Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hér er um að ræða staðfestingu á brbl. um 5 aura hækkun á benzínskattinum. N. leggur til, að frv. verði samþ., enda tjáir ekki annað, því að árið, sem frv. gildir fyrir, er að líða á enda. Það er einnig væntanlegt síðar annað frv. um framlengingu skattsins fyrir næsta ár.



Nefndin leggur til, að þetta frv. verði samþ. Hinsvegar komu fram raddir í n. um það, að ef lagt væri fyrir þingið frv. um breyt. á skattalögunum almennt, þá kynni þessi framlenging að reynast óþörf. N. leitaði sér upplýsinga hjá ríkisstj. um það, hvort hún mundi síðar á þessu þingi leggja fyrir frv. að nýjum skattal., byggt á athugunum mþn., sem hefur þetta mál nú með höndum. Ríkisstj. svaraði því, að hún hefði hug á að leggja slíkt frv. fyrir upp úr áramótunum, en þar sem hún hefði ekki enn fengið í hendur nál. þessu viðvíkjandi, þá gæti hún ekki gefið ákveðið loforð um það. Í samræmi við þetta, og með óskum til ríkisstj. um að flýta þessari endurskoðun leggur n. til, að frv. verði samþ.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Fjhn. mælir með samþykkt þessa frv. og ber fram brtt. á þskj. 203, en sú brtt. er eingöngu leiðrétting. Það hafði viljað til það óhapp, þegar l. yfirstandandi árs voru afrituð, að það féll niður úr 1. gr. heimildin um að innheimta með 50% viðauka eignarskatt samkv. 14. gr. 1. nr. 6 9. jan. 1935, álagðan á árinu 1949. Þessar reglur hafa gilt undanfarið, og er þess að vænta, ef d. vill samþykkja þessa framlengingu á annað borð, að hún fallist á að hafa þessa hækkun á eignarskattinum með, eins og verið hefur undanfarið.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 198, um skattgreiðslu h/f Eimskipafélags Íslands, er í raun og veru gamall gestur hér í hv. d. og á Alþ. Með l. nr. 33 frá 7. maí 1928 var Eimskip veitt skattfrelsi og þá fyrir tvö ár, 1929 og 1930, þó þannig, að það greiði útsvar til Reykjavíkur, 5% af nettó-ágóða. Síðan hafa l. þessi ávallt verið framlengd fyrir 2 ár í senn, nú síðast með l. nr. 76 5. júní 1947 fyrir árin 1947 og 1948. Eimskip hefur varið öllu fé, sem því hefur hlotnazt, til samgöngumála, fyrst og fremst til þess nú siðast að láta smíða 4 stór og fullkomin skip. Eitt þeirra, ms. Goðafoss, er komið í notkun, annað, m.s. Dettifoss, verður fullsmiðað í næsta mánuði, hið þriðja verður sjósett 5. næsta mánaðar og hið fjórða á næsta ári. Auk þessa hefur félagið lagt fram stórfé til stuðnings flugmálum landsins. Þar hefur það lagt fram hlutafé til Flugfélags Íslands að upphæð kr. 1.500.000.00 og veitt sama félagi lán að upphæð kr. 3.500.000.00, eða samtals kr. 5.000.000.00. Með þessum ráðstöfunum til almenningsheilla hefur félagið notað að fullu allt handbært fé sitt, sem ekki er bundið fast í rekstri félagsins. Þrátt fyrir nokkra hækkun nýlega á flutningsgjöldum á vörum í Ameríkusiglingum eru flutningsgjöld fyrir matvöru svo lág, að flutningar þessir bera sig ekki. Meðan stríðið stóð var mögulegt að vinna þetta upp með hærri flutningsgjöldum á öðrum vörum, en nú er hvort tveggja, að innflutningur slíkra vara hefur minnkað' að miklum mun, og að því er snertir flutninga þeirra frá Evrópu, hafa nú útlend félög hafið hér mjög tilfinnanlega samkeppni við Eimskip. En þau félög hafa mjög miklu ódýrari rekstur á sínum skipum, þar sem sérstaklega kaup skipshafna er miklu. lægra en Eimskip borgar á sínum skipum. Á síðari tímum hefur orðið mjög tilfinnanlegt rekstrartap á eigin skipum Eimskip, t.d. árið 1947 .................... kr. 3.521.223:70 árið 1946 .................... kr. 1.715.178.54 árið 1945 ................ ... kr. 3.154.386.98 eða samtals síðustu 3 reikningsárin eftir að stríðinu lauk kr. 8.390.799.22. Ég hef aðeins drepið hér á einstök atriði, ég tel ekki ástæðu til þess við þessa umr. að fara neitt ýtarlega út í þetta mál. Það er líka svo þrautrætt hér á hæstv. Alþ. og allri þjóðinni eiginlega svo kunnugt um þetta fyrirtæki. En ég vona, að þetta frv. mæti velvilja og skilningi hér í hv. d. og það fái fljóta og góða afgreiðslu.



