Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Mikið hefur verið fjallað um ýmiss konar lestrarvanda í fjölmiðlum upp á síðkastið og er ljóst að vandi þeirra sem eiga við slíkt að etja er mikill, og fá úrræði virðast vera til staðar í kerfinu. Áberandi er að fjöldi kennara sem lætur sér annt um hag þeirra nemenda sem eiga við slíkan vanda að etja hefur komið fram í fjölmiðlum og lýst ástandinu. Kristín Jónsdóttir, íslenskukennari við Menntaskólann í Reykjavík, skrifaði grein sem birtist í Morgunblaðinu um helgina en þar gerir hún að umtalsefni mikilvægi þess að uppgötva lesblindu sem fyrst og telur hún með öllu óskiljanlegt hversu erfitt er að fá greiningu fyrir nemendur. Hún telur skólakerfið illa í stakk búið til að sinna þessum nemendum og þótt flestir kennarar séu allir af vilja gerðir til að taka tillit til slíkra nemenda megi það sín lítils ef stjórnvöld skapa skólastarfinu ekki nauðsynleg skilyrði. Í niðurlagi greinarinnar segir Kristín, með leyfi forseta: ,,Þá verður lítið úr þeirri háleitu hugsjón að allir fái menntun við sitt hæfi.`` Í þessu sama Morgunblaði frá 9. mars er að finna grein eftir Sigríði Soffíu Sandholt og Þóreyju Kolbeins sem báðar eru kennarar við skóla Ísaks Jónssonar. Þær taka í sama streng og leggja áherslu á nauðsyn þess að börn fái greiningu snemma, helst ekki seinna en 9 ára. En hver staðreyndin í þessum málum, herra forseti? Hana má m.a. finna í ummælum Knúts Hafsteinssonar, íslenskukennara við Menntaskólann í Reykjavík, sem sagði í viðtali við fréttamann Stöðvar 2 fyrir skemmstu það vera óskiljanlegt að ungt fólk haldið miklum lestrarerfiðleikum, jafnvel lesblindu, skuli vera að uppgötvast þegar það kemur í menntaskóla 16 ára gamalt eftir tíu ára grunnskólanám. Og Knútur heldur áfram að lýsa vaxandi erfiðleikum á þessu sviði sem tengjast því að Lestrarmiðstöð Kennaraháskóla Íslands var lögð niður því meðan hún starfaði vissu kennarar þó hvert var hægt að senda börn til frekari greiningar en eftir að henni var lokað er enginn staður í kerfinu sem tekur á vanda þessara barna. Þetta er sannarlega áhyggjuefni, herra forseti, og ber að skoða í samhengi við þær umræður sem hafa átt sér stað í þessum sal. Er skemmst að minnast umræðu sem átti sér stað í fyrirspurnatíma þegar hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir lagði fyrirspurn fyrir hæstv. menntmrh. 20. nóvember sl. Spurningin var hvað liði könnun á læsi fullorðinna Íslendinga sem Alþingi samþykkti vorið 2000 að fela menntmrh. að láta gera. Í svörum ráðherrans við fyrirspurn þingmannsins kom fram að menntmrn. hafi skipað starfshóp þann 8. mars 2002 sem hafi skilað tillögum til ráðuneytisins í október sl. Síðan hefur lítið frést af þessum tillögum eða framkvæmdum til úrbóta. Einungis hefur bæst í þær fréttir af dapurlegu ástandi mála sem við höfum mátt lesa í fjölmiðlum allt of lengi. Af þessum ástæðum, herra forseti, tel ég tímabært að spyrja hæstv. menntmrh.: Hverjar voru niðurstöður starfshóps sem skipaður var 8. mars 2002 og falið var að gera tillögur um úrræði fyrir fullorðna sem eiga við læsisvanda að etja og hvernig er ráðgert að fara að tillögum hópsins?

Herra forseti. Hinn 8. mars 2002 skipaði menntmrn. starfshóp til þess að benda á leiðir til að ná til fullorðins fólks sem á við lestrar- og skriftarörðugleika að etja og gera áætlanir um hvernig koma megi þeim aðilum til aðstoðar við að vinna bug á ólæsinu. Starfshópur þessi skilaði niðurstöðum til ráðherra í októberlok 2002 þar sem fram kemur m.a. það álit að allstór hópur fullorðinna eigi við læsisvanda að stríða. Í skýrslu starfshópsins eru lagðar fram ýmsar tillögur til að koma til móts við fullorðna sem eiga við lestrarerfiðleika að etja. Þar má nefna lagasetningu, stofnun læsimiðstöðvar, útgáfu námsefnis fyrir markhópinn o.fl. Þessar tillögur eru nú til umfjöllunar í ráðuneytinu í sambandi við þær aðgerðir ráðuneytisins sem þegar hefur verið gripið til og áætlaðar eru á næstunni. Mjög brýnt er að taka heildstætt á þessu vandamáli og það sem m.a. kom fram í þessari athugun var að ekki var tekið heildstætt á vandamálinu áður. Það þarf að reyna að koma nemendum með lestrarvanda til hjálpar sem allra fyrst í grunnskóla. Í þeim tilgangi kom ráðuneytið á lesskimunarkerfi við upphaf grunnskólans árið 2000. Þetta lesskimunarkerfi með prófun fyrir 1. og 2. bekk grunnskóla hefur því verið notað í þrjú ár með góðum árangri að mati ráðuneytisins. Gerð verður úttekt á þessu kerfi á næstunni. Ráðuneytið hefur einnig styrkt gerð greinandi ritmálsprófs fyrir unglinga sem er nú tilbúið til notkunar. Gert er ráð fyrir að grunn- og framhaldsskólum standi þetta próf til boða með litlum kostnaði á næstunni. Þegar er byrjað að nota þetta próf í efstu bekkjum grunnskóla. Einnig hefur ráðuneytið styrkt útgáfu á prófi til notkunar á efstu stigum leikskóla þar sem leitast er við að finna nemendur sem síðar eiga á hættu að lenda í erfiðleikum með mál og lestur. Þetta próf er þegar tilbúið og hefur verið tekið í notkun í leikskólum með góðum árangri. Ráðuneytið lítur á þessi þrjú próf sem mikilvæg skref til að finna sem fyrst nemendur sem hugsanlega lenda í lestrarerfiðleikum. Greinandi ritmálspróf getur einnig nýst nemendum í framhaldsskólum og fólki á fullorðinsaldri. Jafnframt þessu hefur ráðuneytið skipað samráðsnefnd vegna lestrarerfiðleika nemenda í grunnskólum. Þessi nefnd hefur nýlega hafið störf og á að skila tillögum til ráðuneytisins 1. apríl nk. Hlutverk nefndarinnar er að undirbúa breytingar á reglugerð um sérfræðiþjónustu skóla. Ráðuneytið telur nauðsynlegt að sett verði í reglugerð ákvæði sem skylda grunnskóla til að framkvæma greiningu á sérstakri lesröskun með kerfisbundnum hætti. Í reglugerð verði kveðið á um hvaða aðferðum skuli beitt við greininguna og hvaða skyldur skólar bera gagnvart nemendum sem greinast með sértæka lesröskun. Ráðuneytið leggur áherslu á að lestrarerfiðleikar greinist sem fyrst á skólagöngu barnsins svo að hægara sé að leita leiða til úrbóta. Ræða þarf verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga í þessu sambandi svo og skiptingu ábyrgðar, auk þess sem nauðsynlegt er að skilgreina ábyrgð á verkaskiptingu ráðuneytanna. Enn fremur skal nefndin ræða hvaða leiðir skulu standa nemendum í framhaldsskólum til boða þegar lestrarerfiðleikar greinast. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar félmrn., heilbrrn., Kennarasambands Íslands, Kennaraháskóla Íslands, Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri. Fulltrúi menntmrn. er formaður nefndarinnar. Þótt gripið hafi verið til margvíslegra aðgerða til að hjálpa nemendum í grunnskóla sem eiga við lestrarvanda að etja er ljóst að margir nemendur í framhaldsskólum og fullorðnir eiga við þennan vanda að etja, eins og fram hefur komið í áliti starfshópsins sem fyrirspurnin fjallar um. Ráðuneytið hefur nú til athugunar álit starfshópsins um hvernig best verður staðið að því að aðstoða fullorðna sem eiga við lestrarvanda að etja. Eitt af því sem hefur komið til álita er að gera þjónustusamning við framhaldsskóla eða háskóla um framkvæmd kennslu fyrir lesblinda nemendur í framhaldsskólum og fullorðna með sama vanda. Það mætti leita til eins eða fleiri skóla sem hafa sýnt frumkvæði á þessu sviði um sjálfa framkvæmd kennslunnar, jafnframt því að byggður yrði upp gagnagrunnur og þróaðar yrðu greiningaraðferðir og námskeið sem næði jafnt til nemenda í grunn- og framhaldsskólum sem og fullorðinna. Ráðueytið mun nú á næstunni ákveða hvaða leiðir verða farnar til að koma sem best til móts við fullorðið fólk sem á við lestrarvanda að etja og mun þá álit starfshópsins koma í góðar þarfir. Ég vil í lok máls míns, herra forseti, geta þess að það sem kom í ljós við vinnu starfshópsins var fyrst og fremst það að greining var ekki framkvæmd með samræmdum hætti um land allt. Menn sátu við mjög mismunandi borð í þessum efnum. Sums staðar var þetta gert með ágætum. Annars staðar var miður vel að þessu staðið. Í raun og veru má segja að það kerfi sem hér hefur tíðkast hafi leitt til þess, því miður, að allt of margir hafa komist í gegnum grunnskóla án þess að greinast og það skapar síðan heilmikil félagsleg vandamál síðar í lífinu.

