Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Eins og forseti hefur tilkynnt á vef þingsins tóku sæti á Alþingi föstudaginn 11. apríl sl. Erla Ósk Ásgeirsdóttir, Mörður Árnason og Björn Valur Gíslason sem varamenn Ástu Möller, Ágústs Ólafs Ágústssonar og Þuríðar Backman en þau eru erlendis í opinberum erindum. Erla Ósk Ásgeirsdóttir, Mörður Árnason og Björn Valur Gíslason hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa á ný.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag, þ.e. þar til umræðu um dagskrármálin er lokið.

Hæstv. forseti. Ég spyr hæstv. utanríkisráðherra sem forustumann í ríkisstjórn út í efnahagsmál. Haft hefur verið eftir Gylfa Magnússyni dósent að það sem skipti hvað mestu máli nú sé hvernig Seðlabankanum takist að auka gjaldeyrisforða sinn en afar erfitt er að átta sig á því hvort hann verður efldur eða ekki. Þann 2. apríl sl. var haldinn mjög mikilvægur fundur forustumanna ríkisstjórnarinnar með Seðlabankanum eftir því sem sagt var. Hann var svo mikilvægur að ráðherrarnir tóku sérstaka einkavél á NATO-fundinn til að geta setið þennan fund. En það er mjög óljóst í dag hver afraksturinn var og hver árangurinn er af þessum fundi. Þann 10. apríl sl. segir Davíð Oddsson, formaður bankastjórnar Seðlabankans, að það sé meginverkefni banka að bjarga sér sjálfir. Menn eigi ekki að gleyma því og tala eins og ábyrgð bankanna liggi einhvers staðar annars staðar en hjá þeim sjálfum. Það kosti mikið fé að halda stóran gjaldeyrisforða. Síðan gerðist það í gær að viðtal birtist við hæstv. utanríkisráðherra í Berlingske Tidende og þar slær hún því föstu að allir bankar landsins geti reiknað með stuðningi frá ríkisvaldinu ef þeir lendi í vandræðum. Hún segist tilbúin til að styðja þá beint með framlögum úr ríkissjóði og einnig að auka gjaldeyrisvarasjóð landsins. Á sama tíma hafnar hún því að bankarnir muni komast í þrot áður en lausafjárkreppunni á alþjóðamarkaði ljúki. Ég spyr því: Er ágreiningur á milli ríkisstjórnarflokkanna um þetta mikilvæga mál eða er ágreiningur á milli ríkisstjórnarinnar og Seðlabankans, nema hvort tveggja sé?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að gefa mér tækifæri til að koma aðeins inn á efnahagsmálin, þá stöðu sem þar er uppi og það sem sagt hefur verið um þau mál að undanförnu. Öllum ætti að vera ljóst að enginn ágreiningur er um það í landinu að mikilvægt er að bankarnir, þegar og ef þeir þurfa á því að halda, geti leitað eftir lausafé til þess aðila sem á að vera lánveitandi til þrautavara sem er Seðlabanki Íslands. Það er mjög mikilvægt að menn hafi það í huga að lánveitandi til þrautavara er Seðlabankinn. Það er ekki ríkisstjórnin, það er Seðlabankinn. Seðlabankinn getur farið ýmsar leiðir í því og talað hefur verið um að Seðlabankinn sé m.a. að skoða lánalínur í bönkum erlendis og hvort hægt væri að tryggja þær - hvort sem síðan yrði dregið á þær og þá hvenær. Þetta væri ein leiðin sem hægt væri að fara, önnur leið væri að auka við gjaldeyrisvaraforðann. Allt eru þetta hlutir sem eru til skoðunar og það kemur einmitt fram í viðtali í Morgunblaðinu við seðlabankastjóra. Hann vék þar máli sínu að gjaldeyrisforða Seðlabankans og sagði ríkisstjórnina vilja stuðla að því að hann yrði aukinn með lántökum. Hann sagði að undirbúningur væri hafinn en niðurstaðan lægi ekki fyrir. Um þetta er því enginn ágreiningur á milli ríkisstjórnar og Seðlabanka eða annarra aðila. Seðlabankastjóri lagði hins vegar áherslu á, og það er líka mikilvægt að hafa í huga, að þetta er ekki spurningin um einhverja daga. Bankarnir hafa sjálfir sagt að þeir standi vel, þeir geti endurfjármagnað sig í nokkra mánuði sjálfir. Það getur hins vegar komið til þess síðar að þeir þurfi á þessari fyrirgreiðslu að halda en það er ekki dagaspursmál. Hún þarf hugsanlega að vera til staðar síðar og að þessu er unnið.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir þingheim og þjóðina að heyra, ef það er þannig sem hæstv. ráðherra segir, að ekki sé ágreiningur í þessu mikilvæga máli og að undirbúningur að því að styrkja gjaldeyrisvaraforðann sé hafinn. Ekki er hægt að neita því að skilaboðin sem hafa verið að berast frá sumum hæstv. ráðherrum og seðlabankastjóra eru á þann veg að það er mjög erfitt að átta sig á hver sannleikurinn er í málinu. Það gæti þá verið að þeir ættu ekki að vera að tjá sig svona mikið, hæstv. ráðherrar. Björgvin G. Sigurðsson tjáði sig fyrir nokkrum dögum eins og þetta væri bara að gerast alveg næstu daga. Ég spyr þá hæstv. utanríkisráðherra til viðbótar hvað henni finnst um ummæli hæstv. viðskiptaráðherra sem höfð eru eftir honum. Hann telur að athuga þurfi hvort taka eigi upp faglega stjórn á Seðlabankanum. Hvað finnst hæstv. utanríkisráðherra um það? Ef hún er sammála honum er gott að vita það. Ef hún er það ekki þá spyr ég hvort hún sem formaður Samfylkingarinnar muni leiðrétta þetta.

Virðulegur forseti. Ég get ekki leiðrétt það sem hæstv. viðskiptaráðherra hefur sagt eða þær skoðanir sem hann kann að hafa á þessum málum. Hitt er alveg ljóst að málefni Seðlabankans heyra undir forsætisráðuneytið. Það er forsætisráðuneytið og forsætisráðherra sem fer með þau mál og það er á hans valdi hvort hann hugar að einhverjum breytingum á Seðlabankanum eða ekki. Málið er í hans höndum eins og gefur að skilja. Varðandi gjaldeyrisvaraforðann skil ég ekki af hverju hv. þingmaður hefur haft einhverjar hugmyndir um að þar væri ágreiningur. Mér finnst það liggja algerlega skýrt fyrir í ummælum sem ég hef viðhaft, ummælum sem forsætisráðherra hefur viðhaft og ummælum sem seðlabankastjóri hefur viðhaft að menn telja mikilvægt að stækka gjaldeyrisforðann. Seðlabankastjóri sagði m.a. að hann teldi að það þyrfti að tvöfalda hann en það væri hins vegar spurningin um hvenær og hvernig það væri gert, það væri spurningin um tímasetningar í því sambandi en ekki hvort.

Herra forseti. Nú um árabil hefur engin rækjuveiði verið stunduð á Íslandsmiðum og aflaheimildir í rækju verið ónotaðar. Nú hafa einstaka útgerðarmenn, sem ekki hafa yfir aflaheimildum í rækju að ráða, hug á að stunda rækjuveiðar með aflasamdrætti í þorski og niðurskurði á þorskveiðiheimildum. Ég spyr því sjávarútvegsráðherra: Mun sjávarútvegsráðherra stuðla að því að þessir aðilar fái aflaheimildir til að hefja þessar veiðar? Það er ekki hægt að fá rækjukvóta í dag. Úthlutað er kvóta upp á 7–8 þús. tonn af rækju og aðeins búið að veiða um 200–300 tonn. Það er verið að skaða samfélagið. Það er verið að skaða þá staði þar sem rækjuverksmiðjur eru. Fólkið fær ekki atvinnu sem annars gæti unnið í rækjuverksmiðjum og útgerðir, sem eru kvótalitlar og kvótalausar í dag, fá ekki aðgang að rækjukvóta vegna þess að þeir sem eru handhafar kvótans nota þetta sem skiptimynt. Þeir veiða ekki rækjuna og geta þar af leiðandi leigt frá sér meira af bolfiskveiðiheimildum. Þetta er einn partur af þessu brjálaða fiskveiðistjórnarkerfi sem við búum við og dæmi um það hve fáránlegt ástandið er þegar við nýtum ekki 7–8 þús. tonn af rækjukvóta sem við gætum nýtt og jafnvel meira. Rækjukvótinn virðist vera á uppleið. Tvö skip veiða rækju í dag á Íslandsmiðum og þau fiska mjög vel þannig að ég spyr sjávarútvegsráðherra: Ætlar hann ekki að leggja sitt af mörkum við að breyta þessu óréttlæti?

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að kvótinn sem hefur verið gefinn út í rækju er ekki takmarkandi þáttur þegar kemur að því að nýta þennan rækjukvóta. Undanfarin ár hafa rækjuheimildir verið ónotaðar en meginástæðan fyrir því er ósköp einfaldlega sú að óhagkvæmt hefur verið fyrir útgerðina að stunda rækjuveiði. Verð á rækju hefur verið tiltölulega lágt en kostnaður jafnframt verið mikill. Olíuverð hefur verið að hækka eins og allir þekkja og það hefur spilað mjög mikið inn í þetta. Mér er ekki kunnugt um að út af fyrir sig hafi staðið á því að menn fengju þessar rækjuheimildir. Mér er þvert á móti kunnugt um að rækjuverksmiðjur og fyrirtæki sem eru handhafar þessa kvóta hafa verið að bjóða hann fram en ekki hefur verið til staðar sá áhugi sem maður hefði ella getað vænst hjá mönnum að nýta þetta og fyrir því hafa verið efnahagsleg rök. Ef einhver tregða er í því að menn geti fengið að nýta þennan kvóta þá eru ýmis ráð til að auðvelda það. En ég held að það sé ekki rétt hjá hv. þingmanni að það sé svo. Margar rækjuverksmiðjur þurfa á auknu hráefni að halda og þær eru í einhverjum tilvikum handhafar að veiðiheimildum og hafa verið að leita eftir því við útgerðir að þær nýti þessar aflaheimildir. Vandinn er bara þessi, sem við þekkjum, að vegna erfiðleika í rækjunni, vegna sölu- og markaðserfiðleika, hefur verð á rækjunni upp úr sjó ekki hækkað eins og annað fiskverð í landinu. Sem betur fer eru, eins og hv. þingmaður segir, ýmis teikn á lofti sem gætu bent til þess að eitthvað fari að rætast úr og við vitum auðvitað að gengislækkun upp á síðkastið ætti að styrkja þennan grundvöll rækjuvinnslunnar. En stóra málið er það og vandamálið hefur verið það að hinar rekstrarlegu aðstæður rækjuverksmiðjanna og rækjuútgerðanna hafa verið á þann veg að því miður hefur ekki verið mikill áhugi á því að nýta þennan kvóta.

Herra forseti. Gengisfelling síðustu þrjá mánuðina hefur auðvitað breytt töluvert rekstrarumhverfi í rækjuiðnaði sem í öðrum sjávarútvegi. Tekjurnar hafa einfaldlega aukist. Ég er hér með upplýsingar frá rækjuverksmiðju við Húnaflóa sem borgar í dag 150 kr. fyrir kíló af rækjunni og 140 kr. í næsta flokki fyrir neðan sem segir að það er flötur á því að vinna rækju með hagnaði í dag. Ég hvet ráðherrann til að beita þeim aðferðum sem hann hefur til þess. Við í Frjálslynda flokknum lögðum til að rækjan yrði tekin úr kvótasetningu og við höldum okkur náttúrlega við að það hefði verið besta lausnin á meðan menn nýta þetta ekki, í staðinn fyrir að leyfa öðrum að hagnast á okurleigu jafnvel á rækju.

Virðulegi forseti. Sú tímabundna staða sem hv. þingmaður nefndi gefur að sjálfsögðu ekki tilefni til þess að kalla inn rækjuveiðiheimildirnar. Það mundi auðvitað fyrst og fremst verða til þess að veikja grundvöll rækjuverksmiðjanna sem hefur verið nógu veikur fyrir. Við sjáum að því miður hefur þróunin verið sú að rækjuverksmiðjum í landinu hefur verið að fækka og þeim hefur fækkað vegna þess  Hins vegar er rétt að það hefur í ýmsum tilvikum fiskast þokkalega. Það voru einn eða tveir bátar á rækju í fyrra og þeir fiskuðu ágætlega en það varð hins vegar ekki til þess að örva nægilega mikið áhuga manna á því að stunda rækjuveiðar. Er nú ekki rétt að atvinnulífið sjálft fái að reyna að vinna úr þessu eins og 

Forseti. Í kjölfar niðurskurðarins á veiðiheimildum í þorski á síðasta ári var gripið til ýmissa aðgerða sem áttu að verða til þess að auðvelda sókn í aðrar fisktegundir. Ein slík aðgerð fólst í því að breyta viðmiðunarmörkum á ýsu, þ.e. hve smá ýsan þarf að vera áður en grípa þarf til þess að loka veiðisvæðum. Þar ákvað hæstv. sjávarútvegsráðherra þvert ofan í ráðleggingar að minnka þessi viðmiðunarmörk þannig að ýsa þarf nú aðeins að vera 41 sentimetri að lengd til að rétt teljist að loka tilteknum veiðisvæðum fyrir veiðum á henni. Þessi ákvörðun hæstv. ráðherra var gagnrýnd á þeim forsendum að hún mundi leiða jafnt til aukinna veiða á smáýsu og ekki síður til vaxandi veiðiálags á smáþorski sem þó er alltaf verið að reyna að koma í veg fyrir og er talin vera forsenda þess að hægt sé að byggja þorskstofnana upp við landið að nýju. Á þessu rök féllst hæstv. sjávarútvegsráðherra ekki á síðasta ári. Nú þegar fiskveiðiárið er liðlega hálfnað er athyglisvert að sjá hvernig þessum málum hefur reitt af. Á árinu 2007 var 180 sinnum gripið til skyndilokana hér við land vegna veiða á smáfiski, þar af 74 sinnum vegna veiða á smáþorski og 62 sinnum vegna veiða á smáýsu. Nú er þetta hins vegar allt með öðrum hætti og á fyrstu þrem mánuðum þessa árs hefur verið gripið 21 sinni til skyndilokana, þar af fimm sinnum vegna veiða á ýsu en 16 sinnum vegna veiða á þorski. Með öðrum orðum, aðgerðir hæstv. sjávarútvegsráðherra sem áttu fyrst og fremst að beinast að því að vernda og byggja upp þorskstofnana við landið hafa orðið til hins gagnstæða. Ríflega þrjár af hverjum fjórum skyndilokunum þessa árs eru vegna veiða á smáþorski sem ætlunin var að forða frá veiðum með þessum aðgerðum. Í stað þess að draga úr veiðunum hefur sóknin aukist. Í ljósi þessa vil ég spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort hann telji að framangreindar aðgerðir hafi verið misráðnar og hvort hann hafi í hyggju að grípa til ráðstafana og þá hverra til að koma í veg fyrir að við göngum jafnvel endanlega frá tveimur fiskstofnum dauðum með þessum aðgerðum, þ.e. ýsu og þorski, í staðinn fyrir að reyna að byggja þá upp.

Virðulegi forseti. Það er algjör misskilningur hjá hv. þingmanni að gripið hafi verið til þeirra aðgerða sem hann lýsti þvert ofan í ráðleggingar. Það var einfaldlega þannig að starfsbræður hv. þingmanns, skipstjórnarmenn víða að af landinu, hittu mig að máli og sögðu það, sem hefur reyndar líka komið fram í blaðaviðtölum við þá, að eina alvörumótvægisaðgerðin sem sneri að sjómönnum væri sú að fara í það að skoða hólfaskiptinguna sem við höfum búið við við landið til lengri og skemmri tíma með það fyrir augum að athuga hvort hægt væri að heimila veiðar í þessum hólfum sem oft og tíðum hafa verið lokuð til lengri tíma. Menn bentu á það sem ég hygg að sé alveg hárrétt, og ég veit að hv. þingmaður hlýtur að vera sammála starfsbræðrum sínum um það, að mjög margt hefur breyst frá því að þessi hólf voru ákveðin á sínum tíma og það var auðvitað sjálfsagður hlutur að skoða hvort aðstæður í þessum hólfum væru þannig að ástæða væri til að hleypa á einhverri veiði. Það var hins vegar gert að mjög vel yfirveguðu ráði. Fundur var haldinn með þessum skipstjórnarmönnum og fulltrúum Hafrannsóknastofnunar, sem hingað til hefur verið frekar ásökuð um að vilja ganga mjög hart fram í því að loka, mjög hart fram í því að stunda friðunaraðgerðir, svo hart raunar að það hefur verið gagnrýnt mjög harkalega hér í þinginu. Það var eftir að þessi fundur var haldinn að Hafrannsóknastofnun fór yfir þessi mál og lagði til tilteknar breytingar sem ég fór síðan eftir. Það hefur hins vegar borið þann ágæta árangur að við sjáum það að gagnstætt því sem menn héldu fram þegar aflaákvörðun var tekin á síðasta sumri hefur ýsuveiðin gengið vel og ég sá það í fréttum nýlega að menn áætla að ýsukvótinn muni klárast á þessu fiskveiðiári alveg gagnstætt því sem menn héldu fram. Hv. þingmaður spyr mig að því hvort þessi mál verði endurskoðuð. Að sjálfsögðu verða þau endurskoðuð í ljósi reynslunnar. Ég held hins vegar að reynslan sé að benda til þess að þetta hafi tekist ágætlega. 

Virðulegi forseti. Ég er ekki viss um að sjávarútvegsráðherra hafi áttað sig á um hvað ég var að tala eða að hann átti sig á um hvað málið snýst. Ég var að spyrja hann að því hvort honum fyndist að það hefðu verið réttar aðgerðir sem hann greip til sem hafa leitt til þess að við erum að auka veiðar á smáþorski sem stóð til að friða. Það var þvert ofan í ráðleggingar Hafrannsóknastofnunar. Ef hann hefur lesið skýrslu stofnunarinnar sem var gefin út í júlí í hittiðfyrra og árið þar á undan þá er aldrei nokkurn tíma talað um neitt annað en að vernda smáfisk, vernda smáýsu, sérstaklega í síðustu skýrslu, að draga úr veiðum á smáýsu og að friða smáþorsk. Aðgerðirnar hafa orðið til hins gagnstæða. Það er það sem ég er að benda á. Allar tölur Hafrannsóknastofnunar og Fiskistofu benda í þessa átt og það er það sem ég vil fá svör við, hvort hann telji það rétt jafnvel þó að hann hafi ætlað sér annað - og ég vil trúa því að ætlun hans hafi verið önnur en niðurstaðan er - er hann tilbúinn til að endurskoða þessa ákvörðun sína til að reyna að ná fram þeim vilja sínum sem ég vil trúa að hann hafi ætlað sér?

Virðulegi forseti. Það var enginn misskilningur í því sem ég var að segja. Ég fór einfaldlega yfir það hvernig staðið var að þeirri ákvörðun sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni. Aðdragandinn var sá, svo að ég ítreki það enn og aftur, að þetta var gert að vandlega íhuguðu ráði eftir mjög mikið samráð við Hafrannsóknastofnun og sjómenn. Ég er stundum sakaður um að það sé ekki tekið nægilega mikið mark á fiskifræði sjómanna en í þessum tilvikum var a.m.k. verið að gera það með því að koma saman og fá fram umræðu milli vísindamannanna og fiskimannanna sem gæti leitt til skynsamlegrar niðurstöðu. Þetta var sú niðurstaða sem fékkst, hún hefur leitt til þess sem ég gerði hér grein fyrir. Auðvitað er það svo þegar við tökum slíkar ákvarðanir að þær eru ekki óumbreytanlegar og það er sjálfsagður hlutur þegar við förum yfir þetta núna í ljósi reynslunnar að við skoðum þetta með hliðsjón af því sem hv. þingmaður er að segja og með hliðsjón af þeirri reynslu sem hefur fengist, m.a. þeirri reynslu að við erum í þeirri stöðu, gagnstætt því sem menn héldu fram, að við munum ná kvótanum í ýsunni að mati þeirra sem gleggst þekkja til.

Forseti. Nýlega skilaði af sér ímyndarnefnd sem forsætisráðherra setti niður til að kanna ímynd Íslands. Það var þarft verk og skýrsla nefndarinnar er um margt ágæt: „Ímynd Íslands, styrkur, staða og stefna.“ Það vakti sérstaka athygli mína umfjöllun um hvalveiðar í þessari skýrslu, í kafla 6.1 sem heitir Ímyndarkreppur, á bls. 30. Þar kemur fram að ímynd Íslands sé veikburða og auðvelt sé að koma henni í kreppuástand. Tvö dæmi eru tekin, annað sú fjármálakreppa sem nú stendur yfir, hitt dæmið eru hvalveiðar í hagnaðarskyni sem stundaðar voru sumarið 2006. Um þetta segir í skýrslu nefndar forsætisráðherra, með leyfi forseta: „… virðist ákvörðun hafa verið tekin án þess að huga vandlega að þeim vanda sem hún gæti skapað fyrir uppbyggingu og varðveislu ímyndar Íslands.“ Eftir töluverða umfjöllun um þessa ákvörðun og áhrif hennar, sem fram er sögð af ýtrustu kurteisi í nefnd forsætisráðherra, þar sem nefndin er að fjalla um ákvörðun annars ráðherra segir þetta: „Því má segja að með upphafi hvalveiða árið 2006 hafi verið um aðgerðir að ræða sem hefði þurft að undirbúa betur með samhæfingu ákveðinna atvinnugreina og hagsmunaaðila.“ Ég tel rétt í tilefni af þessu að gefa hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra kost á að svara þeim tveimur spurningum sem einkum vakna við að lesa þessa skýrslu eða þennan kafla hennar: 1. Er ráðherrann sammála nefnd forsætisráðherra um að ímynd Íslands sé mikils virði, m.a. vegna viðskiptahagsmuna okkar erlendis og t.d. ferðaþjónustunnar? 2. Er ráðherrann sammála því mati nefndar forsætisráðherra að hæstv. ráðherra hafi tekið ákvörðun sína um hvalveiðar í hagnaðarskyni sumarið 2006 án þess að huga nægilega að þeim vanda sem hún gæti skapað fyrir uppbyggingu og varðveislu ímyndar Íslands og að þessar aðgerðir hefði þurft að undirbúa betur með samhæfingu ákveðinna atvinnugreina og hagsmunaaðila?

Virðulegi forseti. Það segir sig nokkurn veginn sjálft og ég held að flestir séu þeirrar skoðunar að það sé heilmikils virði fyrir þjóð eins og Íslendinga og aðrar þjóðir auðvitað að ímyndin sé í góðu lagi. Ég held að almennt talað hvað varðar auðlindanýtingu okkar sé sú ímynd í mjög góðu lagi. Það er einfaldlega sú reynsla sem ég upplifi þegar ég fer á fundi erlendis, sem mikil eftirsókn er eftir að við Íslendingar komum fram á vegna þess að það er litið til okkar sem ákveðinnar fyrirmyndar varðandi auðlindanýtingu þrátt fyrir alla umræðuna sem á sér stað innan lands. Það er því alveg augljóst mál að við viljum að ímynd okkar verði áfram sterk á þessu sviði. Ég er hins vegar ekki sammála því að þessi ákvörðun á sínum tíma, haustið 2006, hafi ekki verið nægilega vel undirbúin. Þvert á móti, þetta er ákvörðun sem tekin var að lokinni gríðarlega mikilli umræðu, bæði í þinginu, á almennum vettvangi og hvar sem var. En það er auðvitað ljóst að um þessi mál hafa verið skiptar skoðanir. Ég er þess vegna ekki sammála því mati að það hefði þurft að undirbúa þetta betur. Það má alltaf segja sem svo að hægt væri að gera enn þá betur í einhverjum tilvikum en þetta var að mínu mati alveg nægilegur undirbúningur til að taka þá ákvörðun sem á sínum tíma var tekin. Ég tók hins vegar eftir því í þeirri skýrslu sem hv. þingmaður vísaði til að það var með svona frekar óljósu orðalagi talað um það „virðist hafa verið gert“ og „það kann að vera“ o.s.frv. Það voru slegnir miklir varnaglar, enda er það auðvitað huglægt mat sem þarna á sér stað. Stóra málið er hins vegar það að þrátt fyrir allar hrakspárnar sem fóru af stað í kjölfar ákvörðunar minnar haustið 2006 gerðist ekkert af því sem menn voru að spá. Það gerðist ekki að ferðamenn hættu að koma hingað til lands. Það gerðist ekki að erfitt væri að selja afurðir okkar eins og margir ætluðu. Það varð ekki þannig að sótt væri að okkar stóru útrásarfyrirtækjum í útlöndum sem margir spáðu. Reynslan er alltaf ólygnust í þessu sambandi. Menn geta verið með stöðugar vangaveltur um að hlutirnir gætu farið á þennan veginn og hinn veginn en eigum við ekki fyrst og fremst að reyna að byggja á reynslunni, hún er 

Forseti. Það er vissulega mannlegt að verja hendur sínar en kannski ekki mjög stórmannlegt af núverandi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að lýsa yfir ágreiningi við það fólk sem hæstv. forsætisráðherra fól að meta ímynd Íslands og gerir á þennan hátt í kaflanum Ímyndarkreppur. Hins vegar á sjávarútvegsráðherrann ekki alla sök í þessu efni. Hann styðst m.a. við fræga ályktun frá Alþingi Íslendinga, frá því fyrir níu árum, 10. mars 1999. Hann gat vísað til hennar þegar hann ákvað að fara í hvalveiðar í hagnaðarskyni. Að sínu leyti mörkuðu þær veiðar, sumarið 2006, ákveðin tímamót bæði í afstöðu Íslendinga og í málinu í heild þótt umhverfisverndarsamtök í heiminum héldu skipulega að sér höndum í þessu máli. Ég tel að þessi ályktun frá 10. mars 1999 sé úrelt og að kominn sé tími til fyrir Alþingi Íslendinga að taka þessi mál upp aftur, m.a. í ljósi þeirra ákvarðana sem hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur tekið í því.

Virðulegi forseti. Ég get ekki tekið undir það með hv. þingmanni að það sé ekki stórmannlegt að hafa skoðun á einhverju nefndaráliti, jafnvel þótt það sé skrifað af hinu prýðilegasta fólki sem hefur vandað mjög til verka sinna. Ég var einfaldlega að benda á að í fyrsta lagi er þessi nefnd ekki óskeikul. Í öðru lagi er þetta klárlega mjög huglægt mat sem hún reynir að leggja á þessa hluti. Ég reyni að byggja á einhverju sem við getum kallað reynslusannindi og reynslan hefur auðvitað sýnt okkur, sem betur fer, að ótti þeirra sem báru mestan kvíðboga fyrir þeirri ákvörðun sem var tekin haustið 2006 var ekki á rökum reistur. Það hefur komið glögglega fram að þær atvinnugreinar sem menn óttuðust að mundu skaðast af þessu, útrásarstarfsemi, ferðaþjónusta og sala á vörum sem sérstaklega tengdust Íslandi, urðu ekki fyrir áhrifum. Það hefur enginn skaðast neitt á þessu. Þvert á móti hefur maður orðið var við vaxandi kröfur, t.d. úr sjávarútveginum, að við höldum áfram þessari sjálfbæru, skynsamlegu og eðlilegu auðlindanýtingu. Það munum við gera ef til þess kemur. Ef til þess kemur þá munum við auðvitað gera það í fullu samráði og með fullu tilliti til þeirra sjónarmiða sem hv. þingmaður gerði grein fyrir.

Virðulegi forseti. Ég legg fram fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra um hvort hún muni beita sér í að olíugjald á dísilolíu verði lækkað þannig að dísilolía verði aftur ódýrari en bensín. Nú er lítrinn af dísilolíu almennt 10–12 kr. dýrari en lítri af bensíni. Þegar lög um olíugjald voru samþykkt á Alþingi fyrir tæpum fjórum árum, í lok maí árið 2004, lágu m.a. til grundvallar eftirfarandi atriði og rök eins og lesa má í þskj. 1306 frá löggjafarþinginu 2003–2004, með leyfi forseta: „Með því að hafa verð á dísilolíu ívið lægra en bensínverð má reikna með að dísilknúnar fólksbifreiðar verði ákjósanlegri kostur sem einkabifreiðar.“ Við samþykkt laganna var miðað við að lítri af dísilolíu kostaði rétt um 94 kr. á meðan bensínlítrinn kostaði 100 kr. Bensínlítrinn var sem sé 6 kr. dýrari en olíulítrinn sem nú er 11,3 kr. dýrari, sé miðað við ódýrasta eldsneyti um hádegisbil í dag. Í röksemdum sérfræðinga til stuðnings frumvarpinu fyrir fjórum árum var fjallað um að meðalfólksbíll með dísilvél eyddi 25–40% minna eldsneyti en bensínbíllinn. Munurinn á útlosun væri þó heldur minni eða að meðaltali um 15% minni. Þá var einnig bent á nýjan útblásturshreinsibúnað dísilvélar sem fjarlægir 90% sótagna úr útblæstri. Ég spyr því hæstv. umhverfisráðherra: Mun hún beita sér fyrir því að lækka álögur á dísilolíu svo ná megi markmiðum sem eru sameiginleg fjölmörgum Evrópuþjóðum, að frekar séu keyptir og notaðir bílar með dísilvélum til að minnka útlosun koltvísýrings og hvort hún telji ekki skynsamlegt að endurgreiða fyrirtækjum í almenningssamgöngum allt olíugjaldið í stað 70% í sama tilgangi svo efla megi almenningssamgöngur og hvetja þannig til minni bílanotkunar?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Samúel Erni Erlingssyni fyrirspurnina. Í umhverfisráðuneyti er ekki sýslað með skatta og gjöld á bifreiðar en eins og hv. þingmaður veit væntanlega hefur verið í gangi heildarendurskoðun á skattlagningu og gjaldtöku af eldsneyti. Sú skýrsla hefur verið unnin í samstarfi margra ráðuneyta undir forustu hæstv. fjármálaráðherra og fjármálaráðuneytis. Ég á von á að sú niðurstaða líti dagsins ljós innan einhverra vikna og þar mun væntanlega draga til tíðinda í þessum málum. Ég upplýsi ekki meira um það að svo stöddu. En á þessu ári mun einnig þurfa að ræða aðgerðaáætlun um samdrátt við losun gróðurhúsalofttegunda til langs tíma. Að sjálfsögðu er skattlagning, hvort sem við köllum það hagrænan hvata eða græna skatta, hluti af umræðunni um hvernig eigi að draga úr losun. Ég get tekið undir með hv. þingmanni í því að þessi þróun hefur ekki orðið eins og menn vonuðust eftir og ráð var fyrir gert. Það þarf auðvitað að skoðast í því ljósi. Hins vegar, vegna losunarumræðunnar og mengunarumræðunnar, vitum við líka að annars konar mengun kemur frá dísilbílunum. Þeir valda mikilli svifryksmengun sem við megum ekki gera lítið úr en það þarf að taka það með í reikninginn þegar menn bera þetta saman. Annað sem hv. þingmaður minntist á var skattlagning og endurgreiðsla vegna almenningssamgangna. Ég styð að almenningssamgöngur verði gerðar ódýrari í rekstri fyrir sveitarfélögin. Þannig verður auðveldara fyrir ríki og sveitarfélög að halda úti almenningssamgöngum í landinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir góð svör. En ég vek athygli á því að þetta eru ekki bara skattamál og ekki bara hagsmunamál vörubílstjóra. Þetta er líka umhverfismál. Ég hvet hæstv. umhverfisráðherra til að íhuga málið betur og berjast í því með oddi og egg. Það liggur fyrir að nútímadísilvélar eru miklu umhverfisvænni en bensínvélar. Sérfræðingum í gerð aflvéla í bíla ber saman um að framfarir síðustu ára hafi orðið mestar í gerð dísilvéla og það eigi ekki síst við um þau fjögur ár sem liðin eru frá því lög um olíugjald voru sett, á þeim forsendum sem ég nefndi áðan. Framfarirnar taka til nýtingar eldsneytis og mengunarvarna þar sem tekist er á við losun sótagna. Til að hvetja til kaupa á dísilbílum þarf að lækka olíuverð, það liggur fyrir. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu eru tekjur af olíugjaldi áætlaðar 6 milljarðar kr. árið 2008, 41 kr. á hvern lítra, svo það er af töluverðu að taka. Til að vega á móti tekjutapi sem af þessu hlytist er rétt að benda á verulega tekjuaukningu af virðisaukaskatti til ríkissjóðs vegna mikillar hækkunar olíuverðs á heimsmarkaði. Með slíkri ákvörðun væri sannarlega hægt að skapa meiri frið í samfélaginu um eldsneytisverð, lækka verðbólgu og nálgast umhverfismarkmið.

