Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Ég sé, að hér í hv. d. eru staddir tveir ráðherrar, og annar þeirra er hæstv. atvmrh. Ég vil því gjarnan mega nota tækifærið og beina til hans einni eða tveimur spurningum. Eins og kunnugt er, var í 31. gr. l. nr. 78 frá 1938 ákvæði um það, að öll íslenzk skip, sem séu í förum milli Íslands og annarra landa, skuli vera með hleðslumerki og hafa þau skýr. Í 2. málsgr. sömu gr. er sú undantekning gerð, að undanskilin eru skip, sem eru undir 150 rúmlestir, og skip, sem eingöngu eru notuð til fiskveiða o.s.frv. En með l. nr. 38 frá 1942 var þessu ákvæði breytt þannig, að íslenzk skip, sem undantekin séu því að hafa alþjóða hleðslumerki, skuli þó hafa hleðslumerkisborð og hleðsluskírteini; m.ö.o., það átti að setja sérstakt hleðslumerki á togarana og skip, sem flytja fisk á erlendan markað. Samkv. 2. gr. þessara l. frá 1942 var svo fyrir mælt, að atvmrh. skyldi gefa út sérstaka reglugerð um framkvæmd þessa ákvæðis, og ættu l. að koma til framkvæmda, þegar reglugerðin væri gefin út. Mér er kunnugt um, að fyrrverandi ríkisstj. hafði skipað þriggja manna n. til þess að semja þessa reglugerð og afhenda ríkisstj. uppkastið til frekari afgreiðslu. Fyrir nokkru mun þessi reglugerð vera fullsamin og afhent ríkisstj. En reglugerðin mun ekki hafa verið gefin út enn. Sýnist þó full þörf á að hraða þessu máli sem mest, enda mun það hafa verið tilgangur Alþ. þegar l. voru sett, að reglugerðin yrði samin viðstöðulaust á eftir l. Lagaákvæðið var upp tekið, vegna þess að Alþ. þótti nóg um hleðslu togara og annarra skipa, sem sigldu með ísvarinn fisk til Englands. Og síðan l. voru sett, virðist hafa sótt mjög til hins verra í þessu efni. Samkv. gr., sem forseti Fiskifélags Íslands ritaði í „Ægi“ 1941, var hleðsla á togurum 130 tonn, en 1942 komst hún í 160 tonn. Mér er kunnugt um, að skipaeftirlitið hefur orðið að skerast í leikinn út af þessu án þess að hafa heimild til þess að l., vegna þess að reglugerðin er ekki komin út. Skipaskoðunin hefur orðið að létta tvo togara, sem voru svo mjög hlaðnir, að ekki þótti viðlit, að slíkt ætti sér stað. Ég vildi beina þeirri fyrirspurn til hæstv. atvmrh., hvort hann sæi sér ekki fært að gefa út þessa reglugerð sem fyrst, og helzt tafarlaust. Þurfi að vera á því dráttur, vildi ég mælast til þess, að hæstv. atvmrh. gæfi á því einhverja skýringu hér í deildinni. Þá vil ég einnig benda á, að í samræmi við l. nr. 78 frá 1938 hefur verið gefin út reglugerð um útbúnað skipa, sem eru í förum á ófriðar- og hættusvæðinu. Reglugerðin var sett 10. febr. 1943 og er birt í Lögbirtingablaðinu 19. febr. 1943. Í henni eru mjög ýtarleg fyrirmæli um eftirlit með útbúnaði skipa, sem eru í förum á hættusvæðinu. En 8. gr. er ákvæði um, að Skipaskoðun ríkisins skuli hafa eftirlit með því, að fyrirmælum þessarar reglugerðar sé framfylgt til hins ýtrasta, svo að ekkert skip megi fara til útlanda, nema vottorð Skipaskoðunar ríkisins sé fyrir hendi um, að öll björgunartæki séu í lagi. Nú er mér kunnugt, að með þeim starfskröftum, sem Skipaskoðun ríkisins hefur á að skipa, er hún með öllu ófær til þess að líta eftir því, að þessari reglugerð sé fylgt. Mér er tjáð það eftir ábyggilegum heimildum. Ég vil því beina því til hæstv. atvmrh., hvort hann sjái sér ekki fært að láta athuga það, hvort reglugerðin raunverulega sé komin til framkvæmda, og hve mikinn mannafla þarf til þess að framkvæma hana. Ef þetta er ókleift nú, hvort hann geli þá ekki gert ráðstafanir til þess að skipaskoðunin fái aukið starfslið til þess. Þriðja fyrirspurn mín til hæstv. ríkisstj. er í sambandi við hið hörmulega slys, er m/s Þormóður fórst með allri áhöfn og mörgum farþegum. Eins og ríkisstj. er kunnugt, hafa verið ritaðar um það greinar í blöðin, að þetta hafi verið sérstaklega lélegt skip og raunverulega ekki fært til þeirra flutninga, sem það var lagt í. Og nokkur orðrómur hefur heyrzt í sömu átt meðal almennings og sjómanna. Ég skal fyrir mitt leyti alveg leiða hjá mér, hvort þessar fullyrðingar hafi við nokkur rök að styðjast. Mér er kunnugt um, að fyrir liggur vottorð frá Skipaskoðun ríkisins um það, að skipið hafi verið í haffæru standi. Og mér er kunnugt, að skipið hafði haffærisvottorð til millilandasiglinga. Og hingað til liggja ekki fyrir neinar sannanir um, að slíku vottorði frá Skipaskoðun ríkisins megi ekki treysta. Hinu verður hins vegar ekki gengið fram hjá, að blaðagreinar og almannarómur taka nokkuð í annau streng. En viðkomandi jafnalvarlegu slysi og hér hefur orðið, álit ég ómögulegt að láta slík skrif og slíkan orðróm eins og vind um eyru þjóta. Það er nokkurn veginn sama, frá hvaða sjónarmiði litið er á þetta; allar þessar fullyrðingar hníga í þá átt að bera brigður á gildi vottorða frá skipaskoðuninni, og er alveg óþolandi að liggja undir slíku. Það virðist því óhjákvæmilegt að rannsaka, hvort þessi ummæli hafi við rök að styðjast. Fyrir útgerð skipsins er þetta einnig óþolandi, þar sem hún ber af sjálfsögðu ábyrgð á, hvernig hún útbýr skip sín. Sama má segja um aðstandendur. Þeirra tjón verður af sjálfsögðu ekki bætt. En þeirra vegna virðist óhjákvæmilegt, að eitthvað sé gert í sambandi við þennan orðróm. Þá er einnig fyrir sjómannastéttina í heild og almenning allan ekki hægt að liggja undir þessu. Nauðsynin er því rík, að eftirlit með skipum sé öruggt og því þannig fylgt eftir, að hvorki blöð né einstakir menn geti haft í frammi fullyrðingar um það, að hér sé um einhver afglöp að ræða, án þess að slíkt sé rannsakað. Sjómannafélögin hér í bænum hafa í tilefni af þessu öllu snúið sér til mín og óskað eftir því, að ég bær í fyrirspurn hér fram við ríkisstj. um, hvort hún sjái sér ekki fært að láta fara fram rannsókn á þessu slysi og sérstaklega í sambandi við haffæri skipsins. En bæði fyrir mína eigin hönd og svo sjómannafélaganna, sem óskað hafa eftir, að fyrirspurnin væri borin fram, vil ég undirstrika það, að í fyrirspurn minni felst engin ásökun, hvorki til eins eða annars, um það, að hér hafi eitthvað verið öðruvísi en vera bar. Fyrirspurnin er eingöngu borin fram vegna blaðaskrifanna og orðrómsins, til þess að fá úr því skorið, hvort nokkur rök séu fyrir honum. Ég vona, að hæstv. ríkisstj. sjái sér fært að láta ýtarlega rannsókn fara fram.



