Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Við lesum í blöðum að tölvunefnd hafi heimilað Pósti og síma að koma upp einni skránni enn í sambandi við skráningu símtala og nú sé um ekkert minna að ræða en það að heimild sé veitt og hafi verið veitt af tölvunefnd til þess að Póstur og sími skrái öll símtöl sem fram fara í landinu, bæði viðtöku og hvaðan hringt er, þannig að fyrir liggi á þessari skrá hvernig samtöl fara fram innan símkerfisins. Í grein í Morgunblaðinu í gær er um þetta fjallað af blaðamanni, með leyfi forseta: ,,Þessa dagana er ein ,,skráin`` enn að verða til og það í fórum Pósts og síma. Áformað er að skrá framvegis öll símtöl sem fram fara í landinu, þ.e. hver hringir í hvern, á hvaða tíma sólarhrings og hve lengi símtalið hafi staðið.`` Síðar segir: ,,Allt fram á síðustu ár voru upplýsingar um símtöl sem fram færu alls ekki skráðar.`` Síðan er rakið hvernig nýjar heimildir hafi verið veittar í þessu sambandi og svo segir hér, með leyfi forseta: ,,Tölvunefnd taldi í úrskurði sínum að skráning sú sem farið var fram á væri eðlilegur þáttur í starfsemi Pósts og síma. Heimilaði hún að öll símtöl í almenna símakerfinu og farsímakerfinu væru skráð, jafnt úr hvaða númeri sé hringt, í hvaða númer og hversu lengi símtalið hafi staðið. Hins vegar mælti nefndin fyrir um að ströng leynd yrði að hvíla yfir þessum skráðu upplýsingum og einungis örfáir menn á fjarskiptasviði Pósts og síma, er undirrituðu þagnareið, mættu hafa aðgang að þeim. Ekki mætti prenta upplýsingarnar út nema í undantekningartilvikum.`` Eins og hér kemur fram er verið að vinna að þessari heildarskrásetningu og hér kemur þetta auðvitað inn á fjölmörg álitaefni sem varða lagafyrirmæli í meðferð opinberra mála í fjarskiptalögum og víðar. Ég spyr dómsmrh. hvort hann hafi engar áhyggjur af því sem þarna er að gerast og hvort ekki sé ástæða til þess að mati ráðherra að fara yfir þessi efni, m.a. með tilliti til friðhelgi einkalífs og allra þeirra stóru álitamála sem þessu tengjast.

Herra forseti. Ugglaust er það rétt hjá hv. þm. að skrá eins og þessari sem hér var gerð að umtalsefni fylgja ýmis álitaefni en það er einmitt hlutverk tölvunefndar að taka þau álitaefni til skoðunar og kveða upp úrskurði sína einmitt í þeim tilgangi að slá skjaldborg um verndun persónuupplýsinga á slíkum skrám í samræmi við lög. Í þessu tilviki hefur nefndin komist að skýrri niðurstöðu að teknu tilliti til þeirra hagsmuna sem í húfi eru.

Virðulegur forseti. Það er að sjálfsögðu gott að hafa vökula nefnd sem setur reglur og tekur afstöðu til umsókna um skráningu. Það er allt á réttum stað. Hitt hlýtur að vera jafnnauðsynlegt að Alþingi yfirfari þessi mál og breyti settum reglum ef nauðsynlegt er talið til þess að tryggja vernd einkalífsins. Mér sýnist að hér sé á ferðinni svo víðtæk skráning sem fari um hendur einstaklinga og auk þess liggja fyrir úrskurðir af hálfu tölvunefndar sem snerta möguleika lögreglu til þess að komast í skrár, þá skráningu sem þegar liggur fyrir, hvað þá þegar svona heildarskráning er til staðar. Menn þurfa ekki annað en líta á hvað lesa má út úr slíkum tölvuskráningum og hvernig má misnota það og þess vegna hvet ég hæstv. ráðherra eindregið til þess að fara yfir þessi efni og þau stóru álitamál sem hér eru. Stóri bróðir er satt að segja býsna nærri.

Herra forseti. Um miðjan sl. mánuð fór fram utandagskrárumræða að frumkvæði hv. þm. Svavars Gestssonar vegna reglugerðar sem fjmrh. hafði gefið út sem takmarkaði mjög birtingu, útgáfu og meðferð upplýsinga úr álagningar- og skattskrám. Í umræðunni var ráðherrann krafinn svara um hvort reglugerðin yrði dregin til baka. Við þá umræðu upplýsti fjmrh. að hann ætlaði að láta starfsmenn ráðuneytisins, skattstjóraembættið og tölvunefnd skoða málið áður en hann tæki ákvörðun um hvort umrædd reglugerð yrði afnumin. Niðurstaða í þetta mál verður að fást áður en þing fer heim enda liggur frv. fyrir hv. Alþingi um þetta efni. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. hvort ákvörðun liggi fyrir um hvort reglugerðin verði dregin til baka og einnig hvort ráðherra telji að það dugi til að tryggja eðlilegan aðgang að álagningar- og skattskrám að reglugerðin verði dregin til baka eða telur ráðherra að til þurfi að koma lagabreyting?

Virðulegi forseti. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. að fyrir nokkru urðu umræður vegna reglugerðar sem sett hafði verið á grundvelli niðurstöðu tölvunefndar sem fer með þessi mál samkvæmt lögum. Ég get upplýst hér að sú skoðun sem þá var lofað er á lokastigi og ég á von á því að á allra næstu dögum, hugsanlega á morgun eða hinn daginn, ætti að vera hægt að gera þinginu grein fyrir því hver afstaða ráðueytisins verður. Í fyrsta lagi er gengið eftir því hvort tölvunefnd hefur breytt afstöðu sinni. Í öðru lagi kemur til greina að breyta reglugerðinni og ég á fremur von á því að það verði gert. Ég get hins vegar ekki hér og nú svarað því mjög skýrt hvort nauðsynlegt er að breyta lögunum til þess að eðlileg birting geti átt sér stað því að þá þarf ég auðvitað að geta svarað þeirri spurningu hvað sé eðlileg birting. Ég vil því gjarnan fá að bíða með það að lýsa yfir afstöðu minni þar til niðurstaða liggur fyrir í málinu en það á að geta orðið á allra næstu dögum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég met það svo af hans svörum að hann telji líklegt að reglugerðin verði dregin til baka og því fagna ég. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt að ráðherrann geri þinginu líka grein fyrir því hvort það dugi eða hvort það þurfi að breyta lögum eða hvort við getum átt von á því að eftir að hæstv. ráðherra hefur dregið reglugerðina til baka að tölvunefnd gefi þá út einhverjar reglur sem banni aðgang að þessum skrám eða eðlilega meðferð á upplýsingum úr skránni. Þess vegna óska ég eftir því að þegar hæstv. ráðherra gerir þinginu grein fyrir niðurstöðu sinni, sem ég skildi á máli hans, þá hafi hann látið kanna hvort það dugi eða hvort til þurfi að koma lagabreyting.

Virðulegi forseti. Hafi ég ekki orðað það skýrt, þá skal ég orða það skýrar nú. Ég sagði ekki að það lægi fyrir að reglugerðin yrði dregin til baka. Hins vegar tel ég líklegt að henni verði breytt. Reglugerðin fjallar um fleiri atriði en nákvæmlega þau sem voru til umræðu á hinu háa Alþingi fyrir nokkrum vikum. Í öðru lagi finnst mér skipta miklu máli hver niðurstaða tölvunefndar er nú því að tölvunefndin hefur með þessi mál að gera og upplýsingar úr þessum skrám eru persónulegar upplýsingar í skilningi þeirra laga sem tölvunefnd vinnur eftir. Að allra síðustu vil ég láta það koma fram að mér finnst eðlilegt að að fenginni þeirri niðurstöðu sem væntanlega kemur fram á allra næstu dögum þá verði það kannað hvort breyta þarf lögum en það hlýtur að vera mat hvers og eins hvernig sú breyting á að vera og það er ekki alveg víst að ég og hv. þm. séum nákvæmlega samála um það hvernig sú breyting eigi að eiga sér stað ef hennar er þörf.

Virðulegi forseti. Snemma á þessu ári lýsti hæstv. iðnrh. því yfir að hann vildi hlutafélagavæða Orkustofnun. Það mál hefur hins vegar aldrei verið rætt í þessari stofnun og ég vildi leyfa mér að byrja á því að spyrja hæstv. iðnrh. hvaða rök eru fyrir því að það sé nauðsynlegt að gera Orkustofnun að hlutafélagi? Þegar hæstv. iðnrh. hafði komist að þessari niðurstöðu skrifaði hann bréf og hótaði því að ríkið mundi hætta þátttöku í orkurannsóknum ef þau fyrirtæki sem í hlut áttu samþykktu ekki tafarlaust að stofna hlutafélag. Þessi hótun var auðvitað alveg með ólíkindum og varð til þess að það varð uppnám hjá þessum stofnunum og sérstaklega Orkustofnun og hefur m.a. haft það í för með sér að vaxandi fjöldi fóks þar leitar sér nú að vinnu annars staðar og stefnir þannig í tvísýnu með þær mikilvægu rannsóknir, grunnrannsóknir, bæði í vatnamælingum og jarðhitarannsóknum sem þar hafa verið stundaðar. Það er alveg ljóst að framganga hæstv. iðnrh. í Orkustofnunarmálinu hefur veikt Orkustofnun og þar með orkurannsóknir í landinu. Nú liggur hins vegar fyrir að þrátt fyrir sterkan vilja ráðherra verður ekki á þessu þingi afgreitt frv. til laga einkavæðingu Orkustofnunar þó að það væri ekki nema vegna þess að frv. er ekki komið fram. Ég vil þá spyrja hæstv. iðnrh. í öðru lagi: Er einhver hætta á því að hann haldi áfram að sauma að Orkustofnun í sumar án þess að Alþingi hafi fengið ráðrúm til að fjalla frekar um málið?

Herra forseti. Eitthvað hefur sá skilningur sem hann leggur í þær formbreytingar og þá fyrirkomulagsbreytingu sem stendur til að gera á Orkustofnun farið skakkt ofan í hv. þm. Staðreyndin er sú að það eru hvorki hugmyndir uppi um það að gera Orkustofnun að hlutafélagi né einkavæða hana þannig að ég bið hv. þm. að hafa þetta í huga. Það sem hins vegar hefur gerst er þetta: Í samstarfi við orkufyrirtækin og fulltrúa starfsmanna Orkustofnunar hefur verið leitað að leið til þess að breyta því fyrirkomulagi á Orkustofnun sem verið hefur um langan tíma að Orkustofnun nýti eingöngu starfskrafta sína til að framkvæma öll þau verk á sviði grunnrannsókna. Ef þetta gengur fram mun Orkustofnun eftir sem áður halda utan um allar grunnsóknir í landinu en hún hefur tækifæri til þess að kaupa þjónustuna af starfandi verkfræðistofum eða starfandi hlutafélögum sem væru í eigu orkufyrirtækjanna, þ.e. fá orkufyrirtækin sem hafa verulega hagsmuni af því að vel sé staðið að rannsóknum til þess að vera virkari þátttakendur í þessum kaupum. Nú veit ég að hv. þm. situr í stjórn Landsvirkjunar og auðvitað veit hann miklu betur en það sem hann er að segja úr þessum ræðustóli á hinu háa Alþingi vegna þess að hann hefur fengið allar upplýsingar um framgang málsins, þ.e. þær hugmyndir sem iðnrn. hefur. Hann fékk þær síðast norður á Akureyri á fundi í síðustu viku þar sem málið var nákvæmlega kynnt fyrir hv. þm. Ekkert annað stendur til í sumar en að leita eftir samstarfi við orkufyrirtækin og Orkustofnun og það starfsfólk sem þar er starfandi um þessa fyrirkomulagsbreytingu. Megintilgangurinn er sá að ná fram aukinni hagkvæmni með þessu starfi og að hafa meiri fjármuni þrátt fyrir hugsanlegan samdrátt í fjárveitingum á næsta ári, að þá verði meiri fjármunir til ráðstöfunar, til beinna orkurannsókna en núna eru og það er megintilgangurinn með breytingunni.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að mér þykir leiðinlegt að þurfa að segja eftirfarandi: Hæstv. ráðherra er ekki að segja satt. Málið er að það hefur verið tekin um það stefnumótandi ákvörðun af honum að breyta Orkustofnun þannig að hún verði annars vegar stjórnsýslustofnun á sviði orkumála en hins vegar verði orkurannsóknirnar allar einkavæddar eða gerðar að hlutafélagi í samvinnu við aðra aðila. Þetta er málið. Svona blasir málið við starfsmönnum Orkustofnunar og þetta mál hefur aldrei verið borið undir þessa stofnun. Það er því nauðsynlegt að hv. alþingismenn átti sig líka á því að hæstv. ráðherra sagði til viðbótar núna áðan að áfram yrði leitað samkomulags við önnur fyrirtæki um orkurannsóknir. Þetta þýðir nákvæmlega það sem ég var að spyrja um áðan, þ.e. að hætta sé á því að haldið verði áfram að sauma að Orkustofnun í sumar til skaða og tjóns fyrir rannsóknir í orkumálum sem þó eru vissulega undirstöðuþáttur fyrir okkar atvinnulíf og framkvæmdir á orkusviðinu.

Herra forseti. Það kom einmitt fram í þessari ræðu hv. þm. að hann vissi betur vegna þess að þar kom fram að það stóð ekki til að einkavæða Orkustofnun. Það á að gera hana að stjórnsýslustofnun. Þessu hefði þingmaðurinn þurft að halda líka til haga í fyrri spurningu sinni. Hins vegar er þetta mál í ákveðnum farvegi. Það hefur verið leitað til orkufyrirtækjanna eftir svari við því hvort þau vildu vera þátttakendur í þessu samstarfi. Flest þeirra hafa svarað. Flest þeirra hafa svarað frekar jákvætt. Eitt fyrirtæki og það stærsta sem er Landsvirkjun hefur enn ekki svarað vegna þess að það var óskað eftir því eins og hv. þm. veit að þetta erindi færi til skipulagsnefndar fyrirtækisins. Ég á von á svari þaðan um þetta sem allra fyrst. Á grundvelli þessara svara mun þetta samstarf halda áfram við orkufyrirtækin og við starfsmenn Orkustofnunar til þess einfaldlega, hv. þm., að leita leiða til að auka þá fjármuni sem verða til beinna rannsókna á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Eins og ég gat um áðan, hótaði hæstv. iðnrh. því að taka út úr orkurannsóknunum þá fjármuni sem hið opinbera hefur lagt til orkurannsókna. Hvað sögðu þá orkufyrirtækin? Þau sögðu: Já, frekar viljum við stofna hlutafélag en að láta taka af okkur alla peningana því að annars eru allar orkurannsóknir í landinu í uppnámi. Hæstv. iðnrh. sagði því í raun og veru við þessi fyrirtæki: ,,Hvort viljið þið heldur að ég hengi ykkur eða skjóti, vegna þess að þið eigið engra annarra kosta völ en að hlýða mér?``

Herra forseti. Í þessum bréfaskriftum eins og hv. þm. veit og í því samstarfi sem verið hefur milli iðnrn., orkufyrirtækjanna og starfsfólks Orkustofnunar hafa ekki falist neinar hótanir. Ég vonast til þess að í sumar nái menn lendingu og meginmarkmiðið á að vera þetta: Að ná fram aukinni hagkvæmni í rekstri stofnunarinnar, aflétta þeirri óvissu sem hefur ekki bara ríkt í fáa mánuði heldur allt síðan 1987. Það hefur sífellt verið talað um að gera ákveðnar breytingar í rekstri stofnunarinnar. Þær hafa ekki náð fram að ganga og ég legg áherslu á að það verði hægt að fá eins fljótt og nokkur kostur er skýr svör um það hver verði framtíð þessarar stofnunar, með það að meginmarkmiði að auknir fjármunir verði settir til beinna rannsókna en ekki í að reka stjórnsýslustofnun og eyða peningum í utanlandsferðir og ég leyfi mér að segja nokkurt bruðl í rekstri.

Herra forseti. Ég sný enn máli mínu til hæstv. félmrh. út af máli sem ég hef áður átt orðastað við hæstv. ráðherra um, þ.e. hvað líður endurskoðun á lögum og reglum um greiðslu atvinnuleysisbóta. Svo er mál með vexti að mér sýnist ekki veita af að halda hæstv. félmrh. við efnið í þessu sambandi. Hæstv. ráðherra fór mikinn í umræðum um þessi mál sem stjórnarandstæðingur á síðasta kjörtímabili. Hann hafði um það orð í upphafi síns ráðherraferils að það væri eitt af forgangsverkefnum hjá sér að aflétta því óþolandi óréttlæti sem gilti í sumum tilvikum hjá ýmsum sjálfstætt starfandi einyrkjum í rekstri, svo sem bændum, sjómönnum, bílstjórum og fleirum. Almennt má segja mjög margir einyrkjar í atvinnurekstri, greiði nú tryggingagjald og þar með talið til Atvinnuleysistryggingasjóðs en njóti takmarkaðs og jafnvel einskis réttar úr sjóðnum. Þessu hugðist hæstv. ráðherra breyta og hafði uppi góð orð um að vinna vasklega að því máli, en lítið hefur gerst. Nú eru enn liðnir einhverjir mánuðir síðan hæstv. ráðherra svaraði okkur síðast til um stöðu málsins. Ekki bólar á lagafrv. eða endurskoðun að því leyti til og reglugerðarvaldið sem er í höndum hæstv. ráðherra virðist ekki heldur hafa verið notað til þess að lagfæra þó ágalla eins og hægt væri að gera. Það flokkast undir framkvæmdaatriði eða framkvæmdareglur og ekki þyrfti lagabreytingar til. Herra forseti, áður en þinginu lýkur, vil ég því enn gefa hæstv. félmrh. kost á því að koma og færa okkur einhverjar góðar fréttir af þessu máli. 
            

Já. Þangað til eitthvað gerist.

Herra forseti. Það er alveg rétt munað hjá hv. þm. að við höfum átt orðastað um þetta efni áður. Það stóð til að endurskoða lögin um atvinnuleysistryggingar og ég hinkraði við með reglugerðarbreytingu ef lagabreyting kæmist á. Nú gerðist það að fyrir liggur að lagabreyting verður ekki á þessu þingi og breyting á lögunum bíður betri tíma. Þar af leiðandi er óhjákvæmilegt að taka á þessu máli innan ramma þess sem í gildandi lögum felst og ég hef það í undirbúningi.

Herra forseti. Það er viss framþróun í málinu. Nú hefur hæstv. ráðherra viðurkennt að hann muni ekki ná fram breytingum á lögum á þessum vetri þannig að honum endist ekki fyrsta árið í embætti til að koma þessu brýna forgangsmáli sínu fram og er það auðvitað dapurt. Þá stendur eftir að hæstv. ráðherra getur gert þarna lagfæringar með reglugerð. Ég sé enn síður ástæðu til að það vefjist mánuðum saman fyrir hæstv. félmrh., jafnvaskur maður og hann vill vera láta að hann sé, að drífa þá reglugerð fram. Ég vona að ég þurfi ekki að koma hingað fleiri ferðir til þess að inna eftir henni.

Herra forseti. Ég ætla að vona að hv. þm. þurfi ekki að ómaka sig í ræðustól oftar af þessu tilefni. En það hefur reyndar legið fyrir í nokkrar vikur að frv. til breytinga á lögum um atvinnuleysistryggingar verður ekki flutt á þessu þingi og reglugerð verður að breyta. 
            

Virðulegi forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er kveðið á um að unnið skuli að lækkun húshitunarkostnaðar í landinu. Það eru ekki höfð fleiri orð um þetta í stefnuyfirlýsingunni en öllum er auðvitað ljóst að hverju þarna er verið að huga. Þetta er mjög mikið hagsmunamál mjög margra byggða í landinu og hefur oft verið rætt í þingsölum. Það vita allir að húshitunarkostnaður er víða mjög íþyngjandi fyrir heimilin og heimilisreksturinn. Það voru gerðar nokkrar tilraunir á síðasta kjörtímabili til þess að lækka húshitunarkostnað, bæði með því að fá Landsvirkjun til þess að auka afslátt og einnig með því að auka framlög ríkisins til niðurgreiðslna á húshitunarkostnaði. Þrátt fyrir það miðaði ótrúlega lítið áleiðis í því að lækka þennan mikla kostnaðarlið sem er eins og ég sagði íþyngjandi fyrir mörg heimili í landinu. Ákaflega lítið hefur gerst í þessum málum á þessu kjörtímabili, mér vitanlega, og nýleg verðhækkun Landsvirkjunar leiddi til þess að orkukostnaður heimilanna eða húshitunarkostnaður heimilanna hækkaði umtalsvert af þeim sökum. Lausleg áætlun sem ég hafði undir höndum gerði ráð fyrir því að til þess að lækka orkukostnað þar sem hann er núna dýrastur niður í álíka mikið og hann er í Reykjavík gæti þýtt svona 800 millj. kr. útgjöld. Því langar mig til þess að spyrja hæstv. iðnrh. að því hvort þessi vinna sem talað er um í stjórnarsáttmálanum, í stefnuyfirlýsingunni, sé hafin og þá með hvaða hætti, að hverju sé stefnt í þeirri vinnu að lækka húshitunarkostnaðinn, hvert sé markmiðið og hver sé áfanginn sem menn ætli sér að reyna að ná með þessari vinnu.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að fyrirheit eru gefin um það í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar að unnið skuli að lækkun orkukostnaðar fyrir heimilin í landinu. Ákvörðun var tekin þegar menn settu sér það markmið að ná fjárlagahalla niður í 4 milljarða kr. á árinu 1996 að halda þessum lið, þ.e. niðurgreiðslu til húshitunar, með sömu upphæð og var í fjárlögum ársins 1995. Þegar hins vegar breyting var gerð á gjaldskrám orkufyrirtækjanna, Landsvirkjun óskaði eftir hækkun og hækkaði sína gjaldskrá um 3%, þá lá það fyrir að orkufyrirtækin þyrftu líka að hækka um sambærilega upphæð. Sú hækkun hefði leitt til þess að raunhækkun á gjaldskrá heimilanna hefði þá orðið um 5%. En í samstarfi við Rafmagnsveitur ríkisins og í samstarfi við Orkubú Vestfjarða og fyrir beina tilstuðlan iðnrn. tóku þessi tvö fyrirtæki þátt í því að leggja fram aukna fjármuni til þess að halda þessari hækkun eins lítilli og nokkur kostur var. Hún fór ekki upp fyrir 3%. Það sem hefur síðan gerst er þetta: Nefnd skipuð af iðnrn. hefur verið komið á fót til þess að leita leiða til orkusparandi aðgerða. Sú nefnd er farin af stað. Einnig hefur verið skipuð nefnd til þess að fara yfir skipulag orkumálanna. Sú nefnd er líka farin á stað. Megintilgangurinn og meginmarkmiðið með báðum nefndunum er einmitt að ná því fram sem hv. þm. var að spyrja um, þ.e. að draga úr þeim kostnaði sem heimilin verða fyrir vegna mikils orkukostnaðar.

Virðulegi forseti. Ég get sagt um þetta að mjór er mikils vísir skulum við vona. Ég verð að játa það að mér finnst þetta svar ekki mjög uppörvandi fyrir þau okkar sem búa á landsvæðum þar sem orkukostnaðurinn er hvað mestur. Það er ljóst að orkukostnaður er sligandi á mörgum heimilum úti um landið þar sem hann er hvað mestur. Það þarf ekki að telja upp einstök dæmi í því sambandi. Þó að ég viðurkenni að það sé e.t.v. hægt að ná einhverjum árangri með orkusparandi aðgerðum, þá minni ég á að það hefur auðvitað verið gert mjög mikið í þessum efnum og fólk er að draga úr orkunotkun sinni vegna þess hvað orkukostnaðurinn er mikill. Mér finnst líka mjög óljóst hvað breyting á skipulagi orkumála hefur í för með sér. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé fyrirhugað t.d. að Landsvirkjun auki afslátt sinn til húshitunarmála, hvort ekki sé ætlunin með einhverjum slíkum aðgerðum að reyna að draga úr orkukostnaði heimilanna og hvort ekki komi til greina í tengslum við samninga um hugsanlega stóriðju að gera átak í því að lækka orkukostnað heimilanna.

Herra forseti. Varðandi þær spurningar sem núna komu um Landsvirkjun, þá er það stjórnar þess fyrirtækis að taka ákvörðun um það hvort fyrirtækið vilji nota þá fjármuni sem það hefur til þess að greiða niður orkuna. Eftir því hefur ekki verið óskað af hálfu iðnrn. En bein ósk frá iðnrn. kom bæði til Orkubús Vestfjarða og til Rafmagnsveitu ríkisins um að þetta skyldi gert og var orðið við þeirri ósk. Það er alveg rétt, og ég tek undir það, að það hefur ekkert mikið verið gert í þessum efnum. Það hefur þó verið reynt, þrátt fyrir hækkanir, að koma í veg fyrir að þær yrðu meiri en raun bar vitni. Varðandi skipulag orkumálanna gerir maður sér vonir um að með aukinni hagkvæmni í dreifingu, vinnslu og flutningi orkunnar sé hægt að ná fram sparnaði sem eigi að geta skilað sér til neytenda. Stórir orkusamningar hafa verið gerðir og það hefur komið fram nokkuð glöggt við þessa umræðu varðandi stækkunarsamninginn um Ísal að gert er ráð fyrir því að um aldamót geti raunverð raforkunnar farið lækkandi um 3% á ári.

Virðulegi forseti. Ég verð að ítreka að þessi svör eru mér mikil vonbrigði. Mér finnst að það sé ekki verið að vinna eins og ætti að gera að því að lækka orkukostnað heimilanna þar sem hann er hæstur. Það er út af fyrir sig ánægjulegt til þess að vita að það muni verða lækkun á raunkostnaði orkunnar um aldamót. En þá verður farið að ganga nokkuð á nýtt kjörtímabil þannig að það uppfyllir ekki þær væntingar sem við höfðum margir, við myndun þessarar ríkisstjórnar, um að það tækist að lækka orkukostnaðinn í landinu. Ég verð því að ítreka það til hæstv. iðnrh. sem ég veit að er maður sem vill taka á málum og ég ber fyllsta traust til hans, að hann geri gangskör að því að finna leiðir til þess sem fyrst að lækka orkukostnaðinn svo að um munar. Ég held nefnilega að bið til aldamóta geti orðið ýmsum býsna erfið og ekki síst þeim byggðum sem þurfa að búa við þetta háa og erfiða orkuverð.

Herra forseti. Vitaskuld er langfljótvirkasta leiðin að taka fjármuni úr ríkissjóði og greiða niður húshitunarkostnaðinn. Hins vegar, hv. þm., var sú ákvörðun tekin af þessari ríkisstjórn við fjárlagagerð fyrir árið 1996 til þess að hafa hallann eins lítinn á ríkissjóði og nokkur kostur væri, að auka ekki þessar niðurgreiðslur á árinu 1996. Bæði ég og hv. þm. tókum þátt í þessu með því að við greiddum atkvæði með fjárlagafrv. eins og það var.

Herra forseti. Á Skrifstofu jafnréttismála er gefið út blað sem heitir Vogin og í 1. tölublaði þess sem kom út í mars sl. er dálkur á baksíðu undir fyrirsögninni ,,Frá stjórnvöldum.`` Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ætla má að nú hafi félmrh. kynnt ríkisstjórn og Alþingi mat á árangri gildandi framkvæmdaáætlunar í jafnréttismálum auk tillögu til þingsályktunar. Þar eru gerðar tillögur um breytingar sem fela í sér að ákveðnum verkefnum verður frestað eða þau felld niður og öðrum nýjum bætt við. Mikilvægustu breytingarnar eru að gerðar eru tillögur um að fram fari athugun á stöðu jafnréttismála hjá öllum ráðuneytum og opinberum stofnunum með tíu starfsmönnum eða fleiri og að farið verði út í tilraunaverkefni þar sem starfsmati verði beitt í einni eða tveimur stofnunum á vegum ríkisins.`` Í þessari frétt sem ég ítreka að kom í blaði sem var gefið út af Skrifstofu jafnréttismála í mars sl. er væntanlega verið að vitna til þess sem kveðið er á um í 17. gr. jafnréttislaga. Þar segir að félmrh. skuli leggja fyrir Alþingi till. til þál. um áætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára í senn og jafnframt að áætlunina skuli endurskoða á tveggja ára fresti og að í tengslum við það skuli félmrh. leggja fram á Alþingi skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála. Þar sem Jafnréttisráð hefur ákveðið hlutverk í þessum efnum samkvæmt 16. gr. jafnréttislaganna, spurðist ég fyrir um þetta á Skrifstofu jafnréttismála. Þar var mér sagt að Skrifstofa jafnréttismála hafi fyrir nokkru lokið sinni vinnu til undirbúnings skýrslunnar. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvað líður þessari vinnu í félmrn.? Og kannski ekki síður: Hvað tefur?

Herra forseti. Það er hárrétt hjá fyrirspyrjanda að það eru nokkar vikur síðan skýrsla um jafnréttismál eða uppkast að skýrslu um jafnréttismál kom í félmrn. frá Jafnréttisráði. Þessi skýrsla hefur verið þar til yfirferðar og það þurfti að gera á henni ofurlitlar breytingar, þ.e. fyrst og fremst málfarsbreytingar. Hún er farin úr félmrn. og komin til Alþingis. Ég hefði átt von á því að hún væri á borðum okkar í dag eða næstu daga. En hún er eftir því sem ég best veit farin úr ráðuneytinu og kemur til með að liggja fyrir innan örstutts tíma. Hvað varðar starfsmatið, þá skilaði nefnd áliti um starfsmat, eins og hv. þm. er sjálfsagt kunnugt. Það mál var tekið til meðferðar í ríkisstjórn og við fengum, hæstv. fjmrh. og ég, umboð til þess að meðhöndla málið fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Bréf barst frá starfshópnum um starfsmatið. Því var svarað 2. apríl sl. þegar fram voru lagðar tillögur um framvindu tilraunaverkefnis um starfsmat. Bréfinu var svarað á föstudaginn var og í svarinu segir m.a.: ,,Ráðuneytið fellst á aðalatriði tillagnanna og mun í framhaldi af því ráða starfsmann í samráði við starfshópinn til að vinna við verkefnið. Jafnframt mun ráðuneytið leita eftir vinnuframlagi frá Reykjavíkurborg og Skrifstofu jafnréttismála.`` Málið er því í sæmilegum gangi og ég vonast eftir því að vinna við hið raunverulega starfsmat hefjist innan fárra vikna.

Herra forseti. Ég vildi fyrst og fremst kannski þakka hæstv. ráðherranum svörin. Ég lýsi yfir ánægju með að nú loksins skuli vera að þessu komið því að ég er búin að bíða spennt, í nokkrar vikur sagði ráðherrann, en þær eru orðnar líklega um það bil átta því að blaðið sem flutti fréttina kom út í mars. En ég fagna því að þetta sé á leiðinni og vænti þess þá að sjá þetta næstu daga hér á borðum.

Herra forseti. Eins og hv. þm. veit hafa verið miklar annir í félmrn. og sérstaklega hjá þeim starfsmanni sem annast þessi mál. En ég vænti þess að við getum andað rólega og innan fárra daga verði skýrsla á borðum þingmanna.

Hæstv. forseti. Ég vil beina spurningu til hæstv. fjmrh. Telur hann eðlilegt og æskilegt að hlutabréf í Pósti og síma yrðu seld, færi svo að stofnuninni yrði breytt í hlutafélag eins og frv. sem liggur fyrir þinginu gerir ráð fyrir? Nú er mér ljóst að ríkisstjórnin segist ekki munu selja fyrirtækið eða stofnunina á þessu kjörtímabili. Mér er einnig ljóst að ríkisstjórnin hefur lýst því yfir að ef af sölu yrði, þá færi það áður fyrir þingið. Þetta er vitað. Hins vegar er ástæða til að ætla og ég hef rökstuddan grun um það að þetta sé fyrst og fremst sett fram til þess að friða þá sem eru andvígir einkavæðingu Pósts og síma. Þess vegna er mjög mikilvægt að þekkja og vita hverjar skoðanir einstakra ráðamanna eru og ekki síst hæstv. fjmrh. Þess vegna ítreka ég spurningu mína: Telur hann æskilegt að hlutabréf í Pósti og síma yrðu seld á markaði eða yrðu seld, ef stofnuninni yrði breytt í hlutafélag, á næsta kjörtímabili ef þingmeirihluti væri fyrir hendi?

Virðulegi forseti. Það er nokkuð óvenjulegt að fá fyrirspurn af þessu tagi því að auðvitað er hv. þm. það ljóst að sá sem hér stendur ræður því ekki og allra síst einn, hvaða stefna verður tekin í þessu máli síðar ef einhver stefnubreyting verður af hálfu ríkisstjórnarinnar. Hv. þm. sagði reyndar að hann vissi að ríkisstjórnin ætlaði sér ekki að selja hlutabréf í Pósti og síma, ef það frv. nær fram að ganga sem er til umfjöllunar á hinu háa Alþingi og það væri sérstök ákvörðun sem borin yrði undir Alþingi ef hugmyndir yrðu uppi þar að lútandi. Þetta get ég staðfest. Ég vil hins vegar segja hv. þm. sem kemur honum sjálfsagt ekki mikið á óvart að ég tel fulla ástæðu til þess með þetta fyrirtæki, eins og svo fjölmörg önnur, að kannað sé hvort aðrir gætu tekið reksturinn yfir, aðrir en ríkisvaldið. Mér finnst sjálfsagt að kanna það. Það þarf auðvitað aðdraganda og það gildir ekki einungis um Póst og síma heldur ýmislegt fleira í opinberum rekstri. Ég vil segja hv. þm. það jafnframt að það er ekki á mínu valdi að gefa neinar bindandi yfirlýsingar um það. Það er ríkisstjórnin öll sem ræður og þó sérstaklega sá ráðherra sem fer með þennan málaflokk, þ.e. samgrh. Hann hefur ekki að því er ég best veit gengið eins langt í hugmyndum sínum eins og ég vildi gjarnan að gengið yrði. Ég vona að það komi hv. þm. ekki á óvart sem ég segi hér. Ég hef reyndar sagt honum áður, a.m.k. tvisvar svo að ég muni, hver mín persónulega afstaða er. En það er auðvitað ríkisstjórnin og síðast en ekki síst, aðallega og fyrst og fremst Alþingi sem á síðasta orðið í þessu efni.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvort þessi fyrirspurn var eitthvað óvenjuleg. En það á a.m.k. ekki að vera óvenjulegt á Alþingi að menn óski eftir því að ráðamenn þjóðarinnar komi til dyranna eins og þeir eru klæddir og segi hvert raunverulega er stefnt. Nú vitum við að formaður framkvæmdanefndar um einkavæðingu sem starfar á vegum ríkisstjórnarinnar hefur sagt, með leyfi forseta: ,,Það er í mörgum tilvikum skynsamlegt að breyta rekstrarformi fyrirtækja fyrst og gera þau að góðri söluvöru áður en þau eru seld. Nokkur ár geta liðið þarna á milli. Menn eiga að hafa þetta í huga. Reynsla erlendra sérfræðinga er eindregið sú að það sé einungis skynsamlegt að breyta ríkisfyrirtæki í hlutafélag sé ætlunin að selja það. Hlutafélagavæðingin er bara fyrsta skrefið að mínu áliti.`` Nú er þess skammt að bíða að við ræðum á Alþingi einkavæðingu Pósts og síma eða breytingu fyrirtækisins í hlutafélag. Hæstv. ráðherrar hafa þann hátt á við þessar umræður að þeir forða sér úr þingsalnum þegar málefni annarra ráðherra eru til umræðu. En það er mjög mikilvægt að við þekkjum hvert hugur hæstv. fjmrh. stendur í þessum efnum og reyndar ráðherranna allra og ríkisstjórnarinnar allrar svo að ekki sé hætta á því að menn séu að blekkja þjóðina með þeim skrefum sem verið er að stíga.

Virðulegi forseti. Það getur varla talist fréttnæmt sem ég hef sagt í þessari umræðu því að hv. þm. þekkir það mjög gjörla. Ég vil segja það sem mína skoðun að mér finnast hugmyndir formanns einkavæðingarnefndar nokkuð skynsamlegar út frá mínum persónulega sjónarhóli séð. En ég ítreka að það er auðvitað ríkisstjórnin sem ræður. Það ber hins vegar að undirstrika það mjög rækilega að það geta staðið rök til þess að breyta fyrirtækinu í hlutafélag án þess að selja fyrirtækið nokkurn tíma og ég ætla að nefna ástæður fyrir því. Þær eru m.a. að fyrirtæki sem starfar í hlutafélagsformi getur eignast hlut í öðrum fyrirtækjum. Það kann að vera mikilvægt fyrir þetta fyrirtæki sem innan tíðar mun þurfa að stunda sína starfsemi í mikilli samkeppni við önnur fyrirtæki erlend, að geta þróað ýmsan búnað í samvinnu við íslenska tæknimenn og hugvitsmenn til þess að Póstur og sími hf., þótt alfarið í eigu ríkisins sé, geti tekið þátt í samkeppninni eins og sterkt og það fyrirtæki getur orðið. 
             Nei.)

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn minni til hæstv. fjmrh. og ég spyr: Hvaða möguleika höfum við á því að taka tóbak út úr vísitölunni þannig að hægt sé að hækka verð á tóbaki verulega í forvarnaskyni? Það er alveg ljóst að skaðsemi tóbaks er gífurlega mikil og það er trú mín að það verði bannað í framtíðinni að reykja tóbak. Beinn útlagður kostnaður heilbrigðiskerfisins er 450 millj., óbeinn trúlega upp á milljarða fyrir þjóðfélagið. Það er ljóst að reykingar eru að aukast, sérstaklega hjá ungu fólki. Við í heilbrigðisnefndinni skoðuðum að hækka tóbakið í forvarnaskyni, töldum okkur ekki fært vegna tæknilegra erfiðleika fyrir okkur að gera það. En ég spyr hæstv. ráðherra: Hvaða annmarka sér hann á því að taka tóbakið út úr vísitölunni þannig að hægt verði að hækka tóbakið í forvarnaskyni? Er það tæknilega ómögulegt að mati ráðherrans?

Virðulegur forseti. Ég er ekki sérfræðingur í þessum málum en ég skal gera mitt besta til þess að skýra sjónarmið mín. Ég vil í fyrsta lagi benda á að vísitala framfærslukostnaðar eða vísitala neysluvöruverðs á samkvæmt kenningunni að vera hlutlaus mælikvarði, þ.e. mæla allt sem heil fjölskylda eða meðalfjölskylda eyðir í hvað sem er, það geti enginn lagt dóm á það hvað sé slæmt eða gott. Þannig mælist tóbak, vín, bíóferðir og hvað eina og það er ekki ætlunin að gera mun á þessari eyðslu hvort hún er góð eða slæm. Við verðum einnig að muna eftir því að slíkar vísitölur eru notaðar sem mælikvarði. Lán taka t.d. breytingum ef vísitölur breytast. Fyrir vikið hlýtur að vera mikið hagsmunamál bæði fyrir lánardrottna og skuldunauta að þessi mælikvarði sé ekki breytilegur þannig að það er eins og við byggjum við sentimetramál þar sem 1 sm væri stundum 8 mm og stundum 12 mm. Ég er ansi hræddur um að smiðir sem eru að byggja hús vildu ekki hafa slíkt sentimetramál. Þess vegna held ég að það sé úrelt að fara þá leið sem hv. þm. er að stinga upp á. Ef menn vilja nota tóbaksverð til þess að koma í veg fyrir reykingar eiga menn bara að verðleggja tóbakið með þeim hætti sem þeim sýnist og sætta sig þá við að það hefur áhrif á vísitöluna því að auðvitað er annað óskynsamegt vegna áhrifa vísitölunnar á aðrar stærðir í þjóðfélaginu.

Herra forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra: Getur ríkisvaldið ekki tekið tóbakið út úr vísitölunni og lækkað eitthvað annað í staðinn þannig að það yrðu engar breytingar á lánunum? Ég vil fá svar við því. Er það tæknilega ómögulegt? Já eða nei.

Virðulegi forseti. Ég get bara ekki svarað því. Ég hugsa að það sé tæknilega hugsanlegt að gera þetta en þar með mundu t.d. skuldabréf, sem eru miðuð við þessa sömu vísitölu, breytast í verði og eitt er alveg ljóst að jafnvel þótt íslenskir lánardrottnar eða íslenskir skuldunautar mundu sætta sig við að ríkisstjórnin breytti málinu með þessum hætti er ég sannfærður um það að engin önnur þjóð, sem við erum að reyna að koma spariskírteinum inn á, mundi nokkurn tíma eiga viðskipti við aðila sem upp á sitt einsdæmi mundi breyta mælikvarðanum með þessum hætti. En ég held að það sé hægt kannski að segja það að þetta sé tæknilega hægt en þetta er efnahagslega algerlega útilokað.

