfræðingalaust. Verkfræðingar sögðu yfirleitt alls staðar upp störfum, þar sem þeir störfuðu hjá opinberum eða hálfopinberum fyrirtækjum. Stóð nokkurn tíma í samningum milli þeirra og hinna ýmsu opinberu eða hálfopinberu aðila, sem þeir höfðu unnið hjá. Mér er nú tjáð, að stéttarfélag verkfræðinganna hafi náð samningum við alla þá aðila, sem þeir áður unnu hjá, nema ríkisstjórnina. Fyrsti heildarsamningurinn, sem verkfræðingarnir gerðu, var við Reykjavíkurbæ, en Reykjavíkurbær er sá opinberi aðili í landinu, sem mestra hagsmuna hefur að gæta í þessu sambandi, að ríkinu sjálfu frátöldu. Þar var gerður kjarasamningur þess efnis, að mánaðarlaun verkfræðinga á 1. og 2. starfsári skuli vera 4265 kr., á 3.–9. starfsári 4480 kr. og á 10. starfsári og þar yfir 4585 kr., en deildarverkfræðingar skuli hafa nokkru hærri laun á mánuði, 4710 kr., og yfirverkfræðingar 4965 kr. Auk þess var samið við verkfræðingana um, að þeir ynnu reglubundna aukavinnu, samtals 260 stundir á ári, sem skyldi greiðast með 45-65 kr. á klst., en deildarverkfræðingar og yfirverkfræðingar fá 15% og 30% álag á þá fjárhæð. Mér hefur skilizt, að laun almennra verkfræðinga í þjónustu Reykjavíkurbæjar verði með þessu móti frá 62–73 þús. kr. á ári, en deildarverkfræðinga og yfirverkfræðinga nokkru hærri. Þegar þessi samningur hafði verið gerður við Reykjavíkurbæ, gerði stéttarfélag verkfræðinga samning við Vinnuveitendasamband Íslands í aðalatriðum á sama grundvelli. Einnig hefur verið samið við Félag íslenzkra iðnrekenda. Enn fremur hefur verið samið við ýmsar hálfopinberar ríkisstofnanir, sem telja sér heimilt að ráða starfsmenn án þess að spyrja yfirmenn sína í stjórnarráðinu um leyfi, svo að alls staðar munu verkfræðingar vera aftur komnir til starfa nema hjá ríkisvaldinu sjálfu, og hafði þó engin stofnun jafnmikla þörf fyrir það að njóta áfram starfskrafta þessara sérfræðinga og einmitt ríkisvaldið. Það hefur mjög háð ýmissi fjárfestingarstarfsemi ríkisvaldsins á s.l. sumri, að verkfræðingar hafa ekki verið fyrir hendi til þess að inna af hendi nauðsynleg sérfræðistörf í því sambandi, og mun þó enn þá meir há fjárfestingarstarfsemi ríkisvaldsins á næsta sumri, ef ekki verður skjótlega ráðin bót á þessu. Af þessum sökum hef ég leyft mér að bera fram fsp. um það, hvers vegna ríkisstj. hafi ekki enn þá samið við þá verkfræðinga, sem hurfu úr þjónustu ríkisins á s.l. sumri, og tekið þá aftur í þjónustu sína.



Ég vil taka fram út af þessari fsp., að verkfræðingar þeir, sem hurfu úr þjónustu ríkisins á s.l. sumri, hafa gert launakröfur, sem eru í ósamræmi við launagreiðslur til opinberra starfsmanna, og hefur því ekki verið samið enn þá. Málið er í athugun hjá ríkisstj., og meira er ekki hægt að segja á þessu stigi málsins um það.



