Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Þetta frv. stendur í nánu sambandi við annað frv., sem tekið var fyrir í gær, en það var frv. til l. um vegabréf. Því miður vildi svo til, að ég gat ekki verið viðstaddur þær umr., vegna þess að ég þurfti að vera á fundi annars staðar. Þetta frv. stendur í beinu sambandi við það, og til þess að þetta verði framkvæmanlegt, er óumflýjanlegt, að frv. um vegabréf verði að lögum. auk þess geri ég ráð fyrir, að þau lög verði sett, til þess að hægt yrði að fylgjast betur með öllu eftirliti, ef eitthvað kynni að koma fyrir, árásir eða annað, sem við vitum auðvitað ekkert um. Þetta frv. er samið upp úr frv., sem ríkisstjórnin hafði komið sér saman um í aðalatriðum, áður en aukaþingið kom saman í haust. Frv. hafði verið undirbúið af nefnd, 3 konum og 2 lögfræðingum, sem ríkisstjórnin hafði kvatt til þess að endurskoða það. Kom í ljós af viðtali við þm. úr flestum flokkum á Alþ., að þeir voru ekki ánægðir með frv. eins og það var. Þeim þóttu afskipti af málum þess fólks, sem hér er um as ræða, vera of víðtæk. Var auðsætt, að málið mundi af þeim ástæðum ekki fá fylgi á Alþ. Vegna þessarar óánægju var frv. ekki lagt fyrir aukaþingið, og ekki var búið að lagfæra það fyrr en að því þingi loknu. Nú má segja sem svo, að þar sem lítið hafi verið gert í þessum málum hingað til, þá hafi verið mjög hæpin þarf á að gefa út brbl. um þetta atriði. En því er til að svara, að fyrst og fremst var nokkur þörf á undirbúningi undir þessar framkvæmdir, sem hlutu að miðast við það, hvernig þessum brbl. yrði tekið. Brbl., sem lágu fyrir í gær, eru þegar byrjun að framkvæmdum, og án þeirra er mjög erfitt að framkvæma ákvæði þessara l. Í annan stað var búizt við af hálfu ríkisstjórnainnar, að mögulegt yrði að hrinda þessum l. að einhverju ndi í framkvæmd fyrir síðastl. áramót. En vegna mikillar húsnæðiseklu hér í bænum, var hið eina hús, sem ríkisstj. gat í bráðina tekið til afnota í þessu skyni, sóttvarnahúsið, tekið sem bráðabirgðaíbúð handa húsnæðislausu fólki. Urðu ráðh. sammála um að láta sjónarmið þessa fólks sitja fyrir. En til þess að hefja framkvæmdir í þessum málum þarf athuganastöð og móttökustöð, og um ekkert annað húsnæði var að ræða í því skyni en sóttvarnahúsið. Auk þess mátti búast við, að flytja þyrfti fyrirvaralítið úr því húsi, af skæðar farsóttir kæmu upp í bænum og taka þyrfti það til sóttvarna, sem það er gert fyrir. En þegar sóttvarnahúsið var athugað, kom í ljós, að gera þurfti við það, en það var ekki hægt fyrr en eftir áramót, að fólkið flutti þaðan. Jafnframt var gert ráð fyrir að koma upp dvalarheimili fyrir þau ungmenni, - sérstaklega ungar stúlkur --, sem voru svo langt leidd, að þau þyrftu að dvelja á uppeldisstofnun. Í þessu skyni hafði ríkið ætlað í haust að kaupa jörðina Kleppjárnsreyki í Reykholtsdal, þegar hinn nýi læknisbústaður væri tilbúinn. Nú var þetta nýja læknishús síðar tilbúið en gert var ráð fyrir, vegna þess, hve erfitt er að fá verkamenn og smiði til þess að reisa hús. Nú hefur ríkið fest kaup á Kleppjárnsreykjum samkv. heimild í l. frá síðasta Alþ. Hefur það sent mann þangað til að athuga húsið, og er ætlazt til, að það verði dvalarheimili fyrir ungar stúlkur, sem ekki nægir að leiðbeina á þann hátt, sem tekið er fram í l. þessum. Jafnframt þarf að velja menn til að standa fyrir framkvæmdum þessum. Ég hef nú gert nokkra grein fyrir, hvers vegna brbl. voru sett. Tilgangurinn með þeim var sá, að hægt yrði að hefja framkvæmdir á áramótum, en það reyndist ókleift vegna húsnæðisleysis og fólkseklu. Ég ætla ekki, án sérstaklega gefins tilefnis, að orðlengja frekar um þetta mál. Ég hygg, að flestir séu sammála um það nú, að Alþ. geti ekki látið undir höfuð leggjast að gera ráðstafanir í þessu máli. Það voru ef til vill skiptar skoðanir um, hvort nokkuð ætti að gera í þessu máli. En nú hefur reynslan sýnt, að hjá einhverjum ráðstöfunum til varnar verður ekki komizt. Um það eru flestir sammála nú. Enn halda sumir því fram, að mál þetta sé búið að grafa svo um sig, að láta fólkið, sem í þessi vandræði er komið, eiga sig. Ekkert muni þýða að taka það „úr umferð“, eins og sagt er um ölvaða menn. Nýtt fólk mundi koma í þess stað, og bezt sé að láta það sitja þar, sem það er. Ég geri mér ekki von um, að hægt