Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Reglur um umræðuna eru í 48. gr. þingskapa. Samkvæmt þeim mega þingmenn og ráðherrar tala tvisvar. Sá er fyrir skýrslunni mælir, þ.e. utanrrh., eigi lengur en 30 mín. í fyrra sinn og 15 mín. í síðara sinn en aðrir eigi lengur en 15 mín. í senn.

Herra forseti. Í fyrstu stefnuræðu minni á hinu háa Alþingi um utanríkismál Íslands verður lögð megináhersla á alþjóðlegt samstarf um sjávarútvegs- og hafréttarmál og viðleitni okkar á alþjóðavettvangi til að tryggja vernd náttúruauðlinda hafsins og skynsamlega nýtingu þeirra. Ég hef helgað þessum málum mikinn hluta starfsævi minnar og þau munu vega þungt í starfi mínu sem utanrrh. Í ræðunni verður enn fremur fjallað um það hvernig tryggja megi hagsmuni Íslendinga í umbreytingunum sem nú standa yfir í stjórnmálum og öryggismálum í Evrópu. Jafnframt verður gerð grein fyrir auknum áherslum í viðskipta- og markaðsmálum. Við mótun utanríkisstefnunnar verður haft að leiðarljósi að tryggja sjálfstæði og afkomu þjóðarinnar og virka þátttöku í samfélagi þjóðanna. Innan fárra daga, hinn 24. október, fagna Sameinuðu þjóðirnar 50 ára afmæli sínu. Á þessum tímamótum er vert að minnast þess að þátttaka í starfi samtakanna var ein fyrsta ákvörðun hins unga íslenska lýðveldis og jafnframt eitt fyrsta skrefið í þátttöku Íslendinga í alþjóðastjórnmálum. Nú sem fyrr gerir þátttakan í starfi Sameinuðu þjóðanna Íslendingum kleift að leggja sitt af mörkum til velfarnaðar alls mannkyns; til friðar og öryggis, lýðræðis, mannréttinda, umhverfisverndar og þróunarhjálpar. Mér var sérstök ánægja að ávarpa 50. allsherjarþingið 25. sept. sl. og taka undir með þeim sem vilja efla samtökin og búa þau undir viðfangsefni framtíðarinnar. Fjölmargir leggja nú gjörva hönd á það verk að endurskoða og bæta störf og skipulag samtakanna jafnframt því að leysa aðsteðjandi fjárhagsvanda sem nú ógnar öllu starfi þeirra. Við viljum stuðla að umbótum, hvort sem er í starfi allsherjarþingsins, einstakra stofnana eða öryggisráðsins. Í því skyni þarf sérstaklega að endurskoða reglur um framlög aðildarríkja. Norðurlöndin hafa mótað sameiginlega afstöðu til breytinga á öryggisráðinu þar sem lögð er áhersla á að stærra öryggisráð endurspegli breyttar aðstæður í heiminum og ráðið verði vettvangur virkra og ábyrgra aðildarríkja. Í ræðu minni á allsherjarþinginu var lýst stuðningi við að Þýskaland og Japan fái fast sæti í öryggisráðinu. Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna hefur tekið frumkvæði í því að móta nýja stefnu samtakanna með starfsskrám sínum um frið og framþróun. Sameinuðu þjóðirnar hafa síðustu missiri staðið fyrir ráðstefnu um mikilvæg mál sem varða framtíð alls mannkyns, nú síðast um málefni kvenna í Peking þar sem samþykkt var framkvæmdaáætlun í málefnum kvenna fyrir næstu áratugi. Friðargæsla verður æ umfangsmeiri í starfi Sameinuðu þjóðanna og renna nú um tveir þriðju hlutar útgjalda þeirra til hennar. Ísland greiðir skilvíslega hlutdeild sína í kostnaðinum og hefur lagt til lækna og hjúkrunarfólk til starfa í fyrrverandi Júgóslavíu. Íslenskur læknir er að hefja störf um þessar mundir í heilsugæslusveit norska hersins í Bosníu og tveir íslenskir hjúkrunarfræðingar taka nú þátt í þjálfunarnámskeiði í Noregi með það fyrir augum að fara til starfa í Bosníu. Leggja