Herra forseti. Það er rétt hjá frsm. meiri hl. fjhn., að þetta mál er gamall gestur hér á Alþ. Það er svo margt, sem hefur verið rætt í sambandi við þetta skattfrelsi Eimskipafélagsins, sem búið er að vera lengi. Ég tel sérstaka ástæðu til þess að vekja athygli á því, að fyrir utan ýmsar aðrar mótbárur, sem oft hafa verið settar fram hér gagnvart þessu skattfrelsi Eimskips, þá er svo komið, að það eru fleiri eimskipafélög, sem rekin eru hér á landi en Eimskipafélag Íslands. Það er vitað, að samvinnufélögin hafa hér eimskipafélag og 2–3 einstaklingsfélög eru starfandi hér í Reykjavík og hafa fengið sér ný skip. Það er þess vegna mjög athugavert fyrir Alþ., hvort eigi ekki að gera þessum félögum jafnhátt undir höfði. Við verðum að gera okkur ljóst, út á hvaða braut er verið að fara í þessum efnum. Við erum að gera þegnunum misjafnlega hátt undir höfði með því að skapa réttindi handa einstökum mönnum, en leggja aftur byrðar á aðra. Þegar á að heita, að hér geti verið frjálst atvinnulíf í landinu, og menn eiga að geta fengið að keppa um það, hvernig þeir geti rekið skipaútgerð á sem hagkvæmastan hátt, þá er ekki rétt, að einn aðili fái önnur eins sérréttindi og þessi, sem hér er um að ræða, en hinir ekki. Það virðist sízt ástæða til þess að veita slík sérréttindi einmitt gagnvart þeim aðilanum, sem sterkastur er allra þeirra aðila, sem slíka útgerð reka. Það er vitað, að Eimskipafélag Íslands er eitthvert ríkasta hlutafélag hér á landi. Það virðist því frá því sjónarmiði ekki vera sérstök ástæða til þess að veita því sérréttindi, borið saman við þá keppinauta þess, sem hafa minna fjármagn og ekki hafa notið neinna sérréttinda fram að þessu. Með slíkum forréttindum er verið að skapa einokunaraðstöðu til handa einu sérstöku félagi Ég vil vekja athygli á því, að þótt Alþ. hafi gert margt og mikið, til þess að hægt væri að koma upp myndarlegum skipastól, og hafi lengi vel þannig stutt Eimskip, þá má það ekki ganga út á þá braut að beita aðra þegna þjóðfélagsins órétti með því hins vegar. Lengi vel þurfti ríkið að vísu mikið til Eimskip að sækja vegna strandferðanna og þarf þess að vissu leyti enn þá. En ríkið hefur nú komið sér upp allstórum skipastól til þess að hafa sjálft hinar útgjaldafrekustu ferðir. Það hefur verið fært fram sem rök fyrir skattfrelsi Eimskips, að það væri í raun og veru þjóðareign, og upphaflega var það svo. Þegar Eimskipafélagið var myndað, var það eitt af allra beztu og stærstu átökum, sem þjóðin hefur gert til þess að skapa sjálfstætt atvinnulíf í landinu. Á því átaki og á þeirri sameiningu þjóðarinnar, sem kom fram gagnvart Eimskip þá, hefur það lifað hvað vinsældir snertir, og á þeim hefur það byggt þá. siðferðislegu sérréttindaaðstöðu, sem það hefur notið. Hins vegar er svo komið, að Eimskipafélagið kemur ekki fram sem slíkt þjóðarfélag. Eimskipafélagið hefur sýnt sig, þegar það hefur átt í viðskiptum við landsmenn, t.d. verkalýðssamtökin, að vera hið harðvítugasta í viðskiptum við meiri hl. þjóðarinnar og alls ekki hikað við að láta einkahagsmuni nokkurra auðmanna hér í Rvík sitja fyrir hagsmunum þjóðarinnar. Enn fremur hefur það sýnt sig, að það raunverulega vald í Eimskipafélaginu er ekki lengur hjá þjóðinni, eins og að mörgu leyti