Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á Alþingi 1960 flutti ég ásamt hv. 3. þm. Vesturl. svo hljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að kjósa fimm manna nefnd, er vinni að því í samráði við ríkisstj. að gera till. um stækkun Alþingishússins eða byggingu nýs þinghúss eftir því, hvort betur þykir leysa þörf Alþingis fyrir viðunandi húsnæði. N. skal skila till. til Alþingis eigi síðar en haustið 1962.“ Þessi till. var afgreidd frá Alþingi 28. marz 1961 á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela forsetum þingsins í samvinnu við fulltrúa frá þingflokkunum að gera till. um framtíðarhúsnæði Alþingis.“ Í framhaldi af þessu var svo sérstök nefnd skipuð samkv. þessari till. til þess að gera till. um þetta mál. Ég vildi nú beina þeirri fsp. til hæstv. forseta, hvað líði störfum þessarar nefndar, hvenær megi vænta álíts frá henni og hvort vænta megi a.m.k. einhverra bráðabirgðaúrbóta á húsnæðismálum Alþingis?

Forseti (BF): Ég sé ekki ástæðu til að svara þessari fsp. utan dagskrár, en ég vil aðeins upplýsa það, að þinghúsnefndin hefur þegar haldið einn fund nú, eftir að þing kom saman og formaður þingflokks Framsfl. mætti á þeim fundi. Er honum kunnugt um, hvað gerzt hefur í málinu.

Fyrirspyrjandi (Ragnar Arnalds) : Á s.l. vetri voru fluttar tvær þáltill., er báðar fjölluðu um skipun nefndar til að gera till. um úrbætur á þeim stöðum, þar sem atvinnuleysi er ríkjandi. Önnur till., sem miðuð var við landið allt, var flutt af hv. 5. þm. Norðurl. v. o.fl. Hina till. flutti ég og var hún einungis miðuð við kaupstaði og kauptún á vestanverðu Norðurlandi. Svo fóru leikar hér á hv.. Alþingi, að mín till. var svæfð, en hin till. var samþ. með nokkrum breytingum í marzmánuði s.l., og 2 mánuðum síðar skipaði hæstv. iðnmrh. 5 manna nefnd til að vinna að þessum málum. Eins og flestum mun ljóst, er hér um að ræða mál, sem þolir enga bið. Nú í október hafði nefnd þessi verið að störfum í 5 mánuði og mátti þá vænta einhvers árangurs af rannsóknum hennar. Strax og þing kom saman, lagði ég því fram fsp. í tveimur liðum og beindist fyrri liðurinn að þessari atvinnumálanefnd: „Hvað líður störfum stjórnskipaðrar nefndar, er gera átti till. um aukinn iðnrekstur í kaupstöðum og kauptúnum, þar sem atvinna er ónóg?“ Tveimur dögum eftir að þessi fsp. var lögð fram brá svo við, að útbýtt var meðal hv. þm. fjölrituðu áliti hinnar stjórnskipuðu nefndar. Má segja, að spurningunni sé þar með svarað og mun það frekar óalgengt, að ég held, að fsp. sé afgreidd með slíkum hætti, þ.e. að hún sé afgreidd, áður en hún er borin upp munnlega. Ég sný mér þá að síðari hluta fsp., þ.e. hverjar séu ráðagerðir ríkisstj. Það er óneitanlega mikill kostur, þegar ræða á um væntanlegar ráðstafanir ríkisstj., að hafa nú fyrir framan sig álit n. og ég fagna því vissulega. Ef litið er í þetta plagg kemur í ljós, að fyrsta verk n. var að kynna sér, hvaða staðir á landinu væru verst settir í atvinnumálum og hvar væri helzt þörf á sérstökum ráðstöfunum. Niðurstaðan n. varð sú, að atvinnuástand á vestanverðu Norðurlandi væri greinilega verst á öllu landinu og því væri óhjákvæmilegt að einbeita rannsókninni að þessum landshluta einum. Nál. fjallar svo aðeins um ástandið á vestanverðu Norðurlandi. N. virðist hafa eytt nokkrum tíma til þess að komast að þessari sjálfsögðu niðurstöðu og þar sem n. kvartar mjög yfir því í framhaldi af þessari niðurstöðu, að lítill tími hafi verið til þess að rannsaka ástandið á vestanverðu Norðurlandi til neinnar hlítar, þá vildi ég nú í allri hógværð benda hv. Alþingi á þá staðreynd, að ef sýnd hefði verið meiri forsjálni við afgreiðslu málsins á seinasta þingi og verkefni nefndarinnar hefði í upphafi verið eilítið hnitmiðaðra, væru meiri líkur til þess, að n. hefði getað skilað fullunnum till., en ekki bráðabirgðayfirliti, eins og n. kallar þessar till. sínar og afsakar með tímaskorti. Langmerkustu upplýsingarnar í áliti n. eru ýmsar tölur um fjölda þess fólks, sem orðið hefur að flýja heimabyggð sína í atvinnuleit að vetrinum. Að vísu er lítt eða ekki unnið úr þessum tölum í álitinu og þær eru lítið samræmdar innbyrðis, en af þeim og öðrum upplýsingum ef ég leitazt við að reikna út, hve margir, miðað við 100, hafa leitað á brott á hverjum stað, svo að sjá megi svart á hvítu, hve alvarlegt ástandið er í raun og veru. Eftir þessum útreikningi kemst ég að þeirri niðurstöðu, að ástandið sé langtum verst á Skagaströnd og Drangsnesi, en á báðum þessum stöðum hafa nálægt 80% verkamanna faríð á brott í atvinnuleit að vetrinum. Á Hofsósi og Hólmavík hafa nálega 40% af verkamönnum leitað á brott og á Siglufirði meira en fjórði hver verkamaður og sjómaður. N. minnir á, að tölur um fjölda þeirra, sem verða að hverfa á brott í atvinnuleit, segi ekki nema hálfan sannleika um ástandið á hverjum stað, því að misjafnt sé, hversu auðvelt menn eiga með að fara frá heimilum sínum. Margir eigi þess alls ekki kost, segir n., vegna heimilisástæðna og aðrir kjósi af ýmsum ástæðum að vera um kyrrt, þótt litla atvinnu sé að fá, ástandið sé því hálfu verra, en kemur fram í þessum tölum. Það hefur mikið verið rætt um hið alvarlega atvinnuástand á vestanverðu Norðurlandi og margir hafa átt erfitt með að trúa því, að ástandið væri jafnillt og af er látið. En að fengnum þeim upplýsingum, sem vinna má úr áliti n., hlýtur öllum að vera það ljóst, að hér er um hreint kreppuástand að ræða, ástand, sem er svo ískyggilegt, að ríkisstj. kemst ekki hjá því að gera tafarlausar ráðstafanir til úrbóta. Af þessum sökum hef ég lagt fram eftirfarandi fsp. til hæstv. ríkisstj., - það er seinni liður fsp.: „Hvaða ráðstafanir hyggst ríkisstj. gera til að ráða bót á hinu ískyggilega atvinnuástandi á vestanverðu Norðurlandi?“ Ég vil að lokum bæta því við, að hin stjórnskipaða nefnd á þakkir skilið fyrir unnið starf. Í áliti n. eru að vísu engar endanlegar till. um úrbætur, enda hefur hún tæpast haft aðstöðu, tíma eða vald til slíkra ákvarðana. En n. kemur fram með margar skynsamlegar ábendingar um staðsetningu nýrra atvinnutækja á þessu svæði og bendir á aðrar ráðstafanir. Fáar þessar ábendingar eru reyndar nýjar og margsinnis áður hefur verið bent á flesta þessa möguleika, bæði hér í þinginu og í áskorunum og till. frá þessum stöðum sjálfum. En þótt fetaðar séu troðnar slóðir, er það vissulega mikils virði að fá fram þetta álit n. Till. liggja á borðum hv. þm. og nú á ríkisstj. næsta leikinn. Málið þolir enga bið, og hæstv. ríkisstj. hlýtur þegar að hefjast handa. Einmitt þess vegna er nú forvitnilegt að heyra af vörum hæstv. ráðh., hvaða ráðstafanir séu í undirbúningi af hálfu ríkisstj.

Dómsmrh. (Jóhann Hafstein) : Fsp. sú, sem hér er á dagskrá, er í tveimur liðum og taldi fyrirspyrjandi, að fyrri liðnum væri raunar svarað með bráðabirgðanál., sem útbýtt hefur verið meðal þm. um það, hvað líði störfum þeirrar n., sem þar um ræðir og má það til sanns vegar færa. Ég vil þó aðeins fara nokkrum orðum um þetta nál. og þá í fyrsta lagi vekja athygli á því, að það er lagt fram sem bráðabirgðaálit og í því felst í raun og veru, að n. telur sig eiga eftir að skila fullnaðaráliti og till. í málinu, eins og hennar verkefni var. En það var í fjórum liðum, eins og fram kemur í innganginum að nál. Í fyrsta lagi athugun á því, hvar mest er þörf fyrir aukinn iðnað vegna ónógrar atvinnu, í öðru lagi athugun á því, hvaða iðngreinar er hagkvæmast að starfrækja á hverjum stað, í þriðja lagi að gera till. um, á hvern hátt eigi að útvega fjármagn, svo að hægt sé að starfrækja iðnfyrirtækin og í fjórða lagi að gefa upplýsingar um þá faglegu þekkingu, sem nauðsynleg er, til þess að hægt sé að starfrækja þau iðnfyrirtæki sem n. leggur til að stofnuð verði. Við yfirlestur bráðabirgðanál. verður það ljóst, eins og þm. sjálfsagt hafa áttað sig á, að n. hefur fram til þessa einkum fjallað um fyrstu tvo liðina og ekki talið sig hafa tíma og aðstöðu til þess að komast lengra að sinni, hvað sem um það má segja, þ.e.a.s. athugun á því, hvar mest er þörf fyrir aukinn iðnað og þá vegna ónógrar atvinnu og í öðru lagi athugun á því, hvaða iðngreinar er hagkvæmast að starfrækja á hverjum stað. Um hina liðina er enn sem komið er og í þessu bráðabirgðanál. lítið sem ekkert fjallað. Það má alltaf deila um það, hvort n. hafi haft tíma til að gera meira og skal ég ekki fara fleiri orðum um það í sambandi við það, sem fyrirspyrjandi lét um það mælt. Þó held ég, ef litið er til annarra nefndarstarfa, að þá verði þessi nefnd ekkert ásökuð í þessu sambandi, miðað við þær aðstæður og það tóm, sem hún hafði til athugunar. Hitt er auðvitað alveg ljóst, að það fer hvergi nærri því, að hún hafi tæmt sitt verkefni, enda fer hún ekkert dult með það. Þegar lítið er á þetta mál, er þó nokkur vinningur að því að hafa nú þegar fengið þetta nál., sem gefur yfirsýn, eins og hv. fyrirspyrjandi vék að, um atvinnuástandið. Hann sagði að vísu, að þetta hefði mönnum verið ljóst. Þetta er náttúrlega vel ljóst þeim mönnum, sem næst standa fólkinu, sem þarna er, og umboðsmönnum þess hér á þingi, en fyrir aðra þm. er það hins vegar fróðlegt að átta sig á þessu, enda lágu ekki fyrir neinar tölur um ástandið í þessu efni og það hefur nú verið unnið að því og leitað upplýsinga víðs vegar að af landinu, ekki aðeins af Norðvesturlandi, eins og nefndin gerði grein fyrir. Sumt af þessu er auðvitað ekkert nýtt. Þetta er algengt fyrirbrigði, sem legið hefur í landi hjá okkur Íslendingum, staðbundið atvinnuleysi í kaupstöðum og kauptúnum við sjávarsíðuna, og verður sjálfsagt nokkuð enn. Hins vegar er mönnum það ljóst, að þetta stafar fyrst og fremst af einhæfni atvinnuveganna og þá fyrst og fremst sjávaraflanum, sem er misjafn og tímabundinn og það er einmitt orsökin til þess, að á síðari árum hafa menn verið með hugmyndir um það að reyna að renna fleiri stoðum undir atvinnulíf okkar Íslendinga til þess að gera það fjölþættara og vinna bug á þeim vanda, sem af hinu tímabundna atvinnuleysi stafar, ekki aðeins nú, heldur hefur legið í landi hjá okkur víðs vegar um landið. Það kemur í ljós í áliti n., að einkum sé um tvær leiðir að ræða til þess að draga úr þeim sveiflum, sem stafa af tímabundnu atvinnuleysi og tímabundnum aflabrögðum. Og það er í fyrsta lagi það, að fyrirtæki, sem við sjávarsíðuna vinna, yrðu óháðari því, hvar