Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, á sér óvenjulegan aðdraganda, eins og öllum hv. alþm. er kunnugt. Núverandi ríkisstj., sem tók við völdum 8. febr. s.l., setti sér strax það mark, að fjárlög yrðu afgreidd fyrir páska. Ákveðið var að byggja meginefni frv. á fjárlagafrv. því sem fyrrv. fjmrh. Tómas Árnason lagði fyrir Alþingi í byrjun októbermánaðar á s.l. hausti. Þar sem aðstæður hafa breyst í verulegum atriðum síðan það frv. var úr garði gert í ágúst og septembermánuði og með hliðsjón af breyttum forsendum eftir myndun nýrrar stjórnar hefur að sjálfsögðu þurft að gera fjölmargar breytingar á frv., eins og nánari grein verður gerð fyrir hér á eftir. Meðan starfsstjórn Alþfl. sat að völdum lagði þáv. fjmrh. fram nýtt fjárlagafrv. á Alþingi og mælti fyrir því daginn áður en starfsstjórnin lét af völdum. Frv. þetta byggði á sömu launa- og verðlagsforsendum og fyrir lágu í frv. Tómasar Árnasonar, þ.e.a.s. á upplýsingum frá því í ágúst og september, en þessar forsendur voru orðnar úreltar í verulegum atriðum þegar í desembermánuði. Munurinn á frv. Tómasar Árnasonar og Sighvats Björgvinssonar lá einkum í því, að frv. þess síðar nefnda byggðist í nokkrum mikilvægum atriðum á kosningastefnuskrá Alþfl. Ekki kom til álita að leggja það frv. til grundvallar fjárlagagerð. Þegar ég geri grein fyrir þessu nýja frv. í einstökum atriðum og fjalla um afkomu ríkissjóðs og þjóðhagshorfur vil ég fyrst draga hér saman nokkur meginatriði frv. og víkja að forsendum fyrir helstu breytingum sem gerðar hafa verið frá því frv. sem lá til grundvallar. Í ríkisfjármálum er það meginatriði í stjórnarstefnu núv. ríkisstj., að ríkissjóður verði rekinn með greiðsluafgangi. Í þessu frv. eru tekjur umfram gjöld um 5.5 milljarðar króna. Þar sem við það er miðað, að afborganir af skuldum ríkissjóðs nemi hærri fjárhæð en upphæð nýrra lána nemur, er greiðsluafgangur frv. nokkru lægri en rekstrarafgangur eða sem nemur rúmum 2 milljörðum kr. Svigrúm fjvn. og Alþingis nemur því tæpum 2 milljörðum króna, nema einhver útgjöld frv. séu lækkuð eða tekjur auknar. Það hefur verið yfirlýstur ásetningur ríkisstjórna á mörgum undanförnum árum að reka hallalausan ríkisbúskap. Þó hefur þetta ekki tekist og hefur verið meiri eða minni greiðsluhalli hjá ríkissjóði á hverju ári síðan 1973. Á seinasta ári nam rekstrarhalli á greiðslugrunni tæpum 3 milljörðum kr. samkvæmt nýjustu upplýsingum. Óhjákvæmilegt er að aðhald verði aukið í ríkisbúskapnum svo og hvers konar viðleitni til sparnaðar sem hægt er að ná fram án þess að þjónusta hins opinbera minnki. En hitt er ekki síður mikilvægt, að áætlunartölur fjárlaganna séu raunhæfar og í sem bestu samræmi við óhjákvæmileg útgjöld. Greiðsluhalli ríkissjóðs á undanförnum árum stafar áreiðanlega ekki síst af því, að sumar greiðslur og önnur óhjákvæmileg útgjöld reynast hærri en fjárlög hafa gert ráð fyrir, en tekjur skila sér ekki að sama skapi. Breyttar verðforsendur, sem komið hafa á daginn síðan frv. Tómasar Árnasonar var samið, leiða til útgjaldaaukningar sem nemur 10.6 milljörðum kr. Hins vegar er áætluð tekjuaukning vegna sömu breytinga á verðforsendum einum milljarði kr. lægri, eða sem nemur 9.6 milljörðum kr. En auk þessa liggja nú fyrir betri upplýsingar um fjölmarga þætti ríkisúrgjalda en þegar ákvarðanir voru teknar um útgjaldatölur í frv. Tómasar Árnasonar, og leiða þær til aukinna útgjalda ríkissjóðs, t.d. nýsamþykkt lög, eins og lögin um eftirlaun aldraðra. Í öðrum tilvikum hafa breytingar verið gerðar í ljósi reikningsniðurstöðu ársins 1979 og nema hækkanir af þessu tagi rúmum 6 milljörðum kr. Þessi endurskoðun og styrking fyrra frv. ætti að auka líkurnar á því að ekki verði halli í ríkisbúskapnum á þessu ári, en vissulega hefði verið æskilegra að áætlaður greiðsluafgangur hefði verið meiri. Frv. gengur í grófum dráttum út frá hliðstæðri skattlagningu og var á síðari hluta síðasta árs. Því miður er ekki sjáanlegt að nokkurt svigrúm sé til skattalækkunar eins og nú er ástatt í fjármálum ríkisins, og tillögur í þá átt virðast nokkur úr lausu lofti gripnar. Ýmsir verulegir útgjaldaliðir bætast við á þessu ári í fullu samræmi við lagasetningu Alþingis á s.l. vetri. Sem dæmi má nefna Framkvæmdasjóð öryrkja sem fær nú rúman 1 milljarð til ráðstöfunar, en í fjárlögum síðasta árs var varið tæpum 300 millj. kr. til slíkra viðfangsefna. Hitt vegur þó miklu þyngra, að reiknað er með að tollar lækki hlutfallslega á þessu ári sem nemi rösklega 5 milljarða kr. tekjutapi en þar af er 4 milljarða kr. tollalækkun vegna samninga Íslands við Efnahagsbandalagið og EFTA. Með þetta í huga, sem hér hefur verið sagt um aukin útgjöld og minnkaðar tekjur, var með öllu útilokað að endar næðu saman í þessu frv. nema útgjöld væru nokkuð skorin niður. Olíustyrkur til þeirra, sem kynda hús sín með olíu, nam rúmum 900 millj. kr. í fjárlögum seinasta árs. Almenn samstaða er um það hér á Alþingi að auka þennan styrk verulega, og ætla má að greiðslur í þessu skyni þurfi að nema 4–5 milljörðum króna á þessu ári. Frv. um fjáröflun til þessara greiðslna er enn ekki fullmótað. Uppi hafa verið hugmyndir um að halda þessari sérstöku millifærslu milli þegna þjóðfélagsins utan fjárlaga og beina greiðslustreyminu í gegnum sérstakan sjóð samkvæmt sérstökum lögum. Það mál er í athugun enn, og er þess að vænta að sem fyrst verði úr því skorið, hvernig með millifærslur þessar skuli fara. Að olíustyrknum frátöldum felst þessi niðurskurður í nokkurri lækkun framlag til fjárfestingarsjóða, Hafrannsóknastofnunar og Landhelgisgæslu, og nemur þessi niðurskurður um 3 500 millj. kr., ef miðað er við frv. Tómasar Árnasonar. Ríkisstj. áformar að greiða niður skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann, og er 8.1 milljarður kr. ætlaður í því skyni á þessu ári. Heildarskuld ríkisins við Seðlabankann nam um s.l. áramót um 28.5 milljörðum kr. þegar verðbótaþætti lána hefur verið bætt við. Bróðurparturinn af þessari skuld á rætur sínar að rekja til hallarekstrar ríkissjóðs á árunum 1974, 1975 og 1978. Vafalaust mun taka mörg ár að greiða upp þessa skuld, enda varðar mestu fyrir þróun efnahagsmála á næstu árum að ekki komi til frekari skuldasöfnunar. Hins vegar er skuldin það stór, að óraunhæft er með öllu að gera ráð fyrir að hún verði greidd upp á skömmum tíma, meðan baráttan við verðbólguna stendur sem hæst og háum fjárhæðum er varið til að greiða niður vöruverð. Í stjórnarsáttmálanum eru sérstakar aðgerðir boðaðar í því skyni að draga úr verðbólgu. Verðhækkunum á þeim vörum og þjónustu, sem verðlagsráð fjallar um, verða sett ákveðin efri mörk ársfjórðungslega, þannig að einstakar verðhækkanir vöru og þjónustu fram til 1. maí fari ekki fram úr 8%, til 1. ágúst ekki fram úr 7% og loks til 1. nóvember ekki fram úr 5%. Verðhækkanir á búvöru skulu fylgja sams konar reglum, enda er ráð fyrir því gert að niðurgreiðslur verði ákveðnar sem fast hlutfall af útsöluverði árið 1980 og 1981. Þó er sú undantekning gerð, að á tímabilinu fram að 1. maí er ætlunin að afgreiða sérstaklega hækkunarbeiðnir fyrirtækja og stofnana sem nauðsynlegar kunna að teljast, til þess að verðbreytingar slíkra aðila geti síðan fallið innan þess ramma sem fyrrnefnd mörk setja. Einnig er ráð fyrir því gert, að ríkisstj. setji sérstakar reglur um verðhækkanir af erlendum uppruna sem ekki rúmast innan ofangreindra marka að mati verðlagsráðs. Þetta eru strangar reglur sem ekki verður auðvelt að framfylgja. En í trausti þess, að það verði gert, eru verðlagsforsendur frv. miðaðar við þessi áform. Samsvarandi takmörk launabreytinga eru ekki í stjórnarsáttmálanum. Ríkisstj. mun ekki lögbinda kaupgjald nema í sérstökum undantekningartilvikum, enda séu þá allir aðilar að ríkisstj. sammála um það og samráð haft við samtök launafólks, eins og segir í stjórnarsáttmálanum. Laun verða áfram verðtryggð, og meðan viðskiptakjör þjóðarinnar fara heldur versnandi, eins og nú er, aukast verðbætur á laun heldur minna en nemur verðlagsbreytingum. Þróun kjaramála á þessu ári mun ráðast í frjálsum samningum. En ljóst er að útilokað verður að halda verðhækkunum innan þeirra marka sem ég nefndi áðan ef almennar grunnkaupshækkanir ganga yfir á sama tíma. Þetta er flestum ljóst sem betur fer, og því hlýtur það að koma til vandlegrar athugunar í komandi kjarasamningum launamanna, að áhersla verði lögð á ýmiss konar félagsleg réttindamál, en jafnframt hugað sérstaklega að því að bæta hag þeirra sem lakast eru settir og lægst hafa launin. Það er einmitt þáttur í þeirri viðleitni ríkisstj. að bæta kjör þeirra sem lakast eru settir, að samkvæmt stjórnarsáttmálanum verður tekjutrygging aldraðra og öryrkja hækkuð um 5% 1. júní n.k. Margvísleg félagsleg réttindamál eru nú í undirbúningi eða eru að koma til framkvæmda, þ. á m. ýmis mál sem verkalýðshreyfingin kann vel að meta. Niðurgreiðslur búvöruverðs verða hlutfallslega minni á þessu ári miðað við liðið ár. Það er eitt af meginstefnumiðum ríkisstj. í verðlagsmálum að koma í veg fyrir þær miklu sveiflur sem verið hafa á verði landbúnaðarvara, og verður kappkostað að halda því niðurgreiðsluhlutfalli, sem ákveðið verður í vor, sem föstu hlutfalli af verði landbúnaðarvara. Verða 24.4 milljarðar kr. til ráðstöfunar til niðurgreiðslna á þessu ári. Ríkisstj. telur það skyldu sína að verja kjör bænda gegn meiri háttar áföllum og mun greiða fullar útflutningsuppbætur í samræmi við framleiðsluráðslög. Áætlað er að 10% landbúnaðarframleiðslunnar á yfirstandandi verðlagsári nemi um 8.4 milljörðum króna. Hins vegar er ljóst að tjón bænda af óverðtryggðum útflutningi búvara frá þessu verðlagsári verður miklu meira en svo, að útflutningsuppbætur hrökkvi þar til. Má því búast við að ríkið verði að veita Framleiðsluráði einhverja fyrirgreiðslu í þessu sambandi fyrr eða síðar, en ákvarðanir í þessu efni verða að bíða um sinn, enda er ráð fyrir því gert í stjórnarsáttmálanum, að lausn á þessum vanda tengist heildarstefnumótun í framleiðslumálum landbúnaðarins. Í þessu frv. felst ákveðin stefnumörkun í málefnum iðnaðarins. Gert er ráð fyrir að 850 millj. kr. af innheimtu aðlögunargjaldi renni til iðnaðarins í ár, en þessi upphæð var ekki færð til gjalda í því frv. sem lagt var fram í október. Aðlögunargjaldið rennur að miklum meiri hluta til Iðnrekstrarsjóðs, en að nokkru til nýiðnaðar og hagræðingarverkefna. Gert er ráð fyrir að 1134 millj. kr. af jöfnunargjaldi renni til endurgreiðslu söluskatts iðnfyrirtækja, en upphæðin nemur 2/3 hlutum gjaldsins eins og það var áætlað í ársbyrjun. Stefnt verður að því að hraða greiðslu gjaldsins umfram það sem áður hafði verið ákveðið. Í stjórnarsáttmála ríkisstj. er ákveðið, að ríkissjóður beri kostnað af félagslegum framkvæmdum Rafmagnsveitna ríkisins og framkvæmdum sem þeim er falið að annast. Þessi mál eru nú í sérstakri athugun, en í fjárlagafrv. er ráð fyrir því gert, að greiðslum vegna félagslegra framkvæmda Rafmagnsveitna ríkisins verði þannig hagað, að veittar verði 1000 millj. kr. til að mæta greiðslum af lánum vegna félagslegra framkvæmda fyrirtækisins á fyrri árum. Í stjórnarsáttmála ríkisstj. er því lýst yfir, að fjárveitingar til menningarmála verði auknar. Ég held að því verði ekki á móti mælt, að framlög til menningarmála eru ótrúlega lítill hluti af heildarútgjöldum ríkisins. Ég hef nýlega kannað hvert hafi verið framlag til lista og menningarmála í fjárlögum ríkisins árið sem innlend stjórn var færð inn í landið, árið 1904. Mér telst til að framlagið hafi numið 43 þús. kr. eða rúmlega 4% af ríkisútgjöldum á þeim tíma. Samsvarandi tala er í þessu frv. um 0.8%. Framlög til lista og menningarmála þurfa að hækka í nokkrum áföngum á næstu árum. Hækkunin í þessu frv., miðað við frv. sem lagt var fram í október s.l., nemur 265 millj. kr. Framkvæmda- og lánsfjáráætlun fylgir ekki þessu frv. af augljósum ástæðum. Lánsfjáráætlun hefur nær alltaf verið afgreidd nokkrum mánuðum síðar en fjárlagafrv., og nú hefur undirbúningur A-hluta fjárlaganna haft algjöran forgang. Gagnasöfnun til undirbúnings lánsfjáráætlunar er þó mjög langt komin, en eftir er að ákveða hvað rúmast innan áætlunar. Miðað við kröfur framkvæmdaaðila, sem þó hafa verið skornar talsvert niður, er útlit fyrir að erlendar lántökur kunni að fara yfir 100 milljarða kr. Hér er að sjálfsögðu stefnt í erlendar lántökur úr hófi fram og er ljóst að þessi miklu framkvæmdaáform þarf enn að skera talsvert niður. Í stjórnarsáttmála ríkisstj. er ákvæði þess efnis, að erlendar lántökur verði takmarkaðar eins og kostur er og að því stefnt að greiðslubyrði af erlendum skuldum fari ekki fram úr u.þ.b. 15% af útflutningstekjum þjóðarinnar á næstu árum, efri mörk erlendar lántöku verði þó ákveðin nánar með hliðsjón af eðli framkvæmda og með tilliti til gjaldeyrissparnaðar og gjaldeyrisöflunar. Skýringin á þessari miklu þörf á erlendri lántöku er einfaldlega sú, að nú standa framkvæmdir við Hrauneyjarfossvirkjun sem hæst og er áætlað að þær kalli á erlendar lántökur að upphæð um 30 milljarðar kr. Áform um aðrar raforku- og rafveituframkvæmdir nema rúmlega 20 milljörðum kr. en þar af er ætlað af lánsfjáráætlun, einkum með erlendum lántökum, um 17 milljarðar kr. Þessu til viðbótar koma áform um stórfelldar framkvæmdir við hitaveitur og fjarvarmaveitur og þessi framkvæmdakostnaður áætlaður rúmir 24 mill jarðar kr., en þar af yrði erlend fjármögnun rúmir 10 milljarðar kr. Af þessu sést, að samanlögð áform um orkuframkvæmdir í landinu stefna á rúma 74 mill jarða kr., og yrðu þá erlendar lántökur í þessu skyni a.m.k. 57 milljarðar kr. Að sjálfsögðu er útilokað að öll þessi áform verði að veruleika á þessu ári. Hér verður að velja og hafna eins og á öðrum sviðum og fresta hluta af þessum framkvæmdum til næsta árs. Hins vegar megum við sannarlega þakka fyrir að mikill skriður er á orkuframkvæmdum í landinu eftir þá gífurlegu verðhækkun á innfluttu eldsneyti sem var á s.l. ári. Orkuframkvæmdir spara gjaldeyri í stórum stíl og skila þjóðarbúinu miklum arði, og því er alls ekki réttlætanlegt að skera þær verulega niður vegna þess eins að þær kosti of miklar erlendar lántökur. Vissulega ber að varast að innflutningur erlends lánsfjár skapi þenslu í atvinnulífi og ýti undir verðbólgu. En á hitt ber að líta, að stór þáttur raforkuframkvæmda er innflutningur á erlendum fjárfestingarvörum, vélum og tækjum, og lántökur í því skyni hafa ekki þensluáhrif í íslensku efnahagslífi. Ríkisstj. mun hraða gerð framkvæmda- og lánsfjáráætlunar á næstu vikum og leggja hana fyrir Alþingi svo fljótt sem kostur er. En engin von er til þess, að frv. um lánsheimildir í tengslum við framkvæmda- og lánsfjáráætlun verði afgreitt fyrr en að loknu páskaleyfi. Eftir að hafa gert hér grein fyrir meginforsendum þessa frv. og stefnumálum ríkisstj. í því sambandi vil ég nú víkja að þróun efnahagsmála á liðnu ári og þjóðhagshorfum á árinu 1980. Eins og nokkur undangengin ár skiptir mjög í tvö horn um framvindu efnahagsmála á árinu 1979. Margir þættir efnahags- og atvinnumála voru hagstæðir. Sjávarafli var afar mikill og framleiðsla fór vaxandi í heild sinni, atvinna var næg og nokkurn veginn jöfnuður í utanríkisviðskiptum. Á hinn bóginn fór verðbólga vaxandi í kjölfar gífurlegra hækkana á olíuverði, en stjórnarkreppa og þingrof á haustmánuðum kom algjörlega í veg fyrir gagnráðstafanir. Verðbólga var því orðin meiri undir lok ársins en nokkru sinni fyrr. Hækkun olíuverðs varð þess einnig valdandi, að viðskiptakjör okkar gagnvart erlendum þjóðum snarsnerust til hins verra. Samkvæmt bráðabirgðatölum er þjóðarframleiðslan í heild talin hafa aukist um 3% á árinu 1979 eða um 2% á mann. Viðskiptakjörin drógust á hinn bóginn saman sem nemur um 4% af þjóðarframleiðslu, mest vegna hækkunar olíuverðs, en einnig rýrði lækkun á gengi Bandaríkjadollars kaupmátt útflutningstekna gagnvart innflutningi. Þessi rýrnun viðskiptakjara veldur því, að þjóðartekjur eru taldar hafa dregist saman um 2% á mann. Eftir þennan afturkipp eru þjóðartekjur á mann orðnar svipaðar og á árinu 1977. Framleiðslan í einstökum atvinnugreinum var með mjög misjöfnum hætti á síðasta ári. Framleiðsla sjávarafurða jókst afar mikið eða um 14%. Talið er að iðnaðarframleiðslan hafi aukist um 4–5%. En búvöruframleiðslan hefur líklega dregist saman um 5–6% vegna harðinda og óþurrka. Samdráttur er einnig talinn hafa orðið í byggingarstarfsemi. Heildarframleiðslan til útflutnings jókst að líkindum um 13%, en vegna þess hve mikið var gengið á birgðir á árinu 1978 og útflutningur varð mikill á því ári jókst vöruútflutningurinn minna en nam framleiðsluaukningunni eða um 9–10%. Þjóðarútgjöld eru talin hafa aukist um 1% á árinu 1979, einkaneysla og samneysla um 1 – 2%, en fjármunamyndun hefur sennilega dregist saman um 5%. Vöruinnflutningur hefur að raunvirði orðið svipaður og árið áður. Innflutningsverð hækkaði hins vegar mikið. Að frátalinni olíu hefur það að jafnaði hækkað líkt og útflutningsverð eða um 8% í erlendri mynt, en að olíu meðtalinni nemur verðhækkun alls innflutnings 20% í erlendri mynt. Þar sem verð erlends gjaldeyris í krónum hækkaði um 34% svarar þetta til um 60% innflutningsverðshækkunar í krónum á móti 45% verðhækkun útflutnings. Bráðabirgðatölur um verðmæti útflutnings og innflutnings allt árið 1979 sýna að útflutningur hefur orðið um 278 milljarðar, en innflutningur röskum 9 milljörðum minni, og því hefur orðið afgangur í vöruskiptunum við útlönd. Er það sannarlega athyglisverð niðurstaða þegar olíuverðshækkunin er höfð í huga. Á hinn bóginn er áætlað að nokkur halli hafi orðið í þjónustuviðskiptum, ekki síst vegna samdráttar í tekjum af samgöngum og flugi, og nemur hann hærri upphæð en afgangur í vöruskiptunum. Reynist áætlanir réttar hefur því orðið lítils háttar halli í viðskiptum við útlönd á árinu 1979, en halinn er það innan við 1/2% af þjóðarframleiðslu. Útkoman má því teljast vel viðunandi, m.a. þar sem útflutningsvörubirgðir um s.l. áramót voru mun meiri en í upphafi ársins. Vegna innstreymis erlends lánsfjár hefur greiðslujöfnuður orðið hagstæður og gjaldeyrisstaða batnað um 17 milljarða kr. Erlendar skuldir þjóðarbúsins hafa að líkindum aukist um 24 milljarða á seinasta ári, og í árslok kunna erlendar skuldir að hafa numið rúmlega 280 milljörðum eða u.