Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta er ánægja að geta greint frá því, í viðbót við þær breytingar sem boðaðar voru á sóttvarnaráðstöfunum hér innan þings í gær, að nú er að nýju hægt að opna þingpalla Alþingis. Fyrst um sinn verður þó eingöngu hægt að taka á móti tíu manns í einu og verða allir sem sitja á pöllunum að nota grímur. Þingpallar Alþingis hafa verið lokaðir frá 12. mars á síðasta ári af óumflýjanlegum ástæðum og á sama tíma hafa gestir ekki mátt koma í Alþingishúsið eins og kunnugt er vegna kórónuveirufaraldursins þannig að þetta er ánægjuleg þróun mála sem nú er hægt að upplýsa um.

Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Skoðast það samþykkt.

Forseti. Í síðustu viku funduðu fulltrúar Lýðræðis- og mannréttindaskrifstofu ÖSE með ýmsum hér á landi til að meta þörfina á kosningaeftirliti í alþingiskosningunum í september. Sjálfur sat ég tvo fundi. Þar lýsti ég áhyggjum af stöðu fjölmiðla, sérstaklega í ljósi þess sem við þá vissum, hvernig Samherji hefur undanfarna mánuði beitt sér gegn Helga Seljan vegna frétta um starfsemi fyrirtækisins í Namibíu. Slíkar aðgerðir geta hæglega haft kælandi áhrif á gagnrýna fjölmiðla sem aftur hefur neikvæð áhrif á möguleika okkar til að tryggja frjálsar og sanngjarnar kosningar. Á þeim dögum sem liðnir eru síðan fulltrúar ÖSE funduðu með okkur hefur staðan breyst gríðarlega. Stundin og Kjarninn hafa leitt í ljós að afskipti Samherja voru mun skipulagðari og djúpstæðari. Svokölluð skæruliðadeild á vegum Samherja beitti sér ekki bara gegn einstökum blaðamönnum og fjölmiðlum heldur reyndi hún að hafa áhrif á val formanns Blaðamannafélagsins og prófkjör Sjálfstæðisflokksins. Þetta er grafalvarleg staða. Í kosningum sem munu m.a. snúast um eignarhald þjóðarinnar á fiskveiðiauðlindinni er stórhættulegt að fjársterkt útgerðarfyrirtæki beiti sér með þessum hætti gegn gervöllu gangvirki lýðræðisins, beiti hagnaðinum af þessari sömu auðlind í herferðir gegn pólitískum andstæðingum, opinberri umræðu og frjálsum fréttaflutningi. Þingflokkur Pírata hefur þess vegna sent formlegt erindi til ÖSE þar sem við köllum eftir því að stofnunin skipuleggi kosningaeftirlit í haust. Ég vænti þess að forseti og aðrir flokkar hér á þingi taki undir með okkur, enda er það hagur allra, jafnt innan sem utan þessara veggja, að kosningarnar fram undan litist ekki af andlýðræðislegum afskiptum eins og þeim sem við höfum fengið að kynnast.

Herra forseti. Hafið er nýtt kapphlaup á Íslandi. Það eru 30 til 40 vindorkukostir til skoðunar og mjög margir í erlendri eigu. Þetta eru stórar vindmyllur í hnapp, eins og menn vita, 100–200 MW hver. Meðaltal afls þeirra allra, ef þetta er reiknað út, er 4.500–5.000 MW, þ.e. tvisvar sinnum meira en virkjað afl núna. Kostir og gallar vindorku eru margir og ég ætla ekki að rekja þá, en ég ætla þó að minna á að kolefnisfótspor vindorkuvera má ekki gleymast í öllu þessu. Ég ætla að leggja áherslu á fjögur atriði: Að vindorka kemur vissulega til greina í bland við jarðvarma og vatnsafl. Að fyrir liggi ávallt að orkunýting vindorkulunda sé í samræmi við orkuþörf hverju sinni og sjálfbæra auðlindanýtingu. Að vindorka lúti samræmdu skipulagi og heildrænni nálgun, enda er það forsenda sjálfbærrar orkunýtingar og orkuframleiðslu. Í fjórða og síðasta lagi að til sé svæðaskipulag, þ.e. þannig að það sé ljóst að höfð sé heildarstjórn á öllu saman. Það liggja fyrir tvö þingmál, þingsályktunartillaga um svæðaskipulag og breytingar á lögum um rammaáætlun. Í svæðisskipulaginu er það þannig að ekki eru heimil vindorkuver á 31% af landinu. Til álita koma þau á 53% af landinu og er það þá undir rammaáætlun og ráðherra sjálfum. Á forræði sveitarfélaga og annarra stjórnvalda eru þá 16%. Það eru svokölluð græn svæði. Ég ætla að hvetja Alþingi til að tryggja að vindorkukapphlaupið endi ekki úti í mýri. Við skulum hafa gamla Trabant-kjörorðið í heiðri: Skynsemin ræður.

Virðulegi forseti. Sú kona sem hér stendur hefur mælt fyrir rétt tæplega 30 þingmannamálum á Alþingi í vetur. Nánast öll þau mál lúta að því að bæta kjör þeirra sem bágast standa í samfélaginu. Eitt af þeim málum er t.d. - nú kem ég bara með spurningu til ykkar, kæru landsmenn og ágæti forseti: Hvað í veröldinni getur komið í veg fyrir að leyfa fátæku fólki að reyna sig á vinnumarkaði ef það hefur heilsu og getu til? Hvað í veröldinni getur komið í veg fyrir að aldraður einstaklingur sem vill vinna áfram skuli vera skertur slíkt og þvílíkt að ekki er nokkur hagur af því heldur er hann látinn fara heim og sitja þar og bíða eftir sinni hinstu ferð. Komið hefur í ljós, og allir vita það sem vilja, að það er ekkert nema ávinningur af því að gefa fólki kost á því að bjarga sér sjálft í stað þess að með vitund og vilja stjórnvalda sé algjörlega einbeittur vilji til að halda þessu fólki áfram í rammgerðri fátækt. Það er þjóðarskömm að skattleggja fátækt. Flokkur fólksins hefur t.d. mælt fyrir frumvarpi sem kveður á um 350.000 kr. lágmarksframfærslu, skatta- og skerðingarlaust. Hvernig er farið með það? Þeir sem hafa í rauninni sjaldan þurft að dýfa hendi í kalt vatn og vita ekki hvað það er að berjast í fátækt virðast engan veginn geta sett sig í spor þeirra samlanda sinna sem eiga virkilega bágt. Þessir sömu háu herrar, æðstu embættismenn þjóðarinnar, furða sig hvað mest á því hvernig stendur á öllum þessum andlegu bágindum. Af hverju líður okkur svona illa? Við skulum ekki gleyma því að þetta ástand, þessi kúgun, bitnar á fátækasta fólkinu í landinu og bitnar fyrst og síðast á börnunum sem eiga að byggja landið.

Virðulegur forseti. Efling atvinnu og verðmætasköpunar í landi okkar er brýnni nú en nokkru sinni fyrr. Samtök atvinnulífsins, Samtök iðnaðarins, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og fleiri sérfræðingar hafa talað fyrir því hversu mikilvægt það er að fjölga eggjum, fjölga stoðum velferðarsamfélagsins með aukinni atvinnu og verðmætasköpun. Við munum ekki geta gert betur í þeim málaflokkum sem kallað er eftir meira fjármagni í í velferðarsamfélagi okkar nema til verði aukin verðmætasköpun og fleiri atvinnutækifæri á fjölbreyttari vettvangi en nú er. Sumir flokkar vilja reyndar leysa málin með aukinni skuldsetningu eins og Samfylkingin talar helst fyrir án þess að tala um neinar haldbærar lausnir aðrar. Við heyrum fréttir af Landsvirkjun, sem bárust bara nú í vikunni, þar sem talað er um miklar viðræður við aðila; að það sé mjög mikil ásókn erlendra aðila, sem hingað vilja koma og byggja upp, í viðræður við fyrirtækið um alls konar nýsköpun í íslensku atvinnulífi. Það má nefna vetnisframleiðslu, framtíðarorkugjafa í flugvélum, skipum og stærri flutningatækjum. Það má nefna gagnaversiðnaðinn sem mun geta farið af stað af miklum krafti þegar nýr sæstrengur til gagnaflutninga verður lagður milli Íslands og Evrópu á næsta ári. Þeir nefna rafhlöðuframleiðendur sem framleiða rafhlöður í bíla og önnur farartæki. Lykillinn að þessu er raforka, aukin raforka. Við munum ekki geta svarað þessum fyrirspurnum nema til komi frekari virkjanir á náttúruauðlindum okkar. Það má segja að Alþingi hafi gefist upp í þessum efnum. Nú liggur fyrir Alþingi rammaáætlun sem hefur ekki verið afgreidd í mörg ár, komin langt fram úr þeim tímamörkum sem við eigum að hafa samkvæmt lögum. Það stefnir í að hún strandi eina ferðina enn. Það er mjög alvarlegt, virðulegur forseti, þegar staðan er þessi. Alþingi ber hér mikla ábyrgð.

Virðulegur forseti. Ísland er frjálst land, land þar sem fólki er frjálst að gera það sem það vill svo lengi sem það skaðar ekki aðra. Á Íslandi ríkir málfrelsi, skoðanafrelsi og trúfrelsi og við verðum ávallt að standa vörð um þetta frelsi. Hið opinbera þarf að stíga niður með hógværð og jafnræði að leiðarljósi. Fjölmiðlar eiga að vera beittir og veita aðhald. Þeir eiga að segja satt og rétt frá. Þeir eiga að vera gagnrýnir og þeir eiga að vera opnir fyrir gagnrýni. Fyrirtæki þurfa að hlíta sömu reglum. Öll fyrirtæki sem ætla að eiga sér framtíð þurfa að huga að samfélagslegri ábyrgð sinni. Þau þurfa að axla ábyrgð og hafa uppbyggileg áhrif á umhverfi sitt. Stuðningur við íþróttafélög og menningu er góður og mikilvægur, en það er ekki nóg. Fyrirtæki sem taka samfélagslega ábyrgð alvarlega virða lýðræðið og beita sér ekki gegn því. Fyrirtæki sem ekki huga að samfélagslegri ábyrgð eiga sér ekki framtíð.

Hæstv. forseti. Öll viljum við búa við öryggi, ekki bara eigið öryggi heldur öryggi okkar nánustu. Eiginlega skiptir ekkert okkur meira máli en það. Allir sem hafa upplifað öryggisleysi á ögurstundu skilja það best. Þrátt fyrir að íslenska þjóðin sé fámenn er landið stórt. Við verðum að hafa dreift, kröftugt öryggisviðbragð um landið allt. Stundum er sagt að ekki sé gæfulegt að hafa öll eggin í sömu körfu. Þess vegna hef ég undanfarið rætt um björgunarmiðstöð á Akureyri og að þar verði þyrla á vegum Landhelgisgæslunnar staðsett. Að hafa allar björgunarþyrlur staðsettar í Reykjavík skerðir viðbragðstíma og þjónustugetu, sérstaklega gagnvart Norður- og Austurlandi og hafsvæðum þar sem veður geta verið válynd. Sjófarendur um norðan- og austanvert landið búa í dag við minna öryggi en aðrir þegar þyrlubjörgunarsveitin er einungis á suðvesturhorni landsins. Lausnin felst í að staðsetja þyrlu eða hluta flugdeildar Landhelgisgæslunnar á Akureyri, nálægt landfræðilegri miðju landsins. Augljós tenging er við sjúkraflug á Akureyri. Þar er fyrir reynsla sem nýtist flugdeildinni og geta læknar mannað hluta þyrluáhafnar. Best færi á því að björgunarklasi væri byggður upp samhliða þeim sterka norðurslóðaklasa sem fyrir er við Eyjafjörð. Til staðar eru innviðir sem nauðsynlegir eru slíkri starfsemi. Björgunarklasann ætti að byggja samhliða miðstöð sjúkraflugsins með flugvélum sem eru á Akureyri og læknar frá Sjúkrahúsinu á Akureyri og Heilbrigðisstofnun Norðurlands manna sjúkraflugið þegar þörf er á. Slíkur björgunarklasi fellur vel að áformum um þróun og notkun fjarheilbrigðisþjónustu við sjúkrahúsið og fer vel saman við þjálfun sjúkraflutningamanna á Íslandi sem er rekin við Sjúkrahúsið á Akureyri hjá Sjúkraflutningaskólanum. Á flugvellinum starfa einnig flugvirkjar og þar er fyrsta flokks viðhaldsþjónusta fyrir þyrlu. Hæstv. forseti. Málið er borðleggjandi.

Herra forseti. Nú stendur yfir nýsköpunarvika. Það er fjöldi spennandi viðburða um allt land í þessari viku. Sem dæmi má nefna að eitt af sameiginlegum markmiðum sóknaráætlana landshluta er fullvinnsla afurða og tel ég gífurleg tækifæri fólgin í þeim geira, bæði í landbúnaði, sjávarútvegi og í grænmetisframleiðslu. Sprottið hefur upp fjöldi sprotafyrirtækja vítt og breitt um landið sem hafa nýtt sér það stuðningsnet sem stjórnvöld hafa skapað með sveitarfélögum og fyrirtækjum. Framlög til nýsköpunar hafa verið að aukast mjög mikið undanfarið kjörtímabil, allt að 70%. Nýjungar eins og Matvælasjóður og Kría eru gott dæmi um viðbótarsjóði í því umhverfi sem fyrir er. Ef farið er inn á vefinn Nýsköpunarvikan.is má sjá þá miklu grósku af öllu tagi sem er í nýsköpun í landinu. Ég nefni hér sem dæmi viðburði: Sjálfbærar sjávarbyggðir – mikilvægi nýsköpunar í orkuskiptum. Hátækni, matvælaframleiðsla og orka. Nýsköpun í mannvirkjagerð. Hvernig getur heilbrigðistækni umbylt þjónustu við sjúklinga? Vegvísir að lykilupplýsingum um samgöngur, fjarskipti og byggðamál. Konur í nýsköpun. Allt eru þetta spennandi atburðir sem eru í boði. Opnuð var textílmiðstöð á Blönduósi nú fyrir nokkrum dögum þar sem er smiðja og er hluti af Textílmiðstöð Íslands. Hluti af verkefninu Matarboðið í nýsköpunargreinum er á ýmsum veitingastöðum, þar á meðal á Sjávarborg á Hvammstanga. Allt eru þetta áhugaverðir viðburðir. Mér finnst þátttaka í nýsköpun af öllu tagi hafa aukist mjög á undanförnum árum. Við þurfum að vera tilbúin til þess að skapa ný störf þegar önnur eldri leggjast af sökum tækniþróunar.

Virðulegi forseti. Í þessum töluðu orðum er hafið málþing Öryrkjabandalags Íslands undir yfirskriftinni Heimsmet í skerðingum. Skerðingar og keðjuverkandi skerðingar í almannatryggingakerfinu eru fáránlega miklar og komnar út fyrir öll velsæmismörk. Keðjuverkandi skerðingar ná yfir félagsbótakerfi, barnabætur, húsaleigubætur og einnig sérstakar húsaleigubætur. Þetta skerðingarskrímsli sem er ekkert annað en fjárhagslegt ofbeldi veldur því að stór hópur veiks fólks, eldri borgara og atvinnulausra lendir í sárafátækt. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur byggt upp þetta ömurlega kerfi og viðhaldið því með auknum skerðingum, sett inn krónur hér og þar sem hafa bara skilað smáaurum í vasa fólks ef það er svo heppið. Oft skilar fjármagn á einum stað í kerfinu ekki krónu til þeirra sem þurfa heldur veldur tapi á lífeyri sem er þegar það lágur að vonlaust er að reyna að tóra á honum, hvað þá að lifa mannsæmandi lífi. 140.000 kr. er kostnaður fyrir tvo öryrkja að búa saman. 340.000 kr. er lágmarksframfærsla, sem Útlendingastofnun segir hjón þurfa til framfærslu, sem er 10.000 kr. undir lágmarkslaunum. Á Alþingi er nú í fyrsta sinn heill þingflokkur sem hefur lifað í þessu kerfi og veit því upp á hár hversu ömurlegt það er að reyna að ná endum saman í því. 5 milljarðar á ári í auknar skerðingar og því 20 milljarðar í boði ríkisstjórnar í auknar skerðingar. 109.000 kr. frítekjumark ætti að vera í dag uppfært í 250.000 kr. 100.000 kr. hækkun á frítekjumarki í lífeyrissjóð ætti einnig að vera sjálfsagt mál. Faldar skerðingar hjá ríkinu eru t.d. vegna bifreiðagjalda sem hafa ekki hækkað í fimm eða sex ár. 80–100% skerðingar eru í kerfinu. Þeir sem fá arð upp á milljarð, myndu þeir sætta sig við það að fá bara að halda 260 milljónum eftir?

Hæstv. forseti. „Í kórónuveirufaraldrinum hefur tilhneiging fjölmiðla um allan heim verið sú að lýsa ástandinu þannig að vel takist til í baráttunni heima fyrir, á meðan allt sé í kalda kolum annars staðar. Prófessor í stjórnmálafræði segir þetta sýna hvernig heimsmyndin skekkist þegar hvert og eitt samfélag neyðist til að loka sig nánast alveg af eins og raunin varð í faraldrinum. „Þegar færri eru á ferð og heimurinn lokast svona, þá skekkist svo mikið myndin af því hvernig ástandið er annars staðar. Það er hægt að segja okkur fréttir frá ástandi sem við upplifum þá ekki sjálf og fáum ekki tækifæri til þess að upplifa,““ segir prófessorinn. Það séu nú ýmsar viðsjár í veröldinni sem þurfi að líta til núna þegar hinni heilsufarslegu vá sé að létta. „Allt svona ástand, sem verður langvarandi og lokar okkur af, hvert inni í sínu samfélagi og við komumst ekki á milli, það skapar svona skekkju sem getur leitt til tortryggni og andúðar. […] Stóra hættan er sú að við fáum ekki aftur það samfélag sem var hér áður. Við fáum ekki það frelsi, það frjálsræði og réttindi sem við höfðum fyrir faraldurinn. Höft kalla á enn frekari höft […]“ Hæstv. forseti. Hvað með fréttir hér á Fróni af raunverulegri pólitík? Mun þeim höftum ljúka og mun þeim linna? Ríkisstjórnin hefur skákað í því skjólinu að við höfum verið með sóttvarnayfirvöld sem hafa staðið sig mjög vel. Lítið sem ekkert af pólitískum álitamálum kemst í fréttir en nú í aðdraganda kosninga ber ég þá von í brjósti að pólitíkin og mál allra flokka fái þá athygli sem þau eiga skilið fyrir komandi kosningar.

Herra forseti. Ég ætla að halda aðeins áfram að ræða pólitíkina almennt. Í gær vorum við að tala um traust á stjórnmálum og stjórnsýslunni. Þar ræddi ég nauðsyn þess að ráðamenn töluðu skýrt og útskýrðu gjörðir sínar sem á stundum virka illskiljanlegar í augum venjulegs fólks og nefndi ég nokkur dæmi. Ef stjórnvöldum auðnaðist að gera þetta væri það án nokkurs vafa til að auka traust á stjórnmálum. Ég ætla að bæta aðeins við núna og tala um mótsagnir í stjórnmálum sem nauðsynlegt er að útskýra betur fyrir fólki, t.d. framganga vinstri manna í umhverfis- og loftslagsmálum. Þar hefur einkennt þeirra framgöngu undanfarin misseri að friða nánast allt sem fyrir finnst og nú á að friða allt hálendi Íslands. Að sjálfsögðu eigum við að ganga vel um okkar einstöku náttúru. En er þá ekki svolítið mótsögn í því að koma þannig í veg fyrir að við höldum áfram á skynsamlegan hátt að nýta okkar grænu og endurnýjanlega orku sem er langstærsta framlag Íslendinga til loftslagsmála í heiminum? Með því að standa gegn frekari nýtingu grænnar orku hér á landi er verið að auka á vandann á heimsvísu. Stundum er þetta eins og eitt alheimsbókhald en stundum nenna þeir ekki eða gleyma að horfast í augu við þá staðreynd. Með þessu er stuðlað óbeint að meiri mengun annars staðar í heiminum og aukið þannig á loftslagsvandann. Hvernig rímar þetta við að allir taki ábyrgð á loftslagsvandanum? Þyrfti ekki að útskýra þetta betur fyrir fólki? Nú erum við nýbúin að samþykkja lög til að styðja við einkarekna fjölmiðla sem er í sjálfu sér hið besta mál ef ekki væri fyrir það að annar og miklu stærri vandi er skilinn eftir þar sem er rekstur Ríkisútvarpsins. Þetta lítur út eins og einhvers konar neyðaraðstoð, algerlega án þess að jafnframt sé ráðist á hina raunverulegu orsök vandans. Á sama tíma og við tökum einkarekna fjölmiðla í fang ríkisins eru skattgreiðendur árlega skyldaðir til að greiða 5 milljarða til Ríkisútvarpsins sem er eins og risastórt nátttröll á fjölmiðlamarkaði og leyft að auki að keppa við einkareknu fjölmiðlana á auglýsingamarkaði. Þyrfti ekki að útskýra þetta eitthvað betur fyrir fólki?

Hæstv. forseti. Í upphafi árs voru Íslendingar 368.792 talsins. Íbúaþróun er á einn veg, flestallir rata á suðvesturhornið. Flestir Íslendingar kjósa að búa í þéttbýli. Ísland er smáríki samkvæmt öllum alþjóðlegum mælikvörðum. Íslendingar eru fámenn þjóð, íbúadreifing er ójöfn og landið er landfræðilega einangrað. Á sama tíma verður samþjöppun meðal fólksins. Hér er skortur á samkeppni. Hér er einpóla borgarmynstur og til verður sjálfnærandi hringrás. Glæsileg og myndarleg höfuðborg er mikilvægur hlekkur í byggðastefnu landsins. 28 þingmenn af 63 eru utan höfuðborgarsvæðisins, rúmlega fjórir af hverjum tíu, og einhverjum finnst nóg um samt. Forseti. Ég vil vekja athygli þingsins og framkvæmdarvaldsins á einu litlu atriði sem við ættum að taka upp og efla og styrkja byggð hringinn um landið. Á ársþingi Sambands sveitarfélaga á Norðurlandi eystra var rætt um valddreifingu miðað við búsetu. Þingið samþykkti tillögu þess efnis að þegar ríkið skipar í stjórnir, ráð og nefndir og starfshópa skal almennt miða við að þriðjungur nefndarfólks skuli vera búsett utan höfuðborgarsvæðisins. Þannig stuðlum við að dreifingu valds. Ég vil því skora á þingmenn að taka þetta til skoðunar og ráðherra að sýna kjark og bregðast við með markvissum hætti. Nýlega voru kynnt drög að stefnumótandi byggðaáætlun til 15 ára og aðgerðaáætlun til 5 ára, eða hvítbók um byggðamál. Ég vil hvetja alla haghafa til að senda inn umsögn en skilafrestur er aðeins til 31. maí nk. og sá tími er mjög skammur fyrir svo stórt mál. Að lokum ætla ég að endurtaka hér vísu eftir Þormóður Jónsson Húsvíking: Byggðastefna lyftir landi ef laglega er farið með hana. Hún er eins og heilagur andi, það hefur enginn séð hana. Ég vil nota þessar síðustu sekúndur til að skora á hagmæltan forseta Alþingis, sem hefur setið hér síðan 1983, að bregðast við þessu vísukorni og svara okkur þingmönnum, svara þessari vísu.

Forseti þekkir vísuna en er ekki viss um að hún verði betrumbætt með frekari kveðskap.

Hæstv. forseti. Á fundi velferðarnefndar í morgun lagði ég fram eftirfarandi bókun, en með mér á bókuninni er allur minni hluti nefndarinnar: Við teljum það forkastanlegt að heilbrigðisráðherra hafi ákveðið að færa til skimanir fyrir brjósta- og leghálskrabbameinum innan heilbrigðiskerfisins án þess að samfella þjónustunnar væri tryggð. Nú, fimm mánuðum eftir að flutningur átti sér stað, ríkir enn fullkomin óvissa um afdrif sýna, hvernig upplýsingum er komið á framfæri og hvernig skimunarskrá eigi að virka. Við hörmum sérstaklega að heilbrigðisyfirvöld hafi hunsað álit fjölmargra fagaðila með því að flytja allar greiningar á leghálssýnum til rannsóknastofu á Hvidovre-sjúkrahúsinu í Danmörku. Sú ákvörðun var tekin þvert á álit og ráðleggingar opinberra aðila, meiri hluta fagráðs og skimunarráðs, nefnda og fagfólks, þar með talið embætti landlæknis. Félag íslenskra kvensjúkdóma- og fæðingarlækna og Félag lífeindafræðinga hafa bent á að greiningum leghálssýna verði best borgið hér á landi enda gæði og öryggi slíkra rannsókna tryggð hér. Fagleg þekking er fyrir hendi sem og nauðsynlegur tækjakostur. Þeir hafa einnig bent á að það sé mikilvægt að læknar sem annast sýnatökur geti átt í milliliðalausum samskiptum við rannsóknaraðila vegna sjúkrasögu kvennanna. Við hvetjum heilbrigðisráðherra til að bregðast við tafarlaust svo ekki hljótist alvarlegur skaði af, og flytja rannsóknir á leghálssýnum aftur til Íslands. Við ítrekum mikilvægi þess að niðurstaða óháðrar skýrslu um málið liggi fyrir sem fyrst. Það þarf að tryggja heilsu kvenna um komandi framtíð.

Virðulegi forseti. Í þeirri umræðu sem á sér stað núna, um ítök stórútgerðarinnar og hvernig hún er að beita sér, þurfa stjórnmálin að vera með það alveg á hreinu hvert þeirra hlutverk er; að standa með og verja almannahagsmuni. Í þessu samhengi verður að mínu viti að skoða það auðlindaákvæði sem stjórnin hefur lagt fram. Þar hrópar á mann spurningin um það í þágu hverra þetta auðlindaákvæði er. Í stjórnarskrá eru skráðar grundvallarreglur samfélagsins sem öll önnur lög þurfa að standast. Það er þess vegna sem það er mikilvægt að ramma inn meginreglur um auðlindir í stjórnarskrá og það er vel. En í frumvarpi forsætisráðherra er talað um þjóðareign án þess þó að nefna að rétturinn til þess að nýta þessa þjóðareign sé tímabundinn og fyrir þann rétt þurfi að greiða eðlilegt gjald. Samþykki Alþingi tillögu forsætisráðherra mun það þess vegna leiða til þess að staðan verður áfram óbreytt fyrir almenning og um leið óbreytt fyrir stórútgerðina. Til þess að gefa orðinu þjóðareign raunverulega þýðingu verður að tryggja að nýting á sameiginlegri auðlind okkar sé gerð með tímabundnum samningum og þar skiptir líka máli að fram komi að greiða skuli eðlilegt gjald fyrir þessa nýtingu. Þannig verjum við sjávarauðlindina og þannig skiptir ekki máli hverjir eru við völd á hverjum tíma. Þetta er það atriði sem öllu máli skiptir í hinu pólitíska samhengi. Orðið þjóðareign fengi með þessu einhverja raunverulega merkingu. Ég spyr: Hvers vegna er það niðurstaða ríkisstjórnarflokkanna þriggja að leggja fram ákvæði sem er svo opið? Hvers vegna er ákvæði forsætisráðherra þögult um stærstu pólitísku álitaefnin? Sterkustu skilaboðin í þessu frumvarpi felast kannski einmitt í því sem ekki er sagt, þessari þögn um þau atriði sem myndu tryggja hagsmuni almennings. Er þetta þá kannski orðin þjóðareign hinna fáu?

Herra forseti. Síðar í dag ræðum við fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Fyrst í gærkvöldi lögðu meirihlutaflokkarnir fram endanlegt nefndarálit. Í ljósi þess að fjármálaáætlun næstu fimm ára er eitt af stærri málum sem þingið fjallar um eru það ekki góð vinnubrögð af hálfu meiri hlutans. Hitt er svo orðin viðtekin venja að hunsa með öllu allar breytingartillögur minni hlutans. Umræða dagsins verður að því leyti til sýndarmennska. Það er ekki ætlunin að gera neinar breytingar. Vinnubrögðin eru þvert á stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur þar sem sérstaklega er vikið að því að efla Alþingi og samráð á þeim vettvangi. Stjórnarflokkarnir þrír hafa allir lýst því yfir að þeirra fyrsta val eftir kosningar sé að halda áfram núverandi ríkisstjórnarsamstarfi og fjármálaáætlunin verður að skoðast í því ljósi. Í henni felst stefnuyfirlýsing um framhaldið. Ég ætla að nefna hér tvö atriði um metnaðarleysi ríkisstjórnarinnar. Gert er ráð fyrir því í áætluninni að atvinnuleysi muni festa sig í sessi á bilinu 4–5%. Verulega verður dregið úr stuðningi við nýsköpun. Í áætluninni kemur fram að beita þurfi svokölluðum afkomubætandi aðgerðum á tímabilinu upp á tugi milljarða. Auðvitað vita allir að í því felst niðurskurður eða skattahækkanir nema hvort tveggja sé. En ríkisstjórnin þegir þunnu hljóði um hvaða leið hún ætlar. Það er sjálfsagt vegna þess að hún veit það ekki eða hefur ekki kjark til þess að segja frá því. Ég veit satt að segja ekki hvort er verra.

Herra forseti. 900 börn á barna- og unglingageðdeild, 150 börn á biðlista þar, átta mánaða biðtími. 340 börn á biðlistum hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins sem sinnir börnum með alvarlegar þroskaskerðingar, 24 mánaða biðtími. 600 börn á biðlista á þriðju lykilstofnuninni sem sinnir veikum börnum. Hér erum við að tala um Þroska- og hegðunarstöð sem sinnir börnum með taugaþroskaraskanir en þar getur biðin verið allt að 18 mánuðir, sem er heil eilífð fyrir barn í erfiðleikum. 9% ungmenna á Íslandi hafa gert tilraun til sjálfsvígs. Þetta svarar til þess að í 22 barna skólabekk hafi tveir nemendur reynt að fremja sjálfsvíg. Geðlæknir á BUGL sagði nýverið að há sjálfsvígstíðni barna væri ekki tilviljun heldur langtímaafleiðing sparnaðar í forvörnum og úrræðaleysis í kerfinu. Herra forseti. Þetta er ömurleg einkunnagjöf um kerfið. Allar glíma þessar stofnanir við fjárskort en samt er ekki eins og þær kosti mikið. Kostnaður hjúkrunar allra barna á legudeild Bugl er svipaður og að reka Menntaskólann á Laugarvatni. Greiningarstöðin kostar minna en einn tíunda af opinberri niðurgreiðslu til nautgriparæktar og Þroska- og hegðunarstöð kostar minna en Landmælingar Íslands. Getum við ekki gert betur? Um er að ræða börn sem samfélagið og ríkisvaldið þarf að sinna miklu betur, rétta út hjálparhönd en gera það af alvöru. Börn á bið er böl og til skammar fyrir okkur öll. Við eigum að setja geðræna heilsu barna í fremsta forgang, herra forseti. Getum við ekki öll verið sammála um það?

Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um frumvarp sem hefur átt sér dálítið stormasamt líf, athyglisvert efni sem eru breytingar á tilteknu atriði í gildandi lögum um loftferðir. Raunar er álitamál hvort lagasetningin er brýn úr því sem komið er. En allt um það, í allri umfjöllun nefndarinnar kom skýrt fram að enginn ágreiningur er um mikilvægi þess að tryggja sóttvarnir eins og nokkur kostur er. Við í Samfylkingunni höfum verið einbeitt, stutt ítarlegar tillögur í því efni en gert athugasemdir við aðferðir og nálgun. Áherslur okkar eru skýrar. Öll skref sem stigin eru í afdrifaríkum aðgerðum fyrir einstaklinga og fjölskyldur og skerða frelsi þeirra til athafna, ferða og samskipta verða að hafa styrkan lagagrundvöll svo að reglugerðin haldi. Niðurstaðan er viðunandi og þingflokkur Samfylkingarinnar styður frumvarpið.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með þeim þingmanni sem talaði á undan mér. Mikilvægt er að heimildir sem eru settar í hendur framkvæmdarvaldsins og skerða réttindi fólks séu eins þröngt skilgreindar og hægt er til að þær nái fram nauðsynlegum tilgangi. Þegar frumvarpið kom upphaflega frá umhverfis- og samgöngunefnd var það allt of vítt. Því miður þurfti töluvert átak til að snúa meiri hlutanum af þeirri braut að láta frumvarpið ná yfir of stóran hóp fólks en sem betur fer náðist það. Nú er enn verið að þrengja málið þannig að það verði skaplegra með því að stytta gildistíma þess. En mikið vildi ég, herra forseti, að á þessum fordæmalausu tímum hefði þingið sýnt þá fordæmalausu hegðun að taka rökum betur, hlusta og bregðast hraðar við þannig að við hefðum ekki þurft að berjast fyrir þeim sjálfsögðu breytingum sem við höfum séð verða á frumvarpinu.

Virðulegur forseti. Mig langar með svipuðum hætti og í gær að halda því til haga að þær breytingar sem gerðar hafa verið á frumvarpinu í meðförum nefndarinnar eru prýðilegar. Ég vil hrósa hv. framsögumanni, Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir vinnu hans í þessu máli þó að við séum svo sem ósammála um það að tilefni lagasetningarinnar sé ekki lengur til staðar. En rétt eins og í gær mun þingflokkur Miðflokksins sitja hjá við atkvæðagreiðsluna í ljósi þess að nauðsyn lagasetningar er ekki lengur til staðar. Ég þakka nefndinni engu að síður fyrir góða vinnu og hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni alveg sérstaklega.

Hæstv. forseti. Við erum hingað komin til að afgreiða frumvarp um lífmassa í fiskeldi sem tekið var af dagskrá í gær en er komið aftur til atkvæðagreiðslu óbreytt. Við í Miðflokknum teljum að nota hefði átt tækifærið við umfjöllun um frumvarpið til að bæta úr ákveðnum ágöllum sem við teljum að hafi komið fram við málsmeðferðarferli umsókna af hálfu fiskeldisfyrirtækja. Óskýrt er af hverju lögin tóku ekki gildi fyrr en fjórum vikum eftir að þau voru samþykkt vorið 2019. Nýlegur úrskurður úrskurðarnefndar vekur ýmsar spurningar um framkvæmd á vettvangi stofnana. Niðurstaða meiri hlutans var að hafast ekkert að í málinu að þessu leyti. Þrátt fyrir óánægju okkar við þá útkomu sjáum við okkur ekki annað fært en að leggja þessu máli lið, svo langt sem það nær í öðrum efnum. En við munum nota þau tækifæri sem gefast til að taka málið upp að nýju.

Herra forseti. Við í Samfylkingunni verðum á gulu í dag í þessu máli. Það er engin ein stefna til fyrir fiskeldi sem atvinnugrein á Íslandi til framtíðar. Til eru alls konar stefnur þar sem fiskeldi kemur fyrir en engin stefna er til varðandi fiskeldi sérstaklega. Við verðum að vera með almennilega stefnumótun um hvernig atvinnugreinin á að vaxa. Hættum að bregðast við og láta stjórna okkur á forsendum greinarinnar.

Virðulegi forseti. Við erum að fara að greiða atkvæði um mjög gott mál í sambandi við nýtingu séreignarsparnaðar. Upp hefur komið sú staða að einstaklingur sem dottið hefur út af vinnumarkaði getur ekki nýtt sér þetta vegna þess að hann fær ekki mánaðarlegan séreignarsparnað. Öryrkjar og atvinnulausir eru í þeirri stöðu. Þetta eru örfáir einstaklingar og ef þeir vilja gera þetta ætti að leyfa þeim það, sérstaklega þar sem reiknað var með 65–88 milljörðum í þetta en aðeins hafa 35 milljarðar skilað sér. Við ættum því ekki að slá á puttana á þeim sem vilja nýta sér þetta. Það er ekki stór hópur og ekki háar upphæðir. Ég myndi vilja að málið væri tekið fyrir í nefnd fyrir 3. umr. og greidd atkvæði um það.

Herra forseti. Þótt ég leggist ekki gegn frumvarpinu, enda er þetta úrræði sem hefur nýst mjög mörgum og nýst mjög vel í ákveðnum tilfellum, þá er hér ákveðið viðvarandi vandamál. Búinn var til séreignarlífeyrissparnaður svo fólk gæti byggt upp séreignarlífeyri. Síðan hafa verið búin til fjögur, fimm, jafnvel sex mismunandi úrræði til að leyfa fólki að taka út þennan pening sem það á nú þegar og nota hann í húsnæði, til að geta borgað húsaleigu á tímum Covid og fleira. Ég held að tímabært sé að við endurskoðum séreignarlífeyrissparnaðarkerfið og reynum alla vega að laga það og koma því í það horf að það geti orðið að lífeyrissparnaði frekar en að það sé hækja fyrir húsnæðiskerfið og vegna þess að allt snýr einhvern veginn öfugt í hagkerfinu. Í dag ætla ég því að sitja hjá, ekki vegna þess að ég sé beinlínis á móti úrræðinu heldur vegna þess að ég held að við getum gert betur.

