Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur nú fyrir til 1. umr. og er á þskj. 30, er flutt af þm. Sósfl. í tíunda sinn hér í hv. deild. Rökin fyrir frv. þessu hafa margoft verið sett fram, bæði í ræðu og riti, utan þings og innan, og nú siðast í allýtarlegri meðfylgjandi grg., sem er að mestu óbreytt frá því, sem áður hefur verið. Í grg. er saga málsins að nokkru rakin, frá því að frv. var fyrst flutt hér á Alþingi. Ég mun nú í stuttu máli draga saman það helzta, sem grg. bendir á úr sögu málsins á Alþ. og utan þess. Á sumarþinginu 1942 var frv. fyrst flutt. Flm. þess var þá einn af þm. Sósfl., þáverandi 2. landsk., Ísleifur Högnason. Sjútvn. fékk frv. til meðferðar, en nefndin sá sér þá ekki fært að afgreiða málið, og dagaði frv. uppi í þinginu. Næst var frv. flutt á þinginu 1946 af tveimur þm. Sósfl., þeim Hermanni Guðmundssyni og Sigurði Guðnasyni. Aftur fékk sjútvn. málið til meðferðar. Þá tók nefndin málið til umr. á fundi sínum fyrir atbeina fulltrúa Sósfl. í n. Nefndin tvíklofnaði um málið, fulltrúar Sjálfstfl. og Framsfl. lögðu til, að frv. yrði fellt, fulltrúi Alþfl. taldi sig ekki tilbúinn til að taka afstöðu til málsins, en fulltrúi Sósfl. studdi frv. og lagði til, að það yrði samþykkt. En það merkilega gerðist þrátt fyrir þetta, að d. láðist að afgreiða frv., og enn dagaði málið uppi á því þingi. Á þinginu 1947 fluttu sömu þm. frv. í þriðja sinn, en þá höfðu yfir 400 starfandi togarasjómenn samþykkt áskorun um að samþykkja frv. Sams konar áskoranir höfðu þá borizt frá þingi Alþýðusambands Íslands árið 1946 og áskoranir frá fjölda verkalýðsfélaga víðs vegar um allt landið. Andstæðingar frv. á Alþingi virðast hafa verið í töluverðum vanda staddir. Þeim hefur ekki fundizt það vera sérlega heppilegt að ganga beint á móti málinu og þar með á móti eindregnum vilja sjómannanna sjálfra og samþykkt Alþýðusambandsins og verkalýðsfélaganna. Það varð að finna út einhverja krókaleið. Fulltrúar Sjálfstfl. og Framsóknar í sjútvn. fundu leiðina. Nú lögðu þeir til, að frv. yrði vísað til ríkisstj. gegn loforði hennar um að athuga málið sjálf eða skipa nefnd til að athuga það. Fulltrúi Alþfl. í n. lýsti sig sammála þessari afgreiðslu. Fulltrúi Sósfl. var einn nm. fylgjandi frv. og lagði til, að það yrði samþykkt. Málinu var svo vísað til ríkisstj. í marzmánuði 1948. Þremur mánuðum síðar skipaði þáverandi fors.- og félmrh., Stefán Jóh. Stefánsson, sex manna nefnd til að endurskoða gildandi löggjöf um hvíldartíma háseta á togurum. Tveir nm. voru skipaðir án tilnefningar, tveir tilnefndir af Sjómannafélagi Reykjavíkur og Sjómannafélagi Hafnarfjarðar og tveir af samtökum togaraeigenda. Þm. Sósfl. voru á móti slíkri meðferð málsins. Þeir bentu á, að störf n. yrði til einskis annars en að tefja framgang þess um ófyrirsjáanlegan tíma, enda kom það á daginn. Í rúmt ár var nefndin að velta málinu fyrir sér, og að lokum klofnaði nefndin í þrennt. Fulltrúar sjómanna lögðu að sjálfsögðu til, að lögboðin yrði 12 klst. hvíld á togurunum. Fulltrúar útgerðarmanna lögðu hins vegar til, að frv. um slíka lögfestingu yrði fellt, en stjórnskipuðu fulltrúarnir virðast enga skoðun hafa látið uppi í málinu, a.m.k. ekki opinberlega. Hlutverk sitt í nefndinni töldu þeir hafa verið og hefði átt að vera að bera sáttarorð á milli fulltrúa sjómanna og útgerðarmanna, það hefðu þeir gert, en án árangurs. Eftir að n. hafði lokið störfum haustið 1949, var frv. enn flutt snemma á næsta þingi. Meiri hluti sjútvn. lagði þá til, að málið yrði afgreitt með rökstuddri dagskrá þess efnis, að eðlilegt væri, að sjómenn semdu sjálfir við útgerðarmenn um kjör sín. Meiri hluti Nd. samþykkti þessa afgreiðslu málsins. Nú gerist það, að sjómenn tóku málið í sínar hendur, og eftir margra vikna verkfall tókst þeim að fá í gegn 12 klst. hvíld á saltfisksveiðum, en gömlu vökulögin giltu eftir sem áður varðandi ísfisksveiðar. Í fimmta sinn fluttu sósíalistar frv. þetta á Alþ. 1950 og í sjötta sinn 1951, alltaf gegn sömu andstöðu meiri hlutans á Alþingi. En togarasjómenn voru ákveðnir í því að halda baráttunni áfram, og eftir langvarandi verkfali unnu sjómenn sigur í málinu. 12 klst. lágmarkshvíld háseta var tryggð með samningum við togaraeigendur á öllum veiðum togaranna. Sjómenn tryggðu sér því rétt til 12 klst. hvíldar á sólarhring þrátt fyrir andstöðu Alþingis gegn þessu mikla hagsmunamáli togarasjómanna. Það hafði alltaf verið á valdi Alþingis að verða við þessari sjálfsögðu kröfu og forða þar með þjóðfélaginu frá tveim langvarandi vinnustöðvunum á togaraflotanum, sem kostuðu þjóðina milljónatugi í erlendum gjaldeyri. Í núgildandi kjarasamningum togarasjómanna er, eins og áður hefur verið bent á, tryggður réttur til 12 klst. hvíldar á sólarhring. Þrátt fyrir það þótt svo sé, er engin trygging fyrir því, að ekki verði reynt að breyta þessu ákvæði togarasjómönnum í óhag og málið enn á ný gert þar með að hörðu deilumáli með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir báða aðila og þjóðina í heild. Fyrir þá hættu á Alþingi að girða og samræma núgildandi togaravökulög við það, sem er í núgildandi togarasamningum. Það verður að teljast furðulegt af hv. Alþingi að hafa ekki fyrir löngu fallizt á jafnsjálfsagða kröfu og sjálfsagðan rétt og þann að tryggja þeirri stétt manna, sem mest leggur á sig af flestum, ef ekki öllum stéttum þjóðfélagsins, 12 klst. hvíld á sólarhring, þegar það er þá jafnframt haft í huga, að flestar starfsstéttir þjóðfélagsins vinna ekki meira en frá 7 klst. og upp í 8 klst. Það er óhrekjandi staðreynd, að togarasjómönnum er það mjög mikið áhugamál að fá lögfesta 12 klst. hvíld á sólarhring. Verður ekki séð, að nein frambærileg rök mæli á móti því, að Alþ. verði við þessari sjálfsögðu kröfu og ósk togarasjómannanna, heldur hið gagnstæða. Í sambandi við þetta mál er ekki úr vegi að benda á þá staðreynd, að íslenzkir sjómenn afkasta sjö sinnum meira en nokkrir aðrir sjómenn í heiminum. Þessum mönnum, sem þannig skara fram úr öllu því, sem annars staðar þekkist, hefur Alþingi Íslendinga neitað um að samþykkja löggjöf, sem tryggði þeim viðunandi hvíld við störf sín á hafi úti. Slík afstaða er með öllu óskiljanleg. Svo langt hefur verið gengið i andstöðunni á móti málinu, að meiri hluti þeirrar nefndar, sem frv. hefur verið vísað til, sjútvn., hefur mörg undanfarin þing ekki fengizt til að ræða málið á fundum í nefndinni og því siður fengizt til að skila nokkru nál. Ég verð að segja það í fullri alvöru, að slík afgreiðsla á máli eins og þessu er í alla staði óforsvaranleg, og það væri þá miklu nær, ef hv. alþm. eru á móti frumvarpinu, að fella það þá strax frá því að fara í nefnd, heldur en að samþykkja það með þeim ásetningi, að það fáist ekki afgreitt frá nefndinni. Sósfl. hefur haldið baráttunni áfram fyrir málinu á Alþ., og hann mun halda henni áfram, þar til yfir lýkur, í fullu trausti þess, að réttur og góður málstaður sigri ætið að lokum. Í sjöunda sinn fluttu þm. Sósfl. frv. á Alþingi 1952, í áttunda sinn 1953 og í níunda sinn 1954, en alltaf hefur farið á sömu leið sem fyrr, Alþingi hefur ekki fengizt til þess að samþykkja frv. Nú er frv. þetta flutt hér í hv. d. í tíunda sinn. Alþingi gefst því enn á ný tækifæri til þess að sýna, hvers það metur störf þeirra manna, sem vinna hin erfiðustu og lífshættulegustu störf á höfum úti. Það er eindregin ósk okkar, sem erum flm. að þessu frv., að það fái nú á þessu þingi fljóta og góða afgreiðslu og að frv. verði samþ. sem lög. Með því bætti Alþ. að nokkru fyrir margra ára andstöðu og óvild í garð togarasjómanna í þessu mikla hagsmuna- og menningarmáli þeirra. Að lokum vil ég aðeins benda á, að nú nýverið áttu samtök sjómanna hér í Reykjavík 40 ára afmæli. Það væri því vel við eigandi, að hv. Alþ. sýndi samtökum togarasjómanna í Reykjavík og annars staðar þá velvild og skilning að færa þeim sem afmælisgjöf löggjöf um 12 tíma hvíld við allar togveiðar. Ég trúi ekki öðru, fyrr en á reynir, þrátt fyrir það þótt hv. Alþ. hafi sýnt vítavert skilningsleysi og andstöðu við þetta mál, en að það nú á þessum merku tímamótum samtaka sjómanna sjái sér þó fært að samþykkja þetta frv. sem lög og sýni þar með, að það kunni að meta þau miklu þjóðnytjastörf, sem sjómannastéttin vinnur í þágu þjóðfélagsins sem heildar. Ég vil svo að lokinni þessari umr. leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og sjútvn., í fullu trausti þess, að sjútvn. sjái sér nú fært að afgreiða málið og liggi ekki á því eins og undanfarin ár.



