Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Umferðaslys eru mjög tíð hér á landi á síðari tímum. Með vaxandi umferð og stórauknum ferðahraða hefur slysunum fjölgað mjög. Flest eru þessi slys í sambandi við akstur bifreiða. Dauðaslysin eru mörg, og fjöldi manna verður fyrir meiri eða minni líkamsmeiðslum í bifreiðaslysum, þó að þeir hljóti þar ekki bráðan bana. Skemmdir á ökutækjum og öðrum verðmætum af völdum bifreiðaárekstra eru einnig gífurlega miklar, og fara þar miklir fjármunir forgörðum á hverju ári. Ýmsar orsakir liggja til hinna tíðu bifreiðaslysa. Vegirnir eru ekki svo góðir sem skyldi, en bifreiðaumferðin mjög vaxandi, og veldur þetta erfiðleikum og aukinni slysahættu. En mörg slysin og oft þau mestu stafa af kæruleysi ökumanna, ekki sízt af óafsakanlega hröðum akstri. Þess má geta, að gangandi fólk á vegum og götum fer oft ógætilega, þar sem bifreiðaumferð er mikil, og verður fyrir slysum af þeim sökum. Vegna þess, hve bifreiðaslysin eru tíð og valda miklu tjóni, er þess vissulega þörf, að tekið sé til alvarlegrar íhugunar, hvort ekki sé unnt að gera einhverjar ráðstafanir, sem orðið gætu til þess að fækka þeim. Breytingar á lögum og reglum, einkum að því er snertir viðurlög, þegar um vítaverðan akstur er að ræða, gætu vafalaust orðið til þess, að ökumenn sýndu meiri varkárni en þeir gera nú margir hverjir, og í því frv. á þskj. 105, sem ég flyt hér, er lagt til, að slíkar breytingar verði gerðar á bifreiðalögunum. Þegar alvarleg bifreiðaslys ber að höndum, þar sem fólk verður fyrir meiðslum eða týnir lífi, fer fram lögreglurannsókn á orsökum þeirra, og síðan ganga dómar um málin. En þó að ökumenn valdi fjárhagslegu tjóni, án þess að um meiðsli á fólki sé að ræða, er mér sagt, að þeir komist oft hjá afskiptum lögreglunnar af árekstrunum. Er þá látið nægja, að þeir, sem skemmdunum valda, tilkynni það tryggingarfélaginu, sem hefur bifreið þeirra í tryggingu, en félagið greiðir síðan bætur til þeirra, er fyrir skaðanum verða. Í 1. tölulið 1. gr. frv. er lagt til, að nýtt ákvæði verði sett inn i 36. gr. bifreiðalaganna um það, að tryggingarfélagi sé ekki heimilt að borga skaðabótakröfu, nema lögreglurannsókn hafi farið fram á því slysi eða tjóni, sem krafan er gerð út af. Líkur eru til, að ökumenn fari gætilegar, ef þeir vita, að þeir geta ekki sloppið við lögreglurannsókn á skaða, sem þeir valda. Löggæzlan mundi þá einnig hafa fullkomið yfirlít um það tjón, sem hver einstakur ökumaður veldur, en slíkar upplýsingar þurfa að vera til, svo að unnt sé að gera viðeigandi ráðstafanir gagnvart þeim, sem valda síendurteknu tjóni með ógætilegum akstri. Í 36. gr. bifreiðalaganna eru ákvæði um það, að tryggingarfélag hafi endurkröfurétt á tryggingartaka, hafi hann valdið tjóni af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Nú er mér sagt, að tryggingarfélögin, sem taka bifreiðar í tryggingu, hafi ekki notað þennan rétt, fylgi ekki þeirri reglu að krefja ökumenn um endurgreiðslu á tjóni, sem þeir valda og tryggingarfélögin þurfa að borga. Ég legg til f 2. tölulið 1. gr. frv., að á þessu ákvæði verði gerð sú breyting, að félögunum sé skylt að krefjast endurgreiðslu hjá tryggingartaka á a.m.k. 30% þeirra skaðabótaupphæða, sem þau hafa þurft að greiða, en eftir sem áður stendur það óhaggað, þó að þetta verði samþykkt, að tryggingarfélögin hafa heimild til þess að krefja tryggingartaka um endurgreiðslu á öllum skaðabótunum. Það getur vitanlega verið álitamál, hvort á að fyrirskipa félögunum á þennan hátt að krefja um endurgreiðslu á öllum skaðabótunum eða þá hve miklum hluta, en ég hef þarna í frvgr. sett ákvæðið þannig, að skylt væri að krefja um eigi minna en 30% af tjóninu. Að því er stefnt með þessu ákvæði frv., að ökumenn, sem valda tjóni af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi, eins og í lagagr. stendur, verði sjálfir fyrir fjárútlátum i því sambandi, því að vafalaust yrði það þeim hvöt til að gæta meiri varúðar við aksturinn. 2. gr. frv. er um breytingu á lagaákvæðum um ökuleyfissviptingu. Í lögunum, eins og þau nú eru, 39. gr., 1. mgr., segir, að bifreiðarstjóri, sem ekur bifreið undir áhrifum áfengis eða neytir áfengis við bifreiðarakstur, skuli sviptur ökuleyfi sínu um ákveðinn tíma, þó eigi skemur en þrjá mánuði, eða fyrir fullt og allt, ef miklar sakir eru eða um ítrekað brot er að ræða. Þó er tekið fram í þessari sömu mgr., að ef sérstakar málsbætur séu fyrir hendi og kærði hafi ekki áður orðið sekur um sams konar eða annað verulegt brot gegn skyldum sinum sem bifreiðarstjóri, þurfi ekki auk refsingar að beita ökuleyfissviptingu. Ég legg til í 2. gr. frv., að bifreiðarstjóri, sem ekur bifreið undir áhrifum áfengis eða neytir áfengis við bifreiðarakstur, skuli sviptur ökuleyfi sínu að fullu. Mörg hörmuleg slys hafa orðið vegna bifreiðaraksturs ölvaðra manna. Ber því brýna nauðsyn til að gera ráðstafanir, er verða mættu til þess að koma í veg fyrir akstur drukkinna manna. Engin ástæða er til og engum til hags, að vægt sé tekið á afbroti þeirra, er aka bifreið undir áhrifum áfengis. Miklar líkur eru til þess, að slíkum brotum muni fækka, ef tekið er í lög að svipta þá ökumannsrétti að fullu, sem verða uppvísir að því að aka bifreið undir áhrifum áfengis. Mönnum er þá ljóst, að ef þeir gera sig seka um slíkt, eiga þeir ekki afturkvæmt í ökumannssæti. Þetta ætti öðru fremur að verða þeim aðvörun og hvöt til að vanda framferði sitt í þessum efnum. Það skal tekið fram, að þetta er það atriði frv., sem ég legg mesta áherzlu á að nái fram að ganga. Í 2. gr. frv. er einnig ákvæði um breytingar á lagagreininni að því er snertir ökuleyfissviptingu af öðrum ástæðum en vegna ölvunar. Í lagagreininni, eins og hún nú er, segir, að ökuleyfissviptingu megi beita, hafi kærður orðið sekur um mjög vítaverðan akstur eða ef telja verður með hliðsjón af eðli brotsins og öðru framferði kærða sem bifreiðarstjóra varhugavert vegna öryggis umferðarinnar, að hann hafi ökuleyfi. Ég legg til, að sú breyting verði á þessu gerð, að í staðinn fyrir heimild til að svipta slíkan mann ökuleyfi skuli svipta hann ökuleyfinu um ákveðinn tíma, er ekki sé skemmri en eitt ár, eða fyrir fullt og allt, ef hann hefur orðið sekur um mjög vítaverðan akstur eða telja verður, eins og nú stendur i lögunum, að það sé varhugavert vegna öryggis umferðarinnar, að hann hafi ökuleyfi. Í þessu sambandi er þó rétt að geta þess, að í 2. mgr. 39. gr. laganna er ákvæði um það, að hafi maður verið sviptur ökuleyfi eða réttindum til að fá það I lengri tíma en þrjú ár, þá getur dómsmrh., er þrjú ár eru liðin frá sviptingunni og sérstakar ástæður mæla með því, ákveðið, að honum skuli veitt ökuleyfið á ný eða rétturinn til að öðlast það, enda séu færðar sönnur fyrir því, að viðkomandi hafi verið bindindismaður um neyzlu áfengis, frá því er hann var sviptur ökuleyfinu. Ég tel, að það geti orkað tvímælis, hvort þessi heimild fyrir dómsmrh. á að standa áfram, en hef þó ekki í þessu frv. lagt til, að hún verði niður felld. Verður þá, þó að mitt frv. verði samþykkt, eftir sem áður, að þessu óbreyttu, sú heimild til, að dómsmrh. geti að þremur árum liðnum veitt eða ákveðið að veita manni ökuréttindi, sem af honum hafa verið tekin, enda, eins og segir í lögunum, verða þá að liggja fyrir sönnur fyrir því, að viðkomandi hafi verið bindindismaður, frá því er hann var sviptur ökuleyfinu. Ég tel, eins og ég sagði áðan, að það geti verið álitamál, hvort það á að standa, og mætti athuga það nánar, en eins og lögin eru nú, þá er þó ekki heimilt að endurreisa mann á þennan hátt nema einu sinni þó að þetta verði látið standa óbreytt. Það má vel vera, að á fleira mætti benda eða fleiri breytingar gera á bifreiðalögunum heldur en þær, sem ég ber hér fram tillögur um, sem gætu orðið til þess að fækka slysum og orðið mönnum hvöt til þess að fara gætilegar. Er það að sjálfsögðu vel þegið, ef einhverjir hv. þingmenn koma auga á slíkt og bera fram tillögur um það, og eins vænti ég, að hv. n., sem fær málið, taki til athugunar, hvort ástæða væri til að gera fleiri breytingar, sem stefndu í sömu átt. Ég legg svo til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég tel það mjög að vonum, að fram komi hér frv. til að reyna að bæta það uggvænlega ástand, sem er í umferðarmálum hér, og sívaxandi fjölda slysa. Rétt er þó, að það komi fram nú þegar, að starfandi er n. sérfróðra manna undir forsæti lögreglustjórans í Reykjavík til þess að endurskoða umferðarlögin og semja nýtt frv. um þau efni, en þau lög fjalla að meginefni til um þann vanda, sem hér um ræðir. Og ég tel nauðsynlegt, að sú n., sem fær þetta frv. til athugunar, hafi samráð við þá menn, sem nú vinna að endurskoðun umferðarlaganna. Vonir standa til þess, að þeirri endurskoðun geti orðið lokið seint á þessu ári, þannig að ef þinghald verður eftir áramót, eins og ég geri ráð fyrir að menn búist við, þó að ekkert sé ákveðið um það á þessu stigi, þá muni vera hægt á síðari hluta þingsins að leggja fram heildartillögur um þessi efni. Hitt er svo matsatriði, hvort menn telja rétt að samþykkja einstakar breytingar, áður en vandamálið allt verður tekið upp til ákvörðunar. Ég hef ekki sjálfur gert upp hug minn um það, en efast þó um, að slíkt sé til bóta. En það verður verkefni n., sem fær þetta til meðferðar hér í þinginu, að hugleiða það frekar, bæði með hliðsjón af því, hvort menn telja, að verulegar umbætur muni fást við það frv., sem hér liggur fyrir, og aðrar hugmyndir, sem upp kunna að vakna í sambandi við það, og eins hve snemma menn telja að þessari heildarendurskoðun, sem ég gat um, verði lokið, því að vitanlega getur hún dregizt svo úr hömlu, að óverjandi sé að láta vera einstakar umbætur í millitíðinni. Um einstök atriði þessa frv. skal ég ekki ræða að svo stöddu. Rétt er að taka það fram, að nú orðið er það orðin föst venja, er óhætt að segja, að ökuleyfissvipting vegna ölvunar við akstur stendur aldrei skemur en sex mánuði. Hæstiréttur hefur tekið upp þessa venju, og ég hygg, að það sé óbrigðult, að því sé fylgt af héraðsdómurum að dæma a.m.k. í jafnlanga ökuleyfissviptingu. Hins vegar ef slys verður af, þá er ökuleyfissviptingin lengri og eftir atvikum nokkur ár og stundum ævilangt, ef um alvarlegt slys er að ræða. Og það er rétt, að það komi einnig fram, að á síðari árum er alveg horfið frá því, sem var lengi venja áður fyrr, að menn væru náðaðir af ökuleyfissviptingu. Það er umdeilanlegt eftir lögum, hvort slík náðun muni vera heimil eða ekki. En hvað sem þeirri deilu líður, þá er óhætt að segja, að nú um margra ára bil eru þess engin dæmi, að slik náðun eigi sér stað. Þess vegna er af hálfu framkvæmdavaldsins aldrei hvikað frá ökuleyfissviptingarákvæðunum, nema því aðeins að þau taki til lengri tíma en þriggja ára. Það er aldrei, ekki í einu einasta tilfelli, sem nú um margra ára bil hefur verið stytt eða felld niður ökuleyfissvipting, sem er skemur en þrjú ár. Það verður að segja eins og er, að þetta kemur i einstaka tilfellum nokkuð hart niður. Það er ákaflega títt, að heimilisfeður, heilsulausir, sem ekki geta unnið fyrir sér með öðrum hætti en akstri, koma og sækja ákaflega fast á um að fá ökuleyfissviptingu fellda niður eða stytta úr þremur árum, en því hefur undantekningarlaust verið neitað. Og mitt mat er, að slíkur þrýstingur sé svo mikill á að beita öllum undantekningaheimildum, að mjög varhugavert sé að láta nokkrar undantekningar eiga sér stað. Ef menn ætlast til þess, að meginreglan sé sú, að menn séu sviptir ökuleyfi, annaðhvort ákveðið árabil eða ævilangt, þá er um að gera að veita enga undanþáguheimild, því að ef undanþáguheimildin er, þá koma svo mörg tilfelli, þar sem mannlega séð vegna bágra ástæðna er ómögulegt að standa á móti því að veita undanþáguna, að áður en varir er þarna komin nokkuð títt notuð heimild, sem verður erfiðara og erfiðara að standa á móti að beitt verði, ef menn vilja ekki að algert handahóf ráði. Þess vegna er rétt, að það komi hér fram, að venjan er sú, að þó að menn hafi verið sviptir ökuleyfi ævilangt, þá er notuð heimildin til að stytta það ofan í þrjú ár, ef ekki mæla sérstakar ástæður í gegn. Ef sérstakar ástæður mæla i gegn, eins og t.d. sönnuð er ölvun, þá er óheimilt að nota undanþáguna. En ef sem sagt ekkert sérstakt liggur fyrir og maðurinn hefur meðmæli flekklausra manna til þess að fá ökuleyfið á ný, þá er venja, að það sé gert, en aldrei fyrr en hann er búinn að vera ökuleyfislaus í þrjú ár. Ef menn ætlast til að gera þessi ákvæði mun strangari en verið hefur, þá mundi ég telja, eins og fram kom í ræðu hv. flm., að mjög væri til álita að fella niður þessa undanþáguheimild ráðuneytisins, vegna þess að ég er sannfærður um, að það er ekki hægt vegna þess ákafa og þeirra bágu ástæðna, sem oft eru fyrir hendi, að komast hjá því að nota slíka heimild í mjög mörgum tilfellum. Hitt er svo annað mál, hvort þessi ströngu ákvæði koma að fullu haldi. Því miður lítur út fyrir, að ákvæðin, eins og þau eru, hafi ekki haft tilætlaðan árangur, því að ætíð kemur fram í ískyggilega mörgum tilfellum, að menn aka ölvaðir eða undir áhrifum áfengis. En keppikeflið hlýtur að verða að fá menn til að taka það sem sjálfsagðan hlut, að ef þeir hafa smakkað áfengi, hversu lítið sem er, þá snerti þeir ekki við bíl. Dómgreindin er þá ætíð meira eða minna úr sögunni, og hættan af því að aka bíl og við að aka bíl er svo mikil, að lágmarkskrafa hlýtur að verða, að menn séu með sjálfum sér, þegar þeir fara með það aflmikla og góða, en því miður oft mjög hættulega tæki. Hvernig þessu marki verður bezt náð, er auðvitað umdeilanlegt. Það er rétt, að frá því sé skýrt, að athuganir hafa sýnt, að hér á landi er gengið eftir því mun ríkar en víðast eða alls staðar annars staðar, að menn séu ekki drukknir við akstur. Ég hygg, að lögreglan hér stöðvi nú orðið bifreiðar hlutfallslega mun oftar en tíðkanlegt er annars staðar til þess að rannsaka, hvort menn eru með ölvunaráhrifum eða hvort allt er í lagi að þessu leyti, og það er ákaflega mikilsvert einmitt, að almenningur átti sig á því, allir, að þeir megi búast við því hvenær sem er að verða stöðvaðir og verða fyrir þeim óþægindum, sem leiðir af því, ef þeir eru staðnir að því að aka bil undir ölvunaráhrifum, hvort sem nokkurt slys verður eða ekki. Ég hef verið því mjög sammála og hvatt lögreglustjórann hér til þess að fara stranglega með þetta. Hann hefur nýlega kynnt sér framkvæmdina erlendis, bæði á Norðurlöndum og í Þýzkalandi, var með öðrum fulltrúa í þessari undirbúningsnefnd umferðarlöggjafarinnar á þriggja vikna ferðalagi til þess að athuga