þ.b. þriðjungi af þjóðarframleiðslu ársins, og er það svipað hlutfall og árið áður. Greiðslubyrði af löngum erlendum lánum, þ.e. greiðslur vaxta og afborgana í hlutfalli við útflutningstekjur, er áætluð 14% eða svipuð og undanfarin 4 – 5 ár. Í þessu sambandi tel ég ástæðu til að vekja á því athygli, að því hefur oft verið spáð á seinustu 5 – 6 árum, að þessi hundraðstala, þ.e. greiðslubyrðin af erlendum lánum, færi hækkandi og nálgaðist jafnvel 20%, en þetta hefur ekki reynst rétt af ýmsum ástæðum. Á mælikvarða framfærsluvísitölu hækkaði verðlag á liðnu ári um 45% að meðaltali, en um rúmlega 60% frá upphafi til loka ársins. Vísitala byggingarkostnaðar hefur hækkað jafnar yfir árið en framfærsluvísitala og er því stundum betri mælikvarði á verðlagsþróunina, m.a. vegna mismunandi áhrifa niðurgreiðslna á framfærsluvísitölu. Byggingarvísitalan hækkaði um 46% að meðaltali á liðnu ári, en frá upphafi til loka ársins var hækkunin um 54%. Undir árslok má ætla að hraði verðbreytinga hafi svarað til 55 – 60% verðbólgu á ári. Kauptaxtar hækkuðu heldur minna að meðaltali á árinu en verðlag, einkum vegna áhrifa af versnandi viðskiptakjörum, en ráðstöfunartekjur heimilanna eru þó taldar hafa aukist svipað og verðlag að jafnaði á árinu. Meðalkaupmáttur hefur því haldist nokkurn veginn óbreyttur. Á árinu 1979 vorum við Íslendingar ekki einir á báti með vaxandi verðbólgu. Efnahagsframvindan í flestum ríkjum heims breyttist til hins verra. Áætlanir alþjóðastofnana benda til að þjóðarframleiðsla iðnríkjanna hafi aukist um tæp 3% á árinu 1979 samanborið við 4% aukningu næstu tvö árin á undan. Víða gætir svartsýni um horfur fyrir næstu misseri. Í mörgum ríkjum hefur hvort tveggja gerst, að bæði verðbólga og átvinnuleysi hefur verið í vexti. Hefur þar í senn gætt áhrifa stórfelldrar hækkunar olíuverðs á árinu og minnkandi hagvaxtar í Bandaríkjunum, sem jafnvel er talið að geti snúist í alvarlegan afturkipp. Olíuverðshækkunin er nú þeim mun erfiðari viðfangs víða um lönd að hún bætist ofan á verðbólgu- og atvinnuleysisvanda sem ærinn var fyrir. Þetta ótrygga efnahagsástand í umheiminum veldur óneitanlega mikilli óvissu fyrir íslenska þjóðarbúskapinn næstu misserin. Þjóðhagsforsendur þessa frv. eru reistar á drögum að þjóðhagsspá Þjóðhagsstofnunar frá því í febrúar s.l. Þar er m.a. gert ráð fyrir að botnfiskafli á þessu ári verði svipaður og á árinu 1979, en loðnuaflinn minni. Þó er reiknað með að útflutningsframleiðsla og útflutningur í heild aukist nokkuð vegna aukningar iðnaðarframleiðslu til útflutnings, einkum áls og járnblendis. Viðskiptakjör héldu áfram að rýrna á síðasta fjórðungi liðins árs og eru um þessar mundir lakari en reiknað var með á s.l. hausti. Horfur um verðþróun í utanríkisviðskiptum eru afar óvissar, sérstaklega hvað varðar olíuverð. Sé gert ráð fyrir að heldur dragi úr verðhækkun innflutnings (annars en olíu), frá því sem var á síðari hluta árs í fyrra og útflutningsverð í heild hækki heldur minna en í fyrra, yrðu viðskiptakjörin á árinu 1980 að meðaltali 4 –6% lakari en á árinu 1979, miðað við það olíuverð, sem skráð var um miðjan febrúar. Þetta er nokkru meiri viðskiptakjararýrnun en áður var reiknað með, en eins og nú horfir virðast líkur á að rýrnunin gæti jafnvel frekar orðið meiri en þetta. Versnandi viðskiptakjör hafa m.a. orðið þess valdandi, að kaupmáttur kauptaxta á fyrsta fjórðungi þessa árs er 3 – 4% minni en ársmeðaltalið 1979. Forsendur um þróun kauplags og verðlags eru reistar á áætlunum fyrir fyrri hluta ársins og hugmyndum um breytingar síðari hluta árs. Niðurstaða þeirra bendir til þess, að kaupmáttur kauptaxta verði á árinu 1980 svipaður og á fyrsta fjórðungi ársins að óbreyttu grunnkaupi. Kaupmáttur ráðstöfunartekna 1980 yrði þá sennilega heldur minni en á árinu l 979 og er þá miðað við að beinir skattar verði svipaðir sem hlutfall af tekjum og á seinasta ári, en lífeyristekjur hækki nokkru meira en kauptaxtar. Samkvæmt þessu mætti búast við að heldur drægi úr einkaneyslu á árinu. Horfur um fjármunamyndun eru enn ekki ljósar þar sem fjárfestingar- og lánsfjáráætlun liggur ekki fyrir og heildarútlán fjárfestingarlánasjóða eru enn óráðin. Fyrstu drög að fjárfestingarspá á árinu 1980 benda til nokkurrar aukningar heildarfjárfestingar, en að frátöldum ýmsum meiri háttar framkvæmdum, m.a. orkuframkvæmdum og innflutningi skipa og flugvéla, eru hins vegar líkur á að almenn fjármunamyndun dragist nokkuð saman. Samkvæmt þessu má gera ráð fyrir að almenn þjóðarútgjöld dragist saman á árinu, ef til vill um 2%, og er sú forsenda notuð um magnbreytingu helstu stofna óbeinna skatta. Þær forsendur og áætlanir, sem hér hafa verið raktar, eru enn um margt óráðnar, en á grundvelli þeirra má ætla, að þjóðarframleiðslan í heild verði svipuð eða aukist lítils háttar 1980. Jafnframt yrðu utanríkisviðskiptin nálægt jafnvægi ef þjóðarútgjöld verða innan þeirra marka, sem ég hef nú nefnt, og viðskiptakjör rýrna ekki frá því sem nú er reiknað með. Líklegast er þó talið að þjóðartekjur dragist saman vegna áhrifa viðskiptakjararýrnunar á ráðstöfunarfé þjóðarinnar. Fjárlög ársins 1979 voru afgreidd með greiðsluafgangi að fjárhæð um 2.5 milljarðar kr. Tekjur umfram gjöld voru áætlaðar 6.6 milljarðar kr., en áformað var að greiða rúmum 4 milljörðum kr. meira en nam nýjum lántökum á árinu. Samkvæmt bráðabirgðayfirliti ríkisbókhalds námu heildarútgjöld ársins 1979 241.6 milljörðum kr. á greiðslugrunni og heildartekjur 238.7 milljörðum kr. Gjöld umfram tekjur urðu því á greiðslugrunni 2.9 milljarðar kr. Miðað við áætlun fjárlaga varð rekstrarafkoma ríkissjóðs um 9.5 milljörðum lakari en að var stefnt. Skuldaaukning ríkissjóðs við aðra en Seðlabankann nam um 3.9 milljörðum kr., sem er 2.3 milljörðum hærri fjárhæð en fjárlög gerðu ráð fyrir. Viðskipti ríkissjóðs og Seðlabanda Íslands urðu í stórum dráttum þannig á árinu 1979, að heildarskuld ríkissjóðs jókst um 0.4 milljarða kr. og nam um 26.7 milljörðum kr. í lok ársins. Þá hefur ekki verið tekið tillit til uppfærslu lána vegna verðbótaþáttar að fjárhæð 2. milljarðar kr. Á árinu 1979 var gerð formbreyting á skuldum ríkissjóðs í bankanum. Var þá horfið frá gengistryggingu lánanna, en þess í stað fylgja þau framvegis verðlagsþróun innanlands. Ákveðið hefur verið að skuldir ríkissjóðs við Seðlabanka og aðra aðila verði hér eftir færðar upp um hver áramót í samræmi við verðlagsþróun. Á fjárlögum ársins 1979 var gert ráð fyrir greiðslu lána til Seðlabankans að fjárhæð 5.1 milljarði kr. og bættri stöðu á viðskiptareikningi um 2.5 milljarða kr. Stöðubreyting við Seðlabankann hefur því orðið 10 milljörðum króna lakari en að var stefnt. Ef eingöngu er lítið á greiðsluhreyfingar ríkissjóðs við Seðlabankann á árinu varð greiðsluafkoman við bankann hagstæð um 2.2 milljarða króna, og er þá ekki tekið tillit til skuldaaukningar vegna uppfærslu lána við bankann með tilliti til gengismunar og verðbótaþáttar. Afkoma ríkissjóðs á seinasta ári var ótvírætt talsvert miklu lakari en að var stefnt þegar á heildina er litið, og á það sér ýmsar skýringar. En ljóst er að ákvörðun um aukna tekjuöflun í ríkissjóð í september s.l. var vissulega óhjákvæmileg og dugði þó ekki til. Svo að aftur sé vikið að því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, eru það niðurstöður þess, að gert er ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs verði um 340 milljarðar kr. og gjöld 334.5 milljarðar kr. Tekjur umfram gjöld nema því um 5.5 milljörðum kr. eins og ég hef þegar nefnt. Reiknað er með að úr ríkissjóði verði greiddir 2.7 milljarðar kr. á þessu ári vegna lánahreyfinga, umfram það sem greitt verður inn í ríkissjóð. Að auki er gert ráð fyrir 0.8 milljarða kr. útstreymi á viðskiptareikningi umfram innstreymi. Afborganir af lánum ríkissjóðs samkvæmt 1. gr. frv. nema alls um 12.4 milljörðum kr., en þar af renna 8.1 milljarður kr. til Seðlabankans, bæði til greiðslu af skammtímalánum, sem aflað var á árinu 1979, og lánum til langs tíma. Lánsfjárþörf vegna A- og B-hluta ríkissjóðs nemur alls 29.5 milljörðum kr. Þar af renna um 19.8 milljarðar kr. til B-hluta fyrirtækja og sjóða, en 9.7 milljarðar kr. eru lántaka vegna A-hluta frv. Af heildarlántökum eru um 11.8 milljarðar kr. innlend uppspretta lánsfjár, en um 17.7 milljarðar kr. eru fyrirhugaðar erlendar lántökur. Að sjálfsögðu verður ekkert um það fullyrt með vissu, hve traustur grunnur frv. er varðandi verðlags- og launamál. Framvinda efnahagsmála í heild getur miklu breytt. Reynt hefur verið að áætla útgjöldin eins og kostur er og af fyllsta raunsæi. Hins vegar er ljóst, að ætla verður fyrir greiðsluafgangi á fjárlögum eða nokkurri fjárhæð vegna óvissra útgjalda eigi ekki að vera veruleg hætta á að halli á ríkissjóð í lok hvers árs. Eftir að frv. hefur verið afgreitt mun ég beita mér fyrir strangri greiðsluáætlun innan fjárlaga ársins og vinna að því að herða innheimtu opinberra gjalda, enda nokkuð ljóst að þar er pottur brotinn. Jafnframt tel ég brýnt að tímabundnum halla ríkissjóðs verði mætt með fjármögnun frá viðskiptabönkum í einu eða öðru formi. Heildarútgjöld ríkissjóðs eru áætluð alls 3334.5 milljarðar kr. Samkvæmt bráðabirgðayfirliti námu gjöld 1979 um 241.6 milljörðum kr. Útgjöld hækka því um 92.9 milljarða króna eða 38.5%. Sé samanburður aftur á móti gerður við fjárlög ársins 1979 er hækkunin 132.2 milljarðar kr. eða um 65.3%. Skýringin á þessari háu prósentutölu er einfaldlega sú, að við gerð frv. var stuðst við ákveðnar forsendur um feril launa og verðlags út árið 1980, eins og ég hef áður rakið, en fjárlög fyrir árið 1979 voru miðuð við verðlag í desember 1978. Ég ætla mér að vera fremur stuttorður um heildargjöld ríkissjóðs, en þó verður ekki hjá því komist að drepa á nokkur veigamestu atriðin. Í heild nemur launakostnaður rúmum 95 milljörðum kr. sem er rúmlega 77% hækkun frá fjárlögum 1979. Laun einstakra stofnana eru sett fram á desemberverðlagi 1979, en áætluð launahækkun 1980, sem talin er leiða til tæplega 12 milljarða króna viðbótarútgjalda ríkissjóðs, er færð á sérstakan lið fjmrn. Að áætluðum launahækkunum 1980 frátöldum hækkar launaliður frv. um 55.2% frá fjárlögum 1979 og má skýra þá hækkun þannig: Í fyrsta lagi nemur hækkun launataxta og launatengdra gjalda frá des. 1978 til des. 1979 um 49.5%. Í þessari hækkun er tekið tillit til afnáms vísitöluþaks á launum í árslok 1978, 3% grunnkaupshækkunar 1. apríl s.l. og hækkunar verðbóta á laun. Í öðru lagi hafa frá síðustu fjárlögum bæst við nýjar stofnanir, ný verkefni og fjölgun starfsfólks sem leiðir til aukinna launaútgjalda. Þessi þáttur skýrir um 4% launahækkunarinnar eða sem svarar 2 milljörðum kr. í útgjöldum. Í þessu tilliti vegur þyngst hækkun launaliðar vegagerðarinnar um 700 millj. kr. umfram almennar taxtabreytingar, eftirlaunasjóður aldraðra rúmar 700 millj. kr. nýjar stöður á ríkisspítölum tæpar 400 millj. kr. og ýmis verkefni önnur, svo sem embætti ríkissáttasemjara, Heyrnar- og talmeinastöð Íslands o.fl. Ýmis önnur atriði í launamálum hafa og leitt til hækkunar þessa útgjaldaþáttar ríkissjóðs. Má þar nefna breytta flokkaskipun heilbrigðisstétta auk Sóknarsamninga snemma árs 1979. Alls skýra áhrif þessara þátta 1.4 – 1.6% heildarlaunahækkunarinnar. Önnur rekstrargjöld eru áætluð rúmur 21 milljarður kr. og er það tæplega 53% hækkun frá fjárlögum. Stafar þetta fyrst og fremst af verðhækkunum milli ára. Sérstaklega hefur orkukostnaður stofnana og fyrirtækja hækkað mjög mikið. Útgjöld vegna viðhalds eru áætluð rúmir 8 milljarðar kr. og er það rúmlega 54% hækkun frá fjárlögum 1979. Þá ber að hafa í huga að um 71% alls viðhalds er vegna viðhalds vega, en til viðhalds vega renna alls 5.870 millj. kr., og er það hækkun um 58.6%. Sérstaklega tel ég rétt að nefna að samkvæmt lögum nr. 57 frá 1978, um heilbrigðisþjónustu, skal ríkissjóður greiða 50% viðhaldskostnaðar sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva. Til þessa verkefnis renna 600 millj. kr. Á árinu 1979 var viðhald greitt sem hluti af daggjöldum með um 85% þátttöku ríkissjóðs. Verður nú að taka afstöðu til þess, hvernig best verði staðið að þátttöku ríkissjóðs í viðhaldi sjúkrastofnana, þannig að framkvæmd stangist ekki á við lög og valdi ríkissjóði auknum útgjöldum sem hvergi er áætlað fyrir. Vaxtakostnaður af atmennum lánum ríkissjóðs er áætlaður rúmir 16 milljarðar kr., og er það rúmlega 9 milljarða kr. hækkun. Framlög til almannatrygginga nema alls um 86.5 milljörðum kr. og er það hækkun um tæpa 39 milljarða kr. eða rúm 80%. Þessi mikla hækkun er eins og á öðrum sviðum vegna þess, að hér er reiknað með verðlagsbreytingu frá árslokum 1978 til meðalverðlags 1980. Í aths. frv. er gerð ítarleg grein fyrir útgjöldum vegna lífeyris- og sjúkratrygginga. Ég tel því ástæðulaust að fjölyrða frekar um þennan veigamikla þátt ríkisútgjaldanna. Á þrem atriðum vil ég þó vekja athygli. Í fyrsta lagi er brýnt, að tilhögun og fjármögnun barnsmeðlaga verði tekin til endurskoðunar. Óhæft er að Tryggingastofnun ríkisins bindi alla sína varasjóði í barnsmeðlögum sem ekki innheimtast. Láta mun nærri að skuld Innheimtustofnunar sveitarfélaga við Tryggingastofnun ríkisins vegna þessa hafi numið um 2.6 milljörðum, 2600 millj. kr. s.l. áramót. 1 öðru lagi er ráð fyrir því gert í frv., að þátttaka sjúklinga í lyfjakostnaði og kostnaði við sérfræðiþjónustu aukist hlutfallslega eins og útgjöld sjúkrasamlaga vegna þessara þátta. Í þriðja lagi þarf að ákveða endanlega þátttöku ríkisins í viðhaldi sjúkrahúsa, eins og ég hef þegar nefnt. Framlög til ríkisframkvæmda og ýmissa framkvæmdasjóða nema alls rúmum 55 milljörðum kr. og er það hækkun um tæpa 17 milljarða eða 43.5% frá fjárlögum ársins 1979. Framlög til verklegra framkvæmda, þ.e. hreinna ríkisframkvæmda og framkvæmda sem kostaðar eru af fleiri aðilum, hækka um rúma 11 milljarða kr. eða 57.5%. Frv. er miðað við upphæðir í gildandi vegáætlun. Hins vegar er áformað að endurskoða vegáætlun og verður ákvörðun tekin um heildarframlag til vegamála í tengslum við gerð lánsfjáráætlunar. Framlög til fjárfestingarlánasjóða hækka um 3.522 millj. kr., eða um rúm 30%, og er þá fylgt þeirri stefnu að framlög til flestra fjárfestingarlánasjóða eru lækkuð hlutfallslega. Í þessu frv. nema framlög til fjárfestingarlánasjóða alls 15.170 millj. kr. Ljóst er að verðtrygging útlána fjárfestingarsjóðanna hefur styrkt fjárhagslega stöðu þeirra mjög verulega og er því minni ástæða en áður til að byggja ráðstöfunarfé sjóðanna á óafturkræfum framlögum úr ríkissjóði. Með frv. til laga um lántökuheimildir, ríkisábyrgðir o.fl. verða lagðar fram tillögur um lagabreytingar sem miðaðar verða við að ríkisframlög til þeirra takmarkist við þær upphæðir sem nefndar eru í þessu frv. Hins vegar er ráðgert að athuga fjárþörf sjóðanna í tengslum við gerð lánsfjáráætlunar, svo að tryggt sé að þeir geti gegnt hlutverki sínu. Í þessu sambandi er rétt að benda á, að ekki er áformað á þessu ári að skylda Byggingarsjóð til að kaupa skuldabréf af Framkvæmdasjóði fyrir skyldusparnaðarfé og gengur það óskert til húsnæðismála, en á seinasta ári var gert ráð fyrir að skerða þennan tekjustofn um 2.000 millj. kr. Í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstj. er fyrirhugað að afla 1.000 millj. kr. til verkamannabústaða og leiguíbúða sveitarfélaga umfram það sem ella yrði varið í þessu skyni samkvæmt nánari ákvörðun í tengslum við gerð kjarasamninga. Að öðru leyti verður kannað við gerð lánsfjáráætlunar hver fjárþörf sjóðsins er þannig að tryggt verði að sjóðurinn geti staðið við skuldbindingar sínar. Einnig er rétt að benda á að framlag til Byggingarsjóðs verkamanna er hækkað um 50 millj. kr. frá því sem var í fjárlagafrv. sem lögð voru fyrir 101. og 102. löggjafarþing, þ.e. í okt. og jan. s.l. Við undirbúning fjárlagafrv. var frestað að taka afstöðu til tillagna iðnrn. um hækkun á framlögum til ýmissa orkuframkvæmda, þar á meðal til Rafmagnsveitna ríkisins vegna innanbæjarkerfa, til Kröfluvirkjunar vegna gufuöflunar og til Orkusjóðs vegna styrkingar dreifikerfis og jarðhitaleitar. Allt eru það liðir er varða fjárfestingar- og lánsfjáráætlun 1980, og verður tekin afstaða til þeirra við gerð hennar. Framlag til Lánasjóðs íslenskra námsmanna hækkar um 1.221 millj. kr., miðað við fjárlagafrv. sem lagt var fram í október á síðasta ári, en auk þess er lántökuheimild aukin um 500 millj. kr. og nemur þá alls 1700 millj. kr. Er þetta stærsta breytingin í hækkunarátt á framlögum til einstakra sjóða og stofnana frá fyrri frumvörpum. Framlög ríkissjóðs og lánsfjarútvegun til sjóðsins hefur vaxið hröðum skrefum undanfarin ár og hækkað úr 1640 millj. kr. samkv. fjárlögum 1977 í rúmar 7000 millj. kr. skv. þessu frv. Þrátt fyrir þessar miklu hækkanir hafa framlög til Lánasjóðsins verið miðuð við óbreyttar forsendur á síðari árum, þ.e. að lánveitingar svöruðu til 85% af umframfjárþörf námsmanna, og er svo enn. Í stjórnarsáttmála ríkisstj. er þó gert ráð fyrir að lögin um Lánasjóðinn verði tekin til endurskoðunar með hliðsjón af samkomulagi sem gert var við námsmenn á s.l. vori, en það fól í sér að lánahlutfallið yrði hækkað í þremur áföngum úr 85% í 100%, en endurgreiðslum til sjóðsins hraðað frá þeim námsmönnum sem hafa miklar tekjur að loknu námi. 6. gr. frv. er nokkuð breytt frá fyrri frumvörpum fyrir