og hvenær veiðarnar eiga sér stað. Og það yrði þá gert að áliti n. fyrst og fremst með tveimur aðgerðum, þ.e. flutningi hráefnis í ríkari mæli, en fram til þessa hefur átt sér stað og geymslu hráefnis. Þar sem spurt er jafnhliða þessu um, hvað ríkisstjórnin hafi gert eða hugsi sér að gera í sambandi við þá erfiðleika, sem hér eru á ferðinni, má skjóta því hér inn, að ríkisstj. átti á s.l. sumri verulegan hlut að því með fjárframlögum, að gerðar voru tilraunir, sem hafa ekki verið gerðar áður, til þess að flytja hráefni, þ.e.a.s. síldina, taka hana á miðunum með dælum í tankskip og flytja til fjarlægari hafna. Ríkisstj. átti hlut að máli um þetta og lagði fram fé til þess, fyrst og fremst, skulum við segja, til þess að með því gæti fengizt reynsla, sem hagnýta mætti síðar til hjálpar þeim kauptúnum, sem erfiðast eiga um flutning hráefnisins. Ég held, að óhætt sé að fullyrða, að í aðalatriðum hafi þessi tilraun gefizt nokkuð vel. Hún varð nokkuð kostnaðarsöm, en verulegur kostnaður hefur lagzt á ríkið í þessu sambandi, með hliðsjón af því að öðlast þá reynslu, sem hér um ræðir, en að öðru leyti lögðu þeir menn, sem þar áttu hlut að máli, fram mikla fjármuni til þessarar tilraunar. Umfram þetta talar svo n. um hina leiðina, að beina atvinnulífi þeirra staða, sem hér um ræðir, að einhverju leyti inn á aðrar brautir og þá er auðvitað fyrst og fremst átt við möguleikana til þess að efla iðnað á viðkomandi stöðum, - iðnað, sem gefur ákveðna og stöðuga atvinnu allan ársins hring. Þetta var nú það, sem vakti fyrir þeim, sem fluttu till., eins og við munum frá síðasta þingi og kannske fyrst og fremst þetta, eins og till. er orðuð. En við rekum okkur strax á það, að á þessu eru ýmsir örðugleikar og ég geri þetta nú þegar að umtalsefni vegna þess, að ég tel nokkuð hæpið og vafasamt að vekja of miklar vonir hjá fólki á viðkomandi stöðum með flutningi till eins og á s.l. þingi, - þetta er ekki ásökun til þeirra, sem till. fluttu, - og eins með fsp. um og umr. um fsp. hér í þinginu, - vonir, sem vakna kannske af því, að þegar málið sé komið inn í þingið, þá sé nú eiginlega komið atvinnufyrirtæki þarna á staðnum, það séu komnar upp nýjar verksmiðjur og það sé farið að hilla undir nýjar iðngreinar o.s.frv. Mér finnst, að þm. megi gæta töluvert meiri varúðar og varkárni á þessu sviði, en gætt hefur fram til þessa. Og ég get ekki leynt því, að stundum er meira auglýsingabragð af þessum till. og fsp. heldur en raunverulega væri æskilegt. Það kemur fram á 4. síðu í nál. greinargerð um hlutdeild okkar íslenzka iðnaðar í innanlandsmarkaðinum, eða markaðshlutdeild, eins og þeir kalla, innlendu framleiðslunnar. Og þetta er nokkuð athyglisvert og ég vil biðja menn að festa sjónir við það, að það eru taldar upp ýmsar íslenzkar iðngreinar, þ.e. iðnaður við framleiðslu á kexi, sælgæti, smjörlíki, ull, dúkum, gólfteppum, baðmullardúkum, tilbúnum fatnaði, skóm, húsgögnum, málningu og hreinlætisvörum. Auðvitað er þetta ekki tæmandi upptalning, en ef við lítum bara á þetta, þá kemur það fram um markaðshlutdeild innlendu framleiðslunnar, þ.e.a.s. það, sem þjóðin notar af þessum vörum, að innlenda framleiðslan framleiðir þegar yfir 90% af þessari iðnaðarframleiðslu, eða um 91% að meðaltali í 8 flokkum og svo svolítið minna, ég hef tekið það úr, þegar ég nefndi þessi 90%, eins og baðmullardúka, sem eru aðeins 10%, en að öðru leyti er þetta milli 80 og 100%, svo að við sjáum af þessu, að okkur eru miklar takmarkanir þarna settar, því að þá væri aðeins um það að ræða, þegar svona er komið, að flytja eitthvað af þessari framleiðslu frá þeim stöðum, þar sem hún er, til annarra staða á landinu. En aukningu, miðað við innanlandsmarkaðinn, eru gífurlega mikil takmörk sett. Sá iðnaður, sem ætti að koma til fyrir utan fiskiðnaðinn á þessum stöðum til úrlausnar þeim vanda, sem hér er um að ræða, yrði iðnaður fyrst og fremst, sem framleiðir vörur úr öðrum hráefnum, sem hér eru fyrir hendi og iðnaður, sem framleiðir úr innfluttum hráefnum og þjónustuiðnaður. Þessar iðngreinar eru orðnar mjög mikilvægur liður í íslenzkum þjóðarbúskap og það má m.a. marka af því, eins og nefndin bendir á, að meir en helmingur af því vinnuafli, sem er í öllum iðnaði í landinu, þar með talinn fiskiðnaðurinn, er í öðrum iðnaði, en fiskiðnaðinum eða 60%. Og sennilega er þessi tala nokkru hærri, ef nýrri upplýsingar lægju fyrir hendi en n. hefur haft með höndum til þess að vinna úr. Þegar litið er í heild yfir iðnaðinn, sem er nú fyrir hendi, þá hefur það verið svo, að hann hefur safnazt saman á tilteknum svæðum, þ.e. í Reykjavík og nágrenni og svo aðallega á Akureyri og þar um kring. Eins og n. bendir á til sönnunar þessu, ef miðað er við iðnlánasjóðsgjaldið, sem greitt er af innlenda iðnaðinum, þá verður um 70% alls álagðs iðnlánasjóðsgjalds í Reykjavík og nágrenni, þar er þá átt við Kópavog, Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfjarðarkaupstað og ef Akureyri er talin með, um 81%. Ég held, að n. hafi dregið þá niðurstöðu af því, sem ég nú hef sagt, að ekki væru miklir möguleikar til aukningar á þeim iðnaði, sem fyrir hendi er, bæði vegna markaðsins og staðsetningarinnar, að vísu mætti flytja það, en væri þá fyrst og fremst í hinum nýja og aukna iðnaði, sem fram undan væri. Þetta orðar n. á bls. 8: „Nefndin álítur, að möguleika til aukins iðnrekstrar úti á landsbyggðinni sé nú sem stendur ekki nema að takmörkuðu leyti að leita í þeim iðngreinum, sem nú eru bundnar við sölu á hinum innlenda markaði.“ Hún kemst hins vegar að þeirri niðurstöðu, eins og eðlilegt er, að þetta mundi gerbreytast, ef einhverri þessara iðngreina tækist að ryðja sér braut á erlendum mörkuðum. Nú hafa margir tengt vonir við það, að ýmsar af okkar innlendu iðngreinum gætu rutt sér braut á erlendum markaði, byggt það m.a. á möguleikum um ódýra raforku og jarðhita og önnur slík gæði, sem gætu skapað Íslendingum aðstöðu til að vera samkeppnisfærir á hinum stóra erlenda markaði. Skal ég ekki frekar út í það fara, en augljóst er, að ef svo yrði, þá sköpuðust auðvitað í þessu máli alveg ný viðhorf, sem liggja ekki enn fyrir, nema þá a.m.k. að ákaflega litlu leyti. Ég bið hv. þm. að taka eftir því, hverjar niðurstöður n. eru að þessu leyti, sem ég nú hef um fjallað, að hún telur það ljóst í fyrsta lagi, að ekki er um verulega fjölbreytni að ræða í iðnaðarmálum þjóðarinnar, í öðru lagi, að í þeim iðnaði, sem eingöngu byggir á innlendri eftirspurn, leyfir stærð markaðs ekki marga framleiðendur í sömu grein, að þær iðngreinar, sem hafa náð fótfestu á innlendum markaði, hafa þegar að mestu mettað eftirspurnina og því um takmarkaða vaxtarmöguleika í þeim greinum að ræða og í fjórða lagi, að mest af þeim iðnaði hefur risið upp í eða nálægt aðalþéttbýli landsins. Það, sem einkum hefur ráðið staðsetningu iðnaðarins að áliti n., er svo tíundað í nokkrum liðum. Það er auðveld útvegun hráefnisins. Það er í öðru lagi ódýr og auðveld sala á miklum hluta framleiðslunnar. Það er í þriðja lagi greiður aðgangur að fjármagni, bæði til uppbyggingar og rekstrar. Í fjórða lagi möguleikar á ýmsum þjónustuiðnaði og þar kemur auðvitað mannfjöldinn til greina. Í fimmta lagi, að fyrir hendi séu hæfir menn til forstöðu slíkrar starfsemi, sem og tæknileg þekking við uppbyggingu og rekstur. Og í sjötta lagi er vinnumarkaðurinn það stór og breytilegur, að óvæntar eða árstíðabundnar sveiflur á eftirspurn eftir vinnuafli þurfi ekki að hafa truflandi áhrif á reksturinn. Allt þetta er íhugunarefni og sýnir, að það er ekki auðvelt úrlausnarefni að fylla í skörðin með iðnaði, þar sem hann hefur ekki verið, þar sem atvinnuleysi eða ónóg atvinna hefur verið við sjávarsíðuna. Það er niðurstaða nefndarinnar, að það verði ódýrast og fljótlegast og til mestrar frambúðar að aðstoða þann fiskiðnað, sem fyrir er á þessum stöðum. Í fyrsta lagi með tilliti til aukinnar framleiðslu og frekari nýtingar hráefnisins og í öðru lagi með tilliti til aukins hráefnis og öruggari öflunar þess. Þetta eru almennar hugleiðingar, sem ástæða er til að veita athygli og gera sér grein fyrir. Síðan hefur n. í sínu bráðabirgðanál. fjallað nokkuð um einstaka staði og þá, eins og hv. fyrirspyrjandi sagði, einkum um kauptún og kaupstaði á Norðvesturlandi og ber þar kannske mest á Siglufirði annars vegar og Skagaströnd hins vegar. Á Siglufirði er ástandið mjög alvarlegt, eins og fram hefur komið og fyllsta ástæða til þess, að úr þeim erfiðleikum verði að einhverju leyti reynt að bæta með aðstoð almannavaldsins, ríkisstj. og Alþingis og almennum fjárveitingum í bili. Hins vegar er rétt að festa sjónar á því, sem n. vekur athygli á, að atvinnufyrirtækin á Siglufirði eru nægjanleg til þess, að þar geti verið blómlegt atvinnulíf, ef rekstur þeirra væri tryggður. Og því mætti segja, að á Siglufirði beinist athyglin fyrst og fremst að því, hvaða ráðstafanir sé hægt að gera til þess, að þau atvinnutæki, stórvirku og mikilvægu atvinnutæki sem þar eru fyrir hendi, geti orðið hagnýtt og starfrækt. Þarna veldur náttúrlega langmestu síldin, þegar hún bregzt, ekki í fyrsta skipti og kannske ekki síðasta hjá okkur Íslendingum. Og fyrr og síðar hefur síldaraflinn valdið hinum stórkostlegustu truflunum og erfiðleikum. Það er skemmst að minnast þess, þegar Austfirðirnir voru í sinni miklu niðurlægingu, ef ég má segja svo, atvinnulega séð eftir gífurlega uppbyggingu, sem byggðist á síldinni. En svo hefur aftur breytt til, þannig að nú hefur síldin veiðzt einmitt fyrst og fremst fyrir Norðaustur- og Austurlandi og hefur gerbreytt lifnaðarháttum og atvinnumöguleikum fólks á þessum stöðum, en um þessar síldargöngur fá hvorki ríkisstj. né Alþingi neinu ráðið. Hins vegar getur það verið á þeirra valdi að gera ráðstafanir til þess að hagnýta þær sem bezt, þegar þær á annað borð eru fyrir hendi, enda hefur það verið gert með margvíslegum ráðstöfunum, sem ég skal ekki fara út í, eins og hv. þm. er fullkunnugt um. En þegar við lítum á þessa staði, Skagaströnd og Siglufjörð, þá eru þarna atvinnufyrirtæki, sem fyrst og fremst og langstórvirkustu fyrirtækin byggjast á fiskiðnaðinum. Það er tunnuverksmiðja á Siglufirði. Úr því máli er nú að rætast hjá Siglfirðingum, því að eftir því sem ég veit bezt, þá er gert ráð fyrir, að hin nýja tunnuverksmiðja geti tekið til starfa á þessum vetri upp úr áramótum. Það