Það er persónuleg ósk mín, að rannsókn fari fram út af Þormóðsslysinu. Ég hef mælzt til sérstaks sjóprófs og rannsóknar með bréfi til hv. ríkisstj., en hún getur ekki gefið svar, fyrr en eftir fáeina daga. En mér er vel ljóst, að það er full þörf á að rannsókn fari fram, og vil ég undirstrika það, að það er ósk mín og vilji fullkominn, og er þess að vænta, að af þeim upplýsingum, sem þá koma fram, geti þjóðin lært eitthvað. Ég get ekki dæmt um það, hvernig skip hefur verið útbúið, en ég vil benda hv. frsm. á, að og hef margra ára reynslu í þessum efnum og veit, að hvergi eru gerðar eins miklar kröfur til skipaskoðunar og hér á landi. Mundi ég geta sannfært hv. frsm. um, að Íslendingar standa hér framar öllum öðrum þjóðum, sem ég þekki.



Það hefur verið beint til mín nokkrum fyrirspurnum. Sú fyrsta er um reglugerð um hleðslumerki skipa. Fyrrv. ríkisstj. skipaði nefnd til að undirbúa málið, og var hún skipuð sérfróðum mönnum í þessu efni, og þurfti málið mikla athugun, áður en hægt væri að gefa út reglugerð. Fyrir nokkrum dögum barst mér álit nefndarinnar, og hef ég látið gera þær ráðstafanir og athuganir, sem gera þarf í ráðuneytinu. Mun reglugerðin verða gefin út í dag eða næstu daga. Það er ætlun mín, að ekki hafi orðið neinn óþarfa dráttur á rannsókn og meðferð málsins. Önnur fyrirspurnin var um útbúnað skipa á ófriðartímum, þeirra er sigla á hættusvæðum. Ég átti tal við Skipaskoðun ríkisins, sem hefur með þessar athuganir að gera. Lagði ég áherzlu á, að ákvæðum um skipaskoðun á ófriðartímum væri vel fylgt fram. Kom í ljós, að meiri mannafla var þörf við það starf nú en á venjulegum tímum, og gaf ég leyfi til að auka starfsliðið eftir þörfum. Ég held, að skipaskoðunarstjórinn sé skyldurækinn embættismaður. Honum hefur ekki verið fenginn fastur starfsmaður við skipaskoðunina, en honum er heimilt að ráða menn til þess eins og þörf krefur. Þriðja fyrirspurnin var í sambandi við Þormóðsslysið. Ríkisstj. hefur skipað svo fyrir, að rannsókn fari fram í því máli. Er gert ráð fyrir, að Sjódómur tilnefni menn til þess. Mér er það kunnugt, að lögmaðurinn í Rvík er tekinn að starfa að málinu. Ríkisstj. lítur svo á, að rétt sé, að rannsókn fari fram á öllum stærri slysum, því að verið getur, að slík rannsókn leiði eitthvað í ljós, sem getur orðið til þess, að slysum verði afstýrt í framtíðinni.



