Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vildi bara gera grein fyrir því, að brtt. við þetta frv., sem kom fram í Nd. og var samþ. þar, er um að veita tveim Norðmönnum ríkisborgararétt og er á þskj. 726.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér um ræðir, er stjórnarfrv., eins og grg. ber með sér. Fjhn. hefur haft málið til athugunar, og leggur meiri hl. til, að það verði samþ., en minni hl. vill fella það. Það munu nú vera nokkrir tugir ára síðan einstöku bæjarfélög leituðu hjálpar Alþingis í því skyni að fá tekjur sínar auknar með fasteignasköttum og fengu heimildir til þess að leggja þá á, en það var ekki fyrr en 1937, að samþ. voru ein allsherjarlög, sem heimiluðu bæjar- og sveitarfélögum að leggja á fasteignaskatta. Þessa heimild hafa allir bæir og kauptún notað, en sveitarhreppar ekki. Það gjald, sem sveitarfélögunum var heimilað að leggja á samkvæmt þessum lögum, var 2% af fasteignamatsverði byggingarlóða, 1% af fasteignamati húsa og 0.5% af mati á ræktunarlóðum. En þessi nýju lög skylduðu jafnframt bæjarfélögin til að sjá um sót-, sorp- og salernishreinsun. Fasteignamat það, sem nú gildir, var lögleitt árið 1942, og hefur það verið óbreytt síðan þrátt fyrir gífurlega breytingu á gildi peninga, og er þetta frv. flutt í þeim tilgangi að koma hér nokkru samræmi á hjá þeim, er það kjósa. En í frv. er aðeins um heimild að ræða, og eru sveitarfélögin því alveg sjálfráð, hvort þau nota hana eða ekki. Það er vitað mál, að í flestum bæjum eru álögð útsvör svo há, að þar verður varla lengra farið, og hafa því mörg bæjarfélög óskað eftir fleiri aðferðum til þess að afla sér tekna. Því hefur verið haldið fram í umr. um þetta mál, að það væri ekki nægilega undirbúið og að leita þyrfti umsagnar fleiri aðila. Ég get ekki fallizt á þetta. Frv. er flutt hér á hv. Alþ. vegna þess, að ósk hefur komið fram um það frá bæjarstjórn Akureyrar, og vitað er, að fleiri bæjarfélög eru þess fýsandi, að þessi heimild verði veitt, og ég býst ekki við, að neinn sveitarhreppur muni banda hendinni á móti frv., þótt þeir biðji ekki um heimildina og noti hana máske ekki nema fáir. Ein brtt. hefur komið fram við frv. hér í hv. d. Hún er frá hv. þm. Vestm. Leggur hann til í fyrsta lagi, að 1. gr. sé breytt á þann hátt, að leita þurfi samþykkis félmrn. í hvert sinn, sem sveitarfélag æskir að nota heimildina. Nú er það kunnugt, að samkvæmt lögunum um fasteignaskatt til bæjar- og hreppsfélaga er svo kveðið á, að bæjarstjórnir og hreppsnefndir skuli ákveða með reglugerð upphæð skattsins til 5 ára í senn innan þeirra takmarka, er lögin heimila. Þar er enn fremur kveðið svo á, að reglugerðir kaupstaðanna skuli staðfestar af atvmrh., en reglugerðir hreppsnefnda af viðkomandi sýslunefnd. Ég held því, að næg trygging sé í þessu ákvæði um 5 ára endurskoðun, og tel óhæft að skuldbinda sveitarstjórnir til að leita samþykkis félmrn. á hverju ári, ef nota á heimildina. Í öðru lagi er í brtt. hv. þm. Vestm. ákvæði um það, að ef heimildin er notuð, þá skuli útsvarsgreiðslur lækka um samsvarandi upphæð. Ég skil þetta ekki fullkomlega. Ef það er meining tillögumanns að lækka útsvörin frá því, sem áður var, þá missir tillagan marks Við getum tekið eitt sveitarfélag sem dæmi. Álögð útsvör þar nema 1 millj. kr. árið 1961. Nú æskir þetta sveitarfélag að nota heimildina 1952 til að innheimta fasteignaskattinn með álagi, og nemur sú upphæð 100 þús. kr. Samkv. brtt. hv. þm. Vestm. skilst mér, að sveitarfélagið megi ekki nota heimildina, nema því aðeins að útsvörin séu lækkuð um 100 þús. kr. frá árinu 1951, þ.e. séu ekki nema kr. 900000.00 árið 1952. Ef þetta er meining hv. þm., þá er að mínu áliti óþarft að nota heimildina, því að frv. miðar að því að auka tekjur sveitarfélaganna vegna aukinna þarfa og þá að sjálfsögðu létta sem því svarar sjálfa útsvarsbyrðina, sem annars mundi vera. Ég álít því, að brtt. hv. þm. Vestm. séu óþarfar, og legg til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Eins og hv. frsm. meiri hl. sagði, gat n. ekki orðið sammála. Leggur minni hl. til, að frv. verði fellt, og mun ég gera grein fyrir ástæðunum. Nýlega hefur verið felld í hv. Nd. endurskoðun á fasteignamatinu í landinu með þeim rökum, að það mundi hafa í för með sér aukna skatta fyrir þegnana til ríkissjóðs og sveitarsjóða, enda gert í þeim tilgangi að fá nýja tekjustofna bæði fyrir ríkissjóð og sveitarsjóði. Hér liggur því yfirlýsing fyrir um það, að meiri hl. Alþ. vill ekki hækka skattana. Það er því einkennilegt, að fram skuli koma till. um að hækka skatta fimmfalt. Ég vil einnig benda á það, að málið hefur ekki verið nægilega undirbúið, svo að hægt sé að samþ. það eins og það nú liggur fyrir. Eins og hv. frsm. meiri hl. gat um, var þetta gjald tekið upp til þess að standa undir sorphreinsun og þvílíku. Það liggur ekki fyrir nú, hvort þessi tekjustofn er nægilegur til þessara útgjalda, og er helzt ástæða, til að ætla, að þessi tekjustofn eigi að fara til annarra útgjalda. Ef þetta á að fara til þeirra útgjalda, sem það áður hefur verið ætlað til, þá hefði sveitarfélagið, sem fór fram á þetta, átt að greina frá því. En ef auka á tekjurnar í heild, þá má leggja á útsvör eftir efnum og ástæðum, og kemur það öðruvísi og betur út, ef sanngjarnlega er lagt á. Af þeirri ástæðu er heldur ekki hægt að samþykkja þetta. Ég vil líka benda á það, að ósk um þetta hefur aðeins komið frá einu bæjarfélagi, og þess vegna er eðlilegast að veita því einu þessa heimild, ef til þess kemur. Ég mun því við 3. umr. bera fram brtt. um það. Þá vil ég benda á það, að síðan 1940 hafa gilt húsaleigulög, sem hafa rýrt tekjur þeirra, sem eiga fasteignir, svo að þeir hafa ekki getað haldið húsunum við, hvað þá heldur haft tekjur af þeim sér til lífsframfæris. Það er líka viðurkennt sem eitt af þeim verkefnum, sem nauðsynlegt er að styðja, að nægilegum húsakosti verði komið upp fyrir íbúa landsins. Eftir að Alþ. hefur í öll þessi ár bundið húseigendur um land allt við húsaleigulögin, væri ósanngjarnt nú, þegar losað hefur verið um þau bönd, að leggja ný bönd á húseigendur með því að fimmfalda fasteignaskattana. Ég tel líka nauðsynlegt, að fyrir liggi álit fasteignaeigenda áður en slíkt er gert, t.d. Fasteignaeigendafélags Reykjavíkur. Þá vil ég benda á, að eins og frv. er nú, verður ekki fullkomlega skilið, hvort nákvæmlega sama álag verður á öllum fasteignum innan sama sveitarfélags. Hugsanlegt er að gefa út reglugerð um mismunandi álag, t.d. varðandi hús og jarðir, er tilheyra viðkomandi hreppi, en þetta þyrfti að athuga nákvæmlega, áður en frv. er samþ. Auk þess tel ég vafasamt að heimila sveitarfélögum að setja á slík gjöld. Alþ. á að segja til um það, hvaða gjöld skuli greiða, annars getur eitt sveitarfélag hækkað þessi gjöld um 400% og annað um 100%. Hér í grg. er talað um, að rétt sé að undanskilja vatnsskatt þessari hækkun, en ef fara á inn á þessa braut, sé ég ekki, hvaða ástæða er til þess. Þó að vatnsskatturinn hafi hækkað ú Akureyri, er ekki víst, að hann hafi verið hækkaður alls staðar, síður en svo. Og ég vil benda á, að Alþ. hefur farið inn á þá stefnu að veita sveitarfélögunum mikla aðstoð til þess að koma upp bjá sér vatnsveitum, þar sem litið er á það sem þjóðfélagslegt mál. En hví á að taka með annarri hendinni það, sem gefið er með hinni? Af þeim ástæðum, sem ég hef sagt, leggur minni hl. til, að frv. verði fellt. Annars mun ég bera fram brtt. við 3. umr., sem ég mun lýsa þá.



Herra forseti. Mig langar til að fá upplýsingar um eitt atriði í málinu. Þegar frv. kom frá stj., var eingöngu talað um skatta, en í Nd. var þessu breytt, svo að nú nær það yfir skatta og önnur gjöld. Mig langar til að vita, hver þessi önnur gjöld eru. Ég hef verið að grufla út í það, hver þau eru. Ég man eftir sýsluvegagjaldi, en eins og kunnugt er, er borgað ákveðið gjald af fasteignum til hreppsins, sem svo rennur í sýsluvegasjóð. Ef meiningin er, að þetta gjald hækki, hækkar um leið framlag það, sem ríkissjóður leggur fram á móti. N. hefur vafalaust athugað, hvort þetta gjald er reiknað með eða ekki. Það hefur þýðingu fyrir mig, því að ég vil fá sem mest í sýsluvegasjóðina og fé frá ríkinu á móti, þó að ég vilji ekki, að til þess séu notaðar grímuklæddar aðferðir. Þá er það annað gjald, sem ég man eftir, gangstéttagjald, sem að minnsta kosti er lagt á í Reykjavík. Felst það í þessum gjöldum? Ég veit það ekki og langar til að fá upplýsingar um það hjá n. Auk fasteignaskattsins man ég ekki eftir öðrum gjöldum en þessum tveimur, en mig langar til að vita, hvort um fleiri gjöld er að ræða. Hins vegar tel ég eðlilegt og sjálfsagt, að þetta frv. verði samþ., þó að það sé kannske rétt að taka önnur gjöld en fasteignaskattinn út. Það er t.d. sjálfsagt ekki meiningin að hækka sýsluvegagjaldið. Ég tel svo langt frá því, að fasteignamatið sé í samræmi við nokkurt annað verðlag í landinu, að ég tel sjálfsagt að hækka fasteignaskattinn, og mér þykir líklegt, að gangstéttagjaldið í Reykjavík sé líka orðið of lágt. Spurningin er þá bara, hvort sýsluvegagjaldið er innifalið. Ég skal ekki fara út í það, hve úrelt fasteignamatið er, ég vil ekki eyða tíma í það, þar sem hætta getur verið á því, að málið dagi þá uppi. Það er rétt, að hreppsstjórnir og bæjarstjórnir geta sett reglur um hækkun fasteignamatsins og náð á þann hátt eðlilegum útsvörum af fasteignum. Að því leyti má ef til vill segja, að þetta frv. sé óþarft. En það er þó stoð í því fyrir sveitarfélögin, að þessi lög verði sett. Þeir, sem það vilja, geta notað sér þau, en fyrir aðra verða þau dauður bókstafur. En það var það, sem ég vildi fá að vita, hvort það er annað en sýsluvegagjald og gangstéttagjald, sem falið er í þessum öðrum gjöldum, sem talað er um í frv.



