Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Biðlistar í heilbrigðisþjónustu hér á landi eru staðreynd og eru merki um ákveðna veikleika í þjónustunni. Samkvæmt samantekt landlæknis frá liðnu vori bendir margt til þess að biðlistar séu að lengjast og biðtími eftir aðgerðum einnig. Fólk þarf að bíða í rúmlega eitt og hálft ár eftir aðgerð á almennum skurðdeildum á Landspítala -- háskólasjúkrahúsi og biðtími eftir bæklunaraðgerð er um eitt ár. Biðtími eftir aðgerð getur reynst sjúklingi afdrifaríkur. Aðgerðin sem hann bíður eftir getur staðið í vegi fyrir fullri virkni hans í samfélaginu og getur skert lífsgæði hans verulega. Biðtíminn er kostnaðarsamur fyrir einstaklinginn jafnt sem þjóðfélagið í heild. 12. júlí sl. felldi Evrópudómstóllinn dóm er varðar viðurkenningu á rétti sjúklinga til að leita sér heilbrigðisþjónustu í löndum Evrópusambandsins ef sambærileg þjónusta býðst ekki í heimalandi viðkomandi tímanlega. Dómurinn varðar mál tveggja hollenskra einstaklinga sem fengu ekki heilbrigðisþjónustu í heimalandi sínu en leituðu eftir henni í öðru landi Evrópusambandsins. Dómurinn komst að þeirri niðurstöðu að þeir hefðu átt rétt á endurgreiðslu frá tryggingakerfi heimalands síns. Í dómsorði sínu viðurkenndi Evrópudómstóllinn rétt sjúklinga sem eru á biðlista eftir aðgerð í heimalandi sínu, á að fá meðferð í öðru landi Evrópusambandsins og skyldi hún greidd af sjúkratryggingu viðkomandi í heimalandi hans. Að því tilskildu að meðferðin sé vísindalega viðurkennd og falli undir sjúkratryggingu sjúklings er heilbrigðisyfirvöldum óheimilt að synja viðkomandi um greiðslu vegna læknismeðferðar í öðru landi Evrópu nema í þeim tilvikum sem heilbrigðiskerfi landsins getur boðið sömu eða sambærilegra þjónustu án óhóflegrar biðar. Réttindi og skyldur velferðarkerfa í Evrópu eru ekki samræmd og ákvarðar hvert aðildarríki hvernig það hagar málum sínum í þeim efnum. Hins vegar mega ríkin ekki brjóta á grundvallarréttindum þegnanna, sem tryggð eru með Evrópusáttmálanum, til að leita sér þjónustu nema rökstuddar og málefnalegar ástæður liggi þar að baki. Áhrif þessa dóms er þegar farið að gæta. Miklar umræður hafa orðið í Bretlandi um þetta mál enda eru biðlistar í heilbrigðisþjónustu þar langir og biðtími eftir þjónustu eftir því. Í byrjun október fjölluðu bresk blöð um fyrsta breska sjúklinginn sem fór gagngert til Þýskalands í kjölfar dómsins til að fá liðskiptaaðgerð á hné en hann hafði beðið í tvö ár og átti enn eftir að bíða í um tíu mánuði til viðbótar eftir aðgerð í Bretlandi. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef eru bresk yfirvöld nú að gera áætlun um að senda hópa Breta til meginlandsins til aðgerða til að grynnka á biðlistum. Af þessu tilefni varpa ég fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. heilbrrh.- og trmrh.: Telur ráðherra að niðurstaða Evrópudómstólsins 12. júlí sl., um að sjúklingar eigi rétt á að fá greiddan kostnað við heilbrigðisþjónustu, sem ekki er unnt að veita á tímabæran hátt í heimalandinu en framkvæmd er í öðru aðildarríki Evrópubandalagsins, hafi fordæmisgildi á Evrópska efnahagssvæðinu og gildi því fyrir Íslendinga jafnt sem aðra þegna á svæðinu?

Herra forseti. Í fyrirspurn þessari er væntanlega verið að vitna til dóms Evrópudómstólsins í máli Smits og Peerbooms frá 12. júlí sl. þar sem sjúkrahúsmeðferð er talin falla undir þjónustuhugtakið í Rómarsáttmálanum. Aðildarríkjum Evrópusambandsins er þó heimilt að takmarka aðgang að sjúkarhúsmeðferð í öðrum ríkjum séu fyrir því haldbær rök svo sem að tryggja fjárhagslegan stöðugleika í heilbrigðiskerfinu. Þess má geta að Ísland sendi dómstólnum greinargerð í málinu og voru sjónarmið okkar staðfest í meginatriðum. Í umræddu máli kemst dómstóllinn m.a. að þeirri niðurstöðu að það kerfi að samþykkja þurfi sjúkrahúsvist erlendis fyrir fram, sé samrýmanlegt ákvæði Rómarsáttmálans að uppfylltum nánar tilteknum skilyrðum. Aðildarríki mega þó ekki synja sjúklingi um nauðsynlega meðferð en við mat á því hvort meðferð sé nauðsynleg verða aðildarríkin að taka tillit til þriggja þátta. Í fyrsta lagi hvort heilbrigðisstofnun heima fyrir geti veitt meðferðina án of mikillar tafar. Í öðru lagi þarf að meta ástand sjúklings sérstaklega í hvert skipti. Í þriðja lagi, og hér kemur mikilvægt atriði með tilliti til fyrirspurnarinnar, hafa aðildarríkin heimild til að meta nauðsyn þess að hafa í landinu nægt og stöðugt framboð af hágæðasjúkrahúsmeðferð og tryggja fjárhagslegan stöðugleika sjúkratrygginga. Tekur dómstóllinn sérstaklega fram að færi stór hluti tryggðra sjúklinga að leita til erlendra sjúkrahúsa gæti það haft í för með sér að ógerlegt væri að skipuleggja og fjármagna sjúkrahúsþjónustu. Niðurstaða Evrópudómstólsins gefur þannig ekki færi á því að sjúklingar geti án takmarkana leitað sér sjúkrahúsmeðferðar erlendis sem ekki er unnt að veita tímanlega í heimalandinu. Um fordæmisgildi dómsins að öðru leyti vísa ég til þess að þó að Evrópudómstóllinn sé búinn að fella heilbrigðisþjónustu undir Rómarsáttmálann hafa aðildarríkin eigi að síður víðtækar heimildir til að takmarka aðgang að slíkri þjónustu, þ.e. með vísan til þeirra þátta sem ég hef áður nefnt, svo sem til að tryggja nægt framboð heilbrigðisþjónustu og fjárhagslegan stöðugleika sjúkratrygginga.

Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi gerði biðlista að umtalsefni og sagði réttilega að bið eftir aðgerð geti verið sjúklingum afdrifarík. Við vitum dæmi þess að fólk hefur látist meðan það beið eftir mjög mikilvægum aðgerðum og það er alveg rétt. Aftur á móti er í þessar fyrirspurn verið að spyrja um það þegar ekki er unnt að veita á tímabæran hátt aðgerð í heimalandinu. Nú höfum við ekki lög hér á landi um hámarksbið eftir aðgerð. Ég hef einmitt lagt fram frv. um að settur verði hámarksbiðtími eftir ákveðnum aðgerðum sem er í samræmi við niðurstöðu forgangsröðunarnefndar hæstv. heilbrrh. En það hefur ekki verið samþykkt. Hins vegar vil ég benda á að fram hefur komið hjá sjúkrahúsunum, við heimsókn heilbrn., að þau hefðu getað grynnkað mjög á biðlistunum með ekki mjög háum fjárveitingum og það hér innan lands. Ég hefði talið að frekar hefði átt að leggja áherslu 

Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu áhugaverða máli. Mig langar til að bæta aðeins við spurninguna áður en hæstv. ráðherra tekur aftur til máls, þ.e. um stöðu þeirra sjúklinga sem ekki geta fengið þjónustu í heimalandi sínu af öðrum ástæðum en að það sé ekki hægt á tímabæran hátt, heldur vegna þess að það hefur e.t.v. orðið trúnaðarbrestur milli læknis og sjúklings eins og dæmi eru um eða meint mistök eða einhver vandamál slík hafa komið upp að sjúklingur eða t.d. heimilislæknir hans telja að hann muni ekki geta nýtt sér þá þjónustu sem boðið er upp á heima fyrir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir svör hans og lít svo á að þessu máli sé ekki lokið. Ég er ekki alveg viss um að það sé rétt að hin fjárhagslega staða sjúkratrygginga ráði mestu í þessu máli. Það sem ræður mestu í þessu eru mannréttindi, þ.e. réttur sjúklinganna til þjónustu. Niðurstaða Evrópudómstólsins þýðir að stjórnvöld geta ekki neitað fólki um að fá heilbrigðisþjónustu í öðru landi innan Evrópska efnahagssvæðisins nema heilbrigðisyfirvöld geti boðið sömu eða jafngóða meðferð án ótilhlýðilegrar eða óhóflegrar biðar. Niðurstaðan í þessu máli skiptir verulegu máli fyrir Íslendinga því að Íslendingar sem eru á biðlista eftir tiltekinni meðferð á heilbrigðisstofnunum hér í landi gætu þá að uppfylltum ákveðnum skilyrðum sótt um að komast í sams konar meðferð eða aðgerð í öðrum löndum Evrópska efnahassvæðisins, t.d. á Norðurlöndum, og fengið hana greidda af heilbrigðisyfirvöldum hér á landi. Er þá miðað við greiðslu sem er sambærileg við greiðslu fyrir sams konar aðgerð hér heima. Íslendingar hefðu sem sagt möguleika á að komast til heilsu fyrr en ella með því að leita út fyrir landsteinana. Ef niðurstaðan er sú að þessi dómur eigi við Íslendinga þá þurfa heilbrigðisyfirvöld einnig að skoða kosti og galla við það að auka við meðferðarúrræði hér heima eða á hinn bóginn að senda sjúklinga utan. Það er alveg ljóst að Íslendingar vilja helst fara í aðgerð hér á landi, enda treysta þeir íslenskri heilbrigðisþjónustu best. Ég tel því að þessi úrskurður Evrópudómstólsins leggi aukna pressu og auknar skyldur á heilbrigðisyfirvöld til að skoða biðlistamál í heilbrigðisþjónustunni til hlítar. Ég tel að þessi dómur sé tímamótadómur. Það hefur lengi verið beðið eftir honum vegna þess að hann segir að það séu mannréttindi að veita tímanlega heilbrigðisþjónustu. Ég hefði gjarnan viljað ræða þetta mál nánar en hef ekki tíma til þess.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda og þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni fyrir að hreyfa þessu máli sem vissulega er stórt. Það er alveg ljóst hvert mitt sjónarmið er í þessu efni sem forgangsmál og ég held að það fari saman við almennt álit þjóðarinnar, þ.e. að keppa beri að því að veita sem besta heilbrigðisþjónustu hér heima og stefna að því að vinna á biðlistum með auknum fjárveitingum þannig að hægt sé að vinna á þeim með íslenskri heilbrigðisþjónustu. Það hlýtur að vera markmið númer eitt. Ég vil taka fram að þó að biðlistar séu auðvitað tilfinnanlegir, og ég er ekki að draga úr því, þá hafa þeir sjúklingar sem hafa verið í brýnustu þörf í ýmsum greinum komist í aðgerðir. Ég skal ekki segja um það á þessari stundu hvað dómsorðið ,,án of mikillar tafar`` innifelur. Það er túlkunaratriði sem mundi koma til mats siglinganefndar sem fer yfir þessi mál fyrir okkar hönd. Varðandi það sem hv. 14. þm. Reykv. spurði um trúnaðarbrest á milli læknis og sjúklings, hvort það væru rök fyrir að leitað sé meðferðar erlendis, þá er það einn af þeim þáttum sem siglinganefnd mundi taka fyrir, en hún fer með þessi mál. En um þetta eru ekki nein skýr lagaákvæði. 
             Ég vil undirstrika að lokum að okkur ber að fara grannt yfir þennan dóm. En stefnan er skýr, að reyna að byggja upp sem fullkomnasta heilbrigðisþjónustu innan lands og leita þá út fyrir landsteinana með það sem ekki er heppilegt að byggja upp hér.