verði að leiðrétta þær misfellur og bæta það tjón, sem þegar er orðið. Ég veit dæmi til þess, að einstakir menn hafa gert tilraunir til þess að fá ungt fólk, sem komið er út á þessa hálu braut, til að snúa til baka, og margir fullyrða, að þær hafi borið árangur. Ég býst ekki við, að það tjón verði bætt, sem þegar er orðið. En við megum búast við, að styrjöldin standi lengi yfir enn, þó að við vitum það ekki. Þess vegna þarf að gera ráðstafanir til þess að hindra, að ungmenni, sem eftir 1 –3 ár komast á hið hættulega aldursskeið fyrir unglingana hér í bænum, gangi sömu götu og það fólk, sem er 3–4 árum eldra. Það má búast við, að engu minni hættur verði á leið þessara barna en þeirra unglinga, sem nú hafa glatað svo miklu vegna þess, hvernig þeir höguðu sér gegn hættunum, sem nú eru í landinu. Eins og hv. þm. sjá við athugun á frv., er gengið sem allra skemmst í því að hefta einstaklingsfrelsið, þar sem ekki er gripið til þessara úrræða fyrr en í lengstu lög, eftir að allar leiðbeiningar hafa reynzt árangurslausar. Það eru barnaverndarnefndir og skólanefndir, sem hafa hér mikið starf að vinna með áminningum og leiðbeiningum. Þetta fólk er ekki svipt frelsi, fyrr en áminningar og leiðbeiningar hafa ekki náð tilgangi sínum. Ég vildi að síðustu óska þess, þó að frv. yrði eitthvað lagfært, að það fengi að halda sér í öllum aðalatriðum og því verði að lokinni umr. vísað til 2. umr, og allshn.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég verð að segja, að mér var ekki ókunnugt um á síðasta þingi, að löggjöf um þetta mál væri í uppsiglingu. Ég sé, að eins og frv. lítur út, þá er þar um að ræða allverulegar breytingar, en það er náttúrlega vandi að gagnrýna frv. á þessu stigi málsins. frv. mun því í aðalatriðum leiða það hjá mér, ekki sízt fyrir þá sök, að málið fer til n., sem ég á sæti í. Ég vil benda á það, sem er töluvert atriði í frv., að barnaverndarn. eiga að fá völd yfir ungmennum að 20 ára aldursskeiði. Hér er tekið stórt skref, og það getur orkað tvímælis, hvað aldurstakmarkið á að vera hátt, og hvort barnaverndarnefndir eigi að hafa völd yfir ungmennunum fram eftir öllum aldri. Sú till. hefur ekki verið tekin til greina, og hygg ég þó, að hún hafi legið fyrir þeirri n., sem mér skilst, að sé höfundur frv., en það er hin svonefnda ástandsnefnd. Ég bendi aðeins á þetta, en vel má vera, að ekki hafi þótt fært að taka það til greina, sem ég er nú að tæpa á, en ég vil þó gjarnan heyra rök hæstv. ráðh. um þetta atriði, hvort hann sem gamall lögreglustjóri og núverandi dómsmrh. telji það langt frá vegi að mynda siðferðislögreglu. Mér skilst einnig á frv., að af því muni leiða allverulegan kostnað. og er að sjálfsögðu ekkert við því að segja, ef það nær tilgangi sínum, en ég hefði gjarnan viljað fá að vita, hvort hæstv. ráðh. getur gefið okkur nokkra hugmynd um, hver þessi kostnaður mundi verða, því að það hefur þó nokkra þýðingu, hvort verið er að stofna til kostnaðar, sem menn hafa ekki meir en svo trú á að borgi sig. Hitt er það, sem við bentum, á í þingn. okkar, sem hefur nokkuð verið tekið til greina, en það er, að ekki má líta aðeins á annan aðilann, þann, sem er undir þyngstum áfellisdómi hjá almenningi. Mér skilst, að frv. sé fram komið mest vegna ungra kvenna, og vil ég þá geta þess, að í okkar till., og eins má sjá þess merki í 8. og að nokkru leyti í 9. gr., er ætlazt til, að tillit sé tekið til þess, að til er fólk, karlar sem konur, sem leiðir þessi ungmenni á glapstigu. Spurningin er sú, hvort í þessum l. eru nógu sterk ákvæði gagnvart þeim, sem eru að meira og minna leyti óbeinir hvatamenn þess, að ungar stúlkur og kannske ungir piltar leiðast á glapstigu, og hvort nógu sterkt eftirlit er með því, en slíkt er ekki verk barnaverndarn., heldur lögreglunnar, og er þá komið aftur að þeirri spurningu, hvort ekki þurfti að vera siðferðislögregla, sem sérstaklega hefði svona mál með höndum, sérstaklega í bæjum eins og Reykjavík, þar sem mannfjöldinn ei mestur, bæði íbúar og útlendingar. Hæstv. ráðh. gat þess, að þrautaúrræðið gati orðið að koma einhverju af þessu unga fólki á hæli, og er þá sennilega búið að tryggja byggingu slíks hælis. Það getur vel verið, að þetta sé rétt stefna. Veldur mjög miklu, hver þar stjórnar. Sennilega yrði það kona. Er mjög mikið undir því komið, að hún sé þeim vanda vaxin að leiða þær ungu sálir, sem í almennings augum hafa lent á glapstigum. Mér virðist þessu vera sérstaklega beint gagnvart beim ungmennum, sem í augum borgaranna áttu ekki marga málsvara eða mikils úrkosti, m.