Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Guðmundur Björnsson : Hjer er enn á ný farið fram á að taka borgarstjórakosninguna í Rvík út úr bæjarstjórninni og hleypa því vandamáli bæjarins út í óvissuna, undir atkvæði allra kjósenda, þó að engum geti dulist, að miklum meirihluta allra kjósenda getur aldrei verið eins kunnugt um þarfir bæjarins og ætlunarverk borgarstjóra eins og bæjarfulltrúunum, sem vinna í sífellu að öllum vandamálum bæjarins; og borgarstjórinn er þeirra framkvæmdarstjóri, líkt og ráðherrann andspænis Alþingi. En þessi strekkingur gengur nú hjer á þingi ár eftir ár, og er síst fjarri sanni, að segja um þann gust, að „enginn veit hvaðan hann kemur, eða hvert hann fer“. Menn halda víst allir, að þessi stroka standi innan úr Skuggahverfi, ofan úr Þingholtum og utan úr Ánanaustum - að bæjarmenn hafi fundið þetta upp sjálfir. En það er ekki kollgátan, Þessi vindblika er lengst úti í hafsauga, lengra en auga eygir. Það var fyrir 7 árum, þegar borgarstjórinn kom til, þá sögðu nokkurir ákafamenn, jeg og nokkurir aðrir bæjarbúar, að það væri siður í frjálsustu löndum, að öll alþýða kysi í bæjum borgarstjóra sinn, og svona ættum við að hafa það og óðara kvað við úr öllum hverfum bæjarins: „Já, vitanlega, svona eigum við að hafa það, kjósa hann sjálfir; þeim er aldrei trúandi til þess í bæjarstjórninni“. Þetta voru upptökin. Kenningin er aðflutt. Hún fjell strax í faðminn á þeirri heimskunnu ástríðu allra kjósenda, að hver þeirra trúir sjálfum sjer til alls, en fulltrúum sínum aldrei til neins. Jeg var einn af þeim, sem krafðist þess í fyrstu, að við kjósendur veldum sjálfir borgarstjórann - heimtaði það eins og aðrir, án nánari íhugunar; það vantaði ekki, að því væri laumað að mjer hjerna í fyrra. En jeg sagði þá, og segi það enn og aftur, jeg kann að skammast mín fyrir sjálfum mjer, ef jeg gjöri glappaskot. Síðan jeg vitkaðist hefi jeg átt í því látlausa skynsemisstriði, að lagfæra og umbæta skoðanir mínar. Jeg á ekki því láni að fagna, að vera skynlaus eins og skepna, eða sáluhólpinn í blindri trú á það, sem allir segja og allir vilja, eins - eins og þeir, sem það eru. Og því fór nú svo: Við nánari íhugun sá jeg, að mjer hafði skjátlast í þessu borgarstjóramáli - sá, að sterk rök mæltu með því, að bæjarstjórn veldi manninn. Og mjög margir bæjarbúar eru nú sama sinnis - ánægðir með það sem er. En það má vel vera að hinir sjeu fleiri, kann ske miklu fleiri, sem hafa ekki enn hugsað þetta vandlega, og lifa enn í trúnni á sjálfa sig í þessu máli, eins og mörgum öðrum. Jeg á hjer við þá nýju alheimstrú, sem við allir játum meira eða minna, tröllatrú allra kjósenda á ráðdeild sína og alvisku andspænis glópsku og djöfulskap allra, sem þeir sjálfir kjósa úr sínum hóp og fyrir sína hönd, - hvort heldur er í sveitarstjórn, bæjarstjórn eða á þjóðarþing. Þessi mikla trú kjósenda á mátt sinn og megin er alls engin hjegilja, hún er bygð á fullum rökum reynslunnar, þjóðræðisreynslunnar; annars væri hún ekki orðin að alheimsátrúnaði. Í æsku þjóðræðisins hugsuðu kjósendur með fögnuði til þess að mega kjósa sjálfir bestu menn til að ráða fyrirsig. Þessi fögnuður brýst út í fegurstu kvæðum Jónasar Hallgrímssonar og annara góðskálda vorra á þeim tímum. En ef vjer fengjum gjörskoðað huga nútíðarmanna, mundum vjer sjá fagnaðarblæ þennan skugga hjúpaðan hjá flestum. Kjósendur hafa hvekst illilega, hvergi megnað að vara sig á misendismönnum, sem lofa öllu fögru fyrir kosningar, en pretta þá á eftir. Þessi ófögnuður hefir ágjörst um allan heim, og jafnframt tortryggni kjósendanna. Og þess vegna eru nú kjósendur komnir á þá trú, að það sje langhollast, að þeir ráði sem flestu sjálfir, en kjósi ekki fulltrúa til þess. Og þess vegna er það nú vísasti vegurinn til kjósendafylgis, að dekra við þetta sjálfstraust kjósendanna. Í þessum undarlega, nýja átrúnaði á kjósendavisku er nú að vísu alveg ótvírætt fólgin mikill sannreyndur vísdómur, - en líka, jafnótvírætt, ýmisskonar bagaleg ofstæki og margtíðar meinlegar sjervillur. En hver veit? - Hver veit nema kjósendadýrkunin sje rjettmæt hjer í þessu frumvarpi, og ekki hjátrú, eins og jeg held? Á því veltur nú frumvarpið, herra forseti, og úr því verður nú að skera ekki með tilbeiðslutali um vilja kjósenda, heldur með rólegri skynsemisrannsókn. Gjörum þá fyrst að allir kjósendur velji borgarstjórann. Öll okkar reynsla, og eins í öðrum löndum, sannar ótvírætt, að þá mundi fara um borgarstjórakosninguna alveg eins og þingkosningarnar hjer í bæ, verða gálaust metnaðarmál milli þjóðmálaflokkanna, og hverju drösulmenni staðan vís, ef sterkari flokkurinn hampar honum, alveg eins þótt annar væri í boði og hann manna hæfastur - í stöðuna. Þetta er ekki glæsileg tilhugsun. Af því mundi svo brátt leiða, að bestu menn yrðu tregir til, tregari og tregari að gefa sig út í þetta gráa gaman, þennan illindaleik. Þegar lukkan væri með og meiri hlutinn - sá almáttugi, alvitri meiri hluti slampaðist á góðan mann í sínum hóp til að spreyta sig á, þá er þó altaf eftir þriðji stóri ókosturinn. Þessi bæjarbúakosning leiðir hvern borgarstjóra með harðri hendi út á hrösunarveg hlutdrægninnar, að ívilna sínum flokksbræðrum úr góðu hófi og meta oft vinsældir fjöldans af kjósendum sínum fram yfir heill bæjarfjelagsins í bráð og lengd. Þetta eru engir smáræðis ókostir, að eiga víst að valið milli manna muni oft mistakast hörmulega, og eiga svo einlægt það á hættu, að borgarstjóri breyti í mörgu á móti sannfæringu sinni og betri vitund - til að brjóta ekki af sjer fylgi kjósendafjöldans. Þá er á hitt að líta, ef bæjarstjórn velur borgarstjóra. Alþingi er stundum í gamni kallað þjóðarskútan, og ekki svo illa til fundið; við erum þá hásetarnir; en bæjafulltrúarnir þá líka alveg eins hásetar á bæjarskipinu. En eigi hásetar sjálfir að velja sjer skipstjóra, og á ýmsum er völ, þá er víst, að þeir gæta sín miklu betur en allir hinir, sem sitja í landi og eiga ekki í vosinu, ef þeir veldu manninn. Í bæjarstjórninni getur steinblint flokksfylgi aldrei ráðið líkt því eins miklu og á kjörþingi allra kjósenda, þar sem enginn veit hvað kjósandinn gjörir svo að hann hefir ekki minsta aðhald af umhugsun um rjettmætar ákúrur annara manna, þó hann fari gálauslega með kosningarrjett sinn. En bæjarfulltrúarnir, örfáir menn, sem allir þekkja, ef þeir kjósa, þá er alt annað; þeir standa þá allir sem einn í augsýn allra bæjarbúa með allan ábyrgðarþungann af kosningunni á herðum sjer. Jeg get vel skilið, að þeim sje ekki óljúft að losna undan þeirri byrði. Þetta er feiknamunur. Þar við bætist annað, sem mjög margir gætnir bæjarbúar hafa á orði. Það er víst, að margur vitur maður mundi ófáanlegur, ef allir ættu að kjósa, þó að hann hefði hug á starfinu og myndi sækja um það, ef bæjarstjórn veitti. Þá er það þriðja, að borgarstjóri, sem bæjarstjórn kýs, er svo margfalt frjálsari fyrir þeirri skaðsemdar-freistingu, að gjöra hin og þessi vísvitandi glappaskot - ,,fyrir flokkinn“ - eða „af því að það er vilji kjósendanna“. Ef skynsemin, frjáls og heilbrigð skynsemi, á að dæma í milli, þá dæmist rjett að vera, að breytingartillagan á þgskj. 182 á fram að ganga. Nú má að vísu vjefengja þennan dóm skynseminnar og færa til að hann sje ekki bygður á fullri reynslu hjer á landi. En - hæstv. forseti! - má jeg spyrja: Er þetta frumvarp bygt á reynslu, íslenskri reynslu? - Jeg segi: nei! engri reynslu, og alls ekki í samræmi við íslenskar venjur. Gáum að: Ekki eru það lög, að hreppsbúar kjósi oddvita sinn, það gjöra hreppsnefndir. Ekki kjósa sýslubúar framkvæmdarstjóra sýslumála - hann er konungkjörinn. Og svo er nú rothöggið á þennan uppvakning. Ekki velur þjóðin öll framkvæmdarstjóra þjóðfjelagsins - ráðherrann; það gjörir nú þingið með samþykki konungs. Annað hvort er nú að fótumtroða öll augljós sannindi, ella játa, að þjóðin á miklu meira undir ráðherranum og hann miklu meira vald yfir málefnum þjóðarinnar en borgarstjóri að sínu leyti yfir bæjarmálum og bæjarbúar undir honum. Reynslurökin eru því engin til, en ósamræmin afskapleg, ef litið er yfir land og þjóð. En þar fyrir getur vel verið, að stækustu forvígismenn frumvarpsins hjer á þinginu sjeu ekki eins og fólk er flest, sjeu sjálfum sjer samkvæmir. Það væri bót í máli fyrir þá, en sú bót er víst, eins og botninn sæti uppi í Borgarfirði - þeir eru bótalausir, það skín í bera mótsögn margs fylgismanns frumvarpsins við sjálfan sig þessi glundroði blasir við manni um þessar mundir - miklu oftar en sumarsólin. Það eru eiginlega ekkert skemtileg skifti. Þeir þingmenn, sem fylgja svo fast þessu nýmæli, tala þá svo fagurlega um vilja kjósenda í Reykjavík, þeir hafa margir bæði fyr og síðar og síðast núna ýmsir fyrir fáum dögum í neðri deild talað fullum hálsi á móti því, að þeir sömu kjósendur, við Reykvíkingar, fengjum leiðrjett það gífurlega misrjetti, að hver okkar hefir ekki hálfan rjett á við aðra Íslendinga í alþingiskosningum, enda svo, að í einu kjördæmi vegur hver kjósandi móts við 7 af okkur hjer í höfuðstaðnum. Loki menn augunum, þá er þeim óhætt, þá sjá þeir ekkert, en hver Reykvíkingur, sem opnar augu sín, hlýtur að sjá slíkt grand í mat sínum - þó minna væri en þessi ósköp. Herra forseti! Jeg hefi brýnt það fyrir öllum, sem jeg hefi kent eitthvað, fyrst og síðast allra orða, að gá vel að öllum hlutum, taka vandlega eftir hverju, sem fyrir ber. Enginn veit af því að segja, sem hann veitir enga eftirtekt, gáir ekkert að Ef forvígismenn þessa frumvarps litu betur í kring um sig, þá mundi þeim ekki dyljast, að sje það rjett, að Reykvíkingargjöri lang best í að kjósa, allir kjósendur, borgarstjórann, þá er enn augljósari sú nauðsyn, að allir landsmenn fái að kjósa landsstjórann - ráðherrann. Hjer urðu ráðherraskifti, skamt til að minnast; ekki rjeðu allir kjósendur þar þingið rjeð, og ekki allir 40 þingmennirnir, nei, nei; blaðið, sem heitir í höfuðið á vilja kjósendanna, það segir að einir 13 þingmenn hafi gjört útslagið og hefir ekkert út á það að setja. Herra forseti! Jeg meina ekki að þetta sem jeg sagði síðast, sje ámælisvert; jeg segi ekki að það sje skakt. En það segi jeg fullum fetum, að þessir viðburðir hjer á þingi, sem jeg nefndi, þeir draga allan gjörsamlega allan sannfæringarmátt úr orðum þeirra manna, sem eru að mæla með þessu frumvarpi, svona löguðu; þess vegna leyfi jeg mjer ekki að efast um, að breytingartillaga mín og háttv. 5. kgk. verði samþykt. En jeg get ekki skilist svo við öll þessi beryrði mín; mig skal síst furða þó einhver taki þau óstint upp og gjaldi í stærri mynt, og það er hverjum frjálst fyrir mjer En jeg bið yður, herra forseti, minnast þess, að jeg hefi ekki talað eitt, ekki hálft orð í þá átt, að saka þingbræður mína um vísvitandi rangsleitni eða kærulausa breytni. móti betri vitund í þessu máli eða öðrum. Það hefi jeg alls ekki sagt eða í huga haft. Og nú kem jeg að því, sem mjer finst mest um vert; jeg segi það skýrt og skorinort. Þetta frumvarp er undurljóst dæmi og talandi vottur um háskasemi þeirrar hjátrúar, sem er að verða að þjóðtrú hjer á þingi, jeg á við það ofstæki, þá villukenningu, að alþýða manna sje óskeikul og þess vegna þjóðheilög skylda hvers þingmanns að hlýða öllum boðum kjósendanna, ekki síður - ef ekki betur en þeim gömlu og góðu Mósesboðorðum; - þetta kveður nú við sýknt og heilagt af vörum marga þingmanna með sannfæringarinnar fulla krafti, þetta, að yfirlýstur vilji kjósendanna eigi að ráða, hvernig sem hann nú kann að vera tilkominn; honum til dýrðar verði fulltrúarnir að afneita öllum skynsamlegum ástæðum, sem móti standa, og takist að ekki, þá hiklaust leggja sannfæringu sina í sölurnar. Þetta er að verða vana-viðburður, að skýrar, skynsamlegar ástæður falla eins og strá fyrir þessum nýja beitta ljá. Einn háttv. þm., heiðarlegur og góður maður, játaði einu sinni í fyrra, skýrt og afdráttarlaust, þessa efalausu trú á fullveldi og fullvisku kjósendaviljans; hann hafnaði þá einu sinni óhrekjandi mótmælum og talaði rjett á þessa leið: „Mjer er alveg sama, hvað haft er á móti þessu –jeg veit það fyrir víst að þjóðin vill það - og það er mjer nóg. Herra forseti! Þetta frumvarp er ekki í sjálfu sjer neitt verulegt stórmál, en þetta, að það er nú aftur komið hingað í háttv. deild, það er stórfeld sönnun fyrir því, að þessi blinda trú á vilja kjósendanna er varasöm, og þessi sívaxandi tillátssemi og undirgefni hjer á þingi undir hvers konar nýjar kröfur kjósendanna, að þær eru þinginu til rýrðar, og þá líka til hnekkis farsæld þjóðarinnar í bráð og lengd. Jeg vona að þingsetu minni verði lokið að hálfum mánuði liðnum og jeg verði fyrir því, sem síst er öfundsvert, að reka lestina, síðasti maður af þeim illa þokkuðu konungkjörnu þingmönnum. Og þess vegna er ekki seinna vænna fyrir mig að gjöra grein fyrir skoðun minni - eins og áður var títt á þingi, áður en skoðun kjósenda steypti skoðun þingmannsins af stóli. Og jeg vona líka, herra forseti, að það muni engum dyljast, að mjer er þetta full alvara, og þetta erindi mitt harla óvænlegt til vinsælda, ef jeg reyndi á fylgi einhverra kjósenda á komandi ári. Það eitt hlæir mig, að sje nokkur sá hjer, sem ætlar að samborgarar mínir uppi á áheyrendapöllunum muni kasta steinum á mig, þegar út kemur á götuna; þá þekkir hann illa mannkosti Reykvíkinga. Reykvíkinga þekkir víst enginn betur hjer á þingi en jeg. Þess vegna sárnar mjer það ávalt, meir og meir, þegar verið er á ýmsan hátt að niðra þeim og setja þá skör lægra en aðra Íslendinga. Þess vegna gremst mjer það herfilega misrjetti, sem þeir eru beittir í alþingiskosningum. Þess vegna veit jeg líka að þinginu tekst ekki til lengdar að fela fyrir þeim það gífurlega misrjetti með sífeldu dekri við þetta vanhugsaða nýmæli þeirra. Það er nú um 20 ár síðan jeg settist hjer að, og jeg hefi átt í mörgum brösum við samborgara mína, iðulega gengið í berhögg við skoðanir þeirra og álit; en þess hefir mig aldrei iðrað og þeir aldrei, að jeg held, metið mig til muna minni mann eftir en áður. Jeg er, satt að segja, orðinn dauðleiður á þessum gamla stóradóm, sem nú nær engri átt, að Reykvíkingar sjeu lökustu Íslendingarnir - megi ekki einu sinni njóta jafnrjettis á við aðra landsmenn í þeim kosningum, sem mestu varðar alla landsbúa. Það misrjetti þoli jeg ekki lengur mótmælalaust, herra forseti jeg þori að fullyrða, að jeg þekki nú þjóðina í heild sinni á við hvern annan, og miklu betur en margir fylgismenn þessa frumvarps. Og það er mín fulla sannfæring, að Reykvíkingar eru nú um stundir ekki lakasti hluti þjóðarinnar, heldur sá hlutinn, sem fram úr skarar að sívaxandi dáð og dugnaði. Jeg trúi statt og stöðugt, eftir 20 ára reynslu, á framtíð þessa bæjar og sívaxandi framtakssemi Reykvíkinga, djörfung og dugnað, til farsældar fyrir fósturjörð okkar. En jeg læt aldrei, herra forseti, leiða mig til að trúa því, að kjósendur hjer í bæ sjeu óskeikulir, það eru þeir ekki fremur en aðrir kjósendur, og mjer dettur ekki í hug að trúa á nein vanhugsuð uppátæki þeirra. En þessi krafa um borgarstjórakosninguna er nú eitt af þeirra vanhugsuðu uppátækjum, og þess vegna er jeg, eins og í fyrra, á móti þessu nýmæli, hvað sem þeir segja - hvað sem hver segir.