Herra forseti. Það virðist vera nokkuð einróma álit allra landsmanna nú orðið, að efnahagsástand þjóðarinnar sé mjög bágborið og að undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar fái ekki starfað styrkja- eða aðstoðarlaust af hálfu ríkisins. Um hitt eru menn ekki jafnsammála, af hverju þessi vandkvæði atvinnuveganna stafi né á hvern hátt væri hægt úr þeim að bæta með raunhæfu móti. Þó virðist það svo, að menn ættu að geta verið á eitt sáttir um það, að ef með einhverju móti tækist að lækka framleiðslukostnað atvinnuveganna, þ. á m. til dæmis sjávarútvegsins, mundi að sjálfsögðu hagur og afkoma þeirrar atvinnugreinar batna til muna. Spurningin er því: Er möguleiki að draga úr þessum kostnaði sjávarútvegsins, og þá, ef svo væri, á hvern hátt? Eru nokkrar leiðir tiltækar í því efni? Ég þykist víss um, að einhverjir mundu kasta því fram, í spaugi vonandi, að það væri til auðveld leið til að draga úr rekstrarkostnaði útgerðarinnar, það væri ekki annað en að lækka kaup verkamanna og sjómanna, með því móti mundi hagur útgerðarinnar batna til stórra muna og sennilega þyrfti hún engra styrkja við, og þá þyrfti sennilega ekki heldur að halda áfram á þeirri braut að fella gengi krónunnar til aðstoðar útveginum, eins og það er ævinlega kallað. Að sjálfsögðu er þetta stærðfræðilega rétt. En lengra ná sannindi þessa ekki. Ég hef engan mann heyrt halda því fram í alvöru síðustu árin að afloknum verkföllum, að ástæða hefði nú verið til að lækka kaupið, lækka kaup verkamanna i stað þess að hækka það. Þvert á móti virðist mér allir menn, sérstaklega stjórnmálamenn, hvar í flokki sem þeir hafa staðið, sammála um það, að verkfallið hafi verið óhjákvæmileg nauðvörn verkalýðsins til að reyna að fá kjör sín bætt. Hitt hafa menn svo jafnframt sagt, að til væru að vísu aðrar leiðir til að ná þessu sama marki, en hingað til hefur ekki fengizt nægilegur meiri hluti, ekki hér á Alþ. a.m.k., til að fara þær leiðir. Ég hygg, að allir ættu að geta verið sammála um, að frumskylda og eitt helzta markmið sérhvers þjóðfélags sé einmitt það, að þegnar þess geti sífellt búið við betri og betri kjör, eftir því sem tímar líða. Það verður að sjálfsögðu ekki gert með því að lækka kaup hinna vinnandi stétta, verkamanna og sjómanna. En ef sú leið er ekki fær og enginn fæst til þess í alvöru að óska eftir því, að sú leið sé farin til þess að bæta kjör sjávarútvegsins núna, er þá nokkur önnur leið hliðstæð fær í þeim efnum? Ég býst við, að allir gætu fallizt á það að sjálfsögðu, að mögulegt væri að bæta kjör útgerðarinnar, ef hægt væri að draga úr öðrum kostnaði hennar en vinnulaunum. En hitt er ég ekki viss um, að allir vildu fallast á, að það væri æskilegt að draga úr þessum kostnaðarliðum. Og það er í sjálfu sér ekki eðlilegt, að allir séu sammála um það. En þó tel ég ugglaust, að væri þess leitað í þessu þjóðfélagi, hvernig hugur almennings væri í því máli, þá mundi það koma í ljós, að mikill meiri hluti þjóðarinnar teldi þetta ekki aðeins æskilega leið, heldur jafnframt algerlega sjálfsagða. En við vitum það allir, að sérstaklega hin síðari ár hefur vilji og óskir meiri hluta þjóðarinnar lítils mátt sín hér í þingsölunum. Það hefur ekki farið á milli mála að undanförnu, að ástandið í efnahagsmálum þjóðarinnar væri nú komið í það horf, að einhverra úrbóta þyrfti við á næstunni, ef ekki ætti að leiða til algerra vandræða. Það er öllum ljóst, að verði ekki gerðar einhverjar sérstakar ráðstafanir næstu mánuði, muni a.m.k. togaraflotinn stöðvast algerlega og jafnvel bátaflotinn líka. Það er því öllum ljóst, að eitthvað verður að gera, og enn fremur er öllum jafnframt ljóst, að eitthvað verður gert. Spurningin er þá: Hvað er heppilegast, hvað er æskilegast fyrir þetta þjóðfélag, að gert verði? Og er ekki hægt að ná samstæðum meiri hluta á þingi þjóðarinnar fyrir að fara þær leiðir, sem að dómi almennings ættu að öðru jöfnu að vera æskilegastar og heppilegastar, ekki aðeins í bráð, heldur einnig í lengd? Ég vænti þess, að öllum hv. þm. að minnsta kosti sé einnig ljóst, að í þessum efnum er ekki um að ræða neina fullnaðarlausn með því að benda á eina leið, heldur röð af samvirkum aðgerðum, ef á að takast að afstýra þeim voða, sem fram undan blasir við. En þó að mönnum sé þetta ljóst, þá verður jafnframt að hafa það hugfast, að allar þær ráðstafanir, sú röð samvirkra ráðstafana, sem þarf til að bjarga efnahagslífi landsins, verður að sjálfsögðu ekki farin nema með því að framkvæma eina ráðstöfun eftir aðra til þess að ná þessu marki. Með tilliti til þess, sem ég hef hér sagt, og í beinu samræmi við það höfum við þm. Þjóðvfl. borið hér fram á þskj. 35 frv. til l. um olíuverzlun ríkisins. Tilgangur þessa frv. er að fá lækkaðan kostnað útgerðarinnar með því að koma breyttu og bættu skipulagi á olíusöluna, koma henni undir yfirstjórn, sem getur haft það í hendi sinni að ákveða olíuverðið í samræmi við hag og afkomu útgerðarinnar og þörf þjóðfélagsins á hverjum tíma. Það getur engum manni blandazt hugur um það, hve mikilvægt það væri fyrir útveginn, ef það mætti takast með einhverjum ráðum að lækka olíu í verði frá því, sem nú er. Öllum er nokkurn veginn ljóst, hve þýðingarmikill liður olían er í rekstri útgerðarinnar. Til þess að menn geti ofur lítið glöggvað sig á því atriði, vil ég aðeins nefna það, að árið 1953 voru fluttar til landsins ýmsar tegundir af olíum og benzíni fyrir 127 millj. kr. rúmlega að gjaldeyrisverðmæti, en 159 millj. kr. komnar hingað til landsins. Af þessum tölum ætti mönnum að verða nokkuð ljóst, hvað hér er um að ræða og hve geysilega þýðingarmikill liður í starfsemi þjóðfélagsins, fyrst og fremst útgerðarinnar, en einnig annarra atvinnugreina, þessi orkugjafi er. Nú hafa menn um það nokkra hugmynd, hvað þessi olía muni vaxa að verðmæti hér á innanlandsmarkaði, miðað við það skipulag, sem nú ríkir í þeim efnum. Ekki mun of í lagt að gera ráð fyrir, að olíuverðið tvöfaldist á tímabilinu frá því að hún kemur hingað til lands og þangað til hún er komin til neytenda hér innanlands, en það þýddi það, að árið 1953 hefðu landsmenn keypt olíu fyrir rúmlega 300 millj. kr. á innanlandsmarkaði. Þegar menn hugleiða svona stórar tölur, sjá þeir jafnframt, að þar getur oltið á talsverðu, hvernig á er haldið, ekki aðeins álagningu, heldur og allri meðferð og starfsemi þeirra fyrirtækja, sem þann atvinnurekstur stunda að selja olíu. Það eitt gæti sparað atvinnuvegum landsins milljónatugi, ef rekstur fyrirtækjanna, sem olíuna selja, væri hafður eins hagkvæmur og einfaldur og frekast mætti. Auk þess sjá allir, að álagning á svona stórar upphæðir hlýtur að geta haft mjög mikilvægar afleiðingar í för með sér eftir því, hvort henni er í hóf stillt eða ekki, eftir því, hvort markmiðið með olíusölunni er að safna sem mestum gróða eða að útvega atvinnuvegunum orkugjafa með sem ódýrustu móti. Nú er mönnum það ljóst, að hér á landi hefur að undanförnu að