Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Um leið og þetta frv. kemur hér til 1. umr., vildi ég leyfa mér að segja um það nokkur orð, þó að því fylgi allýtarleg grg. Það má telja upphaf þessa máls, að hinn ,7. marz 1956 var samþykkt á Alþingi þáltill. um skipun n. til þess að endurskoða ákvæði laga um nýbýli og bústofnslán. Ályktun þessi var þannig : „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa fimm manna nefnd til þess að endurskoða ákvæði laga um nýbýli og bústofnslán og gera till. um breytingar í því skyni að greiða fyrir fjölgun nýbýla og gera efnalitlum bændum kleift að koma sér upp hæfilegum bústofni. Tveir nefndarmenn skulu skipaðir samkvæmt tillögu Búnaðarfélags Íslands og tveir samkv. tilnefningu nýbýlastjórnar ríkisins. Ríkisstjórnin skipar formann nefndarinnar.“ Til þess að framfylgja þessari þál. ritaði fyrrverandi landbrh. bréf, dags. 5. júlí 1956, þar sem hann skipar í nefndina eftirtalda menn: Kristján Karlsson skólastjóri á Hólum, formaður nefndarinnar, stjórnskipaður án tilnefningar, en samkvæmt tilnefningu Búnaðarfélags Íslands Þorsteinn Sigurðsson bóndi á Vatnsleysu, form. Búnaðarfélags Íslands, og Pétur Ottesen alþm., bóndi á Ytra-Hólmi, og samkvæmt tilnefningu nýbýlastjórnar ríkisins Jón Pálmason bóndi á Akri, form. nýbýlastjórnar, og Pálmi Einarsson landnámsstjóri. Frv. það, sem hér liggur fyrir, um landnám, ræktun og byggingar í sveitum, er byggt á þeim lögum, sem nú gilda um þetta efni, og á brtt. n. í höfuðatriðum. Till. þær, sem ráðuneytinu bárust frá n. 14. nóv. s.l., voru um ýmsar breytingar á og viðbætur við gildandi löggjöf um landnám, nýbyggingar og endurbyggingar í sveitum. En þær voru ekki að formi til stílaðar sem frv. til laga um breytingar á gildandi lögum, og varð því ekki komizt hjá því að leggja nokkra vinnu í að ganga frá þeim í venjulegu frumvarpsformi. Að athuguðu máli taldi ég réttast að fella till., sem voru allmargar og sumar nokkuð langar, inn í meginmál laganna og bera fram frv. til nýrra heildarlaga. Nokkur efnisbreyting var gerð, aðallega á till. n., er varðaði byggingarsjóð. En þó hygg ég, að segja megi, að þær séu, eins og frá þeim er gengið í frv., í meginatriðum efnislega mjög nærri því, sem n. vildi, enda flestar óbreyttar efnislega. Hins vegar var talið rétt að nota tækifærið til að athuga form og orðalag laganna og till. n. í heild, og voru þá gerðar á formi og orðalagi ýmsar breytingar, sem ég ætla að almennt verði taldar til bóta, m.a. röð kafla og greina nokkuð breytt. Jafnframt voru á vegum ráðuneytisins gerðar einstakar efnisbreytingar á texta laganna og bætt inn í hann fáeinum nýjum ákvæðum, m.a. um tilgang laganna, skilgreiningu á landnámi ríkisins og endurskoðun reikninga, en yfirleitt er þar ekki um stórvægilegar breytingar að ræða. Loks þótti rétt að fella texta gildandi laga um Ræktunarsjóð Íslands inn í frv. Er það gert til þess að hægt sé að finna í sömu lögum öll ákvæði um lánveitingar stofnlánadeilda Búnaðarbankans til framkvæmda í sveitum, og ætti að því að vera nokkurt hagræði fyrir hlutaðeigendur og þá einkum þá, sem lán taka. Í grg. er svo gerð grein fyrir sérhverri grein frv., hvort hún er tekin upp úr gildandi lögum, breytt eða óbreytt, eða er nýmæli frá rótum. Hygg ég, að því er varðar breytingar eða nýmæli, að það komi yfirleitt fram einhvers staðar í grg. eða í fskj., hvort þær eru frá n. komnar eða ráðuneytinu, enda þótt það skipti ekki höfuðmáli í þessu sambandi. Vil ég því nota tækifærið til að geta þess, að slæðzt hefur inn villa, að vísu ekki stórvægileg, í grg., 41. gr., sem leiðréttist hér með. Þar stendur, að ákvæði gr. um 4 millj. kr. á þessu ári og 5 millj. á næstu 4 árum, samtals 24 millj. kr., séu samkv. till. n. Þetta er ekki alveg nákvæmt, því að n. lagði til, að ársframlagið væri 5 millj. næstu fimm ár eða samtals 25 millj. kr. Munar hér 1 millj. kr. fyrsta árið og á heildarupphæðinni, sem lægra er tiltekið í frv. en í till. n., og stafar af því, að við áætlun um ný útgjöld vegna frv. á fjárlögum þessa árs hafði verið gert ráð fyrir 8 millj. kr. á þessu ári vegna væntanlegrar samþykktar þessa frv., en á næsta ári hækkar hún um 1 millj. Þótti ekki skaða, þótt framlagið væri lítið eitt lægra fyrsta árið, meðan verið er að koma hinni nýju starfsemi í fast form, enda hugsanlegt, að framlengja verði ákvæðin síðar, ef þess gerist þörf. Um þínar einstöku breytingar ræði ég ekki mjög við þessa umr. Eins og frv. ber með sér, felast stærstu nýmæli þess í því, að skipulegt starf verði upp tekið vegna landnáms ríkisins með sérstöku, föstu fjárframlagi frá ríkinu árlega til þess að koma lágmarksstærð túna á byggðum 1ögbýlum upp í 10 hektara stærð. Hér er um að ræða verulega stórt átak til þess að bæta aðstöðu þeirra bænda, sem nú hafa versta aðstöðu, og stuðla að því, að þeir geti stækkað búin. Um nauðsyn þessa máls hefur mjög mikið verið rætt á undanförnum árum, og er flestum orðið ljóst, að mikla nauðsyn ber til að gera þetta átak. Það er augljóst af skýrslum, að margar jarðir víðs vegar um landið hafa dregizt mjög aftur úr með nýræktina, og þykir raunar reynsla á það komin, að ekki verði úr þessu bætt nema með því móti, að til komi forusta og stuðningur þjóðfélagsins umfram það, sem verið hefur fram að þessum tíma. Það er vitað mál, að með þeim vélakosti, sem almennt eru gerðar kröfur til að geta notað við búskap, eru minnstu búin of litil, gefa of litið af sér, til þess að þan hafi efni á að nota sér hann. En það getur ekki farið svo fram til lengdar, að ýmsir bændur verði fyrir þessa sök að reka bú sín með öðrum búskaparháttum en almennt verður að teljast eðlilegt, vinnuaðferðum, sem nú þykja lítt eða ekki viðunandi. Í annan stað er það nýmæli í þessu lagafrv., að gert er ráð fyrir því að hækka ríkisframlög til hinnar almennu nýbýlastarfsemi. Meðal þeirra framlaga er greiðsla á nokkrum óendurkræfum framlögum til íbúðarhúsa á nýbýlum. Ef þetta frv. verður að lögum, hækka föst framlög ríkisins til landnáms og túnauka hjá þeim, sem skemmst eru komnir, um 8-9 millj. kr. á ári á því árabili, sem ákveðið er í frumvarpinu, sbr. 5., 26. og 41. gr. þess. Auk þess var við meðferð fjárl. fyrir árið 1957 lagt til af hálfu ríkisstj. og hefur nú verið samþ. á Alþ. að breyta í óafturkræft framlag, í fyrsta lagi stofnláni byggingarsjóðs samkvæmt skuldabréfi, útgefnu 29. apríl 1948, að upphæð 4 millj. 