Herra forseti. Það er um brtt., sem ég flutti við það mál, er um ræðir, en hún er á þskj. 719. Það er um þetta að segja, að mér finnst, að frv. hefði átt að vera takmarkað við þennan eina stað, sem beiðni er frá, en mér skilst, að það sé aðeins um Akureyri að ræða í því sambandi. Hitt hefur verið viðurkennt, að bæjunum beri að fá hlutdeild í skatttekjum þeim, er nú renna í ríkissjóð, en því var neitað af hæstv. ríkisstj., sem aftur á móti vill rétta skattþegnum bæjanna þessa heimild, sem getur orðið eins og svipa ofan á ýmsar skattgreiðslur í viðbót við geysihá útsvör. Hv. frsm. sagði, að það væri ekki hundrað í hættunni, þó að heimild þessi yrði gefin og málið lagt í hendur sveitarstjórnanna. Það er nú svo, að sveitarstjórnir eru misjafnar eins og annað og aðstæður allar ólíkar. Útsvörin eru geysihá, en það hefur þó mætt mest á nokkrum kaupstöðum, t.d. mínu kjördæmi. Ég held, að það geti ekki verið neinn greiði við skattþegnana, þó að þeim, sem stjórna eyðslunni á almannafé, séu gefin aukin tækfæri til að leggja á skatta. Og þetta kemur ekki þyngst niður á þeim, er einhverjar fasteignir eiga að ráði, heldur einstökum heimilisfeðrum, sem hafa reynt að eignast þak yfir höfuðið á sér og sínum. Það er eins og einn Alþýðuflokksmaður utan þings sagði, að hann teldi, að með þessu frv. væri millistéttunum mest hætta búin. Það er með þetta fyrir augum, að ég flutti þessa brtt., til þess að það sé ekki hægt að hlaupa að því að nota þessa heimild án þess að stilla útsvörunum eitthvað í hóf. Það, að félmrn. hafi hönd í bagga með því, hvort einstök bæjar- og sveitarfélög megi nota heimildina, er því sett til þess að takmarka að einhverju leyti þessa álagningu. Með þessu er verið að skapa fordæmi, sem ekki er ástæða til annars en að halda að verði notað eins og hægt er. Útsvör hjá bæjarog sveitarfélögum eru alls staðar há. Það ætti því að nægja, að útsvörin skuli standa óbreytt. Með slíka löggjöf í gildi og þá, sem nú ríkir í þessum málum, finnst mér óþarfi að opna nýjar leiðir til þess að skapa auknar álögur, því að þetta verður ekki til að draga neitt úr öðrum álagningarliðum, heldur er þetta aukning. Nú vil ég spyrja hv. frsm. í sambandi við hina föstu liði, sem hann var að tala um að bæjar- og sveitarfélögin þyrftu að hafa, t.d. í sambandi við sorphreinsun, að það er til heimild í l., sem stangast á við ákvæði þessa frv., hvort það sé tilgangurinn, að þetta frv. upphefji hin l. Það yrði þá með öðrum orðum tvenns konar fasteignaskattur á ferðinni. Hv. frsm. taldi sig ekki hafa nein bréf upp á það, að þessi heimild mundi verða notuð í sveitunum. Það er þessi gamli sálmur, sem menn af hans flokki syngja alltaf, að ef sveitirnar sleppi, þá geri ekkert til, þó að lagt sé á bæjarfélögin. Mér finnst það mjög varhugavert að gefa út þessa heimild án þess að binda þetta nakkuð með l. Ég skil þetta frv. þannig, að með því að afla sveitar- og bæjarfélögunum þannig tekjuaukningar, þá mætti það verða til þess að draga eitthvað úr hinum allt of háu útsvörum, og til þess að sveitarfélögin fái eitthvert aðhald í þessu efni, flyt ég þessa brtt. mína. Hitt er svo annað mál, hvað rétt sé að ákveða fasteignamatið við endurskoðun, en hér er aðeins verið að tala um aukagjald ofan á allt hitt. Hér er sem sagt um það að ræða, að Framsfl. er að rétta sveitarfélögunum hjálparhönd til þess að ná húskofum fólksins, eftir að búíð er að kúga fram neitun á sanngjarnri kröfu um að fá hlutdeild í söluskattinum til þess að létta undir með þessum aðilum. Það er sami flokkurinn sem kúgar fram þá neitun og ætlar að koma á þessari auknu álagningu.



Herra forseti. Hv. þm. Barð. gerði hér grein fyrir afstöðu minni hl., og rök þau, er hann flutti, hagga engu. Hann taldi, að það hefði átt að leita álits fasteignaeigendafélagsins í þessu efni. Það mundi hafa álíka þýðingu og hefði átt að leita álits prestanna um fækkun presta. Auðvitað mundi fasteignaeigendafélagið mæla á móti. Það er ekki nema mannlegt, þótt fasteignaeigendur vilji komast hjá því að greiða þessi gjöld. Það hefur og sýnt sig, að allir hafa viljað koma sínu í fasteignir, af því að skattplógurinn hefur rist þar grynnst. Hv. þingm. Barð. sagði, að það væri takmarkið að jafna niður útsvörunum eftir efnum og ástæðum, þannig að þeir, sem eignir eiga, beri þyngri útsvör en hinir. Þetta er alveg rétt. En þeir, sem hafa komið sínu í eignir, hafa átt hægara með að komast hjá ýmsum sköttum en hinir. Hv. þm. Barð. minntist á það, að engin trygging væri fyrir því, að þetta kæmi jafnt niður á alla, og er það að vísu rétt. En hvar er sú fullkomna trygging í skattamálum? Þar er aðeins um að ræða, hvað er skást eða kemst næst því að gera öllum jafnt undir höfði eftir efnum og ástæðum. Þá taldi hann það til galla, að með þessu yrði mikið ósamræmi í álagningu hinna ýmsu sveitarfélaga. Þetta er rétt, því að hér er aðeins um heimild að ræða, sem má nota, og tel ég eðlilegt, að ósamræmi verði, þar sem aðstaða er mjög ólík. Skipting landsins í sveitarfélög grundvallast á því, að svo megi vera. Þau eru sérstakar hagsmunaheildir. Í sambandi við það, hvort rétt muni vera að undanskilja vatnsveltugjöld, þá vil ég taka fram, að ég tel rétt, að það sé gert, vegna þess, að þær starfa samkv. reglugerðum, sem félmrn. þarf að staðfesta, svo að rekstur þeirra fer fram undir eftirliti þess. Hv. 1. þm. N–M. gerði fyrirspurn út af því, hvað væri önnur gjöld. Ég játa, að þetta er ekki skýrt, en það er t.d. ræsagjöld og stéttagjöld o.s.frv. Hv. þm. Vestm. gerði grein fyrir sinni till., sem hann taldi að væri til þess flutt að leggja nokkrar hömlur á, að sveitarstjórnir gengju of langt í því að heimta gjöld af sveitarbúum. Hann sagði, að sér skildist, að þessi till. mætti ekki verða til þess að auka á tekjur bæjar- og sveitarfélaganna, þ.e.a.s. auka bæjar- og sveitarstjórnunum möguleika á því að ráðstafa fé. En mér virtist skilningur hans á því, hvað væru útsvör og hvað aðrar tekjur, vera nokkuð annarlegur, samanborið við sveitar- og bæjarstjórnarlög. Sveitarstjórnarlögin gera ráð fyrir því, að ef tekjustofnar sveitarfélaganna hrökkva ekki fyrir útgjöldunum, þá megi jafna niður útsvörum fyrir því, sem á vantar. Allar þær tekjur, sem sveitarfélögin fá inn með föstum tekjustofnum, verða auðvitað til þess að lækka álögð útsvör. Hv. þm. Vestm. sagði, að Framsfl. fylgdi þessu máli og þess vegna mundi það ná fram að ganga. En ég velt ekki til þess, að þetta sé flokksmál, og ég hef ekki talað um það sem slíkt, heldur sem maður, sem starfar í sveitarstjórn, og fyrir mér vakir það, að rétt sé að veita sveitarstjórnunum heimild til þess að hækka gjöld af fasteignum um ákveðna hundraðstölu frá því, sem var 1937, en allir vita, að síðan hefur verðgildi peninga breytzt og það svo, að telja má, að fasteignir séu nú tíu sinnum meira virði en þær voru 1940. Það er algerlega rangt að leggja þetta þannig út, að hér sé flokksmál á ferðinni, enda getur hv. þm., ef hann lítur á nál. meiri hl. fjhn., séð, að það er sjálfstæðismaður, sem myndar þar meiri hl. ásamt mér og hv. 1. þm. Eyf. Það getur verið, að hér sé ekki verið að rétta bæjarfélögunum sterka hjálparhönd, en það er verið að færa l., sem sett voru fyrir mörgum árum, til samræmis við það ástand, sem við eigum nú við að búa, og ekki gengið lengra en að fimmfalda grunntölur, sem í rauninni mætti tífalda. Það er því varla, að of langt sé gengið gagnvart þeim mönnum, sem komið hafa fé sínu í fasteignir. Og eitt er mjög mikið atriði í þessu sambandi, að með þessari heimild ætti að nást til þeirra manna, sem búa utan þess sveitarfélags, sem þeir eiga fasteign í. Það eru þess mörg dæmi, að til þeirra manna hefur reynzt ómögulegt að ná við niðurjöfnun skattanna.