Virðulegi forseti. Við stjórnarandstæðingar ræðum nú af kappi um frv. til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hvers vegna er vonandi öllum sem á hlusta ljóst. Ástæðan er bæði þau ótrúlegu vinnubrögð sem hér hafa verið viðhöfð og hins vegar sjálft innihald tilvonandi laga. Það er mjög athyglisvert að sitja á Alþingi þessa dagana og upplifa þá ókurteisi, skort á almennum mannasiðum og hroka sem vinnubrögð ríkisstjórnarinnar endurspegla. Ég sat á nefndarfundi í einni af starfsnefndum þingsins í fyrri viku þar sem aðstoðarmaður eins hæstv. ráðherrans sagði: ,,Það var að sjálfsögðu haft samráð við þá hagsmunaaðila sem málið varða. Það hafa átt sér stað margra mánaða samningaviðræður.`` Ég velti því fyrir mér hvort aðstoðarmaðurinn væri staddur á einhverri annarri plánetu, hvort hann áttaði sig ekki á því að sú sjálfsagða kurteisi að hafa samráð við viðkomandi aðila við lagabreytingar er ekki vinnuaðferð þessarar ríkisstjórnar, að minnsta kosti ekki ef hagsmunaaðilarnir eru launþegar þessa lands. Hér er t.d. til meðferðar í þinginu frv. um framhaldsskólann þar sem samtök kennara voru gersamlega hunsuð við samningu þess. Við erum að ræða um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna þar sem fjmrh. sjálfur segist hafa haft samráð og útskýrir í ræðu sem hann flutti hér 19. mars með eftirfarandi orðum, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hinn 23. ágúst sl. var nefndin um endurskoðun starfsmannastefnu ríkisins sett á laggirnar. Fyrsta verkefni nefndarinnar var að endurskoða núgildandi lög, nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hinn 12. des. sl. var BSRB, BHMR og KÍ sent bréf þar sem m.a. var skýrt frá því að heildarendurskoðun á lögunum stæði fyrir dyrum og yrði henni hraðað. Jafnframt var óskað eftir hugmyndum frá samtökunum þremur að breytingum á lögunum. Svarbréf barst frá BSRB en ekki hinum samtökunum. Hinn 6. febrúar sl. var samtökunum þremur kynnt meginmarkmið og meginefni þess frv. sem nú hefur verið lagt fram. Hinn 12. febr. sl. voru samtökunum send frumdrög að frv. eftir að þau höfðu verið kynnt ríkisstjórn og þingflokkum stjórnarflokkanna.`` Því miður, segir fjmrh., vildu samtökin ekki þiggja samráð eftir að frumvarpsdrögin höfðu verið lögð fram í ríkisstjórninn. --- Hvílík samráðstilboð. Krafa ríkisstarfsmanna er nefnilega alveg skýr, nefnilega að frv. verði vísað frá og ný endurskoðun eigi sér stað með aðild þeirra. Sama samráðsleysið hefur einkennt vinnuna í kringum önnur umdeild mál sem hér eru til meðferðar og ber þar fyrst að nefna frv. um stéttarfélög og vinnudeilur. Þar var samráðsvinnan rofin í miðju kafi þannig að klippt var á samráð við öll verkalýðsfélögin í landinu. Nýjasta frv., sem er til meðferðar í allshn., er frv. til lögreglulaga og það er einnig brennt þessu marki. Nefnd var í gangi sem fékk ekki að ljúka störfum því að það lá svo mikið á að koma hálfköruðu, umdeildu frv. fram og inn í þingið. Vissulega þekkjum við líka dæmi þess þar sem samráð hefur verið haft eins og í úthafsveiðinefndinni sem nú er rétt að ljúka störfum. Þar eru hagsmunaaðilarnir aðrir. Þar eru hagsmunaaðilarnir sjávarútvegurinn og þeir sem núna þykjast eiga fiskimið landsins. Hvað er eiginlega að ríkisstjórninni? Nýlega var til umræðu á Alþingi frumvarp eða skýrsla menntmrh. um útvarpslögin og hún var búin til án samráðs við samstarfsflokkinn í ríkisstjórn, þ.e. Framsfl. Ég velti því fyrir mér hvort valdahroki sjálfstæðismanna og ríkisstjórnarinnar sé orðinn svo mikill að það er talið í lagi að hunsa allar reglur um manneskjuleg samskipti. Þetta eru hættumerki valdsins og vísbending um að nú sé nóg komið og að Sjálfstfl. þurfi að fá hvíld frá valdastólum. Þetta er valdahroki að mínu mati af verstu tegund. Þessi framgangsmáti fær mig til að spyrja: Hvað gengur ríkisstjórninni eiginlega til? Hvers eiga launþegar að gjalda? Er ekki nóg að þessir launþegar búi við ein verstu kjör sem þekkjast í nágrannalöndunum, þ.e. mjög lág grunnlaun og allt of mikið yfirvinnuböl? Þarf einnig að sliga launþegana með því óöryggi og óvissu sem þessi framgangsmáti ríkisstjórnarinnar hefur valdið? Það liggur við byltingarástandi í þjóðfélaginu nú þegar allir eru sammála um að ytri aðstæður séu með skásta móti í langan tíma þrátt fyrir ríkisstjórnina. Þetta frv. hefur verið sent út til fjölmargra aðila og það hefur þegar komið fram í umræðunni að aðeins einn umsagnaraðili er ánægður með frv., nefnilega Vinnuveitendasambandið. Vinnuveitendasambandið sem ásamt ríkinu borgar landsmönnum lúsarlaun, Vinnuveitendasambandið vill hrifsa æ meira til sín og vill nú herða ólina að launþegum þannig að möguleikar þeirra til baráttu og betri kjara verði skertir. Velflestar opinberar stofnanir eru í uppnámi, ef ekki út af þessu lagafrv., þá út af öðrum frv. sem hér eru til meðferðar og ég vil bara nefna nokkrar þessara stofnana. Ég get t.d. nefnt Ríkisútvarpið, alla grunnskóla landsins, alla framhaldsskóla landsins, Háskóla Íslands svo og aðra háskóla landsins, Póst og síma, ríkisbankana, lögregluna, sjávarútveginn í heild sinni, hvort sem litið er á smábátaeigendur eða ,,kvótaeigendur,`` Ríkisspítalana, heilsugæsluna, verkalýðshreyfinguna og svo mætti lengi telja. Við þessa upptalningu mætti að sjálfsögðu bæta kirkjunni en vandamál hennar verða varla skýrð með þessu frv. Fyrirhugar ríkisstjórnin kannski að koma af stað byltingu í þjóðfélaginu? Eða er hún kannski að gera eitthvað gott sem hagsmunaaðilarnir hanga bara á eins og fiskur á roði? Þrátt fyrir efnislega gagnrýni mína á frv. svo og á annað það sem ríkisstjórnin er að gera skal fúslega viðurkennt að sumar af þeim breytingum sem hér eru lagðar til eiga rétt á sér. Þær eru ekki allar alfarið vondar. En þær breytingar á hins vegar að semja um og vil ég þar t.d. nefna afnám æviráðningar. Það sem er verst og hleypir illu blóði í allt og alla eru fyrst og síðast vinnubrögðin. Félagsmálafræðsluna í lagadeild Háskóla Íslands þarf e.t.v. að endurskoða til að þetta skáni, að minnsta kosti á meðan velflestir ráðherrar Sjálfstfl. eru lögfræðingar. Kannski þarf að koma fram með tillögu um fræðslu til ráðherra í mannlegum samskiptum. Eitthvað verður að gera. Þessi vinnubrögð, hæstv. forseti, eru að mínu mati ekki bjóðandi, hvorki Alþingi né vinnandi fólki í landinu. Snúum okkur þá að efni frv. Það vantar ekki faguryrðin hjá hæstv. fjmrh. um tilgang þessa frv. Í ræðu sinni 19. mars sagði hann m.a. um markmið frv. og það hljómar allt mjög vel og ég ætla að gera honum það til tekna að lesa upp hvað hæstv. fjmrh. sagði: Markmiðið segir hann vera fjórþætt: 1. Að jafna réttarstöðu ríkisstarfsmanna og starfsmanna á almennum vinnumarkaði. 2. Að auka sjálfstæði en um leið ábyrgð forstöðumanna ríkisstofnana, og vald, bæti ég við. 3. Að gefa starfsfólki tækifæri til að vera umbunað eftir ábyrgð og hæfni í starfi. 4. Að færa ýmis ákvæði laganna frá árinu 1954 eins og um vinnutíma í nútímalegra horf. Þetta hljómar kannski ekki allt mjög illa en þegar betur er að gáð er verið að gera ýmislegt annað og fleira. Það eitt að auka vald forstöðumanna á eftir, eins og ég kem að þegar ég ræði um 9. gr., að opna á geðþóttaákvarðanir varðandi laun og kjör. Hvernig á að hvetja fólk til þess að gera betur í starfi sínu? Þar er nefnt sérstaklega að fólki verði boðið upp á sveigjanlegan vinnutíma. Þar er vissulega gott mál á ferðinni en þetta er fyrir löngu orðið kjarasamningsatriði eins og ég bendi á nánar á eftir og lítið hefur miðað í þá átt að koma þessu á þrátt fyrir áratuga gömul markmið. Þá er talað um að jafna réttindi ríkisstarfsmanna og annarra starfsmanna og þar er auðvitað fyrst og fremst farin sú leið að jafna réttindin niður á við. Það á að taka réttindi af ríkisstarfsmönnum til þess að þau jafnist á við starfsmenn hins almenna vinnumarkaðar þrátt fyrir að þessi réttindi hafi hingað til verið reiknuð inn í kjör og laun ríkisstarfsmanna. Ég kem nánar að þessu á eftir. Þetta á bæði við um fæðingarorlofið og fleiri atriði. Þessi markmið og fyrirhugaðar leiðir til að ná þeim munu hafa alvarlegar afleiðingar fyrir réttarstöðu opinberra starfsmanna. Ég trúi þó ekki öðru jafnvel þótt þetta verði að lögum en að það verði tekið mið af því við gerð næstu kjarasamninga. En þó að svo verði gert er ég alls ekki sannfærð um að við Íslendingar viljum sjá það þjóðfélag sem ríkisstjórnin með Sjálfstfl. sem húsbónda og Framsfl. sem hjú eru að reyna að koma á, þjóðfélag þar sem þeim sterku er umbunað og þeim miður sterku er sturtað, samfélag þar sem þeir sem hafa valdið eru yfirmenn, geta drottnað yfir öðrum á duttlungafullan hátt. Hæstv. fjmrh. viðurkennir að réttindi núverandi ríkisstarfsmanna verði ekki skert nema með samningum. En hvers eiga allir hinir að gjalda, þeir sem hafa ekki valdið, þeir sem eru ekki komnir í yfirmannsstöður, þeir sem ekki eru þegar komnir í stöðu hjá ríkinu? Er allt í lagi að láta þá, ungu kynslóðina, fá minna? Er ekki nóg komið varðandi álag á ungt fólk í þessu þjóðfélagi? Þetta unga fólk þarf nú að greiða námslánin sín að fullu. Unga fólkið þarf að greiða húsnæðislánin sín að fullu. Unga fólkið getur gert sér að góðu samkvæmt þessu frv. að fá skert biðlaun og óvissu og að öllum líkindum skert fæðingarorlof. Ég kem að þessu atriði nánar á eftir. Það er ekki alveg ljóst hvort þetta frv. þýðir skert fæðingarorlof en það er mjög mikil óvissa sem ríkir á því sviði. Eiga ungu háskólakennararnir í Háskóla Íslands að gera sér að góðu að komast ekki upp í framgangskerfinu? Eru prófessorarnir ánægðir með að loka því af því að þeir sjálfir eru komnir í skjólið? Mér virðist eins og það sé fyrst og fremst ungt fólk og konur sem munu verða fyrir mestri kjaraskerðingu, þeir aðilar sem eru ekki við völd og eru því háðir duttlungum valdsherranna, hvort sem það er fjmrh. eða forstöðumenn ríkisstofnana en þar eru því miður of fáar konur. Það væri að æra óstöðugan að telja upp alla þá efnislegu gagnrýni sem hefur komið fram á frv. Ég ætla þó að grípa niður í upptalningu á helstu áhrifum frv. sem kemur fram í einni umsögn, þ.e. í umsögn Bandalags háskólamanna sem ég tel vera ákaflega vandaða umsögn. Ég mun koma að henni nokkrum sinnum, ekki síst vegna þess að Bandalag háskólamanna, BHMR, er annað af tveimur verkalýðsfélögum sem þetta frv. kemur helst við. En í þessari umsögn segir á bls. 5 frá helstu áhrifum á réttindi starfsmanna. Þeir vekja einnig athygli á því í umsögn sinni að frumvarpshöfundar sjá fyrir sér fimm tegundir starfsmanna ríkisins. Það er sem sagt í fyrsta lagi embættismenn með tímabundna skipun í fimm ár í senn. Í öðru lagi starfsmenn með réttarstöðu embættismanna ,,eftir því sem við á`` án þess að vera embættismenn. Í þriðja lagi er talað um almenna starfsmenn með ótímabundna ráðningu án flestra núgildandi réttinda. Í fjórða lagi verða það svo starfsmenn hlutafélaga í eigu ríkisins með óskilgreind réttindi og í fimmta lagi skipaðir starfsmenn samkvæmt bráðabirgðaákvæðum frv. með skert réttindi. Um helstu áhrif frv. á þessa mismunandi hópa starfsmanna segir svo í umsögn Bandalags háskólamanna. Þá er það fyrst helstu áhrif á réttindi almennra starfsmanna. Starfsöryggi (ráðningarfesta) að mestu afnumið. Skipun sem ráðningarform er afnumin. Réttur nýrra starfsmanna til biðlauna er afnuminn. Réttur annarra starfsmanna til biðlauna skertur verulega. Réttur til forgangs að sama starfi ef stofnað aftur afnuminn. Réttur til fyrirframgreiddra launa er afnuminn. Réttur til yfirborgana skertur. Veikindaréttur settur í uppnám. Fæðingarorlofsréttur settur í uppnám. Réttur til maka- og lausnarlauna settur í uppnám. Helstu áhrif á réttindi embættismanna. Starfsöryggi að mestu afnumið. Ótímabundin skipun sem ráðningarform afnumin. Kjör ákveðin utan kjarasamninga. Aðild að stéttarfélögum og þátttaka í starfi þeirra bönnuð. Réttur til biðlauna skertur verulega. Réttur til forgangs að sama starfi ef stofnað aftur er afnuminn. Réttur til yfirborgana er skertur. Helstu áhrif á skyldur starfsmanna. Skylda að sæta framlengingu á uppsagnarfresti er aukin. Hverjum starfsmanni sett ný skylda: leiðbeiningarskylda. Skylt að hlíta breytingu á starfi og sæta kjaraskerðingu eftir uppsagnarfrest. Skylda starfsmanna að hlíta breytingum á starfi og þola skert starfskjör. Skylda embættismanns að hlíta flutningum á milli embætta. Skylda embættismanns að inna vinnuskyldu á bótatíma vegna stöðumissis. Sérstakar skyldur forstöðumanna vegna rekstrar og verkefna stofnunar. Um þessa túlkun er víðtæk samstaða. Það má finna þessi atriði í mörgum þeirra umsagna sem okkur þingmönnum hafa borist um frv. og liggja hjá okkur í bunkum. Þrátt fyrir tilburði flutningsmanna og ekki síður hv. formanns efh.- og viðskn. sem heldur því öðru hverju fram í umræðunni að umræða um þetta mál og ræður okkar stjórnarandstæðinga hjálpi ríkisstjórninni. Ef sú fullyrðing er sönn er umhugsunarvert hvað er að gerast í þessu þjóðfélagi. Virðir fólk ekki lengur almennar kurteisisreglur í mannlegum samskiptum eða vill þjóðin valdasjúka durta við stjórnvölinn sem troða á launþegum landsins, ekki síst ungu fólki og konum? Það getur vel verið að langar ræður séu fólki ekki að skapi. En því miður eru langar ræður eina vopnið sem stjórnarandstaðan hefur þegar réttlætiskennd hennar er misboðið. Það er von mín og trú að þjóðinni sé misboðið líka, jafnt opinberum starfsmönnum sem öðrum. Það er ekki ætlun mín að fara í allar greinar þessa frv. en þó verð ég að vekja athygli á nokkrum greinum enda þótt fleiri hafi komið inn á þær í umræðunni. Þá vil ég fyrst nefna 9. gr. frv. en þar segir m.a., og ég styðst við textann í brtt. meiri hlutans: ,,Forstöðumenn stofnana geta ákveðið að greiða einstökum starfsmönnum, öðrum en embættismönnum, laun til viðbótar grunnlaunum, sem samið er um samkvæmt 1. mgr., vegna sérstakrar hæfni er nýtist í starfi eða sérstaks álags í starfi, svo og fyrir árangur í starfi. Þessum ákvörðunum má breyta hvenær sem er en sé breytingin starfsmanni í óhag tekur hún ekki gildi fyrr en að liðnum uppsagnarfresti þess starfsmanns sem hún varðar.`` Þarna er eins og ég sagði áðan verið að opna á gerræðislegar ákvarðanir forstöðumanna og maður veltir þess vegna fyrir sér: Er þetta þá kerfið sem hæstv. fjmrh. talaði um á síðasta vorþingi, þegar við ræddum um launajöfnun kynjanna, og einnig fyrr í vetur, að það ætti að koma á kerfi þar sem sporslurnar svokölluðu mundu hverfa, þar sem allt væri á yfirborðinu? Með þessu móti virðist vera ætlunin að lögfesta núverandi fyrirkomulag, en það er að mínu mati þveröfugt við það sem hæstv. fjmrh. hefur haldið fram og þveröfugt við kröfu okkar kvennalistakvenna sem við höfum sett fram m.a. í þeim tveim tillögum á Alþingi sem þingkona Kvennalistans, Kristín Halldórsdóttir, las upp í ræðu sinni um þetta mál fyrr í umræðunni. Ég mun því ekki endurtaka þá ræðu eða fara í þau þingskjöl hér en ég tel að það sé virkilega umhugsunarvert hvað ríkisstjórnin er að gera að þessu leyti. Við höfum lagt áherslu á að allt eigi að vera uppi á yfirborðinu, sýnilegt og einfalt. Að öðrum kosti þori ég að fullyrða að þessi 9. gr. mun enn auka launamuninn á milli karla og kvenna í þjóðfélaginu. Ég fullyrði þetta þrátt fyrir það að í greininni standi svart á hvítu í niðurlagi 9. gr.: ,,Ákvarðanir forstöðumanna skv. 2. mgr. skulu fara eftir reglum sem fjmrh. setur þar sem m.a. skal kveðið á um að karlar og konur hafi sömu möguleika á að fá viðbótarlaun.`` Ég vil segja þetta vegna þess að ég er sammála álitsgerð BHMR um þetta atriði en þar segir m.a.: ,,Alls ekki verður séð að heimildir til ráðherra og forstöðumanna til að yfirborga eftir reglum sem fjmrh. setur muni leiða til meira launajafnréttis milli kvenna og karla. Yfirborganir og hvers kyns aukagreiðslur eru í dag greiddar í ráðuneytum og stofnunum ríkisins. Heimildirnar eru fyrir hendi en ekkert virðist koma í veg fyrir að geðþótti, duttlungar og klíkuskapur ráði ferðinni. Virkur samningsréttur og virkir kjarasamningar sem báðir aðilar virða eru lykillinn að því að útrýma launamisrétti og láglaunastefnunni.`` Ráðherrann virðist sem sagt sjá hættuna á því að þessar yfirborganir fari í þennan hefðbundna farveg og setur þessa klausu inn. En hvers vegna skyldi hún virka frekar en jafnréttislögin hafa gert hingað til? Og hvernig er þessu ætlað að virka og hver á að hafa eftirlit með þessu, hæstv. fjmrh.? Að mínu mati er þessi aðferð alger sýndarmennska og ég vil í þessu sambandi minna á að nýlega bað Kristín Ástgeirsdóttir, hv. þingkona Kvennalistans, um upplýsingar um það hvaða athugasemdir voru gerðar af nefnd Sameinuðu þjóðanna við framkvæmd Íslendinga á sáttmála Sameinuðu þjóðanna um afnám alls misréttis gegn konum þegar fulltrúar íslenskra stjórnvalda voru kallaðir á fund hennar í janúar í New York. Þá kom fram margs konar brýning til stjórnvalda sem þeir ættu að taka til sín betur en þetta frv. bendir til. Ég vil aðeins nefna þrjú atriði sem þar voru nefnd, fyrst hæstv. fjmrh. situr hér og heyrir vonandi til mín. Í fyrsta lagi hvetur nefndin íslensk stjórnvöld til þess að halda áfram skilgreindum aðgerðum sínum varðandi launajöfnuð kynjanna fyrir sambærileg störf og að stuðla að launajöfnuði á öllum sviðum atvinnulífs samkvæmt tilmælum nr. 13. Jafnframt fer nefndin fram á að í skýrslum sem sendar verða hér eftir verði upplýsingar um þetta atriði þegar fjallað er um niðurstöður yfirstandandi starfsmats. Á það legg ég mjög mikla áherslu þar sem starfsmat er nú að fara í gang að þetta verði haft í huga og að gerð verði grein fyrir þessum niðurstöðum í næstu skýrslugerð. Í öðru lagi leggur nefndin til að aðgerðum verði hrint í framkvæmd svo fljótt sem verða má, t.d. með því að samþykktar verði skýrar starfsáætlanir er tryggi að konur verði tilnefndar í stöður þar sem ákvarðanir eru teknar og sem stuðli að því að þær gegni leiðandi hlutverkum á öllum sviðum atvinnulífs. Ég get ekki séð að ef það á að fara að búa til margs konar stéttir embættismanna og loka þar á milli að það verði konum til mikillar hvatningar. Í þriðja lagi telur nefndin að ekki sé nægjanlegt að endurskoða lög um fæðingarorlof til þess að ná markmiðum um jafnara vægi fjölskylduábyrgðar milli karla og kvenna. Nefndin leggur því til að stjórnvöld grípi til annarra ráðstafana til þess að auka þátttöku karla í heimilisstörfum og umsjón barna og tillit sé tekið til eðlis launaðra starfa, bæði karla og kvenna innan og utan veggja heimilisins. Það verður ekki séð af þessu þar sem bæði virðist eiga að fara að skerða fæðingarorlof og ekki á að koma neitt sem bendir til að vinnutími verði sveigjanlegri þar sem það er þegar kjarasamningsatriði og virðist ekki hafa virkað. Það verður því ekki séð að hæstv. ríkisstjórn taki þessi tilmæli alvarlega og ég skora því á hann að endurskoða þessa 9. gr., bæði með tilliti til þessara duttlungafullu greiðslna sem eiga að verða í höndum forstöðumanna og ekki síst með tilliti til jafnréttis kynjanna. Þá vil ég næst vekja athygli á 12. gr. frv. sem varðar veikindaforföll og fæðingarorlof. Þótt nokkuð sé deilt um túlkun á þessari grein virðist ljóst að bæði rétturinn til fæðingarorlofs og veikindaforfalla eru settir í uppnám. Fólk veit ekki nákvæmlega hver réttarstaðan er og það hefur skapað verulega óvissu. Varðandi 12. gr. frv. ætla ég að taka mér það bessaleyfi, herra forseti, að vitna stuttlega í umsögn Félags háskólakennara um þá grein. Þar segir m.a.: ,,Í 12. gr. frv. er tekið fram að starfsmenn eigi rétt til launa í fæðingarorlofi, eftir því sem fyrir er mælt í lögum og eftir atvikum, ákveðið eða umsamið. Í athugasemdum við greinina segir að þetta muni þýða að réttindi þeirra fari með sama hætti og annarra starfsmanna á almennum vinnumarkaði og greiðslur í fæðingarorlofi fari því samkvæmt lögum um almannatryggingar. Hér er því um töluverðar breytingar að ræða. Í ákvæði til bráðabirgða er gert ráð fyrir að þeir sem falla undir núgildandi ákvæði haldi þeim réttindum uns laun í veikindaforföllum eða fæðingarorlofi hafa verið ákveðin eða um þau samið.`` Væntanlega er þarna verið að vísa til þeirrar endurskoðunar í lögunum um fæðingarorlof sem nú er í gangi. Það litla sem heyrst hefur af því starfi bendir ekki til þess að réttindi þeirra sem eru á almennum vinnumarkaði muni batna, heldur virðist það vera ætlunin að jafna niður á við eins og það hefur verið kallað. Þessi grein boðar því mikla afturför. Opinberlega hefur því verið haldið fram af hálfu fulltrúa fjmrn. að ekki sé ætlunin að breyta núgildandi fyrirkomulagi um fæðingarorlof. Ef það er rétt er eðlilegra að segja það skýrt í lögum hver lágmarksrétturinn er og heimilt sé að semja um betri rétt. Óeðlilegt er að kveða á um það í bráðabirgðaákvæði að greinin gildi ekki. Á sama hátt þyrfti að mínu mati að taka á veikindaréttindum. Af þessu tilefni hefur Kristín Ástgeirdóttir, þingkona Kvennalistans, lagt fram brtt. um þetta mál og hún mun gera grein fyrir henni sjálf í umræðunni síðar. Brtt. miðar að því að lágmarksrétti til fæðingarorlofs sé gefin lagastoð. Í sambandi við fæðingarorlof vil ég einnig vekja athygli á því að fyrir þinginu eru nú til meðferðar tvær þingsályktunartillögur um fæðingarorlof sem þegar hafa verið sendar til umsagnar og til framfara horfa. Og það væri vissulega skemmtilegra eða viðkunnanlegra ef hægt væri að vera viss um að það væri á þeim nótum sem ríkisstjórnin er að hugsa fremur en á þeim að jafna niður á við. Ég ætla að leyfa mér, hæstv. forseti, að vitna fyrst í till. til þál. sem ég flutti ásamt öðrum þingkonum Kvennalistans á þskj. 307 fyrr í vetur, en þar segir m.a.: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrrh. að láta semja frumvarp til laga um fæðingarorlof sem byggist á eftirfarandi markmiðum: Að tryggja feðrum sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í þrjá mánuði. Að tryggja ungbörnum umönnun beggja foreldra á fyrsta æviárinu með því að lengja fæðingarorlof í 12 mánuði í áföngum. Að gera foreldrum kleift að taka fæðingarorlofið á lengri tíma með hlutagreiðslum að eigin vali. Að tryggja öllum mæðrum hvíldartíma fyrir fæðingu. Að tryggja feðrum sérstakt fæðingarorlof í tvær vikur eftir fæðingu barns sem ekki skerðir fæðingarorlof móður. Að fæðingarorlof verði lengra eftir fjölburafæðingu. Að fæðingarorlof ættleiðandi foreldra, uppeldis- og fósturforeldra lengist í áföngum til jafns við fæðingarorlof annarra foreldra. Að endurskoða fjármögnun fæðingarorlofs þannig að stofnaður verði sérstakur fæðingarorlofssjóður sem allir atvinnurekendur, jafnt í opinberum rekstri sem einkarekstri, greiði til ákveðið hlutfall af launum allra launþega, svokallað fæðingarorlofsgjald.`` --- Ég vil biðja hæstv. fjmrh. að leggja vel við eyrun því að það gæti komið ríkinu mjög vel ef slíkur sjóður yrði stofnaður. Að síðustu leggjum við til að markmiðið verði: ,,Að bæta kjör foreldra í fæðingarorlofi þannig að launþegar haldi sínum launum úr fæðingarorlofssjóði. Að auki greiði Tryggingastofnun ríkisins áfram fæðingarstyrk vegna þess kostnaðarauka sem fæðing barns hefur í för með sér. Þetta eigi við um fæðingar allra barna.`` Þetta eru skref fram á við. Ég hef lokið við að vitna í þessa þáltill. og ef við hefðum fæðingarorlofslög í þessum dúr væri það skref fram á við. En að skerða rétt til fæðingarorlofs nú yrði að mínu mati mjög alvarlegt mál. Það mundi annaðhvort hafa áhrif til hins verra á samskipti og tengsl foreldra og barna hjá þeim sem áfram eignast börn en jafnframt er ég hrædd um að skerðing á fæðingarorlofi mundi hreinlega hafa áhrif á viðkomu þjóðarinnar eins og gerst hefur bæði á Ítalíu og Frakklandi. Þar eru konur næstum því hættar að eignast börn. Hin þáltill. sem ég vil líka nefna er flutt af Ögmundi Jónassyni og Steingrími J. Sigfússyni og fjallar um fæðingarorlof feðra. Þótt hún taki í raun og veru aðeins á einum þætti af þeim sem þáltill. okkar kvennalistakvenna gerir sýnir það að það skuli koma fram tvær þáltill. á þessu þingi um þessi mál að hér er um brýnt hagsmunamál ungs fólks í dag að ræða, mál sem verður að taka réttum tökum. Það má alls ekki skerða fæðingarorlof eins og mér virðist að ætlunin sé að gera með þessu frv. Þá vil ég næst koma að 13. gr. frv. þó að ég hafi komið stuttlega að henni áðan. Hún fjallar um að fólki sé gert kleift að fá sveigjanlegan vinnutíma. Orðrétt: ,,Starfsmenn eiga rétt á sveigjanlegum vinnutíma samkvæmt ákvörðun forstöðumanns stofnunar enda verði slíku við komið að skaðlausu.`` Það er kannski þess vegna sem ekkert hefur gerst í vissum málum. Eða mjög lítið. Að minnsta kosti vil ég taka undir það sem Bandalag háskólamanna segir í umsögn sinni um þetta mál. Það er eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Í 13. gr. frv. er gert ráð fyrir að starfsmenn eigi rétt á sveigjanlegum vinnutíma verði því við komið en hliðstætt ívilnandi ákvæði er í 25. gr. gildandi laga fyrir konur og heilsuveila. Fyrir um 20 árum var ákveðið að færa á svið kjarasamninga ákvæði varðandi vinnutíma starfsmanna og má því segja að 25. gr. hafi í raun dagað uppi og 13. gr. frv. sýni fortíðaráráttu höfundanna á sama hátt og t.d. 11. gr.`` Ég vil í þessu sambandi taka undir þetta en vil benda á að í framkvæmdaáætlun um jafnrétti kynjanna frá árinu 1993 er talað um að það sé stefnan að í sem flestum ríkisstofnunum komist á sveigjanlegur vinnutími. Og ég vil vekja athygli hæstv. fjmrh. á því að ég lagði fram skriflega fyrirspurn um þetta atriði fyrir nokkrum mánuðum og það er ekki enn komið svar. Ég velti því fyrir mér hvers vegna ekki er enn komið svar. Er ekkert að gerast í þessum málum? Er það þess vegna sem ráðherrann telur nauðsynlegt að setja ákvæði um þetta í lög? Kannski er það svo. Ég vil endilega gefa honum tækifæri hér á eftir til að svara því hvað þarna er á ferðinni. Hæstv. forseti. Ég vil þá halda áfram að gera grein fyrir einstökum greinum þessa frv. og athugasemdum mínum við þær. Er ég þá komin að 22. gr. frv. sem fjallar um embættismenn. Ég vek um leið athygli á því að það eru mjög margir sem hafa gert þessa grein að umtalsefni í umræðunni. Í þessari grein er talið upp hverjir verða embættismenn og hverjir ekki. Af því að ég vil að ræða mín verði sem styst af tillitssemi við þingheim og þjóðina ætla ég ekki að lesa upp alla greinina. Ég vek aðeins athygli á henni af því að upptalningin varðar þá starfsmenn sem örugglega eiga að verða embættismenn. Það er einkum tíundi liðurinn sem mesti styrinn stendur um eins og er. Þar segir að þeir aðrir verði embættismenn sem skipaðir eru í störf samkvæmt öðrum lögum, svo og þeir er gegna störfum sem öldungis verður jafnað til embætta þeirra manna sem getið er í 1.--9. tölulið. Ég vitna hér í brtt. meiri hlutans þar sem út hafa verið tekin orðin ,,þeir sem skipaðir eru í störf af forseta Íslands``. Þessi grein eins og hún hljómar nú samkvæmt brtt. meiri hlutans er mjög óljós. Ég vil sérstaklega gera hér að umtalsefni hvernig þessi óvissa snýr að Háskóla Íslands eins og fleiri hafa gert í þessari umræðu og reyndar háskólunum yfirleitt. Ég vil nefna Háskóla Íslands sérstaklega vegna þess að hann er stærsta menningarstofnun þjóðarinnar og jafnframt einn stærsti vinnustaður landsins. Hann er því að mínu mati enginn venjulegur vinnustaður. Það að háskólinn skuli vera klofinn í herðar niður út af einni grein í frv. er í raun og veru mjög athyglisvert og mjög alvarlegt. Mér sýnist að í uppsiglingu séu núna meiri háttar átök sem á ekki að sæma stofnun af þessu tagi. Stofnun sem fyrir einum til tveimur mánuðum kom fram með þá yfirlýsingu að hún vildi gerast sjálfseignarstofnun, þ.e. stofnun sem vill vera sem óháðust ríkisvaldinu. Hér í umræðunni hefur verið vitnað í ýmis bréf sem hafa borist í hendur okkar alþingismanna síðustu daga. Ég ætla að leyfa mér að endurtaka eitthvað af efni þeirra bréfa því þarna er um mjög athyglisverða atburðarás að ræða sem lýsir kannski vel þeim vanda sem þetta frv. kallar á í ýmsum stofnunum þjóðfélagsins. Ég vil í fyrsta lagi nefna bréf það sem kannski allt írafárið varð út af en það er bréf sem stílað var á Björn Bjarnason menntmrh., dags. 28. mars 1996, og er frá Sveinbirni Björnssyni rektor. Þar er vísað til fundar háskólaráðs þar sem lagt var fram bréf frá prófessor Guðmundi Magnússyni, formanni Prófessorafélags Íslands við Háskóla Íslands. Hann greinir þar frá fundi í félaginu þann 25. mars þar sem þetta prófessorafélag óskar eftir því að prófessorar teljist embættismenn og verði taldir upp í þessu frv. sem slíkir. Rektor segir: ,,Þessari bókun er hér með komið á framfæri við menntmrh. með von um stuðning við þennan vilja háskólaráðs.`` Þann 6. maí barst hins vegar bréf frá Félagi háskólakennara. Tilefnið er þetta umdeilda frv. Ég ætla að leyfa mér að lesa það bréf svo til í heild sinni því það skýrir stöðu málsins að verulegu leyti, með leyfi hæstv. forseta: ,,Verði frumvarp til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins ásamt frv. til laga um breytingar á sérákvæðum í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem fylgir því óbreytt að lögum mun framgangskerfi háskólakennara verða lagt í rúst. En slík einhliða breyting á lögum háskólans mun hafa víðtæk áhrif á kjör háskólakennara til hins verra en fullyrt hefur verið að ný lög eigi eftir að breyta kjörum ríkisstarfsmanna. Í lögum um Háskóla Íslands eru ákvæði þess efnis að lektor með þriggja ára starfsreynslu geti fengið framgang í stöðu dósents hafi hann til þess hæfi að áliti dómnefndar og að dósent með fimm ára starfsreynslu geti fengið framgang í embætti prófessors hafi hann til þess hæfi að áliti dómnefndar. Nú er gert ráð fyrir að prófessorar verði embættismenn í skilningi áðurnefnds frv. og jafnframt að dósent geti ekki fengið framgang til embættis prófessors sbr. 147.--148. gr. fyrrnefnds fylgifrv. Félag háskólakennara er stéttarfélag allra kennara við Háskóla Íslands og annarra háskólamenntaðra starfsmanna Háskóla Íslands og stofnana hans og stjórn þess mótmælir því að framgangskerfið verði eyðilagt. Stjórnin telur að eyðilegging þess valdi háskólanum ómældum erfiðleikum og mótmælir því harkalega að þessi réttindi séu tekin af félagsmönnum. Sérstaklega finnst stjórninni ámælisvert að framgangskerfi háskólakennara verði eyðilagt með einu pennastriki án þess að nokkur umræða hafi farið fram um framtíð þess innan háskólans eða utan. Frumvarpið, ef að lögum verður, sviptir starfsmenn ríkisins víðtækum réttindum bótalaust. Auk þess koma ofangreindar breytingar sem viðbótarskerðing á félagsmenn Félags háskólakennara. Stjórn Félags háskólakennara skorar á ríkisstjórnina að draga fyrrnefnd frumvörp til baka og ef hún gerir það ekki skorar stjórnin á hv. alþingismenn að greiða atkvæði gegn því að þau verði að lögum.`` Þarna virðist vera átt við frumvarpstextann eins og hljómaði í upphafi þar sem skýrt kemur fram að það eru fyrst og fremst forsetaskipaðir starfsmenn ríkisins sem áttu að vera embættismenn en það kemur ekki að sök vegna þess að það er einnig vitnað í fylgifrv. þar sem skýrt kemur fram að framgangur milli dósents og prófessors verði ekki heimilaður. En sagan er ekki búin og það er ekki síður næsta bréf sem ég vil vekja sérstaka athygli á. Það barst menntmrh. þann 8. maí 1996. Það bréf undirritar 41 kona sem vinna við Háskóla Íslands. Ég ætla að leyfa mér að lesa þetta bréf upp í heild sinni og vekja athygli á hvað þær eru að segja. ,,Á fundi í Prófessorafélagi Háskóla Íslands þann 25. mars var samþykkt með einu mótatkvæði að vinna að þeirri breytingu á frumvarpi til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins að prófessorum yrði bætt inn í upptalningu á embættismönnum eða með öðrum orðum að þeir yrðu embættismenn. Aðeins þriðjungur prófessora við háskólann var á þessum fundi og margir sem ekki voru þar telja sig ekki félagsmenn í samtökum sem ekki eru formlegt félag innan Félags háskólakennara. Engu að síður var þessi samþykkt gerð og henni síðan fylgt eftir af miklum skörungsskap eins og alþjóð hefur orðið vitni að síðustu vikur. Félag háskólakennara er enn þá stéttarfélag prófessoranna og gangi þeir úr því hefur það eftirfarandi afleiðingar fyrir þá sem eftir eru: a. Félag háskólakennara er í raun svipt verkfallsvopni sínu þar sem stór hópur félagsmanna má ekki fara í verkfall og mun starfa áfram ef til verkfalls kæmi. b. Framgangskerfið sem metið hefur verið til launaprósentna í kjarasamningum háskólakennara undanfarin ár er lagt í rúst. c. Afnám framgangskerfisins mun bitna á öllum yngri starfsmönnum háskólans þar sem konur eru fjölmennastar.`` Síðan kemur atriði sem ég vil vekja sérstaka athygli á og ég mun gera hér að umtalsefni. ,,Háskólaráð, þar sem aðeins prófessorar mega sitja sem fulltrúar deilda, hefur ályktað að staða prófessora við Háskóla Íslands sem embættismanna skipti sköpum fyrir þróun Háskóla Íslands sem háskóla og rannsóknastofnunar. Félag háskólakennara hefur borið á móti þessu opinberlega og við undirritaðar teljum okkur skylt að benda á afleiðingar þessara breytinga fyrir jafnréttismál innan háskólans.`` Síðan koma nokkrar mikilvægar upplýsingar sem ég vil vekja athygli á því ég hef verið að flytja um þetta fyrirlestra sl. tíu ár og hérna eru tölur til staðfestingar því vandamáli sem ég mun gera hér að sérstöku umtalsefni sem er valdakerfi háskólans. En áfram segir í bréfi umræddra háskólakvenna: ,,Konur hafa verið vaxandi meiri hluti stúdenta einkum í hug- og félagsvísindum síðustu árin. Síðasta áratuginn hefur konum sömuleiðis fjölgað í hópi kennara og sérfræðinga Háskóla Íslands. En það hefur gengið hægt. Sem dæmi má nefna að af 72 lektorum við Háskóla Íslands eru konur 35 eða 48,6%, af 134 dósendum eru 24 konur eða 17,9% og af 148 prófessorum eru aðeins níu konur eða 6,1%. Það verður að segjast eins og er að konur hafa átt örðugt uppdráttar innan Háskóla Íslands. Prófessorar einir eiga rétt til setu í æðstu valdastofnun háskólans og þeir skipa í valdamiklar nefndir þar sem ýmist situr engin kona eða konur eru í miklum minni hluta. Sjónarmið kvenna, bæði hvað varðar stefnumótun háskólans almennt og mótun hans sem vinnustaðar, koma lítið fram og jafnréttisumræða hefur verið lítil.`` Þá segir að lokum í þessu bréfi: ,,Framgangskerfið við Háskóla Íslands er aðeins níu ára og síðan það var tekið upp hafa 38 karlar orðið prófessorar í krafti þess en þrjár konur. Ef prófessorarnir verða embættismenn núna er valdakerfi háskólans lokað í núverandi mynd og áhrifaleysi kvenna í stjórnun og mótun vinnustaðarins staðfest. Við teljum þessar breytingar eitt hið mesta bakslag sem orðið hefur í jafnréttismálum innan háskólans. Við skorum á háskólayfirvöld að endurskoða afstöðu sína og Alþingi að taka þetta til alvarlegrar athugunar. Það getur ekki verið ábyrgt að rétta hlut eins hóps í Félagi háskólakennara með því móti að skertir séu möguleikar fjölda annarra félagsmanna samtímis.`` Það er hérna eitt bréf enn sem væri virði þess að lesa upp í heild sinni. Það er bréf frá vísindanefnd háskólaráðs, dagsett 8. maí 1996. Ég ætla að spara tíma og koma aðeins að einum þætti þessa máls því ég mun gera hann að umtalsefni í fyrirspurnum mínum til fjmrh. á eftir. Í fyrsta lagi vil ég nefna eina setningu þar sem stendur: ,,Nefndin telur`` --- og þar er ég að tala um vísindanefnd háskólaráðs --- ,,að tillögurnar um breytingar innan háskólans einkennist af fljótræði í meðferð viðkvæms máls sem kallar á ígrundun og athugun ýmissa aðila, ekki síst innan skólans sjálfs. Ljóst er að ef af þessum breytingum verður munu þær hafa víðtæk áhrif á starfsemi háskólans. Nauðsynlegt er að reyna að sjá þau áhrif fyrir og taka mið af þeim við endanlegar ákvarðanir.`` Ég ítreka þetta. Þá segir enn fremur í bréfi vísindanefndar: ,,Ef allt þykir benda til að prófessorar verði embættismenn samkvæmt hinu nýja skipulagi telur vísindanefnd algert forgangsatriði að framgangskerfinu verði ekki lokað við dósentmörkin eins og tillögurnar gera ráð fyrir. Nefndin telur að reynslan af framgangskerfinu á síðustu árum sé góð og kerfið hafi ekki verið misnotað til að veita mönnum starfsframgang umfram það sem þeir hafa unnið til. Framgangur hefur fyrst og fremst byggst á mati á rannsóknarafköstum háskólakennara og sérfræðinga og hefur tvímælalaust virkað sem hvati til framsóknar og aukinna afkasta í rannsóknum. Eigi háskólinn að geta laðað til sín nýja starfsmenn sem líklegir eru til afreka í komandi tíð og haldið í þá lektora og dósenta sem standa sig hvað best í starfi hljóta það að teljast nöturleg skilaboð að þeir eigi ekki möguleika að komast í þær stöður sem eftirsóknarverðastar eru við skólann.`` Síðar segir það sem ég tel mjög mikilvægt. Þá er verið að tala um --- ég er að reyna að stytta mál mitt --- hvað það sé vont mál að leggja niður framgangskerfið. Þá segir: ,,Skal jafnframt í því efni annars vegar bent á að ýmsir hafa beinlínis ráðið sig til lektors- og dósentsstarfa í fullvissu um að þeir ættu eftir að geta sótt um framgang til prófessorsembættis og hins vegar er vakin athygli á að þessi breyting mundi sérstaklega bitna á konum sem hafa gert sér vonir um að bætast senn í afar fámennan hóp kvenprófessora skólans. Benda má á að meðal yngri kennara og sérfræðinga eru allmargar konur.`` Síðan er atriði um vinnumatssjóð sem ég vil spyrja hæstv. fjmrh. sérstaklega um á eftir. Ég sé að hann situr í hliðarsal og ég vil að hann hlusti nú vel. Það segir í þessu bréfi vísindanefndar: ,,Jafnframt leggur vísindanefnd áherslu á að allir kennarar og sérfræðingar hafi sama aðgang í vinnumatssjóð og verið hefur. Sé hugmyndin sú að skerða kjaratengdan rétt prófessora til að sækja um rannsóknarlaun úr vinnumatssjóði má gera ráð fyrir að ýmsir afkastamiklir prófessorar lækki í heildarlaunum allt eins þótt þeir kynnu að hljóta talsverða hækkun grunnlauna. Ljóst má vera að í hópi prófessora ekki síður en meðal annarra starfsmanna er þörf á þeim rannsóknarhvata sem í vinnumatssjóðum felst.`` Ég ætla ekki að vitna meira í þetta bréf vísindanefndar háskólans, en vek athygli á því að hér er allt í uppnámi um það í fyrsta lagi hverjir verða embættismenn, ekki bara af háskólakennurum heldur öllum skipuðum kennurum jafnt í grunnskólum sem framhaldsskólum og í öðru lagi virðist ljóst að framgangskerfið er í uppnámi. Sem betur fer virðist sú hreyfing hafa orðið innan háskólans að allir háskólakennarar eru að átta sig á því hvað er í þessu frv. og nú eru viðbrögðin að streyma inn. Ég vil sérstaklega gera að umtalsefni það sem kom fram í bréfi kvennanna og það er hið karlstýrða valdakerfi háskólans. Ef þessi viðbrögð og þetta frv. endurspeglar ekki að það sé þörf á að endurskipuleggja valdakerfi háskólans, þá veit ég ekki hvað gerir það. Við höfum á undanförnum dögum verið að afgreiða úr hv. menntmn. frv. til laga um framhaldsskóla þar sem kippa á fulltrúum kennara og nemenda út úr skólanefndum á þeirri forsendu að þeir eigi ekki að ákvarða um eigin kjör eða um starf sitt. Hér höfum við aftur háskólaráð sem í raun og veru væri sambærilegt við það að í skólanefndum sætu bara skólastjóri og yfirkennarar því að ekki sitja kennararnir þarna og stjórna stofnuninni, heldur aðeins toppur ísjakans, þeir háskólaprófessorar sem eru deildarforsetar. Eins og ég sagði áðan hef ég verið að vekja athygli á þessu allt frá árinu 1986 og reyna að hvetja til lýðræðislegri stjórnunar á háskólanum. En það má kannski segja um háskólann eins og aðrar stofnanir að þeir sem hafa völdin, sitja í valdastöðunum, munu ekki hvetja til breytinga. Því vil ég hvetja hæstv. fjmrh. og Alþingi að hugsa um hvað hér er að gerast og að það taki skipan háskólaráðs til gagngerðrar endurskoðunar um leið og fylgifrv. sem á að taka upp í sumar verður lagt fram. Og einnig að þá verði tryggt að framgangskerfið verði til áfram. Ég tel að það verði aldrei eining innan háskólans nema það gerist þó að það sé ljóst að það er hægt að gera það með ýmsu móti. Ég nefni að framgangskerfið getur verið til áfram með því að allir háskólakennarar verði embættismenn, að engir háskólakennarar verði embættismenn eða það verði bara prófessorarnir og það verði opnað á milli dósents og framgangs í prófessor. En ég vil aftur vekja athygli á því að þó að frv. eins og það stendur núna hafi þær afleiðingar að allir skipaðir kennarar háskólans verði embættismenn, þá er nokkuð ljóst að það er ekki ætlunin að hafa hið endanlega ástand þannig ef marka má fylgifrv. Ég vil einnig vekja athygli á því að þó að þetta frv. yrði veruleikinn, að þetta sé raunverulega það sem ríkisstjórnin og fjmrh. vill hafa og mun keyra í gegn, þá eru við háskólann einnig ýmsir starfsmenn sem ekki eru skipaðir en heita samt lektorar og prófessorar. Þá er mín spurning: Hvernig á að tryggja stöðu þessara starfsmanna? Munu þeir eiga rétt á framgangi eins og aðrir? Á kannski að gera þá að embættismönnum líka? Þetta er mjög óljóst eins og frv. er núna. Því vil ég spyrja hæstv. fjmrh. þó að það hafi aðrir gert í umræðunni á undan: Hvernig sér hann fyrir sér lausn þessa máls? Hyggst hann láta háskólann sjálfan í sumar eða hvenær það svo sem verður, koma með breytingartillögur á háskólalögum sem eiga að fara inn í bandorminn eða fylgifrv. eða ætlar hann að afgreiða þetta frv. núna þó að það sé ekki ætlunin að sú skipan verði varanleg sem það í raun og veru lögfestir? Þetta er eitt dæmi um þá lausu enda sem eru í þessu frv. Ég fagna því að það virðist vera hugmynd fjmrh. að lögfesta ekki fylgifrv. á þessu þingi, en það er samt mjög einkennilegt hvers vegna hann er að lögfesta þetta frv. á þennan hátt ef það er ekki ætlunin að láta þessa skipan verða þá endanlegu. Það væri einnig mjög fróðlegt að fá fram til samanburðar í þeirri vinnu sem á sér stað í tengslum við fylgifrv. hvernig nágrannalöndin skipa þessum málum, ekki síst háskólar á Norðurlöndum. Það er eitt atriði enn sem ég vil vekja athygli á í sambandi við embættismenn og með tilvísun í ályktun vísindanefndar háskólaráðs, það bréf sem ég nefndi áðan. Í 39. gr. frv. er fjallað um að laun og önnur starfskjör embættismanna, séu ákvörðuð af kjaranefnd. Þýðir þetta að háskólaprófessorar eða háskólakennarar sem verði embættismenn ef einhverjir verða það --- þetta er því miður svona óljóst --- þýðir þetta að þeir háskólakennarar sem verða embættismenn geti áfram sótt um í vinnumatssjóð eða ekki? Þetta skiptir verulegu máli því að eins og kom fram í bréfi vísindanefndar er ljóst að að öðrum kosti mundu að minnsta kosti þeir prófessorar sem eru afkastamestir í rannsóknum verða fyrir verulegum launaskerðingum eða skerðingum á heildartekjum. Ég tel mjög mikilvægt, herra forseti, að þessi atriði verði alveg skýr áður en hafist er handa við þá vinnu sem fram undan hlýtur að vera í Háskóla Íslands varðandi tillögur að breytingu á fylgifrv. Einnig vil ég nefna í þessu sambandi umsögn sem kemur fram um 39. gr. frv. hjá Bandalagi háskólamanna, þar sem það er dregið í efa að þær aukagreiðslur sem eigi að koma til embættismanna standist. Það er vitnað í núverandi lög um kjaranefnd og það er sagt á bls. 11 í umsögn Bandalags háskólamanna, með leyfi forseta: ,,Þess vegna virðist hugmyndin um heimildir ráðherra til að yfirborga forstöðumenn/embættismenn stríða gegn meginhugsuninni að baki laga nr. 120/1992, og gengur frv. raunar í berhögg við þau lög.`` 

Það er ekki hægt að greiða viðbótarlaun til embættismanna.

