Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Einn af mikilvægustu hlekkjunum í stjórnsýslunni í landinu eru sveitarfélögin. Ég er þeirrar skoðunar að þau eigi að ráða sjálf sem mest sínum eigin málefnum og vera þannig sjálfstæð gangvart ríkisvaldinu. Ríkisvaldið á að stuðla að því með ýmsum hætti að samvinna sé þeirra á milli til að leysa þau verkefni sem eru ofviða hverju um sig. Löggjafarvaldið á að skapa sveitarfélögunum grundvöll og setja þeim starfsramma. Þegar talað er um grundvöll er átt við að þau hafi sjálfstæða tekjustofna sem séu óháðir ríkisvaldinu. Ríkisvaldið á hins vegar að koma til sögunnar þegar um er að ræða verkefni sem sveitarfélögin geta ekki leyst. Í stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstj. er kveðið skýrt á um að draga beri úr umsvifum ríkisins og flytja verkefni frá ríki til sveitarfélaga og/eða annarra aðila í þjóðfélaginu. Meginatriði þeirra áforma eru þessi: 1. Fá fram skil milli verkefna ríkis og sveitarfélaga þannig að saman fari rekstrar- og fjárhagsábyrgð um hvert verkefni. 2. Komið verði í veg fyrir að ríki og sveitarfélög fáist við sömu verkefni hvort á sínum vettvangi á sama tíma. 3. Jafnhliða tilfærslu verkefna verði fluttir tekjustofnar frá ríki til sveitarfélaganna þannig að þau geti í raun annast verkefnin. Í þessari stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstj. felst viðurkenning á þeirri staðreynd að sveitarstjórnir eru sambönd sem standa næst borgurunum, enda hafa sveitarstjórnir og samtök þeirra haldið því fram að sveitarstjórnir ættu að hafa meira vald í eigin málum á eigin ábyrgð, svo sem varðandi ákvörðun á nýtingu eigin tekjustofna og gjaldskrá af þjónustu fyrirtækja sinna, en ríkisvaldið eigi ekki að skipta sér um of af innri málum þeirra. Þetta er vissulega þýðingarmikið fyrir sjálfstæði og sjálfræði sveitarfélaga. Umráð af þessu tagi endurspegla þá staðreynd að núverandi lög um sveitarstjórnir eru ekki lengur í takt við breytt viðhorf og taka ekki nægilegt tillit til þeirra stórstígu breytinga sem hafa orðið í þjóðfélagi okkar frá því að núgildandi sveitarstjórnarlög voru sett. Grundvöllurinn að núgildandi sveitarstjórnarskipan var lagður með sveitarstjórnartilskipun frá 1872. Tilskipunin tók ekki til kaupstaða og byggði á hinum fornu hreppum sem grunneiningu. Jafnframt var byggðinni skipt í sýslufélög og eru u.þ.b. tíu hreppar í hverri sýslu. Til sýslunefnda var kosinn einn fulltrúi úr hverjum hreppi í almennum kosningum. Sýslumaður var hinn almenni fulltrúi framkvæmdavaldsins og héraðsdómari í sýslunni og var oddviti sýslunefndar. Sýslunefndum var ætlað að gegna aðalhlutverki í sveitarstjórnarmálum og hafa umsjón með störfum hreppsnefnda. Jafnframt var komið á fót amtsráðum, en þau voru lögð niður við stofnun Stjórnarráðs Íslands árið 1904. Þótt núgildandi sveitarstjórnarlög nr. 58/1961 hafi gilt frá 21. janúar 1962 hefur skipulag sveitarstjórnartilskipunarinnar haldist í meginatriðum til þessa dags, en í reynd hefur dregið úr hlutverki sýslunefnda. Með tilliti til framangreinds er ljóst að það var löngu tímabært að endurskoða sveitarstjórnarlöggjöfina. Það frv. sem hér er fylgt úr hlaði byggist á tillögum sem voru samdar af endurskoðunarnefnd sem skipuð var 13. júní 1981. Í nefndina voru skipaðir Alexander Stefánsson, Jón G. Tómasson, Magnús H. Magnússon, Sigurjón Pétursson, Sturla Böðvarsson og Steingrímur Gautur Kristjánsson sem var skipaður formaður nefndarinnar. Haustið 1982 tók Björn Friðfinnsson sæti Jóns G. Tómassonar í nefndinni við formannaskipti í Sambandi ísl. sveitarfélaga og vorið 1983 tók Jóhann Einvarðsson sæti í nefndinni í stað Alexanders Stefánssonar. Meðal þeirra meginsjónarmiða sem endurskoðunarnefndin hafði að leiðarljósi við samningu frv. má nefna: 1. Að sjálfsstjórn sveitarfélaga beri að auka, 2. að réttarstaða allra sveitarfélaga verði sem líkust, 3. að stuðla beri að vald- og verkefnadreifingu, 4. að valfrelsi sveitarfélaga um stjórnunarform og verkefnaval beri að auka, 5. að saman fari sem mest ákvörðun, framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð þegar sveitarfélögum eru fengin verkefni, 6. að stuðla beri að eflingu og stækkun sveitarfélaga til að þau verði færari um að valda verkefnum sínum og taka við auknum verkefnum, 7. að stuðla beri að lýðræðislegum stjórnarháttum í meðferð sveitarstjórnarmála. Nefndin starfaði vel að málum, hélt fjölmarga fundi og viðaði að sér miklum fróðleik um sveitarstjórnarlöggjöf í nágrannalöndum okkar og um ályktanir og afstöðu hinna ýmsu aðila hérlendis sem fjallað hafa um endurskoðun núgildandi sveitarstjórnarlaga. Nefndin lauk störfum þann 27. júní 1984 og skilaði þá félmrh. tillögum til nýrra sveitarstjórnarlaga í frumvarpsformi. Tillögur endurskoðunarnefndarinnar voru teknar til athugunar í félmrn. og að henni lokinni ákvað ráðherra að senda tillögur hennar til allra kjörinna aðalfulltrúa í sveitarstjórnum landsins, til landshlutasamtaka sveitarfélaga og til sýslumanna með ósk um umsagnir og ábendingar um breytingar á tillögunum og var óskað eftir að þær bærust fyrir 1. okt. 1984. Alls bárust umsagnir frá sex landshlutasamtökum, ellefu sýslumönnum og sýslunefndum og 51 sveitarfélagi. Auk þess mætti ég sem félmrh. á fjölmörgum fundum þar sem tillögurnar voru til umfjöllunar, m.a. á fjórðungsþingum Austfirðinga, Norðlendinga og Vestfirðinga. Af þessu er ljóst að tillögurnar hafa fengið mikla umræðu í þjóðfélaginu. Öllum hv. þm. voru einnig sendar tillögur nefndarinnar. Frv. er í meginatriðum samhljóða tillögum endurskoðunarnefndarinnar, þ.e. fyrstu átta kaflar frv. Nokkrar breytingar höfðu verið gerðar á X. og XI. kafla og IX. kafla í tillögum nefndarinnar, um héraðsþing, verið breytt. Frv. var lagt fram á síðasta þingi, fór þá til nefndar og var sent Sambandi ísl. sveitarfélaga, landshlutasamtökum og sýslunefndum til umsagnar. Félmrn. hafði áður fengið umsagnir fjölda sveitarstjórna og voru þær nefndarmönnum tiltækar. Auk þess bárust aðrar umsagnir. Ekki vannst tími til þess á síðasta þingi að afgreiða málið úr nefnd. Frv. var endurflutt snemma á þessu þingi og ítarlega rætt í félmn. Nd. sem lagði fram brtt. sem allar voru samþykktar í Nd., m.a. að IX. kafli frv., um héraðsnefndir, yrði felldur út. Nál. hv. nefndar eru á þskj. 525, 526 og 612 sem ég vitna til. Í I. kafla frv. er að finna almenn ákvæði. Í honum er m.a. fjallað um stærð sveitarfélaga. Í 6. gr. frv. er gert ráð fyrir að sýslunefndir verði lagðar niður, en héraðsnefndir taki við störfum þeirra. Jafnframt er opnað fyrir þann möguleika að kaupstaðir geti gerst aðilar að þessu samstarfi. II. kafli frv. ber yfirskriftina "Sveitarstjórnir". Hann samsvarar a-lið II. kafla núgildandi laga. Veigamesta breytingin í þeim kafla frv. er að lagt er til að ákvæðin um sveitarstjórnir séu samræmd og réttarstaða þeirra gerð hin sama. III. kafli frv. fjallar um kosningu sveitarstjórna, en um það atriði er fjallað í lögum nr. 5/1962 um sveitarstjórnarkosningar, í núgildandi sveitarstjórnarlögum. Helstu breytingar og nýmæli sem frv. gerir ráð fyrir í þessum kafla eru sem hér segir: 1. Kjördagur verði sá sami í öllum sveitarfélögum, síðasti laugardagur í maí. Þó með þeirri undantekningu að heimilt er að fresta honum til 2. laugardags í júní í minni sveitarfélögum. 2. Nýkjörin sveitarstjórn tekur við störfum 15 dögum eftir kjördag. 3. Kosningaaldur lækkar í 18 ár. 4. Sérstök kjörnefnd fer með úrskurðarvald um gildi kosninga í stað sveitarstjórnar. 5. Sérstakar reglur eru um meðferð sveitarstjórnarmála á meðan úrslit kosninga eru í óvissu. Heimildir sveitarstjórnar, sem situr á óvissutímabili, til að inna af hendi greiðslur og gangast undir skuldbindingar eru takmarkaðar. IV. kafli fjallar um skyldur og réttindi sveitarstjórnarmanna og kemur í stað 23. og 24. gr. núgildandi sveitarstjórnarlaga. Núgildandi ákvæði þykja fátækleg og því ber nauðsyn til að setja ítarlegri ákvæði um það atriði í sveitarstjórnarlög. Í V. kafla er fjallað um það efni sem nú er í 21.-30. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 58/1961. Meðal nýmæla má nefna að gert er ráð fyrir að sveitarstjórnarfundir séu almennt haldnir fyrir opnum dyrum hvort sem um hreppsnefnd eða bæjarstjórn er að ræða. VI. kafli frv. fjallar um nefndir, ráð og stjórnir. Ákvæði þessa kafla eru mun ítarlegri en greinar núgildandi sveitarstjórnarlaga um sama efni. Í VII. kafla frv. er að finna ákvæði um framkvæmdastjórn og starfslið sveitarfélaga. Meðal nýmæla í þessum kafla má benda á 72. gr. Í henni er kveðið á um það að sveitarstjórn ráði starfsmenn í helstu stjórnunarstöður hjá sveitarfélagi og stofnunum þess og veiti þeim lausn frá starfi. Í VIII. kafla frv., um fjármál sveitarfélaga, er að finna fjölmörg mikilvæg nýmæli. Nægir í því sambandi að benda á 76. gr. sem á sér hliðstæðu í löggjöf annarra Norðurlandaþjóða. Greinin fjallar um áætlanagerð sveitarfélaga og er tilgangurinn með henni að sveitarstjórnir horfi til framtíðarinnar og skipuleggi rekstur, framkvæmdir og fjármál sveitarfélaga með ákveðin markmið í huga. Í 6. gr. frv. er gert ráð fyrir að héraðsnefndir komi í stað sýslunefnda og jafnframt er kaupstöðum heimiluð aðild að þeim. Einnig er opnuð leið til sameiningar héraðsnefnda og jafnvel hluta þeirra ef hagkvæmt þykir og sveitarfélög semja um það. Í IX. kafla frv. er gert ráð fyrir samvinnu sveitarfélaga hvort sem hún er byggð á frjálsu samkomulagi sveitarfélaganna eða er lögbundin. Ef þetta samstarf er lögbundið skal um stofnun byggðasamlaganna fara eftir ákvæðum IX. kafla með þeim frávikum sem kunna að felast í viðkomandi lögum. Í reynd hefur skapast ákveðin hefð í samstarfi sveitarfélaganna, en rétt þykir að vekja athygli á nauðsyn greiðra upplýsinga frá samtökum þeirra til einstakra sveitarstjórna, t.d. með því að senda þeim fundargerðir stjórna samtakanna o.fl. Þá er í 116. gr. umboðsmanni ríkisins gert skylt að annast framkvæmdastjórn héraðsnefnda sé þess óskað, enda verði kostnaður greiddur af héraðsnefnd. Þetta gæti reynst hagkvæmt, enda hafa sýslumenn oft annast um störf fyrir sýslunefndirnar og eru því gjörkunnugir verkefninu. Einnig er að sjálfsögðu hægt að fela slík verkefni einhverri sveitarstjórnarskrifstofunni. Í ákvæðum IX. kafla er fjallað um frjálsa samvinnu sveitarfélaga sín á milli, en eins og kunnugt er hefur samvinna sveitarfélaga um hin ýmsu verkefni aukist stórkostlega á síðari árum. Slík samvinna er ekki bundin við sveitarfélög innan sýslu eða kjördæmis heldur gengur hún í mörgum tilfellum þvert á slík mörk og er hagkvæmni af samvinnunni látin ráða. Samvinna sveitarfélaga af þessu tagi er venjulega bundin í stofnsamningum, en ekki hafa verið sett um hana almenn ákvæði í lögum. Getur það í ýmsum tilvikum valdið vandkvæðum, t.d. þegar ágreiningur kemur upp milli sveitarstjórna sem að slíkri samvinnu standa og þegar aðstæður breytast vegna þróunar byggðar og verkefna. X. kafli er um stækkun sveitarfélaga. Í lögum nr. 70 1970 er að finna ákvæði um framkvæmd sameiningar sveitarfélaga. Eðlilegt þykir að þær reglur endurskoðaðar komi fram í sérstökum kafla í nýjum lögum um sveitarstjórnir og eru þær því teknar upp í X. kafla frv. Rétt er að benda á þá breytingu frá fyrri reglum að nú er sveitarstjórnum skylt að láta fara fram atkvæðagreiðslu um sameiningaráform nema í þeim sveitarfélögum sem falla undir ákvæði 5. gr. frv. Þann 20. janúar 1984 var undirritaður samstarfssáttmáli ríkis og sveitarfélaga. Aðdragandinn að undirritun samstarfssáttmálans var sú að um miðjan janúar 1984 lagði félmrh. fyrir ríkisstj. tillögu um samstarfssáttmála milli ríkisstj. og Sambands ísl. sveitarfélaga. Þessi tillaga var sniðin eftir finnskum samningi sem fjallar um samráð finnsku ríkisstjórnarinnar við finnsk sveitarfélög, en sá samningur þykir hafa reynst mjög vel. Ríkisstj. samþykkti þessa tillögu og var samstarfssáttmáli á milli aðila undirritaður, eins og áður sagði, 20. janúar 1984. Frá undirritun sáttmálans hafa fimm reglulegir samráðsfundir verið haldnir og í framhaldi af þeim skipaðar nefndir til að fjalla nánar um samskiptamál ríkis og sveitarfélaga. Nefndin sem fjallaði um endurskoðun sveitarstjórnarlaganna varð sammála um að leggja til að framangreind nýjung verði lögfest. Í XI. kafla frv. er fjallað um samskipti ríkis og sveitarfélaga. Í 124. gr. er ríkisstj. heimilað að koma á formlegu samstarfi við samtök sveitarfélaga með gerð samstarfssáttmála ríkis og sveitarfélaga og með öðrum hætti. Enn fremur er kveðið á um það í greininni að ríkisstj. skuli hafa náið samráð við Samband ísl. sveitarfélaga um þau mál er varða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og önnur samskipti þessara aðila. XII. kafli fjallar um gildistökuákvæði. Það er ljóst að meðal sveitarstjórnarmanna er eindreginn vilji til að fella niður sýslufélögin í núverandi mynd. Hins vegar eru talsvert skiptar skoðanir um hvað skuli koma í staðinn. Sýslunefndirnar valda ekki lengur því hlutverki að stuðla að þeirri valddreifingu í landshlutunum sem nauðsynleg getur talist og geta ekki tekið við verkefnum frá ríki til sveitarfélaga. Stærstu sveitarfélögin eiga ekki lengur aðild að sýslufélögunum og af því leiðir að réttarstaða sveitarfélaga er mjög ólík. Með þeirri breytingu sem frv. gerir ráð fyrir geta öll sveitarfélög átt aðild að héraðsnefndum og/eða byggðasamlögum á jafnréttisgrundvelli. Skapast þannig möguleikar á að fela slíkum heildarsamtökum aukin verkefni. Ekki er í frv. tekin afstaða til þriðja stjórnsýslustigsins né loku fyrir það skotið að það verði upp tekið, enda þarf það að ræðast betur og nást samstaða við samtök sveitarfélaga um á hvern hátt það skuli gert ef til þess kemur. Um þetta atriði þarf að verða framhaldsumræða í þjóðfélaginu. Margir halda því fram að heillavænlegast sé að stækka einingu sveitarfélaga annaðhvort með aukinni samvinnu eða sameiningu. Stjórnsýslustigin verði þannig aðeins tvö, ríki og sveitarfélög. Í þessu frv. eru breytingar sem sveitarstjórnarmenn hafa beðið eftir árum saman. Núgildandi lög hafa á mörgum sviðum verkað sem dragbítur á nauðsynlega framvindu sveitarstjórnarmála í landinu. Þetta nýja frv. hefur að markmiði að laga stjórn og skipulag sveitarfélaga að breyttum tímum. Ný sveitarstjórnarlög munu gera sveitarfélögin virkari, auka þátttöku hins almenna borgara í starfi sveitarfélaga og búa í haginn fyrir aukna þjónustu sveitarfélaganna með nýjum verkefnum sem flutt verða frá ríki til sveitarfélaga. Samband ísl. sveitarfélaga hefur lagt mikla áherslu á samþykkt nýrra sveitarstjórnarlaga. Á fulltrúaráðsfundi sambandsins 27.-28. febrúar s.l. var svohljóðandi tillaga samþykkt og gerð samhljóða: Fulltrúaráð Sambands ísl. sveitarfélaga skorar á Alþingi að samþykkja á þessu þingi frv. til nýrra sveitarstjórnarlaga." Eins og ég sagði fyrr í ræðu minni gerði meiri hl. félmn. Nd. margar brtt. við frv. sem samþykktar voru í hv. Nd. og eru á þeim fskj. sem ég greindi frá í þessari ræðu. Formaður og frsm. meiri hl. félmn. Nd., hv. 2. þm. Reykv. Friðrik Sophusson, gerði grein fyrir hugmyndum meiri hl. nefndarinnar að þessum brtt. á eftirfarandi hátt sem ég vil endurtaka hér, með leyfi virðulegs forseta: 1. Verkefni núverandi sýslunefnda falli til sveitarfélaga, en sýslunefndir verði aflagðar. 2. Sveitarfélögum er skylt að mynda héraðsnefndir um þau verkefni sem sýslunefndum eru nú falin með lögum. 3. Sveitarfélög, sem aðild eiga að héraðsnefndum, geta falið héraðsnefndum önnur verkefni en þau sem lögbundin eru ef um það næst full samstaða. 4. Kaupstaðir geta átt aðild að héraðsnefndum, en eins og allir vita eiga kaupstaðirnir ekki aðild að sýslunefndum, og er hér verið að jafna réttarstöðu sveitarfélaganna í landinu. 5. Ekki er nauðsynlegt að héraðsnefndirnar samsvari í öllum tilvikum sýslufélögum. Hefur þar verið vísað m.a. til landfræðilegra aðstæðna. 6. Um starfshætti héraðsnefndanna er vísað til IX. kafla frv. eins og það er eftir 2. umr. Í þeim kafla er því lýst sem gera þarf þegar sveitarfélög efna til samstarfs annaðhvort af eigin hvötum eða á grundvelli laga um lausn einstakra verkefna sem sveitarfélögum eru falin. 7. Til þess að koma á hinni nýju skipan er gert ráð fyrir að kosnar verði sýslunefndir í vor og skulu oddvitar þeirra, þ.e. sýslumennirnir, hafa forgöngu um breytingarnar í samvinnu við félmrn. 8. Þessi nýja skipan eykur varla hættuna á því að einstök sveitarfélög fari úr samstarfi sem ekki er lögmælt, eins og fram hefur verið haldið í umræðunum. Sú hætta er nefnilega alveg eins fyrir hendi í dag og jafnvel fremur í dag en eftir samþykkt þessara nýju laga þegar sú þróun er skoðuð að stærri sveitarfélög hafa sótt um og fengið kaupstaðarréttindi í stórum stíl á undanförnum árum. 9. Vilji heimamanna ræður. Réttarstaða sveitarfélaganna er jöfnuð eins og ég sagði áðan og ýtt er undir samstarf með nýju lagi. Með því að geyma afgreiðslu frv. frestast málið í nokkur ár að minni hyggju vegna þess m.a. að sýslunefndir verða þá kjörnar til fjögurra ára og það er ákaflega erfitt að ætla sér að breyta þessu kerfi á miðju kjörtímabili. Okkur er ljóst að fyrir árslok 1987 kann að þurfa að breyta lögunum til að liðka fyrir hinni breyttu skipan og það er auðvitað eðlilegt að félmrh. gangist fyrir því og fylgist vel með hvort ástæða er til að liðka fyrir því að hið breytta kerfi geti komist á. Virðulegi forseti. Verði frv. þetta að lögum mun ég beita mér fyrir samþykkt nýrra laga um tekjustofna sveitarfélaga, sem fljótlega verði lagt fyrir Alþingi, og nýrri skiptingu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga í náinni samvinnu við Samband ísl. sveitarfélaga og sveitarfélögin í landinu. Jafnframt láta hefja viðræður og umræður um aukna samvinnu og samstarf sveitarfélaga sem miði að því að sameina þau í stærri heildir sem geri þeim fært að auka þjónustu við íbúana. Að sjálfsögðu þarf til að koma fjárhagsleg aðstoð að einhverju leyti til að gera slíkar breytingar mögulegar. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. félmn. og beini jafnframt þeirri einlægu ósk til nefndarinnar að hún hraði umfjöllun sinni svo sem kostur er svo að unnt verði að afgreiða frv. sem allra fyrst frá Alþingi þar sem stutt er til sveitarstjórnarkosninga, enda í frv. margt sem verður að komast til framkvæmda, og ég vænti góðs skilnings hv. deildar.