þetta ár. M.a. má nefna, að þar er leitað heimildar til þess að lækka ríkisútgjöld um 2 milljarða kr. á árinu 1980 ef þörf krefur. Auk þess er leitað heimildar til þess að hafna endurráðningu í stöður, sem losna hjá stofnunum og fyrirtækjum, og með þessum hætti reynt að auka aðhald og eftirlit með starfsmannamálum ríkisins. Ítarlegt yfirlit um tekjur og gjöld ríkissjóðs á árinu 1979 kom fram í ræðu fyrrv. fjmrh. Sighvats Björgvinssonar þegar hann mælti fyrir frv. sínu 7. febr. s.l., og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka þær upplýsingar hér, en sný mér næst að nýrri tekjuáætlun fyrir þetta ár. Tekjuáætlun þessa frv. er reist á þeim þjóðhagsforsendum sem áður voru raktar. Áætlanir um helstu stofna óbeinna skatta eru miðaðar við að velta dragist saman um 2% að raungildi frá fyrra ári. Gert er ráð fyrir að kauptaxtar hækki að meðaltali um 42% milli áranna 1979 og 1980 og innlent verðlag hækki að meðaltali um 46.5%. Munurinn liggur einkum í versnandi viðskiptakjörum eins og áður hefur verið rakið. Í áætlun um aðflutningsgjöld er gert ráð fyrir 2% samdrætti almenns vöruinnflutnings og að innflutningsverð hækki um 38% í krónum en 8% í erlendri mynt. Í ársbyrjun 1980 lækkuðu tollar samkvæmt tollskrárlögum, auk þess sem tollhlutfall er talið lækka nokkuð vegna samdráttar í innflutningi hátollavöru. Áætlanir um tekjuskatt einstaklinga eru miðaðar við að tekju- og eignarskattur skili sömu álagningu og verið hefði með gömlu skattalögunum, að því gefnu að skattvísitala hefði hækkað eins og skattskyldar tekjur til jafnaðar. Í tekjuáætlun er gert ráð fyrir að skattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði og sjúkratryggingagjald verði framlengd óbreytt út árið 1980, en þessir skattar gengu úr gildi um s.l. áramót. Þá hefur verið tekið tillit til áorðinna gjaldskrárbreytinga og jafnframt reiknað með að þeir skattar, sem fylgja verðlagi, hækki í samræmi við verðlagsforsendur frv. Að öðru leyti er miðað við óbreytt lög og reglur um mikilvægustu skatta og gjöld frá því sem er í ársbyrjun 1980. Innheimtar tekjur ríkissjóðs á árinu 1980 eru áætlaðar samtals 340 milljarðar kr., samanborið við 238.7 milljarða 1979 og 209 milljarða í fjárlögum ársins 1979. Samkvæmt þessu aukast heildartekjur ríkissjóðs um rúman 101 milljarð eða um 42% frá fyrra ári. Frá fjárlögum 1979 nemur aukningin hins vegar 131 milljarði eða 63%, en þessi samanburður er auðvitað ekki marktækur, eins og margoft hefur verið vikið hér að. Niðurstöðutölur tekjuáætlunar í fjárlagafrv., sem lagt var fram í október, voru 330.3 milljarðar kr. Tekjuáætlun þessa frv. sýnir því 9.6 milljörðum meiri tekjur en frv. Tómasar Árnasonar, en þar af nemur aukning almennra tekna ríkissjóðs þó ekki nema 7.5 milljörðum kr. Þessi tekjuáætlun er svo jafnframt byggð á bráðabirgðauppgjöri tekna ársins 1979, en þær reyndust í heild nokkru hærri en þær áætlanir sem frv. Tómasar Árnasonar var reist á. Á hinn bóginn hækkar tekjuáætlunin minna en þessar breytingar gefa tilefni til, og stafar það annars vegar af því, að nú er reiknað með samdrætti í veltu á árinu 1980, en frv. Tómasar Árnasonar gerði ráð fyrir að velta breyttist ekki að raungildi milli áranna 1979 og 1980. Jafnframt hafa áætlanir um tolltekjur verið lækkaðar, þar sem nú þykir sýnt að tollhlutfall verði mun lægra en áður var reiknað með. Ég mun hér á eftir geta helstu tekjustofna sem þegar hafa ekki verið nefndir, en vísa að öðru leyti til greinargerðar um tekjuáætlun með frv. Áætlanir um innheimtu eignarskatta á árinu 1980 eru í þessu frv. óbreyttar frá fjárlagafrv. því sem lagt var fram á 101. löggjafarþingi, en ákvarðanir um skattfrjálsa eign hafa enn ekki verið teknar. Um tekjuskatt félaga gildir hið sama og um tekjuskatt einstaklinga, að áætlunartölur eru miðaðar við eldri skattalög. Veruleg óvissa ríkir um þennan lið tekjuáætlunarinnar, m.a. um áhrif þeirra breytinga sem Alþingi hefur nýlega samþykkt á tekjuskattsákvæðum. Áhersla skal á það lögð, að áætlanir frv. um tekju- og eignarskatta eru ekki reistar á grunni nýju skattalaganna. Hér er um að ræða viðmiðunartölur gerðar á grundvelli eldri laga og í þeim felst því ekki mat á álagningarreglum hinna nýju laga. Ljóst er að verði tekjur af atvinnurekstri verulega miklu minni en áætlun fjárlaga gerir ráð fyrir getur orðið óhjákvæmilegt að leggja á viðbótarskatt, og tel ég persónulega að þá komi einkum til greina hækkun eignarskatts eða veltuskattur á aðstöðugjaldsstofn. En þetta er óafgreitt með öllu enda neyðarúrræði sem við verðum að vonast til að ekki þurfi að grípa til. Í áætlun fyrir árið 1980 verður enn að gera ráð fyrir lækkun tollhlutfalls, eins og var á seinasta ári, bæði vegna tollalækkunar í ársbyrjun og þar sem reikna verður með samdrætti í innflutningi hátollavöru. Er reiknað með að tollhlutfallið lækki úr 9.5% í 7.5%. Veldur það rösklega 5 milljarða tekjutapi, eins og áður hefur verið nefnt. Áætlanir um tolla af bílum eru miðaðar við innflutning 7 000 bíla á árinu 1980, og er þá höfð hliðsjón af miklum innflutningi síðustu ára og forsendum um samdrátt innflutningsmagns, einkum á hátollavörum. Tollur af bensíni jókst mjög á s.l. ári vegna innflutningsverðhækkunar og er talinn hafa orðið um 5.8 milljarðar kr. Í áætlun fyrir árið 1980 er reiknað með svipuðum bensíninnflutningi og á s.l. ári og að bensínverð í innflutningi verði svipað og á seinasta fjórðungi ársins 1979. Þessi verðforsenda er að sjálfsögðu afar óviss, en samkvæmt þessu er bensíntollur áætlaður 8.4 milljarðar kr. á árinu 1980. Samkvæmt þessum forsendum eru tolltekjur ríkissjóðs áætlaðar rúmir 39 milljarðar kr. á árinu 1980 og er það aðeins 19% aukning frá árinu 1979. Bensínsala á árinu 1979 varð töluvert minni en reiknað var með á fjárlögum. Í áætlun fyrir árið 1980 er reiknað með að bensíngjald verði innheimt af rúmum 120 milljörðum lítra, en í því felst tæplega 1% aukning milli áranna 1979 og 1980, en um 1% minnkun milli áranna 1979 og 1980. Reiknað er með að bensíngjaldið hækki í samræmi við verðlagsforsendur frv., og á þessum forsendum eru tekjur af bensíngjaldi áætlaðar 11 milljarðar kr. á árinu 1980. Samkvæmt tekjuáætluninni verður innheimtur söluskattur um 331/2% af heildartekjum ríkissjóðs 1980, en hann varð um 31% á árinu 1979. Þessi hækkun skýrist af hækkun söluskattsins í september, en hún er talin skila ríkissjóði röskum 10 milljörðum af þeim 114 sem skatturinn er talinn gefa. Tekjur Jöfnunarsjóðs af söluskatti eru áætlaðar tæpir 9 milljarðar kr., en þar af stafa 900 millj. kr. af söluskattshækkuninni. Rekstrarhagnaður ÁTVR er áætlaður 24 milljarðar kr. á árinu 1980, en rétt er að vekja á því athygli hér, að nú er reiknað með að hagnaður fyrirtækisins hafi numið 17.2 milljörðum kr. á árinu 1979, en ekki 18.2 milljörðum eins og áður hafði komið fram, m.a. í því fjárlagafrv. sem hér er til umræðu. Rekstrarhagnaður af áfengis- og tóbakssölu virðist því frekar ofáætlaður en vanáætlaður. Á miðju s.l. ári sagði Bandalag starfsmarina ríkis og bæja upp aðalkjarasamningi sínum við fjmrh. frá og með 1. júlí 1979 og Bandalag háskólamanna sagði upp sínum samningum frá og með 1. nóv. 1979. 18. febr. s.l. kvað Kjaradómur upp dóm um aðalkjarasamning BHM og fjmrh. til næstu tveggja ára. Skv. dómi Kjaradóms skulu grunnlaun háskólamanna vera óbreytt á samningstímanum og verðbætur á laun greiðast skv. ákvæðum laga um efnahagsmál, nr. 13/1979. Sérkjarasamningar aðildarfélaga BHM eru nú til meðferðar fyrir Kjaradómi og skulu dómar um þá kveðnir upp eigi síðar en 18. apríl n.k. Kjaradeilu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og fjmrn. var á liðnu sumri vísað til ríkissáttasemjara og standa sáttaumleitanir yfir. 13. mars s.l. sendi ég stjórn og samninganefnd BSRB bréf þar sem lýst er viðhorfum ríkisstj. til samningamálanna. Í bréfinu kemur fram, að ríkisstj. telur að yfirlýst áform um að draga úr verðbólgu með ströngum verðlagshömlum séu algerlega háð því, að ekki verði almennar grunnkaupshækkanir í þjóðfélaginu á þessu ári. Með þær forsendur í huga og til þess að greiða fyrir samningum lýsti ríkisstj. yfir að hún væri reiðubúin að ræða ýmis almenn réttindamál félagsmanna BSRB sem samninganefnd bandalagsins hefur lagt áherslu á. Hér er um að ræða samningsréttarmál, rýmkaða aðild að lífeyrissjóðum opinberra starfsmanna, atvinnuleysistryggingar, aukin framlög til fræðslumála BSRB og stofnun starfsmannaráða í ríkisstofnunum. Þá er boðið upp á samráð við BSRB, eins og við önnur stór launþegasamtök, um ráðstöfun þess fjár sem ætlað er að verja til félagslegra framkvæmda á þessu ári, sbr. stjórnarsáttmálann, m.a. til að greiða fyrir kjarasamningum. Stjórn og samninganefnd BSRB hefur nú svarað tilmælum ríkisstj. Samtökin taka, verður að teljast, heldur jákvætt í erindi ríkisstj., þótt ekki felist í því, að BSRB falli frá fyrri kröfum sínum. Samninganefnd BSRB hefur nú skipað 5 manna nefnd til að hafa forustu af sinni hálfu í viðræðum um aukin félagsleg réttindi í þágu bandalagsins og félagsmanna þess. Afstaða stjórnar og samninganefndar BSRB er góðs viti og eykur vonir manna um að unnt verði að leiða samningamál launamanna til lykta um sinn án þess að sprengja þann verðlagsramma sem ríkisstj. hefur sett í því skyni að draga úr verðbólgu á þessu ári. Herra forseti. Ef til vill væri ástæða til að fara hér fleiri orðum um ríkisfjármálin. En það verður að bíða betri tíma. Undirbúningur frv. um staðgreiðslukerfi skatta fer senn að hefjast. Áður en unnt verður að fastsetja gildistöku samtímaskatts er óhjákvæmilegt að Alþingi taki stefnumarkandi ákvörðun um tilhögun skattsins með setningu laga um staðgreiðslu og breytingu á þeim lögum sem tengjast framkvæmd málsins. Þegar Alþingi hefur þannig markað stefnuna er unnt að byrja undirbúning málsins á ákveðnum grundvelli. Þá fyrst þegar undirbúningur er kominn í fullan gang verður tímabært að ákveða endanlega hvenær nýtt innheimtukerfi getur tekið gildi. Þótt margt sé óljóst um staðgreiðslu skatta er þó ljóst að almennur áhugi og útbreiddur skilningur er á því, að tekjuskattur verði innheimtur um leið og teknanna er aflað. Hins vegar er að minni hyggju miklu meiri óvissa um kosti og galla virðisaukaskatts. Áður en sá skattur tekur við af söluskatti þurfa menn að svara ýmsum pólitískum spurningum, m.a. þeirri, hvort menn telja æskilegt og framkvæmanlegt að afnema hinar mörgu undanþágur sem gilda um innheimtu söluskatts, t.d. leggja slíkan skaft á matvæli að nýju. Ljóst er að þessi nýja tegund skattlagningar hefði í för með sér nokkra hækkun vöruverðs og auk þess verulega skriffinnsku, enda yrðu innheimtuaðilar skattsins a.m.k. tvöfalt fleiri en nú eiga að innheimta söluskatt. En hinu er ekki að neita, að virðisaukaskatturinn hefur einnig ýmsa augljósa kosti fram yfir söluskattinn. Ég tel að nú sé brýnt, eins og á stendur, að leita allra leiða til að herða innheimtu söluskatts og tryggja sem allra best að skatturinn komist til skila. Það er viðfangsefni sem ekki þolir bið; en árangur á því sviði mundi einnig koma að gagni þótt söluskatturinn breyttist síðar í skatt með virðisaukasniði. Ég mun því innan skamms skipa nefnd til að gera tillögur um herta innheimtu söluskatts. Herra forseti. Ég leyfi mér svo að lokum að leggja til, að þessu frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. fjvn. Vissulega er það aðeins formsatriði, þar sem nefndin hefur nú unnið í tvær vikur að afgreiðslu mála á grundvelli þessa frv. Ég vil hins vegar nota þetta tækifæri til að þakka fjvn. fyrir það, að vinna við frv. er nú í fullum gangi þó að það sé fyrst nú að koma formlega til nefndarinnar. Og ég hvet nefndarmenn úr öllum flokkum til að taka nú höndum saman og hrista af okkur alþingismönnum þá skömm, sem á okkur hvílir, með því að afgreiða frv. örugglega fyrir páska.



Herra forseti. Fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj., sem hér er til umr., er dæmigert fjárlagafrv. vinstristjórnarstefnu. Ljóst er að ekki er ætlunin að beita ríkisfjármálunum í baráttunni við verðbólguna. Ljóst er að áfram mun stefna í hallarekstur hjá ríkissjóði vegna óraunhæfra útgjaldaáætlana, ef þeim hefur þá ekki verið kippt út til þess að ná endum saman. Ljóst er að skattbyrðin verður meiri 1980 en nokkru sinni fyrr, allir vinstristjórnarskattarnir lagðir á áfram og nýir skattar boðaðir. Ljóst er að stefnt er í aukin ríkisumsvif, áframhaldandi vinstri verðbólgu sem vitaskuld þýðir lífskjaraskerðingu. Útgjaldahlið þessa fjárlagafrv. hækkar frá fjárlögum 1979 um 65.3%, eða meira en nokkru sinni fyrr, sem er bein afleiðing þeirrar vinstri verðbólgu sem varð hvað mest á s.l. ári eða um 61%. Þegar ríkisfjármálin eru rædd og fjárlagafrv. tekið til afgreiðslu er ekki óeðlilegt að þróun efnahags- og fjármála í landinu sé skoðuð yfir örlítið lengra tímabil en aðeins á líðandi stund. Ég vék að einni tölu áðan, 61% verðbólgu frá upphafi árs til loka 1979. Ef við förum örlítið lengra aftur í tímann og virðum fyrir okkur þróun þessara mála 1960–1970 og 1970–1980 og berum þessa tvo áratugi saman kemur út hrikalegur samanburður. Verðbólga áratugarins 1960–1970, frá upphafi árs 1960 til upphafs árs 1970, var 200% og þá varð þreföldun á verðlagi. Verðbólgan frá upphafi árs 1970 og til upphafs árs 1980 er 1400% og verðlag fimmtánfaldast á þeim tíma. Það er ekki óeðlilegt, þegar þessi samanburður liggur fyrir, að við veltum því fyrir okkur hvað veldur. Er hér um að ræða eingöngu utanaðkomandi áföll vegna ytri aðstæðna? Er hér eingöngu um að ræða þróun efnahagsmála í viðskiptalöndum okkar á sama tíma? Vitaskuld er um að ræða áföll vegna ytri aðstæðna. Það gerist á báðum þessum tímabilum. Við minnumst verðfalls og efnahagsvandræða 1967 og 1968, við minnumst líka vandamála 1973 og nú 1978, þ.e. olíuvandamálsins, og við skulum ekki gleyma Vestmannaeyjagosinu þegar það átti sér stað. En skýra utanaðkomandi áföll allt þetta dæmi? Er ekkert sem við getum rakið til þróunar mála innanlands? Að mínum dómi er þar að finna meginorsökina. Ef við berum saman stöðugleika í íslenskum stjórnmálum 1960–1971 og svo frá 1971 til dagsins í dag er mikill munur á. Það liggur í hlutarins eðli, að stöðugleiki í stjórnmálum hlýtur að leiða til stöðugleika í efnahagsmálum, í peningamátum og í þjóðmálunum yfirleitt. Í hverju liggur þá óstöðugleikinn hvað mest? Jú, á árinu 1971 tekur við af viðreisnarstjórninni, sem starfað hafði í 12 ár og veitt íslensku þjóðfélagi forustu, vinstri stjórn, og það varð ekki löng bið á að verðbólgan segði til sín og breyting yrði á þróun efnahagsmálanna. Verðbólguþróunin 1971, 1972 og 1973 sýnir okkur og sannar hvað í raun og veru var að gerast samfara óstöðugleika við forustu í þjóðfélaginu á áratugnum 1971–1980. Þá gætir verulega afleiðinga af vinstristjórnarstefnu. Hér er að mínum dómi að finna orsakir til þess sem gerst hefur og blasir við okkur hrikalegar en nokkru sinni fyrr. Þá skulum við, eftir að hafa borið saman þessa tvo áratugi og gert okkur grein fyrir því, hvernig málin hafa þróast, víkja aðeins til ársins 1979, sem var að líða, og gera okkur grein fyrir hver sé staða efnahagsmála um áramótin 1979–1980. Þá blasir við, eins og ég gat um, meiri verðbólga frá upphafi árs til loka en nokkru sinni fyrr eða 61%. Viðskiptakjörin höfðu versnað um 11% eða 4% af þjóðarframleiðslu. Halli varð á utanríkisviðskiptum um 2.5 milljarða kr. eða um 0.3% af þjóðarframleiðslunni og hafði versnað um 11 milljarða frá því á árinu 1978. Þjóðartekjur minnkuðu um 2% á mann 1979, enda þótt þjóðarframleiðslan ykist um 2%, sem er minna en meðaltal áranna 1970–1980. Þetta gerist hjá okkur Íslendingum þegar næstu nágrönnum okkar tekst að minnka vandamál sín og ná betri tökum á stjórn efnahagsmála. Við þessar aðstæður var núv. hæstv. ríkisstj. mynduð. Spurningin hlýtur því að vera: Var það ríkisstj. eins og sú, sem nú situr, sem þjóðin þarfnaðist um síðustu áramót, þegar menn gera sér grein fyrir hver í raun og veru er staða málanna? Ég er þeirrar skoðunar að svo sé ekki. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki lagt fram neina stefnu, nein stefnumið í efnahags- og peningamálum, atvinnumálum eða launamálum. Hæstv. forsrh. hefur ekki gert Alþ. grein fyrir stefnu ríkisstj., eins og þingsköp þó gera ráð fyrir. En það er svo sem í samræmi við annað, enda sjálfsagt erfitt fyrir hæstv. forsrh., varaformann Sjálfstfl., að semja stefnuræðu byggða á vinstristjórnarsamningi. Það var tvímælalaust erfitt fyrir hann að gera grein fyrir þessum málum, því að af stjórnarsáttmálanum sýnist ekki ætlunin að gera tilraun til að snúa þróuninni við og ná verðbólgunni niður. Allar hugmyndir um lögfestingu verðlags, sem ekki eru í samræmi við raunveruleikann, leiða að sjálfsögðu til óviðráðanlegra erfiðleika hjá atvinnuvegunum og síðan til minnkandi atvinnu. Af stjórnarsáttmálanum verður ekki séð að ætlunin sé að auka á ný þjóðarframleiðslu og þjóðartekjur, en það er að sjálfsögðu sú lausn, þegar til lengri tíma er lítið, sem getur unnið bug á þeirri verðbólgu sem mjög hrjáir okkur alla. Það var ljóst í upphafi, að núv. ríkisstj. var ekki mynduð til þess að takast á við vandamálin, heldur undir yfirskini virðingar Alþingis með sæmd þjóðarinnar á orði, sem litlu skiptir þjóðfélagsþegnana ef aðeins hefur verið um að ræða að aðstoða upplausnaröfl innan þjóðfélagsins til þess að komast í valdastólana. Þetta er vissulega harður dómur, en það fjárlagafrv., sem hér er til umfjöllunar, og annað það, sem fram hefur komið af hálfu hæstv. ríkisstj., staðfestir það sem ég hér vék að. En ekki sýnist hafa verið erfitt fyrir hæstv. forsrh. að setjast í ríkisstj. með þeim aðilum, sem í ríkisstj. hans sitja, með tilliti til þeirrar útkomu sem efnahags- og peningamálin 1979 sýna okkur. Ég minni á fjárlagaumr. fyrir einu ári. Ég minni á þau varnarorð sem fram komu af hálfu stjórnarandstöðunnar þegar fjárlagafrv. var þá til meðferðar. Á það var bent, að í það frv. skorti ekki milljarða, heldur tug milljarða til þess að hallalaus rekstur gæti orðið á ríkisbúskapnum. Þessu var svarað með því að segja að hér væri um hrakspár að ræða, menn, sem hefðu haldið um stjórnartaumana, væru nú komnir í stjórnarandstöðu og þess vegna líti dæmið svona út í þeirra augum. Þegar líða tók á árið var þetta enn undirstrikað, en á það var ekki hlustað. Það voru að vísu lagðir á nýir skattar, en það dugði ekki til. Það voru tekin viðbótarlán, en það dugði ekki heldur til. Niðurstöður ársins 1979 eru, eins og fram kom áðan, m.a. hjá hæstv. fjmrh., að það eru frávik frá rekstrarjöfnuði upp á 9.5 milljarða. Hann var áætlaður jákvæður upp á 6.6 milljarða, en kom út með halla upp á 2.9 milljarða. Frávik frá greiðslujöfnuði varð enn meira, tæpir 13 milljarðar. Skuldaaukning í Seðlabanka var 2.4 milljarðar í staðinn fyrir skuldalækkun upp á 5 milljarða. Útgjöld samkv. bráðabirgðayfirliti ríkisfjármála sýna að umframgreiðslur á árinu 1979 eru 20%, voru 1978 15%, en 1977 komust þær niður í 10.2%. Tekjur ríkissjóðs jukust hins vegar um 14.3%, og eru þar í allir vinstristjórnarskattarnir sem á árinu 1979 var talið að næmu yfir 20 milljarða kr. Ríkisútgjöldin á greiðslugrunni eru talin verða um 29% af þjóðarframleiðslu, en þegar ríkisreikningurinn verður gerður upp má reikna með að þar verði um að ræða 30% af þjóðarframleiðslu sem ríkið hefur tekið til sín á árinu 1979. Og hvernig lítur svo lánsfjáráætlunin út 1979? Hún reyndist koma út með 43% hækkun þegar gengisbreyting á árinu 1979 nemur 25%, þrátt fyrir að lánsfjáráætlunin 1979 var afgreidd, ef ég man rétt, í aprílmánuði, þegar þriðji hluti var liðinn af árinu og menn gátu miklu betur gert sér grein fyrir, hvernig framvindan yrði í þessum málum, heldur en um áramót. Peningamagn í umferð árið 1979 jókst um 50%, á ákveðnu tímabili um 62%, en hin frægu Ólafslög, efnahagsmálalögin frá því í fyrra, gerðu ráð fyrir að stefnt yrði að 21%. Niðurstaðan, sem ég hef hér rakið, sýnir okkur hver stjórn var á ríkisfjármálunum á s.l. ári. Það voru vissulega viðhöfð stór og þung orð af þáv. hæstv. fjmrh. um hallalausan ríkisbúskap og að allt yrði gert til að draga úr umframgjöldum hjá ríkissjóði. Ég efast út af fyrir sig ekki um að sú ríkisstj. hafi viljað gera sitt besta, annað hvarflar ekki að mér. Hins vegar er mér ljóst að ráðh. gátu ekki ráðið einir. Það var stjórnarstefnan sem hér var fyrst og fremst um að kenna og hvernig í upphafi var um hnútana búið. En sýnist mönnum að fjárlagafrv., sem við fjöllum um í dag, sé með þeim hætti, sé þannig úr garði gert að búast megi við breytingu í ríkisfjármálunum á árinu 1980? Skoðun mín er sú, að svo sé ekki, og ég gerði í upphafi máls míns aths. við nokkur atriði úr þessu fjárlagafrv. Fjárlagafrv. er lagt fram með þeim hætti, að það getur aldrei, eins og að því hefur verið unnið, verið annað en haldlítið pappírsgagn þegar fram í sækir. Það hækkar að vísu meir en nokkurn tíma áður, enda þótt veigamiklir liðir, eins og olíustyrkur sem útgjöld hjá ríkissjóði, séu teknir út og fjármögnun veigamikilla þátta, eins og vegamála, orkumála, iðnaðarmála og landbúnaðarmála, sé ekki inni í þessu dæmi. Þeim vanda á að velta á undan sér. Hann er með öllu óleystur. En gera menn sér ekki grein fyrir því, að hér eru vandamál sem verður að taka ákvörðun um hvernig leysa skuli? Ætla stjórnvöld annað fjármagn til þessara hluta - eða er verið að láta líta svo út að ýmsir þessara þátta verði fjármagnaðir í gegnum lánsfjáráætlun? Ég held að það liggi ljóst fyrir að dæmi ríkissjóðs, eins og hugsað er að hann fjármagni gjaldahliðina í þessu frv., gangi ekki upp. Skattheimtan í þessu frv. er öll hin sama og hún var á s.l. ári. Allir hinir svokölluðu vinstristjórnarskattar verða lagðir á áfram, og þeir munu ekki nema á árinu 1980 einungis 20 milljörðum. Það má jafnvel gera ráð fyrir að sú upphæð nærri tvöfaldist. Auk þess er gert ráð fyrir nýrri skattheimtu til ríkisins sem getur numið einum tug milljarða. Þegar fjárlagafrv. er hér til meðferðar liggja skattstigarnir ekki enn þá fyrir. Auk þessa keppast stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. við að fá samþykkta á hinu háa Alþingi viðbótarálagningu skatta, þ.e. hækkun á álagningu útsvara, sem talið er að muni nema á milli 4.5 og 5.5 milljarða kr. Það liggur því ljóst fyrir að skattbyrði borgaranna 1980 verður meiri en nokkru sinni fyrr og slær út árið 1979, sem varð þó það versta. Til þess að ná þessu frv. saman, er, eins og ég gat um áðan, frestað afgreiðslu mála, sleppt úr frv. stórum útgjaldaliðum, gerðar augljósar vanáætlanir og hætt við, miðað við fyrstu útgáfu frv. og ég held 2. útgáfu líka, að greiða umsamdar afborganir af lánum. Eignir eru seldar fyrir 1 milljarð. Það er niðurskurður á framkvæmdaframlögum og framlögum til fjárfestingarsjóða til þess að auka rekstrarútgjöldin. Allt stefnir þetta í yfir 30% sem hlutfall af þjóðarframleiðslu til ríkisumsvifa á árinu 1980. Á sama tíma og við ræðum um fjárlagafrv. og hæstv. fjmrh. brýnir þm. á því að ljúka afgreiðslu þess fyrir páska liggur ekki fyrir lánsfjáráætlun. Heildarstefnan í peningamálunum hjá ríkisstj. getur því ekki einu sinni legið fyrir Alþ. þegar fjárlagafrv. er til umr. Hæstv. fjmrh. vék að því í ræðu sinni áðan að þetta væri ekki nýtt. Ég held að hann hafi orðað það svo, - hann leiðréttir mig þá, - að lánsfjáráætlun hafi aldrei verið afgreidd á sama tíma og fjárlög. Þetta er ekki rétt. Þegar lánsfjáráætlun fyrst var lögð fram, haustið 1975, var hún ekki lögð fram fyrr en á milli 2. og 3. urrir. fjárl., það er alveg rétt, en lög, sem samþ. þurfti vegna lánsfjáráætlunar, voru samþ. fyrir þau áramót. Mér var fullkomlega ljóst, þegar ég vann að þessari fyrstu lánsfjáráætlun og lagði hana fram, að þetta væri of seint, og það tókst haustið 1977 að leggja hana fram þó nokkuð fyrr. En lánsfjáráætlun og þau lög, sem þurfti að samþ. í samræmi við hana, voru ævinlega samþ. á sama tíma og fjárlögin. Það gerðist hins vegar á s.l. ári, að lánsfjáráætlun var ekki samþ. fyrr en nokkrir mánuðir voru liðnir frá því að fjárlög höfðu verið afgreidd. Það kom þá í ljós, hvers vegna nauðsynlegt er fyrir þá, sem vilja hafa stjórn á ríkisfjármálunum, efnahagsmálunum og peningamálunum, að lánsfjáráætlun liggi fyrir Alþ. og sé afgreidd á sama tíma og fjárlög. Lánsfjáráætlunin á s.l. ári var lögð fram með þeim hætti að inn voru komnir viðbótarliðir. liðir um útgjöld ríkissjóðs sem fjvn. hafði fellt niður úr fjárlagafrv. og Alþ. hafði ekki viljað samþ. við afgreiðslu fjárl. Þá var farið inn um bakdyrnar til að ná fjármagni til framkvæmda. Þá skipti engu máli um öll stefnumiðin í efnahagslögunum. Þá var aðalatriðið að ná í peninga. Fjárlög voru ekki til umr., fjárveitingavaldið ekki til að skipta fjármagninu, heldur ríkisstj. með sitt vald til þess að ná fjármagni og halda uppi ákveðnum framkvæmdum. Ég held að þetta sýni okkur, og ég er viss um að þm. eru allir sammála um það, að lánsfjáráætlunin á að liggja fyrir eins tímanlega og mögulegt er eftir að fjárlagafrv. hefur verið lagt fram á þingi. Reynslan frá s.l. ári sýnir okkur betur en nokkuð annað með hvaða hætti fer um fjármát ríkisins, þegar afgreiðsla er ekki samtímis á fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun. Ég held að hæstv. fjmrh. hafi vikið að því áðan, að það yrði ekki fyrr en einhvern tíma eftir páska sem lánsfjáráætlun kæmi á borð þm. og leitað yrði eftir samþykkt Alþingis á þeim lögum sem lánsfjáráætlun nauðsynlega verður að fara eftir. Það má vel vera að afgreiðsla þessa frv. eigi að vera með þeim hætti, að lánsfjáráætlun eigi með einum eða öðrum hætti að brúa það bil sem bersýnilega er og verður í ríkisfjármálunum samkv. frv. Ég hafði búist við því, að í þessari viku ættu þm. von á að lánsfjáráætlun yrði lögð á borð þeirra og áður en lokaumr. fjárlagafrv. færi fram og fjárlög yrðu samþ. hefðu menn fengið tækifæri til að gera sér grein fyrir þeim áformum sem þar eru. Ég hef áður vakið athygli á því, að við Íslendingar eigum ekki einir þjóða í erfiðri glímu við viðskiptahalla og verðbólgu. Slík vandamál hafa verið meginviðfangsefni víðast hvar í heiminum á undanförnum árum, jafnvel í þeim löndum sem áður höfðu náð mestum stöðugleika og bestum árangri í stjórn efnahagsmála. Þróun efnahagsmála á undanförnum árum hefur leitt í fjós mikilvægar staðreyndir sem þeir, er með stjórn efnahagsmála fara, verða að taka tillit til. Þessar staðreyndir skipta okkur Íslendinga einnig miklu máli og við hljótum að taka mið af þeim í stjórn eigin mála. Í fyrsta lagi virðist ekki unnt að ná helstu markmiðum í efnahagsmálum, svo að eitthvað vari, nema takist að ná þeim öllum í senn að verulegu leyti. Það er ekki unnt að tryggja atvinnu til langframa ef ekki tekst að vinna bug á viðskiptahallanum og verðbólgunni. Á hinn bóginn stoðar lítið að halda verðbólgunni í skefjum og eyða viðskiptahallanum ef þessum markmiðum verður ekki náð nema með atvinnuleysi. Þess vegna verður að ná þeirri samræmingu í stjórn efnahagsmála og þeirri samstöðu á milli stétta og hagsmunahópa að komist verði sem næst öllum þeim efnahagslegu markmiðum sem stefnt er að. Í öðru lagi er áframhaldandi vöxtur framleiðslu mikilsvert markmið í efnahagsmálum, og svo mun enn verða um langt skeið. Þótt mönnum séu nú ljósari en áður ýmsir fylgikvillar hagvaxtar og reynt sé að varast þá, verður margvíslegum þörfum manna og þjóða ekki sinnt nema með tilstyrk aukinnar framleiðslu. Slíkar þarfir, sem enn er ekki sinnt sem skyldi, verða til í ríkum mæli, jafnvel í þeim löndum sem lengst eru komin á framfarabraut. Enn meira máli skiptir þó að úr fátæktinni í heiminum verður ekki dregið nema með meiri framleiðslu, ekki aðeins þar sem fátæktin er landlæg, heldur einnig í velmegunarlöndum sem þá gætu í vaxandi mæli miðlað öðrum af auðlegð sinni. Eigi vaxandi framleiðsla hins vegar að vera meginmarkmiðið í efnahagsmálum, eins og verið hefur, verður að halda við réttum skilyrðum til þeirrar aukningar. Þau skilyrði eru ekki síst heilbrigt atvinnulíf, þar sem vinnusemi og framtak fá að njóta sín og eðlileg arðsemi nýtur viðurkenningar. Í þriðja lagi verður að gæta hófs í útgjöldum ríkisins og í skattlagningu þegnana. Ekki er unnt að líta svo á að leiðin til að leysa hvers konar vanda sé að einbeita ríkiskerfinu að þeim og auka útgjöld ríkisins. Tilraunir í þessa átt víða um heim hafa sennilega átt drjúgan þátt í aukinni verðbólgu undanfarin ár, án þess að sá árangur hafi náðst sem menn höfðu vænst. Það verður því að leita hagkvæmari og ódýrari leiða en sífelldrar eflingar ríkisvaldsins. Það er ekki heldur unnt að líta svo á, að stöðugt megi jafna vaxandi ríkisútgjöld með hækkandi sköttum. Í sumum tilfellum má telja að í raun geti háir skattar verið uppspretta verðbólgu, auk þess sem þeir kunna að draga úr vilja manna til starfa og framtaks. Þegar svo er komið eru skattamálin á villigötum. Það er skoðun mín, að ekki verði hjá því komist að taka tillit til þeirra staðreynda, sem ég hef nú lýst, við mótun efnahagsstefnunnar hér á landi, og þá ekki síst við mótun stefnunnar í ríkisfjármálum. Það fjárlagafrv., sem hér er til umr., gengur þvert á þessi meginsjónarmið, enda fjárlagafrv. ríkisstj. vinstri stefnu. Það er því ekki von úrbóta, því miður.



Herra forseti. Ég fékk leyfi forseta til þess að segja örfá orð aðeins til þess að leiðrétta misskilning í ræðu hv. 1. þm. Reykn. Hann komst svo að orði, að forsrh. hefði ekki gert Alþ. grein fyrir stefnu ríkisstj. eins og þingsköp gera ráð fyrr. Í þessari stuttu setningu gætir tvenns konar misskilnings. Í fyrsta lagi: Ríkisstj. var mynduð 8. febr. s.l., og á fyrsta fundi Alþ. eftir það, 11. febr., flutti ég ræðu um stefnu ríkisstj. þar sem ég las upp stefnuskrá hennar, sem er allítarleg, og þar sem sýnilegt er að hv. þm. er ekki nægilega fróður í því sem þar stendur skal ég gefa honum eintak af stjórnarsáttmálanum og vil biðja hv. þm. Friðrik Sophusson að færa honum það eintak.  Varðandi hins vegar tilvitnun hans í þingsköp er um annan algeran misskilning að ræða. Í 52. gr. þingskapa segir: „Þá skal og útvarpa innan tveggja vikna frá þingsetningu stefnuræðu forsrh. og umr. um hana.“ - Þetta ákvæði á við það, að hvaða ríkisstj. sem situr þegar Alþ. kemur saman skuli forsrh. hennar innan tveggja vikna gera grein fyrir stefnu ríkisstj. og síðan fari fram umr. Vitanlega á þetta ákvæði ekki við þegar ríkisstj. tekur við á öðrum tíma. Engu að síður hefur verið gerð grein fyrir stefnu stjórnarinnar og urðu umr. um hana. Ég vildi nota þetta tækifæri til að leiðrétta strax þann tvenns konar misskilning sem kom fram hjá hv. þm. að því er þetta varðar.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. tók þannig til orða í ræðu sinni áðan, og ræddi þá um frv. til fjárlaga sem fjmrh. minnihlutastjórnar Alþfl. lagði fram, að það hefði að sjálfsögðu ekki reynst unnt að byggja núv. frv. á því frv. sem Alþfl. lagði fram. Þetta held ég að ýmsum þyki furðuleg ummæli, því að í meginatriðum eru frv. svipuð. En það, sem auðvitað greinir að frv., sem fjmrh. Alþfl. lagði hér fram, og það frv., sem hér er nú til umr., er að í frv. Alþfl. var gert ráð fyrir skattalækkun og þeirri skattalækkun átti að mæta með sparnaði í ríkisrekstrinum og nokkrum samdrætti í framkvæmdum. Þar var gert ráð fyrir að lækka tekjuskatta á atmenningi um 7.5 milljarða. Í því frv., sem nú er hér til umr., er hins vegar gert ráð fyrir skattahækkunum, þótt hæstv. ráðh. hafi orðað það sem svo, afar óljóst að skattar yrðu væntanlega svipaðir í ár og verið hefði í fyrra. - Það er væntanlega vegna þess sem honum hefur ekki reynst unnt að byggja á frv. Alþfl., að það gerir ráð fyrir skattalækkun, en frv. hæstv. fjmrh. gerir ráð fyrir skattahækkun. Það þarf ekki að fara um það mörgum orðum, að aðdragandi þess frv., sem hér er til umr., er með nokkuð sérstökum hætti, að ekki sé meira sagt. Á fáeinum mánuðum hafa þm. fengið til umfjöllunar hvert fjárlagafrv. á fætur öðru og nú hið þriðja. En nú skyldu menn ætla að eftir þennan langa meðgöngutíma fæddist a.m.k. fullburða frv. Svo er þó ekki, því það frv., sem hér er til umr. í dag, er um margt ófullburða, ófullkomið, og það í ríkari mæli en þau tvö sem voru á ferð á undan því. Þó skyldi maður hafa ætlað, þegar fjmrh. Alþb. leggur fram sitt fyrsta frv., en sá flokkur hefur ekki áður farið með fjármál, að þá væri þar að finna einhver nýmæli, einhverja nýja stefnu, eitthvað í líkingu við það sem þessi flokkur hefur boðað. Svo er ekki. Ég sagði áðan að þetta frv. væri ófullburða, og það er það vissulega. Um þetta nægir að nefna örfá dæmi, sem ég mun víkja nánar að síðar. Í fyrsta lagi hefur verið tekin út úr þessu frv. tillaga sem var í fyrri frv. um 2.3 milljarða kr. greiðslu úr ríkissjóði til að jafna hitunarkostnað, en jöfnun hitunarkostnaðar er eitthvert mesta réttlætismal sem nú er á döfinni í þessu þjóðfélagi. Það er himinhrópandi ranglæti, sem viðgengst í þeim efnum, þegar munurinn á hitakostnaði íbúðarhúsnæðis getur verið sjö- til áttfaldur eftir því hvar á landinu menn eru búsettir. Auðvitað sjá allir að slíkt getur ekki gengið til lengdar. 2.3 milljarðar voru teknir út úr þessu frv. og þeim peningum ráðstafað til annars. Þingheimi er hins vegar tjáð að ætlunin sé að afla fjár með sérstökum hætti og afla þá væntanlega 5 milljarða kr. með nýrri skattlagningu. Þingheimi er tjáð að þetta eigi nú að gera með sérstökum orkuskatti. En allt um það er afar óljóst og fátt eitt sagt í fjárlagafrv. Í öðru lagi vantar inn í frv. hækkanir á framlögum til ýmissa orkuframkvæmda, þ. á m. til Rafmagnsveitna ríkisins vegna innanbæjarkerfa og til Kröfluvirkjunar vegna gufuöflunar. Hver veit þó nema máttarvöldin hafi þar tekið fram fyrir hendurnar á stjórnvöldum, það er ekki útséð um hvernig því lyktar. Enn fremur vantar framlag til Orkusjóðs vegna styrkingar dreifikerfa og jarðhitaleitar. Í frv. segir svo í aths., með leyfi forseta: „Við undirbúning fjárlagafrv. var frestað að taka afstöðu til tillagna iðnrn. um hækkun á framlögum til ýmissa orkuframkvæmda.“ Hér vantar því enn inn í fjárlagafrv. veigamikinn þátt. Í þriðja lagi mætti svo nefna, að hér hefur verið í meðförum þingsins frv. um lánsfjárheimild til Framleiðsluráðs landbúnaðarins er nemur 3000 millj. kr., vegna of mikillar framleiðslu og vegna útflutnings landbúnaðarafurða á verðlagsárinu sem lauk í lok ágúst á s.l. ári. Ekki er heldur orð um þetta í frv. Hæstv. fjmrh. vék að því í ræðu sinni áðan, að einhver vandi kynni að vera á höndum vegna of mikillar framleiðslu á þessu verðlagsári. Hann tók svo til orða, ef ég tók rétt eftir, að líklega yrði að veita Framleiðsluráði landbúnaðarins „einhverja fyrirgreiðslu“ á þessu ári. Ætli sé ekki hætt við að sú „einhver fyrirgreiðsla“ skipti milljörðum, og ætli nokkur maður yrði hissa þó að þeir milljarðar yrðu svo sem helmingi fleiri en þeir sem hafa verið til umfjöllunar hér? Í fjórða lagi má svo geta þess, að ýmis félagsleg atriði, sem upp eru talin í stjórnarsáttmálanum, eru fjarri í fjárlagafrv. Þeirra er ekki getið þar. Þar er einnig um að ræða upphæðir sem skipta milljörðum kr. Ég hef hér nefnt fjóra veigamikla þætti sem teknir hafa verið út úr fjárlagafrv., en ættu að vera þar. Þegar þetta hefur verið tekið út úr fjárlagafrv. gefur frv. auðvitað engan veginn rétta mynd af ríkisbúskapnum. En ég mun nánar koma að þessu síðar. Það má um þetta segja, að það er í meira lagi verið að fara inn á vafasama braut, að ekki sé meira sagt. Þegar fjallað er um þetta frv. verður auðvitað að gera það að nokkru leyti í ljósi þess sem á undan er gengið.

Forseti. Er ekki rétt að óskað sé eftir því, að ráðh. sé viðstaddur þegar frv. hans er rætt?