Herra forseti. Það er alltaf gott að ræða við hv. þm. S–Þ., en ekki færði hann sterk rök fyrir því, að rök mín í málinu væru veik, og hann viðurkenndi sumt af því, sem ég hef sagt hér. Ég skal viðurkenna, að það er ein ástæða til þess að bera fram frv. um að hækka þessi gjöld til sveitarfélaganna og það veigamikil ástæða, þar sem er verðfall gjaldmiðilsins. En það er heldur ekkert annað, sem er rök með þessu máli. En það er nú síður en svo, að útsvör hjá meðlimum sveitarfélaganna hafi ekki verið hækkuð eftir þörfum, og þess vegna falla meginrökin fyrir flutningi þessa frv. Ég get ekki látið líða svo hjá þessa umr., að ég minnist ekki á fullyrðingu hv. þm. um samvinnufélögin. Það er eins og skera eigi part úr holdi manna, ef spurt er um það, hvers vegna samvinnufélögin njóti meira frelsis en aðrir í þessum efnum, og ef minnzt er á það að breyta skattalögum þeirra. Ég held, að það sé algild regla, ef þeir menn, sem miklar fasteignir eiga, eru spurðir um þetta mál, að þeir gefi það í skyn, að þeir muni gera einhverjar gagnráðstafanir, ef ganga á fram hjá þeim, eins og nú hefur verið gert í þessu máli, líkt og samvinnumenn hafa gert ráðstafanir, þegar þeir hafa fundið, að ganga átti á þeirra fjárhagslega rétt. Það fyrsta, sem átti að gera í þessu máli, var að spyrja þá aðila, sem málið snerti, bæði þá, sem leggja skattana á, og eins hina, sem eiga að greiða þá. Ég vil enn fremur benda á, að það eru ekki neitt litlar hömlur, sem lagðar hafa verið á þessa menn síðan 1940, og þeir hefðu víst heldur viljað greiða fimmfaldan eignarskatt, ef þeir hefðu mátt kjósa þar á milli. Hv. þm. sagði, að menn settu fé sitt heldur í fasteignir en sparisjóð, vegna þess að gjöld af fasteignum væru of lág. Hér er um misskilning að ræða. Það þyrfti ekki núna að vera að ýta undir byggingar í sveitum og borgum, ef menn vildu heldur leggja fé sitt í fasteignir. Sannleikurinn er sá, að það þyrfti að hjálpa mönnum til þess að koma. upp þessum fasteignum, en ekki að tefja fyrir þeim, og mér virðist þetta frv. tefja fyrir mönnum. Ég vil benda á það, að þessi ástæða, sem hv. þm. nefndi, er næg rök fyrir því að samþ. till. minni hl., þar eð nýbúið er að samþ. hér á Alþ. þáltill. þess efnis, að athuga skuli fyrir næsta þing, hvernig samsköttun til bæjarsjóða og ríkissjóðs verði bezt fyrir komið og hve þáttur ríkissjóðs skuli vera stór. Það er hreinasta goðgá að afgreiða þetta frv., ef farið verður svo inn á þá braut að skattleggja menn í einu lagi til bæjarfélagsins og til ríkissjóðs. Ég skal svo viðurkenna það, sem hv. frsm. sagði, að hér er ekki um neitt flokksmál að ræða og allra sízt af hendi Framsfl., því að þetta frv. mun koma einna mest við samvinnufélögin, sem áttu að hafa sérstöðu með útsvarsgreiðslur, og með núgildandi skattalöggjöf er ekki hægt að koma neinu réttlæti fram við þau, samanborið við aðra atvinnurekendur í landinu. Það, sem fylgir samvinnufélögunum, er það, að ekki má leggja útsvör á þau, nema að því leyti er snertir verzlun þeirra við utanfélagsmenn, en þau ættu vitanlega að bera þessar byrðar alveg eins og aðrir. Samvinnufélögin hafa ekki borið nema brot af þeirri þungu byrði, sem fyrirtæki einstaklinga hafa orðið að bera, þótt verzlunin hjá samvinnufélögunum hafi verið miklu meiri, og með þessu frv. er að nokkru bætt úr þeim rangindum. Þetta frv. er borið fram samkv. ósk frá Akureyri, þar sem Kaupfélag Eyfirðinga er starfandi, og er því rétt að veita þessa heimild fyrir Akureyri og lofa þeim svo að bítast um málið þar.

Má ekki hafa það eins annars staðar?

Jú, það mætti bæta úr þessu annars staðar. Mér finnst eðlilegt að breyta skattalögunum á þann veg, að samvinnufélög beri útgjöld til jafns við önnur verzlunarfyrirtæki. Út af fyrirspurn, sem hv. 1. þm. N-M. bar fram og frsm. meiri hl. n. hefur svarað, vildi ég segja, að ég er sömu skoðunar og hv. frsm. meiri hl., þótt það hafi ekki verið rætt í n., að þetta gildir ekki um sýsluvegagjöld og engin heimild er til þess að hækka þau gjöld, þótt þetta frv. verði að lögum. Ég skil ekki að fullu afstöðu hv. þm. til þessa máls. Hann lýsti yfir fylgi sínu við þetta mál, ef þetta gilti að öllu leyti. En að lokum lýsti hann því yfir, að hann mundi alltaf fylgja frv. Hví er hv. 1. þm. N-M. þá að bera fram þessa fyrirspurn, ef hann ætlar að fylgja frv., hvort sem þessi hækkun nær til sýsluvegagjalda eða ekki? Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál frekar við þessa umr., nema tilefni gefist til, en vil beina því til deildarinnar, að heppilegast er að fella frv. á þessu stigi málsins, og skora á hv. þm. að samþ. till. minni hl.



Herra forseti. Ég hef aflað mér upplýsinga um það, að sýsluvegagjöldin geta aldrei heyrt undir þá hækkun, sem hér um ræðir, þar sem þau heyra undir sýslunefndir. Hins vegar eru tvenn gjöld, sem heyra undir þetta, gangstéttagjald hér í Reykjavík og á Akureyri sérstakt gjald, sem sett er á lóðir, en er ekki annars staðar á landinu. Ég geri ráð fyrir, að þessi hækkun nái ekki til annarra gjaldstofna en þeirra, sem til eru nú. - Ég mun fylgja frv., þótt það verði til þess, að sveitarstjórnir geti hækkað sína skala, sem ég tel óheppilegt. Frv. er þó spor í rétta átt, þótt vitanlega ætti að breyta öllu fasteignamatinu, því að það hefur staðið óbreytt síðan 1942. Þótt þessi l. verði samþ., koma þau misjafnt niður á mönnum, því að verðhækkun fasteigna hefur verið mjög misjöfn, þær hafa ekki allar hækkað jafnmikið. Frv. tel ég þó vera til bóta.



Herra forseti. Það hafa fallið hér við þessa umr. nokkur ásökunarorð til sveitarstjórna fyrir það að halda ekki vel á málunum og fyrir það að líða hækkun gjalda og fyrir það að krefja meira inn af sveitarbúum en áður. Ef þetta er athugað gaumgæfilega, þá þykir mér vafalaust, að flestar sveitarstjórnir í landinu gætu staðizt samanburð við Alþ., því að fæstar sveitir munu hafa hækkað álögur sínar í hlutfalli við fjárlög Alþ. Ég býst við, að sveitarstjórnirnar stríði yfirleitt við sömu raun og Alþ., standi sig ekki öllu verr. Hv. þm. Barð. vildi fá því svarað, hvort ég teldi, að samvinnufélögin ættu að greiða gjöld í samræmi við gjöld annarra félaga í landinu, og svara ég því játandi. Samvinnufélögin eiga að greiða eftir eðli síns skipulags í samræmi við aðra gjaldendur, og þau gera það. Þau eru víðs vegar um land hæstu gjaldendurnir í sveitarsjóðina. Hv. þm. Barð. sagði, að ég væri í mótsögn við sjálfan mig, þar sem ríkið aðstoðaði menn til þess að koma upp húsnæði. Ég mótmæli þessu. Ríkið á einmitt að aðstoða menn til þess að eignast fasteign, svo mikils virði tel ég það vera fyrir menn að eiga hús. Og ég hef lagt til, að þetta frv. verði samþ., vegna þess að það er svo mikils virði fyrir menn að eiga fasteignir, að þeir verða að geta borgað fyrir það hærri almenn gjöld en ella. En frv. felur ekki annað í sér en að það gjald, sem ákveðið var af fasteignum 1937, verði fært í átt til þess, sem það ætti að vera nú eftir gildi peninga. Ef það væri fullkomlega samræmt, þá er sú upphæð, sem hér um ræðir, hálfu lægri en vera ætti. Lengra er nú ekki gengið.



Herra forseti. Mér þótti vænt um yfirlýsingu hv. þm. S–Þ. um það, að samvinnufélögin ættu að greiða skatta í samræmi við aðra gjaldendur. Þetta er merkileg yfirlýsing, en hin yfirlýsingin um það, að þau gerðu það, var ómerkileg. Og ég er vel fær um að dæma um það. Ég hef sjálfur í fjöldamörg ár verið kunnugur í verzlun, sem stóð við hliðina á kaupfélagi, og varð þessi verzlun að greiða 20–30 þús. kr. á hverju ári til sveitarsjóðs, en kaupfélagið greiddi aldrei yfir 3000 kr. Útgjöld kaupfélagsins voru svona lág, af því að verzlunin við utanfélagsmenn var svo lítil. En þegar verzlunin, sem þarna stóð við hliðina á kaupfélaginu, var lögð niður, var heldur ekki hægt að taka meira af kaupfélaginu en áður hafði verið, og fólkið varð sjálft að bera þessar 20–30 þús. kr., sem verzlunin greiddi þar áður, því að ekki hækkaði útsvar kaupfélagsins. Það er því ekki rétt, að kaupfélögin greiði skatta til jafns við önnur fyrirtæki í landinu.