minnsta kosti ekki verið gerð alvarleg tilraun til þess að draga úr kostnaði við olíuverzlun eins og unnt væri. Menn þurfa ekki annað en að virða fyrir sér það þrefalda bákn, sem hér hefur verið sett á stofn til að verzla með þessa vöru. Menn þurfa ekki annað en að hugsa til þess, að hér í Reykjavík eru þrjár aðalbækistöðvar, þrjár aðalskrifstofur með stórum hópum starfsmanna, þrjár aðalbirgðastöðvar með fjölda starfsmanna o.s.frv., til þess að gera sér grein fyrir því, að hér mætti verulega draga úr kostnaði, ef það sjónarmið ríkti eitt að útvega atvinnuvegunum þessa vöru með sem hagkvæmustu verði. Ef menn virða svo fyrir sér olíuverzlunina ýtarlegar, sem rekin hefur verið hér á landi á undanförnum árum, sjá menn strax, að það er ekki aðeins í Reykjavík, sem þannig er haldið á málunum, heldur er sama aðferð notuð um allt land. Í öllum kaupstöðum landsins eru útibússkrifstofur, sín frá hverju félagi. Í sömu kaupstöðum eru þrjár aðalbirgðastöðvar, sín frá hverju félagi. Meðfram vegum landsins standa þrír benzíngeymar, víðast hvar hlið við hlið með stuttu millibili. Allir sjá og skilja, að þetta fyrirkomulag hlýtur að hafa mjög aukinn kostnað í för með sér, hækka olíuverðið mjög verulega frá því, sem vera þyrfti, og þar með auka að óþörfu á erfiðleika aðalatvinnuvega landsins. Það skilja allir, að einu þjóðfélagi er engin blessun að því að festa fjármagn, hvort sem það á það sjálft eða erlendar þjóðir hafa viljað flytja það til landsins, að óþörfu í ýmsum hlutum. Sérstaklega verður það skiljanlegt hjá þjóð, þar sem mikið fjármagnshungur er ríkjandi eins og hér hjá okkur. Auðvitað sjá allir og skilja, að það mikla fjármagn, sem fest hefur verið í olíuverzlun hér á landi, hefði betur verið komið og þjóðinni til meira gagns í ýmsum öðrum hlutum, en sú hefur raunin ekki á orðíð hér, eins og allir sjá. Og hvernig skyldi nú standa á því, að fjármagnið hefur leitað í jafnstórum mæli og svo algerlega að þarflausu í einmitt þessa atvinnugrein í landinu? Það kannast allir við það lögmál, sem hæstv. ríkisstj. hefur þótzt að undanförnu vilja stýra eftir, að þangað leitar fjármagnið fyrst og fremst, sem mests gróða er von. Það hlýtur því að vera algerlega ljóst, að þegar fjármagnið leitar að nauðsynjalausu, að því er virðist, yfir í eina atvinnugrein sérstaklega, þá getur þar ekkert annað ráðið en mjög miklir gróðamöguleikar. Það er einnig á allra vitorði, að það er ekki aðeins rekstrarkostnaður við olíuverzlun hér á landi, sem er óhagkvæmur og óæskilegur, heldur og gróðinn af þessari verzlun. Það er allra vitorði, að sá gróði hefur verið mjög mikill, og að sjálfsögðu hlýtur hann að lenda með mjög miklum þunga á atvinnuvegum landsmanna. Í því sambandi er rétt að minnast á tvö dæmi. Fyrir nokkrum árum urðu tvö dagblöð hér í höfuðstaðnum til að birta upplýsingar um það, að eitt olíufélag landsins hefði hagnazt um allháa upphæð eftir ólöglegum leiðum. Mál þetta var talið svo alvarlegt, að því var vísað til dómstóla, og samhljóða niðurstaða dómstólanna varð sú, að þetta umrædda olíufélag hefði ætlað að ná sér í gróða á einum olíufarmi, sem nam nokkuð á aðra millj. króna. Í kosningabaráttunni 1953 varð þetta olíumál eitt helzta deilumál núverandi stjórnarflokka. Af einu aðalmálgagni hæstv. ríkisstjórnar var því svo bætt við i þessu sambandi, að sama olíufélag og uppvíst varð að þessu gróðabralli, sem ég áðan nefndi, hefði leyft sér að taka í álagningu á farmgjöld á einum einasta olíufarmi 700 þús. kr. Þegar þetta mál komst í hámæli og blaðaskrif urðu um það, brugðu forstöðumenn olíufélagsins, sem um var að ræða, mjög skjótt við og lýstu því yfir, að þetta væri nú ekki meiningin, að vísu hefðu þeir tekið þessar 700 þús. í aukaflutningsgjöld á olíufarminn, en þeir ætluðu að skila þeim aftur. Þeir viðurkenndu sem sagt, að þeir hefðu tekið 700 þús. kr. ofan á flutningsgjald á einum olíufarmi, en af því að farið var að ræða málið, lofuðust þeir til að skila þessari upphæð aftur. Nú var engum ljóst, hvernig unnt var að skila þessari upphæð aftur, þar sem olían var komin til landsins og farið var að selja hana ýmsum viðskiptavinum, enda minnist ég þess ekki að hafa nokkurn tíma séð nokkurs staðar neinar sannanir fyrir því, að þessari upphæð hafi verið skilað réttum aðilum aftur. En þó að þannig kæmi í dagsins ljós, að ýmislegt óhreint væri í starfsemi eins þeirra félaga, sem hér var um að ræða, var hitt jafnljóst, að það kom aldrei neins staðar fram, að um nokkurn verðmismun væri að ræða á olíu hjá olíufélögunum. Þau voru þar öll undir einum hatti, öll með sama verðið, enda þótt eitt félagið hefði orðið uppvíst að því að ætla að draga sér nær 2 millj. kr. á tveimur olíuförmum. Af þessum sökum tel ég, að menn hafi a.m.k. heimild til að láta sér detta í hug, að ýmislegt geti verið þarna fleira en í ljós hefur komið. Hvað sem um það er annars, hvort hin olíufélögin hafa rekið heiðarleg viðskipti eða ekki,þá má a.m.k. teljast fullvíst, að eina áhugamál þeirra, sem nú fara með olíuverzlun í þessu landi, er að safna gróða. Og það má teljast fullvíst. að þeir nota a.m.k. öll lögleg ráð til þess að ná þeim gróða í sínar hendur. En þegar maður sér, að driffjöðrin í olíuverzluninni er sú að safna gróða í hendur þeirra félaga, sem með olíuna verzla, þá hlýtur einnig að verða ljóst, að þessi verzlun er ekki rekin með hagsmuni útgerðar eða annarra atvinnuvega landsmanna fyrir augum. Og það er af þeim sökum, að við þm. Þjóðvfl. höfum hér flutt frv. um breytta skipun þessara mála, að við höfum hér flutt frv. um að breyta olíusölunni á þann veg, að framvegis verði hún rekin með hagsmuni atvinnulífsins fyrir augum, en ekki gróðavon þeirra, sem með olíuna verzla. Í þessu frv. er lagt til, að öll verzlun með olíu, hverju nafni sem nefnist, olíur og benzín, verði tekin í hendur verzlunar, er ríkissjóður eigi. Þá er og gert ráð fyrir því í þessu frv., að ríkisstj. kaupi tvö skip til að flytja til landsins þá olíu, sem landsmenn þarfnast. Er það ekki ákveðið í frv., hvort olíuverzlun sú, sem lagt er til að stofnuð verði, reki þessi skip eða Skipaútgerð ríkisins, heldur ætlazt til, að það verði athugað, hvort hagkvæmara verði talið, og þá verði það látið ráða um framkvæmdina. Það ætti að vera ljóst, að það er mjög nauðsynlegt fyrir landsmenn að eignast olíuflutningaskip. Á sínum tíma var fyrsta skipafélag landsins, Eimskipafélag Íslands, kallað óskabarn þjóðarinnar. Þá var það talið slík nauðsyn, slík höfuðnauðsyn, að landsmenn ættu sjálfir skip til að flytja vörur til þjóðarinnar, að fyrirtækinu, sem stofnað var til að hrinda þessari draumsýn í framkvæmd, var valið nafnið óskabarn þjóðarinnar. En það verður ekki skýrt, a.m.k. ekki svo að ég skilji, hvernig á því geti staðið, að engum hefur dottið í hug að telja það jafnmikla nauðsyn fyrir þessa þjóð að flytja sjálf olíuna, sem hún notar, til landsins eins og aðrar vörur. Ég fæ ekki séð né skilið, að þar sé nokkur eðlismunur