er niðurlagningarverksmiðja á síldarafurðum, niðursuðuverksmiðja á síldarafurðum, svo eru það síldarverksmiðjurnar og frystihúsin, eins og annars staðar í sjávarþorpunum og svo þjónustuiðnaður, dráttarbraut og annar þjónustuiðnaður í sambandi við þennan iðnað, sem þarna er fyrir hendi. Þegar horft er til Skagastrandar, þá er þar raunverulega sama sagan. Þar eru uppi hugmyndir hjá íbúum þorpsins um tunnuverksmiðju, eins og á Siglufirði, niðurlagningarverksmiðju tala þeir um, eins og á Siglufirði, en þar fyrir utan eru þar 2 fyrirtæki nefnd, sem heimamenn hafa haft áhuga á að láta rannsaka nokkuð. Það er grasmjölsvinnsla í síldarverksmiðjunni og svo hugmyndir um sútunarverksmiðju, sem þeir hafa haft áhuga fyrir að koma á laggirnar. Það eru sem sagt ekki fjölbreytilegar hugmyndir um annað en það, sem byggist á fiskiðnaðinum, eins og menn sjá við yfirlestur þessa og menn sjálfir verða varir við, þegar þeir eru að hugleiða möguleikana til meiri iðnaðar á þessum stöðum. Þetta nefni ég, eins og ég sagði áðan, til þess að menn geri sér ekki allt of glæstar vonir um að bæta úr erfiðleikum með auknum iðnaði, þar sem ónóg atvinna er. Á Siglufirði er eitt atriði, sem n. bendir á, sem er kannske athyglisvert. Það er í niðurlagi á bls. 23. Nefndin víkur að því, að atvinnustarfsemin sé að langmestu leyti þar af opinberri hálfu og segir: „Varðandi rekstur hins opinbera þar almennt álítur n., að athuga beri, hvort ekki væri heppilegra fyrir atvinnulíf staðarins í heild, ef einstakar iðngreinar og þá einkum þjónustuiðnaðurinn væri ekki eingöngu í höndum hins opinbera. Væri ekki óhugsandi, að breytt fyrirkomulag drægi úr flutningi fólks og fjármagns frá kaupstaðnum og gæti jafnframt stuðlað að því, að ný fyrirtæki festu rætur. Enn fremur mundi slíkt fyrirkomulag stuðla að úrbótum í skattamálum bæjarfélagsins.“ Að sjálfsögðu mætti bæta eitthvað úr skattamálum bæjarfélagsins með breyttu fyrirkomulagi á skattlagningu hinna opinberu aðila. En ég hygg, að það, sem fyrir n. vakir þarna sé, að þarna sé svo mikill opinber atvinnurekstur, að einstaklingarnir hugsi sem svo: Það þýðir ekki að vera að setja sig niður hér með þetta. Hið opinbera mun gera það og það í svo stórum stíl, að það skyggir á okkar möguleika. Og þeir halda því að sér höndunum og stöðnun á sér stað, í stað þess að þar mætti e.t.v. efla þróun í smærri stíl í höndum fleiri einstaklinga. Aðrir staðir, sem hér er sérstaklega vikið að, eru staðir eins og Sauðárkrókur, sem reyndar, þegar var verið að ræða um þessi mál, stóð höllum fæti og menn þaðan báru sig illa. Nú er það töluvert öðruvísi og það má segja, að þegar maður kemur á Sauðárkrók og hefur talað við menn þar seinni part sumarsins, þá sé þar allt með sæmilegum kjörum og atvinnulíf ekki bágborið, heldur að sumu leyti þvert á móti. Þeir hafa sjálfir, Sauðkræklingar, haft mikinn hug á því að efla hjá sér iðnað, sett upp iðnaðarmálanefnd af hálfu bæjarstjórnar, sem unnið hefur í sambandi og samvinnu við iðnaðarmannafélag staðarins. Og það er nokkuð athyglisvert, að í ekki stærri kaupstað, en þarna eru starfandi um 30 iðnfyrirtæki. Sum af þeim eru ný, en þó ekki nema örfá. Flest eru það þjónustufyrirtæki fyrir Sauðárkrók og Skagafjörð, þessa stóru byggð, sem er með um 4.000 manns. Og þjónustufyrirtæki veita þarna allverulegum fjölda atvinnu. En það er þó mikils virði, að það er heima fyrir áhugi á uppbyggingu fjölbreytilegs iðnaðar á staðnum og þar af stafa þessar nefndir og þær hafa átt nokkurn hlut að máli um það, að iðnaður, að vísu í smáum stíl, hefur verið fluttur frá Reykjavík til Sauðárkróks og nýjum iðnaði hefur verið komið þar upp. Heildarmyndin er í stórum dráttum sú, að mikill hluti iðnfyrirtækjanna á Sauðárkróki veiti útgerðinni á staðnum og landbúnaðinum í nálægum sveitum þjónustu. Þá eru þarna, eins og áður hefur verið drepið á, segir nefndin, tvö frystihús, en þau geta veitt um 130 manns atvinnu. Enn fremur eru rekin tvö véla- og bifreiðaverkstæði í kaupstaðnum, og vinna þar um 30 manns. Allmörg trésmíðaverkstæði og byggingafyrirtæki eru starfandi og hefur eitt þeirra nýlega hafið framleiðslu á harðviðarhurðum. Í þessum fyrirtækjum vinna að jafnaði 40–50 manns. Við sjáum, að fyrirtækin eru yfirleitt í smáum stíl. Þá eru enn fremur starfrækt tvö ný fyrirtæki á Sauðárkróki og framleiðir annað þeirra einangrunarplast, en hitt ýmsa smáhluti, svo sem búsáhöld og efni til raflagna. Þessi tvö fyrirtæki, svo og trésmiðjan, sem framleiðir harðviðarhurðir, selja framleiðsluvöru sína til annarra staða að meira eða minna leyti. Þetta sýnir auðvitað, að það er hægt að tryggja og styrkja atvinnuástandið á viðkomandi stöðum með nokkuð fjölþættum iðnaði, þó að í smáum stíl sé. En það má segja, að mannfjöldinn er meiri þarna, en t.d. á Skagaströnd og gefur að því leyti betri aðstöðu. Eitt er svo það, sem verulega hefur lyft atvinnuástandinu á Sauðárkróki og Hofsósi og það er dragnótaveiðin. Bar mönnum saman um það, eftir því sem ég komst næst, þegar ég var þarna á ferð í sumar, að til mikilla hagsbóta væri sú dragnótaveiði, sem bátar frá þessum stöðum stunduðu nú og sem skilaði verulegum og auknum aflabrögðum til vinnslu í frystihúsunum á þessum stað. Þarna hefur opnazt nýr möguleiki, eftir að samkomulag hefur orðið um það, sem þó á undanförnum árum hefur verið deilt gífurlega mikið um og skal ég ekki víkja að þeim deilum. Svo er loksins það, sem ég vildi nefna í sambandi við þetta nál., að hv. fyrirspyrjandi minntist á Drangsnes og þaðan þyrftu 80% af verkamönnum að fara til vinnu til annarra staða. Þetta hljómar náttúrlega ekki vel. Þó er nú á það að líta, að þarna eru ekki nema 145 íbúar, og það eru þó 28 karlmenn og 11 konur, sem leita atvinnu utan þorpsins mestan hluta. En hvort er nú að horfa raunsætt á þessa hluti að reyna að gera einhverjar ráðstafanir til þess að efla þennan stað að nýju eða gera sér grein fyrir, að sumir staðir verða að meira eða minna leyti annaðhvort að dragast aftur úr um tíma eða fyrir fullt og allt, þangað til þjóðin er orðin miklu fjölmennari, en hún er og aðstaða hennar að öðru leyti styrkari. Á Drangsnesi hefur íbúunum fækkað frá 1954 úr 280 niður í 145. Þar er talið, að kostnaður við að byggja örugga höfn sé óviðráðanlegur og þá blæs nú ekki byrlega í svona litlu sjávarþorpi. En hér erum við komnir að öðru verkefni, sem ég vil aðeins víkja að, að það hefur ekki aðeins verið þessi n. starfandi til þess að gera athuganir og till. um bætt atvinnuástand á tilteknum stöðum á landinu og þá einnig á stað eins og Drangsnesi, sem er fækkandi, heldur hafa Vestfirðir verið til alveg sérstakrar athugunar í annarri nefnd, sem starfar að því, sem stundum er kallað Vestfjarðaáætlun. Og þar hygg ég liggja fyrir allverulegar athuganir nú þegar, þó að ekki hafi verið skilað áliti, en innan tíðar megi vænta fyrstu athugana og till. frá n., sem unnið hefur nokkuð gagngert að því, með hverjum hætti sé hægt að koma í veg fyrir fólksflótta frá tilteknum svæðum á landinu, eins og í þessu tilfelli Vestfjörðum og af því, þegar það liggur fyrir, mætti draga nokkurn lærdóm, kannske fá verulega góðan árangur varðandi Vestfirðina og draga nokkurn lærdóm varðandi aðra staði á landinu. Ég er of ókunnugur þessari Vestfjarðaáætlun og hvernig hún stendur, til þess að geta rætt hana hér, en vík aðeins að henni sem ábendingu í þessu sambandi, að málið er í heild mun víðtækara, en aðeins þessi n. hefur haft um að fjalla. Niðurstöðu- eða lokaorð í þessu bráðabirgðanál. eru eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Enn fremur hefur n. leyft sér að nefna nokkrar þær leiðir, er til úrbóta mættu verða, án þess þó að hafa haft tækifæri til að rannsaka hagnýtt gildi þeirra fyrir hvern stað né heldur kynna sér tæknilega og fjárhagslega örðugleika við framkvæmd þeirra og með tilliti til þess, hversu umfangsmikilla athugana lausnir atvinnuvandamála byggðarlaga krefjast og hversu marga aðila þær snerta, vaknar sú spurning, hvort ekki sé rétt, að einn ákveðinn aðili annist slíkt fyrir hönd ríkisvaldsins og annar fyrir hönd sveitarfélaga viðkomandi byggðarlaga.“ Þannig lýkur þessu bráðabirgðanál. og það kann vel að vera, að ábendingar, sem í síðustu orðunum koma fram, muni eiga rétt á sér og þarf það mál nánari athugunar. En af þessu leiðir, eins og ég sagði í upphafi, að þessi nefnd, hvað sem framtíðinni líður, á verulegt verk óunnið enn þá og mun ég nú eiga nánari viðræður við þessa nefnd. Ég hef átt viðræður við hana, meðan hún hefur starfað, um áframhaldandi starf hennar og hvernig því yrði hagað og með hve skjótum hætti það gæti verið leyst af höndum. Þá vil ég aðeins í lokin víkja að síðari fsp.: „Hvaða ráðstafanir hyggst ríkisstj. gera til að ráða bót á hinu ískyggilega atvinnuástandi á vestanverðu Norðurlandi.“ Um það vil ég segja það, að ríkisstj. hefur þegar tekið til athugunar nokkur atriði í þessu sambandi, að svo miklu leyti sem sveitarstjórnirnar á viðkomandi stöðum eða bæjarstjórnir hafa snúið sér til ríkisstj. Enn fremur, eins og ég gat um áðan, voru þær ráðstafanir og aðstoð, sem ríkisstj. veitti með tilflutning á síldaraflanum, einmitt hugsaðar með hliðsjón af að fá reynslu til úrbóta, ekki aðeins fyrir þá, sem þar áttu hlut að máli, heldur einnig á öðrum stöðum, sem stendur svipað á um. Sem sagt, til athugunar eru nú þegar tilteknar ráðstafanir. Ég nefni Skagaströnd, þar er sérstaklega snúið sér til ríkisstj. Er hægt að hjálpa þeim til þess beinlínis, eins og oft hefur áður verið gert fyrir einstök kauptún og einstök byggðarlög, með einhvers konar hallærishjálp úr atvinnuaukningarsjóði, ríkissjóði eða á annan hátt, til þess að frystihús þeirra gætu verið starfandi í vetur. Þetta eru bráðabirgðaráðstafanir, sem eru til athugunar og oft endranær hafa komið til athugunar og einstökum þorpum hefur verið hjálpað með, þó að það hafi aldrei verið rætt hér í þinginu sérstaklega. Ég minnist t.d. Þórshafnar á s.l. vetri og svona mætti auðvitað lengi telja. En hvað ríkisstj. að öðru leyti hyggst almennt gera í sambandi við þá fsp., sem hér hefur verið fram borin, þá mundi ég vilja segja það, að hún mundi vilja byggja ákvarðanir sínar á þeim niðurstöðum, sem fyrir liggja, þegar n., sem skipuð var í þessu máli, hefur skilað sínu endanlega áliti og á það verður lögð áherzla, að það geti orðið svo skjótt sem verða má.