var upphaflega, þegar hlutabréfi. voru upp á 25 kr. og þar fyrir ofan. Það er vitað, að það raunverulega vald í h/f Eimskip er í höndum nokkurra auðmanna í Reykjavík, sem ráða algerlega í þessu félagi, þannig að þeir halda fund til þess að ákveða, hvernig því skuli stjórnað, þannig að hlutahafafundirnir eru ekki nema til málamynda. Ég hef lengi álitið, að ef ríkið vill halda áfram á þeirri braut að gefa eftir skattana, þá ætti ríkið heldur að semja við Eimskip þannig, að það yrðu gefin út hlutabréf fyrir sköttunum og þeir borgaðir með hlutafjárframlagi og að ríkið eignaðist smátt og smátt stóra hluti í Eimskipafélagi Íslands. Það er eina ráðið til þess að gera Eimskipafélag Íslands h/f að því, sem það einu sinni var í meginatriðum, að raunverulegri eign þjóðarinnar. Þegar Eimskipafélagið var myndað hér, þá var þjóðin það fátæk og enn litið til af auðmönnum hér á Íslandi, að Eimskipafélagið gat verið, þótt það væri hlutafélag og hlutabréfin í einstakra manna höndum, á vissan hátt sem eins konar samtök þjóðarinnar. Nú, eftir að myndað er á Íslandi hlutafélag sterkasta auðvalds í Evrópu, kannske að undanskildu Englandi, þá er ekki ástæða til þess að láta þeirra félag, Eimskipafélagið, njóta slíkra sérréttinda sem hér er farið fram á. Ég álít þess vegna, að það sé ekki hægt að ganga inn á þetta skattfrelsi án a.m.k. frekari samninga við Eimskip. Það getur ekki gengið, að ríkið haldi áfram að gefa einu félagi af mörgum, sem starfa að slíkri skipaútgerð sem það rekur, forréttindi, en tryggja sér ekkert vald á móti. ríkið getur búizt við því hvenær sem er, að Eimskipafélagið segi sem svo: Ef ekki verður leyfð hækkun á farmgjöldum eða flutningsgjöldum, stöðvum við reksturinn. - Þjóðin hefur heldur enga tryggingu fyrir því, að Eimskipafélagið eða stjórn þess segi ekki einn góðan veðurdag: Svo framarlega sem launin verða ekki lækkuð um þetta eða þetta, stöðvum við reksturinn. - Þjóðin á því undir högg að sækja, þar sem Eimskipafélagið er, eins og stjórn þess er nú. Ég held þess vegna, að þetta frv. ætti að athugast betur í fjhn. Það er meiri hl. hennar, sem flytur það, en ég álít, að heppilegra væri, að það væri athugað betur af n. sem heild og séð, hvort hægt væri að ná nokkru samkomulagi um þetta frv. Að halda áfram að veita Eimskipafélaginu forréttindi sem einkafélagi, það álít ég mjög varhugavert og vil alveg sérstaklega skírskota til þeirra manna, sem segjast vera fylgjendur frjáls atvinnulífs og frjálsrar samkeppni, hvernig þeir hugsi sér að framkvæma þá frjálsu samkeppni í skipaútgerðinni hér á Íslandi, ef þeir menn, sem leggja hlutafé í önnur fyrirtæki en Eimskipafélag Íslands, eiga að borga skatta og útsvar, en þeir, sem ráða Eimskipafélagi Íslands, þurfa ekki að borga það. Ég held, að það sé nú eftir þau 20 ár, sem félagið hefur notið þessara réttinda, hægt að líta svo á, að þjóðin og ríkið séu búin að gera mjög vel við þetta félag, - búin að gera því mögulegt að græða svo mikið, að það er nú vafalaust orðið ríkasta hlutafélag landsins og búið að koma sér upp myndarlegum skipastól, þannig að það ætti nú að geta keppt við önnur eimskipafélög landsins. Ég hef ekkert á móti því, að þetta gangi áfram til 2. umr., en legg til, að fjhn. fái það aftur til umr.