framkvæmd og löggjöf í þessum efnum, og þeir staðreyndu það, að eftir litið hjá okkur er nú þegar strangara en annars staðar er. En eins og ég segi: betur má, ef duga skal. Eitt af því, sem lögreglustjóra og mér hefur komið saman um að mundi verða til bóta, væri, ef gefin yrðu alveg skýlaus fyrirmæli um, að tekið skyldi ökuskírteini af manni, strax og hann er kærður fyrir þess háttar brot. Nú er þetta aðeins heimild og komið undir mati lögreglumanna hverju sinni, hvort henni skuli beitt eða ekki. Hins vegar geta liðið nokkrir mánuðir, frá því að kæra kemur fram, þangað til dómur gengur, og maður haft ökuskírteini þann tíma. Það er auðvitað ekki gert, menn eru ekki látnir halda því, ef um mjög alvarlegt brot er að ræða, en það er sem sagt meira undir mati komið. - Það er álit okkar og mun verða tekið til strangrar fyrirskipunar nú, að rétt sé að taka ökuleyfið eða ökuskírteinið af mönnum undantekningarlaust og láta þá vera ökuskírteinislausa þangað til dómur gengur. Segja má, að eftir almennum reglum sé það kannske nokkuð harðhent, en eins og ástandið er í þessum efnum, vonast ég til, að það sæti þó ekki gagnrýni, heldur þyki rétt ráðstöfun. Þá hefur einnig verið um það talað, að rétt væri að birta nöfn þeirra, sem sekir eru í þessum efnum, og kem ég þá að efni, sem reynslan sýnir að er vandmeðfarið hér á landi. Það er sem sé um, að hve miklu leyti eigi að birta dóma, sem felldir eru yfir þeim mönnum, sem dæmdir eru fyrir lögbrot, og þá ef til vill einnig skýra frá, þegar kærur koma fram á þá. Það hlýtur auðvitað mjög að vera undir mati komið hverju sinni, hvenær tímabært er og að hve miklu leyti fært er að segja frá kærum á hendur mönnum, áður en dómur gengur, og meginreglan verður að vera sú, að í þeim efnum eigi að fara mjög varlega, vegna þess að með því að skýra frá slíkum kærum, áður en dómur er genginn, kann að vera, að óorð falli á saklausan mann, sem hann alls ekki eigi skilið, vegna þess að að lokum sannist, að hann sé sýkn, eða a.m.k. komi alls ekki nægar sannanir fyrir sekt hans. Auk þess getur það beint verið hættulegt og varhugavert fyrir rannsókn máls, að jafnóðum sé skýrt frá öllu því, sem lögregla eða dómari verður var um þessi efni. Varðandi aftur á móti dóma, sem ganga í þessum efnum, þá er um þá að segja, að það er opinbert mál og það er auðvitað alls ekki á valdi dómsmálastjórnarinnar og ekki heldur dómaranna að þegja um slíkt. Allir þeir, sem vilja fá vitneskju um dóma í opinberum málum, eiga rétt á því að kynna sér dómana. Þess vegna er það á valdi blaðanna, sem eru aðalfréttaþjónustan hér á landi, - útvarpið kemur eðli málsins samkvæmt síður til greina í slíkum efnum, - en það er fyrst og fremst á valdi blaðanna. að hve miklu leyti þagað er um þessi efni. Og ég verð að segja það sem mína skoðun, að ég tel, að of mikið sé að því gert hér að láta undir höfuð leggjast að segja frá dómum. Að vísu koma hér hin persónulegu, mannlegu sjónarmið til greina, að aðstandendur koma bæði til dómara og blaða og biðja þá eins og guð sér til hjálpar að koma í veg fyrir, að frá slíkum dómum sé sagt, og oft og tíðum er það svo, að persónuleg meðkenning með þeim, sem í ógæfu hefur ratað, hlýtur að stuðla að því, að menn vilja heldur, að um þetta sé þagað, en að það sé haft í hámæli. Hins vegar verður að játa, að einn aðaltilgangur réttarfarsins er sá, að það liggi opið fyrir, að ef brot er framið, þá fylgi því ákveðin refsing. Og hin almennu áhrif refsingarinnar hverfa auðvitað meira og minna og heldur meira en mínna, ef því er nokkurn veginn fylgt, að þögn sé um þá dóma og þau afbrot, sem framin eru. Ég tel þess vegna, að sú þagnarvenja, sem í þessum efnum er hér, nema i sumum stórbrotum og svo ef einhver telur, að hægt sé að ná sér niðri sérstaklega á manni eða aðstandendum hans með því að skýra frá broti, - ég tel, að allt þetta hátterni sé mjög varhugavert og að blöðin ættu að taka til alvarlegrar íhugunar, hvort ekki væri rétt að hafa um þetta almennari frásagnir en tíðkanlegar eru og þá auðvitað frásagnir með þeim hætti, að engar undantekningar eigi sér stað, að sagt sé frá brotum alveg án tillits til þess, hver i hlut á, því að það eru þessar eilífu undantekningar, hin persónulegu tillit, sem svo erfitt er að komast hjá í okkar litla þjóðfélagi og gera erfiðara að fylgja almennum reglum, sem hvarvetna annars staðar er talið sjálfsagt að fylgja. En hvað sem því líður varðandi brot, hvort æskilegt sé, að meira sé frá þeim sagt en tíðkanlegt hefur verið, þá er ekkert slíkt í sambandi við áfengisneyzlu við bifreiðarakstur eða ölvun í sambandi við bifreiðarakstur, sem gerir það á nokkurn hátt verjanlegt, að um það sé þagað, eða menn á nokkurn hátt geti haft almennt samúð með þeim, sem þetta fremja. Auðvitað vitum við það, að fjöldi manna hér smakkar vín, drekkur meira og minna. Menn greinir á um það, hvort slíkt sé verjanlegt eða verjanlegt ekki, þetta er landssiður. En hvað viðhorf manna til víndrykkju varðar, þá er ósköp einföld ákvörðun fyrir hvern og einn mann að taka, að í fyrsta lagi auðvitað þarf hann ekki að drekka vín, ef hann vill það ekki sjálfur, og enn síður þarf hann að aka bíl, eftir að hann hefur drukkið vín, þannig að það minnsta, sem krafizt er af þeim, sem drykkju iðka, er, að þeir láti vera að aka bíl, þegar þannig er fyrir þeim komið. Og ég er alveg sannfærður um, að áhrifaríkara til þess að fá menn til að láta af drykkjuskap við bílakstur er, að nöfn þeirra, jafnóðum og dómar ganga um þá, séu undantekningarlaust birt, heldur en þó að lengdur sé fresturinn, sem þeir séu sviptir ökuleyfi. Og í því tilfelli vil ég benda á, að í ýmsum tilfellum getur staðið þannig á, að menn hrærist til meðaumkunar með manni og segi, að of hart sé, miðað við tiltölulega lítið brot, að svipta hann t.d. ökuleyfi ævilangt, við skulum segja mann, sem hefur verið berklaveikur og getur ekki stundað neina aðra atvinnu en að aka bíl, en fjölmörg slík tilfelli hafa komið undir mína ákvörðun sem dómsmrh. Í þeim tilfellum eru menn settir í ákaflega mikinn vanda. Ef því væri hins vegar fylgt alveg fast og stöðugt, að um leið og dómur gengur í þessum efnum, þá væru nöfn þeirra birt í öllum dagblöðum, dagblöðin kæmu sér saman um að birta það undantekningarlaust, þá er ég sannfærður um, að það mundi verða afdrifaríkasta og áhrifamesta ráðstöfunin, sem hægt væri að gera til þess að draga úr þessum ófögnuði. Um þetta þarf enga löggjöf, heldur nægir, að eitt blað taki sig fram um að birta þetta, æskilegast, að það væri tekið upp af öllum blöðunum að gera það, til þess að sýnt væri, að ekki væri um að ræða eltingarleik við neina einstaka, heldur væri þetta tekið sem sjálfsögð þjónusta og aðvörun til þeirra manna, sem þarna eiga hlut að. Og ég er viss um, að þetta mundi mjög herða á almenningsálitinu og þeir yrðu mun færri en nú er, sem vildu leggja sig í það, að almenningi yrði kunnugt um þessa hegðun þeirra, sem menn eru sem betur fer að fá meir og meir opin augu fyrir að er með öllu óverjanleg.



Herra forseti. Það er mjög mikilsvert mál, sem hér er til umræðu og hreyft hefur verið með þessu frv. hv. þm. V-Húnv. Ég tel þann tilgang, sem að baki frv. liggur, tvímælalaust vera heilbrigðan og merg málsins í frv. vera til bóta. Ég er einnig sammála kjarnanum í því, sem hæstv. dómsmrh. sagði um nauðsyn á því að gera ráðstafanir til þess að sporna við hinum sívaxandi umferðarslysum og að koma í veg fyrir, að menn aki bifreiðum undir áhrifum áfengis. Ég vil sérstaklega taka undir þau ummæli hans, að það yrði án efa mjög árangursrík ráðstöfun í þessu skyni, líklega sú árangursríkasta, sem völ er á, að taka það upp sem fasta .reglu að skýra opinberlega frá öllum, sem brotlegir gerast við lagaákvæði um þessi efni. Það, sem kom mér til að kveðja mér hljóðs og segja örfá orð, var að skjóta fram athugasemdum um atriði, sem ef til vill mætti gera til viðbótar þeim breyt., sem stungið er upp á í frv. Ákvæði frv. eru í raun og veru þrenns konar í fyrsta lagi, að tryggingarfélagi skuli ekki skylt að greiða skaðabótakröfu, nema lögreglurannsókn hafi áður farið fram, í öðru lagi, að tryggingarfélagi skuli skylt að innheimta eigi minna en 30% af því tjóni, sem valdið hefur verið af ásetningi eða vítaverðu gáleysi, og svo i þriðja lagi, að svipta skuli ökuleyfi að fullu þann mann, sem ekur bifreið undir áhrifum áfengis. Það er sérstaklega um fyrri atriðin tvö, sem mig langaði til að bæta fáeinum orðum við það, sem sagt hefur verið um þau. Þessi ákvæði, ef samþykkt yrðu, mundu án efa gera skipti manna við tryggingarfélögin með nokkuð öðrum hætti en verið hefur og að ýmsu leyti erfiðari. Þau mundu getað torveldað mönnum, sem verða fyrir tjóni af völdum annarra, að ná rétti sinum gagnvart þeim, sem tjóninu veldur, eða fulltrúa hans, sem er tryggingarfélag, og sömuleiðis mundi að sjálfsögðu samþykkt síðara ákvæðisins hafa í för með sér, að tryggingarfélögin mundu fá stórauknar tekjur eða réttara sagt, sem kemur í sama stað niður, stórminnkuð útgjöld, þar sem þau mundu alltaf fá greitt eigi minna en 30% af tjónum, sem valdið hefur verið af ásetningi eða vítaverðu gáleysi, og ætti þá að sjálfsögðu að gera ráðstafanir til þess um leið, að iðgjöld tryggingarfélaganna lækkuðu. Þau mundu hafa heimild til þess nú samkvæmt núgildandi lögum að innheimta bætur fyrir allt tjón, sem valdið er af ásetningi eða vítaverðu gáleysi. Samkeppni tryggingarfélaganna mun hins vegar hafa valdið því, að þau hafa gert of lítið að þessu. Það er algerlega rétt hjá hv. flm., að félögin hafa gert allt of lítið að því að láta þá, sem valdið hafa tjóni af ásetningi eða vítaverðu gáleysi, standa ábyrga fyrir gerðum sinum, og veldur því auðvitað samkeppni þeirra á milli, sem svo hefur auðvitað haft í för með sér, að iðgjöldin hafa verið hærri en eðlilegt væri og vera þyrfti. Í kjölfar þessarar breytingar ætti að sjálfsögðu að eðlilegum hætti að fylgja veruleg lækkun á iðgjöldunum. En það, sem ég vildi sérstaklega benda á í þessu sambandi, er, að mér er nokkuð til efs, að það eitt sé fullnæging alls réttlætis á þessu sviði að gera tryggingarfélögunum skylt að innheimta vissan lágmarkshluta hjá þeim, sem veldur tjóni af ásetningi eða vitaverðu gáleysi. Sannleikurinn mun nefnilega vera sá, og það held ég að öllum sé fullkunnugt um, sem lengi hafa átt bifreiðar eða stundað akstur, að sá, sem verður fyrir tjóni, sem annar maður veldur af ásetningi eða vítaverðu gáleysi, verður ávallt fyrir meira eða minna tjóni í raun og veru, fær aldrei bætt að fullu það tjón, sem hann verður fyrir af hálfu annars aðila. Þær reglur, sem tryggingarfélögin fylgja í þessum efnum og eiga sér án efa stoð í lögum, eru þær að kosta viðgerðina á ökutækinu, sem fyrir skemmdunum varð. Aftur á móti er nær aldrei beitt almennum réttarreglum um skaðabætur eða miskabætur, og það er mjög erfitt að fá slíkar bætur tildæmdar. Það hafa bifreiðarstjórar tjáð mér, sem verða fyrir tjóni, missa t.d. sitt ökutæki úr umferð i langan tíma, vegna þess að á það hefur verið ekið af öðrum aðila, að þær bætur, sem dómstólar dæma þeim til handa vegna atvinnumissis, séu mjög litlar. dómstólarnir eru mjög varkárir, ef til vill mætti segja íhaldssamir á þessu sviði, því að þeir hafa ekki aðrar réttarreglur við að styðjast í þessum efnum en hinar almennu réttarreglur um skaðabætur eða miskabætur. Spurningin er, hvort ekki væri full ástæða til að kveða sérstaklega strangt á um skaðabætur einmitt í bifreiðalögunum, þegar valdið er tjóni af ásetningi eða vitaverðu gáleysi, hvort á ekki beinlínis í bifreiðalögunum að heimila eða skylda þann, sem slíku tjóni veldur, til þess að greiða þeim, sem hann veldur tjóninu hjá, mjög ríflegar skaðabætur, ekki aðeins til þess að kosta viðgerð á ökutækinu, heldur einnig skaðabætur, þó að ekki sé um atvinnutæki að ræða, sem notað sé í atvinnuskyni, og mjög ríflegar bætur fyrir tekjumissi, ef um er að ræða tæki, sem notað er i atvinnuskyni. Ég gat þess áðan, að þeir, sem stunda akstur, teldu þær bætur, sem þeim væru almennt tildæmdar vegna atvinnumissis, vera mjög lágar. Einkaaðili, sem ekur einkabifreið og verður fyrir því, að ekið er á bifreið hans af vítaverðu gáleysi, og missir hana þar af leiðandi úr notkun í viku til hálfan mánuð, - tjónið þarf ekki að vera mjög verulegt til þess, að um það sé að ræða, - fær samkv. þeim reglum og þeim réttarvenjum, sem gilt hafa, tjónið aðeins bætt á þann hátt, að kostuð er viðgerð á bifreiðinni, en bifreiðin verður næstum aldrei jafngóð eftir. Tryggingarfélögin eða hinn aðilinn telja sér ekki skylt að gera meira en kosta viðgerðina. Menn hafa því í fyrsta lagi eign sína skemmda og í öðru lagi hafa misst afnot hennar og eiga mjög torvelt með að fá nokkrar bætur fyrir það. Krafizt er mjög strangra sönnunargagna um það, að menn hafi orðið fyrir beinu fjárhagstjóni við að missa bifreiðina. Menn geta að vísu fengið endurgreidda reikninga, ef þeir hafa þurft að kaupa sér bifreið á stöð þann tíma, sem þeir hafa ekki haft eigin bifreið til afnota, en það gera menn nú ekki alltaf. Menn hafa ýmis óþægindi af því, menn þurfa oft að ganga og hafa af því óþægindi, kannske ýmsan óbeinan kostnað, og fyrir það eru engin tök að fá nokkrar bætur. Þetta er óeðlilegt og spurning, hvort ekki væri ástæða til þess að taka upp í bifreiðalögin ákvæði til þess að bæta úr þessu. Það hefði tvöfalda þýðingu. Það hefði annars vegar þá þýðingu að rétta hlut þeirra manna, sem nú og undanfarið hafa orðið fyrir tjóni án þess að geta fengið það bætt nema þá með óhæfilega miklum málarekstri, sem menn oft og einatt hliðra sér hjá eða nenna ekki að standa í, og hins vegar mundi það án efa geta haft þýðingu í þá átt að gera menn varkárari við akstur, ef menn ættu von á því að þurfa ekki aðeins að bæta beint tjón, sem þeir valda með ásetningi eða vitaverðu gáleysi, heldur einnig að þurfa að borga þeim aðilanum, sem þeir valda tjóninu hjá, allríflegar skaðabætur. Þessum athugasemdum vildi ég aðeins skjóta fram, ef hv. nefnd, sem fær þetta mál til athugunar, vildi einnig taka þessa hlið málsins til athugunar.



Herra forseti. Við fyrri hluta umr. um þetta mál gerði ég grein fyrir þeirri till., sem hér liggur fyrir til umr. Sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það, sem ég sagði þá, og raunar ekki heldur að bæta þar við. Málinu var vísað til allshn. Alþ., og eins og álit þeirrar n. á þskj. 125 ber með sér, leggur hún einróma til, að Alþ. samþykki till. Allýtarleg grg. fylgir till. á þskj. 60, og um rökstuðning fyrir áliti sínu vísar n. til grg. Tel ég mig ekki þurfa fleira fram að taka, nema tilefni gefist til.



