Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en þessi umræða hefst vill forseti geta þess að samkomulag er um það milli forseta og formanna þingflokka, sbr. 2. mgr. 72. gr. þingskapa, að ræðutími um skýrsluna verði sem hér segir: Ráðherra hafi allt að 15 mínútur til framsögu og allt að 5 mínútur í lok umræðunnar. Talsmenn þingflokka annarra en ráðherrans hafi allt að 10 mínútur. Aðrir þingmenn og ráðherra allt að 5 mínútur. Hver þingmaður og ráðherra má tala tvisvar og þá allt að 5 mínútum í síðara sinn. Andsvör verða ekki leyfð. Gert er ráð fyrir að umræðan geti staðið í allt að tvær til tvær og hálfa klukkustund og því gæti svo farið að fundurinn stæði eitthvað fram yfir kl. fjögur, þ.e. fram yfir hefðbundinn fundartíma þingflokka. Áður en lengra er haldið með 8. dagskrármálið vill forseti geta þess að fram hafa komið óskir um það að þrátt fyrir að þegar hafi verið tilkynnt að atkvæðagreiðslur verði í lok fundarins, áður en þingflokksfundir hefjist, þá verði því nú breytt og atkvæðagreiðslur fari fram nú þegar. Í trausti þess að ekki séu gerðar alvarlegar athugasemdir við þessa breytingu á okkar verkáætlun í dag, þá frestar forseti 8. dagskrármálinu og verður þá gengið til atkvæðagreiðslu um 1.--7. dagskrármál.

Herra forseti. Ég mæli fyrir skýrslu um orsakir, umfang og afleiðingar heimilisofbeldis og annars ofbeldis gegn konum og börnum. Skýrslan liggur fyrir á þskj. 612. Aðdragandi þessa máls er sá að árinu 1993 var lögð fram hér á Alþingi till. til þál. um rannsóknir á ástæðum og afleiðingum ofbeldis gegn konum á Íslandi. Með tillögunni var dómsmálaráðherra falið að skipa nefnd er hefði það hlutverk að undirbúa og hafa umsjón með rannsóknum á ástæðum, afleiðingum og umfangi heimilisofbeldis, svo og annars ofbeldis gegn konum og börnum. Í samræmi við framangreinda tillögu skipaði ég hinn 13. febrúar 1995 nefnd í þessum tilgangi. Hefur hún nú lokið störfum. Það er skýrsla hennar sem liggur hér fyrir og kemur nú til umræðu. Í samræmi við skipunarbréf sitt ákvað nefndin að standa að rannsókn á heimilisofbeldi. Var hún framkvæmd í aprílmánuði 1996. Niðurstöður hennar liggja fyrir í skýrslunni. Ekki er fært að gera grein fyrir öllum atriðum hennar hér, en ég vil þó draga fram nokkur meginatriði. Niðurstöðurnar sýna eftirfarandi: Í fyrsta lagi að heimilisofbeldi er ekki algengara hér á landi en annars staðar. Í öðru lagi að ef konur hafa verið beittar ofbeldi er algengara að þær hafi verið beittar því oftar en einu sinni á síðustu 12 mánuðum en að um einstakan atburð hafi verið að ræða. Þessar niðurstöður sýna að ofbeldi er sjaldnast einstakur atburður. Þær sýna jafnframt að í tæpum helmingi tilfella er ofbeldið gróft. Í þriðja lagi kemur fram að 1,3% kvenna og 0,8% karla hafa orðið fyrir ofbeldi af völdum maka á síðastliðnum 12 mánuðum. Um 54% af þeim konum sem hafa verið beittar ofbeldi hafa verið beittar grófu ofbeldi á móti um 38% af körlunum. Þetta sýnir að tíðnin var ekki aðeins hærri meðal kvenna heldur höfðu þær einnig oftar orðið fyrir grófu ofbeldi. Í fjórða lagi kemur fram að samtals hafa á bilinu 1.000 til 1.100 konur mátt þola ofbeldi af hendi núverandi eða fyrrverandi eiginmanns eða sambýlismanns á síðasta ári. Af þeim hafa um 750 konur mátt þola ofbeldi oftar en einu sinni, á meðan tæplega 350 konur hafa mátt þola það í eitt einstakt sinn. Hins vegar hafa um 650 karlar verið beittir ofbeldi af hálfu núverandi eða fyrrverandi maka. Í fimmta lagi að ofbeldi á sér stað í öllum stéttum samfélagsins og háar tekjur breyta litlu eða engu um niðurstöðurnar. Tveir hópar eru líklegri en aðrir til að vera beittir ofbeldi. Annars vegar fráskildar konur og hins vegar konur á aldrinum 35 til 44 ára. Í sjötta lagi kemur fram að ofbeldi gegn körlum fyrirfinnst í öllum hópum þjóðfélagsins. Þeir eru oftast beittir því af hálfu ókunnugra, á meðan konur eru beittar ofbeldi af hálfu aðila sem þær þekkja. Jafnframt að fleiri karlar en konur verða fyrir ofbeldi af völdum fleiri en eins aðila. Það á við um 10% karla. Í sjöunda lagi kemur fram að afleiðingar heimilisofbeldis birtast m.a. í langtímaáhrifum og að þær konur sem beittar eru ofbeldi þjást oft af sektarkennd, þær skammast sín og í kjölfar þess minnkar sjálfstraust þeirra. Jafnframt kemur fram að ofbeldi gegn konum leiðir oft til þess að þær fá kvíðaköst og þær hætta að geta tekið sjálfstæðar og raunhæfar ákvarðanir. Margar konur sem beittar eru ofbeldi bera þess merki sem koma m.a. fram í lamandi ótta sem stigmagnast vegna stöðugrar hræðslu við að ofbeldið verði endurtekið. Þá sýna niðurstöðurnar einnig að um skammtímaáhrif getur verið um að ræða. Þau lýsa sér í reiði og ótta, hvort sem konurnar eru hræddar um sjálfa sig eða börn sín. Svefntruflanir koma oft í kjölfar áfalla sem þessara, en þær geta líka tengst þunglyndi og depurð. Loks sýna niðurstöðurnar að þær konur sem hafa orðið fyrir heimilisofbeldi hafa einnig upplifað öryggisleysi. Þær verða varkárari og eiga í erfiðleikum með og jafnvel varast að tengjast öðrum tilfinningaböndum. Það er því ljóst af þessum niðurstöðum að afleiðingar heimilisofbeldis eru mjög alvarlegar og hafa mjög víðtæk áhrif á þá sem fyrir því verða. Í áttunda lagi kemur fram í skýrslunni að konur sem beittar eru ofbeldi leita aðstoðar og stuðnings bæði hjá hinu opinbera sem og hjá sínum nánustu. Niðurstöðurnar sýna þannig að stuðningskerfi fjölskyldna og vina er mjög mikilvægt. Í ljósi þess verður að telja brýnt að fræðsla um ofbeldi gegn konum nái til alls almennings. Almennt er talið að fyrstu viðbrögð fjölskyldu og vina geti haft mikil áhrif á hvernig mál þróast í framhaldi af ofbeldisverki. Í níunda lagi sýna niðurstöður þessarar könnunar að engar einfaldar skýringar virðast vera fyrir hendi á heimilisofbeldi. Fjárhagslegt og félagslegt öryggisleysi eru þættir sem vega þar þungt. Þá vekur athygli að oftast töldu konur þær sem könnunin náði til að orsaka ofbeldis væri að leita í áfengisneyslu og afbrýðisemi maka. Herra forseti. Ég tel mikilvægt að niðurstöður þessarar rannsóknar verði nýttar til úrbóta á þessum vettvangi og hef því þegar lagt grunn að því á vettvangi dómsmrn. hvernig við verður brugðist. Heimilisofbeldi og vandamál sem tengjast því eru margslungin og afar erfið meðferðar. Ekki síst þar sem ofbeldi í fjölskyldum á sér stað á vettvangi sem hvað erfiðast er fyrir utanaðkomandi aðila að komast inn á til að hafa áhrif --- vettvangi sem þó er sá mikilvægasti í hverju samfélagi, heimilinu sjálfu. Á grundvelli niðurstaðna þessarar skýrslu hef ég lagt drög að því að settur verði á fót vinnuhópur sérfræðinga á sviði löggæslu. Hann mun hafa það hlutverk að fara yfir það með hvaða hætti lögregluyfirvöld standa að meðferð þessara mála og með hvaða hætti unnt er að koma við endurbótum í því sambandi. Með sama hætti verður annar