Herra forseti. Læsi er forsenda þátttöku í nútímasamfélagi, nú sem aldrei fyrr. Það er því afskaplega miður að hæstv. menntmrh. skyldi kjósa að koma sér undan þeirri samþykkt Alþingis að kanna bæri læsi fullorðinna Íslendinga vegna þess að með þær niðurstöður í höndunum hefði hann og þeir sem vilja takast á við vanda hinna fullorðnu verið betur staddir en að þurfa sífellt að vitna til þess hvernig þetta er erlendis, eða fram hafi komið í skýrslu að þeir væru of margir eða nokkuð margir sem ættu við þennan vanda að etja. Herra forseti. Þeir eru allt of margir. Þeir kostir sem mönnum bjóðast á Íslandi eru því miður fáir og dýrir. Ég vil benda á það í þessari umræðu að Danir bjóða illa læsum og ólæsum fullorðnum ókeypis þjónustu því þar er litið svo á að skólakerfið hafi brugðist þessu fólki. Þannig mundum við vilja sjá það hér á Íslandi, herra forseti, og ég skora á hæstv. menntmrh. að horfa á málin með þeim hætti.

Herra forseti. Ég hefði að sjálfsögðu óskað þess að hæstv. menntmrh. gæti sagt okkur að verið væri að hrinda í framkvæmd metnaðarfullri áætlun til að bæta hér úr en ekki að við fengjum að heyra sama svarið og við heyrðum í nóvember sl. þegar hæstv. ráðherra gaf hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur nákvæmlega sama svarið og við fáum hér nú, þ.e. tillögur starfshópsins eru til athugunar í ráðuneytinu. Allur veturinn er liðinn frá því að þær bárust. Ég segi því við hæstv. ráðherra: Það hlýtur að vera kominn tími til, með allri þeirri áeggjan sem hæstv. ráðherra hefur fengið, fyrst með ályktun Alþingis og síðan með sífelldum spurningum hv. þingmanna, að hér sé blásið til aðgerða en ekki að menn sitji stöðugt yfir pappírunum og velti fyrir sér hvaða leiðir sé hægt að fara. Ég lýsi líka vonbrigðum, herra forseti, með það svar hæstv. ráðherra að við höfum búið við það ástand að of margir færu í gegnum grunnskólann án þess að greinast. Það liggur við að manni finnist í orðunum liggja einhvers konar ásökun um það að Lestrarmiðstöð Kennaraháskóla Íslands hafi verið hluti af vandanum, af því að menn hafi setið við mismunandi borð. Af því að ekki hafi öllum staðið til boða þjónusta Lestrarmiðstöðvarinnar hafi hún verið lögð niður. Getur verið að svo sé, herra forseti? Ég neita að trúa því. Ég gagnrýni í sjálfu sér ráðherra fyrir að heimila það að Lestrarmiðstöð Kennaraháskóla Íslands skyldi hafa verið lögð niður. Ég gagnrýni líka að ekki hafi verið leitað úrbóta á þeim svæðum á landinu sem Lestrarmiðstöð Kennraháskólans náði ekki til, en þegar öllu er á botninn hvolft er þetta svo að auðvitað þarf að taka heildstætt á þessu vandamáli. Ég geri ekki lítið úr því. En það þarf líka að gera sér grein fyrir því að tíminn er að renna út, aðgerðirnar bíða og kalla á að til þeirra sé gripið núna.

Herra forseti. Í fyrsta lagi vil ég leggja áherslu á að það sem skiptir máli nú eru úrræðin en ekki að kanna vandann því að ljóst er að vandinn er mikill, við þurfum ekki að deila um það. Það eru úrræðin sem skipta mestu máli og það skiptir mestu máli að þau séu til boða alls staðar á landinu og að allir sitji við sama borð. Það er alveg ljóst að grípa þarf til aðgerða sem tryggja það að á þessum vanda verði tekið með samræmdum hætti þar sem grunnskólinn á í hlut. Grunnskólinn heyrir undir sveitarfélögin og taka þarf upp viðræður við sveitarfélögin hvernig þetta verður gert. Komi í ljós, eins og ég hygg að muni gerast, að kostnaður við þetta verkefni verði talsverður, ekki síst þar sem flóknustu vandamálin eru hjá þeim sem greinast með mesta lesröskun, er nauðsynlegt að skoða hvort sveitarfélögin ráði við þennan vanda. Ef svo er ekki er ljóst að ríkisvaldið verður að koma til og styðja lausn vandans. Það vill svo til að lesröskun og lesblinda er afar flókið fyrirbæri. Ástæðurnar virðast vera margslungnar og úrræðin sem standa til boða þurfa að vera mjög margvísleg. Það er rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að taka þarf á þessu með samræmdum hætti. Ráðuneytið er að gera það og mun gera áætlun um metnaðarfull tök á þessu máli. En ekki er þar með sagt að hægt sé að leysa þetta mál með einföldum hætti, það er ekki þannig. En verið er að taka með ábyrgð á málinu.