á, heldur sé það eitt og hið sama, þar ríki og gildi sama lögmál og að sá aðili, sem yrði fyrstur til að kaupa og reka slíkt olíuflutningaskip, mætti taka upp nafnið óskabarn þjóðarinnar, ekki sízt þar sem gamla fyrirtækið virðist nú hafa fyrirgert því nafni. Af verzlunarskýrslum eða skýrslum um gjaldeyrisviðskipti þjóðarinnar er ljóst, að við Íslendingar höfum að undanförnu borgað um 30–40 milljónir í erlendum gjaldeyri á ári fyrir að flytja olíur til landsins. Nú hef ég ekki nákvæmar upplýsingar um, hvað olíuskip af þeirri stærð, sem hér er gert ráð fyrir, 15–20 þús. smálestir, mundi kosta. Heyrt hef ég, að það mætti fá fyrir 60–80 millj. kr. Það er því ljóst, að á nokkrum árum borgum við Íslendingar erlendum skipafélögum mörg olíuflutningaskip. Og ég þarf áreiðanlega að heyra einhver mjög mikilvæg rök flutt fram fyrir þeirri ráðstöfun, áður en ég skil, að hún sé nauðsynleg og sjálfsögð. Hitt finnst mér eðlilegt og sjálfsagt, að við Íslendingar borgum sjálfum okkur skipin, kaupum þau og eignumst þau sjálfir og njótum þess hagnaðar, sem af því er að flytja olíu frá útlöndum og hingað til landsins, en látum ekki erlenda menn og erlend skipafélög græða á okkur áratug eftir áratug. Í frv. okkar er einnig gert ráð fyrir því, að olíudreifingarkerfi það, sem nú er til hér á landi, þ.e.a.s. eignir núverandi olíufélaga, verði tekið eignar- eða leigunámi, til þess að olíuverzlun ríkisins geti rekið verzlun með olíu og dreift henni með jafnfullkomnum hætti og nú á sér stað. Er svo ákveðið í frv., að hlutazt skuli um það, að þetta eignarnám komi sem jafnast niður á þeim olíufélögum, sem nú starfa, þannig að ekki verði teknar eignir á matsverði af einu félagi og hinum sagt að hypja sig með sínar eignir í burtu, heldur verði reynt að láta eitt ganga yfir alla, eftir því sem nokkur kostur er. Það er að sjálfsögðu alveg rétt, að það er mögulegt að mismuna olíufélögunum mjög mikið í þessu efni. Það félag, sem gæti selt sínar eignir á matsverði hér innanlands, yrði miklu betur sett en hin, sem sagt væri að rífa eignirnar upp og selja þær burt úr landi eða á innanlandsmarkaði, því að þá mundi e.t.v. ekki fást matsverð fyrir þær. Hitt er svo jafnljóst, að nauðsynlegt er einnig að setja fyrirvara um það, að olíuverzlun ríkisins skuli ekki skylt að kaupa hið þrefalda og allt of stóra olíudreifingarkerfi, sem nú hefur verið byggt í landinu að nauðsynjalausu, á fullu matsverði. Þess vegna höfum við flm. sett það ákvæði inn í frv., að olíusala ríkisins skuli aðeins kaupa það af því dreifingarkerfi, sem nú er í landinu, sem nauðsynlegt verði talið til að reka jafnumfangsmikla olíuverzlun og nú er þörf á að reka, kaupa þennan hluta af dreifingarkerfinu á matsverði, en síðan skuli olíuverzlunin eða ríkissjóður gefa olíufélögunum kost á að kaupa afganginn af dreifingarkerfinu á nokkrum hluta þess verðs, sem það yrði metið á, 30%. En jafnframt skuli olíufélögunum eða eigendum tækjanna gefinn kostur á að hafna þessu og selja þá eignir sínar, hvort sem þeir vilja heldur innanlands eða utan. Þetta virðist mér mjög sanngjörn, eðlileg og sjálfsögð ráðstöfun. Þá er einnig gert ráð fyrir því í frv., að olíuverzlun ríkisins annist olíusölu á sama hátt og nú hefur verið gert, þ.e.a.s. með tilliti til dreifingar, að hún selji olíuna gegnum eigið dreifingarkerfi um allt land. En einnig er gert ráð fyrir, að hún selji olíusamlögum útvegsmanna, kaupfélögum, smásöluverzlunum og ýmsum öðrum aðilum. Einnig eru í frv. ákvæði um að skylda olíuverzlunina til að hafa nægilegan forða að jafnaði í landinu af olíum, svo að atvinnuvegunum þurfi ekki að stafa hætta af því, að það geti orðið olíulaust og rekstur stöðvist af þeim sökum. Ýmis ákvæði eru fleiri í þessu frv., sem ég tel ekki ástæðu til að rekja ýtarlega að þessu sinni, því að ég vona, að tilefni gefist til þess síðar, þar sem ég treysti því fastlega, að frv. verði ekki svæft í nefnd. En á það eitt vildi ég benda, að megintilgangurinn með þessu frv. er að gera olíusöluna i landinu mun hagkvæmari en nú er og haga henni eftir því, hver þörf atvinnuveganna er, en ekki að hafa hliðsjón eingöngu af gróðamöguleikum í sambandi við hana. Það er að sjálfsögðu alveg ljóst, að eins og nú standa sakir um afkomu sjávarútvegsins og atvinnuvega landsins yfirleitt, hlýtur megintilgangurinn með frv. í augnablikinu að vera að gera í fyrsta lagi rekstrarkostnað olíuverzlunar sem allra minnstan, en þar að auki að afnema ágóða algerlega, á meðan svo er háttað, að helzti atvinnuvegur og undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar, sjávarútvegur, fær ekki borið sig nema með einhverjum annarlegum ráðstöfunum eins og óæskilegum og óþörfum bílainnflutningi. Hitt er að sjálfsögðu opið og verður að vera á valdi hverrar ríkisstj. að haga verðlagi á olíunni nokkuð eftir því, hvernig efnahagsástand landsins og afkoma atvinnuveganna er hverju sinni. Þess vegna er í frv. líka ákvæði um það, að ríkisstj. skuli ákveða hámarksverð ekki aðeins á þeirri olíu, sem hún selur, heldur og á allri annarri olíu, þ.e.a.s. olíu, sem er seld í gegnum dreifingarkerfi þeirra aðila, sem olíuverzluninni er heimilt að selja í heildsölu. Ég hygg svo, að fleiri orð ættu að vera óþörf um þetta mál að sinni, en vil vísa til grg. með frv. og þá sérstaklega þess, sem þar er sagt um eðli olíuverzlunar í sjálfu sér, nefnilega það, að olíuverzlun er nokkurs annars eðlis en verzlun með aðrar vörur, þar sem olía er heimsmarkaðsvara, vara, sem breytist ekki eftir tízku eða öðru frá einu ári til annars, vara, sem nokkuð sama er í hvaða landi er keypt, bæði með tilliti til verðs og gæða, og vara, sem engin áhætta fylgir að flytja inn og selja. En þetta er eitt veigamesta atriðið fyrir því, að einmitt slíka vöru beri að taka í hendur ríkisfyrirtækis, ekki sízt þar sem það er jafnþýðingarmikil vara fyrir atvinnulíf þjóðarinnar og olían er. Að svo mæltu vil ég leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. hefur áður verið flutt tvisvar sinnum á Álþingi og hefur þá verið skýrt í framsögu og með allýtarlegri grg., en sú grg., lítið sem ekki breytt, fylgir frv. einnig nú. Efni frv. er í fyrsta lagi það, að landgrunni kringum Ísland skuli teljast ná 50 sjómílur út fyrir yztu nes, eyjar og sker í kringum landið, en þar sem 200 metra dýptarlína landgrunnsins nál út fyrir 50 sjómílna línuna, skuli landgrunnið takmarkast af þeirri línu. Ætlunin er, að með þessari grein frv. verði fiskveiðalandhelgi Íslands lögfest og landgrunnið allt látið vera innan fiskveiðalandhelginnar. Þó að undarlegt kunni að virðast, þá er það þó svo, að nú eru engin lagaákvæði til um fiskveiðalandhelgi Íslands. Ef einhverjir halda, að friðunarákvæðin, sem sett voru með reglugerðinni 19. marz 1952, byggð á lögunum frá 1948, um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins, séu lagaákvæði um fiskveiðalandhelgi Íslands, þá er það auðvitað misskilningur. Mér virðist, að það sé