329 þús. kr. Það er augljóst mál, að frekari átök þarf að gera í þessum efnum næstu árin í því að auka eigið fé sjóðsins, m. a. til þess að jafna þann halla, sem einatt verður á rekstri hans, þó að ekki hafi verið fært að gera frekara átak í þessu efni að sinni. Í annan stað hefur við meðferð fjárlaga fyrir árið 1957 og samkvæmt till. ríkisstj. verið heimilað að breyta einnig í óafturkræft framlag 22 millj. kr. láni til Ræktunarsjóðs Íslands, greiddu á sínum tíma af greiðsluafgangi ríkissjóðs árið 1955, og í þriðja lagi tveimur stofnlánum, að upphæð rúmar 10 millj. kr. En þó að þessi breyting, sem ég hef nú minnzt á, á ríkisláni til sjóðsins í óafturkræf framlög miði verulega í áttina til þess að létta vaxtabyrði sjóðsins frá því, sem nú er, er augljóst mál, að hér má ekki nema staðar og verður að gera frekari ráðstafanir á næstu árum í sömu átt. Það mætti vissulega rekja ýmis fleiri ákvæði þessa frv., en eins og ég sagði í upphafi, er naumast ástæða til þess. Frv. fylgir grg., og þar er um hverja einustu gr. frv. skýrt tekið fram, um hvaða nýmæli er að ræða og í hverju þau nýmæli eru fólgin. Ég benti á stærstu atriði þessa máls, hið aukna framlag og átak til þess að stækka minnstu búin, og í samræmi við það er einnig aukið framlag til nýbýla, því að það væri fyllsta ósamræmi í því að gera sérstakt átak til þess að stækka minnstu búin, án þess að hugsað sé fyrir því jafnframt að sjá þannig fyrir hag og aðstöðu þeirra, sem nýbýli byggja, að þar bætist ekki við ný smábýli, sem eru óæskilega litil. Og í samræmi við þá hugsun er nú í 14. gr. frv. gerð sú krafa við nýbýlastofnun, að ræktanlegt land til tún- eða garðræktar sé a.m.k. 25 ha. á býli í stað 12 áður. Sömuleiðis er gerð hlutfallslega sama krafa um beltiland. Þó eru gerðar undantekningar frá þessu ákvæði, ef um jarðhitasvæði er að ræða. Ég vil að lokum benda á það, að gera má ráð fyrir, að það kosti mjög mikla sérfræðilega vinnu að stækka hin litlu býli og ná tilganginum, sem ná á með þessu frv. Enginn efi er á því, að sum litlu býlin eru þannig úr garði gerð frá náttúrunnar hendi, að erfitt eða jafnvei útilokað er að auka þar ræktun og stækka búin eins og æskilegt er. Á sumum býlum er sem stendur vinnuaflí þannig háttað, að það veldur einnig erfiðleikum. Allt þetta kostar mikla athugun, og það er mín skoðun, að þessu verki verði naumast áleiðis komið á viðunandi hátt nema með því móti, að mjög gaumgæfileg athugun fari fram á mörgum þessum býlum til þess að athuga allar aðstæður. En ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, og Framsfl. hefur hvað eftir annað lýst því yfir sem einu aðalstefnumáli sínu á undanförnum árum, að það eigi að láta það verða eitt af næstu átökunum í landbúnaðarmálum að stækka litlu býlin þannig, að hver bóndi á landinu geti haft viðunandi afkomumöguleika. Þá hlaut það að koma um leið, eins og ég hef áður minnzt á, að býlin verður frá upphafi að búa þannig úr garði með aðstoð þjóðfélagsins, að þar geti þegar frá upphafi skapazt viðunandi afkomumöguleikar einnig. Ég er þess fullviss, að þetta átak, sem nú á að hefja, ef frv. verður að lögum, er mjög mikilsvert fyrir íslenzkan landbúnað. Auðvitað þarf jafnframt að vinna að framhaldi þeirrar þróunar, sem unnið hefur verið að á undanförnum árum, og öðrum nýjum verkefnum, sem fyrirsjáanlega verða aðkallandi. Að öllu þessu verður að vinna, jafnhliða því sem við einbeitum okkur að því að leysa þetta stóra verkefni, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. að hrinda í framkvæmd á næstu árum. Er mjög líklegt, eins og ég sagði áðan, að framlengja þurfi þessi lög, þegar þar að kemur. Ég ætla að láta þessa grg. mína, til viðbótar við þá grg., sem fylgir frv., nægja að sinni og óska eftir, aðmálinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá hæstv. forsrh., má gera ráð fyrir því, að þessu frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 279, verði vísað til n., sem ég á sæti í, þ.e. hv. landbn. En þrátt fyrir það þykir mér rík ástæða til að segja hér nokkur orð um þetta stóra mál nú þegar og það einkum vegna þess aðdraganda, sem málið hefur haft, og vegna þeirrar meðferðar, sem það hefur hlotið hjá hæstv. ríkisstjórn. Eins og fram er tekið á 15. bls. í þessu frv. og hæstv. forsrh. vék að, var af hæstv. fyrrv. landbrh. skipuð fimm manna milliþn. í júlímánuði s.l. til þess að endurskoða lög um nýbýli og samvinnubyggðir og gera till. um bætta aðstöðu fyrir frumbýlinga í landinu. Þessi n., sem hæstv. ráðh. nefndi hverjir voru í, tók til starfa í byrjun septembermánaðar og skilaði sínu áliti til ríkisstj. um miðjan nóvember. N. var af formanni hennar, skólastjóranum Kristjáni Karlssyni á Hólum, haldið með áhuga og dugnaði að starfi, og innan nefndarinnar var hið allra æskilegasta samkomulag, sem ég get hugsað mér, þannig að n. var öll nákvæmlega sammála um þær till., sem hún skilaði. Hún skilaði sínum till. í tveim frv., þessu frv., sem við sjáum nú hér að vissu leyti rytjurnar af, og svo öðru frv. um veðdeild Búnaðarbanka Íslands, sem höfðu að geyma það aðalatriði, sem ég tel vera í þessum málum enn stærra en er í þessu frumvarpi. Síðan um miðjan nóvember höfum við svo ekkert um þetta mál vitað, þar til þann 25. f.m., þá er þessu frv. útbýtt hér í þessari hv. deild. Síðan er nú liðin vika, án þess að það hafi komið á dagskrá, og ég verð að segja, að mig undrar það stórlega og vil hér með mótmæla því, hvaða meðferð hefur verið höfð á þessu máli, því að ég hygg, að hún sé einsdæmi í þingsögunni. Það er tekið frv., sem er skilað sameiginlega af óskiptri mþn. Það er geymt í meira en þrjá mánuði án þess að leggja það fyrir þingið, og þegar það kemur, þá kemur það stórlega skemmt og meira og minna eyðilagt frá því, sem nefndin hafði lagt til, og sú aðferð held ég að hafi aldrei, a.m.k. ekki síðan ég kom á þing, verið höfð um nokkurt mál, sem skilað er til ríkisstjórnarinnar af óklofinni milliþn. Nú er það svo, eins og eðlilegt er, að það þarf ekki að búast við ævinlega og kannske aldrei, að frv., sem samin eru af milliþn., séu samþykkt alveg óbreytt eða eins og þeim er skilað. Það er þess vegna ekkert nýtt og ekkert undarlegt við það, þó að breytingar séu gerðar á slíkum frv. í meðförum Alþ. En þegar þeim er gerbreytt eins og hér er gert, áður en málið kemur fyrir Alþ., þá er tekin upp ný regla. Og ég á bágt með að trúa því, að það sé landbrn., sem hefur farið höndum um þetta frv., heldur séu það einhverjir aðrir menn, sem eru óvinveittari okkar landbúnaði en þeir menn, sem í landbrn. eru, bæði hæstv. ráðh. og hans starfsmenn. Ég skal nú í stuttu máli fara yfir þær aðalbreytingar og þær, sem ég tel fyrst og fremst til skemmda á þessu frv. frá því, sem við skiluðum því frá milliþn., og þar er um að ræða fyrst og fremst, að það er dregið mjög stórkostlega úr þeim fjárframlögum, sem milliþn. lagði til. Í fyrsta lagi er framlag til íbúðarhúsabygginga frumbýlinga, sem við lögðum til að væri 2 millj. kr. á ári, en í frv. er fært niður um 1/4, sbr. 26. gr. þessa frv. Í öðru lagi er aukaframlag til þeirra, er hafa minnsta ræktun, lækkað frá till. n. um eina millj. á árinu 1957, sbr. 41. gr. þessa frv. Í þriðja lagi er framlag til byggingarsjóðs sveitanna, sem við lögðum til að veitt yrði á ári 5 millj. kr. til, lækkað ofan í 21/2 millj., eða er óbreytt frá því, sem það er og hefur verið á undanförnum árum, sbr. 43. gr. í þessu frv. Auk þess lögðum við til miklu meiri eftirgjöf á skuldum þessa sjóðs en ákveðið hefur verið með fjárlagafrv. Þarna eru þá komnar 4 millj., sem lækkað er frá okkar tillögum. En stærsta atriðið er eftir, og það er það, að þessu frv. fylgdi frá okkar hálfu annað frv., eins og ég gat um, um breyt. á l. um veðdeild Búnaðarbankans, þar sem lagt var til, að til þeirrar stofnunar yrðu lagðar 5 millj. á ári næstu árin. Það frv. hefur ekki sézt hér enn á Alþ. og útlit fyrir, að það eigi ekki að sýna það af hálfu hæstv. stjórnar, þar sem það hefur komið í ljós, m.a., að það var við afgreiðslu fjárl. felld till. um það, að ríkisstj. hefði heimild til þess að borga þessar 5 millj. á ári til veðdeildar Búnaðarbankans eða taka lán til þess að borga þær. Samkv. þeim till., sem milliþn. skilaði til ríkisstj., var til þess ætlazt, að til þessara mála allra yrðu lagðar 17 millj. á ári næstu árin. En samkv. þessu frv. er