Hæstv. forseti. Ég tek fyllilega undir með hv. fyrirspyrjanda um að auðvitað er þetta umhverfismál. Það er mjög mikilvægt að setja sér skýr markmið um hvernig við ætlum að draga úr mengun og losun.  Þá mun virkilega reyna á forgangsröðunina og markmiðssetninguna. Málið snýst ekki bara um að lækka skatta á tiltekinni tegund véla eða bíla heldur að fækka bílum, minnka bílana og minnka mengunina frá þeim. Það snýst líka um það. Það verður væntanlega, þegar á reynir, svolítið sársaukafull umræða fyrir margan Íslendinginn að horfast í augu við að allt of margir einkabílar eru á Íslandi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti minni hluta utanríkismálanefndar í fjarveru hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, en framhaldsnefndarálitið er að finna á þskj. 896. Málinu var vísað aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. að beiðni hans og tilgangurinn var m.a. að afla nánari upplýsinga um fjóra þætti þessa frumvarps. Í fyrsta lagi um umfang og eðli upplýsingasöfnunar sem Varnarmálastofnun er ætlað að annast og einkum hvar mörk séu í frumvarpinu dregin milli mats á hernaðarlegum upplýsingum og hernaðarlegri hættu annars vegar og borgaralegri upplýsingamiðlun hins vegar. Því eins og bent hefur verið á telja ýmsir að hætt sé við að hér sé kominn vísir að leyniþjónustu án þess að það sé sagt berum orðum og styrkir reyndar ákvæðið um öryggisvottun starfsmanna þann grun. Í öðru lagi um heildarkostnað við NATO-væðinguna til lengri tíma. Ég vil minna á að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og reyndar fleiri hafa talið kostnað sem er á fjárlögum þessa árs, 1,5 milljarðar kr., nógu háan í sjálfu sér en telja þó að sú fjárhæð eigi enn eftir að hækka og hefur hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon m.a. spáð því að þetta gæti kostað okkur um 3,5 milljarða kr. eftir fimm ár og hafa þær spár ekki verið hraktar. Í þriðja lagi var spurt í nefndinni um stöðu undirbúnings að reglugerðum sem fylgja eiga lögunum og loks um störf hættumatsnefndar og þarfagreiningu sem mörgum finnst reyndar að hefði átt að vera forsenda þessarar lagasetningar en ekki unnin eftir á. Svo sem sjá má í framhaldsnefndarálitinu þótti hv. þingmanni árangur fundarins í utanríkismálanefnd sl. fimmtudag rýr um fyrsta atriðið, um aðskilnað milli hernaðarlegrar og borgaralegrar starfsemi, og virðist ljóst að það muni ekki nást fram og ekki heldur er orðið við beinum tillögum frá ríkislögreglustjóra um að styrkja ákvæði frumvarpsins að því leyti heldur er opnað á skörun milli hernaðarlegra og varnartengdra verkefna og ýmiss konar borgaralegrar starfsemi miklu meira en í veðri er látið vaka í frumvarpinu og greinargerð þess. En svo sterkt var reyndar tekið til orða í greinargerð með frumvarpinu að það var sagt snúast um nokkurs konar lagalegan eldvegg milli borgaralegrar og hernaðarlegrar starfsemi. Ég nefndi umsögn ríkislögreglustjóra sem fylgdi nefndaráliti á þskj. 866 frá minni hluta utanríkismálanefndar en þar er einmitt fjallað um þetta atriði. Þar segir, með leyfi forseta, m.a.: „Eins og fyrr segir er lögunum ætlað að marka skil milli borgaralegra verkefna og hernaðarlegra. Því er ekki fullnægjandi að gera einungis grein fyrir takmörkunum sem eru á aðkomu borgaralegra stofnana að hernaðarlegri starfsemi heldur hlýtur einnig að þurfa að skýra hvaða takmörk eru á aðkomu hernaðarlegs liðsafla að borgaralegum verkefnum. Umræða á Vesturlöndum hefur fremur miðast við slíka takmörkun og aðkomu hers að löggæslu hers að löggæsluverkefnum innan lands takmörkuð og jafnvel bönnuð.“ Herra forseti. Þetta segir í umsögn ríkislögreglustjóra um frumvarpið. Þarna er sett fram krafa um hreinar línur milli borgaralegrar þjónustu annars vegar og hernaðar hins vegar. Ríkislögreglustjóri gerði svofellda tillögu um verkefni Varnarmálastofnunar og skilgreiningu, með leyfi forseta: „Varnarmálastofnun annast úrvinnslu upplýsinga úr hermálalegum upplýsingakerfum Atlantshafsbandalagsins og erlendra samstarfsaðila sem stofnunin hefur aðgang að. Stofnunin skal leitast við að skilgreina hernaðarógnir sem kunna að steðja að íslensku yfirráðasvæði. Hún skal einnig leitast við að skilgreina ógnir gegn íslenskum ríkisborgurum erlendis, m.a. vegna hernaðarumsvifa eða sambærilegs alvarlegs hættuástands.“ Hvernig var svo brugðist við þessum athugasemdum og beinu tillögum ríkislögreglustjóra sem voru við nokkru fleiri greinar en ég hef rakið. Aðeins breytingartillaga lögreglustjóra við 3. gr. frumvarpsins var tekin til greina en hún fjallar um hlutverk utanríkisráðherra í stefnumörkun og ábyrgð á alþjóðavettvangi. Sem sagt, að utanríkisráðherra beri ábyrgð á gerð hættumats á sviði varnarmála, um hernaðarlega ógn en ekki hættumat sem er gert alla jafna á sviði löggæslu og almannavarna m.a. vegna skipulagðrar glæpastarfsemi, hryðjuverka, stórslysa, náttúruhamfara, farsótta og tæknilegra bilana. Þetta var það eina, herra forseti, sem tekið var til greina af þessum beinu tillögum og athugasemdum lögreglustjórans. Í framhaldsnefndaráliti hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar segir um þennan rugling, sem ég vil kalla, á milli borgaralegra verkefna annars vegar og hernaðar hins vegar, með leyfi forseta: „Í athugasemdum við 23. gr. er tekið fram að þær upplýsingar sem Varnarmálastofnun, með þessum hætti, safni og greini geti m.a. nýst til að meta hættu þar sem Íslendingar annast friðargæslu, þar sem Íslendingar annast þróunaraðstoð og jafnvel til að greina hættur þar sem búast má við að íslenskir ríkisborgarar séu á ferð sem ferðamenn. Er þá nærtækt að spyrja hvernig eigi að haga tengslum eða afmörkun þessa þáttar upplýsingasöfnunar og greiningar starfsemi og hins vegar þess sem er borgaralegs eðlis og fer fram í utanríkisþjónustunni og utanríkisráðuneyti eða annars staðar á vegum lögreglu, í gegnum lögreglusamstarf eða eftir öðrum leiðum.“ Ég get ekki stillt mig um að minna á, inni í þessari miðri tilvitnun í framhaldsnefndarálitið, skýrslu utanríkisráðherra sem hér var til umræðu í síðustu viku þar sem nokkuð var fjallað um borgaraþjónustu utanríkisráðuneytisins sem þar er kölluð þjónustutrygging sem hver Íslendingur fæðist inn í. Þar segir um hana m.a. að borgaraþjónusta utanríkisráðuneytisins gæti hagsmuna íslenskra ríkisborgara á erlendri grund og að öryggi Íslendinga erlendis falli undir starfssvið borgaraþjónustunnar sem fylgist grannt með áfangi mála á óeirða- eða hamfarasvæðum. Herra forseti. Ég er að lesa upp úr skýrslu hæstv. utanríkisráðherra um utanríkismál þar sem verið er að fjalla um borgaraleg verkefni en hér er nákvæmlega verið að lýsa því sama, sömu verkefnum og er að finna í frumvarpinu um Varnarmálastofnun, um varnarmálalög, og enginn greinarmunur er gerður á frá mati á hernaðarhættu. Ég held áfram að lesa úr framhaldsnefndaráliti hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um þetta en hann segir, með leyfi forseta: „Undirritaður telur þau svör sem fram komu á fundinum ófullnægjandi og þótt reglugerðarheimild sé að finna í viðkomandi grein [þ.e. 23. gr. frumvarpsins] þar sem ráðherra eigi að kveða nánar á um tilhögun þessara mála var engar upplýsingar hægt að veita um hvernig því yrði háttað enda undirbúningur að setningu reglugerða ekki hafinn samkvæmt því sem upplýst var á fundinum.“ Ég get ekki stillt mig, herra forseti, í lok umfjöllunar um þetta atriði, þennan aðskilnað á þessu stigi, að benda á fylgiskjal IV sem er minnisblað frá utanríkisráðuneytinu til utanríkismálanefndar, dagsett 11. mars 2004, þar sem brugðist var við umsögn ríkislögreglustjóra um þetta frumvarp. Ég hef hér áður rakið í hverju hún fólst, krafan um hreinan aðskilnað, hreinar línur á milli borgaralegra verkefna sem lúta að öryggi borgaranna og hernaðar hins vegar. Í þessu minnisblaði segir svo um þessi efni, með leyfi forseta: „Varnarmálastofnun telst samkvæmt framansögðu borgaraleg stofnun sem mun, að meginstefnu til, sinna varnartengdum verkefnum sem teljast ekki borgaraleg í eðli sínu.“ Skyldi nokkur skilja hvað hér er átt við?

Þetta er ekki her.

Þetta er ekki her, segir hv. þm. Mörður Árnason. Nei, Ísland ætlar ekki að reka her samkvæmt þessu frumvarpi, en Ísland hefur tekið að sér að vera hlekkur í hernaðarkeðju NATO og reka hernaðarstarfsemi fyrir gríðarlegt fé eins og ég mun nú nánar koma að. Það eru einmitt auknu útgjöldin, 1.500 millj. kr. á fjárlögum þessa árs, og verða sennilega vaxandi eftir því sem fram líður. Um það atriði, heildarkostnað við þessa NATO-væðingu og frekari þróun kostnaðar við þetta á næstu árum fékkst ekki upplýst á fundi utanríkismálanefndar eins og fram kemur í framhaldsnefndaráliti hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Þó er ljóst að það mun verða hlutskipti Íslendinga að borga og standa undir kostnaði við rekstur af þeim mannvirkjum sem NATO ákveður að skuli rekin hér á landi í hvert sinn. Í framhaldsnefndarálitinu segir um þetta atriði, með leyfi forseta: „Litlar viðbótarupplýsingar komu þar fram en rétt er þó að taka fram og undirstrika að svo virðist sem staða Íslands sé sú að NATO tekur eftir atvikum í samráði við eða á grundvelli samkomulags við Íslendinga, ef slíkt næst, ákvarðanir um hvað af mannvirkjum í þess eigu á Keflavíkurflugvelli skuli rekið áfram en Íslendingar greiða þá kostnaðinn, nema um annað semjist sérstaklega, enda grundvallarreglan sú að mannvirkjasjóður NATO borgar stofnkostnað en það ríki þar sem mannvirkin eru rekstrarkostnað og viðhald nema þá í undantekningartilvikum. Með öðrum orðum virðist vera í hendi NATO óútfyllt ávísun eða vald til að senda reikninginn á íslenska skattborgara gegnum utanríkisráðuneytið og Varnarmálastofnun.“ Bent hefur verið á að með vaxandi kostnaði, ég tala nú ekki um ef hann nálgast það sem líklegt þykir eftir fimm ár, 3,5 milljarða, þá er hann orðinn býsna nærri því marki sem NATO setur aðildarþjóðum sínum og hvetur til þess að þær setji um 2% af þjóðartekjum sínum í hernað. Það skyldi þó ekki vera markmiðið, herra forseti, að Íslendingar, sem á tyllidögum gjarnan vilja líta á sig sem friðelskandi og herlausa þjóð, ætli sér ekki að vera eftirbátar annarra NATO-þjóða í þessu þegar kemur að útgjöldum til hernaðar þegar þeir eru einu sinni komnir sem þessi hlekkur inn í hernaðarkeðjuna? Ég vil vekja athygli á góðum dreifimiðum sem ungir vinstri grænir dreifðu um borgina í tilefni þessa frumvarps. Þar kemur m.a. fram, herra forseti, að fyrir 1.500 millj. kr. væri hægt að veita 1.500 börnum leikskólapláss eða fjármagna þrjá nýja framhaldsskóla. Ung vinstri græn benda líka á að í þessum fjármunum, 1.500 millj., er ekki meðtalinn kostnaðurinn við heræfingar hér á landi sem allar verða á kostnað íslensku þjóðarinnar, svokallaðs gistiríkis, og kostuðu síðast 150 þús. kr. á hvern hermann sem í þeim tók þátt. Ég nefndi tvö atriði önnur sem fjallað var um að ósk hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar á fundi í utanríkismálanefnd sl. fimmtudag og í framhaldsnefndarálitinu kemur fram að þar var upplýst að undirbúningur að reglugerðarsetningu væri ekki hafinn þannig að engar upplýsingar lágu fyrir um þau mál þegar málið virðist komið á stig lokaumfjöllunar á Alþingi. Í nefndinni kom einnig fram spurning um störf hættumatsnefndar og hvort þess væri að vænta að niðurstöður úr því mati kynnu að leiða til þess að það þyrfti að gera lagabreytingar eða taka nýjar ákvarðanir um breytta tilhögun mála. Svörin við því eru að engar stefnumótandi ákvarðanir liggja fyrir vegna þess að gerð hættumatsins og þarfagreiningarinnar að þessu leyti er á frumstigi. Í nefndarálitinu kemur fram að sá sem það undirritar, minnihlutaframhaldsnefndarálitið, hafi þráfaldlega gagnrýnt að með þessu móti sé byrjað á öfugum enda og að engar upplýsingar hafi komið fram í nefndinni sem hrekja að hans mati þá fullyrðingu. Herra forseti. Ég hef fjallað nokkuð um kostnaðinn og hinn óútfyllta tékka sem stendur til að afhenda NATO á ríkissjóð Íslands og um hina allsendis ófullnægjandi aðgreiningu sem er á milli borgaralegra öryggisþátta annars vegar og hernaðarlegra hins vegar í þessu frumvarpi þrátt fyrir yfirlýsingar um annað en eins og ég sagði voru þessi tvö atriði sérstaklega tekin til athugunar í nefndinni milli 2. og 3. umr. Kjarni málsins er þó sá að hér er, eins og skýrt kom fram við 2. umr. málsins, á ferðinni lagarammi um hernað, um heræfingar og um hernaðarútgjöld, um hervæðingu íslenskra fjárlaga og um NATO-væðingu íslenskrar utanríkis- og öryggismálastefnu og það eins þótt frumvarpið heiti frumvarp til varnarmálalaga. Rifjast þá upp fyrir manni orðhengilshátturinn um herliðið á Miðnesheiði annars vegar og svo varnarliðið á Keflavíkurflugvelli. Þetta er auðvitað ekkert annað en ímyndarsköpun. Það er verið að búa til umbúðir utan um það sama, þ.e. hernað og hernaðarhyggju. Með þessu lagafrumvarpi er Ísland endanlega bundið á klafa NATO fastar en nokkru sinni frá upphafi þeirrar óheillavegferðar 30. mars 1949. Það sem við vinstri græn höfum kosið að kalla NATO-væðingu kemur fram í mörgum atriðum m.a. eins og ég hef nefnt hér, í lögbindingu erlendra heræfinga á vegum NATO á kostnað Íslendinga, í óútfylltum tékka á ríkissjóð Íslands til að standa straum af hernaðarbrölti NATO hér á landi, í aukinni þátttöku Íslendinga í hernaðarlegu starfi bandalagsins, svo sem með setu fulltrúa í herstjórnarmiðstöðvum NATO. Og til marks um, herra forseti, að þetta er allt gert fyrir NATO en ekki íslenska öryggishagsmuni er það að engin niðurstaða hefur enn fengist um hvaða ógn eða hætta það er sem okkur stafar svo af öðrum ríkjum og sem þessi varnarmálalög eiga að sporna gegn. Í fyrsta skipti í sögunni hafa nú verið tekin inn á íslensk fjárlög og fjáraukalög stórfelld útgjöld til hernaðarmála sem tengjast veru Íslands í þessu hernaðarbandalagi NATO, heræfingum og stríðsleikjabrölti. Allt er þetta, herra forseti, gert eins og ég hef komið ítrekað að án þess að nokkur greining hafi farið fram á stöðu Íslands og þörfum og allt án nokkurrar undangenginnar umræðu og lýðræðislegrar umfjöllunar. Allt er þetta gert til að verja okkur á friðartímum vegna þess, herra forseti, að þegar og ef til átaka kæmi þá fellur allt í sama farið, bandaríski herinn kemur bara aftur. Ég hlýt að minna á það að í þessari NATO-væðingu erum við að binda fast trúss okkar við hið nýja NATO sem hefur reyndar horfið frá fyrri skilgreiningum og markmiðum um að vera svokallað varnarbandalag á landsvæði aðildarríkjanna og til þess að vera árásaraðili eða gerandi jafnvel í fjarlægum heimsálfum. NATO stóð sjálft í fyrsta sinn fyrir beinum hernaðaraðgerðum með loftárásum á Júgóslavíu og tók svo við stríðsrekstrinum í Afganistan af Bandaríkjamönnum og Bretum á árinu 2004, enda voru þeir þá komnir annað, inn í Írak sem aldrei skyldi verið hafa. Herra forseti. Á nýafstöðnum fundi 2. apríl í Búkarest blés þetta nýja NATO svo nýju lífi í vígbúnaðarkapphlaupið sem margir töldu og vonuðu að mundi ljúka með hruni Sovétríkjanna á sínum tíma. Ábyrgð NATO á þessari endurlífgun er mikil og Íslendinga reyndar líka, en þeir greiddu ekki atkvæði og stóðu ekki gegn uppsetningu eldflaugavarnakerfis í Evrópu sem m.a. mun kalla á uppsetningu eldflaugaskotpalla í Póllandi og radarstöðva í Tékklandi - þvert ofan í vilja tékknesku þjóðarinnar og þvert ofan í vilja ýmissa ríkja í Evrópu sem þarna eiga hagsmuna að gæta. Herra forseti. Hverju á að verjast, hverjum á að verjast? Ekki hefur enn verið kannað hver er svokölluð varnarþörf Íslendinga, hver óvinurinn gæti verið og hvernig væri þá best að bregðast við. Nei, skipulagið er klárt, skal lögbundið, fjárhirslur opnaðar upp á gátt, og á sama tíma er nefnd að hefja störf, nefnd sem á einmitt að meta hver hættan er og hvernig best er að bregðast við. Hvað skyldi það nú vera sem við ættum helst að varast? Ætli það sé ekki eins og kemur fram í umsögn ríkislögreglustjóra og í nefndaráliti hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar við 2. umr. að það séu helst öryggisatriði sem lúta að náttúruvá og mengun, að það sé sem sagt viðbúnaður sem lýtur að því að mæta eldgosum, jarðskjálftum, farsóttum, veðurhamförum og öðrum slíkum þáttum sem eru nætækari en sú ímyndaða utanaðkomandi hernaðarógn sem í reynd ætti að vera eina mögulega réttlæting þess að taka inn á íslensku fjárlögin milljarðaútgjöld af þessu tagi til hernaðarverkefna. Ég ítreka að enginn hefur bent á þann óvin sem menn ætla að verja sig gegn. Ég get ekki stillt mig, herra forseti, um að vitna orðrétt í það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði hér við 2. umræðu: „Ætli það sé ekki þannig að hún Katla gamla sé meiri ógn við öryggi okkar en þessar bábiljur?“ Undir þetta held ég að margir geti tekið. Við vinstri græn mótmælum þessari vitleysu, herra forseti. Við teljum nær að nota þessa fjármuni gagngert í annað nærtækara í því skyni að tryggja öryggi, vellíðan og frið í landinu og gæta þannig hagsmuna hinna almennu borgara, í löggæslu, í landhelgisgæslu, í almannavarnir, í björgunarsveit, o.s.frv. sem mun gagnast okkur miklu betur. Það eru tillögur okkar í þessum efnum sem lúta að öryggi borgaranna á Íslandi. Það er virkilega ámælisvert þegar ráðherrar, hver á fætur öðrum, kvarta undan útgjaldaþenslu á öllum sviðum, þegar við stöndum frammi fyrir atgervisflótta og skorti á starfsmönnum í löggæslu og þegar peningaleysi er notað sem afsökun fyrir að grafa undan vel skipulögðu og árangursríku löggæslustarfi við stærstu flughöfn landsins að þá skuli stjórnmálamenn tilbúnir til að ausa fé í gæluverkefni eins og Varnarmálastofnun, kostnaðarsamt gæluverkefni sem á fátt skylt við almenna íslenska öryggishagsmuni eins og til að mynda sést á því fánýti að halda hér uppi erlendum herjum í tilgangsleysi á friðartímum. Herra forseti. Eftir 30. september 2006, þegar bandaríski herinn yfirgaf landið eftir 55 ár, gafst langþráð tækifæri til þess að móta friðsamlega og sjálfstæða utanríkisstefnu Íslendinga. Þá gafst líka færi á að leggja grunn að meiri samstöðu og sátt um utanríkis- og öryggismálastefnu en eins og allir vita hefur þjóðin verið klofin í herðar niður vegna afstöðunnar til hersins allan lýðveldistímann. En það var ekki á dagskrá hjá þeim sem nú móta stefnu Íslands í utanríkismálum. Öll loforð sem gefin voru í framhaldi af brottför hersins um pólitískt samráð voru endanlega svikin með framlagningu þessa frumvarps. Í september 2006, þegar sýnt var að herinn væri að fara, lofaði þáverandi ríkisstjórn vönduðu þverpólitísku samstarfi allra flokka um framhald mála og var sambærilegu fyrirheiti komið inn í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar að loknum kosningum á síðasta ári. Efndirnar létu þó á sér standa og þær litu í rauninni ekki dagsins ljós fyrr en daginn áður en þetta frumvarp kom til 2. umr. hér í þinginu. Og hverjar voru þær? Jú, fundur formanna stjórnmálaflokkanna tvisvar á ári, það er samráðið. Eftir að búið er að leggja línurnar um það sem hér er kallað varnarmálalög og er ný stefna í utanríkis- og öryggismálum Íslendinga á að byrja á því að viðhafa samráð með þeim hætti að halda tvo fundi á ári. Ég vil bæta því við að það skortir algerlega á að lýðræðisleg umræða og eðlileg grunnvinna hafi áður verið unnin eins og ég hef hér nefnt í formi könnunar á þörfum og hagsmunum Íslendinga í þessum efnum.

Það er verið að því.

Það er verið að því, segir hv. þm. Mörður Árnason. Það má kannski segja að betra sé seint en aldrei en ég hygg að þingmaðurinn geti verið mér sammála um að þar sé byrjað á öfugum enda. Ætli það sé nú ekki nær að leggja fyrst niður þau verkefni sem fara á í áður en farið er að skipuleggja viðbrögðin og ausa út fjármunum í það? Við höfum kallað þetta NATO-væðingu og það kom fram hér við 2. umr. og fór fyrir brjóstið á einhverjum þingmönnum. Hvað meinum við eiginlega með þessari NATO-væðingu? Í fyrsta lagi eru með frumvarpinu bundnar í lög reglubundnar heræfingar NATO-ríkja hér á landi, svokallað loftrýmiseftirlit, hinn rándýri rekstur hins hernaðarlega hluta ratsjárkerfisins og allt þetta viðamikla og dýra umstang sem við eigum að sinna á svokölluðum friðartímum. Komi til ófriðarástands, eins og ég hef áður sagt, verður kallað á gamla herverndarsamninginn og treyst á hann við Bandaríkin. Í öðru lagi er hér verið að búa til nýja Varnarmálastofnun sem í mínum huga er ekkert annað en hermálastofnun, sem á að verða einhvers konar blanda af útibúi NATO hér á landi og íslenskri hermálastofnun. Hér er verið að bæta í báknið án þess að sjálfstæðismenn æmti eða skræmti eins og bent hefur verið á og án þess að vitað sé hvernig útgjöldin muni þróast. Eðli þessarar nýju stofnunar er í hróplegu ósamræmi við ítrekaðar yfirlýsingar um að Íslendingar séu og ætli sér að vera herlaus og friðelskandi þjóð. Í þriðja lagi gerir frumvarpið ráð fyrir, eins og ég hef bent á, stórauknu samstarfi Íslendinga í NATO og í reynd endanlegri inngöngu í hernaðarbandalagið. Ég hlýt að rifja upp að Ísland gekk á sínum tíma í NATO með fyrirvörum um að hér skyldi ekki vera her á friðartímum og að aldrei væri ætlunin að koma upp íslenskum her. Þátttaka okkar í NATO hefur í rauninni byggst á þeim fyrirvörum. Ísland tók lengst af ekki þátt í neinu hermálasamstarfi NATO, ekki í kjarnorkuvígbúnaðinum, og greiddi ekki í mannvirkjasjóð NATO. Þar með var Ísland í raun afskiptalítið um málefni NATO að þessu leyti. Veran í NATO var réttlætt með því að ef á okkur yrði ráðist mundi NATO koma okkur til hjálpar. Og jú, við létum land og bíó og háskóla undir NATO-fundi. Með þessu frumvarpi og tengdum aðgerðum og ákvörðunum sem teknar hafa verið á undanförnum missirum er lokaskrefið stigið inn í NATO alla leið til fullgildrar og virkrar þátttöku í öllu starfi hernaðarbandalagsins. Ísland situr eftir það í hermálanefndinni, borgar í mannvirkjasjóðinn frá og með þessu ári, fer að taka við leyndarupplýsingum NATO í sérstöku leyndarherbergi í utanríkisráðuneytinu og merki frá hernaðarratsjám á Íslandi eiga að renna inn í NATO-kerfið í framtíðinni og þannig mætti áfram telja. Herra forseti. Til er ein og aðeins ein leið út úr þeim vítahring vígvæðingar sem við erum nú illu heilli að festast í sem aldrei fyrr. Það er hnattræn afvopnun þar sem hver þjóð leggur sitt af mörkum. Með frumvarpinu er óumdeilanlega farið í þveröfuga átt og í stað þess að leggja lóð á skálar afvopnunar í heiminum er Ísland nú að taka þátt í vígbúnaðarkapphlaupinu með virkum hætti, miklu virkari en nokkru sinni fyrr. Herra forseti. Með vísan til ítarlegs rökstuðnings, sem kom fram í nefndaráliti minni hluta utanríkismálanefndar við 2. umr., og með vísan til þeirra viðbótarupplýsinga sem dregnar eru fram í framhaldsnefndaráliti minni hluta utanríkismálanefndar munum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs greiða atkvæði gegn þessum ólögum.

Forseti. Við erum hér í 3. umr. um frumvarp til varnarmálalaga. Mig langar fyrst, úr því að mér gefst tækifæri til, að gera nokkra grein fyrir afstöðu minni í þessu efni m.a. í ljósi einarðrar - að ég segi ekki ofsafenginnar - andstöðu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs gegn þessu frumvarpi. Í 3. umr. er einkum verið að ræða þá pappíra sem fyrir umræðunni liggja, þ.e. framhaldsnefndarálit minni hluta utanríkismálanefndar hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, og eins og fram kom í ræðu hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur er það nefndarálit einkum í þremur pörtum. Í fyrsta lagi er þar kvartað yfir óljósum skilum á milli borgaralegrar og hernaðarlegrar eða varnarlegrar upplýsingaöflunar. Í öðru lagi er talað um kostnað, í þriðja lagi er kvartað yfir því að ekki fáist upplýsingar um störf hættumatsnefndar og upplýsingar um reglugerðir sem ekki er búið að setja. Það má auðvitað lengi tala um kostnað. Mikið er rætt um hann og að verðleikum hér á Alþingi. Ég ætla ekki að skipta mér af þeirri umræðu. Auðvitað er eðlilegt að spyrja um hættumatsnefndina. Ég efast um að hún sé það langt komin að hægt sé að gefa upplýsingar um störf hennar. Ég tel þó að stofnun hættumatsnefndarinnar og þau störf sem þar fara fram séu eitt af því merkilega í utanríkismálum svonefndum í tíð núverandi ríkisstjórnar og núverandi hæstv. utanríkisráðherra. Við kvörtuðum yfir því á síðasta þingi - og einkum frá því að tíðindin gerðust fyrst, 15. mars 2006, „Et tu, Brute“, eins og sumir nánast endurtóku í tengslum við þann merka dag í sögu Rómar. Við kvörtuðum þá yfir því að ekki færi fram sú rannsókn sem eðlileg væri á varnarþörf Íslendinga á þeim hættum sem Íslandi steðjuðu. Eins og kom fram í frammíköllum hér og viðbrögðum ræðumanns áðan þá fer nú það starf m.a. fram í hættumatsnefnd. Af henni er mikils vænst. Svo má auðvitað láta eins og við höfum byrjað hér á núllpunkti 15. mars eða í lok september árið 2006, að ekkert hafi gerst áður og við höfum þá í raun og veru tengst nýjum heimi. Svo var raunar ekki, forseti, heldur höfðum við verið í samstarfi í Atlantshafsbandalaginu. Það var fullkomlega eðlilegt að halda því samstarfi áfram meðan við værum í fyrsta sinn í lýðveldissögunni að meta þessa varnarþörf með sjálfstæðum hætti, að sjálfsögðu í samráði við bandamenn okkar í þessu bandalagi og við þær þjóðir sem við treystum og tölum við á alþjóðavettvangi. Einnig væri eðlilegt að skilgreina hér eins og hægt væri, í fyrsta sinn í lýðveldissögunni, þann rekstur og þá starfsemi sem færu fram í tengslum við þetta samstarf og í kringum hin eiginlegu varnarmál - hér á ég við þætti sem lúta að ytra öryggi - og greina þá frá hinu innra öryggi, frá þeim þáttum sem hvert samfélag þarf að sinna við sjálft sig. Í öðrum ríkjum eru þessir þættir stundum aðgreindir í einhvers konar hernaðar- eða varnarmálaráðuneyti annars vegar og innanríkisráðuneyti hins vegar. Við höfum ekki þau ráðuneyti tiltæk hér og höldum okkur við önnur nöfn á þeim stofnunum sem með þetta fara, nefnilega utanríkisráðuneytið annars vegar og dómsmálaráðuneytið hins vegar. Ég tel að það sé mikill áfangi, ekki síst fyrir okkur sem höfðum efasemdir um þetta varnarsamstarf meðan það stóð hér áður og fyrir okkur sem höfum alla tíð verið á móti erlendum her í landi og sérstaklega á friðartímum. Ég tel líka að það sé mikill áfangi að koma því þannig fyrir að þeir þættir sem lúta að ytra öryggi skiptist í tvennt. Þar sé annars vegar stjórnsýsla höfð í þessari sérstöku varnarmálastofnun og hins vegar fari stefnumótunin fram í ráðuneytinu sjálfu. Við sem höfum staðið gegn her í landi höfum ekki síst kvartað yfir hinum gráu svæðum í allri þessari stjórnsýslu og stjórnmálum. Við höfum kvartað yfir því að utanríkisráðherra á hverjum tíma hefur ríkt yfir Keflavíkurflugvelli eins og eins konar jarl. Hann hefur úthlutað þar gæðum og drottnað þar yfir stöðum og störfum og - við skulum tala kurteislega - oft hefur hann verið grunaður, í hvaða flokki sem hann hefur verið - það eru einkum tveir sem koma þar til álita - nánast um pólitíska misbeitingu á því starfi sem þar hefur farið fram. Það sem nú er að gerast við nýjar aðstæður er að þarna er verið að taka til og hreinsa og koma í veg fyrir að þvílíkar grunsemdir vakni á ný. Um framhaldsnefndarálit hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar ætlaði ég að fara nokkrum orðum og þá kannski einkum um þær spurningar sem þar eru kveiktar um mörk milli hernaðarlegra upplýsinga annars vegar og borgaralegrar upplýsingaöflunar hins vegar eins og ég skil þetta. Þó verð ég að viðurkenna að ég er enginn sérfræðingur, sit ekki í utanríkismálanefnd og hef ekki þá þekkingu sem aðrir hafa hér inni og leggja sinn dóm á þetta. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir vitnaði oft til ríkislögreglustjóra og talaði ákaflega hlýlega um hann. Það er svolítið merkilegt að Vinstri hreyfingin – grænt framboð og ríkislögreglustjóri skuli hafa náð saman og fróðlegt bandalag er að myndast þar á milli. Þessi ríkislögreglustjóri, sérstakur vinur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hefur ósköp einfaldlega það hlutverk að beita sér gegn skipulegri glæpastarfsemi, að beita sér þar sem grunsemdir eru um landráð eða brot gegn stjórnskipun eins og það heitir, og að beita sér gegn hryðjuverkum. Þetta er tiltölulega skýrt. Að einhverju leyti þarf ríkislögreglustjóri að viða að sér upplýsingum um einstaklinga. Ég ætla ekki að fara út í það en það er mjög viðkvæmt mál og þarf að ræða miklu betur en hingað til hefur verið gert. Við viðurkennum að að einhverju leyti þurfi hann á einstaklingsupplýsingum að halda í þessu hlutverki sínu. Varnarmálastofnun á ekki að gera þetta. Varnarmálastofnun á í rauninni ekki að hafa neinar einstaklingsupplýsingar hjá sér sem ekki eru alls staðar tiltækar. Varnarmálastofnun á að safna upplýsingum um hermál og um hættuástand á svæðinu í kringum Ísland og á öðrum svæðum sem skipta Íslendinga máli. Sérstaklega á hún að safna upplýsingum á þeim svæðum þar sem Íslendingar eru staddir í opinberu hlutverki svo sem í friðargæslu og hins vegar þar sem íslenskir ferðamenn eru fjölmennir eða dvalargestir. Varnarmálastofnun á þá að sjá utanríkisráðuneytinu fyrir þeirri sérþekkingu sem getur hjálpað því til þess að gefa út viðvaranir til ferðamanna og til þeirra sem dveljast í ríkjunum annars vegar og hins vegar til þess að geta stjórnað sínu friðargæsluliði með þeim hætti sem getur talist ábyrgur og í samræmi við þá góðu íslensku venju að etja ekki okkar fólki í útlöndum til átaka. Ég skil ekki satt að segja hvað er óljóst í þessari verkaskiptingu. En þá tek ég fram aftur að ég er sem sé ekki með sérfræðilega þekkingu á þessu heldur reyni ég að nota mitt almenna meðalvit til þess að greina hér í sundur. Um kostnaðinn er sjálfsagt að ræða, eins og ég hef áður sagt, og ekkert að því að finna. Það er auðvitað klárt að umfang Varnarmálastofnunar kann að breytast og umfang þeirra starfa sem við ræðum hér og sá kostnaður sem lagt er í kann líka að breytast. Það gerir hann vonandi, einmitt í tengslum við þá vinnu sem nú fer fram í hættumatsnefndinni og víðar og beinist að sjálfstæðu mati okkar á varnarþörf og á hættu hér í kringum landið. Það er ósköp einfalt að þegar Varnarmálastofnun er komin upp og störf hennar og umfang reynast ekki á rökum reist, þá á að breyta því. Ég treysti þinginu og utanríkisráðherrum framtíðarinnar til þess að gera það. Ef við þurfum minni kostnað til þess eigum við auðvitað að skera hann niður til þess að halda hér ekki uppi óþörfum kostnaði. Það þarf ekki að segja hérlendum alþingismönnum það. Mér sýnist því þegar ég er búinn að fara í gegnum þessa þrjá þætti - ég læt nú vera þessar reglugerðir sem hafa ekki skrifaðar - að framhaldsnefndarálitið standi varla undir því að þetta mál skuli hafa verið tekið inn til utanríkismálanefndar milli 2. og 3. umr. Það er ágætt að fá þetta allt skýrt og að mönnum gefist kostur á því að tjá sig rækilega um jafnmikilvæga hluti og hér eru á ferðinni. Ég á ekki mikinn tíma eftir, forseti, en vil bæta þessu við: Í fyrsta lagi. Það er eðlilegt að menn hafi mismunandi skoðanir á veru Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Sjálfur var ég þeirrar skoðunar lengi vel að Ísland ætti ekki að vera í Atlantshafsbandalaginu. Sú skoðun breyttist nokkuð fyrir allmörgum árum raunar og þar kom tvennt til. Annars vegar það að sá sem hér stendur breyttist nokkuð í skoðunum sínum og afstöðu til lífsins og tilverunnar og hins vegar tók Atlantshafsbandalagið líka breytingum. Heimsmynd sú sem mín afstaða forðum daga var tekin í er gjörbreytt og þess vegna styð ég að sinni þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Gamlir félagar mínir í þessari andstöðu, t.d. hv. þm. Álfheiður Ingadóttir, hafa ekki skipt um skoðun og hafa fullan rétt til þess að halda sinni fyrri skoðun. Þá er rétt að benda þeim þingmanni og öðrum vinum mínum, gömlum og nýjum, á að hér eru einmitt komin þau lög sem þeir gætu numið úr gildi eða breytt varðandi Atlantshafsbandalagið ef þeir færu í þann meiri hluta að þeir tækju ákvörðun um að Ísland gengi úr Atlantshafsbandalaginu og í eitthvað annað eða stæðu utan bandalaga. Þetta hefði verið erfitt áður, vegna þess að afstaða Íslands til utanríkismála og afstaða Íslands og tengsl þess við hernaðarbandalög og -blokkir í heiminum var á gráu svæði. Einu lögin sem nú gilda um þátttöku Íslands í varnarsamstarfi og um varnir á Íslandi og hið ytra öryggi er varnarsamningurinn gamli frá 1951 sem hefur löggildi á Íslandi. Það er auðvitað staða sem enginn getur unað við, allra síst gamlir fjandmenn Atlantshafsbandalagsins og nýir, að það sé ekki klárt hvaða ákvörðun Alþingi Íslendinga og íslensk stjórnvöld hafa tekið í þessu efni. Þann tíma sem ég á eftir vil ég nota til tala um það sem ég kalla hér með erlendum tökuorðum „pólitískan kúltúr“. Það er pólitískur kúltúr í hverjum flokki og hverri hreyfingu. Í mínum flokki er að þessu leyti mikil áhersla lögð á árangur, árangur af störfum okkar, að við getum sýnt hann, að við getum náð honum, að við getum mótað stefnu sem leiðir til einhvers. Í öðrum flokkum, t.d. í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, virðist mér að þessi þáttur í pólitík sé ekki mjög virtur. Í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði þykir mér loða mjög við af þeim gamla minnihlutakúltúr sem ég kannast ágætlega við sjálfur. Hann einkennist af því að menn eigi fyrst og síðast að gæta að sinni hreinu áru, að pússa geislabauginn til þess að geta tekið hann fram við góð tækifæri. Þar á milli beri menn sitt píslarvætti sem ákafast, berji sér á brjóst og þakki fyrir - eins og ágæt saga er af í Biblíunni - að vera ekki eins og hinir og þakki fyrir að hafa ekki komið að verki til þess að hafa þá ekki getað óhreinkað sig á því. Þessu fylgja svo svikabrigsl og landráðatal um það fólk sem í verkunum stendur. Mér þykir það hugsanlega hafa verið eðlilegt tal hér árið 1949, árið 1951, fram allan sjötta áratuginn og vel á þeim sjöunda og jafnvel á þeim áttunda. En árið 2007 er þetta ekki við hæfi lengur. Það passar hreinlega ekki við þá stöðu sem við Íslendingar erum núna í. Það passar ekki við þá heimsmynd sem núna er uppi, það ástand sem heimurinn hefur tekið á sig hvort sem við vildum það eða ekki, forseti sæll.