ekki við það hlítandi, að ekki séu til í lögum skýr og ákveðin lagafyrirmæli um það, hvernig skuli skilgreina hina íslenzku fiskveiðalandhelgi. Í 2. gr. frv. eru aftur ákvæði um það, á hvern hátt skuli framkvæma löggæzlu innan fiskveiðalandhelginnar, og þar er sett það lágmarksákvæði, að undir öllum kringumstæðum skuli ekki minna en 12 sjómílna belti utan við núverandi friðunarlinu vera ávallt varið af fiskveiðalandhelginni, þ.e.a.s. 16 sjómílna belti utan við yztu eyjar og sker landsins, og á því svæði sé a.m.k. öllum erlendum fiskiskipum bannað að stunda hvers konar veiðar. Hins vegar er það þó gefið á vald ríkisstj. á hverjum tíma að ákveða frekari aðgerðir um gæzlu fiskveiðalandhelginnar en ákveðið er með þessu lágmarksákvæði. - Þetta er í sem skemmstu máli efni frv. Það kunna að vera til þeir menn, sem telja, að það sé nokkuð djúpt í ár tekið, að Ísland helgi sér landgrunnið allt sem fiskveiðalandhelgi. En þá er því til að svara, að þetta er nokkurn veginn nákvæmlega sama svæði sem Kristján IV. Danakonungur ákvað að lýsa yfir gagnvart öðrum ríkjum sem fiskveiðalandhelgi Íslands á sínum tíma. Síðan fóru Danakonungar smátt og smátt að láta undan ágengni erlendra þjóða að því er snertir fiskveiðalandhelgi Íslands og komust þá lengst, þegar þeir gerðu samninginn við Breta 1901, en honum höfðum við þó manndóm til þess að segja upp og höfum síðar aðeins gert fyrstu byrjunarráðstöfun til þess að kalla eftir okkar fornhelga og sögulega rétti, sem byggist þó fyrst og fremst á lífsnauðsyn þjóðarinnar, og erum komnir það langt að hafa helgað okkur aftur af 48 mílna svæðinu, sem Kristján Danakonungur IV. taldi Íslendingum vera nauðsyn, fjögurra mílna svæði í kringum landið. Það er álit íslenzkra vísindamanna, íslenzkra fiskifræðinga, að það séu allar líkur til þess, að með vaxandi fiskveiðatækni veiti Íslendingum ekkert af að helga sér landgrunnið allt til eigin nýtingar, því að það megi búast við því innan stundar, að Íslendingar séu með vaxandi fiskveiðatækni færir um það einir að notfæra sér fiskveiðaauðæfin á þessu svæði, ef ekki eigi að vera ofboðið fiskstofninum með ofveiði. Sérstaklega hefur dr. Hermann Einarsson haldið þessari kenningu fram, og enginn fiskifræðingur hefur gerzt til þess að vefengja þá skoðun hans. Það má spyrja að því, hvers vegna Íslendingar hafi ekki löngu fyrr tekið upp þessa kröfu um að helga sér landgrunnið allt sem fiskveiðalandhelgi, og er þá því til að svara, að sú kenning er tiltölulega ný, mun vera fyrst sett fram í kringum síðustu aldamót, og á þeim grundvelli var því eðlilegt, að Íslendingar gerðu miklu fyrr kröfu um landgrunnið allt undir íslenzka löggæzlu og vildu láta lögfesta það sem fiskveiðalandhelgi Íslands. Hins vegar stöndum við svo einstaklega vel að vígi að standa á sögulegum grundveili og sögulegum rétti, sem þessi kynslóð má alls ekki láta henda sig að láta sér úr greipum ganga. Á þeim helga sögulega rétti eigum við að standa, einkanlega eftir að fiskveiðatæknin gerir það að opinberri nauðsyn íslenzku þjóðinni að helga sér þetta svæði og öll þau verðmæti, sem á því og í því er að hafa, og helga þau íslenzkri þjóð. Við megum búast við því, að eins og það leiðir af sjálfu sér, að það er þörf frekari verndunarákvæða gegn ofveiði, eftir að botnvarpan er komin til sögunnar, heldur en áður var, meðan smátækari veiðitæki voru kunn, eins er þörf enn frekari ráðstafana, vegna þess að nú vita menn, að botnvarpan verður kannske innan stundar, þótt hún sé mikilvirkt veiðitæki, úrelt veiðitæki og miklu stórfelldari tæki tekin til notkunar, sérstaklega í sambandi við notkun rafmagns sem hluta af veiðitækni framtíðarinnar. Og þá má búast við, að Íslendingum veiti sízt af að hafa helgað sér landgrunnið allt og skapað sér þannig lagalegan rétt til þess að bægja ásælni annarra þjóða frá auðlindum Íslands á landgrunni þess. Ég vil vona, að þetta mál hljóti hvorki þau örlög að vera þagað í hel, - það á það ekki skilið af Íslendingum, - og ég vil vænta þess líka, að það verði ekki örlög þess, að það verði deilumál, og til þess tel ég engin rök hníga. Ég mundi því telja einsætt, að Alþingi Íslendinga færi að dæmi þeirra þjóða, sem þegar hafa gert miklar kröfur til landhelgi meðfram ströndum sínum, og þar er af nógum dæmum að taka, svo að Ísland væri svo sem ekki að troða neinar áður ótroðnar brautir, þó að það gerði kröfu til þess að helga sér 50 sjómílna belti í kringum landið. Aðrar þjóðir hafa tekið þar miklu dýpra i ár nú hin síðari árin. Mundi ég því vilja vænta þess, að sú nefnd, sem tekur við málinu, tæki nú rögg á sig og afgreiddi það með tillögu til samþykktar. Ég legg til, að málinu verði vísað til hv. sjútvn. Ég tel rétt að líta á þetta fyrst og fremst sem eitt stærsta grundvallaratriði okkar höfuðatvinnuvegar, sjávarútvegsins, og vil vona, að málið fái þar skjóta og röggsamlega afgreiðslu.



Herra forseti. Það var fyrir stuttri stundu í þessari hv. d., sem annar þm. mælti fyrir frv. með svipuðu heiti, um olíueinkasölu ríkisins, og mjög svipuðu að efni einnig. Það er þó ekki sök mín eða okkar flm. þessa frv., að það mál hefur birzt í frumvarpsformi svo líkt þessu, því að þetta frv. var samið 1946 og flutt þá í Ed. og hefur síðan verið flutt hér í Nd. í nokkur skipti, ég held einum þrisvar sinnum, af öllum þm. Alþfl. í Nd., og þannig er það flutt óbreytt nú. Það, að einnig er komið fram frv. nú mjög svipað að heiti og efni og uppbyggingu, er einungis sökum þess, að málið hefur fengið einróma fylgi í öðrum stjórnmálaflokki og þeir talið sér nokkurs virði að búa það í sinn búning, sem þá auðvitað hlaut að vera svipaður búningi þeim, sem málinu hafði áður verið valinn. Efni þessa frv. er í fáum orðum það, að ríkið skuli taka að sér einkasölu á öllum innfluttum olíum. Þá sé ríkinu enn fremur heimilt að leigja, kaupa eða láta byggja skip til að flytja olíur til landsins og til þess að dreifa olíunum um landsbyggðina. Í þriðja lagi er í þessu frv. eignarnáms- eða leigunámsheimild á þeim dreifingarkerfum, sem nú eru til hér á landi, og á öllum þeim mannvirkjum, sem notuð eru nú í þjónustu verzlunarrekstrar með benzín, ljósaolíu, hráolíu og brennsluolíu. Í frv. er heimilað að leggja á þessar olíuvörur, sem einkasalan hafi með höndum að verzla með, frá 10–40%, og þá er gert ráð fyrir að skapist ágóðahluti. Þennan ágóðahlut skal, þegar hann hefur orðið til, eftir að hæfilegur hluti af honum hefur verið lagður í veltufjár og varasjóði og fyrningar- og byggingarsjóði, geyma til næsta árs og nota það ár til lækkunar á verðlagi þeirra vara, sem olíueinkasalan verzlar með, að svo miklu leyti sem ekki er hægt að verja ágóðanum til verðuppbótar á því sama ári sem ágóðinn varð til. Þannig er ætlunin með þessu frv., að þeim ágóða, sem myndast innan ramma þess álagningarfrelsis, sem lögin heimila, verði skipt upp til þess að lækka verðlagið á olíu og skapa hið rétta verð á næsta ári á eftir. Nú kunna menn að