Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Arnórsson) Eins og mönnum er kunnugt, var frv. þetta borið fram af hv.þm. Dala. (B. J ) og mestmegnis sniðið eftir frv. stjórnarinnar frá 1901, enda er það að stefnunni til það sama. Allsherjarnefnd hefir fallist á, að frv. eins og þetta eigi að ganga fram og verða að lögum, en hefir gert ýmsar brtt. við það, eins og sjá má á þgskj. 281. Við eignarheimildirnar hefir nefndin bætt við arfsali, og þótti henni jafnframt rjett að liða skilyrðin fyrir að öðlast eignarheimildina sundur í fjóra liði. Er þar þó ekki um efnisbreytingar að ræða, heldur eru ákvæðin að eins tekin hjer fram miklu skýrar en í frv. stjórnarinnar frá 1901 og frv. hv.þm. Dala. (B. J.). Aftur á móti er um efnisbreytingu frá þessum tveim frv. að ræða, þar sem nefndin vill svo vera láta, að leiguleyfi eða leyfi til rjettinda yfir fasteign þurfi ekki til 3 ára, þar sem frv. frá 1901 og frv. háttv.þm. Dala. (B. J.) vill láta leita leyfisins ef leigutími er lengri en 1 ár. Það fanst nefndinni of stuttur tími. Svo kemur síðast í 1. brtt. lík skýringargrein á orðinu notkunarrjettur sem í frumvarpinu. Nú hefir komið fram brtt., á þgskj. 310, frá hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), um að bæta inn í 6. málsgrein, að um leyfi til að nota vatnsorku skuli fara eftir því, sem ákveðið kann að verða í sjerleyfislögum. Jeg geri ráð fyrir því, að nefndin sjái ekki ástæðu til að vera á móti þessari brtt., en þess ber að gæta, ef hún verður samþ., að breyta þarf þá orðalagi á öðrum stað í sömu grein, þar sem talað er um hagnýting á vatnsorku. Væri því best, ef hv.þm. (Sv. Ó.) vildi geyma brtt. til 3. umr., svo nefndin gæti þá skeytt þessu inn í frv. milli 2. og 3. umr. Í brtt. við 2. gr. hefir nefndin tekið upp orðið afsal, en í frv. er talað um fullnaðargerð. Mjer er ekki ljóst, að fullnaðargerð geti þarna þýtt annað en afsal. En svo kann þó að vera, að flm. (B. J.) hafi meint eitthvað meira með því. Fullnaðargerð er töluvert þokukent hugtak, og ætti því ekki að nota það. Má vel vera, að nefndin hafi ekki skilið það rjett, og mun hún athuga, hvort ekki muni þá mega finna rjetta orðið, ef svo reynist. Fyrri brtt. við 3. gr. frv., um að bæta inn orðunum „eða innritunar fyrirfram“, er ekki efnisbreyting, heldur að eins nánari skýringar. Aftur á móti er um efnisbreytingu að ræða í 2. lið brtt. við sömu gr. Vill flm. láta valdsmenn neita um þinglýsingu, ef skilyrðin, sem krafist er í 1. gr., eru ekki fyrir hendi. En nefndin vill þetta ekki. því að vel getur verið, að vafasamt sje um, hvort skilyrðin eru uppfylt, og þurfi sjerstakrar athugunar á því, en jafnrangt að neita mönnum um þinglýsingu fyrir því. Í viðskiftum manna hjer á landi er alment ekki neitað um þinglýsingu þótt á skorti heimild beiðanda, en þá er skráð athugasemd í bækur embættisins, og sama ætlast nefndin til að hjer sje gert, og að ráðherra sje svo skýrt frá málavöxtum. Brtt. við 4. gr. er tæpast hægt að kalla efnisbreytingar. en nefndin hefir viljað kveða nánar á um, hvernig fara skuli að ef maður er orðinn eigandi að fasteign eða t. d. búinn að taka jörð á leigu, án þess að hafa uppfylt skilyrðin. Frest hlutaðeiganda til að koma málinu í löglegt horf, rifta kaupunum eða fá rjettindin öðrum, taldi nefndin rjett að lengja. 10. brtt. gengur í þá átt, að bæta þrem nýjum greinum inn í frv. Sú fyrsta er um það, hvernig fara skuli að við þá, er öðlast hafa rjettindi samkvæmt 1. gr. áður en lögin ganga í gildi. Finst nefndinni rjett, að farið sje þar að á líkan hátt Að eins virðist henni sanngjarnt, að fresturinn sje settur lengri en við hina, og stingur nefndin upp á 5 ára fresti. Önnur viðbótargreinin er um það, hverjir sjeu undanþegnir þessum lögum. Í henni stendur ekki mikið annað en það, sem talið mundi þó gilda að lögum, en það má segja um hana, að „superflua non nocent“, og spillir ekki til, að það sje tekið fram, til hverra lögin nái ekki. Er það þá fyrst, að þau eiga ekki að ná til umboðsmanna ríkisins, nje heldur til námsmanna og sjúklinga. Og um annan lið virðist ekki orka tvímælis, að það sje sjálfsögð kurteisisskylda við erlend ríki, að láta þau vera undanþegin þeim skyldum, sem lögin leggja mönnum á herðar, þegar svo stendur á, að þau þurfa að kaupa hjer embættisbústað handa umboðsmönnum sínum. 3. töluliður greinarinnar er um það, að lögin taki ekki til þegna annara ríkja, að því leyti, sem þau kynnu að koma í bága við milliríkjasamninga. Þar er gert ráð fyrir undantekningu, sem ef til vill má deila um hvort er þörf, en nefndinni þótti samt rjett að láta hana fylgja með. Annars fær nefndin ekki sjeð, að gengið sje á gerða samninga með ákvæðum frv. þessa. Hjer er ekki heimtaður ríkisborgararjettur sem skilyrði fyrir því að öðlast rjettindi yfir fasteign, heldur báseta. Búsetuákvæðið gengur jafnt yfir alla, bæði íslenska ríkisborgara og aðra, og er því ekki raskað jafnrjettisákvæðum í þjóðasamningum, sem Ísland er bundið við, með því. Stjórnin, sem sat að völdum 1901, hefir gert glögga grein fyrir því í greinargerð fyrir frv. sínu, hvort með því yrði brotið í bág við gerða þjóðasamninga. Danir höfðu sem sje gert samninga við ýms ríki, og eftir því, sem meðferð utanríkismálanna var háttað og sambandinu milli landanna, þá voru þeir samningar líka bindandi fyrir Ísland. Danir höfðu t. d. gert samninga við Belgíu 1895 um jafnrjetti til atvinnurekstrar. Hjer er að eins um jafnrjetti að ræða, og getur það þess vegna ekki komið í bága við það, þó búseta sje heimtuð, því hún er heimtuð af öllum. Jeg sje ekki þörf frekari orða, vænti þess að eins, að hv. deild lofi málinu að ganga til 3. umr. Nefndin tekur með þökkum öllum bendingum og athugasemdum og mun taka slíkt til íhugunar fyrir 3. umr.

Sveinn Ólafsson Jeg á brtt. á þgskj. 310, sem hv.frsm. (E. A.) hefir minst á. Jeg vænti þess, að deildin taki till. vel, því að hún skýrir efnið og er til bóta. Það sem vakti fyrir mjer með þessari brtt., var það, að útiloka ekki þingvilja, ef um það væri að ræða að veita leyfi til vatnorkunota, en eftir frv., eins og það er nú, má líta svo á, að stjórnin sje einvöld um undanþágu frá 4. tölulið 1. gr. Eins og menn vita, þá er það efst á baugi, og sennilegt, að því verði svo fyrir komið, að þingið verði látið skera úr því, hvort veita skal leyfi til vatnsfallavirkjunar í stórum stíl eða ekki. Einmitt þess vegna þarf þessi undantekning frá fortakslausu valdi stjórnarinnar til að leyfa útlendingum að eiga og nota fasteignir að vera til. Fleiri orð um þetta virðast óþörf en jeg vil nota tækfærið til að benda hv. nefnd á 4. lið brtt. á þgskj. 281. Jeg veit eigi, hvort nefndin hefir athugað það, að löndum vorum vestan hafs tæmist við og við arfur hjer og fasteignir falla í arfahluta þeirra. Eftir frv. er enginn munur gerður á þeim og öðrum útlendingum; til þeirra ná að eins almenn ákvæði um, að stjórnin geti veitt 5 ára frest til að koma málinu í löglegt horf. Jeg vil skjóta því til hv. nefndar, hvort ekki sje ástæða til að athuga þetta nánar. Jeg skil vel, að löndum vestra þyki hart að þurfa að farga fasteignum sínum hjer, sem geta verið forn ættaróðul, og með minningunum tengja þá við gamla landið, enda sje jeg enga hættu í því fólgna, að þeir fái að eiga hjer slíkar eignir, án þröngra kosta, og meinalaust vari oss, þótt óðulin seiddu einhvern þeirra heim. Jeg er ekki við því búinn, að bera hjer fram till. um þetta efni; jeg vildi að eins vekja eftirtekt hv. nefndar á því, hvort ekki væri ástæða til að fara þarna vægara í sakirnar en frv. gerir.