Samkomulag er um að talsmenn flokkanna í fjárlaganefnd, þar á meðal áheyrnarfulltrúi, hafi allt að 45 mínútur í framsöguræðum sínum í umræðunni í dag. Einnig hefur forseti fallist á að rýmka andsvararétt þannig að eftir framsöguræðu framsögumanns meiri hluta fjárlaganefndar geti allir stjórnarandstöðuflokkar komist að og geti veitt andsvör og hafa þá eina mínútu í senn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026. Málinu var vísað til nefndarinnar 25. mars síðastliðinn og byggir tillagan á 5. gr. laga um opinber fjármál. Þar segir m.a. að ráðherra skuli leggja tillöguna fyrir Alþingi eigi síðar en 1. apríl á hverju ári til næstu fimm ára hið skemmsta, eins og hér er gert. Heldur færri umsagnir bárust um málið nú en oftast áður en í álitinu er farið yfir þá aðila sem veittu málinu umsögn og fundi nefndarinnar. Þess ber að geta að í tengslum við fjármálaáætlun fór nefndin sérstaklega yfir fjármögnun og framlengingu aðgerða ríkisstjórnarinnar vegna heimsfaraldursins og þá kallaði nefndin eftir viðbrögðum við skýrslu um greiningu á rekstrarkostnaði hjúkrunarheimila og fékk af því tilefni á sinn fund fulltrúa frá heilbrigðisráðuneyti og Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu. Tímasetningar vegna fjármálaáætlunar röskuðust verulega á síðasta ári vegna heimsfaraldursins og var framlagningu fjármálaáætlunar fyrir árin 2021–2025 sl. vor frestað í ljósi þeirrar miklu óvissu sem uppi var. Var sú áætlun lögð fram í haust og loks samþykkt í desember. Sú áætlun eins og þessi byggir á endurskoðaðri stefnu frá því í haust sem samþykkt var á Alþingi í september sl. Auk endurskoðaðrar stefnu samþykkti Alþingi sérstaklega að víkja frá tölusettum fjármálareglum í þrjú ár til viðbótar þeim þremur sem lögin um opinber fjármál samkvæmt 10. gr. heimila við endurskoðun stefnu. Að venju tekur tillagan til opinberra aðila í heild, skiptingar í A-hluta ríkissjóðs og A-hluta sveitarfélaga og opinberra fyrirtækja, heildarútgjalda málefnasviða ríkissjóðs, rammasettra útgjalda og sjóðstreymis ríkissjóðs. Að öllu jöfnu er efnismesti kafli greinargerðar um stefnumótun ráðuneyta og einstakra málefnasviða sem undir þau heyra. Vegna þess skamma tíma sem liðinn er frá samþykkt áætlunar fyrir árin 2021–2025 er stefnumörkun málefnasviða þeirrar áætlunar látin gilda og áherslur því í meginatriðum óbreyttar frá þeirri samþykkt. Því er ekki að finna sérstaka umfjöllun um málefnasviðin í greinargerð tillögunnar heldur vísað til þeirrar áætlunar sem samþykkt var í desember. Þessi endurskoðaða áætlun er uppfærð miðað við nýjustu hagspá Hagstofunnar og fjallar í meginatriðum um hagstjórnarlegt hlutverk hins opinbera og efnahagsframvinduna. Á tekjuhlið er fyrri áætlun uppfærð miðað við þær breytingar sem felast í nýrri þjóðhagsáætlun og sama á við um gjaldahlið þar sem litlar breytingar verða á útgjaldarömmum málefnasviða. Sú fjármálaáætlun sem við samþykktum í desember, fjáraukalög síðasta árs, fjárlög þess árs og þessi endurskoðaða áætlun dregur vel fram þörfina fyrir umfangsmikil viðbrögð og aðgerðir vegna heimsfaraldurs. Traust umgjörð efnahagsmála og fjárhagslegur styrkur hins opinbera hefur sannarlega lagt grunninn að öflugu og markvissu viðbragði við heimsfaraldrinum. Aukinn hagvöxtur hefur verið nýttur til að styrkja opinbera þjónustu, greiða niður skuldir og byggja upp félagslega og efnislega innviði. Ríkisstjórnin hefur frá 2017, fyrir gildistíma þessarar áætlunar, aukið verulega útgjöld til nær allra málefnasviða og við bætist verulegt umfang efnahagsráðstafana vegna Covid-19 fyrir árin 2020 og 2021. Heildarfjárheimildir árið 2017 voru 897 milljarðar en árið 2020 námu þær 1.202 milljörðum kr. á sama verðlagi. Hækkunin nemur um 305 milljörðum kr. eða 34%. Heildarútgjöld samkvæmt fjárlögum 2021 lækka lítillega frá 2020 eða í 1.182 milljarða kr. og skýrist sú lækkun aðallega af áætlun um lægra atvinnuleysi á þessu ári miðað við árið 2020. Þriðjungur hækkunarinnar skýrist af mótvægisaðgerðum vegna heimsfaraldursins eða yfir 200 milljarðar kr. fyrir árin 2020 og 2021. Heildarframlögin stórhækka því þessi tvö ár til að bregðast við faraldrinum en þegar líður á áætlunartímabilið sem hér er undir og áhrif Covid-19 dvína og útgjöld beintengd faraldrinum falla niður þarf að huga að stöðvun skuldasöfnunar og sjálfbærni ríkisfjármála. Meiri hlutinn dregur þessa þróun fram í línuriti í álitinu og það gefur ágætismynd af því hvernig styrkur opinberra fjármála og stefnufesta ríkisstjórnarinnar speglast í þessari þróun og felst m.a. í því að halda sig við stefnu og uppbyggingaráform. Opinber þjónusta og millifærslukerfi eru óskert á sama tíma og sértækum stuðningi hefur verið beint að þeim heimilum og fyrirtækjum sem hafa orðið fyrir mestum áhrifum af faraldrinum. Áætlunin tekur til fimm ára og í heildina tekið eru ekki miklar breytingar á því tímabili. Meiri hlutinn telur mikilvægt að draga fram áherslur við fjárlagagerð undanfarinna ára og draga þannig fram undirliggjandi rekstur og þróun útgjalda eftir málefnasviðum frá 2017 og út áætlunartímann þannig að sjá megi umfang og áhrif Covid-aðgerða og eins hvernig smám saman er dregið úr þeim sérstöku fjárveitingum sem eru til komnar vegna faraldursins á tímabili áætlunarinnar. Þessi þróun er sett fram í samanburðartöflu í nefndaráliti. Áætlað er að rammasett útgjöld aukist að raungildi um 243 milljarða kr. á þessu tímabili og heildarhækkun á áætlunartímabilinu nemur tæpum 41 milljarði kr., þ.e. 2022–2026. Þá er gert ráð fyrir að tímabundnar heimildir falli niður. Bætt verði verulega í varasjóð fjárlaga og aðrar breytingar sem hér er að sjá tengjast reikniverki þar sem t.d. er gert ráð fyrir raunvexti umfram launa- og verðlagsuppreikning. Langmesta hækkunin kemur fram hjá almennum varasjóði eða 27,8 milljarðar kr., sem er mikil hækkun, 70% af heildarhækkun allra málefnasviða á þessu tímabili og umfram það viðmið laga um opinber fjármál að varasjóðurinn sé 1% af veltu fjárlaga. Hér er verið að horfa til þess að eftir því sem lengra líður á áætlunartímabilið verður meiri óvissa um útgjaldaþróunina og því er gert ráð fyrir meira svigrúmi þar í áætluninni til að geta brugðist við þegar nær dregur þannig að breytingar í afkomuþróun hamli ekki nauðsynlegum viðbrögðum. Þá er einnig litið til þess að þegar lengra líður á tímabilið munu tiltekin fjárfestingarverkefni klárast og ekki hefur verið tekin ákvörðun um að ráðast í önnur verkefni í stað þeirra. Það er þó mikilvægt að halda uppi fjárfestingarstigi og til þess að fjárfestingar dragist ekki verulega saman er gert ráð fyrir að fjárfestingarstiginu sé haldið uppi áfram í u.þ.b. 2,2% af vergri landsframleiðslu. Næstmest vega hækkanir almannatrygginga, 12 milljarðar kr., vegna málefna aldraðra og 8,8 milljarðar kr. vegna örorku og málefna fatlaðs fólks. Í báðum tilvikum er gert ráð fyrir raunaukningu vegna fjölgunar á bilinu 10–12% á tímabilinu. Því næst hækka framlög til sjúkrahúsþjónustu um 7,1 milljarð og til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa um 5 milljarða kr. og endurspeglar það áherslur ríkisstjórnarinnar um raunhækkanir framlaga til heilbrigðiskerfisins, auk þess sem aukinn kraftur er settur í framkvæmdir við nýjan Landspítala. Á móti þessum hækkunum vega lækkanir á öðrum málefnasviðum sem oftast skýrast af því að tímabundnar fjárveitingar falla niður, aðallega aðgerðir vegna Covid-19. Mest lækkar málefnasvið nýsköpunar eða um 10 milljarða kr. Það skýrist annars vegar af því að tímabundin hækkun endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar fellur niður árið 2023 og hins vegar fellur niður tímabundin aukning í Rannsóknasjóð og Tækniþróunarsjóð árið 2024. Þessar fjárheimildir voru hluti af fjárfestingar- og uppbyggingarátaki ríkisstjórnarinnar 2021–2023 og falla niður að þeim tíma liðnum. Næstmest lækka framlög til samgöngumála, eða um 9 milljarða kr., sem skýrist að langmestu leyti af lokum verkefna í fjárfestingar- og uppbyggingarátaki. Þá lækka framlög til hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu um 2,7 milljarða kr. sem skýrist alfarið af því að átaksverkefni í byggingu hjúkrunarheimila lýkur. Framlög til málefnasviðs sjávarútvegs lækka um 2,1 milljarð kr. og skýrist af því að byggingu hafrannsóknaskips lýkur árið 2022. Því sem næst sama lækkun kemur fram á málefnasviði menningar, lista, íþrótta og æskulýðsmála. Lækkunin skýrist að langmestu leyti af því að ýmsum verkefnum í tengslum við fjárfestingar- og uppbyggingarátak 2021–2023 lýkur á tímabilinu. Því til viðbótar lýkur tímabundnum framlögum í Barnamenningarsjóð og vegna máltækniverkefnis. Húsnæðisstuðningur lækkar um 1,9 milljarða kr. þar sem tímabundin hækkun stofnframlaga til almennra íbúða fellur niður á árinu 2023. Heimsfaraldur hefur geisað nú í rúmt ár og haft gífurleg og hamlandi áhrif á daglegt líf um heim allan. Nauðsynlegar sóttvarnaaðgerðir hafa sett mark sitt á hagkerfið, atvinnulífið og heimilin, á tekjuöflun þeirra og um leið haft mikil áhrif á opinber fjármál. Viðfangsefnið allan þann tíma hefur snúist um hvernig best sé að komast út úr þeirri óvæntu kreppu sem leiddi af heimsfaraldri. Í því skyni hefur fjármálum hins opinbera verið markvisst beitt til að mæta hagsveiflunni af krafti og tryggja efnahagslega viðspyrnu - þetta eru aðgerðir til verndar, varnar og viðspyrnu. Þau viðmið sem hafa verið höfð að leiðarljósi komu skýrt fram í áliti meiri hluta fjárlaganefndar vegna afgreiðslu við fjármálaáætlun 2021–2025 í desember. Til upprifjunar eru þau þessi: 1. Svigrúm í krafti árangurs í ríkisfjármálum. Ríkissjóður stóð sterkt og gat tekist myndarlega á við þetta verkefni. 2. Áhersla í nýsköpun og innviðauppbyggingu. Það er búið að setja verulega aukna fjármuni í nýsköpun og rannsóknir og þróun og í fjárfestingarverkefni, innviði og innviðauppbyggingu. 3. Byrðum létt af fólki og fyrirtækjum. Arðsemi og atvinnusköpun í fyrirrúmi við fjárfestingar. Ég vil staldra við þann punkt og rifja upp athugasemdir fjármálaráðs að þessu leytinu og við þurfum að gera betur þarna. Við þurfum að meta mjög vel arðbærar fjárfestingar þegar við forgangsröðum fjárfestingarverkefnum og þar getum við gert betur, sannarlega. En þegar ríkisstjórnin kom með þingsályktunartillögu í upphafi Covid upp á 18 milljarða í fjárfestingar var áherslan lögð á hvaða verkefni gætu komist sem fyrst af stað og skapað atvinnu. 4. Skuldasöfnun stöðvuð á áætlunartímanum. Þar er ábyrgð okkar að horfa til sjálfbærni ríkisfjármálanna til lengri tíma. Þessi viðmið kristallast í efnahagsstefnu síðustu 15 mánaða og einkennast af þremur meginþáttum: Sjálfvirk sveiflujöfnun er látin virka af fullum þunga, gripið til umfangsmikilla mótvægisaðgerða og uppbygging velferðar varin og haldið áfram á braut uppbyggingar. Við höfum nokkuð mikið rætt um sjálfvirka sveiflujöfnun. Það má segja um þau kerfi sem við höfum, skattkerfi og bótakerfi, að þegar viðbrögðin koma þar sjálfvirkt í gegn koma þau hratt og vel og má segja í eðlilegra viðbragði við efnahagssveiflunni. Þannig gegnir ríkissjóður hlutverki sínu með útgjöldum og skattstefnu um leið og áhrifin verða skilvirkari. Að leyfa þessu innbyggða viðbragði að virka af fullum þunga felst í því að skatttekjur lækka án þess að brugðist sé við því og tilfærsluútgjöld hækka, fyrst og fremst atvinnuleysisbætur. Hér hefur ekki á þessum tíma verið gripið til skattahækkana eða hagræðingar á útgjaldahlið, þvert á móti. Þá komu sér afar vel skattalækkanir í tengslum við lífskjarasamninga auk þess sem bætt hefur verið í atvinnuleysisbætur og tekjutengingartímabil lengt, svo og barnabótaauki til atvinnuleitenda þannig að það hefur verið bætt í og ekki hefur verið gripið til skattahækkana og hagræðinga á útgjaldahlið til mótvægis. Áætlað er að sveiflujöfnun, sem leiðir til lakari afkomu ríkissjóðs, hafi numið um 3,1% af vergri landsframleiðslu fyrir árið 2020 og muni nema um 3,7% af vergri landsframleiðslu 2021. Samtals er því áætlað að sveiflujöfnun nemi um 208 milljörðum kr. fyrir þessi ár. Gert er ráð fyrir að sveiflujöfnurum verði áfram leyft að virka að fullu 2022, á fyrsta ári þessarar áætlunar, en á árunum 2023–2025 er áætlað að grípa þurfi til sértækra afkomubætandi ráðstafana til þess að tryggja stöðvun skuldasöfnunar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu í seinasta lagi 2025. Það er í samræmi við þau stefnumið sem sett voru í uppfærðri efnahagsstefnu og hér í fjármálaáætlun, að við getum virkjað aftur fjármálareglur 2026. Það er hins vegar mikilvægt að horfa til þess að við eigum ekki kost annan en að vaxa út úr þessari kreppu. Þetta verður jafnvægislist. Nú varð afkoman betri á síðasta ári en spáð var og upphæð þessara afkomubætandi ráðstafana sem svo eru kallaðar á útgjalda- eða tekjuhlið hafa lækkað bara þess vegna um fjórðung. Við verðum að meta þetta jöfnum höndum eftir því hvernig vindur fram og umfang ráðstafana mun ráðast af hagþróuninni og verður að skoðast í samræmi við framvindu efnahagsmála, heildareftirspurn í hagkerfinu, atvinnustig, verðbólgu og hagvöxt. Þetta kjarnar þá jafnvægislist sem fram undan er, virðulegi forseti. Til þess að stöðva skuldasöfnun og ná aftur fyrri styrk ríkisfjármála er engu að síður talið nauðsynlegt að grípa til afkomubætandi ráðstafana frá og með árinu 2023 og til 2025. Þær á alfarið eftir að útfæra. Í áætluninni eru þær settar fram til jafns á tekju- og gjaldahlið. Afkoma ársins 2020 er, eins og ég sagði, betri en spáð var í fyrri fjármálaáætlun og þörfin hefur því minnkað fyrir þessar ráðstafanir um nærri fjórðung eða 7 milljarða kr. Ef bjartari sviðsmynd um þróun efnahagsmála sem kynnt er í greinargerðinni raungerist þá minnkar þörfin um afkomubætandi ráðstafanir enn frekar eða úr 34 milljörðum miðað við grunnsviðsmynd í 12 milljarða kr. á ári. Það er því til mikils að vinna að fylgja eftir þeirri stefnu sem stjórnvöld hafa markað í viðspyrnu hagkerfisins. Covid-skellurinn er það mikill að stjórnvöld hafa í annan stað gripið til umfangsmikilla mótvægisaðgerða. Hefur verið gerð ítarleg grein fyrir umfangi þeirra aðgerða í tengslum við fimm fjáraukalög á síðastliðnu ári. Einnig er gerð grein fyrir þeim í fjármálaáætlun 2021–2025, auk þess sem samantekt er að finna í greinargerð þessarar áætlunar. Faraldurinn hefur teygst á langinn og í lok apríl tilkynnti ríkisstjórnin viðbótaraðgerðir á þessu ári sem fólust ýmist í framlengingu fyrri úrræða eða alveg ný úrræði. Þeirra á meðal er sérstakur 30.000 kr. barnabótaauki til þeirra sem fá tekjutengdar barnabætur, ný ferðagjöf, framlengd úttekt séreignarsparnaðar, framlenging og útvíkkun viðspyrnustyrkja og lokunarstyrkja, hliðrun á endurgreiðslutíma stuðningslána, eingreiðsla til langtímaatvinnulausra og aukin framlög til geðheilbrigðismála barna og ungmenna. Þá verður líkt og síðastliðið sumar boðið upp á sumarlán fyrir námsmenn fyrir skólaárið 2020–2021. Á útgjaldahlið ríkissjóðs nema mótvægisaðgerðirnar samtals um 186 milljörðum kr. Einnig eru nokkrar aðgerðir á tekjuhlið ríkissjóðs og ber þar hæst aukna endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna framkvæmda. Samtals nema því mótvægisaðgerðir 2020 og 2021 um 209 milljörðum kr. Er þá búið að taka tillit til þess að nú er áætlað að viðspyrnustyrkir verði ekki nýttir í þeim mæli sem þá var áætlað. Í nefndaráliti meiri hlutans fylgir nákvæmara yfirlit yfir þessar aðgerðir. Þessu til viðbótar eru aðgerðir sem ekki hafa bein áhrif á ríkissjóð, svo sem ríkisábyrgð vegna Icelandair, brúarlán og stuðningslán. Heimildir vegna sérstaks fjárfestingarátaks sem er hluti af viðspyrnu vegna faraldursins koma reyndar inn í fjárheimildir fjárlaga fyrir árið 2021. Átakið hófst í fyrra og stendur yfir allt til ársins 2025. Sundurliðun þess í sex meginflokka er sett fram í töflu og þeir eru: Samgöngumannvirki 34 milljarðar kr., rannsóknir og nýsköpun 17 milljarðar kr., nýbyggingar, endurbætur og viðhald 43 milljarðar kr., Stafrænt Ísland 12 milljarðar kr., orkuskipti og grænar lausnir 9 milljarðar og önnur innviðaverkefni 4 milljarðar. Það eru því samtals um 119 milljarðar sem fara í heildina í þetta fjárfestingarátak ríkisstjórnarinnar. Það er mikilvægur liður í viðbrögðum við heimsfaraldri og áhrif þess eru talin sterkari en til að mynda annarra útgjaldaauka eða tekjueftirgjafar í formi skattalækkana. Aukin fjárfesting vinnur upp framleiðslutapið og eykur framleiðslugetu. Það er skýrt markmið ríkisstjórnarinnar frá upphafi faraldursins að milda sveifluna með aukinni fjárfestingu, að skapa atvinnu, en ekki síður að styrkja innviðauppbyggingu enn frekar og auka framleiðslugetu og framleiðni til lengri tíma. Því er afar mikilvægt að fjárfestingarstigið dragist ekki saman meðan slaki er í efnahagslífinu. En það er gert ráð fyrir að þessi slaki sé farinn 2023. Þó nokkuð hefur verið rætt um það hvort nóg sé að gert og því verður líklega seint fullsvarað og vandasamt að leggja einhlítt mat á það. Það eru fjölmargir þættir sem við þurfum að horfa til við slíkt mat. Sumir eru ófjárhagslegir en ég ætla að tiltaka hér vægi ferðaþjónustunnar, hvernig kreppan leggst ójafnt á atvinnulífið, landshlutana, sveitarfélögin og heimili. Þá þarf að skoða og meta samspil sóttvarna og efnahagsmála. Rannsóknir hafa sýnt að sóttvarnaaðgerðir kunni að vera efnahagslega hagkvæmar og þá jafnvel til skamms tíma litið. Um þessa valkvöl er fjallað í skýrslum starfshóps á vegum fjármála- og efnahagsráðherra. Ýmsum spurningum er ósvarað þegar kemur að kostnaðar- og ábatagreiningu sóttvarna og samspili við mótvægi efnahagsaðgerða. Ég held að þó megi fullyrða að tekist hafi vel til við að halda útbreiðslu veirunnar í skefjum í þeirri viðleitni að vernda líf og heilsu fólks, sem hefur verið og hlýtur alltaf að vera algert forgangsatriði. Við mat á umfangi og áhrifum aðgerða er eðlilegt að líta til annarra þjóða, hvernig aðrar þjóðir hafa brugðist við. Í þeim efnum má leita til úttekta og eftir atvikum ráðlegginga alþjóðastofnana á borð við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og Efnahags- og framfarastofnunina, OECD. Slíkar úttektir gefa einhverja mynd af umfangi og áhrifum aðgerða en ekkert síður þurfum við að horfa til þeirra þátta til lengri tíma sem styðja við aukna vaxtargetu hagkerfisins þar sem verkefnið fram undan í viðspyrnunni er að vaxa út úr kreppunni og ná þannig tökum á skuldasöfnuninni og koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi. Ég hef heyrt þá skoðun í tengslum við þessa hagspá að þegar slakinn er farinn horfum við fram á hærra atvinnuleysisstig en við höfum átt að venjast. Ég vil þó hafna því að það sé einhver stjórnmálamaður til sem stefnir á slíka tölu. Það hlýtur að vera verkefni hvers sem heldur um stjórnina að ná þessari tölu niður og koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi. Það er verkefnið fram undan og hlýtur að vera stærsta verkefnið fram undan. Efnahags- og framfarastofnunin birtir reglulega ábendingar til aðildarríkja sinna um aðgerðir til þess að stuðla að sjálfbærum hagvexti og leggur áherslu á aðgerðir á sviði samkeppnismála, menntunar og hæfni, umhverfismála og virkni á vinnumarkaði og hefur bent á umbætur hér á landi en metur að Ísland standi vel í alþjóðlegum samanburði. Ég ætla bara að vísa hér í rammagrein 5 í greinargerð þessarar fjármálaáætlunar og þær eru margar mjög góðar rammagreinar hér hvað varðar efnahagslega umfjöllun. Samkvæmt úttekt Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hafa mótvægisaðgerðir hér almennt dregið úr efnahagslegum skakkaföllum vegna Covid-19 og dregið úr atvinnuleysi frá því sem ella hefði orðið. En á sama tíma hafa slík útgjöld ásamt miklu tekjutapi aukið halla og skuldasöfnun hins opinbera. AGS bendir á nokkur atriði sem ber að hafa í huga varðandi mótvægisaðgerðir. Í samanburði við Norðurlöndin höfum við beitt kröftugri beinum aðgerðum en hin löndin, eða 9,2% af vergri landsframleiðslu. Ég tek Dani sem dæmi. Þeir hafa beitt í mun meira mæli óbeinum stuðningi í gegnum lán og ábyrgðir en hér hefur verið gert. Þá almennt um samhengi sjálfbærni ríkisfjármála. Ég vil vísa í mjög greinargóða umfjöllun fjármálaráðs um sjálfbærni ríkisfjármála og hvaða þættir hafa þar áhrif eins og vaxtastig. Það kemur fram í áliti ráðsins um þá áætlun sem við samþykktum í desember. Almennt má segja að áhætta felist í mikilli og aukinni skuldasöfnun. Það er óumdeilt að aukinn slaki í ríkisfjármálum sé óumflýjanlegur og hallarekstur og lántaka nauðsynleg. Í framhaldinu á áætlunartímabilinu þarf að vega, að ekki er skynsamlegt að draga úr stuðningsaðgerðum of snemma en um leið ber að varast það að viðspyrnuátakið verði of kröftugt þegar áhrif faraldursins þverra. Það mun reyna verulega á þetta, virðulegur forseti, í hagstjórn hér næstu misseri. Eftir sem áður er mikilvægt að ríkisfjármálastefnan og peningastefnan og vinnumarkaðurinn leggist saman á árar í því verkefni fram undan að viðhalda stöðugleika og tryggja um leið sjálfbæran vöxt. Hérlendis hefur peningastefnunni verið beitt markvisst jafnhliða aðgerðum hins opinbera í fjármálastefnu. Svigrúm var til að lækka meginvexti Seðlabanka Íslands, sem hefur haft veruleg jákvæð áhrif í baráttunni við efnahagskreppuna. En á Íslandi hafa meginvextir verið lækkaðir úr 2,75% í 0,75%, sem er mun meira en annars staðar á Norðurlöndunum, þar sem svigrúmið var enn þrengra, þar sem meginvextir voru orðnir mjög lágir. Með þessu svigrúmi á Íslandi í lækkun vaxta má segja að létt hafi undir með fjármálastefnunni sem hefði hugsanlega þurft að vera umsvifameiri ef vextir hefðu ekki lækkað verulega eins og raun ber vitni. Nú hefur Seðlabankinn reyndar þegar hækkað stýrivexti um 0,25% og meginvextir því 1%. Í yfirlýsingu peningastefnunefndar segir m.a. að efnahagsbatinn sé kröftugri en áður var talið og horfur hafi batnað. Því sé nauðsynlegt að bregðast við þrálátum verðbólguþrýstingi sem skýrist aðallega af auknum kostnaði við framleiðslu og dreifingu á vörum um allan heim vegna Covid-19. Þá hafi laun og húsnæðisverð hækkað innan lands. Þrátt fyrir þær efnahagslegu hremmingar sem hafa fylgt faraldrinum hefur okkur tekist, virðulegi forseti, að vernda og viðhalda þeim árangri sem náðst hefur í velferðarkerfinu og halda áfram áformum um innviðauppbyggingu. Auðvitað hefur það falið í sér mikinn útgjaldavöxt en sá tími var kominn og því lofað í stjórnarsáttmála og við það staðið. Menntakerfið hefur verið eflt bæði á framhalds- og háskólastigi. Framlög til samgöngu- og fjarskiptamála hafa aukist um rúm 60% að raungildi frá 2017 til 2021. Framlög til félags-, húsnæðis- og tryggingamála hafa hækkað verulega og meðal áherslna á kjörtímabilinu má nefna hækkun frítekjumarks atvinnutekna aldraðra, lengingu fæðingarorlofs, aukin stofnframlög til byggingar leiguhúsnæðis auk laga um hlutdeildarlán. Framlög til málefna aldraðra og öryrkja hafa aukist að raungildi um 33 milljarða kr. á tímabilinu eða um 23%. Útgjöld til heilbrigðismála vega þyngst af öllum málaflokkum og fjögur veigamestu málefnasvið heilbrigðisráðuneytisins nema samtals 275 milljörðum kr. árið 2021 sem er 29% af rammasettum útgjöldum A-hluta ríkissjóðs. Um 18 milljarða kr. hærri fjárhæð rennur til fjárfestingar í heilbrigðiskerfinu á árinu 2021 samanborið við árið 2017, en sú aukning skýrist að stærstum hluta af byggingu nýs Landspítala. Að lokum má nefna stóraukin framlög til umhverfismála. Meðal áherslna eru landgræðsla og endurheimt votlendis auk þess sem mikil áhersla hefur verið lögð á að draga úr álögum á vistvænan ferðamáta og styðja við orkuskipti. Þá hafa verkefni tengd aðgerðum í loftslagsmálum stóraukist á tímabilinu. Endurskoðuð áætlun 2022–2026 speglar vel þessar áherslur. Efnahagsforsendur hafa breyst frá því að við samþykktum gildandi áætlun í desember. Fyrirliggjandi áætlun sem við ræðum nú byggist á þjóðhagsspá Hagstofu Íslands sem birtist í mars sl. Samdrátturinn reyndist minni en áætlað var, eða 6,6% samanborið við 7,6% í fyrri spá og betri útkoma hefur þegar dregið úr þörf á aðhaldsráðstöfunum. Þrátt fyrir að telja megi að hagvaxtarhorfur yfir allt tímabilið hafi batnað þá endurspeglast sá bati ekki í spá um atvinnuleysi. Nú er reiknað með að atvinnuleysi verði eilítið meira í lok tímabilsins sem hér er til samanburðar þar sem reiknað er með að atvinnuleysi verði 4,9% árið 2025. Vert er að benda á að í nýjustu spá Hagstofunnar er áætlað að framleiðsluslaki verði ekki til staðar í hagkerfinu árið 2023. Það blasir við það mikilvæga verkefni stjórnvalda að koma í veg fyrir að þessar spár um atvinnuleysi verði að veruleika. Á samanburðartímabilinu eru þó nokkrar breytingar í fjárfestingum, sem er samtalan af atvinnuvegafjárfestingu, fjárfestingu í íbúðarhúsnæði og fjárfestingum hins opinbera. Í fyrri spá Hagstofunnar var gert ráð fyrir að opinberar fjárfestingar 2020 myndu aukast um 15,8% en samkvæmt bráðabirgðauppgjöri 2020 drógust opinberar fjárfestingar saman um 9,3%. Þessi samdráttur kom eilítið á óvart í ljósi sérstaks fjárfestingarátaks ríkisstjórnarinnar sem sett var af stað 2020. Þegar þessar tölur fyrir 2020 eru sundurliðaðar á ríki og sveitarfélög kemur hins vegar í ljós að samdráttur varð í fjárfestingum sveitarfélaga á milli 2019 og 2020 um 20% að nafnvirði en um 6% aukning varð í fjárfestingum ríkisins. Þess skal þó getið að hjá sveitarfélögum voru fjárfestingar 2019 óvenjumiklar. Vegna þess hversu stutt er frá samþykkt síðustu áætlunar í desember var ekki talin ástæða til að endurmeta meginstefnumið og áherslur málefnasviða. Því er ekki um miklar breytingar að ræða. Þó er hækkun á sjúkrahúsþjónustu og aukning til loftslagsmála. Framlög til örorkumála hafa verið endurmetin og sama á við um málefnasvið aldraðra og framlög til orkumála hækka að sama skapi. Framlög til loftslagsmála hækka um 1 milljarð á ári og upphæðin fyrir sjúkrahússþjónustusviðið er uppsöfnuð, fyrir þessi fimm ár í áætluninni, um 11,2 milljarðar kr. Meiri hlutinn fjallar sérstaklega um álit fjármálaráðs. Mat ráðsins á stefnumörkun og áætlanagerð opinberra fjármála er mikilvægt tæki fyrir umfjöllun um stefnu stjórnvalda hverju sinni. Samkvæmt 13. gr. laga um opinber fjármál ber fjármálaráði að leggja fram mat og álitsgerð um fjármálaáætlun. Eins og við munum þá lögfesti Alþingi í desember þá tímabundnu ráðstöfun að hlé yrði gert á tölulegum skilyrðum til ársloka 2025 og fól sú lagabreyting þá jafnframt í sér breytt hlutverk ráðsins um að leggja mat á hvort stefnumörkun stjórnvalda uppfylli grunngildi laganna og hvort yfirlýst markmið stjórnvalda og framfylgd þeirra muni gera kleift að reglurnar taki aftur gildi frá og með árinu 2026. Meginniðurstaða ráðsins er að gangi forsendur eftir varðandi yfirlýst markmið stjórnvalda í opinberum fjármálum og framfylgd þeirra eins og þau birtast í framlagðri fjármálaáætlun muni fjármálareglur aftur geta tekið gildi árið 2026. Fjármálaráð telur að markmið um að stöðva vöxt skuldahlutfallsins 2025 sé ígildi fjármálareglu og birtist af fullum þunga við gerð fjármálastefnu að afloknum kosningum og í fjármálaáætlunum á komandi árum. Ráðið minnir á að vægi grunngildanna aukist þegar fjármálareglurnar hafa verið settar til hliðar. Í því samhengi bendir fjármálaráð á að áætlunin mætti vera grunngildamiðaðri en hún í rauninni er. Fjármálaráð hefur bent á í fyrri álitum að illa hafi gengið að halda fjármálaáætlunum innan ramma stefnumiða og að undirliggjandi veikleikar í afkomu hafi þegar komið fram. Ráðið telur því óhjákvæmilegt, í ljósi þeirra samfélagslegu áskorana sem við stöndum frammi fyrir, að hugað verði að sjálfbærni opinberra fjármála til lengri tíma litið. Þær áskoranir sem ráðið nefnir eru lýðfræðilegar breytingar, loftslagsmál og tækniþróun og afleiðingar þessa á framleiðslu, atvinnustig, framleiðni og jöfnuð og þar með á tekjur og gjöld hins opinbera. Meiri hlutinn tekur undir með ráðinu að þessu leyti og þrátt fyrir að brugðist hafi verið við m.a. með endurskoðuðum stefnumiðum og óvissusvigrúm byggt inn í stefnuna þá hefur afkoman verið í járnum eða „í gólfi“ stefnunnar eins og ráðið orðar það. Meiri hlutinn telur mikilvægt að draga þetta hér fram líkt og ráðið gerir í sínu áliti vegna þess að það kjarnar mjög verkefni ríkisfjármálanna út áætlunartímabilið; að tryggja gagnsæi ráðstafana og meta reglulega aðlögunarþörfina, skiptingu milli tekju- og útgjaldaráðstafana og afleiðingar þess fyrir efnahagslífið og opinber fjármál. Um þessa mikilvægu umfjöllun og fjölmarga aðra þætti sem dregnir eru fram í nefndaráliti meiri hlutans vísa ég til ítarlegrar og greinargóðar álitsgerðar ráðsins. Meiri hlutinn tók saman í nefndaráliti vegna fjárlagafrumvarps 2021 þróun rammasettra útgjalda málefnasviða að raungildi frá 2017 í líkingu við þá þróun sem nefndin gerir grein fyrir frá 2017–2026. Sú tafla er látin fylgja hér þar sem áherslur ríkisstjórnarinnar koma þar skýrt fram og nær inn á tímabil gildandi áætlunar og myndar grunninn að þessari endurskoðuðu áætlun. Heildarhækkunin nemur að raungildi um 201 milljarði kr. eða 27% og mér er til efs að viðlíka aukning hafi átt sér stað áður. Sú áætlun sem við ræðum hér byggir á sömu stefnu og gildandi áætlun en er að mestu uppfærsla og framreikningur miðað við nýja spá Hagstofunnar og breyttar efnahagshorfur. Áfram er haldið við uppbyggingu sjúkrahúsþjónustu og mesta breytingin í þessari áætlun samanborið við gildandi áætlun er uppfærð áætlun fyrir byggingu nýs Landspítala. Uppsöfnuð er hækkunin, eins og ég sagði áðan, 11,2 milljarðar kr. á árunum 2022–2026. Þá er gert ráð fyrir 1 milljarðs kr. árlegu framlagi til loftslagsmála til næstu tíu ára eða 5 milljörðum á tímabili þessarar áætlunar og er liður í að mæta hertum markmiðum Íslands um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Þessi framlög skiptast á milli fjögurra málefnasviða; samgöngu- og fjarskiptamála, landbúnaðar, orkumála og umhverfismála. Nefndin fór yfir nýjustu áætlanir vegna aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum og markmið áætlunarinnar er að stuðla að efndum Íslands á uppfærðum skuldbindingum sínum gagnvart Parísarsamningnum þannig að stefnt verði að 55% samdrætti í losun fyrir 2030 í samfloti með Noregi og Evrópusambandinu og að markmiði um kolefnishlutleysi verði náð árið 2040. Alþingi samþykkti þingsályktun um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða þann 19. maí. Meiri hlutinn kemur inn á það að þar er lögð áhersla á að sporna gegn loftslagsbreytingum og bregðast við neikvæðum áhrifum þeirra á norðurslóðum og þar kemur einnig fram markmið um að efla Akureyri enn frekar sem miðstöð norðurslóðamála á Íslandi. Þar gegnir Stofnun Vilhjálms Stefánssonar lykilhlutverki við ráðgjöf og samvinnu á sviði sjálfbærrar þróunar umhverfismála. Meiri hlutinn beinir því til umhverfis- og auðlindaráðherra að meta fjárhagsramma stofnunarinnar, verkefnaáætlun og nýjungar í tengslum við nýsamþykkta norðurslóðastefnu. Fjárlaganefnd hefur margoft fjallað um rekstur hjúkrunarheimila á undanförnum árum. Að þessu sinni kynnti hún sér ítarlega nýútkomna skýrslu verkefnisstjórnar skipaðrar af heilbrigðisráðherra um afkomu heimilanna og dregur nefndin fram nokkur lykilatriði sem koma fram í skýrslunni. Ljóst er að sú skýrsla sem verið hefur til umfjöllunar svarar ekki öllum þeim spurningum sem þarf til að bregðast við rekstrarvandanum þá og þegar og ekki er gerð nægilega vel grein fyrir því með hvaða hætti væri heppilegast að mæta honum. Ég vil þó segja hér að það koma fram mjög mikilvægar upplýsingar í þessari skýrslu. Við höfum kallað eftir því að slíkum gögnum sé safnað reglubundið til að hægt sé að leggja raunhæft mat á fjárþörf. Meiri hlutinn hefur á undanförnum árum kallað eftir því að á hverjum tíma liggi fyrir gögn sem nýtist til að leggja mat á fjárþörf heimilanna. Meiri hlutinn vill árétta að verkefnið er aðkallandi. Það verður ekki undan því vikist að bregðast við niðurstöðum skýrslunnar, ná utan um þennan vanda og í framhaldinu að ná fram samningum sem byggja á grundvölluðu mati á fjárþörf. Á næstu árum er fyrirhuguð veruleg uppbygging hjúkrunarheimila og gert er ráð fyrir að fjölga um allt að 640 ný rými á hjúkrunarheimilum en gangi þau áform eftir er rekstur 263 nýrra rýma samkvæmt framkvæmdaáætlun ekki að fullu fjármagnaður frá og með árinu 2023, eins og fjármálaáætlun kemur hér inn til þingsins. Til lengri tíma litið er hins vegar ljóst að mati meiri hlutans að við uppbyggingu þjónustu við eldra fólk þarf að horfa í æ ríkara mæli til annarra úrræða en hefðbundinna hjúkrunarrýma. Við umfjöllun um gildandi fjármálaáætlun var mikið rætt um stöðu og rekstrarhorfur sveitarfélaganna. Á grundvelli 11. gr. laga um opinber fjármál var gert samkomulag um markmið um afkomu og efnahag sveitarfélaga. Samkomulag varð um mikilvæg verkefni sem aðilar hyggjast vinna að í sameiningu. Má þar nefna heildarendurskoðun á tekjustofnum sveitarfélaga og regluverki Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga en einnig var ákveðið að skoða kostnaðarþróun í þjónustu við fatlað fólk, innheimtuþóknun útsvars og að vinna að endurmati á útgjöldum vegna hjúkrunarþjónustu og annarrar þjónustu við aldraðra. Það er starfshópur sem vinnur að þessum þáttum. Í tengslum við samkomulagið gáfu stjórnvöld út yfirlýsingu þar sem fram komu áform og aðgerðir sem miða að því veita sveitarfélögunum fjárhagslega viðspyrnu og verja lögbundna grunnþjónustu í kjölfar heimsfaraldursins. Heildarstuðningur til viðspyrnu fyrir sveitarfélögin á grundvelli yfirlýsingarinnar nam 4,8 milljörðum kr. Þessar aðgerðir leiddu m.a. til þess að afkoma sveitarfélaga í fyrra reyndist betri en ætlað var í ágúst sl. þegar starfshópurinn á vegum ríkis og sveitarfélaga áætlaði að afkoman yrði neikvæð um 20 milljarða. Það er gert ráð fyrir að skuldir sem hlutfall af heildartekjum aukist um 9% og verði um 113% í árslok hjá sveitarfélögunum og samsvarandi er gert ráð fyrir því að skuldaviðmið sveitarstjórnarlaga aukist og verði um 73%. Þetta hlutfall var árið 2019 um 62%. Töluverður samdráttur var í fjárfestingum sveitarfélaga í fyrra en áætlanir fyrir árið 2021 bera hins vegar með sér áform um verulega aukningu. Sveitarfélögin hafa bent á þann möguleika að ríkisvaldið styðji betur við lánsfjármögnun sveitarfélaga með því markmiði að lækka vaxtagreiðslur þeirra. Lánskjör Lánasjóðs sveitarfélaga eru tengd áhættugrunni eigna og má áhættuvegið eiginfjárhlutfall, svokallað CAD-hlutfall, lánasjóðsins á hverjum tímapunkti ekki fara niður fyrir 8%. Sjóðurinn nær ekki að fjármagna sig þannig með jafn hagkvæmum hætti og ríkissjóður. Meiri hlutinn beinir því til stjórnvalda að skoða til hlítar hvaða möguleikar eru til staðar til að lækka vaxtakjör sveitarfélaga. Nú ætla ég að gera grein fyrir þeim breytingum sem meiri hlutinn leggur til. Það er gerð ein breytingartillaga en meiri hlutinn bendir á að þessi áætlun einskorðast við veigameiri breytingar sem leiða af uppfærðri þjóðhagsspá. Það hefur óhjákvæmilega í för með sér að endurskoða þarf nokkra þætti þegar kemur að undirbúningi fjárlagafrumvarps næsta árs. Það á ekki síst við um framlög til framhaldsskóla- og háskólastigs vegna fjölgunar nemenda í tengslum við Covid-19 sem verða endurskoðuð komi í ljós að raunfjölgunin verði umfram það sem nú þegar er gert ráð fyrir í áætluninni. Inn á þetta er komið í greinargerð með áætluninni og meiri hlutinn ítrekar það hér. Ég vil jafnframt vekja athygli á því að í fjárlögum 2021 er gert ráð fyrir tæplega 2,4 milljarða tímabundinni fjárveitingu til að mæta almennri nemendafjölgun auk verkefnisins Nám er tækifæri. Gert er ráð fyrir að 1,9 milljarðar af þessum fjárveitingum falli niður á næsta ári þegar áhrif heimsfaraldursins dvína. Mikil óvissa er þó um endanlegar nemendatölur sem liggja til grundvallar fjárveitingum og er ekki gerð tillaga um breytingu á áætluninni hér. Áréttað er að fjármögnun háskólakerfisins kemur til endurskoðunar í haust þegar dregið hefur verið úr óvissu um nemendafjölda. Fjárlög næsta árs og í kjölfarið næsta fjármálaáætlun, sem tekur til áranna 2023–2027, koma til með að byggja á þeim gögnum. Hér er gerð tillaga um breytingu á málefnasviði 25, hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta, til hækkunar um 1.200 millj. kr. árið 2023, 3.400 millj. kr. árið 2024 og 2.900 millj. kr. árið 2025 og sama fjárhæð, 2.900 millj. kr., árið 2026. Með þessari breytingu er gert ráð fyrir að rekstur nýrra hjúkrunarrýma sem áætlað er að taka í notkun á næstu árum verði fjármagnaður. Breytingin miðast við að fjármagna rekstur þeirra nýju rýma sem framkvæmdaáætlunin um uppbyggingu hjúkrunarrýma miðar við. Samkvæmt henni yrðu tekin í notkun 152 ný rými árið 2023 og 111 rými til viðbótar árið 2024. Samtals er breytingartillögunni því ætlað að fjármagna rekstur 263 nýrra rýma, en í heildina eru þau 640 sem áætlað er að byggja á þessu tímabili. Ég hef hér gert grein fyrir þeim breytingum sem meiri hlutinn hefur lagt til. Meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem eru birtar í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálit meiri hlutans rita eftirtaldir þingmenn: Willum Þór Þórsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Haraldur Benediktsson, Páll Magnússon og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, fyrir ræðu hans hér, ágætisræðu. Ég vil tímans vegna víkja strax að fyrirspurninni í þessu sambandi. Það er athyglisvert að skoða umsögn fjármálaráðs þegar kemur að tekjuöflun ríkissjóðs og veikleikum í afkomu. Ráðið getur þess að veikleikar í afkomu hafi verið ljósir og illa hafi gengið að halda fjármálaáætlunum innan ramma stefnumiða, jafnvel í uppsveiflu. Það er alveg ljóst að þetta er nokkuð augljós ofanígjöf frá fjármálaráði til ríkisstjórnarinnar. Ég hefði gjarnan viljað fá viðbrögð hv. þingmanns við þeim athugasemdum fjármálaráðs.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir að draga þetta fram. Ég tek heils hugar undir með fjármálaráði og við höfum lagt okkur fram um að grípa þessar ábendingar fjármálaráðs. Ég er sammála fjármálaráði að því leytinu til og vona að við getum bætt úr á komandi árum almennt í fjárlagavinnu, í áætlunum, stefnuáætlunum og fjárlögum að því leyti að svigrúmið sé í stefnunni og festan í áætlunum. Það skal bara viðurkennast að það mátti lítið út af bregða þegar hér varð loðnubrestur tvö tímabil í röð og flugfélag fór á hausinn og það dró úr eftirspurn í ferðaþjónustu. Þá vorum við í kófi stefnunnar og fórum ekki réttum megin við núllið miðað við það sem áætlað var. Það endurspeglar eiginlega þann vanda sem fjármálaráð dregur fram. Og úr því eigum við að bæta.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Við getum farið í gegnum það síðar hver viðbrögðin voru og menn vissu hvert stefndi með WOW. En það var hins vegar ekki brugðist við falli WOW á sínum tíma og áhrifum þess á efnahagsmálin. En örstutt hér tímans vegna: Ein af lykilforsendum á bak við þann efnahagsbata sem lagt er upp með í þessari áætlun er koma ferðamanna á þessu ári. Nú er það þannig að dekkri horfur blasa við ef þær forsendur ganga ekki eftir. Það hefur hins vegar komið fram og kom fram á fundi fjárlaganefndar með fulltrúa frá ferðaþjónustunni að þetta sé fullbjartsýnt af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ferðaþjónustan sjálf telur þetta of mikla bjartsýni. Það kann að vera að vöxtur ferðaþjónustunnar verði grundvöllur efnahagsbatans á næstu árum en þetta eru hins vegar óraunsæjar tölur, þegar við horfum t.d. á að 2022 og 2023 komi hingað 2 milljónir ferðamanna. Ég hefði viljað fá viðbrögð hv. þingmanns og formanns fjárlaganefndar við þessu, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Aðeins um fyrri spurninguna, um spennitreyjuna sem fjármálaráð kallar gjarnan svo: Við byggðum hér inn óvissusvigrúm að vissu marki til að bregðast við því og það er til bóta. Varðandi komu ferðamanna þá er auðvitað mesti slakinn í hagkerfinu tengdur ferðaþjónustu. Þar eigum við ónýtta framleiðslugetu og framleiðslutæki og óhjákvæmilega verðum við að treysta á jákvæða framvindu bólusetninga og að viðspyrnan komi með komu ferðamanna, við verðum bara að treysta á það. Hvort það mun gerast nægilega hratt til þess að spár gangi eftir treysti ég mér ekki til að fullyrða hér, en viðspyrnan verður ekki eins kröftug. Alveg eins og skellurinn varð kröftugur af því að vægi ferðaþjónustunnar er þetta mikið þá verðum við að treysta á að vaxa út úr þessu með stuðningi ferðaþjónustunnar. Það er óhjákvæmilegt.

Herra forseti. Stjórnarflokkarnir og ríkisstjórnin eru búin að samþykkja stefnu í öllum málasviðum og gerðu það í desember. Sú áætlun sem við ræðum hér er uppfærsla á tölum, en auðvitað eru á bak við þessar tölur fólk, sjúklingar, börn o.s.frv., þ.e. fólkið í landinu, þannig að þær skipta sannarlega máli og það þarf að máta þær yfir á málasviðin og það sem fram undan er. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn telur líklegt að flest ríki Vesturlanda nái að koma á jafnvægi í ríkisfjármálunum um miðjan áratuginn og ekki verði þörf á að hækka skatta á almenning eða skera niður opinber gjöld. Hæstv. ríkisstjórn vill hins vegar gera það og byrja strax að skera niður og hækka skatta eftir eitt og hálft ár þegar áætlanir gera ráð fyrir atvinnuleysi upp á 6–7%. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að draga þetta hérna fram. Ég kom inn á það í ræðu minni og legg áherslu á að þetta verður jafnvægislist fram undan. Það er rétt að við samþykktum áætlun hér í desember. Hún byggir á stefnumörkun eins og þessi gerir. Hún byggir á sömu stefnumörkun málefnasviða. Þessi list fram undan verður að draga úr langtímaatvinnuleysi og gefa ekki eftir í uppbyggingu á velferðarkerfunum. Við reynum að draga fram í nefndaráliti okkar undirliggjandi rekstur þess vegna og taka frá Covid-aðgerðir. Vonandi tekst okkur að vaxa út úr þessu þannig að við þurfum ekki að grípa til harkalegra ráðstafana. Það verður, og er ítrekað líka í greinargerð með þessari áætlun, að gerast í ljósi efnahagsframvindunnar.

Frú forseti. Samt er það nú svo að ítrekað kemur fram í fjármálaáætluninni að fara eigi í 34 milljarða sambland af niðurskurði og skattahækkunum ef spár Hagstofunnar ganga eftir. Frú forseti. 34 milljarðar er mjög há tala og varla er hægt að komast hjá því að fara í slíkar aðgerðir án þess að snerta velferðarkerfið. Ég tek eftir því að í stefnumörkun sem búið er að samþykkja fyrir næsta kjörtímabil gerir hæstv. ríkisstjórn ekki ráð fyrir því að brugðist verði við kjaragliðnun sem vaxið hefur undanfarin ár á milli launamanna og þeirra sem þurfa að treysta á greiðslur í gegnum almannatryggingakerfið. Er hv. þingmaður sáttur við þessa stefnumörkun ríkisstjórnarinnar, sem hann styður, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég vil fyrst svara spurningunni um 34 milljarða afkomubætandi aðgerðir miðað við þær spár sem liggja til grundvallar og miðað við þá grunnspá sem miðað er við. Ég vil líka vekja athygli á að ef bjartsýnisspá gengur eftir þá erum við komin í 12 milljónir. Þetta er það jafnvægi sem við þurfum að horfa á fram á veginn, að varast að draga of hratt úr viðbrögðum og stuðningi við hagkerfið en þó ekki það geyst að það skapi hér verðbólguþrýsting. Og talandi um kjaragliðnun þá kemur það niður á öllum og ekki síst okkar viðkvæmustu hópum. En þetta er sú tala sem við horfum til miðað við spár að þurfi að fara í til að stöðva skuldasöfnun og virkja fjármálareglur að nýju. Verkefnið fram undan er auðvitað að vaxa út úr þessu  
            

Forseti. Til að byrja með ætla ég að segja að ég hef engar áhyggjur af efnahagsforsendum á næstu árum. Við erum með eldgos sem verður í gangi hérna í örugglega þó nokkur ár og ferðamannaiðnaðurinn hellist yfir okkur á næsta ári, ekki endilega á þessu ári en á næsta ári. Ef það gerist ekki væri fínt að vera með plan B. En það er ekkert plan B í þessari fjármálaáætlun um það hvernig eigi að koma í veg fyrir atvinnuleysi ef eldgosið reddar ekki ferðamannaiðnaðinum o.s.frv. Og ekki nóg með það, heldur viljum við eitthvað annað en bara ferðaþjónustu, ál með orku og sjávarútveg. Við viljum fjölbreyttari atvinnuvegi, en það hefur einmitt verið dregið úr þeim stuðningi sem verið hefur til nýsköpunar á undanförnum árum. Formaður fjárlaganefndar viðraði hér áhyggjur sínar af því hvernig ætti að koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi, en ég sé ekki aðgerðir til þess nema núna rétt fyrir kosningar í smátíma. Ég sé heldur ekki hvernig verið er að byggja undir fjölbreyttari atvinnustarfsemi á Íslandi, heldur er bara treyst á að ferðaþjónustan muni bjarga okkur út úr þessu aftur.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þetta frábæra andsvar. Það var svo mikil birta í þessu andsvari. Það er ekki vanþörf á þegar við í hv. fjárlaganefnd erum búin að liggja yfir öllum þessum tölum og gögnum og umsögnum í langa tíð og erum að reyna að koma því frá okkur. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni og vil draga fram þær áherslur sem verið hafa á nýsköpun, rannsóknir, þróun, þekkingargreinar, velsældaráherslur, sex velsældaráherslur sem stýra ferðinni og koma inn á 30 málefnasvið af 35. Þar þurfum við að gera betur í framhaldinu þegar við erum í stefnumörkun, sem ég veit að hv. þingmaður hefur talað mikið um. En mér er til efs að nokkru sinni hafi framlög verið eins og á þessum tíma, 2017–2021, tvöföldun til nýsköpunar, rannsókna og þróunar. 

Virðulegur forseti. Þessar áætlanir eru tímabundnar. Það er verið að henda út Nýsköpunarmiðstöð. Ekkert er í hendi í staðinn. Það eru tímabundnar aðgerðir í nýsköpun sem beinast eiginlega aðallega að stærstu fyrirtækjunum sem fá mesta endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar og það er að klárast á seinni tíma þessarar áætlunar, á þeim tíma sem við þyrftum einmitt að leggja af stað til að byggja upp þessa framtíðarstoð efnahagskerfisins. Ég ætla að fara í aðeins leiðinlegri gír í seinna andsvari mínu og tala um stefnumörkun málefnasviða sem vantar í þessa fjármálaáætlun. Er eðlilegt að stjórnsýslan og ríkisstjórnin geti einfaldlega ákveðið að sleppa því að koma fram með stefnumótun málefnasviða án þess að spyrja þingið? Vegna þessa að í þessari stefnumótun málefnasviða sjáum við hvaða áhrif stefna stjórnvalda hefur í mælanlegum markmiðum. Það vantar. Við fengum að vita seint undir síðasta ár hvernig gekk árið 2019 og svo fáum við ekkert fyrir 2020. Er ásættanlegt að þetta sé gert í samráðsleysi?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu og síðara andsvar. Ég ætla að byrja á nýsköpun, rannsóknum og þróun. Ef við tökum 2017–2026 er 33% aukning. Árin 2017–2021 … 

Forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. framsögumanni nefndarinnar fyrir ágæta yfirferð. Þetta var löng og ítarleg ræða þannig að það verður kannski erfitt að kjarna þetta. En mig langar samt að spyrja spurningar. Það blasir við að fyrir hremmingar sem fylgdu Covid var þensla orðin of mikil í samfélaginu, ríkisútgjöld höfðu þanist út og við því var ekki brugðist á þeim tíma þrátt fyrir aðvaranir. Í umsögn fjármálaráðs segir, með leyfi forseta: „Á þensluskeiðinu fyrir kórónuveirufaraldurinn var losað um beltið og fyrirferð hins opinbera jókst með þeim hætti að undirliggjandi afkoman er orðin neikvæð.“ Ef ég man rétt varð 70 milljarða viðsnúningur samkvæmt ríkisreikningi 2019. Hefði ekki verið gott að eiga þá 70 milljarða núna en ekki verja því öllu í að þenja ríkið út?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir þessa spurningu. Það væri auðvelt að falla í þá gryfju að segja bara: Jú, það hefði verið fínt að eiga þessar fjárhæðir. En þegar við fórum af stað á þessu kjörtímabili þá blasti við vöntun á uppbyggingu innviða, ekki síst samgönguinnviða en fjölda margra annarra innviða, ekki síður félagslegra innviða. Það er rétt að ríkisstjórnin nýtti hverja einustu krónu sem sýnileg var í tekjuáætlunum í útgjöld og skildi mjög lítið svigrúm eftir. Það er það sem fjármálaráð hefur bent á allan tímann, að stefnufestan ætti að koma fram í fjármálaáætlun. Ég get verið alveg ærlegur með það að þetta þurfum við að bæta í áætlunargerð okkar og mögulega myndi slík stefnufesta hjálpa okkur við öflugri fjármálastjórn. 

Frú forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þingmanns í fyrri andsvörum að hann fullyrti að það væri ekki stefna nokkurs manns að hafa atvinnuleysisstig hátt. Ég tek hjartanlega undir það með honum, það er auðvitað ekki svo. Engu að síður gerir framreikningurinn í fjármálaáætluninni ráð fyrir því að atvinnuleysisstigið verði viðvarandi 4–5% undir lok tímabilsins. Það hlýtur að vera býsna alvarlegt að setja fram fjármálastefnu sem gerir ráð fyrir því að sú verði raunin. Það er sérstaklega merkilegt í ljósi þess að það hefur komið skýrt fram að sitjandi ríkisstjórn ætlar sér að sitja áfram. Það er fyrsti kostur, segja allir foringjar ríkisstjórnarflokkanna. Það er því ekki hægt að líta öðruvísi á en þannig að þessi fjármálastefna sé stefna þeirrar komandi ríkisstjórnar. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að draga þetta hér fram. Við erum öll sammála um að þetta er atvinnuleysisstig sem við erum ekki vön og eigum ekki að sætta okkur við. Við verðum að gera greinarmun á hagspá og stefnu og þetta er sannarlega ekki hluti af stefnu stjórnvalda og á aldrei að vera og má ekki vera. Blessunarlega höfum við flest alist upp við það í gegnum tíðina að geta fengið vinnu; það er algjört grundvallaratriði fyrir daglegt líf einstaklinga og fjölskyldna að hafa vinnu og framfærslu. Ég ætla ekki að dvelja við það. En þetta er, held ég, bara stóra verkefnið fram undan, okkar allra, að tryggja að ekki verði langtímaatvinnuleysi. Það vekur ugg að horfa til þess, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar fyrir hans yfirgripsmiklu framsögu hér um fjármálaáætlun. Ég hef ekki tíma til að segja mikið meira en það að mig langar að spyrja hv. þingmann að því hvort hann átti sig á því hvað hann var að tala um þegar hann sagði að frítekjumark hefði verið hækkað í 100.000 kr. Staðreyndin er sú að frítekjumarkið var 109.000 kr. í kringum 2009. Frítekjumark er nákvæmlega það sem einstaklingur má vinna sér inn án þess að vera skertur. Það var sett niður í 0 kr. og átti að skerða alveg frá 0 kr. fyrir síðustu kosningar en ríkisstjórnin, eða réttara sagt hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson og fleiri, var gerð burtræk með það. Nú er það 100.000 kr. sem sagt 9.000 kr. minna en áður var. Síðan er til annað frítekjumark, 25.000 kr. vegna greiðslna úr lífeyrissjóði. Eftir hverja einustu krónu sem lífeyrisþegi vinnur sér inn umfram þessar 25.000 kr. þá er hann skertur um hvorki meira né minna en tæplega 80%. Ég spyr hv. þingmann: Finnst honum þetta eðlilegt og er eðlilegt að við skulum ekki gera betur í þessari fjármálaáætlun til næstu fimm ára til þess einmitt að hækka frítekjumark og frítekjumörk?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir hennar andsvar. Ég held að við þurfum, þegar við ræðum almannatryggingar og tryggingakerfin okkar, sem hjálpa okkar viðkvæmustu hópum, að skoða hlutina í heildarsamhengi. Þegar frítekjumörk eru hækkuð hækka framlögin verulega, þetta hleypur á mjög háum fjárhæðum. Það sem við höfum einblínt á þetta kjörtímabil er að reyna að hækka tekjur þeirra sem minnst hafa í þessu kerfi. Það vill svo til að þegar við hækkum frítekjumörk þá fer mikið af fjármagninu til þeirra sem hafa hærri tekjur. Það viljum við ekki. Við viljum jafna stöðuna og hjálpa þeim sem minnst hafa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir svarið. Hækka lægstu launin - þá spyr ég hv. þingmann: Hvernig stendur þá á því að raunveruleikinn er sá að í stað þess að hafa hækkað framfærslu til lægst launuðu tryggingaþeganna um 33%, eins og hv. þingmaður kom inn á í framsögu sinni áðan um fjármálaáætlun, hefur kjaragliðnunin í raun aukist? Í stað þess að fylgja launaþróun er leiðrétting almannatryggingaþega, með ekkert annað en berstrípaðar almannatryggingabætur, skilin eftir í mekki. Á meðan launabætur voru um 7,3% nú í janúar fengu lífeyrisþegar 3,6%. Það er alltaf að gliðna meira og meira og staðreyndin er sú að raðir hafa lengst við hjálparstofnanir vegna þess að þessi sárafátækasti hópur, okkar minnstu bræður og systur, er í stórkostlegum vandræðum. Það liggur þá í hlutarins eðli að spyrja hv. þingmann: Hvers vegna í ósköpunum er ekki gert ráð fyrir því í fimm ára fjármálaáætlun, sem hv. þingmaður kom inn á áðan, að taka utan um og hjálpa betur okkar minnstu bræðrum og systrum?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa góðu spurningu sem sneri að þessari fjármálaáætlun. Ég vil taka það fram að allt þetta kjörtímabil hefur fjárlaganefnd alltaf horft til þessara hópa og reynt að styðja við þar sem hægt er. Hér hefur verið horft til tekjulægstu hópanna og búið er að hækka lægstu tekjutíundina og til stendur að bæta tveimur næstu við. Af því að hv. þingmaður minnist á fjármálaáætlunina þá verðum við að horfa á heildarframlögin; þau eru að hækka hér frá 2017–2026 um 45% og 36% eftir þessum tveimur sviðum sem aðallega falla hér undir. Við þurfum að tryggja að þessi auknu framlög og allir þessir miklu fjármunir renni til þeirra sem eiga að fá þá svo að við tryggjum það að lægstu hóparnir geti dregið fram lífið á þessum fjárhæðum sem við erum að beina til þeirra. Það er verkefnið. Þetta eru miklar fjárhæðir.

