Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fram. (Lárus Helgason) Það þarf ekki langt mál til að skýra þessa brtt., sem landbn. flytur á þskj. 156. Við nánari athugun sá nefndin, að rjett var að bæta inn í 7. gr. einu orði, þar sem skógræktarstjóra er heimilað að leyfa beit í hinu friðaða landi. Nefndin sá enga ástæðu til að banna að beita þar hrossum, því að það er alkunna, að þau skemma slíkt land miklu síður en sauðfje. Verður málsliðurinn þá þannig, þegar orðinu „hrossum“ er bætt við : „Heimilt er honum að leyfa að beita þar kúm, hrossum og sauðfje frá 20. júní til 1. október“. Hjer er ekki um neina aðra breytingu að ræða, og vona jeg, að háttv. deild sjái ekki neitt athugavert við það að taka þessa brtt. til greina.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg hefi við 1. umr. í hv.Ed. skýrt þetta mál nokkuð, og ætla þess vegna ekki að fara ítarlega út í það nú. Það hefir rækilega komið fram við meðferð málsins, sem ef til vill ekki allir hjer vita, að ástandið er orðið alveg óviðunandi hvað hegningarhúsið snertir. Það er orðið alt of lítið og óhentugt, og það er jafnvel svo, að menn, sem hafa verið dæmdir, koma til bæjarfógeta hjer eða fangavarðar og spyrja, hvenær þeir muni geta komist að, en þá er sjaldnast hægt að taka á móti þeim, af því að alt húsrúm er upp tekið. Ennfremur er óhægt að einangra fangana, því að bæði er, að garðurinn umhverfis húsið er of lágur, og svo hefir bærinn látið byggja skúra upp að fangelsisgarðinum, og er slíkt sjerstaklega óhentugt, þegar menn eru undir rannsókn. En ef til vill koma gallar núverandi fangahúss einna skýrast í ljós, þegar fangar eru jafnframt sjúklingar, og það kemur ósjaldan fyrir. En þar eru engin húsakynni til þess að taka á móti slíkum mönnum, þegar þeir koma með læknisvottorð um það, að þeir þoli ekki almenna fangavist. Þá verður annaðhvort að sleppa þeim við fangavistina eða grípa til bráðabirgðaúrræða. Nú er eitthvað til af mönnum, sem hafa fengið dóm og hafa líka berklaveikivottorð. Nokkrir berklaveikir áfengissalar hafa verið teknir og dæmdir. Hefir þeim verið komið fyrir suður í Hafnarfirði, ýmist á spítala þar eða undir eftirliti bæjarfógetans. En þetta er nokkuð kostnaðarsamt og alls ekki hugsanlegt til frambúðar. Jeg nefni þessi dæmi aðeins til þess, að þeir hv.þm., sem ekki eru kunnugir hjer, sjái, hvernig ástandið er. Við það verður ekki unað til lengdar, og bæjarfógetinn í Reykjavík sagði við 2. umr. þessa máls í Ed., að ástandið væri svo slæmt, að hann fagnaði hverri tilraun, sem gerð væri til þess að reyna að bæta úr því, jafnvel þótt ekki væri nema til bráðabirgða. Jeg skal að vísu játa það, að ekki hefir mikill tími unnist til undirbúnings þessu máli síðan nýja stjórnin tók við. En þar sem bæði bæjarfógetinn í Reykjavík og sýslumannastjett landsins hefir ýtt fast á eftir því, að eitthvað væri gert, þá varð það úr að leggja þessi heimildarlög fyrir þingið. En jeg hefi áður tekið það fram, að jeg myndi þó varla hugsa til, að heimildin yrði notuð í sumar, nema því aðeins, að við nánari athugun þætti tiltækilegt að nota hús, sem landið á nokkuð mikið í og stendur austur í Árnessýslu. Jeg á hjer við sjúkrahúsið á Eyrarbakka, sem landið hefir lagt nokkuð mikið fje í. En Landsbankinn hefir nú tekið það í sínar hendur upp í nál. 20 þús. kr. skuld, sem á því hvíldi. Þessa skuld myndi ríkið verða að yfirtaka, ef til kæmi, og húsameistari ríkisins hefir gert lauslega áætlun um, að það mundi verða hægt að setja húsið í lag fyrir þá upphæð, sem talað er um í frv. Húsameistari er nú erlendis, og eitt af því, sem stjórnin hefir beðið hann um að gera, er að heimsækja nýtísku fangelsi ytra, til þess að geta gefið stjórninni ráðleggingar um það, hvernig slíkri stofnun yrði best fyrir komið. En áður en nokkuð verulegt gerist í þessu máli, geri jeg helst ráð fyrir, að senda þurfi mann til útlanda til þess að sjá og kynna sjer þær bestu fyrirmyndir, sem til eru, og undirbúa betur þetta nýja fyrirkomulag. Annað nýtt í þessu frv. er það, að gert er ráð fyrir, að koma megi upp vinnustofu í sambandi við þetta fangelsi fyrir menn, sem t. d. ekki sjá fyrir börnum sínum, en eru þó vinnufærir. Nú liggur fyrir þessari hv. deild bráðabirgðabreyting á hegningarlögunum, þar sem það er gert hegningarvert að vera slæpingi. Það er óhætt að fullyrða, að slík stofnun myndi ekki aðeins verða til gagns fyrir Reykjavíkurbæ, heldur líka mörg önnur sveitarfjelög á landinu. Hún mundi verða mikils virði, m. a. vegna þess, að menn, sem annars vildu ekki vinna, myndu heldur kjósa það en að verða settir í slíkt hæli. Hv. þm. Seyðf. (JóhJóh), sem er sá maður, sem hefir mesta reynslu allra þingmanna í þessum efnum, hefir látið þá skoðun í ljós, bæði á þingi og endranær, að hann gerði ráð fyrir, að Eyrarbakkaspítalinn yrði hentugur fyrir slæpingjahæli og sjúkradeild, en hinsvegar ekki ósennilegt, að fljótlega yrði hallast að því að hafa hið eiginlega betrunarhús annarsstaðar, og þá nær bænum. Fyrir mitt leyti get jeg vel hallast að því, að þetta kunni að verða niðurstaðan í framtíðinni. Þetta frv. er aðeins heimildarlög, og jeg tek það fram aftur, að ekki er hugsað til að nota þau, nema því aðeins, að framkvæmanlegt þyki að nota sjúkrahúsið. Reynist það ekki fært, kemur málið aftur fyrir næsta þing, og þá sennilega á öðrum grundvelli en nú.

Magnús Torfason Jeg stend ekki upp til þess að ræða þetta mál alment, því að allir viðurkenna, að eitthvað verður að gera til þess að bæta um fangavist hjer. En jeg stend upp sakir þess, að hæstv.dómsmrh. nefndi sjúkrahúsið á Eyrarbakka sem fallið til að gera að fangahúsi. Jeg skal nú ekki fara neitt nákvæmlega út í þær sakir, en í sambandi við það, að hæstv.dómsmrh. gat þess, að á húsinu mundi hvíla eitthvað um 20 þús. kr. skuld við Landsbankann, veðrjettur, sem hann hefði í húsinu, vildi jeg leyfa mjer að spyrja hæstv.dómsmrh. um það, hvort hann myndi ekki verða mjer sammála um það, ef ríkið tæki þetta að sjer, að greiða spítalasjóði Eyrarbakka það, sem var lagt í spítalann. spítalinn var upphaflega reistur fyrir nær 40 þús. kr., sem safnað hafði verið með samskotum og svo hafði aukist með vöxtum. Jeg hefði nú litið svo á, að það væri eðlilegt, að þessi sjóður eða Eyrarbakkahreppur fengi þetta borgað aftur, til þess að geta komið upp sjúkraskýli á sínum tíma. Þessu vildi jeg gjarnan fá svar við, og jeg tek það líka fram til athugunar fyrir þá nefnd, sem væntanlega fær málið til meðferðar.

Magnús Guðmundsson Jeg tók svo eftir hjá hæstv. ráðh., að Landsbankinn væri nú eigandi þessa húss hjá Eyrarbakka og að hann hefði keypt það á uppboði fyrir um 20 þús. kr. Þess vegna vildi jeg spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh., hvort það mundi standa til boða hjá Landsbankanum, að hann ljeti húsið af hendi fyrir þessa upphæð. Mjer er nefnilega ekki ljóst, hvort Landsbankinn hefir fengið fult endurgjald fyrir þá kröfu, sem hann hafði, eða hvort krafan hefir verið hærri. Vildi jeg því spyrja, hvort leitað hefði verið hófanna um það, hvort bankinn ljeti húsið af hendi fyrir þetta verð.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af ræðu hv. 2. þm. Árn. vildi jeg taka það fram, að jeg geri ráð fyrir, ef úr því verður, að sjúkrahúsið verði notað, þá eigi ríkið eingöngu við núverandi eiganda þess, Landsbankann. Það kemur ríkinu í sjálfu sjer ekkert við, hvað á undan er gengið í sjálfu húsbyggingarmálinu. Jeg geri auk þess ráð fyrir, að nógu margir annmarkar muni þykja á því að nota þetta hús, þótt ekki verði það keypt dýrara verði en eigandinn setur upp. Jeg viðurkenni fyllilega, að það væri mjög heppilegt að byggja lítið sjúkraskýli á Eyrarbakka, og jeg býst við, að landið hjálpi til þess á sínum tíma. En jeg vil jafnframt taka það fram, að fyrir Eyrarbakka er það sjálfsagt mjög gott, að ríkið taki sjúkrahúsið að sjer. Það er nú sjeð, að hvorki Eyrarbakki nje heldur hjeraðið getur risið undir þessu, því með þeirri ráðstöfun, sem hjer er um að ræða, er sjeð fyrir því, að þetta hús geti orðið Eyrarbakka að nokkru gagni. Þykist jeg vita, að hv.þm. (MT) viðurkenni það, þótt hann vildi auðvitað miklu heldur, að það hefði verið keypt til að nota það sem sjúkraskýli. Jeg heyrði ekki, hvort það var nokkuð sjerstakt, sem hv. 1. þm. Skagf. beindi til mín, af því að jeg brá mjer frá til þess að vera við umr. í Ed. Vil jeg því biðja þann hv.þm. að endurtaka það, ef eitthvað hefir verið.

Jeg spurði um, hvort vitað væri, að Landsbankinn ljeti húsið fyrir þetta verð, því að mjer væri ekki ljóst, hvort hann hefði fengið sína kröfu að fullu goldna með húsinu

. Það hefir náttúrlega ekki verið samið við Landsbankann ennþá, en jeg geng út frá því sem gefnu, að húsið fáist fyrir það, sem Landsbankinn hefir keypt það fyrir. Jeg mundi heldur ekki samþykkja að kaupa það, ef það fengist ekki fyrir sama verð.

Magnús Torfason Jeg vildi aðeins taka það fram, að landsstjórninni kemur það talsvert við, hvernig komið er með þetta hús á Eyrarbakka. Jeg skal fullkomlega játa, að það er vandræðamál, en það er alls ekki svo að skilja, að sýslunefndin eigi ekki nokkra sök á því. Jeg verð að líta svo á, að það sje engu síður hlutverk landsstjórnarinnar að sjá um það, að þetta steinhús standi ekki þarna eins og einhverskonar minnisvarði yfir fyrri stríðsvitleysu, heldur en Eyrbekkinga, sem við þetta mál hafa fengist. Ástæðan til þess er sú, að hjer á þingi voru einu sinni veittar 80 þús. kr. til þess að fullkomna spítalann, en svo, í staðinn fyrir að nota þá peninga til þess, voru 50 þús. kr. af því fje látnar ganga til Íslandsbanka upp í skuld, sem á húsinu hvíldi. Jeg skal nú ekki deila um það, hver eigi sök á þessu.

Hvenær var þetta?

. Það var fyrir árið 1923, eða að minsta kosti fyrir þingið 1924. spítalinn hefði ábyggilega komist upp, ef fjeð hefði verið látið ganga til spítalabyggingarinnar. Þetta kemur því ríkisstjórninni mikið við. Jeg lít svo á, að um spítalasjóð eigi að minsta kosti að fara svo, að hann missi einskis í, ef byggingin skyldi verða tekin til landsþarfa.

Jón Auðunn Jónsson Skoðun mín er sú, að hjer sje um nauðsynjamál að ræða, en því miður eru mörg nauðsynjamál, sem við getum ekki framkvæmt á næstu árum, jafnvel þó að við viðurkennum þörfina. Þetta mál er nú samt eitt þeirra, sem rjett er að framkvæma fyrir 1930. En eins og frv. er og eins og áætlað er framlag ríkissjóðs, get jeg ekki fylgt því. Með frv. er gengið inn á nýja braut, þar sem farið er fram á, að ríkissjóður styrki byggingu sundhallar að helmingi, en hingað til hefir ríkissjóður styrkt slíkar framkvæmdir í sveitum landsins með aðeins einum fimta hluta, og oft ekki einu sinni svo mikið. Oft eru sundlaugar bygðar aðeins fyrir samskotafje og framlög frá viðkomandi hjeraði. Það má að vísu segja, að fleiri en Reykvíkingar hafi not hinnar fyrirhuguðu sundhallar hjer, en svo er og um aðrar sundlaugar í landinu, að þeirra njóta fleiri en íbúar þess hjeraðs, sem sundaugin er í. Til dæmis hafa bæði Vestur-Ísfirðingar og Austur-Barðstrendingar stundað sundnám í Norður-Ísafjarðarsýslu. Það er líka svo, að Reykjavíkurbær hefir komist undan ýmsum kvöðum, sem alment eru lagðar á önnur hjeruð, og vil jeg þar sjerstaklega til nefna, að bærinn mun ekki hugsa til sjúkrahúsbyggingar, þar sem nú er verið að reisa landsspítalann. En ýmsir kaupstaðir, eða að minsta kosti Ísafjarðarkaupstaður, hafa lagt á sig þunga byrði til þess að geta komið sjer upp vönduðu sjúkrahúsi. Um styrk til Reykjavíkurbæjar sjerstaklega virðist mjer stundum vera gengið of langt, þegar borið er saman við aðra kaupstaði landsins. En hitt skal fúslega viðurkent, að frá Reykjavík fljóta ríkissjóði miklar tekjur.

Halldór Stefánsson Jeg hefi borið fram brtt. á þskj. 142, sem gengur nokkuð lengra en brtt. sú, sem hjer hefir verið lýst. Brtt. mín snertir aðeins eitt atriði frv., nefnilega hlutfallið milli framlags ríkissjóðs og framlags annarsstaðar frá. Mjer þykir æðifjeskylft að ganga að frv. óbreyttu. Það munar 60 þús. kr., hvort samþ. er tillaga mín eða frv. óbreytt. Jeg býst ekki við, að það þyki rjett, að Reykjavík fái forrjettindi um fjárframlög fram yfir það, sem verið hefir. Auk þess vil jeg benda á, að mjer þykir minni þörf á að leggja þetta mikla fje fram hjer en annarsstaðar, því að margar hendur vinna ljett verk, eins og kunnugt er. Hjer er saman kominn fjórði hluti landsbúa. Og höfuðborg landsins dregur á margan hátt að sjer fje af öllu landinu. Gegnum siglingar og viðskifti, embættiskerfið og skólana og jafnvel sjálft Alþingi dregur höfuðstaðurinn að sjer fje af öllu landinu, og á því hægri aðstöðu til fjárframlaga og framkvæmda en aðrir landshlutar. Þá má geta þess, að í þessu máli hefir Reykjavík sjerstaklega góða aðstöðu, þar sem til sundhallarinnar á að taka vatn, sem hvort sem er á að leiða í stórhýsi, sem verið er að reisa. Hjer er gert ráð fyrir að byggja „sundhöll“, en annarsstaðar eru bygðar sundlaugar, svo að að því leyti er lengra gengið hjer um fjárframlög af hálfu ríkissjóðs en alment hefir verið áður. Jeg vil ekki leggja á móti málinu sjálfu. Jeg viðurkenni, að það er mikið menningar- og framfaramál. Mjer þykir bara ekki rjett, að lagt sje fram úr ríkissjóði svo hlutfallslega miklu meira fje en áður hefir tíðkast - nú þegar höfuðstaðurinn sjálfur á í hlut.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þar eð hæstv.dómsmrh. er bundinn við umræður í Ed., ætla jeg að segja nokkur orð fyrir hans hönd. Bæði hv.þm.N.-Ísf. og hv. 1. þm.N.-M. hafa þegar gert grein fyrir brtt. sínum. Jeg er þeim alveg sammála um, að ekki beri að leggja fram tiltölulega meira fje til sundhallar í Reykjavík en til sundlauga úti um landið. En það er til önnur leið til lagfæringar á því atriði en sú, sem hv.þm. vilja fara. Þeir vilja lækka framlag til sundhallar í Reykjavík, en jeg álít miklu betra að hækka framlag til sundlauga úti um land. Mjer finst þetta mál yfirleitt vera eitthvert hið allra þýðingarmesta, sem nú er á dagskrá þjóðarinnar, vafalaust enn þýðingarmeira en spítalamálin. En jeg álít sjálfsagt, að um leið og styrkt er bygging sundhallar í Reykjavík verði í sama hlutfalli lagt fram fje til eflingar sundíþróttinni úti um sveitir landsins. Ef aðrir verða ekki til þess, mun jeg gera það. Jeg skal geta þess, að það er af tilviljun einni, að ekki er í fjárlögunum sama hlutfallið í framlagi til Reykjavíkur og annara landshluta. Það var talað um það í stjórninni, en fyrir óaðgæslu komst það ekki inn í fjárlögin. Jeg vil leyfa mjer að leiðrjetta eitt atriði í ræðu hv.þm.N.-Ísf. Hann sagði, að bæirnir þyrftu að leggja á sig þungar byrðar til þess að geta komið sjer upp og rekið sjúkrahús. Jeg veit, að til dæmis á Seyðisfirði er, samkvæmt fjárhagsáætlun bæjarins, sem birt var í blaði eystra, gert ráð fyrir ágóða af rekstri sjúkrahússins. Hinsvegar er það alveg rjett, að þar sem margmenni er, eins og hjer í Reykjavík, er miklu betri aðstaða til verklegra framkvæmda en annarsstaðar á landinu. En bærinn á í mörg horn að líta, og eins verður að gæta þess, að ef bæjarlífið er óhollara en sveitalífið, verður að leggja áherslu á að bæta úr því eins og hægt er. En að því miðar hin fyrirhugaða sundhöll. Mjer finst sem sagt, að hjer sje um svo mikið menningarmál að ræða, að ríkið verði að láta það verulega til sín taka. Þeir menn, sem aðallega berjast fyrir þessu máli, íþróttamennirnir, eiga líka skilið að fá rösklegan stuðning, því að þeir hafa sýnt mikinn dugnað og einlægan vilja á að hrinda því í framkvæmd. Jeg vil eindregið mæla með því, að hv. deild samþykki frv. eins og það er nú.