Það væri kannske ekki fjarri tagi, rétt er það. - Stjórnarmyndunartilraunir sumarið 1978 miðuðu að því að leita aðgerða gegn verðbólgunni. Þegar stjórn var svo mynduð á haustdögum 1978 var það gert með þeim hætti að um var að ræða bráðabirgðaúrræði þar sem verðbólguvandanum var að langmestu leyti breytt í ríkisfjármálavanda. Ég held að það sé ekki fjarri lagi að rifja upp eitt eða tvö atriði úr ræðu sem hæstv. núv. viðskrh., þáv. hæstv. fjmrh., flutti haustið 1978, þegar hann mælti fyrir fjárlögum fyrir árið 1979. Hann sagði þá m.a., með leyfi forseta: „Verðbólgan er óvinur góðra og jafnra lífskjara. Hún veldur hrikalegu misrétti milli manna og magnar upp það versta í atvinnumálum og fjármálum. Hún vinnur gegn jöfnun lífskjara, gerir þá fátæku fátækari, en þá ríku ríkari. Af þessum ástæðum og raunar mörgum fleirum verða ríkisstj. og Alþingi að snúast gegn verðbólgunni með öllum tiltækum ráðum. Þess vegna er fjárlagafrv. og væntanlegum fjárlögum beitt sem hagstjórnartæki í baráttunni gegn verðbólgunni.“ Undir þetta ber að taka, hvert einasta orð, og ég beið satt að segja eftir því að heyra eitthvað svipað frá hæstv. fjmrh. sem flutti fjárlagaræðu sína áðan, en það fór lítið fyrir því, að talað væri um þetta. En eitt eða tvö atriði eru í því, sem hæstv. þáv. fjmrh. sagði, sem ástæða er til að vekja athygli á. Hann vék að því, að hverju leyti fjárlagafrv. væri með þessum hætti úr garði gert, og sagði þá, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi, og það er höfuðeinkenni þeirrar stefnu sem fjárlagafrv. boðar, er gert ráð fyrir tekjuafgangi að upphæð 8.2 milljarðar kr. eða rúmlega 4% af útgjöldum fjárlaganna.“ En hvernig er þetta í núv. frv.? Í núv. frv. er samsvarandi tala 5.4 milljarðar eða 1.6%. Í stað þess, að áður voru þau 4%, eru þau nú 1.6% af heildartölunni. „Í öðru lagi,“ sagði hæstv. ráðh., „er reiknað með að úr ríkissjóði verði greiddir 4.3 milljarðar upp í skuldir umfram það sem tekið kann að verða að láni. Skuldasöfnun ríkissjóðs verður að stöðva og hefja verður endurgreiðslu samningsbundinna lána.“ Þá var þessi tala 4.3 milljarðar. Nú er þessi tala 2.7 milljarðar. „Í þriðja lagi,“ sagði hæstv. ráðh., með leyfi forseta, í fjárlagaræðu haustið 1978, „er það keppikefli ríkisstj. að ríkissjóður verði rekinn hallalaus fyrstu 16 mánuði starfsferils hennar.“ En hvernig fór um sjóferð þá? Það fór þannig, að hagur ríkissjóðs var eftir þennan tíma um það bil 10 milljörðum lakari en gert hafði verið ráð fyrir. Svo fór um sjóferð þá. Tilraunir Alþfl. til að koma fram skynsamlegri stefnumörkun báru ekki árangur í þessari ríkisstj. Alþfl. vildi hafa fjárlagagerðina raunhæfa með ákveðnum verðlagsforsendum, en um það var ekki samkomulag því að Alþb., trútt sinni gömlu stefnu, sá ekkert nema aðgerðir sem auðvitað hlutu að leiða til stóraukinnar verðbólgu. Niðurstaðan af þessu öllu er auðvitað lýðum ljós. Í stað þess, að ríkissjóður væri rekinn með verulegum rekstrarafgangi, varð niðurstaðan allt önnur, eins og ég var að rekja, og rétt er að hafa það í huga, að á þessu tímabili ríkti hér meira jafnvægi í launamálum, minni launahækkanir en sennilega nokkru sinni fyrr í jafnlangan tíma. En þetta gerðist líka þrátt fyrir að 19 nýir skattar eða svo voru lagðir á almenning til þess að framkvæma hinar margumtöluðu bráðabirgðalausnir Alþb. Þeir skattar gáfu ríkissjóði ekki litlar tekjur. Undir þessum kringumstæðum hefði auðvitað átt að vera verulegur rekstrar- og greiðsluafgangur. Þetta snerist allt saman heldur betur við. Aðgerðir Alþfl. miðuðu að því að fá fram vitræna stefnu og raunhæfa í efnahagsmálum, en við þeim daufheyrðust samstarfsflokkarnir og því fór sem fór. Alþfl. sleit þessu stjórnarsamstarfi vegna þess að enginn árangur náðist. Það er fróðlegt að skoða það og velta því fyrir sér, hver þróun skattamála hér hefur verið þegar Alþb. hefur verið í stjórn. Nú vil ég eindregið óska eftir því við hæstv. forseta, að hann mælist til þess við hæstv. fjmrh. að hann sjái sér fært að vera hér við umr. þegar verið er að ræða frumburð hans á þessu sviði og sjálfsagt mesta mál sem hann leggur hér fyrir, a.m.k. að því er efnisþykkt og pappír varðar. Ég mun gera hlé á máli mínu þangað til.  Ég gat þess að það væri fróðlegt að skoða hver þróun skattamála hefði verið hér á landi þegar Alþb., flokkur hæstv. fjmrh., hefur átt sæti í ríkisstj. Ég minntist líka á 19 nýja skatta sem settir voru á sínum tíma til að framkvæma bráðabirgðalausnir Alþb. Ef litið er á skatta til ríkisins sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu var það þannig árið 1970 að þeir voru 22.5%. 1971 var Alþb. komið í ríkisstj. Þá var þessi tala komin upp í 26.1%. 1977 var þessi tala enn 26.1%, en 1979 var hún komin upp í 30%. Þarna er merkileg fylgni. Sömu sögu er að segja ef litið er á töflur um álagða skatta sem prósentu af tekjum fyrra árs og einnig álagða skatta sem prósentu af tekjum greiðsluárs. 1970 voru álagðir skattar 17.1% af tekjum fyrra árs, en 1972 voru þeir 20.2%. 1978 var þessi tala 15.5%, en áætlun 1979 bendir til að þessi tala hafi þá verið um 19%. Nákvæmlega sama er uppi á teningnum ef skoðaðar eru töflur um álagða skatta sem prósentu af tekjum greiðsluárs. Þar er auðvitað um lægri prósentutölu að ræða. 1970 var þessi tala 13.3%, en 1972 er talan 15.4%. 1977 er talan 10.6%, en 1979 var talan 13.4% og fer væntanlega í 14% á þessu ári. Þarna er um algera fylgni að ræða. Þegar Alþb. á stjórnaraðild hækka skattar, hvernig sem á málið er lítið og hvernig sem málið er reiknað, og þegar Alþb. fer nú í fyrsta skipti með skattamál í ríkisstj. og fjármál vita þegnar þessa lands auðvitað hverju þeir geta átt von á í þessum efnum. Raunar er það þegar farið að koma í ljós, þótt ráðh. kjósi að taka ekki nákvæmar en svo til orða í fjárlagaræðu sinni, að skattar verði „svipaðir“ og þeir voru í fyrra. Skattbyrðin hefur hækkað þetta mikið eins og ég gat um, en þrátt fyrir það hefur verið jafnvægi í launamálum, grunnkaupshækkanir nánast ekki verið neinar, en samt hefur verðbólgan aukist meir en nokkru sinni fyrr. Alþfl. hefur margsinnis bent á að það eru ekki launin sem ráða mestu um hvernig verðbólgan þróast, heldur eru það fyrst og fremst ríkisfjármálin, aðhaldsleysið, skipulagsleysið og stjórnleysið á sviði ríkisfjármálanna sem hafa magnað elda verðbólgunnar. En þegar fjárlagafrv. Tómasar Árnasonar, sem rætt var um áðan, var tilbúið í síðustu vinstri stjórn haustið 1979 kom í ljós að um það var engin samstaða með stjórnarflokkunum. Alþb. gat ekki stutt frv. Tómasar Árnasonar á s.l. hausti, vegna þess m.a. að það vildi langtum hærri útgjöld til ýmissa mála. Þetta kom mjög greinilega í ljós á haustdögum þegar hæstv. fyrrv. iðnrh. boðaði blaðamenn á sinn fund til að skýra þeim frá hvað þáv. fjmrh. hefði „stolið“ miklu frá iðnaðarmálunum, eins og komist var að orði í blöðum á þeim tíma. Alþfl. gat ekki stutt frv. vegna þess að þar skorti allt aðhald og frv. gerði ráð fyrir skattahækkunum þegar Alþfl. vildi stuðla að skattalækkunum. Ráðh. Alþfl. létu þá bóka í ríkisstj., að þeir væru andvígir því að niðurstöðutölur fjárlagafrv. færu yfir 323 milljarða, þar sem allt, sem þar væri fram yfir, væri bein skattahækkun á almenningi. En nú er auðvitað rétt að hafa í huga að olíuverðshækkunin, sem orðið hefur, hefur skapað hér kjararýrnun eins og annars staðar, og það er þess vegna að bera í bakkafullan lækinn þegar ríkisstj. hnykkir á með hækkuðum sköttum í stað þess að reyna að létta þær byrðar sem við komumst ekki hjá því að taka á okkur vegna atburða og þróunar erlendis. En þá er hnykkt á með því að gera almenningi erfiðara fyrir. Minnihlutastjórn Alþfl. lagði fram á sínum tíma fjárlagafrv., eins og henni bar auðvitað tvímælalaus skylda til. Það er sjálfsagt og rétt að geta þess, að þar var ekki um að ræða verulegar breytingar frá fyrra fjárlagafrv., enda til þess hvorki tími né ráðrúm. Hins vegar skyldu menn minnast þess, þegar um þetta er rætt, að það frv. gerði ráð fyrir lækkun tekjuskatts sem nam 7.5 milljörðum og sú breyting, sem þar var að stefnt, miðaði að því að afnema tekjuskatt af almennum launatekjum í tveimur áföngum. Ég gat um það áðan - hæstv. fjmrh. var þá ekki í salnum - að það er kannske vegna þessa ákvæðis í fjárlagafrv. fjmrh. Alþfl. sem hann hafði þau orð um það áðan, að það hefði ekki komið til álita að byggja neitt á því við gerð þessa frv. Þessar hugmyndir um lækkun tekjuskatts hafa enga náð hlotið fyrir augum þeirra sem nú stjórna landinu. Þvert á móti er nú stefnt í áttina til skattahækkana. Það fjárlagafrv., sem hér er til umr. nú, byggist auðvitað að verulegu leyti, eins og þegar hefur komið fram, á frv. Tómasat Árnasonar - frv. sem þeir Alþb.-menn voru andvígir á sínum tíma. En nú hefur verið bætt við það, væntanlega að þeirra skapi. Þá töldu Alþb.-menn allan sparnað og samdrátt vera af hinu vonda. Hér er því haldið áfram sömu vitleysunni og stefnir allt í sömu ófæruna sem áður var. Það er greinilegt, að það er enginn vilji fyrir hendi hjá þeim tveimur og svo sem einum fimmta úr flokki sem nú stjórna þessu landi, - það er enginn vilji fyrir því að breyta um vinnubrögð, setja sér ytri mörk, ákveða hverjar tekjurnar eiga að vera og afnema margumtalaða sjálfvirkni, a.m.k. að hluta. Það kann vel að vera að sjálfvirknina og mörkuðu tekjustofnana sé ekki hægt að afnema að öllu leyti. En þar má þó áreiðanlega draga mjög verulega úr frá því sem nú er. Hér þurfa því að koma til breytt vinnubrögð. En það er þó athyglisvert við fjárlagafrv., sem nú er til umr., að eftir allar þær deilur, sem um þau mál hafa staðið, hefur Alþb. nú brotið eina af meginreglum sínum, að ekki skuli mótuð launamálastefna samfara fjárlagagerð. Alþb. virðist nú hafa fallist á að slík stefna þurfi að vera fyrir hendi, eins og kemur fram í þessu frv., og er það út af fyrir sig nokkurt framfaraspor. En hvaða stefna er það þá sem boðuð er í þessu frv.? Þar segir, með leyfi forseta, á bls. 169: „Fjárlagafrv. er fellt að ákveðnum forsendum um þróun launa, verðlags og gengis frá árinu 1979 til ársloka 1980,“ og síðasti segir áfram, orðrétt: „Samkv. þessu hækka laun að meðaltali um 42% og innlent verðlag að meðaltali um 46.5% milli áranna 1979–1980,“ m.ö.o. laun rýrna, kjaraskerðing verður sem þessu bili nemur, 4.5%. En það vantar margt í þetta frv. Það er ófullburða fætt eftir langa meðgöngu. í fyrsta lagi vantar þá 5 – 6 milljarða sem ætlunin er að innheimta sem sérstakan orkuskatt. Hér er farið inn á nýja braut í fjárlagagerð. Nú segja fjárlög aðeins hálfa sögu eða illa það um ríkisbúskapinn. Tillagan um að greiða olíustyrk til jöfnunar á hitakostnaði var tekin út úr fjárlögum og því fé var ráðstafað til annars. Nú eru tekin upp þau vinnubrögð að taka upp ákveðna liði, sem í sjálfu sér er ákaflega erfitt að standa gegn, enda er í þessu tilviki um gríðarlegt réttlætismál að ræða, en þegar þetta er tekið út úr fjárlagafrv. vaknar hins vegar sú spurning, hvert stefni í þessum efnum. Er þetta upphaf þess, að í sívaxandi mæli verði farið að taka einstaka málaflokka, einstaka þætti út úr fjárlögum og láta þingið taka afstöðu til þeirra hvers nm sig? Verða sjúkrahúsmálin næst tekin út með þessum hætti? Verða skólamálin síðan tekin út? Þannig mætti áfram telja. Auðvitað stefnir þetta í þá átt að gera fjárlagafrv. að æ marklausara plaggi eftir því sem fleira er þar tekið út. En það er fleira sem vantar inn í þetta frv. Eins og ég gat um áðan var frestað að taka afstöðu til tillagna iðnrn. um hækkun á margvíslegum framkvæmdum til orkuframkvæmda, og í frv. segir að þetta séu allt saman liðir er varði fjárfestingar- og lánsfjáráætlun 1980 og verði tekin afstaða til þeirra við undirbúning hennar í ríkisstj. Sama gildir um fjárframlag til annarra þátta orkumála, þ. á m. til hugsanlegra virkjunarframkvæmda sem nú séu á athugunarstigi. Hér hefur sem sagt enn einn málaflokkur verið tekinn út úr frv. Hann bíður lánsfjáráætlunar sem fram kom hér áðan að enginn maður veit hvenær sjá mun dagsins ljós. Það er ekki að ástæðulausu að svo var kveðið á, þegar fyrst var farið að gera sérstaka lánsfjáráætlun, að hún skyldi lögð fram með fjárlagafrv. Það hefur hins vegar raunar sjaldnast tekist, eins og kom fram í þessum umr., og þegar best hefur látið hefur hún séð dagsins ljós við lok fjárlagaumr. Nú virðast næsta litlar horfur á að svo verði, en þó verður auðvitað að gera skýlausa kröfu um það. En það er fleira sem hvergi sér stað í frv. Feiknarleg útgjöld vegna stefnunnar í landbúnaðarmálum eru þar víðs fjarri og ekki á þau minnst. Nú hefur sem kunnugt er verið tekin upp ný stefna í landbúnaðarmálum þegar framsóknarmenn úr þremur flokkum hafa sameinast í ríkisstj. og ætla sér að sameinast um að halda því áfram sem nefnt hefur verið vítahringur vitleysunnar, - halda áfram á þeirri braut sem við höfum verið á og hefur ekki aðeins leitt til erfiðleika fyrir neytendur, heldur ekki síður fyrir bændur. Sú stefna, sem fylgt hefur verið og hefur verið mótuð hér af framsóknarmönnum úr þremur stjórnmálaflokkum, hefur haft það í för með sér, að þegar erfiðleikar eru í landbúnaði, þegar illa árar, þarf auðvitað að styrkja landbúnaðinn, en þegar vel árar þarf meira að styrkja landbúnaðinn en nokkurn tíma þarf í harðæri. Þessu ætla menn að halda áfram. Það er greinilegt í samstarfssamningi stjórnarflokkanna og í þessu frv. að hér á ekkert lát að verða á. Ýmsir hafa nefnt að hér muni vera um að ræða a.m.k. 10 milljarða útgjöld vegna landbúnaðarins sem ekki eru tekin inn í frv. Þegar hefur verið minnst á 3000 millj. kr. lánsheimild til Framleiðsluráðsins, - lánið sem ríkissjóður á síðan að „annast“ greiðslur á, eins og það er orðað. Svo eru fyrirsjáanlegar miklar greiðslur, eins og ráðh. vék rétt lauslega að áðan, að það mundi þurfa einhverja fyrirgreiðslu vegna vandans á þessu ári. Hætt er við að sú „einhver fyrirgreiðsla“ reynist nokkuð mikil áður en yfir lýkur. Í fjárlagafrv. eru að vísu 8.4 milljarðar sem nú á að greiða með mat sem fluttur er út. Þessi upphæð hefur oft í fjárlögum þótt há, en aldrei hefur hún verið hærri en nú og dugar þó hvergi nærri til. Þarf fleira til að sýna mönnum það og sanna, að stefnan í landbúnaðarmálum er í grundvallaratriðum röng og þessu er ekki hægt að halda lengur áfram? Menn geta gert sér til gamans að reikna út hvernig þetta dæmi lítur út eftir 5 ár með sama áframhaldi. Ég held að það verði ekki ánægjuleg útkoma sem fæst út úr því. Og enn er það fleira sem vantar inn í fjárlagafrv. Svokallaðs félagsmálapakka eða félagslegra aðgerða, sem heitir svo í málefnasamningi ríkisstj., til að auðvelda kjarasamninga sér ekki stað í þessu frv. Nefndar hafa verið ýmsar tölur um hvað slíkar aðgerðir kynnu að kosta, svo sem einhvers staðar á bilinu 5 – 7 milljarðar. Þá er það sem stundum hefur verið nefnt félagslegur þáttur framkvæmda RARIK, Rafmagnsveitna ríkisins. Ekki er það heldur í frv. að sinni. Það, sem hér er verið að gera, er það, að verið er að taka æ fleiri og æ stærri þætti út úr fjárlögunum og ýmist ýta á undan sér yfir í ófyrirsjáanlega óvissa framtíð um það, hvenær eigi að leysa eða flytja yfir í lánsfjáráætlun eða önnur lög. Sem sagt, verið er að gera fjárlögin að marklausu plaggi. Eins og ég minntist á áðan, er ljóst að þetta frv. mun hafa í för með sér verulegar skattahækkanir. Það er hins vegar öllu óljósara á þessu stigi hverjar þær verða og við hverja þær munu mest koma. í þessu frv. eru vandamálin lögð til hliðar, þeim er ýtt á undan eða til hliðar. En hvað er svo gert til að ná endum saman? Það, sem fyrst verður fyrir, er auðvitað að skerða enn frekar en orðið var framlög til ýmissa fjárfestingarsjóða. Til viðbótar við 15% skerðingu kemur nú 20% skerðing. Sjálfsagt er það rétt, að sumir fjárfestingarsjóðir þola þetta. Það er ekki ólíklegt að einhverjir af fjárfestingarlánasjóðum landbúnaðarins þoli þetta, þar sem ekki er mjög brýn þörf á aukinni fjárfestingu. Aðrir sjóðir, eins og t.d. Byggingarsjóður ríkisins, þola þetta alls ekki. Hvað segir um það í frv. hæstv. ráðh. og nýrrar ríkisstj.? Á bls. 166 segir þar, með leyfi forseta: „Hins vegar er ráðgert að athuga fjárþörf sjóðanna í tengslum við gerð lánsfjáráætlunar, svo að tryggt sé að þeir geti gegnt hlutverki sínu.“ Enn er málunum ýtt í burtu. Enn eru slitin út úr fjárlagafrv. atriði sem þar eiga að vera og þar eiga heima. Allt stefnir þetta í sömu átt. Samkv. lánsfjáráætlun 1979 máttu nýjar erlendar lántökur nema um 39 milljörðum. Hvað gerðist þá? Þá fóru ríkisfjármálin öll úr böndunum, og þarf ekki að hafa mörg orð um það. Þar var farið 40% fram yfir og lántökurnar urðu yfir 50 milljarða kr. Hámark þeirra erlendu lána, sem okkur er talið óhætt að taka nú án þess að stofna okkur í hættu, er um 70 milljarðar í áætlun Seðlabankans. Það er ljóst núna, og kom raunar fram í ræðu ráðh., að veruleg hætta er á að erlendar lántökur stefni í 100 milljarða kr. Þetta þýðir auðvitað að hér myndast enn og heldur áfram gífurlegur þrýstingur og spenna, og allt hefur þetta verðbólguáhrif. Það virðist nefnilega hreint ekki vera markmið ríkisstj. að gera eitt eða neitt varðandi verðbólguvandann, þótt á stöku stað í stefnuskrá hennar séu uppi höfð um það fáein orð. En orð og gerðir eru stundum sitt hvað. Það virðist sannarlega ætla að verða raun þessarar ríkisstj. að svo verði. Það er einkum tvennt sem Alþfl. telur nú vera brýnast. Ég ætla ekki á þessu stigi að ræða um einstaka liði þessa frv., til þess gefst tími síðar. Alþfl. er þeirrar skoðunar, að það verði að stefna að kerfisbreytingu í gerð fjárlaganna, það verði að stefna að afnámi sjálfvirkninnar að svo miklu leyti sem slíkt er mögulegt og slíkt er hagkvæmt. Svo sem ég áður sagði getur vel verið að þetta sé ekki unnt á öllum sviðum, en víða er það áreiðanlega hægt. Við eigum að taka upp nýjar stjórnunaraðferðir, sem hafa verið að ryðja sér til rúms, en hafa ekki náð hingað nema í litlum mæli enn, og við eigum að brjótast út úr þessu staðnaða kerfi. Í öðru lagi verðum við að marka ríkisumsvifunum bás með tilliti til getu okkar og með tilliti til þess sem við höfum úr að spila. Það er auðvitað kjarni málsins. Eins og nú háttar, þegar olíuverðshækkanirnar gera það að verkum að við verðum fyrir búskelli, verður að létta almenningi það með skattalækkunum og með aðgerðum á sviði ríkisfjármála. Þetta er vel framkvæmanlegt. Það er mikil þensla í þjóðfélaginu. En það er langt frá því að ekki megi eitthvað draga úr án þess að komi til atvinnuleysis. Það má áreiðanlega slaka töluvert á spennunni án þess að til þess komi. Auðvitað eru allir flokkar um það sammála og enginn ágreiningur um að til atvinnuleysis megi ekki koma. Vandinn er bara að finna þar meðalveginn á milli. En ég sé ekki að þetta frv. eða stefna ríkisstj. sé með neinum hætti í þá átt, heldur miklu frekar að hér verði áfram verðbólga og það ekki minni en verið hefur, a.m.k. sér annars ekki merki í þessu fjárlagafrv. Alþfl. mun að sjálfsögðu flytja brtt. við þetta frv., m.a. í þá veru að dregið verði úr skattheimtunni. Grein verður gerð fyrir þeim við síðari umr. þessa máls. Hæstv. fjmrh. óskaði eftir því áðan, að fjvn. og þing treystu sér til að koma þessu frv. fram fyrir páska. Af Alþfl. hálfu verður ekkert gert til að standa gegn því. En það hlýtur, þó að unnt sé að afgreiða fjárlög fyrir páska, að vera háð því skilyrði að þingið fái að sjá drög að lánsfjáráætlun. Þegar þess er gætt, með hverjum hætti fjárlagafrv. er byggt upp og hve margt það er sem þar vantar, hlýtur það að vera skilyrði að menn fái að sjá drög að lánsfjáráætlun áður en frv. er afgreitt.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að fjalla nokkuð um afkomu ríkissjóðs á árinu 1979, þar sem ég var fjmrh. þáv. ríkisstj. og hafði forustu á hendi um að leggja grundvöll að fjármálum ríkisins það ár. Rekstrarútkoma ríkisins 1979 var raunverulega jákvæð um 1600 millj. kr. þrátt fyrir miklar hrakspár. Samkv. bráðabirgðauppgjöri ríkisbókhaldsins fyrir A-hluta ríkissjóðs á greiðslugrunni 1979 reyndust útgjöldin samtals 241.6 milljarðar kr. en tekjur 238.7 milljarðar. Við tekjurnar bættist skyndilán sem tekið var í desember til nokkurra mánaða, að fjárhæð 4.5 milljarða kr. Þetta lán verður greitt að fullu í þessum og næsta mánuði, þar sem tekjur voru tryggðar til þess þegar um miðjan septembermánuð s.l. og teknar frá í því skyni. Tekjur þær, sem grunnur var þá lagður að, eru nú að skila sér í ríkissjóð. Samkv. bráðabirgðauppgjörinu varð greiðslujöfnuður ríkissjóðs á árinu 1979 á þann veg, að ríkissjóður bætti hag sinn gagnvart Seðlabanka um 2.2 milljarða kr. Skuldaaukning ríkissjóðs í Seðlabankanum var smáræði á árinu 1979. 