ö.o., að efnaðri borgarar slyppu við slíka typtun, en þeir efnaminni yrðu fremur fyrir henni. Og ef við förum í alvöru og einlægni að tala um þetta ástand, þá vitum við, að þess eru alveg eins dæmi um hina efnuðu, sem hina fátæku, að þeir leiðist út á þá braut, sem í augum Íslendinga er talin miður æskileg. Þess vegna legg ég mjög mikið upp úr því, að l. séu látin ganga jafnt yfir alla. Ég skal ekkert segja um, hvort hér er rétt stefnt eða ekki, en ég hef heyrt, meira af afspurn en eigin raun, að þetta hafi verið reynt í nágrannalöndum okkar og árangurinn hafi orðið mjög vafasamur. Ég er samþ. í meginatriðunum efni og anda þessa frv. Ég álít, að eitthvað verði að gera. Spurningin er bara, hvaða leið á að fara. Ég veit ekki, hvort það er goðgá að minnast á það, en mér skildist á hæstv. ráðh., að frv. það um vegabréf, sem lá fyrir d. í gær, væri í nánu sambandi við þetta mál. Ég veit, að ég hef ekki leyfi til að tala um það mál nú, en ég hefði gjarnan viljað óska eftir upplýsingum um, hvers vegna varð að grípa til þess að fara að fyrirskipa mönnum að bera vegabréf og gefa út um það brbl. Það getur verið, að hægt verði að fá þann fróðleik inn í n., en engum blandast hugur um, að undirbúningur þess frv. var ófullkominn, því að það er torvelt fyrir íbúa Reykjavíkur að fá ljósmyndir af sér, og þar að auki er þetta nokkur skattur á menn, 5–8 kr. á nef, þó að ef til vill megi segja, að menn muni ekki mikið um það nú, en ljósmyndararnir segja, að þetta hafi komið eins og þruma yfir þá, því að þeir höfðu t.d. ekki nægan ljósmyndapappír fyrir allar þessar myndir. Annars skal ég ekki fara að ræða það frv. nú, því að það mál liggur ekki fyrir, en ég vona þá, að hæstv. ráðh. geti rætt um þetta mál við n. og skýrt henni frá því, hvað hér á bak við býr.



Herra forseti! Í gær var hér til 1. umr. frv. til I. um staðfestingu á brbl. um vegabréf. Hæstv. ráðh. lét þá ekki svo lítið að upplýsa, hver tilgangurinn hefði verið með þeirri lagasetningu, enda þótt stj. hafi ekki leyfi til að gefa út brbl., nema brýna nauðsyn beri til. Hæstv. forsrh. hefur lítið eitt bætt úr þessu nú, er hann mælti fyrir frv. því, sem nú liggur hér fyrir, og sagði, án þess að fara nánar inn á þetta frv., hver tilgangurinn væri. Það hefði verið gott að fá að vita þetta í gær, vegna þess að það er ekki gott fyrir þm. að greiða atkv. um mál, sem þeir hafa ekki bugmynd um, hvaða tilgang hefur, sérstaklega þegar um er að ræða brbl., sem stj. hefur ekki heimild til að gefa út, nema brýna nauðsyn beri til. Ég ætla ekki að bera brigður á nauðsyn þessara brbl., en það ber a.m.k. ekki vott um mikla virðingu fyrir stjórnarskránni, þegar ráðh. gerir enga tilraun til að gera þm. skiljanlegt, hvaða nauður hafi rekið stj. til að gefa þessi I. út. Þeim er nefnilega nokkuð farið að fjölga, þessum brbl. Það er engu líkara en að hæstv. stj. hafi alveg fallið úr minni, að ekki má gefa út brbl., nema brýna nauðsyn beri til. Nú liggur fyrir þinginu sægur af brbl. Hvaða nauðsyn hefur borið til fyrir hæstv. stj. að gefa þau öll út? Það kann að vera, að nokkur rök megi færa fyrir nauðsyn þeirra l., sem lágu fyrir d. í gær, en ég hygg, að erfiðara verði að færa fram gild rök fyrir þeim l., em liggja hér fyrir nú, og í rauninni mörgum öðrum. Mér hefði þótt æskilegt að fá að vita, hvaða nauðsyn hefur borið til að gefa út þessi brbl. þennan stutta tíma síðan síðasta þingi lauk. Hæstv. ráðh. upplýsti, að skiptar skoðanir hefðu verið milli flokka um frv., sem legið hefði fyrir, áður en þing kom saman í haust, og þess vegna hefði frv. ekki komið fram. En fyrst skiptar skoðanir voru um það, skils mér, að það hefði verið hlutverk þingsins að ræða það. Nei, hin leiðin var farin. Frv. var ekki lagt fyrir þingið, en þennan stutta tíma, sem leið milli þinga, voru ónefndar konur og menn látin taka að sér það starf, sem Alþingi ber, og svo gaf stj. þetta út sem brbl., tók þannig alveg að nauðsynjalausu löggjafarvaldið af Alþ. og virti stjórnarskrána að vettugi. Nú fer allmikill hluti þingsins