Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan 1.30 í dag, að loknu hádegishléi, fer fram umræða utan dagskrár um stöðuna fyrir botni Miðjarðarhafs og viðbrögð íslensku ríkisstjórnarinnar. Málshefjandi er hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins vegna þess að mér er nóg boðið. Ég á sæti í sjútvn. þingsins og þar fór fram leikþáttur í gær sem er einstæður held ég í þingsögunni. Við vorum boðaðir ekki sjaldnar en sex sinnum á fund í sjútvn. í gær og þegar hann hófst í hið sjötta sinn þurftum við að bíða í þrjú korter eftir þeirri niðurstöðu sem þar var kynnt. Þá höfðu stjórnarliðar setið yfir því að búa til nýtt frv. úr því afstyrmi sem hæstv. sjútvrh. hafði lagt fram. Niðurstaðan varð sú að það ætti að afleggja dagakerfi smábátanna þvert ofan í yfirlýsingar allra þeirra sem a.m.k. hafa látið eitthvað frá sér fara, gerðu fyrir kosningar og eftir kosningar með svardögum og fundum, bæði með sveitarstjórnarmönnum og þeim sem í þessum sjávarþorpum búa. Niðurstaðan er sem sagt sú að leggja skuli af dagakerfi smábátanna. Sjútvrh. hafði lagt fram frv. þar sem mönnum var gert gersamlega ómögulegt að halda áfram í dagakerfinu og átti greinilega ýmist að kaupa menn eða þvinga til þess að fara út úr þessu kerfi. Hv. þm. Kristinn Gunnarsson hafði lýst því yfir margsinnis hér að hann ætlaði að sjá til þess að dagakerfið yrði áfram við lýði. Hér var borin upp tillaga í vetur um það að setja gólf í dagakerfið. Niðurstaðan varð sú að öll stjórnarandstaðan studdi það en yfirlýsingar hv. þm. Kristins Gunnarssonar voru í þá áttina að hann ætlaði sér að sjá til þess að gólf yrði í dagakerfinu. Nú er hann eins og Víga-Styrr, skiptir um lið í miðjum bardaga og gengur í lið með þeim sem hann hafði þó barist gegn eða þeirri niðurstöðu sem þeir vildu. Þetta er auðvitað alveg fráleitt og við ræðum betur á eftir um hvers konar stjórn hefur verið á þessu og undirbúningur undir þessi mál.

Hæstv. forseti. Á fundi sjútvn. seint í gærkvöldi, sem var sá 5. eða 6. á deginum sem boðaður hafði verið, kom fram tillaga að því að algjörlega yrði horfið frá sóknardagakerfi smábátanna. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að mér finnast vinnubrögðin í þessu máli afar undarleg, nánast forkastanlegt hvernig að þessu máli er staðið. Á fundi sjútvn. fáum við örstuttan tíma í stjórnarandstöðunni til að fara yfir málið og það er verið að leggja upp með gjörbreytingu á málinu frá því sem að hafði verið stefnt og einnig frá því sem hv. meirihlutamenn í sjútvn. sögðu hér í desember sl. um hvernig á þessu máli skyldi haldið. Það er alveg ljóst að störf þingsins hafa með þessari afgreiðslu í sjútvn. í gærkvöldi tekið verulegum breytingum og ekki verður séð fyrir endann á því hvernig þessu þinghaldi vindur fram.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta og þingheims á þeim furðulegu vinnubrögðum sem við fulltrúar í sjútvn. höfum mátt þola nú á síðustu klukkutímum og dögum. Í þinginu í vetur höfum við verið að fjalla um hvernig mætti styrkja stöðu dagabáta í fiskveiðum landsins. Sjávarbyggðir vítt um land, sérstaklega í Norðvest. en reyndar vítt og breitt um landið, treysta á veiðar þessara báta, þær skipta miklu máli. Við höfum fengið fjölda áskorana frá hlutaðeigandi byggðarlögum um að staðið verði við þau fyrirheit að setja viðunandi gólf í dagabátakerfið þannig að þar verði fyrir hendi ákveðinn rekstrargrundvöllur. Að þessu hefur verið unnið. Í haust var afgreidd málamyndalínuívilnunartillaga af hálfu ríkisstjórnarmeirihlutans en þá var jafnframt lofað að næsta verkefni væri að tryggja stöðu dagabátanna. Áfram var þetta rætt eftir áramót og ég og fulltrúi Frjálsl. lögðum saman fram tillögu á þingi aftur eftir áramótin um að treysta stöðu dagabáta. Sjútvrh. leggur hér fram frv. um að tryggja stöðu dagabáta, reyndar málamyndafrv. en engu að síður fjallaði það um það. Í gær er svo kúvent. Utan úr bæ, eða réttara sagt neðan úr sjútvrn., kemur svo algjörlega nýtt frv. þar sem kveðið er á um að dagabátarnir skuli gjörsamlega þurrkaðir út úr flotanum og allt sett í kvóta, óskafyrirkomulag kvótagreifanna, óskafyrirkomulag þeirra sem vilja geta verslað með þessa auðlind milli manna, milli byggðarlaga, milli fyrirtækja. Þetta er keyrt inn, og út í gegnum sjútvn. af meiri hlutanum í gærkvöldi, fullkomlega nýtt og óskylt mál. Ég mótmæli svona vinnubrögðum, forseti, og skora á hæstv. forseta að gera þau afturreka.

Herra forseti. Í gær var stór og merkilegur dagur í sjútvn. og sjávarútvegssögu okkar. Þar var afgreitt frv. um að útgerð báta með dagatakmörkun, þ.e. sóknardagabátar, skuli stunda veiðar með krókaaflamarki frá og með næsta fiskveiðiári. Það er ekkert óeðlilegt að þegar eitt mesta ágreiningsmál í sögunni leysist sé ágreiningur um málsmeðferð og fleira. Breytingin á þessu frv. er mjög einföld og þetta var niðurstaðan eftir mikil fundarhöld. Samt sem áður skil ég menn alveg fyrir að gera athugasemdir varðandi boð á fundi. Forsendur breyttust, málið þróaðist í aðra átt, það tók lengri tíma að loka því og því varð að fresta fundum. En er það stóra málið þegar slík stórmál eru leyst? Ég gerði mönnum grein fyrir ferlinu í gærkvöldi á fundinum, af hverju frestun varð. Þetta tók lengri tíma og við vorum að ræða við fulltrúa Landssambands smábátaeigenda um hugmyndir meiri hluta nefndarinnar um að loka þessu kerfi. Málsferlið er eðlilegt. Frv. er einfalt, fulltrúar Landssambands smábátaeigenda og fulltrúar sjútvrn. gerðu grein fyrir breytingum á frv., svöruðu spurningum og því var ekkert því til fyrirstöðu að ljúka málinu í gærkvöldi. Það sem kemur mér mest á óvart er að fulltrúar minni hlutans reyndu að tefja þetta mál og stoppa að það gæti orðið að lögum á þessu þingi með því að senda það út til umsagnar. Það er alveg ljóst. Pólitískir hagsmunir ná alltaf lengra en hagsmunir heildarinnar, og það er miður. Í stað þess að vera að karpa um þetta ættum við að samfagna þessu stórágreiningsmáli okkar sem senn fer að ljúka.

Virðulegi forseti. Þetta var skrýtin ræða hjá hv. formanni sjútvn., Guðjóni Hjörleifssyni. Ég ætla ekki efnislega að ræða málið hér heldur aðeins að fara í það sem gerðist í gær í sjútvn. Kannski ég fari aðeins lengra aftur í tímann til að byrja með. Allir í þingheimi vissu að talsvert deilumál væri í gangi varðandi sóknardagabátana og það var búið að boða að hingað kæmi frv. til afgreiðslu á þessu þingi til að leysa úr þeim ágreiningi sem þar var uppi. Þetta frv. kom síðan ákaflega seint fram og þegar það kom fram var það allt annað en boðað hafði verið. Talsverður ágreiningur varð um það í nefndinni og vitað var að málið eins og það lá fyrir og var lagt fram af sjútvrh. hefði ekki þingmeirihluta eins og það var lagt fram. Hvað gerðist þá? Þá var boðað til sjö funda í sjútvn. á sama degi. Síðan biðum við eftir því í nefndinni sem á að hafa málið á forræði sínu að fulltrúar sjútvrn. mættu með brtt. sem nefndarmenn þóttust ekkert vita hverjar yrðu þegar nefndin var orðin fullskipuð. Ekki var hægt að setja fund, heldur þurfti að bíða eftir fulltrúum sjútvrn. þótt málið væri á forræði nefndarinnar.

Þetta er bara eins og í fjölmiðlamálinu.

Þetta er mjög svipað og gerðist í fjölmiðlamálinu, menn setja fram arfavont frv. sem ekki nokkur getur hugsað sér að samþykkja en ná síðan einhverri lendingu sem er allt annars staðar en menn áttu von á í upphafi. Ég verð að spyrja hv. formann sjútvn.: Telur hann eðlileg vinnubrögð að fram komi brtt. sem algjörlega breytir því frv. sem liggur fyrir? Því er hafnað að leita álits þeirra sem áður höfðu gefið umsagnir um frv. sem lá fyrir þó að við séum hér með allt annað frv. í höndunum ef þessi brtt. nær fram að ganga? Eru þetta eðlileg vinnubrögð, hv. formaður sjútvn.?

Herra forseti. Það má auðvitað deila um það hvenær mál eru útrædd í þingnefnd en ljóst er að það þingmál sem nefndin hafði til umfjöllunar í gær hafði verið þar til umfjöllunar og fengið umsagnir. Það var ekkert athugavert við það þó að meiri hlutinn legði fram tillögur til breytingar á málinu og tæki ákvörðun um að taka málið þannig breytt út. Það er ekki almenn venja að senda brtt. til umsagnar áður en mál er endanlega tekið út úr nefnd. Það er afar fátítt. Það sem var helst athugavert við það þingmál sem hæstv. sjútvrh. lagði fram var að það var ekki samkomulag um efni þess. Hæstv. ráðherra fékk það hlutverk af hálfu stjórnarmeirihlutans að ná samkomulagi við helstu hagsmunaaðila um niðurstöðu málsins og leggja það samkomulag fyrir Alþingi. Það var ekki samkomulag um efni frv. eins og hæstv. ráðherra lagði það fyrir á Alþingi. Þess vegna fékk ráðherrann það hlutverk og var áréttað að leita samkomulags við Landssamband smábátaeigenda. Sú vinna var í gangi í gær og þær viðræður leiddu til sameiginlegrar niðurstöðu. Forsvarsmenn Landssambands smábátaeigenda og sjútvrn. eru sammála um að mæla með þessum tillögum. Sú afstaða mín lá fyrir að ég mundi styðja sameiginlega niðurstöðu þessara tveggja aðila í málinu. Menn geta síðan vegið og metið hverjir aðrir kostir séu í stöðunni. Mitt mat er að ekki sé þingmeirihluti fyrir því að viðhafa óbreytt dagakerfi með 23 daga gólfi. Það er bara mitt mat að ekki sé þingmeirihluti fyrir því á hv. Alþingi og við verðum að vinna út frá þeim veruleika sem við erum í á hverjum tíma, herra forseti.

Hæstv. forseti. Dagurinn í gær var svikadagurinn mikli. Þetta var ekki neinn merkisdagur og það er ósatt sem hv. þm. Guðjón Hjörleifsson heldur fram, að stjórnarandstaðan hafi reynt að tefja fyrir þessu máli í nefndinni. Hann hefur sjálfur með miklum vanheilindum og vanhæfi troðið því í gegnum nefndina. Sárast af þessu öllu finnst mér að þrír þingmenn sem ég í dag tel vera klára svikara, hv. þm., sitja í sjútvn. Við höfum orð þeirra, bæði frá kosningabaráttunni og fundum, m.a. á Vestfjörðum, þar sem þeir sögðust allir styðja að það yrði varið gólf fyrir þessa dagabáta. Nú hafa þessir menn svikið þessi loforð sín og þeir hafa svikið kjósendur sína. Ég hef skömm og fyrirlitningu á þeim. Þetta eru svik, ekkert annað en svik og þetta er grafalvarlegt mál. Ég lýsi því yfir að minn flokkur mun berjast af fullri einurð gegn því að þetta frv., sem samið er af sjútvrh., af framkvæmdarvaldinu og síðan blessað yfir það af forsvarsmönnum Landssambands smábátaeigenda sem hafa mjög vafasamt umboð í þessu máli,  Auðvitað var meiri hluti fyrir því. Ef menn hefðu haft kjark til að standa í lappirnar, ef þrír þingmenn sem nú sitja í sjútvn. plús einn í viðbót hefðu haft þann manndóm að standa við orð sín hefði þetta farið í gegn. Það hefði flogið í gegnum þingið og það hefði verið full sátt um það úti í þjóðfélaginu. Það vitum við. Við höfum umsagnir félaga smábátaeigenda allt í kringum landið, 300 smábátaeigenda, sem nánast eru allir sammála því að það átti að verja þetta kerfi. Lítill þrýstihópur sem komst inn í sjútvn., fjórir menn með 20 menn á bak við sig, fjórir menn sem eru að reyna að væla út kvóta til að geta braskað með hann, kvóta fyrir tugmilljónir króna, er látinn komast upp með þetta. Þetta er svívirðing.

Virðulegi forseti. Hér er það gagnrýnt að boðað hafi verið til nokkurra funda í sjútvn. í gær og þeim síðan frestað. Hver er ástæðan? Ástæðan er sú að við vorum með í höndunum frv. sem ríkti mikill ágreiningur um. Meðal annars benti minni hlutinn í sjútvn. á að í þeim umsögnum sem lágu fyrir nefndinni væri hvergi að finna stuðning við frv. Þá varð niðurstaða meiri hluta sjútvn. að það væri skynsamlegast að freista þess að reyna að ná frekara samkomulagi um þetta mál. Það tók tíma. Við höfðum vænst þess að þetta gæti gengið fyrir sig með greiðari hætti. Þess vegna boðaði formaður nefndarinnar til fundarins fyrr í gær. Mat formanns nefndarinnar var, og það var auðvitað rétt mat, að stóra málið í þessum efnum væri að reyna að ná sameiginlegri niðurstöðu þeirra sem hefðu mestra hagsmuna að gæta í þessum efnum, þ.e. Landssambands smábátaeigenda og löggjafarvaldsins. Þess vegna þyrfti að gefa sér þann tíma sem væri nauðsynlegur til að komast að einhverri sameiginlegri niðurstöðu. Sem betur fer tókst síðdegis í gær eða undir kvöld í gærkvöldi að leggja fram tillögu sem var sameiginleg niðurstaða fulltrúa sjútvrn. og Landssambands smábátaeigenda um tilteknar breytingar á þessu frv. sem við munum ræða vonandi síðar í dag. Þetta skiptir miklu máli, eða telja menn að það hefði verið betri staða fyrir þingið og fyrir þetta mál að það væri í ófriði við allt og alla? Telja menn það ekki einhvers virði að hafa komist að sameiginlegri niðurstöðu með Landssambandi smábátaeigenda í þessum efnum? Ég tel að það skipti miklu máli. Ég tel að það hljóti að vera ávinningur fyrir málið, að a.m.k. skyldi þó miða áfram í þessa átt.

Það hefði þótt niðurstaða ef þið hefðuð staðið í lappirnar.

Virðulegi forseti. Í eldhúsdagsumræðum sagði ég m.a., með leyfi forseta: ,,Undanfarnar vikur hafa landsmenn hins vegar horft og hlustað agndofa á hvernig forustumenn ríkisstjórnarinnar drottna, hvernig þeir lítilsvirða þingmenn í eigin þingflokkum að ekki sé talað um þingið sjálft. Frumvörpum er nánast kastað inn á þing og sagt: Afgreiðið þetta og það strax.`` Ég átti náttúrlega sérstaklega við fjölmiðlafrumvarpið en hér er komið enn eitt dæmi um þessi vinnubrögð. Það er ekkert samkomulag við Landssamband smábátaeigenda. Þau orð sem formaður þeirra samtaka viðhafði í gær á fundum í sjútvn. ætla ég ekki að hafa eftir, lýsingu hans á þessum vinnubrögðum og því sem hér er verið að gera. Það sem er allra verst við þetta, virðulegi forseti, er að sjútvrh. skuli voga sér að koma með þetta inn á lokadögum þingsins, jafnhandónýtt frv. og hann kom með sem hefur verið staðfest nú að er handónýtt vegna þess að brtt. eru ekkert smáræði. 1. gr. er þurrkuð út, 2. gr. fær að standa og 3. gr. er algjörlega snúið við. Þetta er nýtt frv. þannig að það er til vansa fyrir Alþingi að ætla að taka þetta mál og ræða það í einum spretti í restina á einum eða tveimur dögum og afgreiða svo stórt mál sem hér er verið að ræða um. Það varðar byggðarlögin miklu og líka eigendur þessara dagabáta. Þessi vinnubrögð eru alveg með ólíkindum. Ég vil aðeins geta þess í lokin, virðulegi forseti, að minni hlutinn í sjútvn. lagði fram tillögu um að þetta nýja mál, sem svo er, yrði sent út til aðila til umsagnar með tveggja daga umsagnarfresti og menn mundu nota tölvupóst og annað slíkt til að láta þetta ganga hratt fyrir sig. Það var fellt. Þá báðum við um að það yrði gert með sólarhringsfresti. Það var líka fellt. Stjórnarmeirihlutinn treystir sér ekki til að láta þessi verk sín fara út til þessara aðila og kalla eftir umsögnum jafnt sveitarfélaga sem annarra. Virðulegi forseti. Það er Alþingi til vansa hvernig verið er að vinna að þessum málum.

Hæstv. forseti. Það var látið svo heita þegar sjútvrh. lagði fram frv. sitt að þarna væru boðnir möguleikar til að halda áfram kerfinu og menn gætu valið á milli kerfa. Hér lýsti hv. þm. Einar Guðfinnsson því yfir að hann ætlaði sér að sjá til þess að mönnum yrðu gefnir jafngildir kostir til að velja á milli, að vera í kerfinu eða vera ekki í því. Niðurstaðan er sú að nú styður hann tillögu um að loka kerfinu alveg á einu augalifandi bragði. Það eru ekki skilaboðin sem menn fengu fyrir kosningar og ekki heldur þau sem þeir fengu eftir kosningar. Síðan á Alþingi að taka ákvörðun um að loka þessu eina kerfi sem ekki byggist á kvóta, helst á einum eða tveimur dögum. Það á ekki að skoða málið með nokkrum hætti, heldur á að frussa þessu í gegn á örstuttri stundu, frv. sem er samið, líklega á hnjánum á hv. formanni sjútvn., með þeim hætti að hann boðaði sífellt fundi í allan gærdag af því að hann vissi aldrei hvort búið væri að skrifa það. Hvernig halda menn að svona frv. reynist þegar farið verður að grandskoða það? Halda menn að það geti ekki verið einhverjir feilar og veilur í því þó að menn vildu fara þá leið sem þarna er? Það liggur fyrir að það er meiri hluti á Alþingi fyrir því að vernda dagakerfið og koma undir það almennilegum löppum ef þeir þingmenn sem eru búnir að lýsa því yfir og sverja á fundum að þeir vilji varðveita dagakerfið ganga í lið með þeim sem vilja gera það með þeim. Það er sögufölsun að halda því fram að ekki sé til meiri hluti fyrir þessu á Alþingi. Fyrir því eru fullar sönnur og það verður látið reyna á það í atkvæðagreiðslu hvort menn eru tilbúnir að standa í lappirnar og standa við stóru orðin.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof, og laga nr. 113/1990, um tryggingagjald, með síðari breytingum, o.fl. Þetta mál hefur verið í nokkuð mikilli umræðu og er eitthvað sem bæði þingheimur og þjóð þekkja. Ég held að flestir séu sammála um að þau lög hafi sannað sig sem sett voru um fæðingar- og foreldraorlof árið 2000 sem miðuðu að því að bæta stöðu barnafjölskyldna og þó fyrst og fremst að koma á auknu jafnrétti og jöfnu vali, ef þannig má að orði komast, á milli karla og kvenna til töku fæðingarorlofs. Markmið laganna eins og menn þekkja er fyrst og fremst að jafna stöðu karla og kvenna. Flestir hljóta að vera sammála um að þetta sé eitt stærsta skrefið sem stigið hefur verið í jafnréttisátt á Íslandi á seinni tímum og er nokkuð sem við getum verið stolt af og margar þjóðir horfa til og líta á sem gott fordæmi. Ef við lítum á hlut karla í fæðingarorlofi hefur hann aukist frá 30% upp í 80% frá því að þessi lög tóku gildi. Það sem hefur hins vegar gerst og er í sjálfu sér mjög ánægjulegt er að það hefur verið afskaplega mikil ásókn í sjóðinn. Margir hafa viljað nýta sér þetta tækifæri til að vera með börnum sínum nýfæddum og það er eðli málsins samkvæmt hið besta mál og eins og ég vitna í hefur aukningin þá sérstaklega verið meðal karlmanna. Það hefur einfaldlega þýtt það að ásókn í sjóðinn er slík að miðað við núverandi lagaramma gengur sú staða ekki upp til lengdar. Þá er ekkert annað í boði fyrir ábyrg stjórnvöld en að taka á því máli að því gefnu að menn vilji sjá sjóðinn áfram. Þess vegna var farið út í þá vinnu og kom þetta frv. fram frá hæstv. félmrh. sem miðar að því að styrkja grundvöll sjóðsins. Það sem hér er verið að gera er fyrst og fremst að ganga þannig frá málum að við getum áfram notið þessarar góðu löggjafar og þessara góðu reglna sem hafa verið til staðar. Við höldum þá áfram að reyna að ná þeim markmiðum sem í lögunum eru. Mjög margir kostir fylgja sjóðnum og ég vildi leyfa mér, virðulegi forseti, aðeins að fara yfir þá. Menn hafa eðli málsins samkvæmt litið mjög til þess hvaða jákvæðu áhrif þetta hefur á jafnrétti kynjanna en ég held að fleiri þættir skipti gríðarlega miklu máli þótt þeir hafi kannski ekki verið mikið í umræðunni. Ég leyfi mér að fullyrða að þetta styðji líka mjög fjölskylduna. Það eru ekki einungis yngstu börnin eða nýfædd börn, nokkurra mánaða, sem njóta þessa fyrirkomulags. Ég held að þegar annað foreldri eða bæði eru heima njóti þess líka aðrir fjölskyldumeðlimir, og í þeim tilfellum þegar fyrir eru á heimilinu eldri börn njóti þau þess líka. Við erum komin í nokkuð sérkennilega stöðu sem er kannski ekki oft rædd en hér á Íslandi er atvinnuþátttaka beggja kynja mjög mikil og meiri en gengur og gerist í flestum öðrum löndum sem við berum okkur saman við. Það er ekki jafnmikill tími sem gefst með fjölskyldunni og tíðkaðist kannski þann tíma sem við sem erum hér á löggjafarsamkundunni alla jafna ólumst upp við. Ég hef það eftir könnun sem virtur sálfræðingur vitnaði í hvað foreldrar tala að jafnaði lengi við börnin sín. Þá er ég ekki að vísa til þess að foreldrar segi börnum sínum hvað þau eigi að gera, veki þau og annað slíkt heldur bara spjalla eins og gengur milli foreldra og barna, til þess að kynnast börnunum sínum og vera í samskiptum við þau. Niðurstöðurnar sem hann vitnaði í voru sláandi. Almennt spjölluðu foreldrar innan við 15 mínútur á viku við börnin sín. Ég held að þetta sé umhugsunarefni og það sé í rauninni verkefni okkar kynslóðar sem er að stofna fjölskyldur eða er með fjölskyldur að huga að þessum þáttum. Fátt er mikilvægara en gott fjölskyldulíf og það er án nokkurs vafa hornsteinninn í samfélagi okkar. Ég held að með fæðingarorlofinu og því að báðir foreldrar nýti sér það séu stjórnvöld með beinum hætti að styrkja þessar undirstöður og gera það að verkum að foreldrar geti nýtt betur tíma með börnum sínum sem ég er ekki í nokkrum einasta vafa um að muni skila sér bæði í nútíð og framtíð. Bent hefur verið á aðra þætti sem ákveðinn galla en ég vona að við sjáum breytingar á því á næstunni. Við vorum sömuleiðis að ganga frá ákveðinni jafnréttisáætlun í félmn. sem tengist þessu máli ekki beint en þó þannig að gert er ráð fyrir því að kanna sérstaklega áhrif þessara breyttu laga sem mér finnst skipta gríðarlega miklu máli. Ég held að þetta hafi mörg áhrif. Þau hafa ekki verið rannsökuð sem skyldi en við erum vonandi að sjá breytingu á því á næstunni. Það eru ýmsir jákvæðir þættir sem þessi lög hafa leitt af sér. Ég er t.d. ekki í nokkrum vafa um að þetta hafi jákvæð áhrif á atvinnustig. Í gögnum frá 2003 sem voru kynnt fyrir nefndinni kemur fram að 9 þús. manns hafi nýtt sér þetta fæðingarorlof. Það er ekki á vinnumarkaðnum á sama tíma en er að sinna fjölskyldunni þess í stað. Í það minnsta ætti það ekki að ýta undir atvinnuleysi þótt eðli málsins samkvæmt megi færa rök fyrir því að þar sem sjóðurinn er fjármagnaður af sköttum á atvinnulífið hafi taka fæðingarorlofs svo sem líka áhrif. Launaskattar eru notaðir til að fjármagna sjóðinn og því gæti það haft áhrif. Það kæmi mér þó ekki á óvart að stærri vinnustaðir sem eru með margt fólk á barneignaraldri væru farnir að gera ráð fyrir því í áætlunum sínum að ákveðinn hluti af fólki þar sé alltaf í fæðingarorlofi. Einn þáttur sem skiptir líka miklu máli sem lítið hefur verið til umræðu hér er að við erum það lánsöm, Íslendingar, að við erum ein af fáum þjóðum í Vestur-Evrópu sem fjölgar hjá. Það er vandi hjá mörgum þjóðum. Ef við berum okkur t.d. saman við Evrópusambandslöndin, stærstu og öflugustu ríkin þar, er það vandi sem þau horfa fram á og geta ekki tekist á við. Vandinn tengist að vísu stærri málum eins og lífeyrismálum og öðru slíku. Þá er ég að vitna til landa eins og Þýskalands og Frakklands og fleiri væri hægt að nefna þar sem það er hreint og klárt vandamál að fólki fjölgar ekki. Fólk er ekki að eignast börn og stofna fjölskyldur eða hefur í það minnsta ekki börn í fjölskyldum sínum. Það er bara hreinn og klár valkostur og hefur mikil þjóðhagsleg áhrif, sérstaklega þó í þeim löndum sem hafa ekki verið jafnlánsöm og -skynsöm og við að vera með sjóðasöfnun í lífeyrissjóðakerfi sínu. Það gerir það að verkum að það er tiltölulega lítill hópur sem vinnur bæði fyrir þá sem yngri eru og þá sem eldri eru. Það fjölgar ekkert í þeim hópi, fækkar jafnvel. Þegar við erum með sjóð eins og þennan eru mörg álitaefni uppi. Þetta gengur eðli máls samkvæmt út á það að við erum að færa fjármuni til, í þessu tilfelli til barnafjölskyldna. Til þess eru margar leiðir og mörg álitamál koma upp. Þau koma svo sannarlega upp í því ágæta starfi sem fór fram í nefndinni og þrátt fyrir að nefndin hafi lokið umfjöllun um þetta mál í bili efast ég um að því starfi sé lokið. Þetta er þannig mál að það má skoða ýmsa hópa og ýmsar útfærslur hvað það varðar. Aðalatriðið er að menn eru að taka á þessu af ábyrgð. Menn sýna ábyrgð í meðferð opinberra fjármuna og sjá í leiðinni til þess að við munum sjá þennan sjóð og þetta fyrirkomulag vera til staðar um vonandi alla framtíð. Ég verð að viðurkenna að það mál sem mér þótti þó verst er þakið á greiðslurnar. Mér finnst það ekki vera í samræmi við það sem farið var af stað með á sínum tíma þar sem við þurftum að taka á og varð niðurstaða þingmeirihlutans. Miðað við þá afstöðu sem minni hlutinn hefur gerði hann ekki athugasemdir við það heldur. Ég hef áhyggjur af því hvernig það kemur niður út frá þeim jafnréttissjónarmiðum sem það er sett fram með. Ég ætla ekki að fara í neinar grafgötur með það að sú hætta er fyrir hendi. Hugmyndin með þessum sjóði er einföld. Hún gengur út á það að þegar þeir aðilar sem ráða fólk í störf og hafa kannski meðvitað eða ómeðvitað litið til þess að það sé meiri hætta á því að konur fari frekar í fæðingarorlof megi vita að það sé jafnlíklegt að karlar geri það. Það er í rauninni hugmyndin með þessum sjóði. Það sem okkur hefur fundist vanta og menn hafa bent á, a.m.k. í ákveðnum stöðum, er að ekki hefur verið jafnhátt hlutfall af konum og körlum. Þótt ég sjái í sjálfu sér ekki neitt sérstakt markmið í því að það verði jafnmargir karlar og konur í öllum störfum finnst mér að við eigum að skapa þá umgjörð að konum sé gert kleift á við karla að njóta hæfileika sinna og þess krafts sem þær hafa til jafns við okkur karlmenn. Í hálaunastörfunum hefur verið nokkur misbrestur á jafnræði hvað þetta varðar. Ég get ekki séð annað en að ef við setjum þak á þessar greiðslur muni það hafa neikvæð áhrif í því tilliti. Ef við trúum því sem ég held að sé, hvort sem það er meðvitað eða ómeðvitað, að menn líti til þess þegar þeir ráða í slíkar stöður hvort þeir aðilar sem þar vinna séu ávallt til staðar eða hvort þeir hugsanlega þurfi að fara í einhvers konar orlof eða vera frá vinnu eins og í fæðingarorlofi segir það sig sjálft að þegar við setjum þak á greiðslurnar minnka líkurnar á að fólk nýti sér fæðingarorlofið. Þá er ég að gefa mér þá forsendu sem ég held að sé til staðar að einn sá þáttur sem fólk líti til sé sá fjárhagslegi þegar það metur það hversu mörg börn það ætlar að eiga og hversu mikinn tíma það ætlar að nýta með þeim í einhverju sem heitir fæðingarorlof. Svo að því sé til haga haldið vil ég líka segja að mér finnst það skylda númer eitt, tvö og þrjú í þessu máli, sem og öllum öðrum, að sýna ábyrgð í fjármálum. Ég hef svo sannarlega séð til annarra stjórnvalda sem hafa ekki haft það að leiðarljósi. Þótt það væri mun skemmtilegra að útvíkka og hækka greiðslur eða gera einhverja slíka hluti finnst mér það vera okkar stóra verkefni í þessu máli, sem og öllum öðrum, að sýna ábyrgð og ráðdeild. Í þessu tilfelli finnst mér skipta gríðarlega miklu máli að við sjáum þessa löggjöf eins og hún hefur verið í framkvæmd vera til staðar áfram. Þess vegna verða menn að grípa til aðgerða sem geta verið óþægilegar og þar er ég að vísa t.d. til hámarksins. Eins og ég sagði líka er af mjög mörgu að taka. Margar hugmyndir komu upp í nefndinni sem menn vildu skoða, bæði af hálfu minni hluta og meiri hluta. Mér þótti starfið vera mjög gott í nefndinni enda lýsti ég áður að mér þykja þeir aðilar sem sitja þar, að sjálfsögðu af hálfu meiri hlutans og líka sannarlega af hálfu stjórnarandstöðunnar, málefnalegir og koma með góð innlegg í þessa umræðu sem og aðra. Þeir eru það þrátt fyrir að þeir séu miklir málafylgjumenn og tali sannarlega fyrir viðhorfum sínum eins og menn þekkja. Það er þó eitt mál sem ég verð að ræða hér sem mér finnst hreinlega vera þess eðlis að mér finnst að menn ættu aðeins að hugsa það. Mér þykir slæmt að hv. þm. Ögmundur Jónasson sé ekki hér en minni hlutinn tók upp frv. úr hugmyndum hans sem vísar í það að Fæðingarorlofssjóður eigi að greiða orlof á orlof. Ég vil biðja þingheim, virðulegur forseti, aðeins að hugsa þetta. Almenna reglan um orlof er einfaldlega sú að menn fá ákveðna daga fyrir hvern þann mánuð sem þeir vinna þótt það sé misjafnt eftir starfsaldri hversu langur tíminn er. Til einföldunar, virðulegi forseti, fá menn eftir ákveðinn starfsaldur t.d. tveggja daga orlof fyrir hvern mánuð sem þeir vinna. Ég held að flestum finnist það sanngjarnt og eðlilegt og ég held að það sé skynsamlegt að fólk fái góð frí þannig að það geti hlaðið batteríin sín og komið tvíeflt til starfa á ný og það sé út frá öllum forsendum mjög skynsamlegt. Við erum að ræða hér fæðingarorlof, feðraorlof, og við erum að veita fólki tækifæri til að vera með fjölskyldum sínum á afskaplega skemmtilegum tíma hjá hverri fjölskyldu, þ.e. þegar nýtt barn fæðist. Þá erum við að skapa þær aðstæður að fólk geti verið saman, að fjölskyldan geti verið saman sem allra mest. Ég er tilbúinn að berjast fyrir því og hef stutt það. Það að menn fái orlofsdaga út á það að vera með fjölskyldu sinni finnst mér hins vegar vera fyrir neðan allar hellur. Nú geta menn samið um það í frjálsum samningum en aldrei skal ég taka undir þá svokölluðu kröfu að fjölskyldufólk fái frídaga fyrir að vera með fjölskyldunni. Ég spyr: Út á hvað gengur þessi hugmynd? Eiga menn þá að nýta þá frídaga sem þeir fá fyrir að vera með fjölskyldu sinni til að vera í fríi frá fjölskyldunni? Þessi sjóður er fjármagnaður af fólkinu í landinu. Hann er fjármagnaður af atvinnulífinu og í rauninni af launþegum með einum eða öðrum hætti. Mörg sjónarmið eru uppi sem þarf að líta til. Þegar menn eru hins vegar farnir að ganga það langt að fara fram á að fólk fái frí út á það að vera með fjölskyldu sinni erum við búin að ná einhverri slíkri fullkomnun í þessa löggjöf sem og aðra að það er ekkert eftir, ekkert réttlætismál til að berjast fyrir. Ég verð að viðurkenna að mér þykir þetta algjörlega ábyrgðarlaust hjá stjórnarandstöðunni, virðulegi forseti. Þeir vísa í það í minnihlutaáliti sínu að ef þetta hefði verið til staðar hefði Fæðingarorlofssjóður þurft að greiða 700 millj. meira. Við erum ekki að tala um neinar smáupphæðir, virðulegi forseti. Ég hvet menn í leiðinni til að líta til þess prinsipps hvort menn vilji í fullri alvöru, virðulegi forseti, koma því fyrirkomulagi á að fólk fái sérstaka frídaga út á það að njóta samvista með fjölskyldunni. Að öðru leyti vísa ég í það sem ég hef áður sagt. Ástæðan fyrir því að við förum í þessar breytingar er fyrst og fremst sú að við erum að sýna ábyrgð og ráðdeild. Sá sem hér stendur áttar sig alveg á því að það eru mörg sjónarmið í þessu máli og af mörgu að taka. Þrátt fyrir að nefndin hafi farið ágætlega yfir þetta mál, farið vel yfir það að mínu áliti á tiltölulega skömmum tíma, fer því víðs fjarri í mínum huga að hér höfum við náð einhverri fullkomnun eða endanlegri lendingu. Svo er ekki. Margt það sem kom fram hjá stjórnarandstöðunni er eitthvað sem ber að skoða og má færa réttlætisrök fyrir en, virðulegi forseti, ég vil nota tækifærið og hvetja menn til að skoða þetta mál. Ég sé að hv. þm. Ögmundur Jónasson er kominn og það er vel því að ég hefði viljað skiptast á skoðunum við hann.

Og búinn að hlusta á hvert einasta orð.

Hann er búinn að hlusta á hvert einasta orð upplýsir hann hér. Ég fagna því þar sem ég vildi gjarnan taka þessa umræðu við hann um þetta mál. Ég verð að segja eins og er, eins og ég hef oft lýst yfir, að það er ekki með nokkru einasta móti hægt að finna nein réttlætisrök fyrir því að menn fái sérstaka frídaga fyrir það að vera með fjölskyldu sinni.

Herra forseti. Ég heyri að hv. framsögumaður meiri hlutans hefur áhyggjur af því að þak á fæðingarorlofsgreiðslum sem á að setja á með þessu frv. geti leitt til þess að feður fari síður í fæðingarorlof, eða foreldrar sem eru á háum launum. Er þetta sjónarmið út af fyrir sig sem ég ætla að koma inn á í framsögu minni á eftir. Ég heyri hins vegar að hv. þm. hefur engar áhyggjur af því að sú skerðing sem verður á fæðingarorlofinu vegna þess að foreldrar fá ekki orlofsgreiðslur að loknu fæðingarorlofi geti leitt til þess að feður fari síður í fæðingarorlof. Sú held ég að sé samt raunin sem við munum standa frammi fyrir. Ég vænti þess að hv. þingmaður geri sér grein fyrir því að þeir sem vinna hjá hinu opinbera fá fullar greiðslur í orlofi eftir að hafa tekið fæðingarorlof en hjá hinum sem eru á almenna markaðnum skerðast orlofsgreiðslur ári eftir að það fólk fer í fæðingarorlof. Þetta eru engir viðbótarfrídagar, heldur skerðist orlofið. Það þýðir með öðrum orðum að fólk sem er á almenna vinnumarkaðnum hefur í reynd 2--3 vikna skemmra fæðingarorlof en þeir sem eru hjá hinu opinbera. Fólk tekur ekki orlof vegna þess að það fær engar greiðslur í því orlofi árið á eftir. Þetta er bara staðreyndin sem við stöndum frammi fyrir, fólk á almenna markaðnum hefur styttra fæðingarorlof vegna þess mismunar sem er á orlofsgreiðslum hjá hinum opinberu starfsmönnum og þeim sem eru á almennum vinnumarkaði. Þetta getur leitt til þess að væntanlega munu feður í mörgum tilvikum síður taka fullt fæðingarorlof sem þeir eiga rétt á. Ég vænti þess að hv. þingmaður hafi hugleitt þetta mál út frá þessu sjónarmiði.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sagði réttilega að ég hefði nákvæmlega engar áhyggjur af því að feður mundu ekki nýta sér feðraorlofið þótt þeir fengju ekki svokallað orlof á orlof. Svo það sé alveg upplýst hér hef ég engar áhyggjur af því. Svo öllum sé það ljóst þýðir þetta bara það að á meðan viðkomandi er í fæðingarorlofi fær hann ekki reiknaða orlofsdaga. Einstaklingur sem er í sex mánaða fæðingarorlofi fær að auki miðað við tveggja daga regluna 12 daga í orlof í stað 24. Svo einfalt er það. Nú vita menn líka að það er mikill sveigjanleiki í kerfinu. Ég þekki þetta ágætlega því það er ekkert langt síðan ég og konan mín eignuðumst börn. Sveigjanleikinn er mjög mikill. Menn þurfa ekki að taka það allt í einu og það er virkilega tekið mið af aðstæðum þeirra sem taka orlof. Þeir eru eðli málsins samkvæmt mismunandi. Ég ætla ekki að gera athugasemdir við það sem menn hafa samið um í frjálsum samningum. Ég lít ekki svo á að það sé mitt hlutverk. Hins vegar segi ég það nákvæmlega eins og það er að mér sýnast engin réttlætisrök fyrir því að menn fái reiknað sérstakt orlof, orlofsdaga, ofan á þann tíma sem þeir eru með fjölskyldu sinni. Ég hef ekki heyrt neinn færa sannfærandi rök fyrir því. Það er fyrir mér afskaplega góður tími, hann verður ekki miklu betri og það er fyrir mér orlof, enda heitir þetta fæðingarorlof. Ég vona að þegar flestir fá frí nýti þeir þann tíma með fjölskyldu sinni og ég held að flestir geri það.

Herra forseti. Við verðum að líta til þess að fæðingarorlof er ígildi raunverulegra launagreiðslna eða vinnutaps og líka starfstengdra greiðslna sem fólk fær á vinnumarkaði. Á því byggðist t.d. svar fyrrverandi félmrh. Páls Péturssonar við fyrirspurn minni um þetta efni þar sem hann taldi að ekki væri unnt að undanskilja ávinnslu á rétti til greiðslna í orlofi frá öðrum starfstengdum réttindum sem fæðingarorlof skal reiknast til starfstíma við mat á. Það er lögfræðingur hæstv. félmrh. sem hélt þessu fram og sem er auðvitað hið kórrétta. Ég held að hv. þingmaður hafi ekki lesið þá stefnu sem fylgdi með umsögn ASÍ, en ASÍ hefur nú stefnt Tryggingastofnun ríkisins vegna þess að þetta orlof er ekki greitt með líkum hætti eins og þeim er greitt sem vinna hjá hinu opinbera. Þó að hv. þingmaður vitni til sveigjanleika sem hann svo nefnir veit ég að þetta er raunverulegt vandamál. Ég veit dæmi þess, fleiri en eitt, fleiri en tvö og fleiri en þrjú, að feður hafi veigrað sér við að taka fullt fæðingarorlof vegna þess að þegar þeir fara í orlof fá þeir ekki fullar greiðslur. Með öðrum orðum skerðir það orlof þeirra ef þeir taka fæðingarorlof. Finnst hv. þingmanni réttlætanlegt að þessi mismunur sé á, þ.e. að ef maður vinnur hjá hinu opinbera fær hann fullt orlof og fullar orlofsgreiðslur eftir fæðingarorlof, sem skattgreiðendur greiða, líka þeir sem eru á almenna vinnumarkaðnum og fá ekki fullt orlof eftir að þeir hafa tekið fæðingarorlof? Þarna er mismunur á, ósanngjarn mismunur sem við sem tölum fyrir þessu teljum að þurfi að leiðrétta.

Virðulegi forseti. Það er mjög mikið af samferðafólki mínu á svipuðum aldri sem hefur farið í fæðingarorlof og er á leiðinni í fæðingarorlof og ég hef aldrei heyrt einn einasta mann minnast á þetta, ekki einn einasta mann. Ég vitna í það aftur að það er sveigjanleiki þannig að menn geta dreift því yfir ansi langan tíma hvenær þeir fara í fæðingarorlof. Ég veit alveg um stefnu ASÍ í þessu máli, hef gert athugasemdir við hana og spurt þá í félmn. Mig furðar satt að segja þessi ávinnsla þessara öflugu launþegasamtaka í þessu máli. Í áliti minni hlutans kemur fram hvaða upphæð er um að ræða. Hér er því haldið fram að hér muni 700 millj.

Fólkið tapar þessu.

og það sem ég er að vísa í er að menn hugsi þetta. Hér erum við með kerfi sem finnst hvergi annars staðar. Það er örlátara hvað þetta varðar og ýtir undir jafnrétti og styrkir án nokkurs vafa fjölskylduna. Hver er þá krafan, virðulegi forseti? Það er að setja orlof á orlof. Menn fá orlofsdaga fyrir þann tíma sem þeir voru hjá fjölskyldu sinni. Ég verð að viðurkenna að ég vil nálgast málið með þeim hætti að menn hugsi: Af hverju eru menn að þessu? Ég fór yfir það af hverju ég styð það að ég vilji sjá þessi lög í gildi og þessa framkvæmd í grófum dráttum eins og um er að ræða. Það eru ástæður fyrir því. Ég sé hins vegar enga ástæðu fyrir því að menn fái sérstakt orlof eða frídaga fyrir að vera með fjölskyldu sinni og mér finnst það ekki réttlátt, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson hvetur okkur til að hugsa málin. Það höfum við gert, bæði ég og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir. Það hefur Alþýðusamband Íslands gert, BSRB líka og allir eru á einu máli. Hugsunin að baki fæðingarorlofslögunum er sú að fólk geti verið fjarri vinnu sinni með börnum sínum án þess að verða fyrir tekju- og réttindatapi, a.m.k. skuli stefnt að því að halda mismuninum þarna á milli í algeru lágmarki. Sú er hugsunin að baki þessum lögum. Hugsunin er sú að einn réttur gangi ekki á annan rétt þannig að fæðingarorlofsrétturinn gangi ekki á orlofsréttinn. Sú er hugsunin að baki þessum lögum þar sem auglýst var eftir röksemdum í málinu. Þetta þýðir þess vegna í reynd að þeir sem ekki njóta þessara kjara eins og opinberir starfsmenn gera, og þá vísa ég í almenna vinnumarkaðinn, eru í reynd að nýta réttinn til að vera með börnum sínum í sumarleyfi sínu. Sá er raunveruleikinn. Ég vil upplýsa hv. þingmann sem segist ekki hafa heyrt einn einasta mann ræða um þetta að það hefur verið rætt á fjölmennum þingum þeirra heildarsamtaka sem hér var vísað til og þau hafa samþykkt stefnuyfirlýsingu í þessu efni. Mér finnst að hana beri að taka alvarlega. En þetta er hugsunin að baki því frv. sem ég lagði fram og málflutningi hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur sem einnig sendi inn fyrirspurnir um þetta efni á síðasta þingi. Þá kom reyndar í ljós að það var skilningur félmrn. líka á þeim tíma að það ætti að reyna að tryggja þessi markmið sem ég hef hér lýst.

Virðulegi forseti. Ég sakna þess í málflutningi hv. þm. Ögmundar Jónassonar að hann fari yfir grundvallaratriði málsins og hann gerir það kannski í ræðu sinni í þessum hluta. Menn skulu átta sig á því og það kemur fram í áliti minni hlutans að allt kostar þetta peninga. Við viljum hins vegar gera þetta vegna þess að við trúum því að þetta auki jafnrétti milli kynja og svo er hitt sem er minna í umræðunni að ég trúi því að þetta hafi afskaplega jákvæð áhrif á fjölskylduna. Við vitum líka að við getum ekki gert allt, við getum t.d. ekki tvöfaldað þennan rétt þrátt fyrir að við gjarnan vildum, eða þrefaldað hann. Í máli þessu eru hins vegar mörg álitaefni og það má örugglega finna ákveðna hópa sem mætti bæta hjá sem væri samstaða um og væri æskilegt að hjálpa til með. Það getur ekki verið markmið í sjálfu sér með þessum lögum að einn réttur gangi ekki á annan rétt. Það getur ekki verið. Markmiðið hlýtur að vera stærra og merkilegra og ef menn hugsa um réttlætissjónarmiðið á bak við lögin er það það að við erum að hjálpa fólki að vera með fjölskyldunni. Það er það sem við erum að gera. Við reynum að sjá til þess að bæði karlar og konur séu með fjölskyldunni. Við erum með mikinn sveigjanleika þannig að menn geti tekið orlofið þegar þeim hentar, yfir langan tíma, virðulegi forseti. Þess vegna er engin sanngirni í því að sérstakur orlofsréttur myndist við það að vera með fjölskyldu sinni.