vinnuhópur sérfræðinga settur á fót, er kemur til með að hafa það hlutverk að huga að meðferð þessara mála í dómskerfinu. Mikilvægt er að menn hugi á öllum sviðum að því hvernig best verður brugðist við í ljósi þeirra staðreynda sem hér liggja fyrir. Eins og fram hefur komið er mikilvægt að upplýsingar þar um komi fram til alls almennings því að fyrstu viðbrögð fjölskyldu og aðstandenda geta oft skipt mjög miklu um framhald mála. Ég er sannfærður um að unnt er að gera margt betur á þessu sviði en nú er gert og bind því vonir við að þeir tveir starfshópar á sviði löggæslu og dómstólameðferðar geti komið fram með hugmyndir og tillögur sem leiði til raunhæfra úrbóta og betri málsmeðferðar í þeim tilvikum sem þessi mál koma upp og koma fyrir löggæsluyfirvöld og dómstóla. Herra forseti. Ég hef þá í aðalatriðum gert grein fyrir niðurstöðum þessarar skýrslu og þeim fyrstu viðbrögðum af hálfu dómsmrn. við þessum niðurstöðum, en auðvitað er ljóst að mjög mikilvægt er að mjög ítarleg umræða og umfjöllun fari fram um þær alvarlegu niðurstöður sem í skýrslunni liggja og menn skoði hvernig unnt er að bregðast við á öðrum sviðum í þjóðfélaginu þannig að við getum reynt að vinna gegn þeim vanda sem er fyrir hendi, en ekki aðeins miða að því að bæta úrræðin þar sem við tökum á afleiðingunum. Ég vil í lokin ítreka þakklæti mitt til þeirra sem höfðu forgöngu um það bæði hér á Alþingi að þessu máli var hreyft á sínum tíma og eins þeirra aðila sem í nefndinni unnu að gerð þessarar skýrslu sem ég tel að sé mikilvægt framlag til umræðna um mjög alvarlegt mál í okkar þjóðfélagi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þá skýrslu sem hér hefur verið lögð fram, þakka honum, nefndinni og starfsmönnum hennar fyrir fagleg og vönduð vinnubrögð. Hún skapar möguleika til að hér fari fram skynsamleg umræða um málið í þessari virðulegu stofnun, en hún skapar líka möguleika til þess sem er enn þá mikilvægara, að gripið verði til ráðstafana og ákvarðanir verði teknar í framhaldi af þessari skýrslu sem geti breytt heimi sem lýst er í skýrslunni. Ég vil einnig segja, áður en lengra er haldið af minni hálfu, að ég get út af fyrir sig tekið undir þá samantekt á eðli heimilisofbeldis sem fram kom í ræðu hæstv. dómsmrh. og skýrslunni. Hann lýsti því ákaflega vel. Ég verð þó að segja að ég tel að halda megi því fram að heimilisofbeldi sé sérstakt, algerlega sérstakt og afbrigðilegt og mér finnst að við ættum að ræða um það í leiðinni að hér er um að ræða að mörgu leyti eitt svartasta ofbeldi gagnvart einstaklingum sem hægt er að hugsa sér vegna þess að yfirleitt er um langtímaofbeldi að ræða. Oft um að ræða andlegt ofbeldi um mjög langan tíma sem brýst síðan út í líkamlegu ofbeldi og það er aðeins sá hluti ofbeldisins sem birtist í þeim niðurstöðum sem hér liggja fyrir. Það finnst mér mikilvægt að hafa í huga. Mér finnst líka mikilvægt að hafa í huga, herra forseti, í sambandi við slíkt ofbeldi að það er svo afleitt viðfangs fyrir stjórnvöld vegna þess að það eru oftast nákomnir viðkomandi fórnarlambi sem beita slíku ofbeldi og þar af leiðandi er málið snúnara en nokkurs staðar annars staðar. Jafnvel höfum við séð dæmi þess í skrifum og rannsóknum undanfarinna ára að menn bera fyrir sig friðhelgi heimilisins í þessu efni sem er satt að segja hrikalegur hlutur en ég hef séð mörg dæmi um það í þeim ritum sem ég hef lesið um þessi mál. Mér finnst líka nauðsynlegt að taka fram út af orðum hæstv. ráðherra að það er í sjálfu sér fagnaðarefni að sjá að konurnar leita til fjölskyldu sinnar, en líka er umhugsunarvert að oft á tíðum er um það að ræða að sambandið við fjölskylduna eða tengslin við hana verður skjól, verður til þess að loka málið inni í staðinn fyrir að fara með málið á þann vettvang sem það á heima. Að öðru leyti tek ég undir orð hæstv. ráðherra, eins og hann lýsti skýrslunni og endurtek þakkir mínar til hans fyrir fagleg, málefnaleg og vönduð vinnubrögð í þessu máli. Á 117. löggjafarþingi lagði ég fram till. til þál. um rannsókn á ástæðum og afleiðingum ofbeldis gegn konum á Íslandi og flm. tillögunnar ásamt mér var Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Í framhaldi af tillögunni var dómsmrh. falið að skipa nefnd er hefði það hlutverk að undirbúa og hafa umsjón með rannsóknum og ástæðum, afleiðingum og umfangi heimilisofbeldis, svo og annars ofbeldis gagnvart konum og börnum. Ráðherra skipaði síðan nefnd í málið með bréfi dags. 13. febr. 1995 og hann réð starfsmenn og nefndin réð starfsmenn til að sinna málinu og niðurstöðurnar liggja núna fyrir. Þá er rétt að nefna það, herra forseti, að þessi könnun er einstæð í heiminum og það ber að halda því til haga vegna þess að aldrei áður hefur svona könnun verið gerð hjá heilli þjóð. Allar þær kannanir sem vitnað er til í skýrslunni, t.d. könnun Else Christensen sem nefnd er á bls. 8 í grg. náði aðeins til hluta dönsku þjóðarinnar og þær bandarísku kannanir sem gerðar hafa verið og vitnað er til að einhverju leyti í þessari skýrslu hafa náð til hluta viðkomandi þjóða. Hér er því auðvitað um að ræða, mér liggur við að segja heimsviðburð sem lýsir því að mörgu leyti hvað Ísland skapar mikla sérstöðu að því er varðar félagsfræðilegar rannsóknir. Ég held að skynsamlegt væri fyrir ráðuneytið, og mér liggur við að segja málefnið sem um er að ræða, að þessu yrði komið á framfæri annars staðar en hér, að heil þjóð, allir Íslendingar hafa í raun átt kost á því að taka þátt í þessari könnun eins og hún er lögð upp. Mér finnst mikilvægt að undirstrika að um tímamót er að ræða í rannsóknum á þessu máli sem reyndar kemur lauslega fram í skýrslunni en mér finnst nefndin óþarflega hógvær í að hæla sér og öðrum af því að hafa staðið svona að málum. Það er því miður enginn kostur á því í mínu máli, herra forseti, að rekja einstök atriði úr skýrslunni, enda gerði ráðherra það ágætlega. Ég ætla bara að nefna eitt atriði áður en ég kem að því sem mér finnst að þurfi núna að gera. Ég ætla að nefna áhrif ofbeldis á börn. Ég held að nauðsynlegt sé að ræða það alveg sérstaklega hvað um er að ræða hrikalegan veruleika gagnvart þeim börnum sem þurfa að kynnast heimilisofbeldi hjá foreldrum sínum, feðrum sínum oftast. Börnin bera þess mjög oft merki árum og áratugum saman og jafnvel alla ævina að hafa lent í slíku. Mér finnst að tala eigi um að mikið þurfi að vanda sig við að sinna konunum, fórnarlömbunum, en sérstaklega þarf að muna eftir börnunum í þessu máli. Til dæmis þarf að kenna kennurum, leikskólakennurum og grunnskólakennurum að þekkja börnin sem koma frá ofbeldisheimilum. Hvað á að gera í framhaldi af þessu? Ég hlýt að víkja að því næst, herra forseti. Ég tel að það sé eftirfarandi: Ég fagna þeim starfshópum sem hæstv. ráðherra nefndi. Ég tel hins vegar að núna ætti að stofna það sem ég kalla þverfaglegt teymi í ráðuneytum dómsmála, menntamála, heilbrigðismála og félagsmála. Mér finnst að slíkt teymi eigi að gera tillögur um aðgerðir til viðkomandi ráðherra og viðkomandi stjórnvalda, t.d. sveitarfélaga og annarra um ýmsa mikilvæga þætti og mér finnst að svona teymi eigi að setja tímamörk. Hvaða tillögur gæti ég hugsað mér að kæmu frá svona teymi? 