Herra forseti. Ég verð að láta það álit mitt í ljós, að ég undrast nokkuð, hvernig hefur verið farið með þetta mál í hv. allshn. Ef till. þessi verður samþ. eins og hún liggur fyrir, þá er það bein fyrirskipun Alþ. til hæstv. ríkisstj. um að undirbúa löggjöf um stofnun eins eða fleiri æskulýðsskóla og þá að sjálfsögðu á þeim grundvelli, að slíkum skólum verði komið upp, og þegar þetta orðalag er athugað, sýnist mér, að þessi till. hefði átt að fá tvær umr., en hæstv. forseti hefur ákveðið eina umr, um hana. Ég er ekki að ásaka hann fyrir það, því að hann skaut því til hæstv. sameinaðs þings, hvort það yrði haft nokkuð á móti því. En það er sýnilegt, að ef á að undirbúa löggjöf um stofnun eins eða fleiri skóla í landinu, þá hlýtur það að hafa stórkostlegan kostnað í för með sér. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. menntmrh. teldi sér skylt að breyta skólalöggjöfinni í það horf, að hér yrði settur upp einn eða fleiri skóli, ef þessi till. er samþ. svo sem hún nú er orðuð. Nú er ekki sýnilegt á nál. og hefur ekki heldur komið fram í umræðum, að þetta mál hafi verið sent til umsagnar til nokkurs þeirra aðila, sem með þessi mál fara fyrir utan Alþingi. Það er ekkert orð um þetta frá fræðslumalastjóra, það er ekkert orð um það frá hæstv. menntmrh. eða neinum aðila, sem með þessi mál fer fyrir utan Alþingi, og þykir mér það ákaflega merkileg meðferð á jafnstóru máli. Ég vildi því mega vænta þess, að hv. flutningsmenn féllust a, að þessari umr. yrði enn frestað, það yrði leitað umsagna viðkomandi aðila, m. a. Ungmennafélags Íslands, sem á að leita til, ef semja á löggjöfina, eins og ákveðið er í tillögunni. Það væri fróðlegt fyrir okkur, sem eigum að greiða atkv. um málið, að fá upplýst, hvort þeir telji á þessu stigi málsins, að nauðsynlegt sé að breyta fræðslulögunum í það horf, sem hér er farið fram á. Einnig væri mjög æskilegt að heyra álit hæstv. menntmrh. um það, hvort hann teldi nauðsynlegt að koma slíkri breytingu á og hvort hann teldi ekki, að hér sé um allmikil ný útgjöld að ræða í sambandi við fræðslumálin, ef þessi till. yrði samþykkt. Ég hélt satt að segja, að þegar fræðslumálin kosta orðið ríkið allt að 70 millj. kr. á ári, væri það ekki fyrsta sporið, sem þyrfti að stíga í sambandi við fræðslulöggjöfina, að auka allverulega á þann kostnað, sem henni er samfara, án þess að ég vilji út af fyrir sig nokkuð segja um það, hvort heppilegt sé að hafa það skólafyrirkomulag, sem hér er minnzt á, eða ekki. Þyrfti þá að athuga, hvort ekki væri hægt að draga úr eða spara á einhverjum öðrum sviðum, ef þessi till. á að verða samþ. svo sem hún liggur fyrir. Ég vildi mega vænta þess, að umr. yrði frestað. Að öðru leyti mun ég koma með till. um að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar, ef atkvgr. á að fara fram á þessu stigi málsins.

Forseti (JörB): Ástæðurnar fyrir því, að ég lagði til, að um málið yrði höfð ein umr., eru þær, að eftir ályktuninni er ætlazt til, að ríkisstj. framkvæmi þessa vinnu og athugun. Leizt mér sem slík athugun gæti farið fram án stórvægilegs kostnaðar og þess vegna væri eðlilegt, eins og ástatt er um málið nú að þessu sinni, að ákveðin væri aðeins ein umr. og málið færi þá til hv. allshn. Samkv. eðli slíks máls stendur henni nær, að athugun fari fram á slíku máli sem þessu, fremur en að hv. fjvn. hefði málið til meðferðar. Nú er lagt til, að þessi ályktun verði samþykkt hér óbreytt, og fari svo, þá er, eins og ályktunin ber með sér, ríkisstjórninni falið að láta fara fram þær athuganir, sem þál. fjallar um.



Herra forseti. Mér virðist, að hv. þm. Barð. hafi misskilið þessa till. dálítið, og einnig kom glögglega fram, að þó að hann sé minnugur og vanur að vita, hvað fram fer í málum, þá var eins og hann kannaðist ekki við, að neitt hefði farið fram í þessu máli fyrr en nú á þessu þingi. Hann talaði um, að hér væri ríkisstj. beinlínis fyrirskipað að semja lagafrumvörp um stofnun alþýðuskóla með lýðháskólasniði. Þetta er ekki alls kostar rétt. Fyrst og fremst er hér ekki um beina fyrirskipun að ræða, heldur er skorað á ríkisstj. að gera þetta, og í því liggur það auðvitað, að ef ríkisstj. kemst að þeirri niðurstöðu, að slíka löggjöf beri ekki að setja, þá flytur hún ekki lagafrv. um það á næsta þingi, heldur gerir þá þinginu á annan hátt grein fyrir sínu áliti, og það er að leggja tillögur sínar fyrir næsta þing, eins og tillagan orðar það. Hv. þm. taldi, að það mundi óhjákvæmilega leiða mikinn kostnað af framkvæmd þessa máls, ef það, sem till. fjallar um, kæmist í framkvæmd, skildist mér, því að af athugun hjá ríkisstj. getur ekki leitt neinn verulegan kostnað. En ég hugsa, að hann hafi ekki lesið viss orð í tillögunni. Það er 2. málsliður, sem hljóðar svo: „Jafnframt verði athugað, hvort ekki er hægt að ná þessu marki með því að breyta einum eða fleiri skólum gagnfræðastigsins í þessa átt.“ Og það var lögð áherzla á það í minni framsöguræðu við fyrri hluta umr., að það væri einkum þetta, sem fyrir okkur flm. vekti. Ef svo yrði gert, þá sé ég ekki, að um kostnað af þessari till. væri að ræða, þó að löggjöf kæmi um það. En vitanlega þyrfti þá um leið að athuga, hvort samkomulag gæti náðst um það við þá aðila, sem jafnframt ríkisstj. hafa umráð yfir þessum skólum, að einum eða fleiri þeirra yrði breytt í þessa átt. Hv. þm. Barð. leggur til, að þessari umr. sé frestað, til þess að hægt sé að leita umsagnar ýmissa aðila um till., og nefndi þar sérstaklega fræðslumálastjóra. N. tók þetta til athugunar, en hún sá ekki ástæðu til þess, sökum þess að í fyrra lá mjög svipað mál fyrir þinginu og í sömu nefnd, og þá sendi nefndin málið til fræðslumálastjóra til umsagnar, og hann mælti mjög eindregið með þeirri hugmynd, sem í till. kom fram, en taldi aðeins, að það vantaði lagaheimild til að framkvæma þetta án sérstakra laga. Ég lít því svo á og nefndin lítur svo á, að umsögn fræðslumálastjóra sé þegar fengin. Hér er einmitt farið fram á að útvega þá lagaheimild, sem fræðslumálastjóri taldi á skorta í fyrra. Álits hæstv. menntmrh. hefur ekki verið leitað sérstaklega, enda veit hv. þm. Barð., að það er ekki síður beint að krefja ráðherrana um umsagnir um mál, þó að hitt komi fyrir, að þeir séu beðnir að koma á nefndarfundi. En ég fyrir mitt leyti lít svo á, að álit hæstv. ráðh. liggi einnig fyrir um þetta mál, því að þegar till. um sama efni var til framhaldsumræðu á þinginu í fyrra, talaði hæstv. ráðh. mjög í sömu átt og fræðslumálastjórinn skrifaði; að hann virtist vera þessari hugmynd hlynntur, en taldi sig skorta lagaheimild til þess, eins og till. þá fár fram á, að breyta einum eða fleirum af alþýðuskólum landsins í þannig lagaðan skóla, sem lagt var til. Það má auðvitað hugsa sér, að bæði fræðslumálastjóri og ráðherra breyti áliti sínu við nánari athugun, og það hefði þá helzt verið að spyrja þá að því, hvort þeir hefðu sömu skoðun á málinu nú og í fyrra. En hvað það snertir, að það hafi skort á að spyrja ungmennafélög Íslands um álit þeirra á málinu fyrir fram, þá sé ég ekki, að það þurfi, því að ef þau vilja ekki sinna málinu, þá er ekki annað fyrir þau en að tilkynna, að þau kæri sig ekki um að sinna þessu máli og hafa neitt samráð um það. Till. er ekki um að skylda ungmennafélögin til að taka þátt í þessu, heldur er skorað á ríkisstj. að leita álits þeirra. Þau geta, ef þeim sýnist, hæglega svarað: Við óskum ekki eftir að láta neitt álit í ljós um þetta mál. - Ég sé því ekki, að það skorti á nokkurn hátt á, þó að þeirra álits hafi ekki fyrir fram verið leitað. Fyrir þessu öllu gerði ég grein í framsöguræðu minni, þegar málið var til fyrri hluta umræðunnar, að álits fræðslumálastjóra hefði verið leitað í fyrra og hvað hæstv. ráðh. hefði þá um málið sagt. Sennilega hefur hv. þm. Barð. ekki hlustað á það eða þá gleymt því.



Herra forseti. Ég skal ekki ræða efnislega um þá till., sem hér liggur fyrir, og skal játa, að ég man ekki nákvæmlega, hvernig orð féllu um svipaða tillögu í fyrra, sem var þó nokkuð annars eðlis. En mér þykir rétt að vekja athygli á því, að samkvæmt yfirlýsingu hv. frsm., sem einnig er 1. flm., felst nokkuð annað í till. en berum orðum segir. Með leyfi hæstv. forseta, segir í till.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að undirbúa löggjöf um stofnun eins eða fleiri æskulýðsskóla með lýðháskólasniði“ o. s. frv. Samkvæmt þeirri yfirlýsingu, sem hv. frsm. gaf hér áðan, felst ekki annað í þessu en að ríkisstj. láti fara fram athugun á því, hvort heppilegt sé að gera þessar ráðstafanir. Ég hef ekkert á móti því að láta slíka athugun fara fram, ef það er ósk hv. Alþingis. Hitt get ég auðvitað ekki skuldbundið mig til að gera, að leggja fram frv. um málið, ef ég að athugun lokinni kemst að þeirri niðurstöðu, að það sé óheppilegt að breyta skólalöggjöfinni í þá átt, sem till. ætlast til. Ég hefði að vísu fremur kosið, að till. væri öðruvísi orðuð, að það væri beint tekið fram í till., að einungis væri um athugun að ræða af hálfu ríkisstj. En eftir hina ótvíræðu yfirlýsingu hv. frsm. tel ég ekki ástæðu til að setja þetta miður heppilega orðalag fyrir mig og hef ekkert við till. að athuga með þessum skilningi, en játa, að ég hefði talið hitt orðalagið eðlilegra, og vil nú skjóta því til hv. frsm., hvort ekki væri réttara að fá málið tekið út af dagskrá og nefndin breytti orðalagi till. í samræmi við yfirlýsingu hans sjálfs.



Herra forseti. Ég er nú feginn því, að ég hreyfði þessu máli hér, því að nú er málið komið í það horf, sem bæði hæstv. forseti áleit að það ætti að vera í, þegar hann ákvað eina umr., og er allt annað en till. segir, eins og hæstv. ráðh. hefur skýrt frá. Og það er alveg sýnilegt, að ef ekki hefði komið slík yfirlýsing hér frá hv. frsm., þá bar hæstv. ríkisstj. skylda til þess að láta undirbúa löggjöf um stofnun eins eða fleiri æskulýðsskóla í landinu, og ekki einungis að athuga, hvort það væri heppilegra, heldur bar henni fyrst og fremst skylda til þess að láta undirbúa löggjöf um stofnun slíks skóla. Það var svo aukaatriði í till., sem ég hafði lesið, að það skyldi jafnframt verða athugað, hvort ekki væri hægt að ná þessu marki með því að breyta einum eða fleiri skólum. En ef það sýndi sig, að það væri ekki hægt, þá stóð hitt eftir enn óhaggað, að það skyldi stofna lýðháskólana, og það hlaut að kosta allmikið fé, eins og ég hef bent á. Ég vil í sambandi við þetta leyfa mér að benda á, að till. frá síðasta þingi er allmikið um annað efni. Hún var þó eingöngu um það, að á þessu yfirstandandi ári skyldi láta starfrækja eitthvað af þeim skólum, sem fyrir voru í landinu, sem æskulýðsskóla, og til þess brast lagaheimild, eins og hæstv. ráðherra tók þá fram og eins og hefur verið upplýst hér. Þess vegna er farið í það nú að fyrirskipa ríkisstj. að breyta lögunum í þá átt, að slíkir skólar skuli settir á stofn. Eftir ræðu hv. frsm. og ummæli hæstv. ráðh. um skilning hans á þeirri yfirlýsingu, er þar kom fram, get ég einnig sætt mig við, að till. nái fram að ganga, því að þá verður hún ekki framkvæmd á annan hátt en hæstv. forseti ætlaðist til og eðlilegt er að framkvæma hana.



Herra forseti. Ég verð nú að segja, að mér kemur það á óvart, hve geysilega mikið er lagt upp úr mínum orðum, að minn skilningur á þessari till. skuli alveg ráða afstöðu hv. þm. Barð. og jafnvel hæstv. ráðherra. Ég held, að í mínum orðum hafi ekki falizt annað en það, að það beri vitanlega að leggja sama skilning í þessa þáltill. og aðrar þáltill. Ég hygg, að það sé það sanna í því, að þó að skorað sé á ríkisstj. af Alþingi að undirbúa löggjöf um ákveðið efni, ef ríkisstj. við nánari athugun kemst að þeirri niðurstöðu, að þetta sé ekki framkvæmanlegt eða óheppilegt á einhvern hátt, þá beri henni engin stjórnskipuleg skylda til þess, og hæstaréttardómur mun vera fyrir því, að þál. hafa ekki lagagildi, heldur eru viljayfirlýsing. Það verður enginn dæmdur samkvæmt þál. Það er auðvitað mál, að ef ríkisstj. við nánari athugun álítur óheppilegt og er á móti því að framkvæma það, sem þál. fer fram á, þá gerir hún ekki till. um að framkvæma það, heldur leggur þá till. fyrir næsta þing, - við getum kallað það till., það væri auðvitað yfirlýsing, - að ekkert sé gert í málinu, og ég fullyrði, að þetta hefur komið fyrir. Hér hafa verið samþykktar þál. svipaðs eðlis, sem aldrei hefur orðið neitt meira úr. Þess vegna kannast ég ekki við, að þetta sé orðið neitt annað mál en upprunalega þrátt fyrir þessi orð mín. Þetta er nákvæmlega sama með þessa þál. eins og aðrar. Ég fellst ekki heldur á það, sem hv. þm. Barð. sagði, að það sé neitt aukaatriði í till., að jafnframt verði athugað, hvort ekki er hægt að ná þessu marki með því að breyta einum eða fleiri skólum gagnfræðastigsins í þessa átt. Fyrir mér er þetta hreint og beint meginatriði, því að fyrir mér hefur það aldrei verið meiningin að fara að byggja nýjan skóla eða nýja skóla, heldur hitt, að taka einhvern af þeim skólum, sem fyrir eru og sumir eru eða hafa a. m. k. ekki verið einu sinni vel sóttir, og breyta í þessa átt. En ég get ekki annað en fagnað því samt sem áður, að ræða mín áðan hefur þó haft þau áhrif, að það virðast allir ásáttir um að samþ. tillöguna.