Frú forseti. Stjórnarflokkarnir samþykktu í desember sl. sameiginlega stefnu sína á öllum málefnasviðum fyrir næsta kjörtímabil. Fjármálaáætlun 2022–2026 uppfærir aðeins tölur miðað við hagspá Hagstofunnar. Það kom mörgum á óvart að framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar fyrir næsta kjörtímabil væri þegar komin fram og samþykkt með fjármálaáætlun 2021–2025. 1. minni hluti, sem er fulltrúi Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd, bjóst við að í fjármálaáætlun þeirri sem við ræðum hér gripi ríkisstjórnin tækifærið til að segja frá því hvernig hún vildi nýta betri afkomu en búist var við, með fyrstu áætlunum um kostnað vegna kórónuveirufaraldursins, til að bæta heilbrigðiskerfið og mæta fólki og þeim landsvæðum sem verst verða úti í heimsfaraldrinum með sértækum aðgerðum. Stjórnarflokkarnir segðu hvernig þau vildu vinna gegn vaxandi ójöfnuði og styðja hópana sem samkvæmt nýlegri könnun BSRB og ASÍ líða efnislegan skort. En svo er ekki. Ekki er gert ráð fyrir að bætur almannatrygginga eða atvinnuleysistrygginga, vaxtabætur, húsnæðisbætur, barnabætur eða fæðingarorlofsgreiðslur, hækki til samræmis við laun. Með því er ríkisstjórnin að taka pólitíska ákvörðun um að auka ójöfnuð í landinu. Það er stefnan, skráð og nú þegar samþykkt, ef þau verða aftur saman í ríkisstjórn að loknum kosningum. Framtíðarsýnin er sú að afkomubatinn verði nýttur til að ná fyrr niður skuldastöðunni, skuldastöðu sem er þó lág fyrir í öllum alþjóðlegum samanburði. Ríkisstjórnin leggur ofuráherslu á að miða við ákveðið skuldahlutfall árið 2025 með tilheyrandi niðurskurði á ríkisútgjöldum. Auk þessarar fjármálareglu sem ríkisstjórnin hefur sett sér sjálf, um skuldahlutfall ríkissjóðs miðað við verga landsframleiðslu, eiga fjármálareglur laga um opinber fjármál að taka gildi árið 2026. Öll önnur ríki sem við viljum bera okkur saman við hafa vikið fjármálareglum til hliðar nú á óvissutímum og hafa ekki sett sér nýjar líkt og ríkisstjórnin íslenska hefur gert í efnahagslægðinni. Fjármálaráð, sem hefur það lögbundna hlutverk að skrifa álitsgerð um fjármálaáætlanir sem ríkisstjórnir leggja fram, hefur uppi varnaðarorð um þetta í álitsgerð sinni um fjármálaáætlunina fyrir árin 2022–2026. Ráðið bendir réttilega á að bæði afkomureglan og skuldalækkunarreglan í lögum um opinber fjármál geti orðið stór biti að kyngja eftir viðlíka efnahagshremmingar og nú er tekist á við. Skuldalækkunin verði mest íþyngjandi á fyrsta ári skuldalækkunarinnar á sama tíma og enn gæti áhrifa faraldursins í efnahagslífinu og töluverðs atvinnuleysis. Og þrátt fyrir stöðvun vaxtar skuldahlutfallsins árið 2025 verður afkoman engu að síður neikvæð um 1,5% af vergri landsframleiðslu það ár og einnig árið 2026. Þannig sé fyrirséð að afkomureglan í lögunum verði íþyngjandi við gildistöku hennar á nýjan leik. Fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir að niðurskurður og skattahækkanir hefjist árið 2023, þegar spáð er 6–7% atvinnuleysi. Ábyrga leiðin, leiðin sem við í Samfylkingunni viljum fara, snýst um að beita ekki of hörðum aðgerðum of snemma. Við viljum veita svigrúm og skapa frið um hvernig eigi að skipta tekjum og afla þeirra, dreifa byrðunum sem koma mjög ójafnt niður og allir sjá hverjir bera, þó að stjórnarflokkarnir vilji loka augunum fyrir því. Þegar skuldastaða er metin þarf að hafa í huga samspil fjármagnskostnaðar og hagvaxtar. Á meðan fjármagnskostnaður er lægri en hagvöxturinn er engin ástæða til að grípa til harkalegra aðgerða til að ná niður skuldastöðunni. Skuldir má greiða niður á lengri tíma en ríkisstjórnin gerir ráð fyrir í áætlun sinni. Fjármálaráð bendir á að fyrir Covid hafi fjármálaáætlanir sýnt svigrúm til nýrra verkefna upp á um 2% af landsframleiðslu á ári. Nú boðar ríkisstjórnin aðgerðir frá árinu 2023 sem ná yfir allt þetta svigrúm. Og þegar fjármálareglurnar koma líka til framkvæmda árið 2026 kalla þær á enn frekari niðurskurð á ríkisútgjöldum. Mikilvægir innviðir munu líða fyrir slíka hagstjórn í langan tíma með tilheyrandi kostnaði. Innviðaskuldir munu hlaðast upp ef áætlanir ríkisstjórnarinnar ná fram að ganga, hvort sem er í vega- og flutningskerfum eða í heilbrigðis- og velferðarkerfinu. Tímabilið 2010–2020 einkenndist, fyrri hluti þess, af veiku raungengi krónunnar sem flýtti fyrir vexti ferðaþjónustunnar. Gengið var veikt byggt í upphafi áratugarins sem byrjaði 2010. Styrking krónunnar hægði á vextinum þegar leið á tímabilið. Nú þegar treyst er á vöxt ferðaþjónustunnar að nýju til að koma okkur upp úr efnahagslægðinni er ekki hægt að reikna með svo veikri krónu og var eftir bankahrunið 2008. Sá meðbyr með greininni er ekki lengur til staðar. Mikil fjölgun ferðamanna á vinsælum ferðamannastöðum, án þess að nægjanleg innviðauppbygging í greininni færi fram samhliða fjölguninni, varð til þess að góð upplifun ferðamanna fór dvínandi og hækkun gengis krónunnar minnkaði hagnað fyrirtækja í ferðaþjónustu. Nauðsynlegt er að stefnumótun um enduruppbyggingu greinarinnar í kjölfar heimsfaraldursins verði gerð út frá sjálfbærni og loftslagsviðmiðum. Fjármálaráð, líkt og svo margir aðrir, bendir á að varasamt sé að treysta um of á endurreisn hagkerfisins byggða á hröðum vexti í einni atvinnugrein. Líklegt sé að gengið styrkist þegar ferðamönnum fjölgar vegna þess að miklum gjaldeyri verði skipt í krónur. Að öðru óbreyttu vinnur sterkara raungengi gegn hraðri viðspyrnu útflutningsgreina. Þó mikilvægt sé að huga að lausn á efnahagsvanda til skamms tíma þá sé verkefnið til lengri tíma að skapa umgjörð og búa til hvata sem leiða til aukinnar framleiðni í hagkerfinu. Finna verður út úr því hvernig hægt er að gera ferðaþjónustuna sjálfbærari til lengri tíma. Sjávarútvegur og ferðaþjónusta gefa útflutningstekjur sem byggjast á takmörkuðum auðlindum, náttúru Íslands og gjöfulum fiskimiðum. Við hlið þeirra greina þarf að byggja undir atvinnugreinar sem búa til verðmæti í meira mæli með hugviti fólks. Því ættu stjórnvöld að kalla að borðinu verkalýðsfélög og samtök atvinnurekenda til að vinna saman að slíkum breytingum á íslensku atvinnulífi. Stefnumótunin sem stjórnvöld verða að ráðast í til að stuðla að fleiri góðum störfum og hagvexti er um atvinnustefnu, menntastefnu og skattastefnu. Stjórnvöld verða að sýna fyrirhyggju í þessum efnum, verja hag almennings og læra af mistökum fortíðar. Kostnaðurinn af Covid-kreppunni verður minni til langs tíma ef ríkið stígur inn með miklu myndarlegri hætti en áætlað er. Það þarf að gera með fjölbreyttum vinnumarkaðsaðgerðum og fjárfestingum. Nýta ætti slakann í hagkerfinu og vinna gegn atvinnuleysinu, renna fleiri stoðum undir atvinnulífið, verja velferðina og mæta tekjufalli fólks meðan það er á milli starfa. Veita ætti ungu fólki tækifæri til að nýta menntun sína hér á landi. Ríkisstjórnin vill frekar festa sig í ákveðinni skuldatölu undir lok tímabilsins og tekur áhættuna á því um leið að efnahagslífið nái ekki nægilegri fótfestu og við taki lengri og dýpri efnahagslægð. Það þarf að taka utan um atvinnuleitendur og fjölskyldur þeirra með sanngjarnari hækkun bóta, lengra bótatímabili og kraftmiklum vinnumarkaðsúrræðum. Miklu máli skiptir að við tökum fast utan um þær aðstæður sem nú eru uppi, ekki bara vegna þess að það er mikilvægt fyrir kjör og heilsu fólks heldur er það líka mikilvægt fyrir efnahag landsins. Það þarf að skapa störf, fjárfesta í innviðum og uppbyggingu, hlúa að barnafjölskyldum og vinna markvisst gegn ójöfnuði. Samkvæmt hagspá Hagstofunnar verða um 10.000 manns atvinnulausir eftir fimm ár sem er langt umfram meðaltal síðustu áratuga. Þetta er einmitt nefnt í fjármálaáætluninni þó að ekki sé talað um nýjar aðgerðir eða fleiri fjárfestingarverkefni eða nokkuð annað til að mæta vandanum. Hins vegar er fjallað um kerfislægan vanda, sem kallaður er svo í textanum, undirliggjandi vanda sem felist í verulegri hækkun launastigs umfram framleiðsluaukningu og geti leitt af sér hærra langtímaatvinnuleysi en við höfum áður átt að venjast. Fjárfestingum í menntun, innviðum, rannsóknum og þróun er ætlað að styðja við framleiðniaukningu en með henni geti hagkerfið staðið undir hærri launasetningu en annars, eins og það er orðað í áætluninni. Þetta er allt satt og rétt, en hvernig bregst ríkisstjórnin við? Fjárframlög til nýsköpunar voru aukin í ár og hækka lítillega samkvæmt áætluninni á næsta ári en strax tveimur árum seinna hafa framlögin lækkað um 26% og lækka um 34% á fimm árum. Fjármagn til opinbera hluta nýsköpunar hefur farið lækkandi undanfarin ár eins og lesa má um í umsögnum um lagafrumvarp ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um niðurlagningu á Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Kallað er eftir auknu fjármagni til nýsköpunar og það tekur fleiri ár en tvö að uppfylla þær kröfur og þær þarfir. Lausnin á framleiðnivandanum er að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið sem eru til þess fallnar að auka framleiðni. Lausnin er ekki sú að kalla eftir og greiða fyrir óheftum vexti í atvinnugreinum sem skila lítilli framleiðniaukningu og standa ekki undir góðum kjörum í landinu. Lausn vandans á vinnumarkaði er kynnt í fjármálaáætluninni. Hún er hvorki fleiri vel launuð störf né færri láglaunastörf heldur þessi sem segir í greinargerðinni: „Mikilvægt er að aðilar vinnumarkaðarins sammælist um nýtt og skilvirkara kjarasamningslíkan sem getur stuðlað að jafnvægi á vinnumarkaði og aukið með því stöðugleika öllum til hagsbóta.“ Þetta rósamál fjármála- og efnahagsráðherra og ríkisstjórnarinnar skilur sú sem hér stendur í þessu samhengi á þann veg að finna þurfi leiðir til að koma í veg fyrir launahækkanir lágra launa, svo sem víða eru í þjónustustörfum sem unnin eru af konum, ungu fólki og innflytjendum. Fjölbreyttar og arðbærar fjárfestingar eru undirstaða aukinnar verðmætasköpunar og aukin innviðafjárfesting mun gegna stóru hlutverki í að koma okkur upp úr atvinnukreppunni. Fjárfesting í innviðum hefur verið of lítil á síðustu árum og það mun bitna á okkur öllum til lengri tíma ef ekki verður bætt úr. Í nýrri skýrslu Samtaka iðnaðarins kemur fram að fyrirhuguð aukning í opinberri fjárfestingu mun lítið bíta á þeirri uppsöfnuðu viðhaldsþörf sem skapaðist í kjölfar síðustu niðursveiflu. Til þess að ástand innviða geti talist gott verður að setja enn meiri kraft í opinbera fjárfestingu í innviðum og þörf er á 420 milljarða kr. fjárfestingu til að koma þeim í viðunandi horf, líkt og segir í skýrslunni. Ekki tekst að halda við eðlilega viðhaldsþörf gangi fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar eftir. Þannig erum við í raun að horfa fram á samdrátt í opinberri fjárfestingu þrátt fyrir mjög umfangsmiklar fjárfestingar Reykjavíkurborgar. Ef fram heldur sem horfir komumst við of seint af stað. Sveitarfélög víða um land sem treyst hafa á ferðaþjónustuna búa við kröpp kjör. Þar er mjög takmarkað svigrúm til fjárfestinga og það mun bitna á þessum viðkvæmu svæðum núna strax og einnig til lengri tíma. Ríkisstjórnin hefur ekki beint sérstökum stuðningi til þessara sveitarfélaga til að mæta tekjufalli þeirra og ákalli um aukna félagsþjónustu og það gerir þeim mun erfiðara að ráðast í umfangsmiklar fjárfestingar. Síðasta haust þegar fjármálaáætlun var lögð fram lá fyrir að það stefndi í samdrátt í fjárfestingu hjá sveitarfélögunum og boðaðar framkvæmdir Vegagerðarinnar minnka um 7 milljarða kr. milli ára. Á útboðsþingi Samtaka iðnaðarins 2021 kom fram að framkvæmdir urðu færri en gert var ráð fyrir. Í þessari kreppu þurfum við að dreifa fjármagninu á rétta staði. Fjármunirnir verða að leita í þá uppbyggingu sem skiptir máli og er arðbær til lengri tíma. Fjármunir verða að komast til þess fólks sem lendir í áfallinu núna og í innviðafjárfestingar sem styðja við atvinnulífið. Við vitum að þær fjárfestingar gagnast flestar körlum á framkvæmdatíma. Um 85% þeirra starfa sem skapast við framkvæmd fjárfestingarátaks ríkisstjórnarinnar eru karlastörf. Það er nauðsynlegt að ráðast einnig í fjárfestingar í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu og velferðarkerfinu þar sem eru hefðbundin kvennastörf og mikil mannekla. Við eigum að fjölga hjúkrunarfræðingum, sjúkraliðum og fólki í umönnunarstörfum með öllum ráðum. Þetta er framlínufólkið okkar og er undir miklu álagi nú um stundir og atvinnuleysi er mikið meðal kvenna. Þar er mikill og verðmætur kraftur ónýttur og samfélaginu öllu til heilla að nýta hann strax því hans er þörf Nýleg rannsókn sem gerð var í sjö aðildarríkjum OECD sýnir að fjárfestingar í umönnun og velferð, svo sem öldrunarþjónustu, heilbrigðiskerfi og leikskólum, séu ekki síður árangursríkar og jafnvel vænlegri til árangurs en fjárfesting í starfsgreinum þar sem meiri hluti starfsmanna eru karlar, svo sem í opinberum framkvæmdum eða í byggingariðnaði. Hæstv. menntamálaráðherra hefur allt kjörtímabilið boðað eitthvað sem kallað hefur verið menntasókn en engir fjármunir eru ætlaðir til átaksins í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Það staðfestir því miður að menntastefnan sem nýlega var samþykkt er bara falleg orð á blaði og mun ekki skipta sköpum fyrir menntakerfið. Sennilega hefur þó sjaldan verið mikilvægara að efla menntakerfið en einmitt nú, bæði til að styrkja ungt fólk sem er án atvinnu, en einnig til að búa okkur öll undir fjórðu iðnbyltinguna og allar þær breytingar á störfum og starfsumhverfi sem henni fylgja. Forseti. Ef Samfylkingin hefði lagt fram fjármálaáætlun til næstu fimm ára hefði forgangsröðun verið önnur en birtist í áætlun núverandi ríkisstjórnar. 1. minni hluti leggur til nokkrar afar mikilvægar breytingartillögur sem lúta að kjörum og velferð barna, eldra fólks og öryrkja, loftslagsmálum, almennri löggæslu og styrkari umgjörð skattheimtu og samkeppnismála. Einnig er lögð til fjármögnun átaks til að vinna á biðlistum sem hafa vaxið umtalsvert vegna Covid. Sérstaklega þarf að vinna að biðlistum skurðaðgerða og geðheilbrigðisþjónustu við börn. Þingflokkur Samfylkingarinnar hefur ítrekað lagt fram frumvörp um réttláta hækkun lífeyris almannatrygginga, sem ekki hafa hlotið náð fyrir augum stjórnarflokkanna. Frítekjumark vegna launatekna öryrkja hefur haldist óbreytt frá 1. júlí 2009 og ætti með réttu að vera tvöfalt hærra í dag, hefði það fylgt launavísitölu. Þetta eitt og sér dregur úr virkni öryrkja sem annars gætu unnið meira á góðum dögum. Þarna er líka mikill og verðmætur starfskraftur ónýttur. Hætta á fátækt og fjárhagsþrengingum er mest meðal örorkulífeyrisþega og flókin skerðingarákvæði kerfisins ýta undir þá hættu. Hjálparstofnanir hafa á síðustu mánuðum orðið varar við mikla aukningu matarúthlutana. Flestir sem leita til þeirra eru öryrkjar, langveikar, einstæðar mæður og atvinnulaust fólk. Ójöfnuður vex vegna atvinnuleysis, en einnig vegna þess að ellilífeyrir og örorkulífeyrir hækka ekki í takti við lægstu laun. Þannig er fjölmennum hópum haldið í fátæktargildru. Það verður að minnka kjaragliðnun undangenginna ára og hækka elli- og örorkulífeyri. Fólk sem ekki hefur tækifæri til að afla sér atvinnutekna hefur sumt engin lífeyrisréttindi, engar fjármagnstekjur og treystir algerlega á almannatryggingakerfið. Eina uppfærslan í fjármálaáætluninni fyrir kjör öryrkja og þá sem eldri eru er vegna fjölda þeirra en ekki til þess að bæta kjörin og 1. minni hluti fær ekki betur sé en að gert sé ráð fyrir fjölgun í fjármálaáætluninni sem er undir áætlun Hagstofunnar. Engin skref eru áformuð um að bæta kjör þeirra sem þurfa að treysta á greiðslur Tryggingastofnunar. Fólkið sem treystir á greiðslur Tryggingastofnunar til að lifa á fær allt of lágar greiðslur og hækkanir hafa ekki haldið í við lífskjarasamninga. Kjaragliðnun miðað við lágmarkstekjutryggingu er því umtalsverð. Munurinn nú á lágmarkstekjutryggingu og ellilífeyri er 85.000 kr. á mánuði. Við ætlum að gera breytingar á þessu á næsta kjörtímabili komumst við jafnaðarmenn í aðstöðu til þess eftir kosningar. Við leggjum til að elli- og örorkulífeyrir hækki til samræmis við hækkun lægstu launa og miðum kostnaðinn við útreikninga sem fram koma í nýlegri skýrslu Eflingar, sem er einmitt verið að kynna í dag. Einnig leggjum við til að frítekjumark vegna greiðslna frá lífeyrissjóðum fari í skrefum upp í 100.000 kr. á mánuði úr 25.000 kr. Frítekjumark vegna atvinnutekna bæði öryrkja og ellilífeyrisþega verði hækkað að lágmarkstekjutryggingu hverju sinni. Þessar breytingar taki gildi í fjórum skrefum og það fyrsta verði tekið á árinu 2022. Þegar þær eru að fullu komnar til framkvæmda kosta þær um 30 milljarða kr. á ári en í því dæmi má gera ráð fyrir að 25% renni aftur til ríkissjóðs í formi skatta. Með hækkandi lífaldri Íslendinga er mikilvægt að skýra strax markmið um áhyggjulaust líf og ævikvöld, bæði með betri heilbrigðisþjónustu og hærri lífeyri. Hópurinn sem treystir á þessar greiðslur er stór og óásættanlegt fyrir ríkt samfélag að fólki sé ætlað að búa við fátækt. Forseti. Stefna um barnvænt samfélag og leiðir til að uppfylla barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, líkt og lögbundið er, þarf að vera að fullu fjármögnuð. Alþingi Íslendinga þarf að sjá til þess að svo sé. Eitt af því sem verður að fjármagna að fullu er að vinna á biðlistum eftir þjónustu við börn, hvort sem er vegna greiningar eða úrræða. Varnir gegn hvers kyns ofbeldi og vanrækslu barna verður að styrkja og stjórnvöld mega aldrei setja börn í hættulegar aðstæður, hvort sem er innan lands eða með því að senda þau úr landi. Því fer fjarri að barnafjölskyldur á Íslandi fái jafn mikinn og góðan stuðning og tíðkast á öðrum Norðurlöndum. Ungt fólk með meðallaun fær engar barnabætur. Barnabæturnar eru ekki fyrir þeirra börn, þó að fólkið velti hverri krónu og aldrei sé afgangur um mánaðamót sama hve margir yfirvinnutímar séu unnir. Um leið og foreldrarnir vinna meira til að geta veitt börnum sínum þokkalegt húsnæði, klæði, fæði og tómstundir fá börnin lítinn tíma með foreldrum sínum og streitan við að skutla og sækja inn á milli vinnutarna tekur sinn toll. Samkvæmt stefnu ríkisstjórnarinnar fá aðeins þær fjölskyldur sem eru með tekjur undir lágmarkstekjutryggingu óskertar barnabætur. Barnabæturnar hér á landi byrja að skerðast um leið og launin hafa náð 351.000 kr. á mánuði. Þegar mánaðarlaunin eru rétt rúmlega 600.000 kr. á mánuði koma engar barnabætur og hafa minnkað verulega að því marki vegna grimmra tekjuskerðinga sem eru afleiðing af stefnu núverandi ríkisstjórnar. Barnabætur eru greiddar út fjórum sinnum á ári. Fyrsta breytingin sem augljóslega þarf að gera er að greiða barnabætur út mánaðarlega til að lágmarka kostnað, m.a. vegna yfirdráttar á bankareikningum, og tryggja þar með að greiðslurnar verði eðlilegur partur af mánaðarlegum rekstri heimilisins. Ef jafn háar barnabætur og nú eru yrðu greiddar út mánaðarlega þá næmu þær óskertar 31.000 kr. á mánuði með einu barni undir sjö ára aldri hjá sambúðarfólki en 44.000 kr. til einstæðra foreldra. Ef börnin eru tvö og annað undir sjö ára væri greiðslan 55.000 kr. á mánuði hjá sambúðarfólki en 78.000 kr. hjá einstæðum foreldrum. Ef Ísland á að vera barnvænt samfélag, líkt og við jafnaðarmenn ætlum okkur eftir næstu kosningar, verður að styðja við fleiri barnafjölskyldur. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi eru barnabætur ekki tekjutengdar en í Danmörku hefjast skerðingar við háar tekjur. Tekjutengingin er í hinum norrænu ríkjunum í gegnum tekjuskattskerfið. Hugsunin er sú að með barnabótum séu kjör þeirra sem eru með börn á framfæri jöfnuð við kjör þeirra sem eru ekki með börn á framfæri, en tekjuhæstu einstaklingarnir greiða hins vegar hærri tekjuskatta en hinir. Við í Samfylkingunni – Jafnaðarmannaflokki Íslands viljum taka örugg skref að barnvænu samfélagi. Fyrsta skrefið við fjárhagslegan stuðning við barnafjölskyldur á næsta kjörtímabili yrði að barnafjölskyldur þar sem foreldrar sem eru með 600.000 kr. á mánuði eða minna fái óskertar barnabætur. Þegar það markmið er komið til framkvæmda hafa útgjöld vegna barnabóta farið úr 13 milljörðum kr. á ári í 22,2 milljarða kr. Hækkun barnabóta verði í okkar áætlun í fjórum skrefum. Í fyrsta skrefi árið 2022 verði miðað við að óskertar barnabætur fáist við 450.000 kr. á mánuði, 500.000 kr. árið 2023, 550.000 kr. árið 2024 og loks 600.000 kr. árið 2025. Kostnaðurinn við þessar aðgerðir skilar sér margfalt til baka með betri líðan barna og aukinni hagsæld. Forseti. Lög um almennar íbúðir voru samþykkt sumarið 2016. Íbúðakerfið er tilraun til að endurreisa vísi að félagslega húsnæðiskerfinu sem var aflagt undir lok síðustu aldar með þeim afleiðingum að félagslegum íbúðum fækkaði um helming milli áranna 1998 og 2017. Í því sambandi er vert að minnast lengstu ræðu sem haldin hefur verið á Alþingi. Hana flutti Jóhanna Sigurðardóttir, fyrrum forsætisráðherra og formaður Samfylkingarinnar, til að mótmæla niðurlagningu félagslega íbúðakerfisins, 14. maí árið 1998. Markmið laganna um almennar íbúðir er að bæta húsnæðisöryggi þeirra sem eru undir ákveðnum tekju- og eignamörkum með því að auka aðgengi að öruggu og viðeigandi leiguhúsnæði. Þannig sé stuðlað að því að húsnæðiskostnaður sé í samræmi við greiðslugetu þeirra sem leigja húsnæðið og fari að jafnaði ekki yfir 25% af tekjum þeirra. Fjármálaáætlun núverandi ríkisstjórnar áætlar nú að um 3.200 íbúðir verði byggðar á árunum 2016–2022. Stór hluti þessarar uppbyggingar er á vegum Bjargs íbúðafélags, sem var stofnað af ASÍ og BSRB fyrir nokkrum árum síðan, og Bríetar, leigufélags Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, sem eru rekin án hagnaðarmarkmiða. Íbúðakerfið er fjármagnað þannig að ríkið veitir stofnframlag sem nemur 18% af stofnvirði almennra íbúða. Stofnvirði er kostnaðarverð íbúðarinnar, sama hvort það er við byggingu hennar eða vegna kaupa á henni. Reykjavík hefur byggt langflestar íbúðir í almenna íbúðakerfinu fyrir lágtekjufólk, námsmenn, öryrkja og fatlaða og aðra sem eru í vandræðum með að taka þátt í almennum íbúðamarkaði. Um 73% umfangsins er í Reykjavík. Það sveitarfélag sem kemst næst höfuðborginni í uppbyggingu almennra íbúða er Hafnarfjörður. Þar hafa verið veitt framlög fyrir 204 íbúðum, eða 8% allra framlaga úr ríkissjóði. Íbúar Hafnarfjarðar eru 8% landsmanna. Önnur sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu standa þessum tveimur langt að baki í uppbyggingu á almenna íbúðakerfinu. Í Kópavogi, þar sem rúmlega 10% landsmanna búa, hafa verið veitt framlög vegna 58 íbúða, eða 2,2% heildarfjöldans. Á Seltjarnarnesi, þar sem 1,2% landsmanna búa, eru sex íbúðir sem falla undir almenna íbúðakerfið annaðhvort tilbúnar eða í byggingu og í Garðabæ, þar sem 5% landsmanna býr, eru þær 25, eða 1% heildarfjöldans. Í Mosfellsbæ hafa tvær íbúðir verið keyptar fyrir öryrkja eða fatlaða sem passa inn í almenna íbúðakerfið. Á Akureyri, þar sem 5,2% landsmanna búa, eru íbúðirnar 67 talsins, eða 2,6% alls almenna íbúðakerfisins. Í Reykjanesbæ hafa ellefu slíkar íbúðir verið byggðar eða keyptar og í Árborg 37. Hér er vitnað í samantekt Kjarnans um uppbyggingu almenna íbúðakerfisins frá 6. nóvember 2020. Það þarf að styrkja almenna íbúðakerfið verulega og halda áfram að byggja óhagnaðardrifnar leiguíbúðir um allt land. Meginmarkmið almenna íbúðakerfisins er aukið framboð leiguhúsnæðis og að húsnæðiskostnaður fólks verði í samræmi við greiðslugetu. Við í Samfylkingunni leggjum til að á árunum 2022–2026 verði byggðar 3.000 íbúðir í almenna íbúðakerfinu og stofnframlögin verði áfram 3,8 milljarðar kr. á ári til ársins 2026 líkt og samkomulag með lífskjarasamningnum gerir ráð fyrir til ársins 2022. Því þarf að bæta 2 milljörðum kr. við fjármálaáætlun áranna 2023–2026. Húsnæðisbætur eru almennur stuðningur við leigjendur sem áður var veittur í formi húsaleigubóta. Bæturnar eru mánaðarlegar greiðslur sem miðast við fjölda heimilismanna að teknu tilliti til tekna, eigna og greiðsluþátttöku í húsnæðiskostnaði. Nú fá þau heimili húsnæðisbætur frá ríkinu þar sem fjöldi heimilisfólks er samtals um 31.000. Sérstakur húsnæðisstuðningur við leigjendur sem heyra undir félagsþjónustu sveitarfélaga er greiddur af sveitarfélögunum. Sveitarfélög hafa farið fram á breytingar á þessu og að kerfin verði sameinuð. Vaxtabætur eru tekju- og eignatengdar bætur til þeirra sem greiða vaxtagjöld af lánum vegna eigin húsnæðis. Viðmiðunarupphæðir vegna vaxtabóta leiða til þess að þær ganga að mestu til þeirra sem ekki þurfa á þeim að halda. Við leggjum til hækkun á húsnæðisbótum til leigjenda og breytingu á viðmiðum vaxtabótakerfisins þannig að greiðslurnar nýtist betur fólki undir meðallaunum. Milljarður á ári yrði lagður til lagfæringar og samræmingar á húsnæðisbótakerfunum. Helstu áherslur sem birtast í fjármálaáætlun til ársins 2025 vegna sjúkrahúsþjónustu eru að efla mönnun í heilbrigðisþjónustu, auka aðgengi að réttri þjónustu á réttum stað og að stytta biðtíma. Allt eru þetta nauðsynleg markmið en fjármagn skortir til að þeim verði náð. Á fréttavef RÚV 18. desember sl. kom fram að Landspítalinn þurfi ekki að vinna á uppsöfnuðum rekstrarhalla á árunum 2021–2023 samkvæmt samkomulagi heilbrigðisráðuneytisins og fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Leitað verður eftir sérstökum fjárheimildum í fjármálaáætlun 2022–2026 til uppgjörs á halla Landspítala. Heilbrigðisráðuneytið tilkynnti þetta. Landspítalann hefði annars þurft að skera niður um 4,3 milljarða kr. En það er hins vegar ekki orð um þetta samkomulag í fjármálaáætluninni sem við ræðum hér en því var lofað að svo yrði og hæstv. heilbrigðisráðherra sagði í ræðum um fjárlagafrumvarp fyrir árið 2021 að hallinn og hvernig á honum yrði unnið yrði ekki til þess að skerða þjónustu við sjúklinga. Ekkert er hins vegar um þetta að finna í fjármálaáætluninni enda nokkuð ljóst að áætlaðar fjárveitingar til Landspítalans duga ekki og því stefnir enn í hallarekstur. Vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins hafa biðlistar eftir nauðsynlegum aðgerðum lengst. Biðtími eftir geðheilbrigðisþjónustu hefur einnig lengst bæði hjá börnum og fullorðnum. Bregðast verður við því að heilsugæslur geti ekki veitt öllum íbúum heilbrigðisþjónustu svo vel sé. Samkvæmt minnisblaði Landspítalans til heilbrigðisráðuneytis frá því í febrúar sl. hafa biðlistar eftir sérfræðiþjónustu og skurðaðgerðum lengst á milli áranna 2020 og 2021. Flestir bíða eftir skurðaðgerðum á augasteini, liðskiptum á hné, liðskiptum á mjöðm og brennsluaðgerð á hjarta. Alls bíða 3.625 einstaklingar eftir skurðaðgerð en kórónuveirufaraldurinn hefur haft mismikil áhrif á biðtíma eftir tegundum skurðaðgerða. Augljóslega verður að vinna á þessum biðlistum hratt og vel og áætla til þess fjármagn. Við í Samfylkingunni leggjum til að 4,4 milljarðar kr. verði veittir í að vinna á biðlistunum samtals á árunum 2022 og 2023. Biðlistar eftir geðheilbrigðisþjónustu hafa verið viðvarandi en umtalsverð aukning varð á milli áranna 2020 og 2021 hjá átröskunarteymi og hjá ADHD-teymi. Alls bíða 1.095 einstaklingar eftir geðheilbrigðisþjónustu hjá Landspítalanum og 131 barn bíður eftir þjónustu á BUGL. Við leggjum til að 500 milljónir kr. verði veittar á ári út áætlunartímann til að bregðast við þessum alvarlega vanda. Brýnt er að bregðast við vanda heilbrigðisstofnana á vaxtarsvæðum. Fjármagn til heilbrigðisstofnana hefur ekki fylgt í kjölfar fjölgunar íbúa. Það hefur orðið til þess að íbúar þessara svæða hafa liðið fyrir ástandið. Þar við bætist álag á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja vegna 25% atvinnuleysis á svæðinu. Að bæta úr þessari stöðu þolir enga bið. Við leggjum til að einn milljarður króna verði veittur á ári til þessara stofnana á næstu fimm árum til að bregðast við þessum sértæka vanda. Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál hefur áætlað að verja þurfi 2,5% af heimsframleiðslu árlega til loftslagsmála næstu árin svo takmarka megi hlýnun jarðar við 1,5°C miðað við meðalhitastigið fyrir iðnbyltingu. Rannsóknir benda til þess að næstu fimm til tíu ár skipti sköpum fyrir mannkynið og vistkerfi jarðar. Ríkustu 10% heimsbyggðarinnar eru ábyrg fyrir helmingnum af allri losun gróðurhúsalofttegunda en afleiðingar þessarar losunar koma harðast niður á fátækustu þjóðum heims. Þannig er baráttan gegn hamfarahlýnun óaðskiljanleg baráttunni gegn ójöfnuði á heimsvísu og ábyrgð ríkra þjóða mikil. Losun Íslendinga er aðeins brotabrot af útblæstri á heimsvísu en dæmin sanna að smáríki geta haft afgerandi áhrif með því að taka frumkvæði, sýna gott fordæmi og beita sér fyrir breytingum á alþjóðavettvangi. OECD ætlar að til þess að halda hnattrænni hlýnun innan 2,0°C þurfi árlegar fjárfestingar að nema því sem samsvarar 6% af landsframleiðslu heimsins, annars vegar 4,0% vegna samgönguinnviða og annara innviða og hins vegar 2,0% vegna orkuvinnslu og orkunýtingar. Loftslagsváin er hnattræn áskorun sem Ísland er í kjörstöðu til þess að leiða með góðu fordæmi en ekki síður með hugvit og lausnir að vopni. Vinnan gegn loftslagsvá af mannavöldum er eitt stærsta sameiginlega verkefni mannkyns. Allir þurfa að leggja þar sitt af mörkum og framlög íslenska ríkisins þurfa að duga fyrir metnaðarfyllri markmiðum en núverandi stjórnvöld setja sér. Markaðsöflin munu ekki leysa loftslagsvandann upp á eigin spýtur. Þetta gildir jafnt um aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og aðgerðir til að binda og farga kolefni. Til að Ísland geti dregið með markvissum hætti úr losun gróðurhúsalofttegunda og náð settum markmiðum með grænni uppbyggingu þarf hið opinbera að taka stórt frumkvæði í formi loftslagsvænna fjárfestinga og vísa veginn fyrir einkageirann. Engin samfélagssátt næst um hröð orkuskipti og aðrar breytingar á atvinnu- og lifnaðarháttum nema velferðarsjónarmið séu höfð að leiðarljósi og tryggt sé að kostnaður falli ekki á herðar tekjulægri hópa eða íbúa í dreifðum byggðum umfram aðra. Samkvæmt rannsókn sem unnin var af hópi hagfræðinga fyrir Oxford Smith School of Enterprise and the Environment í maí 2020, og byggist á viðtölum við á þriðja hundrað sérfræðinga og stjórnenda í fjármálaráðuneytum og seðlabönkum víða um heim, eru fjárfestingar í grænni nýsköpun og þróun og uppbygging innviða og flutnings- og dreifikerfa fyrir endurnýjanlega orku á meðal þeirra efnahagslegu örvunaraðgerða sem hafa mikil margfeldisáhrif og eru þannig ákjósanlegar á krepputímum. Markmið um sjálfbærni og kolefnishlutleysi falla því vel að markmiðum um aukin lífsgæði og fjölgun starfa. Tillögur Samfylkingarinnar til breytinga á fjármálaáætluninni eru í þessa veru. Við leggjum til 5 milljarða kr. aukningu á ári 2023–2026 til loftslagsmála þar sem áhersla fjármagnsins yrði sett í að flýta orkuskiptum með niðurgreiðslum og skattafslætti vegna loftslagsvænni bifreiða, bæta almenningssamgöngur, styrkja hringrásarhagkerfið, græna matvælaframleiðslu og fullvinnslu á loftslagsvænum matvælum, gera breytingar á styrkjaumhverfi landbúnaðarins til að styðja betur við grænmetisframleiðslu og stuðningur við að gera íslenska stjórnsýslu græna. Auk aukningar til loftslagsmála um 5 milljarða kr. á ári 2023–2026 leggur 1. minni hluti til fjárframlög til græns fjárfestingarsjóðs, sértækra grænna aðgerða í almenningssamgöngum og grænnar nýsköpunar. Jafnframt leggur Samfylkingin til að kolefnisgjald verði hækkað í takt við meðmæli Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og OECD, samhliða auknum styrkveitingum og lánum á hagstæðum kjörum til grænna orkuskipta í mengandi iðnaði. Við leggjum til að stofnaður verði grænn fjárfestingarsjóður í eigu hins opinbera sem styðji við loftslagsvæna atvinnuuppbyggingu og grænan hátækniiðnað. Ríkið leggi sjóðnum til 5 milljarða kr. í hlutafé árið 2022. Sjóðurinn leiti eftir samstarfi við einkafjárfesta, taki mið af aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum og stefnu Vísinda- og tækniráðs í allri sinni starfsemi. Framkvæmdum við borgarlínu á höfuðborgarsvæðinu verði flýtt og 1,5 milljarða kr. viðbótarframlag veitt til uppbyggingar stofnleiða fyrir hjólreiðar á næsta ári. Jafnframt verði stuðningur við landsbyggðarstrætó aukinn til að gera það auðveldara og ákjósanlegra að ferðast milli landshluta með strætisvagni. Við leggjum til hærri framlög til Tækniþróunarsjóðs, Rannsóknasjóðs og Innviðasjóðs og að úrræðið Stuðnings-Kría verði fjármagnað þannig að ekki þurfi að skerða mótframlagslán til nýsköpunarfyrirtækja í rekstrarvanda. Forseti. Við leggjum til að veitt verði sérstakt framlag til að fjölga almennum lögreglumönnum. Það er augljóst að þar er álagið mikið. Það hefur verið kallað eftir því að lögreglan geti sinnt íbúum og við leggjum til að fjárframlög til almennrar löggæslu verði aukin um 1,5 milljarð kr. út áætlunartímabilið. Það þarf að efla skatteftirlit og við þurfum að ná stærri hluta, a.m.k. 10%, af þeim 100 milljörðum sem talið er að séu sviknir undan skatti á hverju ári. Til þess að það megi verða þurfum við að efla skatteftirlitið. Við þurfum líka að efla Samkeppniseftirlitið og sérstaklega núna á þessum óvissutímum sem eru í okkar stóru atvinnugrein, ferðaþjónustu. Þar blasir við að samrunar verða og hætta á einokun og aðgerðum sem koma niður á hag almennings. Það er nauðsynlegt að endurskoða skattkerfið og nýta sem best hlutverk þess til að afla tekna og til þess að styrkja velferðarkerfið en einnig til að auka jöfnuð hér í landinu. Við í Samfylkingunni nefnum í nefndarálitinu nokkur atriði sem eru í okkar stefnu. Við viljum hærri auðlegðarskatt sem er augljóst að við verðum að breyta. Það hefur verið sagt að veiðigjöldin séu svipuð að upphæð og tóbaksgjaldið. Það gengur auðvitað ekki og það sér hver maður að við verðum að hækka veiðigjaldið og taka til í þeim ranni. Við höfum talað um þrepaskiptan fjármagnstekjuskatt og stóreignaskatt og bætt skatteftirlit og auðvitað græna skatta til að standa undir loftslagsmálunum öllum. Forseti. Samfylkingin leggur til breytingar á fjármálaáætlun 2022–2026 sem nemur aukningu á útgjöldum frá 3,1% árið 2022 til 5,5% árið 2026 og réttlátri tekjuöflun sem jafnframt stuðlar að jöfnuði. Margar tillagnanna munu draga úr kostnaði til lengri tíma. Tillögur Samfylkingarinnar eru allar til að fjölga störfum, auka græna verðmætasköpun, bæta heilsu og öryggi fólksins í landinu og til að bæta kjör barnafólks og þeirra hópa sem verst eru settir í samfélaginu. Með fjármálaáætlun til næstu fimm ára hefur ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Framsóknar og Vinstrihreyfingarinnar markað sér stefnu fyrir næsta kjörtímabil. Ríkisstjórnin hefur sýnt á spilin um hvað verði gert undir hennar stjórn haldi hún velli að loknum kosningum í september. Stjórnarflokkarnir munu að óbreyttu samþykkja stefnu niðurskurðar, áframhaldandi atvinnuleysis og ójafnaðar fyrir þinglok í vor.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir samvinnuna í nefndinni og sérstaklega fyrir þessa prýðisræðu. Mér fannst hv. þingmaður draga vel fram hve verkefnin eru fjölmörg. Ég held að allur heimurinn stefni að því að komast út úr þessari Covid-kreppu en ég hygg að ef hún hefði ekki skollið á hefði heimurinn þrátt fyrir það horft í grænt hagkerfi. Hv. þingmaður kom inn á loftslags- og umhverfismálin, hringrásarhagkerfið, græna matvælaframleiðslu. En hv. þingmaður gerði ójöfnuðinn líka að umtalsefni sínu. Eitt af því sem hefur komið fram í ábendingum alþjóðastofnana er líka að það er ekki bara grænt stafrænt hagkerfi sem heimurinn er að stefna að heldur að allir verði með og að dregið sé úr ójöfnuði, enginn skilinn eftir í þessari kreppu. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni þegar kemur að því. Hv. þingmaður kom líka inn á áherslur á velferðarkerfið, fjárfestingar í innviðum, en ég er svolítið hugsi yfir því að hv. þingmaður sé smeykur við að aðlögunin sem boðuð er hér sé of hröð. Aðlögunin er annaðhvort á útgjaldahlið eða tekjuhlið og þýðir þá hærri skatta. Á sama tíma og við hækkum skatta og ætlum okkur að vaxa út úr kreppunni og skapa atvinnu þá mun að öðru jöfnu draga úr vexti. Ég spyr: 

Herra forseti. Hv. þingmaður tekur undir með mér þegar ég ræði hér um grænar áherslur. Þær verða ekki framkvæmdar nema ríkið stígi fastar inn. Þessi milljarður á ári, sem settur er inn aukalega á árunum 2022–2026, mun ekki verða til þess að við getum staðið við skuldbindingar okkar. Ég held að hv. þingmaður sjái það jafn vel og ég að gera þarf mun betur. Þau grænu skref sem við tökum, hvort sem er í nýsköpun, þróun, þegar við byggjum upp atvinnu, í kröfum sem við gerum til fyrirtækja á grænu hliðinni o.s.frv., munu leggjast með okkur og reiknast okkur til tekna þegar á líður. Þó að þessu fylgi kostnaður í byrjun er augljóst að það mun standa með okkur til lengri tíma. Það hafa margir bent á að þjóðir heims hafi gripið til alls konar ráðstafana og brugðist hratt við út af heimsfaraldrinum. En þegar kemur að loftslagsmálunum draga menn lappirnar þó að hlýnun jarðar af mannavöldum muni verða fleiri mönnum að bana en Covid hefur nokkurn tímann gert. Ég held, forseti, að þær skattahækkanir sem við í Samfylkingunni leggjum til að horft verði til verði til bóta. Þær verði til þess að 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Og já, ég tek undir með hv. þingmanni varðandi jöfnuð, það á að vera keppikefli, ekki bara okkar þjóðar heldur alls staðar í heiminum, að draga úr ójöfnuði með öllum ráðum. Blessunarlega eru flestir framámenn, stjórnmálaleiðtogar, hagfræðingar, fræðaheimurinn, farnir að tala í þá átt. Ég ætla að draga aðeins fram heildarmyndina varðandi það jafnvægi sem við þurfum að ná á þá efnahagsframvindu sem við horfum til hér út frá spám, að stöðva skuldasöfnun frá og með 2023 og virkja fjármálareglu og þessa aðlögunarþörf. Ég ætla bara að segja það um leið að við þurfum að feta þetta stigi þannig að við drögum ekki of hratt úr stuðningi en stígum ekki þannig á bensínið að við missum verðbólgu af stað o.s.frv. Þessi aðlögunarþörf er einvörðungu til að stöðva skuldasöfnun. Af því að hv. þingmaður var hér með tillögur sem auka útgjöld get ég alveg tekið undir það að sértækir skattar, grænir skattar, eiga vel rétt á sér. En ég held að hluti af þessari heildarmynd, til að mynda þessar áherslur sem hv. þingmaður fór yfir varðandi velferðarkerfið okkar, sé sú staðreynd að það er stutt í það að velferðarkerfið okkar taki sex af hverjum tíu krónum sem við öflum í sameiginlega sjóði. Ég held að verkefnið fram undan hljóti að vera að ná fram jafnvægi í að vaxa út úr þessu, 

Herra forseti. Verkefnið fram undan er að koma okkur öllum út úr þessari kreppu. Verkefnið fram undan er að beina fjármagni þangað sem þörf er á því. Verkefnið fram undan er að létta undir með því fólki sem misst hefur vinnuna, stjórnvöld hafa ekki gert nægilega mikið til að dreifa þeim byrðum, en það eru rúmlega 20 þús. manns sem hafa þurft að bera byrðarnar í þessu ástandi. Mér finnst skömm að því hvernig komið er fram við það fólk. Nú í hverjum mánuði eru tugir manna að detta út af atvinnuleysisbótakerfinu og enda í félagsþjónustu sveitarfélaganna og hjá hjálparstofnunum til að lifa af. Það er til skammar og það er smánarblettur á íslensku samfélagi sem kemur þannig fram við fólk sem er atvinnulaust á tímum þar sem enga vinnu er að fá. Verkefnið er þetta, að dreifa byrðunum. Út um allan hinn vestræna heim eru menn að horfa á þann hluta sem hefur hagnast á ástandinu og finna út úr því hvernig hægt er að afla tekna með því að dreifa byrðunum. Það er horft á þau sem hafa komið vel út úr þessari kreppu og það eru bara ansi margir, það eru u.þ.b. 90% fólks. Þetta er verkefnið, forseti. Það er rosalega stór biti að setja upp áætlun fyrir næsta kjörtímabil með 6–7% atvinnuleysi og ætla að skera niður eða afla skatta fyrir 

