Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Jeg býst ekki við, að hv. deild bæti sig neitt á því að hafa langar umr. um þetta mál nú. Það hefir þegar legið fyrir fjórum þingum í röð, og hafa altaf orðið um það langar umræður. En nú má líka ætla, að svo sje fyrnt yfir það atriði, sem mestum deilum hefir valdið, að það komi ekki inn í þessar umr. og tefji því ekki fyrir framgangi málsins að þessu sinni. Það, sem frv. þetta fer fram á, er að heimila ríkisstjórninni, í samráði við stjórn Búnaðarfjelags Íslands, að útvega frá útlöndum milliliðalaust þann tilbúinn áburð, sem landsmenn þurfa. Það munu allir vera sammála um það, að auka þurfi ræktun landsins. En það verður ekki gert, nema með því að nota allmikið af tilbúnum áburði, því að húsdýraáburður er ekki svo mikill til í landinu, að hægt sje að auka ræktunina í stórum stíl með honum. Nefndin hefir ekki getað orðið sammála um frv. þetta. Minni hl., hv. 6. landsk. (JKr), telur sig ekki geta gengið inn á þá stefnu, sem það byggist á. Aftur á móti felst meiri hl. á frv. eins og það kemur frá hæstv. stjórn, að undanteknu því, að hann vill takmarka heimild þá, sem felst í 2. gr. þess, að greiða megi úr ríkissjóði farmgjald áburðarins, við árin 1929, 1930 og 1931. Það er vitanlega ekkert því til fyrirstöðu, að heimild þessa megi framlengja að þessum tíma liðnum, en þá verður fengin reynsla til þess að byggja á, hvernig þetta gefst, og þá má taka til yfirvegunar, hvort þessu skuli haldið áfram eða ekki. Kostnaður sá, sem frv. þetta kemur til með að hafa í för með sjer, er lagður á ríkissjóð, til þess að ýta undir bændur með að kaupa tilbúinn áburð. Er það sambærilegt við verðlaun, sem veitt eru t. d. fyrir jarðabætur o. fl. Fyrir hönd meiri hl. vil jeg taka það fram, að þar sem svo hagar til eins og t. d. í Skaftafells, Mýra- og Borgarfjarðarsýslum, að skip Eimskipafjelagsins geta hvergi komið, þá lítum við svo á, að stjórninni sje heimilt að greiða flutningsgjald fyrir áburðinn á milli hafna til þessara staða, ef ekki er um gegnumgangandi „fragt“ að ræða. Það er nú að vísu svo, að í Skaftafells- og Rangárvallasýslum kemur altaf skip frá útlöndum á vorin með vörur til sýslubúa, en þar sem það kemur seint að vorinu, er ekki víst, að áburðurinn geti komið að notum, ef hann er sendur með því skipi. Að sjálfsögðu gildir það sama um aðra staði á landinu, sem líkt er ástatt um, að þeim verði veitt ívilnun á flutningsgjaldinu á milli hafna, en ekki vegna landflutninga, eins og hv. minni hl. hefir viljað hallast að. Þá vil jeg taka það fram, að meiri hl. nefndarinnar hefir ekki getað fallist á, að rjett væri að selja kaupmönnum áburðinn eftir að hann kemur frá útlöndum. Það gæti meðal annars orðið til þess að hækka verðið á áburðinum, en að því vill meiri hl. ekki stuðla. Kaupmenn myndu í mörgum tilfellum verða að liggja lengi með áburðinn, og neyddust því til að lána hann út til þess að losna, við hann, en þá vitanlega fyrir miklu hærra verð en hægt verður að fá hann fyrir hjá samvinnufjelögum og öðrum þeim, sem útsöluna hafa á hendi. Af þessum ástæðum höfum við ekki getað fallist á að taka kaupmenn með, heldur aðeins hreppsfjelög, samvinnufjelög og annan fjelagsskap bænda, enda þótt jeg telji sjálfur, að inn í þetta vanti, að selja megi áburðinn verkalýðsfjelögum í kaupstöðum og kauptúnum.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Í nál. minni hl. á þskj. 228 hefi jeg tekið fram nokkuð af því, sem mjer og meiri hl. nefndarinnar ber á milli. Jeg hefi ekki getað sannfærst um það, að einkasala á þessari vörutegund sje eins nauðsynleg og hv. meiri hl. vill vera láta. Mjer virðist þvert á móti, að best myndi fara á því, að vara þessi verði seld í frjálsri samkeppni eins og verið hefir. Enda þótt frv. þetta sje aðeins heimild fyrir ríkisstjórnina, þá stefnir það þó í einkasöluáttina. Jeg vil því leyfa mjer að gera þá fyrirspurn til hæstv.forsrh., hvort beri að skoða þessa ríkiseinkasölu á áburði sem tilraun eða sem byrjun á ríkiseinkasölu yfirleitt á flestum vörutegundum. Það, sem þá fyrst og fremst mælir á móti þessu frv., er það, að engar sannanir eru fyrir því, að ríkið fái betri innkaup á þessari vörutegund en einstaklingar, og þess vegna er engin ástæða til þess að breyta um. Jeg skal fúslega játa, að full ástæða sje til að ýta undir bændur með að auka ræktun landsins. En til þess tel jeg aðrar leiðir betri og bændum hagkvæmari en þá, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Er þess þá fyrst að gæta, að með frv. er ríkissjóði bundinn allþungur útgjaldabaggi, þar sem honum er ætlað að greiða öll flutningsgjöld undir áburðinn, ekki aðeins landa á milli, heldur og líka á milli einstakra hafna hjer við land. Til þess nú að gefa hv. deildarmönnum ofurlitla hugmynd um, hve miklu þessi útgjaldaauki muni nema fyrir ríkissjóð, vil jeg geta þess, að árið 1926 mun hafa flutst inn ca. 1140 tonn af tilbúnum áburði. Flutningsgjald undir hvert tonn hingað til lands var 25 kr. danskar, eða um 30 kr. íslenskar. Við þetta bætist svo flutningsgjald með flóabátum kringum land. Það er því sýnilegt, að þetta getur orðið allveruleg gjaldabyrði fyrir ríkissjóðinn. Þegar maður nú athugar, hvaða hjeruð það eru, sem mest nota þennan tilbúna áburð, þá kemur það fljótlega í ljós, að það er Reykjavík og nágrenni hennar. Þeir fá því mestar ívilnanirnar, sem hægasta hafa aðstöðuna til þess að ná í áburðinn. En það finst mjer ekki rjett, samanborið við menn t. d. austur í Rangárvallasýslu eða austur á Fljótsdalshjeraði. Og þegar þess er líka ennfremur gætt, að einmitt Reykvíkingar og nærsveitamenn hjer hafa allra manna bestan markað fyrir afurðir þær, sem þeir framleiða, þá virðist það koma ennþá ójafnara niður. Jeg veit ekki alveg með vissu, hve mikið af þeim áburði, sem flutt er hingað til landsins, er notað í Reykjavík og hjer í grend, en það mun ekki of í lagt, þó gert sje ráð fyrir, að það sje langt yfir helming; sumir segja alt að 5/6 hlutum. Og það, sem notað er úti um land, er mest notað í kaupstöðunum og í grend við þá, einmitt þar sem hægt er að nota daglega sölu búsafurða til kaupstaðanna. Þessir staðir geta því keypt áburðinn, þó að engar ívilnanir sjeu gerðar. Það er því alt öðru máli að gegna með íbúa þessara hjeraða en bændur alment úti um sveitir landsins. Hagkvæmasta og besta ráðið til þess að koma bændum að liði í þessum málum hygg jeg vera það, að hagnýta sjer sem best hinn heimafengna áburð. Búfróðum mönnum telst svo til, að hjer fari árlega forgörðum mikið af heimafengnum áburði, sem nema myndi, ef til peningaverðs væri reiknað, fleiri hundruðum þúsunda króna á öllu landinu. Þannig er kunnugt, að miklu er brent af sauðataði, sem er einhver besti búpeningsáburðurinn. Að brenna því er því sama og að brenna töðunni. Þetta eru menn þó farnir að sjá í seinni tíð, og þeir, sem næstir búa kauptúnunum, eru farnir að kaupa kol til eldiviðar, til þess að geta notað sauðataðið til aukinnar ræktunar. Jeg hefi átt tal um frv. þetta, sem hjer liggur fyrir, við ýmsa bændur, og telja þeir flestir, að með því sje aðallega stefnt að því að hjálpa þeim, sem besta hafi aðstöðuna; hinum síður. Það mun nú flestum ljóst, að ein aðalorsök þess, að fólkið flýr úr sveitunum til kaupstaðanna, er myrkrið og kuldinn. Það leitar úr hinum köldu híbýlum sveitanna til hinna bjartari og hlýrri bústaða kaupstaðanna, alveg eins og rjúpan, sem leitar til bygðanna eftir snöpum, þegar mjög sverfur að til fjallanna. Mjer finst því alveg farið skakka leið í frv. þessu, þar sem ekkert er gert fyrir þá, sem lengst búa uppi til sveitanna og eiga því erfiðast með alla aðdrætti, og svo er verið að hlaða undir þá, sem besta hafa aðstöðuna. Þá kem jeg að þeim agnúa frv., að ekki má selja vöru þessa nema til samvinnufjelaga og verslunarfjelaga bænda. Hvers vegna mega kaupmenn ekki versla með tilbúinn áburð eins og kaupfjelög? Það vita allir, að ennþá versla margir bændur eingöngu við kaupmenn; og hvers vegna mega þeir ekki versla þar, sem þeir hafa lengi haft viðskifti og farnast vel? Jeg sje ekkert rjettlæti í þessu. Það er sagt í 3. gr. frv., að heimilt sje að leggja á áburðinn alt að 5%. Jeg sje ekki af frv., hvort það er ríkið eða kaupfjelögin, sem eiga að leggja þetta á áburðinn. En mjer þykir sennilegast, að það sje ríkið, sem eigi að taka á móti þessum 5% til þess að mæta einhverju af sínum kostnaði við að útvega vöruna, en kaupfjelögin fái lítið eða ekkert. Jeg hefi ekki getað látið vera að telja ýmislegt frv. þessu til foráttu og tel, að það, sem jeg hefi þegar tekið fram, hafi við talsverð rök að styðjast. Jeg álít, að það sje ekki nægilegt, sem mælir með því, að þetta frv. verði að lögum. Legg jeg því til, að það verði felt. Jeg býst ekki við, að það beri nokkurn árangur að bera fram brtt. um þetta frv. hjer í þessari hv. deild, og læt það því ógert.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg get tekið undir það með hv.frsm. meiri hl., að það þýði ekki mikið að vera með langar umr. um þetta mál. Málið er sannarlega ekki nýtt mál, sem þurfi að skoða niður í kjölinn nú. Hinsvegar hefi jeg orðið var við það, að víða úti um sveitir landsins bíða menn með mikilli eftirvæntingu eftir því, hvort þetta frv. nái fram að ganga. Jeg veit það af brjefaskiftum við menn víðsvegar úti um landið, að það eru fá frv., sem nú liggja fyrir þinginu, sem menn bíða eftir að komist í gegnum það með jafnmikilli eftirvæntingu sem þetta. Það eru miklar vonir lifandi hjá þeim af bændastjett landsins, sem hug hafa á aukinni ræktun, um það, að þetta frv. geti gert þá auknu ræktun mögulega. Og þessum mönnum væru það áreiðanlega mikil vonbrigði, ef þingið vildi ekki leyfa, að sú tilraun um tilhögun, áburðarsölunnar, sem þetta frv. fer fram á, sje gerð. Út af ræðu hv.frsm. meiri hl. nefndarinnar hefi jeg lítið að segja. Jeg vil þakka hv. nefnd fyrir afgreiðslu málsins og hefi ekkert að athuga við brtt. meiri hl. við 2. gr. frv. Þeir, sem fylgst hafa með í gangi þessa máls, vita, að þetta ákvæði á aðeins að gilda um stundarsakir um ákveðinn tíma. Og út frá þeirri hugsun, sem liggur á bak við frv. eins og það er nú, skoða jeg þessa tilhögun einungis sem skóla eða auglýsingu, sem gerð er af ríkisins hálfu til þess að kenna mönnum að nota þennan áburð, sem jeg er sannfærður um, að getur orðið sú mikla lyftistöng fyrir landbúnaðinn. En reynslan verður látin skera úr því, hvort þeirri tilhögun verður haldið áfram eða ekki. Viðvíkjandi aths. nefndarinnar um greiðslu á flutningskostnaði vil jeg aðeins taka það fram, að jeg hefi ekkert við það að athuga. Jeg get meira að segja sagt hv.frsm. minni hl. það, að jeg er fús til samvinnu, ef henni verður við komið, um það að ljetta undir með mönnum um flutninga á landi. Þá verð jeg að gera nokkrar athugasemdir út af ræðu hv.frsm. minni hl. Það er alveg rjett hjá hv.þm., að einkasala er áreiðanlega ekki óhjákvæmileg. Það er hægt að komast af án einkasölu. Það er hægt að fá áburð og koma honum út um landið án einkasölu. En til þess að ná því marki, sem stefnt er að með frv., að hvetja menn til þess að nota tilbúinn áburð og kenna mönnum að nota hann, er hentugast í bili að hafa einkasölu. Það hafa líka undanfarið gerst þau tíðindi erlendis á sviði áburðarverslunarinnar, sem gera einkasölu æskilega til þess að geta mætt þeirri hringmyndun, sem þar hefir átt sjer stað. Því að jeg er sannfærður um það, að það eitt, að geta haft sameiginleg innkaup og sameiginlegan flutning, það eitt getur orðið til þess að lækka til mikilla muna verðið á vörunni. Það útlenda fjelag, sem aðallega er „interesserað“ í áburðarsölu hingað til lands, gefur mikið fyrir það, að íslenska ríkið taki að sjér söluna til þess sjerstaklega að útbreiða áburðinn, með því að kenna mönnum að nota hann. Það er áreiðanlega hægt að fá seljendur áburðarins til þess að lækka verðið, því að það er ólíkt fyrir þá að fá alt á eina hönd og vissa greiðslu frá ísl. ríkinu. Verslanir leggja altaf á fyrir áhættu. Ríkið vinnur því framleiðendum mikið gagn með því að annast innheimtu á andvirði áburðarins hjá notendum og ábyrgjast greiðslu til framleiðenda. Það er hinsvegar rjett hjá hv.frsm. minni hl., að þetta verður útgjaldabyrði fyrir ríkissjóð. Það er samskonar útgjaldabyrði eins og það, að láta jarðræktarlögin vera í gildi, eða eins og það var útgjaldabyrði fyrir ríkissjóð á sínum tíma að kenna mönnum að nota gaddavírinn. Þess vegna er spurningin nú: Er það tilvinnandi að leggja þessa útgjaldabyrði á ríkissjóð? Jeg er sannfærður um, að gagnið af þessari tilhögun áburðarverslunarinnar er svo mikið, að það mundi nást upp margfalt, sem ríkið legði á sig til þess að koma henni í framkvæmd. Hv. frsm. minni hl. vildi benda á það, að það væri kringum Reykjavík og bæina, að tilbúinn áburður væri mest notaður, og því mundi þessi ráðstöfun mest koma þeim að gagni, sem þar notuðu hann. Þetta er engan veginn rjett. Þessi ráðstöfun er ekki gerð til þess að hjálpa þeim sjerstaklega, sem búa kringum bæina, heldur hinum, sem fjær búa. Þessir menn hafa nú þegar opin augu fyrir því, hve arðvænlegur tilbúinn áburður er fyrir bóndann, og þeir eiga að kenna bændunum að nota hann. Það eru ekki þeir, sem búa hjer í kringum Reykjavík, sem græða mest á því, að áburðurinn fáist alstaðar með sama verði, heldur bændur úti um land, og mest þeir, sem búa kringum afskektustu hafnirnar. Flutningsgjaldaívilnanir 2. gr. eru mikils virði fyrir þá. Hv. frsm. benti á það, að hirðing húsdýraáburðarins úti um land er mjög ábótavant. En jeg vil þá á móti benda á það, að ríkið hefir gert tilraunir til þess að bæta úr því. Styrkur til þess að lagfæra þetta er veittur tiltölulega meiri en til nokkurs annars landbúnaðinum viðkomandi. Jeg vil undirstrika alt, sem hv.þm. (JKr) sagði um nauðsyn þess, að húsdýraáburðurinn sje betur notaður. En það er sannfæring mín, að aukin notkun tilbúins áburðar muni verða til þess betur en nokkuð annað að opna augu bændanna fyrir því, hve ákaflega dýrmætur húsdýraáburðurinn er. En bændur þurfa að læra að nota báðar tegundirnar, húsdýraáburðinn til nýræktar og tilbúinn áburð á ræktaða landið. Hv. frsm. minni hl. fann sjerstaklega að því, að kaupmenn væru útilokaðir frá áburðarversluninni, og hann spurði, hvers vegna þeir mættu ekki versla með áburðinn eins og kaupfjelög. Jeg skal játa það, að ef það ætti að standa á þessu atriði, að frv. gengi fram, þá gerði jeg það ekki að neinu kappsmáli. En þessar ráðstafanir allar eru gerðar fyrir framleiðendur, en ekki kaupmenn. Annars vil jeg benda á það, að menn eru enganveginn bundnir við samvinnufjelögin ein í þessu efni. Það eru búnaðarfjelögin, sem yfirleitt eru fjelagsskapur áhugasamra manna í bændastjett, og mjer finst það liggja mjög beint við, að það yrðu einmitt þau, sem oft fengju áburðarverslunina. - Þó að menn vildu ógjarnan skifta við samvinnufjelögin, þá ætti það ekki að vera þvingun fyrir menn að leita til búnaðarfjelaganna. Hinsvegar játa jeg, að jeg geri mikinn eðlismun á kaupmönnum og samvinnumönnum. Samvinnumenn vilja vinna að hagsmunum framleiðslustjettanna, en kaupmenn reka sína atvinnu til hagsmuna fyrir einstaka menn. Þess vegna álít jeg rjett að skoða samvinnufjelögin rjetta aðilja til þess að gera áburðinn ódýrari, en get alls ekki talið kaupmenn í þeim flokki, sem til þess væri líklegur. En, sem sagt, jeg geri þetta ekki að miklu kappsmáli, en jeg álít rjettast að hafa það svona. Jeg skal upplýsa það fyrir hv.frsm. minni hl., hver það er, sem á að leggja á þessi alt að 5%, sem heimilað er í 3. gr. að leggja á áburðinn. Í frv. eru ekki ákvæði um annað en ríkisverslunina. Það hefir ekki þótt þurfa að setja nánari ákvæði um álagningu hjá fjelögunum, sem eiga að annast smásöluna. Það eru notendurnir sjálfir, sem eiga þær stofnanir. Þeir fjefletta því sjálfa sig, ef þeir stofna til óheyrilegrar álagningar. Jeg hefi svo ekki miklu meira að segja um þetta mál að sinni. Jeg vona, að það komist gegnum þingið og að það eigi eftir að koma af stað allverulegum framförum í íslenskum landbúnaði þegar á næstu árum.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Það gladdi mig að heyra það af ræðu hæstv. fors.- og atvmrh., að þessi tilhögun á áburðarversluninni, sem hjer er farið fram á, er aðeins tilraun, en á ekki að vera byrjun til almennrar einkasölu á fleiri sviðum. Jeg er þakklátur hæstv. ráðh. fyrir þessar upplýsingar og kann nú mun betur við frv. eftir en áður, meðan jeg vissi þetta ekki. En jeg er samt ekki enn sammála hæstv. atvinnumálaráðherra um öll önnur atriði þessa máls. Jeg er til dæmis ekki eins viss um það og hann virðist vera, að varan verði ódýrari með einkasölufyrirkomulaginu en með eðlilegri samkepni. Jeg býst við, að þeim, sem framleiða áburðinn, sje ant um, að sem mest sje keypt af honum, og jeg get því ekki sjeð, að þeir muni sjá sjer hag í því, að ríkið annist söluna, en ekki einstaklingar. Með öðrum orðum: Okkur, hæstv. ráðh. og mjer, kemur saman um markið, en greinir á um leiðir. Jeg held, að bændum mundi vera eins vel eða betur hjálpað með því að útvega þeim ódýrari kol og betri vegi eins og með hinu, þeirri leið, sem hjer er farin, að hjálpa þeim með ódýrari aðflutningi á tilbúnum áburði. Jeg hugsa, að þeim sje það meira virði að geta drýgt þann áburð, sem þeir eiga heima fyrir, en að kaupa aðfluttan áburð. Jeg tel það yfirleitt óvíst, hvort það borgar sig fyrir bændur, sem hafa ljelegan markað fyrir afurðir búa sinna, að kaupa tilbúinn áburð. Þeir sjá í hvern eyrinn og vilja heldur nota heimafengna áburðinn, sem þeir þurfa ekki að kaupa. Og það er mikið heilbrigt í því. En aftur á móti, ef þeir ættu kost á að fá ódýr kol, sem yrðu enn ódýrari, ef þeir fengju bætta vegi, þá álít jeg, að það sje stórt spor í áttina til þess að gera þeim hina efnalegu afkomu betri og baráttuna fyrir lífinu ljettari. Jeg verð að halda því fram, að það sje kuldinn í sveitabæjunum, sem sje versti agnúinn á sveitalífinu. Jeg verð því að álíta, að hæstv. stj. hafi stigið öfugt spor, þegar hún hækkar tolla á kolum og vill gera mun minna til þess að bæta vegi en gert hefir verið á undanförnum árum. Þetta álít jeg, að geri meira en að vega á móti þeirri verðlækkun á útlendum áburði, sem þetta frv. á að gefa bændum. Því að það er vafasamt, hvort það borgar sig yfirleitt að kaupa útlendan áburð, nema þá fyrir þá, sem hafa nægilegt fje fyrir hendi og er það kappsatriði að auka ræktunina. En það er fjöldi bænda, sem ekki hefir fje til þess. Ef afurðir landbúnaðarins væru í hærra verði og markaður betri fyrir búsafurðir, þá mætti vel vera, að það tækist að gera bændum kleift að auka ræktunina með útlendum áburði, en meðan þetta er hvorugt í góðu lagi, þá álít jeg, að það hefði verið miklu rjettara spor að auka og bæta vegi og gefa bændum kost á ódýrara eldsneyti, svo að þeir þurfi ekki að brenna íslenska áburðinum. Jeg hefi spurst fyrir um það hjá Eimskipafjelagi Íslands, hvort sama farmgjald sje til Rvíkur og annara hafna á landinu fyrir tilbúinn áburð, og var því svarað játandi. Það má vel vera, að hægt sje að fá lægri farmgjöld með útlendum skipum, en jeg álít, að okkur beri heldur að nota þau skip, sem landið á, heldur en önnur, þótt lægri farmgjöld hafi. Þá er enn eitt atriðHi, sem jeg vildi minnast á. Mjer dettur í hug, að það sem kannske mest mundi draga úr kaupum á útlendum áburði, sje það, að Hmenn hafa ekki altaf peninga á reiðum höndum, og er þá oft eini vegurinn fyrir bændur að fá vöruna að láni hjá kaupfjelögum þeim eða kaupmönnum, sem þeir versla við. Nú hafa kaupfjelögin ein áburðinn og selja hann aðeins gegn borgun út í hönd. En auk þess hafa kaupfjelögin þá reglu að selja þeim dýrara vöruna, sem ekki eru í fjelögunum. Þeir menn, sem ekki versla við kaupfjelög, eru því vafalaust órjetti beittir. Menn, sem verslað hafa við kaupmenn, munu nú leita til þeirra um peningalán til þess að geta borgað áburðinn. En það er ekki ólíklegt, að kaupmenn verði tregir til að lána fje, þegar þeir vita, að það á að fara til keppinautarins. Þannig yrði þeim mönnum, sem ekki hafa nóg peningaráð og ekki eru í samvinnufjelagi, bolað frá því að fá tilbúinn áburð kHeyptan. Og jeg verð að búast við, að svo geti farið um allmarga. Bæjar- og hreppsfjelögum er leyft að versla með áburðinn, en þau eru ekki verslunarfjelög og munu flest ófús á að versla, og hafa enda ekki ætíð fje á reiðum höndum til þess. Aftur á móti er kaupmönnum ekki leyft að versla með þessa vöru. Það er því greinilegt, að það er tilætlunin að bægja þeim algerlega frá versluninni, og verð jeg að telja það mjög óheppilegt og ranglátt, því að það hefði, að mínu áliti, skapað eðlilega og heilbrigða samkepni, ef kaupmenn hefðu einnig fengið að versla með áburðinn eins og aðrar vörur. Jeg efast ekki um, að hæstv. fors.- og atvmrh. væntir hins besta um árangurinn af þessari verslun, en mjer kæmi það ekki á óvart, þótt reyndin yrði sú, að hann yrði lakari en hæstv. ráðh. býst við. Jeg veit, að hæstv.forsrh. vonast eftir góðum árangri af þessari einokunarverslun, en jeg er hræddur um, að árangurinn verði sá, að þegar þeim er gert hægra fyrir, sem búa nálægt kaupstöðunum og hafa betri aðstöðu að mörgu leyti með sölu afurða og efnalega afkomu, en lítið er gert fyrir hina, sem erfiðari aðstöðu eiga, þá verði afleiðingin sú, að menn flytji þangað úr sveitunum, þar sem aðstæðurnar virðast erfiðari. Og komi þetta þannig til að verka öfugt, eða til þess að menn flýi sveitirnar, þar sem þeir ætla, að hlýjan og skjólið sje minna.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinason) Háttv. frsm. minni hl. vjek að því, að frv. væri heimild fyrir stj., en ekki skipun. Þetta er rjett. En eins og tekið er fram í nál. meiri hl., ætlumst við til, að heimildin verði notuð af hæstv. stj.  (Forsrh. TrÞ: Það þarf ekki að efa, að svo verður gert)  . Mjer þykir vænt um að heyra það. Og jeg vildi bara taka þetta fram út af því, sem hv.frsm. minni hl. sagði. Jeg held, að það sje einhver misskilningur hjá hv.frsm. minni hl., að ríkið mundi ekki fá eins góð innkaup sem einstakir menn. Reglan undanfarið hefir sýnt annað. Jeg veit ekki betur en að landsverslunin stæði fullkomlega á sporði við einstaka menn, og fengi jafnvel betri innkaup. Auk þess stendur hjer sjerstaklega á. Áburðarverslunin er í höndum fárra fjelaga og það er ástæða til að ætla, að ríkisstj. komist í milliliðalaust samband við það þýska fjelag, sem mesta áburðarverslunina hefir. Og af pólitískum ástæðum mundi varla þykja við eiga - þar sem við erum fullvalda ríki -, að áburðurinn væri seldur íslenska ríkinu gegnum firma í öðru landi. Hv. frsm. minni hl. mintist á kostnaðinn, sem af þessu mundi leiða fyrir ríkið. Nú eru flutt inn hjer um bil 1000 tonn af áburði á ári og mætti gera ráð fyrir 25 kr. kostnaði af tonni. Það eru ekki mikil útgjöld, fyrir ríkið, og jeg þori að segja, að það væri betra, að upphæðin tvöfaldaðist, og jafnvel þrefaldaðist, - það sýndi þó altaf, að ræktunin væri að aukast, en að því er verið að vinna. Hv. frsm. minni hl. benti á, hvort ekki væri rjettara að ljetta undir með þeim bændum, sem byggju fjarri hafnarstöðum, með flutninga. Jeg get upplýst það, að þetta var rætt í nefndinni. En ef farið verður inn á þessa braut, kemur margt og mikið til álita. Það er t. d. ekki hægt að miða við km.; vegir eru misjafnir og sömuleiðis flutningskostnaðurinn. Enda áleit meiri hl. nefndarinnar, að þetta væri alls ekki kleift. Hv. frsm. minni hl. sagði, að ákvæði frv. kæmu að mestum notum fyrir Reykjavík og umhverfi hennar og að Reykvíkingar mundu njóta ívilnananna í ríkustum mæli. Jeg sje ekkert á móti því, að þeir njóti ívilnana, sem vilja rækta. Jeg veit ekki betur en að aukin ræktun hjer í Reykjavík hafi einnig eflt ræktunina víðsvegar um land, og að aukin notkun tilbúins áburðar hjer hafi ýtt undir áburðarnotkunina annarsstaðar. Hæstv. forsrh. upplýsti það, að 5% álagningin væri handa ríkissjóði upp í kostnaðinn, en ekki handa fjelaginu. Var gott að heyra það. Hv. frsm. minni hl. vjek að því, að menn hjeldust ekki við í sveitunum vegna myrkurs og kulda. Jeg held, að þetta sje rjett hjá hv.þm., en þá er ekki annað að gera en auka birtuna og hlýindin, og það verður aðeins gert með aukinni ræktun og bættum efnahag, og að því er miðað í frv., því að það er enginn vafi, að tilbúinn áburður eykur ræktunina. Og það er mitt álit, að auka beri þægindin og bæta efnahaginn á þennan hátt. Hitt hefir ekki mikla þýðingu, þó að farið verði að leggja fram fje úr ríkissjóði, segjum 1–2 kr. af hverri smálest af kolum, sem ívilnun til þeirra, er kol kaupa í sveitunum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. frsm. minni hl. sagði það í upphafi ræðu sinnar, að það væri óvíst, hvort borgaði sig að nota tilbúinn áburð. Um þetta mætti halda langa ræðu, en jeg ætla að láta mjer nægja að minna á, að það, sem verst borgar sig fyrir bændur, er að rækta ekki. Það, sem gerir búskapinn svo óarðvænlegan, er hið gamla búskaparlag. Bændurnir kaupa rándýrt fólk og láta það svo mestmegnis vinna á engjum, þar sem seintekinn er heyskapur, þar sem heyið er verst og erfiðast um alla flutninga. Það þarf að losa bændurna við þetta drepandi búskaparlag og kenna þeim að rækta. Hv. frsm. minni hl. mintist á ýms óskyld mál þessu í ræðu sinni. Meðal annars kom hann inn á það, að stj. veitti nú minna fje til vegalagninga en áður hefði verið. Þetta er rjett. Stj. ætlar sjer ekki að leggja fram meira fje til hinna ýmsu framkvæmda en til er. Og svo var skilið við skattalöggjöfina á síðasta þingi, að við höfðum aðeins takmarkaða. upphæð til verklegra framkvæmda. En við viljum ekki tekjuhalla og höldum okkur við þá reglu að takmarka framkvæmdirnar á meðan ekki fæst meira fje í ríkissjóðinn. Það er ekki um meiningamun að ræða milli mín og hv.frsm. minni hl.; jeg veit ósköp vel, að vegirnir eru nauðsynlegir. Það er bara þetta, sem skilur, að jeg vil ekki safna skuldum. Hv. frsm. sagði, að það mundi draga úr mönnum, ef þeir hefðu ekki fje til að greiða áburðinn með. Það er nú svo, að það dragi úr mönnum að geta ekki borgað út í hönd. En jeg er ófáanlegur til að víkja frá þessu til að gera vöruna útgengilegri. Hjer má ekki vera um neina skuldaverslun að ræða. Þá kom hv.frsm. minni hl. að atriði, sem er skylt að taka fult tillit til, ef það er satt; og þar ætti hann gerst um að vita, sem er sjálfur í stjórn kaupfjelags. Þetta atriði er það, að kaupfjelög selji vörur sínar með misjöfnu verði. En það er algeng regla, bæði hjá kaupmönnum og kaupfjelögum, að selja ódýrar það, sem borgað er út í hönd, heldur en það, sem fengið er að láni. En ef svo er litið á, að kaupfjelögin noti aðstöðu sína til að hlynna að sínum mönnum, skal jeg fallast á, að ákvæði sje sett í frv. um, að fjelögin sjeu skyldug að bjóða öllum bændum áburðinn til kaups með sömu kjörum, ef borgað er út í hönd. Hitt er ekki hægt að skipa, hvort heldur er búnaðarfjelögum eða kaupfjelögum, að lána hverjum, sem hafa vill. Fjelögin verða sjálf að ákveða, hvort þau þora að lána þessum og þessum manni eða ekki. Í sambandi við þetta talaði hv.frsm. minni hl. um það, að heilbrigð samkepni mundi myndast, ef bæði kaupfjelög og kaupmenn hefðu áburðinn til sölu. En um hvaða samkepni getur hjer verið að ræða? Það verður opinbert mál, við hvaða verði fjelögin fá áburðinn. Áburðurinn á að seljast með sama verði á öllum höfnum landsins.