Herra forsetl. Ástæðurnar fyrir því, að ég er á móti þessu máli, eru tvær. Í fyrsta lagi, að með þessu frv., þótt að l. yrði, er ekki að neinu leyti bætt úr fjárþröng sveitarfélaganna. Í öðru lagi er skatturinn ranglátur. Nú virðast sumir hv. þm. halda, að hér sé verið að bæta úr fjárþörf sveitarfélaganna, en sumir vita þó, að frv. hefur enga þýðingu. Ég býst við því, að þegar sveitarfélögin framvegis koma til Alþ. með vandamál sin, verði öruggast fyrir þau að vísa til þessa frv. En vandamál sveitarfélaganna stafa ekki af því, að þau skorti heimildir til álaga, heldur af hinu, að gjaldþol skattþegnanna í bæjarfélögunum er á þrotum. Það hefur einnig verið á það bent, að sama árangri geti bæjarfélögin náð með því að taka sérstakt tillit til fasteignamatsins, er útsvörum er jafnað niður. Þessi skattur verður ekki lagður á eftir því, hvort menn hafa efni á að borga hann eða ekki. Hann verður lagður jafnt á, 'hvort sem húseignin er að mestu í skuld eða skuldlaus, og hann er svo hár, að hann getur riðið baggamuninn, hvort menn missa húseign sína eða ekki. Alþ. er með þessu að draga úr því, að menn leggi fé sitt í húsbyggingar. Sem sé, hér er um ranglátan skatt að ræða og á engan hátt þess að vænta, að hann leysi vandamál sveitarfélaganna, og er ég af þessum ástæðum á móti honum. Ég er líka alveg undrandi á yfirlýsingu hv. 1. þm. N-M. um, að hann muni fylgja þessu, þegar hann hefur viðurkennt, að hægt sé að ná þessu markmiði, sem að er stefnt, á réttlátari hátt. Aðeins eitt bæjarfélag hefur farið fram á þessa heimild, sem sé Akureyri. Virðist því nægilegt ranglæti framið með því að láta heimildina ná til hennar einnar, en óþarft að bjóða heimildina fram til þeirra, er ekki hafa óskað hennar.



Herra forseti. Ég skal lýsa því yfir, að ég mun greiða atkv. með þessu frv. Bæjarstjórn Akureyrar hefur óskað eftir, að þetta frv. yrði samþ., og bæjarstjórn Ísaf jarðar einnig, þótt ekki hafi hún sent erindi um það til Alþ. Þetta er að vísu ekki sú leið, sem bæjarfélögin báðu um að yrði farin, en eitthvað verður þó að gera fyrir þau, eins og fjárhagsástæðum þeirra er nú komið. Þeir, sem eiga fasteign, eru þó tiltölulega betur settir en hinir, og verður því að grípa til þessara ráðstafana. Þá vil ég leyfa mér, þótt það komi ekki þessu máll við, að víkja nokkrum orðum að því, sem hv. þm. Barð. kallaði - af spikfeitri vanþekkingu - skattfrelsi samvinnufélaganna. Nú, það verður að reyna að skýra þetta mál nokkuð fyrir hv. þm. Barð. Kaupfélögin eru félagsskapur, sem annast viðskipti fyrir félaga sína og er þeirra eign. Ég býst við, að hv. þm. Barð. viti, að kaupfélögin greiða útsvör eftir sömu reglum og aðrir af verzlun við utanfélagsmenn. En þau greiða ekki af innanfélagsmannaverzlun, vegna þess að þau skila arðinum af þeim viðskiptum aftur til félagsmanna og þeir greiða af honum sem tekjum. Það, að leggja á félögin líka vegna þess arðs, er þau hafa skilað, væri tvöföld skattálagning. Þá er um það að ræða, sem hv. þm. Barð. sagði um, að greiða ætti af veltu kaupfélaganna. Ef hv. þm. væri enn kaupmaður á Bíldudal og tæki að sér að útvega vörur fyrir t.d. 10 þús. kr. án nokkurs ágóða, mundi útsvar hans ekki hækka fyrir það. Ég held því, að hv. þm. Barð. mætti fara að hætta því að blanda óskyldum málum eins og þessu inn í umr. um önnur mál til þess eins að auglýsa vanþekkingu sína.



Herra forseti. Ég verð að mótmæla því, sem hv. 6. landsk. þm. sagði um skattgreiðslu samvinnufélaga, að vísu ekki um skattgreiðslu samvinnufélaga af fasteignum, það er óumdeilt atriði. En hitt er líka vitað, að kaupmenn verða að borga útsvar til þess staðar, sem verzlunin er á, en hinir, félagsmenn kaupfélaganna, greiða gjöld sín á hinum ýmsu stöðum, þar sem þeir eiga heimill. Það er því augljóst mál, að kaupstaðurinn fær allt útsvar kaupmannanna, en útsvör kaupfélaganna dreifast út um byggðirnar, og auk þess dreifist ágóðinn, svo að hvergi nemur neinu. Enn er það, að ekki er öllum ágóða kaupfélaganna úthlutað, enda sjáum við allar hinar stóru hallir, sem samband kaupfélaganna hefur byggt fyrir hinar stóru fúlgur af arði verzlunarinnar, sem eru geymdar hjá kaupfélögunum. Það er því auðvitað, að það eru mjög mismunandi reglur, sem gilda um þetta, og sveitarfélögin þar, sem kaupfélögin eru, verða því verr úti að þessu leyti en hin, þar sem engin kaupfélög eru.



Herra forseti. Þetta verða aðeins nokkur orð út af ræðu hæstv. dómsmrh. - Ég vil undirstrika, að hann sagði, að verið gæti, að gjöld kaupfélaganna væru sanngjörn. Ég sagði ekki, að skattgreiðsla kaupfélaganna væri jafnmikil og einstaklinga, en eftir sömu hlutföllum miðað við eðli og starfsemi félaganna. Hann gerði rækilega grein fyrir því, hvernig „arðurinn“ deildist niður. En í raun og veru er hin svonefnda „arðgreiðsla“ ekki annað en það, að verið er að skila til baka því, sem maður hefur ofborgað vöruna. Það gerir kaupfélagið við reikningslok, þegar allt er uppgert. En það er annað og fleira, sem hér kemur einnig til greina. Hv. þm. Barð. átti t.d. sín fyrirtæki þar, sem hann var, en seldi þau, þegar hann fór þaðan, og flutti burt með sér andvirðið, en eignir kaupfélaganna eru staðbundnar. Kaupfélögin byggja upp sína verzlun á hverjum stað fyrir framtíðina. Mannvirki kaupfélagsins á fólk staðarins. Þau ganga þar að erfðum frá kynslóð til kynslóðar. Á þessu tvennu er svo mikill eðlismunur, að það þarf miklu meiri tíma en hér er til umráða til að skilgreina hann fullkomlega. En þess ætti heldur ekki að þurfa. Allir, sem vilja, hljóta að vita þetta og skilja.

Forseti (BSt): Ég vil mínna hv. þdm. á, hvaða mál er til umræðu nú.



Herra forseti. Ég skal lofa því að ræða ekki lengi um þetta mál, en hjá því verður þó ekki komizt að gera stutta athugasemd. Mér þykir satt að segja hæstv. dómsmrh. vera einurðargóður að halda því fram, að kaupfélögin eigi að greiða jafnmikið og kaupmenn í skatta og síðan eigi að greiða aftur af sömu peningum hjá hverjum einstaklingi, eftir að arði hafi verið skipt.



Herra forseti. Ég vil þakka báðum síðustu ræðumönnum fyrir það, að þeir hafa sagt það sama og ég hélt fram, að kaupfélögin greiði ekki skatta eftir sömu reglum og aðrir. Hitt, hvort þetta sé sanngjarnt, hef ég ekki talað um og leiði alveg hjá mér að dæma um.



Herra forseti. Það, sem hér er að og hv. þm. Barð. og hæstv. dómsmrh. hafa ekki áttað sig á, er það, að fasteignamatinu hefur ekki fengizt breytt, en það er ákveðið, að samvinnufélögin greiði 11/2% í fasteignaskatt, en þessari breytingu hafa báðir þessir hv. þm. staðið á móti.



Herra forseti. Við erum nú farnir að nálgast það mál, sem er til umræðu. Í sambandi við það, sem hv. 1. þm. N–M. sagði, vil ég segja það, að það væri nokkuð til í því, sem hv. þm. sagði, ef samvinnufélögin væru einu fyrirtækin, sem greiddu fasteignaskatt, en það eru nú fleiri fyrirtæki, sem gera það.



Ég vildi, áður en þetta frv. er samþ., enn vekja athygli á því, að þótt þessi orkuver verði samþ., þá er nú fyrst og fremst eftir að gera fullnaðaráætlanir um sum þeirra, eins og kemur fram í frv. Í annan stað er nauðsynlegt að taka fram, að þessar virkjanir eru óhugsanlegar í framkvæmd, án þess að takist að fá erlent lánsfé. Málum er þannig komið nú, að með því fé, sem Alþ. ætlar til virkjana nú á þessu ári og næsta, tekst naumast eða ekki að framkvæma þær veitur, sem þegar eru ákveðnar, og því er nauðsynlegt, ef á að hrinda þessu í framkvæmd með jafnmiklum hraða og hv. þm. hafa áhuga á, að útvega lánsfé til framkvæmdanna. Ég vil vekja athygli á því, að í 8. lið 1. gr. er gert ráð fyrir háspennulínu um visst svæði, sem þar er tiltekið. Eins er um 7. lið. Það má til sanns vegar færa, að ekki sé óeðlilegt að ákveða þetta í lögum að því er varðar Vestmannaeyjar, þar sem þar er ekki um vatnsorkuveitu að ræða, en með 8. liðnum er farið inn á nýtt svið. Nú er það þannig, að raforkuráð gerir till. um, hvar og hvenær rafmagnsveltur eru gerðar, en síðar eru þessar till. sendar ráðh., sem ákveður, í hvaða röð þær eru framkvæmdar. Ég tel eðlilegt, að till. raforkuráðs, sem í eru sérfróðir menn, sé fylgt í aðalatriðum, enda hef ég ekki vikið frá till. þess nema í tveimur atriðum, er bætt var við Skagafirði og Borgarfirði, en á báðum þessum stöðum voru orkuver, en vantaði veitur. Hins vegar voru teknar þær veitur, sem raforkuráð hafði samþ. Þetta skiptir þó ekki verulegu máli, því að í frv. er gert ráð fyrir því, að það sé á valdi ríkisstj., í hvaða röð þessar framkvæmdir séu gerðar, þótt lög frá Alþ. séu að vísu bending um framkvæmdirnar.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 727, er eins og það kom frá Nd. með þeim breyt., er gerðar voru í þessari hv. d. og síðar í Nd. Frv. var fyrst borið fram af mér sem 78. mál og bundið við virkjanir í Barðastrandarsýslu. Nú hefur sjö nýjum liðum verið beitt við og ábyrgð ríkissjóðs hækkuð upp í 74 millj. kr. Ég hef ekkert við það að athuga. Ég tel eðlilegt, að hv. þm. reyni að tryggja héruðum þeim, sem þeir eru umboðsmenn fyrir, þau gæði lífsins, sem aðrir landsmenn hafa fengið. Ég er ekki á móti því, þó að það torveldi framkvæmd þeirra virkjana, sem ég bar fram till. um í mínu frv. En ég vildi í tilefni af ræðu hæstv. ráðh. spyrja, hvort ekki verði látin fara fram gagnger rannsókn. Fyrsta skrefið er, að virkjanirnar séu teknar upp í lögin, og það næsta, að rannsókn fari fram. Ég vænti þess, að á næstu árum verði öll þessi orkuver rannsökuð. Það er minnsta krafa, sem hægt er að gera til ríkisstj., að rannsókn og undirbúningi málsins verði hraðað eins og unnt er, þá sést, hvað hægt er að framkvæma og hvað ekki, og helzt þyrfti þessi rannsókn að fara fram í ár. Í þessu sambandi vil ég minna á, að samþ. hefur verið í Sþ. till. til þál. um að láta fara fram rannsókn á öllum vatnsföllum á Vesturlandi til þess að athuga, hver eru hentugust til virkjunar. Þetta vildi ég segja og legg svo til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Út af fsp., er hv. þm. Barð. vísaði til mín, gæti ég lýst yfir því, eins og ég gerði áður, að athuganir verða gerðar á þessum fallvötnum eins fljótt og auðið er, en þær takmarkast af því fé sem ríkisstj. hefur til framkvæmdanna. Ég skal taka það fram, að það eru fyrst og fremst Vestfirðir og Austfirðir, sem hafa orðið harðast úti undanfarið, að sumu leyti vegna aðstöðu sinnar, sem er önnur en á Suðurlandi og Norðurlandi, því að þar eru ekki stórir bæir eins og Akureyri og Reykjavík, og þess vegna hefur raforkuráð ekki lagt eins mikla áherzlu á að rannsaka fallvötnin þar. Raforkumálastjóri hefur farið fram á 100 þús. kr. til rannsókna á Vestfjörðum, en ríkisstj. treysti sér ekki til að verða við því, og geri ég ráð fyrir, að það verði gert næsta sumar, a.m.k. svo fljótt og að svo miklu leyti sem fjármagn það, sem ríkisstj. hefur til þessara hluta, leyfir.