1. Tillögur um lagabreytingar ef nauðsynlegt er að gera einhverjar slíkar. 2. Tillögur um beinar aðgerðir ráðuneyta, stofnana og sveitarfélaga. 3. Beinar aðgerðir til að efla starf félagasamtaka sem sinna forvarnamálum og hjálparúrræðum. Ég er að tala um Rauða krossinn. Ég er t.d. að tala um Kvennaathvarfið, Samtök um kvennaathvarf og ég gæti nefnt fleiri dæmi. 4. Beinar tillögur um forvarnaaðgerðir með fræðslu í skólum, hjá félagasamtökum, hjá meðferðaraðilum og öðrum þeim sem skipta máli í þessu sambandi, fræðsla sem beinist ekki síst að því að kenna viðkomandi aðilum að þekkja fórnarlömbin hvort sem það eru börnin eða konurnar sem þar er um að ræða. 5. Ég vildi sjá frá slíkum hópi beinar tillögur um skipuleg hjálparúrræði fyrir þolendur heimilisofbeldis af hvaða tagi sem er. 6. Ég vildi sjá beinar tillögur um hjálparúrræði fyrir þá sem fremja ofbeldi af hvaða tagi sem er. 7. Ég vildi sjá beinar tillögur um hverjir kosta hjálparúrræðin fyrir einstaklingana þannig að fólki verði ekki neitað um aðstoð af fjárhagsástæðum, en þannig getur það verið nú. Ég bendi á í þessu sambandi, sem kannski fáir vita, að konurnar sem koma í Kvennaathvarfið borga yfirleitt ákveðna upphæð, að vísu ekki mikla, ég held að það séu um 1.000 kr. á dag, en það getur munað um það í mörgum tilvikum. Engri konu er að vísu vikið frá Kvennaathvarfinu vegna þess að hún geti ekki borgað þessa upphæð, en það er samt óþægilegt fyrir þá sem vinna þarna að þurfa að byrja á því að kanna hvort viðkomandi hefur greiðslugetu til að nota þá þjónustu sem þarna er um að ræða. Mér finnst sem sagt að taka eigi á þessum málum líka og fjármögnun stofnana eins og Kvennaathvarfsins. Þessar sjö ábendingar vildi ég nefna, virðulegi forseti, um leið og ég endurtek þakkir mínar til hæstv. ráðherra fyrir það hvernig að þessu máli er staðið.

Virðulegi forseti. Sú skýrsla sem er til umræðu er engin skemmtilesning en hún er nauðsynlegt vinnugagn og ber að fagna henni og þakka þá miklu vinnu sem að baki henni liggur. Fæst í henni kemur þó á óvart heldur er hún staðfesting á flestu því sem haldið hefur verið fram um svonefnt heimilisofbeldi. Það er hins vegar umhugsunarefni að það er aldeilis ótrúlega skammt síðan slíkt ofbeldi var alls ekki viðurkennd staðreynd í íslensku samfélagi og mörgum er enn í minni umræðan, sem var þegar Kvennaathvarfið var stofnað á sínum tíma fyrir um 15 árum. Þá vildu menn hreinlega ekki trúa eða viðurkenna að þörf gæti verið fyrir athvarf fyrir konur sem hafa orðið fyrir ofbeldi á heimilum sínum, slíkt ætti bara við í útlöndum. Enn eiga margir erfitt með að horfast í augu við að slíkt eigi sér stað í jafnmiklum mæli og sagt hefur verið. Það er hins vegar staðfest í þessari skýrslu og nauðsynlegt var að fá þessa staðfestingu og greiningu sem er ein mikilvægasta forsenda þess að eitthvað sé aðhafst til úrbóta en það þurfa auðvitað að vera næstu skref í málinu. Það er margt athyglisvert í skýrslunni en ég vil fyrst nefna að vafalaust skortir nokkuð á að allur sannleikurinn hafi komið fram. Það segir sig sjálft að margir eiga erfitt með að tjá sig um reynslu af því tagi sem hér um ræðir, ekki síst ef ofbeldismaðurinn eða ofbeldið er enn til staðar. Við getum rétt ímyndað okkur þær aðstæður að spyrill í símakönnun af þessu tagi, sem að baki skýrslunni liggur, hringi í konu og spyrji hana rétt sisvona hvort hún hafi verið eða sé beitt ofbeldi. Hún er ekki fjarska líkleg til að svara slíkri spurningu játandi ef ofbeldismaðurinn situr inni í stofu, jafnvel þótt hann sé ekki heima vegna þess að kona í ofbeldissambandi treystir ekki öðru fólki. Þetta þarf að hafa í huga þó ég ætli ekki að halda því fram að þetta rýri í raun gildi þeirrar könnunar sem skýrslan byggist á, alls ekki. Það eru nokkur atriði í skýrslunni sem ástæða er til að undirstrika eins og reyndar hefur þegar verið gert en þessi atriði skipta miklu máli þegar tekið er á vandanum. Eitt atriðið lýtur að viðhorfum gagnvart heimilisofbeldi sem almennt er enn þá litið öðrum augum en annað ofbeldi. Menn hafa í raun afneitað því og gera margir enn eða a.m.k. sýna því miklu meira umburðarlyndi en ofbeldi utan veggja heimilisins. Þó er í skýrslunni minnt á rannsóknir sem sýna að ofbeldi innan fjölskyldna er margfalt algengara en ofbeldi gegn ókunnugum. Sumir fræðimenn hafa jafnvel gengið svo langt að staðhæfa að fjölskyldan sé í flestum samfélögum ofbeldisfyllsta stofnun samfélagsins fyrir utan lögregluna og herinn eins og kemur fram á bls. 6 í skýrslunni og eru nú vafalaust ekki allir fúsir til að taka undir það. Það sem vitanlega einkennir heimilisofbeldi er að þolendur eru fyrst og fremst konur og börn. Ofbeldi er auðvitað alltaf ólíðandi en það er af ólíkum toga spunnið og sú staðreynd hlýtur að snerta okkur öll óþægilega að ofbeldi gegn körlum er oftast framið af ókunnugum körlum en ofbeldi á konum er framið af einhverjum körlum sem þær þekkja. Það er því einn forvitnilegasti hluti skýrslunnar þar sem reynt er að leita skýringa á orsökum ofbeldis karla gegn konum. Þar eru ýmsar kenningar á lofti svo sem áhrif ofbeldis í bernsku, samband áfengis og ofbeldis, streita, fátækt, atvinnuleysi, vanlíðan og almenn óánægja. Allar þessar ástæður eru alþekktar skýringar og því miður eru þeir furðu margir sem telja þær jafnvel til réttlætingar á ofbeldinu. Hins vegar eru sennilega færri sem vilja fallast á þá skýringu sem nokkuð er reifuð á bls. 25--26 í skýrslunni, þ.e. að ofbeldi innan veggja heimilisins sé afleiðing valdatogstreitu og sé notað sem tæki til yfirráða. Ég ætla að vitna til hluta á bls. 25 þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Þegar leitað er skýringa á ofbeldi á heimilum verður því ekki hjá því komist að tengja það völdum og stöðu karla og kvenna í hjónabandi. Þrátt fyrir formlegt jafnrétti er staða karla og kvenna ekki jöfn hvorki í þjóðfélaginu né í hjónabandinu. Hugmyndir um yfirburði karlmannsins, völd hans og styrk og höfuð fjölskyldunnar, hafa lengi verið ráðandi. Þau viðhorf eru enn fyrir hendi í þjóðfélaginu þrátt fyrir ýmsar breytingar á verkaskiptingu kynjanna. Karlar hafa að meðaltali hærri laun en konur, sitja í fleiri valda- og virðingarstöðum og hafa meiri áhrif en konur. Fjárhagsleg staða kvæntra karla er því sterkari en giftra kvenna og sá sem aflar teknanna hefur mest um það að segja hvernig þeim er varið. Í reynd eru valdatengslin í hjónabandi oft líkari sambandi hins sterka og veika fremur en jafnrétthárra einstaklinga.