Mega ekki kaupfjelögin leggja á?

. Jú, vitanlega verða þau að leggja á fyrir kostnaði. En jeg vil benda á það, að framleiðendurnir hafa sjálfir ráðin um álagninguna í kaupfjelögunum. Þá sagði hv.frsm. minni hl., að búnaðarfjelögin væru ekki verslunarfær. Jeg vil minna á, að þau hafa einmitt verslað með svona vörur: vjelar, áburð o. s. frv. Og þau hafa jafnvel komið á starfsemi í þessum efnum, haldið úti vinnuflokkum o. s. frv. En það er annað, þótt búnaðarfjelög útvegi sínum fjelögum það, sem þeir sjerstaklega þurfa til atvinnurekstrar, eða að reka almenna verslun. Loks sagði hv.frsm. minni hl., að hann væri hræddur um, að það yrði til að ýta undir flutninginn til kaupstaðanna, ef þetta frv. yrði samþ. Slíka spádóma sem þessa er auðvitað ekki hægt að rökræða. En jeg vil benda á það, að einmitt fram til fjalla er dýrmætastur bagginn af ræktaða heyinu - töðubagginn -, og ef til vill reynist það mestur arðurinn við tilbúna áburðinn, ef hann ýtir undir ræktun þeirra bygða, sem fjærstar eru höfnunum. Og undir öllum kringumstæðum er jeg viss um, að aukin ræktun sveitanna verður ekki til þess að auka fólksflutning til kaupstaðanna.

Ingvar Pálmason Það, sem mjer virtist aðallega koma fram í ræðu hv.frsm. minni hl., er ótrú á útlendum áburði. Mjer fanst eins og hann væri sannfærður um, að aukin notkun útlends áburðar mundi ekki flýta fyrir ræktun landsins, og því get jeg skilið, hvað hann tekur þessu frv. tómlega. Annars fanst mjer kenna bæði ókunnugleika og misskilnings í ræðu hans. Með því verði, sem nú er, er útlendur áburður í raun og veru - eftir notagildi - ekki til muna dýrari en innlendur. Og ef notendur fá hann ennþá ódýrari en nú er, mun hann reynast mikið ódýrari en innlendur áburður. Jeg get sagt það af eigin reynslu, að tilbúinn áburður er í mörgum tilfellum ódýrari í notkun en sjávaráburður og fiskúrgangur, sem verið er að halda að okkur bændunum með fullum rjetti að nota til hins ítrasta, og jeg held, að svo verði einnig fram til sveitanna, sjerstaklega þegar um er að ræða notkun sauðataðs til áburðar. Mín skoðun er sú, að bændum til lands á mörgum stöðum sje tjón að því að þurfa að nota sauðatað til áburðar og geta ekki notað það til eldiviðar. Hv. frsm. minni hl. sagði, að kuldinn ræki menn úr sveitunum. Þetta er líklega rjett. Jeg efast ekki um, að hv.þm. sje á þessu sviði á rjettum vettvangi og viti, hvað hann segir. En jeg er hræddur um, að það hafi lítið að segja, þó að kolin sjeu 1–2 kr. ódýrari, ef bændur á annað borð fara að ylja baðstofurnar með þeim. En ef bændur geta notað alt sauðatað sitt til eldiviðar, þá gæti jeg skilið, að færi að hlýna. Og með það fyrir augum vil jeg leggja áherslu á, að bændum lærist sem fyrst að nota útlendan áburð. Það er rjett að athuga lítillega flutningskostnað kola og tilbúins áburðar. Jeg held, að mjer sje óhætt að fullyrða, að 1½ smálest af sauðataði jafngildi einni smálest af kolum. Nú nægir 1½ smálest af taði sem áburður á eina dagsláttu af ræktuðu landi, eða jafngildir 1 tunnu af tilbúnum áburði. Það er því auðsýnt, að kolin standast ekki samanburð hvað flutningskostnað snertir. Jeg held því, að það sje skotið yfir markið, þegar hv.þm. er að blanda inn í umr. hækkun á kolatolli og bera það saman við flutningsgjald á áburðinum. Og ólíkt heilbrigðari grundvöllur virðist það vera, að auka ræktunina með útlendum áburði en með því að flytja inn tugi tonna af kolum. Jeg bendi á þetta af því, að hjer er verið að draga alveg óskylt mál inn í umræðurnar. Jeg vil endurtaka það, sem jeg sagði áðan, að bændum er nauðsyn að geta notað sauðataðið til eldiviðar og hafa alls ekki ráð á að nota það í áburð. Annars má tala um þetta mál frá mörgum hliðum. Mór til dæmis kostar mikla vinnu, svo að vafasamt er, hvort mótekja borgar sig, þó að mórinn sje góður. Og verði farið að nota mó að miklum mun meir en verið hefir, gengur hann brátt til þurðar. Aftur á móti er minni ástæða til að óttast, að svo fari um sauðataðið, svo lengi sem sauðfjárrækt er á annað borð stunduð á þessu landi. Það er því hreinasta villukenning, að bændurnir eigi ekki að brenna taði. Það er sjálfsagt, að þeir geri það, og fjárhagslegur hagnaður að því, ef þeir eiga kost á áburðarefnum, sem bæði eru ódýrari og betri að notagildi. Jeg sje ekki ástæðu til að fara inn á fleiri atriði. Hæstv. forsrh. og háttv.frsm. meiri hl. hafa tekið ómakið af mjer. En jeg vil enda með því að leggja áherslu á, að ræktun landsins byggist á notkun tilbúins áburðar. Auðvitað er sjálfsagt að spilla ekki innlendum áburði og nota hann sem best, en það verður að muna, að með honum einum gengur ræktunin of seint.