í að samþ. öll þessi brbl. Þm. standa augliti til auglitis við staðreyndirnar, l., sem búið er að gefa út og farið er að framkvæma, og þeir líta yfirleitt svo á, að þeir eigi ekki annars kost en að samþ. þessi l. og beygja sig undir staðreyndirnar, samþ. það, sem stj. hefur gert og er farin að framkvæma. Ástandið er þannig á Alþ., að stuðningsflokkar stj. álíta skyldu sína að snúast ekki móti því, sem stj. hefur gert í því efni, enda mundi það kosta stj. svo mikla erfiðleika, ef brbl. féllu, að ekki væru miklar líkur til, að hún gæti haldið áfram að fara með völd. Með þessu verður þinghaldið hreinn skrípaleikur, a.m.k. sá hluti þess, sem fer í að fást við öll slík brbl., og er rétt eins og með slíku sé verið markvisst að vinna að því að brjóta niður virðingu þingsins. Þessi l. líta fljótt á lítið ósköp sakleysislega út, og sjálfsagt eru þau miklu saklausari en frv. það, sem legið hefur fyrir, áður en þing kom saman í haust, eftir því sem ég hef heyrt og mér skildist á ræðu hæstv. forsrh. Ég viðurkenni, að undir vissum kringumstæðum getur verið ástæða að grípa til ráðstafana svipaðra sumum þeim, sem gert er ráð fyrir í þessum l. Samt sem áður er það svo, að þótt nú sé talað um „ástand“, þá hefur oft áður verið engu minni nauðsyn til viturlegra ráðstafana vegna unglinga, sem leiðast á glapstigu, heldur en nú. Skýrslur lögreglunnar leiða í ljós, að afbrot unglinga eru stórum minni nú, eftir að atvinnuleysið hvarf. Þetta sannar ekki annað en að það stjórnarfar og þjóðskipulag, sem atvinnuleysinu veldur, á fyrst og fremst sökina. Nú mun það vera hið svonefnda „ástand“, sem er tilefni þessara l., og unglingarnir, sem fyrst og fremst er átt við, eru fyrst og fremst stúlkur, og er ætlazt til, að lögreglan hafi eftirlit með framferði þeirra til 20 ára aldurs. Því er ekki að leyna, að almennt mun álitið, að það ástand sé í landinu, að nauðsyn sé til að gera eitthvað. En því er ekki heldur að leyna, að eftir þeirri reynslu og þeim dæmum, sem við höfum af réttarfarinu í þessu landi, þá munu menn ekki við neinu góðu búast úr þeirri átt. Það verður ekki af skafið, að í nafni lögreglunnar, í rauninni ranglega í nafni hennar allrar, hafa verið gefnar skýrslur, sem eru hneykslanlegar, sannanlega fullar af ýkjum og rangfærslum. Lítur út fyrir, að einhverjir menn hafi verið hafðir til þess að snuðra um einkalíf manna og árangurinn m.a. orðið sá, að skikkanlegar og heiðarlegar stúlkur, sem hafa verið trúlofaðar útlendingum og jafnvel giftar þeim, hafa verið settar í flokk með vændiskonum og lauslætisdrósum. Slík framkoma er ekki til að efla siðgæði, heldur er hún versta siðleysi. Eins og réttarfarið er nú í þessu landi, þá óttast ég, að þessum l. verði misbeitt, og það er hægt að misbeita þeim á svívirðilegasta hátt. Í landi, þar sem fávitar og geðveikt fólk er látið vera í fangelsi með afbrotamönnum, þar býst maður ekki við neinu góðu. Með þessum l. er veitt vald til að dæma fólk, sem ekkert refsivert hefur aðhafzt, í allt að 3 ára þvingunarvist. Það heitir ekki refsivist, en það mun verði litið á það sem refsingu. Ég skal ekki leyna því, að mér hrýs hugur við slíku valdi í höndum ríkisstjórnar, sem hefur þá sögu, sem þessi hefur. Ég held því, að nauðsyn hafi verið mest til allt annarra hluta en þessarar lagaútgáfu. Ef hæstv. stjórn hefði látið sér mjög annt um unglinga þessa lands, hefði hún fyrir löngu séð þeim fyrir tækifæri til framhaldsskólanáms, komið upp menningarstöðvum fyrir æskulýðinn í Reykjavík og veitt unglingunum aðgang að hollum skemmtunum, t.d. með því að koma upp kvikmyndahúsum, þar sem sýndar væru kvikmyndir, sem hefðu menningarlegt gildi. Það, sem æskulýðurinn þarf á að halda, er þetta. En siðgæði og menning verða aldrei sköpuð með lögregluaðgerðum. Það eru allt aðrir hlutir, sem til þess þarf.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það var dálítið einkennilegt að heyra það af munni hv. 1. Iandsk., þó að ég ætli ekki að fara að mótmæla þeirri setningu, að siðgæði og menning verði aldrei sköpuð með lögregluaðgerðum. Hvergi mun þó vera nær því en í því ríki, Rússlandi, sem hann vegsamar, þar sem sú stefna er ráðandi, er hann telur sig berjast fyrir, að reynt sé að skapa með lögregluaðgerðum þann móral, sem ríkisvaldið telur, að ráðandi eigi að vera.