Herra forseti. Lyfjakostnaður hins opinbera stefnir í að vera tæpir 5 milljarðar á þessu ári og er þar ekki meðtalinn ærinn kostnaður sjúklinga sjálfra af lyfjum. Talið er að lyfjafyrirtæki verji 30% af veltu sinni til rannsókna á lyfjum en þó nokkuð hærri fjárhæð til markaðssetningar, eða 35--40%. Stór þáttur í markaðssetningunni er að hafa áhrif á lækna því það eru jú þeir sem ávísa lyfjunum. Meiri peningar lyfjafyrirtækjanna fara til læknanna, þ.e. í markaðssóknina, en í rannsóknir á lyfjunum. Og þetta er athyglisvert. Sá kostnaður fer að sjálfsögðu út í lyfjaverðið. Ýmsar aðferðir eru notaðar og ýmsum meðulum beitt. Algengt er að lyfjafyrirtæki bjóði læknum á erlendar ráðstefnur til að kynna framleiðslu sína. Þá eru jafnvel dæmi um að mökum sé boðið með. Heyrst hefur af boðsferðum sem eru ekkert annað en skemmtiferðir, kynningarþátturinn er þar til málamynda. Þetta eru boðsferðir í þeim tilgangi að læknar vísi á lyf viðkomandi fyrirtækis, lyf sem eru jafnvel mun dýrari en önnur sambærileg lyf, sem hefur áhrif á heildarkostnað okkar. Lyfjafræðingur Tryggingastofnunar ríkisins lýsti því yfir nýlega að eitt af vinsælustu bólgulyfjunum hér á landi sé fjórum sinnum dýrara en sambærilegt eldra lyf. Og hvers vegna ætli læknar vísi svo mikið á hið dýra lyf? Það er altalað að hjá vissu lyfjafyrirtæki viðgangist ákveðið gulrótarkerfi fyrir lækna sem felst í því að þeim sem eru duglegir að sækja lyfjakynningar þeirra sé umbunað --- með hjólreiðaferð til Frakklands þetta árið en í fyrra var það lúxusferð til New York. Það er auðvitað siðlaust ef þetta viðgengst og læknar taka þátt í því. Og þetta á auðvitað ekki að viðgangast. Menn gerðu stórmál vegna rauðvínsflösku á dögunum en hún er hjóm eitt miðað við ferðalögin. Þeir sem gerst þekkja til þessa heims telja að slíkum ferðum hafi frekar fjölgað en hitt. Heilbrigðisyfirvöld hjá ýmsum þjóðum hafa sett strangar reglur um samskipti lækna við lyfjafyrirtæki. Í Bandaríkjunum eru mjög ákveðnar reglur, t.d. á sjúkrahúsum. Þar hafa lyfjakynnar aldrei beinan aðgang að læknum heldur fer allt kynningar- og sölustarf fram á sameiginlegum fundum lækna og apóteks sjúkrahússins. Hérlendis hafa þeir beint samband við læknana. Þyrfti ekki að taka á þessu? Í Svíþjóð eru líka strangar reglur um boðsferðir lækna og þeim gert að greiða sjálfir hluta kostnaðar, og allar boðsferðir fara í gegnum yfirvöld eða vinnuveitendur. Engar ákveðnar reglur gilda um þessi mál hérlendis. Læknafélag Íslands og Samtök verslunarinnar gerðu með sér samning í fyrra um samskipti lyfjafyrirtækja og lækna en við lestur þeirra get ég ekki séð að komið sé algjörlega í veg fyrir svokallaðar mútuferðir lyfjafyrirtækja. Þær eru vissulega í áttina en allt of slappar. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Eru til einhverjar reglur frá hinu opinbera um markaðssetningu lyfjafyrirtækja fyrir lækna? Ef svo er ekki, telur ráðherra að setja þurfi slíkar reglur? Hefur verið kannað hvort boðsferðir lyfjafyrirtækja fyrir lækna hafi haft áhrif á lyfjaverð og lyfjakostnað hins opinbera?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að hreyfa þessu máli en hún hefur beint þeirri fyrirspurn til heilbrrh. hvort til séu einhverjar reglur um markaðssetningu lyfjafyrirtækja fyrir lækna. Því er til að svara að í lyfjalögum, nr. 93/1994, er kveðið á um auglýsingar og kynningar á lyfjum. Kemur þar glögglega fram á hvern hátt má auglýsa lyfseðilsskyld lyf fyrir heilbrigðisstéttum og lausasölulyf fyrir almenningi. Eftirlit með lyfjaauglýsingum er í lögum þessum falið Lyfjastofnun. Einnig er kveðið nánar á um afhendingu lyfjasýnishorna en þau má afhenda læknum persónulega gegn undirritaðri beiðni læknis. Í reglugerð nr. 328/1995, um lyfjaauglýsingar, er nánar kveðið á um kröfur þær sem auglýsingum fyrir lyf er gert að uppfylla. Þar kemur einnig fram að óheimilt er að bjóða læknum og fleiri heilbrigðisstéttum gjafir, fé eða fríðindi nema um óveruleg verðmæti sé að ræða. Umræða fór fram í dagblöðum fyrir nokkru um þessi mál og var tilefnið óvanaleg aðferð lyfjafyrirtækis til að vekja athygli á söluvöru sinni. Ég gat þess þá í viðtali við blaðamenn að ég treysti læknastéttinni til almennrar skynsemi og siðsemi og að láta ekki hafa áhrif á sig með þessum hætti. Markaðssetning af þessum toga yrði fremur til að gera lítið úr læknastéttinni en hitt. Ég stend fyllilega við þessi orð mín. Hv. þm. spurði einnig hvort kannað hefði verið hvort boðsferðir lyfjafyrirtækja fyrir lækna hefðu áhrif á lyfjaverð og lyfjakostnað hins opinbera. Kannanir af þessum toga hafa ekki verið gerðar hér á landi af hálfu heilbrigðisyfirvalda. Umfang þessara ferða virðist allnokkurt en ekki verður séð að þær séu á nokkurn hátt undanþegnar ákvæðum laga eða reglugerða ef auglýsing á lyfjum á sér stað í boðsferðum þessum. Lyfjakostnaður hefur vaxið á Íslandi undanfarin ár og vegur sífellt þyngra í útgjöldum vegna heilbrigðismála. Kostnaður við markaðssetningu er verulegur hluti heildarkostnaðar vegna lyfja. Því tel ég mikilvægt að öll markaðssetning á lyfjum og tengdum vörum sé gerð á þann hátt að allir aðilar geti vel við unað, jafnt kaupendur lyfjanna sem seljendur þeirra.

Herra forseti. Öll fyrirtæki sem framleiða vörur koma framleiðslu sinni á framfæri við væntanlega viðskiptavini. Um lyfjafyrirtækin gegnir öðru máli þar sem þeim er ekki heimilt að auglýsa lyf á almennum markaði eða í fjölmiðlum. Það eru læknar sem ávísa lyfjum og velja hvaða lyf henta hverjum sjúklingi. Læknar þurfa að fá jafnharðan fréttir af nýjungum í lyfjaframleiðslu til að geta þekkt verkunarmáta lyfja og aukaverkanir þeirra. Eftirlit er að sjálfsögðu í höndum landlæknis og, eins og kom fram hjá ráðherra, hjá Lyfjastofnun. Auk þess setti Læknafélag Íslands ítarlegar siðareglur um samskipti lækna og lyfjafræðinga og hafa þær verið samþykktar þar. Viðbrögð hæstv. ráðherra við umræddu máli sem kom hér upp á dögunum voru ágæt og mjög viðeigandi þegar hann sagði: Læknum er treystandi. Og þeim er treystandi.

Herra forseti. Heilbrigðisstarfsmenn hafa skyldur til að halda við menntun sinni og kynna sér nýjungar í starfi sínu, t.d. verkun nýrra lyfja, sjúklingum sínum til hagsbóta. Lyfjakynningar eru því eðlilegur þáttur í heilbrigðisþjónustu og það er óþarfi að setja þær í annað samhengi. Mér er kunnugt um að Samtök lyfjafyrirtækja og Samtök lækna hafa nýverið sett sér siðareglur um samskipti sín sem m.a. snúa að lyfjakynningu. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Lyfjafyrirtækjum er óheimilt að gefa læknum gjafir til þess að hvetja til ávísana eða notkunar lyfja. Verðlitlar gjafir sem einkum er ætlað að minna á vöruheiti eða notkunarmáta lyfja er þó heimilt að afhenda læknum.`` Hæstv. heilbrrh. nefndi hér áðan ákveðið nýlegt tilvik sem varðaði rauðvín. Þar var ætlunin að tengja rauðvín við höfuðverk sem við kannski þekkjum sum. Þessi rauðvínsflaska mundi sjálfsagt teljast vera verðlítil gjöf í þessu sambandi og falla innan ramma siðareglnanna. Hér á landi er hins vegar engin hefð að nota áfengi í þessum tilgangi þótt það væri e.t.v. eðlilegt í Frakklandi þannig að þetta tilvik mætti kannski flokkast undir yfirsjón.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þeim sem tóku þátt í þessari umræðu. Eftir hana er ég sannfærð um að gera þarf skýrar og gagnsæjar reglur um þessi mál. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra fer lyfjakostnaður hins opinbera sívaxandi og sömuleiðis lyfjakostnaður sjúklinga. Þetta er orðið ríkinu mjög dýrt á meðan lyfjafyrirtækin mala gull. Auðvitað þurfum við að beita öllum tiltækum ráðum til að koma í veg fyrir sívaxandi kostnað, og einnig að auka siðferði í þessum málum. Ég tek undir það að trúverðugleiki lækna er líka í húfi hvað þetta varðar. Hér talaði hv. þm., læknir, um að hægt væri að treysta læknum. Við skulum vona það. Engu að síður viðgangast svona mútuferðir eins og ég nefndi í máli mínu áðan. Ég tel því mikilvægt að stjórnvöld setji mjög strangar reglur til að koma í veg fyrir slíkt. Vissulega þarf að sjá til þess að læknum séu kynnt ný lyf, svo sannarlega tek ég undir það, en það þarf að setja skýrar og gagnsæjar reglur. Ég vil geta þess hér að mörg stóru alþjóðalæknablöðin setja verulega fyrirvara við niðurstöður rannsókna þar sem styrkir frá lyfjafyrirtækjum koma til. Og læknar sem skrifa í slík blöð verða að geta þess hverjir hafa styrkt þá. Niðurstaða mín eftir þessa umræðu er sú að það er nauðsynlegt að setja opinberar, skýrar reglur um samskipti lækna og lyfjafyrirtækja, hér alveg eins og í öðrum siðmenntuðum ríkjum.

Herra forseti. Það kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að lyfjakostnaður hefur farið vaxandi og það er rétt. En ég vil ekki skrifa það á þetta málefni sem við erum að ræða hérna. Við höfum lagt á það kapp í heilbrrn. og aðrir þeir sem um þetta mál hafa fjallað að ódýrari lyfjum sé ávísað ef þau eru jafngóð. Í ráðuneytinu er ætíð vinna í gangi varðandi samheitalyf og ódýrari lyf og henni verður haldið áfram. Ég tel að um þetta mál gildi skýrar reglur. Fram kemur að óheimilt sé að bjóða læknum og fleiri heilbrigðisstéttum gjafir, fé eða fríðindi nema um óveruleg verðmæti sé að ræða.  Ég vil endurtaka það sem ég sagði áðan, að ég treysti læknastéttinni til að fara með þetta vald sem hún hefur og þá skyldu að kynna sér nýjungar í lyfjaframboði á alþjóðlegum vettvangi og ég tel að stéttin sé alveg fær um að rísa undir því.

Herra forseti. Á undanförnum árum höfum við því miður lent í áföllum, m.a. í kjölfar náttúruhamfara, þar sem heilu byggðarlögin hafa orðið fyrir þannig áföllum að þörf hefur verið fyrir áfallahjálp í lengri eða skemmri tíma. Í kjölfar þeirra kom í ljós að ekki virðist vera til staðar neitt samræmt heildarskipulag um slíka áfallahjálp. Í kjölfar slyssins í Súðavík lét þáv. heilbrrh., Sighvatur Björgvinsson, vinna tillögur að heildstæðri áfallahjálp og væri fróðlegt að heyra hvort eitthvað hefur verið gert með þær tillögur. Tvö áfallateymi eru starfandi hér á landi, annað á bráðamóttöku Landspítala -- háskólasjúkrahúss í Fossvogi sem sinnt hefur þörfum fyrir áfallahjálp eftir slys sem bráðamóttakan sinnir. Felst hún í viðtölum eða fundum strax eftir áfallið en ekki er um eftirfylgni að ræða. Eftirfylgni áfallahjálpar er þó ekki síður mikilvæg en fyrsta hjálp. Einnig er til áfallateymi á vegum Rauða krossins sem var stofnað að frumkvæði Sálfræðingafélags Íslands. Þetta er teymi sálfræðinga, presta, hjúkrunarfræðinga, sérkennara og félagsráðgjafa sem eru sérhæfðir í vinnu með börn sem hafa orðið fyrir kynferðislegum áföllum. Þetta teymi er hugsað til þess að sinna áfallahjálp með börnum og unglingum sem er annars konar vinna en með fullorðnum og einnig hugsað sem viðbót við Landspítalateymið í stórslysum. Þetta eru sjálfboðaliðar sem ekki er ætlað að koma inn á verksvið Landspítalateymisins, og sér Rauði krossinn um að þjálfa þennan hóp og kalla saman reglulega. Það hefur komið í ljós að nokkuð óljóst er um verksvið og verkaskiptingu þessara tveggja teyma. Þegar jarðskjálftarnir á Suðurlandi riðu yfir setti Rauði krossinn upp hjálparstöð og rauðakrossteymi var kallað út. Þar hefði e.t.v. verið eðlilegra að kalla út áfallahjálpina frá Landspítala. Rauðakrossteymið sinnti einnig áfallahjálp við unglinga í félagshópi ungmenna sem fórust í flugslysinu í Skerjafirði. Og nú síðast var þetta rauðakrossteymi kallað til til að sinna erlendum flugfarþegum sem ekki komust úr landi eftir hryðjuverkin í New York í september. Það væri því fróðlegt að fá hér upplýsingar um hvernig heilbrigðisyfirvöld beita áfallaúrræðum og hvort t.d. heilsugæslustöðvar, sem ættu að sinna slíkri þjónustu, hafi á að skipa þjálfuðu fólki til þess og hve mörg slík teymi eru til fyrir utan þau tvö sem ég hef hér nefnt. Helsta brotalömin virðist vera eftirfylgni með fórnarlömbum áfalla en margir þarfnast fleiri skipta hjá sálfræðingi eins og kom fram í áliti heilsugæslulæknis á Hellu eftir Suðurlandsskjálftana. Landspítalinn taldi sig ekki geta komið til móts við þær þarfir nema fólkið kæmi í viðtöl á geðdeildir spítalans. Þetta er allsendis ófullnægjandi. Fórnarlömb hamfara á ekki að meðhöndla sem sjúklinga en með komu á geðdeild lenda þeir á sjúkraskrá. Sunnlendingar voru ekki tilbúnir til að leita til geðdeilda í Reykjavík til að fá þessa hjálp og á endanum gaf Lions-hreyfingin á Hellu fjárhæð til að greiða sálfræðingi tímabundið til að sinna þeim sem þurftu þessa þjónustu. Í ljósi þessa alls er mikilvægt að fá svör frá hæstv. ráðherra við spurningum mínum á þskj. 167 sem ég hef því miður ekki tíma til að lesa hér upp.