Herra forseti. Það er nú mjög erfitt að ræða þetta mál í fsp.-tíma, þar sem tími er mjög takmarkaður,og eðlilegt, að það verði gert á öðrum vettvangi. En það voru aðeins örfá orð, sem ég vildi þó láta koma fram. Það virðist koma alveg ljóst fram af þeirri skýrslu, sem hér liggur fyrir frá hinni svokölluðu iðnaðarnefnd, að þau vandamál, sem hér er við að glíma, miðað við það svæði, sem hún hefur sérstaklega athugað, eru í rauninni algerlega orsökuð af hinum mikla aflabresti, sem verið hefur fyrir Norðurlandi nú um það bil tvö ár, enda eru flestar till. n. við það miðaðar að efla vinnslu úr sjávarafurðum og að uppbygging þessara byggðarlaga hljóti að byggjast á því, að það sé hægt, bæði með því að flytja til afla, eða þá, ef svo skyldi fara, sem maður vonar, að afli glæðist aftur fyrir þessu landssvæði. En það er hins vegar ljóst jafnframt af nál. þessarar n., að hún hefur takmarkað starf sitt ákaflega mikið og ég vil segja óhæfilega mikið, þannig að það fæst ekkert yfirlit um þann vanda, sem hér er við að glíma. Það eru meira að segja beinlínis ekki réttar upplýsingar, sem eru í þessu nál., eins og þar sem talað er um aflabrest fyrir Norðurlandi vestra á annað ár og síðan algert síldarleysi fyrir öllu Norðurlandi á þessu sumri. Aflabresturinn fyrir Norðurlandi hefur verið fyrir öllu Norðurlandi, allt frá Horni austur á Langanes og þetta hefur valdið stórkostlegum erfiðleikum, sem m.a. komu fram í því, að á s.l. vori var leitað til ríkisstj. af útvegsmönnum af öllu þessu svæði um það að fá sérstaka fyrirgreiðslu til þess að koma í veg fyrir, að bátafloti á öllu þessu svæði yrði boðinn upp vegna þess geigvænlega ástands, sem skapazt hefur af þessum sökum. Því miður hefur ekki vænkazt í þessu efni og mjög versnað á þessu sumri vegna þess, hvernig síldveiði brást algerlega fyrir Norðurlandi. Ég tel því ástæðu til að harma það, þó að ég sé ekki að gera lítið úr vandamálum þeirra staða, sem hér er við átt í þessu nál., að þá skuli vera gefin sú hugmynd, að hér sé í rauninni aðeins um þessa fáu staði að ræða og allt sé í góðu gengi annars staðar. Málið er miklu víðfeðmara en það og í rauninni má segja, að þótt það sé góðra gjalda vert að fá yfirlit sem það, sem hér um ræðir og fá jafnframt sérstaka athugun einnig varðandi Vestfirði, þá er það skoðun mín, að þessar nefndarskipanir fyrir takmörkuð svæði séu ákaflega óraunhæfar og óeðlilegar og þetta sýni okkur aðeins nauðsyn þess að, að þessu þurfi að vinna með miklu kerfisbundnari hætti. Þessar áætlanir geta allar verið góðra gjalda verðar og ekki skal lítið úr þeim gert. En það er enn ekki séð fyrir, nema þær kunni að vissu leyti að rekast á, þar sem tveir aðilar hafa með að gera athugun á t.d. hluta af þessu svæði, sem er hluti Vestfjarðanna og enn fremur hitt, að algerlega hefur verið gengið fram hjá, vandamálum annarra landssvæða. Það er engum efa bundið, að eins og ástatt er nú, horfir mjög alvarlega með atvinnulíf á öllu Norðurlandi og allverulegum hluta Vestfjarða. Og þetta mál þarf allt að vinna með kerfisbundnum hætti. Ég tek það fram, að það má ekki heldur villa fólki sýn með því, að á einhverjar nefndir, sem settar séu á laggirnar, sé mænt um það, að allt leysist í gegnum þær, og ég álít, að það sé mjög varhugavert að byggja allt upp á því, að það eigi að krefjast þess, að ríkisstj. geri þetta og hitt. Ríkisstj. grundvallar ekki iðnrekstur okkar eða atvinnulíf á hinum einstöku stöðum. Það verður aldrei gert með raunhæfum hætti, nema það séu öfl heima fyrir, sem að því standi og kemur svo aftur að ríkisvaldinu, hvað það vill gera til að greiða fyrir í þeim efnum. Það var minnzt hér á t.d. Sauðárkrók í þessu sambandi, þar sem hafa heima fyrir verið gerðar ýmiss konar ráðstafanir til eflingar atvinnurekstri. En það, sem þarf að gera, er að vinna kerfisbundið að þessu máli. Það getur vel verið nauðsynlegt að setja einhverja stofnun á laggir, svipað og hefur verið gert í Noregi, til þess að vinna, kerfisbundið að þessu. Atvinnubótasjóður var settur á laggirnar á sínum tíma til þess að veita aðstoð til eflingar atvinnulífi. Hann hefur ekki haft aðstöðu til þess. Það kann vel að vera, að það mætti efla hann þannig og veita honum slíka aðstöðu, að hann geti haft með höndum víðtæka athugun á atvinnulífi á hinum ýmsu stöðum og reynt á þeim grundvelli að gera sér grein fyrir því, hvar skórinn kreppir helzt og hvert ætti að einbeita því fjármagni, sem þar er um að ræða. Einnig kemur vel til álita, að það verði tekinn upp sá háttur að veita sérstök fríðindi atvinnufyrirtækjum, sem vildu setjast að á þessum stöðum. Það verður engu fyrirtæki skipað að gera það og það er ábyggilega á engan hátt heppilegt. Það hefur sýnt sig með Siglufjörð, að það hefur ekki orðið Siglufirði nema til takmarkaðs gagns, að það ætti allt að byggjast upp á því, að ríkið gerði allt það, sem þar hefur átt upp að byggja og allir mændu til þess. Herra forseti. Ég skal ekki syndga upp á náðina í þessu efni, en ég vildi aðeins láta þetta koma hér fram, án þess að ég geri á nokkurn hátt lítið úr þeim erfiðleikum, sem hér er við að glíma, að mér finnst, að þetta sýni okkur glögg merki þess, að við þurfum á kerfisbundinn hátt að vinna að þessum efnum og ég vil vænta þess, að ríkisstj. hafi nú forustu um það að skipuleggja víðtæka starfsemi á því sviði, ekki þá, sem er miðuð við tímabundnar nefndir, sem skila plöggum eftir nokkra mánuði, meira og minna yfirborðskenndum, heldur að það verði reynt með sem fjölþættustum úrræðum að tryggja það, að eðlilegt jafnvægi geti haldizt í byggð landsins.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður hefur að nokkru leyti komið inn á það mál, sem ég ætlaði sérstaklega að benda á. En það er augljóst, að það er víðar slæmt ástand í atvinnumálum, en á vestanverðu Norðurlandi, eins og hér hefur aðallega verið til umr. og n. sú, sem skipuð var til þess að athuga það mál, sem hér hefur sérstaklega verið rætt, hefur einkum beint athugunum sínum að. Við vitum það úr okkar kjördæmi, Norðurl. e., að þar er ástandið víða engu betra, en það hefur reynzt við Húnaflóa og Skagafjörð og á Siglufirði. Eins og hv. síðasti ræðumaður tók fram, hefur verið mikill aflabrestur á þorskfiski nú s.l. 2–3 ár og allir þekkja líka, að almennt síldarleysi hefur verið fyrir öllu Norðurlandi. Ég vil sérstaklega nefna staði eins og Ólafsfjörð, Dalvík og Þórshöfn, sem hafa orðið mjög hart úti í atvinnumálum síðustu árin og þar sem nauðsynlegt er að bæta úr. Allir þessir staðir byggja á sjávarútvegi að langmestu leyti eða svo til öllu leyti. T. d. má segja, að aðalatvinnutæki Ólafsfirðinga og Dalvíkinga séu hraðfrystihús og síldarsöltunarstöðvar og þeir bátar, sem afla hráefni fyrir þessar fiskvinnslustöðvar. En aflabresturinn aftur hefur valdið þarna gífurlegu atvinnu- og fjárhagstjóni, sem lamað hefur atvinnulífið, svo að það verður að gera einhverjar róttækar ráðstafanir til þess að fá úr því bætt. Sem dæmi vil ég nefna það, að nú liggur við borð, að Dalvíkingar missi tvö af stærstu skipum sínum á nauðungaruppboði, sem vofir yfir útgerð þessara skipa, en hefur verið frestað um sinn og það væri mjög illa farið, ef Dalvíkingar þyrftu að missa þessi skip sín, því að þau eru - óhætt að segja -langsamlega mikilvægasta stoðin undir atvinnurekstri í því kauptúni. Það eru Björgvin og Björgúlfur, þessi tvö skip, 250 lesta togarar, sem hafa verið aðalgrundvöllurinn undir því að afla hráefnis fyrir hraðfrystihús staðarins. Auk þess hefur svo síldarleysið fyrir Norðurlandi bætzt ofan á aflabrest, og þá ætti líka að verða ljóst, hver áhrif þetta hefur á Dalvík og Ólafsfirði og fleiri fiskiþorpum norðanlands, þar sem svo mjög er einnig byggt á síldarsöltuninni. Ég tel því, að meðal þeirra ráðstafana, sem gera þurfi nú mjög fljótlega og aðallega í atvinnumálum Norðurlands, sé að tryggja það með þeim ráðum, sem tiltæk eru, að atvinnutæki eins og skip verði ekki sett undir hamarinn og ráðstafað til annarra staða og að undinn verði bráður bugur að því að kanna, til hlítar, hvaða möguleikar séu á því að flytja síld af austurmiðum til vinnslu og söltunar í sjávarplássum á Norðurlandi. Nokkrar athuganir hafa verið gerðar á þessu, eins og hæstv. ráðh. nefndi hér áðan og ég tel, að þær hafi gefið góða raun og bendi eindregið í þá átt, að rétt sé að halda slíkri starfsemi áfram í miklu ríkara mæli, en verið hefur, án tillits til þess, hver kostnaðurinn kann að sýnast nú í svipinn. Og í þriðja lagi tel ég, að hraða beri undirbúningi að stofnun stórrar síldarverksmiðju á Þórshöfn, enda vart efamál, að Þórshöfn er legu sinnar vegna ákjósanlegur staður fyrir síldarverksmiðju, auk þess sem hafnarskilyrði eru þar mjög batnandi og gera það fyllilega mögulegt að afgreiða þar síldarskip í allstórum stíl. Hið sama má segja um Dalvík og Ólafsfjörð, sem ég hef gert hér sérstaklega að umtalsefni, að þar er það framtíðarverkefni, að reistar verði afkastamiklar síldarverksmiðjur, jafnframt því sem möguleikar verða nýttir til nauðsynlegra og sjálfsagðra síldarflutninga af austurmiðunum eða fjarlægum síldarmiðum, en það tel ég, eins og ég hef áður sagt, eitt af því brýnasta, sem nú liggur fyrir að gera. En auk þess sem svo grundvöllur fiskvinnslunnar og útgerðarinnar er þannig treystur með myndarlegu átaki og víðtækum aðgerðum, ber þó að sjálfsögðu að leita allra ráða til þess að efla varanlegan iðnað, fyrst og fremst þjónustuiðnað, en einnig framleiðsluiðnað, þar sem þess er nokkur kostur. Herra forseti. Ég hef lokið að mestu því, sem ég vildi segja, og skal láta staðar numið.

