Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Auðunn Jónsson Jeg verð að taka hjer stuttlega til máls, þar sem hvorki jeg nje annar peningamálanefndarmaður höfum getað orðið flm. að frv. því, sem nefndin annars hefir borið fram, og það aðallega vegna meðferðar nefndarinnar á þessum málum. Eins og hv.frsm. (Jak. M.) tók fram í gær eru allir nefndarmenn í rauninni sammála um það, að ekki verði hjá því komist að styrkja Íslandsbanka að einhverju leyti með hjálp ríkisins. En það sem okkur greinir á um, eru leiðirnar. Sumir vilja láta framlengja núverandi ástand um eitt ár, en aðrir vilja láta binda enda á mál þessi í heild sinni nú þegar. Jeg fyrir mitt leyti hefi altaf verið fremur hræddur við það að skjóta máli þessu á frest. Því þar sem allir virðast sammála um það, að ríkið verði á einhvern hátt að hlaupa undir baggann, virðist mjer eðlilegast, að um leið verði gert út um yfirráðarjett ríkisins yfir bankanum. En hins vegar er jeg hræddur um það, að frestur á málinu gæti orðið til þess, að enginn endir verði bundinn á það atriði, nú frekar en áður; jafnskjótt og bankinn hafi fengið hjálpina, láti hann sjer það nægja, og frekari samningar dragist úr hömlu. En þar sem bankinn sjálfur hefir nú viðurkent það, að hann geti ekki starfað án hjálpar ríkisins, sýnist mjer sjálfsagt að setja þá hjálp í samband við yfirráð ríkisins yfir bankanum. Þess vegna finst mjer frv. á þskj. 385 alveg ófullnægjandi, og geti jafnvel orðið til hins verra. Því þó stjórnin setti „kritiska revision“, er ekki á slíku byggjandi eingöngu - bankinn getur að miklu leyti farið sínu fram eftir sem áður. Og þegar búið er að binda ríkissjóð við bankann fjárhagslega, er ekki eins áreiðanlegt, að bankinn yrði jafngóður í samningum, eins og ef hvorttveggja færi fram í senn, samningarnir um yfirráðin og hjálpin. En yfirleitt getur engin skynsamleg ástæða verið til þess fyrir erlenda hluthafa að amast við því, að ríkið fái yfirráð bankans. Það væri þá helst, ef einhver einstakur maður eða menn vildu ekki sleppa þeim yfirráðum yfir fjármálum landsins, sem þeir kynnu að geta haft með yfirráðum Íslandsbanka. En því meiri ástæða væri þá til að semja um hvorttveggja í senn, til þess að fá ákveðið úr því skorið, hvort þessi maður eða menn, ef nokkrir eru, vilja sleppa þessum yfirráðum eða ekki, svo hægt verði að haga sjer samkvæmt því. En. aðrir hluthafar alment hljóta sem sagt að verða ánægðir með yfirráð ríkisins. Þau hlytu að styrkja bankann og lánstraust hans og tryggja það, að ekki verði óskynsamlega með hann farið. Mjer finst því í rauninni, að flest hin atriðin, sem talað hefir verið um í sambandi við þetta mál, geti, eins og nú stendur, að mestu horfið fyrir þessu eina, að ríkið taki yfirráð bankans.  (Jak. M.: Ef það er þá trygt)  . Já, það er einmitt það, sem jeg vil fá skorið úr. Og ef hluthafarnir vildu ekki ganga að samningum á þessum grundvelli nú, ættu menn að sjá hvar fiskur liggur undir steini, og haga sjer eftir því. En verði horfið að hinu ráðinu, að framlengja seðlarjett Íslandsbanka um eitt ár og gera ekkert frekara nú, nema veita bankanum lán eða ábyrgð ríkissjóðs, þá er góðu tækifæri til samninga slept, og óvíst að slíkt tækifæri bjóðist síðar. Annað er það, að þingið verður að láta eitthvað í ljós um það, hvernig það hugsi sjer framtíðarskipulag bankans. Og við það þarf stjórnin að geta stuðst í samningum sínum, ef hún á að hafa einhverja vissu fyrir því að fá staðfesta á næsta þingi þá samninga er hún nú væntanlega á þessu sumri gerir við bankann. Það mun því öllum ljóst, að þetta er hið mesta vandamál og verður sannarlega ekki minna vandamál, þó því sje skotið á frest. En aðalatriðið fyrir mjer er það, að jeg teldi það tæpast forsvaranlegt, að ríkið hlypi undir bagga með margra miljóna láni, án þess að um leið yrði endi bundinn á framtíðarafstöðu ríkisins til bankans, að því er seðlaútgáfurjett bankans snertir.

Gunnar Sigurðsson Þá er hið margþráða mál loks komið á dagskrá, málið sem meiri þörf hefði verið á að kveðja þing saman um en nokkurn tíma áður, að minsta kosti eins og fram er komið, að landsstjórnin og enda bankarnir hafa hvorki hreyft legg nje lið til að ráða fram úr því vandræðamáli, sem hjer er um að ræða. Landsmenn hafa tapað tugum miljóna síðustu árin. Bæði bönkum og einstaklingum hafa brugðist vonir. Sjálfsagt er þetta að einhverju leyti sjálfskaparvíti, en það skiftir í raun og veru minstu máli, hverjum þetta ástand er að kenna, enda er það að ýmsu leyti af óviðráðanlegum orsökum. Hitt er meira um vert, og það ættu allir að geta verið sammála um, að gera alt sem unt er til þess að kippa þessu í liðinn og ráða fram úr málinu á sem bestan hátt. Jeg vona, að hægt verði að komast hjá persónulegum illdeilum eða meiðyrðum, þó hiti kunni að hlaupa í málið. Jeg mun að minsta kosti stilla í hóf orðum mínum, og ekki tala um menn heldur mál. Það hefir verið oft bent á það, að komast mætti út úr ógöngunum með lántöku, og aðeins með lántöku. Og hvað svo sem um þá leið má segja, veit jeg ekki til þess að nokkur maður hafi bent á aðra leið. Mjer væri að minsta kosti þökk á því, ef einhver af háttv. þingm. vildu gera grein fyrir því, hvernig einstaklingur ætti að greiða nauðsynlegar skuldir sínar, ef hann ætti ekki fje fyrir hendi sjálfur, án lántöku. Og það sama gildir fyrir þjóðarheildina. Það er því brýn þörf á, að allir taki nú höndum saman til þess að bjarga bönkunum og landinu frá gjaldþroti. Þegar jeg tala hjer um bankana, á jeg einkum við Íslandsbanka, enda hefir síst verið of mikið gert úr vandræðum hans. Og í þessu sambandi er ástæða til þess að minnast á eitt atriði, og það er samvinna bankanna. Það má um það segja, að Íslands óhamingju verður alt að vopni á þeim tímum, sem yfir hafa staðið, og aldrei hefir verið eins nauðsynlegt, að góð samvinna væri milli bankanna. Allir, að minsta kosti Reykvíkingar, vita hvernig samvinnan hefir verið innanlands. Um samvinnuna utanlands nægir að benda á, að einn af bankastjórum Landsbankans rægir Íslandsbanka í viðtali við dönsk blöð, og mundi slíkt eins og á stóð naumast hafa getað komið fyrir annarsstaðar en hjer á landi, og verið liðið. Sami bankastjóri segir nú nýlega í samtali við blað eitt hjer í bænum, að Íslandsbanki sje eins konar útibú frá Privatbankanum. Það vill nú svo til, að þetta má að sumu leyti til sanns vegar færast. En mjer er spurn, mætti þá ekki með svipuðum rjetti kalla Landsbankann útibú frá Landmandsbankanum. Eitt af aðalorsökunum fyrir því, að Íslandsbanki er kominn í það ástand sem hann er í, er það, að grundvöllurinn undir honum sem bankastofnun er ótraustur; hann er reistur á skökkum grundvelli, og þann grundvöll hafa fyrri þing lagt. Er t. d. von að vel fari um banka, sem hefir aðeins 4% miljónar króna höfuðstól, en víxla meira og minna veikt trygða fyrir alt að 30 miljónum. Nei, hjer duga engin vetlingatök, hjer þarf að skifta um grundvöll. Jeg get tekið undir það með hv.