Herra forseti. Fyrir nokkru varð ég þess vör að menntmrn. hafði mótað og birt vinnureglur við mat á umsóknum vegna heimakennslu í tilraunaskyni á grunnskólastigi. Þetta vakti forvitni mína og fleiri og vakti jafnframt upp vangaveltur um það hvort hér væri verið að stíga skrefið aftur á bak eða áfram. Ég minnist þess að við kennarar sem vildum breyttan skóla í breyttu samfélagi ræddum það mjög á árum áður hvort möguleiki til heimakennslu gæti verið liður í þeim breytingum sem við vildum sjá, hvort nokkur ástæða væri fyrir foreldra að treysta þeirri íhaldssömu stofnun samfélagsins, skólanum, fyrir uppeldi og mótun barna sinna. Þessar pælingar fengu byr undir báða vængi þegar áhrifahugsuður á þessu sviði, John Holt, kom til Íslands og hélt fyrirlestur um heimakennslu, líklega í lok 8. áratugarins. Í Bandaríkjunum er talið að um 1% nemenda, eða hátt í milljón, sé í heimakennslu og hefur fjöldi þeirra aukist mjög á síðari árum. Það hafa aðallega verið sértrúarsöfnuðir og hópar eins og Amish-fólkið, sem hefur viljað vernda börn sín fyrir óæskilegum áhrifum heimsins, sem hafa nýtt sér heimild til heimakennslu. Nokkur hreyfing virðist á þessum hópi og algengt að börn séu sum ár í heimakennslu en önnur í almennum skólum. Þessi börn virðast eiga það sameiginlegt að eiga meðvitaðri foreldra en gengur og gerist. Þá er það staðan hér og nú. Ég sé það af gögnum ráðuneytisins hver skilyrði eru sett fyrir heimakennslu. En spurningin er þessi: Hefur einhver sveitarstjórn sótt um heimild til að leyfa heimakennslu á grunnskólastigi? Áhugafólk um þróun skólamála hlýtur líka að vilja átta sig á ástæðum slíkrar beiðni. Er t.d. um að ræða foreldra sem búa svo fjarri skóla að verið sé að vernda ung börn fyrir óhóflegum ferðalögum? Við heyrum talað um ferðatíma allt á annan klukktíma til sumra skóla og frá nú þegar heimavistir eru aflagðar, eða er viljinn að vernda börnin fyrir utanaðkomandi óæskilegum áhrifum? Að lokum væri áhugavert, herra forseti, að vita hvaða ástæður gætu helst réttlætt slíka beiðni og þá að henni yrði goldið jáyrði að mati hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Á undanförnum árum hafa nokkur erindi borist til menntmrn. þar sem foreldrar hafa óskað eftir því við ráðuneytið að fá heimild til að kenna börnum sínum heima. Samkvæmt lögum um grunnskóla, nr. 66/1995, er öllum börnum og unglingum á aldrinum 6--16 ára skylt að sækja skóla. Forráðamaður skólaskylds barns ber ábyrgð á að það innritist í skóla þegar það kemst á skólaskyldualdur og sæki skólann. Í lögum um grunnskóla, nr. 66/1995, er ekki sérstakt ákvæði sem heimilar heimakennslu en með vísan til 53. gr. grunnskólalaga getur menntmrh. veitt sveitarfélögum og einkaskólum heimild til að reka tilraunaskóla eða gera tilraunir með ákveðna þætti skólastarfs með undanþágu frá ákvæðum laga og reglugerða. Slíkum tilraunum skulu ávallt sett eðlileg tímamörk og kveðið á um úttekt að tilraun lokinni. Menntmrn. hefur mótað sérstakar vinnureglur við mat á umsóknum vegna heimakennslu í tilraunaskyni á grunnskólastigi og eru þær aðgengilegar á vef ráðuneytisins. Þessar vinnureglur voru sendar í nóvember sl. þeim foreldrum sem höfðu óskað formlega eftir heimild menntmrh. um leyfi til heimakennslu grunnskólabarna og þeim sveitarfélögum þar sem viðkomandi börn eiga lögheimili. Samkvæmt vinnureglum ráðuneytisins skulu foreldrar sem óska eftir undanþágu frá þessu lagaákvæði með heimakennslu sækja um slíkt til viðkomandi sveitarstjórnar. Gert er ráð fyrir að sveitarstjórn sæki formlega í bréfi til menntmrn. um heimild til heimakennslu í tilraunaskyni á grunnskólastigi skv. 53. gr. grunnskólalaga, nr. 66/1995, fyrir þá tilteknu nemendur sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu og skulu ákveðnar upplýsingar fylgja slíkri umsókn. Menntmrn. veitir síðan sveitarstjórn heimild til að leyfa heimakennslu að hámarki til tveggja ára í senn með ákveðnum skilyrðum. Þann tíma eru viðkomandi nemendur undanþegnir skólaskyldu skv. 1. gr. grunnskólalaga, nr. 66/1995. Það skal tekið fram að engin formleg umsókn hefur komið frá sveitarfélögum til ráðuneytisins um leyfi til heimakennslu á grunnskólastigi sem byggir á framangreindum vinnureglum. Því hefur hingað til ekki reynt á reglurnar. Samkvæmt vinnureglunum eru gerðar strangar kröfur til þeirra foreldra sem hyggjast annast heimakennslu, t.d. er gert ráð fyrir að þeir hafi kennararéttindi. Ekki er hægt að segja fyrir fram hvaða ástæður geta helst réttlætt leyfi til heimakennslu. Þó er ljóst að heimakennsla er mjög víða valkostur í nágrannalöndunum og hefur t.d. náð verulegri útbreiðslu í Bandaríkjunum og skrifuð hafa verið stefnumarkandi rit víða erlendis um þessa kennsluskipan. Þeir sem fastast hafa sótt á að fá leyfi fyrir heimakennslu hér á landi eru kennaramenntaðir foreldrar sem hafa búið erlendis og hafa kennt börnum sínum heima erlendis eða hafa kynnst slíku kennslufyrirkomulagi og kjósa slíkt einnig hér á landi. Þar sem engin reynsla af heimakennslu er fyrir hendi hér á landi er ekki hægt að fullyrða um þróun mála en með vinnureglunum er þó opnaður sá möguleiki að foreldrar geti annast kennslu barna sinna heima og er það liður í auknum sveigjanleika í grunnskólastarfinu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessi svör. Eins og fram kom hjá honum hefur ekki reynt á þessar reglur. Eigi að síður er full ástæða til að velta fyrir sér þessum möguleika og hvort, eins og ég sagði í upphafi, við erum að stíga skrefið aftur á bak eða áfram. Við sem þekkjum skólasöguna vitum að heimakennsla var hið viðurkennda form í upphafi formlegrar skólagöngu eða menntunar barna á Íslandi og síðan þótti það framför þegar byggðir voru skólar og börn fóru að sækja skóla. Vegalengdir á Íslandi urðu hins vegar til þess að byggja þurfti upp heimavistir sem nú hafa verið aflagðar og eins og ég sagði áðan, herra forseti, þá er víða um langan veg að fara fyrir lítil börn til að sækja skóla. Þess vegna fannst mér rökrétt að einhverjir foreldrar sem byggju afskekkt vildu hlífa börnum sínum við slíkum ferðum. Það kemur mér ekki á óvart sem kemur fram hjá hæstv. ráðherra að foreldrar sem hafa menntast erlendis og kynnst þessu fyrirkomulagi vilji fá að reyna það líka hér heima. Þessir foreldrar gætu verið með svipaðar hugleiðingar og við vorum ýmis hér á árum áður um skólastefnur, róttækan skóla og möguleika til náms og kennslu. Alla vega finnst mér persónulega eðlilegt og jákvætt að þessi möguleiki sé fyrir hendi. Ég sé að það er farið með mikilli varfærni í reglum ráðuneytisins. Þetta er kallað tilraun og miklar kröfur eru gerðar til þeirra sem taka að sér heimakennsluna. En að því slepptu, herra forseti, eins og ég sagði áðan, finnst mér eðlilegt að menn skoði þennan kost sem einn af þeim sem er fyrir hendi í okkar dreifbýla landi þó að eðlilegt sé að farið sé með þeirri varfærni sem hér er gert.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir fyrirspurnina. Í raun er ljóst af ummælum hennar að hún telur að verið sé að stíga skref fram á við með því að opna þennan möguleika. Ég skildi ummæli hennar á þann hátt að hún teldi eðlilegt og jákvætt að gefa kost á þessu. En jafnframt skildi ég hana svo að hún styddi það að þar yrði farið af fullri varfærni og eðlilegt væri að gera ítarlegar kröfur til þess með hvaða hætti þessi möguleiki er opnaður. Ég held því að hv. fyrirspyrjandi sé þeim sem hér stendur sammála um að opna beri þennan möguleika og að standa beri vörð um það að þegar sá möguleiki verður nýttur, ef hann verður nýttur, þá verði gerðar ítarlegar kröfur til þess að námið sem fer fram með slíkum hætti verði sambærilegt við nám í skólunum almennt.