Fyrirspyrjandi (Ragnar Arnalds) : Herra forseti. Ég vil leyfa, mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir svarið, enda þótt ég geti nú ekki sagt, að ég sé fyllilega ánægður með það. Mér fannst það helzt á skorta í ræðu hans, að hann kæmi skýrt fram með það, hvað ríkisstj. hygðist gera í þessu máli og hvaða ráðstafanir hún hefði í hyggju og mér fannst satt að segja leiðinlegt, að ráðh. skyldi í svari sínu leyfa sér að álasa okkur þm. fyrir að reyna að halda þessu stórmáli vakandi og vera að reyna að ýta á eftir því. Mér finnst, að hæstv. ráðh. hefði frekar átt að leggja á það áherzlu, hvað ríkisstj. hefur í hyggju í þessu máli og hvað hún ætlar að gera til þess að reyna að hraða lausn þess, því að það þolir enga bið. Veturinn er núna að ganga í garð og tíminn líður óðum. Málin eru rannsökuð skoðuð frá öllum hliðum mánuð eftir mánuð, en þau þokast ekki áfram einn einasta þumlung hjá sjálfri ríkisstj. Það er allt útlit fyrir það, að eftir 1. nóv., þegar dragnótaveiðum lýkur, verði jafnstórfellt atvinnuleysi á þessu svæði og s.l. vetur og að allt að 80% verkamanna, standi uppi atvinnulausir og verði að leita til annarra staða. Eins og margoft hefur komið hér fram, liggja fyrir ýmsar till, frá atvinnumálanefndinni, sem skipuð var. Ég vil ekki eyða tíma mínum til að rekja þær. Í sambandi við Siglufjörð er mikið rætt t.d. um dráttarbraut eða skipasmíðastöð. Það er talað um möguleika á lýsisherzlu og að framleiða tunnur á vöktum og það er talað um grasmjölsverksmiðju í sambandi við Skagaströnd og jafnvel að kaupa togara og margt, margt fleira. Ég á í sjálfu sér ekki von á því, að n. geti og hafi aðstöðu til að segja miklu meira um þessa möguleika, frekar en hún hefur gert í þessu áliti. Mér skilst ekki á nál., að hún hafi aðstöðu til að bæta þar nokkru við. Nú stendur málið þannig, að það er ríkisstj., sem hlýtur að velja og hafna milli þessara möguleika og stíga næsta sporið, til þess að hraða megi lausn málsins. Ég álít, að það dugi alls ekki, að ríkisstj. láti sér nægja að hafa í þessu nefnd skipaða mönnum, sem hafa um nóg annað að, hugsa, elns og við vitum. Þeir eru í fullu starfi og hafa ekki aðstöðu til þess að taka þetta mál eins föstum tökum og þörf væri á, því að þetta mál þarf að sjálfsögðu að leysa án undandráttar. Ég vildi um leið taka undir þau orð hv. 6. þm. Norðurl. e., Magnúsar Jónssonar, sem benti á, að það væri í rauninni engin leið að leysa þessi mál á jafnskipulagslausan hátt og gert hefur verið hingað til. Það er ekki nóg að setja nefnd og nefnd og nefnd, sem kemur með einhver bráðabirgðaálit. Það verður að taka þessi mál miklu, miklu fastari tökum, en gert hefur verið. Ég er algerlega sammála honum í þessu efni. Mér finnst rétt að benda honum á, að hann mætti gjarnan taka till. eins og þá, sem fram hefur komið hér í þinginu ár eftir ár um áætlunarráð ríkisins, til betri athugunar. Vissulega hefur ekki á það skort, að þm. Alþb. vildu, að þessi mál væru tekin eilítið fastari tökum, en gert hefur verið. Það má sannarlega segja, að þessi landshluti er fórnarlamb þess skipulagaleysis í fjárfestingarmálum, sem hér hefur ríkt. Ég vil leyfa mér að fullyrða, að í nál. margrædda kemur víða fram, að það er fyrst og fremst skipulagsleysið og athugunarleysið, sem veldur því, hvernig komið er á þessum stað. Ég hef ekki langan tíma hér og get ekki leyft mér að ræða þetta mál til neinnar hlítar, en ég vil aðeina láta mér nægja að skora á ríkisstj. að hraða ákvörðunum sem mest, bíða ekki óendanlega eftir áliti, nýju og nýju áliti frá einhverjum bráðabirgðanefndum, sem skipaðar eru, heldur taka þessi mál miklu fastari tökum, en gert hefur verið og taka beinar ákvarðanir, því að eins og ég hef margoft sagt og segi enn einu sinni: Þetta mál þolir enga bið!



Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka, þessari n. fyrir störf hennar. Ég skal játa það, að hún fullyrðir lítið í þessu nál. N. hefur unnið talsvert mikið verk og skrifar ekki óskynsamlega um málið. Það er mikill misskilningur, sem kom hér fram hjá hv. 5. landsk., að þetta sé eitthvert áhlaupaverk, sem maður eigi að taka föstum tökum. Satt að segja var hans fyrri ræða hógværari og skynsamlegri, en grunnhyggni kom ákaflega skýrt fram í þessari seinni ræðu. Það á kannske að vaða í að reisa grasmjölsverksmiðju og sútunarverksmiðju og skipasmíðastöð án þess að hafa gert nokkrar áætlanir, talað við nokkra menn, sem hafa, almennilega vit á þessum hlutum. Það er nefnilega ekkert áhlaupaverk að byggja upp iðnað og það er miklu betra að fara hægar og gera meira af viti. Víst þyrfti að koma upp skipasmíðastöð á Siglufirði, það er alveg rétt. En það þarf að hafa skynsamlega fjárfestingu um leið. Það er ekki til neins að reisa skipasmíðastöð á Siglufirði og svo séu þær reistar hér og þar annars staðar á landinu og verði svo miklu fleiri en þær þurfa að vera. Það þarf að vera lýðræðislegt skipulag í fjárlestingarmálum. En það er ekki nóg að taka þetta föstum tökum, eins og t.d. Stalín sálugi gerði með landbúnaðinn í Rússlandi, það var ekki til fyrirmyndar. Það þarf að byggja þetta upp á heilbrigðan og skynsamlegan hátt og ekki flana í neina vitleysu. Ég veit, að þessi n. hefur margt á prjónunum, sem hún talar ekki um í þessu nál. Ég fór til formannsins í vor og bað hann um að fara í kaupstaðina í Norðurlandskjördæmi vestra og Hólmavík, því að það var sama sagan þar. Þá voru þeir búnir að skrifa og fá svör frá sumum og þeir gerðu þetta. Ég bað þá að tala við iðnaðarmennina og bæjarstjórnirnar og þeir gerðu það. Ég veit, að þeir hafa haft mikið gagn af þessu. Þetta er ekkert áhlaupaver, og það er miklu betra að fara rólega og gera skynsamlega hluti heldur en gana áfram í einhverja vitleysu. Það kom herfilegur misskilningur fram hjá hv. 5. landsk., að hann taldi, að það bæri vott um eitthvert voðalegt neyðarástand og eymd, að það leituðu sér fleiri menn atvinnu frá Skagaströnd og Hofsósi, en öðrum stöðum. Þetta liggur einfaldlega í því, að þar eru fleiri sjómenn. Skagstrendingar sigldu 5 skipum fyrir Horn í fyrra hingað suður og voru tvo mánuði að fiska fyrir sunnan og aldrei slík reisn á þeim eins og þá. Landfólkið fór og vann við bátana. Þessir menn öfluðu á tveimur mánuðum fyrir allt að 20 millj. í erlendum gjaldeyri, yfir 200 þús. á nef. Það hefði verið svolítið betra fyrir þá að liggja heima í bólum sínum, eða fá 1–2 tonn í róðri heima stöku sinnum og fara svo suður og betla um aðstoð. Það, sem er merki um dugnað og manndóm og framtak, það á að vera merki um eymd og ræfildóm hjá þessum hv. þm. Hitt er annað mál, að við þurfum að gera atvinnulífið fjölbreyttara og það eru ekki allir, sem geta farið að heiman. Þetta fólk þarf að hafa vinnu. Það er kvenfólkið, sem þarf að hafa vinnu heima,og þeir, sem ekki geta farið. Og við megum ekki slá því föstu, að það sé eitthvað táknrænt um eymd og vesaldóm, þegar menn hafa manndóm og dugnað til þess að fara að afla sér tekna og hafa tvöfalt kaup við það, sem þeir geta haft heima eða jafnvel meira. Þetta hefur verið svona frá alda öðli. Það er ekki neinn fiskur fyrir Norðurlandi að ráði í marz og apríl, nema ef þessi hv. þm. vildi þá breyta fiskigöngunum. Annars er gott að fá, svona sendingar út í byggðirnar, unga, efnilega og hávaðasama menn. En þetta var ólán hjá okkur, að það fór öll síld þarna austur fyrir, svo að mér hefur dottið í hug, hvort hv. 3. þm. Reykv. vildi ekki senda Austfirðingum einn til þess að dreifa síldinni, svo að hún færði sig eitthvað fyrir Norðurlandið, þannig að við fengjum eitthvað af henni. Ég náttúrlega fullyrði ekkert um þetta, en það er alls ekki ómögulegt, að það dreifðist þá eitthvað síldarflotinn. Vitanlega er geysilegt áfall fyrir okkur að missa af síldarvinnunni, það liggur í augum uppi. En við þurfum ekki að halda, að við vinnum þessum kauptúnum neitt gagn með því að vera að væla og berja lóminn, þannig að allir bankar verði lokaðir fyrir mönnum og hver einasti framtakamaður sé hræddur frá því að setjast að í þessum byggðarlögum. Þetta er stórhættulegur hlutur, að búa til einhverja eymd, sem er ekki fyrir hendi. Ég get sagt ykkur, að það var eins og hver önnur vitleysa að banna dragnótaveiðar í þessum flóum. Ég hafði samband bæði við oddvitann í Höfðakaupstað og eins einn af aðalmönnunum á Sauðárkróki um það í fyrravetur að leyfa bátunum dragnót. Þeir fóru að veiða í dragnót og þeir mokuðu upp kola og í sumar var næg atvinna á Sauðárkróki og Skagaströnd. Nei, það þýðir ekki að vera alltaf að mála einhverjar skrípamyndir á vegginn og segja einhverja vitleysu. En vitanlega þarf að taka raunhæft á þessum hlutum. Það, sem gera þarf, er að fresta afborgunum af fiskiskipunum. Það eru fleiri svæði en Norðurl. v., það er alveg eins Norðurl. e. og hluti af Vestfjörðum og kannske víðar. Það þarf að fresta afborgunum af skipunum, mér finnst of langt gengið að fresta vaxtagreiðslunum og svo þarf að breyta hlutatryggingasjóðslögunum eða reglunum um hlutatryggingasjóðinn. Reglurnar eru þannig, að það er miðað við 5 ára meðaltal og ef meðaltalið fer lækkandi, minnkar þetta alltaf. Það þarf að hafa þetta það verulegt, þar sem þess gerist þörf, að það sé eitthvert gagn að því. En við fengum áfall með línunni í fyrra fyrir Norðurlandi. Það aflaðist ekkert. En þá voru reglurnar þannig, að það fékkst hér um bil ekkert úr hlutatryggingasjóði, þetta 20–40 þús. kr. á bát, þegar við töpuðum 300–400 þús. kr. á línunni þennan tíma. Þessu þarf að breyta, en því verður ekki breytt með hávaða og látum. Svo vil ég þakka iðnmrh. fyrir það góða samstarf, sem hann hefur haft við þessa n., og ég álít, að hennar starf sé að byrja, og efast ekki um, að hún eigi eftir að gera mikið gagn. En það er mesti misskilningur, að það sé eitthvað skaðlegt, þó að litið sé á landið allt, en ekki bara eitt kjördæmi, ef eitthvað á að gera til gagns í þjóðfélaginu.



