Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Guðmundur H. Garðarsson?: Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um Lífeyrissjóð Íslands. Ástæður þess, að frv. þetta er lagt fyrir hið háa Alþ. í ársbyrjun 1976, eru margþættar. Hinar helstu eru þær sem hér segir: 1. Núverandi ellilífeyristryggingagreiðslur til aldraðra hafa verið algjörlega ófullnægjandi um árabil. Stafar það m.a. af skipulags- og úrræðaleysi þeirra aðila, opinberra sem annarra, sem helst bera ábyrgð á stefnumörkun og framkvæmd þessara mála. Nokkur bót verður þó væntanlega á þessu á næstunni vegna samkomulags þess sem aðilar vinnumarkaðarins hafa komið sér saman um sem bráðabirgðaúrlausn á þessum málum fyrir næstu tvö árin, en svo sem kunnugt er hefur slíkt samkomulag tekist núna í yfirstandandi deilum. 2. Af þeim ástæðum hversu ellilífeyrisgreiðslur hafa verið ófullnægjandi og vegna langvarandi verðbólguþróunar hérlendis búa þúsundir aldraðra og öryrkja við léleg lífskjör og mikla óvissu varðandi afkomu sína á hverjum tíma. 3. Leiðréttingar á tryggingagreiðslum til ellilífeyrisþega, öryrkja og annarra, sem eru afkomulega háðir greiðslum úr almanna- og lífeyristryggingakerfinu, koma jafnan eftir á og seint og eru því miður oft á tíðum ekki í samræmi við aukinn og stórhækkaðan framfærslukostnað. 4. Í nútímaþjóðfélagi eru lífeyristryggingar veigamikill þáttur í samfélagslegri hjálp fólksins. Til þeirra er ýmist stofnað með beinum framlögum viðkomandi einstaklinga til ákveðins sjóðs, lífeyrissjóðs, er síðar endurgreiðir viðkomandi einstaklingi til baka framlag hans eftir tiltekinn tíma á grundvelli reglugerðar lífeyrissjóðanna þar að lútandi, eða að skattgreiðendur greiða í sameiginlegan sjóð almannatrygginga sem síðar greiðir þeim einstaklingum, er þörf hafa fyrir tryggingar, jafna tryggingu, þó með ákveðnum frávíkum sem ekki skal farið út í að ræða að svo stöddu. 5. Í ljós hefur komið að núverandi fyrirkomulag lífeyristrygginga á Íslandi er stórgallað. Mikil knýjandi þörf er fyrir endurskipulagningu þessara mála. Engin löggjöf hefur verið sett um starfsemi lífeyrissjóða til þessa, og má segja að löggjafarsamkoma þjóðarinnar hafi verið furðanlega áhuga- og afskiptalítil varðandi þróun og uppbyggingu þeirrar miklu félagslegu samhjálpar sem þarna er á ferðinni. Að vissu marki á þetta sér eðlilegar og rökréttar skýringar, m.a. þær, að fólkið hefur yfirleitt sjálft stofnað til þessara tryggingaréttinda í frjálsum samningum. Hefur því ekki verið þörf til þessa fyrir bein afskipti löggjafans af þessum málum. 6. Í ljós hefur komið og viðurkennt af flestum að það lífeyristryggingakerfi, sem meginhluti þjóðarinnar ætlaði að treysta á, óverðtryggðu lífeyríssjóðirnir, er byggt á sandi og fær ekki staðist. Meginorsök þess er viðvarandi verðbólga sem að því er virðist kemst ekki niður á það hundraðshlutfallsstig að reikningslegar forsendur sjóðanna gagnvart tryggingaskuldbindingum geti staðist. 7. Eigi verður lengur umflúið, ef hv. Alþ. vill vera forustustofnun þjóðarinnar sem fólkið raunverulega krefst, að lífeyristryggingamálin í heild verði tekin hér til umr. og afgreiðslu með þeim hætti að sérhver einstaklingur, hvort sem hann er í stéttarfélagi eða ekki, öðlist þann rétt og tryggingu í lífeyrisgreiðslum að hann þurfi ekki að kvíða ellinni. Ef það kemur hins vegar í ljós að Alþ. eða alþm. hafi ekki áhuga á þessum málum, þá get ég fullvissað viðstadda þm. að það eru til þeir aðilar í þessu þjóðfélagi sem munu gera sinar ráðstafanir til þess að tryggja a.m.k. því fólki sem er í stéttarfélögunum að það þurfi ekki að kviða ellinni. Við endurskipulagningu á lífeyriskerfi landsmanna verður að stefna að eftirfarandi: 1. Að tryggja öllum, sem eru komnir á ellilífeyrisaldur, að lokinni starfsævi viðunandi og mannsæmandi lífsviðurværi. 2. Að veita örorkulífeyrisþegum öryggi og viðunandi tryggingabætur. 3. Að auka barnalífeyri og bæta aðstöðu þeirra sem verr eru settir í þjóðfélaginu. 4. Að tryggja öllum konum, sem hafa þörf fyrir það, fæðingarlaun. 5. Að einfalda lífeyriskerfi þjóðarinnar og útrýma misrétti. Skipulagslega séð er æskilegast að það lífeyriskerfi, sem myndað verður, sé þannig að fyrir þorra manna verði ekki þörf fyrir einhverja viðbótarsjóði eða kerfi til þess að auka hin almennu réttindi sem fólk öðlast samkv. því. Þá er óumflýjanlegt að kerfið geri ráð fyrir nokkurri lífeyrisjöfnun, þannig að lífeyrishlutfall hinna tekjulægri sé hærra en hinna tekjuhærri. Til þess að hið nýja kerfi verði ekki hemill á eðlilega framþróun á sviði lífeyrismála þarf að taka sem mest tillit til einstaklingsbundinna og stéttarlegra þarfa. Verður vikið nánar að þessum atriðum síðar í tengslum við skýringar á því frv. sem hér er lagt fram. Ég hef orðið þess var að sumum finnst það mikið í fang færst að einn þm. skuli leggja fram jafnumfangsmikið frv. og hér um ræðir. Það, að ég skuli leyfa mér að gera slíkt, tel ég að eigi sér eðlilegar og rökréttar ástæður sem ég vil greina nokkuð frá. Allt frá árinu 1966 hef ég átt sæti í stjórn stærsta einkalífeyrissjóðs landsmanna, sem er Lífeyrissjóður verslunarmanna. Sjóðfélagar eða félagsmenn í þeim sjóði eru nú um 15 þús. talsins og höfuðstóll sjóðsins 31. des. 1975 var um 2.5 milljarðar króna og eykst væntanlega um 1 milljarð kr. á yfirstandandi ári. Þessi sjóður hefur vaxið hratt á síðustu árum. Hefur hann hafi yfir miklu ráðstöfunarfé að ráða, en tryggingabætur til lífeyristaka hafa ekki aukist hlutfallslega að sama skapi og ráðstöfunarfé. Reglugerð og reikningslegar forsendur fyrir uppbyggingu sjóðsins, en það mun einnig eiga við um marga aðra óverðtryggða sjóði, er hér þrándur í götu. Miklum erfiðleikum er bundið að ná fram breytingum í sambandi við auknar tryggingargreiðslur úr lífeyrissjóðum sem byggðir eru upp á grundvelli lengri tíma uppsöfnunar, og skal ekki farið nánar út í það á þessu stigi. Þróun verðbólgu á Íslandi á síðustu áratugum hefur valdið forráðamönnum lífeyrissjóða miklum áhyggjum og þó alveg sérstaklega þeim sem eru ábyrgðarmenn óverðtryggðu sjóðanna. Útilokað hefur verið að tryggja hag sjóðanna með ávöxtun sem hefði getað mætt neikvæðum áhrifum verðbólgunnar á raungildi þess fjármagns sem hér um ræðir þegar komið hefur að bótagreiðslum til sjóðfélaga. Við, sem höfum borið ábyrgð á Lífeyrissjóði verslunarmanna, höfum haft mjög miklar áhyggjur af þróun þessara mála. Það stéttarfélag, sem er sá aðili er stendur að baki þessum sjóði, Verslunarmannafélag Reykjavíkur, hefur lagt mikla áherslu á að sá hluti í kjörum fólksins, sem lífeyrisréttindin eru, skilaði þeim árangri sem til var efnt við stofnun sjóðsins árið 1956. Fyrir nokkrum árum var okkur ljóst að núverandi fyrirkomulag þessara mála gat ekki staðist. Þess vegna var sú ákvörðun tekin af hálfu Verslunarmannafélags Reykjavíkur og Landssambands ísl. verslunarmanna að rækilegar athuganir skyldu hafnar á lífeyrissjóðsmálum, bæði með tilliti til hugmynda að jákvæðri heildarlausn þessara mála og með sérstöku tilliti til sjóðfélaga Lífeyrissjóðs verslunarmanna. Formanni VR og tryggingafræðingi félagsins, Pétri H. Blöndal, var falið þetta verkefni. Hluti þessa starfs birtist í framlögðu frv. til l. um Lífeyrissjóð Íslands. Má líta á það sem framlag verslunarfólks til hugsanlegrar lausnar á þess eigin vandamáli á sviði lífeyristrygginga á breiðum grundvelli og einnig á vanda þjóðarinnar í heild í lífeyrismálum. Það var mat okkar að fengnum tryggingafræðilegum niðurstöðum að rétt væri á þessu stigi málsins með tilliti til velferðar alls þorra landsmanna að formaður VR, sem á sæti á Alþ., freistaði þess að tekin yrði upp nýskipan í lífeyrismálum á grundvelli gegnumstreymiskerfis, eins og það birtist í framlögðu frv. Fái sú hugmynd ekki hljómgrunn á hinu háa Alþ. liggur það næst fyrir af hálfu þeirra aðila, er standa að baki flm. við gerð og undirbúning frv., að vinna að breyttri skipan þess lífeyrissjóðs er ég gat um hér áðan, þannig að sjóðurinn veiti sínum lífeyrisþegum þær lífeyrisbætur, sem frv. þetta gerir ráð fyrir á grundvelli gegnumstreymis. Að sjálfsögðu hafa margir aðrir en þeir, sem að þessu frv. standa, haft mikinn áhuga á því að nýskipan yrði tekin upp í lífeyrissjóðsmálum þjóðarinnar er tryggði meiri og betri lífeyrisbætur. Ég minni á störf Haralds Guðmundssonar fyrrv. alþm. og ráðh. á sviði tryggingamála. Sérstaklega ber þá að hafa í huga hina miklu og góðu athugun hans á lífeyrissjóðsmálum á Norðurlöndum. Birtust hugmyndir Haralds og athuganir í merkri skýrslu er kom út, að því er mig minnir, árið 1966. Árið 1967 sagði þáv. heilbrrh. Jóhann Hafstein í merkri ræðu á Landsfundi Sjálfstfl. er hann ræddi um hugmynd af lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn: „Eitt veigamesta atriðið á þessu sviði er að nú er unnið að undirbúningi löggjafar um lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn.“ Það, að þessu máli var ekki hrundið í framkvæmd á þessum árum, mun m.a. stafa af því að verkalýðshreyfingin var þá sjálf að hefja undirbúning að því að semja um þessi réttindi á grundvelli eigin lífeyrissjóða, enda varð niðurstaðan sú er samningar voru undirritaðir milli aðila vinnumarkaðarins í maí 1969. Með þeim samningum var lagður grundvöllurinn að lífeyrissjóðum þeirra félaga innan ASÍ sem ekki höfðu þá þegar öðlast þessi réttindi. Hófu þessir sjóðir síðan starfrækslu 1. jan. 1970 á grundvelli reglugerða er aðilar höfðu komið sér saman um. Margir aðrir þm. hafa sýnt lífeyrissjóðamálunum mikinn áhuga, þar á meðal hv. þm. Magnús Kjartansson og varaþm. Bjarnfríður Leósdóttir. Þau hafa bæði flutt hér á þingi þáltill. um verðtryggingu ellilífeyris. Þá hefur hv. 7. þm. Reykv., Eðvarð Sigurðsson, formaður Dagsbrúnar, unnið mikið að þessum málum og stutt þau. Síðast, en ekki síst finnst mér viðeigandi að minnast þáltill. Ólafs Jóhannessonar núv. dómsmrh. er fram kom á þingi árið 1957 um athugun á stofnun lífeyrissjóðs fyrir alla landsmenn. Sem sagt, góðir og merkir þm. hafa lagt þessu máli líð á liðnum árum. Það, sem á hefur vantað til þessa, er að fyrir Alþ. lægi tæknilega útfært frv. er tryggði framgang þeirra hugsjóna á sviði lífeyrismála sem þm. úr öllum flokkum hafa tjáð sig fylgjandi. Frv. það um Lífeyrissjóð Íslands, sem hér liggur fyrir, byggist á gegnumstreymiskerfi. Frv. felur í sér algjöra byltingu í framkvæmd lífeyrissjóðsmála þjóðarinnar. Með því eru þau vandamál, sem við blasa í sambandi við lífeyristryggingar, tekin allt öðrum tökum en ráð var fyrir gert við myndun og upphaf núverandi lífeyrissjóðakerfis. Í ljós hefur komið að það kerfi, sem menn hugðust notast við, hentar ekki nútíma kringumstæðum og alls ekki þeim verðbólguaðstæðum sem íslendingar hafa