Það er ekki hægt að greiða viðbótarlaun til embættismanna, segir hv. formaður efh.- og viðskn. Þýðir það þá ekki, hæstv. fjmrh., að vinnumatssjóðurinn verður lokaður fyrir embættismenn? Ég vil gjarnan fá svar við þessu. Þetta skiptir verulegu máli því ég get ekki litið á vinnumatssjóðinn sem annað en einhvers konar viðbótarlaun. Ég held að þetta skipti háskólaprófessora verulegu máli varðandi afstöðu þeirra til þess hvort þeir vilja vera embættismenn eða ekki. Hæstv. forseti. Ég hef gert að sérstöku umtalsefni hvernig þetta óljósa, illa samda frv. kemur við eina ríkisstofnun, nefnilega Háskóla Íslands, sem ég þekki sjálf mjög vel. Í ljós kemur að frv. tekur ekki á málum þessarar stofnunar á viðunandi hátt og reyndar er stefnuleysið alls ráðandi þar sem svo virðist sem allir skipaðir háskólakennarar verði embættismenn án þess að það sé ætlunin. Eða er það ætlunin? Það er ekki á hreinu og hefur ekki verið upplýst í þessari umræðu. Ef það er ekki ætlunin, þá spyr ég enn og aftur: Hvers vegna á að lögfesta það eins og það er núna? Einnig tek ég undir það sem kemur fram í umsögn Bandalags háskólamanna að alls ekki er glöggt af frv. hver tilgangurinn er með því að tímabinda skipun embættismanna. Er raunverulega um tímabundnar ráðningar að ræða eða verður það reglan að framlenging komi til eins og gefið er í skyn? Ég vísa nú beint í umsögn Bandalags háskólamanna, en þar segir á bls. 18, með leyfi forseta: ,,Ekki verður séð að þessi tilhögun sé í samræmi við yfirlýstan tilgang frv. um að ,,samkvæmt frv. [verði] ríkisstarfsmönnum tryggt meira réttaröryggi í samskiptum sínum við ríkið en launþegar búa við almennt í skiptum við vinnuveitendur á almennum vinnumarkaði.`` Telja verður að ákvæði frv. feli í sér óþolandi óvissu fyrir embættismenn þegar dregur að lokum skipunartíma um áframhaldandi skipun. Einkum á þetta við um fólk á síðasta hluta starfsævi sinnar. Í því sambandi er rétt að taka fram að samkvæmt drögum að frv. til laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sem kynnt voru í febrúar sl., er gert ráð fyrir að fólk sem hættir störfum fyrir 65 ára aldur missi hluta lífeyrisréttinda sinna, en þeir sem starfi eftir 65 ára aldur fái sérstaka umbun. Þessi breyting mundi setja stöðufestu embættismanna í sérstakt uppnám eftir 60 ára aldur og auka umtalsvert líkur á því að þeir misstu starfið vegna kostnaðar við lífeyrisréttindi.`` Þetta atriði þarf einnig að vera skýrt áður en stéttir eins og háskólakennarar segja álit sitt endanlega á því hvort þeir vilja vera embættismenn eða ekki. Þá vil ég að lokum spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann telji eðlilegt að flytja frv. sem gerir alla skipaða kennara að embættismönnum, ekki bara við Háskóla Íslands heldur alla skipaða kennara almennt í skólakerfinu, ekki síst í ljósi þeirrar umræðu sem á sér stað í háskólanum um að gera háskólann að sjálfseignarstofnun. Hlýtur ekki slík stofnun að vilja vera sem óháðust ríkisvaldinu í launalegum efnum sem öðrum? Það er ekki síst í þessu ljósi sem yfirlýsing rektors og prófessorafélagsins um að prófessorar verði embættismenn vekur furðu. Herra forseti. Það er alveg ljóst í mínum huga hvers vegna ríkisstjórnin keyrir þetta mál fram með því offorsi sem þjóðin hefur orðið vitni að. Skýringin kemur reyndar fram í minnihlutaáliti efh.- og viðskn. en þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Augljóst er af öllum málatilbúnaði ríkisstjórnarinnar í þessu máli að eitt aðalatriði frumvarpsins er að afnema biðlaunarétt. Ástæða þess að ríkisstjórnin leggur svo mikla áherslu á afnám þess réttar er fyrirhuguð hlutafjárvæðing ríkisstofnana. Hér ber hæst Póst og síma, en frumvarp um það efni er nú í meðförum Alþingis. Samkvæmt því frumvarpi fer um biðlaunarétt samkvæmt lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Verði þetta frumvarp að lögum, sem afnemur biðlaunaréttinn, þýðir það að starfsmenn Pósts og síma missa þann rétt, en gildistaka þess frumvarps er síðar en frumvarps um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Afnám biðlaunaréttarins er einnig mikilvægt fyrir ríkisstjórnina vegna fyrirhugaðra breytinga á ríkisviðskiptabönkunum í hlutafélög en komið hefur fram í dómum að biðlaunaréttur telst lögverndaður réttur og hafa dómsmál unnist af því tilefni við formbreytingu ríkisstofnana. Hér er því um mjög alvarlegt mál að ræða og skýrir þetta m.a. hörku ríkisstjórnarinnar við að keyra málið í gegn með þeim hætti sem hún stefnir að.`` Herra forseti. Ég gæti farið í mun fleiri greinar þessa frv. til að sýna fram á að hér er um hálfkarað frv. að ræða sem hefur marga lausa enda og að í þessum vinnubrögðum birtist bæði hroki og ögrun eins og ég hef sagt áður. Ég ætla að sleppa því að fara í fleiri einstakar greinar, en benda í lokin á lokaorðin í umsögn BHM um frv. þar sem ég tel mjög mikilvægt að þetta álit BHM sé skjalfest í þingtíðindi á sama hátt og álit BSRB sem hér hefur þegar verið gerð grein fyrir því að þessi tvö félög eru eins og ég sagði áðan stærstu verkalýðsfélögin sem hér eiga hlut að máli. Ég mun nú lesa lokaorð í umsögn BHM um þetta frv., með leyfi forseta: ,,Bandalag háskólamanna bendir efh.- og viðskn. Alþingis á eftirfarandi meginatriði varðandi þetta frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins: 1. Samráð um endurskoðun laganna um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hefur ekki verið virt. 2. Frv. miðar einhliða að því að skerða ráðningarréttindi starfsmanna ríkisins og samningsrétt stéttarfélaga þeirra án þess að bæta þá skerðingu með nokkrum hætti. Þvert á móti eru boðuð áform um enn meiri skerðingu á réttindum ríkisstarfsmanna með drögum að frv. um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og frv. um stéttarfélög og vinnudeilur. 3. Frv. miðar að því að afnema ráðningarfestu og biðlaun ríkisstarfsmanna, þrátt fyrir að laun þeirra hafi um áratuga skeið verið þeim mun lakari til að greiða fyrir þessi og önnur réttindi starfsmanna. 4. Með frv. er gengið á mikilvæg grundvallarmannréttindi starfsmanna ríkisins sem bæði eru varin af stjórnarskrá og alþjóðlegum samþykktum sem Ísland á aðild að.`` Ég vek athygli á þessu: Gengið á réttindi sem eru varin af stjórnarskrá og alþjóðlegum samþykktum sem Ísland er aðili að. ,,5. Frv. viðheldur flestum skyldum starfsmanna ríkisins umfram aðra launamenn og eykur þær í sumum tilvikum. 6. Með frv. er ýmist beint eða óbeint ýtt til hliðar ákvæðum stjórnsýsluréttar þegar ákvarðanir eru teknar um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og ríkisstarfsmönnum ekki tryggð sama vernd gegn misbeitingu valds og öðrum landsmönnum.`` Einnig segir í lokaorðum, með leyfi forseta: ,,Bandalag háskólamanna telur brýnt: að setja almenna löggjöf um ráðningarréttindi allra launamanna sem tryggi þeim sambærileg ráðningarréttindi og gilda á Norðurlöndum, að endurskoða lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna með það fyrir augum að efla samnings- og verkfallsrétt opinberra starfsmanna og aðlaga að þeim almenna samningsrétti sem nú gildir í landinu, að endurskoða að þessu gerðu lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins í samstarfi við heildarsamtök starfsmanna ríkisins og koma fram með frv. til laga um þau atriði sem aðilar ná sátt um. Bandalag háskólamanna leggur eindregið til að frv. þetta verði dregið til baka. Bandalagið vill enn ítreka mikilvægi samráðs milli heildarsamtakanna og ríkisvaldsins um allar breytingar á réttindum starfsmanna ríkisins og lítur svo á að ríkisvaldið verði að una því að gera engar aðrar breytingar en þær sem báðir aðilar geta unað sæmilega sáttir við. Ánægðir starfsmenn eru forsenda öflugrar starfsemi ríkisins.`` Undir þetta álit ritar Marta Ásdís Hjálmarsdóttir fyrir hönd stjórnar og miðstjórnar Bandalags háskólamanna. Ég vil, hæstv. forseti, vekja athygli á því að af þeim 26 aðilum sem undirrita þessa umsögn eru 15 konur. Ég vil sérstaklega vekja athygli á þessu og fagna um leið að konum innan BHM virðist vera að vaxa fiskur um hrygg. Þær eru komnar til valda þar og ég vona að þetta sé merki um að eitthvað sé að gerast í verkalýðshreyfingunni almennt. Að minnsta kosti virðist eitthvað vera að gerast innan BHM. Herra forseti. Ég hef ekki mjög langa þingreynslu að baki. Því er ég kannski ekki dómbær á það hvort þau vinnubrögð sem hér hafa verið viðhöfð eiga sér mörg fordæmi eða ekki. Hitt er þó kýrskýrt að þessi vinnubrögð eru ekki til fyrirmyndar og í raun varla samboðin stjórnvöldum í siðmenntuðu lýðræðisþjóðfélagi. Það þykir sjálfsagt að hafa náið samráð við aðila í sjávarútvegi til að breytingar á fiskveiðistjórnuninni komi aldrei aftan að fólki jafnvel þó að stefna stjórnvalda virðist hverfa æ lengra frá 1. gr. laganna um stjórn fiskveiða, nefnilega þeirri sem segir að það sé þjóðin sem á fiskimiðin en ekki þeir sem voru með veiðireynslu vorið 1984 þegar aflamarkskerfið komst á. Þarna skulu vinnubrögðin vera kurteisleg og samskiptin kurteisleg jafnvel þó að þessar nýju ákvarðanir leiði til þess að skógurinn týnist fyrir trjánum. En gagnvart starfsmönnum ríkisins hvort sem það eru kennarar eða ríkisstarfsmenn almennt, þá þarf enga kurteisi. Samráð er í algeru lágmarki og farið er fram með hvert málið á fætur öðru í algerri ósátt við viðkomandi stéttir. Ég velti því fyrir mér enn einu sinni hvað það er sem rekur stjórnvöld út í þessi vinnubrögð. Er þetta skortur á þolinmæði og vissan um öruggan meiri hluta? Skýrir öryggi valdsins þetta eða er sannfæring herranna í Sjálfstfl. svo sterk að það skuli gera allt sem mögulegt er til að frjálshyggjubreytingarnar á stjórnkerfi ríkisins nái fram að ganga? Eða er þetta kannski bara óhjákvæmilegt viðnám hjá þessum starfsmönnum, kennurum og ríkisstarfsmönnum af því að þeir vilja ekki láta skerða sín kjör fremur en nokkrir aðrir? Ég tel að það sé alveg ljóst að það er fyrri skýringin sem hér á við og ef það er eitthvað til í seinni skýringunni, þá er mjög eðlilegt að um breytingar á kjörum verði samið. Löggjafa ber vissulega að setja lagarammann utan um slíka samninga en auðvitað er æskilegast að slíkur lagarammi sé saminn í samráði við viðkomandi aðila. Að öðrum kosti er hætta á að viðkomandi félög hafi veikari stöðu til að semja eða til að selja réttindaskerðingar sem er þegar búið að taka af þeim með lögum. Það sem verra er, réttindaskerðingin sem frv. hefur í för með sér er mest hjá þeim sem í framtíðinni koma til með að vera kennarar eða ríkisstarfsmenn, þeirra sem ekki eru þegar orðnir stjórar, forstöðumenn, háskólaprófessorar eða yfirmenn. Þetta er því ekki síst aðför að ungu fólki og konum sem af einhverjum undarlegum ástæðum eru síður í yfirmannsstöðum hjá ríkinu sem annars staðar á vinnumarkaði þrátt fyrir að þær séu meiri hluti ríkisstarfsmanna. Virk mótspyrna unga fólksins á Funklistanum á Vestfjörðum, mótmæli og virk mótspyrna kvenkennara við Háskóla Íslands, svo og mótmæli framkvæmdastjórnar BHM með sinn fríða flokk kvenna í forustu, eru táknræn um það sem er að gerast að mínu mati í þessu þjóðfélagi.

Kvennalistinn hefði átt að bjóða fram með Funklistanum en ekki á móti honum.

Það er aldrei að vita hvort við náum ekki saman um stjórn, bíddu bara rólegur. 
            

Eða það hefur verið mæðrahyggja.

Hæstv. forseti. Ég vil gjarnan fá frið til þess að halda áfram ræðu minni.

Hv. 19. þm. Reykv. hefur orðið.

Að mínu mati er eins og ég sagði áðan unga fólkið og konur í landinu loksins að vakna til vitundar um að það er ekki hægt að ganga lengra á þessari braut, það verður að sýna virka mótspyrnu. Þetta frv. er að mínu mati eitt skrefið enn sem hrokafullir valdhafar Sjálfstfl. og Framsfl. ganga gegn launþegum þessa lands, ekki síst konum og ungu fólki, og þessa þróun verður að stöðva. Herra forseti. Það er mér verulegt áhyggjuefni hvert þetta þjóðfélag stefnir undir forustu núv. stjórnvalda. Hinn harði heimur frjálshyggjunnar blasir við en mannleg gildi samhjálpar og samvinnu verða undir á æ fleiri sviðum. Við kvennalistakonur komum inn á vettvang íslenskra stjórnmála fyrir 13 árum m.a. til þess að gera þjóðfélagið manneskjulegra og jafnréttissinnaðra, setja mannréttindi og samábyrgð í öndvegi. Kvennalistinn vill nýta reynslu og krafta kvenna til jafns við karla í þágu samfélagsins alls. Það er alveg ljóst að þetta frv. er ekki skref í þá átt. Þetta frv. treður á opinberum starfsmönnum, ekki síst þeim sem ekki eru stjórar og þar eru konur í meiri hluta. Ég tek því undir orð fulltrúa stjórnarandstöðunnar á Alþingi, svo og talsmanna BHM, BSRB og verkalýðshreyfingarinnar almennt um að vísa eigi frv. frá. Áður en ég lýk máli mínu, herra forseti, vil ég vekja athygli á enn einu atriði sem frv. hefur fengið mig til þess að hugsa um. Hvers vegna hlustar ríkisstjórnin á álit Lagastofnunar háskólans en ekki á gjörvalla verkalýðshreyfinguna eða lögfræðinga hennar, t.d. um það hvort frv. brýtur stjórnarskrána, alþjóðasamninga eða mannréttindasáttmála? Jú, væntanlega er það vegna þess að það er ekki sama hvaða álit er fengið, túlkun hvers á stjórnarskránni eða mannréttindasáttmálum er lögð til grundvallar? Samkvæmt stjórnskipan okkar er það hlutverk dómstóla að skera úr um ágreining af þessu tagi en væntanlega er ekki hægt að vísa frv. til dómstóla. Ég vek samt sem áður athygli á því að það er viðurkennt meðal hæstaréttardómara að þeir geti verið --- hvað á ég að segja --- frjálslyndir eða íhaldssamir samanber t.d. það hvernig hæstaréttardómarar eru ráðnir í Bandaríkjunum. Þar tíðkast opinberar yfirheyrslur og farið er í gegnum skoðanir viðkomandi dómara á hinum ýmsu málum því að vitað er að það skiptir máli hvaða hæstaréttardómarar dæma í ýmsum málum. Þó að ég sjái ekki hvað réttlæti það að meiri hluti félmn. leitaði álits Lagastofnunar háskólans um þessi frumvörp, þá er vert að ítreka að ég er alls ekki að andmæla því áliti sem fram kom hjá Lagastofnun háskólans. Ég er aðeins að vekja athygli á því að það eru gerðar athugasemdir bæði við þetta frv. og frv. um stéttarfélög og vinnudeilur um að þarna er verið að brjóta mannréttindi og alþjóðasamninga og það er mjög alvarlegt mál. Að mínu mati eru það fyrst og fremst dómstólar og Hæstiréttur sem hafa umboð umfram aðra til þess að túlka stjórnarskrána í þessu ljósi. Ég tel að þarna sé atriði á ferðinni sem formlega er ekki viðurkennt að skipti máli, en samt sem áður vita allir að það skiptir máli. Ég vil í þessu máli vísa sérstaklega til nýútkominnar bókar eftir Donald Dworkin sem heitir The Moral Reading of the Constitution eða siðferðislegur lestur á stjórnarskránni, þar sem þessi mál eru tekin til mjög alvarlegrar umfjöllunar. Ég tel að Alþingi Íslendinga þurfi verulega að hugsa sig um hvaða áliti það tekur mark á og hvenær og hvers vegna. Vinnubrögð ríkisstjórnarinnar í sambandi við frv. á ekki að þola og því munum við stjórnarandstæðingar nota rétt okkar til að mótmæla með löngum og ítarlegum ræðum á Alþingi í þeirri von að fólkið í landinu átti sig á því hvað er að gerast og að ríkisstjórnin neyðist til að draga þessi frumvörp til baka og vinna þau betur í samráði við viðkomandi aðila. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Hv. þm. sagði að langar ræður sem hafa verið fluttar nú væru vörn minni hlutans. Ég hef kannað hver meðaltími er á viku hverri til ræðuhalda á Alþingi á þessu þingi og það mun vera 17 klukkustundir. 2. umr. í þessu máli sem er aðeins ein af þremur hefur þegar staðið í 25 klukkutíma. Hver maður hefur talað að meðaltali 100 mínútur og ef þeir fimm sem eru á mælendaskrá tala jafnlengi og hinir, þá jafngildir það því að 2. umr. taki tvær vikur af tíma þingsins.  Ég held að ég hafi þegar svarað öllum þeim spurningum sem til mín var beint nema kannski einni sem snertir vinnumatssjóð. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að kjaranefnd taki til úrskurðar laun prófessora og jafnvel annarra háskólakennara sem njóta fjármuna úr vinnumatssjóði. Það kæmi þá bara fram í úrskurði nefndarinnar sem þarf að úrskurða samkvæmt lögum. Hitt er svo annað mál eins og ég hef margoft sagt, það hefur líklega fjórum sinnum komið fram í þessari umræðu, að varðandi framgangskerfið og vinnumatssjóðinn, þá eru það mál sem fyrst og fremst er fjallað um í bandorminum sem ekki er til umræðu hér og nú. Ég tel fyllstu ástæðu til þess að þetta mál verði síðan aftur til umræðu í nefndinni á milli umræðna þannig að ljóst verði fyrir 3. umr. hvernig 22. gr. lítur endanlega út ef bandormurinn fær ekki afgreiðslu.

Herra forseti. Ég verð að láta í ljós vonbrigði mín með svör hæstv. fjmrh. Ég held að ég hafi lagt fyrir hann einar 20 spurningar og hann svarar einni varðandi vinnumatssjóð og hann heldur að kjaranefnd geti gert hitt eða þetta. Það er ekki nógu skýrt að fá svona svör. Ég vil ítreka enn einu sinni ef það hefur farið fram hjá mér: Er ætlunin að allir háskólakennarar verði embættismenn eins og frv. gerir ráð fyrir? Ég hef alls ekki fengið það á hreint. Það virðist vera sem svo sé ekki samkvæmt fylgifrv. Síðan er gefið til kynna að það verði endurskoðað. En þetta frv. stendur þannig að allir skipaðir háskólakennarar eigi að vera embættismenn. Er þá ætlunin að breyta 22. gr. ef það kemur einhver nýr texti í fylgifrv.? Ég vil einnig ítreka það að ég tel mig alls ekki hafa verið með neitt málþóf. Ég fór málefnalega yfir öll atriði og sparaði oft tímann með því að telja upp einstakar setningar úr bréfum eða annað slíkt.

Virðulegi forseti. Það er ljóst að ef ekki verður tekinn í gegnum þingið núna sá bandormur sem fylgir þessu frv. þarf að gera breytingar á 22. gr. Ég hef margoft sagt í þessari umræðu að framgangskerfið á milli dósents og prófessors er mál sem háskólinn hlýtur að hafa mest að segja um og það mál tilheyrir bandorminum. Þetta hefur margoft komið fram. Hv. þm. lagði fyrir mig fjöldann allan af spurningum. Ég tel að svör við þeim hafi þegar komið fram í þessari umræðu. Ég hef setið hér í 25 klukkutíma og hlustað á umræður um þetta mál og reynt að svara nýjum spurningum sem fram hafa komið. Hafi komið fram 20 spurningar hjá hv. þm. þá man ég ekki eftir neinni til viðbótar við vinnumatssjóðinn sem ekki hefur þegar verið svarað. Svo segir hv. þm. að þetta sé ekki málþóf af því að hún hafi ekki lesið upp öll bréfin. Ég get upplýst hv. þm. um að þetta er í fjórða skiptið sem lesið er upp bréf til að mynda frá Félagi háskólakennara, það er í fjórða skiptið sem þetta bréf er lesið upp hérna. Þetta veit hins vegar hv. þm. ekki af þeirri einföldu ástæðu að hv. stjórnarandstæðingar sitja í salnum þrír til fjórir í senn af því að umræðan er síbylja og nánast sama ræðan er flutt aftur og aftur. Hins vegar hef ég setið hérna nánast allan tímann og hv. þm. Vilhjálmur Egilsson. Við getum alveg upplýst að þetta eru yfirleitt alltaf sömu ræðurnar aftur og aftur ef undanskilinn er fyrri partur ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. En aðfaraorð hans sem tóku einn og hálfan klukkutíma í gær voru um sögu evrópskra efnahagsmála. Það var út af fyrir sig ágætis innlegg en hafði ekkert með þetta frv. að gera.

Virðulegi forseti. Ég mótmæli aftur því sem fjmrh. segir og ég vil ítreka enn eina spurningu. Mér er fyllilega kunnugt um að sum af þessum bréfum hafa verið lesin áður, t.d. bréfið frá konum við Háskóla Íslands en mér fannst það svo mikilvægt að það væri alveg ástæða til þess að lesa það upp aftur, ekki síst vegna þeirrar meginspurningar sem það kallar á að mínu mati og ég spurði þig um, þ.e. hvað varðar stjórnkerfi Háskóla Íslands. Megum við búast við því að við endurskoðun laganna um Háskóla Íslands í sumar verði það tekið til gagngerðrar endurskoðunar? Munt þú beita þér fyrir því eða ert þú hlynntur því að háskólinn verði ... 

Eins og oft hefur komið fram er ekki ætlast til þess að 2. persónu fornöfn séu notuð í þessari umræðu og minni ég á það enn og aftur.

Hæstv. forseti. Hv. þm. gat þess áðan að hún hefði ekki verið með málþóf þrátt fyrir ræðu sem stóð líklega á þriðja klukkutíma. Ég velti því fyrir mér hversu löng ræða hv. þm. mundi hafa verið ef hún hefði verið í málþófi.

Hefur þingmaðurinn komist að niðurstöðu um þetta rannsóknarefni?

Ég kem m.a. í andsvar til þess að fá innlegg um þetta frá hv. þm. Hv. þm. gerði líka að umtalsefni þá fullyrðingu mína og vissu sem styrkist reyndar með hverri mínútunni að þessi ræðuhöld hv. stjórnarandstæðinga hjálpi ríkisstjórninni. Ekki bara það að fólk telji að þessi ræðuhöld séu ekki notkun á rétti hv. þingmanna til að tjá sig hér, heldur misnotkun líka. Menn velta þessu líka fyrir sér þegar hv. þingmenn koma hér með þessar bábiljur út af því frv. sem hér liggur fyrir um að það sé verið að hræða fólk með réttindamissi og ég veit ekki hvað og hvað. Ég velti því fyrir mér ekki síst á þessum sumardegi þegar flestir eru í góðu skapi og sumir hverjir úti í góða veðrinu að það kemur sumar væntanlega þegar þessari umræðu er lokið og þá fer fólk út um þjóðfélagið að hugsa hver öll þessi gífurlega réttindaskerðing var nú sem stjórnarandstæðingar voru að boða. Og svo komast menn að því að það er nú bara eiginlega engin réttindaskerðing nema að því er varðar helst takmörkunina á biðlaununum. Fólk fær möguleika á viðbótarlaunum og fólk mun bara hrista hausinn yfir þessum stjórnarandstæðingum og byrja að njóta sumarsins fyrir alvöru og dásama ríkisstjórnina.

Eru kauphækkanir í þessu sem sagt?

Virðulegi forseti. Það var þá aldeilis að áhyggjur ríkisstjórnarinnar birtust hér í síðustu orðum hæstv. fjmrh. og hv. formanns efh.- og viðskn. Hér liggur fyrir hver umsögnin á fætur annarri þar sem fram kemur að það frv. sem hér er til umræðu sé brot á mannréttindaákvæðum, alþjóðasáttmálum o.s.frv. og þeir koma og kvarta yfir því að þurfa að sitja yfir slíkri umræðu í um það bil 25 tíma. Í því birtast þeirra áhyggjur. Að menn skuli vilja mannréttindaákvæði og alþjóðasáttmála og það skuli taka eins og 25 tíma, ja, það er meira en á þá verður lagt. Og hv. þm. Vilhjálmur Egilsson lýsti því yfir að þetta væru nú allt saman bölvaðar bábiljur. Brot á mannréttindaákvæðum og alþjóðasáttmálum eru bara bábiljur. Þetta er bara eitthvað sem menn hafa fundið upp, eitthvað sem menn vilja skemmta sér yfir í því veðri sem nú er á þessum bjarta sumardegi. Virðulegi forseti. Líkt og sá ræðumaður sem flutti mjög svo innihaldsríka ræðu hér á undan mér sem var langt frá því að vera eitthvert málþóf því það mál sem hér er til umræðu er nauðsynlegt að ræða vel og ítarlega, ...  Nú liggur fyrir þinginu --- virðulegi forseti, væri hægt að fá hv. formann efh.- og viðskn. til að fylgjast með umræðunni? 

Forseti gerir ráð fyrir því að hv. þm. leggi við hlustir.


             Virðulegi forseti. Ég vil nú ekki hlusta á klögumál hérna.

Hv. 6. þm. Suðurlands hefur orðið og athyglina væntanlega.


            

Honum finnst hann alltaf vera að heyra sömu ræðuna.

Forseti vill árétta að það er hv. 6. þm. Suðurlands sem hefur orðið.

Virðulegi forseti. Ég var áður en ég gerði hlé á máli mínu að rekja hver þau frv. væru sem ekki hefðu náð að komast yfir þá stórkostlegu þröskulda sem mannréttindaákvæði eru. Ég ætla að halda áfram þeirri upptalningu til að halda við athyglisgáfu hv. formanns efh.- og viðskn. Fyrir þinginu liggur frv. til laga um breytingu á Pósti og síma. Líkt og önnur frv. er það undir smásjá hjá stjórnlagafræðingum og stjórnskipunarfræðingum og er ekki séð fyrir endann á því. Frv. til laga um breytingu á lífeyrissjóði opinberra starfsmanna var nú dregið til baka þar sem menn komust að því að enn og aftur væru mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar brotin. Hæstv. fjmrh. bar þó gæfu til þess að draga það frv. til baka. Frv. til laga um stéttarfélög og vinnudeilur hefur fengið skoðun og ekki er nú niðurstaðan úr þeirri skoðun betri en niðurstöður við skoðun á öðrum frv. Ég held það sé nauðsynlegt, virðulegi forseti, aðeins að nefna það helsta sem þar kemur fram. En í niðurstöðum stjórnskipunarfræðinganna Sigurðar Líndals og Tryggva Gunnarssonar kemur m.a. fram að bann við því að félagssvæði stéttarfélags sé minna en eitt sveitarfélag samrýmist vart alþjóðasáttmálanum um félagafrelsi eins og þeir eru túlkaðir. Óljóst er samkvæmt frv. hver sé staða annarra stéttarfélaga þar sem vinnustaðarfélag hefur verið stofnað. Þá er jafnframt vísað til þess að samkvæmt túlkun sérfræðinganefndar Evrópuráðsins á félagsmálasáttmála Evrópu er óheimilt að binda verkfallsrétt við stéttarfélög. Í 9. tölulið taka þeir skýrt fram að ef víkja á frá hefðbundnum skilningi samanber dóm Félagsdóms á boðun og framkvæmd samúðarvinnustöðvunar, þá verður að fara að réttum reglum o.s.frv. Það er eiginlega alveg sama hvar er borið niður í frv. hæstv. ríkisstjórnar, ætíð verða sömu þröskuldarnir á vegi hennar. Í þessu ljósi, virðulegi forseti, held ég að nauðsynlegt sé að það sé farið aðeins yfir það hvað felst í þessum óskaplega þröskuldi sem mannréttindi eru. Ég held að það sé nauðsynlegt svo að menn viti hvað um er verið að ræða. Þess vegna hef ég tekið hér saman örstutta skilgreiningu á því hvað felst í hugtakinu mannréttindi. Ég ætla að lesa hana upp, virðulegi forseti. ,,Mannréttindi eru óháð öllu öðru en því að við erum menn. Við eigum öll rétt á að lifa. Ekki má loka okkur inni eða hindra ferðafrelsi okkar að ástæðulausu. Allir mega tjá skoðanir sínar og ekki er hægt að banna fólki að vinna eða læra það sem það vill og getur. Ekkert okkar á að þurfa að búa við hungur eða húsnæðisleysi. Mannréttindi eru óháð stétt, stöðu, fjölskyldu, atvinnu, trú og menningu fólks. Mannréttindi fylgja öllum frá vöggu til grafar. Litarháttur, kynferði, þjóðerni, tunga eða stjórnmálaskoðun fólks breytir þar engu um. Tilvist manneskju veitir henni rétt til að njóta mannréttinda til jafns við alla aðra. Þeim rétti má ekki svipta fólk og það getur ekki afsalað sér þessum grundvallarréttindum. Mannréttindi eiga að koma í veg fyrir að yfirvöld ráðskist með fólk að geðþótta og skapi því óbærileg lífskjör.`` Virðulegi forseti. Þetta er nú sá stórkostlegi þröskuldur sem ríkisstjórnin hefur átt í hvað mestum erfiðleikum með að komast yfir. Það eru þessi réttindi sem hefur tekið margar aldir að fá viðurkennt sem almenn mannréttindi sem hæstv. ríkisstjórn hefur gengið hvað erfiðast að komast fram hjá. Það segir okkur talsvert um hvaða hugmyndafræði liggur að baki þeirri ríkisstjórn sem nú situr, að nákvæmlega þessi atriði skuli verða henni hvað óþægastur ljár í þúfu. Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt að ég haldi áfram við að reyna að koma vitinu fyrir hæstv. ríkisstjórn og fjalli örlítið um tengsl laga, siðferðis og mannréttinda. Þar sem flest þeirra eru sett fram á bindandi hátt í alþjóðalögum eða þjóðarrétti geta þau talist til grundvallaréttinda í landsrétti þótt þau séu ekki skráð sem slík í lagasafni. Öll viljum við njóta þessara réttinda --- virðulegi forseti, ég er að fjalla um mannréttindi --- og okkur á því að vera ljóst að það sama hlýtur að eiga við um aðra menn. Við getum ekki búist við að réttur okkar til mannsæmandi lífs sé virtur ef við virðum ekki þann rétt hjá öðrum. Til að tryggja sem best að allir fái notið mannréttinda þurfa þau að vera bundin í lögum. Virðulegi forseti. Í inngangi mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna segir: ,,Mannréttindi á að vernda með lögum. Að öðrum kosti hljóta menn að grípa til þess örþrifaráðs að rísa upp gegn kúgun og ofbeldi.`` Víðast hvar eru einhver mannréttindi vernduð með stjórnarskrárákvæðum eða í lögum og það færist í vöxt að ríki lögfesti hluta úr alþjóðasáttmálum um mannréttindi. Þar sem mannréttindi eru í lögum getur hver sem er leitað réttar síns fyrir dómstólum. Samkvæmt 8. gr. mannréttindayfirlýsingarinnar átt þú rétt á að fá hlut þinn réttan af dómstólum ef þú hefur sætt meðferð sem brýtur í bága við grundvallarréttindi sem þér eru tryggð í stjórnarskrá og lögum landsins þar sem þú ert búsettur. Ef einhver telur sig ekki ná fram mannréttindum sínum fyrir dómstólum heima fyrir er sá möguleiki fyrir hendi að leita eftir stuðningi mannréttindasamtaka heima eða erlendis eða fara fram á úrskurð alþjóðadómstóla. Virðulegi forseti. Ég held að það sé nauðsynlegt að það liggi nokkuð skýrt fyrir hvað felst í hugtakinu mannréttindi áður en lengra er haldið í að fara yfir þetta frv. Það er nánast uppfullt af alls konar mannréttindabrotum og því nauðsynlegt að fólk átti sig á því um hvað er verið að ræða. Það er nú einu sinni svo með mannréttindi, virðulegi forseti, að þau voru ekki fundin upp í gær heldur er saga þeirra bæði löng og skrykkjótt. Á forsögulegum tímum var ekkert sambærilegt við það réttarfyrirkomulag sem við þekkjum nú. Í árdaga mannkyns hafa siðir og venjur eflaust verið svipaðar og hjá æðri dýrategundum. Ef menn urðu ósáttir var fátt annað til ráða en að beita hnefaréttinum til að fá skorið úr deilunni. Þetta fyrirkomulag er í daglegu tali kallað frumskógarlögmálið og táknar að sá sterkari hafi sitt fram í skjóli aflsmunar óháð því hvort honum beri að réttu það sem sóst er eftir. Með því að kenna lögmálið við frumskóg er vísað til þess að það á fremur við í ríki dýra en manna. Frá því sögur hófust hafa menn velt réttindum sínum fyrir sér. Heimspekingar fornaldar könnuðu þá hugmynd hvort allir menn ættu tilkall til einhvers konar grundvallarréttinda. Dæmi um þetta er að finna í ritum Kínverja, Grikkja og Indverja. Í raun var það svo að flestir spekinganna tengdu réttindi aðeins við frjálsa karlmenn en ekki konur, ófrjálsa karla og börn. Vangaveltur um réttindi mannsins voru oftast bundnar við karlmenn sem máttu sín einhvers og var svo allt fram á þessa öld. Efnamenn og aðall gátu yfirleitt komið sínu fram hvernig sem málum var háttað. Í fornöld var réttur almúgans ekki mikill. Hugmyndin um jafnrétti allra manna má þó finna hjá stóuspekingum sem voru þeirrar skoðunar að allir menn væru fæddir jafnir og væru sömu náttúru og skynsemi gæddir. Þeir töldu því mannkynið í grundvallaratriðum jafnrétthátt. Virðulegi forseti. Ég hef nú farið á hraðferð yfir hugtakið mannréttindi sem ég held að sé nauðsynlegt að liggi fyrir í þessari umræðu. Virðulegi forseti. Hér hafa þá gerst tíðindi. Í salinn er mættur framsóknarmaður, hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson. Þetta er sennilega í fyrsta skipti, virðulegi forseti, við þessa umræðu að framsóknarmaður lætur sjá sig. Ég býð hann velkominn.

Hann vildi hlýða á ræðumanninn fjalla um mannréttindi.

Virðulegi forseti. Ég held að það hafi vissulega verið nauðsynlegt að fara yfir hvað felst í mannréttindum því að ef mið er tekið af frv. sem hér liggur frammi þá hefði átt að flytja þessa ræðu miklu fyrr.

Ræðumaður á eftir að fara yfir miðaldir og síðustu ...

Hv. þm. bendir ræðumanni á að hann eigi nú talsvert eftir óyfirfarið í þessu efni en þar sem hann vill reyna að stytta mál sitt eins og kostur er þá  Virðulegi forseti. Af því að í salinn er nú mættur framsóknarmaður þá er rétt að rifja upp að í kosningabaráttunni fyrir u.þ.b. ári man ég sérstaklega eftir fundi þar sem hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason lýsti því yfir að þær fimm mínútur sem við hefðum til að halda framsögu dygðu honum alls ekki. Hann hefði það miklu að lofa þjóðinni að fimm mínútur dygðu honum engan veginn. Til þess að bjarga málinu í það skiptið var ákveðið að láta hann hafa myndvarpa þannig að hann gæti talað og varpað loforðum sínum á vegginn um leið þannig að tími hans nýttist vel. Ég man ekki eftir því að það hafi komið eitthvað sérstaklega fram að hann ætlaði að ráðast að mannréttindum, það kom ekki fram í þeirri ræðu, ekki á þeim fundi, virðulegi forseti. Ég kem þessu á framfæri af því að framsóknarmaður er mættur í salinn og það telst til sérstakra tíðinda en þeir hafa nú ekki tjáð sig mikið í þessu máli. Virðulegi forseti. Það kemur ekkert á óvart að sjálfstæðismenn standi að baki þessu frv. enda hafa helstu talsmenn þeirra í þessu verið hæstv. fjmrh., hv. þm. Pétur H. Blöndal og hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, formaður efh.- og viðskn. Það er ein af grunnsetningum Sjálfstfl. að tilgangur vor með arki á þessari jörð eða tilgangur mannsins með þessu lífi sé fyrst og fremst að hagræða og græða. Það eru gildin sem eru sett ofar manngildum þannig að það kemur ekki á óvart að sjálfstæðismenn standi að þessu. En að flokkur sem hefur verið kenndur við samvinnuhugsjónina og félagshyggju skuli standa að frv. kemur verulega á óvart. Þar sem ég var áðan að ræða um hv. þm. Ísólf Gylfa Pálmason, sem jafnt því að koma loforðum sínum fram í mæltu máli varð að varpa þeim með myndvarpa á vegg, þá man ég að ég heyrði af því, virðulegi forseti, því ég sat nefnilega ekki á þingi á síðasta kjörtímabili, að hv. þm. Guðni Ágústsson, oddviti framsóknarmanna í Suðurl., lýsti því yfir í ræðu að svo illa væri komið fyrir bændum á Suðurlandi að þeir væru farnir að naga girðingarstaura. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að ef tekið er mið af þeim frv. sem nú liggja frammi, þ.e. annars vegar frv. til laga um réttindi og skyldur og hins vegar frv. til laga um stéttarfélög og vinnudeilur, held ég að hv. þm. Guðni Ágústsson hljóti að hafa komist að því að bændum þyki girðingarstaurar góðir. Ella hefði hann ekki staðið að baki þessu frv. Þetta verður varla skýrt öðruvísi, virðulegi forseti, en að eftir rannsókn hafi hann komist að því að girðingarstaurar væru alls ekki svo slæmir.