Sigurður Eggerz Þó að jeg hafi ekki kvatt mjer hljóðs fyr en nú, er það ekki af því, að jeg sje ekki fylgjandi þessu máli. En mjer fanst undirtektirnar hjer í hv. deild vera svo einróma góðar, að óþarfi væri að auka við umræðurnar. En nú hafa komið fram tvær brtt., sem mjer finst geta orðið hættulegar fyrir framgang málsins. Jeg verð að leggja eindregið með því, að þær brtt. verði feldar. Um leið verð jeg að gera grein fyrir ástæðunum til þess. Jeg er alveg sammála hæstv.forsrh. um það, að hjer er mjög merkilegt mál á ferðum. Ef sundhöllin kemst upp, hefir það mikla þýðingu fyrir alt íþróttalíf á öllu landinu. Þó að mál þetta sje aðallega bundið við Reykjavík, hefir það þó þýðingu fyrir alla þjóðina. Jeg hefi tröllatrú á því, að í framtíð skólamálanna, sem eru nú aðalmál þjóðarinnar, muni íþróttir verða miklu meira í hávegum hafðar en þær eru nú. Heilbrigði líkamans er alls ekki gætt eins og skyldi. Jeg er sannfærður um, að sá tími, sem unglingum er ætlað að sitja í skóla, sem eru að minsta kosti 6 klukkustundir daglega, er stórhættulegur fyrir heilsu þeirra. Mjer þykir vænt um, að sjálfur fræðslumálastjórinn, hv.þm. V.-Ísf., heyrir á mál mitt. Jeg vona, að hann láti til sín taka einmitt þetta atriði. Íþróttaiðkanir í skólum ættu að vera sjálfsagðar. Jeg mun sem sagt greiða atkvæði á móti báðum brtt. Ef þær verða samþyktar, er jeg hræddur um, að áhugi sje ekki nógur hjer í Reykjavík til þess að hrinda málinu bráðlega í framkvæmd, enda ætti sundhallarmálið að vera mál þjóðarinnar yfirleitt og hún öll að láta það til sín taka.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Mentmn. hefir komið sjer saman um að leggja til, að brtt. verði feldar. Jeg veit þó ekki með vissu um afstöðu eins nefndarmanns, en hinir fjórir eru ákveðið á móti báðum brtt. Eins og jeg hefi áður tekið fram, telur mentmn. Sjálfsagt að breyta hlutfallinu milli fjárframlaga úr ríkissjóði og annarsstaðar frá, þannig að það verði hið sama úti um landið og þetta frv. gerir ráð fyrir hjer í Reykjavík. Hjer er því um það hlutfall að ræða, sem verða mun á öllu landinu framvegis. Úti um landið er full ástæða til að styrkja Sundlaugar miklu meira en gert hefir verið. Í Reykjavík er aðstaða betri en víða annarsstaðar til framkvæmda í þessu efni, meðal annars vegna fjölmennisins. En jeg hygg, að eftir gangi þessa máls í bæjarstjórn hingað til, muni lækkun þess styrks, sem gert er ráð fyrir í frv., geta orðið hættuleg. Þó að íþróttamenn og ýmsir aðrir hafi sýnt töluverðan áhuga fyrir sundhallarmálinu, er jeg hræddur um, að ekkert geti orðið úr því nema með ríflegum fjárstyrk. Hv. þm. ættu að samþ. frv. með glöðu geði, því að það verður öllum landslýð til gagns. Hjer í Reykjavík dvelja menn af öllu landinu einmitt á þeim aldri, þegar þeir læra helst að synda. Ef menn læra ekki að synda á unglingsárunum, er hætt við, að þeir geri það aldrei. Jeg er alveg sammála hv.þm. Dal. um það, að æskilegt væri að efla íþróttalíf í skólum. En það má ekki gera með því að draga að mun úr bóknámi, að minsta kosti ekki í barnaskólunum. Það tekur oft ekki nema 1/5–½ þess tíma, sem til þess fer í skólum annara þjóða. En hin óhjákvæmilega aukning skólatímans á að fara til íþrótta og handavinnu. Í hinum nýja barnaskóla Reykjavíkur verður sundlaug, sem á að nægja skólanum. En sú laug er ætluð aðeins til að kenna byrjendum. Hinsvegar bætir þetta frv. úr vöntun á sundlaug, þar sem menn geta iðkað sundíþróttina, auk almennrar sundkenslu, sem þar fer fram. Jeg hefi áður bent á, að Reykjavík er ef til vill sá bær á Norðurlöndum, þar sem allra erfiðast er að iðka íþróttir á vetrum. Á sumrin kemur það oft fyrir, að Reykjavíkurbær er nær tómur; það sjest varla mannsbarn á götunum. Allir, sem vetlingi geta valdið, fara burtu úr bænum, á hestum, bílum eða fótgangandi eitthvað upp í sveit til þess að njóta þar náttúrunnar. Aftur á móti sjer maður aldrei mannlausa borg hjer á vetrum. En dvelji maður að vetrarlagi t. d. í Osló, eða öðrum borgum í Noregi og Svíþjóð, þá getur komið fyrir, að maður sjái bæina alveg mannlausa. Allir, sem tök hafa á, eru fyrir utan þá við íþróttaiðkanir, skauta- og skíðahlaup o. fl. Hjer hagar ekki þannig til, að menn geti alment stundað útiíþróttir á vetrum, enda þótt það sje öllum nauðsynlegt. Og úr því verður ekki bætt nema með Sundhöllinni. Auk þess er sundhöllin nauðsynleg vegna heimilisþrifnaðar fyrir almenning, því að það er ekki nema í tiltölulega fáum íbúðum bæjarins, að hægt er að framkvæma hinn nauðsynlegasta þrifnað hvað líkamsþvott snertir. Þeir, sem hafa ráð á baðherbergi, eru hjer kallaðir, ríkismenn. Úr þessu er skylt að bæta. Með frv. þessu er Alþingi að ýta undir framkvæmdir Reykjavíkurbæjar um sundhallarbyggingu, og heiður þess verður þeim mun meiri, sem það á meiri þátt í framkvæmd þessa nauðsynlega fyrirtækis, og einmitt með þessu frv. er og verið að ákveða að styrkja sundlaugar úti um land ríflegar en verið hefir. Nú er styrkurinn til þeirra 4 þús. kr., en eigi hann að miðast við helming kostnaðar, þarf hann að hækka upp í 10 þús. kr.

Jón Auðunn Jónsson Það er alveg óþarfi að halda hjer langar ræður um nytsemi sundíþróttarinnar. Okkur flm. þessara brtt. er ekki síður en öðrum kunnugt um, að sund er einhver hin nytsamasta íþrótt, sem menn iðka, og jeg get bætt því við frá sjálfum mjer, að jeg fjekk heilsubót á unga aldri fyrir það, að jeg lærði þessa íþrótt. Jeg ætti því síst að vera að hafa á móti ágæti þessarar íþróttar, enda er langt frá því, að svo sje. Það, sem hjer er um að ræða, er fyrirkomulagsatriði, það, hvert framlag ríkissjóðs á að vera. Jeg lít svo á, að Reykjavíkurbær muni alveg eins byggja sundhöll, hvort heldur sem hann er styrktur til þess með 65 eða 100 þús. kr. Ef hann gerði það ekki, þá mætti þar af draga þá ályktun, að nauðsyn sundhallar hjer væri ekki eins brýn og margir ætla. Annars er gott að eiga von á því, að hæstv.dómsmrh. beiti sjer fyrir, að meira fje verði lagt til sundlauga úti um land en hingað til hefir verið gert. Þó ber að líta á efnahag ríkissjóðs í þessu sem öðru. Það er að sjálfsögðu rjett hjá hæstv. ráðh., að þörfin fyrir sundlaugar sje brýnni í kaupstöðum og kauptúnum landsins en til sveita, en þá verður maður jafnframt að gera ráð fyrir, að íbúar þessara staða leggi meira á sig til þess að fá þær umbætur en sveitirnar gera eða geta gert, og hvað bæjarfjelag Reykjavíkur snertir, þá finst mjer, að aðstaða þess sje að miklum mun betri en annara kaupstaða, að jeg tali ekki um sveitirnar. Að hætt verði að byggja sjúkrahús, þó að sundhöllin verði bygð, er jeg ekki viss um. En því get jeg aftur á móti trúað, að það dragi úr aðsókn að þeim. Því, sem hæstv. ráðherra var að tala um reikninga Seyðisfjarðarkaupstaðar, ætla jeg ekki að svara. Jeg hygg þó, að byggingarkostnaður sjúkrahússins þar sje ekki talinn með, þegar talað er um, að bær þessi geti rekið sjúkrahúsið hallalaust fyrir bæjarfjelagið. Líka getur vistin verið seld svo dýrt í því sjúkrahúsi, að óhæfilegt sje. Auk þess ber þess að gæta, að sjúkrahús þetta er langt frá því að fullnægja kröfum tímans. Hvað snertir heiður þingsins, sem hv.þm. V.-Ísf. var að tala um, þá held jeg, að hann sje mestur, ef það gætir fullrar sanngirni í öllum tillögum. Eins og tekið hefir verið fram, hefir tillag ríkissjóðs til sundlauga úti um land verið 4 þús. kr. á ári, en nú á að veita til sundhallar hjer í Reykjavík á einu ári 100 þús. kr. Það sjá allir, hvílíkt ósamræmi er í þessu, enda þótt það sje rjett, sem haldið hefir verið fram, að þetta tillag til sundhallarinnar væri í eitt skifti fyrir öll; en svo er líka um tillag til annara hjeraða. Ef maður leggur til grundvallar þörfina í hinum ýmsu hjeruðum landsins fyrir því að fá sundlaugar, þá myndi fje það, sem verja þyrfti til þeirra árlega, verða svo mikið, að á einum áratug skifti miljónum kr., ef það ætti að vera í samræmi við þetta tillag ríkissjóðs til sundhallarinnar í Reykjavík. Að sjálfsögðu eiga íþróttamenn landsins alt gott skilið, og jeg er viss um, að hvorugur okkar flm. þessar a brtt. viljum leggja stein í götu þeirra. En við viljum, að gætt sje samræmis í þessum tillögum eins og öðrum og litið á getu ríkissjóðsins.

Halldór Stefánsson Ýmsir hv.þm. hafa orðið til þess að leggjast af kappi á móti brtt. minni á þskj. 142. Ummæli þeirra hafa þó að ýmsu leyti ekki snert málið sjálft, heldur verið almennar hugleiðingar um íþróttalíf. Út í þær umr. ætla jeg alls ekki að fara að blanda mjer. Jeg fæ ekki sjeð, að slíkar umræður komi máli við í þessu sambandi. Fleiri eru íþróttir en sund. Hjer kemur það eitt máli við, hvort ástæða er til að leggja fram hlutfallslega meira fje úr ríkissjóði þegar Reykjavík á í hlut en verið hefir áður. Hæstv. forsrh. sagði, að tvær væru leiðir í þessu máli til þess að ná samræmi. Önnur væri sú, að lækka tillagið úr því, sem nú er, en hin að hækka það í framtíðinni. Það er alveg rjett, þessar leiðir eru báðar til - þó verður misrjetti gagnvart þeim, sem búnir eru að koma upp sundlaugum. En mig furðar á, að ekki skuli hafa opnast augu sumra þeirra, sem þessu fylgja, fyrir auknu hlutfallsframlagi ríkissjóðs fyr en nú, og það einmitt þegar sá aðili á í hlut, sem minsta þörf hefir á auknu hlutfallsframlagi. Hv. þm. Dal. sagði, að brtt. mín væri hættuleg fyrir málið. Jeg fæ ekki sjeð, hvernig það má vera, ef áhuginn fyrir því er eins mikill hjer í bænum og af er látið. Því aðeins getur hún verið hættuleg fyrir það, að bæjarbúa skorti skilning og áhuga fyrir því, en það er gagnstætt því, sem mótmælendur till. hafa fullyrt. Ef sú væri nú raunin á, þá væri æskilegt, að áhrifa- og áhugamennirnir, sem hjer hafa talað, beittu fortölum sínum í þá átt að hafa áhrif á áhugaskort bæjarbúa. Það væri þá rjettmætt og gæti orðið málinu til mikils gagns. Annars þykir mjer leitt, að meiri hl. nefndarinnar skuli vera á móti brtt. minni, því að jeg álít rjettmætt, að hún nái fram að ganga. Hv. þm. V.-Ísf. hefi jeg svarað með því, sem jeg hefi þegar sagt, og skal ekki orðlengja það frekar.

Ólafur Thors Jeg þarf ekki að vera margorður um þetta mál, og það því síður, þar sem sumir hv. deildarmenn hafa þegar tekið fram margt af því, sem jeg taldi rjett, að kæmi fram í þessari hv. deild í sambandi við frv. þetta. Það munu nú liðin full 15 ár frá því að tillagan um sundhöll hjer í bæ kom fyrst fram á prenti, frá núverandi formanni Íþróttasambands Íslands, og síðan hafa íþróttamenn barist fyrir þessu máli. Jeg hafði nú lesið það, sem þessir menn skrifuðu um málið, og taldi það þjóðþrifamál, en hafði aldrei orðið fyrir verulegri hrifningu, svo jeg þess vegna teldi rjett að styðja það fyr eða fremur en margt annað þrifamálið. En svo fór fyrir mjer eins og mörgum öðrum, að sjón verður sögu ríkari. Mjer varð reikað einn fagran sunnudagsmorgun inn í sundlaugar og sá þar smábörn busla í lauginni á svo kölluðu „hundasundi“, fagrar yngismeyjar synda eins og svani á vatni og íturvaxna íþróttamenn, sem „hnituðu hringa marga“ um leið og þeir steyptu sjer úr háalofti af sundpallinum niður í laugina. Jeg fyltist löngun til þess að kasta mjer úr fötunum og fara á hundasundi með krökkunum, en skammaðist mín fyrir það, máske af hjegómagirni, því að jeg kann lítið að synda, en frá þessari stundu skildi jeg nauðsyn þessa máls og sór því fylgi mitt í gegnum þykt og þunt. Þeir hv.þm., sem hafa orðið til þess að andmæla þessu sundhallarmáli, telja því ekkert mein gert, þó að frv. þetta nái ekki fram að ganga í þeirri mynd, sem það er nú, og benda ennfremur á, að ástæðulaust sje að leggja Reykjavík hlutfallslega meira fje til sundlaugar en öðrum landshlutum. Þessum hv.þm. vil jeg segja það, að það er hvorttveggja, að mjer er ekki grunlaust, að verði framlag ríkissjóðs minkað frá því, er stjórnarfrumvarpið gerir ráð fyrir, muni af því stafa tafir á framkvæmd málsins, og hitt, að mjer finst, að Reykjavík hafi lagt og leggi enn svo mikið til almenningsþarfa, að ekki sje gerandi mikið úr því, þó að það komi einu sinni fyrir, að hún beri hlutfallslega meira úr býtum en aðrir landshlutar. Jeg minnist í þessu sambandi ársins 1925, þegar tekjur ríkissjóðs voru alls 16 milj. kr., og þar af innheimt af tollheimtu Reykjavíkur og annara bæja 11 milj. kr. Jeg nefni þessar tölur aðeins til þess að sýna, að Reykjavík á alla sanngirni skilið hvað þessi mál snertir. Af framansögðu verð jeg að halda því fram, að full sanngirni mæli með því, að frv. það, sem hjer er til umræðu, verði samþykt eins og það liggur fyrir. Eins og kunnugt er, er jeg í Íhaldsflokknum, flokknum, sem hefir það efst á stefnuskrá sinni að miða öll útgjöld við hina raunverulegu getu ríkissjóðs. Þó getur það komið fyrir, að hugsjónirnar beri mig út fyrir þessi takmörk, þegar jeg vil láta eitthvert hugsjónamál ná fram að ganga, eins og t. d. þetta sundhallarmál, sem jeg tel eins þýðingarmikið til líkamlegra þrifa eins og jeg tel hugmynd Kristjáns Albertssonar um ríkisforlag vera til andlegra þrifa. Jeg skal svo ljúka máli mínu með því að taka undir orð eins merks borgara þessa bæjar. Orð hans voru þessi: „Hafið það hugfast, að ef þið stofnið íþróttaskóla og byggið sundhöll, þá þurfið þið ekki að byggja spítala“. Jeg veit, að ekki ber að skilja þessi orð bókstaflega, en mikill sannleikur er samt í þeim fólginn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg hefi talað áður í þessu máli og fært þá fram rök fyrir því, og skal ekki endurtaka þau nú. Viðvíkjandi því, að tillag það úr ríkissjóði, sem hjer ræðir um, sje of mikið, þá er það rjett, ef litið er á það hlutfall, sem verið hefir á milli framlags ríkissjóðs og hjeraða til sundlauga úti um land. En eins og tekið hefir verið fram, er sú stefnubreyting orðin í þessu máli, að hjer eftir verður sama töluhlutfall til sundlauga úti um land og hjer er farið fram á að verði til sundhallarinnar. Jeg vænti því, að hv.þm. utan Reykjavíkur sjái, að hagur þeirra kjördæma verður ekki fyrir borð borinn hvað þetta snertir. Og hv.þm.N.-Ísf. vil jeg segja það, að hann má eiga von á mínum stuðningi við þær framkvæmdir, sem stendur til að gera á Reykjanesi vestra.

Pjetur Ottesen Enda þótt mál þetta sje nauðsynlegt, sem jeg vil síst bera brigður á, þá tel jeg þó, að taka þurfi tillit til mögulegleikanna. Hjer er farið fram á að veita 100 þús. kr. til sundhallar í Reykjavík, og það er gert af stjórn, sem samtímis fer fram á í tillögum sínum að lækka svo skiftir hundruðum þúsunda króna fjárframlög til verklegra framkvæmda í landinu, þ. e. vega, brúa, síma og vita. Mjer finst því ástæða til þess að athuga þetta dálítið nánar. Er þá fyrst að athuga, hvort hjer sje veitt fje eftir sömu hlutföllum og gert hefir verið áður til hliðstæðra fyrirtækja; en því skýtur þá heldur skökku við, því til sundhallar þessarar á að veita helming kostnaðar, í stað þess að til sundlauga úti um land hefir ekki verið veitt nema 1/5 kostnaðar. Það er fyrst þegar til þess kemur, að það á að fara að reisa sundhöll fyrir Reykjavík, að stjórnin rýkur upp til handa og fóta og ber fram tillögur um, að ríkið leggi fram helming kostnaðar. Jeg vil ekki þar með segja, þótt freistandi sje, að þessi stefnubreyting eigi sjer stað vegna þess, að hjer á Reykjavík hlut að máli. En það er óneitanlega lítið samræmi í því hjá hæstv. stjórn, að jafnframt því, að hún leggur til, að ríkið greiði helming kostnaðar til sundlaugar í Reykjavík, lætur hún standa óbreytt í fjárlögum ákvæðið um það, að til sundlauga úti um land skuli ekki greitt úr ríkissjóði nema 1/5 hluti kostnaðar. Það er enn annað, sem bendir á það, að þessi skoðanaskifti sjeu tengd við það, að um er að ræða fjárframlag til framkvæmda hjer í Reykjavík, sem sje það, að það eru eingöngu búsettir menn hjer og gjaldendur þessa bæjar, sem beita sjer fyrir þessari fjárveitingu.