Páll Hermannsson Þetta mál hefir mikið verið rætt undanfarið, bæði innan þings og utan. Er gott til þess að vita, að það er nú komið á þann rekspöl, sem raun er á orðin. Það hefir mikið verið talað um það hjer í háttv. deild, hvort það mundi borga sig að kaupa útlendan áburð. Það hefir verið sagt, að of dýrt væri að kaupa tilbúinn áburð til ræktunar íslenskri jörð. Jeg skal engan dóm leggja á það, hvað til er í þessu. En hinu leyfi jeg mjer að halda fram, að það er eitt atriði í íslenskum sveitabúskap, sem er of dýrt, og það er: að komast í fóðurþrot. En þá tel jeg, að bændur komist í fóðurþrot, er þeir annaðhvort verða heylausir sem kallað er, eða hafa aðeins það fóður, sem svo er ófullnægjandi; að skepnur geta hvorki þrifist af því nje haldið heilsu. Þetta, að búfje manna haldi ekki heilsu sakir slæms fóðurs, er miklu algengara en hitt, að beinlínis sje um að ræða heyskort. Það er svo algengt, að það skeði í fyrra og skeður máske í ár. Það skeður iðulega einhversstaðar á landinu. Nú er það svo, að kaup á útlendum áburði gætu a. m. k. að talsvert miklu leyti bætt úr þessu höfuðböli íslensks landbúnaðar. Og með hliðsjón af því, hvert tjón getur hlotist af ónýtu eða jafnvel banvænu fóðri, þá er fátt of dýrt, sem úr því böli bætir. Til þess að bæta úr fóðurskorti og bæta upp ilt og óheilnæmt fóður eru vitanlega ýms ráð, en þar er þá fyrst að nefna ræktun landsins, eða rjettara sagt aukna uppskeru af ræktuðu landi. Til þess þarf ekki endilega í öllum tilfellum nýrækt. Uppskeran gæti svo víða verið miklum mun meiri en nú er, aðeins með betri hirðingu og meiri og betri áburði á það land, sem þegar telst ræktað. Þar gæti útlendi áburðurinn komið í góðar þarfir og að betri notkun en okkar innlendi húsdýraáburður. Jeg lít svo á, að kaup á innlendu kraftfóðri gæti átt sinn þátt í að bæta úr, og enda borgað sig mjög vel víða. Einnig gætu kolakaup komið til greina, þar sem aðflutningar eru hægir. En sem sagt, það dýrasta við landbúnaðinn okkar er að komast í fóðurþrot. Og næstdýrast líklega hitt, að halda dýrt kaupafólk til að stunda heyskap á reitingsengjum, þar sem eftirtekjan er fyrst og fremst lítil og síðan undir veðráttu komið, hvort hún kemur að notum eða verður til þess að veikla eða jafnvel drepa búpening þann, er fóðrast skal á þessu heyi. Þegar litið er á alt þetta, virðist ekki óvarlegt að fullyrða, að rjett sje í mjög mörgum tilfellum að kaupa tilbúinn áburð. Í sambandi við ummæli háttv. 6. landsk., frsm. minni hl., vil jeg geta þess, að jeg tel æskilegast, ef hægt væri að fá einhverjar ívilnanir um flutning á áburðinum inn í landið. Það er að vísu vandkvæðum bundið að finna leið til þess. Jeg vil þó gera mitt til þess að gefa bending í þá átt, hvort ekki sje hægt að taka það atriði til athugunar við 3. umr. þessa máls. Jeg geri að vísu ekki ráð fyrir, að jeg beri fram brtt. við 3. umr., nema þá í samráði við hv. nefnd og hæstv.forsrh., sem á manna mestan og bestan þátt í því, að þetta frumvarp er nú hjer fram komið.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Háttv. þm., sem hafa andmælt mjer, eru mjög á einu máli um eitt, og það er það, að útlendur áburður verði aldrei of dýru verði keyptur; hann sje sá langódýrasti og besti áburður, sem hægt er að fá. Hjer ber okkur á milli. Jeg legg áherslu á það, að notadrýgra sje að drýgja heimaáburðinn, hirða og notfæra hann sem best fyrst, í stað þess að fara að kaupa dýru verði erlendan áburð og láta afurðir búsins ganga til þessara kaupa. Þetta atriði var sameiginlegt í ræðum þeirra allra. Háttv. 5. landsk. gat þess, að hann væri glaður yfir því, að þessi heimild yrði nú væntanlega að lögum. Jeg get svo sem trúað því. Jeg býst sem sje við, að hann og hans samherjar sjeu glaðir yfir öllu, sem ber einhvern keim af einkasölu. Því að það er þó í áttina að vera í samræmi við „princip“ þeirra jafnaðarmannanna. Hæstv. atvmrh. var og á sama máli og þeir hinir, að útlendur áburður væri sá langódýrasti áburður, sem um væri að gera. Því væri þessi einkasöluheimild og sjerstaklega þessi eftirgjöf á flutningskostnaði næsta mikils virði. En úr því hann er svona ódýr og þó svo mikils virði, þá sje jeg ekki, hvaða ástæða er til þess að gefa eftir flutningsgjaldið. Sjerstaklega vil jeg benda á, að sú eftirgjöf, sem farmgjaldinu nemur, lendir ekki á rjettum stað. Það lægi þá nær að hjálpa þeim, sem búa langt uppi í sveit og eiga erfitt um alla aðdrætti, til þess að nálgast þennan bjargvætt, útlenda áburðinn, með ódýrum hætti. Þeirra er þörfin mest, því að öll aðstaða þeirra er svo miklum mun verri en hinna, sem við sjóinn búa og í grend við kauptúnin. Sannast hjer, að þeir segja mest af Ólafi konungi, sem hvorki hafa heyrt hann nje sjeð. Þeir, sem að þessu frv. standa, hafa ekki sjálfir reynt, hvað það er að búa langt uppi í sveit og búa við ljelega og seina afurðasölu. Áburðurinn er ekki kominn í hendur bænda, þótt kominn sje á hverja höfn. Jeg játa fyllilega kosti útlends eða tilbúins áburðar og veit, að hann getur mjög víða komið að miklum notum. En munurinn er aðeins þessi, að jeg hygg, að hann verði stundum of dýru verði keyptur, þegar miðað er við afurðasöluna. Hæstv. atvmrh. ætlar ekki að kaupa fyrir það fje, sem ekki er til, og kalla jeg það lofsverða reglu. En jeg spyr: Ætlar þá hæstv.forsrh. að láta flytja til landsins tilbúinn áburð fyrir það fje, sem ekki er til? Það er líka með þessa vöru, að jeg tel nauðsynlegt, að jafnan sjeu nægar birgðir af henni fyrir hendi á þeim stað, þar sem varan á að seljast, um það leyti, sem hún er mest notuð. Jeg get vel hugsað mjer, að margur bóndinn veigri sjer við að gera pöntun fyrirfram, af því að borga skal áburðinn út í hönd. En svo gæti atvikast, að honum rættust peningavonir í millitíð, svo að honum væri kleift að kaupa. Ef birgðir væru fyrir hendi, en ekki alt bundið við pantanir í eitt skifti fyrir öll, yrði það efalaust til þess að áburðurinn yrði meira notaður. Háttv. 2. þm. S.-M. fanst jeg hafa ótrú á útlendum áburði. Það er síður en svo. En jeg vil ekki kaupa það, sem jeg get fengið ókeypis heima hjá mjer. Það er til latneskt máltæki, sem kemst svo að orði, „að menn fari oft yfir sjóinn til þess að fá það, sem þeir geta fengið heima hjá sjer“. Og menn fara stundum yfir lækinn til þess að sækja vatn. Það er látið í veðri vaka, að með þessu sje verið að vinna fyrir bændurna. Mjer dettur í hug sagan um tófuna, sem bauð storkinum heim til sín og þóttist ætla, að veita honum vel, en hann gat ekki notið þess, er fram var reitt, sökum þess, með hverjum hætti það var gert. Líkt á að fara að hjer. Áburðurinn er fluttur fyrir ekkert á hverja höfn og sagt við bændur: Berið ykkur nú eftir björginni! - Þeim, sem uppi í sveitunum búa, er mest þörfin að ljetta undir með flutninginn eftir að áburðurinn er kominn á land, því hann er þeim tilfinnanlegastur, en þetta er ekki gert með frv. Bændum flestum er því sama sem engin hjálp veitt. Jeg veit ekki, hvort skoðun háttv. 2. þm. S.-M. á sauðataðinu kemur heim við kenningu búnaðarráðunautanna, því að hann ljet svo, að það væri einskis virði til áburðar. Mjer finst honum fara líkt og kerlingunni, sem ekki saknaði sólarinnar, því að það væri bjart hvort sem væri á daginn. Bændur hafa ónógan eldivið, og þótt þeir brendu sauðataðinu öllu, verða þeir að kaupa kol samt sem áður. Þó að þeir vildu nota mó eða svörð, þá er hann víða ekki til. - Jeg spurði hæstv. forseta okkar (GÓ) að því, hverju þeir brendu í hans hjeraði. Hann svaraði: Við brennum sauðataði og kolum. Mór er víða ekki til í mínu bygðarlagi. Spurningin er því þessi: Svarar það kostnaði að brenna sauðataðinu og losna þannig við kolakaup að einhverju litlu leyti, en kaupa í þess stað útlendan áburð, sem flytja verður óravegu, við skulum segja eins og t. d. hjeðan úr Reykjavík og austur á Rangárvöllu? Það er náttúrlega afarmikið vandamál að svara þessu, svo ábyggilegt sje, og fer eftir staðháttum, hvernig lausnin verður. En það er hverjum einum holt að varast að kasta burt verðmætum heima fyrir og í þess stað að leggja fje í að kaupa annað útlent dýru verði. Jeg vil halda fast við þá skoðun, að óþarfi sje að verja fje úr ríkissjóði til þess að flytja áburð til landsins. Og ef um kostnað af hálfu hins opinbera er að ræða, þá á hann að stefna að því að styrkja þá, er verri hafa aðstöðuna. Hv. 2. þm.N.-M. var á sama máli um það, að útlendur áburður væri ekki of dýr. En jeg hygg, að hann kynni að vera orðinn nokkuð dýr, kominn neðan af Reyðarfirði og upp í Jökulsárhlíð t. d., eða alla leið inn á Jökuldal. Háttv. þm. talaði um þörf á betra fóðri. Vitaskuld er taða betra fóður en misjafnt úthey. En jeg efast stórlega um, að hún sje hótinu betri, þótt hún sje sprottin upp af tilbúnum áburði. Taða getur líka velkst og orðið ljelegt, jafnvel óholt fóður. Það er síður en svo, að jeg amist við jarðabótum. Þær þurfa einmitt að komast í það horf, að minni þörf sje fyrir margt heyvinnufólk en nú er og heyskapur fari sem mest fram á ræktuðu landi. Það er tvent ólíkt, að slá reitingssamar útengjar með orfi og ljá eða sljett tún með sláttuvjel. Jeg finn ekki ástæðu til að fjölyrða frekar að þessu sinni. Má þó vera, að jeg hafi gleymt einhverju, sem þurft hefði að svara. En þeir, sem andmælt hafa mínum skoðunum, hafa ekki fært til nægar sannanir, að jeg gæti sannfærst um, að útlendur áburður sje í öllum tilfellum ódýrari en heimafenginn. Og ef svo er, sem þeir halda fram, þá tel jeg hreinan óþarfa að verja fje úr ríkissjóði til þess að gera hann 1/10 ódýrari, og enn, að kostnaðarþátttaka hins opinbera kemur þar ekki niður á rjettum stað.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) þetta frv., sem hjer liggur fyrir, hefir oft áður verið flutt í þessari hv. deild. En jeg held jeg muni það rjett, að það hefir aldrei átt því fylgi að fagna, að hafa komist til nefndar. Okkur flm. þótti þó rjett að taka nú málið upp að nýju, í fyrsta lagi af því, að eftir síðustu kosningar hefir skipun þingsins breyst mikið frá því sem áður var, í öðru lagi vegna þess, að mönnum er að verða það ljósara og ljósara, að full þörf muni á að koma betra og hagkvæmara skipulagi á þessi mál, þ. e. útflutning og sölu sjávarafurða okkar, eins og sjest á þeim ráðstöfunum, sem komið hafa til mála um bætt skipulag á síldarsölunni og frv. þeim, er liggja fyrir þinginu þar að lútandi. Jeg vil þá fyrst aðallega víkja máli mínu að því, hvort ástæða sje til fyrir hv. deild að láta sig nokkru skifta þetta mál: einkasölu á saltfiski. Hlýtur þá sú spurning að vakna, hvort hjer sje um svo stóran þátt að ræða í atvinnulífi þjóðarinnar, að hið opinbera, eða ríkið, eigi að skifta sjer af því, og í öðru lagi, hvort nokkur von sje um, að takast megi að lagfæra eitthvað sölufyrirkomulagið, svo að meiri hagnaðar megi vænta af þessum atvinnurekstri en verið hefir. Jeg er þeirrar skoðunar, að hvorutveggja þessu megi svara játandi. Hjer er áreiðanlega um svo stóran þátt í viðskiftalífi og búskap þjóðarinnar í heild að ræða, að ríkinu ber skylda til að skerast í leikinn og reyna á einhvern hátt að bæta úr þeim ólestri, sem verið hefir á útflutningi og sölu þessarar aðalútflutningsvöru okkar. Sumir álíta þó, ef til vill, að hjer sje um einkamál útgerðarmanna og fiskikaupmanna að ræða, og af því að frv. sje ekki komið frá þeim, þá sje sjálfsagt að verða á móti því. Jeg skal taka það fram strax, að þetta frv. er af alt öðrum toga spunnið en t. d. frv. um einkasölu á tóbaki, sem borið er fram af einum okkar jafnaðarmanna. Það frv. er fram borið til þess að afla ríkissjóði tekna. Hjer er heldur ekki um þá almennu þjóðnýtingu atvinnufyrirtækjanna að ræða, sem við jafnaðarmenn höfum á stefnuskrá okkar. Með frv. þessu er eingöngu verið að gera tilraun til að bæta úr því ólagi, sem verið hefir og enn á sjer stað um sölu þessarar aðalframleiðsluvöru þjóðarinnar. Jeg ætla þá í áframhaldi af því, sem áður er sagt, að víkja að því, hvort hjer sje um svo stórt mál að ræða fyrir þjóðina í heild, að því opinbera beri að hafa bein afskifti af því. Jeg hefi aflað mjer upplýsinga um saltfisksútflutning okkar á árunum 1924–1927, og hverju hann nemur, samanborið við annan útflutning. Tölurnar yfir árin 192–1925 eru teknar úr hagskýrslunum; en um síðari árin, 1926–1927, hefi jeg fengið upplýsingar hjá hagstofunni, eftir skýrslum gengisnefndar. Geta þær tölur breyst að einhverju leyti, en þá áreiðanlega til hækkunar. Þessi skýrsla mín og samanburður lítur þá þannig út: Árið 1924 var útflutningur alls kr. 86 milj., þar af saltfiskur 61,1%, sem skiftist þannig: Fullverkaður _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ kg. 42,136,000 kr. 43,069,000 Óverkaður _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ - 15,943,000 - 9,449,000 52,518,000 Árið 1925 nam útflutningur alls kr. 78,5 milj., þar af saltfiskur 62,5%, sem skiftist þannig: Fullverkaður _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ kg. 39,340,000 kr. 39,521,000 Óverkaður _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ - 19,932,000 - 9,609,000 49,130,000 Árið 1926 nam útflutningur alls kr. 47,9 milj., þar af saltfiskur 57%, sem skiftist þannig: Fullverkaður _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ kg. 43,517,000 kr. 24,828,000 Óverkaður _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ __ _ _ _ _ _ _ - 7,323,000 - 2,334,000 27,162,000 Árið 1927 er útflutningur talinn alls kr. 57,4 milj., þar af saltf. 54,5%, sem skiftist þannig: Fullverkaður _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ kg. 49,397,000 kr. 26,546,000 Óverkaður _ _ _ _ _ _ _ _ __ - 16,450,000 - 4,735,000 31,281,000 Allur útflutningur þessara fjögra ára hefir þá verið kr. 269,9 miljónir, þar af saltfiskur kr. 160,1 miljónir, en það svarar til 60% að meðaltali á ári af öllum útflutningi landsins þessi fjögur ár. Sje nú tekinn til samanburðar útflutningur saltfiskjar á árunum 1913–1919, þá sjest, að hann er að meðaltali á ári 23,363,000 kg. Þó er vert að geta þess, að á þessum árum, 1913– 1919, er það aðeins 1/3 af fiskinum, sem fer til Spánar og er seldur þar, en 2/3 fara til annara landa. Á síðari árum hafa þó þessi hlutföll breyst, eftir því sem mjer er sagt, þannig, að nú fer hlutfallslega meira til Spánar. - Þá er enn ótalinn karfi, sem fluttur var út saltaður á árunum 1926–27. Voru það 595 tunnur, og mun það hafa numið um 11,000 krónum, sem þær seldust fyrir. Jeg ætla nú, að um það verði ekki deilt, að hjer sje um svo stóran þátt að ræða í viðskiftalífi Íslendinga, að Alþingi geti ekki látið málið afskiftalaust, nema þá því aðeins, að skipulag það, sem nú er á saltfiskssölunni, sje álitið svo gott, að því verði ekki breytt til batnaðar. Nú er vitanlegt, að þetta hefir verið dregið mjög í efa, og það ekki að ástæðulausu. Þess vegna furðar mig það stórum, satt að segja, að þetta mál skuli hafa verið flutt hjer í hv. deild ár eftir ár, án þess að hv. deild sæi nokkra ástæðu til að sinna því eða íhuga, hvaða ráðstafanir mundu best henta í þessu efni. Því verður þó ekki með rökum neitað, að þetta er mál, sem alla alþjóð varðar. Lífsafkoma sjómanna og verkamanna beinlínis, og allra annara landsmanna óbeinlínis, er undir því komin, að þessi stóri þáttur afurðasölu þjóðarinnar fari vel úr hendi. Verslunarjöfnuðurinn við útlönd er að miklu leyti undir því kominn, og þar með myntgengi okkar, og eins það, hverra viðskiftakjara við verðum aðnjótandi hjá útlendingum. Jeg býst nú ekki við, að margir verði til að andmæla því, að ríkinu beri að láta sig þetta mál nokkuru varða, ef von er um, að á þann hátt megi takast að gera þessa útflutningsvöru verðmeiri og útgerðina þar með arðsamari. Hitt kann vel að vera, að menn greini á um það, hvernig þetta verði best lagfært frá því sem nú er, og að sumir jafnvel álíti, að því skipulagi, sem nú er, verði alls ekki breytt til bóta. En það er misskilningur. Það er ómótmælanlegt, að saltfiskssölunni er ákaflega ábótavant, og að það er óverjandi að reyna ekki að bæta úr ólaginu. Jeg hefi fyrir mjer ummæli og skjalfesta gagnrýning hinna fróðustu manna í þessu efni. Við höfum um langt skeið kostað erindreka suður á Spáni, sem látið hefir öðru hvoru til sín heyra í blöðunum, t. d. í „Ægi“ og „Morgunblaðinu“, þar sem hann hefir birt skarpar ádeilugreinar um það skipulagsleysi, sem ræður hjá okkur í saltfisksversluninni. Í grein, sem hann ritaði í „Morgunblaðið“ síðastliðið sumar, benti hann á, að hið lága verð á útfluttum saltfiski síðasta ár hefði stafað af því að miklu leyti, hvað fyrsta sala á árinu var lág, alveg óeðlilega lág, að hans dómi. En fyrsta sala ársins hefir jafnan mikil áhrif á það, hvaða verð er boðið langt fram eftir árinu. Jeg minnist þess líka, að erindrekinn benti á ýmislegt fleira um skipulagsleysi saltfisksverslunarinnar, t. d. að í sumum bæjum á Spáni væri alveg óhæfilega miklar birgðir af saltfiski, á sama tíma sem aðrir bæir þar hefðu engan fisk á boðstólum. En þetta út af fyrir sig hlýtur að hafa áhrif á verðið og halda því niðri. Þá er það oft og einatt, að fiskurinn er afhentur í umboðssölu, og stundum kemur það jafnvel fyrir, að norskir fiskikaupmenn hafa haft íslenskan fisk í umboðssölu. Auðvitað selja þeir fyrst sinn eigin fisk, en láta umboðssölufiskinn sitja á hakanum. Hann hefir líka bent á, að reglubundnar ferðir vanti til Miðjarðarhafslandanna, svo að útflutningurinn gæti verið í samræmi við eftirspurnina. Auk þess fellur mikill kostnaður á þann fisk, sem ekki er hægt að selja strax, af því að geymslan þar syðra er mun dýrari en hjer heima. Neytendur vita það fullvel, að fiskur, sem kominn er til Spánar, verður ekki fluttur þaðan aftur, og að hann þolir ekki ótakmarkaða geymslu. Því láta þeir sjer ekki óðslega að bjóða í fiskinn, meðan margfaldar birgðir eru í landinu við það sem þörfin krefur. En slíkt hlýtur þráfaldlega að koma fyrir, meðan samgöngurnar eru ekki bættar. Þá ætla jeg, að jeg muni það rjett, að hann hafi bent á, að eftirlit með útflutningi fisksins sje ekki nógu strangt, og ósamræmi í matinu. Í sumum landshlutum heimta matsmenn fiskinn miklum mun harðþurkaðri en í öðrum, og ganga jafnvel lengra í þessu en Spánverjar sjálfir óska. Sje þetta rjett, er það tvöfalt tap; fiskurinn ljéttist svo, að miklu meira fer í skpd., og verkunin verður langtum dýrari en þyrfti. Aftur mun það brenna við í öðrum landshlutum, að fiskurinn er ekki nægilega hertur, og þolir því ekki geymslu og skemmist, ef hann ekki selst strax og til Spánar kemur. Loks benti erindrekinn á, að það væri ískyggilegt, hvað margir erlendir fiskikaupmenn eru sestir að hjer í landi, og að ef þeim fjölgi enn, sje líklegt, að þeir sölsi undir sig mestan hluta