Herra forseti. Það mun vera flestum hv. þdm. kunnugt, að meginþorri þeirra vatnsfalla, sem hér er farið fram á að heimilað verði að láta virkja, hefur enn ekki verið rannsakaður til neinnar hlítar með þetta fyrir augum, og virðist mér það sannarlega vera öfugþróun, ef fara á að lögfesta þessar og þessar virkjanir, án þess að fyrir liggi nokkuð um það, að viðkomandi vatnsföll séu virkjunarfær eða þau séu hagkvæmari en önnur vatnsföll til þessara hluta. Að mínu áliti ætti alls ekki að setja lög um virkjanir vatnsfalla, nema fyrir liggi nákvæmar rannsóknir og kostnaðaráætlanir frá rafmagnseftirliti ríkisins, hvort virkjanirnar séu heppilegastar á þessum og þessum stað, o.s.frv. En hér á að fara alveg öfugt að, þar sem á að lögfesta virkjanir á vatnsföllum, sem enginn veit máske, hvort eru virkjunarhæf. Ég álít þetta algerlega öfuga aðferð, ef nokkurt mark á að vera takandi á þessum l. um virkjun vatnsfalla. Mér er kunnugt um það, að flest þessara vatnsfalla, sem hér er um að ræða, hafa enn ekki verið rannsökuð til neinnar hlítar, og mun ég því ekki greiða atkv. með frv.



Herra forseti. Það er eðlilegt, að hæstv. ráðh. hafi þann fyrirvara á um framkvæmd þessa lagafrv., ef að lögum verður, að hún fari eftir því, hvort takast megi að útvega fé til framkvæmdanna. Þetta er ekki nema eðlileg yfirlýsing. Sá hv. þm., sem síðast talaði, lét hér uppi sitt álit á þessu máli, sem var í þá átt, að of fljótt væri að lögfesta virkjanir þær, sem heyra undir 1.–8. lið í frv., þar sem flest þessi vatnsföll væru litt eða ekkert rannsökuð enn. En ég vil taka undir það, sem hæstv. ráðh. sagði viðvíkjandi tölulið 7, sem er um að leggja orkuveitu úr Landeyjum til Vestmannaeyja, að þar er ekki aðra leið hægt að fara eins og nú standa sakir, og skildist mér svo, að hæstv. ráðh. teldi þetta eðlilega till. og rétta. Rannsókn á því að leggja þráð neðansjávar frá Landeyjum til Vestmannaeyja hefur farið fram. Ég hef þó ekki séð ýtarlega skýrslu um þessa rannsókn hjá vitamálaskrifstofunni, sem lét rannsaka þetta, en ég hef fengið munnlega umsögn um þetta frá sjóliðsforingjanum Pétri Sigurðssyni, sem hefur fjáð mér, að fundizt hafi sandgeilar undir kapal alla leið frá Landeyjum út í Eyjar, þó dálítið í boga. Ég held ég muni það rétt, að hann hafi sagt mér, að lengd kapalsins mundi þurfa að vera 12 km. Nú er hér í þessari till. byggt á Sogsvirkjuninni, og þegar er vitað, að leiðslur eru komnar austur í Rangárvallasýslu, t.d. í Fljótshlíðina, og í ráði er að leggja leiðslur austur undir Eyjafjöll og í Landeyjar. Það kæmi þá til athugunar að mínum dómi að tengja þar inn á leiðsluna stóran viðskiptabæ, sem mundi þurfa mikla orku, þ.e. Vestmannaeyjar. Ég álít, að í framkvæmdinni yrði það eðlilegast að fara sunnan við tengingu Landeyja austur, þaðan austur undir Eyjafjöll og út í Eyjar. Ég vildi gjarnan heyra álit hæstv. ráðh. á því, hvort hann líti ekki sömu augum á þetta og ég, að þessar framkvæmdir geti fylgst að. Hitt er svo vitað, að fé til allra þessara hluta, sem hér eru nefndir, verður að útvega með lántöku. Ég ætla ekki að fara inn á það, hvort það er rétt hjá hv. 6. landsk., að þarna sé víðast hvar órannsakað, hvort virkjunarmöguleikar séu fyrir hendi. En hitt er vitað, að til þess að fá raforku til gagns fyrir þau héruð, sem hér um ræðir, þarf mikið fé, eins og til að leggja aðalorkuveitu út í Vestmannaeyjar þarf mikið fé. Og eins og nú horfir í rafmagnsmálum hérna á Suðvesturlandi, að rafmagn er komið inn á flest heimili hér, þá hlýtur það að verða eðlilega ítrekuð og þung krafa hjá öðrum en þeim, er byggja Suðurlandið, að þeirra málum sé sinnt og þá, ef þörf krefur, að þau mál verði leyst með erlendum lántökum. Við höfum glögg dæmi um það fyrir augunum á okkur, hvað vinnst með bæði rafmagninu frá Soginu og hitaveitunni, hve geipilegur gjaldeyrisspárnaður það er að eiga þessar framkvæmdir, og það ekki sízt nú, er olía og kol eru orðin jafndýr og raun ber vitni. Þegar á þetta er litið, ætti djörfung ríkisstj. og Alþ. að geta vaxið til að gera sem stærst átak í virkjunar- og rafmagnsmálum á þeim stöðum, sem hér um ræðir og þar sem Sogsvirkjunin nær ekki til. Það er sýnilegt, að þegar til lengdar lætur, verður rafmagnið heppilegri lausn á þessu máli en að hafa bæði upphitun og suðu með olíu og kolum, eins og viðast hvar hefur tíðkazt allt fram á síðustu ár. Ég vil sem sagt vænta þess, að hæstv. ráðh. líti hvað Vestmannaeyjalögnina snertir svipuðum augum og ég á eðlilega framkvæmd þess máls, og ég vil undirstrika þá skoðun mína og áskorun til ríkisstj., að hún geri allt, sem í hennar valdi stendur, til að koma rafmagnsmálunum með virkjunum eða á annan hátt þannig í framkvæmd, að sem flestir landshlutar eigi þess kost að hafa ljós og hita á annan hátt en frá olíu- eða kolakyndingu. Ég vil vænta þess, að ekki verði margir hv. þm. svo andvígir þessu frv., að þeir vilji ekki ljá því fylgi sitt sem heimildarl., þótt það hafi nú slegið hv. 6. landsk. þannig, því að vissulega er ekki skaði skeður neinum þessara staða, sem um ræðir, þótt heimild til að styðja framgang þessara mála sé lögfest. Látum svo gott heita, að rannsókn á mörgum þessara vatnsfalla hafi ekki farið fram, og látum spádóma hv. 6. landsk. liggja á milli hluta, en mér finnst þó, að hv. þm. taki of snarpa afstöðu gegn málinu, þegar hann lýsir því yfir, að hann geti ekki fylgt frv. Í þau fótspor vænti ég, að sem fæstir hv. þdm. vilji feta.



Herra forseti. Það mætti ætla af ræðu hv. þm. Vestm., að ég hefði lýst mig andvígan virkjun vatnsfalla yfirleitt til þess að beizla orku til handa landslýð til upphitunar og suðu og annarra hluta. En það er mjög fjarri því, að afstaða mín sé sú, og veit ég, að hv. þm. hefur ekki meint það, þótt kannske hefði mátt skilja orð hans svo. En hitt sagði ég, að ég teldi hér öfugt að farið, að taka hér upp allt að tug vatnsfalla, sem ríkinu skuli heimilað að láta virkja, þótt aðeins ófullkomin rannsókn hafi farið fram um það, hvort þau séu virkjunarfær eða öðrum vatnsföllum færari til þess að veita orku. Ég tel, að það eigi að hafa þá skipan á þessum málum að rannsaka vel þau vatnsföll, sem líkur eru til að séu virkjunarhæf, og þegar örugg niðurstaða er fengin um það, að ákveðin vatnsföll séu öðrum hæfari og hagkvæmari til virkjunar, þá fyrst eigi að veita heimildina til að virkja þau. En hér á að heimila virkjun sjö vatnsfalla og lántöku allt að 74 millj. kr. til þeirra framkvæmda, áður en rannsókn á þeim hefur farið fram til hlítar. Ég álit þetta hættulega leið. Ég þykist vita, að þessi lög mundu vekja vonir hjá fólkinu um það, að nú megi það vænta lausnar þessara mála á næstunni. Svo fara nokkur ár í rannsóknir, og svo verður kannske niðurstaðan sú, að viðkomandi vatnsfall verður ekki talið virkjunarhæft. Þetta tel ég miður heppilega aðferð, og ég get ekki séð, að það sparist nokkur tími, þó að heimildir um virkjun þessara vatnsfalla verði lögfestar fyrir fram, áður en rannsókn hefur farið fram. Þegar hún hefur farið fram, þarf ekkert að bíða með að lögfesta heimildirnar. Það er aðeins þetta, sem okkur hv. þm. Vestm. greinir á um. Ég játa, að 7. liðurinn hefur nokkra sérstöðu, þar sem ekki þarf að liggja annað fyrir en rannsókn á teknískri aðstöðu til framkvæmdarinnar. Þar þarf ekki að gera neinar vatnsmælingar eða vatnsrennslismælingar eða annað slíkt, sem allar virkjanir verða að byggjast á. En það væri sjálfsagt auðvelt að telja upp ein 5–10 vatnsföll á Vestfjörðum, sem til mála kæmi að virkja, og fá svo lagaheimild til þess. En þetta álít ég að væri að fara öfugt að hlutunum, og slík vinnubrögð mundu ekki verða til að flýta virkjun viðkomandi vatnsfalla. Með þessu er verið að gera tilraun til að koma á virkjun viðkomandi vatnsfalla á undan virkjun annarra vatnsfalla, sem síðar yrðu sett inn í l., þótt þau kynnu þá að þykja miklu betri til virkjunar. Það er kappið um að komast sem fremst í biðröðina. Mér er nær að halda, að slík aðferð gæti leitt til þess, að vatnsföll yrðu virkjuð, sem síðar kæmi í ljós, að alls ekki hefði átt að virkja, heldur önnur, sem til þess væru miklu hentugri. Þessi lagasetning gæti þannig orðið til ills, en ekki góðs. Það er mín skoðun á málinu, sem sagt, að hér sé öfugt farið að, að l. eigi ekki að koma fyrr en á eftir rannsókninni. Þess vegna tel ég, að rökrétt afleiðing af þessari skoðun minni sé sú, að mér beri að sitja hjá við þessa lagasetningu. Ég geri hvorki að greiða fyrir né aftra slíkum vinnubrögðum.