ekki ætlazt til, að það séu nema 3 millj. Sem sagt, það er lækkað um 9 millj. á þessu ári, en um 8 millj. á komandi næstu árum. Það er dregið úr framlögunum meira en helmingur frá þeim till., sem milliþn. lagði til. Nú er það í sjálfu sér sá mikli ágreiningur, hvert sé aðalatriði þessara mála, hvar það sé, sem skórinn kreppir mest að bændastétt landsins, og hvar er mest þörf umbóta í þeim efnum. Það kemur fram í hinni nýju grg. fyrir þessu frv., og það var á það lögð mikil áherzla í ræðu hæstv. ráðh., að hann teldi aðalatriði þessa máls að auka ræktunina hjá þeim bændum, sem orðið hafa aftur úr á jarðræktarsviðinu. Þetta tel ég vera mjög mikinn misskilning, og ég vil segja það hér, að á jarðræktarsviðinu hafa á undanförnum árum verið lögð svo myndarleg framlög af hálfu ríkisvaldsins til aðstoðar við bændastétt landsins, að á því sviði hefur hún minnsta ástæðu til að kvarta, og á því sviði er það ekki, sem skórinn kreppir að sveitamönnum fyrst og fremst. Þessi aðstoð er veitt samkv. þremur mikilsverðum lögum, eins og kunnugt er, jarðræktarlögunum, ræktunarsjóðslögunum og lögunum um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum. Það hefur líka sýnt sig mjög greinilega, að jarðræktinni í okkar landi hefur fleygt fram á síðari árum mjög stórkostlega. En menn spyrja þá: Hvaða orsakir eru til þess, að þessu athuguðu, að svo margir af bændum landsins hafa dregizt aftur úr með ræktunarframkvæmdir og hafa minna ræktað land en æskilegt er? Ég tel, að til þess liggi annarlegar orsakir og í rauninni ekki það, að það hafi verið ónógur styrkur og ónóg lán til ræktunarinnar. Það má nú segja, að það er svo alltaf, í hvaða stétt sem er og eins í bændastéttinni, að það eru ekki allir menn, sem hafa jafnríkan áhuga fyrir ræktunarmálum, og hann er kannske ekki alltaf hægt að kaupa með auknu fjárframlagi. Það er þó engan veginn aðalatriðið í þessu máli, heldur er það hitt, að aðstaðan í mörgum afskekktustu byggðum okkar lands er þannig, bæði meðfram sjó og undir háum fjöllum o.s.frv., eins og hæstv. ráðh. vék nú raunar að, að það er ekki til á fjöldamörgum jörðum ræktanlegt land, sem nemur 10 hekturum. Auk þess er það svo víðs vegar í þessum afskekktustu byggðum, að það gengur mjög erfiðlega og hefur jafnvel viða ekki tekizt að koma hinum stórvirkari ræktunarvélum þangað til þess að aðstoða mennina, sem þar eiga hlut að máli, og það er á því sviði, sem náttúrlega er þörf miklu meiri aðstoðar hjá ræktunarsamböndunum. Á nokkrum stöðum í landinu er það svo í fjórða lagi, að einstakir bændur hafa ekki lagt eins mikið kapp á að stækka sín tún og ella mundi, vegna þess að þeir hafa aðgang að vélafærum áveitulöndum. Þrátt fyrir þetta er það þó mjög æskilegt, og það var okkur ljóst í milliþn., að gera þarna meira átak en gert hefur verið til þess að færa bilið á milli þeirra, sem lengst eru komnir, og hinna, sem stytzt eru komnir, saman. Þess vegna er það í sjálfu sér gott og blessað, ef hægt er að leggja meira fjárframlag til þessara mála. En þetta er engan veginn aðalatriðið, sem kreppir að íslenzkri bændastétt í dag, síður en svo. Aðalatriðið er það, að í öllum þeim fjármálaöfgum, sem gengið hafa að undanförnu yfir þetta land og ganga, þá er það orðið svo dýrt að stofna til búskapar, að það er hér um bil engum manni fært. Það er ekki hægt að stofna meðalbú, ef þarf að kaupa jörð og byggja hús, með minna fjármagni en hálfri milljón kr. og er ekki hátt til tekið. En það er í þessu efni, sem vandræðin eru mest og stóð ljósast fyrir okkur, sem vorum í þeirri milliþn., sem hér starfaði. En það lítur út fyrir, að þeir menn, hvort sem þeir eru í ráðun., - ég vil ekki trúa því, að þeir séu þar, heldur að það séu einhverjir skúmaskotsmenn í stjórnmálaflokkunum, sem hafa spillt þessu frv., - það lítur út fyrir, að þeir séu blindir á öðru auga og sjái illa með hinn, þegar um er að ræða hagsmunamál bændastéttarinnar, þau, sem mest kalla að. Það er einmitt á þessu sviði, að það vantar stórkostlega stuðning við þá menn, sem vilja leggja í það, og það eru alltaf, sem betur fer, einhverjir, sem vilja leggja í það að stofna til búskapar. Það hefur gengið svo á undanförnum árum, einkum síðustu árin, að þeir menn, sem leggja í það, hvort sem það eru nýbýlingar eða aðrir, lenda flestir í miklum vanda. Þeir hafa ekki átt aðgang að því lánsfé eins og nauðsyn ber til, og það hefur algerlega vantað samræmi um stuðning á þessu sviði, borið saman við aðstoðina til ræktunarmála. Sumir þeirra manna, sem þarna eiga hlut að máli, gefast upp eftir nokkur ár, aðrir basla áfram, hlaðnir skuldum og vanda. En þeir allra duglegustu komast fram úr vandanum með mikilli atorku og meiri vinnu en nokkrir aðrir menn í þessu landi inna af höndum. En það eru ískyggilega mörg dæmi þess, að sumir slíkir menn eru orðnir útslitnir menn á miðjum aldri. Nú er það svo, að það, sem kippt er út úr þessu frv., er aukin fjárframlög til byggingarsjóðs sveitanna og til veðdeildar Búnaðarbankans. Hjá hverjum einasta manni, sem stofnar til búskapar eða er við búskap á óuppbyggðri jörð, er það stærsta átakið að koma upp íbúðarhúsi, og það var ætlun okkar í milliþn., að aðstaða þeirra manna, sem þar eiga hlut að máli, væri stórbætt frá því, sem er. Samkv. þeim till., sem hér liggja fyrir og sem betur fer hefur ekki verið kippt út úr frv., er gert ráð fyrir því að aðstoða nýbýlamenn með 25 þús. kr. fjárframlagi til íbúðarhúsa, og það er út af fyrir sig gott og mjög áríðandi. En hvað mikið það verður framkvæmanlegt, þegar kippt er út fjórða parti af fjárframlaginu, eins og gert er hér í þessu frv., það skal ég ekki segja um. Ég er hræddur um, að það verði nokkuð þröngt fyrir dyrum í því efni. En þessi upphæð er frá okkar hálfu ekki ætluð til neinna annarra en nýbýlamanna, og þá eru eftir allir aðrir frumbýlingar og yfirleitt aðrir þeir, sem þurfa að byggja íbúðarhús. Með okkar till. um aukið fjárframlag til byggingarsjóðs, sem hér hefur verið fellt niður, var til þess ætlazt, að þeirri stofnun væri gert fært að aðstoða þá, sem byggja íbúðarhús í sveitum, töluvert betur en gert hefur verið og meira í samræmi við ákvæði laganna, eins og þau voru í upphafi, eins og þau hafa verið og eins og þau eru enn, á þá leið, að það sé heimilt að lána allt að 75% kostnaðarverðs til íbúðarhúsabygginga. Það var upphaflega ákvæði laganna og hefur alltaf staðið og stendur enn í þessu frv. Þetta hefur bara ekki verið framkvæmt. Það hefur ekki verið framkvæmt, af því að þessi sjóður hefur ekki getað lánað eins stórar upphæðir og þurfti. Lánsféð var lengi 45 þús. á hús, síðan var það hækkað upp í 60 þús. kr., og nú er það 75 þús. sem hámark. Á tímabili var þetta um það bil 30% af kostnaðarverði, og eins og núna standa sakir, mun láta nærri, að það sé eitthvað kannske heldur ríflega 40%. En það var ætlun okkar í milliþn., að lágmark þessara lána skyldi vera 100 þús., þó að það sé ekki tekið fram í greinargerð eða greinum frv. Með því móti að hækka lánið að sama skapi til frumbýlinga, sem ekki eru nýbýlamenn, um 25 þús. kr., þá er þó heldur gert auðveldara fyrir en ella. En eins og allir mega sjá, þá er það ekki þægilegt fyrir efnalausa unga menn að byrja á því að byggja íbúðarhús, eins og það er nú dýrt, auk alls annars. Þá er það í öðru lagi og það, sem er jafnvel allra alvarlegast, að það hefur á undanförnum árum hvergi fengizt