Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Það liggur fyrir að þessu sinni frv. til laga um samþykt stærri landsreiknings en nokkru sinni áður. Samlagningartölurnar velta hjer á tugum miljóna, en hafa aldrei áður komist hærra en að ná hálfum öðrum tug. Ekki er þó ástæða til að halda þessu mjög á lofti, því að verulegur hluti upphæðanna er lán, tekin og endurgreidd, og nema þau, á hvorri hlið reikningsins, fullum tveim fimtu. Þetta er einmitt það, sem einkennir svo mjög þennan landsreikning. 27 miljónir gjaldamegin, og þar af 12 miljónir vextir og afborganir lána. Engan þarf annars að furða á þessu, sem athugar þau mörgu og þýðingarmiklu fjesýslufyrirtæki ríkisins á þessum árum, svo sem skipakaup og rekstur landsverslunar. Reikningslega hefir fjárhagsnefnd ekki um þetta skírskotað til nál. á þskj. 127. meðferð hennar á því get jeg þess vegna um þetta skírskotað til nál. á þskj. 127. Hún leggur til, að það verði samþ. óbreytt, en í því þarf eigi að liggja það, að hún hefði eigi kosið aðra niðurstöðu. Jeg vil í þessu sambandi benda á 19. gr., óvissu útgjöldin. 1914 og 1915 voru þau áætluð 18.000 kr., en urðu 44.000 kr., eða meira en tvöföld við áætlun. 1916 og 1917 var áætlun 30.000 kr., en reikningur yfir 300.000 og þess vegna tíföldun. 1918 og 1919 var áætlun 40,000 kr., en reikningur þessi yfir 470,000, og er þá áætlunin nær tólffölduð. Þessi gífurlegu stökk frá áætlun til reiknings stafa vitanlega af þeim margvíslega erfiðleika og dýrtíðarerfiðleikum, sem meira eða minna óvart hafa sótt að. Hjá þeim varð eigi komist, og þýðir lítið að benda þar á einstaka útgjaldaliði, þótt óvænt hafi háir orðið. Af þeim skal jeg til athugunar nefna kostnað við lögnám á ull 1918 og 1919, sem varð yfir 140,000 kr., og hefir nefndin að vísu fengið skýringu á þessum lögnámskostnaði, sem hún tekur gilda. Um einstök atriði skal jeg svo eigi fjölyrða frekar og þykist ekki þurfa þess, en um aðalniðurstöðuna hefi jeg vísað til nál.

Fjármálaráðherra (M.G.): Jeg hefi engu að svara háttv.frsm. (Sv. Ó.). enda leggur nefndin til, að frv. verði samþykt óbreytt. Háttv. frsm. (Sv. Ó.) nefndi 22. gr., en hefir sennilega átt við 19. gr., sem er um óviss útgjöld; það hefir líklega verið mismæli. Það er rjett, að sá útgjaldaliður hefir aukist og farið mjög fram úr áætlun. Nú var það sjerstaklega eignarnámið á ull, sem hækkaði lið þennan um 130 þús. kr., en það fje er nú alt endurgreitt, og má í raun og veru draga það frá. Auk þessa liðs eru ýmsir aðrir stórir liðir, sem ekki varð komist hjá, t. d. sendinefnd til London út af síldarsölu, vera Björns Sigurðssonar þar, kostnaður af Tjörnesnámunni o. fl.