búið við í áratugi og búa að öllum líkindum við á næstu árum. Uppsöfnunarkerfið hefur brugðist vonum fólksins sem stofnaði til lífeyrisréttinda á þeim grundvelli. Þess vegna vill mikill meiri hl. þjóðarinnar örugglega taka upp nýrra, betra og hagkvæmara lífeyriskerfi sem tryggir öldruðu fólki fullnægjandi lífeyristryggingar og veitir það öryggi sem fólk hefur þörf fyrir í ellinni. Við gerð þessa-frv., sem hér liggur fyrir, var m.a. stuðst við reynslu vestur-þjóðverja á sviði tryggingamála, en þeir hafa búið við svipað lífeyriskerfi og frv. gerir ráð fyrir með mjög góðum árangri um árabil. Með þessu frv. um Lífeyrissjóð Íslands er lagt til að grundvallarbreyting verði gerð á lífeyristryggingakerfi þjóðarinnar. Markmið breytingarinnar er að allir hafi sama rétt til fullnægjandi ellilífeyristrygginga á grundvelli ævitekna. Jafnframt því sem tryggt er að allir njóti ákveðins lágmarksellilífeyris, er sé í samræmi við framfærslukostnað og verðlagsþróun á hverjum tíma, er það veigamikið atriði í þessu frv. að það tryggir öllum konum jafnan rétt til ellilífeyris á við karla, óháð því hvert er starf þeirra eða staða í þjóðfélaginu. Þar með er öllum húsmæðrum tryggður fullur réttur til ellilífeyris á við annað vinnandi fólk og lífsstarfi húsmæðra þar með gefið ákveðið verðmætisgildi. Með frv. er í fyrsta skipti gerð till. um að fæðingarlaun séu felld inn í lífeyristryggingakerfi þjóðarinnar með eðlilegum hætti. Flm. gerir sér grein fyrir að hér er um viðamikið mál að ræða er krefst nákvæmrar umr. og samráðs við mikinn fjölda aðila. En með því frv. til l. um Lífeyrissjóð Íslands, sem hér er lagt fram, eru lögð drög að nýrri uppbyggingu þessara mikilvægu trygginga fyrir alla landsmenn. Hljóti frv. hljómgrunn og skilning hjá hv. Alþ. er þess að vænta að það taki þeim breytingum í meðferð Alþ. er nauðsynlegar kunna að teljast til þess að lögin geti komið til framkvæmda 1. júní 1977, svo sem ráð er fyrir gert. Nú hefur sú breyting orðið að mínu mati frá því að þetta frv. var lagt fram, með væntanlegu samkomulagi aðila vinnumarkaðarins um endurskipulagningu lífeyrissjóðsmála, að sú tímasetning, sem ég gerði ráð fyrir, færist hugsanlega til 1. jan. 1978. Það er mikilvægt að eigi sé lengur látið dragast að koma lífeyrissjóðamálum íslendinga í viðunandi horf. Einnig er það mat verkalýðshreyfingarinnar og vinnuveitenda, svo sem fram kemur í samkomulagi því sem birt hefur verið þjóðinni í fjölmiðlum síðustu dagana Frv. þetta felur í sér þá grundvallarbreytingu frá núverandi trygginga- og lífeyrissjóðakerfi að í stað svonefnds uppsöfnunarkerfis, er felst í tugum smárra og stórra sjóða, er tekið upp einfalt en árangursríkt gegnumstreymiskerfi er byggist á iðgjöldum sem ákveðin eru á hverjum tíma í samræmi við tryggingaþörf og verðlag er greiðslur eiga sér stað. Eins og nú er háttað safnast upp milljarðar kr. í 95 smáum og stórum lífeyrissjóðum. Verðbólguþróun undangenginna ára og grundvallaatriði í reglugerðum sjóðanna, eins og ég vék að áðan, varðandi langs tíma sjóðamyndun útiloka að hinir svonefndu óverðtryggðu sjóðir geti innt af hendi fullnægjandi lífeyrisgreiðslur. Þrátt fyrir hugmyndir um verðtryggingu á útlánum sjóðanna er fyrirsjáanlegt að það eitt út af fyrir sig mun ekki nægja til að greiða viðunandi ellilífeyri úr fjölda sjóða. Fé lífeyrissjóðanna brennur því stöðugt í báli verðbólgunnar, en aldrað fólk komið á ellilífeyrisaldur situr eftir með sárt enni. Er þetta gjörsamlega óviðunandi ástand sem verður að breytast. Í umr. og því, sem skeð hefur í sambandi við yfirstandandi samningagerð hjá aðilum vinnumarkaðarins, er greinilegt að ef Alþ. hefur ekki forustu um að beina þróun þessara mála inn á heilbrigðari og betri brautir mun þjóðin innan tíðar sitja uppí með gjaldþrota lífeyrissjóði og mikinn fjölda lífeyrisþega er búa við mjög kröpp kjör. Þetta segi ég þrátt fyrir það samkomulag sem ég hef tekið þátt í að gera vegna verkalýðshreyfingarinnar nú síðustu dagana, því að það er hvergi nærri fullnægjandi þó að það sé auðvitað betra en það sem fólk þurfti áður að búa við. Ég vil þá skýra nokkuð núverandi lífeyristryggingakerfi. Það hvílir einkum á tveim meginstofnum Annars vegar er um að ræða greiðslur ellilífeyris úr lífeyristryggingadeild Tryggingastofnunar ríkisins og hins vegar greiðslur úr nær 100 lífeyrissjóðum, eða 95 nánar tiltekið, sem eru í eigu ýmissa samtaka og félaga. Lífeyrir Tryggingastofnunar er svo sem kunnugt er almennur lífeyrir sem allir landsmenn eiga rétt á samkv. gildandi lögum. Er um að ræða ákveðinn grunnlífeyri sem frá 1. júlí 1975 hefur verið 16 139 kr. á mánuði. Að auki er sérhverjum elli- og örorkulífeyrisþega veitt ákveðin tekjutrygging til viðbótar við ellilífeyri ef aðrar tekjur ellilífeyrisþega fara ekki fram úr ákveðinni upphæð á ári. Frá 1. júlí 1975 hefur ósert tekjutrygging verið 13 084 kr. á mánuði. Ellilífeyrir og óskert tekjutrygging voru með smáhækkun sem varð 1. des. 29 223 kr. á mánuði fyrir einstakling og 52 601 kr. fyrir hjón eða 90% af tvöföldum lífeyri einstaklings. Lífeyrisgreiðslur úr hinum einstöku lífeyrissjóðum eru mjög mismunandi. Sameiginlegt einkenni lífeyrissjóðanna er að lífeyrisgreiðslur eru háðar tekjum lífeyrisþega fyrir töku lífeyris og starfsaldri. Með hvaða hætti lífeyrir er háður tekjum er afar mismunandi eftir sjóðum. Sumir lífeyrissjóðir greiða ákveðinn hundraðshluta af meðaltekjum síðasta starfsárs, aðrir af meðaltekjum síðustu 5 starfsára enn aðrir taka tekjur yfir lengra tímabil inn í dæmið. Lífeyrissjóðunum má skipta í tvo meginflokka eftir því hvort lífeyrisgreiðslur eru verðtryggðar eða ekki. Meginþorri allra landsmanna er í óverðtryggðum sjóðum, en opinberir starfsmenn, bankamenn og nokkrir aðrir starfshópar í sambærilegri aðstöðu njóta verðtryggðs lífeyris. Gífurlegur aðstöðumunur er á milli lífeyrisþega er njóta verðtryggðs lífeyris annars vegar og þeirra er taka greiðslur úr óverðtryggðu sjóðunum hins vegar. Eftir því sem verðbólgan er meiri eykst þessi munur í lífeyrisgreiðslum. Er nú svo komið að í þessu fyrirkomulagi felst gífurlega mikið þjóðfélagslegt ranglæti gagnvart sjóðfélögum óverðtryggðu sjóðanna. Vísa ég til ræðu minnar á síðasta þingi um þetta efni og þeirra dæma sem þar voru gefin. Ranglætið getur verið gífurlega mikið, þannig að sá, sem er með lífeyri úr óverðtryggðum, getur verið með aðeins 1 eða jafnvel 1/3 af því, sem sá er með sem fær ellilaun úr verðtryggðum sjóði. Er ég þá að tala um sjóðfélaga sem hafa unnið sambærileg störf. Fjárhagsleg uppbygging hinna einstöku lífeyrissjóða í núverandi kerfi grundvallast á þeirri meginreglu að sérhver sjóðfélagi inni af hendi iðgjaldagreiðslur sem í langs tíma uppsöfnun og ávöxtun, venjulegast á 30 árum, nægir til að stunda undir væntanlegum lífeyrisgreiðslum til viðkomandi lífeyrissjóðsfélaga. Er því um að ræða hreint uppsöfnunarkerfi. Í sambandi við ellilífeyrisgreiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins á sér ekki stað nein uppsöfnun fjármagns. Árlegar tekjur í formi skatta eru litnar mæta áætluðum útgjöldum vegna þessara þarfa. Hér er því um að ræða gegnumstreymiskerfi, sem allir skattgreiðendur standa að baki á hverjum tíma. Vil ég þá ræða nokkuð um galla núverandi lífeyrissjóðakerfis. Sem fyrr er frá greint hefur óhagstæð verðlagsþróun og mikil verðbólga á síðustu árum leitt í ljós vangetu lífeyrissjóða í núverandi mynd til að standa við skuldbindingar sínar, auk þess sem ranglætið vegna mismunandi réttinda, sem þeir veita, kemur stöðugt skýrar fram. Iðgjöld til lífeyrissjóðanna eru yfirleitt um 10% ef dagvinnutekjum félagsmanna. Iðgjaldatími er yfirleitt um 30 ár. Þegar til fullrar lífeyrisgreiðslu kemur við 67 ára aldur hafa sjóðfélagar almennt greitt sem svarar 3 árslaunum í iðgjaldagreiðslum til lífeyrissjóðs. Við 67 ára aldur nú er ólifuð meðalævi talin vera um 14 ár. vegna ákvæða núverandi reglugerða lífeyrissjóðanna sem gera ráð fyrir að sjóðfélagar fái ellilífeyrisgreiðslur á grundvelli launa síðasta starfsárs eða síðustu starfsára fyrir töku lífeyris er dæmið mjög alvarlegt í reynd. Ávöxtunarmöguleikar sjóðanna eru bundnir við hæstu leyfilega vexti sem undanfarin 30–40 ár hafa verið mun lægri en vöxtur verðbólgunnar. Um jákvæða ávöxtun á iðgjöldum hefur því ekki verið að ræða. Eftir því sem næst verður komist nægja iðgjöld lífeyrissjóðsfélaga sem hefur töku lífeyris nú, varla til að greiða lífeyri hans í 12 mánuði þrátt fyrir hæstu leyfilega vexti. Lífeyrissjóðirnir í núverandi mynd geta því ekki staðið við skuldbindingar sínar og veita lífeyrissjóðsfélögum ófullnægjandi lífeyri. Kemur þetta skýrar í ljós eftir því sem sjóðurinn er eldri og ellilífeyrisþegum fjölgar í viðkomandi lífeyrissjóði. Verðtryggðir sjóðir hins opinbera vernda sjóðfélaga sína gegn verðbólgunni. Hið sama gildir ekki um sjóðfélaga hinna óverðtryggðu sjóða. Auk hins mikla misréttis, sem þetta hefur í för með sér, getur þetta tvöfalda kerfi misréttis í ellilífeyrisgreiðslum haft afar óæskileg áhrif á eðlilegt streymi fólks milli starfsgreina. Hlýtur núverandi fyrirkomulag að verka eins og hvati á fólk að leita eftir atvinnu hjá hinu opinbera sem veitir hið mikla afkomuöryggi í ellinni sem verðtryggður lífeyrir er. Lífeyrisgreiðslur til sjóðfélaga verðtryggðu lífeyrissjóðanna taka síðan hlutfallslegum breytingum í samræmi við umsamdar launabreytingar á þeim launaflokki, sem viðkomandi bjó við, þegar taka ellilífeyris hófst. Í óverðtryggðu sjóðunum fær ellilífeyrisþegi ákveðna krónutölu á grundvelli áminna réttinda. Tekur þessi krónutöluupphæð engum breytingum síðar hvað sem líður verðlagsþróun eð.a kaupgjaldsbreytingum. Með tilliti til þessa eru lífeyrisþegar óverðtryggðu sjóðanna afkomulega mjög háðir ákvörðunum Alþ. á hverjum tíma varðandi heildarupphæð ellilífeyris. Við núverandi aðstæður ráða greiðslur Tryggingastofnunar ríkisins algjörlega úrslitum fyrir þetta fólk. Þrátt fyrir mikla uppsöfnun fjár í óverðtryggðu sjóðunum greiða þeir óverulegan ellilífeyri. Sem dæmi mætti taka ellilífeyrisþega óverðtryggðs lífeyrissjóðs sem hóf töku ellilífeyris árið 1970. Almennur láglaunamaður hefði þá getað fengið 7200 kr. á mánuði úr lífeyrissjóði sínum á grundvelli þáverandi kaupgjalds og miðað við 60% réttindi og 5 ára meðaltal. Nú, 5 árum síðar, fengi hann enn óbreytta krónutölu úr sjóðnum, 7200 kr., að viðbættum 16 139 kr. sem grunnlífeyri og 11 150 kr. í tekjutryggingu, eða samtals 34 489 kr. Þetta þýðir að viðkomandi ellilífeyrisþegi fengi 27 289 kr. á mánuði í ellilífeyri frá Tryggingastofnuninni eða yfir 79% ellilífeyrisins. Þetta hlutfall og þar með þáttur almannatryggingakerfisins hækkar eftir því sem lengra líður frá töku