Og þeir einir tala á móti frv., sem eru utan Reykjavíkur

. Já, það er ekki nema eðlilegt; þeir sjá ekki ástæðu til að gera Reykjavík hærra undir höfði í þessu efni en öðrum hjeruðum landsins. Það er talað um þetta sundhallarmál hjer sem ákaflega mikið nauðsynjamál, og vil jeg ekki bera brigður á það, að svo sje, en að nauðsyn Reykvíkinga í þessu efni sje svo miklu brýnni en annara hjeraða á landinu, að það rjettlæti að verja svo miklu fje nú úr ríkissjóði til þessa verks og gera Reykjavík svo miklu hærra undir höfði um fjárframlög í þessu efni en öðrum hjeruðum, því mótmæli jeg algerlega. Það er öllum kunnugt, að hjer í Reykjavík er sundlaug og hefir verið haldið þar uppi sundkenslu um langt skeið, en þeirri sundlaug kann að vera í ýmsu ábótavant. Þá er því haldið fram, að í þessari sundlaug sje eini möguleikinn fyrir Reykvíkinga til sundiðkana. Þetta er ekki rjett. Jeg veit ekki annað en hjer sje skamt til sjávar, en það er alkunnugt, að sjóböð og það að synda í sjó er hámark hollustunnar við böð. Það er að vísu svo, að á ýmsum tímum árs er ekki öllum hent að synda í sjó, því þrátt fyrir alt íþróttaskvaldrið munu þeir margir vera, sem kveinka sjer við kalda vatnið. En á dögum Bessastaðaskóla - en þar var vagga íþróttanna á landi hjer í þá tíð - víluðu skólapiltar ekki fyrir sjer að steypa sjer í sjóinn um háveturinn, og mig minnir, að Páll Melsteð segi frá því einhversstaðar, að þeir hafi synt, þótt svo mikið frost væri, að „það tólgaði fjöruna“, eins og hann komst að orði. Nei, þótt þetta sje mikið nauðsynjamál, þá má ekki gleyma því, að það eru fleiri leiðir til þess að skola skítinn af skrokknum á sjer en að gera það í yfirbygðri sundlaug, og jeg yrði að telja það mikla afturför og mjög óheppilegt, ef þessi „höll“ yrði til þess að draga menn frá sjónum. Jeg sje enga ástæðu til þess að hækka nokkuð tillagið úr ríkissjóði til þessarar sundlaugar frá því, sem verið hefir og aðrir hafa notið og eiga auðsjáanlega að njóta áfram. Ef hjer er um svona mikið nauðsynjamál að ræða fyrir Reykjavíkurbæ eins og haldið er fram, þá þarf síst að telja það eftir Reykvíkingum að byggja sína sundlaug með sama styrk og aðrir hafa notið. Það er þá bara af því, að þetta er ekki eins mikið nauðsynjamál og af er látið, ef það stendur í vegi fyrir framkvæmd málsins, hvort veitt verður úr ríkissjóði ½ eða 1/5 kostnaðar. Ræða háttv.þm. Dal., eða sá hluti hennar, þar sem hann talaði um það, hve langar skólasetur væru óhollar fyrir unglingana, og það þyrfti að gera sjerstakar ráðstafanir þess vegna, var mjer mikið gleðiefni. Þetta gladdi mig mjög mikið, því að við deildum um þetta fyrir nokkrum árum, jeg og hv.þm. Dal. Jeg hjelt þá fram þessari skoðun, en háttv.þm. Dal. kallaði það þá fjarstæðu og kvað það ekki ná neinni átt. Það gleður mig, að hv.þm. Dal, skuli hafa komist að raun um það, að það var mikið hæft í því, sem jeg hjelt þá fram. Jeg þarf svo ekki að fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, en ef það er rjett, að það sje nauðsyn á að koma upp sundhöll, þá vænti jeg þess, að það sje svo mikill skilningur á þeirri nauðsyn Reykjavíkurbæ, að framkvæmdir verði ekki látnar stranda á því, hvort veittur er helmingur eða lægra hlutfall. Ef skilningur manna á þessu máli er ekki meiri en það, að framkvæmdin strandi á því, þá vaknar mikill ótti um það, hvort skilningurinn á þessu máli er þá svo almennur hjá öllum fjöldanum, að sundlaugin komi að tilætluðum notum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallason): Það eru aðeins nokkur orð út af ræðu hv.þm. Borgf. Jeg heyrði ekki upphaf ræðu hans, en skildi hann svo, að hann hjeldi því fram, að það væri ósamræmi hjá stj. að leggja til, að veittur verði styrkur til sundhallarbyggingar annarsvegar og hinsvegar að draga úr verklegum framkvæmdum. Jeg held, að hv.þm. Borgf. hefði ekki fundið ósamræmi í þessu, ef hann hefði hugsað málið dálítið betur. Hv. þm. veit vel, að landsstjórnin verður að halda sjer við gildandi skattalög, er hún semur fjárlagafrv., og núv. stj. ætlar sjer ekki að bera fram fjárlög með tekjuhalla. Jeg hefi sagt það við fjvn. - og hv.þm., sem á sæti í þeirri nefnd, veit það -, að tilætlun stj. væri sú, að afla ríkissjóði svo mikilla tekna, að hægt væri að veita ríflegt fje til verklegra framkvæmda, án þess þó að afgreiða fjárlögin með tekjuhalla. - Þegar hv.þm. var að tala um ósamræmið og stefnubreytingu stj., vissi hann því vel, að það, sem hann sagði um það, hafði ekki við rök að styðjast. Eins og stj. ætlast til, að hægt verði að afla peninga til þess að stofna til myndarlegra sundlauga úti um land, eins er það tilætlun hennar að afla peninga til annara verklegra framkvæmda. En hún fer ekki af stað með þetta í fjárlagafrv. fyr en tryggur er tekjuaukinn. Þá vjek hv.þm. að hlutföllunum. Jeg er búinn að geta þess, að stj. hefir þegar gert ráð fyrir því, að tillagið til sundlauga úti um land hækki. T. d. er hæsta styrkveitingin til sundlaugar, sem áður hefir verið veitt, ekki heldur 2/5 kostnaðar. Er það til sundlaugarbyggingar í Þingeyjarsýslu. Hjer er því ekki um neina stefnubreytingu að ræða hjá stj. Við Framsóknarmenn höfum ekki áður haft þá aðstöðu eða þau ráð hjer á Alþ., að við höfum getað komið öllu í framkvæmd, sem við gjarnan hefðum viljað koma fram. Jeg gat ekki annað en brosað, þegar hv.þm. Borgf. var að tala um það sem fyrirmynd og hámark í íþróttamenningu þjóðarinnar, að á öldinni sem leið hefðu örfáir menn á Bessastöðum synt í sjó að staðaldri. Hann má telja það viðunandi, að 10, 20 eða 30 menn fari í sjóinn, en jeg vil vona, að slíkt ástand í íþróttalífi eins og var á þeim tíma, sem hv.þm. vitnaði í, komi aldrei framar í sögu þjóðarinnar, og jeg vona líka, að sundhöllin hindri það, að annað eins ástand komi nokkurntíma aftur.

Jón Ólafsson Jeg get sparað mjer að fara mörgum orðum um þetta mál, því að hv.þm. V.-Ísf. tók fram flest það, sem jeg vildi hafa um það sagt. Flestir eða allir, sem tekið hafa til máls, hafa látið í ljós þá skoðun sína, að hjer sje um mikið nauðsynja- og framfaramál að ræða, svo að mjer skilst, að menn eigi þá aðeins eftir að deila um það, hve hátt tillag ríkissjóðs til verksins eigi að vera. Það hafa verið leidd rök að því, að hjer stendur sjerstaklega á, þar sem um Reykjavík er að ræða. Það er löngu kunnugt, að sundlaug. sú, sem bærinn á, er langt frá því að vera viðunandi. Reykvíkingum hefir orðið þetta mjög tilfinnanlegt, ekki síst nú á síðustu árum, vegna þess, hve gestakomur bæði útlendra og innlendra gesta hafa aukist. Það er nú svo, að eitthvað það fyrsta, sem útlendir gestir spyrja um, þegar þeir koma hingað til bæjarins, það eru laugarnar, „hinir heitu hverir og laugar“, sem eiga sinn stóra þátt í því að lokka útlenda ferðamenn hingað til landsins. Það er því skiljanlegt, að Reykvíkingum falli það ekki sem best að verða að bjóða þeim að synda í slíkum forarpolli sem sundlaugarnar hjer eru. Þess vegna vil jeg benda hv.þdm. á það, að það getur haft þýðingu, ekki einasta fyrir Reykjavík, heldur einnig fyrir landið út á við, að hjer sje sú sundhöll, sem hverri höfuðborg sem væri mætti vera sómi að að eiga, og allir, ekki einasta allir bæjarbúar, heldur einnig allir landsmenn, gætu verið hreyknir af. Hv. þm.N.-Ísf. benti á það, að Reykvíkingar nytu meira góðs en aðrir landsmenn af ýmsum ríkisstofnunum, sem stæðu hjer í Reykjavík, og tók hann til dæmis landsspítalann. Jeg vil nú minna þennan hv.þm. á það, að Reykjavík hefir líka ýmsar skyldur og kvaðir fram yfir aðra landshluta. Má t. d. benda á það, að Reykjavík verður að halda uppi farsóttahúsi og gera ýmsar strangar ráðstafanir og allkostnaðarsamar gegn útbreiðslu farsótta, vegna þess að skip koma hingað fyrst og því mikil hætta á, að farsóttir berist hingað fyrst og síðan hjeðan aftur út um landið. Jeg nefni hjer aðeins þetta dæmi, en það mætti benda á margt fleira til þess að sýna fram á það, að Reykjavík hefir ýmsum skyldum að gegna fram yfir aðra kaupstaði landsins, og að þess vegna verður sá baggi, sem Reykvíkingar hafa að bera, stærri en annara landsbúa. Jeg geri ráð fyrir því, þótt ýmsir hv.þm. heyrist oft tala svo, sem þeir sjeu því algerlega andvígir, að nokkuð sje hlynt að Reykjavík, þá sjeu menn þó sammála um það, að það eigi að vera stolt allra landsmanna, að höfuðstaðurinn líti sem best út. Það er, eins og allir vita, mikill þáttur í því, hverjum augum útlendar þjóðir líta á menningu vora, hvernig höfuðborg vor lítur út í augum þeirra útlendinga, er sækja landið heim og oft sjá ekki annað af landinu en hana. Þá sagði hv.þm.N.-Ísf., að það væri ekki mikill áhugi fyrir þessu máli hjer í bænum. Mjer er kunnugt um, að það hefir altaf verið og er enn mjög mikill áhugi fyrir þessu máli hjer í bænum. En nú, þegar það er ráðið, að tvær stórbyggingar, sem nú er verið að reisa hjer í Reykjavík, skuli verða hitaðar með laugavatni, þá finst öllum sjálfsagt, að það vatn verði notað til sundlaugar eftir að það hefir farið gegnum þessar byggingar og hitað þær. Og það má vel vera, að þetta almenna álit manna hjer í bænum hafi orðið til þess, að ýmsum virtist vera hjer minni áhugi fyrir sundhöllinni en í raun og veru er. Og þótt ýmsum kunni að virðast áhuginn lítill á þessu máli, þá er mjer kunnugt um það, að til eru þungar kröfur meðal manna hjer í bænum um endurbætur á bænum og þær stórfeldar; endurbætur, sem mönnum hefir þótt dragast of lengi, með tilliti til þess, hve mikils virði þær væru, þegar ræða er um heimsóknir útlendinga til landsins. Jeg verð að segja það, að hann fer að verða í fylsta máta leiðinlegur þessi blær og andi, sem altaf svífur yfir, þegar talað er um það að gera eitthvað, sem gæti orðið Reykjavík til bóta. En þegar það er borið saman, sem gert hefir verið fyrir aðra landshluta, og það, sem gert hefir verið fyrir Reykjavík, með allan þann mannfjölda, sem hjer er saman kominn, þá held jeg, að enginn þyrfti að sjá ofsjónum yfir því, þótt þetta fje yrði veitt til sundhallarinnar. Hvað viðvíkur því fordæmi, sem talað er um, að hjer sje verið að mynda, ef veittur sje helmingur kostnaðar, þannig að hjer eftir muni verða heimtað sama hlutfall til allra sundlaugabygginga úti um land, þá held jeg, að ríkið ætti ekki að sjá eftir því fje, sem til þess færi; það mundi koma í ljós með aukinni líkamsmenningu þjóðarinnar, að það fje hefði margborgað sig. Jeg held, að hv.þm. V.-Ísf. hafi tekið fram svo margt af því, sem jeg hefði viljað segja, að jeg geti látið sitja við það, sem jeg hefi þegar sagt.

Haraldur Guðmundsson Allir, sem tekið hafa til máls um þetta mál, hafa viðurkent, að hjer væri um mikið þjóðþrifa- og nauðsynjamál að ræða. En menn greinir á um það, eins og oft vill verða um slík mál, hvort hjer sje um svo aðkallandi þörf að ræða, að þetta mál eigi að sitja í fyrirrúmi fyrir öðrum málum, er þeir telja einnig nauðsynleg og gagnleg. Það er nú mín skoðun, að þetta mál sje svo mikið nauðsynja- og þjóðþrifamál, að ekkert annað kalli frekar að, og því sje alveg ótækt að láta það bíða eða sitja á hakanum. Menn hafa deilt um það hjer, hve mikinn þátt ríkinu beri að taka í þeim kostnaði, sem framkvæmd þessa máls mundi leiða af sjer, og sumir haft það á móti frv., að í því væri, með ákvæðinu um framlag ríkissjóðs, brotin sú regla, sem hingað til hefði verið fylgt um framlag ríkissjóðs til sundlauga. Þeir hafa haldið því fram, að með því að samþ. frv. væri Reykjavík gert hærra undir höfði en öðrum landshlutum, og með því brotinn rjettur á þeim. Jeg skal ekki neita því, að ef litið er til fjárhæðanna eingöngu og nafnanna, sem fylgja, lítur svo út, sem þeir hafi nokkuð til síns máls. En það er alveg víst - og það mun verða viðurkent, þótt síðar verði -, að hjer er ekki fyrst og fremst að ræða um hjeraðsmál Reykvíkinga, heldur fyrst og fremst mál alls landsins. Það er kunnugt, að hingað til Reykjavíkur flykkist á vetri hverjum fjöldi ungra manna og kvenna í ýmsa skóla hvaðanæfa af landinu. Ef þessu fólki er nú gefinn kostur á því að nema sund með hægu móti, þá er auðsjeð, hvílíkt tækifæri það er til þess að breiða út sundíþróttina meðal landsmanna. Þetta unga fólk mun flytja með sjer íþróttina út um allar sveitir landsins, kynna mönnum hana og kenna og sýna mönnum fram á gagnsemi og ágæti listarinnar. Þetta verður áreiðanlega afleiðing þess, ef Sundhöll yrði bygð hjer í Reykjavík. Mönnum er það eitt ekki nóg að nema; þeir eru jafnan fúsir á að miðla af fróðleik sínum til annara. Jeg heyrði því haldið fram af einhverjum háttv.þm. - jeg hygg, að það hafi verið hv.þm. Borgf. -, að hjer í Reykjavík yrðu menn ekki varir svo mikils áhuga á sundíþróttinni, að það gæti hvatt þm. til þess að vera málinu fylgjandi. Jeg vil benda þessum hv.þm. á það, að einstaka menn og fjelög hjer og bæjarstjórn Reykjavíkur hafa lagt mjög verulega af mörkum í þessu skyni. Sundlaugarnar hjer innfrá hefir Reykjavíkurbær bygt alveg án styrks úr ríkissjóði. Þar hafa ekki aðeins Reykjavíkurbúar lært sund, heldur einnig fjöldi manna annarsstaðar að. Sumir þeirra hafa síðan orðið til þess að kenna mönnum sund úti um alt landið. Bæjarstjórn Reykjavíkur hefir líka samþykt að hafa sundlaug í barnaskólanum nýja, og ekki farið fram á nokkurn styrk úr ríkissjóði til hennar, og ennfremur að nota heimild síðasta þings til þess að lögbjóða sund sem skyldunámsgrein við þann skóla. Fjelög íþróttamanna hafa styrklaust bygt sundskálanri í Örfirisey og sjeð um sundkenslu þar. Um þá sundlaug, sem hjer er um að ræða, sundhöllina svo kölluðu, stendur alveg sjerstaklega á, því að það mál er, eins og sýnt hefir verið fram á, fult svo mikið mál allrar þjóðarinnar sem Reykvíkinga. Það hefir verið rætt um það í fjvn., eins og hv.þm. Borgf. veit, hvort ekki mundi vera rjett að breyta hlutföllunum um tillag ríkissjóðs til sundlauga yfirleitt. Mjer er ekki kunnugt um hug annara manna til þess máls, en jeg fyrir mitt leyti mun verða fylgjandi því, að tillag ríkissjóðs verði hækkað til jafns við tillög hjeraðanna. Jeg álít, að það sje til vinnandi til þess að hvetja menn úti um land til þess að leggja sjálfir fram fje til þess að byggja sundlaugar og iðka sund meir en nú er. Og jeg er sannfærður um það, að sundhöll hjer í Reykjavík er stórt spor í þá átt að hvetja menn til þess að leggja meiri stund á sund en nú er gert, ekki aðeins Reykvíkinga, heldur einnig menn um land alt. Það hefir verið tekið fram rjettilega af hæstv.forsrh., að það er alveg sjerstök þörf á því fyrir Reykjavík, að hjer sje kostur á góðri sundlaug. Jeg veit ekki nema það sje þörf á því að minna hv.þm. á það, ef svo kynni að vera, að þeir myndu það ekki fullvel áður, að kjör almennings og híbýlaháttur hjer í Reykjavík er svo bágborinn, að fólki er það nauðsyn að eiga kost á því að geta farið í bað iðulega, ef það á að geta gætt sæmilegs hreinlætis og haldið heilsu sinni. Það, að koma hjer upp sundhöll, sem allur almenningur getur náð til, er því nauðsynlegur liður í þeim ráðstöfunum, sem gera þarf til þess að ráða bót á ástandinu í heilbrigðismálum meðal almennings hjer í Reykjavík, auk þess, sem það yrði til þess að fleiri lærðu og iðkuðu sund en nú er. En í slíkum sjómannabæ sem Reykjavík er eiga allir að kunna að synda og kunna það vel. Jeg saknaði þess hjá hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), að hann skýrði frá því, hvað meiri hl. bæjarstjórnar Reykjavíkur mundi gera, ef breytt yrði ákvæðinu í frv. stj. um tillag ríkissjóðs. Jeg verð að segja það sem mitt álit persónulega, að jeg álít það dálítið hæpið, að hún telji sitt tilboð um framlag bindandi nema sú upphæð komi á móti, sem þar er gert ráð fyrir. Jeg hefi ástæðu til að ætla, að hv. 3. þm. Reykv. geti vel sagt um það, hvern veg meiri hluti bæjarstjórnar Reykjavíkur muni líta á það mál. Í bæjarstjórninni eiga sæti ýmsir menn, er telja mörg önnur mál svipuð nauðsynjamál sem þetta og meir aðkallandi, og þá gæti svo farið, ef tillag ríkissjóðs yrði lækkað, að það kynni að draga dálítið úr áhuga sumra bæjarfulltrúanna á þessu máli. Væri því gott, ef hv. 3. þm. Reykv. vildi nú upplúka sínum munni þar um. Hv. þm. Borgf. er ákaflega hræddur um, að sundhöll hjer í Reykjavík muni „draga menn frá sjónum“. Það mun nú vera svo, að því er jeg held, víðast hvar á landinu, að það er aðeins um mjög stuttan tíma ársins, að almenningur getur iðkað sund í sjó. Þeir, sem eru heilsuveilir, fara ekki í sjóinn á vetrum, þegar „tólgar fjöruna“. Og ef hv.þm. Borgf. álítur það til þjóðþrifa, að menn fari í sjó, þá ætti hann einnig að sjá, að fyrsta sporið til þess, að svo verði, er að byggja sundhöll, svo almenningur geti lært sund, en þegar svo er komið, mun þess skamt að bíða, að allir fari í sjó, þegar það er hægt vegna veðráttu.