Ég þakka hæstv. ráðh. svarið, þó að býsna hafi það verið stuttaralegt. Ég fæ ekki séð, að það geti verið nægileg ástæða fyrir því að verða af starfskröftum jafnmikilvægrar starfsstéttar og verkfræðingarnir eru, að þó að gengið yrði að kröfum þeirra eða samið við þá á svipaðan hátt og Reykjavíkurbær hefur samið, Vinnuveitendasamband Íslands hefur samið, Félag íslenzkra iðnrekenda hefur samið, þá mundi það valda óviðunandi misrétti í launakjörum ríkisins. Það er gömul saga, sem hæstv. fjmrh. og ýmsum öðrum stuðningsmönnum núverandi ríkisstj. er kunnug, að það ríkir nú þegar mjög mikið misrétti í launagreiðslum ríkisins. Þótt samningur verkfræðinganna við Reykjavíkurbæ yrði gerður að samningi ríkisins við stéttarfélag verkfræðinganna, þá efast ég um, að það skapaðist svo mikið ósamræmi, að ekki mætti benda á hliðstæður í öðrum starfsgreinum ríkisins, sem væru nákvæmlega eins. Ég trúi því ekki, að óttinn við misræmi í launagreiðslum valdi því eingöngu, að ekki hafa hér komizt á samningar. Það er kunnugt, hefur komið fram opinberlega, að ýmsar tungur, ef til vill illar tungur, hafa sagt, að núverandi ríkisstj. hafi í raun og veru gripið uppsögn verkfræðinganna fegins hendi, vegna þess að hún hafi haft mikinn hug á því að takmarka ýmsa fjárfestingarstarfsemi ríkisins, þótt það aðeins gott í raun og veru að fá þessa afsökun fyrir því að draga úr ýmsum framkvæmdum, sem erfitt hefði verið að afla fjár til á s.l. sumri, og líkt væri hugsað til næsta sumars. Ég vil ekki gera hæstv. ríkisstj. slíkar getsakir, en mér finnst hún þurfa að bera fram einhverjar skýrari og gleggri skýringar á því, hvers vegna er ekki gengið a. m. k. að samningaborði og þrautreynt að ná skynsamlegum samningum. Aðrar skýringar og betri á því máli þarf að fá. Og það vil ég endurtaka að síðustu, að það er ekki viðunandi, að svo fari fram sem gert hefur. Það var slæmt, hversu margar framkvæmdir þurftu að bíða á s.l. sumri. Það verður óviðunandi, ef ekki verður búið að ráða endanlega bót á þessu máli fyrir næsta vor, þannig að opinberar framkvæmdir geti hafizt og orðið með reglulegum hætti næsta sumar.



Eins og ég sagði áðan, þá mun ég ekki ræða einstök atriði þessa máls á því stigi, sem málið nú stendur. Ég kom hingað aðeins til þess að mótmæla þeirri firru, sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, eða öllu heldur þeim söguburði, sem hann vildi þó ekki gera að sínu áliti, að stjórninni hafi verið vel vært, þó að ekki hafi samizt við verkfræðingana, af því að með því móti hefði fengizt handhæg aðferð til þess að draga úr opinberum framkvæmdum. Það er auðvitað fullkomin og fáránleg fjarstæða, að þetta sjónarmið hafi komið til greina hjá ríkisstj. í sambandi við þetta mál. Það er vitað mál, að það hefur þegar orðið að verulegu tjóni, að svo hefur til tekizt, að verkfræðingar hafa ekki verið í þjónustu ríkisins í sumar. Ýmsar framkvæmdir hafa dregizt, sem stjórnin hefur haft mjög mikinn áhuga á að gætu orðið unnar.