Björn Kristjánsson Það er alveg rjett, sem hjer hefir verið bent á, að þetta frv. er sniðið eftir frv. stjórnarinnar 1901. En það getur verið þess vert, að það sje athugað, hvort frv. þetta er ekki um of sniðið eftir stjórnarfrv. Síðan það kom fram hefir margt breyst og margt komið fram. Það hafa verið sett ýms lög og ákvæði, sem yrði að breyta, ef þetta frv. verður samþykt, eins og það nú liggur fyrir með breytingartillögum. Jeg vil minna á, að síðan 1901 hafa verið sett námulög, á þingi 1907, og var mikið til þeirra vandað; þau ná til allra opinberra jarða og veita öllum, jafnt útlendum sem innlendum, rjett til að finna og vinna náma með vissum skilyrðum. Þessi lög voru sniðin eftir því, sem alment gerðist annarsstaðar, og síðan voru þau endurskoðuð 1909. Auk þess, sem öllum var veittur finnanda- og rekstrarrjettur, var það ákveðið, að landeigandi ætti námurjettinn. Það mundi þykja nýmæli nú, og jeg veit ekki, hvernig því yrði tekið, ef nú yrði ákveðið, að ekki mætti selja nje leigja öðrum námur en innlendum mönnum. Eins og nú er ástatt, þá er það sama sem að segja, að ekki megi selja eða leigja öðrum en þeim, sem ekki vilja kaupa. Það þarf svo mikið fje og verk til að leita að námum og reka þær, að menn hafa hjer ekki fje til þess. Það gæti ef til vill komið til mála að banna að selja öðrum en innlendum, en það ákvæði ætti þá heima í námulögunum, en ekki í þessum lögum, því það mundi valda svo miklum glundroða í löggjöfinni. En hitt held jeg að komi ekki til mála, að banna að leigja útlendingum náma. Reynslan hefir sýnt, að þær tilraunir sem gerðar hafa verið í þá átt hjer á landi, eru allar gerðar af útlendingum, sem ekki voru búsettir hjer. Jeg get t. d. Lent á námu á Reykjanesi - postnlínsnámu - ; þar hafa útlendingar leigt námuna, en innlent fjelag á hana. Engum Íslendingi hefði dottið í hug að reka þessa námu. Þá get jeg bent á Miðdal. Þar hjeldu menn að væri gullnáma, og það reyndist rjett. Íslendingar gerðu tilraun til að finna hana, en gáfust upp. Síðan var náman leigð útlendingum, og þeir vörðu yfir 30 þús. til að leita þar að gulli og rannsaka námuna, og endirinn varð sá, að hún reyndist óvinnandi, eða svaraði ekki kostnaði. Ef útlendingum er fyrirmunað að rannsaka námur, þá verður ekkert úr rannsókn á því sviði, og einkum ef þeim er varnað að fá námuna á leigu. Það kostar mikið að leita að málmunum og rannsaka, og um leigu í þessu tilfelli er alt annað að segja en á jörðum, veiði eða þess háttar. Það má altaf reikna út, hvað jörðin eða veiðin gefur af sjer, og miða leiguna við það. Við námuna er meira lagt í hættu. Enginn veit, hvað úr kann að verða: árangurinn gróðinn. verður eins og „premía“ fyrir að finna námuna, eins og „premía“ fyrir hverja aðra uppgötvun. Mjer finst, að taka verði tillit til þess, að hjer stendur öðruvísi á en um aðrar eignir. Eins verða menn að taka það til íhugunar, að með því að meina útlendingum að fást við þessi efni, þá tefja þeir fyrir, að landið geti notið þeirra um ófyrirsjáanlegan tíma. Jeg vil því skjóta því að nefndinni, hvort hún vilji ekki koma með brtt. um það fyrir næstu umræðu, að undanskilja námur. Með þessu ætti engu að vera tapað því það er altaf á þingsins valdi að hafa það eftirlit og setja þær skorður, sem því þóknast, þegar einhver náma er fundin. Útilokun útlendinga frá námum þekkist ekki annarsstaðar. Norðmenn eru að vísu að hugsa um að koma því á hjá sjer.  (E. A.: Eru búnir að því)  . Það getur verið. En alt til þessa hafa þeir ekki sjeð sjer það fært. Þeir hafa sjeð, að þeir urðu að nota útlendinga til að eyða í þetta fje fyrst, til að renna á vaðið, og eins verðum við að gera. Annars er Noregur varla saman berandi í þessu efni, því það er málmauðugt land, en það er Ísland ekki enn, svo menn viti. Málmar eru hjer ekki ofan jarðar, og kostar því stórfje að leita þeirra og rannsaka, hvort þeir eru vinnandi er neðar dregur. Jeg veit, að hjer er gull, silfur, blý, kvikasilfur, vismut, eir og antimon, en jeg hefi hvergi rekið mig á að þeir væru vinnandi, nema ef vera kynni gull, sem er mjög útbreitt hjer á landi. Jeg held, að best sje að lofa útlendingum að leita þeirra og elta þá uppi, því annars verður það ekki gert. Þær skorður, sem settar eru í námulögunum, ættu að nægja. Eins og jeg tók fram áðan, þá held jeg, að það geti vel komið til mála að banna útlendingum að eiga námur, en hitt er augljóst, að það yrði til ills eins að banna þeim að leigja þær. Vitanlega þyrfti að ákveða hvað þeir mættu leigja lengst. Ef nefndin fellst á þetta fyrir 3. umr., þá get jeg verið með frv., þó jeg sjái ekki í því þá tryggingu sem til er ætlast. Jeg vil ekki orðlengja þetta meira. Vilji þingið breyta námulögunum, þá má gera það á næsta þingi. Sá frestur ætti ekki að vera ægilegur, því ekki er útlit fyrir, að mikið verði gert að námurekstri á næstunni.

Frsm. (Einar Arnórsson) Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir minst á það tilfelli, ef Vestur-Íslendingar erfðu hjer jarðir. Jeg sje ekki betur en að það falli algerlega undir 4. gr., um að það yrði að koma því í löglegt horf fyrir þann ákveðna tíma, er þar greinir. Menn mega ekki gleyma því, að þó að svo líti út, sem þetta sje hart að gengið, þá er heimild til að veita undanþágu, þegar svona stendur á. Nefndinni þótti ekki rjett að láta miða þessa heimild við ríka nauðsyn, eins og hv.flm. vildi vera láta. Hún taldi nægilegt, að hægt væri að veita leyfið, þegar ástæða væri til. Jeg býst ekki við því, þó hugtakið sje rúmt og það megi toga það á marga vegu, að ástæða þætti oft til að synja Vestur-Íslendingum um að eiga erfðajörð sína, því það kemur á engan hátt í bága við aðaltilgang frv. En hann var sá, að varna því, sporna við því á allan hátt, að bestu eignir hjer á landi kæmust í hendur útlendra auðmanna. Jeg veit til, að í ráði hefir verið, að útlendingur keypti heilt bygðarlag - Ölfusið. Þó ekkert hafi úr þessu orðið, þá er það þó nóg til að benda mönnum á, að hjer getur verið hætta á ferðum. Það mun þykja sjálfsagt að sporna við, að svona stórt flæmi kæmist í hendur útlendinga, en það getur líka verið ástæða til að reyna að halda í það, sem minna er. Jafnvel eitt kot getur verið mikilsvert, ef aðstöðu þess og legu er þannig háttað, að það liggi vel til verslunar, síldveiða eða þess háttar. Viðvíkjandi ræðu hv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), þá skal jeg játa það, að jeg ber ekki nógu gott skyn á náma til þess að geta rætt það við hann sem skyldi, og svo bætist þar við, að jeg hefi ekki hugsað málið enn. Jeg vil þó benda á, að það eru 2 ákvæði í frv. og brtt., sem ættu að gera það að verkum, að menn þyrftu ekki að vera hræddir. Það er ákvæðið um heimild stjórnarinnar til að veita leyfi, og það leyfi mundi veitt til að leigja námuna, ef það væri nauðsynlegt til þess, að rannsókn gæti farið fram. Hitt ákvæðið og úrræðið er að stofna fjelag, og það mundi verða gert. Þetta ákvæði gerir það að vísu að verkum, að fara má í kringum lögin, og eru fjelagsstofnanir altaf hættulegar í því tilliti. En þó er lagt hjer band á, þó eftir sje að vita, hvort það reynist nægilega sterkt, og það er heimilisfangsskilyrðið. Það er rjett, að frv. gerir enga undantekningu um námur. Það má vel vera, að það, er jeg nú nefndi, sje ekki fullnægjandi fyrir hv. 1. þm. G.-K. (B. K ). Hann mun líta svo á, að enginn fari að láta rannsaka námu, nema hann hafi líkindi fyrir því, að rekstur námunnar mundi bera sig. Það er síður en svo, að jeg sje því mótfallinn, að hv.þm. (B. K.) ræði um þetta atriði við nefndina milli 2. og 3. umr. og ljeti í ljós, hvað hann teldi ráðlegast í þessu tilliti.