Herra forseti. Hinn 10. des. 1952 var samþ. á Alþingi þáltill. um, að Ísland gerðist aðili að stofnun Norðurlandaráðs. Með þál. þessari var samþ. fylgiskjal, sem í voru starfsreglur ráðsins. Eins og kunnugt er, gerðust Finnar ekki þá aðilar að þessum samtökum Norðurlandaþjóðanna af ástæðum, sem ekki skal farið út í hér. - Í 3. gr. starfsreglnanna frá 1952 segir: „Þegar Finnland óskar þess, geta finnskir fulltrúar tekið þátt í fundum og ályktunum ráðsins.“ Nú hefur ríkisþing Finna samþ. að gerast aðili að Norðurlandaráðinu, og verður því nauðsynlegt að gera þær breytingar á starfsreglunum, sem leiðir af aðild Finnlands. - Ég tel ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um málið, en vísa til þáltill., sem útbýtt hefur verið hér.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir þeirri till., sem hér liggur fyrir, og því tilefni, sem veldur því, að hún er fram komin, að Finnar ætla að taka þátt í Norðurlandaráðinu. En fyrst starfsreglur Norðurlandaráðs eru hér til umr., þá held ég sé rétt, enda tími til kominn, ekki sízt af því tilefni, sem gefst með þátttöku Finnlands í því, að Alþingi Íslendinga athugi nokkuð sínar aðferðir í þessum málum og rétt okkar Íslendinga í Norðurlandaráðinu. Eins og hv. þingmenn vita, var þannig gengið frá, þegar undirbúin var stofnun Norðurlandaráðs á fundi norræna þingmannasambandsins í Stokkhólmi í ágúst 1951, að Íslendingar skyldu eiga þar fimm fulltrúa. Ég var einn af þeim, sem tóku þátt í þeim fundi sem fulltrúar Alþingis, og við lögðum þá til grundvallar þær reglur og þær greinargerðir, sem fyrir lágu um það ráð, sem við Íslendingar þá gerðumst aðilar að að stofna. Það var upphaflega ætlunin, þegar Norðurlandaráð var stofnað, að á fundum þess ráðsskyldu komast að ólíkar skoðanir, og var beinlínis tekið fram, að sú væri tilætlunin með aðferðunum um að kjósa í Norðurlandaráðið, að mismunandi skoðanir í þingunum og ekki síður stjórnarandstöðu en stjórnarsinna skyldu komast þar að. Þegar hingað kom heim, var hins vegar sú ákvörðun tekin, sem aldrei hefur verið gerð um nokkrar kosningar, nokkra nefnd eða um nokkurt slíkt á Alþingi, að þeir fimm fulltrúar, sem Ísland átti að hafa í Norðurlandaráði, skyldu vera kosnir þrír í Nd. og tveir í Ed. Og okkar á milli þurfum við náttúrlega ekki að fara í neinar grafgötur um, af hverju þetta var gert. Það var gert til þess að reyna að útiloka hlutfallsleg áhrif hinna ýmsu skoðana eða flokka í þinginu á samsetningu nefndarinnar eða fulltrúanna. Þegar þáltill., sem þá lá fyrir, var samþykkt, ræddi ég þetta mál nokkuð, og ég vitnaði þá í þær greinargerðir, sem fyrir fundi þingmannasambandsins lágu, og þær starfsreglur, sem það setti, þegar undirbúið var að stofna Norðurlandaráðið. Í þeim reglum stóð meðal annars - ég ætla að leyfa mér að vitna í þýðingu á því, sem ég hef áður flutt hér: „Fulltrúa þingmanna ber að kjósa þannig, að þeir séu fulltrúar fyrir ýmsar mismunandi skoðanir. Sérstakt gildi verður það að álítast hafa, að með þessu fái stjórnarandstaðan einnig tækifæri til að koma virkt fram. Menn verða að geta gengið út frá því, að ráðið gefi nokkurn veginn hugmynd um skoðanirnar í hinum ýmsu flokkum þingmanna. Afstaða ráðsins í sérhverju vandamáli, sem síðar kunni að leggjast fyrir þingið, þarf að gefa nokkurn veginn vísbendingar um, hvernig þingið kemur til með að dæma það mál.“ Og ég gæti haldið áfram að vitna í fleiri þætti úr greinargerð, sem lá fyrir, og ég gæti vitnað í sérstaka greinargerð prófessors Nils Herlitz, sem hefur verið fulltrúi fyrir ríkisþing Svía í stjórn Norðurlandaráðsins, þar sem hann segir m. a. orðrétt: „Aðalatriðið er að sjálfsögðu, að kosningarnar í rauninni, þótt máske ekki formlega, séu hlutfallskosningar.“ Ég minnist á þetta hérna vegna þess, að ég vildi mega vænta, að þær ástæður, sem hafa að öllum líkindum valdið því, að svo tókst til sem raun varð á 1952, hvernig kosningatilhögun varð og hefur verið líka ákveðin fyrir þetta þing, væru brott fallnar og að það ætti að vera hægt að fara nú að komast að samkomulagi um að hafa með dálítið lýðræðislegri hætti kosningarnar til Norðurlandaráðs. Hins vegar verð ég að segja það, að jafnvel þó að samkomulag tækist um slíkt, að kosið væri í Sþ. eins og annars er gert með allar slíkar nefndir, þá er það spurning fyrir okkur Íslendinga, hvort fimm menn í Norðurlandaráð sé næg fulltrúatala fyrir Ísland. Ég veit ekki, hvort það er rétt af okkur endilega að tiltaka svo lága tölu, það gæti jafnvel verið heppilegt, að það séu fleiri þingmenn, sjö, níu eða jafnvel fleiri, sem hefðu tækifæri til þess að komast þar að. Og ég vildi eindregið mega óska þess, að núna, um leið og hv. utanrmn. fær þetta mál til meðferðar, athugi hún þetta, í fyrsta lagi, hvort ekki mundi vera hægt að ná samkomulagi um, að næst þegar kosið verður í Norðurlandaráð, sem sé á næsta þingi, verði kosið eftir venjulegum hætti, sem hafður er hér í Alþingi, hlutfallskosningu í Sþ., og í öðru lagi, og það þyrfti nefndin alveg sérstaklega að athuga í sambandi við þær till., sem hér liggja fyrir, hvort Ísland ætti ekki að fara fram á að fá þarna fleiri fulltrúa. Ég álít, að eigi að halda því kosningaskipulagi, sem verið hefur hér í þinginu á þessu, þá sé tvímælalaust rétt að fara fram á, að við fáum fleiri fulltrúa þarna, og mundi þá bera fram till. um það. Og ég hef ekki ástæðu til þess að ætla, að aðrar Norðurlandaþjóðir mundu neita okkur um það. En þetta tvennt vildi ég sem sé ákaflega gjarnan biðja hv. utanrmn. að athuga, um leið og þetta mál nú fer til hennar. Ég mun ekki flytja brtt. um þetta á þessu stigi málsins, en mundi kannske athuga það, ef ekki tækist í utanrmn. að fá samkomulag um breytingar í þessum efnum. Ég geng út frá, að umr. um þetta, eins og vant er um þau mál, sem eru til einnar umr., verði frestað, þegar ekki kveðja sér fleiri hljóðs, og málið komi þess vegna hingað aftur, þegar utanrmn. hefur fjallað um það.



Herra forseti. Ég held ég verði að byrja með því að leiðrétta ofur lítið, sem kom fram í ræðu hv. þm. N-Ísf. viðvíkjandi því, hvernig fiskhringurinn hefði verið stofnaður, hvernig Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda hefði komizt á. Hann sagði, að það hefði verið stjórn Alþfl. og Framsóknar, sem hefði stofnað þann hring, en svo var ekki. Ég held, að ég muni það áreiðanlega rétt, af því að ég var farinn að fylgjast nokkuð með í þessum málum þá, en hv. þm. var þá enn ungur, að fyrstu sérréttindin, sem Sölusamband ísl. fiskframleiðenda fékk, var þegar það fékk eins konar einkasölu af hálfu ríkisins, sem því var veitt af Ólafi Thors, þáverandi atvmrh., í nóv. eða des. 1932. Þá var í fyrsta skipti með brbl. skellt á einokuninni handa Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda, og síðan hefur hún haldizt. Hitt er rétt, að eftir að Framsókn og Alþfl. mynduðu sína ríkisstj. 1934, varð nokkur deila um þetta mál. Það hafði þá verið um alllangt skeið mikil deila um fiskútflutninginn og hvort Kveldúlfur og Alliance ættu að hafa hreinan meiri hluta í Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda, eins og þau höfðu samkv. þeim atkvæðisréttarreglum, sem Ólafur Thors hafði sett, þegar lögin voru upprunalega sett. Á Alþingi því, sem sat í ársbyrjun 1935, var þessum reglum breytt. Þá voru ný lög sett, sem tryggðu það, að útvegsmenn sjálfir, en ekki þessi tvö stóru félög, hefðu meiri hlutann í Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda. Hins vegar gerðist það nokkru eftir að Alþingi setti þessi lög, eftir mjög harðar deilur við Sjálfstfl., að eftir að Alþingi var sent heim þá um vorið, voru gefin út brbl., sem breyttu þessum lögum frá Alþingi og breyttu þeim þannig, að það var tryggt, að Kveldúlfur og Alliance hefðu meiri hluta í Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda. Og ég býst við, að þeir þingmenn, sem eru mér eldri, ekki sízt ef hæstv. forsrh. væri nú mættur, gætu sagt til, hvort þetta er ekki rétt, sem ég þarna hef sagt. Hinu vil ég svo bæta við frá eigin brjósti, sem ég býst nú ekki við að hann mundi samsinna, að það hafi verið Landsbankinn, sem kúskaði ríkisstj. til að setja brbl. og breyta nýfengnum lögum frá Alþingi til þess að bjarga Kveldúlfi, sem þá skuldaði upp undir 12 millj. kr. í Landsbankanum, eða alla seðlaútgáfu landsins. Hins vegar er kannske gott að muna það með, til þess að hægt sé að skyggnast ofur lítið á bak við, hvaða öfl það eru, sem ráða því, hvernig farið er að, þegar milliliðagróði er í veði, eins og í þessu tilfelli gróðinn af því að flytja út íslenzkan fisk. Það hafði sem sé sýnt sig þá nokkru áður, að það voru nokkur átök um þetta, og það hafði meira að segja komið fyrir, að íslenzkir fiskkaupmenn buðu hærra verð fyrir íslenzkan fisk til útflutnings en þessi svokölluðu sölusambönd íslenzkra fiskframleiðenda vildu gefa. Þeir arðræningjar, sem réðu Ítalíu, vildu gefa hærra verð fyrir fiskinn en fiskhringurinn, sem tók fiskinn af fiskimönnum hér heima, og út úr því kom það, sem eldri menn líka munu muna eftir, hið svokallaða Gismondi-mál, sem var eitt af því, sem gaf mönnum dálitla innsýn í, hvernig milliliðir héldu niðri verðinu á fiskinum fyrir íslenzkum framleiðendum, högnuðust á því að komast þarna inn á milli, meira að segja með aðstoð ríkisins, og geta einokað þannig fiskútflutninginn, og skömmtuðu þannig Íslendingum að hætti einokunarkaupmannanna að fornu lægra verð fyrir fiskinn en þeir hefðu getað fengið með því að selja hann meira að segja beint til auðhringanna í viðkomandi löndum, sem fiskurinn var seldur til. Ég leiðrétti þetta hjá hv. þm. N-Ísf. og rifja upp þessar gömlu staðreyndir, vegna þess að af sérstökum ástæðum fengum við á þessum árum allmiklu meira tækifæri til þess að skyggnast á bak við tjöldin um, hvernig salan gengur fyrir sig á fiskinum, heldur en við höfum haft upp á síðkastið. Það hafa sem sé hvað eftir annað verið heimtaðar rannsóknir, við skulum segja t. d. viðvíkjandi Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda, bæði á hneykslum þess viðvíkjandi verðinu, sem það hefur skammtað Íslendingum, og viðvíkjandi því, hvernig það selur Norðmönnum fiskinn og tekur skaðabætur af íslenzkum fiskimönnum á eftir út af slíkri sölu. En það hafa bara ekki fengizt slíkar rannsóknir fram. Og mér þykir það raunverulega slæmt, þegar þetta mál er til umræðu hér, að þeir sömu hæstv. ráðh. sem eru reiðubúnir til að tala um þessi mál utan þessarar stofnunar, eins og hæstv. forsrh. talaði í Landssambandi ísl. útvegsmanna eða hæstv. dómsmrh. við landsmálafélagið Vörð, skuli ekki vera viðlátnir hér á Alþingi til að tala við þingmenn um það, sem þingið varðar um í þessum efnum. Að svo mæltu skal ég koma að þeirri till., sem nokkrir þm. Sjálfstfl. hafa lagt hér fram og eftir þeim umr., sem fram fóru á síðasta fundi, er auðséð að kemur til með að verða með mest ræddu málum, sem fyrir þingið hafa komið, og það ekki að tilefnislausu. Það er rétt fyrir okkur alveg frá upphafi að gera okkur ljóst, hvort við viljum kryfja þessi mál til mergjar, sem hér er stungið upp á, eða hvort við viljum hindra, að þau verði krufin til mergjar. Þessi till., sem hér er komin fram, er sem sé mjög þýðingarmikil, ef þannig er frá henni gengið, að hægt sé að framkvæma þessa rannsókn til fulls og ekki verða settar neinar hömlur á þá menn, sem falið verður að rannsaka þetta og kryfja þetta mál í eitt skipti fyrir öll þannig til mergjar, að það sé ekki hægt að standa hér upp og staðhæfa sitt á hvað, hver um sig, eftir því hvaða flokki menn tilheyra, en engin gögn liggi fyrir um, hvernig hlutirnir séu. Ef við værum í landi eins og t. d. Bandaríkjunum, mundum við til að geta rætt um svona mál fletta upp í skýrslum, þar sem liggur nákvæmlega fyrir, hvað t. d. ákveðnir auðhringar græða. Við getum flett upp General Motors, við getum séð, hvað er þar hreinn gróði. Hagskýrslurnar t. d. í Bandaríkjunum eru mjög vel sundurliðaðar hvað þetta snertir, og eftirlit með skattaframtali og slíku, þó að því sé vafalaust að einhverju leyti ábótavant, er samt svo margfalt betra en hér hjá okkur, að við getum alveg fengið heildarmynd af því, hvernig gróðamyndun fer fram í Bandaríkjum Norður-Ameríku. Hér verðum við að staðhæfa á víxl, við verðum að rífast um, hvort skattaframtölin gefi rétta mynd, við verðum að rífast um, hvort meira að segja fasteignamat gefur rétta mynd, og við verðum að vera ásáttir um, að það gefi ekki rétta mynd, en hvað skakka mynd það gefur, það getum við kannske ekki alveg komið okkur saman um. M. ö. o.: Það er hreinasta forsmán, hvernig gengið er frá öllum þessum málum hér á Íslandi, þannig að í staðinn fyrir að íslenzki kapítalisminn og framleiðslustarfsemin hér heima liggi fyrir eins og opin bók efnahagslega séð, þá er þetta allt saman eins og það væri leyndardómur. Þess vegna ber því mjög að fagna, að slík till. komi fram sem þessi, ef það fást á henni þær endurbætur, sem geta tryggt, að hægt sé að rannsaka þetta mál eins og þarf að rannsaka það. Hv. þm. N-Ísf. sagði í sinni framsöguræðu, að það væru of miklar kröfur gerðar á hendur framleiðslunni, og það er náttúrlega það þjóðfélagslega höfuðviðfangsefni, sem liggur fyrir okkur og þeim, sem kæmu til með að rannsaka þessi mál. Og þá er fyrsta spursmálið þetta: Hverjir hafa gert þessar of miklu kröfur á hendur framleiðslunni, og hverjir hafa haft aðstöðu til þess að gera svo miklar kröfur á hendur framleiðslunni og til þess að fá þeim framgengt? Og í öðru lagi verður spurningin: Hvaða aðstaða er það, sem slíkir menn eða slíkir aðilar hafa getað notað sér? Og í þriðja lagi: Hvar eru sannanirnar fyrir því, að slík aðstaða hafi verið hagnýtt, og í hve ríkum mæli hefur hún verið hagnýtt? Þessum spurningum þurfum við raunverulega að reyna að svara, þetta þurfum við að gera okkur ljóst. Staðreynd er, að framleiðslan á Íslandi skapar gífurleg verðmæti. Við stöndum framarlega í flokki þjóða hvað afköst snertir og þjóðartekjur, mjög framarlega. En hins vegar er framleiðslan rúin þannig, að það verður að halda henni uppi með styrkjum. Hún er rúin inn að skinninu og næstum því oft meira en það, þannig að það verður að hlaupa undir bagga með henni, svo að hún ekki hætti. Hvernig er um framleiðendur, verkamenn, sjómenn, bændur og aðra framleiðendur? Þeir eru rúnir inn að skinninu, þannig að núna síðustu átta árin hefur þeirra lífsafkoma ekki batnað heldur rýrnað, móts við það, sem var 1947. Á þá hefur verið sleppt lausum öllum dýrtíðardraugum, sem ríkisstj. og stjórnarflokkarnir hafa getað magnað á þá. Álagningarfrelsi hefur verið gefið. Það hefur verið gefið frjálst, hve mikla húsaleigu mætti heimta af mönnum. Hér í Reykjavík verða verkamenn að greiða þriðjung upp í helming af sínu kaupi í húsaleigu. M. ö. o.: Þeir, sem framleiða, framleiðendurnir sjálfir, verkamenn, sjómenn, bændur og aðrir þeir, sem að framleiðslunni vinna, hafa ekki gert svo miklar kröfur á hendur framleiðslunni, að hún þess vegna standi verr. Þvert á móti, þeir hafa orðið að sætta sig við það síðustu 8 árin, samtímis því