Þess vegna er það víst, að Rússarnir eru svona mórallausir!

Nú, er það? Það má t.d. minna á hreinsanirnar svo kölluðu þar í landi, þeir höfðu þar svo gott yfirlit um þá, sem voru á móti kerfinu (um slíkt er reyndar ekki að ræða hér), að þeir voru allir teknir svo að segja fyrstu dagana og skotnir, svo að ekki þyrfti að óttast svo kallaða kvislinga. Hefur hvergi verið gengið eins langt í því og þar að berja menn til hlýðni og ekki bara í því að berja menn, heldur jafnvel þurrka einstaklingana út. En hitt er rétt, að of lítið hefur verið gert að því hér á landi að veita unglingum kost á holum og góðum skemmtunum. Og auðvitað er ekki hægt að skapa uppeldi og móral með kerfi eins og því, sem hér er um að ræða. En þetta tvennt verður þó að fylgjast að. Það þarf að ala æskulýðinn upp, en jafnframt þarf að hirða þá einstaklinga, sem hljóta alltaf að fara forgörðum, og hjálpa þeim til að komast aftur á réttar brautir. Það, sem veldur því, að ég tek hér til máls, er það, að ég hef verið sakaður um að hafa gefið út brbl. að nauðsynjalausu og að hafa ekki verið hér viðstaddur í gær til að mæla fyrir brbl., sem lögð voru fram. Ég hélt ekki, að þörf væri að beina til mín þessari síðar nefndu ásökun, því að ég hef vanalega fylgt eftir þeim málum, er ég hef borið fram, og ég hef þegar gert grein fyrir ástæðunni til þess, að ég kom ekki í gær. Það voru mistök. Annars er leitt að þurfa að taka þátt í umr. sem þessum, þar sem ríkisstj. er sökuð um hvers konar ósóma fyrir að gefa út þessi brbl., eins og hún væri að fremja eitthvert afbrot, og það þótt hver maður viti, hver tilgangurinn er með brbl. og til hvers verið er að taka upp þessi vegabréf. Það er vitanlegt, að ekki er hægt að framfylgja tilgangi l. nema því aðeins, að hver einstaklingur hafi vegabréf í vasanum, sem sýni, hver hann er og á hvaða aldri. Hvernig á lögreglan að geta haft sæmilegt eftirlit með skemmtistöðum t.d. án slíkra vegabréfa? Það er auðskilið, að miklum óþægindum er létt af lögreglunni og einstaklingunum sjálfum, ef hver maður hefur slíkt bréf á sér. Og mér finnst varla orð á því gerandi, þótt gripið sé til slíkra ráðstafana á ófriðartímum. Hér er svo sem engan veginn verið að hefta frelsi ungmennanna. Og hver ósköp eru það, þó að menn séu skyldaðir til að láta taka af sér mynd, sem kostar, að ég held. tvær krónur og veitir þeim sjálfum ýmis þægindi, og verði svo að taka við vegabréfi á lögreglustöðinni ókeypis.

Það kostar engin mynd minna en fimm krónur.