Sigurður Eggerz Mjer skildist á hv.þm. Borgf., að hann liti svo á, að stefnubreyting hefði orðið hjá mjer í skólamálunum, er jeg mintist á þau í sambandi við það mál, er hjer liggur fyrir.

Hv. þm. V.-Ísf. þótti það líka

. Jeg heyrði ekki ræðu hans, en jeg vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkur orð úr Alþt. 1925: „Jeg er auk þess sannfærður um það, að lærisveinar í mörgum skólum eru látnir sitja of lengi í tímum; þreytan er þeim einnig að óliði. Og einmitt af því, að jeg veit af þessu hjá kennurum og lærisveinum, þá er jeg altaf að prjedika leikfimi, sund og aðrar íþróttir, af því að þarna eru meðulin á móti þreytunni“.

Jeg vitnaði í umræður um barnafræðsluna

. Þetta sannar, að jeg stend á sama grundvelli og áður í þessu efni, og er altaf gott að geta vitnað í Alþt., þegar mönnum er að ástæðulausu brugðið um skoðanaskifti. Því meir sem jeg hefi um það hugsað, því betur hefi jeg sjeð, hve mikla þýðingu íþróttir hafa fyrir líkamlega og andlega heilbrigði þjóðarinnar. Jeg tel það ekkert aðalatriði, að menn skari fram úr í íþróttum, þótt það sje ánægjulegt og þjóðinni til sóma að hljóta frægðarorð af íþróttamönnum sínum, eins og hún hefir hlotið af sumum þeirra. En jeg legg meiri áherslu á það, að skilningur vaxi á því, hve mikla þýðingu íþróttir hafa fyrir þroska þjóðarinnar. Og á meðal þeirra íþrótta má sannarlega telja sundið, sem auk þess að vera heilsusamleg og fögur íþrótt er beinlínis öryggisráðstöfun til að bjarga lífi manna. Jeg þarf ekki að minnast hjer á alla þá sorgaratburði, þar sem sundið hefði getað komið að haldi, en get látið nægja að geta um nýafstaðinn atburð, þar sem sundið bjargaði manni frá bráðum bana. Þar sem jeg gat þess í sambandi við skólamálin, að menn væru látnir sitja of lengi í tímum, átti jeg aðallega við hina æðri skóla, eins og t. d. mentaskólann, þar sem nemendur verða að sitja í 6 tíma á skólabekknum daglega. Jeg álít, að þessi langa seta sje svo þreytandi, að nemendur njóti tilsagnarinnar ver á þennan hátt en þótt færri stundum væri varið til kenslunnar. Og jeg hygg, að tillit verði tekið til þess í skólamálum framtíðarinnar, hve óholl þessi þreyta er nemendum - og kennurum engu síður. Að vísu skal jeg játa, að þetta kemur síður til greina í sveitum en kaupstöðum. Jeg skal ekki lengja umr., en vil geta þess, að jeg lít svo á, að þetta mál, sem hjer liggur fyrir, nái til landsins í heild, en ekki til Reykjavíkur einnar. Og jeg verð að segja það, að jeg öfunda blátt áfram hæstv. stjórn af að leiða svo gott mál til lykta.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Háttv. þm.N.-Ísf. hjelt því fram, að ef nú yrðu veittar 100 þús. kr. til Sundhallar í Reykjavík, myndi það leiða af sjer fjárveitingar svo miljónum skifti til annara landshluta. En þótt fjárveitingar væru veittar í hlutfalli við fólksfjölda í þessu skyni, yrðu það þó ekki nema 400 þús. kr. En jeg vona samt, að hv.þm. reynist hjer sannspár og þetta verði gert með tímanum. Jeg ætlast ekki til, að það verði gert í ár eða að ári. Jeg býst við, að það taki eina öld að koma böðum og sundi meðal landsmanna í æskilegt horf. Jeg get tekið undir með hv.þm. um það, að í þessa þörf á að eyða miklu fje, en það á að gera það á löngum tíma. Það er ekki rjett að blína á upphæðina eina, heldur á hve löngum tíma hún er veitt til framkvæmda. Jeg hygg, að 10–20 þús. kr. á ári til annara landshluta en Reykjavíkur nægi til að byrja með. Hv. þm. Borgf. talaði um, að stj. væri að skera niður verklegar framkvæmdir um leið og hún bæri fram till. sem þessa. Jeg vil benda honum á, að hjer er um verklega framkvæmd að ræða, og síst óveglegri en margar aðrar. Gildi verklegra framkvæmda á að miða við það gagn, sem af þeim leiðir. Þessi sami hv.þm. var gramur út af því, að nú, þegar hlutfallinu um framlag ríkissjóðs til sundlauga væri breytt, þá er það Reykjavík, sem upphafinu veldur. Við, sem unnum Reykjavík góðs, og öllu landinu, hljótum að gleðjast yfir því hvorutveggja, að hagur Reykjavíkur og annara landshluta hækkar, en hinir, sem draga taum annara landshluta, hljóta að gleðjast yfir því, að af þessu leiðir, að hlutfallið breytist einnig í öðrum landshlutum, eins og fram hefir komið í umræðunum, að allir eru ásáttir um. Önnur brtt. við frv. myndi auka kr. 1.50 gjaldi á hvern mann í Reykjavík og hin till. kr. 3.00 gjaldi. Þetta myndi að líkindum nema 10–20 kr. skatti á okkur lægri gjaldendurna. Að þingmannsins dómi eiga þessar krónur að standa á bak við þessar fjárheimtur úr ríkissjóði. Jeg held, að hv.þm. hafi ekki athugað, hvað hann var að segja. Hann var svo harðorður í garð okkar Reykvíkinga, að jeg held, að jeg verði ekki of harðvítugur við hann, þótt jeg líki honum við Cato gamla, sem elskaði fornar dygðir eins og hv.þm. Mjer kom það í hug út af því, sem hann sagði um sjóböðin. Cato, sem elskaði fornar dygðir, eins og hv.þm., talaði eitt sinn um það í Senatinu, að menn væru nú orðnir svo góðir og mjúkir við þræla sína, að til vandræða horfði, og væri það munur eða í gamla daga, þegar þeir voru barðir til óbóta. En fyrst þessi hv.þm. elskar svo mjög fornar dygðir, eins og jeg veit, að hann gerir, og að hann hefir líka margar þeirra til að bera í ríkum mæli, þá ætti hann að gera sitt til þess að endurreisa þessa fornu dygð; sundkunnáttuna. Þeir, sem elska forna hreysti og hetjuskap, eiga að styðja þetta mál vegna framtíðarinnar og landsins í heild.

Jón Auðunn Jónsson Jeg hefi borið hjer fram brtt. um, að ríkið styrki byggingu sundhallarinnar að einum þriðja hluta. Ástæður fyrir þessari brtt. hefi jeg fært áður, og skal því ekki endurtaka þær. Jeg sje ekki, að ástæða sje til að kaupa menn til að styðja gott málefni með óvenjulegum styrkveitingum.

Halldór Stefánsson Jeg vil aðeins leiðrjetta missögn eða misskilning, sem kom fram í ræðu hv. 3, þm. Reykv. Hann talaði um, að jeg hefði sagt, að lítill áhugi væri fyrir þessu máli í Reykjavík. Jeg sagði það ekki, heldur að áhugi fyrir þessu máli væri minni en af er látið, ef brtt. þessar yrðu því að falli, en jeg dró í efa, að svo yrði. Eins og kunnugt er, eru margir áhugamenn um íþróttir í Reykjavík, og ættu þeir þá að geta vakið þann áhuga, er með þarf. Og það verð jeg að segja, að áhuginn er lítill, ef hann nægir ekki til þess, að sjálf Reykjavík geti með hlutfallslegum stuðningi leyst það af hendi, sem litlar heildir hafa gert úti um land.

Einar Jónsson Það er fjarri mjer að efast um, að hjer sje gott og gagnlegt mál á ferðinni. En jeg var að bíða eftir því, hvort ekki kæmi fram við umræðurnar, að menn hefðu tekið eftir, hvað hjer er að gerast, sem sje, að strikaðar eru út úr fjárlögunum jafnháar upphæðir til verklegra framkvæmda, eins og hv.þm. Borgf. benti á. Í aths. við fjárlagafrv. stjórnarinnar er þess getið, að framlög til síma og brúa hafi verið lækkuð um 100 þús. kr. til hvors um sig. Þessar fjárhæðir eiga að ganga að hálfu leyti til þess, sem hjer liggur fyrir, og að hálfu leyti til letigarðsins. Jeg tel alla sanngirni mæla með því, að bygging sundhallarinnar verði styrkt eftir sömu hlutföllum og sundlaugabyggingar annarsstaðar á landinu. En eigi að miða þau framlög við till.stjfrv., hlýtur að leiða af því stórhækkuð útgjöld. Jeg fyrir mitt leyti mun greiða atkv. með brtt. fremur en stjfrv. Það er ekki vegna þess, að jeg telji ekki málið gott og gagnlegt, heldur af því, að jeg tel ekki rjett, að skornar sjeu niður verklegar framkvæmdir til að hrinda því í framkvæmd. Jeg heyrði einhvern minnast á það í umræðunum, að það myndi ekki verða málinu til falls, þótt Reykjavík yrði að leggja fram meira en helming. En því var bætt við, að ríkissjóði bæri skylda til framlags að hálfu, vegna þeirra manna, er kæmu hingað utan af landinu. Reykjavík nýtur nú ýmissa hlunninda af ríkinu fram yfir aðra landshluta. Jeg fyrir mitt leyti get t. d. ekki sætt mig við, að ríkið kosti kirkjugarðinn hjer í Reykjavík. Ekki verður heldur sjeð, að bráður háski geti af því stafað, þótt þetta mál komist ekki í framkvæmd nú þegar. Þótt gömlu sundlaugarnar sjeu að vísu ónógar orðnar, eru þær þó til mikilla bóta. Og auk þess er sjórinn, sem er vafalaust hollasta heilsulaugin. Reykjavík er í þessum efnum betur stödd en ýmsir aðrir staðir á landinu.

Hannes Jónsson Hv. þm. Borgf. ljet svo um mælt, að það væru einungis gjaldendur Reykjavíkur, sem fylgjandi væru þessu máli. Jeg get frætt hv. deild á því, að þetta mál kom til umræðu á þingmálafundi á Hvammstanga, og einhver atkvæðamesti maður hjeraðsins lagðist þar eindregið á móti því og vildi láta gömlu hlutföllin haldast um land alt. En þrátt fyrir það var samþykt þar áskorun til þingsins um að veita umrædda fjárhæð til sundhallar í Reykjavík, og að framvegis yrðu sömu hlutföll í fjárveitingum til sundlauga úti um land. Mjer skilst á því, sem hjer hefir verið sagt, að það hafi einnig átt að standa í fjárlagafrv. stjórnarinnar og muni koma þangað. Jeg mun því greiða atkvæði á móti þeim brtt., sem hjer liggja fyrir. Það hefir verið talað um, að þessi fjárveiting skapaði misrjetti. En jafnvel þótt ekki yrði breytt hlutföllum um framlög til sundlauga úti um land, tel jeg, að leggja beri alveg sjerstaka áherslu á sundhallarmálið hjer í Reykjavík. Jeg hefi ekki haft neina blinda ást á Reykjavík, en jeg verð að viðurkenna, að við sveitamenn höfum margt gott þangað sótt, og eitt með því besta er sundkunnáttan. Sundkunnáttu var mjög ábótavant fyrir nokkrum árum síðan og sund ranglega kent allvíða. Nú er orðin mikil breyting á þessu til batnaðar, einmitt vegna þess, að menn hafa numið rjettar aðferðir í Reykjavík og kent þær út frá sjer. Jeg get fært sönnur á þetta, ef með þarf, því að sjálfur hefi jeg fengist nokkuð við sundnám og sundkenslu. Sundhallarmálið er mikill þáttur í undirbúningnum fyrir hátíðahöldin 1930, og þótt sá undirbúningur komi Reykjavík að nokkru meira gagni en öðrum landshlutum, má ekki láta hann undir höfuð leggjast þess vegna. Sundhöllin gerir hátíðahöldin veglegri en ella og eykur um leið menningu í landinu. Jeg tel mikilsvert, að þetta mál nái fram að ganga og að inn í fjárl. komist, að breytingin á hlutföllum á fjárframlagi úr ríkissjóði til sundlauga nái einnig til annara landshluta.

Pjetur Ottesen Mjer fanst hæstv.forsrh. vera nokkuð viðkvæmur fyrir því, að jeg sagði, að stjórnin bæri þetta mál fram um leið og hún legði til að skera niður fjárframlög til verklegra framkvæmda. Vildi hann sýna fram á, að jeg færi þar með staðlausa stafi. Hæstv. forsrh. sagði, að stjórnin hefði bundið sig við að fara ekki út fyrir fjárlögin.  (Forsrh. TrÞ: Jeg sagði það ekki)  . Það má vera, að hæstv. ráðherra hafi ekki sagt það með þessum orðum nú við þessa umræðu, en hann hefir sagt það við fjárveitinganefnd, og þykir mjer undarlegt, ef hann ber á móti því hjer, sem hann segir þar. Það er síður en svo, að jeg telji þetta óheppilega reglu, ef hæstv.forsrh. vildi þá sýna lit á að fylgja henni. Hæstv. ráðherra er að hæla sjer af því, að stjórnin hafi ekki viljað bera fram fjárlagafrv. með tekjuhalla. Þó að þessar 100 þús. kr., sem stjórnin vill veita til sundhallar í Reykjavík, sjeu ekki teknar inn í fjárlagafrv., þá er það nú í raun og veru alveg sama, því það er ráð fyrir því gert að greiða þessa upphæð á næsta ári, svo þegar tekið er tillit til þessarar fjárveitingar, þá er fjárlagafrv. í raun og veru borið fram með tekjuhalla, sem nemur mismuninum á þessari upphæð og tekjuafganginum í fjárlagafrv. Það er þess vegna ekki ástæða fyrir hæstv. ráðherra að stökkva upp á nef sjer út af því, sem jeg sagði um þetta atriði. Um rjettmæti þessarar stefnubreytingar, að hlaupa nú í að veita Reykjavíkurbæ helming kostnaðar við byggingu sundhallar, vil jeg geta þess, að svo hefir verið úti um land í sumum hjeruðum, að einstakir menn eða fjelög hafa komið upp sundlaugum, sem hafa kostað 10–20 þús. kr., án nokkurs atbeina úr ríkissjóði. En þeir, sem styrks hafa notið, hafa ekki fengið nema 1/5 kostnaðar. Þegar nú einstök hjeruð geta int þetta af hendi, þá ætti Reykjavíkurbæ ekki að verða skotaskuld úr því að koma sjer upp sundhöll á sama hátt. Enn má geta þess, að styrkur til sundlaugabygginga úti um land er eingöngu miðaður við sundlaugina sjálfa, en auk hennar þarf að byggja hús til afnota fyrir sundiðkendur, og hefir það ærinn kostnað í för með sjer, en í því skyni hafa sveitir landsins ekki fengið einn eyri. Háttv. þm. V.-Ísf. hneykslaðist á því, að jeg skyldi tala um sjóinn, rjett eins og sjórinn væri slík forynja, að goðgá væri að láta hans getið. Jeg veit, að meiningin er ekki sú, að ætla sjer með auknum styrk til sundnáms að draga menn frá sundiðkunum í sjó. Sjórinn er stundum kaldur; jeg skal játa það. En lífskjör alls fjöldans af Íslendingum eru ekki á þann veg, að maður geti altaf haldið sig í hlýjunni. Það er holt og nauðsynlegt að venja sig við kuldann líka. Maður þarf ekki að hengja sig svo mjög í fornöldina til þess að sannfærast um þetta. En háttv.þm. V.-Ísf. lætur sjer ekki nægja minna en að seilast langt aftur í römmustu forneskju eftir líkingu til þess að heimfæra upp á mig. Jeg ætla ekki að svara þeirri líkingu, og jeg get vel sætt mig við að vera líkt við Cato hinn gamla. Háttv. þm. hjelt því fram, að jeg hefði ekki viljað viðurkenna, að þetta fje, sem ætlað er til sundhallarbyggingar, færi til verklegra framkvæmda. Jú, mikil ósköp. Vitanlega er það líka verkleg framkvæmd. En það, sem jeg vítti, var aðeins það, að veita svo stóra upphæð til slíkra framkvæmda samtímis því, sem hæstv. stjórn er að skera niður fjárframlög til annara miklu nauðsynlegri framkvæmda.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það eru aðeins örfá orð. Hjer hefir mikið verið talað um ósamræmi. Jeg vil aðeins minna á það, að hjer er eingöngu um heimildarlög að ræða, og get huggað háttv.þm. Borgf. með því að segja honum, að jeg geri alls ekki ráð fyrir, að þessi heimild verði notuð, ef ekki fást meiri tekjur en áætlaðar eru í fjárlagafrv. stjórnarinnar. En jeg býst við, ef tekjuauki fæst, að það verði hægt. Og þá kemur líka til mála að hækka aðrar fjárveitingar og stofna til frekari verklegra framkvæmda. Að þessu athuguðu ætti mönnum að vera ljóst, að í þessu eru alls ekki fólgið neitt ósamræmi. Jeg vil ennfremur minna á, að tekjuáætlun fjárlaganna er sniðin eftir frv. því, er fráfarandi stjórn lagði fyrir þingið í fyrra til samþyktar. Síðan í fyrra hafa engar breytingar orðið á sköttunum. Eigi að síður hefir stjórnin lækkað áætlunina um ¾ milj. kr., þannig að grundvöllurinn, sem bygt skal á, er ólíku traustari núna en í fyrra. Ef háttv.þm. Borgf. því vill áfellast stjórn þá, er nú situr við völd, fyrir ógætilega tekjuáætlun, þá er í þeim áfellisdómi fólgin margföld ásökun á hendur þeirri stjórn, er fór með völdin síðastliðið ár og háttv.þm. hefir stutt.