Hæstv. forseti. Ef markmiðið getur ekki verið það að tryggja að einn réttur gangi ekki á annan rétt hefði verið miklu hreinlegra að segja við fólk: Þið skuluð bara vera heima hjá börnum ykkar í sumarleyfinu. Það er mergurinn málsins. Hugsunin að baki lögunum byggir hins vegar á því að skapa það ástand með tilliti til tekna og réttinda að einstaklingurinn verði ekki fyrir skerðingu. Það er hugsunin að baki þessum lögum. Mér finnast örlítið mótsagnakenndar áherslur hjá hv. þingmanni sem í ræðu sinni áðan óskapaðist yfir því að menn færu fram á þessi réttindi annars vegar, og hins vegar reiðir hann fram þessi fjárhagslegu rök. Ég skil þau. Hann segir að ekki sé hægt að tvöfalda eða þrefalda þennan rétt af fjárhagslegum ástæðum. Þá skulum við ræða það. Hins vegar er þetta réttlætiskrafa, í fyrsta lagi að fólk í fæðingarorlofi búi við sömu eða samsvarandi réttindi hvað þetta snertir, og síðan er hitt að ef þetta er svona arfavitlaus krafa, finnst þá hv. þingmanni ekki samningar þeirra sem hafa samið um aðra skipan arfavitlausir? Eru þeir líka arfavitlausir? Mér finnst fram koma í máli hv. þingmanns og í sjónarmiðum okkar grundvallarmunur á skilningi á þessum lögum og markmiðum þeirra. Um það mun ég fjalla nánar í ræðu minni á eftir.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að skipta mér af því sem samið er um í frjálsum samningum. Ég tel það ekki mitt hlutverk. Það er hins vegar þannig, virðulegi forseti, að menn geta ekki gert allt fyrir alla. Þannig er lífið og alveg sama hvernig á það er litið þá verður að horfa til þess. Í þessu tilfelli er um að ræða löggjöf sem er framsækin og við getum verið stolt af henni. Hún hefur það að markmiði að jafna rétt kynjanna og í leiðinni, að ég tel, að gefa fólki tækifæri til að vera með fjölskyldu sinni. Hér hafa engin rök komið fram hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni, engin réttlætisrök fyrir því að menn fái sérstaka frídaga út á að þeir séu með fjölskyldu sinni. Ef hv. þm. fer út í praktísku rökin, sem hér komu fram, sem ganga væntanlega út á að menn fái á næsta ári þar á eftir svo lítið frí, þá er hægt að koma í veg fyrir það með dreifingunni. Rökin sem hafa verið nefnd, þ.e. einu rökin sem ég hef heyrt, er að mismunun sé milli opinberra starfsmanna og starfsmanna á hinum almenna vinnumarkaði. Það er alveg rétt. En mismunurinn þar á er mjög mikill. Það sem mér finnst rétt er að við sem löggjafarsamkunda, þegar við vinnum grunninn, hugum að því hvað er réttlátt og hvað er skynsamlegt. Ég get ekki séð neitt réttlátt við að eyða miklum eða litlum fjármunum í að menn fái frídaga fyrir að hafa verið með fjölskyldu sinni því þannig lít ég á orlof.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta félmn. um frv. til laga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof og lögum um tryggingagjald. Minni hlutann skipa hv. þm. Helgi Hjörvar, Valdimar L. Friðriksson og Gunnar Örlygsson. Hv. þm. Ögmundur Jónasson sat fund nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann sammála því áliti sem ég mæli fyrir og stendur einnig að brtt. sem ég mun lýsa í framsögu minni. Minni hluti nefndarinnar gagnrýnir einkum fjögur meginatriði í þessu frv. Það er í fyrsta lagi sú leið sem ríkisstjórnin fer til að styrkja stöðu sjóðsins en þar er að meginhluta tekið aukið fjármagn til Fæðingarorlofssjóðs úr Atvinnuleysistryggingasjóði og það gagnrýnum við harðlega. Það gæti hugsanlega komið í veg fyrir að hægt sé að bæta stöðu atvinnulausra á vinnumarkaðnum, sem ríkisstjórnin a.m.k. í orði kveðnu hefur að markmiði. Einnig gagnrýnum við að tækifærið sé ekki notað og ýmsir augljósir gallar á lögunum leiðréttir, gallar sem hafa komið fram í framkvæmdinni. Við nefnum einnig að ýmsar breytingar eru gerðar á lögunum sem eru til þess fallnar að skerða greiðslur í fæðingarorlofi umfram þakið sem sett er á hámarksgreiðslur. Í fjórða lagi gagnrýnum við það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson fjallaði um í andsvari við ræðu framsögumanns meiri hlutans, þ.e. misréttið sem nú er uppi, að orlofsgreiðslur eru ekki greiddar á almenna vinnumarkaðinum, einungis hjá opinberum starfsmönnum að lokinni töku fæðingarorlofs. Það teljum við að skerði fæðingarorlofsgreiðslur þannig að í reynd stöndum við frammi fyrir því að þeir sem eru á almenna vinnumarkaðinum hafa minna fæðingarorlof en þeir sem vinna hjá hinu opinbera. Ég vildi fara nánar í þessi fjögur atriði í framsögu minni. Í fyrsta lagi vil ég ræða nokkuð um þak á fæðingarorlofsgreiðslur. Vissulega eru fyrir því sterk rök að setja þak á hámarksgreiðslur og líta til þess að það orki mjög tvímælis að greiða allt að 1.800 þús. kr. á mánuði í fæðingarorlof eins og gert hefur verið frá setningu laganna. Ekki síst ber að líta til þess að drjúgur hluti fjármögnunarinnar kemur úr Atvinnuleysistryggingasjóði en hámarksgreiðslur í atvinnuleysi eru innan við 90 þús. kr. á mánuði eftir þá hækkun sem verkalýðshreyfingin knúði í gegn í kjarasamningum. Auk þess þarf stór hluti karla og kvenna í fæðingarorlofi að sætta sig við mjög lágar greiðslur, einkum námsmenn, öryrkjar og atvinnulausir. Það er líka fróðlegt að skoða hverjir hafa fengið fæðingarorlofsgreiðslur umfram 600 þús. kr. frá því að lögin tóku gildi. Á árinu 2003 fóru 195 manns yfir það þak sem frumvarpið gerir ráð fyrir að sett verði á hámarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði, þar af 178 karlar og 17 konur. Þegar litið er til tekjudreifingar þessa hóps voru 88 karlar og tíu konur með tekjur á bilinu 600--700 þús. kr. árið 2003. Fjörutíu karlar og fjórar konur voru með tekjur á bilinu 700--800 þús. kr. Tvær konur voru með meira en 1 millj. kr. í mánaðartekjur og þrettán karlar. Það kemur fram í umsögn Jafnréttisstofu að þar er talið að neikvæða hliðin á fæðingarorlofinu eða á reynslunni af því er að þar sést greinilega hve mikill launamunur kynjanna er á Íslandi. Þeir nefna það sérstaklega í umsögn sinni. Fyrir liggur, svo horft sé á hina hliðina á málinu, að þak við 600 þús. kr. mánaðartekjur sparar Fæðingarorlofssjóði lítið. Gert er ráð fyrir 150 millj. kr. sparnaði að teknu tilliti til þeirra aðgerða sem grípa á til en stjórnvöld telja að einhver brögð séu að því að foreldrar leitist við að hafa áhrif á tekjur sínar til að fá hærri fæðingarorlofsgreiðslur. Þakið skiptir engum sköpum fyrir fjárhagslega afkomu sjóðsins, en ýmsum hefur misboðið hversu háar greiðslur fámennur hópur getur fengið úr þessum sameiginlega sjóði landsmanna. Ég hef fullan skilning á sjónarmiðum þeirra sem ekki vilja að sett sé þak á fæðingarorlofsgreiðslur, en þá er höfðað til jafnréttis kynjanna á vinnumarkaði og við töku fæðingarorlofs. Ýmsir óttast að þakið geti leitt til þess að karlar með tekjur yfir 600 þús. kr. á mánuði muni síður taka fæðingarorlof en konur muni gera það þrátt fyrir verulega tekjuskerðingu. Þar sem konur væru líklegri til að nýta sér fæðingarorlofsrétt sinn og vera þar með frá vinnu gæti það síðan haft áhrif á jafnrétti kvenna við stöðuveitingar hálaunastarfa og möguleika þeirra til starfsframa í hærra launuðum störfum. Þessu vildi ég halda til haga. Ég vil að það komi fram að ég skil vel sjónarmið þeirra sem vilja ekki þessa skerðingu. En þegar öllu er á botninn hvolft og metnir kostir þess og gallar að setja þakið á þá er niðurstaða okkar í minni hlutanum sú að styðja að þakið verði sett á en gegn ákveðnum skilyrðum sem felast í þeim brtt. sem ég mun gera grein fyrir. Við óttumst að þegar þakið verður einu sinni komið á muni stjórnvöld nota það til að trappa það meira niður, m.a. með því að láta það ekki taka hækkun í samræmi við breytingar á launavísitölu og þannig muni þetta þak enn lækka. Við horfum þar til reynslunnar af því hvernig farið er með ýmsar greiðslur sem ekki hafa verið bundnar launavísitölu heldur geðþóttaákvörðun stjórnvalda á hverjum tíma. Nefni ég þar atvinnuleysisbætur, hækkun á greiðslum öryrkja o.s.frv. Flestir umsagnaraðilar fallast á að þak verði sett á fæðingarorlofsgreiðslur. BHM hefur þó gagnrýnt þakið mjög en ASÍ, BSRB og SÍB leggjast ekki gegn því að þak verði sett á hámarksgreiðslur. SÍB leggur áherslu á að hámarksfjárhæðin fylgi almennum launabreytingum. Þeir sem gagnrýna þakið telja að með því glatist sá tilgangur jafnréttislaganna að stuðla að því að sem flestir feður --- tekjuháir sem tekjulágir --- sinni fjölskylduábyrgð á öllum stigum í ríkari mæli en hingað til. Aðrir líta svo á að þessi þáttur sé ofmetinn og fæðingarorlof hafi ekki ráðandi áhrif á ákvörðun æðstu stjórnenda fyrirtækja um ráðningu starfsmanna, hvort sem umsækjandi er karl eða kona. Minni hlutinn óttast frekar að þakið verði fyrsta skrefið til að skerða fæðingarorlofsgreiðslur meira, tilhneiging verði hjá stjórnvöldum að lækka þakið í sparnaðarskyni og láta fjárhæðir ekki breytast í takt við launavísitölu. Að öllu samanlögðu mælir minni hlutinn með þeirri leið að þak verði sett á hámarksfjárhæð fæðingarorlofsgreiðslna í trausti þess að það sé ekki fyrsta skrefið til frekari lækkunar á greiðslunum. Við höfum flutt breytingartillögu í þá veru. Annað atriðið sem við gagnrýnum er hvernig staðið er að því að styrkja stöðu Fæðingarorlofssjóðs. Með því að flytja fjármagn í verulegum mæli úr Atvinnuleysistryggingasjóði er stöðu sjóðsins teflt í mikla tvísýnu. Í því sambandi skal bent á að félagsmálaráðherra hefur sett á fót nefnd með aðilum vinnumarkaðarins sem hefur það verkefni að gera tillögur um úrbætur í málefnum atvinnulausra, m.a. að skoða tekjutengingu atvinnuleysisbóta. ASÍ, BSRB og SÍB hafa harðlega gagnrýnt breytingu á fjármögnunarfyrirkomulagi Fæðingarorlofssjóðs og telja að fjárhagslegum forsendum Atvinnuleysistryggingasjóðs sé stefnt í voða. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra sem heiðrar okkur með nærveru sinni, sem er þakkarvert og hann mun væntanlega taka þátt í umræðunni: Telur hæstv. félmrh. ekki vert að skoða það sem ASÍ hefur sett fram í þessu efni, varðandi þá miklu fjármuni sem fara frá Atvinnuleysistryggingasjóði til að styrkja stöðu Fæðingarorlofssjóðs? Getur hann eytt ótta okkar við að slíkt tefli í hættu átaki til að bæta stöðu atvinnulausra, m.a. með því að tekjutengja greiðslu til þeirra? Síðan veltir maður fyrir sér hvað Atvinnuleysistryggingasjóður þolir. Þegar við leggjum mat á það eru spár um atvinnuleysi auðvitað lagðar til grundvallar. Verulegur munur er á mati ASÍ og þeirri spá sem fulltrúar félagsmálaráðuneytisins kynntu í félagsmálanefnd um áhrifin af því að færa umtalsverðar fjárhæðir frá Atvinnuleysistryggingasjóði í Fæðingarorlofssjóð. ASÍ spáir því að atvinnuleysi muni ekki minnka á næsta ári heldur verði það áfram 3,5%. Sömuleiðis leiðir ASÍ líkur að því að þegar árið 2005 verði halli sjóðsins ekki 677 millj. kr. heldur verði hann 1,5--1,8 milljarðar kr. og eigið fé komið niður fyrir 6 milljarða en í spá stjórnvalda er gert ráð fyrir að eigið fé sjóðsins verði 7,8 milljarðar árið 2005. Frávikin felast í því að ASÍ spáir meira atvinnuleysi á næstu árum en stjórnvöld og munar þar allt að 0,5% á ári. ASÍ spáir því að eiginfjárstaða sjóðsins fari niður í 3,8 milljarða kr. árið 2007 þegar allar líkur séu á að atvinnuleysi aukist verulega í kjölfar samdráttar í framkvæmdum við Kárahnjúka. Ég spyr hæstv. ráðherra að því hvort hann hafi farið ofan í forsendurnar, annars vegar frá ráðuneytinu og hins vegar frá ASÍ. Hvaða ályktanir dregur ráðherra af því um þolmörk Atvinnuleysistryggingasjóðs? Í umsögn ASÍ er lagt til að í stað þess að rýra tekjur Atvinnuleysistryggingasjóðs eins og stjórnvöld áforma verði hlutur hans óbreyttur og tekjuþörf Fæðingarorlofssjóðs mætt með þeim hluta tryggingagjaldsins sem ekki er sérstaklega varið til trygginga er tengjast vinnumarkaðnum og starfsemi tengdri honum. Við teljum að það hefði átt að skoða þá leið. Athyglisvert er að það er ekki bara ASÍ sem gagnrýnir þá leið sem fara á við fjármögnun Fæðingarorlofssjóðs. Í umsögn Samtaka atvinnulífsins kemur fram að fjármögnun Fæðingarorlofssjóðs og tilfærslur á tryggingagjaldi frá Atvinnuleysistryggingasjóði valdi áhyggjum. Samtök atvinnulífsins óttast að sú fjármögnun sem skilin er eftir fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð muni ekki reynast nægjanleg. Áhyggjurnar eru því ekki aðeins hjá verkalýðshreyfingunni heldur einnig hjá Samtökum atvinnulífsins. Þessi ríkisstjórn hefur yfirleitt hlustað eftir skoðunum Samtaka atvinnulífsins á hlutunum. Hér vara samtökin alvarlega við stefnunni sem stjórnvöld ætla að taka í málefnum Atvinnuleysistryggingasjóðs. Hið sama gildir um umsögn Verslunarráðs Íslands, sem ég veit að sá forseti sem nú situr í stól forseta og tilheyrir stjórnarliðinu hlustar yfirleitt grannt eftir. Þeir telja að ekki séu færð rök fyrir þeirri fullyrðingu að staða Atvinnuleysistryggingasjóðs sé það sterk að óhætt sé að lækka greiðslur í þann sjóð. Ég spyr ráðherra hvort hann telji enga ástæðu til að staldra við þau áform að taka svo mikið fjármagn úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Ég ætla ekki að tefja meira við þessar umsagnir en bið hæstv. ráðherra að athuga þær. ASÍ og BSRB gagnrýna þær breytingar sem gerðar eru á fjármögnunarfyrirkomulagi Vinnueftirlits ríkisins. Gjald til Vinnueftirlitsins af tryggingagjaldi er samkvæmt lögum allt að 0,08%, en sá gjaldstofn hefur þó ekki verið fullnýttur. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að þessi tekjustofn Vinnueftirlitsins falli niður og renni þess í stað til að bæta stöðu Fæðingarorlofssjóðs en fjárhagsrammi stofnunarinnar verði ákvarðaður í fjárlögum hverju sinni. Ég vek athygli hæstv. ráðherra á því að eftir að félmn. lauk störfum barst umsögn, dagsett 5. maí, frá Eyjólfi Sæmundssyni forstjóra Vinnueftirlits ríkisins þar sem hann vekur athygli á þessu og segir, með leyfi forseta: ,,Við undirbúning núgildandi vinnuverndarlaga var samkomulag milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins um að sjálfstæði Vinnueftirlitsins og fjárhagslegur grundvöllur yrði tryggður með sérstöku gjaldi, vinnueftirlitsgjaldi sem lagt yrði á sama gjaldstofn og slysatryggingagjald til Tryggingastofnunar. Árið 1991 var þetta gjald fellt inn í tryggingagjald vinnuveitenda til hagræðis við álagningu og innheimtu. Nú er lagt til að fella þennan markaða tekjustofn stofnunarinnar niður. Þar með yrði horfið frá því grundvallaratriði að atvinnulífið greiði kostnað af rekstri stofnunarinnar. Þó að hlutdeild stofnunarinnar í tryggingagjaldi hafi farið nokkuð lækkandi hefur þetta fyrirkomulag þó leitt til þess að stofnunin hefur getað brugðist við auknum umsvifum á vinnumarkaði og nýjum verkefnum sem fylgja samfélagsbreytingum, nýjum lagaákvæðum o.fl. Nú síðast reyndist unnt að bregðast að hluta við auknum verkefnum tengdum stórframkvæmdum á Austurlandi þótt ekki kæmu til auknar fjárveitingar.`` Ekki virðist veita af því að Vinnueftirlitið sé sterkt og geti gegnt eftirlitshlutverki að því er varðar stórframkvæmdir. Því miður höfum við dapra reynslu af þeim framkvæmdum sem hér voru nefndar og ætla má að ekki hafi verið staðið að þeim sem skyldi. En í niðurlagi bréfs Vinnueftirlitsins segir, með leyfi forseta: ,,Í ljósi ofanritaðs hvetur undirritaður til þess að fundin verði leið til að stofnunin verði áfram fjármögnuð með launatengdum gjöldum vinnuveitenda.`` Ég tel, virðulegi forseti, nauðsynlegt að hæstv. ráðherra komi inn í þessa umræðu. Það var upplýst í nefndinni, og ég óska eftir að félmrh. staðfesti það, að félmrh. og fjmrh. hefðu sameiginlega ákveðið að þrátt fyrir þessa breytingu verði fjármagn ekki skert til Vinnueftirlitsins. Ég óska eftir því að það verði staðfest við þessa umræðu að breytingin muni ekki leiða til skerðingar á tekjustofnum Vinnueftirlitsins. Næst vil ég víkja, virðulegi forseti, að áhrifum af hertum reglum. Þar kom ýmislegt fram sem kom mér mjög á óvart og full ástæða hefði verið til að meiri hluta nefndarinnar tæki mark á. Eitt af helstu gagnrýnisatriðum umsagnaraðila, einkum ASÍ, BSRB, BHM og SÍB, var breytt viðmiðunartímabil tekna sem fæðingarorlofsgreiðslur miðast við. Lagt er til í frumvarpinu að viðmiðunartímabilið verði lengt, miðað verði við tekjuár í stað tiltekins fjölda mánaða og að viðmiðunartímabilið standi yfir í tvö tekjuár á undan fæðingarári í stað þess að miðað sé við 12 mánaða samfellt tímabil. Ljóst er að lengt viðmiðunartímabil getur leitt til skerðingar á fæðingarorlofsgreiðslum og áætla ASÍ, BSRB og BHM að í mörgum tilvikum geti hlutfall fæðingarorlofs af tekjum á viðmiðunartímabilinu farið úr 80% af tekjum niður í allt að 70% í mörgum tilvikum. Ástæðan sem þeir tefla fram er sú að miðað verður við tekjur í tvö tekjuár á undan fæðingarári og því taka fæðingarorlofsgreiðslur að verulegu leyti mið af 2--3 ára gömlum tekjum. Þannig getur viðmiðunartímabilið orðið nálægt þremur árum því að ein helsta breytingin sem lögð er til á fæðingarorlofskerfinu er samstilling þess við skattkerfið og því miðað við heil tekjuár í stað 12 mánaða samfellds tímabils. Af þessu höfum við áhyggjur. Ein af breytingartillögum okkar gengur út á að koma til móts við þessa gagnrýni en því miður náðist ekki samstaða um það í félmn. að koma til móts við okkur um þá tilhögun að við útreikning á meðaltali heildarlauna skuli taka tillit til breytinga á launavísitölu á viðmiðunartímabilinu. Það mundi færa okkur nær réttri upphæð og tekjurnar væru ekki orðnar það gamlar að rauntekjur yrðu allt aðrar þegar viðkomandi færi í fæðingarorlof, sem gæti leitt til þess að í fæðingarorlofi fái einstaklingar ekki 80% af tekjum heldur geti dottið niður í allt að 70% tekna sinna í mörgum tilvikum. Viðmiðunartímabilið er orðið nálægt þremur árum því að ein helsta breytingin sem lögð er til á fæðingarorlofskerfinu er samstilling þess við skattkerfið. Miðað er við heil tekjuár í stað 12 mánaða samfellds tímabils. Þannig verða fæðingarorlofsgreiðslur þess sem fæðir barn í lok þessa árs miðaðar við tekjuárin 2002 og 2003, en t.d. ekki þær tekjur sem viðkomandi hafði á árinu þegar barnið fæðist. Þessar tekjur, sem nálgast að vera þriggja ára gamlar, eru ekki uppfærðar miðað við launavísitölu eða verðlagsbreytingar á viðmiðunartímabilinu. Það leiðir til skerðingar á fæðingarorlofsgreiðslum sem ASÍ metur 5--7% en BHM meira en 10% í ýmsum tilvikum. Við erum að tala um að greiðslurnar geti dottið niður í 70--75% af tekjum viðkomandi miðað við það sem var áður. ASÍ segir þetta alvarlegasta ágallann á þeim sparnaðartillögum sem er að finna í frumvarpinu. Mikilvægt hefði verið að finna flöt á málinu þar sem stjórn og stjórnarandstaða hefðu náð saman í þessu efni og gert lagfæringar á þeim galla. BSRB segir að ljóst sé að þetta muni skerða greiðslur úr sjóðnum vegna launaskriðs sem stöðugt eigi sér stað. Eftir því sem viðmiðunartímabilið nær lengra aftur í tímann, þeim mun lægri verða greiðslur úr sjóðnum. Í umsögn BHM segir að rofið sé samráð við samtök launafólks um því sem næst 80% heildartekna í fæðingarorlofi. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi gert sér grein fyrir þessum áhrifum breytinganna og hertum reglum í frv. Minni hlutinn tekur undir að þarna eru á ferðinni verulegir ágallar á frumvarpinu. Ef þak fæðingarorlofsgreiðslna hækkar ekki í samræmi við launavísitölu getur það leitt til verulegrar skerðingar á greiðslunum. Hlutfall greiðslna miðað við laun skerðist þá en það getur stefnt markmiðum fæðingarorlofslaganna í tvísýnu. Það er farið ítarlega yfir þetta í nefndarálitinu og ég vísa til þeirra athugasemda. Við bendum einnig á að samkvæmt frumvarpinu verður felld út heimild til að taka til greina starfstíma foreldris í öðru EES-ríki þótt foreldri hafi unnið hér á landi í minnsta kosti einn af síðustu sex mánuðum fyrir upphafsdag fæðingarorlofs. ASÍ hefur gagnrýnt þessa breytingu og telur mikið álitamál hvort heimilt sé og sanngjarnt að hætta að taka tillit til starfs í öðrum löndum. Minni hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og veltir því upp hvort eðlilegt sé í því alþjóðaumhverfi sem við búum við. Sú staða getur vissulega komið upp að rof verði á sex mánaða samfelldum tíma á vinnumarkaði, sem er skilyrði fyrir greiðslum fæðingarorlofs, ef viðkomandi vinnur erlendis stuttan tíma af þessum sex mánuðum sem krafa er gerð um. Þar með glatar hann þá rétti sínum til fæðingarorlofs og á einungis rétt á fæðingarstyrk. Minni hlutinn vill nota þetta tækifæri, virðulegi forseti, til að vekja athygli á ýmsum göllum á framkvæmd laganna frá því að fæðingarorlofslögin tóku gildi, göllum sem ekki er tekið á í þessu frv. Því miður, virðulegi forseti, náðist ekki samkomulag um það í nefndinni. Þar var m.a. fjallað um ágalla á núgildandi lögum um fæðingar- og foreldraorlof sem snertir lífeyrisþega og þá sem rétt eiga til umönnunargreiðslna. Samkvæmt 2. mgr. 33. gr. laganna á foreldri sem nýtur greiðslna í fæðingarorlofi ekki rétt til umönnunargreiðslna vegna sama barns eða sömu fæðingar. Sama gildir um lífeyrisgreiðslur, þannig að réttur öryrkja til lífeyrisgreiðslna fellur niður í fæðingarorlofi. Að okkar mati felst í þessu mikið óréttlæti sem verður að leiðrétta. Mér fannst reyndar, virðulegi forseti, að fulltrúar félmrn. sem mættu á fund nefndarinnar hefðu fullan skilning á því að lagfæra þyrfti frv. varðandi umönnunargreiðslur og lífeyrisgreiðslur. Menn settust hins vegar ekki niður við það jafnvel þótt tími og svigrúm væri til eftir að þetta mál fór úr nefndinni og sýnt var að þinghald mundi dragast. Við höfum samt ekki fengið frá félmrh. eða félmrn. tillögur eða hugmyndir um breytingar í þessu efni. Við hefðum getað skoðað það milli 2. og 3. umr. Nægur tími hefði gefist til að skoða þessa breytingu ef raunverulegur vilji hefði verið fyrir hendi. En fulltrúar félmrn. sýndu skilning á því að þarna væri um að ræða galla á lögunum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort eitthvað hafi verið unnið í málinu varðandi lífeyrinn og umönnunargreiðslurnar frá því að félmn. lauk störfum og hvort við megum vænta breytinga á þessu. Þarna eru sannarlega ágallar á lögunum. Ég bendi á að réttur öryrkja til lífeyrisgreiðslna fellur niður í fæðingarorlofi. Þannig geta t.d. tekjur öryrkja í mörgum tilvikum skerst svo þegar þeir fara í fæðingarorlof að hlutfall fæðingarorlofsgreiðslna af lífeyrisgreiðslum, sem falla niður, getur farið niður í 60--65%. Þetta er mun lægra en hjá öðrum þrátt fyrir að viðmiðunartímabilið sé lengt. Eins og ég sagði áðan geta tekjur í fæðingarorlofi farið úr 80 niður í 70--75% hjá fólki á almenna markaðnum. En vegna þessa ágalla á lagafrv. getur hlutfall fæðingarorlofsgreiðslna í lífeyrisgreiðslum fallið niður í 60--65%, miklu lægra hlutfall af fyrri tekjum en aðrir fá sem fara í fæðingarorlof. Ég vildi gjarnan heyra hver skilningur hæstv. ráðherra er á þessum ágöllum og hvort til standi að breyta þeim. Í svari sem fram kom á Alþingi við fyrirspurn minni um fæðingarorlof á 128. löggjafarþingi kemur fram að 112 börn fædd á árunum 2001 og 2002 hafi fengið umönnunarmat. Telja megi nokkuð ljóst að í tilvikum 36 barna sem fæddust á árinu 2001 og tíu barna sem höfðu fæðst á árinu 2003 þegar svarað var hefðu umönnunarbætur verið greiddar frá fæðingu ef umönnunargreiðslur og fæðingarorlof mætti greiða saman en það er bannað samkvæmt núgildandi lögum. Það er vandamálið og viðfangsefnið, þ.e. að samkvæmt núgildandi lögum fara ekki saman umönnunargreiðslur og fæðingarorlofsgreiðslur. Engin rök mæla með því að foreldrar sem eignast börn sem þurfa sérstakrar umönnunar við samkvæmt mati verði án þeirra greiðslna í fæðingarorlofi, enda eðli máls samkvæmt um að ræða viðbótarútgjöld þessara foreldra vegna barns sem að einhverju leyti fæðist vanheilt. Minni hlutinn flytur breytingartillögu. Ég spyr ráðherrann hvort hann væri tilbúinn að skoða hana og við mundum draga hana til baka til 3. umr. ef ráðherrann ljær því máls að skoða það að fella niður ákvæði 33. gr. sem kveður á um að réttur til umönnunargreiðslna og lífeyris geti ekki farið saman við fæðingarorlof. Ég spyr jafnframt hæstv. ráðherra hvort hann hafi kynnt sér þessa breytingartillögu í fjórum töluliðum sem við flytjum á þskj. 1531. Ég hef reynt að færa rök fyrir þeim og öll sanngirni mælir með að þær verði skoðaðar. Hefur ráðherra kynnt sér tillögurnar og vill ráðherrann vill fá svigrúm til að skoða einhverjar þeirra frekar. Við mundum þá draga tillögurnar til baka til 3. umr. þannig að við fáum réttlátari og sanngjarnari fæðingarorlofslög en í stefnir verði frv. afgreitt með þessum ágöllum. Við fórum í andsvörum áðan yfir það misrétti sem viðgengst varðandi orlofstökuna. Ég ætla ekki að eyða tíma þingsins í að fara mikið yfir það mál. Við höfum oft rætt það í þessum þingsal. Mín skoðun er sú að álitið sem fyrrv. félmrh. gaf þinginu sem svar við fyrirspurn minni standist fullkomlega. Það er núna lagt fram sem gögn í málshöfðun ASÍ í þessu máli vegna þess óréttlætis sem ríkir gagnvart launamönnum á almenna vinnumarkaðinum og þeim sem vinna hjá hinu opinbera. Orlofsgreiðslur þeirra sem vinna hjá hinu opinbera skerðast ekki eftir töku fæðingarorlofs en skerðast hjá þeim sem eru á almenna vinnumarkaðinum. Í raun hafa menn á almenna markaðnum minna fæðingarorlof en þeir sem eru hjá hinu opinbera. Það má búast við því að frá gildistöku laganna hafi 12--14 þúsund manns orðið af orlofsgreiðslum vegna þessa og af þeim verið hafðar a.m.k. 700 millj. kr. Við tökum þetta í brtt. okkar og notum það tækifæri sem gefst til að flytja brtt. og taka upp efnisatriði í frv. hv. þm. Ögmundar Jónassonar um þetta efni sem liggur fyrir fyrir félmn. Virðulegi forseti. Félmn. fékk margar ábendingar, m.a. ítarlega umsögn frá Tryggingastofnun ríkisins sem lagði fram ýmsar athugasemdir um það sem hún taldi að betur mætti fara við framkvæmd laganna. Sumar höfum við í minni hlutanum tekið upp en aðrar gafst hreinlega ekki tími til að fara yfir og skoða og meta. Ég efast ekki um að þær eigi fullan rétt á sér. Tryggingastofnun ríkisins heldur utan um framkvæmd þessara laga og ætti að vera sá aðili sem hefði besta og gleggsta vitneskju um lagfæringar á lögunum eftir þá reynslu sem við höfum af þeim. Félag einstæðra foreldra og Jafnréttisstofa vöktu athygli á að taka þyrfti á rétti einstæðra foreldra. Réttur til fæðingarorlofs er ekki framseljanlegur milli foreldra og því getur sú staða komið upp hjá börnum einstæðra foreldra að þau njóti einungis fæðingarorlofs í sex mánuði. Jafnréttisstofa vekur rækilega athygli á þessu. Ég veit að þetta getur verið vandmeðfarið en við hljótum að hugleiða þetta. Ekki er gert ráð fyrir því að mæður ófeðraðra barna geti nýtt sér orlof sem faðir hefði annars átt rétt á. Benti Félag einstæðra foreldra á að á árinu 2002 hefðu ófeðruð börn á aldrinum 0--18 ára verið alls 148. Minni hlutinn telur að mjög varlega verði að fara í að heimila móður að nýta allan réttinn á níu mánaða fæðingarorlofstímabili þannig að ekki verði stefnt í hættu þeim markmiðum að báðir foreldrar nýti sér þann rétt sem lögin heimila. Engu að síður er full ástæða til að staða þessara barna verði skoðuð, einkum þegar um ófeðruð börn er að ræða. Leggur minni hlutinn til að félagsmálaráðherra láti skoða málið og mat verði lagt á áhrif þess að auka rétt þessa hóps. Nú spyr ég hæstv. félmrh., ef hann má vera að því að gera hlé að samtali sínu við varaformann félmn., hvort hann muni láta skoða þessar athugasemdir sem við fengum frá Félagi einstæðra foreldra og Jafnréttisstofu varðandi stöðu einstæðra foreldra og rétt ófeðraðra barna. Ég hef lokið, herra forseti, rökstuðningi við gagnrýni okkar og breytingartillögur þær sem við höfum sett fram. Ég hef jafnóðum gert grein fyrir athugasemdum okkar og breytingartillögum og tel ekki ástæðu til að fara lið fyrir lið yfir þær tillögur sem lagðar eru fram á þskj. 1531. Þær miða helst að því að tryggt sé að það verði ekki rýrnun á fæðingarorlofsgreiðslunum þannig að þakið miðist ævinlega við breytingar á launavísitölu á viðmiðunartímabilinu, útreikningstímabilinu. Þá verði einnig tekið mið af launum miðað við breytingu á launavísitölu á tímabilinu. Síðan leggjum við til að réttur þeirra sem njóta umönnunargreiðslna verði betur tryggður, að þessar greiðslur geti farið saman, þ.e. umönnunargreiðslur og fæðingarorlofsgreiðslur. Hið sama gildir um lífeyrinn sem um er fjallað í 33. gr. Sömuleiðis leggjum við til að foreldrar í fæðingarorlofi fái orlofslaun þannig að þau starfstengdu réttindi sem fólk hefur á vinnumarkaðinum rýrni ekki ef það tekur fæðingarorlof. Þetta eru brtt. okkar, virðulegi forseti. Eins og fram kom í upphafi máls míns styður minni hlutinn meginefni frv. að því gefnu að þær brtt. sem fram koma í áliti minni hlutans nái fram að ganga. Við teljum að margar af þessum brtt. skipti sköpum um hvort markmið fæðingarorlofslaganna nái fram að ganga og sé ekki stefnt í tvísýnu. Það veltur því, virðulegi forseti, á framgangi þeirra við atkvæðagreiðslu og eftir atvikum á undirtektum ráðherra á eftir hvort minni hlutinn mun styðja frv. í heild sinni. Telur ráðherra þess virði að skoða þessar brtt. milli 2. og 3. umr.? Við munum láta reyna á þessar breytingar við 2. umr. og eftir atvikum 3. umr. Það fer eftir undirtektum ráðherra við þessar brtt. Af því mun afstaða okkar til frv. í heild ráðast við 3. umr. málsins.

Hæstv. forseti. Með lögum um fæðingar- og foreldraorlof frá árinu 2000 var tekið eitt stærsta framfaraskref sem hér hefur verið stigið í langan tíma. Sú ákvörðun að tryggja feðrum sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs var mjög mikilvæg enda hefur komið á daginn að lögin hafa stuðlað mjög að því að feður séu heima við með börnum sínum á fyrstu mánuðum æviskeiðs þeirra. Þegar á heildina er litið geta foreldrar samanlagt verið níu mánuði samvistum við barn sitt frá vinnu samkvæmt þessum lögum. En ég tel að stíga þurfi stærri skref, lengja þennan tíma og það skuli byggja á sömu grunnhugsun og þetta frv. byggir á, sjálfstæðum rétti mæðra og feðra. Hugsunin á bak við þessi lög var sú að útgangspunkturinn skyldi vera barnið. Lögin áttu að tryggja barni rétt til þess að vera samvistum við foreldra sína. Þar með átti að búa svo um hnútana með lögunum að foreldrar, bæði mæður og feður, skyldu ekki verða fyrir kjara- og réttindaskerðingu í fæðingarorlofi. Alla vega skyldi stefnt að því að halda slíkri skerðingu í algeru lágmarki. Þetta var hugsunin að baki lögunum og átti tryggja foreldrum 80% af tekjum sínum í fæðingarorlofi. Jafnframt var hugsunin sú að foreldrar héldu réttindum sínum eins og kostur væri. Þá kemur tvennt á daginn. Annars vegar fer um þjóðfélagið þegar í ljós kemur að hátekjufólk, fólk á ofurlaunum, nýtir sér þennan rétt og fær úr almannasjóðum peninga í fæðingarorlof. Það er ástæðan fyrir því að nú er sett þak á þessar greiðslur. Þakið miðast við 600 þús. kr. mánaðartekjur, þ.e. að einstaklingur getur að hámarki fengið 480 þús. kr. greiddar úr Fæðingarorlofssjóði. Að baki þeirri ákvörðun búa ekki fjárhagsleg rök heldur fyrst og fremst siðferðileg. Mönnum vex það í augum að fólk fái þetta háar greiðslur úr sjóðnum. Athugun hefur sýnt að á árinu 2003 fóru aðeins 195 einstaklingar sem fengu greitt úr sjóðnum yfir þessi mörk, 178 karlar og 17 konur. Þegar litið er til tekjudreifingar þessa hóps voru 88 karlar og 10 konur með tekjur á bilinu 600--700 þús. kr. 40 karlar og 4 konur voru með tekjur á bilinu 700--800 þús. kr. og tvær konur voru með meira en 1 millj. kr. í mánaðartekjur og 13 karlar. Mönnum finnst þetta svo há laun, svo háar tekjur, að óþarfi sé að bæta einstaklingunum það úr almannasjóði. Það eru siðferðileg rök, segi ég, sem búa þarna að baki en ekki fjárhagsleg. Það er aðeins ert ráð fyrir sparnaði upp á 150 millj. kr. vegna breytingarinnar en fjárhagsvandi sjóðsins nemur margfalt hærri upphæð. Þarna búa því ekki fjárhagsleg rök að baki. Ég hef að vissu leyti ákveðna samúð með því sjónarmiði að ekki eigi að setja þetta þak. Ég hef ákveðna samúð með því sjónarmiði vegna þess að það gengur þvert á grunnhugsunina sem ég lýsti áðan, grunnhugsunina sem sjóðurinn hvílir á. Þá má spyrja: Hvers vegna ósköpumst við ekki yfir þessum tekjumun í þjóðfélaginu í mánuði hverjum, á ári hverju áratugum saman, en einblínum bara á þessa þrjá mánuði sem einstaklingur er frá vinnu og er samvistum við barn sitt? Siðferðilega stenst þetta kjarabil ekki, sé það skoðað í því ljósi. Ef mönnum vex þetta í augum þá á okkur einnig að vaxa í augum kjarabilið sem er að staðaldri í samfélaginu. Það verður okkur hins vegar sýnilegt í fæðingarorlofinu og mönnum finnst það siðferðilega ekki standast að það sé greitt úr almannasjóðum. Hins vegar ber að líta á, sem gætu verið rök gegn því að afnema þakið, að þetta byggir að hluta á sama prinsippi og lífeyrissjóðirnir ef svo má segja. Þar er greitt hlutfall af tekjum inn í sjóði og hlutfall af tekjum kemur út úr sjóðnum að sama skapi, það er sama hugsun. Eins er með þetta. Þetta er tekið af tryggingagjaldi sem er greitt sem hlutfall af tekjum einstaklinganna. Þá er það ekki siðferðilega rangt að taka sama hlutfall út úr sjóðnum. Hins vegar er það niðurstaða fjölmennra samtaka launafólks ASÍ, BSRB og SÍB að leggjast ekki gegn þessum áformum. Ég get borið vitni um að þegar þetta mál hefur verið rætt á fjölmennum fundum innan þessara samtaka hefur sú krafa verið mjög sterk að þakið yrði sett. Það skýri ég í ljósi siðferðilegrar afstöðu manna og gagnrýni á þennan mikla kjaramun í samfélaginu. Þar eru uppi tvö sjónarmið en við í minni hluta félmn. tökum þá afstöðu í áliti okkar að leggjast ekki gegn þessu þaki. Við höfum að vísu ákveðnar efasemdir um það og vörum jafnframt við því að þakið verði notað sem skerðingartæki í framtíðinni. Sú hætta er fyrir hendi að þetta viðmiðunarmark verði ekki látið fylgja launaþróun og verði smám saman notað sem skerðing á almennum greiðslum. Það eru fordæmi fyrir slíku, við þekkjum það. Þess vegna teldum við æskilegt að láta þessa fjárhæð eins og aðrar viðmiðunarfjárhæðir í frv. fylgja launavísitölu, sem vörn gegn þessari hugsun. Í áliti okkar segir, með leyfi forseta: ,,Minni hlutinn óttast frekar að þakið verði fyrsta skrefið til að skerða fæðingarorlofsgreiðslur meira, tilhneiging verði hjá stjórnvöldum að lækka þakið í sparnaðarskyni og láta fjárhæðir ekki breytast í takt við launavísitölu.`` Síðan er gerð grein fyrir brtt. sem við flytjum um þetta efni. Varðandi fjármögnun á fæðingarorlofssjóðnum hefur minni hlutinn uppi miklar efasemdar og reyndar harða gagnrýni. Fæðingarorlofssjóður er styrktur með því að færa fjármagn í miklum mæli úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Það er samdóma álit flestra samtaka sem koma nærri honum að stöðu hans sé með þessu stefnt í mikla tvísýnu. Það byggir á mjög mismunandi áætlunum sem þar eru lagðar til grundvallar. Ég ætla að vísa í minnihlutaálitið hvað það snertir, með leyfi forseta: ,,Verulegur munur er á mati ASÍ og þeirri spá sem fulltrúar félagsmálaráðuneytisins kynntu í félagsmálanefnd um áhrifin af því að færa umtalsverðar fjárhæðir frá Atvinnuleysistryggingasjóði í Fæðingarorlofssjóð. Samkvæmt spá um afkomu Atvinnuleysistryggingasjóðs er gert ráð fyrir að hann verði rekinn með 300--700 millj. kr. halla á ári. Í þeirri áætlun er gert ráð fyrir að atvinnuleysi minnki og verði 2,5% árið 2007 og engar frekari breytingar verði gerðar á réttindum í sjóðnum. ASÍ spáir því að atvinnuleysi muni ekki minnka á næsta ári heldur verði það áfram 3,5%. Sömuleiðis leiðir ASÍ líkur að því að þegar árið 2005 verði halli sjóðsins ekki 677 millj. kr. heldur verði hann 1,5--1,8 milljarðar kr. og eigið fé komið niður fyrir 6 milljarða en í spá stjórnvalda er gert ráð fyrir að eigið fé sjóðsins verði 7,8 milljarðar árið 2005. Frávikin felast í því að ASÍ spáir meira atvinnuleysi á næstu árum en stjórnvöld og munar þar allt að 0,5% á ári. ASÍ spáir því að eiginfjárstaða sjóðsins fari niður í 3,8 milljarða kr. árið 2007 þegar allar líkur séu á að atvinnuleysi aukist verulega í kjölfar samdráttar í framkvæmdum við Kárahnjúka. Í umsögn ASÍ er lagt til að í stað þess að rýra tekjur Atvinnuleysistryggingasjóðs eins og stjórnvöld áforma verði hlutur hans óbreyttur og tekjuþörf Fæðingarorlofssjóðs mætt með þeim hluta tryggingagjaldsins sem ekki er sérstaklega varið til trygginga er tengjast vinnumarkaðnum og starfsemi tengdri honum.`` Því næst er vitnað í umsögn frá Samtökum atvinnulífsins. Þar eru sömu efasemdir og reyndar einnig hjá Verslunarráði Íslands. Síðan er á hitt að líta, við víkjum að því í áliti okkar, að nú hefur verið skipuð nefnd á vegum hæstv. félmrh. sem á að kanna leiðir til kjarabóta fyrir atvinnulaust fólk. Kjarabætur þýða náttúrlega aukin útgjöld. Þau útgjöld verða væntanlega fjármögnuð úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Á það þarf að líta líka. Öll heildarsamtök í landinu, bæði samtök launafólks og atvinnurekenda, telja að fjárhagsgrundvelli Atvinnuleysistryggingasjóðs sé teflt í tvísýnu, að tilflutningur á fjármunum úr þeim sjóði yfir í Fæðingarorlofssjóð komi ekki til með að standast á næstu árum. Ef einhver raunverulegur vilji býr að baki yfirlýsingum um bætt kjör til atvinnulauss fólks mun það kosta peninga í ofanálag. Þar er því uppi mjög mótsagnakennd staða og verður fróðlegt að heyra skýringar hæstv. ráðherra á henni. Bæði ASÍ og BSRB vara við því að færa Vinnueftirlit ríkisins undir fjárlög, en Vinnueftirlitið hefur fengið allt að 0,08% af tryggingagjaldi til að fjármagna starfsemi sína. Það hefur reyndar, eftir því sem ég best veit, ekki fengið þá upphæð nema að hluta. En bæði innan Alþýðusambandsins og innan BSRB telja menn að halda ætti þessum sjálfstæða tekjustofni fyrir Vinnueftirlitið. Það var upplýst í félmn. að hæstv. félmrh. og hæstv. fjmrh. stæðu sameiginlega að samkomulagi um að tryggja fjárhagsgrundvöll Vinnueftirlitsins. Ég efast ekki um að svo verður á næstu árum en hér er horft til framtíðar. Eitt af helstu gagnrýnisatriðum heildarsamtaka launafólks, ASÍ, BSRB, BHM og Sambands íslenskra bankamanna, var breytt viðmiðunartímabil tekna sem fæðingarorlofsgreiðslur miðast við. Í frv. er lagt til að viðmiðunartímabilið verði lengt, miðað verði við tekjuár í stað tiltekins fjölda mánaða og að viðmiðunartímabilið standi yfir í tvö tekjuár á undan fæðingarári í stað þess að miðað sé við 12 mánaða samfellt tímabil sem lýkur tveimur mánuðum fyrir upphafsdag fæðingarorlofs. Þessu kunna að fylgja kostir en líka gallar. Kostirnir eru þeir að einstaklingi sem verður atvinnulaus á tímabilinu að hluta til getur verið það til hagsbóta að tíminn sé lengdur. Á hitt er líka að líta að þegar miðað er við tekjur lengra aftur í tímann, án þess að þær séu færðar upp samkvæmt launavísitölu og tekið sé tillit til launaskriðs, þá er þar um tekjuskerðingu að ræða í fæðingarorlofi. Við þessu hefur verið varað og í álitsgerð minni hlutans segir, með leyfi forseta: ,,Minni hlutinn telur rétt að bregðast við þeim ágalla sem skert getur greiðslur með því að leggja til að tekjur á viðmiðunartímanum verði færðar upp til samræmis við launavísitölu þegar fæðingarorlof er tekið. Sömuleiðis leggur minni hlutinn til að ef einstaklingar í fæðingarorlofi hafa verið atvinnulausir á viðmiðunartímanum og því einungis haft atvinnuleysisbætur sér til framfærslu en aftur á móti haft tekjur á fæðingarári barnsins sé heimilt í útreikningum fæðingarorlofsgreiðslna að taka tillit til þess. Minni hlutinn freistaði þess mjög að ná samkomulagi við meiri hlutann um að flytja þessar breytingartillögur en án árangurs.`` Minni hluti nefndarinnar hefur jafnframt lagt fram breytingartillögur. Við lögðum áherslu á þá í umræðum í nefndinni að tryggja rétt lífeyrisþega og þeirra sem þurfa á umönnunarbótum að halda. Við erum með tillögur í þá átt. Síðan teljum við að taka beri á orlofsréttindum. Eins og fram hefur komið fyrr við þessa umræðu, og margoft við umræðu á þinginu og í félmn., hafa opinberir starfsmenn eða starfsmenn ríkis og sveitarfélaga samið um það við viðsemjendur sína að fæðingarorlofsrétturinn gangi ekki á orlofsréttinn. Um það hefur verið samið í samningum. Ég lagði fram frv. á sínum tíma og við í stjórnarandstöðunni leggjum fram brtt. sem byggir á því frv. Samkvæmt því er gert ráð fyrir að einstaklingum á almennum markaði verði tryggður samsvarandi réttur með greiðslum úr sjóðnum. Það hefur verið bent á að þetta kosti mikla peninga, talað um 700 millj. í því samhengi. Það hefur verið svolítið á reiki hvað stjórnarmeirihlutinn leggur til grundvallar þegar hann andæfir þessu. Annars vegar eru það fjárhagsleg rök og hins vegar tæknileg rök, jafnvel siðferðileg rök hjá hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni. Hann telur það réttlætisrök að koma í veg fyrir að fólk á almennum vinnumarkaði njóti þessara réttinda. Það er stórkostlegt réttlætismál að póstmaður á lágum launum sé í fæðingarorlofi á kostnað sumarleyfis síns. Hann telur það vera réttlæti í málinu, réttlætisrök. Þetta þýðir í reynd, fyrir fólk sem ekki nýtur þessara réttinda, að eins heiðarlegt væri að segja við það: Taktu þennan rétt í sumarfríinu þínu. Þannig virkar þetta í reynd. Fæðingarorlofsrétturinn étur upp orlofsréttinn. Það var aldrei hugsun löggjafans enda kom það fram í svari á sínum tíma við fyrirspurn frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að það hefði ekki verið hugmyndin að baki fæðingarorlofslögunum. Ég hef reyndar ekki svarið fyrir framan mig og get get ekki vitnað beint í það en ég man ekki betur en það hafi verið staðhæft af hálfu félmrn. á sínum tíma, að hugsunin væri þessi. Núna telur fulltrúi Sjálfstfl. í fæðingarorlofsnefnd mikið réttlætismál að standa gegn kröfum um að fólk á almennum vinnumarkaði njóti þessa réttar. Fæðingarorlofsrétturinn skal éta upp orlofsréttinn. Þetta hefur verið mjög bagalegt fyrir fólk, sérstaklega þá sem eru á mjög lágum launum. Ég hélt sannast sagna fyrst að þarna kæmu fram fjárhagsleg rök. Ég vísa þá í þessar 700 millj. kr. Það hefur hins vegar verið upplýst við umræðuna að þar er ekki fjárhagslegum rökum teflt fram. Þetta er réttlætiskennd Sjálfstfl. sem við er að glíma. Hún telur með öllu ófært að veita launafólki á almennum vinnumarkaði þann rétt sem samið hefur verið um fyrir hönd launafólks hjá ríki og sveitarfélögum í samningum vinnuveitenda við stéttarfélög þeirra. Við erum með ýmsar aðrar ábendingar varðandi frv. og segjum í niðurlagi álitsgerðar okkar, með leyfi forseta: ,,Minni hlutinn styður meginefni frumvarpsins að því gefnu að eftirfarandi breytingartillögur nái fram að ganga: 1. Þak og gólf viðmiðunarfjárhæða breytist á hverjum tíma í samræmi við launavísitölu. 2. Tekjur viðmiðunartímabils tekna vegna greiðslna í fæðingarorlofi taki breytingum í samræmi við breytingar á launavísitölu á tímabilinu. 3. Heimilt sé að taka tillit til tekna á fæðingarári barns ef einstaklingur í fæðingarorlofi hefur verið tekjulaus á viðmiðunartímabilinu, t.d. vegna atvinnuleysis. 4. Orlof greiðist að loknu fæðingarorlofstímabili. 5. Umönnunar- og lífeyrisgreiðslur verði samrýmanlegar fæðingarorlofsgreiðslum.`` Þetta eru þær brtt. sem við leggjum til. En ég ætla að ljúka ræðu minni á þeim nótum sem ég hóf hana. Við erum að ræða löggjöf sem mjög almenn sátt er um í þjóðfélaginu. Ég tel að með fæðingarorlofslögunum hafi á sínum tíma verið stigið framfaraskref. Við erum að mínu mati að fjalla um lítils háttar, ekki stórvægilegar, breytingar á lögunum. Við skulum ekki láta umræðuna villa okkur sýn. Það er grundvallarsátt um þessa löggjöf í þjóðfélaginu. Á þessum lögum eru hins vegar ágallar sem við viljum bæta úr. Við deilum um hversu langt eigi að ganga í því efni. Við vonum að sjálfsögðu að tekið verði tillit til sjónarmiða okkar. Það er deilt um grundvallaratriði, þá helst varðandi þakið. Þar kljást menn um prinsipp og eru ekki á einu máli. Ég held að það sé þverpólitískt. Ég hef trú á því að í öllum flokkum, í mínum flokki líka, séu mismunandi áherslur hvað þetta snertir. Við höfum gert grein fyrir þeim í minnihlutaáliti okkar. Við fulltrúar stjórnarandstöðunnar í félmn. erum samstiga hvað þetta snertir en hins vegar tölum við ekki fyrir hönd allra í flokkum okkar.

Frú forseti. Hv. þm. las í ræðu sinni álit nánast gervallrar verkalýðshreyfingarinnar sem styður að setja þak á fæðingarorlofsgreiðslur. Þegar fæðingarorlofslögin voru sett var aðalmarkmið þeirra að gera karlmenn jafndýra og konur á vinnumarkaði þannig að ekki væri lengur neitt því til fyrirstöðu að greiða konum jafnhá laun og karlmönnum. Telur verkalýðshreyfingin virkilega að koma eigi á jafnrétti karla og kvenna alls staðar nema í háu laununum, frú forseti? Eiga karlmenn að vera þar ódýrari áfram? Er þetta virkilega markmiðið? Ég hélt að það væri einmitt þar sem þyrfti að auka jafnréttið, frú forseti. Hv. þm. beindi fyrirspurn til hæstv. félmrh. í ræðu sinni. Telur hv. þm. eðlilegt að hæstv. ráðherra sé spurður álits á því efni sem við ræðum í dag, nefndaráliti og tillögu félmn.? Telur hann eðlilegt að ráðherrann leggi mat sitt á þær tillögur? Er þetta mál ekki á forræði þingsins? Ég hélt það. Er það ekki niðurlæging fyrir þingið ef ráðherrann, þ.e. framkvæmdarvaldið, á að leggja mat á tillögur nefndarinnar?

Hæstv. forseti. Ég áskil mér rétt til að beina spurningum til þeirra sem ég vil beina spurningum til. Ég læt ekki segja mér fyrir verkum í því efni. Ég hef beint spurningum til varaformanns félmn. Ég hef beint spurningum til hæstv. félmrh., sem er flutningsmaður þessa frv. Spurning mín sneri að þakinu, ef ég man rétt, og stöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs. Það er ekkert óeðlilegt að óskað sé eftir svörum hæstv. ráðherra hvað þetta snertir. Varðandi aðra efnislega spurningu hv. þm., þar sem hann vísar í samþykktir heildarsamtaka launafólks um þakið og síðan afleiðingar þess, þá vek ég athygli á því að í umsögn BSRB er það t.d. orðað þannig að samtökin leggist ekki gegn þeirri aðferð að setja þak á greiðslur úr sjóðnum ef hinn valkosturinn er að skerða greiðslur til allra. Þannig hefur þessu verið stillt upp, að menn vilji frekar fara þá leið að skerða greiðslur til þeirra sem eru á hæstu tekjunum en að skerða greiðslur til allra. Þannig var þessu stillt upp. Hins vegar orkar þetta mjög tvímælis. Eins og ég gat um í máli mínu eru þetta ekki alveg þeir valkostir sem menn standa frammi fyrir. Upphæðirnar sem um er að tefla eru svo smáar. Við erum að tala um 150 millj. kr. sem þarna sparast. Þetta er einfaldlega prinsippumræða. Ég ber fulla virðingu fyrir skoðun hv. þm. í þessu efni en menn eru einfaldlega nokkuð á reiki í afstöðu sinni.

Frú forseti. Varðandi það að hæstv. ráðherra taki þátt í umræðunni þá vil ég benda á að hann flytur málið við 1. umr. Þá svarar hann fyrirspurnum þingmanna um málið í heild. Síðan er málinu vísað til nefndar til umfjöllunar. Nefndin hefur það þar með á forræði sínu. Hún gerir brtt. og kemur með nefndarálit, eitt, tvö eða fleiri. Þær brtt. og þau nefndarálit eru til umræðu núna á hv. Alþingi. Spurningin er því um hvort það geti verið eðlilegt að menn séu að spyrja ráðherrann sem slíkan, sem fulltrúa framkvæmdarvaldsins, við 2. og 3. umr. í stað þess að ræða þær tillögur sem nefnd þingsins hefur lagt fyrir þingið. Ég tel að þetta sé stílbrjótur og menn séu að rugla saman framkvæmdarvaldi og löggjafarvaldi og gefa framkvæmdarvaldinu of mikið löggjafarvald með þessu. Varðandi skerðinguna þá var talið að allar upphaflegar sparnaðarhugmyndir í frv. mundu spara 150 millj., þar með taldar aðgerðir til að koma í veg fyrir misnotkun. Það er talið að hámarkið eitt sér kosti ekki nema 50--60 millj. af 5 þús. millj. kr. útgjöldum. Þetta skiptir engu máli fjárhagslega, frú forseti. Menn vinna út frá einhverju sem kalla mætti öfundarsjónarmið. Ég skil þetta ekki. Hafi menn áhyggjur af því að sumir fái of háar greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði þá ættu þeir að hafa áhyggjur af þeim launum sem sumum eru greidd.

Það var það sem ég sagði.

Þess vegna skil ég ekki að menn skuli styðja það að setja á hámark og gera að verkum að konur fái jafnrétti alls staðar nema í háu laununum.

Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki hugsað það svo djúpt, hvern ætti að spyrja og hvenær í umræðu um mál. Það er verið að gera nokkrar breytingar á mikilvægri löggjöf. Ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn stendur að því. Hér var fulltrúi ríkisstjórnarinnar spurður um það efni, þá sérstaklega um stöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs, sem heyrir undir ráðuneyti hæstv. félmrh. Það er ekki óeðlilegt að spurningum sé til hans beint. Mér finnst þakkarvert að hér skuli viðstaddir umræðuna varaformaður félmn. og hæstv. félmrh. til að taka þátt í umræðu um þessa mikilvægu löggjöf. Mér finnst það mjög gott og mér finnst það til fyrirmyndar. Svona á þetta að vera, svona á þetta vissulega að vera. Varðandi hátekjufólkið þá get ég trúað hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir því að ég mun sofa rótt þótt einstaklingur með hálfa aðra milljón á mánuði fái hana ekki greidda að fullu í fæðingarorlofi sínu. Það mun ekki raska minni ró. Það gerir það ekki heldur hjá almennu launafólki sem er með rúmar 100 þús. kr. á mánuði. Mönnum ofbýður siðferðilega þessi fjáraustur í hátekjufólkið. En ég tek undir með hv. þm. varðandi það að ef menn hafa áhyggjur af þessu í þrjá mánuði þá eiga menn að hafa áhyggjur af því öllum stundum. Þar er bara birtingarform veruleika sem til staðar er í þjóðfélaginu. Ég held að aldrei þessu vant geti verið að ekki sé ýkjalangt á milli afstöðu okkar í þessu efni. Mér finnst ástæða til að hafa áhyggjur af hinum geigvænlega kjaramun sem er við lýði í íslensku þjóðfélagi.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson talaði um að hér væri um að ræða lítils háttar breytingar á löggjöfinni. Ég held að það sé rétt hjá honum. Það er skynsamlegt fyrir okkur að fara vel yfir málið og velta við ýmsum steinum. Mér fannst hv. þm. Ögmundur Jónasson gera það ágætlega. Ég tók eftir því að hv. þm. talaði um að hann vildi lengja fæðingarorlofið. En hann er á móti því að taka til þess fjármagn sem farið hefur í Atvinnuleysistryggingasjóð. Hann er á móti því að nýta í því skyni 0,08% sem farið hafa af tryggingagjaldinu til að fjármagna Vinnueftirlitið. Síðan fór hann yfir það að hann væri fylgjandi því að greiða orlof í orlofi. Það teljast vera 700 millj. kr. sem færu í að uppfylla slík skilyrði ef um það yrðu sett lög. Ég vil því spyrja hv. þm., þar sem þetta eru engar smáupphæðir: Hvernig á að fjármagna þetta? Ég efast ekki um að ég fái góð svör við því. Annað varðandi orlof á orlof. Hv. þm. fór allt í einu að tala um þetta sem sérstakan rétt láglaunamanna. Hv. þm. veit að það er ekki rétt og hefur ekkert með rétt láglaunamanna að gera. Það er rangt af hv. þm. að leggja málið upp með þeim hætti. Einu rökin sem hann kom fram með og heyrst hafa eru að þetta sé spurning um jafnan rétt opinberra starfsmanna og þeirra sem á almenna markaðnum eru. Eins og menn þekkja er mikill munur þar á og mismunandi orlofsréttindi eru aðeins einn þáttur af því. Ég vil hins vegar nota tækifærið og spyrja hv. þm. Hann veit af hverju menn fá rétt til orlofslauna almennt. Menn eru í vinnu og hafa rétt til að fara í frí. Hvernig metur hv. þm. þann rétt í fæðingarorlofi? Til hvers er sá réttur? Er það til að fara í frí frá fjölskyldunni?

Hæstv. forseti. Ástæðan fyrir því að ég staldra við láglaunafólkið í þessu samhengi er að það fólk hefur ekki efni á að fara í sumarfrí ef gengið mun á þann rétt. Þess vegna staldra ég við það fólk. Hátekjufólkinu hef ég einfaldlega miklu minni áhyggjur af hvað það snertir. Varðandi spurninguna um tilkostnaðinn og tilfærslu á fjármunum úr Atvinnuleysistryggingasjóði yfir í Fæðingarorlofssjóð þá er ég einfaldlega að hvetja til raunsæis. Við getum litið til spádóma sem liggja þessu til grundvallar frá Alþýðusambandinu, frá Samtökum atvinnulífsins og Verslunarráðinu, sem hafa efasemdir um þetta. BSRB og fleiri aðilar telja að sjóðurinn rísi ekki undir þessum skuldbindingum. Þegar í ofanálag koma yfirlýsingar um að til standi að bæta kjör atvinnulauss fólks, sem ég fagna mjög ef af verður, þá mun það ganga á þennan sjóð einnig. Það er rétt hjá hv. þm. að menn verða að skoða þessa hluti af fullu raunsæi, ekki síst þegar menn hafa hvatt til að frekari skref verði stigin. Það er ein ástæðan fyrir því að Vinstri grænir eru eini flokkurinn á þingi sem er andvígur skattalækkunum. Ástæðan er sú að við viljum nota sameiginlega sjóði til að standa straum af réttindum á borð við þessi, sem við teljum mjög mikilvæg. Hvers vegna vil ég lengja réttinn? Jú, ég horfi á þetta út frá barninu sem viðmiðun. Ég tel að níu mánaða barn þurfi á því að halda að hafa foreldra sína lengur hjá sér og þurfi að hafa kost á sveigjanlegri tilveru, og verða ekki keyrt inn í vinnuferli hinna fullorðnu. Ég hvet til sveigjanleika og ef viðmiðunin er barnið þarf að lengja þennan tíma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir hreinskilin svör varðandi skoðanir hans sem gera það að verkum að hér yrði ekkert svigrúm til skattalækkana. Þetta vekur athygli vegna þess að það er ekki einungis hv. þm. Ögmundur Jónasson sem hefur þessar áherslur. Fulltrúar Samf. og Frjálsl. eru sama sinnis. Ég get að vísu ekki annað séð en þetta útheimti skattahækkanir. Ég get ekki séð annað miðað við þær forsendur sem fyrir liggja. Það liggur fyrir að þessir flokkar leggja í það minnsta enga áherslu á skattalækkanir, ef þeir ætla að vera sjálfum sér samkvæmir hvað þetta nefndarálit varðar. Ég get í raun ekki séð annað en að þeirra hugmyndir hefðu í för með sér skattahækkanir. Ég þakka hins vegar hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir hreinskilni hvað þetta varðar. Það er ágætt að fá þetta innlegg í umræðuna. Hv. þm. sagði hins vegar að þeir sem hefðu minni tekjur hefðu ekki efni á að fara í sumarfrí. Ég held að við verðum að setja þetta í samhengi og minnast þess að þessi réttur var ekki til staðar. Ég vek athygli á því að foreldrar geta skipt á milli sín fæðingarorlofinu og hægt er að taka það á 18 mánaða tímabili. Þessi réttur var ekki til staðar, honum var bætt við. Menn hafa sveigjanleika upp á 18 mánuði. Ég hef alltaf litið svo á að orlof þýði að sá sem það nýtir geti verið með fjölskyldu sinni. Þannig hef ég litið á það og ég held að flestir líti á það þannig. En miðað við málflutning hv. þm. Ögmunds Jónassonar þá lítur hann svo á að það þurfi sérstakan rétt til orlofs þegar fólk er með fjölskyldu sinni. Ég spyr: Til hvers þarf fólk slíkan rétt? Er það til þess að fá sér frí frá fjölskyldunni?

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi skulum við láta talsmenn Samf. og Frjálsl. um að skýra sjónarmið sinna flokka. Ég var einvörðungu að tala fyrir eigin hönd og þingflokks míns.

Er þetta ekki sameiginleg stjórnarandstaða?

Þetta er sameiginleg stjórnarandstaða, það er alveg rétt hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Við höfum unnið mjög vel saman að þessum málum. En ég ítreka að við erum að gera breytingar á lögum sem mjög víðtæk sátt er um. Ég þreytist ekki á að fullyrða það en við teljum að hægt sé að laga ýmsar brotalamir á þessum lögum, t.d. varðandi réttinn til orlofs. Það er hárrétt sem fram kom hjá hv. þm. Þetta er nýr réttur, réttur sem ekki var til staðar. Það er hárrétt. Þetta er nýr réttur en honum var aldrei ætlað að ganga á annan og eldri rétt sem einnig var til staðar, þ.e. réttinn til orlofs. En það gerir hann. Hann gengur á þann rétt. Þessi nýi réttur átti að tryggja launamanninum, karlinum eða konunni, föður eða móður, rétt til að vera með barni sínu á eins líkum kjörum og hann væri í starfi. Það er grunnurinn að baki þessari hugsun. Menn hafa því áhyggjur af því að þessi réttur skerði réttindi til sumarorlofs. Þetta kemur verst niður á lágtekjufólki. Þess vegna setti ég fram frv. um breytingar í þessu efni. Þess vegna hafa ASÍ og BSRB ályktað um þessi efni og þess vegna hefur stjórnarandstaðan sameinast um lagabreytingar til að tryggja launafólki þennan sjálfsagða rétt.

Frú forseti. Ég vil koma inn á nokkur atriði í tengslum við þetta mál, þessa breytingu á lögum um fæðingarorlof. Ég vil byrja á að segja að þegar lögin voru samþykkt árið 2000, lög um fæðingarorlof og foreldraorlof, tel ég að stigið hafi verið eitt merkilegasta skrefið í jafnréttismálum á Íslandi og jafnvel þótt víðar væri leitað, kannski í heiminum öllum. Í umræðunni megum við ekki gleyma því hvaða markmið var farið af stað með og hvers vegna þessi lög voru sett. Segja má að meginmarkmiðið með lögunum hafi verið tvíþætt. Í fyrsta lagi var lögunum ætlað að jafna stöðu karla og kvenna á vinnumarkaði, þ.e. gera þau jafnverðmæt fyrir vinnuveitandann, karlinn og konuna, og veita þeim jöfn tækifæri til starfa og launa. Annað markmiðið var auðvitað að tryggja rétt barnanna til samveru við báða foreldra sína á fyrstu mánuðum æviskeiðsins. Núna, árið 2004, er ekki nema ár síðan þessi lög tóku gildi að fullu. Öll þessi skref höfðu verið stigin og lögin tóku fullt gildi og svo hafði verið í eitt ár, virðulegi forseti. Það hryggir mig að sjá ýmsa þætti í þessu frv. án þess að að baki liggi félagslegar rannsóknir á afleiðingum lagasetningarinnar árið 2000, áhrifum af okkar ágætu fæðingarorlofslögum. Það eina sem við höfum fyrir framan okkur er greinargerð um að of háar greiðslur renni til nokkurra einstaklinga í samfélaginu en mér finnst það ekki nóg. Ég vil fá að vita, áður en við samþykkjum ákveðna þætti í þessu frv., t.d. þakið, hversu nálægt við höfum færst þessum tveimur markmiðum sem við lögðum af stað með. Engar rannsóknir hafa verið gerðar á því og hér liggur fyrir frv. sem á að spara ríkisvaldinu 150 millj., um 2% af útgjöldum sjóðsins. Virðulegi forseti. Ég ætla að nefna þrjú atriði sem ég hef sérstakar áhyggjur af í þessu svokallaða sparnaðarfrumvarpi. Það var hárrétt, sem hv. þm. Ögmundur Jónasson kom inn á, að um þessi lög ríkir víðtæk sátt. Ég er því hissa á að nú, ári eftir að lögin tóku gildi, eigi að kljúfa upp hópa í prinsippafstöðu gagnvart þakinu án þess að neins konar félagslegar úttektir á afleiðingum liggi til grundvallar. Við lögðum upp með að við ætluðum að jafna stöðu karla og kvenna á vinnumarkaðnum. Hefur það gerst? Höfum við færst nær því markmiði? Við vitum ekkert um það. Hvaða áhrif hafa þessi lög haft á það? Það er komið inn á þessi þrjú atriði sem ég tel vert að huga að í nefndaráliti minni hlutans. Í fyrsta lagi vil ég gera fjármögnun sjóðsins að umtalsefni. Eins og fram kemur í nefndaráliti minni hlutans er ljóst að stjórnvöld vanmátu sérstaklega stóraukna þátttöku karla í fæðingarorlofi við þessa lagabreytingu. Þau vanmátu þannig útgjöld sjóðsins til þess að reyna að mæta því en í frv. er lagt til að styrkja stöðu sjóðsins með auknu fjármagni úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Þetta finnst mér, virðulegi forseti, mjög undarlegt bix, að blanda saman Atvinnuleysistryggingasjóði og svo fæðingarorlofi. Þetta eru gerólíkir hlutir byggðir á sinni forsendunni hvor, hvor með sitt markmið að leiðarljósi. Ef menn sjá sameiginleg markmið með þessum tveimur félagslegu þáttum, atvinnuleysistryggingum og fæðingarorlofi, þá væri ágætt að fá að heyra þær röksemdir. Þær umsagnir sem félmn. hafa borist vegna frv. gagnrýna allar fjármögnunina. Þar má nefna ASÍ, Samtök atvinnulífsins og Verslunarráð. Allir þessir aðilar hafa gagnrýnt fjármögnun sjóðsins. Ég tel mikilvægt, eigum við að tryggja bæði Atvinnuleysistryggingasjóð og Fæðingarorlofssjóð til framtíðar, að við skoðum þetta nánar. Ég hef einnig áhyggjur af hinu svokallaða viðmiðunarákvæði. Í frv. er gert ráð fyrir að viðmiðunartímabilið verði lengt og tengt skattári. Þetta hefur með réttu verið gagnrýnt af ASÍ, BSRB og BHM sem benda á að í mörgum tilfellum geti hlutfall fæðingarorlofs af tekjum á fæðingartímabilinu farið úr 80% af tekjum niður í 70%. Þar erum við enn komin í leiðangur frá upphaflegum markmiðum, þ.e. það átti að vera fjárhagslegur hvati til að vera með börnum sínum í fæðingarorlofi. Þær tekjur sem miðað er við, sem eins og fram kemur í minnihlutaálitinu, geta verið hátt í þriggja ára gamlar, eignist viðkomandi barnið seint á árinu. Þar er farið í allt að því þriggja ára gamlar tekjur og ekki gert ráð fyrir að þær verði uppfærðar miðað við launavísitölu og verðlagsbreytingar á viðmiðunartímabilinu og tel ég það áhyggjuefni. Frú forseti. Það sem ég vildi aðallega fá að gera að umtalsefni er hið svokallaða þak á fæðingarorlofsgreiðslur. Ég kom inn á það áðan að ég get á þessum tímapunkti ekki samþykkt slíkt þak. Ég tel að við megum ekki missa sjónar á upphaflegu markmiði með þessum lögum. Ég tel það ekki 150 millj. kr. virði eða 50 millj. kr. virði, eins og hv. þm. Pétur Blöndal nefndi, að ganga svo gegn markmiðum laganna. Ég tel það ekki þess virði en væri til í að ræða það ef fyrir lægju félagslegar rannsóknir sem sýndu að leiðin sem við ákváðum að fara til að jafna stöðu karla og kvenna á vinnumarkaði hefði ekki gengið upp. Þá gætum við hugsanlega sest niður og rætt um slík atriði, um svo mikla grundvallarbreytingu og beygju út frá upphaflegum markmiðum. En ekkert slíkt liggur fyrir, frú forseti, og það veldur mér áhyggjum. Ég tel mikilvægt að lögin verði látin standa óbreytt og ekkert þak sett á. Ég vil jafnan rétt kynjanna til allra starfa í þjóðfélaginu, líka jafnan rétt kynja til hálaunastarfa. Við megum ekki gleyma því að háu launin liggja yfirleitt hjá forstjórum stórra fyrirtækja. Það er ekki eins og þetta sé almennt. Ég tel að ef við höfum ekki fjárhagslegan hvata til þess að þeir aðilar, sem yfirleitt eru karlmenn, fari í fæðingarorlof þá geti það haft ákveðin dómínóáhrif niður eftir stóru fyrirtækjunum, að menn taki ekki almennt fæðingarorlof. Það finnst mér áhyggjuefni vegna þess að þeir sem eru í valdastöðum í þjóðfélaginu eru líka fyrirmyndir. Þeir eru ekki bara fyrirmyndir starfsmanna sinna heldur eru þeir líka fyrirmyndir barnanna. Ég vil ekki að sonur minn alist upp við það, eins og það er núna, að eingöngu karlmenn séu í öllum valdastöðum og skynjun barnanna á valdi sé ávallt tengd körlum. Mér finnst þetta einn punktur í umræðunni sem ég tel að við þurfum að hafa til hliðsjónar. Það verður að vera fjárhagslegur hvati fyrir fyrirmyndir í samfélaginu til að taka fæðingarorlof. Ég vil, með leyfi forseta, grípa niður í ræðu Páls Péturssonar, þáv. hæstv. félmrh., sem mælti fyrir frv. upphaflega. Hann fjallaði einmitt um þetta þak og hjá honum kom fram að til álita hafi komið að hafa eitthvert hámark. Hann segir orðrétt í ræðu sinni þegar hann mælti fyrir frv.: ,,Mjög kom til álita að hafa hámark á mánaðargreiðslum en það varð þó ekki að ráði. Það þótti líklegt að hærra launaðir mundu þá ekki taka fæðingarorlof og jafnréttismarkmiðum milli kynja yrði síður náð.`` Ég spyr, virðulegi forseti, núv. hæstv. félmrh., hvað hefur breyst? Vissu menn ekki af þeim launum sem greidd eru í samfélaginu? Við vissum þegar lögin voru sett að það er launamunur. Ég vil spyrja, hvað hefur breyst í þessu sambandi. Ég ætla aðeins, með leyfi forseta, að fá að hlaupa á fjölda þeirra sem eru yfir því viðmiði sem hér er lagt til að hafa. Athyglisvert er að skoða hver kynjaskiptingin í þessum stöðum er. Með leyfi forseta ætla ég að vitna í minnihlutaálitið en þar segir orðrétt: ,,Á árinu 2003 fóru 195 manns yfir það þak sem frumvarpið gerir ráð fyrir að sett verði á hámarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði, þar af 178 karlar og 17 konur.`` Frú forseti. Ég tel að hlutföllin endurspegli einna helst að við erum alls ekki komin nógu langt í að ná þeim markmiðum sem upphaflega var stefnt að til að hægt sé að setja þak á greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði. Ég held áfram að vitna í minnihlutaálitið: ,,Þegar litið er til tekjudreifingar þessa hóps voru 88 karlar og tíu konur með tekjur á bilinu 600--700 þús. kr. árið 2003. Fjörutíu karlar og fjórar konur voru með tekjur á bilinu 700--800 þús. kr. Tvær konur voru með meira en 1 millj. kr. í mánaðartekjur og þrettán karlar.`` Virðulegi forseti. Það er augljóst að sparnaður Fæðingarorlofssjóðs af þessu verður ekki mikill. Hann verður um 150 millj. í heild verði frv. að lögum. Eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal nefndi eru það aðeins 50--60 millj. kr. sem þetta þak mun spara. Ég vil líka taka undir áhyggjur þeirra sem talað hafa um að verði slíkt þak sett á sé hætta á að það færist neðar. Við höfum séð annað eins gerast, að miðað sé við hvernig menn ætla að spara nú í Fæðingarorlofssjóði. Menn fara beint í að setja þak og hvað gera menn næst þegar á að spara? Þá er mjög líklegt að ætla að menn fari út í að lækka þakið. Ég vil fá a.m.k. einhverja tryggingu fyrir því að svo verði ekki. Frú forseti. Það er staðreynd að kynbundinn launamunur er til staðar. Ég tel, þó að það sé eingöngu persónulegt mat út frá þeim upplýsingum sem maður hefur í höndunum, að við höfum ekki færst nær þeim markmiðum að minnka þennan launamun frá því að lögin voru sett. Við erum ekki komin nándar nógu langt. Að auki vil ég nefna að konur eru mun færri í stjórnunarstöðum í samfélaginu en karlar. Þær sitja síður í stjórnum fyrirtækja, eru ekki forstjórar í fyrirtækjum og eru ekki í þeim hálaunastörfum sem um ræðir. Þetta tel ég, virðulegi forseti, að verði að laga. Ég vil sjá konur hafa jafnan rétt á þessum störfum og karla. Svo verður ekki ef við setjum þetta þak og okkur fer aftur um þessi fjögur ár hvað möguleika ungra kvenna til hálaunastarfa varðar. Þær standa þá ekki að fullu jafnfætis körlum á vinnumarkaði. Frú forseti. Eins og ég kom inn á tel ég mikla hættu á að hálaunamenn taki síður fæðingarorlof ef frv. verður að lögum. Þannig munu börn hálaunamanna ekki njóta samvista við báða foreldra sína á fyrstu mánuðum æviskeiðsins. Síðast en ekki síst verða konur enn síður ráðnar í þessar stöður og möguleikar þeirra minnka enn. Mér finnst við stíga stórt skref aftur á bak, fyrir hvað? Fyrir 50--60 millj.? Má ég nefna í því sambandi að fyrir örfáum dögum var lagt fram á þingi frv., svokallaður mjólkursamningur, sem hæstv. landbrh. lét gera. Hann var keyrður í gegn á tveimur vikum. Hvað á hann að kosta? 27 milljarða á næstu átta árum. Ég tel það ekki 50--60 millj. kr. virði að höggva í þau markmið sem við settum okkur. Við höfum ekki kannað hvaða áhrif þau hafa og höfum ekki gefið okkur nægan tíma til þess að ná markmiðum laganna og höfum ekki séð um hvaða stærðir er að ræða í þessu samhengi. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan tel ég 2% sparnað af heildarútgjöldum sjóðsins ekki þess virði, að setja á þak án nokkurra félagslegra rannsókna á afleiðingum fæðingarorlofslaganna réttara sagt. Ég er ekki tilbúin að samþykkja að setja á þak án nokkurra rannsókna á félagslegum afleiðingum þess. Ég vil benda á að fyrir þinginu liggur jafnréttisáætlun til fjögurra ára. Í þeirri jafnréttisáætlun er talað um að fara út í rannsóknir. En það sem mér þykir undarlegast er að sú rannsókn á að fara fram eftir að samþykkt hafa verið góð fæðingarorlofslög en síðan strax dregið úr áhrifum þeirra ári eftir að þau tóku gildi. Í þessari félagslegu rannsókn um áhrif laga á fæðingar- og foreldraorlof þyrfti að vera sérstök breyta til að skoða hvaða áhrif þetta þak mun þá hafa. Við munum ekki sjá þessa rannsókn verða að veruleika fyrr en eftir 2--3 ár. Virðulegi forseti. Ég hef það prinsipp í svona málum að við eigum að rannsaka fyrst og gera svo. Það hefur ekki verið gert í þessu tilfelli. Ég er ekki að segja nei við þaki á fæðingarorlof um alla eilífð en ég er ekki tilbúin til að samþykkja þetta þak á fæðingarorlofið án þess að fyrir liggi nægilegar kannanir. Þessi aðferð hefur ekki fengið að njóta vafans, ekki fengið þann tíma og það svigrúm sem við ætluðum henni upphaflega til þess að ná markmiðum sínum. Við erum komin allt of stutt í áttina að markmiðum laganna. Ég segi enn, sem á við um fleiri mál, að við þurfum að laga margt í vinnubrögðunum á hinu ágæta Alþingi. Það er allt of mikið um að við fáum stjórnarfrumvörp þar sem lagt er persónulegt mat á tiltekna stöðu og engar rannsóknir því til grundvallar. Óbreyttir þingmenn fá þar ekkert í hendurnar nema persónulegt mat til grundvallar lagasetningu. Mér finnst málin ekki nægjanlega skoðuð, ekki síst jafnréttismálin. Ég gagnrýndi það í félmn. í umfjöllun um jafnréttisáætlun hve lítið er um heildstæða yfirsýn yfir stöðu jafnréttismála í landinu. Við getum gert fína jafnréttisáætlun og sagt við ráðuneytin: Þetta er flott verkefni sem þú ert í, en menn vita ekki einu sinni hvað þeir eru að gera innbyrðis. Það vantar heildaryfirsýn, rannsóknir og úttekt á sviði jafnréttismála  Ég ætla að ljúka umfjöllun minni um þetta mál, frú forseti. Ég vona sannarlega að menn skoði hug sinn og spyrji sig að því þegar þeir greiða atkvæði um málið hvort það sé 50--60 millj. kr. virði að stefna markmiðum laganna um fæðingarorlof í hættu.