31. desember 1978 skuldaði ríkissjóður Seðlabankanum 26.4 milljarða kr. Nákvæmlega ári síðar, í árslok 1979, var skuldin 26.7 milljarðar og hafði aukist um 0.3 milljarða eða 300 millj. kr. Hins vegar átti eftir að bóka hækkun verðbóta, skuld að upphæð 2 milljarðar kr., þannig að heildarskuldaaukning við Seðlabankann varð 2.3 milljarðar kr. á árinu 1979. Lánahreyfingar utan Seðlabankans voru neikvæðar um 3.9 milljarða kr. af ýmsum ástæðum. Verðbólgan átti sinn mikla þátt í þessu svo og ýmiss konar eignabreytingar, svo sem lántökur vegna eignakaupa, hlutabréfakaupa, stofnfjárframlög og margt fleira mætti nefna í því sambandi. Við árslok 1978 námu skuldir ríkisins við Seðlabankann 15.9% af ríkistekjunum það ár. Í árslok 1979 námu skuldirnar hins vegar ekki nema 12.2% miðað við ríkistekjurnar. Það er því staðreynd, sem ekki verður hnekkt, að á árinu 1979 lækkuðu skuldir við Seðlabankann miðað við ríkissjóðstekjur um 3.8%. Niðurstaða ríkisfjármálanna fyrir árið 1979 er því aldeilis ekki í samræmi við spádóma stjórnarandstæðinga þess tíma er fjárlög voru afgreidd, sem voru mjög svartsýnir og létu í ljós þá skoðun, að naumast væri gerlegt að gera sér nokkra grein fyrir því, hvert stefndi í fjármálum ríkisins, svo mikill væri háskinn fram undan. Ég get ekki stillt mig um að minna á það, að á árinu 1975, sem var fyrsta árið eftir olíukreppuna 1974 og fyrsta heila árið sem hv. þm. Matthías Á. Mathiesen var fjmrh., - en árið 1975 var á margan hátt hliðstætt árinu 1979 varðandi þróun ríkisfjármála - á var rekstrarhallinn á ríkissjóði 7.5 milljarðar kr., sem mundi samsvara a.m.k. 35 milljörðum eins og nú er komið málum. Með tilliti til þessa samanburðar gæti ég verið himinlífandi með útkomuna árið 1979. En ég vil nú gera meiri kröfur í þessum efnum. Það er rétt, að nokkuð skorti á að það tækist að ná að fullu þeim markmiðum sem sett voru í ríkisfjármálum í sept. 1978. En þess verður að gæta, að árið 1979 var um margt óhagstætt fyrir þróun ríkisfjármála. Ég vil fyrst nefna hina háskalegu olíukreppu sem jók útgjöld ríkisins verulega, þ. á m. beinan kostnað vegna olíunotkunar ríkis og ríkisfyrirtækja, vaxtahækkanir vegna stóraukinnar verðbólgu af völdum kreppunnar, hækkaðar niðurgreiðslur af sömu ástæðum og margt fleira mætti nefna. Í öðru lagi nefni ég hækkun grunnlauna opinberra starfsmanna, sem ekki var gert ráð fyrir þegar fjárlög voru afgreidd fyrir árið 1979. Í þriðja lagi vil ég svo nefna hækkun verðlags á öllum sviðum tangt umfram það sem gert var ráð fyrir við afgreiðstu fjárlaga. Af því, sem ég hef nú rakið, er ljóst, að fjármál ríkisins voru nokkurn veginn í jafnvægi árið 1979 þrátt fyrir mjög óhagstæð ytri skilyrði. Skuld ríkissjóðs við Seðlabankann lækkaði talsvert verulega hlutfallslega og verður að telja það stefnu til réttrar áttar. Nú hafa verið lögð fram á Alþ. þrjú fjárlagafrv. fyrir yfirstandandi ár, en það fjárlagafrv., sem ég lagði fram í haust, hefur verið notað sem grundvöllur, þótt á því hafi verið gerðar talsverðar breytingar. Miðað við aðstæður tel ég að mitt fjárlagafrv. hafi verið það besta, vegna þess að það hafi í senn fullnægt kröfum í velferðarmálum og gengið lengst sem hagstjórnartæki gegn verðbólgunni. Til marks um það er að það fjárlagafrv. skilaði mestum rekstrarhagnaði, tæpum 9 milljörðum kr., og gerði ráð fyrir mestum afborgunum til Seðlabankans, samtals 14.1 milljarði kr., og afborgunum af lánum til annarra, 3.7 milljörðum kr. Má í þessu sem fleiru segja, að hverjum þyki sinn fugl fagur. Hver var raunverulega verðbólgan á árinu 1979? Það er ástæða til að spyrja þessarar spurningar vegna þess að það er svo oft um þetta skrifað með ýmsu móti. Ég hef leitað upplýsinga um þetta í Þjóðhagsstofnun og fengið þau svör, að verðbólgan var 45%, framfærsluvísitala hækkaði um 45% að meðaltali á árinu 1979. Á árinu 1978 hækkaði verðbólgan hins vegar um 1% minna eða um 44%. Hins vegar mega menn ekki rugla því saman, að verðbólgan í fyrra varð frá upphafi til loka árs um 60%. En sá rétti mælikvarði í þessum efnum samkv. upplýsingum Þjóðhagsstofnunar er 45%. Þegar árin 1978 og 1979 eru borin saman hvað verðbólgu snertir verður að hafa í huga að olíukreppan, sem skall á 1979, hækkaði verðbólguna um 5–10%. Ef engin olíukreppa hefði skollið á hefði verðbólgan 1979 því orðið 35–40%. Til viðbótar má geta þess, að með aðgerðum sínum í sept. 1978 lækkaði ríkisstj. verðbólguna úr tæpum 53% frá upphafi árs til septemberbyrjunar niður í 38% í árslokin. Þetta hefði vitanlega mikil áhrif til bóta á meðaltal verðbólgunnar 1978, og verður að hafa það í huga, þegar þessi tvö ár eru borin saman. Á árinu 1979 er talið að þjóðartekjur hafi dregist saman um 2% á mann og hafi verið svipaðar og á árinu 1977. Þessi samdráttur þjóðarteknanna á mann á árinu 1979 var auðvitað mikið efnahagsáfall sem fyrst og fremst átti rætur að rekja til olíukreppunnar. Ég er ekki alveg viss um að þjóðin hafi gert sér nægilega skýra grein fyrir því, hversu stórkostlegt efnahagsáfall olíukreppan er.  Vegna þróttmikillar útflutningsstarfsemi, sem m.a. stafar af hinni gífurlegu uppbyggingu í fiskiðnaðinum sem átti sér stað á seinasta áratug, varð lítill halli á gjaldeyrisviðskiptunum við útlönd á seinasta ári. Er ástæða til þess fyrir fjandmenn byggðastefnunnar að gera sér grein fyrir því, að talsvert verulegur hluti af þessum gífurlega útflutningi á seinasta ári kemur frá frystiiðnaðinum í landinu. En framlag Byggðasjóðs til uppbyggingar frystiiðnaðarins og forganga Framkvæmdastofnunar ríkisins á seinasta áratug var veruleg, og gefst kannske tækifæri til að ræða það mál sérstaklega síðar. Byggðastefnan var náttúrlega ekki tilgangslaus og ekki áhrifalaus í þeim efnum að skjóta sterkari stoðum undir efnahag þjóðarinnar og útflutning. Þær niðurstöður, sem nú eru fáanlegar um stöðu útflutnings og innflutnings allt árið 1979, upplýsa, að útflutningsvöruframleiðslan hefur numið 278 milljörðum kr., en innflutningur röskum 9 milljörðum minna. Það varð því verulegur afgangur í vöruskiptum við útlönd á árinu 1979. Hins vegar er talið að nokkru meiri halli hafi orðið í þjónustuviðskiptum og þá einkum vegna samdráttar í tekjum af samgöngum, en þarna koma einnig til áhrif olíukreppunnar. Ef þessar upplýsingar reynast réttar hefur orðið mjög lítill halli á viðskiptum við útlönd á árinu 1979 og verður að telja útkomuna þolanlega, ekki síst þar sem birgðir útflutningsvara um s.l. áramót voru meiri en í upphafi ársins. Gjaldeyrisstaðan batnaði um 17 milljarða kr., m.a. vegna lántaka erlendis. Erlendar skuldir hafa sennilega numið rúmlega 280 milljörðum kr. í árslokin, sem er nálægt 1/3 hluti af þjóðarframleiðslu ársins. En það er svipað og var árið áður. Greiðslubyrði vaxta og afborgana af löngum erlendum lánum er áætluð vera 14% af útflutningstekjum. Það mun vera svipað hlutfall og verið hefur s.l. fimm ár. Þegar á heildina er litið verður árið 1979 sæmilegt hvað efnahagsmálin snertir, þegar frá er talin verðbólguþróunin. Skuldir ríkissjóðs lækkuðu hlutfallslega á árinu. Greiðslubyrði vaxta og afborgana af erlendum lánum var svipuð og undanfarin fimm ár, heildarskuldir út á við svipaðar miðað við þjóðarframleiðslu. Þetta hefur gerst þrátt fyrir olíukreppuna og þá staðreynd, að þjóðartekjur á mann drógust saman um 2%. Eins og áður er það verðbólgan sem kvelur okkur og veldur óvissu og ótta um hvort takast muni að halda uppi þeim góðu lífskjörum sem hér hafa ríkt á undanförnum árum. Þótt takist að halda útflutningsframleiðslunni gangandi truflunarlaust á þessu ári eru afkomuhorfur þjóðarinnar óvissar, sérstaklega vegna utanríkisviðskiptanna. Útflutningsvörur okkar gætu lækkað í verði á þessu ári, þar sem verðlag hefur haldist hátt undanfarin ár. Eftir bestu upplýsingum sem ég hef getað aflað mér sýnast mér horfur á að viðskiptakjörin á árinu 1980 gætu versnað að meðaltali um 5–10%. Enginn vafi er á að olíukreppan á seinasta ári mun hækka neysluvörur Íslendinga, sem þeir verða að flytja til landsins, verulega frá því sem áður hefur verið. En þjóðin verður að gæta þess, að versnandi viðskiptakjör valda því, að kaupmáttur kauptaxta landsmanna hlýtur að dragast saman. Það er afar áríðandi að menn geri sér fjósa grein fyrir samhenginu milli viðskiptakjaranna og raunverulegs kaupmáttar launa. Þegar fjölmiðlar skrifa um þessi mál verða þeir að geta þessara atriða, ef þeir vilja vera heiðarlegir í fréttaflutningi. Það er því fyllsta ástæða til þess, að menn gæti samhengis þessara mála, ef þeir ekki vilja stofna bættum lífskjörum og betri efnahag í hættu með verðbólguaukandi aðgerðum. Við Íslendingar höfum lifað og starfað við 44–45% meðalverðbólgu s.l. tvö ár. Það ríkir þess vegna í raun og veru háskaástand í efnahagsmálum þjóðarinnar, þótt enn þá hafi tekist að halda framleiðslustarfseminni í góðum gangi. Ef ekki tekst að breyta þessu ástandi hljótum við að sjá fram á versnandi lífskjör og atvinnuleysi áður en langt um líður. Það eru mjög góð lífskjör á Íslandi um þessar mundir, ef þau eru borin saman við lífskjör flestra annarra þjóða. Það er meiri atvinna hér en sennilega nokkurs staðar annars staðar. Hver vinnandi hönd hefur nóg að starfa ef hún vill. En þetta ástand byggist á ótraustum grunni og getur hrunið við minnstu áhrif til hins verra, t.d. ef viðskiptakjör þjóðarinnar gagnvart útlöndum versna til muna. Það er ástæða til þess að minna á það sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, Eið Guðnasyni. Hann vitnaði í ræðu sem ég flutti hér í fyrra, einmitt þegar fjárlagaumr. fór fram. Ég tók svolítinn kafla upp úr þessari ræðu um verðbólguna og ætla að lesa hana á nýjan leik, af því að ég held að góð vísa sé ekki of oft kveðin: „Verðbólgan er óvinur góðra, jafnra og bættra lífskjara. Hún veldur hrikalegu misrétti milli manna og magnar upp það versta í atvinnumálum og fjármálum. Verðbólgan vinnur gegn jöfnun lífskjara, gerir þá fátæku fátækari og þá ríku ríkari. Af þessum ástæðum og raunar mörgum fleirum verður ríkisstjórn, Alþingi og raunar þjóðin öll að snúast gegn verðbólgunni með öllum tiltækum ráðum. Í lýðræðisþjóðfélagi berjast stjórnmálaflokkarnir og stjórnmálamennirnir um völdin í landinu. En við skulum gæta okkar í þeirri baráttu. Við skulum ekki láta þá baráttu leiða til þess að kippa stoðum undan efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Þessar stoðir væru býsna traustar, ef við byggjum við þolanlega verðbólgu.“ Hæstv. fjmrh. hefur gert grein fyrir forsendum fjárlagafrv. og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það sem hann hefur sagt í þeim efnum. Það verður að hafa í huga, að núv. ríkisstj., sem aðeins hefur setið að völdum írúman mánuð, hefur auðvitað ekki haft svigrúm til þess að undirbúa fjárlagafrv. með eðlilegum hætti. Síðan í septembermánuði hefur ríkt meira og minna tómarúm í íslenskum stjórnmálum. Fyrst var ríkisstjórnarsamstarfi slitið, þá var Alþingi rofið, harðvítugar kosningar fóru fram og síðan fylgdi tveggja mánaða stjórnarkreppa á eftir. Á þessum tíma hefur ekkert verið gert sem máli skiptir til þess að hamla gegn verðbólgu og reyna að koma á reglu í fjármálum og efnahagsmálum þjóðarinnar. Það var ekki heldur eðlilegt, þar sem starfsstjórn sat að völdum í landinu og hafði enga aðstöðu til að hefjast handa. Það eru nokkrir útgjaldaliðir í fjárlagafrv. sem telja má óvenjulega. Ég nefni vexti, 16 milljarða kr., vegna skuldasöfnunar undanfarandi ára, útgjöld og fjármagnskostnað vegna Kröfluvirkjunar upp á 3.9 milljarða og lækkun tolla vegna samvinnunnar við EFTA um 4 milljarða. Hér er samtals um að ræða 23.9 milljarða kr., sem í raun og veru má telja óvenjulega útgjaldaliði. Ég tel vaxtaútgjöldin óeðlileg, vegna þess að vitanlega þyrfti ríkissjóður að eiga sitt rekstrarfé sjálfur og ekki taka það að láni hjá öðrum, en það er orðið mjög dýrt eins og öllum er kunnugt um. Þá eru ýmis ný verkefni í fjárlagafrv., svo sem Framkvæmdasjóður þroskaheftra, félagslegar framkvæmdir Rafmagnsveitna ríkisins, og ýmislegt fleira mætti nefna. Þá varð landbúnaðurinn fyrir sérstökum áföllum á síðasta ári vegna harðinda og hefur það haft í för með sér viðbótarútgjöld fyrir ríkissjóð af ýmsu tagi. Geysimiklum fjárhæðum er varið á fjárlagafrv.til Lánasjóðs ísl. námsmanna, framlagi sem nemur 5395 millj. kr. og þar að auki 1700 millj. kr. lántöku. Ég er fylgjandi því, að létt sé undir með námsfólkinu í landinu, en ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að svo lengi sem við getum af efnahagslegum ástæðum eigum við að halda því kerfi að námsfólkið vinni á sumrin. Í fyrsta lagi vinnur það fyrir sér og léttir undir næsta vetur, og í öðru lagi kynnist það atvinnulífi landsmanna. Það fer í vöxt, að námsfólkið sé við nám meira og minna allt árið um kring, og ég tel það miður. Það er þegar nokkuð af fólki í landinu sem hefur verið við langskólanám og hefur í raun og veru aldrei skitið út á sér hendurnar við venjulega vinnu í landinu. Ég held að það væri ráð að reyna að fækka því fólki, að haga alltaf málum þannig að langskólanámið sé ekki tætt úr tengslum við atvinnulífið í landinu, en menn haldi áfram þeirri góðu og gildu reglu að skíta út á sér hendurnar, fái nasasjón af undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar og því, á hverju þjóðin lifir. Þess vegna álít ég að við eigum að gæta þess, að þessi framlög og þessi fyrirgreiðsla fari ekki út í neinar öfgar. Þess þarf að gæta, að Lánasjóður ísl. námsmanna verði eins og hver annar lánasjóður og standi undir sér og eflist og verði megnugur þess að létta undir með námsfólkinu og þá sérstaklega því fólki sem þarf á því að halda. En það má ekki ganga of langt í þessum málum. Það er óhollt fyrir námsfólkið að safna miklum skuldum á námsárum. Nokkrir útgjaldaliðir í fjárlagafrv. eru áberandi hæstir. Þar á meðal eru tryggingamál 90.8 milljarðar kr., fræðslumál 45.6 milljarðar, heilbrigðismál 24 milljarðar, búnaðarmál 15.3 milljarðar, dómgæslu- og lögreglumál 14.2 milljarðar kr. Útgjöld samkv. þessum fimm liðum fjárlagafrv. nema 190 milljörðum eða nokkru meira en helmingi allra útgjalda. Við Íslendingar verjum stórum fjárhæðum til heilbrigðis- og tryggingamála. Ég er þeirrar skoðunar, að í heilbrigðismátum megi spara talsverðar fjárhæðir með því að efla útivist og íþróttaiðkun landsmanna. Nútímaþjóðfélag eykur á kyrrsetu og hreyfingarleysi. Um 5000 manna starfa að sjálfboðaliðsvinnu og rekstri íþróttahreyfingarinnar. Þessa starfsemi þarf enn að efla og styrkja. Ég vil því beina þeim tilmælum til hæstv. fjvn., að hún athugi sérstaklega hækkun framlaga til Ungmennafélags Íslands og Íþróttasambands Íslands. Ég beindi þessum sömu tilmælum til fjvn. í fyrra, þegar ég var að tala fyrir fjárlagafrv. þá.  Þá er ég sannfærður um að hægt er að spara mikil útgjöld hjá Tryggingastofnun ríkisins með lagbreytingum í þá átt að greiða tryggingabætur fyrst og fremst til þeirra sem þurfa þeirra með. Það er brýnt mál, að rækileg endurskoðun fari fram í tryggingamálunum og breytingar verði gerðar í þessa stefnu. Á undanförnum árum hefur verið unnið mikið starf við úttekt ýmissa þátta ríkisbúskaparins. Á seinasta ári varð umtalsverður sparnaður í fræðslukerfinu og dómsmálum. Ef eitthvað raunhæft á að gerast í sparnaði og aðhaldi ber brýna nauðsyn til að halda áfram úttekt ýmissa þátta ríkisbúskaparins. Tel ég eðlilegast að hagsýslustofnunin framkvæmi slíka úttekt í samvinnu og samstarfi við viðkomandi fagráðuneyti og forstjóra ríkisstofnana. Ég álít nauðsynlegt að huga að fræðslumálunum í þessu sambandi einnig. Eflaust eru möguleikar á frekari sparnaði og aðhaldi í ríkisbúskapnum, bæði að því er snertir einstakar ríkisstofnanir og stóra málaflokka. Það mætti e.t.v. orða það svo, að ekki sé síður nauðsyn á uppskurði sums staðar í ríkiskerfinu en niðurskurði. Menn verða að gera glöggan greinarmun á eyðslu og eðlilegum útgjöldum. Þýðingarlaust er að standa að aðhaldi eða sparnaði, nema nákvæmlega sé tiltekið í fjárlögum hvar þessi sparnaður eigi að koma niður og viðkomandi ráðherra, stjórnarnefnd og forstjóri ríkisstofnunar beri fulla ábyrgð á framkvæmdinni. Í þessum efnum verður að koma til markvisst starf, yfirborðskák kemur ekki að neinu haldi. Það verður e.t.v. að ákveða hvaða stöðum á að fækka hjá ríkinu, hvar á að draga úr yfirvinnu, hverju á að breyta um framkvæmd mála. Þetta er ekkert vinsældastarf, en verður að vinnast. Og það verður ekki unnið á nokkrum vikum, heldur með þrotlausu starfi og ströngu eftirliti. Fjárlagafrv. er byggt á meginstefnu stjórnarsáttmála núv. ríkisstj., en þar segir m.a.: „Meginverkefni ríkisstj. er að teysta íslenskt efnahags- og atvinnulíf, enda er það ein helsta forsenda fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. Jafnframt leggur ríkisstj. áherslu á að efla menningarstarfsemi, auka félagslega þjónustu og jafna lífskjör. Ríkisstj. mun berjast gegn verðbólgunni með aðhaldsaðgerðum er varða verðlag, gengi, peningamál, fjárfestingu og ríkisfjármál.“ Meginúrræði ríkisstj. varðandi baráttuna við verðbólguna er að stefna að því að verðhækkunum á vöru og þjónustu í landinu verði sett ákveðin efri mörk á árinu 1980. Hinn 1. maí skulu mörkin vera 8%, 1. ágúst 7% og loks til 1. nóv. 5%. Á árinu 1981 verði ákveðin tímasett mörk í samræmi við markmið um hjöðnun verðbólgunnar. Til þess að ná þessum markmiðum verður að gæta að því, að verðbólgan er á fleygiferð og lítið hefur verið gert af markvissum ráðstöfunum til hjöðnunar verðbólgu síðan í fyrrasumar, m.a. vegna þingrofsins, kosninga og stjórnarkreppu. Þess vegna þarf að gera vissar ráðstafanir nú, sérstaklega að því er varðar verðhækkunartilefni sem hafa verið að hlaðast upp í kerfinu á undanförnum mánuðum. Má þar nefna stöðu útflutningsatvinnuveganna, gengismálin í sambandi við þá og ýmiss konar þjónustu sem legið hefur verið á verðhækkunum fyrir, en óhjákvæmilegt hefur reynst að taka á. Má þar nefna opinbera þjónustu, eins og t.d. gjaldskrá Pósts og síma, útvarps og sjónvarps, svo og verð á sementi, sem varð að stórhækka, og margt fleira. Það er því nokkuð vandasamt að þræða þann niðurtalningarveg sem ríkisstj. ætlar sér að fara í þessum efnum. Framfærsluvísitalan hefur hækkað um rúmlega 60% frá upphafi til loka ársins 1979, en meðalhækkun verðlags hins vegar um 45%. Á árinu 1980 er stefnt að því, að verðhækkanir frá upphafi til loka árs verði 31%. Ætlunin er því að snúa dæminu við, að í staðinn fyrir ört hækkandi verðbólgu verði lækkandi verðbólga. Til þess að svo geti orðið verður verðlagspólitíkin, launapólitíkin og gengispólitíkin að stefna að ákveðnu marki á þessu ári. Ég hef áður rætt um stefnuna í verðlagsmálum, en ætlunin er að setja ákveðin efri mörk við verðhækkun. Ég hafði í ráði að setja reglugerð um þetta byggða á lögum um kjaramál frá 1978 og verðlagslögum. Samkv. verðlagslögum er gert ráð fyrir að leita álits verðlagsráðs um slíkar ákvarðanir. Það hef ég gert, en fengið neikvæða umsögn verðlagsráðsins. Það er því í athugun, að ríkisstj. geri samþykkt um þetta efni og sendi til verðlagsráðs til leiðbeiningar. Um gengismálin er það að segja, að ríkisstj. ætlar að beita þar aðhaldi. Þá verður gert sérstakt átak til framleiðniaukningar í atvinnuvegunum til þess að treysta gengi gjaldmiðilsins. Ég vil leggja áherslu á það, að framleiðniaukningin gerist í fyrirtækjunum sjálfum og þess vegna hlýtur sæmileg afkoma þeirra að vera ein af meginforsendum fyrir því, að um raunverulega framleiðniaukningu geti verið að ræða. En árangur af slíku starfi kemur ekki fram þegar í stað, það tekur sinn tíma. Um launastefnuna er það að segja, að fjárlagafrv. er reist á þeirri stefnu, að launahækkanir urðu 6.67% 1. mars s.l. og verði 8% 1. júní, 7% 1. sept. og 5% 1. des. Samkv. þessu ættu laun að hækka að meðaltali um 42% á þessu ári. Ég geri mér glögga grein fyrir því, að það er útilokað að telja niður verðbólguna í samræmi við fyrirætlanir ríkisstj. nema stefnan í gengismálum og launamálum verði í takt við þær fyrirætlanir. Ef þessi stefna verður sprengd upp með kröfugerð og aðgerðum til þess að framfylgja þeirri kröfugerð, þá er alveg ljóst að það verður erfitt eða ómögulegt að ná þessum markmiðum. Allt veltur á því, að hin sterku öfl þjóðfélagsins, þ.e. ríkisvaldið og samtök launafólks og atvinnurekenda, nái lágmarkssamvinnu í þessum málum öllum og menn taki tillit til þess, að á öllum sviðum er nauðsynlegt að telja verðbólguna niður. Þetta er höfuðatriði. Eins og fram kom í ræðu hæstv. fjmrh. hefur ekki unnist tími til þess að undirbúa svo fjárfestingar- og lánsfjáráætlun að mögulegt sé að gera að neinu leyti grein fyrir henni við fjárlagaumr. Samkv. lögum um stjórn efnahagsmálá o.fl. er gert ráð fyrir að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun sé lögð fram í kjölfar fjárlagafrv. Sennilega er rétt túlkun á ákvæðum laganna sú, að ætlast sé til að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun sé lögð fram áður en fjárlagaumr. fer fram. En því er ekki hægt að koma við nú vegna hins afbrigðilega ástands sem ríkir í þinginu um þessar mundir og ekki þarf að skýra nánar fyrir hv. alþm. En í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun verður sett fram stefna ríkisstj. í peningamálum sem samkv. stjórnarsáttmála á að stuðla að hjöðnun verðbólgu. Aðatatriði þeirrar áætlunar er stefnan í fjárfestingarmálum. Í stjórnarsamningnum er gert ráð fyrir að heildarfjárfestingin á árinu í ár og næsta ár nemi um fjórðungi af þjóðarframleiðslu. Þjóðarframleiðslan er áætluð 1200 milljarðar kr. á þessu ári, þannig að heildarfjárfestingin yrði þá um 300 milljarðar kr. Ég álít að það sé ákaflega mikilsvert að halda fjárfestingunni á þessum mörkum, þannig að hæfileg eftirspurn myndist í landinu og þá einnig til þess að tryggja jöfnuð í gjaldeyrisviðskiptum út á við. Stefnan í fjárfestingarmálum mun að mínu mati verða talsvert ákvarðandi um það, hvaða árangur næst í baráttunni gegn verðbólgunni á þessu ári. Ég sé að lokum ástæðu til að minna á hversu ríkisbúskapurinn er stór þáttur efnahagsmálanna. Ætla má að þjóðartekjur þessa árs nemi, eins og ég sagði áður, um 1200 millj. kr. Gjöld í fjárlagafrv. eru hins vegar 334 milljarðar eða rúmlega 1/4 hluti þjóðarteknanna. Er því mjög mikilvægt að ríkisbúskapurinn sé traustur, sérstaklega á miklum verðbólgutímum. Það mun samdóma álit hagfræðinga og stjórnmálamanna, að árangursríkar efnahagsaðgerðir gegn verðbólgunni felist m.a. í nokkuð ríflegum rekstrar- og greiðsluafgangi ríkissjóðs. Af þessum ástæðum er tekið fram í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj., að aðhald í ríkisbúskapnum verði stóraukið og áhersla lögð á jafnvægi í ríkisfjármálum. Það er ákaflega mikilsvert, að Alþingi gæti þess að afgreiða fjárlög bæði með rekstrar- og greiðsluafgangi og síðan verði fjárlög framkvæmd með auknu aðhaldi. Ég álít að það fjárlagafrv., sem hæstv. fjmrh. hefur lagt fram fyrir hönd ríkisstj., sé ábyrgt fjárlagafrv., enda verði þess gætt, að heildarfjárfesting á fjárfestingar- og lánsfjáráætlun verði um fjórðungur af þjóðarframleiðslu, en ekkert umfram það. Samkv. fjárlagafrv. eru ríkistekjur 28.3% af þjóðartekjum. Þótt nauðsynleg fjáröflun vegna jöfnunar á húsahitun í landinu bætist við, ættu ríkistekjurnar eigi að síður að verða undir 29% af þjóðartekjum, en það eru þau mörk sem við framsóknarmenn viljum miða við sem hámark eins og sakir standa.