Ég vil aðeins þakka hæstv. atvmrh. fyrir upplýsingar þær, sem hann hefur gefið. Hann gat þess, að reglugerð um hleðslumerki væri væntanleg næstu daga. Vildi ég mega vænta þess, að það yrði frekar í dag en á morgun, því að hennar er mikil þörf. Mér er kunnugt um, að skipaskoðunarstjóri hefur hliðrað sér hjá því stundum að vinna að skipaskoðun og borið við, að sig vantaði starfskrafta. Vil ég því láta í ljós ánægju mína yfir því, að hann skuli nú hafa fengið heimild til að ráða sér starfsmenn eftir þörfum. Tel ég þörf á því, að honum sé tilkynnt þetta, því að ég er hræddur um, að hann standi í annarri trú. Ég vil þakka hv. ríkisstj. fyrir það, að hún ætlar að láta fara fram rannsókn út af Þormóðsslysinu. Hv. þm. Barð. tók mjög undir mál mitt, og þótti mér vænt um það. Tel ég því vel farið, að útgerð skipsins fái tækifæri til að hreinsa sig af þeim orðrómi, sem gengur út af þessu efni. það, sem hv. þm. Barð. sagði um skipaskoðun hér á landi, að hún væri fullkomnari en með öðrum þjóðum, get ég ekki fallizt. Ef það væri rétt, væri eftirlit annarra þjóða með skipum sannarlega ekki svo litið ábótavant. Ég veit, að hv. þm. Barð. þekkir ýmis dæmi, sem sýna, að ástandið mætti vera öðruvísi en það er í raun og veru hér. 1941 var keypt til landsins skip frá útlöndum, sem reyndist mjög fúið, þegar hingað kom. Það var notað í siglingar, en áður gert við það. Nokkrum hluta af þilfari þess var mokað burtu með skóflum. Vil ég að lokum þakka hæstv. ríkisstj. fyrir að hafa hert á eftirliti í þessu efni.



Mig langar til að skýra dálitið dæmi það, sem hv. 9. landsk. tók. Það er einmitt til sönnunar máli mínu, að skip þetta fékk að sigla hingað frá Bandaríkjunum í svona ástandi og flytja menn. Skipið fékk hins vegar ekki leyfi íslenzka ríkisins til að sigla, fyrr en gert hafði verið við það, nema hvað snertir hinn venjulega frest, sem veittur er í slíkum tilfellum, unz viðgerð fer fram. Ég vil benda hv. 9. landsk. á, að það er ekki eitt einasta skip, sem keypt hefur verið, sem hefur fengið leyfi til að sigla, fyrr en eftir að viðgerð hefur farið fram, þótt það hafi haft skírteini um, að það væri haffært. Þau hafa þurft stórkostlegar endurbætur, áður en þau hafa látið úr höfn, og er þetta sagt Íslendingum til sóma. Hef ég langtum meiri þekkingu í þessu efni en aðrir hér í d. sökum aðstöðu minnar í starfi mínu. Hitt er annað mál, að það ber að gera allt, sem hægt er, til þess að fyrirbyggja, að slík slys geti átt sér stað eins og Þormóðsslysið.

Guðmundur Í. Guðmundsson Hv. þm. Barð. fullyrðir, að umrætt skip hafi haft leyfi Bandaríkjastjórnar til fólksflutninga yfir hafið og að það hafi heitið Hamóna. Ég efast ekki um, að hann hafi meiri þekkingu í þessu efni en aðrir hér, en ég vil spyrja hann, hvort hann muni ekki eftir því, að Hamóna fékk leyfi til að flytja fisk til Englands, og eftir þriðju ferðina var skipið bundið við hafnarbakkann og nokkru af þilfari þess mokað á land. Vil ég spyrja hv. þm., hvort hann áliti þetta bera vott um gott eftirlit Íslendinga með útbúnaði skipa.



Þetta skip hafði haft færiskírteini til að sigla hvert sem er. Eftir bráðabirgðaskoðun fékk það leyfi til að sigla, bundið við sex mánuði, frá því að það kom hingað til lands. Ég held, að skipaskoðuninni sé ekki um að kenna hér yfirleitt. Ég þekki vel manninn, sem hér á hlut að máli, og held, að ekki sé hægt að finna öllu samvizkusamari mann en hann er og hefur verið öll þau ár, sem ég hef þekkt hann.



Frv. þetta barst hv. Ed. frá hv. Nd. og mun vera flutt samkv. ósk setuliðsstj. hér á landi. En þegar málið var komið til allshn., bárust henni gögn um það, að frv. eins og það kom frá Nd. næði ekki að öllu þeim tilgangi, sem því var ætlað að ná. Óskaði n. þá frekari upplýsinga um málið, sem varð til þess, að afgr. þess tók nokkru lengri tíma en annars hefði verið. Síðan varð n. sammála um að mæla með því, að frv. næði fram að ganga með nokkrum breyt. við þrjár fyrstu gr. frv., en ætlazt er til, að 4. og 5. gr. standi óbreyttar. Breyt. þessar eru að sjálfsögðu ekki efnisbreyt. frá frv., heldur ganga í þá átt, að í stað upptalningar á einstökum atriðum og bönnum við ljósmyndatöku af tilteknum hlutum eru fyrirmæli um það, að á tilteknum svæðum sé bannað að fara með ljósmyndavélar, nema þá innsiglaðar. Þó er þetta sett í heimildarformi fyrir ríkisstj. og gert ráð fyrir, að hömlur þær, sem í frv. felast, gildi allt til stríðsloka. Með þessu er fullnægt þeim tilgangi, sem ætlað var að ná með frv., að hægt væri að setja reglur, sem gerðu það tryggt, að ljósmyndavélar yrðu ekki notaðar til þess að stefna öryggi hervarnanna hér í hættu og þar með öryggi landsmanna sjálfra. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Málið liggur skýrt fyrir, og ég vil mæla með því, að d. samþ. frv. með þeim breyt., sem n. hefur orðið sammála um að leggja til.



Þetta mál hefur legið fyrir Alþ. nokkrum sinnum að undanförnu. Frv. þetta er upphaflega samið 1940 af stjórnskipaðri n., en að þessu sinni var það flutt af landbn. í Nd. I). samþykkti frv. svo að segja breytingalaust. Landbn. þessarar d. hefur nú athugað það og mælir með samþykkt þess og er aðalatriðum þess sammála. Þó hafa a.m.k. sumir nm. áskilið sér rétt til að bera fram eða fylgja brtt., þótt þær séu ekki komnar fram enn. Aðalefni frv. er, að ríkið skuli hafa einkasölu á innfluttum kartöflum og grænmeti og greiða svo sem unnt er fyrir sölu erlendra garðávaxta. Þá er í 6. gr. gagnlegt ákvæði, að flokka beri sölukartöflur bæði eftir tegundum, gæðum og meðferð og verð fara eftir þeirri flokkun. Í 7. gr. er ákveðið um n. manna, sem ráða eigi verðlagi og annast um það, sem þarf, til að framfylgt verði flokkun á kartöflum. Í 10. gr. er ákveðið, að Grænmetisverzlun ríkisins hafi hönd í bagga um ræktun útsæðis, en það er grundvöllur kartöfluræktar, að menn eigi völ á góðu útsæði og heilbrigðu. Í bráðabirgðaákvæði., sem Nd. bætti við frv. landbn., er heimilað að veita nokkra undanþágu frá kartöfluflokkun eftir tegundum fyrst um sinn, m.a. vegna þeirra kartaflna, sem nú eru til á markaðnum.