Björn Kristjánsson Jeg hafði einmitt veitt þessum tveim atriðum athygli, sem hv.frsm. (E. A.) gat um. Að vísu koma undanþágur til greina. En er jeg hafði athugað, hve ströng skilyrðin eru gagnvart útlendingum, t. d. um leigu veiði í ám, sem eigi má leigja útlendingum lengur en í 3 ár, án stjórnarleyfis, þá þóttist jeg sjá, að stjórnin mundi aldrei leyfa sjer að fara langt fram úr því, sem til er tekið. Jeg geng að því vísu að jafnvíðtæka ívilnun og þyrfti til þess að hægt væri að reka námuna, mundi stjórnin ekki sjá sjer fært að gefa. Hv. frsm. (E. A.) benti og á 4. lið. Vel veit jeg það, að búa má til hlutafjelag með innlenda strámannastjórn, en það er hvorttveggja, að strámenskan er ekki eftirsóknarverð, og svo munu útlendingar vilja komast hjá að nota hana, og jafnvel ekki sjá sjer fært að leggja fram fje, sem þeir ekki mættu stjórna sjálfir. Annars er jeg þakklátur hv.frsm. (E. A.) fyrir, að hann vill leyfa mjer að tala við nefndina. Og mun jeg þá koma fram með breytingar þessu viðvíkjandi. Það er mjer hið mesta áhugamál, að námur hjer á landi verði rannsakaðar, svo oss gefist kostur á að þekkja okkar eigið land.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer sýnist, að þetta frv. hafi tekið miklum bótum hjá hv. allsherjarnefnd, sjerstaklega með tilliti til þess, að nú er stjórninni veittur talsvert meiri rjettur til að gera undanþágur frá lögunum. Það tel jeg alveg nauðsynlegt. Sjerstaklega ef litið er á undantekningarnar í 11. gr. frumvarpsins. Jeg hygg, að ekki sje nema rjett og eðlilegt að setja slíkar takmarkanir, sem hjer er gert. Hitt er annað mál, hvort þær eru nægar, og hvort ekki væri ástæða til að athuga þetta mál betur en hv. þingi er fært, með sínum takmarkaða tíma. Um það skal jeg ekki segja. Jeg vil t. d. benda á, að umboðsmenn annara ríkja eru undanteknir. En því þá ekki eins stofnanir erlendra ríkja? Jeg hygg að menn muni engu síður eftir, að t. d. sjerstaklega Frakkar eiga sjúkrahús nokkuð víða hjer á landi, og auk þess skóla og kirkju. Jeg býst nú við, að úr þessu verði engin vandræði, ef sá skilningur er rjettur, að heimild stjórnarinnar til að gera undanþágur sje talsvert rúm. Það þarf svo að vera. Slíkar undantekningar geta oft verið nauðsynlegar, sjerstaklega þegar um húseign er að ræða. Síður um jarðeignir. Yfirleitt finst mjer frv. hafa tekið bótum. Jeg er ekki viss um, hvort nauðsynlegt hafi verið að undantaka námsmenn, sjúklinga o. fl. Líka vildi jeg mega skjóta því til hv. nefndar, hvernig ætti að skilja þennan 5 ára frest, sem talað er um í 10. gr. frv., í sambandi við 4. gr. í 10. gr. frv. stendur: „Nú hefir einhver sá öðlast rjettindi samkvæmt 1. gr yfir fasteign áður en lög þessi öðlast gildi, ef eigi fullnægir skilyrðum þeirrar gr., og skal honum þá veittur 5 ára frestur frá 1. jan. 1920 til að koma málinu í löglegt horf“. - En auk þess er í 4. gr. talað um, að ráðherra hafi heimild til að veita frest, alt að 3 árum. Spurningin er, hvort þetta má skilja svo, að stjórnin megi veita þennan 3 ára frest eftir að hinn (5 ár) er útrunninn, eða hvort meiningin er, að ekki sje hafður fyrir augum frestur sá, sem stjórnarráðið veitir.

Frsm. (Einar Arnórsson) Það mun rjett vera hjá hæstv. forsætisráðh. (J. M.), að þær undantekningar, sem segir í 2. lið 11. gr., sjeu ekki nægilega víðtækar, og að full ástæða muni vera til að undantaka einnig slík hús og stofnanir, er hann nefndi. Hins vegar held jeg ekki, að það muni hafa „praktiska“ þýðingu, því að vafalaust mun stjórnin veita slíkar undanþágur. - Út af spurningu hæstv. forsætisráðh. (J. M.) um frestinn í 10. gr., í sambandi við 4. gr., þá held jeg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að nefndin hefir að eins hugsað sjer 5 ára frest, en ekki 54+3, svo aðferðin sje sama og segir í 4. gr. Annars væri jeg ekki mótfallinn, að bætt yrði í greinina einhverju, sem gerði þetta skýrara.

Sveinn Ólafsson Mjer láðist áðan að svara þeirri athugasemd hv.frsm. (E. A.), að það mundi þurfa að breyta greininni talsvert, ef brtt. mín yrði samþ. Jeg sje ekki, að nauðsyn sje á annari breytingu en þeirri, að seinni hluti þessarar gr. byrji á nýrri málsgrein. Að öðru leyti fellur brtt. alveg inn í greinina.  (E. A.: „Að hagnýta vatnorku“ þarf að breyta)  . Það kann að vera rjett, ef orðalagi brtt. er breytt; ella virðist það alveg óþarft.

forsætisráðherra (J. M): Eins og hv.þm. er kunnugt, hefir stjórnin símleiðis beðið hans hátign konunginn um lausn frá stjórnarstörfum, og nú í þessum svifum hefi jeg meðtekið skeyti frá h. h. konunginum, þar sem hann veitir stjórninni lausn, en biður hana jafnframt að halda áfram störfum sínum, þar til jeg geti bent á eftirmanninn.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. er komið fram, eins og kunnugt er, sökum þess, að mikið hefir borið á refum hjer á landi nú í seinni tíð og þeir valdið talsverðu tjóni. Á þetta var itarlega minst við 1. umr. málsins. Landbúnaðarnefnd hefir nú haft málið til meðferðar og komist að þeirri niðurstöðu, að hjer sje um alvörumál að ræða, og því sje tímabært, að slík lög sem þessi verði sett. Auðvitað var nefndinni það fullvel ljóst, að þetta mundi hvergi nærri óbrigðult til að útrýma refum alveg, en áleit hins vegar, að það væri spor í áttina. Nefndin var þeirrar skoðunar, að ef ekki væru sett svipuð lög og þetta, þá væri þýðingarlaust að fást við málið, nema ef til vill að ýta undir sýslufjelög að gera bragarbót. Það hafa hjer komið fram brtt. frá þrem háttv.