Háttvirtur forseti. Í I kafla 6. gr. þessa frv. segir svo, með leyfi forseta: "Skylt er sveitarfélögum að annast þau verkefni sem þeim eru falin í lögum." Og síðan segir: "Sveitarfélög skulu hafa sjálfstæða tekjustofna og sjálfsforræði um gjaldskrá eigin fyrirtækja og stofnana til þess að mæta kostnaði við framkvæmd þeirra verkefna sem þau annast." Meðal verkefna sveitarfélaga eru félagsmál, atvinnumál, húsnæðismál, skipulagsmál og byggðamál, almannavarnir og öryggismál, hreinlætismál, heilsugæsla, menningarmál, íþróttir og útivera, landbúnaðarmál, bygging og viðhald mannvirkja, svo sem gatna, vega og torga, ráðstafanir til að koma í veg fyrir almennt atvinnuleysi og bjargarskort. Þar sem ég þekki til stendur ekki á vilja sveitarstjórnarmanna til að leysa mál síns byggðarlags. Það vantar einfaldlega peninga, eins og hæstv. félmrh. hlýtur að vita manna best. Hann ætlast samt til að hv. þm. geti tekið afstöðu til þessa frv. án þess að lagt hafi verið fram frv. um tekjustofna sveitarfélaga og verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Það þarf að auka tekjur sveitarfélaga til að þau geti leyst sín verkefni. Þau hafa samstarf um lausn margra mála og gengur það í flestum tilfellum vel, en samstarf við ríkið gengur hins vegar miklu verr og oft illa. Í V. kafla 48. gr. segir svo, með leyfi forseta: "Sveitarstjórnarfundir skulu haldnir fyrir opnum dyrum, en sveitarstjórn getur ákveðið að einstök mál skuli rædd fyrir luktum dyrum." Það segir hins vegar ekkert um að fundir skuli auglýstir þannig að fólk viti hvenær þeir eru og það geti mætt á þá. Eins tel ég gott að fundargerðum, forðagæsluskýrslum og reikningum hreppsins sé dreift á hvert heimili í sveitarfélaginu. Þetta er gert í því sveitarfélagi sem ég bý í, Miklaholtshreppi, en fáum öðrum að ég hygg. Af því sem í þessu frv. felst þarf fyrst og fremst að lögfesta kosningaaldur og kjördag. Þetta frv. er með alls konar klásúlum um þumalskrúfur á sveitarstjórnir og sveitarstjórnarmenn eins og þeir séu hinn mesti rumpulýður, "ráðuneytið skal þá úrskurða" eða "ráðuneytið getur", en fátt eða ekkert er um öfug ákvæði. Fólk á landsbyggðinni er orðið mjög þreytt á eilífðarmiðstýringu sem stórkostlega hefur aukist í tíð þessarar frjálshyggjuríkisstjórnar framsóknar og sjálfstæðismanna. Það er eins og ryksugubarkar liggi um allt land sem sjá til þess að koma öllum peningum hingað til Reykjavíkur. Síðan verðum við að biðja um skóla, heilsugæslu, hafnir og flest annað eins og ölmusu í eigin vasa. Þetta finnst Ólsurum jafnbölvað og öðrum, hæstv. félmrh.