sem þjóðin hefur margfaldað sín laun, að þeir beri skarðari hlut frá borði en þeir báru 1947. Við verðum þess vegna að leita fyrir okkur, hvar það er, sem of miklar kröfur eru gerðar á hendur framleiðslunni, og hverjir það eru, sem gera þær kröfur. Og ég skal nú reyna fyrir mitt leyti að setja fram svör mín við þessum spurningum, sem ég bar fram áðan, hverjir það eru, sem hafa gert þessar of miklu kröfur til framleiðslunnar, og hvaða ástæður þeir hafa haft til þess að fá þeim framgengt. Það er þá í fyrsta lagi: Þeir, sem hafa gert of miklar kröfur til framleiðslunnar, eru auðhringarnir í innflutnings- og útflutningsverzlun, nokkrir voldugir og ríkir heildsalar, skipafélög, bankar, vátryggingafélög, húsabraskarar og fleiri stóreignamenn. M. ö. o.: Þeir, sem hafa gert of miklar kröfur til framleiðslunnar, eru þeir menn, sem í daglegu tali eru kallaðir milliliðir, og þá leggur raunverulega alþýða manna þá merkingu í orðið milliliðir, að það séu þeir menn, sem séu ekki svo vitlausir að setja fé sitt í framleiðslu og því síður svo vitlausir að vinna við framleiðsluna, heldur græði á því, sem framleitt sé, græði á vinnu þeirra, sem framleiða. Það eru þessir aðilar að mínu áliti, og að því mun ég koma síðar, sem hafa gert svo miklar kröfur á hendur framleiðslunni, að hún hefur verið rúin, rúin að öllum þeim auði, sem hún hefur skapað, og meira að segja rúin þar að auki að miklu af því, sem hún átti fyrir. Í öðru lagi: Hvernig stendur á, að þessir aðilar hafa getað gert þessar miklu kröfur, hvaða aðstaða er það, sem þeir hafa til slíks? Því vil ég svara þannig: Aðstaðan, sem slíkir menn, milliliðirnir eins og kallað er, hafa fengið, er að hafa ríkisvaldið í sínum höndum og nota ríkisvaldið til þess að ráða því, hverjir fái arðinn, sem framleiðendurnir, þ. e. hinn vinnandi fjöldi, skapa með sinni framleiðslu. Það er þessi aðstaða að hafa ríkisvaldið í sínum höndum, sem þessir milliliðir svokölluðu hafa getað notað sér. Og þá í þriðja lagi, svo að ég komi með þriðju staðhæfinguna í þessu sambandi: Hvar eru þá sannanirnar fyrir því, að slík aðstaða hafi verið hagnýtt? Sannanirnar fyrir því; hvort þessi staðhæfing mín sé rétt, munu fást, ef rannsakað er til hlítar, hvert auðurinn, sem skapaður hefur verið á Íslandi, þó að við tækjum ekki nema síðan eignakönnunin fór fram 1947, hefur lent. Hefur auðurinn, sem síðan hefur verið skapaður á Íslandi, t. d. lent hjá verkamönnum, hjá bændum, hjá mótorbátaeigendum, hjá togaraeigendum? Hefur hann lent hjá útgerðinni, sem hefur átt meginþáttinn í að skapa hann? Ef við t. d. létum fara fram núna eignakönnun á Íslandi og gengjum dálítið betur fram í því en 1947, - og ég býst við, að þeir, sem flytja þessa till., mundu vera fyllilega sammála því, - þá mun sýna sig, hvar auðurinn er, sem skapaður hefur verið á þessum árum. Og það er bezt að ganga alveg úr skugga um það, hvar sá auður hefur lent, hjá hverjum hann er, og leita nú vel. Það er vitanlegt, að það eru yfir 150 milljónamæringar í Reykjavík nú. Það er mikið fyrir svo litla borg. Það er vitanlegt, að 100 menn og félög hér í Reykjavík eiga í skuldlausum eignum yfir 1000 millj. kr. Það er samt sem áður svo, að engar skýrar hugmyndir fást um þessa hluti, vegna þess, hvernig búið er að viðvíkjandi skattalögum og fasteignamati, og þess vegna óhugsandi að ætla að fá nákvæmar skýrslur um þetta öðruvísi en með nýrri eignakönnun. En þessir hlutir þurfa sem sé að koma fram. Það þarf að leita að því, hvar auðurinn er, sem skapaður hefur verið, hvar auðurinn er, sem framleiðsluna vantar, til þess að hún standi undir sér, og segja, hvar hann sé. Þá sjáum við líka um leið, hverjir það eru, sem hafa fengið hann á þessum árum. Frummælandi þessa máls tók það fram, að til þess að komast að sannleikanum í þessu máli, komast fyrir þá fjárplógsstarfsemi, sem hann sagði að hér hefði verið rekin, mætti enga linkind sýna og rannsóknin, sem fram færi, yrði að vera eins víðtæk og frekast er kostur. Og eignakönnun, fullkomin eignakönnun, betri en sú, sem var 1947, er áreiðanlega eitt af því, sem verður óhjákvæmilegt til þess að komast fyrir um, hvert peningarnir renna, hvert auðurinn og arðurinn rennur, sem skapaður er á Íslandi, því að það er ekki svo lítið, sem hér er skapað. Nú skulum við athuga ofur lítið betur þessar staðhæfingar mínar og till. flm. með hliðsjón af þeim umr., sem hérna hafa orðið. Það hefur allvíða verið komið við, og ég held, að ég verði nú að biðja um að fá að leggja orð í belg um, hvað felist í því orði, sem notað er hérna í þessari þáltill. og mikið hefur verið notað hér á mismunandi hátt, sem sé orðinu „milliliður“. Það er alltaf svo, þegar maður tekur fyrir eitthvert mál til rannsóknar, að það verður að koma sér niður á, hvað átt er við með orðunum, sem eru notuð. Og orðið „milliliður“ gefur auðsjáanlega - það heyri ég á þeim umræðum, sem fram hafa farið tilefni til ákaflega mikils hugtakaruglings í þessu máli. Það er tvennt, sem felst í orðinu „milliliður“ og ég held við þurfum að aðgreina vel, þegar við reynum að kryfja þetta mál til mergjar. Í fyrsta lagi er átt við þann - ef ég mætti segja - tæknilega millilið, sem tekur að sér að koma ákveðinni afurð frá þeim, sem framleiðir hráefnið, allt til kaupandans, mennina t. d., sem taka við fiskinum hérna heima á Íslandi, ganga frá honum hér á ýmsan hátt, koma honum um borð í skip, sjá um sölu á honum, sigla því skipi út, koma því í höfn á Ítalíu, Spáni eða annars staðar og að lokum selja hann neytandanum þar syðra. Á milli hráefnisframleiðandans á Íslandi og neytandans í neytendalandinu eru sem sé mjög margir tæknilegir milliliðir, sem ég býst við að allir séu sammála um að séu alveg óhjákvæmilegir. En þetta starf, þessi breyting á afurðinni í vöru, flutningur á þessu, er raunverulega starf, sem strangt tekið er aðeins þáttur úr heildarframleiðslustarfinu, þannig að það er aðeins tæknilega séð, sem við getum kallað þessa menn milliliði. En í öðru lagi er orðið „milliliður“ notað í þeirri merkingu, að það séu gróðamenn, sem skjóta sér inn á milli framleiðenda og neytenda og græða á báðum. Þetta tvennt þurfum við að aðgreina, þegar við ræðum um þessa hluti. Það er ákaflega eðlilegt fyrir okkar þjóð, þegar hún talar um milliliði, að eiga raunverulega við þetta hvort tveggja. Það er hvað hugtakið snertir sá arfur, sem við höfum fengið í okkar sögu og styðst við sára reynslu okkar þjóðar, að þegar við um margar aldir erum ósjálfstæð þjóð, frumstæð bændaþjóð, þá er það sami aðilinn, sem tekur að sér að taka við okkar skreið eða okkar ull eða hverju öðru við búðarborðið á Eyrarbakka eða Reykjavík eða hvar sem það var og flytja það út og koma aftur með aðra vöru í staðinn, - það er sami aðilinn, sem er sá tæknilegi milliliður í þessu efni, og arðræninginn, þannig að í augum okkar þjóðar hefur lengi haldizt, að þetta tvennt færi saman. Við verðum hins vegar að gera okkur ljóst, - og þar þótti mér sérstaklega hæstv. dómsmrh. í þeirri ræðu, sem hann hélt í Sjálfstæðishúsinu, rugla mjög saman, - að það er um tvennt ólíkt að ræða, sem ekki þarf að fara saman í þeim framförum, sem orðið hafa, og þeirri breytingu, sem orðið hefur hjá okkar þjóð. Annars vegar er um að ræða, þegar við þróumst frá því að vera tiltölulega frumstætt mannfélag yfir í það að verða meir og meir næstum því stóriðjuþjóð. Þá erum við að þróa eða efla okkar verkaskiptingu, verkaskiptinguna á milli mannanna. Og það er nauðsynlegur og óhjákvæmilegur hlutur, sem hlýtur að vera undirstaða undir framförum og efla framfarirnar. En hins vegar hefur sú orðið reyndin á, að á sama tíma hefur eflzt stéttaskipting, sem sé skipting í yfirstétt og undirstétt, þannig að vissir aðilar, sem hafa tekið að sér svo og svo mikið hlutverk í sambandi við þessa vaxandi og nauðsynlegu verkaskiptingu, hafa notað sína aðstöðu til þess að arðræna verkamenn, bændur og aðrar vinnandi stéttir, en verða sjálfir auðugir menn, m. a. á því að þrengja sér þarna inn á milli og hagnýta þá eðlilegu verkaskiptingu, sem þarna þarf að vera í þjóðfélaginu, til þess að skapa sér gróða. Við skulum gera okkur ljóst, þegar við þess vegna ræðum um þetta fyrirkomulag upp á framtíðina, hvort milliliðir eru nauðsynlegir eða ekki, að sú tæknilega verkaskipting mannanna verður auðvitað nauðsynleg til frambúðar. Það er alveg gefið mál, að við þurfum áfram á því að halda hér á Íslandi, að það séu ákveðnir menn, sem sjái um að taka við hvort sem er fiski eða ull eða kjöti eða hverju sem er, gangi frá því til útflutnings, annist um sölu á því, flytji það í skipum úr landi, sjái um að kaupa vörur inn og flytja þær hingað, afgreiða þær og annað slíkt. Þessi verkaskipting í þjóðfélaginu verður auðvitað óhjákvæmileg í framtíðinni, alveg eins og hefur verið nú síðustu áratugina. Þeir menn, sem vinna sín verk á þessum sviðum, jafnt verkamenn, hafnarverkamenn, sjómenn, innanlands og utan, símastúlkurnar, hafnsögumennirnir, allir þeir aðilar, sem þarna koma að, skrifstofufólkið og annað slíkt, - þetta er allt saman fólk, sem er að vinna sinn ákveðna hluta í framleiðslustarfinu. Það er, ef maður mætti nota það orð, tæknilegur milliliður, sem er nauðsynlegur á milli hráefnaframleiðandans og neytandans í því landi, sem notar að lokum vöruna. Þetta er náttúrlega svo sjálfsagt, að raunverulega ætti ekki að þurfa að tala um þetta, en ég geri það eingöngu vegna þess, að þessar sjálfsögðu röksemdir um eðlilegar framfarir í krafti verkaskiptingar voru hagnýttar t. d. af hæstv. dómsmrh. til þess að vera röksemdir fyrir því, að auðvald væri nauðsynlegt, en það er hrein rökvilla. M. ö o.: Sem tæknilegur milliliður verður þessi verkaskipting að haldast. En svo komum við að hinu: Er nauðsynlegt, að einhverjir sérstakir aðilar safni gróða, skapi sér gróða af þessu starfi, að milliliðagróði, eins og þessi till. heitir, sé yfirleitt til? Og þar komum við náttúrlega að því máli, sem er höfuðatriði í þessu sambandi, og ég vonast til þess, að við getum hér eftir rætt um þetta mál þannig, að við athugum, hvort það sé nauðsynlegt, að gróði sé myndaður, og hvort það sé rétt, að hann sé myndaður, og hve mikill á þessu sviði, án þess að blanda því saman við nauðsynina á eðlilegri tækniþróun í þjóðfélaginu. Hér er því raunverulega gert ráð fyrir því strax í heiti tillögunnar, rannsókn á milliliðagróða, að milliliðagróðinn sé til, og það er eftirtektarvert, að það er þarna talað um, að rannsaka skuli milliliðagróða. Það er ekki talað um að rannsaka atvinnurekendagróða. Hvernig stendur á því ? Í fullþróuðu iðnaðarlandi, við skulum taka Bandaríki Norður-Ameríku, er höfuðgróðinn hjá framleiðslunni, hjá eigendum framleiðslutækja. Svo að ég aftur taki t. d. bílaiðnaðinn, General Motors eða slíka, þá eru þeir menn, sem græða á þessu sviði, sjálfir eigendur framleiðslutækjanna. General Motors, sem mun vera stærsta einstakt hlutafélag í veröldinni, hafði, ef ég man rétt, yfir 1000 millj. dollara í gróða á síðasta ári, það gaf það upp. Og þeir stóru auðhringar, sem myndazt hafa í Bandríkjunum, eru auðhringar, sem sjálfir eiga framleiðslutæki og græða á því. Það, sem þeir láta þeim, sem hérna mundu vera kallaðir milliliðir, í té, þ. e. mönnum, sem selja þetta, annast um flutning á því og annað slíkt, er aðeins hverfandi lítill hluti af gróðanum, höfuðgróðaaðilinn er sjálfur eigandi framleiðslutækisins. Það, að hér á Íslandi skuli vera komin fram þáltill. um rannsókn á milliliðagróða, sýnir okkur strax, að hér á Íslandi búum við enn þá við þjóðfélag, þar sem það er ekki gróði iðjuhringanna eða útgerðarinnar, sem er vandamálið, eins og mundi verða í fullþróuðu iðnaðarlandi og eins og er t. d. í Bandaríkjunum, heldur er það milliliðagróðinn. Það gefur til kynna, hvað okkar land er enn þá nærri því að standa á sama stigi og nýlenda, að við erum arðrændir einmitt á því sviði, sem snertir flutninginn á vörunni að og frá. Það er skotizt inn á milli framleiðendanna og neytendanna til þess að taka gróðann þar. Og það er engum efa bundið, að það er rétt, sem liggur til grundvallar þessari þáltill., að þessi milliliðagróði er vandamálið í skiptingu arðsins hér á Íslandi, að að svo miklu leyti sem gróði myndast, skuli hann ekki vera hjá eigendum framleiðslutækjanna innan kapitalistastéttarinnar, heldur hjá milliliðunum innan kapítalistastéttarinnar. Nú er hér farið fram á að rannsaka í þessu sambandi enn fremur milliliðakostnað. En hvað er milliliðakostnaður í þessu sambandi? Við verðum að gá að því til dæmis, að ef við værum að spyrja einhvern útlendan sérfræðing að því, hvort hann vildi veita lán til Íslands, þá væri eitt af því fyrsta, sem hann mundi spyrja að, hvað húsaleigan væri á Íslandi, hvað hún væri mikill hluti af launum, hvað hún væri há. Og af hverju mundi hann spyrja að þessu? Af því að hann veit, að hæð húsaleigunnar ræður ákaflega miklu um kaupgjaldið, þannig að svo framarlega sem landi er þannig stjórnað, að húsaleiga er látin vera há í því, þá þýðir það um leið, að það verður að knýja fram tiltölulega hátt kaupgjald til þess að standa undir þeirri húsaleigu, og það þýðir aftur tiltölulega meiri framleiðslukostnað. M. ö. o.: Þegar við ætlum að fara að athuga, hver milliliðakostnaðurinn sé, þá þýðir það, að við verðum að rannsaka alla gróðamyndunina í þjóðfélaginu, eins og hún er, frá húsaleigunni og yfir í allan verzlunargróðann. Það þýðir hvorki meira né minna en að fá rannsókn á því, hvernig gróðamyndunin fer fram í okkar kapítalistíska þjóðfélagi á Íslandi. Við getum tekið þar fyrir í fyrsta lagi hringana, olíuhringana og alla aðra hringa. Við getum tekið fyrir heildsöluna. Við getum tekið fyrir útflutninginn, hringana, sem þar eru starfandi. Og við verðum að rannsaka þetta allt til hlítar og fá fullkomið vald til þess að fá skorið þarna úr, jafnt hvort það snertir saltfiskhringinn og hans starfsemi suður á Ítalíu eða innflutninginn hjá olíuhringunum á olíunni hérna heima. Í öðru lagi verðum við að hafa aðstöðu til þess að rannsaka, hvernig er t. d. um þátt húsaleigunnar í verðmynduninni og gróðamynduninni hérna heima. Ég vil vekja athygli manna á því, að brunabótamatið á húseignum á Íslandi er í augnablikinu 400 millj. kr., 4 milljarðar, og það eru reiknaðir vextir af þessari upphæð, þegar húsaleigan er ákveðin núna, líka af öllum gömlu húsunum, vegna þess að Alþingi hefur sjálft, stjórnarflokkarnir núverandi á Alþingi hafa tekið þá ákvörðun að láta gera mögulegt að reikna húsaleigu af gömlu húsunum, húsum, sem voru byggð fyrir stríð, á sama hátt og nýbyggðum húsum, hafa sem sé sprengt upp allt í þjóðfélaginu með þessu móti og skapað alveg gífurlegan gróða hjá einstökum mönnum. Og ég vil minna menn á, að það er engin önnur þjóð á Norðurlöndum, sem hefur haft þennan hátt á. Það eru aðeins stjórnarflokkarnir hér á Íslandi, sem hafa gert svona hluti. Það er rannsóknarefni í þessu sambandi líka sú gróðamyndun, sem fram hefur farið í sambandi við lóðirnar hérna í Reykjavík og braskverðið á þeim. Ef við lítum hér út fyrir gluggana, sjáum við lóðir, sem fyrir 50 árum kostuðu svo að segja ekki neitt, lóðir hérna hjá Tjörninni, sem voru látnar fyrir eina litla eldavél, en ég býst við, að lóðirnar hérna í Reykjavík í dag séu ekki undir 1000 millj. kr. að verðmæti, ef ætti að selja þær. Fasteignamatið mun vera einhvers staðar í kringum 50 millj. kr., og ég býst við, að það megi tvítugfalda það. Og hvað snertir lóðirnar hérna við Laugaveginn, þá býst ég við, að þær séu tiltölulega fáar, þó að gömul hús séu á þeim, sem ekki eru metnar á eina milljón, ef á að selja þær. Og það vita allir hvað snertir húsaleiguna, fyrst verið var að minnast hér af hálfu Sjálfstfl. á svartan markað, hvers konar svartur markaður blómgast í sambandi við húsaleiguna nú. Tvö herbergi og eldhús átti að fara að leigja hérna nýlega, og það var spurt, hvað það kostaði. 