Hákon Kristófersson Þetta mál er svo vaxið, að jeg tel ástæðu til þess að gera grein fyrir atkvæði mínu. Jeg vil segja hæstv.forsrh. það, að hverjum þykir sinn fugl fagur, en ekki skal jeg deila við hann að öðru leyti. Jeg verð að líta svo á, að það sje miður sæmilegt af háttv. meðhaldsmönnum þessa máls að bregða öðrum um slæmar hvatir, þótt þeir hafi aðrar skoðanir á því. Það er leitt, ef satt væri, að þingmenn utan af landi væru líklegir til þess að standa í götu þjóðþrifamála, ef þau á einhvern hátt kæmu Reykjavíkurbæ sjerstaklega að notum. Jeg álít þetta mál menningarmál, sem komi þjóðinni við í heild sinni. Í eðli sínu er það fyrst og fremst helgað höfuðstað landsins. Þar með er ekki fyrir það girt, að aðrir landshlutar njóti góðs af. Það er metnaðarmál hverrar þjóðar að hlynna að höfuðborg sinni. Það er metnaðarmál, og það er menningarmál að því leyti, sem gera má ráð fyrir, að þaðan renni þeir straumar, er móti þjóðlífið: Jeg sje mjer því ekki fært að vera á móti þessu máli, og það því síður, sem hjer er aðeins um heimild handa stjórninni að ræða. En því slæ jeg jafnframt föstu, að sami grundvöllur og gengið er út frá með þessu frv. um sundhöll fyrir Reykjavík verði að gilda fyrir önnur hjeruð um bygging sundlauga. Teldi jeg ver farið, ef svo yrði ekki.  (Forsrh. TrÞ: Sömuleiðis)  . Er ólíku saman að jafna, hvað þetta er frambærilegra mál heldur en frv. um letigarðinn, sem hjer hefir verið á ferðinni, komið úr sömu átt. Um það, að þingmálafundur norður í Húnavatnssýslu sje skilningsbetri á nauðsyn þessa máls heldur en háttv.þm. Borgf., hygg jeg, að geti leikið mjög á tveim tungum, enda þótt hv.þm. V.-Húnv. vilji láta líta út sem svo sje. Jeg leyfi mjer að efast stórlega um það. Hitt er engin furða, þótt þar fáist fylgjendur þessu máli sem öðrum úr sömu átt, þegar þeim er sagt að gera það. Þetta er ekki sagt til þess að hindra málið. Það er frekar sagt vegna þess, að það er alls ekki víst að gleggri skilningur sje á þessu máli í Húnavatnssýslu heldur en víða annarsstaðar. Og þess er vert að minnast, að það eru ekki altaf vitrustu mennirnir, sem bregða öðrum um skilningsleysi. Í sambandi við þetta mál er eitt atriði, sem jeg vildi minnast á og mjer þykir athugavert. - Í c-lið frv. segir svo: að nemendur úr skólum, er landið kostar að meira eða minna leyti, fái ókeypis aðgang til æfinga í sundhöllinni. Út á þetta er í sjálfu sjer ekkert að setja. Jeg álít það alveg rjettmætt og sjálfsagt. En svo kemur d-liðurinn: að bærinn skuli selja aðgang almenningi, en þó ekki dýrara verði heldur en þarf til þess, að fyrirtækið beri sig. Þetta þykir mjer óviðfeldið og ekki rjettlátt. Jeg get sem sje búist við, að það verði aðallegast fátækasti hluti bæjarbúa, - sem beri uppi kostnaðinn við rekstur sundhallarinnar með þessu móti. En hinir, sem eru svo efnum búnir, að þeir geta sent börn sín í skóla, eiga að fá þessi hlunnindi ókeypis. Það mundi valda því misrjetti, er ekki yrði við unað til lengdar. Virðist enda ekki ósanngjarnt, þótt bænum væri gert að skyldu að veita öllum jafnt ókeypis aðgang og afnot af sundlauginni, eftir að hafa fengið svo ríflegan styrk til byggingarinnar. Þá vil jeg og taka það fram í sambandi við þetta mál, að hæstv.forsrh. hefir fengið nýjan skilning á þörf sveitanna í þessu efni og hygst að sjá þeim fyrir hlutfallslega jafnháum styrk og þetta frv. heimilar að veita Reykjavíkurbæ. Er það lofsvert og ber að þakka það.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Nefndin er sammála um það aðalatriði þessa frv., að það beri að friða Þingvelli. En það skilur nefndina fyrst og fremst, að meiri hl. vill fylgja frv. um stærð þessa svæðis, sem á að friða, en minni hl. vill fylgja þeim tillögum, sem komu fram í frv., sem lá fyrir þinginu 1926. En það svæði er aðeins lítil ræma milli Almannagjár og Hrafnagjár; það er ekki mjög breitt og miklu minna um sig en svo, að nægja mundi fólki, sem kemur til Þingvalla á ári hverju í skemtanaskyni eða til þess að sjá þennan merkilega stað. Þá er annað. Eftir því sem árin líða mun því fólki fjölga, sem þangað leitar, svo að það er skylda þjóðarinnar að halda þessum stað í heiðri og sjá um, að skógurinn sje ekki upprættur og vernda landið fyrir því að blása upp. En þetta fæst ekki nema með því móti, að lagður sje niður sauðfjárbúskapur á þeim jörðum, sem eru í sjálfri kvosinni í Þingvallasveit, og landið varið fyrir ágangi sauðfjár. Þó að lagður sje niður búskapur á þessum jörðum, má náttúrlega búast við ágangi af sauðfje úr öðrum nærliggjandi hjeruðum, svo sem Grímsnesi. Nefndin vill fallast á að taka þetta svæði, sem um ræðir í 2. gr. frv. Hún álítur, að með því sje Þingvöllum bestur sómi sýndur og að það sje fullkomlega rjettlátt af þinginu að taka þann stað undir sína vernd, - gera Þingvelli að nokkurskonar þjóðgarði, þar sem landsmenn eigi frjálst að hreyfa sig um stærra svæði en gert var ráð fyrir í frv. 1926. Þó að nefndin þannig í aðalatriðum fylgi frv. því, sem liggur fyrir frá stjórninni, þá telur meiri hl. rjett að gera þá breytingu við 2. gr., að Þingvallanefndin geti gert ráðstafanir til þess að eyða dýrum og fuglum, sem geta gert usla á því friðlýsta svæði. Það er t. d. mikið af veiðibjöllu í Þingvallasveit, og er hún oft vargur í vjeum í fuglalífinu á vorin. Svo gætu verið refir, og sagt er, að gren finnist innan þessa svæðis, en jeg hefi ekki heyrt getið nema um eitt. Ætti Þingvallanefndin að hafa heimild til að gera ráðstafanir til að eyða þeim, ef til kæmi. Fyrir því gerir nefndin þessa breytingu. Þá finst nefndinni óþarflega mikið að ákveða, að bæði Þingvallanefndin og húsameistari ríkisins skuli þurfa að gefa leyfi til þess, að jarðrask og húsabyggingar megi gera á þeim jörðum, sem ræðir um í síðustu málsgrein 2. gr. frv.; finst henni nóg, að Þingvallanefnd úrskurði þetta. Þá þykir meiri hl. rjett að taka upp í frv. svipuð ákvæði og í frv. 1926, þar sem heimilt væri að taka eignarnámi og til afnota þau svæði og afnotarjett þeirra svæða, er frv. ræðir um. Auk þess finst meiri hl. rjett, að Þingvallanefnd hafi heimild til þess að kaupa jörðina Gjábakka, sem liggur austan að hinu friðlýsta svæði. Það er mjög sennilegt, ef farin verður sú leið að hafa verði til þess að vernda Þingvallaskóg fyrir ágangi sauðfjár, þá ættu þeir að vera þarna, því að austan mundi helst ágangsins von. Og fáist ekki viðunandi verð, ætti Þingvallanefndin að geta tekið jörðina eignarnámi samkvæmt lögum. Nú hefi jeg fengið upplýst, að Gjábakki muni vera einstaklings eign, en þó muni Þingvallahreppur sem stendur geta tekið hana í sínar hendur fyrir eitthvert ákveðið verð. Ef svo stæði, finst mjer ekki ólíklegt, að Þingvallanefndin mundi geta náð samþykki við hreppinn um það, að hún fengi jörðina fyrir hans milligöngu. Þá hefir meiri hl. gert þá breytingu á 5. gr., að fella niður það ákvæði, að brot á áfengislöggjöfinni megi varða alt að þrefalt hærri sektum þar en annarsstaðar. Álítur meiri hl., að slíkt ákvæði eigi ekki heima í þessu frv., enda var gert ráð fyrir, að þetta ætti að setja í reglugerð, en þar eiga slík ákvæði ekki heima. Annars á þetta auðvitað helst að vera í áfengislöggjöfinni sjálfri, ef menn vilja hafa slíkt ákvæði á annað borð. Þá lokabreytingu gerir svo meiri hl. nefndarinnar, að í staðinn fyrir, að hugsað var að greiða allan kostnað við friðun Þingvalla sem þingkostnað, þá skuli greiða hann beint úr ríkissjóði. Mönnum finst sjálfsagt þingkostnaður svo mikill, að ekki sje rjett að vera að bæta þar við kostnaði af ýmsum öðrum störfum og framkvæmdum. Auk þess kann sumum að finnast það nokkuð aðhald, að Þingvallanefndin skuli þurfa að biðja ríkisstjórnina um fje úr ríkissjóði til framkvæmda. Jeg gleymdi raunar að geta einnar brtt., við B-lið 2. gr., að Þingvallanefndin ráði veiði í Þingvallavatni. Það er að vísu ekki ætlast til, að þarna verði algerlega bönnuð veiði, en úr því að á að fara að friðlýsa skóginn, þá er ekki minni ástæða að friða vatnið, eða einstaka hluta þess, sjerstaklega vegna þess, að það er upplýst, að norðan þessarar línu, sem tiltekin er í frv., sje hrygningarsvæði í vatninu. Bændur, sem jeg hefi talað við að austan, telja einmitt nauðsynlegt, að friðað sje að minsta kosti nokkuð af því svæði, sem er norðan þessarar línu, svo að silungsveiði þverri ekki í vatninu. Það hefir verið veitt svo takmarkalaust á seinni árum, svo að hætta er talin á því, að veiðin þverri. Þá gæti Þingvallanefndin gengist fyrir því eða fengið bændur til þess, t. d. á Kárastöðum eða Mjóanesi, að hafa silungaklak. Auðvitað getur nefndin, ef þetta verður samþ., leyft þá veiði í vatninu, sem henni sýndist og þætti hæfileg. Jeg hefi þá minst á brtt. og minst á þann ágreining, sem er milli nefndarhlutanna. Hv. 3. landsk. mun gera grein fyrir sinni afstöðu, og get jeg því beðið með frekari andsvör, þar til hann hefir flutt sína framsöguræðu.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg hefi ekki getað fallist á, að það væri rjett að taka til friðlýsingar jafnstórt svæði sem stjfrv. gerir ráð fyrir. Það eru tvær ástæður til þess. Önnur er kostnaðurinn. Svæðið, sem stjfrv. fer fram á að friðlýsa, sýnist við lauslega mælingu vera 50 ferkm. Og eftir því, hvernig friðlýsingunni er ætlað að vera, mun ekki vera talsmál að framkvæma hana á annan hátt en bæði með sauðheldri girðingu og þar að auki með mikilli vörslu. Þetta hygg jeg, að öllum verði ljóst, sem athuga ummörk svæðisins, sem liggja bæði yfir marga alfaravegi og þjóðvegi, þar að auki um ákaflega mikið mislendi, þar á meðal upp á eitt af hæstu fjöllum hjer í nágrenni. En hinsvegar er áleitni mikil á þetta land, einkanlega á vorin, af sauðfje nágrannajarða og nágrannasveita. Mjer virðist þetta muni vera alt of kostnaðarsamt, bæði að framkvæma girðinguna og halda henni við, og halda ennfremur uppi þeirri vörslu, sem útheimtist til þess, að ákvæði stjfrv. nái tilgangi sínum. En höfuðástæða mín er sú, að jeg vil ekki leggja niður þau býli, sem nú eru á þessu svæði. Jeg get ekki fundið næg rök fyrir þörf á niðurlagning þeirra. Svæðið er í sjálfu sjer ákaflega víðlent, þetta skógivaxna hraun, sem er nú kringum þessi býli. Það er svo rúmgott, að það mætti að skaðlausu taka hluta af skóginum og girða þá, ef menn vilja, til þess að hlynna að vexti hans. En jeg get ekki sjeð, að það standi í neinu sambandi við að friða þingstaðinn og þá fornsögulegu helgi, sem á honum er, þegar farið er fram á að leggja niður býli eins og Hrauntún og Skógarkot, sem liggja í mikilli fjarlægð þar frá og sjást ekki einu sinni frá þingstaðnum, nema kannske af einstöku hæðum. En það yrði óhjákvæmileg afleiðing af stjfrv., að þessi býli yrði að leggja niður sem bændabýli; hitt gæti komið til mála, að lána grasnyt innan túns þeim starfsmönnum, sem yrðu launaðir til þess að hafa gæslu þessa svæðis. Af þessum ástæðum hefi jeg ekki viljað fylgja stjfrv. óbreyttu, en lagt það til sem aðalbreytingu, sem felst í 1. brtt. minni á þskj. 143, að þessi ummörk hins friðlýsta svæðis verði hin sömu sem stjórnin stakk upp á í frv., sem var lagt fyrir Nd. 1926. Þau ummörk voru þar tiltekin eftir uppástungu nefndar, sem stjórnin hafði skipað til að undirbúa þetta mál. Í nefndinni áttu sæti þjóðmenjavörður, húsameistari ríkisins og vegamálastjóri. Jeg heyrði hv.frsm. meiri hl. ekki færa fram önnur rök fyrir sínu máli hvað ágreining um stærð svæðisins snerti en að það væri of lítið fyrir þann ferðamannastraum, sem sækti til Þingvalla nú og í framtíðinni. En sjálfsagt er meira en 9/10 hlutar af þeim fólksfjölda fólk úr Reykjavík og nágrenni, sem aðeins fer til Þingvalla á sunnudagsmorgna og hverfur heim aftur að kvöldi. Og það munu ekki vera nema örfáar undantekningar, að það fólk fari út fyrir það svæði, sem jeg hefi tiltekið í minni brtt. Meira að segja fer það ekki um nema tiltölulega lítinn hluta þess svæðis, líklega ekki meira en 1/3, sem er þingstaðurinn sjálfur og allra næsta nágrenni fyrir norðan hann. Og hvað snertir aðra ferðamenn, sem koma til lengri dvalar, þá get jeg ekki sjeð, að Þingvallahraun og beitilönd jarða þar í kring þurfi að vera fremur lokuð fyrir þeim heldur en þau eru nú, ef þeir vilja sjer til skemtunar fara gönguferðir eitthvað dálítið lengra frá þingstaðnum. Þetta er þá höfuðbreytingin. En svo eru vitanlega ýmsar aðrar breytingar, sem felast í till. mínum. Þar á meðal geri jeg ráð fyrir, að stjórninni sje skylt að halda uppi lögskilum öllum á hinu friðlýsta svæði, en fer fram á að fella niður ákvæði stjfrv. um friðun villidýralífs á þessu svæði. Meiri hl. vill lagfæra stjfrv. með því að taka upp heimild fyrir Þingvallanefndina til að gera ráðstafanir um eyðingu refa. En sú umbót er ekki fullnægjandi. Það eru lög í landi, að það er skylda að útrýma refum. En eftir stjfrv. er ekki meiningin að gegna þeirri skyldu á hinu friðlýsta svæði á þann hátt, sem landslög standa til. Það er ekki nóg að gefa Þingvallanefnd heimild. Það þarf á þessu svæði sem annarsstaðar að vera bæði heimilt og skylt að vinna að útrýmingu refa, ef þeirra verður vart. Og það hygg jeg náist með því ákvæði, sem jeg hefi stungið upp á, að ríkisstjórnin geri lögskil af landinu að þessu eins og að hverju öðru leyti. Þá hefi jeg stungið upp á þeirri breytingu frá stjfrv., að til ársloka 1930 komi afmælisnefnd Alþingis fram stjórninni til aðstoðar um þetta mál, hvað friðlýsingu snertir, en að þá fyrst taki við sjerstök til þess kjörin Þingvallanefnd. Mjer finst ekki ástæða til að hafa báðar þessar nefndir samtímis og vil sneiða hjá því með brtt. minni. Jeg hefi svo tekið upp helstu ákvæði úr stjfrv. frá 1926, sem miða að því að heimila stjórninni að gera þær ráðstafanir, sem viðeigandi þykja til þess að friða og hlynna að því landi, sem eftir mínum tillögum á að vera áfram í ábúð frá prestssetrinu eða hjáleiga þaðan, en stjfrv. fer fram á að friðlýsa. Það er svæðið, sem 5. gr.brtt. minna hljóðar um. Þá hefir mjer þótt rjett að setja í frv. heimild fyrir sjálfa afmælisnefnd Alþingis að taka land til afnota, svo sem hún telur þurfa, vegna hátíða halda 1930. Jeg geri ráð fyrir hvort sem er, að það muni þykja rjett að hafa slíka heimild, og jeg skil í raun og veru brjef Þingvallanefndarinnar, sem birt er í greinargerð stjfrv., sem tilmæli um að fá einmitt þetta, sem jeg sting hjer upp á, þar sem hún fer fram á, að stjórnin með sjerstöku tilliti til hátíðahaldanna 1930 undirbúi og leggi fyrir næsta Alþingi lagafrumvarp, þar sem hinu opinbera sjeu trygð full umráð Þingvallalands og þess nágrennis, sem þurfa þykir. Þetta er rjett athugað, að það þarf að tryggja nefndinni hverskonar afnot af landi kringum þingstaðinn, sem henni þykir þurfa vegna hátíðahaldanna, og það er það, sem jeg orða með 6. brtt. Mjer þykir svo ekki ástæða að fjölyrða meira um þetta að svo stöddu.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Það hefir verið skýrt frá því áður, að stjfrv. um friðun Þingvalla fyrirskipi ekki girðingu um hið friðlýsta svæði, heldur er ætlað að leggja það í vald þeirrar nefndar, sem kosin verður samkvæmt frv., hvort landið skuli girt eða ekki, og á hvern hátt. Það getur náttúrlega verið, að það verði erfitt að halda uppi girðingu þarna á þeim takmörkum, sem lýst er í frv., að hún mundi ekki standast snjó á vetrum; en það er þá þeirrar framkvæmdarstjórnar, sem hjer er kölluð Þingvallanefnd, að ákveða, á hvern hátt landið skuli varið, hvort það skuli girt að nokkru og varið að nokkru o. s. frv. En ástæðan til þess, að við viljum hafa svæðið svo stórt, er þetta, sem hv.frsm. minni hl. rjettilega hafði eftir mjer, að við búumst við svo auknum gestafjölda til Þingvalla í framtíðinni. Við hátíðahöldin 1930 búast menn við, að komi mesti fjöldi til Þingvalla, og ekki síst erlendra manna. Verður það nokkurskonar auglýsing fyrir staðinn út á við, svo að búast má við, að mjög mikill fjöldi erlendra manna komi þá næstu árin, að sínu leyti eins og konungskoman 1907 var nokkurskonar auglýsing fyrir Þingvelli. Gestagangur hefir verið þar margfalt meiri eftir en áður. Það er athugandi, að eins og nú stendur eru byggingar svo litlar á Þingvöllum, að það er ekki hægt að taka á móti nema takmarkaðri tölu gesta. Þar eru áreiðanlega miklu minni húsakynni en menn gjarnan vildu nota. En úr því verður að bæta á einhvern hátt. Með auknum húsakynnum mundi því gestastraumurinn til Þingvalla vaxa stórum, og fjöldi þeirra gesta; sem þangað sækti, ekki sætta sig við hið takmarkaða svæði hv. 3. landsk. Afleiðingin yrði þá sú, að gestirnir dreifðust út um alt hraun og gerðu usla á jörðum ábúenda, eins og við hefir viljað brenna og kvartað hefir verið undan á síðustu árum. Hinsvegar er það ekki víst, að leggjast þyrfti niður með öllu ábúð í Skógarkoti, þó að friðað yrði og girt svæði það, sem frv. fer fram á. Mjer þykir því sennilegt, að búskapur, t. d. með kýr, haldist áfram í Skógarkoti. Þar eru ágætir sumarhagar fyrir kýr og góður markaður fyrir mjólkina á sumrin. Ekki er heldur ósennilegt, að þar mundi halda áfram að vera gisting fyrir þá menn, er dvelja vildu þar eystra um tíma, og hún aukast. Mjer er kunnugt um, að á Kárastöðum, Brúsastöðum og í Skógarkoti hefir verið yfirfult af sumargestum allan þann tíma, er gestir haldast við austur þar. Er því sennilegt, að ábúendur jarðanna mundu hafa talsverðar tekjur af greiðasölu og ef til vill þóknun fyrir eftirlit með hinu friðlýsta svæði. Hv. frsm. minni hl. álítur, að brtt. okkar meiri hl. við d-lið 2. gr. eigi ekki við. En jeg held einmitt, að hún eigi vel við og sje nauðsynleg til þess að taka af allan vafa um fyrri málsliðinn. Því að vitanlega kemur það ekki til mála, að þetta friðlýsta svæði eigi að verða einskonar uppeldisstofnun fyrir refi, eins og drepið var á í einu dagblaðinu nýlega. Hinsvegar segir það sig sjálft, að ef til þess kemur að eyða þurfi refum á þessu svæði, þá mundi Þingvallanefnd gera ráðstafanir til þess í samráði við nærliggjandi sveitir. Þá vill hv.frsm. minni hl. ekki hafa tvær nefndir, heldur fela þau störf, sem frv. nefnir, Þingvallanefnd þeirri, sem nú er starfandi. En hjer er um alóskyld verkefni að ræða. Núverandi Þingvallanefnd er aðeins kosin til þess að sjá um undirbúning alþingishátíðarinnar 1930, en hin nefndin, sem kjósa á eftir frv., er framkvæmdanefnd, sem Alþingi kýs og á að hafa alla yfirstjórn hins friðlýsta lands, einnig eftir 1930. Enda er það ærinn starfi, sem hátíðanefndin hefir með höndum, og eykst þó drjúgum, eftir því sem nær líður hátíðinni, svo að á það er ekki bætandi. Það mun líka sýna sig, að starf hinnar væntanlegu nefndar verður margþætt. Jeg get vel hugsað mjer, að ekki líði á löngu þangað til gerðir yrðu vegir eða stígar um Þingvallahraun, til þess að gera gestunum auðveldara að ferðast um svæðið. Ef slíkir vegir yrðu lagðir, sem gæti verið einskonar hringbraut, efast jeg ekki um, að fólkið mundi dreifast víðsvegar um hið friðlýsta svæði og halda minna kyrru fyrir en tíðkast nú. Með frv. er gert ráð fyrir, að taka megi gjöld af gestum, sem ljetta þá undir kostnaðinn, sem af því hlýtst að friðlýsa svæðið. En þó að hjer gæti verið um einhverjar tekjur að ræða fyrir ríkissjóð, álít jeg, að varlega verði að fara og gjaldið verði að vera svo lágt, að það fæli ekki almenning frá því að sækja til Þingvalla. Hv. frsm. minni hl. gerði ráð fyrir, að 9/10 allra Þingvallagesta væru Reykvíkingar, sem færu þangað að morgni og heim sama kvöldið. Það er rjett, að fjöldinn allur af Reykvíkingum skreppur þangað austur og dvelur þar dagstund. En þessu veldur meira húsnæðisskortur sá, sem er á Þingvöllum, en að fólkið geri sig ánægt með að dvelja þar svo skamma stund. Þar er altaf yfirfult af gestum, og menn verða lengi að bíða eftir því að komast að. Þó að svona snöggar ferðir tíðkist nú, þá eru miklar líkur til, þegar vegir eru komnir um hraunið og fleira er gert til þess að auka þægindi gesta, að aðsókn bæði innlendra manna og útlendinga til Þingvalla aukist mjög eftir 1930 og mun þá varla veita af þessu svæði til frjálsrar umferðar, eftir því sem fært kann að þykja vegna friðunar skógarins. Um brtt.hv. minni hl. á þskj. 143 get jeg verið fáorður. Við erum þar á öndverðum meiði, eins og sjest á því, að við í meiri hl. leggjum til, að stjfrv. sje samþ. með lítilsháttar breytingum, en hv. minni hl. ber hjer fram frv., sem er alt annars efnis. Það eina í brtt. á þskj. 143, sem ástæða væri kannske til að sinna að einhverju leyti, er ákvæðið, sem felst í 6 brtt. um að tryggja nægilegt land og landsnytjar í landi Þingvallakirkju, Kárastaða og Brúsastaða vegna hátíðahaldanna 1930. En þó virðist nægur tími að gera þetta með sjerstökum lögum á næsta þingi, ef samkomulag næst ekki um þetta. Annars er mjer kunnugt um, að báðir ábúendur Kárastaða og Brúsastaða eru fúsir til samninga um landsnytjar þetta umrædda sumar, og geri því ráð fyrir, að þeir verði liðlegir. Það er þá aðeins um Þingvallaklerk að ræða, en ótrúlegt, að hann láti sjer sæma að vera óliðlegur í samningum um nauðsynlegar landsnytjar alþingishátíðarinnar vegna.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg þarf ekki að tala langt mál; aðeins vildi jeg fara nokkrum orðum um þær aðallínur, sem marka stefnu hv. meiri og minni hl. í þessu máli. Um brtt.hv. meiri hl. get jeg verið fáorður; þær eru ýmist til bóta, eða þá að öðru leyti þess eðlis, að jeg get fallist á þær. Að því leyti er jeg þakklátur hv. meiri hl., hvernig hann hefir tekið í frv. Aftur á móti er skoðanamunur mikill milli hv. meiri og minni hl., enda kom mjer síst á óvart afstaða háttv. 3. landsk. Hún er hin sama og lýsti sjer hjá flokksbræðrum hans 1923, er við Guðmundur Guðfinnsson bárum hjer fram í deildinni frv. um friðun Þingvalla. Þegar jeg var að semja þetta frv., hafði jeg í huga, að Þingvellir væru svo mikið listaverk frá náttúrunnar hendi, að tryggja yrði það með lögum, að mönnum gæti ekki, af fávisku sinni, haldist uppi að spilla útliti staðarins meira en orðið er. Dufferin lávarður, sem var heimskunnur maður, sagði fyrir mörgum árum, að það væri tilvinnandi að ferðast um hálfan hnöttinn til þess eins að sjá Almannagjá. Í augum þessa heimsfræga manns var Þingvöllur með umhverfi sínu sú perla, sem á engan hátt mátti saurga eða spilla. Jeg skal nefna lítið dæmi, sem allir þeir, sem komið hafa hjer inn fyrir bæinn, kannast við, en sýnir átakanlega, hversu fátæklegur listasmekkur sumra manna er um fegurð náttúrunnar. Á mel innarlega við Sogamýrina, norðanmegin vegarins, hafa verið reist fyrir skömmu tvö steinsteypuhús. Þau eru ekki óásjálegri en mörg önnur hús, sem reist hafa verið víðsvegar um bæinn. En þarna inn frá ber mikið á þessum kassamynduðu kumböldum. Húsin standa of hátt og verða þyrnir í augum þeirra manna, sem skilja list, af því að þau brjóta þær mjúku línur, sem eru í landslaginu. Maðurinn, sem bygði þessi hús, hafði fullan rjett til að gera það. Hann átti landið og mátti því notfæra sjer það á þann hátt, sem hann vildi vera láta. En á meðan smekkur manna leyfir slíkt, þá er ekki gott að vita, hvað langt verður gengið í því að brjóta línur náttúrunnar og brjála fegurð hennar. Við skulum t. d. hugsa okkur, að presturinn á Þingvöllum og bóndinn á Brúsastöðum leyfðu einhverjum að reisa hús sitthvoru megin við Öxará, þar sem hún fellur ofan í Almannagjá. Jeg er ekki að segja, að þetta verði gert, en það er heldur ekkert því til fyrirstöðu, að svo geti orðið. En yrðu nú álíka steinsteypukassar og á melásnum innan við Sogamýrina reistir við Öxarárfoss, þá mundu þeir stórum spilla allri fegurð og útliti Þingvalla. Ef hv. 3. landsk. treystir sjer að neita þessu, þá held jeg, að jeg og eflaust margir fleiri fari að efast um fegurðarsmekk hans. Það, sem vakir fyrir þeim mönnum, sem ekki vilja spilla útliti Þingvalla, er það, að náttúran og hennar listasmíði frá örófi alda fái að njóta sín sem best. Hinsvegar verður því ekki neitað, að ýmsar byggingar þarf að reisa á Þingvöllum á næstu árum, t. d. kirkju og bæjarhús, en allar slíkar nýbyggingar verða að vera þann veg gerðar, að þær falli inn í heildarsvip Þingvalla. Merkur Englendingur sagði við mig í sumar: „Alt, sem þið byggið á Þingvöllum, verður að vera í stíl við gjána“. Og þetta er hverju orði sannara. Það er einmitt Almannagjá, sem skapar stílinn. Gæti jeg því ímyndað mjer, að grískur byggingarstíll mundi falla vel inn í línur og svip staðarins. Og þegar að því kemur, að bygt verður á Þingvöllum, þá verður það að gerast eftir nákvæmri athugun listamanna og með það fyrir augum að spilla ekki því mikla listaverki, sem þjóðskáldið góða sagði um, að „guð og eldur“ hefðu einir getað skapað. Nú er það svo, að á þessu svæði, sem báðir nefndarhlutar eru sammála um, að verði friðlýst, eru 3 timburhús, og margir í Þingvallanefnd eru þeirrar skoðunar, að þessi hús verði að hverfa fyrir 1930. Þessi hús eru: Valhöll, konungshúsið og sumarbústaður í Fögrubrekku, sem er eign einstakra manna. Um Valhöll er það að segja, að hún særir minst fegurðarsmekk listhneigðra manna, því að hún er þó bygð í íslenskum bæjarstíl. En konungshúsið, sem er ríkiseign og er bygt eins og venjulegur kaupstaðarkumbaldi, særir óþægilega augað. Og þó að margt megi segja um einstakra manna húsið í Fögrubrekku, þá hefir það þó unnið það gagn að opna augu almennings fyrir því, hvernig ekki eigi að byggja í umhverfi Þingvalla. Þó full þörf sje á að byggja gistihús á Þingvöllum fyrir 1930, geri jeg samt ráð fyrir, að hátíðarnefndin sjái sjer ekki fært að bera fram till. um það. Hún vill ráðast í sem minstan kostnað, en þó gæti komið til mála að flytja þessi hús, sem jeg nefndi, á þann stað nærlendis, sem minna bæri á þeim. Það, sem ber þá á milli mín og hv. 3. landsk., er þetta: Jeg og þeir, sem mjer fylgja að málum, viljum ekkert það aðhafast, sem spilli útsýni Þingvalla. Við lítum á Þingvöll sem dýrgrip, sem þjóðin öll á, og þennan dýrgrip á að vernda, svo að náttúrufegurð staðarins geti notið sín. Þetta eru okkar kröfur í þessu máli. Fyrir hv. 3. landsk. vaka lægri kröfur. Hann vill að vísu ganga inn á að friða vellina og dálítið svæði norður eftir. En þetta friðlýsta svæði hans er ekki stærra en svo, að utan við það gæti risið upp einskonar Grímsstaðaholt, í skjóli skipulagsleysis og stundarhagnaðar einstakra listsnauðra manna. Bændur gætu óátalið leyft að byggja úti um alt hraun, svo að þar risu upp ljelegir sumarbústaðir, sem yrðu einskonar hreiður fyrir fólk úr Reykjavík. Við viljum ekki hamla því, að gestir komi til Þingvalla. Ánægjulegast, að þangað sæki sem flestir. En við viljum ekki láta gestunum haldast uppi að setja neinn þann svip á staðinn, er spilli útsýni hans og fegurð. Við vonum að geta verndað og geymt Þingvöll, svo að óbornum kynslóðum gefist kostur á að skoða hann óskemdan og geti skemt sjer við að njóta fegurðar hans. Og eina ráðið til þess er að láta náttúruna í friði, en hjálpa henni þar sem með þarf að vernda skógargróðurinn og auka hann. Jeg geri ekki ráð fyrir, að Skógarkot eða Hrauntún þurfi að leggjast í eyði. Það er aðeins sauðfjárræktin, sem verður að hverfa, og sömuleiðis geitfje. Annar búskapur getur haldið áfram, og eins og hv.frsm. meiri hl. benti á, þá má gera ráð fyrir, að ábúendur þessara jarða geti haft talsverðar tekjur af mjólkursölu. Og jeg þarf ekki að fræða gamlan landsverkfræðing um það, að þegar bættir vegir koma austur í Laugardal, þá er auðvelt fyrir þessa túnlitlu bændur í Þingvallahrauni að afla sjer nægra heyja af Laugarvatnsvöllum. Þeir, sem austar búa, hafa nóg af landi til ræktunar, svo að vellirnir geta að mestu leyti orðið til notkunar bændum í Þingvallasveit. Það er ekki meiningin með þessu frv. að fækka býlum í landinu, og því síður vakir nokkuð slíkt fyrir stj., eins og jeg vona, að þeir menn gangi úr skugga um, sem lesið hafa frv. hennar um byggingar- og landnámssjóð. Eins og hv. 3. landsk. er kunnugt um, þá er Hallormsstaðarskógur friðaður fyrir geitum og sauðfje og sömuleiðis Háls- og Vaglaskógur. En skógarverðirnir, ábúendur þessara jarða, hafa bæði kýr og hross innan friðaða svæðisins. Með frv. þessu er stuðlað að því, að hraunbreiðan milli gjánna klæðist aftur samfeldum skógi, eins og í fornöld. Bóndinn í Skógarkoti, sem hefir alist þar upp, hefir sagt mjer, að Bruninn, sem er svæði, er eyðilagðist af eldi vegna óhapps manns, er gerði þar til kola fyrir rúmum mannsaldri síðan, hafi verið vaxinn fallegum skógi eftir 30 ár. Eftir þessu mætti ætla, að skógurinn mundi taka miklum stakkaskiftum á næsta mannsaldri, ef hann nyti algerðrar friðunar fyrir sauðfje, og mundi þá verða fegurra um að litast í Þingvallahrauni heldur en nú. Svo langt horfum við fram í tímann, sem erum með frv. um verndun Þingvalla, að við sjáum skóginn breiðast um berangurinn, sem nú er, og ná sama þroska og vexti eins og á dögum forfeðra okkar fyrir 1000 árum. Hv. 3. landsk. lætur í veðri vaka, að ríkið muni tæplega rísa undir girðingarkostnaðinum og öðru því, sem af friðuninni leiðir. En þó að landið sje allstórt, er staðháttum þannig varið, að víða þarf enga girðingu. Fyrst og fremst ver vatnið á einn veginn, auk þess sem Almannagjá og Hrafnagjá eru gripheldar á löngum köflum, svo að þar sparast girðing að miklu eða öllu leyti. Girðingarkostnaðurinn, samanborinn við stærð hins friðaða svæðis, verður því ekki tilfinnanlega hár. Hitt er annað mál, að af því að þjóðvegir liggja um svæðið á tveim stöðum, þá þarf talsverða vörslu, eins og frv. gerir ráð fyrir. Jeg þekki bónda norður í Mývatnssveit, sem ráðist hefir í það að girða alt sitt land. Og þar sem slíkt er kleift einstökum mönnum upp á eigin spýtur, þá ætti ríkinu ekki að vera ofvaxið að standa straum af Þingvallagirðingunni. Mjer þykir leitt, að hv. 3. landsk. tekur þá stefnu sem frsm. minni hl. að vera á móti þeim þjóðlega anda, sem kemur fram í þessu frv.: að vilja vernda og friða Þingvöll og hjálpa náttúrunni að klæðast aftur sínu forna skrúði.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg ætla, að veilurnar í þessu frv. komi best fram, þegar bornar eru saman þær framtíðarhugmyndir, sem koma fram hjá hæstv.dómsmrh. annarsvegar og hv.frsm. meiri hl. hinsvegar. Hæstv. dómsmrh. vill ekki einungis vernda Þingvelli sjálfa, heldur alt Þingvallahjeraðið fyrir hverskonar ágangi og spjöllum af manna völdum. Hv. frsm. meiri hl. leggur aðaláherslu á að greiða sem best fyrir ferðamönnum, og færir það sem aðalástæðu fyrir friðuninni. Hæstv. dómsmrh. vill láta rífa niður allar þær byggingar, sem nú eru á Þingvöllum og ætlaðar eru til þess, að hægt sje að veita gestum beina. Hv. frsm. meiri hl. gerir ráð fyrir fjölgun ferðamanna og auknum byggingum. Hæstv. dómsmrh. leggur megináherslu á það, að landið sje varðveitt óspjallað. Hv. frsm. meiri hl. ætlast til þess, að lagðir sjeu vegir og gangstígar, til þess að greiða fyrir umferðinni. Þannig koma þeir sinn úr hvorri áttinni, hæstv.dómsmrh. og hv.frsm.Hæstv. dómsmrh. hugsar að mestu leyti eða eingöngu um náttúruna, en hv.frsm. um fólkið. Og jeg verð nú að segja það, að jeg hallast að skoðun hv.frsm. Jeg vil meta fólkið mest í þessu máli. Jeg held, að við Íslendingar eigum svo mikið af náttúrufegurð, og það jafnvel uppi í óbygðum, að við þurfum ekki að leggja landauðnarkvaðir á byggileg hjeruð hennar vegna. Jeg er að vísu með því, að friðaður sje sjálfur þingstaðurinn og næsta umhverfi. En jeg sje ekki, að Þingvallahjeraðið beri svo af öðrum sveitum., og sjerstaklega ýmsum óbygðum stöðum, að ástæða sje til þess að gerfriða það alt. Það eru öfgar hjá hæstv.dómsmrh., að rísa muni upp nýtt Grímsstaðaholt í grend við þingstaðinn. A. m. k. er auðvelt að koma í veg fyrir það. Í 5. brtt. minni við frv. er ákvæði um það, að ekki megi reisa byggingar á hinu friðaða svæði nema með leyfi stjórnarinnar. Sting jeg upp á, að sjerstök nefnd hafi umsjón með slíkum byggingum og geri tillögur um, hverjar leyfa skuli. Geri jeg ráð fyrir, að stj. leyfi aðeins þær byggingar, sem nefndin mælir með. Þetta er í raun og veru það sama og að leggja þetta á vald Þingvallanefndarinnar, og má gjarnan orða það svo, ef hæstv.dómsmrh. sættir sig betur við það. Í rauninni getur hann ekkert haft á móti þessum tillögum, nema ef hann óttast, að sá ráðherra kunni að koma síðar meir, sem víki frá venjulegum stjórnarfarsreglum um að taka tillögur til greina. Að lokum vil jeg taka það fram, að mjer virðist kenna nokkurs ósamræmis í afskiftum þessa þings af skógræktarmálunum. Það er einkennilegt, að sama þingið, sem amast við kindum í Þingvallaskógi, skuli vilja leyfa að beita gripum í friðuð skóglendi annarsstaðar, a. m. k. um nokkurn tíma árs.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Jeg vil leyfa mjer að benda á það, að ákvæði frv. um að banna jarðrask og byggingar á jörðum innan hins fyrirhugaða friðlýsta svæðis þarf ekki að baka ríkissjóði nein útgjöld að ráði. Svo stendur nefnilega á, að þær eru allar opinber eign, nema ein, Gjábakki. Þess vegna mundi ríkið ekki þurfa að greiða skaðabætur, þó að hömlur væru lagðar á framkvæmdir á þessum jörðum. Hv. frsm. minni hl. leitaðist við að sýna fram á, að ósamræmi væri á milli skoðana hæstv.dómsmrh. og mín um tilgang frv. Það er rjett, að jeg vil gera fólki svo auðvelt sem unt er að koma og sjá hinn forna, merkilega og helga stað. En mjer skilst, að sami sje tilgangur stjfrv., þó að ræða hæstv.dómsmrh. snerist aðallega um helgi staðarins. Jeg tel heldur ekki rjett að leyfa hverskonar byggingar. Um það hefir heldur enginn ágreiningur verið, að Valhöll ætti að flytja af þeim stað, sem hún nú er á. Í Þingvallanefndinni hefir mikið verið talað um þetta. Og það var líka skoðun þeirrar nefndar, sem fyrv. stj. skipaði til að athuga málið. Hv. frsm. minni hl. áleit ekki þörf á að taka eins stórt svæði og frv. gerir ráð fyrir til friðunar, af því að við ættum marga aðra fagra staði en Þingvallahjeraðið. Það er að vísu rjett, að á Íslandi eru margir fagrir staðir. En engan þeirra tignar þjóðin eins mikið og Þingvöll, og ferðamenn kæra sig ekki eins mikið um að skoða þá. Og jafnvel þó að það væri viðurkent, að þeim stöðum bæri að sýna sóma, minkar ekki þörfin á að friða Þingvöll fyrir því. Frv. er borið fram með framtíðina fyrir augum, svo að komandi kynslóðum gefist kostur á að skoða hinar fornu menjar sögualdarinnar á Þingvöllum og að hin stórfenglega náttúrufegurð Þingvalla verði ekki skemd með framkvæmdum, svo sem byggingum og jarðraski, sem hæglega getur orðið, ef ekki er fyrir það girt í tíma.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Jeg þarf ekki að vera langorður. Þetta mál er margrætt hjer á þingi, og var samþ. hjer í deildinni á síðasta þingi með yfirgnæfandi meiri hl. Þótt nokkrar breytingar hafi orðið hjer í deildinni síðan, held jeg, að eigi sje ástæða til að ætla, að deildin hafi skift um skoðun. Það, sem olli því, að nefndin klofnaði, var það, að hv. 3. landsk. var andvígur frv., líklega sökum stefnu þess, og vildi gera svo víðtækar breytingar á því, að þær mundu hafa gert tilgang frv. að engu. Því eru lögð fram tvö nál. um málið. Frv. þetta, sem hjer liggur fyrir, fer fram á að tryggja kauptúnum og kaupstöðum yfirráð yfir landi og hafnarmannvirkjum, svo að íbúarnir megi hafa jafnan rjett og aðgang að þeim. Það kann að þykja langt gengið, að hús einstakra manna heyri hjer undir, en það er aðeins undantekningaratriði, þegar svo stendur á, að þau liggja að hafnarvirkjum eða eru þrándur í götu fyrir því, að hægt sje að nota þau. Komið hefir fyrir, að land hefir verið selt undan bæjum einstökum mönnum, eins og síðast kom fyrir á Akureyri, þar sem kaupmaður einn náði kaupum á landi, sem útlendingar áttu þar.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg get tekið undir það, að ekki þýði að hafa langar umræður um þetta mál og get vísað til þess, er jeg sagði um það á síðasta þingi. Jeg tel, að frv. þetta, sem fer fram á, að bæjar- og hreppsfjelög fái forkaupsrjett á eignum einstakra manna, gangi svo langt, að það geti ekki rjettlæst af neinu öðru en af stefnu flm. þess, sem vilja láta ríki eða bæjarfjelög eiga allar eignir. Frá því sjónarmiði er frv. fullkomlega eðlilegt. Það er mín skoðun, að í gildandi hafnalögum sjeu nægileg ákvæði, sem tryggja bæjar- og hreppsfjelögum rjett til hafnarmannvirkja. En hvað sem um það er, get jeg á engan hátt fallist á, að bæjarfjelögum sje heimilaður forkaupsrjettur á hvaða húseignum, sem vera skal, innan bæjarfjelagsins, og á hvaða landi sem vera skal utan þess. Jeg sje ekki betur en að allir fasteignaeigendur standi í raun og veru rjettlausir og berskjaldaðir gagnvart hrepps- og bæjarfjelögum, ef frv. nær fram að ganga.