Ég get því aðeins samþykkt bráðabirgðaákv. síðast í frv., að undanþágan verði ekki veitt nema sem allra skemmst, helzt ekki lengur en til haustsins, sem kemur, og það mun almennur vilji þm. Vil ég, að það fylgi frv., að þess er vænzt, að ákvæðið verði ekki misnotað. Höfuðkostir þessa frv. eru einmitt 6. og 8. gr., sem eiga að tryggja fullkomna flokkun. Loks vil ég benda á næstsíðustu málsgr. 5. gr. með leyfi hæstv. forseta: „Verðskráning garðávaxta skal aðallega miða við markaðsverð garðávaxta í nálægum löndum að viðbættum flutningskostnaði. Þó skal þess gætt jafnframt, að framleiðendum sé tryggt hæfilegt framleiðsluverð.“ Ég álít, að það geti sýnt sig, að ekki sé ætíð hægt að fullnægja báðum þessum verðlagskröfum í senn. Verð ég þá að skilja frv. svo, að höfuðreglan sé fyrri málsgreinin og á henni verði að byggja. Hin síðari verði aðeins höfð til hliðsjónar, - þann veg komist n. helzt hjá því að brjóta fyrirmælin.



Ég áskildi mér í n. rétt til að bera fram brtt. við frv. og hafði þá einkum í huga atriðið, sem hv. 3. landsk. þm. minntist nú á. Mér finnst ekki forsvaranlegt að ganga frá frv. með því orðalagi óbreyttu. Allir kunnleikar á málinu benda til þess, að svo mikið beri stundum á milli þess tvenns, sem miða skal verðið við, að ekki fái það neinn veginn samrýmzt. Ég verð að segja, að lagaákvæði um að binda verð á íslenzkri framleiðslu til heimanota við verð á erlendum markaði er einskis virði, þegar til kasi:anna kemur, það er ekki hægt að láta menn framleiða nema borga þeim kostnaðarverð framleiðslunnar. Þess vegna hlýtur síðari málsgr. að verða það, sem máli skiptir um verðlagið, sanngirnisverð þurfa framleiðendur að fa og neytendur að greiða, miðað við framleiðslukostnað frá ári til árs. Þar er sá meðalvegur, sem keppa verður að í íslenzku viðskiptalífi. Ef aðrir gerast ekki til þess að flytja brtt. um þetta efni fyrir 3. umr., mun ég gera það. Nú er talin þurrð á garðávöxtum, og hafa þá framleiðendur hvatningar þörf. Ég ætla mér svo ekki að segja öllu fleira um þetta frv., og ætla að láta það nægja, sem ég hef þegar sagt. Annað, sem ég hef ekki minnzt á, læt ég liggja á milli hluta. En ég vil aðeins að lokum geta þess, að ég vil halda fast við verðákvæðið, sem um getur í 5. gr. frv., en með dálítilli breyt., og kem þá með brtt., ef ástæða verður til þess.



Ég er sammála hv. 3. landsk. um það, að ákvæðin til bráðabirgða ættu að gilda stutt, og ég er einnig sammála honum um, að ákvæðin um flokkunina eru ein hin þýðingarmestu í frv. Það hefur verið raunalegt að sjá seldar saman alls konar tegundir af kartöflum, bæði góðum kartöflum og þeim, sem tæplega geta kallazt mannamatur, alla vega með farnar, en allar við sama verði. Nú hafa tveir hv. þm. gert að umræðuefni tvo fyrstu málsliðina í 1. mgr. 5. gr. frv., þar sem talað er um verðlag á kartöflum. Ég skal játa, að það mun vera breitt bilið á milli gangverðs á kartöflum í nágrannalöndunum og hér, og hv. þm. munu sjá, að til þess liggja eðlilegar ástæður. En orðalagið - að miða við markaðsverð á erlendum markaði fyrir kartöflur og taka til greina framleiðslukostnaðinn, - það stendur í eldri l. um grænmetisverzlun ríkisins. Hef ég að vísu veitt því athygli, að þetta getur hálfilla samrýmzt hvort tveggja, en ég lít á það sem málamiðlun eins konar, sem báðir aðilar, sem þarna eiga hlut að máli, ættu að sætta sig við. Sjálfur efast ég um, að hægt verði að framleiða hér kartöflur með sama verði og er á þeim í nágrannalöndunum. En hitt sjá allir, og það er gleðiefni fyrir landsmenn, hve kartöfluræktin er þó orðin mikil hjá okkur og hve gagnleg hún er, ekki hvað sízt á þessum ófriðartímum, þegar erfitt er að fá frá útlöndum svo að segja hvaða vöru sem er. En kartöfluræktin og verzlunin með þá vöru þarf að færast í heilbrigðara horf, og eru miklir möguleikar fyrir hendi hjá okkur til þess, að svo geti orðið.