Jón Þorláksson Jeg var þessa dagana að kynna mjer, hvað Sigurður Eggerz, fyrverandi fjármálaráðherra, hafði sagt um afkomu ársins 1919 og fjárhag landssjóðs þá. Jeg reyndi síðan að bera saman hvernig þetta hefði komið heim við veruleikann. Jeg bjóst við því satt að segja, að niðurstaða hans yrði önnur en þáverandi ráðherra, en jeg komst brátt að raun um, að það er mjög erfitt að sjá af landsreikningunum. hvernig rekstur landsbúsins hefir gengið, hvort halli eða afgangur hefir orðið á árinu. Það kemur að vísu fram upphæð á reikningunum, sem nefnd er tekjuafgangur eða tekjuhalli, en það eru alt aðrar tölur en menn eru vanir að tákna með því heiti. Áður fyr, meðan allur rekstur ríkissjóðs var óbrotnari og einfaldari, var auðvelt að sjá þetta, en nú er alt orðið flóknara. Landið er farið að reka viðskifti, taka lán, og ekki sjest á landsreikningnum hvort afgangur er eða ekki. Háttv. þm. hafa engin önnur gögn um þetta en skýrslu ráðherra í þingbyrjun, því reikningurinn hefir verið saminn með fullkominni fyrirlitningu fyrir því, að ná þessari niðurstöðu. Það má benda á, að vextir og afborganir er ekki aðgreint, en er það þó sitt hvað, og sjerstaklega er ílt að átta sig á þessu þegar afborganir fara fram úr því sem umsamið er. Þessir liðir heyra ekki saman og eiga að vera aðgreindir. Með landsreikningnum fylgir skýrsla yfir eignir og skuldir ríkisins. Jeg fór að kynna mjer hana, en af henni verður ekki sjeð, hvernig rekstur ríkisins hefir gengið, að minsta kosti ekki nema að bera hana lið fyrir lið saman við skýrslu fyrirfarandi árs. Í þessa skýrslu eru teknar eignir, sem breytast ár frá ári, en eru landsreikningnum óviðkomandi. Þetta eru ýmsir sjóðir, og jafnvel varasjóður Landsbankans með talinn. Þessi skýrsla endar á því að gefa upp einhverja upphæð sem eign, aðra sem skuld, en enginn er nokkru nær hvort halli eða afgangur hefir verið á árinu. Landsreikningarnir eiga að sýna. hvort tekjur hrökkva fyrir gjöldum, og á þeim er ófært form, ef ekki er hægt að sjá þetta fyrirhafnarlítið eða fyrirhafnarlaust. Jeg vil því beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjrh. (M.G.). hvort hann hafi ekki fundið til þessa, og hvort ekki mundi hægt að kippa því í lag.

Fjármálaráðherra (M.G.): Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) kvartaði undan því, að hann gæti ekki fundið af landsreikningnum hvort tekjuafgangur væri eða ekki. Jeg skil þetta vel, ef hann vill ekki verja dálitlum tíma til þess að rannsaka þetta. Ástæðan til þessa er annars sú, að tekjuafgangur getur ekki komið fram á reikningnum þegar lán eru tekin, því að lánin verður að færa til tekna, en afborganir til gjalda. Annars er alls ekki svo erfitt að finna þetta. Hv. þm. (J.Þ.) þarf að eins að bera saman fáeinar tölur og draga frá og leggja við. eftir því seni við á. Auðvitað mætti búa til sjerstakan reikning, sem sýndi það, er háttv.þm. óskar, en slíkan reikning getur hver einstakur svo hæglega búið til, eins og jeg þegar hefi getið um. En á meðan fjhn. og yfirskoðunarmenn landsreikninganna og Alþingi hafa ekkert haft við form reikningsins að athuga. Þá hefi jeg enga ástæðu fundið til að breyta þessu, en jeg get skilið, að dálítið sje erfitt fyrir ókunnuga að átta sig á reikningnum, því að í frv. er hann mjög dreginn saman, eins og venja er til, enda er svo um alla aðalreikninga. t. d. bankareikninga og reikninga Eimskipafjel. Íslands, að ef fá á skýrslur um ýms atriði, verður að leita í reikningum og skjölum, sem aðalreikningurinn er bygður á.

Jón Þorláksson Jeg ætla ekki að fara að vekja langar umræður um þetta mál, en verð þó að geta þess, að mjer fanst svar hæstv. fjrh. (M. G.) ófullnægjandi, þar sem hann hefir ekki fundið þennan annmarka, og finnur ekki ástæðu til að bæta úr, nema sjerstök tillaga komi frá fjhn. og endurskoðunarmönnum. Auðvitað geta menn, sem þessum málum eru kunnugir, fundið út tekjuafgang eða halla, en þó því að eins, að þeir hafi skýrslu þá, er fjrh. (M.G.) gat um, og þá yrði að gera það með samanburði og frádrætti á 50–60 tölum. Jeg ætla alls ekki að gera hjer eða nú grein fyrir því, hvaða form jeg vilji hafa á landsreikningnum. Það tjáir ekki að skírskota til annara stofnana, eins og t. d. Eimskipafjelagsins; tekjuhalli og gróði sjest á öllum slíkum reikningum. Jeg tel nauðsyn bera til þess að gera breytingu á þessu, svo að fjárhagsafkoma landssjóðs verði öllum almenningi ljós, og hefi jeg enga trú á, að þetta lagfærist af sjálfu sjer, á þann hátt, að lán og greiðslur af lánum geti horfið út úr landsreikningnum fyrst um sinn.