saltfisksverslunarinnar. En þá eru rofin sambönd þau, sem íslenskir útflytjendur hafa nú í markaðslöndunum, og getur orðið erfitt að ná þeim aftur í skjótri svipan, ef svo skyldi fara, að þessir útlendu kaupmenn vildu nota sjer aðstöðuna til að skamtaverðið, sem ekki getur talist ósennilegt. Það er mýmargt annað, sem erindrekinn hefir bent á, að í ólagi sje um saltfisksverslun okkar, en þetta, sem jeg hefi nú drepið á, læt jeg nægja í bili. Annan mann hefir stjórnin sent til Suður-Ameríku og Eystrasaltslandanna, til þess að leita að nýjum markaði. Sá maður er Pjetur A. Ólafsson. En jeg veit ekki til, að ferðir hans hafi enn sem komið er borið nokkurn sýnilega árangur. Hann bendi þó á í fyrra, að líklegt væri, að hægt mundi að selja eitthvað af saltfiski í Suður-Ameríku við hærra verði en Spánverjar þá gáfu fyrir hann. Gunnar Egilson vildi ekki viðurkenna, að útreikningar P. Ó. væri rjettir, en fjöldi manna var þó og er enn þeirrar skoðunar. Jeg er ekki svo kunnugur þessum málavöxtum, að jeg treysti mjer til að gera þar upp á milli. En hitt liggur í augum uppi, að þegar salan bregst á Spáni, þá verður að leita fyrir sjer annarsstaðar, og þykir mjer þá ekki ósennilegt, að Suður-Ameríka verði þrautalendingin. Ríður því á að byrja sem fyrst að gera tilraunir með innflutning þangað og reyna að ná þar föstum samböndum. Það er í sjálfu sjer eðlilegt, að einstakir fiskiútflytjendur treysti sjer ekki til að ráðast í svo kostnaðarsamar tilraunir sem útvegun nýrra markaða jafnan hlýtur að verða. Því meiri fiski sem menn hafa ráð á í einu lagi, því ljettara verður um að bera kostnaðinn, sem af nýjum markaðsleitum leiðir. En í byrjun má altaf gera ráð, fyrir, að tap verði á slíkum tilraunum. Jeg býst líka við, að allir muni sannfærast um það, við nánari athugun málsins, að tæplega sje hægt að hugsa sjer verra fyrirkomulag um saltfiskssöluna en taumlausa samkeppni. Dáendur og postular svonefndar frjálsrar samkeppni telja það einmitt höfuðkost hennar, að hún lækki vöruverðið. Þó að margir telji samkeppni um sölu innfluttrar vöru, sem landsmenn þurfa að kaupa, almenningi til hagsbóta, þá hljóta allir að játa, að samkeppni íslenskra útflytjenda um sölu á fiskinum hlýtur altaf að verða þjóðinni til stórtjóns; hlýtur að verða til þess að lækka verð þessarar vöru, að dómi samkeppnismanna sjálfra. Með núverandi skiplagi óbreyttu eru fiskútflytjendur beinlínis neyddir til þess að keppa hver við annan um söluna, sjálfum sjer og þjóðinni til stórtjóns. Flestir þeirra verða að taka lán, til þess að ná í fiskinn, hvort sem þeir láta veiða hann og verka eða kaupa hann af öðrum. Þegar lánardrotnarnir krefjast greiðslunnar, er fiskurinn oft og einatt óseldur, og getur staðið svo á, að markaðurinn sje sjerlega óhagstæður, þá í svipinn. Kaupmaðurinn verður samt að selja fiskinn, hvað sem fyrir hann fæst, og grípur þá jafnvel oft til þess að bjóða verðið niður. Annað, sem ber vitni um það mikla ólag, sem nú er á fyrirkomulagi fisksölunnar, er viðleitni útgerðarmanna og fiskútflytjenda sjálfra, til þess að breyta því. Þeir hafa nokkrum sinnum reynt að gera samtök með sjer um söluna. Er þá fyrst að minnast fiskhringsins fræga, sem kendur hefir verið við Copland. Sá fjelagsskapur lánaðist ekki betur en svo, að fjölmargar miljónir króna töpuðust og hringurinn rofnaði. Hringurinn var stofnaður af tiltölulega fáum mönnum, sem ætluðu sjer að stórgræða á fisksölunni, og fullvíst má telja, að einmitt gróðalöngun þeirra hafi að miklu leyti valdið því, að salan mistókst og 3 miljónir týndust. Tapið lenti að langmestu leyti á bönkunum, sem síðan hafa jafnað því niður á landsmenn alla; fer svo venjulega um slík töp. Árið 1926 gekk aftur erfiðlega með sölu á fiski. Þá stofnuðu nokkrir stærri útflytjendur - aðallega togaraeigendur - samlag um sölu á óseldum stórfiski, ca. 36–40 þús. skpd. En Spánverjar kæra sig ekkert um að hlúa að sölusamtökum hjer. Þeir keyptu ekkert af samlaginu, fyr en allir aðrir voru búnir að selja. Samlagið varð því að liggja með allan sinn fisk, þar til annar fiskur var uppseldur, og beið auðvitað af því allmikið tjón. Þetta dæmi sýnir ljóslega veilurnar í svona smásamtökum. Á meðan eitthvað af fiski er utan við samtökin, er hann tekinn fyrst. Alt öðru máli hefði verið að gegna, ef samlagið hefði ráðið yfir öllum útfluttum fiski. En þessar tilraunir eru viðurkenning á ókostum hennar og illu skipulagi. En þessháttar tilraunir, sem bygðar eru á röngum grundvelli eða eru gerðar í svo smáum stíl, að þær verða kák eitt, hljóta að misheppnast, - munu ávalt misheppnast. Jeg hefi reynt að gera mjer hugmynd um þær sveiflur, sem urðu á fiskverðinu árin 1924–27, þ. e. a. s. muninn á hæsta verði og lægsta, sem framleiðendur hjer fengu fyrir hvert skippund fiskjar. 1924 er verðsveiflan 30 kr. 1925 er sjerstakt ár hvað verslun snertir, vegna hinnar miklu hækkunar á krónunni, sem varð á því ári. Sveiflan verður þá líka 55–65 kr. 1926 er hún aftur nokkru minni, 30–35 kr., og 1927 20–30 kr. Þetta eru ákaflega stórkostlegar sveiflur. Jeg hefi að vísu eigi getað kynt mjer til hlítar verðbreytingarnar í markaðslöndunum þessi ár, en jeg ætla þó, að mjer sje óhætt að fullyrða, að svo stórfeldar sveiflur hafi eigi átt sjer stað þar, að minsta kosti ekki á verðinu til neytenda, þótt innkaupsverð stórkaupmanna þar auðvitað hafi verið allbreytilegt. Jeg hefi nú að nokkru drepið á ummæli erindrekanna erlendis um fisksöluna, og sömuleiðis þá viðurkenningu á göllum hennar, sem komið hefir frá útflytjendum sjálfum í verki. Nú vil jeg bæta við ummælum úr þeirra hóp. Í þingtíðindunum 1924 eru ummæli þáv. 1. þm. G.-K., Ágústs Flygenrings, sem mun vera kunnugastur allra núlifandi manna þessum málum. Þessi þm. talaði um Coplands-hringinn, og viðurkennir, að fyrirkomulagi saltfiskssölunnar sje stórlega ábótavant. Hann segist telja samvinnu um útflutning og sölu fiskjar æskilega. Hann ber ekki á móti því, að tjón hafi orðið af völdum Coplands-hringsins, og að hann hafi orðið okkur til stórtjóns. En hann afsakar þetta með því, að það hafi ekki verið gert viljandi. Um markaðsleitina segir þm., að af henni hafi orðið lítill árangur, en bætir svo við: „Lít jeg svo á, að fyrst um sinn muni okkur nægja sá markaður, sem við höfum á Spáni og Ítalíu.“ Jeg held, að allir sjeu nú farnir að sjá, að þetta er rangt, og að markaðurinn á Spáni og Ítalíu sje að verða of þröngur fyrir Íslendinga. Ennfremur verð jeg að álíta, að útflytjendur sjeu þess eigi megnugir, að leggja í kostnað við markaðsleit í nægilega stórum stíl. Sumpart skirrast þeir líka við því, af því að þeir hafa sömu skoðanir og Ágúst Flygenring, að Ítalía og Spánn nægi fyrst um sinn. Næst segir þingmaðurinn (Á. F.), að þegar markaðinn þrjóti á Spáni, munum við verða að leita til Suður-Ameríku. Hann kemst svo að orði: „Býst jeg við, að þegar markaður Spánverja verður okkur ónógur, þá höfum við ekki annað að flýja en til Suður-Ameríku. En það kostar bæði fje og fyrirhöfn, að tryggja sjer slíkan markað.“ Þá talar hann um, hvernig aðrar þjóðir vinni að því, að opna og auka markaðinn þar, og segir, að þeir hafi ekki einungis konsúla og verslunarerindreka í helstu borgum í SuðurAmeríku, „heldur hefir líka hvert verslunarfjelag sinn prívat-erindreka, og alt, sem með þarf, til að greiða fyrir fiskversluninni. Þetta geta stórþjóðirnar, en við getum það ekki, af því að þessi rekstur er í svo smáum stíl hjá okkur.“ Jeg ætla, að reynslan hafi sannað þessi ummæli. Sumir útgerðarmenn hafa reynt að afla sjer nýs markaðar, en af lítilli getu og með litlum árangri. Kostnaðurinn verður einstökum útflytjendum ofviða. Alt öðru máli væri að gegna, ef fiskurinn væri á einni hendi. Í svo mikilli veltu, sem þá yrði, mundi litlu muna, þó að einhver töp yrðu á markaðsleit. Og þó að einkasalan sendi eitthvað lítilsháttar til staða, þar sem salan væri óviss, og lægi með það um lengri eða skemri *** tíma, mundi það engin áhrif hafa, svo teljandi sje, á jafnaðarverðið fyrir alt það fiskimagn, sem hún hefði til umráða. Jeg býst við, að sumir muni segja, að það sje að vísu rjett, að samvinna og samtök um söluna sjeu góð og gagnleg, en þau eigi að vera milli útgerðarmanna og fiskútflytjenda sjálfra eingöngu, en ríkið eigi ekki að hafa afskifti af þeim, þ. e. aðstandendur fisksölunnar eigi sjálfir að takmarka samkeppnina. Jeg skal játa, að ef slíkt allsherjarsamband útflytjenda kæmist á, mætti vænta nokkurnveginn sama fjárhagslegs árangurs fyrir þá og af einkasölu. En jeg held, að það sje alt of mikil bjartsýni á lundarfar og lífsskoðun þeirra manna, sem nú ráða sölunni, að treysta þeim til þess að mynda slík samtök. Þetta segir líka sá fyrv. þingm. (Á. F.), sem jeg hefi áður vitnað í. Honum farast svo orð: „Jeg skal hinsvegar endurtaka það, að það væri æskilegt, að við hefðum víðtækari sambönd og betri samtök um söluna. Jeg skal taka það fram, að með því á jeg ekki við samtök til okurs, eins og háttv.flm. talaði um, heldur samtök til þess að reyna að draga úr áhættunni. En það er ekki hægt að mynda slík samtök, nema þau sjeu bygð á vilja meiri hluta þeirra manna, sem stunda þennan rekstur. Má og geta þess, að tilraun meðal útgerðarmanna og fiskútflytjenda um að hafa samvinnu í verslun, með sjerstakri nefnd, sem skipuð yrði úr þeirra hóp, strandaði á því, að meiri hluti þeirra áleit slíkt fyrirkomulag vera of mjög haft á umráðarjetti einstaklingsins. Fyrir mitt leyti var jeg þessu mjög fylgjandi og áleit, að slík nefndarskipun gæti orðið til hagsmuna, eða í öllu falli afstýrt óhöppum í ýmsum tilfellum. En það fjekst nú ekki meiri hluti fyrir þessu, og sýnir þetta best, að menn vilja umfram alt algert frjálsræði í þessum efnum.“ Hann viðurkennir m. ö. o., að fiskútflytjendum hafi komið þessi leið í hug, en eigi viljað fara hana, vegna þess, að það legði höft á frelsi einstaklinganna. Honum finst það hart aðgöngu, að banna þeim að spilla fyrir öðrum með taumlausri samkeppni. Og hann heldur því fram, að fyrst útflytjendur sjeu eigi sjálfir viljugir til þess að leggja á sig höftin, megi ríkið ekki leyfa sjer að gera það. Á orðum þessa merka manns byggi jeg þá ályktun mína, að útgerðarmenn sjeu hvorki megnugir eða viljugir til þess að stofna samtök um fisksöluna. Og jeg get auk þess sagt það fyrir mig, að jeg held, að slík samtök mundu ekki vera allskostar heppileg. Þar mundi jafnan verða mest litið á hag stærstu útgerðarmanna og útflytjenda annara. En fisksalan er engu síður mál smærri útgerðarmanna, sjómanna og allra þeirra annara, sem viðurværi sitt og fjárhagslega afkomu alla eiga undir því, hversu til tekst um hana. Ekkert annað kemur hjer að notum en allsherjarsamband allra þeirra, sem hagsmuna hafa að gæta. Samtök einstakra gróðamanna og fjelaga eru ónóg, og geta auk þess verið stórhættuleg, því að áhættusöm spákaupmenska er þá ekki útilokuð, sbr. Coplandshringinn. Það er ekki úr vegi að nefna nú, til samanburðar við fiskinn, aðrar aðalútflutningsvörur okkar. Skal jeg minnast á tvent, kjötið og síldina. Um kjötið er svo háttað, að meiri hluti þess er á einni hendi, hjá Samb. ísl. samvinnufjelaga. Nú á síðustu árum hafa verið gerðar stórfeldari tilraunir til þess að bæta kjötmarkaðinn en þekkjast hjer á nokkru öðru sviði. Þar hefir sambandið haft forgönguna. Ef ekki hefðu verið svo sterk samtök um afurðasölu bænda og fjelagsskapur þeirra ekki svo sterkur og samfeldur, hefðu áreiðanlega ekki orðið svo miklar framkvæmdir og umbætur í þessum efnum. Ríkið hefði alls ekki ráðist í það, að styrkja marga einstaka kjötútflytjendur til markaðsleitar og annara umbóta. Hinar stórfeldu framkvæmdir til aukningar kjötmarkaðinum, kæliskipið og frystihúsin, hefðu átt langt í land, ætla jeg, ef eigi hefði sambandsins notið við. Um síldarverslunina til þessa má margt segja, en fátt af því er skemtilegt fyrir okkur Íslendinga. Það er raunasaga skipulagsleysis, fjárbralls og heimskulegrar samkeppni. Fyrir þessu þingi liggja 2 frv. um einkasölu á síld, og að auki frv. þess efnis, að ríkið byggi bræðslustöðvar, til þess að bjarga þessum atvinnuvegi úr ógöngum þeim, sem frjáls samkeppni hefir komið honum í. Enginn maður mælir á móti því lengur, að lögbjóða þurfi einhverskonar samtök um síldarsöluna. En nú vil jeg spyrja: Er ekki ástæða til að ætla, að með því að útiloka innbyrðis samkeppni um saltfiskssöluna, megi ráða bót á göllum hennar, þegar það er viðurkent, að vera eina hugsanlega bjargráðið fyrir síldarútgerðina, og jafnframt er sannað og öllum vitanlegt, að með því hefir lánast að skapa nýjan markað fyrir kjötið okkar? Jeg hefi bent á ummæli erindrekanna erlendis, og orð Á. F., um gallana á sölunni nú. Og reynslan hefir sýnt það áþreifanlega, að fyrirkomulagið er ekki viðunandi, eins og það er nú. Bankarnir hafa undanfarin ár orðið að þola töp, sem nema tugum miljóna. Því miður eru ekki fyrir hendi skýrslur um, hvernig þessi töp hafa til orðið, og á hverjum hefir tapast. Þó ætla jeg, að minstur hluti þeirra hafi til orðið af því, að framleiðslan hafi brugðist beinlínis. Ástæðan mun oftast hin, að salan hafi mistekist. Sem dæmi þess hefi jeg þegar nefnt fiskhringinn, og ótal fleiri dæmi mætti til tína. Það er að vísu erfitt að segja um, hvað tapast hefir á útgerðinni og hvað á sölunni, en það er mín trú, að meiri hluti tapanna stafi af ólagi á sölunni. Jeg geri ráð fyrir, að til sjeu menn, jafnvel hjer í hv. deild, sem halda því fram í alvöru, að salan sje einkamál þeirra manna, sem fyrir einhverja herrans tilskikkun hafa fengið hana í sínar hendur. En það er fásinna. Ef illa tekst með saltfiskssöluna, kemst hver hjerlendur maður brátt að raun um, að það kemur honum við, að það bitnar á þjóðinni allri. Það kemur fram í hækkuðum vöxtum viðskiftamanna bankanna, lækkuðu kaupi verkamanna og erfiðum lífskjörum allra þeirra, sem afkomu sína eiga undir framleiðslunni, en það eru allir Íslendingar. Það er viðurkent af öllum, að smábændur og þó einkum smærri útgerðarmenn eigi við þröngan hag að búa. Hjer á Alþingi er nú sýnd, í orði að minsta kosti, nokkur viðleitni í þá átt að ljetta undir með smærri atvinnurekendum. Jeg á hjer við frv. það um atvinnurekstrarlán, sem komið er fram í hv.Ed. Frv. þetta hefir raunar ýmsa annmarka, en í því sjest þó viðleitni til hjálpar, og viðurkenning á hinu bága ástandi. Segjum, að smáútgerðarmaður fái rekstrarlán. Markaðurinn er óhagstæður, þegar fiskurinn er fullverkaður, og hann vill gjarnan bíða með að selja hann, þar til betra verð er fáanlegt. En fyrirkomulag það, sem frv. gerir ráð fyrir, útilokar það, að hann geti beðið nokkuð að ráði, því að hann á að greiða lánið upp fyrir áramót. En hvað sem þessum göllum líður, má telja frv. beina viðurkenningu þess, að Smáútgerðarmönnum þurfi að rjetta hjálparhönd. En þeim er best hjálpað með því að lögleiða einkasölu á saltfiski. Nú gengur fiskurinn stundum milli þriggja eða fjögurra milliliða, eða jafnvel fleiri, frá því að framleiðandinn lætur hann af hendi og þangað til hann er kominn í hendur neytenda. Því verður ekki neitað, að mikið höfum við lagt á okkur, Íslendingar, til þess að halda markaðinum á Spáni. Til þess veittum við undanþáguna frá bannlögunum. Jeg skal ekkert um það segja nú, hvort það hafi verið rjettmætt. En hinu vil jeg halda fram, að tryggingin, sem talið var að fengist með Spánarvína-undanþágu fyrir góðum markaði á Spáni, hefir reynst lítils virði. Þegar undanþágan var til umr. á Alþingi, var hún af öllum talin neyðarúrræði og bráðabirgðaráðstöfun, að minsta kosti í orði. Og svo var ráð fyrir gert, að kapp yrði á það lagt, að rýmka markaðinn, svo að hún þyrfti eigi lengi að standa. Um þetta voru allir á einu máli. Og það mun hafa orðið til þess, að Pjetur Ólafsson var sendur til Suður-Ameríku og fastur erindreki skipaður í Miðjarðarhafslöndunum. En sú viðleitni hefir engan sýnilegan árangur borið. A. m. k. erum við eins mikið komnir upp á Spánverja nú og þegar samningurinn var gerður. Framleiðslan hefir aukist, en ekkert verið gert til að að koma henni á nýjan markað. Það er rjett, að bera þetta aðgerðaleysi saman við framkvæmdirnar í kjötmálunum. Er þó ólíku saman að jafna. Kjötið er árstíðarvara og því tiltölulega afar dýrt að byggja íshús og kæliskip, til þess eins, að flytja það út fryst eða kælt örlítinn tíma ársins; af sömu ástæðu er næsta torvelt að útvega fyrir það fastan og stöðugan markað. Frystan fisk er aftur á móti hægt að flytja út árið um kring, og sjá neytendum fyrir þeirri vöru, hvenær sem er á árinu. En með því að selja sem mest af fiskinum frystum, er ljett á saltfisksmarkaðinum. Mjer vitanlega hafa útgerðarmenn engar skipulegar tilraunir gert til að flytja út frystan fisk. Þeir hafa látið sjer nægja að láta togarana fara til Englands með aflann í ís, eftir hverja veiðiför, nokkra mánuði ársins. Þetta óverjandi aðgerðaleysi stafar ekki einasta af skammsýni útgerðarmanna, heldur líklega miklu fremur af vanmætti þess skipulags, eða skipulagsleysis, sem á þessum málum er. Nú ætlar erlent gróðafjelag að byggja hjer frystihús fyrir fisk. Væri ekki ákjósanlegra, að Íslendingar sjálfir ættu þetta fyrirtæki? Við þennan samanburð er auðsætt, að kjötsölunni er nú miklu betur komið en fisksölunni. En orsökin er sú, að öðrumegin er öflug samvinna, en hinumegin taumlaus samkeppni. Samvinna mundi hafa skapað útgerðarmönnum sömu skilyrði og bændum til þess að koma afurðasölu sinni í sæmilegt horf. Jeg gat um það áðan, að ísl. fiskverslunin hefði verið að nokkru leyti í höndum erlendra fiskkaupmanna. Umráð þeirra yfir fiskversluninni fara vaxandi á síðari árum. En um leið fækka og veikjast þau sambönd, sem Íslendingar sjálfir hafa haft við kaupendurna í markaðslöndunum. Því meira sem kaupmenn á Spáni kaupa hjer, því færri verða þeir Íslendingar, sem hafa bein sambönd við markaðslöndin. Það er alkunnugt, hvernig farið hefir um síldarverslunina. Mestur hluti hennar er nú í höndum útlendra manna. Ef ekkert verður gert til að bæta fyrirkomulag fiskverslunarinnar, er ekki ólíklegt, að eins fari um hana. Það verður minna og minna, sem Íslendingar sjálfir flytja út, en meira og meira, sem fjesterkir útlendingar kaupa hjer á landi. Jeg álít, að af þessu stafi svo mikil hætta, að Alþingi verði þegar í stað að taka í taumana. Annað væri að fljóta sofandi að feigðarósi. Að bíða þess, að fiskverslunin verði í sama öngþveiti og síldarverslunin nú er orðin, er óverjandi í alla staði. Jeg vænti þess, að hv. deild sje mjer sammála og samþykki frv. Jeg kysi helst, af því að þetta er fjárhagsmál allrar þjóðarinnar, að því yrði vísað til fjhn. en ekki sjútvn., þó að jeg ekki geri það að kappsmáli, hvor nefndin fær það til meðferðar.