Virðulegi forseti. Áður en ég svara fyrirspurn hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur, vil ég gera grein fyrir skilgreiningu þeirri á áfallahjálp sem Landlæknisembættið styðst við: Áfallahjálp er sérhæfð þjónusta sem byggir á þekkingu á bráðum áfallastreituviðbrögðum og beinist að því að draga úr alvarlegum sálrænum eftirköstum áfalla. Þjónustan er afmörkuð, tímabundin og með áherslu á forvarnir og mat á þörf fyrir frekari eftirfylgd. Í áfallahjálp er orðið áfall notað yfir hættu sem ógnar lífi eða limum sem og reynslu þeirra sem verða vitni að ofbeldi, líkamsáverkum eða dauða. Fyrsta spurning: ,,Hvernig er heildarskipulagningu áfallahjálpar háttað hjá heilbrigðisyfirvöldum?`` Á Landspítalanum í Fossvogi er reglubundinni þjónustu við þá sem þurfa áfallahjálp sinnt af neyðarmóttöku vegna nauðgana og miðstöðvar áfallahjálpar sem hefur verið starfrækt frá árinu 1995. Neyðarmóttakan sinnir áfallahjálp þeirra sem til hennar leita. Miðstöð áfallahjálpar sinnir fyrst og fremst einstaklingum sem leita til slysa- og bráðamóttökunnar, en einnig beiðnum frá öðrum deildum spítalans og leiðsögn við þá sem í starfi sínu sinna þolendum áfalla á landsbyggðinni. Öðrum tilvísunum er sinnt eftir því sem tök eru á. Á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri og nokkrum heilsugæslustöðvum á landinu eru starfandi áfallahjálparteymi sem sinna sams konar þjónustu. Við Landspítalann í Fossvogi hefur einnig verið skipað áfallahjálparteymi sem er einungis virkjað ef um er að ræða hópslys, hópslysaæfingar og þegar Almannavarnir ríkisins eru virkjaðar. Þegar hópslys eða válegir atburðir gerast og stjórnstöð Almannavarna er virkjuð hefur verkstöð landlæknisembættisins yfirumsjón með heilbrigðismálum, þar með talinni áfallahjálp. Rauði kross Íslands hefur sinnt sálrænni skyndihjálp í hópslysum og einnig áfallahjálp, einkum barna og unglinga, í samstarfi við heilbrigðisþjónustuna. Önnur spurning: ,,Hvaða úrræði í áfallahjálp eru til og hvernig er þeim beitt?`` Áfallahjálp er mjög fjölþætt og felur í raun í sér alla þá hjálp sem þolendur áfalla þurfa á að halda. Helstu úrræði áfallahjálpar eru: Sálræn skyndihjálp sem er andleg og líkamleg aðhlynning við þolendur áfalla. Langflestir borgarar geta sinnt þessu. Viðrun eru stuttir skipulagðir fundir þar sem þolendur og hjálparaðilar vinna úr sterkum tilfinningum og upplifun sem tengjast reynslu og störfum. Til þess að geta sinnt þessum þætti þarf vanan stjórnanda. Úrvinnsla áfalls, sem er tilfinningaleg úrvinnsla einstaklinga eða hópa. Þetta er gert undir stjórn fagaðila. Virkjun stuðningskerfis þolenda áfalla, sem er fjölskylda, vinir, prestar, heilsugæsla og aðrir. Mat á áhættuþáttum og eftirfylgd undir umsjá fagaðila. Fræðsla og upplýsingar, annars vegar til þeirra sem verða fyrir áfalli beint eða óbeint, hins vegar til almennings og fagfólks þannig að það sé betur í stakk búið til að veita hjálp. Þriðja spurning: ,,Hvernig er eftirfylgd við fórnarlömb áfalla háttað?`` Þegar válegur atburður hefur gerst og áfallahjálp hefur verið veitt er þörfin fyrir eftirfylgd veitt af áfallahjálparteyminu í samráði við starfsfólk Rauða krossins sem komið hefur að áfallahjálpinni. Mikil áhersla er lögð á að skrá niður upplýsingar um alla þá sem fengið hafa áfallahjálp og þeim upplýsingum er komið til heilsugæslulækna viðkomandi einstaklinga. Þeir sem taldir eru þurfa frekari aðstoð er vísað annaðhvort til heilsugæslulæknis eða annars sérfróðs aðila. Verkstöð landlæknisembættisins í stjórnstöð Almannavarna metur í samráði við áfallahjálparteymi á neyðarstað hvort og hve lengi þörf er fyrir áfallahjálp eftir að atburður hefur átt sér stað. Fjórða spurning: ,,Hversu miklum fjármunum er varið til starfa við áfallahjálp árlega á vegum ráðuneytisins?`` Eins og fram kemur í svari við fyrstu spurningunni hér að framan er skipuleg dagleg þjónusta fyrir þá sem þurfa á áfallahjálp að halda veitt af tveimur einingum Landspítalans -- háskólasjúkrahúss, þ.e. neyðarmóttöku vegna nauðgana og miðstöð áfallahjálpar. Samkvæmt upplýsingum frá sjúkrahúsinu er gert ráð fyrir að kostnaður vegna þessara eininga í ár verði um 23 millj. kr. Auk þess veita fjölmargir starfsmenn sjúkrahússins áfallahjálp daglega, þó óbeint sé, sérstaklega starfsmenn gjörgæslu og geðdeildar, prestar, sálfræðingar og félagsráðgjafar, svo einhverjir séu nefndir. Kostnaður vegna þessarar óbeinu áfallahjálpar, ef svo má að orði komast, er ekki metin til fjár. Fimmta spurning: ,,Hver eru framtíðaráform heilbrigðisyfirvalda hvað áfallahjálp varðar?`` Mikilvægast er að koma upp áfallahjálparteymum á nægilega mörgum stöðum á landinu til að tryggja að allir landsmenn hafi aðgang að slíkri þjónustu. Nauðsynlegt er að efla fræðslu um áfallahjálp í námi hinna ýmsu faghópa sem sinna áfallahjálp og einnig þeirra sem í störfum sínum mæta þolendum áfalla, svo sem lögreglu, slökkviliði og björgunarsveitarfólki. Almannavarnir ríkisins, landlæknisembættið og Landspítalinn í Fossvogi þurfa að vinna áfram að virku skipulagi sem tryggir að áfallahjálp sé veitt á neyðartímum og að nauðsynlegri eftirfylgd við fórnarlömb sé sinnt. Ég ætla að geyma mér framhaldið þangað til í síðara innleggi mínu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjandanum og einnig hæstv. heilbrrh. fyrir framsögu hans, en vekja jafnframt athygli þingheims á því að fram er komin till. til þál. um skipulagða áfallahjálp innan sveitarfélaga þegar alvarleg og mannskæð slys ber að höndum. Flutningsmenn hennar eru hv. þm. Hjálmar Árnason, Magnús Stefánsson, Árni Steinar Jóhannsson, Guðrún Ögmundsdóttir og Katrín Fjeldsted. Með þessari þáltill. er allítarleg greinargerð sem kemur í mörgu saman við það sem fram kom hjá hæstv. ráðherra. Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins vekja athygli á því að þetta mál er komið fram og er í meðförum þingsins.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem hann gaf við þessari fyrirspurn minni, og athugasemd hv. þm. sem talaði á undan mér. Vissulega vonast maður til að þáltill. sem þessi verði samþykkt því það er ljóst, þó að margt sé vel gert í áfallahjálparmálum hér eins og hæstv. ráðherra taldi upp, að enn er pottur brotinn í þeim efnum. Þó nokkuð vantar upp á að eftirfylgni sé sem skyldi. Þar er úrbóta þörf. Ég hefði einnig gjarnan viljað spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist gera eitthvað með þá vinnu sem unnin var eftir Súðavíkurslysið. Á meðan nefndin sem starfaði að skýrslunni frá 1995 var að störfum varð annað slys á Flateyri. Í þessari skýrslu, þó að hún sé kannski barn síns tíma og þurfi endurskoðunar við, eru margar góðar tillögur sem ástæða væri til að skoða ef sú þáltill. sem liggur fyrir þinginu verður samþykkt. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann hafi einhver áform uppi um það. Það er alveg ljóst af því sem ég nefndi áðan að ekki er samræmi í vinnubrögðum milli starfsemi áfallahópa heilbrigðiskerfisins og sjálfboðaliða. Það sýnir sig í að Lions-hreyfingin þurfti að koma til aðstoðar og veita fjárhagsaðstoð á Hellu til þess að sinna eftirfylgdinni eftir Suðurlandsskjálftana og rauðakrosshópurinn hefur verið kallaður til a.m.k. í þrígang núna þegar áfallahjálp hefur þurft. Ég er ekki að gera lítið úr slíkri starfsemi, alls ekki. Ég tel að öll slík sjálfboðastarfsemi og starfsemi frjálsra félagasamtaka sé mjög mikilsverð. En ég tel að samræma þurfi vinnubrögðin og spyr hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála mér í því. En ég heyri á svörum hans að ýmis áform eru uppi um frekari skipulagningu.

Herra forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa verið um þetta mikilvæga mál. Ég fagna því að þetta mál er til umræðu innan þingsins og þeirri tillögu sem hefur komið fram um það. Ég tel hana vera gott innlegg í þetta mikilvæga mál. Ég vildi fyrst aðeins bæta við um þann kostnað sem lagður er í málið nú. Í mörgum tilfellum er illmögulegt að greina hann frá öðrum kostnaði við þá þjónustu sem veitt er á spítölum og ekki er heldur gerlegt að meta umfang og kostnað við áfallahjálp sem heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni, eins og Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri og heilsugæslustöðvar víðs vegar um landið sinna. Eins og ég segi er erfitt að greina hann frá öðrum kostnaði við heilbrigðisþjónustu. Varðandi aðgerðir sem þarf að grípa til þá er eitt atriði mikilvægt, þ.e. að almenningur eigi kost á fræðslu um áfallahjálp þannig að fólk þekki eðlileg viðbrögð við áfalli og sé þá betur í stakk búið til að gera sér grein fyrir þörfum sínum og annarra fyrir áfallahjálp. Rannsóknaþátturinn í þessu máli er líka mikilvægur. Ég tel, og er sammála hv. 15. þm. Reykv. um það, að nauðsynlegt sé að þeir sem vinna að þessu máli hafi sem best samstarf og samræmingu. Ég vildi leggja mitt af mörkum til þess að svo geti orðið og ég hef áhuga á því að þessi mál verði tekin sérstaklega fyrir innan ráðuneytisins. Það er mikið efni til um þetta mál, t.d. skýrslan frá 1995 sem hv. þm. 

Herra forseti. Ein leið til að draga úr stórfelldum umhverfisspjöllum við virkjanir, bæði í byggð og á hálendi landsins, er að leggja háspennulínur í jörð. Á þann hátt bera hin dæmigerðu risavöxnu möstur útsýnið ekki lengur ofurliði og skyggja ekki á landslag og náttúru. Þótt ekki sé hægt að grafa slíka strengi hvar sem er, þá fylgir virkjanaframkvæmdum jafnan vegagerð. Verður að telja að strengjalögn, t.d. í stokk meðfram vegum og jafnvel um sæstreng milli svæða innan lands þar sem það á við, hafi verulega minni umhverfisáhrif en tröllvaxin möstur. Erfitt hefur reynst að ná fram rétti náttúrunnar í umræðu um virkjanir á Íslandi. Þrátt fyrir að nokkur þekking hafi flust til landsins með fræðimönnum á sviði umhverfismála þá tala þeir enn fyrir daufum eyrum, því miður. Í mörgum löndum þar sem farið er að meta náttúruna til fjár horfa dæmin öðruvísi við. Ekki er réttlátt að sleppa svo mikilvægum þáttum við ákvarðanir um hvernig að virkjunum er staðið. Flestum er ljóst að framkvæmdir skilja eftir sig varanleg vegsummerki í umhverfinu. Víst er að kröfur um að háspennulínur verði grafnar í jörð verða æ háværari. Í öðrum löndum er raforka í auknum mæli flutt með jarðstrengjum, einkum á lægri spennu. Í svari við fyrirspurn hv. þm. Drífu Hjartardóttur á síðasta þingi segir: ,,Erlendis hefur notkun á háspenntum jafnstraum við raforkuflutning leitt til aukinnar jarðstrengsnotkunar. Gera má ráð fyrir að svipuð þróun verði hér á landi við flutning raforku í framtíðinni.`` Ég vil því spyrja hæstv. iðnrh. hve mikill aukakostnaður felist í að leggja háspennulínur í jörð, t.d. í stað umdeildrar loftlínu frá Sultartanga að Brennimel í Hvalfirði, eða t.d. frá fyrirhugaðri Kárahnjúkavirkjun til Reyðarfjarðar.

Hæstv. forseti. Kostnaður við lagningu strengja og lína er mjög háður staðháttum, m.a. því hvort hægt er að plægja niður strengi og fyrir hvaða veðurálag hanna þarf línur. Þar sem að mestu er hægt að plægja niður strengi er kostnaður við lagningu strengja upp í 33 kílóvatta spennu nú orðinn sambærilegur eða lægri en við lagningu loftlína. Kostnaður við lagningu 66 kílóvatta strengja getur verið áþekkur og við lagningu 66 kílóvatta línu, en það er þó mjög háð staðháttum. Kostnaður við lagningu strengja fyrir 132 kílóvatta spennu og hærri er hins vegar nær alltaf verulega meiri en við sambærilegar loftlínur. Sá mismunur eykst eftir hækkandi spennu. Þannig eru 132 kílóvatta jarðstrengir um 1,5--3 sinnum dýrari en sambærilegar háspennulínur, 220 kílóvatta jarðstrengir um 2,5--4 sinnum dýrari en sambærilegar háspennulínur og 440 kílóvatta jarðstrengir um 9--12 sinnum dýrari en sambærilegar háspennulínur. Nýlegar var undirritaður samningur um lagningu 20 km langs 400 kílóvatta strengs í Bretlandi með 1.500 megavatta flutningsgetu. Kostnaður samkvæmt samningnum er um 300 millj. kr. á hvern km. Byggingarkostnaður 400 kílóvatta háspennulínu sem Landsvirkjun hefur byggt á undanförnum árum hefur numið um 30 millj. kr. á hvern km. Í fyrirspurn hv. þm. eru nefndar sem dæmi loftlínur frá Sultartanga að Brennimel í Hvalfirði, svonefnd Sultartangalína 3 og loftlínur frá fyrirhugaðri Kárahnjúkavirkjun til Reyðarfjarðar, svonefndar Fljótsdalslínur 3 og 4. Þessar línur eru 400 kílóvött og á bilinu 110--120 km langar og getur hver þeirra flutt allt að 1.500 megavött, sem samsvarar framleiðslu fimm Búrfellsvirkjana. Miðað við kostnað af lagningu strengs í Bretlandi og kostnað Landsvirkjunar við lagningu háspennulína má áætla að jarðstrengir í þessum dæmum mundu kosta allt að 10 sinnum meira en sambærileg háspennulína. Þannig yrði kostnaður við Fljótsdalslínu 3 og 4 u.þ.b. 33 milljarðar í stað 3,3 milljarða. Kostnaður við Sultartangalínu 3 yrði 36 milljarðar í stað 3,6 milljarða. Til viðbótar kemur síðan umtalsverður annar kostnaður sem gæti numið allt að tveimur milljörðum króna. Það er ekki forsvaranlegt að leggja í svo aukinn kostnað nema e.t.v. við mjög sérstakar aðstæður. Í úrskurði Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum 400 kílóvatta Fljótsdalslínu 3 og 4 úr Fljótsdal í Reyðarfjörð segir, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að til þess að draga að einhverju marki úr sjónrænum áhrifum af háspennulínunum væri að mati skipulagsstjóra ríkisins ekki annar kostur í stöðunni en að grafa línurnar í jörðu á löngum köflum. Sá kostur er hins vegar langt frá því að vera raunhæfur vegna kostnaðar og þess rasks sem hann hefur í för með sér. Því er það mat skipulagsstjóra ríkisins að út af öryggis-, hagkvæmnis-, tækni- og umhverfissjónarmiðum sé ekki fyrir hendi annar kostur en að leggja Fljótsdalslínur 3 og 4 í loftlínu um það svæði sem framkvæmdaraðili hefur kynnt sem valkost sinn í framlögðum gögnum.`` Þá er til þess að líta að 400 kílóvatta strengir sem komið gætu í stað umræddra háspennulína eru innan við 10 km að lengd og einkum notaðir í stórborgum til tenginga milli stórra aðveitustöðva. Lengsti strengur þessarar tegundar í heiminum í dag er í sunnanverðri Kaupmannahöfn og er 22 km langur. Ástæða þess að strengir fyrir svo háa spennu eru einungis notaðir á styttri vegalengdum er sú að raffræðileg vandamál aukast með hækkandi rekstrarspennu, sem takmarkar notagildi strengjanna. Það er því allsendis óvíst, þótt litið sé fram hjá gríðarlegum kostnaðarauka, að yfir höfuð sé mögulegt að leggja svo langan 400 kílóvatta jarðstreng. Orkufyrirtæki fylgjast vel með öllum framförum í gerð strengja og munu leitast við að beita þeirri lausn í eins miklum mæli og hagkvæmt þykir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Fjeldsted fyrir þessa fyrirspurn. Mig grunar reyndar að okkar menn í orkugeiranum fylgist mjög náið með þessum málum og framþróun varðandi möguleika á lagningu jarðkapla. Ég tel að þróunin sé komin það langt núna, eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðherra, að við eigum alvarlega að athuga að marka okkur þá stefnu nú þegar að fara í lagningu jarðkapla í nágrenni og við þéttbýlisstaði. Í mörgum tilfellum er miklu lægri spenna á þeim strengjum. Eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra er um sambærilegan kostnað um að ræða og víða fer það mjög í taugarnar á fólki þegar slíkar háspennulínur eru lagðar í gegnum t.d. útivistarsvæði. Ég held að í stöðunni eins og hún er í dag þá ættum við að hefjast handa í nágrenni við þéttbýlið í stórum og smáum bæjum.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Þekkt er að áherslan er meiri á að flytja raforku með jarðstrengjum í þéttbýlli löndum og ráðherrann tók Bretland sem dæmi í máli sínu. Hins vegar tel ég að sjónræn mengun í fallegu landslagi megi heldur ekki líðast í framtíðinni. Því tel ég víst að krafa um jarðstrengi fari vaxandi. Verði svo að næsta eða þarnæsta umhverfistilskipun frá Evrópusambandinu leggi þær skyldur á íslensk stjórnvöld að innleiða í lög umhverfisvænni flutning raforku gæti þurft að leggja núverandi línur upp á nýtt. Eðlilegra væri að gera slíkar kröfur nú þegar þar sem því má við koma í stað þess að raða upp fleiri risum. Það er stjórnvalda að gera slíkar kröfur og jafnvel ýtrustu kröfur. Ég skora á hæstv. ráðherra að takast á við þetta verkefni. Stjórnvöld setja leikreglur og geta sett verkefnum ýmsar skorður. Einnig er vitað að tækninýjungar ganga hraðar ef nauðsyn ber til og að neyðin kennir naktri konu að spinna. Mér segir svo hugur að fljótlega verði umhverfisvænni leiðir ódýrari, ekki bara við 33 kílóvatta og 66 kílóvatta línur, heldur einnig fyrir þær sem flytja hærri spennu. Líklegt er að umhverfisvænni leiðir verði ódýrari og það er hægt að tryggja með því að umhverfisspjöll verði dýrkeypt, alla vega dýrkeyptari en nú er. Því gæti verið tímabært að gera kröfur um umhverfisvænni leiðir. Það er í þágu umhverfisverndar að virkjunarmannvirki, þar með taldar háspennulínur, verði ekki áberandi í landslagi, jafnt í byggð sem í óbyggðum. Því er mikilvægt að slík stefna sé mörkuð sem fyrst til að draga úr líkum á því að enn meira þurfi til að kosta síðar til að leiðrétta mistök.