Það er nokkuð stórt mál, sem hér er um að ræða, og sé ég, að ekki er þó mannmargt hér í d. Það þarf að athuga þetta mál ýtarlega, áður en gengið er til atkvæða. Sjútvn. hefur rætt það mikið og væntir þess, að það nái samþykki í þessari hv. d.. Það hefur legið fyrir tveimur eða þremur undanförnum þingum og komizt þetta lengst, frá Nd. til Ed. Sjútvn. gat ekki orðið sammála, heldur áleit meiri hl., að málið þyrfti meiri undirbúning. Það er einróma álit hans, að það þurfi meiri undirbúning og ekki hægt að afgreiða það eins og það kom frá Nd., enda ekki rétt að samþykkja það þannig. Það þarf að afla upplýsinga um margt viðvíkjandi meðalaflahlut landsmanna á a.m.k. undaförnum fimm árum. Þetta hefur ekki verið gert. Eins og kemur fram á þskj. 336, eru þetta aðeins heimildarlög fyrir stærstu útgerðarfélögin til að draga sig út úr. Við það, að stærri útgerðarfélögin gerðu það, mundi smáútgerðin bíða mikinn skaða. Þetta eru í raun og veru þvingunarlög. Á það vildi n. ekki fallast og taldi betra, að l. væru aðeins heimildarlög, og jafnframt taldi hún það ekki sitt hlutverk að gera þá breyt. á lögunum. Hún áleit, að meiri upplýsingar þyrfti til þess að standa lengur en frá ári til árs. Kostnaðarhliðin er óþekkt, en n. telur mikilsvert, að hún sé athuguð, þar sem um er að ræða mál, sem bakar ríkissjóði mikil útgjöld og munu vara um óákveðinn tíma. Ég hef persónulega verið að kynna mér málið frá kostnaðarhliðinni og vildi mega benda á, hver hann gæti orðið í einu eða tveimur tilfellum. Þetta er til þess að sýna, hversu lítið hefur verið hugsað um þessa hlið málsins. Ég vil taka t.d. skip, sem aflað hefur á undanförnum 5 árum 20 þús. mál síldar að meðaltali. Hef ég gert ráð fyrir, að hvert mál kosti 10 kr., en það mun of lágt reiknað. Meðalaflahlutur yrði þá 200 þús. kr. á ári. Nú má gera ráð fyrir því, að skipstjóraskipti gætu orðið og nýi skipstjórinn væri skussi, aflaði aðeins 10000 mál á ári og verðið yrði 5 kr. á mál. Á sama tíma hefði þetta skip greitt 14 þús. kr. í iðgjöld, þ.e. 7 þús. beinlínis og 7 þús. ríkisframlag. Ef þessu er þannig haldið áfram næstu 5 ár og meðalhlutur verður sami og næst liðin 5 ár, greiðir það 3500 kr. í iðgjöld, og þá verða þau samtals 17500 kr., en á sama tíma fengi það út úr honum 228244 kr. Þetta dæmi sýnir bert, hve afar lítið hefur verið hugsað um þá hlið málsins og að útilokað er að reka þessa starfsemi á annan hátt en hækka stórkostlega iðgjöld til sjóðsins. Enda væri ákaflega einkennilegt, ef hægt væri að tryggja meðalaflahlut manna á landi með öðrum eins sveiflum og hér eru með aðeins 0,7% framlagi frá atvinnurekanda og sama framlagi frá ríkinu. Það er svo mikil fjarstæða, að ég er alveg undrandi, að menn skuli ekki hafa séð, í hverjar ógöngur er stefnt þegar á fyrstu vikum eða mánuðum sjóðsins. Ég tek hér annað dæmi. Vélbátur getur nú, eða t.d. á undanförnum 5 árum, haft 60 þús. kr. meðal hlut, en farið svo niður í 30 þús. kr. á næstu 5 árum. Þá er útkoman sú, að hann yrði þá búinn að greiða í sjóðinn 6500 kr., en taka út 25945 kr. Hver bátur, sem þannig færi um, hlyti að draga margfalt meira úr sjóðnum en hann legði inn. Þá er annar megingalli. Eins og ég gat um, mun meðalhlutur á síldveiðum hafa orðið um 4 þús. kr., og kann það að vera miklu betri greiðsla en greitt er fyrir aðra vinnu jafnlangan tíma. Ef ríkissjóður ætti að fara að styrkja menn til að halda a.m.k. 70% af þessum aflahlut. meðan aðrir hafa kannske helmingi lægri tekjur af sambærilegri vinnu, þætti það ekki sanngjarnt og stefndi í ófæru. Þetta eru ekki andmæli gegn málinu sjálfu, heldur gagnrýni á undirbúningi þess, og því kerfi, sem það er bundið í. Það þarf að finna leið til að tryggja þessum mönnum sem öruggasta atvinnu og afkomu. ekki með því að miða aðeins við meðalhluti ákveðinna ára, heldur lágmarkslaun. Mér varð ekki kunnugt um það fyrr en í gær, að í Bolungavík hefur verið stofnaður vísir að slíkum jöfnunarsjóði og byggður á þessum grundvelli að tryggja lágmarkstekjur í vondum árum. Með tilliti til þess, að Alþ. hefur lagt fyrir ríkisstj. að skipa mþn. í sjávarútvegsmálunum, sem brýnust eru, og n. hlýtur að taka til íhugunar launakjör þeirra, sem þann atvinnuveg stunda, taldi sjútvn. réttast, að frv. yrði vísað frá með rökst. dagskrá í því trausti, að ríkisstj. láti mþn.. afla allra nauðsynlegra upplýsinga um málið og undirbúa frv. um það fyrir mesta þing eða næstu þing, svo fljótt sem auðið er. Ég vil loks taka fram, að Fiskifélag Íslands hefur haft málið til meðferðar á tveim þingum. Í annað skiptið var málið drepið af fulltrúum Suðurlands og Austfjarða, en á hinu þinginu var það samþ. samhljóða, án þess að allir fulltrúar fylgdu því. Form. Fiskifélagsins taldi málið þurfa miklu meiri undirbúning, einkum skýrslusöfnun um aflahluti í sérhverri verstöð, og kvaðst fús að taka það verk að sér, en af einhverjum ástæðum hafði honum ekki verið falið það. Ég hef heyrt á fylgismönnum frv., að þeir legðu kapp á að fá frv. fram til þess að ná í sjóðinn tekjum af háum aflahlutum. Það er misskilningur, ef þeir bera mest hag sjóðsins fyrir brjósti, því að stofnun hans nú mundi líklega steypa hönum skyndilega, eins og ég hef sýnt, nema frv. væri gerbreytt. Ég legg til, að dagskráin verði samþ., og vænti þess, að ríkisstj. láti gera gangskör að málinu.