Jósef Björnsson Háttv. deild hefir nú átt kost á að hlusta á langa og orðfagra ræðu. En hún flögraði svo víða, að oft kom hún ekki við það mál, sem hjer liggur fyrir til umræðu. Háttv. þm. mintist fyrst á það, að þessi hreyfing, krafa almennings um að fá heimild til þess að kjósa borgarstjórann, væri ekkert annað en útlendur gustur, sem hann sjálfur hefði lagt sinn skerf til að auka. Það má vera að þetta sje rjett, að hreyfingin sje ein grein útlendra strauma. Hitt veit jeg, að háttv. 6. kgk. (G. B.) bljes á sínum tíma aðra pípu en nú í þessu máli og jók gustinn. En þó að eitthvað sje útlent, er þar með ekki sagt, að það sje ilt; það getur þvert á móti verið þarft og gott, og því rangt að hafna því, þótt útlent sje; það er og ekki nema eðlilegt að útlendir straumar berist hingað, og að vjer reynum að fara að dæmum annara þjóða í því, sem við álítum nýtilegt og þarflegt. Slíkt er alls ekki athugavert. - Þótt krafa kjósendanna hjer í bæ um að fá að kjósa borgarstjóra sje sprottin af erlendum rótum, þá er hún hvorki betri nje verri fyrir þá sök. Það hnekkir ekkert rjettmæti kröfunnar, þótt undiraldan væri útlendur gustur, eins og háttv. 6. kgk.  (G. B:)  gaf í skyn. - Háttv. 6. kgk. (G. B.) sneri sjer því næst að því, hvað þeir menn, sem trúað hefðu á hinn almenna kosningarrjett, hefðu orðið fyrir miklum vonbrigðum. Fulltrúar almennings hefðu svo oft brugðist vonum þeim, sem menn hefðu gjört. sjer um þá, svo oft gengið á bak þeim loforðum, sem þeir hefðu gefið, að nú væri tortryggnin gegn þeim, sem alþýðan kysi til að fara með málefni sín, orðin mjög almenn meðal manna. Af þessu ætti, að því er mjer skildist, þá ályktun að leiða, að Reykvíkingar ættu ekki að vilja kjósa borgarstjóra sinn. Jeg sje nú ekki betur en að þetta atriði komi illa heim við mál það, sem hjer liggur fyrir. Kjósendurnir hjer í höfuðstaðnum hafa þá trú, að málefnum bæjarins verði betur borgið, ef borgarstjórinn er kosinn af öllum atkvæðisbærum borgurum, heldur en ef bæjarstjórnin hefir kosninguna í höndum, og því vilja þeir fá rjett til að kjósa hann beint, en ekki láta þá kosningu ganga gegn um greipar annara. Jeg skal nú ekki leggja dóm á, á hvað miklum rökum þetta er bygt, eða hvort vonir þeirra rætast í þessu efni, þótt jeg ekki geti fundið neitt því til fyrirstöðu. Háttv. 6. kgk. (G. B.) hjelt því fram, að þetta væri öldungis vanhugsað af Reykvíkingum, að þetta væri nokkuð, sem þeir væru að reyna að telja sjálfum sjer trú um. Jeg get ekki sjeð, að ástæða sje til að kalla það vanhugsað. En vel getur verið, að það sje rjett, að þetta lánist ekki ætið betur heldur en það fyrirkomulag, sem nú er. Í því efni komast ágiskanir einar að, og er líklegast, að upp og niður gangi með það, hvað heppilega kosningin tekst. Háttv. 6. kgk. (G. B.) kom fyrst fram með þá mótbáru gegn því að vel tækist, að ef borgararnir ættu sjálfir að kjósa borgarstjórann, þá mundi kosningin verða. metnaðarmál milli hinna pólitísku flokka. En ef hætt er við því, að bæjarbúar missi sjónar á hagsmunum bæjarfjelagsins við borgarstjórakosinguna vegna pólitískra flokkserja, þá get jeg ekki skilið annað, en að flokkserjurnar geti líka komið til greina, þegar bæjarfulltrúarnir eru kosnir, og komast þær þá líka að við borgarstjórakosninguna, þó núverandi ástand haldist óbreytt. Enn fremur sagði hinn háttv. 6. kgk. þm. (G. B.), að sennilegt væri að betri maðurinn yrði að víkja fyrir hinum verri, ef kosningin væri í höndum borgaranna sjálfra. Það má nú oft lengi um það deila, hvor maðurinn sje betri eða verri, ef um tvo er að ræða. Sumir telja þennan betri, aðrir hinn, og af því að að eins annar hlýtur kosninguna, verður vanalega aldrei úr því skorið, hvorir hafi haft rjettara að mæla. Það getur vel verið að mistök yrðu oft, ef borgarnir ættu sjálfir að kjósa, en tæpast er þó hættan minni með því fyrirkomulagi, sem nú er. Mistök geta sjálfsagt líka átt sjer stað hjá bæjarstjórninni, þegar hún velur borgastjórann. Mjer virtist það vera undiraldan í ræðu háttv. 6. kgk. (G. B.), að best væri að að eins einn rjeði, að einvaldinn ætti að ráða lögum og lofum  (Guðm. Björnsson: Það sagði jeg aldrei)  . Nei, ef til vill sagði háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) það ekki berum orðum, en það var undiraldan í ræðu hans, ella hefði hann ekki lagt svo harðan dóm á gjörðir fjöldans og viljað leggja valdið í hendur fárra. Hann sagði, að kjósendur gætu „slampast“ á, að kjósa nýtan mann til borgarstjóra, en þá væri hætt við, að hann yrði oft að víkja frá skoðunum sínum og breyta á móti betri vitund, til þess að þóknast þeim. Þetta tel jeg óþarfar getsakir. Jeg held, að háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) gjöri alt of mikið úr þessu; jeg get ekki sjeð, að gildar ástæður sjeu til þess að ætla, að borgarstjórinn yrði svo miklu ósjálfstæðari, ljelegri, þó að hann væri kosinn af borgurunum í stað bæjarstjórnar. Hann sagði enn fremur, að besta tryggingin fyrir því, að fá góðan skipstjóra, væri að láta hásetana kjósa hann, og dró hann síðan samlíkingu milli hásetanna og bæjarfulltrúanna. Það getur verið að þessi samlíking sje rjett. En jeg er ekki öldungis viss um, að sá skipstjóri yrði bestur, sem hásetar veldu. Að minsta kosti yrðu þá hásetarnir að vera verulega góðir, vitrir og samviskusamir hásetar. Jeg vil nú alls ekki segja, að bæjarfulltrúarnir sjeu slæmir hásetar á bæjarfjelagsskipinu, en hitt þykir mjer uggvænt, að þeir, ef til vill, sjeu ekki altaf sem samhentastir, ef pólitískar flokkadeilur ráða við kosningu þeirra. Jeg get því ekki sjeð, að þessi samlíking sanni mikið. Þá talaði háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) mikið um þá ábyrgð, sem hvíli á bæjarfulltrúunum. Vel má vera að sú ábyrgð sje þung. En háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) ljet í ljós svo góða trú á Reykvíkingum, að mig furðar ekki, þótt þeir vilji ljetta þessari ábyrgð af bæjarstjórninni og taka hana á sínar eigin herðar. Háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) talaði um, að góðir og nýtir menn mundu eigi gefa kost á sjer við borgarstjórakosningar, ef borgararnir ættu sjálfir að kjósa. Þetta get jeg nú trautt skilið, jeg gæti búist við að meiri hörgull yrði á öllu öðru en á nýtum mönnum til framboðs. Þá benti háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) enn fremur á það, að þetta frv. væri í ósamræmi við löggjöf vora að öðru leyti, og tók til dæmis, að ekki væri hreppsnefndaroddvitinn kosinn af öllum kjósendum sveitarinnar. Þessu er nú hægt að svara bæði með já-i og nei-i. Sá sem verður oddviti er kosinn af kjósendum inn í hreppsnefnd; hreppsnefndarmenn mega ekki fara út fyrir hreppsnefndina, er þeir velja sjer oddvita. Samræmið væri fult, ef bæjarfulltrúarnir væru skildir til að velja borgarstjórann meðal þeirra, sem í bæjarstjórninni sitja, en eins og allir vita, er því: ekki svo varið. Þá minti háttv. 6. kgk þm. (G. B.) á, að ráðherrann væri ekki kosinn af öllum kjósendum, heldur af Alþingi, eða nokkrum hluta þess. Ekki er þetta allskostar rjett. Ráðherrann er ekki kosinn af neinum, nema konungi. Að vísu fer konungur venjulega eftir óskum þingsins í því efni, en hann hefir þó vald til þess að segja bæði já og nei. Þetta er ekki samanberandi við sveitarstjórnarmálefni það, sem hjer liggur fyrir, kosningu borgarstjóra. Jeg skal ekki deila við hv. þm. um þroska alþýðunnar, til þess að ráða málefnum sínum; um það heldur hv. 6. kgk. sinni meiningu, og jeg minni. Hann sagði að oft væri talað um alþýðuna, eins og hún væri óskeikul. Það er nú ekkert vafamál, að enginn er óskeikull, hvorki hv. 6. kgk. nje jeg, nje nokkur maður annar. Alþýðan er það vissulega ekki, enda minnist jeg ekki að hafa heyrt nokkurn mann halda því fram. Hjer er heldur ekki að ræða um neina augnabliksdutlunga alþýðunnar, heldur um ósk, sem hefir verið margendurtekin af Reykvíkingum, og má því ætla, að þeir hafi hugsað þetta mál allvandlega. Krafan um, að borgarstjórinn yrði kosinn af öllum borgurum kaupstaðarins, sem hefðu atkvæðisrjett til bæjarstjórnar, hefir verið samþykt með miklum atkvæðafjölda á þingmálafundum 1911, 1912, 1913 og 1914. Enn fremur hefir bæjarstjórnin veitt henni meðmæli 1913. Menn hafa því óneitanlega haft allgott tækifæri til þess að athuga málið og flasa ekki að neinu eða hlaupa eftir vanhugsuðu augnabliksuppþoti. Og krafan virðist vera borin fram með sama styrk ár eftir ár. Jeg get líka bent á ummæli ýmissa merkra Reykvíkinga um þetta mál. Á síðasta þingi sagði t. d. háyfirdómari Kristján Jónsson, sem þá var þm. Borgf.: „Jeg veit vel, að þetta hefir verið glansnúmer á öllum borgarafundum upp á síðkastið“. Þessi orð hlýt jeg að skilja svo, að ræðum. hafi verið kunnugt um að krafan hefði alment fylgi. Bæjarfógetinn í Reykjavík, sem þá var þm. Vestm., sagði á sama þingi : „Hins vegar get jeg ekki neitað því, að það er almennur vilji bæjarbúa, að fá þennan rjett“. Og enn fremur: „Jeg álít, að bærinn eigi rjett á að ráða þessu“. ( Alþt.1913 C. bls. 996–997). Hjer liggja þá fyrir ummæli tveggja merkra manna, sem báðir eru mjög vel kunnugir hjer í bænum. Hvorugur þeirra efast um að þetta sje almennur vilji bæjarbóa, og annar þeirra álítur að krafan sje rjettmæt. Eins og jeg áður hefi tekið fram, var það ýmislegt í ræðu hv. þm., sem mjög lítið snerti það mál, er hjer liggur fyrir. Hann talaði margt um það misrjetti, sem Reykvíkingar væru beittir við kosningar til Alþingis, og kvaðst mundi gjöra það, sem í sínu valdi stæði, til þess að fá leiðrjettingu þess máls. Jeg skal ekkert fara út í þetta atriði að þessu sinni, því það er málinu óviðkomandi með öllu. En í sambandi við þetta viðhafði hann ýms orð, sem skilja mátti á þá leið, að þingmenn ljetu oft fremur leiðast af vilja kjósenda heldur en af sínum eigin skoðunum. Hann tók jafnvel svo djúpt í árinni, að skilja mátti á þá leið. að þeir ættu sjálfir enga skoðun, eða köstuðu henni alveg fyrir borð. Þessu vil jeg harðlega mótmæla. Það er alveg ástæðulaus fullyrðing, að þingmenn hafi litið annað til brunns að bera en skoðanir kjósenda sinna. Ef maður vildi beita hv. þm. sömu brögðum, sem hann í þessu beitti þingmenn yfirleitt, þá mætti alt eins vel segja, að tal hans um misrjetti það, er alþingiskjósendur hjer yrðu fyrir, væri sprottið af löngun til að þóknast þeim og bæta svo úr því, að hann hefir beitt sjer móti vilja þeirra í borgarstjóramálinu, og með því verið hræddur um að hann kynni að brjóta af sjer hylli þeirra. Vil jeg svo ljúka máli mínu með þeirri ósk, að Reykvíkingar fái vilja sínum framgegnt. Mjer finst þeir hafi fullan rjett til þess, og get ekki sjeð að nein hætta geti af því staðið.