Herra forseti. Fyrir réttu ári beindi ég fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. um meðferð við vímuvanda fanga. Samkvæmt upplýsingum frá trúnaðarráði fanga á Litla-Hrauni sem bárust fyrir um það bil ári síðan eru yfir 90% fanga þar vegna beinna eða óbeinna tengsla við fíkniefni og vísindalegar rannsóknir sem gerðar hafa verið af mönnum eins og Jóni Friðriki Sigurðssyni Gísla H. Guðjónssyni og fleirum sýna að vandinn er mikill í íslenskum fangelsum. Í yfirliti yfir áfengis- og vímuefnanotkun í fangelsum í ESB-löndum koma fram þó nokkru lægri hlutfallstölur. Hazelden-stofnunin segir að 80% þeirra tveggja milljóna manna og kvenna sem sátu í fangelsum í Bandaríkjunum fyrir um ári síðan hafi átt við alvarlegan áfengis- og eiturlyfjavanda að stríða. Herra forseti. Læknisþjónusta á Litla-Hrauni er veitt frá Heilbrigðisstofnun Suðurlands og er geðlæknir í hlutastarfi við fangelsið. Þar er einnig sálfræðingur í fullu starfi og ágæt þjónusta hjúkrunarfræðinga. Hins vegar virðist ljóst að talsvert er um áfengis- og fíkniefnaneyslu innan fangelsisveggjanna. Þess vegna veltir maður því fyrir sér hvort ekki sé hægt að stemma á að ósi og takast á við fíkniefnavandann í upphafi afplánunar. Ef víman er undanfari flestra brota hljótum við að þurfa að endurskoða hvernig meðferð er boðið upp á og hvenær. Í svari hæstv. dómsmrh. við fyrirspurn minni kom fram að allt frá árinu 1990 hafi Fangelsismálastofnun í samstarfi við SÁÁ gefið föngum kost á að ljúka afplánun í meðferð og að öllu jöfnu sé hún veitt á síðustu sex vikum afplánunar. Það er því ljóst að aðkoma heilbrigðisþjónustunnar er mikilvæg svo og samstarf hennar við dómsmrh. og fangelsisyfirvöld. Einnig veltir maður því fyrir sér af hverju dómstólar innifela ekki í ríkara mæli í úrskurðum sínum að hluti af afplánun sé meðferð við þessum vanda. Ég kom nýlega í heimsókn að Sogni til að kynna mér starfsemina þar. Þar eru sjö pláss sem margir telja að sé of fámenn stofnun. Ég tel að auka þurfi geðmeðferð við fangelsin og efla Sogn og jafnvel byggja við Sogn og að auka geðþjónustu við allt svæðið. En ég vil beina eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. heilbrrh.: 1. Telur ráðherra að bæta þurfi áfengis- og vímuefnameðferð þá sem afplánunarföngum stendur til boða? 2. Hvernig er samstarfi háttað milli heilbrigðisþjónustu og fangelsisyfirvalda hvað slíka meðferð áhrærir? 3. Telur ráðherra ástæðu til að endurskoða aðkomu heilbrigðisþjónustunnar að þessum málaflokki, og þá hvernig?