lán til jarðakaupa, bústofnskaupa og vélakaupa, en þetta allt til samans eru það háar upphæðir fyrir hvern frumbýling, að það horfir fullkomlega til vandræða, ef ekkert á að greiða hér úr, eins og sjáanlegt er að þeir menn ætlast til, sem hafa gengið frá þessu frv. og breytt því frá till. milliþn. í það horf, sem það er nú, því að þar er fyrst og fremst nauðsynin að fá inn lánsfé til þess að geta aðstoðað frumbýlingana til þess að kaupa jörð, kaupa bústofn og kaupa þær nauðsynlegustu vélar, sem þarf til búrekstrarins. Það er t.d. nokkuð hastarlegt til þess að vita um jafnnauðsynleg verkfæri, sem flestir, jafnvel allir bændur vilja nú eiga, eins og dráttarvélar, að það skuli hvergi hafa verið á undanförnum árum fáanlegt lán til þeirra kaupa. Og það er sýnilegt, að þeir, sem hafa fjallað um þetta frv., ætlast ekki til, að það sé neitt bætt úr því, - alls ekki, - og það hefur ekki heldur verið fáanlegt neitt lán fyrir frumbýlinga til að kaupa nauðsynlegan bústofn. Ég tel, að þessi atriði séu fyrir bændastéttina miklu meira virði en hitt með ræktunina vegna þess, hve ríflega er til hennar veitt og hefur verið, sem þakklætisvert er. En um það er ekki að villast, að það hefur gengið svo á undanförnum árum, að sveitunum hefur verið smátt og smátt að blæða út, og eftir þeim horfum, sem nú blasa við, eru þær verri en nokkru sinni hefur verið á undanförnum árum hvað þetta snertir. Ég vil nú ekki segja neitt fleira um það, hvernig stendur á þessum breytingum, sem hér hafa verið gerðar á þessu frv., áður en það er lagt fyrir þingið. Ég vil ekki trúa því, af því að ég þekki hæstv. landbrh. frá gamalli tíð að velvilja í garð sveitanna, að þetta sé komið fram frá honum. Hitt þykir mér miklu líklegra, að hann geri það nauðugur og á móti sínum vilja að láta sína samstarfsmenn eða aðra, sem hann er í félagsskap við, hafa þau áhrif á þetta frv., sem hér hafa orðið. Við, sem vorum í þessari milliþn., erum, eins og menn vita, nokkuð gamlir og ráðsettir menn, fjórir bændur, kunnugir öllum högum bændastéttarinnar, og fimmti maðurinn sérfræðingur, jafnvei kunnugasti maðurinn af öllum Íslendingum um það, hvernig hagur sveitanna er, sem er framkvæmdastjóri nýbýlastjórnar, Pálmi Einarsson. Ég nefni þetta vegna þess, að það mega allir sjá, að þegar þessir fimm menn verða nákvæmlega sammála, þá er það ekki byggt á neinni hástemmdri kröfupólitík, - ekki kröfupólitík, sem er sambærileg við það, sem gerzt hefur frá hálfu launastéttanna og sjávarútvegsins, og ekki hástemmd kröfupólitík, borið saman við þá þörf, sem hér er fyrir hendi, enda býst ég við, að við, þessir fimm menn, þó að við höfum hér gert nokkrar kröfur til úrbóta á þeim mikla vanda, sem fyrir hendi er, séum nokkuð aftarlega á kröfugerðarveginum, þegar við erum bornir saman við þá fulltrúa, sem á undanförnum árum hafa haldið uppi kröfunum fyrir launastéttirnar og sjávarútveginn. Að síðustu skal ég svo víkja að því, að þeir, sem fjallað hafa um þetta frv., hafa gert eina breytingu, sem segja má að hvorki sé til gagns né ógagns, og hún er sú, eins og ráðherrann vék að, að feila ræktunarsjóðslögin frá 1947 inn í þetta frv. Þau eru, eftir því sem mér skilst, felld inn í frv. alveg orðrétt og stafrétt eins og þau voru, með öllu óbreytt, og það má því segja, að þetta geri hvorki gagn né ógagn, því að vitanlega þekkja bændur landsins yfirleitt, hvernig ræktunarsjóðslögin eru. Hins vegar má segja, að það að feila þessi lög inn í frv. gefi Alþingi tækifæri til að taka þau einnig til meðferðar og breytinga, því að þau lög, sem eru orðin 10 ára gömul, þó að þau væru ágæt lög á sinni tíð, geta þurft nokkurra endurbóta við frá því, sem þau voru upphaflega. En ef það á að vera svo, að það sé algerlega brennt fyrir það, að veðdeildin fái nokkra leiðréttingu í þessu efni, þá er náttúrlega hægt að hugsa sér þá leið að fela ræktunarsjóðnum það verkefni, sem við höfum ætlazt til að veðdeildin hefði, að lána til jarðakaupa og bústofnskaupa og vélakaupa, og satt að segja er að sumu leyti til heimild í ræktunarsjóðslögunum til þess, að þetta megi, að öðru leyti en að það er ekki heimild til að lána til jarðakaupa. Þetta verður nú að taka til athugunar í meðferð málsins í þinginu. Ég vil ljúka mínu máli með því að segja það, að þó að svona hafi verið með þetta mál farið, þó að það hafi verið svona að því unnið á þeim rúmu þremur mánuðum, síðan milliþn. skilaði því til hæstv. ríkisstj., þá vil ég mega vonast eftir því, að hér innan Alþingis séu það margir menn, sem hafa góðan vilja á því að greiða úr mestu vandamálum landbúnaðarins, að það fáist einhverjar verulegar breytingar á þessu frv. í áttina til þess, sem frv. okkar í milliþn. lagði til. Ég skal svo ekki á þessu stigi fara um málið fleiri orðum.



Herra forseti. Eins og kom fram í ræðu minni, lauk n., sem undirbjó þetta mál, verki sínu á stuttum tíma, bæði vegna þess, að þeir menn, sem sátu í n., voru áhugasamir og duglegir menn, og enn fremur vegna þess, að það var sérstaklega óskað eftir því af minni hálfu, að málinu yrði hraðað. Það má nú nærri geta, þegar kemur fram frv. frá fimm mönnum, sem allir vilja hlut landbúnaðarins sem mestan, að þeir koma vitanlega með frv., sem er þeirra óskir, - óskir, sem þeir og við allir, sem unnum landbúnaði, óskum eftir að hægt sé að uppfylla. En mér þætti fróðlegt að vita það, hvað samvizkusamir og ágætir sem þeir menn eru, sem starfa að máli eða óskalista, ef svo mætti segja, fyrir sína stétt, hvenær þeir kæmu ekki með öllu meira en þjóðfélagið sér sér fært að uppfylla á hverjum tíma. Það væri ákaflega fróðlegt, ef það væri hægt að benda á eitthvert dæmi þess, að slíkar óskir kæmu fram frá einhverri stétt í þjóðfélaginu. Það, sem við, sem sjáum um framkvæmd þessara mála, verðum að hafa í huga, er að færast í fang það, sem við getum ýtrast gert á hverjum tíma, en setja ekki fram frv., sem verða þá fyrst og fremst lagabókstafur, án þess að raunveruleiki standi á bak við, þannig að hægt sé að framkvæma það, sem í fang er færzt með lagaákvæðunum. Ég kem nánar að þessu, en skal minnast á þau atriði, sem hv. þm. A-Húnv. minntist á. Það er þá í fyrsta lagi, að hann segist vera þeirrar skoðunar, að það sé ekki ástæða til þess að gera neitt sérstaklega fyrir þá, sem hafa dregizt aftur úr. Ég man þá ekki rétt, ef þetta er ekki eitt af þeim atriðum, sem n. leggur til samhljóða, og það er vitanlega ekkert undarlegt, því að ég veit ekki betur en að þeir flestir, sem nú hugsa um íslenzkan landbúnað og framtíð hans, geri sér ljóst, að það er eitthvert mesta tjón fyrir íslenzkan landbúnað, sem á sér stað núna, að fjöldi manna hefur dregizt aftur úr, þannig að hann getur ekki notað nýtízku tæki, vegna þess að búin eru of lítil. Hv. þm. sagði, að þetta stafaði af ýmsum ástæðum. Það er rétt. Það stafar af því, að í sumum jörðum er naumast efniviður til þess að gera úr þeim það, sem þarf til þess, að þar sé hægt að reka þau bú, sem nægja á nútímamælikvarða, til þess að það sé hægt að reka þar nýtízku búskap og með sæmilegri afkomu. Þetta er rétt, og þetta minntist ég á. Enn fremur minntist ég á það, að sums staðar er vinnuafli þannig háttað, að það er erfitt að koma þessu í framkvæmd núna, eins og sakir standa. En mér er það áreiðanlega eins vel kunnugt og hv. þm. af ferðum mínum um þetta land, að það er til ógrynni af jörðum, þar sem eru