Karl Finnbogason : Hv. 6. kgk. þm. fór mörgum orðum um það mikla veður, sem gjört hefði verið út af þessu máli úr öllum áttum. En mjer datt í hug, að þess væri óskandi, að þessi roka hans yrði síðasta stórhríðin - svo jeg nefni ekki annað veður, - sem gjörð verður að því. Jeg hafði ásett mjer, að greiða atkv. með frv., því mjer virtist það sanngjarnt og rjettmætt í alla staði, að Reykvíkingar fengi að velja sjer borgarstjóra, eins og þeir óskuðu helst. En þegar hv. þm. (G. B.) sagði, að frjáls og heilbrigð skynsemi dæmdi frv. til falls, og því hlyti það að vera skortur á heilbrigðri skynsemi að fylgja málinu.  (Guðmundur Björnsson: Hefi ekki talað það)  . Jeg skrifaði það eftir hv. þm.  (Magnús Pjetursson : Jeg líka)  . Þá varð mjer hverft við, svo jeg bað mjer hljóðs. Skynsemin mín hlaut víst að vera óheilbrigð. Og þar sem hvorki ræða hv. 6. kgk. (G. B.) nje annara, hafa sannfært mig um, að fella beri frv., verð jeg að láta heimsku mina í ljós og leita freksri lækninga hinni óheilbrigðu skynsemi minni. Út af ummælum hv. 6. kgk. um hreppsnefndaroddvita, sýslumenn, ráðherra o. s. frv., vil jeg taka það fram, að jeg tel æskilegt, að sem flestir starfsmenn annara sjeu valdir af þeim, sem þeir eiga að starfa fyrir, og þá líka hreppsnefndaroddvitar, sýslumenn og ráðherrar. Og ekki mundu ráðherrar verða ver valdir, ef þeir væru kosnir, eða „á þá bent“ af alþjóð manna. Okkur kemur víst flestum saman um, að allir þingmenn eigi að vera þjóðkjörnir, en ekki konungkjörnir, og því þá ekki aðrir starfsmenn þjóðfjelagsins? Jeg er svo heimskur, að jeg er því fylgjandi, að almenningur kjósi sem flesta starfsmenn sína, og ráði sem mestu um mál sín yfir höfuð. Af þessari grundvallarskoðun minni leiðir það, að jeg álít að borgarar Reykjavíkur eigi að kjósa borgarstjóra sinn. Sú mótbára hefir komið fram, að engin vissa sje fyrir því, að almennur vilji kjósenda í Reykjavík sje, að borgarsr fái að kjósa borgarstjórann. Hv. þm. Skagf. (J. B.) hefir nú bent á, að þetta sje ekki rjett, og fært ýmsar sannanir fyrir því, að þetta sje einmitt almennur vilji kjósenda í bænum. Jeg skal bæta því við sannanir hans, að báðir þingmenn Reykvíkinga í neðri deild voru málinu fylgjandi. Nú eru þingmenn þessir sinn úr hvorum flokki, og ætti því atkvæði þeirra að gilda sem atkvæði meiri hlutans í báðum þeim flokkum, sem kusu þá. En auk þeirra voru 8–9 reykvíkskir þingmenn málinu hlyntir í Nd. Hjer í deildinni eru 3 reykvíkskir þm., 2 munu vera málinu mótfallnir, en 1 meðmæltur. Atkvæði þessara hv. þm. ættu ekki að vega minna en atkvæði hverra annara borgara bæjarins. Og undarlegt er það, ef það er tilviljun ein, að svona mikill meiri hluti reykvíkskra þm. er málinu hlyntur. Meiri ástæða er til að álíta, að flokkarnir skiftist svipað utan þings og innan, Önnur ástæða, sem færð var gegn frv. við 1. umr., er sú, að borgarstjóri sje sjerstaklega starfsmaður bæjarstjórnar, og sje því rjettara að hún velji hann. Nú er bæjarstjórnin til fyrir borgara, en ekki borgarar fyrir bæjarstjórn. Og fyrst bæjarstjórnin á að starfa fyrir borgarana, en borgarstjóri fyrir bæjarstjórnina, þá er hann í raun rjettri starfsmaður borgaranna, svo þeir eiga að velja hann, frekar en bæjarstjórnin. Enda bera borgarar ábyrgð á gjörðum bæjarstjórnar, en ekki hún sjálf, eins og hv. 6. kgk. (G. B.) hjelt ranglega fram. Og suðvitað bera þeir líka ábyrgð á gjörðum borgarstjóra. En það tel jeg rjett, að rjetturinn fylgi ábyrgðinni. Þá hefir verið bent á, að pólitískur flokkarígur geti haft áhrif á kosningu borgarstjóra. En jeg verð að taka undir það með hv. þm. Skagf (J. B.). að ef pólitískur flokkadráttur hefir áhrif á kosningu borgarstjóra, þá kemst hann ekki síður að við kosningu bæjarfulltrúanna. Og komist hann þar að, kemst hann með því að við kosningu borgarstjórans, ef bæjarstjórnin kýs hann. Við því verður aldrei gjört, að einhvers konar flokkadrættir geti komist að við kosningu borgarstjórans. Og enda þótt svo verði, sje jeg ekki að það sje hættulegt, ef flokkaskiftingin er á eðlilegum rökum bygð. Meiri hluti verður að ráða hjer sem annarsstaðar, meðan vjer búum við það skipulag, sem nú er, og þekkjum ekki eða getum haft annað betra. Það getur vel verið, að bæjarstjórnin sje hæfari til að velja borgarstjóra en borgararnir, að því leyti, að hún þekki betur störf hans en þeir. En jeg vil þá benda á, að hún er ekki kosin með það markmið fyrir augum að velja hann. Það væri öðru máli að gegna, ef hún væri kosin til þess beinlínis. Jeg hefi heyrt, að einstöku þingmenn þykist ekki geta verið með frv. nú, af því að þeir hafi áður verið mótfallnir því. En jeg vil benda þeim á dæmi hv. 6. kgk. þm. Þeim er ekki vandara um að skifta skoðun í málinu en honum, þó það yrði í öfuga átt. Og þar sem jeg hefi einkum heyrt þetta á tveimur prestum, leyfi jeg mjer að benda þeim á, að skrifað stendur, að meiri gleði verði á himnum yfir einum syndugum, sem bætir ráð sitt, en 99 rjettlátum, sem ekki þurfa yfirbótar við. Jeg er viss um að mikil gleði verður í Reykjavík, ef þessir hv. þm. og kennimenn bæta ráð sitt. Þar sem hv. 6. kgk. þm. (G. B.) talaði um, að þetta frv. ætti uppruna sinn að rekja til útlendra hugsana, vil jeg benda á, að það er ekki til neins að ætla sjer að stemma stigu fyrir þeim. Það tekst ekki, þó lagt yrði aðflutningsbann á þær.