Hæstv. forseti. Hv. þm. hreyfir hér mjög mikilvægu máli og get ég algjörlega tekið undir það með henni að háspennulínur eru ekki augnayndi. En sem raunsæispólitíkus þá tel ég að við verðum að viðurkenna að þetta er of dýrt eins og er og þess vegna er hinn kosturinn valinn, þ.e. loftlínan. Ég tel að Skipulagsstofnun hafi samþykkt það, samanber textann sem ég las upp áðan, og í sjálfu sér fallist á þau rök. En orkufyrirtæki fylgjast mjög vel með þessari þróun. Við skulum öll vona að þróunin verði í þá átt að þetta verði ekki svona dýrt og verði tæknilega auðveldara en það er í dag. Þar með getum við séð fyrir okkur framþróun í umhverfismálum og fegurra land.

Hæstv. forseti. Um áramótin munu peningaseðlar og mynt hins nýja gjaldmiðlis evrunnar verða lögeyrir í 12 aðildarríkjum Evrópusambandsins, en evran hefur sem kunnugt er verið virkur gjaldmiðill í tæplega þrjú ár. Upptaka evrunnar í öllum ESB-löndunum, utan Danmerkur, Svíþjóðar og Bretlands, mun að sjálfsögðu hafa bæði bein og óbein áhrif hér á landi. Um 300 millj. manna búa í þeim löndum sem setja evruna í umferð 1. janúar næstkomandi en óhætt er að fullyrða að hér sé á ferðinni stærstu gjaldmiðilsskipti sögunnar. Frá 28. febrúar 2002 verður ekki lengur hægt að nota gamla gjaldmiðla evruríkjanna 12 sem greiðslumiðil. Síðan er breytilegt eftir löndum hversu lengi verður hægt að skipta gömlu gjaldmiðlunum yfir í evrur í bönkum evruríkjanna. Herra forseti. Það eru tveir mánuðir þar til þetta verður og ekki hefur orði vart mikillar umræðu hér á landi um hinar praktísku hliðar gjaldmiðilsskiptanna þótt nokkuð hafi borið á umræðu um hin efnahagslegu og hagstjórnarlegu áhrif evrunnar og efnt hafi verið til almennra funda þar um. Reyndar vill svo til að í morgun var efnt til fundar um áhrif evrunnar á Íslandi á vegum framkvæmdastjórnar ESB, Euroinfo-skrifstofunnar og Útflutningsráðs. Bein áhrif þessara breytinga á hinn íslenska borgara eru að sjálfsögðu aðallega á ferðamenn og svo á þá sem eiga bankainnstæður hér á landi í þeim gjaldmiðlum sem úr gildi falla á næsta ári. Miklu máli skiptir að neytendur séu vel upplýstir um þær breytingar sem í vændum eru, t.d. ef menn eiga þýsk mörk eða franska franka í handraðanum. Þá er skynsamlegra að drífa sig í bankann eigi síðar en á jólaföstu og leggja inn á innlendan gjaldeyrisreikning í evru eða skipta í íslenskar krónur. Ef fólk dregur að gera þetta fram yfir áramót þá gæti það þurft að greiða aukakostnað við að skipta þeim gjaldmiðlum sem úr gildi falla. Í ljósi þessa leyfi ég mér að spyrja hæstv. viðskrh., yfirmann neytendamála hér á landi, hvor hún muni beita sér fyrir því að neytendur verði sérstaklega upplýstir um þær breytingar sem fram undan eru og þær kynntar sérstaklega fyrir þeim á þeim tveimur mánuðum sem eftir eru þar til evran fer í umferð.

Hæstv. forseti. Eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda verður evran tekin upp sem gjaldmiðill í 12 ESB-löndum um næstu áramót. Grikkir ákváðu nú síðast haustið 2000 að taka upp evru svo að nú eru ríkin orðin 12. Viðskrn. og Seðlabankinn hafa kynnt evruna með ýmsum hætti í ræðu og riti að undanförnu. Á hinn bóginn er ekki fyrirhugað af hálfu þessara aðila að efna til sérstaks kynningarátaks vegna upptöku evruseðla og mynta nú um áramótin. Kynning stjórnvalda í evrulöndunum er eðli málsins samkvæmt mjög mikil um þessar mundir, enda verið að skipta um lögeyri í þessum ríkjum. Í ríkjum sem standa utan við Efnahags- og myntbandalagið þarf aðeins að kynna fyrir almenningi hvað eigi að gera við peningaseðla í gömlum gjaldmiðlum og hvernig skuli fara með ávísanir, innlenda gjaldeyrisreikninga og ferðatékka. Samtök banka og verðbréfafyrirtækja hafa tekið þessa kynningu að sér. Samtökin hafa gefið út vandaðan bækling sem heitir Evra -- hvað gerist 1. janúar 2002? Þar er svarað öllum spurningum um myntbreytinguna sem almenningur þarf að fá svör við. Þessi bæklingur er aðgengilegur almenningi í öllum bankaútibúum. Bankar hyggjast kynna myntbreytinguna betur fyrir viðskiptamönnum sínum þegar nær dregur áramótum. Ég skil bæklinginn eftir hérna í pontunni.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. viðskrh. fyrir að skilja þennan bækling eftir í pontunni. En þó að bæklingurinn sé góðra gjalda verður þá liggur hann einvörðungu frammi í útibúum banka. Við vitum auðvitað öll að það eiga ekki allir leið í bankann og margir sinna bankaviðskiptum sínum einvörðungu á netinu nú orðið. Það gladdi mig að heyra að einhver frekari kynning væri í farvatninu þó svo að hæstv. viðskrh. ætli ekki að beita sér sérstaklega fyrir því að almenningi verði kynntar þessar breytingar. Hins vegar eru þó nokkrir hagsmunir í húfi og það er auðvitað hæstv. viðskrh. að gæta almannahagsmuna, að gæta hagsmuna neytendanna hvað þetta varðar. Við vitum að því mun fygja aukakostnaður fyrir neytendur að skipta þessum gjaldmiðlum ef það dregst fram yfir áramótin. Þess vegna er mjög mikilvægt að allir séu vel upplýstir um breytingarnar þannig að fólk geti gripið til viðeigandi ráða ef þörf þykir.

Virðulegi forseti. Fyrir skömmu voru kynntar niðurstöður rannsókna sem áfengis- og vímuvarnaráð lét gera í október á síðasta ári á vímuefnaneyslu ungmenna í öllum framhaldsskólum landsins. Sambærileg rannsókn var gerð átta árum áður. Það er vissulega ánægjuleg niðurstaða sem rannsóknin sýnir, að dregið hefur úr áfengisneyslu og reykingum meðal ungmenna og má án efa að einhverju leyti þakka það auknu forvarnastarfi þó enn sé notkunin allt of mikil. Öllu alvarlegra er að notkun ólöglegra vímuefna hefur aukist á þessu tímabili þrátt fyrir mikla umræðu og fræðslu um skaðsemi slíkra efna. Þetta kemur svo sem ekki á óvart. Ítrekað hefur verið vakin athygli á því á Alþingi sem og annars staðar hversu alvarlegt og vaxandi vandamál eiturlyfjanotkun ungmenna er. Óhætt er að fullyrða að sá staður er vart til á landinu þar sem ekki hafa komið upp alvarleg afbrot, ofbeldismál, slys eða jafnvel dauðsföll, tengd neyslu eiturlyfja. Neysla ólöglegra fíkniefna, svo sem á hassi og harðari efnum, amfetamíni og kókaíni, hefur aukist og veldur sannarlega áhyggjum, ekki síst að neysla þessara efna er að færast í vöxt hjá mjög ungum börnum. Þetta hefur oft verið rætt á Alþingi og hvatt hefur verið til þess að öllum tiltækum ráðum verði beitt til að stemma stigu við þessari þróun. Að mínu mati hefur þar ekki verið nóg að gert. Það sem mér kom mest á óvart í niðurstöðum þessara rannsókna var hins vegar sú staðreynd að tíundi hver framhaldsskólanemi hefur notað svefntöflur og róandi lyf án þess að hafa fengið uppáskrift frá lækni. Könnunin náði ekki til unglinga sem ekki eru í skóla. Og fram hefur komið í fjölmiðlum að svipaðar niðurstöður voru fyrir tveimur árum þegar könnun var gerð meðal grunnskólanema. Þetta er grafalvarlegt mál. Við þessa vitneskju bætist síðan niðurstaða könnunar sem Tinna Traustadóttir lyfjafræðingur gerði í fyrra um þunglyndi og notkun þunglyndislyfja meðal ungs fólks á háskólaaldri. Þar kom fram að neysla þunglyndislyfja hefði tífaldast frá árinu 1984 þegar sambærileg könnun var gerð. Þetta þarf þó alls ekki að hafa neikvæða merkingu. Sem betur fer hefur viðhorfið gagnvart þunglyndi breyst og fleiri leita sér lækninga vegna þessa sjúkdóms en áður. Einnig kom fram í niðurstöðunum að sterkt samband væri milli þunglyndisraskana og vímuefnaneyslu. En þróunin í notkun svefnlyfja og róandi lyfja er hins vegar uggvænleg. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef frá landlæknisembættinu þá segir að miðað við mælieiningu lyfjanotkunar, sem skilgreind er sem dagskammtur á hverja þúsund íbúa, hafi notkun svefnlyfja og róandi lyfja aukist úr 36 dagskömmtum á hverja þúsund íbúa árið 1991 í 57 dagskammta árið 2001, eða um rúmlega 60%. Það er nauðsynlegt að láta kanna rækilega hvað veldur þessari gífurlegu aukningu þó að hér sér um að ræða lyf sem ávísað er frá lækni, vitað hvaðan þau koma og hver viðtakandinn er. En að tíundi hver framhaldsskólanemi og jafnvel hópur grunnskólanema noti slík lyf og hafi fengið þau í hendur án ávísunar frá lækni er enn alvarlegra. Í viðtali við fjölmiðla eftir að niðurstaða rannsóknar Áfengis- og vímuvarnaráðs var birt sagði Haukur Valdimarsson aðstoðarlandlæknir að aðgengi unglinga og barna að róandi lyfjum og svefnlyfjum væri mjög alvarlegt mál sem nauðsynlegt væri að kanna nánar. Þetta eru lyf sem alls ekki á að nota nema í samráði við lækni, síst af öllu börn og unglingar. Virðulegi forseti. Erfitt er að átta sig á hvar unglingarnir fá lyfin en nokkrir möguleikar virðast fyrir hendi. Þeir kunna að hafa fengið þau hjá aðstandendum með eða án vitundar þeirra, hjá vinum eða kunningjum, eða hjá dópsölum sem hafa ýmsar leiðir til að nálgast lyfin, m.a. að ljúga þau út úr læknum. Við þessa upptalningu má svo bæta að ýmis lyf, m.a. verkjalyf, róandi lyf eða svefnlyf, sem eru lyfseðilsskyld hér, eru það ekki erlendis. Má því ætla að eitthvert magn þessara lyfja sé borið til landsins enda hefur tollskoðun til þessa einkum beinst að leit að sterkari ólöglegum fíkniefnum og hefur þar vissulega náðst árangur. Í gær bárust svo fréttir á Stöð 2 þess efnis að neysla kódínlyfja, sem hér eru viðurkennd sem lausasölulyf, séu orðin stórt vandamál. Og Þórarinn Tyrfingsson, yfirlæknir á Vogi, mælir með að þau verði gerð lyfseðilsskyld aftur. Það er því full ástæða til þess að skoða þessa óheillavænlegu þróun. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Verður aðgengi barna og unglinga að svefnlyfjum og róandi lyfjum kannað nánar og þá allra, ekki eingöngu þeirra unglinga sem eru í skólum? Ef svo er, mun ráðherra beita sér fyrir auknum fjárveitingum til landlæknisembættis á fjáraukalögum þessa árs svo hægt sé að byrja á verkinu? Mun ráðherra beita sér fyrir hertu eftirliti og reglum varðandi hugsanlegan innflutning lyfja sem hér eru lyfseðilsskyld en koma með farþegum frá útlöndum? Hefur verið kannað sérstaklega hvers vegna notkun svefnlyfja og róandi lyfja hefur vaxið svo gífurlega á undanförnum árum? Eru einhverjar áætlanir uppi til að draga úr notkun lyfja sem þekkt eru að því að valda ávana og fíkn? Hefur ráðherra í hyggju að endurskoða reglur varðandi þau lyf sem fást án lyfseðils?