Herra forseti. Hv. þm. Katrín Fjeldsted hefur beint til mín fyrirspurn um áfengis- og vímuefnameðferð fyrir fanga. Hv. þm. vekur hér athygli á mikilvægu máli en sem kunnugt er hefur meðhöndlun vímuefna og meðferð við vímuefnafíkn innan fangelsa komið til umræðu annað slagið. Mjög hátt hlutfall þeirra sem afplána dóma í fangelsum landsins á við ofneyslu áfengis eða annarra fíkniefna að stríða. Margir í þeim hópi munu jafnframt eiga við geðræn vandkvæði að stríða. Starfsmenn heilbrigðisþjónustunnar sinna fangelsum landsins og eru í því starfi í miklu samstarfi við fangelsisyfirvöld sem kalla þessa starfsmenn til eftir þörfum auk reglubundinna vitjana þessara starfsmanna í fangelsin, bæði lækna og hjúkrunarfræðinga, en þetta er mjög breytilegt eftir fangelsum landsins. Skipulegust og mest er heilbrigðisþjónustan í fangelsinu á Litla-Hrauni. Þar starfar heilsugæslulæknir, hjúkrunarfræðingar og geðlæknir í hlutastarfi. Hvað varðar áfengis- og vímuefnameðferð í fangelsum þá er þar yfirleitt hægt að veita afeitrunarmeðferð og síðan svonefnda niðurtröppunarmeðferð þegar þörf krefur. Þá hefur það tíðkast í nokkrum mæli að fangar hafa fengið að ljúka afplánun á meðferðarstofnunum svo sem hjá SÁÁ, Byrginu og í Hlaðgerðarkoti. Hefur reynsla af þessari meðferð að öllu jöfnu verið góð. Það gildir um fanga sem aðra að til þess að áfengis- og vímuefnameðferð eigi að takast verður viðkomandi einstaklingur að hafa ákveðinn og einlægan vilja til meðferðarinnar og vera jákvæður gagnvart henni. Árangur getur því verið mjög breytilegur. Ég hygg eins og áður segir að meðal fanga sé geðrænn vandi og fíkniefnavandi mjög samofinn. Úrræði og meðferð þurfa að taka mið af því. Sérhæfð geðmeðferð jafnhliða fíkniefnameðferð þarf að standa föngum til boða og enn fremur þarf að vera fyrir hendi gott meðferðar- og endurhæfingartilboð fyrir sem flesta afplánunarfanga í slíkum vanda. Aðkoma heilbrigðisþjónustunnar að þessum málaflokki er í sífelldri skoðun og endurmati þeirra sem hana stunda. Slíkt þarf stöðugt að eiga sér stað bæði með tilliti til meðferðaraðferða og einnig með tilliti til þeirra mismunandi vímuefna sem um er að ræða. Hlutfall fanga sem háðir eru vímuefnum hefur farið vaxandi og gefur það enn frekar tilefni til þess að hafa þennan málaflokk í stöðugri endurskoðun. Er þá jafnt leitað ráða hjá íslenskum meðferðarstofnunum sem og fylgst með aðferðum annarra þjóða til að ráða við þennan erfiða vanda. Í allri þessari aðkomu heilbrigðisþjónustunnar er samstarf við fangelsisyfirvöld lykilatriði. Að mínu mati hefur samstarf þetta verið gott þrátt fyrir að um mjög erfiðan málaflokk er að ræða. Herra forseti. Hv. þm. hefur vakið hér máls á þjónustu við fanga sem endurtekið hefur komið til umræðu bæði á forsendum heilbrigðisþjónustu og út frá sjónarmiðum fangelsisyfirvalda. Endanlegar lausnir munu seint nást í þessum málaflokki en mikilvægi sífelldrar endurskoðunar og virks samstarfs hefur getað reynst afgerandi. Ég mun beita mér fyrir því að svo verði af hálfu heilbrigðisþjónustunnar hér eftir sem hingað til jafnt á sviði almennrar heilbrigðisþjónustu sem sérhæfðrar geðlæknisþjónustu.

Herra forseti. Það er dapurleg staðreynd að eiturlyfjaneysla er síaukið heilsufarsvandamál hjá þjóð okkar eins og flestum öðrum og það ástand endurspeglast í fangelsunum hjá okkur. Það er mjög mikilvægt, herra forseti, að veita föngum í afplánun meðferð eins fljótt og þeir eru tilbúnir til þess að fara í meðferð, þ.e. að hafa það ekki sem reglu að veita föngum meðferð, niðurtröppun eða afeitrun og fíkniefnameðferð í raun eingöngu síðustu sex vikur afplánunarinnar. Þá er langur tími oft liðinn sem hefði mátt nýta til þess að byggja viðkomandi upp og það sem eftir stendur er að eftirmeðferðin og markviss stuðningur eftir afplánun er ekki síður mikilvægur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans og ég tek undir orð hans og síðasta ræðumanns einnig og mikilvægi þessa máls. Marga sem sitja í fangelsum á Íslandi má kalla sjúklinga. Þeir eru í viðjum eiturlyfjavanda og það skilar sér auðvitað í því að reynt er að smygla slíkum efnum inn í fangelsin og viðheldur það vandanum. Þess vegna skiptir svo miklu máli að menn skoði í alvöru hvort hægt sé að snúa þessu við þannig að meðferðin eigi sér stað í upphafi vistunar en ekki undir lokin, sömuleiðis að eftirmeðferð fyrir þetta fólk --- en aðallega eru þetta ungir karlmenn --- standi til boða. Það hefur sýnt sig í rannsóknum, einkum á Bretlandi og Írlandi, að það skilar sér ef þannig er að málum staðið. Það er mikil hreyfing í þessu í löndum Evrópu. Ég er ekki viss um að í neinu einu landi sé svo komið að meðferð sé veitt í upphafi afplánunar en í vaxandi mæli sýnst mér dómstólar fela það í úrskurðum sínum að meðferð hefjist sem fyrst og þeim dæmda gert skylt að undirgangast slíka meðferð, enda sýnir það sig að það skilar gjarnan árangri ef vel er að staðið og eftirmeðferð er fyrir hendi. Mér finnst skipta máli að við horfum á þetta líka sem heilbrigðismál og að fangar eru margir ólánsmenn og hafa lent í þessum vítahring í lífi sínu. Þeir þurfa betra líf þegar út úr fangelsunum er komið og heilbrigðisþjónustan getur lagt sitt af mörkum til þess að þeir komi heilli út í samfélagið en þegar þeir fóru í fangelsi.

Herra forseti. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að fangelsisvist eigi að miða að því að koma föngum á réttan kjöl í tilverunni aftur og að dvölin eigi að miða að því og að meðferð eigi að eiga sér stað í fangelsum. Ég er eindregið þeirrar skoðunar. Til þess er heilbrigðiskerfið tilbúið að hafa viðræður við fangelsisyfirvöld um hvernig best er að þessu staðið, hvernig við getum bætt þessar aðferðir, hvernig við getum bætt þjónustuna. En til þess þarf þetta samstarf að vera gott og náið og auðvitað þurfum við að skoða aðferðir okkar hjá heilbrigðisþjónustunni og hafa þær ávallt í endurskoðun eins og ég sagði í svari mínu. Ég vil undirstrika það að fangelsin eiga að vera stofnanir, finnst mér, þar sem fangarnir fá meðferð til þess að undirbúa þá undir að koma út í lífið aftur. Þær eru ekki eingöngu stofnanir til að refsa fólki heldur til að koma því á réttan kjöl. Ég held að við verðum að hafa þetta alltaf í huga þegar við erum að ræða aðferðirnar við meðferð og dvöl á þessum stofnunum.