Herra forseti. Mig langar til þess að leggja fáein orð í belg við þessar umr., þar sem það málefni, sem þar er rætt, snertir, að ég tel, alveg sérstaklega það kjördæmi, sem ég er umboðsmaður fyrir. Ég vil þá byrja með því að láta í ljós ánægju mína yfir áliti þeirrar n., sem skipuð var á sínum tíma til þess að athuga aukinn iðnrekstur í kaupstöðum og kauptúnum, þar sem atvinna er ónóg, sem nú hefur verið útbýtt til þm. Ég verð að segja það, að ég hefði að vísu kosið, að hún hefði hraðað störfum öllu meir, en ég verð samt að segja, að mér sýnist, að hún hafi unnið yfirleitt gott starf. Það má að vísu segja, eins og hv. fyrirspyrjandi sagði hér áðan, að n. bendi kannske ekki á mörg ný úrræði, sem engum mönnum hafi áður komið til hugar. Hún bendir, eins og eðlilegt má telja, einkum á þau úrræði, sem forsjármenn þessara byggðarlaga hafa áður komið auga á og bent á og hafa sérstaklega verið að velta fyrir sér að undanförnu. Ég vil nú láta það álit í ljós, að þó að mér sé ljóst, eins og hér hefur komið fram, að það sé víða pottur brotinn í þessu efni og atvinnuástandið sé víðar alvarlegt, en á Norðurl. v., þá hafi það verið rétt af n. hálfu að snúa sér fyrst og fremst að athugun á þeim stöðum, sem hún gerði. Það byggi ég á því, að það eru og hafa verið alveg sérstakar ástæður þarna fyrir hendi, eins og öllum má vera ljóst, t.d. að því er varðar Siglufjörð, sem byggir afkomu sína og hefur byggt alveg sérstaklega á síldveiðum. Og í annan stað vil ég segja það, að það var eðlilegt, að þessi n. færi eftir þeim svörum, sem henni bárust. Það er náttúrlega ekki eðlilegt, að hún fari að snúa sér fyrst til byggðarlaga, sem ekki hafa haft fyrir því að svara þeim fsp., sem n. sendi þeim. Ég held, að ef það væri nú skjótt við brugðið og unnið af opinberri hálfu að þessum málum, þ.e.a.s. unnið að úrbótum í atvinnumálum hlutaðeigandi staða á grundvelli þeirra till. og ábendinga, sem þessi n, hefur gert, þá mætti sæmilega við una og þá yrði komizt hjá alvarlegum vandræðum á þessum stöðum, en þó því aðeins, að það verði skjótt við brugðið og á það vil ég leggja sérstaka áherzlu. Ég vona, að það sé fyrst og fremst um að ræða tímabundna atvinnulífsörðugleika á þessum stöðum, t.d. eins og á Siglufirði. En þessir staðir þurfa samt á nokkurri aðstoð og fyrirgreiðslu að halda af opinberri hálfu til þess að komast áfallalítið yfir þessa tímabundnu atvinnuerfiðleika og ég verð að segja það, að mér finnst fólkið á þessum stöðum, t.d. eins og á Siglufirði, hafa ástæðu til þess að vænta skilnings af þjóðfélagsvaldsins hálfu í þessum efnum. Það er ekkert smáræði, sem Siglufjörður hefur á undanförnum árum lagt til sameiginlegra þarfa þjóðarbúsins og mér liggur líka við að segja, að stundum hafi verið gerðar sérstakar kröfur til Siglfirðinga fram yfir aðra. Ég hef ekki tíma til þess að fara út í það hér. Ég nefni þó aðeins t.d. gengislækkunina 1961 og hvernig hún var framkvæmd. Það er öllum í fersku minni, að þeir, sem þá voru búnir að salta, en það voru fyrst og fremst menn á Siglufirði og þeim stöðum þar nálægt, það var farið verr með þá í raun og veru í því sambandi, heldur en aðra. Þeir nutu ekki hagnaðar af þeirri breytingu á borð við aðra. Og ef farið er lengra aftur í tímann, má líka benda á t.d. verðjöfnunargjald á Norðurlandssíld o.fl., o.fl., en út í þá sálma skal ég ekki fara lengra. Ég nefni þetta aðeins til þess að undirstrika, að það er alveg óþarfi að líta á þessa aðila sem nokkra ölmusumenn, þó að þeir verði nú að leita eftir sérstakri aðstoð og fyrirgreiðslu frá hinu opinbera fram yfir aðra, þegar þessir tímabundnu atvinnulífsörðugleikar steðja að þeim. Ég verð svo að lokum að láta í ljós nokkur vonbrigði yfir undirtektum hæstv. ráðh. við ábendingar og till. n. Ég hefði vænzt þess, að hann tæki jákvæðari afstöðu til þeirra. Ég skil þó, að hann mun nafa haft nokkuð skamman tíma til þess að athuga þær og ummæli hans að öðru leyti mundi ég vilja, skilja á þá lund, að hann hefði gefið nokkurn ádrátt um, að það yrði eitthvað byggt á þessum till. og fyrirgreiðsla fengist í þessum efnum, a.m.k. eftir því sem sveitarstjórnir á viðkomandi stöðum leituðu sérstaklega eftir. Hann sagði að vísu, hæstv. ráðh., að mér skildist, að það væri ekki hægt að byggja verulega á þessum till., fyrr en endanlegar niðurstöður n. lægju fyrir. Það er að vísu rétt, að hér er um bráðabirgðaálit n. að tefla. En það er að nokkru leyti bráðabirgðaálit af því, að henni er ætlað miklu, miklu víðtækara verkefni og að því verkefni mun hún að sjálfsögðu vinna áfram. En ég geri ráð fyrir, að það megi að mörgu leyti skoða till. hennar, að því er varðar þessa staði, sem hún tekur þarna fyrir og þær till., sem hún gerir til úrbóta þar nú, sem endanlegar. En það eru till., sem eru mjög einfaldar í aðalatriðum, sem hún bendir á til lagfæringar á atvinnuástandi á þessum stöðum og það er náttúrlega það, að séð verði fyrir því, að nægilegt hráefni verði t.d. á Siglufirði, til þess að frystihúsin tvö, sem þar eru, geti starfað, séð fyrir fjármagni til rekstrar annars frystihússins, sem hefur verið og er í einkaeign, og ráðstafanir gerðar til þess, að þau ríkisfyrirtæki, sem þarna eru á staðnum, eins og tunnuverksmiðja og niðurlagningarverksmiðja, starfi og starfi af fullum krafti. Að því er snertir hina staðina, skal ég ekki ræða þá sérstaklega. Ég vil aðeins benda á það, að að því er t.d. snertir Hofsós og Sauðárkrók, koma þar til greina viss grundvallarskilyrði, sem þarf að tryggja að séu fyrir hendi og það er að því er snertir Hofsós hafnarskilyrði og það er því er snertir Sauðárkrók nægileg raforka. Ef þessi grundvallarskilyrði eru fyrir hendi, hef ég þá trú að einstaklingar og fyrirtæki, sem þar eru, nuni, ef þeim verður séð fyrir sæmilegri aðstöðu til fjármagns, reka þann atvinnurekstur, sem nægir til þess að halda uppi sæmilegri atvinnu. En það er vitaskuld það, sem á ríður, að ýta undir starfsemi einstaklinga og atvinnufyrirtækja á þessum stöðum og þess vegna held ég, að það væri tímabært, að það verði sett á fót föst stofnun, sem hefði sérstaklega með að gera leiðbeiningarstarfsemi, leiðbeiningar fyrir þá aðila, sem ætluðu sér að stofna til atvinnurekstrar á þessum tilteknu stöðum og gæfu þeim leiðbeiningar um það, hvaða atvinnurekstur það væri, sem einkum ætti að leggja þar í.