Af því að hv. 6. kgk. þm. (G. B.) sagði að það væri sjaldgæft nú orðið, að heyra þingmenn láta skoðun sína í ljós á málefnum, er fyrir þinginu liggja, heldur væru það skoðanir kjósenda, sem látnar væru uppi, fæ jeg ekki varist því, að láta í ljós skoðun mína á þessu máli. Jeg get ekki ímyndað mjer að nokkrum detti í hug, að jeg sje að dekra við kjósendur mína í Strandasýslu, hvað sem jeg segi um þetta mál, því það láta þeir sig engu skifta. Jeg hlustaði á þessa löngu ræðu hv. 6. kgk. þm. (G. B.) og jeg verð að játa það, að jeg sannfærðist ekki af henni og lenti ekki í neinu skynsemisstriði vegna þess, eins og hann komst að orði um sjálfan sig, hvort sem það stafar af því, að jeg hefi ekki nógu heilbrigða skynsemi, eins og hv. 6. kgk. þm. (G. B.) sagði um þá, sem ekki hefðu hans skoðun á málinu, það læt jeg ósagt. Flestar ástæður hv. 6. kgk. þm. (G. B.) hafði jeg lesið áður í þingtíðindunum. Hv. 6. kgk. þm, sagði, að margir rosknir og ráðsettir bæjarbúar væru á máli sínu. Það mætti ætla, að þessir rosknu og ráðsettu menn væru alþingiskjósendur, en þeir hafa ekki komið fram á þingmálafundum hjer í bænum. Jeg leit í þingmálafundargjörðina úr Reykjavík í vor, og þar var samþykt áskorun til þingsins að semja frv. það, sem hjer liggur fyrir, með öllum atkv. gegn tveimur. Þá hafa þessir mörgu rosknu og ráðsettu menn annað tveggja verið á fundinum og ekki andmælt ályktuninni, eða þeir hafa ekki verið þar, og þá sýnir það ekki mikinn áhuga eða sannfæringu fyrir skoðun þeirra, ef þeir mæta ekki á fundi, þar sem þeir vita fyrir víst af gömlum vana, að þetta mál verði til umræðu. Því hefir verið haldið fram, að engin sönnun væri fyrir því, að allir bæjarbúar óskuðu þessarar breytingar, þó allir eða flestir alþingiskjósendur óskuðu þess. En mjer finst harla ótrúlegt að þeir, sem kjósa til bæjarstjórnar, en ekki til Alþingis, sjeu svo gjörsamlega á öndverðum meið við alþingiskjósendurna, að ekki sje áreiðanlega rífur meiri hluti sömu skoðunar. Jeg fæ ekki sjeð, að borgarstjórinn sje frjálsari eða óháðari, þótt hann sje kosinn af bæjarstjórn, heldur en ef hann væri kosinn af öllum kjósendum. Jeg hygg að pólitík geti enn síður komist að í bæjarstjórninni. Gæti vel verið, að einhver vildi vinna það til, til að komast í þá stöðu, að gjöra sig háðan einhverjum bæjarfulltrúanum, einum eða fleiri, ef á þeirra atkvæði riði, til þess að hann kæmist í stöðuna. En það álít jeg mjög áríðandi, að borgarstjóri sje alveg óháður bæjarstjórninni. Jeg er á þeirri skoðun, að það sje í þessu efni miklu hættulegra að bæjarstjórnin kjósi. Ef menn væru hræddir við að óvönduð meðul væru notuð, þá er hægra að hafa áhrif á tvo eða þrjá menn en mörg hundruð. Get jeg svo ekki verið að lengja umræður meira, þó það sje enn margt í ræðu hv. 6. kgk. (G. B.), sem mjer fanst ljett á metunum.