Herra forseti. Það er greinilegt að hv. þm. Mörður Árnason kveinkar sér sáran undan því sem hann kallar einarða afstöðu okkar vinstri grænna í þessu máli. Ég kannast ekki við að hafa verið hér uppi með svikabrigsl eða ávirðingar af einu eða neinu tagi. Ég verð nú bara að biðja hv. þingmann að skoða aðeins í hugskot sér betur með það. Eins vil ég hvetja hann til þess að hætta að sjá ofsjónum yfir því þótt mál sé tekið inn í nefnd milli 2. og 3. umr. til þess að óska eftir frekari upplýsingum. Það er greinilegt að hv. þingmaður telur, ef ég hef skilið orð hans rétt, að þótt hann sé á móti her í landinu sé þetta frumvarp hér mikill áfangi, eins og hann kallar það. Mér heyrðist á honum að það væri allt í lagi að hafa hér uppi hernaðarbrölt og heræfingar erlendra herja bara ef þeir væru ekki staðsettir hér, ef það væri bundið í lögum. Ég er einfaldlega ekki á því máli að þörf sé fyrir að binda slíkt í lög á friðartíma. Ég tel að meðan verið er að skoða þessa svokölluðu varnarhagsmuni þá eigum við að líta til annarra átta heldur til hernaðarbandalagsins NATO. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann hvernig honum líst á að taka upp samstarf við Norðurlandaþjóðirnar, Evrópusambandið, norðurskautsþjóðirnar, við smáríki með öflugra starf innan Sameinuðu þjóðanna í öryggisráðinu ef til vill í stað þess að binda bara trúss sitt, eins og hann nú kýs að gera við eitt hernaðarbandalag, NATO.

Forseti. Já, það er rétt að ekki voru nefnd hér í þessari ræðu svik eða Júdasar eða landráðamenn enda var ekki sagt að um það væri að ræða. Ég var að tala um pólitískan kúltúr og virða hann fyrir mér í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði og ég hygg að allir sem á mig hlýða viti hvað ég á við. Hins vegar var það nefnt í tengslum við þessi lög að hér væri einhver sérstök NATO-væðing á ferðinni eins og með þessu frumvarpi væri verið að binda Ísland nánari böndum við Atlantshafsbandalagið en áður hefur verið. Síðasti ræðumaður sagði í ræðu sinni að verið væri að binda Íslands á klafa NATO. Þetta er svona orðfæri - við skulum orða þetta kurteislega - frá öðrum tíma en nú er uppi. Svarið við spurningu hv. þingmanns er mjög einfalt: Jú, ég tel að við eigum að gera allt þetta sem hún nefndi. Ég tel að það sé verið að gera það. Ég bendi t.d. á framboð okkar til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna sem er líka breyting sem fleiri eiga hér aðild að en minn flokkur sem betur fer. Með því framboði er nú einmitt verið að rífa sig úr ákveðnu fari, rífa sig burt frá ákveðinni minnimáttarkennd og ákveðnum böndum sem menn hafa hingað til bundið utanríkisstefnuna í. Ég tel því að verið sé að gera þetta allt saman en það þarf líka að sjá fyrir því að á meðan við erum í þessu varnarsamstarfi - sem ég tel nú ekki hægt að telja beinlínis hernaðarbandalag lengur vegna þess að það þarf þá að vera einhver andstæðingur hernaðarbandalagsins, þetta er varnar- og öryggissamstarf - þá eigum við að standa við skyldur okkar í því efni. Við eigum að haga þeim málum þannig að þau fái rökrétta málsmeðferð og sé rökréttur hluti af íslenskri löggjöf og stjórnskipan.

Herra forseti. Minnimáttarkennd, það er merkileg einkunn sem hv. þm. Mörður Árnason kýs að gefa þeirri afstöðu að standa einarður, eins og hann nefndi það sjálfur, gegn her í landi og gegn aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Ég lít ekki svo á að það sé fylgifiskur neinnar minnimáttarkenndar, það er það ekki í mínu tilviki. Það væri frekar að það væri metnaðarfullt að ætla sér það hlutverk í þessum heimi að leggja frekar lóð á vogarskálar friðar og afvopnunar en að binda sig fastan, hvaðan svo sem það er í tímanum, hv. þingmaður, við hernaðarbandalag. Ég kom því ekki að í fyrra andsvari mínu hér áðan að hv. þingmaður virðist halda að heimurinn sé svart/hvítur, að þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs geti ekki verið sammála einhverjum eins og ríkislögreglustjóra um eitthvert tiltekið atriði sem fram kemur í athugasemdum sem lagðar eru inn í nefnd. Það er alvanalegt, hv. þingmaður, sem hann á að vita eftir nokkuð langa þingsetu, að menn geta verið sammála því sem fram kemur í athugasemdum. Ég finn að það svíður undan því sem hv. þingmaður kallaði einarða afstöðu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í þessum efnum og það svíður undan þessu orði NATO-væðingu. 

Forseti. Já, ég var auðvitað að skamma hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir hitt og þetta en ekki fyrir minnimáttarkennd, ég mundi kannski seint saka hana um að vera haldna minnimáttarkennd. Ég notaði það orð - og taki þeir sneið sem eiga - miklu frekar um drætti í utanríkisstefnu Íslands frá stríðslokum og til okkar daga nokkurn veginn, það er best að afmarka það ekki frekar í þessu samhengi. Þegar ég tala um NATO-væðingu og gagnrýni að það orð sé notað og glotti yfir því að hér sé verið að binda einhvern á einhvern klafa með fornaldarlegu orðalagi eða orðalagi frá miðri síðustu öld, þá er það ekki vegna þess að það svíði eitthvað hjá mér undan því heldur vil ég einmitt með þessari ræðu minni hér í dag láta það í ljósi að arftakar þeirrar hreyfingar - merkilegrar og mikilvægrar hreyfingar - sem hér spratt upp um miðja síðustu öld og barðist gegn her í landi og stór hluti hennar, þó ekki allir, einnig gegn aðild að Atlantshafsbandalaginu - eru víðar en í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Það kynni nú kannski að vera að Vinstri hreyfingin – grænt framboð væri hér í pólitísku skyni að reyna að helga sér þennan arf, að reyna á einhvers konar flokkslegum forsendum að telja mönnum trú um að hann eigi bara heima í þeirra einörðu eða ofsafengnu afstöðu. Það er ekki svo. Sá arfur, ef menn vilja greina hann pólitískt, á líka heima með nýjum hætti í Samfylkingunni og hann á líka heima í Framsóknarflokknum en fulltrúar úr þeim flokki voru mjög virkir í þessari hreyfingu. Ég held þó að við eigum aðallega að loka þessum arfdyrum, ég held að við eigum að segja að þetta sé Íslandssaga og reyna að koma okkur að því með eðlilegum, skynsamlegum hætti að ræða nýja tíma og þær kröfur sem þeir gera til okkar og til 

Virðulegi forseti. Senn líður að því að 3. umr. um þetta mál sé lokið. Ég held það megi segja að við höfum, í vinnu þingsins, fengið mjög góða yfirsýn yfir þau atriði sem þurftu að koma til sérstakrar skoðunar. Ég geri engan ágreining um það við minni hlutann í utanríkismálanefnd að gæta þarf að kostnaði við málið. Háar fjárhæðir fara til hinnar nýju stofnunar sem komið er á fót með frumvarpinu. Það er jákvætt og gott innlegg af hálfu minni hlutans að benda á að gæta þurfi að því að kostnaður við rekstur stofnunarinnar fari ekki umfram það sem við getum sætt okkur við nú þegar í upphafi. Skoðun nefndarinnar hvað það atriði snertir hefur hins vegar leitt í ljós að brugðist hefur verið við með mjög skynsamlegum hætti og mjög ákveðin vinnubrögð hafa verið viðhöfð til að tryggja lágmarkstilkostnað. Lagt var upp með það í haust að íslensk stjórnvöld mundu taka yfir rekstur ratsjárstöðvanna með minni tilkostnaði en fyrir lá að bandaríski herinn hafði haft af þeim rekstri á þeim tíma sem hann bar ábyrgð á ratsjárstöðvunum og rekstri þeirra. Í heildina snýst málið um að ramma inn framkvæmdarleg atriði sem tengjast þeim verkefnum sem við tökum yfir við brotthvarf varnarliðsins. Það má svo sem halda því fram hér í umræðunni, sem minni hluti nefndarinnar hefur gert og talsmenn Vinstri grænna, að heppilegra hefði verið að hættumatið hefði legið fyrir á þeim tímapunkti sem við tökum verkefnin yfir. Ekki er annað hægt en vera sammála því, það er mjög auðvelt að færa gild rök fyrir því að það hefði verið heppilegra. En þetta er sá veruleiki sem við stöndum frammi fyrir. Veruleikinn er sá að bandaríski herinn fór óvænt, með skömmum fyrirvara og kom fram af mikilli ósanngirni og óbilgirni í tengslum við viðskilnaðinn við varnarstöðina í Keflavík. Þannig fékk utanríkisráðuneytið og ríkisstjórnin í fangið mjög stórt verkefni með skömmum fyrirvara og var m.a. leitað til Atlantshafsbandalagsins, m.a. leitað ráðgjafar hjá NATO, varðandi þau atriði sem sneru að vörnum landsins, hvernig ætti að bregðast við. Tekin var ákvörðun um að halda áfram rekstri ratstjárstöðvanna og þegar öllu er á botninn hvolft tel ég að það hafi verið skynsamlegt, og í raun og veru eini valkosturinn. Ég held að jafnframt hafi verið skynsamlegt að setja af stað það hættumat sem nú er verið að framkvæma. Við erum ekki að taka neinar ákvarðanir í þessu máli sem við þurfum að búa við til allrar framtíðar en við erum að koma í farveg öllum þeim verkefnum sem við þurftum að taka yfir með skömmum fyrirvara, öxlum núna ábyrgð á, og ég skynja ekki annað í umræðunni um frumvarpið og í umræðunni um breytta stöðu við brotthvarf varnarliðsins frá Keflavíkurflugvelli en að ágætissátt sé um það hér á þinginu að við þurfum að fara að axla meiri fjárhagslegar byrðar af veru okkar í Atlantshafsbandalaginu. Þau fjárframlög sem eru komin í fjárlög og tengjast rekstri þessarar nýju stofnunar bera það með sér að við erum að taka á okkur umtalsvert meiri fjárhagslegar skuldbindingar en við höfum haft af veru okkar í Atlantshafsbandalaginu hingað til. En ég held að við höfum samt sem áður ekki undan miklu að kvarta í þeim efnum. Ég held að það sé líka of mikið sagt að í tengslum við Varnarmálastofnun sé líklegt að við sjáum fram á kostnað innan fárra ára upp á þrjá, fjóra eða fimm milljarða, ég held að það sé ofmat. Mér finnst það ekki málefnalegt innlegg í umræðuna að slá því fram án þess að fylgja því eftir með neinum haldbærum rökum að kostnaðurinn við þessa stofnun muni hlaupa á mörgum milljörðum. Það er einfaldlega verið að færa undir eina stofnun framkvæmdarlegu atriðin sem tengjast veru okkar í Atlantshafsbandalaginu og eru ekki borgaralegs eðlis, eru ekki á sviði og í höndum lögreglunnar og tengjast ekki með öðrum hætti almannavörnum okkar Íslendinga. Að hluta til er verið að færa þau verkefni út úr utanríkisráðuneytinu alveg eins og Vegagerðin er ekki inni í samgönguráðuneytinu heldur sérstök stofnun. Ég tel þetta skynsamlegt og reyndar bráðnauðsynlegt til þess að geta átt eðlileg samskipti um framkvæmdarleg atriði í tengslum við varnarmál. Margt af því sem tekið er til umfjöllunar í þessu máli og lýtur að upplýsingaöflun, úrvinnslu upplýsinga og meðferð gagna, eru atriði sem þegar er verið að vinna að í utanríkisráðuneytinu. Ekki er verið að búa til ný verkefni með frumvarpinu eins og látið hefur verið liggja að í umræðunni í dag. Mikilvægt er að fram komi að verið er að færa verkefni sem þegar er verið að vinna að, til að mynda varðandi hættumat á svæðum þar sem við erum með friðargæsluliða eða vitað er að íslenskir ríkisborgarar eru - sú vinna er þegar unnin að hluta til í utanríkisráðuneytinu og þar er jafnframt upplýsingagrunnur sem unnið er með en verið er að færa yfir til þessarar stofnunar. Í tengslum við það atriði er því ekki ástæða til þess að láta að því liggja að við séum að búa til einhver sérstök ný verkefni og pakka því síðan inn og kalla það einhverja NATO-væðingu eða hervæðingu nýrrar stofnunar. Það er algert rangnefni, með því er ryki slegið í augu fólks og málið slitið úr samhengi. Í grunninn er þetta í sjálfu sér mjög tæknilegt mál, kannski miklu meira tæknilegt en efnislegt. Verið er að setja lagalega umgjörð um verkefni sem við að stórum hluta til sinntum áður en erum að taka yfir í tengslum við brotthvarf varnarliðsins. Og hver ætlar að fara að halda því fram að það sé óskynsamlegt? Við getum rætt um það hvort skynsamlegt sé að vera í Atlantshafsbandalaginu eða ekki. En að því gefnu að ekki stendur til að draga okkur út úr því samstarfi hver ætlar þá að halda því fram að óskynsamlegt sé að fara að ramma samstarf okkar við Atlantshafsbandalagsríkin inn í sérstakt lagafrumvarp? Er til að mynda skynsamlegra að halda öllum þessum verkefnum áfram í utanríkisráðuneytinu? Auðvitað er það ekki þannig. Það er skynsamlegt að koma þessum verkefnum fyrir á einum stað og það er líka skynsamlegt að koma því fyrir í þessu lagafrumvarpi hvar línurnar liggja á milli þessarar nýju stofnunar og lögreglunnar í landinu og annarra þeirra sem gæta að almannavörnum. Er þetta það eina sem við erum að gera í tengslum við brotthvarf varnarliðsins? Nei, það er langt frá því. Það er verið að styrkja Landhelgisgæsluna. Nýlega var verið að leggja kjölinn að nýju skipi fyrir Landhelgisgæsluna, þar erum við með eitt lítið dæmi. Við erum í samstarfi við Norðmenn um þyrlukaupin, það er verið að styrkja þyrluflota landsmanna eftir brotthvarf varnarliðsins - við nutum auðvitað aðgangs að þyrlum Bandaríkjamanna sem í áranna rás hafa bjargað fjölmörgum mannslífum við strendur landsins - það er önnur aðgerð sem sérstaklega er verið að grípa til í tengslum við brotthvarf varnarliðsins. Við höfum gert sérstakt samkomulag um samstarf á höfunum og í varnartengdum málefnum, bæði við Danmörku og Noreg, eins konar rammasamninga sem við eigum síðan eftir að fylla inn í í rás tímans með fjárveitingum og eftir því sem hentar báðum aðilum. Það er því verið að gera fjölmargt annað og í raun er merkilegt hve miklum árangri við höfum náð á skömmum tíma með litlum fyrirvara sem við höfðum til þess að bregðast við brotthvarfi varnarliðsins. Annað mætti nefna, það kemur reyndar fram í frumvarpinu sjálfu, sem lýtur að heræfingunum og tímabundinni veru loftvarnasveita hér á landi í samræmi við samkomulag sem næst við aðildarríki Atlantshafsbandalagsins, sem að nokkru kemur í staðinn fyrir stöðuga viðveru orrustuþotna Bandaríkjamanna sem lengi framan af voru ásteytingarsteinninn í viðræðum við þá. Ég held það megi gefa sér það að við munum áfram hér á þinginu - og ég held að full ástæða sé til - ræða um það hversu margar heræfingar er eðlilegt að fari fram á Íslandi. Hvað ætlum við að kosta miklu til til þess að stunda heræfingar á Íslandi? Að hve miklu leyti erum við að mæta óskum frá aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins, sem þurfa m.a. að eiga aðgang að landsvæðum þar sem þeir geta farið í lágflug og annað þess háttar, með því að láta varnaræfingarnar fara hér fram? Og að hve miklu leyti erum við að fylla inn í æfingaþörfina sem er til staðar til þess að á hverjum tíma sé tiltækt lið til að bregðast við aðsteðjandi hættum sem upp geta komið á Íslandi? Mér finnst eðlilegt að sú umræða verði árlegur viðburður, geti hvenær sem er átt sér stað hér á þinginu og henni verður auðvitað ekkert lokið með þessu frumvarpi. Það sama á jafnvel líka við um loftvarnasveitirnar sem við höfum náð samkomulagi um að komi hingað með reglulegu millibili - ef ég man rétt munu Frakkar koma hingað seinna í mánuðinum með fyrstu sveitina sem hefur hér tímabundna viðveru. Allt er þetta til þess að sýna samstöðuna sem við njótum sem meðlimir í Atlantshafsbandalaginu en á sama tíma er mikilvægt fyrir hlutaðeigandi ríki að geta komið hingað og verið með æfingar. Það liggur alveg fyrir að við munum hafa af veru þessara ríkja, sveita þeirra, talsverðan kostnað og við munum áfram í tengslum við fjárlög og í tengslum við varnarmálaumræðuna á Íslandi þurfa að ræða það nánar hversu miklum fjármunum við erum tilbúin til að verja í þessum tilgangi, vegna þess að við höfum auðvitað aðra valkosti. Við höfum þá valkosti að vera virkir þátttakendur í Atlantshafsbandalaginu með ýmsum öðrum hætti og það erum við bæði í friðargæslu og víða annars staðar. Menn þekkja dæmin um farsæla stjórn okkar á flugvöllum bæði í Pristína og í Kabúl. Þar komum við að málum þar sem nánast frá grunni þurfti að færa flugvelli úr herstjórn yfir í borgaraleg not og við höfðum mannskapinn og þekkinguna og getuna til þess að framkvæma það verkefni. Þar vorum við að kosta einhverju til, þar vorum við að leggja bandamönnum okkar í Atlantshafsbandalaginu lið, taka þátt í mikilvægum verkefnum með tilkostnaði og við munum stöðugt þurfa að velta því fyrir okkur hvar við ætlum að forgangsraða í þessu tilliti. Það breytir því ekki að þetta er fyrst og fremst tæknilegt mál sem rammar inn framkvæmdarleg atriði sem við stöndum frammi fyrir eftir brotthvarf varnarliðsins. Ég verð að segja að miðað við þann skamma fyrirvara sem við höfðum í málinu, og miðað við það hversu stórt verkefni þetta er í raun, held ég að okkur hafi tekist vel til bæði við undirbúning málsins - og vil ég þakka sérstaklega fyrir það að í frumvarpi til varnarmálalaga er mjög góð greinargerð sem lýsir öllum aðdraganda málsins ítarlega. Ég held að það hafi verið mjög mikilvægt, bæði fyrir vinnu utanríkismálanefndar og fyrir umræðuna hér á þinginu, að allur aðdragandi var skilmerkilega tekinn saman í málinu sjálfu. Ég held að vel hafi tekist til við að undirbúa málið og ég held líka að við höfum farið ofan í öll þau atriði sem mestu skipta hér á þinginu. Við gáfum okkur tíma til þess og breytingar utanríkismálanefndar eru til vitnis um það, við erum t.d. að fresta gildistöku frumvarpsins frá því sem lagt var upp með. Það er vegna þess að við höfðum þörf fyrir að vinna málið í visst langan tíma, enda hefur því svo sem ekki verið haldið fram hér að málinu hafi verið hraðað sérstaklega í gegnum þingið en ýmis atriði hafa verið til umfjöllunar. Ég geri í sjálfu sér enga athugasemd við að frumvarpið skuli hafa komið aftur inn í nefnd milli 2. og 3. umr. en framhaldsnefndarálit minni hluta utanríkismálanefndar er til vitnis um að örfá atriði stóðu út af. Einungis var verið að fara aftur ofan í nokkur atriði með ráðuneytinu, nokkur framkvæmdarleg atriði, og geri ég enga athugasemd við að við höfum gefið okkur tíma til þess. Við funduðum í eitt skipti og niðurstaðan er áfram sú sama, einhver ágreiningur er á milli meiri hluta og minni hluta. Er auðvelt að draga skýra línu á milli hernaðarlegra verkefna og þeirra sem borgaraleg eru eins og er tilgangur og markmið þessa máls? Nei, það er ekki auðvelt mál, það er ekki alveg einfalt verkefni. Við komum inn á það í nefndaráliti meiri hlutans að það er kannski ívið erfiðara verkefni en í fyrstu mætti ætla. Auðvitað verður einhver skörun en við alla meðferð málsins í nefndinni kom mjög skýrt fram að að svo miklu leyti sem borgaralegar stofnanir, ríkislögreglustjóri eða aðrir, hafa til að mynda komið að nefndarstarfi á vegum Atlantshafsbandalagsins er ekki verið að leggja til neinar breytingar í þessu máli hvað það snertir. Ekki er verið að taka af þeim stofnunum einhver verkefni sem þær hafa verið að sinna hingað til. Menn eru engu að síður að reyna að draga línurnar til þess að skilin séu skýr og að einhverju marki mun þetta á endanum eflaust liggja í því hversu góður samstarfsvilji er á milli þessara aðila. Við skulum nefna það þegar heræfingar fara hér fram. Ef kalla þarf til löggæslu eða Landhelgisgæslu - ef til stendur að þeir þurfi að vera til taks með einhverjum hætti án þess að vera beinir þátttakendur í heræfingum, sem er ekki ætlunin - reynir í þeim samskiptum, eins og í öllum öðrum samskiptum á milli ríkisstofnana, á að menn séu tilbúnir til að eiga gott samstarf. Ég held að lagaramminn um starfsemi þeirra sé alveg nægilega skýr og frumvarpið valdi þar ekki neinum misskilningi. Það kemur enda skýrt fram í 1. gr. frumvarpsins að lögin taka ekki til verkefna stjórnvalda sem eru borgaraleg í eðli sínu, svo sem löggæslu og almannavarna. Þegar af þeirri ástæðu getur ekkert í frumvarpinu breytt í neinu efni þeim verkefnum sem þeim er falið að sinna. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna meira en orðið er. Ég kem fyrst og fremst hingað upp til að lýsa þeirri skoðun minni að ég held að við höfum velt við flestum steinum sem þurfti að kíkja undir í tengslum við þetta mál. Ég held að óumflýjanlegt hafi verið að færa þau verkefni sem við fjöllum hér um inn í sérstaka stofnun. Ég ætla ekki að gera lítið úr áhyggjum þeirra sem hafa áhyggjur af kostnaðinum við þá stofnun sem við erum að koma á fót. Við þurfum að fylgjast vel með því hvernig hann kemur til með að þróast og gæta að því að við förum ekki fram úr okkur þar. Það á við um þessa stofnun eins og allar aðrar. Að öðru leyti held ég að við höfum, með þeim breytingum sem meiri hluti nefndarinnar hefur nú þegar lagt til, og voru samþykktar hér eftir 2. umr., komið til móts við flest þau sjónarmið sem komu fram frá umsagnaraðilum, m.a. til þess að draga úr hættunni á misskilningi vegna orðavals og snertu það sem ég hef aðeins gert að umtalsefni, nefnilega skilin á milli borgaralegra verkefna og þeirra sem eru hernaðarleg í eðli sínu. Það er síðan sérstakur þáttur, sem ég ætla ekkert að fara nánar út í hér, hvernig samskipti þessarar stofnunar eru við viðbragðsaðila sem við treystum á að bregðist við ef þær aðstæður kunna að skapast í framtíðinni og með hvaða hætti þeir munu síðan koma hingað og taka yfir stjórnina ef þær aðstæður koma upp. En að langmestu leyti munu verkefni þessarar stofnunar, eins og fram kemur í frumvarpinu sjálfu, felast í því að taka yfir það sem áður var verið að vinna að í Ratsjárstofnun. Að svo mæltu lýk ég máli mínu, virðulegi forseti.

Herra forseti. Já, ég tek svo sannarlega undir með hv. formanni utanríkismálanefndar að það hefði verið heppilegra að hættumatið hefði legið fyrir áður en þetta frumvarp verður lögfest. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður sagði að hér væri verið að mynda lagaumgjörð sem við þyrftum ekki að búa við til framtíðar. Ástæðan fyrir því að grípa hefði þurft til þess að binda þetta í lög, sem hann kallaði reyndar tæknilegt atriði, hefði verið hversu óvænt herinn fór með svo skömmum fyrirvara og hvernig viðskilnaðurinn var í september 2006. Í ljósi þessara orða hefði mér þótt eðlilegt að inn í þetta frumvarp kæmi ákvæði um endurskoðun, áskilnaður um endurskoðun eftir tiltekinn tíma, eins og oft er þegar verið er að fitja upp á nýmælum. Því ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að þetta sé alls ekki bara tæknilegt atriði, langt í frá, ég tel að þetta sé efnisleg breyting á utanríkismálastefnu og öryggismálastefnu Íslendinga. Það skiptir þá ekki öllu máli hvers vegna hún er til komin. Hún kann að vera til komin vegna þess að herinn fór, vegna þess að eitthvað hefur breyst í heimsmyndinni og vegna þess að það er komin ný ríkisstjórn, og guð má vita hvað. En efnisleg breyting er þetta engu að síður og ég endurtek það sem ég hef áður sagt að NATO-væðing er eina orðið sem ég hef yfir það þegar við erum að binda í lög í fyrsta sinn, og það er ekkert tæknilegt við það, útgjöld til heræfinga og þegar við erum að taka sæti m.a. í herstjórnarmiðstöð NATO og skuldbinda okkur til þess að halda hér uppi heræfingum, nota bene á friðartímum. Þetta er efnisleg breyting í mínum huga en ekki tæknileg.

Virðulegi forseti. Ég held í sjálfu sér að það hafi ekki verið kostur í þessu máli að koma á fót ríkisstofnun til bráðabirgða. Við erum einfaldlega að koma rekstri ratsjárstöðvanna fyrir með varanlegum hætti og þeim framkvæmdalegu atriðum sem lúta að aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu. Það eru m.a. atriði sem tengjast heræfingum, sem tengjast úrvinnslu upplýsinga sem við höfum aðgang að í gegnum upplýsingakerfin og komu eða stöðu okkar sem gistiríkis við komu erlendra herja hingað til þess að gegna tímabundnu eftirliti með lofthelginni og þá er engin ástæða fyrir okkur til þess að ætla að þetta gæti ekki verið frambúðarfyrirkomulag. Við erum ekki að setja þetta í stjórnarskrá. Þetta eru bara lög eins og hver önnur lög. Ef menn finna einhverja betri leið til þess að sinna þessum verkefnum í framtíðinni þá getum við einfaldlega breytt þeim lögum. Það var það sem ég átti við. Hins vegar held ég að það skipti mestu í þessu máli að þrátt fyrir þann skamma fyrirvara sem við fengum til þess að huga að öllum þessum atriðum þá hafi okkur tekist vel til. Það hefur tekist vel til við að koma verkefnunum fyrir og ég held að það hafi verið skynsamlegt að segja upp öllum starfsmönnum Ratsjárstofnunar, koma öllum verkefnum fyrir í nýrri stofnun og leita allra leiða til þess að lágmarka tilkostnaðinn við yfirtöku þeirra. Það verður viðvarandi viðfangsefni þessarar stofnunar að lágmarka tilkostnað við framkvæmd þessara verkefna, eins og hjá öðrum stofnunum.

Herra forseti. Ég tel alls ekki að það hafi tekist vel til að öllu leyti hér, alls ekki, og því hlýt ég að spyrja hv. formann utanríkismálanefndar: Hvernig verður að hans mati best brugðist við þegar niðurstaða hættumatsnefndar liggur fyrir? Við skulum segja að hún leiði í ljós að við þyrftum ekki endilega að halda hér uppi þessu loftrýmiseftirliti. Við skulum reikna með að hún leiði í ljós að við þyrftum ekki að hafa hér heræfingar á friðartímum.

Þá hættum við því.

Við skulum reikna með að hún leiði í ljós að þeim fjármunum væri betur varið. Hvernig halda menn og hv. þingmaður formaður utanríkismálanefndar að viðbragðið verði? Það sem ég meinti og vildi leggja áherslu á var alls ekki að fara að setja einhverja stofnun á fót til bráðabirgða, langt í frá. Ég tel að það sé ekki nein sú kvöð sem kallar á það að þessi gerningur verði lögfestur núna, alls ekki. Það eru margir lausir endar í þessu en þó sérstaklega hættumatið. Ég vil rifja hér upp að við 2. umr. málsins var gerð tillaga um að vísa málinu aftur til ríkisstjórnar, m.a. með þeirri röksemd að hættumatið lægi ekki fyrir. Það hefði að mínu viti verið skynsamlegasta leiðin. Ameríski herinn fór héðan 20. september 2006. Nú er nákvæmlega miður apríl 2008. Það er rétt sem hér er sagt að gildistökuákvæðinu hefur verið ýtt aðeins fram í tímann. Ég tel að það hefði átt að leggja ríkari áherslu á að klára hættumatið og bregðast við því mati en ekki að gefa sér hlutina fyrirfram, t.d. að það sé einhver óvinur einhvers staðar úti í heimi og þess vegna þurfum við að leyfa mönnum að æfa sig í hernaði, á okkar kostnað, til þess að berjast við hann.

Virðulegi forseti. Við getum tekið ákvörðun um að fjölga heræfingum, fækka heræfingum eða hætta heræfingum algjörlega án þess að þurfa að breyta þessu máli, þessu frumvarpi. Frumvarpið er ekki lögleiðing á einhverjum tilteknum fjölda heræfinga á Íslandi, langt í frá, þetta hefur ekkert með það að gera. Þetta hefur með utanumhaldið og umgjörðina að gera, þetta hefur með ýmis framkvæmdarleg atriði að gera, m.a. sem lúta að mannvirkjum NATO á Íslandi, og þessum verkefnum öllum erum við koma fyrir í sérstakri stofnun. Hvað við ætlum síðan að gera þegar hættumatsnefndin lýkur störfum verður bara að koma í ljós. Ég sagði í fyrri ræðu minni áðan að það verður viðvarandi verkefni fyrir okkur í framtíðinni að meta með hvaða hætti við viljum helst vera virkir þátttakendur í Atlantshafsbandalaginu. Ég nefndi sem dæmi að við höfum tekið yfir rekstur flugvalla, við erum með friðargæsluliða. Það er staðreynd að þær ratsjárstöðvar sem Varnarmálastofnun kemur til með að taka yfir reksturinn á gegna mjög mikilvægu hlutverki í loftvarnaeftirlitskerfi NATO. Það er staðreynd sem verður mjög erfitt fyrir okkur að horfa hreint fram hjá og leggja ískalt íslenskt mat á hvort við viljum halda ratsjárstöðvunum í gangi eða ekki. Auðvitað setti það okkur í dálítið einkennilega stöðu að Bandaríkjamenn skyldu hverfa á braut og segjast ætla að standa að fullu við allar skuldbindingar sínar gagnvart varnarsamningnum en gera svo enga kröfu um að ratsjárstöðvarnar yrðu áfram í rekstri. Síðan kom krafa um það frá NATO, eftir langar viðræður við þá, að þeim sé viðhaldið og ég held að það sé skynsamlegt að þeim rekstri verði núna komið fyrir í Varnarmálastofnun. Við munum svo halda áfram að ræða það hvert við viljum helst beina kröftum okkar í þessu samstarfi í framtíðinni.