þm. Ísaf. að þetta þarf að gera undir eins. Allir munu viðurkenna nauðsynina á því að hjálpa Íslandsbanka við, því þótt hann sje að forminu til privatbanki, þá er hann þó í raun og veru þjóðbanki, þar sem flestir aðalatvinnuvegirnir byggjast á honum. Það þarf að gera þær ráðstafanir við bankann, að hann losni við þær óvinsældir, þann kala, sem á honum er nú innanlands. Það þarf að reisa við traust hans út á við. Til þessa þarf gerbreyting á öllu fyrirkomulagi bankans. Það duga ekki plástrar við liðhlaupi. Það þarf að afla honum fjár til greiðslu erlendra skulda. Það þarf að auka hlutafje hans og sömuleiðis veltufje. Mjer virðist, að sjálfsagt sje, eins og sakir standa, að ríkið kaupi hluti í bankanum, eftir að örugg rannsókn hefir fram farið á hag bankans. Því þótt að vísu muni ekki heppilegt að hafa hjer á landi tvo þjóðbanka í framtíðinni, þá sje jeg ekki annað en, eins og sakir standa, að það sje bráðnauðsynlegt að hlaupa undir bagga með bankanum, annars veltur alt um koll. Þetta virðist mjer einnig, að meiri hluti háttvirtrar peningamálanefndar hafi sjeð. Jeg býst við því, ekki stærra en margir háttvirtir þingmenn hjer í deildinni líta á hlutina, að þeim muni ofbjóða það fje, sem til þessara ráðstafana þarf, en þetta er eina leiðin út úr ógöngunum. Yfirbyggingin á okkar fámenna þjóðfjelagi er orðin svo mikil; og það er ekki þessu þingi heldur undanfarandi þingum að kenna, að við komumst ekki hjá því að reyna að halda öllu í horfinu með því að halda framleiðslu okkar og atvinnuvegum eins uppi og hægt er. Að öðrum kosti verðum við að losa okkur við okkar stóra útgjaldabákn með byltingu. Tökum t. d., ef þau einu nýtískutæki, sem við eigum, togararnir, yrðu að hætta sakir veltufjárskorts, mundi þá ekki verða þröngt fyrir dyrum hjá mörgum kotbændunum um að greiða útgjöld til landsins? Um leið og Íslandsbanka er útvegað fje til að starfa með og lagður nýr grundvöllur að starfsemi hans þarf að skifta um lið á skútunni, þarf að skifta um bankastjórn að nokkru eða öllu leyti. Það má heita svo, að síðastliðið misseri hafi verið bankastjóralaust við Íslandsbanka. Einn bankastjórinn hefir verið fjarverandi vegna veikinda, hinir tveir ýmist veikir eða fjarverandi, svo að telja má, að aðalerindi viðskiftamanna í bankann hafi verið það að spyrja um líðan bankastjóranna, og þó víst margir átt þangað þarfara erindi. Í sambandi við þau þrjú frv., sem nú liggja fyrir þinginu um það mál, sem nú er til umræðu, skal jeg taka það fram, að jeg tel óhugsandi, að hægt sje að lækna núverandi ástand með lagasetning einni saman. Það verður ekki læknað nema með nýju blóði. Það verður ekki læknað með nýjum pappírspeningum. Það þarf nýja, gjaldgenga peninga, sem gilda út fyrir landsteinana. Það þarf umfram alt nýja menn, sem kunna að sigla út úr þeim ógöngum, sem búið er að stýra oss inn í. Hvað frv. hæstv. stjórnar snertir, sem einn hæstv. ráðherranna lýsti nýlega yfir, að ekki bæri að skilja svo, að hún hefði tekið aftur, má um það segja, að það er reist á alómögulegum grundvelli, sem sje þeim, að bankinn hafi heimild til að auka hlutafje sitt. En hvaða maður í heiminum mundi kaupa slík brjef, eins og sakir standa, og þótt svo væri, að hann gæti selt, vantaði hann þó fje engu að síður. Þann kost hefir frv. fram yfir frv. efri deildar, að það er „tekniskt“ betri frágangur á því. En ber stjórnin ábyrgð á því frv., hvernig er það? Annars ætla jeg ekki að tala ítarlega um frv. þau, er liggja fyrir núna; má vera, að fleiri komi fram, en jeg mun fylgja því frv., sem best samrýmist minni skoðun á málinu. Jeg vil hjálpa Íslandsbanka vegna ríkisins en ekki hluthafanna, en ekki fyr en eftir ítarlega rannsókn á hag bankans. - Seðlaútgáfan vil jeg að tekin sje af bankanum smátt og smátt, en jeg vil alls ekki binda hana að svo stöddu við neinn sjerstakan banka, því eins og Landsbankinn er rekinn nú, tel jeg, að álitamál geti verið, hvort rjett sje að láta hann hafa seðlaútgáfuna; að minsta kosti liggur ekkert á því að binda hana straks. Það væri æskilegt, enda veit jeg, að svo verður í framtíðinni, að íslenskir bankar hefðu sameiginl. íslenskar bankaafgreiðslur (clearing houses) erlendis, helst bæði í Danmörku og Englandi, svo bankar okkar þyrftu ekki að vera eins háðir dönskum bönkum og þeir eru nú. En til þess að geta komið þessu í kring nú, þyrfti föst lán til langs tíma. Ef þessi stjórn, sem nú situr að völdum, á að taka lán, sem jeg dreg í efa, að hún vilji gera, þar sem hún hefir lýst yfir því, að hún vilji helst ekkert lán taka, mun hún, að því er líkur benda á og enda komið í ljós, aðeins taka það í Danmörku, sbr. ummæli hæstv fjrh. (M. G.) í dönskum blöðum, að sjer hefði ekki komið til hugar að leita annarsstaðar fyrir sjer um lántökur; þetta verð jeg að telja mjög misráðið. Við ættum helst að fá lánið annarsstaðar, ef það væri mögulegt, og það tel jeg að víst sje. Það er ekki holt að hafa öll peningaviðskifti við þá þjóð, sem við eigum í samningum við um þau rjettindi vor, sem ekki verða metin til peninga. Úr því jeg mintist á hæstv. stjórn í þessu sambandi, er ástæða til að minnast hins algerða aðgerðaleysis hennar í þessu máli. Þessi dauða hönd aðgerðaleysisins, sem hvílt hefir eins og mara yfir öllu, verður ekki metin til fjár. Að vísu er hægt að reikna út, hve mikið tjón við höfum beðið af því að taka ekki lán í sumar, að því er snertir gengisgróða, en veltustöðvunin og lánstraustsspjöllin verða ekki metin til peninga. Hæstv. stjórn varð þá það sama til ráða og strútnum, þegar hann stingur höfðinu niður í sandinn. Þegar svo við „lánspostularnir“, sem hún í byrjun þings kallaði svo í háðungarskyni, en sem hún nú líklega neyðist til að taka til fyrirmyndar og fara eftir, bentum á syndir hennar í þessu efni, þá neyddi hún þingið til að stinga höfðinu einnig niður í sandinn, með því að telja því trú um, að ekkert væri um að vera, engin veruleg þörf á láni. Hafi þessi frammistaða hjá hæstv. stjórn verið af skilningsleysi og fávisku, þá má það þing vera aumlega skipað, sem unir því, að hún sitji áfram eftir þetta. En sje þetta hins vegar viljaverk stjórnarinnar, verður það naumast skilið öðruvísi en svo, að hún sje með ásettu ráði að tefla okkur fram í gin erlendra, og þá einkum danskra skuldheimtumanna og þar með tortíma okkar sjálfstæði gagnvart Dönum. Og má jeg þá spyrja, til hvers vjer eigum eiginlega stofnun þá, sem landsdómur heitir.

Jón Baldvinsson Háttv. flm. (Jak M.) kvað svo fast að orði í gær, að hann óskaði þess, að þeir þm., sem hefðu eitthvað við frv. að athuga, ljetu nefndina heyra til sin þegar við þessa umr. Hjer er eiginlega aðeins að ræða um aðra hlið málsins, en það er seðlafyrirkomulagið. Háttv. þm. geta því ekki tekið fulla afstöðu til málsins, fyr en síðari hluti þess hefir verið athugaður af nefndinni, en sá hlutinn er mikilsverðastur, því þar eiga að vera till. til lausnar á fjárkreppunni. Þó eru nú í þessu frv. feld niður stórvægileg atriði, eins og t. d. yfirfærsluskylda Íslandsbanka. Það hefir verið sagt, að hún hafi ekki komið Landsbankanum að neinu haldi. Mjer virðist nú annað hafa komið fram hjá þeim fjármálamönnum, sem skrifað hafa um þetta mál, en að hún sje þýðingarlaus. Það virðist svo, sem sá banki, er hefir á hendi seðlaútgáfu landsins og stærstu lánin til atvinnuveganna, hljóti að vera sá banki, sem mest fær af erlendu fje, og það er því mjög varasamt að fella niður yfirfærsluskylduna. Það er að vísu rjett, að þessi skylda hefir ekki komið að haldi á þessu ári, en landið á þá sök á hendur bankanum, og eigi nú að fara inn á þá braut, að landið taki að sjer bankann, þá heyrir það til þeim síðari hluta, og þá má ef til vill ráða svo fram úr þessu, að ekki saki, þó yfirfærsluskyldan sje feld niður. Því að ef bankinn verður ríkiseign, þá er engin ástæða til þess að hafa yfirfærsluskylduna. Hvort ríkið skuli eignast bankann nú þegar í stað eða smátt og smátt, um það skal jeg ekki tala hjer, en jeg tel sjálfsagt, að ríkið eignist hann að lokum. Það er annars stórmikill galli, að þetta mál skuli hafa komið svona seint fram, en ekki dugar að saka um orðinn hlut. Þetta gæti orðið til þess, að ekki verður hægt að ganga frá málinu að fullu nú á þessu þingi, en þyrfti að fela það landsstjórninni til frekari undirbúnings fyrir næsta þing. En þá þyrfti það helst að vera í höndum þeirrar stjórnar, sem treystandi væri, en ekki hjá þeirri stjórn, sem hefir sýnt, að hún kann ekki að fara með það svo, að vænta megi viðunandi úrslita fyrir þjóðina.