Út af þeim orðum, sem hv. þm. Vestm. beindi til mín, vil ég taka fram, að ég treysti mér ekki til að gefa neinar yfirlýsingar um það, hvernig heppilegast sé að haga framkvæmdum á þessu atriði, þar sem þær fara að sjálfsögðu að verulegu leyti eftir till. frá raforkumálaskrifstofunni og sérfræðingum í þessu efni, enda eru yfirlýsingar ráðh. langt fram í tímann oftlega ekki mikils virði. Ég skal svo ekki lengja umr. mikið um þetta mál. Það má að sjálfsögðu lengi um það deila, hvort eðlilegt sé að setja þessi lög strax, en mín sannfæring er sú, að þau muni frekar verða til góðs. Ég hef og spurt nokkra þm. að því, hvort þeir hefðu áhuga fyrir því, að þessi lög yrðu samþ. nú, og hafa þeir, sem hlut eiga að máli, talið það rétt. Nú, það liggur og fyrir hjá n., hvað af þessum vatnsföllum hefur veríð rannsakað og hvað ekki, og ég vil benda á, að þetta er ekki í fyrsta skiptið, sem slík vinnubrögð hafa verið höfð í frammi. Margar framkvæmdir kalla svo að, og hugur manna utan þings sem innan er svo langt á undan tímanum, að menn eru oft langt á undan með ákvarðanir. Það hafa verið samþykktar virkjanir á vatnsföllum, áður en nákvæm rannsókn hefur farið fram á þeim. Verði þetta frv. samþ., þá þýðir það það, að ýtt verður betur á eftir rannsóknum á viðkomandi vatnsföllum. En þessar rannsóknir kosta ekki litíð fé, og á því vil ég vekja athygli, og m.a. er mjög erfitt að framkvæma þær með þeim hraða, sem óskað er, nema að fá til þess erlenda sérfræðinga, vegna þess að okkur vantar innlenda starfskrafta á þessu sviði. En eins og ég sagði áðan, mun ríkisstj. láta hraða rannsókn á þessum vatnsföllum eins og unnt er með því fjármagni, sem veitt er til þessara hluta. Ég geri t.d. ráð fyrir, að í sumar verði rannsakaður verulegur hluti fallvatna á Vestfjörðum og á Austurlandi.



Herra forseti. Það eru nokkur orð út af ræðum hv. 6. landsk. Hann hélt því fram, að ekki væri rétt að samþ. þetta frv., vegna þess að fullnaðarrannsókn heiði ekki farið fram á þeim vatnsföllum, sem hér er um að ræða, og taldi, að samþykkt þess mundi aðeins tefja fyrir framkvæmd málsins. Ég vil benda hv. þm. á, að einmitt vegna þess, að ekki fékkst slík samþykkt til að virkja Dynjanda, er ekki byrjað á þeirri virkjun enn, og því eru Vestfirðingar rafmagnslausir enn. Ef um þá virkjun hefðu verið sett lög 1946, hefði það mál verið komið betur en það er komið í dag. Að ég hef borið hér fram frv. um virkjanir fyrir Barðaströnd, stafar af því, að frv. um virkjun Dynjanda var fellt á síðasta þingi og ekkert hefur gengið í því máli síðan. Það eru upplýsingar frá raforkumálastjóra, að það muni taka um 10 ár að rannsaka og byggja það orkuver. Er áætlað, að framkvæmdir geti ekki hafizt fyrr en eftir 3 ár, og þá er eftir að útvega lán og byggja orkuverið. Það liggja einnig fyrir niðurstöður af rannsóknum raforkumálaskrifstofunnar um virkjanir þær á Barðaströnd, sem hér er um að ræða, og eru þær hagkvæmari en þær virkjanir, sem menn eiga hér viða við að búa, og litur út fyrir, að þær verði hagkvæmari fyrir þessi héruð en ef farið yrði að bíða eftir raforku frá Dynjanda. Þess vegna er full ástæða til að samþ. þetta frv. - Þetta get ég aðeins sagt um þau orkuver, sem hér um ræðir. Ég þekki ekki eins vel til á Austurlandi, en ég geri ráð fyrir, að Austfirðingar geti fært jafngóð rök fyrir sinn máli og ég get fært fram fyrir orkuverin á Barðaströnd. Hv. þm. veit líka sjálfur, að hann hefur stutt virkjunina á Bolungavík vegna þess að hann vissi, að virkjun Dynjanda mundi dragast. Hann gat fylgt því, af því að hans kjördæmi átti í hlut, þótt hann vilji nú sparka í aðra. Það er svo sem eftir öðru, hvernig hv. þm. hefur hagað sér í þessu máli. Þörfin fyrir raforku til þessara staða er svo aðkallandi, að það má einskis láta ófreistað til að flýta fyrir framgangi þeirra mála, og ef fólkið fær rafmagnið fyrr, ef þetta frv. verður samþ. þá er óverjandi að ljá því ekki fylgi sitt. Ég mæli því eindregið með samþykkt frv., eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. og raforkumálaráðh. sagðist ekki geta gefið neinar yfirlýsingar varðandi orkuveitu til Vestmannaeyja, en ég var raunar ekki að fara fram á það og hef ekki hugsað mér að króa hæstv. ráðh. neitt inni með yfirlýsingar. Hitt er annað mál, að ég varpaði því fram, hvort hæstv. ráðh. fyndist ekki eðlilegt, að þetta þrennt fylgdist nokkuð að, tilkostnaður við orkuveitur í Landeyjum, Eyjafjöllum og Vestmannaeyjum, þar sem viðskipti yrðu náttúrlega af skornum skammti, tilsvarandi við þann kostnað, sem tengingin austur þangað mundi kosta - hvort hann liti ekki svo á, að það væri eðlilegt, að um leið væri tengdur þessi stóri og sívaxandi bær, Vestmannaeyjar, við Sogsvirkjunina á þann hátt, sem þar um ræðir. En vitaskuld ætlaðist ég ekki til, að hæstv. ráðh. færi að gefa neina yfirlýsingu á þessu stigi málsins um þetta sérstaka atriði, en ég skírskotaði til hans heilbrigðu skynsemi, og vitað er það, að raforkuráð og sérfræðingar ríkisstj. í þessum efnum hafa náttúrlega sterkan tillögurétt hjá hæstv. ríkisstj. og hæstv. ráðh. segist fara eftir þeim. En ég hjó eftir því, að einhvern tíma hefði honum brugðið það við, að hann hafi farið aðrar götur en þessir aðilar höfðu lagt til, svo að vitaskuld, eins og eðlilegt er, hefur hæstv. ráðh. sinn eigin gang í þessum efnum samfara þeim bollaleggingum og áætlunum, sem sérfræðingarnir gera. Ég skal svo ekki fjölyrða um það. Hv. 6. landsk. sagði um mig, að þegar ég talaði um að virkja fallvötn víða um landið, þá gæti ég ekki talað þar af miklum kunnugleik. En mér þykir undarlegt, ef hv. 6. landsk. hefur þann nákvæma kunnugleika til að bera á öllum stöðum, sem mætti skilja að hann byggi yfir eftir hans eigin orðum. Getur hann t.d. rökstutt, að það sé óvit að virkja Hvammsá eða Selá í Vopnafirði í 500 ha. orkuveri, eins og hér stendur undir 2. lið, og leggja veitu til Vopnafjarðarkauptúns? Ég þekki að vísu ekki Selá, hv. þm. hefur sjálfsagt séð hana, en ég geri hins vegar ráð fyrir, að sá, sem hefur lagt þetta efni til í frv., þekki vatnsmagn árinnar og viti, hvernig hún hagar sér vetur, sumar, vor og haust, og hafi einhverja nasasjón af því, hvað Vopnafjarðarkaupstaður er fjarri Selá, o.s.frv. Mér finnst vera allt of sterkt til orða tekið, að hér sé fyrir fram vitað, að það sé óvit í þessari hugmynd. Eða ef við tökum t.d. 4. liðinn, um að virkja Sandá í þistilfirði í 2900 hö. Vissulega hafa þeir, sem gerðu till. um þetta, haft einhverja hugmynd um það frá sínu brjósti skoðað, að þetta sé framkvæmanlegt. Hitt er svo annað mál, að til þess að svona virkjunum sé sinnt, verða auðvitað mælingar og annað því um líkt að fara fram, eins og gert er ráð fyrir í 3. gr. frv. Það er ekki bara á þessu sviði, sem það er eins og hæstv. ráðh. í rauninni drap á, þó að bann færi ekki út í einstök atriði. Maður hefur stundum leyft sér að koma með till. um að byggja vita á þessum og þessum stað, án þess að fyrir fram væri búið af hálfu vitamálastjórnarinnar að rannsaka aðstæður. Það eru mörg dæmi til þess, þar sem svona leikmenn eins og gerist og gengur álíta að þörf sé á framkvæmdum á einn eða annan hátt, að þeir komi fram með till. um þau efni eða uppástungur. Það er engin nýlunda, eins og hér hefur verið tekið fram, að á Alþ. komi fram slíkar till. eða jafnvel heimildir fyrir ríkisstj. að framkvæma slík verk, og þetta er ekkert óskylt því. Ég held þess vegna, að þetta mál geti hvorki talizt hégómamál né óþarft; ég eyði ekki orðum að því að tala um, að það geti verið til ills, að það sé samþykkt.