Forseti. Þetta er síðasta fjármálaáætlun þessa kjörtímabils, þar sem stjórnvöld leggja fram sína stefnu til næstu fimm ára. En til þess að finna stefnu stjórnvalda í þessu plaggi þarf bæði stækkunargler og tímavél. Stækkunargler af því að eina stefnan sem finnst í þessari fjármálaáætlun, svona aukalega miðað við áður, er milljarður króna aukalega í loftslagsmál næstu tíu árin, til að brúa bilið á milli fyrri stefnu um 40% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda yfir í 55% samdrátt. Svo er vísun í stefnu síðustu fjármálaáætlunar þar sem það reyndist ríkisstjórninni of erfitt að koma sér saman um stefnu út úr kófinu. Núverandi stefna stjórnvalda, sem er undirliggjandi í þessari fjármálaáætlun, rennur út í lok árs 2023, sem þýðir í rauninni að fjármálaáætlun 2019–2023 var í raun síðasta stefna stjórnvalda, þar sem lögð var einhver áhersla á fjárheimildir til fimm ára gildistíma áætlunarinnar. Þær fjárheimildir eru einfaldlega að renna út og það kemur ekkert nýtt í staðinn. Það kom ekkert nýtt síðast, það var engin stefna um hvernig ætti að komast út úr kófinu, eftir það, af því að kosningar nálgast og það er frekar augljóst að ríkisstjórnarflokkarnir eru dálítið ósammála um til hvaða aðgerða eigi að grípa, þau eru einfaldlega að bíða eftir kosningum. Og það er enn þá augljósara í þessari fjármálaáætlun þar sem þau sleppa því að uppfæra stefnukaflann þrátt fyrir augljóst tilefni miðað við ástandið á faraldrinum og þær aðgerðir sem grípa þarf til eftir á. Efnahagskaflinn í þessari fjármálaáætlun er fínn og lýsir þessu vandamáli sem þarf að takast á við á næstunni, en stefnuna um það hvernig á að gera það er ekki að finna hér. Í því ástandi sem við erum í núna sjáum við glitta í endalok samkomutakmarkana og opnara aðgengi fyrir ferðamenn. Þá þarf stefnu til framtíðar, en stjórnvöld skiluðu hins vegar auðu. Frá því að stjórnvöld lögðu fram sína síðustu áætlun hefur verið spáð auknu atvinnuleysi, en á sama tíma er sagt að helsta áskorun næstu ára sé „að koma í veg fyrir að þessar spár um atvinnuleysi verði að veruleika“. Með öðrum orðum voru spár um atvinnuleysi slæmar þegar ríkisstjórnin setti fram stefnu sína í síðustu fjármálaáætlun og nú eru þær orðnar verri þrátt fyrir stefnu stjórnvalda. Það er greinilegt að stefna stjórnvalda frá því síðast virkar ekki og því er vægast sagt áhugavert að sjá engar breytingar í nýrri stefnu stjórnvalda. Hins vegar eru nokkrar aðgerðir sem búið er að grípa til núna undanfarið, Hefjum störf o.s.frv., sem er bara mjög góð hugmynd. Búið var að kalla eftir því í þó nokkurn tíma. Helstu vankantarnir þar eru að þær aðgerðir duga í rauninni bara fram að kosningum, reiknað er með fjárheimildum fram að kosningum en þá er það bara búið. Það er mjög lýsandi fyrir bæði ríkisstjórnarsamstarfið, í alvörunni, svona á bak við tjöldin, og það sem við sjáum núna í þessari fjármálaáætlun. Það er augljóst að ekki er hægt að setja fram stefnu fyrir kosningar af því að flokkarnir ætla að ganga óbundnir til kosninga og reyna að standa við loforð sín og kaupa sér aukið vægi innan líklega sömu ríkisstjórnar, af því að það hefur komið þó nokkuð oft fram að það sé ekkert svo rosalega glatað að vinna í þessari ríkisstjórn. En það sem við sjáum hins vegar, eins og í þessari fjármálaáætlun, er stefnuleysi. Í gegnum þennan faraldur hefur verið við þetta stefnuleysi að glíma. Sagt var í upphafi þessa faraldurs að það ætti að bregðast við jafnóðum. Þrátt fyrir það höfum við séð atvinnuleysi fara sívaxandi alveg þangað til um síðustu áramót. Þá fór aðeins að rofa til og er búið að síga smávegis niður síðan þá en ekkert gríðarlega. Og jú, af því að þessar aðgerðir, sem loksins var farið í eftir áramót þegar farið var að stemma stigu við atvinnuleysi - þar er ekki að sjá að verið sé að bregðast við jafnóðum. Það var einfaldlega brugðist við allt of seint af því að það var engin stefna um hvað ætti að gera. Og enn og aftur, stefna stjórnvalda á að vera í fjármálaáætlun, en hana er ekki að finna hér. Staðan er erfið. Því er ekki hægt að neita. Það sem er enn erfiðara er að sjá öll glötuðu tækifærin. Á meðan atvinnuleysi stefndi í 10% síðasta haust náði Tækniþróunarsjóður einungis að fjármagna 8% umsókna. Tækifærin í nýsköpun til þess að koma til móts við aukið atvinnuleysi var því til staðar, ekki bara hjá Tækniþróunarsjóði heldur á svo mörgum stöðum úti um allt land. Hvað gerði ríkisstjórnin í því? Lagði niður Nýsköpunarmiðstöð án þess að hafa áætlun um hvað tæki við í staðinn. Hvað gerðu Píratar og stjórnarandstaðan? Lögðu til að 9 milljarðar kr. yrðu settir í nýsköpunarmál strax í upphafi faraldursins. Ríkisstjórnin lagði til 1,5 milljarða kr. sem breyttust í 3 milljarða kr. áður en málið var samþykkt. Þetta var staðan í upphafi faraldursins, sýnin sem birtist okkur og tillögurnar sem þá voru lagðar á borðið til þess að bregðast við aðstæðum. Ríkisstjórnin byrjaði í 1,5 milljörðum og hækkaði sig upp í 3. Píratar og stjórnarandstaðan lögðu til 9 milljarða. Niðurstaðan var fjármögnun 8% umsókna hjá Tækniþróunarsjóði sem hefði verið um það bil fullfjármagnaður miðað við tillögu Pírata og stjórnarandstöðu. Tækifærin voru til staðar, þau voru ekki notuð. Afleiðingin er aukið atvinnuleysi. Augljóst mál. Stefna stjórnvalda í loftslagsmálum er áhugaverð því að það er í rauninni eina viðbótin við stefnumörkun stjórnvalda frá því síðast. Örfáum dögum eftir að síðasta stefna ríkisstjórnarinnar var samþykkt var tilkynnt um stefnubreytingu, sem var náttúrlega alveg galið að fá svona stuttu eftir að þingið afgreiddi stefnu stjórnvalda. Nýja stefnan er 55% samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030 í stað 40% samdráttar. Í ljós kom að stefnan var í rauninni komin frá samstarfsaðilum okkar í loftslagsmálum í Evrópu, en þar var sett ný stefna um 55% samdrátt og ríkisstjórn Íslands fylgdi með. Stefnan um kolefnishlutleysi árið 2040 er óbreytt og er ansi nauðsynleg. Til þess að ná þessum markmiðum um 55% samdrátt leggur ríkisstjórnin til 1 milljarð árlega næstu tíu árin. Engin tilraun er hins vegar gerð til að útskýra hvort það þurfi heilan milljarð árlega til að ná þeim árangri frekar en fyrri daginn. Fjármálaráð útskýrir mikilvægi gegnsæis í umsögn sinni við fjármálaáætlun á mjög skýran hátt, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að auka gagnsæi hvað varðar væntan ávinning innviðafjárfestinga í samfélaginu og út frá því forgangsröðun verkefna, einkum við þær erfiðu kringumstæður þar sem fjármunir eru takmarkaðir og viðkvæmt jafnvægi ríkir milli efnahagslegs stöðugleika og sjálfbærni opinberra fjármála.“ Það er ekki bara mikilvægt, heldur er það krafa samkvæmt lögum um opinber fjármál að stefna stjórnvalda sé kostnaðarmetin, ábatagreind og forgangsröðuð til að við sjáum ávinning af stefnu stjórnvalda umfram aðra kosti. Búið er að tönnlast á þessu allt kjörtímabilið og enn er ekki farið að fara eftir þessu. Umhverfismál eru eitt af þeim málefnasviðum sem ríkisstjórnin hefur helst lagt áherslu á í orði. Á borði lítur það líka þannig út, en í töflu í áliti meiri hluta fjárlaganefndar kemur fram 57% aukning á fjárheimildum á málefnasvið umhverfismála á áætlunartímabili þessarar ríkisstjórnar, frá 2017 þegar hún tók við, til 2026, þegar tímabili þessarar síðustu fjármálaáætlunar lýkur. Það er hækkun frá 16,6 milljörðum kr. upp í 25,8 milljarða kr., eða um 9 milljarða kr. aukning á fjárheimildum. Til þess að átta sig á samhengi mála þarf hins vegar að skoða fylgirit fjárlaga en þar sést að hækkunin er aðallega í málaflokkunum meðhöndlun úrgangs, ofanflóðasjóður og að lokum stjórnsýsla umhverfismála. Nokkuð ítarlega er fjallað um útgjöld til loftslagsmála í rammagrein 11 í fjármálaáætluninni. Þar er dregin fram upphæðin rúmlega 13 milljarðar kr. til loftslagsmála árið 2022. Þar sést hvernig fjárframlög til loftslagsmála eru mest á árunum 2020–2023 en lækka svo aftur frá 2024 vegna þess að þá falla núverandi skattalegar ívilnanir vegna vistvænna ökutækja niður. Eins og ég sagði áður rennur stefna stjórnvalda út 2023. Sama á við um nýsköpunarstyrkina o.s.frv. Það rennur allt út þá. Staðan í dag, samkvæmt aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, er að aðgerðir sem metnar hafa verið munu skila 35% samdrætti í losun til ársins 2030. Það er umfangið sem við erum að glíma við hérna, eða sem hefur verið metið. Aðgerðir sem eru í mótun eiga að skila aukalega 5–11% samdrætti. Sú áætlun á að skila okkur úr tæplega 3,2 milljóna tonna losun niður í rétt rúmar 1,9 milljónir, miðað við 40% losun, þá miðað við fyrri stefnu. Ný stefna gerir, eins og áður sagði, ráð fyrir 55% samdrætti í losun, niður í rétt rúmar 1,4 milljónir tonna. Það vantar því aðgerðir í loftslagsáætlunina upp á um hálfa milljón tonna. Hérna ætti einföld talnaleikfimi að sýna okkur, miðað við að þetta sé rétt, þ.e. fjármagnið sem er þarna og umfang aðgerða samkvæmt loftslagsáætlun, að hér er eitthvað undarlegt í gangi. Ef fjárheimildir til loftslagsmála voru áætlaðar um 12 milljarðar kr. árið 2022 til þess að ná 40% samdrætti í losun og 1 aukamilljarður á að skila okkur í 55% samdrátt, þá verður að spyrja af hverju ekki var byrjað á þeim augljóslega ódýru og skilvirku verkefnum, því að þarna kostar 15% samdráttur bara 1 milljarð á meðan 40% samdráttur kostar 12, ef þið skiljið hvað ég á við, svona í einföldum hugarreikningi. Á tímabili þessarar fjármálaáætlunar kaupum við 40% samdrátt í losun fyrir að meðaltali tæpa 10 milljarða á ári, eða um 1 milljarð fyrir hver 4% í samdrætti. Svo fáum við 15% samdrátt fyrir 1 milljarð aukalega á ári að meðaltali. Það þýðir að annaðhvort forgangsraðaði ríkisstjórnin dýrari aðgerðum sem skiluðu minni árangri fyrst, eða þá að áætlaður kostnaður er bara verulega slæm ágiskun. Gefum okkur að 10 milljarðarnir séu eins nákvæmir og hægt er að búast við. Miðað við að forgangsröðun verkefna setji ódýrustu og skilvirkustu verkefnin fyrst mætti kannski gera ráð fyrir að viðbótarverkefni séu aðeins dýrari eða skili ekki eins góðum árangri. Þannig á þetta að virka samkvæmt lögum um opinber fjármál. Þannig að ef við erum bjartsýn og segjum að það kosti 1 milljarð að fá 3% samdrátt í staðinn fyrir 4% samdrátt þá horfum við upp á að það þarf 5 milljarða aukalega til að ná 55% samdráttarmarkmiðinu, ekki bara 1. Þess vegna legg ég til breytingartillögu til þess að dekka þessa 4 milljarða sem upp á vantar til að ná 55% samdrætti samkvæmt stefnu stjórnvalda. Ég efast ekki um að stjórnvöld taki því fegins hendi að fá betri útreikninga á þessu en gerð er grein fyrir í fjármálaáætluninni. Og þá reikna ég af bjartsýni með þessum 3% fyrir milljarð í staðinn fyrir 4% fyrir milljarð, sem er meðaltalið fyrir tímabil áætlunarinnar. Það verður áhugavert að sjá hvernig það fer. En aðeins að stefnu stjórnvalda frá því síðast. Helstu áherslur stefnu stjórnvalda í síðustu fjármálaáætlun voru þrjár: 1. Viðspyrna í opinberum fjármálum. 2. Verðmæt störf, fjárfestingar og aukin hagsæld. 3. Skilvirkari þjónusta og sjálfbær, opinber fjármál. Meiri hluti fjárlaganefndar bætti við áherslum í nefndaráliti sínu þar sem hann talaði um fimm atriði: 1. Svigrúm í krafti árangurs í ríkisfjármálum. 2. Áhersla á nýsköpun og innviðauppbyggingu. 3. Byrðum létt af fólki og fyrirtækjum. 4. Arðsemi og atvinnusköpun í fyrirrúmi við fjárfestingar. 5. Skuldasöfnun stöðvuð á áætlunartímanum. Stefna stjórnvalda hefur ekki gengið betur en svo að horfur um atvinnuleysi hafa versnað frá því núverandi stefna var samþykkt, sama stefna og fjallað er um í þessari tillögu að fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Stefnan hefur í raun verið mjög skýr frá því að kófið hófst, markmið stjórnvalda var að bíða af sér faraldurinn og halda áfram þar sem frá var horfið í hvalrekahagkerfinu með nýjasta hvalrekann, ferðaþjónustuna. Það hefur komið hér fram ítrekað að við verðum að vaxa út úr þessum vanda með ferðaþjónustunni. Enn og aftur eru öll eggin sett í sömu körfuna. Einu sinni var það síldin og sjávarútvegur. Svo voru það álver og ódýr orka fyrir þau. Þar á eftir var það bankabólan og núna eru það ferðamenn sem eiga að redda öllu. Það að stefnan er bara að bíða þangað til kófið klárast og halda svo áfram þar sem frá var horfið setur fyrsta markmið stjórnvalda um viðspyrnu í opinberum fjármálum í ákveðið ljós. Á island.is er yfirlit yfir allar Covid-aðgerðirnar. Þar eru lokunarstyrkir, viðspyrnustyrkir, stuðningslán, styrkir til íþrótta- og tómstundastarfs, Hefjum störf, tekjufallsstyrkir, frestun skattgreiðslna, ferðagjöf, tekjutengdar atvinnuleysisbætur, laun í sóttkví, styrkir vegna umönnunar fatlaðra og langveikra barna, ráðningarstyrkir, laun á uppsagnarfresti, Allir vinna, hlutabótaleiðin, brúarlán, greiðsluskjól og úttekt séreignarsparnaðar. Rosalega mörg atriði, hljómar mjög jákvætt. Svo vantar að vísu í þessa upptalningu sérstakt tímabundið fjárfestingarátak, sem má alveg taka til líka, og nokkrar aðrar aðgerðir sem eru svo sem almennari og ekkert endilega bundnar við sérstakar Covid-aðgerðir en hjálpa að sjálfsögðu til. Af þessum aðgerðum er það í rauninni bara sérstaka fjárfestingarátakið sem er fjárfesting til framtíðar. Önnur úrræði snúast um að vernda það sem fyrir var og er svo sem góðra gjalda vert. Vandamálið er hins vegar tvöfalt; annars vegar býst enginn við því að allt verði strax eins og það var fyrir kófið og hins vegar var efnahagurinn að dala þegar faraldurinn skall á. Þeirri stóru spurningu er því ósvarað hvernig stefna stjórnvalda, um að allt eigi bara að vera eins og það var fyrir kófið, býður upp á einhverja viðspyrnu úr þeirri skuldaholu sem við höfum þurft að grafa til þess að halda öllu á floti. Annað markmið stjórnvalda um verðmæt störf er einnig frekar innantómt þegar betur er að gáð. Tímabundnar viðbætur í nýsköpun, sem eru aðallega endurgreiðslur vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar, fara í raun til mjög fárra, stórra aðila þar sem ekki eru margir sem fullnýta endurgreiðsluheimild. Tillaga Pírata var að smærri aðilar gætu fengið hærra hlutfall endurgreitt því að kostnaður lítilla fyrirtækja við að sækja fé í sjóði er mun hærri sem hlutfall af heildarveltu en hjá stærri fyrirtækjum. Við viljum huga betur að rótunum og jarðveginum. Stafræn stjórnsýsla, sem fjármálaráðherra hefur kallað Ísland 2.0, er löngu tímabær en á sama tíma löngu orðin úrelt. Ísland hefði átt að fara í gegnum 2.0 byltinguna í kringum síðustu aldamót. Ég vísa í umfjöllun mína um fjárlög fyrir árið 2021 fyrir nákvæmari yfirferð yfir nauðsynlegar framfarir í stafrænni stjórnsýslu. Sjálfbær, opinber fjármál. Það er sjálfgefið að hafa stefnu um sjálfbær opinber fjármál. Auðvitað vill enginn ósjálfbær, opinber fjármál. Hvað þýðir það samt? Í stærra samhengi opinberra fjármála þýðir það í raun lítið atvinnuleysi, litla verðbólgu, að allir séu með þak yfir höfuðið og eigi rúmlega fyrir nauðsynjum í samfélagi sem gangi ekki á sameiginlegar auðlindir. Það er í rauninni ekki flóknara þegar allt kemur til alls. Það er markmið okkar að passa að samfélag okkar sé nákvæmlega svona: Lítið atvinnuleysi, lág verðbólga, þak yfir höfuðið, að eiga rúmlega fyrir nauðsynjum og að við séum ekki að ganga á sameiginlega auðlind, að við séum ekki að ganga á auðlindir jarðarinnar fyrir komandi kynslóðir. Það er hlutverk opinberra fjármála að jafna efnahaginn og til þess er hægt að beita fjölmörgum aðferðum eins og hinum klassísku sjálfvirku sveiflujöfnurum, t.d. atvinnuleysisbótum, atvinnutryggingu og grunnframfærslu. Til viðbótar getur hið opinbera gripið til sértækra aðgerða sem ná til afmarkaðra vandamála. Í álitsgerð fjármálaráðs er einmitt bent á að undirliggjandi afkoma opinberra fjármála var orðin ósjálfbær á toppi hagsveiflunnar árið 2019. Það þýðir að við getum ekki búist við neinni viðspyrnu til að viðhalda núverandi stefnu um að allt eigi bara að vera eins og það var fyrir faraldurinn. Óhjákvæmilega þarf að breyta einhverju, en eins og ég segi, það er allt að renna út. Stefnan rennur út 2023 og það er algjörlega ófyrirséð hvað á að gerast eftir það, enda vilja stjórnvöld ekki framlengja stefnu sína. Eina útskýringin sem ég hef á því er að þau eru ekki sammála um hver stefnan eigi að vera. Það er engin önnur skýring á því í rauninni. Það er kannski satt að það sé mikil óvissa, en það er tilgangur stjórnvalda að eyða óvissu með því að setja stefnu. Óhjákvæmilega þarf að breyta einhverju, en núverandi stjórnvöld setja ósjálfbæra stefnu og útskýra ekki hvernig þau ætla að taka til eftir sig. Það er einfaldlega þannig. Í upphafi kjörtímabils voru ýmsar áskoranir sem þurfti að takast á við. Augljósu málin þar voru húsnæðismál, innviðauppbygging, álag vegna ferðamanna og vandi í heilbrigðiskerfinu. Að auki voru þónokkur pólitísk vandamál, eins og breytingar í auðlindamálum, að framfylgja niðurstöðum þjóðaratkvæðagreiðslu vegna nýrrar stjórnarskrár og ýmis spillingarmál sem höfðu sprengt fyrri ríkisstjórnir. Þegar litið er yfir kjörtímabilið er svo sem hægt að sjá að ýmis stórmál voru samþykkt, yfirleitt í þverpólitískri sátt en stundum þrátt fyrir ríkisstjórnarsamstarf þar sem stjórnarandstaðan bætti við nokkrum atkvæðum sem þurfti til að ná málinu í gegnum þingið. Í upphafi kjörtímabilsins voru ýmsar áskoranir sem þurfti að takast á við. Augljósu málin þar voru húsnæðismál, innviðauppbygging, álag vegna ferðamanna og vandi í heilbrigðiskerfinu. Að auki voru þónokkur pólitísk vandamál, eins og breytingar í auðlindamálum, að framfylgja niðurstöðum þjóðaratkvæðagreiðslu vegna nýrrar stjórnarskrár og ýmis spillingarmál sem höfðu sprengt fyrri ríkisstjórnir. Þegar litið er yfir kjörtímabilið er svo sem hægt að sjá að ýmis stór mál voru samþykkt. Yfirleitt í þverpólitískri sátt en stundum þrátt fyrir ríkisstjórnarsamstarf þar sem stjórnarandstaðan bætti við nokkrum atkvæðum sem þurfti til þess að ná málum í gegnum þingið. Ríkisstjórnin er svo sem fullfær um að monta sig af þeim málum og rúmlega það, þ.e. af þeim þverpólitísku málum sem komið var í gegn hér. Hér er samt viðeigandi að nefna það sem ríkisstjórnin vill ekki tala um. Ekki tókst að ná fram breytingum á almannatryggingakerfinu. Þar er enn verið að skerða kjör og áhugaleysi ríkisstjórnarinnar í þeim málaflokki hefur verið algjört. Það var einfaldlega hengd upp 4 milljarða gulrót og sagt: Gjörið svo vel, þið fáið þessa 4 milljarða ef þið viljið starfsgetumat. Það náðist ekki þannig að farið var hálfa leið með þá rétt rúmu 4 milljarða. Krónu á móti krónu skerðingu var breytt í aura á móti krónu skerðingu. Svo hefur afgangurinn verið nýttur í beingreiðslur af því að ekki hefur fundist nein lausn á kerfisbreytingum sem fólk er sátt við af því að það virðist vera að starfsgetumat sé eina lausnin sem stjórnvöld bjóða upp á. Breytingar á fjölmiðlamarkaði heppnuðust ekki. Niðurstaðan varð sú að samþykkt var frumvarp um að veita 400 millj. kr. sem fara aðallega í að borga niður ósjálfbæran hallarekstur pólitískra málgagna. Það eina sem það þýðir er að útgerðin þarf ekki að skrifa eins stóran tékka fyrir hallarekstur Morgunblaðsins. Engar breytingar voru á kvótakerfinu. Ekki tókst að framfylgja niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu um framlagningu nýrrar stjórnarskrár grundvallaða á frumvarpi stjórnlagaráðs. Húsnæðisvandinn er nokkurn veginn nákvæmlega sá sami og í upphafi kjörtímabilsins. Það þyrfti að byggja 2.200 íbúðir á ári næstu tíu árin til þess að vinna upp skortinn. Nú eru það 1.900 íbúðir á ári, það er smá árangur þar. En það er enn þá skortur, sem þýðir það að allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem koma til þess að mæta ákveðnum vanda vegna Covid - sem fór rosalega mikið í húsnæðismarkaðinn sem þurfti ekkert endilega á því að halda, sérstaklega ekki í skortsástandi. Það þýddi einfaldlega að húsnæðisverð hækkaði og verðbólgan fór að hækka og ofsalega gaman og skemmtilegt, alveg klassískt, þannig að það vantaði ákveðið samtal til að þar færu saman aðgerðir. Þarna þurfti enn þá meira framboð þrátt fyrir að það sé met í framboðsaukningu á húsnæði til að anna þeirri innspýtingu sem ríkið kom með inn á markaðinn. En það gerðist ekki og afleiðingin er hækkandi húsnæðisverð og allt sem það þýðir, sem er ekkert rosalega jákvætt, eins og við könnumst við frá upphafi kjörtímabilsins, sama gamla sagan. Faraldurinn náði að búa til smá andrými á leigumarkaði, en það er frekar fyrirsjáanlegt að farið verður aftur í sama brjálæðið þegar ferðaþjónustan fer aftur af stað þar sem það er enn skortur á húsnæði. Svo er enn þá fráflæðisvandi á Landspítalanum, eiginlega dálítið fyndið, leiðinlega fyndið. Verkefnum hefur sem sagt alls ekki fækkað á þessu kjörtímabili. Þau sömu eru enn til staðar og við bætist síðan faraldurinn. Hjúkrunarfræðingar fóru aftur í gerðardóm. Kjör lífeyrisþega skerðast enn ár eftir ár. Það er búin að vera 5,7% skerðing á lífeyri almannatrygginga miðað við launaþróun. Þá er ekki einu sinni tekið tillit til lífskjarasamninganna sem auka enn kjaramuninn á þeim sem eru á lægstu launum miðað við lífeyri almannatrygginga, þannig að það er í tómu tjóni. Spillingarmálin halda áfram og eftirlit með opinberum aðilum er lamað á öllum vígstöðvum. Þetta er búið að vera súrrealískt kjörtímabil þar sem draga þarf fram upplýsingar með ítrekuðum fyrirspurnum af því að spurningum er ekki svarað. Stjórnsýslan felur sig aftur og aftur á bak við undanþáguheimildir í upplýsingalögum og aftur og aftur er sú vörn stjórnsýslunnar hrakin. Ég hef t.d. verið með nokkur eftirlitsmál í gangi innan fjárlaganefndar í nokkur ár. Ef svör berast þá berast þau seint og svara engu þannig að það þarf að spyrja aftur og bíða aftur. Frá mínum sjónarhóli er þetta núverandi ríkisstjórn í hnotskurn: Ef það koma svör þá eru það svör um eitthvað annað en um var spurt. Það er pólitískur útúrsnúningur eins og fagfólki þar er einu lagið. Dæmi um það er að finna í yfirferð meiri hluta fjárlaganefndar um auknar fjárheimildir til málefnasviða. Þar bað ég um að breytingar á fjárheimildum á öllum málefnasviðum yrðu útskýrðar í stuttu máli. Meiri hlutinn hafnaði því að taka saman slíkar útskýringar og vísaði í fyrri fjármálaáætlun. Farið var yfir nokkur málefnasvið, eins og kom fram í framsöguræðu formanns fjárlaganefndar, en alls ekki öll, langt því frá. Eins og alþjóð ætti hins vegar að vita þá er gagnsæið í framsetningu fjármálaáætlunar og fjárlaga ekki mjög mikið og það er langt frá því sjálfsagt að hægt sé að skilja út á hvað breytingar á fjárheimildum þýða. Ég geri hér því tilraun til þess að komast að því hvaða skýringar er að finna á breytingum á fjárheimildum. Til þess vísa ég í skýringar í fjármálaáætlunum og fylgiritum fjárlaga. Hér er ég einmitt með kafla um auknar fjárheimildir til málefnasviða. Ég ætla hins vegar að geyma aðeins að fara yfir þá kafla, þeir eru hérna nokkrir. Ég sé til hvort ég hef tíma til þess í þessari ræðu eða hvort ég verð að fara yfir það í einstökum ræðum í kjölfarið því að þetta er dálítið viðamikið. Mig langaði til að fara aðeins í kaflann um stefnu sem virkar, framtíð Pírata um stefnu sem virkar. Það er í raun mjög einfalt. Oft hefur verið talað um að Píratar séu teknókratar og hafi enga pólitík, vilji bara ræða ferla og form. Það hefur sérstaklega verið rætt í kringum umræður um fjármálaáætlun og fjárlög. Fjármálaráðherra hefur t.d. gagnrýnt Pírata fyrir að vera tæknikratar, eins og það sé eitthvað slæmt, sérstaklega þegar það er svo mikill skortur á því að verið sé að fylgja t.d. lögum um opinber fjármál. Við viljum einfaldlega að lögum og reglum sem þingið hefur sett framkvæmdarvaldinu sé fylgt. Það er ekki teknókratískara en það að hafa góða áætlanagerð. Ég skil ekki af hverju það er slæmt. Ef ég kallast þá teknókrati er það bara frábært. Ég tek því sem hrósi. En fjármálaráðherra finnst það greinilega ömurlegt því að þá þarf hann að fylgja lögum um opinber fjármál, sem mér finnst bara hlægilegt. Auðvitað á hann að gera það. Ástæðan fyrir því er einföld og hana er að finna í grunnstefnu Pírata sem er aðgengileg öllum á vefsíðu Pírata en er birt hér til þægindaauka fyrir áhugasama. Grunnstefnan er pólitík Pírata. Hún snýst ekki um vinstri eða hægri og þar hætta margir að skilja af því að þar endar pólitík hjá velflestum. Pólitíkin verður einhvern veginn að vera bara hægri, vinstri, miðju eða eitthvað þvíumlíkt. Pólitík Pírata snýst um gagnrýna hugsun og upplýsta stefnu sem byggist á gagnsæi, ábyrgð, borgararéttindum og tjáningar- og upplýsingafrelsi. Þess vegna er hin ógegnsæja fjármálaáætlun gagnslaust drasl í augum Pírata og ber að meðhöndla hana sem svo. Ég skil vel að gagnrýnendum finnist þetta bara óþægileg pólitík, enda vilja þeir aðallega taka geðþóttaákvarðanir sem eru byggðar á því sem þeim finnst vera best og rétt samkvæmt almennri hugmyndafræði um að markaðurinn geri allt best eða að ríkið geri allt best, að arðurinn komi að ofan eða að markmiðið sé alltaf að stækka kökuna. Eins og ég hef áður farið yfir þá er kakan bara lygi því að hún er bara fyrir suma. Þess vegna hentar það þeim vel að stækka kökuna sem er bara fyrir suma, lygi fyrir alla aðra. Ég held að það sé tilefni til að renna hérna yfir grunnstefnu Pírata sem við byggjum allt á. Við erum mjög fyrirsjáanleg í pólitík okkar af því að það er alltaf hægt að vísa í grunnstefnu okkar og við erum mjög hörð á því að víkja ekki frá henni. Hún skiptir okkur rosalega miklu máli. Það er rosalega mikilvæg pólitík að hafa það akkeri af því að við höfum séð ýmsar sveiflur þar sem lýsa sér í því að fólk þarf að kyngja ælu o.s.frv. af því að akkúrat í þessu máli hentar ekki að fara eftir stefnu flokkanna. Við viljum grundvalla okkur á grunnstefnu okkar og við leggjum okkur öll fram við að fylgja henni. Þar er pólitík okkar. Hún byrjar á gagnrýninni hugsun og upplýstri stefnu, að við Píratar leggjum áherslu á gagnrýna hugsun og vel upplýstar ákvarðanir. Þess vegna fórum við t.d. djúpt í orkupakkamálið. Ég fór í þýðingar á orkupakkanum á öðrum tungumálum og talaði við Dani og Svía um hvort ég skildi ekki örugglega ákveðin atriði í þýðingum hjá þeim, að þær þýddu eitt ákveðið tæknilega en ekki annað. Ég fór djúpt í það til að skilja hvort gagnrýnin sem var til staðar í þeirri umræðu væri réttmæt eða ekki. Gagnrýnin var bara bull, svo ég noti það einfalda orð, afsakið. Hún snerist um mjög ólíkleg tilvik þar sem það hefði þurft margendurtekið klúður stjórnvalda til að komast á einhvern ákveðinn stað varðandi málsókn og skaðabætur o.s.frv. Stjórnvöld hefðu þurft að klúðra ítrekað áður en við hefðum komist í svoleiðis kringumstæður, og það er hægt án þess að það séu einhverjir orkupakkar. Stjórnmál geta auðveldlega klúðrað án þess að það séu einhverjir orkupakkar og ef eitthvað er þá hjálpar orkupakkinn einmitt stjórnvöldum að klúðra ekki með því að hafa skilyrði um kerfisáætlanir og þess háttar og að eftirlitskeðjan sé skýr. Í öðrum punkti segir að við Píratar mótum stefnu okkar í ljósi gagna og þekkingar sem aflað er óháð því hvort tillaga virðist í fyrstu æskileg eða ekki. Afstaða Pírata til hugmynda er óháð því hverjir talsmenn hennar eru. Okkur finnst þetta gríðarlega mikilvægt. Við skoðum öll mál frá því sjónarhorni. Þess vegna styðjum við góð mál þó að þau komi frá flokkum sem við treystum ekkert endilega að gefnu tilefni. Fyrri ákvarðanir Pírata þurfa alltaf að geta sætt endurskoðun af því að við fáum alltaf ný gögn. Aðstæður breytast. Pólitíkin þarf að læra þetta. Það getur verið að markaðslausn sé góð í dag en slæm á morgun af því að aðstæður breyttust, það er einfaldlega þannig. Faraldur skellur á, við verðum að hefta tímabundið ákveðin frelsisréttindi sem fólk reiknar með að hafa, t.d. með grímuskyldu o.s.frv. Við þurftum að taka aðrar ákvarðanir af því að aðstæður breyttust. Svo breytast aðstæður aftur. Faraldurinn fer og við breytum aftur til. Við reynum ekki að halda fast í það sem einu sinni hefur verið ákveðið af því að það getur orðið rangt þegar aðstæður breytast. Réttur einstaklinga til að leita þess að verða upplýstir skal aldrei skertur. Það kemur inn á hinar ítrekuðu spurningar hjá mér sem aldrei er svarað. Það fer mjög í taugarnar á mér. Annað atriði hjá okkur eru borgararéttindi. Við beitum okkur fyrir eflingu og verndun borgararéttinda. Þetta er lykilatriði. Við þurfum útvíkkun borgararéttinda sem skal miða við styrkingu annarra réttinda. Við þurfum að standa vörð um núverandi réttindi og gæta þess að þau séu ekki skert. Á þessi atriði reyndi mjög mikið í faraldrinum. Þá var tvímælalaust skerðing á núverandi réttindum. En miðað við aðstæðurnar, ef réttindi hefðu ekki verið skert hefði það mögulega þýtt skerðingu á öðrum réttindum, þ.e. heildarjafna réttinda hefði verið neikvæðari ef ekki hefði verið brugðist við t.d. með samkomutakmörkunum. Það er vægara úrræði en að hleypa faraldrinum lausum, þannig að það var fyrirsjáanleg skerðing á réttindum ef ekkert yrði gert, en minni skerðing á réttindum ef eitthvað yrði gert til að koma í veg fyrir það. Þannig að valið þar er augljóst og í samræmi við grunnstefnu Pírata. Við teljum að borgararéttindi tilheyri einstaklingum og að réttur hvers og eins sé jafn sterkur. Þarna er engin sérhagsmunapólitík í gangi. Þriðja atriðið er um friðhelgi einkalífsins. Það snýst um vernd hinna valdaminni frá misbeitingu hinna valdameiri. Þeir sem fylgst hafa með Pírötum í pólitík ættu strax að kveikja á hvernig þetta hefur áhrif á hegðun okkar og viðbrögð við ýmsum málum sem koma fyrir þingið. Píratar telja að allir einstaklingar eigi rétt á friðhelgi í sínu einkalífi. Til friðhelgi telst réttur til leyndar og nafnleysis, og sjálfsákvörðunarréttur. En leynd á aldrei að ná lengra en þörf er til að vernda einstaklinginn og aldrei svo langt að það hafi áhrif á aðra einstaklinga. Nafnleysi hefur hins vegar ekki þann tilgang að skjóta einstaklingi undan ábyrgð. Það er lykilatriði. Ábyrgð er mikilvæg þarna þó að við verðum að virða nafnleysisréttinn. Það endurspeglar afstöðu okkar í svo mörgum málum sem koma fram hér á þingi. Þetta er pólitík 101, réttindi sem við erum búin að berjast fyrir á undanförnum öldum að ná fram. Tilefni þess er svo fjölbreytt. Fjórða atriðið snýst um gagnsæi og ábyrgð. Gagnsæi snýst um að opna hina valdameiri gagnvart eftirliti hinna valdaminni. Þetta rímar við að friðhelgi einkalífsins snýst um að vernda hina valdaminni frá misbeitingu hinna valdameiri. Pólitíkin verður ekki mikið meira en þetta þegar allt kemur til alls. Píratar telja gagnsæi eiga mikilvægan þátt í að almenningur sé upplýstur og þar af leiðandi hæfur til lýðræðislegrar ákvarðanatöku. Upplýsingar eiga að vera aðgengilegar almenningi. Upplýsingar skulu vera aðgengilegar á opnum gagnasniðum, á því formi sem hentugast er að nota upp á notagildi upplýsinganna. Til að einstaklingur geti borið ábyrgð þarf hann að hafa getu til að taka ákvarðanir. Píratar telja að allir hafi óskoraðan rétt til aðkomu að ákvörðunum sem varða eigin málefni, og rétt til vitneskju um það hvernig slíkar ákvarðanir hafi verið teknar. Þarna kemur pólitík okkar um það að virkja nærsamfélagið, að hlusta á þá sem vilja hafa eitthvað að segja um málefni umhverfis síns. Þess vegna fara tillögur um að taka sjálfsákvörðunarrétt Reykjavíkurborgar á skipulagi, t.d. vegna Reykjavíkurflugvallar, mjög í taugarnar á okkur, nákvæmlega út af þessu, af því að þetta er grunnstefna okkar. Þetta eru gildin sem við viljum fyrir alla, ekki bara íbúa Reykjavíkur heldur alls landsins. Upplýsinga- og tjáningarfrelsið er gríðarlega mikilvægt og er fimmta atriðið. Takmörkun á frelsi fólks til að safna og miðla upplýsingum er óásættanleg, nema til verndar borgararéttindum einstaklinga. Takmörkun á frelsi fólks til að tjá sig er óásættanleg, nema til verndar borgararéttindum einstaklinga. Það er hægt að takmarka tjáningarfrelsi. Margir rugla fundarstjórn við ritskoðun eða takmörkun á tjáningarfrelsi. Það er náttúrlega bara bull. Ef einhver kemur heim til mín, bankar upp á og ætlar að fara að þylja upp úr Biblíunni þá loka ég bara dyrunum. Það eru engin skerðing á tjáningarfrelsi að gera það, viðkomandi getur gert það heima hjá sér. Að lokum er það síðan beint lýðræði og sjálfsákvörðunarréttur. Píratar telja að allir hafi rétt til að koma að ákvarðanatöku um málefni sem varða þá. Réttur er tryggður með styrkingu beins lýðræðis og eflingu gagnsærrar stjórnsýslu. Píratar telja að draga þurfi úr miðstýringu valds á öllum sviðum og efla þurfi beint lýðræði í þeim formum sem bjóðast. Það er augljóst að okkur finnst sjálfsagt að taka mark á niðurstöðum ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um upptöku nýrrar stjórnarskrár, framlagningu hennar, af því að þar var beint lýðræði. Það var fólk sem lagði það til. Þess vegna vorum við meira að segja til í þjóðaratkvæðagreiðslu um málið, þó að við værum gríðarlega mikið á móti því hvernig gagnrýnin á orkupakkamálið var. Þrátt fyrir að við værum sammála um að orkupakkamálið væri gott mál vorum við samt tilbúin til þess að leggja til þjóðaratkvæðagreiðslu um það ef það næði þeim þröskuldi sem kveðið er á um í drögum að nýrri stjórnarskrá um fjölda undirskrifta, 10%. Sá fjöldi undirskrifta náðist ekki þannig að við lögðum ekki fram þá tillögu. Við erum til í að beita valdi á þann hátt sem fólk velur þó að við séum ósammála því hvernig það er gert, svo lengi sem það brýtur að sjálfsögðu ekki á grundvallarmannréttindum. Við förum ekki að greiða atkvæði um það að svipta fólk borgararéttindum, t.d. ríkisborgararétti. Þarna liggur pólitík Pírata, í grunnstefnunni og öllum ályktunum út frá henni. Mér finnst nauðsynlegt að hafa hana til hliðsjónar í þessari umræðu því að hérna erum við einmitt að glíma við stefnuleysi. Við erum að glíma við stefnu sem rennur út 2023 og ekkert er lagt til í framhaldinu nema vandamál sem þarf að leysa á einhvern hátt sem ekki er tiltekinn. Stefnan sem er að renna út 2023 er ekki stefnan sem sett var miðað við faraldursástandið, hún er stefnan sem sett var fyrir það ástand. Það er langt frá því að vera gott. Ég ætla að klára ræðuna á því að fara yfir breytingartillögurnar sem ég legg til hérna. Þetta er samantekt á þeim 15 breytingartillögum í útgjaldarammanum sem Píratar hafa lagt fram í fjárlögum á þessu kjörtímabili. 1. Við höfum lagt til 50 millj. kr. aukningu til frumkvæðisverkefna umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar, enda hafa þau embætti kvartað yfir því að þau geti ekki sinnt frumkvæðisrannsóknum. Þar er eftirlitið með opinberum aðilum sem er algerlega nauðsynlegt til þess að við sjáum hvort verið sé að svína á réttindum okkar. Við viljum ekki að það sé gert, við viljum ekki að framkvæmdarvaldið geri það og við viljum hafa umboðsmann Alþingis sem getur fylgst með því að eigin frumkvæði þegar það gerist. - En nei, það er ekki samþykkt. 2. Við leggjum til um 30 millj. kr. hækkun til héraðssaksóknara vegna aukinna verkefna. Nú hefur það komið fram að búið er að leggja niður embætti skattrannsóknarstjóra og flytja það til héraðssaksóknara. Umfang þeirra verkefna sem eru enn þá í bið, biðlisti verkefna hjá héraðssaksóknara, er enn óbreytt frá því áður en Samherjamálið kom til sögunnar, þannig að það er tvímælalaust tilefni til þess að fjármagna það betur til þess að hægt sé að klára þau mál sem héraðssaksóknarar eru að glíma við. 3. Við leggjum til 30 millj. kr. hækkun til ríkisskattstjóra vegna eftirlits með skattsvikum og vinnumansali. 4. Við leggjum til aukningu í málefnasvið hagsýslugerðar og grunnskrár til þess að uppfæra og betrumbæta hagfræðilegar upplýsingar. En mikið hefur verið kvartað undan því að við séum ekki með tímanlegar upplýsingar og við þurfum að gera miklu betur þar. 5. Lagt er til að ekki verði hætt tímabundnu átaki í nýsköpun. 6. 100 millj. kr. í grunnrekstur Landhelgisgæslunnar og 100 millj. kr. í sjálfstætt eftirlit með störfum lögreglu og eftirlit lögreglu með mansali. 7. 120 millj. kr. til Persónuverndar vegna aukinna verkefna vegna persónuverndarlöggjafarinnar. 5,3 milljarða kr. lækkun vegna niðurfellingar sóknargjalda og til að afnema kirkjujarðasamkomulagið. 300 millj. kr. til að tryggja rekstrargrundvöll sýslumannsembættanna. 60 millj. kr. fyrir sjálfstæða mannréttindastofnun. Samtals tæp 5 milljarða kr. lækkun á þessu málefnasviði. 8. 25 millj. kr. til Vinnumálastofnunar vegna eftirlits með vinnumansali. 9. 4 milljarðar kr. til þess að fjármagna aðgerðir vegna breytinga á stefnu úr 40% samdrætti á gróðurhúsalofttegundum í 55% samdrátt á losun. 10. 150 millj. kr. í lægra aðhaldsstig á málefnasviði framhaldsskóla. 11. 3,8 milljarðar kr. til þess að mæta uppsöfnuðum halla Landspítala árið 2023 til þess að standa við skuldbindingar gagnvart rekstrarsamkomulagi við spítalann. 12. Leiðrétting á málefnasviðum 27 og 28 til að jafna kjör lífeyrisþega til jafns við lífskjarasamninga. Það eru 3 milljarðar kr. á málefnasviði 27 og 3,5 milljarðar kr. á málefnasviði 28. Þá vantar 5,7% hækkunina sem lífeyrir almannatrygginga hefur rýrst um umfram launaþróun. 13. Síðan eru það 100 millj. kr. til þess að uppfylla mótframlag ríkisins til starfsendurhæfingarsjóðsins VIRK. 14. 12 milljarðar til húsnæðismála, þ.e. til nýbyggingar, til sölu og útleigu íbúða, í formi stofnframlags og hækkaðra framlaga inn í húsnæðissamvinnufélög. Þetta er til að vinna upp skortinn á húsnæðismarkaðnum, þ.e. þegar virkilega þarf að gefa innspýtingu þá fari það ekki bara í hækkanir. Það þarf að vera jöfnun þarna á framboði og eftirspurn. 15. Og að lokum 7,5 milljarðar kr. til þess að afnema krónutöluskerðingar. Þetta er ákveðin yfirsýn yfir þau mál sem við höfum verið að leggja áherslu á í útgjaldamálum. Það eru nokkur í tekjumálum líka, þ.e. hækkun persónuafsláttar o.s.frv. Ég hef verið að íhuga hvort ég ætti líka að leggja fram uppsafnaða breytingartillögu hvað það varðar. Það þarf mögulega að endurreikna það aðeins en ég athuga hvort ég næ því, kannski næ ég að leggja það fram seinna í dag eða strax í fyrramálið. Forseti. Ég klára þennan part hérna og fer þá aftur á mælendaskrá til að skoða betur kaflann um auknar fjárheimildir til málefnasviða í seinni ræðu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ágætu framsögu fyrir nefndaráliti sem, eins og hans er von og vísa, byggist á reynslu af starfi í fjárlaganefnd til nokkurra ára. Ég ætla að grípa niður í fyrri hluta ræðu hans þar sem hann ræddi horfur í atvinnumálum. Ég veit að við erum í þessari stöðu í dag vegna þess að ástandið hefur á engan hátt verið venjulegt. Þegar við þurfum að nota gögn sem eru fyrst og fremst framreikningur þá þurfum við líka að aðskilja einhverja tilfinningu um hvernig ástandið muni verða. Formaður fjárlaganefndar, hv. þm. Willum Þór Þórsson, gerði það að einhverju leyti að umtalsefni í framsögu sinni hér áðan. Mig langar í fyrra andsvari mínu við hv. þingmann að ræða þetta út frá því að í þessu ástandi sem erfitt er að greina - við erum að sjá hlýna í orðsins fyllstu merkingu, líka veðurfarslega, og birta til - þá trúum við því að viðspyrnan geti verið kröftug og mikil. Ég ætla aðeins að fjalla um það í ræðu minni á eftir. Andsvar mitt til hv. þingmanns er að ég held að hv. þingmaður verði að viðurkenna að okkur hefur tekist bærilega vel og bara mjög vel að bregðast við þeim aðstæðum sem hafa verið í efnahagslífinu. Við höfum með aðgerðum okkar minnkað það högg sem blasti við okkur fyrir rúmu ári síðan. Getur hv. þingmaður ekki sagt að með þau gögn sem við höfum sé raunverulega ekki hægt að rýna betur inn í framtíðina og að tölurnar, m.a. um atvinnuleysið, beri það með sér? Getur hv. þingmaður ekki líka sagt að þrátt fyrir allt hafi okkur tekist ágætlega til?

Virðulegi forseti. Ég legg mikið upp úr því að vera sanngjarn. Ég gagnrýni harðlega en ég viðurkenni líka það sem vel er gert þegar svo ber undir. Og já, ég skal taka undir það að árangurinn í sóttvarnaaðgerðunum og í rauninni biðtímaaðgerðum hefur verið nokkuð góður. Ég myndi gefa honum svona níu í einkunn til að reyna að vera sanngjarn, ég dreg það svona upp úr hattinum. Það sem ég hef gagnrýnt og sagt að vanti er hvað tekur við. Stefnan var alltaf sett á að hagkerfið tæki bara við, að við settum allt í pásu og svo myndi allt byrja aftur eins og það var. Í rauninni hefur aldrei neitt annað en það verið sett fram. Ég fór aðeins yfir það í ræðu minni hvernig sérstaka fjárfestingarframlagið var það eina sem var að byggja upp til framtíðar, sem var með einhvern ábata sem við gætum unnið með eftir að Covid kláraðist. Þær aðgerðir sem var farið í varðandi biðina heppnuðust ekki allar. Þær voru ekki nýttar, sem sagt brúarlánin o.s.frv. Ríkisábyrgðin var „disaster“ og kannski lækka ég einkunnina niður í átta út af því, hver veit? Ég hef verið að kvarta undan því að uppbygginguna vanti. Ef við ætlum að vaxa út úr niðursveiflunni er ekki nóg að treysta bara á að ferðaþjónustan geri það ein og óstudd. Það var vandamál áður en faraldurinn kom hvernig ástandið var þar. Ég held að við komum til með að vaxa út úr þessu ástandi með hjálp ferðaþjónustunnar einnar saman út af t.d. bara eldgosinu. Það kemur örugglega til með að hjálpa heilan helling og laða að enn þá fleiri ferðamenn á næsta ári en við erum að búast við samkvæmt áætlunum. En við þurfum meira. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hann kom inn á þróun leigumarkaðar og húsnæðismál. Stjórnmálahreyfing hans á aðild að meiri hluta hér í Reykjavík og seðlabankastjóri hefur nýlega látið orð um það falla að stefna í skipulagsmálum hér, stefna í framboði lóða til byggingar húsnæðis, sé með þeim hætti að það hafi bein áhrif á fasteignamarkað og fasteignaverð. Undir þetta sé ég tekið í viðtali við forstjóra Húsasmiðjunnar í Fréttablaðinu í dag, svo að ég leyfi mér að vitna til þess, þ.e. að sú skortstefna sem sé rekin á höfuðborgarsvæðinu sé að skapa vandamál á fasteignamarkaði og lyfta þannig með ákveðnum hætti undir íbúðaverð í landinu. Þá langar mig að nefna að það er náttúrlega mjög mikilvægt að athafnir stjórnvalda, hvort sem er ríkis eða bæja, rími saman. Mig langar að vita hvort hv. þingmaður tekur undir þau orð seðlabankastjóra að stefna meiri hluta sem stjórnmálahreyfing hans á aðild að sé einmitt hluti af efnahagslegu vandamáli sem hann segir að ríkisstjórnin skilji eftir óleyst við lok kjörtímabils.

Forseti. Nei, ég er ekki sammála því og skal reyna að útskýra af hverju. Ekki hefur áður verið byggt meira af íbúðum hér og verið er að slá met í íbúðabyggingu frá upphafi. Reykjavíkurborg er því að gera sitt. Já, stefnan hefur verið að vinna í þéttingu. Hluti af ástæðunni fyrir því er að það er svo rosalega dýrt að byggja vítt og breitt. Þá þarf að byggja upp innviði í heil ný hverfi sem er líka kostnaðarsamt. Þegar við skoðum þetta í því samhengi að Reykjavíkurborg hefur verið að bæta við langmest af íbúðum þá, ef við ætlum að tala um hvernig stefna stjórnvalda rímar saman, þurfum við líka að skoða hvernig þetta gengur um allt land. Þar hefur t.d. vantað upp á stofnframlögin í fleiri sveitarfélögum til að byggja upp íbúðir sem sveitarfélögin hafa verið að kalla eftir. Það er vandamál í húsnæðismálum út um allt land, ekki bara í Reykjavík. Reykjavík sinnir sínum hluta en það hefur vantað upp á á mörgum öðrum stöðum á landinu. Það eru ekki allir að vinna að þessu saman og það þýðir að enn þá er skortur. Miðað við það stenst gagnrýni seðlabankastjóra ekki, nema hann sé eingöngu að horfa til Reykjavíkurborgar. En hún ber ekki alla ábyrgð á uppbyggingu íbúða. Það eru fleiri sem bera ábyrgð á því líka, þar á meðal ríkisstjórnin, þar á meðal stofnframlög til húsnæðismála. Þannig að nei, ég tek ekki undir þessa gagnrýni af þeim ástæðum sem ég nefni og ég get ekki séð að þær séu ómálefnalegar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni prýðisræðu og þakka honum samvinnu í hv. fjárlaganefnd. Það er kannski ekki undarlegt að ég ætli að vera á svipuðum nótum og hv. þm. Haraldur Benediktsson sem var fyrr í andsvari við hv. þingmann. Hv. þingmaður kom inn á það hvernig við göngum frá fjármálaáætlun 2022–2026 sem fellur sannarlega utan kjörtímabils þessarar ríkisstjórnar en er framreikningur á nýsamþykktri áætlun frá því í desember sem fellur til á lokaári þessarar ríkisstjórnar og fjárlögin byggja þá á. Þar er ítarleg stefnumörkun málefnasviða sem byggir á endurskoðaðri stefnu frá því í september á síðasta ári. Ég spyr: Er ekki sanngirni að horfa til þess að svo sé háttað? Þetta er auðvitað svolítið tæknilegt. Lögin um opinber fjármál eru ekki alveg skýr um það hvernig við förum með þetta á kosningaári. En má ekki snúa þessu við og segja: Ef hér hefði verið sett fram ítarleg stefnumörkun inn á næsta kjörtímabil - og ný ríkisstjórn mun jú setja fram sína stefnu og byggja fjárlögin og endurskoða áætlun 2023–2027 og fjárlög þeirrar ríkisstjórnar hvíla á því - hefði það ekki verið eilítið ósanngjarnt ef við snúum þessu við? Getum við ekki líka sagt að þetta sé pínu ærleg nálgun?

Forseti. Það er ekki það sem ég var að gagnrýna. Ég get alveg sætt mig við að ríkisstjórnin komi og segi: Við ætlum ekki að bæta neinu við stefnuna í framtíðinni af því að við ætlum ekki að vera saman í framtíðinni, við ætlum bara að fara í kosningar næst og þá ræðst hvað verður. Við erum hætt að búa til sameiginlega stefnu af því að við erum hætt að vinna saman. Þegar allt kemur til alls þýðir þetta það. Ef ríkisstjórnin er í alvörunni að vinna saman er hún að búa til áætlanir til langs tíma til að eyða óvissu í fjármálum. Um það voru lög um opinber fjármál samin til að byrja með. Ég gagnrýni að það vantar stefnumörkun málefnasviðanna þar sem koma uppfærslur á því hvernig þróunin með mælanleg markmið gengur. Það vantar. Ég vil fá að vita hvernig gekk að ná mælanlegum markmiðum árið 2020. Það vantar, við höfum ekkert um það. Við fáum það í ársskýrslu ráðherra í næsta mánuði - æðislegt. Við erum að taka ákvarðanir um fjárheimildir og stefnu stjórnvalda í fjármálaáætlun og þá viljum við vita hvernig stefna stjórnvalda og aðgerðirnar til að ná fram stefnu stjórnvalda ganga, áður en við ákveðum hvort halda eigi áfram að fjármagna þær. Ég er að gagnrýna það hvernig ríkisstjórnin má koma og segja: Við erum bara hætt að gera stefnu fyrir þetta kjörtímabil af því að við náum ekki saman lengur. Það er allt í lagi, það er bara málefnalegt. En það var ekki gert, það var ekki sagt, það var ekki komið og spurt: Megum við ekki bara sleppa þessu? Jú, það er í fína lagi en getið þið vinsamlegast uppfært hvernig gengur að framfylgja stefnunni ykkar? Það er ekki eitthvað sem ég er til í að gefa afslátt af. Að sjálfsögðu á að leggja fyrir fjárveitingarvaldið hvaða áhrif hafa orðið af fjárveitingum í verkefni og stefnu stjórnvalda. Það vantar og það gagnrýni ég.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið en það er eilítill misskilningur í því, er það ekki? Sú áætlun sem við samþykktum í desember grundvallast á sömu stefnu og speglast í þessari áætlun. Það er sama stefnan sem er á bak við þessar áætlanir. Þar kemur fram mjög ítarleg nálgun á stefnumörkun, hvernig hún birtist og hvernig hún er að nást fram á málefnasviðum. Hvort það sé nægilega skýrt er svo önnur umræða. Ég veit að hv. þingmaður hefur gagnrýnt það verulega, og ég get tekið undir þá gagnrýni, að við þurfum að bæta okkur í því að setja fram mælikvarða til að átta okkur á því hvort stefnan nái fram að ganga. Það er svolítið þungt að við þurfum að bíða eftir skýrslum úr hverju ráðuneyti, frá hverjum ráðherra, og þær koma á miðju ári og þá eru allir komnir í kosningabaráttu o.s.frv. Það er ýmislegt í þessari hringrás stefnumörkunar sem við þurfum að ná betur utan um, ég tek undir það. Hv. þingmaður gerði loftslagsmarkmiðin að umtalsefni sínu og mælikvarðana sem við þurfum að sjá þar. Í áætluninni sem við samþykktum í desember er komið mjög vel inn á velsældarmælinguna. Það er mjög athyglisverð framsetning og þar eru sex markmið undirliggjandi, m.a. í loftslagsmálum og þar eru settir fram mælikvarðar sem er hægt að nota. Spurning mín er þessi: Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér - mér fannst á ræðu hv. þingmanns að þarna væri samhljómur - að við nýtum þessa útfærslu betur til að ná utan um þá mælikvarða sem við viljum svo gjarnan fá í fjárlagavinnunni?