Virðulegur forseti. Það hefur verið nokkuð athyglisvert að fylgjast með 2. og 3. umr. um þetta frumvarp til varnarmálalaga, ekki síst af hálfu vinstri grænna, vegna þess að mér fannst 1. umr. vera nokkuð hófstillt, en heldur hafa þeir nú færst í aukana eftir því sem málinu hefur undið fram og eftir að þeir hafa litið svo á að þarna væru einhver pólitísk tækifæri í málinu fyrir hreyfingu þeirra. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Bjarna Benediktssyni, formanni utanríkismálanefndar, að þetta mál er fyrst og síðast algjörlega tæknilegs eðlis. Ég ætla aðeins að lýsa því hvernig þessu máli var háttað þegar ég kom að utanríkisráðuneytinu. Þá var málum þannig háttað að við rákum stofnun sem hét Ratsjárstofnun, sem sá um og tók við á síðasta ári - það gerðist reyndar ekki fyrr en í ágúst - rekstri loftvarnakerfisins af Bandaríkjamönnum. Þessi stofnun var sem sagt rekin án þess að til væri um hana nokkur lagarammi, það var enginn lagarammi, engin lög til um þessa tilteknu stofnun og auðvitað á ekki að reka stofnanir án þess að til séu lög um þær. Þessi stofnun var ekki á fjárlögum. Með öðrum orðum, við rákum stofnunina frá 15. ágúst án þess að gert væri ráð fyrir því á fjárlögum og því þurfti að koma hér með sérstaka beiðni um að hún kæmist inn á fjáraukalög. Með öðrum orðum, við vorum með ákveðnar skyldur, ákveðin verkefni sem við vorum búin að undirgangast að taka við af Bandaríkjamönnum varðandi þessa tilteknu stofnun án þess að til væri um hana nokkur lagarammi og án þess að til væri um hana eitthvað á fjárlögum. Þannig var staðan. Það er auðvitað ekki til fyrirmyndar að þannig sé staðið að málum og því mikilvægt að koma á lögum um stofnunina, ég veit reyndar að að því hafði verið unnið í tíð fyrrverandi utanríkisráðherra að skoða hvernig standa ætti að þeim málum. Eftir að hafa skoðað þessi mál nokkuð vel varð það niðurstaða mín að nota ætti tækifærið sem það gæfi þegar búinn væri til lagarammi um þessa tilteknu stofnun og færa verkefni sem eru varnartengd og rekstrarlegs eðlis og eru núna hjá utanríkisráðuneytinu yfir í þessa stofnun, þannig að þessi verkefni væru ekki inni í stjórnsýslunni sjálfri, heldur færi miklu betur á því að þau væru hjá sérstakri stofnun og um þau verkefni giltu ákveðin og tiltekin lög og þeim væri skipað samkvæmt lögum. Þess vegna var niðurstaðan sú að semja þetta frumvarp til varnarmálalaga þar sem kveðið væri á um þau verkefni sem tengjast veru okkar í NATO og þeim skyldum sem við höfum undirgengist af þeim sökum og eins þeim varnarviðbúnaði sem við viljum hafa í landinu að okkar eigin ósk og frumkvæði. Það sem fyrst og fremst er verið að gera hér er að búa til lagaramma um varnartengd verkefni sem m.a. leiða af veru okkar í NATO. Ég tel að slík lög eigi að vera til og þau hljóti að eiga framtíðina fyrir sér en síðan geta menn alltaf ákveðið með þessi lög eins og önnur hvort þeir vilja gera einhverjar breytingar á þeim þegar fram líða stundir. Í þessum lögum er ekki verið að lögbinda aðild okkar að NATO. Við gerðumst aðilar að NATO samkvæmt þjóðarétti árið 1949, það er staðreynd sem er unnið út frá vegna þess að það er ekki stefna meiri hlutans á Alþingi að við segjum okkur úr NATO. Það er bara ekki stefnan. Það kann að vera stefna vinstri grænna og þeir geta þá reynt að framfylgja því ef þeir komast einhvern tíma í ríkisstjórn. Ég fékk það reyndar upp úr formanni Vinstri grænna að hann hygðist ekki leggja á það áherslu ef hann færi í ríkisstjórn. Það er sem sagt ekki stefna þingsins að við segjum okkur úr NATO og þá vinnum við út frá þeirri forsendu. Það er ekki verið að lögbinda þetta, það var gert samkvæmt þjóðarétti 1949, í þessum lögum er einungis verið að tala um þau verkefni sem tengjast veru okkar í NATO. Það er heldur ekki verið að lögbinda heræfingar á Íslandi. Það er hins vegar verið að segja í þessum lögum hvernig með þær skuli fara ef til þeirra yrði efnt á Íslandi, þannig að um það gildi ákveðinn lagarammi eins og um aðra hluti og ég hefði haldið að í því væri fólgin mikilvæg réttarbót. Við getum síðan ákveðið, eins og kom fram í máli formanns utanríkismálanefndar, hv. þm. Bjarna Benediktssonar, ef okkur sýnist svo að hér verði ekki varnaræfingar. Við getum auðvitað ákveðið það ef við teljum að það þjóni best hagsmunum okkar að hafa hlutina með þeim hætti. Ef það verður niðurstaðan, m.a. úr hættumatsnefnd, að hér sé ekki þörf á neinum varnaræfingum þá skal ég ekki vera manneskjan til að standa hér og óska eftir þeim sérstaklega, alls ekki. En ef við höldum æfingar og ef við teljum að þörf sé á því, og það var niðurstaðan hjá NATO að það væri mikilvægt að hér væru u.þ.b. ársfjórðungslega æfingar af hálfu bandalagsþjóðanna í NATO. Af hverju komst NATO að þeirri niðurstöðu? Það komst að þeirri niðurstöðu eftir að forsætisráðherra hafði á leiðtogafundi NATO fyrir ári síðan óskað eftir því að lagt yrði á það mat hvað við þyrftum af varnarviðbúnaði. Niðurstaðan var loftvarnakerfi og ársfjórðungslegar æfingar. Það er út frá þeim forsendum sem unnið er og þetta frumvarp er lagt fram. Ef menn komast hins vegar að því að það þurfi ekki skal ekki standa á mér að fallast á þær röksemdir enda verði þær vel rökstuddar. Kostnaðurinn við stofnunina er 1.385 milljónir, ef ég man rétt, og auðvitað eru þetta háar tölur. En þá verða menn hins vegar að hafa í huga að þetta var kostnaðurinn, ef ég man rétt, við Ratsjárstofnun eina og sér eins og hann var þegar hann var hvað mestur. Þar er því búið að skera verulega niður í útgjöldum og verið reynt að rúma þetta innan þessara fjárheimilda. Varðandi ratsjárkerfið þá er það mín skoðun að við þurfum að hafa eitthvert slíkt kerfi í landinu til að fylgjast með lofthelgi okkar. Það sem gert er af okkar hálfu er að við fylgjumst með landhelginni okkar og lofthelginni okkar. Við fylgjumst m.a. með lofthelgi okkar með því ratsjárkerfi sem við tókum yfir þann 15. ágúst á síðasta ári. Ég er þeirrar skoðunar að það verði varla gert öðruvísi en að reka eitthvert slíkt kerfi og m.a. þess vegna er þessi lagarammi mikilvægur. Við erum með öðrum orðum fyrst og síðast í varnarmálum okkar á Íslandi ef svo má segja að fylgjast með lofthelginni hér og standa fyrir æfingum sem tengjast slíkum varnarviðbúnaði. Álfheiðar Ingadóttir, hv. þm. Vinstri grænna, spurði að því hvort við teldum koma til greina að taka upp aukið samstarf í öryggismálum við Norðurlandaþjóðirnar og Evrópuþjóðirnar. Mér fannst þessi spurning svolítið merkileg en ég get alveg svarað henni játandi. Ef þingmönnunum hugnast það betur að við séum í öryggissamstarfi við Norðurlandaþjóðirnar er það eitthvað sem er alveg fyllilega til skoðunar og hefur m.a. verið rætt á vettvangi Norðurlanda hvort við eigum að auka öryggissamstarf okkar á Norðurlöndunum. En ég man ekki betur en formaður Vinstri grænna og þingflokksformaður þeirra hafi mótmælt sérstaklega við norska sendiráðið þegar Norðmenn komu hingað til æfinga á síðasta ári. Ég fæ því ekki séð hvaða bót er í því að vera í sérstöku öryggissamstarfi við Norðurlandaþjóðirnar og þeim hafa ekki hugnast þær viljayfirlýsingar eða samningar sem hafa verið gerðir annars vegar við Norðmenn og hins vegar við Dani á þessu sviði. Þingmaðurinn spurði líka: Hvað með Evrópuþjóðirnar? Það skýtur svolítið skökku við að flokkur sem má ekki heyra minnst á Evrópusambandið skuli spyrja hvort við eigum að taka upp öryggissamstarf við Evrópuþjóðirnar. Það er auðvitað til öryggissamstarf á vegum Evrópusambandsins, sem er hin sameiginlega öryggis- og varnarstefna sambandsins og hún er í mikilli þróun. Ef við værum aðilar að Evrópusambandinu gætum við gerst aðilar að þeirri stefnu, en samstarf við Evrópuþjóðir á sviði varnarmála er auðvitað ekki síst í gegnum NATO. Það er nú einu sinni svo að það má halda því fram að átt hafi sér stað ákveðin Evrópuvæðing NATO á undanförnum árum með tíu nýjum Evrópuþjóðum sem hafa gerst aðilar þar á undanförnum árum. Kannski má halda því fram að ákveðin Evrópuvæðing íslenskra varna sé í gangi og getur vel verið að það verði raunin þegar menn líta á það í spegli tímans eftir einhver ár. Ég ítreka það, virðulegur forseti, að þetta frumvarp er fyrst og fremst tæknilegs eðlis og til þess að setja lagaramma utan um þá starfsemi sem tengist veru okkar í NATO og í því er fólgin ákveðin réttarbót. Spurt var um upplýsingaöflun sem gert er ráð fyrir að Varnarmálastofnun sinni, þ.e. að hún fái upplýsingar úr upplýsingakerfi NATO og hvernig það geti samræmst hlutverki stofnunarinnar að hún miðli þeim upplýsingum til borgaraþjónustunnar vegna þess að það kom fram í skýrslu um utanríkismál að borgaraþjónusta okkar fylgdist grannt með málum erlendis og stöðu öryggismála hjá grannþjóðunum. Auðvitað verður Varnarmálastofnun að miðla þessum upplýsingum, hún mun miðla þeim til friðargæslunnar, hún mun miðla þeim til borgaraþjónustunnar og gefa þeim upplýsingar um hvernig ástandið er í tilteknum löndum eða landsvæðum. Til þess er leikurinn gerður að auka öryggiskennd íslenskra borgara og þá þarf að sjálfsögðu að miðla þeim upplýsingum til þeirra sem hlut eiga að máli. Ég vil nefna í þessu sambandi að ég veit ekki betur en að t.d. hjá norska utanríkisráðuneytinu sé beinlínis hægt að fara inn á heimasíðu ráðuneytisins þar sem gefnar eru ákveðnar upplýsingar um öryggisástand í tilteknum löndum og þær upplýsingar eru fengnar úr upplýsingakerfi NATO. Það er því ekki svo að skilja að vegna þess að upplýsingarnar koma í gegnum NATO-kerfið og þeir sem vinna við þetta þurfi ákveðna öryggisvottun þá sé það þannig að þeir eigi að sitja einir að þeim upplýsingum og það eigi hvergi að miðla þeim. Að sjálfsögðu ekki. Það á að miðla þeim til þeirra sem á þeim þurfa að halda til að við höfum sem gleggstar upplýsingar um öryggisástand á tilteknum landsvæðum eða í tilteknum löndum. Virðulegur forseti. Ég ítreka að hér er á ferðinni frumvarp til laga sem gefur lagastoð verkefnum sem nú er verið að sinna án þess að lagastoð sé fyrir hendi. Frumvarpið lögbindur hvorki NATO-aðild, sem var ákveðin 1949 og tekin þjóðréttarleg skuldbinding um þá - né lögbindur hún heræfingar vegna þess að við getum ákveðið það hvenær sem er hvort við viljum hafa þær og hvernig við viljum haga þeim. Ég get fyllilega tekið undir það að best hefði auðvitað verið ef hættumat hefði legið fyrir. Ég lagði mikla áherslu á það í umræðum á Alþingi fyrir a.m.k. ári síðan, fyrir tveimur árum og jafnvel þremur árum líka að það þyrfti að vinna hættumat fyrir landið. Það hafði ekki verið gert og þess vegna setti ég þessa vinnu af stað en ég tel í sjálfu sér enga ástæðu til að bíða eftir því hættumati með að setja þennan lagaramma utan um þá starfsemi sem við rekum nú þegar á þessu sviði.

Herra forseti. Ég hlýt að mótmæla því að hin einarða afstaða okkar til frumvarpsins, sem hér hefur áður orðið að umtalsefni, sé til komin vegna þess að við sjáum skyndilega einhver pólitísk tækifæri í slíku. Má ég minna hæstv. utanríkisráðherra á það hvernig 1. umr. um varnarmálafrumvarpið bar hér að? Ekki gafst neinn tími fyrir aðra en innvígða þingmenn stjórnarflokkanna sem höfðu fengið yfirferð yfir frumvarpið - því var dreift hér síðdegis á þriðjudegi, ef ég man rétt, um sexleytið, var komið hér á dagskrá klukkan hálfellefu á fimmtudegi og miðvikudagurinn var ansi þétt setinn. Það kann því kannski að vera, hæstv. ráðherra, að ekki hafi öllum gefist jafnt tóm til að lesa það, hvað þá á milli línanna. Mig langar að gera athugasemdir við eitt í máli hæstv. ráðherra sem varðar þá spurningu mína hvort íslensk stjórnvöld gætu hugsað sér að líta til annarra átta en til hernaðarsamvinnu þegar um er að ræða öryggismál þjóðarinnar. Ég nefndi það áðan að eftir að herinn fór gafst hér mjög gott tækifæri til að ná samstöðu, meiri samstöðu en nokkru sinni á lýðveldistímanum, meðal þjóðarinnar í utanríkis- og öryggismálum. Það er alveg ljóst í mínum huga að slík samstaða hefði aldrei getað náðst undir merkjum hernaðar. Þess vegna þýðir ekki fyrir hæstv. ráðherra að benda á Norðurlöndin en meina Norðurlöndin sem eru í NATO. Það þýðir heldur ekki fyrir hæstv. ráðherra að benda á Evrópu og meina Evrópuríkin sem eru í NATO. Málið er að við erum að tala um allt aðra 

Virðulegur forseti. Aðeins fyrst varðandi umræðuna og hófstillingu hennar hér þegar 1. umr. fór fram og það hvernig Vinstri grænir hafa síðan færst í aukana og talað um hernaðarvæðingu og NATO-væðingu landsins væntanlega, ef þetta frumvarp nær fram að ganga, þá á það auðvitað, eins og ég gat um áðan, ekki við nein rök að styðjast. Íslendingar herja ekki á neinn. Íslendingar gæta loftvarna sinna, gæta lofthelgi sinnar og landhelgi og herja ekki á neinn. Þess vegna er beinlínis rangt, og er dæmigert fyrir þennan dilkadrátt Vinstri grænna, að vera að tala um hernaðarvæðingu eða NATO-væðingu vegna þessa frumvarps. Þetta er ekki málefnalegt innlegg í umræðuna og ég man ekki eftir því að það hafi verið með þessum hætti við 1. umr. heldur er þetta eitthvað sem menn hafa fundið upp á síðar eftir að hafa skoðað hvaða pólitísku tækifæri gætu legið í þessu. Varðandi það að líta til annarra átta erum við auðvitað í margvíslegu samstarfi á sviði öryggismála, m.a. í gegnum Schengen, væntanlega í gegnum löggæsluna, það sem að henni lýtur, við erum það varðandi Landhelgisgæsluna og fleiri aðila. En öryggis- og varnarsamstarf, ef við erum að tala um það, eins og var talað um m.a. í Norðurlandaráði síðast, þá eru auðvitað NATO-þjóðir þar inni varðandi Norðurlöndin en líka þjóðir eins og Svíar og Finnar sem eru reyndar búnar að taka upp heilmikið varnarsamstarf við Norðmenn núna, varnarsamstarf við NATO-þjóðina Norðmenn, þær tvær þjóðir sem eru þó utan NATO. Eins er hitt, eins og ég sagði áðan, og það er hin sameiginlega öryggis- og varnarstefna Evrópusambandsins og undir þeim formerkjum fer þetta fram. Þó að Vinstri grænir 

Forseti. Það hefur verið nokkuð athyglisvert að heyra málflutning þeirra NATO-sinna sem hér hafa talað úr báðum ríkisstjórnarflokkunum og þá kannski ekki síst hv. þm. Marðar Árnasonar sem ræddi um frumvarpið sem er hér til umræðu sem nokkurs konar sjálfstæðisyfirlýsingu þjóðarinnar, að hér væri verið að lýsa yfir sjálfstæði þjóðarinnar í stað þess að binda hana á klafa NATO-veldisins.

Heyr, heyr. Rétt skilið.

Á sömu nótum talaði hæstv. utanríkisráðherra og Mörður Árnason sér sérstaka ástæðu til að kalla hér fram í til að undirstrika það að ég túlka orð hans rétt. Málið er fyrst og fremst tæknilegs eðlis, segir hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður utanríkismálanefndar. Málið er fyrst og fremst tæknilegs eðlis, segir hæstv. utanríkisráðherra. Hér er ekki verið að gera nokkurn skapaðan hlut. Ekki er verið að lögbinda aðild Íslands að NATO, segir hæstv. utanríkisráðherra. Ekki er verið að lögbinda heræfingar í landinu, segir hæstv. utanríkisráðherra sömuleiðis. Um hvað fjallar þá frumvarpið sem hér er verið að ræða? Þar segir m.a., með leyfi forseta, í 7. gr. um verkefni Varnarmálastofnunar að helstu verkefni þeirrar stofnunar séu: „Rekstur íslenska loftvarnakerfisins, þar með talið fjarskiptastöðva og ratsjárstöðva Atlantshafsbandalagsins, þátttaka í loftrýmiseftirliti Atlantshafsbandalagsins, rekstur gagnatenginga við upplýsingakerfi Atlantshafsbandalagsins og undirstofnana þess, þátttaka í starfi nefnda og undirstofnana Atlantshafsbandalagsins, þar með talið herstjórnarmiðstöðvar bandalagsins.“ Um hvað snúast þessi lög þá annað en það að þvæla Íslandi enn 

Virðulegur forseti. Hv. þm. Björn Valur Gíslason er í andsvari við mig en eyddi nú mestu púðri á hv. þm. Mörð Árnason, sem ég geri ráð fyrir að geti svarað fyrir sig sjálfur. Sú lýsing hjá hv. þingmanni, að ekki væri verið að lögbinda NATO-aðild, að ekki væri verið að lögbinda heræfingar á Íslandi og ekki væri verið að gera hér neina eðlisbreytingu á því ástandi sem nú er við lýði, var rétt, hún var rétt. Síðan kom hann og lagði út af því með allt öðrum hætti. Ég gat um það hér áðan að við hefðum undirgengist þjóðréttarlega skuldbindingu um aðild okkar að NATO árið 1949. Þegar Vinstri grænir koma hér og tala um NATO-væðingu og tala um hernaðarvæðingu í ljósi þess að herinn fór úr landi árið 2006 þá eru það auðvitað algjör öfugmæli. Þetta eru algjör öfugmæli og ekki er hægt að lesa í þessi öfugmæli þeirra og þá stimpla sem þeir hafa hér á lofti gagnvart öllum öðrum sem taka hér þátt í stjórnmálum sem neina vísbendingu um það að þeir vilji yfirleitt einhverja samvinnu eða sátt í þessum málaflokki, alls ekki.

Forseti. Það hefur farið fram hjá hæstv. utanríkisráðherra, þegar ég hóf mál mitt hér áðan, að ég var að vitna í hennar orð - gerði þau ekki að mínum - og fyrri ræðumanna ríkisstjórnarflokkanna hér á Alþingi, um að ekki væri verið að gera nokkurn skapaðan hlut með því að afgreiða þessi lög. Eitt af því sem hæstv. utanríkisráðherra lagði áherslu á var að ekki væri verið að lögbinda heræfingar á Íslandi heldur væri eingöngu verið að staðfesta það sem þegar er orðið ef ég hef skilið hana rétt. Þó segir í athugasemdum með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Varnaræfingar eru lykilþáttur í því að virkar varnir séu til staðar. Ekki er hald í áætlunum og aðgerðum sem ekki hafa verið æfðar í þaula. Af hálfu íslenskra stjórnvalda hefur verið lögð áhersla á að æfa þær varnaráætlanir og aðgerðir sem skipulagðar hafa verið vegna varna landsins.“ Síðan er haldið áfram og endað á fjölþjóðlegum varnaræfingum sem haldnar voru og kallaðar Norðurvíkingur 2007 og undirstrikað að þetta sé í fyrsta skipti sem íslensk stjórnvöld axla ábyrgð á slíkri æfingu. Er þá ekki verið að tala um að halda hér æfingar? Er ekki verið að tala um að íslensk stjórnvöld axli þá ábyrgð sem fram kemur í frumvarpinu og menn hafa lagt áherslu á? Önnur leið hefði verið fær í þessum málum fyrir hæstv. utanríkisráðherra og stuðningsmenn frumvarpsins og stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar en leggja fram frumvarp að lögum til Alþingis um að þvæla Íslandi enn frekar inn í þetta hernaðarbandalag. Allt önnur leið hefði verið fær og hægt hefði verið að setja allt önnur lög til að fría Ísland frá þátttöku í slíkum bandalögum.

Virðulegur forseti. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt að með þessum lögum er ekki verið að lögbinda heræfingar og það er rangt að halda því fram. Það sem er verið að setja í lög er hvernig með skuli farið og hvernig haldið skuli utan um heræfingar ef þær fara fram í landinu. Það er síðan sjálfstætt mat stjórnvalda á hverjum tíma hvort þau telji þörf á því eða ekki. Þó að hv. þingmaður vitni í greinargerð með frumvarpinu er í greinargerðinni verið að setja fram skoðun á málinu, ekki er verið að lögbinda neinar æfingar. Þær geta þess vegna verið þrjár, þær geta verið fjórar, þær geta verið ein, þær geta verið engin. En ef þær eru haldnar skal farið með þær samkvæmt þessum lögum og það er það sem þetta gengur út á. Það hlýtur að teljast af því réttarbót fyrir þingmenn, fyrir sveitarstjórnarmenn og fyrir almenning í landinu að menn viti hvaða lagarammi gildir um þetta eins og annað og að til séu lög um þá starfsemi sem tengist veru okkar í NATO og hún sé aðskilin annarri borgaralegri starfsemi í landinu. Við gerum almennt þá kröfu til m.a. þriðja heims ríkja að þau aðskilji vel innri löggæslu sína og síðan varnartengd verkefni. Það er ein af þeim kröfum sem yfirleitt er höfð uppi og talin til marks um það hvort um þróað lýðræðisríki er að ræða eða ekki. Þá hljótum við að gera þá sömu kröfu til okkar að þessi aðskilnaður sé fyrir hendi og lagaramminn sé til staðar þannig að hægt sé að hafa meira eftirlit með þessari starfsemi en nú er.

Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja þessa 3. umr. mikið en þar sem hún hefur orðið þó nokkur vil ég segja nokkur orð fyrir hönd Framsóknarflokksins. Ég vil þá sérstaklega koma því á framfæri að við framsóknarmenn styðjum frumvarpið. Ástæðan er ekki síst sú að það er í samræmi við þær línur sem lagðar voru í tíð okkar í utanríkisráðuneytinu og í ríkisstjórn. Ég lýsi ánægju með að hæstv. utanríkisráðherra hefur ákveðið að fylgja þeirri stefnu sem vissulega er að sumu leyti nokkuð á skjön við það sem var stefna Samfylkingarinnar og það sem var stefna Kvennalistans og ég tala nú ekki um það sem hefur verið stefna Alþýðubandalagsins ef við förum lengra aftur í tímann. Að því leyti til tel ég að vel hafi tekist til um samningu frumvarpsins. Ég vil ítreka það sem ég hef áður sagt að það er ein af grundvallarskyldum hverrar ríkisstjórnar að tryggja þegnunum öryggi að svo miklu leyti sem það er hægt. Við verðum því að koma okkur málum þannig fyrir núna þegar við höldum meira á þeim sjálf en áður hefur verið að við getum haft sóma af og það tel ég að sé gert með frumvarpinu, sem vissulega fjallar fyrst og fremst um stjórnsýsluna, hvernig við komum henni fyrir og það að færa ákveðna þætti úr utanríkisráðuneytinu yfir til Varnarmálastofnunar þegar hún mun taka til starfa - þetta eru sem sagt þeir þættir sem varða störf okkar í NATO, þetta eru öryggissvæði, þetta er Ratsjárstofnun. Ég tel að Ratsjárstofnun gegni mikilvægu hlutverki í samfélagi okkar. Ég lagði mikla áherslu á það þegar um þetta var vélað við Bandaríkjamenn að Ratsjárstofnun mundi starfa áfram. Ég undraðist það dálítið hvað Bandaríkjamenn sýndu þessari starfsemi lítinn áhuga vegna þess að lofthelgi okkar er stór og hún er mikilvæg og gerist æ mikilvægari eftir því sem árin líða t.d. miðað við breyttar aðstæður í norður-íshöfum. Frumvarpið á sem sagt fullan rétt á sér. Það er nauðsynlegt að koma málum þannig fyrir að hægt sé að tala um skilvirka stjórnsýslu á þessu sviði. Hægt væri að hafa mörg orð um það almennt hvernig Íslendingar eiga að skipa sínum málum og hvort aðild að NATO sé réttlætanleg eða ekki. Ég heyri að því miður er ekki samstaða um það í íslenskri pólitík og á hv. Alþingi að NATO skipti okkur miklu máli og rétt sé að við vinnum með lýðræðisþjóðum sem þar starfa. Auðvitað hefði verið skemmtilegt ef meiri samstaða hefði getað orðið um það en raun ber vitni en það er nú svona eins og pólitíkin er. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég vildi bara að það kæmi fram að við framsóknarmenn styðjum þetta mál og teljum að allvel hafi tekist til með það þó að auðvitað verði maður alltaf að reikna með að hægt sé að breyta lögum síðar ef betri aðferð finnst við þessa stjórnsýslu.

Forseti. Því ber að fagna úr munni hv. varaformanns Framsóknarflokksins að Framsóknarflokkurinn styðji frumvarpið og sé sammála Samfylkingunni í þessum efnum. Nú hefði þessi ræða ekki átt að vera lengri. En hv. þingmaður lét sér sæma að fara þeim orðum um stefnu Samfylkingarinnar að hún hefði breyst við framlagningu frumvarpsins. Það er einhver misskilningur og skrýtið að þingmaðurinn skuli láta þau orð líða sér um munn nema hún sé eins og sagt var á sveitaböllunum „að snapa fæting“. Rétt er að geta þess að Samfylkingin hefur frá stofnun stutt aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Samfylkingin hefur áður en herinn fór - reyndar voru deildar meiningar um það hvort við ættum að hafa herlið á friðartímum hér eða ekki en um það voru - þó að ég talaði vel um Framsóknarflokkinn hér í fyrri ræðu minni - á þeim tíma engar deildar meiningar í Framsóknarflokknum. Hann vildi alveg endilega hafa herinn og heyrðist ekkert annað í Framsóknarflokknum en kveinstafir og betl um það að hún yrði sem lengst áfram, þar á meðal í þeim utanríkisráðherra Framsóknarflokksins sem hér talaði en stóð sig þó að öðru leyti, og á ýmsan hátt, vel í starfi sínu, þannig að það sé nú sagt. Þó hafði sá utanríkisráðherra ekki dug í sér eða kannski ekki stuðning innan eigin flokks eða annarra til þess að hefja það starf að hættumati sem nú er hafið í ríkisstjórn Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks og vona ég að hann styðji einnig það starf. Það var líka stefna Samfylkingarinnar að skýr aðskilnaður yrði á milli borgaralegra verkefna og hernaðarlegra verkefna, að lög giltu um þessi mál í landinu. Að því leyti er frumvarp utanríkisráðherra algjörlega í samræmi við stefnu Samfylkingarinnar auk þess að vera samhljóða 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa tiltölulega jákvæðu ræðu frá hv. þm. Merði Árnasyni. Ástæða þess að ég ýjaði að því að Samfylkingin hefði kannski svolítið verið að skipta um skoðun er sú að á þeim tíma sem Samfylkingin var í stjórnarandstöðu var einhver hálfvelgja gagnvart málum sem vörðuðu NATO, vil ég meina. Það getur vel verið, fyrst hv. þingmaður nefndi að ég væri hugsanlega að snapa fæting, að Samfylkingin hafi verið að snapa atkvæði með því að hafa það svolítið óglöggt hvort hún væri virkilega NATO-sinnuð eða ekki. Nú liggur það fyrir og ég gleðst náttúrlega alveg sérstaklega yfir því. Hv. þingmaður talar um að það sé nýjung sem nú hafi komið fram hjá Samfylkingunni að vilja aðskilnað á milli borgaralegra verkefna og hernaðarlegra en það er nú ekki svo. Þó að það sé leiðinlegt og hálfkjánalegt að vera í metingi um hlutina þá kom ég t.d. fram með frumvarp í sambandi við friðargæsluna - sem ég held að hafi verið gott frumvarp og varð að lögum - þar sem hnykkt var á því að íslenska friðargæslan starfi eingöngu að borgaralegum verkefnum.

Forseti. Við skulum ekkert vera í neinum fætingi um gömul mál.  Staðreyndin í málinu er sú að Samfylkingin lýsti á stofnfundi sínum í maí 2000, fyrir næstum átta árum, yfir því að hún styddi aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Ég skal ekki segja hvort þar eða í öðrum flokkum hafi verið 100% eindrægni um það mál en ég man ekki eftir mótatkvæðum á téðum stofnfundi. Svo vil ég bara segja það til þess að gleðja þingheim að ég er sammála því sem hv. þingmaður segir hér að afstaða hennar í málefnum friðargæsluliðsins þegar hún var utanríkisráðherra var mjög til bóta. Það eru auðvitað - sjáum við sem stöndum fyrir utan utanríkisráðuneytið - tengingar á milli þess starfs sem unnið var undir hennar stjórn og þess sem nú er orðið að veruleika undir stjórn hæstv. utanríkisráðherra. Sem betur fer eru flokkaskilin og fætingurinn sem hér er stundaður ekki af því tagi að menn geti ekki fundið ýmislegt jákvætt í því starfi sem áður hefur verið unnið. Aftur á móti var ekki hafið neitt hættumat og ekki gefinn neinn kostur á slíku hættumati þó að Framsóknarflokkurinn væri í ríkisstjórn og færi þar með - hann fór að vísu ekki með utanríkisráðuneytið 15. mars 2006 en hann fór með það bæði fyrr og síðar hygg ég, og frumvarp til varnarmálalaga var, hver sem vilji manna kann að hafa verið, ekki lagt fram af ríkisstjórn sem Framsóknarflokkurinn átti aðild að.

Forseti. Ekki var það ætlun mín að fara í sjálfu sér í efnisleg andsvör við ræðu hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur, hennar afstaða hefur lengi legið klár fyrir í þessum málum. Ég verð einnig að viðurkenna að ég er ekki öllum hnútum kunnugur varðandi forsögu málsins hér á þinginu, hvorki nú í vetur né ef litið er lengra aftur í tímann. Það vakti hins vegar athygli mína að hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir orðaði það einhvern veginn með þeim hætti að Samfylkingin hefði nánast tekið við þessu máli úr hennar hendi, úr utanríkisráðuneytinu, og væri að klára það hér og nú. Hefði sem sagt tekið við keflinu og væri að ljúka máli sem Framsókn hefði ekki náð að klára á þeim tólf árum sem sá flokkur var með Sjálfstæðisflokknum í ríkisstjórn - og munar þá um afköstin ef þetta er að gerast hér og nú. Ég gat ekki betur heyrt á málflutningi hv. þm. Marðar Árnasonar en að stefna Samfylkingarinnar hefði hreinlega aldrei breyst, að Samfylkingin hefði nánast alltaf í hjarta sínu verið sammála því sem utanríkisráðherra Framsóknar hefði lagt áherslu á í utanríkisráðuneytinu á undanförnum árum, í það minnsta hvað þetta varðar. Hv. þm. Mörður heldur þá bara áfram að kalla fram í ef hann vill staðfesta þessi orð mín. Mig langar að ljúka máli mínu með því að beina spurningu minni til Valgerðar út af orðum hennar: Lítur hún þannig á að hér sé verið að klára mál sem nánast var frágengið í utanríkisráðherratíð hennar í samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn sem lauk á síðasta ári? Er hér meira og minna verið að setja lokapunktinn á hennar verk og Framsóknarflokksins?

Forseti minnir hv. þingmenn á ávarpsreglur úr ræðustóli.

Hæstv. forseti. Við þurfum að hafa í huga að ýmislegt breyttist þegar herinn fór og það var í september 2006 sem það gerðist. Þá þurftum við að hafa snör handtök og reyna að koma þessum málum þannig fyrir að íslensk stjórnsýsla tæki utan um það sem að okkur sneri. Í fyrsta lagi þurfti að ná endanlega samkomulagi við Bandaríkjamenn um það hvernig þessum málum skyldi varið til framtíðar og það að upphaflegi tvíhliða varnarsamningurinn gilti áfram o.s.frv. Það er því ekki hægt að tala um að öll þessi tólf ár sem þessir tveir flokkar, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, unnu saman í ríkisstjórn hafi þetta viðfangsefni verið uppi á borðinu heldur fyrst og fremst eftir að ljóst varð að herinn var að fara og þá var náttúrlega strax farið að vinna að málinu. Sú sem hér stendur var í tæplega eitt ár í utanríkisráðuneytinu. Auðvitað var ýmislegt gert og margt náðist fram. Það var þó ekki svo að við næðum öllu fram og kláruðum allt það verk sem beið okkar í framhaldi af því að herinn fór. Þess vegna kemur þetta frumvarp t.d. fyrst fram núna en ekki í minni tíð fyrir kosningar, sem hefði náttúrlega verið best. Ég vil ekki gera allt of mikið úr því að afstaða til mála sé sú sama hjá núverandi ríkisstjórn en ég sé ekki betur en stefnan sé óbreytt eða lítið breytt og tel það mjög gott fyrir land og þjóð. Utanríkismál og varnar- og öryggismál eru þannig mál að mikilvægt er að ekki sé verið með mikinn hringlandahátt í þeim efnum. Ég veit því ekki hvað mundi gerast ef flokkur hv. þingmanns kæmist í ríkisstjórn, hvort gerð yrði krafa um að gera einhverjar miklar breytingar á öryggis- og varnarmálum Íslendinga. 