spyrja: Er nokkur þörf á því að vera að raska þeim háttum um verzlun með olíu, sem hafa ríkt hér á landi og eru nú ríkjandi? Er nokkur þörf á að vera að breyta til í þessum efnum? Það er fyrsta atriðið í því svari, sem ég vil gefa við þessari spurningu, að olíufélögin þrjú, sem nú verzla með olíu hér, hafa upplýst á undanförnum árum hvert um sig, að það sé unnt hverju þeirra að skapa jafnvel milljónagróða á einum olíufarmi, og hafa þau skipzt á brigslyrðum út af þessum möguleikum hvers um sig og flett ofan af því, sem áður var ekki kunnugt, að það er um stórkostlegan gróða að ræða, jafnvel milljónagróða, sem menn getur varla órað fyrir, á einum einasta olíufarmi. Þetta sýnir okkur, að það er hægt að mata krókinn svo gífurlega á þessari verzlun, án þess að almenningur hafi hugmynd um það, að við slíkt er ekki unandi. Það er ómögulegt að vefengja þessar upplýsingar. Þær voru gefnar af hinum ýtrasta kunnugleika hvers félagsins um afkomu og gróða hins, svo að þar vitnaði kunnugur gegn kunnugum í þessu efni. Auðvitað á að afnema það skipulag, sem heimilar slíka féflettingaraðstöðu og slíka óhóflega gróðasöfnun. Ég hygg, að það sé ekki hægt á annan hátt betur að fyrirbyggja þetta en með ríkiseinkasölu. Þar lægju öll plögg opinberlega fyrir frá ári til árs, og þetta gæti ekki átt sér stað. Þá er það í annan stað óviðunandi við núverandi ástand, að þessi félög nota eingöngu erlend skip til þess að flytja olíuna hingað til landsins. Allir þeir, sem vilja, að öll íslenzk verzlun sé á höndum Íslendinga og íslenzkra aðila, hljóta að vilja taka upp eitthvert það skipulag, sem geri mögulegt að fá íslenzk tankskip til þess að flytja alla olíuna til okkar. Það hafa legið fyrir beiðnir frá olíufélögunum hér fyrir Alþingi um kaup á olíuskipum, en þar virðist öfundin út í hvert annað hafa verið svo mikil, að eitt olíufélagið hafi eyðilagt möguleikana fyrir hinum um að kaupa olíuflutningaskip til landsins. Slík hjaðningavíg á milli þeirra, sem bezt hafa matað krókinn á olíuverzluninni, ættu ekki að fá að halda áfram árum saman, og væri bezt, að ríkið skærist í leikinn og fyrirbyggði slíkan hernað á milli gróðafélaganna og keypti olíutankskipin í nafni ríkisins fyrir olíuverzlun sína. Auk þess er það óviðunandi, að a.m.k. tvö af þessum félögum og sennilega að einhverju leyti öll eru erlend verzlunarfyrirtæki, og þeir, sem vilja, að verzlunin sé íslenzk, geta ekki heldur unað við það til lengdar. Það er enginn aðili til, sem getur tekið af skarið um þetta og gert verzlunina íslenzka nema íslenzka ríkið sjálft. Það hefur enginn mátt til þess að rísa upp gegn þessum hálfútlendu og alútlendu olíuauðhringafélögum nema íslenzka ríkið sjálft, sem getur markað þeim básinn með löggjöf og á að gera það. Þá er það það fjórða, sem ég tel alveg óviðunandi við núverandi ástand olíuverzlunarmálanna, að það er búið að koma upp þreföldu dreifingarkerfi um allt landið. Þetta dreifingarkerfi kostar marga tugi milljóna króna. Það bindur óþarfan mannafla við olíuafgreiðsluna, og það hlýtur að hækka verðlag á olíuvörunum stórkostlega umfram það, sem nokkur þörf er á. Þetta verður að rífa niður með því að heimila leigu- eða eignarnám á þessu þrefalda olíudreifingarkerfi og að upp verði byggt eitt fullkomið dreifingarkerfi, sem hlýtur að kosta miklu minna fé og vera ódýrara að öllum rekstri, bæði um mannafla og annað. En höfuðnauðsynin til þess kannske að binda endi á það, að milljónatugum sé rakað saman í sambandi við olíuverzlunina á hverju ári, er sú höfuðnauðsyn sjávarútvegsins, sem hér kallar á. Það er ekkert vit í því að láta þrjú olíuauðfélög taka milljónatugi af þrautpíndum sjávarútveginum í of háu olíuverði á hverju ári og þykjast svo, eftir að þessar ræningjahendur eru búnar að fara um féhirzlu sjávarútvegsins, að vera að hjálpa sjávarútveginum aftur með smápeningi, sem fæst gegnum alóþjóðhollan bílainnflutning, sem komið er á rétt í bili, en verður, þegar sú lind þrýtur, að gerast með einhverjum öðrum hætti. Það er eitt af því fyrsta, sem hægt er að hjálpa útgerðinni með til þess að standa á eigin fótum, að losna við arðrán af hendi erlendra og innlendra olíufélaga og útvega útgerðinni allar olíur, sem hún þarf til sinna nota, á réttu verði. Það er fyrsta og sjálfsagðasta hjálpin, sem íslenzka þjóðfélagið á að veita sínum höfuðatvinnuvegi. Þá gæti strax verulegur hluti af hinum svokölluðu ölmusum, sem sjávarútvegurinn er nú að nafninu til látinn fá, horfið burt. Ég er alveg sannfærður um það, að ef á sama hátt væri útvegað til sjávarútvegsins salt og veiðarfæri og aðrar höfuðnauðsynjar hans með réttu verði og allar þessar vörur teknar út úr hinni venjulegu verzlunarhringiðu, þá væri hægt að gera honum fært að standa á eigin fótum, allra helzt ef sú breyting væri jafnframt gerð á bankapólitíkinni að hafa öll lán í sambandi við rekstur útgerðarinnar og geymslu afurða á lágum vöxtum, eins og allar siðmenntaðar þjóðir gera. Það gera Norðmenn, okkar aðalkeppinautar, þeir hafa vexti af lánum til síns sjávarútvegs í algerum lágmarks- og sérflokki, allt niður í 11/2% lán. Og það ætti auðvitað íslenzkur sjávarútvegur að hafa líka, hvað sem liði vöxtum að öðru leyti til miður nauðsynlegra atvinnugreina. Þetta vil ég segja í sambandi við þetta frv., því að ég tel, að það væri fyrst og fremst hugsað sem liður í aðgerðum til þess að hjálpa íslenzkum sjávarútvegi á hinn eðlilegasta hátt og losa við þá vansæmd, að sjávarútvegurinn sé talinn lifa á ölmusu og styrkjum, sem auðvitað allir milliliðir, ekki aðeins olíugróðafélögin, heldur allir milliliðir fá sína fjármuni og sinn gróða frá. Það er alveg snúið við öllum rökum, þegar verið er að halda því fram, að sjávarútvegurinn njóti styrks frá tóbaksreykingamönnum og frá ríkissjóði í einni og annarri mynd, gegnum bílainnflutninginn meðal annars, því að það er auðvitað sjávarútvegurinn, sem leggur þjóðfélaginu til allt þess rekstrarfé og gefur gróðaaðilunum í þjóðfélaginu alla möguleika til þess að mata krókinn vegna þess, hvernig að honum er búið af íslenzkri löggjöf. Ég skal svo ljúka þessum orðum mínum með því að segja: Ég hef stundum heyrt það, að Alþýðuflokksmenn hafi kunnað því illa, þegar mál, sem þeir hafa flutt og þráflutt, hafa svo verið tekin upp af öðrum flokkum. En ég tel, að Alþfl. megi vel við það una, hann þurfi ekkert að kveinka sér undan því. Það sýnir, að hann flytur góð mál, sem aðrir flokkar ágirnast, og það er bara formsatriði, hvort þeir vilja tjá stuðning sinn við þessi góðu mál með því að rétta upp höndina með þeim á Alþingi eða með því að breyta eitthvað búnaði þeirra að eigin hætti og eigin geðþótta sínum, og skal það, þegar efni er ekki raskað, á engan hátt átalið af mér eða mínum meðflm. um þetta mál. Ég teldi meginsigur unninn í málinu, ef annaðhvort frv. okkar eða frv. þjóðvarnarmannanna yrði samþ., og vil vona, að svo verði, og tel einsætt, að þessu máli verði vísað til hv. fjhn. Alþingis.