Flm. (Jón Þorláksson) Tilgangur okkar flm. þessa frv. er sá, að hreyfa uppástungum í þá átt, að gera smærri framleiðendum, bæði til sjávar og sveita, mögulegt að fá rekstrarlán, svo að þeir geti notið sömu hlunninda og stærri atvinnurekendur af beinum peningaviðskiftum. Jeg þarf ekki að lýsa þörfinni á því, að fá slíkt veltufje. Hún er öllum kunn. Þó að peningaviðskifti í landinu hafi stórum aukist, síðan Landsbankinn var stofnaður, 1885, þá fer því fjarri, að þau sjeu hjer tiltölulega eins mikil og í öðrum löndum, og sjerstaklega eiga smábændur miklu erfiðara með að nota sjer þau hjer en þar. Þetta hefir verið sjerstaklega tilfinnanlegt í því mikla peningaróti, sem átt hefir sjer stað undanfarin ár. Og því miður munu verslunarskuldir vera eins almennar nú hjer á landi og þær voru fyrir hálfum öðrum tug ára. A. m. k. hefir ekkert unnist á um það, að losa bændur við þær. Sú tilhögun, sem við stingum upp á, er bygð á þrem meginatriðum: Í fyrsta lagi er það nauðsynlegt, til þess að sem flestum geti orðið stuðningur að lánsfjenu, að það komi frá peningstofnunum, sem til eru í hverju hjeraði. Það má teljast alveg ókleift fyrir, allan þorra manna, að sækja rekstrarlán burt úr hjeraði, sjerstaklega ef ekki ætti að vera nema ein lánsstofnun í öllu landinu. Við álítum því eðlilegast, að þau lán, sem hjer ræðir um, sjeu verkefni lánsstofnana, sem til eru eða til verða í hverju hjeraði. Ákvarðanir um veitingu rekstrarlánanna verður að byggja á kunnugleika milli lánveitanda og lántakanda. Í öðru lagi viljum við láta stofna smáfjelög til þess að tryggja slík lán gagnvart lánveitanda. Það, sem nú veldur aðstöðumismun milli stærri og smærri atvinnurekenda, til þess að fá rekstrarlán, er fyrst og fremst það, að stærri atvinnurekendur hafa handbæra tryggingu fyrir láninu, en hana hafa einstakir smá-atvinnurekendur oftast ekki. Því er eðlileg leið fyrir þá að gera með sjer fjelagsskap, lánunum til tryggingar. Við höfum sett í frv. ákvæði til þess að gera slíkan fjelagsskap sem öruggastan út á við, svo að hann gæti verið örugg ábyrgð fyrir lánveitanda, en jafnframt leggjum við áherslu á, að hann verði einnig tryggur inn á við, svo að fjelagsmönnum stafi engin hætta af sameiginlegri ábyrgð. Þess verður að gæta stranglega, að halda hverjum slíkum fjelagsskap innan svo þröngra takmarka, að næg þekking sje fyrir hendi innanfjelags á hag hvers einstaks fjelagsmanns. Viljum við því yfirleitt taka upp þá reglu, að eitt fjelag sje í hverjum hreppi, því að innansveitar þekkja menn að öllum jafnaði hver annars ástæður, enda munu menn alment ekki telja mikla áhættu að taka á sig sameiginlega ábyrgð fyrir sveitunga sína, innan þeirra takmarka, sem bestu menn sveitarinnar telja forsvaranlegt. Þó viljum við ekki algerlega einskorða fjelögin við hreppa, því að skifting hreppa er ekki alstaðar allskostar hagkvæmm með tilliti til atvinnu manna. En til þess að víst sje um það, að eigi skorti kunnleika milli fjelagsmanna, viljum við ákveða hámark fjelagatölu í hverju fjelagi, ef það er ekki bundið við takmörk eins hrepps. Þriðja atriðið er, hversu fjárins skuli aflað. Við höfum stungið upp á, að heimila stjórninni að ábyrgjast lán fyrir Landsbankann, eða sparisjóðsdeild hans. Þessi leið virðist vera eðlilegust, eins og peningamálum okkar er nú komið. Við höfum nú nýlega ákveðið að breyta Landsbankanum, eða hluta af honum, í seðlabanka. Með því er lagður grundvöllurinn að því, að sá hluti bankans geti orðið með sama sniði og seðlabankar annara þjóða. En í öðrum löndum eru viðskifti seðlabanka að mestu leyti við aðrar peningastofnanir. Og það er það eitt af eðlilegum viðfangsefnum seðlabankans að stuðla að því, að öðrum peningastofnunum geti vaxið svo fiskur um hrygg, að þær geti tekið að sjer nokkuð af þeim viðskiftum, sem á Landsbankanum hvíla nú. Að forminu til er alt frv. heimildarlög. Við flm. álitum ekki rjett að setja lagaþvingun á neinn í þessu efni, hvorki landsstjórnina, Landsbankann eða aðra. Þörfin fyrir þessi lán er svo rík, að undir eins og heimild er fengin, hlýtur, að áliti okkar, þörfin að knýja til framkvæmda. Það er von okkar, að allir, sem okkur eru sammála um þörfina, muni hjálpa okkur að koma málinu í framkvæmd. Að svo stöddu ætla eg ekki að fara fleiri orðum um málið. Jeg er þess reiðubúinn að gefa frekari skýringar, þegar við þessa umræðu, ef þess væri óskáð. Legg jeg til, að málinu verði, að umræðu lokinni, vísað til hv.fjhn.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Að sjálfsögðu er það bæði æskilegt og virðingarvert, að fram komi tillögur um að afla sem flestum nægilegs veltufjár til atvinnurekstrar. En jeg er ekki enn búinn að átta mig fullkomlega á því, hvort þetta er sú rjetta leið eða sú heppilegasta í þeim efnum. Einstök atriði frv. mættu áreiðanlega betur fara. Það á ekki við að fara langt út í það á þessu stigi málsins. En jeg vil þó benda á, að þessi aðferð, að taka reikningslán erlendis, til eins árs í senn, hefir sína annmarka. Lán, sem þarf að endurnýja árlega, hafa mikinn kostnað í för með sjer. Því er sennilegt, að æskilegra væri að taka stórlán til langs tíma, hvort heldur er til að bæta úr þessum þörfum eða öðrum. Þannig yrði komist hjá margvíslegum óþörfum kostnaði. Síðasta Alþingi var það ljóst, hver þörf er á auknu veltufje handa atvinnuvegunum. Kom það m. a. fram í því, að samþykt voru lög um að gera framleiðsluvörurnar veðhæfari. Ég veit nú ekki, hvort það er enn farið að koma til framkvæmda að nokkru ráði, enda snertir það mest sjávarafurðirnar. Jeg geri ráð fyrir, að málið fari að sjálfsögðu til nefndar. Og þótt jeg hafi minst á atriði, sem jeg álít að þurfi að breyta, þá er þar aðeins um bendingu til nefndarinnar að ræða. Jeg ætla mjer ekki að hefja nein andmæli gegn frv., þótt jeg telji líklegt, að það þurfi nokkurra breytinga við. Þó eru til í landinu allmargar lánsstofnanir, sem gætu leyst þetta hlutverk af hendi, og jeg hygg, að ýmsar leiðir geti komið til mála til að afla þeim rekstrarfjár. Mjer virðist það nokkuð þröngt afmarkað í frv., að lánin skuli altaf endurgreiða á vissum degi eftir 3 til 6 mánuði. Framleiðendurnir geta undir sumum kringumstæðum verið lítt bættari með þess háttar lánum, ef afurðir þeirra eru þá enn óseldar, en bankarnir geta gengið þeim milli bols og höfuðs fyrir vanskilin. Jeg bið hv. deild loks afsökunar á því, ef jeg hefi farið lengra út í einstök atriði en viðeigandi er við þessa umr., og vænti þess, að málið fái að fara til nefndar.