Hæstv. forseti. Við 1. umr. um málið lýsti ég almennt viðhorfum mínum til þess markmiðs að setja þak á greiðslur miðað við 600 þús. kr. tekjur, þ.e. 480 þús. kr. greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði. Ég lýsti jafnframt stuðningi við þau meginmarkmið sem kynnt voru af hæstv. félmrh. þegar mælt var fyrir málinu. Sú afstaða mín er óbreytt. Ég tel eðlilegt að setja viðmið við tekjur á þessar greiðslur og við höfum auðvitað tekið afstöðu til þess í Frjálslynda flokknum og föllumst á að setja takmörk á upphæðir greiðslna og viðmiðunartölur í því sambandi. Um það er ekki ágreiningur í okkar flokki að eðlilegt sé að setja þessum greiðslum einhver takmörk. Menn geta deilt um það hvaða sparnaður næst út úr þessu en þessi ráðstöfun er alla vega okkur að skapi. Við teljum óeðlilegt að miða við, í þessum réttindum sem tryggja á mönnum laun, verulega háar upphæðir sem hlaupið gætu jafnvel hlaupið á 2 millj. kr., þ.e. að greiða eigi 80% af því. Ég hef ekki trú á því að þótt þessi takmörkun sé sett sjái fólk sér ekki hag í því, út frá ýmsum ástæðum og m.a. því meginsjónarmiði að fá að vera með barni sínu, að nýta sér þann möguleika sem lögin bjóða upp á þótt greiðslur til þess takmarkist við 480 þús. kr. á mánuði. Það hljóta að teljast þokkalegar greiðslur í þjóðfélagi okkar, að fólk geti átt þær greiðslur vísar og jafnframt notið samvista við fjölskyldu sína og börn. Ég hef ekki trúa á því að sú aðgerð sem hér er boðuð verði til þess að karlar dragi almennt úr því að taka sér fæðingarorlof. Það er vissulega svo að körlum var færður nýr réttur sem kom til framkvæmda fyrir rúmu ári. Ég tel að það hafi verið gott skref. Ég hef ekki trú á að okkar þjóðfélag breytist þótt þessi takmörk verði sett, að feður færist á nýjan leik frá nýfæddum börnum sínum. Ég held að sá möguleiki sem hér stendur til boða verði fullnýttur. Þjóðfélag okkar hefur verið að breytast á undanförnum árum. Það þykir mikið sjálfsagðara að feður séu heima með nýfæddum börnum. Ég tel að það sé að mörgu leyti ágæt þróun og jákvæð þótt við sem eldri erum höfum aldrei fengið að nota þennan rétt og sá sem hér stendur hafi verið á síldarmiðum norður í höfum þegar börn hans voru að fæðast. Ég frétti kannski af þeim einum og hálfum sólarhring eftir að þau voru fædd. En það er auðvitað liðin tíð. Ég vona sannarlega að þær breytingar sem hér er verið að gera verði ekki til þess að afturhvarf verði í því að feður nýti sér þennan rétt. Ég hef ekki trú á því. Þjóðfélag okkar er einfaldlega að breytast og þetta eru eðlileg og sjálfsögð viðhorf í nútímaþjóðfélagi að feður nýti sér þennan rétt. Sú niðurstaða að miða við þessar 600 þús. kr. í tekjur sem hámark fyrir greiðslu í fæðingarorlofi er fyllilega réttlætanleg. Hún mun ekki valda þeim straumhvörfum að hér verði veruleg breyting eða hnignun þannig að feður hætti að nýta sér rétt sinn. Svo verður heldur ekki með hálaunakonur. Ég hef heldur ekki trú á því að hálaunaðar konur hætti að nýta sér þennan rétt. Ég tel að fólki sé tryggður ágætiskostur í fæðingarorlofi og í raun betri kostur en fólki stendur almennt til boða, í því sambandi er kannski nærtækast að skoða stöðuna hjá atvinnulausu fólki. Það er nærtækt að skoða í þessu sambandi stöðu atvinnulausra, í hverju fólk lendir þegar það verður atvinnulaust og fær greiðslur upp á 90 þús. kr., sem nú eru hámarksatvinnuleysisbætur. Það er mikið áhyggjumál og verður vonandi tekið til gaumgæfilegrar skoðunar á næstu missirum og árum hvernig auka má rétt atvinnulausra. Sem betur fer er verið að skoða þau mál. Félmrh. hefur sett á fót nefnd með aðilum vinnumarkaðarins til að skoða atvinnuleysisdagbótaútfærslur með það að markmiði að gera úrbætur í málefnum atvinnulausra. Ég leyfi mér að vonast til að þetta leiði til betri stöðu þeirra sem lenda í atvinnuleysi, einkum ef fólk lendir í því um langan tíma. Ég tek sérstaklega undir að huga þarf vel að því í framtíðinni. Áhyggjuefnið í þessu er að við erum að taka fé úr Atvinnuleysistryggingasjóði til að standa undir því sem hér er lagt til. ASÍ lýsir vel viðhorfum sínum til atvinnuleysis og telur að atvinnuleysi muni því miður ekki minnka eins og stjórnvöld hafa gert ráð fyrir. Þeir telja að fjármagn í Atvinnuleysistryggingasjóði geti rýrnað verulega og meira en gert er ráð fyrir í röksemdum með frv. ASÍ spáir því að eignarstaða sjóðsins fari jafnvel niður fyrir 3,8 milljarða kr. árið 2007. Það væri mikið áhyggjuefni ef það reyndist niðurstaðan. Það er að ýmsu að hyggja þegar fjallað er um þessi mál en ég er sammála meginefni frv. og við í Frjálslynda flokknum styðjum auðvitað þær brtt. sem við flytjum ásamt öðrum í stjórnarandstöðunni. Við vonumst til að tekið verði fullt tillit til þeirra tillagna við afgreiðslu málsins. Ég tel eðlilegt að líta til launavísitölunnar og setja viðmið á þróun þessara bóta, fæðingarorlofsbótanna. Ég held einnig, varðandi orlofsgreinina, að það þurfi líka að taka tillit til þess. Orlofsrétturinn er misjafn í þjóðfélaginu eftir kjarasamningum stétta. Sumar stéttir fá orlofið sitt greitt sem prósentu á öll laun, fá alltaf orlofið sitt greitt miðað við það að hafa stundað atvinnu. Aðrir hópar eiga orlofsrétt í föstum launum miðað við orlofstökutímabil. Það þarf vitanlega að líta til þess að þetta er réttur sem samið hefur verið um og hann verið lögfestur. Við hljótum að líta til þess að þessi réttur sé öllum tryggður. Ég tel eðlilegt að launþegar allir, hvort sem þeir eru í fæðingarorlofi eða ekki, eigi rétt á orlofslaunum sínum og orlofsrétti óháð fæðingarorlofi. Þetta er aðalefni málsins sem ég vildi víkja að varðandi viðhorf Frjálsl. Ég vona sannarlega að þær brtt. sem minni hlutinn leggur til og birtast á þskj. 1531 verði samþykktar. Þar af leiðandi gætum við í stjórnarandstöðunni stutt þetta mál. Afstaða okkar til málsins í heild sinni fer að nokkru eftir afgreiðslunni á brtt. sem minni hlutinn leggur til. Það kann að fara svo, ef öllum brtt. okkar er hafnað, að við þurfum að endurmeta afstöðu okkar til þessa máls í heild sinni. Ég er samt enn þeirrar skoðunar að meginefni málsins sé nokkuð sem við getum stutt.

Frú forseti. Hv. þm. segist ekki hafa trú á að menn fresti því að fara í fæðingarorlof þótt bæturnar væru lækkaðar. Mætti ekki lækka þær meira? Mætti ekki lækka þær niður í 400 þús. kr. launaviðmið eða niður í 320 þús. kr. í bætur? Mundi það stoppa menn eða hvar eru mörkin? Önnur spurning. Í Lífeyrissjóði sjómanna, eins og í öðrum lífeyrissjóðum, fá örorkulífeyrisþegar örorkulífeyri miðað við tekjur án hámarks. Telur hv. þm. ekki koma til greina að setja svipað hámark þar, með nákvæmlega sömu rökum, frú forseti?

Herra forseti. Fyrri spurningin sneri eiginlega að samvisku hvers og eins. Hv. þm. Pétur Blöndal verður að svara því fyrir sig hvort hann tími að fara í fæðingarorlof ef hann yrði svo heppinn að eignast barn. Ég get ekki svarað fyrir hann eða nokkurn annan Íslending. Ég met það hins vegar svo að ekki sé ástæða til þess hjá fólki að hætta við að taka fæðingarorlof þótt þak sé á greiðslum til þeirra. Því verður hver og einn að svara fyrir sig og eiga við samvisku sína. Varðandi örorkulífeyrinn þá veit ég ekki til þess að einn einasti lífeyrisþegi í Lífeyrissjóði sjómanna komist yfir 600 þús. kr. á mánuði. Mér er ekki kunnugt um það.

Frú forseti. Ég hygg að það kunni að finnast dæmi þess að í Lífeyrissjóði sjómanna sé örorkulífeyrir 480 þús. kr. á mánuði. Til þess liggja til grundvallar um 600--700 þús. kr. mánaðarlaun sem er ekki voðalega sjaldgæft, t.d. hjá togarasjómönnum. Menn þurfa ekki að hafa greitt nema í þrjú ár í sjóðinn af 800--900 þús. kr. tekjum. Verði þeir öryrkjar fá þeir það framreiknað til 67 ára aldurs sem gefur þeim 67% af tekjum, þ.e. um og yfir hálfa milljón.

Hæstv. forseti. Ég er því miður ekki með lögin um Lífeyrissjóð sjómanna fyrir framan mig. Ég hygg þó að í lögum um Lífeyrissjóð sjómanna hafi fyrir nokkrum árum verið sett inn viðmið varðandi hámarksörorkubætur. Þar að auki var sett inn viðmið í Lífeyrissjóð sjómanna um að örorkulífeyrisþegi fengi mat eftir því hvort hann væri örorkulífeyrisþegi til sjómannsstarfa eða annarra starfa, þ.e. endurmat eftir ákveðinn tíma. Mig minnir að það hafi verið þrjú ár. Ég hygg að hv. þm. Pétur H. Blöndal, sem yfirleitt hefur haft miklar áhyggjur af stöðu lífeyrisþega í þessu landi, kannski sérstaklega lífeyrisstöðu sjómanna, sé að vitna til einhvers dæmis sem ekki er raunverulegt. Ég held að hann sé með tilbúið dæmi. Ég vona að hv. þm. leggi þetta dæmi fram í umræðunni um lífeyrissjóðina. Ég hygg að það sé ekki til.

Herra forseti. Það er fátt sem ógnar heimsfriðnum jafnmikið og átökin fyrir botni Miðjarðarhafs. Gróf mannréttindabrot og ofbeldi Ísraelsstjórnar gagnvart íbúum herteknu svæðanna í Palestínu aukast stöðugt. Ísraelsstjórn lætur elta uppi og drepa forustumenn Palestínumanna og hún hefur jafnvel lýst því yfir að til greina komi að drepa Arafat, réttkjörinn forustumann palestínsku þjóðarinnar. Daglega eru alþjóðalög brotin. Samþykktir öryggisráðs SÞ eru hunsaðar og eindregin tilmæli Evrópusambandsins að engu höfð. Ísraelska ríkisstjórnin heldur Palestínumönnum í helgreipum. Ofbeldi fæðir alltaf af sér ofbeldi. Illvirkjum Ísraela er svarað með skelfilegum sjálfsmorðsárásum palestínskra ungmenna sem við þessar ömurlegu aðstæður sjá hvorki von né tilgang með lífi sínu. Það er þessi vítahringur sem kyndir undir vaxandi ólgu um allan hinn arabíska heim. Hann er eldsmaturinn á bálið í Írak, hann leggur stöðugt til nýja liðsmenn hermdarverkasamtaka eins og al Kaída sem jafnvel við Íslendingar höfum þurft að bregðast við með margvíslegum hætti. Allt gerist þetta í skjóli Bandaríkjastjórnar og Bush forseta. Hann hefur nú hellt olíu á eldinn með því að veita Sharon og Ísraelsstjórn skjól til að ganga enn þá lengra en áður. Í síðasta mánuði lagði hann blessun sína yfir að Ísraelsstjórn innlimaði varanlega helming af vesturbakka Jórdan. Hluti af þeirri áætlun birtist okkur í skelfilegum fregnum frá Rafa á Gaza-svæðinu þar sem tugir saklausra borgara voru drepnir og hundruð húsa voru jöfnuð við jörðu. Sú árás var svo skelfileg að meira að segja einn ráðherra í sjálfri ríkisstjórn Sharons líkti henni við árásir nasista á heimili foreldra sinna í síðari heimsstyrjöldinni. Bush Bandaríkjaforseti studdi sömuleiðis ákvörðun Ísraela um að leyfa flóttamönnum ekki að snúa aftur til heimila sinna á herteknu svæðunum. Evrópusambandið, aðalritari SÞ og fjöldi þjóða um allan heim hafa fordæmt óverjanlegan stuðning Bandaríkjanna við landránið. Stefnubreyting Bandaríkjanna, sem sprettur af hreinni hentistefnu til þess að auka líkur á endurkjöri Bush sem forseta, hefur í reynd gert út af við friðarferlið og eytt trúverðugleika Bandaríkjanna sem sáttasemjara í deilunni. Alþjóðasamfélagið þarf þess vegna að finna nýjar leiðir til áherslu á kröfuna um að Ísraelsstjórn stöðvi árásir á Palestínumenn, dragi heri sína til baka frá öllum herteknu svæðunum og setjist að samningaborðinu. En hvað í ósköpunum getur þá smáríkið Ísland gert? Við höfum sterk áhrif meðal Norðurlandaþjóðanna. Á tímum aðskilnaðarstefnunnar í Suður-Afríku léku Norðurlandaþjóðirnar aðalhlutverk þegar þjóðir heims hófu viðskiptaþvinganir gegn Suður-Afríku og mörg ríki heims slitu raunar líka stjórnmálasambandi. Norðurlöndin gegndu líka lykilhlutverki við efnahagslega uppbyggingu í kjölfar þess að apartheid-stjórnin féll. Það er því þrennt, herra forseti, sem ég tel að við getum gert. Í fyrsta lagi geta Norðurlöndin borið fram formleg mótmæli gegn landráninu nýja, bæði við stjórnir Ísraels og Bandaríkjanna. Í öðru lagi geta Íslendingar haft frumkvæði að því að Norðurlöndin stórauki efnahagslegan stuðning við uppbygginguna í Palestínu. Íslensk stjórnvöld gætu þar gengið á undan með góðu fordæmi með því að veita rausnarlegan stuðning við uppbyggingu heilsugæslu sjálfboðaliðasamtaka undir stjórn dr. Mustafas Barghouthis sem Íslendingum er að góðu kunnur. Í þriðja lagi gætu íslensk stjórnvöld líka haft frumkvæði að því að Norðurlöndin og EFTA-ríkin ræddu um það formlega sín á milli hvort það sé tímabært að íhuga efnahagslegar aðgerðir. Það eitt að slíkt vitnaðist hefði fælandi áhrif á Ísraelsstjórn. Slíkt frumkvæði af okkar hálfu mundi vekja mikla athygli á alþjóðavísu. Ég minni á það, herra forseti, að Íslendingar hafa áður tekið djarfhuga forustu eins og varðandi viðurkenningu Eystrasaltsríkjanna. Ég hef því leyft mér að spyrja hæstv. utanrrh.: Er hann reiðubúinn að beita sér fyrir því að Ísland veiti myndarlegan stuðning við uppbyggingu t.d. heilsugæslu í Palestínu? Er hann reiðubúinn til þess að hafa forgöngu um formleg mótmæli Norðurlandaþjóðanna við bæði Ísraelsstjórn og Bandaríkin vegna hins nýja landráns? Er hann reiðubúinn til þess að ræða formlega við Norðurlöndin og EFTA-þjóðirnar um hvort tímabært sé að beita efnahagslegum aðgerðum eins og að ríki dragi sig út úr fríverslunarsamningum við Ísrael?

Herra forseti. Lengi getur vont versnað fyrir botni Miðjarðarhafs og hætt er við að margir örvænti um framtíð friðarferlisins nú í dag. Það virðist afskaplega erfitt að rjúfa vítahring ofbeldisverka við núverandi kringumstæður. Á undaförnum missirum hafa ísraelsk stjórnvöld beitt yfirburðamætti sínum til að reisa aðskilnaðarmúr á hernumdu landi, taka palestínska leiðtoga af lífi án dóms og laga og nú síðast að ráðast inn í Rafa-flóttamannabúðirnar á Gaza-svæðinu þar sem tugir Palestínumanna hafa fallið og þúsundir misst heimili sín. Það er að sjálfsögðu ljóst að Ísraelsmenn hafa rétt til sjálfsvarnar samkvæmt alþjóðalögum en að sama skapi eru fyrrnefndar aðgerðir ótvírætt brot á alþjóðalögum og alls ekki fallnar til þess að stuðla að friði og stöðugleika. Varðandi spurningar hv. þingmanns vil ég taka fram að íslensk stjórnvöld hafa á undanförnum árum veitt Palestínumönnum töluverða fjárhagsaðstoð, hvort tveggja tvíhliða, og einnig með milligöngu alþjóðlegra og fjölþjóðlegra samtaka, t.d. SÞ. Þegar rætt er um frekari aðstoð þarf að gera greinarmun á annars vegar tímabundinni neyðaraðstoð og hins vegar langvarandi aðstoð við endurreisn. Neyðaraðstoð kemur að sjálfsögðu ávallt til greina ef Palestínumenn og alþjóðlegir samstarfsaðilar kalla eftir slíku. Forsenda aðstoðar við endurreisn hlýtur hins vegar að vera friður og stöðugleiki. Ég hef séð með eigin augum þá eyðileggingu sem hefur átt sér stað á ýmsum mannvirkjum. Íslensk stjórnvöld eru reiðubúin til að leggja meira af mörkum, en það verður að vera með raunhæfum og skilvirkum hætti í samstarfi við stórtækari aðila. Þegar spurt er sérstaklega um heilsugæslu má geta þess að ég tók í liðinni viku þá ákvörðun að Ísland mundi styðja ályktun 57. ráðsfundar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar þar sem aðgerðir Ísraelshers á hernumdu svæðunum voru fordæmdar og lýst áhyggjum yfir áhrifum þeirra á heilbrigðismál Palestínumanna. Í öllum slíkum tilvikum hafa Norðurlöndin samráð sín á milli. Þessi ályktun var samþykkt með atkvæðum 76 ríkja, 36 sátu hjá og sex voru andstæð. Hvort tveggja Norðurlönd og aðildarríki ESB voru klofin í afstöðunni til þessarar ályktunar og t.d. Danmörk og Noregur töldu rétt að sitja hjá. Þetta segi ég sem dæmi um samstarf Norðurlandanna á þessu sviði að því er varðar mótmæli, en þar er ekki alltaf um samstöðu að ræða. Þess má geta að íslensk stjórnvöld hafa almennt þá afstöðu að ekki sé gagnlegt að færa svæðisbundin deilumál inn á vettvang faglegra samtaka eða stofnana þannig að alþjóðleg samstaða og aðgerðir á sértækum en mikilvægum sviðum verði háðar duttlungum pólitískra deilumála. Á hinn bóginn var það mat mitt að að þessu sinni væri þróun mála fyrir botni Miðjarðarhafs með þeim hætti að það væri rétt að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin léti til sín taka. Að því er varðar hugsanlegar viðskiptaþvinganir og þau atriði sem hv. þm. ræddi hér um er rétt að taka fram að slíkt hefur iðulega borið á góma milli Norðurlandanna. Við teljum að það sé ekki rétt að beita viðskiptaþvingunum gegn Ísrael og það sé ekki til árangurs, þ.e. ef markmiðið er að stuðla að varanlegum friði og stöðugleika fyrir botni Miðjarðarhafs. Ekkert bendir til þess að önnur Norðurlönd eða ESB íhugi svo róttækar aðgerðir enda líklegt að þessi ríki mundu þá missa öll pólitísk áhrif á framvindu mála. Hvað varðar hugsanlega uppsögn fríverslunarsamnings EFTA er skemmst frá því að segja að slík aðgerð mundi valda Palestínumönnum mun meiri erfiðleikum en Ísraelsmönnum. Aðgangur og tollafgreiðsla fyrir vörur milli sjálfsstjórnarsvæða Pelstínumanna annars vegar og EFTA-ríkjanna hins vegar byggir að mestu á fríverslunarsamningnum við Ísrael og uppsögn mundi að öllum líkindum koma algjörlega í veg fyrir frekari viðskipti miðað við núverandi ástand. Þá koma EFTA-ríkin fram sem ein heild í samningsgerð og hvað varðar viðskiptahagsmuni ríkjanna að mestu leyti. Uppsögn Íslands á einum fríverslunarsamningi á þessu svæði mundi ekki aðeins skaða íslenska útflutningshagsmuni heldur einnig hafa mjög skaðleg áhrif á stöðu okkar innan EFTA. Þetta hefur iðulega verið rætt á vettvangi Norðurlandanna.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þó að stuttur tími sé gefur hún færi á því að drepa aðeins á stöðu mála sem er auðvitað skelfilegri en nokkru sinni fyrr. Er þá langt til jafnað. Það má líka minna á að það er að verða lítið úr þeirri röksemd og réttlætingu Bandaríkjamanna fyrir Íraksstríðinu að í tengslum við þá aðgerð yrði komið á friði og Bandaríkjamenn mundu beita afli sínu til að stilla til friðar fyrir botni Miðjarðarhafsins. Var okkur ekki m.a. lofað þessu, herra forseti, þegar verið var að réttlæta innrásina í Írak? Jú, ég man ekki betur. En við sjáum hvernig það er, akkúrat hið gagnstæða er að gerast, Bandaríkjamenn ganga lengra en nokkru sinni í stuðningi við og að veita skjól ofbeldisfullri framgöngu öfgamanna í Ísrael eins og framferði þeirra nú um stundir í flóttamannabúðunum í Rafa og víðar á Gaza-ströndinni m.a. ber með sér. Húsbrot, árásir, dráp, limlestingar á óbreyttum borgurum og þar fram eftir götunum. Ég tel miklu meira en tímabært að taka til íhugunar sértækar viðskiptaþrýstiaðgerðir. Þær geta verið af mörgum toga og mundu án efa koma við Ísrael og hafa áhrif pólitískt þótt ekki væri nema að sett yrði fjárfestingarbann og bann við sölu vopna og hátæknibúnaðar inn í landið og láta þann þrýsting standa á Bandaríkjamenn sem auðvitað fóðra Ísraela að þessu leyti, bæði peningalega og hvað varðar vopn og búnað til styrjaldarrekstursins. Ég minni svo á að ég hef ítrekað óskað eftir fundi í utanrmn. Þar liggur óafgreidd tillaga mín og hv. þm. Ögmundar Jónassonar um að mótmæla byggingu aðskilnaðarmúrsins og ég tel tímabært að Alþingi fylgi þeirri hefð sem skapast hefur, að gefa tóninn í þessum efnum. Ég minni á samþykktir Alþingis bæði frá 1989 og 2002. Ég tel rétt að áður en Alþingi lýkur störfum geri það hreint fyrir sínum dyrum í þessum efnum og afgreiði ályktun þar sem framferði Ísraelsmanna er mótmælt.

Hæstv. forseti. Vegna orða hv. þingmanns vil ég byrja á að rifja það upp að þann 30. apríl 2002 samþykkti Alþingi þál. um deilur Ísraels og Palestínumanna sem flutt var af utanrmn. Í þessari ályktun var ofbeldi fyrir botni Miðjarðarhafs fordæmt og þess krafist að ofbeldisverkum linnti, öryggi borgara yrði tryggt og mannréttindi virt. Jafnframt var skorað á Ísraela að draga herlið sitt til baka frá sjálfsstjórnarsvæðum Palestínumanna og þess krafist að hafnar yrðu friðarviðræður um sjálfstætt ríki Palestínumanna og öryggi Ísraelsríkis innan alþjóðlegra viðurkenndra landamæra. Í ályktun sinni lýsti Alþingi því yfir að þjóðum heims bæri að stuðla að því að Ísraels- og Palestínumenn leystu úr ágreiningsefnum sínum á grundvelli alþjóðalaga og samþykkta SÞ. Öryggisráð SÞ ályktaði enn vegna ástandsins á Gaza-svæðinu þann 19. maí sl. Þar eru m.a. dráp á óbreyttum palestínskum borgurum og eyðilegging heimila fordæmd. Þann sama dag var send út fréttatilkynning frá utanrrn. þar sem utanrrh. fordæmir árásir Ísraelshers á menn og mannvirki á Gaza-svæðinu, einkum dráp og limlestingar á óbreyttum borgurum, þar með talið börnum, og eyðileggingu á heimilum þúsunda Palestínumanna. Aðgerðir Ísraelsmanna eru ótvírætt brot á alþjóðalögum þar sem Gaza-svæðið er hernumið í andstöðu við ítrekaðar ályktanir öryggisráðs SÞ. Afstaða íslenskra stjórnvalda liggur því skýrt fyrir. Hæstv. forseti. Það er mjög erfitt fyrir alþjóðasamfélagið að horfa upp á þessa atburði. Saklausir borgarar beggja aðila líða og ekki sér fyrir endann á ofbeldinu. Þjóðir heims verða að taka höndum saman og reyna að tryggja varanlegan frið fyrir botni Miðjarðarhafs.

Hæstv. forseti. Ísraelsmenn reisa múra, þeir stunda aftökur á leiðtogum Palestínumanna, hversu umdeildir sem þeir nú annars eru, og hin svokallaða regnbogaaðgerð Ísraelshers í síðustu viku þar sem skriðdrekar og brynvarðar jarðýtur voru send inn í Rafa-flóttamannabúðirnar á Gaza-svæðinu til að skjóta á Palestínufólk, hræða það og drepa, til þess að leggja heimili þess í rúst lýsti ótrúlegri grimmd og mannfyrirlitningu öfgasinnaðra ísraelskra stjórnvalda. Eldflaugum var m.a. skotið á mannfjölda sem hafði ekkert annað til saka unnið en að mótmæla þessum árásum á fjölskyldur sínar og heimili. Tíu manns féllu í valinn fyrir hermönnum Ísraels sem kunnu engin önnur ráð gegn vopnlausum mannfjölda en að skjóta á hann eldflaugum úr öruggri fjarlægð. Talið er að Ísraelsmenn hafi myrt 50 óbreytta borgara á örfáum dögum. Þessi aðgerð var og er af mörgum talin hreinn og klár stríðsglæpur. Hvers vegna frömdu ísraelsk stjórnvöld þessi voðaverk? Jú, sú ástæða var gefin að ísraelsk stjórnvöld grunaði að verið væri að smygla vopnum frá Egyptalandi til skæruliða á Gaza-svæðinu. Þegar fréttir berast af svona hryllilegum illvirkjum þar sem menn þykjast vera að bregðast við gegn hryðjuverkum hlýtur maður að staldra við. Það er nefnilega þannig að tvennt þarf til að hindra hryðjuverk, það þarf að hindra það að hryðjuverkamenn geti framið voðaverk sín en það verður líka að forðast að skapa umhverfi sem býr til hryðjuverkamenn. Það er mikil þversögn í því að íslensk stjórnvöld skuli ekki gera neitt þegar Ísraelsmenn fremja hryðjuverk og skapa umhverfi sem býr til hryðjuverkamenn á sama tíma og þessi sömu íslensku stjórnvöld gangast undir það að styðja innrás í heilt ríki einmitt undir því yfirskini að verið sé að berjast gegn hryðjuverkum. Í þessu er falin mikil þversögn. Það er svo sem ekkert nýtt að maður heyri þversagnakenndan málflutning hjá framsóknarmönnum á þessum síðustu og verstu tímum. Lengi getur vont versnað.

Virðulegi forseti. Árið er 1948. Tólf ára drengur flýr þorp í Palestínu eftir grimmilega árás þar sem foreldrar og systkini létu lífið. Á flóttanum hittir hann frænku og jafnöldru með sömu bitru reynslu úr heimkynnum sínum. Saman halda þau út í óvissuna og hafna í Beirút. Það er dóttir þeirra, sjálf orðin foreldri, sem fylgir hópi 40 Íslendinga um flóttamannabúðirnar í Shattila í Beirút nú um páskana, Shattila-búðirnar, sem kristnir falangistar réðust inn í árið 1982 til að sækja hermdarverkamenn en drápu konur, börn og gamalmenni á hrottafenginn hátt þegar engir slíkir fundust. Dóttirin fer með okkur á grasvöllinn handan búðanna þar sem stórvirkar vinnuvélar Ísraela tóku fjöldagröfina sem fórnarlömbunum var mokað ofan í. Hún man þessa nótt en segir þó frá á látlausan hátt. Í Shattila-búðunum blasti við okkur líf fólks án framtíðar. SÞ leigja landið af ríkum landeigendum. Flóttafólkið er óvelkomið í Líbanon og hefur engin borgaraleg réttindi. Vinnu er aðeins að hafa ef enginn annar fæst til að vinna hana. Þau tilheyra engri þjóð, hafa ekki vegabréf og geta því ekkert farið. Þriðja kynslóðin, falleg brosandi börn, er að vaxa upp í búðunum án þeirra möguleika sem jafnaldrar þeirra í frjálsum löndum eiga. ,,Munuð þið segja frá okkur,`` spyr dóttirin, ,,reyna að hjálpa okkur --- eða verðum við bara minning úr ferðalagi?`` Við erum öll djúpt snortin og mér er ljóst á þessari stundu, virðulegi forseti, að arabaþjóðir munu aldrei ganga að friðarskilmálum sem tryggja ekki nýtt líf og þjóðerni fyrir flóttafólk í Miðausturlöndum.

Hæstv. forseti. Eins og fyrri daginn verður ekki séð hvernig mögulegt er að rjúfa vítahring ofbeldisverka og koma á nokkuð eðlilegu ástandi í málefnum Ísraels og Palestínu. Þvert á móti virðast logarnir í ófriðarbálinu aukast. Það hefur verið ógnvænlegt að fylgjast með þeim atburðum sem verða nánast daglega á þessu svæði. Framferði Ísraelsmanna gagnvart palestínsku þjóðinni, leiðtogum þeirra og almenningi hefur fyrir löngu misboðið heimsbyggðinni. Sama má segja um aðgerðir sem Palestínumenn hafa haft uppi gagnvart Ísraelsmönnum. Alþjóðasamfélagið hefur ítrekað beitt sér fyrir lausn á málum og íslensk stjórnvöld og Alþingi hafa margoft komið sjónarmiðum sínum á framfæri gagnvart þessum aðilum. Allt hnígur að því að beita deiluaðila þrýstingi til þess að ná saman um framtíðarlausn á sambúðarvanda þessara þjóða. Sú afstaða okkar hefur komið fram, og er óbreytt, að varanleg lausn felist í því að öryggi Ísraelsríkis verði best tryggt innan vopnahléslínunnar frá 1949 og að stofnað verði sjálfstætt ríki Palestínumanna. Við núverandi aðstæður gæti sú forsenda virst öfugmæli að Ísraelsmenn telji sig örugga innan eigin landamæra en um leið verður að tryggja efnahagslegan grundvöll ríkis Palestínumanna og samfélag þjóðanna verður að hlaupa undir bagga með þeim um leið og aðstæður leyfa. Það er ljóst að það óréttlæti og ofbeldi sem á sér stað verður ekki afnumið með endurteknu og auknu óréttlæti og ofbeldi. Þvingaður friður getur vart orðið varanlegur. Eftir stendur að nágrannaríki þessara þjóða og alþjóðasamfélagið í heild bera mikla ábyrgð og þessir aðilar verða áfram að beita sér fyrir lausn mála. Sem fyrr er það skoðun mín að þar leiki Bandaríkjamenn lykilhlutverk. Þeim ber að beita sér heiðarlega og af alefli fyrir lausn mála á svæðinu og standa þannig undir þeirri miklu ábyrgð sem þeir bera.

Hæstv. forseti. Hæstv. utanrrh. hefur fordæmt ofbeldi Ísraela gegn Palestínumönnum og er það vel. Hins vegar verð ég að segja að mér finnst rangt að tala nánast í sama orðinu um kynþáttamúrinn og rétt Ísraela til sjálfsvarnar. Spurningin sem við nú stöndum frammi fyrir er hvað Íslendingar geti gert til að stöðva ofbeldið sem Palestínumenn eru beittir. Ég hef hreyft þeirri hugmynd og leitað álits félagsins Ísland -- Palestína hvort ráð væri að Ísland sliti stjórnmálasambandi við Ísrael. Í mjög athyglisverðu svari félagsins, sem birtist á heimasíðu minni, segir að ofbeldið verði ekki stöðvað með því einu að fordæma það, heldur ekki með því að höfða til betri vitundar eða samvisku ísraelsku herforingjanna. Félagið kemst að þeirri niðurstöðu að nú eigi að segja upp viðskiptasamningum Íslands og EFTA við Ísrael og skora á Evrópusambandið að gera slíkt hið sama. Í niðurlagi svars félagsins Ísland -- Palestína við fyrrgreindri fyrirspurn segir m.a., með leyfi forseta: ,,Á meðan stjórnarherrar í Ísrael sýna enga viðleitni til að fara að alþjóðalögum, og virða ályktanir öryggisráðsins að vettugi, þá þjónar það engum tilgangi að eiga í stjórnmálatengslum við landið. Það hefði á hinn bóginn heilmikinn tilgang að slíta slíku stjórnmálasambandi, því að þannig væri mjög alvarlegum skilaboðum komið áleiðis til Ísraelsstjórnar.`` Loks segir: ,,Þótt Ísland teljist ekki til voldugra ríkja heimsins þá geta siðferðileg áhrif okkar verið mikil í þessu sambandi. Eftir því yrði tekið í Ísrael og um allan heim ef eitt af elstu vinaríkjum Ísraels segði: Nei, nú er komið nóg.``

Virðulegi forseti. Ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs er grafalvarlegt og því miður er fátt sem bendir til breytinga á því. Mannvíg, sjálfsmorðssprengjuárásir og brot á mannréttindum eru ekki leið til lausnar á þessu hræðilega ástandi. Engin leið önnur kemur til greina en að leita pólitískra og diplómatískra lausna. Mjög oft hafa menn talið að lausn væri í nánd. Nefna má friðarsamkomulag Egypta og Ísraelsmanna árið 1979, viðurkenningu PLO á Ísrael árið 1988, sem leiddi til beinna samningaviðræðna, Óslóarsamkomulagið hið fyrra árið 1993 og hið síðara árið 1995. Ekkert bar þann árangur sem við höfðum auðvitað öll vonað og heimsbyggðin hafði vænst. Sú algjöra tortryggni og hið fullkomna hatur sem þarna ríkir leyfir ekki að friður komist á. Friðarvegvísirinn á árinu 2002 vakti enn vonir um að stuðla mætti að friði fyrir botni Miðjarðarhafs. Þessi mikla friðaráætlun fól í sér ítrekaða viðurkenningu á Palestínuríki og var studd af Evrópusambandinu, Bandaríkjunum, Rússlandi og SÞ. Þetta var mikilvægur áfangi á friðarferli sem menn höfðu vonað að bæri árangur. Því miður er þessi áætlun nú algjörlega runnin út í sandinn. Ísraelar hafa ráðið Gaza-svæðinu og umtalsverðum hluta Vesturbakkans frá lokum sex daga stríðsins árið 1967. Samkvæmt friðarferlinu, friðarvegvísinum sem nú er í tætlum, var gert ráð fyrir stofnun bráðabirgðaríkis Palestínu á þessu svæði strax á næsta ári þótt ætlunin hafi verið að ljúka samningum um landamærin síðar. Aðalatriðið nú er að menn reyni að nýju að vekja upp friðarvegvísinn. Forsendan er auðvitað gagnkvæm viðurkenning deiluaðila, annars vegar Ísraela á sjálfstæðu ríki Palestínumanna og hins vegar á viðurkenningu Palestínumanna, þar með talið hryðjuverkasamtakanna Hamas, á tilveru Ísraelsríkis. Á meðan slíkt liggur ekki fyrir verða reistir múrar og ofstæki ríkir. Við eigum eins og jafnan að leggjast á árar með friðelskandi þjóðum og knýja á um friðsæla, pólitíska og diplómatíska lausn.

Forseti. Við Íslendingar berum á okkar hátt ábyrgð á því sem fram fer í landinu helga. Við gerum það þótt ekki sé nema vegna þess að við stóðum sjálf, nýfrjáls þjóð árið 1944, að því árið 1948 að Ísraelsríki varð stofnað með þátttöku okkar í atkvæðagreiðslunni á þingi SÞ 19. nóvember 1947. Við erum í margs konar tengslum og viðskiptum við Ísraelsríki og við höfum einnig margvísleg tengsl og erum bandamenn þeirra ríkja sem helst geta haft áhrif á gang mála suður þar. Vandamálið er flókið og við eigum ekki að draga úr því í þessari umræðu. Ábyrgðin er margs kyns og auðvitað þurfa Palestínumenn að skoða í eigin barm þegar þeir líta yfir alla þessa sögu. Þó er eitt ljóst og það er að voldugasta ríki heims og forustumenn þar, forseti Bandaríkjanna og forustumenn á Bandaríkjaþingi, hafa í höndum sér þann lykil sem einn gengur að upphafi á lausn fyrir botni Miðjarðarhafs. Það er sorglegt að forseti Bandaríkjanna skuli nú hafa breytt um stefnu frá því sem forverar hans tveir, Clinton og Bush eldri, höfðu gagnvart þessum málum. Það er líka sorglegt að sú stefnubreyting skuli eiga sér uppruna í þeirri kreddukenningu gagnvart Miðausturlöndum sem fram kemur í Íraksstríðinu. Og það er enn þá sorglegra að við skulum með ákvörðun forustumanna okkar tveggja sem hér sitja mér á hægri hönd hafa stutt það stríð. Það sem við eigum nú að leggja til málanna, auk okkar eigin aðgerða, er að breyta sjálf um stefnu gagnvart þessu, standa í lappirnar og segja Bush Bandaríkjaforseta og Bandaríkjamönnum að við séum ósátt við þetta og draga þá til ábyrgðar fyrir því sem nú er að gerast þar suður.

Herra forseti. Það virðist erfitt að rjúfa þann vítahring ofbeldisverka sem einkennir alla framvindu mála við botn Miðjarðarhafs. Innan raða beggja deiluaðila er að finna menn sem hafa boðorðið um auga fyrir auga og tönn fyrir tönn í heiðri. Á meðan hófsamari öfl meðal Palestínumanna og Ísraelsmanna ná ekki að setja öfgaöflunum stólinn fyrir dyrnar virðist þróunin sífellt horfa á verri veg. Því fylgir mikil vanmáttartilfinning að fylgjast með getuleysi alþjóðasamfélagsins til þess að stuðla að raunverulegri friðarþróun í þessum heimshluta. Á undanförnum missirum hafa ísraelsk stjórnvöld beitt yfirburðamætti sínum til að reisa aðskilnaðarmúr á hernumdu landi, taka palestínska leiðtoga af lífi án dóms og laga og nú síðast til að ráðast inn í Rafa-flóttamannabúðirnar á Gaza-svæðinu þar sem tugir Palestínumanna hafa fallið og þúsundir misst heimili sín. Ljóst er að aðgerðir Ísraelsmanna eru ótvírætt brot á alþjóðalögum og alls ekki til þess fallnar að stuðla að friði og stöðugleika. Íslensk stjórnvöld hafa á vettvangi allsherjarþings SÞ gagnrýnt byggingu aðskilnaðarmúrsins á hernumdu landi og þau hafa fordæmt aftökur án dóms og laga og árásir á flóttamannabúðir. Afstaða íslenskra stjórnvalda er í grundvallaratriðum óbreytt. Eins og hæstv. utanrrh. sagði í máli sínu munu íslensk stjórnvöld áfram leggja sitt af mörkum til að leggja lóð á vogarskálar varanlegs friðar milli Ísraels- og Palestínumanna. Undir stjórn hæstv. utanrrh. hafa íslensk stjórnvöld nú tekið eindregnari afstöðu í fordæmingu sinni til aðgerða Ísraelsmanna en mörg hinna Norðurlanda. Ég fagna þeirri afstöðu.

Herra forseti. Ég þakka þá málefnalegu umræðu sem hér hefur farið fram um stöðuna í þessum heimshluta. Ég tel að staðan núna sé gjörbreytt. Á tímum Reagan-stjórnarinnar lýsti Arafat því í raun yfir að engin lausn væri í sjónmáli nema sú sem viðurkenndi tilvist Ísraelsríkis. Á móti kom í reynd viðurkenning Reagan-stjórnarinnar á Palestínu sem sérstöku ríki. Þá litu menn eðlilega, eins og hv. þm. Magnús Stefánsson benti hér á áðan, til Bandaríkjanna sem hins eina aðila sem gæti samið sátt. Nú er sá möguleiki ekki lengur fyrir hendi vegna þess að Bandaríkin hafa tekið mjög einhliða og eindregna afstöðu með Ísraelsstjórn varðandi áætlun hennar um að innlima helming Vesturbakkans. Með öðrum orðum er í fyrsta skipti komin upp sú staða að Bandaríkjastjórn styður það að landamærin séu dregin upp á nýtt út frá niðurstöðum stríðsins 1967. Þetta þýðir að þjóðir heims verða með einhverjum hætti að finna nýjar leiðir. Við Íslendingar, þó að við séum smáþjóð, getum ekki skorast undan ábyrgð. Við eigum efnahagslega samninga við Ísrael, við höfum stjórnmálasamband við Ísrael og við höfum rödd á alþjóðavettvangi. Ég tel að við þessar aðstæður beri okkur a.m.k. skylda til þess að ræða þann möguleika hvort það sé hugsanlegt að sú staða sé nú komin upp að við eigum að beita þeim fælingarmætti í samráði við önnur ríki Norðurlanda sem felst í því að hóta slitum á stjórnmálasambandi. Sömuleiðis fagna ég þeirri yfirlýsingu hæstv. utanrrh. að hann útilokar í reynd ekki að beita einhvers konar efnahagslegum aðgerðum. Hæstv. ráðherra sagði að það væri skoðun hans og Norðurlandaþjóða að það dygði ekki vegna þess að það mundi hafa áhrif líka á stöðu Palestínumanna og velferð þeirra. Þetta þýðir að hæstv. utanrrh. útilokar ekki beitingu efnahagslegra refsiaðgerða ef það er hægt að koma þeim þannig fyrir að þær beinist einungis að Ísraelsmönnum en ekki Palestínumönnum sjálfum. Það er það sem við þurfum að kanna núna.

Herra forseti. Ég ítreka þá skoðun mína að ég tel ekki að efnahagsþvinganir séu það úrræði sem dugi í þessum málum. Þó að ég ætli ekki að fara að gerast talsmaður sjónarmiða Bandaríkjanna á nokkurn hátt finnst mér samt að ekki megi oftúlka þau, eins og mér hefur fundist vera hér, því að það kom skýrt fram í orðum Bandaríkjaforseta í kjölfar nýlegs fundar með forsætisráðherra Ísraels um framtíðarlandamæri Ísraels og Palestínu að þau ættu að ákvarðast í samningaviðræðum deiluaðila. Að okkar mati, íslenskra stjórnvalda, leikur enginn vafi á því að hernám Ísraela á Gaza-svæðinu, Vesturbakkanum og Austur-Jerúsalem er í trássi við alþjóðalög og að mínu mati er það sú stefna sem við verðum að fylgja. Það er þó rétt að taka það fram að Bandaríkjaforseti tók það skýrt fram að þessi landamæri ættu að ákvarðast á grundvelli samninga. Eitt merkilegt hefur gerst í Ísrael sem segir meira en mörg orð, 150 þús. manns söfnuðust saman í Tel Aviv til að krefjast friðar á sama tíma og Ísraelsher réðst inn í Rafa-flóttamannabúðirnar. Það má ekki gleyma því að friðarhreyfingin í Ísrael hopaði í byrjun þessa áratugar vegna andstyggðar almennings á mannskæðum hryðjuverkum Palestínumanna. Vilji Ísraelsmanna til málamiðlana getur á næstunni vaxið í réttu hlutfalli við vilja og getu palestínsku sjálfsstjórnarinnar til að hafa hemil á öfgahópunum. Það er rétt að hafa þetta í huga. Ég vil að lokum þakka þessa málefnalegu umræðu og þakka hv. frummælanda fyrir að taka þetta mál hér upp.

Herra forseti. Strax við 1. umr. gerði ég athugasemdir við þessa grein og taldi að heldur væri harkalega farið að mönnum í atvinnulífinu. Við umræður og reifun málsins í efh.- og viðskn. kom að auki fram hjá skattrannsóknarstjóra að einungis tveimur sinnum á 11 árum hefði þurft atbeina lögreglu til að færa menn til rannsóknar. Mér finnst það ekki vera tilefni til þess að heimild til slíks sé beinlínis sett í lög. Í þriðja lagi, herra forseti, liggur hér fyrir brtt. sem er allt of loðin og losaraleg og gerir framkvæmd þessa ákvæðis mjög óskýra. Þess vegna mun Samf. sitja hjá bæði við brtt. og síðan við tillögugreinina.

Herra forseti. Minni hlutinn er jákvæður gagnvart þeirri kerfisbreytingu sem felst í frv. en gagnrýnir að ekki hafi gefist meiri tími til að fara yfir ýmis óvissuatriði varðandi framkvæmdirnar, bæði sem snúa að kjörum lántakenda, mati á vaxtaáhættu sjóðsins og áhrifum á lána- og peningamarkaðinn. Mikil óvissa ríkir líka um hvaða áhrif þessar breytingar hafa á lánskjörin, t.d. ýmis viðbótargjöld sem lögð verða á lántakendur, eins og heimild til stórfelldrar gjaldtöku vegna uppgreiðsluákvæðis í 12. gr. frv. Minni hlutinn mun styðja þau ákvæði frv. sem eru til bóta, greiða atkvæði gegn uppgreiðsluákvæði 12. gr. en vísa að öðru leyti ábyrgðinni á framkvæmdinni til stjórnar meiri hlutans.

Hæstv. forseti. Þegar á heildina er litið styðjum við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði þær kerfisbreytingar sem felast í frv. Hins vegar tökum við undir varnaðarorð frá verkalýðshreyfingunni, frá Alþýðusambandi Íslands og BSRB, varðandi ýmis ákvæði frv. og vísum þar sérstaklega í 12. gr. varðandi uppgreiðslu. Síðan eru ýmsar greinar í frv. sem orka tvímælis. Ég vek t.d. athygli á brtt. meiri hlutans sem felur það í sér að haldið verði inni þvingu í lögunum til að Íbúðalánasjóður færi verkefni út fyrir dyr sjóðsins. Þetta er væntanlega komið frá Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja sem nú gera mjög harða hríð að þessum þætti íslenska velferðarkerfisins með ósvífinni kæru til ESA um að hann standist ekki heilaga ritningu Evrópusambandsins.

Virðulegi forseti. Ég tel hér vera um að ræða mjög góða breytingu og þróun í rétta átt. Ég vil að gefnu tilefni, þar sem það hefur oft komið fram í umræðunni að hér sé um að ræða brtt. frá meiri hlutanum sem komi frá samtökum úti í bæ, nánar tiltekið frá Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja, taka fram að það stenst ekki skoðun og er einfaldlega ekki rétt. Sú breyting sem hv. þm. Ögmundur Jónasson vitnaði til er mjög lítil breyting frá núverandi lögum, eykur í raun sveigjanleika Íbúðalánasjóðs frá því sem nú er. 
            

Forseti vill minna hv. þingmenn á að efnisumræðu um málið er lokið.

Hér eru greidd atkvæði um brtt. frá þingmönnum Samf. um að allir sem eru að kaupa sína fyrstu íbúð fái 90% lán en ekki aðeins þeir sem uppfylla tekjutengd skilyrði til að fá viðbótarlán. Hér er stigið lítið skref til að koma á 90% húsnæðislánum sem var eitt meginloforð framsóknarmanna fyrir síðustu kosningar. Framsóknarmenn lofuðu að frv. um 90% lán yrði lagt fram við upphaf þessa þings. Enn bólar ekkert á því frv. Á það reynir nú hvort þingmenn Framsfl. meintu eitthvað með því sem þeir sögðu um þetta mál fyrir kosningar.

Hæstv. forseti. Ég þakka þann augljósa stuðning sem stjórnarandstaðan sýnir þeirri ætlan ríkisstjórnarinnar að koma hér á 90% húsnæðislánum fyrir alla landsmenn, vegna húsnæðis upp að ákveðnu verðgildi. Hins vegar vita þingmenn það eins vel og sá er hér stendur að mál þetta er til skoðunar hjá Eftirlitsstofnun EFTA og þangað til niðurstaða liggur þar fyrir er ekki tímabært að taka málið hér upp. Ég segi því nei.  
            

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar. Allshn. hefur fjallað um þær 38 umsóknir sem þinginu bárust á síðari hluta þessa löggjafarþings. Nefndin leggur til að þeim 26 einstaklingum sem taldir eru upp í 1. gr. frv. verði veittur íslenskur ríkisborgararéttur að þessu sinni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum sem lagt er fram af allshn. Frv. þetta hefur verið unnið í dómsmrn. og er byggt á drögum sem þeir Jónatan Þórmundsson og Róbert Spanó lögðu fram. Einhugur var í allshn. um að leggja þetta mál fram á þinginu og í stuttu máli fjallar frv. um það að að kröfu ákæranda geti dómstóll úrskurðað að maður sem hlotið hefur reynslulausn skuli afplána eftirstöðvar refsingar ef hann á reynslutíma rýfur gróflega almennt skilyrði reynslulausnar enda liggi fyrir sterkur grunur um að hann hafi framið nýtt brot sem varðar tiltekið lágmark sem tilgreint er í frv. Ég vek athygli á að frv. fylgir mjög ítarleg greinargerð þar sem farið er yfir öll þau sjónarmið sem liggja málinu til grundvallar og ég mælist eindregið til þess að það fái hraða og örugga afgreiðslu á þinginu.

Herra forseti. Ég fagna framkomnu máli varðandi breytingu á almennum hegningarlögum. Þetta er mál sem allshn. flytur í heild sinni og ég held að hér sé á ferðinni afskaplega jákvætt mál. Það er að sjálfsögðu ekkert launungarmál að hreyfing komst á það eftir tiltekinn hörmungaratburð sem átti sér stað fyrri hluta þessa árs. Ég tók þetta mál upp í upphafi þingfundar þann 6. apríl og ég taldi að þingið þyrfti að bregðast hratt við í ljósi þess galla sem ég taldi vera á lögunum. Ég sagði einnig að Samf. væri tilbúin til að liðka fyrir málinu svo hægt væri að bregðast við en við teljum að til þurfi að vera fljótvirk leið til að bregðast við þegar menn brjóta reynslulausn. Þess vegna fagna ég innilega framkomnu máli og skjótum viðbrögðum hlutaðeigandi aðila.