Frú forseti. Það er ekki hægt að gagnrýna eða kvarta yfir því að það frv. sem hér er til umræðu hafi ekki þegar fengið mjög ítarlega umfjöllun. Þá á ég bæði við þann langa aðdraganda sem gerð þessa frv. hefur haft og svo þá umfjöllun sem farið hefur fram á þessu þingi í Nd. En því er nú þannig farið að hlutir verða ekki endilega góðir vegna þess að mikið er um þá fjallað. Þannig held ég að sé um þetta frv., að gæði þess hafi í sjálfu sér hvorki mikið breyst né e.t.v. verið mikil í upphafi. Það er best að lýsa því strax að ég, sem hér stend, er mótfallinn afgreiðslu þessa frv. á þessum dögum og þá sérstaklega vegna þess að mjög lengi hefur farið fram mikil umræða um verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Frv. sem hér liggur fyrir er ákveðin niðurstaða þessarar umræðu. Aftur á móti er alveg greinilegt að fólkið í þessu landi, a.m.k. mjög stór hópur, hefur komist að allt annarri niðurstöðu en menn gerðu í þessari umræðu og við þessa vinnu. Sú niðurstaða er í einföldustu dráttum sú að það beri að koma á hér á landi því sem kallast þriðja stjórnsýslustigið eða millistjórnsýslustig. Til að skýra með einhverjum hætti hvernig eða hvers vegna menn hafa komist að þessari niðurstöðu, þá vildi ég, með leyfi forseta, lesa hér örlítið úr skýrslu sem unnin hefur verið fyrir svokallaða byggðanefnd þingflokkanna, en þessi nefnd fékk það hlutverk að afloknum seinustu kosningum að vinna að því sérstaka verkefni sem var fylgifiskur kosningalaganna sem þá voru til umfjöllunar þingsins og hennar hlutverk er það að leggja fram tillögur um aukna valddreifingu. Í þessari skýrslu segir á bls. 27: "Mjög örðugt er að skilgreina verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Engu að síður er það mjög nauðsynlegt að menn komi sér saman um ákveðin meginsjónarmið sem hafa má að leiðarljósi við endur skoðun verkaskiptingarinnar. Í þeim umræðum, sem verið hafa undanfarin ár, virðast menn þó almennt hafa verið sammála um að ganga megi út frá eftirfarandi meginsjónarmiðum hvað þetta varðar: 1. Að ríkið hafi með höndum verkefni sem krefjast heildaryfirsýnar yfir stjórnsýslukerfið og verkefni sem varða alla landsmenn nokkurn veginn jafnt án tillits til búsetu svo og verkefni sem fela í sér jöfnun á aðstöðu byggðarlaganna. 2. Ákvarðanir séu ekki teknar ofar í stjórnsýslukerfinu en nauðsyn ber til með tilliti til þeirra sem ákvörðunin snertir." Þetta atriði er gífurlega mikilvægt þegar verið er að fjalla einmitt um það frv. sem hér um ræðir vegna þess að eins og við öll þekkjum sem hér inni sitjum, og það býst ég við að hæstv. félmrh. þekki ekki síður en við hin vegna sinnar löngu reynslu af sveitarstjórnarmálum, er mjög langur vegur enn þann dag í dag og þrátt fyrir hugsanlega samþykkt þessa frv. þannig að það verði að lögum uns ákvarðanir séu teknar þar í stjórnsýslukerfinu sem ákvörðunin raunverulega snertir fólk. Það er oft mjög langur vegur á milli þeirra sem ákvörðunina taka og þeirra sem ákvörðunarinnar njóta eða fyrir hana líða. "3. Ákvarðanir sem krefjast staðbundinnar þekkingar verði í höndum sveitarfélaga eða millistigs eftir því sem við á." Þetta er mjög einföld og lítið hástemmd skynsemi sem engin vanþörf er á að halda fram einfaldlega vegna þess að við höfum horft svo margsinnis upp á það í þessu landi að teknar hafa verið ákvarðanir, oftast á þeim stað sem í algengu máli fólks úti á landi heitir "fyrir sunnan", og þessar ákvarðanir, oft og tíðum varðandi dýrar og fjárfrekar framkvæmdir, hafa síðan komið til framkvæmda og hefur oft verið um hreina sólundan fjármuna að ræða þar sem eins gagnlegt hefði verið að henda þeim sömu fjármunum út um gluggann. "4. Ákvörðunartekt, framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð fari saman", þ.e. að það liggi á sama stjórnsýslustigi hvort sem um er að ræða ríki, millistig eða sveitarfélag. Samband ísl. sveitarfélaga hefur markað þá stefnu á síðasta landsþingi að stjórnsýslustigin verði tvö. Í nýju frv., þessu sem hér liggur núna fyrir, er tekið undir þessa stefnumörkun að nokkru, en þó var stungið upp á ákveðnum miðlunarleiðum. Í upprunalega frv. var lagt til að lögbinda samstarf sveitarfélaga á héraðsgrunni. Þessi tilhögun átti að gera millistigið óþarft og þar með var verið að reyna að taka skrefið til millistigsins til hálfs en ekki til fulls. Einnig kemur fram í þessu frv. hugmynd um að lögbinda samvinnu sveitarfélaga með þátttöku í svokölluðum byggðasamlögum að finnsku fyrirmyndinni þar sem sveitarfélög geti sameinast um framkvæmd sameiginlegra verkefna ríkis og sveitarfélaga, svo sem um rekstur skóla og heilbrigðisstofnana, íþróttamannvirkja, félagsheimila og fleira. Þessi samvinna á síðan, eða ég skil þannig tilgang þessa frv., að ýta undir það að þau sveitarfélög sem hafa augljóst hagræði af slíku samstarfi sameinist stærri sveitarfélögum. Nú er það þannig að andstæðingar sameiningar sveitarfélaga eru margir. Það er ákveðna tregðu að finna á Íslandi gegn sameiningu sveitarfélaga. Sveitarfélög á Íslandi hafa mjög mikla sérstöðu í Evrópu og þó víðar væri leitað vegna þess að Ísland er eina landið í veröldinni sem ég veit um sem byggir enn þá sveitarfélagamörk sín á heiðnum mörkum, þ.e. sveitarfélagaskipaninni var ekki breytt með kristnitöku. Aftur á móti gerðist það yfirleitt um gjörvalla Evrópu. Þessi mörk þessarar félagslegu einingar eru því eldri og rótgrónari á Íslandi en trúlega víðast hvar annars staðar á byggðu bóli. Þess vegna er engin furða þó að fólk eigi erfitt með að hugsa sér að eyða þessum mörkum. Menn líta á sveitarfélagamörkin sem hluta af sínu sjálfstæði. Það þurfa trúlega mjög sterk veraldleg gæði að vera í boði til þess að fólk verði á einhvern hátt reiðubúið að gefa þetta sjálfstæði sitt eftir þó að í þessu sjálfstæði felist kannske líka það að þurfa að þola það sem menn geta kallað félagslegan skort og skert lífskjör. Það er mjög erfitt að færa beinar sönnur á það í öllum tilvikum að gagnlegt sé að sameina sveitarfélög. Það er ekki erfitt að sanna það og sýna manni fram á það þegar sveitarfélagið er lítið og í næsta nágrenni við stórt og vel uppbyggt sveitarfélag. Þegar fjarlægðin er aftur á móti orðin mjög mikil, kannske svo klukkutímum skipti í akstri, frá stóra og vel uppbyggða sveitarfélaginu til litla sveitarfélagsins sem erfitt á með að sjá fyrir sér og sínum, þá er mjög erfitt að sanna hvaða gagn er í því fyrir þetta litla sveitarfélag að sameinast hinu stóra. Sannast sagna hefur mér skilist á þeim sérfræðingum sem fjallað hafa um þessi mál að þegar þeir séu búnir að fara nokkra hringi í sinni röksemdafærslu endi þeir eiginlega með því að að það hljóti að verða einhvern tíma þannig að handfylli sveitarfélaga, eitthvað innan við tvo tugi sveitarfélaga, verði nánast á beinu framfæri ríkisins vegna þess að það sé ekki hægt að sameina þau öðrum sveitarfélögum þannig að þau litlu sveitarfélög hafi eitthvert beint hagræði af því. Menn óttast sameininguna vegna þess að sameiningin þýðir yfirleitt stækkun og menn óttast stærri einingarnar af því að þeir þykjast hafa reynslu af því að þær hafi slæm áhrif á félagslíf, þær hafi slæm áhrif á stöðu einstaklingsins. Félagauppbygging hér á Íslandi, ungmennafélög, kvenfélög, búnaðarfélög og fjöldi annarra félaga, fellur víðast hvar að mörkum sveitarfélaga eins og þau eru í dag og eins og þau hafa verið, eins og ég sagði áðan, frá heiðni. Fólk er venjulegast kosið til persónulegra trúnaðarstarfa innan þessara félaga með tilliti til sveitarfélagamarkanna. Menn óttast að við sameininguna tapist hið persónulega samband sveitarstjórnarmanna við fólk og sveitarfélögin. Litlu sveitarfélögin verði í raun og veru fórnarlamb hins flokkspólitíska kerfis sem fólk þekkir smjörþefinn af í sambandi við landspólitíkina. Aðalröksemdir manna þegar rætt er um millistjórnsýslustig einkennast af því að menn óttast að það leiði til flóknari stjórnsýslu. Það sé verið að þenja út stjórnsýslukerfið og það verði umfram allt dýrara. Ég skal ekkert fullyrða um hvort um það er að ræða þegar farið er fram á millistjórnsýslustig að við séum að tala um miklu meiri kostnað af stjórnsýslu. Aftur á móti tel ég alls ekki hægt að bera á móti því að stjórnsýsla verði á vissan hátt flóknari með því að auka við einu stjórnsýslustigi. En ég held að ef menn telja sig vera lýðræðissinna sé mjög hæpin gagnrýni að andæfa á móti breytingum í stjórnsýslu vegna þess einfaldlega að þær verði á einhvern hátt flóknari ef þar er um að ræða aðgerðir sem færa vald nær fólki, valddreifa, aðgerðir sem færa réttlætið nær fólki og aðgerðir sem auka sjálfsvirðingu fólks einfaldlega með því að það hafi meira um sín eigin mál að segja. Ég held að þeir sem aðhyllast lýðræðið og kalla sig lýðræðissinna geti ekki gagnrýnt slíkar breytingar á stjórnsýslu. Lýðræðissinni getur ekki barist fyrir einföldun á stjórnsýslu einfaldlega vegna þess að einföldun sé með samasemmerki það sama og að vera gott. Einfaldasta einföldun á stjórnsýslu er þá náttúrlega það að einn maður ráði öllu. Sá sem heldur því fram að sú einföldun sé til góðs og sú einföldun leiði til samdráttar í kostnaði ætti þá að horfa á nokkur dæmi sem hafa runnið upp fyrir augunum á okkur fyrir ekki mjög löngu um manninn sem stjórnaði heilu eylandi næstum því til fóta við okkur á jarðarkringlunni og heyktist síðan á því og flúði af vettvangi með litlar 400 millj. dollara í vasanum. Þokkalegur stjórnsýslukostnaður það.