Herra forseti. Ég vil aðeins, vegna þess að það kom fram í umr. hér áðan, að til vandræða mundi horfa, ef ekki yrðu ráðnir verkfræðingar í þjónustu ríkisins fyrir næsta vor, segja, að það er langt frá því nægjanlegt, þó að samningar gætu tekizt fyrir næsta vor, því að ef ekki verður undinn bráður bugur að því að semja við verkfræðingana, þá tekst ekki að undirbúa neinar framkvæmdir fyrir næsta sumar. Það hafa horfið úr þjónustu ríkisins líklega milli 20 og 30 verkfræðingar hjá fjórum stofnunum, hjá raforkumálastjóra, hjá póst- og símamálastjóra, hjá vegamálastjóra og af vitamálaskrifstofunni. Þessir menn hafa verið frá störfum nú í sex mánuði. Framkvæmdir hafa að vísu ekki stöðvazt, en svona slampazt af með hjálp verkstjóra, að svo miklu leyti sem þeir hafa getað innt þau störf af hendi, sem verkfræðingum eru annars ætluð, vegna þess að áætlanir um framkvæmdir sumarsins 1954 var búið að gera, áður en verkfræðingarnir sögðu upp. Þessar áætlanir er venjan að gera að vetrinum til, og ef það er ekki byrjað á þeim mjög bráðlega eða þegar í stað, þá verður ekki unnt að ljúka þeim öllum fyrir næsta vor. Um málið sjálft vil ég segja, að ég tel ekki hafa borið svo mikið á milli í þessum samningum eða samningaumleitunum, að á því hefði þurft að stranda. Það var hægt á tímabili a. m. k. í sumar að semja við verkfræðingana á grundvelli, sem a. m. k. var ekki hærri og í sumum tilfellum heldur aðgengilegri fyrir ríkisstj. en nú hefur samizt um við Reykjavíkurbæ. Og ég vil enn fremur taka fram, að mér finnst það óeðlilegt, að sumar ríkisstofnanir, við skulum segja eins og landssmiðjan og Iðnaðarmálastofnunin og kannske fleiri, halda sínum verkfræðingum, við að vísu - við skulum segja - nauðsynleg störf, en þessar fjórar stofnanir, sem ég nefndi, vegamálaskrifstofan, vitamálaskrifstofan, raforkumálaskrifstofan og póst- og símamálaskrifstofan, geta ekki haldið neinum verkfræðingum, vegna þess að samninga má ekki gera fyrir þær. Ég vil svo að lokum segja, að eftir því sem lengur dregst að gera samninga, eftir því er meiri hætta á, að þeir verkfræðingar, sem hafa verið í þessum störfum, komi alls ekki að þeim aftur. Mér er kunnugt um, að nokkrir af þessum mönnum hafa þegar ráðið sig til annarra starfa og ætla sér alls ekki að byrja á ný, þar sem þeir áður voru. Ef þetta verður almennt, þá er líka vá fyrir dyrum, því að það er ákaflega erfitt fyrir þessar stofnanir að byrja alveg að nýju með tómum nýjum mönnum.



Herra forseti. Það er nú nánast til þess að gera afsökun mína, að ég kvaddi mér hljóðs. Ég hafði ekki litið á dagskrána og tekið eftir því, að það var sundurliðuð þessi umræða í fleiri liði. Þegar mér sýndist, að umr. um launalögin væri að ljúka og ekki hafði verið minnzt á þetta brennandi spursmál um verkfræðingana, þá kvaddi ég mér hljóðs og gerði það mál að umræðuefni. Var þó engan veginn ætlun mín að hlaupa í kapp við frsm. um að gera það mál að umtalsefni, en ég hafði ekki tekið eftir því, að það mál var tekið sérstaklega fyrir í ákveðnum dagskrárlið. Af þeim umræðum, sem hér hafa farið fram, virðist þó vera ljóst, að hæstv. ríkisstj. hefur enn á sex mánuðum, sem liðnir eru síðan verkfræðingar fóru úr þjónustu ríkisins, engar ráðstafanir gert, og hv. 5. landsk. hefur nú upplýst, að það sé mjög aðkallandi fyrir ríkisstj. að ráða fram úr þessu máli nú þegar, ef ekki eigi að hljótast mjög alvarlegar tafir á framkvæmdum næsta árs hjá ríkinu vegna verkfræðingaskortsins. Ég tel, að hæstv. ríkisstj. hafi verið furðulega aðgerðarlaus og sinnulaus í þessu máli, og má mikið vera, ef enginn sannleiksneisti felst í þeim orðrómi, sem nú er kominn á gang um það, að hún hafi þetta sem hemil íhaldssamrar ríkisstj. um verklegar framkvæmdir.