þm., sem breyta frv. allmikið, ef þær yrðu samþyktar, þannig að í staðinn fyrir frv. um bann gegn refaeldi, þá yrði það frv. um refaeldi. Á því sjest greinilega, að hjer er um algerðan stefnumun að ræða. Ef litið er á brtt., sýnist það muni óþarft að fara að semja lög um refaeldi, því það er ekki bannað, eins og nú er. Nema ef mönnum þætti nauðsynlegt að benda sýslunefndum á að herða á sektarákvæðum þeim, er nú gilda. En það út af fyrir sig er tæplega næg ástæða til að setja lög um þetta. Fyrsta brtt. erum heimild sýslunefnda til að leyfa refaeldi á vissu tímabili. Það er í sjálfu sjer ekkert athugavert. En svo er 2. brtt. svo hljóðandi: Sá, sem refi vill ala, skal kveðja hreppstjóra til að skoða hús þau og girðingar, er hann ætlar til geymslu refanna; telji hreppstjóri geymsluna örugga, er eldið heimilt. Þessi brtt. virðist nefndinni allvarhugaverð. - Gagnvart þeim, sem eldi hafa og hafa kostað til húsa og girðinga, getur komið sjer illa, ef hreppstjóri svo úrskurðar, að áheldið sje ekki nægilega örugt. Af því leiddi tjón fyrir þann sem í hlut á. Hins vegar gæti líka verið hætt við, að ef maður, sem ætlar að taka upp eldi, hefir lagt fje til bygginga og annars, þá muni honum frekar leyft eldið, enda þótt geymslunni kunni að vera ábótavant í einhverju. Þetta frv. okkar er einmitt fram komið af því, að það er sannanlegt, að refir hafa sloppið úr eldi. Hjer frammi í lestrarsal liggur þingmálafundargerð úr Dalasýslu, þar sem sagt er frá, að refir hafi sloppið. Þetta er kunnugt öllum, og ekki sagt út í loftið. Frv. er fram komið af hræðslu við, að þetta eigi sjer stað. Það hefir sýnt sig, að það er annað en spaug að ganga svo frá, að ekki sje hætta á, að dýrin sleppi. Ef slíkt ætti að vera örugt, þyrfti mjög strangt eftirlit, sem í engu væri ábótavant. En á eftirliti hjá okkur er ekki byggjandi. 3. brtt.: Fyrir lok júlímánaðar skal sá, er refi elur, skýra hreppstjóra frá tölu eldisrefa. Er hann hefir lógað refunum, skal hann sýna hreppstjóra belgina. Fyrir hvern ref, er þá vantar á refatöluna, skal hann útlægur um 200 kr., nema hann sanni fyrir hreppstjóra, að ekki hafi sá refur úr eldi sloppið. Um þessa till. er það að segja, að auðvelt er að fara í kring um hana. Hvaða sannanir á t. d. að heimta af manni, til þess að hann sje laus allra mála? Jeg býst við, að einhver kynni má ske að skýra skakt frá tölunni með það fyrir augum, að oft er ekki gott að vita nákvæmlega, hve marga refi hann hefir tekið á eldi. Við skulum gera ráð fyrir, að hann hafi eldið í einhverri eyju alllangt úti í sjó. Hver getur þá vitað, hvað marga refi hann flytur þangað? Það er ekki hægt að ganga úr skugga um það, nema því að eins, að farið sje út í eyna og refirnir taldir. En á því geta líka verið vandkvæði, því að víða finna refir sjer fylgsni. - Yfirleitt má segja, að hægt sje að fara í kring um þetta alt saman. Og þó hv.flm. gangi ekki annað en gott til, þá er ólíkt hægra að semja slík lög en framkvæma þau. Í 4. brtt. er sagt, að varða skuli 500 kr. sektum, ef röng skýrsla er gefin. En þar við er það að athuga, að ekki er hægt neitt um það að vita, hvort skýrslur þessar eru rjettar eða rangar Mönnum er því í lófa lagið að skáka í því hróksvaldi. Þeir, sem ala, geta fengið refina úr öllum áttum, bæði látið veiða þá á grenjum og fengið þá aðflutta úr fjarlægum hjeruðum. Mönnum er það innan handar að koma þeim undan út í eyjar og hólma, án þess að hreppsnefndin hafi um það minstu hugmynd. Hún getur því ekki bygt á öðru en sögn þessara manna. Auk þess getur það vel komið fyrir, að refar sleppi meðan verið er að flytja þá á markaðinn, og hefi jeg þekt dæmi til þess, því jafnvel þótt yrðlingar sjeu, sem ekki eru komnir til vits og ára, þá er eðli þeirra svo ríkt, að ilt er við þeim að sjá, enda hefir það komið fyrir, að þeir hafa svo að segja smogið í gegnum greipar manna og sloppið í flutningnum. Þá er í 5. brtt. heimilað að ala refi á hólmum og eyjum úti í sjó. En það er langvarhugaverðasta atriðið. Það gæti ef til vill verið sök sjer, að ala þá í stein- eða járnhúsum, eins og ákveðið er í Strandasýslureglugerðinni, sem heimilar þó líka eldi í eyjum, en að leyfa slíkt í eyjum úti, þar sem ísalög geta verið tíð milli lands og eyja, það er stórvarasamt, og furðar mig á því, að hv.flm.brtt. skyldu leyfa sjer að ganga svo langt. En um girðingarnar er það að segja, að þær mun ekki unt að gera svo úr garði, að heldar sjeu, því svo mun víðast haga til, að komið geti fyrir, að þær fyllist af snjó að vetrarlagi, og er þá auðvitað hægt fyrir refina að sleppa úr þeim. Þær geta því aldrei orðið öruggar. Það eina, sem treysta mætti, eru vönduð hús, en þegar til þess er litið, hve dýr þau yrðu, ef svo vandlega væri frá þeim gengið, að óhugsandi væri, að þeir gætu grafið sig út, þá býst jeg við, að það þætti lítill gróðavegur að ala refina. Auk þess þurfa refir mikið að jeta, og mun það reynast allkostnaðarsamt að ala þá eingöngu á því, sem til fellur af heimili, ef þeir fá einskis að afla sjer sjálfir, og þá er heldur ekki víst, að þeir dafni vel, ef þeir eru innilokaðir á þann veg um langan tíma. En það mun hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) þekkja betur en jeg. Yfir höfuð virtist nefndinni svo mikil hætta á því, að mistök mundu geta af því hlotist að samþ.brtt. á þgskj. 323, að hún taldi það ekki viðunandi. Hjer hafa verið svo mikil brögð að því, að refir legðust á fjenað, að ekki má annað duga en gerð verði gangskör að því að útrýma þeim, og þótt sveitarstjórnir láti það mál að nokkru til sín taka, þá er þess full þörf, að löggjafarvaldið taki í taumana, því að hjer getur svo ramt að kveðið, að einum aðalatvinnuvegi landsins sje hætta búin. Svo gæti refunum fjölgað, að ómögulegt væri að eiga sauðfje. Till. nefndarinnar skal jeg ekki tala um að þessu sinni, en þó vil jeg geta þess, að jafnframt því, sem nefndin vill samþ. frv., þá vill hún með till. ýta við hreppsnefndunum, að þær breyti reglugerðunum þannig, að menn verði ekki með lagabókstaf fældir frá að veiða refi. Mjer þykir það leitt, að menn skuli ekki geta orðið sammála um þetta mál nú. Hjer á þingi hefir það altaf verið talið sjálfsagt að vinna að útrýmingu refa, og jeg býst við, að hv.flm.brtt. (S. St.) þykist vinna að því nú eins vel og við hinir. En það er ekki rjett á litið. Hættan er altaf við höndina, að refar sleppi af eyjum og hólmum, og sömuleiðis úr girðingum, og þótt einstaka maður sje svo skyldurækinn, að gæta þess, að slíkt komi ekki fyrir, þá er ekki öllum treystandi til þess. Auk þess eru mest líkindi fyrir því, að lítill gróði verði að eldinu, ef svo er til gæslunnar kostað, sem vera ber. Jeg verð því að líta svo á, að málstaður flm.brtt. sje verri, og að þeir geti ekki fullyrt, að engin hætta sje á ferðum, þótt þær sje samþ. Jeg vona því, að háttv. deild taki ekki þá stefnu í málinu, sem þar er farið fram á, þó að flm. gangi ef til vill ekki nema gott til. Vona jeg svo, að frv. verði samþ. eins og nefndin vill vera láta.