Frsm. (Hallgrímur Benediktsson) Hv. 2. þm. Reykv. kom hér með nokkrar aths. í sambandi við þessi tilmæli, en ég veit ekki, hvort ástæða er til að ræða það frekar á þessu stigi, því að mér skildist, að hv. þm. vildi gjarna ræða þetta frekar í fjhn., og mundi ég sízt hafa á móti því. En ekki get ég látið þess ógetið, að mér fannst hv. 2. þm. Reykv. tala af miklum ókunnugleika um þetta fyrirtæki og afstöðuna í heild, því að það hefur nú verið þannig með þetta félag frá því fyrsta, að ég veit ekki betur en það hafi hér um bil í einu og öllu farið eftir vilja hverrar þeirrar ríkisstj., sem setið hefur að völdum, og lagt áherzlu á það að reyna að leysa þau vandkvæði og vandræði, sem hafa verið á ýmsum tímabilum. T.d. á árunum þegar félagið var stofnað var það rekið með svo nánu sambandi við ríkisstj. sem nokkurt félag gat verið rekið. Og ég vil halda því fram, að ef fara ætti út í þá sálma að draga þetta út í tölur og samanburð, mundi þetta koma enn skýrar í ljós, því að allt þetta stríð hefur félagið bókstaflega í samráði við ríkisstj., fyrrv. og núv., reynt að haga þessu eins og það var forsvaranlegast. Annars ætla ég ekki að segja meira um þetta á þessu stigi málsins. Ég hef sízt á móti því, að þetta verði athugað betur. Annars eru, meðnm. hér til staðar, og láta þeir kannske orð falla um það, hvernig þeir líta á þetta, t.d. hv. form.



Fundurinn er nokkuð þunnskipaður, og það er nokkur ágreiningur í þessu máli, sem að vísu er ekki alveg nýtt. Við þekkjum það allir, um hvað er deilt í þessu máli. Ég var að hugsa, hvort ætti að biðja að taka málið af dagskrá. En þar sem ágreiningnum er svo háttað sem komið hefur fram vegna ummæla eins þess nm., sem tók ekki þátt í flutningi frv., tel ég enga hættu að láta frv. ganga til atkv., svo að það verði samþ. til 2. umr. Í n. verður haldinn fundur um málið, þó að ekki komi ósk nema frá einum nm.



Herra forseti. 8. f. m. var vísað til landbn. 38. þingmáli, um útrýmingu minka. Enn sem komið er hefur ekkert vitnazt um þetta mál, og þar sem það er ekki með öllu óþekkt hér á Alþ. og hefur verið flutt nokkrum sinnum og rætt og að því er ég ætla allvel upplýst og þar sem ég enn fremur hef orðið þess var, að hér hefur verið útbýtt miklu plaggi meðal þm., sem snertir þetta mál, hefði ég viljað vænta, að ekki drægist lengi, að n. léti málið koma til meðferðar hér í d., og vildi gjarnan forvitnast um þetta.



Út af fsp. hv. 1. þm. Árn. vil ég geta þess, að þetta frv. er til meðferðar í n. og mun koma fram á sínum tíma, en veit ekki, hvenær það verður, því að það eru fjölda mörg mál í n., sem eru komin miklu fyrr fram, en þetta mál. N. hefur sent frv. mörgum aðilum til umsagnar og mun koma með það á sinum tíma, en n. getur engu lofað.