Herra forseti. Það er alveg rétt tilgáta hjá hv. þm. Vestm., að ég þekki ekki allar ár, sem nefndar eru í þessu frv., og því siður, hvort hægt er að virkja í þeim þann hestaflafjölda, sem tilgreindur er í frv. En ég er sannfærður um, að flm. vita litið um það, þannig að á því sé byggjandi, hvað mörg hestöfl það verða endanlega, sem vatnsföllin gera á öllum tímum árs; úr því verður að vinna af sérfræðingum rafmagnseftirlitsins og til þess þyrfti það að liggja rökstutt fyrir. En engin slík fskj. liggja fyrir með þessu frv. Hv. þm. Barð. segist vænta þess, að þeir, sem hafa flutt brtt. við þetta frv., hafi undirbyggt sin mál líkt og hann. En hvernig gerði hann það? Hann hefur fengið mælingamann frá rafmagnseftirliti ríkisins á s.l. sumri til að líta á, þessar ár í eitt skipti að sumrinu til. Það er öll rannsóknin þar, og meira að segja er hv. þm. Barð. ekki kunnugri í sínu kjördæmi en það, að nafnið á hans á er vitlaust. Hann vissi ekki einu sinni nafnið. Ég skal ekki eyða mörgum orðum að þessu, en það er undarleg virkjun vatnsafls, sem ekki þarf að gera áætlanir og teikningar að. Sumir hafa að vísu iðkað að búa til teikningar húsa eftir á, en það hafa ekki þótt fyrirmyndar vinnubrögð, en hér er farið inn á þá braut.



Herra forseti. Út af því, sem hv. 6. landsk. sagði, að ég þekkti svo litið þessa á, að ég hefði ekki getað farið rétt með nafnið á henni, vil ég taka það fram, að ég fór einmitt rétt með nafnið, en raforkumálastjóri rengdi það og hélt því fram, að það nafn, Suðurbólsá, væri hið rétta, og hefur hann byggt á því. Hv. þm. er því að væna raforkumálastjóra um, að hann hafi ekki svo mikið vit á þessum málum, að hann geti farið rétt með nöfn. Ég vissi, hvað áin hét í daglegu tali, og setti inn hið rétta nafn, en því var breytt af raforkumálaskrifstofunni. Hv. þm. hefur því ekki vitað, hvað hann var að tala um.



Á frv. þessu hefur sáralítil breyt. verið gerð í Nd. Það er í fyrsta lagi um að ræða skýrari ákvæði um grindur í hliðum og í öðru lagi - sem hefur verið gert eftir ósk bæjarstjórnar Reykjavíkur - nánari ákvæði um skyldu til samgirðingar um byggingarlóðir og ræktunarlönd. Ég sé ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta, en við viljum leggja til, að frv. sé samþ. eins og það kom frá Nd.



Það er skammt síðan tollstjórinn í Reykjavík kvartaði undan því, að erfitt væri að hafa annan toll á strigaskóm með gúmmíbotnum en öðrum skófatnaði, og þess vegna var þessu breytt og tollurinn á strigaskóm hækkaður til samræmis. Við nánari athugun virtist rn., að þessi hækkun væri óeðlilega mikil, og eftir að hafa rætt við tollstjóra nánar hefur fundizt aðferð til að leysa þetta mál. Í samræmi við það er lagt til, að tollurinn verði lækkaður ofan í það, sem áður var, sem sé 15% í stað 40%, en það er hann nú.



Þetta frv. er flutt að tilhlutun bæjarráðs og bæjarstjórnar Reykjavíkur og er flutt í fullu samkomulagi við íþróttafulltrúa ríkisins. Þetta mál er um það, að ríkið taki verulegan þátt í kostnaði af komu skólanemenda í Sundhöll Reykjavíkur, og er þetta að sjálfsögðu sanngirnismál, sem er eðlilegt að fái framgang. Vona ég, að málið geti orðið samþ. í þessari hv. d. tafarlaust, og vil mælast til þess, að það geti gengið fram nefndarlaust, enda var enginn ágreiningur um það í neðri deild.



Herra forseti. Um þetta mál er það sama að segja og það næsta á undan, um sundhöll í Reykjavík, að það er flutt að tilhlutun bæjarráðs Reykjavíkur og hefur haft greiðan framgang í Nd. og þó ekki ágreiningslaust. - Efni þessa frv. er raunverulega ekki annað en að staðfesta það, sem uppi hefur verið nú um nær fullan áratug, að bæjarstjórnin geti lagt sætagjald á kvikmyndahúsin. Þessi háttur hefur verið á hafður síðan 1943. Að vísu hefur því stundum verið mótmælt af kvikmyndahúsunum, en þó hefur ekki komið til árekstra fyrr en nú, en eins og nú háttar hygg ég, að kvikmyndahúsin hafi mótmælt að greiða gjaldið, - telji sig ekki hafa skyldu til þess. Þar sem hér er um gamlan gjaldstofn að ræða, sem þessi kvikmyndahús hafa fyrir löngu gert sér grein fyrir að þau yrðu að greiða og mörg þeirra stofnuð eftir að þetta gjald var tekið upp, með fullri vitund um, að það yrði innheimt, sýnist ekki gengið á rétt neinna, þó að hér sé staðfest það, sem upp hefur verið tekið, með því að veita nú þessa heimild, og þar sem samþykkt l. nú mundi að líkindum koma í veg fyrir málaferli, er mikilsvert, að frv. verði samþ. á þessu þingi. - Þar sem málið er svo einfalt, sé ég ekki ástæðu til, að því verði vísað til nefndar í þessari hv. deild.



Herra forseti. Mér þykir það merkilegt varðandi þessi tvö mál, sem hér eru til umr. og búin eru að fara í gegnum Nd., að hæstv. dómsmrh. skuli ekki geta lagt þau skýrar fyrir en hér er gert. Fyrra málið var um samkomulag um það, að greiða skuli fyrir börn og skólafólk, sem hér nýtur sundkennslu, og það skuli gilda fyrir Reykjavík eina. Nú eru sundlaugar um allt land, sem eins stendur á um. Hvers vegna á Reykjavík að hafa sérréttindi? Hvað er hér um mikla upphæð að ræða? En hæstv. dómsmrh. þykir málið svo vel undirbúið, að hann sér ekki ástæðu til, að það fari í nefnd. - Svo kemur málið, sem nú er verið að ræða, og þykir engin ástæða til að láta rannsaka það. Nei, nei, engin ástæða til að upplýsa, hvað á að leggja mikið á almenning með þessu nýja álagi. Þetta mál kemur illa undirbúið inn í Alþ. og fer í n. í Nd., án þess að þar sé leitað nokkurra upplýsinga. Ég get gjarnan verið með því, að þeir, sem sækja kvikmyndahús að staðaldri, verði fyrir nokkrum útlátum, en þrátt fyrir það vil ég fá að vita, hvað það er, sem hér er um að ræða. Þetta mál er flutt að tilhlutan bæjarstjórnar Reykjavíkur. Hún hefur annaðhvort ekki nennt eða ekki talið það svo mikils virði að gefa um þetta nánari upplýsingar, og svo er málið sett í þessa hv. d. á síðasta degi, sem henni er ætlað að starfa, alveg eins og okkur þm. komi þetta ekkert við. - Nú, þarna er hæstv. menntmrh. kominn og hann gefur vonandi nánari upplýsingar í þessu máli.



Herra forseti. Mig undrar það stórlega, að jafnreyndur og greindur þm. og hv. 1. þm. N-M. skuli láta svona vitleysu frá sér fara eins og hann hefur gert viðvíkjandi málinu um sundhöll í Reykjavík, sem var hér til umræðu rétt áðan. Ég hélt, að hv. þm. myndi eftir því, að í l. um sundhöll í Reykjavík eru ákvæði um það að veita nemendum úr skólum ríkisins ókeypis sundkennslu. Slík skylda mun ekki hvíla á öðrum sundlaugum á landinu. Það er ljóst, að þessi skylda, sem sundhöll Reykjavíkur hefur fram yfir aðrar sundlaugar landsins, er orðin óbærileg. Forustumenn ríkisins í þessum málum hafa viðurkennt það og talið þetta eðlilega ósk af hálfu bæjarfélagsins. Ég þykist því vita, að hv. þm. muni falla frá aths. sínum, er hann fær betri upplýsingar í málinu. Varðandi það mál, sem nú er til umr. hér, þ.e.a.s. frv. um gjald af kvikmyndasýningum, þá eru skoðanir hans á því máli byggðar á algerum misskilningi. Hv. þm. heldur því fram, að hér sé um nýtt gjald að ræða. Þetta er alls ekki ætlunin, eins og fram kemur í grg. við frv. og ég tók fram hér áðan. Hér er aðeins um löggjöf að ræða til þess að skera úr ágreiningi, sem kominn er upp milli Reykjavíkurbæjar og eigenda kvikmyndahúsa. Kvikmyndahúsin hafa greitt þetta gjald síðan árið 1943, en vegna minnkandi aðsóknar og þá minni ágóða af kvikmyndasýningum færast eigendur þeirra nú undan því að greiða þetta gjald. Til þess að skera úr þessari deilu og vegna hinna breyttu aðstæðna er þetta frv. flutt, og er í frv. gert ráð fyrir, að kvikmyndahúsin greiði ákveðinn hundraðshluta af seldum aðgangseyri í stað hins fasta gjalds, sem áður tíðkaðist. Það er vissulega ástæða til þess að auðvelda sveitarfélögunum sem mest sína skattheimtu, þegar ríkið gengur jafnlangt í sinni skattheimtu og kunnugt er. Ég legg því áherzlu á, að þetta frv. verði afgr. áður en þingi er slitið, því að eins og ég hef áður sagt, er hér ekki um neinn nýjan skatt að ræða, heldur aðeins lög til að skera úr ágreiningi. Ég er því sannfærður um, að þegar hv. 1. þm. N-M. hefur kynnt sér þetta mál betur, muni hann vera því samþykkur.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Í sambandi við það, sem hæstv. dómsmrh. sagði áðan, vil ég benda á það, að ég veit ekki til þess, að skólabörnum hafi neins staðar á landinu verið seldur aðgangur að sundlaugum. Viðvíkjandi bíóunum vil ég segja það, að ég hef hvergi séð, að búið sé að afnema sætagjaldið. Þetta gjald mun stafa frá þeim tíma, er bíóin voru aðeins tvö hér í Reykjavík, og mun það þá hafa orðið samkomulagsatriði milli þeirra og bæjarstjórnar fyrir leyfi til þess að halda hér sýningar, en þegar halla fór undan fæti hjá kvikmyndahúsunum, fóru þau að reyna að komast hjá því að greiða gjaldið. Bæjarstjórn Reykjavíkur mun hafa lækkað eða fellt niður útsvör hjá mörgum hér í Reykjavík, en ég hef aldrei séð hjá hverjum. Hitt er mér kunnugt um, að sætagjaldíð hefur verið talið til frádráttar við útsvarsálagningu hjá kvikmyndahúsum. Og ef þessi 10% koma nú einnig til frádráttar, þá er ég hræddur um, að útsvar bíóanna lækki ískyggilega mikið. Annars er ég sammála hæstv. dómsmrh. í því, að óþarfastofnanir eins og kvikmyndahús séu látnar borga eins mikið og framast er unnt til ríkis og sveitarfélaga.