möguleikar til að stækka búin, þar sem smæð búanna um langan tíma er það mikil, að hún veitir ekki undirstöðu undir það að rækta og bæta við bústofninn. Ég gæti nefnt staðreyndir, sem sýna þetta, en tel þess ekki þurfa, því að ég er viss um, að það er fjölda hv. þm. kunnugt, að þetta eru þær staðreyndir, sem fyrir liggja. Það kann ekki góðri lukku að stýra, ef svona búskapur á að halda áfram við hliðina á þeim nýtízku búskap, sem nú er rekinn. Með þessu móti er raunverulega verið að skipta bændastéttinni í algerlega tvær stéttir. Við þekkjum staði, þar sem eru möguleikar til þess að stækka bú, og það á fleiri en einum stað og fleiri en tveimur á landinu, þar sem svo háttar til, að hæstu tekjur bónda í einum hreppi eru 26 þús. kr., og það er einvörðungu vegna þess, að ekki er fyrir hendi það afl, sem þarf til að borga þá ræktun, sem borga þarf, og koma bústofninum upp samhliða. Þetta er því áreiðanlega eitt af nauðsynlegustu átökunum, sem gera þarf í íslenzkum landbúnaði núna á næstunni. Um þetta hef ég átt viðræður við marga búnaðarfrömuði og ágætismenn, sem standa framarlega í íslenzkum landbúnaði, og þeir eru mér sammála og okkur, sem erum þessarar skoðunar, um þetta efni. En það er auðheyrt, að hv. þm. A-Húnv. er annarrar skoðunar, og þýðir ekki að deila um það frekar að þessu sinni. Eitt af því, sem hv. þm. minntist á, var það, hvað væri dregið mikið úr framlögunum frá því, sem var í frv. Með þeim eftirgjöfum, sem hafa farið fram til sjóðanna í Búnaðarbankanum, eins og ég las upp, er bilið ekki ýkjalangt þarna á milli. Það er rétt hjá honum, að það lá fyrir frv. frá n. um veðdeildina, sem var ekki nema ein grein, og það er auðvitað þægilegt, ef ekki þyrfti annað en eina grein til þess að breyta möguleikum okkar til þess að ná í peninga til að lána úr veðdeild. Greinin gerir ráð fyrir því, - hún er fjórar línur, - að fjárhæðir þær, sem veðdeildin skuldar ríkissjóði og sparisjóðsdeild Búnaðarbankans, 11 millj. kr., séu gefnar eftir og árlegt framlag sé 5 millj. kr. á ári næstu 10 árin, í fyrsta sinn 1957. Vitanlega er engum það ljósara en okkur, sem höfum fengizt við bankamál, hvað það er nauðsynlegt að geta lánað úr veðdeildinni. En það hefur nú gengið þannig samt sem áður undanfarin ár, þegar miklu meiri möguleikar hafa veríð til þess að ná í fjármagn heldur en nú er orðið, - því að það þekkja allir, hvernig sjóðir eru uppétnir og hvað erfitt er að ná í lánsfé, - að það hefur aldrei verið hægt að útvega veðdeildinni lánsfé svo að segja, svo að nokkru nemi, og þetta er viðfangsefni, sem við glímum við enn í dag og þarf að ráða fram úr og er unnið að því að ráða fram úr. En það var ekki rúm fyrir þessa upphæð á fjárlögunum, það veit hv. þm., og það bætir vitanlega ekkert úr skák, þó að sé sett ein lagagrein um það, að leggja skuli fram þetta fé, sem hingað til hefur ekki verið unnt að útvega. Það hefur verið ráðið fram úr þessu máli á undanförnum árum með þeim hætti, að það hafa verið settar þetta ein og tvær millj. til bráðabirgða, en síðan hefur sparisjóður Búnaðarbankans orðið að lána fé, til þess að veðdeildin væri ekki algerlega lokuð. Það væri vitanlega ákaflega æskilegt að geta gert það átak, jafnhliða því sem nú eru aukin framlög til landbúnaðarins, að leggja fram þessa fjárhæð úr ríkissjóði. Það þótti ekki fært, og þess vegna er málið enn í athugun, hvernig sem fram úr því verður ráðið. Ég skal ekki, án þess að gefist frekara tilefni, fara að deila um þetta frekar. En hv. þm. hefur satt að segja orðið að una því, að svona hefur þetta verið í undanfarin 8–10 ár, að veðdeildin hefur svo að segja verið lokuð, án þess að þeim stjórnum, sem setið hafa undanfarið, hafi tekizt að útvega þessa fjármuni, þó að meira væri um peninga en er nú. Lánsútvegun til landbúnaðarins hefur yfirleitt verið þannig, eins og hv. þdm. rekur minni til, að það hefur allt saman verið í óvíssu um allar lánsútveganir til byggingarsjóðs og ræktunarsjóðs fram undir lok hvers árs og allar framkvæmdir árlega á undanförnum árum verið framkvæmdar í algerri óvíssu um það, hvort fjármunir mundu fást að láni til þess að borga þær skuldir, sem bændur höfðu stofnað til við kaupmenn og kaupfélög. Þetta hefur verið ástandið. M.a. var það þannig 1955, að þá varð að grípa til þess, sem alltaf hefur orðið að grípa til síðan, að borga 22 millj. kr. í ræktunarsjóð án lagaheimildar, vegna þess að það skorti fjármuni og ríkisstj., sem þá sat og form. Sjálfstfl. veitti forstöðu, gat hvergi útvegað peninga handa ræktunarsjóði til þess að standa undir þeim lánum, sem bændurnir þurftu að fá til þess að geta staðið í skilum við kaupmenn og kaupfélög. Það eru þær 22 millj., sem var núna nýlega verið að gefa eftir ásamt fleiri fjárhæðum, sem ríkissjóður hefur orðið að leggja fram, til þess að lánastarfsemi sjóðanna stöðvaðist ekki. Það er ekki hægt að neita því, að það eru þess vegna nokkuð einkennilegar raddir, sem koma fram núna, þegar talað er um það, að bæði of lítil lán séu veitt úr ræktunarsjóði og of lítið úr byggingarsjóði, og jafnframt, að það þurfi að bæta veðdeildinni við, sem sannarlega þarf, en hafa ekki séð ástæðu til þess að koma fram með sérstakar till. í því efni, svo sem ástatt hefur þó verið undanfarin ár. Það var þannig, eins og við vitum, allt seinasta ár, að fyrrverandi ríkisstj. reyndi að útvega, ekki til veðdeildarinnar, það hefði henni aldrei tekizt, heldur enn sem fyrr peninga úr Alþjóðabankanum og viðar til þess að standa undir þeim lánum, sem þurfti að veita núna úr bankanum rétt fyrir áramótin, og niðurstaðan varð sú, þegar við,komum í stjórnarráðið, að það hafði ekki tekizt að útvega neina peninga nema þær fjárhæðir, sem komu í byggingarsjóðinn og örlítið í ræktunarsjóðinn, og það var þannig enn einu sinni, að ríkissjóður varð að borga í heimildarleysi inn í Búnaðarbankann fjárhæðir, til þess að væri hægt að veita þau lán, sem veita þurfti, - og að lokum tókst það, sem ekki hafði tekizt undanfarið, að fá lán, eins og við vitum, í Bandaríkjunum til þess að endurborga þessi lán og vanskil, sem höfðu komið í fiskveiðasjóði, vegna þess að hann hafði lánað út með sama hætti. Það væri ákaflega æskilegt, þegar ástandið þó hefur farið versnandi á peningamarkaðnum frá því, sem verið hefur, af ástæðum, sem oft hafa verið raktar, að það væri hægt að útvega meiri fjármuni í þetta og hitt. Og ég ætla ekki að blanda því inn í þessar umr., að það liggur vitanlega fyrir, að upp í þær 270 millj., sem þarf til þess að fullgera framkvæmdir í Rvík, vantar næstum alla fjármuni. Í húsbyggingar í Rvík og úti um landið í þorpunum og kaupstöðunum vantar peninga, og hefur ekki tekizt að útvega þá. Í sementsverksmiðjuna, sem er mikið þjóðþrifafyrirtæki, vantar um 60 millj. kr., fyrirtæki, sem þarf að fullgera og er byrjað á. Þannig vantar því miður alls staðar fjármuni. Þess vegna er spurningin, eins og ég sagði í upphafi þessa máls, að færast það í fang og setja það í lög, sem hægt er að framkvæma á hverjum tíma. Fyrir þessum fjármunum, sem á að framkvæma fyrir, er nú séð á fjárlögum, þannig að það er engin hætta á því, að þessi ákvæði, sem hér verða lögleidd, verði bókstafurinn einn. Og ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um það, að þau verkefni, sem við ætlum að taka okkur hér fyrir hendur í íslenzkum landbúnaði, eru þau, sem eru mest aðkallandi nú í bráð.