Þú veist að þeir naga blýanta í Seðlabankanum.

Virðulegi forseti. Ég hef aldrei starfað í Seðlabankanum og þori því ekki að fullyrða um hvort þeir naga þar blýanta eða ekki.

Það sagði Jón Baldvin.

Þetta var nú athyglisverð yfirlýsing frá formanni efh.- og viðskn. að starfsmenn Seðlabanka Íslands nagi blýanta.

Það sagði Jón Baldvin.

Ég heyrði hv. formann efh.- og viðskn. að lýsa þessu yfir. Þetta er kannski markmið. Það er kannski markmið að þjóðin fari að naga blýanta og girðingarstaura. Það er kannski markmiðið með þessu frv., ég skal ekki um segja. Það eru alltaf að koma nýir fletir upp í málinu.

Hvar er mannréttindakaflinn í ræðu hv. þm.?


             Virðulegi forseti. Ef þessi ríkisstjórn situr alveg út kjörtímabilið getur vel verið að krafa verðalýðshreyfingarinnar verði ekki önnur en sú að þeir fái að naga blýanta. Virðulegi forseti. Ég held að rétt sé að ræðumaður fari að snúa sér meira að þessu skelfilega frv. Ég tek það fram enn og aftur að ég er mjög ánægður með að það skuli vera kominn framsóknarmaður í salinn. Virðulegi forseti. Það er ekki langt síðan svokölluð jafnræðisregla var lögfest í stjórnarskrá Íslendinga. En að það skyldi felast í jafnræðisreglunni að það ætti að jafna réttindi manna niður á við kemur hvergi nokkurs staðar fram. Virðulegi forseti. Mig langar að vitna í grein sem ritað hafa Birgir Björn Sigurjónsson, framkvæmdastjóri Bandalags háskólamanna og Gunnar Ármannsson lögfræðingur, sem situr í stjórn Bandalags háskólamanna, með leyfi forseta, þar sem þeir vilja vekja sérstaka athygli á að ríkisstjórnin leggur nú fram frv. til laga sem skerðir umsamin réttindi starfsmanna ríkisins og ríkisstjórnin neyti þannig valdboðs í stað samninga við stéttarfélög starfsmanna til að knýja á um bótalausa sviptingu réttinda starfsmanna. Sá framgangsmáti ríkisins gagnvart starfsmönnum sínum vekur spurningar um hvort frv. stríði gegn jafnræðisákvæðum sem víða er að finna í stjórnarskrá. Frv. felur í sér skerðingu á réttindum starfsmanna ríkisins og aukningu á skyldum þeirra. Tilgangurinn mun vera sá að afnema meint misrétti milli ríkisstarfsmanna og annarra launamanna. Þetta er réttlætt með tilvísun í jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Fráleitt er að halda því fram að 65. gr. feli í sér að skylt sé að skerða samkvæmt stjórnarskránni umsamin réttindi eins hóps ef þau réttindi eru meiri en aðrir njóta, hv. þm. Vilhjálmur Egilsson. Það er ekki skylt samkvæmt stjórnarskránni að jafna réttindi niður á við, þ.e. ef einn tiltekinn hópur hefur einhver tiltekin réttindi er ekki skylt ef annar hópurinn nær ekki þeim réttindum að jafna þann hóp sem meiri réttindin hefur við þann sem minni réttindin hefur.

Þingmaðurinn skilur þetta fullkomlega.

Virðulegi forseti. Þingmaðurinn er þá væntanlega ekki að keyra fram ákvæði stjórnarskrárinnar í þessum efnum. Eðlilegra væri að bæta réttindi annarra á sambærilegan hátt með samningum. Það er einmitt krafa aðildarfélaga Bandalags háskólamanna þessu til viðbótar að rökstuðningur höfunda frv. fyrir meintu misrétti er fullur af rangfærslum. Virðulegi forseti, einmitt í þessu sem ég hef hér rakið kemur fram að stjórnskipun okkar byggir á því að hér situr þingbundin ríkisstjórn, þ.e. ríkisstjórn sem situr hverju sinni verður að njóta trausts meiri hluta Alþingis. Um leið og hæstv. fjmrh. er þingmaður er hann yfirmaður eða vinnuveitandi opinberra starfsmanna. Það er dálítið hjákátlegt að vinnuveitandi skuli setja saman einhliða reglur sem eiga að gilda á vinnumarkaði, einhliða reglur sem eru samdar í ráðuneytinu en um leið og hann yfirgefur ráðuneytið fer út í bíl sinn og fer niður í þing, um leið og hann kemur hér í þingið þá er hann allt í einu orðinn löggjafi sem ætlar að setja einhliða reglur sem eiga að gilda gagnvart opinberum starfsmönnum. Í því fyrirkomulagi sem hér ríkir hvað varðar stjórnskipun sést hvað best hve nauðsynlegt er að samráð sé haft við þessa aðila. Um leið og hæstv. fjmrh. gegnir störfum þingmanns þá er hann vinnuveitandi þeirra aðila sem við er að semja. Virðulegi forseti. Ég ætla að halda örlítið áfram og fjalla örlítið áfram og fjalla hér um mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar því að ekki veitir af. Ég hef fjallað talsvert um það hvað felst í hugtakinu mannréttindi og mér virðist að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson hafi náð því fullkomlega. En ég ætla að halda örlítið áfram þar sem frá var horfið. Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið og fjalla örlítið um félagafrelsi. Ég byggi það að miklu leyti á þeirri grein sem ég vitnaði til áðan. 74. gr. stjórnarskrárinnar fjallar um félagafrelsi og hefst þannig: ,,Rétt eiga menn á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, þar með talin stjórnmálafélög og stéttarfélög, án þess að sækja um leyfi til þess. Félag má ekki leysa upp með ráðstöfun stjórnvalds.`` Frv. gengur á þennan stjórnarskrárbundna rétt með því að gera ráð fyrir að svipta stóran hóp félagsmanna bandalagsins og jafnvel þorra félagsmanna í sumum stéttarfélögum réttinum til að vera í stéttarfélagi. Svo langt er gengið í frv. að ákvarðanir um það hverjir verða þannig sviptir grundvallarmannréttindum getur verið geðþóttaákvörðun forstöðumanns í stofnun eða fjmrh. --- Virðulegi forseti. Þá hefur nú yfirgefið salinn sá eini framsóknarmaður sem hér hefur sést í þá fjóra til fimm daga sem umræður hafa staðið yfir.  Íslenska ríkið hefur skuldbundið sig með 74. gr. stjórnarskrár lýðveldisins og með aðild að 87. og 98. samþykktum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar til að hafa ekki afskipti af innri málefnum stéttarfélaga og virða samnings- og verkfallsrétt þeirra án óeðlilegra og ónauðsynlegra afskipta. Þrátt fyrir þetta er gert ráð fyrir að stórum hópi félagsmanna í stéttarfélögum ríkisstarfsmanna verði meinað að taka þátt í starfi stéttarfélaga í framtíðinni. Þessi hópur verður sviptur félagafrelsi og um leið rétti til að taka þátt í verkföllum til að knýja á um bætur á kjörum sínum í félagslegum aðgerðum. Þetta stríðir gegn félagsmálasáttmála Evrópu. Virðulegi forseti. Ekki er hér látið staðar numið við brot á þeim mannréttindaákvæðum sem er að finna í stjórnarskrá lýðveldisins því líkt og flest önnur mannréttindi má nú ekki minna vera en að tjáningarfrelsið sé nú aðeins tekið til meðferðar. En um það má m.a. segja að þeir sem heyra undir embættismannaskilgreininguna eru einnig sviptir tjáningarfrelsi a.m.k. að hluta þegar deilur og aðgerðir standa um kaup og kjör launamanna. Þetta stenst ekki ákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar. Sérstakt ákvæði í 53. frv. þar sem kveðið er á um að brot á þessum takmörkunum á tjáningarfrelsi geti varðað fésektum eða þyngri refsingu kórónar vanvirðingu á tjáningarfrelsinu, virðulegi forseti, og ekki er eignarréttarákvæðið látið í friði frekar en önnur. Breytingar sem frv. felur í sér á ýmsum þegar ákveðnum réttindum starfsmanna eru verulega hæpnar og standast ekki ákvæði stjórnarskrárinnar um verndun eignarréttar, sbr. 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins. Augljóst dæmi um þetta er áform um skerðingu á biðlaunaréttindum þeirra sem eru í starfi við gildistöku laganna samanber bráðabirgðaákvæði með frv. Virðulegi forseti. Ég mun fjalla mjög ítarlega síðar í ræðu minni um biðlaunaréttinn og vernd eignarréttarákvæða stjórnarskrárinnar og mun því halda örlítið áfram með mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar, sérstaklega þar sem hv. formaður efh.- og viðskn. er enn í salnum og fullur áhuga þannig að það er rétt að uppfræða hann enn frekar á þessu sviði því ekki virðist af veita. Frv. fjmrh. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins varðar grundvöll samningsréttar starfsmanna og félagafrelsi. Ákvæði í stjórnarskrá um félagafrelsi var endurskoðað nýlega og niðurstaðan varð 74. gr. sem orðast þannig: ,,Rétt eiga menn á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, þar með talin stjórnmálafélög og stéttarfélög, án þess að sækja um leyfi til þess.

Nú gekk hv. þm. Jón Kristjánsson í sæti sitt.

Virðulegi forseti, ég er ánægður með að formaður efh.- og viðskn. skuli á það benda því hér er sennilega kominn í salinn annar framsóknarmaðurinn. Virðulegi forseti. Ég fagna mjög komu hv. formanns fjárln.  
             Virðulegi forseti. Það er kannski ekki nema von að ég hafi lýst yfir undrun minni með hvernig með mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar hefur verið farið í frv. Það er ekki lengra síðan en u.þ.b. ár síðan hér var samþykktur nýr kafli um mannréttindi í stjórnarskránni. Og í nefnd sem lagði fram breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins sátu m.a. hv. þm. Geir H. Haarde og hv. þm. Finnur Ingólfsson. Ég hefði því haldið að það hefði verið full ástæða til að virða þessi ákvæði a.m.k. ár eða svo áður en menn færu að reyna að smeygja sér fram hjá því. En menn hafa ekki talið ástæðu til þess. Ég held að það sé nauðsynlegt, virðulegi forseti, að ég fjalli aðeins um þá greinargerð sem þeir sömdu með þessum brtt. og ég ætla að leyfa mér að vitna til þeirra. Það er kannski rétt að byrja hér á sögulegu yfirliti.

Frá 1600.

Ætli ég byrji ekki á síðari hluta 19. aldar. Virðulegi forseti. Ég vitna til álits nefndar sem lagði fram frv. til breytinga á stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. Ég vil að það sé alveg á hreinu að hér sé um beina tilvitnun að ræða: ,,Mannréttindaákvæði eru mikilvægur hluti stjórnarskráa í vestrænum ríkum og eru óumdeilanlega álitin ein af undirstöðum hvers lýðræðisþjóðfélags. Allt frá því að Íslendingum var fyrst sett stjórnarskrá sérstaklega um málefni Íslands frá 5. jan. 1874 hafa mannréttindi verið stjórnarskrárbundin réttindi borgaranna hér á landi. Mannréttindaákvæði birtust annars vegar í V. kafla stjórnarskrárinnar sem fjallaði um skipan kirkjunnar og trúfrelsi og hins vegar í VI. kafla hennar sem fjallar um ýmis réttindi borgaranna. Fyrirmynd mannréttindaákvæðanna í stjórnarskránni eru frá 1874 sem voru nánast samhljóða ákvæði í grundvallarlögum Dana frá 1849. Réttindum sem vernduð voru í mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar frá 1874 má lýsa í stórum dráttum með eftirfarandi upptalningu: Trúfrelsi. Réttindum handtekins manns. Friðhelgi heimilisins.`` --- Svo er sérstaklega tekið fram, virðulegi forseti, friðhelgi eignarréttarins. Ég sé að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson kippir sér lítt upp við það. ,,Atvinnufrelsi. Réttur til framfærslustyrks. Réttur til menntunar. Prentfrelsi. Félagafrelsi. Fundafrelsi. Skylda vopnfærra manna til að taka þátt í vörn landsins.`` --- Ekki veit ég hvort það hefur verið hæstv. menntmrh. sem kom þessu inn en þetta liggur a.m.k. fyrir hér. ,,Réttindi sveitarfélaga. Skylda til þess að skipa skattamálum með lögum. Afnám laga sem binda sérréttindi við aðal, nafnbætur eða tign.`` Virðulegi forseti. Ég ætla að vitna örlítið til uppruna mannréttinda í öðrum ríkjum. Sérstaklega til fróðleiks fyrir hv. formann efh.- og viðskn. ,,Uppruna stjórnarskrárákvæða um mannréttindi á Íslandi og í öðrum ríkjum á Norðurlöndum má rekja til mikillar vakningar um þessi málefni á meginlandi Evrópu á síðari hluta átjándu aldar og fyrri hluta nítjándu aldar. Hugmyndir um mannréttindi og frelsishugsjónir áttu ekki síst rætur sínar í frelsisbaráttu nýlendubúa í fylkjum Norður-Ameríku sem lýstu yfir sjálfstæði sínu árið 1776. Bandaríkjamenn settu sér stjórnarskrá árið 1787 og í sérstökum viðaukum við hana, sem tók gildi árið 1791, var sett mannréttindaskrá þar sem talin voru helstu borgaralegu og stjórnmálalegu réttindi borgaranna. Frelsishugsjónir Bandaríkjamanna, sem birtust í sjálfstæðisyfirlýsingunni og stjórnarskrám, sem einstök fylki settu sér um svipað leyti, þar sem tryggð voru réttindi borgaranna, höfðu mikil áhrif á meginlandi Evrópu. Í umróti frönsku stjórnarbyltingarinnar varð til franska réttindayfirlýsingin frá 1789 þar sem var skýrlega lýst yfir að ákveðin réttindi væru náttúruleg og óafsalanleg réttindi mannsins. Þar voru síðan talin helstu borgaralegu og stjórnmálalegu réttindin sem enn í dag eru kjarninn í mannréttindaákvæðum flestra stjórnarskráa í lýðræðisþjóðfélögum þótt ýmis önnur réttindi hafi síðan bæst við. Á meðal réttinda, sem talin eru í frönsku mannréttindayfirlýsingunni, er grundvallarreglan um að allir menn séu fæddir jafnir og frjálsir, jafnræði fyrir lögunum, réttur til að þurfa ekki að þola handtöku nema samkvæmt lagaheimild, að menn séu álitnir saklausir í refsimáli þar til sekt er sönnuð, vernd gegn afturvirkni refsilaga, skoðanafrelsi, tjáningarfrelsi og friðhelgi eignarréttar.`` Virðulegi forseti. Ég hef lokið tilvitnun minni í greinargerð þessarar nefndar og ég er ekki frá því að þessi kennslustund í mannréttindum hafi verið hv. þm. Vilhjálmi Egilssyni mjög til góða. Ég held að hann geti talið sér það til tekna þegar fram líða stundir. Virðulegi forseti. Ég held að nóg sé komið af þessum inngangsorðum og því er kannski rétt að fara að fjalla frekar um frv. Ég er ekki frá því að það sé svona ögn léttara yfir formanni efh.- og viðskn. eftir að ég fór með þessi inngangsorð um mannréttindi. Virðulegi forseti. Ef framsóknarmenn sæjust nú annað slagið hér í salnum þá þyrfti ekki að tvítaka umræðuna. Það þyrfti ekki að fjalla aftur og aftur um sömu atriðin sem hefur þegar verið fjallað um. Ég vil því hvetja hv. formann fjárln. til að hvetja samþingmenn sína og flokksfélaga til að sitja meira í salnum. Það er ábyrgðarhlutur að standa að löggjöf sem fer í mörgum atriðum gegn stjórnarskrá og mannréttindasáttmálum og gegn alþjóðaskuldbindingum sem Íslendingar hafa gengist undir.

Þingmaðurinn mundi nú útvega Framsfl. sérprent úr þingtíðindum.

Ef það dygði að útvega framsóknarmönnum það þá mundi ég gera það með glöðu geði. En ég er hræddur um að fleiri þyrftu að fá þau tíðindi.  Virðulegi forseti. Ég held að nauðsynlegt sé að fjalla örlítið um þetta frv. sem nú liggur fyrir. Ég hef farið í gegnum helstu þröskulda sem frv. hefur ekki tekist að fara yfir nú þegar sem eru mannréttindi. En ég mun fjalla örlítið um hina svokölluðu nýju starfsmannastefnu.

Forseti vill eilítið grípa inn í ræðu hv. þm. Um það hafði verið talað að ljúka þessum fundi svona 10--20 mín. yfir sex. Ég heyri að nú eru kaflaskipti í ræðu hv. þm. Standa vonir til að henni ljúki fyrir þann tíma?

Virðulegi forseti. Ég hef rétt lokið inngangsorðum mínum.

Vildi hv. þm. gaumgæfa það á næstu mínútum hvort einhver slík kaflaskipti væru í ræðu hans að hægt væri að gera hlé á ræðunni en halda henni áfram eftir matarhlé?

Virðulegi forseti. Eftir að hafa lokið inngangskaflanum held ég að það sé vel við hæfi að gera hlé á ræðu minni.

Forseti ræddi um að halda áfram fundi til kl. tuttugu mín. yfir sex. Hv. þm. hefur enn fimm mín.

Virðulegi forseti. Mér virðist svo sem ræðan gæti orðið dálítið sundurlaus ef hún yrði skilin í sundur núna þannig að ég mælist til þess að nú verði gert hlé og framhald ræðunnar yrði eftir hlé. Sérstaklega í því ljósi að reyna að halda samhengi.

Forseti áréttar að enn höfum við fimm mín. til fundahalda. Hv. þm. hefur orðið.

Virðulegi forseti. Ég held að nauðsynlegt sé að fara nokkrum orðum um hina nýju starfsmannastefnu hæstv. ríkisstjórnar sem birtist í þessu frv. Þar segir m.a. í greinargerð á bls. 14, með leyfi forseta: ,,Það er alkunna að fólk gerir sífellt kröfur um aukna og bætta þjónustu hins opinbera, sér til handa. Sumum þessum kröfum verður að mæta, m.a. vegna síbreytilegra aðstæðna í þjóðfélaginu. Öllum sem láta sig fjármál ríkisins einhverju skipta er það hins vegar ljóst að eina leiðin til að ná jafnvægi í ríkisfjármálunum, án þess að hækka skatta, er að lækka ríkisútgjöld og það verður ekki gert að neinu ráði nema með því að draga úr kostnaði við starfsmannahald á vegum ríkisins, eins og ofangreindar upplýsingar sýna.`` Virðulegi forseti. Í þessu birtist starfsmannastefnan. En það að lækka ríkisútgjöld verður ekki gert að neinu ráði nema að draga úr kostnaði við starfsmannahald á vegum ríkisins og getur því ekki þýtt nema eitt, að fækka eigi starfsmönnum ríkisins. Annars verður ekki dregið úr kostnaði þannig að það er sennilega alfa og ómega þessarar starfsmannastefnu að undirbúa einkavæðingu sem flestra ríkisstofnana. Ég get ekki skilið þetta öðruvísi. Virðulegi forseti, ég vonast a.m.k. til þess að hér sé ekki á ferðinni tilraun til enn einnar einkavinavæðingarinnar því þá væri verra af stað farið en heima setið. Ég fæ ekki skilið þessi orð öðruvísi en svo að í bígerð sé að fækka starfsmönnum eins og kostur er og að það verði þá gert með því að ,,háeffa`` fyrirtæki eða stofnanir sem nú eru í ríkiseigu og rekin sem slík eins og hv. þm. Guðni Ágústsson hefði orðað það. Þau verða ,,háeffuð`` og á síðari stigum komið í hendur markaðarins. Ég vil gera að umtalsefni þær helstu athugasemdir sem fram koma í nefndaráliti minni hluta efh.- og viðskn. sem sennilega hefur ekki verið farið yfir áður í þessari umræðu. Ég held það sé nauðsynlegt að eyða nokkrum orðum í það. Þar segir m.a.: ,,Í frumvarpinu er skertur möguleiki starfsmanna til að tala máli sínu og skjóta ákvörðun yfirmanns til æðra stjórnsýslustigs.`` Virðulegi forseti. Það er grundvallarregla í stjórnsýslurétti að menn eigi þess kost að skjóta ákvörðun lægra setts stjórnvalds til æðra setts stjórnvalds og í raun og veru grundvallarstefnubreyting ef menn ætla að þrengja þessa reglu sem hefur verið meginregla í íslenskum rétti núna um langt skeið þó hún hafi lengi verið ólögfest. En með þessari útfærslu eru ákvæði nýsettra stjórnsýslulaga gerð óvirk. Þetta er mjög alvarlegt og full ástæða er til að mótmæla þessum vinnubrögðum og þeirri fyrirætlun að þrengja að eðlilegum lýðræðislegum rétti starfsmanna sem hefur verið tryggður með sérstökum hætti í öðrum lögum. Í hinni nýju starfsmannastefnu kemur einnig fram, virðulegi forseti: ,,... að starfsmanni verður samkvæmt frumvarpinu skylt að vinna yfirvinnu, en engin slík ákvæði gilda um almenna markaðinn sem frumvarpshöfundar bera sig saman við. Hér er um að ræða íþyngjandi ákvæði fyrir starfsmenn ríkisins án þess að gefinn sé kostur á að taka þau mál upp í kjarasamningum. Ef menn telja rétt að hafa slík íþyngjandi ákvæði ...``, í lögum er eðlilegt að mati þess sem hér stendur ,,... að það endurspeglist í hærri launum.`` Þá segir í áliti minni hlutans, með leyfi forseta: ,,Ámælisvert er að í frumvarpinu er kveðið á um að verði um langvarandi veikindi starfsmanns að ræða sé skylt að leysa hann frá störfum. Þetta ákvæði lýsir vel hugsunarhætti frumvarpshöfunda, þ.e. að ganga skuli á rétt starfsmanna alls staðar þar sem kostur er. Áberandi er í frumvarpinu að fjármálaráðuneytið sankar að sér eins miklum völdum og hægt er í stjórnsýslu ríkisins með útfærslu einstakra greina þess í stað þess að byggja upp fagráðuneytin sem hina eðlilegu eftirlitsaðila. Einnig er ámælisvert að í frumvarpinu er kveðið á um vald til að framlengja uppsagnarfrest í allt að sex mánuði ef margir leita lausnar samtímis. Þetta ákvæði þekkist ekki á almennum vinnumarkaði og hefði vitaskuld átt að taka það upp í kjarasamningum. Ef menn telja nauðsyn á að hafa slíkt ákvæði vegna sérstöðu ýmissa starfa á vegum ríkisins á það jafnframt að koma fram í hærri launum.`` Virðulegi forseti. Ég held það væri mjög heppilegt fyrir ræðumann að gera hlé því það er komið að kaflaskiptum í ræðu minni, virðulegi forseti.

Forseti áréttar það sem hann sagði áðan. Við það var miðað að ljúka þessum fundi um þetta leyti þannig að ef hv. ræðumaður er sáttur við það að hér verði gert hlé á ræðu hans þá mun henni frestað.

Ræðumaður er sáttur við það.

Í ljósi þess er ræðu hv. þm. frestað. Enn fremur er fundinum frestað til kl. 20.30.

Virðulegi forseti. Ég var þar kominn ræðu minni að ég hafði farið yfir og veitt hv. formanni efh.- og viðskn., Vilhjálmi Egilssyni, kennslustund í mannréttindum og slíkum fræðum og var þar kominn í máli mínu sem ég var að byrja að fjalla um hina nýju starfsmannastefnu. Virðulegi forseti. Það verður að vekja athygli á því að hvorki hæstv. fjmrh. né hv. formaður efh.- og viðskn. eru í salnum. 

Forseti mun láta vita að óskað er eftir nærveru þessa ráðherra og þingmanns.

Ég þakka hæstv. forseta. Ég verð að rifja það upp þar til hv. formaður efh.- og viðskn. mætir í salinn og hæstv. fjmrh., að ég vakti athygli á því hér áðan að í salinn mætti einn framsóknarmaður en það hafði ekki gerst fyrr í þessari umræðu. Ég man eftir því að á haustdögum var auglýst eftir Framsfl. Ég held að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafi auglýst eftir Framsfl. einhvern veginn með þeim orðum að hann hafi síðast sést í selskinnsjakka. Ég get upplýst það að ég er búinn að finna einn hér í salnum. Um sexleytið var einn framsóknarmaður í salnum. Ég get því komið þeim upplýsingum til hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að a.m.k. einn hv. framsóknarmaður er fundinn. Virðulegi forseti. Er eitthvað að frétta af ferðum formanns efh.- og viðskn.?

Nei, það er ekkert að frétta frekar.

Hæstv. fjmrh. er ekki í salnum og ekki heldur formaður efh.- og viðskn., svo það er spurning hvort það sé ástæða til að halda áfram þessari umræðu á meðan svo er.

Forseti hefur von um að hv. formaður efh.- og viðskn. komi senn.

Það þykir mér vænt um að heyra. Hins vegar má kannski reikna með að þó að stjórnarmeirihlutinn hafi kannski ekki stúderað þetta frv. mjög mikið þá þekki formaður efh.- og viðskn. eitthvað til málsins og þannig að ég gæti farið yfir hina nýju starfsmannastefnu ríkisstjórnarinnar þar til hv. þm. kemur. Virðulegi forseti. Hin nýja leiðsögn úr fjmrn. birtist hér á bls. 15 í greinargerð með margumræddu frv. og er hin nýja starfsmannastefna tilgreind í sex liðum. Ég ætla að drepa aðeins niður í lið nr. tvö. Þar segir m.a., með leyfi forseta, undir kaflaheitinu ,,Aukinn sveigjanleiki í starfsmannahaldi``: ,,Stjórnendum ríkisstofnana verði gert það auðveldara en nú er að miða fjölda starfsmanna við raunverulega starfsmannaþörf stofnunar. Það verður tæpast gert nema með því að gera réttarstöðu opinberra starfsmanna sem líkasta réttarstöðu starfsmanna hjá einkafyrirtækjum. Slíkt kallar m.a. á endurskoðun á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þá verði stuðlað að aukinni tilfærslu á fólki í störfum, bæði á milli einstakra stofnana ríkisins og á milli ríkisins, sveitarfélaga og einkafyrirtækja.`` Kemur þá í salinn hv. formaður efh.- og viðskn. og hv. þm. Pétur H. Blöndal, helstir talsmenn peningastefnu Sjálfstfl. En ég verð enn og aftur að vekja athygli á því, virðulegi forseti, að hér finnst ekki frekar en fyrr framsóknarmaður. En það sást til eins um sexleytið í dag.

Veist þú eitthvað um það hverjir eru framsóknarmenn ...?


             Ég kann vel að meta athugasemd hv. þm. Ég var þar kominn, hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, í máli mínu að ég var að vekja athygli á 2. tölulið á bls. 15 í greinargerð með frv. en þar segir meðal annars að það ,,verði stuðlað að aukinni tilfærslu á fólki í störfum, bæði á milli einstakra stofnana ríkisins og á milli ríkisins, sveitarfélaga og einkafyrirtækja.`` Þetta verður vart skilið öðruvísi en svo að fela eigi hinum og þessum aðilum verkefni sem nú eru í höndum ríkisins. Það má ljóst vera að í þessu birtist m.a. sú hugsun sem hvílir að baki því frv. sem hér er til umræðu. Fyrst og fremst er markmið frv. að taka til endurskoðunar þann biðlaunarétt sem opinberir starfsmenn hafa nú. Það birtist sérstaklega skýrt hér því það er verið að tala um að færa til fólk í störfum bæði á milli einstakra stofnana ríkisins og á milli ríkisins, sveitarfélaga og einkafyrirtækja. Ef starfsfólk verður fært til sveitarfélaga eða einkafyrirtækja þá mundi það þýða samkvæmt núgildandi reglum að hinn svokallaði biðlaunaréttur yrði virkur svo það er ljóst hvað felst í þessum lið starfsmannastefnunnar. Í 3. lið á bls. 15 er verið að tala um einföldun á launakerfi og aukinn sveigjanleika í launakjörum. Það á að einfalda launakerfi ríkisins ef marka má það sem hér kemur fram, með leyfi forseta, ,,t.d. á þann hátt að aðeins verði samið um tiltekin grunnlaun og lágmarksréttindi starfsmanna í kjarasamningum, jafnframt því sem afnumdar verði sumar þær uppbætur á laun er nú tíðkast, svo sem laun fyrir ,,ómælda yfirvinnu``.`` Með öðrum á að afnema þau réttindi sem felast í ómældri yfirvinnu. ,,Í staðinn fái stjórnendur ríkisstofnana svigrúm til að ákvarða einstökum starfsmönnum laun eftir sérhæfni og menntun sem nýtist í starfi, svo og eftir ábyrgð og frammistöðu hvers og eins.`` Þessi makalausa málsgrein hefur nú fengið talsverða umfjöllun á hinu háa Alþingi en það liggur ekkert fyrir um það hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar að útfæra þessa stefnu sína. Það er kannski ekki ástæða til að orðlengja það frekar en þessi 3. tölul. segir kannski meira en margt annað um þessa stefnu. Það á að afnema þau réttindi sem nú eru í gildi og svo eftir einhverjum geðþóttaákvörðunum þá skal nú reynt að koma til móts við a.m.k. einstaka menn eftir ,,sérhæfni og menntun`` og svo eftir ,,ábyrgð og frammistöðu`` hvers og eins. Einhver hv. þm. hafði orð á því fyrr í umræðunni að hann þakkaði sínum sæla fyrir að þetta ætti ekki við um þingmenn. Ef það ætti að meta þá eftir frammistöðu hvers og eins, gæti myndin tekið að breytast verulega hér í þinginu.

Það er gert á fjögurra ára fresti.

Það eru kosningar á fjögurra ára fresti, hv. þm. Pétur H. Blöndal. Reyndar er eftirfarandi tekið fram svona til að reyna að réttlæta þessa gjörð, með leyfi forseta: ,,Þessar ákvarðanir styðjist við almennar reglur og málefnaleg sjónarmið þannig að fyllsta jafnræðis verði gætt, t.d. milli karla og kvenna, við ákvörðun slíkra viðbótarlauna.`` Það er gott til þess að vita að ætlunin sé að eitthvað í þessu frv. skuli byggja á málefnalegum sjónarmiðum. Það er nauðsynlegt að taka það fram í frv. Ég ætla að vitna aðeins, herra forseti, í 5. tölulið. Þar segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Jafnrétti milli karla og kvenna sem starfa hjá ríkinu verði aukið með því m.a. að jafna launakjör þeirra. Nauðsynlegt er og að tryggja að breytingar þær, sem lýst er hér að framan, bitni ekki á konum fremur en körlum ...`` Ég held það rétt að lesa þetta aftur: ,,Nauðsynlegt er og að tryggja að breytingar þær, sem lýst er hér að framan, bitni ekki á konum fremur en körlum.`` Það er alveg ljóst að þessar breytingar munu bitna á konum og körlum en það er reynt að tryggja að skerðingin verði þó ekki áberandi meiri hjá konum. Það er náttúrlega alveg makalaus hugsunarháttur sem hér birtist. En það virðist ekki skerða ró hv. þm. Vilhjálms Egilssonar. Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Jafnframt verði stefnt að því að vinnutími verði sveigjanlegri en nú er og dregið verði úr óhóflegri yfirvinnu ...`` Síðan segir, virðulegi forseti, í 6. tölul.: ,,Ríkið og stofnanir þess verði ,,fyrsta flokks`` vinnuveitendur.`` Ég veit ekki betur, virðulegi forseti, en að frv. komi úr smiðju hæstv. fjmrh. sem er væntanlega vinnuveitandi þeirra opinberu starfsmanna sem nú starfa hjá ríkinu. Þetta er því væntanlega einhvers konar yfirlýsing um það að hæstv. fjmrh. sé í dag ekki fyrsta flokks vinnuveitandi, því að hann ætlar að taka sig saman í andlitinu og gera betur en hann hefur gert hingað til. Það er varla hægt að skilja þetta öðruvísi ef markmiðið er að gera ríki og stofnanir þess að fyrsta flokks vinnuveitanda. Reyndar er þessi starfsmannastefna þess eðlis að það væri öllum fyrir bestu að menn sæju sóma sinn í því að draga frv. til baka og að snúa sér að því að koma saman einhverri vitrænni starfsmannastefnu. Sennilega er kannski það skásta sem er að finna í þessu frv. á bls. 14. Þar segir m.a. að endurskoðun starfsmannastefnu ríkisins í heild sé í sjálfu sér risavaxið verkefni. Það er nákvæmlega málið. Menn hefðu átt að gefa sér meiri tíma til að endurskoða starfsmannastefnu sem tekur til u.þ.b. 25 þús. manns og hefðu átt að taka meira mark á þessari málsgrein sem þó er þarna að finna. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er mættur í salinn. Ég var að segja frá því áðan að um sexleytið kom í salinn framsóknarmaður af því að ég var að rifja það upp að á haustdögum auglýsti hv. þm. eftir framsóknarmönnum. Um sexleytið var hér einn og ég sé ekki betur en hér sé kominn annar. Ég held að það sé rétt að halda til haga því sem rétt er. Hér er kominn hv. þm. Gunnlaugur Sigmundsson úr Framsfl. Það skyldi þó ekki vera að hann ætli að taka til máls í þessu máli.

Ég hélt að hv. þm. ætlaði að telja Steingrím J. Sigfússon með framsóknarmönnum.

Í guðs bænum ekki.

Ég var að upplýsa hv. þm. um að í dag hefði sést til framsóknarmanna þar sem ég vissi af þeirri auglýsingu sem hann hafði sent frá sér. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að eyða fleiri orðum í þessa starfsmannastefnu, heldur snúa mér að einstaka greinum. Reyndar er frv. þannig uppbyggt að ef taka ætti hverja grein fyrir sig mundi sumarið sennilega ekki duga til þess að fara yfir þetta svo eitthvert vit væri í. En ég ætla að bera niður, virðulegi forseti, í 10. gr. breytingartillagnanna. Í breytingartillögum frá meiri hluta efh.- og viðskn. er að finna nýja skilgreiningu á hugtakinu ,,föst laun``. Með hugtakinu föst laun segir svo, með leyfi virðulegs forseta, í brtt. á þskj. 887: ,,Með hugtakinu föst laun er í þessum lögum átt við föst laun fyrir dagvinnu án viðbótarlauna samkvæmt 2. mgr. 9. gr.`` Þessi breyting er kúvending frá því sem verið hefur og skilgreining á föstum launum allt önnur en hingað til hefur tíðkast og byggir á dómi í svokölluðu Landssmiðjumáli. Þessi skilgreining er breyting frá því sem var í upphaflegu útgáfunni. Þar var að mestu leyti byggt á þeirri skilgreiningu sem er að finna í umræddum dómi, en í umræddum Landssmiðjudómi segir m.a., með leyfi forseta: ,,Stefnandi var forstjóri Landssmiðjunnar og verður að telja að með samkomulagi hans við iðnrn. hafi sú fasta greiðsla sem hann fékk í mánaðarlaun fyrir yfirvinnu, hvort sem vinna hans reyndist meiri eða minni í tímum talið, orðið hluti af þeim föstu launum sem starfanum fylgdu.`` Þar kemur fram að að baki fastra launa stendur ekki bara dagvinna án viðbótarlauna, heldur einnig yfirtíð og sú óunna yfirtíð sem hugsanlega hafði verið samið um að hann fengi greidda. Þetta ákvæði hefur áhrif á 34. og 35. gr. frv. því þar er að finna notkun á hugtakinu föst laun sem hefur þá allt annað innihald en það hafði í upphafi. Í 34. gr. segir svo, með leyfi forseta, og er þar fjallað um biðlaunaréttinn: ,,Nú er embætti lagt niður og skal þá embættismaður jafnan fá föst laun, er embættinu fylgdu, greidd í sex mánuði frá því að hann lét af starfi, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en 15 ár, en ella í 12 mánuð, enda hafi hann þá ekki hafnað öðru sambærilegu starfi, óháð því hvort það er á vegum ríkisins eða annars aðila.`` Hugtakið föst laun í 34. gr. hefur því allt annað efnisinnihald en það hafði þegar frv. var lagt fram. Þegar frv. var lagt fram var byggt á þeirri skilgreiningu sem fram kemur í Landssmiðjudómnum svokallaða, en í 10. gr. segir svo í upphaflega frv.: ,,Með hugtakinu ,,föst laun`` er átt við föst laun fyrir dagvinnu, ásamt viðbótarlaunum skv. 2. mgr. 9 gr.`` Fellt hefur verið út ákvæðið um viðbótarlaun þannig að biðlaunaréttur er enn frekar skertur en ætlunin var í upphafi. Það verður að segjast alveg eins og er, virðulegi forseti, að það er ekki til fyrirmyndar þegar frasar koma frá fjárlagaskrifstofu fjmrn. á við þessa: ,,Réttur til biðlauna verður sá sami og í núverandi lögum. En þó verður gerð sú breyting að frá þeim dragast önnur laun sem starfsmaðurinn kann að öðlast á biðlaunatímanum.`` Það er búið að fara svo oft yfir þetta að allir gera sér grein fyrir því að biðlaunarétturinn getur ekki verið sá sami ef síðan á að draga frá þau laun sem viðkomandi starfsmaður, sem ætti rétt á biðlaunum, fengi frá öðrum vinnuveitanda. Það er engum til framdráttar að svona texti skuli fylgja með í frv. Virðulegi forseti. Þótt ég hafi ekki hugsað mér að rekja hverja einustu grein er nauðsynlegt að bera niður annað slagið í þessu frv. Ég ætla að bera næst niður í 27. gr. Þar er að finna ég segi ekki skondið ákvæði, en það er mjög erfitt að átta sig á því hvaða hugsun liggur að baki því. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Nú hefur embættismanni verið veitt lausn um stundarsakir fyrir meintar misfellur í starfi og skal mál hans þá þegar rannsakað af nefnd sérfróðra manna eða að hætti opinberra mála, ef ástæða þykir til, svo að upplýst verði hvort rétt er að veita honum lausn að fullu eða láta hann taka aftur við embætti sínu. Í nefnd, sem rannsaka skal mál embættismannsins skv. 1 mgr., skulu eiga sæti þrír menn, sérfróðir um stjórnsýslu. Fjármálaráðherra skipar nefndina, þar af formann hennar og varamann hans til fjögurra ára í senn. Aðrir nefndarmenn taka sæti í nefndinni í hvert sinn og skal annar þeirra tilnefndur af þeim ráðherra sem í hlut á en hinn af samtökum ríkisstarfsmanna sameiginlega. Ef samtökin koma sér ekki saman skal fjármálaráðherra skipa nefndarmanninn án tilnefningar. Nefndin skal láta í ljós rökstutt álit á því hvort rétt hafi verið að víkja embættismanni frá störfum um stundarsakir.`` Virðulegi forseti. Hér er að finna það merkilega ákvæði að fjmrh., vinnuveitandi, ætlar að skipa formann og varaformann þeirrar nefndar sem á að rannsaka mál embættismanns sem vikið er frá eða veitt lausn um stundarsakir. Aðili málsins ætlar með öðrum orðum að hafa það hlutverk að skipa nefnd sem ætlar að fjalla um aðgerðir hæstv. fjmrh. eða starfsmanna hans. Slíkt fyrirkomulag þekkist varla nokkurs staðar á byggðu bóli og er varla til í nokkurri hugmyndafræði nema þá hjá þeirri ríkisstjórn sem nú situr. Virðulegi forseti. Þetta ákvæði verður ekki skilið nema í samhengi við 29. gr. en þar segir m.a. í 2. mgr.: ,,Embættismanni skal víkja úr embætti að fullu ef meiri hluti nefndar skv. 27. gr. kemst að þeirri niðurstöðu að rétt hafi verið að víkja honum frá störfum um stundarsakir.`` Sem sagt, ef sú nefnd sem ráðherra skipar kemst að þeirri niðurstöðu að rétt hafi verið að víkja embættismanni frá starfi um stundarsakir skal víkja honum úr embætti að fullu. Það má líkja þessu við það að ef kærumál berst lögreglu og hún tekur þá ákvörðun að taka málið til rannsóknar, skuli dómari a.m.k. gera manninum sekt í viðkomandi dæmi. Í þessu tilviki dugar ákvörðun um það hvort rétt hafi verið að veita manni lausn frá embætti um stundarsakir til þess að veita honum lausn frá embætti að fullu. Slík hugmyndafræði er þess eðlis að í raun og veru er það með ólíkindum að menn skuli setja þetta í opinbert plagg. Ef þetta væri geymt einhvers staðar í skúmaskotum fjmrn. myndu menn kannski skilja þetta. En þetta er opinbert, þetta geta allir lesið. Hér er að finna þessa stjórnarstefnu. Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt að halda áfram að bera niður í þessu einstaka plaggi, þ.e. frv. til laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Í 19. gr. er að finna ekki síður merkilegt ákvæði sem vísað hefur verið til, en þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Skylt er starfsmanni að hlíta breytingum á störfum sínum og verksviði frá því er hann tók við starfi. Ef breytingarnar hafa í för með sér skert launakjör starfsmanns eða réttindi skal hann þó halda óbreyttum launakjörum og réttindum þann tíma sem eftir er af skipunartíma hans í embætti eða jafnlangan tíma og réttur hans til uppsagnarfrests er samkvæmt ráðningarsamningi, sbr. 46. gr.`` Virðulegi forseti. Mig langar að bera aðeins niður í umsögn um frv. til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins frá Stéttarfélagi lögfræðinga og þá sérstaklega um 19. gr. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Félagið varar við þeirri veigamiklu breytingu frá gildandi lögum sem lögð er til í frumvarpinu um að mögulegt verði að skipa starfsmanni að vinna verk sem eru utan verksviðs hans og leitt getur til skerðingar á launakjörum og réttindum hans. Hér er um dulbúna brottvikningarheimild að ræða fyrir forstöðumenn. Ótvírætt er, samkvæmt gildandi lögum, að starfsmanni er ekki skylt að þola breytingar á verksviði sínu, t.d. verður lögfræðingi ekki gert skylt að sjá um ræstingar. Þá telur félagið að 19. gr. frumvarpsins geri ákvæði 2. mgr. 8. gr. frumvarpsins marklausa.`` Virðulegi forseti. Mig langar að beina þeirri spurningu til formanns efh.- og viðskn. hvort erindisbréf sem veitt eru á grundvelli 2. mgr. 8. gr. hafi í sjálfu sér ekkert gildi. Samkvæmt 19. gr. er hægt að breyta þessu eftir því hvernig vindar blása hverju sinni. Mér þætti vænt um að heyra skýringu hv. formanns efh.- og viðskn. Ég verð að játa að ég sé ekki að þetta fari saman. Ef menn verða að hlíta því að taka við störfum sem víkja frá verksviði þeirra og hægt er að breyta þessu sisvona með einfaldri ákvörðun er svo sem alveg tilgangslaust að vera að standa í því að gefa út erindisbréf. Því hefur 2. mgr. 8. gr. lítið vægi ef hún er borin saman við 19. gr. Virðulegi forseti. Ég fór í dag örlítið yfir mannréttinda\-ákvæði og helstu sjónarmið sem liggja að baki því að þjóðir, a.m.k. hins vestræna heims, hafa almennt viðurkennt mannréttindi og líta svo á að þar sé um að ræða reglu sem ekki verður breytt með einfaldri löggjöf ef undan er skilin sú ríkisstjórn sem nú situr. Mér er því bæði ljúft og skylt að bera aðeins niður í litla grein sem er merkt nr. 40. Í henni kemur fram að embættismönnum er óheimilt að efna til, stuðla að eða taka þátt í verkfalli eða öðrum sambærilegum aðgerðum. Ég fæ ekki séð annað en að skýring á þessu ákvæði samkvæmt orðanna hljóðan hljóti að leiða til þess að tjáningarfrelsi embættismanna sé skert verulega. Sé þeim óheimilt að efna til, stuðla að eða taka þátt í verkfalli og að stuðla að eða taka þátt í öðrum sambærilegum aðgerðum hlýtur að felast í ákvæðinu að þeim sé óheimilt að tjá sig sérstaklega um slíkar aðgerðir. Ástæða þess að ég fjalla frekar um þessa grein en aðrar er sú að það er ekki nema ár síðan hér var endanlega lögfest í stjórnarskrá regla um skoðana- og tjáningarfrelsi. Ég veit ekki, virðulegi forseti, hvort það er ástæða til að lesa allt saman upp sem kemur fram í greinargerð. En ég held að þeim tíma sem fer í að upplýsa hv. formann efh.- og viðskn. um mannréttindi og skýringu á þeim, sé mjög vel eytt. Grunnreglan um tjáningarfrelsi kemur fram í upphafi 2. mgr. 11. gr. breytingarlaganna við stjórnarskrána. Ég er að lesa hér upp úr grg. með síðustu stjórnarskrárbreytingu. Þar er mælt fyrir um að hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar. Þetta orðalag er það sama og kemur í upphafi núgildandi 72. gr. stjórnarskrárinnar ef frá er talið að þar er tekið fram að þessi réttur til að láta í ljós hugsanir sínar eigi við að það sé gert á prenti. Með orðalagi grunnreglunnar í frv. er þannig ekki aðeins ætlast til að frelsi til að tjá sig nái til prentaðs máls í bókstaflegum skilningi heldur einnig til annars ritmáls, t.d. í rafrænu formi og jafnframt mælts máls hvort sem er í sjónvarpi, útvarpi, fundum eða annars á almannafæri. Þetta frelsi er þó ekki unnt að binda við tjáningu í rituðu eða mæltu máli heldur nær það allt eins til tjáningar án orða t.d. í formi listrænnar tjáningar eða látbragðs. Þegar hugað er að orðalagi grunnreglunnar í 2. mgr. 11. gr. frv. sem fjallar um tjáningarfrelsi má sjá að þar er aðeins mælt fyrir um rétt manns til að tjá hugsanir sínar en ekki minnst berum orðum á hvort ákvæðið verndi einnig rétt til að taka við tjáningu frá öðrum eða miðla skoðunum þeirra áfram ef þær verða ekki taldar hugsanir hans sjálfs í bókstaflegum skilningi. Í 3. mgr. 11. gr. frv. til breytinga á stjórnarskipunarlögum. segir svo: ,,Er gengið út frá því að grunnreglan um rétt manna til að tjá sig í þeim skilningi sem um ræðir að framan geti sætt ýmiss konar undantekningum.`` Í síðari málslið 2. mgr. 11. gr. er þó tekið af skarið um að undantekningar megi ekki vera af þeim toga að þær feli í sér ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi. Meginreglan sem hér birtist, virðulegi forseti, er sú að tjáningarfrelsi beri að skýra rúmt og að með banni við ritskoðun og öðrum sambærilegum tálmunum er hér nánar tiltekið átt við að ekki megi lögfesta reglur sem fela í sér að maður verði knúinn til þess að leita opinbers leyfis fyrir fram til að tjá skoðun sína við aðra. Er þannig gengið út frá að almennt verði þær takmarkanir á tjáningarfrelsi sem geti talist heimilar eftir 11. gr. frv. að koma fram á þann hátt að þeim verði fyrst og fremst beitt eftir að tjáning hefur átt sér stað líkt og gerist við málsókn, til að koma fram viðurlögum vegna meiðyrða sem felast í þegar föllnum ummælum. Virðulegi forseti. Ég held að það sé ástæða fyrir efh.- og viðskn. að láta kanna hvort að þetta ákvæði fái samrýmst þessu tiltekna ákvæði stjórnarskrárinnar. Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir hin ýmsu mál hvað þetta varðar en hef þó kannski ekki komið að því hvað felst í biðlaunaréttinum svokallaða og hvort að það sé heimilt að afnema hann með frv. sem hér er lagt fram, verði það að lögum. Mig langar í lokin að vísa örlítið í einn okkar fremsta sérfræðing á sviði eignarréttar. Gaukur Jörundsson segir á bls. 77. í bók sinni Um eignarnám --- þetta er útgáfa frá 1969 --- með leyfi forseta: ,,... aflahæfi og atvinnuréttindi manna, en á þau verður að líta svo að rök standi til að aflahæfi manna og atvinnuréttindi njóti verndar sem eign skv. 67. gr. stjórnarskrárinnar.`` Ef þessi kenning prófessorsins fær staðfestingu hjá dómstólum þá er ljóst að einföld lagabreyting eins og sú sem hér er stefnt að mun ekki duga til að breyta þeim biðlaunarétti sem að er stefnt. Því hefði ég haldið, virðulegi forseti, að það hefði verið meiri manndómsbragur í að freista þess ná einhverri sátt við opinbera starfsmenn um biðlaunaréttinn heldur en að reyna með einhvers konar tilraun að afnema biðlaunaréttinn í þeirri von að dómstólar muni á síðari stigum viðurkenna að það hafi verið heimilt. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu en vil ítreka þær áskoranir sem nú þegar hafa komið fram hjá flestum ræðumönnum og flestum stjórnarandstæðingum sem hafa talað í þessu máli, um að ríkisstjórnin dragi þetta blessaða frv. til baka og reyni að móta vitræna starfsmannastefnu.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Lúðvík Bergvinssyni, 6. þm. Suðurl. fyrir kjarnyrta og hnitmiðaða ræðu. Ég hef þrjár spurningar til hv. þm.: 1. Er hv. þm. ánægður með núgildandi reglur um biðlaunarétt, þ.e. að fólk geti verið á tvöföldum launum eins og dæmi eru um og valdið hefur hneykslan almennings? 2. Er hv. þm. ánægður með núverandi launakerfi ríkisstarfsmanna með óunninni yfirvinnu, utanlandsreisum með dagpeningum o.s.frv.? 3. Getur hv. þm. dregið saman í örfáum orðum megininntak ræðu sinnar?