Jeg legg til að þessu máli verði, að aflokinni 1. umr., vísað til nefndarinnar, sem skipuð var til að íhuga frumvarp um löggilta endurskoðendur.



Eins og hv. deild getur sjeð á nefndarálitinu og viðaukatillögum nefndarinnar, þá hefir málið vaxið allmikið í höndum hennar. Ástæðan til þess er sú, að við þóttumst ekki geta komist hjá að taka til greina fleiri breytingar á sveitarstjórnarlögunum en farið var fram á í hinu upphaflega frv. Nefndin hefir orðið sammála um, að fallast á efni frv., sem gjörir þá breytingu á 66. gr. sv.stj.l. að atkv. oddvita skuli ávalt gilda jafnt og atkv. annara sýslunefndarmanna, en hingað til hefir sú grein verið skilin svo, að ef tala greiddra atkv. stendur á jöfnu, og jafnmargir greiða atkv. með sem móti, þá ráði þeir, sem oddviti fylgir. En nú þykir það rjett og sanngjarnt, að oddviti hafi ekki frekara atkv. en aðrir, svo að sú tillaga, sem um er að ræða, sje talin fallin með jöfnum atkv. Okkur finst þessi breyting í alla staði sanngjörn og viljum ráða hv. deild til að samþykkja hana. . Annað atriði, sem nefndin hefir gjört breytingu á, er 36. og 37. gr. sveitarstjórnarlaganna. Á síðustu þingum hefir komið fram frv. sama efnis og sú breyting, sem hjer er farið fram á að verði gjörð, og fjekk þá allgóðar undirtektir. En hversu sem þessu máli reiðir af nú, þá getur ekki liðið á löngu áður en þessu verður að breyta. Ástæðan til þess er sú, að atvinnuvegirnir eru altaf að breytast á ýmsan hátt. Þegar sveitarstjórnarlögin voru samin, var reynt að taka tillit til alls og ná í alla gjaldstofna. Í 36. gr. er t. d. verið að elta háseta, sem fara af einum firði á annan til að leita sjer atvinnu. En nú er ekki hægt að leggja á heilar mótorbátaútgjörðir, sem koma alla leið vestan af Ísafirði og setjast að í Sandgerðisvík og öðrum góðum veiðistöðum til að fiska þar um vertíðina. Á þær er ekki hægt að leggja eyrisvirði, af því að þær falla undir á- kvæði laganna um 4 mánaða dvöl. Útlendingar koma hingað oft á vertíðinni til að kaupa lifur og bræða hana, en í þá er ekki hægt að ná, vegna þess að þeir dvelja hjer ekki nema 2 mánuði. Á suma staði koma kaupmenn til þess að reka þar verslun um kauptíðina, en eigi er heldur hægt að leggja á þá, vegna þess að þeir dvelja svo skamman tíma. Jeg vona, að hv. deild sjái því að það er sanngjarnt að lögunum verði breytt þannig, að slíkur atvinnurekstur, sem hjer hefir verið talinn, geti komið til greina þegar útsvar er lagt á. 1. brtt. okkar - einn nefndarmaður hefir þar sjerstöðu og hefir hann áskilið sjer rjett til að gjöra grein fyrir henni - fer fram á, að í stað 4 mánaða í 36. gr. komi 3 mánuðir. Ástæðan til þess er sú, að menn eru oft ekki nema 3 mánuði við atvinnurekstur á sama stað, en þó getur verið eins mikil ástæða til þess að leggja á þá þar eins og hina, sem dvelja 4 mánuði. Þá hefir nefndin bætt inn í ákvæði um það, hvernig taka skuli tillit til þess ef útsvar er lagt á mann annarsstaðar en þar, sem hann á heima. Skal þá draga frá útsvari hans heima fyrir tiltölulega við þann tíma, sem hann dvaldist á hinum staðnum, þó ekki meira en hann galt þar. Þá höfum við enn fremur lagt til, að leggja megi aukaútsvar á verslun eða kaupskap, þilbátaútgjörð og aðrar atvinnugreinar, sjeu þær sjerstaklega arðsamar, þótt þær sjeu eigi reknar nema 8 vikur á þeim stað, þar sem útsvarið er lagt á. Þessar atvinnugreinar eru hjer sunnanlands oft ekki reknar nema yfir vertíðina, en oft með miklum ágóða, og er því sanngjarnt að útsvar sje lagt á þær, einkum þegar þær eru sveitarmönnum til baga, svo sem mótorbátaútgjörðirnar. Í 37. gr. höfum við lagt til að breytt verði þessu gamla ákvæði um það, er stundað er bátfiski við fjörð eða flóa. Viljum við að ákvæði þeirrar greinar, um að eigi megi leggja útsvar á mann úr öðrum sveitarfjelögum við sama fjörð eða flóa, sje breytt á þann hátt, að í staðinn fyrir „sama fjörð eða flóa“ komi „sama sýslufjelagi“. Finst okkur að sanngirni mæli með því, þar eð hreppar í sama sýslufjelagi hafa margar sameiginlegar byrðar að bera, en það þurfa hreppar eigi að hafa, þótt þeir sjeu við sama fjörð eða flóa, eins og t. d. við Fagaflóa, þar sem eru mörg sýslufjelög. Það mun hafa verið alltítt, að lagt hefir verið á sjómenn hundraðsgjald af afla, en við gátum ekki álitið að það væri rjett, og því höfum við bætt inn ákvæði um að eigi megi leggja á slíkt hundraðsgjald, heldur verði að leggja útsvarið á eftir efnum og ástæðum. Loks hefir nefndinni borist tillaga frá háttv. þingm. Vestmannaeyinga um það að breytt verði 55. og 56. gr. sveitarstj.laganna á þann hátt, að presturinn í Vestmannaeyjum verði ekki lengur lögboðinn í sýslunefndinni, heldur skuli allir sýslunefndarmenn þar vera kjörnir, nema sýslumaðurinn. Nefndin getur fallist á þetta, en þó hefir þótt rjett að undanskilja þann mann, sem nú gegnir prestsembætti í Eyjunum, svo sem venja er til, þegar slíkar breytingar eru gjörðar. Vil jeg svo ekki fjölyrða frekara um málið að sinni, en tek ef til vill síðar til máls, ef þá verður ástæða til.

Sigurður Stefánsson : Jeg get fallist á flestar af brtt. nefndarinnar, sjerstaklega að því er utanhreppsmenn snertir, er atvinnu reka í hreppnum, því það er rjett, að þeir hafa hingað til sloppið undan gjöldum, sem þeir ættu að bera. Það er alltítt að kaupmenn hafa lengri og skemri tíma ársins salt og fiskverslun í hreppunum umhverfis aðalverslun þeirra undir því nafni, að þar sje að eins um saltafhending og fisktöku að ræða. Tíðkast þetta mjög mikið í Ísafjarðarsýslu. Það er töluverðum vandkvæðum bundið, að ná aukaútsvörum af þessum atvinnurekstri, með því líka að landsyfirrjettardómur mun vera til fyrir því, að ekki sje hægt að leggja aukaútsvör á fisktöku og saltafhending kaupmanna, er borgun á þessum vörum fer fram við aðalverslun kaupmannsins. Og jeg er ekki viss um að breytingartillögur nefndarinnar sjeu svo greinilegar, að slíkur kaupskapur, sem hjer er um að ræða, falli tvímælalaust undir lögin. Vil jeg skjóta því til háttv. nefndar, hvort eigi mundi ástæða til að setja ný ákvæði inn í þessa grein, sem gjörðu orðalag hennar skýrara, svo að lögin næðu tvímælalaust til slíks kaupskapar. Mjer er það kunnugt, að í Ísafjarðarsýslu hefir verið lagt útsvar á svona löguð viðskifti, en það hefir gengið illa að ná útsvarinu inn. Jeg gæti hugsað að bæta mætti inn í greinina á eftir orðinu „kaupskapur“: salt og fisktöku, svo að það kæmi greinilega í ljós, að lögin næðu einnig til þessa. Vona jeg að háttvirt nefnd taki þetta til athugunar og komi fram með breytingartillögu þess efnis fyrir næstu umræðu. Jeg skal svo ekki fara mörgum orðum um þetta frumvarp. Jeg get vel hugsað að það hafi verið rjett að breyta ákvæði laganna um bátfiski, svo sem nefndin hefir gjört og að það ákvæði, sem nefndin fer fram á, að leitt sje í lög, sje betra en í núgildandi lög um það efni