Jón Ólafsson Greinargerð þessa mikla frv. er ekki nema 4 línur. Jeg hefi þó svolítið reynt að kynna mjer málið, og sje ekki, að það hafi við annað að styðjast en það, sem fram kom hjá hv.flm. nú, slagorð og upptuggu eftir ýmsum mönnum, sem fyr og síðar hafa vaðið reyk í þessu máli. Þegar svona vandskilin mál eru á ferðinni, er hætt við, að ryki sje þyrlað upp í kringum menn og málefni. Þrátt fyrir alt, sem hv.flm. hefir lesið yfir okkur, hefir hann lítið bætt úr vöntun greinargerðarinnar. Aðeins er það eitt atriði í ræðu flm., sem vert er að athuga, sem sje, að greitt verði betur fyrir útbreiðslu nýrra markaða. En hv.flm. minnist ekki á það aðalatriði, að Spánarmarkaðurinn er bestur saltfisksmarkaður í heimi. Hann borgar hæst verð, og á síðari árum hefir mikið áunnist í því, að víkja öðrum þjóðum frá þeim markaði, þótt nokkuð sje þar óunnið enn. Þetta er nægilega ástæða til þess, að ekki sje lögð mikil áhersla á Suður-Ameríku. Samt sem áður eru þó tvö fjelög að vinna að því, að senda þangað fisk, með frekar ljelegum árangri. Aðalatriðið er því, að við getum haldið besta markaðinum og rutt öðrum frá honum að mestu eða öllu leyti, svo sem við höfum nú gert á Suður-Spáni. Hv. flm. hjelt, að frv. fengi betri byr hjer á Alþingi og skapaði þessari hugsjón betri skilyrði, af því að nýjar kosningar hefðu farið fram. Það má vera, að svo sje, en jeg efast samt um, að þm. sjeu hrifnir af þessu. Mjer þætti ekki undarlegt, þó að þeim blöskraði þessar háu tölur - 40 miljónir. En þó er ekki óeðlilegt, að þeir, sem eru þjóðnýtingarsinnar, vilji gjarnan fara höndum um ekki minni fjárhæð. Hv. flm. taldi líklegt, að fiskverslunin væri ekki rjett rekin. Það má segja það um flesta hluti, sem einstaklingarnir framkvæma, að þeir mættu betur fara. En þjóðin mundi reka þessa verslun að ráði einstaklinga þjóðfjelagsins, nema verslunin eigi, eins og var fyrir aldamót, að vera í Dana höndum. Síðan 1908 hefir hún verið rekin af Íslendingum, og þó að einkasala kæmist á, þá er líklegt, að þeim sömu mönnum, sem gert hafa þau dæmalausu glappaskot, sem hv.flm. vill vera láta, yrði falið eftirlit með henni, því að ekki er líklegt, að sótt verði ráð til þeirra, sem enga reynslu hafa við að styðjast, þótt flm. og fleiri álíti, að ekki þurfi annað en ráðstjórnir til allra framkvæmda í verslun o. fl. Versluninni fylgir mikil áhætta, og enn meiri, ef þjóðfjelagið á að taka ábyrgð á vitleysum þeim, sem vænta mætti af stjórn slíkra mála. Þó að ríkið beri ekki beinlínis ábyrgð eftir frv., þá ber það þó siðferðislega ábyrgð á stjórn slíks fyrirtækis, sem rekið er að tilhlutun þess. Hv. flm. talar um að útiloka samkeppni. Veit ekki hv.flm., að það er ekki hægt að útiloka samkeppni í fiskversluninni, þar sem við eigum að etja við sterka samkeppendur, aðallega Norðmenn. Þeir koma sínum fiski alstaðar inn, einkum þar sem þeir finna veikan punkt á öðrum þjóðum. Það er höfuðvilla hjá hv.flm., að halda, að við getum sett fiskineytendum stólinn fyrir dyrnar í verðlagi, því að þau tilfelli koma ekki fyrir nema einu sinni máske á 10 árum. Hitt er rjett, að við getum dregið okkur í hlje með framboð á ýmsum tímum, en gæta verður þó margs, þar á meðal framboða annara þjóða, ásamt heimsbirgðum vörunnar, og í öllum tilfellum virðist farsælast að fylgja alheimsverðlaginu á þessari vöru sem annari. Þetta verðum við að þola, til þess að aðrar þjóðir ryðji okkur ekki burt af markaðinum. Það kemur enn í ljós, að sumstaðar á Norður-Spáni er ekki spurt um annað en norskan fisk. En okkar kaupmönnum til lofs má segja, að nú eru ýms hjeruð á Spáni að vinnast, fyrir milligöngu þeirra á síðari árum. Við erum til dæmis búnir að ná Catalóníu-markaðinum öllum á okkar vald, og að mestu leyti höfum við rutt Norðmönnum af Bilbaó-markaðinum. Síðustu árin hafa þeir selt mikið af fiski sínum til Portúgal. Fyrst og fremst verða þeir, sem fást við fiskverslun, að afla sjer allra þeirra upplýsinga, sem mögulegt er að fá, um framleiðslu annara þjóða og fiskframboð þeirra. Það er eitt af því allra nauðsynlegasta. Það er óhætt að segja, að í seinni tíð liggja fyrir greinilegri skýrslur um þetta efni en áður. En af mörgum ástæðum er ómögulegt að spá neinu um það, hve lengi framleiðslan muni endast. Þar kemur margt til greina, t. d. uppskera og fjárrækt og framboð á þeim vörum. Þetta kemur máske alt í einu í ljós á þann hátt, að það dregur óeðlilega úr neyslu fiskjarins. En slíkt er aldrei hægt að sjá fyrir, og menn komast að raun um, að ómögulegt er að reka fiskverslun á öruggum grundvelli um verðlag. Þegar verðlagið lækkar, er reynt að halda því dálítið uppi, með því að draga úr útflutningnum, en þrátt fyrir það dregur úr neyslunni og verðið fellur, í samkeppninni við aðrar matvörur, sem einstaklingurinn sjer sjer hag í að brúka. En slíkt verður sem sagt ekki sjeð fyrir. Sumir hafa reynt að láta aðra taka áhættuna á sig, en í ríkissölu mundi sú leið ekki verða tekin. Þessar lágsveiflur á fiskverði sýnast vera eðlilegar. Þær byrja þannig, að framboð hefst á vöru, sem keppir við fiskinn, eða af því að fiskframleiðslan er óeðlilega mikil. Það stafar aftur af síðustu hásveiflu verðsins. Þegar verðið lækkar, dregur úr framleiðslunni. Menn fara að stunda annað, sem borgar sig betur. Jeg geri ekki ráð fyrir, að þótt stjórnin hefði fiskverslunina með höndum, eða þá sjerstök nefnd, sem til þess væri valin, að hún yrði naskari um þessa hluti en þeir, sem fengist hafa við verslunina hingað til. Þvert á móti, því að eins og hv.flm. mintist á, hefir sú orðið reyndin, að mistökin hafa orðið því meiri sem fiskverslunarfjelögin hafa orðið stærri, og því oft ekki gætt þess, að þau voru ekki megnug þess að ráða verðlaginu á heimsmarkaðinum, meðal annars af þeim ástæðum, sem jeg hefi hjer tekið fram. Þegar því þannig mistekst að leggja sanngjarnt verð á fiskinn, leitar einstaklingurinn á aðrar slóðir um kaup á neysluvörum. Einkasalan mundi ekki undanþegin þessari ófrávíkjanlegu hættu, nema síður sje. Það væri fróðlegt að líta yfir það, hvernig fiskverslun okkar hefir gengið í seinni tíð, og hverjir hafa rekið hana. Við höfum að mestu selt útlendingum, sem hingað hafa komið til innkaupa á þeim tegundum fiskjar, sem sú þjóð hefir haft brúk fyrir. Þessi tíska er svo alþekt um allan heim, í vöruviðskiftum þjóðanna, og er það því hið eðlilegasta, að sá kaupmaður, hvort sem hann er innlendur eða útlendur, kaupi hjer vörur fyrir það verð, sem framleiðandi vill selja þær á, að fengnum öllum upplýsingum frá sendimanni á Spáni um horfurnar þar. Jeg verð að vísu að segja, að það hefir ekki altaf reynst örugt, sem sendimaðurinn á Spáni hefir sagt. Mín reynsla er sú, að oft, þegar hann hefir spáð verðlækkun, hefir orðið verðhækkun, og öfugt. Þetta sýnir, að ómögulegt er, að sjá fyrir, hvað verða muni í þessu efni, enda hafa útlendingar tapað stórfje á að kaupa fisk hjer. 1908 varð hæsta verðsveifla, sem jeg man eftir á fiski. Hann komst upp í rúmar 85 krónur pr. skpd. Þá versluðu hjer með fisk Edinborg, Miljónafjelagið og H. P. Duus. Þessi hásveifla kom hinum útlendu fjelögum svo á knje, að þau risu ekki úr rústum aftur. Þau vildu nota sjer sem best væntanlega verðhækkun á Spáni. Jeg held ekki, að hægt sje að segja, að landsmenn hafi þá orðið fyrir miklum halla, af því að fiskverslunin var ekki í ríkisins höndum. Það er svo um framleiðendur, að þeir vilja koma af sjer áhættunni á aðra, og í sjálfu sjer álít jeg ekkert varhugavert við það. Jeg skal enn færa fram nokkur rök, sem ekki verður á móti mælt, nema með slagorðum um að það megi bæta skipulag fiskverslunarinnar. Við megum ekki gleyma því, að við eigum ætíð í bardaga við aðrar þjóðir og óvissuna um það, hvernig þær koma fram á heimsmarkaðinum. Síðastliðið ár þótti sumum líta út fyrir verðhækkun, og gerðust ýmsir þá til spákaupmensku. En áður en varði kom það í ljós, að birgðirnar voru meiri en gert var ráð fyrir, svo að verðið fór lækkandi, og varð að síðustu að selja fyrir fáanlegt boð, og tap útlendra og innlendra kaupmanna varð gífurlegt. En flestir framleiðendur höfðu fengið meira en sannvirði, og eru mjög mörg dæmi þess í fiskverslunarsögu vorri hin síðari árin, og skal jeg skýra það nokkru nánar. Framan af stríðsárunum og til 1920 safnaðist nokkurt fje á hendur stórkaupmönnum þeim, er fiskverslun höfðu haft með höndum. En þá byrjar hrunið. Verðið fellur stórkostlega, og þessir stórkaupmenn verða fyrir verulegum skakkaföllum. Þá sópast burt allur fyrri ára ágóði og mikið meira, sem því miður lenti á bankanum, eins og allir munu kannast við. En það fje, sem þessir menn töpuðu frá sjálfum sjer, rann alt inn í landið. Þannig hefir Coplandsfjelagið tapað um 1½ milj. kr. Nokkrir efnamenn töpuðu og miklu af eignum sínum, eða um 2 milj. kr. - Þessar nærri 4 milj. hafa því runnið inn í landið aftur. Þessi fjelagsskapur reisti flugið nokkuð hátt. Hann ætlaði sjer að ráða markaðinum, með því að komast yfir sem mest af fiskinum. Þeir keyptu af framleiðendum fyrir óeðlilega hátt verð, sem vitanlega kom framleiðendunum að notum. En hjer með er ekki alt upp talið. Þrjú fjelög, öll útlend, sigldu í kjölfar Coplands & Co. með of hátt verð. Munu sum þeirra hafa skilið hjer eftir um 5 milj. kr., eða öll alt að 8 milj. kr. 1925 fer alt á sömu leið, að allir, sem versla með saltfisk, tapa á honum. Þar á meðal Truepa & Pardo í Bilbao um 400 þúsund kr. Alt þetta útlenda fje hefir runnið inn til landsmanna, og að sjálfsögðu aukið þjóðarauðinn mikið. 1926 er mjög erfitt að selja fisk og lítil eftirspurn. Öflugt firma hjer, sem hafði mjög víðtæka þekkingu á fiskverslun, áleit þá, að eftirspurnin mundi aukast og verðið hækka. Bankarnir nota tækifærið og láta smærri fiskeigendur selja firmanu fisk sinn. Firmað greiddi hverjum einum sitt, en tapaði sjálft ca. 2 milj. af veltufje sínu. Af þessu má sjá, að einkasala ríkissjóðs mundi eiga við alla hina sömu erfiðleika að stríða sem þessir stóru fiskseljendur. Eins og sjá má á þessu yfirliti, þá eru það þessir stóru fiskkaupmenn, sem mest hafa tapað. Jeg held nú, að hv.flm. muni ekki harma það svo mjög, þótt þeir hafi offrað sjer fyrir hina smærri framleiðendur. Jeg geri nú ráð fyrir því, að þegar þessir fiskframleiðendur, sem seldu stóra firmanu í síðastnefndu dæmi, fengu 30–40 kr. meira fyrir hver 160 kg. af fiski, heldur en firmað gat selt hann aftur, þá muni jafnaðarmenn segja, að það hafi ekki verið sannvirði, sem þeir fengu fyrir fiskinn, heldur hærra verð. En þótt þeir sjálfsagt kalli það eitt sannvirði, sem einhverjum klaufanum tekst að selja fiskinn fyrir með einokunarfyrirkomulagi, þá munu þeir þó varla sjá eftir því, þegar útlendir menn verða til þess að borga hátt verð inn í landið, þótt þeir sjálfir tapi á því. Slíka hvalreka til handa landsmönnum skaffar einkasalan ekki, og því síður öryggi fyrir glappaskotum. Jeg skal svo ekki fjölyrða mikið meira um þetta. Jeg býst við, að af þessu megi sjá, að þótt horfið verði að einkasölu, þá eru það þó altaf mannlegar verur, sem eiga með söluna að fara. Og þegar þeir, þótt þriggja manna nefnd sje, eiga svo að fara að selja milliliðalaust - því, að nota þá þekkingu og færni, sem slíkir menn hafa, mega jafnaðarmenn ekki heyra nefnt - getur orðið veruleg hætta á skakkaföllum. Og því meiri sem fyrirtækið er stærra. Hjer væri því um stóra hættu fyrir ríkissjóð að ræða. Annars er þetta milliliðahjal tóm endileysa. Það er eins og þeir haldi, að þessir milliliðir leggi hvorki fram hæfileika, þekkingu eða vinnu við sitt starf. Slíkar fjarstæður ættu ekki að heyrast til greindra manna. Kæliskip og flutningur á kældum fiski kemur þessu máli ekki við. Það atriði er alveg hliðstætt því, sem byrjað hefir verið með útflutning á t. d. kjöti. Það getur verið framtíðarmál, og ekki óeðlilegt, að ríkissjóður styrki það, ef það gæfi von um betra verð í framtíðinni. Þótt stundum hafi gengið erfiðlega með fisksöluna á liðnum árum, þá er þó framtíðarleiðin til að tryggja söluna áreiðanlega ekki sú, að taka upp einkasölu. Hitt er heillavænlegra, að byggja á þeirri reynslu, sem fengin er, reyna að komast yfir mannlegan breyskleika og vanþekkingu og fika sig áfram smátt og smátt, þangað til erfiðleikunum er rutt úr vegi, að svo miklu leyti sem hægt er, með aukinni þekkingu á þessu sviði sem öðrum.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Það vill nú svo undarlega til, að þrátt fyrir hina löngu ræðu hv. 3. þm. Reykv., þá hefi eg þó ekki miklu að svara. Ástæðan til þess er sú, að þessi ræða hv.þm. snerti í raun og veru mjög lítið það frv., sem hjer liggur fyrir, og ekki heldur ræðu mína. Það var þá helst í niðurlagi ræðu sinnar, er hann fór að andmæla skoðun þeirra Gunnars Egilssonar, Pjeturs A. Ólafssonar og Ágústs Flygenrings, er jeg hafði getið um í ræðu minni, en hv.þm. vildi ekkert mark á taka. Hv. þm. vildi halda því fram, að umsögn fiskifulltrúans á Spáni hefði verið mjög ónákvæm og lítt að marki hafandi. Þannig hefði hann síðastliðið sumar gefið þá skýrslu, að fiskverðið væri hækkandi á Spáni, en þá hefði það í raun og veru verið lækkandi. Jeg skal nú ekki dæma um þetta að fullu, en vona, að mjer verði ekki láð það, svona að órannsökuðu máli, þó að jeg beri fult svo mikið traust til þessara manna, eins og til ummæla hv. 3. þm. Reykv. Jeg tók þó nokkur atriði upp úr ræðu hv.þm., sem jeg skal leyfa mjer að svara. - Hv. þm. sagði, að lítið gagn hefði orðið að rannsóknum Pjeturs A. Ólafssonar og útflytjendur lítið fært sjer þær í nyt. Taldi hann þá ástæðu til, að besti fiskmarkaðurinn væri á Spáni. Kemur fyrri hluti þeirra ummæla heim við það, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni. Það getur nú satt verið, en eigi að síður sýnir þessi rökfærsla hv.þm. mikla skammsýni. Spánski markaðurinn er vitanlega því aðeins góður, að ekki berist of mikið af fiski á hann; framboðið verði ekki of mikið. En til þess að fyrirbyggja að svo verði, þarf að tryggja sjer víðar markað fyrir saltfiskinn, svo hægt sje að ljetta á spánska markaðinum. Einnig þarf að vinna fleiri sölustaði á Spáni. Þá sagði hv.þm., að ef ríkiseinkasala á saltfiski væri tekin upp, þá bæri ríkið, eða þjóðin, bæði fjárhagslega og siðferðislega ábyrgð á sölunni. - Þetta er ekki rjett. Eins og frv. ber með sjer, eiga framleiðendur að fá það, sem fiskurinn selst fyrir, annað ekki. En þó svo væri, sem ekki er, þá verður munurinn í raun og veru ekki mikill frá því sem nú er. Því eins og reynslan hefir sýnt, þá verður það altaf að síðustu þjóðin öll, sem ber ábyrgð á og verður að borga töp fiskhringanna og annara sölubraskara, sem tapað hafa. Á henni lenda skakkaföllin, afleiðingarnar af vitleysum þeirra, eins og hann orðar það, að lokum. Þá taldi hv.þm., að við hefðum í raun og veru grætt um 4 milj. kr. á tapi fiskhringsins. En þar ber bókum hans og fyrv. þm. G.-K., Ágústs Flygenrings, sem taldi, að við hefðum stórtapað á honum, ekki sem best saman. Tek jeg Á. F. fult svo trúanlegan sem hv. 3. þm. Reykv. Hættan er sú, þegar salan er á ofmörgum höndum, að þá fara sumir að bjóða út fyrir lægra verð en hægt væri að fá, og samkeppni verður um söluna. En við það fellur verðið enn. Einnig það hefir einatt átt sjer stað, að menn hafa ætlað að taka stórgróða, með því að setja verðið hærra í byrjun en markaðurinn leyfði, og hafa svo að síðustu, af því að háa verðið dró úr eftirspurninni og þar með sölunni, orðið að selja með tapi. En það er fjarri öllum sanni, að halda því fram, að þetta tapaða fje hafi runnið í vasa framleiðenda. Þá hjelt hv.þm. því fram, að skaðlegt væri að útiloka samkeppnina um fisksöluna, enda gætum við aldrei komist hjá því að keppa við aðrar þjóðir, Norðmenn t. d. En það er nú einmitt það sem er, að samkeppnin verður alls ekki útilokuð, þó einkasölufyrirkomulagið verði tekið upp. Samkeppnin við Norðmenn heldur áfram. Aðeins verður sú samkeppni miklu styrkari af okkar hendi, heldur en nú er, þegar salan er tvístruð og við keppum líka hver við annan. Nú ræður enginn við framboð og verð, þar sem salan er á svo margra höndum. Þetta hafa og útgerðarmenn sjeð og viðurkent, bæði með stofnun fiskhringsins og sölusamlaginu 1926. Hv. þm. viðurkendi, að íslenski fiskurinn þætti betri vara en sá norski, þar sem hann væri þektur orðinn af neytendum. Þyrfti því að vinna meira að útbreiðslu hans. Taldi hann, að Gunnar Egilson hefði verið óábyggilegur og ekki að marka ummæli hans um það, að fyrsta sala í vor hefði verið fyrir of lágt verð. Sönnun þess, að G. E. hafi haft rjett fyrir sjer í þeim ummælum, er, að norskur og færeyskur fiskur var á sama tíma seldur fyrir hærra verð á stöðum, þar sem ísl. fiskur er þektur, þó ísl. fiskur þyki betri og sje keyptur að jafnaði hærra verði. Taldi G. E., að það hefði stafað af óheppilegri framkomu ísl. útflytjenda; efa jeg ekki, að það sje rjett. Þá talaði hv.þm. um ýmsa örðugleika, sem fiskkaupmenn og útflytjendur ættu við að stríða. - Það er vitanlega rjett, að salan getur verið undir ýmsu komin, svo sem afla okkar sjálfra og annara fiskiþjóða, uppskeru, kjötverði, og almennri afkomu fiskneytenda o. fl. En jeg veit ekki, hvernig hv.þm. styður sína skoðun um að heppilegra sje, að margir sjeu um útflutninginn á fiskinum. Alla þessa erfiðleika er miklu ljettara að yfirstiga, ef salan er á einni hendi, heldur en þegar margir bjóða vöruna, að órannsökuðum sölumöguleikum, og gera hver öðrum tjón með skipulagslausum framboðum. Nei, einmitt tal hv.þm. um erfiðleikana, sem fiskútflytjendur nú eiga við að stríða, er, ef hann fer rjett með, meðmæli með því, að salan verði látin fara fram undir einni yfirstjórn. Jeg vil leyfa mjer, að beina þeirri spurningu til hv. 3. þm. Reykv., hvort hann, ef hann hefði umráð yfir öllum saltfiski á þessu landi og yfirstjórn alls útflutnings og sölu í sínum höndum, mundi vilja sleppa allri yfirstjórn og skifta útflutningnum og sölunni milli margra manna, sem keptu hver við annan og byðu verðið hver niður fyrir öðrum. - Nei, honum mundi áreiðanlega ekki detta slíkt í hug. Hann mundi áreiðanlega vilja hafa yfirlit yfir útflutning og framboð og hafa eina stjórn fyrir fisksölunni. Hv. þm. sagði, að útlendingar, sem keyptu hjer fisk, hafi tapað stórfje á þeirri verslun, og virðist hann eiginlega vera mjög ánægður með það. Segist hann búast við, að jeg hafi ekkert á móti því, að útlendingar skilji hjer eftir auðæfi sín. Jeg býst nú við, að útlendingar fari litið eftir því, sem jeg óska í þessu máli. En jeg óska engra ölmusugjafa frá þeim okkur Íslendingum til handa. En jeg vil nú spyrja hv.þm., hvort hann haldi í raun og veru, að útlendingar komi hjer í þeim tilgangi að skilja hjer eftir auðæfi sín. Heldur hann ekki, að þeir mundu reyna að koma aftur og gera tilraun til að ná því upp aftur, er þeir hafa tapað, og ef það tekst ekki, mundu þeir heldur hætta. Að þeir haldi áfram að reka verslun ár frá ári með halla, nær engri átt. Sá, sem rekur verslun, hefir það fyrir augum að vinna það upp á góðu árunum, er hann kann að tapa, þegar illa árar, og meira til. Þá sagði hv.þm., að útlendir kaupmenn hefðu hjer umboðsmenn í Reykjavík, sem keyptu fiskinn, og að því er mjer virtist taldi hann þetta heilbrigt fyrirkomulag og okkur hagfelt. Jeg hygg, að það væri miklu betra, að við hefðum okkar umboðsmenn í markaðslöndunum til þess að selja fiskinn, hefðum sjálfir bein sambönd við markaðslöndin. En sambönd Íslands við markaðslöndin verða því færri og veikari sem útlendingarnir hafa fleiri umboðsmenn og eru fjesterkari hjer á landi. Gæti jafnvel svo farið, að þau slitnuðu með öllu. Þá gæfist erlendu kaupmönnunum færi á að skamta okkur verðið. Hv. þm. sagði, að fyrir utan slagorð og reyk og blekkingar í ræðu minni hefði borið mjög á því, hve mig langaði til þess, að hinar mörgu miljónir, sem fást fyrir fiskinn, gengju í gegnum hendur flokksbræðra minna. Jeg býst ekki við að verða framkvæmdastjóri einkasölunnar. En jeg álít, að það sje fullkomlega rjettmæt krafa, að umboðsmenn þjóðarinnar skifti sjer af því, hvernig ræktur er jafnþýðingarmikill þáttur í atvinnulífi þjóðarinnar og fisksalan er. Þetta er mál, sem varðar alþjóð og þjóðin öll á að vita um framkvæmdir þess máls, og fje það, er fæst fyrir fiskinn, á að fara í gegnum hendur þeirra manna, er hún trúir fyrir því starfi. Í frv. er gert ráð fyrir, að 2% af andvirði fiskjarins renni í sjerstakan sjóð,og helmingi þeirra tekna má verja til þess að útvega nýja markaði fyrir fiskinn. Ef tekin hefðu verið 2% á árunum 1924–27 af þessum 160 milj. króna, þá hefðu 3 milj. og 200 þús. kr. runnið í þennan sjóð. Þessi ár hefir ríkið tekið 1½% í útflutningsgjald, eða sem nemur 2 milj. og 400 þús. kr. Þó ekki hefði verið tekinn nema mismunur þessara tveggja upphæða, sem er 800 þús. kr., má gera ráð fyrir, að ríkissjóður hefði með því fje getað gert töluvert til þess að bæta markaðshorfur og sölufyrirkomulag. Með þessu móti má vafalaust bæta að miklum mun sölumöguleika á íslenskum fiski. Mjer skildist á hv.þm., að hann hjeldi, að frv. þetta væri fram komið af kala til útgerðarmanna og þeirra „stóru“.  En það er öllum vitanlegt, að stórfeldustu töpin, eins og t. d. töp fiskhringsins, hafa til orðið af þeim ástæðum, að hringurinn vildi fá of mikinn gróða í vasa hluthafanna. Hitt er rjett, að stóru fiskhringarnir hafa betri aðstöðu að ná hærra verði. Þeir hafa meira fje yfir að ráða og geta því beðið átekta, og meira að segja stundum sett kosti, ef því er að skifta. Hv. þm. bjóst við, að jeg mundi kalla það sannvirði, sem hver klaufi gæti selt fiskinn fyrir á markaðinum, með einkasölufyrirkomulagi. Jeg kalla það sannvirði, sem fæst fyrir fiskinn í markaðslandinu, að frádregnum kostnaði við söluna, og það verð eiga framleiðendur að fá. Það segir sig sjálft, að því fleiri sem milliliðirnir eru og því meira sem þeir fá, því minna verður eftir til framleiðendanna af því verði, sem fæst fyrir fiskinn á markaðinum. Jeg býst við, að hv.þm. sækist ekki eftir mörgum milliliðum í sinni verslun, en kjósi helst að selja fiskinn beint til Spánar. Hitt veit hann vel, að minni útgerðarmennirnir út um land neyðast til að hafa milliliði, stundum meira að segja áður en fiskurinn er seldur til Reykjavíkur. Einkasalan mundi einmitt verða smærri útgerðarmönnum til mests hagræðis og hagnaðar. Hún mundi tryggja það, að einstaklingarnir fái sem næst sannvirði fyrir fisk sinn. Að lokum sagði hv.þm., að það væri viðurkent, að þær tilraunir, sem Sambandið hefir gert með tilstyrk Alþingis til þess að bæta útflutning og sölu á kjöti, hafi verið til mikilla bóta. Hið sama væri nauðsynlegt að gera að því er fiskinum við kemur, og hafi það verið mikið rætt. - Síðan jeg komst til vits og ára, hefir verið ósköpin öll rætt um að bæta þurfi útflutning og sölufyrirkomulag á fiski; það vantar svo sem ekki, en það hefir lítið verið gert til þess. Það hefir líka verið mikið rætt um útflutning á frystum fiski, en ekkert verið gert til þess að hrinda því máli í framkvæmd, og nú er það útlent fjelag, sem gerir byrjunina til þess. Nei, sannleikurinn er sá, að vegna þess, að hver hefir viljað ota fram sínum tota, hefir enginn útgerðarmanna verið þess megnugur að gera jafn stórfeldar breytingar og með þarf. Til þess að koma þeim breytingum á, þurfa öflugri samtök að standa á bak við en þeirra. Ef allur útflutningur og sala á fiskinum væri á einni hendi, væri mikið auðveldara að gera þessa tilraun og aðrar, sem nauðsynlegar eru, því að þótt gerð væri tilraun til að flytja út frystan fisk, mundi hún alls ekki leiða af sjer það, að sala á saltfiski eða þurkuðum fiski hætti, og þarf auðvitað að halda áfram að vinna jöfnum höndum á því sviði líka. Að vísu mundi þessi tilraun hafa allmikinn kostnað í för með sjer, en þann kostnað væri auðveldara að bera, ef samlag væri um útflutning og sölu fiskjarins. Nú er ekkert, sem bendir til, að útgerðarmenn vilji eða geti komið á slíku samlagi, og liggur því beinast fyrir, að ríkið geri það.