400 milljarða.

Milljarða, ég bið afsökunar.

Íslenskar.

Voru það íslenskar krónur? Jæja. Nóg um það. Ekki býst ég við því eða er að gera því skóna að við eigum eftir að fá einhvern mann hér í ræðustól sem heldur að slík einföldun í stjórnsýslu sé til bóta. En ég tel nauðsynlegt að tala við 1. umr. um þá hluti sem fólkið í þessu landi er að tala um samhliða. Þá á ég við millistig í stjórnsýslu. Menn líta þannig á að hlutverk millistigs í stjórnsýslu sé að yfirtaka þau verkefni sem á undanförnum árum hafa verið að færast frá sveitarfélögunum til ríkisins. Grundvallaratriðið er að millistig í stjórnsýslu á ekki að taka verkefni frá sveitarfélögum heldur að taka verkefni frá ríkinu. Hugsanlegt væri að þetta millistig í stjórnsýslu tæki að sér önnur verkefni úr höndum ríkisins en þau sem hafa verið að færast, eins og ég sagði áðan, frá sveitarfélögum til ríkis. Þetta millistig gæti tekið að sér núverandi verkefni sýslufélaga. Það gæti auðveldlega og eðlilega tekið á sig verkefni á sviði áætlunargerðar og skipulagsmála, verkefni á sviði umhverfismála og náttúruverndar, á sviði fræðslumála, þá á ég við fræðslustjóraembættin og framhaldsskólana, á svíða heilbrigðismála, þ.e. sjúkrahúsbyggingar og heilbrigðiseftirlit eða heilsugæslustöðvar, umsjón með samgöngumálum, fasteignaskráningu, almenna ráðgjöf og þjónustu við sveitarfélögin. Þá komum við inn á það vandamál, sem er einmitt falið í þessu frv., sem er lágmarksstærðarákvörðun sveitarfélaga og sá vandi sem skapast við að sveitarfélög hafa ekki rekstrar- eða framkvæmdastjóra. Millistigið í stjórnsýslunni gæti líka tekið að sér smásölu á hlutum eins og t.d. raforku. Aukið sjálfstæði landshluta gæti stuðlað að því að fjölbreyttari lausnir fyndust sem hentuðu betur á hverjum stað. Það er alveg hægt að gera því skóna án þess að um of mikla bjartsýni sé að ræða að þekking manna á staðháttum leiði til fjölbreyttari lausna en sú þekking sem sótt er til miðstýringarinnar hér fyrir sunnan. Reynsla af iðnþróunarfélögum og iðnþróunarsjóðum á vegum landshlutasamtakanna gefur ótvírætt til kynna að það megi fá betri nýtingu á fjármagni sem ráðstafað yrði og stjórnað af millistigi í stjórnsýslu. Þannig gæti maður alveg séð fram á það að hlutverk þessa millistigs í atvinnumálum og byggðaþróunarmálum gæti orðið mjög umtalsvert. Frú forseti. Ég tel að frv. sem hérna liggur fyrir fullnægi ekki þeim kröfum að laga stjórnkerfi okkar að nýjum aðstæðum á sama hátt og fyrirtæki t.d. hafa þurft að laga sig að nýjum viðhorfum á markaði, tækninýjungum eða samdrætti í umsvifum. Öll svið sveitarstjórnarmálanna hafa þanist út með nýjum verkefnum og breyttum atvinnuháttum. Stjórnun og starfsmannahald hafa gerbreyst samfara tölvuvæðingu og nýjum vinnubrögðum. Sameiginleg verkefni sveitarfélaga á sviði skipulagsmála, heilbrigðis- og fræðslumála kalla á stærri einingar og sérhæfða starfsmenn til rekstrar og umsýslu. Meginvandamálið hér á landi er mikill fjöldi fámennra sveitarfélaga sem hafa takmarkaða möguleika til að veita alhliða þjónustu eða takast á við stærri verkefni. Landshlutasamtökin hafa ekki orðið það afl sem vonir stóðu kannske til í upphafi. Sveitarfélögin framselja ógjarnan vald sitt til þessara samtaka einfaldlega vegna þess að samtökin skortir lýðræðislegt samhengi. Landshlutasamtökunum er raunar ætlað nokkurs konar varðstöðuhlutverk gagnvart ríkisvaldinu, en það er erfitt að virkja mátt þeirra til þess að fást við verkefni sveitarfélaganna. Ég nefni að það er mín skoðun að sýslunefndir hafi fyrir löngu staðnað í kerfinu og takmarkaðir tekjustofnar þeirra og verksvið hafi fyrir löngu kveðið upp yfir þeim dauðadóm. Verkefnasamstarf sveitarfélaganna er víðast hvar bundið við þau verkefni ein sem löggjafinn krefst að sveitarfélögin annist í eins konar samstarfi. Það hefur ekkert borið á neinni tilhneigingu meðal sveitarfélaga til verulega aukins samreksturs. Þess vegna tel ég, frú forseti, bara með því að horfa á þær staðreyndir sem við höfum fyrir augunum, horfa á það pólitíska landslag sem við höfum fyrir augunum, að hugmyndir manna, sem m.a. birtast í þessu frv., um tvö stjórnsýslustig, þ.e. ríki og sveitarfélög, fái ekki staðist. Flest sveitarfélög- þá er ég að tala um hlutfall af fjölda - eru vanhæf til þess að fást við aukin verkefni og pólitísk öfl í þessu landi eru alls ekki tilbúin að afhenda forræði sitt sveitarstjórnunum og samtökum þeirra. Stækkun sveitarfélaga er dautt mál. Það sést best á því þegar menn ætla sér að fara að setja lög á sameiningu sveitarfélaga, þ.e. setja landinu og landsmönnum lög þar sem sameina á sveitarfélög með valdboði, valdboði sem klárlega gengur gegn stjórnarskránni. Þessi stækkun sveitarfélaganna er því í raun og veru dautt mál. Það kemur best í ljós þegar mönnum dettur slík fásinna í hug að ætla að fara að sameina sveitarfélög með lögum. Þess vegna tel ég að millistig í stjórnsýslu sé nauðsynlegt til þess að sveitarfélögin, án þess að glata sjálfstæði sínu, sjálfsforræði, sjálfsvirðingu, sögulegum tengslum og öllu því sem fólk leggur mikla áherslu á, geti tekið að sér aukið verkefni og til þess að við getum raunverulega uppfyllt loforð, sem menn hafa verið að gefa þessari þjóð um áratuga skeið, um aukna valddreifingu. Frú forseti. Í þessari umræðu liggur beinast við að tala eingöngu um frv. í heild og afstöðu manns til þeirrar hugsunar sem fram kemur í frv., þ.e. í heildarmynd þess. Ég get þó ekki látið hjá líða að lýsa aðeins afstöðu minni til einstakra kafla frv. og þá reyndar aðallega með tilliti til hugsanlegra brtt. sem ég mun flytja við frv. Einn er sá III. kafli frv., um kosningu til kafli í þessu frv. sem mér finnst að skili ekki lýðræðislegu réttlæti nægilega vel. Það er sveitarstjórna. Vil ég biðja menn að fletta upp á bls. 4 í frv. og líta aðeins á 14. gr. þar sem segir að fulltrúar í sveitarstjórnum skuli kjörnir í leynilegum almennum kosningum sem eru með tvennu móti: a) bundnar hlutfallskosningar þar sem kosning er bundin við framboð á listum og fulltrúar á hverjum lista ná kjöri í hlutfalli við það atkvæðamagn sem listinn fær, b) óbundnar kosningar þar sem kosning er ekki bundin við framboð en allir kjósendur eru í kjöri nema þeir sem löglega eru undanþegnir skyldu til að taka kjöri og hafa fyrir fram skorast undan því. Ég tel að alltaf skyldu fara fram leynilegar almennar kosningar. Ég tel nauðsynlegt að þetta sé skilyrt í frvgr. með t.d. þeim hætti að stafliðum a og b sé sleppt, en í staðinn sé sagt í frvgr. að í öllum sveitarfélögum skuli kjósa bundinni hlutfallskosningu og síðan: Komi aðeins fram einn fullskipaður framboðslisti eða listi með svo mörgum nöfnum að nægi til að skipa öll sæti aðalmanna og a.m.k. eins varamanns skal kosning fara fram um þennan eina lista. - Ég tel mjög nauðsynlegt að kjósendur láti skoðun sína í ljós gagnvart því framboði sem um er að ræða, bæði fyrir þá sem í framboði eru og eins fyrir þá sem þarna eiga kost á að nota sín lýðræðislegu mannréttindi. Í 15. gr. vantar algerlega að gera grein fyrir því hvernig fara skuli með framkvæmd kosninga þegar enginn framboðslisti hugsanlega kemur fram, en það hefur gerst oftar en einu sinni í sveitarstjórnarkosningum hér á landi. Ég tel mjög nauðsynlegt að setja á einhvern hátt undir þann leka til að tryggja fyllilega rétt manna til að taka sjálfstæða ákvörðun um hverjir stjórna sveitarfélaginu. Í öðrum tilvikum tel ég að sé kannske um minni háttar atriði að ræða sem ekki tekur að fara að tína til í þessari umræðu, læt það frekar koma fram við seinni umræðu. En það er greinilegt að þeir sem þetta frv. sömdu hafa einhverra hluta vegna ekki tekið tillit til þess eða kannske ekki haft reynslu af því hvernig það er í sveitarfélögum, og þá ekki hvað síst einmitt þeim smæstu, þegar erfitt er að fá menn til að bjóða sig fram til sveitarstjórna. Það verður að tryggja fyrst og fremst að enginn sé í kjöri nema hann hafi samþykkt að vera í kjöri, eins að ekki verði farið með mál sveitarfélaga, sérstaklega ekki þegar um einhvers konar lögbirtingu er að ræða, nema í því tilfelli að það fáist ekki nógu margir menn í viðkomandi sveitarfélagi til að sinna málum þess, og síðan það sem ég gat um í upphafi máls míns um III. kaflann að allar sveitarstjórnir verði kjörnar með sömu aðferð, þ.e. bundinni hlutfallskosningu. Ég tel líka að nauðsynlegt sé að koma inn í þetta frv. ef mögulegt væri aukinni heimild til handa kjósendum til þess að raða á lista, þ.e. að breyta lista, og hef í hyggju að flytja brtt. við frv. þess efnis. Líka tel ég nauðsynlegt að kosning fari fram í sveitarfélagi þó aðeins sé einn listi í kjöri og þá kannske ekki hvað síst til þess að kjósendur fái tækifæri til að breyta röð á lista. Að öðru leyti, eins og ég sagði, eru brtt. við þennan kafla meira kannske tæknilegs eðlis sem ekki tekur að vera að tíunda í þessari umræðu. En eitt er það sem snýr að skyldum og störfum sveitarstjórna sem ég tel að nauðsyn sé að fjalla nánar um. Þá á ég ekki við hér í umræðunni, svo að ég hrelli menn ekki mikið meira, heldur í nefnd. Það eru þau atriði sem lúta að upplýsingaskyldu sveitarfélaga og samskiptum þeirra við íbúa sveitarfélagsins. Það er atriði sem er gífurlega mikilvægt, sérstaklega þegar farið er að hugsa um stærri stjórnsýslueiningarnar, stærri sveitarfélögin, þar sem sambandsleysi einstaklinga í sveitarfélaginu við stjórnun þess er svo algert að menn hafa nánast enga hugmynd um hvað sveitarstjórn þess er að fjalla um. Ég held að t.d. sé það mjög lærdómsríkt fyrir menn að setjast inn á borgarstjórnarfundi í Reykjavík því að svo greinilegt er af fasi og háttalagi þeirra manna sem þar starfa að þeir vita alveg upp á hár að þar kemur aldrei nokkur maður inn til að hlusta á það sem þeir eru að gera eða segja. Ég tel að þessi mál séu mjög mikil brotalöm í íslenskri stjórnsýslu og á það ekki bara við um sveitarfélögin heldur líka Alþingi því að grundvöllur lýðræðisins er og verður náttúrlega hinn upplýsti þjóðfélagsþegn sem fylgist með og getur tekið sjálfstæða afstöðu til þess sem er að gerast í þjóðfélaginu hverju sinni. Virðulegi forseti. Ég hef aðallega í máli mínu beint augum mínum og kannske þeirra sem á mig hlýddu að millistigi í stjórnsýslu. Ég tel að frv. svona fram komið sé í raun og veru tímaskekkja. Kannske hefði verið mjög eðlilegt að það hefði legið á borðum þm. fyrir u.þ.b. tíu árum, kringum 1976. En það frv. sem hefði þurft að liggja á borðum þm. í dag hefði átt að vera allt annars eðlis, miklu stórtækara og djarfara en þetta frv. Það hefði þurft að vera frv. sem raunverulega leysti vandamálin í staðinn fyrir að viðhalda þeim eins og þetta frv. gerir.