Hæstv. forseti. Á síðasta löggjafarþingi var samþykkt þingsályktun um stöðu óhefðbundinna lækninga. Þverpólitísk samstaða var um tillöguna og sú sem stendur hér var 1. flm. hennar. Ályktunin var samþykkt samhljóða. Efni ályktunarinnar fjallaði í megindráttum um skipun nefndar til að gera úttekt á stöðu óhefðbundinna lækninga hér á landi og bera hana saman við stöðu mála annars staðar í Evrópulöndum og Norður-Ameríku. Sérstaklega voru tiltekin atriði svo sem menntun sem í boði væri og menntun leiðbeinenda, hvaða reglur gildi um viðurkenningu náms og starfsréttinda, hvaða samvinna og samstarf sé milli þeirra sem stunda óhefðbundnar og hefðbundnar lækningar og samvinna þeirra á millum. Staða óhefðbundinna lækninga í skattalegu tilliti, einkum hvað snertir virðisaukaskatt, var einnig nefnd. Sú nefnd sem fyrirhugað var að skipa skyldi safna niðurstöðum úr rannsóknum á áhrifum og virkni óhefðbundinna lækninga, algengi eftirspurna eftir slíkum lækingum, viðhorfi almennings til óhefðbundinna lækninga, gildi aukinnar viðurkenningar í námi í þessum greinum og loks tillögum hvernig best sé að koma til móts við vaxandi umsvif óhefðbundinna lækninga hérlendis. Loks var í áætluninni samþykkt að fela nefndinni að skila skýslu til Alþingis um framvindu mála 1. apríl 2003 og endanlegum niðurstöðum 1. október nú í ár, 2003. Óhefðbundnar lækningar hérlendis fara hraðvaxandi. Brýnt er að vel sé fylgst með þessari starfsemi og reglur settar um menntun, réttindi og viðurkenningu þeirra sem þær stunda. Í ljósi þess að Alþingi mun væntanlega ljúka störfum sínum í þessari viku eða fyrir dagsetningu áfangaskýrslu nefndarinnar, vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra um hvernig nefnd þessi er skipuð og hvenær hún var skipuð, enn fremur um stöðu mála, þ.e. hvort nefndin hafi hrundið af stað virkum athugunum samkvæmt þingsályktuninni, hvar nefndin er stödd í starfi sínu og hvort ekki megi búast við að störfum nefndarinnar, bæði áfangaskýrslu og lokaskýrslu, muni ljúka á tilsettum tíma.

Herra forseti. Hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir hefur spurst fyrir um stöðu nefndar sem Alþingi fól heilbrrh. að skipa til að gera úttekt á stöðu óhefðbundinna lækninga hér á landi. Mér er ljúft að greina frá því að nefnd þessi hefur þegar tekið til starfa. Hún var skipuð seint á síðasta ári og er skipunarbréf hennar í samræmi við ályktun Alþingis. Nefndina skipa læknir, mannfræðingur, nuddari, hómópati, hjúkrunarfræðingur, lögfræðingur og lyfjafræðingur. Sér til aðstoðar hefur nefndin einn af starfsmönnum heilbrrn. Eins og fram kom er nefndinni ætlað að skila skýrslu til Alþingis um framvindu mála 1. apríl 2003 og endanlegum niðurstöðum 1. október 2003. Herra forseti. Staða óhefðbundinna lækninga hefur verið mikið til umræðu undanfarin missiri og ár. Ég vænti því mikils af vinnu þessarar nefndar og tel áríðandi að hún standi við þær dagsetningar sem henni eru settar.

Hæstv. forseti. Ég vil fá að þakka heilbrrh. fyrir gott svar og fyrir hans jákvæðu viðbrögð í þessu máli frá upphafi. Samkvæmt nýlegum upplýsingum mínum hefur þessi nefnd komið saman formlega í tvö eða þrjú skipti á undanförnum vikum og starfið er rétt hafið. Þess vegna hef ég töluverðar áhyggjur af því að áfangaskýrslu muni ekki verða skilað á tilsettum tíma en vonandi mun þó ráðherrann sjá til þess að svo verði gert og enn fremur að lokaskýrslu verði skilað á þeim tíma sem ályktunin nefnir.

Herra forseti. Ég endurtek að ég tel áríðandi að nefndin vinni störf sín samkvæmt þessum dagsetningum og ég efast ekki um að það er í henni ágætisfólk. Ég efast ekki um að það vinnur vel og ég mun að sjálfsögðu fylgjast með því. Ég mun fylgjast með því ef ég verð í aðstöðu til þess 1. október 2003 en það eru náttúrlega óvissutímar fram undan eins og hv. þm. veit. Við vitum ekki hvar við dönsum næstu jól, eins og þar stendur. Ég endurtek að ég hef áhuga á að þetta mál verði unnið.