Fjármálaráðherra (M.G.): Það er misskilningur hjá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) að það þurfi svo mikinn frádrátt og samlagning til þess að fá það upplýst, er hann óskar, því að alt er flokkað niður í reikningnum, og það þarf að eins að taka niðurstöðurnar í hverjum flokki. Það er ekki rjett, að jeg vilji engar breytingar gera á forminu, nema tillaga í þá átt komi frá fjhn. og endurskoðendum. Jeg meinti auðvitað, eða ætlaði líka að nefna þingið sjálft. En þótt þessi 3. eða sjerstaki reikningur komi 

Jakob Möller Jeg ætla ekki að blanda mjer í þessa deilu. Að eins skal jeg geta þess, að fjárhagsnefndin sá sjer ekki fært að athuga landsreikninginn „kritiskt“, og til þess hafði hún engan tíma. Hún hefir að eins sannfært sig um, að reikningslagafrv. það, sem hjer liggur fyrir, sje rjett, samkvæmt landsreikningunum, eins og þeir eru birtir með athugasemdum yfirskoðunarmanna. En út af einni athugasemdinni vildi jeg þó leyfa mjer að gera fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra (M.G.). Það er 41. aths. við reikninginn 1919. Þar er þess getið, að í skýrslum um eignir og skuldir ríkisins, sem reikningnum fylgi, sje varasjóður landsversl. talinn kr. 2044208.96, en í reikningi landsverslunar sjálfrar sje hann talinn 2182972.56, og er mismunurinn þannig kr. 138763.60. Í svörum ráðh. er sú grein gerð fyrir þessum mismun, að hann stafi af því, að landsverslunin hafi litið svo á, að ríkissjóður ætti að bera kostnað við sykur- og matarskömtun 1917–18 og greiða helming erindrekakostnaðar í Ameríku, en stjórnin talið að landsverslunin ætti að bera þennan kostnað. - Þessi kostnaður virðist nú vera allhár, og í raun og veru virðist hann eiga heima í 19. gr. - óvissum útgjöldum í landsreikningnum - því hjer er vitanlega um útgjöld ríkisins að ræða, öllu fremur en landsverslunarinnar. Reikninga landsverslunarinnar hefir nefndin ekki haft neitt tækifæri til að athuga, og væri því ástæða til að spyrja, hvort þar væru fleiri slíkar upphæðir færðar til gjalda, sem í raun og veru ættu heima í „óvissum útgjöldum“ ríkissjóðs, sem vissulega hafa þó þessi árin orðið freklega það, sem við mátti búast. Þau hafa verið áætluð 40 þús. kr. bæði árin, en orðið yfir 470 þús., og óviss útgjöld þó í raun og veru færð til gjalda á fleiri liðum, t. d. að minsta kosti 22. gr. - En það, sem jeg þó aðallega ætlaði að spyrja um, er það. hvernig þessi upphæð. þessar kr. 138763.60, sundurliðist; hvað sje kostnaður við matarskömtun og hvað hálfur erindrekakostnaður í Ameríku. Er ekki ósennilegt, að hv.þm. þyki það þess vert að fá vitneskju um kostnaðinn við matarskömtunina, þar sem slík skömtun á sjer nú stað. Þá er og fróðlegt að fá að vita nákvæmlega um erindrekakostnaðinn, t. d. til samanburðar við „kostnaðinn við veru Björns Sigurðssonar í London“, sem varð um 30 þús. kr. hvort árið, en hjer er að eins hálfur erindrekakostnaðurinn í Ameríku væntanlega allverulegur hluti af þessum 138 þús. Jeg get nú búist við því, að hæstv. fjrh. (M. G.) hafi ekki þessar tölur á reiðum höndum. eða „í höfðinu“, en vænti þess þá, að hann gefi þessar upplýsingar við 3. umr.