Virðulegi forseti. Ég skal ekki hafa langt mál um þetta nú, enda hefur fulltrúi Alþb. þegar talað við þessa umræðu. Því er ekki að leyna í sambandi við þetta frv., sem hér er lagt fram til sveitarstjórnarlaga og hefur fengið mikla umfjöllun í Nd., mjög langa og eflaust ítarlega einnig, að þar er margt til bóta og margir þættir þess, sem snúa að starfsemi sveitarstjórna og skilum á ýmsu þar, eru vissulega til bóta. Ég dreg ekkert úr því og skil það mætavel að sveitarstjórnarmenn almennt vilji að þetta frv. nái fram að ganga til þess að fá um margt skýrari ákvæði um ýmislegt af því sem þegar er orðið úrelt í þessum málum og mætti horfa til betri vegar. Ég tek þetta fram strax í upphafi til að það sé alveg ljóst að ég tel að frv. í þeirri mynd sem það er núna sé til bóta, en með þessum stóru takmörkunum þó að það er ekkert í þessu frv. lengur sem skiptir í raun og veru sköpum um hvernig við færum til vald í þessu þjóðfélagi, hvernig við þróum byggð í þessu þjóðfélagi, hvernig við færum verkefni til í þessu þjóðfélagi. Ekkert af því er í raun og veru þarna inni að neinu marki. Og sú tilraun sem hæstv. félmrh. gerði í þessu efni að tillögum endurskoðunarnefndarinnar varðandi héraðsnefndirnar þar sem vísir var að þessari tilfærslu, vísir sem hefði vissulega getað orðið til góðs, sá kafli er með öllu felldur niður. Við erum sem sagt víðs fjarri því sem við höfum verið að tala um oft að undanförnu, því sem við köllum valddreifingu og virkt lýðræði. Við þekkjum það a.m.k. sem höfum starfað í byggðanefndinni. Það er mjög fræg setning í þeirri nefnd að við eigum að starfa sérstaklega að valddreifingu og virkara lýðræði samkvæmt erindisbréfi sem við fengum frá okkar þingflokkum. Þetta verkefni er því miður ekki gert upp í þessu frv. til sveitarstjórnarlaga. Það þykir raunar engum mikið og kemur út af fyrir sig ekki á óvart sú uppgjöf sem hér er á ferðinni. Á s.l. vetri lagði byggðanefnd þingflokkanna fyrir alla þingflokkana spurningar um hvað menn vildu gera varðandi hið svokallaða þriðja stjórnsýslustig og hvernig því skyldi vera háttað þ.e. hvort til þess skyldi kosið beinni lýðræðislegri kosningu eða með hvaða hætti öðrum ætti að haga þeim málum. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar svöruðu þessum spurningum byggðanefndarinnar skilmerkilega. Ekki var þar um einróma álit allra að ræða og ég greindi frá því t.d. að í mínum flokki væru uppi misjafnar skoðanir. Meirihlutafylgi væri fyrir þriðja stjórnsýslustiginu, millistigi með fyrst og fremst auðvitað því hlutverki að færa vald frá ríkinu, hinu miðstýrða valdi hér í Reykjavík, yfir til þessa millistigs. Hinu er ekki að leyna heldur, og segi ég þetta m.a. af því að hér er fjarverandi hv. 4. þm. Vesturl. Skúli Alexandersson, að innan okkar raða í Alþb. eru þarna einnig skiptar skoðanir og ég hygg að sá ágæti hv. þm. sé ekki ýkja hrifinn af þessu millistigi. En meiri hluti svaraði þessu þó á þann veg að þingflokkurinn styddi að mestu leyti þetta millistig. Hins vegar komu engin svör frá þeim ráðandi öflum sem nú eru í þjóðfélaginu, þ.e. þeim stjórnarflokkum sem ráða stefnunni m.a. varðandi það sveitarstjórnarlagafrv. sem við höfum nú hérna fyrir framan okkur. Við skiljum núna hvers vegna frá þeim komu engin svör. Það var vitanlega af því að það tókst ekki að gera þetta mál þar upp m.a. með tilliti til þessa frv. um sveitarstjórnarlögin, jafnvel þó að menn hefðu náð því að vera með héraðsnefndirnar inni. Ég tel því að við afgreiðslu þessa frv. sé uppgjöri um aðalmálið frestað, spurningunni um hvort við eigum að færa vald yfir til þessa millistigs og eigum í raun og veru að beita okkur fyrir valddreifingu og virkara lýðræði í þeirra orða fyllstu merkingu. Þar með er ég ekki að segja að ég sé búinn að skrifa upp á það frv. sem við höfum séð núna frá einum hv. fulltrúa Framsfl., sem vill nú svo til að er sérlegur fulltrúi þess flokks í byggðanefndinni, hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni. Það væri nógu fróðlegt að heyra álit hæstv. félmrh. á því frv. því að hæstv. forsrh. gerði það mjög snyrtilega í gær að sverja þetta af sér og meira að segja sór hv. þm. Ólaf Þ. Þórðarson svo rækilega af sér að þeir framsóknarmenn hefðu treyst honum í þátíð en gerðu það ekki í nútíð. Ég veit ekki um hæstv. félmrh. í þeim efnum. En sannleikurinn er sá að þar er gengið býsna langt í mörgum greinum og mér dettur ekki í hug að taka undir margt af því sem þar er, m.a. varðandi kosningar til Alþingis sem eru með miklum undrum þar, að ég ekki segi meira, og ýmislegt annað sem ég ræði ekki í tengslum við þetta. Sannast sagna veit maður ekki hvort þar er um alvörufrv. að ræða eða ekki í því formi sem það hefur nú. Ég efast ekki um að hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni sé full alvara með það að bera það á borð, en það hefði mátt matreiða þetta á örlítið vitrænni hátt áður en það var lagt inn eins og það birtist okkur núna. En vitanlega er þar um stjórnarskrárbreytingu að ræða sem fjallar fyrst og fremst um þetta millistig og ekki tekið mildilega á hlutunum þar sem fylkjahugmyndin er reifuð jafnrækilega og útfærð eins rækilega og þeir hafa séð sem hafa lesið þetta frv. sem samið er af Samtökum um jafnrétti milli landshluta og eru allra góðra gjalda verð þó að ég lýsi því hins vegar yfir að mér þykir það furðulegt, miðað við það samstarf sem þessi samtök hafa haft við þingflokkana og ýmsa aðila úr þingflokkunum, að allt í einu skuli með pomp og pragt einum einasta þingmanni falið að flytja mál þeirra á Alþingi. Það er svo önnur saga sem ég mun eiga orðastað um við þá félaga í þessum samtökum síðar því að það er með eindæmum undarlegt miðað við það góða samstarf sem tekist hefur milli margra forustumanna þeirra og ýmissa þm. úr öllum flokkum. Uppgjöri um þetta aðalmál er sem sagt frestað. Ég geri mér grein fyrir því að sveitarstjórnarmenn margir hverjir eru guðs lifandi fegnir að sleppa þessu uppgjöri, en það er óhjákvæmilegt fyrr eða síðar að það verði. Þeir sem hafa mest á móti millistiginu eru enn þá, eftir öll þessi ár, að segja: Það þarf að sameina sveitarfélögin. Það þarf að stækka sveitarfélögin. - Við þetta eru þessir sömu aðilar búnir að puða öll þessi ár án nokkurs sýnilegs árangurs nema á tveim stöðum eða svo á landinu þar sem aðstæður hafa hreinlega kallað og knúið á að þetta væri gert. Þannig vitum við að sameining sveitarfélaga er vitanlega fjarlægur draumur, jafnvel þó með fullu samkomulagi sé, því að ekki er ég talsmaður þess að sveitarfélög verði sameinuð lögbundið eins og margir hafa talið. Það hreint út sagt gengur ekki. En það þarf í raun og veru af löggjafans hálfu að sjá svo til með ýmsum ráðum, með ýmsum stjórnvaldsaðgerðum að sveitarfélögin séu nauðbeygð til þess með einhverjum hætti að hafa miklu meiri samvinnu sín á milli. Það er að vísu gerð tilraun til þess með byggðasamlögunum, en sú tilraun tel ég að sé allt of veikburða og eigi ekki eftir að skila neinu teljandi umfram það sem mögulegt er nú þegar. Ég ætla ekki að hafa efnislega umræðu um þetta nú, ég fæ þetta mál í nefnd, en á það legg ég áherslu að vinnubrögðum í nefnd verði hagað með skikkanlegum hætti. Ég efast ekki um að hv. formaður nefndarinnar vill það, vill hafa um það samstarf við okkur að við getum farið þokkalega yfir þetta frv., rætt það skipulega og skaplega, og ég efast ekki heldur um að hæstv. félmrh. er mér sammála í því að það er vitanlega útilokað annað en að við höfum a.m.k. tímann vel fram yfir páska til að skoða þetta mál. Það er útilokað annað og alveg sérstaklega með tilliti til þess að ég hygg að það séu nær þrjár vikur sem Nd. var með þetta mál milli 2. og 3. umr. eða frá því að það kom til 2. umr. og fór út úr deildinni við 3. umr. Ég tel það svo sjálfgefið að ég held ég þurfi ekkert að vera að eyða að því fleiri orðum. Ég ætla ekki að gera því skóna að menn ætti að þjösna þessu máli hér í gegn. Hitt er svo annað mál að auðvitað tekur maður eftir því að það er með ódæmum að mál eins og þetta skuli vera afgreitt frá Nd. með minni hluta atkvæða þar. Það er auðvitað alveg með eindæmum. Ég held ég fari rétt með það að endanleg samþykkt frv. hafi verið með 18 atkvæðumí Nd. Það var líka með eindæmum, þótti mér, hvernig gersamlega var valtað, eins og ég vil nú segja það, yfir þá hv. þm. Pálma Jónsson og Friðjón Þórðarson og ekki tekið tillit til þessara tveggja fyrrv. hæstv. ráðh. Sjálfstfl.

Þeir voru nú ekki í góðum félagsskap þá.

Jú, þeir voru í góðum félagsskap, enda búa þeir að því enn þá. Það er greinilegt. Þeir eru með það ágætar tillögur enn þá að það er greinilegt að þeir búa að þeim góða félagsskap. Ég vek athygli hv. 11. landsk. þm. á því og veit að ef hann hefði kynnst þeim góða félagsskap mundi hann einnig sakna hans mjög og kæmi ekki á óvart þó þessir menn væru með um margt heilbrigðari og betri sjónarmið en ýmsir aðrir í þessu liði. En ég ætla ekki að fara að ræða það. Aðeins ein spurning að lokum sem ég veit ekki hvort hefur verið varpað fram til hæstv. ráðh. Hann mun hafa sagt það á þingfundi í Nd. fyrir u.þ.b. þrem vikum eða nálægt því að frv. um tekjustofna sveitarfélaga væri að koma næstu daga. Og nú spyr ég af því að við höfum ekki séð þetta frv.: Kemur þetta frv. núna næstu daga eða hvað átti hæstv. ráðh. við með næstu dögum því að það hygg ég að ég hafi lesið eftir honum haft að frv. kæmi næstu daga? Ég held það hefði verið sem fylgifrv. með þessu alveg lágmark við afgreiðslu þessa máls að við hefðum séð það mál, hvernig það snýr að þinginu, varðandi tekjustofna og verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga almennt.