Eins og nefndarálitið ber með sjer, er jeg háttv. meðnefndarmönnum mínum að öllu leyti samdóma að því er snertir hið upprunalega frumvarp. En mig greinir á við þá um breytingartillögur nefndarinnar við 36. og 37. grein sveitarstjórnarlaganna frá 1905. Eins og háttv. deildarmenn vita, er rjetturinn til þess að leggja á aukaútsvar yfirleitt bundinn við heimilisfestu innan þess hrepps, þar sem útsvarið er lagt á. Þetta er hið almenna „princip“ laganna, og jeg álít, að í núgildandi sveitarstjórnarlögum hafi verið gengið á fremsta hlunn með arð víkja frá þessu „principi“. Við verðum að gæta þess, að þegar lagt er hátt útsvar á mann annarsstaðar en þar, sem hann á heima, þá verður útsvar hans til þess hrepps, þar sem hann á heimili og rekur aðalatvinnu sina, að sama skapi minna. En þar mundi hann falla til sveitar, ef til þess kæmi, og þar er hann orsök í ýmsum kostnaði, svo sanngjarnt er að sá hreppur njóti útsvars hans til fátækra og annara sveitarþarfa fremur öðrum hreppum. Mjer finst, ef atvinnan er svo veruleg, að hún nái yfir mánuði, þá sje rjett að leggja útsvar á manninn, en annars ekki. Sje tíminn styttri, finst mjer að það sje að taka frá sveitarfjelagi, þar sem hann á heima og hefir konu sina og börn og mundi falla til sveitar, ef til kæmi, það sem því ber að rjettu lagi. Að því er snertir 2. gr. í frumv. nefndarinnar, þá get jeg felt mig við þá breytingu, sem þar er farið fram á, að gjörð sje á núgildandi sveitarstjórnarlögum. Að vísu hefði jeg helst kosið að hvorki 36. nje 37. gr. sv.stj.l. hefði verið breytt að þessu sinni. En úr því farið er að breyta þessum greinum, þá get jeg ekki greitt atkvæði á móti því, þar eð jeg álít breytingar þær, sem þar er farið fram á, rjettar og sanngjarnar. Viðvíkjandi því, sem háttv. þingm. Ísfirðinga (S.St.), sagði, þá vil jeg taka það fram, að jeg álít ekki rjett að leiða það í lög að leggja megi útsvar á saltafhendingu, því að hún er einmitt til hagsmuna fyrir það sveitarfjelag, sem hún fer fram í og bætir að nokkru úr samgönguleysinu. Jeg held því, að það væri rangt og jafnvel háskalegt að leggja útsvar á slíkan kaupskap. Öðru máli er að gegna um fiskkaup, enda held jeg að þau mundu falla undir orðið „kaupskapur“, svo að eigi þurfi að breyta frumv. til þess að það nái til þeirra.

Umboðsm. ráðh. (Klemens Jónsson) : Jeg hefi ekkert verulegt að athuga við aðalfrv. á þgskj. 31. Það hefir jafnan verið skilið svo, og sjálfsagt með rjettu, að atkvæði sýslunefndaroddvita skæri úr, ef atkvæði stæðu jöfn á sýslufundi. Í sjálfu sjer er ekki ástæða til að halda þessu fyrirmæli, enda er það ekki í samræmi við bæjarstjórnarlöggjöf vora, því í tvennum lögum 8. okt. 1883 um bæjarstj. á Akureyri og Ísafirði er svo ákveðið, að atkvæðafjöldi skuli jafnan ráða. Þegar þessi bæjarstjórnarlög voru sett, var þó verksvið bæjarstjórna og sýslunefnda svo svipað, að ástæðulaust hefði mátt virðast, að hafa ekki ákvæðin um starfsemi þeirra í fullu samræmi. En nú hefir vald sýslunefnda aukist mjög síðan, og er því ekki að kynja, þótt margir kunni því illa, að sýslumaðurinn sje að lögum tvígildur á við hina sýslunefndarmennina. Við þetta atriði er því ekkert að athuga. En þegar jeg sá þetta frv., datt mjer strax í hug, að menn mundu reyna að hnýta fleiri brtt, aftan í það, enda hefir sú orðið raunin á. Á síðustu þingum hafa hvað eftir annað komið fram óskir um breytingu á sveitarstjórnarlögunum í þá átt, að sveitarstjórnunum yrði gjört hægra fyrir um að ná gjöldum af utansveitarmönnum, sem um lengri eða skemri tíma ársins rækju atvinnu í hreppnum. Hingað til hefur eigi mátt jafna aukaútsvari á neinn, sem eigi hefir dvalið í hreppnum til atvinnu að minsta kosti í 4 mánuði, en nú er farið fram á, að færa það tímatakmark niður, ýmist í 3 mánuði eða 8 vikur. Ef nú svo kynni til að vilja, að utansveitarmaður ræki einhvers staðar arðsama atvinnu, þótt eigi væri nema 6 vikur eða jafnvel 4 vikur af árinu, þá er jeg sannfærður um að krafa mundi koma fram um að tímatakmarkið yrði fært niður í 6 vikur eða 4 vikur, og á endanum gæti svo farið, að menn vildu leggja gjöld á hvern mann, sem inn í hreppinn kæmu til þess að reka þar atvinnu, þótt eigi væri nema einn dag, t. d. til þess að halda hrossamarkað eða því um líkt. Mjer finst þessi stefna ískyggileg, og sje jeg ekki að það sje á neinum rökum bygt að heimila hreppsnefndum vald til þess að fara ofan í vasa hvers utansveitarmanns, þótt hann reki atvinnu í hreppnum um stundarsakir, þar sem það þó er víst, að hann hlýtur eigi að siður að gjalda til sins eigin sveitarfjelags. Þess ber einnig að gæta, að hrepparnir geta oft haft hinn mesta hagnað af atvinnurekstri utansveitarmanna. Veita þeir ekki oft mörgum manni innan hreppsins atvinnu? Því hygg jeg að eigi verði neitað. Og á margan hátt annan gjöra þeir hreppsbúum gagn. Það var áðan minst á saltafhendingu í verstöðum. Jeg get nú ekki skilið að hreppsbúum standi neinn skaði af henni, þeir losna. við það ómak að sækja saltið langar leiðir, og einhverjir þeirra hafa að líkindum atvinnu við afhendinguna. Jeg get ekki sjeð, að nein sanngirni mæli með að vera að hrúga á menn álögum, þegar svo stendur á. Það er ekki heldur rjett að komið hafi almennar óskir um þessa lagabreytingu. Kvartanirnar hafa aðallega komið úr 3–4 hreppum, sem hafa þótst verða sjerstaklega hart úti. Það getur verið að ýmislegt mæli með því að færa tímatakmarkið eitthvað niður, t. a. m. niður í 3 mánuði, en að færa það niður í 8 vikur er áreiðanlega altof langt farið. Jeg er hræddur um, ef farið er að hreyfa við tímatakmarkinn, þá verði endirinn sá, að öll takmörk verði afnumin. Við 2. og 3. gr. á þgskj. 153 hefi jeg ekkert að athuga. Það er fyllilega rjett og sanngjarnt, að enginn sje lögboðinn sýslunefndarmaður í Vestmannaeyjum, fremur en í öðrum sýslum landsins. Loks vil jeg minnast á eitt atriði, sem þó ekki skiftir miklu máli. Í fyrri málsgrein 1. gr. á þgskj. 153 er minst á fátækratíund, sem eina af tekjugreinum sveitarfjelaganna. Þetta er eðlilegt, þar sem fátækratíundin er enn þá greidd samkvæmt gildandi lögum. En svo sem kunnugt er, er nú frv. á ferðinni hjer í þinginu og jafnvel einmitt nú fyrir þessari háttvirtu deild, um afnám fátækratíundar. Það virðist nú dálítið óviðkunnanlegt, ef sama deildin sömu dagana samþykkir lög um afnám fátækratíundar og lög, sem gjörðu beint ráð fyrir fátækratíundinni sem gildandi, tekjustofni. Það væri því sjálfsagt heppilegast, að fresta nokkuð endanlegri samþykking þessa frv., þangað til útsjeð er um afdrif hins.

Framsögum. (Kristinn Daníelsson) : Jeg er þakklátur háttv. þm. Ísfjk. (S. St.) fyrir góðar undirtektir hans undir þetta mál. Hann mintist á saltafhendingu kaupmanna í verstöðum. Jeg hafði einmitt það atriði í huga, því að jeg þekki einmitt eitt tilfelli, að reynt hefir verið að leggja aukaútsvar á þá kaupsýslan, en svo fór, að. sveitarstjórnin varð að hætta við þá tilraun. En jeg er að vona, að orðið „kaupskapur“, sem notað er í annari málsgrein 1. gr., geti náð yfir þenna atvinnurekstur. Stundum fer þessi saltafhending fram að eins um nokkrar vikur, en stundum er um verulega kauphöndlan að ræða. Og þess eru dæmin, að saltið hefir verið selt svo dýrt, að öll sanngirni hefði mælt með, að hreppurinn legði nokkur gjöld á seljandann. Mótbárur þær, sem hv. 3. kgk. (Stgr. J.) kom fram með á móti frumvarpinu, voru alls ekki sterkari en jeg hafði búist við. Hann mintist á, að það væri meginreglan, að útsvarsskyldan væri bundin við heimilisfestu. En sú regla hefir þó frá upphafi aldrei verið undantekningarlaus, enda mun það og hvergi siður í öðrum löndum, að menn í viðlíka tilfellum geti skotið sjer undan gjöldum, ef um verulega atvinnu er að ræða. Jeg hlýt því að halda því fram, að þetta frumvarp fari ekki lengra en andi sveitarstjórnarlaganna heimilar. Háttv. umboðsmaður ráðherra (Kl. J.) andaði einna kaldast að frv. Hann sagðist þó hafa búist við því, og sýnir það, að þá hefir legið í loftinu, að slíka lagabreyting þyrfti að gjöra. Hann ljet í ljós hræðslu um það, að hjer væri löggjöfin komin inn á braut, sem að síðustu ef til vildi gæti leitt til þess, að takmarkið yrði fært niður í 1 dag: Jeg skal játa, að mjer þætti fjórar vikur hæfilegt tímatakmark, en jeg þorði ekki að koma fram með tillögu í þá átt, bjóst við að hún fengi. engan byr. Jeg get ekki betur sjeð en að það sje í fullu samræmi við anda sveitarstjórnarlaganna, að láta þá gjalda í sveitarsjóð, sem hafa hagnað af atvinnu innan hreppsins. Og þó að benda megi á, að hreppsbúar hafi líka hag af þeim atvinnurekstri, þá getur það vitanlega ekki losað nokkurn mann við gjaldskyldu til sveitarfjelagsins. Og stundum gjöra þessir utansveitaratvinnurekendur stóran skaða. Mjer er að minsta kosti kunnugt um, að mjög er kvartað undan mótorbátastöppunni suður í Sandgerði. Þeim þykir orðið fullþröngt á fiskimiðunum þar syðra, og vita ekki til að þeir hafi neitt gagn af mótorbátaútgjörð utansveitarmanna. Þá má heldur segja, að hreppsbúar hafi gagn af lifrar- og saltkaupmönnum. Jeg er sammála því, sem háttv, umboðsmaður ráðherra (Kl. J.) tók fram um fátækratíundina. En jeg býst við að hægt verði að leiðrjetta það atriði við 3. umr., því að þá verður sjálfsagt búið að samþykkja frumvarpið um afnám fátækratíundar.