lífeyris. Í reynd er það því Tryggingastofnun ríkisins, sem tekur að sér meginmagn allra ellilífeyrisgreiðslna annarra en til þeirra. sem fá greiðslur úr verðtryggðu sjóðunum. Til þess að mæta þessum greiðslum þarf árlega að skattleggja landsmenn sérstaklega. Við aukna verðbólgu og fjölgun ellilífeyrisþega verður slík skattlagning jafnt og þétt þyngri. Á sama tíma fara 10% af svo til öllum launagreiðslum í landinu í uppsöfnun fjármagns í lífeyrissjóðunum. Tiltölulega lítill hluti þessa fjármagn fer í ellilífeyrisgreiðslur og mun vikið að því síðar. Ég álít að íslenskar aðstæður þoli ekki þetta tvöfalda álag vegna tryggingamála við það gífurlega ósamræmi sem þarna á sér stað í tilflutningi fjármagns. Er það tímaspursmál hvenær þessi spilaborg hrynur til grunna, bæði af peningalegum og félagslegum ástæðum. Hinar peningalegu ástæður eru þær, að þeir, sem eiga að bera ábyrgð á fjármagni lífeyrissjóðanna, geta ekki horft upp á það að þessi mikli sparnaður verði að engu í báli mikillar verðbólgu eða að peningarnir séu teknir og þeim ráðstafað með öðrum hætti en upphaflega var gert ráð fyrir. Hugsanleg verðtrygging á fjármagni sjóðanna í formi útlána og kaupa á verðtryggðum skuldabréfum mundi hvergi nægja til að tryggja stöðu sjóðanna, auk þess sem mjög ber að draga í efa að íslenskir lántakendur, hvort sem um er að ræða launafólk eða atvinnufyrirtæki, geti staðið undir þeirri miklu verðtryggingin sem mikil verðbólga hefur í för með sér. Er það auðvitað mál út af fyrir sig sem alþm. ættu að huga að og ræða meira hér á þingi. Félagslegar og stjórnmálalegar afleiðingar þessarar þróunar eru augljósar hverjum manni sem þekkir eitthvað til afkomu manna. Það er gjörsamlega óviðunandi að skylda fólk til mikils sparnaðar, lána því svo eigið fé með háum vöxtum og greiða því síðan að lokum ófullnægjandi ellilífeyri að loknu ævistarfi. Slíkt kerfi stenst ekki. Þess vegna ber hið fyrsta að hverfa frá núverandi söfnunarkerfi og taka upp nýtt lífeyrisgreiðslukerfi sem mætir þörfum tryggingaþega miðað við hinar hröðu, óvissu breytingar sem hafa verið og eru í efnahagslífi þjóðarinnar. Jafnframt þurfa allir landsmenn að njóta sama réttar til ellilífeyris á grundvelli ævitekna og tekjuhlutfalls, óháð því hvað þeir starfa. Þá eiga allar konur að njóta fulls og sama réttar til ellilífeyrisgreiðslna án tillits til stöðu, en í fullu samræmi við ævitekjur sem geta verið annað tveggja til orðnar vegna vinnu utan heimilis eða innan þess. Sú kerfisbreyting á lífeyrismálum þjóðarinnar, sem hér er gerð tillaga um, tryggir konum, er vinna heimilisstörf, ellilífeyri á grundvelli tekna heimilisins. Felur það í sér mikla og sjálfsagða réttarbót og því misrétti þá jafnframt útrýmt sem ríkt hefur í þessum efnum. Með tilliti til álagningargrundvallar þess kerfis, sem frv. gerir ráð fyrir, þ.e.a.s. gegnumstreymiskerfis, en það byggist á tekjum manna á hverjum tíma, er sjálfsagt og eðlilegt að ellilífeyrir miðist við ævitekjur. Hins vegar er nauðsynlegt að hið nýja lífeyriskerfi sé þannig uppbyggt að tekjulitlu eða tekjulausu fólki verði tryggður ákveðinn lágmarksellilífeyrir, og er það gert í þessu frv. rn það þarf væntanlega að vera hærra en reiknað var með þegar gengið var frá reikningslegum forsendum þess. Skal vikið nokkru nánar að því hér á eftir. Ég vil fara nokkrum orðum um hina tæknilegu hlið frv. þ.e.a.s. hinar tæknilegu skýringar þess, og vil þá jafnframt vísa til grg. sem fylgir lagafrv. Með þessu frv. eru sett upp nokkur dæmi til þess að skýra á einfaldan hátt hvað í þessu kerfi raunverulega felst. Lífeyrisgreiðsla samkv. frv. þessu er háð tveimur meginatriðum. Í fyrsta lagi byggist greiðsla á ævitekjum einstaklings og er lífeyrisprósentan mælikvarði á vinnuframlag hans. Í öðru lagi er greiðslan háð svokölluðum vísitekjum, þ.e.a.s. verðtryggð. Lífeyrisprósentan er meðaltal tekjuhlutfalla einstaklings um starfsævina, leiðréttra. Prósentan er því mælikvarði á það hvað einstaklingurinn hefur haft að meðaltali í tekjur um ævina samanborið við samtíðarmenn sína. Leiðrétting tekjuhlutfallanna, hækkun í 0.5 eða lækkun í 3.0 ef þau eru undir 0.5 eða yfir 3.0, er tilraun til að meta vinnuframlag hinna tekjulitlu eða tekjulausu og um leið stuðlar hún að tekjuöflun, því að þeir, sem að hafa mjög háar tekjur, greiða af lífeyri sínum til hinna sem eru mjög tekjulágir. Þetta á að tryggja að enginn fái lægri lífeyri en sem nemur 30% af vísitekjum eða helming meðallífeyris, en það er, eins og ég gat um áðan, ef til vill of lág prósenta. Skv. frv. skipta hjón með sér þeim lífeyrisréttindum sem þau afla í sambúðinni, enda er erfitt að meta sérstaklega vinnuframlag þess er vinnur á heimilinu, og hins aðilans, sem aflar tekna utan heimilis. Þessi tilhögun stuðlar að frekara jafnrétti kynjanna þar sem húsmóðirin hefur til þessa búið við skarðan hlut. Með hliðsjón af þessu er óþarft að hafa sérstök ákvæði um makalífeyri í frv. Á grundvelli skattaframtala er tekjuhlutfallið fundið út. Þetta fyrirkomulag hlýtur að stuðla að því að skattaframtöl verða nákvæmari. Með vísitekjum er gerð tilraun til að meta meðaltekjur á hverjum tíma til þess að lífeyrir hækki í hlutfalli við aðrar tekjur. Lífeyrisþegar eiga með þessum hætti að vera tryggðir gegn áhrifum verðlagshækkana og verðbólgu. Það, að lífeyrisprósentan í elli- og örorkulífeyri er ævitekjuhlutfallið margfaldað með 60, þýðir að ellilífeyrisþeginn fær 60% af meðaltekjum sínum verðtryggðum í lífeyri. Sá, sem aldrei hefur haft neinar tekjur, fær ævitekjuhlutfallið 0.5 og þar með: 30% af meðaltekjum á hverjum tíma. Í frv. eru tekin nokkur dæmi og vil ég vísa til þriggja í þessari framsögu. Við útreikninga er stuðst við gróft mat á vísitekjum í janúar, febrúar og mars 1976. Samkv. upplýsingum í Hagtíðindum voru heildarbrúttótekjur árið 1974 88.5 milljarðar kr. Tala framteljenda var 103 274, þar af voru 42 030 kvæntir, 12 469 lífeyrisþegar og eignafólk var með heildartekjur að upphæð 4 775 millj. kr. Samkv. þessu voru 127 760 manns á aldrinum 16–67 ára með samanlagðar tekjur að upphæð 83.7 milljarðar kr., eða meðaltekjur 655 190 kr. Gert er ráð fyrir sama giftingarhlutfalli ellilífeyrisþega og annarra. Hækkun vísitölu framfærslukostnaðar frá 1. júlí 1974 til 1. jan. 1976 nam 69.9%. Vísitölutekjur eru þá samkvæmt þessu nálægt 1 millj. og 113 þús. kr. frá 1. jan. 1976 eða 92 750 kr. á mánuði. Í samræmi við þessar forsendur fást eftirfarandi niðurstöður í þeim dæmum sem ég kem með hér á eftir. 1. Gert er ráð fyrir einhleypum launamanni sem vinnur frá 17 ára aldri til 67 ára aldurs og með ævitekjuhlutfallið einn heilan. Þessi maður mundi samkv. framangreindu fá 55 650 kr. í ellilífeyri á mánuði. 2. Ef tekið væri annað dæmi um launamann með sama tekjuhlutfall er kvæntist 27 ára gamall og að eiginkona væri jafngömul og ynni ekki úti eftir giftingu, en annaðist börn og heimili, þá mundi ævitekjuhlutfall mannsins verða 0.805, en konunnar 0.765, eins og fram kemur í grg Ellilífeyrir mannsins yrði 44 798 kr., en konunnar 42 572 kr., eða samtals hjá þeim báðum 87 370 kr. á mánuði. Yrði um verulega bót að ræða, fyrir slík hjón frá því, sem nú er, miðað við þær greiðslur sem þetta fólk fær úr almannatryggingakerfinu og úr óverðtryggðum lífeyrissjóði, ég tala nú ekki um úr óverðtryggðum sjóði. 3. Þá skal tekið dæmi um einstakling sem er í vel launaðri stöðu. Það er reiknað út frá upplýsingum úr opinbera kerfinu um háembættismann þar sem hvort tveggja hjóna ynni úti. Eiginmaðurinn fær ævitekjuhlutfall 1.49 og konan 1.56. Ellilífeyrir mannsins yrði 82 919 kr., en konunnar 86 814 kr. Samanlagður lífeyrir þessara hjóna ef bæði væru í góðum stöðum, yrði þá 169 733 kr. á mánuði. Að sjálfsögðu væri hægt að finna og búa til mörg fleiri dæmi, en ég læt þetta nægja. Hins vegar vil ég taka fram eftirfarandi í sambandi við útreikning um það hvað einstaklingur mundi fá sem aldrei hefði haft neinar tekjur. Í grg. er gert ráð fyrir að ævitekjuhlutfall 0.50 og 30% reglan mundi skila þessum einstaklingi 27 825 kr. Það er að mínu mati of lágt. Það þyrfti að hækka þá prósentu og það lágmark sem hér um ræðir. Varðandi þetta atriði áskil ég mér allan rétt til þess að endurskoða þau hlutföll, er hér um ræðir á síðari stigum þessa máls. Þá vil ég víkja nokkuð að því atriði í frv. sem snýr að fæðingarlaunum. Í frv. þessu er tekið upp það nýmæli að veita konum hið minnsta þriggja mánaða fæðingarlaun, hvort sem um er að ræða konur sem vinna utan heimilis eða innan. Til þessa hafa konur búið við mjög misjöfn kjör fjárhagslega séð þegar svo hefur verið ástatt um þær sem hér um ræðir. Sumar konur njóta nú þegar þriggja mánaða fæðingarlauna, en svo eru aðrar sem fá engar greiðslur. Til þess að leiðrétta þetta misrétti hefur verið gripið til ýmissa úrræða. M.a. hafa verið samþ. lög frá Alþ. sem skylda Atvinnuleysistryggingasjóð til að greiða fæðingarorlof til kvenna sem starfa úti í atvinnulífinu og eru aðilar að almennum verkalýðsfélögum. Fyrir Alþ. liggur nú till. til þál. um fæðingarorlof bændakvenna. Þótt þessum konum verði tryggt fæðingarorlof er enn mikill fjöldi kvenna sem flokkast ekki undir nein lög eða reglur sem tryggja þeim fæðingarlaun. Með þessu frv. er viðurkenndur réttur allra kvenna til fæðingarlauna. Í frv. er gert ráð fyrir því að þær konur, sem ekki eru útivinnandi, fái ákveðna lágmarksupphæð sem er 18 550 kr. á mánuði, miðað við núverandi vísitekjur. En ég vil taka það fram að þessi upphæð er of lág og þarfnast endurskoðunar til samræmis við hækkun á prósentunni um lágmarksellilífeyri sem ég gat um áðan. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að iðgjaldagreiðslum. Grundvallaratriði frv. varðandi tekjuöflun til að fullnægja þeim tryggingaskuldbindingum, sem í frv. felast, er að á hverjum tíma sé lagt á iðgjald er mæti þeim tryggingagreiðslum, sem Lífeyrissjóður Íslands á að inna af hendi. Tryggingafræðingum skal falið það verkefni sérstaklega að reikna út iðgjaldið á grundvelli tölfræðilegra upplýsinga þar að lútandi. Samkv. frv. er gert ráð fyrir að iðgjald til Lífeyrissjóðsins verði ákveðin prósenta af heildartekjum einstaklings. Þetta verður að teljast eðlilegt þar sem lífeyrir er einnig háður heildartekjum. Þá er sá háttur á hafður að viðkomandi einstaklingur greiði allt iðgjaldið sjálfur, en ekki vinnuveitandi hluta eins og nú tíðkast. Hins vegar er gert ráð fyrir því að laun hækki sem nemi iðgjaldaprósentu vinnuveitandans í núverandi kerfi lífeyrissjóða. Í dag mun hin almenna regla um greiðslu iðgjalda í lífeyrissjóði vera sú að vinnuveitandi greiði 6% af launum viðkomandi starfsmanns, en starfsmaður sjálfur 4%, eða samtals 10%. En þess eru dæmi að iðgjaldaprósentur séu hærri. Þessi háttur á iðgjaldagreiðslu er eðlilegri en sá að hafa iðgjaldagreiðsluna tvískipta, auk þess sem hann gefur viðkomandi manni betra tækifæri til þess að fylgjast með þróun þessara mála og hugsanlegum breytingum. Þá mundi iðgjaldi verða að fullu frádráttarbært til skatts hjá viðkomandi einstaklingi. Um það, hvað iðgjaldaprósenta þyrfti að vera há miðað við forsendur frv., er eftirfarandi að segja: Ef ellilífeyrir er tekinn fyrst, þá er þess fyrst að geta að framreikningar yfir aldursdreifingu íslendinga næstu 15 árin hafa sýnt að fjöldi þeirra, sem eru eldri en 67 ára, er um það bil 13% af fjölda þeirra sem eru á aldrinum 16–67 ára. Ef gert er ráð fyrir að ævitekjudreifing breytist ekki verulega milli kynslóða og að ellilífeyrir sé 60% af meðaltekjum þarf iðgjald fyrir ellilífeyri að vera 7.8%. Um örorku- og barnalífeyri er það að segja, að upplýsingar um tíðni og hæð örorku svo og dreifingu barnalífeyris eru af mjög skornum skammti hér á landi. Þó má ætla samkv. upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins að örorku- og barnalífeyrir færi ekki fram úr helming upphæðar ellilífeyris. Iðgjald fyrir þessar lífeyrisgreiðslur þarf því ekki að vera hærri en 3.9%. Um fæðingarlaunin er það að segja, að árlegar fæðingar á Íslandi eru nú um 4000 talsins. Ef gert er ráð fyrir að helmingur mæðra sé með meðaltekjur, en hinar með 20%, fæst 0.65% iðgjald miðað við 93 000 iðgjaldagreiðendur. Á grundvelli framangreindra forsenda má búast við að væntanlegt iðgjald vegna þeirra trygginga, sem þetta frv. nær til, þyrfti að vera 12.4% af heildartekjum allra einstaklinga í landinu. Nú greiða vinnuveitendur beint 6% í hina ýmsu lífeyrissjóði vegna starfsmanna sinna og óbeint 1.5% til Tryggingastofnunarinnar. Launafólk greiðir sjálft beint í lífeyrissjóðina 4% af dagvinnutekjum. Auk þess greiða þessir aðilar sameiginlega háar upphæðir í formi skatta til Tryggingastofnunar ríkisins til að mæta ellilífeyris-, örorku- og barnalífeyrisgreiðslum. Ég mun ekki fara nánar inn á það að ræða um lífeyrissjóðina, iðgjöld þeirra og iðgjaldagreiðslur né ávöxtun sjóðanna. Þó get ég ekki látið hjá líða að vekja athygli þm. á því að samkv. upplýsingum, sem fengist hafa frá þeim aðilum sem annast upplýsingasöfnun um þróun lífeyrissjóða í landinu, mun mjög óverulegur hluti af þeim peningum, sem safnast upp í lífeyrissjóðunum, fara til lífeyrisgreiðslna. Sem dæmi vil ég geta þess að árið 1974 fóru aðeins 7.66% af eignum sjóðanna til slíkra greiðslna, en miðað við tekjur sjóðanna á því ári var um að ræða 25.38% eða 1/4 af árlegum tekjum þeirra. En eins og ég gat um áðan fer meginhlutinn af fjármagninu til útlána í formi óverðtryggðra lána. Ég vil þá að lokum víkja nokkuð að þeim kafla frv. þar sem fjallað er um stjórn og tryggingaráð. Gert er ráð fyrir mjög fjölmennu tryggingaráði sem er samansett af fulltrúum þeirra aðila sem hér eiga helst hagsmuna að gæta. Ég vil taka það strax fram, að það kemur auðvitað til greina að þeir aðilar, sem mynda tryggingaráð, öðlist rétt gegnum þetta frv. að eiga aðild að stjórn Lífeyrissjóðs Íslands, þannig að Alþ. gæti annaðhvort fjölgað kjörnum fulltrúum í stjórninni eða fækkað þeim sem væru kjörnir hér og aðilar fengju þá tilnefningarrétt um ákveðinn fjölda fulltrúa. Það atriði hefur mjög verið til umræðu meðal þeirra sem bera ábyrgð á peningamálum þjóðarinnar, að ef þetta frv. yrði að lögum mundi minnka sú uppsöfnun fjármagns sem þeir telja nauðsynlega vegna peningakerfisins. Ég mun ekki hafa mörg orð um þetta atriði að svo stöddu í sambandi við þetta frv., en get þó ekki látið hjá líða að segja þetta: Það var aldrei tilgangurinn hjá þeim stéttarfélögum, sem þurftu að fórna, ég segi: þurftu að fórna í stöðunni kauphækkunum fyrir það að öðlast þessi réttindi, að með því ætti verkalýðshreyfingin eða það fólk, sem stendur að baki lífeyrissjóðanna. að leggja grundvöll að skyldusparnaðarkerfi þjóðarinnar. Það er hins vegar annað mál ef það hefur orðið þjóðinni til góðs að þessi sjóðamyndun hefur leitt til þess. En það hlýtur að vera meginatriði og meginstefna bæði þeirra, sem standa að sjóðunum og hafa myndað þá og einnig Alþ. að þetta sjóðakerfi skili þeim tilgangi og þeim meginmarkmiðum sem lífeyrissjóðunum er ætlað, sem er að vera tryggingasjóðir vegna ellinnar, en ekki peningastofnanir til þess að tryggja peningakerfi þjóðarinnar á hverjum tíma. Um stöðu peningakerfisins við breyttar aðstæður hlýtur þó Alþ. að fjalla þegar þar að kemur ef vandamálið er jafnmikið og þeir aðilar halda fram sem bera ábyrgð á fjármála- og peningakerfi þjóðarinnar. Alþ. hlýtur að fjalla um það þegar þar að kemur hvaða leiðir koma til greina til þess að veita þær tryggingar sem máli skipta í sambandi við nauðsynlegan sparnað í þjóðfélaginu. Ég gat um það áðan og skal ekki vora langorður um það að aðilar vinnumarkaðarins hafa væntanlega gert með sér samkomulag um bráðabirgðalausn í sambandi við fyrirhugaða endurskipulagningu lífeyriskerfisins. Er um að ræða tveggja ára tímabil. Hér er auðvitað ekki um samning að ræða enn sem komið er vegna þess að enn hefur ekki verið staðið upp frá samningaborðinu og samningar undirritaðir. Það samkomulag, sem birt hefur verið þjóðinni í fjölmiðlum varðandi þetta efni, er öllum kunnugt um þannig að ég tel mig ekki brjóta trúnað þótt ég greini hér frá nokkrum atriðum úr þessu samkomulagi sem ég tel æskilegt fyrirkomulag á meðan þetta stóra mál er í meðförum Alþ. og einnig hjá þeim aðilum sem hér eiga hlut að máli úti í þjóðlífinu. Það samkomulag, sem aðilar hafa gert með sér varðandi endurskipulagningu lífeyriskerfisins, er, eins og ég gat um áðan, algjört bráðabirgðasamkomulag a.m.k. skil ég það þannig. En markmið þess er að á næstu tveimur árum verði unnið að því að koma á samfelldu lífeyriskerfi sem taki helst til allra landsmanna. Tei ég það vera alveg í samræmi við megintilgang þess frv. sem hér er til umræðu. Enn fremur er það í samkomulaginu að lífeyrissjóðir og almannatryggingar tryggja öllum lífeyrisþegum viðunandi lífeyri er fylgi þróun kaupgjalds á hverjum tíma. Er það í samræmi við það atriði í frv. sem lýtur að vísitekjum. Þá er það einnig í samkomulaginu að auka skuli jöfnuð og öryggi meðal landsmanna sem lífeyris eiga að njóta. Það atriði er einnig í framlögðu frv. Þá er í samkomulaginu ákvæði um að lífeyrisaldur geti innan vissra marka verið breytilegur eftir vali hvers og eins lífeyrisþega, en án þess að það hafi áhrif á útgjöld kerfisins, þ.e.a.s. lífeyrir verður því lægri sem taka hans hefst fyrr. Þá er og gert ráð fyrir í samkomulaginu að unnt verði að finna réttlátan grundvöll fyrir skiptingu á unnum lífeyrisréttindum milli hjóna. Ég skil það þannig að sá réttláti og rétti grundvöllur sé sá grundvöllur sem er í framlögðu frv. Þá er gert ráð fyrir því að aðilar vinnumarkaðarins ásamt fulltrúum ríkisins skipi n. til þess að fjalla um þessi mál, þ.e.a.s. lífeyrismálin, og þeir komi sér saman um ákveðnar till. eða hugmyndir fyrir septemberlok 1976. Í sambandi við síðari framkvæmd þessara stefnumarkmiða er gerð sú úrlausn til bráðabirgða að lífeyrissjóðirnir hafa fallist á að greiða 4% af iðgjaldatekjum hvors árs, þ.e.a.s. áranna 1976 og 1977, í sameiginlegan sjóð til þess að bæta þann ellilífeyri sem hefur ver:ð algjörlega ófullnægjandi. Ég vil taka það strax fram að þetta fyrirkomulag felur í sér mjög misjafnlega háar greiðslur frá einstökum lífeyrissjóðum og einnig koma misjafnlega háar upphæðir til baka til sjóðfélaga úr einstökum stéttarfélögum. En það skiptir auðvitað ekki höfuðmáli. Aðalatriðið er að allir, sem þessara réttinda þurfa að njóta, njóti þeirra þó svo að framlag einstakra lífeyrissjóða í þennan heildarsjóð sé mismunandi þennan takmarkaða tíma, þar til nýja kerfið kemst í framkvæmd. Ég vil undirstrika það og taka fram af hálfu okkar sumra sem höfum staðið að þessu bráðabirgðasamkomulagi varðandi ellilífeyrismálin að við teljum það ekki fullnægjandi þó að í samkomulaginu felist bót frá því sem áður var. Við tökum þátt í þessari bráðabirgðalausn með þeim fyrirvara að tekið verði upp annað og betra kerfi eigi síðar en 1. jan. 1978, gegnumstreymiskerfi sem tryggi frambúðarlausn á þessum málum. Ég vil svo að lokum segja þetta: það er mín skoðun að Alþ. hljóti og verði að hafa forustu í þessum málum. Þúsundir manna eru í engum stéttarfélögum. Mikill fjöldi ellilífeyrisþega, sem voru í stéttarfélögum áður fyrr, eru hættir afskiptum af málum sinna gömlu félaga og geta þar af leiðandi ekki gætt hagsmuna sinna og stöðu sem skyldi innan þeirra, þar sem áhrif þeirra hafa farið þverrandi af skiljanlegum ástæðum. Alþ. verður nú að þora að hafa skoðun og taka afstöðu til þessara almennu og mikilvægu hagsmunamála, hafa jákvætt frumkvæði, ekki aðeins í orði, heldur einnig í verki. Hér er um mál að ræða sem varðar ekki aðeins stéttarfélög, heldur þjóðina í heild. Í trausti þess, að hv. þm. skoði þetta mál gaumgæfilega, vona ég að þeir sýni nú þjóðinni einu sinni, eftir, að því er ég vil segja, margra ára eða áratuga athugun, að þeir geti hjálpað - ég segi: hjálpað og stutt við bakið á öldruðu fólki og öryrkjum sem búa við óverðtryggðan ellilífeyri. Hv. þm. hlýtur að vera það kappsmál, sérstaklega þegar það er haft í huga að alþm. hafa sjálfir búið við þessi réttindi, verðtryggðan ellilífeyri, að því er mér skilst á annan áratug. Það, hvort alþm. taka nú af skarið og hafa skoðanir á þessu og koma ellilífeyrismálum í höfn, getur verið nokkur mælikvarði á það hvort alþm. eru raunverulega þeir forustumenn þjóðarinnar sem ég álít að fólkið í landinu geri kröfur til og ég vil bæt a við: þjóðin hefði þörf fyrir. Ég er sannfærður um að í þessu frv. felist sú leið sem hlýtur að verða farin í lífeyristryggingamálum íslensku þjóðarinnar á komandi árum. Það er auðvitað óhjákvæmilegt og sjálfsagt að málið taki breytingum í meðförum og aðrir aðilar komi þar að og fjalli um þessi mál. En það er mitt mat og margra annarra að sú grundvallarhugsun, sem felst í þessu frv., muni sigra að lokum öldruðum íslendingum til blessunar. Það verður að tryggja eldra fólki réttlátari hluta þjóðartekna en verið hefur hingað til. og það verður að verja eldra fólk gegn verðbólgu og sjá til þess að gamla fólkið þurfi ekki alltaf að eiga undir því ár frá ári hvernig styrkur stéttarfélaganna er á hverjum tíma til þess að tryggja því þessi sjálfsögðu réttindi. Til þessa hefur Alþ. ekki haft frumkvæði í málinu og það er tími til kominn að svo verði. Það er ósk mín og von að alþm. taki vel í þetta frv. og gangi þannig til verka varðandi afgreiðslu þess að hinir öldruðu geti búið við öryggi og góða lífsafkomu að lokinni starfsævi á grundvelli þess.