Herra forseti. Ég ber fram fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. um endurhæfingu krabbameinssjúklinga. Allri tækni og þekkingu hefur fleygt fram hvað varðar greiningu og meðferð krabbameins og er það gott. Ég tel að við stöndum þar meðal fremstu þjóða hvað varðar þessa þætti. Áherslan hefur að sjálfsögðu verið á að lækna meinsemdina og síðan má segja að eftir að við náðum nokkrum tökum á lækningunni hafi áherslan einnig beinst að því að veita þeim sem greinast með krabbamein andlegan stuðning, og eins fjölskyldum þeirra. Það sem út af stendur er að hafa heildarsýn og hafa það sem hluta af meðferð að hver og einn sem greinist með krabbamein, hver sem hefur gengið í gegnum sína meðferð og er vonandi með óvirkan sjúkdóm, fari í markvissa endurhæfingu og nái að byggja sig upp líkamlega og andlega. Slík endurhæfing á í raun og veru að vera eftirmeðferð lyfjameðferðar, geislameðferðar og hefðbundinnar meðferðar. Nú nefni ég hér sérstaklega deildina í Kópavogi, endurhæfingardeild Landspítala -- háskólasjúkrahúss, en ekki Akureyri af þessu tilefni. Ástæðan er sú að á Akureyri er hægt að byggja upp endurhæfingarmeðferð á Kristsnesi en Kópavogur sem átti að vera endurhæfingarmiðstöð hefur orðið út undan. Þar er óformlega búið að opna göngudeild. Dagdeildin sem safnað var 3 millj. kr. til í þjóðarátaki til þess að standa að þessu hefur enn ekki tekið til starfa, og því spyr ég hæstv. ráðherra: 1. Mun ráðherra beita sér fyrir eflingu endurhæfingardeildar krabbameinssjúklinga í Kópavogi? 2. Mun ráðherra beita sér fyrir rekstri dagdeildar fyrir krabbameinssjúklinga á sama stað og ef svo er, hvenær má búast við að rekstur slíkrar deildar geti hafist? 3. Mun ráðherra beita sér fyrir því að sálfræðiþjónusta, sjúkraþjálfun og endurhæfing verði ávallt samþætt læknisfræðilegri meðferð og hjúkrun krabbameinssjúklinga?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Þuríður Backman hefur beint til mín þremur spurningum um endurhæfingu krabbameinssjúklinga. Fyrsta spurningin er svohljóðandi: ,,Mun ráðherra beita sér fyrir eflingu endurhæfingardeildar krabbameinssjúklinga í Kópavogi?`` Á undanförnum árum hafa menn í vaxandi mæli beint sjónum að þörfum þeirra, sem greinst hafa með krabbamein, til endurhæfingar. Bætt meðferð og auknar lífslíkur hafa ráðið þar miklu og jafnframt hafa kröfur sjúklinga, aðstandenda þeirra og samfélagsins um bætta eftirmeðferð, sérstaklega endurhæfingu, orðið meira áberandi. Starfsmenn Landspítala hafa fylgst með þessari þróun og tekið undir þau sjónarmið að mikilvægt sé að bjóða upp á endurhæfingu fyrir sjúklinga sem greinst hafa með krabbamein á sama hátt og aðra þá sem verða fyrir alvarlegum veikindum eða fötlun. Á Íslandi greinast um 1.100 einstaklingar á ári hverju með krabbamein. Sá hópur er mjög sundurleitur hvað snertir aldursdreifingu, tegund krabbameins og afleiðingar fyrir einstaklinginn. Á landinu öllu eru á hverjum tíma um 7 þús. einstaklingar á lífi sem greinst hafa með krabbamein einhvern tíma á lífsleiðinni. Þörfin fyrir endurhæfingu í þessum hópi hefur verið til staðar. Hins vegar hefur ekki verið ljóst hve stór hluti hópsins væri í þörf fyrir slíka þjónustu en stuðst hefur verið við reynslu og áætlun fagfólks sem starfar við meðferð krabbameinssjúkra við mat á þörfinni. Landspítali -- háskólasjúkrahús hefur unnið að áætlunum um endurhæfingarþjónustu við sjúklinga með krabbamein um nokkurt skeið. Fyrirhugað var að koma slíkri starfsemi í fastan farveg með opnun dagdeildar í húsnæði LSH í Kópavogi haustið 2001. Á þeim tíma var talsverð umræða um málefnið sem m.a. kom fram í ríflegu framlagi landsmanna í söfnun Krabbameinsfélags Íslands þar sem meginþema landssöfnunarinnar var þörf fyrir endurhæfingu krabbameinssjúkra. Krabbameinsfélagið hefur ekki lagt fé til verksins enn sem komið er. Legudeildin hefur ekki verið opnuð enn, en sinnt er göngudeildarþjónustu, þar með talið iðjuþjálfun, sjúkraþjálfun ásamt einhverri sálfræðiþjónustu. Undirtektir sjúklinga hafa verið mjög góðar og styrkt starfsmenn spítalans í þeirri trú að farið hafi verið inn á réttar brautir með því að taka upp endurhæfingarþjónustu við þennan sjúklingahóp. Þá er spurt: ,,Mun ráðherra beita sér fyrir rekstri dagdeildar fyrir krabbameinssjúklinga á sama stað og ef svo er, hvenær má búast við að rekstur slíkrar deildar geti hafist?`` Húsnæði Landspítala í Kópavogi hefur komið að góðum notum sl. ár fyrir framangreinda göngudeildarstarfsemi en hins vegar hefur óvissa um framtíð húsnæðisins leitt af sér aðrar hugmyndir um staðsetningu starfseminnar. Stjórnendur endurhæfingarsviðs telja farsælast að sameina starfsemi á vegum sviðsins eins og kostur er, bæði til hagræðingar og eins til faglegrar styrkingar endurhæfingarstarfs á Landspítala. Þess vegna hefur verið unnið að því að endurhæfing krabbameinssjúkra verði flutt úr Kópavogi á Grensás í nánari tengslum við það endurhæfingarstarf sem þar fer fram. Tengist sú ráðstöfun nauðsynlegum endurbótum á húsnæði Landspítalans á Grensási en útfærslu á þeim hugmyndum er ekki lokið. Að lokum spyr þingmaðurinn: ,,Mun ráðherra beita sér fyrir því að sálfræðiþjónusta, sjúkraþjálfun og endurhæfing verði ávallt samþætt læknisfræðilegri meðferð og hjúkrun krabbameinssjúklinga?`` Samkvæmt upplýsingum frá LSH er mikilvægt að endurhæfingu þessa hóps sjúklinga sé sinnt með þverfaglegum hætti, og fleira fagfólk þarf að koma til en nú er. Þá er talið nauðsynlegt að bjóða upp á margvíslega þjónustu, svo sem göngudeildarþjónustu, dagdeildarþjónustu og fleiri rekstrarform. Jafnframt er ljóst að renna þarf fleiri stoðum undir starfsemina til að hún geti talist fullburða, bæði með aðkomu fleira fagfólks og meiri breidd í úrræðum, svo sem dagdeildarþjónustu. Herra forseti. Endurhæfing krabbameinssjúkra hefur notið vaxandi athygli á undanförnum árum og er nauðsynlegt að skipuleggja þann þátt heilbrigðisþjónustunnar sem best þannig að samfella náist í þjónustunni, að hagsmunum sjúklinga sé sem best mætt og fyllstu hagkvæmni verði gætt í rekstri. Mun ég fylgjast vel með þróun þeirra hugmynda er kynntar hafa verið hér að framan og styðja við þennan málaflokk eins og kostur gefst.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. En þó að sá vilji sé fyrir hendi til að efla samþættingu mismunandi sérfræðihópa og styrkja endurhæfingu krabbameinssjúklinga eða þeirra sem hafa greinst með krabbamein kostar það fjármagn, og það verður líka að vera aðstaða til þess að byggja upp þessa þjónustu. Svæðið í Kópavogi hefur að margra áliti verið talið mjög heppilegt til að byggja upp samþætta endurhæfingu, bæði eins og hún er í dag með göngudeild og eins að koma þarna upp dagdeild. En nú hefur verið komið fyrir annarri starfsemi í húsinu þar sem dagdeildinni var ætlaður staður. Það er vissulega erfitt tímabil núna fyrir alla sem koma að þjónustu Landspítala -- háskólasjúkrahúss, gríðarleg óvissa um staðsetningu og um möguleika á rekstri eins og endurhæfingarsviðs fyrir krabbameinssjúklinga sem í upphafi átti að byggja upp í Kópavogi og síðan er komin þangað önnur starfsemi. Nú á deildin hugsanlega að fara á Grensás. Menn vita ekkert hvar þeir standa, og á þessum tíma er auðvitað erfitt að byggja upp markvisst starf þó að vilji sé fyrir hendi. Það kostar líka fjármagn. Svo vil ég benda á það að af einhverjum skipulags\-ástæðum fá þær konur sem fara í meðferð á kvennadeild Landspítalans ekki endurhæfingu á göngudeildinni í Kópavogi. Þær fara inn í annað kerfi en það verður að gæta þess að ef við byggjum upp slíka starfsemi sé hún fyrir alla, sama hvar í líkamanum sjúkdómurinn stingur sér niður.

Herra forseti. Ég vil aðeins bæta því við að ég tel nauðsynlegt eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda að það komi niðurstaða í þessi mál sem allra fyrst. Það er ekki óvissa lengur um ráðstöfun húsanna í Kópavogi. Það stóð til að selja eitthvað af þeim eignum en menn hafa horfið frá því. Eins og ég sagði eru áformin um Grensás ekki útfærð enn þá en það er nauðsynlegt að í þessi mál fáist niðurstaða. Vissulega kostar starfsemin fjármagn og ráðuneytið hefur það í skoðun ásamt öðrum málum sem spítalann varða. Ég vil undirstrika að þessi starfsemi er mikilvæg á öllum sviðum og nauðsynlegt að ganga frá framtíðarskipulagi þessara mála sem fyrst.