Karl Einarsson : Jeg vil biðja háttv. deild að afsaka að breytingartillaga mín við frumvarp þetta varð að forminu til þannig af vangá, að henni þurfti að breyta; nú hefir þetta verið lagað, svo jeg vona að henni verði vel tekið. Að öðru leyti hefi jeg ekkert við það að bæta, sem jeg hefi sagt um málið. Ef frumvarpið verður samþykt í þeirri mynd, sem það nú er i, get jeg ekki greitt því atkvæði. Jeg get ekki sjeð, að neitt það hafi komið fram í umræðunum, sem geti hnekt þeim skoðunum, sem jeg hefi látið í ljós. Að minsta kosti vona jeg, að flestir hafi áttað sig á, að bankanum væri ekki sýnt neitt vantraust, þótt breytingartillaga mín yrði samþykt.



Jeg vil enn biðja hv. deildarmenn að athuga, hvort hjer sje ekki brotið á móti því einkaleyfi, er bankinn þegar hefir fengið, ef breytingartillaga hv. þm. Vestm. (K. E.) verður samþykt. Þar er sett skilyrði, sem var ekki sett, þegar bankinn var stofnaður, skilyrði, sem er alls ekki hægt að fullnægja. Hvernig á að skylda bankann til að gefa út ný hlutabrjef, þegar verst stendur á að því leyti, er upphæð hlutabrjefanna snertir. Alþingi hefir alt til þessa aldrei brotið þau einkaleyfi, sem það hefir gefið, og vona jeg það verði ekki í þetta skifti.



Jeg skal sem óbankafróður maður ekki blanda mjer mikið í þær umræður, er fram hafa farið um þetta mál, en fæ ekki varist að geta þess, að mjer virðast þær hafa farið fyrir ofan. og neðan aðalatriði málsins, sem sje það, hvers viðskiftaþörf landsmanna krefjist. Deildarmenn segja hver um annan þveran, að þeir beri traust til bankastjórnarinnar. Nú segir þessi bankastjórn, að hún geti ekki fullnægt viðskiftaþörf landsins með þeirri seðlafúlgu, sem hún nú hafi. Mjer finst það æði mikill skortur á trausti, ef þingdeildarmenn leggja ekki trúnað á þessi orð hennar, og að þeir ættu að hugsa sig tvisvar um, áður en þeir neita um. rýmkun á seðlaútgáfurjettinum. Síðustu tvö árin hafa heyrst almennar kvartanir um, að lán fengjust ekki með viðunandi kjörum, meira að segja, að lán væru ófáanleg til mestu nauðsynjafyrirtækja, þótt nægar tryggingar væru í boði. Við vitum, að Landsbankinn getur ekki veitt lán, nema með afarkostum. Veðdeildarbrjefin eru seld með miklum afföllum, 94%, og jafnvel ekki unt að koma þeim út fyrir það verð. Hvernig geta nú þingmenn rjettlætt, að sinna ekki málaleitun bankastjórnarinnar, þegar svona er ástatt, og bæta þannig úr viðskiftaþörfinni? Ef menn trúa bankastjórninni eins vel og látið er í veðri baka, þá á ekki að setja henni þau skilyrði, er hún getur ekki fullnægt með neinu móti. Þörf landsmanna á fje er sárbrýn. Það kemur niður á landsmönnum, ef bankinn verður að fá sjer fje á annan hátt en hjer er farið fram á. Það hefir áhrif á vexti bankanna, sem þá fara hækkandi. Því var varpað fram af einhverjum hv. deildarmanni. að þingið sýndi Landsbankanum minni velvild en Íslandsbanka, bæri minni umhyggju fyrir honum; en þetta er ekki rjett. Á síðasta þingi var samþykt að leggja Landsbankanum 100 þús. kr. á ári í 20 ár. Þrátt fyrir þetta hefir bankinn ekki getað fullnægt viðskiftaþörf landsins. Hví ekki að greiða fyrir því, að henni geti orðið fullnægt með því að rýmka um seðlaútgáfurjett Íslandsbanka? Það er aðalatriðið í málinu. Jeg hefi ekki getað sannfærst um, að mikið sje gjörandi úr þeim skilyrðum, er háttv. þingdeildarmenn vilja setja bankastjórninni. Ef þinginu er nokkur alvara að bæta úr viðskiftaþörfinni, þá verður að ráða mestu í málinu, að henni verði fullnægt.



Það er misskilningur háttv. þm. Ísfjk. (S. St.), að hjer sje tekinn aftur nokkur einkarjettur, er bankinn hefir fengið, ef breytingartillaga mín verður samþykt. Það gat skilist svo eftir breytingartillögu minni, eins og hún lá fyrir deildinni í gær, en nú er með breytingartillögu við hana búið að girða fyrir, að hún verði skilin svo. Það hefir fengist vitneskja um að þessi seðlafúlga, er bankinn hefir heimild til að gefa út, er nægileg, hefir verið nægileg, og eigi fyrirsjáanlegt annað en hún verði nægileg á þessu ári og næstu árum, nema ef vera kynni að eins einn mánuð á árinu. Þá getur hver maður sjeð, hvaða áhrif það hefir á „diskontona“, þótt frumvarpið verði ekki að lögum. Jeg ætla að taka það fram einu sinni enn, að seðlar eru ekki veltufje og að seðlar fullnægja ekki viðskiftaþörfinni í þeim skilningi, að ráðist verði í nein fyrirtæki með þeim. Ef bankinn aftur eykur hlutafje sitt, eykst veltufje hans. Ef bankinn fer að nota seðla sem veltufje, þá er það örþrifaráð. Þá hefir það verið sagt; að umræður um málið hjer í deildinni hentu á vantraust á bankanum þær ástæður, sem færðar hafa verið gegn breytingartillögu minni, hafa verið bygðar á vantrausti á honum, en jeg og fylgismenn tillögunnar höfum eigi viljað gjöra það. En það er ekki enn þá framkomin nein ástæða til að hafa slíka ótrú á honum, sem fram hefir komið hjá sumum háttv. ræðumönnum, því að þótt bankinn hafi beðið nokkurt tjón, er ekki gjörandi ofmikið úr slíku; hann getur eigi að síður staðið sig vel; hann á óflugan varasjóð og hann hefir væntanlega ýms góð sambönd. Og það er ekki rjett að tala um það opinberlega, hvort einhver stofnun standi sig vel eða eigi.  (Sigurður Stefánsson: Hver er að því?)  Það er gjört, er talað er um. hve hlutabrjefin sjeu í lágu verði, og að ómögulegt sje að selja þau, jafnvel fyrir ekki neitt. Það hafa engar sannanir verið færðar fyrir því, að þetta sje rjett. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál.

Steingrímur Jónsson : Út af þessum síðustu orðum háttv. þm. Vestm. (K. E.) áleit jeg rjettast að standa upp til að taka það fram einu sinni enn, að samþykt brtt. hans er sama sem að girða fyrir, að bankastjórnin noti frv., meðan hlutabrjef bankans standa fyrir neðan „pari“. Ef það, að setja slík skilyrði, er ekki að sýna bankanum vantraust, þá skil jeg ekki mælt mál. Jeg neita því, að kent hafi nokkurs vantrausts til bankans í ræðu minni og ræðu háttv. þm. Ísfjk. (S. St.), eða við höfum sagt nokkuð það, er rýrt geti traust á bankanum. Það þýðir ekki að neita því, að þessi breytingartillaga er ekki annað en tilraun til morðs á frv.

Framsögum. (Kristinn Daníelsson) : Þó að háttv. þm. Ísfjk. (S. St.) talaði um, að þingdeildarmenn hefðu lýst yfir trausti á bankanum, þá man jeg ekki eftir, að það hafi verið aðalefnið í ræðum um málið hjer. Það hefir auðvitað ekki orðið komist hjá að tala um atvik, er komið hafa fyrir bankann. En það hefir ýmislegt komið fyrir, sem sýnir, að við berum eigi vantraust til bankans. Og það geta víst allir tekið undir, að sá Íslendingur, sem er annar aðalbankastjórinn, sje mesti sæmdarmaður. Hitt verð jeg aftur að taka fram, að það eru of sterk orð, er sagt er, að hjer sje settur slagbrandur fyrir það, að bankinn geti fullnægt viðskiftaþörf landsins, ef frumvarpið verður að lögum. Íslandsbanki hefir til þessa haft nóga seðla, og það eru ekki seðlarnir, heldur veltufjeð, sem fullnægir viðskiftaþörfinni. Það er venjulega ekki úti af seðlunum nema ein miljón, svo að alt af er nóg í bankanum til að lána, nema ef til vill í október, en það kemur varla til þess, að þá vanti næsta haust. Háttv. 1. kgk. (J. H.) segir, að samþykt tillögunnar sje sama sem að fella frv.. en slíkt nær ekki nokkurri átt. Vjer sýnum bankanum traust með því að samþykkja frumvarpið. Sýni nú bankinn að hann hafi traust á sjálfum sjer með því að auka hlutafje sitt. Þar sem háttv. þm. Ísfjk. (S. St.) blandaði inn í þetta mál lögunum frá seinasta þingi um að landssjóður legði til Landsbankanum 100 þús. kr. á ári í 20 ár, þá er slíkt þessu frumvarpi algjörlega óviðkomandi. Það var gjört til að varna því, að bankinn þyrfti að segja upp lánum og minka þannig viðskiftafje sitt, en ekki til að auka það. Bankanum var 1909 leyft að fá lán, og ef hann hefði nú orðið að fara að greiða það, þá hefði hann orðið að taka það úr veltunni, en slíkt þótti ógjörlegt, eins og þá stóð á.

Framsögum. Karl Einarsson : Jeg ætla að eins að vísa til þess, sem jeg sagði í gær um breyting á lögum um botnvörpuveiðar frá 1898. Jeg þakka sjerstaklega hv. umboðsm. ráðherra fyrir undirtektir hans undir breyting á þeim lögum. En það var eitt atriði, sem hann skaut fram, hvort eigi væri rjett að taka inn í frv. ákvæði um að ætíð ætti að selja upptækan afla við uppboð. Það hefir verið litið svo á af stjórninni frá upphafi, að slíkt ætti að gjöra, nema ef sjerstaklaga stæði á. Það hafa að eins verið gjörðar undantekningar einstöku sinnum Jeg held, að þetta fyrirkomulag sje heppilegast, að stjórnin hafi þó heimild til að gefa undanþágu, t. d. ef halda verður skipunum mjög lengi. Jeg sje ekki annað en þessu sje vel fyrir komið, ef það verður notað á heiðarlegan hátt, eins og gjört hefir verið að svo miklu leyti sem jeg þekki til.