Herra forseti. - Ég vil leyfa mér að fara nokkrum orðum um tilgang þessa frv. og geta um leið þeirra breyt., sem frv. gerir ráð fyrir, að gerðar verði frá núgildandi l. um þetta efni. Nafni sjóðsins er breytt úr „Lífeyrissjóður embættismanna og ekkna þeirra“ í „Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins.“ Þessi nafnbreyting stendur í sambandi við það, að starfssvið sjóðsins er vikkað. Sjóðfélagar í Lífeyrissjóði embættismanna eru allir embættismenn, sem laun taka samkv. hinum almennu launalögum. Ætlazt er til, að þeir verði sjóðfélagar, eins og verið hefur, en auk þess gerir frv. ráð fyrir, að allir aðrir starfsmenn, sem taka laun úr ríkissjóði og eru ráðnir til ekki skemmri tíma en eins árs eða með þriggja mánaða uppsagnarfresti, verði sjóðfélagar, þó því aðeins, að starf þeirra í þjónustu ríkisins sé aðalstarf þeirra. Undanteknir eru þó þeir starfsmenn ríkisins, sem eiga rétt á lífeyri úr öðrum sjóðum, sem stofnaðir eru með l. fyrir tilteknar starfsgreinar sérstaklega, svo sem barnakennarar og ljósmæður. Enda er lagt fram í d. sér stakt frv. um Lífeyrissjóð barnakennara, sem í flestum atriðum gerir ráð fyrir sams konar breyt. á honum og þetta frv. gerir á Lífeyrissjóði embættismanna. Víkkun sú, sem 2. tölul. 3. gr. frv. gerir ráð fyrir á starfssviði sjóðsins, er ekki ýkja mikil, þar sem flest af því fólki, sem þar kemur til greina, mundi koma inn í sjóðinn við væntanlega endurskoðun á hinum almennu launal. Hins vegar eru ákvæðin í 4. gr. algert nýmæli. Þar er heimild til að taka í tölu sjóðfélaga: 1) Starfsmenn við ríkisstofnanir, sem hafa sérstakan fjárhag. 2) Starfsmenn bæjar-, sýslu- eða sveitarfélaga. 3) Starfsmenn við sjálfseignarstofnanir, er starfa í almenningsþarfir. Frá mörgum af þessum aðilum hafa komið fram mjög sterkar raddir um að fá sérstaka eftirlaunasjóði. En hóparnir eru flestir svo fámennir, að þeir munu ekki gefa nægilega áhættujöfnun án þess að sameina þá tvo eða fleiri. En úr því að þess þarf á annað borð, virðist heppilegast að sameina þá í lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Heimild 5. gr. frv. til að kaupa sjóðfélögum réttindi fyrir starfstíma, sem þeir hafa unnið, áður en þeir urðu sjóðfélagar, er nýmæli. Heimild þessi skapar möguleika á því, að menn með langan starfstíma, sem verða sjóðfélagar skömmu fyrir aldursmörk, geti fengið fullan ellilífeyri, eins og þeir hefðu verið í sjóðnum allan sinn starfstíma. Lífeyrissjóður embættismanna er undir umsjón ríkisstj., en Tryggingarstofnun ríkisins annast reikningshald hans og daglega afgreiðslu. Frv. gerir ráð fyrir óbreyttu ástandi um daglega afgreiðslu og reikningshald. Hins vegar gerir frv. ráð fyrir, að umsjón með sjóðnum sem mundi verða talsvert umfangsmeiri en nú er, eftir breytinguna - verði létt af ríkisstj. og falin þriggja manna sjóðstjórn, sbr. 6. gr. Ákvæði 8. gr. frv. um ávöxtun á fé sjóðsins og ákvæði 9. gr. um tryggingarfræðilega endurskoðun á fjárhag sjóðsins eru bæði ný. Þau miða bæði að því að tryggja fjárhag sjóðsins. Ákvæði 9. gr. eiga þó jafnframt að tryggja það, að ekki verði tekið hærra iðgjald í sjóðinn en nauðsynlegt er, til þess að hann geti veitt þau réttindi, sem honum er ætlað. Ákvæðin um iðgjaldagreiðslurnar eru í 10. gr. frv. Þar er um verulega breyt. að ræða frá því, sem nú gildir. Iðgjöldin eru nú 7% af grunnlaunum, og greiða launþegar þau öll. Frv. gerir ráð fyrir, að þau verði framvegis miðuð við heildarlaun. að bæði launþegi og laungreiðandi borgi iðgjöld og að þau verði fyrst um sinn 10% af heildarárslaununum, þ.e. 4% frá launþega og 6% frá laungreiðanda. Af þessum 6% frá laungreiðanda er gert ráð fyrir, að 1/3 fari til þess að koma sjóðnum í jafnvægi eftir breytinguna. Þegar jafnvægi verður komið á, getur hluti laungreiðanda lækkað um 1/3, og mundi hann greiða jafnt og launþegi eftir það. Nánari útskýringar á þessu eru í grg. frv., bls. 6–7. Frv. gerir ráð fyrir talsverðum breytingum á réttindum sjóðfélaga. Ellilífeyrir. Samkv. gildandi reglum þarf embættismaður að hafa náð 70 ára aldri og þjónustualdri, er séu til samans 95 ár eða meira, til þess að fá ellilífeyri. Frv. gerir ráð