Það eru nú ekki mjög mörg atriði í ræðu hæstv. ráðh., sem ég þarf að ræða hér, umfram það, sem ég gerði í minni fyrri ræðu, en nokkrar athugasemdir vil ég þó gera. Hæstv. ráðh. byrjaði á því, að það mættu allir sjá, að það væri eðlilegt, þegar fimm menn væru settir í mþn., sem allir væru tengdir landbúnaðinum, að þá gerðu þeir hærri kröfur en þægilegt væri að framkvæma. Ég held, að þetta sé mjög vafasöm umsögn, og það er a.m.k. víst, að ef svona krafa eða einhver þvílík hefði komið frá launastéttunum eða sjávarútveginum, þá hefði það ekki verið talið, að það væri ómögulegt að sinna henni. Hæstv. ráðh. rangfærði mjög eitt atriði í minni ræðu, þar sem hann segir, að ég hafi lýst því yfir, að það væri ekki nein þörf að bæta úr aðstöðu þeirra manna, sem hafa dregizt aftur úr í jarðræktinni. Slík ummæli hafði ég auðvitað aldrei, og það sýnir sig, þegar milliþn. lagði það til í sínum till., að það væri varið 5 millj. kr. á ári til þessara hluta, að hún var ekkert í vafa um, að á þessu væri nauðsyn. Hitt sagði ég og get endurtekið, að ég tel minni þörf á þessu, þrátt fyrir allt, heldur en hinu að sinna því verkefni, sem er miklu meir aðkallandi almennt um landið, og það er að aðstoða frumbýlinga með því að fá lánsfé til þess að stofna bú. Það er að verða yfirleitt ómögulegt. Ég skal svo ekki fara um það fleiri orðum, annað en það, að ég held, að það sé óhætt að segja, að nálega allir bændur séu þeirrar skoðunar, að á ræktunarmálasviðinu hafi þeir þó sízt ástæðu til umkvörtunar við ríkisvaldið, enda hefur á því sviði verið bezt að búið, borið saman við annað. Hæstv. ráðh. vék að þeim örðugleikum, sem á því hefðu verið og væru að útvega fé í deildir Búnaðarbankans, veðdeildina, byggingarsjóðinn og ræktunarsjóð. Ég er þeim örðugleikum öllum kunnugur alveg eins og hæstv. ráðh. og veit, að þeir örðugleikar eru fyrir hendi. En af hverju eru þeir fyrir hendi? Þeir eru fyrir hendi af því, að það er annað látið sitja fyrir, sem frá sjónarmiði okkar bændanna er miklu ónauðsynlegra en að sjá um það, að sveitirnar haldist í byggð og bændastéttinni sé gert mögulegt að endurnýja sig, en það sé ekki látið reka á reiðanum, eins og verið hefur og er og aldrei alvarlegra en nú, að sveitunum sé að blæða út fyrir heimskulega fjármálastjórn hjá því opinbera. Það var ekki verið mikið að hika við það hér á Alþingi í fyrra að hækka laun embættismanna ríkisins um 65 millj. á einn ári, sem þýddi a.m.k. 100 millj. kr. hækkun árlega hjá öllum fastlaunamönnum landsins. Það var ekki verið mjög mikið að hika við það. Það er ekki verið að hika við það, þegar verið er að afgreiða fjárlögin, að setja þar eina upphæð á milli 20 og 3!0 millj. kr. til atvinnuleysistrygginga til þess að borga mönnum, sem ekki vinna eða fá ekki vinnu með því kaupgjaldi eða launum, sem enginn atvinnurekstur í landinu getur staðið undir. Ég gæti talið upp nokkuð marga tugi milljóna, bæði í núgildandi fjárlögum og öðrum, sem eru minna aðkallandi og ónauðsynlegri en að sjá til þess að útvega fé í veðdeild Búnaðarbankans og byggingarsjóðinn, til þess að það sé hægt að vinna gegn þeim straum, sem á undanförnum árum hefur verið, að fólkið hrúgaðist úr sveitum landsins og hingað í þéttbýlið, þar sem verður að byggja yfir það og fram undan er ekki sjáanlegt annað á nálægum tímum en meira eða minna atvinnuleysi. Ég held þess vegna, að þó að það sé rétt, að það séu margir örðugleikar á þessari leið, þá séu orsakirnar til þess, að það hefur ekki tekizt og á ekki nú að útvega fé til þessara stofnana, þvert á móti því, sem milliþn. lagði til, þær, að það er annað ónauðsynlegra látið sitja í fyrirrúmi. Þar virðist hæstv. ríkisstjórn og stjórnarflokkar á einu máli.



Herra forseti. Hv. þm. viðurkenndi náttúrlega það, sem var aðalatriðið, að það hefði ekki verið hægt að útvega fjármagn til þess að veita inn í deildir Búnaðarbankans, eins og ýmsir hefðu óskað, a.m.k. við, sem teljum okkur hlynnta íslenzkum landbúnaði og þurfum að standa í því sem forráðamenn banka að neita mönnum um lán, sem við álítum að ætti að veita. Eins og ég minntist á og hann raunverulega féllst á, þá er þetta nú svo á mörgum sviðum í okkar þjóðfélagi, og seint verður það þannig, að hægt verði að veita allt lánsfé, í hvaða atvinnuveg sem við nefnum, í samræmi við það, sem atvinnuvegurinn óskar. Það gengur nú svo t.d. í þeirri ríku Svíþjóð, að sá ágreiningur, sem varð á milli verkamannaflokksins og bændaflokksins þar, var út af því, að bændurnir töldu mjög fjarri því, að það væri útvegað nægilega mikið lánsfé til landbúnaðarins, einkum ef menn þyrftu að flytja sig til og kaupa nýjar jarðir. Og menn stóðu í löngum samningum, sem enduðu á því, að það var ekki talið fært vegna lánsfjárskorts að veita nema lítinn hluta af því, er bændurnir fóru fram á. Þannig gengur þetta nú til víða. En það er ekki ágreiningur um, að það væri æskilegt að útvega meira fé, og það er ekki ágreiningur um, að það sé nauðsynlegt að útvega fé í veðdeildina, síður en svo. Það er viðfangsefni, sem við höfum verið að glíma við í ríkisstj. Þegar kom að því, að hv. þm. minntist á, hvernig ætti að taka þetta fjármál, sagði hann, að það ætti að spara það annars staðar. Segjum svo. Hann minntist á embættismennina. Ég ætla ekki að fara að ræða það mál, en aðeins benda hv. þm. á það, að það var fyrrverandi stjórn, sem gekk frá því máli, og ég veit ekki til þess, að í hans flokki væri nema hann og einn þm. til viðbótar, sem greiddi atkv. gegn því, og ég veit ekki til þess, að það hafi komið fram nein till. um að spara þar 60 eða 100 millj. kr. eða hvaða upphæð það var, sem hann nefndi. Naumast verður það tekið þar, enda er það líklega nokkuð vafasamt, að það verði hægt. Og í annan stað með atvinnuleysistryggingarnar, þá var það ekki þessi stjórn, sem samdi um atvinnuleysistryggingarnar. Það var fyrrverandi stjórn, sem samdi um atvinnuleysistryggingarnar. Ég veit ekki betur en Sjálfstfl. væri því undantekningarlítið fylgjandi. Ég man ekki, hverjir greiddu atkv. á móti því úr Sjálfstfl., það kann að hafa verið einn eða tveir þm. eða eitthvað í þá átt. En þessi eyðsla var einnig ákveðin, ef hægt er að kalla það eyðslu, af fyrrverandi stjórn með formann Sjálfstfl. sem forsrh., sem náttúrlega átti mestan þátt í því að koma á þessum samningum. Þessi tvö dæmi, sem hann nefnir, þar sem ætti að spara fjármagn til þess að veita inn í landbúnaðinn, eru því ekki vel valin, því að þessi eyðsla, ef eyðslu skyldi kalla, er fyrst og fremst ákveðin af fyrrverandi stjórn, og þarf ekki að endurtaka það. Það er alltaf komið að þessu, sem er aðalatriðið, að við erum ekki ríkir af fjármagni í þessu landi. Okkur vantar fjármagn, og það er erfitt að skipta því á milli allra þeirra greina, sem gera kröfu til þess og þurfa raunverulega á því að halda. Svo sé ég ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta að sinni.