`` Áfram er fjallað um ofbeldi gegn eiginkonum sem gamalt fyrirbrigði og minnt á að í þjóðlöndum þar sem fjölskyldan nýtur verndar fyrir utanaðkomandi afskiptum þrífist innan hennar atferli sem lýtur öðrum lögmálum en almennt ríkja úti í þjóðfélaginu. Þetta fyrirkomulag henti þörfum karlmanna og ríkjandi þjóðskipulagi en beinist gegn hagsmunum kvenna. Og þannig þjóni ofbeldi sem konur eru beittar af eiginmönnum sínum þeim ákveðna tilgangi að viðhalda feðraveldinu og sýna valdastöðu karlmanna. Þetta þykir áreiðanlega mörgum óþægilegur lestur og bregðast jafnvel ókvæða við en það er óhjákvæmilegt að skoða þessa hlið málsins ekki síður en aðrar skýringar ef menn á annað borð vilja takast á við vandann. Og ég vil skora á hv. þm. að lesa þetta með opnum huga. Það eru mörg fleiri atriði í skýrslunni sem vert væri að benda á og fjalla um en tíminn er klipptur og skorinn og ber að virða það. Helstu niðurstöður skýrslunnar koma ekki á óvart. Við vissum það fyrir fram að heimilisofbeldi er vandamál í íslensku samfélagi en það hefur skort mikið á viðurkenningu þess að heimilisofbeldi eða ofbeldi yfirleitt gegn konum væri vandamál samfélagsins alls en ekki bara þeirra sem fyrir því verða. Það hefur verið og er enn að miklu leyti dulið vandamál sem margir veigra sér við að ræða og viðurkenna og á meðan svo er er erfitt að taka á því. Þess vegna er svo mikilvægt að fá þessa skýrslu fram og verður ekki ofmælt eða of mikil áhersla á því hvað hún er mikils virði. Það er t.d. athyglisverð niðurstaða að hvorki menntunarstig, starfsstétt né tekjur veiti konum vörn gegn ofbeldi eins og fram kemur í þessari skýrslu. Jafnvel ekki aldur né búseta svo fyllilega marktækt sé, þó það virðist nú reyndar vera svolítill munur þar á einkum að því er tekur til búsetu. En þetta staðfestir bara enn og aftur hversu víðtækt vandamál hér er um að ræða sem fyrst og síðast snýst um samskipti kynjanna, snýst um valdabaráttu, skilningsleysi, vanmátt og virðingarleysi í samskiptum. Ég vil líka benda sérstaklega á í þessu sambandi það sem kemur raunar fram í þessari skýrslu sem er mismunandi skilningur og viðhorf til ofbeldis eftir kynjum. Hún er greinilega lífseig klisjan um að kvenmanns-nei megi túlka á ýmsa vegu og að gagnkvæmt skilningsleysi leiðir oft til ofbeldis án þess auðvitað að það sé nokkur einasta afsökun fyrir ofbeldi. Það getur ekki verið það. Hitt er svo að það virðist sem kynin líti ofbeldi ólíkum augum, að karlar telji margs konar hegðun ekki ofbeldi sem konur sannarlega skynja og skilgreina sem ofbeldi. Þetta er mjög athyglisvert atriði sem ástæða er til að vinna með og það sýnir og undirstrikar þá niðurstöðu að það þarf að auka verulega fræðslu um ofbeldi og áhrif þess og það verður að hætta að líta á heimilisofbeldi sem einkamál heimilismanna sem falli utan ramma laganna eins og nú er í raun og veru. Herra forseti. Við teljum okkur búa í lýðræðisþjóðfélagi og stefna að samfélagi jafnréttis. Það sem við ræðum hér í dag í tilefni af þessari skýrslu er ömurleg birting mannréttindabrota sem við getum ekki sætt okkur við og hljótum að leita allra leiða til að afnema. Ofbeldi gegn konum er vandamál samfélagsins alls en ekki eingöngu þeirra sem fyrir því verða. Í ofbeldi gegn konum birtist kvennakúgun í sinni grófustu mynd. Kvennalistinn hefur látið sig þessi mál miklu varða og ber þar hæst tillögu okkar og aðgerðir í framhaldi af samþykkt hennar til úrbóta í meðferð nauðgunarmála. Þar hafa orðið miklar breytingar til hagsbóta fyrir brotaþola þótt því miður hafi ekki dregið úr ofbeldi af því tagi. En áfram þarf að halda eins og kom fram í máli bæði hæstv. ráðherra og hv. síðasta ræðumanns sem ég tek vissulega undir. Við kvennalistakonur höfum nú í framhaldi af þessari skýrslu lagt fram tillögu um aðgerðir í framhaldi af þessari könnun og niðurstöðum hennar sem væntanlega verður dreift hér á borðin í dag og þar koma einmitt fram mörg þau atriði sem hv. síðasti ræðumaður minnti á. Ég hef því miður ekki tíma til að kynna það hér heldur verður það gert þegar mælt verður fyrir tillögunni.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að vekja máls á máli þessu og þakka þá skýrslu sem lögð hefur verið fram og þeirri nefnd sem skipuð var til þess að vinna að skýrslunni. Skýrslan er reyndar ekkert gleðiefni en vekur okkur til umhugsunar um hve alvarlegt mál er hér á ferðinni og vonandi getur skýrslan orðið hornsteinn að tilraun okkar til þess að uppræta heimilisofbeldi sem er ekkert annað en gróft mannréttindabrot. Það er í raun merkilegt að í fyrsta skipti árið 1982 skuli vera gerð rannsókn hér á landi um ofbeldi í íslenskum fjölskyldum, en rannsóknina unnu þær Hildigunnur Ólafsdóttir, Sigrún Júlíusdóttir og Þorgerður Benediktsdóttir. Enn merkilegra er að Ísland og Danmörk hafa ein Norðurlandanna gert slíka rannsókn og íslenska rannsóknin er greinilega vel unnin og fjöltæk og í raun einstæð vegna þess að hún nær til allra þjóðfélagshópa. Í skýrslunni kemur fram að fjölmargar konur eru beittar líkamlegu ofbeldi á heimilum sínum hér á landi eða samtals á milli 1.000 og 1.100 á ársgrundvelli. Oftast eru gerendur nákomnir einstaklingar. Það kemur einnig fram í skýrslunni að u.þ.b. 650 karlar eru beittir ofbeldi og það kemur einnig fram að oft á tíðum er um ókunnuga að ræða í þessum efnum. Það er erfitt að merkja andlegt ofbeldi sem að sjálfsögðu fer einnig fram á heimilum sem er líka mjög alvarlegt mannréttindabrot og það er auðvitað mannréttindabrot þar sem brotið er á körlun, konum og börnum. Það er líka mjög erfitt að henda reiður á ástæðum ofbeldis og það er engin ein ástæða fyrir ofbeldinu, en það má benda á nokkur atriði svo sem fjárhagslegt og félagslegt öryggisleysi. Það má benda á valdabaráttu kynjanna og yfirráð einstaklinganna. Það má nefna áfengis- og fíkniefnaneyslu og það má einnig nefna streitu í þjóðfélaginu. Ég tel reyndar að ofbeldisfullar kvikmyndir og ofbeldisfullir tölvuleikir séu oft hvati að ofbeldi og geti leitt til þess að fólki þyki hreinlega eðlilegt að beita ofbeldi, jafnfráleitt sem þetta nú er. Við getum líka nefnt gildismat okkar í þjóðfélaginu. Við erum ginnkeypt fyrir dýrum og dauðum hlutum sem í raun skipta afar litlu máli þegar upp er staðið. Við getum einnig velt því fyrir okkur hvernig við getum brugðist við ofbeldi á heimilum. Það er afar brýnt að efla forvarnir, efla fræðslu og eftirlit. Það er lán í óláni að konur leita nú gjarnan aðstoðar þegar þær verða fyrir ofbeldi og það er líka mjög brýnt fyrir okkur að kynna þessi mál í skólum landsins og bregðast við á viðeigandi hátt. Við þurfum að skapa umhverfi þar sem að einstaklingurinn finnur sig í námi og starfi. Íslenskt þjóðfélag er um margt gott þjóðfélag en við verðum að kappkosta að uppræta heimilisofbeldi og koma þannig í veg fyrir þessi alvarlegu mannréttindabrot.