Virðulegi forseti. Þeir sem tala markvisst í einn og hálfan tíma eiga nú mjög erfitt með að draga saman ræðu sína í örstuttu máli. Hvað spurningu hv. þm. Péturs Blöndals um biðlaunaréttinn, þá snýst þetta ekki um það hvort sá sem hér stendur sé ánægður með biðlaunaréttinn eða ekki. Þetta snýst fyrst og fremst um það hvort að í biðlaunaréttinum felist réttindi sem séu varin af stjórnarskrá, réttindi sem ekki verða af tekin nema fullar bætur komi fyrir og það er nákvæmlega það sem hefði átt að skoða í þessu máli. En það hefur ekki verið gert. Það á ekki að skoða hvort ég er ánægður með núgildandi biðlaunarétt. Hvort ég er ánægður með launakerfi opinberra starfsmanna? Ég verð að taka undir það með hv. þm. Pétri Blöndal að ég er enginn sérstakur talsmaður þess að því launakerfi sem nú er við lýði verði viðhaldið. En á hitt er að líta að það er ekki eðlilegt að því kerfi verði breytt einhliða heldur þarf að koma þar til samráð. Í því ljósi tel ég að það sé afturför að fara í þann farveg sem frv. ætlar launastefnu ríkisins.

Herra forseti. Það sem fram hefur komið er að hv. þm. er óánægður með biðlaunaréttinn eins og hann er nú og er væntanlega sáttur við það sem er verið að breyta. Og þar sem hann er óánægður með núverandi launakerfi opinberra starfsmanna og þar sem hann getur ekki dregið saman í örfáum orðum hnitmiðaða ræðu sína þá óska ég eftir að hann lýsi svo sem eins og þremur atriðum sem hann er óánægður með í þessu frv.

Virðulegi forseti. Í einn og hálfan tíma talaði ég um það hversu gersamlega galið þetta frv. væri. Hér kemur síðan hv. þm. Pétur Blöndal og heldur því fram að ég sé mjög sáttur við frv. eftir að hafa hlustað á mig í einn og hálfan tíma. Virðulegi forseti. Það er ekki mitt að sjá um andlega sálarheill sjálfstæðismanna.

Hæstv. forseti. Ég hygg að hv. þm. Lúðvík Bergvinsson þurfi ekki að hafa miklar áhyggjur af erindisbréfum og breytingu á þeim. Þetta er spurning um ákveðna festu í starfi viðkomandi starfsmanns. Yfirleitt er það nú þannig að viðkomandi starfsmenn kjósa frekar að fá erindisbréf heldur en hitt, jafnvel þótt að starfssvið þeirra geti breyst í tímans rás. Ákvæði 40. gr. hefur verið í lögum frá 1915 og ekki verið talið andstætt mannréttindum sem samkvæmt ræðu hv. þm. eru nú töluvert eldri uppfinning en lögin sem hafa gengið hingað til. Varðandi biðlaunaréttinn ...

Eruð þið ekki að nútímavæða?

hvort hann væri stjórnarskrárvarinn eignarréttur, þá kom dálítið spánskt fyrir sjónir að stéttarfélög gætu samið stjórnarskrárvarinn eignarrétt frá einstaklingum. Ég skil nú ekki hvernig hv. þm. kemst að þeirri niðurstöðu. Ekki síst vegna þess að hv. þm. er löglærður maður og ræða hans um mannréttindi og brot á stjórnarskránni og eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar vekja reyndar upp ákveðnar spurningar varðandi hv. þm. vegna þess, eins og hv. þm. veit sem háskólamenntaður maður, að þá er það nú einu sinni þannig að í háskóla lærir maður hvað maður veit lítið og lærir líka að bera virðingu fyrir því litla sem maður veit. 

Virðulegi forseti. Ef þessi ræða var merki um það hvað hv. þm. Vilhjálmur Egilsson veit, þá þarf nú ekki að eyða löngum orðum í andsvari í þessu máli.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson kemur hér og talar í löngu máli um það að frv. brjóti hvorki meira né minna en í bága við mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar og að það brjóti í bága við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Hv. þm. er ekkert að tala hér sem bara einn hv. þm. heldur líka sem útlærður lögfræðingur og væntanlega fræðimaður á þessu sviði. Það hlýtur að vera hægt að gera þá kröfu til hv. þm. að hann leggi að einhverju leyti fræðimannsheiður sinn undir í þessu máli. Ef einhverjir eru nú sammála hv. þm. og þessi ákvæði þegar þau eru orðin að lögum verða til þess að vekja upp málaferli og þegar upp verður kveðinn dómur, þá getum við hin sem hlýddum á hv. þm. hugsað með okkur: Ja, var hv. þm. með þessu að staðfesta að hann væri góður lögmaður eða lögfræðingur og fræðimaður eða fræðimaður sem ekki bar hina minnstu virðingu fyrir því sem hann hefur lært í sínum fræðum? 
            

Virðulegi forseti. Ég fór í ræðu minni ágætlega yfir það sem ég taldi að þyrfti nauðsynlega að skoða frekar. Vissulega er það rétt hjá hv. þm. að þegar deilt er og menn bera fram sín rök og bera þau undir dómstóla, þá getur dómur vitaskuld fallið á báða vegu. Eins og þetta mál liggur fyrir mér er ég nokkuð sannfærður um að verði stofnað til málaferla vegna sumra ákvæðanna kæmi mér ekki á óvart að ríkið yrði dæmt til þess að greiða bætur í a.m.k. einhverjum tilvikum. Ég get m.a. nefnt fund sem ég sótti í samgn. þar sem fyrir svörum var prófessor sá er samdi þetta frv. að mestu leyti, Eiríkur Tómasson. Þar gat hann ekki fullyrt að biðlaunarétturinn væri ekki varinn af eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Það er því hægt að vísa til merkra manna sem eru ekki vissir eða sömu skoðunar.

Herra forseti. Það er fróðlegt að fylgjast með þingmönnum stjórnarliðsins sem koma hér galvaskir og taka menn upp eins og þeir séu skyndilega orðnir lærimeistarar og við hinir séum lærisveinarnir. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, formaður efh.- og viðskn. kemur til að mynda og spyr hv. þm. Lúðvík Bergvinsson út úr hans fræðigreinum og segir að hann verði að verja fræðimannsheiður sinn. Ég lýsi því yfir að ég er reiðubúinn til þess að sitja fyrir svörum um mína eigin fræðigrein og verja fræðimannsheiður minn en þá verður það auðvitað að fylgja því, herra forseti, að fræðigrein mín lýtur að kynlífi laxa og það er kannski akkúrat vegna þess að ég kann svolítið fyrir mér í þeim fræðum sem lúta að stórlöxum og ég vona að mér takist að verða vel við þeim áskorunum sem ég veit að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson beinir til mín á eftir. Herra forseti. Það er lýsandi fyrir stjórnarliða að sjá hér hv. þm. Pétur H. Blöndal koma og ég get ekki annað en sagt að það er vitsmunaleg frekja af hv. þm. sem hefur hvorki sést í salnum í dag né síðustu daga að koma hingað og voga sér að fara fram á það að góður og gegn þingmaður stjórnarandstöðunnar sem hér hefur flutt lærða og vel undirbúna ræðu ,,súmmeri`` hana upp á tveimur mínútum. Ég veit að vísu ekki mætavel hvernig vitsmunum hv. þm. Péturs H. Blöndals er háttað en það sem ég hef séð til þeirra þá gerir það að verkum að ég ber virðingu fyrir þeim. Ég skil ekki hvers vegna hann kemur hingað og heimtar að þetta sé sett í einhvers konar hraðsoðnar neytendaumbúðir í þeirri veiku von um að hann geti skilið þetta. Hv. þm. á að gera meiri kröfur til sjálfs sín. Ég geri kröfur til hans og þær kröfur sem ég geri til hv. þm. Péturs H. Blöndals eru þær að hann hafi a.m.k. eirð í afturendanum til þess að sitja og hlusta á svona góða ræðu. Ég segi það t.d. að hv. þm. hefði haft gott af því að hlusta hér á mjög gott yfirlit um mannréttindi og mannréttindaákvæði. Ég tel til að mynda, herra forseti, að þá hefði hv. þm. skilið það af hverju það jaðrar a.m.k. við skerðingu mannréttinda að vera skyndilega sviptur parti af kjaraumhverfi sínu þegar biðlaunin eru skert með þeim hætti sem hv. þm. ætlar að bersýnilega að fylgja. Ég hef stundum í gamni, herra forseti, af því að það kemur fyrir að ég bregð fyrir mig kímni og sjaldan séð eftir því eftir því sem árin færast yfir mig, sagt það við hv. þm. Pétur H. Blöndal að atvinnutæki hans séu skærin því hann hafi atvinnu af því að klippa ,,kúpona``. Við getum ímyndað okkur, herra forseti, að það yrði skyndilega gjörbreyting á atvinnuumhverfi hv. þm. Péturs H. Blöndal og skærin yrðu tekin af honum og hann þyrfti að krafsa fram úr þessu með naglaþjöl, skera kúponana þannig. Auðvitað ætti hann þá einhverja heimtingu á því að hann fengi einhverjar bætur í staðinn, er það ekki? Eru það ekki fémæt réttindi, herra forseti, ef menn hafa atvinnu af því að klippa kúpona fá þeir a.m.k. almennileg skæri?

Alvöru skæri.

Ritstjóri Tímans hefur bersýnilega skoðun á því hvernig menn eiga að bera sig að við það að klippa kúpona. Það gleður mig sannarlega að sjá ritstjóra þessa virðulega blaðs --- hann hefur ekki verið tíður gestur í þessum sölum þó hann hafi að vísu rekið hér inn nefið af og til og það gleður mig jafnan. Það ber meira að segja svo vel í veiði að tveir hv. þm. Framsfl. eru staddir hér og annar sefur fagurlega í stóli sínum. Þingmaðurinn er vel að manni og tekur sig vel út í stólnum og satt að segja vildi ég gjarnan þegar samningar og réttindi launafólks eru annars vegar að gervallur Framsfl. svæfi því staðreyndin er auðvitað sú að Framsfl. hefur komið öllum á óvart. Menn áttu ekki von á því að Framsfl. mundi ganga fram með þeim hætti sem hann hefur gert núna á þessum vetri. Herra forseti. Það vill svo til að ég hef skrýtin áhugamál eins og ýmsir þingmenn. Það er ekki bara urðin í Þingvallavatni og kynlíf laxa. Ég hef líka lagt ákveðna stund á rannsóknir á sögu Framsfl. í náinni fortíð. Eitt af því sem ég læt stundum fyrir sjónir mínar í þann mund sem Óli lokbrá er að veifa væng sínum yfir höfuð mitt og fjölskyldu minnar smárrar er þetta plagg sem heitir ,,Fólk í fyrirrúmi`` og ég sé að hið mikilúðlega höfuð hv. þm. Jóns Kristjánssonar, ritstjóra Tímans, hneigist til samþykkis. Einhvers staðar í bakgrunni höfuðs hans, sennilega þar sem vitsmunalífið á sér bólfestu, rekur hann minni til þess að hafa séð þetta.

Það er ekki til þar.

Er það ekki til þar? Herra forseti, mér heyrist að hv. þm. beri á móti því að slíkt sé að finna í höfði hans en ég verð þó að segja að miðað við kynni mín af þingmanninum og hina ágætu pistla sem hann stundum skrifar um lífríki í Tímann get ég ekki annað en mótmælt þessari sjálfsásökun þó að hún sé að vissu marki sjálfsgagnrýni í anda hins löngu gengna leiðtoga Maós formanns. Herra forseti. Það kom fram að hv. þm. Jón Kristjánsson hneigði höfuð í einhvers konar samþykki við því að hann hefur áður séð þetta. Það gleður mig að hv. þm. skuli kannast við þetta plagg vegna þess að því miður er það svo að það er sjaldgæft að hér sé nokkur þingmaður sem tilheyrir Framsfl. sem man eftir þessu plaggi.  Herra forseti.  Herra forseti. Það vill svo til að hv. þm. Jón Kristjánsson situr hér við hlið sposks hæstv. heilbrrh. Hún er sennilega sposk á svipinn vegna þess að hún veit hvað ég ætla að lesa upp. Það var þannig, herra forseti, að Framsfl. kom saman rétt fyrir kosningar og samþykkti stefnuskrá. Ég held að hvert einasta loforð, sem menn hafa rekist á úr kosningabaráttu Framsfl. hafi verið svikið. Nánast hvert einasta loforð. Ef einhver getur bent mér á loforð sem búið er að efna þá er ég reiðubúinn til þess að taka þann hinn sama og gæða honum á því sem er að finna í skápnum í bókaherberginu mínu. En förum ekki nánar út í það. Herra forseti. Í stefnuskrá Framsfl. er rætt um það með hvaða hætti Framsfl. ætlar sér að eiga samráð og samstarf við verkalýðshreyfinguna um nákvæmlega þá hluti sem við höfum verið að ræða í 27 klukkustundir. Það er um samráð um breytingar á samskiptum aðila vinnumarkaðarins. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Framsfl. mun leita samstarfs við aðila vinnumarkaðar um endurskoðun allra laga og reglugerða sem um vinnumarkaðinn gilda.`` Herra forseti. Við þekkjum mætavel hvernig þetta samráð og samstarf hefur verið efnt. Við vitum hvernig þetta loforð hefur verið svikið vegna þess að það sem stendur upp úr varðandi það starf sem var unnið af hálfu þessarar ríkisstjórnar gagnvart frv. sem við erum að ræða hér núna, gagnvart frv. um Póst og síma, gagnvart frv. um vinnudeilur og stéttarfélög. Þar er ekkert samráð. Ef það er eitthvað sem skortir á þá er það nefnilega samráð. Framsfl. gekk til kosninga og hann lofaði og lofaði hlutum og það var líka Framsfl., sem bauð þessum hv. þm. sem hér er í dyragættinni og heitir Ögmundur Jónasson og er formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, fyrir örfáum árum, ég man ekki hvenær, til þess að ávarpa flokksþing Framsfl. Hvers vegna var það gert? Það var skýrt þannig af þáv. formanni Framsfl., Steingrími Hermannssyni, að það væri gert til þess að undirstrika tengslin við félagshyggjuna og verkalýðshreyfinguna. Á tímum fyrrv. formanns Framsfl., hv. þm. Gunnlaugs M. Sigmundssonar var lögð áhersla á þetta nána samráð og það hefði aldrei gerst á þeim tímum að Framsfl. færi fram með þeim hætti sem hann hefur gert núna. Ég nefni sérstaklega frv. um vinnudeilur og stéttarfélög. Auðvitað er það svo að það er hæstv. fjmrh. sem leggur fram frv. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna en hann gerir það ekki fyrr en eftir að hann er búinn að fá samþykki ekki bara ráðherra Framsfl. heldur líka gervalls þingflokks Framsfl. þannig að Framsfl. ber fulla ábyrgð á þessu frv. En það verð ég að segja hv. þm. Framsfl. til hróss, ekki síst þeim ráðherra sem nú gengur úr salnum, að þeir kunna að skammast sín, þessir heiðursmenn. Þeir hafa sektarkennd og það sér á að þeir hafa samvisku og það sér á þessari samvisku, hún er löskuð. Það er auðvitað rétt sem ég les af vörum hæstv. ráðherra, það sér ekki á svörtu. Það er rétt. Það sem áður var þó a.m.k. grátt er orðið svart í samstarfinu við Sjálfstfl. En þegar ég segi það að hv. þm. Framsfl. kunni að skammast sín dreg ég þá ályktun af þeirri staðreynd sem æpir auðvitað á þingheim allan og alla þá sem hafa undanfarna daga fylgst með umræðunni. Hver er þessi staðreynd? Hún er sú að það hefur ekki einn framsóknarmaður kveðið sér hljóðs, það hefur enginn framsóknarmaður haldið ræðu, það hefur enginn framsóknarmaður veitt andsvar, það hefur enginn framsóknarmaður sagt eitt einasta orð hvorki af viti né án vits. Þeir hafa misst málið, þeir hafa skotist hérna inn en jafnóðum hrokkið burt eins og lauf fyrir vindi. Þegar hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson villtist hér inn eins og einmana barn fauk hann út undan hinum skynsama lestri hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar um mannréttindi. Hv. þm. Lúðvík Bervinsson reyndi ekki einu sinni að rifja upp kosningaloforðin sem þeir gáfu. Hann nefndi það að vísu að hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason hefði lofað ýmsu sem ekki væri komið í leitirnar. Herra forseti. Ég ætla ekki að dvelja miklu lengur við Framsfl. en hins vegar ef það er einhver manndómur í reyndum þingmönnum Framsfl. eins og hv. þm. Jóni Kristjánssyni, formanni fjárln., standa þeir auðvitað upp og lýsa yfir skoðun sinni eða á hún ekki að koma í ljós fyrr en menn ganga hér til atkvæðagreiðslu? Ég spyr, herra forseti: Er það sanngarnt af heilum stjórnmálaflokki að hafa hugleysið í fyrirrúmi en ekki fólkið og þora ekki að standa upp og segja eitt einasta orð? Er það virkilega svo að hv. þm. Jón Kristjánsson, sem hefur um árabil verið í félagshyggjuarmi Framsfl., ætli að sitja hérna eins og dökkhærð barbídúkka í allt kvöld og þegja? Er það svo að hv. þm. Jón Kristjánsson sé búinn að gleyma rótum sínum? Er hann búinn að gleyma rótum Framsfl.? Er hann búinn að gleyma félaganum í hásetafélagi Reykjavíkur sem á sínum tíma hratt ekki einungis jafnaðarmannaflokknum, Alþfl., úr vör heldur líka Framsfl.? Sama árið. Er hann búinn að gleyma því að það var Jónas frá Hriflu sem skapaði íslenskt flokkalandslag, pólitísk kennileiti okkar í dag og vildi að verkalýður til sjávar og sveita reyndi að vinna saman? Ég veit það að hv. þm. Jón Kristjánsson er vaskur maður og hann er reyndur maður og ég veit það að hann er nógu reyndur til þess að hann ber sennilega ekki djúp sár í hjarta yfir samstarfinu við Sjálfstfl. en ég veit að honum líður illa. Ég veit það að mönnum eins og hv. þm. Guðna Ágústssyni líður líka illa vegna þess að þeim mönnum sem hafa allt sitt líf, a.m.k. frá því ég kynntist þeim alltaf reynt að rétta hlut lítilmagnans, reynt að rétta hlut þeirra sem eru að vinna fyrir launamenn á Íslandi, þeim hlýtur að líða illa núna að vera skyndilega orðnir aðilar að ríkisstjórn sem leggur fram ekki eitt, ekki tvö, ekki þrjú og ekki fjögur, heldur fimm frv. í beit sem öll vega að rótum þeirrar félagshyggju sem þessir hv. þm. hafa unnið fyrir allt sitt líf. Ég segi það af því að mér er hlýtt til þessara hv. þm. að ég líð önn fyrir þeirra hönd.  Virðulegi forseti. Það sem hefur vakið athygli í máli hv. þm. Sjálfstfl. sem hafa haft nennu til að koma og fara í andsvör er auðvitað að aftur og aftur ráðast þeir að fulltrúum stjórnarandstöðunnar fyrir það sem þeir kalla málþóf. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson hefur t.d. sagt að búið sé að flytja sömu ræðuna sjö eða átta sinnum. Því miður virðist ekki vera búið að flytja hana nógu oft því ekki hefur hún náð inn fyrir höfuðskeljarnar á hv. þm., sem eru að vísu býsna þykkar, en staðreyndin er sú að hér er um sérstakt mál að ræða. Ég veit að vitsmunir hv. þm. Vilhjálms Egilssonar eru af þeirri stærðargráðu að hann skilur, herra forseti, að það mál sem við ræðum núna er ekkert venjulegt mál. Það varðar ekki hvort við ætlum að hækka tolla eða lækka tolla, hækka skatta eða lækka skatta. Nei, virðulegi forseti, þetta varðar allt starfsumhverfi opinberra starfsmanna á Íslandi. Það hefur komið fram í máli fjölmargra fulltrúa stjórnarandstöðunnar að þeir telja a.m.k. að það stappi nærri því að alþjóðlegir sáttmálar séu brotnir. Sumir hafa haldið því fram að það jaðri við að einstök ákvæði stjórnarskrár séu brotin. Það er þess vegna auðvelt að skilja að mönnum sé heitt í hamsi og þeim sé mikið niðri fyrir. Það er ekkert skrýtið, virðulegi forseti, að stjórnarandstaðan skuli verja verulega miklum tíma í umræður um þetta mál vegna þess að það snertir grundvallaratriði. Það er ekki voðalega oft sem á fjörur okkar rekur mál sem varða beinlínis grundvallaratriði. Varða það hvernig menn andstæðrar skoðunar í stjórnmálum upplifa viðhorf til þessara hluta eins og biðlauna, eins og kjarasamninga og eins og mannréttinda. Þess vegna þýðir ekki að koma hér upp, virðulegi forseti, og brúka munn yfir því að menn séu í málþófi. Það gengur ekki þegar hv. þm. Vilhjálmur Egilsson og sá sem heldur í strengina, hæstv. fjmrh., koma aftur og aftur og kvarta yfir því að menn séu að tefja málin þegar þeir sjálfir hafa hvorki nennu eða a.m.k. ekki sinnu til að skýra ákveðin mál. Hér hefur aftur og aftur verið spurt út í tiltekin mál. Menn vilja fá ákveðin svör. Þessi svör af hálfu stjórnarliðsins liggja t.d. fyrir í meirihlutaáliti efh.- og viðskn. Ég hefði gjarnan viljað sjá hv. þm. Vilhjálm Egilsson og lið hans skýra betur út einstök atriði í því áliti. Ég vek t.d. athygli á því að í málefnalegri ræðu sinni fyrr í dag spurði hv. þingkona, Guðný Guðbjörnsdóttir, hæstv. fjmrh., ekki einu sinni og ekki tvisvar heldur a.m.k. þrisvar hvort það mætti gera ráð fyrir að við endurskoðun háskólalaga, sem mér skildist að ætti að fara fram í sumar, yrði með einhverjum hætti sett bytta undir þann leka sem nú er komin á framgangskerfið í háskólanum þannig að það mundi ekki rofna. Þetta var þráspurt og það kom aldrei neitt svar. Að lokum gat hún kreist hæstv. fjmrh. þannig að svarið kom. Hvernig var svarið? Það var svona: Þetta er mál sem verður að gera ráð fyrir að háskólinn leysi innbyrðis, þ.e. háskólinn leysi innbyrðis tengslin milli prófessora og dósenta. Herra forseti. Hv. þingkona hafði í löngu og ítarlegu rökstuddu máli sýnt fram á að þetta vó að rótum þeirrar jafnréttisbaráttu sem hefur farið fram í háskólanum. Hún er fulltrúi Kvennalistans sem hefur barist fyrir þessum málum og hefur þess vegna frumburðarrétt á því að koma hér upp og spyrja um þessa hluti. Það er eðlilegasti hlutur í heimi að einmitt Kvennalistinn leiti svara við spurningum af þessu tagi. Svarið var ekki ítarlegra en þetta. Að þetta mál, sem tók sennilega hálftíma í ræðu hv. þm., fékk ekkert svar. Við sem erum hér og höfum áhyggjur og áhuga á þessu kerfi verðum að gera ráð fyrir því að e.t.v. kunni að koma til þess að háskólinn leysi þetta mál innan sinna eigin vébanda en við vitum ekkert um það. Herra forseti, svona vinnur ekki Alþingi Íslendinga. Þetta er ,,hippsumhapps``-aðferðin sem enginn leggur nafn sitt við og svona eiga menn ekki að vinna. Svona á Alþingi ekki að taka upp, jafnvel ekki á þessum síðustu og verstu tímum. En svona væri hægt að taka miklu fleiri dæmi. Af því að ég sé að hér er standandi í salnum einn maður úr hinni geistlegu sveit þá nefni ég t.d. að staða presta og prófasta er mjög ótrygg, að vísu ekki staða þessa hv. þm., Hjálmars Jónssonar, því hann hefur komið sér makindalega fyrir í sínu sæti. En staða presta er ótrygg eins og ég mun koma að síðar þegar ég ræði hvernig mælt er fyrir um það í Ágsborgarjátningunni og þegar ég kem í 16. gr. Ágsborgarjátningarinnar, sem hefur verið reifuð af hálfu Prestafélagsins, og ég er viss um að hv. þm. séra Hjálmar Jónsson hann mun sennilega  Herra forseti. Ég held að við þurfum að velta því aðeins fyrir okkur í hvaða umhverfi frv. kemur fram. Það kemur fram við þær aðstæður að á hinu háa Alþingi er gríðarlega sterkur meiri hluti og vald mikils meiri hluta er alltaf vandmeðfarið. Það þarf mikinn þroska til að bera til að fara vel með það vald. Menn þurfa að búa að nokkrum andlegum styrk til að láta ekki kné fylgja kviði við slíkar aðstæður. Ég verð að segja að mér finnst sem nokkuð vanti á það hjá meiri hlutanum sem ræður í þessum sal. Mér finnst að það sé verið að beita valdi hins sterka gagnvart hinum smáa. 

Gott.

Herra forseti. Ég sé að ákveðin eftirvænting speglast í augum hv. þm. Péturs H. Blöndals, hann vill ræða biðlaunin. Ég held að það sé eitt af því sem er allra verst í þessu frv. og þó að ég sé þeirrar skoðunar að hv. þm. efh.- og viðskn. hafi mjög lagfært frv. frá því sem fyrir var tel ég auðvitað að það sé út af harðri andstöðu en þó málefnalegri hjá stjórnarandstöðunni í þessum sölum og í nefndinni og það sýnir auðvitað að lýðræðið fúnkerar að vissu marki.

Heyrði ég rétt?