Fjármálaráðherra (M.G.): Það er varla hægt að búast við því, að jeg hafi allar tölur, sem um kynni að verða spurt, á reiðum höndum, þar sem ekki er á þetta minst í nefndarálitinu. En það get jeg sagt strax, að þessi mismunur er að sumu leyti kostnaður við seðla á árinu 1918 og að sumu leyti hálfur kostnaður af erindrekasendingu til Ameríku. Landsverslunin leit svo á, að hún ætti ekki að borga kostnaðinn við erindreka nema að hálfu leyti, en stjórnin áleit rjettara að hún borgaði hann að öllu leyti, með hliðsjón af því, að landsverslunin borgaði engan kostnað af veru Björns Sigurðssonar í London. Um þessa upphæð er annars enginn ágreiningur, en ástæðan til þessa ósamræmis er sú, að reikningur landsverslunarinnar var gerður áður en landsreikningurinn var tilbúinn. Jeg man nú ekki í bili þær tölur, sem hjer er um að ræða, en mun geta upplýst það við 3. umr. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) virtist álíta að útgjöld ríkissjóðs væru sett á landsverslunarreikninginn. Um það má ef til vill deila, en jeg held því fram, að svo sje ekki, en þótt svo væri, er það varla höfuðsök, þar sem verslunin er eign ríkissjóðs. Annars hjelt jeg ekki, að hv.þm. (Jak. M.) kærði sig um að láta afkomu landsverslunar líta betur út en hún segir sjálf. En kannske þetta sje eitthvað að breytast hjá hv.þm.

Jakob Möller Það verður auðvitað ekki um það deilt, að kostnaðurinn við seðlaskömtunina er „útgjöld ríkissjóðs“ en ekki landsverslunar. Seðlaskömtun hefði vel getið verið nauðsynleg, og átt sjer stað, þó að engin landsverslun hefði verið, og hefði þá auðvitað ekki orðið hjá því komist að telja kostnaðinn með gjöldum ríkissjóðs. Sama er í raun og veru um erindrekakostnaðinn að segja. Jeg hefi annars ekkert sjerlegt að athuga við orð hæstv. fjrh. (M. G.), en þætti að eins gott að fá nákvæma skýrslu um þennan kostnað við 3. umr. Jeg skil að þetta hafi komið hæstv. fjrh. (M. G.) á óvart, en jeg hafði búist við, að að þessu yrði vikið í framsögu, og fjármálaráðherra þá gert viðvart um það fyrirfram. Hinsvegar álít jeg, að ekki hafi verið hægt að koma fram með það í nál., þar sem hjer er í raun og veru ekki um athugasemdir við sjálfan landsreikninginn að ræða.

Magnús Kristjánsson Það þýðir lítið að minnast frekar á þetta mál, þar sem hæstv. fjrh. (M. G.) hefir skýrt rækilega frá því. En þessi mismunur milli reikninganna er þannig tilkominn, að landsverslunin leit svo á, að kostnaðinn við sendingu erindreka vestur bæri ekki að færa henni til útgjalda, þar sem sú sending væri meira í þágu kaupmannastjettarinnar en hennar sjálfrar. En hinsvegar var auðvitað ekkert því til fyrirstöðu, að hæstv. stjórnarráð ákvæði að greiða slíkan kostnað af varasjóðnum. Sama er að segja um kostnaðinn við seðlakerfið. Það var ekki tekið upp vegna landsverslunarinnar, heldur gert þjóðinni í hag, vegna yfirvofandi skorts á nauðsynjavarningi. Þessvegna eru þetta bein gjöld ríkissjóðs, en ekki landsverslunarinnar. En nú hefir orðið samkomulag um þetta. Hæstv. stjórn hefir nú ákveðið, að þessi kostnaður skuli tekinn af varasjóði landsverslunarinnar. Jeg hefi ekkert við það að athuga; þetta er auðvitað ekki annað en flutningur úr einum vasanum í annan á sömu flíkinni, en hitt er eðlilegt, að hver þessara stofnana vilji hafa sína reikninga út af fyrir sig og sem nákvæmasta.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Þetta er að eins örstutt aths. Það verður ef til vill af einhverjum litið svo á, að háttv. 3. þm. Reykv. (J.Þ.) hafi með aths. sínum sakað fjhn. um það, að hún hafi vanrækt að koma fram með till. um formshlið reikningsins. Jeg tel hann þó eigi hafa gert það. En af því að þessi skilningur liggur nærri, vil jeg benda á það, að nál., sem að vísu er stutt, beinist aðallega að þeirri reikningslegu hlið, en eigi að forminu, að efni en ekki formi, enda lítil ástæða til að ætla fjhn. að fara að leita að öðru formi landsreikninga en notað hefir verið, svo hlaðin störfum sem hún er, og svo óviss sem leitin gat orðið.