Virðulegi forseti. Ég vil líkt og aðrir þeir sem hér hafa talað þakka fyrir þá skýrslu sem hér hefur verið lögð fram og er um margt eins og kom fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni mjög sérstæð og hugsanlega einsdæmi í veröldinni því aðstæður hér á landi bjóða upp á alveg einstakar rannsóknir á félagslegum vandamálum. Sú skýrsla sem hér liggur fyrir fjallar einungis um líkamlegt ofbeldi en ekki andlegt en vitaskuld eru þessir tveir þættir óaðskiljanlegir. Það er alveg ljóst að það heimilisofbeldi sem fram fer er yfirleitt langtímaofbeldi, ofbeldi sem á stað oft og endurtekur sig og afleiðingin af því er vitaskuld mikið andlegt ofbeldi sem því fylgir. Hæstv. dómsmrh. fór ágætlega yfir þessa skýrslu, tiltók nokkuð skilmerkilega hvað hún hefur að geyma og hverjar niðurstöður hennar voru svo það er óþarfi að endurtaka það hér. Það sem mig langaði sérstaklega að fjalla um í umræðunni um þessa skýrslu eru viðbrögð eða möguleikar þeirra einstaklinga sem fyrir þessu verða á að leita sér aðstoðar. Það kemur fram á bls. 34 í þessari skýrslu að það er ekki mikið sem hið opinbera býður upp á fyrir þá sem fyrir ofbeldinu verða að geta leitað til. Ef við förum yfir þann lista sem hér er þá er hér lögreglan, prestur, slysavarðstofan og félagsmálastofnun sem má segja að séu nánast hinir einu aðilar sem hægt er að leita til á vegum hins opinbera og það eitt út af fyrir sig hlýtur að vera dálítið umhugsunarefni fyrir okkur, þ.e. að hið opinbera eða samfélagið býður ekki þeim aðilum sem fyrir ofbeldi verða upp á marga kosti til að leita til. Það sem vekur kannski sérstaka eftirtekt í þessu er að einungis 28,6% af þeim sem til lögreglu leita vegna þessara mála eru ánægð með þá meðferð sem mál þeirra fá hjá lögreglu. Ég vil sérstaklega í þessu sambandi þakka það að hæstv. dómsmrh. nefndi það áðan að hann hefði hug á að koma á fót tveimur sérfræðinganefndum, annars vegar sérfræðinganefnd á sviði löggæslumála með það að verkefni að reyna að leita leiða til að gera aðkomu lögreglu mun betri að þessum málum en nú er og auka þá möguleika og hins vegar sérfræðinganefnd á sviði dómsmála. Ég held að það sé vel og að það sé sérstök ástæða til þess að þakka viðbrögð hæstv. dómsmrh. í þessu máli og að hann skuli beita sér með þessum hætti eftir að sú skýrsla sem hér liggur fyrir kemur fram. Það sem er mér hugleikið í þessu, virðulegi forseti, er þetta með lögregluna. Það er umhugsunarefni að einungis 28% eru ánægð með þau viðbrögð sem lögreglan sýnir við málaleitan þeirra. Það þarf kannski ekki að koma svo mjög á óvart. Í fyrsta lagi vantar inn í þessa skýrslu hverjar væntingar þeir sem verða fyrir ofbeldi hafa til lögreglu eða gera til lögreglu þegar þeir leita þangað því að það er alveg ljóst að hér er á ferðinni ofbeldi sem framið er á heimilum, heimilum sem njóta friðhelgi og því á lögreglan mjög erfitt um vik með að aðstoða þá eða rannsaka þau mál sem upp kunna að koma sökum þess að heimilið er friðhelgt. Það ofbeldi sem hér er á ferðinni, ég er að tala um ofbeldi sem beitt er gagnvart konum, er yfirleitt beitt af nákomnum aðilum sem þýðir að þeir sem leita til lögreglu eru að leita eftir því að lögreglan taki til meðferðar nákomna aðila sem hlýtur vitaskuld ætíð að vera mjög erfitt. Og það hefur sýnt sig að mjög margar kærur sem lagðar eru fyrir lögreglu í málum af þessu tagi eru afturkallaðar, þ.e. menn vilja að þessi viðkomandi mál séu felld niður og það út af fyrir sig þarf ekki að koma á óvart því að oft og tíðum er það þannig og það er mín reynsla af þessum málum, en ég kom talsvert að svona málum í þeim störfum sem ég hef sinnt, að oftar en ekki eru afbrotin framin í áfengisvímu. Það er leitað til lögreglu þá strax um nóttina oft og tíðum. Það er það mynstur sem oft á sér stað. Það er leitað til lögreglu strax en svo daginn eftir er kæran afturkölluð. Þetta mynstur er gríðarlega algengt. Það ber líka að nefna í þessu sambandi að sönnunarreglur í þessum málum eru vitaskuld hinar sömu og gengur og gerist, þ.e. meginreglan er sú að maður er saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð og það ofbeldi sem hér er til umræðu á sér yfirleitt stað þar sem einungis tveir einstaklingar eiga í hlut. Það er sjaldnast sem slíkt ofbeldi á sér stað innan um fjölmenni þannig að þessi mál eru eðli sínu samkvæmt gríðarlega erfið í meðförum hjá lögreglu. Ég skildi hæstv. dómsmrh. svo hér áðan þegar hann ræddi um þá sérfræðinganefnd sem hann hygðist koma á fót að þetta væri eitt af þeim málum, þ.e. hugsanleg umfjöllun um sönnunarbyrði í slíkum málum, sem hlyti að koma til skoðunar í vinnu þessarar nefndar. Ég get tekið eitt dæmi sem ég þekki mætavel þar sem kona kærði sambýlismann sinn í einu máli og dró það svo til baka. En þegar sami atburður átti sér stað aftur þá endurtók hún kæruna. Þau voru einungis tvö á vettvangi og hann hafði vitaskuld sínar skýringar á því hvers vegna þetta hafði gerst. En sakir fjölda tilviljana var hægt að sýna fram á að þau höfðu verið ein í þrjá eða fjóra klukkutíma. Hún hafði verið heil þegar þau fóru inn og hún hafði talsverða áverka þegar næst sást til hennar. Og það var hægt að sýna fram á með aðstoð sérfræðinga að hún gat ekki hafa fengið þá áverka sem hún fékk samkvæmt þeim skýringum sem sambýlismaðurinn gaf. En það kostaði mikla vinnu sérfræðinga til þess að sýna fram á að þetta væri hægt. Það voru kannski frekar tilviljanir en annað sem réðu því að hægt var að fara með þetta mál fyrir dóm þannig að þessi mál eru gríðarlega erfið og mjög sérstæð. Niðurstaða mín er sú að að óbreyttum sönnunarreglum sé mjög ólíklegt að hægt sé að ætlast til þess að lögreglan geti orðið þungavigtarstofnun þegar kemur að úrræðum sem samfélagið hefur upp á að bjóða vegna heimilisofbeldis. Ástæðan er einföld því á meðan hún starfar eftir þeim reglum sem um hana gilda, reglum um meðferð opinberra mála, sönnunarreglum um friðhelgi einkalífs o.s.frv., er ólíklegt að hún geti orðið þungavigtarstofnun sem úrræði vegna þessara mála. Eins og eldri rannsóknir bera með sér, sýna niðurstöður þessarar rannsóknar að heimilisofbeldi gagnvart konum á engar einfaldar skýringar. Fjárhagslegt og félagslegt öryggisleysi, barnsburðarhlutverkið, áfengi og afbrýðissemi eru þættir sem skýra að einhverju leyti ofbeldi gegn konum en langt er frá því að þar sé að finna tæmandi talningu á þeim þáttum. Sýnt er þó að skýringar ofbeldis er ekki að finna í einstaklingsbundnum einkennum eða félagslegum aðstæðum þeirra kvenna sem beittar hafa verið ofbeldi. Ofbeldi gagnvart konum verður ekki skýrt út frá einni orsök heldur verður það aðeins skýrt út frá mörgum mismunandi orsakaþáttum. Hafa verður í huga að engin ein skýring er algild. Ekkert bendir til þess í rannsókninni að einstakir hópar í þjóðfélaginu verði frekar fyrir ofbeldi en aðrir. Ofbeldi er alvarlegt vandamál samfélagsins eins og niðurstöður rannsóknarinnar staðfesta. Ofbeldi er mannréttindabrot. Því verður að leggja áherslu á forvarnir og að fræðsla nái til allra þar sem ein meginniðurstaða rannsóknarinnar er sú að ofbeldi fyrirfinnst í öllum hópum. Forvarnir og fræðsla verða ekki markvissar nema byggt sé á þekkingu og þessi rannsókn sem við ræðum hér er gott innlegg til þeirrar þekkingaröflunar.