Sigurður Stefánsson Við, sem skrifað höfum undir brtt. á þgskj. 323 sem flm., höfum ekki gert það af því, að við teljum þá aðferð heppilega, sem hjer er viðhöfð, að setja hjer á þingi lög um þetta efni. Eins og jeg tók fram við 1. umr. málsins, þá tel jeg það fulla tryggingu, að sýslunefndum sje heimilað að gera samþyktir um eyðing refa. Og þessa stefnu hefir líka háttv. nefnd samþ. nú með því að koma fram með till. í því skyni, að vekja sýslunefndir til meiri framkvæmda í þessu efni. Við flytjum því ekki þessar brtt. af því, að við samþykkjum að fara frumvarpsleiðina, heldur til þess að bæta frv. og færa það í viðunandi form. Jeg skal taka það fram, að ágreiningur er enginn milli okkar flm. og háttv. nefndar um það, að alt beri að gera til þess að útrýma refum. Ágreiningurinn er að eins um aðferðina. Og þar höldum við flm.brtt. fastlega við það, að einn öflugasti þátturinn í fækkun refanna sje einmitt sá, að leyfa mönnum að ala þá. Skal jeg nú færa rök nokkur fyrir þeim orðum mínum. Hv. þm. Stranda. (M. P.) gerði það að vísu við 1. umr., en jeg verð að fara frekari orðum um það, vegna andmæla hv. nefndar. Þessi ótti, sem gripið hefir hv. nefnd, stafar af því, að hún telur víst, að refum hafi fjölgað mjög nú í seinni tíð, og kennir hún það eldinu. En jeg skal nú sýna fram á það, að síðan refaeldi byrjaði á Vesturlandi hefir tófu fækkað þar að miklum mun. Sjest það best á því, að fyrst framan af gátu þeir, sem við eldið áttu, fengið meira en þeir vildu af refum úr grenjunum þar í kring, en þegar fram í sótti fækkaði refum þar svo, að þeir urðu að leita til annara landshluta. Voru þá fengnir refir úr Skagafjarðarsýslu, Þingeyjarsýslum, Múlasýslum og Árnessýslu, og meira að segja alla leið norðan af Kili. Meðan jeg fjekst við refaeldi fjekk jeg þaðan einu sinni 13 yrðlinga. Það er því enginn vafi á því, að fjölgun refanna stafar af einhverju öðru en því, að þeir hafi sloppið úr eldinu. Og jeg þori að fullyrða, að enn þá sem komið er hefir þeim ekki fjölgað af því, því að þótt sloppið hafi einstöku sinnum refur, þá hefir eldið haft svo miklu meiri fækkun í för með sjer, að þess gætir ekki. En ef þessi fjölgun er nú svo mikil, sem hv. nefnd heldur fram, þá má benda á aðrar orsakir til þess, meðal annars þær, að eitranir mishepnast meira og meira nú en áður. Fyrst þegar byrjað var að eitra fyrir refi, þá hrundu þeir niður unnvörpum, en eftir því, sem lengur hefir verið eitrað, hefir refum þeim fækkað, sem farist hafa af þeim sökum. En það er sökum þess, að refir eru með vitrustu dýrum, og hafa þeir hætt að ganga að eitrinu, þegar þeir fóru að hvekkjast á því. - Sú hefir reynslan orðið á Vesturlandi. Af þessari ástæðu er eðlilegt, að refum hafi fjölgað. Þess ber líka að geta, að grenjavinslu hefir hrakað óðum. Á Vesturlandi var næstum ómögulegt að fá menn til að liggja á grenjum um það leyti sem byrjað var á eldinu. - Skyttur voru fáar, og fengust ekki fyrir þá borgun, sem í boði var. Hvorttveggja þetta hefir eðlilega orðið til þess, að refum hefir fjölgað. Jeg hefi nýlega fengið brjef frá einni af bestu refaskyttunum vestanlands, sem lagt hefir að velli 40–50 refi árlega nú um langt skeið. Vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa kafla úr brjefi þessu: „Jeg vil strax taka það fram, að jeg álít mjög varhugavert að banna tófueldi; er hræddur um, að það geti orðið landbúnaðinum miklu dýrkeyptara en jafnvel þó að nokkrar tófur slyppu árlega úr heimaeldi, sem auðvitað þarf aldrei að koma fyrir, ef rjett er að farið. Áður en farið var að ala tófur var svo komið, að grenjaskyttur, sem að nokkru gagni voru, fengust ekki, og voru alls ekki til í jafnvel mörgum samliggjandi sýslum, og voru því oft mjög mikil vandræði með að fá af ráðinn grenjabít, ef upp kom, en nú eru allvíða til sæmilegar grenjaskyttur, en þær mundu smám saman hverfa, ef kaupið yrði einungis það, sem sínkar sveitarnefndir ættu að grúta úr sjer; jeg þekki það nokkuð af 30 ára reynslu. Eyðing refa horfir alt öðruvísi við nú en þegar byrjað var að eitra, og nokkuð lengur fram eftir. Þá var hægt að strádrepa tófuna á stórum svæðum, enda var það ósvikið gert. Það varð mjög víða svo lítið um tófur, að hún hafi yfirfljótanlega nóga veiði og þurfti ekki að „bíta“ eða veiða sauðkindur, en það gerir hún víst sjaldan fyr en í harðbakka slær. En menn hafa ekki varað sig á því, að jafnframt og tófan hefir verið drepin á eitri ár frá ári, þá hefir tófukynið smám saman breyst, þannig, að þau dýrin, sem hneigðust voru fyrir að eta hræ, og um leið óhneigðust til veiða, drápust, en bestu veiðidýrin, tortrygnustu og um leið grimmustu dýrin, urðu eftir árlega og juku kyn sitt.“ Það, sem hann segir enn fremur um eitrunina, hljóðar svo: „Jeg er því alveg sannfærður um, að það er ekki eitrinu að þakka, að landið er ekki orðið fult af dýrum og bitvarg, heldur grenjaskyttunum og yrðfingatekjunni, enda er jeg sannfærður um. að góð grenjavinsla er hollasta útrýmingaraðferðin; aðalgaldurinn er sá, að drepa fullorðnu dýrin, en setja þau ekki á ár frá ári, því að veturgömul dýr munu sjaldan bita mikið framan af fyrsta grenjatímanum. Jeg tel því mjög nauðsynlegt að hlynna sem allra best að grenjavinslunni og leita allra mögulegra ráða til þess að fá hana sem allra fullkomnasta, en það verður aldrei gert að eðlilegu gagni með því að banna alla arðsvon af yrðlingunum.“ Þetta segir nú skilorður og gætinn maður, sem fengist hefir við eyðingu refa um 30 ára tíma. En til árjettingar því, sem hann segir um það, hve þýðingarmikil grenjavinslan sje, vil jeg taka það fram, að jeg er þess fullviss, að hún er eina framtíðarviðleitnin, sem duga má til útrýmingar refunum. En til þess að fá henni framgengt, og hægt sje að fá refaskyltur, verða þær að hafa von um eitthvað verulegt í aðra hönd. Og þar sem þeim nú er boðið 15–30 kr. fyrir hvern yrðling, þá býst jeg við, að sveitar- og sýslunefndir mundu hugsa sig um tvisvar áður en þær byðu svo há verðlaun. Hitt mundi að minni hyggju verða ofan á, ef bannað yrði eldið, að kaupið fengist ekki nógu hátt, og grenjavinsla dytti því úr sögunni. Önnur besta refaskyttan þar vestra hringdi mig upp í gær, og komst hann meðal annars svo að orði: „Nú ætlar þingið víst að fara að banna refaeldi, en það skal jeg segja þjer, að þá hreyfi jeg hvorki hönd nje fót til refaveiða framar, jafnvel þótt mjer verði boðið þrefalt eða fjórfalt kaup við það, sem verið hefir.“ Sú skytta hefir haft miklar tekjur af því að selja yrðlingana, og svo mun vera um fleiri. Það er því enginn efi á því, að yrðlingatekjan hefir átt drjúgan þátt í eyðingu refanna, og þá tel jeg ver farið en heima setið, ef tekið er fyrir grenjavinsluna með því, að banna refaeldið. Mjer dettur í hug, í sambandi við þetta, dálítil saga úr Skagafirði, sem jeg heyrði í mínu ungdæmi. Á Skagaheiði var mjög mikið um refi, og hafði ein af bestu skyttum hjeraðsins verið þar að veiðum og orðið vel ágengt. En á manntalsþingi í Skefilsstaðahreppi varð þráttan mikil milli skyttu þessarar og hreppstjórans. Hafði skyttan gert hærri reikning en hreppstjóri vildi borga. Loks komst það svo langt, að leitað var úrskurðar sýslumanns, sem þá var hinn góðfrægi maður, Eggert Briem. Þagði hann við um hríð, en mælti síðan: „Gerið þið vel við hann Sigurð Víglundarson, svo að hann hætti ekki að skjóta.