Herra forseti. Í tilefni af ummælum í ræðu hv. 3. landsk. þm. (HV), þar sem hann margtók það fram, að frv. okkar þm. Þjóðvarnarflokksins um olíuverzlun ríkisins væri mjög líkt að efni og uppbyggingu og þar væri á engan hátt neinu raskað frá frv. Alþfl. um olíueinkasölu ríkisins og að við þm. Þjóðvfl. hefðum verið að seilast eftir því að taka upp mál, sem Alþfl. væri búinn að þráflytja hér og ætti, vil ég leyfa mér að taka fram örfá atriði. Í fyrsta lagi vil ég lýsa yfir, að mér þykir leitt, að hv. 3. landsk. þm. skyldi viðhafa þessi ummæli. Þau sýna annað tveggja, að hann hefur ekki lesið frv. okkar þm. Þjóðvfl. eða vill ekki viðurkenna staðreyndir, þó að hann sjái þær svartar á hvítu fyrir framan sig. Þessi frumvörp eru nefnilega bæði að uppbyggingu og ýmsu efni mjög ólík og mjög óskyld. Út af því atriði, að við höfum verið að hnupla einhverju frá Alþfl., vil ég taka það fram, að fyrsti landsfundur Þjóðvfl., sem haldinn var nokkrum mánuðum eftir að flokkurinn var stofnaður, setti það á stefnuskrá flokksins sem eitt af aðalbaráttumálum hans að taka upp ríkisverzlun með olíu, og okkar frv. er flutt í samræmi við þá stefnulýsingu. Þegar frv. hv. þingmanna Alþfl. var hér til umr. á fyrsta þingi, sem við þm. Þjóðvfl. sátum, þ.e. á þinginu 1953, lýsti hv. 8. þm. Reykv. því mjög skilmerkilega í umræðum um það frv., að frv. Alþfl. væri að okkar áliti svo gallað, að það væru engin tök að fylgja því án þess að gera á því mjög veigamiklar efnisbreytingar. Ég mun hér í örfáum orðum leitast við að finna þessum orðum stað og sýna fram á, að svona liggur í þessu máli. Fyrsta athugasemd, sem ég vil gera í þessu sambandi, er það, að hv. 3. landsk. þm. sagði, að þetta frv. hefði verið flutt hér fyrst á þingi 1946 og síðan óbreytt síðan. Í frv., sem Alþýðuflokksþingmennirnir fluttu 1953, var þó ekki gert ráð fyrir að kaupa olíuflutningaskip. Á því þingi, 1953, fluttum við þm. Þjóðvfl. frv. um kaup á olíuflutningaskipum, og á næsta þingi á eftir tóku þingmenn Alþfl. þetta ákvæði inn í frv. sitt, ef ég man rétt. Í öðru lagi vil ég taka það fram og játa það. að ég var mjög lengi að átta mig á því, hvernig gæti á því staðið, að frv. hv. þingmanna Alþfl. væri jafnilla úr garði gert og jafnóaðgengilegt og það er. Það tók mig langan tíma að komast að niðurstöðu í því máli. Loks fann ég það þó, og ástæðan var sú, að svo hefur verið kastað höndum til þessa frv., að það er að mestu leyti orðrétt uppskrift á lögum um tóbakseinkasölu ríkisins. Þar er sáralitlu breytt nema nafninu á fyrirtækinu. Það er sett olíueinkasala í staðinn fyrir tóbakseinkasala. Og þó að það að sanna þetta og leiða rök að því kosti mig að vitna í einstakar greinar í frv., sem ég veit að ekki er ætlazt til við þessa umr., þá verð ég þó að gera það. Það er þá í fyrsta lagi í 7. gr. frv., þar sem ákveðið er, hvernig fara skuli með þær vörur, sem til eru í landinu, þegar einkasalan tekur til starfa. Þar er sagt, að ríkisstj. sé heimilt að taka þessar vörur og hún skuli ákveða með reglugerð, hvort gjald skuli greitt af þeim í ríkissjóð. Þetta stendur svona í lögunum um tóbakseinkasölu ríkisins, og er það mjög eðlilegt. Þegar þau lög voru sett, var verzlun með tóbak frjáls. Kaupmenn áttu þá miklar birgðir af þessum vörum. En með lögunum um tóbakseinkasölu ríkisins var ákveðið að leggja mjög hátt gjald á tóbak, aukagjald, og þess vegna þurfti að vera ákvæði í lögunum, sem heimilaði ríkisstj. að leggja þetta einkasölugjald á það tóbak, sem tekið væri af þeim verzlunum, sem fyrir voru í landinu. Ef sama ætti að gera hér við þær olíubirgðir, sem fyrir væru í landinu, þegar olíueinkasalan tæki til starfa, þá þýddi það það, að hækka ætti olíuna mjög verulega í verði, leggja á hana einkasöluálag og gera hana að gróðavöru. einkasölugróðavöru, svipað og tóbak og áfengi. Þetta kemur að sjálfsögðu ekki til greina og stangast þar að auki algerlega á við grg. frv. sjálfs, þar sem einmitt er sagt, að þessa ráðstöfun eigi að gera, að setja á stofn olíueinkasölu, til þess að gera olíuna ódýrari. Í 8. gr. frv. segir, að olíueinkasalan skuli leggja 10–40% á vöruna. Þetta er ekki alveg orðrétt tekið upp úr lögunum um tóbakseinkasölu ríkisins, þar sem allt miðast við einkasölugróða. því að þar stendur nefnilega 10–50% á vörurnar. Hér á að leggja á 10–40%. Ef ég man rétt, er sú álagning, sem nú er heimiluð á olíur, um 4%, svo að hér skýtur nokkuð skökku við. Það virðist þá eftir frv., að það eigi að gera þetta að tekjulind fyrir ríkissjóð, í stað þess að í grg. segir, að það eigi að lækka olíuverðið frá því, sem nú er. Í þriðja lagi eru fleiri mótsagnir í þessu frv. Í 10. gr. er ákveðið, hvernig skuli ráðstafa þeim ágóða, sem verða kann af olíusölunni. Þar er svo fyrir mælt, að hann skuli alls ekki renna í ríkissjóð, honum skuli varið til þess að gera olíuna ódýrari, lækka olíuverðið. Það er ekkert nema gott um það ákvæði að segja. En í 12. gr. kemur svo ákvæði, sem algerlega stangast á við þetta. Þar stendur nefnilega um olíuvörur, sem fluttar yrðu inn í heimildarleysi og gerðar upptækar, að þær skuli afhendast einkasölunni til ráðstöfunar. Andvirðið telst meðal tekna hennar og rennur í ríkissjóð. Þá eru flm. allt í einu farnir að gera ráð fyrir því, að ágóði eða tekjur olíuverzlunarinnar renni í ríkissjóð, sem þeir í 10. gr. ákveða að skuli ekki vera. Hv. 3. landsk. sagði, að þetta frv. væri búið að flytja hér ár eftir ár á þingi síðan 1946. Ég sagði áðan, að það hefði verið mjög kastað til þessa frv. höndunum og það mjög óvandvirknislega unnið og óskilmerkilega. Og hér er til viðbótar eitt atriði, sem sannar það, því að annaðhvort er þetta hér í 13. gr. einhver meinloka eða þá bara hreint og beint prentvilla, sem búin er að standa ár eftir ár, því að þau þrjú ár, sem ég hef séð þessi frv., er 13. gr. alltaf svo orðuð, með leyfi hæstv. forseta: „Með brot út af málum þessum skal fara sem almenn lögreglumál.“ Ef það væri alvara að hafa þetta svona, þá dytti manni fyrst i hug, að flutningsmenn litu ekki á þetta eins og frv. að lögum, heldur eins konar allsherjar málaferli, gegn olíufélögunum væntanlega, því að svona hef ég ekki séð neinar frumvarpsgreinar orðaðar, heldur „með mál út af brotum gegn lögum þessum“ o.s.frv., og það er allt annað en „með brot út af málum þessum“. Mýmörg fleiri atriði eru í þessu frv., sem þannig er ástatt um og sýna, að þetta frv. er allt annars eðlis en frv. það, sem við flytjum. Eitt atriði er t.d. mjög þýðingarmikið f þessu sambandi, en það er það, að í 4. gr. frv. þeirra hv. þm. Alþfl. segir, að heimilt skuli ríkisstj. að taka eignarnámi eða leigunámi hverja þá fasteign eða tæki, sem nú eru notuð hér á landi til verzlunarrekstrar með benzín, ljósaolíu, hráolíu og brennsluolíu. Þetta þýðir það, að því er ég fæ bezt séð, að ríkisstj. sé heimilt, ja, mér skilst helzt að taka allt kerfið eignarnámi. Og ekki sé ég, hvernig það fengi nú bætt reksturinn, svona í svipinn a.m.k., að halda uppi öllu því óhófi, sem þar er, allri þeirri óeðlilegu og óþörfu fjárfestingu, sem þar er. Ekki mundi það létta undir með ríkissjóði að þurfa að kaupa allar þessar eignir á matsverði og þurfa svo e.t.v. ekki að nota nema þriðjunginn af þeim. Þar að auki er ekkert ákvæði um það, að olíufélögin skuli sitja við sama borð í þessu efni. Samkv. þessu frv. væri ríkisstj. - ég skal ekki segja, hvernig það yrði túlkað - e.t.v. heimilt að taka eignir eins olíufélags, en alls ekki skylt að taka neitt af hinum. Menn sjá, hvernig það gæti orðið í framkvæmd, ef nægilega óprúttin ríkisstj. færi með völd og ætti að framkvæma þetta. Þá er ekkert ákvæði um það, hvernig ríkissjóður skuli borga þær fasteignir, sem hann tæki þannig eignarnámi. Samkv. þessu frv. gætu olíufélögin, sem eignirnar væru teknar af, krafizt þess, að ríkissjóður snaraði summunni út á einum og sama degi. Í okkar frv. er hins vegar gert ráð fyrir því, að ríkissjóður borgaði það, sem hann tæki eignarnámi og teldi sig þurfa, og hitt, sem hann væntanlega keypti fyrir miklu lægra verð, fyrir aðeins 30% af matsverði, með skuldabréfum, sem greiddust með jöfnum afborgunum á 20 árum og ættu með þeirri framkvæmd ekki að þurfa að, íþyngja þessari verzlun um of eða gera hana dýrari en nauðsyn væri. Ég ætla að láta þetta nægja í sambandi við þessi ummæli hv. 3. landsk. þm., sem mér þótti mjög leiðinlegt að hann skyldi viðhafa hér og hann hefði vafalaust getað komizt hjá.