Virðulegur forseti. Það mun hafa verið árið 1993 sem lögð var fram þáltill. á Alþingi um að gerð yrði rannsókn á umfangi, orsökum og afleiðingum ofbeldis gegn konum á Íslandi. Ég vil þakka dómsmrh. og öðrum sem að málinu hafa komið fyrir að niðurstöður þessarar rannsóknar liggja nú fyrir Alþingi til umfjöllunar. Þessi rannsókn mun vera frumrannsókn á heimilisofbeldi hér á landi og reyndar benti hv. þm. Svavar Gestsson á að hún væri einstæð í heiminum þar sem hún næði til allrar þjóðarinnar. Ég tel hana mjög mikilvægt skref sem hefur verið stigið til þess að fá raunsanna mynd af tíðni og útbreiðslu ofbeldis og þar á meðal heimilisofbeldis hér á landi. Ákveðið var í upphafi að karlmenn yrðu einnig með í úrtakinu til að gefa rannsókninni víðari skírskotun og tel ég það vera af hinu góða með vísan til þess að það gerði samanburð á ofbeldishegðun karla og kvenna mögulegan. Niðurstöður þessarar rannsóknar sýna að heimilisofbeldi virðist ekki vera algengara hér á landi en annars staðar, en vandinn er fyrir hendi og þörf er á úrbótum. Rannsókn þessi sýnir að allt of margar konur hafa orðið fyrir ofbeldi einu sinni á ári af völdum núverandi eða fyrrverandi eiginmanns eða sambýlismanns og enn stærri hópur kvenna hefur mátt þola ofbeldi af völdum eiginmannsins oftar en einu sinni og bendir það til þess að þær búi við ofbeldi. Enginn þarf að velkjast í vafa um að afleiðingar ofbeldis eru hörmulegar fyrir þolendur og bent er á í skýrslunni að afleiðingarnar birtast í ýmsum myndum, m.a. lamandi ótta sem stigmagnast vegna stöðugrar hræðslu við að ofbeldið verði endurtekið. Athyglisvert er að niðurstöðurnar sýna að konur sem beittar eru ofbeldi leita fremur til fjölskyldna og vina eftir aðstoð en til hins opinbera hjálparkerfis samfélagsins. Niðurstöðurnar sýna enn fremur að stuðningskerfi fjölskyldna og vina á mikinn þátt í að styðja við bakið á þessum sömu konum. Í ljósi þessa er mikilvægt að fræðsla um ofbeldi nái til almennings alls. Í rannsóknum sem gerðar hafa verið í Bandaríkjunum hefur verið sýnt fram á tengsl heimilisofbeldis, fátæktar og atvinnuleysis. Hins vegar sýna niðurstöður þessarar rannsóknar að ofbeldi á sér stað í öllum stéttum samfélagsins og háar tekjur virðast ekki veita vernd gegn því. En þegar leitað er skýringa á orsökum heimilisofbeldis sýna niðurstöður að engar einfaldar skýringar eru fyrir hendi, heldur er oft um flókið samspil margra þátta að ræða. Þó hlýtur fjárhagslegt og félagslegt öryggisleysi að vega þar þungt. Einnig er sýnt að ofbeldi getur verið þáttur í yfirráðum eiginmanns yfir eiginkonu sinni eins og hv. þm. Kristín Halldórsdóttir benti á og las upp úr skýrslunni á bls. 25. Þá kemur einnig fram að konur telja hluta skýringarinnar felast í áfengisneyslu og afbrýðissemi maka síns. Ofbeldi í hvaða mynd sem það birtist er alvarlegt vandamál. Niðurstöður rannsóknarinnar staðfesta að heimilisofbeldi hér er ekki minna en í þeim löndum sem við viljum helst bera okkur saman við. Því verður að leggja áherslu á að forvarnir og fræðsla nái til allra þar sem ein meginniðurstaða rannsóknarinnar er sú að ofbeldi fyrirfinnst í öllum hópum samfélagsins, enn fremur vegna þess að þær konur sem hafa verið beittar ofbeldi leita til fjölskyldu sinnar og sinna nánustu hvað varðar ráð og stuðning. Það er því mikilvægt að hið opinbera hjálparkerfi sé aðgengilegt fyrir þær konur sem þurfa á aðstoð að halda og þær viti hvert þær geti leitað með sín vandamál. Forvarnir og fræðsla verða ekki markvissar nema byggt sé á þekkingu. Því vona ég eins og aðrir sem talað hafa á undan mér að hér verði ekki látið staðar numið heldur verði markvisst unnið að því að útrýma ofbeldi í hvaða mynd sem það er þannig að það heyri sögunni til

Hæstv. forseti. Ég vil hefja mál mitt með að þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þessa skýrslu sem hér liggur fyrir um orsakir, umfang og afleiðingar heimilisofbeldis og annars ofbeldis gegn konum og börnum á Íslandi. Sú rannsókn sem lögð er til grundvallar við gerð skýrslunnar var gerð á grundvelli svara 3.000 manna úrtaks sem svaraði spurningum þessa efnis sem snertu þá persónulega og hefur verið mjög vandlega unnið úr þeim upplýsingum sem þannig fengust auk þess sem sérhæfðar greinargerðir fylgja í skýrslunni um einstaka þætti. Skýrslan er þess vegna afar gott gagn. En spurningin er: Hvernig getum við nýtt okkur þær upplýsingar sem í henni er að finna til að vinna gegn þessu ömurlega fyrirbæri sem heimilisofbeldi er? Það stafar oftar en ekki af því að menn reyna að byggja upp heimavígi þar sem þeir eru guðir og orð þeirra eru lög. Í gömlu orðatiltæki íslensku er talað um að þess sé hefnt í héraði sem hallast á Alþingi. Og hversu oft hefur þeirri er hér stendur ekki dottið sú gamla speki í hug þegar ég hef í gegnum árin fylgst með ungum nemendum mínum og séð hvernig stór hluti þeirra bregst við áreiti og niðurlægingu frá umhverfinu. Einmitt svona: Að finna þann næsta sem liggur vel við höggi og láta vaða. Í kjölfarið fylgir svo einhver iðrun, grátur og jafnvel fyrirgefningarbænir. En umfram allt er einhver þróun í þessu. Það er búið að losa um spennu. Mér hefur fundist ég kenna þessi viðbrögð hjá stúlkum líka þó að e.t.v. séu þeirra aðferðir nokkuð frábrugðnar. Mér finnst sjálfri að heimilisofbeldið sé angi af þessum meiði. Það eru svo mörg vonbrigðin í lífinu, mörg niðurlægingin sem fólk verður að þola án þess að geta borið hönd fyrir höfuð sér. Sumir eru skapstærri en aðrir og leitast við að fá útrás á þeim sem þeir þora til við, vita að eru bundnir þeim tilfinningaböndum og munu þess vegna fyrirgefa. Þeim sem hafa fylgst með slíkum atvikum hefur stundum sýnst að fyrirgefningaraugnablikin væru svo sterk að þau væru stundum látin réttlæta það sem á undan var gengið og er kannski oft erfiðast að skilja það fyrir þá sem næstir standa. Og ég vil benda á það sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson sagði hér áðan í sinni ræðu, en hann þekkir þessi mál úr sínu starfi, að kærur sem lagðar eru fram eru oftar en ekki dregnar til baka daginn eftir. Það kemur fram í könnuninni að afleiðingar heimilisofbeldis eru margþættar og líða þolendur fyrir það lengi síðan og þjást t.d. af miklu