2500 kr., sagði maðurinn. Og það eru samt til lög um, hvað húsaleiga eigi að vera, og engum dettur náttúrlega í hug að reyna að framkvæma þau lög, sízt ríkisstjórninni. Sú nefnd, sem ætti að rannsaka þessa gróðamyndun í þjóðfélaginu, milliliðagróðann, þarf að athuga skipin og skipaleiguna. Það er eftirtektarvert, hvernig farið hefur verið að á undanförnum árum. Fjárfestingin í flutningunum er ekkert smáræði. Það er byggt hvert skipið á fætur öðru, þó að það sé ekki byggt eitt einasta stórt skip til þess að framleiða fisk. Og það er nauðsynlegt, að öll skipafélögin og allur sá gróði, sem myndazt hefur í sambandi við þau, og öll spursmál í sambandi við afskriftirnar séu tekin til rannsóknar í þessu sambandi. Þá er nauðsynlegt, að bankarnir og þeirra gróði sé tekinn til athugunar í þessu sambandi. Það er alveg óhjákvæmilegt, ef það á að athuga, hvort tekið er of mikið af framleiðendum og framleiðslan sé að brotna, að setja fram þá spurningu og rannsaka hana til hlítar: Taka bankarnir of mikið í sinn hlut? Ég hef hvað eftir annað lagt fram hér sannanir fyrir því, og það þarf ekki nema líta í reikningana til þess að sjá, að bankarnir hér á Íslandi hafa yfir 50 millj. kr. í gróða á ári. Og á sama tíma sem tapið á togurunum, borgað úr ríkissjóði, er kannske um 20 millj. kr., er talað um það hvað eftir annað, að það verði að stöðva togarana, þó að bankarnir græði 50 millj. Og megingróði bankanna er af því að verzla með gjaldeyri, sem togararnir útvega þeim. Það verður að taka ríkið sjálft og allt skrifstofubákn ríkisins og öll þess útgjöld til athugunar, því að það getur verið, að þar sé of miklu eytt, að það sé of þungt bákn, sem hlaðið er á framleiðendurna á Íslandi, eins og nú er, og að það mætti víða spara þar nokkuð mikið og gera einfaldari reksturinn. En það er vitað mál, að það hefur ekki fengizt svo mikið í gegn sem einu sinni að leggja saman tóbakseinkasöluna og áfengiseinkasöluna til þess að spara. Þegar talað er við sjómenn eða verkamenn, þá er sjálfsagt að „prútta“ við þá og segja þeim heldur að stöðva alla vinnu í landinu í sex vikur en að láta undan réttmætum kröfum þeirra. En ef stjórnarflokkarnir eiga að útdeila bitlingum, þó að þeir gætu haft möguleika til þess að spara eins mikið fyrir ríkið með því að leggja saman nokkrar ríkiseinkasölur, þá dettur þeim ekki í hug að gera það. Sú nefnd, sem á að rannsaka milliliðagróðann, verður að taka þetta allt saman fyrir. Hún á kannske erfiðara með og það er nú önnur n. að vinna í því að taka beinlínis okrið, þann leynilega milliliðagróða. Ég nefndi dæmi hér í fyrra um, að ein verzlun hérna hinum megin við okkur hefði tekið lán og borgað í vexti af því láni á einu einasta ári 6 millj. kr. Það væri ekki undarlegt, þó að hún hefði verið eyðilögð, slík verzlun. Ef svona er hlaðið ofan á, ef á bak við allt saman eru svo þar að auki menn, sem taka til sín svona milliliðagróða, þá sjáum við náttúrlega, að það er ekki seinna vænna að kryfja þessi mál fullkomlega til mergjar. Er kannske þetta, sem ég hef nú verið að segja og ég hef sagt áður, eitthvað nýtt, að því sé yfirleitt haldið fram, að það séu þessir svokölluðu milliliðir, sé verzlunarauðvaldið, fjármálaauðvaldið, sem sölsar til sín gróðann, og að það sé tekið þarna af framleiðslunni? Nei, þetta er ekki neitt nýtt. Það eru 20 ár síðan sú fyrsta nefnd, sem sett var til þess að rannsaka þessa hluti hér á Íslandi, komst að þessari niðurstöðu. Skipulagsnefnd atvinnumála eða Rauðka, eins og hún var venjulega kölluð, sló því föstu í sínum rannsóknum, - og það eiga nú flestallir þeir menn, sem í henni voru, sæti hér á Alþingi nú, - að það væri allt of mikill hluti af þeim arði, sem framleiðendurnir á Íslandi skapi, sem verzlunarauðvaldið tæki í sinn hlut, það væri allt of stór hluti og hann þyrfti að minnka. Rauðka komst að þessari niðurstöðu í tíð Framsóknar- og Alþýðuflokksstjórnarinnar. Hverjar voru svo aftur á móti þær pólitísku afleiðingar, sem dregnar voru af því, að þessi niðurstaða var alveg klár og hárrétt eins og margt í því, sem sú ágæta nefnd vann? Jú, afleiðingarnar voru þær, að íhaldið var svo bara tekið inn í ríkisstjórnina af Framsókn og Alþýðuflokknum seinna meir og hlutur verzlunarauðvaldsins alveg tryggður. Þetta hefur verið rannsakað oftar, og hv. 1. landsk. minntist hér á, að það hefðu einmitt komið fram upplýsingar 1945 og 1946 um verzlunarálagninguna hjá heildsölum þá. Og það kom fram í sambandi við eignakönnun og annað slíkt ósköp vel, hvar gróðinn í þjóðfélaginu var að lenda, hvernig verzlunarauðvaldið sérstaklega mokaði honum til sín. Hverjar voru hins vegar pólitísku afleiðingarnar, sem dregnar voru af þessu? Jú, það var mynduð hægri ríkisstjórn, stjórn, sem íhaldið var í með Framsókn og Alþfl. og sá um, að verzlunaríhaldið skyldi fá sinn gróða alveg öruggan. Það hefur ekki strandað á því undanfarið, að það væri ekki hægt að rannsaka þessa hluti að einhverju ofur litlu leyti, þó að það hafi aldrei verið krufið vel til mergjar, sérstaklega ekki nú upp á síðkastið, en það hefur strandað á hinu, að niðurstöðum rannsóknanna væri framfylgt á því pólitíska sviði. Og á hverju hefur það strandað, að niðurstöðum rannsóknanna væri framfylgt? Það hefur strandað á valdi Sjálfstfl. í íslenzkum stjórnmálum. Það hefur strandað á því, að sá flokkur, sem nú flytur þessa till. hérna, hefur hindrað, að það yrðu þær eðlilegu afleiðingar af þeim rannsóknum, sem fram hafa farið fyrir alllöngu, að hlutur framleiðslunnar væri of smár, hlutur verzlunarauðvaldsins of mikill, að þessum hlutaskiptum væri breytt. Sjálfstfl. hefur hindrað það. Sjálfstfl. hefur verið og komið fram sem flokkur gróðamannanna, sem flokkur auðmannanna í þessum efnum. Hann hefur haft mismunandi aðferðir til þess að tryggja þeirra vald. Hann hefur t. d. nú upp á síðkastið beitt sér fyrir verzlunarfrelsi þar, sem það hentar hagsmunum verzlunarauðvaldsins. Hann hefur hins vegar beitt sér fyrir einokun á þeim sviðum, þar sem það hentar hagsmunum verzlunarauðvaldsins, eins og bezt sést nú í sambandi við útflutninginn og raunar olíuhringana líka. Og Sjálfstfl. hefur ekki heldur hikað við að beita sér fyrir ríkisrekstri eða halda við ríkisrekstri og hagnýta sér ríkisrekstur, ef það hefur „passað í kramið“ fyrir auðmannastétt landsins. Og ég sé ekki betur núna en Sjálfstfl. hafi aldrei gengið lengra en þessar vikurnar í því að hagnýta sér bankana, ríkisbankana á Íslandi, eins og hann ætti þá og gera kröfu til þess að stjórna þeim frá svo einhliða sjónarmiðum, að það hefði a. m. k. einhvern tíma þótt hneyksli, ef slíkt hefði verið gert. Ég held, að það sé þess vegna ekki að ófyrirsynju, að við athugum, hvernig Sjálfstfl. þannig hefur beitt sínu valdi og sínum áhrifum um efnahagsmál Íslendinga einmitt á þessum síðustu 15 árum. Þessi síðustu 15 ár hefur hann alltaf verið í ríkisstj., og þessi síðustu 15 ár hefur verið hraðasta þróunin í kapítalismanum á Íslandi. Sjálfstfl. hefur haft mjög góða aðstöðu til þess að geta ráðið því, hvert arðurinn af vinnu alþýðunnar lenti, og ekki þá sízt, til hvaða hluta af auðmannastéttinni sá arður lenti, hvort hann lenti t. d. til þess hluta auðmagnsins, sem er í framleiðslunni, eins og útgerðarauðmagnsins, eða hvort hann lenti til verzlunarauðvaldsins og fjármálamannanna. Við skulum þess vegna athuga pólitískt, hvert gróðanum hefur verið beint. Við verðum nefnilega að gera okkur það ljóst, að á meðan við á annað borð búum við auðvaldsskipulag, þá byggist atvinnureksturinn og straumur fjármagnsins á gróðanum eða gróðavoninni, og meðan við búum við kapitalistiskt þjóðfélag, þá mun þess vegna auðmagnið streyma þangað, sem gróðavon er, og þeir, sem ráða þjóðfélaginu, hafa líka um leið möguleika til þess að haga því þannig, að geta t. d. að miklu leyti ráðið því, hvaða hluti atvinnurekendanna það er, sem græðir. En þeim ber líka á vissan hátt skylda til þess, ef þeir ætla að láta þjóðfélagið ganga, að haga því svo, að atvinnuvegirnir, sem eigi að ganga, græði líka, sem sé það, sem sé undirstaðan undir atvinnurekstrinum. Og Sjálfstfl., sem á undanförnum árum yfirleitt hefur haft viðskiptamálin og sjávarútvegsmálin lengst af, aðeins með stuttu millibili hefur verið þar breyting á, hefur sannarlega haft aðstöðu til þess að geta að miklu leyti ráðið þessu. Og nú vil ég, að hv. þm. geri sér ljóst, ekki sízt þeir yngri, sem aldrei hafa lifað það, að hér væri það, sem maður gæti kallað kapitalistiskt frelsi, á Íslandi, hvernig það væri, svo framarlega sem við byggjum hér við algert verzlunar- og atvinnufrelsi á kapítalistiskan mælikvarða. Ef hér væri algert kapítalistiskt frelsi, þá mundi útgerðin sjálf fá t. d. allan þann gjaldeyri, sem hún framleiðir, og útgerðarmennirnir, sem fengju þennan gjaldeyri fyrir sína vöru, gætu sjálfir ráðstafað honum eftir því, sem þeim þóknaðist. Og ég held, að það væri lítill efi á því, að ef slíkt kapitalitiskt frelsi væri á Íslandi, þá mundi fjármagnið fyrst og fremst streyma til útgerðarinnar til þess að tryggja það, að þeir, sem gjarnan t. d. vilja hafa einhverjar vörur á boðstólum eða ná sér í hráefni handa iðnaði, hefðu aðstöðu til þess að geta keypt eða náð í útlenda peninga til þess að geta keypt slíkt hráefni. M. ö. o.: Ef slíkt algert kapítalistiskt frelsi ríkti hér á Íslandi, þá mundi auðmagnið streyma til útgerðarinnar, þangað til jafnvægi væri komið á í þessum efnum. Útgerðin mundi tvímælalaust blómgast hér á Íslandi, ef slíkt væri, bara vegna þess að hún er undirstaðan að því, að nokkur verzlun geti átt sér stað eða að nokkur iðnaður með útlendu hráefni geti farið hér fram. Ég geng út frá, að það mundi að vísu líka um leið með slíku kapitalistisku frelsi hafa orðið hér allmikil hringamyndun í útgerðinni. Það leiðir venjulega af sér í þróun kapitalismans. En nú vitum við ósköp vel, að þetta kapitalistiska frelsi hefur ekki ríkt hér. En hvað hefur þá verið gert? Það þurfum við að gera okkur ljóst. Með stjórnarráðstöfunum hefur nú og að miklu leyti upp undir 20 ár gjaldeyririnn verið tekinn af útgerðinni, og hann hefur verið afhentur ákveðnum mönnum, ákveðnum aðilum, sem ríkisstjórnirnar á ýmsum tímum hafa álitið að ættu að fá þennan gjaldeyri og ættu að ráðstafa honum, ýmist bönkum eða nefndum eða ýmsum aðilum; stundum hefur jafnvel verið sagt: ýmsum aðilum, sem ríkisstj. hefði velþóknun á, en í öllu falli ákveðnum aðilum, sem ríkisstj. ákveður, hverjir séu, og mér liggur stundum við að segja: aðilum, sem gera ríkisstjórnina út, aðilum, sem ráða stjórnarflokkunum og fá gjaldeyri í sinn hlut í staðinn. Og ég gæti trúað, að það væri sú útgerð, sem borgaði sig bezt á Íslandi, útgerðin á stjórnarflokkunum fyrir þá aðila, sem láta með ríkisvaldinu taka gjaldeyrinn af útgerðinni og úthluta honum til þeirra, sem ríkisstj. hefur velþóknun á, nú upp á síðkastið með þessum alræmdu helmingaskiptum. Hins vegar hefur það verið svo upp á síðkastið, að þó að gjaldeyririnn sé tekinn af útgerðinni, þá er ekki einu sinni eftir skilið til handa þessari útgerð framleiðsluverð eða það verð, sem geti borgað framleiðsluna á þeim fiski, sem allur gjaldeyririnn er fenginn fyrir. Og svo hafa þeir menn, sem hafa haft ríkisvaldið í höndum og tóku gjaldeyrinn af útgerðinni, alltaf öðru hverju orðið að fleygja í útgerðina, rétt eins og hún væri einhver styrkþegi, einhverjum dálitlum fúlgum, þegar þeir hafa séð, að nú var hún alveg að stöðvast og alveg að drepast, því að þótt merkilegt megi virðast, þá er eins og þessir menn hafi séð, að þeir mundu ekki komast langt án útgerðarinnar. Að vísu eru til bankastjórar, sem hafa sagt við menn: Ja, hver andskotinn biður þig um að vera að gera út? - En ég er hræddur um, að það mundi ekki þýða fyrir þjóðfélagið í heild að segja það við útgerðina. Ég er hræddur um, að það yrði nú að krjúpa til hennar á knjánum á endanum, ef það ætti að stöðva alla útgerð hérna á Íslandi. Og meira að segja þeir, sem hafa rænt af útgerðinni gjaldeyrinum, hafa séð, að við svo búið mátti ekki standa. Það varð þó að fleygja í hana, þannig að hún héldi einhvern veginn áfram. En þetta hefur skapað slíka óvissu í útgerðinni, að auðvitað dettur ekki nokkrum auðmanni í hug að leggja sitt fjármagn í svona útgerð, sem hann aldrei veit um, hvort muni bera sig. Leggi hann fjármagn í heildsölu, leggi hann fjármagn í hermang suður á Keflavíkurflugvelli, þá getur hann verið viss með arðinn. Leggi hann það í að kaupa togara, þá á hann það undir náð ríkisvaldsins og þeirra, sem fara með það, hvort togari yfirleitt ber sig, verður jafnvel að stöðva hann heillengi til að knýja fram, að það sé einhverju kastað í hann, og þá er það meira að segja kallaður styrkur. M. ö. o.: Öll þau eðlilegu lögmál í kapítalistisku þjóðfélagi eru gersamlega skert, sett út úr gildi, og sjálfir framleiðsluatvinnuvegirnir, sjávarútvegurinn, landbúnaðurinn, mikill hluti iðnaðarins, eru gerðir að styrkþegum og verzlunarauðvaldið raunverulega látið ráða því, hvort og að hve miklu leyti útgerðin er rekin. Hverjir eru þá þessir aðilar, sem ráða ríkisvaldinu, þessir aðilar, sem láta taka gjaldeyrinn af útgerðinni, henda síðan öðru hverju einhverju í útgerðina, til þess að hún þó haldi áfram, af því að þeim er ljóst, að hún er ekki aðeins fjöregg þjóðarinnar, heldur meira að segja fjöregg og gróðalind þeirra? Þessir aðilar eru verzlunarauðvaldið, fjármálaauðvaldið á Íslandi, það auðvald, sem ræður ríkisvaldinu. Það ríkir ekkert almennt kapitalistiskt frelsi á Íslandi fyrir kapitalistastéttina í heild. Það ríkir hér eins konar alræði verzlunarauðvaldsins og fjármálaauðvaldsins, auðhringa og stærstu heildsala, sem sé mannanna, sem eiga Sjálfstæðisflokkinn, mannanna, sem eiga Morgunblaðið. Og þessu alræði er hagrætt nokkuð. Stundum neyðast þeir til þess að taka tillit til alþýðunnar, hún verður þá venjulega að stöðva við þá alla gróðamyndun vikum eða mánuðum saman, stundum neyðast þeir til að taka tillit til útgerðarmannanna eða iðnrekendanna og láta þá fá eitthvað ofur lítið, svo að ekki stöðvist allt hjá þeim. Og stjórnlist Sjálfstfl. á undanförnum áratugum hefur verið fólgin í því að samræma hagsmuni þessara þriggja höfuðhópa innan auðmannastéttarinnar, verzlunarauðvaldsins og annarra peningamanna, útgerðarmannanna