Virðulegi forseti. Ég mun ekki tala langt mál um þetta að þessu sinni þótt vissulega væri ástæða til. Fyrst vil ég að því víkja að þannig háttar til að Alþfl. á ekki fulltrúa í þeirri nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar, þ.e. félmn. þessarar hv. deildar, og því vildi ég fara þess á leit við formann þeirrar nefndar, sem ég hygg að muni vera hv. 5. þm. Vesturl., að við fáum aðstöðu til að fylgjast með þeirri vinnu sem fram fer í nefndinni vegna þess að hún hlýtur að taka sér nokkurn tíma til að fjalla um þetta mál svo langan tíma sem það hefur verið í meðförum Nd. og hljóta menn hér að þurfa að skoða þetta og ekki afgreiða með neinum ofboðshraða, enda sé ég ekki að efni standi til þess. Það er þegar búið að rekja hver örlög þessa máls hafa verið og það er satt best að segja með ólíkindum hvernig hefur tekist að klúðra þessu máli. Þar hafa ríkisstjórnarflokkarnir verið einir að verki og ekki þurft neina hjálp eða aðstoð frá stjórnarandstöðunni. Það var mikill lúðraþytur þegar þetta frv. var kynnt á sínum tíma: undur og stórmerki, miklar breytingar og nánast byltingar. Síðan hefur það verið að gerast smám saman að málið hefur verið að minnka og minnka. Vindurinn hefur verið að fara úr þeim sem hæst hafa látið í sambandi við þetta svona smám saman þannig að nú er orðið næsta lítið eftir, eins og hér hefur verið rakið, því miður. Það er búið að forklúðra þessu máli mjög rækilega þannig að það stóra skref sem átti að stíga og boðað var er nú orðið næsta lítið, að ég segi ekki að sé staðið í stað, það er svona allt að því. Það hefur verið vikið hér að starfi svokallaðrar byggðanefndar sem í eiga sæti fulltrúar allra þingflokka og hefur fjallað um með hverjum hætti mætti gera lýðræðið virkara og mun fjalla um breytingar á stjórnskipuninni. Áðan kom í ræðustól hv. þm. Stefán Benediktsson, 8. þm. Reykv., og hann las upp úr skýrslu sem verið er að vinna fyrir nefndina, sem hvergi nærri er lokið, sem er vinnuplagg í höndum nefndarmanna, sem eftir er að fjatla allítarlega um. Ég leyfi mér að láta í ljós vanþóknun mína á slíkum vinnubrögðum að draga hingað inn í umræðuna á þingi gögn sem eru í umræðu í þessari nefnd og hvergi nærri eru fullrædd eða fullmótuð eða í þeim búningi sem nefndin væntanlega mun þeim frá sér skila. Mér finnast þessi vinnubrögð ekki til fyrirmyndar. Ég veit raunar ekki hvert stefnir með þessa svokölluðu byggðanefnd. Ég sé ekki betur en hún standi nú á krossgötum þegar einn nefndarmaður, hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson og fulltrúi Framsfl. í nefndinni, hefur á þeim krossgötum þar sem nefndin stendur tekið allt aðra stefnu og gengið í burt nánast með því að færa þinginu nýja stjórnarskrá. Þar sem hæstv. forsrh., eins og hér hefur verið rakið, hefur afneitað þessu öllu sem afkvæmi eða á ábyrgð Framsfl. sé ég ekki betur en Framsfl. sé nokkur vandi á höndum um hvað gera skuli í þessari stöðu og sé í rauninni ekki að byggðanefndin sé sem stendur starfhæf þannig að í henni séu fulltrúar allra þingflokka. Ég heyrði ekki betur í gær en forsrh. treysti hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni ekki lengur í nútíð heldur aðeins í þátíð. Það kom mjög skýrt fram í umræðum í Sþ. í gær þannig að það hlýtur að vera óljóst hvað verður um starf þessarar nefndar. Hún er boðuð til fundar kl. 8.15 í fyrramálið og það verður væntanlega eitt aðalumræðuefni þar. Það er einnig undarlegt að sitja í nefnd sem er að fjalla um breytingar á þessum efnum þar sem stjórnarandstöðuflokkarnir allir hafa sett fram sínar tillögur og svör, þ.e. varðandi þriðja stjórnsýslustigið, en svör hafa engin komið frá fulltrúum ríkisstjórnarflokkanna. Þeir hafa ekki talið sér henta að svara spurningum nefndarinnar. Á hinn bóginn er setið í byggðanefnd og verið að fjalla um þessi mál með þessum hætti, en á meðan eru þingflokkar stjórnarflokkanna að afgreiða frv. til sveitarstjórnarlaga með þeim hætti sem allir þekkja nú hér á hinu háa Alþingi. Þessi vinnubrögð eru hreint og beint sagt út í hött og hvarflar það sterkara að mér en nokkru sinni fyrr að segja skilið við þessa svokölluðu byggðanefnd vegna þess að ég sé ekki að þetta starf hafi neinn tilgang og sé sýndarmennskan ein af hálfu fulltrúa ríkisstj. Ég held að við fulltrúar stjórnarandstöðunnar hljótum að íhuga það mjög sterkt á fundinum á morgun og eftir hann hver afstaða okkar verður til áframhaldandi starfs nefndarinnar. Ég tek skýrt fram að það er ekkert vantraust á formann nefndarinnar með einum eða neinum hætti. Það er bara vantraust á stjórnarflokkana og afstöðu þeirra til byggðanefndarinnar og verður að lýsa fullri ábyrgð á hendur ríkisstjórnarflokkunum fyrir það að þetta starf skilar ekki árangri vegna þess hvernig að er staðið af þeirra hálfu. Þetta hlýtur allt að skýrast og verða ljósara á morgun, en þessi vinnubrögð eru með fádæmum. Meðan byggðanefndin situr og reynir að móta tillögur svara ekki ríkisstjórnarflokkarnir tillögum byggðanefndarinnar en keyra fram í þinginu með minni hluta þingmanna í hv. Nd. frv. sem gengur í þveröfuga átt við það sem verið er að ræða í þessari byggðanefnd. Þannig er staða málsins núna frá mínum sjónarhóli séð. Það er vægt til orða tekið að starf byggðanefndar sé á krossgötum. Ég held raunar að henni séu lokaðar leiðir úr því sem komið er og hún geti tiltölulega mjög lítið gert.

Framsókn getur skipt um mann.

Víst er það rétt, hv. þm. Helgi Seljan, að framsókn getur skipt um mann þar sem forsrh. treystir ekki lengur hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni í nútíðinni, en það er þá vandinn hvort hæstv. forsrh. finnur einhvern framsóknarmann sem hann treystir til að fylgja þessu fram. Ég á eftir að sjá að það verði greiðara um svör. Það má vera að nefndarstarfið gangi eitthvað greiðar, ég skal ekki alveg skjóta loku fyrir það, en að greiðara verði um svör þó að það komi annar fulltrúi Framsóknarflokks inn í þessa nefnd, um það hef ég miklar efasemdir í rauninni. En forseti. Ég geri ráð fyrir að við Alþýðuflokksmenn munum flytja hér sams konar brtt. og Alþýðuflokksmenn hafa flutt í hv. Nd., alla vega till. á þskj. 607 sem flutt var af Karvel Pálmasyni og raunar fulltrúum úr öllum flokkum stjórnarandstöðunnar. Á þeirri till. voru fulltrúar Samtaka um kvennalista, Bandalags jafnaðarmanna, Alþb. og hv. þm. Kristín S. Kvaran. Ég geri fastlega ráð fyrir því að við munum flytja þá brtt. aftur, þ.e. að fella burt meginmál frv., halda aðeins þeim greinum sem eru lífsnauðsynlegar þannig að þessar sveitarstjórnarkosningar geti farið fram. Það er hvort sem er búið að kasta öllum efnisbreytingum burt úr þessu frv. Það er hvorki fugl né fiskur. Og það er ekkert í líkingu við það sem hæstv. félmrh. boðaði þegar hann mælti upphaflega fyrir frv. og þeim undrum og stórmerkjum sem það átti að boða. Alþfl. hefur mótað tiltölulega skýra stefnu um skipan sveitarstjórnarmála. Við svöruðum skriflega tilmælum byggðanefndar og skýrðum þar okkar sjónarmið, þ.e. stjórnsýslustigin ættu að vera þrjú og einingarnar stærri í þriðja stjórnsýslustiginu. Á þessu er auðvitað einhver áherslumunur í öllum flokkum og ágreiningur sums staðar, mismunandi djúpstæður. Á lokavinnslustigi hjá okkur ern nú ítarlegar tillögur í mjög stuttu máli og greinargóðu um skipan sveitarstjórnarmála og það á eftir að samþykkja það formlega, en þeirri undirbúningsvinnu, sem í það hefur verið lögð, sem er ekki lítil, er nánast lokið og meginlínur þessarar stefnu hafa þegar verið kynntar hér á Alþingi. Það er væntanlega mjög skammt þess að bíða að þetta plagg verði lagt fram í heild. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð að sinni, en ég ítreka þá beiðni okkar Alþýðuflokksmanna, þar sem við eigum ekki sæti í félmn. þessarar hv. deildar, að við fáum, svo sem venja er hér og ég á ekki von á öðru en við því verði orðið, aðstöðu til að fylgjast með starfi félmn. þegar hún fjallar um þetta mál.



Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að ræða þetta frv. efnislega við 1. umr. þess. Ég á sæti í hv. félmn. og ég mun geyma mér efnislega umræðu um frv. þar til ég hef haft tækifæri til að fjalla um málið í nefndinni og kynna mér hinar ýmsu hliðar þess. Hér er viðamikið mál á ferðinni sem þegar hefur hlotið allnokkra umfjöllun í hv. félmn. Nd. og í Nd. og ég mun því geyma mér efnislegar umræður þar til við 2. umr. málsins. Það sem ég vildi einkum víkja að fáeinum orðum nú er málsmeðferðin sjálf. Samtök um kvennalista eiga ekki fulltrúa í félmn. Nd. þannig að við erum að koma að nefndarstörfum hvað þetta mál varðar nú í Ed. Ég vil láta það koma fram að ég er ekki tilbúin að veita þessu máli fljótaskrift í hv. félmn. Ed. Ég mun áskilja mér tíma til að vinna málið þar og vinna það vel, en ég tek það fram að ég skal ekki láta á mér standa og ekki liggja á liði mínu í því efni í nefndinni. Hvað varðar vinnubrögð sem sæmandi eru fyrir hæstv. Alþingi: Um það hef ég svo oft rætt héðan úr ræðustól fyrir daufum eyrum að ég ætla ekki að gera það að umræðuefni aftur. Hins vegar vil ég láta það koma fram að ég tel það skynsamlegustu lausnina í þessu máli, þar sem stutt er eftir af þinghaldi og þar sem óðum styttist í sveitarstjórnarkosningar, að taka út úr frv. þau ákvæði sem nauðsynlegt er að afgreiða fyrir komandi sveitarstjórnarkosningar og sem varða aldursmörk varðandi kjörgengi og kosningarrétt og kjördag bæði í þéttbýli og dreifbýli. Í Nd. var Kvennalistinn aðili að flutningi till. um afgreiðslu þessa frv. á þennan veg og ég taldi þá og tel enn að þetta sé skynsamlegust afgreiðsla málsins þar sem við það mun vinnast tími til að skoða málið betur og lagfæra það sem ýmsir, sem að afgreiðslu málsins stóðu í Nd., hafa kallað klúður. Ég mun því styðja og gerast meðflm. að slíkri till., komi hún fram hér í Ed., og ég mun gera mitt til þess að umræða um slíka till. fari fram í hv. félmn.