Herra forseti. Ég fagna því að hv. 3. þm. Suðurl. skuli hér taka upp málefni tengd vímuefnanotkun íslenskra ungmenna í framhaldi af rannsókn sem kynnt var á vegum áfengis- og vímuvarnaráðs fyrir skemmstu. Ánægjulegustu tíðindin sem fram komu í niðurstöðum þeirrar könnunar sem gerð var fyrir ári meðal framhaldsskólanemenda í landinu eru þau að mjög hefur dregið úr áfengisneyslu ungmenna og nokkuð hefur dregið úr reykingum hópsins. Það sem hins vegar er okkur öllum áhyggjuefni er sú staðreynd að neysla ólöglegra vímuefna hefur aukist nokkuð, einkum hassneysla 16--19 ára ungmenna. Einnig kemur fram að kókaínneysla þekkist meðal þessara aldurshópa. Fyrir tæpum áratug höfðu 7% ungmenna á aldrinum 16--19 ára notað hass þrisvar sinnum eða oftar samanborið við 12% fyrir ári. Að mínum dómi er þetta algjörlega óviðunandi þróun og undirstrikar að baráttan gegn ólöglegri vímuefnaneyslu er verkefni sem ætíð þarf að vera efst á dagskrá. Samkvæmt könnuninni sem er tilefni þessarar umræðu kemur fram að stórlega hefur dregið úr sniffi ungmenna, e-töflu notkun er ekki mikil og er það sérstakt fagnaðarefni. Það sem hins vegar vekur óneitanlega nokkra athygli og hv. þm. gerði að umtalsefni er sú niðurstaða að tíundi hver framhaldsskólanemi á Íslandi segist hafa notað svefntöflu eða róandi lyf einu sinni eða oftar um ævina. Ég tek undir það að þessi niðurstaða þarfnast frekari skýringa. Nú hef ég aflað mér upplýsinga um hversu stór hópur hefði notað þessi lyf oftar en þrisvar sinnum. Þá kemur í ljós að 4,6% hafa notað lyfin oftar en þrisvar sinnum. Það sem rannsóknin segir okkur hins vegar ekkert um er hvernig ungmennin komust yfir þessi lyf, einfaldlega vegna þess að um það var ekki spurt. Það hefur komið fram af hálfu landlæknisembættisins að það hyggist kanna þetta mál sérstaklega. Mér er kunnugt að sú athugun er þegar hafin og ég vonast til að embættið efni til almennra umræðna um þessi mál meðal lækna. Í þessu sambandi er hins vegar rétt að benda á að svefnlyf og róandi lyf eru ekki eftirritunarskyld, eins og t.d. rítalín og hin sterkari efni sem ávísað er á, og því er hægt að fá upplýsingar um ávísanavenjur lækna um þau í sviphendingu. Ég geri ekki lítið úr því þegar 4,6% ungmenna á aldrinum 16--19 ára segjast hafa notað róandi lyf eða svefnlyf oftar en þrisvar sinnum en ég bendi hins vegar á að notkunin kann að eiga sér skýringar. Það er mögulegt að notkunin geti verið liður í læknismeðferð, þó að ég vilji ekki fullyrða neitt í þeim efnum. Almenn notkun róandi lyfja hefur nánast ekkert aukist síðustu 10 árin. En svefnlyfjanotkunin hefur hins vegar almennt aukist verulega. Menn hljóta að skoða þessa aukningu og fá á henni skýringu. Á síðustu fimm árum hefur svefnlyfjanotkun Íslendinga aukist um tæplega 25% sem mér, sem heilbrrh., finnst mjög alvarlegt mál. Ég á þar við notkunina. Við vitum hins vegar ekki hvort þessi almenna aukning skýri niðurstöðuna sem fram kemur í vímuefnakönnuninni sem er tilefni þessarar umræðu. Hin fjárhagslega hlið svefnlyfjamálsins er sú að árlegur kostnaður við svefnlyfin hefur nánast tvöfaldast frá árinu 1995, hefur farið úr 80 millj. kr. á ári og verður líkast til rétt innan við 160 millj. í ár. Dregið hefur úr ávísunum á og notkun á eldri lyfjum en notkun dýrari lyfja og nýrri hefur margfaldast. Virðulegi forseti. Málshefjandi spyr um innflutning og eftirlit með þessum lyfjum og fyrirætlanir um að skoða innflutninginn sérstaklega. Það er fylgst nákvæmlega með notkun þessara lyfja hér. Þar fyrir utan er Ísland aðili að alþjóðasamningi sem felur í sér að alþjóðlega stofnunin INBC, International Narcotics Control Board, fylgist líka með notkun þessara lyfja hér. Ísland gefur árlega upp hver notkunin hefur verið og hver væntanleg notkun verði. Í ljósi þessara upplýsinga fær Ísland kvóta fyrir hvert efni. Innflytjendur verða að sækja um sérstakt innflutningsleyfi hvert sinn sem þeir hyggjast flytja þessi lyf til landsins. Hverri vörusendingu slíkra lyfja þarf líka að fylgja útflutningsleyfi yfirvalda þess lands er lyfið kemur frá. Ársfjórðungslega eru sendar skýrslur til INBC um innflutning og útflutning þessara lyfja. Um ávísun og afhendingu á ávana- og fíknilyfjum í apótekum gilda ákveðnar reglur. Læknum er einungis heimilt að ávísa takmörkuðu magni þessara lyfja á einum lyfseðli, eða mest til 30 daga notkunar. Óheimilt er að mynd- eða símsenda lyfseðla þar sem ávísað er ávana- og fíknilyfjum. Slíkir lyfseðlar gilda aðeins fyrir eina afgreiðslu. Sjúklingur þarf að kvitta fyrir móttöku lyfsins og sýna persónuskilríki. Lyfseðlar sem hljóða á eftirlitsskyld ávana- og fíknilyf eru sendir Lyfjastofnun sem skráir notkun þessara lyfja sérstaklega. Það gildir ekki um svefnlyf og róandi lyf. 
             Herra forseti. Ég verð að koma inn á nokkur atriði í viðbót í síðari ræðu minni.

Herra forseti. Áfengis- og vímuvarnaráð hefur nýlega kynnt könnun á vímuefnaneyslu ungs fólks. Rannsóknin nær eingöngu til þeirra sem eru í skólum. En gera má ráð fyrir því að neysla þeirra sem fallið hafa úr skóla eða aldrei hafið framhaldsnám sé engu minni a.m.k. hvað reykingar snertir og að öllum líkindum á neyslu ólöglegra efna einnig. Herra forseti. Það væri því æskilegt að beina því til áfengis- og vímuvarnaráðs að kanna neyslu þeirra sem eru utan skóla ef það hefur ekki þegar verið gert. En hvar hafa unglingarnir aðgang að lyfseðilsskyldum lyfjum ef þau fá þau ekki sjálf hjá lækni og eru ekki undir eftirliti læknis? Þetta er mikilvæg spurning sem við verðum að fá svör við því að lyfseðilsskyld lyf ganga kaupum og sölum eins og ólöglegu vímuefnin. Er því ný tekjulind eða nýr markaðshópur dópsala kominn fram. Herra forseti. Við getum ekki látið hér staðar numið því að við verðum að fá upplýsingar um ástæður þess að unglingarnir taka í auknum mæli róandi lyf og svefnlyf. Líðan þeirra getur ekki verið góð en ástæður vanlíðunar eru örugglega margbrotnar og ef við viljum ráðast á rót vandans, þá þýðir ekki að vera með getgátur. Herra forseti. Þessi vitneskja á að hvetja til þess að komið verði hið fyrsta á heilsuvernd í öllum framhaldsskólum. Nærvera hjúkrunarfræðings og annarra heilbrigðisstarfsmanna á skólatíma getur sannarlega skipt sköpum þegar ungt fólk stendur frammi fyrir erfiðum ákvörðunum eða þurfa faglegar leiðbeiningar fullorðins einstaklings sem hægt er að treysta og er bundinn trúnaði.

Herra forseti. Það er að mínu áliti mikilvægt að bera saman staðreyndir úr lífi fólks hér á landi frá einum tíma til annars. Allt of oft snýst umræðan um að heimur versnandi fari og slík viðhorf hafa verið við lýði kynslóðum saman. Auðvitað er eðlilegt að fullorðið fólk beri nútímaunglinga saman við eigin fortíð og dragi ályktanir sem ekki endilega standast. Í þeirri rannsókn sem hér er til umræðu, ungt fólk í framhaldsskólum á Íslandi, er verið að kanna hvernig vímuefnaneysla ungmenna hefur breyst milli áranna 1992 og 2000. Að rannsókninni stóðu sérfræðingar hjá Rannsókn og greiningu, en bakhjarlar voru ýmsir opinberir aðilar. Niðurstöður rannsóknarinnar sýna m.a. að dregið hefur úr ölvun meðal 16--19 ára unglinga í framhaldsskólum á Íslandi árið 2000, samanborið við árið 1992. Til að mynda hafði rúmlega 81% framhaldsskólanema orðið ölvað síðastliðna 30 daga árið 1992, 81% miðað við tæplega 63% árið 2000. Þessu ber að fagna. Algengast er reyndar að þessir unglingar neyti áfengis heima hjá öðrum og minnir það á þá stefnu sem foreldrasamtök, t.d. Heimili og skóli, hafa beitt sér fyrir en það er að standa gegn foreldralausum partíum. Nokkur umræða hefur orðið um svör við spurningu um svefntöflur og róandi lyf. Níu af hverjum tíu framhaldsskólanemum hafa aldrei tekið slík lyf en túlka mætti svörin þannig að 10% hafi gert það og geri það að staðaldri. En þegar grannt er skoðað er talan ekki slík, heldur eru það rúm 95% af þessum unglingahóp sem enga eða svo til enga reynslu hefur af svefnlyfjum eða róandi lyfjum. Mikil umræða á sér stað í öðrum löndum um vímuefnanotkun ungs fólks, t.d. í Bretlandi þar sem Cherie Blair hefur tekið þátt í herferð góðgerðarsamtaka gegn slíkri neyslu. En þar kemur fram að einn drengur af hverjum tíu undir 16 ára aldri noti ólögleg vímuefni að staðaldri. Foreldrarnir eru auðvitað lykill að framtíð og hamingju barna sinna. Það verður fróðlegt að sjá hverju fram vindur á næstu árum í þessum málaflokki. Vonandi verður með könnunum af þessu tagi og góðra manna ráðum hægt að snúa þróuninni til enn betri vegar.

Virðulegur forseti. Hér er til umræðu afar mikilvægt mál sem varðar okkur öll og framtíð ungmenna landsins. Við þurfum alltaf að vera meðvituð um að þegar raunveruleg hætta steðjar að verðum við að geta brugðist rétt við. Það ánægjulega við þá könnun sem hér er gerð að umtalsefni er að áfengisneysla framhaldsskólanema hefur minnkað og við þurfum að halda því til haga. Einnig hefur orðið greinileg hugarfarsbreyting hjá foreldrum varðandi áfengisneyslu ungs fólks. Rannsóknir hafa sýnt að meiri samvera foreldra og ungmenna dregur verulega úr líkum á að unglingar neyti vímuefna. Það hefur greinilega skipt mjög miklu máli hversu mikil áhersla hefur verið lögð á samstarf við foreldra vegna þessara mála. Ég efast ekki um að það hafi skilað sér í minnkaðri áfengisneyslu. Við þurfum að hafa þetta líka í huga. En við sjáum hins vegar ákveðin hættumerki, því miður, og það eru nýjar neysluvenjur. Hér er verið að ræða um aukna notkun á róandi lyfjum og ólöglegum vímuefnum. Það þarf að skoða miklu nánar hvers vegna ungt fólk notar róandi lyf. Það hefur oft viljað brenna við og er vitað að undir miklu álagi, svo sem í prófum, er notkunin fyrir það fyrsta örvandi lyf sem notuð eru til að geta komist yfir námsefnið og að prófahrinu lokinni þarf róandi lyf til að ná sér niður og komast í eðlilegt horf. Þetta er að sjálfsögðu stórhættulegur vítahringur og talið er að rekja megi dauðsföll ungmenna af þessum sökum. Það þarf að skoða orsakir neyslunnar. Er það kvíði, streita eða álag? Hvenær og á hvaða tímabilum er slíkra lyfja neytt? Er það samkvæmt læknisráði eða er bara nóg af pillum í húsinu eða á götunni? Hér væri um verðugt framhaldsrannsóknarverkefni að ræða fyrir áfengis- og vímuvarnaráð og landlækni. Þegar þessi könnun er skoðuð kemst maður ekki hjá því að velta fyrir sér spurningunni: Hvað með ungmenni sem ekki eru í framhaldsskólum? Skoða þarf hagi þess hóps og hvernig neysluvenjur hann hefur. Hversu stór er hann og hvernig eru hlutföll milli kynja? Ég treysti jafnframt áfengis- og vímuvarnaráði, landlækni og hæstv. heilbrrh. til að gera gangskör að því að skoða þann hóp nánar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. frummælanda fyrir að hreyfa því sem kalla má einn meginvanda íslensks þjóðfélags í dag, þ.e. lyfjanotkun hvort heldur er lögleg eða ólögleg. Á því sviði má segja að þar ríki sannarlega bæði skeggöld og skálmöld. Við hljótum, herra forseti, að spyrja okkur hvers vegna slíkt ástand skapast, hvar liggja ræturnar? Ég hygg að ræturnar, hvort heldur við erum að ræða um eiturlyf eða svokölluð lögleg lyf, séu hinar sömu. Við þekkjum umræðuna um baráttuna gegn eiturlyfjum og nú bætist við umræða um svokölluð lögleg lyf og það hlýtur að vera skoðað afskaplega alvarlega að ef læknar taka þátt í því að misnota svokölluð lögleg lyf, þá er það alvarlegt mál og jaðrar við glæp. Þjóðin stendur í stríði gegn því sem hefur verið réttilega kallað sölumenn dauðans, sölumenn eiturlyfja. Og sannarlega höfum við náð einhverjum árangri á því sviði. En betur má ef duga skal. Við leysum það auðvitað ekkert hér innan þessara veggja öðruvísi en að vekja máls á því og setja okkur ákveðin pólitísk markmið. Við þurfum að efla enn frekar þjóðarátak gegn ólöglegum og löglegum lyfjum. Til þess þarf að efla löggæslu og tollgæslu. Og sannarlega hafa lögreglumenn og tollverðir náð ágætum árangri. En fyrst og fremst til lengri tíma litið hljótum við að horfa til forvarna þar sem foreldrar, heimilin, skólar, fyrirtæki, fjölmiðlar, nánast í öllum skúmaskotum þjóðfélagsins taki menn þetta alvarlega efni til umræðu og taki höndum saman því að hér þarf greinilega breytt gildismat og það gerist ekki nema með samstarfi og ábyrgð allra þegna þjóðfélagsins.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir að taka þetta brýna mál til umræðu á Alþingi. Það er að sjálfsögðu mikið fagnaðarefni að heldur skuli hafa dregið úr reykingum og drykkju á meðal unglinga og ungs fólks í framhaldsskólum. En eins og komið hefur fram við umræðuna eru dekkri hliðar á þessu máli einnig því að í ljós kemur að á sama tíma hefur neysla mjög skaðlegra vímuefna aukist. Í skýrslunni er einkum beint sjónum að vímuefnaneyslu ungs fólks í framhaldsskólum á síðustu árum en rétt er að hafa í huga að ekki eru öll ungmenni í framhaldsskóla. Þar af leiðandi njóta ekki öll ungmenni þess öryggis sem framhaldsskólinn veitir þeim. Sú spurning gerist mjög áleitin, þykir mér, hvað valdi því að 10. hvert ungmenni a.m.k. skuli neyta svefnlyfja eða deyfilyfja. Þetta virðast vera streituviðbrögð, þetta eru ekki viðbrögð hamingjusams fólks, ekki viðbrögð fólks sem er í jafnvægi. Og einmitt þarna þarf að bera niður. Það þarf að skapa öryggiskennd með ungu fólki. Það þarf að sporna gegn upplausn og rótleysi. Þá er ljóst að stórefla þarf forvarnastarf í þjóðfélaginu og þar horfi ég til ríkis, sveitarfélaga, heilbrigðiskerfis, skóla og ekki síst til fjölskyldunnar. Hún þarf að vera í stakk búin og fá stuðning í uppeldishlutverki sínu. Forsenda þess að hún fái ráðið við verkefni sitt er að hún búi við efnalegt öryggi. Það er hér á þessum stað, á Alþingi Íslendinga, sem öryggisnetin eru riðin. Hér kemur að okkar ábyrgð og þá ábyrgð skulum við axla.