og iðnrekendanna, þannig að auðmannastéttin á Íslandi bókstaflega klofni ekki í þrennt, en samt alltaf svo, að það er verzlunarauðvaldið, sem ræður, það er verzlunarauðvaldið, sem hirðir gróðann, og það er verzlunarauðvaldið, sem tryggir sér þorrann af öllu því, sem alþýðan skapar með sinni vinnu. Og það hefur raunverulega verið stjórnmálalist formanns Sjálfstfl., hæstv. forsrh., að vinna þetta verk, að samræma þessa sundurleitu hópa auðmannastéttarinnar, þannig að þeir gætu unað við þetta alræði verzlunarauðvaldsins. Það hefur stundum sungið í þeim hérna útgerðarmönnunum, og maður þekkir alveg raddirnar hjá þeim, þegar þeir eru að setja hnefann í borðið á fundunum í Landssambandinu. Það er kannske stundum líka talað þar um Landsbankavald, jafnvel Kveldúlfsvald. En á endanum eru það þó þeir alltaf, sem renna frá öllum sínum kröfum. Ég efast um, að það sé nokkur útgerðarmaður á Íslandi, sem þorir yfirleitt í Sjálfstfl. að minnast á það, að útgerðarmenn hafi kapitalistiskt frelsi á Íslandi, svo er búið að beygja þá. Þetta, að ástandið er svona, hefur þýtt það, að þetta gengur í sífelldum kreppum, svo að segja árlega, stundum tvisvar á ári. Þá liggur við að allt stöðvist, bara vegna þess, hvernig þeir eru að rífast sín á milli, útgerðarmennirnir og verzlunarauðvaldið, um, hvernig eigi að skipta gróðanum, sem alþýðan færir þeim upp í hendurnar. Og stundum verðum við hér á Alþingi að bíða, við höfum orðið að bíða stundum vikum saman eftir því, að ríkisstj. væri að reyna að finna einhverja lausn í þessum málum, og Alþingi verið látið hanga aðgerðalaust. Og stundum hafa þessar lausnir verið svo fáránlegar, að við höfum hér í tvö ár búið við það ástand, að með hreinni lögleysu hefur verið innheimtur skattur af landsmönnum eins og bátagjaldeyririnn, án þess að það væri nokkur lagabókstafur til fyrir því, sem sé yfir 100 millj. kr. verið innheimtar af landsmönnum, þ. e. raunverulega með hreinum þjófnaði, sem ríkið aðstoðar, en engum manni bar skylda til að greiða. Og enn er allt í slíku öngþveiti, að einn daginn hækka útgerðarmenn einhvers staðar úti í bæ skatta á almenningi, og ríkisstj. segir daginn eftir á Alþingi: Ja, ég veit nú eiginlega ekki, hvað er að gerast. - Og í stjórnarskránni stendur, að ekki megi leggja á skatta nema með leyfi Alþingis. M. ö. o.: Það er í sífellu vandræðaástand, sem svo nær hámarki sínu í slíkri spillingu í sambandi við þessa hluti, allt saman af því einu, að það er verið að viðhalda þessu alræði verzlunarauðvaldsins, veita til þess gróðanum, sem skapast í íslenzka þjóðfélaginu, en aðilarnir, eins og útgerðarmenn og aðrir slíkir, heimta um leið að fá einhvern hluta af þessu. Gróðamyndunin á Íslandi er langt frá því að vera frjáls. Henni er með ríkisvaldi verzlunarauðvaldsins beint til heildsalanna og hringanna á kostnað alþýðu, útgerðarmanna og fleiri atvinnugreina. Hins vegar er auðmagninu í framleiðslunni haldið niðri. Það var stöðvun í allri framleiðslunni hér á Íslandi 1930–1940 það var búið t. d. þannig að togaraútgerðinni, að það fækkaði ár frá ári togurunum. Það er alþýðan, sem hefur orðið að knýja áfram með þrýstingi á ríkisvaldið, að auðmagnið í framleiðslunni væri aukið. Ég þekki vel inn á þá hluti, því að einmitt þegar nýsköpunarstjórnin var mynduð, gekk Sjálfstfl. klofinn til stjórnarmyndunar hérna á Íslandi. Heildsalaparturinn úr honum stóð á móti, vegna þess að heildsalarnir gátu ekki sætt sig við, að það ætti að fara að setja svo og svo mikið af auðmagni þjóðarinnar í framleiðslutæki, og heildsalarnir héldu áfram, verzlunarauðvaldið hélt áfram allan tímann, sem nýsköpunarstjórnin stóð, að ala á því, að þeir fengju sem mest af fjármagninu til umráða, og að lokum tókst þeim með liðstyrk annars staðar frá, voldugum liðstyrk, að eyðileggja þá stjórn, eftir að hún þó hafði knúið það fram, að nokkur hundruð milljóna króna voru settar í framleiðslutæki á Íslandi. Heildsalarnir tóku síðan að marka stefnuna frá 1948, og hefur þeim tekizt að marka stefnuna það vel, að enginn nýr togari hefur verið keyptur til Íslands síðan. Það er þess vegna eftirtektarvert, hvernig verzlunarauðvaldið fjandskapast raunverulega við framleiðsluna, sem það þó byggir allan sinn gróða á. Eftirtektarvert er það skilningsleysi gagnvart þeim grundvelli, sem það meira að segja sjálft verður að byggja sína gróðamyndun á. En það er sjálfsagt mál, að alla þessa hluti verðum við að rannsaka til hlítar. Við verðum að skyggnast þarna fyrir um, hvar komið er og hvaða leiðir við finnum til þess, þó að það tilheyri kannske ekki beint verkefni þessarar nefndar, að koma slíku skipulagi á þessa hluti, að framfarir í framleiðslunni á Íslandi geti haldið áfram eins og verið hefur á þeim tímabilum, þegar bezt hefur verið tekið á hér fyrir þjóðina. Síðan 1948, síðan verzlunarauðvaldið aftur tók til óspilltra málanna að ráða stjórnarstefnunni á Íslandi, hefur auðurinn safnazt fyrst og fremst hjá því, enda býst ég við, að þeir, sem hafa með fjárfestinguna að gera, geti borið um það, að vart mun annað eftirsóknarverðara nú en ef fjárfestingarleyfi fást til byggingar verzlunarhúsa og slíkra hér í Reykjavík. Það mun enginn treysta sér til þess að mæla með því að hafa frjálsan kapitalisma á Íslandi, sízt af öllu heildsalarnir. Spurningin verður þá: Á meðan við á annað borð höfum kapitalismann hér, á meðan við á annað borð látum gróða og auð eða arð af atvinnurekstrinum ráða því, í hvaða atvinnugreinar við leggjum, en látum ekki þjóðarþarfir og þjóðarhag ráða því, þá er þess vegna spurningin: Fyrir hverja á að hagræða þessu frelsi kapitalismans, fyrir verzlunarauðvaldið eða fyrir útgerðina og iðnaðinn, fyrir atvinnugreinarnar? Um það hafa átökin verið á þessum undanförnum árum. Reynslan sýnir okkur, að sá aðili, sem ræður ríkisvaldinu, hagnýtir það í sína þágu. Það er verzlunar- og fjármálaauðvaldið, sem í krafti yfirráða sinna í Sjálfstfl. hefur haft aðstöðu til þess að hagnýta sér ríkisvaldið og hefur með því að veita gróðanum, sem myndast í þjóðfélaginu, til sín, skapað sér þá sérréttindaaðstöðu, sem það nú býr við. Verzlunarauðvaldið hefur með þessari aðstöðu, með þessu ríkisvaldi búið til farveginn með tilheyrandi stíflum og lokum og veitt vel inn á sinn gróðurreit, sem hefur líka blómgazt í réttu hlutfalli við áveituna. Spurningin, sem er raunverulega þess vegna lögð fyrir í þeirri þáltill., sem hér er til umræðu, er þessi: Hefur verzlunarauðvaldið og annað peningavald, sem ekki er í framleiðslunni, tekið of mikið bæði af þjóðinni og af öðrum atvinnurekendum, sem í framleiðslunni eru? Og svarið er alveg ótvírætt, að það hefur verið tekið svo allt of mikið af framleiðslunni, að það liggur við, að framleiðslan sé drepin, sé stöðvuð, með því að hún er reytt svona inn að skinninu og meira en það. Þess vegna er það ekki seinna vænna, að rannsókn á þessum málum sé látin fara fram, það sé rannsakað, hvar eru eignirnar, sem skapazt hafa hjá þjóðinni á undanförnum árum, hjá hvaða stéttum þær eru niður komnar og hvernig þær hafa komizt þangað, og þá mun það koma í ljós, sem ég hef nú verið að sýna fram á, að það er verzlunar- og fjármálaauðvaldið, sem hefur notað ríkisvaldið til þess að veita til sín þessum auði, sem verkalýðurinn hefur verið að skapa í þjóðfélaginu. Til þess hins vegar að komast að niðurstöðum um þetta er óhjákvæmileg hiklaus, víðtæk rannsókn, sem m. a. mundi fela í sér eignakönnun, víðtækari en þá, sem var 1947. Þegar við spyrjum að, hvort of mikið sé tekið af framleiðslunni og hvar arðurinn sé, sem milliliðirnir fá, þá er ekki nema eðlilegt, að við segjum: Ja, hvar er auðurinn, sem skapazt hefur, niður kominn - og rannsökum, hvar hann er. Þannig er auðveldast að skera úr um það. Þá komum við að þeirri spurningu með slíka rannsóknarnefnd: Hvaða réttinda á hún að njóta? Ég tel alveg óhjákvæmilegt, að rannsóknarnefnd, þó að hún sé sett af sameinuðu Alþingi, njóti sömu réttinda og rannsóknarnefndir, sem skipaðar eru af deildum, og það eru fordæmi um það og því haldið fram í öllum lögskýringum á stjórnarskránni, að sameinað þing hafi sama rétt til þess að veita slíkri nefnd, sem sett er af sameinuðu þingi, vald til þess að yfirheyra menn og heimta skýrslur af mönnum og félögum og stofnunum eins og þingdeildarrannsóknarnefndir. Ég álít þess vegna tvímælalaust, að þessi nefnd eigi að hafa slíkt víðtækt vald. Í öðru lagi vil ég taka það fram, að ég álít ekki nauðsynlegt, að í þessari till. standi endilega „sérfróðra“, því að mér sýnist það vera tilhneiging til þess að misskilja mjög það orð hjá þeim, sem hér hafa talað. Sérfróðir í þessum efnum eru ekki endilega menn, sem eru viðskiptafræðingar eða hagfræðingar eða eitthvað annað slíkt, og reynslan, sem við höfum af hagfræðinganefndum hér á Alþingi og yfirleitt öllum afskiptum hagfræðinga af okkar málum, er miklu frekar sú, að þeir reyni að villa um og fela fyrir okkur það, sem sé aðalatriði í hlutunum, heldur en hitt. Þeir eru góðir oft til þess að koma með einstakar staðreyndir, en ef þeir eiga að draga ályktanir af þeim, fer það venjulega alveg út um þúfur. Ég held þess vegna, að hér sé bezt, að þingið ráði alveg sjálft, hvers konar menn það skipar, þó að ég hins vegar viti, að hver maður, sem þingflokkarnir setja í svona nefnd, mundi náttúrlega kannske geta litið á sig sem sérfróðan, því að það er varla hægt að ætlast til þess, að menn taki yfirleitt sæti á Alþingi án þess, að þeir hafi reynt að gera sér einhverja grein fyrir þeim hlutum, sem hér um ræðir. Aðalatriðið, sem þeir menn þurfa að hafa, sem eiga að rannsaka þennan hlut, er þekking og vilji til þess að grafast fyrir um rætur viðfangsefnisins. Það er ekki nein sérmenntun, sem þar væri skilyrði, og hvað það snertir mætti vel hafa þetta þingmannanefnd, enda er þar að auki upplýst fyrir þá, sem sérstaklega vilja hafa hagfræðinga og viðskiptafræðinga í svona nefnd, að við höfum bæði hagfræðing og viðskiptafræðing í þinginu. Hv. 3. þm. Reykv. minntist hér á það, að nefndin mundi geta fengið allar upplýsingar eftir frjálsri leið. Það vil ég leyfa mér stórkostlega að efast um. Ég álít, að svona nefnd fái ekki allar þær upplýsingar, sem hún þarf að fá um starfsemi Sölusambands ísl. fiskframleiðenda, eftir frjálsri leið. Ég held, að það sé alveg óhjákvæmilegt, að svona nefnd hafi möguleika til þess að yfirheyra alla þessa aðila, jafnt fulltrúa opinberra stofnana eins og bankanna og annarra. Það er alveg víst, að menn, sem ætla að rannsaka alla þá hluti, sem þarna þarf að rannsaka, þurfa að hafa allt það vald, sem Alþingi getur veitt í því sambandi. Þá vil ég enn fremur taka fram, að það er ekki aðeins nefndin í heild, sem verður að hafa slíkt vald, heldur hver maður innan nefndarinnar. Það dugir enginn skollaleikur með mál eins og þetta, og það dugir ekki, ef stjórnarflokkarnir kæmu sér saman um það t. d. innan svona nefndar að ætla að leggjast á málið og vilja hafa helmingaskipti um að fela, að þá hafi t. d. fulltrúi stjórnarandstöðunnar í svona nefnd ekki möguleika til þess að halda áfram sinni rannsókn. Í þingnefndum hefur hver einstakur þingnefndarmaður möguleika til þess sjálfur sem minni hluti í þingnefnd að heimta rannsóknir, að fara fram á yfirlýsingar og álit hinna og þessara manna, og slíkan rétt yrðu þeir að hafa, sem fara í þessa nefnd. Annars væri það tómur skollaleikur, ef þeir menn, sem í nefndina fara, hafa ekki rétt á að heimta, hver einasti einstaklingur, hvers konar upplýsingar. Og ég álít, að Alþingi eigi að búa þetta mál þannig í hendur þeirrar nefndar, sem kosin er, að það verði ekki hægt að segja á eftir, að það hafi ekki verið gefin tækifæri til þess að rannsaka. Þá álít ég enn fremur, að það eigi að vera fleiri en fimm menn í nefndinni, það eigi að vera a. m. k. sjö í henni, og ég álít, að heppilegast væri, að allir flokkar þingsins hefðu aðstöðu til þess að eiga menn í svona nefnd. Ég álít, að það eigi ekki að setja upp svona nefnd til þess að útiloka ákveðnar skoðanir frá því að komast að, heldur til þess að opna aðstöðu fyrir hinar mismunandi skoðanir í þinginu til þess að fá að rannsaka þennan hlut, sem við alltaf erum að rífast um. Það var í öðru máli, um nefnd, sem sett var á síðasta þingi, sagt af einum fulltrúa stjórnarflokkanna, að ef þá menn, sem settir voru í þá nefnd, vantaði einhverjar upplýsingar og gengi tregt að fá þær, þá skildu þeir bara koma til Alþingis og Alþingi skyldi láta opna hvaða bækur sem væri, bankanna eða annarra slíkra, fyrir mönnunum, og eins verður að vera í þessu efni. Það verður að opna þær bækur, sem þessir menn heimta, hverjir sem það eru, og þær hafa, hvaða stofnanir sem það eru. Fyrr er ekki hægt að rannsaka þetta til hlítar. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að það mundi ekki verða hátt risið á sumum, þegar n. skilaði áliti. Ég býst við, að það sé alveg rétt. Ég býst við, að það verði ekki hátt risið á sumum, ef nefndin fær að vinna og fær að skila áliti. Í þeirri litlu togaranefnd, sem sett var í fyrra og hann var formaður fyrir, leit ríkisstj. þannig á rannsóknirnar, sem byrjaðar voru, að hún bað nefndina blessaða um að hætta þessum rannsóknum og skila engu áliti. Ég gæti trúað, að þessi nefnd væri ekki lengi búin að rannsaka, ef ríkisstj. ætti að leyfast að koma nærri þessari nefnd yfirleitt, áður en ríkisstj. færi fram á, að nefndin hætti. Og ég held, að Alþingi þurfi að ganga þannig frá þessu, að ekkert, sem ríkisstj. hefur, sé þessari nefnd óviðkomandi. Hún verður að hafa aðstöðu til þess að krefja ráðherrana jafnt sem aðra sagna. Hins vegar sköpuðu þessi ummæli hv. 3. þm. Reykv. þá hugmynd hjá mér, að tilgangurinn hjá Sjálfstfl. með því að setja þessa nefnd mundi vera sá að láta hana ekki fá aðstöðu til rannsókna, gefa mönnum ekki aðstöðu til þess að vera í henni, sem vita, hvar skórinn kreppir í þessum efnum, þannig að nefndin gæti þar á eftir sýknað verzlunarauðvaldið af öllum sökum og sagt, að engin sekt væri fyrirfundin hjá því, sýknað olíuhringana, fiskhringana, heildsalana, bankana, alla saman af öllu arðráni, og komizt að þeirri niðurstöðu, að verkamenn, sem búa við lægra kaup en þeir höfðu 1947, séu einu arðræningjarnir í þjóðfélaginu, það séu einu mennirnir, sem séu að steypa þjóðfélaginu, og ef þetta er tilgangurinn með nefndinni hjá hv. sjálfstæðismönnum, þá er betra fyrir þá að taka þessa till. til baka strax. En ef þeir meina eitthvað af því, sem hv. frummælandi sagði um þetta, þá eigum við að gerbreyta þessari tillögu, gefa nefndinni miklu víðtækara vald, fjölga mönnum í henni og tryggja, að þessi rannsókn fari til hlítar fram. Og út af því, sem einn hv. þm. Sjálfstfl. talaði hér um, hvort það væru einhverjir, sem yrðu hræddir, þá vil ég aðeins segja: Er Sjálfstfl. hræddur við að gefa nefndinni slíkt vald? Er hann hræddur við að láta fara fram fullkomna rannsókn á þessu? Er hann hræddur við að leyfa líka stjórnarandstöðunni í þinginu fulla aðstöðu til þess að rannsaka þessi mál? Við erum nefnilega vanir því, stjórnarandstaðan, að það eina, sem