Herra forseti. Þegar við kvöddum þessa umræðu fyrir matarhlé hafði hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson talað nokkuð gott mál þar sem hann lýsti stuðningi við meginefni þeirra laga sem við erum að breyta. Það gladdi mig óneitanlega að hv. þm. skyldi með þessum hætti taka til máls um frv. vegna þess að það eru ekki giska margar stundir síðan annar hv. þm. Frjálsl., Gunnar Örn Örlygsson, lýsti því yfir, að því er mér skildist, að hann væri andsnúinn meginefni laganna. Ég var algerlega á móti því viðhorfi hv. þm. Gunnars Arnar Örlygssonar og vænti þess að hann komi í umræðuna til að skýra þau viðhorf. Ég tel fullkomlega eðlilegt að hv. þm. hafi þær skoðanir sem hann lýsti. Ég er þeim einfaldlega algerlega ósammála og hefði talið eftir atvikum það vera gott ef hv. þm. Frjálsl. kæmi og skýrði betur með hvaða hætti hann vildi færa rök að þeirri sérkennilegu skoðun sem ég tel úrelta og afdankaða og alls ekki í takt við tímann. Sem betur fer hefur það komið í ljós að viðhorf hv. þm. eru heldur ekki í takt við viðhorf Frjálsl. sem gleður mig óumræðilega vegna þess að ég er einn af hinum leynilegu aðdáendum þess flokks þó að ég hafi ekki séð mér fært að styðja hann frekar en ég hef stundum gert í umræðum. Um þetta mál vildi ég segja, herra forseti, að ég tel að þessi löggjöf sé ein af merkilegri löggjöfum sem við höfum tekið þátt í að samþykkja á síðustu árum. Eins og gengur þarf stundum að fara höndum um nýja löggjöf þegar reynslan er á hana komin og sníða af henni einhverja skavanka. Það er aðallega tvennt sem veldur deilum um það frv. sem liggur fyrir. Í fyrsta lagi sú staðreynd að það fjármagn sem skortir til að standa undir kostnaði af lögunum á að taka úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Ég get ekki annað en andmælt því. Ég held að ekki sé vanþörf á því að sá ágæti sjóður sé vel búinn á næstu missirum og árum. Þrátt fyrir þá velsæld sem hefur einkennt íslenskt samfélag um árabil og þrátt fyrir þær spár sem liggja fyrir um áframhaldandi góðan hagvöxt, þá stöndum við samt frammi fyrir þeirri sérkennilegu stöðu Íslendingar að þrátt fyrir hagvöxt og hagvaxtarspár virðist sem við munum áfram búa við tiltölulega mikið atvinnuleysi. Þær spár sem hæstv. ríkisstjórn lét frá sér fara fyrst við síðustu kosningarnar og síðan aftur í haust hafa alls ekki gengið eftir. Því var spáð að atvinnuleysi ætti að minnka en það hefur ekki gerst. Við höfum þvert á móti séð að atvinnuleysi er fast í kringum 3%. Þetta kallar auðvitað á töluverð útgjöld af hálfu Atvinnuleysistryggingasjóðs. Sömuleiðis kemur í ljós, því miður, í þeim tölum sem hafa gengið frá opinberum stofnunum að það er ekki síst ungt fólk sem virðist vera í vaxandi mæli atvinnulaust og flokkast undir það sem kalla má langtímaatvinnuleysi. Við því þarf að bregðast með ákveðnum hætti. Hægt er að bregðast við því með endurhæfingu og þjálfun til að gera menn færari til að takast á við vinnumarkaðinn og í tilviki ungs fólks hefur reynslan sýnt að það gengur miklu betur. Til þess þarf auðvitað fjármagn þannig að ég held að það sé ekki góð leið að fara þannig að málum að tekið sé fé úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Hins vegar tel ég að upphæðin sem hér liggur undir, 150 milljónir, sé ekki þess eðlis að um það verði miklar deilur, það verð ég að segja. Hitt atriðið sem menn hafa einkum fett fingur út í, t.d. hv. þm. Katrín Júlíusdóttir í sinni ágætu ræðu fyrr í dag og reyndar fleiri, er að verið er að setja þak á þær greiðslur sem fólk getur fengið sem tekur fæðingarorlof. Þakið á að vera við 600 þús. kr. sem þýðir að greiðslurnar verða í reynd að hámarki 480 þús. Herra forseti. Vissulega er hægt að færa sterk rök fyrir því að setja þak á hámarksgreiðslur. Það hlýtur að orka tvímælis að greiða fast að 2 millj. kr. á mánuði eins og dæmi eru um. Þegar ég háði kosningabaráttu fyrir síðustu kosningar var það sláandi að á öllum fundum eða mjög mörgum almennum kosningafundum var spurt út í þetta atriði og greinilegt var að margir voru þeirrar skoðunar að það væri a.m.k. álitamál hvort ekki ætti að setja með einhverjum hætti þak á greiðslurnar. Á móti hefur verið teflt að ég hygg töluvert sterkum rökum líka eins og ég hjó eftir í máli hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur. Hún benti á að ef farin væri þessi leið væri sú hætta fyrir hendi að feður, sérstaklega hálaunafeður, mundu ekki nýta sér þennan rétt sem þarna er gefinn og það yrði hugsanlega til þess að skerða möguleika kvenna á vinnumarkaði og sér í lagi draga úr líkum á sams konar starfsframa þeirra og karla. Ástæðan er eðlilega sú að fyrirtækin kynnu að freistast til þess þegar fólk er ráðið að velja eftir því hver er líklegastur til að hverfa tímabundið frá störfum til að notfæra sér þennan rétt. Þetta er eitt af því sem menn auðvitað hljóta að vega saman, þessi tvenns konar rök þegar farið er í umræðu og lagabreytingar af þessu tagi. Ég kom hér ekki, herra forseti, aðallega til að ræða efnislega um frv. því ég verð að gera þá játningu að ég hef ekki lagst í mikla rannsókn á því og þekki það ekki út í hörgul. Ég vil hins vegar í örstuttu máli greina frá þeirri skoðun minni að ég tel að Íslendingum hafi á síðustu árum, síðasta áratug, hugsanlega tveimur áratugum, tekist ákaflega vel að búa til samfélag sem auðveldar fólki að eiga börn. Ég hef orðað það svo að Íslendingar hafi sett öðrum þjóðum fordæmi að því er varðar skynsamlegar opinberar fjárfestingar í frjósemi. Ef við horfum aðeins aftur í tímann blasti við sú staðreynd að Norðurlandabúum fækkaði. Á sama tíma var íbúum í Suður-Evrópu að fjölga. Í dag hefur þetta algerlega snúist við. Þegar við skoðum lýðfræðilega þróun í Evrópu birtist okkur sú staðreynd að íbúum í Suður-Evrópu er að fækka á sama tíma og íbúum á Norðurlöndum fjölgar. Ég held að þetta eigi sér rætur í því sérstaka norræna velferðarmódeli sem við jafnaðarmenn og aðrir góðir menn höfum tekið höndum saman um að skapa. Ég held að einmitt sá umbúnaður sem við höfum sett í okkar kerfi og lög á síðasta áratug sé öðrum þjóðum fordæmi um það hvernig á að snúa þessari þróun við. Við Íslendingar höfum með margvíslegri lagasetningu skapað skilyrði sem auðvelda ungu fólki og barnafjölskyldum að lifa sómasamlegu lífi. Þau lög sem við nú fjöllum um eru ákaflega gott dæmi um það. Ég tel reyndar að ekkert hafi verið gert á seinni árum sem hafi falið í sér jafnraunhæf skref í átt að raunverulegu jafnrétti kynjanna og einmitt þessi lög. Hægt er að nefna ýmislegt fleira þessu til stuðnings sem er partur af þeirri mynd sem gerir okkur að einstöku velferðarsamfélagi. Leikskólarnir hér eru miklu betri og opnari en víða annars staðar. Það er auðvitað mikilvægur stuðningur við ungt fólk og barnafjölsyldur að eiga tiltölulega greiðan kost á því að koma börnum sínum í leikskóla í heilan dag og jafnvel við vissar aðstæður að fá niðurgreiddan kostnað við það. Ég tel hins vegar að í framtíðinni eigum við að ná sameiginlegri niðurstöðu um það að hluti leikskólans verði gjaldfrír og að lokum allur leikskólinn. Auðvitað mun það kosta mikla peninga en þarna erum við líka að fjárfesta í framtíðinni. Við erum að fjárfesta í fjölgun Íslendinga og það skiptir ákaflega miklu máli. Sama gegnir um einsetningu skóla, ágæta heilsugæslu þar sem tekið er tillit til þess kostnaðar sem barnafjölskyldur stundum lenda í, að eiga börn sem þurfa bæði á lyfjum og umönnun heilbrigðiskerfisins að halda. Sömuleiðis ber einnig að horfa til þess að tekist hefur samstaða á Alþingi á síðasta áratug um að bæta mjög kjör foreldra langveikra barna og barnanna sjálfra. Allt skiptir þetta ákaflega miklu máli, herra forseti. Í tilefni af því að þetta mál er undir vil ég í örstuttu máli gera grein fyrir því að ég tel að í þeim málum sem við Íslendingar höfum náð saman um og umrædd lög eru hluti af, hefur okkur tekist að búa til ákveðið módel sem ýtir undir fólksfjölgun. Það er kostnaðarsamt en það er fjárfesting í framtíðinni og ég hef orðið þess áskynja þegar ég hef verið á erlendum ráðstefnum fyrir Alþingi þar sem menn hafa rætt mál af þessu tagi að menn horfa í vaxandi mæli til þessa módels, sem ég hef stundum kallað séríslenska módelið, og hins norræna velferðarmódels. Því segi ég, herra forseti, að þegar menn hafa lokið afgreiðslu þessa máls og reynslan er smám saman að koma fram af lögum sem við erum að setja um þetta tiltekna mál þá eigum við að halda áfram á þessari braut. Við eigum að halda áfram að fjárfesta í framtíðinni, leggja fjármagn til þess að auka frjósemi og fjölda Íslendinga. Okkur hefur tekist það umfram aðrar þjóðir og ég held að það sé fátt sem Alþingi Íslendinga hefur jafnfarsællega náð saman um og þennan lagavef sem ég hef rakið. Ég held að þetta sé ákaflega gott dæmi um mál þar sem Alþingi Íslendinga á að ná saman um. Í framhaldi af þessu þurfum við auðvitað að taka skyld mál og auðvitað hlýtur að koma að því að við breytum þessum lögum þannig að fæðingarorlofið verði enn lengra jafnt fyrir konur sem karla.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram um það mál sem við nú ræðum, breytingar á lögum um fæðingar- og foreldraorlof og tryggingagjald. Hér hefur margt komið fram og ég vil taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa í máli sínu lagt út af því að hér erum við að fjalla um lög sem ríkt hefur mikil sátt um í samfélagi okkar og lög sem trúlega hafa skipt hvað mestu máli og með þeim verið stigið eitt stærsta skref í jafnréttismálum sem stigið hefur verið í samfélaginu og þó út fyrir það væri leitað. Í máli margra hv. þingmanna hafa komið fram skiptar skoðanir á þeim ásetningi sem fram kemur í frv. og varðar þak á greiðslur úr sjóðnum. Að því er varðar þær áhyggjuraddir að þakið hafi misjöfn áhrif á konur og karla liggur fyrir að hvort sem um er að ræða móður eða föður með hærri mánaðartekjur en 600 þús. kr. að meðaltali þá fá bæði greiddar 480 þús. kr. úr Fæðingarorlofssjóði leggi þau niður störf í fæðingarorlofi. Breytingin mun því hafa sömu áhrif á tekjuinnkomu karla og kvenna í þessum tekjuhópi þegar lögð eru niður störf í fæðingarorlofi. Ekki er síður mikilvægt að skoða hvort þakið geti haft önnur áhrif á möguleika kvenna en karla til að fá störf þar sem hærri meðalmánaðartekjur en 600 þús. kr. eru í boði. Þegar litið er til tölfræðinnar sem gefur til kynna að tiltölulega fáir foreldrar hafi mánaðartekjur yfir 600 þús. kr. og allflestir foreldrar hafi í raun lægri mánaðartekjur má leiða að því líkur að í þó nokkrum tilvikum sé um að ræða efri stöður innan fyrirtækja. Má vonandi ætla, hæstv. forseti, að þar sé hæfni þeirra sem ráðnir eru farin að skipta það miklu máli fyrir fyrirtækin að hugsanleg fæðingarorlofstaka hafi þar ekki ráðandi áhrif á ákvörðun æðstu stjórnenda fyrirtækjanna um ráðningu starfsmanna hvort sem umsækjandi er karl eða kona. Minni hluti félmn. gefur sér í áliti sínu að konur séu líklegri til að nýta sér fæðingarorlofsrétt sinn. Ég vil hins vegar vera svo framsýnn að telja að gera megi ráð fyrir að konur sem sækjast eftir að komast í æðri stöður séu á sama hátt og karlar metnaðarfullar í starfi og velji sér jafnvel að nýta sér þann sveigjanleika sem í boði er við töku á fæðingarorlofi sem telja má líklegt að karlar geri í sömu stöðu í stað þess að leggja niður störf samfellt í sex mánuði. Þær gætu jafnvel farið fram á það að þeim yrði gert kleift að stunda vinnu sína að einhverjum hluta heiman frá sér sem heyrst hefur að karlar í stjórnunarstöðum hafi fengið að gera. Í þessu tilliti má jafnframt reikna með að tekjur konu yfir 600 þús. kr. í mánaðartekjur að meðaltali skipti ekki minna máli fyrir rekstur heimilis hennar en heimilis karls með sömu tekjur. Þegar á heildina er litið verður ekki séð við venjulegar kringumstæður að þak á mánaðarlegar greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði að fjárhæð 480 þús. kr., eins og frv. gerir ráð fyrir, hafi önnur áhrif á ráðningu kvenna en karla í þær stöður þar sem laun yfir 600 þús. kr. á mánuði eru í boði. Það er því miður, hæstv. forseti, líklegt að aðrir þættir hafi meiri áhrif á að karlar virðast frekar vera ráðnir í slíkar stöður en konur. Í umræðunni í dag hefur komið fram gagnrýni á fjármögnun Fæðingarorlofssjóðs og þær breytingar sem nú er verið að gera. Eins og ég hef margoft ítrekað, hæstv. forseti, er ekki ætlunin að skerða getu Atvinnuleysistryggingasjóðs til að greiða atvinnuleysistryggingar. Það er heldur ekki markmiðið að ganga á eigið fé sjóðsins umfram það sem hann þolir. Þegar frv. var samið var miðað við opinberar spár í þessu efni og er enn gert. Greinilegt er að Alþýðusambandið er ekki sammála því mati en framtíðin, hæstv. forseti, verður að skera úr um hver raunin verður. Það er hins vegar ljóst eins og ég hef áður sagt í umfjöllun um þetta mál að stjórnvöld hafa metnað til að halda úti bæði Fæðingarorlofssjóði og Atvinnuleysistryggingasjóði sem hvort tveggja á að vera launafólki í landinu almennt til hagsbóta og ég vil minna á það, hæstv. forseti, að til þessa sjóðs var í upphafi stofnað með peningum úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Þannig var hann fjármagnaður í upphafi, þannig varð höfuðstóll sjóðsins til og um það var sátt á Alþingi. Það er ekkert launungarmál að kerfi eins og það sem við erum að ræða um kostar peninga og við teljum að þeim útgjöldum eigi að mæta með þeim hætti sem frv. felur í sér. Það er líka rétt sem hefur komið fram að endurskoðun á lögum um atvinnuleysistryggingar stendur fyrir dyrum. Það er rétt að margir vildu sjá greiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði hærri en raunin er. Um það atriði mun endurskoðunarnefndin fjalla og koma fram með raunhæfar tillögur er ég viss um. Þá verðum við að meta stöðu og fjármögnun Atvinnuleysistryggingasjóðs þegar þær tillögur verða ræddar og í ljósi þeirra. Nokkuð hefur verið fjallað um áhrifin af hertum reglum, hæstv. forseti. Það er auðvitað ekki tilviljun að gert er ráð fyrir að reglur um töku orlofslauna úr sjóðnum og eftirlit með þeim sé hert. Því miður eru dæmi um misnotkun á þessu kerfi á þeim tíma sem það hefur verið starfrækt. Í sambandi við viðmiðunartímabilið er mikilvægt að miðað sé við tekjuárið í þessu tilliti þar sem í framkvæmdinni hefur komið fram að foreldrar hafa nýtt sér þann hluta ársins sem reiknast ekki inn í viðmiðunartímabilið til að jafna út háar greiðslur á þeim tíma við útreikninga skattyfirvalda. Þetta hefur valdið því að foreldrar hafa áætlað tilteknar tekjur og fengið greitt samkvæmt því úr Fæðingarorlofssjóði. Hins vegar hafa þeir sömu foreldrar síðan leiðrétt þá áætlun til lækkunar við álagningu skattyfirvalda og fengið þar með endurgreitt frá þeim. Enn fremur er mikilvægt að geta keyrt þessar upplýsingar saman. Með lengingu á viðmiðunartímabilinu um 12 mánuði er jafnframt talið að meðaltal heildarlauna foreldra endurspegli betur rauntekjur þeirra enda fylgir því meiri fyrirhöfn að leiðrétta tekjur langt aftur í tímann. Er með þessu lögð rík áhersla á að sjóðurinn er fjármagnaður í gegnum skattkerfið og honum er ætlað að bæta foreldrum raunverulegt tekjutap til samræmis við upplýsingar skattyfirvalda. Það er ekki, hæstv. forseti, og getur ekki verið markmiðið að foreldrar hagnist á því að taka sér fæðingarorlof. Því er alfarið hafnað að þessi leið feli í sér mismunun eftir því hvenær barnið fæðist á árinu. Miðað er við sama tekjuviðmiðunartímabil en það reyndist ekki heppilegt, eins og margoft hefur komið fram, að miða við tiltekinn fjölda mánaða fyrir upphafsdag fæðingarorlofs. Verður að telja að tekjur foreldra liggi að jafnaði skýrar fyrir miðað við tekjuárið. Viðmiðun til tveggja ára verður að teljast eðlileg og líkur til að um raunhæft mat sé að ræða á tekjum foreldra sér í lagi þeirra sem hafa verið virkir þátttakendur á vinnumarkaði. Verður að ítreka hér, hæstv. forseti, að einn megintilgangur þeirra laga sem hér um ræðir er að bæta raunverulegt tekjutap foreldra sem þeir verða fyrir ef þeir leggja niður störf í fæðingarorlofi. Það er ekki verið að tala um að bæta hugsanlegar tekjur hefðu aðstæður foreldra verið einhvern veginn öðruvísi á viðmiðunartímabilinu en þær voru. Það er heldur ekki verið að bæta væntanlegar framtíðartekjur foreldra. Það er fyrst og fremst verið að bæta launatap þeirra foreldra sem hafa verið virkir á vinnumarkaði og þurfa að leggja niður störf til að annast barn sitt. Í þessu tilliti er mikilvægt að missa ekki sjónar af því að Fæðingarorlofssjóði er ætlað að bæta mjög tímabundið tekjutap foreldra en ekki tekjutap þeirra til frambúðar eins og markmiðið er t.d. með greiðslu skaðabóta. Ekki síður verður fólk að horfa raunsætt á launahækkanir á innlendum vinnumarkaði. Samkvæmt kjarasamningum ganga í gildi hækkanir við gerð nýrra samninga við áramót. Verður ekki talið líklegt að launahækkanir séu mikið umfram þær hækkanir að undanskildum þeim tilvikum er fólk breytir um starf hvort sem er innan fyrirtækis eða milli fyrirtækja. Þá er að sjálfsögðu til að fólk færist milli launaflokka vegna reynslu eða aldurs en stökkin eru yfirleitt ekki mjög stór, hæstv. forseti. Varla verður því talið að miklar launahækkanir eigi sér stað á fæðingarári barns og því þykir ekki ástæða til að launavísitölutengja tekjuviðmið foreldra í því tilliti. Hins vegar, hæstv. forseti, vil ég vegna þeirrar umræðu sem farið hefur fram vitna til 4. gr. frv. þar sem fjallað er efnislega um það atriði sem hér er um rætt, þ.e. með hvaða hætti hámarksgreiðslan úr sjóðnum mun taka mið af verðlagsþróun en þar segir, með leyfi forseta: ,,Fjárhæð hámarksgreiðslu skv. 3. mgr. og lágmarksgreiðslu skv. 6. mgr. kemur til endurskoðunar við afgreiðslu fjárlaga ár hvert með tilliti til þróunar launa, verðlags og efnahagsmála. Þó er félagsmálaráðherra heimilt, að fengnu samþykki ríkisstjórnar, að breyta greiðslufjárhæðinni til hækkunar ef verulegar breytingar verða á launaþróun og þjóðhagsforsendum frá afgreiðslu fjárlaga. Þegar áðurgreind skilyrði leiða til hækkunar á fjárhæð hámarks- eða lágmarksgreiðslna skal félagsmálaráðherra breyta fjárhæðinni í reglugerð.`` Þetta ákvæði, hæstv. forseti, er sambærilegt því sem er í lögunum um atvinnuleysistryggingar. Lögð hefur verið áhersla á að koma til móts við þá foreldra sem hafa ekki verið virkir á vinnumarkaði allt viðmiðunartímabilið. Hafi foreldri verið skemur á innlendum vinnumarkaði en 24 mánuði á umræddu tímabili skal miða við meðaltal heildarlauna þess yfir það tímabil sem foreldri hefur unnið. Hafi foreldri unnið t.d. sex mánuði á viðmiðunartímabilinu er tekið meðaltal þeirra sex mánaða. Þó er gert ráð fyrir því að miðað verði að lágmarki við fjóra almanaksmánuði. Að því er varðar þá sem eru án atvinnu er einnig leitast við að koma til móts við þá með því að meta tímabilið er þeir eiga rétt á greiðslum úr Atvinnuleysistryggingasjóði til samfellds starfs í skilningi laganna. Þannig geta þeir áunnið sér rétt úr Fæðingarorlofssjóði og er tekið mið af tekjum þeirra á viðmiðunartímabilinu eins og annarra. Hafi foreldri verið án atvinnu á öllu viðmiðunartímabilinu er ljóst að greiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði hafi verið tekjur hlutaðeigandi þann tíma. Sú umræða að greiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði séu of lágar á ekki við, hæstv. forseti, í þessari umræðu. Þá ber að taka fram, eins og minni hlutinn bendir réttilega á í nefndaráliti sínu, að lengra viðmiðunartímabil getur komið foreldrum sem misst hafa vinnu sína tímabundið til góða þegar þeir hafa verið í vinnu á fyrra viðmiðunarári en hafa verið án atvinnu á því síðara. Hið sama á einnig við um þá er hafa átt börn þétt eða með skömmu millibili þannig að fæðingarorlof fyrra barns kemur inn á viðmiðunartímabilið. Litið er á fæðingarorlof sem hluta af samfelldu starfi og því eðlilegt að þær greiðslur sem fólk fær á þeim tíma komi þarna inn í. Þá má benda á að líkur eru til að foreldri á vinnumarkaði hafi fengið greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði er svarar til 80% af launum þess. Í þeim tilvikum er hlutaðeigandi hefur einungis haft tekjur á fæðingarári barns eða á því ári sem barn kemur inn á heimilið við ættleiðingu eða varanlegt fóstur hefur minni hlutinn komið fram með tillögur um undanþágu um að taka skuli mið af þeim tekjum. Verður ekki séð að slíkt sé framkvæmanlegt, hæstv. forseti, enda erum við þá komin í sama vanda og við erum að reyna að forðast nú miðað við tekjuáhrif. Það er talið óheppilegt að miða við tiltekinn fjölda mánaða af ástæðum sem margsinnis hafa komið fram. Hins vegar er komið til móts við þessa foreldra og þeim tryggðar lágmarksgreiðslur úr sjóðnum. Að því er varðar efasemdir um að heimilt sé að fella á brott heimild til að taka til greina starfstíma foreldris í öðru ríki innan Evrópska efnahagssvæðisins skal tekið fram að samkvæmt tilskipun þeirri er fjallar um þetta efni geta aðildarríkin bundið rétt til launa eða bóta skilyrðum sem starfsmaður skal fullnægja. Sú heimild er bundin þeirri einu takmörkun að óheimilt er að kveða á um að hlutaðeigandi skuli hafa unnið lengur en 12 næstliðna mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag. Það sem einkum var horft til í þessu sambandi var að fæðingarorlofskerfinu er ætlað að bæta foreldrum eins og ítrekað hefur komið fram raunverulegt tekjutap þeirra vegna þess að þeir leggja niður störf á innlendum vinnumarkaði í samræmi við upplýsingar frá íslenskum skattyfirvöldum. Þykir því eðlilegt að foreldri hafi verið þátttakandi á innlendum vinnumarkaði í tiltekinn lágmarkstíma í því skyni að ávinna sér rétt til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði. Á þetta einnig við þegar horft er til þess hvernig sjóðurinn er fjármagnaður, hæstv. forseti. Þótti því sanngjarnt að gerð væri sú krafa að foreldri hafi sannarlega unnið á innlendum vinnumarkaði að lágmarki í sex mánuði þannig að greitt hafi verið af tekjum þess í tiltekinn lágmarkstíma. Það skal tekið fram að þessi regla á einnig við hvort sem foreldri er íslenskur ríkisborgari eða útlendingur. Í þessu tilliti var einnig horft til stækkunar á Evrópska efnahagssvæðinu sem tók gildi 1. maí sl. Sá hópur sem hefði átt rétt á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði hefði að óbreyttu óneitanlega stækkað en einungis hefur verið gerð krafa um að foreldri hafi unnið hér á landi í einn mánuð á ávinnslutímanum hafi það unnið í öðrum ríkjum innan EES-svæðisins. Engin skilyrði hafa verið um hvort foreldrar eru að flytjast til landsins eða frá því. Einnig var engin takmörkun á rétti til greiðslna þótt foreldri hafi einungis haft í hyggju að starfa tímabundið á íslenskum vinnumarkaði en vel er þekkt að fólk hafi komið hingað til lands vegna tímabundinna starfa. Hefur síðan engin trygging verið fyrir því að hlutaðeignadi foreldri hvort sem það er Íslendingur eða útlendingur muni dveljast og starfa hér á landi. Það skal tekið fram að aðrar Norðurlandaþjóðir hafa mælt fyrir um sams konar breytingartillögur á félagslega kerfinu í því skyni að koma í veg fyrir greiðslu félagslegrar aðstoðar úr landi. Þótti þó ekki tilefni til að setja fram það skilyrði að foreldrar ættu lögheimili hér á landi meðan á greiðslum stendur, hæstv. forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fjallaði um lífeyrisgreiðslur og umönnunargreiðslur. Í umfjöllum félmn. var athygli félmrn. vakin á því að efni ákvæðis 33. gr. laganna gæti í sumum tilfellum reynst ósanngjarnt. Á það einkum við um umönnunargreiðslur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð vegna sama barns og greiðslur lífeyrisgreiðslna samkvæmt almannatryggingalögum en þessar greiðslur eru ósamrýmanlegar greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði. Þetta er, hæstv. forseti, tiltölulega snúið mál þar sem saman kemur samspil réttinda er falla undir heilbr.- og trmrn. og félmrn. Við höfum tæpt á þessu við heilbrrh. og við fyrstu sýn er ekki annað séð en ábendingin eigi við rök að styðjast. Við viljum hins vegar ekki flana að neinu í þessu efni en munum láta skoða þetta í sumar og ef ástæða reynist til leggja fram tillögu að sanngjarnri lausn á Alþingi á hausti komanda. Hæstv. forseti. Hér hefur verið fjallað um fjármögnun þessara breytinga og m.a. með tilliti til þeirra breytinga sem eiga að verða í þessu sambandi á fjármögnun Vinnueftirlitsins og sá er hér stendur hefur verið spurður um hvernig því yrði háttað. Ég vil af því tilefni staðfesta að Vinnueftirlitið á eftir þessar breytingar að njóta sambærilegra framlaga úr ríkissjóði og ella hefði verið og staðfestir hér með, hæstv. forseti, að samkomulag um það liggur fyrir og með þeirri breytingu sem hér er lögð til er fjármögnun Vinnueftirlitsins færð til sama vegar og háttar til um flestar stofnanir ríkisins af líkum toga. Ég vil sömuleiðis vegna þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað og minni hluti félmn. bendir á í áliti sínu og varðar stöðu einstæðra foreldra staðfesta það að um leið og við látum skoða lífeyrisgreiðslurnar og umönnunargreiðslurnar sem ég nefndi áðan, hæstv. forseti, munum við láta fara yfir stöðu einstæðra foreldra með tilliti til þeirra ábendinga sem þar hafa komið fram þó að þar sé að mínu viti reyndar um talsvert ólíkt mál að ræða og allt annars eðlis. Hæstv. forseti. Að lokum vil ég fjalla aðeins um orlof í orlofi sem talsvert hefur verið rætt um í þessu sambandi. Markmið frv. þessa er að tryggja tilvist Fæðingarorlofssjóðs og þess kerfis sem komið var á með gildandi lögum. Eins og kom fram í máli hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, frsm. meiri hluta félmn., er frv. fram komið vegna þeirrar fjárhagslegu stöðu sem sjóðurinn er í. Eins og ég hef áður sagt á Alþingi, hæstv. forseti, er það út af fyrir sig gleðilegt að streymið úr sjóðnum skuli vera svo miklu meira en ráð var fyrir gert. Það segir okkur að kerfið er að virka. Markmið þess er að nást, þ.e. væntanlega aukið jafnrétti og það er að tryggja börnum auknar samvistir við foreldra sína á fyrstu mánuðunum og ekki síst í auknum mæli við feður sína. En sá böggull fylgir skammrifi að það þarf að tryggja fjármögnun sjóðsins við þessar aðstæður og því þótti það sjónarmið vega þyngra að finna leiðir svo viðhalda mætti sjóðnum sem næst núverandi mynd en að tryggja foreldrum enn frekari réttindi frá því sem nú er og því var ákveðið að taka ákvæði 14. gr. laganna ekki upp að þessu sinni. Það er rétt að enn virðist vera munur milli kjara starfsmanna á almennum vinnumarkaði og þeirra er starfa hjá hinu opinbera að þessu leyti. Sá munur, hæstv. forseti, liggur í ólíkum kjarasamningsákvæðum. Því er hins vegar ekki að neita að þessi munur á rætur sínar að rekja til eldra kerfis sem var í gildi fyrir gildistöku laga nr. 95/2000. Að því er varðar opinbera starfsmenn var um það samið í kjarasamningsviðræðum þeirra á árinu 2001 að starfsmenn er taka fæðingarorlof áunnu sér rétt til töku orlofs sem og greiðslu í orlofi. Var þar með tryggt að starfsmenn hjá hinu opinbera héldu áunnum rétti sínum frá fyrra kerfi er félli úr gildi við gildistöku laganna um fæðingar- og foreldraorlof. Sem dæmi um slík ákvæði má nefna grein 13.2.3. í kjarasamningi fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs og Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar frá 28. mars 2001. Efnislega samhljóða ákvæði er einnig að finna í fleiri kjarasamningum á hinum opinbera vinnumarkaði. Hvað þetta atriði varðar, hæstv. forseti, vísa ég að öðru leyti til þess sem ég hef áður sagt í þessum ræðustól um þetta efni. Er það að mínu mati aðallega að ná saman í kjarasamningum og það er rétt sem fram hefur komið í umræðunni, m.a. í máli hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, að höfðað hefur verið mál vegna þessa. Dómstólar munu skera úr í því og að sjálfsögðu förum við þá að þeirri niðurstöðu sem þar verður uppi. Ég vil að endingu, hæstv. forseti, þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram.

Frú forseti. Ég vil aðeins nefna að þegar lögin voru sett fyrir einungis fjórum árum var það gert vegna þess að samkomulag var um það í samfélaginu að í eitt skipti fyrir öll ætti að grípa til alvörustjórnvaldsaðgerða til að jafna stöðu karla og kvenna á vinnumarkaði. Þá á ég við í launalegu tilliti og að teknu tilliti til stöðuveitinga o.s.frv. Um þetta var samkomulag. Fæðingarorlofslögin endurspegla þetta mjög vel, þetta hugmyndafræðilega samkomulag samfélagsins um að snúa við áratuga- og aldagamalli hefð um karlinn á vinnumarkaði og nú ætti að opna þetta fyrir alvöru fyrir konur. Þess vegna varð ég í rauninni dálítið leið þegar ég sat undir fyrri hluta ræðu hæstv. félmrh. þar sem hann talaði um að þessi breyting mundi snerta konur með sama hætti og karla. Það kemur mér svolítið spánskt fyrir sjónir. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvað hann hafi fyrir sér í því að þetta muni snerta karla og konur með sama hætti vegna þess að eins og þetta blasir við mér er það staðreynd að konur eru með lægri laun en karlar í sömu stöðu og það er líka staðreynd að konur eru ekki í hálaunastörfum, ég las það upp áðan þegar ég vitnaði í minnihlutaálit hv. félmn. Þess vegna vil ég spyrja hvernig í ósköpunum hæstv. félmrh. kemst að þeirri niðurstöðu að þetta snerti konur með sama hætti og karla.

Hæstv. forseti. Þakið á greiðslurnar sem talsvert hefur verið til umræðu er þess eðlis að ég reikna ekki með og hef ekki reiknað með að um það gæti náðst full samstaða á Alþingi. Málið er þess eðlis að það gengur þvert á línur flokka hvort við styðjum það eður ei. Eins og fram hefur komið í umræðunni var þetta m.a. til umræðu þegar lögin voru sett á sínum tíma hvort rétt væri og skynsamlegt að hafa eitthvert þak á þessum greiðslum. Ég hef hins vegar metið það þannig og sá starfshópur sem vann að þessu verkefni fyrir mig og fjmrh. komst að þeirri niðurstöðu að rétt væri að setja þak á og það mundi að öllum líkindum ekki hafa úrslitaáhrif hvað varðar jafnréttið í landinu. Þegar ég segi, hv. þm. Katrín Júlíusdóttir, að þetta ákvæði hafi sömu áhrif á karla og konur þá liggur það í hlutarins eðli. Ákvæðið tekur til kynjanna jafnt. Hins vegar er það allt satt og rétt sem fram hefur komið í máli hv. þm. að við glímum því miður við kynbundinn launamun. Við glímum því miður við mikið ójafnrétti á vinnumarkaði og það er hlutur sem við þurfum að takast á við og ég vil í því sambandi vekja athygli á og raunar lýsa ánægju minni með að í félmn. hefur tekist samstaða með meiri hluta og minni hluta um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum sem mun koma til síðari umræðu á Alþingi á næstu dögum þar sem m.a. er gert ráð fyrir að gangast eigi fyrir rannsókn á þeim áhrifum sem okkar nýja fæðingar- og foreldraorlofskerfi hefur haft á samfélagið og sömuleiðis verkefni sem varða launamun kynjanna og reyndar önnur verkefni á vinnumarkaði.

Virðulegi forseti. Það má með sanni segja að við séum ósammála um þetta atriði Ég verð að segja eins og er að ég er ekki tilbúin ári eftir gildistöku laga, sem átti að vera og menn flögguðu í kosningabaráttunni sem einni merkilegustu stjórnvaldsaðgerð sem hér hefði nokkurn tíma sést hvað varðar jafnréttismál, þ.e. fæðingarorlofslögin, að ári seinna séu menn tilbúnir að henda þeim fyrir róða fyrir einhverjar 50--60 milljónir. Ég verð að segja eins og er að ég er ekki tilbúin að taka þátt í því vegna þess að ég tel að mismunandi staða karla og kvenna á vinnumarkaði og leiðrétting á því eigi að vera eitt af forgangsverkefnunum. Um það var samkomulag í samfélaginu. Nú á að taka þessi lög og búa til um þau ósætti eingöngu ári eftir gildistökuna. Ég spyr: Hvenær og á hvaða forsendum skipti félmrn. svo um skoðun að á milli ráðherra er þessi mikla breyting gerð þegar, eins og ég sagði í ræðu minni, hæstv. fyrrv. félmrh., Páll Pétursson, komst að þeirri niðurstöðu að líklega mundi svona þak valda því að þeir hærra launuðu mundu síður taka fæðingarorlof og jafnréttismarkmiðum milli kynja yrði síður náð? Ég vil fá að heyra það frá hæstv. félmrh. hvað hafi breyst. Hvaða rannsóknir og félagslegar úttektir hafa verið gerðar á þessu? Vegna þess að í ræðu sinni sagði hann að því miður væri eitthvað annað sem réði því að konur fengju síður stöður heldur en karlar og fengju síður hærri laun.

Hæstv. forseti. Í sjálfu sér gætum við hv. þm. Katrín Júlíusdóttir sjálfsagt þjarkað um þetta daglangt. Ekki ætla ég mér það. Hins vegar vil ég benda hv. þm. á það, og öðrum sem á mál mitt hlusta, að væntanlega höfum við þegar séð ákveðnar afleiðingar, jákvæðar, af þeim lögum sem hér um ræðir því að samkvæmt niðurstöðum kjararannsóknarnefndar hafa laun kvenna hækkað marktækt meira nokkra ársfjórðunga í röð en laun karla. Ég a.m.k. leyfi mér að vona þó að ekki liggi að baki nákvæmar rannsóknir að þau lög sem hér um ræðir hafi þar nokkur áhrif. Ég vil líka benda á það, hv. þm., að sá hópur sem hér um ræðir telur innan við 200 manns, þar af innan við 20 konur. Þetta þak snertir því mjög fáar fjölskyldur í landinu. Hins vegar er fyrst og fremst um ákveðið pólitískt stefnumið að ræða og mér hefur virst í umræðunum í dag að þetta pólitíska stefnumið njóti býsna víðtæks stuðnings þingmanna úr öllum flokkum, en eins og ég sagði áðan verðum við seint fyllilega sammála.

Hæstv. forseti. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. félmrh. tekur undir brtt. okkar í minni hlutanum um að umönnunar- og lífeyrisgreiðslur verði samrýmanlegar fæðingarorlofsgreiðslum þannig að umönnunargreiðslur og lífeyrir öryrkja falli ekki niður við töku fæðingarorlofs. Hæstv. ráðherra lýsir því yfir að hann og hæstv. heilbrrh. hafi rætt um það að þetta verði sérstaklega skoðað í sumar og lagt fram frv. um þetta efni á komandi hausti. Sömuleiðis fagna ég því að hæstv. ráðherra lýsir því einnig yfir um stöðu einstæðra foreldra, sem við höfum áhyggjur af og fram kemur í nefndaráliti okkar. Ráðherra hefur með yfirlýsingu sinni lýst vilja sínum til að það verði skoðað sérstaklega í sumar. Hins vegar lýsi ég óánægju minni með það að hæstv. ráðherra taki ekki undir að tengja eigi fæðingarorlof við launavísitölu, bæði þakið og gólf viðmiðunarfjárhæða og að tekjur viðmiðunartímabils vegna greiðslu í fæðingarorlofi taki breytingum í samræmi við breytingar á launavísitölu á tímabilinu. Hæstv. ráðherra getur ekki tekið undir þetta og því er það ekki rétt sem hæstv. ráðherra heldur fram að með ákvæðum frv. sé verið að bæta raunverulegt tekjutap foreldra í fæðingarorlofi vegna þess að við höfum sýnt fram á það í minnihlutaáliti okkar að tekjur í fæðingarorlofi muni ekki verða 80% af tekjum heldur 70--75%. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann ætli að tryggja það að 80% greiðslur í fæðingarorlofi af tekjum haldi raungildi sínu ef hann miðar ekki við launavísitölu. Mun hann beita því ákvæði sem er að finna í frv. og hann getur beitt til að þakið og gólfið haldi þá raungildi sínu en lækki ekki stöðugt? En það hefur gerst eins og t.d. með greiðslur atvinnuleysisbóta og vitnar ráðherrann til að þar sé um sama viðmið að ræða.

Hæstv. forseti. Svar mitt við fyrirspurn hv. þm. er einfalt. Það er já. Ég mun beita mér fyrir því í störfum mínum sem félmrh. að þak og gólf í þessu kerfi þróist með tilliti til verðlags og launa eins og fram kemur í frv.

Hæstv. forseti. Þetta ,,já`` sem hæstv. félmrh. veitti sem svar við fyrirspurn minni, um að greiðslur í fæðingarorlofi yrðu miðaðar við að 80% héldu raungildi sínu til frambúðar, a.m.k. meðan hæstv. ráðherra er í stóli félmrh., er afar mikilvægt. Við munum örugglega oft grípa til að vitna til þess m.a. við fjárlagaafgreiðslu þegar við sjáum fram á að greiðslur í fæðingarorlofi munu rýrna vegna þeirrar viðmiðunar sem ríkisstjórnin hefur notað. Það hefur verið þannig t.d. hvað varðar atvinnuleysistryggingarnar eða lífeyrisgreiðslur, að atvinnuleysisbætur hafa rýrnað verulega og ekki haldist í hendur við t.d. launin í þjóðfélaginu, heldur vegna þeirrar viðmiðunar sem ríkisstjórnin hefur notað sem er nákvæmlega sama ákvæði og er í frv. en þar stendur, með leyfi forseta: ,,Þó er félagsmálaráðherra heimilt, að fengnu samþykki ríkisstjórnar, að breyta greiðslufjárhæðinni til hækkunar ef verulegar breytingar verða á launaþróun og þjóðhagsforsendum ...`` En viðmiðið er að taka tillit til þróunar launa-, verðalags- og efnahagsmála hverju sinni og ríkisstjórnin hefur ávallt kosið að velja það viðmið sem lægst hefur gefið atvinnulausum og lífeyrisþegum. En nú lýsir hæstv. ráðherra því yfir að hér verði breytingar á varðandi fæðingarorlofsgreiðslurnar þegar verið er að breyta þessu og setja þak á. Hann ætlar að sjá til þess að þakið haldi raungildi sínu, 80% raungildi sínu og líka þá að tekjur á viðmiðunartímabili haldi raungildi sínu vegna þess að þá verður að miða við launavísitölu þar sem við erum að miða við tveggja til þriggja ára gamlar tekjur þegar verið er að reikna út fæðingarorlof. Ég fagna því þessari yfirlýsingu hæstv. ráðherra og lýsi mikilli ánægju með hana.

Virðulegi forseti. Umræðan í dag hefur að mínu áliti verið mjög góð og ég held að við höfum farið ágætlega yfir málið og skipst á skoðunum sem er nauðsynlegt og eðlilegt að við gerum. Ég held hins vegar að það sé rétt mat hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni að í rauninni er um lítils háttar breytingar á málinu að ræða og þegar við tökum þetta allt saman held ég að það sé góð sátt um þetta stóra mál. Ég ætla þess vegna ekki að fara neitt ítarlega yfir það aftur. Ég gerði það í framsögu minni og hef tekið þátt í andsvörum en ég vil þó vegna þess að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir beindi til mín spurningum er varða þrjú atriði rétt tæpa á þeim. Fyrst nefndi hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir viðhorf mitt til þaksins og hvort ég hefði áhyggjur af því að það mundi ekki fylgja þeirri þróun sem á sér stað á öðrum sviðum í efnahagslífinu. Ég fór yfir það í framsögu minni að ég hef ákveðnar áhyggjur af þessu þaki út frá forsendum laganna, út frá þeim tilgangi sem umrædd lög hafa og ég vildi sjá í það minnsta að það mundi halda því verðgildi sem það hefur. Og ég var ánægður að heyra yfirlýsingar hæstv. félmrh. sem eru í takt við það sem hann hefur sagt áður. Ég segi hins vegar hreint út að mér finnst þetta vera pólitísk ákvörðun sem við eigum að ræða. Það virðist vera breiður vilji innan þings og í flestum stjórnmálaflokkum. Ég vitna t.d. til minnihlutaálits nefndarinnar og svo einnig í það sem komið hefur fram hjá stórum launþegasamtökum að það virðist vera ríkur pólitískur vilji fyrir að hafa þak. Ekki er hægt að túlka það öðruvísi út frá þeim forsendum sem við höfum en ég þarf ekki endilega að vera sammála því og hef í rauninni lýst þeim skoðunum mínum að ég sé það ekki. Vegna þess að mér finnst stærsta málið í þessu öllu saman vera að sýna ábyrgð og ráðdeild á þessu sviði sem öðrum og við þurfum að skjóta styrkum stoðum undir þennan mikilvæga sjóð til að hann geti sinnt hlutverki sínu og þá eðli málsins samkvæmt þarf að gera meira en gott þykir. Hvað varðar lífeyris- og umönnunargreiðslurnar og það sem snýr að einstæðum foreldrum þá minntist ég á það í framsögu minni áðan að það er mjög margt sem þarf að líta til. Margt kom fram í umfjöllun í nefndinni, m.a. þetta tvennt sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir nefndi, þ.e. lífeyris- og umönnunargreiðslurnar annars vegar og hins vegar þátt einstæðra foreldra sem við hljótum að skoða og fara yfir. Sumt getur kannski litið út fyrir að vera einfalt við fyrstu sýn en er það kannski ekki og vitna ég sérstaklega til þess sem varðar einstæðu foreldrana. Ef ég man rétt fór hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir yfir það, og ef það var ekki sá ágæti þingmaður þá var það annar þingmaður í umræðunni, að sú hætta er fyrir hendi að ef menn stíga það skref til fulls sé það í rauninni gegn jafnréttisanda laganna. Þetta er eitthvað sem þarf að skoða. Sama er með lífeyris- og umönnunargreiðslurnar. Það sem er alveg pottþétt hvað þau mál varðar er að þau eru flókin. Hæstv. félmrh. fór ágætlega yfir það að í gangi er vinna sem fer fram í sumar, ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt, og við munum þá sjá á næsta vetri niðurstöðu úr þeirri vinnu því ekki má hlaupa til í máli sem slíku og það þarf að vanda vel til þeirra verka. Að lokum vil ég, virðulegi forseti, þakka fyrir þessa góðu umræðu og þeim sem tóku þátt í henni. Ég held að hún hafi verið góð og ég efast ekki um að við munum ræða þetta og sambærileg mál á næstunni.

Hæstv. forseti. Ég fagna því sem fram kom í máli hv. 6. þm. Reykv. n. Hann tekur undir það sem fram kom í máli hæstv. félmrh. um að bæði þak og gólf viðmiðunarfjárhæða eigi að halda raungildi sínu og miðast við að fólk í fæðingarorlofi fái 80% af tekjum sínum þannig að þær rýrni ekki eins og við óttuðumst. Hæstv. félmrh. hefur því stuðning hv. 6. þm. Reykv. n. í því efni og ég fagna því. Að vísu sé ég ekki hvernig hægt er að gera það nema með því að beita launavísitölunni og hækka fjárhæðirnar í samræmi við það en við sjáum til við fjárlagagerðina í lok þessa árs eða í desembermánuði hvernig hæstv. ráðherra ætlar að halda á því máli. Ég vil líka nota þetta andsvar til að árétta, af því að ég gleymdi því í andsvari við hæstv. félmrh. og hann er hér til að hlýða á þetta mál og það er þá líka hvatning til hv. 6. þm. Reykv. n., að í þeirri endurskoðun sem fram á að fara á ákvæðum sem snúa að umönnunar- og lífeyrisgreiðslum, að þær verði samrýmanlegar fæðingarorlofsgreiðslum, og eins þegar skoðuð er sérstaklega staða einstæðra foreldra, þá verði haft samráð bæði við samtök einstæðra foreldra og samtök öryrkja um þá endurskoðun. Ég held að það sé afar mikilvægt að þau sjónarmið komi inn í þá skoðun sem hæstv. félmrh. hefur lofað að fram fari í sumar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð, frá meiri hluta heilbr.- og trn. Á nefndarálitinu kemur fram að margir gestir komu fyrir nefndina og eins fengum við umsagnir um málið. Með frumvarpinu er m.a. brugðist við athugasemdum sem fram komu í nefndaráliti heilbrigðis- og trygginganefndar á þingskjali 1389 í 359. máli á 127. löggjafarþingi. Við meðferð þess máls lagði nefndin til breytingar á hlutverki tryggingaráðs þannig að reglusetningarvald væri fært frá tryggingaráði til ráðherra í tilteknum málaflokki og hvatti jafnframt til þess að hlutverk og staða tryggingaráðs yrði endurskoðað í heild. Nú er lagt til í frumvarpinu að ákvæði þar sem tryggingaráði var falið að setja reglur verði felld brott en ráðherra þess í stað falið að setja reglugerðir. Einnig er lagt til að ákvarðanataka í ýmsum málum verði færð frá tryggingaráði til Tryggingastofnunar. Þá er lagt til að svokölluð siglinganefnd Tryggingastofnunar verði lögð niður. Auk þess eru lagðar til ýmsar lagfæringar á lögunum sem að mati meiri hluta nefndarinnar eru til bóta. Í tillögum frumvarpsins sem varða tryggingaráð felst að hlutverk þess verði framvegis fyrst og fremst bundið við eftirlit með starfsemi Tryggingastofnunar en skv. 6. gr. almannatryggingalaga skal ráðið hafa eftirlit með fjárhag, rekstri og starfsemi stofnunarinnar og gæta þess að hún starfi í samræmi við lög og reglugerðir á hverjum tíma. Meiri hlutinn telur rétt að reglusetningarvaldið sé fært frá tryggingaráði til ráðherra eins og frumvarpið gerir ráð fyrir enda telur meiri hlutinn að þær valdheimildir eigi að vera í höndum ráðherra. Með hliðsjón af hinni umfangsmiklu og fjölbreyttu starfsemi Tryggingastofnunar telur meiri hlutinn æskilegt að hún starfi undir sérstakri stjórn og leggur meiri hlutinn til að komið verði á beinu stjórnsýslusambandi milli ráðherra og stofnunarinnar. Leggur meiri hlutinn til að í 2. gr. laganna verði kveðið á um að ráðherra fari með yfirstjórn almannatrygginga, sbr. 1. gr. laganna, og Tryggingastofnunar ríkisins en að stofnunin og stjórn hennar beri ábyrgð á sínum störfum gagnvart ráðherra. Áfram er byggt á því að stofnunin annist framkvæmd almannatrygginga samkvæmt lögunum. Þá gildi áfram ákvæði 7. gr. laganna um að ef ágreiningur rísi um grundvöll, skilyrði eða upphæð bóta samkvæmt lögunum leggi sjálfstæð og óháð nefnd, úrskurðarnefnd almannatrygginga, úrskurð á málið. Hæstv. forseti. Meiri hlutinn leggur til breytingu á 3. gr. laganna sem felur það í sér að ráðherra skipi fimm manna stjórn að afloknum hverjum alþingiskosningum, einn þeirra skuli skipaður formaður stjórnar og annar varaformaður, og jafnmarga skuli skipa til vara. Þannig verði horfið frá þeirri skipan mála að Alþingi kjósi í ráð eða stjórn við stofnunina. Meiri hlutinn leggur til að í 5. gr. laganna verði kveðið á um að forstjóri verði áfram skipaður af ráðherra til fimm ára í senn að fenginni tillögu stjórnar. Er þetta ákvæði óbreytt frá frumvarpinu að öðru leyti en því að í stað tryggingaráðs kemur stjórn Tryggingastofnunar. Lítur meiri hlutinn svo á að stjórnin eigi að hafa tillögurétt en ráðherra er ekki bundinn af tillögu stjórnar. Meiri hlutinn leggur til að í 4. gr. laganna verði fjallað um hlutverk stjórnar Tryggingastofnunar. Í tillögum meiri hlutans felst að verkefni hennar verði hefðbundin verkefni stjórnar, þ.e. að vera æðsta vald innan stofnunarinnar um rekstur hennar og skipulag. Er lagt til að hún staðfesti skipulag stofnunarinnar og geri árlega starfsáætlun og fjárhags\-áætlun. Þá leggur meiri hlutinn til að stjórninni verði falið að marka stofnuninni langtímastefnu. Eðlilegt er að mati meiri hlutans að samráð verði við forstjóra og eftir atvikum aðra starfsmenn um þennan þátt og telur meiri hlutinn að til greina komi að forstjóri leggi tillögu að langtímastefnumörkun fyrir stjórnina. Einnig er lagt til að stjórnin hafi eftirlit með starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins og að rekstur stofnunarinnar sé innan ramma fjárlaga á hverjum tíma. Lagt er til að stjórnin tilnefni fulltrúa Tryggingastofnunar í samninganefnd samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu, sbr. 39. gr. almannatryggingalaga, og fulltrúa í nefnd skv. 35. gr. laganna. Loks leggur meiri hlutinn til að formaður stjórnar skuli reglulega gera ráðherra grein fyrir starfsemi stofnunarinnar og gera honum viðvart ef hann telur að starfsemi og þjónusta sé ekki í samræmi við ákvæði laga og ef rekstur stofnunarinnar er ekki í samræmi við fjárlög. Lagt er til að í 6. gr. laganna verði fjallað um hlutverk, starfssvið og ábyrgð forstjóra Tryggingastofnunar. Byggjast tillögur meiri hlutans á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996. Í 1. mgr. er áfram gert ráð fyrir að forstjóri ráði aðra starfsmenn stofnunarinnar eins og frumvarpið gerir ráð fyrir en jafnframt leggur meiri hlutinn til að tekið verði fram að hann annist daglegan rekstur. Í 2. mgr. er lagt til að ráðherra setji forstjóra erindisbréf þar sem tilgreind eru helstu markmið í rekstri stofnunarinnar og verkefni hennar. Tillögur meiri hlutans miða að því að koma á beinu stjórnsýslusambandi milli ráðherra og stofnunarinnar og með þessu móti hefur ráðherra ríkari áhrif á stefnumótun hjá stofnuninni. Í 3. mgr. er lagt til að fjallað sé um ábyrgð forstjóra. Lagt er til að lögin öðlist þegar gildi en meiri hlutinn telur rétt að gefa örlítið svigrúm til að aðlaga starfsemi stofnunarinnar að framangreindum breytingum. Er lagt til að stjórn Tryggingastofnunar verði skipuð í fyrsta sinn 1. júlí 2004 en að fram að þeim tíma haldi tryggingaráð umboði sínu. Jafnframt er lagt til að núverandi forstjóra verði sett erindisbréf ekki síðar en 1. júlí. Breytingarnar hafa ekki áhrif á skipunartíma núverandi forstjóra stofnunarinnar. Í frumvarpinu er lagt til að siglinganefnd verði lögð niður. Ýmis rök komu fram við umfjöllun málsins sem mæla með því að hún starfi áfram. Ráðherra skipar fimm menn í nefndina og sitja nú í henni fimm læknar. Telur meiri hlutinn að góð reynsla sé af starfi siglinganefndar og hefur fyrirkomulagið sem hún hefur unnið eftir reynst vel. Það er mat meiri hlutans að mál fái faglega umfjöllun með gildandi fyrirkomulagi. Leggur hann því til að nefndin starfi áfram en með þeirri breytingu að hún sæki umboð sitt til forstjóra í stað ráðherra áður. Þá vill meiri hlutinn geta þess að við umfjöllunina vöktu athygli hennar ójöfn kynjahlutföll í nefndinni en allir nefndarmenn, bæði aðalmenn og varamenn, eru karlar. Meiri hlutinn telur ástæðu til að vekja athygli Tryggingastofnunar á ákvæðum jafnréttislaga og hvetur til þess að ákvæða þeirra sé gætt við skipun í siglinganefnd svo sem ber að gera við skipun í nefndir og ráð á vegum ríkisins. Í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins sem er fylgiskjal með frumvarpinu kemur fram að útgjöld Tryggingastofnunar vegna starfs nefndarinnar hafi numið um 1,3 millj. kr. á síðasta ári. Verði frumvarpið samþykkt óbreytt er gert ráð fyrir að sama fjárhæð verði notuð til kaupa á ráðgjöf sérfræðilækna sem kallaðir yrðu til ráðgjafar í stað siglinganefndar þegar þess gerðist þörf. Má því gera ráð fyrir að útgjöld Tryggingastofnunar vegna þessa þáttar starfseminnar verði óbreytt óháð því hvor leiðin verði farin. Er lagt til að siglinganefnd verði heimilt að ákveða hvort sjúklingur fari til meðferðar erlendis eða sérgreinalæknar sem starfa erlendis veiti honum meðferð á sjúkrahúsi hér á landi. Þá kom fram ábending um að í 14. mgr. 17. gr. almannatryggingalaga vantar orðin ,,og tekjutryggingarauka`` á eftir orðinu ,,tekjutrygging``. Vísað er til 11. gr. laganna og á hún fyrst og fremst við um búsetuákvæðin þannig að tekjutrygging er reiknuð út í samræmi við árafjölda sem búseta hér á landi hefur varað. Fullar bætur greiðast við 40 ára búsetu hér á landi en bætur skerðast ef búsetan er styttri en 40 ár á aldursbilinu 16--67 ára. Búsetureglan á við um elli- og örorkulífeyri og tekjutryggingu og ætlunin var að hún tæki einnig til tekjutryggingaraukans en láðst hefur að kveða á um það í greininni. Kom fram við umfjöllun málsins að framkvæmd Tryggingastofnunar hefur verið með þeim hætti en úrskurðarnefnd almannatrygginga breytti þeirri framkvæmd enda ekki mælt fyrir um það í 14. mgr. 17. gr. Leggur meiri hlutinn til breytingu á greininni til samræmis við framangreint. Meiri hlutinn leggur til að frv. verði samþykkt með breytingu sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið rita Jónína Bjartmarz, Drífa Hjartardóttir, Pétur H. Blöndal, með fyrirvara, Sigríður Anna Þórðardóttir og Dagný Jónsdóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti 1. minni hluta heilbr.- og trn. um frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð. Segja má að í nefndinni hafi ekki verið mikill ágreiningur um þau málefni sem fram koma í frv. og lengi vel leit út fyrir að við sem skipum 1. minni hluta yrðum á meirihlutaálitinu, þó með fyrirvara vegna þess að við ræddum þar einmitt hugmyndir sem ekki fengust inn í nefndarálit meiri hlutans en endaði þannig að við erum með sérálit og brtt. við brtt. meiri hlutans. Ég ætla að renna yfir og lesa nefndarálit 1. minni hluta, með leyfi forseta: Fyrsti minni hluti telur nauðsynlegt að taka ákvörðun um framtíðarhlutverk tryggingaráðs. Ef frumvarpið verður samþykkt óbreytt hefur tryggingaráð varla nokkurt hlutverk lengur án þess þó að ráðið hafi formlega verið lagt niður. Tryggingaráð hafði veigamikið hlutverk á meðan það setti reglur um ýmsar bætur almannatrygginga en hafði jafnframt úrskurðarvald um afgreiðslu Tryggingastofnunar á erindum. Hugmyndir um nauðsyn á aðskilnaði milli þeirra sem reglurnar settu og þeirra sem úrskurðuðu um réttmæti afgreiðslu samkvæmt sömu reglum leiddu til þess að sérstök úrskurðarnefnd almannatrygginga fékk úrskurðarhlutverkið. Nú er lagt til að heimildir tryggingaráðs til að setja reglur um ýmsar bætur falli endanlega niður og í staðinn setji ráðherra reglugerðir. Hér er um eðlilega breytingu að ræða en þó verður jafnframt að telja eðlilegt að tryggingaráð eða stjórn stofnunarinnar, sem sett verður á laggirnar ef breytingartillögur meiri hlutans ná fram að ganga, muni m.a. hafa það hlutverk að leggja til við ráðherra nauðsynlegar reglugerðarsetningar eða breytingar þótt endanlegt vald verði að sjálfsögðu í höndum ráðherra. Tryggingastofnun er ákaflega stór ríkisstofnun hvort sem horft er til starfsmannafjölda eða veltu. Sömuleiðis gegnir Tryggingastofnun lykilhlutverki í velferðarkerfi þjóðarinnar. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að tryggingaráð starfi áfram, en hlutverk ráðsins er engan veginn skýrt og það orðalag 6. gr. almannatryggingalaga, að ráðið skuli hafa eftirlit með fjárhag, rekstri og starfsemi stofnunarinnar, er óljóst. Fyrsti minni hluti telur nauðsynlegt að stofnun sem hefur það umfang sem Tryggingastofnun hefur heyri undir stjórn með skýrar starfsreglur, eins og meiri hlutinn leggur til, þannig að enginn velkist í vafa um vald- og verksvið hennar. Fyrsti minni hluti tekur að mestu undir hugmyndir meiri hlutans um skipan stjórnar en telur þó nauðsynlegt að opnað verði á hugmyndir, sem áður hafa komið fram hjá þingmönnum Samfylkingarinnar, um að þeir sem þjónustu Tryggingastofnunar njóta og starfsmenn hennar hafi áheyrnarfulltrúa í stjórninni. Lagt er til að Öryrkjabandalag Íslands og Landssamband eldri borgara tilnefni einn fulltrúa hvort til tveggja ára með málfrelsi og tillögurétt. Starfsmenn stofnunarinnar tilnefni einnig einn áheyrnarfulltrúa. Með því yrðu boðleiðir styttar milli stjórnar annars vegar og notenda þjónustu og starfsmanna hins vegar. Fyrsti minni hluti leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir álit 1. minni hluta rita sá sem hér stendur, hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson og Brynja Magnúsdóttir. Brtt. sem nefndar eru í minnihlutaálitinu eru tvær. Annars vegar eru það hugmyndir sem þingmenn Samf. hafa flutt á undanförnum þingum um að þeir sem þjónustu Tryggingastofnunar njóta, þ.e. eldri borgarar og öryrkjar, fengju áheyrnarfulltrúa inn í það sem áður var tryggingaráð en verður nú stjórn ef þetta frv. nær fram að ganga. Brtt. okkar hljóðar svo, með leyfi forseta: 1. Við 2. tölul. Á eftir 2. efnismálsl. komi tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Landssamband eldri borgara og Öryrkjabandalag Íslands tilnefna hvort um sig einn áheyrnarfulltrúa til tveggja ára í senn með málfrelsi og tillögurétt. Starfsmenn Tryggingastofnunar ríkisins eða samtök þeirra tilnefna einnig einn áheyrnarfulltrúa með sömu réttindi. 2. Við 9. tölul. 2. efnismgr. orðist svo: Þrátt fyrir ákvæði 3. gr. laganna skal skipa stjórn Tryggingastofnunar ríkisins í fyrsta sinn 1. janúar 2005. Fram að þeim tíma skal umboð tryggingaráðs sem nú situr halda gildi sínu. Ráðherra skal jafnframt setja núverandi forstjóra erindisbréf, sbr. 6. gr. laganna, ekki síðar en 1. janúar 2005. Í meirihlutaálitinu sem lesið var áðan og brtt. meiri hlutans er talað um að ný stjórn Tryggingastofnunar taki við því hlutverki þann 1. júlí og jafnframt að núverandi forstjóra yrði sett erindisbréf ekki síðar en 1. júlí. Það er álit okkar í 1. minni hlutanum að um of skamman tíma sé að ræða vegna þess að nú er maí að mestu liðinn og einungis um að ræða einn mánuð til að undirbúa þessar breytingar sem eru talsverðar, þ.e. að breyta hlutverki forstjóra Tryggingastofnunar talsvert frá því sem nú er og einnig að setja Tryggingastofnun nýja stjórn með nýtt hlutverk, einungis með eins mánaðar fyrirvara. Við teljum það affarasælla að gefa sumarið og næsta haust til að setja slíkar reglur og eins til að setja forstjóranum erindisbréf þannig að sú skipan komist á 1. janúar 2005 en ekki núna einungis eftir rétt tæpan mánuð. Eins og fram kom í upphafi máls míns erum við að mestu leyti sammála því sem fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans. Hér er að mörgu leyti verið að nútímavæða stjórn Tryggingastofnunar. Tryggingaráð, sem sæti áfram ef frv. yrði óbreytt, hefði í sjálfu sér ekki neitt skilgreint hlutverk, þ.e. hlutverkið er skilgreint á þann hátt að það hefur verið mjög óljóst hvað tryggingaráð ætti að gera. Tryggingastofnun eins og við öll vitum er stofnun sem hefur fjölda starfsmanna. Rekstur stofnunarinnar kostar talsverða fjármuni og miklir ríkisfjármunir velta í gegnum stofnunina frá ríkissjóði til þeirra viðskiptavina sem eiga rétt á greiðslum í gegnum Tryggingastofnun. Við sem skoðuðum þetta í einhverri alvöru sáum fram á að ekki væri vit í öðru en að setja skýrari reglur um stjórn Tryggingastofnunar og kalla hana stjórn þannig að hún hefði í raun sömu verkefni og stjórnir yfirleitt hafa. Talsvert var rætt um hver ætti að ráða eða skipa forstjóra Tryggingastofnunar. Enginn ágreiningur var um það að sjálfsögðu að þetta breytti engu um skipan núverandi forstjóra en í framtíðinni þegar kemur að því að ráða eða skipa nýjan forstjóra veltu menn því talsvert fyrir sér hvernig með ætti að fara og voru tvö sjónarmið aðallega uppi, annars vegar að ráðherra mundi skipa forstjóra að fenginni tillögu stjórnar Tryggingastofnunar eða þar sem um stjórn væri að ræða væri eðlilegast að stjórnin auglýsti eftir forstjóra og stjórnin réði síðan forstjóra en ekki ráðherra. Eftir að hafa farið yfir þetta í nefndinni má segja að flestir nefndarmenn hafi endað á þeirri skoðun að þar sem stofnunin heyrir undir heilbrrh. og er á ábyrgð hans væri það eðlilegt að ráðherra skipaði forstjórann en það væri jafneðlilegt að stjórn stofnunarinnar færi yfir og legði til við ráðherra hvaða kandídat hún a.m.k. mælti með í stól forstjóra. Við teljum einnig að það sé til að styrkja stofnunina að hún hafi stjórn milli forstjóra og ráðherra. Það er ansi mikil breyting ef tryggingaráð hefði verið lagt niður eins og kannski voru hugmyndir um á fyrri stigum. Það hefði verið ansi mikil breyting að leggja tryggingaráð niður og forstjóri milliliðalaust heyrði undir heilbrrh. Við þekkjum þetta úr litlum stofnunum úti á landi þar sem stjórnir heilbrigðisstofnana voru lagðar niður í stórum stíl og forstöðumenn eða framkvæmdastjórar heilbrigðisstofnana heyra undir ráðherra en enga stjórn sem slíka. Það er a.m.k. mín skoðun að þessi breyting hafi ekki verið til góðs og þýði einfaldlega það að framkvæmdastjórar eða forstöðumenn þessara heilbrigðisstofnana úti á landi hafi ekki lengur þann stuðning og styrk sem þeir höfðu með því að hafa stjórn sem bæði var skipuð fulltrúum ráðherra og heimamanna. Í sambandi við skipun stjórnarinnar kemur fram að hún á að sinna hefðbundnum verkefnum stjórna. Hún á að vera æðsta vald innan stofnunar og hafa æðsta vald um rekstur og skipulag. Lagt er til að hún staðfesti skipulag stofnunarinnar og geri árlega starfsáætlun og fjárhagsáætlun eins og stjórnir í fyrirtækjum gera. Einnig er lagt til að stjórnin hafi eftirlit með starfsemi Tryggingastofnunar og að reksturinn sé innan ramma fjárlaga á hverjum tíma. Talsverðar umræður urðu um þetta vegna þess að allir vita að Tryggingastofnun er stofnun sem í gegn velta miklir fjármunir sem erfitt er oft og tíðum að áætla í fjárlögum þar sem um lögbundinn rétt viðskiptavina er að ræða til greiðslna og ekki auðvelt fyrir fram að setja niður áætlun um þær greiðslur og lít ég þannig á að hér séum við að tala um rekstur stofnunarinnar sjálfrar en ekki þær gegnumstreymisgreiðslur sem í gegnum hana fara til skjólstæðinga eða viðskiptavina. Einnig er lagt til í frv. að svokölluð siglinganefnd yrði lögð niður. Niðurstaða meiri hlutans og okkar í 1. minni hluta líka varð sú að það væri ekki til bóta að leggja siglinganefndina niður. Hún hefði sinnt hlutverki sínu vel og engin ástæða væri til að breyta því jafnvel þótt við værum í brtt. og frv., meira og minna að færa stjórnunarhætti til þess að þetta heyrði meira beint undir stjórnendur í Tryggingastofnun en ekki nefndir hér og þar. Við teljum að siglinganefnd eigi að starfa áfram og ég tek undir þau orð frsm. meiri hlutans um að rétt sé að benda Tryggingastofnun á að það séu til kvensérgreinalæknar ekki síður en karlsérgreinalæknar og að í fimm manna nefnd væri að sjálsögðu ekki óeðlilegt að við sæjum einhvern annan svip en eingöngu karla. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta. Eins og heyra má er ekki mikill ágreiningur um þetta. Ég vona að tillögur okkar um áheyrnarfulltrúa þeirra sem mest eiga undir starfsemi umræddrar stofnunar nái fram að ganga. Hingað til hefur ekki verið hljómgrunnur fyrir því vegna þess að tryggingaráð ákvað á sínum tíma ýmsar reglur um greiðslur og slíkt til þessara hópa og það sjónarmið var uppi að óeðlilegt væri að þeir hópar ættu inni fulltrúa sem tækju þátt í slíku. En með þessu frv. er verið að leggja það af. Tryggingaráð eða stjórn Tryggingastofnunar mun ekki vera beint í reglusetningu. Þó hún hafi ráðgjafarvald til ráðherra þá mun ráðherra setja reglugerðir. Þess vegna er sá þröskuldur fallinn að ekki sé hægt að veita fulltrúum frá Öryrkjabandalaginu og Landssambandi eldri borgara seturétt við borðið. Þegar tryggingaráð hefur verið að funda hingað til hafa yfirmenn og starfsmenn deilda tekið þátt í þeim fundum með tryggingaráði þannig að mjög gott samband hefur verið milli tryggingaráðs og starfsmanna ekki síður en forstjóra. En með því að Tryggingastofnun sé sett stjórn hafa starfsmenn enga aðkomu að því borði lengur og því erum við með tillögu um að starfsmenn hafi þarna rétt til þess að skipa fulltrúa frá Landssambandi eldri borgara og Öryrkjabandalaginu. Það vekur kannski athygli að við tölum um að þeir fulltrúar verði skipaðir í tvö ár en ekki fjögur eins og skipunartími stjórnar. Það er kannski í og með til að gefa möguleika á róteringu ef um það er að ræða hjá Landssambandi eldri borgara og Öryrkjabandalaginu og starfsmönnum. Það á svo eftir að koma í ljós hvernig tekið verður í þær brtt. en eins og ég lýsti áðan styðjum við í raun brtt. meiri hlutans en gerum brtt. við þær brtt. Enn og aftur lýsi ég þeirri von minni að þær tillögur nái fram að ganga.