Það getur verið, en mér finnst samt ástæðulaust að vera að gera veður út af þessu, eins og gert hefur verið hér í blöðunum, því að vitanlegt er það, að lögreglan getur ekki á nokkurn hátt misnotað þessi vegabréf. Svo er annað atriði, sem allir hv. þm. vita og engum er launungarmál, en við höfum ekki kunnað við að skrifa um í blöðin, þó að við hefðum á þann hátt getað hnekkt þessum rógi. Við vitum, að styrjaldaraðilarnir leggja nú mikla áherzlu á baráttuna um hafið. Við heyrum um hækkun á farmgjöldum af þeim ástæðum, árásir á Færeyjar o.s.frv. Við vitum, að hér fara fram hjá fjölmargar skipalestir á leið til Rússlands og komst jafnvel inn á íslenzkar hafnir. Enginn veit, hvort við sleppum við loftárásir. Þar geta hafizt hvenær sem er. Þegar svo er ástatt, er það siður annars staðar, að hver einstaklingur er látinn hafa vegabréf, svo að hægt sé að vita, hver hann er, ef hann tætur líf sitt eða eitthvað annað kemur fyrir hann, er gerir hann ófæran um að segja til sin. Það má líka búast við því, ef til árása kemur, að menn flýi héðan úr bænum, og ef til þess kemur, þá er einnig gott, að menn hafi slík gögn fram að leggja. Þetta viljum við vera lausir við að tala um opinberlega, en það er þó ein meginásæðan til þess, að vegabréfin eru gefin út. Hættan er talin mest um þessar mundir, það sem eftir er þessa mánaðar, í næsta mánuði og fram í aprílmánuð, því að þá er orðið nægilega bjart og stillur hæfilega miklar til þess, að hægt sé að fljúga hingað, en svo er talið, að hættan minnki, þegar lengra líður, því að þá er orðið of bjart til árása, þar sem hér er mikið af varnarflugvélum. Þetta höfum við ekki viljað draga mjög fram, til þess að vekja ekki óþarfa hræðslu meðal almennings, þó að reynt hafi verið á hinn bóginn að gefa mönnum til kynna á hóflegan hátt, hver hætta kynni að vera á ferðum. Þetta er önnur meginástæðan til þessara brbl., sem svo mjög hefur verið fjargviðrazt út af í blöðum, þó að stj. hafi gefið þau út í samráði við þá menn, er gerst ættu að vita um þessa hættu. En viðvíkjandi hinum brbl. hef ég skýrt frá því, að til eru bréf, sem farið hafa á milli ráðuneytanna og sýna, að þegar þau voru gefin út, var búið að ákveða að taka sóttvarnarhúsið í Reykjavík til áðurnefndra afnota. En þá skrifaði borgarstjórinn stjórnarráðinu og krafðist hússins til handa húsnæðislausu fólki í bænum. Dómsmrh. mótmælti því, að orðið yrði við þeim tilmælum, en þó varð það úr, mest fyrir atbeina fjmrh., að húsið var tekið til þess að bæta úr húsnæðisvandræðunum, enda var þess talin brýn þörf. Þess vegna stöðvaðist þessi starfsemi. Líka varð dráttur á því, að húsið, sem við keyptum á Kleppjárnsreykjum, yrði laust á tilsettum tíma. Um það, að fyrirlitning á þm. komi fram í útgáfu þessara brbl., er það að segja, að uppkast að frv. var lagt fyrir fulltrúa þriggja þingflokka á 'síðasta þingi, og höfðu þeir ýmislegt við það að athuga, en uppkastinu var breytt til samræmis við óskir þeirra, meðal annars í þá átt að láta skólan. og barnaverndarn. hafa sem mesta um þessi mál að fjalla, en láta ekki dómstólana koma til, fyrr en allt um þrýtur. Hér er það ekki stj., sem er að fyrirskipa þm., heldur þm., sem fyrirskipa stj. Þó að ég vilji ræða sem minnst um ástandsmálin, get ég sagt það, að svo fjarri fer því, að skýrslur lögreglunnar séu ýktar, að ástaldið er í raun og veru miklu verra en fram kemur í þessum skýrslum. Ég hef áður sagt það í blaði því, sem að mér stendur, að skýrslurnar væru réttar, og ég veit, að ástandið hefur versnað síðan. Ástandið er svo, að ekki er hægt að tala um það, og er bezt, að sem minnst sé um það talað. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. landsk. sagði, vil ég geta þess, að ætlunin er að skipa hér siðferðislögreglu svipaða þeirri, sem er í mörgum bæjum erlendis. Yrðu í henni aðallega konur, en því miður er erfitt að finna konur, sem hæfar séu til þessa starfa og um leið fúsar til að taka hann að sér. Ég get upplýst það, að í London er íslenzk kona, sel starfað hefur að þess konar málum í mörg ár í sambandi við Þjóðabandalagið, og er hún orðin mjög þekkt, en eins og kunnugt er, tíðkast það mjög, þar sem prostitution er áberandi (við höfum verið lausir við hana að miklu leyti þar til nú), að hið opinbera grípi þar í taumana. Hefur nú verið leitað til þessarar konu og hún beðin að taka að sér þessi störf hér á landi, en hún hefur ekki séð sér það fært vegna anna. En ætlunin er að fá þrjár konur til þessarar starfsemi innan lögreglunnar. Viðvíkjandi því, hvort koma eigi upp hæli handa þeim stúlkum, sem verst eru komnar, get ég sagt það, að ég tel þess fulla þörf. Þær konur, sem athugað hafa þetta, segja, að hér í bæ sé fjöldi af hálfheimilislausum eða algerlega heimilislausum stúlkum, sem eiga þess engan kost að rétta við. nema þeim sé hjálpað til þess. Ég veit það frá fólki, seni áhuga hefur haft á að hjálpa slíkum stúlkum, að þær segja sem svo: Hvað eigum við að gera? Við fáum hvergi atvinnu, eigum engin heimili, og allir vita, að við erum á þessari braut. Ég veit dæmi þess, að slíkum stúlkum hefur verið útvegað heimili og atvinna, og þær hafa snúið alveg við. Þessi ráð á að reyna fyrst, en ef þau duga ekki, þá er ætlazt til, að stúlkurnar verði settar á sérstök heimili, þar sem þær geta notið kennslu og uppeldis, sem geri þeim fært að snúa aftur til sæmilegs lífs. Þeir, sem hafa kynnt sér hvíta þrælasölu erlendis, vita, að mikill hundraðshluti af þessum ungmennum vill gjarnan snúa við, en getur það ekki hjálparlaust. Það er ekki til neins að talda, að hér verði bót á ráðin nema með nokkuð ströngu aðhaldi, sem vekur nokkurn ótta hjá því fólki, er leggja vildi út á þessa braut. En sízt vil ég beita mér gegn því, að Reykjavík og aðrir bæir leggi nokkuð af mörkum til að sjá ungu fólki fyrir betra uppeldi en hingað til hefur tíðkazt. Mikið af þessum yfirsjónum stafar af því, að fyrir þessu hefur ekki verið séð sent skyldi. En þvílíkar aðgerðir og strangt aðhald verða að haldast í hendur.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég skal vera fáorður. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingar hans um vegabréfin. Þó að orð hans væru ekki tæmandi um inntak þessa frv., gat ég skilið, hvað undir bjó. En hvers vegna láðist ríkisstjórninni að gera þessar ráðstafanir á haustþinginu 1941? hoftárásarhættan hefur í engu aukizt síðan, og þá var eigi minna tilefni til slíkra ráðstafana en nú. - En betra seint en aldrei. - En þá vil ég spyrja: Ef vegabréf eru nauðsynleg í Reykjavík og næsta nágrenni með tilliti til loftárásarhættu, hvers vegna eru þau ekki álitin nauðsynleg annars staðar á landinu? Ég hygg hins vegar, að til loftárása geti komið viða úti um land, engu síður en hér í Reykjavík, og þá eru slíkar ráðstafanir sem þessar ekki síður nauðsynlegar þar en hér. Að öðru leyti skal ég engan veginn draga í efa réttmæti þeirrar fullyrðingar hæstv. forsrh,. að nauðsynlegt sé, ef til loftárása kynni að koma, að þekkja fallna menn og særða og þá, sem kunna að flýja heimili sin. Við hitt málið hef ég lýst fylgi mínu, og mun ég ekki fjölyrða um það. Ég tel siðferðíslögreglu vera til bóta, um mæli í því skyni gegnir kannske nokkuð öðru máli. Skal þó ekki dregið í efa, að þau séu nauðsynleg. Hins vegar sé ég enga ástæðu til þess að hafa þau uppi í sveit. Ég hefði hins vegar talið hyggilegast, að slík hæli væru reist í næsta nágrenni Reykjavíkur og heimilislausar stúlkur ættu þar jafnan athvarf. Hæstv. forsrh. gat hins vegar ekki svarað fyrirspurn minni um kostnað, er af þessum ráðstöfunum leiðir, og er kannske varla við því að búast á þessu stigi málsins. Mér skilst, að nú þegar séu komnir dómendur í þessum málum í öllum bæjum og sveitum. Auk þess mun óhjákvæmilegt að launa betur en nú er gert barnaverndunar- og skólanefndir, sökum hins aukna starfs, sem þessum aðilum er ætla að inna af hendi. Af þessu öllu hlýtur að leiða mikinn kostnað. En það er nú svo, að nauðsynlegar framkvæmdir ber að inna af hendi á þann hátt, að bezt komi að notum, en sé þó um leið eins ódýrt og framast er unnt. Ég sé ýmsan kostnað við þessar ráðstafanir, sem betur þarf að upplýsa áður en málið er afgreitt úr deildinni. En þar sem ég hef tækifæri til þess að fjalla um málið í nefnd, skal ég ekki á þessu stigi málsins lengja umr. frekar.