Herra forseti. Það er ekki tækifæri til þess að ræða þessi mál eins ýtarlega og nauðsyn krefði. Það er aðeins eitt atriði, sem borið hefur á góma í þessum umr., sem ég vildi gera hér sérstaklega að umtalsefni og það eru síldarflutningarnir. Eins og kunnugt er, eru nú þegar til staðar síldarverksmiðjur á Norðurlandi og Austurlandi, sem bræða allt að því 70 þús. mál á sólarhring. Í metaflaári hvað bræðslusíldarafla snertir, eins og nú á s.l. sumri, hefðu allar þessar verksmiðjur getað brætt allan síldaraflann á einum mánuði eða rúmlega það, en síldarvertíðin hefur að þessu sinni, eins og kunnugt er, aðalsíldarvertíðin, staðið yfir í u. þ. b. þrjá mánuði. Það liggur þess vegna alveg ljóst fyrir, að það eru til nú þegar meira, en nægar síldarverksmiðjur á Norður- og Austurlandi til þess að bræða allan þann síldarafla, sem líklegt er, að berist á land á næstu árum. Það hefur komið fram, að það er mikill áhugi á því að auka síldarflutningana og það er líklegt, að unnt verði á næstunni að taka upp nýja tækni í þeim efnum, þannig að aflinn verði jafnvel tekinn úti á miðunum. Og þá skiptir auðvitað minna máli, hversu langt flutningaskipið þarf að fara til hafnar. Með stórauknum síldarflutningum væri hægt að gera mikið til þess að bæta úr atvinnuástandinu á Norðurlandi. Ég tek sem dæmi staði eins og Siglufjörð, Skagaströnd og Eyjafjarðarhafnirnar, þar sem stórar síldarverksmiðjur eru. En ég held, að það sé ekki hægt hvort tveggja í senn að gera kröfu til þess, að síldarflutningarnir verði auknir og jafnframt því verði ráðizt í byggingar stórra og dýrra verksmiðja, eins og nú hafa heyrzt raddir um. Það hafa komið fram óskir um það að byggja stórar verksmiðjur bæði á Raufarhöfn og á Seyðisfirði og jafnvel á fleiri stöðum. Ég held þess vegna, að ef Norðurland á að geta treyst á bjargræði gegnum verulega aukna síldarflutninga, verði það fyrst og fremst gert með því, að ekki verði ráðizt í auknar verksmiðjubyggingar annars staðar. Auðvitað gæti þetta snúizt við. Það veit enginn, hvort síldin verður árum saman fyrir Austurlandi, eins og hún hefur verið síðustu árin. Það gæti snúizt við og síldin yrði fyrir norðan og þá þyrfti að flytja hana austur. Ég held þess vegna, að það væri hægt að aðstoða þessa staði á Norðurlandi eystra og vestra, sérstaklega Eyjafjarðarhafnirnar og þar fyrir vestan, með því einmitt að fresta nú um sinn fyrirhuguðum verksmiðjubyggingum fyrir austan, a.m.k. bíða og sjá, hvað hægt er að afkasta með síldarflutningum og með nýrri tækni og það sé í raun og veru, meðan þannig standa sakir, alls ekki skynsamlegt að ráðast í nýjar verksmiðjubyggingar. Ég vil t.d. í þessu sambandi minna á samþykkt, sem nýlega var gerð á fundi Sjómannasambands Íslands, þar sem mótmælt var nýjum verksmiðjubyggingum, m.a. á þeim grundvelli, að dýrari rekstur síldarverksmiðja og síldarbræðslna mundi leiða til þess, að það yrði, þegar frá liði, lægra bræðslusíldarverð til sjómanna og útgerðarmanna. Það var aðeins þetta atriði, sem ég vildi sérstaklega benda hér á og þegar ég er að ræða um það, að það sé ekki skynsamlegt, eins og sakir standa, að ráðast í nýjar og stórar verksmiðjubyggingar, heldur bíða eftir því og sjá, hvað síldarflutningarnir geta gert, þá er ég ekki eingöngu þar að hugsa um hagsmuni þeirra staða, sem í sumar hefur vantað síldarhráefni, heldur tel ég, að það sé þjóðhagslega og efnahagalega alls ekki skynsamlegt að hafa stórkostlegan verksmiðjukost ónotaðan á hverju sumri.



Herra forseti. Hér hefur borið á góma erfiðleika, sem ýmis sjávarþorp eiga við að etja norðanlands og vestan vegna aflaskorts og nefndi hæstv. ráðh. m.a. tvö þorp á Vestfjörðum, Hólmavík og Drangsnes. Það eru allískyggilegar tölur, sem komu fram um fólksflutninga þaðan vegna, atvinnuleysis og verður af þessu séð, að ekki er ástandið betra í þessum þorpum en norðar. Hann nefndi m.a. hafnarskilyrði á Dranganesi og þar mundi vera talið útilokað að gera viðunandi höfn. Ég skal ekki dæma um það. Ég vil þó minna á hitt, að Drangsnesbúar hafa í nokkur ár óskað eftir lítilfjörlegum endurbótum á hafnarmannvirkjunum hjá sér, til þess að það væri hægt að afgreiða skip, en hafa ekki fengið þær. Svona ráðastafanir ætti að vera hægt að framkvæma þær eru ekki svo stórar í sniðum. Mér er kunnugt um það, að á Vestfjörðum er aðallega um erfiðleika að ræða af þessum sökum á Hólmavík, Drangsnesi, Súðavík og Flateyri. Og það er ekki hægt að gleyma því, þegar minnzt er á þessi mál, hversu alvarlegir hlutir hafa gerzt fyrir fáum dögum í einu af þessum þorpum, Flateyri, þar sem tveir bátar farast og sjö menn drukkna úr þessu litla þorpi. Ég ætla ekki að ræða það frekar, ég tel ekki rétt, að einstakir þm. komi með beinar till. um skjóta aðstoð fyrir þetta fólk, því að ég vænti þess fastlega og treysti hæstv. ríkisstj, til þess að eiga frumkvæðið að því sjálf. Ég treysti því algerlega. Mér er kunnugt um, að stjórn atvinnubótasjóðs mun hlaupa undir bagga að einhverju leyti, en hún hefur lítil fjárráð, og það dregur ekki langt. Nýlega hefur okkur þm. Vestf. borizt í hendur bréf frá Útvegsmannafélagi Vestfjarða, þar sem farið er fram á lengingu á stofnlánum bátaútvegsmanna. Ég vænti þess, að þeirri málaleitun verði tekið vel og þetta er ein ráðstöfunin þeim til aðstoðar, sem eiga við aflaskort að búa og erfiðleika, að etja. En aðalatriðið í þessum málum er auðvitað að koma til hjálpar nógu fljótt, þótt ekki sé í stórum stíl. Ég skal viðurkenna, að það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, það er erfitt að taka einstök atriði út úr, heldur þarf að skoða þetta í heild. Og ég lái honum ekki, þó að hann hafi ekki tilbúnar till. í heild í þessum málum. En ég vil aðeins benda á eitt í sambandi við þetta. Það er það, að við megum ekki bíða eftir því, að fólkið sé farið úr þessum þorpum. Það þarf að gera skyndiráðstafanir, það þarf að gera bráðabirgðaráðstafanir, þó að ekki liggi fyrir rökstuddar till. um heildarráðstafanir, áður en fólkið fer, til þess að það fari ekki. Hitt er of seint. Það þarf að byrgja brunninn, áður en barnið er dottið í hann, að ég tali ekki um Flateyri sérstaklega, heldur þessi þorp, sem drepið hefur verið hér á hvað Vestfirði snertir og ætla ég, að eins sé um önnur kauptún á Norðurlandi og Vestfjörðum. Á þetta vildi ég leggja áherzlu og vænti hins bezta af hæstv. ráðh., að hann athugi þessa möguleika, að bíða ekki með einhverjar bráðabirgðaráðstafanir, sem að gagni geta komið, - bíða ekki eftir heildarráðstöfunum í þessum efnum.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að taka þátt í umr. um þessa fsp., en það voru ummæli hv. þm. Jóns Þorsteinssonar, sem gerðu það að verkum, að ég vil segja hér örfá orð. Hann sagði, að það væri búið að byggja nægilega mikið af síldarverksmiðjum fyrir allan flotann og það, sem ætti að gera, væri að fresta um sinn fyrirhuguðum verksmiðjubyggingum á Austurlandi og leggja áherzlu á að koma upp skipaflota til að flytja síldina á milli. Þetta er áreiðanlega byggt á ófullnægjandi upplýsingum, sem þm. hefur fengið. Hann hefur ekki nægilegar upplýsingar um, hvernig þessi mál standa. En þau standa núna þannig, að verksmiðjukosturinn á Austurlandi þolir ekki einu sinni 50–80 skipa veiði, eins og reynslan sýnir nú síðustu vikurnar. Hvað sem menn álíta um síldarflutninga, er það því auðvitað augljóst mál, að allt of lítill verksmiðjukostur er eystra. Þetta hygg ég, að allir hljóti að vera sammála um, sem kynna sér þessi mál, því að hversu mikið sem menn leggja upp úr síldarflutningum og þó að þeir eigi sjálfsagt eftir að vaxa og geti átt rétt á sér við vissar kringumstæður, er samt ljóst, að á þessu landssvæði eru allt of lítil verksmiðjuafköst, til þess að hagfellt sé fyrir þjóðarbúið í heild sinni og flotann. Það er því alger misskilningur, að það megi fresta því að stækka verksmiðjur eystra. Það er hægt að stækka verksmiðjurnar t.d. á Seyðisfirði og Raufarhöfn með tiltölulega litlum stofnkostnaði vegna þess, hve hagfellt er að bæta við það, sem fyrir er og það lækkar vinnslukostnaðinn stórlega og hækkar hráefnisverðið á síldinni að bæta við þessar verksmiðjur. Menn ættu að skoða þessi mál betur, áður en þeir flytja fullyrðingar af þessu tagi. Þetta raskar ekki því, að síldarflutningamálið er mjög merkilegt mál út af fyrir sig. Þá hygg ég, að hv. þm. sé nauðsynlegt að kynna sér það, að sumir staðir á Austurlandi eru þannig settir við aðalsíldarmiðin, enn sem komið er, að þar eru ekki neinar bræðslur. En slíkt getur ekki staðizt, því að á þeim stöðum er ekki heldur hægt að salta, eða frysta síld, en það verður að vera hægt á öllum stöðum, sem liggja sæmilega nálægt síldarmiðunum. Svona er ástatt t.d. um Stöðvarfjörð og Djúpavog og verður tafarlaust úr að bæta og vona ég, að um það séu allir sammála. Það þurfa ekki að vera mjög stórar verksmiðjur þarna til þess að styðja söltun og frystingu, en einhverjar verksmiðjur verða að koma í öll plássin. Þessi sjónarmið vildi ég láta koma hér fram, - segja svo að lokum, því að tími minn er sjálfsagt að verða búinn, að mér þykir gott að heyra, hvað hljóðið er breytt í sumum hv. þm. í sambandi við þau málefni, sem lúta að jafnvægi í byggð landsins og vona ég, að það verði eitthvað annað, en varaþjónusta úr því, þegar þm. Sjálfstfl. eru nú farnir að koma hér og segja, að það, sem fyrst og fremst þurfi í því efni, sé að koma upp sérstakri, nýrri stofnun, sem hafi með þessi málefni að gera. Framsóknarmenn hafa hér ár eftir ár undanfarið flutt frv. um að koma upp sérstakri stofnun, sem hafi forustu og fyrirgreiðslu í þessum málum. En þessu frv. hefur verið vísað frá ár eftir ár og síðast á síðasta þingi með þeim formála af hendi sjálfstæðismanna og stjórnarflokkanna, að það væri algerlega óþarfi að koma slíkri starfsemi upp, það væri nægilegt, sem fyrir væri í því efni. En batnandi mönnum er bezt að lifa og er vonandi, að framhald verði á þessu.