Jón Baldvinsson Það er alveg rjett hjá hv.flm., að mikill skortur er á veltufje í landinu, og að gott væri að fá aukið lánsfje. Skuldaverslunin blómgast betur nú en nokkru sinni fyr. Í sumum sveitum er ástandið það, að þar eru varla til peningar til að kaupa fyrir frímerki á brjef, hvað þá það sem meira er. Úr þessu er vitanlega nauðsynlegt að bæta. - Jeg skildi hv. 1. flm. svo, sem ekki væri haldið mjög fast við formið á frv., því að hann komst svo að orði, að þeir flm. væru með því að hreyfa uppástungum til að bæta úr lánsþörfinni. Tel jeg því alveg rjett að taka frumvarpinu eins og uppástungu í þessa átt. Hinsvegar get jeg ekki annað en glaðst yfir sinnaskiftunum hjá íhaldinu gagnvart hinni „ógurlegu samábyrgðarflækju“, sem það hefir svo kallað og álitið sitt æðsta hlutverk að berjast á móti. Það er gott, að Íhaldsmenn sjá þó einu sinni, að samvinnan er nauðsynleg, og jeg vona, að augu þeirra opnist um það efni á sem flestum sviðum. Af því að einn hv.flm. er í bankaráði Landsbankans, hefi jeg leyft mjer að gera ráð fyrir, að frv. sje a. m. k. samið í samvinnu við þann banka. Ef þetta á að komast í framkvæmd, þá verður það að gerast í samráði við þá menn, sem Landsbankanum stýra. Álíti þeir þetta alt óframkvæmanlegt, þá er frv. ekki til neins. Fljótt á litið sýnast nú ýmsir annmarkar á þessu. En ef forráðamenn Landsbankans telja leiðina færa, þá eru allar líkur til, að kleift sje að fara hana. Jeg hefði talið það rjettara, að slengja ekki svo saman atvinnuvegum, sem gert er í þessu frv. Hygg jeg, að heppilegra mundi að hafa stofnanirnar tvær, aðra handa bændum og hina fyrir bátaútveginn. Er ekki ósennilegt, að hin fyrnefnda mundi talin tryggari, og væri því rjett, að lán hennar væru veitt gegn lægri vöxtum. Í fyrra var samþykt hjer á Alþingi þál. um undirbúning lánsstofnunar handa bátaútveginum. Veit jeg ekki, hvort nokkuð hefir enn verið gert í því máli, a. m. k. liggur ekkert um það fyrir Alþingi í frumvarps- eða tillöguformi. Jeg hefi þess vegna að undanförnu starfað að því, að setja saman frv. um lánsstofnun handa bátaútveginum, og vona jeg að geta bráðlega lagt það fyrir hv. deild; e. t. v. verður það þó ekki tilbúið fyr en útrunninn er frestur til að bera fram frv., en jeg vona, að það fái samt leyfi deildarinnar til að komast að. Jeg álít sem sje heppilegra, að hafa lánsstofnanirnar tvær, sakir þess, að lán til atvinnuveganna eru misjafnlega áhættusöm. Rekstrarlánin handa smábátum þurfa einnig að vera tvennskonar, í fyrsta lagi til að búa sig undir veiðarnar og ná aflanum, og í öðru lagi til að verka hann. Síðasta Alþingi samþykti lög, sem munu eiga að verða til að bæta eitthvað úr þessu, þannig, að bönkum og sparisjóðum er heimilað að veita fje að láni gegn sjálfsvörsluveði í afla. En eins og hv.flm. sagði, bætir þetta ekki nema lítið úr þörfinni, því að flestir smábátaeigendur eru svo fjarri bönkum og sparisjóðum, að þeir ná ekki til þessara lána. Það er því spor í rjetta átt í frv., að reyna að koma upp lánsstofnunum í sem flestum hjeruðum. Að öllu athuguðu ber að taka frv. vel, og styð jeg það, að það fái að fara til athugunar í nefnd.