Jón Ólafsson Jeg þarf ekki mörgu að svara hv.flm., því að vitanlega getur hann ekki hrakið neitt af því, sem jeg bar fram af rökum móti frv. Heldur ekki treystist hann að mótmæla því, að frv. þetta væri borið fram af hinni mestu vanþekkingu. Verð jeg að telja það alveg óforsvaranlegt, að bera jafnstórt mál fram, án þess að því fylgi nokkur rök frá þeim mönnum, en við því er ekki að búast úr þeirri átt, sem frv. er komið, enda ekki til þess ætlast af einum eða neinum, þar á meðal flm. Það er alveg rangt, að fiskhringurinn hafi ekki verið til bóta, því að hann var búinn að leggja út mikið fje fyrir landsmenn, og er þá ekki nema eðlilegt, að hann reyni að ná sínu fje aftur.

Og meiru!

Við skulum gera ráð fyrir því, að það hafi verið ætlunin. En hvernig það fór, er flm. nokkuð kunnugt. Hefðu nú forráðamenn ríkisverslunar setið við stýrið, hefði að sjálfsögðu orðið af þessu hinar mestu þrengingar hjá fiskframleiðendum, sem hefðu fyrst og fremst orðið að bíða eftir því litla fje, sem sannvirðispostularnir hefðu seint og síðarmeir skilað, og gat það haft alvarlega þýðingu fyrir þennan atvinnuveg landsmanna. Enda er það augljóst, þegar tekið er tillit til þess, að hjá framleiðendum sjálfum mun hafa lent fjárhæð, er nam ca. 8 milj. meira en telja hefði mátt sannvirði. Fje þetta kom alt frá útlendum og innlendum kaupsýslumönnum, þó mest frá útlendum. Má gera ráð fyrir, að sú upphæð hafi verið 8 milj. kr. hærri en fiskurinn seldist fyrir, og sjest það á þeim töpum, er urðu á kaupum einstakra manna. Þetta 8 milj. kr. tap hefði þá orðið að lenda á framleiðendum, sem þá hefðu fengið „sannvirði“ fyrir fiskinn. Engan vafa tel jeg á því, að meira hefði tapast á ríkisverslun, því að hún hefði ekki álitið sig knúða að halda verðinu uppi, svo sem eigendur fiskjarins gerðu. Þetta er yfirleitt gangur málsins, algildur þó. Þetta ár reyndust fiskbirgðirnar vera of miklar til þess að framleiðendur gætu komið þeim að á markaðinum og meðfram líka af öðrum ástæðum, sem sje þeim, að neytendur hættu að nota vöruna, vegna þess að verðið var of hátt, samanborið við aðrar neysluvörur. Þá kom hv.flm. aftur að milliliðunum, og getur þess til, að jeg muni helst vilja vera laus við milliliði í minni verslun. Mín reynsla er sú, að milliliðir eru í mörgum tilfellum óumflýjanlegir í hinum ýmsu greinum verslunarmálanna. Milliliðirnir hafa sjerþekkingu í þessum greinum, hafa góð sambönd, eru vanir vinnunni o. s. frv. Bæði jeg og aðrir leita til milliliðanna og láta þá útvega sambönd víðsvegar um heim, og sá sem verður hlutskarpastur og útvegar best sambönd, er notaður, og kemur þá oft í ljós, að ýms firmu, sem hafa þótt góð að selja, hafa dregist aftur úr í samkeppninni, ætlað sjer að lifa á fornri frægð og hætt þeim óþreytandi dugnaði og elju, er þau áður sýndu. Í þessu liggur hin stóra hætta einmitt fyrir ríkisverslun, svo sem dæmi eru til, að þau telji sig örugg með sannvirðið í samkeppnisleysinu. Fer hjer eins og annarsstaðar, að fagmaðurinn sigrar þann, sem þekkinguna vantar. Ef um ríkisverslun væri að ræða, mundi algerlega gengið fram hjá milliliðum, og þannig gengið á snið við þekkingu og reynslu þeirra, sem með óþreytandi elju hafa leitað uppi hin bestu viðskifti, sem kostur er á á heimsmarkaðinum. Jeg held því fram, að sannvirði sje hæsta söluverð, að frádregnum kostnaði, en það er ekkert skilyrði fyrir því, að um sannvirði sje að ræða, þótt með klaufaskap fáist minna verð en aðrir geta útvegað. Reynslan hefir sýnt, að íslenskum útgerðarmönnum, og ekki síst hinum minni framleiðendum, er það ómetanlegt gagn, að hafa átt aðgang að öðrum, sem gátu tekið að sjer ábyrgð á vörunni á vissu stigi, slegið á hana eign sinni, goldið hana og borið síðan alla ábyrgðina. En eins og jeg lýsti í fyrri ræðu minni, þá gera þeir þetta ekki af góðmensku, heldur er ætlunin sú, að græða á því. Þótt þessir menn hafi grætt nokkurt fje á vissum tímum, þá hefir reynslan sýnt, að þeir hafa látið það aftur til landsmanna að meira eða minna leyti. Jeg er ekki að hrósa þessu, heldur aðeins að segja söguna eins og hún hefir gengið. Hefðu landsmenn haft ríkissölu, er jeg ekki í neinum vafa um, að salan hefði verið ljelegri og stopulli en hún hefir verið hingað til. Jeg veit ekki hvort hv.flm. hefir misskilið mig eða slitið orð mín út úr samhengi af ásettu ráði, en jeg sagði, að kæliútflutningurinn væri svo mikilsvert framtíðarmál, að nauðsyn bæri til þess að hrinda því til framkvæmda. Á saltfiskinn mintist jeg ekkert í þessu sambandi. Sje jeg svo ekki ástæðu til að tala meira um þetta; aðeins vil jeg geta þess, að það kom mjer ekki á óvart, að hv.flm. langi ekki til að stjórna slíku fyrirtæki. Til þess þarf mikla þekkingu á þessu sviði, svo og frábæra árvekni, að inna slíkt verk af hendi, og satt að segja treysti jeg engum landsmanna til þess að inna það svo vel af hendi, að hann nái jafnlangt og frjáls samkeppni, enda treysti jeg ekki ríkiseinkasölu til þess að komast þangað með tærnar, sem þeir nú hafa hælana. Mjer skildist á orðum hv.flm., að hann hvorki treysti sjer nje hefði löngun til að veita þessari einkasölu forstöðu, og get jeg virt honum það til vorkunnar. Jeg hygg, að svo fari hverjum þeim, sem lítur á þetta mál með nokkurri ábyrgðartilfinningu.

Jón Auðunn Jónsson Eftir því sem mjer heyrðist á ræðu hv.flm., vakir einkum tvent fyrir honum með frv. þessu: að auka markað fyrir fiskinn og bæta sölufyrirkomulagið. Jeg varð meira en lítið hissa, er jeg heyrði hann halda því fram, að ekkert hefði verið gert til að auka fiskmarkað erlendis síðustu árin. Hv. þm. hefði ekki þurft annað en að líta í hagskýrslur síðustu ára, til að sannfærast um, að markaðurinn hefir stóraukist. Þá hjelt hann því fram, að Spánarsamningurinn hefði ekki bætt aðstöðu vora á Spáni. Fyrir stríð voru fluttar til Spánar um 6000 smálestir á ári af fullverkuðum saltfiski, og var þá þegar farið að bera á því, að markaður væri þröngur þar. En síðan hefir tekist að auka þennan markað stórkostlega, mest fyrir tilverknað íslenkra fiskútflytjenda og spánskra fiskkaupmanna. Árið 1921 eru fluttar um 15000 smálestir af saltfiski til Spánar. Árið 1923 eru fluttar þangað 24000 smálestir, 1924 28000 smálestir og 1925 30000 smálestir. Og þessi fiskur hefir yfirleitt selst með hærra verði en Norðmenn og Englendingar hafa fengið fyrir sinn fisk í þessu sama landi. Mjer finst því, þegar á alt er litið, að tekist hafi alveg sjerstaklega vel með aukningu saltfiskmarkaðarins á Spáni, og síst ástæða til að gera lítið úr þeim framförum. Ýmsar orsakir liggja til þess, að oss hefir ekki tekist að afla oss markaðar í Suður-Ameríku. Norðmenn hafa starfað að því áratugum saman, að útvega sjer markað þar, en hefir þó ekki gengið betur en svo, að þeir hafa af og til þar markað, ár og ár í bili. Englendingar hafa hingað til haft lang besta aðstöðu í Suður-Ameríku. Fiskkaupmenn í Suður-Ameríku heimta að jafnaði 4–9 mánaða gjaldfrest. Eins og atvinnurekstri og fjárhag íslenskra útgerðarmanna er háttað, og bankarnir jafn vanmáttugir og þeir eru, er vitanlega ómögulegt að ganga að slíkum kostum. Samkvæmt lögum, sem sett voru 1919, endurkaupir breska ríkið víxla þessa af útflytjendum, fyrir 60–70% af nafnverði vöru þeirrar, sem út er flutt. Meðan að enskir útflytjendur njóta þeirrar aðstöðu, verður erfitt eða ómögulegt fyrir oss að þreyta við þá á þessum markaði. En nú er í ráði, eða ef til vill búið, að afnema þessa ríkishjálp í Bretlandi, og þá fer fyrst að verða von fyrir oss á suður-amerískum markaði. Hinsvegar er ekki rjett hjá hv.flm., að ekkert hafi verið gert til að koma ísl. fiski á þennan markað. Nokkur hundruð skippund hafa árlega verið send þangað til reynslu, mest fyrir forgöngu eins stærsta útgerðarfjelagsins hjer, en aðstæðurnar eru eins og jeg hefi þegar lýst þeim, og auk þess þarf fiskurinn að vera öðruvísi verkaður en hjer er venja til, jafnvel frá byrjun. Er varla þess að vænta, að útgerðarmenn treystist að leggja í mikinn kostnað vegna nýrra verkunaraðferða, svo tvísýnn sem þessi markaður er ennþá. Englendingar og Norðmenn hafa stórkvartað undan því síðustu árin, að vjer værum að þoka þeim af markaðinum á Spáni. Það er öllum ljóst, að fisksala vor þar hefir stóraukist og markaður víkkað. Hv. flm. drap á þá agnúa, sem erindreki vor á Spáni hefði minst á, að of mikið af fiski væri í sumum bæjum þar, en of lítið í öðrum. Það er nú svo, að eigi þýðir fyrir oss að senda fisk þangað, sem vjer höfum ekki markað fyrir hann, því að Spánverjar halda sjer lengi við þær vörutegundir, sem þeir hafa einu sinni komist á að nota.

Þetta er í bæjum, þar sem íslenski fiskurinn er seldur.

Eins og kunnugt er, eru eigi nema 3–4 innflutningshafnir á Suður-Spáni, og viðlíka margar á Norður-Spáni. Þótt fiskútflytjedur vildu flytja fisk til fleiri hafna, er þeim það ekki auðið, vegna þess að ekki eru til hús, til að geyma fiskinn í, nema á þessum fáu stöðum. Það er ekki hægt að geyma saltfisk, svo óhætt sje við skemdum, nema í kælihúsum. Langmestur hluti fiskjarins er síðan fluttur með járnbrautum út um landið. Það er ekki sök íslenskra útflytjenda, þótt fyrir kunni að koma mistök um dreifingu fiskjarins á hina ýmsu staði á Spáni, enda hygg jeg það fremur sjaldgæft. Þá drap hv.flm. á umboðssölu á fiski og skaðsemi hennar. Jeg skal fallast á, að umboðssalan hafi skaðað oss, en þess ber að geta, að vjer erum næstum algerlega hættir að selja fisk í umboðssölu.

Það var þó gert síðast í fyrra.