fyrir, að þessu verði breytt til samræmis við lögin um aldurshámark embættismanna, þannig að aldurinn þurfi ekki að vera nema 65 ár. Ellilífeyrir er nú 27°/oo af launasummu þeirri, sem menn hafa greitt iðgjald af, þó ekki yfir 75% af hámarkslaununum. Frv. gerir ráð fyrir nýjum eftirlaunaskala, er miðast við meðallaun síðustu 10 starfsára. Byrjar skalinn á 12,5% af meðallaunum þessum eftir 10 ára starfstíma, en smáhækkar með starfstímanum upp í 60% eftir 30 ára starfstíma eða lengri. Hvað hundraðshlutann snertir er því um nokkra lækkun að ræða frá því, sem áður var. Eins og sakir standa, mun breytingin þó frekar verða til hækkunar, þar sem frumvarpið miðar við heildarlaun í stað grunnlauna. Örorkutrygging. Gert er ráð fyrir nokkrum endurbótum á örorkutryggingunni. Þær liggja í því, að þegar rekja má aðalorsök örorkunnar til starfs í þágu þeirrar stöðu, sem öryrkinn gegndi, er örorkulífeyririnn ekki háður starfstímanum, en er jafn fullum ellilífeyri fyrir viðkomandi stöðu, ef um fulla örorku er að ræða, sjá 2. mgr. 13. gr. í frv. Lífeyrir maka. Frv. gerir ráð fyrir talsverðri breyt. á lífeyri maka. Samkv. gildandi reglum er þessi lífeyrir 1/5 af byrjunarlaunum þess embættis, er makinn gegndi, án tillits til starfsaldurs. Í frv. er lífeyririnn hins vegar ákveðinn sem viss hundraðshluti af meðalárslaunum síðustu 10 starfsára hins látna sjóðfélaga. Hundraðshlutinn fer eftir starfsaldri sjóðfélagans. Fyrir skemmri starfstíma en 10 ár gerir frv. ekki ráð fyrir, að hinn eftirlifandi maki fái neinn lífeyri, en aðeins endurgreidd þau iðgjöld, sem sjóðfélaginn hefur sjálfur greitt. Sé starfstíminn orðinn 10 ár, á eftirlifandi maki rétt á lífeyri, er nemur 20% af fyrrnefndum meðalárslaunum. Lífeyririnn er svo því hærri, því lengri sem starfstíminn er, þó aldrei yfir 40% af meðalárslaununum, og er gert ráð fyrir þeirri upphæð fyrir 30 ára starfstíma eða lengri. Barnalífeyrir. Ákvæði 15. gr. frv. um barnalífeyri er algert nýmæli. Þessi lífeyrir er hvorki háður starfstíma né launum viðkomandi sjóðfélaga (foreldris). Þótti eigi ástæða til að gera hér neinn mannamun, þar sem útgjöldin til þessa lífeyrir verða ekki stórvægileg, en þörfin fyrir hann hvað mest hjá börnum þeirra sjóðfélaga, sem hafa haft lægstar tekjur. Í gildandi l. er heimilað að endurgreiða embættismönnum iðgjöld, ef embætti þeirra er lagt niður. Einnig er heimilt að endurgreiða starfsstúlkum landssímans iðgjöld þeirra, er þær fara úr þjónustu símans, án þess að þeim sé vikið úr þjónustunni, enda láti þær ekki af starfinu með rétti til lífeyris. Í öðrum tilfellum er ekki heimilt að endurgreiða iðgjöld. Það hefur þó þráfaldlega verið heimilað í fjárl. og endurgreiðsla síðan farið fram úr sjóðnum. Í 16. gr. frv: eru settar fastar reglur um iðgjaldsendurgreiðslur á þá leið, að sjóðfélagi, sem í lifanda lífi og af öðrum ástæðum en elli eða örorku lætur af þeirri stöðu, er veitti honum aðgang að sjóðnum, á rétt á að fá endurgreidd vaxtalaus iðgjöld þau, er hann hefur greitt í sjóðinn. Að lokum má nefna, að tilsvarandi ákvæði við þau, sem eru í 20. gr. frv., eru ekki í l. um Lífeyrissjóð embættismanna. Þeim er ætlað að tryggja, að lífeyrir, sem sjóðurinn greiðir, geti ævinlega orðið persónulegur framfærslulífeyrir þess manns, sem hann á að hljóta. Meginbreytingar liggja í eftirtöldum atriðum: 1) Frv. gerir ráð fyrir, að iðgjöld og lífeyrir miðist við heildarlaun í stað grunnlauna. Við það hækka iðgjöld og lífeyrir eins og sakir standa. 2) Frv. gerir ráð fyrir, að iðgjaldsgreiðslunni verði skipt á milli launþega og laungreiðanda, í stað þess, að launþeginn greiði þau öll eins og nú er. 3) Frv. miðar lífeyrisgreiðslurnar meira við þarfir lífeyrisþeganna heldur en nú er gert. Þess vegna er lögð sérstök áherzla á að endurbæta örorku- og ekknatrygginguna og bætt við barnalífeyri. Allar hinar efnislegu breytingartillögur eru í samræmi við þál., er samþ. var um þessi mál á Alþ. 22. maí 1942. Læt ég svo þessi orð nægja til þess að fylgja þessu frv. úr hlaði, svo læt ég þau og nægja sem framsögu fyrir næsta máli á dagskrá, frv. til I. um lífeyrissjóð barnakennará og ekkna þeirra.



Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. félmrh. fyrir, að þetta frv. skuli vera fram komið, sem ég tel, að sé í höfuðatriðum til mikilla bóta, þótt að sjálfsögðu þurfi að athuga einstaka liði frv. nokkru nánar.



Herra forseti. - Mér fannst um það vanta upplýsingar hjá hæstv. félmrh., hve stóran útgjaldalið hér væri um að ræða fyrir ríkissjóð, og saknaði ég þess, að þessar upplýsingar skyldu aldrei koma fram í ræðu hans. - Eins og gert er ráð fyrir í frv., að þetta gjald skiptist milli launþega og laungreiðenda og laungreiðandi á að greiða 6% af þessu gjaldi, þ.e.a.s. iðgjaldinu, en launþeginn 4%, þá sér það hver maður, að hér er um þó nokkuð stóra upphæð að ræða, sem ríkinu er ætlað að greiða. Mér hefði sem sagt þótt viðfelldnara og æskilegra, að fylgt hefði áætlun um, hve stóra upphæð ríkissjóður þyrfti að greiða, ef frv. þetta verður að lögum. Þó er ég ekki á neinn hátt með þessu að gefa til kynna, að ég sé á móti stefnu þeirri, sem fram kemur í frv., nema þá að síður sé. Mér skilst, að með frv. þessu sé verið að fara fram á 6% kauphækkun fyrir starfsmenn ríkisins, því að það kemur nokkuð út á eitt, hvort borgað er út í peningum eða í þeim fríðindum, sem frv. þetta fer fram á. En ég vil leyfa mér að benda á það, að hér er verið að marka stefnu, sem á eftir að grípa viða um sig. Því að strax og þetta er orðið að l., munu þær stéttir, sem l. ná ekki til, ekki sætta sig við að njóta ekki þeirra sömu kjara og stéttarfélagar þeirra, er vinna hjá ríkinu, fá. Enda er ekki sanngirni í því, að þeir, sem vinna t.d. í Landssmiðjunni, fái að njóta þessara fríðinda, en aðrir, sem vinna hliðstæða vinnu, verði þar ekki með. Því má alveg ganga að því vísu, að um leið og þessi 6% greiðsla ríkisins af iðgjöldum starfsmanna hins opinbera verður samþ., þá verður hafin sókn stéttarfélaganna um, að allir launamenn í landinu fái þessi sömu kjör. Ég er ekki að segja þetta til þess að hafa á móti þeim ráðstöfunum, sem í frv. felast, heldur til þess að benda á, að þannig mun afleiðingin af þeim verða. - Ég vil aðeins beina þeirri fyrirspurn til hv. 3. landsk., hvort þetta sé ekki rétt hjá mér, að stéttarfélögin muni koma á eftir og krefjast sömu kjara fyrir alla meðlimi sína. Ég segi fyrir mig, að mér fyndist allt annað ranglæti. Þá kemur og til álita, hvort þetta frv. kemur ekki í bág við þá stefnu, sem hæstv. ríkisstj. hefur tekið að sér að framfylgja, þ.e.a.s. að reyna að lækka dýrtíðina í landinu. Það er m.a. með l. ákveðið, að ekki megi hækka skipaviðgerðir og annað við iðnað. Með þessari aths. vil ég benda á, að það verður að hafa opin augu fyrir því, að þær kvaðir, sem lagðar eru á atvinnufyrirtækin, geti rúmazt innan þess ramma, sem þeim er afmarkaður með ákvæðum um verðlag á þeim vörum og á því verki, sem þessi atvinnufyrirtæki inna af höndum. Ég er annars alveg sammála hæstv. ráðh., að hér er farið inn á nauðsynlega braut, og spursmál er, hvort ekki á að setja þessi mál öll undir einn hatt, en það hefur nú verið rætt áður í sambandi við ellitryggingal. Það er áreiðanlega vert að athuga, hvort ekki sé rétt að stíga sporið til fulls og hafa lögákveðnar tryggingar fyrir alla þegna þjóðfélagsins. Það mun reynast ósk allra að fá þær kjarabætur, sem í frv. felast, ef það verður að l., og ég sé enga ástæðu til að mæla á móti því, að látið verði að óskum launastéttanna í þessu efni, og þær munu og sjálfsagt fá þær og allir þegnar þjóðfélagsins verða þeirra aðnjótandi, nema ef ske kynni, að vesalings sveitafólkið ætti erfitt með að ná rétti sínum, er alltaf virðist hér vera haft útundan.



Herra forseti. - Ég skal aðeins svara fáeinum orðum vegna þeirra ummæla, er nú hafa verið viðhöfð í sambandi við frv. þetta, þó að ég sjái hins vegar ekki ástæðu til að vera að fjölyrða um það nú við 1. umr. Varðandi kostnað þann, er af þessu frv. kynni að leiða, get ég vísað hv. þm. Barð. á þær upplýsingar, sem eru í grg., bls. 8, en þar eru svör við þeim fyrirspurnum, sem hann bar fram. Þessar framkvæmdir kosta nokkuð aukin útgjöld fyrir ríkið. Hins vegar ber að líta á nauðsyn þess að koma þessum málum í gott horf. Með þessu frv. er ætlazt til, að lífeyrismálið komist á réttan kjöl og takast megi að ná föstum fjárhagslegum grundvelli. Geri ég ráð fyrir, að úr sjóði þessum verði ekki einungis úthlutað fé til þeirra, sem laun taka samkv. launalögum. Við bætist stór hópur annarra starfsmanna, og er ætlunin að koma þeirri leiðréttingu á með þessu frv. Væntanlega verður þetta frv. til þess að setja endurskoðun launalaganna af stað. Vitað er, að um samkeppni er að ræða milli þess opinbera og einstaklinga. Einstaklingsfyrirtæki mörg hafa lífeyrissjóð fyrir starfslið sitt og hafa keppt við ríkið á þennan hátt og með betri launakjörum. Álít ég ekki nema rétt, að ríkið geri líkt við sína starfsmenn og einstaklingsfyrirtækin og það eigi að búa svo að þeim, að það geti haldið þeim í sinni þjónustu.



Svo sem ég drap á í niðurlagi framsöguræðu minnar um síðasta mál (frv. um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins), mun ég láta þá ræðu nægja sem framsögu fyrir þessu máli, og vil aðeins leyfa mér að óska, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og til sömu nefndar og hinu.