Herra forseti. Á undanförnum árum hefur mikið verið rætt um vandamál lífeyrisþega og þá alveg sérstaklega vandamál hinna óverðtryggðu lífeyrissjóða. Meginorsök þessa vanda liggur í augum uppi. Það er sú ofsalega verðbólga sem hrjáð hefur okkar þjóðarbúskap. Eins og hv. frsm. þessa frv. um Lífeyrissjóð Íslands, hv. 6. landsk. þm., gat um er lífeyriskerfi landsmanna nú uppbyggt aðallega með tvennum hætti. Höfuðstoðir þess eru aðallega tvær. Það eru í fyrsta lagi almannatryggingarnar sem skiptast í grunnlífeyri og tekjutryggingu til þeirra sem litlar sem engar aðrar tekjur hafa en tryggingabæturnar, og svo í öðru lagi lífeyrissjóðirnir, en þeir skiptast hins vegar í verðtryggða og óverðtryggða lífeyrissjóði. Tryggingabætur þeirra, sem ekki hafa neitt annað en almannatryggingarnar og það litla sem fengist hefur úr óverðtryggðu lífeyrissjóðunum fram til þessa eru alls ófullnægjandi, eins og hv. frsm. tók fram áðan, og lífeyrir þeirra, sem eru í verðtryggðum lífeyrissjóðum annars vegar og óverðtryggðum hins vegar, er í svo hrópandi mótsögn og ójöfnuðurinn svo mikill að slíkt getur ekki gengið og verður að ráða bót á. Ég ætla ekki að fara að endurtaka nein dæmi hér um. Þetta þekkja allir hv. þm. og kom enda mjög lýsandi dæmi fram í framsöguræðu hv. 6. landsk. þm. Í maímánuði 1969 gerðu almennu verkalýðsfélögin samninga um lífeyrissjóði. Það má segja að þar hafi í rauninni í fyrsta sinn verið gerðir almennir samningar sem náðu til verkalýðshreyfingarinnar í heild á þessu sviði. Á næstu árum þar áður hafði farið fram mikið umtal um lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn og samin hafði verið ágæt grg. þar um af Haraldi Guðmundssyni. En hér var aðeins um umr. og undirbúningsvinnu að ræða. Á tímum þeirrar ágætu viðreisnarstjórnar varð ekkert úr framkvæmdum og verkalýðsfélögin, sem voru fyrst og fremst hlynnt hugmyndinni um einn lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn, sáu fram á að hér yrði ekki um neinar framkvæmdir að ræða. Allar framkvæmdir virtust ævinlega og alltaf í blámóðu fjarskans vegna þess að menn sáu ekki möguleika til að fjármagna slíkt kerfi. Því var það að verkalýðsfélögin sömdu um lífeyrissjóðina í maímánuði 1969. Með þessum samningum má segja að lífeyrissjóðakerfið í landinu hafi í rauninni gjörbreyst og þá fyrst og fremst vegna þess að nú var tekin upp skylduaðild allra launþega að lífeyrissjóðum. Þegar skylduaðildin var komin hefur komið í ljós, sem að sjálfsögðu var sjáanlegt, að sjóðasöfnun mundi verða mjög mikil, enda hefur orðið svo að það skiptir milljörðum á ári sem safnast í sjóði lífeyrissjóðanna og þessi þáttur er nú orðinn einn ríkasti þátturinn í sparifjársöfnun landsmanna. Samhliða samningunum um lífeyrissjóðina var einnig samið um að koma skyldi sérstakur lífeyrir til aldraðra í stéttarfélögum, þeirra sem sjáanlegt var að aldrei gætu notið lífeyrissjóðanna. Þessi lög eru nr. 63 frá 1971. Á þessu ári er gert ráð fyrir að varið verði í þessar sérstöku lífeyrisgreiðslur sem nemur röskum 200 millj., og það var ráðstöfun ríkisstj. á sínum tíma, þegar þessi lög voru seti, að Atvinnuleysistryggingasjóður skyldi greiða 3/4 af þessum kostnaði og ríkissjóður 1/4. Allt frá stofnun þessara almennu lífeyrissjóða, en þeir tóku til starfa 1. jan. 1970, hefur það blasað við að þeir mundu verða alls ómegnugir að standa undir viðunandi lífeyrisgreiðslum vegna þess hve hin mikla verðbólga hefur gjörsamlega brennt upp fjármuni þeirra ár frá ári. Verkalýðsfélögin hafa á tímanum frá því að samið var um lífeyrissjóðina oftlega gert ályktanir um að gera þyrfti ráðstafanir til að verðtryggja þá, og í samningunum, sem gerðir voru við atvinnurekendur 1974, var það yfirlýsing beggja aðila að vinna á samningstímabilinu að verðtryggingu lífeyrissjóðanna með einhverjum hætti Um þetta mál hefur verið æðimikið fjallað og nú undanfarin 3–4 ár hefur verið starfandi á vegum fjmrn. sérstök nefnd, allfjölmenn, sem hefur haft það verkefni að ræða þessi mál og raunar æðimikið meira. Hún hefur verið umræðuvettvangur líka varðandi sérstaka ráðstöfun á fé lífeyrissjóðanna til karpa á verðbréfum og ýmislegt fleira. þessi n. hefur safnað ýmsum gögnum sem að gagni geta komið fyrir hverja þá sem að þessum málum vinna. Varðandi verðtryggingu lífeyris hefur fyrst og fremst verið rætt um tvær leiðir: annars vegar verðtryggð útlán úr sjóðunum, kaup á verðtryggðum bréfum ríkissjóðs, og svo hins vegar að taka upp gegnumstreymiskerfið svokallaða, þ.e.a.s. að nota peningana á meðan þeir halda verðgildi sínu. Það mætti tala langt mál um þessar tvær leiðir eð a hvora fyrir sig. En það ætla ég ekki að gera að þessu sinni, en aðeins minna á að um hina svokölluðu verðtryggingarleið, þ.e.a.s. með verðtryggðum útlánum bæði til sjóðfélaga, til atvinnuvega og ríkisins, vakna margar spurningar og þá kannske fyrst og fremst sú spurning, hvaða bagga við erum að binda framtíðinni með slíkri leið. Mundu þeir, sem við eiga að taka, verða okkur mjög þakklátir fyrir að hafa farið þessa leið. Þetta held ég að sé spurning sem er skylda hvers einasta manns að velta fyrir sér og þá ekki hvað síst hv. alþm. Það má spyrja hvort sjóðfélagarnir, sem fá lán til íbúðarbygginga, íbúðarkaupa, standi undir verðtryggðum lánum frá lífeyrissjóðunum til viðbótar þeim verðtryggðu lánum sem þeir nú verða að taka hjá Byggingarsjóði ríkisins. Í öðru lagi: Er ástand atvinnuveganna slíkt að þeir standi undir fullverðtryggðum lánum úr fjárfestingarsjóðum. Og síðast, en ekki síst mætti kannske spyrja hvernig ríkisstj. ætli að fara að því að standa skil á stöðugt auknum verðbréfasölum með fullri verðtryggingu, eins gert hefur verið nú undanfarið. Hins vegar varðandi gegnumstreymiskerfið, sem svo hefur veríð nefnt og er eiginlega andstæða sjóðjöfnunarkerfisins, er óhætt að fullyrða að með fjármagni almannatryggingalaganna, eins og það er nú, og lífeyrissjóðanna mætti strax veita landsmönnum viðunandi lífeyristryggingar sem væru í samræmi við verðlag og kaupgjald á hverjum tíma, en það er auðvitað það markmið sem lífeyristryggingar verða að hafa. Með því frv., sem hér liggur fyrir, frv. til l. um Lífeyrissjóð Íslands, er gerð virðingarverð tilraun til að benda á lausn þessa mikla vandamáls og ég vil strax lýsa því hér yfir að ég er fylgjandi þeirri meginstefnu sem mörkuð er með þessu frv., þ.e. að taka upp gegnumstreymiskerfið og að myndaður verði einn lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn sem greiði verðtryggðan lífeyri. Ég hygg, að meginþorri forustumanna í verkalýðshreyfingunni sé þessarar skoðunar. Ég vil í þessu sambandi geta þess að alþb.- menn hafa æði oft hreyft þessum málum hér á hv. Alþ. En alveg sérstaklega vil ég geta framlags fyrrv. trmrh., hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar, en í ráðherratíð sinni gerði hann ráðstafanir til að unnið yrði að lagasetningu um lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn. Ég ætla ekki hér eða nú að ræða einstaka þætti þessa frv. Það þarf í meðferð þingsins að fá rækilega skoðun og nákvæma. Sannarlega á þetta frv. það skilið að þn. skoði það vel, og ég vænti þess að það fái þá meðferð sem efni standa til, en ég tel þetta eitt merkasta þmfrv. sem býsna lengi hefur komið fram hér á hv. Alþ. Hins vegar liggur í augum uppi að þetta frv. svarar ekki öllum spurningum, og ég veit að hv. flm. er það einkar ljóst. Starf lífeyrissjóðanna hefur verið tvíþætt: Í fyrsta lagi, og það er að sjálfsögðu höfuðverkefni lífeyrissjóðanna og má aldrei gleymast, að standa undir viðunandi lífeyrisgreiðslum. Þetta er að sjálfsögðu frumverkefni lífeyrissjóðanna. Hins vegar hafa þeir haft með höndum viðtæka lánastarfsemi og þó einkum og sér í lagi til sjóðfélaganna til þess að standa undir hvers konar íbúðarkostnaði. Enn fremur vil ég geta þess að í samningunum 1974 var beinlínis um það samið við þáv. ríkisstj. að 20% af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna skyldu renna til þess að kaupa verðbréf Byggingarsjóðs, verðtryggð, gegn því að unnið yrði að tilteknum íbúðabyggingum á félagslegum grundvelli. Núv. ríkisstj. hefur - gerði það í fyrravetur þegar við þá stóðum í samningum - lýst því yfir að hún muni standa við þessa yfirlýsingu fyrrv. ríkisstj., þó með fyrirvara um fyrirkomulag lána, þannig að ég vonast til þess að þetta verði ekki pappírsplaggið eitt og staðið verði við þessa yfirlýsingu þó að við sjáum ekki enn neitt af framkvæmdum í því efni. En verði ekki svo munu lífeyrissjóðirnir að sjálfsögðu endurskoða afstöðu sína til þeirrar yfirlýsingar sem gefin var um kaup á verðbréfum. Ef tekið verður upp gegnumstreymiskerfi er augljóst að þessi þáttur í starfi lífeyrissjóðanna fellur niður. Þá verður að sjálfsögðu að gera aðrar og fullnægjandi ráðstafanir til þess að fyllt verði í það mikla tómarúm sem þá myndaðist varðandi fjármögnun, einkanlega íbúðabygginga. En að sjálfsögðu hafa lífeyríssjóðirnir með hinni miklu fjársöfnun, sjóðsöfnun, staðið undir margs konar öðrum framkvæmdum í landinu vegna þess hve stór þáttur hún er orðin í sparifjársöfnuninni. Ég held að það sé alveg augljóst, að ef þetta kerfi verður upp tekið svo sem ég álit að eigi að gera, sé ekki hugsanlegt að nema aðeins örfáir af þeim lífeyrissjóðum, sem nú eru til í landinu, geti haldið áfram lánastarfsemi til sjóðfélaga, nema þá með einhverjum sérstökum ráðstöfunum. Þeir sjóðir, sem stofnaðir voru með samningunum 1970, mundu ekki á neinn hátt geta staðið undir áframhaldandi lánastarfsemi. Þetta liggur ljóst fyrir og þetta er einn sá þáttur þessa vandamáls sem að sjálfsögðu verður að skoða í leiðinni, vegna þess að það er ekki hægt að láta verða þarna ófyllt skarð. Þetta tvennt yrði að haldast í hendur: að taka upp nýtt kerfi lífeyristrygginga sem tryggði lífeyrisþegum fullnægjandi bætur, verðtryggðar bætur, og eins hitt, að séð yrði fyrir fjármagni til íbúðabygginga, alveg sérstaklega, í stað þess sem lífeyrissjóðirnir hafa gert á því sviði til þessa. Í þeim samningaviðræðum, sem nú hafa staðið yfir, hafa lífeyrissjóðirnir og mál þeirra verið býsna ríkur þáttur. Þau mál hafa verið afgreidd núna. En það er auðvitað öllum ljóst að framtíðarlausn þeirra mála getur ekki orðið nein skyndiákvörðun og verður ekki gerð í einni svipan. Það samkomulag, sem gert hefur verið í samningnum núna, felur aðallega í sér tvennt, eins og hv. flm. kom inn á áðan. Það er í fyrsta lagi frambúðarmarkmið, en það er hins vegar ekki neitt nákvæmlega markað, mjög rúmt. Höfuðatriðið í því er að helst öllum landsmönnum verði tryggður viðunandi lífeyrir sem væri í beinum tengslum við verðlag og kaupgjald á hverjum tíma. Þetta er eitt grundvallarmarkmiðið sem aðilar hafa komið sér saman um að stefnt skuli að með því starfi sem lagður er grundvöllur að einnig í þessu samkomulagi. Þar er gert hvort tveggja, að aðilar setja á stofu n. af sinni hálfu, sem gert er ráð fyrir að starfi síðan með eða verði hluti af n. sem ríkisstj. skipi til þess að vinna að þessum málum, og sett upp einnig starfsáætlun og við það miðað að hið nýja lífeyriskerfi geti tekið gildi 1. jan. 1978. Hins vegar er svo lausn til bráðabirgða sem ég ætla ekki að fara að rekja nákvæmlega hér, en hún felur í sér, þessi lausn, meginstefnu. Það má segja að í þeirri lausn felist nokkur meginatriði. Það er í fyrsta lagi að sá viðbótarlífeyrir, sem gert er ráð fyrir að komi úr lífeyrissjóðunum, verði verðtryggður, verði í beinum tengslum við kaupgjald og verðlag á hverjum tíma. Og í öðru lagi er sú meginstefna mörkuð að lífeyrissjóðirnir taki sameiginlega á sig meginhluta þess kostnaðar sem hér er um að ræða. En eins og hv. frsm. tók fram áðan er aðstaða lífeyrissjóðanna í þessum efnum ákaflega misjöfn. Sumir lífeyrissjóðir eru með mikið af ungu fólki. Aldursskipting er sem sagt ákaflega misjöfn. Aðrir sjóðir hafa hins vegar mikið af öldruðu fólki innan sinna vébanda. En án tillits til þessarar skiptingar taka lífeyrissjóðirnir nú allir eða flestir á sig þennan viðbótarkostnað sameiginlega. Ég vil geta þess að hv. flm. þess frv., sem hér er til umr., átti góðan hlut einmitt að lausn þessara mála. Til þess að þessi viðbótartrygging frá lífeyrissjóðunum komi að notum verður hins vegar að breyta almannatryggingalögunum hvað varðar tekjutrygginguna. Það verður að hækka þau mörk sem eru nú fyrir þeim frjálsu tekjum sem menn mega hafa án þess að tekjutryggingin skerðist. Samkomulag er um að þetta hækki nú í 10 þús. kr. á mánuði eða 120 þús. kr. á ári fyrir einstakling og fyrir hjón 14 þús. kr. á mánuði eða 168 þús. kr. á ári, þannig að hér er um verulega rýmkun að ræða sem tekur til allra án tillits til þess á hvern hátt teknanna er aflað. Hér er sjáanlega um að ræða nokkurn kostnaðarauka áreiðanlega fyrir ríkissjóð, vegna þess að það verða fleiri sem komast undir tekjutryggingu með þessu móti heldur en nú er. Það er rétt að geta þess að tekjutryggingin er nú fyrir einhleypa, ef ég man rétt, 46 þús. kr. á ári og eitthvað rétt um 80 þús. fyrir hjón, þannig að þetta hækkar allverulega. Að vísu er það rétt að þessir samningar eru ekki enn þá undirskrifaðir frekar en annað í samningamálunum þó að samkomulag sé orðið um það, og einnig eru yfirlýsingar frá hæstv. ríkisstj. um að hún muni flytja þau frumvörp sem á þarf að halda til að þessi mál nái fram að ganga og nái markmiði sínu. Allt þetta er í fullu samræmi við þá meginstefnu sem felst í frv. sem hér er nú til umr., þannig að það er, má segja, áfangi á þeirri leið sem mörkuð er sem meginstefna með þessu frv. Ég veit að ýmis atriði þessa frv. geta orkað tvímælis, en eins og ég sagði áðan, þá ætla ég ekki að fara inn á að ræða neitt einstök atriði þess, heldur einvörðungu þá meginstefnu sem í því felst. Ég vil svo að lokum leggja áherslu á það að hér er um stórmál að ræða og jafnframt mjög fjölþætt mál og vandasamt úrlausnarefni. Það er augljóst að það verður ekki leyst nema þar komi til margir aðilar, því að svo margþætt er málið, og mætti þar nefna margt til sem ég ætla ekki að gera núna. En ég vil aðeins endurtaka fylgi mitt við þá meginstefnumörkun sem í þessu frv. um Lífeyrissjóð Íslends felst.