Það er rjett, að í fyrra voru seldar um 700 smál. af fiski, sem enginn kaupandi fjekst að, í umboðssölu, en annars má telja, að umboðssalan sje horfin úr sögunni. Það kemur fyrir enn þá, að ódýrari tegundir, eins og t. d. ufsi, eru seldar á þennan hátt. En yfirleitt, má segja, að umboðssala á fiski, sem á fyrri þingum hefir verið talin aðalástæðan fyrir þessu frv., sje nú undantekning, sem altaf verður sjaldgæfari og sjaldgæfari. Það er rjett hjá hv.flm., að ósamræmi er í fiskmatinu. En ráðið til að bæta úr því er ekki einkasala, heldur það, að matið sje samræmt með skipun eins aðalyfirmatsmanns fyrir land alt. Þá sagði hann, að útlendir fiskkaupmenn hafi umboðsmenn hjer heima og skaði fisksölu voru á þann hátt. Jeg hygg það ekki skaðlegt, þó spanskir innflytjendur ísl. fiskjar hafi umboðsmenn hjer. Spanskir fiskinnflytjendur eru þeir einu menn, sem hafa sameiginlegra hagsmuna við oss að gæta um það, að fiskverðið ekki lækki, þar sem þeir venjulega hafa stórar birgðir af fiski, sem þeir hafa keypt fyrirfram. Reynsla sú, er Labradormenn hafa af einkasölu sinni, virðist ekki hvetjandi. Þar var einkasala frá 1919–22, en var afnumin 1923. Afleiðing einkasölunnar var sú, að spanskir og ítalskir kaupmenn reyndu á allan hátt að sneiða hjá viðskiftum við einkasöluna og keyptu fisk annarsstaðar frá með hærra verði, fremur en að kaupa af einkasölunni. Vjer Íslendingar nutum góðs af þessu í meiri eftirspurn eftir okkar fiski. Þá reyndu Labradormenn einskonar samlagssölu hjá sjer 1924, og tóku að selja fisk sinn til Portúgal. Þetta gekk allvel í fyrstu. Samlagssalan skifti við smásalana, en brátt fóru að koma í ljós agnúar á þeim viðskiftum. Þegar smásalarnir sáu, að fiskurinn barst að með jöfnu millibili, hættu þeir að gera fyrirframkaup, og afleiðingin varð sú, að fiskverð fór sílækkandi. Fór svo, að Labradormenn sáu sig neydda til að hætta við samlagssöluna árið 1927, og taka að skifta við stórkaupmennina, eins og áður. Vjer urðum líka þessa sama varir á stríðsárunum, þegar útflutningsnefnd, sem þó var skipuð ágætismönnum, hafði fisksöluna með höndum. Það kom í ljós, að Spánverjar vildu heldur skifta við einstaklinga, heldur en nefndina. Nefndin gat jafnvel selt fisk sinn hærra verði einstökum mönnum hjer heima, heldur en hún gat fengið fyrir hann á Spáni. Yfirleitt er Spánverjum og öllum Suður-Evrópuþjóðum mjög nauðugt að skifta við ríkiseinkasölueða samlagssölur, og telja, að stofnað sje til slíks til að hnekkja hagsmunum þeirra. Hv. flm. gat þess til, að ástæðan til þess, hve fisksala fiskhringsins svokallaða hefði mistekist, væri sú, að þeir, sem að honum stóðu, hefðu ætlað sjer of mikinn ágóða. Jeg skal ekki bera á meti því, að þeir hafi ætlað sjer í fyrstu að hagnast á fiskkaupunum. Þó hygg jeg þeir hafi ekki búist við eða heimtað óeðlilega háan ágóða. En þegar leið fram á haustið og þeir sáu hvað verða vildi, lækkuðu þeir verðið svo, að þeir þá þegar reyndu að selja fiskinn án hagnaðar eða jafnvel með tapi. En tap hringsins hygg jeg hafa stafað meðfram af því, að fyrirtækið hafði ekki fjármagn til þess að halda fiskinum, en varð, til þess að fá peninga, að láta fiskinn í umboðssölu. Þá mintist flm. á tilraunir samlagsins 1926. Samlagið var upphaflega stofnað til að stemma stigu fyrir verðfalli. En það kom í ljós, að þetta verðfall var enganveginn óeðlilegt. Of mikið af fiski var fyrirliggjandi á spönskum markaði, og aðrar vörur fjellu jafnframt í verði. Enda fór svo, að samlagið varð að selja fyrir lægra verð en viðunanlegt var. Spánskir fiskkaupmenn keyptu fremur fisk af einstaklingum fyrir hærra verð, heldur en að kaupa af samlaginu, og stórtöpuðu líka á sínum fiskkaupum. Hv. flm. talaði um, að miklar verðsveiflur hefðu orðið á fiskmarkaðinum 1924–27. Þetta er rjett. En þær sveiflur samsvara sveiflum á heimsmarkaðinum, þótt nokkru kunni að hafa skakkað frá mánuði til mánaðar. Kjötið hefir fallið meira í verði á þessum tíma, og viðurkennir þó flm., að gert hafi verið alt, sem unt var, til að halda því í verði. Þar hefir hin svokallaða skipulagsbundna verslun ekki sýnt neina yfirburði umfram frjálsa verslun. Kjöt og fiskur hafa fallið meira í verði þessi árin en aðrar vörur, en þetta eru einmitt vörur þær, sem keppa hvor við aðra í daglegu lífi. Það er langt frá því, að reynslan hafi sýnt, að sölu útflutningsvörunnar sje best borgið með því að hafa hana á einni hendi. Reynsla Labradormanna bendir í þveröfuga átt. Það kunna að vera skiftar skoðanir um það, hvort útflutningsverslun á fiski hefir gefið ágóða eða tap á undanförnum árum. En að svo er, það stafar af vanþekkingu. Það er óhætt að fullyrða, að síðan 1919 hefir þessi verslun gefið meira tap en ágóða. Eins og hv. 3. þm. Reykv. sagði, hafa hjerlend fjelög, eins og fiskhringurinn o. fl., tapað stórfje, og spanskir kaupmenn orðið fyrir miklu tapi, einkum árin 1924–25. Eins var það og rjett, sem hann sagði um tap hins gamla danska firma á verslun með ísl. fisk. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Jeg þykist hafa sýnt fram á það, að reynsla undanfarinna ára, hjer og anarsstaðar, mæli ekki með því, að frv. nái fram að ganga.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Jeg vil fyrst víkja nokkrum orðum að hv. 3. þm. Reykv. Hann sagði, að óforsvaranlegt væri að bera fram frv. um þetta, án þess að gera sjer ljóst, hvern árangur það bæri. Mjer er nú ekki vel ljóst, hvað hv.þm. á við með þessu. Hjer hefir engin önnur einkasala verið á þessu sviði, nema þau ár, sem útflutningsnefnd starfaði. Við flm. mættum því vera í meira lagi spámannlega vaxnir, ef við ættum að geta sagt fyrir nákvæmlega um árangur af frv. út í ystu æsar. Það, sem við gerum hjer, er að benda á annmarka þess ástands, sem nú er, og þær breytingar, sem við teljum til bóta. Sannanirnar færir reynslan okkur, ef frv. verður að lögum. Mjer heyrðist á honum og hv.þm.N.-Ísf., að þeir teldu, að landsmenn hefðu haft gróða af Coplandshringnum, þótt salan tækist svo sem kunnugt er. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að hringurinn hefði ætlað sjer að hagnast á sölunni, og hv.þm.N.-Ísf., að hann hefði sett verðið of hátt.

Það hefi jeg ekki sagt.

Jeg skrifaði þessi ummæli hv.þm. hjá mjer. - Afleiðingin varð auðvitað sú, að kaupendur leituðu þangað, sem þeir fengu vöruna með lægra verði. Hefði verðið verið sanngjarnt í upphafi, hefði verðlækkunin orðið miklu minni. Verðlækkunin stafaði af „spekulation“, hringurinn ætlaði sjer óhæfilega álagningu, og því fór sem fór. Þetta er viðurkent af báðum þessum hv.þm., og tapið lenti fyrst og fremst á bönkunum, síðan á landsmönnum. Hv. 3. þm. Reykv. gat þess, að nauðsynlegir milliliðir væru nauðsynlegir, og er það vitaskuld rjett. Veit jeg ekki til, að nokkur maður hafi mótmælt því. Ríkiseinkasölunni er einmitt ætlað að verða hinn nauðsynlegi milliliður milli framleiðenda hjer og stórkaupmanna og neytenda á Spáni. Jeg geri ráð fyrir, að í upphafi verði einkasalan að skifta við stórkaupmennina, en ekki er ótrúlegt, að með tíð og tíma megi spara þann millilið. Sami hv.þm. sagðist ekki treysta nokkrum núlifandi Íslendingi til að veita þessu fyrirtæki svo góða forstöðu, að ástandið yrði betra en nú er. Jeg lít nokkuð öðrum augum á þetta, því að jeg hygg, að hverjum manni, sem fæst við fiskverslun, sje treystandi til að gera það betur með einkasölu en frjálsri samkeppni. Svo miklu auðveldara er að yfirstíga örðugleikana fyrir einkasölu en samkeppnisverslun. Það er bein og rökrjett afleiðing af samkeppninni, að hún hlýtur að lækka verð vörunnar, er hver framleiðandinn býður niður fyrir annan, til að koma út sinni vöru. Jeg ætla, að hv.þm. V.-Ísf. færi ekki rjett með eitt atriði. Hann kvað mig hafa sagt, að ekkert hafi verið gert á undanförnum árum til að auka markaðinn. Það voru ekki mín orð. Jeg talaði einmitt um þær ferðir, sem farnar hefðu verið í þessu skyni, en sagði, að þær hefðu engan árangur borið, svo að sýnilegt væri. Jeg gat þess og, að markaðurinn á Spáni hefði aukist, þannig, að við flyttum þangað meiri fisk nú en áður, og tók jeg fram hlutföllin í ræðu minni. - Sami hv.þm. sagði, að jeg hefði talað um, að engin trygging hafi fengist fyrir auknum markaði á Spáni með því að veita undanþáguna frá bannlögunum. Jeg er nú satt að segja þeirrar skoðunar, en samt sagði jeg það ekki í ræðu minni, heldur aðeins, að mjer þættu þessar tryggingar lítils virði. - Hv. þm. færði það sínu máli til sönnunar, hvað Norðmenn og aðrir keppinautar okkar segðu um dugnað okkar við að afla markaða. En jeg hygg, að orð þau, er hann vitnar til, sjeu mest sögð til brýningar keppinautunum. Víst er um það, að innflutningur á fiski frá Færeyjum og Noregi til Spánar hefir aukist á síðari árum. Hv. þm. vildi viðurkenna mest af því, sem jeg sagði um agnúana á fiskversluninni og hafði eftir Gunnari Egilssyni, nema það, að sumir bæir væru ýmsa tíma ársins fisklausir, þótt á öðrum stöðum væri meira en nægur fiskur. Að hv.þm.N.-Ísf. alveg ólöstuðum verð jeg að segja, að jeg trúi erindrekanum eins vel um þetta, og ef menn efast um, að jeg hafi rjett eftir, geta þeir sjálfir gætt í skýrsluna. Vitaskuld á þetta aðeins við þá staði, þar sem íslenskur fiskur er seldur. - Hv. þm. segir, að ekki sje um að ræða nema 4 eða 5 innflutningshafnir fyrir íslenskan fisk á Suður-Spáni. þetta kann rjett að vera, en er þá ekki unt að breyta þessu? Englendingar hafa t. d. mikið um það ritað, að best væri að geyma fiskinn sem lengst í Englandi og senda hann með smærri skipum og á fleiri hafnir í Spáni. Mundi ekki sama mega segja um fiskinn frá okkur. Um umboðssöluna sagði hv.þm., að hún væri alveg úr sögunni. Jeg viðurkenni, að hún hefur mjög mikið minkað, en þar fyrir er hún enganveginn úr sögunni. Enda var það viðurkent af hv.þm. sjálfum, að síðari hluta ársins sem leið hafi verið send a. m. k. 4 þús. skpd. í umboðssölu. En þess ber að gæta, að það ár var óvenjulega greið sala, og auðvitað selja menn heldur fiskinn, þegar það er hægt, við góðu verði, en að láta hann í umboðssölu. En því miður er altaf mikil hætta á því, að hvenær sem illa gengur með fisksöluna, freistist menn til að senda fiskinn í umboðssölu. Á þessu er auðvitað engin hætta, þegar vel gengur. En fyrir þetta verður aldrei bygt, meðan útflytjendurnir eru margir og keppa hverir við aðra. Umboðssalan kemur altaf aftur, ef harðnar í ári. Ennfremur sagði hv.þm., að stórkaupmennirnir á Spáni hefðu sömu hagsmuna að gæta eins og við. Þetta er ekki nema hálfur sannleikur og tæplega það. Auðvitað hafa þeir þeirra hagsmuna að gæta, að verðið sje sem hæst til neytendanna, en jafnframt vilja þeir auðvitað sjálfir gjalda sem allra minst fyrir vöruna. Eitt atriði í ræðu þessa hv.þm. hygg jeg að sje veigamest af þeim mótmælum, sem fram hafa komið gegn frv. það er, að innflytjendur á Spáni mundu verða slíku fyrirkomulagi óvinveittir. Jeg býst við, að þetta sje rjett. En það væri rjett fyrir hv. deild að gera sjer grein fyrir, af hverju þetta stafar. Það er af því, að þeir búast ekki við eins hagfeldum kaupum, ef einkasalan kemst á. Auðvitað stafar það ekki af neinu öðru. þeir búast ekki við, að Íslendingar nái eins háu verði í samkeppni eins og með samvinnu. - Þetta hefir líka sannast af reynslunni. Tilraunir þær, sem hjer hafa verið gerðar til að ná fisksölunni á eina hönd, hafa átt litlum vinsældum að fagna á Spáni. En aðstaða þeirra, sem þær tilraunir hafa gert, hefir einnig verið miklu lakari heldur en aðstaða einkasölunnar yrði. Því að fyrir utan fiskhringinn og samlagið 1926 stóðu margir keppinautar, sem einnig höfðu íslenskan fisk á boðstólum. Var þá hægt að kaupa hann fyrst, en bíða með að versla við hringina. En fyrir utan einkasöluna yrði ísl. fisk hvergi að fá. E. t. v. mundu kaupmennirnir þá snúa sjer til Færeyinga, Norðmanna og Englendinga um fisk frá þeim. En það er áreiðanlegt, að neytendurnir vilja helst íslenskan fisk, þeir, sem honum eru orðnir vanir, og eftir því hygg jeg, að kaupmenn á Spáni verði að laga sig mest. Enda sönnuðu eigin orð hv.þm. þetta. Hann sagði, að þegar útflutningsnefndin frá stríðsárunum var að leysast upp, hefðu Spánverjar heldur viljað versla við kaupmenn heldur en hana. En þetta var ekki fyr en nefndin var að leysast upp. Meðan ekki var í annað hús að vernda, þá sneru Spánverjar sjer ætíð til hennar. En auðvitað sáu þeir sjer hag að því að kveða niður þessa einkasölu svo fljótt sem þeir gátu. Samkeppni okkar er þeim líkleg til gróða. Þessi hv.þm. sagði enn, að síðan 1918 mundu allir, sem fengist hafa við fisksölu, heldur hafa halla af henni. Jeg get ekki vel um þetta deilt, þar sem jeg hefi ekki haft færi á að sjá reikninga fiskkaupmanna.

það má spyrja bankana!

Þeir segja mjer nú ekki alla hluti, bankarnir, þótt þeir kunni að vera liðlegri við suma aðra. En undarlegt má það kallast, að þeir, sem búnir eru að bera hitann og þungann og tapið í meira en 9 ár, halda stöðugt áfram. Mjer finst sannast að segja býsna einfaldlegt að halda slíku fram; jeg vona að hv.þm. fyrirgefi, að jeg neyðist til að nota þau orð. Ef fiskkaupmenn hefðu í tug ára rekið verslunina með sífeldu tapi, hvernig gæti þá annað átt sjer stað heldur en það, að þeir yrðu manna fyrstir til að heimta breytingu á sölufyrirkomulaginu eða hætta með öllu. Sennilega hafa þeir að minsta kosti einhverja von um að hætta að tapa áður en lýkur. Jeg hefi enga trú á því, að útlendingar gerist til þess ár eftir ár að borga okkur meira fyrir fiskinn en þeir fá fyrir hann. Slík brjóstgæði get jeg ekki ætlað þeim. Okkur Íslendingum væri heldur ekki vansalaust að þiggja slíkar ölmusugjafir.

Flm. (Jón Þorláksson) Af því að nú er svo liðið á fundartímann, skal jeg reyna að vera stuttorður. Það mun öllum hv.þm. kunnugt, að útgáfa hagskýrslnanna hefir verið allmörgum árum á eftir tímanum að því er ýmsar mikilsverðar skýrslur snertir. T. d. ætla jeg, að verslunarskýrslur fyrir árið 1920 hafi ekki komið út fyr en árið 1925, og enn þá er það svo, að síðustu ársskýrslur, sem út eru komnar, eru fyrir árið 1925. Það hefir á síðustu árum unnist nokkuð á hjá hagstofunni, þannig að hún er nú ekki eins langt á eftir tímanum eins og fyrir fjórum árum, en það vantar þó enn þá mikið á, að hún sje búin að ná sjer eða að vinna úr því, sem hefir safnast fyrir, þannig að kominn sje eðlilegur gangur á þessi störf hennar. Það, sem jeg fer fram á í þessari till., er að ríkisstjórnin hlutist til um, að þessu verði kipt í lag, en til þess þarf nokkuð aukin útgjöld. Nú er í fjárlögunum fjárveiting til hagstofunnar, sem miðuð er við útgáfu fjögra hefta á ári. Nú eru gefnar út þrjár skýrslur árlega, um búnað, fiskveiðar og verslun, og svo 1 hefti um önnur efni, sem á að ná yfir fleiri ára bil. Til þess að koma lagi á útgáfuna þarf að auka við starfskraftana í hagstofunni og kosta meiru til útgáfunnar í bili, því að fleiri skýrslur þurfa að koma út á ári. Jeg ber þessa till. fram í því skyni að ýta undir hæstv. stjórn að gera þetta og til þess að þingið láti jafnframt vilja sinn í ljós um það, að heimiluð sje sú umframgreiðsla til hagstofunnar, sem nauðsynleg er. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en óska, að till. fái að ganga til síðari umr. og fjn.