Þorsteinn Jónsson Jeg gat ekki orðið flm. ásamt háttv. samnefndarmönnum mínum, er flutt hafa þetta frv., sem hjer liggur fyrir. Jeg var þeim að vísu sammála um flest aðalatriði þess, en vildi gera við það brtt., sem þeir gátu ekki gengið að. Við hv. 1. þm. Árn. (E. E.) höfum ætlað okkur að koma fram með brtt. við frv. Nefndin hefir verið ásökuð fyrir það, hversu lengi hefir dregist hjá henni að koma fram með nefndarálit. Þeir nefndarmenn, sem talað hafa, hafa nú borið hendur fyrir höfuð nefndarinnar að því er þetta snertir. En þó finst mjer, að þeir hafi enn ekki tekið nógu skýrt fram, hver sje höfuðorsök til dráttar á útkomu nál. En hún er nú sú, að nefndin hjelt að hún gæti bygt tillögur sínar og nál. á frv. stjórnarinnar. Störf nefndarinnar gengu því í fyrstu lengi í þá átt að rannsaka, að hve miklu leyti hún gæti hallast að frv. stjórnarinnar. En það kom að lokum ljóst fram, að frv. stjórnarinnar var þannig úr garði gert, að nefndin gat með engu móti mælt með því. Þetta varð til þess, að dráttur varð á því, að nefndin gæti lokið störfum. Það er nú miklum og mörgum erfiðleikum bundið að koma fram með nýtt frv. um þessi efni, og hæpið að þingnefnd geti gert fullnaðarákvarðanir um slíkt vandamál. Hæstv. fjrh. (M. G.) taldi bætt úr vandkvæðum Íslandsbanka með lausn seðlaútgáfurjettarins. Þetta er ekki álit nefndarinnar. Og við hv. 1. þm. Árn. (E. E.) lítum svo á, að framlengja eigi lögin um eitt ár, sem í dag voru framlengd um 1 mánuð. Við byggjum þessa skoðun okkar á því, að á þessu ári megi komast að samningi við Íslandsbanka um framtíðarafstöðu hans, og því sje ekki vert að slaka á kvöðum þeim, er á honum hvíla, áður en búið er að semja við hann. Þá voru það nokkur orð í ræðu hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), sem mjer fundust æði athugaverð. Hann sagði að Íslandsbanki væri útibú frá Privatbanken í Kaupmannahöfn. Jeg fæ alls ekki sjeð að þetta sje rjett, enda þótt Íslandsbanki sje allmikið háður þeim banka sökum skulda. En vegna skulda er hann ekki fremur útibú frá Privatbanken en eignir manns, sem skuldar Íslandsbanka, er útibú frá honum. Jeg býst varla við því að hv.þm. (Gunn. S.) kæri sig um, að slík kenning um útibú nái almennri viðurkenningu. Sami háttv.þm. sagði, að Landsbankann mætti einnig telja útibú frá „Landmandsbanken“. Þetta er vitanlega enn þá meiri fjarstæða, enda þótt Landsbankinn hafi haft aðalviðskifti sin við „Landmandsbanken“. Mjer er um það kunnugt, að þessir tveir bankar hafa gert með sjer árlega samninga, en oftast hefir svo reynst við hver áramót, að Landsbankinn hefir átt inni hjá „Landmandsbanken“. Það er heldur ekki rjett, að Landsbankinn hafi ekki viðskifti við aðra banka, og það í allstórum stíl. Landsbankinn hefir einnig gert viðskiftasamninga við aðra banka, t. d. við einn enskan banka. Og mjer þykir það nokkuð hart, ef íslenskur banki má ekki gera samning við erlendan banka, án þess að verða þess vegna kallaður útibú frá honum.  (Gunn. S.: þetta er eintómur misskilningur)  . Sá misskilningur er þá hjá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.).

Flm. (Jakob Möller: ) Jeg ætla fyrst að víkja nokkrum orðum að þeim hv.þm., sem síðast hafa talað. Undanskil jeg þar þó hv. samnefndarmann minn þann er síðast talaði (Þorst. J.), því þó hjá honum hafi komið fram smáatriði nokkur, sem jeg ekki get fallist á, þá sje jeg þó ekki ástæðu til að svara því sjerstaklega, enda sama fram komið hjá öðrum hv.þm. Jeg byrja þá á hv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Hann gat þess, að hjer lægi ekki fyrir nema önnur hlið málsins. Þetta er að vísu rjett. En þó hefir það komið fram bæði í framsöguræðu minni og í nál., hverja lausn nefndin hugsar sjer á peningakreppunni. En till. nefndarinnar í þá átt eru ekki enn fram komnar vegna þess, að meira þurfti að flýta þessu frv. Bjargráðatill. nefndarinnar geta hvort sem er ekki komið straks til. framkvæmda, og varla fyr en eftir þinglok, og því ekki svo mjög saknæmt þótt frestist framkoma þeirra um 1 eða 2 daga. Við höfum nú þegar beðið þess í 12 mánuði, að hæstv. stjórn gerði eitthvað til bjargar fjárhag landsins. Og jeg býst við því, að hvað sem annars líður afgreiðslu málsins hjer á þingi, þá muni enn verða sami seinagangurinn hjá stjórninni, er til framkvæmda kæmi, á meðan hún fer með völdin. Í seðlamálinu er um tvenskonar grundvöll að ræða, og við vildum þá fyrst sjá, hvernig tekið yrði frv. okkar um að skipa þeim málum til bráðabirgða. Og jeg bjóst við því, að deildin gæti tekið afstöðu til þessa frv. með hliðsjón af þeim tillögum til bjargráða, er fram koma í nefndarálitinu. Hitt er annað mál, hvort hv.þm. geta sætt sig við þær bjargráðatill. er frá nefndinni koma síðar, enda hafa þeir um það óbundnar hendur, hversu sem fer um afstöðu þeirra til þessa frv. En væntanlega verður ekki um það deilt, að seðlaútgáfunni verði að skipa á einn eða annan hátt, að minsta kosti til bráðabirgða. Háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) taldi það galla á frv., að feld væri niður yfirfærsluskylda Íslandsbanka, og háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) tók þar í sama streng og sagði, að ekki bæri að ljetta kvöðum af bankanum, meðan hann þurfi hjálpar við af ríkinu. En jeg vil segja, að einmitt úr því að ríkið þarf að hjálpa bankanum á þann hátt að útvega honum fje, þá er ástæðulítið að vera að þyngja honum með slíkum kvöðum meðan svo stendur, kvöðum, sem hann alls ekki getur uppfylt og aðeins geta orðið til að vekja ófrið um bankann. Og þar sem við ekki höfum neitt gagn af þessu ákvæði, þá er sjálfsagt að sleppa því. Hitt er annað mál, hvort gefa á bankanum svo að segja alveg lausan tauminn og láta eftir honum alt, sem hann kann að heimta. Jeg vil t. d. alls ekki fyrirfram binda seðlaútgáfurjettinn til 1924. Og það er með öllu ástæðulaust, ef ríkissjóður á að hlaupa undir bagga með bankanum hvort eð er. Annars mun jeg koma betur að þessu atriði í sambandi við ræður hæstv. ráðherra. Mjer var satt að segja ekki vel ljóst, hvað fyrir hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) vakti í ræðu hans. Hann virtist vera hræddur við alt. En þó fanst mjer það ekki vel í samræmi við þessa hræðslu hans að vilja þá skipa endanlega seðlaútgáfumálunum áður en samið væri við bankana, ekki síst þegar hann jafnframt heldur því fram, að einn mikils megandi maður, útlendur, en nákominn Íslandsbanka, muni hafa tilhneigingu til þess að hremma undir sig of mikil yfirráð yfir peningamálum vorum og skella skolleyrum við kröfum okkar. En ef svo er, finst mjer síst ástæða til þess að gefa þeim góða herra eftir alt, sem hann kann að heimta, einkanlega ef ekkert fæst í aðra hönd. Viðvíkjandi ræðum hæstv. ráðherra, þá skal jeg taka það fram, að þegar jeg hóf máls hjer í hv. deild í gær, þá ætlaðist jeg alls ekki til, að hjer yrðu í sambandi við þetta mál harðar deilur um afskifti eða öllu heldur afskiftaleysi núverandi stjórnar af fjárkreppunni. Enda stilti jeg þá orðum mínum mjög í hóf í garð stjórnarinnar. Hæstv. atvrh. (P. J.) virðist og hafa skilið þetta, því hann svaraði mjög hógvært