Herra forseti. Hér er til umræðu lyfjanotkun ungmenna. Vil ég fyrst fara örfáum orðum um könnunina sem hér er til umræðu, en víkja síðan nokkrum orðum að leiðinni til að efla forvarnir gegn vímuefnaneyslu á Íslandi. Fram hefur komið í máli þeirra sem unnu könnunina að spurningar um vímuefnaneyslu voru einungis hluti þess sem um var spurt. Hún var ekki samin með það fyrir augum að leiða í ljós hvers vegna unglingar neyta áfengis, tóbaks, vímuefna eða annarra lyfja. Af þeim sökum er ekki hægt að fullyrða mikið út frá niðurstöðum hennar um ástæður þess að ungmenni neyta lyfja og vímuefna eða með hvaða hætti ungmenni komast yfir þessi sömu efni. Vera má að útbreidd notkun svefnlyfja og róandi lyfja í hópi fullorðinna ýti undir notkun ungmenna á slíkum lyfjum. Ef til vill eru þeir foreldrar til sem hvetja börn sín á álagstímum að taka svefntöflur eða jafnvel eitthvað róandi án samráðs við lækna. Það er vitaskuld áhyggjuefni ef það er algengt að neytendur lyfja sem fengið hafa lyf út á lyfseðil, miðli þeim til annarra í misskilinni greiðasemi. En víkjum þá að tengslum fræðslu- og forvarna. Dr. Anna Birna Almarsdóttir hefur kannað afstöðu barna til lyfja. Niðurstöður hennar sýna að sterk tengsl eru milli þeirrar vitneskju sem börn hafa um lyf og afstöðu þeirra til lyfja og vímuefnanotkunar síðar. Í þessu felst að því meira sem börn vita um lyf, nytsemi þeirra jafnt sem skaðsemi, því ólíklegra er að þau misnoti þau. Við getum af þessu lært að fræðsla skiptir miklu máli í öllu forvarnastarfi gegn misnotkun lyfja og vímuefna. Öflugt fræðslustarf, svo sem á heimilum, í skólum, lyfjaverslunum og víðar er afar þýðingarmikið. Reynslan hefur jafnframt sýnt okkur að stuðningur og aðhald í foreldrahúsum eru mikilvægar forsendur þess að börn og ungmenni leiðist ekki út í vímuefnaneyslu. Foreldrar þurfa að setja börnum sínum skýr mörk og eyða með þeim tíma. Samstarf og samstaða foreldra skiptir einnig miklu máli, t.d. varðandi ásættanlega hegðun og útivistartíma. Forvarnastarf í skólum, skipulagt æskulýðsstarf og tómstundastarf og jafningjafræðsla eru einnig allt mikilvægir hlekkir í forvarnastarfinu. Niðurstaðan er því sú að virkt samstarf sem flestra í þjóðfélaginu sem vinnur gegn agaleysi og losarabrag dregur úr líkum þess að börn og ungmenni lendi í ógöngum.

Herra forseti. Hér eru til umræðu niðurstöður rannsóknar sem gerð var á vímuefnaneyslu framhaldsskólanema. Það sem vekur helst athygli mína er að unglingar virðast neyta róandi lyfja í auknum mæli og að þeim reynist auðvelt að nálgast slík lyf. Þessi rannsókn nær reyndar aðeins til þeirra sem eru í framhaldsskólum og þess vegna má spyrja hvort ekki sé eðlilegt að slíkar kannanir séu viðameiri og upplýsi betur hver raunveruleg staða árganganna er? Reikna má með því að vímuefnaneysla sé í sumum tilvikum ástæða brotthvarfs unglinga frá námi. Af þeim sökum má leiða líkur að því að sá hópur sem ekki stundar framhaldsskólanám neyti áfengis og annarra fíkniefna í meira mæli en þeir sem eru í framhaldsskóla. Eins og fram hefur komið virðist unglingum auðvelt að verða sér úti um róandi lyf eftir ólöglegum leiðum. En hversu stór er sá hópur unglinga sem neytir þessara lyfja eftir hinni löglegu leið og hversu stór er þá neysluhópurinn í heild sinni? Vaxandi notkun róandi lyfja og ýmiss konar geðlyfja meðal barna og unglinga hlýtur að vekja þær spurningar á hvaða braut við erum og hvort ekki séu til aðrar lausnir í fjölda tilvika á vanlíðan og óyndi barna en miklar lyfjagjafir. Eru foreldrar að bregðast skyldum sínum? Eru skólarnir að bregðast skyldum sínum? Er samfélagið komið á svo mikla fljúgandi ferð að við gleymum grundvallarskyldunni að vera meira með börnum okkar og veita þeim góðan aga og hlýju? Þær spurningar vakna hvers vegna lyfjanotkun ungmenna fer svo vaxandi sem raun ber vitni. Er hluti skýringarinnar fólginn í því að heilbrigðiskerfið bregst rangt við með allt of miklum lyfjagjöfum þegar um hegðunarraskanir barna er að ræða? Getum við ekki komið með önnur og betri úrræði, t.d. markvissari stuðning og ráðgjöf við foreldra og einnig þau ungmenni sem búa við vansæld og andlega erfiðleika?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim sem tóku þátt í þessari umræðu og þá sérstaklega hæstv. ráðherra sem mér heyrist að muni vilja beita sér fyrir því að könnuð verði til hlítar ástæða þess að róandi lyf, svefnlyf, eru hér á markaði ef svo má segja, þ.e. að einstaklingar og þá sérstaklega ungmenni geta nálgast þau án þess að þeim hafi verið ávísað frá læknum og hann tók sérstaklega fram að landlæknisembættið hefði þegar farið í þá vinnu. Ég vil ítreka spurningu mína: Mun landlæknisembættið fá aukafjárveitingu til þess að sinna verkefninu? Við vitum öll sem hér erum að fjárhagur landlæknisembættis er ekki þannig að það geti tekið að sér verkefni umfram þau sem hafa verið í gangi. Á fjáraukalögum er reiknað með einu stöðugildi til að taka sérstaklega á ástæðum sjálfsvíga sem hefur fjölgað á undanförnum árum. Þetta getur verið hluti af þessu vandamáli sem hér er rætt. Þetta er auðvitað samtengt. Aukin lyfjanotkun, það að notkun róandi lyfja og svefnlyfja hafi aukist um 60% á síðastliðnum tíu árum segir okkur ákveðna sögu. Það verður að taka á þessu með mjög afgerandi hætti. Virðulegi forseti. Það er svolítið erfitt að gera athugasemdir við önnur svör hæstv. ráðherra því honum vannst ekki tími til þess að ljúka þeim, nema hvað varðar innflutning á lyfjum. Þar hefur hann aðeins misskilið spurningu mína því ég var ekki að spyrja um þau fyrirtæki sem flytja löglega inn lyf. Ég er að spyrja hvort hægt sé að herða eftirlit með þeim farþegum sem koma erlendis frá og eru að bera inn í landið lyf sem eru ekki lyfseðilsskyld erlendis, en eru það hér. Ég er hrædd um að pottur sé svolítið brotinn hvað varðar eftirlit með þessu þar sem engin sérstök þjálfun hefur átt sér stað hjá tolleftirlitinu til að koma í veg fyrir slíkan innflutning, enda hafa menn einbeitt sér að því að koma í veg fyrir innflutning harðari efna. Virðulegi forseti. Nú fæ ég restina af svörunum og þakka fyrir.

Herra forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur verið í þessum knappa tímaramma sem vissulega hefur orðið til þess að ekki hefur verið hægt að ræða málið til hlítar eins og annars væri. Spurt var hvort landlæknisembættið fái frekari fjárveitingar til að skoða þetta mál sérstaklega. Ég er áhugasamur um að landlæknisembættið hafi jafnan á hraðbergi skýringar á því sem er að gerast í lyfjanotkun og hafi um það samvinnu við Lyfjastofnun, lyfjamáladeild ráðuneytisins og Tryggingastofnun. En þetta mál snýst að mínum dómi ekki um fjárveitingar á þessu stigi málsins. Það er hægt að efla eftirlitið án þess að svo verði a.m.k. á þessu stigi. Varðandi innflutning einstaklinga á lyfjum sem eru lyfseðilsskyld hérlendis en ekki erlendis þá er það vissulega málefni sem heyrir undir tollgæsluna. Það er ástæða til þess að skoða það, en eftirlit með þeim innflutningi á Keflavíkurflugvelli heyrir ekki að öllu leyti undir ráðuneytið. Enn fremur var spurt um annað mál sem heyrir einnig undir dómsmrn., þ.e. refsirammann í þessum efnum. En um innflutning og útbreiðslu læknislyfja gildir almennt 173. gr. hegningarlaga, þar sem bæði er kveðið á um fangelsisrefsingu og sektir eftir eðli brots. Almennt talað má segja að tekið hafi verið hart á fíkniefnamálum á undanförnum árum, en betur má ef duga skal. Þá hef ég sérstaklega í huga að efla forvarnaþáttinn og beina kröftum þeirra sem vinna að þessu máli í einn farveg og þessum málum og öðrum í forvörnum. Það er einbeittur ásetningur minn að koma á meira skipulagi í þeim efnum. Ég vona svo sannarlega að það verði til góðs í þessum mjög svo mikilvæga málaflokki sem hefði verið hægt að ræða um miklu lengur. Ég biðst afsökunar á því að hafa orðið að stytta mál mitt mjög.

Virðulegi forseti. Ég hef notað tækifærið til þess að biðja um utandagskrárumræðu á grunni viðamikillar skýrslu sem Byggðastofnun hefur nýlega látið frá sér fara. Skýrslan er yfir 180 blaðsíður þannig að ekki verður farið yfir hana efnislega. Skýrslan nefnist Byggðarlög í sókn og vörn. Síðan er annar hluti sem heitir landshlutakjarnar. Þarna er tekið á mörgum málum og þetta er mjög þarft verk. En eins og gefur að skilja hefur skýrslan í sjálfu sér ekki verið yfir gagnrýni hafin og hefur reyndar komið við kaunin á mörgum. Fólksflóttinn af landsbyggðinni er sem aldrei fyrr. Birst hafa tölur nýlega og enn þá eru sveitarfélög að gefa upp tölur sem benda til þess að ástandið verði enn verra en við höfum nokkru sinni upplifað. Sérstök jaðarsvæði verða einkum harðast úti. En þó verður að segja að landsbyggðin í heild sinni standi mjög höllum fæti með einstökum undantekningum. Í mínum huga, eftir að hafa lesið skýrslu Byggðastofnunar, þá er það engum vafa undirorpið að stefna ríkisstjórnarinnar fyrst og fremst í einkavæðingamálum í stoðkerfinu á stóran þátt í því sem við erum að upplifa varðandi stöðu landsbyggðarinnar. Af samtölum mínum við fólk á landsbyggðinni má ráða að það sé klárt mál að minnkandi þjónusta, eftir hlutafélagavæðingu eða einkavæðingu í stoðkerfinu, svo sem Landssímans, bankanna og póstsins, hefur gríðarleg neikvæð áhrif á stöðu byggðaþróunar í landinu. Auðvitað er hér líka um að ræða hagræðingu í fiskvinnslunni og fiskveiðistjórnarkerfi sem kemur þarna sterklega að. Þau skilaboð sem stjórnvöld gefa með því að draga úr þjónustu í stoðkerfinu úti á landi hafa hrikalegar afleiðingar. Það verður að segjast að ríkisstjórnin hefur enga heildstæða stefnu í byggðamálum. Ef menn væru inni á slíkum kerfisbreytingum í atvinnulífinu sem hér hafa átt sér stað á undanförnum árum þá væri í öllum öðrum löndum löngu búið að setja fram heildstæða stefnu um mótvægisaðgerðir, hvort sem menn eru með eða á móti því sem verið er að gera, og þá er ég að tala um einkavæðingarstefnuna. Það væri löngu búið að því. Við getum farið niður í hjarta Evrópu þar sem menn hafa farið í slíkar aðgerðir á grunni breytinga í atvinnulífinu og þar var gripið til slíkra aðgerða. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin horfir bara á afleiðingarnar af því sem hún hefur verið að gera undanfarin ár og ekki virðast vera nein áform til þess að rétta kúrs. Jafnvel er svo komið varðandi hina svokölluðu byggðakjarna víðs vegar um landið, sem ríkisstjórnin hefur sett fókus sinn á, að núna berast fregnir af því að þar eigi að fara í niðurskurð á ýmsum sviðum stoðkerfisins sem er algjör grundvallarforsenda þessara svokölluðu byggðakjarna sem ríkisstjórnin þó í orði segist ætla að styrkja til þess að þeir lifi og þá er sleppt baklandinu sem á í mestum erfiðleikum. Virðulegi forseti. Ég hef nokkrar spurningar til hæstv. byggðamálaráðherra og vil fá svör við þeim. Hvernig hyggst ríkisstjórnin bregðast við greiningu Byggðastofnunar og tillögum hennar? Hvaða mótvægisaðgerðir áformar ríkisstjórnin vegna samdráttar í grunnþjónustu á landsbyggðinni, í samgöngumálum, í fjarskiptamálum, í menntun og heislugæslumálum? Verður staðið við þau áform ríkisstjórnarinnar að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni? Eins og menn muna hafði ríkisstjórnin þau áform að fjölga bara opinberum störfum á landsbyggðinni. Það lagðist nú út þannig að fækkun varð á landsbyggðinni en yfir 400 störf voru búin til á suðvesturhorninu. Hvernig líður áformum um að flytja verkefni sem hægt er að vinna í fjarvinnslu úti á landi? Telur byggðamálaráðherra að áform um stóriðjuuppbyggingu styrki stöðu landsbyggðarinnar í heild sinni? Ég held að mjög nauðsynlegt sé að það komi fram vegna þess að mér segir svo hugur um að byggðamálaráðherra muni skýla sér á bak við þetta stórverkefni sem nú er á teikniborðinu, þ.e. að stóriðja á Austurlandi sé byggðaaðgerð fyrir landið allt. En við sem setjum okkur inn í þessi mál gerum okkur auðvitað fulla grein fyrir því að slík aðgerð mun kalla á samdrátt annars staðar í landinu, a.m.k. á meðan á framkvæmdum stendur. Þess vegna er það mjög skýrt í mínum huga að ríkisstjórnin verður að gefa svör við því hvert hún stefnir í þessum málum.