Virðulegi forseti. Sjálfur hef ég verið sveitarstjórnarmaður í alllangan tíma og ekki voru lög og reglugerðir til trafala því starfi sem þar var unnið, að mínu mati, en ég varð þó var við það að því litla leyti sem það kom til að margt var úrelt í þeim efnum sem þurfti endurskoðunar við. Fram hefur farið viðamikil endurskoðun á sveitarstjórnarlögum og er það af því góða að því skuli sinnt. Menn geta deilt um hvernig með skuli fara og það hefur vissulega verið mikið um það deilt í Nd. Ég verð að játa að ég átti ekki von á að frv. kæmist til Ed. Þess vegna hef ég ekki farið ítarlega ofan í efnisatriði frv. Það verður að játast hér. Ég verð að minnast á það og að Alþfl. á ekki fulltrúa í félmn. sem er vissulega mjög bagalegt fyrir Alþingi og nefndina sjálfa. Ég vænti þess að við fáum áheyrnarfulltrúa þar sem getur tekið þátt í störfum nefndarinnar og farið yfir þau efnisatriði sem í því felast. Eitt er þó ljóst af fljótri yfirferð, að lítið er tekið á þeim málum er lúta að samtökum sveitarfélaga. Þar er mér efst í huga að þeir sem mynda meiri hluta í hverju bæjarfélagi hafa verið allsráðandi í þessum samtökum. Aðrir hafa ekkert með það að gera. Jafnvel þótt stjórnmálaflokkar séu mjög stórir á þann mælikvarða sem hægt er að setja á í svona samtökum, jafnvel næststærsta stjórnmálaaflið, hefur þetta stjórnmálaafl ekkert um það að segja hvernig stjórnarkjöri er háttað í þessum samtökum. Það er mjög miður og ég tel að það þurfi að gæta réttinda minni hluta í þessum efnum og tel að það vanti í þetta frv. Annað er það, sem einnig mun koma fram við umræður um tekjustofna sveitarfélaga, en nokkuð er minnst á tekjustofna hér. Það er sérstaklega að þegar sveitarfélög eru komin í fjárþrot muni vera heimilt að leggja allt að 25% útsvar á sem verður sjálfsagt að gera þegar nauðsyn rekur menn til þess. Ég velti því mjög fyrir mér hvort ástæða er til að binda hendur sveitarstjórnarmanna svo mjög hvað varðar tekjustofna. Við búum að vísu við sérstakt ástand núna þar sem menn keppast við að ná verðbólgunni niður og koma skikkan á efnahagsmálin fyrir frumkvæði verkalýðshreyfingar og vinnuveitenda, en ég tel að sveitarstjórnir eigi að hafa meiri pólitíska ábyrgð og sé það almennur vilji í byggðarlagi að framkvæma eitthvað sérstakt, koma upp íþróttahúsi, sundlaug eða slíku sem allir vilja að verði unnið, tel ég að það sé vel skoðandi að sveitarstjórnin hafi heimild til þess, sé aukinn meiri hluti fyrir hendi í sveitarstjórn, að leggja á sérstakan skatt er lúti að þessu sérstaka verkefni. Svo er líka spurning um hvort ekki er rétt að taka upp almennar atkvæðagreiðslur í þeim tilvikum þegar menn vilja koma einhverjum sérstökum málum fram, fjárhagsmálum eða öðru því er lýtur að sveitarstjórnarmálum - almennar atkvæðagreiðslur sem ekki eru bundnar við sveitarstjórnarkosningar. Ég veit að þetta er gert í Bandaríkjunum og mér finnst ástæða til þess að skoða þá hluti hér sem mér virðist ekki hafa komið fram í þessu frv. Það hefur mikið verið rætt um það hér að frv. sé allt hreint klúður og hvað eina. Ég tek ekki slíka hluti upp í mig - ekki að svo komnu máli. Það má vera að ástæða verði til þess síðar. En ég legg áherslu á að félmn. fái góðan tíma til að kynna sér þessi mál og yfirfara þau með það vissulega í huga að afgreiða þetta frv. á þessu þingi. Það er ekki til neins að draga þetta frekar en annað.



Virðulegi forseti. Það er ekki meining mín að fara að ræða efnislega um þetta frv. á þessu stigi málsins. Má vera að við síðari umræðu gefist frekari kostur á að fjalla um það nánar. Ég verð hins vegar að segja eins og er. Þetta frv. veldur mér vissum vonbrigðum. Út af fyrir sig held ég að það séu ekki sérstaklega breytingar á löggjöf um málefni sveitarfélaga sem við erum í þörf fyrir. Miklu fremur þyrfti að marka með skýrari hætti og taka ákvarðanir um hvernig bæri að haga tekjuöflun sveitarfélaganna. Það er að sjálfsögðu grundvallaratriði í þessu dæmi að skýrt sé kveðið á um hverjar skuli vera tekjur sveitarfélaganna því að sjálfsögðu byggjast verkefnin á því hvað sveitarfélögin hafa úr miklu að spila. Þá er líka í framhaldi af því auðveldara að meta með hvaða hætti væri þörf á að breyta skipan sveitarfélaga í landinu. Að þessu leyti finnst mér þetta frv. bera merki vissrar afturfótafæðingar. Það hefur reyndar einn stóran kost. Það er búin að standa svo lengi yfir umræða um þessar breytingar og það er búið að tala svo mikið um þessar þarfir að kannske fæst viss lausn í þeirri umræðu með að skáka í gegnum Alþingi frv. sem þessu og þá ekki síst ef menn gætu þar á eftir verið í sæmilegum friði fyrir áframhaldandi umræðu um þessa miklu nauðsyn á næstu árum. En ég held að þetta frv. stefni í það gagnstæða. Það veki fleiri spurningar en það svarar. Það er útilokað annað en menn sjái í hendi sér að ýmsar ákvarðanir í þessu frv. eru með þeim hætti að menn ganga út frá að það verði gerðar mjög fljótlega breytingar á þessum lögum. Annað getur tæpast staðist. Ég get í þessu sambandi minnt á að svo er kveðið á að sýslunefndir og sýslumenn, sem á að kjósa innan aðeins nokkurra vikna, eiga að koma verkefnum sínum fyrir, finna þeim form. Löggjafinn gefst upp við að segja með hvaða hætti eigi að skipa þeirra verkefnum. Það sjá allir að auðvitað verður að ganga frá þessu í lögum og finna þessu ákveðið form. Menn bókstaflega gefast upp við það núna við meðferð málsins á Alþingi að taka um þetta ákvörðun. Þetta þykir mér vera veikt. Eins og ég sagði áðan hefur umræðan staðið lengi og margar nefndir hafa starfað og mikil umfjöllun átt sér stað. Ég minnist þess t.d. að þegar ég tók þátt í sveitarstjórnarmálum og var í stjórn samtaka sveitarfélaga á Austurlandi komu þar á borð manna heilar bækur um þessi efni. Það er af þeirri ástæðu gott að geta náð einhverjum árangri miðað við umræðuna. Það sem mig langaði þó einkum að minnast á eru þrjú atriði á þessu stigi málsins. Þá er efst í huga mínum þegar er verið að tala um sameiningu sveitarfélaga, þegar er verið að tala um að sameina smærri sveitarfélög þeim stærri vegna þess að þau séu ekki megnug þess að vinna þau verkefni sem þeim ber að sinna. Ég held að þetta sé mikill misskilningur. Mjög mörg smá sveitarfélög sem ég þekki til vinna sín störf og inna sína þjónustu af hendi fyrir fólkið í þeim sveitarfélögum með miklum ágætum. Ég get t.d. nefnt í þessum efnum sveitahreppana í Austur-Skaftafellssýslu. T.d. hefur nýverið verið byggt mjög snoturt samkomu- og skólahús í hinu fámenna og áður afskekkta sveitarfélagi Hofshreppi. Það tók þá fjögur ár að vinna þetta verk. Í næsta sveitarfélagi við hliðina voru endurbyggð gamalt félagsheimili og gamall skóli með þeim hætti að athygli hefur vakið langt út fyrir það umhverfi þar sem menn sáu þessi verkefni eiga sér stað. Þannig er þetta miklu víðar. Fámenn sveitarfélög ná miklum árangri í að færa tímana til betri vegar. Þetta stafar m.a. af því að fólkið hjálpast að því að koma þessum verkefnum áfram. Auðvitað býr ákveðinn veikleiki í fámenninu. Því ætla ég ekki að neita. En fámennið á líka ákveðinn styrkleika. Og það er fjarri því að ég treysti á lög í þeim efnum að skipa þar málum betur fyrir en nú er í sambandi við skipan hreppanna og vara reyndar við öllum breytingum í þeim efnum. Það er svo annað mál að frv. er ekki róttækt í þessum efnum og það er kostur við það, sérstaklega þegar til þess er litið hvernig umræðan hefur verið um þessi efni þar sem menn hafa verið að tiltaka miklu hærri tölur um íbúafjölda sem lágmark í sveitarfélögum. Þá er það önnur megináhersla sem hefur komið inn í umræðuna um sveitarstjórnarfrumvarpið og það er þriðja stjórnsýslustigið. Reyndar er ekki gengið út frá því í frv. og það finnst mér vera líka kostur. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt áður en menn fara að tala um þriðja stjórnsýslustigið í alvöru, m.a. í umræðum á Alþingi, að það skýrist hversu miklu fylgi það á að fagna úti á landsbyggðinni. Þrátt fyrir að ég fagni þeirri umræðu sem hefur átt sér stað um þau málefni á síðustu misserum held ég að þar sé þó fyrst og fremst um hugsjónaumræðu að ræða og fjarri því að almenningur hafi fengið sannfæringu fyrir því að það ætti að gera miklar og róttækar breytingar á stjórnskipuninni í landinu með tilliti til þriðja stjórnsýslustigsins. Við erum ekki fjölmenn þjóð og ég er ekki viss um að það mundi henta okkur að hafa hér fylki með miklu sjálfsforræði fram yfir það sem nú er. En út af fyrir sig er það hárrétt, sem kom fram hjá hv. þm. Stefáni Benediktssyni, að um leið og því er hafnað í frv. að taka upp þriðja stjórnsýslustigið verður viss brotalöm á því í sambandi við samstarf sveitarfélaganna. Þar er ekki um neinar markvissar ákvarðanir að tefla nema það eitt að leggja niður sýslunefndirnar sem mér finnst vera mikill ókostur við frv. Ef eitthvað er verkar sú ákvörðun í þá átt að veikja byggðarsamfélagið í staðinn fyrir það gagnstæða. Upp úr þessu koma svo byggðasamlögin sem eru í rauninni algjörlega óskilgreind. Það er í raun og veru helst verið að setja í lög ákvæði um skipan sem þegar er komin á með óformlegum hætti víða um land þar sem sveitarfélög hafa sameinast um viss verkefni í skólamálum, í heilsugæslumálum og reyndar fleiri framfaramálum. Það form er verið að festa þarna í lög. Eins og ég sagði áðan eru þau verkefni mörg hver bundin við tiltekin sveitarfélög. Ég get t.d. bent á að í ýmsu samstarfi í Austur-Skaftafellssýslu eru sveitahrepparnir saman, í öðru samstarfi eru öll sveifarfélögin. Þar hefur líka verið og er enn sýslunefnd sem hefur haft viss og afmörkuð verkefni, ekki einungis sem kveðið er á um í lögum heldur líka sem hafa orðið til í samstarfi hinnar sýslunefndarinnar og sveitarfélaganna. Þess vegna er augljóst mál að þarna vantar að kveða á um með skýrari hætti. Í rauninni finnst mér niðurstaðan sem er í frv. ekki vera með þeim hætti að forsvaranlegt geti talist. Hér hef ég fjallað sérstaklega um þrjú atriði í sambandi við þetta mál. Ég beini því sérstaklega til hv. félmn. að taka þau til athugunar við frekari afgreiðslu málsins. Það er alveg útilokað að hugsa sér að sú vinnutilhögun verði hér höfð á að mönnum gefist ekki næði til að skoða þessi mál í þessari hv. deild þannig að menn f'ai fyrir því bærilega sannfæringu hvernig þessi mál muni þróast í framtíðinni. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að flytja lengra mál, en vera má að ég skýri betur frá minni afstöðu við síðari umræðu málsins.