Framsögumaður (Jósef Björnsson) : Frumvarp þetta fer fram á tvent: Í fyrsta lagi, að vegurinn milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar sje tekinn í tölu flutningabrauta, og annað hitt, að honum sje haldið við á kostnað landssjóðs. Nefndin hefir athugað málið og komist að þeirri niðurstöðu, að rjett sje að taka þennan veg í tölu flutningabrauta. Eins og háttv. flutnm. tók fram við 1. umræðu málsins, verður að gæta þess, að vegurinn er afarfjölfarinn. Umferðin er geysimikil, bæði af ríðandi mönnum og gangandi, vögnum og bifreiðum. Þetta er nefndinni kunnugt, enda er því greinilega lýst í brjefi sýslumannsins í Hafnarfirði, sem prentað er sem fylgiskjal með frumvarpinu og háttv. deildarmenn munu hafa kynt sjer. Þessi umferð er mest úr Reykjavík og Hafnarfirði, og miklu meiri en úr Gullbringu- og Kjósarsýslu. Það má og nú segja, að alt landið noti veginn, þar sem allir, er fara að Vífilsstöðum, fara um hann, og ber landssjóði fremur fyrir það að taka veginn á sína arma, enda virðist nefndinni að ekki verði hjá því komist. Óskir Kjósar- og Gullbringusýslu um að vegurinn verði tekinn í tölu flutningabrauta, verða að teljast mjög eðlilegar,. þegar á það er litið, hvernig ástatt er. Vegurinn liggur að eins yfir örlítinn rana af Kjósarsýslu, Kópavogsháls, og þessi litli spotti liggur þannig, að menn úr sýslunni virðast ekki hafa minstu ástæðu til að halda honum við, enda kemur það fram í því, að sýslunefndin í Kjósarsýslu. ákvað á fundi sínum 15. apríl síðastliðinn að láta þennan vegarkafla falla úr tölu sýsluvega sinna. Þegar litið er á hina miklu umferð um veg þennan og hina miklu þörf á því, að hjer sje góður vegur, þá virðist með öllu ófært, að hann sje látinn eyðileggjast. Hins vegar hafði sýslunefndin fullan rjett til að taka ákvörðun þá, sem hún tók, því að sýslunefnd er heimilt að ákveða, hvar sýsluvegir skuli liggja um sýslu sína. Það er því ekki hægt að þröngva sýslunefndinni í Kjósarsýslu til að halda við þessum vegarspotta_ Að því er snertir Gullbringusýslu, þá hefir hún ekki heldur mikil not af vegarspottanum, sem henni tilheyrir, það er að segja veginum frá Kópavogi suður að Hafnarfjarðarhrauni, en þó nokkru meiri en hin sýslan af sínum. Það er því mikið, sem með því mælir, að sú ósk sje tekin til greina, sem fram kom frá sýslufundi Gullbringusýslu 17. apríl síðastliðinn, að þessi vegur sje tekinn í tölu flutningabrauta. En einkum mælir það með beiðni þessari, að Gullbringusýsla hefir að undanförnu lagt afarmikið fje til sýsluvega sinna, svo mikið, að mjer sýnist, að fullerfitt muni verða fyrir sýsluna, að rísa undir þeirri byrði, sem hún, með þessu hefir lagt á sig. Sýslan skuldar nú fyrir vegagjörðir 48–49000 kr., og er líklegt að hún leggi fram á næstu árum mikið, fje til Grindavíkurvegarins. Það er því von, þó sýslubúum finnist nauðsyn bera til, að þessum vegkafla sje ljett af sýslunni. Af þeim ástæðum, sem jeg hefi drepið á, mælir nefndin eindregið með því, að vegurinn milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar sje tekinn upp í tölu flutningabrauta. Þó skal jeg bæta því við, að hjer er að eins átt við þann hluta vegarins, sem liggur fyrir utan lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og Hafnarfjarðar. Land lögsagnarumdæmis Reykjavíkur nær suður að Fossvogi, og hefir Reykjavík sjeð um veginn þangað suður hingað til, og svo er ætlast til að verði framvegis. Hins vegar er nefndinni ekki fullkunnugt um, hvernig háttað er mörkum milli Gullbringusýslu og Hafnarfjarðarkaupstaðar, hvort þau eru við innri enda Hafnarfjarðarhrauns eða ekki; en nefndin mun afla sjer upplýsinga um það, áður en 3. umræða fer fram, og koma þá með nánari ákvarðanir um takmörk vegarkafla þess, sem tekinn verður í tölu flutningabrauta, ef henni þykir ástæða til. Hvað viðhaldskostnað brautarinnar snertir eftir að hún er komin upp, þá vill nefndin fara þar milliveg milli þess að landssjóður kosti alt viðhaldið og að sýslurnar gjöri það; hún leggur til að sýslurnar kosti viðhaldið að 2/3, en landssjóður að 1/3, og er það í samræmi við vegalögin frá 1907. Nefndin hefir í heild sinni ekki viljað fara lengra, þótt landssjóður kosti viðhald á einstöku flutningabrautum að öllu leyti, svo sem er með flutningabrautina frá Reykjavík austur yfir fjall samkvæmt lögum 11. maí 1911. Sömuleiðis hefir mjer verið sagt, að landssjóður kosti að öllu viðhald vegarins frá Geithálsi austur að Þingvöllum, en ekki er mjer kunnugt um, á hvaða lögum það byggist. Nokkuð gæti að vísu mælt með því, að áliti sumra nefndarmanna, að brautin milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar fengi sama rjett og þær, sem bestan hafa. Jeg bendi að eins á þetta; en eins og jeg tók fram, vildi nefndin ekki fara lengra en þetta, að landssjóður kostaði að 1/3 viðhald vegarins.

Steingr. Jónsson: Það er eitt lítið atriði, sem jeg vildi leyfa mjer að benda háttvirtri nefnd á, að í frumvarpi því, sem hjer er til umræðu, stendur, að vera skuli flutningabraut frá Reykjavík til Hafnarfjarðar. Jeg býst við, eins og háttv. framsm. (J. B.) einnig tók fram, að þetta eigi þannig að skilja, að flutningabrautin skuli byrja við merki lögsagnarumdæmis Reykjavíkur, og ná að merkjum lögsagnarumdæmis Hafnarfjarðar. En mjer er spurn: Verður þetta skilið þannig, eins og frumvarpið er orðað? Um brautina austur yfir fjall er það að segja, að ekki fer saman merki lögsagnarumdæmis Reykjavíkur og það, sem landssjóður á að kosta af henni. Jeg skýt því til háttv. nefndar, að taka þetta til íhugunar og fá yfirlýsingu stjórnarinnar um það, hvernig hún skilji orðalag frumvarpsins. Og telji hún að það muni eigi verða þannig skilið, að átt sje að eins við vegarkaflann frá takmörkum Reykjavíkurlands suður að landamerkjum Hafnarfjarðar, þá tel jeg þurfa að koma fram breytingartillögu, er taki það skýrt fram; að öðrum kosti mun jeg ekki geta greitt atkvæði með frumvarpinu.



Jeg benti á það í ræðu minni, að frv. ætti að skilja svo, að flutningabrautin ætti að byrja þar, sem land Reykjavíkur endaði og ná suður að landi Hafnarfjarðar. Til þess að þetta verði sem ljósast, þá mun nefndin koma með brtt., er skýrir þetta, ef hún telur þess þörf eftir að hafa athugað mátið nánar og leitað sjer upplýsinga samkvæmt bendingu hv. 3. kgk (Stgr. J.).



Jeg skal taka það fram viðvíkjandi því, hvaða kafla: ætlast er til að flutningabrautin nái yfir, að þeim skilningi á því, sem hv. frsm. (J. B.) hjelt fram, var og slegið föstum í hv. Nd., þegar málið lá þar fyrir í fyrra. Það mun því varla geta orðið undirorpið misskilninni, við hvað hjer sje átt; ræðurnar á báðum þingunum hljóta að taka af allan vafa um það, geti á annað borð verið um nokkurn vafa að ræða. Jeg er þakklátur hv. meðnefndarmönnum mínum og öðrum hv. þdm. fyrir þær góðu undirtektir, sem frv. hefir fengið. Jeg tek það fram, að það er óhjákvæmilegt, að vegi þessum sje haldið í góðu lagi; umferðin um hann er svo fádæmamikil, en hins vegar er það, eins og þegar hefir verið bent á, ofætlun fyrir sýslufjelögin, að standa straum af honum, enda ekki fullsanngjarnt að heimta það, þar sem þau hafa svo lítil not af honum í samanburði við aðra. Mjer hefði verið það langkærast að frv. væri samþ. óbreytt eins og það kom fyrst fram. Þó hefi jeg ekki komið fram með brtt., hversu kært sem mjer er það, að hv. þing sæi sjer fært að ákveða það, að landssjóður kostaði að öllu viðhald vegarspotta þessa, eins og viðhald vegarkafla þeirra, er hv. frsm. (J. B.) nefndi. Hjer stendur svo alveg sjerstaklega á, að mesta sanngirni mælir með, að svo væri gjört. Framsm. (J, B.) gat þess, að Kjósarsýsla hefði þegar numið þann kaflann, sem henni heyrir til, úr tölu sýsluvega sinna. Jeg fæ því ekki sjeð, hver muni halda honum við, ef landssjóður tekur ekki að sjer alt viðhald hans, því að ekki verður hægt að skylda Kjósarsýslubúa til þess. Er þá ekki eftir annað en vegarspottinn, sem heyrir til Gullbringusýslu, og eftir öllum málavöxtum og samkvæmt því, sem jeg skýrði frá við 1. umr. málsins, þá væri langeðlilegast að landssjóður tæki hann líka að sjer fyrir fult og alt. Hjer stendur svo sjerstaklega á, að varla getur komið til mála, að það mundi skapa hættulegt fordæmi. Jeg sætti mig þó að þessu sinni og eftir atvikum við þá niðurstöðu, sem nefndin hefir komist að, þótt mjer hefði þótt hitt æskilegast. Mundi jeg helst óska, að frv. væri samþ. óbreytt, en brtt. nefndarinnar feld.