Ég verð samt sem áður að segja það að eins og ákvæðin voru upphaflega lýsir það skelfilegri og villimannslegri hugsun gagnvart vinnandi fólki á Íslandi. Það er auðvitað ekki hlutur sem ég get í sjálfu sér skammað þessa hv. þm. fyrir sem eru innan efh.- og viðskn., en þar var bókstaflega gert ráð fyrir því að biðlaunarétturinn væri ,,halveraður``. En sökum kröftugrar stjórnarandstöðu innan nefndarinnar hafa þessir ágætu þingmenn auðvitað breytt því. Eftir sem áður er það alveg ljóst samkvæmt frv. að ef menn fara út í það sem búið er að lýsa yfir, sem liggur jafnvel fyrir í formi afgreiddra frv. á borðum þingmanna, að farið verði í það að búa til hlutafélög úr opinberum fyrirtækjum sem eru í eigu ríkisins í dag verða viðkomandi starfsmenn algjörlega sviptir biðlaunaréttinum. Þá skulum við velta fyrir okkur eðli þessa biðlaunaréttar. Hæstv. fjmrh. hefur nánast sagt að biðlaunaréttur feli ekki í sér áunnin réttindi. Ég tel að ekki sé með nokkrum rökum hægt að halda því fram. Í fyrsta lagi er hægt að segja að hann er áunnin réttindi að því leyti til að hann varð að veruleika fyrir sameiginlega baráttu verkalýðshreyfingarinnar um mjög langa hríð. En hann er líka áunnin réttindi vegna þess að hann er fall af tíma, þ.e. hann breytist með tíma. Þeir sem hafa unnið skemur en 15 ár hafa ákveðinn biðlaunarétt, þeir sem hafa unnið lengur en 15 ár hafa virkari og meiri biðlaunarétt. Ég viðurkenni það fúslega að ég er bara þingmaður með slaka meðalgreind en ég get ekki fallist á það þegar hv. þm. halda því fram í ljósi þessa að biðlaunin séu ekki áunninn réttur. Auðvitað eru þau áunninn réttur. Svo koma þingmenn hér og sérstaklega hæstv. fjmrh. og halda því fram að biðlaunin séu ekkert annað en aðferð til að borga mönnum tvöföld laun vegna þess að menn fá biðlaun þegar þeir tapa starfinu jafnvel þó þeir séu áfram í starfi sem ríkið útvegar þeim þá hjá hinu nýja hlutafélagi, tökum sem dæmi Póst og síma. Herra forseti. Það var skelfilegt þegar hæstv. samgrh. anaði út í það forað að setja fram frv. um Póst og síma vegna þess að það var svo gersamlega vanhugsað að það stóð ekki steinn yfir steini þegar kom að réttindaákvæðunum. Réttindaákvæðin sýndu bara að hæstv. ráðherrar höfðu ekki meiri faglegan metnað en svo að þeir höfðu ekki einu sinni lesið nýfallna dóma vegna þess að réttindaákvæði frv. um Póst og síma braut algjörlega í bága við nýfallinn dóm í svokölluðu SR-máli. Það er þarflegt, herra forseti, að velta því máli örlítið fyrir sér. Það mál, virðulegi forseti, var tvenns konar. Annars vegar féll sá dómur vegna þess að gert var ráð fyrir að viðkomandi starfsmaður SR-mjöls, sem áður hafði verið starfsmaður Síldarverksmiðja ríkins, fengi sambærilegt starf hjá hinu nýja hlutafélagi. Vegna þess að lögin tóku einungis til þeirra 50 starfsmanna, sem unnu hjá Síldarverksmiðjum ríkisins, þá taldi héraðsdómur að þetta væri brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og stjórnsýslulaga. En jafnframt kom það líka fram, virðulegi forseti, að um var að ræða starf og það sagði í niðurstöðuorðum dómsins ,,sem var ekki sambærilegt``. Það lá fyrir að ef opinberu fyrirtæki er breytt í hlutafélag, sem er 100% í eigu ríkisins, þá er starfið ekki sambærilegt. Nú skulum við álykta út frá þessum staðreyndum. Viðkomandi starfsmanneskja hafði nákvæmlega sömu laun, hún hélt nákvæmlega sama áunna lífeyrisrétti, hún hafði sama síma, sama herbergi, sama skrifborð. En hvað var það sem hún hafði ekki? Hún hafði ekki lengur möguleika til að byggja ofan á þau réttindi sem fyrir voru. Hún gat ekki áunnið sér frekari réttindi. Hvað þýðir þetta ef menn gagnálykta? Það þýðir bara það eitt að biðlaunin eru ekki hugsuð sem laun heldur sem bætur fyrir það að tapa möguleikunum til ávinnslunnar. Ef þetta er rétt rökleiðsla hjá mér er alveg klárt að eins og frv. um Póst og síma kom fram var það bara tómt rugl. Þá er það líka klárt að jafnvel þó þessar breytingar, sem liggja núna fyrir standist samkæmt stjórnarskrá og öllum alþjóðlegum sáttmálum þá eru þau samt sem áður í blóra við lögmál sem búið er að setja og það eru orð hæstv. forsrh. Vegna þess að hæstv. forsrh. hefur úr þeim stóli sem ég stend í núna, virðulegi forseti, lýst því yfir að ekki verði farin sú leið að taka aftur slík réttindi. Þá er spurningin, virðulegi forseti, hvort muni vega þyngra vilji hæstv. fjmrh. og stjórnarliðsins, sem hann hefur í eftirdragi, eða orð hæstv. forsrh. Ég hef af nokkrum kynnum mínum af hæstv. forsrh. aldrei staðið hann að öðru en því að orð hans eru þyngri en gull. Ætla hv. þm. Pétur H. Blöndal, sem geispar hér í sæti sínu og hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, sem lítur jafngáfulega út núna og í dag, að verða til þess að orð hæstv. forsrh. liggi tætt og brotin á gólfinu? Herra forseti. Ég held að þessir hv. þm. eigi að hafa meiri metnað fyrir hönd flokks síns og formanns en svo og ég hirði þá ekki um afstöðu Framsfl. vegna þess að hann er horfinn héðan úr salnum og þykir mér lítil tíðindi. Herra forseti. Sú starfsmannastefna sem liggur fyrir í frv. er partur af uppstokkun í ríkisrekstrinum sem hæstv. fjmrh. hefur staðið fyrir um nokkurra ára skeið. Það er margt gott um það að segja og hæstv. ráðherra hefur t.d. haldið fjórar merkilegar ráðstefnur um þetta og þær eru ekki hvað síst merkilegar fyrir það að þær hafa allar verið skemmtilegar og allar endað með skemmtilegri samdrykkju, má vera að það séu e.t.v. áhrif frá stjórnarsamstarfinu á síðasta kjörtímabili. En, virðulegi forseti,  Herra forseti. Ég var að ræða hér um biðlaunaréttinn og orð forsrh. Ég er þeirrar skoðunar og tel að ég hafi fært sæmileg rök að því hér áðan að biðlaunin séu bætur fyrir tap á réttindum sem viðkomandi starfsmaður hafði í þjónustu ríkisins en missir þegar viðkomandi starf flyst yfir í hlutafélag jafnvel þó það sé 100% í eigu ríkisins. Ég er algerlega ósammála því sem menn eru að segja um biðlaunin að þau séu ekkert annað en tvöföldun launa. Úr þessum örfáu ræðum hv. stjórnarliða og ekki síst hæstv. ráðherra er hægt að finna dæmi um það að þeir hafa þrátt fyrir allt gott skyn og stundum missa þeir út úr sér það sem þeir eru að hugsa. Nú mundi ég aldrei segja um hv. þm. Vilhjálm Egilsson að hann næði ekki að hugsa jafnhratt og hann talaði, því það gerir hann sannarlega, en hv. þm. sagði í andsvari einhverja síðustu daga þegar verið var að væna hann og stjórnarliðana um að það væri verið að taka burt ákveðin réttindi sem væru fémæt og hefði þess vegna þurft að semja um. Ég man ekki hvernig hv. þm. orðaði það en efnislega sagði hann að auðvitað hlyti að koma til einhverrar umræðu um bætur í tengslum við næstu kjarasamninga. Með öðrum orðum fannst mér sem hv. þm. væri þarna a.m.k. í andófi sínu kominn niður á annað hnéð, að hann væri farinn að fallast á það að ef til vill kynni að vera búið að taka einhver réttindi sem væru fémæt og sem þyrfti að greiða fyrir. Virðulegi forseti. Hafi hv. þm. Vilhjálmur Egilsson verið kominn a.m.k. niður á annað hnéð þá fór hæstv. fjmrh. í andsvari sínu fyrr í umræðunni niður á þau bæði. Það var raunar við 1. umr., herra forseti. Þá vorum við að ræða um áunnin réttindi og ég hafði haldið því fram við hæstv. ráðherra þegar við vorum að ræða um hina nýju stétt, embættismennina, að þeir væru í sjálfu sér sviptir verkfallsrétti og samningsrétti sem hvort tveggja væru fémæt réttindi og þyrfti þess vegna með einhverju móti að greiða fyrir. Ég dró þá ályktun að það þyrfti að semja um þau áður en þau voru með þessum hætti tekin af viðkomandi starfsmönnum. Þá sagði hæstv. ráðherra að fyrir þessi réttindi væri greitt vegna þess að þeir héldu biðlaunarétti. Hann orðaði þetta efnislega með þessum hætti. Ég get þess vegna ekki dregið aðra ályktun en þá að hann hafi með þessum orðum fallist á að samningsrettur og verkfallsréttur þessara hópa feli í sér fémæt réttindi. Þá finnst mér, herra forseti, sem þarna sé komin ansi athyglisverð veila í röksemdafærslu hæstv. ráðherra. Þá kem ég að því, virðulegi forseti, að allt sem er í þessu frv. er þess eðlis að það mætti breyta því. Ég er auðvitað ekki forustumaður í BSRB þannig að það er ódýrt fyrir mig að segja þetta en nánast hvert og eitt einasta atriði er þess eðlis að ég gæti fallist á að því yrði breytt, biðlaunaréttinum líka, ef fyrir það kæmi einhvers konar greiðsla. Við megum ekki gleyma því, virðulegi forseti, að það má segja að opinberir starfsmenn hafi búið við það sem kallað er aukna ráðningarfestu miðað við almenna vinnumarkaðinn og þeir hafa búið við ýmiss konar skilyrði sem eru talsvert betri en tíðkast á hinum almenna markaði. Þeir hafa, herra forseti, miklu víðtækari réttindi. En þetta eru ekki réttindi sem þeir hafa fengið í jólapakka frá ríkisstjórninni í gegnum árin. Nei, virðulegi forseti, þetta eru réttindi sem þeir hafa í rauninni staðgreitt hverju sinni. Ég fullyrði að ég þekki ekki dæmi þess að það hafi gerst að ríkisvaldið hafi að eigin frumkvæði breytt lögum til að auka réttindi opinberra starfsmanna. Það hefur alltaf verið þannig að það hefur gerst fyrir þrýsting viðkomandi samtaka. Og það hefur alltaf verið þannig, virðulegi forseti, að fyrir það hefur verið greitt með því að opinberir starfsmenn hafa sætt sig við lægri laun en tíðkast á hinum almenna vinnumarkaði. Herra forseti. Ég minnist þess að það eru ekki nema nokkur ár síðan opinberir starfsmenn, kennarar og BSRB, fóru í mikla herferð til að reyna að ná jafnstöðu gagnvart almenna markaðnum. Gerðar voru miklar skýrslur og þær sýndu að engum blöðum var um það að fletta að munurinn á launakjörum opinberra starfsmanna og þeirra sem störfuðu á almennum vinnumarkaði var talsvert mikill. Hvert var svarið þegar forusta opinberra starfsmanna gekk fyrir dyr ríkisvaldsins og óskaði eftir því að þessi munur yrði leiðréttur? Svarið var að það væri sanngjarnt að þeir starfsmenn sem væru innan vébanda þessara samtaka hefðu lægri laun vegna þess að þeir byggju við miklu öruggara og traustara réttindaumhverfi. Réttindi þeirra voru með öðrum orðum miklu betri. Ég er að verulegu leyti sammála þessu, virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að réttindin sem opinberir starfsmenn hafa haft í gegnum árin séu þess eðlis að þau skapi ákveðið öryggi sem er ekki að finna á hinum almenna markaði og það réttlætir að það sé einhver munur þarna á milli almenna vinnumarkaðarins og opinbera markaðarins vegna þess að í þessum réttindum er að finna fémæti. En þá verður líka að gagnálykta að þegar þessi réttindi eru skert með einhverjum hætti, þegar þau eru tekin til baka, þá verður að greiða fyrir þau. Ég hef skilið mál hv. þm. Vilhjálms Egilssonar þannig að það sé ekki útilokað að það verði gert en það þurfi að koma fram í samningum og þá væntanlega næstu samningum. Herra forseti. Það er ekki hægt að semja eftir á. Sá sem er settur í þvílíka stöðu getur aldrei vænst þess að ná rétti sínum. Þess vegna er þetta í meginandstöðu við það sem sanngjarnt er. Þetta er a.m.k. í andstöðu við stefnu annars stjórnarflokksins vegna þess að Framsfl. hefur lýst því yfir að engar breytingar eigi að gera nema í góðu samráði við vinnumarkaðinn. Þetta kemur fram í stefnuskrá Framsfl. En það sem er mun verra er að ég tel að þetta sé líka í andstöðu við gildandi lög. Þegar lögin sem við búum við núna um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna voru sett 1954 þá fólst í þeim ákveðin þjóðarsátt, það fólst í þeim ákveðin sátt milli framkvæmdarvaldsins og starfsmanna þess. Þessi kjarasátt kemur fram í einni af greinum laganna frá 1954. Ég held að ekki sé hægt að túlka 37. gr. laganna frá 1954 öðruvísi en svo að þar sé a.m.k. Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja lofað lögum samkvæmt að það fái að fylgjast með og fjalla fyrir hönd félaga sinna um ágreiningsatriði sem kunni að koma upp við endurskoðun laganna. Það hafa heldur betur komið upp ágreiningsefni við endurskoðun þessara laga. Það er hins vegar rakið afskaplega vel í ýmsum umsögnum sem efh.- og viðskn. hefur borist hvernig opinberir starfsmenn fengu að fylgjast með þessu. Herra forseti. Ég tel að lög hafi verið brotin þegar menn fóru í viðræður milli hins opinbera og samtaka opinberra starfsmanna. Að vísu hefur hæstv. fjmrh. gefið út áróðursrit á kostnað skattborgaranna þar sem það kemur fram að haft hafi verið fullt samráð milli hæstv. fjmrh. annars vegar og opinberra starfsmanna hins vegar. Nú er ég búinn, herra forseti, að lesa og rekja efni 36. gr. gildandi laga þar sem segir að samtökum opinberra starfsmanna eigi að gefast kostur á því að fjalla um ágreiningsefni sem koma upp við endurskoðun þessara laga. Það er samt sem áður þannig að það var ekki bara í skötulíki sem þetta samráð fór fram, það var nánast ekki til. Það var þannig að hæstv. fjmrh. fékk einfaldlega lögfræðing út í bæ til að búa til þetta frv. Ég fæ ekki betur séð af lestri málsatvika en að þessi frumvarpssmíð hafi farið fram án þess að samtökum opinberra starfsmanna hafi verið gefinn kostur á því að fylgjast með heldur hafi þau bókstaflega verið dulinn verknaðarins. Þau hafi ekki fengið að vita af því að í bígerð var að kollvarpa því réttindaumhverfi sem opinberir starfsmenn búa við. Það kemur fram í minnisblaði frá Bandalagi háskólamanna til fjmrh. að 4. okt. hafi frumvarpshöfundurinn óskað eftir fundi með samtökunum. Þar var honum gerð ítarleg grein fyrir sjónarmiðum opinberra starfsmanna, a.m.k. Bandalags háskólamanna. Síðan eru menn á einhverjum málamyndarfundum en það er ekki fyrr en eftir áramót, þ.e. nokkrum mánuðum síðar, þegar bersýnilega er búið að láta í veðri vaka að verið sé að taka tillit til sjónarmiða Bandalags háskólamanna og opinberir starfsmenn höfðu enga ástæðu til að ætla annað en að farið yrði í eðlilegt samráð samkvæmt hefð, samkvæmt gildandi lögum, þá gerist það allt í einu að mönnum berst bréf þar sem liggur fyrir að það er verið að gjörbreyta öllu réttindaumhverfinu, það er verið að gjörbreyta lögunum. Það var ekki fyrr en um miðjan febrúar sem forustu Bandalags háskólamanna og þá væntanlega BSRB líka varð ljóst að ekki var verið að gera neinar smávægilegar breytingar á lögunum og þar með þeim réttindum sem í þeim eru fólgin heldur var um allsherjaruppstokkun að ræða. Herra forseti. Mig langar aðeins að gera að umræðuefni þau markmið sem kemur fram í frv. að eigi að nást með þessum lögum sem væntanlega spretta upp úr frv. hér. Þar kemur fram, m.a. að það eigi að jafna réttarstöðu ríkisstarfsmanna og starfsmanna á hinum almenna vinnumarkaði. Ef það væri svo að það væri einlægur vilji hins opinbera, þ.e. hæstv. ráðherra, til að jafna þennan aðstöðumun þá hefði maður getað gert ráð fyrir því að jafnað yrði í báðar áttir. Það var ekki einungis um það að ræða að þar sem fyndust betri réttindi til handa opinberum starfsmönnum væru þau skert til að ná þeim niður á sama svið og þeir búa við sem eru á almennum vinnumarkaði og þiggja hærri laun út á óvissara umhverfi. Nei, herra forseti, maður hefði gert ráð fyrir því að sú leið yrði farin líka að þar sem einhvers konar ákvæði er að finna sem eru miklu verri fyrir opinbera starfsmenn þá yrði einnig breytt á hinn veginn. Ég, herra forseti, verð hins vegar að segja að þegar maður les t.d. IV. kafla frv. um skyldur opinberra starfsmanna þá kemur í ljós að víða eru í gildi ákvæði sem má með sanni segja að séu úrelt og mjög til baga fyrir opinbera starfsmenn. Af hverju er sú leið ekki farin að breyta þessum lögum, herra forseti? Ég ætla að nefna nokkur dæmi. Ég nefni sem dæmi að í 30. gr. gildandi laga eru ákvæði sem kveða á um að ef opinberir starfsmenn eru fjarverandi án sérstakra gildra forfalla þá þurfa þeir að greiða tvöfalt fyrir hverja stund sem þeir eru í burtu. Þetta er úrelt ákvæði, fornfálegt refsiákvæði. Ef það er svo að hæstv. fjmrh. er að reyna að byggja upp eins og hann segir sjálfur, nútímalega starfsmannastjórnun a.m.k. jafnnútímalega og er hjá einkafyrirtækjum, hvers vegna fóru menn þá ekki í það að taka þetta úrelta ákvæði burtu? Þetta skiptir litlu máli en sýnir hugarfarið vegna þess að það afhjúpar þann tilgang sem liggur raunverulega að baki frv. og hann er sá að jafna aðstöðumuninn bara í eina átt. Það þykir mér auðvitað nöturlegt, herra forseti. Það er hægt að fara í fleiri ákvæði sem eru í sama farvegi. T.d. má ráða þegar maður les frv. að þar er verið að breyta núgildandi 31. gr., þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Skylt er starfsmönnum að vinna yfirvinnu, sem yfirboðarar telja nauðsynlega.`` Síðar segir í greininni að engum sé skylt að vinna meiri yfirvinnu í viku hverri en nemur þriðjungi af lögmæltum vikulegum vinnutíma. Í frv. er þessu breytt með tvennum hætti: ,,Skylt er starfsmönnum að vinna yfirvinnu sem forstöðumaður telur nauðsynlega.`` Síðar segir að það sé ekki skylt að vinna meiri yfirvinnu en sem nemur fimmtungi af lögmæltum vikulegum vinnutíma. Þegar ég las þetta fyrst þá hugsaði ég, jæja þarna er þá verið að draga úr skyldum opinberra starfsmanna. Ég gladdist yfir þessu og taldi að þetta bæri vott um hið upprunalega hjartalag skátans sem situr í stóli hæstv. fjmrh. og hann væri þarna að létta ákveðinni kvöð af sínum starfsmönnum. En auðvitað kemur í ljós að þetta eins og svo margt ananð sem til betri vegar horfir á vinnumarkaði á rætur að rekja til vinnutilskipana frá ESB sem hafa þjóðréttarlega skuldbindingu hér á landi. Þannig að það var ekki bara hinn góði vilji hv. þm. Vilhjálms Egilssonar sem þó er einlægur í sínum ásetningi, hver sem hann er, né heldur hugarfar skátans. Það var einfaldlega verið að fara eftir því sem ESB keyrir í hausinn á hæstv. ríkisstjórn í þessum efnum. Ef það hefði verið raunverulegur tilgangur að jafna aðstöðumuninn þá hefði þessu ákvæði um að starfsmönnum sé skylt að vinna yfirvinnu sem forstöðumaðurinn telur nauðsynlega, verið breytt vegna þess að á hinum almenna vinnumarkaði er þetta ekki svona. Þar fer vinnutími eftir einstaklingsbundnum ráðningarsamningi eða eftir kjarasamningum hverju sinni. Þetta er í sjálfu sér kannski ekkert voðalega erfitt ákvæði. En ég tel að ef þetta hefði verið hinn einlægi vilji ríkisstjórnarinnar þá hefði þessu verið breytt. Þegar maður les þetta hins vegar í tengslum við ýmislegt annað sem er að finna í þessu frv., sérstaklega í hinni upprunalegu gerð þess þar sem bókstaflega var gert ráð fyrir að viðkomandi starfsmaður hefði lítinn eða nánast engan málskotsrétt, mætti auðvitað með vondum vilja álíta sem svo að hér væri að verulegu leyti eins konar dulin uppsagnarheimild. Það hefði mátt álykta það. Ég verð hins vegar að segja hv. efh.- og viðskn. til hróss að hún hefur í ýmsum efnum sem varða málskotsrétt, sem varða skyldu yfirmanna til að gefa starfsmönnum kost á að koma sínum sjónarmiðum á framfæri ef það er verið að veita þeim áminningu eða jafnvel að segja þeim upp, að ýmsu leyti tekið tillit til ábendinga sem hafa komið fram hjá stjórnarandstöðunni. Herra forseti. Ég verð að segja að það er ýmislegt í þessu frv. sem mér finnst ekki alvont. Sumt finnst mér gott. En ég mótmæli alfarið þeirri aðferð sem er notuð af hálfu ríkisstjórnarinnar til að koma vilja sínum fram. Ég tel að það hefði verið hægt að ná sáttum um nánast hvert einasta atriði ef menn hefðu reynt. Ég held að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, formaður efh.- og viðskn., geti ekki haldið því fram miðað við þau gögn sem liggja fyrir, að það hafi verið reynt að fara málamiðlunarleiðina eða samráðsleiðina. Ég er alveg sannfærður um að það hefði verið hægt að ná samkomulagi um öll þessi atriði. Það hefði e.t.v. þýtt að það hefði þurft að meta þessi réttindi sem verið er að skerða að einhverju leyti til fjár. Ég minnist þess að reikningshausinn hér í þessum sal, hv. þm. Pétur H. Blöndal, spurði mig hvatskeyttur að vanda við 1. umr. þegar ég var einmitt að reifa þetta með biðlaunin. ,,Ja, hvað reiknarðu dýrt?`` Ég hef auðvitað hvorki vit né þroska til að reikna af jafnmikilli kúnst og hv. þm. og ég gat ekki svarað því. En ef ég settist niður með hv. þm. Pétri H. Blöndal, þá gæti ég með hans aðstoð væntanlega reiknað út hvað við erum í krónum að svipta t.d. hina tilvonandi starfsmenn Pósts og síma hf. mörgum krónum með þeim breytingum á biðlaunaákvæðinu sem gert er hérna. Ætli það hlaupi ekki á gríðarlega háum upphæðum. Og ég veit það, af því að hv. þm. Pétri H. Blöndal leiðist stundum í þessum sal, hugurinn fer svo víða og hann er kannski eirðarlausari en meðalþingmaðurinn og af því að hann er fljótur að reikna þá kannski gerir hann mér það til geðs að reikna þetta út á þeim örfáu mínútum sem eftir lifa af minni ræðu. Herra forseti. Ég vil segja það hér að þó ég sé algjörlega mótfallinn þessari aðferð sem stjórnarliðið hefur við það að koma hér ýmsum hlutum fram þá eru þarna hlutir sem ég hef margoft lýst yfir að ég hefði viljað sjá. Það er eitt sem ég vil sérstaklega taka fram. Ég er fyrir löngu kominn á þá skoðun að það sé eðlilegt og að það sé hluti af bættum stjórnarháttum ríkisins að fá yfirmönnum ríkisfyrirtækja í hendur meira vald. Vegna þess hvað ráðuneytin eru veikar einingar og eiga oft erfitt með að vinna vel með þeim stofnunum sem undir þau heyra þá hef ég margoft sagt það þegar þessi mál hefur borið á góma hér í þessum stól að það sé algjörlega nauðsynlegt að setja stjórn yfir öll fyrirtæki sem eru í eigu ríkisins og allar stofnanir. Ég hef fundið það oft á máli hv. þm. stjórnarliðsins að þeir hafa tekið undir þetta að því marki að ég held að það sé almenn skoðun meðal hv. þingmanna stjórnarliðsins að allar stofnanir sem fara með einhvers konar eftirlitshlutverk eigi að hafa stjórn yfir sér. Ég er þeirrar skoðunar að allar stofnanir ríkisins eigi að hafa stjórn yfir sér og í öllum stjórnunum eiga starfsmenn að hafa fulltrúa. Ég tel að við þessar aðstæður þar sem starfsmenn hefðu líka málskotsrétt til þessarar stjórnar þá eigi viðkomandi yfirmaður kost á því að hafa mikið svigrúm. Ég t.d. deili ekki þeim varhug sem goldinn er af hálfu stjórnarandstöðunnar við því svigrúmi sem forstöðumönnum stofnana er veitt með frv. til að ákveða viðbótarlaun. Ég geri mér fyllilega grein fyrir að það er hægt að misnota þetta. Það er hægt að setja upp vildarvinakerfi. Þess vegna er svo nauðsynlegt að hafa aðhaldið sem felst í stjórninni yfir þessum fyrirtækjum. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að á næstunni ...  Ég er þeirrar skoðunar að á næstu árum muni nýjar aðferðir ryðja sér til rúms innan ríkiskerfisins. Ég er t.d. alveg sannfærður um að við munum á næstu árum í verulegum mæli sjá samningsstjórnun tekna upp. Ég er hlynntur því. En þá verðum við líka að veita viðkomandi stofnun og yfirmanni hennar og yfirstjórn, möguleika til að umbuna einstökum deildum innan stofnunarinnar eða einstökum starfsmönnum eftir framlagi þeirra. Ég tel að það sé nauðsynlegt. Við getum til að mynda tekið dæmi af samningsstjórnunarkerfi sem nú er verið að reyna í Kvennaskólanum í Reykjavík. Það virkar vel. Það virkar þannig að gæðastjórnun er líka innifalin í því. Þar er hver einasti kennari spurður í þaula um starf sitt, nemendur spurðir um kennarana o.s.frv. Í þessu felst ákveðin innri hvatning en jafnframt hvati fyrir viðkomandi stofnanir til að aga sjálfar sig og endurmeta sín eigin markmið. Ég verð að segja, eftir tiltölulega skammvinna reynslu sem ráðherra, að það var oft og tíðum skelfilegt að finna hvernig sumar stofnanir hafði borið langt af leið. Þær voru komnar víðs fjarri hinum upprunalegu markmiðum sínum. Og okkur sem trúað er til þess að fara vel með peninga skattborgaranna, við eigum ekki að vera hrædd við að taka ákvarðanir sem gætu leitt til þess að þær stofnanir starfi betur. Ég ætlaði aðeins að nefna þetta með Kvennaskólann vegna þess að ég hlustaði á erindi um hvernig það verkefni er rekið. Þar er öllum innan skólans settur hvati til að bæta ráð sitt, til að verða betri starfsmenn. Starfsmenn taka því fagnandi. En ég velti einu fyrir mér þegar ég heyrði þetta ágæta erindi. Hver var hvatinn fyrir viðkomandi starfsmenn? Hver var hvatinn? Hann var ekki í kerfinu. Þá varð mér hugsað til minnar eigin skammvinnu reynslu af því að kenna góðu fólki. Ég eyddi einu sinni heilu ári sem lektor við Háskóla Íslands og kenndi við margar deildir. Það var alveg sama hvar ég bar niður ég fann alltaf einn skelfilegan hlut. Það var óskaplegur munur á nemendum eftir því frá hvaða skólum þeir komu, jafnvel nemendur sem voru valdir í krafti þess hvað þeir höfðu háar einkunnir eins og í tannlæknadeild, en mér veittist sá heiður að kenna þar einu sinni. Það var alveg ljóst að það var mikill munur á þeirra þjálfun sem námsmönnum. Það verður að segjast eins og er. Hvernig getum við eytt þessum mun sem getur haft mikil áhrif á þroska þessara námsmanna og mikil áhrif á möguleika þeirra innbyrðis til að hasla sér völl í lífinu? Við getum það auðvitað með því að útvega þeim góða kennara. Og hvernig förum við að því að útvega þeim góða kennara? Ég held, herra forseti, að eitt af því sem við þurfum að geta gert sé að viðkomandi skólastjóra sé leyfilegt að fara fram úr einhverju miðstýrðu launakerfi fjmrn. Herra forseti. Hv. stjórnarliðar sem hér hafa talað, menn á borð við hv. þm. Pétur H. Blöndal og hv. þm. Vilhjálm Egilsson, hafa getið sér orð fyrir það hvað þeir eru frjálshuga. Samt er ekki að finna neitt í þessum tillögum sem frá þeim koma sem gerir ráð fyrir því að með einhverju móti sé dregið úr þessari gríðarlegu miðstýringu hjá ríkinu. Og það þykir mér afskaplega merkilegt, herra forseti. Ég get ekki annað en dregið þá ályktun að þessir menn séu að fylgja einhverju allt öðru heldur en eigin sannfæringu. Mér þykir illt að segja það, herra forseti, en ég hef það stundum á tilfinningunni að þegar þessir hv. stjórnarliðar koma hér upp í ræðustólinn og halda sínar innblásnu ræður og skammast yfir málþófi stjórnarandstöðunnar sé það ekkert annað heldur en Baldur og Konni. Baldur er áfram uppi í ráðuneyti og situr þar en Konnarnir eru allir hér. Herra forseti. Ég tel að ef þessir hv. þm. ætla að vera samkvæmir sjálfum sér þá eigi þeir að iðka sjálfstæða hugsun og hætta að láta ráðherrann skipa sér fyrir í öllum málum. Sér í lagi líð ég önn fyrir það að sjá hinn vaska nýgræðing í okkar hópi, hv. þm. Pétur H. Blöndal, sem kom hingað eins og stormsveipur. Það gustaði af honum og ég sé að hann er að falla í sama farið. Hann er að verða partur af þessum nafnlausa skara sem hættir að hafa sjálfstæðar skoðanir en kemur hingað endrum og eins, rýkur upp í andsvar þegar menn eru búnir að halda ræðu í einn og hálfan tíma og biður um að fá útdrátt í neytendapakkningu í tveggja mínútna formi. Herra forseti. Hvar eru hugsjónir hv. þm. sem ætlaði að brjóta upp kerfið? Hann er orðinn partur af hinum nafnlausa skara sem gerir ekkert nema rétta upp hendurnar þegar kemur að því að greiða atkvæði. Hvar eru hinar sjálfstæðu skoðanir?

Herra forseti. Félagi Össur hefur farið mikinn í málflutningi sínum eins og honum er tamt.

Forseti vill geta þess að ávarpa ber þingmenn hv. þm.

Hv. þm. er allra manna skemmtilegastur og minnir hann á menn frá fyrri tíð sem gátu í senn verið skemmtilegir og alvarlegir í hugsun. Ég hygg að hv. þm. sé einmitt þannig. Hann lætur fljúga brandarana en meinar örugglega mjög mikið með þeim. Mig langaði til þess að rifja upp ljóð eftir Grím Thomsen sem hann orti um Goðmund á Glæsivöllum. Goðmundur kóngur er kurteis og hýr, yfir köldu býr; fránar eru sjónir, en fölur er hans hlýr, og feiknstafir svigna í brosi. Hann fór fljótt yfir sögu og minntist aðeins á Póst og síma hf. sem væntanlega kemur hér til umræðu fljótlega. Hann talaði um að verið væri að taka öll réttindi af því fólki sem flyttist yfir til þess nýja fyrirtækis. Ég vildi aðeins leiðrétta það í stuttu andsvari að samkvæmt þeim tillögum sem frá okkur koma í samgn. verða áunnin réttindi ekki tekin af þessu fólki heldur munu þau fylgja með og réttindi þeirra tryggð í nýju félagi eins og t.d. lífeyrisréttindi. Ég ætla aðeins að lesa hér úr lögum sem eru lög um réttindastöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Það hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Frá og með þeim degi sem aðilaskipti verða í skilningi 1. mgr. 1. gr. skal nýr eigandi takast á hendur réttindi og skyldur fyrri eiganda samkvæmt ráðningarsamningi og virða þau launakjör og starfsskilyrði sem samþykkt hafa verið á almennum kjarasamningi með sömu skilmálum og giltu hjá fyrri eiganda þar til samningi verður sagt upp eða hann rennur út eða þar til annar kjarasamningur öðlast gildi eða kemur til framkvæmda.`` Í mínum huga er ljóst að starfsmenn Pósts og síma munu einskis missa af lífeyrisréttindum sínum þegar flutningur verður.

En biðlaunin?

Herra forseti. Eitt af því sem ég hef haft á móti hinum nýju kynslóðum sjálfstæðismanna hér í þingsölum er hvað þeir eru lítt bókmenntalega sinnaðir. En nú er risinn hér upp silfurhærður og grásprengdur en bersýnilega afar greindur hv. þm. af Suðurnesjum sem kann Grím Thomsen utan að. Ég ætla ekki að fara frekar út í þá sálma. Hann er úr kjördæminu en minnist þess þó að einu sinni átti ég í blaðadeilu í Morgunblaðinu um fyrrv. ráðherra Alþfl. Ég var þá í öðrum stjórnmálaflokki sem ég man ekki svo glöggt hver var en þetta hafði skelfilegar afleiðingar enda býr nú viðkomandi ráðherra erlendis. Herra forseti. Hv. þm. getur þess að búið sé að breyta frv. um Póst og síma. Það er að vísu rétt að það er búið að breyta frv. en það stendur eftir sem áður að ef og þegar Póstur og sími verður gerður að hlutafélagi og starfsmennirnir færast þar með úr störfum hjá ríkinu og verða starfsmenn hlutafélagsins þá fá þeir ekki biðlaunin greidd. Ég færði hér rök fyrir því að það megi gagnálykta út frá dóminum sem féll í Héraðsdómi Reykjavíkur í svokölluðu SR-máli að biðlaunin séu bætur fyrir það að geta ekki lengur bætt við réttindum ofan á þau sem búið var að ávinna sér. Ég er þeirrar skoðunar og vek athygli á því að hæstv. ríkisstjórn hefur nú áfrýjað málinu. Ef hún tapar því máli mundi þessi breyting, sem hv. þm. greindi frá að búið væri að gera á frv., brjóta gegn sama dómi nema því aðeins að það frv. sem hér er verið er verið að fjalla um í kvöld sé orðið að lögum. Og það er auðvitað galdurinn, herra forseti. Allt þetta streð okkar hér í 600 sumur miðar að því einu að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson getur dundað sér við það næsta vetur að breyta ríkisbönkunum í hlutafélög, eins og Pósti og síma verður breytt í hlutafélag núna, án þess að þurfa borga milljarða króna í biðlaun fyrir þessar bætur. Þetta er auðvitað það sem allt snýst um. Það er verið að færa umtalsverð verðmæti frá launafólki hjá þessum stofnunum yfir til ríkisins.

Herra forseti. Ég var að lesa upp úr lögum um réttindastöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum sem eru síðan 1993. Ég tel að í þeim lögum hafi verið tryggður þessi réttur sem ég var að minnast á áðan. Hv. þm. talaði um biðlaun, að þau yrðu ekki greidd. Það er ljóst að biðlaunaréttur þessa starfsfólks mun flytjast með þeim til nýja félagsins en það mun ekki öðlast tvöfaldan biðlaunarétt. Starfsmennirnir geta því ekki fengið biðlaun þegar þeir fara yfir til nýja félagsins og svo aftur ef þau missa stöðuna hjá nýja félaginu. Það er því tryggt að þeir fá biðlaun ef þeir tapa starfi sínu hjá Pósti og síma hf. Í því er grundvallarmunur og ég held að ekki sé mikill ágreiningur um að tvöfaldur biðlaunaréttur getur varla talist eðlilegur þegar um er að ræða störf sem flytjast með þessum hætti og sami vinnuveitandi er til staðar. Í rauninni er aldrei hægt að réttlæta það að borga tvöföld biðlaun, sama hver í hlut á.

Herra forseti. Það sem ég var að reyna að skýra áðan í mínu stutta máli var það að ég er algjörlega ósammála þessu viðhorfi sem kemur fram hjá hv. þm. og reyndar hæstv. ráðherra sem kallaði það hér í ræðu bull að greiða mönnum tvöföld laun. Ég tel að hér sé ekki um tvöföldun á launagreiðslum að ræða heldur tel ég að biðlaunin séu hugsuð sem bætur fyrir réttindi sem tapast. Ég tel að þessi SR-dómur sýni það. Ég tel sem sagt, eins og ég sagði í mínu svari áðan, að þetta snúist allt um að breyta biðlaunaákvæðinu. Það er í rauninni það eina sem ríkisstjórnin vill fá fram vegna þess að það verður að liggja fyrir áður en hún hefst handa um að breyta ríkisbönkum, breyta Pósti og síma og öðru í hlutafélög. Ef hv. þm. læsi t.d. andsvör hæstv. samgrh. þegar við deildum um þetta mál í umræðunum um Póst og síma, 1. umr., sæi hann að hæstv. samgrh. komst eiginlega að sömu niðurstöðu og ég og þess vegna hafa menn þessa röð á. Fyrst á að afgreiða þetta frv. hv. þm. Vilhjálms Egilssonar og svo verður vaðið í Póst og síma.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson gat í upphafi ræðu sinnar um þekkingu sína á kynlífi laxa. Síðan fjallaði hann um það að sá sem hér stendur hafi þykkar höfuðskeljar og ég var að velta fyrir mér samhenginu, hvort það væri eitthvað við líkamsbyggingu mína sem hann hefði lært á af reynslu sinni af kynlífi laxa. Reyndar kom nú þekking hans og dýrkun á laxinum vel í ljós þegar hv. þm. fór að berjast eins og laxinn sem syndir á móti straumnum gegn þeim takmörkunum sem verið er að setja í frv. á biðlaunaréttinn. Ég hygg að yfirgnæfandi meiri hluti landsmanna telji ekki eðlilegt að við formbreytingu á ríkisfyrirtæki yfir í hlutafélag fái fólk greidd út bæði laun og biðlaun á sama tíma. Ég hygg að það sé mikill meiri hluti þjóðarinnar sem stendur með því. Að minnsta kosti hef ég fundið það í samtölum mínum við fólk og mína kjósendur. Ég hygg að sú stefna ríkisstjórnarinnar sem birtist í þessu frv. eigi sér marga fylgismenn. Hv. þm. notaði gjarnan kaflaskipti í ræðu sinni til þess að ræða um málþóf og rétt stjórnarandstöðunnar til þess að beita eða nota eða misnota sér þá aðstöðu sem hún hefur hér til þess að tala um málin vel og lengi. Hann sagði að hann mætti nota tímann til þess að ræða smáatriði út í hörgul og tók sem dæmi framgangskerfið í háskólanum. Ég dró þá ályktun af ræðu hans að það væri eitt af dæmunum um smáatriðin sem þyrfti að ræða í sambandi við þetta mál. En varðandi framgangskerfið hefur margkomið fram það sama og kom fram hjá rektor á fundi efh.- og viðskn. Hann sá í sjálfu sér ekkert ósamrýmanlegt á milli þeirra ákvæða sem verið er að samþykkja í frv. og framgangskerfisins.

Herra forseti. Svo ég byrji á að svara því sem kom fram í upphafi máls hv. þm. þá eru ákveðin tengsl á milli þykkra höfuðskelja og kynlífs hjá löxunum. Það er einfaldlega þannig að þeir sem hafa þykkar höfuðskeljar eru yfirleitt stærri og þeir hafa meiri sjens. En hjá laxinum þekkist það líka að þeir sem eru afskaplega smávaxnir eiga líka sinn sjens. Þeir eru kallaðir ,,sneakers`` og hv. þm. veit þetta auðvitað. Á sínum tíma vorum við báðir í þeim hópi. Við vorum ,,sneakers`` og gekk bara vel. En það er nú önnur saga, herra forseti. Ég vildi aðeins segja um það sem hv. þm. sagði að ég dreg mjög í efa að meiri hluti þjóðarinnar sé þeirrar skoðunar að það sé eðlilegt að fara með þessum hætti gegn biðlaunaréttinum. Hv. þm. orðaði það svo: ,,Eftir því sem mér hefur skilist á samtölum mínum við fólk.`` Þá vil ég spyrja hv. þm. hvenær hann náði því að tala við 100 þús. Íslendinga. Satt að segja hef ég ekki orðið var við að stjórnarliðar séu í miklu sambandi við kjósendur. Og því miður virðist það t.d. ekki hafa komist inn fyrir höfuðskeljar hvorki hv. þm. Vilhjálms Egilssonar eða annarra stjórnarliða að það er ekki til eitt einasta verkalýðsfélag og ekki einn umsagnaraðili í gervöllu landinu fyrir utan Vinnuveitendasamband Íslands sem hefur lostið upp fagnaðarópi yfir þeim smánarfrumvörpum sem nú liggja fyrir í kistu hv. þm. Vilhjálms Egilssonar. Ég þakka honum því fyrir að upplýsa mig um þetta. En fyrst hann hefur svona í samtölum sínum við þjóðina verið að kanna hitt og þetta --- veit hann nokkuð um fylgi við væntanlegan forsetaframbjóðanda í röðum Alþfl.?

Herra forseti. Eins og hv. þm. veit, jafnmikill vísindamaður og hann er, þá gera menn nú stundum úrtaksrannsóknir þegar þeir eru að kynna sér ákveðna hluti. Ég veit að hv. þm. hefur ekki skoðað upp í þá laxa alla sem hann hefur verið að rannsaka en veit samt býsna mikið um þá. Varðandi eitt sem kom fram hjá hv. þm. og mér þótti mikið til koma var það að honum þótti að mér virtist vænna og meira koma til orða hæstv. forsrh. en stjórnarskrárinnar og alþjóðlegra samninga ef einhver misfella væri þar á milli. Ég vil gjarnan þakka honum fyrir að hafa jafnmikið álit á hæstv. forsrh. og þarna kom fram og fullvissa hann um að forsrh. stendur heill að baki frv. og telur að það sé ekki flísin á milli þess sem þar kemur fram og stjórnarskrár og alþjóðlegra samninga. Varðandi það þegar hann fjallaði um verðmiða á biðlaunaréttindin og annað það sem menn telja að hér sé verið að ganga með til baka í réttindum eða kjörum, þá er það að sjálfsögðu þannig að kjarasamningar eiga eftir að koma og ekki bara næsta vetur heldur margir þar á eftir. Ef opinberir starfsmenn verðleggja þessi réttindi sem þeir telja að sé verið að taka af þeim, sem er nú ansi léttvægt að mér finnst, þá mun það að sjálfsögðu koma fram í kjarasamningum og um það verður rætt og oftar en einu sinni væntanlega.

Herra forseti. Þrátt fyrir langa vist í björgum Sjálfstfl. er þrátt fyrir allt svo mikil ærleiki til í hjarta hv. þm. Vilhjálms Egilssonar að hann getur ekki komið hingað upp og haldið því fram að þetta séu ónýt réttindi. Hann segir: ,,Þau eru einhvers virði.`` Hann er að lýsa því yfir að það sé hægt að ræða um þetta í kjarasamningum. Honum finnst þau að vísu léttvæg en hann segir ekki: ,,Þau eru einskis virði.`` Það er nokkurs virði fyrir mig. Að því er varðar orð hæstv. forsrh. þá er ég þeirrar skoðunar að þau séu gulls ígildi. Það er mín reynsla og ég að því leytinu til tek miklu meira mark á hæstv. forsrh. en stjórnarliða. En hv. þm. skyldi vara sig á því að vera að tala um það hér að hæstv. forsrh. standi fast að baki þessu frv. Það sagði líka hæstv. ráðherrann þegar hann stóð hér í stólnum og sagði: ,,Ríkisstjórnin er einhuga að baki mér.`` En þá var hæstv. forsrh. uppi í Stjórnarráði að tæta í sundur lífeyrisfrumvarpið sem er dautt.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir kjarnyrta en ekki mjög stuttorða ræðu. Í fyrsta lagi var byrjunin ansi laus í reipunum og ekkert mjög hnitmiðuð. Það var rætt um drykkjusiði fyrrv. ríkisstjórnar o.s.frv. Síðan varð hann eitthvað ákveðnari og hann ræddi t.d. um það að margar stofnanir væru komnar langt af leið. Hann hefði kynnst því í ráðherratíð sinni sem var því miður að hans mati of stutt. Mín spurning er sú: Er hv. þm. þá ánægður með æviráðninguna sem nú er í gildi sem gerir það ókleift að losa þessar stofnanir við forsvarsmenn þeirra? Önnur spurning til hv. þm.: Mig langar svo mikið til að heyra hv. þm. lýsa því yfir enn einu sinni að hann sé ánægður með biðlaunakerfið eins og það er núna praktíserað. Mig langar til að heyra hann segja að það sé eðlilegt og sanngjarnt að fólk sé með tvöföld laun. Þjóðina langar til að heyra hv. þm. lýsa því yfir og mig langar til að hv. þm. segi mér rökstuðninginn fyrir því að þeir opinberir starfsmenn sem af tilviljun vinna hjá Pósti og síma, eigi að fá hálfs árs laun eða eins árs laun gefin, en hinir sem vinna ekki hjá Pósti og síma fái engin biðlaun og engin tvöföld laun. Þetta er spurning til hv. þm. En aðalatriðið er að hann segi mér að hann sé ánægður með núverandi biðlaunakerfi og það sé eðlilegt að fólk sé með tvöföld laun.

Herra forseti. Ég minnist ágætra orða núverandi útvarpsstjóra sem sagði: ,,Það blundar í mér svolítið fól.`` Ég sé það að í rauninni var hv. þm. að koma hér upp í stól til þess að segja: ,Mig langaði alltaf til þess að verða bókmenntagagnrýnandi``, því hann tók ræðu mína fyrir og skipti henni í ýmsa kafla og gaf þeim síðan einkunnir. En hann átti eftir að taka lokakaflann þegar ég var að tala um hann sjálfan. Herra forseti. Ég lýsi því þá hér yfir að ég er á móti æviráðningunni og ég er þeirrar skoðunar að hún eigi að hverfa en ég er þeirrar skoðunar að hún sé partur af réttindum sem opinberir starfsmenn hafa unnið sér í gegnum samninga við ríkið og þeir hafa greitt fyrir þetta. Þeir hafa staðgreitt æviráðninguna. Ef hún er af þeim tekin þá á að greiða þeim til baka það sem þeir hafa greitt fyrir hana. Ég er þeirrar skoðunar að það sé sérstaklega þörf á því að hægt sé að hnika til forstöðumönnum stofnana og æðstu embættismönnum ráðuneytanna en það eru nákvæmlega þeir sem mér sýnast vera grjótfastastir í þessu kerfi sem hv. þm. er greinilega hreykinn af að vera að byggja hér upp. Að því er biðlaunaréttinn varðar þá er ég búinn að lýsa því hvaða skoðun dómstólarnir eða a.m.k. Héraðsdómur Reykjavíkur hefur á honum. Þar er um það að ræða, herra forseti, að maður flyst úr starfi hjá hinu opinbera yfir í hlutafélag sem er alfarið í eigu hins opinbera. 

Herra forseti. Dómarinn dæmir samkvæmt lögum og hv. þm. setur þessi lög þannig að hann getur ráðið því hvort að fólk sé með tvöföld laun eða ekki. Hann talaði áðan um Baldur og Konna og að allir séu að falla í sama farið og þar með mín persóna. Ég ætla að vona að ég lendi aldrei í þeirri stöðu að þurfa að mala hérna klukkutímum saman til þess að stunda málþóf. Fjórir hv. þm. hafa talað meira en í tvo tíma og þar á hv. þm. Ögmundur Jónasson metið, 2 tímar og 52 mín. Það var ég að reikna út áðan, nr. tvö er Hjörleifur Guttormsson hv. með 2 tíma og 31 mínútu, nr. þrjú er Steingrímur J. Sigfússon með 2 tíma og 17 mín. og nr. 4 er Guðmundur Árni Stefánsson með 2 tíma og 5 mín. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson er því miður léttvægur og léttur á þessum mælikvarða því hann talaði bara í einn klukkutíma og fimm mín.

Hæstv. forseti. Ég er að stíga í ræðustólinn öðru sinni í þessari umræðu og fyrir því liggja ýmsar brýnar ástæður sem ég mun koma að í máli mínu. Ég fagna því að hæstv. fjmrh. er mættur en ég hefði viljað sjá hæstv. forsrh. við þessa umræðu. En mér er tjáð að hann hafi varamann hér inni þannig að líklega hef ég ekki rétt á því að kalla hann til umræðunnar. Inntak ræðu minnar er það að mér finnst nauðsynlegt að ræða við hæstv. ráðherra afleiðingar þessa frv. og fá að heyra það frá hæstv. forsrh. hvort að hann geri sér grein fyrir því hvaða afleiðingar þetta frv. mun hafa og einnig það frv. sem í kvöld var tekið út úr félmn., þ.e. frv. um stéttarfélög og vinnudeilur sem væntanlega mun koma til umræðu á hinu háa Alþingi á allra næstu dögum, rétt í þann mund sem þing Alþýðusambandsins, m.a. í tilefni af 80 ára afmæli ASÍ, er að hefjast. Þannig standa málin hér, hæstv. forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal lýsti því yfir rétt áðan að hann vonaðist til þess að hann þyrfti aldrei að standa í þeim sporum að þurfa að halda tveggja tíma ræður. Þegar ég kom hingað í sali fyrir einum fimm árum, var það mjög í minnum haft hvernig Sjálfstfl. hagaði sér þegar hann var í stjórnarandstöðu á tímabilinu 1987--1989. Það var talið að fáir hefðu staðið sig með öðrum eins glæsibrag og þeir í að halda langar ræður og þó einkum að leika sér með þingsköp því að m.a. þeir sem nú gegna ráðherraembættum voru algjörir sérfræðingar í því að teygja umræður mjög á langinn og nýta þingsköpin til hins ýtrasta. Hv. þm. ætti því að tala varlega um framtíðina. Enginn veit í hvaða stöðu hann verður á næstu árum eða á næsta kjörtímabili. Ef sú stund rennur upp að eitthvert frv. verði á ferð, t.d. um breytingar á Vinnuveitendasambandinu og lögum þess eða eitthvað sem snertir fyrirtækin í landinu þá er nú aldrei að vita nema hann vilji snúast til varnar.  Hæstv. forseti. Áður en ég kem að efninu verð ég líka að beina orðum til hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar því hann er ekki nógu vel að sér í sögu Alþfl. sem á nú 80 ára afmæli á þessu ári.

Ég er vel að mér í sögu Alþb.