Það er aðeins stutt athugasemd. Hæstv. forsrh. minntist á uppeldisráðstafanir í Rússlandi, en fór þar ekki með rétt mál. Þar er ungu fólki veitt tækifæri til framhaldsmenntunar og til þess að njóta hollra skemmtana, en lögregluvaldi er ekki beitt í því skyni að bæta siðferðið. Það er allt annað mál, þó að kvislingar séu skotnir í Rússlandi, það er ekki gert til þess að bæta siðferðið, heldur aðeins í varnarskyni. Það er sama sjálfsvörnin og á sér stað, þegar rússneskir hermenn skjóta á þá heri, er ráðast á rússneska grund. Þetta hlýtur hæstv. forsrh. að skilja. Það, sem er aðalatriðið í þessu máli, er það virðingarleysi, sem ríkisstjórnin sýnir Alþingi. Frv. um vegabréf er þar algert aukaatriði, enn fremur það, er ég gat um í fyrri ræðu minni, að hæstv. forsrh. hefði ekki verið viðstaddur í gær, til þess að skýra fyrir þingmönnum nauðsyn þess að setja slík lög, það nefndi ég aðeins sem tákn framangreinds virðingarleysis. Það virðist svo sem ríkisstjórninni hafi alveg sézt yfir ákvæði stjórnarskrárinnar um útgáfu brbl., því að segja má, að hún hafi enga heimild haft til útgáfu alls þorra af þeim ógrynnum brbl., sem raun ber vitni. Hæstv. forsrh. sagði, að álits nokkurra ónefndra þm. hefði verið leitað um málið á síðasta þingi, en ekki unnizt tími til þess að afgreiða það, og var því frestað þangað til þm. voru komnir heim. Þá eru gefin út brbl., og er þing kemur samkv. næst, er þm. sagt að samþykkja þau. Nú vil ég spyrja: Er þetta þingræði? Það er farið til einhverra þm., þeir spurðir ráða, en aldrei komið til þingsins. Næst þegar þing kemur saman er búið að setja lögin og farið að framkvæma þau. Það hefði þó varla verið ofverk haustþingsins að ræða þetta mál, ekki lá nú svo mikið eftir það, nema þá kannske lögin um fornritaútgáfuna, - en það hefði nú sennilega mátt sleppa þeim alveg að skaðlausu.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): 1. landsk. rembdist eins og rjúpan við staurinn að reyna að sanna, að ríkisstjórnin hafi ekki farið eftir ákváðum stjórnarskrárinnar um setningu brbl. Hann hlýtur þó að skilja, að það er ávallt matsatriði, hvenær ríkisstjórnin álítur brýna nauðsyn bera til setningar slíkra laga, og í þessu tilfelli áleit hún, að svo vari. Þessi lög eru á allan hátt sett í anda lýðræðisins. Engin stjórnmálastefna eins sérstaks flokks stendur á bak við setningu þessara laga. Hitt er sanni nær, að þau séu sett í samræmi við skoðanir allra flokka á því, að viðhorfið í þessum málum væri svo geigvænlegt, að til öflugra gagnráðstafana bæri að grípa. Hins vegar er rétt, að það komi hér fram, að um enga þvingun gagnvart þm. er að ræða, þeir geta geri það eitt, er þeim sjálfum sýnist. Mér þykir rétt að upplýsa það hér, ekki vegna þm. sjálfra, heldur vegna þeirra annarra, er á þessar umræður hlýða eða hafa spurnir af þeim, að brbl. eru yfirleitt alls ekki gefin út, nema stjórnin hafi fullvissað sig um, að meiri hl. þm. væri þeim fylgjandi. Það er vitað, að haustþinginu vannst ekki tími til þess að ganga frá þessu frv., en hins vegar er málið afgreitt í höfuðatriðum skv. vilja þeirra nefnda, er skipaðar voru til þess að fjalla um málið. Það, sem hv. 1. landsk. heldur hér fram, er því ekki aðeins rökleysur, heldur og bein ósannindi.



Aðeins stutt aths. Ég hef ekki farið með nein ósannindi hér, en hæstv. forsrh. virðist hafa skrítnar hugmyndir um þingræði. Hann virðist halda, að nóg sé að styðja sig við einhverjar nefndir ónefndra þingmanna. En til hvers er þá þingið, ef hann getur kallað saman einhverjar nefndir og látið þar við sitja? Hann álítur bersýnilega enga þörf á því að kalla þingið saman til þess að leggja á ráðin. og þar með talda andstöðuflokka ríkisstjórnarinnar. Hvernig heldur hann, að enska þingið mundi bregðast við, ef íslenzka ríkisstjórnin hagaði sér svona? Röksemdafærsla hæstv. forsrh. er með öllu óskiljanleg, en virðingarleysið fyrir Alþingi er svo mikið, að úr hófi keyrir.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. 1. landsk. heldur fast við þetta virðingarleysi gagnvart Alþingi. En nú er það svo, að næstum því hver þm. fyllir þá flokka, er stóðu að ríkisstjórninni. Þess vegna, er hann talar um virðingarleysi, er stjórnin sýnir þinginu, á hann við virðingarleysið fyrir kommúnistaflokknum. Þetta er aðalatriði málsins, og í kringum þennan kjarna hefur hv. 1. landsk. alltaf verið að snúast.



Enda þótt um kommúnistaflokk sé að ræða, sem hæstv. forsætisráðherra kallar svo, á hann kröfu til þess að vera kallaður til ráða -