Forseti. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir, fyrrverandi utanríkisráðherra, staðfesti það, að mér fannst, sem ég hélt og mér heyrðist hv. þingmaður segja hér áðan um að ekki væru skörp skil á milli stefnu Framsóknarflokksins í fyrri ríkisstjórn og stefnu Samfylkingarinnar í þessari ríkisstjórn í þeim málum sem hér er verið að ræða um, þ.e. þessu frumvarpi um varnarmál, heldur hafi Samfylkingin hreinlega tekið við því verki sem hv. þingmaður sagðist ekki hafa klárað í sinni utanríkisráðherratíð. Ég verð að segja eins og er, forseti, að ég er hálf hugsi yfir þessum yfirlýsingum á báða bóga hér, frá Samfylkingunni annars vegar og fulltrúum Framsóknarflokksins hins vegar, um hversu sammála þau hafa nú verið alla tíð og hve lítið hafi skilið þessa tvo flokka að í utanríkismálum undanfarin ár. Satt best að segja svona í undirmeðvitundinni minnist ég þess að hér hafi stundum slegið í brýnu á milli þessara tveggja flokka í þessum málum á undanförnum árum. Ég get hins vegar fullyrt og fullvissað hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur um það að hefði stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs náð fram í lögum sem þessum hefðu þau verið með öðrum hætti en að þvæla landinu enn frekar inn í samstarf við hernaðarbandalagið NATO. Ætli það hafi ekki verið frekar áherslur um að setja hér lög sem til dæmis bönnuðu heræfingar á Íslandi og kæmu í veg fyrir það með öllum ráðum að Ísland yrði áfram virkur aðili í 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um fiskeldi á þskj. 831 sem er 530. mál. Þetta frumvarp er samið að frumkvæði fiskeldisnefndar sem starfar samkvæmt lögum nr. 57/2006, um eldi vatnafiska, og lögum nr. 33/2002, um eldi nytjastofna sjávar, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er stefnt að því að sameina í einn lagabálk ákvæði laga um eldi vatnafiska og eldi nytjastofna sjávar þar sem báðar þessar atvinnugreinar heyra nú undir sama ráðuneytið, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið. Forsaga þessa máls er nokkur og vegna samhengis tel ég rétt hér í upphafi að gera nokkra grein fyrir henni í stuttu máli. Ákvæði laga um eldi ferskvatnsfiska hafa verið í gildi um áratugaskeið í lögum um lax- og silungsveiði og var þeim í upphafi sinnt af embætti veiðimálastjóra en gerðar voru á lögunum veigamiklar breytingar með lögum nr. 83/2001, um breytingu á IX. kafla laganna. Með lögum nr. 33/2002 voru síðan sett sérstök lög um eldi nytjastofna sjávar sem hafa gilt um þann hluta atvinnugreinarinnar frá þeim tíma. Á árinu 2005 var starfsemi að því er varðar ferskvatnsfiskeldi flutt til Landbúnaðarstofnunar þegar embætti veiðimálastjóra og fleiri stofnana var sameinað í eina stofnun með lögum nr. 80/2005, sem tóku gildi 1. janúar 2006. Á árinu 2006 fór síðan fram heildarendurskoðun á ákvæðum laga nr. 76/1970, um lax- og silungsveiði, og þá var sú leið farin að skipta efni þeirra upp og greina í fimm lagabálka, þ.e. lög um lax- og silungsveiði, lög um fiskrækt, lög um eldi vatnafiska, lög um varnir gegn fisksjúkdómum og lög um Veiðimálastofnun. Eldi vatnafiska heyrði á þeim tíma undir landbúnaðarráðuneytið og eldi nytjastofna sjávar undir sjávarútvegsráðuneytið og var því ekki unnt að sameina fiskeldi samkvæmt þeim lögum í einn lagabálk. Með lögum nr. 109/2007, um breytingu á lögum nr. 73/1969, um Stjórnarráð Íslands, voru hins vegar gerðar breytingar á skipan ráðuneytanna þar sem landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneyti hafa nú verið sameinuð í eitt ráðuneyti. Einnig voru gerðar nokkrar breytingar á skipan stjórnsýslu og eftirlits með fiskeldi með lögum nr. 167/2007, um tilfærslu verkefna innan Stjórnarráðs Íslands, þar sem Landbúnaðarstofnun var gefið nýtt nafn, Matvælastofnun, og öll stjórnsýsla matvælamála var flutt til þeirrar stofnunar, meðal annars öll stjórnsýsla að því er varðar fiskeldi. Fyrir gildistöku laganna féll eldi vatnafiska hins vegar undir eftirlit og starfsemi Landbúnaðarstofnunar sem fór með stjórnsýslu veiðimála ferskvatnsfiska og eldi nytjastofna sjávar undir eftirlit og starfsemi Fiskistofu. Þar sem allt fiskeldi fellur nú undir sama ráðuneytið, þ.e. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið og stjórnsýsla og eftirlit einnig að mestu leyti sömu stjórnsýslu- og eftirlitsstofnun tel ég hins vegar á þessu tímamarki rétt að að leggja til að leitað verði leiða til að tryggja eftir því sem kostur er að sömu lög og stjórnvaldsreglur gildi um þessa atvinnugrein án tillits til þess hvort um sé að ræða eldi vatnafiska eða nytjastofna sjávar. Þetta frumvarp er lagt fram í þeim tilgangi. Verði frumvarp þetta að lögum verður síðan leitast við að samræma stjórnvaldsreglur á þessu sviði eins og kostur er. Einnig eru önnur rök fyrir ákvæðum þessa frumvarps sem ég tel ástæðu til að nefna hér sérstaklega. Þau eru meðal annars að þær gerðir EES-samningsins sem varða fiskeldi og Ísland er skuldbundið til að fara eftir gera almennt ekki mun á hvort um sé að ræða eldi vatnafiska eða nytjastofna sjávar en í flestum tilvikum gilda sömu gerðirnar um þessa atvinnugrein. Á þeim tíma sem starfsemi fiskeldis féll undir tvö ráðuneyti samkvæmt framansögðu þurfti yfirleitt að innleiða þessar EES-gerðir af báðum ráðuneytum með aðskildum stjórnvaldsreglum fyrir hvora atvinnugrein. Með þeim lagabreytingum sem hér eru lagðar til verður hins vegar auðveldara að innleiða gerðirnar með sömu stjórnvaldsreglum fyrir allt fiskeldi. Þá hafa áherslur breyst í starfsemi Matvælastofnunar eins og ég hef áður gert grein fyrir en stofnunin hefur fengið mjög aukin verkefni á sviði matvælaeftirlits samkvæmt framangreindum lögum nr. 167/2007, um tilfærslu verkefna innan Stjórnarráðs Íslands, meðal annars var með þeim flutt til Matvælastofnunar öll starfsemi á sviði matvælaeftirlits sem áður var hjá Fiskistofu og Umhverfisstofnun. Með þessu frumvarpi er þess vegna lagt til jafnframt að allt fiskeldi verði nú flutt til Fiskistofu. Stjórnsýsla varðandi eldi á laxfiskum hefur verið innan málaflokks veiðimála ferskvatnsfiska í áratugi, bæði útgáfa rekstrarleyfa og einnig eftirlit um nokkurra ára skeið. Þessi verkefni voru eins og áður segir á hendi embættis veiðimálastjóra áður en það var sameinað fleiri stofnunum í Landbúnaðarstofnun á árinu 2005. Á sama hátt hefur útgáfa rekstrarleyfa og eftirlit með nytjastofnum sjávar verið á hendi Fiskistofu þar til þau verkefni voru flutt til Matvælastofnunar. Fiskistofa fer jafnframt með stjórnsýslu og eftirlit með nytjastofnum sjávar samkvæmt ýmsum öðrum lögum. Að teknu tilliti til þeirra breytinga sem orðið hafa á starfsemi Matvælastofnunar tel ég að stjórnsýsla og eftirlit með fiskeldi eigi nú meira sameiginlegt með starfsemi Fiskistofu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að almennt eftirlit með fiskeldi verði hjá Fiskistofu og að sú stofnun fari með þá þætti í starfsemi fiskeldis sem lúta að útgáfu rekstrarleyfa, veiðistjórn ferskvatns- og sjávarfiska og stjórnsýslu um það efni ásamt eftirliti sem taki til rekstrarlegra og fiskeldislegra þátta. Áfram er þó gert ráð fyrir að Matvælastofnun fari með eftirlit með lögum og stjórnvaldsreglum sem lúta að matvælaeftirliti og heilbrigði eldisfiska. Við samningu þessa frumvarps hefur verið ákveðið að leggja til grundvallar efnisskipan og helstu ákvæði laga nr. 57/2006 en gerðar hafa verið viðeigandi breytingar á efni þeirra til þess að ákvæðin geti einnig gilt um þá starfsemi sem byggð hefur verið á lögum nr. 33/2002, um eldi nytjastofna sjávar. Einnig hafa verið gerðar nauðsynlegar lagfæringar á ákvæðum laganna vegna þeirra breytinga á fyrirkomulagi eftirlits sem er gert ráð fyrir að frumvarpið hafi í för með sér. Þá er ekki gert ráð fyrir að fiskeldisnefnd starfi eftir gildistöku laganna en hún hefur hingað til verið eins konar samvinnuvettvangur um fiskeldi í ferskvatni og eldi nytjastofna sjávar sem áður heyrðu undir tvö ráðuneyti og fleiri stofnanir, eins og ég hef gert grein fyrir hér að framan. Eftir að báðir málaflokkarnir hafa nú verið fluttir undir eitt ráðuneyti, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti, og að mestu leyti eina stjórnsýslustofnun er ekki talin lengur þörf á að hafa slíkan samvinnuvettvang. Ákvæði frumvarpsins fela að öðru leyti ekki í sér miklar breytingar á inntaki og framkvæmd stjórnsýslu og eftirlits með fiskeldi, að minnsta kosti ekki eldi vatnafiska, miðað við gildandi ákvæði og framkvæmd laga um það efni. Samhliða þessu frumvarpi hef ég einnig lagt fyrir þingið frumvarp til laga um flutning stjórnsýslu- og eftirlitsverkefna á sviði lax- og silungsveiði, fiskræktar o.fl. frá Matvælastofnun til Fiskistofu en þar er gert ráð fyrir því meðal annars að þeir starfsmenn Matvælastofnunar sem sinna þeim verkefnum flytjist til Fiskistofu. Gera má ráð fyrir að sömu starfsmenn sinni að einhverju eða öllu leyti þeirri starfsemi á sviði fiskeldis sem stefnt er að því að flytja til Fiskistofu með þessu frumvarpi. Að öðru leyti hefur verið leitast við að samræma efni þessara lagafrumvarpa eins og kostur er. Á fylgiskjali með frumvarpi þessu er að finna kostnaðarumsögn fjármálaráðuneytisins um frumvarpið og læt ég nægja að vísa í það. Einnig hefur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið aflað greinargerðar frá ráðgjafarnefnd um opinberar eftirlitsreglur um frumvarpið í samræmi við lög og stjórnvaldsreglur þar að lútandi. Vil ég að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar er fylgir frumvarpinu en þar er ítarlega gerð grein fyrir efni þess. Virðulegi forseti. Frumvarpi þessu og einnig áðurnefndu frumvarpi til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna flutnings stjórnsýslu- og eftirlitsverkefna á sviði lax- og silungsveiði, fiskræktar o.fl. til Fiskistofu, er ætlað að tengja saman í einni stofnun alla veiðistjórnun, fiskeldisstjórnsýslu og eftirlit með nýtingu og eldi á nytjastofnum í sjó og fersku vatni. Það hefur lengi legið fyrir að ýmsar aðferðir við veiðar á nytjastofnum sjávar geta haft áhrif á afkomu laxfiska í sjó og komið hefur í ljós að afföll á laxi á meðan á sjávardvöl stendur hafa farið vaxandi. Því er brýnt að stórauka rannsóknir á lífsferli laxins í sjó og tengja þær rannsóknum á öðrum nytjastofnum og vistkerfi sjávar. Einnig er nauðsynlegt að allar reglugerðir, sem taka til fiskeldisstarfsemi og veiða á nytjastofnum sjávar, taki mið af göngutíma og gönguleiðum laxfiska. Verði frumvörp þessi að lögum verður auðveldara að ná þessum markmiðum. Með frumvörpunum er jafnframt stefnt að því að einfalda og samræma stjórnsýslu og eftirlit á þeim sviðum sem um þau gilda. Ég vænti þess að öll starfsemi sem ákvæði þeirra gilda um verði mun skilvirkari og markvissari eftir þær lagabreytingar, sem hér eru lagðar til. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég vil lýsa ánægju með að þetta frumvarp er komið fram. Mér sýnist að það sé þesslegt að óhætt sé óhætt að styðja það. Þó vil ég hafa einhvern fyrirvara á því þar sem ég hef ekki kynnt mér málið til hlítar. Það munum við gera að sjálfsögðu í hv. nefnd. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu um 1. gr. segir, með leyfi forseta: „Markmiðið með setningu sérstakra laga um fiskeldi er, svo sem nánar kemur fram í greininni, að skapa skilyrði til uppbyggingar fiskeldis og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu.“ Þetta er ekki svo lítið sagt þannig að að því leyti til tel ég gott að þetta frumvarp sé fram komið fyrir utan það að eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra snýst málið kannski heilmikið um það líka að einfalda stjórnsýslu og koma málum þannig fyrir að auðveldara verði að innleiða gerðir núna eftir að þessi tvö ráðuneyti, landbúnaðarráðuneyti og sjávarútvegsráðuneyti, hafa verið sameinuð, en áður tilheyrðu vatnafiskarnir landabúnaðarráðuneyti og sjávarfiskar í fiskeldi hins vegar sjávarútvegsráðuneyti. Að því leyti til tel ég því að þarna geti verið hægt að koma á skilvirkari stjórnsýslu og það er náttúrlega alltaf til bóta. Síðan, eins og ég nefndi áðan, er gott að sjá á prenti frá hæstv. ráðherra þetta ákvæði sem kemur fram í 1. gr. um mikilvægi þess að efla fiskeldi. Einhvern tíma hef ég haft orð á því við hann að mikilvægt sé að efla ekki síst þorskeldið núna þegar dregið hefur svo mjög úr þorskveiðum. Þar höfum við mikla möguleika, ekki síst vegna þess að við þekkjum markaðinn og eigum sambönd í sambandi við markaðinn sem er hægt að nýta líka í þorskeldinu. Ég vil nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra hvað sé að frétta af því máli þar sem liðnir eru nokkrir mánuðir síðan við töluðum um þetta síðast á hv. Alþingi. Ég veit að nefnd hefur verið að störfum og hún hefur meðal annars kynnt sér hvernig nágrannaþjóðir okkar hafa farið í þetta mál. Ég vil spyrja hann hvort þess sé að vænta að ríkisvaldið komi eitthvað frekar að þorskeldismálum en hefur verið. Það hefur verið í smáum skömmtum frekar fram til þessa. Eins og þetta hefur verið hér á landi er um að ræða áframeldi annars vegar þar sem hæstv. ráðherra hefur haft ákveðinn kvóta eða ákveðna möguleika á úthlutun, 500 tonnum í áframeldi. Síðan er náttúrlega það sem ekki er síður spennandi, þ.e. aleldið. Norðmenn eru með miklar hugmyndir um að fara í mikið þorskeldi og gera sér jafnvel vonir um að það geti orðið jafn öflugt og laxeldið. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að taka þetta dálítið alvarlega hérna og að ríkið þurfi að minnsta kosti að gefa það út að það sé jákvætt gagnvart þessari atvinnugrein. Ég hef spurt líka hér í þessum ræðustóli hvort til greina komi að ríkið kæmi með þeim útgerðarfyrirtækjum sem hafa sýnt þessu máli áhuga að því að byggja upp seiðaeldisstöð, því að það hefur komið fram hjá þeim sem eru í greininni að það sé raun flöskuháls í þessari starfsemi allri saman. Hæstv. ráðherra orðaði það þannig þegar við töluðum um þetta síðast að hann vildi helst ekki tala um neitt gullgrafaraæði í þessu heldur fara af skynsemi í málin og það er náttúrlega alltaf rétt að gera það. Engu að síður finnst mér að ríkisstjórnin og ráðuneytið þurfi að sýna verulegt lífsmark og ég er forvitin að heyra hvað hæstv. ráðherra hefur að segja í seinni ræðu sinni um það hvort það sé ekki þannig að við séum að færast eitthvað nær því að geta talað um þetta sem alvöru atvinnugrein á Íslandi.

Herra forseti. Í upphafi máls míns vil ég segja, eins og hv. þingmaður Valgerður Sverrisdóttir, að ég tel gott að þetta frumvarp sé komið fram og ég geri ekki athugasemdir við það. En við áskiljum okkur auðvitað allan rétt til þess að fjalla mjög nákvæmlega um það í hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd og þar mun verða grannt hlustað eftir þeim sem í greininni. Ég held að það gæti í sjálfu sér leitt til einföldunar að fella undir einn lagabálk eldi vatnafiska og nytjastofna sjávar hér á landi. En þó er ekki víst að þeim sem eru í greininni finnist það. Það er mikilvægt að markmið frumvarpsins hér er eins og hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir sagði, að skapa skilyrði til uppbyggingar fiskeldis og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. En síðan koma aðrar aukasetningar eins og að stuðla að ábyrgu fiskeldi og tryggja verndun villtra nytjastofna. Það tel ég að sé í rauninni algjört forgangsverkefni við allt fiskeldi í landinu, þ.e. að tryggja verndun villtra nytjastofna, bæði í vötnum, ám og í sjó. Þegar ég skoða þetta frumvarp og athugasemdir við það, t.d. þar sem fjallað er um leyfisveitingar og staðbundið bann við starfsemi eins og í 6. gr., þar sem er ákvæði um að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra geti, að fenginni umsögn frá ýmsum aðilum, takmarkað eða bannað fiskeldi og ákveðnar eldisaðferðir í einstaka fjörðum, flóum eða á svæðum sem teljast sérlega viðkvæm gagnvart starfsemi þeirri sem fer fram samkvæmt lögum þessum, og næstu málsgrein þar sem er rakið hvað þarf að skoða í þessu sambandi, þ.e. að vernda villta nytjastofna bæði ferskvatnsfiska og sjávarfiska, hlífa þeim við fisksjúkdómum og öðrum neikvæðum vistfræðilegum áhrifum, þá sakna ég þess, hæstv. ráðherra, að það skuli ekki vera hér hrein tilvísun í mikilvægi þess að varðveita líffræðilegan fjölbreytileika eins og við höfum skuldbundið okkur til með aðildinni að Bernarsamningnum. Með aðild honum höfum við skuldbundið okkur til varðveita líffræðilegan fjölbreytileika í þeim villtu stofnum sem hér lifa, líka þegar þeir eru teknir inn til eldis. Ég hygg að menn geti verið mér sammála um að það hafi ansi mörg mistök verið gerð á fyrsta fiskeldisskeiðinu okkar í laxinum. Eitt af því var að mínu viti blöndun stofna, íslenskra nytjastofna í einn pott þar sem ekki var hugað að sérkennum hvers stofns. Ég held því miður að þá hafi m.a. einn af okkar öflugustu stofnum, sem gaf hvað mestar vonir um eldi, hreinlega horfið, m.a. vegna slíkrar blöndunar. Af sömu ástæðum vara ég eindregið við því, herra forseti, að sett verði á laggirnar ein stór seiðaeldisstöð fyrir þorskeldi í landinu. Ég vísa til þess að nýlegar kenningar og rannsóknarniðurstöður, bæði frá Háskóla Íslands og Hafrannsóknastofnun, benda til þess og jafnvel sanna að það eru fleiri en einn stofn þorsks hér við land sem þýðir að einkenni stofnanna, bæði vaxtarhraði, hugsanlega kynþroskaaldur, útlit og hlutfall lengdar og þykktar getur verið mismunandi. Líftími jafnvel líka. Það væri algert óráð að ætla sér að blanda í einn pott, eina stóra seiðaeldisstöð á vegum ríkisins í því skyni að framleiða hér góðan þorskfisk til eldis. Til þess að gera það þarf auðvitað að finna út þann stofn sem er hentugastur í eldi af þeim sem við eigum fyrir og gæta þess að erfðamengi glatist ekki við fiskeldi. Þegar ég fékk þetta frumvarp fyrst í hendur, hæstv. forseti, þá rann mér eiginlega blóðið til skyldunnar, en hafandi verið framkvæmdastjóri nokkuð stórrar fiskeldisstöðvar og formaður í Tryggingasjóði fiskeldislána um tíma þá þekki ég sögu fiskeldisins hér á fyrri skeiðum mjög vel, og mig rak eiginlega í rogastans þegar ég las 22. gr., um refsingar, en þar segir, með leyfi forseta: Það varðar stjórnarmenn og framkvæmdastjóra rekstrarleyfishafa sektum eða fangelsi allt að tveimur árum, ef sakir eru miklar, þ.e. ef eldisfiskur sleppur úr fiskeldisstöð þar sem umbúnaði við fiskeldið hefur verið áfátt vegna athafna eða athafnaleysis þeirra sem framið hefur verið af ásetningi eða gáleysi og í þriðja lagi ef fiskeldisstöðvar gefa ekki lögboðnar skýrslur um starfsemi sína eða veita eftirlitsmönnum rangar upplýsingar, og í fjórða lagi ef fiskeldisstöðvar gerast að öðru leyti brotlegar gagnvart lögum þessum. Eins og ég segi er það fyrir mér algert aðalatriði að varðveita líffræðilegan fjölbreytileika og erfðamengi þeirra villtu stofna sem eru í landinu og hafinu í kringum okkur. Ég skal ekki draga úr því að það er gríðarlega ábyrgðarmikið að reka stöðvar sem þessar einmitt vegna þess. Þess vegna skoðaði ég pínulítið hvernig þessu er háttað í öðrum lögum. Það kemur í ljós að í lögum varðandi mengun við strendur landsins eða í hafi þá má leggja á dagsektir ef ekki er farið að tilmælum og ef um stórfellt brot er að ræða varðar mengun við strendur landsins eða í hafi fangelsi allt að tveimur árum. Ég kannaði líka hvaða viðurlög eru varðandi veiðar á fuglum sem ekki má veiða, t.d. að drepa örn eða fæla í burtu örn. Þar kemur í ljós að þar er líka ákvæði um að beita megi fangelsi allt að tveimur árum. Ég er ekki refsiglöð manneskja þótt ég telji að á ásetningsbroti þar sem íslenskri náttúru og jurtastofnum er stefnt í hættu þurfi auðvitað að taka mjög hart, en mér liggur við að segja, hafandi staðið í þessum verkum sjálf, nánast úti í ballarhafi eins og aðstæður þar eru, og fylgst með öllum þeim fjölda sem á þessum tíma ráku fiskeldis-, hafbeitar- eða seiðaeldisstöðvar við landið, að það væru ansi margir sem hefðu mátt að verma fangelsisbekki miðað við þessi ákvæði um viðurlög. Nú sé ég að hér er vísað í að þetta sé svona í lögum frá 2006, um eldi vatnafiska, þannig að hér er ekki um nýmæli að ræða. En ég spyr mig að því hvort þetta jafngildi ekki í rauninni banni við starfsemi eins og þessari. Ég segi fyrir mig að ég mundi óttast verulega að taka að mér rekstur eða stjórnarsetu í fiskeldisstöð, laxeldisstöð eins og ég rak, eða seiðaeldisstöð með þessum lagaákvæðum.

Herra forseti. Fiskeldi á auðvitað fullan rétt á sér og fiskeldi á að geta gefið okkur auknar gjaldeyristekjur ef rétt er staðið að málum og rétt er haldið á hlutunum. Þegar við fórum á mikilli ferð í fiskeldi fyrir 20 árum, jafnvel 25 eða 30 árum, þá var það af miklum vanefnum og þekkingarleysi og það var ýmsu ábótavant í þeim vinnubrögðum. En á ákveðnum stöðum, sérstaklega í Noregi og þá á ég við laxeldi þar, hefur fiskeldi samt skilað árangri og skapað gjaldeyristekjur og mikla atvinnu. Þetta er vandmeðfarið og það þarf að vanda til allra verka sem snúa að þessu og ekki hvað síst í sambandi við rannsóknir sem þurfa að vera miklu meiri í fiskeldi en hafa verið. Það þarf að rannsaka smitsjúkdóma og ýmislegt sem getur og hefur sett fyrirtæki sem hafa verið í fiskeldi á hausinn. Ég veit ég ekki hvort það yrði til bóta eða einhver lausn að setja fiskeldi undir Fiskistofu, ég átta mig ekki á því, né heldur átta ég mig á því hvort á að færa til starfsfólk. En ráðherra getur auðvitað svarað því. Áframeldi er auðvitað ágætt svo langt sem það nær en það getur líka verið hættulegt. Það þarf að veiða fiskinn smáan og það drepst oft mikið af honum og það eru ýmsir ókostir við áframeldi og ekki allt sem sýnist hvað það varðar. Það er meira að segja talað um að menn séu að veiða þorsk til áframeldis á besta tíma ársins, þorsk sem er kannski orðinn tíu kíló og þá er nú spurning hvað hann stækkar mikið í viðbót þó að hann sé kominn í kvíar. Fiskeldi á að styrkja byggð og auka atvinnu. Það er eins og maður kannist við þetta úr einhverjum öðrum lögum. Ég veit ekki betur en að kvótakerfið eigi að styrkja byggð og auka atvinnu. En það er nú einu sinni svoleiðis að þetta eru ákveðnar geðþóttaákvarðanir sem ráðherra getur haft í þessum málum, eins og í kvótakerfinu, þ.e. hverjir fá fisk til áframeldis, hverjir fá kvóta til áframeldis, hverjir fá að veiða til áframeldis, hverjir fá þau sérréttindi. Þetta er auðvitað hlutur sem er í höndum ráðherra, nánast undantekningarlaust. En hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir talaði um seiðaeldisstöðvar eða seiðaeldisstöð og ég tek undir það með hv. þingkonu Valgerði Sverrisdóttur, að það er auðvitað ekki nein lausn að búa til eina stóra seiðaeldisstöð. Ég held að það ætti að vera markmið ráðuneytisins og aðila í fiskeldi og ríkið þarf náttúrlega að koma þar myndarlega að, að vera með margar seiðaeldisstöðvar fyrir þorskeldi, kannski fimm, sex á landinu og helst hver með sinn þorskstofninn. Við vitum og höfum fengið sannanir fyrir því með DNA-rannsóknum að við Ísland eru margir villtir þorskstofnar og í sjálfu sér veit enginn hvað þeir eru margir. Það gætu þess vegna verið 30, 40 þorskstofnar við Ísland og þess vegna er mikilvægt að í eldinu væru þeir aðgreindir eða fiskur veiddur á mismunandi stöðum til að nota í seiðaeldið. Við þurfum auðvitað að sinna þessu fiskeldi. Við erum í samkeppni við aðrar þjóðir og það er öruggt að í framtíðinni þegar þekking, reynsla og rannsóknir hafa hjálpað okkur lengra áfram með slíkt eldi þá eigum við að geta haft bæði mikla atvinnu og miklar gjaldeyristekjur af því. Ég hef aldrei dregið það í efa eða haldið að það yrði ekki. En við þurfum að læra af reynslunni, læra hvernig við eigum að taka á þessum málum og það getum við auðvitað gert. En það þarf vönduð vinnubrögð í þeim efnum og við þurfum að sinna rannsóknum á sem flestum sviðum, á sem flestum tegundum og í eldi. Því það er auðvitað ekki bara þorskeldi, það er hægt að vera með kolategundir og ýmsar tegundir í eldi og við eigum auðvitað að nýta okkur þetta allt saman. Hvað varðar refsingar og fangelsi í tvö ár fyrir það ef rifnar kví, þá er það nú harður dómur að setja fólk í fangelsi fyrir slys en venjulega verður fólk sjálft fyrir mestum skaðanum þegar slík slys verða. En að sjálfsögðu er það alvarlegt ef stofnar blandast. Til gamans má geta þess að í Noregi hafa farið fram atferlisrannsóknir á þorski í flóum og fjörðum og þar hafa menn komist að því að þar er hver tegundin í sínum firðinum og þó að seiði væru færð á milli fjarða þá fóru þau til baka aftur yfir í sinn heimafjörð eða dóu, drápust. Það var líka merkilegt að þegar fiskur, göngufiskur úr Barentshafinu var að ganga inn á firði í Noregi til þess að hrygna, á hefðbundnum hrygningarslóðum, þá brunduðu þorskarnir ekki yfir hrognin hjá hrygnum nema þær væru af þeirra ætt eða þeirra stofni. Það var svo skrítið að ólíkir stofnar blönduðust ekki. Samkvæmt því ættu þorskstofnar sem væri verið að rækta í kvíum á Íslandi ekki að blandast við aðra óskylda stofna þótt þeir slyppu út. Þetta er eitt af því sem mér finnst hafa verið gert allt of lítið af á Íslandi, þ.e. að stunda atferlisrannsóknir á gullfiskinum okkar, þ.e. þorskinum, sem hefur verið okkur dýrmætur stofn, eða stofnar, og það er auðvitað mikið því að þakka hvernig okkur hefur tekist að búa til vöru úr honum og úr öðrum fisktegundum. Það má segja að í gegnum tíðina hafi þorskurinn verið okkar dýrmætasta auðlind og, nota bene, eins og útlitið er í dag þá virðist vera nóg af þorski sem við fáum ekki að veiða. Við horfum jafnvel upp á að heilu árgangarnir drepist úr elli frekar en að við fáum að veiða þá hér á Íslandsmiðum sem er auðvitað mjög sorglegt, þegar fiskur kemur annars staðar frá, væntanlega bæði frá Grænlandi og austan úr Barentshafi og víðar og við nýtum hann ekki. En ég ætla nú ekki að fara að blanda þessu saman, þ.e. þorskeldi og fiskeldi og svo aftur óréttlátu fiskveiðistjórnarkerfi sem við búum við og er arfavitlaust og rannsóknir eru allt of litlar og byggðar á röngum forsendum, á svokölluðu togararalli. Ég ætla ekki að fara að koma inn á þessa þætti en get samt ekki sleppt tækifæri til þess að minna sjávarútvegsráðherra á þá vitleysu alla saman sem hann hefur staðið fyrir og varið baki brotnu síðan hann kom í þennan stól þó að hann hafi nú verið á annarri skoðun áður en hann varð sjávarútvegsráðherra. En enn og aftur vil ég segja að það eigi að skoða ákvæðið um refsingar sérstaklega.