Fjármálaráðherra (M.G.): Samkvæmt ósk háttv. 1. þm. Reykv. (Jak.M.) mun jeg reyna að hafa á reiðum höndum hinar umbeðnu tölur við 3. umr. Annars skiftir það ekki miklu máli, eins og jeg hefi tekið fram, hvar þessar upphæðir eru færðar, hvort heldur hjá landsverslun eða ríkissjóði. En það er auðvitað mál, að ef landsverslun væri engin til, þá yrði slíkur kostnaður við erindreka erlendis og þess háttar greiddur úr ríkissjóði. Viðvíkjandi háttv.frsm. (Sv.Ó.) vil jeg geta þess, að það eru ekki nema fáar tölur, ekki nema 2–3 póstar, á landsreikningnum, sem þarf að athuga og rannsaka, til þess að ljóslega sjáist, hvort tekjuafgangur eða tekjuhalli er. Jeg fæ því ekki sjeð, að formið á landsreikningnum sje ófullkomið, eða að ástæða hefði verið fyrir nefndina að gera tillögur um 9 formsbreytingu. Og ef slíkar till. koma ekki hjer fram, tel jeg það vott um það, að háttv. þingmenn sjeu samþykkir því formi, sem nú er á landsreikningnum.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg skal ekki vera langorður; býst við, að slíkt sje óþarft um svo einfalt mál, sem hjer um ræðir. Frv. þetta er aðeins breyting á úreltum lögum, nr. 10, 7. febr. 1890, er alls ekki eiga hjer lengur við. 1. gr. frv. ræðir um, að þar, sem ekki er tiltekin vaxtaupphæð af láni, skuli vextirnir vera 6%. Það er að vísu sjaldgæft, að slíkt korni fyrir, en þó þykir rjett að slá við því varnagla. 2. gr. frv. er aðalatriðið. Samkvæmt henni er heimilað að taka alt að 8% ársvexti af peningaláni með veði í fasteignum. Eins og nú standa sakir er óheimilt fyrir aðra en bankana - Landsbankann og Íslandsbanka - að taka hærri vexti en 6% af slíkum lánum, og meira að segja mjög óviss heimild fyrir þá, þó þeir muni ekki fara eftir þessu ákvæði, eða að minsta kosti þá fara í kringum það, gegn veði í fasteign. Þetta fyrirkomulag er afarbagalegt bæði fyrir einstaka menn og sparisjóðina. Hafa sparisjóðirnir tekið tvent til bragðs í þessu efni. Annað það, að veita helst ekki fasteignaveðlán, heldur víxillán. Hitt það, að fara í kringum lögin, og taka hærri vexti af þessum lánum en þeir höfðu heimild til. Er hvorugt gott og sýnir, að breyting á þessum úreltu lögum er nauðsynleg. Eins og ástandið er nú, er það fjölda manna afarbagalegt að geta ekki fengið lán út á fasteignir sínar, og þekki jeg þess mörg dæmi. Hitt geri jeg ekki að neinu kappsmáli, hvort vextina af þessum lánum skuli miða við 8% eða við forvexti í bönkunum. En jeg bar þetta atriði undir ýmsa fjármálamenn hjer, og töldu þeir heppilegra að miða vextina við fasta, ákveðna tölu heldur en við „disconto“ bankanna, sem sífelt breytist. Jeg fer svo ekki fleiri orðum um frv. þetta. Vona, að það nái fram að ganga, og geri það að till. minni, að því verði vísað til fjárhagsnefndar.