             Já, en hann er nú búinn að vera nokkur ár í Alþfl. og á auðvitað að þekkja sögu þess mæta flokks. Þegar hann er að tala um það hve Alþfl. sé hallur undir hið ljúfa líf þá verður að rifja það upp fyrir honum að fyrsta kynslóð alþýðuflokksmanna var meðal helstu bindindismanna í landinu og ef ég man rétt þá er í fyrstu stefnuskrám Alþfl. að finna miklar heitstrengingar um það að ...  Áður en ég kem að meginefni minnar ræðu vil ég líka nefna þessi tvö atriði sem menn eru sífellt að þræta um hérna. Það eru annars vegar biðlaunin og hins vegar ... Já, hér fæ ég sögulega leiðréttingu frá hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur sem bendir mér á að Sjálfstfl. hafi verið í stjórnarandstöðu 1988--1991. Ég þakka henni fyrir þessa leiðréttingu. Þetta mun rétt vera. Það voru kosningar einmitt 1991 og fundum við nú svo sannarlega fyrir því þegar nokkrir ráðherrar misstu stólana og voru hér alveg trylltir en ætla nú að ná sér í enn hærri embætti í okkar samfélagi. Aðeins um biðlaun og æviráðningu. Ég ítreka það enn einu sinni að hér er um réttindi að ræða sem samtök opinberra starfsmanna vildu fá að semja um. Hvað sem menn segja þá eru þetta réttindi, sum hver umsamin réttindi, önnur hafa verið tekin upp á fyrri árum í lögum af ýmsum ástæðum og opinberir starfsmenn vildu fá að semja um þessi réttindi en ekki að upplifa að þau væru afnumin einhliða eins og hér á að fara að gera. Um það snýst málið fyrir utan það að biðlaun, eins og fram kom í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, tengjast því þegar breyting verður á högum manna hvernig sem hún verður. Þeir sem þegar hafa gengið í gegnum breytingar á ríkisstofnunum yfir í einkafyrirtæki hafa orðið fyrir réttindamissi. Þeir starfsmenn hafa orðið að hverfa í önnur verkalýðsfélög. Það hafa orðið breytingar á lífeyrismálum þó menn hafi reyndar rekið sig á varðandi biðlaunin og eru nú einmitt að koma hér í gegn lagabreytingum m.a. vegna þess dóms sem vitnað var til í umræðunni. Það verður því ekki fram hjá því horft að hér er um réttindi að ræða. Réttindi sem verið er að breyta. Það mergur málsins. Hæstv. forseti. Meginástæðan fyrir því að ég stíg hér í stól að nýju er að mér finnst einn þáttur þessa stóra máls alls ekki hafa komist nægilega vel til skila og það hafa engin svör fengist hvað þann þátt varðar. Ég hef ekki orðið vör við að fjölmiðlar í landinu hafi beint sjónum að þeim þætti en það er sá réttindamissir og þau mannréttindabrot og brot á alþjóðlegum sáttmálum sem er að finna í frv. Það verður ekki fram hjá því horft. Ég fullyrði, virðulegi forseti, að 22. gr. þessa frv. brýtur í bága við mannréttindasáttmála. Það felst í því að hér er verið að breyta högum starfsmanna ríkisins, allnokkurs hóps, í þá veru að jafnvel heilu stéttarfélögin eru svipt samningsrétti og verkfallsrétti án þess að hafa verið spurð, án þess að um það hafi verið samið. Þetta brýtur í bága við stjórnarskrá íslenska lýðveldisins og þá mannréttindasáttmála sem við erum aðilar að. Ég skil ekki hvers vegna menn beina ekki sjónum að þessu atriði. Ég krefst þess að þetta verði kannað sérstaklega í efh.- og viðskn. á milli 2. og 3. umr. Ég get tekið á mig þá sök með öðrum þeim sem eru fulltrúar stjórnarandstöðunnar í efh.- og viðskn. að hafa ekki kveikt almennilega á þessu atriði nógu snemma til að kalla eftir lögfræðilegum álitum. En þetta verður að kanna. Þessar breytingar og ýmsar aðrar kalla á málaferli og kærur, það getur ekki annað gerst. Til að rökstyðja mál mitt, hæstv. forseti vil ég vísa til mannréttindasáttmála Evrópu. Þar segir í 11. gr.: ,,Rétt skal mönnum að koma saman með friðsömum hætti og mynda félög með öðrum. Þar á meðal að stofna og ganga í stéttarfélög til verndar hagsmunum sínum. Eigi skulu réttindi þessi háð öðrum takmörkunum en þeim sem mælt er um í lögum og nauðsynlegar eru í lýðfrjálsu þjóðfélagi vegna öryggis almennings eða ríkis, til að koma í veg fyrir óspektir eða glæpi, til verndar heilbrigði eða siðgæði eða til að vernda réttindi og frelsi annarra. Ákvæði þessarar greinar skulu eigi vera því til fyrirstöðu að löglegar takmarkanir séu settar við því að herliðar, lögreglumenn eða stjórnarstarfsmenn njóti þessara réttinda.`` Í 22. gr. frv. er verið að taka þau réttindi að starfa í stéttarfélagi, að njóta félagafrelsis, að hafa samningsrétt og verkfallsrétt sem eru vernduð réttindi --- þau eru vernduð réttindi samkvæmt stjórnarskrá íslenska lýðveldisins og samkvæmt alþjóðlegum sáttmálum --- það er verið að taka þessi réttindi af ákveðnum hópi fólks án þess að þeir hafi verið spurðir. Ég get nefnt t.d. stéttarfélag lögfræðinga. Það má nefna hóp prófessora við Háskóla Íslands sem hefur aldrei verið spurður að því hvort hann vildi gangast undir það að vera embættismaður o.s.frv. Það segir einnig, hæstv. forseti, í alþjóðasamningnum um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, í 6. gr.: ,,Ríki þau sem aðilar eru að samningi þessum viðurkenna rétt manna til vinnu sem felur í sér rétt sérhvers manns til þess að hafa tækifæri til þess að afla sér lífsviðurværis með vinnu sem hann velur sér eða tekur að sér af frjálsum vilja og munu ríkin gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja þennan rétt.`` Þessi grein, hæstv. forseti, tengist öðru broti sem er að finna hér í þessum lögum og það er í 36. gr. Þar er stjórnvaldi heimilað að flytja menn úr einu embætti í annað. Ég dreg stórlega í efa að þessi grein standist stjórnarskrá íslenska lýðveldisins þar sem kveðið er á um rétt manna til að stunda atvinnu. Þar segir í 75. gr.: ,,Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa.`` Samt sem áður er löggjafinn hér að taka sér það vald að færa menn á milli embætta. Og það er vísað til 20. gr. stjórnarskrárinnar þar sem forseta landsins, sem þeir náttúrlega segja hér í skýringum að í raun þýði ráðherra, í 20. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Forseti getur flutt embættismenn úr einu embætti í annað, enda missi þeir einskis í af embættistekjum sínum, og sé þeim veittur kostur á að kjósa um embættaskiptin eða lausn frá embætti með lögmæltum eftirlaunum eða lögmæltum ellistyrk.`` Hvernig kemur þetta allt heim og saman? Hvað er það sem gildir? Í fyrsta lagi kveður stjórnarskráin á um frelsi manna til að velja sér atvinnu. Síðan er hér grein sem er mjög gömul að stofni til sem kveður á um rétt til að færa menn milli embætta. Síðan er alþjóðasáttmálinn um félagsleg og efnahagsleg réttindi sem kveður á um að menn eigi að velja sér embætti eða starf af frjálsum vilja. Hvernig kemur þetta heim og saman? Þetta er einn hrærigrautur og það sem verið er að gera í þessari grein er að veita ráðherra eða stjórnvaldi heimild til að færa menn milli embætta og lækka þá í launum. Það er ekki verið að gera það sem 20. gr. stjórnarskrárinnar gerir ráð fyrir, að menn skuli einskis í missa af réttindum sínum, heldur segir hér, með leyfi forseta, í 36. gr.: ,,Flytjist maður í annað embætti skv. 1. mgr., sem er lægra launað en fyrra embættið, skal greiða honum launamismuninn þann tíma sem eftir er af skipunartíma hans í fyrra embættinu.`` Það þarf sem sagt að greiða honum sömu laun þessi fimm ár eða það sem eftir er af fimm ára skipunartímanum, en svo má lækka hann í launum. Hvernig kemur þetta nú heim og saman við það sem var verið að vitna til hér áðan í lög um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum sem eru almennar vinnureglur sem ber að fara eftir á hinu Evrópska efnahagssvæði? Þar er einmitt gert ráð fyrir því að menn haldi sömu réttindum og skyldum og sömu launum. Ég fæ ekki betur séð, hæstv. forseti, en að það sé verið að þverbrjóta þetta allt saman. Úr þessu verður að fást skorið. Hver er meining löggjafans og hvernig stenst þetta stjórnarskrána og alþjóðasáttmála? Það er sem sagt vísað í 20. gr. en síðan er inntak sjálfrar greinarinnar og það sem verið er að gera allt annað en það sem þar stendur. Ég sé mig knúna til að vekja sérstaka athygli á þessu. Ég tek bara þessar tvær greinar en ég efast ekki um að það sé í fleiri greinum sem það orkar tvímælis hvort þær standast lög og rétt, hvort þar sé ekki um óeðlileg afskipti af málefnum stéttarfélaga að ræða. Þar má t.d. nefna þá grein sem snýr að þeim sem standa utan stéttarfélaga og fleira og fleira sem kallar á miklu betri skoðun. Eins og margoft hefur komið fram í umræðunni er þessi löggjöf einfaldlega svo hraðsoðin og illa unnin, enda bera brtt. það með sér, að þetta eru alveg óþolandi vinnubrögð. Hæstv. forseti. Þar kem ég aftur að því sem ég nefndi áðan að það var verið að afgreiða í kvöld í félmn. frv. um stéttarfélög og vinnudeilur með það algjörlega á hreinu að það fer allt á annan endann á vinnumarkaðnum í haust og í vetur. Það liggur alveg ljóst fyrir. Það eru handónýt ákvæði í því frv. um vinnustaðarsamninga sem var auðvitað ætlað að ýta undir að menn geri vinnustaðarsamninga sem er eitthvert fyrirbæri sem menn eru afskaplega hrifnir af í augnablikinu, hver sem ástæðan er fyrir því. Þeir geta eflaust oft skilað ýmsu og raunin virðist vera sú frá öðrum löndum að þar sem vinnustaðarsamningar eru í gildi þar er t.d. minni launamismunur innan fyrirtækja. Það má því eflaust eitthvað á þeim græða og þau geta gefið góða raun. En það að lögbinda þá með þeim hætti sem til stendur gerir það að verkum að minni stéttarfélög geta varla tekið þá áhættu að fara út í slíka samninga nema það sé búið að semja um allt fyrir fram í bak og fyrir þannig að réttur þeirra sé tryggður. Það sama má segja um önnur ákvæði þessa frv. Það sem hér er verið að gera er einfaldlega það að verið er að setja allan vinnumarkaðinn eins og hann leggur sig á annan endann. Ég spyr, hæstv. forseti: Er það allt til að koma þessu biðlaunaákvæði í gegn? Er það virkilega svo mikils virði fyrir einkavæðingu framtíðarinnar að það sé bara í lagi að setja allan vinnumarkaðinn á annan endann? Eða er stolt og æra ráðherra orðin svo ofboðsleg og mikils virði að það sé öllu tilkostandi til að keyra í gegn einhver vitlaus frv.? Hvað er þetta eiginlega sem menn eru að gera? Hafi verið einhver heil brú í þeirri hugsun sem var að finna í frv. um stéttarfélög og vinnudeilur þá er hún öll komin út í veður og vind. Það er ekki heil brú í því máli. En það er töluvert sterk bygging í þessu frv. Það er nokkuð ljóst hvað verið er að gera. Ég ætla ekki að fara að rekja þá sögu alla aftur en það vekur miklar áhyggjur varðandi komandi vetur hver áhrif þessara tveggja frv. verða. Hæstv. forseti. Þá ætla ég að koma að einu atriði sem hefur heldur ekki verið minnst á hér. Það er hvernig staðið er að gerð þessa frv. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Ég kemst ekki hjá því að nefna þetta. Það er eins og allt verði að víkja fyrir yfirgangi ríkisstjórnarinnar. Og þá er ég að nefna að einn meginhöfundur þessa frv. heitir Eiríkur Tómasson og er prófessor við Háskóla Íslands. Eftir því sem ég best veit hefur hann gegnt því embætti í allan vetur á meðan hann var að vinna í þessu frv. Hann vinnur við Háskóla Íslands og þetta frv. og m.a. það mál hvort prófessorar við Háskóla Íslands eigi að teljast embættismenn eða eitthvað annað hefur mjög fléttast inn í þessa sögu. Prófessorinn, hinn opinberi starfsmaður, hefur unnið í því hér í vetur að semja þetta frv. og það sem meira er í þessu frv. og þessari 22. gr. sem ég hef gert hér að umtalsefni er líka minnst á stöðu konu hans. Þetta er hið ágætasta fólk en ég spyr: Eru þetta eðlileg vinnubrögð? Stenst þetta stjórnsýslulög? Það var skipuð nefnd til að semja þetta frv. Þar segir í 3. gr. 2. kafla um sérstakt hæfi: ,,Starfsmaður eða nefndarmaður er vanhæfur til meðferðar máls: 1. Ef hann er aðili máls, fyrirsvarsmaður eða umboðsmaður aðila. 2. Ef hann er eða hefur verið maki aðila, skyldur eða mægður aðila í beinan legg eða að öðrum lið til hliðar eða tengdur aðila með sama hætti vegna ættleiðingar. 3. Ef hann tengist fyrirsvarsmanni eða umboðsmanni aðila með þeim hætti sem segir í 2. tölul. 

Samning á lagafrv. er ekki stjórnsýsluákvörðun.

Það er verið að tala um nefndarmenn. Nefndarmenn sem eru í vinnu fyrir stjórnvöld.

... sem taka stjórnsýslulegar ákvarðanir.

Ekki samtöl í þingsal.

Spurningin er sú, hv. formaður efh.- og viðskn.: Hvað er við hæfi? Hvar á að draga mörkin og hvenær eiga menn að víkja þegar t.d. nefndarstarf snertir þá sjálfa? Eitt er það að menn séu skipaðir sem fulltrúar fyrir opinbera starfsmenn t.d. til að breyta lögum en annað er það þegar lagagreinar snerta þá sjálfa. Ég vísa til þess að m.a. við þingmenn höfum stuðst við stjórnsýslulögin þegar við höfum verið að meta hvort mál snerta okkur á hinu háa Alþingi. Ég hef nefnt það sem dæmi að hv. þm. Sólveig Pétursdóttir hefur stundum vikið af vettvangi þegar til umræðu hafa verið frv. sem snerta fyrirtæki sem tengjast fjölskyldu hennar og þá vísar hún til stjórnsýslulaga. Það eru sú viðmiðun sem menn hafa hér tekið upp. Ég vek athygli á því að mér finnst ekki eðlilegt að menn séu að semja frv. og að setja inn ákvæði sem snerta þá sjálfa og fjölskyldur þeirra. Mér finnst það ekki eðlileg vinnubrögð. Spurningin er sú hvað er stjórnsýsla. Í 1. gr. stjórnsýslulaganna um gildissvið segir, með leyfi forseta: ,,Lögin gilda þegar stjórnvöld, þar á meðal stjórnsýslunefndir, taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna. Þau gilda þó ekki um samningu reglugerða né annarra almennra stjórnvaldsfyrirmæla.`` Spurningin er: Hver er viðmiðunin? Hvar draga menn hinar siðferðilegu línur. Er rétt að menn séu að semja lög sem snerta þá sjálfa? Ég vildi vekja máls á þessu, herra forseti, þótt hér sé um hinn mætasta mann að ræða. Þetta beinir bara sjónum að því hvernig vinnubrögðin eru í kringum þessi mál hér. Það mætti hafa um það mörg orð. Hæstv. forseti. Ég ætla að lokum að víkja aðeins að því sem fram kemur í nál minni hluta efh.- og viðskn. og enn snerta þessi vinnubrögð afskipti af málum jafnt opinberra starfsmanna sem annarra. Í nál. minni hluta efh.- og viðskn., þar sem verið er að vitna í álit Lagastofnunar vegna frv. um stéttarfélög og vinnudeilur, þar sem þeir voru reyndar að fjalla um það hvenær afskipti af stéttarfélögum eru heimil eða óheimil, þá segir þar, með leyfi forseta: ,,Rétt er þó að taka fram að Alþjóðavinnumálastofnunin í Genf hefur lagt áherslu á mikilvægi reglulegs samráðs stjórnvalda við aðila vinnumarkaðarins til að tryggja frið í þjóðfélaginu, þar á meðal samráð við undirbúning löggjafar sem snertir þá.`` Síðar segir: ,,Þó að réttur einstakra launþega til að stofna stéttarfélög séu mannréttindi hvers launþega og sá réttur verndi ekki þau stéttarfélög sem þegar eru til staðar er ljóst að bæði stjórnarskrá og alþjóðasáttmálar á þessu sviði gera ráð fyrir því að íhlutun ríkisvalds með lagasetningu um málefni stéttarfélaga sé mjög takmörkuð og hindri ekki lögmæta og eðlilega starfsemi stéttarfélaga. Þá er það einnig mjög mikilvægt hlutverk ríkisvaldsins að stuðla hverju sinni að því að friður ríki á vinnumarkaði án þess þó að grípa inn í starfsemi og baráttu stéttarfélaga.`` Þetta kemur fram, hæstv. forseti, í áliti Lagastofnunar um þær almennu reglur sem gilda í samskiptum ríkisvalds og stéttarfélaga. Ég tel að hér hafi ríkisvaldið teygt sig til hins ýtrasta og reyndar farið fram úr því sem eðlilegt getur talist. Tilgangurinn í þessu máli er ljós, hæstv. forseti, hér er verið að ryðja braut fyrir einkavæðingu, hér er verið að breyta leikreglum á almennum vinnumarkaði, hér er verið að stefna mjög í tvísýnu og að sjálfsögðu verður ríkisstjórnin að bera ábyrgð á gerðum sínum. En við stjórnarandstæðingar höfum tekið okkur þann rétt að mótmæla þessu frv. og þeirri umræðu er engan veginn lokið. Næsta lota, sem mun væntanlega snúast um stéttarfélög og vinnudeilur, er fram undan. Það er auðvitað svo að meiri hlutinn mun ráða þó að reynt hafi verið að benda á það inn á hversu hættulega braut er verið að fara hér og hversu hæpin þessi frv. eru í þeim skilningi hvernig þau standast íslensku stjórnarskrána og þá alþjóðasáttmála sem við erum aðilar að. Þetta er afar sorglegt að horfa upp á. Ég get ekki notað önnur orð. Það er sorglegt að horfa upp á þessa stefnu og það er illskiljanlegt að ríkisstjórn skuli tefla þeim árangri í tvísýnu sem hér hefur náðst í efnahagsmálum, þeim vinnureglum sem menn hafa verið að þróa smátt og smátt, aðallega á almennum vinnumarkaði, því að það gildir alls ekki um opinbera starfsmenn, þar hefur allt verið í háa lofti svo árum skiptir og því miður mun þetta frv. verða til þess að viðhalda því ástandi.

Hæstv. forseti. Mér þótti afspyrnuléttvæg gagnrýni hv. þm. á Eirík Tómasson, fyrrv. hæstaréttarlögmann og núv. prófessor, sem var formaður þeirrar nefndar sem undirbjó þetta frv. Nú er það svo að fagvinna í samningu lagafrv. sem eiga eftir að koma til afgreiðslu á Alþingi getur með engum hætti talist stjórnsýsluákvörðun í því skyni þar sem verið er að taka ákvarðanir um það hvort einhverjir aðilar eigi rétt eða ekki rétt eða þar sem verið er að úrskurða um einhverja hluti. Það kemur því máli bara nákvæmlega ekkert við. Athugasemdir um að þessi ágæti maður og lagaprófessor, sem hefur mikið vit á því máli sem um er að ræða og er líklega einn af hæfari mönnum til að fást við það, að láta að því liggja að hann eigi ekki að fá að koma nálægt því, finnst mér nálgast að vera mannréttindabrot, að meina slíkum aðila á þessum forsendum að koma nálægt þessu. Má maðurinn hugsa?

Hæstv. forseti. Ég nefndi það í ræðu minni að stjórnsýslulögin hafa verið notuð sem viðmiðun við það hvað er við hæfi. Það er einu sinni þannig að þegar menn jafnvel eru að semja lagafrv. sem snerta þá sjálfa og fjölskyldu þeirra er ekki eðlilegt að þeir komi þar mikið nærri hvað þá að fylgja málum eftir til síðustu stundar. Ég dreg í efa að það sé rétt að málum staðið. Ég ítreka að Eiríkur Tómasson prófessor er hinn mætasti maður og á margt gott skilið og hefur staðið sig mjög vel sem lögmaður. Mér vitanlega hefur ekki fallið nokkur blettur á feril hans sem lögmanns en ég dreg í efa að hér hafi verið rétt að málum staðið af hálfu ráðherra sem skipaði þessa nefnd. En að vísu eiga menn náttúrlega að hafa dómgreind til að átta sig á því hvenær mál snerta þá sjálfa. Mér finnst alltaf óþægilegt þegar við komum að slíkum málum þar sem menn eru að fjalla um sín eigin hagsmunamál. Það snertir t.d. höfund frv. hver verða örlög prófessora og staða prófessora. Það er að mínum dómi ekki eðlilegt að menn standi þannig að málum.

Hæstv. forseti. Ég efast um að hv. þm. geti fengið marga löglærða menn til að ganga í lið með sér í þessari gagnrýni. Ég efast t.d. um að hv. þm. gæti fengið hinn vaska löglærða alþingismann Lúðvík Bergvinsson til að taka undir með sér í þessu máli jafnvel þótt hann taki ýmislegt að sér í þessum ræðustól.

Hæstv. forseti. Þetta er nú varla svaravert. Við erum að ræða hér um háalvarlegt mál sem snýr að réttindum og skyldum opinberra starfsmanna. Hér er til umræðu hver er tilgangur þessa frv. og hvernig er að því staðið. Ég að vekja máls á ákveðnu siðferði, þ.e. hvort stjórnvaldið, í þessu tilviki hæstv. fjmrh., stendur rétt að málum. Stjórnsýslulögin, sem ég er að vitna til, eru einmitt sett til þess að kveða upp úr um svona tilvik, til að setja einhverjar reglur í stjórnsýslunni hvar skilið er á milli einkahagsmuna og almennra hagsmuna. Þetta eru einu lögin eftir því sem mér er kunnugt um sem koma nálægt þessu sviði og það eiga menn að hafa til hliðsjónar hvort sem það erum við á hinu háa Alþingi eða aðrir embættismenn ríkisins. Þetta eru góð lög, það þarf reyndar að kynna þau betur, en þetta eru góð lög sem við eigum öll að taka okkur til fyrirmyndar.

Herra forseti. Það er ástæða til að vekja athygli á því að sú umræða sem hér fer fram um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna hefur staðið í nærri 30 klukkustundir. Það er ástæða til að vekja athygli á því að nær allir þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa tekið til máls í þessum umræðum. Það er ástæða til að vekja athygli á því að þeir hafa í raun og veru aðeins nýtt ræðutíma sinn að hluta. Það er vert að geta þess að allir þessir þingmenn gætu talað aftur nema einn þeirra sem hefur fullnýtt ræðutíma sinn, það er sá ræðumaður sem fór hér síðast úr stólnum. Með öðrum orðum það eru aðstæður til að tala allmikið lengur enn um þetta mál ef menn væru í málþófi. Ef menn væru í því að nýta ræðurétt sinn til hins ýtrasta eins og gert er þegar menn eru í málþófi. En það er ekki um það að ræða. Það sem þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa fyrst og fremst gert er það að þeir hafa með ræðum sínum vakið athygli á því hvað þetta mál er sérstakt og alvarlegt. Þess vegna er ástæða til að mótmæla ítrekuðum áburði hæstv. fjmrh. um að stjórnarandstaðan hafi verið að beita ofbeldi í þessu máli og hafi gert það sem hún hafi getað til að koma í veg fyrir að málið verði afgreitt. Málið liggur auðvitað ekkert þannig. Stjórnarandstaðan hefur nýtt sinn rétt af því hvernig þetta mál er vaxið. Af hverju hafa menn talað? Í fyrsta lagi vegna efnis málsins, þess efnis að hér er um það að ræða að það er verið að þrengja mjög alvarlega að starfssviði verkalýðshreyfingarinnar í landinu. Þessi lög fyrir verkalýðshreyfinguna eru hliðstæð kosningalögum fyrir kjósendur eða stjórnarskrá fyrir þjóðina. Þessi lög eru þess vegna ekki eins og hver önnur lög ef ég má leyfa mér að flokka lög úr þessum virðulega ræðustóli, hæstv. forseti. Hér er um að ræða mál sem snertir öll starfsskilyrði, allan starfsramma verkalýðssamtakanna í landinu og þess vegna er það sem ákveðið er af öllum stjórnarandstöðuflokkunum að taka myndarlega þátt í umræðum um þetta mál við þær aðstæður sem nú eru. Í öðru lagi leggjum við áherslu á að mótmæla vinnubrögðum í málinu vegna þess hvernig er komið fram við alla verkalýðshreyfinguna í landinu. Ekki aðeins opinbera starfsmenn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og BHMR og önnur samtök opinberra starfsmanna sem þetta frv. snertir heldur líka heildarsamtökin öll með frv. um stéttarfélög og vinnudeilur. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur með öðrum orðum tekið um það ákvörðun með aðstoð Framsfl. að gera heildaratlögu að þessum samtökum með þeim frv. sem verið er að ræða. Vinnubrögðin eru með þeim hætti að þau brjóta í bága við hefð, sem ég mun rekja hér á eftir, með þeim hætti að við hljótum að mótmæla af öllum kröftum í málinu. En við viðurkennum, hæstv. forseti, að ríkisstjórnin hefur því miður enn þá meiri hluta hér í þessari stofnun hvað sem verður í næstu alþingiskosningum. Auðvitað mun vilji ríkisstjórnarinnar ráða úrslitum ef hún kýs að beita honum. Því miður bendir allt til þess þrátt fyrir þann málflutning sem við höfum haft uppi og þrátt fyrir myndarlegar ábendingar stéttarsamtakanna í landinu að ríkisstjórnin ætli sér að knýja þessi mál í gegn. Það er líka ástæða til þess, hæstv. forseti, að vekja á því athygli að mótmæli stjórnarandstöðunnar, sem hæstv. fjmrh. gerir lítið úr og kallar málþóf, eru samkvæmt þingsköpum og þingsköpin eru sett með lögum. Hér er með öðrum orðum ekki verið að brjóta á neinn hátt þær reglur sem gilda um þessa stofnun í einu og öllu. Hér er öllum leikreglum þingræðisins fylgt til hlítar af okkur. Við teljum hins vegar að þegar meiri hlutinn tók t.d. þetta mál út úr efh.- og viðskn. hafi hann reynt á þanþol þingræðisins meira en góðu hófi gegnir. Þar hafi menn komið fram og beitt valdi gagnvart minni hluta efh.- og viðskn. Það virðist reyndar vera landlægt í efh.- viðskn. af meiri hluta hennar um þessar mundir að gera lítið úr minni hlutanum, að taka lítið mark á því sem frá minni hlutanum kemur ef nokkur kostur er á slíku af hálfu meiri hlutans. Það ber að harma að þingmenn stjórnarflokkanna skuli haga sér með þeim hætti. En loks hefur það komið í ljós, herra forseti, í þessum umræðum sem hér hafa farið fram, gagnstætt því sem stjórnarliðið hefur verið að halda fram í allan vetur, gagnstætt því sem var haldið fram t.d. sl. vetur fyrir hátíðarnar, að stjórnarandstöðusveitin hér á þinginu er sterk og samstæð þegar kemur að málum af þessu tagi. Það er mikilvægt að undirstrika það atriði vegna þess að það hefur pólitískt inntak og pólitíska tilvísun sem getur skipt miklu máli, ekki aðeins fyrir stjórnarandstöðuna og stjórnarflokkana að taka tillit til á Alþingi heldur skiptir það máli líka úti í þjóðfélaginu og skiptir kannski sérstaklega máli fyrir samtök launafólks í landinu að vita að það er til samstæð og sterk stjórnarandstaða þegar kemur að því að taka á málum og verja mál sem verkalýðshreyfingin í landinu hefur borið fyrir brjósti. Þess vegna er ljóst, hæstv. forseti, að hér er ekki um að ræða neitt sem heitir málþóf, hér er um að ræða miklar umræður þar sem menn nýta rétt sinn samkvæmt lögum. Hins vegar er mikilvægt að gera sér grein fyrir því að ríkisstjórnin ætlar að beita valdi hins sterka. Hún ætlar að efna til atkvæðagreiðslu sem fer væntanlega fram um þetta frv. á miðvikudaginn kemur og þá mun koma í ljós hvernig menn skipa sér en það er ætlun ríkisstjórnarinnar að knýja málið til enda. Við munum hins vegar að sjálfsögðu beita því afli sem okkur er gefið samkvæmt lögum í þessum efnum bæði við 2. og 3. umr. málsins. Virðulegi forseti. Þetta mál á sér sérkennilegan aðdraganda. Það á sér aðdraganda sem er hægt að rekja allt aftur í tíð síðustu ríkisstjórnar og ég mun ekki fara nánar út í hér. Málið er lagt fram seint og það kemur inn í þingið með þeim hætti að fylgifrv. upp á 100--200 greinar kemur svo seint fram að jafnvel stjórnarliðið sjálft ákveður án sérstakra leiðbeininga að draga það til baka. Stjórnarliðið og hæstv. fjmrh. viðurkenna þannig að málið er illa undirbúið. Með því að leggja ekki áherslu á bandorminn um stöðu opinberra starfsmanna hefur hæstv. fjmrh. viðurkennt að málið er illa undirbúið og ótækt. Auðvitað væri eðlilegt, hæstv. forseti, að á þessum grundvelli tæki hæstv. fjmrh. ákvörðun um það að draga frv. eins og það liggur hér fyrir út af borðinu. Það gefur líka tilefni til þess, hæstv. forseti, að benda á að rétt hefði verið að taka þetta frv. út af borðinu að fyrir þinginu liggur frv. til laga um réttindi kennara og skólastjórnenda í grunnskólum. Þar er gert ráð fyrir því að festa í sessi þau lagaákvæði sem eru nú í gildi varðandi réttindi og skyldur opinberra starfsmanna um leið og grunnskólinn verður fluttur til sveitarfélaganna. Þar með er verið að segja við kennarana í landinu að samþykkt á þessu frv. verði hugsanlega til einskis því að hún verður öll tekin til baka með þeim samþykktum sem hér verða gerðar ef svo fer fram sem horfir um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna almennt. Hæstv. forseti. Við höfum gert mjög ákveðnar kröfur í málinu um að þessi frv. verði tekin til baka, verði tekin hér út af borðum Alþingis. Við höfum gert um það kröfur að frv. um stéttarfélög og vinnudeilur verði líka tekið út af borðum Alþingis. Þannig höfum við tekið undir þau sjónarmið sem fram hafa komið frá stéttarfélögunum í landinu í þeim umsögnum sem þau hafa sett hér inn. Það er ekki þannig að bara tveir eða þrír menn á Lækjartorgi, hjáróma raddir eins og hæstv. félmrh. sagði, hafi látið þessi sjónarmið heyrast, þau hafa heyrst frá öllum hinum stóra fjölda stéttarfélaganna í landinu. Þess vegna endurtek ég enn þá kröfu þó það virðist örvænt um að menn hlusti á hana að frv. verði tekin út af borðinu. Af hverju vill ríkisstjórnin afgreiða þessi frv. núna í stríði við stjórnarandstöðuna og verkalýðshreyfinguna? Hvernig stendur á því? Hvaða rök eru fyrir því að hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. leggja ofurkapp á að afgreiða málin og gera þau að lögum í bullandi stríði við stéttarsamtökin í landinu og stjórnarandstöðuna á Alþingi? Af hverju er það? Ég held, hæstv. forseti, að það sé fyrst og fremst vegna þess að ríkisstjórnin ætli sér að knýja fram heildarniðurstöðu í kjarasamningum í haust á grundvelli þessara laga, á grundvelli þeirra fjötra sem menn eru að gera tillögur um í þessum frv. Ég held að menn þurfi að gera sér grein fyrir því í öðru lagi að verði þessi frv. að lögum þá mun sú ríkisstjórn sem nú situr halda áfram á sömu braut gegn verkalýðshreyfingunni í landinu og gegn stéttarsamtökunum í landinu. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir þingheim og þjóðina að gera sér grein fyrir því að sú hætta er yfirvofandi af því að núverandi ríkisstjórn er svo ósvífin, er svo frek til valda, er svo tillitslaus við stéttarsamtökin í landinu, gerir sér svo litla grein fyrir þýðingu þeirra, að hún gæti átt það til að reyna að halda áfram á þessari braut eftir að þessi frv. væru orðin að lögum. Þetta er stórhættulegt mál í augum allra launamanna á Íslandi af því að með því er verið að gefa tóninn um framhaldið sem getur verið varasamt svo ekki sé fastara að orði kveðið fyrir hinn almenna launamann og réttindabaráttu fólks í landinu. Í umræðum um þetta mál hefur líka komið ákaflega skýrt fram, hæstv. forseti, að í þessari stofnun er pólitískur grundvallarágreiningur uppi. Sá ágreiningur er mjög fróðlegur og merkilegt að velta því fyrir sér að oft á tíðum er það svo að menn telja að allir séu í grófum dráttum sammála um það sem heitir launamál. Sammála um að menn eigi að hafa laun og hafa það sæmilegt og búa við sæmilegt félagslegt öryggi og annað eftir því og að búa við sæmilegt atvinnuöryggi og þess háttar. Þegar þessi mál eru hins vegar skoðuð ofan í kjölinn kemur greinilega í ljós að í þessum efnum eru uppi verulega ólík sjónarmið í þessari stofnun. Verulega ólík sjónarmið. Það eru annars vegar þeir sem telja að vinnuaflið sé undirstaða alls, allra verðmæta sem við eigum í þessu þjóðfélagi, afl hins vinnandi manns. Hins vegar eru þeir sem telja að það sé fjármagnið eitt sem á að ráða og ráði úrslitum í þróun og framþróun samfélagsins. Á grundvelli þessara sjónarmiða eru menn að takast á þó menn geri sér ekki alltaf grein fyrir því hér í þessum umræðum að það eru einmitt grundvallarsjónarmiðin sem er tekist á um. Menn hafa þess vegna mismunandi sjónarmið gagnvart því hvernig á að taka á eignarréttinum, þ.e. annars vegar eignarrétti á fjármagni og hins vegar eignarrétti á vinnuafli. Það eru greinilega til aðilar í þessari stofnun sem telja að mismunandi sjónarmið eigi að gilda eftir því hvort fólk er að fjalla um fjármagn eða landareignir eða því um líkt eða hvort verið er að fjalla um vinnuaflið eða aflahæfið eins og það heitir á lagamáli. Það er nokkuð merkilegt að velta því fyrir sér að t.d. Sjálfstfl. leggst ævinlega í mjög harða vörn fyrir því að það megi ekki snerta á eignarréttinum gagnvart eignum eins og landareignum eða fjármagni. Hins vegar telur hann engu máli skipta hvernig farið er með aflahæfið, þ.e. vinnuaflið og þann eignarrétt sem hver maður hefur yfir því. Þetta kemur ágætlega fram þessa dagana, hæstv. forseti, einmitt í þessari stofnun hér vegna þess að fyrir ríkisstjórninni liggur frv. til laga um vernd og þjóðareign á auðlindum í jörðu og virkjanir. Það hefur verið skoðun okkar alþýðubandalagsmanna mjög lengi að jarðhiti og virkjun fallvatna eigi að vera á vegum þjóðarinnar og fallvötnin eigi að vera hennar eign. Við höfum viljað setja um þetta miklu skýrari löggjöf en hefur verið til. Við höfum flutt frv. um þetta. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur flutt um þetta frv. hér á Alþingi árum saman, aftur og aftur og við endurflytjum þessi frv., m.a. nú á yfirstandandi þingi. Þessi frv. hafa alltaf strandað í þessari stofnun. Af hverju hafa þau strandað? Það er ekki vegna þess að menn geri sér ekki grein fyrir því að það þarf að vera til einhver lagarammi af þessu tagi heldur er það vegna þess að í núverandi stjórnarflokkum, og ekki síður í Framsfl. en í Sjálfstfl., eru mjög sterk öfl sem vilja verja einkaeignarréttinn í öllum tilvikum. Þeir eru ekki tilbúnir til að leggja á hann neinar hömlur í neinu tilviki. Þetta er þeim mun athyglisverðara í ljósi þess að á sama þingi hefur hæstv. iðnrh. lýst því yfir að hann ætli að flytja frv. þar sem gert er ráð fyrir því að ríkisstjórnin geri tillögur um það hvernig eigi að takmarka eignarrétt á jarðhita og að því er varðar virkjun fallvatna. En hæstv. iðnrh. kemur málinu ekki fram. Af hverju er það? Það er vegna þess að í Framsfl. og Sjálfstfl. er svo sterk landeigendaandstaða við þau sjónarmið sem fram koma í þessum tveimur frv. Þannig á einkaeignarrétturinn á fjármagni og landi svo að segja algjörlega skothelda talsmenn í stjórnarflokkunum. Þegar hins vegar kemur að því að skerða eða takmarka gildi eignarréttarins á vinnuafli þá er allt annað uppi. Nú kunna menn að halda því fram að það sé álitamál hvort hægt sé að líta á eignarrétt á vinnuafli eins og um sé að ræða eignarrétt á landi. Í því sambandi hafa fræðimenn haft mjög deildar meiningar. Gaukur Jörundsson, umboðsmaður Alþingis og fyrrv. lektor og prófessor, hefur fjallað um þetta í ítarlegri grein í Úlfljóti, tímariti laganema, þar sem hann segir m.a. um aflahæfið og eignarrétt á aflahæfi manna á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Fræðimenn eru ekki á einu máli hvort telja beri aflahæfi manna til eignar í skilningi eignarnámsákvæða í stjórnarskrá. Paul Andersen segir t.d. að vinnuhæfið verði sennilega að teljast eign í skilningi dönsku stjórnarskrárinnar samanber Dansk statsforfatningsret 1954, bls. 700, 23--724. Alf Ross er á annarri skoðun og virðist reisa hana á því að hinn persónulegi þáttur sé hér yfirgnæfandi samanber Dansk statsforfatningsret II 1960, bls. 541. Kastberg telur aftur á móti aflahæfið njóta verndar eignarnámsákvæða norsku stjórnarskrárinnar. En fyrir lögjöfnun, samanber Norges statsforfatning nr. II er málið talið líta þannig út.`` Síðan segir umboðsmaður Alþingis og það er merkilegt. ,,Bjarni Benediktsson virðist hins vegar þeirrar skoðunar að afla- eða vinnuhæfi manna falli undir hugtakið eign í íslensku stjórnarskránni samanber ágrip af íslenskri stjórnlagafræði II 1948, bls. 106.`` Gaukur Jörundsson fjallar mjög ítarlega um þetta mál og telur sig sýna fram á það, m.a. með þessari tilvitnun í Bjarna Benediktsson, að það verði að líta þannig á að afla- eða vinnuhæfi manna falli undir hugtakið eign eins og það er í íslensku stjórnarskránni. Það er mjög merkilegt, hæstv. forseti, að minna á þetta þegar þess er gætt hversu lítils aflahæfið eða vinnuaflið er metið af núverandi hæstv. ríkisstjórn sem telur að frelsi peninganna sé úrslitaþáttur í framþróun þjóðfélagsins en minna máli skipti hvernig farið er með vinnuaflið. Þetta er grundvallaratriði, hæstv. forseti. Það er grundvallaratriði líka að velta því fyrir sér hvernig stendur á því að flokkur eins og t.d. Framsfl., án þess að ég ætli að fara að skattyrðast sérstaklega við hann eins og er nú í tísku í þessari stofnun, tekur afstöðu í þessu máli núna algjörlega fjármagnsmegin. Ef við gerum upp hugmyndafræðilegan grunn þeirra mála sem hér eru uppi, annars vegar þessa frv. og hins vegar frv. um stéttarfélög og vinnudeilur, þá er það ljóst að þetta er fyrst og fremst flutt og sett á blað til þess að straumlínulaga þjóðfélagið eftir hinum almennu þörfum fjármagnsins frekar en vinnuaflsins. Ég hef ekki heyrt einn einasta framsóknarmann rökstyðja af hverju hann stendur að flutningi þessara frv. eins og þau eru. Það væri mjög fróðlegt að heyra hvaða rök eru fyrir því og fróðlegt að heyra að hve miklu leyti þetta passar við hinn félagslega þátt í stefnu Framsfl. sem er grunnþáttur eða var, í stefnu Framsfl. eins og hún var skrifuð 1916. Ég hef engin rök heyrt af því tagi. Ég hlýt þess vegna, hæstv. forseti, að lýsa því yfir að ég harma að í umræðunni sem hér hefur farið fram hefur okkur ekki auðnast að setja þessi mál sem skyldi í almennt hugmyndafræðilegt samhengi. Auðvitað eru menn uppteknir af innihaldi málsins og einstökum atriðum þess en það er fróðlegt hins vegar að rifja upp og glöggva sig á því að hér er um að ræða mál þar sem vatnaskilin milli hægri og vinstri í stjórnmálum koma að mörgu leyti, ekki að öllu leyti, en að mörgu leyti nokkuð glöggt fram. Um þessi mál er einnig fróðlegt í þessu sambandi að velta því fyrir sér hvernig þetta er með opinbera starfsmenn. Eru þeir eitthvað afbrigðilegur þjóðflokkur? Er hægt að hugsa sér að það sé farið með þá allt öðruvísi en aðra í þjóðfélaginu? Það hefur verið skoðun hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórnar. Mér heyrist oft að það sé talað heldur niður til opinberra starfsmanna. Það er nokkuð sérkennilegt því þeir eru að mörgu leyti undirstaða velferðarkerfisins og alveg jafnmikilvægir og allir aðrir Íslendingar þegar upp er staðið. Ég geri ráð fyrir því að þegar menn fjölluðu um kjör opinberra starfsmanna hér fyrr á þessari öld eða á síðustu öld, þá hafi menn yfirleitt verið að tala um embættismenn í mjög þröngri merkingu þess orðs. Það var reyndar ekki fyrr en á miðri síðustu öld að til urðu lagaákvæði um opinbera starfsmenn. Þau voru reyndar ekki um kjör opinberra starfsmanna beinlínis heldur var það konungsbréf og úrskurðir frá því um miðja 19. öld þar sem fjallað var um önnur atriði sem snertu embættismenn á Íslandi og reyndar ekki síst íslenskukunnáttu embættismanna. Það var ekki fyrr en kom fram á árið 1919 að fjallað var um launamál opinberra starfsmanna. Síðan voru sett lög 1935 og 1947 um aldurshámark, 1915 um verkfall opinberra starfsmanna, 1943 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og í 14. kafla hegningarlaganna voru ákvæði um brot í opinberu starfi. Það var þess vegna ekki fyrr en um miðja þessa öld, það er nú ekki lengra síðan, að menn tóku ákvörðun um að reyna að semja frv. til laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Það frv. var lagt fram á Alþingi 1953. Það var mælt fyrir því af þáv. fjmrh., Eysteini Jónssyni. Í aðdraganda frv. og greinargerð þess er dálítið merkilegt að sjá hverjar aðalundirstöðuheimildir þessara laga voru eins og þau voru samin á sínum tíma. Það er talið upp í þskj. 148 á þinginu 1953--1954 og þar segir, m.a. með leyfi hæstv. forseta, að þetta frv. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna 1953 ,,... sé byggt á ályktunum og tillögum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja.`` Þannig að fyrir liðlega 40 árum töldu menn ástæðu til að fara sérstaklega eftir þeim tillögum sem fluttar voru og lagðar höfðu verið fram af Bandalagi starfsmanna ríks og bæja. Í framsögu Eysteins Jónssonar fjmrh. er þetta rakið mjög rækilega. Ég ætla ekki tímans vegna að fara yfir það í einstökum atriðum en ég ætla að lesa upp það sem ráðherrann segir um 14. gr. þessa frv. vegna þess að það snertir nákvæmlega það sem við erum að tala um hér núna. Þar er verið að tala um svokölluð biðlaun, en núv. fjmrh. hefur verið alveg sérstaklega flinkur við að úthúða biðlaunum eins og kunnugt er. Í ræðu forvera hans 6. nóv. 1953 segir svo, með leyfi forseta: ,,Í 14. gr. frv. er þess vegna mælt svo fyrir að sé opinber staða lögð niður skuli starfsmaður jafnan fá föst laun er starfanum fylgja, greidd í sex mánuði, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en 15 ár en í 12 mánuði eigi hann að baki lengri þjónustualdur. Þykir sanngjarnt að mismuna mönnum nokkuð eftir starfsaldri enda rosknum mönnum ógreiðara oft um útvegun nýrra starfa en þeim sem yngri eru. Þá þykir og sanngjarnt að opinber starfsmaður eigi að öðru jöfnu rétt til sömu stöðu ef hún er sett á fót aftur innan skamms tíma og hníga að því ákvæði 2. mgr. 14. gr. sem mæla svo fyrir að sé staðan aftur stofnuð innan fimm ára eigi starfsmaðurinn að öðru jöfnu rétt til hennar.`` Finnst mönnum tónninn í þessari ræðu Eysteins Jónssonar, 1953, kannski eitthvað öðruvísi í garð opinberra starfsmanna en tónninn í þeim ræðum sem fram koma frá núv. hæstv. fjmrh.? Það er alveg ótrúlega lærdómsríkt að lesa umræðuna frá 1953 og 1954 um þessi lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, vegna þess að það er svo lærdómsríkt að sjá hvað andinn er annar að því er varðar þessa lagasetningu sem slíka en menn hafa tamið sér að undanförnu af hálfu núv. hæstv. ríkisstjórnar. Þó verður ekki sagt að menn hafi á þessum árum að öllu leyti gengið fram á þann hátt að veruleg ánægja hafi verið með það af hálfu opinberra starfsmanna og langur tími leið frá því þessi lög voru sett og þangað til Bandalag starfsmanna ríkis og bæja öðlaðist þá burði sem síðar varð í stéttarbaráttu. En það er líka fróðlegt að rifja það upp, því að almörgum árum seinna eða um það bil 30 árum síðar var til meðferðar í þessari stofnun frv. til laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Fyrsta umræða fór fram 1986, þann 3. desember og hæstv. fjmrh. mælti fyrir frv. Hver var hann? Hann heitir Þorsteinn Pálsson. Hvað sagði hann í ræðu sinni? Ég ætla að rifja það upp, hæstv. forseti. En ég ætla að geta þess áður að þá höfðu nýlega verið gerðir kjarasamningar um m.a. leikreglur á vinnumarkaði opinberra starfsmanna og það er nokkuð merkilegt að velta því fyrir sér að þá tóku menn leikreglurnar inn í kjarasamninga. Það er alveg gagnstætt því sem mér finnst að núverandi fjmrh. hæstv. sé alltaf að segja, þ.e. að eitt sé kaupið og allt annað lögin sem séu þar með ekki kjör. Ég tel að lögin séu kjör og það viðurkenndi t.d. þáverandi hæstv. fjmrh., Þorsteinn Pálsson, árið 1986 þegar hann mælti fyrir frv. til laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Ég ætla að lesa aðeins úr þeirri ræðu, með leyfi forseta: ,,Miklu skiptir að samskipti og samningar um kaup og kjör milli ríkis og sveitarfélaga og starfsmanna þeirra geti farið fram með eðlilegum hætti og samkvæmt leikreglum sem báðir aðilar viðurkenna. En svo er ekki eins og nú standa sakir. Með hliðsjón af því að samningstímabil núgildandi samninga er senn á enda er brýnt að hið háa Alþingi afgreiði mál þetta hið fyrsta og áður en gert verður þinghlé vegna jóla.`` --- Þetta var 3. desember. --- ,,Ég mælist því til þess við hv. þingdeild að hún fyrir sitt leyti greiði fyrir afgreiðslu málsins. Að samningu þessa frv.`` --- segir hæstv. þáv. fjmrh., Þorsteinn Pálsson --- ,,unnu með fjmrn. öll heildarsamtök opinberra starfsmanna en innan þeirra eru næstum allir þeir starfsmenn sem lögin munu taka til, ef samþykkt verða.`` Er ekki einhver munur á þessu og núverandi vinnubrögðum, hæstv. forseti? Og síðan segir: ,,Fulltrúar þessara aðila hafa lagt fram mikið starf og sýnt mikinn samstarfsvilja í þeim tilgangi að tryggja málinu brautargengi. Fullkomin samstaða er milli þeirra og fjmrn. um frv. þetta og ágreiningur um einstök atriði var lagður til hliðar í stað þess að láta hann spilla öðrum málum brýnni og mikilvægari sem full samstaða er um.`` Er ekki dálítill munur á þessu, hæstv. forseti, og vinnubrögðum núverandi ríkisstjórnar gagnvart samtökum opinberra starfsmanna? Það má kannski velta því fyrir sér hvernig standi á því að núverandi ríkisstjórn hefur fyllst þessum ótrúlega hroka. Hvað er það sem hefur gerst í millitíðinni sem gerir það að verkum að ríkisstjórnin hefur fyllst þessum hroka gagnvart samtökum launamanna í landinu? Það er dálítið umhugsunarvert. Það er ekki bara umhugsunarvert fyrir okkur sem hér erum heldur líka stéttarsamtökin í landinu. Hvað er það sem gerir það að verkum að verkalýðsfélögin lenda í þeirri stöðu að ríkisvaldið þorir á móti þeim eins og hér er verið að gera? Hvað hefur komið upp? Hvað hefur komið upp sem gerir það að verkum að stéttarsamtökin hafa ekki það agavald gagnvart viðsemjanda sínum sem þau höfðu lengi áður? Hvað er það sem hefur gerst? Ég hef út af fyrir sig oft giskað á það, hæstv. forseti, að ein ástæðan fyrir því hvernig komið er og fyrir þessum hroka gagnvart stéttarsamtökunum, sé sú að menn hafa að sumu leyti ofreynt sig við að sitja á samtakamætti launafólks vegna hinnar svokölluðu þjóðarsáttar. Ég held að að sumu leyti hafi menn gengið kannski skrefinu lengra en góðu hófi gegnir og gengið á baráttuinnistæður stéttasamtakanna og þar með skapað möguleika fyrir að stjórnvöld til að leyfa sér að sýna hroka eins og þann sem kemur fram núna og á sér enga hliðstæðu í samskiptum ríkisstjórnar við opinbera starfsmenn um heildarreglurnar á vinnumarkaði. Hér er verið að tala um heildarreglurnar á vinnumarkaði, stjórnarskrá opinberra starfsmanna, kosningalög opinberra starfsmanna, grundvallarlög þeirra og ekkert minna. Ég vitnaði þessu máli til stuðnings, hæstv. forseti, í fyrrverandi hæstv. fjmrh., Þorstein Pálsson, og vil láta það koma fram að stjórnarandstaðan á þessum tíma, þó að hún hefði hvergi komið að þessum málum, taldi engu að síður sjálfsagt að afgreiða málin í þinginu eins og þau lágu fyrir --- það átti a.m.k. við um okkur alþýðubandalagsmenn --- vegna þess að um þessi mál hafði náðst samstaða milli þáverandi ríkisstjórnar annars vegar og opinberra starfsmanna hins vegar. Eitt af því sem var spurt um í umræðunni var: Er ætlunin með þessum frv., sögðum við, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, að hafa áhrif á uppbyggingu félagslegrar skipunar opinberra starfsmanna? Er það tilgangurinn með þessum frv.? Þar vitnuðum við m.a. til 5. gr. frumvarpanna eins og þau lágu þá fyrir. Um þetta atriði, til að undirstrika hvað hæstv. þáv. fjmrh. fannst fráleitt að setja lög í blóra við þá samninga sem höfðu gengið yfir um þessi efni, segir hæstv. fjmrh. á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Vegna ummæla hv. 3. þm. Reykv. um 5. gr. frv. og spurningar um hvort henni væri ætlað að hafa áhrif á félagslega uppbyggingu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, þá er því til að svara að það er ekki stefnt að því með frv. að hafa nein áhrif á uppbyggingu félagslegrar skipunar opinberra starfsmanna. Það hefur frá öndverðu í þessu starfi verið afstaða fjmrn. að opinberir starfsmenn ættu að ráða því sjálfir með hvaða hætti þeir haga skipulagi og uppbyggingu félagsstarfs síns.`` Hér er um að ræða gífurlega merkilega yfirlýsingu frá þáv. hæstv. fjmrh. Og alveg nákvæmlega eins og fram kom hér áðan í tilvitnun minni í fyrrverandi hæstv. fjmrh., Eystein Jónsson, er hér um að ræða allt annað viðhorf og allt annan tón gagnvart opinberum starfsmönnum en kemur fram í tíð núv. hæstv. fjmrh., Friðriks Sophussonar. Það er kannski rétt að geta þess líka, hæstv. forseti, að frá umræðunum á Alþingi um kjarasamninga opinberra starfsmanna 1986, ríkti mjög góð samstaða um þessi mál. Það tóku allir undir þau sjónarmið sem fram höfðu komið frá hæstv. ráðherra og frá stéttarsamtökunum eins og þau lágu þá fyrir. Af einhverjum ástæðum hef ég gaman af að lesa eina tilvitnun, hæstv. forseti, úr efri deild Alþingis fyrir hæstv. fjmrh. sem er á þessa leið: ,,Virðulegi forseti. Ég kem hér fyrst og fremst til að fagna þessu máli og því víðtæka samkomulagi sem náðst hefur milli fjölmargra aðila um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Hér eiga margir aðilar hlut að máli, samstaðan er mjög víðtæk og henni vil ég fagna hér.`` sagði þingmaður Kvennalistans, hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir. Það má því segja að það hafi verið mjög víðtæk ánægja með það hvernig að þessum málum var staðið á sínum tíma, 1986 eins og hafði verið 1954. Allir flokkar tóku undir þessi sjónarmið og það er satt að segja dálítið umhugsunarefni hvað það er ólíkt þeim aðstæðum sem nú eru uppi í þjóðfélaginu og hér í þessari stofnun þegar ríkisstjórnin kýs að segja í sundur friðinn í landinu með því að knýja í gegnum þingið frv. eins og það sem hér liggur fyrir og er til umræðu. Það er náttúrlega alveg ljóst að ríkisstjórnin vill frekar stríð um málið. Það er greinilegt að hún kýs frekar stríð en frið um málið. Hún vill átök. Hún vill sýna hver hefur valdið. Þeir vilja sýna hver hefur meiri hluta á Alþingi. Þeir vilja sýna hnefann og láta hlýða sér. Það er greinilegt. Þetta mál var t.d. tekið út úr efh.- viðskn. --- var það ekki? --- daginn fyrir 1. maí. Það var auðvitað til að storka. Það var enginn annar tilgangur með því. Það er alveg augljóst mál. Það var tekið út til að storka, sýna hver valdið hefur. Og það var fróðlegt að hlusta svo á hæstv. blessaðan félmrh. sem sá ekki nema tvo menn á Lækjartorgi þar sem voru þúsundir að mótmæla þessu. Þetta segir okkur auðvitað dálítið um ríkisstjórnir Sjálfstfl. og Framsfl., þessar helmingaskiptastjórnir, þar sem menn eru algjörlega blindir á verkalýðshreyfinguna þegar þeir leggja saman og má ekki á milli sjá hvor þeirra er blindari þegar að því máli kemur. Hæstv. forseti. Ég hef tekið eftir því að í umræðum um þessi mál hefur fjmrh. og stjórnarliðið kvartað undan öllum umsögnunum. Ég man ekki betur en það væri jafnvel talað um að þetta væri hið versta mál því það væri svo mikið pappírsflóð og pappírseyðsla í þessum málum. Og hæstv. fjmrh. hefur aftur og aftur sagt: ,,Ég hef nú setið hérna undir öllum þessum ræðum``, segir hann, aumingja blessaður kallinn, með leyfi forseta, og kvartar undan því að hann sé orðinn svo gasalega þreyttur og þetta séu 30 tímar og 100 mín. að meðaltali --- það er örugglega alveg rétt því þær eru dýrar tölvurnar í fjmrn. --- og hann sé orðinn lúinn á þessu og þessum óskaplegu umsögnum sem menn eru alltaf að lesa hérna og alltaf sömu umsagnirnar. Og svo eru menn alltaf að lesa þetta sama prófessorabréf, ,,fjórum sinnum``, sagði ráðherrann, gasalega þreyttur og toginleitur, með leyfi forseta, eftir allt þetta. Það er kannski ekki á það bætandi en ég ætla að segja það alveg eins og er, hæstv. forseti, ég ætla að leyfa mér úr þessum stól að lýsa því yfir að ég er þakklátur því fólki sem hefur fyrir því að hafa skoðanir á málum á Alþingi. Ég er þakklátur því fólki sem sendir umsagnir. Ég er þakklátur því fólki. Og ég er þakklátur því fólki sem sendir ítarlegar umsagnir um þingmál. Ég verð hins vegar að játa það að ég óttast að það sé ekki farið nægilega vel yfir þessar umsagnir. Það er mér nokkurt umhugsunarefni þegar Alþingi sendir út beiðni um að einhver stofnun eða félag geri athugasemdir við frv. Svo koma athugasemdirnar. Þetta eru kannski ítarleg plögg sem menn hafa vandað sig við, legið yfir langtímum saman og svo kemst fólk að því að það er eiginlega ekkert með þetta gert. Er þetta ekki dálítill dónaskapur við þetta fólk? Og svo er auk þess talað illa um þessa pappírshauga ofan í kaupið eins og hæstv. fjmrh. og hans liðsmenn gera hér. Ég er ekki viss um að hv. formaður efh.- og viðskn. hafi náð að fara mjög nákvæmlega yfir þessar umsagnir. Ég er ekki viss um það.