við fáum, þegar talað er um rannsóknir um þessi mál, séu málshöfðanir og síðan séum við dæmdir í skaðabætur og sektir fyrir að segja sannleikann um fjárglæfrana, sem eiga sér stað í þjóðfélaginu. Þetta er nú hvað snertir þann gróða, sem fram fer, og þann gróða, sem safnast hjá verzlunarauðvaldinu og fjármálaauðvaldinu í þjóðfélaginu. En svo er náttúrlega annað, sem ekki er alveg fjarri lagi að athuga líka í sambandi við svona hluti. Það gæti vel skapazt það ástand, að hver einasti heildsali í Reykjavík næstum því tapaði, græddi ekkert á sinni verzlun, en samt sem áður væri stórtap af því fyrir þjóðfélagið, að þessir heildsalar væru yfirleitt til, þetta gífurlega bákn, sem allar þessar verzlanir eru, væri of þungt fyrir þjóðfélagið, meira að segja þó að þessar verzlanir sjálfar græddu ekki, þær væru kannske svo margar, að það væri hrein og skær vitleysa frá þjóðfélagsins hálfu að leggja í að vera að setja svona mikinn mannafla og svona mikið fjármagn í verzlun. Ég skal bara taka það sem dæmi, ef við í staðinn fyrir, að ríkið eigi þarna símastöð úti, segðum: Við skulum hafa þetta frjálst og frjálsa fjárfestingu í þessu, og það getur hver sett upp símastöð sem vill. - Ég býst nú við, að allir mundu halda, að við værum vitlausir að tala svona. En það eru til þjóðfélög, þar sem síminn er rekinn af einkafyrirtækjum. Við sjáum náttúrlega strax á fjöldanum öllum af athafnasvæðum þjóðfélagsins, að það nær engri átt að vera að hafa marga aðila í hlutunum. Og það gæti vel verið svo, að nefnd, sem rannsakaði þetta, kæmist að þeirri niðurstöðu, að það væri bezt t. d., að ríkið sæi alveg um alla heildsölu, m. a. til þess, að ekkert fjármagn villtist inn á verzlunarbrautina. Ef við viljum viðhalda kapítalistisku skipulagi á Íslandi og erum komnir að þeirri niðurstöðu, að við þurfum að fá fjármagnið til þess að fara út í útgerðina og iðnaðinn, þá er það dæmi til að loka ákveðnum svæðum fyrir það. Við leyfum sem stendur fjármagninu ekki að fara t. d. inn í það að reka símastöðvar, ekki inn í það að fara að reka póststöðvar, ekki inn í það að fara að reka raforkustöðvar, og gæti þetta allt vafalaust verið góð gróðafyrirtæki, ekki sízt raforkustöðvar. Við útilokum einkaauðmagnið frá því að mega fara þarna inn. Það gæti vel verið, að okkur þætti hagkvæmt að útiloka einkaauðmagnið frá því að fara t. d. inn í heildsölu. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að heildsalar út af fyrir sig séu nauðsynlegir í þjóðfélaginu, það er vel hægt að komast af án þeirra, og þetta er mál, sem gæti verið praktískt fyrir menn að rannsaka um leið. Hér er spurt um milliliðakostnað. Það getur verið, jafnvel þó að allir heildsalar í Reykjavík töpuðu, að það sé of dýrt fyrir þjóðfélagið að hafa þá til og að það væri betra að segja við þá: Leggið þið ykkar peninga í útgerð, leggið þið ykkar peninga í iðnað, starfrækið þið hann. Þjóðfélaginu er það nauðsyn, þjóðfélagið hefur því miður ekki efni á því að hafa verzlunina, a. m. k. ekki heildverzlunina, opna fyrir ykkar fjármagn. - Þetta eru hlutir, sem líka þarf að athuga. Það kemur vel til greina að athuga með að afnema hringavald og auðvald á þessum sviðum. Og þetta vil ég alveg sérstaklega segja með slæmri reynslu síðustu tuttugu ára af því, að á meðan heildverzlunin er látin vera frjáls fyrir einkaauðmagn, þá streymir fjármagnið þangað og burt úr framleiðsluatvinnugreinunum, og það er hugsanlegt, að það takist ekki að lækna þetta mein, svo lengi sem við höfum kapitalistiskt þjóðfélag á Íslandi, nema með því að loka heildverzluninni fyrir einkafjármagninu. Þetta er atriði, sem verður að athuga í þessu sambandi. Fyrir hundrað árum var verzlunin gefin frjáls á Íslandi. Fyrir 40 árum setti einn af brautryðjendum Framsfl. þá upp það takmark, að á 100 ára afmæli frjálsrar verzlunar á Íslandi væri búið að afnema auðvaldið í verzluninni á Íslandi, þá væri eingöngu orðin samvinnuverzlun á Íslandi. Ég veit ekki, hvort samvinnumenn nú eru farnir að óttast, að slík hugsjón rætist, en hitt er gefið, að það er eitt af því, sem er möguleiki, sem rétt er að taka til athugunar, þegar á að rannsaka gróðamyndun auðvaldsins í íslenzka þjóðfélaginu. Þá má taka skipulagshættina í atvinnu- og verzlunarlífinu líka, sérstaklega þó með tilliti til þess, að það sýnir sig, að gróðamyndunin í verzlunar- og fjármálaheiminum er að drepa sjálfa framleiðslu þjóðarinnar. Ég vil þess vegna eindregið leyfa mér að óska þess, að á þessari þáltill. verði gerðar ýtarlegar og róttækar breytingar, annaðhvort af þeirri n., sem fær hana til meðferðar, eða þá að samkomulag verði haft um það, bæði við flm. og aðra, sem vilja tryggja, að þetta mál sé rannsakað til hlítar. Ég vil sem sé svara þeim frýjunarorðum, sem þm. Sjálfstfl. hafa mælt hér til stjórnarandstæðinga í sambandi við þessi mál, með því að skora á þm. Sjálfstfl. að ljá því lið að gera þessa till. og þessa nefnd þannig úr garði, að eftir rannsóknina, sem hún framkvæmir, verði ekki lengur hægt að rífast og staðhæfa sitt á hvað, hvernig sé með gróðamyndunina í íslenzka þjóðfélaginu og hvert gróðinn renni.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, hefur verið starfandi milliþinganefnd við endurskoðun skattalaganna undanfarin þrjú ár. Þessi nefnd skilaði áliti á næstsíðasta þingi um annan meginkafla laganna, þ. e. einstaklingskaflann, og var lögunum breytt í samræmi við það. Annar meginkafli laganna er enn óbreyttur að mestu leyti frá því, sem hann var í skattalögum frá 1935. Skattstiginn er enn óbreyttur, frá því að þau lög voru sett, en eins og kunnugt er, hefur viðbótarskatti og stríðsgróðaskatti verið bætt í lögin. Nú er það svo, að eins og komið er verðlagi í landinu, er þessi skattstigi, sem nú er notaður, gersamlega úreltur og stendur atvinnulífinu í landinu stórkostlega fyrir þrifum. Auk þess er óhætt að segja, að núverandi ástand í skattamálum í sambandi við félagskaflann ýtir mjög undir ýmsa eyðslu, vegna þess að skattarnir ásamt útsvörum nema burt svo að segja tekjur félaga að mestu eða öllu leyti. Sérstaklega er þetta þungbært að því er snertir veltuútsvar, sem nú er lagt á um allt land, í öllum kaupstöðum og sveitarfélögum, sökum þess að veltuútsvarið er ekki að neinu leyti lagt á í samræmi við tekjur manna. Þetta er tekjuöflun, sem segja má að tekin hafi verið upp að neyð af bæjarfélögunum, því að sýnilegt er, að það getur ekki gengið til frambúðar að leggja á atvinnureksturinn í landinu skatta hreinlega af handahófi, eftir því, hve mikil fjárvelta hefur verið hjá gjaldendum, án nokkurs tillits til þess, hvað fyrirtækin hafi borið úr býtum, enda er vitanlegt, að fjöldamörg fyrirtæki geta sýnt það, að þau hafa orðið að borga í ríkisskatta og útsvör meira en tekjur þeirra hafa numið á árinu. Nú er eitt atriði nýtt í þessu veltuútsvarsmáli, sem mikið hefur verið um rætt, og það er, að öll líkindi eru til þess samkvæmt úrskurði, sem nýlega hefur verið upp kveðinn í máli á milli Reykjavíkurbæjar og Sambands ísl. samvinnufélaga, að samvinnureksturinn í landinu verði undanþeginn veltuútsvari. Ef þessi úrskurður verður staðfestur í hæstarétti, er sýnilegt, að þá skapast geipilegt misrétti, sem ómögulegt er fyrir einkareksturinn að rísa undir, ef allur samvinnureksturinn í landinu er undanþeginn veltuútsvari, sem hann hefur einnig stunið undir síðustu ár. Ég bendi bara á þetta. Hæstv. fjmrh. lofaði á síðasta þingi að leggja fram frv. til endurskoðunar skattalaganna. Þessi fsp. er fram borin í því skyni að fá staðfest hjá hæstv. ráðh., að hann muni leggja fram slíkt frv., og ég vænti þess, að hann geti gefið einhverjar upplýsingar um það, hvort hann muni þá leggja frv. fram í samræmi við þær till., sem sagt er að séu komnar til hans frá milliþinganefnd í skattamálum.



Herra forseti. Í ágústlok fékk fjmrn. sendar tillögur frá mþn. í skattamálum varðandi skattlagningu félaga til ríkissjóðs og bæjar- og sveitarsjóða, og var jafnframt tekið fram, að nefndin hefði þó enn þá til athugunar nokkur atriði í skatta- og útsvarslöggjöfinni, þ. á m. atriði, sem varða skatt- og útsvarsgreiðslur félaga, og að n. gerði ráð fyrir að koma saman til að ræða þau mál, sem eftir væru, um það leyti sem fundir Alþingis hæfust í haust. Samkvæmt till. n., sem borizt hafa, var gert ráð fyrir því m. a. að gerbreyta útsvarslögunum að því er varðar greiðslur félaga til bæjar- og sveitarsjóða auk fleiri þýðingarmikilla breytinga. Af þeim ástæðum taldi ég alveg óhjákvæmilegt að senda till. n. til umsagnar stjórnar Sambands íslenzkra sveitarfélaga. Álit hennar á till. fékk ég nú fyrir nokkrum dögum, og er það álit þannig vaxið, að ráðuneytið telur alveg nauðsynlegt að senda það mþn. í skattamálum til athugunar, og það var gert án tafar. Ég get ekki fullyrt um það á þessu stigi, hvort mögulegt verður að koma saman frv. um frambúðarlausn þessa vandasama og mjög yfirgripsmikla máls, sem ríkisstjórnin beiti sér fyrir á þessu þingi. Ég get ekki fullyrt það á þessu stigi málanna. Málið er ekki svo langt komið enn þá, að um þetta verði sagt, en mér er sem áður ljós nauðsyn þess að fá ný lagaákvæði um skattlagningu á félög og hef áður lýst þeirri skoðun minni og vinn að því að reyna að leysa málið. Ég lýsti því yfir í fyrra, að ég mundi beita mér fyrir því, að mþn. í skattamálum skilaði áliti, jafnvel þó að hún kæmi sér ekki saman. Á hinn bóginn fullyrti ég ekkert um það þá, hvort ég mundi geta á þessu þingi lagt fyrir frv. að frambúðarlausn þessara mála, en að því vinn ég. En jafnvel þó að ekki tækist að ná samkomulagi um frv., sem gæti orðið afgr. á þessu þingi um þessi þýðingarmiklu mál, þá verður að sjálfsögðu á þinginu lagt fram frv. um skattlagningu félaga, því að það er ekki hægt að mínum dómi eða a. m. k. mjög óheppilegt að hafa hana eins og hún yrði, ef ekkert væri gert af þingsins hendi. Ég sé ekki ástæðu til á þessu stigi að gefa upplýsingar um, hvað er í till. þeim, sem mþn. sendi ráðuneytinu, þar sem málið er á rannsóknarstigi enn þá og hefur ekki verið tekið fyrir í ríkisstj. á þann hátt, sem ég tel rétt að gera, áður en þær till. væru gefnar út.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur gefið, þó að mér finnist að áhugi hans fyrir málinu hafi dofnað nokkuð upp á síðkastið. Ég vil láta það í ljós sem mína skoðun, að ef áhugi er fyrir því í þinginu að koma fram breytingum á skattalögum, þá er það hægt á þessu þingi, en ef áhuginn er ekki til staðar, þá er ekki við að búast, að nokkuð komi fram um málið. Nefndin er búin að skila áliti sínu. Hæstv. ráðh. segir, að svo öflug mótmæli hafi komið fram frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, að hann hafi ekki talið sér annað fært en að taka þau til greina og senda till. aftur til nefndarinnar. Við því er að sjálfsögðu ekkert að segja. En ég vænti þá, að n., sem hefur þó verið svo röggsamleg að afgreiða málið frá sér, áður en þing hófst í haust, láti ekki á sér standa að afgreiða málið frá sér, úr því að það er til hennar komið.



Herra forseti. Það er ekki ætlazt til þess að ræða efnislega mál í fyrirspurnatíma. En vegna þess að mér fannst, að það mundi vera hægt að misskilja þær upplýsingar, sem komu frá hæstv. ráðh., á þann veg, að n. muni ekki hafa á sínum tíma rætt við Samband íslenzkra sveitarfélaga, áður en hún samdi sínar tillögur, þá vildi ég geta þess hér, að áður en till. n. voru sendar til rn., höfðu þær verið bornar undir framkvæmdastjóra Sambands íslenzkra sveitarfélaga, svo að honum var fullkunnugt um þetta mál, og hann hafði látið uppi álit sitt við nefndina um tillögurnar. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram til þess að fyrirbyggja þann misskilning, að nefndin hafi gengið fram hjá svo þýðingarmiklum aðila.



Herra forseti. Ég hef haft þær fregnir af störfum skattamálanefndarinnar, að hún telji það tæpast verkefni sitt að gera nokkrar till. til ríkisstj. eða Alþ. um breytingar á skattaeftirliti og ekki heldur um breytingar á aðferðinni við skattheimtuna, en þetta tvennt hefur borið mjög á góma í umræðum um skattamálin undanfarið. Mér hefur skilizt, að n. hafi einungis talið verkefni sitt að gera tillögur um efnisbreytingu á ákvæðum um skattheimtuna sjálfa, þ. e. einstaklingsskattana, sem búið er að lögleiða, og svo um félagaskattana. En skattavandamálið í heild er í raun og veru ekki leyst, þó að gerðar séu breytingar á þessum atriðum. Eftir er það verkefni, hvort ekki væri hægt að gera breytingar á skatteftirlitinu til þess að tryggja betur en nú á sér stað rétt framtöl. Sannleikurinn er sá, að eitt meginvandamálið í sambandi við skattkerfi okkar yfirleitt er ekki það, að lögin séu ófullkomin, og jafnvel ekki heldur það, að lögin sjálf séu ranglát eða óeðlileg, heldur hitt, að skatteftirlitinu er mjög ábótavant. Þess vegna tel ég mjög æskilegt, að skattanefndin teldi störfum sínum ekki lokið með tillögum sínum um nýtt fyrirkomulag félagaskattsins, heldur starfaði hún einnig að þessu hlutverki. Varðandi það, sem ég sagði áðan um fyrirkomulag skattgreiðslunnar sjálfrar, er það að segja, að allmikið hefur verið um það rætt undanfarið, hvort ekki kæmi til mála að innheimta skattinn um leið og launagreiðslur eiga sér stað, svo sem gert er sums staðar annars staðar, þ. e. láta skattgreiðsluna ekki dragast, þangað til skattárið er liðið, heldur láta menn greiða jafnóðum af tekjum. Ég tel því mjög æskilegt, að þeir sérfróðu menn um skattamál, sem í skattanefndinni eiga sæti, gerðu sér einnig grein fyrir þessum atriðum og skiluðu till. um, hvort þetta sé framkvæmanlegt eða ekki. Ef þeir telja sér það ekki skylt eða jafnvel ekki rétt að gera það, eftir því sem þeirra skipunarbréfi væri háttað, tei ég æskilegt, að þeim séu falin þessi verkefni til viðbótar.



Ég vil taka það fram út af því, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að mér finnst hann ekki hafa neina ástæðu til þess að segja, að nokkuð í meðferð minni á þessu máli beri vott um, að áhugi minn hafi dofnað fyrir málinu. Því er alls ekki til að dreifa, að hann hafi neitt dofnað. Hitt er annað mál, eins og hann raunar veit vel, því að hann er málinu talsvert kunnugur, að hér er um geysilega erfið viðfangsefni að ræða. Út af því, sem hv. 1. landsk. þm. sagði, vil ég taka það fram, að það er auðvitað alveg ljóst, að verkefni mþn. er að endurskoða skattalöggjöfina alla, þar með talda þá kafla hennar, sem fjalla um framkvæmd skattalaganna og um innheimtu á sköttum, engu síður en aðra kafla laganna. Það er vitaskuld verkefni n. að endurskoða alla skattalöggjöfina. Það hélt ég, að hefði aldrei farið á milli mála, að til þess væri ætlazt. Varðandi það, sem hv. þm. Barð. tók fram, gat ég þess, að ég hefði talið nauðsynlegt að senda málið til umsagnar stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, og ég sagði ekkert um, hvort framkvæmdastjórinn hefði áður séð tillögurnar eða ekki, af þeirri einföldu ástæðu, að það var mér ekki kunnugt, og það kemur þessu máli raunar ekki við. Ég taldi sjálfsagt að senda stjórninni þetta stórfellda mál til meðferðar.