Flm. (Ingvar Pálmason) Jeg geri ráð fyrir, að ekki verði svo mjög deilt um það, að reynslan hafi þegar sýnt, að sú niðurfærsla á sköttum og tollum, sem gerð var árið 1926, án þess að ríkissjóði væri sjeð fyrir uppbótartekjum á annan hátt, hafi verið framkvæmd of fljótt að minsta kosti. Eða með öðrum orðum: að það sýni sig nú, að þá er ríkissjóður hefir tapað þessum tekjuliðum, þá reynist kröfur og þarfir hins opinbera svo miklar, að þeim verði alls ekki fullnægt með þeim tekjum, sem fyrir eru. En svo búið má ekki lengi standa. Eitt af tvennu verður að taka til bragðs: að afla ríkissjóði meiri tekna eða draga úr útgjöldunum sem svarar þeirri upphæð, er tekjurnar hafa rýrnað. Það má segja með sanni, að hingað til hafi ekki bólað á nokkrum verulegum tilraunum til þess að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, svo um muni. Enda er það sannast að segja ekkert áhlaupaverk. Mikill meiri hluti af útgjöldum ríkissjóðs er bundinn með lögum, og mundi það reynast seinunnið verk að hrófla við því. Nokkur hluti útgjalda ríkissjóðs er ekki bundinn öðrum lögum en fjárlögum frá ári til árs. Það er sá hluti útgjaldanna, er fer til verklegra framkvæmda í landinu. Enda er líka reynslan sú, að þegar sjeð hefir verið fyrir, að tekjur ríkissjóðs nægðu ekki, þá hefir verið gripið til þess ráðs að skera niður fjárveitingar til verklegra framkvæmda. Það ræður af líkum, að mjer finst sú leið óheillavænleg, ef ganga skal til langframa. Það er hreinasta neyðarúrræði að verða að draga til mikilla muna úr verklegum framkvæmdum. Aðrar leiðir verður að fara. Tel jeg þá sjálfsagt að fara að nokkru leyti báðar þær leiðir, er jeg drap á í upphafi máls míns, bæði auka tekjurnar með skynsamlegum hætti og stefna að því að draga úr útgjöldum svo sem hægt er. Jeg býst ekki við, að neinum blandist hugur um, að nú verði með bráðabirgðaákvæðum að fá meiri tekjur í tæmdan sjóð. Til þess má hugsa sjer ýmsar leiðir. En jeg tel af ýmsum ástæðum, að sú leið, er þetta frv. leggur til að farin verði, sje einna eðlilegust og affarasælust, og jafnframt sú leiðin, er okkur beri að fara eins og nú er ástatt. Þó að allir kannist við, að skattar og tollar sjeu allþungir eins og þeir eru, þá er það nú svo, að tekjur í ríkissjóð verða ekki á annan hátt fengnar en að íþyngja gjaldþegnunum á einhvern hátt, og þó að þessir skattar sjeu að vísu ekki vinsælir, þá fylgir þeim sá kostur, að tiltölulega auðvelt er að innheimta þá, og innheimtan hefir eigi mikil útgjöld í för með sjer. Skal jeg taka það fram, að ætlast er til, að þessi skipun á tollinum verði aðeins til bráðabirgða, því þess er vænst, að nú á þessu þingi verði skipuð milliþinganefnd til að endurskoða tekju- og skattalöggjöf landsins. Þó að sumir ef til vill haldi fram, að texjuauka sje ekki þörf nú, þá er þó vitanlegt orðið nú, að tekjuhalli hefir orðið allmikill (800 þús. kr.) á síðasta ári, og allar líkur eru fyrir, að svipuð verði útkoma yfirstandandi árs, ef ekki er að neinu úr bætt með tekjurnar. sje jeg þá enga færari leið en þessa. Það má eflaust um það deila, hvort heppilegt sje að auka skattana í þessu skyni, en á þessu stigi málsins skal ekki farið út í þá sálma. En jeg sje ekki aðra leið færa sem stendur til þess að afla ríkissjóði tekna en þá, sem fram kemur í frv. þessu. Ef menn vilja svara mjer því, að nær hefði verið að byrja á hinum endanum, sem sje þeim, að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, þá er jeg tilbúinn að halda þá leið, að svo miklu leyti, sem hún getur talist fær, enda þykist jeg ekki síður en aðrir hafa sýnt viðleitni í þá átt að draga úr útgjöldunum, eins og sjá má af stuðningi mínum við einstök frv., sem borin hafa verið fram í þessu skyni. Í aths. þeim, er frv. fylgja, er gerð allítarleg grein fyrir, hve miklar tekjur nást með þessum breytingum. Auk þess er þar og tekið fram, að með frv. þessu eru vörutollslögin færð aftur að miklu leyti í það sama horf og þau voru í frá 1924–1926. Þó vil jeg taka það fram um c-lið 1. gr. frv., að þó steinolía sje tekin með, er tollurinn hinn sami og nú. Að öðru leyti vísast til aths., eins og áður er minst á. Vænti jeg svo, að hv.þd. og þingið yfirleitt taki með vinsemd þeirri viðleitni, er fram kemur í frv. til úrlausnar því að útvega ríkissjóði tekjur. Auðvitað má deila um einstaka liði, en líti hv.þdm. svo á, að þessi leið, sem jeg hefi bent á, sje lítt fær, vænti jeg, að þeir bendi á aðrar leiðir tiltækilegri. Læt jeg staðar numið í bili, en óska, að frv. fái að ganga til 2. umr. og fjhn.

Jón Þorláksson Þegar jeg sá þetta frv. á þskj. 212, þóttist jeg af ýmsum smávægilegum atriðum í frágangi þess mega telja víst, að það væri stjfrv. Hinsvegar var ekki neitt í aths. við frv., sem benti á það, og á þskj. stendur aðeins, að flm. sje Ingvar Pálmason. En eftir að hafa nú heyrt hina löngu ræðu háttv.flm., fóru að renna á mig tvær grímur, hvort þetta mundi vera stjfrv., því að annars hefði hæstv. fjmrh. að sjálfsögðu flutt framsöguræðuna. En jeg geri nú ráð fyrir, að upplýsist á sínum tíma bæði um þetta frv. og önnur, sem vafi er á um faðernið. Jeg stóð aðallega upp til þess að andmæla því, að of snemma hafi verið gerð sú lækkun á vörutollinum, sem nú er farið fram á að hækka að sama skapi aftur. Jeg skal ekki leggja dóm á, hvort rjett sje, að ríkið þurfi þennan tekjuauka, en hitt mun vafasamt, að almenningur líti svo á. En eins og þetta er fram borið, þá er svo að sjá, að ekki verði unt að halda opinberum framkvæmdum í horfinu án þess að fá tekjuauka einhversstaðar frá; en vægast sagt er það slæmt að þurfa að grípa til þess að hækka tolla á svo algerðum nauðsynjavörum og hjer er um að ræða. Hinsvegar er það vitanlegt, að ef á að samþ. alt það, sem rignir yfir þingið bæði í skilgetnum og óskilgetnum stjfrv., þá má segja, að grípa þurfi til einhverra ráða til þess að standa straum af þeim útgjöldum, og jafnvel síst að furða, þó að sumt af því verði örþrifaráð.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg held, að háttv. 3. landsk. tali ekki í fullri alvöru móti frv. þessu, því gerði hann það, þá verð jeg að segja, að hann sje í fullri mótsögn við sjálfan sig og það, sem hann hefir haldið fram á undanförnum þingum, og síðast í fyrra, þegar hann lagði fram fjárlagafrv.  Hv. 3. landsk. taldi það vandræðaráðstafanir að grípa nú til þess að hækka vörutollinn. En jeg held, að fremur megi segja, að það hafi verið fljótfærnisráðstafanir þegar þessi hv.þm., í þeirri stöðu, sem hann var þá, gekk inn á þessa lækkun. Mjer skilst þá, að það sje þessi margumtalaði kolatollur, sem menn kveinka sjer svo mjög undan. En ef hann hefir verið hæfilegur, þegar hann var settur í stríðsbyrjun, þá er hann nú í samræmi við það, þegar miðað er við verðlagsbreytingu þá, sem orðið hefir. Og þó að þessi tollur nemi rúmum 200 þús. kr. á ári, get jeg ekki betur sjeð en að hver einasti einstaklingur þjóðarinnar standi jafnrjettur fyrir því. Jeg sje ekki ástæðu til að orðlengja frekar um hinar aðrar vörutegundir, sem teknar eru upp í frv. Það stendur nákvæmlega eins á um þær, svo að þetta, sem jeg hefi sagt, getur gilt um þær allar. En áður en jeg sest niður vildi jeg beina fáeinum orðum til hv. 3. landsk. Og vildi jeg þá byrja með að segja það, að mjer þætti ekki ólíklegt, að hann síðar meir, ef hann telur þetta frv. fráleitt, komi með till. um tekjuauka ríkissjóði til handa, sem sje bæði viturlegri og aðgengilegri en þessi. En þó held jeg vafasamt, að svo verði, og því varhugavert fyrir okkur hina að treysta því. Mig minnir, að það hafi komið í ljós hjá þessum hv.þm., að það, sem mest ríður á, að aðgætt sje í tíma, sje það, að tekjur og gjöld ríkisins standist á og að heldur væri tekjuafgangur en hitt. Þess vegna kæmi mjer það mjög undarlega fyrir sjónir, ef hann lítur svo á frv. þetta, að hjer sje um vandræðaráðstafanir að ræða. Jeg skal játa, að það væri kannske hægt að benda á aðrar leiðir til þess að afla ríkissjóði tekna. En jeg er alveg sannfærður um, að þau tvö frv., sem nú eru á dagskrá, eru þær sjálfsögðustu leiðir til að bæta úr ástandinu eins og það er, og jeg skal bæta því við, að það getur ekki talist alþjóð manna ofvaxið að greiða þennan skatt; þess vegna lít jeg svo á, og held því fast fram, að það sje ekkert óráð, og því síður örþrifaráð, eins og hv. 3. landsk. gaf í skyn, að samþ. bæði þessi tekjuaukafrv. í því formi, sem þau liggja fyrir. Jeg skal aðeins benda á, að á þinginu 1924 áleit sá flokkur, sem þá var í meiri hl. og fór með völdin, vel forsvaranlegt að auka tekjur ríkissjóðs með slíkum sköttum og hjer er farið fram á. Annars býst jeg ekki við, að ástæða sje til að færa frekari varnir fyrir frv. eða mæla kröftuglega með því, svo sjálfsagt er, að það nái fram að ganga. Því að þrátt fyrir þá góðu fjármálastjórn, sem rjeði hjer mestan hluta síðasta árs, er samt útkoman sú, að ekki munar langt frá, að miljón króna skorti á til þess að tekjur og gjöld ríkissjóðs standist á. Eins og jeg drap á áður, skal jeg ganga inn á, að ýmsar aðrar leiðir geta líka verið færar í þessu skyni, að auka tekjur ríkissjóðs, en óþarft að vera að ræða um þær fyr en svo ólíklega tækist til, að frv. þetta næði ekki samþykki þingsins. En fari svo, að þessi frv. nái ekki fram að ganga, þá treysti jeg mjer til að benda á aðra leið, en síst vinsælli hjá alþjóð, en jeg leiði hjá mjer að þessu sinni að fara frekar út í það.

Flm. (Ingvar Pálmason) Mjer skildist á hv. 3. landsk., að hann telja faðerni þessa frv. vafasamt. En jeg get nú glatt hann með því, að þó að flm. þess sje aðeins einn, þá kemur það bert fram í greinargerð frv., að það er flutt eftir tilmælum hæstv. fjmrh. og í fullu samræmi við skoðanir hans, svo að því leyti má um það segja, að það sje ekki getið í meinum.  Hv. 3. landsk. vildi andmæla því, að alment væri viðurkent, að þessum sköttum, sem hjer er um að ræða, hefði verið of snemma ljett af. Það getur verið, að jeg hafi ekki orðað þetta nógu ljóst, og skal jeg þá til frekari skýringar geta þess, að það væri innan þingsins, að þetta væri alment viðurkent; hitt segir sig sjálft, að þjóðinni í heild getur ekki enn sem komið er verið jafnljóst um fjárhagsafkomu ríkisins 1926 og 1927 eins og okkur, sem hjer eigum sæti, og meðal annars til þess að kynna okkur slík mál. Út af niðurlagsorðunum í ræðu hv.þm. um skilgetin og óskilgetin stjfrv., sem fram eru komin sem útgjaldaauki fyrir ríkissjóð, finn jeg ekki ástæðu til að orðlengja um, enda á jeg fátt af þessum frv. og læt því hv. 3. landsk. eftir að halda uppi sínum prjedikunum sem siðafræðari deildarinnar. Yfirleitt vil jeg segja það, að eins og málið horfir við, held jeg, að enginn vafi geti leikið á því, að það sje svo mikið mál, að það eigi heimting á að athugast vel og gaumgæfilega. Um hitt verður vitanlega að skeika að sköpuðu, hvernig um málið fer, eftir að það hefir verið tekið til nánari athugunar.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg vil aðeins geta þess út af orðum hv. 5. landsk., að við höfum áður heyrt þess getið, að hann og hans skoðanabræður sjeu heldur mótfallnir tollum, eða svokölluðum óbeinum sköttum, en telji sjálfsagt að ná sem mestu af tekjunum með beinum sköttum.

Eða ríkisrekstri

. Ójá, jeg býst nú ekki við, að það þurfi að vera svo mikið bil á milli okkar í því, því að við getum sjálfsagt verið sammála um það að afla ríkinu tekna með ríkisrekstri, en jeg býst ekki við, að neinar þær till. komi fram nú, svo vel undirbúnar, að hægt verði að bjarga fjárhagsástandinu fyrir árið 1929. En um þá hugsjón, að afla ríkissjóði sem mestra tekna með beinum sköttum, verð jeg að segja það, að jeg er þar á annari skoðun. Það virðist svo, sem margir menn geri sjer ekki fullkomlega ljósan þann mikla mun, sem er á ástandinu hjer á landi og í öðrum löndum, þeim fólksmörgu og auðugu, þar sem um virkilegar stóreignir er að ræða, sem geta borið stórkostlegar skattabyrðar. En jeg veit, satt að segja, ekki til, að það sje neinn hægðarleikur að benda á slíka einstaklinga eða sjerstakar stofnanir hjer, sem hægt sje að skattleggja með nokkurri sanngirni, svo að það geti bætt úr tekjuþörf landsins að nokkrum mun, ef tollarnir eða óbeinu skattarnir ættu að leggjast niður. Jeg verð að segja það strax, að hjer erum við gagnólíkrar skoðunar, og þess vegna get jeg enga von gert mjer um, að hægt sje að bæta úr tekjuþörfinni, svo nokkru nemi, með þeirri aðferð. En þótt hv. 5. landsk. taki nú ekki betur í þetta mál en hann gerði, þá þykist jeg þess fullviss, að hann sje svo athugull og sanngjarn maður, að hann við nánari athugun sjái, að hjer sje stefnt algerlega rjett, því að jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. sje jafnframt framfaramaður, sem vilji stuðla að því, að hagur almennings geti orðið bættur, enda þykist jeg hafa sjeð vott um það í frv. þeim, sem hann hefir borið fram hjer á þingi, að hv.þm. ætlast til þess, að hægt sje að inna af hendi fjárframlög til ýmsra nytsamlegra hluta, og er því rjettara að taka ekki alt of óliðlega í mál sem þetta. Ef á að gera það, þá er hætt við, að það verði minna úr ýmsum þeim framfarahugsjónum, sem nú eru að líða niður á jörðina, bæði frá þessum háttv.þm. og öðrum. Jeg vona, að þetta frv. gangi greiðlega til 2. umr. og nefndar, og ennfremur, að þegar hv.þm. hafa athugað málið, þá sjái þeir, að þetta sje vægasta leiðin, sem fær er, og að þetta frv. geti orðið svo úr garði gert, að sæmandi sje þinginu að láta það frá sjer fara.

Jón Baldvinsson Það eru sjálfsagt allir sammála um það, að ríkisbúskapurinn eigi að bera sig, þannig að tekjur og gjöld standist á. En um hitt má deila, hvaða leiðir sjeu heppilegastar og sanngjarnastar til þess að afla ríkissjóði tekna, eða hvort það skuli gert með beinum sköttum eða óbeinum, svo sem tollum og öðru slíku. Jeg fyrir mitt leyti tel óbeinu skattana, eða tollana, rangláta, en beinu skattana það skipulag, sem rjettlátast komi niður á gjaldendum. Hinsvegar vil jeg viðurkenna það, að óbeinu skattarnir verða að standa um stund, þar til komið verður hinu rjetta framtíðarskipulagi á skattalöggjöf þjóðarinnar, sem að minni hyggju getur ekki orðið á aðra lund en að upp verði teknir beinir skattar að nokkru, og nokkuð af tekjunum komi sem hagnaður af landsverslun og opinberum atvinnurekstri. Sem sagt held jeg, að allir sjeu sammála um, að tekjur og gjöld ríkissjóðs standist á. Jeg hefi aðeins heyrt einn mann segja það um stj., sem hann var á móti, að hún ætti ekki skilið að fá tekjuhallalaus fjárlög. En slíkt er gálauslega mælt. Annars verð jeg að segja um frv., að eins og það er tel jeg algerlega rangt, að það verði að lögum. Jeg mun þó hjálpa því að komast til 2. umr. og fjhn., þangað sem jeg á sæti, í þeirri von, að takast megi að lagfæra stærstu gallana. Jeg álít þessa leið óheppilega, jafnvel þótt við um skeið höfum ekki getað komist hjá henni til þess að afla teknanna. En nú skildist mjer á hæstv. fjmrh., að hann hefði fleiri leiðir í huga um öflun tekna, og þótt hann ekki flytji þær í frumvarpsformi, þá á hann sjálfsagt tal við fjhn. um það, hversu hann vill hjálpa við fjárhagnum. En bæði þessi frv. eru þess eðlis, að mjer sýnist tæplega gerlegt að láta þau ganga í gegn óbreytt.

Jón Þorláksson Jeg verð að segja það, eftir að jeg hefi heyrt hæstv. fjmrh. hálft um hálft gangast við þessu frv. sem stjfrv., þá tel jeg öldungis sjálfsagt, að það fái að ganga til 2. umr. og nefndar, sem jeg þó hefði talið vafasamt, ef það hefði komið frá einhverjum þingmönnum.

Jón Baldvinsson Mikil er trú hv. 3. landsk. á „autoritetin“, þar sem hann er nú fús til að fylgja frv. í nefnd, af því hann heldur, að fjmrh. eigi þetta frumvarp. Jeg ætla ekki að fara neitt að deila við hæstv. fjmrh., en jeg býst samt ekki við því, að hann sannfæri mig um, að stefna frv. sje rjett. Jeg þykist hafa gert það upp með sjálfum mjer, hvað jeg tel framtíðarstefnu í þessum málum. Hitt er annað mál, að á meðan verið er að gera tilraunir til að fá tekjur með ríkisrekstri og beinum sköttum, verða einhverjir tollar að haldast, en það er engin viðurkenning á rjettmæti þeirra. Jeg vil þó benda hæstv. fjmrh. á það, að það er þó sá munur á beinum sköttum og tollum, að í fyrra tilfellinu greiða menn nákvæmlega þann skatt, sem þeim ber, en í síðara tilfellinu greiða þeir líka fyrir innheimtu svo og svo mikið til kaupmannsins.  Jeg ætla ekki að segja annað en þetta að svo stöddu, láta hæstv. fjmrh. vita, að jeg hefi ekki sannfærst af hans ummælum, þótt hæstv. ráðherra segi, að sín stefna sje rjett. Jeg býst ekki við, að hann geti sannfært mig; en hitt er annað mál, hvort hægt er að halda fjárhag ríkisins í horfi að þessu sinni, nema með því að fallast á einhverjar álögur.

Flm. (Ingvar Pálmason) Án þess að jeg telji mjer bera nokkra skyldu til þess, get jeg þó, til hægðarauka fyrir hv. 3. landsk., sem virðist hafa tekið að sjer hirðprestsstörf hjer í deildinni, sem teljast má vel gert, þar sem hjer er enginn prestvígður maður, getið þess, að það er eins ástatt með þetta frv. eins og það, er næst var á undan á dagskránni (um breyting á lögum um vörutoll), að það er flutt að beiðni hæstv. stjórnar.  Um frv. þetta get jeg að mestu látið þau sömu orð nægja, sem jeg ljet fylgja því frv., sem hjer var síðast afgreitt til nefndar (frv. um vörutoll). Frv. er þó nokkuð annars eðlis en hitt. Hjer er að ræða um verðtoll, og að nokkru leyti verðtoll af varningi, sem má teljast lítt nauðsynlegur, en að nokkru leyti um verðtoll á varningi, sem ekki verður neitað, að er nauðsynlegur. Að þessu leyti er frv. nokkuð annars eðlis en hitt, en það má segja, að orsökin til framkomu þessa frv. sje hin sama, í fyrsta lagi að afla tekna í ríkissjóð, og í öðru lagi, að hjer stendur eins á með bæði frv., að þau hafa verið hjer áður sem lög og eru feld úr gildi á sama tíma. Að vísu er þetta frv. fært í nokkuð annan búning heldur en verðtollslögin voru í, á meðan þau voru í hámarki, en það má segja, að hjer sje tilgangurinn sá, að færa verðtollinn til svipaðs ástands og var fyrir 1926. Jeg skal geta þess, að tekjuauki sá, sem vænta má, að fáist, ef frv. þetta verður að lögum, mun nema alt að 400000 króna, en þó verð jeg að taka það fram, að það er mjög erfitt að ákveða hann fyrirfram í tölum, vegna þess að það kemur margt undir sömu liði á tollreikningum, svo að mjög erfitt verður um nákvæma sundurgreiningu. Einnig vil jeg taka það fram, að þó að jeg og þeir, sem að frv. standa, telji, að nauðsyn beri til, að þessi tollauki verði í svipuðu formi og hjer er tekið fram í frv., þá er þó ekki útilokað, að eitthvað megi færa til, því að menn getur altaf greint á um það, hvaða vörutegundir eigi að tolla og hve hár tollurinn á ýmsum þeirra eigi að vera. Annars er óþarft að fjölyrða um þetta frv. Jeg geri ráð fyrir, eftir þeim undirtektum, sem síðasta frv. fjekk, að þetta frv. fái einnig sömu meðferð í hv. deild, að því verði, að þessari umr. lokinni, vísað til 2. umr. og nefndar, og sje jeg því ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál. Frv. eru svo skyld og runnin af sömu rótum bæði, að það, sem sagt var um hið fyrra, má næstum því segja um hið síðara. Jeg vona, að frv. verði vísað til 2. umr. og til fjhn. Jeg get svo látið þetta nægja, nema því aðeins, að einhver sjerstök ástæða gefist.