Frú forseti. Við ræðum nú stjórnskipunarbreytingar á Tryggingastofnun ríkisins. Um það fjallar þetta frv. Ekki er verið að gera neinar aðrar breytingar á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð. Ekki er verið að fjalla um réttindamál sjúklinga eða neitt annað sem lögin taka yfir en stjórnsýslulega stöðu stofnunarinnar. Frumvarp þetta á sér nokkuð langan aðdraganda. Í gegnum árin hafa orðið breytingar hvað varðar hlutverk stofnunarinnar, stjórnsýslulegt hlutverk hennar, og gerðar hafa verið breytingar á lögunum sem hafa takmarkað umsvif og hlutverk tryggingaráðs. Eins hafa verið gerðar breytingar á lögum um opinbera starfsmenn og breytingar hafa verið gerðar á skipuriti Tryggingastofnunar ríkisins sem hafa samanlagt breytt þegar töluverðu um hlutverk tryggingaráðs sem Alþingi kýs. Ég er alveg sammála þeim tillögum sem hér eru gerðar um að breyta með formlegum hætti hlutverki tryggingaráðs. Tryggingaráð hefur fram til þessa haft það hlutverk að setja reglur um ýmiss konar úthlutun Tryggingastofnunar á bótum og ýmsum þeim atriðum sem Tryggingastofnun er falið að framkvæma, greiðslum, bótum, hjálpartækjum o.s.frv. Það hefur verið samkomulag á Alþingi, innan Tryggingastofnunar og í heilbrn. að eðlilegt sé að færa það hlutverk tryggingaráðs sem það hefur haft og setja þær reglur yfir til ráðherra þannig að reglurnar séu nú í reglugerðarformi og á ábyrgð ráðherra. Eins og málum er háttað tel ég það rétta aðferð og styð það. Eftir stendur sú umræða um tryggingaráð sem nú er starfandi hvað það eigi að gera eftir að búið er að flytja þetta hlutverk frá tryggingaráði ásamt því að tryggingaráð hefur ekki lengur úrskurðarvald varðandi kærumál. Sérstök úrskurðarnefnd er komin í það. Hvert á þá hlutverk ráðsins að vera? Á að leggja það niður eða á að styrkja það? Samkvæmt frv. lagði hæstv. heilbrrh. það til að tryggingaráð yrði starfandi áfram skipað af Alþingi eins og verið hefur en hlutverk ráðsins yrði aðlagað að því skipuriti sem hefur verið unnið innan Tryggingastofnunar og farið er eftir í dag. Með frv. sem liggur fyrir er verið að aðlaga lögin að núverandi starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins. Þegar hv. heilbr.- og trn. var búin að fara yfir málið og þær umsagnir sem borist höfðu var dregin sú ályktun að rétt væri að í stað þess að festa tryggingaráð frekar í sessi og efla starfsemi þess og stöðu innan Tryggingastofnunar skyldi leggja það niður og koma á ráðherraskipaðri stjórn sem væri þá rekstrarstjórn stofnunarinnar og alfarið undir forsjá heilbrrh. Með þeirri breytingu og brtt. frá meiri hluta heilbr.- og trn. er verið að færa algerlega til stjórnskipulega stöðu Tryggingastofnunar ríkisins frá því sem verið hefur yfir til ráðuneytisins þar sem er alveg skýrt að heilbrrh. er þar yfirmaður. Hann skipar fimm manna stjórn og lagt er til að sú stjórn verði yfir forstjóra. Ég vil benda hv. meiri hluta hv. heilbr.- og trn. á að það fyrirkomulag brýtur þá gegn lögum um skyldur opinberra starfsmanna þar sem forstöðumaður á að heyra beint undir heilbrrh. en ekki stjórn, en hér er lagt til að stjórnin skuli vera yfir forstjóra. Ég tel því að skoða þurfi þetta mál betur og ef þetta er vilji meiri hlutans á Alþingi að breyta stjórnskipulegri stöðu Tryggingastofnunar ríkisins frá því sem nú er í dag. Með skipan fulltrúa í tryggingaráð alfarið yfir til ráðuneytisins, þá þurfi að fara miklu betur yfir það hvort þurfi ekki að festa þetta betur í sessi með annaðhvort sérlögum eða ítarlegri útfærslu í lögum um almannatryggingar ef á að brjóta á lögum um opinbera starfsmenn þar sem ábyrgð forstjórans gagnvart ráðuneytinu verður þá ekki eins og segir í þeim lögum. Mér finnst, hæstv. forseti, að við eigum í rauninni eftir að taka miklu meiri og ígrundaðri umræðu um hvernig við viljum skipa Tryggingastofnun ríkisins, hvar við viljum staðsetja hana í stjórnkerfinu. Viljum við hafa Tryggingastofnun algerlega sem deild í heilbrrn. eða viljum við hafa hana miklu sjálfstæðari en hún er í dag og styrkja hana sem sjálfstæðari stofnun? Ég tel að við ættum að skoða miklu betur hvernig fyrirkomulagið er annars staðar á Norðurlöndunum. Þar sýnist mér að stofnanir samsvarandi Tryggingastofnun séu miklu sjálfstæðari en við erum að gera tillögu um. Mér finnst það umhugsunarefni að fara þá leið að setja stofnunina, jafnmikilvæg og hún er og jafnsjálfstæð eins og mér finnst hún þurfa að vera, alfarið undir heilbrrn. og að hún sé í rauninni eins og hver önnur ríkisstofnun, þó með þeirri viðurkenningu, eins og hér hefur komið fram, að vegna umfangs þurfi hún sérstaka stjórn og stjórn hennar á þá að vera yfir forstjóranum en það kemur alls ekki nægilega skýrt fram í þeim brtt. sem hér hafa verið lagðar fram. Það kemur eingöngu fram í nefndaráliti. Hæstv. forseti. Ég les nú úr nefndaráliti frá 2. minni hluta heilbr.- og trn. sem er svohljóðandi: Tryggingastofnun ríkisins gegnir mjög þýðingarmiklu hlutverki í velferðarkerfi Íslendinga. Þjónusta Tryggingastofnunar grundvallast á lögum um almannatryggingar, um félagslega aðstoð, um fæðingar- og foreldraorlof, um heilbrigðisþjónustu og um sjúklingatryggingu. Í staðtölum almannatrygginga 2002 kemur fram að útgjöld til almannatrygginga og velferðarmála það ár námu tæpum 47 milljörðum kr. sem er tæplega fimmtungur af heildarútgjöldum ríkissjóðs ef stuðst er við þjóðhagsreikningakerfi Sameinuðu þjóðanna. Vegna hins þýðingarmikla hlutverks er mikilvægt að skýr ákvæði séu í lögum um starfsemi stofnunarinnar og skipulag. Eins og ég lýsti áðan, hæstv. forseti, tel ég að með þessari brtt. komi vilji meiri hlutans í ljós en skipulagið sé ekki nógu skýrt. Annar minni hluti telur rétt að heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra fari með yfirstjórn og ábyrgð almannatrygginga en Tryggingastofnun annist framkvæmdina, jafnframt að ráðherra skipi forstjóra sem annist daglegan rekstur og beri ábyrgð gagnvart ráðherra. Frú forseti. Ég tel að hugsanlega beri þessi niðurstaða eða hugmynd mín keim af því að líta á núverandi skipurit Tryggingastofnunar ríkisins í stað þess að eiga betri og ítarlegri umræðu um þá stofnun sem slíka, hvernig við viljum hafa hana í rauninni sjálfstæðari eins og hér er lagt til og þá hugsanlega ef sú yrði niðurstaðan að stofnunin yrði sjálfstæðari en hún er í dag, þá ætti það ekki að vera heilbrrh. sem væri þar yfirmaður heldur bæri hann faglega ábyrgð. Tryggingaráð sem skipað er af Alþingi hefur gegnt mikilvægu hlutverki í starfi Tryggingastofnunar og þjónustu við sjúklinga. Það hafði um árabil það hlutverk að setja reglur og úrskurða um réttindi sjúklinga. Nú hafa þessi verkefni verið tekin af tryggingaráði, setning reglugerða hefur verið falin ráðherra og úrskurðir sjálfstæðri nefnd og er það fyrirkomulag endanlega staðfest í frumvarpinu, eins og ég nefndi áðan. Hlutverk tryggingaráðs hefur því orðið veigaminna en áður en eftir stendur mikilvægt eftirlit með fjárhag, rekstri og starfsemi Tryggingastofnunar og því að stofnunin starfi í samræmi við lög og reglur á hverjum tíma. Vegna hins þýðingarmikla hlutverks sem Tryggingastofnun hefur í velferðarkerfinu telur 2. minni hluti mikilvægt að gæta þess að öll pólitísk sjónarmið ásamt faglegri þekkingu komi fram innan eftirlits og ráðgjafaráðs Tryggingastofnunar og því sé rétt að Alþingi kjósi fulltrúa í tryggingaráð líkt og í útvarpsráð og í stjórn Landspítala -- háskólasjúkrahúss. Það er á ábyrgð stjórnmálaflokkanna að gæta þess að hinir pólitísku fulltrúar séu fullgildir til setu í tryggingaráði, þ.e. búi yfir þekkingu eða reynslu á sviði stofnunarinnar. Frú forseti. Ríkt hefur góð eining meðal hinna pólitísku fulltrúa sem Alþingi hefur kosið þó að tekist hafi verið á um mismunandi pólitísk sjónarmið og áherslur, en þeir einstaklingar sem þar hafa starfað hafa fyrst og fremst talið sig vera fulltrúa neytenda og unnið undir þeim formerkjum og er látið vel af starfi þeirra einstaklinga sem hafa fram til þessa unnið í tryggingaráði þannig að ekkert er út á það að setja. Í stofnun sem þessari verður að gæta þess að pólitískar áherslur komi fram. Nú er lagt til að hæstv. heilbrrh. skipi fimm fulltrúa í rekstrarstjórn stofnunarinnar og það segir ekkert til um hvernig hann á að velja þá einstaklinga. Þó ég ætli núverandi ráðherra ekki þá ósvinnu að skipa eingöngu dygga framsóknarmenn í ráðið og það bændur af Suðurlandi --- það er allt að því pólitískur léttleiki yfir þessu --- því það segir nefnilega ekkert til um hvernig eigi að velja fulltrúa í þessa rekstrarstjórn. Ég tel að það sé m.a. nokkuð sem verði að koma skýrar fram í frv. eða verðandi lögum, hvernig ráðherra eigi að tilnefna, hvernig hann eigi að skipa og hvaðan hann eigi þá að fá tilnefningar í þá stjórn. Eftir því sem ég hef kynnt mér skipan í stjórnir samsvarandi stofnana á Norðurlöndunum þá er talið eðlileg stjórnskipan að hinir pólitísku flokkar sitjandi í sveitarstjórnum eða á þingum viðkomandi landa eigi fulltrúa í stjórnum viðhlítandi stofnunar og Tryggingastofnunar. Við eigum ekkert að vera feimin við að viðurkenna að tekist er á um pólitísk markmið og áherslur og í stofnun sem slíkri er eðlilegt að viðhorf hinna pólitísku flokka komi inn í stjórn slíkrar stofnunar. Annar minni hluti telur að hlutverk tryggingaráðs eigi að vera að hafa eftirlit með fjárhag, rekstri og starfsemi Tryggingastofnunar og að gæta þess að hún starfi í samræmi við lög og reglur á hverjum tíma eins og verið hefur. Samkvæmt skipuriti Tryggingastofnunar heyrir endurskoðunardeild um innri málefni stofnunarinnar undir tryggingaráð og telur 2. minni hluti rétt að halda þeirri skipan svo að ráðið geti sinnt eftirlitshlutverki sínu. Þetta fyrirkomulag skerðir á engan hátt eftirlitshlutverk Ríkisendurskoðunar eða heilbrigðisráðuneytisins en eftirlitshlutverkin skarast að hluta. Vegna umfangs og hlutverks stofnunarinnar er að mati 2. minni hluta mikilvægt að hafa gott innra eftirlit og getur það vegið þyngra en skörun við eftirlitshlutverk annarra stjórnsýslustofnana. Á Norðurlöndunum er stjórnsýsla almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar með mismunandi hætti en löndin eiga það sameiginlegt að fulltrúar í stjórnum þessara stofnana eru pólitískt kjörnir en ekki skipaðir af ráðherra. Fulltrúar í tryggingaráði hafa búið yfir mikilli þekkingu og langri reynslu sem hefur ásamt mismunandi pólitískum sjónarmiðum nýst stofnuninni vel. Þessa auðlind á að nýta betur, m.a. með því að ráðið verði forstjóra og heilbrigðisráðherra til ráðgjafar um t.d. reglur og síðast en ekki síst sé fulltrúi neytenda og gæti hagsmuna þeirra. Með breytingartillögum meiri hlutans er vald og áhrif flutt frá Alþingi til ráðherra. Með þessari breytingu er enn verið að styrkja stöðu framkvæmdarvaldsins undir þeim formerkjum að með því sé stjórnsýslan gerð skilvirkari. Annar minni hluti styður þann hluta frumvarpsins sem lýtur að skipan tryggingaráðs og stjórnsýslulegri stöðu Tryggingastofnunar ríkisins. Frú forseti. Ég styð frv. eins og það var lagt fram af ráðherra fyrr í vetur um að halda tryggingaráði áfram inni og að það sé kosið af Alþingi og að hlutverk ráðsins verði styrkt eins og á að gera, þ.e. að geta að hluta til fengið það verksvið sem verðandi stjórn er ætlað að hafa. Tryggingaráð hefur fylgst með og unnið með starfsmönnum og forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins við að breyta skipuriti stofnunarinnar. Það skipurit hefur ekki verið staðfest. Eins og það er núna er heilbr.- og trmrh. yfir stofnuninni en í lögum segir að það sé ráðuneytið sem eigi að fylgjast með stofnuninni. Samkvæmt lögunum er Tryggingastofnun þó nokkuð sjálfstæð stofnun með því að heilbrrn. eigi að hafa umsjón með allri starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins. En í skipuritinu er ráðherra yfir og síðan forstjóri eins og segir í lögum um opinbera starfsmenn. Tryggingaráðið er þar til hliðar og er bæði forstjóra og heilbrrh. til ráðgjafar og upplýsinga því að mikilvægt er að hafa góða tengingu á milli heilbrrn. og Tryggingastofnunarinnar og tryggingaráð getur sannarlega verið það og verið báðum aðilum til ráðuneytis og stuðnings. Innri endurskoðun stofnunarinnar er undir tryggingaráði samkvæmt skipuritinu eins og það er í dag og ég tel nauðsynlegt að það verði áfram þannig. Það á ekki að vera undir forstjóranum. Forstjóri á ekki að vera yfir innri endurskoðun stofnunarinnar. Þá væri innra eftirlitið orðið eitthvað undarlegt. Þegar ég tók til máls þegar frv. var lagt fram óbreytt talaði ég ýmist um að Tryggingastofnun ríkisins væri það mikilvæg stofnun að hún þyrfti að hafa sérstaka stjórn. Það mætti ekki eiga sér stað að tryggingaráð yrði lagt af ef engin stjórn yrði í staðinn og þegar ég nefndi stjórn í því sambandi hafði ég alltaf stjórn Landspítala -- háskólasjúkrahúss í huga. Það er eina heilbrigðisstofnunin sem hefur stjórn í dag. Sú stjórn er ráðgjafarstjórn og þegar ég hef talað um stjórn hjá Tryggingastofnun, þá er það í mínum huga ráðgjafarstjórn en ekki rekstrarstjórn eins og gert er ráð fyrir samkvæmt brtt. Töluverður munur er þar á og stjórnin eða tryggingaráð, eins og ég vil frekar hafa það, á að hafa eftirlit með starfseminni. Tryggingaráð á að vera fulltrúi neytenda. Það á að vera ráðgjafi forstjóra, það á að vera ráðgjafi ráðherra og ráðgjafi ráðherra varðandi reglugerðarsetningu. Mér finnst þetta, frú forseti, vera í rauninni breyting sem mér hefur fundist að við þyrftum að taka okkur betri tíma til að skoða og ná betri umræðu um, ekki bara inni í nefndinni heldur almennt um það hvort við teljum rétt að Tryggingastofnun sé svona háð framkvæmdarvaldinu eins og verið er að gera núna með þessum brtt. eða hvort við mundum frekar vilja sjá stofnunina eflda sem sjálfstæðari stofnun. Mér finnst þessar brtt. vega að hlutverki Alþingis og enn og aftur er verið að styrkja framkvæmdarvaldið með því að ráðherra skipi í stjórn án þess að nokkuð sé sagt til um það hvort hann eigi að fá tilnefningar eða eftir hvaða eiginleikum hann eigi að leita hjá stjórnarmeðlimum. Það er í rauninni alveg opið hvort þarna séu fulltrúar neytenda, fulltrúar með sérþekkingu á almannatryggingasviði, læknar eða aðrir sem hafa einhverja yfirsýn í málaflokkum þeirra einstaklinga sem hvað mest sækja til stofnunarinnar. Ég tel að með þessum breytingum eins og ég sagði sé enn og aftur verið að veikja stöðu Alþingis og efla stjórnsýsluna og ég er ekki viss um að það sé rétt í þessu sambandi að setja Tryggingastofnun beint undir ráðuneytið á þann hátt sem hér er gert ráð fyrir.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, með síðari breytingum, frá meiri hluta heilbr.- og trn. Nefndin fékk á sinn fund fjölmarga gesti sem getið er um á þskj. 1650. Í frumvarpinu er lagt til að starfsemi lyfjaverðsnefndar og greiðsluþátttökunefndar verði sameinuð í nýja nefnd, lyfjagreiðslunefnd. Markmiðið með breytingunni er m.a. að betri heildarsýn fáist yfir málaflokkinn en að mati meiri hlutans er brýn þörf á því. Þá eru lagðar til breytingar sem fela í sér að lyfjaheildsölum verði heimilt að flytja inn samhliða innflutt lyf. Heimildin hefur fram að þessu verið leidd af ákvæðum lyfjalaga en ekki haft beina lagastoð. Einnig er lagt til að Lyfjastofnun verði á grundvelli heilbrigðissjónarmiða heimilt að gefa út markaðsleyfi fyrir lyf þegar það hefur verið afskráð. Frumvarpinu er að hluta til ætlað að bregðast við ábendingum í skýrslu Ríkisendurskoðunar um lyfjakostnað frá því í mars. Í skýrslunni er m.a. lagt til að stjórnsýsla lyfjamála verði endurskipulögð, verkefni sameinuð og þeim aðilum sem annast málaflokkinn verði fækkað. Sérstaklega var vakin athygli á verkefnum lyfjaverðsnefndar og greiðsluþátttökunefndar en bent hefur verið á að þær séu ekki nægilega tengdar hvor annarri og að nokkuð skorti á samræmingu í störfum þeirra. Með frumvarpinu er lagt til að starfsemi nefndanna tveggja verði sameinuð í eina nefnd, lyfjagreiðslunefnd, sem fjalli um verð allra lyfseðilsskyldra lyfja en ekki eingöngu nýrra lyfja eins og greiðsluþátttökunefnd gerir nú. Einnig er lagt til að nefndin fjalli um og ákvarði greiðsluþátttöku almannatrygginga í lyfjakostnaði og greiðsluþátttökuverð. Hæstv. forseti. Lyfjakostnaður á Íslandi árið 2003 var í heild um 14 milljarðar kr. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir að samanburður við Danmörku og Noreg leiði í ljós að það ár hafi kostnaður á hvern landsmann verið um 46% hærri hérlendis en þar þrátt fyrir nokkru minni lyfjanotkun. Segir þar að hærri kostnaður skýrist af minna úrvali ódýrra samheitalyfja og meiri notkun ákveðinna lyfja, t.d. tauga- og geðlyfja, en einnig af meiri kostnaði við að dreifa lyfjum og selja þau á Íslandi en í þessum löndum. Að mati meiri hlutans er ljóst að samkeppni skortir á lyfjamarkaðnum. Með aukinni samkeppni telur meiri hlutinn að hægt verði að ná fram lækkun á lyfjaverði. Lítur hann því svo á að mikilvægt sé að hvetja til þess að framboð af samheitalyfjum og samhliða innfluttum lyfjum verði aukið. Í 3. málsl. 3. efnismgr. 10. gr. frumvarpsins er lagt til að við verðákvörðun samhliða innflutts lyfs skuli lyfjagreiðslunefnd hafa hliðsjón af verði þess í útflutningslandinu. Við umfjöllun málsins voru gerðar athugasemdir við þetta viðmið. Var bent á að með því hyrfi ávinningur af samhliða innflutningi og þar með væri dregið úr hvata fyrirtækja til að hefja slíkan innflutning. Komu fram fleiri rök fyrir því að viðmiðið yrði endurskoðað, m.a. var bent á að innkaupsverð á þessum lyfjum væri breytilegt og framboðið í þeim löndum sem samhliða innflutt lyf væru keypt frá væri ótryggt. Að mati meiri hlutans er eðlilegt að ákvæði laga verði með þeim hætti að það hvetji frekar en letji fyrirtæki til að stunda samhliða innflutning í þeim tilgangi að lækka verð á lyfjum. Leggur meiri hlutinn því til að ákvæðinu verði breytt á þann veg að lyfjagreiðslunefnd skuli við ákvörðun hámarksverðs m.a. hafa hliðsjón af því verði sem innflytjandi hefur sótt um enda sé það lægra en verð sama lyfs hér á landi. Meiri hlutinn hvetur til þess að samhliða innflutningur fari fram en að mati hans er líka afar mikilvægt að ákvæðið ýti undir samkeppni. Á síðustu árum hefur orðið mikil samþjöppun fyrirtækja í lyfjaiðnaðinum sem hefur leitt til þess að samkeppni hefur minnkað og er jafnvel svo komið að um ákveðna einokun er að ræða. Við umfjöllunina kom fram að framboð ódýrari samheitalyfja hefur dregist saman. Talið er að um 20% lyfja hér á landi séu samheitalyf sem telst mjög lítið í samanburði við nágrannalöndin. Þar að auki var því haldið fram að íslenski markaðurinn væri lítill vegna smæðar landsins og hefði því ekki vakið áhuga framleiðenda samheitalyfja. Meiri hlutinn leggur áherslu á að reglur um greiðsluþátttöku ríkisins verði skoðaðar en bent hefur verið á að ein af ástæðum mikils lyfjakostnaðar geti verið sú að sjúklingar greiði sömu fjárhæð fyrir hverja afgreiðslu óháð því hvert magnið er. Afsláttur lyfjaverslana getur ýtt undir að ávísað sé á dýr lyf frekar en ódýr innan hvers lyfjaflokks og of stóran lyfjaskammt. Með þessu móti greiðir sjúklingurinn jafnvel minna en ef ávísað er á minni skammt af ódýru samheitalyfi. Þessi framkvæmd er ekki þjóðhagslega hagkvæm og er brýnt að endurskoða hana. Í 4. efnismgr. 10. gr. er m.a. gert ráð fyrir að lyfjagreiðslunefnd ákveði viðmiðunarverð sem greiðsluþátttaka almannatrygginga reiknast af ef um lyf með sambærileg meðferðaráhrif er að ræða og í sama lyfjaflokki. Við umfjöllun málsins kom fram að greiðsluþátttökuverðið gæti t.d. verið miðað við verð ódýrasta lyfsins, í sama styrkleika og sömu pakkningu. Sambærilegt ákvæði er í reglugerð um greiðslur almannatrygginga í lyfjakostnaði en með frumvarpinu er lagt til að því verði veitt lagastoð. Meiri hlutinn styður það en leggur til breytingu á orðalagi 1. málsl. 4. efnismgr. 10. gr. þar sem kveðið er skýrar á um hlutverk lyfjagreiðslunefndar hvað varðar flokkun en það er að raða samheitalyfjum og lyfjum með sambærileg meðferðaráhrif í viðmiðunarverðflokka. Í 5. gr. frumvarpsins er lagt til að Lyfjastofnun verði heimilt að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, á grundvelli markaðsleyfis í öðru aðildarríki EES-samningsins, að gefa út markaðsleyfi fyrir lyf sem er afskráð eða hefur ekki verið sótt um markaðsleyfi fyrir. Leggur meiri hlutinn áherslu á að með þessu ákvæði er ekki verið að leggja til að Lyfjastofnun hefji innflutning. Ákvæðið felur í sér að stofnunin getur að eigin frumkvæði viðurkennt markaðsleyfi hér á landi. Því hefur verið haldið fram að vegna smæðar íslenska markaðarins hafi borið á því að framleiðendur hafi ekki haft áhuga á að flytja hingað ákveðin lyf eða hafi afskráð lyf til að koma á markað nýrri og dýrari lyfjum. Ákvæðinu er ætlað að opna möguleika á að brugðist sé við því. Meiri hlutinn telur hins vegar eðlilegt að öll almenn skilyrði um veitingu markaðsleyfis skuli gilda og leggur til breytingar á ákvæðinu þess efnis. Þá leggur meiri hlutinn til að ráðherra verði skylt að setja reglugerð um frekari framkvæmd ákvæðisins í stað þess að honum verði það heimilt enda telur meiri hlutinn að þörf sé á því að ákvæðið sé útfært frekar í reglugerð. Meiri hlutinn leggur til að bætt verði inn skilgreiningu á lyfjagerð í a-lið 3. gr. frumvarpsins og til samræmis er lögð til breyting á 36. gr. laganna. Þá leggur meiri hlutinn til orðalagsbreytingu á 7. gr. í þeim tilgangi að gera ákvæðið skýrara. Einnig er lögð til breyting á 2. efnismgr. 10. gr. frumvarpsins til að gæta samræmis við 11. gr. þess um að umsókn sé grundvöllur lyfjagreiðslunefndar við ákvörðun um hámarksverð o.fl. Að lokum er lagt til að við ákvæði til bráðabirgða í lögunum bætist nýr töluliður þar sem kveðið er á um að lyfjaverðsnefnd og greiðsluþátttökunefnd haldi umboði sínu þar til lyfjagreiðslunefnd hefur verið skipuð auk þess sem lögð er til breyting á almannatryggingalögum til samræmis við breytingu á nefndum. Meiri hlutinn telur afar brýnt að spyrna fótum við hækkuðu lyfjaverði. Leggur hann áherslu á að leitað verði allra leiða til þess. Við umfjöllunina kom fram að þróunin á smásölumarkaðnum hefur verið í átt að fákeppni. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að lyfjaverð verði kannað reglulega og niðurstöður birtar með aðgengilegum hætti. Þá tekur meiri hlutinn fram að heildarendurskoðun á lyfjalögum stendur yfir en bindur vonir við að þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu hafi áhrif til lækkunar lyfjaverðs. Meiri hlutinn mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali en hefur verið til umfjöllunar í máli mínu. Ágúst Ólafur Ágústsson, Brynja Magnúsdóttir og Jón Gunnarsson skrifa undir álit þetta með fyrirvara. Undir álitið rita Jónína Bjartmarz, Drífa Hjartardóttir, Pétur H. Böndal, Ágúst Ólafur Ágústsson, Sigríður Anna Þórðardóttir, Dagný Jónsdóttir, Jón Gunnarsson og Brynja Magnúsdóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 1652, 880. máli. Markmið þessa frumvarps er að ná fram hagræðingu og einfaldari stjórnsýslu lyfjaverðlagsmála með því að sameina lyfjaverðsnefnd og greiðsluþátttökunefnd. Með þessu er brugðist við tillögu í skýrslu Ríkisendurskoðunar ,,Lyfjakostnaður, notkun, verð og framboð lyfja á Íslandi`` frá mars sl., þar sem lagt er til að stjórnsýsla lyfjamála verði endurskipulögð með það fyrir augum að sameina verkefni og fækka aðilum sem annast málaflokkinn. Auðvelt er að sjá marga kosti þess að sameina tvær sjálfstæðar nefndir sem bera ábyrgð á ákvörðun hámarksverðs á lyfseðilsskyldum lyfjum annars vegar og hins vegar greiðsluþátttöku sjúkratrygginga. En ný nefnd, lyfjagreiðslunefnd, á að fá mjög víðfeðmt vald og að hluta til frá ráðherra. Samkvæmt frumvarpinu skipar ráðherra fimm manna nefnd og skal hún skipuð fagmönnum á sviði læknisfræði, lyfjafræði og fjármála. Fjórir nefndarmenn skulu skipaðir eftir tilnefningu Tryggingastofnunar ríkisins, fjármálaráðuneytisins, landlæknis og Lyfjastofnunar. Sú breyting verður á skipan nefndarmanna að fulltrúi Lyfjastofnunar kemur í stað fulltrúa sem læknadeild Háskóla Íslands tilnefnir nú í lyfjagreiðslunefnd. Með tilnefningu læknadeildar var tryggt að í nefndinni sæti maður með læknisfræðilega þekkingu. Mjög mikilvægt er að lyfjaverðlagsnefnd njóti trausts sem fagleg úrskurðarnefnd og má ætla að með sameiningunni geti komið upp hagsmunaárekstrar sem veiki trúverðugleika hennar. Benda má á í þessu sambandi að niðurstöður lyfjanefndar og lyfjaverðlagsnefndar hafa ekki alltaf verið samhljóma. Eitt af því sem ber að hafa í huga er að Tryggingastofnun ríkisins ber að halda sig innan fjárhagsramma vegna greiðsluþátttöku í lyfjum jafnt sem í öðrum útgjöldum stofnunarinnar og sú hætta er því fyrir hendi að kröfur innan Tryggingastofnunar um að lækka lyfjakostnað verði settar ofar þjóðhagslegri hagkvæmni lyfjanotkunar, sérstaklega hvað varðar hagsmuni sjúklinga. Þessi sjónarmið geta stangast á þegar fjallað er um umsóknir um greiðsluþátttöku í heilsuhagfræðilegu samhengi. Greina þarf því á milli tveggja grundvallarsjónarmiða, þ.e. þátttöku ríkisins í lyfjakostnaði og jafnræðis allra sjúkratryggðra til greiðsluþátttöku annars vegar og hins vegar fjármögnunar ríkisins á lyfjakostnaði. Því er nauðsynlegt að tryggja sjálfstæði og stjórnsýslulega stöðu nefndarinnar svo ekki sé hætta á að hlutleysi hennar verði dregið í efa með tilliti til jafnræðis sjúkratryggðra. Benda má á að fulltrúi neytenda eða sjúklinga mun engan aðgang hafa að störfum lyfjagreiðslunefndar þrátt fyrir að lækkun lyfjaverðs sé sjúklingum ekki síður mikilvæg en sjúkratryggingum eða ríkissjóði. Jafnframt er markmið frumvarpsins að ná niður lyfjakostnaði með því að styrkja heimild lyfjagreiðslunefndar til að miða greiðsluþátttökuverð Tryggingastofnunar við lyf með sambærileg meðferðaráhrif (en slík heimild er nú í reglugerð), hvetja til samhliða innflutnings lyfja og auka hlutdeild samheitalyfja. Komið hefur fram að hlutfall samheitalyfja er lægra hér á landi en í nágrannalöndunum. Ávinningur er í að hækka hlutfall samheitalyfja, þar sem þau eru flest ódýrari en frumlyfin. Lítill markaður og fákeppni á heildsölumarkaði hafa m.a. áhrif á fjölda skráðra lyfja. Mikilvægt er því að leita leiða til að hækka hlutfall samheitalyfja, m.a. með samvinnu við heildsala. Hvað varðar heimild til að miða greiðsluþátttökuverð Tryggingastofnunar við lægsta verð á lyfi með sambærileg meðferðaráhrif er ljóst að með þeim hætti má ná niður lyfjakostnaði og þá sérstaklega hjá Tryggingastofnun, þar sem líklegt má teljast að heimildir til notkunar lyfjaskírteina verði vannýttar eins og gildir um afsláttarskírteini vegna komugjalda. Einnig er hætt við að þetta kerfi leiði til mismununar í lyfjameðferð eftir efnahag sjúklinga. Mjög margar ábendingar hafa komið fram um að lyf sem talin eru hafa ,,sambærileg meðferðaráhrif`` eru ekki að öllu leyti jafngild læknisfræðilega, þó að þeim sé skipað saman í flokk. Lægsta verð innan hvers flokks mun samkvæmt frumvarpinu ráða greiðsluþátttöku almannatrygginga. Einkum hafa eftirtalin fimm atriði komið fram varðandi það að miða greiðsluþátttöku við lyfjaflokka: 1. Læknar þurfa stundum að prófa nokkur mismunandi lyf á sjúklingum áður en fullnægjandi árangur sést af meðferðinni. Þetta er vel þekkt, t.d. við meðferð gigtsjúkdóma. 2. Ekki er nóg að lyf standist klínískar rannsóknir og hafi tilætlaða verkun (t.d. lækki blóðfitu) ef lyfið dregur ekki jafnframt úr dánartíðni eða alvarlegum sjúkdómum. 3. Sjúklingar sem hafa lítið fjárhagslegt bolmagn munu lenda í því að þurfa að skipta um lyf en efnameiri sjúklingar geta látið eftir sér að nota þau lyf sem best henta. Það er því verið að búa til ójöfnuð í heilbrigðiskerfinu sem ekki hefur þekkst áður. 4. Ef koma á undanþágukerfi mun það leiða til enn aukins skrifræðis og kostnaðar innan almannatryggingakerfisins, auk kostnaðar og fyrirhafnar fyrir sjúklinga og lækna. Ekki hefur verið tekið tillit til þessa í frumvarpinu og kostnaðargreining liggur ekki fyrir. 5. Tíð skipti á lyfjum eru til þess fallin að rugla sjúklinga í ríminu og bjóða heim hættunni á yfirskömmtun og eitrunum vegna þess að viðkomandi veit ekki að um svipuð lyf er að ræða. Þess má geta að brögð eru að slíku jafnvel þegar skipt er um lyf samkvæmt gildandi reglum um samheitalyf. Ef þetta verða afleiðingar þess að komið verði á viðmiðunarverðskrá fyrir lyf með sambærileg meðferðaráhrif gæti lagabreyting þessi haft alvarlega heilsufarslega áhættu í för með sér, auk þess að vera afar óskynsamleg út frá hagrænum forsendum. Við undirbúning frumvarpsins var m.a. stuðst við danska skýrslu um analog-kerfi, en þess ber að geta að Danir tóku kerfið ekki upp eftir útkomu skýrslunnar og hlýtur það að gefa einhverjar vísbendingar um hagkvæmni þess að taka það upp. Læknar bera faglega ábyrgð á lyfjameðferð sjúklinga en lyfjaval og útskrift lyfseðla skipta miklu máli um lyfjakostnað og lyfjanotkun þjóðarinnar. Heilsuhagfræði hefur ekki verið öflug grein innan læknisfræðinnar og því hefur marga lækna skort kostnaðarvitund við útskrift lyfseðla. Þetta er að breytast og má stuðla að betri þekkingu lækna með öflugu kynningarstarfi, m.a. á vegum landlæknisembættisins. Markmið frumvarpsins er að ná niður lyfjakostnaði og telur minni hlutinn það þarft, en máli skiptir hvernig markmiðinu er náð. Það má ekki gera með því að velta kostnaðinum yfir á herðar sjúklinga. Lyfjaframleiðendur, lyfjaheildsalar og smásalar hljóta því að bera mikla ábyrgð á því að ná niður kostnaði. Sjúkrastofnanir og læknar verða einnig að vera virkir þátttakendur ef betri árangur á að nást í lyfjanotkun með tilliti til betri lýðheilsu og lægri lyfjakostnaðar. Með afgreiðslu fjárlaga 2004 var Tryggingastofnun gert að lækka lyfjakostnað um 460 millj. kr. á árinu. Nú háttar svo til að í aprílmánuði sl. gerðu lyfjaframleiðendur, lyfjaheildsalar og smásalar heiðursmannasamkomulag við heilbrigðisráðherra um að leggja sitt af mörkum til að ná niður lyfjakostnaði. Stefnt er að 800 millj. kr. lækkun á lyfjaverði á ársgrundvelli. Ég tel að þessi tala hafi hækkað og sé a.m.k. 800 millj. Samkomulagið tekur mið af núverandi eða svipuðu starfsumhverfi. Ef umtalsverðar breytingar á starfsumhverfi verða gerðar nú, telur minni hlutinn að ómögulegt verði að meta hvaða ástæður liggja að baki lækkana á lyfjaverði. Stafa þær af aðgerðum heildsala og smásala eða af lagabreytingum? Umtalsverðar breytingar á lagaumhverfi nú gætu sett heiðursmannasamkomulagið í uppnám og þar með reyndi aldrei á hvort hagsmunaaðilar lyfjainnflytjenda og smásala næðu fram mun meiri sparnaði en stefnt er að á þessu ári. Með vísan til þess að verið er að undirbúa heildarendurskoðun á lyfjalögum og lyfjaumhverfi telur minni hlutinn að hraða eigi endurskoðuninni með víðtæku og virku samstarfi allra þeirra sem málið varðar, ekki síst sjúklinga, og athuga breytingar á lyfjalögum samfara þeirri vinnu. Frú forseti. Ljóst var við vinnslu málsins í hv. heilbr.- og trn. að hvorki sjúklingar né aðrir sem að málinu koma unnu að undirbúningi málsins. Á sama tíma og verið var að undirbúa frv. í heilbrrn. var heilbrrh. að vinna að því heiðursmannasamkomulagi sem ég nefndi áðan. Mér finnst að þarna hefði átt að vanda betur til verka og ég vil ítreka að ef slíkt samkomulag er í gildi, þó það sé ekki undirritað, milli lyfjaheildsala, smásala og ráðherra, að þeir ætli að taka höndum saman og sýna fram á lækkun lyfjakostnaðar með þeim ráðum sem þeir búa yfir, þá finnst mér að það eigi að láta reyna á það. Það verður aldrei hægt að meta hvort þetta heiðursmannasamkomulag stenst eða ekki ef á að fara að breyta starfsumhverfinu á sama tíma. Mér finnst eins líklegt að verið sé að ögra þessu samkomulagi og geti allt eins farið svo að það fari upp í loft. Ég vona að svo verði ekki en mér finnst þetta vera nokkuð djarft teflt af ráðherra að leggja fram frv. á þessum tíma. Komið hafa aðvaranir úr mörgum áttum eins og ég rakti hér áðan og þá kannski sérstaklega er það frá lyfjaframleiðendum, heildsölum og smásölum hvað varðar þetta analog-kerfi sem á að fara að taka upp. Umsögn kom frá Læknafélagi Íslands sem mér finnst ástæða til að vitna í. Ábyrgð lækna er mjög mikil í þessu máli. Það eru þeir sem ávísa á lyf. Það er á ábyrgð lækna að setja upp lyfjalista á heilbrigðisstofnunum og fylgjast með verðlagi en á ábyrgð landlæknis og Lyfjastofnunar að standa að kynningu á verðlagi á lyfjum þannig að verið sé að velja góð en ódýrari lyf við útskrift á lyfseðlum. Mér finnst að við eigum að hlusta á ummæli Læknafélags Íslands og, með leyfi forseta, ætla ég að grípa niður í nokkur atriði en þar segir: ,,Gert er ráð fyrir að lyfjagreiðslunefnd taki við hlutverki lyfjaverðsnefndar og greiðsluþátttökunefndar sem báðar starfa samkvæmt gildandi lögum. Félagið telur að hið tvískipta hlutverk hinnar nýju nefndar, þ.e. að mæla fyrir um verð lyfja annars vegar og greiðsluþátttöku ríkisins hins vegar, kunni að verða henni ofviða vegna mismunandi hagsmuna. Hætt er við að þetta fyrirkomulag dragi úr trausti því sem nefnd af þessu tagi þarf að hafa og að hægt verði að draga í efa réttmæti ákvarðana nefndarinnar um lyfjaverð í ljósi þeirra hagsmuna sem ríkissjóður á vegna ákvarðana um greiðsluþátttöku.`` Þetta segir um lyfjagreiðslunefndina. Enn fremur segir, með leyfi forseta: ,,Lyfjagreiðslunefnd þarf að taka ákvarðanir sem hafa áhrif á kostnað sjúklinga vegna lyfjakaupa og störf lækna sem ávísa þessum lyfjum. Hvorir tveggja, sjúklingar og læknar, eru því undir ákvarðanir nefndarinnar seldir. Læknar þurfa að taka ákvarðanir sem miðast m.a. að greiðslugetu sjúklinga sinna og ráðleggja þeim um lyfjanotkun, hugsanlega um notkun dýrari lyfja en greiðslur ríkisins miðast við. Það liggur í hlutarins eðli að nefndin þarf að hafa á að skipa læknisfróðum aðilum til að hægt sé að halda því fram að hún eigi ekki eingöngu að líta til fjárhagslegra sjónarmiða í störfum sínum. Engin trygging virðist fyrir því að þeirra sjónarmiða verði gætt. Tilnefningaréttur er færður frá læknadeild til Lyfjastofnunar og engin trygging er fyrir því að þeir aðilar aðrir sem tilnefna eiga í nefndina noti rétt sinn til að koma að faglegum sjónarmiðum læknisfræðinnar. Læknafélag Íslands vill að lokum benda á að sum lyf innan tiltekinna flokka eru mismunandi og ekki sambærileg eins og gefið er í skyn í greinargerð með frumvarpinu og málflutningi heilbrigðis- og tryggingaráðuneytisins að undanförnu. Rannsóknir sem eru að koma fram þessi missirin benda til að þau séu ekki sambærileg eða með öðrum orðum, eitt lyf sé öðru betra fyrir bæði einstaklinga og hópa sem lyfin nota. Einnig benda líkur til að aukaverkanir séu mismunandi. Gera má ráð fyrir að vitneskja af þessu tagi fari í vöxt á næstu árum vegna vaxandi áherslna á að bera saman nýjungar við það besta sem fyrir er. Því er ýmislegt sem bendir til þess að fyrirkomulag á greiðsluþátttöku ríkisins, sem mælt er fyrir í frumvarpinu, geti verið varhugavert frá faglegum sjónarhóli og að ákvarðanir af þessu tagi beri að taka á pólitískum grundvelli að fenginni faglegri ráðgjöf. Læknafélag Íslands telur að fyrirhugaðar breytingar á ákvörðunum um greiðsluþátttöku ríkisins trufli um of hina faglegu úrvinnslu og taki frá ráðherranum þann pólitíska bikar sem honum er skylt að bergja af.`` Margt má um þetta analog-kerfi segja, þ.e. að miða við lyf sem hafa sambærilega verkun. Til að allir sitji við sama borð er vísað til þess að læknar eigi að skrifa út eða sækja um lyfjaskírteini fyrir viðkomandi sjúklinga sem geta ekki notað ódýrustu lyfin eða þau lyf sem eru dýrari en viðmiðunarlyfið eða annað en viðmiðunarlyfið. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef er töluvert um það, sérstaklega hjá ákveðnum sjúklingahópum, að það þurfi að fikra sig áfram með rétta lyfjanotkun og breyta um lyf eða finna eitthvert það lyf sem sjúklingurinn þolir öðru fremur. Og ef nota á lyfjaskírteinin yrði það svo mikil umframnotkun á skírteinum miðað við það sem er í dag, að leggjast ætti yfir það og reikna út hvað það muni kosta og hvort þetta sé í rauninni sú leið sem virkilega muni skila einhverjum sparnaði. Ég vil benda á að nágrannaþjóðir okkar hafa ekki tekið þetta upp. Danir gerðu slíka úttekt og skrifuðu þessa skýrslu en lögðu ekki í að taka upp þetta analog-kerfi og af einhverjum ástæðum er það. Mér hefur fundist miðað við það samkomulag sem er í gildi, heiðursmannasamkomulag, og með tilliti til þess að fara á í heildarendurskoðun á lyfjalögunum eigi að einhenda sér í að fara í þá vinnu í góðri samvinnu við sjúklingasamtökin, Öryrkjabandalagið, læknafélögin og heildsalana, smásalana, alla þá sem málið varðar, en ekki að taka út þá þætti sem vonandi skila einhverjum árangri, ekki bara fyrir ríkisstjóð heldur ekki síður fyrir sjúklingana því ég óttast að lyfjaskírteinakerfið, breytingar á verðlagi og erfiðleikar fyrir lækna að fylgjast alltaf með lægsta verði og að standa vörð um hagsmuni sjúklinganna, allt þetta muni verða til þess að kostnaður aukist og lendi á sjúklingunum og það verði enn skýrari efnahagslegur munur á milli þeirra sem hafa minni fjárráð og þeirra sem hafa meiri fjárráð hér í landi, að þeir sem hafa efni á því geti leyft sér dýrari lyfin, en þeir sem hafa minna umleikis geti það ekki. Og hvað varðar alla umsýslu á lyfjaskírteinunum mun það ekki skila sér betur en þau skírteini sem nú eru í notkun. Ljóst er að þeir einstaklingar sem nota heilbrigðisþjónustuna og eiga rétt á afsláttarskírteinum nýta sér þau því miður ekki og þau skíreini eru ekki notuð sem skyldi af ýmsum ástæðum.

Virðulegi forseti. Þegar frv. til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, með síðari breytingum, var lagt fram af hæstv. heilbrrh. Jóni Kristjánssyni fór ég efnislega í gegnum frv. við 1. umr. og ræddi ýmsa efnisliði við hæstv. heilbrrh. Ég hafði talsvert margt við frv. að athuga eins og það leit út þá. Ég verð í þessu sambandi að leggja lykkju á leið mína og hæla framsóknarmönnum þótt ég geri það ekki oft, eða réttara sagt hæla hv. formanni heilbr.- og trn., Jónínu Bjartmarz, fyrir vinnuna á málinu. Á þessum síðustu dögum þingsins er fljótaskrift á ýmsu en að mínu viti var þetta mál vel unnið í heilbrn.- og trn., kallaðir til margir gestir og leitað eftir umsögnum víða og við gáfum okkur talsvert góðan tíma í að fara yfir og ræða málin og þau ágreiningsefni sem fyrir lágu, enda má segja að nefndin hafi komist að sameiginlegri niðurstöðu að mestu leyti. Ég sem hér stend er á meirihluta\-áliti nefndarinnar, með fyrirvara þó og mun ég gera smágrein fyrir í hverju fyrirvararnir eru fólgnir. Eins og ég sagði komum við samfylkingarfulltrúar í nefndinni með margar ábendingar. Þær athugasemdir sem við gerðum við 1. umr. voru teknar til greina og hafa verið settar í nefndarálitið sem liggur fyrir og eins þær brtt. sem meiri hluti nefndarinnar gerir. Það liggur náttúrlega fyrir að farið verður í heildarendurskoðun lyfjalaga fljótlega og ég er hjartanlega sammála því að full ástæða er til að hraða henni eins og hægt er því að við það að setja mig inn í málaflokkinn og fara yfir þessi mál í tengslum við frv. hef ég sannfærst um að það er full þörf á að fara í gegnum lyfjalögin eins og þau eru og endurskoða þau frá grunni. Allir sem komu að þessari vinnu eru sammála um að við þurfum að ná niður lyfjakostnaði. Heildarlyfjakostnaður hér á Íslandi sl. ár var um 14 milljarðar kr. og viðamikil og ítarleg skýrsla Ríkisendurskoðunar um verðmyndun á lyfjum hérlendis og kerfið sem við búum við leiðir í ljós að lyfjakostnaður hér er um 46% hærri en í nágrannalöndunum sem við berum okkur saman við þrátt fyrir að lyfjanotkun í flestum lyfjaflokkum sé heldur minni hér. Þessi kostnaður hefur verið skýrður þannig að hér sé minna úrval af svokölluðum samheitalyfjum og meira notað af á ákveðnum tauga- og geðlyfjum en annars staðar og einnig að kostnaður við að dreifa lyfjum og selja þau á Íslandi sé meiri en í löndunum sem við berum okkur saman við. Það má segja að lyfjamarkaðurinn í heiminum og lyfjabransinn í heild sinni sé svolítið undarlegur bransi, alla vega ef við berum þetta saman við venjuleg framleiðslufyrirtæki sem kaupa inn hráefni, framleiða vöru og selja síðan. Í því sem ég vil kalla venjuleg framleiðslufyrirtæki skiptir yfirleitt máli hver hráefniskostnaðurinn er og hver kostnaðurinn er við að framleiða hverja einingu. Það hefur talsvert mikið að segja í verðinu sem menn reyna síðan að fá fyrir vöruna eða framleiðsluna en í lyfjaframleiðslunni horfa menn frekar á getu hvers markaðar til að kaupa lyf og spyrja hver getan sé til að greiða fyrir þessi lífsnauðsynlegu lyf sem allir þurfa á að halda og verðleggja þau síðan út frá þeirri getu en ekki því hvað lyfið kostar í framleiðslu eða hver framleiðslukostnaðurinn hefur verið í heild. Þetta er náttúrlega skakkur markaður að því leytinu til að í flestum löndum er það ríkið sem greiðir uppistöðuna í lyfjakostnaði og sjúklingar minni hlutann. Þegar svo er verður markaðurinn alltaf skakkur og mikil hætta á því að verðmyndun verði undarleg. Þetta verður til þess að menn hafa skoðað í talsvert miklum mæli möguleikana á því að kaupa lyf á ódýrari markaðssvæðum og flytja þau inn til dýrari markaðssvæða og það hefur verið kallað samhliða innflutningur lyfja. Þá er flutt inn nákvæmlega sama lyf og selt er á þessum dýra markaði frá ódýrara markaðslandi til að reyna að ná verðinu niður og síðan er það selt á lægra verði en frumlyfið, sem kallað er, sem er nákvæmlega sama lyf. Það hefur ekki verið mikið um samhliða innflutning á Íslandi hingað til og ýmsar skýringar eru á því en í markmiðum frv. kom fram að menn ætluðu að reyna að auka samhliða innflutning á lyfjum með það í huga að ná niður lyfjaverði. Fyrstu hugmyndir sem fram komu í frv. um það hvernig ætti að verðleggja samhliða innflutt lyf gengu einfaldlega ekki og þegar menn fóru að skoða textann eins og hann leit út, og á það benti ég á við 1. umr., þá held ég að allir hafi sannfærst um að það gangi ekki að miða við skráð verð á lyfi í útflutningslandi þegar verðið á Íslandi er ákveðið heldur sé nauðsynlegt að gera þetta með öðrum hætti. Niðurstaða heilbr.- og trn. er sú að innflytjandi sem flytur inn samhliða innflutt lyf sæki um ákveðið verð, lyfjagreiðslunefndin nýja fari yfir þau gögn og verð á lyfinu á markaðnum og heimili væntanlega að það sé skráð en þó alltaf á lægra verði en frumlyfið sem keppt er við. Með þessu telja menn jafnvel að hægt sé að trappa verðið eitthvað niður smám saman en nú er ósköp lítil samkeppni við frumlyfin. Í frv. er gert ráð fyrir að sameinaðar séu tvær nefndir, lyfjaverðsnefndin og greiðsluþátttökunefndin og ég held að allir séu sannfærðir um að sú aðgerð sé af hinu góða. Reyndar má segja að hin nýja sameinaða nefnd komi til með að hafa ansi breitt verksvið og talsvert mikil völd í þessum geira því að hún mun bæði ákveða hámarksverð lyfja og einnig greiðsluþátttökuverðið eins og það verður. Hluti af fyrirvara mínum við nefndarálitið og brtt. sem hér liggja fyrir er fólginn í því að ég sé ekki almennilega fyrir mér hvernig þetta kemur til með að ganga. Annar fyrirvari sem við höfum sett varðar lyfin með sambærilegu meðferðaráhrifin. Við munum hvernig ráðherra fór til baka með reglugerð sína um lyf með sambærileg meðferðaráhrif, frestaði gildistöku hennar eftir að hann náði samkomulagi við heildsala á lyfjum en segja má að í þessu frv. sé í fyrsta skipti sett lagastoð undir kerfið. Hingað til hefur verið leitt óbeint af lyfjalögum að það sé heimilt og sett reglugerð en hér er fjallað beint um það í lögum. Að mínu viti höfðum við ekki nægilegan tíma til að fara yfir hvaða áhrif það hafi að gera þetta með þessum hætti. Ég sé í sjálfu sér ekki tilgang í að fjölyrða mikið meira um þetta. Vinnan sem fram fór var góð og farið var yfir málið í heild sinni, frá a--ö. Frv. eins og það kemur til með að líta út, verði brtt. sem hér eru lagðar fram samþykktar, verður mun betra en það sem var lagt fram í upphafi og til bóta frá núverandi kerfi. Því er full ástæða til að veita því brautargengi.

Frú forseti. Ég held að hv. þm. Jón Gunnarsson hafi gert góða grein fyrir fyrirvörum okkar samfylkingarmanna sem varða þetta frv. Ég vil gera hans orð að mínum. Þess vegna ætla ég að vera stuttorður. Eins og kom fram við 1. umr. á það að vera mikið forgangsmál að reyna að ná niður lyfjakostnaði. Lyfjakostnaður núna er um 14 milljarðar kr., þar af er hlutur ríkisins um 9,5 milljarðar og hlutur einstaklinganna því um 4,5 milljarðar. Þetta er að sjálfsögðu gríðarlega há upphæð en í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem kom út nýverið var bent á að ef lyfjakostnaður hér á landi væri svipaður og í Danmörku og Noregi væri hann um 4,4 milljörðum kr. lægri en nú. Til að setja þessa tölu í samhengi mætti reka Háskóla Íslands fyrir þessa upphæð í eitt ár, eða mjólkursamninginn sem ég veit að frsm. meiri hlutans, hv. þm. Drífu Hjartardóttur, er hugleikinn. Þetta sýnir um hvaða tölur er að ræða. Það er einnig áhyggjuefni hvað lyfjakostnaður einstaklinga hefur aukist undanfarin ár og það er ekki eingöngu vegna notkunar á dýrum lyfjum og aukins magns. Ákveðnar aðgerðir stjórnvalda hafa fært lyfjakostnað á einstaklingana í auknum mæli. Samkvæmt riti Samtaka verslunarinnar hefur hlutfallið sem sjúklingur greiðir umfram gólf og upp að þaki hækkað úr 16% í 65% hjá almennum neytendum frá 1996--2002 og úr 8% í 50% hjá lífeyrisþegum fyrir lyf við langvinnum sjúkdómum. Þetta eru aðgerðir stjórnvalda, pólitískar ákvarðanir, sem hafa átt sinn þátt í því að lyfjakostnaðurinn hefur færst á einstaklingana í auknum mæli. Þetta er áhyggjuefni. Strax við 1. umr. vöktum við fulltrúar Samfylkingarinnar í heilbr.- og trn. upp spurningar um samhliða innflutninginn. Í kjölfarið á vinnu nefndarinnar fór mikil umræða í gang um hann en við 1. umr. virtust áhyggjur okkar koma hæstv. heilbrrh. nokkuð á óvart. En ég held að frv. hafi batnað til muna hjá heilbr.- og trn. Í því er tekið fram að markmiðið sé m.a. að auka þennan svokallaða samhliða innflutning en við 1. umr. og í nefndinni bentum við strax á að eins og frv. lá fyrir var hætta á hinu gagnstæða, það mundi draga úr hvatanum til samhliða innflutnings þar sem miða átti við verð í útflutningslandinu. Það gat bæði verið flókið í framkvæmd vegna eðlis markaðarins sem samhliða innflytjendur eru á og þess hvað verðið var óljóst. En heilbr.- og trn. hefur ákveðið að fara ákveðna leið sem er hugsuð þannig að gera eigi samhliða innflutning meira heillandi og hafa í rauninni hvetjandi áhrif á hann en samhliða innflutningur á Íslandi er ekki mikill. Samhliða innflutt lyf eru t.d. með hærra hlutfall á markaðnum í Danmörku en hér og ég held að við þurfum einhvern veginn að stuðla að því að innflutningurinn aukist og leiði til lægri lyfjakostnaðar. Eins og komið hefur fram, m.a. fyrir heilbr.- og trn., stendur til að endurskoða lyfjalögin. Ég held að fulltrúi heilbr.- og trmrn. hafi sagt að lyfjalögum hafi a.m.k. verið breytt 17 sinnum og í máli fulltrúa frá ráðuneytinu kom fram að þeir teldu kominn tíma á heildarendurskoðun lyfjalaga. Ég tek að sjálfsögðu undir það og held að við ættum að einhenda okkur sem fyrst í þá vinnu í þinginu. Við það þarf að sjálfsögðu að huga að því hvernig breytingarnar sem gerðar eru nú hafa virkað, hvort leiðirnar sem heilbr.- og trmn. mælist til að verði farnar hafa haft jákvæð áhrif á samhliða innflutninginn eins og þeim er ætlað. Við þurfum að sjálfsögðu að vera ófeimin við að endurskoða okkar eigin ákvarðanir ef þær stuðla ekki að lækkun lyfjakostnaðar sem er markmið nefndarinnar. Einnig vöknuðu spurningar í meðförum nefndarinnar um svokölluð lyf með sambærileg meðferðaráhrif sem fjallað er um í frv. Á þetta benti fulltrúi Samfylkingarinnar við 1. umr. Hér er víst verið að lögfesta hluti sem voru áður í reglugerð. Í umsögn Læknafélagsins er bent á að hér gæti verið hætta á tvöföldu kerfi. Við þurfum að gæta þess að innleiða slíkt ekki í heilbrigðiskerfið og við þurfum að gæta þess að efnahagur sjúklinga hafi ekki úrslitaáhrif á hvaða lyf þeir fá. Við þurfum að vera vakandi fyrir þessu og mig langar að vitna aðeins í umsögn Læknafélagsins. Þar eru gerðar athugasemdir við 10. gr., sem snertir hin sambærilegu meðferðaráhrif, og hljóða svo, með leyfi forseta: ,,LÍ vill að lokum benda á að sum lyf innan tiltekinna flokka eru mismunandi og ekki sambærileg eins og gefið er í skyn í greinargerð með frumvarpinu og málflutningi heilbrigðis- og tryggingaráðuneytisins að undanförnu. Rannsóknir sem eru að koma fram þessi misserin benda til að þau séu ekki sambærileg eða með öðrum orðum, eitt lyf sé öðru betra fyrir bæði einstaklinga og hópa sem lyfið nota. Einnig benda líkur til að aukaverkanir séu mismunandi. Gera má ráð fyrir að vitneskja af þessu tagi fari í vöxt á næstu árum vegna vaxandi áherslu á að bera saman nýjungar við það besta sem fyrir er.`` Einnig er komið inn á þessar áhyggjur í umsögn Samtaka verslunar og þjónustu en þar stendur, með leyfi forseta: ,,Verið er að draga línu á milli þeirra efnameiri og hinna efnaminni. Þeir sem ekki hafa efni á dýrari lyfjum, sem læknir hefur ráðlagt, verða að skipta yfir í ódýrari lyf í viðkomandi flokki. Þetta eru oft á tíðum lyf sem eru alls ekki jafngild og því ekki heppilegust fyrir lyfjameðferð viðkomandi og hafa því í för með sér aukaverkanir og skert lífsgæði. Hér er verið að búa til ójöfnuð í heilbrigðiskerfinu, sem ekki hefur þekkst áður. Einnig geta menn velt því fyrir sér hvort slíkur ójöfnuður standist íslensk lög.`` Þetta er harkalega sagt hjá fulltrúum verslunar og þjónustu sem við þurfum að taka alvarlega. Við þurfum að gæta þess hvaða leið er farin en að sjálfsögðu verðum við að muna að samkvæmt því sem fulltrúar heilbr.- og trmrn. sögðu er eingöngu verið að lögfesta eitthvað sem er þegar í reglugerð. Ég held að þetta sé eitt af því sem þarf að taka til skoðunar þegar endurskoðun á lyfjalögunum kemur fyrir þingheim og hugsanlega er þegar unnið að henni í heilbr.- og trmrn. Við þurfum að fara varlega. Við þurfum að hafa skilvirkt kerfi sem byggist á því að hér sé eitt heilbrigðiskerfi fyrir bæði efnaminni og efnameiri sjúklinga. Við þurfum að forðast óþarfa skriffinnsku við hugsanlegar undanþágur sem snerta þessi svokölluðu lyf með sambærileg meðferðaráhrif og við þurfum einfaldlega að fara varlega því að lyf eru að sjálfsögðu ekki eins og hver önnur vara. Lyf eru eitthvað sem fólk þarf einfaldlega á að halda og við eigum að líta á lyf sem hluta af heilbrigðisþjónustunni og þeim lífsgæðum sem við viljum búa öllum þegnum landsins burt séð frá efnahag.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um lögfestingu Norðurlandasamnings um almannatryggingar frá heilbr.- og trn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Vilborgu Hauksdóttur frá heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti og Hildi Sverrisdóttur frá Tryggingastofnun ríkisins. Með frumvarpinu er lagt til að ákvæði Norðurlandasamnings um almannatryggingar sem gerður var í Karlskrona 18. ágúst 2003 verði lögfest hér á landi en hann kemur í stað Norðurlandasamnings sama efnis frá 15. júní 1992, sbr. lög nr. 46/1993. Lagt er til að þau lög falli úr gildi við samþykkt frumvarpsins. Leitað hefur verið heimildar Alþingis til að staðfesta samninginn og er tillaga þess efnis til umfjöllunar á Alþingi (þskj. 1452, 949. mál). Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álitið rita Jónína Bjartmarz, Drífa Hjartardóttir, Pétur H. Blöndal, Ágúst Ólafur Ágústsson, Þuríður Backman og Dagný Jónsdóttir.

Hæstv. forseti. Hér eru til 3. umr. lokafjárlög fyrir árið 2000. Við 2. umr. urðu talsverðar umræður um að ekki væri samræmi milli niðurstaðna ríkisreiknings fyrir árið 2000 og lokafjárlaga. Þetta hafði reyndar komið fram áður og um þetta var fjallað í fjárln. Í framhaldi af 2. umr. var sett af stað vinna við að fara frekar yfir málið og Ríkisendurskoðun var fengin til þess. Fjárln. hefur síðan í framhaldinu fjallað um málið og fengið til fundar við sig ríkisendurskoðanda ásamt hans fólki. Niðurstaðan varð sú að meiri hluti fjárln. leggur fram brtt. Lagt er til að 3. gr. frv. orðist svo, með leyfi forseta: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi og er ríkisreikningur fyrir árið 2000 jafnframt staðfestur ásamt athugasemdum ríkisendurskoðanda í áritun hans á reikninginn, sbr. 45. gr. laga nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins.`` Það er álit meiri hluta fjárln. að með þessu sé komið til móts við athugasemdir sem fram hafa komið og er þetta allt saman, eins og ég hef áður sagt, unnið í samstarfi við Ríkisendurskoðun og fjmrn. Ég ætla ekki að hafa lengra mál um þessa tillögu en legg hana fram fyrir hönd hv. þm. Magnúsar Stefánssonar, Drífu Hjartardóttur, Birkis J. Jónssonar og Guðjóns Hjörleifssonar.

Frú forseti. Ég fagna tillögunni frá meiri hluta fjárln. um breytingu á frv. til lokafjárlaga fyrir árið 2000 en eins og fram kom í máli hv. þm. Magnúsar Stefánssonar var meginuppistaðan í umfjöllun okkar við 2. umr. að 3. gr. frv. væri í rauninni ekki þingtæk. En ég tel að með brtt. sé í raun fundin lausn á þeim vanda að ríkisreikningur og lokafjárlög fyrir árið 2000 stemmi ekki algerlega. Með því að vísa í athugasemdir Ríkisendurskoðunar við ríkisreikning fyrir árið 2000 ná menn að brúa þetta bil. Það er hins vegar nauðsynlegt, frú forseti, að fram komi að vinnubrögðin sem viðhöfð hafa verið undanfarin ár hafa verið rædd nokkuð í fjárln., þ.e. að ríkisreikningur sé lagður fram fyrst og lokafjárlög mörgum mánuðum síðar. Þetta er óviðunandi vinnulag og á nefndarfundi með ríkisendurskoðanda kom fram að einbeittur vilji allra aðila er að í haust verði samhliða lagður fram ríkisreikningur fyrir árið 2003 og lokafjárlög fyrir sama ár. Þá er gert ráð fyrir því að fjallað verði á ný um lokafjárlög fyrir árið 2002 og þá náist raunverulega að loka skekkjunni sem því miður hefur komið fram í ríkisreikningi. Við náum þá endum saman og getum í haust fjallað um lokafjárlög í samræmi við ætlun fjárreiðulaga, þ.e. samhliða ríkisreikningi. Þá er fjallað um hluti sem eru ekki fjarri í tíma og þá hefur einhvern tilgang að fjalla um þá. Frú forseti. Ég kom fyrst og fremst upp til að taka undir með hv. þm. Magnúsi Stefánssyni og staðfesta að hér er komið til móts við gagnrýni okkar við 2. umr. Ég tel að með breytingunni verði 3. gr. þingtæk og sé raunar ekkert því fyrir fyrirstöðu að þeir sem samþykkja ætla lokafjárlög fyrir árið 2000 samþykki frv.

Frú forseti. Hér er til 3. umr. frv. til lokafjárlaga fyrir árið 2000. Ég vísa til nefndarálits sem ég skilaði inn fyrir 2. umr. en vil gjarnan rifja upp að skýrt er kveðið á um það í fjárreiðulögum að lokafjárlög skuli afgreiða á undan ríkisreikningi fyrir viðkomandi ár eða samhliða honum. Nú er uppi sú furðulega staða að búið er að ganga frá ríkisreikningi fyrir árið 2000 og þar með búið að ákveða fjárveitingar og breytingar á fjárlögum. Í ríkisreikningi er búið að staðfesta breytingarnar sem nú á að staðfesta í lokafjárlögum. Vinnubrögðin samrýmast ekki fjárreiðulögum og á það hefur ítrekað verið bent. Það er afar gagnrýnisvert að fjmrn., sem ber ábyrgð á fjársýslunni, skuli viðhafa þessi vinnubrögð. Langflest atriðin sem kveðið er á um í lokafjárlögum lágu fyrir á seinni hluta ársins 2000 og hægt hefði verið að láta þau koma fram í fjáraukalögum fyrir það ár. Þarna er um tugi milljarða kr. að ræða sem færðir eru inn og Alþingi er látið greiða atkvæði um þá fjórum árum eftir að til gjaldanna var stofnað. Hver heilvita maður sér að svona vinnulag gengur ekki enda hefur raunar enginn reynt að bera í bætifláka fyrir það. Ég minnist þess að hafa vakið athygli á því við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár að verið væri að loka fjárlögum ársins 2000 með svokölluðum bókhaldsbrellum, að hæstv. fjmrh. væri að loka fjárlögunum til að velja sér hagstæða niðurstöðutölu sem liti vel út með því að færa ekki til gjalda útgjöld sem þegar hefðu verið ákveðin eða þegar hefðu orðið við árslok. Nú fáum við þau fjórum árum seinna við afgreiðslu lokafjárlaga. Einnig ber að harma að fjmrn. skuli ekki hafa virt ítrekaðar athugasemdir við þetta vinnulag, bæði frá Ríkisendurskoðun og fjárln., um að ráðuneytið líti frjálslega á rétt sinn til millifærslna mörgum árum seinna, geri ekki grein fyrir þeim þegar í stað fyrir afgreiðslu fjáraukalaga fyrir árið eða ætti a.m.k. að ganga frá lokafjárlögum áður en gengið er frá ríkisreikningi fyrir árið. Fjmrn. hefur skellt skollaeyrum við þessum athugasemdum og nú höfum við það hér inni á borðum að sama vandamál á við um lokafjárlög fyrir árið 2001 og ekki er útséð um lokafjárlög fyrir árið 2002. Gefnar eru væntingar um að áður en gengið verður frá lokafjárlögum og ríkisreikningi fyrir 2003 verði hægt að koma þessu í lag en ljóst er að til þess þarf meira en orðin ein. Það þarf að taka þetta alvarlega en á það virðist hafa skort hjá hv. fjmrn. sem fer með þessi mál að staðan sé tekin alvarlega, lögin um fjárreiður ríkisins séu tekin alvarlega og farið eftir þeim og einnig að ábendingar bæði fjárln. og Ríkisendurskoðunar séu teknar alvarlega og farið eftir þeim í staðinn fyrir að virða þær að vettugi og láta það gerast ár eftir ár að búið sé að ganga frá ríkisreikningi fyrir árið en lokafjárlög, sem ríkisreikningur byggist á, komi mörgum árum seinna. Ég ítreka það, frú forseti, að þetta vinnulag sem hefur tíðkast og liðist hjá fjmrn. er ekki vansalaust og verði ekki ráðin á þessu bót er fyllilega ástæða til þess að Alþingi, forsætisnefnd og forseti Alþingis sem á að hafa yfirumsjón með þessu vinnulagi, láti málið til sín taka. Brtt. sem hv. formaður fjárln., Magnús Stefánsson, leggur hér fram staðfestir að ekki er samræmi á milli lokafjárlaga og ríkisreiknings fyrir árið og þess vegna verði að fara á svig við lög sem kveða á um að þetta skuli stemma. Hér er í rauninni lagt til að Alþingi samþykki lokafjárlögin með hálfgerðum fyrirvara. Frú forseti. Þessi lokafjárlög, vinnan við þau og framkvæmd fjárlaganna í heild er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar, á ábyrgð framkvæmdarvaldsins. Hérna er aðeins borið inn frv. til staðfestingar á löngu orðnum hlut.

Hæstv. forseti. Hér fer fram 3. umr. um frv. til lokafjárlaga fyrir árið 2001. Það sem fram kom í máli mínu varðandi lokafjárlög 2000 á einnig við hér, þ.e. við 2. umr. og umfjöllun fjárln. fyrr í vetur lá fyrir misræmi milli ríkisreiknings og frv. til lokafjárlaga og eftir 2. umr. var ákveðið að fara betur yfir málið eftir að athugasemdir höfðu verið gerðar við afgreiðslu þess. Fjárln. gerði það og fékk til fundar við sig fulltrúa Ríkisendurskoðunar. Eftir þá umfjöllun leggur meiri hluti fjárln. fram brtt. við 3. gr. frv. Lagt er til að greinin orðist svo: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi og er ríkisreikningur fyrir árið 2001 jafnframt staðfestur ásamt athugasemdum ríkisendurskoðanda í áritun hans á reikninginn, sbr. 45. gr. laga nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins.`` Að breytingartillögunni standa hv. þm. Magnús Stefánsson, Drífa Hjartardóttir, Birkir J. Jónsson og Guðjón Hjörleifsson. Ég ætla ekki að hafa lengra mál um þetta og tel ekki ástæðu til að endurtaka það sem fram fór við 2. umr. Þar var ítarlega um málið fjallað og ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það en ber þessa brtt. upp í nafni meiri hluta fjárln.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að segja að það sem ég sagði áðan um frv. til lokafjárlaga fyrir árið 2000 á allt við um frv. sem hér er til umræðu, þ.e. frv. til lokafjárlaga fyrir árið 2001. Munurinn á ríkisreikningi og lokafjárlögum er sá sami þannig að engu er við þetta að bæta. Orðið var við ósk okkar við 2. umr. og komið til móts við athugasemdir okkar þannig að nú tel ég frv. tækt til lokaafgreiðslu.