Herra forseti, Ég ætla nú ekkert að fara að þræta um það við hæstv. forsrh., hvað á því fjármálasviði, sem við höfum rætt, sé að kenna fyrrverandi stjórn og hvað núverandi. En það er ekkert undarlegt, þó að þar sé sameiginleg sök hjá þeim tveim stjórnum, því að það er sami maðurinn í báðum, sem hefur haft fjármálaforustuna og á auðvitað mesta sök á því, hvernig farið hefur verið með þessi mál. Frá hinu sný ég ekki, að það, hvað gengur illa að fá fjármuni til nauðsynlegustu umbóta í landbúnaðinum, stafar af því blátt áfram, að fénu er eytt til annarra hluta, sem ekki eru eins nauðsynlegir. Hæstv. núverandi ríkisstj., þegar hún tók við, gaf mikil loforð um að gera endurbætur frá því, sem hefði verið, og ef ég man rétt, var eitt af hennar stærstu og ákveðnustu loforðum að greiða úr þeim vandræðum, sem væru fyrir frumbýlingum í landinu. Nokkrir menn að minnsta kosti í sumum stjórnarflokkunum skilja, að það er ekki nein uppgerð, þó að ég og aðrir séum að bera fram till, um það og höfum verið að því á undanförnum árum, að þarna þurfi mikilla endurbóta við. Hæstv. núverandi ríkisstj. hefur nú hækkað útgjöldin samkvæmt fjárlögum og útflutningssjóði um 400 millj. kr., frá því að áætlað var í fyrra, þegar síðast var gengið frá þeim málum. En þrátt fyrir það hefur ekki tekizt að ganga inn á það að taka upp einu sinni heimild til þessara 5 millj. kr. í veðdeild Búnaðarbankans, sem milliþn. fór fram á til að bæta úr brýnustu þörfum og neyð þeirra manna, sem eru að berjast við stofnun búskapar.



Herra forseti. Það er aðalatriði frv., sem hér liggur fyrir, að sett verði ákvæði í skattalögin um, að veltuútsvar og eignarútsvar, sem greitt hefur verið, megi draga frá tekjum, áður en skattur er reiknaður af þeim. Hér er hreyft við máli, sem þarf að finna lausn á, en er vandasamt viðfangs. Um það var allmikið rætt í skattamálanefndinni, sem vann að undirbúningi skattalaganna, er sett voru 1954, án þess að athuganir nefndarinnar leiddu til lausnar á málinu. Fjhn. hefur skilað áliti um frv., og er það á þskj. 281. Eins og þar kemur fram, lítur nefndin svo á, að þörf sé breytinga á því ástandi, sem nú ríkir í þessum efnum, en nefndin telur ekki fært það eitt að gera veltuútsvörin frádráttarhæf við skattaálagningu, heldur þurfi víðtækari ákvarðanir jafnframt viðkomandi þeim gjöldum, ef bæjar- og sveitarfélögum verður á annað borð leyft að afla tekna með þeim hætti eftirleiðis. Það er því till. nefndarinnar, að þessu vandamáli verði vísað til hæstv. ríkisstj. með tilmælum um, að hún láti fara fram athugun á því til undirbúnings löggjöf, sem þörf er að setja um málið.



Herra forseti. Af því að hv. frsm. var formaður í þeirri nefnd, milliþinganefnd í skattamálum, sem átti að gera till. til stjórnarinnar um þessi mál finnst mér rétt í sambandi við þetta mál að geta þess, að þetta frv. er einmitt fram komið vegna þess, að till. nefndarinnar til stjórnarinnar leystu ekki úr einu meginvandamáli í sambandi við þessi mál, og það var tekjuöflun bæjarfélaganna. Nefndin skilaði till. sínum um félagakafla laganna, og voru þær till. að ýmsu leyti athyglisverðar og ef fram hefðu náð að ganga, þ.e.a.s., ef hæstv. fjmrh. hefði borið fram þessar till., þá mundu þær hafa bætt mjög mikið úr þeim vandkvæðum, sem nú eru á skattalöggjöfinni að því er snertir félagakaflann. Nú er að vísu ekki um þetta að sakast, eins og komið er. Mér skilst, að hv. formaður nefndarinnar, hv. þm. V-Húnv., telji, að nefndin hafi skilað af sér, þ.e.a.s. lokið sínu starfi, þó að þetta atriði, sem ég nú hef minnzt á, væri ekki tekið sérstaklega til meðferðar í till. hennar. Hins vegar hefur mér skilizt á hæstv. fjmrh., að hann sé ekki eins viss um það, að nefndin hafi lokið starfi sínu, og þess vegna mætti ætla, að nefnd þessi sé starfandi enn þá. Það ætti því að vera í hennar verkahring að skila til hæstv. fjmrh. till. um þetta efni, sem um er að ræða í frv. því, sem hér liggur fyrir. Það er, ef svo mætti segja, um sambúð ríkisins og bæjanna um tekjuöflun, því að eins og öllum er ljóst, verða báðir þessir aðilar að sækja tekjur sínar til hinna sömu borgara. Mér þykir nú samt sem áður vænt um, að þetta nál. er fram komið, þó að nefndin hafi ekki talið sér fært að gera annað en fram kemur i nál., og að vísu verð ég að segja, að ég hafði ekki búizt við öðru, eins og sakir standa. Ekki er heldur hægt að gera ráð fyrir því, að lausn fáist á þessu máli á þessu þingi. Hins vegar er ég nefndinni þakklátur fyrir það, að hún hefur látið álit sitt í ljós og telur, að hér sé brýn þörf á breytingum, og ég tel, ef samþykkt verður það, sem hún leggur hér til, að það sé um leið áskorun til ríkisstj. um að láta hefja víðtæka rannsókn og athugun á þessu máli, til þess að úr því fáist bætt. Öllum er ljóst, sem nokkuð þekkja til þessara mála, að svo búið getur ekki staðið öllu lengur.



Ég tel, að hér sé um að ræða mikilsvert mál, sem þurfi að leysa úr sem fyrst. Ég get tekið undir það, sem hv. flm., 2. þm. Reykv., sagði, að ekki er að búast við því, eins og á stendur, að fullkomin lausn finnist á þessu þingi. En ég get ekki greitt því atkvæði að vísa málinu til hæstv. ríkisstj., þar sem ég treysti henni ekki til þess að finna farsæla lausn þessa máls frekar en annarra, og greiði því ekki atkvæði.