Herra forseti. Mér finnst, að hv. 8. landsk. hefði ekki þurft að kippast svona hastarlega við, þó að frá þeirri staðreynd væri skýrt, að hann og hv. 8. þm. Reykv. (GilsG) hafi flutt frv., sem sé að efni og búningi mjög svipað því frv., sem Alþýðuflokksmenn hafa flutt þing eftir þing allt frá því 1946. Ég lét í ljós einmitt, að mér stæði nokkurn veginn á sama, hvort þeirra frv. yrði samþ. eða mitt, af því að efni og innihald beggja frv. væri nákvæmlega það sama. Þar með lagði ég blessun mína yfir það, að frv. um olíueinkasölu ríkisins skuli nú ekki liggja fyrir Alþingi í einu eintaki, heldur í tveimur, frumriti og kopíu. Athugasemdir gerði hann um það, að það bæri vott um, að okkar frv., Alþýðuflokksmannanna, væri illa samið, að það sé líkt gildandi lögum um tóbakseinkasölu ríkisins. Ég hygg einmitt, að það mætti frekar teljast með mjög eðlilegum hætti, að þegar væri samið frv. um olíueinkasölu ríkisins, þá væri einmitt nokkuð litið til þeirra einkasölufrumvarpa, sem áður hefðu verið flutt og Alþingi fallizt á og enn fremur væru búin að fá á sig góða reynslu í framkvæmdinni. Ég sé a.m.k. ekki nokkra ástæðu til og sá ekki, þegar ég samdi þetta frv. upphaflega, að forðast þetta, heldur einmitt að taka öll ákvæði tóbakseinkasölufrumvarpsins inn í frv. um olíueinkasölu ríkisins, af því að það frv. hafði staðizt dóm reynslunnar. Hv. 8. landsk. virðist aftur hafa haft þau vinnubrögð að forðast allt slíkt. Það er þess vegna engin opinberun, að ýmsar greinar um ríkisrekið fyrirtæki, sem á að verzla með olíu, séu ákaflega svipaðar ákvæðunum um ríkisrekið fyrirtæki, sem á að verzla með tóbaksvörur, að öðru leyti en því, að tóbakseinkasala ríkisins á að vera fjáröflunarlind fyrir ríkissjóðinn, en hér er aftur ákvæði um það, að allur sá arður, sem skapast við olíuverzlunina, skuli á næsta ári, að svo miklu leyti sem það er ekki hægt strax á sama ári og gróði skapast, fara til fyrirtækisins sjálfs. Þá var það það, sem hv. þm. hnaut um, að það væri mótsetning í 10. og 12. gr. - 10. gr. er um það, hvernig eigi að verja ágóða, sem verði af rekstri olíueinkasölunnar, þ.e.a.s. við sölumeðferð þeirra olíuvara, sem fyrirtækið verzlar með, hann eigi að fara til fyrirtækisins sjálfs. Ef olíueinkasalan verður aftur fyrir einhverjum aukatekjum vegna brota á lögunum, þá er sagt, að það sektarfé skuli renna í ríkissjóð. Er nokkur mótsögn á milli þessara greina? Ekki fyrir öðrum en þeim, sem vilja hártoga og snúa út úr og hafa þó ekkert til þess að tylla fæti á. Önnur greinin er um ágóða, sem verði af rekstri fyrirtækisins, hitt er um það, hvert skuli renna þær upphæðir, sem verði til sem sektarfé vegna brota á lögunum. Að síðustu vildi hv. þm. gera sér mat úr meintri prentvillu, og verði honum það að góðu. Það má vel vera, að það finnist ekki nein prentvilla í hans frv., og skal ég þó játa, að ég taldi það ekki neitt meginefni í sambandi við þetta stóra mál og hef þess vegna ekki farið í neina prentvillulúsaleit í frv. hans. En það, sem máli skiptir hér, er það, að Alþ. á þess enn kost að taka afstöðu til þess, hvort það vill viðhalda því ófremdarástandi, sem nú ríkir í olíuverzlun okkar. Hún er hálf erlend. Það eru þar möguleikar undir núverandi skipulagi til að skapa óstjórnlegan gróða á íslenzkan mælikvarða og draga hann frá íslenzkum grundvallaratvinnuvegi í hendur milliliða. Og þess er kostur núna að taka afstöðu til tveggja frv., sem í öllu meginefni eru um það sama, að ríkið skuli taka að sér einkasölu á öllum olíum, sem fluttar eru til landsins, að ríkið skuli mega taka á leigu eða byggja eða kaupa skip til olíuflutninganna til landsins og að ríkið megi taka eignar- eða leigunámi öll þau mannvirki, sem nú eru starfrækt í sambandi við olíuverzlunina. Það stendur, að það sé heimilt, í frv. okkar. Það stendur á engan hátt, að það sé skylt, og allur sá vefnaður, sem hv. þm. óf út af því, að það væri eins og ætlazt til þess, að öll mannvirki olíufyrirtækjanna skyldu vera tekin eignarnámi, er algerlega út f hött og þau orð eins og upp úr svefni töluð. Einnig það er þess vegna alveg að tilefnislausu. Ég endurtek það, að ég sé þess engan mun, hvort þessara frv. verður samþykkt. Það yngra er eins og kopía af hinu eldra, og var ekki annars að vænta, þar sem greinilegt er, að hvorir tveggja flokkarnir, sem að þeim standa, vilja hið sama.



Herra forseti. Frv. samhljóða þessu frv. var flutt á síðasta Alþingi, en náði þá ekki fram að ganga. Efni þessa frv. var rætt hér á hv. Alþ., svo að það er ekki ástæða fyrir mig til þess að lýsa ýtarlega hinum einstöku ákvæðum frv. En ég vildi þó aðeins í stuttu máli drepa á helztu atriðin. Frv. gerir ráð fyrir því, að framlag ríkissjóðs til iðnlánasjóðs hækki frá því, sem það hefur verið ákveðið í lögum frá 1946, um 300 þús. kr., þ.e.a.s., að framlag ríkissjóðs komi til með að tvöfaldast. Þess ber nú að gæta, að á fjárlögum yfirstandandi árs var framlag ríkissjóðs til iðnlánasjóðs hækkað um 150 þús. kr. og er því nú 450 þús. kr. Það hefði verið full ástæða til þess að gera ráð fyrir frekari hækkun en í frv. til iðnlánasjóðs, en okkur flm. fannst ekki rétt að taka skrefið stærra en að gera ráð fyrir því, að framlagið tvöfaldaðist. Þá er einnig gert ráð fyrir því í frv., að sjóðurinn veiti eftirleiðis eingöngu stofnlán til iðnfyrirtækja, þ.e.a.s., að úr sjóðnum verði eingöngu veitt lán til fjárfestingar, til þess að koma upp húsakosti fyrir, iðnaðarfyrirtæki, til þess að kaupa stærri vélar og meiri háttar áhöld, en að horfið verði frá því, sem áður var stundum gert, að lána iðnaðarfyrirtækjum rekstrarfé. Flutningsmenn líta svo á, að það sé miklu frekar verkefni bankanna og þá ekki sízt Iðnaðarbankans að láta iðnaðarfyrirtækjum í té rekstrarfé. Þá er í frv. einnig gert ráð fyrir því að lögfesta þá skipun í sambandi við stjórn sjóðsins, sem nú þegar er komin í framkvæmd, að Iðnaðarbanki Íslands í stað Útvegsbankans taki að sér fjárreiður fyrir sjóðinn, og einnig er gert ráð fyrir því, að iðnaðarmálaráðherra í stað atvmrh. verði yfirmaður iðnlánasjóðs. Það má vel vera, þegar málið verður tekið til athugunar í n., að þá teljist ástæða til þess að gera frekari breytingar á lögunum en lagt er til í þessu frv., og ég geri fastlega ráð fyrir því og óska eftir því sérstaklega, að frv. verði sent til Landssambands iðnaðarmanna og einnig til samtaka iðnrekenda, þar sem það má búast við því, að þessi samtök vilji kynna sér efni frv. og ef til vill gera á því einhverjar breytingar. Það hefði vel getað komið til tals og ef til vill verið ástæða til þess að hafa í þessu frv. heimild til þess, að ríkissjóður ábyrgðist lántöku fyrir iðnlánasjóð. Sannleikurinn er sá, að sjóðurinn hefur haft yfir allt of litlu fé að ráða. Um þetta atriði ræddu flm., en komust að þeirri niðurstöðu, að það væri ekki ástæða til þess á þessu stigi að gera ráð fyrir slíkri ráðstöfun, ekki sízt vegna þess, að það var þá ekki enn þá búið að fá fé til Iðnaðarbankans, en Iðnaðarbankinn fékk heimíld Alþ. til þess, að ríkissjóður ábyrgðist lán fyrir Iðnaðarbankann, sem reynt yrði að fá erlendis. Hins vegar er sjálfsagt, ef möguleikar teldust til lántöku fyrir sjóðinn, að slíkrar heimildar yrði aflað hér á hv. Alþingi. Frá því að iðnlánasjóður tók fyrst til starfa samkv. lögum frá 1935, hefur sjóðurinn verið svo til eina lánsstofnunin í landinu, sem veitt hefur iðju og iðnaði samningsbundin lán til lengri tíma og með tiltölulega hagstæðum vaxtakjörum. Starfsemi sjóðsins hefur því komið mörgum að góðum notum, svo langt sem hún hefur náð. Frá byrjun hefur starfsfé sjóðsins verið allt of lítið, enda hafa þarfir iðnaðarins fyrir aukið lánsfé vaxið á ári hverju. Hér á landi hefur þróun iðnaðarins verið mjög ör, og af þeirri þróun hefur svo aftur leitt aukna þörf fyrir fjármagnið. Að vísu hefur iðnlánasjóður ekki haft yfir miklu fé að ráða, en þó hefur sú aðstoð, sem hann hefur getað veitt, komið mörgum að góðum notum. Og það er áreiðanlega skref í rétta átt að efla þennan sjóð, sem eins og stendur er eina stofnunin í landinu, sem hefur tekið að sér það verkefni að lána iðnaðarfyrirtækjum lán til langs tíma. - Ég óska svo eftir því, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.