Hæstv. forseti. Greining Byggðastofnunar, Byggðarlög í sókn og vörn, annars vegar sjávarbyggðir og hins vegar landshlutakjarnar, er unnin í samræmi við stefnu í byggðamálum fyrir árin 1999--2001, sem samþykkt var á Alþingi í mars 1999. Sú byggðastefna hefur nú skilað þeim árangri að dregið hefur úr fólksflutningi frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Árið 1997 var hann um 1.800 manns en í fyrra u.þ.b. 700 manns. Greining Byggðastofnunar var unnin í nánu samstarfi við atvinnuþróunarfélög og embættismenn viðkomandi byggðarlaga, ásamt nokkrum sérfræðingum sem leitað var ráðgjafar hjá. Tilgangur greiningarinar er að finna staðbundin sóknarfæri varðandi atvinnu og búsetu og er hún lögð til grundvallar þeirri nýju byggðaáætlun sem nú er í mótun. Til að bregðast við byggðaröskun þarf bæði að líta á þá þætti sem lúta að atvinnuþróun og þáttum er lúta að öðrum þörfum íbúanna, oft nefndum búsetuþáttum. Fjöllum fyrst um atvinnuþróun. Hefðbundnar greinar eiga undir högg að sækja og ein leiðin til að ráða bót á byggðaröskuninni er að reyna að finna nýtt hlutverk fyrir bæina, þ.e. að finna nýjar atvinnugreinar og reyna að laða ný fyrirtæki til þeirra. Í skýrslu Byggðastofnunar, Atvinnuþróun og stoðkerfi atvinnulífs á landsbyggðinni, er m.a. bent á hugsanlegar stuðningsaðgerðir í atvinnuþróun. Spurt er: Hvaða mótvægisaðgerðir áformar ríkisstjórnin vegna samdráttar í grunnþjónustu á landsbyggðinni? Í samgöngumálum er talað um að byggja upp svonefnda jaðarbyggðavegi og er framkvæmd þess máls komin inn á vegáætlun. Þá má nefna vilja til þess að efla almenningssamgöngur og einnig er Byggðastofnun að vinna að athugun á því hvaða leiðir nágrannalönd okkar nota til að halda uppi innanlandsflugi til staða sem ekki er arðbært að fljúga til. Í fjarskiptamálum má nefna að fjarskiptatækni hefur verið notuð til að efla fjarkennslu og til að jafna aðstöðu landsmanna til fundarhalda óháð búsetu. Flest sveitarfélög og skólar á landsbyggðinni eiga fjarfundabúnað og nýlega varði Byggðastofnun 4 millj. kr. til að styrkja minni sveitarfélög til kaupa á slíkum búnaði. Þó skortir enn mikið upp á að fjarfundabúnaður sé til staðar í ráðuneytum og ríkisstofnunum í Reykjavík. Það mundi að sjálfsögðu spara mörg ferðalög utan af landi til fundahalda í Reykjavík ef þar yrði bætt úr. Í þeirri vinnu sem nú stendur yfir um nýja byggðaáætlun er mikil áhersla lögð á upplýsingatækni og fjarskiptamál og var sérstökum hópi falið að móta tillögur á þessu sviði. Í menntamálum er lögð áhersla á uppbyggingu náms á háskólastigi á landsbyggðinni, bæði með eflingu þeirra háskóla sem þar eru til staðar og eins með eflingu fjarkennslu og fjarnáms. Að þessu er unnið í nánu samstarfi við símenntunarmiðstöðvar og samtök þeirra á landsbyggðinni. Í heilsugæslumálum má benda á að ákveðið hefur verið að Akureyri verði miðstöð sjúkraflugs á landsbyggðinni. Einnig má benda á eflingu landsbyggðarlækninga og þróun á sviði fjarlækninga. Spurt er: Verður staðið við þau áform ríkisstjórnarinnar að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni? Svo er undirspurning: Hvað líður áformum um að flytja verkefni sem hægt er að vinna í fjarvinnslu út á land? Í skýrslu Byggðastofnunar um framkvæmd gildandi byggðaáætlunar sem lögð var fram á Alþingi sl. vor koma fram upplýsingar um fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni. Þar kemur fram að nokkur mismunur er á milli ráðuneyta, en hafa ber í huga að aðstæður einstakra ráðuneyta og stofnana geta verið mjög misjafnar hvað varðar möguleika til þess að flytja störf og verkefni út á land. Í skýrslunni er sérstaklega bent á þau verkefni sem flutt hafa verið út á land og eru á verksviði félmrn. og samgrn. Á vegum iðnrn. má benda á Byggðastofnun og Orkusjóð. Þá lét iðn.- og viðskrn. á liðnu ári greina öll þau verkefni sem unnin eru á verksviði þeirra ráðuneyta með tilliti til þess að flytja þau út á land. Við gerð árangursstjórnunarsamninga við stofnanir sem starfa á verksviði iðnaðar- og viðskiptaráðuneyta er gert ráð fyrir að tiltekin verkefni verði flutt út á land. Síðasta spurningin varðar uppbyggingu stóriðju á Austurlandi og hvort ég telji að sú uppbygging muni styrkja stöðu landsbyggðarinnar í heild. Svarið er já. Ég tel svo vera. Ég tel reyndar að frekari uppbygging stóriðju muni ekki einungis styrkja landsbyggðina heldur landið í heild og lífskjör allra þeirra sem þar búa.

Herra forseti. Nútímabyggðastefna á að stuðla að því að byggðin í landinu geti þróast með ólíkum hætti og á sínum eigin forsendum. Það er fráleitt að halda áfram gömlu pakkauppboðunum og horfa fram hjá hinum mismunandi aðstæðum og þörfum fólksins í landinu hvort sem það er í Kópavogi eða á Kópaskeri. Þess vegna er gott að greina og gera um það skýrslu. En stjórnvöld geta ekki endalaust látið við það eitt sitja að skrifa áætlanir og gera skýrslur. Aðrar þjóðir hafa gert sér grein fyrir því að það þarf líka að framkvæma. Það er ömurlegur veruleiki fjölda fólks víða um landið að ævisparnaður þess falinn í húseign hefur orðið að engu á meðan ríkisstjórn Davíðs Oddssonar flýr frá yfirlýsingum sínum og fyrirheitum. Við jafnaðarmenn viljum að alls staðar hafi fólk tækifæri til menntunar, njóti velferðar og þeir þættir hvíli á traustri efnahagsstjórn. Liður í því að þetta gangi upp er aðgangur að góðum samgöngum, líka upplýsingahraðbraut nútímans. Á það höfum við lagt áherslu. En þar hafa svik ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar verið stærst. Þeir lofuðu að nýjar lausnir í upplýsingatækni yrðu nýttar til að skapa störf í hátæknigreinum án tillits til búsetu. Víðast um landið, jafnvel á stóru þéttbýlisstöðunum sem horft er til sem kjarnastaða, getur fólk ekki enn tekið þátt í upplýsingatæknisamfélaginu á jafnréttisgrundvelli og enn vantar 27 km upp á ljósleiðarann til Raufarhafnar. Á nokkrum undanförnum árum, á sama tíma, herra forseti, og fyrirheit hafa verið uppi um að fjölga störfum hins opinbera úti á landi hafa t.d. störfin verið að tínast af Ríkisútvarpinu á Akureyri úr 12 fyrir nokkrum árum í sex og það síðasta fauk núna um daginn. Herra forseti. Fólkið hefur fengið nóg af skýrslum. Það vill aðgerðir og að staðið sé við fyrirheit.

Virðulegi forseti. Með byggðaáætluninni sem nú gildir voru ný vinnubrögð lögð til grundvallar og lagðar fram tillögur sem miðuðu að því að bregðast við því sem við vissum sannast um ástæður búseturöskunar. Það er ljóst að mjög margt hefur verið vel gert í hefðbundnum byggðaaðgerðum. Stórstígar framfarir hafa orðið í vegamálum. Húshitunarkostnaður á landsbyggðinni hefur víða lækkað, námskostnaðurinn hefur verið jafnaður, símakostnaðurinn og kostnaður vegna gagnaflutninga sömuleiðis og við höfum upplifað mikla uppbyggingu fjarnáms sem hefur opnað landsbyggðarfólki nýjar leiðir. Nokkuð hefur verið rætt um að lækka mætti skatta á landsbyggðinni til þess að mæta byggðavandanum. Í því sambandi er nauðsynlegt að vekja athygli á að í raun og veru hefur slík leið verið farin með þeirri breytingu sem gerð var á álagningu fasteignaskatts. Nú er ekki lengur stuðst við fasteignamat eins og það var á höfuðborgarsvæðinu heldur er raunverulegt fasteignamat eins og það er lagt til grundvallar á hverjum stða. Þar með lækkuðu fasteignaskattar á landsbyggðinni um 1,2 milljarða kr. á einu ári. Þetta er sjálfsagt réttlætismál en um leið ein öflugasta byggðaaðgerð sem framkvæmd hefur verið. Á þetta ber að leggja áherslu og mig undrar satt að segja að atvinnurekendur á höfuðborgarsvæðinu skuli ekki sjá sóknarfæri í þessu með því að flytja úr húsnæðisokrinu og undan háum fasteignasköttum á höfuðborgarsvæðinu og út á land. En hvað hefur þá brugðist? Jú, það er einfalt. Stærsta atriðið sem við bentum á við gerð byggðaáætlunarinnar hefur ekki verið framkvæmt. Niðurstaðan í byggðaáætluninni var sú að mestu máli skipti að treysta atvinnulífið og auka fjölbreytni þess. Þar gegnir ríkið gríðarlega miklu hlutverki vegna þess að ríkið er stærsti vinnuveitandinn í landinu. Þar hafa efndirnar hins vegar verið í algeru skötulíki með fáeinum undantekningum eins og glögglega má sjá í skýrslu hæstv. iðnrh. sem hér var dreift á síðasta vori. Því miður hafa menn algerlega látið úr greipum sér ganga óteljandi tækifæri til að setja niður opinber verkefni út á land. Fram hjá þessu verður ekki horft og er ekki hægt að láta óátalið, enda er hreinlega verið að ganga á svig við markmið, anda og tillögur byggðaáætlunarinnar. Til viðbótar við þetta er auðvitað ljóst að sú staðreynd að við höfum mátt búa við stöðugt minnkandi fiskafla hefur bókstaflega leitt til fólksfækkunar. Það hefur haft mjög alvarlegar afleiðingar á tekjustreymi í sjávarútvegsbyggðunum. Minni bolfiskafli hefur lækkað tekjur útgerðarinnar og dregið úr tekjum fiskvinnslunnar sem hafa verið burðarmestu atvinnuþættirnir utan höfuðborgarsvæðisins á umliðnum árum.

Herra forseti. Allar byggðir þurfa atvinnuundirstöðu, þess vegna urðu þær til. Atvinnan veitir landsbyggðarfólki þá öryggistilfinningu að byggðin og fólkið hafi kjölfestu sem tryggi þeirra framtíð. Við höfum séð að viðbrögð urðu hörð í mörgum byggðum á síðasta sumri þar sem slátrun á búfé og úrvinnsla afurða var veigamikill þáttur í atvinnumöguleikum fólks. Víða tókst að bjarga málum og tryggja slátrun þó enn sé framtíðin óviss í þeim efnum. Í sjávarbyggðum er nú enn á ný óvissan og óöryggið hlutskipti fólks sem þar býr. Í stefnu ríkisstjórnar er kvótakerfið, sem engum árangri hefur skilað við uppbyggingu botnfiskstofna, keyrt yfir fólkið. Fólkið skal með valdboði nauðugt taka trúna á samþjöppun valds og veiðiheimilda. Gamla vistarbandið er nú nær okkur á ný í framtíð fámennisvalds auðvaldsgreifa, það er hin virka byggðastefna stjórnvalda. Kvótakerfi yfir alla smábáta er skemmdarverk gegn landsbyggðinni. Vistarbandsmáltækið sem varð svo ríkt með Íslendingum áður fyrr ,,svo má illu venjast að gott þyki`` kemst e.t.v. aftur í tísku. Þjóðin á að hafna stjórnvöldum sem gera slík máltæki virk á nýjan leik. Það er hins vegar alveg sama hvað er sett á blað og hversu margar skýrslur og greiningar eru unnar á Byggðastofnun eða annars staðar. Hæstv. sjútvrh. deilir að sjálfsögðu áhyggjum með sumum landsbyggðarþingmönnum vegna fækkunar fólks á landsbyggðinni, m.a. eftir ferð um Norðausturland, en að sjálfsögðu tók hann fram að fólksflóttinn væri ekki vegna kvótakerfisins. Í umfjöllun um veika stöðu sjávarbyggða hefur margoft verið bent á að sjávarbyggðirnar hafa verið að veikjast á undanförnum árum og mest sé fækkun fólks á Vestfjörðum og Austfjörðum. Ýmsar álögur ríkisins eru þyngri á landsbyggðarfólki en íbúum á suðvesturhorninu, t.d. þungaskattur, virðisaukaskattur, námskostnaður, ferðakostnaður o.fl. Þetta mætti bæta að nokkru með lækkun annarra skatta eða gjalda t.d. tekjuskatti. Aðrar þjóðir beita lægri álögum í sköttum eða annarri gjaldtöku til þess að efla landsbyggðina. Það mætti einnig gera á Íslandi.

Herra forseti. Hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson rakti ítarlega hvernig skerðing almannaþjónustunnar hefur veikt samkeppnisstöðu byggðanna í landinu. Veikleikar og styrkleikar hvíla m.a. á menntunarframboði í byggðum og þetta er margítrekað í nýrri skýrslu Byggðastofnunar. Með flutningi grunnskólans frá ríkinu til sveitarfélaganna fylgdu ekki með nægir tekjustofnar og það bitnar nú harðast á fámennustu og dreifbýlustu sveitarfélögunum. Mér sýnist, herra forseti, að flutningur grunnskólans til sveitarfélaganna eins og þau mál hafa þróast hafi verið mjög röng ákvörðun og muni verða landsbyggðinni þungur baggi og leiða til mismununar í námi eftir búsetu. En hver eru skilaboð ríkisstjórnarinnar um menntun á landsbyggðinni? Verkmenntunarskólar, starfsmenntunarskólar og heimavistarskólar búa við mikið fjársvelti. Sérstaða þeirra er hvergi viðurkennd. Framhaldsskólar verða að skera niður námsframboð. Landsbyggðarunglingar sækja í iðnnám og því iðnnámi er í stórauknum mæli þjappað sama á suðvesturhorninu. Stefnunni í menntamálum verður að breyta. Á fjárlögum hefur verið upphæð, hún er þó lítil, til að styrkja framhaldsdeildir þar sem ekki eru reknir framhaldsskólar. Þetta voru 7,8 millj. kr. Þær eru nú í frv., herra forseti, skornar niður í núll í sparnaðarskyni. Svo mikil er reisnin og höfðingsskapurinn. Hefði ekki verið nær að standa betur að framhaldsdeildunum, t.d. í Stykkishólmi eða Ólafsvík, framhaldsnáminu í Grundarfirði eða koma til móts við óskir Ólafsfirðinga og Dalvíkinga og Hólmvíkinga um framhaldsnám heldur en að skera niður þessar örfáu milljónir sem þó hafði verið varið til að styrkja framhaldsnám á landsbyggðinni? Þetta er stefna ríkisstjórnarinnar í reynd gagnvart landsbyggðinni í menntamálum. Herra forseti. Framtíðarhagur og velferð þjóðarinnar byggist á öflugu menntakerfi um allt land og fyrir alla óháð búsetu.