öryggisleysi. Könnunin leiðir í ljós að engar einfaldar skýringar eru á heimilisofbeldi og einnig að það tíðkast ekki frekar í einum þjóðfélagshópi en öðrum. Það kemur einnig fram að oftast er það fjölskyldan sem er öflugasti stuðningsaðili þess sem ofbeldi er beittur og kemur það í sjálfu sér ekki á óvart í okkar gamalgróna ættarsamfélagi. Þegar við höfum nú fengið það staðfest í þessari skýrslu að ástandið í þessum efnum er ekkert mjög frábrugðið því sem gerist í nálægum löndum þá leitar á mann spurningin: Hvað er til ráða? Hvernig getum við dregið úr slíkri hegðun? Ég held að með því að birta þessa skýrslu hafi mikilvægt skref verið stigið. Ástandið hefur verið gert sýnilegt. Því verður ekki lengur á móti mælt að þetta er algengt í þjóðfélagi okkar. Þetta er eitthvað sem kemur fyrir hjá öllum þjóðfélagshópum. Þess vegna þarf að vinna að fyrirbyggjandi starfi m.a. þar sem við náum til sem flestra ungmenna. Það þarf að kenna skipulega samskipti í almennum grunnskóla og gera samskiptakjarna að skyldunámsefni í öllum framhaldsskólum. Það þarf að semja vandað námsefni til notkunar í slíkri kennslu og í því efni þarf að taka til umræðu ofbeldi og afleiðingar þess og fá nemendur til að ræða hvernig þeir geti leyst vandamál sín með öðrum og markvissari hætti en með beitingu ofbeldis. Einnig þarf að framleiða sjónvarpsefni í sama skyni og efna til umræðna og fræðslu í sjónvarpi, útvarpi og öðrum fjölmiðlum. Það þarf að gera alla þjóðfélagsþegna meðvitaða um alvöru málsins og beita til þess öllum tiltækum ráðum.

Virðulegi forseti. Afnám ofbeldis gegn konum er mál sem kvennahreyfingar hafa komið á dagskrá í flestum löndum heims og á alþjóðavettvangi og Kvennalistinn hefur frá upphafi látið þessi mál til sín taka innan sem utan Alþingis. Skýrslan um orsakir, umfang og afleiðingar heimilisofbeldis sem hér er til umræðu er að flestu leyti vönduð enda unnin í kjölfar samþykkis Alþingis á þáltill. Fyrst vil ég því þakka flm. tillögunnar, þeim Svavari Gestssyni hv. þm. Alþb. og Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur fyrrv. þingkonu Kvennalistans, svo og hæstv. dómsmrh. fyrir skipan nefndarinnar. Nefndin hefur leyst starf sitt fagmannlega af hendi, þó að vissulega megi gagnrýna það eins og hér hefur komið fram að notuð var símakönnun um svona viðkvæm mál. Einnig má gagnrýna að ofbeldi gagnvart börnum fær mjög litla umfjöllun og er í raun sleppt enda er stuðst við þá skilgreiningu á heimilisofbeldi að það sé ofbeldi sem konur og karlar verða fyrir af hálfu núverandi eða fyrrverandi maka hvort sem þau eru hjón eða sambýlisfólk. Skilgreiningin tekur ekki til ofbeldis gegn börnum, kynferðislegrar misnotkunar á börnum eða annars konar ofbeldis sem getur átt sér stað inni á heimilum eða milli fjölskyldumeðlima. Niðurstöður skýrslunnar og rannsóknarinnar staðfesta það sem mörg okkar vissu áður og kom m.a. fram í könnun hér á Íslandi frá 1982 að heimilisofbeldi viðgengst á Íslandi sem víðar og virðist umfang þess vera svipað og í Danmörku. Niðurstöðurnar, sem byggðar eru á stóru úrtaki sem endurspeglar fólk af öllu landinu á aldrinum 18--65 ára, sýna að á síðastliðnu ári eins og hér hefur komið fram má gera ráð fyrir að 1.100 konur hafi mátt þola ofbeldi af hálfu maka eða fyrrverandi maka, þar af hafa 750 þeirra búið við endurtekið ofbeldi. Þá er athyglisvert að 650 karlar hafa verið beittir ofbeldi af hendi maka eða fyrrverandi maka á síðasta ári en síður kemur á óvart að karlar verða mun meira fyrir ofbeldi af hendi ókunnugra utan heimilis en konur. Þá vekur sú niðurstaða óhugnað að 4,5% kvenna höfðu orðið fyrir nauðgun og að einungis sjöunda til áttunda hver kona kærir verknaðinn til lögreglu enda þekktu þær ofbeldismanninn í 80% tilfella. Virðulegi forseti. Á þeim stutta tíma sem hér er til umræðu er ekki hægt að fjölyrða um áhrif heimilisofbeldis á ofbeldisþolana hvort sem þeir eru börn eða fullorðnir. Samkvæmt þessari könnun eru algengustu viðbrögðin tortryggni í garð annarra, kvíðaköst, erfiðleikar við að tengjast öðrum, reiði, dvínandi sjálfstraust og svefntruflanir. Þá nefna um 15% kvenna að þær leiti í áfengi til að takast á við reynslu sína og önnur 15% nefnda lyfjanotkun. Þær skýringar sem notaðar eru í skýrslunni má flokka í fjóra þætti. Í fyrsta lagi er nefnt ofbeldi sem afleiðing ofbeldis í æsku sem er auðvitað mjög umhugsunarvert og áréttar mikilvægi þess að koma í veg fyrir ofbeldi til að það endurtaki sig ekki í næstu kynslóð. Í öðru lagi ofbeldi sem afleiðing ölvunar. Í þriðja lagi ofbeldi sem afleiðing valdatogstreitu og sem tæki til yfirráða sem hv. þm. Kristín Halldórsdóttir gerði að sérstöku umræðuefni áðan en þar endurspeglast mjög mismunandi valdahlutföll kynjanna. Og í fjórða lagi þá er talað um ofbeldi sem afleiðingu fátæktar, atvinnuleysis og streitu. Konurnar sjálfar, í þessari könnun, skýra ofbeldið mest með áfengisnotkun, afbrýðisemi, skilnaði eða ágreiningi um fjármál og/eða börn. Ein ánægjuleg niðurstaða er í þessari skýrslu og hún er sú hve margar konur leita sér aðstoðar, eða allar nema tólf. Þetta bendir til að konur sem á annað borð viðurkenna að hafa orðið fyrir ofbeldi reyna ekki lengur að fela það eins og margar eldri rannsóknir sýna. Og hér hefur komið fram að konurnar leita til mjög margra aðila en mesta ánægjan er með þá aðstoð sem þær fá í kvennaráðgjöfinni, Kvennaathvarfinu, á slysadeild og með stuðning vinanna. Það hefur komið fram að konurnar eru síst ánægðar með aðstoð lögreglu, lögfræðinga og félagsmálastofnunar sem bendir til að þessir aðilar þurfi að taka sig sérstaklega á. En tilgangur svona skýrslu hlýtur auðvitað fyrst og fremst að vera sá 