“ En svo brá við, að þingheimi snerist hugur, og var reikningurinn samþyktur í einu hljóði. Þeir sáu það, sem rjett var, að ekkert var líklegra en að maðurinn mundi hætta að skjóta, ef honum væri ekki greitt sæmilega fyrir, en þá myndu þeir bráðlega hafa sjeð sína steng upp reidda, þar sem þetta var eitt af mestu refahjeruðum landsins. En annars má geta því nærri, að hreppsnefndir eða sýslunefndir geta ekki ákveðið svo hátt kaup, að það nemi 15–30 kr. á hvern yrðling. Hingað til hefir það verið að eins frá 50 au. upp í 2 kr., og í allra mesta lagi komist upp í 4 kr. Þess verður að gæta, að grenjavinslan fellur á þann árstíma, þegar mestar eru annir og hægast um vik að fá hátt kaupgjald. En því meiri agnúar verða á því, að fá færa menn til grenjavinslunnar, þegar arðvonin af yrðlingunum er af tekin. Mjer finst það eitt af mikilvægustu velferðarmálum landbúnaðarins að vinna að eyðingu refa, en þessi aðferð, sem frv. fer fram á, miðar alls ekki til þess. Mestar tekjurnar af grenjavinslunni eru yrðlingatakan, eða hið afarháa verð, er refaskytturnar fá fyrir yrðlingana hjá þeim, er refarækt stunda. Ef því frv. yrði samþ. óbreytt, yrði sú afleiðingin, að grenjaskyttur yrðu að mestu leyti sviftir atvinnunni, og er því ekki rjett komist að orði í frv., að „einstakir“ menn geri sjer þetta að atvinnu, því svo má heita, að fjöldi manna um land alt hafi hag af þessum nýja atvinnuvegi. Þetta vona jeg að allir gætnir og góðir bændur athugi, er þeir fara að greiða atkv. um frv. Sömuleiðis vona jeg, að þeir ætli okkur, sem refaeldi viljum leyfa, ekki svo vondar hvatir, að við viljum fjölga refum, því við lítum svo á, að með refaeldi sje fundinn besti vegurinn til að eyða þeim, og við álitum, að refaeldið veg; svo mikið í þessa átt, að það sje betra en aðferð frv., jafnvel þó svo kunni til að takast, að einn og einn refur sleppi úr eldi, en það er alhægt að búa svo um hnútana, að það komi ekki fyrir. Eins og kunnugt er, hefir refarækt verið stunduð í Norður-Ameríku, og hafa menn þar girt margra fermílna stór svæði og gengið svo tryggilega frá, að ekkert dýr hefir sloppið; kemur þó snjór þar, engu síður en hjer.  (P. O.: Geta refirnir ekki grafið sig undir girðinguna?)  . Nei, það geta þeir ekki, því að botninn er sementaður, og girðingin svo úr garði gerð, að þeir geta hvorki komist undir hana eða yfir, en líklega hefir kofi mannsins, sem misti 11 refina í Mýrasýslu, ekki verið sementaður. Þessi aðferð hefir verið reynd á einum stað í Dalasýslu og gefist vel. Maðurinn sami og jeg las brjefkaflann eftir gengur svo langt, að hann telur það öruggasta ráðið til að fækka refunum, að hafa refaeldi í hverri sýslu, og er það þó í alla staði skýr og glöggur maður. Jeg verð því að álíta, af því, sem sagt hefir verið, að hræðslan við fjölgun refa af völdum refaeldis sje ekki á neinum rökum bygð. En þó nú svo hafi farið, að nokkrir refir hafi sloppið á Vesturlandi úr eldi, þá er það þó mjög ótrúlegt, að á örskömmum tíma fjölgi af þeim orsökum refum stórkostlega á Norður- og Austurlandi. Jeg tel miklu meiri líkur til, að refum hafi fjölgað sökum þess, að grenjavinsla er víða í þessum landshlutum komin í mestu vanrækslu, og tel jeg einu vonina til, að hún aukist aftur, arðsvonina, er fylgir því að vinna grenin, þar sem hægt er að koma yrðlingunum í peninga, með því að selja þá til þeirra, er refaeldi stunda. Þá er það ekki rjett hjá hv.frsm. (J. J.), í nefndarálitinu, að með refaeldinu sje það ekki lengur markmiðið að eyða refum, heldur að fjölga þeim. Þeir, sem ala refina, gera það til þess að lóga þeim síðar, og síst getur refum fjölgað þar, sem refir eru drepnir hundruðum saman árlega, eins og gert hefir verið með refaeldinu á Vesturlandi, þar sem áður var orðið mjög lítið um refaeyðing. Jeg vil auðvitað ekki neita því, að refir geti sloppið úr girðingu eða eyjum, en það verður hrein undantekning, þegar þess er gætt, hve arðsvonin er mikil af hverjum ref, þeim sem ala; fyrir hann geta þeir fengið 80–300 krónur, eins og verð er nú. Geta því allir farið í sinn eigin barm og athugað, hvort hagsvonagát þeirra mundi ekki kenna þeim að gæta vel þessara alidýra. Háttv. frsm. (J. J.) gerði þá áætlun við 1. umr., að 1% af sauðfje landsins yrði tófunni að bráð. Þetta er nú ekki nema ágiskun, en enn þá meiri ágiskun er þó það, að ætla, að alt þetta bit stafi af völdum refa, er sloppið hafa úr eldi. Hjer er ekki heldur um arðsvon að eins örfárra manna að tefla, heldur líka allra þeirra, sem fást við grenjavinslu, og þeirra manna má landbúnaðurinn síst án vera. Verður miklu fremur að hvetja þá á allan hátt að leggja sig sem mest eftir grenjavinslu, því það er íþrótt, sem ekki verður lærð á skömmum tíma, fremur en aðrar íþróttir; þarf grenjaskyttan bæði að vera ágætur skotmaður, og svo verður hún að þekkja dýrið, hvernig það hagar sjer. Er það mikið mein landbúnaðinum, að hjer eru alt of fáar góðar grenjaskyttur. Jeg heyrði því miður ekki helminginn af ræðu hv.frsm. (J. J.), því bæði er, að jeg er farinn að heyra ver en jeg gerði, og svo er oft svo mikill hávaði í þessari deild, að varla má heyra manns mál. Þó heyrði jeg, að hv.frsm. (J. J.) var að tala um, að mjög mætti fara í kring um ákvæðin á þgskj. 323. Það er að vísu satt, því það má fara í kring um öll lög, en ef fara má í kring um þessi ákvæði, þá má engu síður fara í kring um reglugerðir sýslnanna. Það er heldur engin gagngerð ástæða móti lögum, að hægt sje að fara í kring um þau, því varla munu þau lög verða samin, sem slíkt megi ekki segja um. Þá vil jeg lýsa því yfir, að jeg og meðflm. mínir munum taka öllum breytingum og bendingum, sem miða til bóta, því það má vera, að breytingartill. á þgskj. 323 sjeu ekki svo vel úr garði gerðar, að ekki megi bæta þær. Mundi jeg vera með að athuga slíkar breytingar við 3. umr., því jeg vil fyrir alla muni, að samkomulag fáist í þessu máli. Við erum hvort eð er allir á eitt sáttir um það, að refum beri að eyða eftir föngum; okkur skilur að eins á um, hvaða leið beri að fara. Er jeg mótfallinn þessari svo kölluðu bannstefnu, sem er af sama toga spunnin og aðrar líkar stefnur, sem jeg veit að háttv.frsm. (J. J.) er ekki með. Úr því að á að banna eldi refa, af því að þeir kunni að sleppa, er eins vel hægt að segja, að rjett sje að banna manni að fara með byssu, af því að hann getur slasað sig á henni.  (P. Þ.: Bann, eins og t. d. að gefa æðaregg?)  . Það veit jeg ekki til að sje neinn gróðavænlegur atvinnuvegur, að gefa æðaregg. Þá vil jeg geta þess, að villur nokkrar hafa slæðst inn í breytingartill. á þgskj. 323. - Á t. d. í 2. tölulið að vera „hreppstjóri“ í staðinn fyrir „hreppstjórn“. Í 4. tölulið, við 4. gr. frv. er það villa, að „framan við greinina bætist“; á að standa „ný grein“. Þó jeg heyrði ekki mikið af ræðu hv.frsm. (J. J.), heyrði jeg hann þó segja eitthvað á þá leið, að yrðlingarnir gætu sloppið er verið væri að flytja þá í eldi, víðs vegar af landinu. Getur þetta komið fyrir að vísu, en þó tel jeg það mjög hæpið; er bæði, að þessir veslingar eru svo að segja ósjálfbjarga, sökum þess, hversu ungir þeir eru, og svo er eftirlit með þeim mjög strangt. Hitt veit jeg aftur á móti, að ekki er það bannað í frv. nefndarinnar, að grenjaskyttur ali yrðlinga, meðan á grenjavinslu stendur, og veit jeg til þess, að þeir hafa frá þeim sloppið. Í refareglugerð fyrir Norður-Ísafjarðarsýslu, sem jeg samdi löngu áður en refaeldi byrjaði, var sett ákvæði um, að það varðaði 50 kr. sekt, ef refir slyppu úr eldi. Annars má telja það illa meðferð á skepnum, hvernig farið var með þessi grey á grenjunum, því þeir voru hafðir til þess að kreista þá og klípa á grenjunum, svo að foreldrarnir, sem ekki þoldu að heyra kveinstafi afkvæma sinna, kæmu í skotfæri og yrðu drepnir. Þá er líka í brtt. okkar talað um að hafa megi refaeldi í eyjum og hólmum í sjó úti. Jeg get frætt hv.þm. um, að allan þann tíma, er jeg hafði refaeldi í Vigur, kom það ekki fyrir, að einn einasti refur slyppi. Kom það að vísu tvisvar fyrir, að lagði milli lands og eyjar, en aldrei bar það svo bráðan að, að ekki ynnist tími til að drepa refina áður en fulllagt var. Mjer er heldur ekki kunnugt um, að áður en refaeldi hófst á Vesturlandi hafi þar verið lógað alt að 400 refum á ári, en það hefir komið fyrir nú á síðustu árum. þætti mjer gaman að sjá til samanburðar skýrslur úr sýslum, þar sem ekkert refaeldi er, um fjölda þeirra refa, sem drepnir hafa verið. Jeg mun ekki taka það nærri mjer, þótt till. mínar verði feldar, en jeg tel það illa farið fyrir landbúnaðinn. En þó nú þessar brtt. falli, þá gleð jeg mig við þá von, að brtt. við þingsál. verði samþ., og að ekki verði tekið það sjálfstjórnarvald af sýslunefndum, er þær hafa. Liggur það líka í augum uppi, að ef trúa má þeim fyrir að sjá um grenjavinslu, þá má líka trúa þeim fyrir að sjá svo um, að refar sleppi ekki úr eldi.