Lesið þetta upphátt.

Ég er ekki viss um það. Ég held að það sé alveg augljóst mál að þeir sem hafa lagt í þetta verulega vinnu, hljóta að hafa það á tilfinningunni að það hafi kannski ekki verið nægilega mikið með þetta gert. Þetta eru alvarlegir pappírar. Þetta er ekki eitthvað sem fólk kastar höndunum til við í fljótræði. Það er alveg greinilegt að hér er um að ræða alveg þrautunnar umsagnir. Eru menn svo miklar mannvitsbrekkur í efh.- og viðskn. og á Alþingi Íslendinga og í fjmrn. að það sé bara hægt eiginlega að lesa þetta upphátt og inn um annað eyrað og út um hitt? Er það tilfellið? Ég ber mikla virðingu fyrir lestrarhæfileikum hv. þm. Vilhjálms Egilssonar en ég verð að segja alveg eins og er að ég dreg gríðarlega í efa að hann hafi haft öll móttökutæki mjög vel opin á sama tíma og hann las upp textana. Þetta er ekki eitthvað sem menn kasta höndunum til við eins og stundum gerist, eins og t.d. með ályktanir og svona fljótræði. Hér er greinilega um að ræða alveg þrautvandaðar umsagnir. Ég tel ástæðu til þess af því að hv. formaður efh.- og viðskn. hefur ekki gert það, að þakka fyrir þessar umsagnir. Ég vil þakka t.d. fyrir umsögnina frá Bandalagi háskólamanna sem er ákaflega ítarlegt plagg og alveg þrautunnið, þar sem farið er mjög ítarlega yfir þessi mál og t.d. eru ákvæðin um opinbera starfsmenn hér á landi borin saman við það sem gerist í löggjöf annars staðar, m.a. í Þýskalandi og í Evrópusambandinu. Hér er um að ræða umsögn sem er upp á fleiri tugi síðna. Ég hef ekki orðið var við það, þó að menn hafi hreyft ýmsum þáttum í þessu skjali, að menn hafi lyft því upp að auga sér og sagt: ,,Við fulltrúar ríkisstjórnarinnar ætlum að taka mark á þessu.`` Alveg þvert á móti hef ég upplifað tilfinninguna þannig að þessum mönnum þætti heldur verra að fá þessa pappíra, heldur verra.

Nei. Mjög gott.

Þegar menn ekki þakka fyrir sig 

Þú hefur ekki hlýtt á ræðuna.

Ég hlýddi einmitt á ræðu hv. þm. Hún var ákaflega athyglisverð.

Það hefur farið inn um annað og út um hitt.

Það er að vísu nokkuð til í því, já. Ég nefni líka, hæstv. forseti, fjölmargar umsagnir frá samtökum starfsmanna hins opinbera sem ég tel að hafi allar verið býsna fróðlegar og ótrúlega sterkar. Ég bendi t.d. á þann texta sem kemur frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Þar er farið mjög ítarlega yfir efnisatriði þessa frv. Hér er hreyft rökum í ýmsum málum sem ég sé ekki að menn hafi tekið nægilega mikið tillit til. Þar með tel ég að menn hafi gert heldur lítið úr þessu. Af hverju tekur ekki hæstv. fjmrh. meira mark á samtökum opinberra starfsmanna í þessu máli? Af hverju vill hann vera í stríði við opinbera starfsmenn? Nú þekki ég hæstv. fjmrh. vel frá fyrri árum og veit að honum er ekki illa við fólk af fyrra bragði. Og hann sofnar örugglega ágætlega á kvöldin án þess að vera vondur við fólk og ég er viss um að hann er oft góður við börn og gamalt fólk. Það er ekki vafi á því. En af hverju er það þá sem hæstv. fjmrh. þarf endilega að vera í þessu geðvonskustríði við opinbera starfsmenn? Og við launamarkaðinn eins og hann leggur sig því það er allt það sem er undir í þessu. Af hverju er það? Ég held að það hafi ekkert með innrætið að gera hjá hæstv. ráðherra. Ég held að það sé fyrst og fremst það að hann er fangi tiltekinna ofstækissjónarmiða markaðarins og fjármagnsins. Frelsi fjármagnsins er uppspretta alls að hans mati, jafnvel þó það þýði fjötrar á fólkið. Ég tel að þetta sé hans vandi og komi fram í þessum málum og birtist með þeim hætti sem menn sjá hér. Meðal annars með þeim hætti að ég sé ekki að þessir menn geri í raun og veru neitt eða a.m.k. sáralítið með það sem opinberir starfsmenn hafa að segja. Ég ætla ekki að fara yfir allar þessar umsagnir í einstökum atriðum þótt margt í þeim sé ákaflega fróðlegt. Ég tel t.d. fulla ástæðu til að fara nokkuð rækilega yfir umsögn Kennarasambands Íslands svo ég nefni dæmi. Og ég tel að hér séu einnig alveg sérstaklega skemmtilegar bókmenntaperlur svo ég segi ekki annað um það af því ég get ekki neitað mér um það að nefna þetta með stjórn Prestafélagsins þó ég ætli ekki að fara að lesa það upp. Mér fannst það skemmtilegt því ég hef miklar mætur á þeim texta sem kemur frá formanni Prestafélagsins sem skrifar í Reykholti á kyndilmessu 1996 alveg unaðslegan texta um köllun presta til embættis sem ég vona að allir þingmenn þaullesi. Ég ætla ekki að fara yfir það hér en ég ætla að lesa eina umsögn í heild. Hún er nokkuð löng en ég ætla að lesa hana. Hún er ekki um Ágsborgarjátninguna ef hæstv. fjmrh. óttast það. Ég ætla ekki að segja orð um þessa umsögn annað en það að ég ætla að lesa hana. Hún er þrjár síður, A4. Umsögn Félags starfsmanna Alþingis og starfsmanna Ríkisendurskoðunar er dags. 17. apríl 1996. Með leyfi forseta: ,,Vísað er til bréfa efh.- og viðskn. Alþingis þar sem óskað er eftir umsögnum Félags starfsmanna Alþingis og Starfsmannafélags Ríkisendurskoðunar um frv. til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Félögin hafa ákveðið að skila sameiginlegri umsögn um málið. Gildandi lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eru frá árinu 1954. Miklar þjóðfélagsbreytingar hafa orðið frá þeim tíma og má fallast á að nauðsynlegt sé að færa margt í lögunum til nútímalegra horfs. Mikilvægt er að ríkið móti skýra starfsmannastefnu og kynni hana rækilega. Að svo miklu leyti sem þetta er gert í umræddu frv. er það í sjálfu sér fagnaðarefni. Sé á hinn bóginn litið á þetta frá sjónarhóli stéttarfélaga ríkisstarfsmanna er margt sem stingur í augun. Verður hér á eftir vikið nánar að þeim atriðum sem félögunum þykja aðfinnsulverð. Í V. kafla athugasemda með frv. er greint frá því að eitt meginmarkmið þess sé að jafna réttarstöðu ríkisstarfsmanna og starfsmanna á almennum vinnumarkaði. Í frv. er hins vegar hvergi gerð nákvæm grein fyrir í hverju meintur ójöfnuður er fólginn eða útskýrt hvernig ná á fram jöfnuði þarna á milli. Þeim jöfnunaráformum frv. sem lúta að því að skerða fyrirliggjandi réttindi ríkisstarfsmanna er mótmælt. Í þessu sambandi má benda á ýmis þau atriði sem forsvarsmenn BHMR, BSRB og KÍ hafa haldið á lofti og varða m.a. breytingu á ráðningarformi, skerðingu á ráðningarfestu, afnám eða skerðingu á biðlaunarétti og almenna skerðingu málskotsréttar. Til viðbótar þessu vilja Félag starfsmanna Alþingis og Starfsmannafélag Ríkisendurskoðunar sérstaklega benda á eftirfarandi atriði: 1. Mismunandi tegundir starfsmanna. Frv. gerir ráð fyrir að starfsmönnum ríkisins verði skipt í tvo flokka, þ.e. embættismenn og aðra starfsmenn. Í grg. með frv. á bls. 21 þar sem færð eru rök að þessari skiptingu segir m.a. ,,Samkvæmt því gerir frv. ráð fyrir að mismunandi reglur gildi um starfsmenn ríkisins eftir því hver réttarstaða þeirra er. Þannig er lagt til að starfsöryggi þeirra starfsmanna, er hvorki njóta samnings- eða verkfallsréttar, verði tryggt nokkuð betur en venja er meðan aðrir starfsmenn ríkisins, er njóta almennt samnings- og verkfallsréttar, búi við svipað öryggi í starfi og launþegar á hinum almenna vinnumarkaði.`` Starfsmenn Alþingis og stofnana þess hafa ekki verkfallsrétt og er í 56. gr. frv. gert ráð fyrir að svo verði áfram. Samningsréttur þessara starfsmanna er því takmarkaður. Þrátt fyrir óljóst orðalag 22. gr. virðist af athugasemdum mega ráða að örfáum starfsmönnum Alþingis og Ríkisendurskoðunar sé ætlað að falla í flokk embættismanna. Meginþorri starfsmanna Alþingis mun því búa við skert starfsöryggi þrátt fyrir sín takmörkuðu réttindi. Þar er því í raun um þriðja flokkinn að ræða, þ.e. starfsmenn með samningsrétt, en án verkfallsréttar. Ekki virðist frv. gera ráð fyrir að koma að neinu leyti til móts við þessa starfsmenn heldur eiga þeir að hafa alveg sömu réttindi og skyldur og sá stóri hópur ríkisstarfsmanna sem hefur bæði samnings- og verkfallsrétt. 2. Staða Alþingis. Íslensk stjórnskipun byggist á þrískiptingu ríkisvaldsins, í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Gengið hefur verið út frá því að sjálfstæði hvers þáttar fyrir sig skuli vera sem mest. Því er mikilvægt að Alþingi og þær stofnanir sem starfa í skjóli þess séu eins óháðar framkvæmdarvaldinu og kostur er. Með lögum nr. 94/1986, um kjarasamning opinberra starfsmanna, var þeirri skipan komið á að forsetar Alþingis gera kjarasamninga við starfsmenn Alþingis, en fram til þess tíma hafði fjmrh. verið viðsemjandi starfsmanna þingsins. Knúið var á um þessa breytingu til að skerpa á sjálfstæði þingsins. Samkvæmt frv. virðist hins vegar eiga að stíga skref aftur á bak í þessum efnum. Þannig er gert ráð fyrir að fjmrh. setji eða staðfesti reglur til frekari útfærslu á lögunum, sbr. 7., 8., 9. og 42. gr., sem forsetum Alþingis ber að taka mið af á sama hátt og æðstu stjórnendur framkvæmdarvaldsins, skv. 51. gr., m.a. við ákvarðanir á viðbótarlaunum til starfsmanna. Þá gerir 4. gr. ráð fyrir að fjmrh. skeri úr ágreiningi um gildissvið laganna og skv. 47. gr. ákveður fjmrh. laun og launakjör þeirra starfsmanna sem kjósa að standa utan stéttarfélaga. Ekki virðist ætlunin að forsetar þingsins komi nálægt þessum ákvörðunum þegar í hlut eiga starfsmenn þingsins. Nauðsynlegt er að frv. verði yfirfarið í ljósi þessara athugasemda. 3. Reglur fjármálaráðherra. Margt er óljóst eins og málið horfir við í dag í sambandi við þau ákvæði frv. sem fjmrh. er ætlað að setja nánari reglur um framkvæmd á. Ekkert segir t.d. um það í 9. gr. hvort ,,launaaukinn`` verður sýnilegur eða einkamál forstöðumanns og hlutaðeigandi starfsmanns. Þannig er erfitt að sjá hvort ákvæðið feli í sér raunveruleg réttindi starfsmanna eða ekki. Því er mikilvægt að fjmrh. kynni í hverju það regluverk sem honum er ætlað að setja verði fólgið áður en frv. verður afgreitt sem lög frá Alþingi. 4. Uppsagnir starfsmanna. Alls ekki er ljóst hvaða tilgangi áminning skv. 21. gr. er ætlað að þjóna því samkvæmt skýru ákvæði 44. gr. er hún ekki nauðsynlegur undanfari uppsagnar. Uppsagnir hljóta ávallt að þurfa að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum. Það ætti að vera lítið mál fyrir forstöðumann að gefa starfsmanni upp ástæður fyrir uppsögn, svo sem að fækka þurfi starfsfólki vegna samdráttar í rekstri eða einfaldlega að hlutaðeigandi starfsmaður sé óhæfur til að gegna því starfi sem hann var ráðinn í. Eðlilegt er að lögin kveði á um slíka skyldu. Loks skal bent á að ekki er gert ráð fyrir að starfsmaður sem sagt er upp geti skotið máli sínu til æðra stjórnvalds en slík heimild er fyrir hendi í dag samkvæmt stjórnsýslulögum. 5. Tilflutningur embættismanna. Í 36. gr. er gert ráð fyrir að heimilt verði að færa embættismann úr einu embætti í annað og jafnvel í embætti er lýtur öðru stjórnvaldi. Ef nýja embættið er lægra launað skal greiða honum launamismuninn þann tíma sem eftir er af skipunartíma hans í fyrra embættinu. Ákvæði þetta er sagt sett með stoð í 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar en þar segir: ,,Forseti getur flutt embættismenn úr einu embætti í annað, enda missi þeir einskis í af embættistekjum sínum, og sé þeim veittur kostur á að kjósa um embættaskiptin eða lausn frá embætti með lögmæltum eftirlaunum eða lögmæltum ellistyrk.`` Vart verður ákvæðið skilið öðruvísi en svo að það sé órjúfanlegt skilyrði að embættismanni sem fluttur er til í starfi gefist kostur á lausn frá embættinu með hinum lögmæltu ellilaunum eða ellistyrk. Lífeyrisgreiðslur hafa leyst af hólmi eldri greiðslur í formi eftirlauna eða ellistyrks. Íslenskir lífeyrisþegar byrja hins vegar ekki að fá lífeyri fyrr en við örorku eða eftir að hafa náð tilteknum aldri. Í Danmörku, þar sem sambærilegt ákvæði er til staðar, öðlast menn hins vegar rétt til greiðslu fulls lífeyris ef þeim er sagt upp starfi af ástæðum sem ekki eru þeim sjálfum að kenna. Er þar litið svo á að það sama eigi við ef embættismaður er fluttur til í starfi. Ef ætlunin er að lögfesta framangreitt ákvæði frv. óbreytt þarf a.m.k. að skoða hvort ekki sé nauðsynlegt að breyta lögum um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins í svipað horf og gildir í Danmörku. Benda má á að Hæstiréttur hefur kveðið upp dóma þar sem embættismönnum voru dæmdar bætur vegna frávikningar á grundvelli 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar. 6. Starfsmenn utan stéttarfélaga. Í 2. mgr. 47. gr. er mælt fyrir um að starfsmenn geti staðið utan stéttarfélaga og er gert ráð fyrir að þeir starfsmenn njóti sömu launa og launakjara og samið hefur verið um í kjarasamningum fyrir sambærileg störf. Nauðsynlegt er að það liggi fyrir meðan frv. er til umfjöllunar á þinginu hvort ætlunin sé að 7. gr. laga nr. 94/1981, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, haldi gildi sínu, en þar er kveðið á um að starfsmenn sem standa utan stéttarfélaga greiði gjald til þess stéttarfélags sem þeir ættu að tilheyra, eða hvort ætlunin sé að gera einhverjar breytingar þar á. Ekki verður annað séð af orðalagi framangreinds ákvæðis en að það verði í raun og veru stéttarfélögin sem semji fyrir hönd þessara starfsmanna líka þótt óbeint sé. Það skal að lokum tekið fram að sökum sérstöðu þeirra félaga sem standa að þessari umsögn hvað varðar tengsl þeirra við þingið er þess óskað að félögin verði ekki kölluð sérstaklega fyrir nefndina vegna málsins.`` Þetta vildi ég lesa upp, hæstv. forseti, vegna þess að hér er m.a. um það fólk að ræða sem við leitum oft til sem hér erum og erum að fjalla um ýmis mál. Einnig vegna þess að að nokkru leyti hefur verið tekið tillit til þeirra ábendinga sem ég hef lesið upp. Það er þakkarvert og ég geri engar athugasemdir við það. En mér finnst að þessar athugasemdir séu þannig að þær ættu að gefa mönnum tilefni til að staldra við og fresta afgreiðslu þessa máls. Ég vil síðan, hæstv. forseti, víkja aðeins að umsögn Alþýðusambands Íslands sem sendir ítarlega umsögn um frv. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Ég tel pólitískt mikilvægt að undirstrika að Alþýðusamband Íslands tekur mjög afdráttarlaust undir þær kröfur að þetta frv. sem hér liggur fyrir verði ekki að lögum á yfirstandandi þingi. Ég hugsa satt að segja að það sé orðið nokkuð langt síðan að Alþýðusambandið hefur tekið jafnákveðið til orða að því er varðar réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og gert er í þessu frv. Því held ég að það sé ástæða til þess, m.a. vegna þess að ég fjallaði áðan sérstaklega um samstöðuna í stjórnarandstöðunni og samstöðu verkalýðssamtakanna um þessi mál þá held ég að ástæða sé til að undirstrika þá samstöðu með því að lesa nokkrar línur upp úr umsögn Alþýðusambands Íslands um fyrirliggjandi frv. en þar segir svo, með leyfi forseta: ,,ASÍ ætlast til þess af Alþingi að frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins verði ekki að lögum í því formi sem það liggur nú fyrir þinginu. Miðstjórnin væntir þess að á næstu mánuðum verði þetta mál til umræðu ásamt þeim öðrum frv. og hugmyndum sem fram hafa komið um réttarstöðu launafólks á Íslandi á sameiginlegum vettvangi ríkisvalds og verkalýðshreyfingar og samtaka atvinnurekenda. Samráð á slíkum vettvangi er eina aðferðin sem einhver von er til að leiði til samkomulags um niðurstöður er til farsældar horfa.`` Þetta segir Alþýðusamband Íslands, hæstv. forseti, um það mál sem við erum hér að ræða og má segja að hæstv. félmrh. hafi svarað þeirri spurningu sem mér kemur oft í hug þessa daga í þinginu: Af hverju er ríkisstjórnin að reyna að pressa þetta mál í gegn í stríði við allt og alla? Er það út af kjarasamningunum í haust? Það sagði hæstv. félmrh. vegna þess að hann virðist vera þeirrar skoðunar að þessi frv. eigi að nota, ef þau verða að lögum, eins og svipu til að láta hvína yfir hausunum á launafólki í landinu. Hvert er hið einfalda svar hæstv. fjmrh. við þessu? Af hverju er verið að knýja á um það að þessi mál verði að lögum í stríði við alla? Hvað er það sem rekur á eftir? Nákvæmlega hvað er það? Væri ekki venjulegra og heppilegra út frá launastefnu ríkisins og efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar að það væri sest yfir þessi mál og reynt að semja um þessi mál í pakka? Ég tek eftir því að hæstv. fjmrh. orðar það þannig að ekki sé verið að taka neitt af fólki sem er umsamið. Mig minnir að hann orði það þannig. Ég er algerlega ósammála þeim sjónarmiðum. Ég tel að hann sé að taka kjör af fólki með þessum breytingum á lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Hann er að skerða kjör. Menn hafa sætt sig við það á undanförnum árum og áratugum að laun opinberra starfsmanna væru ákveðin að einhverju leyti með hliðsjón af þeim aðstæðum sem þeir búa við að ýmsu leyti sem sumar hafa verið taldar til kjarabóta. Þess vegna er augljóst mál að um leið og þessum lögum er breytt í blóra við opinbera starfsmenn eins og á að gera þá er náttúrlega verið að lækka hjá þeim kaupið. Það jafngildir kauplækkun það er alveg augljóst mál en ekki kauphækkun eins og hv. þm. Vilhjálmur Egilssin virðist halda. Það er verið að taka ákvörðun um kauplækkun á þessu fólki. Það er ekki nokkur leið að halda öðru fram. En fróðlegt væri að vita hvert væri hið einfalda svar hæstv. fjmrh. við þessari spurningi því nóg er nóttin og væri hægt að ræða þetta mál enn frekar. Ég hef farið yfir þó nokkrar umsagnir og þykir satt að segja leitt að hafa ekki farið yfir þær allar því þeir sem hafa sent þetta inn eiga skilið að farið sé rækilega yfir málin úr þessum ræðustól. En ég ætla aðeins, hæstv. forseti, að víkja að öðrum hópi ráðgjafa okkar hér. Við höfum talað um starfsmenn Alþingis og Ríkisendurskoðunar og ég ætla að víkja að öðrum hópi sem fær kaup fyrir að veita ríkisstjórninni og framkvæmdarvaldinu ráð og það er Félag háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins. Það er afar ítarleg umsögn, sem kom inn 17. apríl og er allmargar síður, þannig að tímans vegna er ekki kostur að fara að lesa það upp í einstökum atriðum. En hér er bent á mjög mikilvæg atriði, m.a. varðandi ráðningarfestuna en það er eins og enginn þori að tala um hana. Bent er á það undirstöðuatriði að störf embættismanna hafa mikla stjórnskipulega þýðingu og farið er mjög nákvæmlega yfir þær brtt. sem gerðar eru við lögin um þetta fólk. Ég held satt að segja að það sé dálítið skrýtið að sjá þessa ítarlegu athugasemd frá háskólamenntuðum starfsmönnum Stjórnarráðsins þegar þess er gætt að væntanlega kemur frv. ofan úr Stjórnarráði en það er eins og enginn af þessum embættismönnum hafi komið nálægt þessu frv. Það virðist vera algjörlega víst. Hvar var frv. samið, hæstv. ráðherra? Það var verið að tala um að það hefði verið samið aðallega úti í bæ. Væntanlega hafa þessir venjulegu embættismenn Stjórnarráðsins ekki komið mikið nálægt þessum textum --- eða er það? Það virðist ekki vera þannig. Mér sýnist að málið liggi þannig að einhverjir allt aðrir hafi verið kallaðir til. Það er ástæða til að harma það því að þarna er um að ræða fólk sem kann til verka. Þó að menn áskilji sér allan rétt til að fara misjafnlega eftir því sem sagt er og frá þessu fólki kemur finnst mér full ástæða til að ætlast til þess að það sé a.m.k. haft með í ráðum þegar verið er að semja svona texta vegna þess að mér liggur við að segja að það sé fag þessa fólks að setja saman texta af þessu tagi. Eins og fram hefur komið hjá hæstv. fjmrh. og hv. formanni efh.- og viðskn. eru þeir báðir orðnir mjög þreyttir menn þannig að ég ætla í sjálfu sér ekki að fara að fara yfir einstök atriði í frv. vegna þess að það hefur verið gert oft áður eins og hæstv. ráðherra hefur sagt. Hann segist hafa svarað öllum hugsanlegum spurningum um þetta frv. Ég ætla svo sem ekki að spyrja hann að neinu en ég ætla að halda til haga nokkrum atriðum sem mér finnast skrýtin í þessu frv. Það kann út af fyrir sig vel að vera að það hafi áður verið fjallað um þau, ég ætla ekki að fara ítarlega yfir málið. Ég ætla að segja alveg eins og er að mér finnst ákvæði í 4. gr. skrýtin um það að fjmrh. hafi þetta algjöra úrskurðarvald um að skera úr um gildissvið laganna. Mér finnst nokkuð langt gengið eins og þetta er sett upp þarna. Mér finnst líka auglýsingagreinin afar tætingsleg, jafnvel eftir breytinguna. Mér finnst það ekki vönduð lagasetning sem þar er í uppsiglingu. Ég held að menn hefðu átt að skoða það mál aðeins betur. Ég tel að eins og reglurnar eru settar upp sé hætta á tilviljunarkenndum geðþóttaákvörðunum vegna þess að forstöðumönnum stofnana er heimilt að haga þessum málum nokkurn veginn eins og þeim sýnist. Það eru því ekki skýrar reglur um það hvernig eigi að fara með málin þó að búið sé að fella út síðasta málslið 2. mgr. 7. gr. um minni háttar og meiri háttar skrifstofustörf eins og við þekkjum. Ástæða er til að þakka fyrir það. En ég óttast að framkvæmd skv. 2. mgr. gæti orðið tilviljunarkennd vegna þess að sá rammi sem setja á um starfsemi forstöðumannanna liggur ekki fyrir að því er mér er kunnugt um. Að því er varðar 13. gr. þá fannst mér orðalagið á henni í upphafi lítillækkandi. Mér fannst nálgunin sýna ákveðna tilhneigingu til að tala að ofan til opinberra starfsmanna alveg eins og með ,,minni háttar skrifstofustörf``. Hérna segir: ,,Starfsmenn eiga rétt á sveigjanlegum vinnutíma samkvæmt ákvörðun forstöðumanns enda verði slíku við komið að skaðlausu.`` Nú er búið að laga þetta aðeins en þetta var dæmi um lítillækkandi ákvæði. Ég tel einnig að í ákvæðunum eins og þau voru í 21. gr. og eru að nokkru leyti enn sé svipaður tónn. Ef menn vilja gera þetta að lögum og bera ábyrgð á því er það svo sem þeirra mál og ekki mitt að benda þeim á hluti en mér finnst samt ósmekklegt að tala að ofan til starfsmanna sinna eins og mér finnst vera gert í þessari grein. Varðandi takmarkaðan ráðningartíma í 23. gr. þá hafa menn talsvert talað um það. Ég get út af fyrir sig játað að ég er sennilega í hópi þeirra stjórnmálamanna sem hef talað einna mest um að það eigi að ráða menn til takmarkaðs tíma. Ég hef verið þeirrar skoðunar að það væri lýðræðislegt, veitti aðhald, það tryggði jafnvel frískari stýringu á hlutunum ef þannig væri að málum staðið. Ég tel t.d. að æviráðning útvarpsstjóra sé ekki skynsamleg svo ég taki dæmi. Það eigi að ráða slíka menn til takmarkaðs tíma í senn. Sérstaklega þegar um er að ræða stofnanir sem eru á samkeppnissviði finnst mér að það eigi að velta því fyrir sér. Aftur á móti þegar um er að ræða aðra starfsmenn ríkisins þá finnst mér að þessi tímabundna ráðning þurfi ekki alltaf endilega að vera af hinu góða. Ég held að stjórnkerfið eigi að temja sér faglega og vandaða festu líka. Ég tek að vísu eftir því að núv. ríkisstjórn tekur ekkert mark á því sem kalla má faglega eða vandaða festu í stjórnkerfinu eins og kemur m.a. fram í því að einhverjir aðrir en embættismenn eða starfsmenn í ráðuneytunum fá að semja frv. eins og þetta. En ég held að menn eigi ekki að ganga of langt í því að kollvarpa því að til sé tiltekin samkvæmni í embættisathöfnum og ákvörðunum hjá okkur. Þess vegna finnst mér að menn þurfi að gera sér grein fyrir því að það sem hefur verið kallað festa í þessum efnum er ekkert skemmtiatriði heldur er um að ræða tiltekna alvöru sem getur m.a. stuðlað að því að treysta það sem er stundum kallað kjölfestan í okkar þjóðfélagi. Mig langar í sjötta lagi varðandi einstök ákvæði í frv. líka að nefna 47. gr. Hún er satt að segja alveg ótrúleg þar sem kveðið er á um rétt starfsmanna til að standa utan stéttarfélaga eins og það er orðað í frv. Um það hafa félagar mínir í stjórnarandstöðunni sagt margt og ég ætla ekki að þreyta hinn langþreytta hæstv. fjmrh. á því að endurtaka það. En ég get ekki farið úr ræðustólnum án þess að nefna það vegna þess að mér finnst þetta eitt af ljótustu atriðum þessa frv. Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir nokkur atriði, bæði almennt og ég hef reynt að setja málið í almennt pólitískt samhengi. Ég hef bent á það og viðurkennt að við stjórnarandstæðingar höfum ekki sparað ræðuhöld, við höfum haldið hér eins og eina ræðu á mann hver. Hæstv. fjmrh. hefur ekki reiknað það út í kvöld eftir kvöldfréttirnar eða svo hvað þetta eru margar mínútur á mann en menn hafa talað dálítið. Það er alveg ljóst að menn gætu talað meira, menn hafa ekki fullnýtt rétt sinn samkvæmt þingsköpum. Menn eru þar með ekki í neinu málþófi þó að þessar ræður hafi verið fluttar, það er svo langt frá því. Það er beinlínis ósmekklegt þegar hæstv. fjmrh. er að halda því fram að við séum að reyna að hindra lýðræðið og framgang þess. Við hörmum ef ríkisstjórnarmeirihlutinn ætlar í gegn með mál af þessu tagi, okkur þykir það leitt. Við bendum á það og við eigum málskotsrétt, bæði út í þjóðfélagið og til næstu alþingiskosninga. Við getum líka bent á í þessu samhengi að í haust verða allir kjarasamningar lausir. Það er væntanlega ljóst mál að þau kjör sem eru ákveðin í þessum lögum eða öðrum munu hafa áhrif á þá kjarasamninga og aðkomuna að þeim kjarasamningum. Það getur ekki hjá því farið. Ég trúi því ekki að ríkisstjórnin sé svo skyni skroppin að hún haldi að hún sé að greiða fyrir kjarasamningum með þessum vinnubrögðum með því að slíta sundur friðinn hér í þessari stofnun og úti í þjóðfélaginu líka. Ég held að ástæða sé til að ítreka þess vegna þrátt fyrir allt þá áskorun okkar að ríkisstjórnin dragi þessi frv. til baka og hefji eðlilegar viðræður við stéttarsamtökin í landinu. Það er vont fyrir Ísland ef ríkisstjórnin heldur áfram með þessi mál. Það er vont fyrir þjóðina. Það hefur ekki bara með að gera innihald þessara frv., það hefur með að gera hið almenna umhverfi í samfélaginu. Ég held að það væri skynsamlegt ef greindir og réttsýnir menn eins og hæstv. fjmrh. á til að vera velti því fyrir sér hvort það er ekki leið til að hætta þessari vitleysu eins og þetta lítur út hér vegna þess að það bætir ekki neitt. Það er alveg ljóst að ef stjórnarandstaðan nýtti sér allan þann rétt sem hún hefur samkvæmt þingsköpum gætum við verið hér fram á forsetakosningar, svo ég nefni nú dagsetningu sem hefur stundum verið nefnd, vegna þess að menn eiga talsverðan rétt til að tala ef menn t.d notuðu sams konar aðferðir og Sjálfstfl. notaði þegar hann var að tala á móti frv. um stofnun umhvrn. En það eru 115 dálkar í Alþingistíðindum. Þá yrðum við náttúrlega fram á 29. júní en núverandi stjórnarandstaða er svo ábyrg að hún hagar sér ekki þannig. Ábyrgðarlausasta stjórnarandstaða sem er til á Íslandi er þegar Sjálfstfl. er í stjórnarandstöðu. Þá er einskis svifist eins og kom fram þegar þeir ætluðu að koma í veg fyrir að stofnað yrði umhvrn. og töluðu 115 dálka í Alþingistíðindum. Núv. stjórnarandstaða er ekki með neinar hugmyndir uppi en hún hefur samt sem áður sýnt í þeirri umræðu sem hefur farið fram til þessa styrk sinn og samstöðu. Það er mjög mikilvægt, ekki bara innbyrðis í sinn hóp á milli flokkanna sem hér eiga fulltrúa sem er mjög mikilvægt heldur líka styrk sinn og samstöðu með stéttarsamtökunum í landinu. Kannski er það tilvísun til pólitísks framtíðarveruleika sem gæti orðið þannig að svona hrokaframkoma við stéttarsamtök eins og sýnd hefur verið að undanförnu verði ekki reynd aftur.