Forseti. Aðeins til að útskýra betur það sem ég sagði áðan þá er allt í lagi að ríkisstjórnin segi: Við erum hætt að leggja fram stefnu. Hér er sama stefnan aftur, uppfærð. En ég gagnrýni að sjálfsögðu líka stefnuleysi stjórnvalda í þessu ástandi, bara til að leggja áherslu á muninn þar á. Mér finnst ámælisvert að stuðst sé við sömu stefnu þrátt fyrir að það sýni sig að hún skili t.d. ekki árangri í atvinnumálum. En það hefur verið gripið til nokkurra aðgerða fram að kosningum sem ættu að hafa jákvæð áhrif sem er bara fínt. Hvað velsældarstefnuna varðar er hún gríðarlega góð nálgun á það hvernig við ættum að vinna opinber fjármál. Þetta er verkefni sem hefur verið hjá OECD mjög lengi, „wellbeing economy“, þýtt sem velsældarsamfélag. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson byrjaði strax að uppnefna það vesældarhagkerfi, fannst það einhvern veginn liggja svo rosalega beint við, svo líkt orðað. Það útskýrir ákveðið grunnskólaviðhorf gagnvart þeim rannsóknum sem liggja að baki þeirri aðferðafræði sem er í velsældarhagkerfinu. Þar eru settir mælikvarðar um það hvernig ná eigi árangri með opinberum fjármálum í atriðum sem skipta almenning máli, ekki bara í hagvexti og stærri köku. Hvernig er staðan á húsnæðismarkaði? Hvernig er staðan í heilbrigðiskerfinu? Hvernig er staðan í jafnvægi milli lífs og vinnu hjá fólki almennt? Hvernig hafa opinber fjármál áhrif á þessa mælikvarða? Að stjórnvöld hafi fyrir framan sig mælikvarða á það hvernig ástandið er á húsnæðismarkaði hefur áhrif á það 

Herra forseti. Miklar áskoranir eru fram undan þegar kemur að hagstjórn í landinu. Það blasir við mikill hallarekstur ríkissjóðs, atvinnuleysi er í hæstu hæðum, verðbólga ekki mælst hærri síðan 2013 og vaxtahækkunarferli er hafið. Mikill halli á ríkissjóði í einhver ár hefur margvíslegar neikvæðar afleiðingar fyrir þjóðarbúið og landsmenn alla. Ljóst er að skuldir ríkissjóðs halda áfram að aukast til muna á næstu árum. Þróun vaxta er lykiláhrifaþáttur þegar kemur að opinberum skuldum og eins og ég segi þá bendir allt til þess að vextir fari hækkandi. Tekjubætandi aðgerðum er ekki lýst í þeirri fjármálaáætlun sem ríkisstjórnin leggur hér fram. Auk þess þarf landsframleiðslan á næstu fjórum árum að aukast til að viðhalda þeim efnahagslegu lífsgæðum sem voru fyrir efnahagsáfallið í kjölfar veirufaraldursins. Það þarf að auka gjaldeyristekjur þjóðarbúsins, skapa þúsundir nýrra starfa. Hagvöxtur á Íslandi hefur verið sveiflukenndari en hjá nágrannaþjóðum okkar, enda hagkerfið lítið og opið. Áfall í okkar stærstu atvinnugrein, ferðaþjónustunni, hefur haft veruleg áhrif á hagvöxt og þróun hans. Fjármálaáætlunin er sú síðasta sem þessi ríkisstjórn leggur fram. Hún er óvenjuleg að því leytinu til að gildandi fjármálaáætlun til fimm ára var samþykkt á Alþingi 17. desember sl. Sú stefnumörkun sem lá þá til grundvallar er efnislega óbreytt fyrir þau 35 málefnasvið og 103 málaflokka sem fjármálaáætlun tekur til og ekki lagðar til efnislegar breytingar á grunnsviðsmynd fjármálaáætlunar til næstu ára. Hér er því í reynd ekki um hefðbundna fjármálaáætlun að ræða. Heildarramminn er á sínum stað en niðurbrotið úr hefðbundinni fjármálaáætlun er ekki birt. Útfærslu stefnunnar verðum við að sjá með skýrum hætti. Þessi fjármálaáætlun er því ekki sett upp eins og lögin segja til um. Það vantar stefnumótun málefnasviða með skýrum hætti. Það er í reynd aldrei mikilvægara en nú að þetta liggi ljóst fyrir. Áætlunin er ágætisefnahagsyfirlit en breytir ekki mikilvægi þess að leggja þetta allt fram, þ.e. allt sem á að fylgja samkvæmt lögum. Þannig að umræðan um þessa fjármálaáætlun snýst í raun bara um efnahagsmálin, ekkert um útfærslu málaflokkanna. Það er því veigamikill galli á þessari áætlun að henni skuli ekki fylgja fullgerð stefnumótun. Hér er fjármálaáætlun þar sem ákveðið er að taka málefnasviðin út og þar með taka það út sem ætti að vera andlag hinnar pólitísku umræðu. Fjármálaáætlun til næstu fimm ára á að vera þjóðinni leiðarljós í efnahagsmálum. Leiðarljós út úr vandanum, út úr kreppunni. Þessi áætlun á að sýna okkur hvernig ríkisstjórnarflokkarnir sjá fyrir sér að tekið verði á þessum miklu áskorunum sem við stöndum frammi fyrir. Því miður skortir verulega á í þeim efnum. Í öðrum kafla áætlunarinnar er að finna fögur fyrirheit um að það verði enginn niðurskurður og þriðji kafli fjallar síðan um það að minnka skuldahlutfall ríkissjóðs, sem gengur þvert á sjónarmiðið um að jafna hagsveifluna. Verðbólgan er í vexti og fylgjast þarf mjög vel með þróun hennar í þeim aðstæðum sem við erum í. Mikil verðbólga getur hafa verulega slæm áhrif fyrir heimilin í landinu og það eru teikn á lofti um að hún fari hækkandi. Ef efnahagslífið er kerfisbundið þanið þá veldur það óstöðugleika og stöðugt vaxandi verðbólgu. Hér þarf að feta hinn gullna meðalveg. Mikilvægt er að hið opinbera ýti ekki út einkafjárfestingum með umsvifum sínum á lánamarkaði og meira mætti fjalla um samspil fjármálastefnu og peningastefnu í þessari fjármálaáætlun. Eins og ég nefndi hafa fjármálareglurnar verið settar til hliðar og vægi grunngildanna, þ.e. sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæis, er sérstaklega mikilvægt í þessari fjármálaáætlun þar sem þessar fjármálareglur hafa verið settar til hliðar. Skortur er á áherslu á grunngildunum í framsetningu fjármálaáætlunar. Afleiðingar af tómlæti gagnvart grunngildunum getur veikt stefnumörkunina. Þegar það er mikil óvissa verða jafnvel vangaveltur um ólíkar leiðir að markmiðum mikilvægari en áætlunargerð til lengri framtíðar. Mikilvægt er að valkostir séu dregnir fram, fórnarskipti þeirra og önnur álitamál. Slíkt þjónar grunngildum laganna um opinber fjármál. Lágir vextir, kaupmáttaraukning og sértækar Covid-19 aðgerðir hafa stutt við heimili og fyrirtæki. Efnahagsáfallið hefur þó fallið með ójöfnum hætti á ólíka hópa sem ekki allir hafa notið góðs af þeirri þróun. Ég tel, herra forseti, að það skorti á raunsæi í forsendum um efnahagsbata í þessari áætlun. Áætlunin gerir ráð fyrir því að efnahagsbatinn nái fótfestu strax í ár, verði 2,6% á yfirstandandi ári, vaxi um 4,8% árið 2022. Síðan gerir framreikningur ráð fyrir 2,8% vexti í landsframleiðslu fram til ársins 2026. Störfum fari fjölgandi, bæði í ferðaþjónustu og öðrum geirum hagkerfisins. Frá sjónarhóli áætlunarinnar eru horfur jákvæðar og það er alltaf gott að vera jákvæður, ekki má gera lítið úr því, en það er hins vegar annað mál hvort þessi áætlun sé yfir höfuð raunsæ. Lykilforsenda á bak við þann efnahagsbata sem lagt er upp með er að 720 þúsund ferðamenn komi til landsins á þessu ári með tilheyrandi vexti útflutningstekna. Dekkri horfur blasa við ef sú forsenda gengur ekki eftir. Komið hefur fram af hálfu ferðaþjónustunnar á fundi með fjárlaganefnd að þetta sé bjartsýni af hálfu stjórnvalda, að þessi spá um fjölda ferðamanna gangi eftir. Vöxtur ferðaþjónustunnar kann að verða grundvöllur efnahagsbata á næstu árum eins og boðað er í áætluninni en það er óraunhæft að gera ráð fyrir því að árin 2022 og 2023 komi hingað 2 milljónir ferðamanna. Raunsæi verður að ríkja í þeim efnum. Staðan í veirufaraldrinum í kringum okkur er með þeim hætti að ólíklegt er að þær væntingar gangi eftir. Í áætluninni kemur fram að ef það verða tafir á komu ferðamanna eru frekari ráðstafanir nauðsynlegar, ef menn ætla að halda sig við það að ná jafnvægi í skuldasöfnun 2025. En það er hins vegar ekkert fjallað nánar um það í hverju þessar ráðstafanir felast. Stýrivextir Seðlabankans hafa verið lækkaðir umtalsvert að undanförnu til að hjálpa fyrirtækjum og heimilum að takast á við efnahagssamdráttinn og það er vel. Fjármálaáætlun gerir ráð fyrir því að það verði áframhaldandi lágt vaxtaumhverfi. Það held ég að sé ekki raunhæft, herra forseti, eins og þegar hefur komið í ljós. Vaxtahækkunarferli er þegar hafið og því má segja að nú þegar sé veigamikil forsenda þessarar áætlunar brostin. Umræða um fjármálaáætlun á að vera árangurstengd og markmiðatengd. Hún á að snúast um hagkvæmni og skilvirkni. Það gerir hún ekki. Í raun er þessi síðasta fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar einungis efnahagsyfirlit. Eftir kosningar hefst nýtt tímabil, ný fjármálastefna og fjármálaáætlun. Ný ríkisstjórn verður ekki bundin af þessari áætlun. En það er eðlilegt að ræða þessa hluti og þessi áætlun sýnir að ríkisstjórnarflokkarnir ætla sér að leggja upp með aðferðafræði sem skilar litlum árangri að mínum dómi. Þeir sýna ekki á spilin þegar kemur að þessum málefnasviðum sem er mjög mikilvægt. Það er sú framtíðarsýn sem þeir bjóða landsmönnum upp á þegar fjórir mánuðir eru til kosninga. Framtíðarsýn sem einkennist af metnaðarleysi. Markmið aðgerða stjórnvalda á að vera að skapa störf og auka verðmætasköpun fyrirtækja. Þannig bætum við lífskjör. Ég held að flestallir séu sammála um að atvinnuleysið, baráttan gegn atvinnuleysinu, að draga úr því, sé stærsta viðfangsefnið fram undan á næstu misserum og árum, að vinna bug á atvinnuleysinu. Ég verð að segja eins og er, herra forseti, að þessi fjármálaáætlun blæs ekki þeim þúsundum Íslendinga von í brjóst sem eru atvinnulausir. Það er ekki verið að taka á því hér. Þjóðhagsspá Hagstofu Íslands gerir ráð fyrir miklu atvinnuleysi næstu ár. Miðað við spár er ljóst að atvinnuleysisstig hér á landi er að hækka. Í stað þess að hér sé náttúrulegt atvinnuleysi 2–3% er útlit fyrir að það verði 4–5%. Áframhaldandi hátt atvinnuleysisstig mun kosta ríkissjóð í kringum 40 milljarða kr. árlega út tímabilið sem er hátt í tvöföldun frá því sem var áætlað í málaflokkinn fyrir tilkomu kórónuveirufaraldursins. Þetta eru gríðarlegar upphæðir og í þessu samhengi þarf að huga að því hvaða reynslu og menntun eftirspurn er eftir á vinnumarkaði og hvernig megi styðja þá sem eru atvinnulausir til að öðlast þá reynslu og menntun. Það þarf að sjá til þess að gott upplýsingaflæði sé á vinnumarkaði til að lágmarka tíma sem fer í atvinnuleit. Mikilvægt er að jafnvægi ríki á vinnumarkaði varðandi laun og atvinnuleysisbætur þannig að það sé hvati til að ráða fólk og sækja atvinnu. Hvati fólks til að sækja sér aukna menntun hefur minnkað á Íslandi. Við þetta bætist að þrátt fyrir að Ísland verji hlutfallslega miklu fé til grunnmenntunar miðað við önnur lönd í OECD þá endurspeglast það ekki í góðum árangri nemenda í samanburðarprófum PISA. Sé litið til þekkingar í lestri, vísindum og stærðfræði þá standa íslenskir 15 ára nemendur höllum fæti og það ástand hefur frekar farið versnandi. Þessi staða undirbyggir ekki hagvöxt til framtíðar og hér þarf að taka verulega á hlutunum svo við lendum ekki í vítahring þeirra ógæfu sem fylgir því að hafa mikið atvinnuleysi. Atvinnuleysið er mismunandi eftir landsvæðum og allt að tvöfalt hærra á Suðurnesjum heldur en annars staðar á landinu. Á yfirstandandi ári er gert ráð fyrir 7,8% atvinnuleysi og að það lækki síðan hægt á næstu árum samkvæmt mati Hagstofunnar. Í lok kjörtímabilsins, eða 2026, verði það tæplega 5%. Það er eftir fimm ár. Slíkt atvinnuleysi er sambærilegt því sem var á atvinnuleysisárunum 1993–1995 og er óásættanlegt. Mjög mikilvægt er að bregðast við þessu. Ef frávik verða í spám um atvinnuleysi þarf að ráðast í afkomubundnar ráðstafanir, eins og segir í áætluninni. Ekki er gert grein fyrir þeim enda yrði það augljóslega óþægilegt fyrir ríkisstjórnina á kosningaári þegar einungis eru örfáir mánuðir til kosninga. Við gætum staðið frammi fyrir því að fara í mikinn niðurskurð til að ná því skuldahlutfalli sem lagt er upp með. Í athyglisverðri skýrslu Alþýðusambands Íslands, Íslenskur vinnumarkaður 2020, er m.a. bent á hvernig atvinnuleysi hafi vaxið áður en útbreiðsla veirufaraldursins hófst og að hlutfall óvirkra ungmenna hafi aukist. Þróunin á vinnumarkaði ber með sér að kerfislægt atvinnuleysi hafi aukist á undanförnum árum og því hætta á að Íslendingar muni búa við hærra stig atvinnuleysis en þeir eigi að venjast. Þetta er að sjálfsögðu mikið áhyggjuefni, herra forseti. Fjármálaráð gerir þessa þróun að umtalsefni í umsögn sinni en þar segir: „Kerfislægt atvinnuleysi lýsir ástandi þegar hæfni fjölda atvinnuleitenda passar illa við þau lausu störf sem eru í boði. Viðkomandi aðilar eru því án starfs í lengri tíma en raunin er í leitaratvinnuleysi sem er tímabundið ástand þar sem fólk er á milli starfa. Í sinni alvarlegustu mynd leiðir kerfislægt atvinnuleysi til þess að einstaklingur hverfur alveg út af vinnumarkaði með tilheyrandi neikvæðum afleiðingum fyrir hann sjálfan og samfélagið.“ Stjórnvöld verða að útfæra frekari aðgerðir til að bregðast við atvinnuleysisvandanum og koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi. Hér gegna fyrirtækin í landinu lykilhlutverki. Ég ætla að fara aðeins yfir það hversu mikilvægt það er að við bætum með öllum tiltækum ráðum starfsumhverfi fyrirtækja í landinu, vegna þess að þau eru lykillinn að því að fjölga hér störfum og vinna bug á atvinnuleysi. Það á að vera meginmarkmið þessarar áætlunar að bæta starfsumhverfi fyrirtækja af því að það tengist þeirri stóru áskorun, öðru meginmarkmiðinu, sem er að vinna bug á atvinnuleysinu. Fyrirtækin verða að geta stækkað og dafnað þannig að þau hafi svigrúm til að fjölga starfsfólki. Það er hagur allra að atvinnulífið fái þann stuðning sem það þarf til þess að geta skapað störf. Alþjóðastofnanir eins og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, Alþjóðabankinn og OECD benda á að farsælasta leiðin fyrir samfélög og efnahag þeirra sé að vaxa út úr efnahagsvandanum. Nýta verður afl opinberra fjármála til að draga úr atvinnuleysi, fjölga störfum í samstarfi við einkaframtakið og ýta undir að einkaframtakið geti blómstrað, fyrirtækin í landinu geti blómstrað. Það er hagur allra og hagur þeirra sem eru að leita sér að starfi. Á tíma fjármálaáætlunarinnar verður að tryggja samkeppnishæft starfsumhverfi sem laðar til landsins fólk og fyrirtæki. Hlúa ber betur að hugverkaiðnaðinum sem er vaxandi. Írland, sem er ekki langt frá okkur, hefur tekið vel á móti erlendri fjárfestingu og þar koma 26% útflutningstekna frá gagnaverum og hugverkaiðnaði. Regluverkið hér á landi er of flókið og svifaseint. Auka má hagkvæmni með því að lækka álögur á fyrirtæki, t.d. með lækkun tryggingagjalds og fasteignaskatta á atvinnuhúsnæði. Þetta kemur m.a. fram í umsögn Samtaka iðnaðarins en samtökin komu á fund nefndarinnar og sendu inn mjög góða umsögn. Tímabundin lækkun tryggingagjaldsins er jákvæð. Ég dreg alls ekki úr því. Miðflokkurinn hefur hins vegar lagt áherslu á það allt þetta kjörtímabil að ráðast þurfi í varanlega lækkun tryggingagjaldsins. Tryggingagjaldið leggst á launagreiðslur og myndi lækkun gjaldsins auka svigrúm fyrirtækja og auðvelda þeim að fjölga starfsfólki nú þegar brýn þörf er á því. Miðflokkurinn hefur lagt fram breytingartillögur við fjárlög þess efnis að lækka tryggingagjaldið, sem hafa því miður verið felldar. Frekari lækkun tryggingagjaldsins er nauðsynleg aðgerð fyrir íslenskan vinnumarkað. Nauðsynlegt er að efla starfsumhverfi fyrirtækja og mikilvægt til að efla samkeppnishæfni landsins. Mikil uppsöfnuð þörf er þegar kemur að fjárfestingum í innviðaverkefnum. Flýta á þessum verkefnum eins og kostur er. Þar eiga menn ekki að vera hræddir við aðkomu einkaaðila. Stjórnvöld þurfa þá ekki að veita hlutfallslega meiri fjármuni í slík verkefni heldur geta einbeitt sér að grunnþjónustu og því að draga úr halla ríkissjóðs. Lífeyrissjóðirnir hafa áhuga á því að koma að fjárfestingum í innviðum og stjórnvöld eiga að nýta sér það. Ég verð að segja það, herra forseti, að mér finnst svolítið sérkennilegt hvað hefur verið lítið fjallað um að lífeyrissjóðirnir kæmu að þeirri nauðsynlegu viðspyrnu sem er hér í hagkerfinu. Það hefur lítið verið talað um hversu öflugir þeir eru í því sambandi og hvað þeir gætu látið gott af sér leiða í þeim efnum. Hvað byggingariðnaðinn varðar sérstaklega ríkir ákveðið andvaraleysi hvað varðar hagstjórn eins og stöðu framboðs og eftirspurnar á húsnæði. Fyrirsjáanleika vantar, lóðaskortur ríkir, regluverk er flókið. Við blasir ósveigjanleiki og tafir. Einfalda þarf umhverfi byggingar- og mannvirkjagerðar þar sem skortur er á eignarhaldi og yfirsýn yfir málaflokkinn. Núverandi starfsumhverfi byggingarmála er óskilvirkt og óhófleg reglubyrði eykur jafnframt flækjustig. Boðleiðir eru langar og ákvarðanataka tímafrek. Skipulagsferlið er of þungt í vöfum, ég hef sjálfur reynslu af því, og tekur allt of langan tíma að fá tilskilin leyfi. Það hefur síðan kostnað í för með sér og dregur úr þeim þróttinn sem vilja koma þaki yfir höfuðið og vilja fara eigin leiðir og nýta sjálfsbjargarviðleitni sína til að koma húsi sínu á laggirnar. Það dregur auðsjáanlega þróttinn úr fólki þegar það þarf endalaust að bíða eftir leyfum og framvísa hinu og þessu. Tryggja þarf styttri afgreiðslutíma og koma í veg fyrir hamlandi skipulagsskilmála sem leiða til aukins kostnaðar og tafa við byggingu húsnæðis og hamla nýsköpun. Á þetta hafa Samtök iðnaðarins bent. Stjórnvöld verða að bregðast við þessu. Það þarf aðgerðir. Það er búið að tala oft um þetta en það hefur ekkert verið gert til þess að taka á vandanum. Hér vantar í raun sameiginlega stefnu iðnaðarins og stjórnvalda. Umsvif rannsókna í byggingariðnaði þarf að auka. Styrkjaumhverfið virðist allt að því útiloka rannsóknir á öðru en einstökum íhlutum bygginga eða þróun byggingarefnis en heildrænar rannsóknir sem nátengdar eru þjóðarhag virðast hafa orðið út undan. Áhrif myglu í húsnæði eru t.d. að reynast þjóðinni mjög kostnaðarsöm sem og ríkissjóði. Það kom m.a. fram í svari við fyrirspurn minni til efnahags- og fjármálaráðherra að það reynist ríkissjóði mjög dýrt í húsnæði á vegum ríkissjóðs. Ég held að við hljótum að átta okkur á því að öflug sókn atvinnulífsins er lykillinn að viðspyrnunni. Að endurreisa hagkerfið þar sem einblínt er á ferðaþjónustuna sem máttarstólpa er ekki alveg skynsamlegasta leiðin. Við getum ekki stólað svona gríðarlega mikið á eina atvinnugrein sem hefur orðið fyrir þeim mikla skelli sem við þekkjum. Þess vegna er mjög mikilvægt að hafa fjölbreytni í atvinnulífinu. Á það hefur verið bent að störf innan ferðaþjónustunnar verða ekki þau sömu og þau voru fyrir veirufaraldurinn, að þeim muni fækka. Við þurfum því að bæta rekstrarskilyrði þeirra atvinnugreina sem eru hér fyrir. Á það hafa Samtök iðnaðarins einnig bent. Nýsköpun er orð sem við heyrum oft og er ein meginforsenda framleiðniaukningar, verðmætasköpunar, samkeppnishæfni og gjaldeyrisöflunar fyrirtækja og þjóða. Nýsköpun í atvinnulífi leggur grunninn að sköpun verðmæta og eftirsóttra starfa til framtíðar. Aukningin sem hefur átt sér stað til nýsköpunar er sannarlega mikilvæg og vonandi skilar það okkur þeirri verðmætaaukningu sem væntingar standa til. En við verðum líka að átta okkur á því að framlög til nýsköpunar eru svolítið langhlaup og skila ekki því sem við viljum að þau skili fyrr en eftir tiltekinn tíma. En það er nauðsynlegt að fjölga þeim stoðum sem eru drifkrafturinn í gjaldeyrisöflun þjóðarbúsins og á það höfum við lagt ríka áherslu í Miðflokknum. Ég verð að segja það, herra forseti, að eftir að hafa farið yfir þessa fjármálaáætlun og setið í fjárlaganefnd þetta kjörtímabil, sem brátt er á enda, þá finnst mér vera skortur á að fjárlagagerð sé árangursmiðuð. Ég hef reyndar tekið þessa umræðu við formann nefndarinnar, hv. þm. Willum Þór Þórsson, og hann er að mörgu leyti sammála mér í því að við þurfum að bæta okkur í þeim efnum. Það er mikilvægt að fram fari umræða um það hvaða árangri fjárveitingar eigi að skila, hvaða árangri fyrri fjárveitingar hafi skilað, umræða um það hvernig almenningur geti treyst því að almannafé sé nýtt með skynsamlegum hætti, og hvernig eigi að meta og mæla árangurinn. Árangur er ekki eingöngu metinn af útgjöldum heldur þjónustunni sem er verið að veita. Þetta er að sjálfsögðu efni í langa umræðu. Ég ætla ekki að fara nánar yfir það hér en það er mjög mikilvægt að fjárveitingavaldið, Alþingi, fái að vita hvaða árangri fjárveitingarnar hafa skilað. Það er ekki hægt að setja fjármuni endalaust í ákveðin verkefni án þess að árangursmat liggi fyrir í fjármálaáætlun. Í fjármálaáætlun sem þessari ætti að vera áhersla á vandaðar og skýrar árangursmælingar og yfirlit í þeim efnum. Ég ætla að víkja aðeins að aukningu til loftslagsmála sem er í þessari áætlun og hún víkur einmitt að árangursviðmiðum og árangursmælingum. Í fjármálaáætluninni er umfjöllun um umhverfis- og loftslagsmál, samanber rammagrein 11, þar sem gerð er grein fyrir áætlun um aukningu á útgjöldum til loftslagsmála um 10 milljarða kr. til ársins 2031. Eins og fram kemur í þeirri umfjöllun er markmiðið að Ísland standist uppfærðar skuldbindingar sínar í loftslagsmálum frá júní 2020. Miðflokkurinn tekur undir að draga þurfi úr losun gróðurhúsalofttegunda og á heimsvísu er verkefnið mjög mikilvægt. Hér á landi hefur mikill árangur náðst í þeirri baráttu á síðustu áratugum, m.a. með nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa en um 90% alls húsnæðis eru hituð upp með hitaveitu svo að dæmi sé tekið og er það einstakt á heimsvísu, að ógleymdri okkar umhverfisvænu raforku. Þannig má fullyrða að Ísland standi vel að vígi í þessum málaflokki. Boðuð hækkun á framlögum til loftslagsmála í áætluninni er hins vegar stefnulaus. Hér er verið að leggja til hækkun um 1 milljarð kr. á ári til næstu tíu ára. Við vitum hins vegar ekki hverju þessi hækkun mun skila. Ekkert kemur fram um það. Hækkunin er ekki árangursmæld. Slík markmið geta tæpast talist metnaðarfull. Það er sjálfsögð og eðlileg krafa að fjárveitingar hins opinbera séu árangursmældar, að það liggi fyrir að fjárveitingar til málaflokksins skili árangri. Það verður að vera ljóst í hvaða verkefni á að ráðast. Hæstv. umhverfisráðherra hefur einmitt í fyrirspurnum, munnlegum og skriflegum, sagt að það sé erfitt að mæla árangurinn í þessum efnum. Að auka útgjöld um 10 milljarða kr. og geta ekki mælt árangurinn sem það á að skila er með öllu óviðunandi og ekki í samræmi við stefnuna að auka útgjöldin þegar ekki er hægt að mæla árangurinn. Spyrja má hvort stjórnvöld hafi ekki náð tökum á því að búa til góða mælikvarða og gögn sem gera mönnum kleift að mæla árangur eða engan árangur. Ég held að það sé eðlilega krafa að þessir hlutir séu í lagi þegar úr er að spila svo miklum fjármunum. Árið 2022 verður t.d. metár í fjárframlögum til loftslagsmála eða 13,3 milljarðar kr. Þetta eru miklir peningar og gera verður þá kröfu að þessari fjármálaáætlun fylgi vönduð skýrsla eða tafla sem sýnir mat á árangri, hvað við erum að fá fyrir þessa peninga. Rætt er um náttúrumiðaðar lausnir í loftslagsmálum í áætluninni. Það er hins vegar ekkert skýrt nánar. Á árunum 2022–2031 á að setja 3,7 milljarða kr. í þær. Því verður að svara hverjar þessar náttúrulausnir eru og hvaða árangur næst með þeim. Ég ætla að víkja næst að þeim aðgerðapökkum sem ríkisstjórnin hefur sett fram, og Miðflokkurinn hefur stutt flestar þær aðgerðir, vegna faraldursins. Þess er ekki getið í áætluninni hvaða árangri aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar vegna veirufaraldursins, upp á tugi milljarða, hafa skilað þrátt fyrir að lög um opinber fjármál kveði á um að meta beri árangur af þeim aðgerðum. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar einkenndust um margt af örvæntingu og voru ekki nægilega vel undirbúnar eins og við sáum svo glögglega þegar stöndug fyrirtæki fóru að nýta sér úrræði líkt og hlutabótaleiðina án þess að þurfa á þeim að halda. Hér var undirbúningur laganna einfaldlega ófullnægjandi. Hlutabótaleiðin skilaði tilætluðum árangri og landsmenn hafa tekið út mun meira af séreignarsparnaði sínum en stjórnvöld gerðu ráð fyrir. Ein helsta aðgerðin sem ríkisstjórnin kynnti til leiks í mars á síðasta ári var að veita fyrirgreiðslu til að auðvelda viðbótarlán lánastofnana til fyrirtækja. Þetta átti að gera þannig að ríkið semdi við Seðlabanka Íslands um að færa lánastofnunum aukin úrræði til að veita viðbótarfyrirgreiðslu til fyrirtækja, í formi brúarlána, sem orðið hefðu fyrir verulegu tekjutapi vegna yfirstandandi aðstæðna. Í stuttu máli má segja að þessi aðgerð, sem var rækilega kynnt af ríkisstjórninni, komst seint og illa til framkvæmda og var síðan þegar upp var staðið ekki að gera sig og áhuginn lítill. Árangur aðgerða ríkisstjórnarinnar er mjög mismunandi. Sumar hafa staðið undir væntingum en aðrar ekki. Nú er komið að ákveðnu endurmati á aðgerðum og eðlilegt að því sé svarað hvort náðst hafi góður árangur og að hvaða marki hefur tekist að mæla árangurinn. Óljóst er hvort ríkisstjórnin hafi yfir höfuð áætlanir um að mæla árangurinn. Í áætluninni er eitt meginmarkmiðið sagt vera að stöðva vöxt skuldahlutfallsins þannig að árið 2026 verði það undir 60%. Annað á að sníða til til þess að ná þeirri niðurstöðu. Þetta er þrátt fyrir að atvinnuleysið sé stærsta viðfangsefnið fram undan eins og áður segir. BSRB bendir á í umsögn sinni að mikilvægt sé að styðja við umsvif í hagkerfinu en draga ekki úr þeim með óskynsamlegu markmiði um skuldastöðvun. Á einhverjum tímapunkti þarf að stöðva skuldasöfnun en það verður að taka mið af umsvifum í hagkerfinu en ekki fyrir fram gefnu ártali. Rekstrarhallinn verður 223 milljarðar kr. á næsta ári og 151 milljarður á árinu 2023 en áætlunin gerir ráð fyrir að afkoma ríkissjóðs fari smám saman batnandi og jákvæðum frumjöfnuði verði náð á árinu 2025. Skuldirnar ættu að ná hámarki 2025 og verða um 54% af vergri landsframleiðslu í stað 60%, sem gert var ráð fyrir í síðustu fjármálaáætlun. Fjármálaráð bendir á í umsögn sinni að mikilvægt sé fyrir ríkissjóð að beita ekki jafn ströngum aðhaldsaðgerðum og áætlunin gerir ráð fyrir. Ráðið bendir jafnframt á að fjármagnsjöfnuður hins opinbera hafi lækkað verulega síðastliðin ár og muni haldast nokkuð stöðugur sem hlutfall af vergri landsframleiðslu á tímabili áætlunarinnar, eða fara úr 1,8% af vergri landsframleiðslu í 1,9% á tímabilinu þrátt fyrir að skuldsetning aukist verulega. Huga mætti betur að áhættumati skulda hins opinbera, hversu miklar líkur séu á því að annað efnahagsáfall verði á tímabili fjármálaáætlunar og hvernig vægi er í því miðað við núverandi skuldastöðu. Engar meiri háttar tekjuöflunarráðstafanir er að finna í áætluninni þrátt fyrir tekjuminnkun. Hún er lögð fram án þess að tekjuöflun sé tryggð til að loka hallanum sem verður á ríkissjóði. Áfram er halli á heildarjöfnuði sem nemur vaxtagjöldum. Talsvert miklar hliðranir eru á tölum. Fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir niðurskurði. Árið 2022 verður gerð 2% almenn aðhaldskrafa og 0,5% á heilbrigðisstofnanir, öldrunarstofnanir og skóla. Á árunum 2023–2026 verður gerð 1% almenn aðhaldskrafa að heilbrigðis- og öldrunarstofnunum, skólum, dómstólum, bótakerfum og sjúkratryggingum undanskildum. Þá verður viðbótaraðhaldskrafa sem nemur 15 milljörðum kr. árlega á árunum 2023–2025. Sú aðhaldskrafa er ekki útfærð nánar. Samanlagt eiga þessar aðgerðir að skila um 34 milljarða kr. afkomubata árlega árin 2023–2025 en gera má ráð fyrir að þar muni niðurskurði verða beitt umfram tekjuöflun því að fram kemur í greinargerð að stefnt sé að því að útgjöld hins opinbera vaxi hægar en landsframleiðslan. ASÍ varar við því í umsögn sinni að of þung áhersla á að draga úr skuldum ríkissjóðs geti hægt á efnahagsbatanum og viðhaldið miklu atvinnuleysi. Athyglisvert er að skoða umsögn fjármálaráðs þegar kemur að tekjuöflun ríkissjóðs og veikleikum í afkomu. Ráðið getur þess að veikleikar í afkomu hafi verið ljósir og illa hafi gengið að halda fjármálaáætlunum innan ramma stefnumiða, jafnvel í mikilli uppsveiflu. Ég fór aðeins yfir þetta í andsvari með hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni. Þetta er nokkuð augljós ofanígjöf frá fjármálaráði til ríkisstjórnarinnar, að það hafi gengið illa að halda þessi stefnumið, jafnvel í mikilli uppsveiflu. Það verður að segjast eins og er að það er svolítill áfellisdómur yfir fjármálastjórn þessarar ríkisstjórnar. ASÍ leggur áherslu á að mikilvægt sé að huga að styrkingu tekjustofna á komandi árum þannig að eðlilegur viðsnúningur geti náðst í ríkisrekstrinum án þess að ráðist verði í niðurskurð á grunninnviðum samfélagsins. Þá telur Alþýðusambandið ástæðu til að gagnrýna að hluta þær skattbreytingar sem stjórnvöld hafa talið forgangsmál í djúpri efnahagskreppu. ASÍ nefnir þar sérstaklega lækkun bankaskattsins. Í því sambandi er athyglisvert að sjá hversu hagnaður bankanna hefur aukist og hvernig honum er ráðstafað. Arion banki hagnaðist t.d. um 12,5 milljarða kr. á síðasta ári en telur engu að síður nauðsynlegt að segja upp 20 manns. Ekki höfum við séð að bankarnir séu að lækka þjónustugjöldin þrátt fyrir lækkun bankaskattsins og betri afkomu. Það er staðreynd að einkaneysla almennings, heimilanna í landinu, mildaði efnahagssamdráttinn. Hagstofan áætlar að verg landsframleiðsla hafi dregist saman um 6,6% á síðasta ári, þ.e. djúpur efnahagssamdráttur en þó minni en greiningaraðilar óttuðust. Það eru heimilin sem eru að skuldsetja sig og eyða sparnaði sínum. Mikil íbúðafjárfesting og önnur eyðsla almennings er lykillinn að því að þetta fór ekki eins illa. Það er því hagfelld fjárhagsstaða heimilanna í aðdraganda krísunnar sem hefur skipt verulegu máli. Heimilin hafa getað haldið uppi neysluútgjöldum, m.a. vegna lægri vaxta og með því að fresta lánaafborgunum og taka út séreignarsparnað. Einkaneysla dróst einungis saman um 3,3% á síðasta ári en til samanburðar dróst einkaneysla saman um að meðaltali 10% á ári í kjölfar efnahagshrunsins 2008–2009. Þarna er mikill munur á. Hafa ber þó í huga að efnahagsáfallið vegna veirufaraldursins hefur komið mjög ójafnt niður á heimilunum í landinu. Þeir sem hafa haldið atvinnu hafa getað nýtt sér lágvaxtaumhverfi og búið við góðar efnahagslegar aðstæður og aukinn kaupmátt. Þeir sem hafa misst vinnuna hafa hins vegar orðið fyrir gríðarlegu tekjufalli. Síðan hafa einstök landsvæði orðið sérstaklega illa úti eins og Suðurnesin en þar voru 3.600 manns atvinnulaus í apríl. Ég ætla að koma aðeins inn á í lokin, nú er tíminn að styttast, rekstrarforsendur hjúkrunarheimila sem enn eru í mikilli óvissu. Í fjármálaáætluninni er gert ráð fyrir því að fjárfesta í tilteknum fjölda hjúkrunarrýma en minna fer fyrir því hvernig eigi að reka þessi rými. Fjárvöntun hjúkrunarheimilanna, að mati Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, er allt að 4–6 milljarðar kr. og eru lífskjarasamningarnir þá teknir þar með og stytting vinnuvikunnar sem hefur reynst kostnaðarsöm. Stefnir hraðbyri í ófremdarástand í rekstri hjúkrunarheimila komi stjórnvöld ekki að vandanum. Í þessari áætlun hafa verið gefin vilyrði fyrir alls konar fjárfestingum sem ekki eru sýnileg. Þannig er að finna innihaldslausar yfirlýsingar í þessari áætlun. Það er mjög mikilvægt í mínum huga og okkar Miðflokksmanna að greiða götu erlendrar fjárfestingar í landinu. Í fjármálaáætluninni er fjallað um beina erlenda fjárfestingu og þar segir að bein erlend fjárfesting sé okkur mikilvæg. Þess vegna ber stjórnvöldum að ryðja burt þeim hindrunum sem eru á vegi erlendrar fjárfestingar hér á landi. En hvernig er þetta í raun hér á landi og hvernig hafa stjórnvöld staðið sig þegar kemur að erlendri fjárfestingu? Ef skoðaður er fjöldi þeirra tvísköttunarsamninga sem Ísland hefur gert kemur í ljós að þeir eru mun færri heldur en nágrannaþjóðir okkar hafa gert. Í skýrslu utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra um alþjóðamál, sem lögð var fram á Alþingi fyrir skömmu, kemur fram að Ísland hefur einungis gert 45 tvísköttunarsamninga á sama tíma og Danmörk hefur gert 76 samninga, Noregur 87, Holland 95 og Bretland 126. Árangur Íslands í þeim efnum er óviðunandi og skekkir samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja vegna þess að tvísköttunarsamningar eru mjög mikilvægir. Utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra hefur viðurkennt að Ísland hafi ekki staðið sig nægilega vel að þessu leyti. Samtök iðnaðarins segja í sinni umsögn að stjórnvöld mættu huga að því að gefa skýrt til kynna áhuga sinn á beinni erlendri fjárfestingu og uppbyggingu nýs iðnaðar annars vegar og hins vegar að vinna að nauðsynlegum umbótum til að ryðja hindrunum úr vegi fyrir slíkri uppbyggingu. Herra forseti. Kosningar eru á næsta leiti og ber fjármálaáætlunin þess merki. Halda þarf vel á fjármálum ríkisins næstu misseri. Enn ríkir óvissa um hagþróun og atvinnuleysi verður áfram sögulega mikið. Stjórnvöld þurfa að huga að því hvaða áhrif aðgerðir þeirra hafa á þróun samkeppnishæfni atvinnulífs, stöðu vinnumarkaðar og þróun eignaverðs sem og hvernig gengi og verðbólga mun þróast í samspili peningamálastefnu og stjórnar opinberra fjármála. Krefjandi verkefni bíða næstu ríkisstjórnar þegar kemur að efnahagsmálum enda má segja að vandanum hafi verið velt yfir á næsta kjörtímabil. Til að opinber fjármál lendi ekki í öngstræti og verðbólga fari ekki enn frekar á skrið 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir prýðisræðu og þakka honum jafnframt samvinnu í hv. fjárlaganefnd. Það er mjög freistandi að ræða hér árangursmiðaða fjárlagagerð en ég ætla að láta það vera að sinni. Við höfum oft rætt þetta áður eins og hv. þingmaður kom inn á í sinni ræðu. Ég vona að enginn skilji það þannig að hér sé eitthvert væl í gangi en við í þessari vinnusömu nefnd erum oft að horfa til mælikvarða og viljum gera betur og þá líður okkur oft eins og við séum að hlaupa á eftir málunum, bara til að afgreiða þau, kalla eftir upplýsingum, eftir umsögnum, hitta gesti, hlusta, ná fótfestu á bak við útgjöld sem boðuð eru o.s.frv. Við viljum sannarlega úr þessu bæta og ég held að það séu allir á því. Ég ætlaði að koma inn á það sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni í sinni ræðu, hvernig efnahagsframvindan gæti mögulega orðið. Þá erum við að horfa til ferðaþjónustunnar. Það hefur mikið verið rætt hér í framsöguræðum og hv. þingmaður kom inn á þetta verkefni, að leysa langtímaatvinnuleysi og sætta sig ekki við þær spár sem birtast um 5% atvinnuleysi jafnvel þegar framleiðsluslakinn er farinn. Þá kem ég að þessu með ferðaþjónustuna, og það gerði hv. þingmaður líka, að þar eru framleiðsluþættirnir - mannauður, fyrirtækin, framleiðslutækin og auðvitað auðlindirnar sem eru stór partur af ferðaþjónustunni - ónýttir. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, fyrir andsvarið og vil nota tækifærið og þakka honum fyrir samstarfið í nefndinni sem hefur verið mjög gott og ánægjulegt. Ég tek heils hugar undir það að ferðaþjónustan er okkur ákaflega mikilvæg og þetta hefur verið stærsta atvinnugreinin okkar undanfarin misseri þar til skellurinn kom, veirufaraldurinn. Auðvitað tengjast fjölmörg störf ferðaþjónustunni og við erum að nýta þar okkar náttúruauðlindir eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, þetta er allt rétt hjá hv. þingmanni. En ég legg áherslu á það að nú á þessum tímamótum, ef við getum orðað það þannig, þegar hér hefur orðið mikið áfall, sérstaklega hvað varðar stærstu atvinnugrein þjóðarinnar, þá verðum við aðeins að horfa í kringum okkur og hugsa sem svo: Við verðum að styrkja aðrar atvinnugreinar til að fá meira jafnvægi í okkar atvinnugreinar. Hvað ef það kæmi annað áfall sem snerti ferðaþjónustuna? Það er óskynsamlegt að mínu mati að vera svo háðir einni tiltekinni atvinnugrein. Þá nefndi ég það í ræðunni sérstaklega að við eigum að fara að hlúa að fyrirtækjunum, hlúa að menntun unga fólksins, að það fái þá menntun sem það þarf, og hvetja til menntunar til þess að það geti komist í önnur störf en tengjast kannski beint stærstu atvinnugrein þjóðarinnar. Allt skiptir þetta miklu máli en kjarni málsins er kannski sá að það er óskynsamlegt að vera með eina atvinnugrein svona yfirgnæfandi stóra sem færir okkur svona miklar útflutningstekjur. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og tek heils hugar undir með honum. Þetta kemur inn á það að vægi ferðaþjónustunnar í útflutningstekjum er mikið og þess vegna fundum við fyrir skarpari niðursveiflu en víða annars staðar. Mögulega gætum við líka upplifað skarpari uppsveiflu sem er ekki teiknuð inn í fjármálaáætlun. Það kemur í ljós með efnahagsframvindunni og því hvernig bólusetningum vindur fram o.s.frv. Ég held að hv. þingmaður hafi hitt naglann á höfuðið í sinni ræðu með því að tala um nýsköpun, rannsóknir, þróun, sprotana, frumkvöðlana, þekkingargreinarnar. Vægi þessara greina í útflutningstekjum er mjög mikilvægt til framtíðar og það dragi úr vægi ferðaþjónustu að því leytinu til, án þess að við gefum nokkuð eftir í því að byggja upp öfluga ferðaþjónustu. Það held ég að sé mjög mikilvægur hluti af því verkefni sem fram undan er til lengri tíma. Hv. þingmaður kom inn á tryggingagjaldið sem er stór tekjuliður ríkissjóðs. Þetta eru tekjur fyrir ríkissjóð og þetta er kostnaður fyrir atvinnulífið. Það hefur verið stöðugur þrýstingur lengi vel að lækka tryggingagjaldið og það er skiljanlegt. Þetta er kostnaður fyrir atvinnulífið, en þetta er hins vegar mikilvægur gjaldstofn sem fjármagnar mjög mikilvæga þætti eins og lífeyris- og slysatryggingar, Fæðingarorlofssjóðinn o.s.frv. og skiptist í tvo þætti. Ég ætla bara að vekja athygli á mjög vandaðri rammagrein í þessari áætlun þar sem boðað er að til þess að tryggingagjaldið geti skilað hlutverki sínu með gagnsæjum, hagkvæmum og sjálfbærum hætti þurfi að fara fram endurskoðun á þessum stofnum.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta innlegg með tryggingagjaldið vegna þess að það er hárrétt hjá hv. þingmanni, það þarf að fara að skoða stofna gjaldsins. Það er þáttur í því að mínu mati að reyna að finna leiðir til þess að lækka álögur á fyrirtækin vegna þess að þau skipta okkur verulegu máli núna, að þau hafi allt það svigrúm sem þau geta haft til að ráða fólk í vinnu. Það er lykillinn að því að við komum okkur af stað og vinnum gegn þeirri vá sem atvinnuleysi er. Fyrir utan það að atvinnuleysi veldur náttúrlega fjölskyldum sálrænum vanda og hefur margvíslegar afleiðingar í för með sér sem oft og tíðum eru ekki ræddar. Það kostar ríkissjóð líka verulegar upphæðir. Það er því til margs að vinna að veita fyrirtækjunum alla þá aðstoð sem við getum til þess að þau nái að styrkja sig í þessu árferði og ráða fólk í vinnu. Ég nefndi erlenda fjárfestingu, að við greiðum götu erlendrar fjárfestingar í landinu. Það er margt sem má bæta í því ferli, að gera okkur meira aðlaðandi sem land til þess að hingað komi erlend fjárfesting. Ég nefndi hugverkaiðnaðinn sem er mjög vaxandi iðnaður, t.d. á Írlandi. Hér er ákveðinn vísir að hugverkaiðnaði og gagnaverum o.s.frv. en það er mikil samkeppni sem ríkir meðal annarra þjóða þegar kemur að því að fá þessi fyrirtæki hingað inn. En við eigum líka miklar auðlindir. Við höfum þessa grænu orku sem verður sífellt verðmætari og annað slíkt. Þetta allt saman eru mikil tækifæri sem við höfum til þess að laða að okkur stöndug fyrirtæki sem geta ráðið fólk í vinnu. Allt skiptir þetta máli og við eigum öll að vinna að þessu sama markmiði, 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir framsögu hans fyrir nefndarálitinu. Ég get um mjög margt tekið undir þau orð sem hann flutti úr ræðustól um sýn sína á þróun efnahagsmála og til hvaða aðgerða þyrfti að grípa í náinni framtíð. Margt af því er akkúrat verkefnið sem við höfum rætt svo ítarlega í hv. fjárlaganefnd á undanförnum vikum og blasir ekki síður við okkur þegar við erum komin á þennan stað í faraldrinum. Og nú segi ég: Loksins og vonandi er að birta til. Í fyrra andsvari mínu við hv. þingmann langar mig aðeins að veita andsvar án þess að því fylgi bein spurning. Við getum að sjálfsögðu verið sammála um að áætlanagerð og greiningar séu mjög erfiðar á tímum sem slík óvissa ríkir. En hv. þingmaður kom í ræðu sinni inn á að ekki hefði fylgt árangursmat og að ekki hefði verið hægt að mæla með skýrum hætti árangur þeirra aðgerða sem ríkisstjórnin hefur gripið til vegna faraldursins og þeirrar skyndikreppu sem við stöndum í. Þá held ég, hæstv. forseti, að ég geti á móti sagt að þær horfur sem við stóðum frammi fyrir fyrir rúmu ári, um samdrátt í landsframleiðslu, um þróun efnahagslífsins, um þróun á tekjustofnum ríkisins, hafa sem betur fer ekki gengið eftir, þ.e. spáð var um 10,4% samdrætti, niðurstaðan var rétt um 6%. Fyrir mér eru það mælikvarðar á árangur af þeim aðgerðum sem við höfum gripið til. Til viðbótar sýnir fyrsta mánaðaruppgjör ríkissjóðs betri útkomu fyrir ríkissjóð tekjumegin en við gerðum ráð fyrir við afgreiðslu fjárlaga í haust. Getur hv. þingmaður ekki að hluta til í það minnsta tekið undir að þetta sé einhvers konar árangursmæling?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Jú, ég get tekið undir það að hluta til, það er rétt hjá hv. þingmanni að auðvitað skipta þessar aðgerðir máli og við í Miðflokknum höfum stutt þær. En innlegg mitt er að við fáum að sjá mælingar á því hver var hinn raunverulegi árangur. Til dæmis var verið að ákvarða upphæðir í tiltekin verkefni sem síðan gengu ekki eftir. Ég nefni ferðagjöfina sem dæmi. Ég held að enn sé u.þ.b. hálfur milljarður eftir af þeirri upphæð sem var áætluð í ferðagjöfina. En þegar kemur að þessum málum er það nú einu sinni þannig - og ég nefndi það í ræðu minni, hv. þingmaður - að síðan kemur í ljós að það er einkaneyslan sem hefur skipt verulegu máli í þeim aðstæðum sem við höfum verið í. Ég held að hún eigi stóran þátt í því að samdrátturinn var ekki 10% heldur 6%, eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á. En auðvitað skipta aðgerðirnar máli. Ég er kannski líka að horfa á þetta í svolítið víðara samhengi þegar kemur að árangursmælingum almennt, að við sem höfum fjárveitingavaldið eigum að geta fengið að sjá það, þegar við erum að ákveða að setja stórar upphæðir í ákveðna hluti, hvaða árangri þær aðgerðir voru að skila. Við sáum t.d. þegar kom að hlutabótaleiðinni að hún skipti að sjálfsögðu margar fjölskyldur miklu máli en við sáum líka að hún var misnotuð. Þá spyr maður sig: Var þetta kannski ekki alveg nógu vel undirbúið ef hægt var að gera það með þessum hætti? 