og stillilega. Alt öðru máli var að gegna um hæstv. fjrh. (M. G.), og má hann því sjálfum sjer um kenna, ef orð mín hrjóta nú nokkuð á annan veg en í gær. Við ræðu hæstv. atvrh. (P. J.) hefi jeg ekki margt að athuga. Hann gerði grein fyrir seðlaútgáfusamningum stjórnarinnar við bankana báða. Og hefir hann þar vafalaust skýrt rjett frá. - Þar á meðal gat hann þess, að nokkur ágreiningur hefði verið milli bankanna um fyrirkomulagið og að komið hefði fram krafa frá Landsbankanum um að hann fengi útgáfurjett á hinum svo nefndu toppseðlum. Er mjer ekki grunlaust um, að ýms annar ágreiningur hafi komið fram í þeim samningaumleitunum. En það er eftirtektarvert, hvernig hæstv. stjórn hefir farið að því að sneiða hjá þessum ágreiningsatriðum í frv., sem hún lagði fyrir þingið. Í fyrstu gr. frv. er nokkurn veginn skýrt ákvæði um útgáfu toppseðlanna og virðist Íslandsbanki tvímælalaust eiga að fara með hana samkvæmt þeirri grein, en svo er önnur grein sett þar á eftir, sem ekkert erindi virðist eiga í frv. annað en að gera þetta óljóst, og segir þar, að stjórnarráðið skeri úr, ef bankana greini á. Sú grein hefir og valdið því, að bankastjóri Íslandsbanka ljet þess getið, að hann vissi ekki glögt, hve útgáfurjetturinn væri rifur samkv. frv., og eins og jeg vjek að í framsöguræðu minni, þá er mjer ekki grunlaust um, að stjórnin hafi beinlínis viljað, að þetta væri á huldu. Hæstv. ráðherra (P. J.) sagði það og vera tilganginn með frv., eða hann kvaðst skilja það svo, að Landsbankinn fengi toppseðlaútgáfuna. En þá er mjer líka óhætt að fullyrða, að Íslandsbanki telur frv. algerlega óaðgengilegt. Á hinn bóginn var því lýst yfir við nefndina, að Íslandsbanki ætti að hafa toppseðlaútgáfuna á .hendi. Hæstv. atvrh. (P. J.) gaf í skyn, að nefndin hefði sagt meira en rjett var um, hvað stjórnin hefði sagt um, að frv. hennar leysti úr fjárkreppunni. En stjórnin sagði beinlínis, að ef frv. stjórnarinnar yrði samþ., þá væri gert ráð fyrir því, að það eitt mundi nægja til þess að greiða úr fjárkreppunni. Jeg skal ekki fullyrða, að hæstv. stjórn hafi sagt þessi orð hjer í þingsalnum, en hafi þau ekki þar fallið, þá hefir hún sagt þau á nefndarfundi, og það oftar en einu sinni, enda veit jeg, að þau eru bókuð í fundabók nefndarinnar. En þessi og slík ummæli stjórnarinnar voru beint í því skyni gerð að svæfa nefndina og fá hana til að fallast á stjórnarfrv. Og jeg vil ganga svo langt að fullyrða það, að stjórnin hafi beinlínis reynt að halda þýðingarmiklum skjölum fyrir nefndinni, til þess að koma í veg fyrir, að hún fengi rjettan skilning á málinu, og hefir það orðið til þess að tefja nefndarstörfin að miklum mun. Stjórnin hefir skjöl í höndum, sem jeg fullyrði að sýni það óvefengjanlega, að Íslandsbanki geti ekki komist af án hjálpar ríkisins, og þá um leið að seðlaskipunin hefir enga þýðingu í því efni. Nefndin hafði ástæðu til þess að ætla, að stjórninni hefðu borist einhver skrif eða skilríki frá Danmörku, þess efnis, að Íslandsbanki mundi lítils lánstrausts mega vænta þar, og í útlöndum yfirleitt, á eigin spýtur, hvernig svo sem úr seðlamálinu yrði greitt. Nefndin gerði tvívegis tilraunir til að fá að sjá þessi skjöl. Í fyrra skiftið var því algerlega neitað, að stjórninni hefðu borist slík skjöl. í síðara skiftið var það einmitt mjer falið að grenslast eftir því hjá stjórninni, hvort hún hefði fengið nokkur skrifleg gögn máli þessu viðvíkjandi frá sendiherranum í Kaupmannahöfn eða öðrum. Jeg spurði fyrst hæstv. fjrh. (M. G.) um þetta, og kvaðst hann ekki vita til þess. Jeg spurði þá hæstv.forsrh. (J. M.) um það sama, en hann kvaðst þá ekki muna það, en lofaði að gæta að því og láta þá nefndina vita, ef svo væri. - Jú, honum tókst þá að grafa upp þessi skjöl, og jeg get fullvissað hv. deild um það, að það er alveg óhugsandi, að hæstv. ráðherrann hafi ekki „munað eftir“ efni þeirra. Jeg skal geta þess, að það var ekki ætlun mín að blanda þessu hjer inn í umr., en stjórnin hefir sjálf gefið tilefni til þess. Hins vegar geta menn af þessu ráðið, hve erfiða aðstöðu nefndin átti. Þá er það alrangt hjá hæstv. fjrh. (M. G.), að nefndin hafi látið nokkurt orð falla í þá átt, að hún hefði frá upphafi talið stj.frv. algerlega óaðgengilegt. Það vakti einmitt fyrst fyrir nefndinni að byggja á stj.frv., eða á líkum grundvelli. En síðar bárust nefndinni sem sagt þær upplýsingar, að hún var til neydd að hverfa frá því, og að öðru leyti reyndist undirbúningur málsins frá stjórnarinnar hálfu í öllum atriðum svo nauðaljelegur, og yfirleitt svo lítið á því að byggja, sem hún upplýsti um samningana við bankana, að nefndin sá ekki fært að byggja að neinu leyti á þeim grundvelli. Ágreiningurinn er nú um það, hvort eigi að framlengja seðlaútgáfurjettinn um 1 ár eða til 1924. Hæstv. atvrh. (P. J.) sagði, að þetta væri smávægilegt formsatriði.  (P. J.: Það hefi jeg ekki sagt)  . Jeg hefi þó skrifað það niður hjá mjer.  (Gunn. S.: Jeg líka)  .  (P. J.: Ef jeg hefi sagt það, þá hefi jeg ekki sagt það í þessu sambandi)  . Úr því hæstv. atvrh. (P. J.) gengur frá þessum orðum, þá er ekki meira um það að segja. En þetta er þó það atriði, sem skilur. Og að minsta kosti var það ekki smávægilegt, sem á eftir fór í ræðu hans. Hann hjelt því fram, að þetta væri nauðsynleg ráðstöfun vegna lánstrausts bankans. En þó viðurkennir hann, að þetta bjargi ekki. Og ef bankinn þarf aðstoðar ríkissjóðs eftir sem áður, hvaða lánstraust er það þá, sem þessi skipun seðlaútgáfunnar á að hjálpa upp á. Það hlýtur þá að vera lánstraust ríkissjóðsins. En ríkissjóðurinn eða ríkisstjórnin hefir seðlaútgáfuna algerlega í hendi sjer að öðru leyti en því, sem hún þegar er í höndum Íslandsbanka, og ætti því frekari skipun hennar í sambandi við bankann að vera óþörf til að treysta lánstraust ríkissjóðs. Jeg gæti trúað því, að hæstv. stjórn hafi ekki athugað, að kringumstæður eru nú mjög breyttar frá því er hún samdi frv. Hún er nokkrum mánuðum á eftir tímanum og byggir á því ástandi, sem var fyrir 6 mánuðum síðan, þegar hæstv. fjrh. (M. G.) var erlendis. En nú liggur þetta alt öðruvísi fyrir, og verður því ekki um það talað á sama grundvelli. Jeg skora nú á hæstv. stjórn að leiða rök að því, að bankanum sje þetta endanlega skipulag seðlaútgáfunnar nauðsynlegt, þar sem hún þó hefir viðurkent, að bankinn komist ekki af án hjálpar ríkissjóðs hvort sem er. Hæstv. fjrh. (M.G.) sagði, að að afsaka sig væri sama og ásaka sig. Jeg mintist þá fyrstu fjármálaræðu hæstv. ráðherra (M. G.) hjer í þinginu, því sú ræða verður harðasta ásökunin í garð ráðherrans, eftir kenningu hans sjálfs. Það er annars spaugilegt að heyra hann segja, að jeg sje nú kominn að sömu niðurstöðu og hann hafi verið kominn að í þingbyrjun. Því sannleikurinn er sá, að hann er nú að færast eitthvað í áttina til þess, sem jeg var kominn fyrir 8 mánuðum síðan, að eina ráðið til að leysa fjárkreppuna væri að taka lán. Jeg man ekki betur en hann hafi leitað með logandi ljósi í öllum lánaflokkum, sem hann gat hugsað sjer, en þóttist hvergi geta fundið hæfilegan flokk fyrir ríkissjóð að taka lán. Hann talaði um eyðslulán og „spekúlations“-lán, en hvorugt fanst honum sæma ríkissjóði. Og um viðskiftalán sagði hann, að ekki gæti komið til mála, að ríkið tæki slík lán til að lána svo aftur „Pjetri og Páli“ til að „braska“ með peningana. Það væri þá bankanna hlutverk að gera það, ef þess þyrfti. En nú er peningamálanefndin öll, allir flm. frv., sem fram er komið í Ed., og sennilega öll hæstv. stjórn og alt Alþingi komið að þeirri niðurstöðu, að það verði að taka gjaldeyrislán. Nú getur hæstv. fjrh. (M. G.) rifjað upp fyrir sjer, hvað við, hann og jeg, hvor um sig sögðum um slíkar lántökur í þingbyrjun, hvað hann sagði þá um „lánspostulana“ og svo að lokum sannfært sig um það, hvor okkar það er, sem nú fyrst er farinn að sjá sannleikann í málinu. Að öðru leyti er litlu að svara hæstv. fjrh. (M. G.). Ræða hans var mest útúrsnúningar og hártoganir og tilraunir til að villa mönnum sýn. T. d. get jeg nefnt það, þegar hann þóttist vera að sanna, að stjórnin hefði ekki getað felt úr gildi lög nr. 16, 1920, sem í 2. gr. sinni leggja yfirfærslukvöð á Íslandsbanka fyrir Landsbankann, en það væri af því, að þetta sama ákvæði væri í lögum áður. Þetta er bókstaflega ósatt, því ákvæðið er, eins og það er í þessum lögum, ekki til í neinum öðrum lögum, og ef það væri í raun og veru svo, að þetta ákvæði hafi staðið Ísl.banka svo mjög fyrir þrifum, eins og látið var, þá var það bein og sjálfsögð skylda stjórnarinnar að fella það úr gildi milli þinga á sína ábyrgð. Hæstv. fjrh. (M. G.) segir, að jeg hafi skýrt rangt frá um átta manna frv. í Ed., að því er snerti hlutfjáraukann. Hann segir, að það skilyrði sje sett í 10. gr. frv., að það haldi ekki gildi sínu nema bankinn geri þessar ráðstafanir. Jeg er þakklátur hæstv. fjrh. (M. G.) fyrir að hafa mint mig á þessa gr. frv. Hún er sem sje, að mjer skilst, gersamlega þýðingarlaus í þessu tilliti og ekkert annað en átakanlega klaufaleg blekkingartilraun, í því skyni gerð að fleka hv.þm. til að greiða frv. atkv. Greinin hljóðar svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi, en falla úr gildi 30. sept. 1921, nema því aðeins, að hluthafafundir Íslandsbanka verði þá búnir að gera þær ráðstafanir, sem lög þessi áskilja.“ Við skulum nú athuga þýðingu þessa fyrir frv. í 3. gr. er Íslandsbanka gert að skyldu að selja ríkissjóði af gullforða sínum. Dettur nokkrum í hug, að hann geti það fyrir 30. sept. 1921? Það kemur auðvitað ekki til mála, vegna þess að gullforðinn fer ekki að losna að neinu leyti, samkv. frv. sjálfu, fyr en á árinu 1925. Í 2. gr. er, að bankinn eigi á tímabilinu frá 1. janúar 1925 til enda leyfistímans, 1933, að hafa dregið inn alla seðla sína. Ekki verður hann búinn að framkvæma það fyrir 30. sept. 1921!! 5. gr. er svo orðuð: „Íslandsbanki skal auka hlutafje sitt um alt að 100% á þann hátt, að ríkissjóður leggur hlutafjáraukann fram þegar er hann sjer sjer fært.“ Með öðrum orðum: Kröfunni er fullnægt, hvað lítið sem hlutafjeð er aukið. Það þarf ekki að vera svo mikið, að ríkissjóður fái nokkur umráð. Svo er þetta ekkert „absolut“ skilyrði. Alt vald er lagt á herðar stjórnarinnar. Ef hún vill ekki leggja þessa kvöð á bankann, þá verður það ekki gert. Og ef svo færi, þá verður bankinn ekki fyrir neinni sök. Og jeg vil segja, að fyrir mitt leyti treysti jeg ekki hæstv. núverandi stjórn til að þvinga bankann til þessa, allra síst ef „mikli maðurinn“, sem hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) var að tala um, vildi ekki svo vera láta. Ef meiningin væri sú að binda seðlaútgáfuna „absolut“ skilyrði um hlutafjárauka, þá lægi auðvitað beinast við að gera það með því að orða 1. gr. þannig: „Íslandsbanki fer með seðlaútgáfu í ríkinu, ef samningar takast um hlutafjárkaup þau, sem ræðir um í 5. gr.“ o. s. frv., eða eitthvað á þá leið. En þetta er ekki gert. í stað þess er 10. gr. hnýtt aftan við frv. til þess að veiða veikar sálir. Stjórnin ætlar að smeygja sjer undan hlutafjáraukningunni með þessu loðna ákvæði. Það kemur líka vel heim við það svar, sem mjer er sagt, að einn ráðherranna hafi gefið við þeirri spurningu, hvort ekki væri rjett að reyna að ná yfirráðum í Íslandsbanka með því að auka hlutafje hans. „Það væri sama og að ætla sjer að leggja veg yfir Vatnajökul,“ sagði hæstv. ráðherrann.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi lítið verið hjer við umr. og hefi heldur ekki ástæðu til að ræða málið verulega, því það tekur mest til hinna ráðherranna. Jeg vil aðeins segja nokkur orð út af þeim ummælum háttvirts flm. (Jak. M.), að stjórnin hafi haldið skýrslum fyrir nefndinni. Það er alveg rjett, að hæstv. fjrh. (M. G.) hefir sagt, að hann hafi skilið svo ummæli eins af bankastjórum Privatbankans á fundi í Kaupmannahöfn í haust, að ef tækist að skipa málum Íslandsbanka til frambúðar, þá mundi Privatbankinn veita honum lán framvegis, eins og verið hefði. Á fundi, sem stjórnin hafði með hv. peningamálanefnd, sagði hæstv. fjrh. (M. G.) þetta sama og kvaðst ekki vita um neina breytingu á því, þegar um það var spurt. Jeg sagði það sama. Hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) spurði mig, að því er jeg held fyrir hönd meiri hl. nefndarinnar, hvort engar skýrslur hefðu komið til stjórnarráðsins, sem sýndu breytingu á þessu, Jeg sagðist ekki hafa orðið þess var, en sagðist skyldi athuga það. Síðan kom hv.flm. (Jak. M.) og spurði mig, fyrir hönd 4 manna í nefndinni, um það sama. Jeg gaf þegar þessum 4 mönnum - undirnefnd nokkurskonar innan peningamálanefndarinnar - kost á að sjá þær skýrslur, sem um gat verið að ræða. Nú skildist mjer á hv.flm. (Jak. M.), að hann hafi þóst sjá eitthvað í þessum skjölum, sem bendi til þess, að eitthvað sje breytt af hendi Privatbankans. Helst mun hann hafa ráðið það af skjali nokkru, „memorandum“ frá tveim erlendum bankaráðsmönnum Íslandsbanka. Jeg hafði ekki skilið þetta „memorandum“ svo, að í því feldist nokkuð um afstöðu Privatbankans til Íslandsbanka. Og sama skilning lagði Tofte bankastjóri í það. Samt skal jeg viðurkenna, að ef til vill hefði mátt lesa eitthvað út úr þessu skjali í þá átt, sem háttv.flm. (Jak. M.) virðist hafa gert. Til frekari fullvissu bað jeg Tofte bankastjóra að síma til þess bankaráðsmannsins, sem er aðalbankastjóri Privatbankans, Clausens, og spyrja, hvort nokkuð mætti ráða af þessu „memorandum“ um framtíðarviðskifti bankanna. Svaraði Clausen þessu skeyti svo, að þetta „memorandum“ snerti á engan hátt eða segði alls ekkert um afstöðu Privatbankans til Íslandsbanka. Það er því hreinn misskilningur, að nokkrum skýrslum hafi verið haldið af stjórnarráðsins hálfu fyrir hv. nefnd, eða nokkrar skýrslur gefnar, er ekki voru fyllilega rjettar, og að því leyti sem ummæli Tofte bankastjóra um skilning á ummælum Clausens bankastjóra um lánveiting, koma ekki heim við orð ráðherrans, þá er mjer kunnugt um, að hann hefir í höndum sönnunargögn fyrir því, að maður, sem var við samtalið og háttv.flm. (Jak. M.) varla mun rengja, skyldi Clausen á sama hátt. Skýrslur þær, sem háttv.flm. (Jak. M.) segir stjórnina hafa haldið fyrir nefndinni, eru til sýnis öllum hv.þm., er þess óska, í stjórnarráðinu.