Herra forseti. Þetta frv. um breytingu á útsvarslögunum er í tengslum við það frv., sem hér var síðast afgr., og eðlilegt, að þau tvö fylgist að. Það er einnig till. fjhn„ flutt í nál, á þskj. 282, að þessu máli verði vísað til hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Það eru grundvallaratriði góðra laga, að þau fari ekki í bága við önnur lög, að þau séu í samræmi við almenna siðferðisvitund, að þau veiki ekki að neinu leyti grundvöll þjóðfélagsins. að þau séu sanngjörn í garð allra, sem hlut eiga að máli, og að þau séu framkvæmanleg. Ef spurt er, hvort núgildandi skattalög fullnægi þessum skilyrðum, er varla við því að búast, að svarið verði jákvætt. Skattalögin eru ekki í samræmi við önnur lög um réttarstöðu hjóna, sem líta á hjón sem tvo fjárhagslega sjálfstæða einstaklinga, og það er ekki í samræmi við almenna siðferðisvitund, að fólk stofni heimili ógift, en að því stuðla skattalögin og veikja þannig fjölskylduna, sem er siðferðislega og lagalega grundvöllur þjóðfélagsins. Engan hef ég heyrt halda fram sanngirni ákvæðanna um skattgjald hjóna. Hjónin bera í raun og veru mun þyngri skatta en ógift fólk. Ekki geta það heldur talizt réttlát lög, sem skerða svo mjög afrakstur af aukaerfiði fólks, að athafnasemi þess lamast. Það er löngu viðurkennt, jafnvel af hinu opinbera, að skattalögin hafa ekki verið framkvæmanleg, ekki getað náð tilgangi sínum. Núgildandi samsköttun hjóna hefur ýmiss konar óeðlileg áhrif á líf fólks. Ástæðan er fyrst og fremst sú, hve skattstiginn fer ört hækkandi. Hann hefur slæm áhrif á athafnalíf þjóðarinnar, vegna þess að á vissu stigi borgar sig betur að sitja auðum höndum en taka á sig viðbótarvinnu, því að afraksturinn hverfur að mestu til hins opinbera, en ekki þess, sem verkið vinnur. Á sama tíma er erlent fólk sótt til að annast hér ýmis nauðsynleg störf. Skattstiginn veldur því einnig, að vinna giftrar konu utan heimilis verður í raun réttri mun verr launuð en ógiftrar. Hlutfallslega hærri skattur hlýtur að greiðast af þessum tekjum giftrar konu, þar eð tekjur hennar leggjast við tekjur mannsins. Hvernig þessi skipan verkar, skal sýnt með nokkrum dæmum, sem skattstofa Rvíkur hefur reiknað út. Ef tveir einstaklingar, þar sem karlmaðurinn hefur 40 þús. kr. nettótekjur á ári og konan hefur 30 þús. kr. nettótekjur, ganga í hjónaband, þá fá þau samkv. núgildandi lögum 4470 kr. í skatta, en ef þau væru ógift, hefðu þau aðeins 2308 kr. Ef tekið er dæmi um hjón með nokkru hærri tekjur, t.d. þar sem maðurinn hefur 55 þús. kr. í nettótekjur á ári og konan hefur 40 þús. kr. í nettótekjur á ári, þá þurfa þau að greiða samkv. núgildandi lögum 11030 kr., en ef þau væru ógift, þyrftu þau aðeins að greiða 4865 kr. Ef tekið er dæmi um hjón með enn hærri tekjur, þar sem maðurinn hefur 75 þús. kr. og konan 50 þús., þá þyrftu þau samkv. núgildandi lögum að greiða 20510 kr., en ef þau væru ógift 10110 kr. Þess má geta, að vegna aukins réttlætis í launamálum kvenna verður óréttlætið í skattamálum hjóna enn meira áberandi. Ég man eftir barnlausum hjónum, sem bæði vinna utan heimilis. Bæði gegna þau störfum, sem sérþekkingu þarf til, en fyrir það eitt að vera í hjónabandi greiða þau um 20 þús. árlega í beinum sköttum. Bæði þessi hjón og fjölmörg önnur, sem svipað er ástatt um, vonast til, að leiðrétting fáist á þessum málum. Það er löngu viðurkennt, hvílíkt óréttlæti þetta er, og margir eru þeirrar skoðunar, að við þetta eitt, þ.e.a.s. þau tilfelli, þar sem konan vinnur utan heimilis og bæði hjónin afla beinna tekna, beri að miða till. um sérsköttun hjóna. En þó yrði vinna konu utan heimilis hærra þjóðfélagslega metin en hinnar, sem algerlega vinnur á heimili sínu, en það verður að teljast fráleitt, því að það er engin leið að slá því föstu, að kona, sem vinnur úti, leggi alltaf á sig meira erfiði en sú, sem heima vinnur. Heimilin eru álíka misjöfn og þau eru mörg. Það er ríkjandi stefna í löggjöf þessa lands, að bæði hjónin skuli vera fjárhagslega og í öðru tilliti jafnréttháir einstaklingar, og það er sú meginstefna, sem ræður í þessu frv., sem hér liggur fyrir. En aðalatriði frv. er í 2. gr. þess, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „1. málsgr. 11. gr. l. um tekjuskatt og eignarskatt orðist svo: Samanlögðum skattskyldum tekjum hjóna, sem samvistum eru, skal skipta til helminga og reikna skatt af hvorum helming um sig. Ef bæði hjónin afla peningatekna, skulu þær lagðar saman og síðan skipt í tvo jafna hluta. Ef aðeins annað aflar peningatekna, er þeim líka skipt til helminga og hvoru hjóna reiknaður skattur af helmingnum.“ Vegna þeirrar rýmkunar á núgildandi lögum, sem þetta frv. felur í sér um skattgreiðslur hjóna, þykir sanngjarnt, eins og segir í 1. gr. frv., að núgildandi skattstigi fyrir hjón falli niður og allir einstaklingar greiði skatt eftir sama skattstiga. Þá þykir rétt, að einhleypingar njóti nokkru hærri persónufrádráttar en hjón. Séu einhleypingar með börn á framfæri, þykir, eins og 3. gr. frv. leggur til, rétt að veita þeim hærri frádrátt en nú er leyfður, því að þeim er mun erfiðari aðstaða um framfærslu og uppeldi barnanna en hjónum. Frádrátturinn, sem frv. gerir ráð fyrir, nemur persónufrádrætti einhleypings til viðbótar því, sem nú er fyrir eitt barn, þ.e. 11 þús. kr. samanlagt, en fyrir hvert barn umfram tvöfaldur barnafrádráttur, eða 9 þús. kr. Þetta mundi hafa í för með sér allmikla lækkun á sköttum einhleypra foreldra. Ef faðir með eitt barn og 55 þús. kr. tekjur greiddi skatt eftir núgildandi skattal., þá á hann að greiða 2675 kr., en samkvæmt þessu greiðir hann 1900 kr. Enn meiri er munurinn, ef hann hefur tvö börn á framfæri; ef hann hefur 55 þús. kr. tekjur, þá á hann að greiða 2080 kr., en samkv. frv. 1108 kr. Ef hann er með tvö börn á framfæri og 70 þús. kr., þá á hann nú að greiða 4340 kr., en samkv. frv. 2615 kr. Þetta frv. er efnislega samhljóða nokkrum greinum í frv., sem tveir flm. þessa frv., hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) og hv. 2. þm. Eyf. (MJ), fluttu árið 1952. Þessu frv. er ætlað að bæta úr þeim annmarka núgildandi skattal., sem veldur því, að fólki er fjárhagslega hagkvæmara að búa saman ógift en ganga í hjónaband. Flm. eru þeirrar skoðunar, að menningarþjóðfélagi beri að styðja fjölskylduna og vernda, en því hlutverki er ekki fullnægt, meðan lög sporna við hjónaböndum, eins og nú er um skattalögin. Þetta þarf að leiðréttast. Það er þýðingarlaust að loka augunum fyrir því, að þessi skipan á skattamálum hjóna er veigamikil orsök þess, hve mörg óskilgetin börn fæðast á Íslandi. Börnin, sem fæðast í sambúð ógifts fólks, eru að lögum óskilgetin og réttarstaða þeirra að ýmsu leyti önnur en barna, sem fædd eru í hjónabandi. Eins er réttarsamband ógifts sambýlisfólks nokkuð með öðrum hætti en hjóna. - Það kann að vera óhjákvæmilegt, að frv. þetta hefði lækkun skatta í för með sér, ef það yrði að lögum, og þótt reynt væri að reikna út, hve miklu sú lækkun næmi, yrði erfitt að komast að niðurstöðu, því að líklegt er, að fólk ynni meira fyrir hærri tekjum en nú er, ef það næði fram að ganga. Og framtölin verða réttari, þegar lögin verða réttlátari, og fólk virðir þá frekar ákvæði þeirra. Og þegar litið er til þess, hve lítill hluti af heildartekjum ríkisins eru skatttekjur, og hins, að raunverulegar skatttekjur ríkisins hafa farið langt fram úr áætlun um mörg undanfarin ár, þá þykjumst við, sem flytjum þetta frv., mega vænta stuðnings við það, því að þrátt fyrir allt er réttlætið líka nokkurs virði.



Herra forseti. Ég verð að viðurkenna það, að ég hef skipt um skoðun á þessu máli á síðari tímum, og ég verð eindregið að taka undir þau rök, sem hv. flm. flytur fyrir þessu frv. Þetta mál er að verða þjóðfélagslegt vandamál hjá okkur, og þess vegna verður ekki hægt að komast hjá því að líta á það sem slíkt. Hér stoðar ekki að berja höfðinu við steininn. Það er að verða þjóðfélagslegt vandamál, af því að ungt fólk, sem hefur fasta atvinnu, hikar við að giftast vegna skattanna. Þetta er í sjálfu sér ekki broslegt. Þetta er mjög alvarlegt mál. Það færist mjög mikið í vöxt, eins og allir vita, að fólk búi saman án þess að giftast árum saman, eingöngu vegna skattanna, vegna þess að bæði hjónin geta unnið utan heimilisins, enda er það sízt að furða, þegar á 120 þús. kr. tekjum munar, eftir því sem frsm. gat um, 10 þús. kr. í skatti, sem „hjón“ borga minna, ef þau búa saman án þess að vera gift. Ég hef orðið þess oft var, að skattarnir fæla ungar konur frá því að halda áfram að vinna utan heimilis, eftir að þær eru giftar, þó að þær hafi aðstöðu til þess og hafi góða atvinnu. Það eru ekki meira en nokkrar vikur síðan stúlka, sem hjá mér vann og gifti sig fyrir nokkrum vikum, kom til mín og sagði upp góðri atvinnu, sem hún hafði. Hún sagðist gera það af þeirri einföldu ástæðu, að hún vildi ekki vinna allt árið og borga kaupið mestallt í skatta. Þetta er vandamál, sem verður því erfiðara viðfangs, sem dregið er lengur að leysa það. Þess vegna vænti ég, að hv. n., sem tekur við þessu merkilega frv., láti nú hendur standa fram úr ermum, eins og hún er vön, og afgreiði frv. fljótt og á þann veg, að það leiði til þess, að leyst verði þetta erfiða vandamál.