Hæstv. forseti. Við erum að ræða mjög áhugavert mál sem vissulega getur markað okkur að talsverðu leyti nýja framtíð og nýja möguleika sem tengjast fiskeldinu og hvernig við eigum að standa að því svo að vel fari. Við það vil ég kannski akkúrat staldra í þessu máli, hæstv. forseti, þ.e. hvernig okkur ber að standa að eldinu til að koma í veg fyrir að það sem við aðhöfumst í náttúrunni með eldi og eldistilraunum og aðstöðu til eldis valdi ekki tjóni fyrir framtíðina. Þess vegna tel ég að sérstaklega þurfi að huga að því hvar eldisstöðvar eru settar niður. Það þarf að mínu viti, herra forseti, sérstaklega að huga að því að framkvæma rannsóknir á svæðinu, botni og lífríki viðkomandi fjarða sem venjulega eru notaðir fyrir þetta eldi því að menn setja þetta ekki niður af fenginni reynslu fyrir opnu hafi því að það eykur hættuna á tjóni og að missa frá sér þau dýr sem menn reyna að ala. Vegna legu okkar lands er heldur ekki hægt að setja niður eldiskvíar í sjó, svo dæmi sé tekið, í hverjum firði vegna þess að mjög margir firðir hér frjósa að vetrarlagi. Í stillum og kaldri tíð leggur heilu firðina eins og menn þekkja. Þess vegna er leitað að stöðum þar sem slíkt á sér ekki stað, þar sem svo hagar til í umhverfi fjarðanna að eitthvað geri það að verkum að rek- og lagnaðarís valdi ekki tjóni á viðkomandi kvíaeldi og svo framvegis. Þetta hafa menn lært af reynslunni þegar eldisstöðvum er valinn staður. Það sem mér finnst hins vegar á vanta, hæstv. forseti, og spyr hæstv. sjávarútvegsráðherra sérstaklega um í þessu máli er hvernig eigi að byggja upp betri rannsóknir á svæðunum þar sem eldi á að verða í miklum mæli áður en við hefjum þar eldi, með það að markmiði að vernda lífríki viðkomandi fjarða og raska því ekki með sérstöku tilliti til þess að við höfum breytilega stofna við strendur Íslands, til dæmis marga þorskstofna og svo stofnbrot. Mér vitanlega hafa ekki farið fram skipulegar rannsóknir á grunnsævinu við Ísland. Ég ætla bara að leyfa mér að fullyrða það, hæstv. forseti, að sáralítið sé vitað um grunnsævið við Ísland. Það hefur enginn sem ég hef spurt af vísindamönnum þessa lands á sviði sjávarrannsókna getað svarað til dæmis þeirri spurningu hvað einn fjörður af ellefu fjörðum Ísafjarðardjúps geti gefið af sér inn í lífríki svæðisins, hvað geti alist þar upp af seiðum og hvaðan þau komi og hvert þau fari, á hverju þau lifi, hvenær þau komi og hvenær þau fari miðað við hitafar og önnur ætisskilyrði. Öllum þessum undirstöðurannsóknum hefur bara einfaldlega ekki verið sinnt og við höfum ekki þekkinguna. Ég hef margsinnis vakið máls á þessu og bent á að æskilegt væri að reyna að átta sig á því hvað ákveðin vistkerfi hér við landið í fjörðunum okkar gefa inn í framtíð stofnanna, uppbyggingu þeirra, viðhald og vöxt og hvaða áhættu við getum tekið í því sambandi. Ég hygg einnig að það sé löngu viðurkennd staðreynd sem fiskimenn hafa reyndar haldið fram í áratugi að við strendur Íslands séu margir stofnar og stofnbrot og það hefur nú verið viðurkennt af vísindamönnum að svo sé. Þess vegna, hæstv. forseti, held ég að það geti verið varasamt að flytja seiði af einu svæði til eldis á öðru svæði og þess vegna þurfa menn að huga að því í framtíðinni að seiðaeldið fari fram úr stofnum sem eru að meginhluta fæddir og hafa alist upp í viðkomandi vistkerfi, ekki kannski endilega nákvæmlega í einum og sama firðinum en alla vega viðkomandi landshluta eða viðkomandi vistkerfi hvernig svo sem nákvæmlega á að skilgreina það. Ef ég tek dæmi af svæði eins og Ísafjarðardjúpi þar sem stundað er talsvert þorskeldi og hefur að ég held gengið mjög þokkalega. Menn hafa lagt mikla fjármuni og vinnu í það að fylgjast með þorskeldinu og ná árangri við það. Það var vitað, hæstv. forseti, í áratugi vegna fyrri veiða okkar á rækju í fjörðum og flóum, í Ísafjarðardjúpi, Húnaflóa og Arnarfirði, svo dæmi sé tekið, að í þessum flóum og fjörðum ólst upp mikið af þorskseiðum. Það kom í ljós þegar menn voru alltaf að loka veiðisvæðunum vegna fjölda þorskseiðanna við rækjuveiðarnar þannig að það þurfti engar sérstakar vísbendingar um að seiðin voru þarna á ákveðnum tímum árs, stundum á mismunandi dýpi. Þessa sögu þekktu rækjusjómennirnir. Stundum neyddust menn til að loka öllu Ísafjarðardjúpi fyrir rækjuveiðum eingöngu vegna mikils magns af uppvaxandi seiðum. Hvaðan þau seiði komu nákvæmlega held ég að enginn geti fullyrt en vitað er að hrygning fer fram í utanverðu Ísafjarðardjúpi, á ákveðnum blettum undir Grænuhlíð og svo framvegis. Það er einnig vitað að gengið hefur þokkalega að veiða þessi seiði í september, október þegar þau byrja að leita botns í tiltölulega grunnu vatni og fara með þau í áframeldi, í strandeldi uppi á landi með stýrðu hitastigi, ná góðum árangri við að ala þau og færa þau síðan út í kvíarnar á vorin þegar þau hafa í raun náð að komast yfir fyrsta vaxtarskeiðið. Við þessar tilraunir hafa menn sýnt mikla hugkvæmni og eftirfylgni og hafa náð mjög markverðum árangri við að tryggja að stór hluti þessara seiða lifi af þennan fyrsta vetur. Er talið að þar séu menn í raun komnir langt fram úr náttúrunni þar sem talið er að aðeins örlítið brot seiðanna lifi af fyrsta veturinn í lífríkinu bæði vegna sjávarhita og afráns annarra tegunda, jafnt sjávarspendýra sem stærri fiska. Ég lít svo á að þarna séum við á mjög áhugaverðri braut. Það er mjög eftirsóknarvert að þróa þessi mál áfram vegna þess að við erum að ýta undir það að ná meiri árangri en næst við eðlilegar aðstæður í náttúrunni við uppbyggingu og nýtingu fiskungviðisins sem verða mikil afföll af í náttúrunni á fyrsta vetri eldis. Einmitt þess vegna og vegna þess að við erum að nýta firðina og flóana þá skiptir verulegu máli, hæstv. forseti, þegar við förum að byggja upp þorskeldið af enn meiri krafti en við höfum gert hingað að vita hvað við erum að fást við. Þess vegna kalla ég á það, hæstv. forseti, að rannsóknir í innfjörðum, í flóum og fjörðum frá fjöruborði og út firðina að menn kortleggi þetta með miklu meiri nákvæmni og stundi miklu meiri rannsóknir á lífríki innfjarðanna - það sýnir sig að þar hafa verið uppeldisstöðvar fiskungviðisins í verulegum mæli - en verið hefur og alveg sérstaklega ef þeir ætla að hefja eldi í kannski hverjum firðinum á fætur öðrum. Ég hef svo sem ekki séð nein sérstök slys verða við það eldi sem átt hefur sér stað í fjörðunum fyrir vestan eins og Álftafirði og Seyðisfirði svo að dæmi sé nefnt, þ.e. ekki svo að mér sé kunnugt. Það er ekki að sjá á umgengninni í fjörðunum að þetta valdi neinum skaða. Það kann bara að segja það einfaldlega að við höfum verið heppin hingað til. Ég legg á það mikla áherslu, hæstv. forseti, og vil gjarnan heyra hæstv. sjávarútvegsráðherra ræða um það áður en við tökum stór og mikil skref eða jafnvel risastökk í því að fjölga eldiskvíum vítt og breitt um landið í fjörðum og flóum, sem kann vissulega að vera mjög áhugaverður kostur, en þá vil ég fá svör við því hvernig við ætlum að standa okkur betur í því að rannsaka lífríkið til þess að vera viss um að við gerum ekki mistök. Það er allt of dýrt að læra eftir á, hæstv. forseti, þegar um er að ræða umgengni við náttúruna. Við verðum einfaldlega að efla þessar rannsóknir. Ég hef talað fyrir því í nokkur ár að efla verulega rannsóknir á grunnslóð. Sem betur fer eru að rísa starfsstöðvar úti um landið sem takast á við þetta, á Skagaströnd, við Breiðafjörð og vissulega í Ísafjarðardjúpi þar sem hefur verið rekið mikið og vaxandi fiskeldi með góðum árangri hingað til. Þetta er fyrst og fremst það sem ég vil leggja inn í þetta mál. Ég tel að málið sé mjög áhugavert. Ég tel hins vegar að við þurfum að varast að gera líffræðileg mistök með því að vera ekki nógu athugul við að færa seiði á milli landshluta að óathuguðu máli. Það er ljóst að þeir stofnar og stofnbrot sem valið hafa sér ákveðna staði áratugum saman til að hrygna ár eftir ár gera það af einhverjum orsökum og hafa aðlagast viðkomandi svæðum. Það er ekki sjálfgefið að hægt sé að taka seiði frá Stað í Grindavík, þar sem Hafrannsóknastofnun rekur nú seiðaeldisstöð og klakstöð, án þess að huga alveg sérstaklega að þessum stofngerðum og stofnbrotum. Það er ekki sjálfgefið að færa seiði milli landshluta og ala þau upp og sleppa þeim til eldis, sérstaklega með tilliti til þess að það sleppur alltaf eitthvað af seiðunum og það verða óhjákvæmilega alltaf einhver slys. Þetta vildi ég sagt hafa, hæstv. forseti, og bara í lokin til gamans vil ég segja að ég hef í mörg ár komið við í seiðaeldisstöðinni í Reykjanesi til að sjá hvernig þetta eldi fer fram og hef séð hvernig þeir sem þar hafa staðið að eldinu hafa gert mjög markverðar tilraunir sem skilað hafa árangri, meðal annars með hitastýringu beint í sjóinn með hveravatni án þess að hita sjóinn upp og eins varðandi fæðutilraunir. Ég hef líka séð að hegðun seiða frá Stað í Grindavík og seiða úr Ísafjarðardjúpi sem eru jafnstór en alin þar í aðskildum tönkum er mjög mismunandi. Ég veit ekki hvort ég á að leyfa mér að segja það en ég held að seiðin sum sem komu frá Stað í Grindavík hafi verið hálftaugaveikluð.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær góðu viðtökur sem þetta frumvarp hefur fengið í efnislegri umræðu. Ég hygg að þær endurspegli fyrst og fremst að það er almenn skoðun að skynsamlegra sé að skipa öllu fiskeldi í ein lög eins og við höfum gert hingað til. Tækifærið sem við höfum fengið til að gera þessar breytingar er þess vegna kærkomið og, að ég hygg, mjög í samræmi við vilja hv. þingmanna þó að auðvitað hljóti menn, sem eðlilegt er við 1. umr., að setja fyrirvara um eitthvað sem kann að breytast við meðferð málsins. Það er ljóst eins og hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir sagði að þetta mun einfalda stjórnsýsluna og það er hluti af því markmiði sem við höfum sett með frumvarpinu. Hv. þingmaður spurði mig jafnframt hvað væri að frétta af þeirri vinnu sem farið hefði fram undir forustu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins varðandi þorskeldið. Það er því miður ekki komin niðurstaða í starf þeirrar nefndar sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni. Nefndin vinnur hins vegar hörðum höndum og ég get ekki fullyrt á þessari stundu hvenær hún mun skila áliti sínu en það verður vonandi fyrr en síðar. Þar sitja að verki miklir sérfræðingar og fulltrúar úr atvinnulífinu og ég hef lagt á það mikla áherslu að í þessum efnum verði atvinnulífið að draga vagninn þó að vitaskuld hafi ríkisvaldið þar hlutverki að gegna. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hvatti til þess að hlustað yrði á þá sem í greininni starfa og undir það tek ég. Ég geri ráð fyrir því að þegar sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd fær þetta mál til meðhöndlunar muni hún kalla til sín - eða a.m.k. kalla eftir sjónarmiðum úr greininni. Ég veit ekki annað en að innan greinarinnar sem þetta mál varðar sé ágæt samstaða um frumvarpið eins og það er lagt fram. Hv. þingmaður spurði líka og vék að ákvæðum varðandi takmörkun á fiskeldi á svæðum þar sem líffræðileg rök hníga að því. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að auðvitað verða menn að fara mjög varlega þegar verið er að taka ákvarðanir um staðsetningu á fiskeldisstöðvum og við verðum að taka tillit til náttúrunnar í þeim efnum. Það hafa verið í gildi ákvæði sem gefa ráðuneytinu færi á að banna fiskeldi við sérstakar aðstæður. Þau ákvæði eru í rauninni tekin hér upp lítt breytt í 6. gr. frumvarpsins þar sem gefin er heimild til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, að fenginni umsögn þeirra sem glöggt ættu að vita, að takmarka eða banna fiskeldi eða ákveðnar eldisaðferðir í einstaka fjörðum o.s.frv. Það hefur auðvitað verið gert. Við þekkjum að ekki er heimilt að stunda laxeldi t.d. við Húnaflóa eða Faxaflóa og ástæðurnar eru þær sem hv. þingmaður vék að. Ég held að bærilega sé fyrir því séð í þessari grein. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson vék að nokkru leyti að svipuðu efni í máli sínu þegar hann hvatti til þess að áður en hafist væri handa við fiskeldi lægju fyrir nægilegar rannsóknir sem gæfu okkur þá vissu áður en við gæfum út rekstrarleyfi til fiskeldisstöðva. Í III. kafla þessa frumvarps eru einmitt mjög ítarleg ákvæði um hvernig farið skuli að þegar verið er að taka ákvörðun um útgáfu rekstrarleyfis. Ég sé það og það er auðvitað ljóst mál að þar þurfa menn að leita margvíslegra upplýsinga þannig að ég held að það sé fyrir flestar víkur róið í þessum efnum. Það þarf að fá umsögn Matvælastofnunar, Veiðimálastofnunar og Hafrannsóknastofnunar og síðan eru ýmis fleiri ákvæði sem eiga að tryggja að rekstrarleyfið sé byggt á mjög efnislegum forsendum. Þetta er líka mjög í samræmi við gildandi lög í þessum efnum og í raun og veru er ekki verið að víkja mikið frá núgildandi lögum. Hér var aðeins gerð að umtalsefni 22. gr. þessa frumvarps þar sem kveðið er á um refsingar. Varðandi þær vil ég einungis segja og vekja athygli á því sem segir í athugasemdakaflanum að þetta ákvæði er í samræmi við sömu grein laga nr. 57/2006, um eldi vatnafiska, með síðari breytingum. Við notuðum þau lög til grundvallar þegar verið var að semja þetta frumvarp. Þetta eru nýjustu lögin og þess vegna var þetta ákvæði sérstaklega tekið upp úr gildandi lögum. Eins og hv. þingmaður vakti athygli á þá eru í lögum mjög ströng viðurlagaákvæði þar sem fjallað er um umgengni við náttúruna og viðkvæma hluta hennar. Auðvitað er þetta nokkuð sem er matskennt og alltaf má deila um en þarna er verið að setja ákveðinn refsiramma sem lögin setja. Auðvitað er það ekki þannig að menn fari í tugthúsið í tvö ár fyrir einhverjar minni háttar sakir, þá er fyrst og fremst beitt einhverjum öðrum mildari úrræðum. En einmitt í ljósi þess sem hv. þingmaður var að segja þá þurfum við að hafa einhver viðurlagaákvæði sem gera það að verkum að hægt sé að beita þeim ef um er að ræða t.d. vítavert gáleysi í meðhöndlun viðkvæmra þátta í lífríkinu. En þetta er mál sem menn geta að sjálfsögðu farið yfir. Ég vek hins vegar athygli á því að þessi lagagrein sem við byggjum á er tiltölulega ný, frá árinu 2006 með síðari breytingum, og ég geri ráð fyrir að á þeim tíma hafi menn velt þessu talsvert fyrir sér. Virðulegi forseti. Í sjálfu sér er ekki ástæða fyrir mig til að fara efnislega yfir þessi mál. Menn ræddu fiskeldið vítt og breitt og það er út af fyrir sig alltaf áhugavert að gera. En í þessu svari mínu og síðari ræðu minni vildi ég fyrst og fremst víkja að þeim efnisatriðum sem vakin var athygli á og snerta þetta frumvarp beinlínis og þeim spurningum sem til mín var beint.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna flutnings stjórnsýslu- og eftirlitsverkefna frá Matvælastofnun til Fiskistofu, á þskj. 832, 531. mál. Frumvarpið er samið að mínu frumkvæði sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Með frumvarpinu er stefnt að því að flytja til Fiskistofu stjórnsýslu og eftirlitsverkefni á sviði lax- og silungsveiði, fiskræktar og önnur verkefni sem varða stjórnsýslu og eftirlit með ferskvatnsfiskum. Umrædd verkefni eru samkvæmt gildandi lögum á verksviði Matvælastofnunar. Nánar tiltekið er hér um að ræða verkefni samkvæmt eftirtöldum lögum: 1. lögum nr. 58/2006, um fiskrækt, 2. lögum nr. 59/2006, um Veiðimálastofnun, 3. lögum nr. 60/2006, um varnir gegn fisksjúkdómum, með síðari breytingum, 4. lögum nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði, með síðari breytingum, 5. lögum nr. 80/2005, um Matvælastofnun, með síðari breytingum og 6. lögum nr. 36/1992, um Fiskistofu, með síðari breytingum. Forsaga þessa máls er nokkur en vegna samhengis tel ég rétt hér í upphafi að gera nokkra grein fyrir henni í stuttu máli. Fyrstu ákvæði um stjórn veiðimála ferskvatnsfiska hér á landi voru lögfest með setningu laga nr. 61/1932, um lax- og silungsveiði. Með þeim lögum var komið á fót embætti veiðimálastjóra sem þó varð ekki að fullu virkt fyrr en 1946 þegar fyrsti veiðimálastjórinn kom til starfa. Síðar voru gerðar nokkrar breytingar á lögum um embættið og starfsemi þess. Á árinu 2005 var starfsemi embættis veiðimálastjóra og fleiri stofnana hins vegar sameinuð í eina stofnun, Landbúnaðarstofnun, með lögum nr. 80/2005, sem tóku gildi 1. janúar 2006. Í árslok 2007 var nafni Landbúnaðarstofnunar síðan breytt í Matvælastofnun með lögum nr. 167/2007, um tilfærslu verkefna innan Stjórnarráðs Íslands, í kjölfar sameiningar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyta í eitt ráðuneyti. Með þessu varð töluverð áherslubreyting í starfi stofnunarinnar og fékk hún einnig mjög aukin verkefni með þeim lögum. Meðal annars var flutt til stofnunarinnar öll starfsemi á sviði matvælaeftirlits sem samkvæmt eldri lögum var hjá Fiskistofu og Umhverfisstofnun. Stjórnsýsla og eftirlit í veiðimálum ferskvatnsfiska hér á landi hefur borið mikinn árangur eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu og telst vera til fyrirmyndar fyrir aðrar þjóðir og ástand laxa- og silungastofna og búsvæða þeirra með því besta sem gerist. Hefur þessum verkefnum jafnframt verið afar vel sinnt af Matvælastofnun og áður Landbúnaðarstofnun frá þeim tíma sem stofnunin tók við þeim. Fyrir flutningi þessara verkefna nú frá Matvælastofnun til Fiskistofu eru hins vegar margvísleg rök sem rakin eru í greinargerð með frumvarpinu. Stofnun Landbúnaðarstofnunar á árinu 2005 var í raun útfærsla á tillögum um sameiningu allrar stjórnsýslu í landbúnaði sem fyrst komu fram í stjórnsýsluúttekt á árinu 1997 og var stefnt að því að starfsemi einstakra stofnana sem sameinuðust í starfsemi hennar yrðu tiltölulega sjálfstæð svið innan stofnunarinnar. Hér var því fyrst og fremst verið að huga að hagræðingu og eflingu stjórnsýslunnar. Eftir að stofnunin hóf starfsemi sína varð hins vegar fljótlega ljóst að meginþungi þeirrar starfsemi yrði á sviði dýraheilbrigðis og eftirlits með aðföngum og matvælaframleiðslu enda hefur skipurit og skipting stofnunarinnar tekið mið af því. Einnig hefur komið í ljós frá þeim tíma að starfsemi í veiðimálum sem byggir á félagslegri uppbyggingu veiðifélaga ásamt nýtingarstjórnun og verndun á ferskvatnsumhverfi laxfiska á ekki margt sameiginlegt með öðrum þáttum í starfsemi stofnunarinnar og hefur því í raun verið skipt milli sviða hennar. Sú breyting sem varð á heiti og starfsemi Landbúnaðarstofnunar í Matvælastofnun um síðustu áramót og ég hef áður gert grein fyrir var síðan bein afleiðing af sameiningu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyta og má reikna með að sú sameining geti haft frekari áhrif á skipulagningu undirstofnana þess ráðuneytis. Þær miklu breytingar sem hafa orðið á starfsemi Matvælastofnunar með lögum nr. 167/2007, um tilfærslu verkefna innan Stjórnarráðs Íslands, eru megintilefni þess að ég hef ákveðið að hrinda í framkvæmd þeirri endurskoðun á starfsemi í veiðimálum ferskvatnsfiska sem lögð er til í þessu frumvarpi. Í frumvarpinu er lagt til að öll starfsemi í veiðimálum ferskvatnsfiska samkvæmt þeim lögum sem breytt er með frumvarpinu verði flutt til Fiskistofu. Í sjávarútvegi hefur stjórnsýsla nytjastofna sjávar verið á hendi Fiskistofu sem framfylgir ýmsum lögum og reglugerðum þess málaflokks. Hún hefur einnig á hendi viðamikið veiðieftirlit um allt land. Stjórnsýsla veiðimála ferskvatnsfiska á margt sameiginlegt með þeirri grunnstarfsemi sem fram fer á Fiskistofu. Báðir þessir aðilar fara með stjórnsýslu sem byggist á íslenskum lögum og tengjast sjálfbærri nýtingu á fiskstofnum þótt mikill munur sé á nýtingarformi. Að teknu tilliti til þeirra breytinga sem hafa orðið á starfsemi Matvælastofnunar tel ég að stjórnsýsla og eftirlit með veiðimálum ferskvatnsfiska eigi nú meira sameiginlegt með starfsemi Fiskistofu. Þó er áfram gert ráð fyrir að Matvælastofnun fari með eftirlit samkvæmt þeim lögum sem lúta að matvælaeftirliti og heilbrigði eldisfiska. Þótt mikill skyldleiki sé með ýmsum verkefnum í veiðimálum ferskvatnsfiska og verkefnum Fiskistofu hafa veiðimál ferskvatnsfiska að ýmsu leyti mikla sérstöðu og tryggja þarf réttmætar fjárveitingar til hinna ýmsu verkefna. Starfsemi þessi spannar víðtækt svið og fjölbreytileg verkefni sem flest tengjast starfsemi veiðifélaga á einn eða annan hátt. Formenn og einstaka aðilar veiðifélaga þurfa því að geta sótt í einn rann með margvísleg erindi. Einnig þurfa veiðifélög að geta treyst á hnitmiðaða upplýsingagjöf varðandi þau lög og reglugerðir sem í gildi eru og túlkun þeirra. Til að tryggja samfellu, samræmingu og yfirsýn í öllum þessum málum er mikilvægt að þeim sé að mestu sinnt innan sama sviðs í þeirri stofnun sem fer með málaflokk veiðimála. Í frumvarpinu er því lögð á það áhersla að starfsemi tengd stjórnsýslu í þessum málaflokki verði rekin sem sjálfstætt svið innan Fiskistofu og jafnframt lagt til að forstöðumaður þess sviðs gegni starfsheitinu „veiðimálastjóri“. Gert er ráð fyrir að forstöðumaður eða sviðsstjóri veiðimálasviðs verði ráðinn af fiskistofustjóra og að hann heyri að öðru leyti undir fiskistofustjóra. Við samningu frumvarpsins voru heitin veiðimálasvið og veiðimálastjóri talin rótgróin starfsheiti og falla vel að þeim verkefnum sem unnið er að á þessum sviðum. Ég vil hins vegar vekja athygli þingsins á því að eftir að frumvarpið var lagt fram hafa komið fram ábendingar um að þessi starfsheiti falli ekki nægilega vel að núverandi starfsskipulagi Fiskistofu. Ég legg því til að þingið, viðeigandi þingnefnd, taki til sérstakrar athugunar við meðferð málsins hvort ástæða sé til að breyta því ákvæði frumvarpsins sem kveður á um umrædd starfsheiti, t.d. þannig að í stað þess að hið nýja starfssvið verði nefnt veiðimálasvið verði það nefnt lax- og silungsveiðisvið. Ákvæði frumvarpsins fela að öðru leyti ekki í sér miklar breytingar á inntaki eða framkvæmd stjórnsýslu og eftirlits á þeim sviðum sem það tekur til heldur er með frumvarpinu einungis verið að flytja frá einni ríkisstofnun til annarrar þá starfsemi á vegum hins opinbera sem í því felst, þ.e. frá Matvælastofnun til Fiskistofu. Þá vek ég athygli á að í ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að starfsmönnum sem ráðnir hafa verið hjá Matvælastofnun við þau verkefni sem miðað er við að flytjist til Fiskistofu samkvæmt frumvarpinu verði boðin sambærileg störf hjá síðarnefndu stofnuninni. Einnig er í ákvæði til bráðabirgða gert ráð fyrir að eignir þær sem runnu til Matvælastofnunar, áður Landbúnaðarstofnunar við stofnun hennar samkvæmt 6. gr. laga nr. 80/2005, renni nú til Fiskistofu. Loks vek ég athygli á að í frumvarpinu er nýtt ákvæði sem ekki varðar með beinum hætti önnur ákvæði þess. Með því er gert ráð fyrir að Veiðimálastofnun verði veitt heimild til að eiga aðild að rannsókna- og þróunarfyrirtækjum sem eru hlutafélög eða önnur félög með takmarkaðri ábyrgð. Er það gert til að styrkja stöðu stofnunarinnar og efla tengsl og samvinnu hennar við atvinnulífið, svo og til þess að stuðla að því að stofnunin fái sjálf arð af störfum sínum og geti nýtt hann til þeirra verka sem hún vinnur að á hverjum tíma. Svipuð ákvæði eru í ýmsum öðrum lögum um sambærilegar stofnanir, Matís og Hafrannsóknastofnun, svo dæmi séu tekin. Samhliða frumvarpi þessu hef ég einnig lagt fyrir þingið frumvarp til laga um fiskeldi, sem ég mælti fyrir fyrr í dag, en með því er stefnt að því að samræma í ein lög ákvæði laga um eldi vatnafiska og einnig eldi nytjastofna sjávar þar sem báðar þessar atvinnugreinar heyra nú undir sama ráðuneyti. Á fylgiskjali með frumvarpi þessu er að finna kostnaðarumsögn um frumvarpið og læt ég nægja að vísa þangað. Einnig hefur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið óskað eftir greinargerð ráðgjafarnefndar um opinberar eftirlitsreglur um frumvarpið í samræmi við lög og stjórnvaldsreglur þar að lútandi. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar er fylgir frumvarpinu en þar er ítarlega gerð grein fyrir efni þess. Virðulegi forseti. Frumvarpi þessu og einnig áðurnefndu frumvarpi til laga um fiskeldi, sem ég hef einnig lagt fyrir þingið og gert grein fyrir hér að framan, er ætlað að tengja saman í einni stofnun alla veiðistjórnun, fiskeldisstjórnsýslu, og eftirlit með nýtingu og eldi á nytjastofnum í sjó og fersku vatni. Lengi hefur legið fyrir að ýmsar aðferðir við veiðar á nytjastofnum sjávar geta haft áhrif á afkomu laxfiska í sjó og komið hefur í ljós að afföll hjá laxi á meðan á sjávardvöl stendur hafa farið vaxandi. Því er brýnt að stórauka rannsóknir á lífsferli laxins í sjó og tengja þær rannsóknum á öðrum nytjastofnum og vistkerfi sjávar. Einnig er nauðsynlegt að allar reglugerðir sem taka til veiða á nytjastofnum sjávar og fiskeldisstarfsemi taki mið af göngutíma og gönguleiðum laxfiska. Verði frumvörp þessi að lögum verður auðveldara að ná þessum markmiðum. Með frumvörpunum er jafnframt stefnt að því að einfalda og samræma stjórnsýslu og eftirlit á þeim sviðum sem þau gilda um. Ég vænti þess að öll starfsemi sem ákvæði þeirra gilda um verði mun skilvirkari og markvissari eftir þær lagabreytingar sem hér eru lagðar til. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Fiskræktarsjóð, á þskj. 855. Frumvarpi þessu er ætlað að marka stjórnsýslu Fiskræktarsjóðs skýran og nútímalegan ramma sem stuðlað getur að skilvirkri starfsemi hans. Verði frumvarpið að lögum mun sérstök fimm manna stjórn fara með málefni sjóðsins en Fiskistofa mun annast innheimtu gjalda í sjóðinn í umboði stjórnarinnar. Í Fiskræktarsjóð greiða nú annars vegar veiðifélög landsins og hins vegar orkufyrirtæki sem hafa tekjur af nýtingu á orku í fallvötnum landsins. Með þessu frumvarpi er ráðgert að marka álagningu gjalds á veiðitekjur skýrari ramma en gert er í gildandi lögum. Með frumvarpinu er einnig gert ráð fyrir að aflétta álagningu gjalds á tekjur af sölu raforku. Þeim tekjumissi er sjóðurinn yrði fyrir vegna þessa er ráðgert að bæta honum upp með eingreiðslu úr ríkissjóði að fjárhæð 270 millj. kr. sem ætlað er að mynda eigið fé sjóðsins en arður af eigin fé sjóðsins kæmi til úthlutunar á hverju ári. Álagning gjalds á tekjur af raforkusölu hefur sætt nokkurri gagnrýni sem ekki verður rakin hér til hlítar en gerð er nánari grein fyrir í athugasemdum við frumvarpið. Einkum hefur gagnrýnin beinst að því að álagningin sé óeðlileg. Í því sambandi hefur verið bent á að ekki sé innheimt sambærilegt gjald af tekjum af sölu á raforku sem framleidd er með gufuafli. Einnig hefur verið bent á að stærstu vatnsaflsvirkjanir í jökulfljótum hafi oft lítil sem engin áhrif á fiskigengd á meðan smærri virkjanir hafi eða geti haft mun meiri röskun í för með sér. Að auki geti álagning gjaldsins leitt til hærra raforkuverðs og samræmist illa meginreglum um skattlagningu fyrirtækja á samkeppnismarkaði. Fiskræktarsjóður tók til starfa árið 1957 og hefur sjóðurinn haft að markmiði síðan að styrkja og efla fiskrækt í landinu, m.a. með seiðasleppingum, gerð fiskistiga og rannsóknum en hugtakið fiskrækt má í dag skilja með hliðsjón af lax- og silungsveiðilögum sem hvers konar aðgerðir sem skapa eða auka fisk í veiðivatni eða arð af því. Með frumvarpinu er ráðgert að Fiskræktarsjóður dragi úr eða hætti stuðningi við fiskeldi en í framkvæmd hefur stuðningur sjóðsins við fiskeldi verið óverulegur á síðustu árum. Það er von mín að frumvarp þetta styrki og efli Fiskræktarsjóð en Íslendingar eiga mikilla hagsmuna að gæta af fiskrækt í ám og vötnum. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirra athugasemda sem fylgja frumvarpinu og fylgiskjals með því sem hefur að geyma kostnaðarumsögn fjármálaráðuneytisins. Hæstv. forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar og 2. umr.

Hæstv. forseti. Hér er kominn kunningi sem ég hafði reyndar einhver afskipti af þegar ég var í iðnaðarráðuneytinu en mér var kunnugt um að þetta mál væri í ólestri og að finna þyrfti einhverja framtíðarlausn á því hvernig sjóðurinn mundi afla fjár. Það fyrirkomulag sem hefur verið, þ.e. 2% gjald af hreinum leigutekjum af veiði og svo 3‰ af vergum tekjum af sölu raforku, væri í raun ekki ástand sem gæti varað til framtíðar því eftir því sem virkjunum fjölgaði og þær urðu bæði á sviði vatnsafls og jarðvarma þá var komin þarna upp staða sem skerti samkeppnisstöðu jarðvarmavirkjana gagnvart vatnsaflsvirkjunum miðað við það að vatnsaflsvirkjanirnar greiddu til sjóðsins en ekki jarðvarmavirkjanir. Að því leyti til var orðið hálfgert vandræðamál að finna framtíðarlausn á þessu. Ég vil lýsa ánægju með að hér er a.m.k. komin tillaga um það hvernig þetta skuli leyst. Ég skal svo sem ekki fullyrða að þetta sé alveg 100% leið eða alveg örugglega besta leiðin en mér finnst hún vera allrar skoðunar verð og hugsanlega ágæt. Ég vil fá smásvigrúm til að skoða málið betur í nefndinni og fjalla frekar um það og taka endanlega afstöðu til þess. En við fyrstu skoðun slær þetta mig ágætlega vegna þess að ég tel að það þurfi áfram að sinna þessu máli þannig að veiðiréttarhafar geti áfram treyst á þennan sjóð og fiskirækt sé áfram mikilvægt mál. Hér er í rauninni um landsbyggðarmál að ræða sem þarf að leysa. Hæstv. forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um það en mun skoða það betur með jákvæðum huga í hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd.

Herra forseti. Hér kemur gamall vinur eða draugur enn upp á yfirborðið, sem er Fiskræktarsjóður en honum er ætlað ákveðið verkefni í því að búa til aðstöðu og stuðla að fiskrækt og öðru slíku fyrir veiðifélög. Gjald til þessa sjóðs hefur verið aflað með innheimtu gjalds af veiðitekjum en einnig með því að leggja skatt á raforkuver. Nú er um að ræða fyrirbæri sem ég held að allir séu sammála um að sé skattur en samkvæmt lögunum á hann að renna til einstaklinga, veiðifélaga eða félaga einstaklinga og það fram hjá fjárlaganefnd og fjárveitingavaldi Alþingis. Það er enn eitt dæmið um að menn horfa ekki nægilega vel á stjórnarskrána því það má ekki ráðstafa neinu fé úr ríkissjóði sem þessi skattur hlýtur að vera, þó að hann sé innheimtur af Fiskistofu þá eru þetta greinileg einkenni skatts og ætti að renna í ríkissjóð og er því ráðstafað úr ríkissjóði aftur til veiðifélaganna en fram hjá fjárveitingavaldinu. Það er margt í þessu sem er mjög ankannalegt. Í fyrsta lagi, af hverju er verið að leggja skatt á stangveiði og aðra veiði? Af hverju gera félögin það ekki sjálf? Af hverju sjá þau ekki hag í því að leggja skatt á sig sjálf og búa til þá aðstöðu, veiðihús og annað slíkt sem peningarnir eru notaðir til, eða að sleppa seiðum? Þetta er þeirra hagur, það er hagur veiðifélagsins að gera þetta. Af hverju þarf að blanda ríkinu inn í þetta og af hverju þarf Fiskistofa að annast álagningu og innheimtu gjalda með óskaplegum heimildum? Heimilt er að áætla álagningu gjalds og skal álagningin vera svo rífleg að eigi sé hætt við að fjárhæðir séu áætlaðar lægri en þær voru í raun og veru. Síðan segir að hver sá sem tregðist við að láta Fiskistofu í té upplýsingar er varðar greiðsluskyldu skuli sæta dagsektum að ákvörðun Fiskistofu sem mega nema allt að 10 þús. kr. á dag. Þarna er verið að veita ákveðinni stofnun, Fiskistofu, ákveðið vald sem skattstjórar eiga að hafa og engir aðrir, til að ganga á borgarana. Fiskistofu er heimilt að fella niður gjaldið ef það er minna en 500 þús. kr. Þarna er Fiskistofa komin inn í hlutverk skattstofu og það sem meira er, veiðiréttarhafar og veiðifélög skulu að eigin frumkvæði senda Fiskistofu ársreikning veiðifélags eða framtal yfir tekjur af veiði, þar með talið leigutekjum. Menn hafa ekki áhyggjur af persónuvernd þarna við að dæla upplýsingum út og suður til Fiskistofu. Það er því margt í þessu sem ég hef miklar efasemdir um. Svo er gert ráð fyrir því að ríkissjóður leggi 270 millj. kr. inn í þetta batterí sem er ekki neitt neitt því það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að gjöldin af veiðitekjum og sölu raforku hafa verið u.þ.b. 13 millj. kr. af hvoru, 13–14 millj. kr. 

Hæstv. forseti. Þetta var ein af þessum skemmtilegu ræðum sem hér eru stundum fluttar. Það er gaman að heyra hv. þm. Pétur H. Blöndal skamma Sjálfstæðisflokkinn lon og don sem hefur farið með skattamál og fjármálaráðuneytið hátt í tvo áratugi  Ég þekki þetta mál frá minni tíð sem landbúnaðarráðherra og sé að þær breytingar hafa átt sér stað sem sterk öfl börðust fyrir alla mína tíð.  Ég taldi sem landbúnaðarráðherra, unnandi náttúrunnar, að sanngjarnt væri að raforkan, stóriðjan, greiddi gjald til Fiskræktarsjóðs. Hér koma gömlu rökin sem ég stóð stundum frammi fyrir sem landbúnaðarráðherra. Ég heyrði þau rök oft að ójafnvægi væri á milli þeirra aðila sem framleiddu rafmagn úr fallvötnum, hinu kalda vatni, og hinna sem framleiddu rafmagn úr gufuafli, þeirra sem væru að framleiða rafmagn núna og þyrftu ekki að greiða þetta gjald. Ég hafði alltaf einföld rök fyrir þessu: Það lifir ekki nokkur einasti fiskur í gufu. Það lifir enginn fiskur við mörg hundruð stiga hita. Hann er soðinn við þær aðstæður. Þess vegna gjalda slík fyrirtæki ekki náttúrunni. Þau eru hvergi nálægt fiski. Fiskurinn lifir í ám og vötnum. Mér fannst það því alltaf sanngjarnt að raforkan, stóriðjan, þessar framkvæmdir hér, eins og í Noregi, Svíþjóð og miklu víðar, yrði að gjalda náttúrunni afgjald. Þetta er ekki skattur. Það hefur verið farið yfir það. Þetta er ekki skattlagning. Þetta er auðlindagjald til náttúrunnar, sem rennur inn í Fiskræktarsjóð sem þjónar ekki bara hagsmunum íslenskra bænda heldur veiðimanna. Um 60–70 þúsund manns á Íslandi, karlar, konur og börn, stunda lax- og silungsveiðar í ám og vötnum og hafa notið þess með víðtækum hætti að Fiskræktarsjóður hefur komið til aðstoðar við ýmis félagsleg málefni og enn fremur orðið því til styrkingar að rækta upp árnar og vötnin og náð þar miklum árangri. Ég lét mig aldrei fyrir þessum rökum og þess vegna varð þetta mál eftir að mér, sem stjórnmálamanni og einstaklingi, fannst sanngjarnt að stóriðjan, raforkan, greiddi þetta auðlindagjald til fiskræktar í landinu. Við eigum vissulega dæmi um að virkjanir hafa valdið breytingum á árfarvegum með alvarlegum afleiðingum. Við höfum líka dæmi um það að virkjanir hafi orðið til þess að ár urðu góðar veiðiár, ég get nefnt Blöndu sem dæmi. Þetta er sem sagt mín skoðun. Ég var þessarar skoðunar. Í mínum flokki og öðrum fannst að vísu mörgum að finna yrði aðra leið. Fór mikinn í því forstjóri Landsvirkjunar, minn góði vinur Friðrik Sophusson, sem hafði þær skoðanir sem nú eru komnar fram. Um það þýðir ekki að deila. Ég vil fagna því að þessi mikilvægi sjóður getur enn komið að liði við alls konar úrbætur fyrir veiðiskapinn, veiðiárnar, vötnin og ræktun stofnanna, og haldið utan um það sem hann hefur gert og komið til hjálpar í. Mörg mikilvæg vísindastörf eru í kringum fiskinn. Hver einasta á á sinn sérstaka stofn í laxinum eins og við þekkjum og ég sé að hér situr sérfræðingur urriðans, hæstv. iðnaðarráðherra Össur Skarphéðinsson. Fáir þekkja þessi vísindi betur en hann. Þess vegna hefur það verið mikilvægt fyrir íslenska félagshyggjuþjóð að eiga slíkan sjóð sem Fiskræktarsjóðurinn er. Ég geri mér grein fyrir því, hæstv. forseti, að sjóðurinn verður til. Mér sýnist að niðurstaðan hafi orðið sú að hæstv. landbúnaðarráðherra hafi náð samkomulagi við veiðiréttareigendur og stjórnmálamenn, ráðherra í ríkisstjórn og stjórnarflokkana, um að fara aðra leið. Hún vegur í sjálfu sér jafnþungt hvað framlögin varðar til málaflokksins. Mér sýnist að þarna hafi menn fundið 270 millj. kr. Það geta verið fallbætur sem þar koma, ríkið fær miklar fallbætur, þá var þessi sjóður stofnaður og þar með festist þetta í sessi. Ég stóð aldrei frammi fyrir neinum slíkum tillögum af hálfu þeirra fjármálaráðherra sem ég mátti eiga við að það væri á lausu, það var aldrei í sjálfu sér í umræðunni. Ég fagna því að …  Það eru sjálfsagt fallbæturnar að austan sem menn taka í þennan pott og við því er í sjálfu sér ekkert að segja. En ég vildi samt að það kæmi fram að ég kannast við öll þessi undarlegu rök sem hæstv. landbúnaðarráðherra fór með um gufuna og fallvötnin, kalda vatnið sem framleiðir rafmagn, og ég fór yfir það. Ég var einfaldlega þeirrar skoðunar að það sem aðrir gera, eins og í Svíþjóð og Noregi, var líka eðlilegt hér, að raforkan, stóriðjan, mundi gjalda náttúrunni smágjald. Þannig ætti það að vera í mínum huga til þess að bæta fyrir tjón, til að verða að liði í þessu landi í kringum árnar, vötnin og veiðiskapinn. Veiðiskapurinn er mikil þjóðareign fyrir Íslendinga og hann skapar hér miklar tekjur. Við fáum mikið af útlendingum og eigum sérstaka náttúru sem við margir sækja til sem betur fer. Þessu vildi ég koma til skila af minni hálfu. Við þetta barðist ég á þessum tíma og gat því ekki klárað heildarendurskoðun á lax- og silungsveiðilöggjöfinni. Þetta eina mál stóð þar út af. En þetta er niðurstaða og ég vona sannarlega að þessi sjóður megi standa. Ég man eftir því að margir sem ég vann með, hagsmunaaðilar og fleiri, óttuðust að þessi leið yrði farin, að setja ætti þetta á skattgreiðendur á Íslandi eins og nú er verið að gera. Það er kannski rétt að hv. þm. Pétur H. Blöndal, sem hér situr, átti sig á því að nú er þetta fyrst og fremst haft á þann veg að þjóðin á þennan sjóð og tekjurnar af honum renna til þessa málaflokks en með þessum hætti er gjaldið nær skattgreiðendum en það var þegar orkufyrirtækin og stóriðjan urðu að borga það. Þetta segir mér kannski þá sögu að Samfylkingin er ekki nær náttúrunni en þetta, þó að hún sitji í þessari ríkisstjórn, að hún vill hlífa stóriðjunni við því að borga til Fiskræktarsjóðs. Meira hef ég ekki um þetta að segja við þessa umræðu, hæstv. forseti. Ég treysti því að landbúnaðarnefnd, eins og hér hefur komið fram, fari vel yfir þetta mál og grandskoði það.

Herra forseti. Það var mjög athyglisvert sjónarmiðið hjá hv. þingmanni að auðlindagjald sé ekki skattur heldur einhvers konar nýtingarréttur eða þjónustugjald eða eitthvað svoleiðis. Það er alveg ný hugsun. En hann talaði um að það væri eðlilegt að leggja ekki skatt á varmaorkuverin vegna þess að fiskurinn væri þá soðinn og ég skil það alveg. En hvað segir hv. þingmaður um Kárahnjúkavirkjun þar sem Jökla var og ekki ein einasta padda er í vatninu? Og það má eiginlega segja að Jökla hafi breyst í laxveiðiá vegna virkjunarinnar. Ætti þá ekki skatturinn að vera öfugur? Ættu ekki landeigendur að borga Landsvirkjun fyrir að breyta Jöklu úr skaðræðisfljóti í elskulega laxveiðiá? Mér finnst þessi umræða vera mjög skrýtin yfirleitt. Það að vatnsafl sé að borga fyrir veiðihús og annað slíkt - þeir eiga jú að bæta fyrir það tjón sem þeir valda beint og það gera þeir. En að þeir séu auk þess að borga ævarandi skatt eins og þeir gera núna fyrir aðstöðu fyrir laxveiðimenn, auðmenn erlendis frá sem kaupa veiðileyfi, það skil ég ekki.