Herra forseti. Í framhaldi af skýrslu Stefáns Ólafssonar sem unnin var fyrir Byggðastofnun 1997 var samin stefna um byggðastefnu sem unnið hefur verið eftir síðan þá. Þar var gerð sæmilega fræðileg greining á því hverjar orsakirnar væru og reynt að koma fram með heilsteyptar tillögur um leiðir til úrbóta. Sú vinna sem farið hefur fram síðan er framhald af þeirri vinnu sem þá var unnin og fyrir liggur að það sem mestu máli skiptir að beina kröftum sínum að er á sviði atvinnumála og á sviði lífskjara. Lífskjarajöfnun skiptir miklu máli og eins og fram hefur komið í ræðu hæstv. ráðherra og 1. þm. Vestf. hefur margt vel áunnist í jöfnun lífskjara. Besta leiðin til að ná árangri í að láta þann þátt vinna með einstökum landsvæðum er að leggja áherslu á að efla byggðakjarna sem er mjög til umræðu um þessar mundir. Nýjasta skýrslan sem fram hefur komið leiðir í ljós að þeir byggðakjarnar á landsbyggðinni sem best standa um þessar mundir njóta góðs af nálægðinni við höfuðborgarsvæðið sem er sönnun þess að sterkt svæði eins og höfuðborgarsvæðið hefur jákvæð áhrif í kringum sig eins og þarna er dregið fram, til Akraness, Reykjanesbæjar og Selfoss. Því eigum við að styrkja fleiri byggðakjarna á landsbyggðinni til þess að byggðarlög í kringum þá kjarna eflist eins og dæmi eru um á suðvesturhorni landsins, og dregið er fram að Ísafjörður, Akureyri og Egilsstaðir á Austurlandi eða svæðin þar um kring séu vænlegustu staðirnir til þess að hafa sem mest jákvæð áhrif á sem flesta íbúa landsbyggðarinnar. Í atvinnumálum ber að leggja mikla áherslu á fjármagn til atvinnuuppbyggingar með áhættufjármagni. Ljóst er að gera þarf betur í þeim efnum en hingað til hefur verið og verja meira fé til áhættufjárfestinga í atvinnulífi á landsbyggðinni.

Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi taka undir orð hæstv. iðnrh. varðandi stóriðju. Ég tel nauðsynlegt að ræða þá skýrslu sem hér er á dagskrá og vil þakka umræðuna. Umræða af þessu tagi þyrfti að fara fram mörgum sinnum á ári. Grundvallaratriðið varðandi þessi mál er að landsbyggðin og fyrirtækin þar búi við jöfn skilyrði og þau sem staðsett eru í Reykjavík. Hver er aðstöðumunurinn? Í hverju felst hann? Aðstöðumunurinn felst í lágu markaðsverði fasteigna í atvinnurekstri sem leiðir af sér lága veðhæfni og þar af leiðandi vandamál með fjármögnun atvinnurekstrarins. Mjög fá atvinnufyrirtæki á landsbyggðinni greiða tekjuskatt sem einhverju nemur. Þess vegna lýsi ég áhyggjum yfir fyrirætlun ríkisstjórnarinnar að hækka tryggingagjald á þeim og þá ekki síst á bændum sem verður gert að bæta enn við rekstrargjöld með þessum skatti sem heitir tryggingagjald. Þess vegna skora ég á hæstv. byggðamálaráðherra að stoppa það atriði af. Annað atriði sem ég vil nefna í hinum stutta ræðutíma mínum varðar ungt fólk. Ungt fólk kýs meiri hreyfanleika í búsetu og atvinnu. Það vill ekki lengur búa og vinna á sama stað alla ævi. Þetta leiðir til búferlaflutninga og þeir staðir sem bjóða upp á mesta fjölbreytni í búsetu og störfum eru eftirsóknarverðastir. Skortur á húsnæði á landsbyggðinni er líklega mest hamlandi nú um stundir því að á mörgum stöðum vantar fólk til starfa en ekkert leiguhúsnæði er til staðar. Þetta staðfestir sú skýrsla sem við ræðum nú. Um hana er margt að segja, margt gott að segja í heild, herra forseti, en ýmislegt í henni er þó hæpið.

Virðulegi forseti. Engum dylst að sú öra búsetuþróun sem átt hefur sér stað á undanförnum árum er engum til heilla og er vandi landsins í heild en ekki bara einstakra byggðarlaga. Að mörgu leyti ættum við að vera betur í stakk búin nú á tímum örrar tækniþróunar til að takast á við þennan vanda en fyrir nokkrum árum, t.d. áður en fjarskipta- og upplýsingatæknin hélt innreið sína í samfélagið. Byggðaáætlunin hefur komið ýmsu jákvæðu til skila en þrátt fyrir fögur fyrirheit verður að viðurkennast að flutningur opinberra starfa til landsbyggðarinnar hefur engan veginn gengið eftir og í raun er háð varnarbarátta um stóran hluta þeirra opinberu starfa sem nú eru á landsbyggðinni. Einhæfni í atvinnulífinu er aðeins ein ástæða þess að fólk flytur á brott frá hinum dreifðu byggðum landsins. Fjölbreytni og sveigjanleiki í menningu og afþreyingu sem og hinir ýmsu félagslegu þættir skipta einnig miklu máli varðandi búsetuval fólks. Ýmsir hafa freistast til að kenna fiskveiðistjórnarkerfinu um hvernig komið er en það held ég að sé afskaplega mikil einföldun og alls ekki ráðandi skýring. Vissulega hefur mælst fylgni milli þess er kvóti fer úr byggðarlagi og fólksfækkunar. En að sama skapi hefur þetta ekki virkað í hina áttina, þ.e. að með auknum fiskveiðiheimildum í byggðarlagi þá fjölgi íbúum. Til að hægja á, stöðva eða snúa við búsetuþróuninni þarf margt að koma til. M.a. þarf að efla nýsköpun í atvinnulífinu, fjarvinnslu ýmiss konar sem og að halda gefin loforð um flutning opinberra starfa til landsbyggðarinnar. Sjá þarf til þess að landsbyggðarfólk sitji við sama borð og aðrir varðandi opinbera þjónustu og halda áfram á sömu braut með bættar samgöngur. Huga þarf að jöfnun flutningskostnaðar með svipuðum hætti og á sér stað með jöfnun raforkukostnaðar og kostnaðar vegna símaþjónustu. Ekki þarf síst að koma til breytt hugarfar hjá landanum, að haldið sé á lofti því jákvæða, öllum þeim fjölmörgu góðu kostum sem fylgja því að búa úti á landi, í stað þess að einu fréttirnar sem berist utan af landi séu tengdar neikvæðni, erfiðleikum og bölmóði.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka Byggðastofnun og atvinnuþróunarfélögunum fyrir að fara í svæðisbundna greiningu á styrk, veikleika, ógnunum og tækifærum byggðarlaganna í landinu sem birt er í nýútkomnum skýrslum. Hin mikla byggðaröskun á undanförnum árum hefur sett svip sinn á allt mannlíf í landinu. Ef okkur á að takast að snúa þróuninni við þá verðum við að vinna markvisst að því að styrkja hinar veikari byggðir á þeirra eigin forsendum ásamt því að bæta samgöngur, efla opinbera þjónustu og jafna lífskjör. Því er greining eins og sú sem kemur fram í skýrslum Byggðastofnunar mikilvægt tæki til að beina opinberum aðgerðum í ákveðinn farveg svo að fjármagn nýtist sem best og aðgerðirnar beinist að því sem til er ætlast, þ.e. að efla atvinnulíf og mannlíf á landsbyggðinni. Herra forseti. Fyrir nokkrum dögum mælti ég fyrir þáltill. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um sérstakt svæðisbundið átak til að treysta byggð og efla atvinnulíf á landsbyggðinni. Í tillögunni kemur fram að þegar á næsta ári skuli verja 400 millj. kr. í svæðisbundið átak á Austurlandi, þar sem mikil fólksfækkun hefur orðið í fjórðungnum á undanförnum árum, og til að styrkja byggð. Herra forseti. Hæstv. byggðamálaráðherra gerði lítið úr tillögunni en ég fæ ekki betur séð en greining Byggðastofnunar vísi til þess að tækifæri byggðanna í landinu liggi í svæðisbundnum aðgerðum, aðgerðum sem byggja á forsendum hverrar byggðar. Ef okkur á að takast að styrkja byggðir landsins til lengri tíma litið þá eigum við að byggja á greiningu Byggðastofnunar og auðlegð hvers byggðarlags, auka menntun og þróunarstörf, styrkja nýsköpun og koma á þróunarsetrum víða um land. Herra forseti. Við eigum að byggja á fjölbreytni.

Herra forseti. Grundvallarspurningin í þessari umræðu hlýtur að vera: Hvers vegna byggðastefnu? Í mörgum þjóðríkjum Evrópu hefur það ítrekað gerst á síðustu árum að þingmenn hafa rætt um byggðaþróun hver í sínu landi og lýst miklum áhyggjum af því þegar byggðaþróunin hefur orðið þannig að 25--35% viðkomandi þjóðar býr umhverfis höfuðborgina. Menn hafa lýst því sem miklu vandamáli. Hér á Íslandi er hlutfallið um og yfir 60%. Við hljótum því að spyrja: Hvers vegna kann þetta að vera vandamál? Það eru væntanlega þjóðhagslegir hagsmunir sem ráða mikilvægi þess að fólk búi um landið allt í eðlilegu jafnvægi, í byggðakjörnum með ákveðnu baklandi? Við þurfum á fólki að halda til að nýta kosti landsins. Við þurfum líka á því að halda til að hafa hér fjölbreytileika í atvinnulífi og mannlífi. Við erum ein þjóð í einu landi. Það fer auðvitað ekki á milli mála að aðgerðir hafa í sjálfu sér ekkert dugað, tölur sýna það. Betur mál ef duga skal. Enda er hér um mjög flókið og margþætt mál að ræða og engar einfaldar ástæður sem liggja að baki þessari byggðaþróun. Herra forseti. Skattkerfið er tæki stjórnvalda til þess að jafna lífskjör og við getum spurt okkur hvort lífskjör á norðausturhorninu séu þau sömu og á suðvesturhorninu. Við getum líka snúið því við og spurt hvort íbúar á norðausturhorninu fái hið sama fyrir skattpening sinn og íbúar á suðvesturhorninu. Svo er ekki ef við skoðum aðgengi þeirra að hátækniþjónustu í heilsugæslunni, að menntastofnunum, almennri þjónustu og þannig má áfram telja. Með öðrum orðum: Þeir fá minna fyrir skatta sína. Þess vegna hlýtur a.m.k. að vera eðlilegt að skoða hvort ekki sé rökrétt byggðaaðgerð að hafa lægra skatthlutfall hjá fólki sem fær sannarlega minna fyrir skattfé sitt en annars staðar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu en koma því jafnframt að að í þeim löndum þar sem sú pólitík hefur verið rekin að stunda miðstýrða atvinnuuppbyggingu, ég tala nú ekki um í formi stóriðju, hefur það hvarvetna leitt af sér samþjöppun á höfuðborgarsvæði. Við getum farið út um víðan völl til þess að finna slík dæmi. Út frá þeim sjónarhóli og þeirri reynslu tel ég að slík uppbygging sé ekki heillavænleg fyrir okkar samfélag. Ég tel að beita eigi, eins og fram kom hjá hv. þm. Þuríði Backman, svæðisbundnum aðgerðum til að styrkja það frumkvæði sem býr í fólkinu sjálfu, á þeim svæðum sem eru í fókus hverju sinni. Slíkar aðferðir hafa ávallt gefist vel. Ég vil líka koma því að í þessari umræðu að það er eins og ríkisstjórnin, stjórnvöld, geri sér enga grein fyrir þeirri þróun sem þau ýta undir með aðgerðum sínum á hverjum degi, t.d. í flugmálunum. Það var fyrirséð, vegna ýmissa aðstæðna, að ákvörðunarstöðum í flugi mundi fækka. Það eru engar mótaðgerðir settar fram sem mundu felast í að byggja upp nothæft almenningssamgöngukerfi, helst áður en fyrirsjáanleg þróun hefur skaðað samgöngurnar. Ég hef þrívegis flutt þáltill. um vel undirbyggt og vel undirbúið almenningssamgöngukerfi í Eyjafirði og Þingeyjarsýslum. Það mál hefur ekki fengist rætt. En núna eru menn að sjá afleiðingarnar af stefnunni í samgöngumálum á því svæði, t.d. hefur flugi verið hætt til Húsavíkur og Raufarhafnar eins og málin standa. Það er engin heildstæð stefna í málinu en eftir henni verðum við að kalla. Virðulegi forseti. Við brýnum ríkisstjórnina og byggðamálaráðherra til heildstæðrar stefnu í byggðamálum. Þar þarf ekki að fara lengri veginn. Víða um heim eru til dæmi um aðgerðir sem hafa skilað árangri.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem segja má að hafi verið með hefðbundnu sniði. Hún skilar kannski ekki miklu en ég met mikils þann mikla áhuga sem hv. þm. sýna málefnum landsbyggðarinnar. Ég vil að það komi fram, vegna þess að stundum finnst mér að það megi skilja orð hv. þm. þannig að einungis hér á Íslandi eigi menn við þessa erfiðleika að stríða, að svo er alls ekki. Í gær var t.d. haldin ráðstefna hér á landi um byggðamál. Hún var mjög vel heppnuð. Þar tóku þátt m.a. fulltrúar frá OECD, ESB, frá Skotlandi og Noregi og fleiri mætti nefna. Við erum því að fjalla um vandamál sem eru þekkt í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Þar er ýmsum aðferðum beitt til að reyna að bregðast við byggðaþróuninni. Við ætlum okkur, ekki síst í tengslum við þá byggðaáætlun sem nú er í gangi eða er í undirbúningi, að nýta okkur það sem öðrum þjóðum hefur gefist vel. Í máli hv. málshefjanda kom fram ýmislegt sem hefur svo sem heyrst áður, eins og þetta með einkavæðingarmálin. Gefið var í skyn að það væri fyrst og fremst afleiðing einkavæðingar að ástandið er eins og raun ber vitni á landsbyggðinni. Það svo sem kemur ekki á óvart því að flokkur hv. þm. vill engu breyta, hið nýja hreyfiafl vill engu breyta. Það að selja Símann skapar okkur möguleika til að bæta mjög upplýsingahraðbrautina og aðgengi almennings, bæði að ISDN- og ADSL-þjónustu. Það eru uppi áform hjá ríkisstjórninni um að þetta gerist mjög hratt og ég held að það skipti verulega miklu máli. Menn geta reynt að halda því fram að engin stefna sé í byggðamálum en það er þó Alþingi sem mótar stefnuna. Nú er í gangi byggðaáætlun sem fellur úr gildi um áramót og það er unnið að nýrri byggðaáætlun sem lögð verður fram á næstu mánuðum.