Herra forseti. Þó að mál það, sem ég vil fara nokkrum orðum um, sé ekki á dagskrá nú, vil ég samt leiðrétta misskilning, sem fram hefur komið í umr. um það. Það er að vísu rétt, að ekki mun vera seldur aðgangur að sundlaugum úti á landi, en ríkið tekur þátt í viðhaldskostnaði þessara lauga á móti hrepps- og sýslufélögunum eða öðrum félögum, sem þær eiga, og leggur á þann hátt sinn skerf til starfrækslu þeirra, og það væri ekki nema í samræmi við þessa reglu, að ríkið léti eitthvað af hendi rakna til Sundhallar Reykjavíkur, en samkvæmt núgildandi lögum fá nemendur ríkisskóla þar ókeypis aðgang.



Herra forseti. Ég vil gera það að till. minni, að málinu verði vísað til menntmn.

Forseti (BSt): Það hefur komið fram till. um, að málinu verði vísað til n., og verð ég að fallast á að bera hana upp. En ég vil benda á, að það er mjög hæpið, að mál, sem nú er vísað til n., hljóti afgreiðslu, nema nál. sé skilað í dag. Frv. vísað til menntmn. með 7:5 atkv.

Forseti (BSt): Í sambandi við þessa ákvörðun vil ég mjög eindregið mælast til þess, að nál. liggi fyrir seinna í dag, þótt ekki verði nema skriflegt.



Herra forseti. Þetta mikla hítamál er nú komið aftur frá hv. Nd., þar sem gerðar hafa verið á því allmiklar breyt. frá því, sem það var, þegar þessi hv. d. gekk frá því. Það fer nú að líða að þinglokum, og ef ljúka á þessu máli, þarf að taka upp önnur vinnubrögð, sem líklegri eru til að málinu verði lokið, og ef til vill þau, að þessi hv. d. gangi frá sínum þrengstu sjónarmiðum, því að ef málinu er breytt hér, má gera ráð fyrir því, að því verði breytt aftur í Nd., og verður það þá að fara til Sþ. Án þess að fara að rekja efni þessa máls nánar á þeim stutta tíma, sem ég hef til umráða, er skemmst frá því að segja, að bætt hefur verið inn í frv. í Nd. fjórum prestaköllum, sem ekki voru í frv. eins og það var, er það kom frá mþn., en þessi prestaköll eru Stóri-Núpur, Breiðabólstaður, Staðarhraun og Tjörn. Nú má segja, að þetta sé ekki stórfelld breyt., því að fækkað er um tvo presta frá því, er var, í Mjóafirði og annan umferðarprestinn. Það er því fjölgað um fjóra presta, en samtímis fækkað um tvo, svo að fjölgunin nemur í raun og veru tveimur. Vitanlega væri eðlilegast að gera sem minnstar breyt. á málinu frá því, sem það lá fyrir, þar sem það var rannsakað og rætt af mönnum, sem kunna góð skil á málefnum kirkjunnar og eru mjög færir á sínu sviði, en auðvitað hefur Alþ. þrátt fyrir það fyllsta rétt til að gera þær breyt. á frv. mþn., sem því sýnist. Viðvíkjandi þeim prestssetrum, sem bætt hefur verið við, má segja, að breyt. eru ekki miklar frá því, sem nú er. Það er öllum augljóst, að það verður ekki byggt fyrst um sinn á þessum prestssetrum. Bygging á Tjörn verður ekki látin sitja fyrir byggingu á þeim prestssetrum, þar sem allir eru sammála um, að prestar eigi að vera, en þar er svo háttað byggingum, að útilokað er, að prestur geti haldizt þar við. Það er líka öllum kunnugt, að það er ekki mikill hraði á fjárveitingum Alþ. til þess að leysa þessi mál. Það gildir sama máli um Breiðabólstað og Staðarhraun og um Tjörn. Þar hafa ekki verið prestar í mörg ár, og vitanlega verða aðrir staðir, sem allir eru sammála um að þurfi presta, látnir sitja fyrir um byggingar. Ég ætla ekki að telja upp öll þau prestssetur, sem byggja þarf upp, en vil aðeins geta þess, að á sumum prestssetrum er þannig ástatt, að presturinn hefur orðið að flytja til Reykjavíkur. Það, sem gerist, ef þetta verður samþ., er, að þessi mál verða í sama fari og nú, svo framarlega sem Alþ. veitir ekki nægilegt fé til að byggja upp prestssetrin. Niðurstaðan verður því sú, sem ég vildi forðast, að jarðir þessara prestssetra níðast niður, af því að ekki er hægt að leigja jarðirnar nema eitt ár í senn, t. d. er Breiðabólstaður í niðurníðslu bara af því, að ekki er hægt að leigja jörðina nema eitt ár í senn, og þess vegna vill enginn gera henni neitt til góða. En vitanlega kemur röðin að þessum jörðum síðar, ef aðrir verða þá ekki komnir hér, sem annað ákveða. En afleiðingin af þessu er sú, að næsti prestur fær hálf önnur laun fyrst um sinn. Nú eru þetta vitanlega rök fyrir því að breyta frv. á ný í það horf, sem það var í, þegar það kom frá n., og það hef ég alltaf viljað í aðalatriðum. En það er áhugi fyrir því í þinginu og líka hjá þjóðinni, að málið nái fram að ganga. Ég hefði því viljað, þrátt fyrir þessa ágalla, sem ég hef lýst, að málinu yrði vísað til menntmn. þessarar hv. d., og vildi óska þess, að n. ræddi við hv. menntmn. Nd., til þess að athuga það, hvort líkur eru til þess, að málið verði að fara til Sþ., ef verulegar breyt. eru gerðar á því hér í d. En fari málið þangað, er tvísýnt, að það fái afgreiðslu nú á þessu þingi. Það væri æskilegt, að málið yrði afgr. eins og menntmn. þeirrar hv. d. lagði til, og hv. menntmn. Nd. gæti athugað, hvort líklegt sé, að málið verði samþ. í Nd., þó að því verði breytt í svipað horf og menntmn. Nd. lagði til. Vænti ég, að n. vilji taka að sér þetta hlutverk, en vitanlega er henni skylt að taka við málinu til athugunar, en ekki meira en svo að athuga það með þeim hætti, sem ég sting upp á. En ef það yrði gert, þá yrðu ekki frekari umr. um málið á þessu stigi, fyrr en þessi leið hefur verið rannsökuð. Það gæti ráðið töluverðu um afstöðu mína, sem er sú, að ég vil helzt láta breyta frv. frá því, sem nú er, hvernig undirtektir yrðu, þegar þessi leið er rannsökuð.

Forseti (BSt): Menn hafa heyrt uppástungu hæstv. kirkjumrh. um það, að menntmn. taki málið til athugunar á ný og þá sérstaklega í samráði við menntmn. Nd. Ég tel ekki þurfa beinlínis að vísa málinu til n., ef n. vill taka þetta verk að sér, en þó vil ég spyrjast fyrir um það.



Ég geri ráð fyrir því, að menntmn. muni telja sér skylt að athuga þetta mál, eins og hæstv. kirkjumrh. fór fram á, enda hafa svoleiðis samtöl verið áður um það, og n. reyni að koma saman til að athuga málið. En við þurfum til þess dálítinn tíma, og munum við þá reyna að nota tímann nú milli kl. 4 og 5 til athugunar.



Herra forseti. Mér fyndist ekki óeðlilegt, að þetta mál væri rætt nokkuð, áður en þessi athugun fer fram, og menntmn. gert ljóst, hvaða breyt. kynnu að koma fram, því þótt vitað sé um glöggskyggni n. og góðvilja, þá má ekki hæstv. ráðh. dæma alla aðra þm. úr leik í þessari deilu, og það kynni að hjálpa þessu máli áfram, ef n. veit, hvað hún þarf að ræða við menntmn. Nd. Ég hef hugsað mér að bera fram brtt., og fer það eftir svari hæstv. ráðh., hvort ég get fylgt málinu. Þetta er eðlilegri meðferð en að n. tali saman og síðan verði miklar umr. um málið, sem gætu orðið til þess að tefja það.



Ég sting upp á þessu vegna þess, að við höfum svo stuttan tíma, og ég geri ráð fyrir, að þessi aðferð spari okkur tíma, og það verulegan tíma, ef svo færi, að frv. yrði breytt hér í verulegum atriðum og síðan breytt í Nd. og kæmi svo í sameinað þing, og ég hef nokkra ástæðu til þess að stinga upp á þessu, og hún er sú, að það liggur fyrir greinilega eftir þá meðferð, sem málið fékk í þessari d., að vilji þessarar d. var a. m. k. þá allt annar en hann hefur verið í Nd., og þess vegna er óhætt að gera ráð fyrir því, að vilji til þess að breyta málinu hér verulega sé fyrir hendi. En ég geri ráð fyrir því, að það kynni að geta ráðið nokkru um vilja og atkv. fleiri manna en mín, hvort líklegt er, að málið strandi á Alþ., ef verulegar breyt. eru gerðar hér, og þess vegna séu það fleiri en ég, sem óska eftir því að fá að vita um það, ef unnt er. Ég hef gengið út frá því, að sá vilji, sem hér kom fram í þessu máli, sé óbreyttur og muni ekki breytast, nema með því móti, að það liggi fyrir, að málið komist ekki fram, ef breyt. eru gerðar á því hér. Þess vegna sting ég upp á þessari leið.

Forseti (BSt): Hv. n. lofar að taka málið til athugunar og bera sig saman við menntmn. Nd., en að sjálfsögðu kemur það á síðara stigi í ljós, hvaða till. menn hafa hér að gera.