Jón Þorláksson Jeg ætla ekki að fara langt út í frv., sem ekki er hjer til umr., en mönnum hefir þó orðið skrafdrjúgt um. Það frv., sem hjer liggur fyrir, fer fram á að framlengja seðlaútgáfurjett Íslandsbanka um eitt ár. En í frv. sjálfu er ekkert um það, hvað skuli taka við á eftir. í ræðum manna hefi jeg heldur ekki orðið var við neina bendingu um það efni. En það hefði ráðið miklu um mína afstöðu, ef jeg hefði vitað, hvað ætti að taka við, ef frv. yrði samþ. Að því er til þessarar seðlaútgáfu kemur er í rauninni um 3 atriði að ræða. Fyrst er seðlaútgáfa Íslandsbanka, sem hann nú fer með. í frv. því, sem hjer er til umr., er henni skipað um tiltölulega mjög stuttan tíma, aðeins til 1. maí 1922. í átta manna frv. í hv.Ed. er henni skipað um heldur lengri tíma, til 31. des. 1924. Er þessi mismunur fremur smávægilegur í mínum augum. Annað atriðið, sem er allmiklu stærra, er það, hvernig eigi að skipa seðlaútgáfu Íslandsbanka það sem eftir er leyfistíma hans. Fyrir þetta tímabil þarf bráðabirgðaskipun á seðlaútgáfu landsins og endanlega skipun á útgáfunni gagnvart Íslandsbanka á það, sem um fram er 21/2 milj. kr. Þriðja atriðið er svo fullnaðar eða frambúðarskipulag á seðlaútgáfu landsins, eftir að útgáfurjettur Íslandsbanka er á enda. Annað atriðið, eða skipun seðlaútgáfu Íslandsbanka það sem eftir er af leyfistíma hans, hefir sjerstaka þýðingu fyrir bankann og er nauðsynlegt til þess að bankinn geti notið nægilegs lánstrausts, það sem eftir er leyfistíma hans, og vík jeg að því síðar. Af þeim 3 frv., sem komið hafa fram um þetta mál, er aðeins eitt, sem nokkuð snertir þriðja atriðið; það er stjórnarfrv. í því er gerð endanleg skipun á seðlaútgáfunni og gert ráð fyrir, að hún gangi smám saman yfir til Landsbankans og verði 1933 komin algerlega í hans hendur. Það getur verið, að það sje varhugavert að ganga svo langt á þessu þingi, þó jeg hafi talið það æskilegast, að svona máli sje ráðið til fullra lykta. En mjer skilst á hv. nefnd, að Landsbankinn treysti sjer ekki til að taka við seðlaútgáfunni eins og stjórnarfrv. gerir ráð fyrir. Ef svo er, þá get jeg verið sammála hv. nefnd um það, að við eigum að láta endanlega skipun fyrir framtíðina bíða. En í því liggur ekki, að eigi megi koma endanlegri skipun á seðlaútgáfurjett Íslandsbanka, það sem eftir er af leyfistíma hans. Háttv. flm. (Jak. M.) viðurkendi, að skipun þessa atriðis hefði þýðingu fyrir lánstraust bankans, með því að hann kannaðist við það, að slík skipun hefði má ske nægt ein út af fyrir sig á þeim tíma, er stjórnarfrv. var samið, til þess að tryggja bankanum svo mikið lánstraust, að hann gæti bjargast úr vandræðunum á eigin spýtur. það er líka ljóst, að þetta atriði hefir mikla þýðingu fyrir lánstraust bankans. Ástandið er þetta. Íslandsbanka er leyft að gefa út seðla fyrir upphæð, sem nemur 21/2 milj. kr. Þetta er vitanlega langt fyrir neðan viðskiftaþörfina. Hann hefir svo tekist á hendur að gefa út meira af seðlum eða svo, að viðskiftaþörfinni ætti að vera fullnægt, en þessi ákvæði eru aðeins til bráðabirgða, og getur löggjafinn kipt að sjer hendinni hve nær sem verkast vill. Allir vita, að ef þessum ákvæðum er kipt burtu, eða þeim er breytt, án tillits til bankans, getur það haft óþyrmilegar afleiðingar á hag hans, og svo gæti farið, að þær yrðu honum lítt bærilegar. Það er ekki nema eðlilegt, að þessi óvissa rýri traust bankans, og sjerstaklega er það eðlilegt, þegar þess er gætt, að í landinu eru sterkir straumar gegn þessari stofnun, svo ekki sje kveðið frekar að orði. Þessi ástæða er mjer nóg til þess að greiða ekki atkv. með frv., sem aðeins fer fram á að framlengja rjettinn um eitt ár. Þegar jeg greiði atkv. gegn frv., er það ekki af því, að jeg vilji taka þennan rjett af bankanum, heldur af því, að jeg vil gera um hann endanlega skipun, það sem eftir er sjerleyfistímans. Út af því, sem komið hefir fram í umr. í dag, vil jeg víkja lítilsháttar að ummælum hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Hann tók það upp úr blaðagrein í dag og gerði að sínum orðum, að Íslandsbanki væri aðeins útibú frá Privatbankanum, og á sama hátt mætti segja, að Landsbankinn væri útibú Landmandsbankans. Jeg er þakklátur hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) fyrir að hafa vísað ummælum þessum á bug, því að jeg verð að telja þau ósæmileg. Landsbankinn er hjer ekki til umr. og er því óþarfi að blanda honum í þetta mál. En að viðhafa þau ummæli um aðalseðlabanka landsins, að hann sje aðeins útibú banka í framandi landi, verð jeg að telja ósæmandi fulltrúa þjóðarinnar. Það bætir ekkert um, þó að þessi orð sjeu höfð eftir bankastjóra við Landsbankann; þau eru eins illa til valin fyrir það, og get jeg ekki trúað öðru en að þau sjeu rangt eftir honum höfð.