Frú forseti. Hér eru til umræðu lokafjárlög fyrir árið 2001 ásamt brtt. sem hv. formaður fjárln. Magnús Stefánsson leggur fram fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar. Eins og hv. þm. gerði grein fyrir lýtur brtt. að því að árétta athugasemdir Ríkisendurskoðunar um að ekki beri saman ríkisreikningi fyrir árið 2001 og niðurstöðutölum á lokafjárlögum árið 2001. Samkvæmt fjárreiðulögum á þessu að bera saman. Ég vísa til ræðu minnar um lokafjárlög fyrir árið 2000. Fjmrn. er tvímælalaust að fara á svig við fjárreiðulög og er þá vægt til orða tekið. Ítrekað hefur verið fundið að þessum vinnubrögðum fjmrn. sem ber ábyrgð á vinnunni. Bæði fjárln. og Ríkisendurskoðun hafa ítrekað óskað eftir því að fjmrn. taki upp önnur og betri vinnubrögð, og að tilmælum og athugasemdum sem bæði fjárln. og ríkisendurskoðandi gera við vinnubrögð í ráðuneytinu verði sýnd virðing og farið eftir þeim. Segja má að vilji fjárln. til að koma þessum málum á betri grundvöll sé jafneindreginn eins og úrbótaviljinn virðist vera lítill hjá fjmrn. Við erum að fjalla um lokafjárlög fyrir árið 2001 þremur árum eftir að stofnað var til ríkisútgjaldanna. Ríkisreikningur fyrir árið 2001 hefur þegar verið lagður fram þannig að búið er að tilkynna um fjárveitingarnar. Hér er því í rauninni lagt frv. fyrir þingið til að afgreiða löngu orðna hluti.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um tónlistarsjóð. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Val Árnason frá menntamálaráðuneyti, Bjarna Daníelsson frá Íslensku óperunni, Daniel Pollock frá Félagi um Tónlistarþróunarmiðstöð og Björn Th. Árnason og Kjartan Ólafsson frá Samtóni. Umsagnir bárust um málið frá Jónatan Garðarssyni, Félagi um Tónlistarþróunarmiðstöð, Tónminjasetri Íslands, Íslensku óperunni, Samtóni, Berjadögum, Listvinafélagi Vestmannaeyja, Tónhátíð í Þjórsárveri, Steinunni Birnu Ragnarsdóttur, Eddu útgáfu, Félagsheimilinu Þjórsárveri og Listvinafélagi Vestmannaeyja. Með frumvarpinu er ráðgert að settur verði á fót tónlistarsjóður sem hafi það hlutverk að efla íslenska tónlist og stuðla að kynningu á íslenskum tónlistarmönnum og verkum þeirra. Sjóðurinn skiptist í tvær deildir, tónlistardeild og markaðs- og kynningardeild. Tónlistardeild hafi það hlutverk að veita styrki til almennrar tónlistarstarfsemi og markaðs- og kynningardeild veiti styrki til kynningar og markaðssetningar á tónlist og tónlistarmönnum hér á landi og erlendis. Þá verði sett á fót tónlistarráð sem skipað verði til þriggja ára í senn og geri tillögu til menntamálaráðherra um úthlutun fjár úr tónlistarsjóði. Ráðgert er að Alþingi veiti árlega fé í fjárlögum í tónlistarsjóð. Nefndin vekur athygli á að styrkir til tónlistarstarfsemi hafa hingað til að verulegu leyti verið veittir af ýmsum safnliðum fjárlaga sem heyra undir menntamálaráðuneyti. Með lögfestingu ákvæða frumvarpsins mun það fé hér eftir renna í tónlistarsjóð. Nefndin bendir á að ákvæði frumvarpsins taka jafnt til þeirrar tónlistar sem er flutt, framleidd eða samin af Íslendingum. Þannig yrði það talið nægjanlegt að einn framangreindra þátta væri uppfylltur til að um íslenska tónlist væri að ræða í samræmi við ákvæði frumvarpsins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Björgvin G. Sigurðsson, Katrín Júlíusdóttir, Kolbrún Halldórsdóttir og Mörður Árnason skrifa undir álit þetta með fyrirvara sem lýtur að skipan tónlistarráðs og áskilja sér rétt til að flytja breytingartillögur við málið. Undir þetta skrifa Gunnar Birgisson, Björgvin G. Sigurðsson, með fyrirvara, Dagný Jónsdóttir, Kjartan Ólafsson, Katrín Júlíusdóttir, með fyrirvara, Kolbrún Halldórsdóttir, með fyrirvara, Guðrún Inga Ingólfsdóttir, Magnús Stefánsson, og Mörður Árnason, með fyrirvara.

Frú forseti. Líkt og kom fram við 1. umr., svo og inni í nefndinni, þá teljum við fulltrúar stjórnarandstöðu þetta hið ágætasta mál og ekkert nema gott um það að segja í sjálfu sér að stofnaður sé tónlistarsjóður utan um framlög sem hingað til hafa verið á ýmsum safnliðum. Fram kemur að markmiðið sé að styðja tónlistarsköpun og stuðla að kynningu og markaðssetningu íslenskrar tónlistar. Um markmið sjóðsins voru að sjálfsögðu engar deilur. Allir vilja standa við bakið á íslenskri menningu, íslenskri músík í þessu tilfelli, og stuðla að því með öllum tiltækum ráðum að vegur tónlistarinnar megi vera sem mestur. Á næstu árum fáum við að sjá útrás íslenskrar tónlistar bæði innan landsteina og utan. Við 1. umr. vísuðu menn til margra nokkuð stórbrotinna dæma um árangurinn sem íslenskir tónlistarmenn hafa náð á erlendum vettvangi á síðustu árum. Þar nægir að nefna listamenn eins og Björk, Sigurrós, Sykurmolana o.fl. og eins fólk úr hinum klassíska geira. Það sem hér er lagt til er í sjálfu sér ágætt. Í umsögn um frv. frá fjárlagaskrifstofu fjmrn. er innihaldi þess lýst svona, með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðuneytið hefur um árabil veitt styrki til tónlistarstarfsemi af ýmsum safnliðum sem undir ráðuneytið heyra. Samtals eru um 20--30 millj. kr. til ráðstöfunar til slíkra verkefna í fjárlögum fyrir árið 2004. Gert er ráð fyrir að það fé renni til hins nýja sjóðs og menntamálaráðherra veiti framvegis úr sjóðnum að fengnum tillögum tónlistarráðs. Þar sem framlög til tónlistarsjóðs ráðast af framlögum í fjárlögum hverju sinni verður ekki séð að frumvarpið hafi áhrif á útgjöld ríkissjóðs nema Alþingi ákveði annað.`` Auðvitað bindum við vonir við að miklu myndarlegar verði staðið að framlögum til sjóðsins en framlögum til tónlistarinnar nú. Það sem við gerðum ágreining um strax við 1. umr. var skipan tónlistarráðsins. Eins og fram kom í máli flutningsmanns, hv. þm. Gunnars Birgissonar, gerðum við fulltrúar stjórnarandstöðunnar fyrirvara sem lýtur að skipan tónlistarráðs og áskildum okkur rétt til að flytja brtt. um málið sem við höfum nú lagt fram. Hún er við 2. gr. frv. en í frv. hljóðar greinin svo, með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðherra skipar tónlistarráð til þriggja ára í senn. Í ráðinu skulu eiga sæti þrír fulltrúar. Samtónn tilnefnir einn, en tveir eru skipaðir án tilnefningar og skal annar þeirra vera formaður ráðsins. Varamenn skulu skipaðir með sama hætti. Ekki er heimilt að skipa sama mann aðalfulltrúa í tónlistarráð meira en tvö starfstímabil í röð.`` Við gerðum mikinn ágreining um þetta bæði við 1. umr. og í nefndinni þar sem við bentum á að mjög óeðlilegt væri að ráðherra menntamála skipaði tvo fulltrúa af þessum þremur, þar á meðal formanninn, og lögðum til að leitað yrði leiða til að aðrir skipuðu tvo fulltrúa, t.d. Samtónn. Ráðherra skipaði þá einn á móti, sem yrði formaður, en ekki tvo af þremur fulltrúum. Við töldum slíkt óþolandi afskipti af hálfu ráðuneytisins og málinu miklu betur fyrir komið hjá stéttinni sjálfri. Margir sem fyrir nefndina komu tóku undir það að miklu heppilegra væri að fleiri en færri fulltrúar í tónlistarráði kæmu beint frá tónlistarmönnum sjálfum. Við ræddum þetta margoft í nefndinni og fram komu aðrar tillögur eins og að fjölga fulltrúum í ráðinu úr þremur í fimm en þá var gert ráð fyrir að ráðherra skipaði þrjá. Okkur þótti það engu breyta og töldum alveg eins gott að hafa þrjá í ráðinu ef ætlunin væri að ráðherra skipaði meiri hlutann. Það þykir okkur sem rituðum undir nál. með fyrirvara mjög óeðlilegt og flytjum því brtt. um að Samtónn skuli skipa tvo fulltrúa í tónlistarráðið og menntmrh. einn. Það teljum við miklu eðlilegri og heppilegri tilhögun mála en að ráðherra skipi pólitíska pótintáta sína í meiri hluta slíkrar sjóðstjórnar. Hún á að vera sem óháðust pólitísku yfirvaldi hverju sinni. Allir hagsmunir tónlistarsjóðs og tónlistarmanna lúta að því að sett sé fé í mikilvægustu verkefnin hverju sinni og pólitískir gæðingar Sjálfstfl. eru örugglega ekki best til þess fallnir að vita hvernig vindarnir blása hverju sinni á tónlistarmarkaðnum. Þorsti Sjálfstfl. að troða gæðingum sínum í allar stjórnir og ráð er óslökkvandi eins og frægt er. Í svari við nýlegri fyrirspurn Jóhönnu Sigurðardóttur um nefndir, ráð og stjórnir á vegum ríkisins kemur fram með hvílíkum ólíkindum er staðið að hlutunum. Við vildum aflétta þessu og lögðum því að sjálfsögðu til að Samtónn skipaði tvo fulltrúa en menntmrh. aðeins einn. En það er svo inngróið í sálu og karakter Sjálfstfl. að skipa gæðingum sínum á sem flesta stallana og þá feitustu að það mátti alls ekki hreyfa við þessu. Það var sama með hvaða rökum við ræddum málið við ráðuneytismanninn eða fulltrúa meiri hlutans í menntmn. Þessu varð ekki haggað. Því ritum við undir nál. með fyrirvara. Við styðjum að sjálfsögðu heils hugar stofnun tónlistarsjóðsins sem er hið besta mál en það er mjög óeðlilegt að ráðherra skuli ganga þannig fram að hann verði að eiga meiri hlutann í tónlistarráðinu. Við lögðum okkar af mörkum til að slökkva þorsta Sjálfstfl. til að troða liði sínu alls staðar þar sem því verður við komið og lögðum því til að Samtónn skipaði tvo fulltrúa en ekki þrjá. En þorstinn verður ekki slökktur á þessu þingi, það er ljóst, þannig að við stöndum að brtt. okkar og vonum að sjálfsögðu að nefndarmenn og aðrir hv. alþingismenn sjái að sér og þessu verði breytt þannig að Samtónn eigi tvo fulltrúa á móti einum frá ráðherranum.

Virðulegi forseti. Stofnun þessa sjóðs er mjög gott mál. Hann er tvískiptur, annars vegar er tónlistardeild og hins vegar markaðs- og kynningardeild. Allir eru sammála um að tónlistinni er gert hærra undir höfði en áður. Síðan er spurning hver á að skipa í stjórnina og um það verður ágreiningur sem verður svo aðalmálið. En aðalmálið er náttúrlega stofnun sjóðsins og síðan verður væntanlega veitt aukið fé til eflingar tónlistinni. En hv. þm. tíndi ýmislegt upp sem maður hefur heyrt í umræðum undanfarið. Pólitískir gæðingar Sjálfstfl., að þeim sé troðið í öll ráð og nefndir og á feitustu stallana og allt þetta. Þetta orðbragð er eiginlega alveg út úr kortinu. Menntmrn. verður vonandi sem lengst í höndum Sjálfstfl. en það er ljóst að einhvern tíma kemur að því að einhver annar verður þar og lögin eru gerð þannig að þau dugi til næstu áratuga. Menn mega ekki snúa þessu upp í þetta karp. Þetta er orðið karp og dylgjur og stóryrði sem hefur verið algengt í þinginu að undanförnu og það sem menn hafa sagt úr þessum ræðustól tekur út yfir allan þjófabálk. Ég vil, virðulegi forseti, fagna fram komnu frv. og auðvitað verður það samþykkt en það er rétt að taka fram að meiri hlutinn bauð upp á að það yrðu tveir frá tónlistarmönnum í stjórninni og tveir frá ráðuneytinu en formaður hefði oddaatkvæði. Því hafnaði minni hlutinn. Það kom bara ein tillaga til greina. Það var ekki vilji til að semja um eitt eða neitt heldur var farið með málið í svona hnút.

Frú forseti. Ég tek undir flest sem kom fram í andsvari hv. þm. Aðalmálið er einmitt að sjóðurinn virki. Þess vegna leggjum við fram brtt. um að tónlistarmenn skipi sjálfir meiri hluta ráðsmanna, einmitt til þess að sjóðurinn virki og skugga flokkspólitískra nefndaskipana verði ekki varpað á þetta annars prýðilega mál sem við studdum með mjög jákvæðum og uppbyggilegum hætti strax við 1. umr. Þá bentum við á ýmislegt sem betur mætti fara og áttum alltaf von á því að fulltrúar meiri hlutans kæmu til móts við þessa eðlilegu tillögu okkar sem á einmitt fyrst og fremst að tryggja að sjóðurinn virki vel, að stjórn hans skipi fólk sem veit hverjum klukkan glymur hverju sinni meðal tónlistarmanna svo að ekki sé hægt að draga í efa hæfi tónlistarráðsins til að útdeila fjármagninu til tónlistarmanna með því að segja að þarna sé bara að finna flokksgæðinga Sjálfstfl. sem margir hverjir eru náttúrlega gæðingar og ágætir í að útdeila almannafé. Það er ekki hægt að efast um að þetta sé vænsta og besta fólk. En Sjálfstfl. verður að gæta hófs í þessu og vita hvað til síns friðar heyrir. Í því felst t.d. að fagsjóður sem þessi sé best kominn í höndum tónlistarmanna sjálfra í þessu tilfelli og þess vegna leggjum við fram brtt. Tilgangur hennar er að tryggja að sjóðurinn geti gegnt þessu mikilvæga hlutverki sínu og verði músíkinni, tónlistarmönnunum og menningunni í landinu til framdráttar og upplyftingar en menn dragi ekki í efa hæfi sjóðsins til að sinna hlutverkinu út af flokkspólitískum afskiptum þótt ekki sé endilega um þau að ræða.

Virðulegi forseti. Sjóðurinn er mjög mikilvægur fyrir útrás íslenskrar tónlistar sem getur orðið mjög mikilvæg útflutningsgrein og er orðin það. Tilgangurinn með stofnun sjóðsins er m.a. að styrkja útflutninginn og einnig tónleikahald á landsbyggðinni og annað slíkt. Þegar ráðherra skipar nefndir, hvort sem það er minni hluti eða ekki, þá er skipunin pólitísk. Ég fullyrði að fulltrúar ráðherra í nefndum á vegum ráðuneytanna vita yfirleitt eitthvað um málin þannig að mér finnst hv. þm. gera lítið úr fulltrúum sem skipaðir eru pólitískt. Einhvern tíma verða þetta kannski samfylkingarmenn og flokksgæðingar Samfylkingarinnar verða þá í þessum embættum. Ég held að við ættum ekki að ræða málið á þessum nótum. Við erum að stofna tónlistarsjóð sem verður festur í lög á þessu þingi og við eigum að standa saman að þessu. Útrásin hefur kannski ekki verið mikið styrkt en við höfum þó styrkt hana talsvert á safnliðum sem menntmn. hefur haft yfir að ráða. Þegar sjóðurinn verður kominn á koppinn verður stuðningurinn langtum markvissari og líkurnar á árangri meiri. Ef rétt verður á málum haldið held ég að þetta geti orðið verulega gott mál fyrir útflutning á okkar list, þ.e. tónlist, og fyrir landsbyggðina, það er líka gott mál að hugsað sé um hana.

Frú forseti. Við leggjum til, eins og ég gat um áðan, að Samtónn skipi tvo fulltrúa af þremur í ráðið. Í athugasemdum við einstakar greinar frv. segir, með leyfi forseta: ,,Samtónn, sem eru samtök allra rétthafa tónlistar í landinu, tilnefna einn, en tveir verði skipaðir án tilnefningar og skal annar þeirra vera formaður ráðsins.`` Við töldum að það mætti verða sjóðnum og háleitum og góðum markmiðum hans til framdráttar að Samtónn skipaði tvo fulltrúa en ráðherra einn. Þetta eru samtök allra rétthafa tónlistar og þar af leiðandi allra sem hafa með tónlistina að gera og því væri það miklu heppilegra og eðlilegra og betra. Ég hef aldrei heyrt nein haldbær rök fyrir því að pólitíski yfirmaðurinn þurfi að skipa meiri hlutann. Það er sjálfsagt mál að ráðherra eigi sinn mann þarna inni og sjálfsagt að hann eigi formanninn. Í umræðum um málið og í umfjöllun nefndarinnar dró í sjálfu sér enginn í efa að ráðherra ætti að eiga mann þarna. En ég minnist þess ekki að hafa heyrt nein rök fyrir því að ráðherra verði að eiga meiri hluta ráðsmanna. Ég get ekki skilið það. Þess vegna gerðum við eindregnar og margundirstrikaðar athugasemdir sem líta svo dagsins ljós í brtt. okkar stjórnarandstöðuþingmanna í menntmn. Tónlistarsjóðurinn er einmitt hið besta mál og við viljum vinna að framgangi hans. Við leggjum tillöguna fram honum til framdráttar af því að ég held að það verði sjóðnum fótakefli að meiri hluti ráðsins sé skipaður pólitískum fulltrúum.

Herra forseti. Eins og fram kom í upphafi umræðunnar er komið út úr menntmn. frv. til laga um tónlistarsjóð og því fylgir nefndarálit sem stjórnarandstöðuþingmenn skrifa undir með fyrirvara. Fyrirvarinn lýtur fyrst og fremst að 2. gr. frv. sem fjallar um það hvernig tónlistarráðið skuli vera skipað. Áður en lengra er haldið er rétt að taka fram að ég tel að halda mætti langt mál um stöðu tónlistarinnar nú og að þetta mikilvæga mál sem hér er borið fram gefi sannarlega tilefni til ítarlegrar tölu um stöðu tónlistarinnar. Nýlega var staðan skoðuð vandlega á ráðstefnu á vegum Samtóns, samtaka tónlistarfólks. Samtökin hafa þann megintilgang að koma fram sameiginlega fyrir hönd íslenskra rétthafa tónlistar, vinna að sameiginlegum hagsmunum og styrkja stöðu höfunda, flytjenda, framleiðenda og annarra rétthafa tónlistar. Sömuleiðis vinnur Samtónn að vernd og varðveislu tónlistar og réttinda sem henni tengjast og leitar einnig tækifæra til að efla og skapa sóknarfæri til handa rétthöfum tónlistar innan lands sem utan. Nýlega hélt Samtónn afar athyglisverða ráðstefnu um hagræn áhrif tónlistariðnaðarins og þar flutti dr. Ágúst Einarsson, prófessor í viðskipta- og hagfræðideild, merkilegt erindi sem fulltrúar Samtóns færðu menntmn. við umfjöllun málsins. Þar kemur m.a. fram að menning sé afar mikilvæg fyrir hagkerfi okkar og skili um 4% til landsframleiðslunnar sem er meira en öll veitustarfsemi í landinu skilar og nær þrefalt meira en landbúnaður, ál og kísiljárnframleiðsla skila. Þetta hefðu einhvern tíma þótt merkileg sannindi. Í erindi dr. Ágústs Einarssonar kemur einnig fram að um fimm þúsund manns starfi við menningu hérlendis en það eru álíka margir og vinna við útgerð annars vegar og í hótel- og veitingarekstri hins vegar. Sömuleiðis kemur fram að skapandi atvinnugreinar séu mjög umfangsmiklar hérlendis. Því megi halda fram að skapandi atvinnugreinar nái nú yfir um 23% af vinnumarkaði og hlutdeildin hafi aukist en hún hafi verið 20% fyrir tíu árum. Menningarstarfsemin er auðvitað stór hluti af þessum skapandi atvinnugreinum. Sömuleiðis er athyglisvert að um 1.200 manns teljast vinna við tónlistariðnað sem er tæplega 1% af íslenskum vinnumarkaði og einnig kemur fram að fyrirtæki í tónlistariðnaði velti um 5 milljörðum kr. á ári. Allt þetta ætti að sýna okkur fram á það hversu mikilvæg menningarstarfsemin er, ekki síst tónlistin, þegar litið er heildstætt á málin. Ég tel að við þurfum að skoða málið sem hér er flutt í víðara samhengi en að eingöngu sé verið að stofna tónlistarsjóð sem eigi að taka við safnliðum sem hingað til hafa verið á fjárlögum til að styrkja tónlist. Þannig lítur þetta kannski út í greinargerðum og gögnum sem fylgja málinu en ég vil meina að þar sé um ákveðinn tvískinnung að ræða, kannski misskilning sem helgast af því að við höfum ekki leyft okkur að horfa heildstætt á málið, líta á tónlistina sem stóran hluta af atvinnulífinu og stóran og veigamikinn þátt í menningarlífinu. Samkvæmt 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því að Alþingi veiti árlega fé í fjárlögum í tónlistarsjóð. Gert er ráð fyrir að sjóðurinn skiptist í tvær deildir, tónlistardeild og markaðs- og kynningardeild. Tónlistardeildin á að veita styrki til almennrar tónlistarstarfsemi en markaðs- og kynningardeildin á að veita styrki til kynningar og markaðssetningar á tónlist og tónlistarmönnum hérlendis sem erlendis. Þessi markmið frv. samrýmast ekki alls kostar þeim safnliðum á fjárlögum sem hingað til hafa styrkt tónlistarstarfsemi. Ef við skoðum safnliðina betur komumst við að raun um að þar eru ýmsar tónlistarhátíðir sem haldnar eru vítt og breitt um landið mjög fyrirferðarmiklar. Segja má að safnliðunum hafi verið ætlað að stuðla að menningarstarfi vítt og breitt um landið, bæði atvinnufólks og áhugafólks. Þá erum við komin að því að skoða hvernig hagsmunir atvinnufólks og hagsmunir áhugafólks fara saman að sumu leyti en skarast að öðru. Ekkert hefur verið fjallað um þessa staðreynd. Það sem ég hef lagt til málanna hér, herra forseti, er fyrst og fremst að t.d. þurfi að bera tilhögun mála saman við leiklistina. Við eigum leiklistarlög í þessu landi. Þau eru frá 1998 og eru nr. 138. Þetta eru heildarlög um leiklist í landinu og þar er fjallað um þjóðleikhús, þar er fjallað um aðra leiklistarstarfsemi, jafnt atvinnumanna sem áhugamanna, og þar er fjallað um leiklistarráð sem að minni hyggju ætti að vera sambærilegt við tónlistarráðið sem frv. fjallar öðrum þræði um. En er það svo, herra forseti? Nei, því miður er ekki svo. Leiklistarráð starfar samkvæmt 17. gr. leiklistarlaga en í henni segir, með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðherra skipar leiklistarráð til tveggja ára í senn. Í ráðinu skulu eiga sæti þrír fulltrúar. Leiklistarsamband Íslands tilnefnir einn, Bandalag sjálfstæðra atvinnuleikhúsa einn en einn er skipaður án tilnefningar og skal hann vera formaður ráðsins.`` Hér er sem sagt þriggja manna ráð þar sem listgreinin á tvo fulltrúa á móti einum fulltrúa ráðherrans. Í 18. gr. er getið um starfstilhögun og hlutverk leiklistarráðsins. Það gerir tillögur til menntmrn. um úthlutun fjár sem veitt er í fjárlögum til stuðnings atvinnuleikhópum sem nánar er gerð grein fyrir í 14. gr. laganna og það veitir umsögn um leiklistarerindi sem menntmrn. vísar til þess. Ráðið getur einnig að eigin frumkvæði beint ábendingum og tillögum til ráðuneytisins um leiklistarmálefni. Hér er sem sagt leiklistarráð sem að mínu viti ætti að kallast algerlega á við tónlistarráðið sem við fjöllum um hér. En það gerir það alls ekki því að þar eiga að vera þrír fulltrúar en Samtónn, félag sem hýsir alla tónlistarmenn, jafnt höfunda og flytjendur sem framleiðendur, á bara að eiga einn fulltrúa á móti tveimur ráðherraskipuðum. Nú spyr ég, herra forseti, hvers vegna þetta fyrirkomulag er viðhaft þegar ljóst er að úthlutunarvaldið sjálft er í höndum ráðherrans, jafnt hjá leiklistinni sem tónlistinni. Tilhögunin sem komið var á í leiklistarlögunum árið 1998 virkar afskaplega vel. Um hana hefur verið mikil sátt meðal leiklistarfólks. Það mál var unnið í samvinnu við leiklistarfólk frá byrjun og öllum stundum hefur verið samstarf við leiklistarfólk um þróun mála og þau hafa þróast afar vel. Í leiklistarráði eiga leikhúsmenn gjöfult og skapandi samstarf við einn fulltrúa frá menntmrh. Ráðið gerir tillögur um úthlutun fjár til starfsemi atvinnuleikhópa og um þessar úthlutanir hafa ekki verið deilur síðustu ár. Menntmrh. hefur getað treyst ráðinu og farið í einu og öllu að úthlutunartillögum þess. Ég tel að með tónlistarráðinu sé búin til tortryggni í garð greinarinnar, tortryggni í garð tónlistarinnar sem er algerlega óþörf og ekki bara óþörf heldur auðvitað til mikils vansa. Stjórnvöld eiga að taka sér það frelsi að treysta tónlistarmönnum nákvæmlega á sama hátt og þeir hafa tekið sér það frelsi að treysta leikhúsfólki. Ég hef fyrst og fremst gagnrýnt skipan mála á þessum forsendum. Við höfum leiklistarráð. Hvers vegna er ekki farið eftir þeirri fyrirmynd og tónlistarráðið gert eins úr garði? Það er annað í leiklistarlögunum sem taka má til fyrirmyndar. Þar er leiklistarstarfsemin tvískipt. Þannig segir í 14. gr. laganna, með leyfi forseta: ,,Auk framlaga til Þjóðleikhússins veitir Alþingi árlega fé í fjárlögum til stuðnings annarri leiklistarstarfsemi, bæði atvinnumanna og áhugaleikfélaga.`` Síðar í greininni segir: ,,Að því leyti sem framlög til einstakra aðila eru ekki ákveðin í fjárlögum hverju sinni annast menntamálaráðuneytið úthlutun þess fjár sem veitt er samkvæmt þessari grein. Úthlutun styrkja til atvinnuleikhópa skal ákveðin að fengnum tillögum leiklistarráðs, sbr. 17.--18. gr., en til starfsemi áhugaleikfélaga að fengnum tillögum Bandalags íslenskra leikfélaga.`` Undir Bandalag ísl. leikfélaga heyra þau 80 leikfélög sem starfa vítt og breitt um landið.`` Þarna er alger greinarmunur gerður á starfsemi áhugaleikfélaganna og atvinnuleikfélaganna en samkeppnin er engin. Þetta eru tveir óskyldir fjárlagaliðir, annar fyrir Bandalag atvinnuleikhópa og svo fær Bandalag íslenskra leikfélaga sérstaka fjárveitingu fyrir áhugaleikfélögin. Stjórn Bandalags íslenskra leikfélaga hefur haft með höndum tillögur til menntmrn. áratugum saman, ég kann ekki einu sinni að segja frá því hversu langt er síðan þeim sið var komið á. Það var í tíð fyrrv. hv. þm. Jónasar Árnasonar sem lögin fóru í gegn sem tryggðu Bandalagi íslenskra leikfélaga tillöguréttinn um fjárúthlutanir hins opinbera til leikfélaganna, og þetta hefur alltaf gengið eins og smurt, alla tíð. Þarna er fordæmi fyrir því hvernig atvinnumenn og áhugamenn geta starfað undir sömu lögum svo vel fari og módel sem hefur gengið mjög vel upp undanfarna áratugi. Ég skil ekki hvers vegna stjórnvöld hafna því að fara sömu leið. Ég ætla sannarlega að taka undir ósk hv. formanns nefndarinnar, Gunnars Birgissonar, sem kom fram þegar hann fylgdi málinu úr hlaði fyrr í kvöld, um að auðvitað þurfi að koma til auknir fjármunir. Hv. formaður sagði að væntanlega yrðu settir auknir fjármunir í þessi mál og auðvitað treystir maður því að stjórnarliðar sem styðja málið vinni að því af alefli því auðvitað er nauðsynlegt að halda áfram að efla tónlistarstarfsemina. Kannski má segja að grunnforsendan fyrir því að tónlistarsjóðurinn geti orðið eitthvað sé að fjármagnið verði aukið vegna þess að það má satt að segja halda því fram að tónlistin sé komin langt fram úr væntingum. Erlendis er íslensk tónlist að slá í gegn og hún leggur æ þyngra lóð á vogarskálarnar hvað það varðar að fá hingað erlenda ferðamenn. Ég held satt að segja að þeir dagar séu komnir að við þurfum að umbuna þessu óeigingjarna tónlistarfólki okkar sem hefur borið hróður tónlistarinnar vítt um lönd. Besta umbunin sem hugsast getur er auðvitað að tekið sé tillit til þessa í fjárveitingum frá hinu háa Alþingi. Ég trúi því og vona að hv. formaður nefndarinnar hafi haft rétt fyrir sér þegar hann sagði að væntanlega yrðu settir auknir fjármunir til þessa starfs innan tíðar og í ljósi þess treysti ég því auðvitað að þetta verði gæfuspor þótt ég sé afar ósátt við að ekki skuli hafa verið horft betur til leiklistarlaganna og leiklistarráðs þegar ákvarðanir um tónlistarráðið voru teknar.

Forseti. Ég kem upp til að fagna því skrefi sem stigið er með þessu frv. og væntanlegri samþykkt þess og taka undir með félögum mínum í menntmn., hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur og Björgvini Guðna Sigurðssyni frá Skarði. Þess ber að minnast að þótt frv. sé lítið og ekki afar burðugt er það þó árangur margra ára baráttu tónlistarmanna og áhugamanna um tónlist. Það má kalla áfangasigur og ekki þarf að rekja vopnaviðskiptin í sjálfu sér þótt e.t.v. væri ástæða til. Það er rétt hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að auk þess sem frv. er kannski ekki afar burðugt virðist það stangast svolítið á við sjálft sig. Við skulum vona að það séu barnasjúkdómar og hæstv. menntmrh. og þeim sem koma að málinu, einkum tónlistarmönnum, takist að koma barninu á legg. Það er ljóst að hetjuskapur hæstv. menntmrh. og þingmeirihlutans sem að baki honum stendur er því miður ekki meiri en svo að í fyrstu á aðeins að koma til það fé sem nú fer á safnliði. Í umsögn um frv. frá fjárlagaskrifstofu fjmrn. er féð metið 20--30 millj. kr. sem er sérkennilega ónákvæm tala af þeirri skrifstofu að vera og hvort sem þetta eru 20 millj. kr. eða 30 eru þessir safnliðir, eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir benti á, auðvitað ekki í þráðbeinu samræmi við ætlan flutningsmanns og ætlan frv. um skiptingu sjóðsins. Þar koma fram markmiðin sem honum eru í raun og veru sett. Um þetta fer auðvitað eftir sjóðstjórninni og ráðherra og síðan þeim alþingismönnum sem véla um fjárlög. Það er auðvitað alveg ljóst, og það var rætt inni í nefndinni, að nefndin leggur áherslu á að fljótlega og helst strax verði fjármagn aukið til sjóðsins. Formaður nefndarinnar gleymdi að geta þess en ég bjóst við að hann mundi nefna þetta í máli sínu. Í raun og veru er lítið unnið við stofnun sjóðsins ef svo verður ekki. Barátta tónlistarmanna hefur ekki síst beinst að markaðs- og kynningarþættinum sem á að vera önnur deildin í sjóðnum. Það er alveg ljóst að ef fara á í eitthvert markaðs- og kynningarstarf sem á að standa undir nafni hérlendis, svo ég tali ekki um erlendis, þá eru 20--30 millj. kr. eins og dropi í hafið. Þetta vil ég að komi fram auk þess sem sagt hefur verið áður hér í stólnum. Ég vil líka segja að í frv. er sérstakt ákvæði um tónlistina sem til greina kemur að styrkt sé eða studd. Sem betur fer eru þar rúm ákvæði um að skilgreina skuli tiltölulega rúmt tónlistina sem studd er hvað þjóðerni varðar. Flutningur, framleiðsla eða samning, eitthvað af þessu skal vera íslenskt. Ég vil taka það fram í framhaldi af umræðum innan nefndarinnar að ég lít svo á, og ég held að það geri margir í menntmn., að hér komi í raun og veru enn rýmri skilningur til greina. Tónlistin er tungumál sem allur heimurinn talar og þjóðerni skiptir þar óvenju litlu máli miðað við aðrar menningargreinar. Á Íslandi hefur það verið svo að tónlistin hefur að óvenjumiklu leyti, bæði að fornu en þó einkum að nýju, verið borin uppi af útlendingum sem hingað hafa komið, fengið hér formlegan ríkisborgararétt eða kannski menningarlegan ríkisborgararétt. Enn starfar mjög margt útlendinga við tónlist á Íslandi og svo verður vonandi áfram. Ég lít þannig á að þegar kemur að úthlutunum úr sjóðnum jafngildi búseta á Íslandi og þátttaka í íslensku tónlistarlífi hinum formlega ríkisborgararétti sem á öðrum stöðum er skilyrði þess að menn fái slíka styrki eða stuðning. Hér má auðvitað nefna mörg dæmi. Ég get nefnt eitt af handahófi, það væri ákaflega furðulegt ef svona sjóður væri settur upp og Eivør Pálsdóttir sækti um stuðning úr honum en fengi ekki vegna þess að hún er að forminu til með færeysk-danskan ríkisborgararétt. Hún er handhafi íslenskra tónlistarverðlauna og mikilvægur partur af íslensku tónlistarlífi eins og er, hvað sem síðar verður. Ég spái henni reyndar alþjóðlegum frama. Fleiri dæmi mætti nefna úr nútíð og fortíð. Þetta vil ég gjarnan að komi fram. Í þriðja lagi tek ég undir orð fyrri ræðumanna um stjórn sjóðsins. Það er sérkennilegt að engin rök skuli hafa verið færð fyrir því hvers vegna haga á málum með þessum hætti, hvorki í máli menntmrh. við 1. umr., hjá meiri hlutanum í menntmn., né hjá þeim sem kvaddir voru til að tala fyrir málinu af hálfu flytjanda þess, þótt hin beina og augljósa hliðstæða sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir rakti áðan mæli gegn þessu fyrirkomulagi. Það er sérkennilegt að ráðherra skuli vilja hafa tvo menn af þremur við að stjórna úthlutun úr slíkum sjóði, sérstaklega vegna þess að tekið er fram í lögunum að hann eigi sjálfur lokaorðið sem er auðvitað eðlilegt. Þetta virðist vera einhver hneigð hjá núv. ríkisstjórn og núv. menntmrh. Nefna má það dæmi að dómnefndum í Háskóla Íslands var breytt á þessu þingi með þeim hætti að menntmrh. á ekki einungis áfram einn af þremur fulltrúum heldur getur sú staða komið upp að sami fulltrúi menntmrh. fjalli um stöðuveitingar á heilu fræðasviði og jafnvel um allan skólann. Út af fyrir sig hefur hæstv. menntmrh. heimild til þess, eftir að hann kom þessu frv. í gegnum þingið, að hafa mann á launum við að meta menn inn í stöður í háskólanum, væntanlega sjálfstæðismenn. Fleiri dæmi mætti nefna um þetta. Í umhvrn. er um það sama að ræða. Þar er ýmist verið að afnema stjórnir sem ráðherra þykja að einhverju leyti óþægilegar eða hæstv. umhvrh. er að fleygja mönnum út úr stjórnum, t.d. formanni stjórnar Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn, og setur þar inn embættismann sem vænta má að geri ekki mikið annað en það sem ráðherra segir honum að gera. Hvað er athugavert við þetta? Það er auðvitað að vissu leyti gott að ráðherrar hafi beina stjórn og beri þá líka beina ábyrgð á sínum málum en það verður að vera þannig að þegar faglegar ákvarðanir eru teknar, þá geri það fagmenn. Það er eðlilegt að stjórnmálamenn taki hinar pólitísku ákvarðanir. Ef menn fallast á þetta verða þeir líka að skýra það hvort það er pólitísk ákvörðun eða fagleg ákvörðun að veita tónlistarmönnum styrk úr tónlistarsjóðnum eða ekki. Ég álít að sú ákvörðun sé fagleg, það sé pólitísk ákvörðun hve mikið fé fer í sjóðinn, hvernig reglur eru settar um hann og hvort hann á að vera til eða ekki en það sé fagleg ákvörðun hverjir fá styrk úr slíkum sjóði. Til þeirra faglegu ákvarðana setjum við fagmenn en ekki pólitíska fulltrúa, hvorki tvo sjálfstæðismenn, vini hæstv. menntmrh., né fulltrúa annars vegar Sjálfstfl. og hins vegar Framsfl. Ég vil gjarnan fá rökstuðning fyrir þessu frá formanni menntmn., hv. þm. Gunnari Birgissyni, eða varaformanninum, fulltrúa Framsfl. í nefndinni, hv. þm. Dagnýju Jónsdóttur. Er það pólitísk ákvörðun að veita styrk úr þessum sjóði eða er það fagleg ákvörðun? Ég tel að mikilvægt sé að greina þarna á milli og harma það að engin rök skuli hafa komið fram um skipan sjóðstjórnarinnar nema þau sem reynt er að færa fram um að þetta sé vilji menntmrh. og eftir honum hljóti að vera farið. Ég vil að lokum ítreka það sem ég sagði í upphafi. Ég held að ef vel er á haldið geti sjóðurinn vaxið og dafnað og orðið okkur Íslendingum og menningu okkar ákaflega mikilvægur en þá verðum við að standa saman um hann. Við verðum að búa svo um hnútana að ákvarðanir sjóðstjórnarinnar séu hafnar yfir allan vafa, að fé komi inn í sjóðinn til þeirra hluta sem honum eru ætlaðir og að víðsýni sé ráðandi og framfarahugur við úthlutanir úr sjóðnum.

Herra forseti. Ég tel að hér sé um gott mál að ræða og því beri að fagna. Sérstaklega þarf að huga að því hvernig á að tryggja útrás íslenskrar tónlistar og þá verður kannski ekki að hafa þá sérstaklega í huga sem hafa gert garðinn frægan heldur hvernig við eigum að fá fleiri fram á völlinn. Það þarf ekki að hafa áhyggjur af hljómsveitum og tónlistarmönnum eins og Björk, Sigurrós og Hilmari Erni Hilmarssyni. Þau hafa tryggt sinn sess en við þurfum að fá fleiri fram og við þurfum þá að skoða hvernig aðrar þjóðir, t.d. Svíar, hafa náð árangri á þessu sviði. Hér hefur verið til umræðu og mikið gagnrýnt hvernig menn ætla sér að skipa sjóðstjórnina. Ég tel að þessi gagnrýni eigi vissulega rétt á sér, menn eigi að skoða hvernig menn ná árangri en ekki fara í pólitískan meirihlutaleik við skipan á svona sjóði. Ég átta mig eiginlega ekki á hvað menn eru að fara, sérstaklega þegar fram hefur komið að hæstv. menntmrh. á síðasta orðið. Það sem ég ætlaði að gera að umtalsefni og minna á er að kannski er ekki nóg að búa til sjóðinn og fara í þessa vinnu heldur eigi menn að skoða og hugsa um hvernig árangur næst með svona sjóði. Þá væri ágætt að hafa pólitíska nefnd þegar hugsað er um hvernig árangur starfsins verður metinn. Þegar svona sjóður er búinn til er ákveðin hætta á að talsvert fari í sjálft sig og ekki sé endilega hugsað um að koma fleirum á framfæri og hugsað um sprota heldur fari féð jafnvel í að verðlauna þá sem hafa náð ákveðinni frægð og fótfestu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að skoða hvernig t.d. Iðntæknistofnun hefur metið verkefni sín. Ég hef heyrt af því að þar telji menn sig hafa gott kerfi og ég hefði talið að pólitískir kraftar hæstv. ráðherra ættu einmitt að fara í þá vinnu að meta árangurinn en ekki það að pólitískir fulltrúar meti hvort þessi eða hinn listamaðurinn eigi að fá þessa upphæðina eða hina. Eins og áður segir held ég að aðalatriðið sé að starfið sé markvisst og menn hugi að því að fá fleiri tónlistarmenn fram á völlinn og meti árangur starfsins. Eins er ótrúlegt að verða vitni að því að menn sjá ekki fyrir sér aukin fjárútlát, ég held að þau séu óhjákvæmileg ef stofnaður er nýr sjóður og ætlunin er að ná árangri. Þá ætla menn líklega að fá peningana til baka að einhverju marki og einhverju hlýtur að þurfa að kosta til ef árangur á að að nást, t.d. í markaðssetningu tónlistar á erlendri grund. Ef menn fara af stað með það markmið hlýtur það að kosta eitthvað og menn hljóta að ætla sér að gera betur. Þess vegna ætti að vera sjálfgefið að hærri upphæðir fari til verkefnisins. Að öðru leyti tel ég að málið sé gott og við eigum að reyna að standa saman um það.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um till. til þál. um að athuga réttarstöðu íslenskrar tungu. Flutningsmenn þessarar tillögu eru hv. þm. Mörður Árnason, Guðmundur Hallvarðsson, Hjálmar Árnason, Kolbrún Halldórsdóttir og Sigurjón Þórðarson. Menntmn. hefur fjallað um málið. Umsagnir bárust frá Samtökum kvenna af erlendum uppruna, Íslenskri málnefnd, Útlendingastofnun, Orðabók Háskólans og Þór Vilhjálmssyni. Með tillögunni er lagt til að forsætisráðherra verði falið að setja á fót nefnd sem hafi það verkefni að athuga réttarstöðu íslensku sem þjóðtungu Íslendinga og opinbers máls á Íslandi. Nefndinni verði jafnframt falið að gera grein fyrir réttarstöðu þjóðtungna og annarra mála í grannríkjum Íslands og að skoða sérstaklega stöðu íslensks táknmáls og tungumála nýbúa hér á landi. Nefndin telur málið allrar athygli vert og mikilvægt að ráðist verði í þá vinnu sem tillagan gerir ráð fyrir. Örar breytingar í alþjóðasamfélagi kalla á að réttarstaða þjóðtungunnar verði skýrð og skerpt, en margar þjóðir jafnt innan sem utan Evrópu hafa nú verulegar áhyggjur af stöðu þjóðtungna sinna. Þá skipta óskir heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra um viðurkenningu á íslenska táknmálinu sem móðurmáli sínu einnig verulegu máli í þessum efnum þar sem ljóst þarf að vera hver réttarstaða íslenskunnar er svo að komið geti til álita að gera íslenska táknmálið jafnrétthátt íslensku. Með vísan til framangreinds leggur nefndin til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Gunnar Birgisson, Árni R. Árnason og Björgvin G. Sigurðsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir þetta nefndarálit rita, auk frsm. Dagnýjar Jónsdóttur, Ísólfur Gylfi Pálmason, Katrín Júlíusdóttir, Kolbrún Halldórsdóttir, Mörður Árnason og Sigurður Kári Kristjánsson.

Forseti. Ég fagna mjög úrslitum þessa máls og tel að þótt auðvitað hafi tillagan verið borin fram til samþykktar sé mikilvægur sigur að henni skuli verða vísað til ríkisstjórnarinnar og tel það eins konar jafngildi samþykktar eins og hagað er þinghaldi okkar og mál eru í pottinn búin. Sem manni sem er að skoða hefðir á þinginu og gang mála, jafnframt því að taka þátt í starfinu, eins og er um nokkuð marga nýliða, sýnist mér að vísun til ríkisstjórnarinnar geti verið tvenns konar. Annars vegar sé hún einhvers konar redding, eins og það mundi heita á venjulegri íslensku, á máli sem er í vandræðum. Þá sé einkum um að ræða mál sem hafa verið margrædd og þvæld og menn koma sér kannski ekki saman um en vilja þó afgreiða. Þá er vísun til ríkisstjórnar kannski ekki endilega jákvæð afgreiðsla. En í málum sem eru ný af nálinni og þar sem vakin er athygli á framfaramáli eða þörfu viðfangsefni, þegar komið er fram með nýja hugmynd, þá sé það jákvæð afgreiðsla að því sé vísað til ríkisstjórnarinnar og gert ráð fyrir því að viðkomandi ráðherra eða ráðherrar leggist yfir málið og komi því nokkuð á veg. Ég hygg að þetta mál sé í síðari flokknum og fagna mjög nefndarálitinu sem hv. þm. og frsm. menntmn. í þessu máli, Dagný Jónsdóttir, flutti áðan skörulega. Ég held að þetta mál, sem ég skal ekki hafa mörg orð um í viðbót, sé til eflingar og styrktar íslenskri tungu. Ég held að það sé gott fyrir okkur á þessum tímum í upphafi aldarinnar að gera okkur grein fyrir stöðu alþjóðatungumála í samfélagi okkar og löggjöf. Ég tel að tungumál nýbúa og málefni þeirra geti komið nokkuð við sögu, þau eru sífellt brýnna mál á borðum okkar stjórnmálamanna og í stjórnsýslunni og ég tel að þó í litlu sé komi þessi afgreiðsla til móts við kröfur sem við höfum heyrt fluttar með áhrifamiklum hætti á þinginu í vetur af hálfu heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra um viðurkenningu á táknmáli sínu sem móðurmáli. Það er á sinn hátt jafnstætt móðurmáli okkar hinna sem heyrum og tölum, þ.e. íslenskunni. Ég vil þakka nefndarmönnum í menntmn., sérstaklega formanni hennar, hv. þm. Gunnari Birgissyni, og varaformanni, hv. þm. Dagnýju Jónsdóttur, fyrir starfið að þessu máli og ég þakka líka öllum sem að því komu, umsegjendum og hvatningarmönnum, og ekki síst meðflutningsmönnum mínum úr öllum flokkum, hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni, Hjálmari Árnasyni, Kolbrúnu Halldórsdóttur og Sigurjóni Þórðarsyni. Ég vænti þess að ráðherrarnir sem við sögu koma, hæstv. forsrh. Davíð Oddsson og síðar væntanlega Halldór Ásgrímsson og hæstv. menntmrh. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir taki þetta mál til athugunar og geti helst skýrt okkur frá því á næsta þingi hvernig þeir hyggjast koma því enn lengra á veg.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að setja á langt mál um efnisinnihaldið enda hafa því verið gerð ágæt skil. Ég ætla fyrst og fremst að þakka menntmn. fyrir að hleypa þessu mjög svo góða máli í gegn og veita því brautargengi á hinu háa Alþingi með því að vísa því til ríkisstjórnarinnar þannig að afdrif þess verða ekki þau sömu og allt of margra góðra þingmannamála sem sofna svefninum langa í nefnd eftir 1. umr. og líta aldrei dagsins ljós í neinni mynd. Þess vegna studdi ég þá hugmynd mjög að málinu yrði vísað til ríkisstjórnar af því að það framlengir líf málsins, veitir því byr og undirstrikar hve mikilvæg og góð tillaga er á ferðinni. Flutningsmenn þáltill., hv. þm. Mörður Árnason, Guðmundur Hallvarðsson, Hjálmar Árnason, Kolbrún Halldórsdóttir og Sigurjón Þórðarson eiga þakkir skildar, sérstaklega hv. 1. flm. Mörður Árnason, og er tilefni til að óska þeim til hamingju. Í sambandi við flutning málsins og framgang þess þykir mér mikilvægt að auk þess sem tekin er til athugunar réttarstaða íslenskrar tungu með öllum þeim augljósa rökstuðningi sem fyrir því er, þá er í greinargerðinni og þáltill. talað sérstaklega um táknmálið. Við höfum haft það til umfjöllunar fyrr í vetur og stutt mjög eindregið þau merku mál sem hv. þm. frjálslyndra, Sigurlín Margrét Sigurðardóttir, flutti. Þessi mál tengjast mjög og segja má að samþykkt þáltill. í þessu formi sé einnig ákveðinn og merkur áfangasigur fyrir réttarstöðu táknmálsins og því mjög mikilvæg í því samhengi. Bréf frá Hafdísi Gísladóttur fyrir hönd Félags heyrnarlausa til þingflokkanna, hér þingflokks Samfylkingarinnar, frá 11. nóvember 2003 er fskj. II með þáltill. og þar segir, með leyfi forseta: ,,Í rúman áratug hefur Félag heyrnarlausra unnið að því að styrkja stöðu íslenska táknmálsins og þar með talið bættri réttarstöðu þeirra sem eiga íslenskt táknmál að móðurmáli. Á vegum ráðuneyta eða Alþingis hafa a.m.k. fjórar nefndir verið settar á laggirnar til að álykta um þessi mál en niðurstaða þeirra litlu skilað er lýtur að bættri stöðu íslenska táknmálsins.`` Þess vegna er tillagan um réttarstöðu íslenskrar tungu sérstakt ánægjuefni í ljósi afdrifa fyrri ályktana um réttarstöðu táknmálsins. Tillagan tekur til réttarstöðu íslenska táknmálsins jafnhliða íslensku þjóðtungunni. Því vil ég fagna sérstaklega og tek undir með forustumönnum heyrnarlausra um málið sem þeir styðja mjög eindregið. Í bréfinu segir einnig, með leyfi forseta: ,,Afstaða til móðurmáls Íslendinga hefur aldrei verið tekin í stjórnarskrá Íslands. Í ljósi þessa beinir Félag heyrnarlausra því til þingflokks Samfylkingarinnar að tekin verði afstaða til móðurmálsins í stjórnarskrá Íslands og blasir þá við að einnig verði tekin afstaða til íslenska táknmálsins sem er hluti af móðurmáli Íslendinga. Félag heyrnarlausra lýsir sig reiðubúið til samstarfs um framgang þessa mikilvæga máls.`` Hér er því á ferðinni tímamótatillaga þar sem hreyft er verulega við réttarstöðu táknmálsins sem og íslensku tungunnar, enda er íslenska táknmálið móðurmál heyrnarlausra á Íslandi. Ástæða er til að lýsa sérstakri ánægju með það og undirstrika að um leið og tillagan nær fram að ganga í þessu formi, henni er vísað til ríkisstjórnarinnar, þá er í leiðinni unninn merkur áfangasigur í baráttunni fyrir því að íslenska táknmálið verði viðurkennt sem móðurmál heyrnarlausra. Að mínu mati er sjálfsagt mannréttindamál að móðurmál heyrnarlausra sé viðurkennt sem slíkt og ekki farið í hring í kringum það. Eins og sagt er í greinargerðinni með þáltill. um réttarstöðu íslenskrar tungu, þá skiptir miklu máli að allur ramminn í kringum íslenska tungu og táknmál sé sem skýrastur, enda þarf í sambandi við bæði innflytjendur og heyrnarlausa að vera skýrt og augljóst afmarkað hvaða rétt þeir hafa til hvers konar túlkaþjónustu. Nú er sá réttur mjög fyrir borð borinn og því fer fjarri að málum sé eins vel fyrir komið og nauðsynlegt er. Oft er mikill skortur á túlkum og við þekkjum þá dæmalausu stöðu sem kom upp þegar átti að hætta að kenna fagið uppi í háskóla. Þetta er mikið réttlætismál og tekur á mörgum merkilegum þáttum. Ég óska flutningsmönnum aftur til hamingju með að málið nái fram að ganga í þessari mynd og þakka öllum hv. nefndarmönnum menntmn. fyrir að taka þátt í að vinna málinu brautargengi og að sjálfsögðu formanninum og varaformanninum fyrir að hafa beitt sér af harðfylgi fyrir því í þingflokkum sínum að málið liti dagsins ljós í þessari mynd.

Herra forseti. Ég skil eiginlega ekkert í því að stjórnarliðar hér á þingi skuli ekki berjast oftar fyrir því að tillögur frá stjórnarandstæðingum nái fram að ganga. Slíkar eru hamingjuóskirnar sem hér rignir yfir formann og varaformann menntmn. og vantar ekkert upp á annað en við færum þeim hreinlega blóm fyrir að þessi eina stjórnarandstöðutillaga skyldi komast út úr nefndinni. Ég ætla svo sem að taka undir þessar þakkir, það er engin ástæða til annars, og hvet stjórnarliða til að skoða að stjórnarandstaðan er oft með ágætar hugmyndir sem gætu virkilega gagnast samfélaginu. Hér tel ég vera eina af þessum tillögum sem eru gulls ígildi. Það er sannarlega alvöru þörf á því að skoða réttarstöðu íslenskrar tungu og ekki hvað síst vegna þess sem hefur komið fram í máli þingmanna sem hafa talað á undan mér um stöðu táknmálsins sem móðurmáls heyrnarlausra. Okkur er auðvitað öllum í fersku minni skörulegur málflutningur hv. þm. Sigurlínar Margrétar Sigurðardóttur, þingmanns Frjálslynda flokksins, sem færði inn ferska vinda í upphafi þingsins, flutti öflug þingmál með virkilega fínum rökstuðningi sem hreyfði við okkur og náði til okkar allra. Eins og hv. þm. Mörður Árnason hefur vikið að í fínu máli varðandi þetta er þessi tillaga kannski einmitt forsenda þess að réttarstaða íslenska táknmálsins verði viðurkennd. Kannski þurfum við fyrst að skoða réttarstöðu þjóðtungunnar, íslenskunnar, og í beinu eða eðlilegu framhaldi kemur þá móðurmál heyrnarlausra Íslendinga. Ég tel mig ekki þurfa að bæta neinu við efnislega öðru en hvatningu minni til stjórnarliða um að taka alvarlega til umhugsunar hvort ekki sé þess virði að samþykkja fleiri tillögur sem eiga rætur að rekja til stjórnarandstæðinga.

Herra forseti. Ég ætla að taka upp þann sið að þakka fyrir afgreiðslu málsins en verð að segja eins og fleiri að ég átta mig ekki alveg á því hvað það þýðir að vísa máli til ríkisstjórnarinnar. Ég spurðist fyrir um þetta á fundi um daginn í tengslum við rjúpnamálið og hvort það þýddi að leyfðar yrðu rjúpnaveiðar á næsta ári. Svo skemmtilega vill til að formaður umhvn. á eftir að sitja í stóli umhvrh. en það varð fátt um svör. Eftir þessi fátæklegu svör formanns umhvn. átta ég mig enn síður á því hvað þessi afgreiðsla þýðir í rauninni þannig að það væri mjög ljúft ef einhver sem hefur lengri þingreynslu, eins og formaður umhvn., hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir, greindi okkur sem höfum minni reynslu af þingstörfum frá því hvað þetta þýðir og færi yfir það hvað þetta þýðir fyrir þetta góða mál sem ég er meðflutningsmaður að. Ég man eftir annarri þáltill. sem var vísað til ríkisstjórnarinnar. Það var ágæt tillaga hv. þm. Hjálmars Árnasonar um að kanna eða gera úttekt á því hvort færeyska fiskveiðistjórnarkerfið hentaði Íslendingum.  En hvað varðar þetta mál sérstaklega vil ég nefna að það er rík þörf á að fara sérstaklega vel yfir réttarstöðu íslenskunnar. Ég fann kirfilega fyrir því sl. haust þegar ég óskaði eftir því að fá ræðu úr stjórnkerfinu þýdda yfir á íslensku, ræðu sem flutt var á erlendri grundu. Það var ótrúlega erfitt. Ég leitaði hvað eftir annað eftir því að fá ákveðna ræðu þýdda vegna þess að ég vildi skilja án þess að nokkuð færi á milli mála hvað væri sagt í nafni þjóðarinnar í útlöndum. Mér finnst gott að rifja upp þegar þessu máli er vísað til ríkisstjórnarinnar að það er virkileg þörf á þessu. Eins væri mjög fróðlegt að fá að heyra það hér frá hv. þm. Dagnýju Jónsdóttur hvað varð um tillögur hv. þm. Sigurlínar Margrétar Sigurðardóttur og hvernig afgreiðsla þeirra varð. Ég spyr vegna þess að ég sit ekki í menntmn. og þess vegna væri fróðlegt að fá að heyra af afgreiðslunni.

Forseti. Ég get ekki svarað til gagns spurningum hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar en hvað sem öðrum málum líður tel ég að það geti ekki þýtt nema eitt þegar máli er vísað til ríkisstjórnarinnar sem fram hefur verið borið af prýðilegum mönnum í öllum þingflokkum, fengið einróma afgreiðslu í menntmn., afar jákvæða umsögn þar, og er nýtt á þinginu. Með þessari afgreiðslu hlýtur þingið að ætlast til þess að ríkisstjórnin taki afstöðu til málsins og afgreiði það á þann veg sem henni líst bestur og réttastur. Ég ætla að standa í þeirri von að þessi skilningur sé sá sami og annarra ef einróma tillaga menntmn. verður samþykkt við atkvæðagreiðsluna.

Herra forseti. Ég þakka hlý orð í þessari umræðu. Það var kannski ótrúlegt hvernig réttarstaða íslenskrar tungu tengist rjúpunni en ég ætla ekki að fara nánar út í þau mál. Vegna orða hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar um viðurkenningu táknmáls vísa ég í nefndarálitið sem við erum að fjalla um. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þá skipta óskir heyrnarlausra, heyrnarskertra og daufblindra um viðurkenningu á íslenska táknmálinu sem móðurmáli sínu einnig verulegu máli í þessum efnum þar sem ljóst þarf að vera hver réttarstaða íslenskunnar er svo að komið geti til álita að gera íslenska táknmálið jafnrétthátt íslensku.``

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta umhvn um frv. til laga um breytingu á lögum um Stofnun Vilhjálms Stefánssonar og samvinnunefnd um málefni norðurslóða, nr. 81/1997. Í frumvarpinu er lagt til að ákvæði laganna um stjórn Stofnunar Vilhjálms Stefánssonar verði felld brott. Til samræmis eru lagðar til breytingar á ákvæði laganna um hlutverk forstöðumanns stofnunarinnar. Við umfjöllunina kom fram að stjórn stofnunarinnar hefði m.a. haft það hlutverk að vera tengiliður milli stofnunarinnar og samvinnunefndar um málefni norðurslóða sem lögin fjalla einnig um. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að þessi tengsl haldist áfram og telur hann að svo geti orðið ef forstöðumaður stofnunarinnar á sæti í samvinnunefndinni en í henni eiga sæti fulltrúar stofnana og samtaka sem sinna norðurslóðarannsóknum á Íslandi. Um fjölda nefndarmanna og samsetningu þeirra fer samkvæmt ákvæðum reglugerðar nr. 506/1997, um samvinnunefnd um málefni norðurslóða. Fram kom hjá fulltrúa umhverfisráðuneytisins að það telji rétt að forstöðumaðurinn eigi sæti í samvinnunefndinni og til standi að breyta umræddri reglugerð á þá leið verði frumvarpið samþykkt. Meiri hluti nefndarinnar mælir með því að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.

Forseti. Minni hluti umhvn. hefur skilað sérstöku áliti um málið og ég tel rétt að lesa það. Það er einfalt, útskýrir það sem það á að útskýra, og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Tilgangur þess frumvarps sem hér um ræðir er að leggja niður stjórn sem samkvæmt lögum skal skipuð Stofnun Vilhjálms Stefánssonar til fjögurra ára í senn. Hlutverk stjórnarinnar er samkvæmt lögunum að fjalla um stefnu og starfsáætlanir stofnunarinnar í samráði við forstöðumann. Í athugasemdum við frumvarpið kemur fram að hér sé um að ræða framhald á því markvissa verki í umhverfisráðuneytinu að ,,afnema lagaákvæði um stjórnir stofnana umhverfisráðuneytisins`` í framhaldi af samþykkt laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, þar sem tiltekið er að forstöðumaður eða forstjóri beri ábyrgð á störfum og rekstri opinberrar stofnunar. Minni hlutinn telur engin rök hafa komið fram sem mæli með að afnema ákvæði laga um stjórn við Stofnun Vilhjálms Stefánssonar. Hér er ekki um að ræða opinbera stofnun með eiginlegt stjórnsýsluvald heldur fræða- og rannsóknastofnun með mikilvægt hlutverk við að stilla saman strengi í rannsóknum og stefnumótun á sínu sviði innan lands og á alþjóðavettvangi. Tengsl stofnunarinnar við ráðuneytið, og forstöðumannsins við ráðherrann, eru því með allt öðrum hætti en tíðkast í flestum öðrum stofnunum ráðuneytisins. Að þessu leyti líkist stofnunin meira ýmsum stofnunum sem vistaðar eru hjá menntamálaráðuneytinu og hafa margar sérstaka stjórn. Þetta sjónarmið kemur ágætlega fram í umsögn Níelsar Einarssonar, forstöðumanns Stofnunar Vilhjálms Stefánssonar, um frumvarpið. Hann segir: ,,... reynslan af stjórninni hefur verið góð og á meðan hún hafði til þess umboð tók hún virkan þátt í starfsemi stofnunarinnar og styrkti á margan hátt faglegan grundvöll hennar. Að vissu leyti er mikilvægt lítilli stofnun, með vítt starfssvið, að geta leitað til stjórnar með ráðgjöf, hugmyndavinnu og ákveðna aðkomu að verkefnum.`` Svipuð viðhorf koma fram í umsögn Elsu B. Friðfinnsdóttur, starfandi formanns síðast skipaðrar stjórnar Stofnunar Vilhjálms Stefánssonar, sem segir m.a. að forstöðumanni sé ,,ótvíræður styrkur að faglegum og rannsóknabundnum tengslum stjórnarmanna`` og telur breytingartillögur í frumvarpinu ,,ekki til bóta fyrir störf og vöxt Stofnunar Vilhjálms Stefánssonar``. Álit minni hlutans er að stofnuninni sé heillavænlegast að búa áfram að ráðgjöf og hjálp frá stjórninni, sem einnig er í lögunum ætlað að tengja saman stofnunina og samvinnunefnd um málefni norðurslóða, en formaður stjórnarinnar er jafnframt formaður nefndarinnar samkvæmt lögum. Sú viðleitni umhverfisráðherra að laga stjórnsýslu ráðuneytisins að áðurnefndum lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er eðlileg og hrósverð en verður að kreddu þegar ekki er tekið tillit til séreðlis og hagsmuna þeirrar stofnunar sem um er að ræða. Rétt er að taka fram að samkvæmt mati fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins er kostnaður við stjórnarstörfin óverulegur. Minni hlutinn telur ámælisvert að ráðherra skuli ekki hafa skipað nýja stjórn samkvæmt lögum þegar umboð hinnar fyrstu rann út árið 2001.`` Þetta er, þannig að ég fari út úr textanum, ákaflega sérkennileg málsmeðferð hjá hæstv. umhvrh. Hann hefur ekki skýrt þessar ákvarðanir þótt hann hafi verið spurður um þær við 1. umr. Hér er annaðhvort um að ræða einhvers konar mistök, sem eru þá þvert á lög, eða einhvers konar ásetning sem styðst þá ekki við lögin um stofnunina sem þó eru tiltölulega ný. Ég hef aftur lestur minn úr nefndaráliti minni hlutans, forseti: ,,Ráðherrum ber sem kunnugt er að fara að lögum. Vegna þessara glapa hefur heldur ekki fengist sú reynsla af starfi stjórnar sem þörf hefði verið á við umfjöllun um frumvarpið, en hitt er einnig alvarlegt að um leið lagðist niður starf samvinnunefndarinnar þar sem formaðurinn var umboðslaus. Minni hlutinn leggur til að frumvarpið verði fellt. Bryndís Hlöðversdóttir tók þátt í meðferð málsins og styður álit þetta. Sigurjón Þórðarson sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er sammála áliti þessu.`` Undir þetta skrifa Mörður Árnason, Kolbrún Halldórsdóttir og Rannveig Guðmundsdóttir.