Herra forseti. Ég er að stórum hluta til sammála hv. þingmanni í því sem hann endaði sitt fyrra andsvar á. Hins vegar vil ég líka segja að þegar gripið er til aðgerða með jafn skömmum fyrirvara og við vorum að gera er kannski ekki alltaf hægt að sjá til lands hvernig þær aðgerðir virka. Ég held að við þurfum bara að viðurkenna að stundum hafi verið yfirskot og stundum undirskot. Ég held að við þær aðstæður sé eðlilegt að kannast við að svo hafi verið og vinna bara úr því. En tíminn og lausnirnar voru ekki tíndar af trjánum, alla vega ekki lausnirnar. Í seinna andsvari mínu við ræðu hv. þingmanns ætla ég að fara í þann hluta hennar sem fjallaði um regluverk. Þar fjallaði hv. þingmaður um umsögn Samtaka iðnaðarins sem ég tek undir með þingmanninum að hafi verið mjög góð. Það eru þessir löngu skipulagsferlar og þetta þunglamalega kerfi sem eru einhvers konar kransæðastíflur eðlilegs efnahagslífs, uppbyggingar og sóknar í mínum huga, svo að ég gerist svolítið skáldlegur. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er nákvæmlega verkefnið sem við verðum að ráðast í; að einfalda þetta kerfi og gera það skilvirkara. Þá langar mig í seinna andsvarinu við hv. þingmann aðeins að biðja hann að fara inn á þær brautir hvernig hann sjái fyrir sér að við getum einfaldað þetta. Við höfum ákveðnar skyldur og ákveðin hlutverk en við þurfum á einföldun og skilvirkni að halda. Hvað hefur hv. þingmaður að leggja fram í því?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég þykist vita og er þess fullviss að við höfum sama áhugamál hvað það varðar að einfalda þetta regluverk sem er ákaflega mikilvægt þegar kemur að t.d. húsbyggingum, að sækja um leyfi, skipulagsmál o.s.frv. Mörg þeirra mála snúa að sveitarfélögunum. Af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um hvað væri hægt að laga get ég t.d. í örstuttu máli sagt að þarna eru ýmsir frestir sem ég held að mætti stytta, svo að dæmi sé tekið. Ég held að líka sé nauðsynlegt að eiga gott samtal við sveitarfélögin um þessi mál, að ríkisstjórnin taki hreinlega að sér að skipa starfshóp með sveitarfélögunum þar sem markmiðið væri að einfalda þennan málaflokk og gera fólki sem það vill kleift að byggja sín hús og heimili án þess að þurfa að ganga í gegnum ferli sem getur tekið eitt eða tvö ár. Fyrir utan það hafa þeir byggingarverktakar sem koma að þessu einnig kvartað yfir seinagangi í þessum leyfismálum öllum. Þetta er þjóðfélaginu kostnaðarsamt. Ég get nefnt sem dæmi að ég sótti um það hjá sveitarfélagi mínu að byggja tiltekna byggingu fyrir nokkrum árum. Það tók mig 17 mánuði að fá byggingarleyfi, 17 mánuði. Það var mér kostnaðarsamt vegna þess að það skipti mig máli að ég hefði getað klárað þá byggingu fyrr. Það eru mörg dæmi um þetta. Þetta er bara allt of langur tími. Ég held að menn séu að festa sig í alls konar smáatriðum sem skipta ekki máli. Svo er þetta kannski líka spurning um menntun, 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér af miklu kappi fimm ára fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem er eiginlega bara til fimm ára að nafninu til því að hún er endurskoðuð einu sinni á ári, það er alla vega markmiðið. Ég ætla að tala um nefndarálitið sem er álit 4. minni hluta, sem sagt mitt álit við þessa fjármálaáætlun. Á liðnu kjörtímabili hefur reynt mjög á lög um opinber fjármál. Alþingi hefur frá síðustu kosningum samþykkt fjármálastefnu, tvær tillögur um breytingar á fjármálastefnu, þrjár fjármálaáætlanir, fern fjárlög, ein lokafjárlög og loks átta sinnum fjáraukalög. Strax á vormánuðum 2019 þurfti að endurskoða fjármálastefnu og framlagða fjármálaáætlun. Sú endurskoðun reyndist nauðsynleg enda hafði ríkisfjármálum verið of þröngur stakkur sniðinn í upphaflegri fjármálastefnu. Í kjölfarið var ákveðið að setja inn í fjármálastefnu svokallað óvissusvigrúm. Vonir stóðu til þess að með auknu svigrúmi fjármálastefnu þyrfti ekki að grípa til frekari endurskoðunar jafnvel þó að svartsýnni sviðsmyndir yrðu að veruleika. Covid-19 gerði út um þær vonir, eins og við vitum, og allt frá komu faraldursins hafa ríkisfjármálin verið í viðstöðulausri endurskoðun. Það má velta því fyrir sér hvers vegna lög kveði á um árlega framlagningu fjármálaáætlunar í ljósi þess hversu oft hefur þurft að víkja frá gildandi áætlunum á liðnu kjörtímabili. Fjármálastefna leggur strax í upphafi kjörtímabils fram skilgreind viðmið í ríkisfjármálum og fjármálaáætlanir geta ekki hnikað þeim viðmiðum. Þá eru ráðherrar ekki bundnir af þeirri stefnumótun sem kemur fram í fjármálaáætlun um einstök málefnasvið. Enn fremur getur meiri hluti Alþingis vikið frá skilyrðum laga um opinber fjármál, t.d. um skuldahlutfall, eins og gert var í kjölfar Covid-19. Þrátt fyrir framangreint hefur regluleg framlagning fjármálaáætlana sannað gildi sitt að vissu leyti. Sú umfjöllun sem fjármálaáætlun fær á vormánuðum gerir það að verkum að ríkisfjármálin eru reglulega í umræðunni, sem hlýtur að vera afskaplega mikilvægt fyrir okkur öll, í stað þess að þau séu aðeins rædd í tengslum við fjárlög. Þá er gagnlegt að hafa yfirsýn yfir stefnumótun einstakra málefnasviða til lengri tíma. Gildandi fjármálaáætlun hverju sinni leggur auk þess þrýsting á sitjandi ríkisstjórn að uppfylla gefin loforð. Eins og segir í greinargerð með fjármálaáætlun eru engar efnislegar breytingar frá gildandi fjármálaáætlun og helstu breytingar tilkomnar vegna uppfærðrar þjóðhagsspár. Þessi fjármálaáætlun er því haldin sömu göllum og sú fjármálaáætlun sem Alþingi samþykkti rétt fyrir síðustu jól. Ekki er búið að útfæra hvernig eigi að vinna niður biðlista í heilbrigðiskerfinu. Ekki er búið að fjármagna niðurgreiðslu sálfræðikostnaðar. Enn er gerð aðhaldskrafa á opinberar stofnanir á tíma áætlunarinnar og ekki áætlað að ráðast í úrbætur á almannatryggingakerfinu til að draga úr skerðingum og koma í veg fyrir frekari kjaragliðnun. Næsta ríkisstjórn mun fá í hendurnar það verkefni að útfæra nánar afkomubætandi ráðstafanir á árunum 2023–2025, að umfangi 102 milljarðar kr. Þá skiptir miklu að læra af mistökum fortíðarinnar og standa vörð um heilbrigðiskerfið og almannatryggingar. Við megum ekki skera niður í opinberri þjónustu til þeirra sem mest þurfa á aðstoð að halda. Fyrir nokkrum dögum fjallaði fréttastofa RÚV um 80% fjölgun bráðainnlagna. Geðlæknir á BUGL sagði af því tilefni að sérfræðingar væru sammála um að við værum nú að fá yfir okkur afleiðingar bankakreppunnar. Við sjáum ekki enn fyrir endann á afleiðingum þess hve mikið var skorið niður í kjölfar efnahagshrunsins 2008. Ég vona að við gerum ekki sömu mistökin aftur. Þegar við tölum um BUGL verðum við að átta okkur á því að um 80% af bráðainnlögnum eru vegna andlegrar vanlíðunar unga fólksins okkar. Það er þyngra en tárum taki að við skulum standa hér og vera í þessum sporum í dag, mér er algerlega fyrirmunað að skilja það. Hér eru kjörnir 63 fulltrúar, hér er ríkisstjórn starfandi með ráðherrum og fylgdarliði, og mér er það algjörlega óskiljanlegt að ekki skuli vera tekið utan um þennan vanda og það strax. Það er algerlega óafsakanlegt. Það skiptir engu máli þó að verið sé að setja 100 milljónir hér og þar þegar þörfin er kannski 100 milljarðar, eða hvað það er. Það skiptir ekki máli að setja 10.000 kr. hér og þar þegar þörfin er kannski 100 milljarðar. Við verðum að hugsa um það eitt að setja fólkið okkar í fyrsta sæti. Við verðum að koma til móts við fólkið okkar og hjálpa því ef það er hjálpar þurfi. Fjórði minni hluti hefur lagt til nokkrar breytingartillögur við þessa fjármálaáætlun sem allar miða að því að draga úr biðlistum í heilbrigðiskerfinu og aðstoða þá sem mest þurfa á aðstoð að halda. Það merkilega við það er að þrátt fyrir að Flokkur fólksins leggi fram frumvörp þar sem mælt er fyrir um að við hjálpum þeim sem eru hjálparþurfi, hækkum lágmarkslaun, hættum að skattleggja fátækt, reynum að koma í veg fyrir að hér safnist upp biðlistar, þá er því ekki komið í lag af þeim sem stýra landinu og eiga að sjá til þess. Við skulum ekki gleyma því, virðulegi forseti, að allt það sem við erum að glíma við í dag, allur vandinn, er mannanna verk. Covid-vandinn gæti hugsanlega verið mannanna verk eins og hefur verið að koma fram upp á síðkastið, eins og ég las í Morgunblaðinu í morgun. Hvernig varð þessi veira til? Við vitum það ekki. Það er óafsakanlegt, virðulegi forseti, að við skulum ekki gera betur fyrir þá sem mest þurfa á hjálp að halda. Ég þarf ekki að eyða tíma mínum í að tala um það sem þessir fjármálasnillingar sögðu á undan mér, töluðu um efnahagsástandið. Allir vita að 20.000 manns á atvinnuleysisskrá er skelfileg staða, það vita allir sem vita vilja. Það er frábært framtak að koma með 7.000 störf, en það er líka alveg stórundarlegt þegar atvinnurekendur skilja hvorki upp né niður í því að þeir eigi í vandræðum með að ráða til sín starfsfólk. Hvernig stendur á því? Hér hefur komið fram að formaður hótelrekstraraðila er í stórkostlegum vandræðum með að ráða til sín starfsfólk nú þegar farið er að hilla undir það að við förum að taka aftur á móti ferðamönnum. Ég næ þessu ekki. Ég næ ekki neinni tengingu við það hvernig á því stendur að við hrópum hér um þetta skelfilega atvinnuleysi á sama tíma og atvinnulaust fólk neitar sumt að fara í vinnu. Svoleiðis á það ekki að vera. Þessi 7.000 störf þurfa að verða að raunveruleika og komast út í kerfið. Eftir standa 13.000 atvinnulausir. Nú er verið að auglýsa, ég sé það í dag að starfsauglýsingar bætast við, möguleikar á því að fá störf. Það er eitthvað að í kerfinu þegar atvinnurekendur kvarta undan því að fólk hafni störfum og neiti vinnu, þegar atvinnurekendur eru í vandræðum með að ráða til sín fólk í vinnu. Það er eitthvað að í þessu kerfi því að það er ekki þannig að fólk vilji ekki vinna, ég trúi því aldrei. Það er eitthvað það ömurlegasta sem nokkur einstaklingur getur lent í, að missa svo gjörsamlega fótanna eins og þessi faraldur hefur gert að verkum og fjölskyldurnar eru í rosalegum vanda. Hvað hefur ríkisstjórnin gert til að koma t.d. til móts við skuldsettar fjölskyldur sem sitja uppi með verðtryggð íbúðalán? Hvað hefur verið gert í verðbólgu sem er tæplega tvöfalt umfram verðbólgumarkmið Seðlabankans? Ekkert. Haldið bara áfram að vera með ykkar verðtryggðu lán sem margfaldast. Skuldir heimilanna hafa vaxið á þessu tímabili, á örfáum mánuðum, um tugi milljarða. Flokkur fólksins hefur ítrekað rætt það, bæði hér í þessum ræðustóli, mikilvægasta og merkilegasta ræðustóli landsins, sem og á prenti, og höfum beint því til ráðamanna, gerðum það fyrst fyrir ríflega ári, hvort ekki sé ráð að tryggja fjölskyldurnar, setja á þær belti og axlabönd, sem búa við verðtryggðu lánin og afnema verðtryggingu á neytendalán. Alltaf og alls staðar var svarið: Engar áhyggjur, við erum ekki að fara að fá neitt verðbólguskot. Ég er alltaf svartsýna konan. En svo merkilegt sem það er þá var þetta rétt hjá svartsýnu konunni, en það þarf alltaf að bíða eftir því að skellurinn komi. Það þarf alltaf að láta einstaklingana, fólkið okkar og fjölskyldurnar, detta ofan í brunninn áður en við hjálpum þeim, áður en við byrgjum brunninn. Þetta var smáinnlegg í umræðu um skuldastöðu heimilanna, um verðbólguna og um það að ríkisstjórnin hefur akkúrat ekkert gert til þess að afnema verðtryggingu á neytendalán, ekki einu sinni nú í heimsfaraldri. Eins og ég skrifaði í grein sem birtist í Morgunblaðinu fyrir ríflega viku vitum við líka öll að ef hökt eða smáhikst, við skulum segja smákvef, verður í bandaríska hagkerfinu þá hnerrar það íslenska. - Réttara sagt, ég sneri þessu algjörlega við, ef bandaríska hagkerfið hnerrar þá fáum við kvef. Ég veit ekki alveg, þegar verið að tala um að hafa hlutina fyrirséða og byggja á góðum grunni, hvað verið er að gera í því sambandi. Alls ekki. Ég get hins vegar séð að það á að selja frá okkur gulleggin. Ég sé að talað er um, og verið er að vinna í því, að selja Íslandsbanka sem skilaði metafkomu, methagnaði. Ég veit líka að það er verið að lækka bankaskattinn um einhverja milljarða til þess að auðvelda þá sölu og gera hana girnilegri. Spurningin er þá sérstaklega: Fyrir hverja? Af hverju fáum við ekki að njóta ávaxtanna? Einhvers staðar stendur: Fáir njóta eldanna sem fyrstir kveikja þá. Það er íslenskur almenningur sem borgar venjulega brúsann. Flokkur fólksins, eða ég hér í 4. minni hluta, leggur til nokkrar breytingar eins og ég sagði áður. Ég legg til að framlög verði aukin á málefnasviði 24 til að fjármagna niðurgreiðslu sálfræðikostnaðar um heilan milljarð króna á hverju ári fjármálaáætlunar, hvorki meira né minna. Í því sambandi langar mig að vísa til fyrirspurnar sem minn góði þingflokksformaður og flokksbróðir, Guðmundur Ingi Kristinsson, kom með fyrir nokkru, í mars að mig minnir, þar sem hann benti á að a.m.k. 1.200 börn um allt land bíði eftir greiningu eða meðferð við geðrænum eða sálrænum vanda. Fjölmennasti biðlistinn er hjá Þroska- og hegðunarstöð þar sem 600 börn bíða greiningar. Virðulegi forseti, við erum í alvöru að tala um börn. Við látum börn með geðræn vandamál bíða, ekki bara mánuðum heldur jafnvel árum saman. Og aftur, virðulegi forseti: Við erum að tala um börn. Börn eiga aldrei að fara á biðlista eftir meðferð, hvorki við geðrænum sjúkdómum né nokkru öðru. Álag á börn og fjölskyldur þeirra er oft og tíðum svo alvarlegt að skaðinn verður óbætanlegur, bæði andlega, líkamlega og fjárhagslega. Með því að útrýma ekki biðlistum barna og unglinga framleiðir ríkið öryrkja á færibandi og enn er ég að vísa í hv. þm. Guðmund Inga Kristinsson, minn góða flokksbróður. Áfram held ég: Það hefur komið í ljós að andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum hefur aukist, sem gerir þörf á góðri og skjótri heilbrigðisþjónustu fyrir börn lífsnauðsynlega, og eins varðandi ADHD, kvíða, einhverfuróf, hegðunar- og samskiptavanda og námserfiðleika barna. Það er því algerlega með ólíkindum og óskiljanlegt að ekki sé brugðist við biðlistavandanum. Bið eftir talþjálfun hjá talmeinafræðingum er á bilinu 17–36 mánuðir fyrir börn sem eiga erfitt með að ná valdi á tungumálinu. Bíddu bara í þrjú ár. Bíddu bara. Þetta eru skýr skilaboð. Lengst er þó biðin á landsbyggðinni; fjöldi barna, hátt í 900 börn, bíður eftir þessari þjónustu. Virðulegi forseti. Við höfum verið að glíma við ýmislegt, bæði í fjárauka, í fjárlögum og nú í fjármálaáætlun sem er að vissu leyti stoðin undir fjárlögin. En að neita börnum um þjónustu þegar þau þurfa á henni að halda er algerlega óafsakanlegt. Að sjö ára barn fái ekki nauðsynlega þjónustu fyrr en það er kannski orðið tíu ára gamalt er algerlega óásættanlegt. Hvers lags samfélag er það sem við byggjum þegar við bjóðum upp á slíkt? En það var ekkert vandamál að setja 180 milljónir í minkafóður. Það var heldur ekki vandamál í gær að koma 400 milljónum í gegn í sambandi við stuðning við einkarekna fjölmiðla sem að stærstum hluta, þeir sem fá mest, eru í eigu auðmanna sem vita varla aura sinna tal. Það virðast vera til peningar í slíka hluti en að setja fólkið í fyrsta sæti virðist vera erfiðleikum háð og vefjast fyrir mörgum, eða a.m.k. þessum stjórnvöldum. Ekkert barn á nokkurn tíma að þurfa að bíða á biðlista. 9% barnanna okkar, ungmenna, hafa hugsað um sjálfsvíg. Þessar tölur eru með ólíkindum, maður getur eiginlega ekki sett þær í samhengi við eitt né neitt nema vanhæfar ríkisstjórnir, ríkisstjórn eftir ríkisstjórn. Eins og kom fram hjá framkvæmdastjóra BUGL, yfirgeðlækni þar, tengja þeir þennan vanda og þessa miklu þörf fyrir innlögn barna inn á BUGL, bráðavanda, ekki síður við afleiðingarnar af efnahagshruninu 2008. Við erum að ganga í gegnum aðra holskeflu núna, gríðarlegt atvinnuleysi, gríðarlega örbirgð, með vaxandi fátækt. Hvernig er þá hægt að segja á sama tíma að verið sé að veita svo og svo marga milljarða í t.d. almannatryggingakerfið? Frábært. Það er satt. Búið er að veita milljarða inn í almannatryggingakerfið. En hvernig nýtist það almannatryggingaþegunum? Hvernig nýtist það þeim fjölda sem þar er? Hvernig nýtist það þeim þegar kjaragliðnunin verður alltaf meiri og þau fá aldrei neina kjarabót? Hvernig nýtist það þeim þegar í janúar ár hvert er bara gerð leiðrétting vísitölu á framfærslu þeirra frá almannatryggingakerfinu og sú leiðrétting fylgir ekki almennri launaþróun í landinu? Bilið á milli almannatryggingaþega og launþega hefur enda gliðnað, gliðnaði um 4,3% í janúar sl. Virðulegi forseti. Kjaragliðnunin hjá öryrkjum og almannatryggingaþegum sem hafa ekkert annað að stóla á en berstrípaðar bætur almannatrygginga er farin að nálgast 40%, hvorki meira né minna. Það er í raun óafsakanlegt að tala um milljarða sem settir séu inn í kerfi sem samt sem áður heldur fólki í svo kirfilegri fátækt að það getur ekki reist hönd yfir höfuð sér. Er furða að geðvandi fari vaxandi í samfélaginu, að sálræn vanlíðan sé vaxandi í samfélaginu? Hvað ætli margir ráðherrar og alþingismenn hafi raunverulega búið við fátækt? Það er kannski þess vegna sem það virðist svo erfitt fyrir þá að setja sig í spor þeirra sem standa við hjálparstofnanir í hverjum einasta mánuði, svo hundruðum skiptir, með börnunum sínum til að biðja um mat. Svona stjórnvöld eru mannfjandsamleg. Við eigum að hugsa um fólkið fyrst, við eigum að hugsa um alla. Við eigum ekki að vera með sérhagsmuni hér, við eigum að hugsa um almannahag fyrst og fremst og við eigum alltaf að gera það. Til þess erum við kjörin. Það á aldrei að vera spurning um það, aldrei nokkurn tíma. Þess vegna skilur maður ekki hvernig hægt er að rýra tekjur ríkissjóðs á sama tíma og verið er að horfa á vaxandi fátækt, rýra tekjur ríkissjóðs með því að lækka bankaskatta og veiðigjöld. Stórútgerðin skilar inn til okkar um 500 milljónum á ári á sama tíma og hún hefur á síðustu árum hirt um 600 milljarða, 600.000 milljónir, í arð. 2,5 milljarðar hafa farið til okkar, íslensku þjóðarinnar, sem á sjávarauðlindina, á síðustu fimm árum. Megnið af því sem við höfum fengið fyrir aðgang að sjávarauðlindinni fer í að reka þau batterí sem eru í kringum sjómennskuna og útgerðina, Hafró og Fiskistofu og allt þetta; rallið og svona, að finna fyrir þá fiskinn og svona. Við búum við kerfi sem er ótrúlega gallað á svo margan hátt. Á sama tíma er alltaf sami söngurinn hér, alltaf að vanda sig að skrifa fallegar ræður, sami söngurinn, með fullri virðingu fyrir okkur öllum. En að við stígum inn og brjótumst út úr þessum kassa, þessum ramma - nei, það er minna um það. Það er miklu minna um það. Fjórði minni hluti leggur líka til að framlög á málefnasviði 25 verði aukin til að hægt sé að fjármagna hjúkrunarrými í réttu samræmi við kostnað. Rétt er það að næstu þrjú árin er verið að auka verulega í ný hjúkrunarrými. Ég veit ekki betur en að staða hjúkrunarrýma og þeirrar þjónustu sé gjörsamlega á vonarvöl. Ég veit ekki betur en að það vanti fleiri milljarða inn í þjónustuna og ég veit ekki betur en að rekstraraðilar þjónustunnar séu að segja að það sé farið að bitna á eldri borgurunum okkar, pabba og mömmu og afa og ömmu, sem þurfa að nýta þessa þjónustu. Það hlýtur að segja sig sjálft að þegar fjármagn vantar þá dregur úr þjónustunni. Það liggur í hlutarins eðli. Rekstrarhalli hjúkrunarheimila er viðvarandi vandamál og ljóst að auka þarf framlög strax til að tryggja áframhaldandi rekstur þeirra. Það verður að tryggja að heimilin fái það fjármagn sem þau þurfa til að mæta þeim kröfum sem felast t.d. í styttingu vinnuvikunnar. Fjórði minni hluti leggur einnig til að framlög á málefnasviði 25 verði aukin svo að efla megi meðferðarúrræði og draga úr biðlistum. Fjárhæðirnar eru 3 milljarðar á ári vegna hjúkrunarheimila, 400 millj. kr. á ári vegna meðferðarúrræða. Lagt er til að framlög verði aukin á málefnasviði 27 og 28 svo að draga megi úr skerðingum almannatrygginga og tryggja árlega uppfærslu skv. 69. gr. laga um almannatryggingar. Ítrekað hefur verið gengið fram hjá skýru lagaákvæði sem kveður á um að fjárhæðir skuli hækka í samræmi við launaþróun. Þá hafa frítekjumörk staðið óbreytt árum saman, algerlega þvert á það sem hv. formaður fjárlaganefndar sagði í sinni ágætu ræðu hér í dag. Þegar hann kom hér inn og flutti okkur nefndarálit meiri hlutans sagði hann í raun að frítekjumarkið hefði verið hækkað í 100.000 kr. hjá þessari ríkisstjórn. Við skulum aðeins tala um frítekjumörk. Allir vita að við erum sennilega með eitt öflugasta og hrikalegasta og ömurlegasta skerðingarkerfi í heiminum og þótt víðar væri leitað. Birst hefur ný skýrsla frá Stefáni Ólafssyni og Stefáni Má Stefánssyni sem segir allt sem segja þarf um skerðingarnar og þann hringlanda og fíflagang sem er í kringum þær. 69. gr. laga um almannatryggingar kveður á um að fjárhæðirnar skuli aldrei hækka minna en sem nemur neysluvísitölu. En það er það viðmið sem er náð þó svo að hún sé langtum lægri en launavísitalan, sem sannarlega kom í ljós í janúar sl. þegar kjaragliðnunin varð enn meiri en áður. En frítekjumarkið er þannig til komið að í kringum árið 2009, held ég hafi verið, var sett 109.000 kr. frítekjumark á launatekjur almannatryggingaþega. Þeir sem fóru að vinna, öryrkjar og líka aldraðir, og höfðu 109.000 kr. í tekjur voru þá ekki skertir hvað varðaði almannatryggingarnar, en framfærsluuppbót og annað slíkt hvarf að vísu. Ef viðkomandi var svo óheppinn að byrja að vinna um mitt ár og hafði fengið framfærsluuppbót í sex mánuði skuldaði hann þegar um 120.000 kr. og var látinn greiða það til baka, alveg sama hvað. Fyrir síðustu kosningar var ákveðið að afnema þetta. Árið 2016, svo að ég fari nú yfir söguna, er sérstakt samkomulag gert um meðferð á öldruðum í almannatryggingakerfinu. Sú breyting varð til þess að gerð voru mistök. Þetta átti að einfalda kerfið, en mistökin fólust í því að fyrir janúar og febrúar 2017 féll niður heimild stjórnvalda til að skerða almannatryggingar vegna lífeyristekna. Flokkur fólksins fór í mál fyrir hönd aldraðra og þetta lögbrot kostaði ríkissjóð hátt í 7 milljarða kr. með vöxtum. Nú átti að afnema algerlega frítekjumark á aldraða og það átti að setja það fyrir síðustu kosningar í 0 kr., þannig að hver einasta króna sem eldri borgari ynni sér inni myndi skerða tryggingar hans á móti frá Tryggingastofnun. En það varð mikill urgur, eðli málsins samkvæmt, út af því, þannig að þetta var sett aftur í 100.000 kr., var jú 109.000 kr., þannig að raunveruleikinn er sá að frítekjumarkið lækkaði um 9.000 kr. frá því sem það var áður en þessi hringlandaháttur átti sér stað. Enn er þetta frítekjumark hjá öryrkjum 109.000 kr. og hefur verið það í tæp 12 ár. Hefði það fylgt þó ekki væri nema vísitölu neysluverðs væri það ríflega 230.000 kr. í dag. Flokkur fólksins hefur ítrekað mælt fyrir frumvarpi sem felur það í sér að afnema skerðingar vegna atvinnutekna aldraðra og við höfum sýnt fram á það með skýrslum frá ágætum sérfræðingum að það myndi sennilega frekar auka við peningana okkar í ríkissjóði en hitt. Rétt áður en Capacent Gallup fór á hliðina í fyrravor lét hæstv. félags- og barnamálaráðherra gera úttekt á því hvort það væri tilfellið að ríkissjóður myndi hagnast á því að skerða ekki aldraða vegna atvinnutekna. Við höfum aldrei fengið að sjá forsendurnar sem lágu að baki því að talið var að sennilega myndi ríkissjóður verða af einhverjum krónum. En við tökum ekki mark á því, því að það þarf ekkert rosalega öflugan heila til að átta sig á því að það er ekki bara lýðheilsumál og grundvallarmál fyrir aldraðan einstakling, sem treystir sér til að vinna, að geta gert það áfram án þess að vera refsað fyrir það, hvað þá ef hann er í bágri fjárhagsstöðu og er haldið í fátæktargildrunni, að gefa honum tækifæri á því að reyna a.m.k. að bjarga sér eftir þörfum. Það er ekki talað um eitt eða neitt af þessu, hvorki í fjárlögunum eða nú í fjármálaáætlun, það er í rauninni dansað fram hjá þessu öllu saman, eins og sjóðandi heitum graut sem ekki má dýfa tungunni í. Flokkur fólksins hefur líka mælt fyrir frumvarpi um að afnema allar skerðingar vegna launatekna öryrkja í a.m.k. tvö ár og gefa öryrkjum kost á því að fara út á vinnumarkaðinn. Það er alveg sama hvernig reynt er að stíga út fyrir þennan rammgirta, fasta kerfiskassa, því er öllu sópað út af borðinu. Samt sem áður er búið að leggja fram skýrslur og vitað að Svíar reyndu þetta vegna fjölgunar öryrkja og voru að spá í að byggja upp grunn að því hvernig við getum hugsanlega eflt öryrkjana okkar, þann mannauð sem við eigum í öryrkjunum okkar, og fengið þá til að taka meiri þátt í samfélaginu. Þeir glímdu við það sama og við erum að glíma við í dag, að mjög margir öryrkjar eru líkamlega hraustir en andlega niðurbrotnir. Þegar spurt var hvers vegna öryrkjum hefði fjölgað svona mikið, allt það umtal, eins og var fyrir tveimur til þremur árum, þá var ekkert sérstaklega litið til þess að við vorum búin að ganga í gegnum algjörar hörmungar, stór hluti þjóðarinnar, eftir efnahagshrunið 2008 og enn eru afleiðingarnar að koma fram, við sjáum það skýrt. Það er algjört grundvallaratriði nú á lokametrum þessarar ríkisstjórnar að hún sýni það í verki að hún ætli alveg örugglega ekki að brenna sig aftur á þeim eldi sem þjóðin var brennd á eftir efnahagshrunið 2008. Fjórði minni hluti leggur til að framlög verði aukin á málefnasviði 32 svo að styrkja megi hjálparsamtök sem aðstoða fátækar fjölskyldur, enda hefur þeim sem leita aðstoðar fjölgað í kjölfar Covid-19. Ég spyr: Hvernig stendur á því? Hvernig stendur á því að við tímum ekki að setja fjármuni í fátækt fólk sem á ekki fyrir mat? Getur einhver ímyndað sér hvernig einstaklingi líður sem þarf að standa í röð og biðja um ölmusu af því að hann á ekki fyrir mat? En í stað þess að styrkja þessi hjálparsamtök snarlega er eins og verið sé að draga það út með töngum að fá 25 milljónir í fjárauka sem skipt er niður á níu hjálparsamtök. Virðulegi forseti. Það er mér algjörlega óskiljanlegt vegna þess að í rauninni er hugsjón Flokks fólksins fyrir fólkið fyrst, hún er nákvæmlega það að við eigum að hjálpa fólki en ekki að láta því fjölga í fátækt og fjölga fyrir utan hjálparstofnanir sem eru að gefa því mat. Það hlýtur að vera ljóst að hjálparstofnanir þurfa aðstoð ríkisins til að sinna auknum verkefnum. Það hlýtur að liggja í hlutarins eðli. Við getum ekki verið að spara þessar krónur. Það er skynsamlegt að gera strax ráð fyrir þessu fjármagni næstu árin. Það er skynsamlegt að gera ráð fyrir því núna í fimm ára fjármálaáætlun. Öll þessi hjálparsamtök þurfa að komast á föst fjárlög. Við verðum að geta sýnt þeim hvernig þau geti tekið utan um fólkið því að það er óeigingjörn vinna sem þessir einstaklingar vinna, og þvílík elja, allt meira og minna í sjálfboðavinnu, óeigingjarnri sjálfboðavinnu. Það má þakka fyrirtækjum landsins og velunnurum að stærstum hluta hvernig hjálparstofnanirnar okkar geta þó gefið af sér það sem þær gera. Ég vildi óska þess að ég gæti sagt að hægt væri að þakka stjórnvöldum fyrir það líka. Flokkur fólksins hefur líka mælt fyrir 350.000 kr. lágmarksframfærslu, skatta- og skerðingarlaust. Hverjum þykir það of mikið? Þeim sem eru með yfir milljón á mánuði? Það er athyglisvert, og má segja það hér og nú, að við höfum gjarnan talað um framfærsluviðmið velferðarráðuneytisins sem lækkaði allt í einu um tugi þúsunda fyrir tveimur árum, sem enginn skildi. Inni í þessu framfærsluviðmiði fjölskyldunnar, einstaklinga sem fjölskyldna, er ekki tekið tillit til húsnæðiskostnaðar, sem er langdýrasti pósturinn hjá flestöllum fjölskyldum og nú er húsnæðismarkaðurinn eins og allir vita gersamlega stjórnlaus. Það er bilun í beinni á húsnæðismarkaðnum í dag. Húsnæðisverð hækkar upp úr öllum rjáfrum. Leiguverðið er orðið svo bilað að ekki nokkur einasti maður sem er með 250.000 kr. útborgaðar á mánuði getur látið sig dreyma um að eiga fyrir neinu nema rétt fyrir húsaleigu. Það vill svo einkennilega til, virðulegi forseti, að það eru grundvallarmannréttindi að hafa fæði, klæði og húsnæði, hvað þá í einu ríkasta ríki veraldar eins og oft hefur verið sagt um Ísland. Við erum rík þjóð en samt sem áður eru tvær þjóðir í landinu; fátækt fólk sem haldið hefur verið í fátækt í áraraðir og svo hinir. Það væri fallegt ef við sæjum byggða brú þar á milli. Það væri fallegt ef við réttum fram hendurnar til þess þjóðfélagshóps sem hefur verið jaðarsettur hér í áraraðir og sýndum það í verki að við vildum hjálpa honum. Hvernig væri það nú, þegar við setjum þessa fjármálaáætlun aftur til nefndar, að við hreinlega breyttum henni pínulítið? Það fer hver að verða síðastur í þessari ríkisstjórn að sýna úr hverju hann er gerður. Það er hver að verða síðastur að standa við stóru orðin sem sögð voru fyrir síðustu kosningar þegar allt átti að verða betra fyrir alla. Það er líka skynsamlegt að setja meira fjármagn í forvarnir. Við verðum að taka niður biðlistana. Við verðum að fara að taka skynsamlega á því hvernig við eyðum peningunum okkar. Síðast í gær heyrði ég fréttir af því að læknar væru með allt að 700.000 kr. á dag. Það er íslenskur almenningur sem greiðir fyrir það. Það er engin afsökun að segja að þeir þurfi að borga af stofunni og borga mannahald. Það er enginn einn læknir sem sér um það, þeir eru nokkrir saman. Meðan við erum að berjast gegn fátækt horfum við upp á svona lagað, 12–15 milljónir á mánuði, 100 milljónir á ári. Það er þjóðarskömm þegar ríkissjóður virðist vera það ríkur að hann getur ausið þessum fjármunum þangað. Þegar hann er það ríkur að hann getur jafnvel látið gera liðskiptaaðgerðir erlendis á þreföldu verði frekar en að gera þær hér heima er óafsakanlegt að hér skuli fólk búa við fátækt. Það er algerlega óafsakanlegt og það er ekki spurning um hvað hugtakið merkir. Það er ekki verið að tala um neitt annað en fæði, klæði og húsnæði, ekki verið að tala um að þessir einstaklingar hafi ráð á því að fara í leikhús, í bíó eða sækja menningarviðburði, að fá að taka þátt í þotulífinu, það er enginn að tala um það. Það er bara verið að tala um að reyna að losa um áhyggjur, vanlíðan og sálarangist, verið að tala um að gefa öllum börnum tækifæri til að taka þátt í samfélaginu með jafnöldrum sínum. Það er verið að tala um að virkja allan mannauð í landinu og gefa öllum tækifæri, ekki bara sumum. Það er mannauður í öldruðum, það er mannauður í öryrkjum, það er mannauður í fátæku fólki og sannarlega er allur mannauðurinn í börnunum okkar. Þá hef ég sagt það sem ég ætlaði mér að segja. Stundum segi ég kannski meira en ég ætlaði að segja, það er nú bara þannig. Ég vil að lokum þakka fyrir frábært samstarf í fjárlaganefnd. Ég hugsa að fjárlaganefnd hafi sjaldan þurft að funda meira. Ég vildi óska þess að ég hefði fengið að vera í meiri hluta og ráða öllu saman, eða a.m.k. einhverju. Þá get ég svarið að hlutirnir væru dálítið mikið öðruvísi. Eitt er víst: Flokkur fólksins setur fólkið alltaf í fyrsta sæti. Þó að einhver tali um að við séum ekki með stefnuskrá í þessu eða hinu ættu hinir sömu að kíkja inn á alþingisvefinn og sjá þau 36 mál sem Flokkur fólksins hefur mælt fyrir á þessu þingi. Það fer ekki á milli mála hver stefna Flokks fólksins er. Það hefur aldrei farið á milli mála. Við vorum stofnuð til að útrýma fátækt barna á Íslandi. Við vorum stofnuð utan um örbirgð. Við vorum stofnuð til þess að kalla fram meiri jöfnuð og meira réttlæti í þetta samfélag. Þess vegna er Flokkur fólksins til. En ég segi enn og aftur, virðulegi forseti: Mér finnst sorglegt að sjá hvernig fjármunum er forgangsraðað án þess að fólkið sé alltaf sett í fyrsta sæti, það er virkilega sorglegt.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir framsögu hennar og prýðisræðu, hún fór með framsögu fyrir 4. minni hluta fjárlaganefndar og er annar varaformaður fjárlaganefndar og ég vil þakka hv. þingmanni samvinnuna í nefndinni. Hv. þingmaður rakti ágætlega í upphafi ræðu fjárlagavinnuna, fjárlagaferlið og hvernig reynt hefur á lög um opinber fjármál og það hefur svo sannarlega gert það. Ég staldraði við ýmislegt í ræðu hv. þingmanns. Það er jú eitt af heimsmarkmiðunum að útrýma fátækt og ég get alveg staðfest það að hv. þingmaður og hennar flokkur hefur verið ötull talsmaður hér á þingi fyrir úrbótum í mörgum af þessum málum sem snúa að velferðarkerfinu, standa vörð um heilbrigðiskerfið og tryggingakerfið eins og hv. þingmaður fór yfir. Framlög hafa verið stóraukin þetta kjörtímabil. Þetta er viðvarandi verkefni og verður einhvern veginn ekki allt leyst með auknum framlögum. Hv. þingmaður svaraði kannski spurningu minni í lok ræðu sinnar þar sem hún kom inn á skipulag og forvarnir og ræddi mikið um börnin okkar. Ég ætlaði bara að draga það fram í ræðu að fyrir velferðarnefnd liggja frumvörp sem eru að koma inn í 2. umr., hygg ég, um farsæld í þágu barna þar sem er samþætting á þjónustu, akkúrat það sem hv. þingmaður var að ræða. Við eigum ekki láta börnin bíða og við þurfum að hjálpa þeim í gegnum kerfið en stigskipt eftir því hvaða þjónustu er um að ræða; grunnþjónustu, sértækari þjónustu eða jafnvel úrræði við mjög flóknum og erfiðum vanda. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég get tekið undir það heils hugar. En við skulum líka átta okkur á því að við höfum lítið gert, eins og fram kemur hjá okkur báðum, í því að skoða rót vandans. Hvernig væri að byrja á því að líta til þess að UNICEF var að gefa út skýrslu um stöðu íslenskra barna? Þar erum við svo lánsöm að við skorum einna hæst af Evrópuþjóðum um aðgengi að menntun en í raun og veru er ekki krufið hver árangurinn er af slíku aðgengi. Það eina sem við vitum er að lestrarvandi ungmennanna okkar fer vaxandi. Fyrir síðustu kosningar var mikið talað um og hefur verið talað um á þingi núna að yfir 30% drengja glími við lesvanda, ýmist lélegan lesskilning eða eru nánast ólæsir og nú er vöxtur í því hjá ungum stúlkum, þær séu að nálgast drengina hvað það varðar. Það segir sig sjálft að ungmenni sem eftir tíu ára grunnskólanám kemur út í samfélagið með lélegan lesskilning eða illa læst á ekki mikla framtíð í menntamálum, hvort sem það er framhaldsskólum eða öðru. Þessi einstaklingur er jaðarsettur, hann er jaðarsettur í samfélagi sem krefst í rauninni menntunar og við erum með svona frábært aðgengi að henni. Við verðum að gera eitthvað vegna þess að þetta er að mínu mati ein af þeim rótum sem við þurfum að rífa upp og við þurfum að laga þetta því það veldur andlegri vanlíðan. Það er ástæða fyrir því að 9% ungmenna eru með sjálfsvígshugsanir. Hver er ástæðan? Við þurfum að kryfja þessa hluti betur. Við getum gert betur. Við megum ekki gleyma okkur í einhverju öðru. Við verðum að taka utan um þennan þjóðfélagshóp og við verðum að gera það strax. Ástandið blasir við okkur. Alvarleikinn blasir við okkur og það er núna, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Já, þannig er það. Við þurfum að gera betur og þetta eru allt saman viðvarandi verkefni. Það er til lítils að draga fram stóraukin framlög í milljörðum talið og háum hlutföllum ef við látum ekki skipulag og úrræðin fylgja. Hv. þingmaður kom inn á forgangsröðun og það er auðvitað það sem okkar starf snýst um, að bæta forgangsröðunina, beina verkefnunum þangað sem þau hjálpa mest og við getum alveg verið sammála um það. Það er það sem við eigum að einbeita okkur að. Hv. þingmaður kom inn á vel stæðan ríkissjóð. Það er þannig að velferðarkerfið okkar er farið að taka 6 af hverjum 10 kr. sem við fáum í skatttekjur og með vaxandi öldrun mun það taka meira til sín. Það mun reyna á okkur í stefnumótun til framtíðar að nýta betur fjármagnið, nýta betur peningana. Það er auðvitað viðvarandi verkefni. En ég ætla bara að taka heils hugar undir með hv. þingmanni sem kom svo vel inn á það í sinni ræðu að verja velferðina, útrýma fátækt og taka utan um börnin okkar. Ég held að við getum öll verið sammála um að það sé mikilvægt verkefni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni andsvarið síðara sinni. Við erum búin að vera hér í heilt kjörtímabil. Við höfum alveg séð hvað liggur fyrir okkur. Við höfum alveg séð vandann og hann hefur vaxið. En að 6 kr. af hverjum 10 kr. fari í velferðarkerfið, að 60% af öllum okkar krónum fara í velferðarkerfið: Nei, það eru 16% af landsframleiðslu sem fara í það á meðan það er rétt um 31% hjá Finnum. Danir og Svíar eru með um 29% í sitt velferðarkerfi. Við erum langt á eftir flestum Norðurlöndum þegar kemur að því hvað við leggjum í velferð, því miður. Ég hef svo sem ekkert meira að segja nema það væri óskandi að við gætum gert eitthvað núna á lokametrunum og sýnt úr hverju við erum gerð, að við séum ekki bara að tala um það að hér sé fátækt og börnin okkar eigi bágt, geti ekki sinnt tómstundum. Bíddu þangað til á morgun, Gunna mín, mamma á ekki pening. Má ég fara í fótbolta pabbi? Ekki í sumar, kannski næsta sumar, við eigum ekki pening. Þetta er sárara en tárum taki, virðulegi forseti. Ég hvet alla ráðamenn til að taka utan um framtíðina okkar, börnin okkar, taka niður alla biðlista, koma í veg fyrir að fólk standi í röðum og biðji um mat. Ég er bara með ákall til stjórnvalda um að útrýma fátækt.

Herra forseti. Við höfum í dag rætt þingsályktunartillögu, fjármálaáætlun næstu fimm ára, í síðari umræðu. Umræðan hefur um margt verið ákaflega áhugaverð, raunverulega góð. Það segi ég ekki til að kveinka mér undan gagnrýni sem ríkisstjórnarmeirihlutinn fær, sem birtist vissulega í nefndarálitum og ræðum stjórnarandstæðinga í dag, heldur miklu frekar til að nefna að hér hefur verið lögð fram uppbyggileg gagnrýni. Uppbyggileg gagnrýni er alltaf betri en niðurrif. Fyrir það vil ég þakka. Við erum í fyrsta sinn, svo maður gerist nú kerfislægur í tali, virðulegur forseti, að klára kjörtímabil inni í gildandi lögum um opinber fjármál sem gilt hafa frá 2015. Ég held að ég sé ekki að fara með fleipur, virðulegi forseti, þegar ég segi að ríkisstjórnin sé í fyrsta sinn að ljúka kjörtímabili með öllu því ferli sem lögin um opinber fjármál innifela, fjármálastefnu, síðan fjármálaáætlun á hverju ári og loks fjárlagagerð. Vegna sérstakra aðstæðna sem ekki þarf að rekja hér, og búið er að vitna oft til þess ástands sem hefur verið undanfarin ár á Íslandi, og hæstv. formaður fjárlaganefndar rakti það ágætlega í framsögu sinni, er þingsályktunartillaga um fjármálaáætlun fyrir næstu fimm ár lögð fram með þessum hætti, þ.e. fyrst og fremst sem skjal um stöðu efnahagsmála. Það eru einungis rétt um sex mánuðir síðan við samþykktum fjármálaáætlun til fimm ára, það var gert rétt fyrir áramótin. Við frestuðum því í fyrra vegna ástandsins í samfélaginu og þeirra ráðstafana sem þá var gripið til. Þess vegna erum við með fjármálaáætlun með þessum hætti og eðlilega hefur það að einhverju leyti verið gagnrýnt. En ég held að það sé hins vegar óumflýjanlegt, við þær óvenjulegu aðstæður sem eru núna, að ganga fram með þessum hætti. Stefna og markmið og stefnuskjölin og þau sem við höfum kannski með hefðbundnum hætti rætt á þessum tíma eru að víkja meira fyrir umræðu um efnahagsmál. Umræðu um efnahagsmál er ákaflega hollt að taka á þessum tímapunkti. Ég hef komið inn á það í andsvörum í dag að mælikvarða - við erum oft að sækjast eftir að geta haft skýra mælikvarða á árangur og athafnir - má auðveldlega setja á þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til á undanförnum mánuðum. Fyrir rúmu ári stóðum við frammi fyrir spám um mikinn efnahagssamdrátt, lækkandi tekjum ríkissjóðs, minnkandi landsframleiðslu, og þegar við horfum á stöðuna sem er í dag frá þeim sjónarhóli þar sem við ræðum um ríkisfjármálin í dag sjáum við að þarna á milli hefur mikið breyst og það er fyrst og fremst vegna þess að við höfum gripið til markvissra aðgerða. Kjarninn í þessum efnahagsaðgerðum og þessari efnahagsstefnu er, virðulegi forseti, að við erum að láta hina sjálfvirku sveiflujafnara virka, sem grípa af fullum þunga þær breytingar sem verða í samfélaginu, sem eru þá fyrst og fremst tilfærslugjöld vegna atvinnuleysisbóta, og beitum skattkerfinu til stuðnings o.s.frv., ég rek það ekki nánar. Í öðru lagi er kjarni efnahagsstefnu okkar þessa mánuði umfangsmiklar mótvægisaðgerðir vegna heimsfaraldurs. Það segir hér í nefndaráliti meiri hlutans, virðulegi forseti: „Á útgjaldahlið ríkissjóðs nema mótvægisaðgerðirnar samtals um 186 ma.kr. Einnig eru nokkrar aðgerðir á tekjuhlið ríkissjóðs og ber þar hæst aukna endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna framkvæmda. Samtals nema því mótvægisaðgerðir 2020 og 2021 um 209 ma.kr. og er þá búið að taka tillit til þess að nú er áætlað að viðspyrnustyrkir verði ekki nýttir í þeim mæli sem þá var áætlað.“ Þetta er aðeins lítill vitnisburður um umfang þeirra aðgerða sem við höfum gripið til. Í þriðja lagi, virðulegi forseti, er kjarni í þeim efnahagsaðgerðum sem við höfum verið að beita undanfarna mánuði að viðhalda þeim árangri sem náðst hefur í velferðarmálum og innviðauppbyggingu á starfstíma ríkisstjórnarinnar. Með þessum gleraugum ber að horfa á fjármálaáætlunina sem við ræðum hér í dag. Það er mjög vel rakið í töflu sem meiri hluti fjárlaganefndar birtir í áliti sínu hvernig útgjaldaþróunin hefur verið. Þar er líka sýnt fram á að alla vega sú viðreisn velferðarkerfisins sem þessi ríkisstjórn tók í fangið, stórhækkuð framlög vegna ýmissar innviðauppbyggingar og vegna eflingar mennta- og heilbrigðiskerfis, er varin út í gegnum þessa kreppu. Þetta vildi ég draga fram á þessari stundu vegna þess að það er mikilvægt að við missum ekki sjónar á því að við upphaf kjörtímabilsins var komið hér að ákveðnu verki. Stefnu var hrint í framkvæmd og hún hefur verið varin út í gegn þó að á fjörur okkar hafi rekið skyndilega kreppu sem við höfum verið að feta okkur út úr. Ég held að fólk lái það engum, virðulegur forseti, að við höfum kannski oft og tíðum deilt um leiðir og aðferðir og hvort þessi aðferð hafi verið rétt eða röng eða að hún hafi virkað, þegar við lendum í slíku róti sem við lentum í. En þá er að vísa til, og við fjöllum um það í nefndaráliti okkar, úttekta ýmissa alþjóðastofnana, bæði AGS og OECD, sem draga fram umfang aðgerða hins opinbera á Íslandi til að verja efnahagslega stöðu og styrkleika efnahagslífsins, því að það mun ráða þegar nú loksins birtir til, eða, eins og við vonum, að nú fari að sjá fyrir endann á hörðustu glímunni við þennan faraldur, að við förum að ná vopnum okkar á ný og hér fari efnahagslífið aftur að rísa, atvinnulífið að taka við sér. Í grunnspá fyrir þessa fjármálaáætlun er spáð um 2,6% hagvexti á þessu ári. Við sjáum hins vegar líka, virðulegi forseti, að þær spár sem lágu til grundvallar fjárlögunum sem sett voru fyrir þetta ár eru að því leyti ekki að ganga eftir að það virðist vera meiri þróttur í efnahagslífinu og ef við lítum á tekjustreymi ríkissjóðs eru að skila sér meiri tekjur. Allt er þetta gleðilegt og segir okkur einfaldlega að hér sé meiri þróttur, meiri kraftur til að byggja á. Eðlilega hefur verið rætt í dag um atvinnuleysi. Við búum hins vegar við það í slíkri áætlunargerð sem við erum að ræða hér í dag að við erum með framreikning, þurfum að styðjast við gögn sem eru þannig undirbyggð að við byggjum á framreikningi, og þess vegna mátti alveg finna fót fyrir þeirri gagnrýni sem kom fram á ríkisstjórnarmeirihlutann í dag í umræðum um fjármálaáætlun, að þetta væri stefna um atvinnuleysi, að hér væri horft fram á mikið atvinnuleysi á næstu árum. Að því marki má segja já, það er rétt, vegna þeirra aðferða sem við reiknum forsendur þessara áætlana og fjárlaga á hverju ári með. Hins vegar ber á það að líta að við trúum að sú viðspyrna sem við förum í og erum að undirbúa og höfum haft í gangi verði til þess að spár um atvinnuleysi verði vonandi ekki eins dökkar og við horfum til í dag og að sama skapi að sá sjálfvirki sveiflujafnari sem tekur utan um atvinnulausa verði ekki eins fjárfrekur á næstu árum og þessi áætlun birtir. Ég nefni þetta, virðulegi forseti, vegna þess að þetta er eitt dæmi um að við megum ekki láta villa okkur sýn í umræðu um fjármálaáætlun næstu ára, að við séum á einhvern hátt að festa í sessi atvinnuleysi sem sé svo og svo hátt. Grunnurinn að öllum þeim efnahagsaðgerðum sem ríkisstjórnin hefur ráðist í, og ég veit og trúi að allir stjórnmálaflokkar sem starfa hér vilji vinna þannig að málum, er að hér verði atvinnuleysi sem minnst og að störfum fjölgi á nýjan leik. Virðulegi forseti. Það sem ég held að verði mesta áskorun næstu ára og næstu missera, fyrst og fremst, er samspil peningastefnunnar og ríkisfjármálastefnunnar, að við séum ekki að dæla of miklu súrefni inn í hagkerfið þannig að það komist á yfirsnúning og peningastefnan lendi í vandræðum við að hemja ofhitnun hagkerfisins. Kannski er fullmikil bjartsýni að tala um það í dag, virðulegur forseti, að það geti gerst. En ég held að það sé ágætt að við höfum þessi varnaðarorð uppi á þessum tíma vegna þess að grunnur góðrar efnahagsstjórnar er sterk ríkisfjármálastefna, sterkt utanumhald um ríkisfjármál sem styður við ábyrga peningamálastefnu, og við höfum vissulega beitt peningastefnunni á undanförnum mánuðum. Hún hefur verið hin stóra breytan í því að koma þessu samfélagi áfram í þeirri skyndilegu kreppu sem við erum að fást við. Ég tel að samspil peningastefnunnar við ríkisfjármálastefnuna verði áfram vandasamt en það skiptir máli að við höfum það í huga og að við stígum á útgjaldabremsur hins opinbera nógu tímanlega þannig að ekki fari úr böndum. Vissulega setur ríkisfjármálaáætlun næstu ára ákveðnar vörður. Við ætlum að hætta skuldasöfnun og ná jafnvægi í rekstri ríkissjóðs. Það er mikilvægt að við sendum út þau skilaboð og að við stöndum við það. Ég trúi að viðspyrnan verði það öflug og sterk, hvort sem það er vegna endurreisnar ferðaþjónustu eða annarra þátta í atvinnulífinu sem munu skapa viðspyrnu, að til harðs niðurskurðar eins og mikið hefur verið rætt um hér í dag muni ekki koma. Það leysir okkur hins vegar ekki frá því að við þurfum á hverjum tíma að íhuga hvernig við förum betur með opinbera fjármuni. Ég ætla ekki að tína til einstök verkefni sem fjárlaganefnd hefur látið sig varða í umfjöllun um þetta þingmál eins og á undanförnum árum, eins og t.d. rekstur hjúkrunarheimila, sem hér hafa komið til umtals, heldur vil nefna að við höfum áhuga og áhyggjur af því hvernig þau mál standa og höfum núna fengið tæki til þess að fara í þá umræðu og höfum betra samtal um það. Því vil ég aðeins segja að lokum, virðulegur forseti, að ég held að það sé mjög mikilvægt í allri þeirri umræðu að við hugum að framtíðinni í þessum efnum, að við getum rætt okkur til niðurstöðu um það hvernig við ætlum að standa að fjármögnun og vistun þessara verkefna og hvernig við ætlum að standa að þeim. En ég vil þó slá þann varnagla að það er mikilvægast af öllu að við gerum skýran greinarmun í þeirri umræðu, við verðum að takast á við reksturinn eins og hann er í dag og ná tökum á honum áður en við týnum okkur í umræðu um framtíðarskipulag þeirrar mikilvægu starfsemi. Ég held að það sé mikilvægt að við höfum þar skýr vatnaskil í umræðunni svo að við séum ekki að grauta mörgu saman þannig að umræðan verði ómarkviss. En að þessu sögðu held ég að öll teikn um bata í efnahagslífi, bata í samfélagi okkar, séu skýr, enda tíðarfarið að lagast eftir langvarandi norðanátt og ég vona svo sannarlega að það viti á gott.