Flm. (Jón Þorláksson) Jeg get ekki annað en verið í aðalatriðum ánægður með viðtökur þær, er frv. fjekk hjá hæstv. fjrmrh. og hv. 5. landsk. Orð þeirra skulu ekki gefa mjer tilefni til langrar ræðu. Hæstv. ráðh. gerði ráð fyrir, að kostnaðarsamar mundu reikningslántökur erlendis frá ári til árs, og að fast lán mundi fást með betri kjörum. Það fer alveg eftir því, hvernig á stendur á hverjum tíma. Þegar vextir eru alment lágir í heiminum, þá er yfirleitt betra að taka föst lán. En jeg hygg, að nú standi ekki svo á, að rjett sje að taka fast lán til þessara þarfa, sem leysa má úr með reikningslánum. Alment er búist við, að ekki sje langt þangað til vextir í heiminum lækki og fje verði auðfengnara. En eins og stendur eru föst lán dýr. Mín skoðun er því sú, að rjettara sje að taka reikningslán frá ári til árs, og að það muni reynast ódýrara, svo framarlega, sem menn vilja játa þá grundvallarhugsun, að þetta eigi að vera hrein rekstrarlán, sem greidd sjeu upp að fullu einu sinni á ári. Jeg hefi auðvitað ekkert á móti því, að menn fái jafnframt önnur lán, en jeg álit bæði nauðsynlegt og heppilegast að halda rekstrarlánunum vel greindum frá öðrum lánum. Það eykur mikið traust manna á landinu, ef rekstrarlánin eru árlega greidd að fullu. En fátt getur veikt meira fjármálatraust þess heldur en það, að lán sjeu tekin til rekstrar og síðan látin festast, sem kallað er. Annars er það auðvitað athugamál, sem hæstv. fjmrh. talaði um, hvort ekki getur orðið hentugra að fá fast lán. Í því sambandi þarf þó að minnast þess, að mjög erfitt er að vita fyrirfram, á hve miklu fje þarf að halda. Frvgr. nefnir 5 miljónir, en það er gert með það fyrir augum, að upphæðina megi síðar hækka, ef tíminn sýnir, að þörf sje fyrir. Það er rjett hjá hæstv. ráðh., að gjalddaginn er nokkuð þröngt ákveðinn, en þó er í frv. nokkur frávikningarheimild. Það er ljóst, að 15. des. eru ekki nærri altaf allar afurðir ársins seldar. En við flm. gerðum ráð fyrir því um hina smærri framleiðendur, að á þeim tíma hefðu þeir altaf komið vörum sínum á aðra hönd og fengið verð fyrir þær. Þeir, sem þá eiga með vörurnar, verða að afla sjer lána annarsstaðar til verslunarinnar, svo að þeir geti staðið í skilum við framleiðendurna. Annars er það athugamál, hvort ekki mætti rýmka um gjalddagann. Hv. 5. landsk. vildi gera sem minst úr frv., og sagði, að jeg hefði sagt, að við flm. værum aðeins að hreyfa uppástungum til úrlausnar þessu vandamáli. Jeg sagði raunar aldrei þetta „að eins“. Hitt er rjett, að hjer er verið að hreyfa uppástungum um málið. Þegar svona mál er einu sinni komið á stað, þá sofnar það ekki fyr en leyst er úr þörfinni, sem á bak við liggur, á einhvern hátt. Hv. þm. talaði um sinnaskifti Íhaldsmanna gagnvart samábyrgðinni. Jeg segi fyrir mig, að í því máli hefi jeg engum sinnaskiftum tekið, og jeg býst við, að sama megi segja um aðra flm. Jeg veit ekki annað en að við höfum allir viðurkent, að samábyrgð gæti verið rjettmæt innan svo þröngs hóps manna, að hver þekkir annan. Hjer er ekki gert ráð fyrir samábyrgð milli hinna einstöku lánsfjelaga, heldur aðeins innan fjelags. - Frv. hefir ekki verið borin undir Landsbankann til umsagnar. Við einstakir þm., sem berum það fram, höfðum engin tök á að krefja bankaráðið aðstoðar við samningu frv. Ef frv. hefði verið stjórnarfrv., hefði það auðvitað verið hægt, og eins getur nefnd sú, er væntanlega fær málið til meðferðar, leitað til bankaráðsins og bankastjórnarinnar. Annars get jeg sagt það fyrir okkur flm. alla, að þótt við yrðum einhversstaðar varir við tregðu á að sinna málinu, þá munum við ekki láta það ráða skoðun okkar á því, að úr þessari nauðsyn þurfti að bæta. - Hv. 5. landsk. gerði ráð fyrir svo ólíkum aðstæðum til sjávar og sveita, að fyrir þá sök þyrfti tvær stofnanir til að leysa úr þörfunum, sína fyrir hvorn atvinnuveginn. Hinsvegar var hann okkur flm. sammála um það, að gott væri að láta peningastofnanir í hjeruðunum sjálfum hafa úthlutun fjárins með höndum. Jeg lít svo á, sem það sje aðalatriðið, en hitt meira aukaatriði, hvaðan þær stofnanir hafa fjeð. En hinu hjelt jeg fram, að þessari þörf væri alls ekki fullnægt með einni eða tveimur lánsstofnunum, sem heima ættu hjer í Reykjavík og lána út um alt land. Í þessu sambandi mintist hv. 5. landsk. líka á lánsstofnun fyrir bátaútgerðina. En það mál hefir nú verið til athugunar hjá nefnd, sem til þess er sett, og mun hún hafa skilað áliti sínu eða tillögum til stjórnarinnar. Vil jeg minna á, að það væri nú tímabært fyrir sjútvn. að ganga eftir þeim.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil aðeins leyfa mjer að undirstrika tvö atriði í ræðu hv.flm., vegna fyrirspurna, er hv. 5. landsk. beindi til mín um það, hvort mál þetta hefði verið borið undir stjórn Landsbankans eða bankaráð hans. Eins og hv. aðalflm. tók greinilega fram, þá er þetta frv. borið fram vegna nauðsynja lands og sjávarbænda, en ekki eftir ósk Landsbankans. Jeg sá ekki, að nein ástæða væri til að bera þetta frv. undir stjórn eða bankaráð Landsbankans á þessu stigi málsins, einkum þegar hjer er aðeins um heimildarlög að ræða. En jeg tel víst, að bæði stjórn og bankaráð Landsbankans telji sjer skylt að gera sitt til, að bætt verði úr þessari brýnu þörf. Ber jeg engan kvíðboga fyrir því, að undirtektir þeirra verði á annan veg.

Jón Baldvinsson Jeg vil aðeins út af orðum hv.þm. Seyðf. taka það fram, að í orðum mínum fólst alls ekki það, að jeg hyggist við mótstöðu frá Landsbankastjórninni eða bankaráðinu gegn þessu máli. Jeg spurði aðeins, hvort málið væri borið fram í samráði við stjórn Landsbankans, af því, að einn hv.flm. (JóhJóh) á sæti í bankaráðinu, og gerði því ráð fyrir því, að hann mundi vita, hvort bankaráðið væri máli þessu fylgjandi.

Frsm. (Halldór Steinsson) Eins og sjá má af nál. Sjútvn., er öll nefndin sammála um aðalkjarna þessa máls. Saga botnvörpuveiðanna hjer við land er ekki löng. Í fyrstu voru það aðeins útlendir togarar, sem stunduðu veiði hjer við land. En ekki leið á löngu þar til kvartanir um ólöglegar veiðar þeirra í landhelgi komu fram. Voru þessar kvartanir meira yfir yfirgangi hinna útlendu botnvörpuskipa og skemdum þeim, er þeir gerðu á veiðarfærum fiskimanna, en yfir skemdum þeim, er þeir gerðu á fiskimiðunum. Þetta var mjög eðlilegt, því að sjómenn voru lengi að átta sig á þeim skemdum, er landhelgiveiðarnar gera fiskimiðunum, af óvana við þessa veiðiaðferð. En það liðu ekki mörg ár þar til kvartanirnar fóru að verða almennar, og þegar komið var fram að stríðsbyrjun, var togaraflotinn farinn að gera talsverðan usla í landhelginni. Á þeim árum var hjer aðeins eitt varðskip frá Dönum, og eins og við var að búast, var sú gæsla alveg ófullnægjandi. Árin 1914–19, eða meðan stríðið stendur yfir, má heita, að landhelgin sje alveg friðuð. Stunduðu þá aðeins innlendir togarar veiðar hjer við land, og voru þá miklu færri en nú, og sumir þeirra þar að auki teptir frá atvinnurekstri af völdum stríðsins. Árið 1920 byrjar togaraútgerðin aftur, og með meiri krafti en nokkru sinni áður, bæði hvað útlenda og innlenda togara snertir, enda fjölgar innlendu togurunum mjög mikið. Frá árinu 1920 er svo íslenska landhelgin frjósamur en forboðinn akur, sem altaf er meira og meira ásóttur af útlendum og innlendum ránsmönnum. Afleiðing þessa er sú, að nýtt varðskin er bygt, sem sje Óðinn. Þótt því verði ekki neitað, að með byggingu þessa, nýja strandvarnarskips er mikil bót ráðin á landhelgigæslunni, þá má hinsvegar segja, að tiltölulega er gæslan litlu betri nú en í stríðsbyrjun. Togaraflotinn er nú stærri og ágangur meiri, en það leiðir af sjer þörf á aukinni landhelgigæslu. Ef íslenska, landhelgin á ekki að verða þurausin innan fárra ára, þá er það augljóst, að bæta verður landhelgigæsluna hið bráðasta. Því hefir verið haldið fram af sumum mönnum, að framtíðarfyrirkomulag fiskveiðanna íslensku væri togaraútgerðin; mótorbátarnir, þilskip og smábátar væru aðeins áfangar á leið til þessa takmarks. Af þeim ástæðum beri ekki að sporna við veiðum íslenskra togara í landhelgi, enda veiti þeir mikið meira í aðra hönd en smábátaútvegurinn geti nokkru sinni gert. Jeg fyrir mitt leyti er vondaufur um, að togaraútgerðin verði framtíðaratvinnuvegur allra þeirra, er sjó stunda; staðhættir eru hjer þannig, að það fyrirkomulag mun seint komast á. Og þótt svo færi, er engu minni nauðsyn að gæta landhelginnar, því að veiðar í landhelgi eru engu síður dauði togaranna en smábátanna í framtíðinni. Nei, Íslenska landhelgin er sá fjársjóður, sem við verðum að verja í lengstu lög. Þótt Ísland sje svo stórt, að ætla mætti, að sveitirnar gætu fóðrað alla landsmenn, þá mundu margir sjómenn taka þann kost heldur að fara hjeðan heldur er. fylgja þeirri byltingu í atvinnulífinu, sem þessu yrði samfara. Í frv. er gert ráð fyrir, að bygt verði nýtt strandvarnarskip. Jeg geng að því vísu, að með því verði ráðin mikil bót á landhelgigæslunni, en þrátt fyrir það verður vörnin langt frá því að vera fullkomin. Um byggingu þessa skips hefir sjútvn. ekki gert neinar áætlanir, þar eð hún telur, að það sje ekki í hennar verkahring. En jeg skal taka það fram, að það er persónuleg skoðun mín, sem byggist á áliti kunnugra manna, að þetta skip þurfi ekki að vera eins stórt og því ekki eins dýrt og Óðinn. Aðalatriðið er, að skip sem þessi sjeu hraðskreið og fari vel í sjó. Í frv. er gert ráð fyrir, að eitt af varðskipum ríkissjóðs annist að staðaldri landhelgigæsluna á Breiðafirði og Faxaflóa. Jeg hefi áður bent á það, að lenghelgin er meira eftirsótt á þessu svæði en annarsstaðar, sökum fiskmergðar og fiskgæða, og því tíðust landhelgibrot þar. Meiri hl. nefndarinnar sá sjer ekki fært að ganga inn á þetta ákvæði. Þótti meiri hl. nefndarinnar í því ákvæði felast misrjetti gagnvart öðrum landshlutum. Hinsvegar hefir öll nefndin talið brýna þörf fyrir aukna landhelgigæslu á þessu svæði og leggur áherslu á, að úr henni verði bætt, þótt það sje ekki sjerstaklega ákveðið í frv. Hefir hún því lagt til, að 3. gr. verði feld niður.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vildi aðeins bæta við nokkrum orðum í áframhaldi af ræðu hv.frsm. Jeg geri nú ráð fyrir, að þetta frv. nái að ganga gegnum þingið, og þá kemur til framkvæmda stjórnarinnar. Jeg vil minnast á eitt atriði, þar sem jeg er ekki alveg viss um, að hv.frsm. hafi haft á rjettu að standa, það er það sem hann sagði um stærð skipsins. Þegar Óðinn var bygður, kom það í ljós, að ósamræmi var á milli ganghraða hans og stærðar. Skipið var ekki lengra en venjulegur togari, en hafði miklu meiri hraða. Það var reynt á Eyrarsundi og alt gekk vel í fyrstu. En þegar kom hingað til lands, kom í ljós, að þetta ósamræmi var hættulegt í þeim stórsjó, sem hjer er oft og tíðum, svo að lengja varð skipið um 13 fet. Það er og álit þeirra, sem vit hafa á, að „Þór“ sje of lítill til að vera á ferð í ofviðrum fyrir norður- og austurströndum landsins. Jeg segi þetta ekki í mótmælaskyni, heldur til að benda á, að ganghraðinn gerir sjerstakar kröfur til stærðar og að taka verður tillit til þess, hversu ilt er í sjó við strendur landsins. Verði þetta frv. samþ., eins og jeg vona, tel jeg víst, að stjórnin sem nú situr, og hvaða stjórn sem væri, muni fylgja því fram. Um hálf miljón kr. er nú í landhelgisjóði. Jeg geri ráð fyrir, að þegar til framkvæmda kemur, verði leitað upplýsinga hjá öllum þeim aðilum, sem þekkingu hafa í þessum efnum, og hefi jeg þegar gert ráðstafanir til þess, að skipstjórar og vjelstjórar á varðskipunum gefi skriflegt álit sitt á þessu máli. Einnig hefi jeg talað við forstjóra Eimskipafjelagsins um þetta mál, og geri jeg ráð fyrir, að vænta megi stuðnings og upplýsinga frá honum og öðrum, sem kunnugir eru í þessum efnum, svo að þetta skip megi verða sem best úr garði gert.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg sje ekki, að neitt sje athugavert við að samþykkja frv. þetta eins og það liggur fyrir, síst þar sem ekki er tímabundið, hvenær lögin sjeu framkvæmd. Jeg álít, að ekki sje gott að flýta málinu meira en góðu hófi gegnir, því að það þarf allmikinn undirbúning. Jeg tel varla líklegt, að þetta væntanlega skip geti tekið við strandgæslu að ári um þetta leyti, ef vel á að vanda til þess. Enginn má þó skilja orð mín svo, að jeg vilji á nokkurn hátt tefja fyrir málinu, enda bera Alþingistíðindin þess ljós merki, hver afstaða mín hefir verið í þessu máli. Jeg hefi ávalt haldið því fram, að landhelgigæslunni þyrfti að koma í sem fullkomnast horf og að hjer þyrfti að minsta kosti fjögur fullkomin skip til þess, að svo yrði, en enga litla og ferðlausa vjelbáta. Hjer er aðalatriðið að vanda sem mest til hins væntanlega skips, þótt það kunni að kosta einhverja bið. Hæstv. dómsmrh. hefir tekið af mjer ómakið um að gera athugasemdir við ummæli hv.frsm. um stærð skipsins. Jeg teldi mjög illa farið, ef þetta væntanlega skip væri haft minna en Óðinn. Þessi skip þurfa að geta verið á siglingu í hvaða veðri sem er, ekki fyrst og fremst til landhelgivarna, heldur til þess, sem enn mikilsverðara er, að bjarga mönnum og bátum í sjávarháska. Jeg vil nú að vísu ekki halda því fram, að landhelgigæslan yrði allskostar fullkomin, þótt bygð yrðu fjögur strandgæsluskip. En jeg hefi ekki álitið fært að setja markið hærra kostnaðar vegna. Það er ekki stofnkostnaðurinn, sem hjer er stærsti liðurinn, heldur rekstrarkostnaðurinn. Tekjur af sektum minka eftir því sem landhelgigæslan verður fullkomnari og færri freista gæfunnar við ólöglegar veiðar. Þetta verða menn að gera sjer ljóst. Það er alveg víst, að rekstrarkostnaður fjögra skipa verður ekki undir ½ miljón kr. árlega. Þótt þetta sjeu óumflýjanlegar ráðstafanir, verðum vjer að gera oss ljóst, að þær hafa afarmikinn kostnað í för með sjer. Hv. frsm. sagði, að landhelgigæslan væri ekki fullkomnari nú en hún hefði verið í stríðsbyrjun. Víst er um það, að fleiri lögbrjótar sæta sektum nú en þá. Ef þetta væri satt h.já hv.frsm., að strandgæslan hefði verið í betra lagi meðan eitt erlent skip annaðist hana heldur en nú, þegar gæslan hefir verið stórum aukin, þá virðist það ekki styðja þann málstað, að fjölga beri skipunum. En jeg tel ekki rjett á þetta litið. Jeg tel líka, að talsvert sje leggjandi upp úr gagnsemi af hinu erlenda skipi, sem vjer eigum kost á. Jeg held, að vjer verðum, af fjárhagslegum ástæðum, að láta nægja í bili að byggja eitt skip til viðbótar, en vjer verðum að gera oss ljóst, að enn er langt frá, að því marki sje náð, að gæslan sje fullkomin. Og menn verða að gera ráð fyrir, að erlendir lögbrjótar kunni enn að gerast nærgöngulir í veiðistöðvum þessa lands, og þótt það komi fyrir, er ekki rjett að áfella þing eða stjórn fyrir það. Menn hafa lengi orðið við slíkt að búa, en nú er tímabært að hefja undirbúning um byggingu þessa nýja skips.

Frsm. (Halldór Steinsson) Jeg vil ekki á neinn hátt þræta við hæstv. stj. um það, hversu byggingu skipsins skuli háttað. Jeg gat þess, að jeg færi hjer eftir áliti annara manna, og benti aðeins stjórninni á, að ef til vill mætti taka þetta álit til greina. Mjer skildist, að hæstv. fjmrh. teldi það kost á frv., að það væri ekki tekið fram, hvenær skipið skyldi bygt. Að vísu er ekki ákveðið í frv., hvenær skipið skuli bygt, en hinsvegar sagt, að ríkisstjórnin skuli hrinda byggingunni í framkvæmd svo fljótt sem verða má. Þetta er í raun og veru sama og „nú þegar“, því að fjeð, sem á að verja til skipsbyggingarinnar, er þegar fyrir hendi, og gæti því frestun ekki stafað af fjárskorti. Hæstv. fjmrh. sagði, að skipið gæti ekki orðið tilbúið fyr en eftir ár. Jeg hefi ekki búist við, að skipið yrði tilbúið alveg á næstunni, en hinsvegar get jeg ekki skilið, að lengri tíma ætti að taka að byggja það heldur en Óðin. Jeg er samþykkur hæstv. fjmrh. um það, að þetta viðbótarskip myndi ekki fullnægja gæsluþörfinni, og tók það fram í ræðu minni. Jeg held jafnvel, að brot gætu komið fyrir, jafnvel þótt skipin væru fjögur. Hæstv. fjmrh. sagði, að menn mættu ekki gera sjer of háar vonir um, að tæki fyrir lögbrot togaranna í framtíðinni með öllu. En þetta er þó það mark, sem við eigum að keppa að, og jeg hygg, að strax myndi bera minna á ólöglegum veiðum, ef vjer fengjum þetta eina skip í viðbót.

Jón Baldvinsson Það hefir verið venja að láta slík mál sem þetta ná að ganga fram, þótt menn sjeu ekki altaf jafnsannfærðir um nauðsyn þess að fá þessa staði löggilta. En þar sem þingið hefir tekið upp þá venju að samþ. allar beiðnir um löggilding verslunarstaða, leggur allshn. til, að svo verði einnig gert hjer. Nefndinni hefir borist erindi frá forseta Nd., hv.þm.N.-Þ. (BSv.), um að taka upp í frv. löggilding verslunarstaðar í Dritvík í Breiðavíkurhreppi, og vill nefndin láta sameina löggilding þessara verslunarstaða í einu frv. Að vísu lá eitt frv. fyrir Nd. um sama efni, en það var þannig orðað og þurfti að samþykkjast svo fljótt, að nefndin gat ekki tekið það með í þetta frv., og gat það þess vegna ekki orðið samferða. Eins og kunnugt er, eru verslunarstaðir ekki löggiltir fyr en stjórnarráðið hefir sett lóðatakmörk, en það stóð svo á um þetta frv., að það þurfti að verða að lögum þegar í stað, enda eru lóðatakmörk verslunarstaðarins ákveðin í því frv. Nefndin leggur því til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, er minst hefir verið á.

Ólafur Thors Jeg vil leyfa mjer að mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki þetta mál út af dagskrá, vegna þess að jeg geri ráð fyrir að koma með brtt., sem enn eru ekki tilbúnar. Jeg sje ekki, að þetta ætti neitt að verða til tafar málinu, eða að fylgjendur þess þurfi þess vegna að óttast um framgang þess, þar sem svo skamt er liðið á þingtímann.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Frumvarp þetta er komið frá Nd., en síðan hafa allshn. borist tilmæli frá ráðuneytinu um að flytja frv. sama efnis fyrir 2 norska menn, og áleit nefndin rjett að bæta þeim við. Með tilmælum þessum fylgdu vanaleg plögg, og virðist ekkert vera við þau að athuga. Annar þessara manna hefir dvalið hjer á landi frá árinu 1919, en hinn frá árinu 1917. Báðir eru menn þessir kvæntir íslenskum konum, og virðist ekki vera ástæða til að synja þeim um ríkisborgararjett. Þess vegna leggur nefndin til, að þessum tveim mönnum verði bætt við í frvgr., svo sem sjeð verður af þskj. 137.