Herra forseti. Hér voru greidd atkvæði um að taka út úr 10. gr. ákvæði um að almannatryggingar megi taka þátt í greiðslu fyrir lyf með sambærileg meðferðaráhrif. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði greiddum því atkvæði að þetta færi út úr greininni og yrði geymt þar til við heildarendurskoðun laganna. Nú er ákvæði um þetta í reglugerð og mjög mikil áhöld eru um að lagaákvæðið hefði skilað þeirri lækkun á lyfjaverði sem eftir er leitað.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá umhvn. um frv. til laga um breytingu á lögum um eiturefni og hættuleg efni, nr. 52/1988, með síðari breytingum Í frumvarpinu er lagt til að ákvæði laganna verði aðlöguð tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 98/8/EB um markaðssetningu sæfiefna. Hluti sæfiefna fellur ekki undir gildissvið gildandi laga og er lagt til að gildissvið þeirra verði rýmkað að þessu leyti. Einnig er lagt til að leyfi Umhverfisstofnunar þurfi fyrir markaðssetningu sæfiefna hér á landi. Frumvarpið felur það í sér að skráningu á ákveðinni tegund efna er breytt þannig að efni sem ekki hafa verið skráningarskyld verða það með samþykkt frumvarpsins. Með tilskipuninni er áhættumat og skráning efna sem falla undir hana samræmd á öllu Evrópska efnahagssvæðinu. Einnig mun gilda gagnkvæm viðurkenning innan svæðisins sem felur það í sér að þegar efni hefur verið viðurkennt í einu aðildarríki verður að viðurkenna það í öðrum aðildarríkjum. Fram kom við umfjöllun nefndarinnar að heildarendurskoðun laganna stendur yfir og leggur nefndin áherslu á að henni ljúki sem fyrst. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Sigurjón Þórðarson sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá umhvn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 52/1989, um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lögð til hækkun umsýsluþóknunar á umbúðir úr ólituðu plastefni. Endurvinnslan hefur það hlutverk að taka við umbúðum til endurvinnslu og hefur einkarétt á þeirri starfsemi sem fellur undir lögin. Hækkunin er lögð til að beiðni fyrirtækisins til að tryggja rekstrargrundvöll þess. Í gögnum sem nefndin kallaði eftir vegna frumvarpsins kemur fram að allar umbúðategundir Endurvinnslunnar hafa skilað lítils háttar hagnaði nema ólitað plast þar sem vantar töluvert upp á. Ólitað plast telst frekar auðseljanlegt og nýtist í endurvinnslu og er því umhverfisvænt að því leyti. Hækkunin sem lögð er til er 0,40 kr. á hverja umbúðaeiningu. Lögin byggjast á því að hver gjaldflokkur standi undir sér. Þar sem markaðsaðstæður geta breyst getur þurft að breyta skilagjaldi til að bregðast við því. Atbeina Alþingis er þörf við hækkunina enda telst skilagjaldið vera skattur. Nefndin mælir með því að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Sigurjón Þórðarson sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu. Umhvn. er einróma í áliti sínu. Undirrituð hefur lagt fram brtt. sem lýtur að því að í stað þess að lögin öðlist gildi 1. júní 2004 gerist það 1. júlí 2004. Þetta er eingöngu vegna þess að annars tækju lögin gildi á miðju uppgjörstímabili.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti og brtt. frá umhvn. um frv. til laga um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölmarga gesti. Einnig bárust umsagnir sem komu að miklu gagni við umfjöllunina. Frumvarpið byggist í meginatriðum á frumvarpsdrögum sem ráðherraskipuð nefnd samdi og skilaði ráðherra snemma árs 2002. Frumvarpið felur í sér að verndun Mývatns og Laxár verði áfram bundin í sérlög en þó með þeim hætti að ákvæði þeirra nái einkum til verndunar vatnsins og árinnar. Frá því að gildandi lög voru sett hefur lagaumhverfi á sviði náttúruverndar og umhverfismála breyst mikið, m.a. með setningu skipulags- og byggingarlaga, laga um mat á umhverfisáhrifum og náttúruverndarlaga. Meginreglan er sú að um verndun og friðlýsingu svæða fari samkvæmt náttúruverndarlögum, nr. 44/1999, þar sem er að finna ítarleg ákvæði um friðlýsingu náttúruminja. Í frumvarpinu eru m.a. ákvæði um verndun vatnasviðs Mývatns og Laxár, umsjón verndarsvæðisins og gerð verndaráætlunar auk ákvæða um Náttúrurannsóknastöðina við Mývatn. Frá því að frumvarpið var lagt fram á Alþingi hafa verið miklar deilur um ákvæði til bráðabirgða III. 2. apríl sl. barst formanni nefndarinnar hins vegar bréf undirritað af forstjóra Landsvirkjunar og formanni stjórnar Landeigendafélags Laxár og Mývatns. Í bréfinu kom fram sameiginleg ósk þeirra um að ákvæði til bráðabirgða III yrði fellt brott úr frumvarpinu. Telur nefndin rétt að verða við þessari ósk og leggur til að ákvæði til bráðabirgða III verði fellt brott. Nefndin bindur vonir við að farsæl niðurstaða verði á þessu máli. Í frumvarpinu er lagt til að gerð verði verndaráætlun sem nái til Skútustaðahrepps, auk Laxár með eyjum, hólmum og kvíslum, að ósi árinnar við Skjálfandaflóa ásamt 200 m breiðum bakka meðfram Laxá báðum megin. Þetta er sama svæði og fellur undir gildissvið gildandi laga og er verndaráætluninni ætlað að vera stefnumótandi fyrir náttúru- og umhverfisvernd á svæðinu. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði I skal gerð hennar lokið fyrir 1. janúar 2006. Við umfjöllun málsins kom fram að vinna við verndaráætlunina er hafin. Þá er lagt til með ákvæði til bráðabirgða II að Umhverfisstofnun skuli þegar hefjast handa við undirbúning að friðlýsingu landsvæða sem ekki falli undir 1. mgr. 2. gr. frumvarpsins en mikilvægt sé að vernda vegna mikilvægis þeirra. Jafnframt er lagt til í 2. mgr. ákvæðisins að umhverfisráðherra skuli við gildistöku laganna tilkynna landeigendum og öðrum tilgreindum aðilum hvaða landsvæði áformað er að friðlýsa. Nefndinni var greint frá því að listi yfir þessi svæði getur legið fyrir innan tveggja til þriggja mánaða. Við umfjöllun málsins var lýst áhyggjum af því að lagt er til að dregið verði úr vernd ákveðinna svæða og því millibilsástandi sem skapast frá því að frumvarpið verður að lögum þar til friðlýsingu samkvæmt ákvæðinu er lokið en gert er ráð fyrir að þau svæði sem friða á fari í friðlýsingarferli samkvæmt náttúruverndarlögum. Fram kom hjá fulltrúum sveitarstjórna á svæðinu að gert væri ráð fyrir að þau svæði sem ætti að friða færu í friðlýsingarferli lögum samkvæmt. Einnig kom fram að ef fara ætti í framkvæmdir á svæðinu sem ekki liggja fyrir upplýsingar um í skipulagi færi um það samkvæmt skipulags- og byggingarlögum og eftir atvikum lögum um mat á umhverfisáhrifum. Nefndin leggur áherslu á að ekki verði farið í framkvæmdir á þeim svæðum sem listi skv. 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða II nær til nema í fullu samráði við umhverfisráðuneytið. Þá leggur nefndin til að gildistöku frumvarpsins verði frestað til 1. september nk. svo að nægilegt svigrúm gefist til að vinna lista samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II. Að síðustu leggur nefndin áherslu á að við birtingu laganna verði kort í fylgiskjölum I og II prentuð í lit og með fleiri örnefnum. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef þegar gert grein fyrir. Umhvn. er einróma í áliti sínu en Kolbrún Halldórsdóttir skrifar undir álitið með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa sérstakri ánægju með að við skulum hafa náð saman í umhvn. og afgreitt þetta mál næstum einhuga. Við áttum ekki von á því við 1. umr. um málið. Ég hlýt að rifja upp hvernig Samfylkingin tók á málinu þá. Við lögðumst harkalega gegn bráðabirgðaákvæði III en samkvæmt því átti Umhverfisstofnun að geta heimilað hækkun stíflu við inntak Laxárstöðva I og III efst í Laxárgljúfri. Við gagnrýndum mjög að þetta ákvæði hefði verið tekið inn í frv. og það hafði mjög mikil áhrif á afstöðu okkar til þess. Hins vegar lýstum við því yfir að við gerðum okkur grein fyrir því að Skútustaðahreppur þyrfti á auknu svigrúmi að halda og væri mjög bundinn af verndunarákvæðunum í lögunum eins og þau voru og við vorum tilbúin að skoða það. Það höfum við svo sannarlega gert í nefndinni. Ég vil líka rifja upp, virðulegi forseti, að ég benti á það við 1. umr. að á sínum tíma hefði umhvn. flutt tillögu um heimild til að virkja í Bjarnarflagi og þá hefði verið sett í lög að framkvæmdir þar yrðu bundnar lögunum um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu en við værum tilbúin að skoða hvort hægt væri að rýmka ákvæðið með tilteknum hætti. Ég greindi frá því að við mundum ekki leggjast gegn því að virkjun í Bjarnarflagi yrði skoðuð enda yrði gætt til fulls vatnsverndarákvæða. Slík virkjun yrði að falla að landinu og öllum samningum og reglum sem við bæði höfum sett og undirgengist. Ég vek athygli á þessu þar sem ekki er tilgreint sérstaklega í nefndarálitinu að kannski sé búið að létta það mikið á ákvæðum verndarlaganna að mögulegt sé orðið að skoða framkvæmdir. Ég vil lýsa mikilli ánægju með vinnuna í nefndinni. Hún skilaði góðum árangri og bráðabirgðaákvæði um hækkun stíflu í Laxá var fellt brott. Það sem stóð eftir þegar búið var að fara yfir málið var að bæði þyrfti að tryggja að vatnsverndarákvæðum yrði fylgt og staðið yrði við alþjóðasamninga varðandi vatnsverndina á þessu svæði og jafnframt yrði að gefast tími til að vinna lista yfir staði sem fyrirhugað væri að friðlýsa. Eins og kemur fram í bráðabirgðaákvæði II og framsögumaður vísaði til verður að hefja undirbúning að friðlýsingu landsvæða og við teljum mjög mikilvægt að vinna lista áður en lögin taka gildi. Það var grundvallaratriði af hálfu okkar fulltrúa stjórnarandstöðunnar í umhvn. að samstaða næðist um að seinka gildistöku frv. Þar með gæfist tími til að vinna lista yfir fyrirhugaðar friðlýsingar þannig að tryggt væri eftir megni að rétt og vel væri haldið á málum. Það er meira en að segja það að breyta lögum þar sem verndunarákvæðum er aflétt eða þau rýmkuð. Þetta er eitthvert fegursta svæði landsins og eitt mikilvægasta svæðið sem gæta þarf að. Sérstaklega þarf að gæta að þeim stöðum sem við viljum friða, stöðum sem við viljum vernda fyrir framkvæmdum og breytingum og síðast en ekki síst þarf að gæta vatnsverndarsjónarmiðanna og alþjóðasamninga sem við höfum gerst aðilar að.

Herra forseti. Málið sem hér er til umfjöllunar hefur átt sér talsvert langan aðdraganda. Frv. var reyndar kynnt á síðasta þingi og kom síðan fram í nýjum búningi á þinginu sem nú er að ljúka. Bráðabirgðaákvæðið sem greint hefur verið frá í ræðum þeirra þingmannanna sem talað hafa olli sannarlega miklum úlfaþyt, en þar var gert ráð fyrir að Landsvirkjun yrði heimilað að hækka stíflu í Laxá svo um munaði þannig að Laxárdalur færi undir vatn að stórum hluta, til viðbótar við það sem farið er undir vatn nú þegar. Skemmst er frá því að segja að þetta olli miklum úlfaþyt, mikil mótmæli voru send inn til umhvrh., margar greinar skrifaðar í fjölmiðla, mikið um þetta rætt og ritað og fundir haldnir. Auðvitað endaði baráttan öll á því að eitthvað varð undan að láta, bráðabirgðaákvæðið hefur nú verið gert brottrækt úr frv. og er það vel. Því ber sannarlega að fagna, enda myndaðist mikil andstaða, ekki bara meðal líffræðinga og vistfræðinga eða umhverfisverndarsinna eða náttúruverndarsamtaka heldur líka og ekki síður meðal heimamanna, jarðeigenda sem hlut áttu að máli. Því ber sannarlega að fagna að bráðabirgðaákvæðið skuli vera komið út úr frv. Hvað stendur þá eftir? Jú, það stendur eftir að aflétta friðuninni sem gilt hefur samkvæmt eldri lögum á stærstum hluta svæðisins sem tilheyrir Skútustaðahreppi. Afar varhugavert tómarúm myndast frá því að lögin hljóta samþykki og þangað til verndaráætlunin lítur dagsins ljós og friðun á grundvelli náttúruverndarlaga verður frágengin. Ég tel, og það var staðfest í umfjöllun nefndarinnar, að ákveðin hætta sé á því að mjög verðmæt svæði geti orðið fyrir ágangi ef lúta þarf í lægra haldi fyrir framkvæmdum í ljósi þess að ekkert verndar önnur svæði en þau sem getið er um í þessu frv. Þá erum við að tala um dýrmætar náttúruperlur sem skipta verulegu máli og allir vita í sjálfu sér að koma til með að njóta verndar. En sannleikurinn er sá að veruleg hætta skapast af þessu tómarúmsástandi. Þess vegna lagði ég mikla áherslu á það í vinnu nefndarinnar að lagaskilin yrðu endurskoðuð. Ég taldi og tel vera nauðsyn á því að verndaráætlunin verði tilbúin við gildistöku laganna þannig að öllum sé ljóst hvað á að vernda samkvæmt náttúruverndarlögum svo að ekki verði ruðst inn á þau svæði á nokkurn hátt. Við skulum ekki gleyma því að hér er um dýrmætar náttúruperlur að ræða. Það skiptir líka máli í þessu sambandi að Mývatn er Ramsar-svæði og þannig verndað alþjóðlega samkvæmt lögum og reglum Ramsar-samningsins. Það þýðir að íslenskum stjórnvöldum hefur borið skylda til þess frá því að Mývatn var friðað og sett undir Ramsar-samninginn að skila samningsskrifstofunni verndaráætlun fyrir svæðið. Enn hefur formlegri verndaráætlun fyrir Ramsar-svæðið ekki verið skilað til skrifstofunnar. Það er auðvitað mjög miður, sem og að stjórnvöld skuli telja í lagi að aflétta friðuninni á mikilvægum stöðum í kringum vatnið og skapa það óvissuástand sem óneitanlega skapast milli þess sem lögin taka gildi og verndaráætlunin lítur dagsins ljós. Ég tel því ákveðna hættu á ferðum sem ekki hefði þurft að koma upp ef betur hefði verið að gáð og styð mál mitt umsögnum ýmissa aðila sem bárust nefndinni. Þess er fyrst að geta að tveir af nefndarmönnunum sem áttu aðild að því að semja frv., Árni Bragason og Gísli Már Gíslason, óskuðu eftir því að bætt yrði inn texta sem tryggði að ef farið yrði í framkvæmdir meðan á friðlýsingarferlinu stæði yrði skylt að leita leyfis Umhverfisstofnunar áður en framkvæmda- eða byggingarleyfi yrði veitt á landsvæðum sem áformað væri að friðlýsa samkvæmt áformum eða áætlunum Umhverfisstofnunar. Slíku ákvæði hefur ekki verið bætt við og ég tel það mjög miður. Ég get líka stutt mál mitt ummælum Sveins Runólfssonar landgræðslustjóra sem segir í umsögn Landgræðslu ríkisins, með leyfi forseta: ,,Eðlilegra hefði verið að vinna við friðlýsingu þessara svæða væri lengra komin þegar frumvarpið var lagt fram svo ekki myndaðist tómarúm í verndun þeirra.`` Með öðrum orðum, þegar frv. þetta er orðið að lögum gildir verndun samkvæmt núverandi lögum ekki lengur fyrir svæði sem falla ekki innan ramma frv. Ég ítreka að sjónarmið mín eru studd ýmsum umsögnum sem bárust nefndinni. Síðan er kannski ekki úr vegi að geta þess að Alþingi samþykkti á 117. löggjafarþingi afar athyglisverða þál. um sjálfbæra atvinnuþróun í Mývatnssveit sem kom upp í hendur mínar við skoðun á þessu máli. Það eru orðin rúm 10 ár síðan hún var samþykkt en ég tel hana í fullu gildi. Hún lýsti vilja Alþingis til að tryggja að svæðið yrði verndað og gerð yrði úttekt á þróunarforsendum og möguleikum á nýsköpun í atvinnulífi í Mývatnssveit sem mundi falla að markmiðum um náttúruvernd á svæðinu. Tillögunni fylgdi upphaflega mikil greinargerð þar sem lögð var mikil áhersla á það hversu Mývatnssveit og svæðið meðfram Laxá væri sérstætt út frá náttúruverndarlegu tilliti. Eins og alþjóð veit hefur Mývatnssveit notið viðurkenningar sem náttúruverndarsvæði á alþjóðlegan mælikvarða, hún hefur fallið undir Ramsar-samninginn og þar af leiðandi hefur verið viðurkennt að svæðið sé einstakt í heiminum, bæði sökum lífríkis og ekki síður jarðmyndana. Við vitum líka öll að Mývatnssveit hefur gríðarlega mikið alþjóðlegt aðdráttarafl og við vitum hversu mikið ferðamönnum sem leggja leið sína í sveitina hefur fjölgað á undanförnum árum . Ég tel mjög miður að Alþingi skuli ekki heimila að verndaráætlunin verði fullkláruð áður en lögin öðlast gildi og tel að hér séum við á nokkuð hættulegri braut, enda hefur sveitarstjórn haft uppi um það sjónarmið að sveitinni hafi verið haldið í spennitreyju vegna sérlaganna um verndun Mývatns og Laxár. Þess ber þó að geta að við umfjöllun nefndarinnar bárust upplýsingar um að síðan aðalskipulag var samþykkt hafi ágreiningur um framkvæmdir í raun og veru heyrt sögunni til, málin hafi leyst farsællega undir aðalskipulaginu og í sannleika sagt virðist ágreiningurinn sem var oft uppi áður en það gekk í gildi heyra sögunni til. Það kann að vera að menn geri of mikið úr þeirri spennitreyju sem sagt er að sveitarstjórn hafi verið sett í og ég tel ekki að það þurfi að breyta því að sólarlagsákvæði í þetta lagafrv. hefði verið til mikilla bóta út frá náttúruverndarsjónarmiðum. Það má kannski segja að ekkert sérstakt þrýsti á að vernduninni verði aflétt. Ég sé ekki neinar þær framkvæmdir í farvatninu sem útheimta að vernduninni verði aflétt og sveitarstjórnin fái upp í hendurnar vafasaman möguleika á því að framkvæma á svæðum sem áður hafa verið friðlýst og verða kannski ekki friðlýst aftur fyrr en verndaráætlunin lítur dagsins ljós. Við skulum heldur ekki gleyma því að fyrir dyrum stendur að lögfesta evrópsku vatnatilskipunina. Við eigum að vera búin að innleiða hana á þessu ári þannig að hún hlýtur að koma fyrir þingið næsta haust. Eins og þeir vita sem hafa kynnt sér hana leggur hún afar ríkar skyldur á herðar þeim þjóðum sem eiga vötn og náttúru í kringum vötn sem eru svipuð og Mývatn, þ.e. vötn sem hafa verulegt náttúruverndargildi. Það er engum blöðum um það að fletta að Mývatn hefur gífurlega mikið gildi á alþjóðlegan mælikvarða og þess vegna hefðu umhverfisyfirvöld þurft að reisa kröftuga og öfluga skjaldborg um svæðin sem vitað er að koma til með að heyra undir verndaráætlunina þegar hún lítur dagsins ljós. Hér er þeirri sérvernd sem gilt hefur breytt í almenna vernd og ég tel þar afar mikla hættu á ferðum. Það er umhverfisyfirvöldum okkar kannski ekki til framdráttar að svona skuli haldið á málum og ég sé engin rök fyrir því að láta lögin taka gildi löngu áður en friðlýsingarferlinu lýkur.

Herra forseti. Ég lýsi yfir sérstakri ánægju með niðurstöðu málsins. Við erum að rýmka verndunarákvæði og gera sveitarfélaginu kleift að sitja við sama borð varðandi skipulagsmál og önnur sveitarfélög í landinu. Á nefndarfundi kom fram hjá fulltrúum sveitarstjórna á svæðinu að gert sé ráð fyrir að svæðin sem á að friða fari í friðlýsingarferli lögum samkvæmt og einnig kom fram að ef fara á í framkvæmdir á svæðinu sem ekki liggja fyrir upplýsingar um í skipulagi fari um þær samkvæmt skipulags- og byggingarlögum og eftir atvikum lögum um mat á umhverfisáhrifum. Umhvn. leggur áherslu á að ekki verði farið í framkvæmdir á svæðum sem listinn í bráðabirgðaákvæðinu nær til nema í fullu samráði við umhvrn. Ég vil einnig fagna lendingunni varðandi bráðabirgðaákvæði III en fram kom sameiginleg ósk frá Landsvirkjun og Landeigendafélagi Laxár og Mývatns um að fella það brott. Nefndin varð að sjálfsögðu við því enda ljóst að mikið hafði gengið á til að ná þessari sameiginlegu kröfu. Við erum mjög meðvituð um umræðuna sem varð þegar frv. var fyrst lagt fram. Ég sagði einmitt við 1. umr. að sagan væri sterk og held að það hafi einmitt sannast í umræðunni og í niðurstöðunni sem náðist. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mikið fleiri en vil að lokum þakka einstaklega góð störf í umhvn. Það er gott að finna þann einhug sem hefur ríkt um málið og ég ítreka ósk nefndarinnar um að farsæl niðurstaða fáist í málinu varðandi hækkun stíflunnar við Laxárvirkjun.

Frú forseti. Ég kem hér sömuleiðis til að fagna brtt. umhvn. um að hið margumrædda og vægast sagt umdeilda ákvæði til bráðabirgða III falli brott. Ég gerði það nokkuð að umtalsefni við 1. umr., andmælti því mjög harðlega og varaði sterklega við því að lögtekin yrði heimild af þessu tagi, opinn víxill til 10 ára eða svo, til að viðhalda þrýstingi á heimamenn, landeigendur, um að láta undan og fallast á umtalsverða stífluhækkun neðst í Laxárgljúfrum við Brúar. Það hefði að þó nokkrum hluta endurvakið hin gömlu deilumál um Laxárvirkjun, Laxárdeiluna margnefndu. Ég spáði því að þetta mundi kveikja mikla elda og rífa Laxárdeiluna í raun upp á nýjan leik. Það er allt í lagi að rifja það upp, frú forseti, að ég fékk á mig nokkuð harðar ákúrur fyrir þennan málflutning, bæði frá hv. 2. þm. Norðaust., Halldóri Blöndal, og eins bar hæstv. umhvrh. mig þungum sökum og sakaði mig um að efna til ófriðar, æsa menn upp í þessum efnum. Ýmislegt fleira var sagt sem kannski þarf ekki að tíunda. En ætli það sé ekki þannig, frú forseti, að ég hafi reynst hafa rétt fyrir mér? Ætli niðurstaðan sé ekki sú að þetta hafi farið á nákvæmlega þá leið sem ég vissi að það færi, að það mundu kvikna miklir ófriðareldar ef menn ætluðu að halda áfram af þessari óbilgirni sem heimamönnum var sýnd? Með þessu hefði sannanlega verið raskað jafnvægi hinna fornu deiluaðila sem búið var til og var lausnargrundvöllur Laxárdeilunnar á sínum tíma. Það fól í sér að lögin tækju af skarið um réttarstöðu málsins, sem sagt að vatnsborðshækkun neðst í Laxárdal væri með beinum hætti óheimil nema breytingarnar væru í þágu verndar árinnar og fiskræktar. Hafandi sagt þetta hlýt ég að fagna því að náðst hafi farsæl lausn að þessu leyti, ég leyfi mér hiklaust að orða það þannig að skynsemin hafi sigrað í málinu. Það má þó segja um Landsvirkjun að meira að segja hún er ekki ónæm fyrir skynsemisrökum. Það er gott að vita. Auðvitað eru menn þar menn að meiri að hafa séð að sér og bjargað sér í land, klórað sig upp á bakkann og endurheimt vonandi að einhverju leyti með því trúnaðartraust heimamanna. Það var óðum að glatast og sjálfsagt er eitthvað óunnið enn í að ná því til baka en víst er að núna er þó miklu frekar opið fyrir skynsamlegar samræður manna, dyrum hefur ekki verið harðlokað og læst á eitthvert samkomulag, um einhvern frið um hlutina, úr því að mönnum tókst að sjá að sér. Ég vil leyfa mér að þakka og hrósa þeim mönnum sem lögðu það á sig á bak við tjöldin að ná þessu saman og ég tel landeigendur og forustumenn þeirra hafa sýnt mikla yfirvegun og skynsemi að láta ógæfulegt upphaf málsins ekki aftra sér frá því að leita lausna og ná samkomulagi. Þetta vil ég segja um þann þátt málsins og að sjálfsögðu bind ég við það vonir eins og aðrir að í framhaldinu geti menn í rólegheitum skoðað hvaða möguleikar eru, tæknilegir og pólitískir, til að tryggja framhald rekstrarins að svo miklu leyti sem sú verður niðurstaðan og á þann hátt að grundvöllur sé fyrir því. Ég vil svo taka undir fyrirvarana sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir gerði grein fyrir og eru ástæða þess að hún ritar undir nál. með fyrirvara. Það eru að sjálfsögðu vonbrigði að verndaráætlun skuli ekki vera tilbúin og helst gengin í gildi þegar svæðinu sem verndarlögin um Laxá og Mývatn taka til er breytt, það þrengt niður í vatnið og Laxá og næsta nágrenni nema hvað vatnsverndarþáttinn snertir. Á málinu er sá galli að friðun afléttist af mörgum verðmætum svæðum. Auðvitað treystir maður því að engin slys verði áður en nýjar verndarreglur taka gildi en það er líka eins gott að menn vandi sig í þeim efnum og engin mistök verði gerð. Nú er það svo, frú forseti, að ótal sinnum á undanförnum árum, a.m.k. 15--20 síðustu árum eða frá því fljótlega eftir að lögin um verndun Laxár og Mývatns gengu í gildi, þá hefur verið hreyft hugmyndum um að þeim þyrfti að breyta eða jafnvel að þau þyrfti að afnema. Oft hefur borið að ræðumanni óskir um slíkt, t.d. frá meiri hluta sveitarstjórnar í Skútustaðahreppi. Ég hef allan tímann svarað á sama veg, að ég taki ekki þátt í því að fella lögin úr gildi eða veikja stöðu þeirra fyrr en í hendi sé það sem við taki hvað varðar áframhaldandi verndun Laxár og Mývatns og næsta nágrennis og auðvitað svæðanna sem lögin tóku til. Nú má auðvitað segja að það hafi verið af þæginda\-ástæðum sem menn völdu þá leið á sínum tíma að láta lögin taka til Skútustaðahrepps í heild, einfaldlega vegna þess að lagasetninguna bar brátt að og mönnum fannst einfaldast að láta lögsögumörk sveitarfélagsins falla saman við verndunarsvæðið. Seinna komu fram sjónarmið um að kannski væri það ástæðulaust og setti jafnvel uppbyggingu og athafnalífi í sveitarfélaginu skorður umfram það sem ástæða væri til og þótti mönnum jafnvel hart við að búa. Það hafði sannarlega umtalsverð áhrif fyrstu árin eftir að lögin tóku gildi því að þá var verndunin mun strangari en almennt í landinu. Síðan hefur dregið mjög úr þeim mun með tilkomu strangari lagaákvæða um skipulagsmál, mat á umhverfisáhrifum og annað í þeim dúr sem smám saman hefur þýtt að sérákvæði laganna um verndun Laxár og Mývatns hafa farið að skipta minna máli að þessu leyti. Þó hefur alltaf staðið eftir það sem snýr að áhrifavaldi eða myndugleik þess sem í upphafi var Náttúruverndarráð og síðan Náttúruvernd ríkisins og nú loks Umhverfisstofnun. Að því leyti hafa vissulega verið nokkuð sérstakar aðstæður á svæðinu. Það hafa svo sem lengi verið efnisleg rök fyrir því að ástæða gæti verið til að taka fyrirkomulagið til endurskoðunar en það hefur allan tímann verið jafnljóst að miklu máli skipti að menn vönduðu þá breytingu. Í sjálfu sér er málið hér nokkuð vel úr garði gert í aðalatriðum, nokkuð vel um það búið að lagaskilunum slepptum eða þeim skavanka að verndaráætlanir skuli ekki liggja fyrir og gildistaka þeirra haldist ekki í hönd við breytingu á verndarlögunum sjálfum. Ég vil svo nefna í lokin að í lögunum er auðvitað merk stofnun undir, þ.e. Náttúrurannsóknastöðin við Mývatn. Hún hefur gegnt geysilega mikilvægu hlutverki og gerir enn og í mínum huga er enginn vafi á að full þörf er á að efla hana verulega, þótt fyrr hefði verið. Það hefur auðvitað verið bágt hvað hún hefur búið við nauman kost allan tímann. Miðað við upphafið hefði verið eðlilegra að hún hefði eflst með árunum og orðið öflug rannsóknarstofnun með nokkrum starfsmönnum undir fullum seglum. Áhuginn á Mývatni er mikill. Erlendir vísindamenn streyma þangað og væru ugglaust fleiri ef betur hefði verið að því staðið af okkar hálfu að bjóða þeim aðstöðu og laða þá til samstarfs. Mývatnssveit er einhver helsta gersemi íslenskrar náttúru og íslensks lífríkis og einn frægasti staður á Íslandi, sá sem lengst af hefur haft vinninginn, og hefur enn að ég held, hvað varðar það að laða að gesti, ferðamenn, er oftast nefndur af öllum íslenskum stöðum, ef ég veit rétt, sem tilefni Íslandsheimsóknar eða sá staður sem menn vilja ná að heimsækja komi þeir til Íslands á annað borð. Þótt ekkert af þessu væri til staðar heldur bara þær skyldur okkar að rannsaka og skilja náttúruna á þessum slóðum og vera í stakk búin að vernda hana, þá hefðum við auðvitað þurft að standa myndarlegar að verki. Með þessum lagabreytingum er auðvitað komin viðbótarástæða til þess að gera betur og stórefla stofnunina, jafnvel færa nokkuð út verksvið hennar. Það er auðvitað alveg rakið að Náttúrurannsóknastöðin við Mývatn fái víðtækara verksvið. Í því sambandi vil ég nefna nýframkomnar tillögur um stofnun þjóðgarðs eða verndarsvæðis norðan Vatnajökuls sem hæstv. umhvrh. kynnti á blaðamannafundi á mánudaginn og fela í sér metnaðarfullar hugmyndir um að stofna stærsta og ugglaust merkasta þjóðgarð Evrópu með Vatnajökul innan borðs og jafnvel frá strönd til strandar, frá Skeiðarársandi og Lóni og norður um Vatnajökul, niður með Jökulsá á Fjöllum að meðtöldu vatnasviði hennar til sjávar í Öxarfirði. Stærsta spildan í þessum mikla þjóðgarði á að vera Ódáðahraun, nánast í heild sinni, með öllum þeim stórmerkilegu náttúrufyrirbærum sem þar er að finna og sérstaklega eldfjöllum og ýmsum eldfjallatengdum fyrirbærum sem eru einstök á jörðinni. Ekkert annað svæði í heiminum skartar svo vitað sé öllum þeim fjölbreytileik og öllum þeim gersemum sem þetta svæði hefur upp á að bjóða, Vatnajökull frá Gríms\-vötnum með Kverkfjöllum, Bárðarbungu og Dyngjujökli, og síðan Jökulsá á Fjöllum til sjávar og Ódáðahraun með öllum sínum tröllvöxnu dyngjum, móbergsstöpum, gígaröðum og öðru. Bæði hvað varðar jarðfræði, landmótun og jarðsögu er svæðið einstakt í sinni röð í heiminum að fjölbreytileik og tilvalin verkefni væru fyrir öfluga náttúruverndar- og náttúrurannsóknastöð í Mývatnssveit að sinna upplandinu, eldfjallasvæðinu, auðnunum og hinum ósnortnu víðernum upp af Mývatnssveit og allt suður fyrir vatnaskil. Þar er komin gild viðbótarástæða til að auka verulega fjárveitingar og uppbyggingu á þessu sviði, enda gert ráð fyrir að Mývatnssveit verði ein af lykilmiðstöðvum þjónustu og upplýsinga fyrir tilvonandi þjóðgarð eða verndarsvæði norðan Vatnajökuls sem ég trúi að verði stofnað þótt það komi auðvitað til með að taka einhver ár. Það ber svo vel í veiði að þarna liggja fyrir tillögur. Þarna eru möguleikarnir, þarna er strax hægt að hefjast handa og öll sú uppbygging mun síðan gagnast og nýtast þegar að stofnun þjóðgarðsins kemur, t.d. þegar hafinn verður undirbúningur að því að svæðismiðstöð rísi í Mývatnssveit og náttúrurannsóknir efldar. Sama má segja um uppbygginguna niðri í Jökulsárgljúfrum og auðvitað víðar á svæðinu. Ég leyfi mér að taka þetta inn í myndina og fagna um leið þessari skýrslu og nefndarniðurstöðu sem hæstv. umhvrh. var að kynna. Þótt mér sé málið skylt sem einum af nefndarmönnum leyfi ég mér að nota tækifærið í þessari umræðu enda ekki víst að það gefist önnur betri áður en þingið lýkur störfum í vor. Það hefði auðvitað verið gaman að fá að heyra eitthvað frá hæstv. umhvrh. um málið í framhjáhlaupi en kannski gefast tækifæri til að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um þetta einhvern tíma á næstu klukkutímum eða sólarhringum áður en við ljúkum störfum.

Forseti. Mörg orð hafa fallið um niðurstöðu nefndarinnar og ég hef út af fyrir sig ekki miklu við að bæta. Ég vil taka fram að út af fyrir sig deili ég áhyggjum hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur af verndarhléinu sem kann að skapast gagnvart hinni merkilegu náttúru í kringum Mývatn. Ég tel þó að eftir ítarlegar umræður í nefndinni og ráðslag við ýmsar stofnanir og aðila hafi verið frá þessu gengið með þeim hætti að teljast verði óyggjandi að ekki verði þjarmað að náttúrunni. Félagar mínir og ég töldum a.m.k. ráðlegra að ná fullkominni samstöðu um það í umhvn., sem er ekkert endilega sammála um allt, að þetta yrði eins og það er nú, frekar en að efna til einhvers konar ýfinga eða styrjaldar um það efni. Með því að leggja til annan gildistíma en gert var ráð fyrir upphaflega gefst þá sá tími sem okkur var sagt að þyrfti til að leggja fram listann um friðlýsingarnar. Ég er líka sammála því að best hefði verið í hinum besta heimi allra heima að löngu lægi fyrir verndaráætlun sú um Ramsar-svæðið við Mývatn sem liggja átti og liggja á fyrir. Við höfum þó fengið það fram í vetur að vinna við hana er hafin, öfugt við það sem áður var þegar öll Ramsar-svæðin þrjú voru án slíkrar verndaráætlunar, og við treystum því að áætlunin verði tilbúin sem fyrst. Í umhvn. kom fram að Umhverfisstofnun, sem vinnur þessa verndaráætlun, gerir ekki ráð fyrir að hún krefjist lagabreytinga þannig að segja má að ekki hafi í sjálfu sér verið eftir henni að bíða með lögin sem við erum að skapa. Ég fagna því svo sérstaklega að bráðabirgðaákvæði III skuli hafa verið hent út úr þessu frv. Minna má á að bráðabirgðaákvæði III var ekki hluti af frv. þegar það var lagt fram fyrsta sinni. Þetta er önnur útgáfa sem höfum fjallað um í vetur, óbreytt nema að því leyti, hygg ég, að bráðabirgðaákvæði III var nú með. Í nefndarálitinu er því lýst að nefndin bindi vonir við að farsæl niðurstaða verði á því máli. Mín túlkun á þeirri farsælu niðurstöðu er sú að stíflan sem hér er um að ræða verði ekki stækkuð. Það verði þá frekar í hina áttina og ég vona að menn nái lendingu sem gerir ráð fyrir því að sandurinn í ánni verði heftur eða stöðvaður með öðrum hætti en þeim klunnalegu ráðagerðum sem Landsvirkjun hugðist keyra í gegn í samfélaginu og í þinginu og ráðagerðum sem stöðvaðar voru af allmiklu og voldugu bandalagi, voldugra en ég gerði kannski ráð fyrir, en fremstir þar voru að sjálfsögðu landeigendur og aðrir heimamenn við Mývatn. Um það er ekki fleira að segja en taka undir með hv. þm. Dagnýju Jónsdóttur sem kemst inn í tilvitnanabækur framtíðarinnar með þau orð sín um málið að sagan er vissulega sterk.

Virðulegi forseti. Fyrir hönd meiri hluta sjútvn. mæli ég fyrir nál. og brtt. við frv. til laga um breytingu á lögum nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, með síðari breytingum. Í áranna rás hefur verið mikill ágreiningur um málefni sóknardaga og mörg frumvörp hafa verið lögð fram. Með þeim brtt. sem meiri hluti sjútvn. leggur fram er sóknardagabátum gert að fara í krókaaflamark 1. september nk. Minni hluti sjútvn. hefur gagnrýnt þessar breytingar og málsmeðferðina. Þegar stórmál koma fram með svona veigamiklum breytingum kemur það allt of oft fyrir að hin pólitíska umræða og gagnrýni tekur völdin. Með frv. er stigið stórt skref í stjórn fiskveiða og ég ætla að gera grein fyrir nefndaráliti meiri hluta sjútvn. og brtt. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Vilhjálm Egilsson og Jón B. Jónasson frá sjávarútvegsráðuneyti, Guðmund Magnús Daðason frá Fiskistofu, Örn Pálsson og Arthur Bogason frá Landssambandi smábátaeigenda, Friðrik Arngrímsson frá Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Guðjón Ármann Einarsson frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Helga Laxdal frá Vélstjórafélagi Íslands, Sævar Gunnarsson frá Sjómannasambandi Íslands, Jóhann Sigurjónsson frá Hafrannsóknastofnuninni, Óttar Má Ingvason, Torfa Sigurðsson, Jónas Ragnarsson og Örvar Marteinsson frá Félagi áhugahóps dagabátaeigenda. Þá bárust nefndinni umsagnir frá Hrollaugi --- félagi smábátaeigenda á Hornafirði, Vélstjórafélagi Íslands, Eyþingi, Ísafjarðarbæ, Hafrannsóknastofnuninni, Árborg --- félagi smábátaeigenda á Suðurlandi, Bárunni --- félagi smábátaeigenda í Hafnarfirði og Garðabæ, Eldingu --- félagi smábátaeigenda í Ísafjarðarsýslum, Akraneskaupstað, Félagi dagabátaeigenda, Félagi smábátaeigenda, Vestmannaeyjabæ, Samtökum fiskvinnslu án útgerðar, Alþýðusambandi Íslands, Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Smábátafélagi Reykjavíkur, Byggðastofnun, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Landssambandi smábátaeigenda, Fjórðungssambandi Vestfirðinga og Kletti --- félagi smábátaeigenda á Norðurlandi eystra. Einnig barst nefndinni ályktun frá Landssambandi smábátaeigenda og athugasemd frá Samtökum eigenda sjávarjarða. Með frumvarpinu eru lagðar til umtalsverðar breytingar á ákvæðum gildandi laga um veiðar dagabáta. Helstu breytingarnar eru eftirfarandi: Lagt er til að leyfilegum sóknardögum fækki um 10% á næsta fiskveiðiári og þeir verði 18 miðað við að viðmiðunarfjöldi sóknardaga á yfirstandandi fiskveiðiári er 19 sóknardagar. Sóknardögum fækki hins vegar ekki frekar enda aukist viðmiðunarafli þeirra báta sem verða í sóknardagakerfinu ekki frá því sem hann var á fiskveiðiárinu 2002/2003. Þá verði útgerðum báta sem leyfi hafa til handfæraveiða með dagatakmörkunum gefinn kostur á að stunda veiðar samkvæmt veiðileyfi með krókaaflamarki. Til móts við þessa breytingu verði hins vegar settar takmarkanir á leyfilegan fjölda handfærarúllna um borð í hverjum báti og jafnframt ákveðið að aukning á vélarstærð hafi áhrif á fjölda sóknardaga. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að gerðar verði tvær breytingar á frumvarpinu, annars vegar að 1. gr. falli brott og hins vegar að komi ný 3. gr. Breytingarnar fela í sér að sóknardagakerfið verður aflagt 1. september 2004 og þá fari allir sóknardagabátarnir í krókaaflamarkskerfið með þeirri undantekningu að tilteknir bátar sem nýlega hafa verið endurnýjaðir geta verið á sóknardögum, þó engir lengur en til 1. september 2006. Lagt er til að 1. gr. verði felld brott þar sem lagt er til að ekki verði sóknardagakerfi frá 1. september 2004 og því engin ástæða til að hafa ákvæði um þær sóknartakmarkanir sem greinin kveður á um. Hin nýja 3. gr. kveður á um útreikning krókaaflahlutdeildar hvers báts og vísast til breytingartillagnanna varðandi nánari útfærslu. Reiknigrunnur hlutdeildar dagabátanna er samtals 9.500 tonn í þorski sem skiptist á milli bátanna. Gert er ráð fyrir að hver bátur fái í reiknigrunn 90% af fyrstu 50 lesta aflareynslu sinni og 40% af því sem umfram er í þorski og ufsa. Þessar prósentutölur geta tekið breytingum við endanlegan útreikning og ef svo fer verður gerð grein fyrir þeim breytingum fyrir 3. umr. málsins. Sérstakt ákvæði er um viðbótarhlutdeild sem svarar allt að 20 lestum í krókaaflamarki til að bæta stöðu þeirra útgerða sem nýlega hafa endurnýjað báta sína þar sem sóknargetan hefur ekki nýst til að mynda aflareynslu. Ráðherra setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. Þá er tekið tillit til þeirra sem hafa fjárfest með kaupum á sóknardögum og er krókaaflahlutdeild þeirra báta hækkuð hlutfallslega miðað við breytingu á sóknardagafjölda og með sama hætti skert þar sem um söludaga hefur verið að ræða. Loks er kveðið á um það hverjir geti valið að gera út samkvæmt sóknardögum eitt til tvö næstu fiskveiðiár og eiga þeir kost á 18 sóknardögum hvort ár. Meiri hlutinn bendir á til áréttingar að leyfi til handfæraveiða með dagatakmörkunum sem fjallað er um í 3. málsl. 5. gr. laganna eiga eingöngu við um báta sem endurnýjaðir hafa verið frá og með 1. september 2002. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir álitið rita Guðjón Hjörleifsson, Kristinn H. Gunnarsson, Guðlaugur Þór Þórðarson, Einar K. Guðfinnsson og Hjálmar Árnason. Virðulegi forseti. Þar sem um veigamiklar breytingar er að ræða ætla ég að lesa brtt. frá meiri hluta sjútvn.: ,,1. 1. gr. falli brott. 2. 3. gr. orðist svo: Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Bátar sem leyfi hafa til handfæraveiða með dagatakmörkunum skv. 6. gr. laganna skulu stunda veiðar með krókaaflamarki skv. 6. gr. b frá upphafi fiskveiðiársins 2004/2005. Skal úthluta hverjum báti sem varanlegar sóknarheimildir eru bundnar við 10. maí 2004 krókaaflahlutdeild í upphafi fiskveiðiársins 2004/2005. Skal krókaaflahlutdeild hvers báts fundin með tilliti til aflareynslu bátsins á öðru hvoru fiskveiðiárinu 2001/2002 eða 2002/2003, að vali útgerðar, á eftirfarandi hátt: 1. Viðmiðunaraflareynsla í þorski er fundin sem hlutdeild af meðalafla sóknardagabáta fiskveiðiárin 2000/2001, 2001/2002 og 2002/2003, miðað við óslægðan fisk. Hlutdeild bátsins í þorski reiknast sem afli bátsins annað hvort fiskveiðiárið 2001/2002 eða 2002/2003 sem hlutfall af heildaraflamagni allra sóknardagabátanna þannig fengið. Viðmiðunaraflareynsla í öðrum tegundum í krókaaflamarki er fundin sem afli bátsins annað hvort fiskveiðiárið 2001/2002 eða 2002/2003. 2. Reiknigrunnur hvers báts til krókaaflahlutdeildar skal byggjast á viðmiðunaraflareynslu í þorski og ufsa þannig að til reiknigrunnsins teljast 90% af upp að 50 lesta viðmiðunaraflareynslu, miðað við óslægðan fisk, og 40% af því sem umfram er. Reiknigrunnurinn í þorski skal þó aldrei vera lægri en 15 lestir, miðað við óslægðan fisk. Fyrir aðrar tegundir í krókaaflamarki skal reiknigrunnurinn vera jafn aflareynslu. Taka skal tillit til áætlaðrar aflaaukningar, allt að 20 lestum á hvern bát, miðað við óslægðan fisk, vegna aukningar afkastagetu sóknardagabáta vegna endurnýjunar þeirra á fiskveiðiárinu 2002/2003 eða á fiskveiðiárinu 2003/2004 fram til 26. maí 2004, enda hafi sóknargetan ekki nýst til myndunar aflareynslu samkvæmt nánari reglum er ráðherra setur. 3. Krókaaflahlutdeild hvers báts er síðan reiknuð út frá reiknigrunni hans sem hlutfall af úthlutuðu aflamarki fiskveiðiársins 2003/2004. Hafi varanlegar sóknarheimildir á báti breyst þannig að sóknardagar eru fleiri eða færri á bátnum 10. maí 2004 en voru á bátnum á því ári sem lagt er til grundvallar við útreikning á aflareynslu hans, að teknu tilliti til skerðingar sóknardaga milli ára, skal krókaaflahlutdeild bátsins hækkuð eða lækkuð hlutfallslega miðað við breytingu á sóknardagafjölda. Með sama hætti skerðist hlutfallslega krókaaflahlutdeild báts sem úthlutað er aflahlutdeild miðað við 15 lesta reiknigrunnslágmark í hlutfalli við fækkun sóknardaga frá 1. september 2001 til 10. maí 2004. Ráðherra setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis og hvernig skuli fara með aflareynslu þegar eigin bátur hefur verið endurnýjaður. Þegar úthlutað hefur verið krókaaflahlutdeild samkvæmt þessu ákvæði skal aflahlutdeild og krókaaflahlutdeild annarra skipa endurreiknuð með tilliti til þeirra breytinga sem af þessari úthlutun leiðir. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. og ákvæði 6. gr. laganna skal gefa bátum, sem endurnýjaðir hafa verið á fiskveiðiárinu 2002/2003, kost á að stunda veiðar með 18 sóknardögum á fiskveiðiárinu 2004/2005 og síðan skal þeim bátum úthlutað krókaaflahlutdeild í upphafi fiskveiðiársins 2005/2006 samkvæmt reglum 1. mgr. Bátar sem endurnýjaðir hafa verið frá upphafi fiskveiðiársins 2003/2004 en fyrir 26. maí 2004 eiga kost á 18 sóknardögum fiskveiðiárin 2004/2005 og 2005/2006 hvort ár og síðan skal þeim bátum úthlutað krókaaflahlutdeild í upphafi fiskveiðiársins 2006/2007 samkvæmt reglum 1. mgr. Um nýtingu sóknardaga gilda að öðru leyti ákvæði 6. gr. laganna.`` Frú forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 3. umr.

Frú forseti. Hér er á ferðinni allt annað frv. og alveg nýtt mál inni á þingi sem fjallar um að leggja sóknardagakerfið niður. Ég vissi ekki annað en yfirlýst stefna stjórnvalda til þessa væri sú að ná ætti sátt við eigendur sóknardagabáta, treysta þennan veiðiflota í sessi og finna honum öruggan og fastan rekstrargrundvöll. Finnst hv. þm. Guðjóni Hjörleifssyni það vera sátt að slátra honum?

Virðulegi forseti. Forsendur breyttust í meðferð málsins og teknar voru upp viðræður við Landssamband smábátaeigenda. Það var alveg ljóst að menn þar töldu öryggisákvæði í frv. með þeim hætti að félagsmenn þeirra vildu frekar fara í aflamark. Þess vegna var niðurstaðan að vinna málið út frá því að reynt yrði að loka kerfinu og auka hlutdeildina sem endaði í 9.500 tonnum og 300 tonnum í sértækar aðgerðir.

Frú forseti. Það var svo sannarlega kúvent, þvert á það sem var yfirlýst og til umræðu hér í þinginu. Til umræðu var að festa sóknardagakerfið í sessi, treysta grundvöll þess. Það var ekki verið að fást við aflamark eða kvótasetningu á bátum þannig að þetta er gerræðisleg ákvörðun af hálfu meiri hlutans, að taka heilan flota í miðjum viðræðum um það hvernig á að treysta líf hans, stöðu og framtíð og slá hann af. Það er a.m.k. furðuleg ,,sáttavinna`` og ég mótmæli þeim gerræðislegu vinnubrögðum sem hafa verið höfð í frammi við gerð þessa nýja frv. Það var ekki unnið í sjútvn. Fulltrúar þar voru látnir bíða klukkutímum saman í gær eftir að sjútvrn. kæmi með tillögurnar inn í nefndina. Átti málið þó að heita á forsjá þingsins.

Virðulegi forseti. Þetta er ekki rétt. Ég hafði umboð meiri hluta sjútvn. til að vinna með ráðuneytinu að þessu máli og var á fundum með Landssambandi smábátaeigenda. Frumvörp hafa oft tekið breytingum í meðförum Alþingis. Þetta eru veigamiklar breytingar, það er alveg rétt.  
            

Frú forseti. Í umræðum um sjávarútvegsmál hefur komið fram hjá hv. stjórnarliðum að þeir hafi áhyggjur af nýliðun í sjávarútvegi. Það vill svo til að ef ungur maður ætlar að fara inn í sjávarútveginn, þá hefur sóknardagakerfið verið einna vænlegast. Það hefur kostað ungan sjómann um það bil 30--35 millj. kr. að komast yfir dagabát og markmiðið er þá að veiða um 70--80 tonn af þorski til þess að hafa tekjur á móti þeirri fjárfestingu. Nú vill svo til að eftir þessar breytingar munu 70--80 tonn kosta viðkomandi 60--70 millj. kr. en þau kosta 30--35 millj. kr. nú. Telur hv. þm. þetta vera vænlega leið til að efla nýliðun í íslenskum sjávarútvegi?

Frú forseti. Ég er sannfærður um að aflamarkskerfið gefur miklu meiri möguleika á nýliðun. Ástæðan er mjög einföld. Bankakerfið hérlendis hefur ekki leyft mönnum að fjárfesta í þessu því að óöryggið er mikið. Menn geta ekki labbað inn í banka og beðið um peninga til að kaupa bát á sóknardögum af því að menn þurfa að veðsetja annað en bátinn. Það er alveg ljóst. Þess eru dæmi að menn hafa fengið fjögur tilboð í sama bátinn á ýmsum tímum, alltaf með fyrirvara um fjármögnun, en endirinn hefur orðið að hún hefur ekki fengist. Í aflamarkinu geta menn gert samninga til lengri tíma og vaxtakjör o.fl. er meira að segja betra því að þetta er massífara kerfi að mínu mati.

Frú forseti. Þetta er að sjálfsögðu firra sem kemur fram í máli hv. þm. Það vill svo til að sá sem hér stendur hefur stundað útgerð sjálfur og það eru ekki mörg ár síðan hann fór á fund bankastjóra og óskaði eftir því að fá lán til kaupa á aflaheimildum í kvótakerfi litla kerfisins. Honum var neitað, þeim sem hér stendur, um lán til að komast inn í kerfið þannig að ég þekki það af eigin reynslu að hér fer hv. þm. með fleipur. Það er annað sem ég vil spyrja hv. þm. um. Er það vilji hans til frambúðar, eftir að þessi ólög komast á, að stefna þessum tveimur kerfum sem eftir verða í sjávarútvegi inn í eitt? Er það vilji hv. þm. að sameina þau tvö kerfi sem eftir verða? Nú bið ég hann um að víkjast ekki undan spurningu minni heldur svara henni af einlægni og trúfestu. Hann hefur áður vikið sér undan spurningum mínum þegar ég hef komið til andsvara um þessi sömu mál. Nú bið ég hv. þm. um að sýna mér þá virðingu að svara spurningu minni. Er það vilji hans til frambúðar að stefna þessum tveimur kerfum inn í eitt?

Frú forseti. Því miður þekki ég dæmi þess að menn sem hafa reynt að fjárfesta í þessu kerfi hafa ekki notið vilja bankastofnunar sinnar. Ég sagði í fyrri ræðu minni að ég sé alfarið á móti því að þessi kerfi sameinist. Ég vil alveg hafa kerfin aðskilin og það er mjög gott byggðalega. Það er ljóst að við megum ekki gefa þeim stóru tækifæri á að kaupa þá litlu út. Þetta hef ég sagt áður og sagði í ræðu minni og sagði seinast við vin minn Guðmund Halldórsson rétt áðan þegar ég hringdi í hann.

Virðulegi forseti. Ég hef tvær spurningar til hv. þm. Guðjóns Hjörleifssonar varðandi nefndarálitið sem hann mælti fyrir. Þar kemur fram að reiknigrunnur hlutdeildar dagabáta sé samtals 9.500 tonn og skiptist þannig að gert sé ráð fyrir því að hver bátur fái 90% af fyrstu 50 lesta aflareynslu sinni og 40% af því sem umfram er í þorski og ufsa. Fram kom að þetta gæti breyst og það stendur í nefndarálitinu. Eftir því sem ég best veit eru menn að vinna með aðrar tölur núna. Nú er unnið með 91% upp að 42,5 tonnum og 45% yfir því. Mig langar að fá staðfestingu á því hjá hv. formanni að tölurnar sem ég fer með séu þær sem unnið er með núna þannig að við getum talað um þetta út frá réttum forsendum. Hin spurningin sem mig langar að biðja hv. formann sjútvn. að svara er einföld. Hún er sú: Er sátt við Landssamband smábátaeigenda um það sem hér er lagt fram?

Frú forseti. Þetta er rétt hjá hv. þm. Jóni Gunnarssyni. Það er 91% af fyrstu 42,5 tonnunum og 45% umfram það. Þetta er sá reiknigrunnur sem verður sennilega í brtt. sem meiri hlutinn mun flytja á milli umræðna. Varðandi sátt við Landssamband smábátaeigenda, þá kom fram á fundi í sjútvn. að miðað við þær forsendur og það sem við lögðum upp með vissu menn af því að það væri öryggisákvæði og það yrði ekki hreyft í frv. Það var einnig rætt um að koma á gólfi sem var ekki viðeigandi af þeirra hálfu fyrst ákvæðið var inni og sáttin byggðist á því að reyna að loka kerfinu með þessum hætti.

Er sátt?

Eins og ég skýrði út.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. formanni sjútvn. fyrir að upplýsa okkur um að hann telji vera sátt við Landssamband smábátaeigenda. Mig langar að lesa, með leyfi forseta, upp úr endurriti fréttar sem var í ríkissjónvarpinu í kvöld kl. 7. Þar segir að forsvarsmenn Landssambands smábátaeigenda segist vera gáttaðir á því að svo skuli komið að við blasi að Alþingi afnemi sóknardagakerfið. Örn Pálsson, framkvæmdastjóri Landssambands smábátaeigenda, segir að það sé greinilegt að sjútvrh. hafi alltaf haft það á stefnuskrá sinni að leggja af sóknardagakerfi smábáta. ,,Okkur óraði samt sem áður ekki fyrir þessu miðað við viðræðurnar sem við áttum við hann nú á síðastliðnum árum og á síðastliðnum mánuðum,`` segir Örn í þessu viðtali og hann segir einnig: ,,Við höfðum engan grun um það að hann væri kominn með frv. sem mundi leggja af þetta kerfi.`` Þegar hann var spurður hvort félagsmenn telji sig beinlínis svikna svaraði hann: ,,Við teljum að það hafi verið komið aftan að okkur í þessu máli og það af hálfu sjútvrh.`` Að endingu segir hann að m.a. hafi þingmenn Norðaust. og formaður þingflokks Framsfl. lofað því að standa vörð um dagakerfið.

Frú forseti. Landssamband smábátaeigenda gerði sér grein fyrir því, eins og Arthur Bogason sagði á fundi sjútvn., að tveir valkostir væru í stöðunni og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hefur oft sagt það í þessum stól. Annars vegar frv. eins og það var, með ákveðnum breytingum. Þar komu til nokkur hundruð tonn, 200 tonn til jöfnunar og 300 tonn til sértækra aðgerða. Við ræddum um þessa tvo valkosti. Við sáum að við gætum aðeins bætt í pottinn með því að loka honum, þ.e. hafa frv. eins og það var með smávægilegri breytingu. Menn gáfu sér góðan tíma til að skoða það mál. Þess vegna tafðist fundurinn hjá okkur. Við gáfum okkur tíma til að fara yfir þetta og komumst að niðurstöðu sem þeir handsöluðu og fóru að vinna út frá því með ráðuneytinu. Þannig gekk málið fyrir sig.

Hæstv. forseti. Aumt er að hlusta á garminn Ketil, útsendara LÍÚ og snata sjútvrh., hv. formann sjútvn., 8. þm. Suðurk. Guðjón Hjörleifsson, standa í pontu og ryðja upp úr sér bæði brtt. og nefndaráliti meiri hluta sjútvn. Mig langar að spyrja þingmann Suðurk. hvort hann telji sig ekki ganga gegn hagsmunum síns eigin kjördæmis þegar hann setur í kvóta báta sem lönduðu samtals um 3 þús. tonnum af þorski í sunnlenskum höfnum á árabilinu 1998 til loka síðasta fiskveiðiárs. Mér þætti vænt um að hann svaraði því. Hvernig ætlar hann að svara því að fiskvinnsla, m.a. á Suðurnesjum, muni mjög sennilega missa af miklu hráefni sem komið hefur frá þessum flota? Hvernig stendur á því að við fengum ekki að hitta fulltrúa þeirra sem vilja vera áfram í dagakerfi á fundum sjútvn.? Hvers vegna fengum við bara að hlusta á þá sem vilja fara inn í kvótabraskið, verðandi kvótabraskara?

Virðulegi forseti. Hv. þm. kallar mig talsmann LÍÚ. Ég held að enginn hafi skammað mig eins mikið og menn frá LÍÚ. Ég sver það alveg af mér.

Það er bara leikaraskapur.

Ég held að allir eða a.m.k. flestir séu sammála því að fara eigi í aflamarkið. Það kom tillaga frá einum nefndarmanna um að kalla inn þá aðila sem stofnuðu þetta félag. Það var spurt hvort menn vildu fá fleiri til að ræða við. Við gáfum nægan tíma til að ræða málin og sendum líka út umsagnir. En það komu engar tillögur. Þú hafðir rétt í þessu máli, hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson, til að boða menn, nefna nöfn, hringja í þá og ræða við þá. En það komu engar tilnefningar frá hv. þm.

Hæstv. forseti. Hv. þm. segir að ekki neitt hafi komið frá mér í þessu máli. Það kann að vera en fundir nefndarinnar um málið hafa verið afskaplega fáir. Það veit formaðurinn ósköp vel. Þeir hafa verið fáir og málið verið keyrt í gegnum nefndina á lágmarkstíma. Fjórir menn, frá svokölluðu Félagi áhugahóps dagabátaeigenda, einhverjir karlfauskar sem vilja komast inn í kvóta og segjast hafa 20 menn á bak við sig, voru boðaðir á fund nefndarinnar án þess að nefndarmenn sjálfir vissu að þeir væru á leiðinni. Þeir sátu þar í tvo tíma með áróður, eintóman áróður og lygar. Þetta veit formaðurinn og þetta er honum til hneisu. Það er til skammar hvernig hann hefur staðið að þessu máli. Hann mun ekki komast upp með þetta og sleppur ekki undan málinu í framtíðinni. Honum skal núið þessu um nasir allt þetta kjörtímabil og mun fá að standa reikningsskil gerða sinna við næstu kosningar.

Frú forseti. Ég held að hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson geri sér ekki grein fyrir því að það sem fer í aflamark í dag er 91% af næstbesta ári síðustu þriggja ára. 

Við höfum aldrei séð þá lista.

Hv. þm., ég er hér í ræðustól.

Vinsamlegast gefið ræðumanni ræðufrið.

Listarnir voru aldrei sendir formlega. Gerð var skoðanakönnun en þessir aðilar voru kallaðir huldumenn af nefndarmanni minni hlutans. Þess vegna var eins gott að þeir kæmu bara og svöruðu fyrir sig á fundi okkar. Þeir mættu og gerðu málinu góð skil.