Virðulegi forseti. Hér erum við að fjalla um þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026, sem hefur verið farið ítarlega yfir hér í dag. Ég er sammála því sem hér var sagt að umræðan hefur í sjálfu sér verið ágæt og farið vítt og breitt yfir. Það hefur komið fram að vegna þess hve stuttur tími er liðinn frá því að við samþykktum síðustu áætlun þá er þessi áætlun sett fram með öðrum og einfaldari hætti. Hún er miðuð við nýjustu spá Hagstofunnar eins og vera ber, enda fjallar hún í meginatriðum um það hagstjórnarlega hlutverk sem hið opinbera hefur og framvinduna í efnahagsmálum. Ég verð að segja það að þegar líður að lokum þessa kjörtímabils, eins og hv. þingmaður hér á undan mér kom inn á, er áhugavert að vera búin að ganga í gegnum það og láta reyna á ýmislegt í sambandi við lög um opinber fjármál. Það hefur sannarlega gert það og margt í framkvæmdinni sem þarf kannski að setjast yfir og velta fyrir sér hvernig maður vill hafa til framtíðar. Það sem stendur kannski fyrst og fremst upp úr er að staða ríkissjóðs var mjög góð þegar við lentum í þessu fári sem hefur geisað í heiminum. Það gerði okkur kleift að taka hraustlega á móti þeim vanda sem að okkur hefur steðjað. Það er margt ólíkt með okkur og öðrum löndum. Þótt sannarlega sé verið að reyna að bera saman ýmis hagkerfi og stöðuna í löndunum þá er það þannig að eggin okkar voru því miður kannski allt of mörg í einni stórri körfu sem heitir ferðaþjónusta. Þess vegna varð skellurinn kannski enn þyngri fyrir okkar litla land en mörg önnur. En við höfum sannarlega tekið vel á því. Ég var nú bara síðast áðan að lesa nýjustu Gallup-könnunina sem hefur verið gerð fyrir fjármálaráðuneytið, þær hafa verið gerðar nokkrar núna, þar sem farið er ofan í og óskað eftir svörum um hvernig tekist hefur til að mati fyrirtækjanna og annarra sem hafa notið þess stuðnings sem í boði hefur verið. Það er almennt mikil ánægja með það. Virðulegi forseti. Í þessari áætlun er gert ráð fyrir að rammasett útgjöld aukist að raungildi um 243 milljarða, þ.e. hafi gert það frá árinu 2017 og fram til loka þessarar áætlunar 2026. Heildarhækkunin á þessu tímabili nemur því tæpum 41 milljarði, þ.e. frá næsta ári og til 2026. Það þarf auðvitað að gera ráð fyrir því, eðlilega, sem betur fer, af því að staðan í bólusetningum er góð og við erum búin að fella niður grímur við flest tilefni, þeir sem það kjósa, og hér horfir allt til betri vegar með hækkandi sól, að þá falla tímabundin viðbótarútgjöld niður og þau eru sýnd og dregin hér fram ágætlega. Þegar fram í sækir í áætluninni eru tiltekin fjárfestingarverkefni að klárast og ekki hafa önnur verið ákveðin enda svo sem kannski í höndum næstu ríkisstjórnar að forgangsraða þeim að einhverju leyti. Það hefur gríðarlega mikið fé verið sett í heilbrigðiskerfið, m.a. í framkvæmdir við nýjan Landspítala eins og við þekkjum öll, og síðan hafa miklir fjármunir farið í Rannsóknasjóð og Tækniþróunarsjóð sem líka dragast saman og þarf að horfa til þess, þegar líður á áætlunina, hvort ástæða er til að halda áfram þeim stuðningi. Það er alveg gríðarlegur stuðningur eða aukin fjárframlög sem hafa farið í þessa sjóði. Síðan þarf bara að velta því fyrir sér hvort fólk vill hafa þetta með sambærilegum hætti eða öðruvísi. Eins og við þekkjum hefur undanfarið eitt og hálft ár snúist dálítið mikið um það hvernig við komum til baka sem samfélag úr kreppunni sem þessi faraldur hefur skapað. Leiðarljós ríkisstjórnarinnar hefur verið, eins og hér er rakið, að nýta svigrúmið í ríkisfjármálunum, leggja áherslu á innviðauppbyggingu og nýsköpun, létta fólki og fyrirtækjum þær byrðar sem það verður fyrir og reyna að stöðva skuldasöfnun á þessum áætlunartíma. Hvernig við gerum það á svo eftir að koma í ljós. Ég legg áherslu á að mikilvægt er að við tökum stöðuna reglulega, eins og við eigum auðvitað að gera með uppfærslu á fjármálaáætlun á hverju ári, og horfumst í augu við það á hverjum tíma með hvaða hætti við tökumst á við þetta. Það eru nokkrir þættir sem hafa skipt máli. Í fyrsta lagi hafa sjálfvirkir sveiflujafnarar fengið að virka af fullum þunga, þ.e. skatttekjurnar hafa lækkað og útgjöld sem felast í auknu atvinnuleysi og öðru slíku hafa aukist eins og vera ber á slíkum tímum. Það segir okkur að kerfið okkar getur virkað. Svo getum við líka sagt að afkoman í fyrra hafi verið betri en gert hafði verið ráð fyrir og þörfin fyrir afkomubætandi ráðstafanir hjá ríkissjóði minnkaði töluvert, um nærri fjórðung. Það skiptir auðvitað allt saman máli. Í öðru lagi eru það þær mótvægisaðgerðir sem við höfum farið í. Svo maður stikli á afskaplega stóru þá er þar t.d. sérstakur barnabótaauki sem var bætt við fyrri úrræði sem ýmist voru framlengd eða þeim breytt. Það var 30.000 kr. sérstakur barnabótaauki til þeirra sem fá tekjutengdar barnabætur. Það var önnur ferðagjöf. Framlengd er úttekt séreignarsparnaðar, framlenging og útvíkkun viðspyrnustyrkja og lokunarstyrkja. Það var hliðrun á endurgreiðslutíma stuðningslána, það var eingreiðsla til langtímaatvinnulausra og síðan voru framlög, eins og við þekkjum, til geðheilbrigðismála barna og ungmenna aukin töluvert ofan á allt það sem fram til þessa hefur verið gert. Við höfum lagt gríðarlega áherslu á þau síðustu ár og við þurfum að halda áfram og gera enn betur því að það er með það eins og margt annað að slíku verkefni virðist því miður ekki ljúka. Útgjöldin vegna þessara mótvægisaðgerða vega í kringum 186 milljarða. Það er líka vert að muna eftir því að endurgreiðslan á virðisaukaskattinum vegna framkvæmda virkar a.m.k. út allt þetta ár. Það var ákvörðun sem var framlengd. Ég held að hún hafi reynst mörgum gríðarlega dýrmæt. Eins og okkur er tamt hófust miklar framkvæmdir á heimilum margra landsmanna strax í fyrrasumar og vonandi getur það bara haldið áfram og fólk nýtt sér þessa endurgreiðslu. Svona fjárfestingarátak eins og ráðist hefur verið í skiptir auðvitað miklu máli þegar við stöndum frammi fyrir jafn erfiðum aðstæðum og við höfum gert, hvernig svo sem þær eru. Þær fjárfestingar vinna upp framleiðslutapið og auka framleiðslugetuna eins og hefur verið markmið okkar frá upphafi að gera. Síðan, eins og hér hefur verið komið inn á, er mikilvægt að horfa til þess hvernig ýmislegt er metið og það er farið dálítið vel yfir það hér þegar verið er að leggja mat á aðgerðir og hvernig til hefur tekist, t.d. að vægi ferðaþjónustunnar er mikið hér, eins og ég kom inn á áðan, hvernig kreppan leggst ójafnt á landshlutana, leggst misjafnt á atvinnulífið og auðvitað bara sveitarfélögin og heimilin. Sum sveitarfélög sem treystu nánast alfarið á ferðaþjónustuna fóru eðli máls samkvæmt mun verr út úr þessu áfalli en mörg önnur sem höfðu breiðari vettvang. Það verður ákveðið framtíðarverkefni að meta samspil allra þessara hluta, sóttvarna og efnahagsmálanna, hvernig það hefur komið út. Það er mikilvægt að eiga það til síðar meir þegar þessi kreppa og þessar aðgerðir verða gerðar upp. Við þurfum alltaf að læra. Auðvitað er markmiðið alltaf að vaxa út úr þessari kreppu þannig að við getum tekist á við skuldasöfnun. Eins og hér hefur verið rakið hlýtur stærsta verkefnið að vera, og það er eiginlega risastórt fram undan, að takast á við langtímaatvinnuleysi og ná því niður hraðar en Hagstofuspáin gerir ráð fyrir. Það er gríðarlega mikilvægt að vera með fjölbreytt úrræði og ég held að það hljóti að verða eitt af því sem flestir koma til með að tala um. Eitt af því sem hefur verið gert samhliða aðgerðum hins opinbera er að beita peningastefnunni markvisst og ég held að það hafi verið gríðarlega mikilvægt að Seðlabankinn gat lækkað meginvexti sína. Það hefur haft mjög góð og jákvæð áhrif. Þótt Seðlabankinn hafi nú á dögunum þurft að hækka vexti um 0,25 prósentustig og þeir farið upp í 1% þá eru þetta sögulega lágir vextir á Íslandi í langan tíma. Peningastefnunefnd sendi frá sér yfirlýsingu þar sem segir m.a. að efnahagsbatinn sé kröftugri en áður var talið og horfur hafi batnað og því sé nauðsynlegt að bregðast við þrálátum verðbólguþrýstingi sem skýrist aðallega af auknum kostnaði við framleiðslu og dreifingu á vörum um allan heim vegna Covid-19. Þá hafi laun og húsnæðisverð hækkað innan lands. Eftir sem áður er mikilvægt að ríkisfjármálastefnan og peningastefnan og vinnumarkaðurinn leggist saman á árar í því verkefni fram undan að viðhalda stöðugleika og tryggja um leið sjálfbæran vöxt. Allt skiptir þetta máli og við vitum að við þurfum að halda vel á spöðunum ef við eigum ekki að missa tökin á verðbólgunni. Í þriðja lagi er í áliti meiri hluta fjárlaganefndar talað um áhersluna sem við leggjum á að vernda og viðhalda árangri sem við höfum náð í velferðarmálum og í innviðauppbyggingunni eins og hér var byrjað á að fara aðeins yfir áðan. Það er farið ágætlega yfir það hér og var líka gert með fyrri tillögunni sem var samþykkt fyrir nokkrum mánuðum. Við þekkjum líka úr þinginu umræðu um hversu mikil aukning og efling hefur verið bæði á framhalds- og háskólastiginu, aukning til samgöngu- og fjarskiptamála, framlög hafa aukist um rúmlega 60% að raungildi frá því 2017 og fram til ársins í ár. Sama má segja um framlög til félags-, húsnæðis- og tryggingamála, frítekjumark aldraðra, t.d. lengingu fæðingarorlofs, aukin stofnframlög til byggingar leiguhúsnæðis auk laganna um hlutdeildarlán, þannig að það er ýmislegt sem hefur gerst. En stærsti og þyngsti þátturinn er auðvitað útgjöld til heilbrigðis- og velferðarmála. Virðulegi forseti. Þær forsendur sem hér eru undir eru kannski breyttar frá síðustu áætlun, frá því að hún var samþykkt, eins og ég kom aðeins inn á áðan, en samdráttur í vergri landsframleiðslu var minni en greiningaraðilar áttu von á. Hins vegar er gert ráð fyrir nokkuð lægri hagvexti í ár en reiknað var með í efnahagsforsendum þeirrar fjármálaáætlunar sem við vorum með til umfjöllunar í október í fyrra. Þó er reiknað með nokkuð hærri hagvexti á þessum árum sem fram undan eru, 2022–2025, miðað við fyrri áætlun. Við vonumst auðvitað til þess að það nái fram að ganga. Og það eru gleðitíðindi sem voru að birtast í dag, það er töluvert mikil aukning á erlendri kortaveltu sem skýrist m.a. af því að þeir farþegar sem eru farnir að koma erlendis frá, sérstaklega frá Bandaríkjunum og eitthvað frá Bretlandi, virðast vera að skilja meira eftir sig en oft hefur verið áður eða dvelja lengur, það getur verið hluti af því. En kerfið er greinilega að taka vel við sér því að nú eru mjög margir aðilar í ferðaþjónustu að auglýsa eftir starfsfólki og telja sig þurfa að bæta við sig töluvert mörgu starfsfólki á allra næstu vikum. Það er farin að ríkja bjartsýni og sem betur fer er þetta að gerast örlítið hraðar en við áttum von á og það er vel. Í nefndarálitinu er líka farið töluvert ofan í álitsgerð fjármálaráðs um fjármálaáætlun og eðlilega minnir fjármálaráðið á grunngildin og hefur í fyrri álitum bent á að okkur hafi ekki gengið nægilega vel að halda fjármálaáætlunum innan ramma, innan stefnumiða og það séu undirliggjandi veikleikar í afkomunni. Það telur því óhjákvæmilegt, í ljósi þeirra samfélagslegu áskorana sem við stöndum nú frammi fyrir, að við þurfum að huga að sjálfbærni fjármála hins opinbera til lengri tíma. Þar eru m.a. nefndar eðli máls samkvæmt lýðfræðilegar breytingar, við erum öll að eldast, loftslagsmál og tækniþróun og afleiðingar á framleiðslu, atvinnustig, framleiðni og jöfnuð og þar með á tekjur og gjöld hins opinbera. Undir þetta tökum við í meiri hlutanum. Þrátt fyrir að brugðist hafi verið við með því að endurskoða stefnumiðin og byggja inn óvissusvigrúm hefur afkoman sannarlega verið í járnum eða í gólfi stefnunnar, eins og fjármálaráð segir. Við drögum þetta bara fram, þetta kjarnar verkefnið sem er fram undan út áætlunartímabilið. Við þurfum að muna það og tryggja að gagnsæi sé í þeim ráðstöfunum sem við fjöllum hér um og við þurfum reglulega að endurmeta aðlögunarþörfina, skiptinguna á milli tekju- og útgjaldaráðstafana og afleiðingar þess fyrir efnahagslífið og líka fyrir opinber fjármál. Við höfum auðvitað gert margt. Við höfum undirbyggt þessa bættu afkomu ríkissjóðs. Nú hefur verið gert mikið átak og fjárfest í stafrænni uppbyggingu, nýsköpun og rannsóknum, eins og ég kom inn á áðan, og almennri uppbyggingu í innviðum. Svo fer stór hluti þess sem fer í aukningu útgjalda ríkissjóðs í að efla heilbrigðis- og velferðarkerfið og það er viðvarandi verkefni á næstu árum. Fjármálaráð kemur líka inn á margt fleira, m.a. að lágir vextir og kaupmáttaraukning og þessar sérstöku aðgerðir vegna Covid hafi stutt við heimili og fyrirtæki og undir það tökum við. En það leggst með ójöfnum hætti á ólíka hópa og ekki hafa allir notið góðs af kaupmáttaraukningunni og undir það er auðvitað hægt að taka. En við höfum farið í fjölmargar aðgerðir til að reyna að styðja sem best við þá sem verst hafa farið út úr þessu, m.a. með hlutaatvinnuleysisbótum, hækkun atvinnuleysisbóta, lengingu á tekjutengingartímabili þeirra, með lokunarstyrkjum og tekjufalls- og viðspyrnustyrkjum. Það hefur auðvitað, eins og gefur að skilja, verið ýmislegt sem hefur þurft að gera. Virðulegi forseti. Mig langar í lokin að fara aðeins yfir loftslagsmálin. Þau hafa verið mikið til umræðu. Við fórum yfir nýjustu áætlanir vegna aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum og hún hefur verið kynnt ágætlega. Mig langar að koma aðeins inn á nýsamþykkta stefnu Íslands í málefnum norðurslóða, sem var bara nú á dögunum. Þar er áhersla lögð á að sporna gegn loftslagsbreytingum og bregðast við neikvæðum áhrifum þeirra á norðurslóðum. Þar vil ég ítreka það sem kemur fram í nefndarálitinu að huga vel að því að efla Akureyri enn frekar sem miðstöð norðurslóðamála á Íslandi, m.a. í gegnum Stofnun Vilhjálms Stefánssonar sem er í lykilhlutverki við ráðgjöf og samvinnu á sviði sjálfbærrar þróunar og umhverfismála. Hér er því beint til umhverfis- og auðlindaráðherra að meta fjárhagsramma þessarar stofnunar, verkefnaáætlun og nýjungar í tengslum við nýsamþykkta norðurslóðastefnu. Hér er líka farið yfir og raktar í ágætu máli þær aðgerðir sem koma til viðbótar við fyrri aðgerðir í þessum málum. Þær eru í fjórum liðum: Það eru náttúrumiðaðar lausnir í loftslagsmálum, loftslagsaðgerðir í landbúnaði, sem ég held að séu gríðarlega mikilvægar. Þar eru bændur mjög tilbúnir og sumir löngu byrjaðir í margs konar samstarfi til að gera sitt til að takast á við loftslagsvandann. Svo eru það aukinn stuðningur við orkuskipti og efling umhverfisvænni almenningssamgangna og betri innviðir fyrir virka ferðamáta. Ég vil líka tala aðeins um hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, hún fær ágæta umfjöllun í nefndarálitinu. Það sem er kannski ekki gott í sjálfu sér, miðað við alla þá vinnu sem farið hefur í að reyna að ná utan um fjárþörf hjúkrunarheimila, en langur tími hefur farið í það að skila skýrslu, er að hún varð hreinlega ekki það gagn sem fjárlaganefnd a.m.k. hafði vonast eftir til þess að undirbyggja það sem að okkar mati, og í umfjöllun í gegnum tíðina, þurfti að gera. Þarna eru sannarlega ákveðin skref stigin og það eru hugmyndir sem þarf að fara betur ofan í og leita betri upplýsinga. Það er erfitt að meta stærðarhagkvæmni út frá þessum gögnum. Það kemur t.d. ekki fram af hverju einstök heimili eru rekin með afgangi eða í jafnvægi þó að flest séu rekin með halla. Tengsl rekstrarhagkvæmni og rýmafjölda virðist ekki heldur liggja alveg á ljósu. Það er mikilvægt að okkar mati, eins og kemur fram í skýrslunni, að safnað sé reglulega gögnum um rekstrarkostnað og starfsemi hjúkrunarheimila. Fram undan er veruleg uppbygging hjúkrunarheimila og á næstu árum er gert ráð fyrir fjölgun nýrra rýma um allt að 640. Við gerum hér eina breytingartillögu sem er í rauninni að fullfjármagna reksturinn, þar var vöntun upp á 1,2 milljarða og svo 3,4 milljarða árið 2024 og 2,9 árið 2025. En ég held að það sé alveg ljóst að við höldum ekki endalaust áfram að byggja hjúkrunarheimili. Við þurfum að hafa miklu fjölbreyttari uppbyggingu í þjónustu við eldra fólk eins og hér er örlítið komið inn á, hvort sem það er aukin þjónusta í heimahúsum, dagþjónusta utan heimilis eða bara samþætting margs konar þjónustuþátta sem þarf að koma til viðbótar við fyrirhugaða og áframhaldandi uppbyggingu á hjúkrunarheimilum. Það er líka nefnt að taka þurfi til skoðunar að greina þessa kostnaðarliði sem saman mynda rekstur hjúkrunarheimila með tilliti til kostnaðarþátttöku heimilismanna, ríkis og sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Það er margt hægt að ræða en ég held að ég láti þetta duga. Það er búið að fara ágætlega yfir hér í dag mjög margt í sambandi við fjármálaáætlun. En mér finnst ánægjulegt að heyra þau tíðindi að það er að birta til með hækkandi sól, 18 stiga hiti fyrir norðan og fyrirtæki í ferðaþjónustunni virðast bjartsýn, eru að óska eftir að ráða inn nýtt fólk og, eins og ég sagði áðan, erlend kortavelta að aukast þannig að ég tel að við séum á réttri leið.

Herra forseti. Nú hefur hæstv. ríkisstjórn og stjórnarflokkarnir á þingi sagt okkur hvernig þau munu haga hlutunum á næsta kjörtímabili ef þau verða aftur saman í ríkisstjórn. Það hafa þau gert með því að sýna á spilin varðandi stefnumörkun á öllum málasviðum sem þau hafa samþykkt hér í þingsal. Núna er aðeins búið að uppfæra talnabálkana miðað við nýjustu hagspána og einhverjar tæknilegar breytingar. En stefnan í málasviðunum er komin og hún var samþykkt hér í desember. Ef við horfum á stefnuna varðandi kjör eldra fólks og öryrkja er ekki gert ráð fyrir því, og ekki er heldur hægt að sjá það í talnabálkunum sem við erum að vinna með núna, að taka eigi á þeirri gífurlegu kjaragliðnun sem hefur orðið til á undanförnum árum á milli þeirra sem þurfa að treysta á greiðslur Tryggingastofnunar og svo launþega. Munurinn á milli ellilífeyris, svo að dæmi sé tekið, og lágmarkstekjutryggingar er 85.000 kr. á mánuði. Ef ekki er tekið á þessu mun kjaragliðnunin bara halda áfram og öryrkjar og aldraðir sem þurfa að treysta á greiðslur Tryggingastofnunar eru sett í fátæktargildru sem þau komast ekki út úr. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún sjálf sé sátt við þessa stefnu ríkisstjórnarinnar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Að mörgu er að hyggja í þessu og ég vil byrja á því að taka í sundur eldri borgara annars vegar og öryrkja hins vegar. Við vitum alveg að því miður er alltaf talað dálítið mikið um þessa hópa í einu og sama orðinu þó að aðstæður þeirra séu afskaplega ólíkar. Við þekkjum að kerfinu hefur verið breytt dálítið fyrir aldraða en ekki eins mikið fyrir öryrkja. Við höfum dregið úr skerðingum, sannarlega, en það er langur vegur fram undan og margt sem þarf að gera. Við höfum breytt skattkerfinu og við höfum gert ýmislegt. Eins og við þekkjum hefur ekki náðst sama niðurstaða og sátt og vænst var í þeim vinnuhópum sem hafa verið settir á laggirnar til að ræða þessi kjör með þeim hópum sem við þau búa. Að mínu mati þurfum við að gera betur í því og reyna einhvern veginn - ég veit ekki hvort ráðherra á hverjum tíma þurfi að höggva á einhvern hnút til að segja: Við ætlum að gera þetta svona ef ekki næst samkomulag við þann hóp sem um er að ræða, þ.e. um hvaða leiðir séu bestar til að breyta kerfinu. Það er ekki bara að hækka lífeyri um 85.000 kr., eins og hv. þingmaður segir hér, það er ekki eina lausnin að mínu mati. Við þurfum að taka á margföldum skerðingum í kerfinu, við þurfum að leggja til breytingar á því. Ég held að kerfið verði aldrei skerðingarlaust en það þarf sannarlega að taka utan um það á fleiri en einum stað. Það þarf að bæta kjörin. Ég hef alltaf sagt það og það hefur ekki breyst. En ég held að við þurfum að horfa á fleiri en einn þátt og það að hækka einvörðungu lífeyrinn um 85.000 kr. og telja það svo ágætt, ég held að það eitt og sér dugi ekki sem aðgerð. En við þurfum sannarlega að reyna að ná einhverri samstöðu með því fólki 

Herra forseti. Ég er ekki alveg viss um að ég hafi áttað mig á því hvað hv. þingmaður var að fara. Vera má að ekki sé samkomulag við stjórnvöld og við borðið þar sem öryrkjar sitja um hvernig eigi að breyta kerfinu. Það getur ekki verið næg ástæða til að halda fólki undir fátæktarmörkum. Ég var að tala um greiðslur almannatrygginga og það fólk sem þarf að treysta á greiðslur frá Tryggingastofnun. Þar eru m.a. margar gamlar konur sem eru í erfiðustu stöðunni, sem hafa ekki unnið úti allan daginn og hafa ekki unnið sér inn lífeyristryggingar og eiga ekki fjármagnstekjur og eignir til að halda uppi lifistandard á síðustu æviárunum. Konur eru þarna stór hluti og þær eiga aðeins möguleika á því að fá í mesta lagi 266.000 kr. á mánuði. Og það er ákvörðun stjórnvalda. Þær geta ekki farið í verkfall til að heimta betri kjör. Það eru bara stjórnvöld sem ákveða á hvaða upphæð þessum hóp er ætlað að lifa. Orðagjálfur um kerfi hefur ekkert að segja þarna. Við erum að tala um við hvers konar aðstæður og við hvaða kjör þeir sem þurfa að treysta eingöngu á greiðslur frá Tryggingastofnun þurfa að búa, sem stjórnvöld ákveða. 

Virðulegi forseti. Eins og ég hef sagt mörgum sinnum áður höfum við og eigum að leggja áherslu á að hækka laun lægstlaunaða fólksins á vinnumarkaði. Við eigum að leggja áherslu á að hækka lífeyristekjur þeirra sem eru í neðstu tíundunum. Ég hef talað fyrir því og ég er enn þá þeirrar skoðunar að það þurfi að gera. En ég var að reyna að svara hv. þingmanni áðan varðandi það að ef eingöngu er hækkað og ekki tekið á þeim skerðingum sem af því hljótast inn í kerfið er ekki víst að viðkomandi beri úr býtum það sem við vildum að hann myndi bera úr býtum. Ég tek undir að auðvitað er ekki mannsæmandi að lifa á 266.000 kr. á mánuði, hvort sem það eru konur eða karlar. Það þekki ég bara í umhverfi mínu, hafandi fullorðið fólk í kringum mig, ég veit alveg hvaða tekjur fólk hefur sem á mjög lítinn lífeyrissjóð, jafnvel engan, hafandi verið heimavinnandi. Þannig að skoðun mín er sú - af því hér er talað um að þetta sé sýn ríkisstjórnarinnar, haldi hún áfram - að þegar ný stefna verður sett í haust að loknum kosningum, og í framhaldinu fjárlög og fjármálaáætlun, hjá þeirri ríkisstjórn sem þá verður, þurfum við að horfa til þess hvernig ástandið verður þá. Við hefðum auðvitað getað sprengt fjármálaáætlun út 

Forseti. Tvö mál. Ég ætla að halda aðeins áfram með það sem fyrri andsvarandi fjallaði um. Þegar við berum saman launaþróun á þessu kjörtímabili og hækkun á lífeyri almannatrygginga þá er hækkun lífeyris almannatrygginga 5,7% lægri, það munar 5,7% sem hefði þurft að bæta við til að halda í við launaþróun. Lög um lífeyri almannatrygginga eru mjög skýr. Ef launaþróun er hærri en verðlagsþróun þá á að taka mið af því við hækkun á lífeyri almannatrygginga. Vandamálið er að það er alltaf giskað á það fyrir fram hver launaþróunin eða vísitala neysluverðs muni verða, ekki hver raunin er. Á þessu kjörtímabili hefur alltaf verið giskað á þetta, nema fyrsta árið, minnir mig, að launaþróun eða verðlagsþróun yrði lægri en hún varð síðan raunverulega. Hækkunin sem lífeyrir almannatrygginga fékk á þessum árum var alltaf minni en raunverðbólga eða raunlaunaþróun. Þetta er vandamál númer eitt, tvö og þrjú og hefur gerst 20 sinnum á þeim 24 árum sem þetta kerfi hefur verið við lýði. Ofan á þetta bætist við sá munur sem er milli lífeyris og lífskjarasamninga, þar vantar 6,5 milljarða upp á lífeyri almannatrygginga af því að það voru krónutöluhækkanir í lífskjarasamningunum en ekki prósentuhækkanir. Þarna stöndum við í þessum málaflokki eftir þetta kjörtímabil. Hvernig er hægt að laga þetta? Hvernig getum við sem fjárveitingavald sagt í alvörunni að þessi lög um lífeyri almannatrygginga séu ekki að virka og líka 

Herra forseti. Við erum búin að taka þennan snúning nokkrum sinnum í vinnu í fjárlaganefnd við m.a. fjármálaráðuneytið varðandi þetta ferli sem hv. þingmaður nefnir, þegar verið er að ákveða og áætla kjör og aldrei hitt á rétta hlutinn í því. Hvað eigum við að gera? Það er hægt að breyta lögum. Það er hægt að breyta lögum í þá veru að ekki sé tekið mið af þessu. Væri til þess meiri hluti á Alþingi á einhverjum tíma og væri vilji þeirra sem um málið véla, þ.e. eldri borgara eða öryrkja, að fara þá leið að miða við eitthvað annað er það algerlega í okkar valdi að gera það. Hv. þingmaður talar um annars vegar krónutöluhækkun í lífskjarasamningunum og hins vegar prósentuhækkun, sem alla jafna er notuð eins og við þekkjum, þótt ég sé miklu hlynntari krónutöluhækkun, ég ætla bara að segja það. Ég tel að það komi sér yfirleitt betur fyrir þá sem lægstir eru í launastiganum og hefði sjálf viljað nálgast launasamninga með þeim hætti eða varðandi tryggingar eða slíkt. Ég veit ekki hvort það er skynsamlegt, en ég tel að það sé þannig að það skili sér betur til þeirra sem minna hafa. Við höfum verið að gera ýmislegt, það má ekki gleyma því, það er alls konar tengt þessu, sérstaklega varðandi eldri borgara, sem gert hefur verið til að lagfæra kjörin og í neðstu tíundunum. Við höfum verið að gera það. En nákvæmlega þessi póstur, við hvað á að miða og hvort við eigum að breyta - ég veit ekki, kannski höldum við áfram í mörg ár í viðbót að tala um það án þess að það gerist nákvæmlega eins og einhverjir vilja. 

Herra forseti. Þetta er áhugavert svar. Í seinna andsvari mínu ætla ég að koma inn á umhverfismál. Í raun er eina stefnubreytingin í þessari fjármálaáætlun miðað við fyrri fjármálaáætlun þessi eini milljarður í viðbót til næstu tíu ára til að mæta stefnubreytingu um 40% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda yfir í 55% samdrátt eins og samstarfsþjóðir okkar í Evrópu hafa tekið stefnu um og við fylgjum þeim þar eftir. Í fjármálaáætluninni er talað um að það sé settur milljarður á ári til að ná markmiðum um 55% samdrátt í losun. Þegar maður skoðar hins vegar útskýringarnar á því hvað það kostar að ná 40% samdrætti þá fær maður út að það kosti um 1 milljarð að ná 4% samdrætti, en fjármagnið sem fer í loftslagsmálin á tímabili fjármálaáætlunarinnar að meðaltali til þess að ná markmiði um 40% samdrátt er um 10 milljarðar á ári. Nú á að bæta við 1 milljarði í viðbót til að ná 15 prósentustiga aukningu í samdrætti. Þá veltir maður fyrir sér forgangsröðun eftir árangri o.s.frv. og fær engan botn í það hvernig er hægt að kaupa þann samdrátt fyrir bara milljarð á ári. Af hverju byrjuðum við ekki á því? Eða vantar fjármagn til að ná þessum samdrætti? Hvort er það?

Herra forseti. Ef lífið væri nú svona einfalt að maður gæti reiknað sig niður á niðurstöðu, eins og ég heyrði hjá hv. þingmanni í dag þegar hann var að flytja ræðu sína. Ég er ósammála þessari nálgun, ég ætla bara að segja það. Það er gjarnan talað bara um 1 milljarð og svo látið fylgja að það sé eitthvað fram í tímann. Auðvitað er þetta ekki 1 milljarður, þetta er 1 milljarður á ári ofan á allt annað sem er. Við verðmetum ekki aðgerðir með þeim hætti sem hér er reynt að halda fram og prósentureiknum þær. Lífið er bara ekki svona einfalt. Ég vildi að svo væri en það er það bara ekki. Hér í áætluninni fram undan, fram í tímann - og meira að segja var búið að setja ár inn til viðbótar - eru undir a.m.k. 5 milljarðar. Þetta er gríðarleg aukning sem við höfum lagt í. Það er ekkert sem undirbyggir að mínu mati þær tillögur sem hér liggja frá öðrum flokkum um þetta, enda eru þær mjög misjafnar vegna þess að fólk skilur hlutina greinilega með misjöfnum hætti, þ.e. hvað þarf mikið til. Píratar eru með allt aðrar tölur en t.d. Samfylkingin í útreikningunum þar undir. Ég hef ekki í höndunum hvað fólk telur að þurfi að gera í því. Auðvitað gætum við alveg notað meiri peninga, ég ætla ekki að halda öðru fram, en það er líka búið að reikna út annars staðar heldur en í kollinum á hv. þingmanni hvaða markmiðum þarf að ná og hvaða fjármuni þarf til þess. Á því áætlunartímabili sem hér er undir er stefnt að þessu, við skulum halda því til haga. Það er stefnt að þessu. Það getur vel verið að eftir eitt ár, tvö ár, þurfum við að taka einhverjar allt aðrar ákvarðanir með allt öðrum áherslum en lagðar hafa verið fram til þessa. 