Herra forseti. Þegar vinstri stjórnin kom til valda sumarið 1978 lagði hún fyrir Alþ. um haustið fjárlagafrv. sem hafði hörmulegar afleiðingar fyrir efnahagsþróun og þróun fjármála í landinu. Ríkisumsvif voru stóraukin, einkum rekstrar- og millifærsluútgjöld ríkissjóðs, skattar voru hækkaðar gífurlega í því skyni að þenja út ríkisbáknið, og ekki nóg með það, heldur voru framlög til framkvæmda úti um land og til atvinnuvega skorin niður, ekki til að lækka skatta og ríkisútgjöld, heldur til þess að skapa svigrúm til enn þá meiri hækkunar rekstrar- og millifærsluútgjalda ríkissjóðs. Þetta reyndist auk heldur frv. að mestu verðbólgufjárlögum í sögunni, a.m.k. eftir stríð. Framfærsluvísitalan hækkaði frá ársbyrjun til ársloka um 61%. Það er því með meiri háttar viðburðum í „akrobatik“ í málflutningi sem við urðum vitni að hér, hv. þm., nú rétt áðan, þegar hæstv. viðskrh., fyrrv. hæstv. fjmrh., flutti tölu sína um skaðsemi verðbólgunnar og var á sama tíma að tala um hvað vel hefði tekist til á því ári sem hann fór með ríkisfjármálin. Ég átti satt að segja von á því, að hæstv. ráðh. viðurkenndi með öðrum hætti en hann gerði núna að ekki tókst vel til með ríkisfjármálin og þróun efnahagsmála í landinu á því ári sem hann átti aðild að því að móta gerð fjárlagafrv. S.l. haust flutti Tómas Árnason, fyrrv. hæstv. fjmrh. vinstri stjórnarinnar, fjárlagafrv. fyrir árið 1980 sem gekk enn þá lengra í skattahækkun og útþenslu ríkisbáknsins. Þar var gert ráð fyrir stórhækkun söluskatts og vörugjalds til viðbótar þeim auknu skattaálögum sem vinstri stjórnin beitti sér fyrir strax í byrjun valdaferils síns. Það frv., sem hér er til umr., fyrsta fjárlagafrv. núv. hæstv. ríkisstj., gengur þó enn þá lengst í átt þeirrar vinstri villu að þenja út ríkisútgjöldin, auka ríkisafskiptin, hækka skattana o.s.frv. Fyrsta fjárlagafrv. fyrri vinstri stjórnarinnar var vont skattahækkunar- og ríkisumsvifafrv., frv. Tómasar Árnasonar í fyrra var verra, en þetta fyrsta frv. núv. hæstv. ríkisstj. er sýnu verst. Það er einkum fróðlegt að bera saman frv. Tómasar Árnasonar frá því í haust og það frv. sem hér er til umr. Þar ber nokkur meginatriði hæst. Rekstrar- og millifærsluútgjöld ríkissjóðs eru hækkuð í raun um 25 milljarða kr. Þar er að hluta til um breyttar verðlagsforsendur að ræða, en einnig mjög verulega raunverulega útþenslu ríkisbáknsins. til þess að framkvæma þessa meginstefnu um aukin ríkisumsvif er gripið í aðalatriðum til fjögurra ráða: 1. Skattar eru hækkaðir, sumpart vegna verðlagsforsendna, um 10 milljarða, en að auki er nýr orkuskattur boðaður í frv., þó að hann sé ekki í tölum frv., um 5 milljarðar kr. 2. Markaðir tekjustofnar eru teknir í ríkissjóð og framlög til fjárfestingarsjóða og fleira skorin niður sem nemur 5 milljörðum kr. 3. Raungildi fjárveitinga, m.a. til hafna, skóla, sjúkrahúsa, vega o.s.frv., er skert, því að þessar fjárveitingar eru ekki hækkaðar í krónutölu eins og rekstrarútgjöldin í samræmi við breyttar verðlagsforsendur. 4. Lækkuð er áformuð afborgun til Seðlabankans um 5 milljarða. Þetta er nákvæmlega sama meginstefnan og fólst í fyrsta frv. vinstri stjórnarinnar til fjárl. haustið 1978. Hér er þó gengið mörgum skrefum lengra í sömu átt til aukinnar útþenslu ríkisumsvifa með sömu vinstri úrræðunum. Og teflt er á enn þá tæpara vað um að fjárlög fyrir árið 1980 verði verðbólgufjárlög en var á árinu 1979. Þegar þessi stefna vinstri stjórnarinnar í ríkisfjármálum var ljós haustið 1978, þá gagnrýndum við sjálfstæðismenn hana harkalega, og ég man ekki betur en við værum alveg sammála um það. Þegar við þremenningar, sem þá áttum sæti í fjvn. fyrir Sjálfstfl., auk mín hæstv. núv. landbrh. Pálmi Jónsson og Ellert B. Schram, þegar við settum saman nál. minni hl. vorum við algerlega sammála um eftirfarandi gagnrýnisatriði: 1. Skattheimta væri aukin gífurlega. 2. Ríkið ráðskaðist þannig með aukinn hluta þjóðarteknanna. 3. Fjármagnstilfærslur væru stórauknar með niðurgreiðslum. 4.Verklegar framkvæmdir á landsbyggðinni væru skornar niður. 5. Ríkisbáknið væri þanið út með auknum rekstrarútgjöldum. 6. Milljarðagjá væri í raun milli útgjalda og tekna, sem yrði líklega brúuð með aukinni skattheimtu. 7. Frv. og fjárlagastefnan væri verðbólguhvetjandi. Því miður er það svo, að þessi skýra og afdráttarlausa gagnrýni okkar þremenninganna á jafnvel enn þá fremur við um fyrsta fjárlagafrv. núv. hæstv. ríkisstj., það sem hér er til umr. Í fyrsta lagi á þessi gagnrýni enn þá fremur við nú, vegna þess að þetta frv. gengur lengra í þá átt, sem við gangrýndum, en frv. vinstri stjórnarinnar fyrir 1979. Í öðru lagi, og það skiptir ekki minna máli, á þessi gagnrýni enn fremur rétt á sér nú þegar þetta frv. er rætt, vegna þess að þessi gagnrýni okkar reyndist rétt, - mér liggur við að segja óhugnanlega rétt. Fjárlagafrv. vinstri stjórnarinnar fyrir árið 1979 reyndist svo sannarlega verðbólguhvetjandi og þar var í raun gjá milli útgjalda og tekna, sem brúa þurfti með nýjum sköttum, en tókst þó ekki þrátt fyrir góðan vilja hæstv. fjmrh. á þeim tíma til að fara dýpra og dýpra í vasa skattborgaranna. En hvert hefur þessi vinstri stefna í ríkisfjármálum leitt okkur? Ég hef reynt að svara þessari spurningu og fengið til þess eins traustar upplýsingar og unnt er. Niðurstaðan er sú, að rekstrar- og millifærsluútgjöld séu í þessu frv. 45–50 mill jörðum hærri en verið hefði ef svipaðri stefnu væri fylgt og gert var samkv. fjárl. 1978, þ.e. þegar við sjálfstæðismenn réðum ríkisfjármálastefnunni. Þessi útþensla rekstrar- og millifærsluútgjalda um 45–50 milljarða hefur verið gerð kleif að nokkru leyti með fernum hætti: 1. Skattahækkun ár frá ári og oft á ári. 2. Með því að taka markaða tekjustofna í síauknum mæli til almennra þarfa ríkissjóðs. 3. Með niðurskurði á framlögum til sjóða atvinnuveganna. 4. Með niðurskurði á raungildi framlaga ríkissjóðs til verklegra framkvæmda í höfnum, skólum, sjúkrahúsum, vegagerð o.s.frv. Þessar fjáröflunarleiðir, ef svo mætti segja, hafa þó hvergi nærri dugað til þess að mæta útþenslu rekstrar- og millifærsluliða ríkissjóðs. Afleiðingin hefur orðið greiðsluhalli á ríkissjóði og óðaverðbólga. Greiðsluafkoma ríkissjóðs var í raun um síðustu áramót 13–14 milljörðum kr. verri en fjárlög gerðu ráð fyrir samkv. nýútkominni skýrslu ríkisendurskoðunar, og samt var búið að leggja á nýja skatta í viðbót við þá skatta sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. Þetta kemur fram í þessari ágætu bók. Og hvað sem hæstv. fyrrv. fjmrh., núv. hæstv. viðskrh., segir, þá er hér um staðreynd að ræða, að þrátt fyrir nýjar skattálögur á árinu í fyrra umfram það sem fjárlög gerðu ráð fyrir varð niðurstaðan sú á hans búskap, að staða ríkissjóðs varð 13–14 milljörðum kr. verri en fjárlög gerðu ráð fyrir um síðustu áramót samkv. nýútkominni skýrslu ríkisendurskoðunar. Skattahækkun, sem orðið hefur frá haustinu 1978 vegna aðgerða vinstri stjórnarinnar og núv. ríkisstj., leggur hvorki meira né minna en 36–37 milljarða kr. aukna skattbyrði á þjóðina 1980 samkv. tekjuáætlun þess frv. sem við ræðum hér. Þessi aukaskattreikningur sundurliðast þannig: Í fyrsta lagi eru hækkaðir eignarskattar og hækkaðir tekjuskattar 6.3 milljarðar kr., en eins og menn muna voru þessir skattar hækkaðir haustið 1978 og hafa haldist síðan. Þetta er byggt á upplýsingum sem ég hef fengið frá Þjóðhagsstofnun um það, hvað þessir skattstofnar gefi meira núna vegna þessarar stefnu. Það eru 6.3 milljarðar. Hækkun söluskatts um 2 prósentustig gefur 10.3 milljarða. Hækkun vörugjalds, sem var hækkað með mörgum ákvörðunum, gefur 7.7 milljarða. Gjald á ferðalög til útlanda er 1700 millj. kr., nýbyggingagjald 250 millj. kr., skattur á verslunarhúsnæði 1700 millj. kr., aðlögunargjald 1840 millj. kr., verðjöfnunargjald af raforku 1220 millj. kr. og hækkun skatta af bensíni umfram verðlagshækkanir 10.1 milljarður kr. Skattar á bensíni voru 9 milljarðar 1978, en eru samkv. tekjuáætlun þessa frv. 29 milljarðar kr. Það gefur umfram verðlagshækkanir 10.1 milljarð í ríkissjóð. Orkuskattur er áætlaður samkv. frv. 4–5 milljarðar, og markaðar tekjur, sem eru teknar í ríkissjóð, eru samkv. frv. 4.7 milljarðar. Samtals eru þetta 50 milljarðar kr. Frá dregst síðan niðurfelling söluskatts af matvælum og tollalækkanir og þá kemur út talan 36–37 milljarðar kr. Athyglisvert er að núv. hæstv. ríkisstj. ber ábyrgð á verulegum hluta þessarar skattahækkunar. Hún ætlar að viðhalda hækkun söluskatts um 2 prósentustig og vörugjaldshækkuninni allt árið 1980. Þessir skattar lögðust einungis á í nokkra mánuði 1979. Af þeim sökum lögðust einungis 2.7 milljarðar í skattbyrði á almenning í fyrra vegna þessarar skattahækkunar, en á þessu ári greiðum við skattborgarar ríkissjóði 18 milljarða kr. vegna þessarar hækkunar. Orkuskatturinn kemur þar til viðbótar, 5 milljarðar, og útsvarshækkun um 10%, ef að líkum lætur. Núv. hæstv. ríkisstj. verður búin að gera fyrrv. vinstri stjórn að hreinum englabörnum í skattamálum áður en þetta ár er liðið ef þetta gengur allt fram. Ný fjáröflunarleið var fundin upp fyrir ríkissjóð með fyrsta frv. vinstri stjórnarinnar auk beinna skattahækkana. Tekjustofnar, sem ætlaðir voru samkv. lögum til ákveðinna verkefna, hafa með öðrum lögum verið teknir í ríkissjóð til þess að standa undir útþenslu rekstrar- og millifærsluútgjalda ríkissjóðs eða ríkisumsvifunum. Um þverbak keyrir þó í þessu frv. og er þessi skerðing stóraukin frá frv. Tómasar Árnasonar. Helstu tekjustofnar, sem skertir eru samkv. frv., eru ýmis gjöld og skattar til Byggingarsjóðs ríkisins eða húsnæðismálastjórnar. Þar er skerðingin hvorki meira né minna en um 3.8 milljarða kr., og mætti spyrja hvort þetta eigi að vera til þess að auðvelda Byggingarsjóði ríkisins að standa undir nýjum lánaflokkum sem eru í málefnasamningi ríkisstj., ef ég kann hann rétt, eins og t.d. til dagvistarheimila og elliheimila. Skemmtanaskattur er skertur í þessu frv. Hann á að ganga til félagsheimila úti um land. Erfðafjárskattur er skertur feiknalega, langtum meira en í frv. Tómasar Árnasonar, en erfðafjárskattur á að ganga til þess að byggja endurhæfingarstöðvar fyrir öryrkja og elliheimili. Þessi skattur er skertur úr 700 millj. kr. um 372 millj. kr. eða meira en helming. Er þetta félagsmálastefna hæstv. ríkisstj. í framkvæmd? Bifreiðaskattur er skertur um 518 millj. kr. og á sama tíma fellt niður framlag ríkissjóðs í Vegasjóð, en það hefur aldrei skeð áður að ríkissjóður hafi ekki lagt Vegasjóði eitthvað til. Bifreiðaskattur á að ganga í Vegasjóð, þannig að það er ekki einungis að ríkissjóður leggi ekki samkv. þessu frv. Vegasjóði neitt til, hann sé skorinn niður í núll. Hæstv. ráðh., sem lagði hér fram vegáætlun í fyrra, gengur svo langt sem fjmrh., að það er ekki nóg með að hann láti ríkissjóð ekki borga krónu í Vegasjóð, sem er óþekkt fyrirbrigði, heldur skerðir hann markaða tekjustofna Vegasjóðs líka. Það skortir 56% á, segja vegagerðarmenn okkur í fjvn., að vegáætlun verði framkvæmd með raungildi í nýbyggingum, þ.e. það þarf að hækka nýbyggingarfé í vegáætlun um 56% til þess að halda þeim framkvæmdamætti sem hæstv. ráðh. ætlaðist til þegar hann flutti þessa till. í fyrra sem samgrh. En þetta er útúrdúr. Samtals er framangreind skerðing 4.7 milljarðar. Það eru margir aðrir skattstofnar, sem eru skertir þarna, en það kemur ekki fram nema vel sé leitað í grg. með frv. Það er t.d. hluti aðlögunargjalds. Ríkissjóður ætlar að nota 990 millj. af því til sinna þarfa á árinu, og má kannske spyrja hvort þetta sé sú iðnaðarstefna sem hæstv. ráðh. taldi sig halda fram hér áðan að væri í þessu fjárlagafrv. Það er ekkert tekið á því, að útflutningsiðnaðurinn býr sannanlega við verra gengi en sjávarútvegurinn, og það er ekki ætlunin samkv. þessu frv. að bæta útflutningsiðnaðinum það í einu eða neinu. Á sama tíma ætlar ríkissjóður að hirða 990 millj., sem hann þarf þá væntanlega að skila iðnaðinum á næsta ári, en þá á aðlögunargjaldið að falla niður samkv. lögum. Þarna er hæstv. ráðh. að slá víxil upp á 990 millj. kr. sem hann á að borga á næsta ári og hefur engar tekjur til þess. Það má halda áfram að telja svona sporslur sem ríkissjóður ætlar að innbyrða, eins og t.d. aðflutningsgjöld af sjónvarpstækjum, sem eru talin gefa einn milljarð. Engu af því á að skila til uppbyggingar fyrir útvarp og sjónvarp. Þá er ekki bara svo, að olíustyrksupphæðin, 2.3 milljarðar, sé skorin út úr frv. - en upphaflega kom þetta framlag inn sem markaður tekjustofn í ríkissjóð - heldur er líka skorið niður það sem gjarnan hefur verið áður í fjárl., þ.e. að hluti af því olíugjaldi, sem lagt var á hér á sínum tíma, fór til þess að lána til hitaveituframkvæmda og til að styrkja dreifikerfi í sveitum. Þessar upphæðir voru 330 millj. til hitaveituframkvæmda og 220 til dreifikerfa í sveitum. Þetta er allt saman skorið niður. Ef þessar tölur eru lagðar saman, þá kemur út úr þessu 9.6 milljarðar kr. Ekki er það til þess að lækka útgjöldin að þetta er nú skorið niður og tekið í ríkissjóð, heldur til þess að þenja rekstrar- og millifærsluútgjöld ríkissjóðs enn meira út. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1979 var lagt til af ríkisstj., vinstri stjórninni, við Alþ. að skera niður framlög ríkissjóðs til fjárfestingarlánasjóða til þess að standa undir útþenslu ríkisútgjalda. Þá voru þessi framlög skorin niður um 5%. Nú er gengið svo langt á þessari braut, að sumir sjóðirnir eru skornir niður um 30–40% og jafnvel meira. Ég skal ekki þreyta hv. þm. á því að lesa þessar tölur upp, en hér er um að ræða Fiskveiðasjóð, Stofnlánadeild landbúnaðarins, Aflatryggingasjóðs, Byggingarsjóð verkamanna - sem er rangt hjá hæstv. ráðh. að hækki miðað við það sem hann á að fá samkv. lögum. Hann er skorinn niður um 67 millj. kr. Áð vísu hækkaði framlag til hans um 50 millj. frá frv. Tómasar Árnasonar, en þá hafði Tómas skorið hann niður um 117 millj., svo að út kemur niðurskurður upp á 67 millj. - Lánasjóður sveitarfélaga, Bjargráðasjóður. Fyrir Alþ. liggur núna frv., þar sem er lagt til að hækka framlögin til Bjargráðasjóðs, en þá er hann skorinn niður um 61 millj. kr. o.s.frv. Þessi niðurskurður er meira að segja hjá Framkvæmdasjóði öryrkja, Styrktarsjóði vangefinna og Byggðasjóði. Samtals er þessi niðurskurður upp á hvorki meira né minna en 5.7 milljarða kr., þ.e. ef maður reiknar framlög í sjóði eins og Framkvæmdasjóð öryrkja, Styrkfarsjóð vangefinna og Byggðasjóð eins og lög mæla fyrir um. Þá er ótalið að ár eftir ár, bæði 1979 og 1980, hefur sótt í það horf, að skorið hefur verið niður raungildi framkvæmda á ýmsum sviðum úti um land, við skóla, hafnir, sjúkrahús o.s.frv. Mér reiknast til að samtals þurfi framlög í skóla, hafnagerðir, sjúkrahús, og flugvelli að vera núna um 2 milljörðum kr. hærri ef þessi framlög ættu að vera söm að raungildi og samkv. fjárl. 1978. Þá vil ég segja það út af ummælum hæstv. núv. viðskrh. um Íþróttasjóð og hans fögru ræðu um íþróttir og útilíf, að báðar þær ríkisstj. sem hann hefur átt sæti í hafa skorið Íþróttasjóð niður að raungildi, og það frv., sem hann flytur nú, markar okkur í fjvn. ramma fyrir Íþróttasjóð sem er 28.8% hærri en var í fjárlögum í fyrra. Sama frv. gerir ráð fyrir að verðlag milli ára hækki um 46.5%, ef ég man rétt, þannig að niðurskurðurinn er stórfelldur á þessum lið eins og öðrum þeim liðum sem brenna nú mest á baki manna úti um land. Þarna er skorið niður á alla enda og kanta og - eins og ég sagði áðan - ekki til þess að lækka skatta, - til þess að lækka fjárlög og lækka skatta, - heldur til þess að þjóna hinni óseðjandi hít ríkissjóðs í því að þenja út rekstrarútgjöld og millifærslur í ríkisfjármálunum. Þó er sú staðreynd einna alvarlegust um þetta fjárlagafrv., að það er jafnvel óraunhæfara og hættulegra í baráttunni við verðbólguna en frv. fyrir árið 1979. Með því að lækka áætlaðar afborganir til Seðlabankans um 5 milljarða, eins og gert er með þessu frv. miðað við frv. Tómasar Árnasonar, er teflt á enn þá tæpara vað um raunverulegan greiðslujöfnuð ríkissjóðs en gert var í frv. og fjárlögum 1979. Þá var gert ráð fyrir að greiða Seðlabankanum 5.5 milljarða af þáverandi yfirdráttarskuld. Nú þegar skuldahalinn er orðinn enn þá meiri og nálgast 30 milljarða kr., þá eru áætlaðar afborganir aðeins 3.5 milljarðar. En þessi - mér liggur við að segja: fáránlega og óábyrga ákvörðun verður ekki ein til þess að ríkisfjármálin 1980 magna verðbólguna. Hv. þm. Eiður Guðnason kom hér inn á þetta mál og ég þarf ekki miklu við það að bæta. En hæstv. ráðh. sagði hér, að það þyrfti að horfast í augu við óhjákvæmileg útgjöld og að þau væru áætluð af raunsæi í frv. Ég vil henda hæstv. ráðh. á það, að hans ráðuneyti, sem hann var ráðh. í fyrir nokkrum mánuðum, hefur ritað fjvn. bréf og það telur útgjaldaliði til rekstrar ýmissa skóla, t.d. grunnskóla, tónlistarskóla, menntaskóla og stofnana afbrigðilegra barna, það telur rekstrargjöld í frv. vanáætluð um hvorki meira né minna en 1550 millj. kr. Þetta er bara dæmi. Ég get nefnt annað. Stjórnarnefnd ríkisspítalanna telur rekstrarútgjöld ríkisspítalanna vanáætluð um 2.3 milljarða. Við þekkjum öll þau mál, sem hæstv. ráðh. hefur skotið á frest til ákvörðunar þegar kemur að afgreiðslu lánsfjáráætlunar. En ég held að þessi dæmi hljóti að sýna að þetta frv. er því miður óraunhæft og það er því miður stórhætta á að þetta frv. verði stórkostlegt verðbólgufrv. Herra forseti. Með þessu frv. eru rekstrarútgjöld ríkissjóðs þanin út eftir sömu forskrift og gert var með fjárlagafrv. vinstri stjórnarinnar haustið 1978. Hér er þó gengið enn þá lengra í sömu átt. Svo langt er gengið í þessu frv.. eins og ég sagði áðan, að um er að ræða 45 50 milljarða kr. rekstrar- og millifærsluútgjöld miðað við fjárlög 1978. Og þetta má rekja allt til þessarar hugsjónar að þenja út ríkiskerfið. Þetta er gert á kostnað almennings með skattahækkun og lífskjaraskerðingu. Þetta er gert á kostnað atvinnuuppbyggingar í landinu, með niðurskurði á framlögum til sjóða atvinnuveganna. Þetta er gert á kostnað lífsnauðsynlegra framkvæmda um allt land í höfnum, skólum, sjúkrahúsum, vegagerð o.s.frv. Stefna frv. er því algjörlega andstæð þeirri grundvallarhugsjón sjálfstæðisstefnunnar að stilla skattheimtu ríkisins í hóf og setja ríkisumsvifum skynsamleg takmörk. Afdrifaríkast mun þó við þetta frv., að það er með því marki brennt að vera undanfari nýrra verðbólgufjárlaga.