Mig furðar á svörum hv. form. landbn. og hvernig hann svarar þeim. Það hefur verið sá háttur á hafður, þegar mál hafa verið þrautrædd og upplýst, að n. hafa ekki gert sér það að leik að tefja þau. Allir vita, að þetta mál er vel upplýst og þrautrætt, og vil ég beina til hæstv. forseta, að mál þetta komi fljótlega til meðferðar og fái góða afgreiðslu, og mun ég ekki taka nein svigurmæli sem góða og gilda vöru í þeim efnum.



Ég veit ekki, hvers konar æsingur hefur gripið hv. 1. þm. Árn., hvaða talsmáti þetta er, sem hann leyfir sér að hafa í þinginu. Hann snýr út úr orðum mínum. Ég sagði, að n. væri að vinna að málinu og mundi skila því, þegar því yrði lokið, og endurtek ég það nú, en lofa engu.



Herra forseti. Sjútvn. flytur þetta frv., sem er um mál, sem mikið hefur verið rætt af mótorvélstjórum, og var það upphaf þessa máls, að sjútvn. var sent frv. til l. um breyt. á l. um atvinnu við siglingar á þinginu í fyrra. Niðurstaðan varð þá sú, að n. flutti það ekki, en sendi það í þess stað samgmrn. með tilmælum um, að rn. athugaði þetta frv. til næsta Alþ. N. barst svo aftur bréf frá rn. 19. okt. í haust, þar sem fylgir með sú athugun, sem fram hefur farið og framkvæmd var af vélfræðiráðunaut Fiskifélags Íslands, Þorsteini Loftssyni. Eftir að n. barst þetta bréf, hefur hún farið yfir frv. og breytt því nokkuð og aðallega með tilliti til þeirra ábendinga, sem fram komu í bréfi Þorsteins Loftssonar, þannig að breytingarnar eru í raun og veru allar í áttina til þess, sem hann leggur til um málið, og hefur n. ákveðið að flytja frv. þannig breytt. - Aðalbreyt. eru í því fólgnar, að þeir menn, sem aflað hafa sér kunnáttu þeirrar, sem hið meira vélstjóranámskeið Fiskifélags Íslands hefur látið í té, skuli fá rétt til þess að vera yfirvélstjórar við mótora allt að 900 ha. og aðstoðarvélstjórar á skipum með dieselvélum að ótakmarkaðri stærð. En að vera aðstoðarvélstjóri þýðir, að það er vélstjóri, sem ekki hefur sérstæða vakt, heldur stjórnar með öðrum manni. Þeir fara þannig ekki fram á, að þessir menn fái að ganga á sérstakar vaktir og beri ábyrgð á mótorum, sem eru yfir 900 hestöfl. Þetta er í raun og veru höfuðbreyt., sem farið er hér fram á að breyta í gildandi l. Fyrri breyt., sem gerðar voru á þessum ákvæðum l. um atvinnu við siglingar 1946, voru miðaðar við lægri réttindi, en ekki að sama skapi við réttindi þeirra manna, sem hærri réttindi hafa, og mótorvélstjórafélag Íslands telur, að gæti orðið til þess, að menn yrðu hvattir til þess að afla sér sem mestrar þekkingar. Í ljós hefur komið, að mikil nauðsyn er á því að endurskoða heildarlöggjöf okkar um vélstjórnarréttindi. Það eru að vísu tvær leiðir, sem menn geta farið til þess að öðlast vélstjórnarréttindi. Þegar þessi ákvæði voru sett, voru öll stærri skip með gufuvélum, og þeim stjórnuðu ekki aðrir en þeir, sem lokið höfðu fullu vélstjóraprófi, og þurftu þeir að hafa samtals 70 mánaða undirbúning, bæði á námskeiðum, í smiðju, vélstjóraskólanum og þar að auki reynslu. Þessir menn tóku að sér vélstjórn á gufuskipum. Svo voru mótorskip með tiltölulega litlar vélar, og þá var látið nægja að hafa einfalt námskeið til þess að kenna meðferð þeirra véla, því að þær voru þá einfaldari, en þær eru orðnar nú. Nú eru aftur á móti komnar stórar diesélvélar og margs konar vélaútbúnaður á hverju skipi, þannig að það kerfi, sem l. upphaflega voru byggð á, hefur raskazt og breytzt mjög mikið, og