Herra forseti. Hér er um að ræða eitt mikilvægasta mál sem til umr. er á vettvangi íslenskra félagsmála. Hér er um að ræða eitt brýnasta hagsmunamál íslenskra launþega og þá sérstaklega aldraðs fólks sem á döfinni er. Hér er um það að ræða að leiðrétta eitt alvarlegasta misrétti sem um hefur verið að ræða í íslenskum félagsmálum á undanförnum árum og hefur farið vaxandi á allra síðustu árum, misréttið milli þeirra lífeyrisþega, sem notið hafa verðtryggðra lífeyrisgreiðslna, og hinna, sem hafa orðið að sætta síg við að fá lífeyri sinn greiddan í krónum með síminnkandi verðgildi. Ég vil þegar við 1. umr. þessa máls lýsa yfir mjög eindregnu fylgi mínu við meginstefnu þessa frv., þ.e. þá að koma á einum Lífeyrissjóði íslands, einum lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn, þar sem allir njóta sömu eða hliðstæðra réttinda og þeirra verðtryggðra. Það þarf raunar engum að koma á óvart þótt af hálfu Alþfl. sé lýst yfir fylgi við þá grundvallarstefnu sem í þessu frv. felst, svo lengi hefur það verið eitt af mestu áhugamálum Alþfl. að grundvallarhugmynd þessa frv. næði fram að ganga. Ég minnist þess að þegar Alþfl. gerðist aðili að samsteypustjórn Hermanns Jónassonar sumarið 1956 eftir að hafa verið í stjórnarandstöðu í sjö ár, þá var einmitt þetta mál, endurbætur á tryggingamálum og þ. á m. samræmdur lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn, eitt af þeim málum sem Alþfl. nefndi þegar rætt var um stjórnarmyndunina. Hins vegar varð niðurstaða þeirra viðræðna að þar sem heill áratugur væri liðinn síðan lögin um almannatryggingar voru sett, en það var gert árið 1946, en þá hafði verið áratugur liðinn síðan allra fyrstu lögin um alþýðutryggingar höfðu verið sett, þá væri brýnna viðfangsefni að endurbæta almannatryggingalögin frá árinu 1946 en að leitast við að koma á jafnalgeru nýmæli og þá þótti að nefna hugmyndina um lífeyríssjóð allra landsmanna. Hins vegar fór það svo því miður í ríkisstj. Hermanns Jónassonar vegna þeirra efnahagserfiðleika, sem við var að etja, og þó sérstaklega fjárhagserfiðleika ríkissjóðs á þessum árum, að ekki komst í framkvæmd að hrinda fram neinum umtalsverðum umbótum á atmannatryggingakerfinu. Þegar mynduð var samsteypustjórn Sjálfstfl. og Alþfl. undir forustu Ólafs Thors um áramótin 1959–1960 voru það einkum þrjú mál sem Alþfl. lagði sérstaka áherslu á að tekið yrði tillit til í sambandi við þá gerbreytingu efnahagsstefnu sem þá var mótuð og kennd var við viðreisn. Það var í fyrsta lagi að gerð yrði gagngerð endurbót á almannatryggingalöggjöfinni frú 1956 sem þá var orðin næstum hálfs annars áratugs gömul. Í öðru lagi að tryggðar yrðu auknar fjárveitingar til menntamála og skólakerfið endurskoðað. Og í þriðja lagi að lækkaðir yrðu skattar af almennum launatekjum. Þetta skyldi allt saman gert í beinum tengslum við gengisbreytinguna, sem gerð var, og þá stefnubreytingu að öðru leyti í efnahagsmálum sem viðreisnarstjórnin svokallaða á þeim tíma beitti sér fyrir. Um þetta varð samkomulag og þess vegna var það einmitt eitt af meginverkefnunum á fyrstu árum ríkisstj. Ólafs Thors að gerð var gagnger breyting á almannatryggingakerfinu, mjög mikil aukning á því kerfi, sem ég þarf ekki að rifja nánar upp. Við alþfl.-menn í ríkisstj. héldum ávallt vakandi hugmyndinni um lífeyrissjóð allra landsmanna. En það mikið var í fang færst á fyrstu árunum eftir 1960 að ekki þótti fært að gera tilraunir til þess að hrinda þeirri hugmynd í framkvæmd. Þó voru gerðar margvíslegar athuganir í þessu sambandi, eins og raunar kom fram hjá frsm., og sú merkasta var sú þegar Haraldi Guðmundssyni fyrrv. forstjóra Tryggingastofnunarinnar var falið að kanna þá löggjöf, sem um þetta efni gilti á Norðurlöndum, og semja frv. sem henta mundi íslendingum í því sambandi. Það gerði hann um miðjan sjöunda áratuginn. Þá fóru í hönd erfiðleikaár, eins og síðasti ræðumaður gat um og því miður komust hugmyndir þær, sem í grg. Haralds Guðmundssonar fólust og við alþfl.-menn þá studdum, ekki til framkvæmda. Svo fór, eins og hv. síðasti ræðumaður tók fram, að Lífeyrissjóðamálin tóku aðra stefnu en a.m.k. við í Alþfl. höfðum hugsað okkur eða hefðum talið heppilegasta. Þau tóku þá stefnu, eins og báðir síðustu ræðumenn hafa rakið með greinagóðum hætti í ræðum sínum, að lífeyrissjóðamálið varð að samningsatriði milli verkalýðshreyfingar annars vegar og vinnuveitenda hins vegar. Það var komið á fót fjöldamörgum einstökum lífeyrissjóðum sem þó var ekki gert ráð fyrir að greiddu verðtryggðar bætur. Ýmsir þóttust á þeim árum þegar sjá að hér stefndi því miður ekki í rétta átt, og það er nú komið í ljós að þó að auðvitað hafi samningarnir um lífeyrissjóðina 1969 og 1970 verið stórkostlegt framfaraspor frá sjónarmiði launþega og stórkostlegt hagsmunamál þeirra að fá þetta viðurkennt í sinni samningsgerð, þá sáu samt ýmsir menn, sem höfðu sérstaka þekkingu á fjármálum og tryggingamálum, að þetta var ekki kerfi til frambúðar. Sem betur fer hafa nú að því er virðist allir sannfærst um það, svo sem viðræðurnar um samningana sem nú standa yfir hafa sýnt, að nauðsyn er hér á endurbótum. Þetta frv., sem hér er til umr., sýnir og fullkominn skilning á því að hér er þörf gagngerra breytinga og bóta. Ástæðan til þess, að til þessa hefur illa gengið að ná samkomulagi um hverjar breytingarnar skyldu verða og yfirleitt um hugmyndina um að koma á fót einum allsherjarlífeyrissjóði í stað þeirra fjölmörgu lífeyrissjóða sem starfræktir hafa verið, hefur í raun og veru verið spurning um valddreifingu, um áhrif yfir því fjármagni sem safnast hefur í þessa sjóði. Ýmis verkalýðsfélög hafa ekki viljað afsala sér því mikla valdi, þeim miklu áhrifum sem umráð yfir lífeyríssjóðnum hljóta að hafa. Aðrir hafa aftur á móti bent á að frekar bæri að taka tillit til heildarsjónarmiðs launþega og eldra fólksins heldur en hins, að taka tillit til sérhagsmuna einstakra stéttarfélaga eða meðlima þeirra. Um það efni skal ég ekki fjölyrða. En þessi ágreiningur - það er best að tala alveg tæpitungulaust um það - hefur auðvitað orðið til þess að síðar hefur verið gripið til skynsamlegri ráðstafana í þessum efnum heldur en annars hefði átt sér stað og efni raunverulega stóðu til. Þetta hefur okkur þm. Alþfl. verið ljóst á undanförnum árum, og þess vegna var það að við á þinginu 1972–73 fluttum till. til þál. þar sem gerð var tilrann til þess að sætta þessi andstæðu sjónarmið, einmitt til þess að hrinda málinu áfram. En till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa og leggja fyrir Alþ. frv. til l. um Lífeyríssjóð allra landsmanna. Aðilar að honum skulu vera þeir lífeyrissjóðir sem nú starfa í landinu, og skulu þeir áfram lúta sömu stjórn og nú á sér stað og starfsreglur þeirra haldast óbreyttar uns öðruvísi kynni að verða ákveðið. Hins vegar skal Lífeyrissjóður allra landsmanna skipa sérstakt fulltrúaráð og sérstaka stjórn. Í fulltrúaráðinu skulu eiga sæti fulltrúar þeirra lífeyrissjóða sem aðild eiga að Lífeyrissjóði allra landsmanna, en í stjórn hans fulltrúar kjörnir af fulltrúaráði, forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins og fulltrúi fjmrh. sem skal vera formaður stjórnarinnar. Hlutverk Lífeyrissjóðs allra landsmanna skal vera að vinna að því“ - og hér er kjarni málsins - „að þeir, sem nú njóta ekki lífeyrisréttinda, öðlist þau og að samræma störf þeirra lífeyrissjóða sem nú starfa, bæði að því er varðar réttindi þau, sem þeir veita, og ráðstöfun á fjármagni þeirra. Enn fremur skal Lífeyrissjóður allra landsmanna stuðla að því að rekstur lífeyrissjóðanna verði sem hagkvæmastur.“ Hér lýkur till. sjálfri. Það þarf enga frekari skýringa við að hér er gerð greinileg tilraun til þess að sætta þau ólíku sjónarmið sem uppi voru, annars vegar sjónarmið þeirra, sem vildu ekki afsala sér umráðarétti yfir fjármagni sjóðanna, og hin, að tryggja öllum, sem þá nutu ekki lífeyrisréttinda, full verðtryggð réttindi og að samræma störf lífeyrissjóðanna sem þá störfuðu, bæði að því er varðar réttindi og ráðstöfun á fjármagni þeirra. Þessi till. var rædd á þessu þingi og hlaut einróma meðmæli þeirrar n. sem um þau fjallaði, allshn., í því formi að till, var vísað til ríkisstj. sem var auðvitað jákvæð afgreiðsla á málinu. Það var hinn 3. apríl 1973 sem þeirri till., sem ég nú las, var vísað til þáv. ríkisstj. En síðan eru liðin næstum þrjú ár og frá þeirri ríkisstj., sem þá sat, heyrðist ekkert og frá þeirri ríkisstj., sem nú situr, hefur ekki heldur heyrst neitt. Þeim mun þakkarverðara er það að einstakur þm. skuli með stuðningi síns stóra og volduga stéttarfélags eiga frumkvæði að því að færa þær hugmyndir, sem eru náskyldar þeim sem í þáltill. voru, í frv.-form. Nú kunna aðstæður auðvitað að breytast nokkuð í framhaldi af því samkomulagi sem gert hefur verið og ég skil á þann veg að það sé skuldbinding af hálfu ríkisvaldsins um það að innan tveggja ára skuli hafa verið komið á lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn, svo að ég orði það einfaldlega og stutt. En til bráðabirgða skil ég samkomulagið þannig að þegar eigi að taka upp stórauknar greiðslur til þeirra sem undanfarið hafa farið mjög varhluta af sanngjörnum lífeyrisgreiðslum. Þessu samkomulagi fagna ég af heilum hug. Sú endurbót, sem koma á til framkvæmda strax, var brýn og bráðnauðsynleg, og ég endurtek það enn að ég lýsi ánægju minni yfir því að fullt samkomulag skuli hafa náðst um það og rengi ekki að ríkisstj. muni leggja það af mörkum sem nauðsynlegt er að hún geri til þess að samkomulagið geti þegar í stað komið til framkvæmda. Hitt vefengi ég ekki, að málið er mjög umfangsmikið og mjög flókið og það er ekki hægt að búast við því að á örfáum mánuðum sé hægt að ganga frá frv. sem fullnægi öllum sjónarmiðum, sem til greina geta komið, og grundvalli fullkomið skipulag í þessum efnum. En það breytir engu um það, að því framtaki, sem felst í flutningi þessa frv., ber mjög eindregið að fagna. Ég tel það geta orðið mjög gagnlega undirbúningsvinnu, eins og síðasti hv. þm. tók fram, að þn. hefji þegar athugun á málinu á grundvelli þessa frv. Það gæti flýtt fyrir þeirri lausn sem ég tel að felist í því samkomulagi sem gert var milli launþega og vinnuveitenda fyrir skömmu, og ég endurtek að ég skoða aðild ríkisstj. að því sem fyrirheit um að innan tiltekins tíma verði komið á fullkominni löggjöf um lífeyrissjóð allra landsmanna sem sannarlega hefur verið þörf á um langan aldur. Ég lýk máli mínu með því að endurtaka stuðning minn við meginstefnu þessa frv.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mikið þessar umr. Ég vil þó aðeins segja nokkur orð nú við þessa 1. umr. málsins, en áður en ég kem að því vil ég aðeins fara nokkrum orðum um annað sem kannske má segja að ekki komi þessu máli beint við, en þó getur talist heyra óbeint til þess. Ég er einn af þeim sem hafa gagnrýnt nokkuð mikið vinnubrögð hér á hv. Alþ. og hef talið að þau væru á ýmsan hátt mjög óeðlileg, seinagangur á málum og slíkt. Nú hefur það gerst fyrst í dag, eftir því sem ég best veit, að einn af hæstv. ráðh. kvaddi sér hljóðs utan dagskrár í frv. Ed. og kvartaði þar mjög undan starfsleysi nefnda - eða nefndar kannske réttara sagt sem hafði mál til umfjöllunar sem þurft hefði að vera búið að ljúka afgreiðslu á á frv. Alþ. í þessari viku, fyrir mánaðarlok. Þetta var hæstv. viðskrh. sem virtist vera orðinn svo óþreyjufullur vegna þessa starfsleysis nefnda í þinginu að hann kvaddi sér hljóðs utan dagskrár til þess að gera það að umræðuefni. Og ekki nóg með það. Í dag, þegar verið er að ræða hér svo stórt og mikið mál eins og það sem hér er nú til umr., sem ég hygg að allir geti verið sammála um að er stórmál, þá stuðlar einn hæstv. ráðh. að því að draga nær helming þingsins í biltúr austur fyrir fjall og gera þar með báðar deildir þingsins næstum því óstarthæfar. Það mun vera hæstv. samgrh. Mér sýnist hæstv. ráðh., a.m.k. sumir hverjir, í núv. ríkisstj., starfsbræður hv. flm. frv., ekki sýna tilhlýðilega virðingu því frv. sem hér er til umr. Og mér er næst að spyrja hæstv. forseta d. hvort haft hafi verið samráð við hann um þetta. Ég a.m.k. fordæmi mjög slík vinnubrögð, að það skuli vera svo nú annan daginn í röð að þingið er í raun og veru óstarfhæft, þingfundir felldir niður í gær og síðan stuðla hæstv. ráðh. sumir hverjir að því að báðar d. þingsins eru óstarfhæfar í dag. Þetta eru furðuleg vinnubrögð, a.m.k. að mínu áliti, og ég hygg að meira að segja sumum hverjum hv. stjórnarþm. og hæstv. ráðh. jafnvel mörgum hverjum þyki þetta furðuleg vinnubrögð. Ég taldi ástæðu til að hreyfa þessu hér nú vegna þess að ég tel að það mál, sem hér er til umr., sé a.m.k. þess vert að því sé meiri gaumur gefinn af hæstv. ríkisstj. en mér virðist gert vera með því sem ég hef nú þegar lýst.