Herra forseti. Það er margt sem hefur gengið á í samfélaginu undanfarin misseri sem var erfitt að takast á við, en sem betur fer erum við vonandi farin að sjá fyrir endann á kórónuveirunni og þeim skaða sem hún hefur valdið og erfiðum viðfangsefnum. En það blasir auðvitað við okkur að fyrir höndum er uppbyggingarstarf. Við þurfum að koma öllu atvinnulífinu á hreyfingu. Við þurfum að koma þúsundum til starfa og við þurfum að tryggja efnahagslegan stöðugleika og nauðsynlega grunnþjónustu og reyna að bæta lífskjör íbúa landsins til frambúðar. Ekki er hægt að líta á fjármálaáætlunina sem við erum að ræða öðruvísi en svo að hún sé stefnuplagg ríkisstjórnarinnar. Undan því er ekki hægt að víkjast með því að segja að ríkisstjórnin hafi valið þá leið að fara í einfaldan framreikning á hlutunum. Lögin um opinber fjármál gera einu sinni ráð fyrir því að settar séu fram áætlanir til langs tíma. Því er borið við að kosningar séu á næsta leiti og móta þurfi nýja stefnu og leggja fram nýjar áætlanir. Það er í sjálfu sér allt gott og blessað, en þá er það mikill ágalli á lögunum um opinber fjárlög að ætla yfirleitt ríkisstjórnum að áætla fram yfir sitt eigið kjörtímabil. Samkvæmt þeirri kenningu að hér sé bara um framreikning að ræða og ekki stefnuyfirlýsingu þá ætti áætlun, í hvert skipti sem hún er lögð fram, bara að ná til loka kjörtímabils. En það er alls ekki hugsunin í lögunum um opinber fjármál. Það liggur skýrt fyrir að ríkisstjórnarflokkarnir, a.m.k. talsmenn þeirra eða forystumenn, hafa allir lýst því yfir að auðvitað sé það fyrsti kostur að halda áfram núverandi ríkisstjórnarsamstarfi ef til þess fæst umboð eða aðstæður verða þannig að þeir hafa möguleika til þess. Þess vegna er óhjákvæmilegt að horfa á áætlunina þeim augum. Hér er lagður rammi fram í tímann, það blasir við öllum sem hafa augu og eyru. Forseti. Mig langar til að byrja á að ræða um atvinnuleysi. Í tölunum í fjármálaáætluninni kemur fram að atvinnuleysi verði upp undir 5% í lok áætlunartímabilsins. Það er ekkert smáræði. Rétt er að staldra við þetta því að það þýðir að í lok áætlunartímabilsins verði u.þ.b. 10.000 einstaklingar atvinnulausir að jafnaði. Það eru u.þ.b. 3.000 fleiri en við eigum að venjast. Þetta er það sem blasir við eftir fimm ár. Því fylgir auðvitað gríðarlegur kostnaður fyrir ríkissjóð. Vinnumarkaðsaðgerðir og atvinnuleysisbætur undir lok tímabilsins eru metnar á 45 milljarða kr. Það er u.þ.b. tvöfalt meira en þegar árferði er venjulegt. Það eru hvorki meira né minna en u.þ.b. 500.000 tapaðar vinnustundir í hverjum einasta mánuði. Það er kannski ekki það alvarlegasta, það alvarlegasta er að þúsundir einstaklinga og fjölskyldna munu búa við skertar tekjur og glíma við önnur vandamál, fjárhagsleg, líkamleg og andleg, sem fylgja langvarandi atvinnuleysi. Við þessu verður að bregðast með miklu kraftmeiri hætti en birtist í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Atvinnuleysi hér á landi er í hæstu hæðum og það hefur aukist hlutfallslega meira hér en í nokkru öðru samanburðarlandi í Vestur-Evrópu. Það er ekki til að hreykja sér af. Á sama tíma er atvinnuþátttaka í sögulegri lægð. Að baki þeim tölum er fjöldi fólks sem ekki er í vinnu og ekki í virkri atvinnuleit, það eru u.þ.b. 50.000 manns á aldrinum 60–74 ára. Þörfum og vanda þessa fólks þarf að mæta með virkniúrræðum og aðgerðum sem gera fólki kleift að stíga aftur út á vinnumarkaðinn eftir langa fjarveru. Þess vegna er atvinnusköpun lykilatriði. Ný ríkisstjórn verður að rækta umhverfi sem ýtir undir náttúrulega fjölgun starfa á almennum vinnumarkaði til að sporna gegn þeirri ósjálfbæru þróun sem birtist í fjármálaáætluninni. Við verðum að gera fyrirtækjum auðveldara að skapa störf með því að lækka atvinnutengdar álögur. Við þurfum fleiri störf í landsbyggðunum, bæði opinber og í einkageiranum. Við þurfum að stuðla að auknum hagvexti með aukinni framleiðni. Það gerum við með því að þora að fjárfesta í grænni tækni, menntun og innviðum, með hvötum til nýsköpunar og með ábyrgri hagstjórn, og það gerum við ekki síst með því að gera allt sem unnt er til að tryggja gengisstöðugleika. Í því samhengi höfum við í Viðreisn ítrekað bent á að tímabært sé að gera alvöru úr því að binda krónuna við evru til langs tíma með aðild að myntbandalagi Evrópusambandsins, ganga til samninga við Evrópusambandið um það. Síðar munum við ganga í Evrópusambandið sjálft í fyllingu tímans. Sveiflur í krónunni eru mjög dýrkeyptar fyrir íbúa landsins og þær vinna með beinum hætti gegn hagvexti og atvinnusköpun. Herra forseti. Lengi hefur blasað við að margvíslegir innviðir í samfélaginu þarfnast endurnýjunar og byggja þarf nýja. Á það hefur margsinnis verið bent og lagðar fram ítarlegar skýrslur, m.a. af Samtökum iðnaðarins. Að þessum verkefnum þarf að vinna jafnt og þétt og gæta þess að þau valdi ekki aukinni þenslu þegar vel árar en samdráttur á því sviði ýki ekki niðursveiflurnar. Þetta er auðvitað ekki vandalaust en það er gerlegt. Huga þarf miklu betur að stefnumótun, undirbúningi verkefna og koma þeim af framkvæmdastigi þannig að á hverjum tíma séu til næg verkefni sem eru tilbúin til útboðs með skömmum fyrirvara. Því miður hefur ríkisstjórnin verið gripin í bólinu í þessum efnum. Hún átti lítið sem ekkert tilbúið í handraðanum og þess vegna hafa orðið tafir á mikilvægum verkefnum sem hefði verið upplagt að geta ráðist í með skömmum fyrirvara þegar kórónuveiran nam hér land. Fjármálaráð hefur gert þetta að sérstöku umfjöllunaratriði í umsögnum sínum um fjármálaáætlun. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Eins og áður hefur verið bent á í þessu áliti tekur tíma að ráðast í fjárfestingar og því erfitt að beita þeim til sveiflujöfnunar. Gildir það jafnt fyrir sveitarfélögin sem ríkið.“ Enn fremur segir fjármálaráð, með leyfi forseta: „Í framlagðri áætlun er rætt um mikilvægi fjárfestingar og hvernig innviðafjárfesting hins opinbera skilar sér til framtíðar í formi aukinnar framleiðslugetu. Almennt er litið á fjárfestingu sem heppilega ráðstöfun opinbers fjármagns þegar slaki er í hagkerfinu og framleiðsluþættir vannýttir. Margföldunaráhrif slíkra fjárfestinga í samdrætti eru talin hærri en margföldunaráhrif margra annarra aðgerða. Í grein Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er rætt um að virkni fjárfestingarmargfaldara sé einnig langvinnari en annarra margfaldara.“ Ég er enn að vitna til fjármálaráðs: „Fjármálaráð hefur ítrekað kallað eftir því að gagnsæi hvað varðar skýra forgangsröðun fjárfestingarkosta og arðsemisútreikninga þeirra hérlendis sé aukið. Fjármögnun arðbærra fjárfestinga með lántöku er skynsamleg sé arðsemin meiri en fjármagnskostnaðurinn. Arðsamar fjárfestingar skila þjóðarbúinu til komandi kynslóða í betra ástandi heldur en ef í þær hefði ekki verið ráðist. Hér skiptir miklu hvers konar fjárfestingar er ráðist í og hvenær. Það myndi auka gagnsæi að sjá meiri umfjöllun um vænta verðmætasköpun þeirra fjárfestinga sem lagt verður í. Í núverandi árferði má þess vænta að hluti af forgangsröðun felist í þeim áhrifum sem einstök verkefna hafa á þær atvinnugreinar, þau landssvæði og þá hópa sem verst hafa orðið úti. Tímasetningar fjárfestinga skipta hér einnig miklu máli. Ákvarðanir stjórnvalda til að bregðast við með aðgerðum í opinberum fjármálum taka oft tíma og því er hætta á að þær komi of seint og vinni jafnvel gegn tilætluðum markmiðum. Þetta endurspeglast í umræðu um fjárfestingastig hins opinbera á síðasta ári. Í rammagrein 10 í áætlun eru rædd ýmis vandkvæði er snúa að töfum í að hefja fjárfestingu eftir að fjárheimildir hafa fengist. Sýnt er að á síðustu árum hafi ónýttar fjárheimildir til fjárfestinga verið 25–30% af samþykktum upphæðum. Slíkar tafir eru til þess fallnar að veikja áhrif fjárfestingar sem hagstjórnarviðbragðs. Jákvætt er að sjá að boðaðar eru umbætur á þessu ferli.“ Herra forseti. Þetta er býsna ákveðin og hörð gagnrýni. Ég vil vekja sérstaka athygli á síðustu setningunni í þeim kafla sem ég vitnaði til. Jákvætt er að sjá að boðaðar eru umbætur á þessu ferli. Það er nefnilega það. Staðreyndin er hins vegar sú að þessar umbætur hafa margsinnis verið boðaðar en ekkert hefur gerst. Í tvígang hafa hins vegar verið boðaðar slíkar breytingar í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar, á þessu og síðasta þingi, en ekkert slíkt þingmál hefur litið dagsins ljós. Ég held því miður að fjármálaráð muni enn um sinn þurfa að láta við það sitja að fagna boðuðum breytingum sem aldrei virðast ætla að koma. Herra forseti. Ekki verður hjá því komist í þessu samhengi að minnast á þingsályktun Viðreisnar sem Alþingi samþykkti einróma þann 18. apríl árið 2018 sem fjallaði um tryggingu gæða, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga. Þar segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að útfæra stefnumörkun með það að markmiði að tryggja gæði, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga allt frá hugmyndastigi til framkvæmda og út ætlaðan líftíma þeirra. Ráðherra skipi fimm manna starfshóp til þess að stofna til formlegs samstarfsvettvangs stjórnvalda, atvinnulífs og fræðasamfélags um gerð rammaáætlana til þriggja ára í senn til þess að byggja upp þekkingu og færni og efla rannsóknir á sviði gæða, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga.“ Þetta átti að gera fyrir 1. nóvember 2018. Ekkert hefur spurst til málsins eftir að Alþingi samþykkti ályktunina. Ég er fullkomlega sannfærður um að það hefði óneitanlega getað hjálpað ríkisstjórninni að hafa sinnt skyldu sinni og farið að ályktun Alþingis. Þá er hugsanlegt að hún hefði verið betur undirbúin en raun ber vitni. Herra forseti. Fjármál hins opinbera skipta okkur öll miklu máli og þeim má í stórum dráttum skipta í tvennt. Annars vegar segja þau til um hve mikilla tekna skal aflað, hvernig og af hverjum, en ekki má gleyma þætti þeirra skulda sem stofnað er til og á hvaða kjörum, og hins vegar þarf að skoða til hvaða verkefna skal verja þeim fjármunum sem hið opinbera aflar. Þarna kennir margra grasa og má nefna þjónustu af ýmsu tagi, fjárfestingar í innviðum og stuðningsnet fyrir þau sem búa við þannig aðstæður til langs eða skamms tíma að geta ekki séð sér farborða. Viðfangsefnið má auðvitað nálgast annaðhvort með því að ákveða fyrst hvaða þarfir eigi að uppfylla og afla fjár í samræmi við það eða ákveða fyrst hvaða tekna skuli afla og í framhaldi af því hvaða verkefnum þær eiga að duga fyrir. Í raunveruleikanum gerist þetta auðvitað með einhvers konar blöndu af þessu tvennu. Viðreisn hefur margoft gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir að hafa spennt bogann allt of hátt við aukningu ríkisútgjalda á toppi langrar uppsveiflu í efnahagslífinu og að ríkisfjármálin hafi verið orðin ósjálfbær fyrir faraldurinn. Um þetta ber ríkisreikningur ársins 2019 skýrt vitni. Um 70 milljarða sveifla varð til hins verra frá fjárlögum þess árs. Það er ekki nóg með að ríkisstjórnin hafi spennt bogann allt of hátt, hún hunsaði beinlínis öll varnaðarorð, m.a. frá okkur í Viðreisn, en kaus líka að horfast ekki í augu við allar þær blikur sem voru á lofti um framvindu efnahagsmála, skýr merki um samdrátt í atvinnulífinu. Fjármálaráð hefur einnig bent á þetta með skýrum hætti. Í áliti þess um fjármálaáætlun segir m.a., með leyfi forseta: „Á þensluskeiðinu fyrir kórónuveirufaraldurinn var losað um beltið og fyrirferð hins opinbera jókst með þeim hætti að undirliggjandi afkoman er orðin neikvæð. Spyrja þarf hvenær og hvernig vinda eigi ofan af þessari þróun.“ Ríkisstjórnin getur því auðvitað engum nema sjálfri sér kennt um þann undirliggjandi vanda sem við er að fást. Það hefur svo haft þau áhrif að við vorum verr í stakk búin en ella til að takast á við afleiðingar veirukreppunnar. Það er mjög nauðsynlegt að halda þessu vel til haga þegar við ræðum um ríkisfjármálin og áætlun til næstu ára. Vandinn var orðinn til fyrir kreppuna. Ríkissjóður var orðinn ósjálfbær fyrir kreppuna. Þegar við horfum til framtíðar verðum við að velta fyrir okkur hvernig við ætlum að takast á við það stóra verkefni að ná jafnvægi í ríkisbúskapnum, hvernig við ætlum að ná niður skuldum og á hve löngum tíma. Það getur verið dýrt að skulda og mjög erfitt að segja fyrir um hvert vaxtastigið verður til lengri tíma. En því meira sem maður skuldar, þeim mun meira þarf maður að borga í vexti og þeim mun meira sem maður borgar í vexti, þeim mun minna verður til ráðstöfunar af ríkisfé til að setja í arðbærar framkvæmdir, arðbæra innviði, hugsa um kynslóðir framtíðarinnar og gæta þess að hægt sé að veita alla þá þjónustu sem við erum sammála um að sé í verkahring hins opinbera. En ríkisstjórnin hefur verið frekar hljóð um þessa hlið málsins. Herra forseti. Fjármálaáætlunin er sem sagt ekki margmál um hvernig ná á tökum á ríkisrekstrinum á næstu misserum og árum. Því skal þó haldið til haga að þar er getið um afkomubætandi aðgerðir upp á tugi milljarða en það eru ný skrautyrði til að forðast að tala um niðurskurð og skattahækkanir. Engin dæmi eru nefnd eða hugmyndir viðraðar um þessar afkomubætandi aðgerðir. Auðvitað vita allir að í því felst niðurskurður eða skattahækkanir, nema hvort tveggja sé. Ríkisstjórnin þegir þunnu hljóði um hvaða leið hún ætlar. Sjálfsagt veit hún það ekki eða hefur ekki kjark til að segja frá því fyrir kosningarnar. Herra forseti. Sýn okkar í Viðreisn er skýr. Við viljum hvorki niðurskurð sem felur í sér skerta þjónustu né skattahækkanir. Að okkar mati er brýnt við þessar aðstæður að skoða vandlega öll ríkisútgjöld og ríkisrekstur, hvar hægt er að gera betur og hvernig má fá sömu eða betri þjónustu fyrir minna fé. Við eigum að gera ríkar kröfur um gæði, skilgreina þjónustu vel og kostnaðargreina. Við verðum að vita hvað við fáum fyrir það fé sem er varið fyrir hönd ríkisins, hvort sem um er að ræða ríkisstofnanir, ríkisfyrirtæki eða einkafyrirtæki sem við kaupum þjónustu af. Hér er sjálfsagt að nefna heilbrigðiskerfið og heilbrigðisþjónustu sem er með stærstu útgjaldaliðum þjóðarinnar. Þá gildir einu hvort hún er einkarekin eða rekin beint af ríkinu sjálfu. Herra forseti. Í viðtali við ríkissjónvarpið í gær sem fjallaði m.a. um greiðslur til sérfræðilækna sagði forstjóri Sjúkratrygginga Íslands, með leyfi forseta: „Eins og kom fram í viðtali við formann Læknafélags Reykjavíkur um daginn þá hefur þessi þjónusta aldrei verið kostnaðargreind eða þær tölur lagðar fram með opinberum hætti, hvorki hvað þjónustan kostar né hvaða framlegð er af henni. Þá er auðvitað bara mjög erfitt að segja hvað er eðlilegt og hvað er ekki eðlilegt. Þannig að við leggjum auðvitað bara mjög ríka áherslu á að þetta sé kostnaðargreint og fólk þurfi bara ekkert að velkjast í vafa um hvað sé eðlilegt í þessu.“ Herra forseti. Undir þetta má taka heils hugar með forstjóranum. Við verðum að vita fyrir hvað er verið að greiða. Það þurfum við að vita, ekki bara þegar keypt er þjónusta af einkaaðilum heldur líka þegar við veitum fjármunum í opinberan rekstur eða þjónustu. Hér er sannarlega mikið verk að vinna. Tólin og tækin eru til og eru notuð víða um heim. Þeim verður að beita. Ef allir sitja við sama borð að þessu leyti getum við verið vissari um að við séum að verja fjármunum vel, hvort sem er til opinbers rekstrar eða einkarekstrar, þjónustu sem er einkarekin en kostuð af ríkinu. Ég er sannfærður um að þarna er eftir miklu að slægjast. Við eigum að vera óhrædd við að velta fyrir okkur hver verkefni ríkisins eru og hvernig þeim verður best sinnt. Við verðum að vera órög við að skoða þessa hluti ofan í kjölinn og breyta því sem hægt er að breyta, okkur öllum til hagsbóta. Við í Viðreisn teljum þetta eitt af stærri og vandasamari viðfangsefnum komandi ára sem þurfi að taka föstum tökum. Herra forseti. Ég ætla að draga saman nokkur atriði, nokkrar blákaldar staðreyndir um stöðuna í efnahagsmálum þjóðarinnar sem er grafalvarleg fyrir almenning og atvinnulíf. Verðbólgumarkmið Seðlabankans er að halda verðbólgu sem næst 2,5% yfir hvert 12 mánaða tímabil. Frá því að þessi ríkisstjórn tók við völdum hefur verðbólgan verið mæld 41 sinni. Í 36 skipti hefur hún verið yfir verðbólgumarkmiðinu. Síðustu 12 mánuði hefur hún verið yfir markmiði og fjarlægst það enn frekar. Nýjasta mælingin sýnir verðbólgu sem nemur 4,6% og það er ekki í augsýn að verðbólgan fari lækkandi. Ekki nóg með það, herra forseti, að verðbólgan nálgist það að vera tvöfalt meiri en sett markmið gerir ráð fyrir, hún hefur hækkað hlutfallslega langmest á Íslandi miðað við helstu samkeppnislönd innan OECD. Á mannamáli þýðir það að verðlag hefur hækkað hlutfallslega mest á Íslandi undanfarin misseri. Atvinnuleysi er í hæstu hæðum, atvinnuþátttaka hefur aldrei verið minni og ný drög að fjármálaáætluninni gera ráð fyrir því að atvinnuleysi verði áfram mikið, svo mikið að það er umtalsvert hærra en meðalatvinnuleysi síðastliðinna áratuga og skýrt merki um viðvarandi hærra atvinnuleysi á Íslandi en áður hefur þekkst. Aftur sker Ísland sig úr samanburðarlöndunum. Hér hefur atvinnuleysið aukist hlutfallslega mest undanfarin misseri í samanburði við okkar helstu viðskiptalönd. Það er heldur ekki gott met að eiga. Herra forseti. Íslendingar búa að jafnaði við mun hærra vaxtastig en íbúar annarra Evrópuríkja og oft er talað um sérstakt Íslandsálag í því samhengi. Það er svo sem ekkert nýtt, Íslandsálagið. Það heldur sér í gegnum þrengingar síðustu missera. Vissulega lækkuðu vextir en þeir voru samt hærri en annars staðar og nú er vaxtahækkunarferli hafið á Íslandi. Þar erum við aftur að taka vafasama forystu en við vitum að hækkandi vextir munu valda heimilum og fyrirtækjum búsifjum. Herra forseti. Margt ungt fólk hefur sótt inn á fasteignamarkaðinn að undanförnu. Það hefur gert það m.a. vegna þess að því hefur á margan hátt verið gert það auðveldara. Það er í sjálfu sér göfugt. Á sama tíma hafa vextir verið sögulega lágir. Þegar þetta tvennt fer saman kallar það fram mikla eftirspurn, sem menn hefðu e.t.v. átt að sjá fyrir, sem markaðurinn hefur ekki getað sinnt að fullu og fasteignaverð hefur hækkað og hækkar enn. Það þýðir að mjög margt ungt fólk, og raunar ekki bara ungt fólk, hefur spennt bogann mjög hátt í þessum efnum til þess að tryggja sér húsnæði þegar það fær stuðning til þess og vextir eru lágir. Nú blasir við þessu skuldsetta unga fólki þrálát verðbólga og hækkandi vextir. Það er ekki góð blanda og hætt við að margir muni því miður lenda í greiðsluerfiðleikum. Herra forseti. Allt það sem ég hef sagt hér að framan eru einfaldlega staðreyndir sem ekki er hægt að hrekja. Þær sýna svo að ekki verður um villst að það er eitthvað að hjá okkur. Það er ekki allt í himnalagi. Það sýnir okkur líka að mörg og erfið verkefni eru fram undan. Eins og áður hefur komið fram í þessari ræðu á núverandi ríkisstjórn sér þann draum helstan að geta haldið áfram. Maður hlýtur að spyrja sig eftir þessa upptalningu: Er heppilegt að sá draumur rætist? Mitt svar liggur í augum uppi: Ég held ekki. Ég held að þessi ríkisstjórn muni ekki ráða við verkefnið sem er fram undan. Herra forseti. Sem áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd á ég þess ekki kost að setja fram sérstakt nefndarálit. Þessi ræða verður því að þjóna þeim tilgangi jafnframt. Ég verð að segja að ég velti því mjög mikið fyrir mér hvort við í Viðreisn ættum að leggja í þá vinnu að setja fram breytingartillögur við þessa fjármálaáætlun. Niðurstaðan varð sú að gera það ekki og ástæðan fyrir því er afar einföld: Við í Viðreisn höfum á þessu kjörtímabili lagt okkur fram um að leggja fram vandaðar tillögur til breytinga á fjárlögum, fjáraukum og fjármálaáætlunum. Það er skemmst frá því að segja að vinnulag stjórnarflokkanna sem hér ráða ferðinni er þannig að þeir hafa sammælst um að samþykkja ekki neitt sem frá Viðreisn kemur, og raunar öllum stjórnarandstöðuflokkunum eins og þeir leggja sig ef út í það er farið. Niðurstaða okkar varð því sú að tillögugerð að þessu sinni væri sóun á tíma okkar, sóun á tíma þingsins og sóun á pappír. Herra forseti. Enn einu sinni vil ég undirstrika að forsenda farsældar okkar er kröftugt, hugvitsdrifið atvinnulíf sem getur flutt út þjónustu og vörur. Það skapar góðan og jafnan hagvöxt til langs tíma og getur þannig staðið undir öflugu velferðarkerfi. Á þeim vettvangi þurfum við að hlúa vel að nýsköpun, tækni og vísindum og hugsa til langs tíma. Þetta er það sem við verðum að byggja á til framtíðar til að ná þeim markmiðum sem við viljum öll svo gjarnan ná um aukna farsæld og hagsæld okkur öllum til handa. Til að það allt saman sé hægt verður að skapa efnahagslegan stöðugleika og fyrirsjáanleika, bæði í lífi fyrirtækjanna sjálfra og í efnahagsumhverfinu. Það er miður að þrátt fyrir að þessi ríkisstjórn hafi gert margt mjög vel, og ég vil ítreka það, í tengslum við nýsköpun og tækni, þá er ég alltaf jafn hissa á því að þau skuli ákveða að hætta í miðri á. Stuðningur við nýsköpunarfyrirtækin er tímabundinn og ekki til lengri tíma en raun ber vitni. Það eru allir sem um þessi mál tala sammála um að hér þurfi fyrirsjáanleika einhver ár fram í tímann. Auðvitað þarf að endurskoða þessar stefnur. Það verður samt að vera þannig að þegar lagt er í vegferð sem nýsköpunarfyrirtæki og ætlunin er að treysta á endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar, treysta á að það séu til vísisjóðir sem eru tilbúnir til að fjárfesta í fyrirtækinu, verður að hafa einhverja fullvissu um að það verði fyrir hendi næstu fimm, sex, sjö árin. Síðan er alltaf hægt að endurnýja stefnu og þá brotnar framan af þessum skriðjökli. Þetta virðist ríkisstjórnin ekki vilja skilja. Að öðru leyti eru helstu áskoranirnar við að byggja upp atvinnulíf af þessu tagi háir vextir, Íslandsálagið, skortur á þessum langtímastuðningi og framtíðarsýn hins opinbera og það er of lítil erlend fjárfesting í íslensku atvinnulífi. Það er nú einu sinni þannig að margt af þessu skapast vegna þess efnahagsumhverfis sem krónan skapar íslensku samfélagi. Hvernig ætlum við sem samfélag að auka stöðugleikann, efla íslenskan útflutning og fjölga tækifærum í íslenskri nýsköpun á meðan við höfum gjaldmiðil sem vinnur gegn þessum sömu markmiðum eða á meðan ríkisstjórnin hefur sýnt að trúin á gjaldmiðilinn er ekki meiri en svo að hæstv. fjármálaráðherra hefur lagt fram frumvarp sem heimilar Seðlabankanum að grípa til viðamikilla gjaldeyrishafta án aðkomu þingsins? Hvernig eiga menn að geta treyst því að vera í umhverfi þar sem hægt er að grípa til hafta af þessu tagi? Krónan er vandamál, hún veldur sveiflum, vextir á evrusvæðinu og í þeim ríkjum sem hafa tengt gjaldmiðil sinn við gengi evru eru alltaf lægri en á Íslandi. Íslandsálagið fylgir okkur. Það þýðir auðvitað að íslenskur almenningur greiðir hærra verð fyrir lán sín en almenningur í löndunum í kringum okkur. Fyrirtækin þurfa að standa straum af auknum kostnaði og ríkissjóður tekur ítrekaða áhættu með erlendri lántöku. Á þetta bendum við sýknt og heilagt. Við munum ekki hætta að benda á þetta fyrr en það verður lagað. Það er svo borðleggjandi hvað þetta skiptir framtíð okkar miklu máli að það er í raun óskiljanlegt að menn fari ekki í það að reikna almennilega út hvað það kostar okkur að vera með krónu, hvað það kostar ríkið, hvað það kostar sveitarfélögin, hvað það kostar almenning. Það vilja menn ekki gera, finnst það vera - ja, ég veit ekki hvað. En þetta er svo stórt hagsmunamál að það er eiginlega óskiljanlegt. Herra forseti. Ég er búinn að fara hér yfir nokkur grundvallaratriði. Það væri hægt að tína til svo margt fleira sem varðar umhverfismál, sem varðar heilbrigðismál, sem varðar það að við verjum meira fé í að varðveita og halda utan um það fólk sem nú glímir við atvinnuleysi. Það eru þúsundir manna. Það reynir á sálarlífið. Það er mörgum mjög erfitt og það er ekki gott að fólk skuli ekki vera fullvissað um að um það verði hugsað. Það skortir á það í þessari fjármálaáætlun. Aðalatriðið er að við verðum á næstunni að fara vel með ríkisfé. Við þurfum að ígrunda alls staðar í hvað við erum að setja fé, hvað við erum að fá fyrir það. Það gildir á öllum sviðum. Ég hef djúpa sannfæringu fyrir því að við getum fengið betri þjónustu fyrir minna fé ef við stöndum okkur vel á þessu sviði. Ég hef djúpa sannfæringu fyrir því að hægt sé að reka heilbrigðiskerfið með skilvirkari hætti, bæði hið einkarekna og hið opinbera, ef við göngum í það verk að greina hvað fram fer á þessum stofnunum, gera gæðakröfur, gera kröfur. Að sjálfsögðu greiðum við fyrir það. Þá held ég að margt sé unnið á næstu árum. Það sem ég hef farið hér yfir í þessari ræðu eru allt mikilvæg atriði sem bíða framtíðarinnar, bíða þeirra sem komast á þing á næstunni og þeirrar ríkisstjórnar sem verður til. Þetta verða erfið verkefni. Taka þarf margar ákvarðanir. Í þessum efnum er skynsamlegt, held ég, fyrir stjórnmálamenn - ég er a.m.k. þeirrar skoðunar - að lofa sem minnstu upp í ermina á sér en standa sig þeim mun betur.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni prýðisræðu sem stendur vel undir nafni nefndarálits. Ég er eiginlega hrifnastur af lokaorðum hv. þingmanns og við eigum auðvitað ekki að lofa þannig upp í ermina á okkur að við getum ekki staðið við þau loforð. Ég held að það eigi hvergi betur við en þegar kemur að ríkisfjármálum. Hv. þingmaður kom inn á fjölmargt í ræðu sinni sem ég get tekið heils hugar undir. Fyrst vil ég nefna þessa mikilvægu áskorun sem við stöndum frammi fyrir, að koma atvinnulífinu af stað. Þessi spá um 5% atvinnuleysi þegar slakinn er horfinn úr hagkerfinu, sem þýðir það að við erum farin að nýta framleiðslutækin sem eru ónýtt í dag, fyrst og fremst í ferðaþjónustu, sýnir hærra atvinnuleysisstig en við þekkjum. Það er okkar stærsta áskorun að koma atvinnulífinu af stað. Hv. þingmaður talar hér um einfaldan framreikning sem vissulega er, en ég vil minna á að það byggir á grundvelli stefnu sem við samþykktum í haust og er framreikningur á áætlun sem við samþykktum í desember, en dregur mjög skýrt fram verkefnið sem við stöndum frammi fyrir. Það þarf að koma skýrt fram. Hv. þingmaður talaði jöfnum höndum um stöðugleika og hvað þyrfti að gera og verðbólguþrýstinginn. Þetta verður nefnilega mjög mikil 

Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Enn erum við aðeins að ræða um framtíðina og atvinnuleysið og verkefnið fram undan. Það sem ég var að reyna að benda á fyrst og fremst var að mér finnst það eiginlega ótækt að við séum með fjármálaáætlun sem er til fimm ára, vissulega í lok kjörtímabils, þar sem menn gefast bara upp og byrja að framreikna. Þarf þá nokkuð að hafa svona mikið við ef þetta er bara framreikningur á tölum? Ég átta mig ekki á því. Ég verð að ítreka gagnrýni mína á þetta fyrirkomulag. Er þá ekki alveg eins gott að við hættum þessari áætlunargerð nema út kjörtímabilið ef það er ekkert að marka það sem fer fram yfir kjörtímabilið, það eru bara framreikningar? Það er stór spurning í mínum huga. Þið sem sitjið í stjórnarflokkunum hafið allan aðgang að öllum þeim gögnum sem um er að ræða og þið eruð best í stakk búin, auðvitað ráðuneytin fyrst og fremst, til þess að segja: Þetta þarf að gerast til þess að X gerist. Hvað þarf að gerast til þess að atvinnuleysi verði ekki 5% í lok tímabilsins? Ég veit að menn segja að það vilji enginn 5% atvinnuleysi. Já, það vill það enginn. En hvernig ætlar ríkisstjórnin að gera það? Hún er búin að leggja fram sitt plan og ég sé ekki þar hvernig hún ætlar að ná því markmiði að það verði ekki 5% og verði frekar nær því sem við eigum að venjast að meðaltali.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég fékk nú ekki alveg fullt svar við því hverjar væru áherslur Viðreisnar. En varðandi stefnumörkun og áætlunargerð, á hverju fjárlögin hvíla, þá erum við með gildandi áætlun til 2025 og það má kannski segja, til að vera sanngjarn, að það sé þá framreikningur á árið 2026. En það er þó þannig að ný ríkisstjórn mun setja fram nýja stefnu, nýja áætlun, inn á nýtt fjárlagaár. Það verður verkefni nýrrar ríkisstjórnar. En það er í gildi stefnumörkun og áætlun sem við samþykktum í desember. Hún gildir til 2025. Þar er mjög skýr stefnumörkun á öllum 35 málefnasviðum. Mér finnst það því nokkuð léttvægt sem margir hv. þingmenn í stjórnarandstöðu hafa gefið til kynna. Hér er mjög skýrt lagt fram hvernig framvindan kunni að verða miðað við ólíkar sviðsmyndir; grunnsviðsmynd, bjartsýna sviðsmynd og svartari sviðsmynd. Þetta er mjög háð því hver framvinda bólusetninga verður og hvernig okkur tekst að koma ferðaþjónustunni af stað. Alveg eins og niðursveiflan var mjög skörp vegna vægi ferðaþjónustunnar þá getur hún orðið skarpari upp á við þegar við förum að nýta ónýtta framleiðslugetu. Það verður hins vegar framleiðslutap og líklegast eru spárnar þess vegna að segja að það verði hærra atvinnuleysisstig. Þess vegna hefur þessi ríkisstjórn sett verulegan kraft í uppbyggingu í nýsköpun, rannsóknum og þróun. Og ég tek undir með hv. þingmanni: 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og það sem þar kom fram. Auðvitað erum við hv. þingmaður oft sammála um ýmsa hluti og það er bara gott ef við getum verið sammála. Mér finnst þó skorta aðeins og ég veit ekki hvort það er vegna þess að hv. þingmaður - ja, ég ætla ekki að fara að búa til neitt um það, en mér fyndist betra ef þessa sæist betur stað í ýmsu sem við erum að gera og sérstaklega af því að við höfum oft átt mjög gott spjall um nýsköpun og þróun og mikilvægi hennar, sem við erum, held ég, alveg fullkomlega sammála um. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði áðan að ég vil alveg hrósa ríkisstjórninni fyrir margt gott sem hún hefur gert þar. En auðvitað er stóra gagnrýniatriði mitt og fleiri það að menn skuli ekki ákveða að koma á þessum kraftmikla stuðningi sem hefur verið settur í gang núna og láta hann duga lengur og til framtíðar, a.m.k. svona skammtímaframtíðar, kannski fimm ára eða hvað það nú kann að vera, og síðan væri það endurskoðað reglulega. Það er svo vont þegar verður svona uppihald í stuðningnum. Það eru svo margir sem leggja af stað og þetta tekur tíma og menn reikna með einhverju. Nú getur vel verið að margir séu orðnir skíthræddir um hvað gerist næst, hvort það raungerist að dregið verði úr stuðningnum. Verðum við ekki að drífa okkur áfram í að rannsaka eins og brjálaðir menn eða hvað það nú kann að vera? Kannski verða það ekki eins góðar rannsóknir eða tímabærar. Þetta er viss hætta sem getur komið upp.

Herra forseti. Ég kemst ekki hjá því að nota tækifærið til að þakka hv. þingmanni fyrir sígræna ræðu. Ég segi það vegna þess að nú erum við búnir að vera saman á þingi í næstum því fimm ár og ég þykist hafa heyrt sambærilegar ræður hjá bæði hv. þingmanni og mér sjálfum og ýmsum kollegum okkar á þessum tíma, að það sé ýmislegt að; nýsköpunarmálin séu ekki í mjög góðu ásigkomulagi, gjaldmiðillinn okkar sé hálfgert rusl. Það er langur listi, sem hv. þingmaður fór mjög vel yfir í ræðu sinni, af vandamálum sem þarf að laga. Ég er sammála greiningu hans, algjörlega. En ég kemst samt ekki hjá því að velta því fyrir, þegar ég sé þar nánast engan árangur eftir fimm ár, af ýmsum ástæðum sem er bæði þessari og síðustu og jafnvel þarsíðustu og mörgum ríkisstjórnum þar á undan að kenna, hvernig við ætlum að laga þetta. Planið sem hv. þingmaður flutti í ræðu sinni snerist um að binda krónuna við evruna eða taka upp evruna og redda nýsköpun. Ókei, flott. En þetta hljómar eins og tímaáætlun upp á fjögur til átta ár. Hvernig lítur tímalínan út varðandi það að gera stóru, nauðsynlegu kerfisbreytinguna nægilega hratt svo við séum ekki - ja, ég verð ekki hér eftir næstu kosningar en einhverjir verða hér. Hvernig gæti þetta plan litið út þannig að það sæist einhver árangur að ráði eftir fimm ára tímabil eða fjögurra ára eða hvað það nú er? Ég óttast það svolítið að við séum einhvern veginn alltaf að hringsnúast á sama punktinum vegna þess að það er alltaf verið að eltast við einhverjir galdralausnir í staðinn fyrir að taka þau atriði sem ætti að vera auðveldara að laga.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir að spyrja mig þessara spurninga og ég vil sérstaklega þakka honum fyrir það að kalla þessa ræðu sígræna. Mér þykir mjög vænt um það því að það er nú þannig með suma hluti að það þarf að endurtaka þá og endurtaka þangað til að hljómgrunnur fæst. Ég er líka sammála því sem fram kom hjá hv. þingmanni að um margt höfum við verið sammála þegar við höfum rætt þessi mál. Ég vil byrja á þessu með patentlausnina. Ég lít ekki á það sem ég geri mjög oft að umtalsefni, þ.e. gjaldmiðilinn og krónuna, sem patentlausn, en hins vegar er það lausn sem snertir mjög mörg svið íslensks samfélags. Menn vilja gjarnan - ég er ekki að ætla hv. þingmanni það, síður en svo - smætta þessi Evrópumál niður í: Þið viljið bara fara undir valdið í Brussel. - En þetta snertir allt samfélagið. Varðandi hitt sem hv. þingmaður spurði um, með tímalínur og hvað þurfi að gera til að breyta, held ég t.d. að það væri mjög vænlegt skref hjá kjósendum að sjá til þess að sú ríkisstjórn sem nú situr nái ekki vopnum sínum, haldi ekki áfram. Það sem ég fór yfir sýnir að það er ekki mjög vænlegt. En tímaplanið eins og varðandi evruna held ég að geti alveg verið skemmra. Ef menn vinda sér í það og tala um þessa tengingu - ég geri mér grein fyrir að aðild að Evrópusambandinu tekur lengri tíma. Og síðan er það bara yfirlýsingin um að gera það, að við getum strax byrjað að haga okkur eins og við séum komnir þarna inn. En síðan er svo fjölmargt sem hægt er að gera, eins og varðandi nýsköpunarumhverfið, að menn sjái aðeins lengra fram í tímann o.s.frv.

Herra forseti. Ég er sammála að mörgu leyti. Ég er ekki endilega viss um að það sé t.d. auðvelt að taka upp evru mjög hratt en tengingu væri mögulega hægt að koma á tiltölulega hratt. Vandinn er auðvitað sá að samfélög hreyfast hægt. Þau breytast hægt. En það er svo margt að gerast í heiminum í augnablikinu sem kallar á að við séum aðeins fljótari en oft áður. Þegar maður horfir á þau samfélög sem náð hafa hvað lengst þá eru ákveðnir þættir, ákveðin box sem þau hafa tikkað í í gegnum tíðina sem gerir þeim kleift að hreyfa sig jafnvel örlítið hægar á alla vega einhverjum sviðum þó svo að þau séu hraðari annars staðar. Ég bið hv. þingmann kannski ekki um að fara í einhvers konar upptalningu á öllum þeim atriðum sem gera þarf vegna þess að ég skil að það er ekki hægt á stuttum tíma. En ég myndi samt vilja sjá einhvers konar hugmynd eða fyrstu drög að því hvernig íslenskt samfélag gæti breyst hratt á þeim sviðum þar sem íhaldssemin stoppar ekki allt saman, vegna þess að það er mikil íhaldssemi í þessu sambandi. Það sést á því að Sjálfstæðisflokkurinn kemst einhverra hluta vegna alltaf aftur til valda þrátt fyrir góða viðleitni margra til að breyta því. Við hljótum að geta gert betur, en ég er orðinn svo vondaufur um að hægt sé að búa til raunsætt plan til að ná umtalsverðum árangri á eðlilegri tímalínu. Ég veit að þetta er óljós spurning eða beiðni, en ég vona að hv. þingmaður geti aðeins leikið sér með þessar hugmyndir.

Herra forseti. Enn þakka ég hv. þm. Smára McCarthy fyrir andsvarið og spurninguna. Ég ætla þá bara að leyfa mér að hugsa svolítið upphátt hérna í pontunni, sem maður ætti kannski ekki alltaf að gera. Ég held að að sumu leyti þurfum við einhvern veginn að trúa því betur að við getum gert hluti. Við þurfum að trúa því að við getum orðið alvöru nýsköpunar- og tækniland og hugvitsdrifið útflutningsland. Við eigum að trúa því í alvöru. Í gegnum mína starfsævi hef ég komið mjög að iðn- og tæknimenntun. Við tölum alltaf um hvað þetta sé gríðarlega mikilvægt og nú þurfi að gera eitthvað og gera það vel. Við gerum smá og svo trúum við því einhvern veginn ekki lengur og hættum. Ég vil ekki gera neitt lítið úr því sem hefur verið að gerast núna á síðustu misserum í því að fólki hefur fjölgað sem skráir sig t.d. í iðnnám í Tækniskólanum, það er mjög gleðilegt, en ég held að við trúum því ekki nægilega. Ég er t.d. ekki farinn að sjá að við ætlum að fylgja því eftir með því að þessir skólar sem veita þessa menntun verði í toppklassa með kennara, tækjabúnað og húsakost. Við hættum í miðri á og svo sækir fólk um og það þarf að vísa því frá. Það er ekki pláss fyrir það eða það getur ekki lært. Ég er alls ekki að gagnrýna núverandi kerfi. Það eru allir að gera eins vel og þeir mögulega geta. En til þess að geta farið í heimsklassa og við trúum því í alvöru að við getum eignast svona hefðir á þessu sviði þá verðum við að ganga alla leið. Mér finnst svo oft að við göngum aldrei alla leið, við stígum svona hálft skref og hörfum helst, sérstaklega ef það hleypur á snærið hjá okkur, og þá gleymum við öllu hinu sem við ætluðum að gera.

Hæstv. forseti. Það er rétt sem sagt hefur verið hér að miklar áskoranir eru fram undan þegar kemur að hagstjórn í landinu og lítur út fyrir að hallarekstur ríkissjóðs verði töluverður. Hér liggur fyrir fjármálaáætlun sem er sú síðasta sem þessi ríkisstjórn leggur fram og er alls ekki víst að hún haldi. Hætt er við því að halli ríkissjóðs vari í einhver ár, sem getur haft neikvæð áhrif, og teikn eru á lofti hvað varðar atvinnumöguleika fólks. Þetta segir okkur að vanda þarf til verka og sjá til þess m.a. að helsti vaxtarbroddur okkar, ferðaþjónustan, geti risið hratt á ný. Sú áætlun sem liggur fyrir þinginu er ágætt efnahagsyfirlit. Jafnvel má tala um stöðutöku þar sem ekki er farið sérstaklega djúpt í útfærslu hinna ýmsu málaflokka. Kannski er ekkert skrýtið að ekki sé um raunverulega stefnumótun að ræða þar sem kosningar eru jú eftir nokkra mánuði og ríkisstjórnarflokkarnir vilja ekki sýna á spilin. Það sést vel þó svo að fjármálaáætlun sé ætlað að vera ákveðin leiðsögn, ákveðin mynd, að nú þarf að gefa skýrt til kynna hvernig á að vinna okkur út úr vandanum. Það þarf að vera alveg skýrt frá upphafi að ekki verði ráðist í niðurskurð á lögbundinni þjónustu. Það þarf einnig að vera alveg skýrt að staðinn verði vörður um að fólk hafi aðgang að sömu þjónustu hvar sem það býr á landinu. Það er vissulega óvissa í efnahagsmálum og þess vegna þarf þessi skurðpunktur að vera svona skýr. Á sama tíma þarf að leita leiða til að nýta alla þá valkosti sem standa til boða. Kórónuveirufaraldurinn og afleiðingar hans hafa haft mismunandi áhrif á ólíka hópa, fjölskyldur og fyrirtæki. Þess vegna verðum við að taka þannig á málum að allir hafi hag af því. Staðan er ekki góð en það er líka mikilvægt að velja sér sjónarhorn, hvernig mæta eigi framtíðinni á næstu misserum, næstu vikum. Við erum farin að sjá til sólar í orðsins fyllstu merkingu og það verður verk næstu ríkisstjórnar að greiða úr þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir. Þess vegna þarf að sjá til þess að vöxtur geti orðið og til þess að svo verði þarf að hugsa út fyrir rammann. Við getum nefnt að áfram er aðhaldskrafa á ákveðnar opinberar stofnanir. Þessar sömu stofnanir hafa margar hverjar sparað sér ferðalög og hafa í gegnum faraldurinn nýtt sér fjarfundabúnað með góðum árangri. Ég veit fyrir víst að stofnanir á landsbyggðinni hafa í gegnum faraldurinn jafnvel átt í betri samskiptum við stjórnvöld þar sem þeim er oftar hleypt að borðinu á jafningjagrundvelli í gegnum fjarfundabúnað. Þetta dæmi getur kennt okkur að það er vel hægt að sjá tækifæri í þeim þröngu aðstæðum sem verið hafa uppi nú um nokkuð langt skeið. Ferðamenn eru farnir að horfa til Íslands. Við getum þakkað, að ég held, eldgosinu fyrir það, enda var umfjöllun um það á stærstu miðlum hins vestræna heims fyrir stuttu. Búið er að samþykkja frekara fjármagn til uppbyggingar á Keflavíkurflugvelli. Það er nefnt sem dæmi um Covid-aðgerð, en ég hefði frekar viljað sjá staðið við það sem lagt var upp með, að leggja fram aukið fjármagn til Egilsstaðaflugvallar og þannig staðið við að útbúa akstursbraut þannig að sómi væri að. Nú er aðeins ætlunin að malbika flugbrautina sjálfa, sem er vissulega löngu tímabært, en það er sérstakt að fresta þessari framkvæmd með akstursbraut á Egilsstaðaflugvelli. Akstursbrautinni eru ætluð tvíþætt áhrif, að liðka fyrir umferð loftfara á flugbrautinni og flýta fyrir því að rýma brautina fyrir annarri umferð. Að auki átti sá kostur að vera fyrir hendi að nota akstursbrautina sem stæði fyrir flugvélar þegar ástand lokaði öðrum flugvöllum á Íslandi. Það getur gerst. En þessari framkvæmd var frestað vegna Covid. Það er mjög erfitt að fá botn í það og þetta er einn af þeim þáttum sem mér finnst miður. Vöxtur ferðaþjónustunnar er nefnilega mikilvægur, en sá vöxtur verður að geta átt sér stað um allt land. En meira þarf til. Það þarf að bæta umhverfi fyrirtækja þannig að þau geti einnig vaxið og bætt við sig starfsfólki, jafnvel fyrirtæki sem hafa hag af þessum sömu ferðamönnum sem við vonumst til að fá hingað til lands. Þess vegna er mikilvægt að styðja fyrirtækin og sjá til þess að regluverkið sem þau búa við verði einfaldað. Við í Miðflokknum höfum talað fyrir lækkun tryggingagjalds og lækkun fasteignaskatta, sem dæmi. Það gæti gagnast. Auka þarf tækifæri fyrirtækja til nýsköpunar á öllum sviðum mannlífsins, vil ég leyfa mér að segja. Þá vil ég sérstaklega nefna bændur í því sambandi. Ég held þeir standi í nýsköpun á hverjum einasta degi. Það þarf að gæta þess að hafa ekki öll eggin í sömu körfunni, er síendurtekinn frasi en nokkuð sannur engu að síður. Ég get ekki annað en komið inn á rekstur öldrunarheimila í örfáum orðum. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa ítrekað bent á að það stefni í ófremdarástand vegna reksturs þeirra. Þetta eru örfá orð en þau segja mjög mikið. Þau benda á alvarleikann sem hjúkrunarheimili standa frammi fyrir og það er ljóst í mínum huga að stjórnvöld verða að koma að vandanum með ákveðnum hætti. Við þurfum að tryggja rekstur þeirra og við verðum að tryggja fagmönnun starfsfólks. Það er margt annað sem hægt væri að ræða hér. Við sjáum nú þegar merki um aukna vanlíðan barna og ungmenna. Ég hef á hverjum þingvetri lagt fram skriflega fyrirspurn um biðtíma og stöðugildi sálfræðinga. Ég á enn eftir að fá svar við þeirri fyrirspurn sem ég lagði fram síðast. Það verður fróðlegt að sjá hver þróunin hefur verið undanfarin ár. Auk þess spurði ég um biðtíma og stöðugildi geðlækna. Svo er það byggðaþróunin. Það er mjög mikilvægt, eins og ég nefndi í byrjun, að við sem búum á landsbyggðinni gefum ekki afslátt af þeirri grunnþjónustu sem við eigum rétt á. Ég get í því sambandi nefnt skólana, heilbrigðisstofnanirnar, sjúkrahúsin, öldrunarheimilin og alla þá lögbundnu þjónustu sem þarf að verja. En það er meira en það. Það þarf að vera rými svo þessar stofnanir geti sótt fram. Það er mjög mikilvægt að stofnanir á landsbyggðinni og fyrirtæki á landsbyggðinni snúi vörn í sókn. Með þeim orðum lýk ég máli mínu.

Herra forseti. Við ræðum fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Þetta mun vera síðasta fjármálaáætlun sem þessi ríkisstjórn leggur fram hér á þingi og tímarnir eru verulega breyttir frá því bara fyrir rúmlega ári síðan. Eins og öllum er kunnugt hefur samfélagið gengið í gegnum baráttu við veirufaraldur og atvinnulíf hefur að mörgu leyti markast af því. Ríkisstjórnin hefur með stuðningi okkar stutt við þau fyrirtæki og aðila sem hafa þurft að takast á við rekstrarerfiðleika á meðan á þessu stendur, sérstaklega þó í ferðamannageiranum. Atvinnuleysi hefur aukist þannig að niðurstaða ríkissjóðs er mikill halli. Það er mikill halli á ríkissjóði og við horfum fram á að það verði áfram halli eitthvað fram eftir þó að þessum veirufaraldri ljúki vonandi senn, herra forseti, sem ég vænti að verði núna í sumar ef ég á að vera bjartsýnn. Hvað tekur þá við? Hvað tekur við eftir kosningar í haust? Í september næstkomandi göngum við til alþingiskosninga og kjósum nýtt löggjafarþing og þá tekur við ný ríkisstjórn. Hvaða verkefni bíða hennar? Verkefnin sem bíða eru að rétta af halla ríkissjóðs, þ.e. að ná þessu til baka, koma ríkissjóði á réttan kjöl og borga síðan niður skuldirnar. Þá er tvennt til, herra forseti: Annaðhvort fara menn í skattlagningu eða láta vöxt atvinnulífsins greiða þetta niður á lengri tíma. Ég er satt best að segja ansi hræddur um að ef hér tekur við vinstri stjórn - svona miðað við hvernig vinstri menn hafa talað á þingi á undanförnum misserum þar sem menn hafa bókstaflega kallað eftir skattahækkunum og kallað eftir fjölgun opinberra starfa, það sé jafnvel lausn á vandamálum atvinnuleysis að fjölga opinberum störfum og eigi að vera sérstakt markmið - ég er ansi hræddur um að ef við fáum hér vinstri stjórn, sem vel gæti gerst og allt bendir til miðað við kannanir, þá muni menn fara leið skattlagningar, að skattar muni hækka mjög mikið strax næsta vetur til að reyna að ná þessum halla niður. Þá munu menn elta skottið á sér vegna þess að umsvif ríkisins í tíð vinstri manna hafa nú yfirleitt aukist mjög þannig að ekki er víst að skattlagningin nái í skottið á sér að því leytinu til. En ég er fylgjandi því að við látum vöxt atvinnulífsins greiða niður hallann á lengri tíma. Það er sú sýn sem ég sé sem lausn á því að rétta halla ríkissjóðs. Það eru ýmsar blikur á lofti. Við höfum horft fram á það undanfarna nokkra mánuði að verðbólgan er að fara af stað. Það þrýstir á vaxtahækkanir og líklega er þess ekki langt að bíða að við fáum að sjá þær hellast yfir landsmenn. Það mun óhjákvæmilega skerða kjör launafólks en það mun einnig valda því að þeir sem hafa fest kaup á fasteign á undanförnum misserum með háum lánum á breytilegum vöxtum án þess að hafa átt mikið eigið fé þegar ráðist var í þá fjárfestingu gætu þurft að horfa á svolítið breytt umhverfi. Mér segir svo hugur að þarna sé falinn vandi vegna þess að þegar stjórnvöld í einhvers konar vinsældaleik ákveða að styðja ungt fólk til að kaupa íbúð með því að hækka lánsfjárhlutfall eins og hefur gerst núna, og reyndar oft áður, ég hef séð þetta, herra forseti, oft áður síðustu áratugi, þá kemur þetta yfirleitt í bakið á fólki. Ég segi yfirleitt vegna þess að það gerist ekki alltaf, stundum hefur íbúðaverð hækkað mjög mikið jafnhliða. En að vera íbúðarkaupandi á Íslandi er svipað og að spila í lottóinu; á hvaða tíma kaupirðu, hvaða lán færðu, hvernig hækka þau eða lækka? Þetta er algert lottó sem íbúðarkaupendur á Íslandi hafa þurft að búa við í mjög marga áratugi og það virðist vera að ekkert lát sé á því núna. Þó að aðstæður hafi verið hagstæðar hvað varðar vexti þá hefur íbúðaverð hækkað. Þetta gerist alltaf, herra forseti. Það gerist alltaf þegar stjórnvöld skipta sér svona af markaðnum, veita lánsfé inn á markaðinn, þá veldur það hækkun á íbúðaverði þannig að unga fólkið þarf bara að kaupa dýrari íbúðir, taka stærri lán og skulda meira. Ef þessir lágu vextir eru ekki viðvarandi, sem þeir verða alveg örugglega ekki, þá kemur þetta verr út. Þetta er afleit hringavitleysa sem við erum að bjóða unga fólkinu upp á æ ofan í æ í einhverjum vinsældaleik og ég held við ættum að fara að láta af því. Þeir einu sem hagnast á þessu eru byggingaraðilar, sem reyndar hafa horft fram á aukinn byggingarkostnað og mikinn skort á lóðum. Hluta af vandamálinu, þessu hækkaða íbúðaverði, er auðvitað að finna hjá sveitarfélögunum sem hafa mörg hver, sérstaklega þó Reykjavíkurborg í seinni tíð, ekki boðið fram nægilegt magn af lóðum og lóðaverð verið allt of hátt. Það er ekki fyrir nokkurn mann orðið á að fá sér lóð og allra síst fyrir ungt fólk að ætla sér að reisa húsnæði fyrir sig og fjölskylduna. Það gerist ekki lengur eins og var hér áður fyrr að fólk gat þó bjargað sér með því að reisa sér húsnæðið sjálft. Nú er lóðaverð orðið það hátt, og þar skiptir máli hvað sveitarfélögin gera, og mikill hörgull á lóðum þannig að ungt fólk á ekki lengur kost á að fara þá leið sem var þó bjargráð mjög margra á árum áður. Hversu lengi verðum við að komast upp úr þeim öldudal sem við erum núna stödd í? Það er ekki gott að segja. Um leið og takmörkunum léttir og fólk getur farið að ferðast er ég bjartsýnn á að ferðamannastraumurinn muni vaxa mjög hratt, nái því að aukast strax á þessu ári og verði svipaður og verið hefur innan eins til tveggja ára. Ég held að fyrirtæki muni jafna sig hratt á þessu, það er að segja þau sem lifa þetta af. Þannig að ég er bara bjartsýnn á að atvinnulífið taki mjög hratt við sér. Ég ætla að ræða ýmis málefni varðandi þessa fjármálaáætlun og fara ofan í nokkur atriði. Ég gæti t.d. byrjað á hjúkrunarheimilunum. Ég heyrði að fyrri ræðumaður, hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir, ræddi örlítið um hjúkrunarheimili. Það er gert ráð fyrir því í áætlun að fjárfesta í ákveðnum fjölda hjúkrunarrýma en það er ekkert tekið á vandamálinu sjálfu. Vandamálið er hvernig á að reka hjúkrunarheimilin. Það hefur verið vandamál í nokkur ár að fyrirtæki sem reka hjúkrunarheimili og fá greiðslur frá ríkinu, sem er þjónustukaupi í þeim efnum, hafa ekki getað rekið sig. Samkvæmt skýrslu verkefnisstjórnar um greiningu á rekstrarkostnaði hjúkrunarheimila eru allflest hjúkrunarheimili rekin svo að segja með miklum halla. Ég er með skýrslu um þetta hérna og þar kemur fram að meiri hluti hjúkrunarheimila sé rekinn með halla. 73% hjúkrunarheimila voru rekin með halla á árinu 2019. Þetta er án áhrifa þeirra kjarasamninga sem koma til árið 2020. Það er einungis jákvæð afkoma hjá einum þriðja hluta hjúkrunarheimila. Það eru ansi sláandi tölur sem koma fram í þessari skýrslu. Neikvæð afkoma um meira en 8% er hjá fjórðungi hjúkrunarheimila sem segir stóra sögu af því hvernig ástandið er á slíkum hjúkrunarheimilum, enda er það staðreynd að fjölmörg sveitarfélög sem hafa rekið sum þessara hjúkrunarheimila eru að skila þeim aftur í fang ríkisins. Það eru dæmi um það eins og í Vestmannaeyjum og á Akureyri og þreifingar eru víðar um það sama. Ég velti þessari spurningu upp: Hvað ætla stjórnvöld að gera varðandi þetta? Ætla þau að velta vandanum áfram á undan sér þangað til allt er komið í óefni eða er einhver leið að minnka kröfurnar? Það gengur auðvitað ekki, herra forseti, að byggja hér hjúkrunarheimili, þótt það sé gott, ef það er ekki hægt að reka þau, það gefur augaleið. Þessi vandi mun einungis aukast vegna þess að fjöldi aldraðra eykst ár frá ári og sem dæmi um það, úr þessari sömu skýrslu, eru núna 12.000 einstaklingar 80 ára og eldri og eftir einungis 15 ár verður fjöldi þeirra helmingi meiri. Það verður tvöföldun á næstu 15 árum. Ég tel því að það þurfi að bregðast við þessu af fullri hörku, af fullri alvöru, bæði að byggja fleiri heimili og tryggja rekstur þeirra í samræmi við þær kröfur sem við gerum og í samræmi við það að við viljum auðvitað sinna gamla fólkinu okkar betur en fréttir herma stundum að þau séu vannærð og ein heima og fái ekki vistun á hjúkrunarheimilum. Við viljum ekki heyra svoleiðis sögur og við verðum auðvitað að fara að búa til stefnu þar sem við getum horft fram á það að geta sinnt gamla fólkinu okkar sómasamlega. Ég kalla eftir því að eitthvað sé gert í rekstri hjúkrunarheimila, að það mál sé klárað og samið verði við þá sem sinna slíkri þjónustu þannig að þeir geti sinnt henni án þess að vera með taprekstur ár eftir ár sem safnast upp og lendir að endingu í fangi ríkisins. Ég ætla líka að ræða um lögregluna. Ég get haldið langa ræðu um það en ætla bara að nefna að það verður að fara að bregðast við uppgangi skipulagðra glæpahópa á Íslandi. Við höfum flutt mörg mál um þetta, höfum haldið sérstaka umræðu. Við höfum lagt fram skýrslubeiðni til hæstv. dómsmálaráðherra og ég vænti þess að ég fái þá skýrslu fljótlega þar sem greint verður frá því til hvaða aðgerða stjórnvöld hyggjast grípa til að stemma stigu við þessari mestu vá, eins og sagt er í skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra, sem steðjar að ef náttúruhamfarir eru frátaldar. Svona harðorð skilaboð verðum við að taka alvarlega og ég brýni hæstv. ráðherra enn og aftur í því að fara eftir ráðum lögreglunnar. Við verðum að veita þeim fleiri vopn í hendur, róttækari úrræði, til að stemma stigu við þessu. Við höfum voðaatburði nýlega sem opnuðu augu almennings í raun fyrir því að hér er alvara á ferðum, dauðans alvara. Við getum ekki verið þekkt fyrir það að sitja hjá eftir allar þær viðvaranir, látið þetta viðgangast, heldur verðum við að grípa til aðgerða. Ég ætla einnig að ræða um loftslagsmálin. Ég vil gera þá kröfu að þegar stjórnvöld ákveða að verja þvílíkum upphæðum til loftslagsmála sé tilgreint nákvæmlega í hvað þeir fjármunir fara, eins og við gerum reyndar í fjárlögum ríkisins, að sett séu markmið og að það sé hægt að mæla árangur af þeim aðgerðum sem fyrirhugaðar eru, hverjar sem þær nákvæmlega eru. Það er sjálfsögð krafa í ríkisrekstri að árangur sé mælanlegur og mér finnst skorta á það þegar kemur að loftslagsmálum. Það eru veittir gífurlegir fjármunir í þennan málaflokk. Ég held að á næsta ári verði veittir 13,3 milljarðar í loftslagsmál. Vissulega sjáum við að sumt af því á sér einhvern áfangastað í kerfinu en það er afskaplega rýrt í roðinu hvert þessir fjármunir eiga að fara. Nú er ég að tala um loftslagsmálin, hv. formaður fjárlaganefndar. Ég kalla eftir því að árangur verði mældur frekar en kemur fram og þessar aðgerðir verði skilgreindar og tilgreint í hvað eigi að ráðast þarna. Verið er að veita 10 milljarða á næstu tíu árum í loftslagsmálin umfram það sem verið hefur. Það er gott og gilt, auðvitað verðum við að taka á þeim vanda, en það verður að gera þá kröfu í ríkisrekstri að þarna sé nákvæmlega tilgreint hvað menn ætli að gera, í hvað þessir peningar eigi að fara og hvernig eigi að mæla árangurinn af því. Þannig að ég geri þessa kröfu um loftslagsmálin. Ég hef lagt fram tillögur hér varðandi skógrækt og sorpbrennslu. Það virðist sem ríkisstjórnin ætli sér hvorugt að gera. Skógrækt er augljóslega langbesta leiðin til að binda kolefni og yrði glæsilegt framlag Íslendinga til loftslagsmála ef við myndum taka hendur úr vösum og fara að rækta skóg af einhverjum krafti, þó ekki væri nema svipað og hér fyrir hrun. En það vantar mikið upp á það. Ég lagði fram tillögu um að við myndum fjórfalda það, að við myndum rækta skóg og planta 12 milljónum plantna á ári, en þess í stað plöntum við 3–4 milljónum plantna núna, sem er mun minna en fyrir hrun. Ég kalla því eftir aukinni skógrækt sem yrði glæsilegt framlag okkar til loftslagsmála. Síðan með sorpmálin. Ég ætlaði að koma inn á þau en tíminn er á þrotum. Ég ætlaði bara að benda á tillögu mína um að við ættum auðvitað að brenna sorpið okkar innan lands, ættum að hætta að flytja sorp erlendis eða urða það. En til þess verðum við að reisa hér umhverfisvæna sorpbrennslustöð.

Samkomulag er um það milli forseta og formanna þingflokka að láta staðar numið með þessa umræðu í kvöld en ljúka henni á morgun. Er því umræðu um 6. dagskrármálið frestað.