Bjarni Jónsson Jeg mundi láta mig þetta refamál litlu skifta, ef ekki hefðu orðið umr. um það heima í hjeraði. Var þetta mál rætt þar á 2 þingmálafundum, og komu ýms tilmæli fram um það, að skora á hv. Alþingi að banna refaeldi. Var það fært til sönnunar, að miklar líkur væru til, að refir hefðu sloppið úr Elliðaey og eyjum á Steingrímsfirði á ís, og hefðu þeir bitið fje manna. Ekki var þó till. í þessa átt samþykt nema á öðrum fundinum. Á hinum fundinum komust menn að þeirri niðurstöðu, að í sjálfu sjer væri ekkert út á refaeldi að setja, ef tryggilega væri frá öllu gengið. Jeg þykist því vera í fullu samræmi við vilja kjósenda minna, þótt jeg sje meðflm. að brtt. Mjer er engin launung á því, að miklu rjeð um vilja annars þessa fundar, að í sýslunni er maður nokkur, Jón í Ljárskógum, ágæt refaskytta og dugnaðarmaður. Hefir hann haft atvinnu af refaeldi, enda verið forgöngumaður að því máli, og hefir hann manna fyrstur reynt að útvega þessari vörutegund góðan markað. Þótti mönnum fyrir því, að eyðileggja þennan atvinnuveg fyrir þessum manni, þar sem líka aldrei hafði fyrir komið, að refir hefðu sloppið frá honum. Vildu þeir því ekki láta það koma niður á honum, þótt einhverjir hefðu farið ógætilega. Þá tel jeg það ekki heldur rjett af löggjafarvaldi að eyðileggja einn atvinnuveg, þótt hætta stafi af honum fyrir einhverja. Ekki eru t. d. bannaðar fiskveiðar, og kemur það þó fyrir á stundum, að skip týnast, og það sem er enn meiri skaði, að ungir og duglegir menn bíða oft bana af. Margt fleira mætti tilnefna, og dettur þó engum í hug að leggja þennan eða aðra atvinnuvegi niður. Þá má og leggja töluverða áherslu á þá skoðun hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að með þessu yrði hvötin til þess að eyða refunum tekin frá mönnum. Það hlýtur hver heilvita maður að sjá, að hvötin til að eyða refunum og ná yrðlingunum er því meiri, sem meiri er hagsvonin. Jeg man líka frá mínu ungdæmi, að mikið hirðuleysi var haft við grenjavinslu. Voru yrðlingarnir oft látnir vera eftir í greninu, er foreldrarnir höfðu verið drepnir, og kylfa látin ráða kasti um það, hvort þeir yrðu hungurmorða eða lifðu. En nú hefir áhugi manna fyrir að ná í refina og yrðlingana vaxið við það, að mátt hefir tengja við það atvinnugrein, sem mikið gefur í aðra hönd. Íslendingar eru oft vanir að líta til annara landa, er þeir eru sjálfir að ráðgera, hvernig einhverju skuli haga. En eins og menn vita, þykir konum víðs vegar um heim mikið koma til loðskinna, sjerstaklega þeirra, sem fásjeð eru. Eftir því tóku menn í Vesturheimi, að þar í landi voru sumar refategundir með rauðum lubba undir hinum löngu gráu háruni á bakinu, en aðrar með svörtum lubba undir silfurgráum, löngum hárum. Eru þeir sjaldgæfari og miklu dýrari, og eru skinn þeirra seld afardýru verði. Tveir menn tóku sig þá til og ólu refina; bjuggu þeir svo vel um, að enginn vissi, hvaðan öli þessi skinnavara kom inn á markaðinn, enda máttu mennirnir ekki við því að missa refina. Þessum mönnum tókst að verja refunum útgöngu, en þeim tókst ekki að verjast því, að meðbræður þeirra kæmust ekki að þessu. Fóru því menn alment að leggja stund á þennan atvinnuveg. Er nú svo mikið um þennan atvinnuveg þar vestra, að stjórnin hefir gefið út skýrslu um það meðal annars, hvernig menn eigi að haga sjer, og er þar teikning af, hvernig refagirðingar eða stíur eiga að vera. Verður að búa svo um, að þeir grafi sig ekki í gegnum, og hefir grjót til þessa þótt duga; enn fremur grafa refir sig ekki í gegnum trjevegg, sem er makaður upp úr kreosod. Til þess að gefa mönnum nokkra hugmynd um, hvern arð þessi atvinnuvegur gefur þar, sem menn hafa hitt á að ala upp sjerstaklega sjaldgæfar og skinngóðar refategundir, get jeg sagt frá því, að eitt skinn af silfurref var selt þar fyrir 1000 vesturheimska dali, og í 12 árin, eftir 1905, hefir meðaltalan af verði bestu skinnanna verið 600 dalir. Ættu þessar tölur að fá menn til þess að hugsa sig um, áður en þeir fara að banna þennan atvinnuveg með lagaboði. Þess ber og að gæta, að silfurrefir geta engu síður lifað hjer á landi en þar vestra, og eru raunar til hjer á landi refir, bláir á lit, með silfurlituðum hárum. Væru þeir aldir upp af viti, er engin hætta á öðru en að þeir myndu gefa góðan arð. Jeg vildi geta þessa, mönnum til íhugunar, áður en þeir loka atvinnuvegi, sem nú er í byrjun. Það er von, að menn heimti, að svo sje tryggilega um búið, að fjenaði stafi ekki hætta af refarækt. Og það ætti að vera vinnandi vegur að búa svo tryggilega um hnútana, að fjenaði væri óhættara eftir en áður. Því að refarækt mundi auka veiðilöngunina, eins og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefir tekið fram, þar sem menn vissu, að einhvers væri að vænta í aðra hönd. Jeg vona þess vegna, að landbúnaðar-, eða refanefndin, taki þessi atriði til íhugunar, áður en hún gengur að málinu af kappi. Það tel jeg vera miklu sæmilegra. Jeg hygg, að Íslendingum verði engu erfiðara en öðrum þjóðum að búa svo tryggilega um hnútana, sem hjer hefir sagt verið.

Pjetur Ottesen Af því að jeg er einn af flm. frv. þessa, sem þegar hefir verið rætt allmikið um, og útlit er fyrir að enn sje ekki útrætt, vildi jeg segja nokkur orð. Það hefir gengið álíka vel að handsama þetta frv. og refina, því að nú hefir það verið tekið 5 eða 6 sinnum af dagskrá. Skoðanir manna eru skiftar um málið. Við flm. frv. höldum því fram, að eini vegurinn til þess að útrýma refunum sje að banna refaeldi. Aðrir telja það öruggasta ráðið, að rekin sje sem mest refarækt í landinu, enda ber breytingar- og viðaukatill. á þgskj. 323 þetta með sjer. Við 1. umr. taldi hv.þm. Stranda. (M. P.) fyrirsögn frv. vera algert öfugmæli, því að frv. mundi leiða til þess, að refum fjölgaði. Þegar hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) fór að rökstyðja þessa staðhæfingu með honum, virtust mjer rökin snúa öfugt við henni. Ræða hans ber það með sjer, að refum hefir fjölgað á Vestfjörðum, þrátt fyrir refaræktina. Hv. þm. (S. St.) sagði, að yrðlingar hefðu verið fluttir til Vestfjarða.  (S. St.: Úr Mýrasýslu)  . Það kemur málinu ekki við, hvaðan þeir hafa verið fluttir, þó að satt væri. En annars höfum við umsögn fleiri manna um það, hvernig refirnir vaða uppi á Vestfjörðum.  (S. St.: Það eru óáreiðanlegar munnmælasögur)  . Jeg leyfi mjer samt að bera þær fram, í þeirri trú, að fleirum sje að trúa en hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Eftir frásögn hv.þm. Barð. (H. K.) hefir dýrbítur aukist svo stórum þar í hjeraði tvö síðustu árin, að til vandræða horfir. Bændur eru í svo miklum vandræðum með fje sitt á vetrum, að fjármaðurinn verður að fylgja því stöðugt. Það kveður jafnvel svo ramt að, að refirnir elta fjenaðinn heim að húsunum.  (S. St.: Það hefir verið svona frá alda öðli)  . Nei, þessi ófögnuður hefir farið stórum í vöxt tvö síðastliðin ár Sömu sögu segir hv.þm. Snæf. (H. St.) úr sínu hjeraði. En við höfum líka vitnisburð nágranna hv.þm.N.-Ísf. (S St.), þar sem er hv.þm. Ísaf. (M. T.). Hann segir, að einmitt síðan refaeldið hófst á Vestfjörðum hafi þeim fjölgað svo geipilega þar um slóðir, að þeir gangi jafnvel ljósum logum inn í kaupstaðinn á vetrum.  (S. St.: Þeir eru ekki ferfættir)  . Það lítur út fyrir, að hv.þm. (S. St.) þekki tvífætta refi. Þessi vitnisburður, um ferfættu refina, kemur ekki vel heim við það, sem þm.N.-Ísf. (S. St.) hefir haldið fram. Sömu tíðindi eru sögð úr Húnav.sýslu, og ekki er grunlaust um, að refagangurinn þar eigi að nokkru lyti kyn sitt að rekja til refa, sem grunur er á að sloppið hafi í land á ísi úr Grímsey eða Steingrímsfirði.  (B. St: Sagði ekki hv.þm. Stranda. (M. P.), að refirnir kæmu aftur, þó að þeir slyppu?)  . Jú, það sagði hann að vísu, að þeir leituðu að holu sinni, en það er nú dálítið grunsöm staðhæfing, því að trygð tófunnar hefir ekki verið við brugðið hingað til. Auk þess getur ísa leyst skyndilega, og er þá refunum ekki afturkomu auðið, hvað sem trygðinni líður. Það er þess vegna ljóst, að refarækt verður aldrei til að útrýma refum. Og því fráleitara er að heyra slíka staðhæfingu af vörum hv.þm. Dala. (B. J.), þar sem fullyrt er, að refir hafi sloppið þar í hjeraði úr gæslu; þrátt fyrir það flytur hv. sami þm. (B. J.) brtt. um, að refi megi rækta í eyjum og hólmum, og segist vera þar sammála kjósendum sínum. Þó er talið alveg víst, að refir hafi sloppið þar í land úr eyju einni. Þetta kemur berlega fram í þingmálafundargerð þaðan úr sýslu, þar sem skorað er á þingið að banna alveg refaeldi. Það getur verið, að búa megi nógu tryggilega um refina í steinþró, enda mun það vera eini vegurinn til þess að vera öruggur um, að þeir sleppi ekki. En þeir refir, sem sleppa úr haldi, verða mestu skaðræðisgripir; miklu nærgöngulli en refir eru ella. Þeir eru hættulegur bitvargur, sem snuðrar í alla króka og kima, og skjótast jafnvel inn í fjárhúsin. Það er ekki allra meðfæri að „civilisera“ refina eins vel og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) virðist hafa tekist. Hann sagði, að þeir gengju innan um fjenaðinn á eyjunni hjá sjer, án þess að gera honum hið minsta mein. Það eru fæst hjeruð, sem eiga slíka uppeldisfeður. Hann hefir ef til vill skvett vígðu vatni á lömbin sin, svo tófan hefir ekki árætt að þeim. Til dæmis um það, hvort refaeldið sje öruggasta ráðið til að útrýma refunum, má benda á það, að þess eru dæmi um grenjamenn, að þegar þeir komast á snoðir um, að yrðlingarnir væru svo ungir, að þeir hafa ekki treyst sjer að halda tórunni í þeim, hafa þeir yfirgefið grenin í bili, en þegar þeir hafa komið aftur að greninu, hafði tófan flutt sig og hyski sitt. Þeir hafa því komið að tómum kofunum og mist af krásinni. Því hefir, eins og áður er sagt, verið haldið fram, að áhugi manna á grenjavinslu mundi minka, ef refarækt væri bönnuð. Jeg hygg, að hún mundi vaxa, því þá gætu menn fyrst vænst þess, að sjá einhvern árangur af útrýmingarstarfinu. En þeir, sem rækju grenjavinslu sem atvinnu, mundu ekki vilja, að refunum væri útrýmt, þeir mundu sjá hag sinn í því, að viðhalda refunum. Þótt kaup það, sem nú er goldið fyrir grenjavinslu, sje sumstaðar lágt, eftir því, sem sjá má í fjallskilareglugerðum, mundi það ekki verða vinslunni til verulegs trafala, því að ef frv. yrði samþ., mundu sýslurnar leggja meira kapp á grenjavinslu en gert hefir verið hingað til, og gjalda grenjamönnum hærra kaup. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði, að Alþingi ætti ekki að setja lög um grenjavinslu, heldur ætti vinslan að vera sett í sjálfdæmi hjeraðsstjórna. Þetta gæti átt við sum hjeruð, en ekki öll. Og jeg efast fastlega um, að gengið yrði hreint til verks að útrýma refum í hjeruðum, sem ættu jafnáhrifamikla og harðvítuga refaeldispostula eins og þeir eru hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) og hv.þm. Stranda. (M. P.). Háttv. þm. Stranda. (M. P.) tók að vísu fram, að ákvæðin yrðu að vera ströng, ef grenjavinslan ætti að verða einhlít. þetta er rjett. En hv.þm. Stranda. (M. P.) hefir ekki hingað til lagt mikið upp úr ströngum lagaákvæðum. Jeg þarf ekki að fjölyrða um ræðu hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), þá sem hann nú flutti. Hún var að eins endurtekning á því, sem hann sagði við 1. umr. málsins. Brjefið, sem hann las upp, er mjög skilmerkilegt frá sjónarmiði refaeldismanns. Og þar sem hv.þm. sjálfur (S. St.) hefir mikinn tekjuauka af refaeldi, þá er eðlilegt, að hann vilji halda í refina sjálfs sin vegna.  (S. St.: En ef jeg skyldi nú vera hættur við refaeldið?)  . Þótt hv.þm. (S. St.) kunni að vera hættur við það nú um stundarsakir, þá má gera ráð fyrir, að hann hyrfi að því aftur, þar sem hann hefir svo gott vald á þessum dýrum. Og jeg býst við, að fleiri mundu vekjast upp, sem vildu feta í hans fótspor. Þá lagði háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) áherslu á það, að hlynt væri að grenjaskyttunum. En það kvað hann ekki vera aðhlynningu, að banna mönnum refaeldi. Eftir hans skilningi gætu refaskytturnar því að eins haldið iðn sinni áfram, að leyft sje refaeldi. En það væri sama sem að stuðla að því, að refunum fækki ekki í landinu. Jeg hygg, að hjer verði því að eins tryggilega um hnútana búið, að lagt sje algert bann við refarækt. Búfjenaði stendur stórhætta af þessum bitvargi Þess vegna tel jeg sjálfsagt að samþ. frv. Refaskyttunum má hlynna að á annan hátt, borga þeim vel fyrir starfa sinn og verðlauna auk þess þá, sem skara fram úr að dugnaði í því að vinna gren. Í brtt.hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) er gert ráð fyrir því, að hreppstjóri skoði hús þau og girðingar, sem ætlaðar væru til geymslu refa. En hver á að skoða þann útbúnað hjá hreppstjóra, ef hann skyldi hafa refarækt? 1 5. lið till. er heimilað refaeldi í eyjum og hólmum. En ekki er minst á einu orði, hver eigi að hafa eftirlit með því, að refirnir sleppi ekki í land?  Jeg vænti, að hv. deild samþ. frv. og felli brtt., sem eru fleygur í frv.

Frsm. (Jón Jónsson) Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði, að refarækt gæfi góða arðsvon í aðra hönd og mundi verða til þess að eyða refunum, því að það væru jafnvel einu ágætisskytturnar, sem við eldið fengjust. En það er ekki sagt, að refaeldismenn sjeu góðar refaskyttur. Hugsunin, sem liggur til grundvallar fyrir grenjavinslu þeirra, er ekki að útrýma refunum, heldur að veiða þá til eldis. Þar af leiðir, að þeir mundu einkum gera sjer far um að veiða yrðlinga, sem eru auðveldari viðfangs en fullorðnir refir. Eðlilegt væri, að þeir vildu viðhalda stofninum, til þess að tryggja sjer atvinnuna sem lengst, og legðu sig því ekki eftir að ná fullorðnu dýrunum, frekar en verkast vildi. Menn geta verið snjallir að ná yrðlingum, þótt þeir sjeu ekki góðar skyttur nje lagnir á að leggja að velli fullorðna refi. - Ályktun hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) er því röng. Jeg vil benda háttv.þm. á, að fleiri en refaeldismenn hafa verið svo duglegir, að veiða 40 refi. Á Fljótsdalshjeraði var einu sinni maður, sem lagði fyrir sig refaveiðar, og komst svo langt, að hann veiddi 40 refi á einum vetri. Það er ekki sagt, að alstaðar sjeu menn, sem eru eins duglegar refaskyttur og þessi maður. En ef ýtt væri undir menn með verðlaunum, mætti gera ráð fyrir, að ýmsir legðu sig eftir refaveiðum. Það getur orðið töluverður arður í að vinna gren, þótt ekki sje til eldis. - Grenjavinslumennirnir fengju í fyrsta lagi verðlaun fyrir hvern ref, sem þeir veiddu. Þar að auki fengju þeir borgun fyrir refaskinnin. Það gæti því orðið dálítill gróðavegur að grenjavinslu, þótt hann yrði eitthvað minni en ef grenjamönnunum væri leyft refaeldi. Enn fremur yrðu skinn af yrðlingum einhvers virði. Höfundur brjefsins, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) las upp, - sem er refaeldismaður, - kvaðst ekki last framar við refaveiðar, ef frv. yrði samþ. Þessi yfirlýsing sýnir að eins óskiljanlegan stórbokkaskap. Maðurinn getur varla sagt þetta í alvöru, heldur til að ögra mönnum með því. Refaeldi verður aldrei örugt ráð til þess að verja hjeruðin fyrir ágangi refa. Öruggasta ráðið er, að einstakir menn leggi stund á refaveiðar, til algerðrar útrýmingar refa. Annars verður grenjavinslan aldrei trygg. Engin hálfvelgja nje kák dugir í þessu máli. Allar misfellur á framkvæmdum verður að fyrirbyggja, eftir því sem kostur er, og hvetja verður til framkvæmda. Það er það eina rjetta, sem þingið getur gert. Þá menn verður að verðlauna, sem mestan dugnað sýna. Öll miðlun er hjer ótæk. Er því ekki rjett að samþ.brtt.hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) og fjelaga hans.