Út af því, sem hv. 5. þm. Vestf. beindi til mín um hvort samráð hefði verið haft um ferðalög sem ráðh. hefði beitt sér fyrir, þá get ég aðeins sagt að mér hefur ekki verið tilkynnt á neinn hátt um þau, hvað sem vera kann um aðra forseta. En hvað varðar þau ummæli hans að þingið sé gert óstarfhæft, þá þykir mér ótímabært að fullyrða það áður en á það hefur reynt hvort þessi d. getur afgreitt a.m.k. það frv. sem nú er verið að fjalla um ef umr. lýkur.

Já, út af þessum ummælum hæstv. forseta hvarflaði að vísu að mér að ekki hefði verið haft samráð við hann um þetta ferðalag, og ég efast mjög um að það hafi verið haft samráð við aðalforseta, fyrsta forseta hv. d. En út af hinum orðum hæstv. forseta, að d. sé gerð óstarfhæf, þá lít ég svo á að með því að draga stóran hluta þdm. út úr þinginu á meðan umr. um slíkt stórmál eins og hér er til umr. að mínu viti eiga sér stað sé í raun og veru - við skulum orða það svolítið vægar - verið að komna í veg fyrir að margir hverjir þm. þessarar hv. d. geti tekið til máls um málið sem gjarnan vildu það. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta. Ég taldi nauðsynlegt að hreyfa þessu hér því að ég tel þetta ótæk vinnubrögð. En það má kannske segja að hér sé verið að vekja máls á atviki sem ætti frekar að gera þegar - ja, kannske sökudólgarnir eru nær en þeir nú eru, hér sé verið að skamma vitlausa menn, ef svo má orða það. Það væri nær að skamma hina sem eiga sök á þessu. En ég vil strax segja um það frv., sem hér er til umr., og það innlegg, sem hv. flm. þess hefur hér innt af hendi, að það er lofsvert að einstakur þm. skuli taka sér fyrir hendur að leggja fram frv. í því formi, sem hér er gert, um svo veigamiltið, fjölþætt og stórt mál sem lífeyrissjóðsmálið og málið í heild er. Í þeim umr., sem hér hafa átt sér stað, og þeim ræðum, sem haldnar hafa verið, hefur verið komið að flestum hverjum meginþáttum þess máls, sem hér er um fjallað, og lífeyrissjóðsmálanna í heild. En ég vil aðeins segja það, að í mínum huga er enginn vafi á því hver tilgangurinn var með stofnun hinna fjölmörgu almennu lífeyrissjóða á sínum tíma. Tilgangurinn var vissulega sá fyrst og fremst að koma málum þann veg fyrir að lífeyrisþegar fengju sem mesta tryggingu fyrir bótum eftir að þeir væru komnir á það aldursmark að þeir ættu til þess rétt. Því miður hefur reynslan sýnt það og allir, að ég held, orðnir um það sammála að bótagreiðslur úr hinum almennu lífeyrissjóðum, sem stofnaðir voru, hafa veríð með þeim hætti að þær eru allt of lágar til þess að koma að verulegum notum, miðað við það sem tilgangurinn með stofnun lífeyrissjóðanna var. þetta byggist fyrst og fremst á því að bótagreiðslur, lífeyrisgreiðslur úr þessum lífeyrissjóðum, hafa ekki verið verðtryggðar. Og það gefur auga leið að í ástandi, eins og ríkt hefur hér á landi á því tímabili frá því að lífeyrissjóðir voru stofnaðir, þessir almennu, og til dagsins í dag, eru bótagreiðslur sáralitlar í hlutfalli við það sem þær þyrftu að vera. Reynslan hefur sem sagt sýnt þetta og allir eru, held ég, orðnir um það sammála að vart verður lengur við annað unað heldur en breyting eigi sér stað á þessu. Nú er og vitað að þetta hefur vakið miklu meiri deilur vegna þess að fyrir eru í landinu lífeyrissjóðir sem eru verðtryggðir, lífeyrissjóðir opinberra starfsmanna, og að ég held líka lífeyrissjóður þm. Þetta skapar auðvitað mikið ósamræmi í lífeyrisgreiðslum til félaga innan lífeyrissjóðanna almennt talað. En um þetta mál hefur verið mikið fjallað í verkalýðshreyfingunni á þessum tíma og ótal samþykktir gerðar varðandi það að verðtrygging verði tekin upp á lífeyrisgreiðslum úr hinum almennu lífeyrissjóðum. Og eins og hér hefur verið áður frá greint hefur nú náðst samkomulag, sem að vísu er ekki formlega í gildi gengið, milli annars vegar launþegasamtakanna og hins vegar vinnuveitenda um að bæta stórlega hlut hinna verst settu aðila innan lífeyrissjóðanna. Í þessu samkomulagi er gert ráð fyrir að hlutur þeirra vaxi í lífeyristryggingunum. En auðvitað er hér, eins og fram hefur komið, aðeins um áfangaskref að ræða í þessum efnum og jafnframt gert ráð fyrir því að innan tveggja ára eða svo verði kerfið orðið breytt á þann veg að komið verði á fót lífeyrissjóði sem allir hafi jafnan rétt til. Ég vil segja það fyrir mitt leyti að ég lýsi stuðningi mínum við þá meginstefnu sem felst í þessu frv., þótt að sjálfsögðu kunni að vera í því og séu ýmis ákvæði sem orki tvímælis, en meginstefnuna tel ég fyrir mitt leyti vera rétta. Eins og hv. þm. Eðvarð Sigurðsson kom inn á áðan, hefur hlutverk hinna almennu lífeyrissjóða verið tvíþætt, þ.e.a.s. annars vegar lífeyrisgreiðslurnar og hins vegar lánastarfsemin. Verði horfið að því ráði, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, hinu margumtalaða gegnumstreymiskerfi, og með því bættur hlutur lífeyrisþeganna sjálfra, þá stendur eigi að síður eftir hinn þátturinn sem þessir lífeyrissjóðir hafa sinnt og hefur verið að verulegu leyti nauðsynlegur, a.m.k. víða, þ.e.a.s. lánafyrirgreiðslan varðandi íbúðarhúsabyggingar. Þá leiðir það af sjálfu sér að þeim þætti þarf að gera ráð fyrir að verði sinnt áfram. Það er því nauðsynlegt, þegar þetta mál verður skoðað, sem ég a.m.k. vonast til að verði skoðað í fyllstu alvöru, að það sé haft í huga með hverjum hætti megi koma þessum og öðrum þætti núverandi starfsemi lífeyrissjóðanna sem best fyrir, þannig að áfram verði tryggt að sinnt verði þessu veigamikla hlutverki sem hinir almennu lífeyrissjóðir hafa sinnt til þessa. Ég skal ekki fara út í það að gera að umræðuefni hina ýmsu þætti þessa frv. Þetta er geysiviðamikið mál, margslungið, og þarf að verulegu leyti sérfræðiþekkingu til þess að komast fram úr og geta um fjallað. En ég vil sem sagt nú strax lýsa samþykki mínu við meginstefnu þess, eins og það liggur fyrir. Ég vænti þess að þær n., sem koma til með að fjalla um þetta mál og ég vona að skoði það vel, kynni sér og taki til greina þau sjónarmið sem komið hafa fram í verkalýðshreyfingunni. Ég geri mér ljóst að hér er kannske um ótalmörg mismunandi sjónarmið að ræða, sum mikilvæg, önnur smærri, en eigi að síður þarf að þeim að huga ef það á að vera framkvæmanlegt að ná sem víðtækustu samstarfi um þá breytingu sem mér a.m.k. sýnist að hljóti að verða á þessum málum nú á allra næstu tímum. Ég skal ekki, herra forseti, hafa þessi orð fleiri, en ég ítreka, að ég er fylgjandi meginstefnu þessa frv. og ég tel ástæðu til að þakka hv. flm. fyrir að hafa hér hafið verkið. En ég hefði mjög gjarnan viljað að hæstv. ríkisstj. hefði sýnt meiri skilning a.m.k. við umr. málsins í dag.



Herra forseti. Út af aths. hv. síðasta ræðumanns varðandi það atriði að þetta væri annar dagurinn í röð sem Alþ. væri óstarfhæft, fundir hefðu fallið niður í gær, þá minnist ég þess ekki að það hafi nokkurn tíma verið fundir í d. eða Sþ. þann dag sem útvarpsumr. fara fram, svo að þetta er ekkert nýtt atriði. Það hefur verið talið svo sjálfsagt að láta útvarpsumr. nægja þann daginn sem þær færu fram. Í sambandi við það að einn ráðh. hafi dregið hálft þingið með sér, þá finnst mér þm. vera að gera heldur lítið úr þm. ef einn ráðh. getur dregið þá eins og hverja aðra skynlausa skepnu hvert sem hann ætlar sér. Mér sýnist að þessi þm. sé að verða fullrostafenginn. En hitt er alveg rétt, að hann var ekkert að skamma vitlausa menn, ef hann hefur talið að þeir, sem ráðh. dró með sér, væru þeir vitlausu. Ég er alveg sannfærður um að þeir hafa heyrt til þm. því að honum liggur ekki svo lágt rómur, sérstaklega ef mennirnir hafa ekki farið nema austur að Þorlákshöfn, þá er alveg öruggt að hann hefur komið þessum aths. sínum áleiðis, hann þarf ekki síma, þessi þm. Annars temja sumir menn sér það að vera alltaf með rosta og belging, og þessi hv. þm. er að verða frægur fyrir það. En ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta. Ég tel ekki svona framkomu svaraverða. Ég tel hana til minnkunar hverjum þeim þm. sem lætur sér slíkt um munn fara. Ég minnist þess líka að hvert einasta ár, sem ég hef setið á þingi, hafa verið uppi aths. um það hvað nefndir störfuðu illa fyrri hluta þings og þangað til rétt að þingi er að ljúka. Það er alveg sama hverjir hafa verið í stjórn, þessar aths. hafa verið uppi á hverju einasta þingi. En látum þetta nægja. Það frv., sem hér liggur fyrir um Lífeyrissjóð Íslands og flutt er af hv. 6. landsk. þm., er mjög veigamikið frv. sem ber að þakka hv. þm. fyrir að flytja hér. Þetta frv. er mjög mikið að efni og vandmeðfarið. Það er farið hér inn á nýjar brautir, - braut sem ég er sannfærður um að verður ekki farið inn á að öllu leyti þegar þessi mál verða afgreidd. Það verður að fara hér nokkuð bil beggja. En þetta er mjög mikilvægt frv. og mikilvægt innlegg í þessi mál öll. Lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn hefur verið til umr. um langan tíma. Það, sem hefur tafið fyrir ákvarðanatöku Alþ. og ríkisstj. á undanförnum árum er auðvitað hin mikla verðbólga sem hefur verið lengst af ríkjandi í okkar landi, hvernig eigi að sigrast á verðbólgunni til þess að verðtryggja lífeyríssjóð fyrir landsmenn alla. Það er mjög oft minnt á verðtryggðan lífeyrissjóð opinberra starfsmanna. En það hefur verið eitt af því sem hefur verið bent á þegar opinberir starfsmenn kvarta undan launum sínum, að þau fylgi ekki alltaf hinum almenna launamarkaði og séu lægri en gengur og gerist hjá fjölmörgum öðrum stéttum, þá hefur verið á það minnst og það oftar en einu sinni af stjórnvöldum á hverjum tíma að þar njóti þeir fríðinda fram yfir aðra að eiga rétt á verðtryggðum lífeyrissjóði. En þetta breytir ekki þeirri staðreynd og þeirri sjálfsögðu ósk að hraða ákvarðanatöku í sambandi við verðtryggðan lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn. Ég er sannfærður um að flutningur þessa máls hér inn á Alþingi verður mjög mikilvægur fyrir það sem nú er verið að vinna að. Ég tei rétt að sú n., sem fær þetta frv. til meðferðar, væntanlega heilbr.- og trn. eða fjh.- og viðskn. jafnvel, ég held að flm. hafi ekki gert neina till. í málinu, ég man ekki betur en hann hafi ekki lagt til neina ákveðna n., - þessi n., sem fær málið til meðferðar, kanni alla þætti þess, hún kynni sér það samkomulag, sem þegar liggur fyrir eða menn vita um og ákveðnir þm. hafa gert hér að umræðuefni, - þó að ekki sé gengið frú því opinberlega, þá er samkomulag á milli aðila vinnumarkaðarins, á milli vinnuveitenda og launþega, og fyrir liggur yfirlýsing ríkisstj., - og verði þessi mál öll skoðuð og þá jafnframt breytingar á almannatryggingalögunum sem auðvitað fylgja í kjölfar þessa. Þess vegna getur þetta frv. orðið mjög mikilvægt í þessum undirbúningi öllum og geta fulltrúar flokkanna komið aths. sínum fram í þessari n., þó að ég reikni ekki með að þetta frv. eða frv. um framtíðarheildarlausn fyrir lífeyrissjóð allra landsmanna verði afgreitt á þessu þingi og ég hygg að enginn þm. reikni með að þetta þing afgreiði. Þetta mál er miklu stærra og veigameira en það. Ég ætla ekki að eyða tíma í ræða efnislega um þetta frv. Ég tel að sú stefna, sem það markar, sé í meginatriðum mjög mikils virði. Ég er ekki samþykkur henni að öllu leyti, vegna þess, eins og ég sagði áðan, að ég vil stíga minna skref hvað snertir þetta gegnumstreymiskerfi, þannig að lífeyrissjóðirnir almennt eigi einnig eftir fé til ráðstöfunar til lánastarfsemi. Hitt er aftur hárrétt hjá flm., að það, sem nú er við að eiga, er löngu orðið úrelt og launþegar almenni geta ekki sætt sig við að lífeyrisfé þeirra brenni á báli verðbólgunnar eins og verið hefur á undanförnum árum. Eitt er það líka sem ég tel mjög mikils virði. Þegar frv. um lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn verður lagt fram að fengnum öllum þessum athugunum, þá er ólikt betra að leggja fram slíkt frv. á tímum, þegar er uppgangur í atvinnulífi og góðæri í fjármálum, heldur en þegar jafnmiklir erfiðleikar eru eins og núna. En þá höfum við yfirleitt alltaf farið fram hjá því að leggja fram slík frv. En þó að ástandið sé ekki og verði ekki upp á það besta þegar frv.liggur fyrir, þá held ég að við eigum ekki að setja það fyrir okkur. Við verðum auðvitað að taka mið af því, hvað hægt er að ganga langt í þessum efnum, og þá er alltaf hægt að bæta við, gera þetta kerfi fullkomnara eftir því sem þjóðarheildinni og atvinnuvegunum vex ásmegin. Það eigum við að gera, en ekki að stiga of stórt skref og þá á þann veg að við þurfum jafnvel fljótlega að stiga skref aftur á bak. Það hafa verið samþykkt lög í tryggingamálum og fjölmörgum öðrum málaflokkum sem ekki var byrjað að framkvæma þegar syrti yfir í atvinnulífi, og það eru miklir erfiðleikar á því að afla fjár til margra þessara hluta. Það er ekki nóg að eiga hugsjónir og það er ekki nóg að sýna áhuga á hverju framfaramáli, hverju öryggismáli fyrir þá sem minnst mega sin og geta síst tekið skakkaföllum. Það verður einnig að hvíla sú ábyrgð og skylda á þm. almennt að þeir standi þá að fjáröflun með skynsamlegum hætti til þess að framkvæma hugðarefni sin. Það er ekki nóg að vera bara annars vegar með auknum útgjöldum úr ríkissjóði, auknum álögum á atvinnulífið, á skattborgarana í landinu. Það verður líka að hugsa um fjáröflun hverju sinni, taka mið af því, sem er að gerast í kringum okkur og hvað hægt er að ganga langt í hverju máli fyrir sig. Þetta er það sem ég álít að sú n., sem fær þetta mál til athugunar, verði einnig að gera upp við sig. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri nú við þessa umr., en ég endurtek ánægju mína með að þetta mál er hér flutt og tel, að hv. þm , sem málið flytur, hv. 6. landsk. þm., eigi þakkir skilið fyrir að hafa flutt málið hér inn á Alþingi.