Gunnar Sigurðsson Jeg stend upp til þess að svara hv. 1. þm.N.-M. (Þorst J.) og hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) örfáum orðum. Þeir hafa báðir misskilið ummælin, sem jeg tók upp úr blaði frá í dag, en gerði ekki nema að nokkru leyti að mínum orðum. Íslandsbanki hefir 10 milj. kr. lánstraust hjá Privatbankanum á ári, en verður að gera upp um áramót. Jeg fæ ekki betur sjeð en að útibússnið sje á þessu. Og menn hafa sjeð, hversu heppilegt þetta fyrirkomulag er. Þegar Íslandsbanka brást erlendur gjaldmiðill, gat hann ekki yfirfært vegna þess, að samband hans við erlenda banka var takmarkað við Privatbankann, en hann brást þegar á reyndi. Líkt er ástatt um Landsbankann. Hann hefir aðeins lánstraust frá ári til árs. Þetta er hættulegt, ef í harðbakka slær, og það hefði getað farið eins fyrir Landsbankanum, eins og fór fyrir Íslandsbanka. Á þessu má sjá, hversu óheppilegt það er að hafa ekki fast, ákveðið lánstraust til lengri tíma erlendis. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði eitthvað á þá leið, að það væri ósæmilegt af þjóðarfulltrúa að tala um það, að útibússnið væri á Íslandsbanka. Að vísu var þetta útþyntur misskilningur frá hv. 1. þm.N.-M. (þorst. J.), en það er altaf gaman að sjá, hvað það kemur nálægt hjartanu í háttv.þm., ef sannleikurinn er sagður um nefndan banka. Annars get jeg tekið undir með hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að það var illa viðeigandi, að 1. bankastjóri Landsbankans skyldi haga ummælum sínum við danska blaðamenn svo, að það varð til að veikja lánstraust Íslandsbanka. Því að þó að Íslandsbanki hafi verið einkabanki og erlendra manna eign að mestu, þá er nú svo komið, að hann er orðinn þjóðbanki, og lánstraust landsins fer mikið eftir lánstrausti hans. En nú á að vinna að því að gera bankann innlendan, og þá er ekki þörf að gera endanlega ákvörðun um seðlaútgáfurjettinn. Þegar útlendir skuldheimtumenn vita, að landið stendur á bak við. Þá þurfa þeir ekki að óttast, þó að seðlafyrirkomulagið sje ekki endanlega ákveðið. Það sem aðallega hlýtur að hræða þá, er óvissan, er hættan á því, að þingið kippi að sjer hendinni, en sú hætta hverfur, ef landið eða Íslendingar eiga bankann að mestu. Að endingu vil jeg undirstrika það, að þeir hv.þm., sem talað hafa gegn mjer, misskildu orð mín um útibúið. Jeg vildi aðeins benda á, að náið samband væri á milli þessara banka, og að það væri óheppilegt. Privatbankinn hefir alls ekki komið sæmilega fram í viðskiftum sínum við Íslandsbanka, og þarf því ekki að hlífa honum í orðum. Það vil jeg líka undirstrika, að lánstrausti okkar er ekki nægilega vel fyrir komið. Það er of lauslopalegt, of útibúslegt, ef svo má segja, og auk þess er óheppilegt að hafa það í Danmörku. Við eigum þar undir högg að sækja um sjálfstæði okkar, og ekki er viðeigandi að vera þeim fjárhagslega háðir, enda eru aðrar leiðir færar. Það er hægt að komast í viðskiftasamband við aðrar þjóðir, sem er hollara á allan veg.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg gleymdi að geta þess í gær, þegar jeg skýrði frá þeim skýrslum, sem stjórnin hefir safnað í þessu máli, að geta um, hve mikið verðmæti lægi í óseldum og ógreiddum fiski í byrjun desembermánaðar. Það leiðbeinir mönnum í því, hvernig stjórnin þá leit á hag landsins út á við, einmitt þegar hún var að undirbúa bankamálið. Af 8 þúsund tonnum af allskonar fiski frá 1919, sem til útflutnings var á árinu 1920, var komið í verð í byrjun desember um 5/8, en um 3/8 lágu í umboðssölu, og þá helst á Spáni, eða voru á leið til útlanda. Það hefir ekki verið hægt að fá upplýsingar um, hve mikið var greitt af fiski þeim, er í umboðssölu lá. Af framleiðslu 1920, hjer um bil 25 þús. tonnum, voru 13 þús. tonn komin í verð, en hitt var á leiðinni eða lá hjer á landi. Þennan fisk átti þá landið á þessum tíma og ógreitt mun hafa verið verð fyrir um 20 þús. tonn, og þegar þetta stóð svo, voru horfurnar með fisksölu ekki svo óálitlegar. Þess ber og að gæta, að á sama tíma var mikið óselt af gærum og ull, og af þessu dró stjórnin þá ályktun, að ef alt gengi eins og útlit benti til, þá væri að mestu eða öllu hægt að losna úr fjárhagsvandræðunum, að minsta kosti í bráð, fyrir þá fúlgu, sem fengist við sölu þessara afurða. En horfumar á fisksölunni versnuðu stöðugt, eftir að kom fram á þetta ár. þessa get jeg til uppfyllingar skýrslu þeirri, er jeg gaf í gær. Þá er að minnast á bankastjóra Íslandsbanka. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) áleit, að nauðsynlegt yrði að skifta um, því að þeir hefðu svo oft verið frá störfum fyrir sakir veikinda, eða að öðru leyti frá verkum, að mein hefði hlotist af. Bankastjórarnir hafa ekki verið veikir svo teljandi sje, eða jeg viti, fram að miðju ári 1920, og ekki verið fjarverandi meira en nauðsynlegt var bankans vegna. Það ætti því illa við að menga þá nokkuð um vanhirðu eða hyskni í stjórn bankans. Og ef átt er við Sighvat bankastjóra Bjarnason, af því hann fjekk frí sjer til heilsubótar, á það sjerstaklega illa við. Jeg hygg það allra manna mál, að hann hafi lagt sjerstaka alúð í starf sitt og verið við það hvíldarlaust frá því hann tók við, lengur en heilsan leyfði. Það var ekki fyr en í ágúst í fyrra, að hann fjekk sex mánaða frí sjer til heilsubótar. Þetta tel jeg mjer skylt að taka fram. Eins er um Tofte bankastjóra. Hann hefir sýnt sjerstaka alúð og elju í starfi sínu, enda þótt hann sje heilsuveill, og hefir furðulítið verið frá störfum. Jeg vil því vísa á bug öllum fordómum um bankastjóra Íslandslandsbanka í þessa átt. Í sambandi við þetta vil jeg geta þess, að í nál. stendur, að nefndin hafi ekki átt kost á að ná tali af einum bankastjóranna, og er það vafalaust Sighvatur, en það hefir þá verið af hlífð nefndarinnar við hann, en ekki af því, að það væri ókleyft. Sighvatur Bjarnason hefir getið þess við mig, að hann hefði verið fús til þess að hafa tal af nefndinni síðan hann kom heim, 16. þ. m., og er hann það enn. Jeg teldi því hyggilegt, að nefndin notaði sjer þetta boð og hefði tal af honum áður en lengra er farið. Þá vil jeg minnast á ræðu hv. 1. þm. Árn. (E. E.) í gær örfáum orðum. Hann krafðist þess, að stjórnin hefði lagt fram ítarleg og tæmandi ráð til þess að losa Íslandsbanka úr kreppunni, en jeg hefi fært rök að því, að ekki var rjett af stjórninni að fara lengra en hún fór með frv. um ráðstöfun seðlaútgáfurjettarins. Það hefir líka komið í ljós nú, að ekkert hefði við það unnist, þó að stjórnin hefði lagt fram frekari till. Þingið hefir ekki verið svo fljótt að afgreiða það, sem fyrir lá, og afdrifin hafa ekki verið svo glæsileg, að freistandi hefði verið að bæta nýjum till. við. Annars þykir mjer hv.þm. (E. E.) gera óþyrmilegri kröfu til stjórnarinnar en til sjálfs sín. Allan þann tíma, sem liðinn er frá því málið var lagt fyrir og þar til það kom til 2. umr., hefir háttv.þm. (E. E.) haft til íhugunar, en hann hefir enn ekki komist að neinni niðurstöðu, sem aðrir gætu fallist á. Hann er líklega sammála meiri hl. nefndarinnar um það, að stjórnarfrv. eigi ekki að ganga fram, en hitt veit hann ekki, hvað á að koma í þess stað. Hann ta1ar um að frelsa bankann frá falli, en hvernig það á að gerast hefir hann enga hugmynd um; að minsta kosti eru till. hans í öfuga átt. Þá gat hv.þm. (E. E.) um það, að Íslandsbanki þyrfti að hafa fengið fullvissu um það lánstraust erlendis, sem nauðsynlegt er, áður en stjórnarfrv. næði fram að ganga. Að öðrum kosti telur háttv.þm. (E. E.) ekki fært að ganga að því. Þetta er ósanngjörn krafa eins og á stendur. Bankinn hefir reynt að tryggja sjer lánstraust, en ekki tekist. Það er heldur ekki von til þess. Alt er í óvissu um aðgerðir þingsins og á meðan er ekki von, að erlendir bankar vilji lofa neinu ákveðnu. Menn vita það, að Íslandsbanki er háður íslensku löggjafarvaldi, og hefir það hag hans í hendi sjer. Hluthafarnir vita þetta, en þeim er ekki á sama hátt umhugað um bankann eins og margir halda. Þeir vita, að hann muni altaf bjarga hlutafje sínu, og þá skaðast þeir ekki. Ef Íslandsbanki verður að stöðva viðskifti sín, kemur það fyrst og fremst niður á skuldunautunum, íslensku þjóðinni. Þegar um það er talað að bjarga Íslandsbanka, þá er það ekki gert vegna hluthafanna eins mikið og vegna alls viðskiftalífs í landinu. Þá krafðist hv.