Hæstv. forseti. Það er nú einhvern veginn þannig að hv. þingmaður hefur þá sérstöðu að í raun þýðir aldrei að ræða um félagshyggju við hann. Ég sagði að það væri óeðlilegt að taka gjald af gufunni því það lifði ekki fiskur í henni. Hitt er annað mál að það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að virkjanir hafa stundum haft tvíþætt áhrif og þegar áratugir eru skoðaðir og kannski aldir þá geta þar líka verið margslungin áhrif. Ég nefndi Blöndu. Hún breyttist úr skaðræðisjökulfljóti í allgóða veiðiá og sjálfsagt verður það eins með Jöklu. Það gefur tekjur. En svo eru hin dæmin mörg þannig að þetta er einhver meðaltalsuppfinning sem var á þessu sviði. Í sjálfu sér þurfum við ekkert um þetta að deila því hér verður sjálfsagt niðurstaðan sú að þetta er liðin tíð. Menn eru að taka upp aðrar aðferðir en fara samt í fallbæturnar sem ríkið fær í sínar hendur við þessar aðstæður út af virkjunum fyrir austan og ná þar miklum peningum og mynda þennan sjóð. Um hina leiðina þurfum við ekkert að deila. Ég hef bara farið yfir það sem mína skoðun að mér fannst sanngjarnt að raforkan, stóriðjan, mundi gjalda íslenskri náttúru auðlindagjald sem rynni til jafnfélagslegra þarfa og fiskræktarsjóður hefur staðið fyrir, ekki bara fyrir einhverja auðuga menn heldur fyrst og fremst jarðeigendur sem hafa verið að bæta aðstöðu fyrir hina íslensku þjóð sem er veiðiþjóð og sækir inn á lönd þeirra og stundar þar veiðiskap og um þetta fólk fer betur. Það eru fiskistigar, bætt aðstaða og hitt og þetta. Þetta hefur allt saman skilað 

Herra forseti. Vænghaf hv. þm. Guðna Ágústssonar er svo mikið að þegar hann hefur sig til flugs þá svífur hann víða. Og þegar framsóknarörninn lenti að síðustu eftir ræðu sína áðan þá var ég honum algjörlega sammála. Mér fannst sem hv. þingmaður væri svona að efna til þeirrar áttar að hann mundi hníga gegn þessu frumvarpi. En svo var ekki. Ég var sammála svo að segja öllu því sem hv. þingmaður sagði. Ég tel að sjálfsögðu að hér sé að öðrum þræði um að ræða umhverfisverndarsjóð. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekkert að því að hið opinbera komi með þessum hætti að því að leysa ákveðna deilu til að tryggja þessum merka sjóði smurningsolíu til þess að ganga áfram inn í framtíðina. Hann hefur margt þarft verkið unnið. Og af því hv. þingmaður nefndi Jöklu áðan tel ég til dæmis að það sé algjörlega kjörið fyrir þennan sjóð að veita því atbeina að hægt verði að rækta hana upp við fyrsta tækifæri. Við höfum séð það að góðum mönnum sem hafa kunnáttu á því sviði hefur tekist að rækta upp fisklitlar ár meðal annars í kjördæmi hv. þingmanns. En svo verð ég að segja að hv. þingmaður virðist ekki vera mjög vel að sér í gömlum munnmælum í sínu kjördæmi því það eru auðvitað ævaforn munnmæli fyrir því að það séu ekki til bara hverafuglar í hans góða kjördæmi heldur hverafiskar líka. Þó sú röksemdafærsla hv. þingmanns hafi í raun verið ákaflega elegant þá styðst hún ekki við fornar sögusagnir úr kjördæmi hv. þingmanns Og eins og ég hef nú þekkt hv. þingmann þá er hann sá þingmanna sem helst vill leita aftur og jafnvel aftur fyrir landnám stundum til þess að styðja sitt mál þannig að mér finnst að hann ætti að skoða sinn rann örlítið betur. Að öðru leyti fagna ég því, af því ég er ákafur stuðningsmaður þessa frumvarps, að bæði hann og hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir tala vel um þetta mál og telja sjálfsagt að skoða hvort það sé ekki til síns brúks 

Hæstv. forseti. Það skortir aldrei hátt flug hjá hæstv. iðnaðarráðherra. Þarna er hann reyndar sérfræðingur og það getur vel komið til greina með þennan sjóð að hann eigi að vera stærri. Fallbæturnar verða miklar. Þar af leiðandi verða meiri tekjur. Ég fagna bara hans ummælum því hann lítur á sjóðinn svipað og ég sem umhverfisverndarsjóð - þannig orðaði hann það - sem smyr framtíðina nýjum tækifærum. Hann nefnir til dæmis það stóra verkefni sem nú hlýtur að vera fram undan á Austurlandi, að huga að fiskræktun, laxtegunda eða silungs, í Jöklu. Ég tek undir þetta allt saman. Jú, það er nú stundum sagt að ég sæki til fornaldarinnar og hafi áhuga á mörgu gömlu. Allt er það rétt. En ég hef líka áhuga á því nýja. Menn verða að nota sér það sem til hefur verið í samfélaginu og horfa beint fram á veginn inn í nýjan tíma. Þó ég standi nú fastur í fornöldinni þá tel ég mig nútímamann og það held ég að fleiri andstæðingar mínir hafi orðið að viðurkenna miðað við störf mín sem landbúnaðarráðherra heldur en þeir héldu fram áður. Jú, ég kannast við sögurnar um hverafiskinn og hér hefur nú farið fram skemmtileg umræða um það stundum í þinginu og verið ortar um það vísur. Ég kannast því við þær þjóðsögur allar. Þegar jarðskjálftinn mikli 1896 gekk yfir Suðurland og hverirnir opnuðust og lokuðust í Ölfusinu þá var þetta nú fræg saga. En ég hef engan hitt sem hefur lagt þann fisk sér til munns sem ummælin segja frá þar. Ég segi fyrir mig að ég vildi koma mínum hugsjónum hér á framfæri 

Herra forseti. Ég minnist þess þegar við ræddum þessi mál einhvern tímann endur fyrir löngu að hv. þm. Guðni Ágústsson nálgaðist einmitt þetta mál, nauðsyn á því að rækta upp árnar og vötnin, frá sjónarhóli byggðastefnu. Hv. þingmaður hefur haldið hér alveg feikilega góðar ræður um það hve einmitt samstarf veiðifélaganna og starf þeirra sé mikilvægt til þess að halda og treysta og efla byggð sums staðar þar sem segja má að hún hafi verið að gliðna. Ég held að stangveiði og það starf sem tengist henni og afleidd störf sem af henni spretta séu gríðarlega mikilvæg. Þess vegna sé ég ekkert að því að þessi leið sé farin. Hv. þingmaður segir alveg sannleikanum samkvæmt að hann hefði gjarnan viljað fara aðra leið. Þetta er samkomulag og hv. þingmaður lýsir því yfir að hann vilji gjarnan skoða þetta með jákvæðum huga. Þannig eiga menn að vinna. Það eru menn sem horfa til framtíðar. Ég var nú ekki að fleyta neinum köpuryrðum að hv. þingmanni þegar ég sagði að hann væri maður fortíðarinnar hvað varðar hefð sagnalistarinnar. Hv. þingmanni hefur tekist flestum öðrum betur við að þætta saman framtíðarhugsun og fortíðarhyggju þó ég skuli nú að vísu viðurkenna það, herra forseti, að hv. þingmaður talar stundum þannig, sér í lagi um bók bókanna í Íslendingasögunum, Njálu, að halda mætti að hann og Njáll hefðu verið samtíðarmenn á sínum tíma.

Hæstv. forseti. Þúsund ár eru sem dagur ei meir, segir einhvers staðar, og sannarlega eru þúsund ár sem dagur ei meir og fljót að líða. Mig minnir að Davíð Oddsson, sem á sitt sumarhús í Rangárvallasýslu, hafi einhvern tímann sagt mér að það þætti sér undarlegt hvað Gissur Þorvaldsson frændi minn væri hataður Rangárvallasýslumegin en elskaður Árnessýslumegin. Hann var einn af Haukdælum og enn skiptast menn í hópa um Gissur Þorvaldsson sem fallinn er frá fyrir um það bil sjö öldum. Þetta á auðvitað við um okkar sögur. Þær eru okkur nærri þó þær séu farnar og fornar. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu og sannarlega er það svo að þó það sé ekki að koma efnahagslegt vor á Íslandi hjá þessari blessuðu ríkisstjórn sem hefur brugðist skyldum sínum þá blasir við að guð almáttugur er að senda sitt vor til okkar eina ferðina enn. Í morgun gekk ég um Gróttu eins og ég geri oft. Ég sá að álftin, hún Svandís Sigurgeirsdóttir, var komin á hreiðrið sitt á Bakkatjörn og með Svani bónda sínum farin að búa um hreiðrið sitt og ætlar áreiðanlega að eignast fimm unga eins og vant er. Tjaldurinn var kominn á golfvöllinn. Það var vor í lofti. Þess vegna er það náttúrlega brýnt að hugsa til þess að nú fara stangveiðimennirnir að búa sig undir sumarið og sína vertíð og þeir munu áreiðanlega, hvar sem þeir fara um landið, fagna því að þessi litli sjóður verður til áfram þó með öðrum hætti sé. Hann hefur komið þeim að liði til þess að geta fengist við tómstundagaman, íþrótt, list sem í sjálfu sér er engu lík. Það gerir alla menn að betri mönnum að vera úti 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá jákvæðu umræðu sem hefur farið fram um þetta frumvarp. Ég held að það sé nefnilega þannig að hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir hafi átt kollgátuna þegar hún sagði að fyrirkomulagið sem hefur verið í gildi og er enn í gildi hafi verið í ólestri og að finna þyrfti á því frambúðarlausn.  Ég held að það skipti öllu að við reynum að átta okkur á aðalatriði í þessu eins og öllu. Stóra málið var auðvitað það að við urðum að finna einhverja frambúðarlausn fyrir Fiskræktarsjóð, helst frambúðarlausn sem menn gætu sem flestir sætt sig við. Þessi niðurstaða hérna er akkúrat í samræmi við það. Þetta er frambúðarlausn sem tryggir stöðu Fiskræktarsjóðs alveg eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal sagði og var svona að reyna að færa fyrir því nokkur rök að í raun væri sjóðurinn hugsanlega bara betur settur eftir þessar breytingar heldur en áður. Í annan stað held ég að við getum ekki gert það að aðalatriði hvort þessi sjóður sæki sér tekjur í tekjustofna þá sem hann hefur búið við núna upp á síðkastið. Stóra málið er það sem ég veit að við erum flest sem hér höfum talað - ekki öll reyndar - sammála um, þ.e. að tryggja það að þessi sjóður eigi sér framtíð. Við vitum að hagsmunaaðilar sem hafa komið að þessu máli höfðu af því til dæmis miklar áhyggjur að ef niðurstaðan yrði sú að falla frá þeim tekjustofnum sem sjóðurinn hefði haft og setja hann algjörlega á fjárlög, þá yrði tekjugrundvöllur sjóðsins óljósari og óvissari og þess vegna væri mikilvægt að finna honum einhverja aðra lausn. Lausnin sem við komumst að við undirbúning þessa máls var sú að útvega sjóðnum tiltekið fjármagn, 270 millj. kr. Það eru ekki fallbætur heldur er hér um að ræða eingreiðslu úr ríkissjóði sem gerir það að verkum að við stækkum efnahag sjóðsins sem gerir það aftur að verkum að hann á að geta ávaxtað sitt eigið fé og tryggt með því þá starfsemi sem honum er ætlað að sinna. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt um þýðingu sjóðsins við rannsóknir og aðra þá starfsemi sem hann hefur sinnt. Hann hefur fyrst og fremst verið rannsóknarsjóður og á að vera það. En síðan hefur hann haft líka það hlutverk sem einnig skiptir máli, að stunda annars konar uppbyggingu í tengslum við laxveiðiár okkar og það er uppbygging á fiskvegum eða laxastigum og þess háttar sem gerir það að verkum að laxveiðiár okkar verði betri og aðgengilegri og skapi fleiri tækifæri og að því erum við að stefna. Rannsóknirnar hafa meðal annars þann tilgang að renna styrkari stoðum undir laxveiðina í landinu og það er verið að gera með þessum sjóði. Það er misskilningur að stóriðjan í landinu hafi verið að borga í þennan sjóð. Þrjú orkufyrirtæki hafa greitt í sjóðinn, þ.e. Orkuveita Reykjavíkur, Landsvirkjun og Orkubú Vestfjarða. Hins vegar er þar sérstakt ákvæði sem felur í sér að stóriðjufyrirtækin bæði í Straumsvík og Grundartanga hafa verið undanþegin því að greiða í þetta þannig að aðrir notendur raforku hafa verið skattlagðir ef þannig mætti að orði komast til þess að standa straum af þessari greiðslu sem hefur runnið árvisst í gegnum tekjuöflun sjóðsins til Fiskræktarsjóðs. Straumsvík og Grundartangi hafa ekki verið meðal þeirra. Það er annað atvinnulíf. Almenningur í landinu hefur staðið undir þessu með þátttöku sinni í orkugreiðslunum. Núna erum við að hverfa frá því. Við erum hætt að leggja þetta gjald á orkufyrirtækin ef þetta verður að lögum og þar með má segja að verið sé að að létta þessu af almenningi í landinu og atvinnulífinu almennt í landinu og auðvitað skiptir það máli því við viljum að eitthvert jafnræði sé í þessum hlutum. Vitaskuld skiptir það máli. Ég vek athygli á því að til er önnur raforkuframleiðsla með vatnsaflsvirkjunum í landinu en bara hjá þessum þremur fyrirtækjum. En það eru bara þessi þrjú fyrirtæki sem hafa verið undirorpin því að greiða í þennan sjóð. Virðulegi forseti. Ég held að það geti ekki verið markmið í sjálfu sér að skattleggja orkufyrirtækin í þessu skyni. Aðalatriðið er það að tryggja að sjóðurinn sjálfur fái nægjanlegt fjármagn til að standa undir þeirri starfsemi sem honum er ætlað að sinna. Ég er alveg sammála því sem hv. þm. Guðni Ágústsson sagði. Þetta er ákveðin lausn á því. Ég var sjálfur þeirrar skoðunar að það kæmi ekki til greina að hverfa frá þeirri tekjuöflun sem sjóðurinn hefði haft nema að við fyndum honum varanlega frambúðarlausn og það er verið að gera með þessum lögum. Hann fær þarna verulega myndarlegt tannfé sem á að geta tryggt að hann geti síðan staðið undir sínum lögbundnu verkefnum sem kveðið er á um að öðru leyti í lögunum. Hitt er auðvitað miklu stærri spurning sem við munum ekkert ræða hér og það er hin almenna skattlagning, önnur skattlagning á auðlindum eins og orkuauðlindum. Það er stór spurning sem oft hefur verið rædd. En það er ekki tilefni til þess að ræða það hérna. Það er auðlindagjaldsumræðan almennt og er það sérstakt mál. Ég vil þess vegna, virðulegi forseti, eingöngu segja að ég fagna þeirri jákvæðu umræðu sem hér hefur farið fram. Það er alveg rétt sem hv. þm. Guðni Ágústsson sagði. Það voru og hafa verið deildar meiningar um þennan sjóð og þess vegna er gott fyrir starfsemi sjóðsins að þær deilur eru nú settar niður með þessari niðurstöðu. Hagsmunaaðilar sem hafa komið að þessu, veiðiréttareigendur og aðrir slíkir eru prýðilega sáttir við þessa niðurstöðu enda sjá þeir þar með að búið er að tryggja sjóðnum varanlega stöðu til þess að sinna því mikilvæga verkefni sem honum er ætlað. Virðulegi forseti. Með þessum orðum lýk ég þessari umræðu af minni hálfu og fagna þeirri góðu samstöðu sem mér sýnist að geti tekist um þetta mál.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og lögum um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins. Það eru tvær efnisgreinar í þessu frumvarpi og báðar lúta að því að veita iðnaðarráðherra heimild til þess að fela Orkustofnun vald til þess að veita leyfi samkvæmt þessum lögum. Þarna er um að ræða rannsóknarleyfi og nýtingarleyfi. Þetta er í samræmi við tillögur sem auðlindanefnd, sem skilaði af sér skýrslu til ráðherra í október 2006, lagði fram. Hún taldi að veiting leyfa á grundvelli laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu ætti fyrst og fremst að lúta faglegu og sérfræðilegu mati og því taldi þessi nefnd að eðlilegt væri að færa úthlutun leyfanna alfarið frá iðnaðarráðuneytinu til Orkustofnunar. Það er rétt að geta þess að allir þingflokkar áttu fulltrúa í þessari nefnd og allir nefndarmenn voru sammála um þessa tilteknu breytingu. Ég legg hana því hér fram í frumvarpsformi, herra forseti. Það eru ýmis rök sem menn hafa talið fyrir því að flytja leyfisveitingarvald ráðherrans til Orkustofnunar og ég tek það fram að hér er einungis um heimild að ræða. Þetta er í samræmi við aðra löggjöf á sviði auðlinda- og orkumála, m.a. lög um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis, frá 2001, og svo náttúrlega raforkulögin sem og frumvarp til laga um breytingu á lögum um rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu sem var lagt var fram á 133. löggjafarþingi. Það er hægt að færa sterk rök fyrir því að stjórnsýsla af þessu tagi eigi heldur heima á verksviði fagstofnunar sem starfar á sviði auðlinda- og orkumála heldur en hjá ráðuneytinu sjálfu. Ég held að það sé alveg ljóst að það skapar hagræði í stjórnsýslunni og það þjónar vel hagsmunum þeirra sem eru að sækja um leyfi að geta beint öllum sínum erindum til sama stjórnsýsluaðila. Ég tel því að það standi sterk rök að því að leyfishafar og þeir sem sækja um leyfi eigi samskipti við sama stjórnvaldið á öllum stigum þeirrar starfsemi sem er orpin undir viðkomandi lög. Ég held sömuleiðis að það sé alveg ljóst að þetta framsal á leyfisveitingum til Orkustofnunar einfaldi ferli umsagna vegna laga um mat á umhverfisáhrifum en samkvæmt þeim lögum á Skipulagsstofnun að leita álits m.a. leyfisveitenda vegna framkvæmda sem kunna að vera háðar mati á umhverfisáhrifum. Þar af leiðandi felst í því ákveðin einföldun að það sé Orkustofnun sem veiti umsögn um tilteknar framkvæmdir, bæði sem leyfisveitandi og líka sem fagstofnun á sviði auðlinda- og orkumála. Má segja að við það fáist ekki eingöngu faglegri umsögn heldur ætti verkferli með þessum hætti að auka hraða málsins meðan á umsagnarferlinu stendur samkvæmt skipulagslögunum. Þá er verið að leita umsagnar einnar stofnunar í stað tveggja áður. Það sem mér finnast þó vera sterkustu rökin fyrir þessu og gera það að verkum að breytingin er mjög ákjósanleg eru þau rök sem til þess standa út af sjónarmiðum um réttaröryggið. Verði þetta frumvarp að lögum getur umsækjandi borið ákvörðun Orkustofnunar undir ráðuneytið. Hann getur sem sagt skotið umdeildri ákvörðun frá viðkomandi stofnun til æðra stjórnsýslustigs og þannig látið fjalla um mál sitt á tveimur stjórnsýslustigum í stað eins áður. Fyrir utan það, eins og ég hef þegar rakið, er hér um að ræða mikla einföldun á meðferð máls og vonandi stytting á málsmeðferðartíma því að eins og kunnugt er hefur ráðuneytið sent flestar umsagnir um leyfi hvort sem er til umsagnar hjá Orkustofnun. Af því að hv. þingmaður og formaður Framsóknarflokksins Guðni Ágústsson hlýddi nú á meginpart ræðu minnar þá vil ég rifja það upp að á þeim tíma sem hann sat sem ráðherra í ríkisstjórn Íslands var samþykkt aðgerðaáætlun um einfaldara Ísland. Það var í október 2006, ef ég man rétt. Það tók að vísu iðnaðarráðuneytið heilt ár að hrinda þessu í framkvæmd fyrir sitt leyti. Í september á síðasta ári 2007 setti ráðuneytið sér slíka áætlun og þetta frumvarp er liður í því að gera Ísland einfaldara hvað varðar stjórnsýslu og draga úr skrifræði.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra segir að það sem mestu skipti í sínum huga varðandi það mál sem hér liggur fyrir sé réttaröryggi, að viðkomandi umsækjendur um leyfi til rannsókna eða nýtingar á auðlindum í jörðu eða á hafsbotni geti vísað úrskurði Orkustofnunar, sem hér er lagt til að fái þetta leyfisveitingavald, til ráðherra. Og ég spyr: Hverju sætir það, hæstv. ráðherra, að þessi kæra sem hér er um rædd skuli borin fram innan 30 daga frá því að aðila máls var tilkynnt um ákvörðun en að öðru leyti skuli fara samkvæmt ákvæðum stjórnsýslulaga? Nú er það svo samkvæmt 27. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, að kærufrestur er þar tilgreindur með þessum hætti, með leyfi forseta: „Kæra skal borin fram innan þriggja mánaða frá því að aðila máls var tilkynnt um stjórnvaldsákvörðun, nema lög mæli á annan veg.“ Hér er sem sagt gert ráð fyrir því að lög mæli á annan veg. Og ég spyr hverju þetta sætir vegna þess að þetta er allt annað en við höfum séð til að mynda varðandi flutning verkefna til landlæknis frá heilbrigðisráðuneyti og þetta er allt annað heldur en fram hefur komið í tveimur þeim frumvörpum áður um sama efni sem ég hyggst gera hér að umræðuefni í meginmáli mínu hér á eftir. Þar kom í báðum tilfellum fram á árinu 2004 og á árinu 2006 að um slíka kæru til ráðherra skyldu gilda venjuleg ákvæði stjórnsýslulaga. þ.e. 27. gr. um kærufrest.

Frú forseti. Hv. þingmaður spyr um ástæður þess að þessi frestur sem hún telur of skamman, ef ég skil hv. þingmann rétt,  Hins vegar er það nú svo að ef hv. þingmenn eru annarrar skoðunar og geta fært sterk rök fyrir því þá er þetta nokkuð sem sjálfsagt er að skoða í nefnd. Þetta er ekkert sem ég tel að við ættum að láta okkur verða að miklum ásteytingarsteini ef hún hefur sterk rök fyrir því að þetta kunni með einhverjum hætti að skerða rétt þeirra sem vilja kæra til ráðherra.

Frú forseti. Það var lóðið, ástæðan er sú að það þarf að flýta ferlinu. Og hvaða ferli skyldi það nú vera sem þarf að flýta? Ef litið er til greinargerðar með frumvarpinu þá segir um þetta, frú forseti: „Fæst þá ekki eingöngu faglegri umsögn,“ þ.e. með þetta í höndum „heldur kann slíkt verkferli að auka málshraða við umsagnarferli samkvæmt lögum nr. 106/2000 ...“ Hvaða lög skyldu það vera? Það eru lögin um umhverfismat. Það á sem sagt að aðstoða framkvæmdaraðila, sem eru í þessum efnum raforkufyrirtækin og stóriðjan, til þess að hraða sér í gegnum umhverfismatsferli. Og þá veit maður það, frú forseti. Annað sem ég óska eftir að gera athugasemd við hér í andsvari er umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins þar sem kemur fram að verði þetta frumvarp óbreytt að lögum er gert ráð fyrir að vegna fjölgunar um eitt stöðugildi hjá Orkustofnun þá aukist útgjöld stofnunarinnar um 7–8 millj. kr. en ekki er gert ráð fyrir þeim útgjöldum í fjárveitingum gildandi fjárlaga. Hér er hins vegar gert ráð fyrir því að þetta frumvarp, öðlist það samþykki, taki þegar gildi. Ég spyr: Hverju sætir það að verið er að stefna hér vísvitandi í 7–8 millj. kr. gat á reikningum Orkustofnunar?

Frú forseti. Hv. þingmaður málar skrattann á vegginn og hún telur að hér sé náttúrlega djúpt samsæri á ferðinni af hálfu iðnaðarráðherra. Samsærið felist í því að það eigi að auðvelda raforku- og stóriðjufyrirtækjum að ganga á skóm sínum, skítugum eða hreinum eftir atvikum, yfir rétt landsmanna. Það er ekki um neitt slíkt að ræða. Það vakir auðvitað ekki fyrir mér að rýra rétt eins eða neins. Þarna er verið að gefa ákveðinn frest. Ég taldi að hann væri nægur. Við munum ábyggilega sjá það þegar málið fer í gegnum eðlilegt vinnuferli í þinginu þar sem það verður sent til allra þeirra sem hafa einhverja hagsmuni af þessu, þar með talið umhverfis- og náttúruverndarsamtaka, hvaða viðhorf viðkomandi samtök hafa. Það er ekki vilji minn að aðstoða við að náttúran verði rænd verðmætum sínum, eins og hv. þingmaður lét alla vega liggja að. Við megum ekki gleyma því að það eru lög í landinu um umhverfismat, um framkvæmdir,  Ef mönnum tekst að koma sjónarmiðum sínum þannig á framfæri að fallist sé á þau í fyrsta lagi í tilviki þeirra sem sækja um leyfið, þá verður það að sjálfsögðu gert með tilliti til laga. Í öðru lagi ef ekki er fallist á þau, t.d. ef kært er til ráðherra, þá verður það líka gert á faglegum forsendum og eins er jafnan reynt að láta náttúruna njóta vafans.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp um breytingu á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu sem aðallega felst í því að iðnaðarráðherra óskar eftir heimildum til að framselja leyfisveitingarvald sitt til Orkustofnunar á ýmsum sviðum, þ.e. samkvæmt lögum um rannsókn og nýtingu auðlinda í jörðu og lögum um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins. Það er ekki langt síðan annar ráðherra Samfylkingarinnar, hæstv. umhverfisráðherra, bar fyrir sig tækja- og lagaleysi, til að geta veitt brautargengi og stutt á allan hátt, eins og hún raunar gerði með aðgerðaleysi sínu, álver suður með sjó. Hún bar fyrir sig að hún hefði engin tæki og engin tól til að grípa inn í og stöðva slíka framkvæmd. Fljótt á litið má ætla að breytingarnar á þessum lögum, þar sem iðnaðarráðherra hreinlega biður um að fá að fela öðrum þessar leyfisveitingar, tengist þeim málum líka að hluta. Mér barst í hendur í dag, eins og flestum öðrum, skýrsla frá fjármálaráðuneytinu um þjóðarbúskapinn, vorskýrsla 2008 sem er nokkurs konar stefnuyfirlýsing fjármálaráðuneytisins, vísbending um það sem ráðuneytið og ráðherra sjá gerast í þjóðlífinu á næstu mánuðum og árum. Þar er mikil áhersla lögð á uppbyggingu og að reisa fleiri álver. Þar er reyndar álver á Bakka, stækkun álversins í Straumsvík, ásamt Helguvík. Það er engu líkara en að ráðherra biðjist undan því að fá að taka um þetta ákvarðanir og vilji fela einhverjum öðrum það, búa til tæki til að komast undan ákvarðanatöku.

Frú forseti. Mér þykir það leitt ef orðstír minn hefur borist þannig til hv. þingmanns að iðnaðarráðherra sé hræddur við að taka ákvarðanir. Ég held að ég sé það ekki. Hv. þingmaður misskilur þetta frumvarp hrapallega. Gagnrýni hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur byggist á ákveðnum rökum um frestinn og hv. þingmaður getur gagnrýnt það og lagt það út með þeim hætti að þar sé einhverjum hyglað, en það er ekki svo. En hv. þingmaður getur með engu móti haldið því fram að þarna sé verið að auðvelda framgang máls með þeim hætti sem hann lýsti. Það er ljóst að ef Landvernd eða umhverfisverndarsamtök eru ósátt við niðurstöðu Orkustofnunar þá hafa þau leyfi til að skjóta málinu til ráðherra.  Fulltrúar þess flokks sem báðir þessir þingmenn tilheyra áttu sæti í nefnd sem lagði þetta til. Ég tek undir með þeim fulltrúum. Það getur vel verið að það sé einhver innri ágreiningur í Vinstri grænum sem veldur því að þessir tveir þingmenn koma hér og eru annarrar skoðunar. Ég tek það að vísu fram til að öllu sé til haga haldið að þar var 

Forseti. Það kemur fram í þessu frumvarpi að markmið þess sé að einfalda stjórnsýsluna, flýta fyrir og auðvelda afgreiðslu mála. Það ætlar ráðherra að gera með því að framselja leyfisveitingarvaldið sem hann hefur núna yfir til Orkustofnunar. Auðvitað eru kærur vegna stjórnvaldsaðgerða Orkustofnunar, eins og kemur fram, sendar til iðnaðarráðherra. Að sjálfsögðu, nema hvað. Ekki var ætlunin að það yrði neinn andmælaréttur við því. En með þessu er ráðherra að flýta fyrir afgreiðslu mála sem m.a. eru nefnd í títtnefndri skýrslu um þjóðarbúskapinn sem fjármálaráðuneytið gaf út og sendi frá sér í dag þar sem fram kemur, með leyfi forseta, að margvíslegar stóriðjuframkvæmdir eru til skoðunar á Íslandi sem byggja á samstarfi fjölþjóðlegra fyrirtækja og innlendra orkuveitna. Öll þessi verkefni fara í gegnum flókið ferli á mati umhverfisáhrifa og annarra áhrifa áður en endanlegt leyfi til framkvæmda og starfsemi er veitt, segir þar. Með þessu frumvarpi getur hæstv. ráðherra ekki neitað að skjóta sér undan því með beinum hætti að beita valdi sínu til að taka ákvarðanir í þeim málum en felur það öðrum, flýtir fyrir afgreiðslunni með því að búa til tæki til að komast undan ákvarðanatöku, eins og hæstv. umhverfisráðherra bar fyrir sig sömuleiðis.

Elsku hjartans hv. 8. þm. Norðausturkjördæmis, þær framkvæmdir sem hv. þingmaður er að vísa til, hverjar mundu þær verða? Bakki? Helguvík? Það eru engin leyfi sem Helguvík tengjast sem varða iðnaðarráðuneytið. Engin. Það er ekki um það að ræða að hægt sé að halda því fram að þarna sé verið að reyna að flýta Helguvík. Hv. þingmaður gæti haldið því fram að með þessu væri á ferðinni djúpt samsæri um að hnika til leyfisveitingum varðandi Bakka. Ég veit ekki betur, samkvæmt mínu roskna minni sem þó er alveg prýðilegt, en að sú framkvæmd sé í reynd handan þess tíma sem þjóðhagsáætlunin, sem hv. þingmaður vísaði til áðan, nær til. Að því er varðar þau köpuryrði sem hv. þingmaður hefur sent til hæstv. umhverfisráðherra er rétt að taka eftirfarandi fram: Það er fráleitt að túlka það þannig að hæstv. umhverfisráðherra hefði með ákvörðun, sem hefði hnigið í andstæða átt við það sem raunin varð, stöðvað Helguvík, jafnvel þótt hugur hennar hafi staðið til þess. Deilan snerist um það að setja þá framkvæmd í heildarmat á grundvelli tiltekins ákvæðis. Það var andlag kæru Landverndar. Það snerist ekki um það að kippa til baka leyfum sem veitt hafa verið eða koma í veg fyrir að leyfi yrðu veitt á grundvelli faglegra sjónarmiða. Það snerist ekki um það heldur einungis um að taka þessa þrjá þætti, línulagnir, verið sjálft og orkuöflun og setja í heildarmat. Það hefði ekki falið í sér sjálfkrafa höfnun á framkvæmdinni. Það hefði kannski tafið hana. En það hefði ekki falið í sér neina höfnun. En eins og hv. þingmaður talaði 

Frú forseti. Hér er Samfylkingunni rétt lýst. Allt frá því 3. apríl sl. hafa fulltrúar hennar keppst við að kvarta og kveina yfir því að flokkurinn og ráðherrar hennar geti ekkert gert til að hefta stóriðjustefnuna og eyðilegginguna sem hún kallar yfir íslenska náttúru með síaukinni ásókn í rannsóknar- og nýtingarleyfi í jarðvarmanum. Þetta sé bara ekki í höndum flokksins, ríkisstjórnar eða ráðherra, þetta sé allt saman komið eitthvert annað, í hendur orkufyrirtækjanna og sveitarfélaganna. Þessu höfum við auðvitað mótmælt harðlega sem kunnugt er. En við þekkjum tóninn. Núna, tíu dögum eftir að kvartað var undan því að engin lagaleg tæki væru til að stöðva Helguvík, hvað gerist þá? Þá leggur Samfylkingin fram frumvarp. Um hvað? Jú, um að láta allar leyfisveitingar í rannsóknum og nýtingu á jarðvarma og hafsbotni fara frá iðnaðarráðherra til Orkustofnunar. Sem sagt, stöðvunarvaldinu sem felst í því að hafa leyfisveitinguna á hinni pólitísku hendi er hent fyrir borð. Hér er Samfylkingunni svo sannarlega rétt lýst. Hér er á ferð gamall uppvakningur sem kemur inn á borð þingmanna í þriðja sinn. Frumvarp um þetta efni, allt vald til Orkustofnunar, kom fyrst inn í þingið 2004 á 131. þingi frá hæstv. þáverandi iðnaðarráðherra Valgerði Sverrisdóttur og aftur á 133. þingi, þá í frumvarpsformi frá þáverandi iðnaðarráðherra Jóni Sigurðssyni og byggði, eins og hæstv. ráðherra sagði áðan réttilega, að hluta til á tillögum auðlindanefndar. Um það snerist reyndar deilan. Báðir þessir draugar á 131. og 133. þingi voru kveðnir niður, sá síðari á vorþingi 2007, meðal annars fyrir atbeina þáv. hv. þingmanns Össurar Skarphéðinssonar, núverandi hæstv. iðnaðarráðherra. Það er freistandi, frú forseti, að vitna stuttlega í orð hæstv. ráðherra við það tækifæri þegar hann sagði einfaldlega: Hingað og ekki lengra.

Af hvaða tilefni?