Herra forseti. Tíu mínúturnar eru svo fljótar að líða og ég leyfði mér að biðja aftur um orðið þar sem nokkuð er enn eftir af þeim tíma sem ætlaður var til umræðunnar í heild. Ég gat þess í lok ræðu minnar áðan að þingflokkur Kvennalistans hefði þegar lagt fram tillögu sem viðbrögð við þessari skýrslu en þeirri tillögu hefur reyndar ekki enn verið dreift á borðin. En mér finnst rétt þar sem tími gafst ekki til þess áðan að nefna þau atriði sem við teljum nauðsynlegt að hafa í huga og til hliðsjónar við mótun áætlunar um afnám ofbeldis gegn konum eins og tillaga okkar fjallar um. Þessi atriði eru níu talsins og þau eru talin upp í grg. með tillögunni og ég vil leyfa mér að nefna þau hérna. Þau eru þessi: 1. að fræðsla um ofbeldi og áhrif þess verði aukin verulega í skólum og meðal almennings, hvort sem um er að ræða kynferðislegt ofbeldi eða ofbeldi af öðrum toga, 2. að heimilisofbeldi verði skilgreint og meðhöndlað eins og annað ofbeldi, 3. að fræðsla fyrir lögreglumenn, lögfræðinga og dómara um kynferðisofbeldi og ofbeldi á heimilum verði stóraukin, 4. að markvisst verði unnið að því að fjölga konum í þeim starfsstéttum sem vinna við meðferð ofbeldismála, bæði hjá lögreglu, ákæruvaldi og dómstólum, 5. að kæruskylda hvíli á lögreglu og ákæruvaldi vegna ofbeldisbrota en ábyrgðin hvíli ekki á þolanda brotsins --- og þetta er mjög mikilvægt atriði, 6. að brotaþola sé skipaður málsvari allt frá upphafi rannsóknar til málsloka, 7. að lögreglu verði gert kleift að beita nálgunarbanni jafnhliða áminningu ef einhver raskar friði annarrar manneskju eða vekur henni ótta með ógnunum eða ofsóknum, 8. að tryggt verði fjármagn til reksturs miðstöðvar fyrir konur og börn sem beitt hafa verið kynferðislegu ofbeldi, 9. að komið verði á meðferðarúrræðum fyrir karla sem beita konur ofbeldi. Mér þykir vænt um að hafa gefist tími til þess að koma þessu á framfæri. Mörg þessara atriða eru samhljóða þeim atriðum sem hv. 8. þm. Reykv. mælti fyrir áðan og ég vonast til þess að þessi tillaga okkar komi til umræðu hér á þinginu innan skamms. Ég vil að lokum aðeins taka fram, herra forseti, að ég fagna mjög skilningi hæstv. dómsmrh. á því vandamáli sem hér um ræðir og ég fagna þeim viðbrögðum hans og aðgerðum sem hann kynnti í máli sínu áðan. Þau atriði eru svo sannarlega mikilvæg en það er nauðsynlegt að taka á málinu með víðtækum hætti og í samvinnu margra ráðuneyta sem málið varðar. Og sá er tilgangurinn með tillögu okkar sem við erum að leggja fram á Alþingi núna.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að fá að tala hér aftur því þetta er mál sem er mjög mikilvægt að mínu mati. Ég endaði ræðu mína áðan með að tala um úrræðin. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að uppræta helst með öllu þennan vágest og smánarblett á samfélagi okkar. Heimilið og fjölskyldan á að vera griðastaður og vettvangur tilfinningalegs stuðnings fyrir bæði börn og fullorðna en ekki ofbeldismesta stofnun þjóðfélagsins sem brýtur heimilisfólkið niður. Kvennahreyfingin hefur unnið markvisst í þessum málum á undanförnum árum, samanber starf Kvennathvarfsins, kvennaráðgjafar, Stígamóta og neyðarmóttöku vegna nauðgana. Að auki koma fjölmargir aðilar að vinnu við þessi mál og því er mikilvægt núna að allir þessir fagaðilar nái að samhæfa störf sín og uppræta þennan vágest. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir hefur þegar gert grein fyrir tillögu okkar um viðbrögð. Hér hafa komið fram ýmsar hugmyndir um úrbætur og ég er sannfærð um að það er þverpólitískur vilji til þess að taka á þessu máli þó að viðbrögðin hafi kannski verið orðuð á mismunandi hátt. Ef þetta er ekki mál sem pólitísk samstaða ætti að geta náðst um, þá veit ég ekki hvaða mál það ætti að vera. Virðulegi forseti. Rétt að lokum. Talað hefur verið um að þessi mál séu mjög erfið viðfangs. Ég vil í því sambandi taka undir það en jafnframt benda á að árið 1995 var gerð breyting á stjórnarskránni, á 71. gr., þar sem er talað um að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs. Bætt var við þá grein, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. má með sérstakri lagaheimild takmarka á annan hátt friðhelgi einkalífs, heimilis eða fjölskyldu ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra.`` Þess vegna held ég að nú séu meiri möguleikar en oft áður til þess að taka á þessum málum. Það er einnig trú mín, ekki síst í framhaldi af rannsóknum í kvennarétti og kvennalögfræði sem hafa átt sér stað í háskólanum hér og víðar á undanförnum árum, að verulegar lagabreytingar þurfi að eiga sér stað á Íslandi og einnig verulegt átak í dómskerfinu. Vonandi sjáum við úrbætur á öllum þessum sviðum á komandi árum.

Herra forseti. Ég vil þakka þær mjög svo málefnalegu umræður sem hér hafa farið fram um efni skýrslunnar og niðurstöðu þeirrar könnunar sem nefndin gekkst fyrir sem skýrsluna vann. Það verður ekki í sjálfu sér tekið nógu djúpt í árinni um það hversu alvarleg mál eru hér til umfjöllunar. Ég hygg að það sé nokkuð rétt sem hv. 12. þm. Reykn. sagði í umræðunni að sennilega hafi menn sýnt heimilisofbeldi meira umburðarlyndi en öðru ofbeldi í þjóðfélaginu. Fyrir því kunna að vera ýmsar ástæður, en það er þá ærin ástæða til þess að nota þær viðamiklu upplýsingar sem nú liggja fyrir til þess að reyna að breyta þeirri staðreynd og taka á þessu ofbeldi með sama og jafnvirkum hætti og öðru ofbeldi í þjóðfélaginu. Auðvitað er það vandasamt eins og hefur komið fram í umræðunni, en þau gögn sem hér liggja fyrir eiga að auðvelda okkur að takast á við það viðfangsefni. Ég lýsti í upphafi þeim ákvörðunum sem teknar hafa verið nú þegar af hálfu dómsmrn. um undirbúning aðgerða, bæði á sviði löggæslu og dómsmála til þess að bregðast við þessum niðurstöðum. Ég nefndi það einnig í upphafi að ástæða væri til að horfa á þessi viðfangsefni frá mun víðtækara sjónarhorni. Í umræðunni hér hafa komið fram ákveðnar hugmyndir um viðbrögð bæði af hálfu talsmanna Kvennalistans og eins mjög ákveðnar hugmyndir sem hv. 8. þm. Reykv. nefndi um samstarfsverkefni þeirra ráðuneyta sem hér koma helst að málum og tiltekin viðfangsefni sem þyrfti að glíma við í slíku samstarfi. Ég get mjög vel tekið undir slíkar hugmyndir og hygg að það yrði málinu til framdráttar ef slíku samstarfi á milli ráðuneyta yrði komið á til þess að taka á ýmsum þeim atriðum sem þar voru nefnd. Ég er fyrir mitt leyti reiðubúinn til þess að beita mér fyrir slíku samstarfi á milli ráðuneyta því að það liggur í augum uppi að hér þarf mjög víðtæka skoðun og aðgerðir á mjög mörgum sviðum til þess að takast á við verkefnið. Herra forseti. Ég vil að lokum ítreka þakklæti mitt til hv. þingmanna fyrir mjög málefnalega umræðu og góðar hugmyndir varðandi framhaldsvinnu í þessum málum.