þm. Árn. (E. E.) þess, að stjórnin hefði látið rannsaka allan hag bankans, helst fyrir þing. Það verður nú að fara varlega í það að tefla lánstrausti hans og aðstoð erlendis í hættu, en svo yrði gert, ef farið hefði verið að ráðum hv.þm. og opinber rannsókn skipuð á bankanum. Til þess ráðs má ekki gripa, nema brýnasta nauðsyn krefji, en þó verður að fara varlega í það. Þessi rannsókn var líka ekki alveg nauðsynleg, því að hægt hefir verið að fá upplýsingar um það, sem mestu máli skiftir, á annan hátt. Stjórnin hefir fengið þær og nefndi hefði getað fengið þær hjá stjórninni og bankanum sjálfum. Jeg hefi boðið þetta fyr, en nefndin hefir ekki leitað eftir miklum upplýsingum hjá stjórninni. Háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) talaði um, að undir stj.frv. hefði vantað þann grundvöll, að Íslandsbanki gengi að því, eða yfirleitt, hvort bankinn teldi þetta nægilegt til að viðhalda og endurreisa lánstraust sitt. Það var auðvitað, að hjer gat ekki verið á þeim grundvelli að byggja, að maður hefði skýlausa vissu um viðskifti bankans eftir að fyrirkomulag frv. væri komið í kring. En líkurnar hafa verið upplýstar, bæði í aths. við stj.frv. og á annan hátt. Háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) hefir nú látið það í ljós, að hann vilji bjarga Íslandsbanka, svo að hann þurfi ekki að stöðva störf sín, heldur komist úr kreppunni. En vill þó ekki í seðlamálinu ganga inn á annað en framlenging um eitt ár á núverandi bráðabirgðafyrirkomulagi og heldur ekki að samþykkja tvö mikilsvarðandi atriði í frv., um yfirfærslurnar. Hvaða grundvöllur er þá undir hans skoðun og tillögum í málinu? Jeg hygg, að yfirlýsing bankastjóra Íslandsbanka skeri best úr þessu. Þeir geta ekki gert sjer neinar vonir um, að bankinn geti haldið áfram störfum með þessu bráðabirgðafyrirkomulagi um 1 ár, og alls ekki að yfirfærsluskyldan haldist óbreytt. Jeg get skilið þetta, og jeg hefi það einnig frá þeim bankastjóranum, sem nefndin hefir ekki getað talað við; hann telur þetta hiklaust ógerlegt. Þá kem jeg að ræðu hv.frsm. (Jak. M.), en jeg skal játa, að jeg náði ekki öllu, sem hann sagði, enda var margt af því stílað sjerstaklega til fjrh. (M. G.), svo þess vegna mun jeg ekki svara nema sumum atriðum hans, enda hefi jeg að nokkru leyti skýrt þetta mál, eins og það horfir við frá stjórninni, og hjer liggur ekki fyrir til umr. annað, en þetta bráðabirgðafrv. um framlengingu, en ekki sjálft stj.frv. Háttv. frsm. (Jak. M.) telur stj.frv. heldur óljóst orðað viðvíkjandi toppnum á seðlaútgáfunni. Má vera, að frv. sje ekki nægilega ljóst, en þá mátti lagfæra það í þinginu, ef mönnum sýndist svo. En það er ljóst, að tvö árin til 31. mars 1923 átti Íslandsbanki að hafa toppinn á seðlaútgáfunni. Hitt er ef til vill ekki eins fyllilega ljóst, hvernig um hann færi eftir að farið væri að draga inn meira af seðlaútgáfunni. En jeg skil það svo, að þá ætti toppurinn að vera hjá stjórninni eða Landsbankanum. Sakargift þeirri, er hv.frsm. (Jak. M.) kastar á okkur ráðherrana alla, viðvíkjandi upplýsingum frá Kaupmannahöfn, þarf jeg ekki að svara, því hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hefir gert það. Hann getur ekkert hafa haft eftir mjer, og jeg neita því algerlega, að jeg hafi farið með ósannindi og blekkingar í þessu máli. Jeg vissi ekkert um þessi skjöl, fyrst eftir að þau komu, svo hafi eitthvað verið eftir mjer haft, þá hefi jeg sagt það á undan, og það svo valdið misskilningi. Svo var það um frv. og hafði hann þá eftir mjer, að mismunur á stj.frv. og þessu frv., væru aðeins smávægileg fyrirkomulagsatriði. Jeg hefi aldrei hugsað það, hvað þá sagt það. En jeg tók það fram, þegar jeg var að tala um frv. stjórnarinnar, að það legði grundvöllinn, sem byggja yrði á, ef Íslandsbanki gæti erlendis fengið það lánstraust, sem hann þyrfti til athafna sinna. Þess vegna átti þetta að ganga á undan, og annað, er tíminn kynni að leiða í ljós, varð að vera auk þessa. Þetta er hrein afstaða í málinu, og má ekki blanda saman við það, hvernig árferðið hefir síðan fallið, og hvað nú er komið í ljós að þurfa kunni hjer að auk. Það sem fjrh. (M. G.) sagði í þessu sambandi, var í fullu samræmi við það, að verið væri að hjálpa bankanum til sjálfshjálpar, því það er aðalatriðið fyrir bankann að hafa fastan grundvöll undir fótum með sínum seðlaútgáfurjetti, svo hann bjargist sem mest af sjálfsdáðum. Hv. flm. (Jak. M.) sagði, að stjórnin hefði orðið á eftir tímanum með að átta sig á því, hvernig sakir stóðu. Um þetta má deila eins og svo margt annað. Það er rjett, að tímarnir breyttust, en hvað veit hann um það, að stjórnin hafi orðið á eftir tímanum? Þetta eru fullyrðingar, sem hann á líklega bágt með að standa við, enda altaf hægra að sjá á eftir, hvað betur hefði mátt fara. Þá var ekki komið eins í ljós og nú fyrir neinum, um nauðsyn til þess að hjálpa bankanum með lánum eða ábyrgð. Og þegar svo var komið, að á slíku tók alvarlega að bóla, þá var komið undir þing eða jafnvel þing komið saman, og þá auðvitað sjálfsagt að láta þingið fjalla um málið. Háttv. frsm. (Jak. M.) segir bankann ekki fremur sjálfbjarga fyrir till. stjórnarinnar og ráðstafanir hennar. Þessu hefir háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) mótmælt.  (Jak. M.: Hvað veit hann um það?)  . Hann hefir mótmælt því með þeim rökum, sem jeg býst við að hv.frsm. (Jak. M.) geti ekki hrakið. Það er nú komið að fundarlokum, enda flest það fram tekið, sem jeg vildi sagt hafa. Hafi jeg gleymt einhverju, verður sjálfsagt nægur tími til að koma með það á morgun, því að þessari 1. umr. verður að líkindum frestað, svo jeg get sest niður nú.

Jón Baldvinsson Jeg var búinn að slá varnagla um fylgi mitt við þetta frv. áður, svo að jeg hefði ekki þurft að taka til máls aftur, en ummæli hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) knúðu mig til þess. Mjer finst, að í orðum hans liggi lítilsvirðing í garð þess bankastjóra Landsbankans, sem í dag hefir birt í blaði álit sitt á þessu máli. Því þó að það sje kann ske ekki alveg að forminu til rjett skilið, að Íslandsbanki sje útibú frá Privatbankanum, þá verður það þó samt svo í reyndinni. Privatbankinn sjer honum fyrir lánum og „representerar“ þá útlendu eigendur Íslandsbanka, og ræður að miklu leyti starfsemi hans. Þess vegna finst mjer, að þessi ummæli bankastjórans segi í rauninni ekki annað en það, sem hvert mannsbarn veit, sem annars er nokkuð inni í bankamálunum, og því ástæðulaust að vita þau hjer á Alþingi, auk þess sem einmitt þessi bankastjóri er sá maðurinn, ásamt öðrum í stjórn Landsbankans, er hefir verið fjármálaljós landsins á þessum síðustu og verstu tímum og bjargað landinu því nær frá gjaldþroti. Og því minni ástæða var hjá hv.þm. (J. Þ.) að afsaka þennan mann með því, að hann væri af erlendu bergi brotinn og því eins og gestur hjer og ókunnugur öllu, og þess vegna bæri ekki að taka orð hans alvarlega. Þegar þess er nú gætt, að þessi maður hefir verið hjer starfandi mestan hluta æfi sinnar og nú um hríð verið skipaður bankastjóri við banka þjóðarinnar, þá virðast þessi orð hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) í alla staði móðgandi og ósæmileg, og af því hins sama gætti í ræðu hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), en þó hóglegar, þá er full ástæða til að mótmæla því á sama vettvangi, sem það er fram borið á. Þetta mál, frv., sem nú liggur fyrir, ætti að vera hægt að ræða án þess að blanda inn í það bankastjórum Íslandsbanka og Landsbankans.