Herra forseti. Það er nú orðið áliðið dags og ég skal ekki m.a. af þeim ástæðum tefja ákaflega mikið þessa umr. En ég vil segja það einkum, að ég tei að hér sé hreyft ákaflega merkilegu og athyglisverðu máli, og ég vil, eins og menn hafa gert hér margir, lýsa stuðningi mínum við aðalhugsunina í frv. En þessi aðalhugsun er sú, að það verði stofnaður lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn. Ég vil í því sambandi minnast þess, að þetta er fyllilega í samræmi við yfirlýsta stefnu Framsfl. nú mjög lengi. Það hefur verið ályktað um það á flokksþingum okkar bæði fyrr og siðar, a.m.k. svo lengi sem ég hef starfað í Framsfl., að rétta stefnan sé að það starfi einn lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn og að lífeyrissjóðskjör manna séu nokkurn veginn jöfn eða að það ríki eðlilegt jafnræði í sambandi við lífeyriskjör allra lífeyrisþega. Að þessu leyti til get ég fyllilega tekið undir þá meginstefnu sem kemur fram í þessu frv. Því miður hefur þessi stefna um almennan lífeyrissjóð eða um einn lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn aldrei komist í framkvæmd. Ég hygg þó að hún eigi mikið fylgi þegar allt kemur til alls. En eigi að síður hefur hún í reyndinni af einhverjum ástæðum sætt andstöðu, a.m.k. hefur verið mjög erfitt að koma henni í framkvæmd. Ég minnist þess t.d. fyrir mörgum árum, nærri 10 árum, - þó er kannske ofsagt að það séu 10 ár, en það fer að nálgast það, - þá var ég í mþn., sem fjallaði um lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn, ásamt mörgum öðrum ágætum þm. Sú n. lauk störfum sínum, - ég man ekki nákvæmlega ártalið hvenær þetta var, það kynni að hafa verið 1967, kannske 1968, - þá lauk þessi n. störfum sínum og að þá var verkalýðshreyfingin komin mjög á rekspöl með stofnun sinna lífeyrissjóða og vann að því máli í samningum við atvinnurekendur og ríkisstj. En ég held sem sagt að þó að þá hafi menn vonast til þess að þróun lífeyrissjóðanna upp úr þeim samningum, 1967 eða 1968 eða hvenær þetta var nú, - þó að menn hafi búist við því að þetta leiddi til eðlilegrar og góðrar þróunar, þá hygg ég að flestir muni einhuga um að þróun lífeyrissjóðanna hafi verið á annan veg og í rauninni sorgleg. Það hafa risið hér upp ákaflega margir sjóðir, einkum þó á síðustu árunum, í stað þess að hafa einn öflugan allsherjarlífeyrissjóð þar sem gætt er eðlilegs jafnræðis á milli lífeyrisþeganna. Því miður hefur ekki verið nein heildarstefna í þessu máli, og auk þess verður það að segjast eins og er, að skilningurinn á því, hvert skuli vera hlutverk lífeyrissjóða og hvert sé gildi lífeyrissjóða, hefur oft verið nokkuð einkennilegur. Það hefur af fjölda fólks í landinu verið litið á lífeyrissjóði sem eins konar sparisjóði. En þetta hlýtur auðvitað að vera algert aukahlutverk slíkra sjóða. Þó að ljóst sé að sjóður ávaxtar sitt fé, þá má ekki eingöngu, eins og margir hafa gert, lita á þetta sem eins konar sparisjóði eða þá sem lánasjóði sérstaklega. Ég held að menn verði að fara að átta sig á hvert er meginhlutverk lífeyrissjóðanna. Það er einfaldlega að tryggja því fólki, sem af ýmsum ástæðum telst óvinnufært, tryggja því tekjur. Það þarf að tryggja mönnum ellitekjur og það þarf að tryggja mönnum örorkulífeyri. Þetta er hlutvers lífeyrissjóða, og ég fagna mjög einmitt í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir, að þar er rækilega undirstrikað þetta meginhlutverk lífeyrissjóðanna. Hins vegar er það svo, að nú á síðari missirunum, eftir að hin mikla óðaverðbólga varð til og hún hefur geisað nú um nokkurt skeið, hafa gallar þessa lífeyriskerfis orðið lýðum ljósir og sérstaklega þetta, að ranglæti gagnvart óverðtryggðu sjóðunum er mjög áberandi við þær aðstæður sem við nú búum við í sambandi við verðbólguna, þannig að sjóðirnir brenna upp í óðaverðbólgunni, eins og hæstv, ráðh. sagði áðan. Og þetta frv. er einmitt rækileg áminning um þetta ástand. Eins og ég segi, þá undirstrikar það líka hvert skuli vera meginhlutverk lífeyrissjóðanna, og ég tel að að því leyti til geri flm. mikið gagn með flutningi þessa máls. Þess vegna, herra forseti, ég skal ekki teygja lopann neitt um þetta, ég held að mín meginafstaða til þessa frv. sé komin nægilega skýrt fram um það að ég tel að hér sé um meginstefnu að ræða í þessu frv. sem sé ástæða til að taka undir og ég hygg að þetta frv. geti orðið til þess að umr. um þessi mál færist inn á nýjan grundvöll og leiði til þess að það verði tekið upp nýrra, betra og réttlátara skipulag á þessum lífeyrissjóðsmálum, því að óneitanlega er þetta eitthvert stærsta réttlætismál sem um er fjallað í okkar þjóðfélagi.



Herra forseti. Út af því, sem hæstv. heilbr.- og trmrh. sagði áðan, vil ég aðeins segja það, að það er út af fyrir sig ánægjulegt að hæstv. ráðh. hefur rumskað. Það er orðið æðilangt síðan hann hefur tekið fjörkipp hér í þinginu. Það var nokkuð títt meðan hann var í stjórnarandstöðu að um hann færu fjörkippir hér í ræðustól, og ég hef að verulegu leyti saknað þess nokkuð síðan hann náði þeirri upphefð sem hann hefur nú haft í um hálft annað ár. En vel má vera að hann sé enn í þeirri sæluvímu eftir þá upphefð að hann sjái ekkert athugavert við það sem hér hefur veríð að gerast á þessum tíma og þá kannske fyrst og fremst nú hinar síðustu vikur. Þó að ekki sé langur tími síðan hann settist í ráðherrastól hefur oft á þeim tíma hvarflað að mér, þegar mér er hugsað til hans, sagan um Palla sem var einn í heiminum. Mér hefur fundist þessi hæstv. ráðh. allt of oft láta í -  Hæstv. ráðh. sagði hér áðan að hann mundi ekki til þess að fundir hefðu verið í d. eða Sþ. þann dag sem útvarpsumr. væru haldnar. Ég er að vísu ekki búinn að vera lengi hér á hv. Alþ., en ég held að ég minnist þess þó að slíkt hefur gerst. Og ekki finnst mér slíkt vera óeðlilegt, a.m.k. þegar það er haft í huga að ákvörðun um útvarpsumr, er tekin á föstudegi, en umr. á að fara fram á mánudegi, þannig að menn hafa laugardag og sunnudag til þess að undirbúa sig. Ég þykist vita að hæstv. ráðh, hefði nægt sá tími til þess að undirbúa sig þó að þingfundir hefðu verið haldnir á mánudeginum. Ég held að það sé ekki rétt hjá hæstv, ráðh. að undantekningarlaust hafi það verið svo að þingfundir hafi ekki verið haldnir þann dag sem útvarpsumr. eru. Hann taldi að ég hefði verið hér með rosta og belging. Það má vel vera að hæstv. ráðh. finnist þau vinnubrögð, sem viðhöfð hafa verið hér í þinginu á undanförnum vikum, vera ósköp eðlileg. Ég er bara allt annarrar skoðunar. Og það er ekki bara ég, sem er þessarar skoðunar, heldur og fjöldinn af þm., meira að segja inn í raðir stjórnarflokkanna. Og ef hann telur það rosta og belging af mér að vekja máls á þessu hér, þá er hann jafnframt að hirta hæstv. dómsmrh. sem fann sig til þess knúinn að gera þetta að umræðuefni í hv. Ed. áðan, þannig að ég held að þetta sé rangt einnig hjá hæstv. ráðh. Hér er ekki um neinn rosta eða belging að ræða. Hér er verið að vekja máls á óeðlilegum vinnubrögðum sem verða að skoðast á reikning hæstv. ríkisstj. Og hvort sem hæstv. ráðh. telur þetta svaravert eða ekki, þá a.m.k. féll hann í þá gryfju að svara þessu og með talsvert miklum myndugleika. Hann sagði líka, að hann minntist þess að það hefði alltaf verið kvartað undan litlu starfi í nefndum nema þá í lok þinghalds. Vel má vera að þetta sé rétt. En það er ekki til fyrirmyndar eigi að síður þó að það hafi verið svo. Og ég hef sagt það hér áður, að það er ekki að búast við bótum í þessum efnum ef þeir, sem ráða ferðinni, eins og hæstv. ráðh., nú siðast hæstv. heilbr.- og trmrh., eru þeirrar skoðunar að hér sé allt með felldu, hér sé allt eins og það eigi að vera. Ef það er sannfæring þeirra sem ráða, þá er ekki við því að búast að það verði komið umbótum á. Ég held samt sem áður að það finnist líklega fá dæmi þess að þingstörf hafi gengið eins og þau hafa gengið nú og þá kannske fyrst og fremst nefndarstörf, því að það eru dæmi þess að í nefnd, kannske nefndum innan þingsins, þar sem liggja tugir mála og hafa legið, hefur verið haldinn aðeins einn fundur frá því að þing kom saman s.l. haust. Þetta eru kannske þau vinnubrögð sem hæstv. heilbr: og trmrh. vill viðhafa. En þetta eru a.m.k. ekki að mínu viti hin æskilegu vinnubrögð. Og það er þetta sem er verið að benda á. Hæstv. ráðh. er svo sjálfráður um það, hvort hann metur þetta sem rosta og belging. Það verður hann að gera upp við sig sjálfan. En þetta eru staðreyndir sem hægt er að sýna hæstv. ráðh. hvenær sem er og hann getur gengið úr skugga um. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum hér um. Um það, að ég hafi hátt í eyrum hæstv. ráðh., þá má það vel vera. En hann er nú ýmsu vanur í baráttu sinni vestra. Það hefur ekki alltaf verið blæjalogn og ládeyða í kringum hans baráttu þar, þannig að hann ætti að vera því vanur þó að hátt láti í sumum, enda held ég að það verði vart talinn mikill ljóður á einum eða neinum að hann komi því, sem hann vill á framfæri koma, með þeim hætti að þeir, sem ætlast er til að heyri það, heyri það, þannig að það sé þá a.m.k. öruggt að hvorki hæstv. ráðh. né þm. dotti undir umr. Mér hefur satt að segja fundist, - það er rétt að bæta því við hér nú, - mér hefur satt að segja fundist það nokkuð sammerkt með allt of mörgum hæstv. ráðh. að það er varla að maður heyri orðaskil í ræðum þeirra hér úr þessum stól á hv. Alþ., og ég tel það miklu meiri ljóð heldur en hitt, þó að menn haldist þó vakandi á meðan ræður eru haldnar.