Herra forseti. Ég ber fram fyrirspurn til hæstv. heilbr.- og trmrh. um ferðakostnað vegna tannréttinga. Ég bendi á að við erum með mismunandi reglur í almannatryggingakerfi okkar hvað varðar aðgengi sjúklinga að sérfræðiþjónustu og stuðning við þá sem þurfa að leita sérfræðinga utan heimabyggðar við ferðakostnað. Þegar kemur að sérfræðingum, öðrum en læknum í tannréttingum, geta sjúklingar fengið styrk til ferða en þegar kemur að tannréttingunum er það ekki nema við mjög alvarlega skilgreinda fæðingargalla eða vegna alvarlegra tilvika. Nú háttar svo til á Austurlandi, í þeim stóra fjórðungi, að við höfum haft þar þjónustu tannlæknis sem hefur séð um tannréttingar í þó nokkur ár en nú er hann fluttur af staðnum og er því engin tannréttingaþjónusta fyrir íbúa Austurlands. Þetta er sérhæfð þjónusta sem venjulegir tannlæknar geta ekki séð um. Kannað hefur verið hversu margir einstaklingar þurfa á slíkri þjónustu að halda. Þetta eru yfir 70 einstaklingar, aðallega börn og unglingar, sem þurfa núna að fara um langan veg til þess að fá sína meðferð, en áætlað er að hver einstaklingur þurfi 15 sinnum að leita til sérfræðingsins vegna tannréttinga og þetta tekur nokkurn tíma. Fyrir þau börn og þá unglinga sem þurfa að fá tannréttingar eru þessar aðgerðir í fyrsta lagi dýrar en í öðru lagi getur ferðakostnaðurinn ekki síður verið hár. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann muni beita sér fyrir breytingu á ákvæðum laga um greiðslu ferðakostnaðar vegna tannréttinga barna og unglinga sem búa þar sem ekki er kostur á þjónustu tannréttingasérfræðinga.

Herra forseti. Það er meginregla í lögum um almannatryggingar að Tryggingastofnun ríkisins tekur ekki þátt í að greiða kostnað vegna tannréttinga nema um sé að ræða alvarlegar afleiðingar fæðingargalla, slysa eða sjúkdóma, t.d. klofinn góm, skarð í vör og annars sambærilegs. Þó greiðir Tryggingastofnun ríkisins styrki vegna tannréttinga barna og unglinga samkvæmt reglugerð nr. 815/2002. Styrkurinn er föst fjárhæð, óháð kostnaði við tannréttingar, og er nú 150 þús. kr. Meðal annars af framangreindum ástæðum eru ekki fyrir hendi samningar milli heilbr.- og trmrn. og tannlækna um tannréttingar og því hefur verið erfitt um vik að tryggja þjónustuna um land allt. Þrátt fyrir að samningar séu ekki fyrir hendi hafa á nokkrum svæðum verið stundaðar tannréttingar. Svo virðist sem þessi þjónusta fari minnkandi og verður kannað í heilbr.- og trmrn. hvort ekki verði unnt að fá tannlækna til að veita þjónustuna áfram á tilteknum landsvæðum. Ekki er talin þörf á að breyta ákvæðum laga um ferðakostnað ef tannlæknar sjá sér ekki fært að taka að sér framangreinda þjónustu. Í i-lið 1. mgr. 36. gr. laga um almannatryggingar segir að sjúkratryggingar skuli veita hjálp vegna óhjákvæmilegs ferðakostnaðar með takmörkum og eftir reglum sem tryggingaráð setur og ráðherra staðfestir fyrir sjúkratryggða sem þarfnast ítrekaðrar meðferðar hjá lækni eða á sjúkrahúsi, með og án innlagnar. Lagaákvæðið virðist veita svigrúm til að greiða ferðakostnað vegna tannréttinga barna og unglinga sem búa þar sem ekki er kostur á þjónustu tannréttingasérfræðinga. Í áðurnefndum lögum er gert ráð fyrir að tryggingaráð setji reglur um óhjákvæmilegan ferðakostnað sjúkratryggðra sem þarfnast ítrekaðrar meðferðar hjá lækni eða á sjúkrahúsi, með eða án innlagnar. Heilbr.- og trmrh. skal staðfesta reglur tryggingaráðs. Frumkvæði að breytingum að reglum um ferðakostnað er því hjá tryggingaráði en ef ekki tekst að tryggja þjónustu tannréttingasérfræðinga um land allt er rétt að beina þeim tilmælum til tryggingaráðs að það taki reglurnar til endurskoðunar með tilliti til þess. Ef talin er ástæða til að víkka út reglurnar þannig að þær nái til þessa hóps mun ég beita mér fyrir því að fjárveiting fáist til þessa verkefnis. Herra forseti. Hv. þm. spyr hvort ráðherra muni beita sér fyrir breytingum á ákvæðum laga um greiðslur ferðakostnaðar vegna tannréttinga barna og unglinga sem búa þar sem ekki er kostur á þjónustu tannréttingasérfræðinga. Ekki er talin þörf á lagabreytingu til að auka þátt Tryggingastofnunar ríkisins í ferðakostnaði, heldur er talin ástæða til að fara aðrar leiðir. Í fyrstu mun ég láta kanna hvort hægt sé að fá tannlækna til að veita þessa þjónustu um land allt þar sem ég tel að það sé heppilegasta leiðin. Ef ekki er unnt að fara þá leið kemur til skoðunar að beina tilmælum til tryggingaráðs um að það hefji endurskoðun á ferðakostnaðareglunum þannig að þær komi til móts við þarfir þessa fólks. Í framhaldi af því þarf að tryggja að fjármagn fáist til að auka þátt Tryggingastofnunar í ferðakostnaði, og mun ég beita mér fyrir því ef niðurstaða tryggingaráðs leiðir til aukins réttar þessa fólks.

Herra forseti. Ég vil sérstaklega þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir svörin því að það er alveg ljóst að í raun þarf ekki lagabreytingu. Það er túlkun á þeim lögum sem við höfum í dag og að viðurkenna að sérfræðiþjónusta tannréttingasérfræðinga sé sambærileg við aðra sérfræðiþjónustu innan heilbrigðisstéttanna og viðurkenna þann kostnað sem þessi börn og unglingar hafa af því að þurfa að fara um langan veg til þess að leita sér slíkrar þjónustu. Auðvitað er mikilvægast af öllu að hafa sérfræðingana sem víðast um land þannig að fólk þurfi ekki að fara um langan veg til þess að nýta þá þjónustu. Því styð ég hæstv. ráðherra sannarlega í því að leita eftir samningum við sérfræðingana, og ef það tekst ekki og menn þurfa áfram að fara um langan veg, að veita þá fjármagn til málaflokksins þannig að ákvæði um sérfræðiþjónustuna og ferðakostnað taki einnig til þessara barna og unglinga.