þess vegna er það mjög nauðsynlegt nú, að menn afli sér menntunar í samræmi við þessa breyttu tíma. Það er t. d. nauðsynlegt, að allmargir, sem nú gegna vélstjórastarfi, afli sér meiri þekkingar á dieselvélum. Enda þótt um gufuvélskip sé að ræða, þá er oft meira og minna af öðrum vélum í hverju skipi, og er þetta vissulega mál, sem þarf að athuga, bæði í samráði við Vélstjórafélag Íslands og Mótorvélstjórafélag Íslands og í samráði við sérfræðinga ríkisins á þessu sviði og kennara skólanna og námskeiðanna og enn fremur í samráði við fagmenn, sem ríkið hefur á sínum vegum. Það, sem farið er fram á með þessu frv., eru aukin réttindi til þeirra manna, sem nú er kreppt mest að í þessum efnum, en það er að veita þeim vélstjórum, sem lokið hafa meira vélstjóraprófi frá vélstjóraskólanum, rétt til þess að fara með mótora allt að 900 ha. Benda má á, að á 29 skipum, þar á meðal nýsköpunartogurum, vinna 39 menn með undanþágu. Og ef þær undanþágur væru ekki veittar, væri ekki hægt að halda flotanum gangandi, en þessar undanþágur eru veittar án allra minnstu lagaheimildar. Það er aðeins óhjákvæmilegt fyrir þá sök, sem ég hef vikið að. Ríkið hefur tekið á sig þessa áhættu, því að vissulega er hér um nokkra áhættu að ræða. Það er t. d. ekki útilokað, að skaðabótakröfur gætu komið á ríkisvaldið, ef illa færi vegna þess, að eitthvert ábyrgðarfélag tæki upp á því að kenna því um, að ekki hefði verið nægilega mikið af fagmönnum um borð, því að óneitanlega er það yfirlýsing um skort á fagþekkingu, þegar skip eru látin sigla með undanþágu. - Þannig er nú ástandið í þessum málum hjá okkur, og því miður litlar líkur fyrir, að þetta breytist til batnaðar. Það þarf vélstjóra, sem hafa farið gegnum vélstjóraskólann, til þess að leysa þessa undanþágumenn af á þessum 29 skipum. En þegar athugað er, hve margir eru við nám, þá eru þeir um 50 í vélstjóraskólanum, þ. e. í 1. bekk 28, en í 2. bekk 22. Í rafmagnsdeildinni eru 122 nemendur, en sú deild er hætt störfum í bili, og er því kennt um, að þá deild vanti bæði kennslubók og kennsluáhöld, og enn fremur mun vera um eitthvert ósamkomulag að ræða milli kennara og nemenda, og mun það mál vera í rannsókn að tilhlutan hæstv. ráðh. En þessi töf hjá rafmagnsdeildinni þýðir það, að hún getur ekki útskrifað frá sér nemendur í ár. Ýmsir af þessum mönnum, sem eru á hinum stærri skipum, eru eldri menn, sem þá og þegar hætta störfum og fara í land, svo að það getur farið svo, að þörfin fyrir undanþágumenn. verði enn meiri en nokkurn tíma áður, enda er svo komið, að ef þessi takmörkuðu réttindi eru ekki aukin, verður það til þess, að þessir menn leita sér atvinnu í landi og vilja ekki sætta sig við það árum saman að vinna sem undanþágumenn án þess að verða réttindamenn, og mundi slíkt horfa til stórvandræða, og yrði þá kannske að grípa til gersamlega ómenntaðra manna til þess að fara með vélar, og þarf ekki að skýra það, hvaða afleiðingar það gæti haft í för með sér. Það hljóta því allir að skilja, að mál þetta er mjög aðkallandi, ef á að tryggja það, að örugg vélgæzla sé á flotanum. Mótorvélstjórar hafa mjög tekið fram, að það sé alls ekki meining þeirra að draga úr kröfum um menntun, heldur þvert á móti. En þeir vilja búa þannig um, að þeir hafi réttindi til þess að fara með vélar, sem þeir hafa oft verið kallaðir til að gæta, þó að þeir hefðu ekki þau réttindi, og fara þeir því fram á, að þeim séu veitt þessi réttindi.