Herra forseti. Á það var minnzt hér í þessum umr., að skjótrar aðstoðar væri þörf við Flateyri vegna hörmulegs tjóns, sem þar hefði orðið á mönnum og skipum nýlega. Af þessu tilefni vil ég upplýsa það, að ríkisstj. hefur fyrir örfáum dögum samþ. að veita atvinnubótasjóði 1 millj. kr. til viðbótar því fé, sem sjóðstjórnin hefur yfir að ráða á þessu ári, í því skyni, að atvinnulífið á Flateyri verði styrkt til þess að komast yfir það sára og tilfinnanlega tjón, sem það hefur beðið við missi tveggja skipa og manna. Atvinnubótasjóðsstjórnin hefur tilkynnt hreppsnefndinni á Flateyri þessa ákvörðun og það er von hennar og ríkisstj., að þessi ráðstöfun hennar verði til þess að bæta að einhverju leyti það, sem hægt er að bæta á annað borð af því tjóni, sem þetta vestfirzka sjávarþorp hefur nú orðið fyrir. Það er einnig rétt, að þm. Vestf. hafa borizt tilmæli um það frá samtökum útvegsmanna vestra, að þau verði studd til þess að fá greiðslufrest á lánum hjá fiskveiðasjóði og stofnlánadeild sjávarútvegsins. Verðbólgustefnan hefur á undanförnum árum leikið framleiðslubyggðarlögin víðs vegar um land hart, ekki aðeins á Vestfjörðum og á Norðvesturlandi, heldur og í flestum landshlutum. Því miður er þannig komið á Vestfjörðum, að útvegurinn á þar við mjög mikla erfiðleika að etja, bæði vélbátaútgerðin og mörg frystihúsin. Ég vil aðeina láta það koma hér fram, að við þm. sjálfstæðisfl. á Vestfjörðum höfum á þessu fullan skilning og sú ríkisstj., sem við styðjum, hefur einnig á því fullan skilning, að brýna nauðsyn ber til þess að koma til móts við þá landshluta og þau framleiðslutæki, sem við mesta erfiðleika eiga að etja. Ég vil svo láta það koma fram sem mína skoðun, að nú sé þörf, eins og raunar hefur verið oft áður, róttækra og víðtækra ráðstafana til uppbyggingar atvinnulífi víðs vegar um land. Ég viðurkenni, að mikið hefur verið gert í þessum efnum á undanförnum árum, en engan veginn nægilega mikið til þess að tryggja það jafnvægi í byggðinni, sem eitt getur skapað jafnvægi í efnahagsmálum þjóðarinnar. Ég hygg, að við Íslendingar getum í þessum efnum litið til annarra þjóða, nágranna okkar og frænda, Norðmanna, Finna og Breta og dregið nokkrar gagnlegar ályktanir af því, sem þeir eru að gera í þessum efnum. Þar er megináherzla lögð á það að beina fjármagni út um löndin og tryggja það, að einstök byggðarlög fari ekki í eyði, þ.e.a.s. þau byggðarlög, þar sem framleiðsluskilyrði og afkomuskilyrði eru á annað borð góð eða sæmileg. Og það er athyglisvert, að í kosningabaráttunni nú fyrir skömmu lofuðu allir brezku stjórnmálaflokkarnir því og lögðu á það mikla áherzlu, að fjármagni skyldi veitt út um landið og þær atvinnulífsframkvæmdir, sem þar væru fyrirhugaðar, skyldu njóta sérstöðu um stuðning af hálfu ríkisvaldsins. Ég legg áherzlu á, að það, sem fyrst og fremst ber að gera, er að styðja einstaklings- og félagsframtak í þessum efnum. Það er ekki hægt að gera ráð fyrir því, að ríkisvaldið geti út af fyrir sig leyst allan vanda með uppbyggingu atvinnutækja. Það þarf fyrst og fremst að styðja einstaklings- og félagsframtak til athafna. Ein þeirra leiða, sem hugsanleg er í þessum efnum, er að efla atvinnubótasjóð verulega, sem allt frá upphafi hefur verið vanmegnugur þess að gegna sínu mikilvæga hlutverki, þó að hann hafi gert ákaflega mikið gagn og átt ríkan þátt í því að byggja upp atvinnulíf einstakra byggðarlaga í flestum landshlutum. Á það vil ég svo að lokum benda, að í sumar hefur staðið yfir undirbúningur og athugun á því, hvað skynsamlegt sé og mögulegt að gera, sérstaklega að því er varðar Vestfirði og staðfestu byggðarinnar þar, uppbyggingu nýrra atvinnutækja, bættar samgöngur og annað það, sem verða má til þess að efla byggðina í þessum landshluta. Ég skal ekki fullyrða um, hver niðurstaðan verður af þessari athugun, en það er von okkar, sem átt höfum hlut að því, að hún var hafin, að árangur hennar verði jákvæður og jafnvel fyrir þetta þing kunni að verða lagðar till. um jákvæðar og raunhæfar ráðstafanir, sem stuðla megi að blómlegri byggð og batnandi hag atvinnulífs og almennings á Vestfjörðum.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð út af aths. hv. 1. þm. Austf. Ég get alveg verið sammála hv. þm. um, að það sé rétt að byggja smáverksmiðjur á ýmsum fámennum stöðum til þess að efla þar síldarsöltun og frystingu, enda gekk mín ræða ekki út á að mæla gegn því. En um afkastaskilyrðin hjá síldarverksmiðjunum á Austfjörðum og móttökuskilyrðin er mjög vel hægt að bæta verulega án þess endilega að byggja nýjar verksmiðjur. Það má gera með bættum móttökuskilyrðum, með því að hafa fleiri löndunartæki og sérstaklega með auknu þróarrými, því að það er hægt að geyma síld í þróm, svo að vikum skiptir. Þá sagði þessi hv. þm., að fyrirhugaðar stækkanir verksmiðjanna á Raufarhöfn og Seyðisfirði væru mjög ódýrar, vegna þess að þar væri verksmiðjukostur fyrir hjá síldarverksmiðjum ríkisins. Nú þekkir þessi hv. þm. þessa hluti vitanlega betur en ég, vegna þess að hann á sæti í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins, en ég vil þó leyfa mér að vefengja það, að þetta sé eins ódýrt og hann vill vera láta, enda nefndi hann engar tölur í því sambandi og hefur e.t.v. ekki haft þær tiltækar, svo að ekki er um að sakast. En á hitt má benda, að þessi hv. þm. hefur mælt með því, að það yrði byggð stór verksmiðja fyrir einkaaðila á Raufarhöfn, eða ég veit ekki betur. En það, sem ég vildi aðeins undirstrika, er það, að ég álít ekki skynsamlegt að vera að ráðast í nýjar stórbyggingar í síldarverksmiðjum, meðan margar og stórar síldarverksmiðjur eru ónotaðar og þeirra afköst nýtast ekki yfir síldartímann.



Herra forseti. Hér hefur verið rætt sérstaklega, eins og fyrirspurnin gaf tilefni til, um bráðabirgðaálit þeirrar n., er skipuð var fyrr á þessu ári til að athuga aukinn iðnrekstur í kauptúnum og kaupstöðum, þar sem atvinna er ónóg og hefur einkum verið rætt um atvinnuástand í Norðurlandskjördæmi vestra og einnig í kauptúnum við vestanverðan Húnaflóa, í Vestfjarðakjördæmi. Ég vil nú vænta þess, að þær ábendingar, sem komið hafa frá þessari nefnd, verði m.a. til þess, að það verði gert, sem nauðsynlegt er, af hálfu þess opinbera til þess að styðja bráðabirgðaráðstafanir til lausnar á vanda, sem þar er um að ræða. En hitt sýnist mér alveg ljóst, að til þess að koma þessum málum í æskilegt horf í framtíðinni og finna upp ráð, sem duga til frambúðar til þess að viðhalda byggðinni í hinum ýmsu landshlutum, þarf að koma upp sérstakri stofnun, sérstakri stofnun, sam annist áætlanagerð og rannsóknarstörf í þessu sambandi og hún þarf að hafa yfir að ráða verulegu fjármagni til þess að geta veitt fjárhagslegan stuðning til uppbyggingar atvinnufyrirtækja á hinum ýmsu stöðum víðs vegar um landið. Og mér þykir það ánægjulegt, að það hefur verið á þetta minnzt hér af öðrum, þessa þörf og vitnað til Norðmanna í því efni, bent á, hvað þeir hafa gert og við gætum haft þar fyrirmyndir. Þetta held ég, að sé alveg rétt. Og ég vil einmitt benda á það, að nú á þessum fundi var útbýtt frv. til l. um sérstakar ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Þetta frv. er flutt af 6 þm. í Nd., og frv. um sama efni hefur verið flutt á undanförnum þingum. Ég vil vænta þess með tilliti til þess, hvernig umr. hafa fallið hér um þetta mál, þessa fsp., að þessu frv. verði betur tekið á þessu þingi, en áður og nú verði gerð alvara úr því að koma á fót þessari sérstöku nauðsynlegu stofnun og veita henni verulegt fjármagn til umráða.



Herra forseti. Það eru aðeins fáeinar setningar. - Það er mjög hagfellt að stækka síldarverksmiðju ríkisins á Raufarhöfn og hægt að fá þar aukin afköst mjög ódýr með því að bæta við það, sem fyrir er og það sama er engu síður hægt að segja um Seyðisfjarðarverksmiðjuna. Þess vegna hygg ég, að það sé mjög skynsamlegt, eins og ég sagði áðan, að auka verksmiðjur ríkisins á þessum stöðum. Það mundi líka hækka hráefnisverðið fyrir fiskiskipaflotann, því að þarna mundi vera hagfelldari rekstur eftir en áður. Ég vil svo segja um síldarflutningana, að ekki vil ég vera meinsmaður þess, að síld sé flutt á milli og hagfelldar aðferðir notaðar til þess. En menn mega ekki vera svo blindir að halda, að það kosti ekki neitt að flytja síldina langa vegu. Það kostar mikið og verður að bera saman við önnur úrræði, sem til greina koma, sem sé þau, að bæta afköstum og hráefnisgeymslum við, þar sem vel liggur við síldarmiðunum. Ég er alveg sannfærður um, að þessir viðaukar við síldarverksmiðjurnar á Raufarhöfn og Seyðisfirði eru mjög hagfelldir þjóðhagslega séð og fyrir síldveiðiflotann og alla þá, sem hlut eiga að máli. Ég hef mælt með því aðspurður, að hlutafélagi verði veitt ríkisábyrgð til þess að byggja síldarverksmiðju á Raufarhöfn og lét það fororð fylgja, að ég vildi, að það yrði gert, ef það kæmi ekki í veg fyrir þær framkvæmdir í þeim málum, sem ég hef hér verið að lýsa. Ég tel, að síldarverksmiðjukosturinn í heild sé allt of lítill miðað við fiskiskipaflotann, eins og hann er nú orðinn, gæti komið fram með tölur því til rökstuðnings, ef ég hefði þær hér við höndina núna. Ég mundi ekki vilja eiga þátt í því, að einkaaðilum, sem vildu leggja fé sitt í að koma upp síldarverksmiðju, yrði neitað um fyrirgreiðslu eins og ríkisábyrgð, sem í þessu falli mætti telja með öllu áhættulausa. Ég geri ráð fyrir því, að það sé aðilanna eigið fé, sem þeir leggja í þetta, og lán, sem þeir útvegi sér sjálfir. En á hinn bóginn vil ég ekki, að slík ábyrgð verði veitt, ef það verður til þess að koma í veg fyrir aðrar framkvæmdir í þessum málum, sem ég álít að eigi að sitja fyrir, en það er bygging þessara smærri verksmiðja, þar sem engar eru fyrir og viðauki við síldarverksmiðjurnar á Raufarhöfn og Seyðisfirði. Ekki dettur mér í hug, að eymdin sé orðin svo mikil að þótt lagt verði í þessar framkvæmdir til þess að greiða fyrir móttöku síldarinnar og vinnslu hennar, þá sé með því verið að útiloka að komast yfir eitthvað af skipum til að flytja síldina á milli, að því leyti sem það telst hagfellt. Mér dettur ekki í hug, að eymdin sé slík, að ekki sé hægt að gera hvort tveggja eftir skynsamlegri áætlun.