Af því tilefni að frumvarp sem þáv. hæstv. iðnaðarráðherra Jón Sigurðsson lagði fram og sagði að væri þjóðarsátt í deilunni um stóriðjustefnuna. Hæstv. núverandi ráðherra vildi ekki meina að svo væri, það væri langt í frá. Ég vitna aftur til orða hv. þáverandi þingmanns Össurar Skarphéðinssonar: „Ef hæstv. ráðherra vill reyna að ná einhverri sátt hefði hann á þessari stundu beitt sér fyrir því að gerður yrði stóriðjufrestur í fimm ár.“ Þetta voru orð hæstv. ráðherra Össurar Skarphéðinssonar. Hann rifjaði upp í einni af nokkrum ræðum sínum um þetta mál í febrúar á sl. ári að Samfylkingin hefði á haustþingi lagt fram tillögur um að gert yrði fimm ára hlé á stóriðjuframkvæmdum, m.a. að menn hættu við þau áform sem þá voru uppi um að reisa álver í Helguvík og stækka álver í Straumsvík.  Það mætti tína fleiri gullkorn til úr þessari ræðu en eins og ég segi var það m.a. fyrir atbeina þáverandi hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að þessi draugur sem ég vil kalla var kveðinn niður fyrir rúmu ári síðan og kristallast í fjórum orðum: Allt vald til Orkustofnunar. Í fyrra skiptið sem þetta var lagt fram á 131. þingi sagði í 7. gr.: „Orkustofnun veitir leyfir til rannsókna á jarðrænum auðlindum“ en áður en til þess kæmi skyldi Orkustofnun gert að leita umsagnar Náttúrufræðistofnunar Íslands, Umhverfisstofnunar og sjávarútvegsráðuneytisins ef um rannsóknir á hafsbotni væri að ræða. Þetta var á 131. þingi og tók bæði til leyfisveitingar frá Orkustofnun varðandi rannsóknir og nýtingu. Í síðara skiptið á 133. þingi var greinin þannig: „Orkustofnun veitir leyfi til rannsókna á auðlindum í jörð og vatnsafli. Áður en leyfi er veitt skal leita umsagnar umhverfisráðuneytis.“ Því er ég að rekja þetta hér, frú forseti, að hv. þáverandi iðnaðarráðherrar, bæði Valgerður Sverrisdóttir og Jón Sigurðsson - það má segja þeim það til hróss að þau voru ekkert að fela markmið sitt með þessum frumvörpum 2004 og 2005. Þau settu varnagla af ýmsu tagi inn í frumvörpin, m.a. að leitað skyldi umsagnar í fyrra skiptið frá Náttúrufræðistofnun Íslands, Umhverfisstofnun og sjávarútvegsráðuneyti og í seinna sinnið frá umhverfisráðuneyti. Nú er allt annað uppi á teningnum. Það eru engir fyrirvarar settir. Hér á bara að heimila ráðherra að fela Orkustofnun leyfisveitingu og ákvarðanatöku um rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu og á hafsbotni. Punktur. Það eru engin skilyrði sett þar. Hér er þetta fram borið, allt vald til Orkustofnunar, undir formerkjunum Einfaldara Ísland . Augnablik, hvað varð um Fagra Ísland þar sem m.a. átti ekki að gefa út fleiri rannsóknarleyfi og flytja leyfisveitingar aftur frá sveitarfélögum og orkufyrirtækjum í hendur pólitísks stjórnvalds? Eins og fram kom hjá ráðherranum áðan er markmiðið að hraða afgreiðslu í umhverfismati, að einfalda þetta ferli, að flýta umhverfismatinu, að fara að óskum framkvæmdaraðila sem hafa kvartað sérlega undan því hvað það væri þungt í vöfum og tæki langan tíma allt frá því að lög um umhverfismat voru fyrst sett. Hæstv. ráðherra sagði hérna áðan að þetta væri þægilegra og að það væri hagræði að þessu fyrir umsóknaraðila. Ég efast ekki um að svo sé. En ég endurtek að það eru engir varnaglar settir inn eins og var í fyrri frumvörpunum sem þó hlutu ekki náð fyrir augum Alþingis eins og m.a. að samhliða slíku skuli lögfesta meginreglur umhverfisréttar, að leita skuli umsagnar hjá umhverfisráðuneyti áður en leyfi til rannsókna eða nýting er veitt. Það var tillaga sem kom í frumvarpsformi eftir að auðlindanefnd skilaði af sér tillögum sínum. Samfylkingin hefur sem sagt verið að kvarta undan því að ekki væru til tæki eða lagastoð hjá hinu pólitíska valdi sem hægt væri að beita í þágu náttúrunnar, þess vegna væri ekki hægt að stoppa Helguvík. Menn hafa á þeim bæ lýst yfir hátt og í hljóði að nú skyldi því breytt og valdið skyldi fært aftur til ráðherra og Alþingis. Hér er þetta allt annað. Hér er einföld tillaga um að koma öllum ákvörðunum um rannsóknar- og nýtingarleyfi frá hinu pólitíska valdi til Orkustofnunar. Með því móti getur Samfylkingin áfram verið ábyrgðarlaus og grátið bága stöðu sína sem stjórnmálaflokks og aðila að ríkisstjórn. Hún getur áfram talað eins og hún sé í minni hluta í meðalstórri bæjarstjórn suður með sjó en ekki flokkur í ríkisstjórn sem stýrir ráðuneytum iðnaðar- og umhverfismála. Frú forseti. Það verður að viðurkennast að umhverfismatsferlið okkar er ekki nógu sterkt og stundum liggur manni við að segja að það sé ónýtt tæki og gagnist ekki nógu vel hér á landi, ekki eins og gerist í nágrannaríkjunum. Ástæðan er sú að framkvæmdaraðilar, raforkufyrirtækin og sveitarstjórnirnar, virðast hafa bundist samtökum um það að efna til stóriðju hvað svo sem það kostar náttúruna. Þau hafa bundist samtökum um að bíða ekki eftir niðurstöðum í umhverfismati og taka ekki mark á því, bíða alls ekki eftir heildstæðu mati, eins og þó er skylt samkvæmt Evrópurétti, né eftir úrskurði frá ráðherra um slíkt. Nei, í stað þess að taka ekki ákvörðun fyrr en allar upplýsingar um öll möguleg umhverfisáhrif fyrirhugaðra framkvæmda liggja fyrir þá bindast menn samtökum um framkvæmdina og leiða umhverfismatið hjá sér og kvarta undan því að það gangi ansi hægt að komast í gegnum það. Þegar staðan er þessi er mjög mikilvægt að halda leyfisveitingum hjá ráðuneyti og hjá Alþingi þannig að leyfi til rannsókna og nýtingar á auðlindum verði veitt í samræmi við pólitíska stefnumörkun. Þá og aðeins þá er hægt að kalla stjórnmálamenn og stjórnmálaflokka til ábyrgðar á þeirri stefnu. Þá og aðeins þá geta stjórnmálamenn ekki vikið sér undan ábyrgð og vísað á aðra og sagt að valdið liggi úti í bæ eins og Samfylkingin er nú að gera. Samfylkingin er með þessu frumvarpi að hlaupast undan ábyrgð sem stjórnmálaflokkur, sem aðili að ríkisstjórn, sem stjórnmálaflokkur sem lagði fram stefnu fyrir kjósendur fyrir aðeins 11 mánuðum síðan, stefnu sem bar hið háleita nafn Fagra Ísland og fól m.a. í sér stóriðjuhlé, stóriðjustopp, þar sem búið væri að gera áætlun um vernd og nýtingu náttúrunnar. Var það ekki? Hvar skyldi sú áætlun vera eftir 11 mánuði Samfylkingarinnar í ríkisstjórn? Ég tel að það sé lágmark að láta þetta frumvarp lönd og leið í þriðja sinn, þennan uppvakning sem kemur hér, allt vald til Orkustofnunar, við tökum enga ábyrgð á leyfisveitingum í rannsóknum eða í nýtingu. Það er nauðsynlegt, frú forseti, að setja á stóriðjustopp og stoppa alla frekari útgáfu rannsóknar- og nýtingarleyfa meðan vinna við rammaáætlun stendur yfir og þar til henni er lokið, þar til ný náttúruverndaráætlun lítur dagsins ljós. Maður hlýtur að spyrja sig: Hvað er Samfylkingin búin að vera að gera í þeim efnum í þessa 11 mánuði? Ég vek athygli á því að aðeins eitt af þeim 14 svæðum sem friða átti samkvæmt núgildandi náttúruverndaráætlun hefur verið friðlýst á þessu tímabili, ekkert hinna 13 hefur verið friðlýst og náttúruverndaráætlunin rennur út á þessu ári. Henni var ætlað að gilda frá 2004 til 2008. Það svæði sem friðað var, Guðlaugstungurnar, var friðlýst í tíð hæstv. þáverandi umhverfisráðherra Sigríðar Önnu Þórðardóttur en hún var líka látin fara. Frú forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að mig undrar metnaðarleysið sem hér birtist. Hér hafa tveir hæstv. fyrrverandi iðnaðarráðherrar lagt fram ítarlega lagabálka - reyndar hafa þeir verið gerðir afturreka með þá báða - þar sem reiknað er með að Orkustofnun fái það vald sem hér er lagt til að hún fái en þó með mjög stífum skilyrðum. Það er ekkert slíkt að finna í þessu, ekkert annað en þjónkun við umkvartanir framkvæmdaraðila sem vilja flýta sér í gegnum umhverfismat til að halda áfram að byggja og reisa meiri stóriðju og virkja meira. Mér finnst mjög miður að hæstv. iðnaðarráðherra skuli bera þetta mál inn og það undir þeim formerkjum að þetta sé smámál, tvær greinar eða svo og sé allt í samræmi við Einfaldara Ísland sem er eitthvað sem var ákveðið í ríkisstjórn í október á árinu 2006. Ég spyr: Hvar er Fagra Ísland , hvar er ábyrgð iðnaðarráðuneytisins og pólitísk ábyrgð hæstv. iðnaðarráðherra? Hvar er hún þegar hann er búinn að setja allar ákvarðanir og leyfisveitingar út af sínu borði?

Frú forseti. Þetta var vond ræða hjá hv. þingmanni og bar vott um mikið skilningsleysi hennar og þekkingarleysi bæði á því frumvarpi sem hér er um að ræða, á fortíð síns eigin flokks, að því er varðar þetta mál, og stóriðju almennt. Hv. þingmaður virðist ekki gera sér grein fyrir því að fortíðinni var allt öðruvísi háttað hvað varðar leyfi til stóriðju og virkjana en hv. þingmaður taldi hér upp áðan. Það var ekki þannig að valdið lægi hjá ráðherra. Það vald lá hjá Alþingi. Ef hv. þingmaður hefði skoðað ræður mínar betur hefði hún komist að því og ekki þurft að leita víðar fanga til þess að koma hér sæmilega upplýst í umræðuna. Ég hef margsinnis haldið ræður um það að ég tel að æskilegast væri að þau leyfi væru hér hjá hinu háa Alþingi þar sem allir fulltrúar úr hinum ólíku kimum samfélagsins ættu kost á að fjalla um það. Áður var það með þeim hætti að menn tóku ákvarðanir um virkjanir á Alþingi Íslendinga og þá fylgdu þeim ákvörðunum yfirlýsingar um það, í greinargerðum með viðkomandi frumvörpum, til hvers ætti að nota orkuna. Þannig hafði Alþingi í reynd heimild og vald til þess að veita leyfi til virkjana og sömuleiðis til stóriðju. Það pólitíska vald, sem iðnaðarráðherra eða ríkisstjórn hafði á þeim tíma, fólst í því að iðnaðarráðherra hverju sinni þurfti líka að skrifa upp á orkusölusamninga. Það er víðs fjarri því sem hv. þingmaður lýsti hér áðan að einum tilteknum ráðherra hefði verið falið í vald að taka ákvörðun um hvort það ætti að virkja og byggja stóriðju. Það hefur aldrei verið svoleiðis eins og hv. þingmaður ætti að kynna sér. Hv. þingmaður lýsti mikilli vantrú og vantrausti á Orkustofnun. Ég frábið mér slíkan áburð án raka á hendur stofnun. Hv. þingmaður sagði hér og hló við fót í ræðustól: Já, er þetta stefnan, allt vald til Orkustofnunar? Orkustofnun er fagleg stofnun sem byggir sín álit og úrskurði á sérfræðingum sem eru ekki festir á pólitískan klafa og þessi ráðherra a.m.k. skipar ekki stofnunum sínum til verka með þeim hætti að verið sé að beygja faglegan metnað eða faglegan sjálfstæðan vilja starfsmanna. Það er svo einfalt mál. Ef hv. þingmaður teldi að æskilegt væri að hinn pólitíski vilji ráðherra kæmi fram ætti hún einmitt að fallast á þetta frumvarp eins og fulltrúi VG í auðlindanefndinni gerði á sínum tíma, þ.e. hina efnislegu gerð þess. Hér er um það að ræða að Orkustofnun er hinn faglegi aðili sem fer yfir málin, leitar fanga eftir atvikum, leitar álits annarra stofnana líka. Þegar sá úrskurður er fallinn kann hann að falla í misjafnan jarðveg. Ef um er að ræða að einhverjir þeir sem málið heyrir til lögum samkvæmt eru á móti - eins og hv. þingmaður veit er þar um að ræða samtök sem starfa á landsvísu og hafa a.m.k. 30 fulltrúa innan sinna vébanda - þá getur viðkomandi kært til ráðherra. Það er þá á því sviði, á því stigi stjórnsýslunnar, sem hinn pólitíski vilji, ef það er það sem hv. þingmaður vill kalla fram, ætti að geta birst. Það er því algjörlega fráleitt að halda því fram að hér sé verið að skjóta sér undan ábyrgð. Það er ómögulegt að halda því fram þegar þessi leið er opin og greið og endar beint á skrifborði ráðherrans með kæru. Hv. þingmaður getur gert eins og hún gerði hér í andsvari sínu áðan, reynt að færa einhver rök fyrir því að 30 dagar séu ekki nægilegur frestur. Ég sagði við hv. þingmann: Ég er reiðubúinn til þess að skoða hvað sem er í þessu máli ef hv. þingmaður kemur með rök. Ég beið eftir ræðu hv. þingmanns. En hvar voru rökin? Það komu engin rök. Hún fór hérna með vitleysur, rangar staðreyndir, rangar upplýsingar um fortíðina og vildi ekki horfast í augu við það hvað hennar eigin flokkur hefur gert í þessu máli. Það kom mér reyndar ekki á óvart. Þegar hv. þingmaður kemur hér og reynir að láta sína heldur grönnu svipu og máttlitlu ríða á baki ráðherra, sem lítið finnur undan því, þá ætti hv. þingmaður að skoða fortíð síns eigin flokks. Hvernig er fortíð Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs varðandi stóriðju hér á Íslandi? Hv. þingmaður þarf ekki annað en fara í þingtíðindi til þess að sjá það og skoða fjölmiðla. Formaður flokksins, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, studdi Keilisnes á sínum tíma, 1990. Hann lýsti því yfir að álframleiðsla væri umhverfisvernd í sjálfu sér. Hann lýsti því yfir að ál væri umhverfisvænn málmur og hann lýsti því yfir að það væri mjög jákvætt ef Íslendingar gætu tekið svolítið af mengunarklafa heimsins á sínar herðar með því að reisa hér álver á Keilisnesi til þess að draga úr því að menn væru að framleiða ál úti í heimi sem rekið væri á olíu og kolum. Þetta sagði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Sami þingmaður lýsti því yfir fyrir kosningarnar 2003, á fundi á Húsavík, að hann styddi álver á Bakka. Það er til skjalfest og er alveg sjálfsagt að sýna hv. þingmanni það eða eftir atvikum að lesa hér upp í þinginu frásögn af þeim fundi. Hún hékk uppi á norðlenskum vefmiðli í þrjú ár. Það er því engum blöðum um það að fletta að þarna talar forusta VG tungum tveim. Það var líka hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, formaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, sem lýsti því yfir tveimur dögum eftir kosningar frammi fyrir alþjóð í sjónvarpsviðtali á Stöð 2 í hádeginu að, eins og hann orðaði það, Helguvík yrði ekki „últimatum“ ef svo færi að efnt yrði til stjórnarmyndunar með Sjálfstæðisflokki og VG. Það liggur því alveg klárt fyrir að ef þetta eru prinsipp VG var flokkurinn algjörlega reiðubúinn til þess að fleygja þeim fyrir ætternisstapa bara til þess að geta skriðið upp í hjónasængina hjá Sjálfstæðisflokknum. Þetta er staðreyndin. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson greiddi á sínum tíma í stjórn Orkuveitunnar atkvæði gegn því að selja orku frá Orkuveitunni til stækkunar álvers í Straumsvík - en hann greiddi atkvæði með því að selja sömu orku til álversins uppi á Grundartanga sem rekið er af Norðuráli. Með öðrum orðum, það var ekki prinsippið „engin stóriðja“ hjá hv. þingmanni, sem þá var borgarfulltrúi, heldur var það staðsetningin sem skipti máli. Með öðrum orðum, í prinsippinu er þessi þingmaður ekki andstæður stóriðju eins og hv. þingmaður er að reyna að halda fram að þingmenn VG séu. Á ég að halda áfram, frú forseti? Einn annar þingmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs greiddi líka atkvæði hér á sínum tíma þegar ég var í salnum með stækkun álvers í Straumsvík, það er svo einfalt mál. Það liggur því fyrir að meiri hluti þeirra þingmanna sem sitja á þingi sem þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa á sínum ferli stutt álver. Formaðurinn hefur stutt þrjú og hann hefur glæstastan feril. Hann er búinn að styðja einhver álver allt frá 1990 til ársins 2007. Þetta liggur bara fyrir. Svo getur hv. þingmaður komið hér og talað um að menn séu ekki samkvæmir sjálfum sér. Það eina sem ég var sammála hv. þingmanni um var undir lok ræðu hennar sem, eins og ég sagði, mér fannst ekki góð og ekki sæmandi þingmanni með metnað eins og hv. þm. Álfheiður Ingadóttir sýnir yfirleitt. Þar sagði hv. þingmaður að krafan væri sú að engin rannsóknar- og nýtingarleyfi yrðu gefin út fyrr en búið væri að samþykkja hér á Alþingi rammaáætlun um nýtingu og verndun íslenskrar náttúru og sömuleiðis þegar búið væri að samþykkja náttúruverndaráætlun. Herra trúr, þetta er stefna þessarar ríkisstjórnar og sá ráðherra sem hv. þingmaður á nú orðastað við er ráðherrann sem kastaði út af borðinu öllum umsóknum um rannsóknarleyfi sem lágu þar þegar hann steig inn í ráðuneytið. Af hverju? Vegna þess að við höfum samþykkt og sett af stað þessa rammaáætlun með þeirri yfirlýsingu að engin rannsóknar- og nýtingarleyfi verði gefin út á óröskuðum svæðum fyrr en fulltrúar allrar þjóðarinnar, þ.e. þingmenn á löggjafarsamkundunni, hefðu fengið tækifæri til þess að fjalla um og gera breytingartillögur og athugasemdir við þá áætlun sem mun koma fram samkvæmt áætlun undir lok ársins 2009, og væntanlega rædd hér í byrjun árs 2010. Það er því tóm vitleysa sem hv. þingmaður segir að veita eigi einhver rannsóknar- og nýtingarleyfi áður. Ekkert kemur fram um það í frumvarpinu. Ég hef lýst þessu margsinnis yfir og hvernig í ósköpunum dettur hv. þingmanni í hug að ég ætli að fara á bak þeirra orða sem ég hef margsinnis sagt? Óröskuð svæði verða óröskuð þangað til Alþingi Íslendinga er búið að taka ákvörðun um það hvaða svæði á að taka frá fyrir framtíðina og komandi kynslóðir. Alveg sama hversu billegur málflutningur hv. þingmanna VG er hér í dag, það er ekkert sem breytir því. Hv. þingmaður virðist hvorki skilja það sem búið er að segja margsinnis hér í þingsölum né heldur skilja þetta frumvarp þegar hún heldur því fram að með þessum hætti sé verið að greiða leiðina fyrir stóriðjuna til þess að rányrkja landið. Herra trúr. Staðan í dag samkvæmt núverandi kerfi er þannig að menn sækja til iðnaðarráðuneytisins sem sendir það til Orkustofnunar og þeir sækja líka til Orkustofnunar. Með öðrum orðum, það er verið að taka út úr kerfinu þennan hlykk sem er á leiðinni,  Ef síðan kemur í ljós að menn eru ekki sáttir um það, við hinn faglega úrskurð Orkustofnunar, hafa þeir réttinn til þess að setja þetta aftur á borð iðnaðarráðuneytisins. Með öðrum orðum, það er verið að gera ráð fyrir umfjöllun á tveimur stjórnsýslustigum. Þetta er það sem menn kalla réttaröryggi, frú forseti, í dag þó að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir gefi ekki neitt fyrir það, gefi ekki neitt fyrir þær skoðanir sem stallsystir hennar hafði nákvæmlega á þessum hlutum þegar þeir voru til umfjöllunar í auðlindanefndinni á sínum tíma. Það er kannski ýmislegt fleira sem hægt væri að segja líka um ræðu hv. þingmanns. Mergurinn málsins er sá að hv. þingmaður hefur lítil efni á að koma hér og hreykja sér eins og faríseinn gagnvart tollheimtumanninum á sínum tíma vegna þess að það liggur alveg fyrir að VG ekur seglum eftir vindum í þessu dæmi. Þegar VG þarf að selja sína stóriðjustefnu til þess að komast til valda hefur það komið í ljós að flokkurinn er reiðubúinn til þess. Fimm sinnum hafa þingmenn VG á ferli sínum hér og í borgarstjórn Reykjavíkur greitt atkvæði með stóriðju. Það er kannski hentugt fyrir flokkinn að koma núna og berja sér á brjóst, en þegar á reynir hefur annað komið í ljós.

Frú forseti. Það er naumast að ræða mín hefur komið við kaunin á hæstv. iðnaðarráðherra sem telur hana ekki bara vitlausa heldur uppfulla af þekkingarleysi, að sú sem hér stendur skilji ekki neitt, hvorki í frumvarpinu né í þeim tveimur frumvörpum sem áður hefur verið hent hér út úr þinginu og voru þau þó skár úr garði gerð en það sem hæstv. ráðherra ber nú á borð fyrir okkur. Hæstv. ráðherra talar um að Vinstri hreyfingin – grænt framboð aki seglum eftir vindi. Ja, margur heldur mig sig. Ég vil skora á hæstv. ráðherra að eiga orðastað við þá sem hann hér geipar um, svo sem eins og hv. þm. Steingrím J. Sigfússon  Palladómar af þessum toga, hæstv. iðnaðarráðherra, eru ekkert voðaleg skemmtilegir. Það er til lítils og ber ekki vott um mikla stórmennsku að reyna að slökkva ljós annarra til þess að manns eigin týra lýsi svolítið betur. En ég skil að Samfylkingin þarf á því að halda núna, hún þarf svo sannarlega á því að halda núna, þegar hún kemur inn í þingið með eitthvað sem heitir Einfaldara Ísland til þess að greiða götu stóriðjustefnunnar, auðvelda mönnum að komast í gegnum umhverfismat, flýta ferlinu, taka lykkjuna af leiðinni o.s.frv. Samt segir ráðherrann að ekki standi til að veita nein rannsóknarleyfi og þetta snúist ekkert um það. Þetta snýst um það að verði frumvarpið að lögum verður breytt einum fjórum, fimm greinum í lögum nr. 57/1998 og í það minnsta tveimur greinum í lögum nr. 73/1990, um auðlindir hafsbotnsins, í þá veru að ráðherra tekur ekki pólitíska ábyrgð á leyfisveitingum til rannsókna eða til nýtingar. Það verður gert úti í bæ, það verður gert í Orkustofnun. Ég tel að ráðherranum væri sæmra að rifja upp eigin orð og gerðir heldur en að ráðast að fjarstöddum einstaklingum hér og endurtaka árásir sem löngu hafa verið hraktar. Hvernig væri að rifja upp Gjástykkismálið? Hvernig væri að rifja það upp að þegar hæstv. ráðherra, Össur Skarphéðinsson, kom að sínu ráðherraborði hafði tveimur dögum áður verið úthlutað rannsóknarleyfi í Gjástykki - í Gjástykki sem er sannarlega perla í íslenskri náttúru, er á skrá hjá Umhverfisstofnun og í náttúruverndaráætlun yfir svæði sem á að vernda að þeirra mati og svæði sem er algjörlega óraskað. Hæstv. iðnaðarráðherra hafði tækifæri til að afturkalla þetta rannsóknarleyfi. Nei, hann gat það ekki, það var búið að veita leyfið. Fyrrverandi hæstv. ráðherra hafði veitt leyfið tveim dögum fyrir kosningar og hæstv. ráðherra, Össur Skarphéðinsson, þorði ekki að breyta því. Ég tel að hér sé Samfylkingin að hlaupast undan pólitískri ábyrgð. Það skiptir verulega miklu máli í auðlindanýtingu okkar, hvort sem er á hafsbotni eða á landi, hvernig umgengnin við landið er í rannsóknum og nýtingu. Ef menn þora ekki að setja fram pólitíska stefnu um það og standa við hana og bera ábyrgð á útgáfu leyfa í rannsóknum og öðru slíku - öðruvísi mér áður brá ef þessi hæstv. ráðherra þorir það ekki, en þetta frumvarp ber ekki vott um annað. Ráðherrann ætlar ekki að ómaka sig eða taka pólitíska ábyrgð á veitingum. Nei, ég er í ræðu, hæstv. ráðherra, og ræðutími minn er búinn. Ég tel sem sagt 

Frú forseti. Menn geta barið hausnum eins lengi við steininn og þeir vilja. Staðreyndin er þessi: Allir sem ekki una úrskurði eða leyfisveitingum Orkustofnunar hafa lögbundinn rétt, ef frumvarpið verður að lögum, til að vísa úrskurðinum til iðnaðarráðuneytisins. Sá sem situr á þeirri stundu í stóli iðnaðarráðherra ber að sjálfsögðu pólitíska ábyrgð á þeim úrskurði, svo einfalt er það. Það þýðir að í hvert einasta skipti sem einhver er ósáttur við úrskurð, umsögn eða leyfi frá Orkustofnun, getur viðkomandi vísað því með rökum til iðnaðarráðherra og knúið hann til afstöðu, knúið hann til að bera ábyrgð. Hins vegar eru í mörgum tilvikum gefin út leyfi sem ekki valda neinum ágreiningi, sem leiða ekki til neinna deilna, stór leyfi eða smá leyfi, allt eftir atvikum. Í því tilviki er fullkomlega eðlilegt að greiða för umsókna í gegnum kerfið, sé um að ræða mál sem er óumdeilt, og hefur verið lagt á allar þær mælistikur sem lögin leggja á slík mál. Niðurstaðan er úrskurður sem allir fella sig við. Þá er fyllilega verjanlegt að reyna að draga úr þeim tíma sem tekur að afgreiða slíkt. Þegar upp koma umdeild mál liggur það ljóst fyrir að ráðherra, hver sem hann er, verður að bera pólitíska ábyrgð á þeim úrskurði sem hann fellir gagnvart kærum, alveg eins og hæstv. umhverfisráðherra verður að bera pólitíska ábyrgð á þeim úrskurði sem hún felldi fyrir skömmu og hv. þingmenn sem hér hafa talað í dag, eins og hv. 8. þm. Norðausturkjördæmis, eru ósáttir við. Þar liggur hin pólitíska ábyrgð. Ég rifjaði upp áðan að ákveðnum stjórntækjum hefði verið varpað fyrir róða. Þetta voru stjórntæki sem fólust í því að Alþingi varð að veita virkjunarleyfið og jafnframt að taka afstöðu til þess með hvaða hætti átti að nota virkjunina. Það var mikið vald sem Alþingi var gefið og leiddi til mikilla deilna. Ég tel að það hafi verið góð aðferð. Ég hef sagt það mörgum sinnum bæði áður en ég varð ráðherra og eftir að ég varð ráðherra. Því fylgdi líka að sá sem var iðnaðarráðherra hafði úrslitavald um orkusölusamninga. Mér er ekki kunnugt um að það hafi nokkurn tíma komið upp deilur í tengslum við það vegna þess að Alþingi var þá búið að ganga frá þeim málum. Ég hef hins vegar lýst að ég hef sem iðnaðarráðherra reynt að stuðla að því að þessi ríkisstjórn taki sér í hendur stjórntæki sem tryggi að óraskaðri náttúru verði ekki spillt. Hún hefur gert það.  Þetta felst í fyrsta lagi í því að verið er að gera rammaáætlun sem á að liggja fyrir undir lok ársins 2009 og niðurstöðu þeirrar áætlunar verður ekki ráðið til lykta af neinu pólitísku framkvæmdarvaldi heldur Alþingi sjálfu. Hún verður lögð fyrir hið háa Alþingi þar sem allir geta rætt um hana. Það þýðir að þegar búið er að ganga frá þeirri áætlun liggur ljós fyrir vilji Alþingis til að taka frá svæði eða nýta svæði. Ég vek athygli á þeirri áherslubreytingu sem felst t.d. í að rammaáætlunin er ekki um nýtingu heldur um verndun og nýtingu með megináherslu á verndun. Í öðru lagi, til þess að leggja áherslu á þetta - það er líka stjórntæki eins og ég rifjaði hér upp áðan - var öllum umsóknum um rannsóknarleyfi sem lágu fyrir hafnað. Ég lýsti því yfir sem iðnaðarráðherra að ég hygðist ekki veita nein rannsóknarleyfi á óröskuðum svæðum fyrr en þessi áætlun lægi fyrir. Til viðbótar var ákveðið að taka sérstaklega frá til verndar ýmis nafngreind viðkvæm svæði sem hv. þingmaður hefur m.a. barist fyrir að yrðu friðuð. Jökulsá á Fjöllum var felld undir Vatnajökulsþjóðgarð til þess að tryggja vernd hennar. Sömuleiðis var því lýst yfir að  Þetta eru stjórntæki sem vernda náttúruna.

Frú forseti. Í gildi eru lög sem hér er lagt til að breyta. Annars vegar er um að ræða lög um eignarrétt íslenska ríkisins á auðlindum hafsbotnsins. Þar segir að enginn megi leita að efnum til hagnýtingar á, í eða undir hafsbotninum utan netalagna nema að fengnu skriflegu leyfi iðnaðarráðherra. Enn fremur segir að óheimilt sé að taka efni og nýta efni af hafsbotni eða úr honum nema að fengnu skriflegu leyfi iðnaðarráðherra. Þetta eru lögin sem nú á að fara að breyta, sem hæstv. iðnaðarráðherra leggur til að breyta þannig að í stað þess að ráðherra beri pólitíska ábyrgð á veitingu leyfa til þess að vinna úr hafsbotninum, samkvæmt einhverri pólitískri stefnu, send út í bæ til Orkustofnunar. Á sama hátt eru lagðar til breytingar á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þar segir í 4. gr. að iðnaðarráðherra sé heimilt að hafa frumkvæði að og láta rannsaka og leita að auðlindum í jörðu og að nýting auðlinda í jörðu sé háð leyfi iðnaðarráðherra. Ráðherra er heimilt að veita rannsóknarleyfi o.s.frv., segir þar en þessu á öllu að breyta. Þetta eru þau lög sem eru í gildi, hæstv. ráðherra. Það þýðir voðalega lítið að vísa til þess að nýbúið sé að breyta lögum um virkjunarleyfi. Við erum ekki að tala um virkjunarleyfi. Við erum að tala um leyfi til að stunda rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu og á hafsbotni. Við vitum að á ósnortnum svæðum, þegar farið er inn á viðkvæm svæði eins og jarðhitasvæði okkar, jafngildir rannsóknarleyfið oft eyðileggingu á viðkomandi svæðis. Ríkisstjórn Íslands, iðnaðarráðherra og umhverfisráðherra eiga að bera ábyrgð á slíku og eiga að passa það. Þeir eiga ekki að vísa þeirri gæslu út í bæ.

Frú forseti. Ég er viss um að ég og hv. þm. Álfheiður Ingadóttir erum farin að hljóma eins og gamlar bilaðar plötur. Hún kemur og endurtekur vitleysuna og ég reyni af bestu getu að leiðrétta hana. Hv. þingmaður segir að það sé verið að skjóta sér undan pólitískri ábyrgð. En hver er staðan? Hún er svona: Ef leyfi sem veitt er af Orkustofnun er umdeilt, ef einhver einn aðili fellur undir þá skilgreiningu, sem ég hef áður lýst og er ákaflega víð og rúm, ef einn er óánægður með leyfið getur hann kært það til iðnaðarráðherra. Ég spyr hv. þingmann í fyrsta lagi: Er það ekki pólitísk ábyrgð sem sá ráðherra, hver sem situr, þarf að taka á sig þegar hann veitir úrskurð sinn endanlega, er það ekki pólitísk ábyrgð? Ef hv. þingmaður telur að svo sé ekki þá er ég ekki viss um að ég og hún séum að tala sama tungumálið. Í öðru lagi er ég þeirrar skoðunar að sé það eins og hv. þingmaður segir, og það kann að hafa verið þannig í einhverjum tilvikum, að rannsóknarleyfi jafngilti eyðileggingu á landi, eins og hv. þingmaður staðhæfir, þá getur það einungis hafa gerst í þeim tilvikum að ekki sé farið að lögum. Rannsóknarleyfi felur ekki í sér undanþágu frá gildandi lögum um lagningu vega, byggingu húsa, um akstur utan vega o.s.frv. Svo einfalt er það. Um það gilda lög í landinu. Því er með engu móti hægt að halda því fram að rannsóknarleyfi jafngildi eyðileggingu á landi, fari menn að lögum. Ég skal ekki fullyrða um að menn hafi alltaf farið að lögum en þeir gera það núna.

Frú forseti. Ég vek athygli hæstv. ráðherra á að ekki er búið að lögfesta allar þrjár stoðir Árósasáttmálans. Það er ekki búið að lögfesta á þessu landi ákvæði um réttláta málsmeðferð og um aðild félagasamtaka og einstaklinga að kæruferli og ákvörðunum um umhverfismál, enda þótt upplýsingahluti samningsins hafi verið settur í lög. Ef hæstv. ráðherra meinar eitthvað með því að þeir sem telja á sér brotið með útgáfu leyfa til rannsókna eða nýtingar eða virkjunarleyfa eigi að hafa leið innan kerfisins til að kæra og fá aðild að ákvörðunarferlinu þá á hæstv. ráðherra að beita sér fyrir lögfestingu Árósasáttmálans, fyrr en síðar. Um það hefur flokkur hans nokkrum sinnum talað á þingi. En eins og í öðru fer stefnan eftir því hvaðan vindurinn blæs. Ef ráðherra tekur pólitíska afstöðu þá tekur hann á sig pólitíska ábyrgð. Ég held því fram að til að hægt sé að fylgja pólitískri stefnu og til að hægt sé að kalla menn til ábyrgðar verði þeir að hafa valdið í sínum höndum. Ég tel að hæstv. umhverfisráðherra, af því að Helguvíkurmálið hefur borið á góma, hafi ekki tekið þá pólitísku ábyrgð sem ráðherranum bar. Ég er þeirrar skoðunar að þar hafi verið full efni til efnislegs úrskurðar og einnig að það beri, samkvæmt Evrópurétti, 

Ég er sammála hv. þingmanni um að menn eigi að hafa sem rýmstan rétt til þess að kæra ákvörðun stjórnvalds í öllum tilvikum. Ég hef margsinnis lýst yfir stuðningi við Árósasamninginn og gott ef ég var ekki einn af fyrstu umhverfisráðherrunum sem reifaði þann samning á hinu háa Alþingi. Mig minnir að hann hafi verið þá í burðarliðnum.  Hv. þingmaður veltir því fyrir sér hvort rétturinn sé nægilega rúmur, ég les það út úr máli hennar. Ég vek þó athygli á því að í þeim úrskurðum sem hv. þingmaður deildi á hæstv. umhverfisráðherra fyrir kom fram lagaleg rökfærsla, af hálfu hagsmunaaðila handan borðs öndvert Landvernd, um að Landvernd væri ekki aðili að málinu. Það voru sterk lögfræðileg rök færð fyrir því sem m.a. komu á mitt borð af því að ég þurfti að veita álit á þessu. Það var alveg ljóst að ekki var með sanngjörnum hætti hægt að túlka lögin svo. Landvernd og hvaða samtök sem eru, sem starfa á landsvísu og hafa 30 manns innan sinna vébanda, eru hagsmunaaðilar samkvæmt lagalegri skilgreiningu. Það kann vel að vera að það sé ekki nægilega rúmt til að alls sé gætt. En í þessu tilviki var þess a.m.k. gætt og réttur þeirra viðurkenndur, kærunni var ekki fleygt út af borðinu. Það liggur alveg ljóst fyrir.  Aðeins að lokum, frú forseti, vildi ég mælast til þess, þótt kannski sé til of mikils mælst, að hv. þingmaður velti fyrir sér hvort það sé ekki rétt þegar ég segi að í hvert skipti sem ráðherra tekur ákvörðun ber hann pólitíska ábyrgð.