Hæstv. forseti. Þetta mál hefur verið keyrt hratt í hv. sjútvn. Það er ekki lengra síðan en seint í gærkvöldi að frv. sem hér er til umræðu varð til og komst til umfjöllunar í nefndinni. Það eru mikil öfugmæli hjá hv. formanni nefndarinnar að halda því fram að menn hafi haft nægan tíma til að fást við málið. Það var rætt um allt annað mál í nefndinni þann tíma sem hún hafði, sem ekki var langur. Þetta er því auðvitað fáránlegt. Hæstv. forseti. Það hefur lengi verið ljóst að ákvæði í lögum um stjórn fiskveiða, um skerðingu sóknardaga, mundi kippa fótunum undan útgerð á þeim bátum ef ekki yrði að gert. Þessir bátar hafa verið afar mikilvægir fyrir mörg sjávarþorp en mest þau smærri á norðvesturhorni landsins. Í aðdraganda síðustu kosninga var málið rætt og stefna frambjóðenda í landsbyggðarkjördæmunum, þar sem þessir bátar hafa gert út og eflt atvinnulífið á undanförnum árum, var ávallt sú sama. Þeir ætluðu að beita sér fyrir lausn á vanda þessara báta og tryggja dagakerfi til framtíðar. Á Alþingi var ákaft spurt eftir efndum þessara loforða á fyrri hluta þessa þingvetrar. Svör komu um að sjútvrh. væri að vinna að lausn málsins. Þegar ekki bólaði á þeirri lausn var tillaga um 23 daga gólf í dagakerfið borin upp við afgreiðslu breytingu á lögunum um stjórn fiskveiða fyrir síðustu áramót. Tillagan var studd af stjórnarandstöðunni einni. Þingmenn stjórnarliðsins, sem sögðust þá líkt og í kosningabaráttunni berjast af öllu afli fyrir gólf í dagakerfið, lýstu þá yfir að þeir vildu gefa ráðherranum, hæstv. sjútvrh., ráðrúm til að leysa málið. Þegar komið var að lokadögum þinghalds lagði hæstv. sjútvrh. loks fram frv. sem fól í sér tvo kosti að hans mati. Annar var sá að útgerðarmenn þessa bátaflokks gætu valið kvótasetningu sem miðaðist við 22% skerta veiðireynslu. Hinn kosturinn var að vera áfram í dagakerfi en veiðireynsla þeirra sem eftir yrðu skyldi ráða þeim dagafjölda sem yrði þar til ráðstöfunar. Innihald frumvarpsins var að öllu leyti sniðið að þeirri augljósu fyrirætlan hæstv. ráðherra að þurrka dagakerfið út. Þessir tveir kostir gátu ekki með nokkru móti talist jafngildir vegna þess að í dagakerfi sem þessu er veiðirétturinn sameiginlegur og enginn hefur í raun meiri rétt en annar til að veiða. Með því að gefa þeim sem mesta aflareynslu hafa síðustu tvö ár kost á að fara út úr kerfinu með hana hefði orðið eðlisbreyting á þessum veiðirétti og þeir sem hafa stundað veiðarnar af mestum krafti síðustu ár hefðu á grundvelli þessarar fyrirhuguðu lagasetningar hrifsað veiðiréttinn sem sameiginlegur er í dagafyrirkomulaginu með sér út úr kerfinu. Örfáir bátar hefðu því orðið eftir í dagakerfinu, þ.e. eingöngu þeir sem hafa nýlega fjárfest í bátum og hafa það litla veiðireynslu að þeirra hefði ekkert beðið nema gjaldþrot við flutning yfir í krókaaflamarkið. Þeirra beið reyndar gjaldþrot í dagakerfinu líka. Þar hefði svo lítil veiðireynsla orðið eftir að dagarnir sem til ráðstöfunar gátu orðið hefðu hreinlega getað gufað upp á öðru ári. Þannig var í pottinn búið. Þetta var tillaga hæstv. ráðherra. Með þessu voru forsvarsmenn Landssambands smábátaeigenda lamdir, með þessu frumvarpi. Þeir sem hafa veiðireynslu undir 15 tonnum áttu að fá þann kost samkvæmt frv. að flytja sig á milli kerfanna með tilboði um lágmarkskvóta sem svaraði 15 tonnum. Þannig hugðist sjútvrh. ýmist þvinga eða kaupa menn út úr dagakerfinu í þeim augljósa tilgangi að koma þessu eina sóknarstýrða kerfi við fiskveiðistjórn á Íslandi fyrir kattarnef. Sú fyrirætlan hlýtur að vera mörgum umhugsunarefni vegna fiskveiðistjórnarinnar í heild og af ýmsum öðrum ástæðum. Sóknarkerfi smábáta hefur m.a. gefið kost á að fylgjast með og mæla veiðanleika fisks á grunnslóð og bera saman mismunandi áhrif veiðistjórnar, t.d. með tilliti til brottkasts og vistvænna veiðarfæra. Nú er að störfum nefnd sem á að kanna kosti og galla færeyska fiskveiðistjórnarkerfisins. Tillaga um það kom frá hv. þm. Hjálmari Árnasyni, ef ég man rétt. Nú er hann harðasti talsmaður þess að leggja af hið eina sóknarstýringakerfi sem við lýði hefur verið í landinu. Það er afar athyglisvert að stjórnvöld skuli, áður en starfi nefndarinnar er lokið, ákveða að leggja niður þetta sóknarstýrða kerfi. Hagsmunaaðilar, með LÍÚ í broddi fylkingar og stjórnmálamenn sem dreymir frjálshyggjudrauma í sinni villtustu mynd, hafa ekki unað sér hvíldar fram á þennan dag og verða aldrei í rónni fyrr en hver einasta branda sem syndir um Íslandsmið er orðin einkaeign einhverra útgerðarmanna. Þeir munu ekki láta staðar numið fyrr en krókaaflamarkskerfið verður lagt af líka. Þeir sem ráða þessari vegferð í innsta hring LÍÚ hafa þann staðfasta vilja að tryggja með öllum ráðum að þeir geti sölsað undir sig allan veiðirétt á Íslandsmiðum. Þessir aðilar hafa sýnt, svo ekki verður um villst, að þeir geta ekki sofið rótt meðan einhver hluti flotans er utan seilingarfæris umbjóðenda þeirra og undir öðrum reglum, þótt lítið sé. Vegna þessa er engu eirt og allt er lagt í sölurnar til að slátra síðasta frjálsræðinu í útgerð á Íslandi, þótt það hafi í raun engu skipt fyrir heildarstjórn veiðanna. Það kom glöggt fram við umfjöllun um málið, þegar forstjóri Hafrannsóknastofnunar var spurður um áhrif breytilegra veiða dagabáta og ráðgjöf stofnunarinnar um heildarveiði, að á þá ráðgjöf hefur þetta nánast engin áhrif. Fjölmargir aðilar sendu inn athugasemdir og álit á þessu frumvarpi og hv. formaður nefndarinnar las þá runu upp áðan. Þeir voru nánast allir á móti því fyrirkomulagi sem hv. formaður mælti fyrir. Þeir voru reyndar að gefa álit á fyrra frumvarpinu sem hæstv. ráðherra lagði fram. Öll voru álitin nær einróma í þá átt að frumvarpið mundi þýða endalok dagakerfisins, að það mundi hafa miklar og alvarlegar afleiðingar fyrir margar smærri sjávarbyggðir og tefla í vanda atvinnu margra útgerðarmanna í þessum flokki og fólks í byggðum sem notið hafa góðs af útgerð þeirra. Áhrifin eru nákvæmlega þau sömu af því frv. sem nú liggur fyrir. Á því er ekki vafi. Eftir umfjöllun um málið í nefndinni ákvað meiri hlutinn að skárra væri að ganga hreint til verks og slá dagakerfið endanlega af. Frumvarpið var endursamið í snatri í gær, á hnjánum á hv. þm. Guðjóni Hjörleifssyni eftir því sem hann segir sjálfur, en hann sagðist hafa verið á staðnum. Smábátaeigendur eða forsvarsmenn þeirra voru kallaðir til í einhvers konar rústabjörgun undir þeim formerkjum að ekki væri til neinn kostur sem tryggt gæti dagakerfið til framtíðar. Þetta voru þau býti sem þeir urðu að semja undir eða öllu heldur reyna að hafa áhrif á hvað mundi standa í plagginu að lokum. Undir þeirri nauðung voru forsvarsmenn þessa bátaflota þvingaðir til að taka þátt í vinnu við þá útgáfu málsins sem liggur fyrir í breytingartillögu meiri hlutans. Landssambandið hafði unnið af heilindum og haft í því sérstaka sóknardaganefnd að ræða við stjórnvöld um framtíð sóknardagakerfisins. Með því var það að framfylgja stefnu félagsmanna sinna, sem samþykkt hafði verið á fundum um allt land. Sjávarútvegsráðherra hélt þessum mönnum uppi á kjaftæði sem enga þýðingu hafði því að hann ætlaði greinilega í ljósi síðustu atburða allan tímann að leggja kerfið af. Fáeinir útgerðarmenn úr þessum bátaflokki gerðu harða hríð að kerfinu með baráttu fyrir því að breyta veiðireynslu sinni í kvóta. Þeir voru leiddir fram, eins og sérstakir fulltrúar félaga sinna, á fundi í sjútvn. og fengu þar lengstan tímann af öllum til að fara yfir það hve hörmulegt væri að vera í þessu kerfi. Þessir aðilar færðu þau rök helst fyrir því að leggja kerfið af að þeir vildu geta róið allt árið. Verði dagakerfið tekið upp eins og minni hlutinn vill gera og þeim sem veiðar stunda í því kerfi skapaður traustur rekstrargrundvöllur er ekkert sem festir útgerðarmenn sem vilja haga atvinnu sinni með öðrum hætti í kerfinu. Þeir geta selt bátana og fjárfest í öðrum fiskveiðikerfum í staðinn. Það hefur alltaf verið hægt og verður auðvitað hægt aftur ef settur verður botn í kerfið og því sköpuð einhver framtíð. Loforð og svardagar þingmanna stjórnarflokkanna um að tryggja framtíð þessa bátaflokks eru með þessum vinnubrögðum svikin með einstæðum hætti. Áhrif þess á byggðarlög, sérstaklega á norðvesturhorni landsins, að leggja þetta fiskveiðikerfi af eru ófyrirsjáanleg en þau verða augljóslega mikil í mörgum smáum sjávarbyggðum. Varla getur kúvending stjórnmálamanna í þessu máli talist í samræmi við yfirlýsingar um að nú sé komið að því að hið opinbera styrki þessi svæði. Er þetta byggðaátakið fyrir norðvesturhorn landsins sem hér er verið að kynna. Minni hlutinn leggur til í sérstöku þingskjali að gerðar verði breytingar á frumvarpinu sem miðast við að tryggja útgerðarmönnum dagabáta rekstrargrundvöll til framtíðar og að kerfinu verði viðhaldið í heild áfram. Í tillögunni er gert ráð fyrir því að sama viðmiðun verði notuð um heildarveiði og hefði verið ef allir útgerðarmenn dagabáta hefðu valið þann kost, sem er í fyrsta frumvarpinu, að vera kyrrir í kerfinu. Útgerðarmönnum yrði hins vegar ekki gefinn kostur á því að fara með aflareynsluna út úr kerfinu og eyðileggja það eins og ráðherra ráðgerði. Þá eru lagðar til breytingar á veiðistjórn sem munu tryggja stjórn á heildarveiði bátanna og að hún verði með sem minnstum sveiflum. Þess vegna er gert ráð fyrir fimm ára viðmiðun við ákvarðanir um dagafjölda. Gerð er tillaga um að bátar fái ekki að hafa fleiri rúllur um borð en fimm. Einnig er lagt til að sóknardögum fjölgi um næstu fiskveiðiáramót í 22 og að þeim verði fjölgað eða fækkað í samræmi við meðalheildarafla bátanna í flokknum miðað við fimm ára viðmiðunartímabil en að viðmiðunin verði þó aldrei lægri en aflinn var í tonnum á fiskveiðiárinu 2002/2003. Þá er gerð tillaga um að hömlur á hestaflatölu bátanna verði nokkru rýmri en frumvarpið gerði ráð fyrir og að þær komi til framkvæmda um leið og lögin öðlast gildi, annars verði lögin afturvirk gagnvart þeim sem hafa nú þegar hafist handa um vélaskipti. Öflugar vélar eru mikið öryggistæki í bátum og geta skipt sköpum ef þessi litlu fley þurfa að forðast skyndilegar veðrabreytingar. Þá lagt til að 3. gr. frumvarpsins falli brott en hún fjallar um flutning bátanna úr dagakerfinu yfir í krókaaflamarkskerfið. Jón Bjarnason, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. En undir nál. rita auk mín hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson, Kristján L. Möller og Jón Gunnarsson. Virðulegur forseti. Við flytjum síðan breytingartillögu á þskj. nr. 1804. Hún er svona: ,,1. Við 1. gr. a. Í stað orðsins ,,fjórar`` í a-lið komi: fimm. b. Efnismálsgrein b-liðar orðist svo: Á fiskveiðiárinu 2004/2005 skal fjölga leyfilegum sóknardögum hvers báts um 16% frá þeim sóknardagafjölda sem bundinn var hverjum báti í lok fiskveiðiársins 2003/2004. Sóknardögum skal fjölga um heila daga og broti sleppt. Eftir fiskveiðiárið 2004/2005 skal sóknardagafjöldi einstakra báta óbreyttur nema sem leiðir af flutningi sóknardaga milli báta og breytingum á vélarstærð báta og brúttótonnastærð þeirra samkvæmt ákvæðum þessarar greinar. Þó skal endurskoða leyfilegan fjölda sóknardaga í upphafi hvers fiskveiðiárs og skal úthlutuðum sóknardögum einstakra báta fækkað eða fjölgað í sama hlutfalli og meðalheildarafli sóknardagabáta á næstliðnum fimm fiskveiðiárum fer yfir eða undir heildarafla sömu báta á fiskveiðiárinu 2002/2003. Þar til fimm ára viðmiðunartímabilinu verður náð frá og með fiskveiðiárinu 2002/2003 að telja skal bæta við jafnmörgum viðmiðunartölum fiskveiðiársins 2002/2003 og á vantar. Þó skal viðmiðunin aldrei verða lægri en sá grunnur sem fiskveiðiárið 2002/2003 gefur. c. c-liður orðist svo: Á eftir 3. málsl. 4. mgr. koma tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Verði breytingar á skráðri hestaflatölu vélar miðað við gildistöku laganna þannig að heildarvélaraflið aukist skal leyfilegum dögum viðkomandi báts fækkað á þann hátt að verði heildarafl vélar eftir breytingar meira en 200 hestöfl rýrast sóknarheimildir um eina klukkustund fyrir hver 10 hestöfl aukningar vélaraflsins. Séu sóknardagar fluttir til báts með meira vélarafl en bátur sá er búinn sem sóknardagar eru fluttir frá skerðast sóknardagar með sama hætti og segir í þessari grein. 2. 3. gr. falli brott.`` Hæstv. forseti. Við höfum gert gerum tilraun til að ná samstöðu á Alþingi um að að vernda þetta kerfi áfram og skapa því heilbrigðan rekstrargrundvöll í takt við aflagrunn sem hægt er á að byggja. Það er hægt með þeim aflagrunni sem hæstv. ráðherra setur inn í frumvarp sitt. Það var hins vegar ekki hægt með þeirri aðferð sem hann notar, þ.e. að gefa mönnum leyfi til að flytja veiðireynsluna út úr kerfinu og eyðileggja það, sem var auðvitað fullkomlega meðvituð ákvörðun af hálfu hæstv. ráðherra. Það er alveg ljóst eftir atkvæðagreiðsluna í desember um 23 dagana og miðað við aðdraganda þessa máls að ef menn sem gáfu stórar yfirlýsingar á fundum í Norðvest. a.m.k., það þarf ekki fleiri til, mundu standa við þær væri meiri hluti fyrir því að fara leiðina sem við lýsum hér. Það veldur mér miklum vonbrigðum að þeir menn sem sóru heitast að þetta kerfi skyldi lifa áfram virðast nú ætla að hlaupa í hitt liðið, af einhvers konar nauðung sem virðist stunduð í sölum Alþingis eða bakherbergjum öllu heldur. Það er ljóst að menn hljóta að fara gegn sannfæringu sinni ef ekki á að standa við þau orð sem voru svo skýr á þeim fundum sem ég var að vísa til. Þeir voru fleiri en einn og fleiri en tveir. Ég held að það þurfi að útskýra það býsna rækilega fyrir fólki, ef það er greinilega meiri hluti á Alþingi fyrir tillögu eins og þessari, hvar menn standa varðandi stóru orðin um að tryggja framtíð kerfisins. Menn þurfa að útskýra það rækilega í umræðunni hvernig á því stendur að þeir hafa skipt um skoðun, sem þeir hafa sannarlega gert. Ég ætla ekki að halda lengri ræðu. Ég tel betra að fleiri komist að en ég og fari yfir ýmislegt sem tengist þessari umræðu, bæði frá síðustu kosningum og raunar fyrir þá tíð líka. Það verður fróðlegt að hlusta á útskýringar manna á þeirri nauðungarleið sem þeir virðast ætla að ganga í þessu máli.

Herra forseti. Það er eðlilegt að um þessi mál sé fjallað, svo miklir hagsmunir sem eru í húfi og varða þetta mál. Ég hef hlustað með athygli á ræðu hv. þingmanns og get sagt að ég tek undir margt af því sem hann hefur fram að færa í málinu, og annað ekki. Það er eins og gengur. Athyglisverðast þótti mér að fylgjast með brtt. og fá útskýringar á því hver valkosturinn í stöðunni væri að mati stjórnarandstöðunnar frá þeirri niðurstöðu sem varð hjá meiri hluta sjútvn. Ég vek athygli á því að munurinn á því aflamagni sem er í boði fyrir þennan bátaflokk er ákaflega lítill. Samkvæmt tillögum meiri hluta sjútvn. stendur þessum bátaflokki til boða tæplega 10 þús. tonna veiði. Samkvæmt tillögum minni hlutans eða stjórnarandstöðunnar eru það 11 þús. tonn. Þar er miðað við 11 þús. tonn. Það er ekki nema þúsund tonna munur, þ.e. 10%. Þetta sýnir auðvitað hve lítið svigrúmið er og hve stutt er á milli stjórnarandstöðu og stjórnar að þessu leyti. Í öðru lagi finnst mér athyglisvert að í þeirri útfærslu á sóknardagakerfi sem stjórnarandstaðan býður upp á skuli ekki boðið upp á 23 daga. Þar er ekki boðið upp á 23 daga heldur 22. 

Hæstv. forseti. Stutt á milli, segir hv. þm. Sannleikurinn er sá að með tillögu hæstv. ráðherra var tilboð upp á rúm 11 þús. tonn. Viðmiðanirnar á undanförnum árum hafa verið 2.100 tonn og þess vegna hafa dagarnir hrunið af þeim bátum sem hafa verið í þessu kerfi. Ég tel alveg raunhæft að miða við þetta. Þetta er raunverulegur afli þessara báta á síðustu árum og það er raunhæft að stjórna þeim innan þess heildarafla sem þarna er um að ræða. Það er rétt að út úr þeim útreikningi sem við settum þarna fram kæmu 22 dagar. En þeim getur bæði fjölgað og fækkað eftir aflabrögðum báta. Ég tel skynsamlegt að miða við fyrirkomulag eins og við erum þarna að leggja til. Okkur datt ekki beinlínis í hug að menn væru tilbúnir til að ganga lengra en hér er gengið með pott handa þessum bátaflokki. Kannski létum við okkur detta það í hug að menn væru tilbúnir til að skoða þetta vandlega vegna þess að þessi leið tryggir kerfinu framtíð. Hin leiðin sem þarna er um að ræða hefur verið reynd áður. Það hefur áður verið settur kvóti á smábáta hér á landi. Hvar eru þeir núna? Þeir hurfu. Þeir gufuðu upp. Menn ættu að skoða hvað gerðist þegar aflamarkið var sett á smábátana á sínum tíma. Það eiga menn eftir að sjá að að einhverju leyti mun svipað eiga sér stað við þessar aðfarir. Það munu gufa upp æðimargir bátar, gufa upp störf og landaður afli dragast mikið saman á mörgum stöðum.

Herra forseti. Kjarni málsins í þessu sambandi er sá að stjórnarandstaðan treystir sér ekki til að koma fram með tillögu um sóknardagakerfi með gólfi í 23 dögum. Ég hef sannfærst um að það væri enginn þingmeirihluti fyrir því takmarki sem við höfum margir stefnt að. Þessi tillaga stjórnarandstöðunnar staðfestir það mat mitt að það er ekki þingmeirihluti fyrir því að ná fram sóknardagakerfi með gólfi í 23 dögum. Þessi tillaga er með þaki í 22 dögum vegna þess að dögunum mun aldrei fjölga. Sóknarmáttur þessa dagaflota er í dag það miklu meiri en fyrir tveimur árum að flotinn mun óhjákvæmilega veiða töluvert meira en þessi 11 þús. tonn. Það verður aldrei öðruvísi en svo að dögum fækki. Það vita hv. þm. Þeir verða að meðaltali á bilinu 15--16 þegar fram í sækir, a.m.k. spái ég því miðað við þessa útfærslu. Þetta staðfestir þá stöðu sem menn eru í og þeir leggja fram tillögur sem eiga að hafa það að markmiði að tryggja að heildarafli fari ekki yfir tilgreind markmið. Ég tek eftir því að stjórnarandstaðan er sammála því að hafa eigi stjórnina með þeim hætti að árlegur afli fari ekki yfir tilgreind mörk. Það er ekki nema 10% munur á þeim tölum sem stjórnarandstaðan og stjórnarliðið leggur til. Munurinn á þeim hugmyndum sem uppi eru um heildarveiði er því ótrúlega lítill.

Hæstv. forseti. Mér fannst þetta eins og hverjir aðrir útúrsnúningar. Það er býsna mikill munur á því að þessi floti hafi 11--12 þús. tonn til skiptanna frekar en 2.100 tonn eins og var. Ég held að hv. þm. þurfi að leita sér að skárri rökum ef hann ætlar að verja sig. Hann greiddi atkvæði gegn tillögu um 23 daga fyrir áramótin og nú erum við að leggja til að dagarnir verði 22 en að þeim geti fjölgað og fækkað, að stýrt verði eftir þeim potti sem þar er til staðar. Þetta er veiðireynsla bátanna frá árinu 2002--2003. Það var eitt besta veiðiár þessara báta í sögunni. Ég er sammála því að það er ekki pólitískur möguleiki á því eins og er að ná botni í dagakerfið nema með gólfi í veiðina. Hvernig ætla menn að stýra í sóknarkerfi öðruvísi en láta dagana breytast eftir veiðinni? Við höfum tekið þann kost að láta dagana breytast miðað við fimm ára meðaltal þannig að sveiflurnar verði jafnaðar út, sem er miklu skynsamlegra en gera það sem hæstv. ráðherra lagði til í sínu frumvarpi. Þar áttu dagarnir að gufa upp á einu ári, enda var gert ráð fyrir því að öll veiðireynsla sem einhverju máli skipti færi út. Kerfið hefði auðvitað gersamlega þurrkast út á auga lifandi bragði, það hefði enginn þolað við í því. Ég verð að segja eins og er að það verður gaman að hlusta á hv. þm. útskýra hringsnúninga sína í þessu máli. Hvernig ætlar hann að útskýra það fyrir þeim sem sóttu fundina, hlustuðu á hann og trúðu því að hann ætlaði sér að sjá til þess að dagakerfið yrði áfram til heilla fyrir byggðarlögin á Vestfjörðum?

Hæstv. forseti. Ég vildi hnykkja á atriði úr ræðu hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni. Hann var að tala um að ýmsir þingmenn hefðu lofað ýmsu á fundum hingað og þangað um landið. Fyrr í dag var ég að athuga þetta. Það eru til margar blaðagreinar á netinu og ýmsar ræður og greinar sem menn hafa skrifað. Það er hægt að finna ótal dæmi þess að þeir stjórnarþingmenn, sem nú hafa lagst á sveif með þessu hroðalega frumvarpi eða þessum hroðalegu breytingartillögum, hafa verið með mikinn fagurgala árum saman um mikilvægi þess að verja smábátaflotann með ráðum og dáð, verja dagaflotann og helst reyna að færa þeim flota aukinn sóknarmátt. Þeir hafa aldrei minnst á kvóta, aldrei nokkurn tímann, fyrr en í gær. Þá fyrst kom það eins og hvít kanína upp úr hatti. Kvóti á alla línuna. Ég vildi að þetta kæmi fram. Ég hef fjölda sönnunargagna og mun fara yfir það nánar í ræðu minni. Þegar ég er búinn að því munu þessir menn standa berstrípaðir eftir.

Forseti vill taka fram að andsvar skal beinast að máli ræðumanns en ekki að andsvörum annarra þingmanna.

Hæstv. forseti. Ég hafði nú alltaf gert ráð fyrir því að umræðan sem er fram undan yrði bæði fróðleg og skemmtileg. Hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson hefur lýst því yfir að hann ætli að skemmta okkur með upplestri úr ýmsum ræðum þingmanna sem gefið hafa yfirlýsingar um að til framtíðar yrði kerfið varið með öllum tiltækum ráðum. Ég hef ekki haft fyrir því að taka þá hluti saman. Ég veit hins vegar að margt af því tagi er til á myndböndum, í blaðagreinum og með ýmsum hætti. Þeir sem leggja það á sig geta fundið því stað sem ég var að segja áðan, að það verður býsna kátlegt að sjá menn, sem gefið hafa slíkar yfirlýsingar, greiða atkvæði gegn þeirri brtt. sem við höfum við frv. Hér er sannarlega á ferðinni niðurstaða, ef hún fengist í gegn í sölum Alþingis, sem væri bærilega viðunandi fyrir kerfið sem heild. Í framtíðinni ætti það sem sagt að geta haldið áfram. Síðan geta menn ef til þess er vilji, eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson nefndi áðan, bætt inn í þetta kerfi. Hæstv. núverandi sjútvrh. verður ekki alltaf við völd í ráðuneytinu og það getur verið að einhver annar í því embætti mundi hafa áhuga á að styrkja meira vistvænar veiðar á grunnslóð og beita öðrum aðferðum við veiðistjórn en bara kvótakerfinu, eins og LÍÚ vill hafa það.

Hæstv. forseti. Við stjórnarandstöðuþingmenn höfum lagt fram tillögu varðandi þetta mál. Sú tillaga gengur út á að búa til eðlilegan valkost til að viðhalda sóknarkerfi smábátanna sem verið hefur við lýði á undanförnum árum. Við leggjum til í brtt. að hér verði viðhaldið sóknarkerfi. Sú tillaga sem meiri hluti nefndarinnar hefur flutt er hins vegar um að taka eingöngu upp kvótakerfi og leggja algjörlega af sóknarkerfi. Við leggjum til að því verði hafnað. Frammi fyrir þessum tveimur tillögum mun þingheimur standa og þurfa að taka afstöðu. Það kemur að því að þeir sem hér hafa lýst því yfir að þeir vildu viðhalda sóknarkerfinu og tryggja það þurfi að taka afstöðu til þess hvora tillöguna þeir styðji. Þá reynir á það hvaða meining hefur fylgt yfirlýsingum margra stjórnarþingmanna sem hafa á undanförnum vikum, missirum, mánuðum og árum, haldið því fram að akkur væri í því að viðhalda sóknarkerfi smábátanna og talið það skipta miklu máli fyrir byggðir landsins. Málið snýst ekki eingöngu um að velja á milli sóknarkerfis og kvótakerfis. Margir hv. þm. hafa fjallað um að málið snúist líka að miklu leyti um hvaða áhrif fiskveiðistjórnin hefur, útfærsla hennar, annars vegar á nýtingu auðlindarinnar og hins vegar á lífið í landinu. Það er ekki svo, þótt hv. þm. Hjálmar Árnason hafi látið í það skína í sjónvarpinu, að það sé bara verið að tala um hagsmuni 300 manna og þar af hóps manna sem taldi sig hafa þokkalega góða veiðireynslu og vildi fá aflamark, kvótaúthlutun og losna út úr dagakerfinu með fleiri milljónir í vasanum. Þeir fá meira út úr því að selja frá sér en þeir hafa möguleika á að afla, með því verðlagi sem verið hefur á dögum og sóknardagabátum. Ég hygg, hæstv. forseti, að sóknardagabáturinn, eins og hann hefur verið verðlagður á undanförnum árum með þá daga sem hann hefur haft, hafi verið á bilinu 25--35 millj. kr., svolítið eftir stærð bátanna og afkastagetu. Hins vegar má vafalaust leiða líkur að því að það breytist þegar búið er að úthluta þeim kvótum sem ráð er fyrir gert í tillögum meiri hlutans, sem er bara nánari útfærsla á tillögu hæstv. sjútvrh. Tillaga hæstv. ráðherra var í raun sú að val yrði um raunhæfan möguleika á að velja kvótakerfið, kvótaúthlutunina. Valkostur sóknardaganna var eingöngu þannig útfærður að áfram var talið niður, úr 18 dögum niður í 17 og koll af kolli. Ég tók fram í upphafi, þegar við vorum að ræða tillögur sjútvrh. og þakkaði honum fyrir, að hæstv. ráðherra tók þó á sig rögg og viðurkenndi að viðmiðun þessa flota hefði í áranna rás verið alröng, þ.e. að nota hina gömlu viðmiðun upp á 2 þús. tonn. Hann lagði til að hér yrði tekin inn ný viðmiðun og fiskveiðiárið 2002/2003 yrði þar notað sem viðmiðunargrunnur. Eins og menn vita þá gefur það 11 þús. tonna viðmiðun. Ef valkosturinn í sóknardagakerfinu hefði verið jafngildur að öðru leyti varðandi dagafjöldann hefðu menn mátt eiga von á fleiri dögum. Margir gerður sér vonir um 23 daga og Landssamband smábátaeigenda var búið að bjóða niður fyrir þá tölu. Ég hygg að þeir hafi verið komnir niður í 21 dag í hugmyndum sínum. En þá hefðu menn kannski verið að tala um svipaða eða sambærilega kosti. Viðmiðunargrunnurinn í því hefði þá verið yfir 11 þús. tonn. Það hefði verið betri niðurstaða í málinu. Ef allir hefðu valið sóknardagakerfi, í takt við ósk Landssambands smábátaeigenda til margra ára og samþykktir stjórnarfélaga þess sambands vítt og breitt í kringum landið til margra ára, hefði niðurstaðan verið sú að viðmiðun dagabátanna hefði verið rúm 11 þús. tonn. Það væri ekki lakur kostur í sóknardagakerfi að hafa þá viðmiðun. Hvers vegna erum við þá svona mikið á móti því að fara yfir í aflamark með þetta kerfi? Hvers vegna teljum við að betra væri að viðhalda sóknardagakerfinu? Fyrir því eru mörg rök. Í fyrsta lagi hefur það sýnt sig að endurnýjun hefur verið nokkur innan dagabátakerfisins á undanförnum árum. Þar hafa ungir og duglegir menn komist inn og reynt að takast á við að gera betur en þeir sem fyrir hafa verið í kerfinu og eru margir hverjir við aldur. Það hefur ekki verið jafndýrt og kaupa sig inn í dagakerfið eins og inn í kvótakerfið. Þar í liggur geysilegur munur og í því liggur auðvitað endurnýjun. Í kerfinu felst einnig að með sóknardagakerfi smábátanna fáum við ákveðna mælingu á aflamagn á miðunum við landið, með dreifingunni á fiskimiðunum á grunnslóðinni. Við notum aðferðir eins og togararall og netarall sem hvor tveggja eru sóknartengdar útfærslur. Við reynum með því að mæla ástand þorskstofnsins. Það má halda því fram með fullum rökum að sóknardagakerfi smábátanna hafi verið sjálfvirk mæling á aflamagni á grunnslóð og dreifingu aflans við landið. Enn einn kostur sem fylgir sóknardagakerfi er sá að afli sem kemur á króka, þar sem ekki er skammtaður tonnafjöldi, sýnir árganga í veiðinni. Sá afli sem á krókana fæst kemur að landi. Því miður er það fylgifiskur kvótakerfanna að þar velja menn úr aflanum. Það er staðreynd að ef svo fer að þetta kerfi verður samþykkt, kvótakerfi yfir handfærabátana, þá mun aflasamsetning þeirra breytast. Það verður óvenjugóður fiskur á handfæramiðunum á næstu árum og samsetning handfæraafla verður önnur en verið hefur. Ég spyr auðvitað, eins og ég spurði í sjútvn.: Hvernig ætlar Hafrannsóknastofnun að bregðast við því að hafa ekki lengur sóknarmælinguna, þessa árgangamælingu á grunnslóðinni? Hvaða aðferðir á að taka upp? Ég varpa þessu til hæstv. sjútvrh. Mun hæstv. sjútvrh. beita sér fyrir því að tekið verði upp sérstakt sóknarrall á grunnslóðinni? Hvernig hyggst hann útfæra það til að mæta og bæta í þann gagnagrunn sem ella hverfur með því að aflasamsetningin verður önnur og breytist? Útgerðarmynstrið á handfærabátum mun breytast. Það liggur alveg ljóst fyrir. Þeir sem hafa minni heimildir og ekki burði til að ná sér í meira munu breyta útgerðarmynstri sínu og ekki endilega fylgja fiskigöngunum eins og verið hefur. Það hefur hins vegar verið kappsmál manna í sóknardagakerfinu að fylgja fiskigöngunum, hvort sem þær hafa verið á Breiðafirði, út af Vestfjörðum, á Húnaflóa, við Grímsey eða austur undir Langanesi. Menn róa á þeim árstímum sem fiskurinn er þéttastur og best að ná í hann, sem er auðvitað björt sumarnóttin. Það er einfaldlega þannig að menn fiska ákaflega lítið á handfæri í svartasta myrkri þótt hv. þm. Hjálmar Árnason hafi haldið því fram í sjónvarpsviðtali fyrir þjóðina að það væri mikill akkur í því að geta stundað þetta hvenær sem er á árinu. Reyndin er sú, hæstv. ráðherra, að menn fiska frekar lítið á handfæri í svartasta skammdeginu meðan myrkur er mestan hluta sólarhringsins. Það er ein fisktegund sem veiðist ágætlega í myrkri, þ.e. smokkfiskur. Hann hefur ekki komið lengi enda er hann utan kvóta. Það væri kannski ráð að setja hann í kvóta. Þá gæti e.t.v. farið að veiðast einhver smokkfiskur, hæstv. ráðherra. Það er vandræðagangur að hafa svona tegundir utan kvóta sem geta farið að veiðast allt í einu og segja ekki ráðherranum einu sinni frá því.

Munaðarlausar tegundir.

Mig langar til að leggja aðra spurningu fyrir hæstv. ráðherra: Hefur einhvers staðar verið gefið undir fótinn með að innan skamms tíma eftir að kvótakerfið er sett á muni kerfin sameinuð, þ.e. krókaaflamarkskerfið og aflamarkskerfið? Ég verð að segja að maður verður hugsi við að hlusta á viðbrögð forustumanna LÍÚ, þegar þeir segja: Það er þó skárra að ljúka þessu svona og ætli við verðum ekki að reyna að kyngja þessu. --- Ef ég þekki forustu LÍÚ rétt þá býst ég við að á bak við þau orð séu loforð um að stórgreifarnir geti fengið að kaupa smágreifana, nákvæmlega eins og gerðist eftir 1990 þegar 10 tonna bátarnir voru kvótasettir og afli þeirra keyptur upp. Sá floti minnkaði um meira en helming á örfáum árum. Hið sama gerist í þessu kerfi. Þeir sem telja sig vel að því komna nú að hætta, eftir að kvótasetningin kemur á, munu selja og taka peningana sína. Það er verið að hengja upp gulrót fyrir menn í þessu kerfi. Því miður tók sjútvrh. það óheillaspor að hafa ekki gulræturnar jafnstórar beggja vegna, annars vegar í kvótakerfinu og hins vegar í sóknardagakerfinu. Hann hengdi upp ofvaxna gulrót kvótamegin en kettling hinum megin.

Er þetta ekki bara rófa?

Ég veit ekki hvort ráðherrann þekkir mun á gulrót og rófu. Ég veit að hann er vel menntaður í líffræði en mér er ekki alveg kunnugt um garðyrkjuhæfileika hæstv. ráðherra. Ég vona að hæstv. ráðherra svari mér hreinskilnislega. Er það svo að stefnt sé að því að innan eins til tveggja ára verði kerfin sameinuð? Er það þess vegna sem forustumenn LÍÚ eru svo hógværir núna að þeir vilja kaupa sér þann frið, enda telja þeir að auðvelt verði að kaupa upp þá kalla sem fara að selja 30--50 tonn af þorski. Það var auðvelt þegar smábátaflotinn var kvótasettur á sínum tíma, fyrir hina stærri að kaupa upp þá aðila. Ég vonast til að hæstv. ráðherra, þótt hann hafi ekki verið orðinn sjávarútvegsráðherra í þá tíð, þekki þá sögu og hafi kynnt sér hana. Hvað varð um þann aflamarksflota sem þá var kvótasettur? Honum var nánast eytt. Hæstv. ráðherra hlýtur að sjá að við erum annars vegar að setja upp valkost með brtt. okkar í stjórnarandstöðunni. Menn geta tekið afstöðu til þess hvort þeir vilji sóknardagaútfærslu sem eðlilegan valkost. Í desember felldu stjórnarþingmenn tillögu um 23 daga. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hefur sagt í ræðustól að hann gæti vel hugsað sér að styðja sóknarútfærslu enda hefði hún einhver slík markmið að litið yrði til takmarkandi aðgerða. Hann taldi að menn yrðu að horfa til raunveruleikans, ef ég man rétt efnistökin í ræðu hans um það. Ég minni líka á að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sagði fyrir nokkru, þegar við vorum að ræða þessi mál, að að sjálfsögðu vildi hann viðhalda sóknarstýringarkerfi en þá yrði að vera til staðar takmörkun sem byggi til grunn að því að hafa nokkra stjórn á heildarveiðinni. Það er rétt að ég þakki ráðherra aftur fyrir það, eins og ég gerði í upphafi máls míns við 1. umr., að hann hefur ákveðið að taka upp nýtt viðmið fyrir þennan flota sem gerir það miklu betra og auðveldara að útfæra kerfið. Við í stjórnarandstöðunni höfum lagt til að þessir dagar verði 22 og að notuð verði sú viðmiðun sem ráðherrann stakk upp á en síðan verði notuð viðmiðun upp á fimm handfærarúllur og ákveðin takmörk sett fyrir hestaflastækkun umfram 200 hestöfl. Ég tel að tillagan sem við leggjum nú fram --- sem er öðruvísi en brtt. sem við lögðum fram í desember --- sé þannig orðuð að þeir hv. þingmenn sem hafa sagt að þeir vildu viðhalda sóknardagakerfi geti vart sagt annað en að þau nálgist markmið þeirra, samkvæmt ræðum þeirra og yfirlýsingum. Ég þarf vonandi ekki að minna hv. þingmenn á fundinn 13. september á Ísafirði, undir yfirskriftinni Orð skulu standa. Þar sögðu þingmenn að þeir vildu viðhalda sóknarstýrikerfinu. Ég hef farið yfir þá kosti sem ég tel að sóknarstýrikerfi hafi yfir aflamarkskerfi. Þá kem ég að hlut byggðanna og áhrifum þessa á byggðir landsins. Sóknarkerfið hefur einfaldlega stuðlað að því að menn færu eftir fiskinum þar sem hann er að fá þegar sumarnóttin er björtust. Að langmestu leyti hefur veiðin farið fram á Vestfjarða- og norðvesturmiðum hin síðari ár. Staðir eins og Bolungarvík, Suðureyri, Flateyri, Hólmavík, Drangsnes, Skagaströnd, svo að einhverjir séu nefndir á Vestfjörðum og norðvesturhluta landsins, hafa notið góðs af þessu kerfi. Það hefur verið mikil umsetning þar í löndun og þjónustu við slíka báta. Nú hagar svo til á Skagaströnd að þar hafa menn lagt niður rækjuvinnslu og stofnað til saltfiskvinnslu. Þeir hafa örugglega horft til þess að mikil útgerð hefur undanfarin ár hefur verið frá Skagaströnd á sóknardagabátum, að þar væri tækifæri til að nálgast afla yfir sumartímann á eðlilegu verði til þess að vinna í saltfiskvinnslunni. Þetta skiptir miklu máli fyrir þessa staði. Ég nefni Norðurfjörð á Ströndum þar sem miklum handfæraafla hefur verið landað á undanförnum árum. Sá staður liggur vel við fiskimiðum fyrir handfæraveiðarnar. Það hefur haft mikil áhrif á tekjur hafnarinnar og tekjur þess fólks sem tekið hefur þátt í löndun og þjónustu við flotann og öðru slíku, þótt það sé ekki fiskvinnsla þannig að aflinn sé flakaður eða flattur. En það felst í því ákveðin fiskvinnsla að gera fiskinn hæfan til flutnings þannig að úr honum megi vinna vöru þar sem hann er tekinn til vinnslu. Fiskafli af handfærabátum hefur dreifst víða um landið og komið mörgum byggðum til góða. Það er ljóst, hæstv. forseti, að kvótakerfi hefur ýmsa ókosti. Ég hef talið nokkra þeirra upp. Einn versti ókostur kvótakerfisins í frjálsu framsalskerfi er að menn geta ákveðið að selja eða leigja frá sér aflaheimildir. Ég er viss um að ef svo fer að menn ákveða að fara þessa leið með handfærabátana, að kvótasetja þá, verður þess ekki lengi að bíða að sjómönnum verði boðið upp á að fiska á þessum bátum fyrir þá sem eiga þá gegn því að verðið sem fæst fyrir aflann sé ekki hluti af viðmiðuninni. Þannig hefur það verið í aflamarkskerfinu, hæstv. forseti. Sjómennirnir eru leiguliðar þeirra sem aflaheimildirnar eiga. Þegar fiskurinn er seldur á fiskmörkuðum, þorskurinn kannski á meðalverði upp á 130--140 kr. á kílóið þá er gert upp við sjómennina samkvæmt allt öðru verði. Það er allt önnur tala og þetta veit ég að hæstv. sjútvrh. veit mjög vel. Samtök sjómanna og einnig útverðarmanna hafa verið að ræða þessa stöðu við hæstv. ráðherra. Það liggur fyrir að sjómenn á skipum sem leigja til sín aflaheimildir eru því miður í allt of miklum mæli þátttakendur í að leigja til sín aflann. Þetta er mikið vandamál, hæstv. forseti, og hefur ýmsar afleiðingar, að nota kvótakerfi með framseljanlegum kvóta. Áhrifin af kvótakerfinu eru mikil. Aflasamsetningin verður önnur en ella kæmi að landi í dagakerfinu. Því hefur verið reynt að mæta með aðferðum eins og t.d. þeim að landa fram hjá vigt, svokölluðum Hafró-afla. Vafalaust hefur það bætt eitthvað úr á undanförnum árum og minna verið hent. En það að velja úr aflanum er þekkt meðal sjómanna og þykir ekki lengur tiltökumál. Sjómenn kannast mjög vel við þá stöðu. Hæstv. forseti. Mig langar til að vitna í grein eftir Einar K. Guðfinnsson alþingismann. Hún birtist í Ægi, tímariti um sjávarútveg, 2. tölublaði 2004. Þar er hv. þm. að skrifa um kvótakerfið. Ég vitna í greinina, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við vitum því miður að það eru mýmörg ljót dæmi úr fortíðinni um að uppstokkun og eignabreytingar hafa leitt til þess að kvóti hefur flust úr byggð. Atvinnustarfsemin hefur veikst í kjölfarið með tilheyrandi byggðaflótta og vandræðum. Það er því eðlilegt að sú óvissa sem hefur verið í kringum þessar eignabreytingar hafi valdið kvíða. Við eigum hins vegar ekki að ætla annað en að menn ætli að standa við fyrirætlanir sínar og áfram verði haldið uppi öflugri atvinnustarfsemi með sem líkustum hætti á þessum stöðum líkt og gefið hefur verið fyrirheit um.`` Virðulegi forseti, síðan segir, með yðar leyfi: ,,Þetta leiðir hins vegar í ljós að það er beint samband á milli kvótaþróunar, atvinnutekna og byggðaþróunar í byggðum landsins. Það þýðir ekkert að reyna að halda öðru fram.`` --- Segir þingmaðurinn. --- ,,Menn eru víðs vegar um landið að reyna að verja burðarfyrirtækin í sjávarútveginum til að treysta stöðu byggðanna sinna. Jafnvel staðir sem eiga að mörgu öðru að hverfa gera sér það ljóst að veikari sjávarútvegur veikir byggðirnar. Hér eftir dettur vonandi engum í hug að afneita sambandi byggðaþróunar og sjávarútvegs.`` Svo mörg voru þau orð, hæstv. forseti, en þessi hv. þm. ætlar nú að kvótasetja smábátana. Hann stóð einnig að því að kvótasetja allar aukategundirnar í aflamarkskerfinu þótt fyrirséð væri að ýsuaflinn mundi tvöfaldast eða jafnvel þrefaldast. Allir sem stunduðu sjó vissu að óhemjumikið var af smáýsu á miðunum og því algjör óþarfi hjá hæstv. ráðherra að setja sérstaka kvótatakmörkun á ýsuveiðar. Hvað ýsuna varðar var ekkert annað í gangi en uppbygging stofnsins. Ég vek athygli á því, hæstv. ráðherra, að uppbygging ýsustofnsins átti sér stað undir veiðiálagi smábátanna í frjálsri sókn. Við erum ekki að tala um skjaldbökur sem verða 100 ára, hæstv. forseti. Við erum að tala um ýsu. Ég verð að segja að oft hef ég orðið fyrir vonbrigðum. Maður hefur látið ýmislegt yfir sig ganga án þess að skammast mikið út í aðra þingmenn í Norðvest. En ég verð að segja að ég hef sjaldan orðið fyrir meiri vonbrigðum og þegar hv. þm. Einar K. Guðfinnsson tók að styðja það að kvótasetja aukategundirnar í smábátakerfinu. Þá gekk algjörlega fram af mér. Þessi hv. þm. skrifar grein á því herrans ári 2004 og bendir á að beint samband sé milli kvótasetningar, byggðaþróunar og atvinnutekna á landsbyggðinni. Guð láti gott á vita, en hvers vegna tekur hv. þm. þá afstöðu nú að eðlilegt sé að kvótasetja handfærabátana, þvert á hagsmuni eigin byggðar? Ég verð að segja, hæstv. forseti, að það er ótrúlegt að velja sér slíkt hlutskipti. Í sama blaði eru greinar eftir fleiri þingmenn. Þar eru ágætar greinar eftir hv. þm. Jón Gunnarsson, hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson og einnig grein eftir hv. þm. Kristin H. Gunnarsson. Hv. þm. Kristinn Gunnarsson segir á einum stað, með leyfi forseta, þegar hann talar um að hagkvæmnin sé umdeilanleg í kvótakerfinu: ,,Margt má segja um kvótakerfið bæði gott og vont. Eitt er það sem oftast hefur verið talið því til tekna er að það leiði til aukinnar hagkvæmni. Það er umdeilanlegt svo ekki sé meira sagt. Ekki það að hagkvæmni hafi ekki aukist í greininni undanfarna tvo áratugi. Það hefur greinilega gerst. Heldur hitt að fleiri þættir koma til sem hver og einn stuðlar að aukinni hagkvæmni og án þess að kvótakerfið hafi endilega áhrif þar á. Færa má rök fyrir því að hagkvæmnin hefði þróast með svipuðum hætti þótt ekkert kvótakerfi hefði verið við lýði eða eitthvert allt annað kerfi til að stjórna veiðunum. Tæknivæðing í veiðum og vinnslu sem hefur átt sér stað hefði orðið hvort sem er.`` Hæstv. forseti. Ég undrast að menn sem hafa slíkar efasemdir um kvótakerfið og hafa séð afleiðingar þess á mörgum sviðum, m.a. fyrir byggðir eigin kjördæmis, skuli ætla að fara þá leið sem nú á að leggja í, með kvótasetningu í handfærakerfinu. Ég held að það sé mjög varasamt og muni til lengri tíma veikja byggðirnar. Formaður Framsfl., hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson, sagði eitthvað á þá leið fyrir ekki svo löngu að huga þyrfti sérstaklega að atvinnumálum í Norðvest. Hann taldi komið að því að styðja þar við og efla atvinnustigið. Þetta sagði hann af því tilefni að gert var mikið atvinnuátak á Austfjörðum. Mér sýnist allt ætla að stefna til þess sem menn vonuðu, að þar mundi fólki fjölga og verða uppbygging, að þar yrðu byggð hús og mannlíf og atvinnulíf eflast, að þangað vildi fólk flytja sem atvinnutekjurnar væru til staðar. Mér sýnist allt stefna til þess. Það stefnir því miður ekki í þá átt í Norðvest. og enn síður með þeim breytingum sem hér eru til umræðu. Ef það ógæfuspor verður stigið, að kvótasetja smábátana í dagakerfinu, munu aflaheimildir halda áfram að minnka á Vestfjörðum og draga úr atvinnu í þessum byggðum. Hv. þm. Hjálmar Árnason sagði í sjónvarpinu að það væri ekki nóg að horfa bara á 300 kalla sem verið er að bera á milljónir, sem múta á til að velja. Það er ekki nóg. Fjöldi fólks hefur atvinnu af því að veita bátunum þjónustu. Þessir bátar gera út frá þorpunum og aflinn kemur þar á land. Í óbreyttu kerfi er líklegra að menn veldu sér frekar búsetu á stöðum þar sem gott væri að gera bátana út. Hæstv. forseti. Atvinnuþróunarfélag Vestfjarða tók saman skýrslu árið 2001 um um aflaheimildir á Vestfjörðum og hvernig eignarhald á þeim hefði þróast. Í þeirri skýrslu kemur fram að fiskveiðiárið 1997/1998 voru þorskígildi tæplega 28 þús. á Vestfjörðum. Fiskveiðiárið 2000/2001 voru þessi þorskígildi á Vestfjörðum komin niður í 13 þús. tonn. Aflaheimildirnar og skipin höfðu verið seld í burtu. Það er ljóst, hæstv. forseti, að þróunin í mörgum minni sjávarbyggðunum á Vestfjörðum, t.d. Bolungarvík, eftir að aukategundirnar voru kvótasettar, ýsan og steinbíturinn, hefur orðið til þess að íbúum hefur enn fækkað. Nú er verið að selja þrjár íbúðir í pakka í Bolungarvík á eina milljón, 300 þúsund stykkið. Halda menn að menn séu að gera það af því að ástandið þar sé svo gott? Það er ekki verið að setja 500 millj. kr. frá Íbúðalánasjóði vestur á firði til að byggja upp húsnæði eins og verið er að gera á Austfjörðum.

Fimm milljarðar þar.

Það er ekki verið að því. Það er ekki nóg hjá hæstv. utanrrh. að segja: Nú er komið að Norðvest., og gera svo allt annað. Það er ekki nóg hjá hv. þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna að fara um landið fyrir kosningar, lofa öllu fögru og einnig eftir kosningar, síðast 13. september á Ísafirði, á fundi undir yfirskriftinni Orð skulu standa. En í raun gera þeir allt annað og vega að byggðunum og taka burt atvinnuréttinn frá fólkinu. Fólkið er skilið eftir. Það er verið að úthluta þeim sem kvótaréttinn hafa verðmætum, auknum verðmætum. Það er algjörlega ljóst. Það er ekki verið að horfa á hagsmuni fólksins sem vinnur við þessa báta. Það er ekki verið að horfa á hagsmuni byggðanna. Hvar er byggðastefnan, hæstv. ráðherra? Hvaða byggðastefnu ætla menn að reka í þessu sjávarútvegs- og landbúnaðarkjördæmi, Norðvest.? Það þýðir ekki að reyna að halda því fram að þessar breytingar muni ekki hafa áhrif. Þær munu hafa veruleg áhrif, því miður. Það fé sem nú er borið á smábátaeigendur mun ekki gagnast fólki sem býr í þessum byggðum, venjulegu fólki sem hefur haft atvinnu við að þjóna bátum eða komið að fiskvinnslu. Það mun ekki þjóna hagsmunum þeirra, og það mun ekki hækka húsnæðisverð á þessum svæðum. Það er yfirleitt þannig, hæstv. forseti, að megnið af ævisparnaði venjulegs manns liggur í íbúðarhúsnæði hans. Þegar búið er að taka af honum atvinnuna, gera svæðið sem hann býr á að láglaunasvæði þar sem menn þurfa að treysta á atvinnuleysisbætur eða hafa enga aðra möguleika, þá lækkar íbúðarverðið. Bolungarvík er dæmi um það. Hvar er þá ævisparnaðurinn? Telji menn réttlætanlegt að gefa smábátaeigendum valið um milljónir í vasann þá spyr ég hæstv. sjútvrh., sem er í ríkisstjórninni ásamt hæstv. utanrrh. Halldóri Ásgrímssyni: Hvað hyggjast menn taka sér fyrir hendur til að ekki gangi allt á skakk og skjön í Norðvest.? Það er ekki nóg að byggja upp á Austurlandi og á Norðausturlandi. Það er ekki nóg að við höfum aðeins uppbyggingu í Reykjavík. Það dugir ekki ef menn meina eitthvað með að byggðastefna sé við lýði í landinu. Er það raunverulegur vilji ríkisstjórnarinnar að halda byggð á landsbyggðinni? Það er ekki eftirsóknarvert, virðulegi forseti, að sú þróun aflaheimilda verði sem varð á Vestfjörðum á árabilinu 1997--2001. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur hann engar áhyggjur af því að þannig fari þegar búið er að setja söluréttinn á aflaheimildirnar enn á ný niður í smæstu bátana? Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu lengri, ekki mikið lengri a.m.k. Til gamans vil ég þó að minna á að stundum hafa menn fengið bætur ef þeir hafa orðið fyrir skaða. Í íslenska lagasafninu eru lítil lög frá 1937, um útrýmingu sels í Húnaósi. Þau eru svohljóðandi: ,,1. gr. Veiðifélag Vatnsdalsár skal hafa einkarétt til að útrýma sel úr Húnaósi. Ræður stjórn félagsins mann eða menn til starfans. 2. gr. Presturinn í Steinnesi fái bætur fyrir missi heimatekna vegna selveiði í Húnaósi. Ríkissjóður greiðir bæturnar eins og þær eru metnar.`` Þetta er í lagasafninu, hæstv. ráðherra. Hvaða bætur hyggst ráðherrann bera á borð fyrir fólkið sem sitja mun eftir réttindalaust við þær aðgerðir sem hér er efnt til? Hvaða bætur á að bera á borð?  Ég tók þetta litla dæmi úr lagasafninu til að sýna að það þótti meira en sjálfsagt að bæta prestinum í Steinanesi þann skaða sem hann varð fyrir af því að fá ekki að drepa sel í Húnaósi. En það þykir ekki sjálfsagt að bæta fólkinu á Skagaströnd þann skaða sem það verður fyrir þegar útgerð smábáta þar minnkar um 30--70%, sem ég hygg að muni því miður gerast, hæstv. ráðherra, á næstu 2--3 árum. Að lokum ætla ég að lesa upp ágæta grein sem mér áskotnaðist, með leyfi forseta, eftir Friðrik Á. Hermannsson lögmann. Hún heitir ,,Þrælsótti`` og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Enn á ný halda sjómenn upp á daginn sem kenndur er við þá og þeirra störf í þágu samfélagsins; að draga að landi þjóðarverðmætin sjálf, fiskinn og viðhalda þar með velmegun landans. Vissulega hefur öryggi og aðbúnaður sjófarenda batnað til mikilla muna í áranna rás og sjóslysum fækkað verulega. Hið sama verður þó ekki sagt um starfsöryggi þeirra og tjáningarfrelsi. Hetjuímynd sjómannsins hefur því miður horfið og í stað hennar hefur þrælsótti fest sig í sessi hjá fjölmörgum sjómönnum víða um land. Eins og ég hef ítarlega og ítrekað reifað í Vélfræðingnum og í fjölmiðlum nýverið, hafa sífellt fleiri mál skotið upp kollinum þar sem sjómönnum hefur verið sagt upp störfum eða hótað starfsmissi, sökum afstöðu þeirra eða afskipta af stéttarfélögum og þar með túlkun þeirra á ákvæðum kjarasamninga. Þá hefur komið upp tilvik þar sem vélstjóra var sagt upp störfum þar sem fjölskylda hans vildi ekki búa á útgerðarstað skipsins. Misbeiting valds af þessum toga þrífst á Íslandi í skjóli einokunar örfárra útgerðarjöfra á þjóðarauðæfunum; veiðiheimildunum. Sífellt færri sjómenn þora að andmæla gjörðum herra sinna sem verða stærri og stærri eftir því sem árin líða. Útgerðareiningarnar verða æ ópersónulegri og mannaflinn þýðingarminni í augum útgerðarmannsins, með réttu réttu eða röngu og öll skoðanaskipti háskaleg. Hetjur hafsins finnast nánast einungis fyrir í orði kveðnu enda búið að segja mörgum sjómönnum upp störfum sem hafa neitað að beygja sig fyrir óréttmætum og ómálefnalegum kröfum útgerðarmannsins. Þessi fullyrðing á sér sem betur fer undantekningar en þeim fækkar stöðugt. Satt að segja er ég orðinn þreyttur á því, eftir sjö ára samfellt starf í þágu sjómanna, að gefin séu eftir lög- og kjarasamningsbundin réttindi af ótta við uppsögn. Á fundum sem ég hef átt við sjómenn hafa komið fram fyrirspurnir um tiltekin réttindamál; rétt til launa í veikindaforföllum, til greiðslna vegna vinnu í hafnar- og helgarfríum, um rétt þeirra til að neita þátttöku í að landa afla o.s.frv. Þrátt fyrir að ég hafi afdráttarlaust getað svarað spurningum þeirra um skilyrðislausan rétt þeirra í þessum efnum, hafa þeir ekki fengist til að sækja rétt sinn, sem oft og tíðum varðar hundruðum þúsunda eða milljónum króna. Þeir meta það meira að halda vinnu sinni og aflahæfi en að sækja rétt sinn. Þar að baki liggja ástæður og rök sem ég get ekki metið þeim til lasts. Skýrustu og nýjustu dæmin um hræðslu sjómanna við að sækja rétt sinn um leiðréttingu mála, við greiðslu kjarasamningsbundinna launa, er að finna á Vestfjörðum. Á þeim slóðum hefur hvert tilfellið rekið annað þar sem komið hefur upp úr kafinu að útvegsmenn hafa haft milljónir af sjómönnum sínum með tilgreiningu rangrar skiptaprósentu á launaseðlum eða ranglega uppgefnu aflaverðmæti. Þrátt fyrir að opinberar upplýsingar liggi fyrir um slíkt misferli, frá þeirri skeleggu stofnun Verðlagsstofu skiptaverðs, hefur einungis brot af brotaþolunum sóst eftir leiðréttingu sinna mála. Vafalaust koma þar byggðarsjónarmið við sögu og er hér að finna enn eina afsökun sjómannsins fyrir því að gera ekki neitt. Óttast margir um atvinnuöryggi sitt í kjölfar málshöfðunar, ekki einungis hjá hinni brotlegu útgerð heldur á heilu landsvæðunum. Það er hjákátlegt að hlýða á ,,sannfærandi`` rökstuðning ráðamanna þjóðarinnar um gildi alþjóðasamninga á túlkun og framkvæmd íslenskra réttarreglna þegar það hentar markmiðum ríkisstjórnarinnar. Má hér benda á óhjákvæmilegar skyldur ríkisvaldsins, annars vegar þegar kemur að breyttu fjölmiðlaumhverfi, lagasetningu á Norðurljós með vísan til alþjóðasamþykkta, og hins vegar setningu laga um fækkun vél- og skipstjórnarmanna á íslenskum fiskiskipum, með tilheyrandi minnkun öryggiskrafna á sjó. Síðargreinda samþykktin er að vísu ekki alþjóðasamþykkt þar sem einungis tvær þjóðir hafa samþykkt hana, Danmörk og Rússland, en fjórtán þjóðir þurfa að lágmarki að samþykkja hana eigi hún að teljast alþjóðasamþykkt. Alþjóðasamþykktir eða ekki; nauðsyn þeirra ræðst einvörðungu af duttlungum ráðamanna. Ef efni þeirra er valdhöfunum þóknanlegt öðlast þær gildi hér á landi; annars ekki. Tilvitnun til ákvæða þeirra er tilviljunarkennd og ber óneitanlega merki um hentistefnu og ómerkilegan málflutning sem einungis er til þess fallinn að kasta ryki í augu almennings. Málflutningur af þessum toga stenst í það minnsta ekki lágmarkskröfur rökhyggjunnar; þeir sem falla fyrir honum eru annaðhvort sér í lagi ,,pólitískt`` trúaðir eða ,,afskiptalausir``.`` Í niðurlagi greinarinnar segir, með leyfi forseta: ,,Staða sjómannsins á hinum íslenska vinnumarkaði er sérstök og um mjög margt ólík stöðu annarra launþega. Samkeppni í sjávarútvegi er takmörkuð þar sem einungis er til að dreifa ákveðnu magni veiðiheimilda á hverju fiskveiðiári sem tilteknum hópi manna er falið óskorað vald yfir. Réttur útvegsmanna til uppsagna á skiprúmssamningum sjómanna er aftur á móti takmarkalaus. Óskorað vald fárra aðila yfir þjóðarauðæfunum og óskorað vald þessara sömu aðila til að ráða og reka starfsmenn sína kann aldrei góðri lukku að stýra. Einræðið er algjört en slíku stjórnarfari, hvort sem um er að ræða hægri eða vinstri menn, gefur mannkynssagan ekki háa einkunn. Á sjómannadaginn 2004 er það mitt mat að staða sjómanna hafi versnað til muna enda vegur atvinnuöryggi launþega að mínu mati þyngst þegar réttindi þeirra í heild eru vegin og metin. Sjómenn þora einfaldlega ekki að fara fram á kaup og kjör í samræmi við gildandi rétt hverju sinni af ótta við starfsmissi. Sjómenn bera ekki frelsið og sanngirnina á borð fyrir maka sinn og börn sín; þú étur ekki réttlætið. Við núverandi aðstæður eru því ákvæði sjómannalaga og þeirra kjarasamninga sem í gildi eru á milli Landssambands íslenskra útvegsmanna og sjómannasamtakanna að mestu gagnslaus. Meira þarf til að koma.`` Ég læt þessa tilvitnun nægja, hæstv. forseti. Af þessum lestri má sjá að upp er komin ný réttarstaða með því að færa útgerðarmanninum einokun á því að ráðstafa aflaheimildum. Það hefur haft áhrif á kjör sjómanna. Sú aðgerð sem hér er um að ræða mun hafa áhrif á kjör sjómanna. Hún mun víða hafa áhrif á stöðu landsbyggðarfólks og hún mun vega að atvinnuréttindum og atvinnumöguleikum þeirra. Hæstv. forseti. Ég tel að við fáumst hér við mál sem er einstakt. Við erum í lokaferli þess að kvótasetja alla fiskeigendur á Íslandi, niður í smæstu trillur. Við erum að loka kerfinu og ég er viss um að innan fárra ára, ef svo heldur fram sem horfir og núverandi stjórnarflokkar halda velli, sem ég vona sannarlega að verði ekki framtíð þessa lands, munu þessi kerfi renna saman. Hinir stærri munu kaupa þá smærri. Smærri byggðirnar munu enn veikjast, landsbyggðin mun veikjast. Atvinnulíf og fjölbreytni í þessu landi mun minnka. Byggðastefnan sem hampað er í orði á tyllidögum sem baráttu- og stefnumáli núverandi ríkisstjórnar er úlfur í sauðargæru. Það er ekkert að marka hana.

Frú forseti. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson beindi til mín ákveðnum spurningum sem mér er bæði ljúft og skylt að svara. Í fyrsta lagi spurði hann hvort krókaaflamarkskerfið og aflamarkskerfið yrðu sameinuð innan skamms og hvort vilyrði hefðu verið gefin fyrir því.  Hv. þm. nefndi að eitthvert slíkt vilyrði gæti verið ástæðan fyrir því hve hógværir LÍÚ-menn væru þessa dagana. Ég hef ekki tekið eftir þeirri hógværð og ekki orðið var við hógværðina í skoðunum þeirra á þeim málum sem við vinnum að, hvorki í opinberum yfirlýsingum né persónulegri yfirlýsingum sem ég hef fengið að heyra. Varðandi spurninguna um áhrif á byggðirnar þá er ég ekki sammála þeim forsendum sem hv. þm. gefur sér, að sá afli sem kemur á land frá sóknardagabátunum muni berast að landi á öðrum stöðum en í dag. Ég er ekki viss um að sá vandi verði til, hæstv. forseti, sem hv. þm. er að ræða um. Ég mun reyna að svara því betur í síðara andsvari.

Hæstv. forseti. Ég veit náttúrlega ekki hvaða persónuleg samtöl hafa farið fram milli hæstv. ráðherra og LÍÚ. En hinu hef ég tekið eftir, að það er langt frá því sami hamagangurinn í LÍÚ þessa dagana og var þegar rætt var um línuívilnunina og var þó um minni aflaheimildir að ræða þá en nú er lagt upp með, enda tekur ráðherrann viðmiðunina úr 2 þús. tonnum yfir í 11 þús. tonn. Ég dreg þá ályktun af því, af því að ég þekki þessa menn og samdi við þá í einhverja áratugi, að þeir geri sér vonir um að komast í að kaupa þessar aflaheimildir upp við tækifæri. Ég vona svo sannarlega að hæstv. ráðherra hafi rétt fyrir sér með það að þetta muni ekki hafa þau áhrif sem ég óttast, að veikja mjög byggðirnar. En vítin eru til að varast þau og það er staðreynd að framsal aflaheimilda hefur haft mikil áhrif eins og dæmin hafa sannað. Var ekki síðasta dæmi um það Djúpivogur fyrir austan? Þar áður Raufarhöfn, Seyðisfjörður og Sandgerði. Við gætum talið upp fleiri staði. En eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sagði í grein sinni, sem ég vitnaði í áðan, þá neitar því enginn lengur að það sé beint samband milli framsals, aflaheimilda, byggðaþróunar og atvinnutekna.