Herra forseti. Ég held, að það sé alveg greinilegt af yfirlýsingu hæstv. fjmrh., að núverandi ríkisstj. hefur hvorki vit né vilja til þess að leysa verkfræðingadeiluna. Þessi deila er þegar orðin til stórskammar fyrir hæstv. ríkisstj., og það er ekki til neins að ætla að böslast áfram með þessa þröngsýni að neita mönnum um launahækkanir, sem þeir eiga skilið. Það mun hvorki ganga gagnvart verkalýðnum í landinu almennt né gagnvart þeim starfsmönnum, sem ríkið þarf á að halda, og því lengur sem ríkisstj. reynir að trássast við á þennan hátt, því meiri skaða veldur hún. Ég hef sjaldan vitað fsp. svarað eins stuttlega og afsakanalaust og þessari fsp. var svarað af hæstv. fjmrh., og það sýndi bezt, hve algert ábyrgðarleysi er hjá þeirri ríkisstj., sem hér á sök á um þessi mál. Svona er ekki til neins að ætla sér að haga sér, og ég get ekki skilið fjmrh. öðruvísi en þannig, að hann sé beinlínis að staðfesta þann orðróm, sem gengið hefur, að það eigi að vera eins konar sparnaðarráðstöfun, að ríkið sjái um, að verkfræðingarnir séu í verkfalli, og með tilliti til þess, hve illa hæstv. fjmrh. er við verklegar framkvæmdir, þá er það ekkert undarlegt, þótt mönnum detti svona í hug, og hve fruntalega er svarað í sambandi við svona hluti. Ég held þess vegna, að Alþingi verði sjálft að láta svona mál til sín taka og það verði að fá úr því skorið hér og Alþingi verði að leggja það nú þegar fyrir ríkisstj., hvað hún eigi að gera í þessum efnum. Það er auðséð, að hún hefur ekki dug í sér til þess að ráða fram úr þeim sjálf.



Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem hæstv. fjmrh. sagði, að þetta verkfræðingaverkfall, sem svo er kallað, hjá ríkinu hefur orðið að verulegu tjóni. Mér hefur lengi verið það ráðgáta, hvers vegna ekki væri reynt alvarlega að binda endi á það verkfall, ef það á að kalla það svo, með samningum, eins og flest verkföll eru leyst, því að það verulega tjón, sem hæstv. ráðh. minntist á og ég trúi vel að til sé, enda búinn að heyra nóg um það, hlýtur að verða enn þá alvarlegra að mjög stuttum tíma liðnum, og ekki gott að vita, hvað mörg ár fram í tímann sveitarfélög, bæir, kauptún og til sveitanna, sæta boðaföllum af þessum stanzi á verkfræðilegri vinnu hjá ríkisstofnunum. Það gefur auga leið, að það er ekki komið í ljós tjónið núna á þessu ári, það á eftir að sýna sig enn þá betur. Sérstaklega hefur mér þótt það furðulegt, að hæstv. ríkisstj. - og ég leyfi mér að segja það, þó að ég sé ekki stjórnarandstæðingur - skyldi ekki taka sér dæmi Reykjavíkur til fyrirmyndar. Bæjarfélagið hér hefur leyst þetta mál að sínu leyti, og það var engin verðung fyrir hæstv. ríkisstj. að fara að dæmi Reykjavíkurbæjar og leysa þetta mjög svo skaðlega verkfall, sem allir viðurkenna að sé til tjóns, eins og hæstv. ráðh. sagði, og enginn er eiginlega farinn að skilja í, hvernig ríkið getur staðið sig við að láta vera óleyst lengur.



Ég vil aðeins segja það út af orðum þessa hv. síðasta ræðumanns, að ég hygg, að hann viti vel, hvar hann á að beita áhrifum sínum í þessu máli.