Herra forseti. Þær umr., sem hér hafa staðið í dag, hafa gengið nokkuð vítt og breitt eins og eðlilegt er, og m.a. hefur hér komið til tals hin bláa bók ríkisstj., stjórnarsáttmáli núv. stjórnarflokka. Þegar hv. 1. þm. Reykn. vekur athygli á því, að hæstv. forsrh. hefur vanrækt að kynna þetta plagg með eðlilegum hætti fyrir þjóðinni með því að stofna til útvarpsumræðna, þá stendur hæstv. forsrh. hér upp og bregður fyrir sig vafasömum lögskýringum sér til afsökunar. En margt er nú breytt frá því sem áður var, því eitt sinn var það svo að hæstv. forsrh. bar ekki kinnroða fyrir bláum bókum sem hann bar ábyrgð á, þvert á móti. Hv. 1. þm. Reykn. og hv. 3. þm. Norðurl. e. hafa rætt almennt um fjárlagafrv., sem hér er til umr., og skýrt eðli þess og hvers má vænta um árangur af slíku frv. þegar samþykkt verður og að lögum verður orðið. Ég sé ekki ástæðu til nú að fara að ræða frv. á sama grundvelli, og síst af öllu vil ég fara að endurtaka eitthvað af því sem þessir hv. þm. hafa sagt. Ég mun því bregða á það ráð að ræða aðeins eitt atriði, en það er þess eðlis að ég hygg að það sé lærdómsríkt að athuga það mál. En það er eina málið, sem segir um í bláu bók hæstv. ríkisstjórnar að þurfi að leggja, eins og það er orðað, sérstaka áherslu á. Þetta eru orkumálin. Og ef við víkjum nokkrum orðum að orkumálunum, þá verður ekki sagt, með tilliti til þess sem stendur í stjórnarsáttmálanum, að ráðist sé á garðinn þar sem hann er lægstur, því að í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. stendur að sérstök áhersla verði lögð á aðgerðir í orkumálunum. Ég mun nú víkja að þýðingarmiklum þætti í orkumálunum, þar sem er það fjármagn sem Orkusjóði er ættað. Í júní 1979 gerði orkuráð fjárlagatillögur sínar fyrir Orkusjóð árið 1980. Hér var um að ræða till. um fjármögnun sveitarafvæðingar, styrkingar dreifikerfa rafmagns í sveitum, jarðhitaleitar og hitaveituframkvæmda. Að gefnu tilefni samþykkti orkuráð 7. febr. s.l. að beina því til iðnrh., að hann beitti sér fyrir því, að till. þær um fjárframlög í Orkusjóð á árinu 1980, sem fram höfðu komið í fjárlagafrv. í okt. 1979, Tómasarfrv., og í des. 1979. Sighvatsfrv., yrðu teknar til endurskoðunar og þeim breytt í samræmi við till. orkuráðs á fundi þess 1. júní 1979, sem sendar höfðu verið iðnrn. með bréfi, dags. 19. júní 1979. Þessi tilmæli orkuráðs hafa nú verið virt að vettugi með fjárlagafrv. því sem hér liggur fyrir. En hvað er nú hér að ske? Það er þess virði að við athugum það nokkru nánar. Till. orkuráðs í júní s.l. gerði ráð fyrir 800 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði til sveitarafvæðingar, en frv. það, sem hér er til umr., gerir ráð fyrir 415 millj. kr. lántöku til sveitarafvæðingar. Till. orkuráðs gerði ráð fyrir 1700 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði til styrkingar dreifikerfa rafmagns í sveitum landsins, en frv. þetta gerir ráð fyrir 800 millj. kr. lántöku í þessu skyni. Till. orkuráðs var um 900 millj. kr. framlag úr ríkissjóði til jarðhitaleitar, en frv. þetta gerir ráð fyrir 600 millj. kr. lántöku til jarðhitaleitar. Þá gerði till. orkuráðs ráð fyrir 2000 millj. kr. lántöku til hitaveituframkvæmda, en frv. þetta gerir ráð fyrir 500 millj. kr. lántöku til hitaveituframkvæmda. Till. orkuráðs um þessa fjármögnun Orkusjóðs nam samtals 5.400 millj. kr., en frv. það, sem hér er til umr., gerir ráð fyrir til sömu hluta 2.315 millj. kr. eða nær 50% minna. Í till. orkuráðs skyldu 3.400 millj. kr. vera framlag úr ríkissjóði, en 2 þús. millj. kr. aflað með lántöku, en ekkert af því fjármagni, sem ætlað er samkv. þessu frv. til þessara hluta, á að koma úr ríkissjóði, heldur skal þess alls aflað með lántöku, að upphæð 2315 millj. kr. Samkv. frv. þessu er Orkusjóði ætlað að taka lán sem síðan skal ráðstafað sem óafturkræfum framlögum. Slíkt er óhæf ráðstöfun og ábyrgðarlaus gagnvart Orkusjóði. Hin sérstaka áhersla, sem ríkisstj. leggur á aðgerðir í orkumálum, kemur vissulega fram með sérstökum hætti í þessum efnum. Ríkisstj. sker niður um nær 50% till. orkuráðs, í stað þess að það hefði þurft að hækka þær um 50% vegna hækkunar verðlags sem hefur orðið frá því í júní s.l., svo að þær héldu því framkvæmdamagni sem þá var gert ráð fyrir. Ég skal nú víkja lítið eitt nánar að þessu. Till. orkuráðs fyrir árið 1980 voru við það miðaðar, að í ár verði tengd samveitum öll sveitabýli þar sem kostnaður við lagningu er minni en sem svarar 6 km eins vírs línu að meðaltali á hvert býli. Þetta er áætlað að kosti um 600 millj. kr. Hér er alls um að ræða um 40 býli. Að auki var lagt til að 200 millj. kr. yrði varið í viðbætur við eldri veitur, þ.e. tengingu nýrra notenda á svæðum sem þegar eru rafvædd. Ekki má dragast lengur að tengja samveitum þau fáu býli sem eftir eru og talið er rétt að tengja á annað borð. Bið þess fólks, sem þar býr, eftir rafmagni er þegar orðin allt of löng. Átakið, sem eftir er í rafvæðingu sveitanna, er svo lítið, að ekki er áhorfsmál að það á að ljúka því á einu ári. Orkuráð gerði hinn 1. mars 1979 samþykkt um átta ára áætlun um endurnýjun rafdreifikerfis í sveitum landsins. Þar var lagt til við iðnrh., að varið yrði árlega á næstu átta árum frá og með 1980 fjárhæð, sem að framkvæmdamætti jafngilti 1100 millj. kr. á verðlagi í byrjun árs 1979, til styrkingar dreifikerfa í sveitum. 1 samræmi við þessa samþykkt orkuráðs lagði ráðið til að á árinu 1980 yrði varið 1700 millj. kr. í þessu skyni. Að höfðu samráði við Rafmagnsveitur ríkisins var áætlað að sú fjárhæð hefði 1980 sama framkvæmdamátt og 1100 millj. kr. höfðu í byrjun árs 1979. Í fjárlagafrv. því sem hér er til umr., er þessi fjárhæð lækkuð um 900 millj. kr. eða í 800 millj. kr. og þar að auki gert ráð fyrir þessum 800 millj. kr. sem lánsfé, en ekki óafturkræfu framlagi eins og orkuráð lagði til. Styrking dreifikerfis í sveitum er forsenda þess, að unnt sé að dreifa raforku þar er nægi til fullrar hitunar, svo að leggja megi niður hitun með olíu. Hvarvetna í þéttbýti eru hitaveituframkvæmdir nú í gangi eða í undirbúningi, þar sem jarðhiti er á annað borð fáanlegur, en annars staðar ýmist fjarvarmaveitur eða styrking dreifikerfis rafmagns fyrir raforku, sem gerir rafhitun mögulega. Átta ára áætlunin er hliðstæð framkvæmd í strjálbýlinu, og augljóst er að olíuhitun helst þar löngu eftir að henni er hætt í þéttbýlinu, ef einungis á að verja 800 millj. kr. til þessara mála á árinu. Að mati orkuráðs voru átta ár í rauninni hámark þess tíma sem ætla mætti til að styrkja rafdreifikerfi sveitanna. Niðurskurður úr 1700 millj. kr. á ári táknar að öðru jöfnu að framkvæmdatími lengist úr 8 árum í 17 ár. Þetta er með öllu óviðunandi. Það verður ekki hjá því komist að ljúka verki þessu það snemma að strjálbýlið þurfi ekki að búa við olíuhitun löngu eftir að þéttbýlið hefur tekið innlenda orku í notkun til upphitunar húsa. Í fjárlagafrv. þessu er gert ráð fyrir að Orkusjóður verði látinn taka 800 millj. kr. að láni, í stað þess að till. orkuráðs gerðu ráð fyrir 1700 millj. kr. óafturkræfu framlagi úr ríkissjóði. Er þá gert ráð fyrir að í þessu efni sé farin hin sama leið og farin hefur verið við hina eiginlegu sveitarafvæðingu, að ekki sé um annað að ræða en að fjármagna styrkingu dreifikerfisins með óafturkræfum framlögum. Orkusjóði er því ekki fært að taka lán í þessu skyni. Honum er ekki fært að ráðstaf slíku fé sem óafturkræfu framlagi. Ekkert dugar því í þessum efnum annað en beint óafturkræft framlag úr ríkissjóði. Mikil verkefni eru fyrir hendi í jarðhitaleit. Fjármagn hefur skort til jarðborana. Upphitunarkostnaður með olíu er nú slíkur, að það er nánast þjóðhagslega fásinna að láta fjármagn vera flöskuháls í leit að jarðhita til húshitunar. Þarf ekki að rökstyðja slíkt með mörgum orðum. Þess vegna eru till. orkuráðs um fjármagn til jarðhitaleitar árið 1980 við það miðaðar, að unnt sé að sinna öllum þeim verkefnum sem jarðborar ríkisins komast yfir. Í samræmi við þetta sjónarmið lagði orkuráð til, að á árinu 1980 væri 900 millj. kr, varið til jarðhitaleitar. Af þessum 900 millj. kr. var gert ráð fyrir að 150 millj. kr. færu til að bora rannsóknarholur á norðanverðu Snæfellsnesi, í grennd við Ísafjörð og víðar um vestanvert landið. Talið er aðkallandi að leita af sér allan grun um nýtanlegan jarðhita á þessum slóðum áður en endanleg stefna er mörkuð í húshitunarmálum þéttbýlisstaðanna þarna. Jarðhitadeild Orkustofnunar hefur tekið slíka almenna jarðhitaleit, þ. á m. hitastigulsboranir, með í fjárlagatillögum sínum undanfarin ár. Könnunarboranir á ofangreindum stöðum voru einnig með í till. hennar fyrir 1980, en voru skornar niður. Er því mikilvægt að fé til þeirra fáist úr Orkusjóði, enda er e.t v. á margan hátt eðlilegra að slíkt fari um sjóðinn. Í fjárlagafrv. því, sem hér liggur fyrir, er ætlast til að Orkusjóður fái aðeins 600 millj. kr. til jarðhitaleitar. Þá gerir fjárlagafrv. ráð fyrir að þessi upphæð sé fengin að láni, en í till. orkuráðs var gert ráð fyrir 900 millj. kr. framlagi ríkissjóðs í þessu skyni. Þó að þessu framlagi sé ráðstafað að miklu leyti í formi lána verða mikil afföll af slíkum lánum þegar jarðboranir bera ekki árangur í heitu vatni, en þá eru lán þessi ekki endurgreidd af lántakendum. Með tilliti til þessa og erfiðrar eigin fjárhagsstöðu Orkusjóðs er mjög mikilvægt að framlög ríkisins til jarðhitaleitar séu óafturkræf framlög úr ríkissjóði. Eitt meginviðfangsefnið í orkumálum á næstu árum hlýtur að vera að koma upp hitaveitum á þéttbýlisstöðum, hver svo sem orkugjafinn er. Á fjárlögum ársins 1979 voru Orkusjóði ætlaðar 330 millj. kr. til lána til hitaveituframkvæmda. Auk Orkusjóðs var gert ráð fyrir að Lánasjóður sveitarfélaga lánaði til hitaveituframkvæmda, og samkv. lánsfjáráætlun fyrir árið 1979 var honum og Orkusjóði ætlað að lána samtals 960 millj. kr. Telja verður eðlilegt að öll fjármögnun ríkisins til orkuframkvæmda gangi í gegnum Orkusjóð, en stærstu orkufyrirtækin fjármagni framkvæmdir sínar eftir sem áður með erlendum lánum. Í fjárlagatillögum orkuráðs fyrir árið 1980 var lagt til að Orkusjóður yfirtæki hluta Lánasjóðs sveitarfélaga í hitaveitulánum, enda hefur sá sjóður ærnum öðrum verkefnum að sinna. Í samræmi við það var lagt til að Orkusjóður fengi 2000 millj. kr. til að lána í hitaveituframkvæmdir árið 1980, eða rúmlega tvöfalda þá fjárhæð sem honum og Lánasjóði sveitarfélaga var ætlað að lána á síðasta ári. En í þessu fjárlagafrv. eru Orkusjóði ætlaðar 500 millj. kr. í þessu skyni, og er augljóst að 500 millj. kr. eru allt of lítið. Það gildir hið sama um hitaveituframkvæmdir og jarðhitaleitina, að það er meiri háttar þjóðhagslegt glappaskot að láta fjárskort tefja það að olía sé leyst af hólmi sem orkugjafi til upphitunar. Gert er ráð fyrir að tekið verði að láni það fjármagn sem Orkusjóði er ætlað til hitaveituframkvæmda. Er það í samræmi við till. orkuráðs, enda gert ráð fyrir að fjármagn þetta endurláni Orkusjóður. Herra forseti. Ég hef nú gert grein fyrir till. orkuráðs til fjárlaga um fjármögnun Orkusjóðs og till. þessa frv. um sama efni. Þessi samanburður leiðir í ljós furðulegan hlut. Ef haldið er áfram að kryfja þetta mál til mergjar kemur ekki betra í ljós. Á árinu 1979 voru Orkusjóði veitt 1325 millj. kr. til þeirra þátta orkumálanna sem hér hafa verið ræddir. Samkv. frv. því, sem við nú ræðum, eru ætlaðar til sömu hluta, eins og ég sagði áður, 2315 millj. kr. Hér er um að ræða hækkun er nemur 990 millj. kr. eða um 74.4% hækkun. Í þessari hækkun felst þá hin sérstaka áhersla sem lögð er á aðgerðir í orkumálum samkv. stjórnarsáttmálanum. Og hvílík áhersla. Um leið nemur t.d. hækkun hreinna ríkisframkvæmda 77.9%, hækkun launagreiðslna hjá ríkinu 77.3%, hækkun almannatrygginga 80.6%, svo eitthvað sé nefnt. Og til endema má það teljast, að samkv. því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, er ekki um neitt beint framlag að ræða úr ríkissjóði til Orkusjóðs vegna þeirra þátta orkumálanna sem hér hafa verið gerðir að umtalsefni, - ekki neitt úr ríkissjóði. Þetta er einsdæmi. Slíkt hefur aldrei komið fyrir áður. Og þetta gera sömu menn sem ætla að leggja sérstaka áherslu á þessi mál. Og hér er samt um að ræða fjármagn sem Orkusjóði er ætlað að ráðstafa að mestu sem óafturkræfu framlagi, nema því sem veita skal sem lán vegna hitaveituframkvæmda. Orkusjóði er ætlað að taka lán með þeim vaxtakjörum sem við vitum hver eru nú og afhenda það fé sem óafturkræft framlag. Þeir þættir orkumálanna, sem hér hafa verið gerðir að umræðuefni, eru þeir þýðingarmestu til þess að vinna að því að olía verði leyst af hólmi sem orkugjafi til upphitunar húsa. Þegar þetta er haft í huga verða menn að líta á það sem hrein öfugmæli sem segir í stjórnarsáttmálunum um þetta efni, þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Sérstök áhersla verði lögð á aðgerðir í orkumálum, m.a. með það að markmiði að innlendir orkugjafar komi sem fyrst í stað innfluttrar orku og að unnt verði með viðunandi öryggi að tryggja afhendingu orkunnar til notenda.“ Ég held að það sé ekki ástæða til þess að fara fleiri orðum um þetta mál hér. Nú keppast allir og í öllum flokkum um að lýsa mikilvægi þess, að olían sé leyst af hólmi sem orkugjafi til upphitunar húsa. Auðvitað er þetta svo mikilvægt, að það er hafið yfir öll tvímæli. Og hæstv. ríkisstj. segist ætla að leggja sérstaka áherslu á að vinna að þessu. Þetta mál er tvíþætt. Annars vegar þarf nú þegar að gera ráðstafanir til þess að létta byrðar þeirra sem búa við hinn óhæfilega upphitunarkostnað á olíuhitunarsvæðunum. - Það þarf að gera með því að greiða niður olíuverðið. Hæstv. ríkisstj. fer sér hægt í þessu efni. Það er búið að bíða síðan um miðjan febrúar eftir umsögn frá iðnrh. um frv. sem við fjórir þm. berum fram í Ed., þm. úr öllum flokkum. Það er búið að tilkynna iðnn. Nd. að von sé á þessari umsögn. Það var gert um miðjan febrúar. En sagt var að það væru veikindi í iðnrn. og þar væru miklar annir. Það mætti spyrja: Hvernig er heilsufarið í iðnrn. í dag? Og hvenær verða annirnar svo litlar að húsráðendur þar og ríkisstj. í heild hafi tíma til þess að sinna aðkallandi vandamálum þeirra sem búa við hinn óbærilega upphitunarkostnað? Ég skal ekki fara að ræða þetta. Þetta er önnur hlið þessa máls. Hin hliðin er sú að leysa olíuna af hólmi sem orkugjafa, og það verður ekki gert nema með framkvæmdum. Það þarf að gera með skipulegum, markvissum framkvæmdum. Og það þarf að gera þannig, að þessu verkefni sé lokið - ekki einhvern tíma í framtíðinni, heldur á t.d. fjórum árum, eins og við tíu þm. Sjálfstfl. höfum lagt til með flutningi sérstakrar þáltill, um þetta efni. En hæstv. núv. ríkisstj. gerir heldur ekkert umtalsvert í þessu efni. Hún gerir minna en hefur verið gert áður, eins og ég hef hér rakið. Þetta er mikið áhyggjuefni. En fyrst það er svo um þá hluti, sem ríkisstj. þykist ætla að leggja sérstaka áherslu á, - og kannske leggur hún sérstaka áherslu á þetta, þó hún geti ekki gert betur, - hvernig halda hv. þm. þá að ríkisstj. geti framkvæmt hlutina á öðrum sviðum og hver haldið þið að verði þar árangurinn af störfum þessarar hæstv. ríkisstj.?



Herra forseti. Í ræðu minni hér í dag vék ég að því, að hæstv. forsrh. hefði ekki enn flutt stefnuræðu sína, sem útvarpa skal samkv. 2. mgr. 52. gr. þingskapa. Hæstv. forsrh. kom hér í ræðustólinn og sagði að hér væri um misskilning að ræða af minni hálfu, því að þetta ákvæði þingskapa gæti ekki túlkast svo, að honum bæri að halda stefnuræðu samkv. 2. mgr. 52. gr. Ég hef orðið var við það upp á síðkastið, að gleymska hefur gert vart við sig hjá hæstv. forsrh. Þess vegna langar mig - með leyfi hæstv. forseta - að lesa upp úr fundargerð í Sþ. 18. des. s.l., á fjórða fundi nýkjörins þings, þess er nú situr. Það var þriðjudaginn 18. des., kl. 2 miðdegis. Skýrsla forsrh. á dagskrá. Forseti Jón Helgason tók til máls og sagði: „Í 2. mgr. 52. gr. þingskapa segir: „Þá skal og útvarpa innan tveggja vikna frá þingsetningu stefnuræðu forsrh. og umr. um hana, en eftirrit af ræðunni skal afhent þm. sem trúnaðarmál eigi síðar en viku áður en hún er flutt.“ Síðan hélt forseti áfram: „ Forsrh. telur að eins og nú er ástatt sé þetta ákvæði ekki framkvæmanlegt og sé því nauðsynlegt að veita afbrigði um frestun stefnuræðunnar þar til síðar á þessu þingi, er ný stjórn hefur verið mynduð.“ Atkvgr. Afbrigði um frestun stefnuræðu forsrh. samþ. með 42 shlj. atkv. Ég tel ekki ástæðu til að lesa upphaf ræðu hæstv. þáv. forsrh., sem vikur að þessu sem áður hefur verið sagt. En samkv. því, sem ég hef lesið upp úr þingtíðindum, fyrsta hefti, hefur hæstv. forseti Sþ. svo og allur þingheimur skilið þetta svo, að umr. samkv. 2. mgr. 52. gr. þingskapa væri frestað þar til síðar. En þær umr. hafa ekki farið fram. Til þess að forsrh. hafi þetta svart á hvítu - að sjálfsögðu í blárri bók, eins og hann afhenti mér - ætla ég að afhenda honum fyrsta hefti af Alþingistíðindunum 1979 – 1980.