ber áherslu á að Íslendingar taki þátt í því starfi Sameinuðu þjóðanna þar sem sérþekking þeirra nýtist best. Þegar er starfræktur hér á landi jarðhitaskóli á vegum háskóla Sameinuðu þjóðanna og unnið er að því að koma á fót sjávarútvegsskóla með sama hætti sem hugsanlega gæti tekið til starfa að tveimur árum liðnum. Leita verður leiða til að auka samstarf við þróunarstofnanir Sameinuðu þjóðanna og aðrar alþjóðastofnanir og efla þannig starfsemi á sviði þróunarmála. Innan Þróunarsamvinnustofnunar verður lögð áhersla á aðstoð á sviði sjávarútvegs, jarðhita og tækniþekkingar. Einnig ber að hafa þau langtímamarkmið í huga að þróunaraðstoðin geti orðið vísir að frekari viðskiptasamvinnu Íslands og viðkomandi ríkja og jafnframt stuðlað að uppbyggingu efnahagslífs í þessum löndum og eflingu lýðræðis og mannréttinda. Íslendingar hafa undanfarin ár víða miðlað af lýðræðishefð sinni með þátttöku í kosningaeftirliti. Ekki þarf að hafa mörg orð um framlag Íslands til hafréttarmála á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hingað til, svo kunnugt er þingheimi og þjóðinni allri um þau efni. Áfram ber að leggja áherslu á þátttöku í því starfi samtakanna sem varða beinlínis lífsafkomu íslensku þjóðarinnar. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 23. apríl sl. er lýst þeim ásetningi að taka virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi til að verjast mengun og vernda lífríki hafsins. Þátttaka í slíku samstarfi mun skila sér til komandi kynslóða. Á alþjóðvettvangi hefur Ísland vakið athygli á afleiðingum mengunar hafsins. Í ræðu minni á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna hvatti ég aðildarríki til þátttöku í alþjóðaráðstefnu sem á að halda í Washington nú á næstunni um mengun hafsins frá landstöðvum. Um heim allan er fólk háð fæðuöflun í hafinu og ber nauðsyn til að vernda vistkerfi og lífríki hafsins og nýta auðlindir þess á sjálfbæran hátt. Þetta verður aðeins gert með alþjóðlegu samstarfi. Það hefði því mikla þýðingu fyrir fæðuöflun mannkyns í framtíðinni, ekki síst fyrir þróunarlöndin, ef þjóðir heims tækju höndum saman og kæmu á skynsamlegri stjórnun fiskveiða á úthöfum. Ísland tók virkan þátt í úthafsveiðiráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í New York í ágúst og gerð alþjóðasamnings um verndun og stjórnun deilistofna og mikilla fartegunda. Með samkomulaginu hefur verið rennt styrkri stoð undir alþjóðlega fiskveiðistjórnun og rétt þeirra þjóða sem eru mjög háðar nýtingu lífrænna auðlinda. Leitast verður við að efla svæðisbundna samvinnu um þessi mál í framtíðinni. Sömu grundvallarlögmál gilda um nýtingu hvalastofna og annarra lífrænna auðlinda hafsins. Af Íslands hálfu er vel fylgst með þróun mála innan Alþjóðahvalveiðiráðsins. Við munum jafnframt beita okkur fyrir samvinnu um nýtingu sjávarspendýra á Norður-Atlantshafssvæðinu með þátttöku í NAMMCO. Barátta Íslendinga fyrir yfirráðum yfir efnahagslögsögunni er kunnari en frá þurfi að segja. Okkur ber einnig skylda til að tryggja hagsmuni okkar á fjarlægari miðum og knýja á um að fiskstofnar á Norðurslóðum verði nýttir á skynsamlegan hátt og að sanngirnissjónarmið ráði í stjórnun veiðanna. Það er von okkar að hægt verði innan skamms að leysa ágreining sem staðið hefur milli Íslands, Noregs og Rússlands um þorskveiðar í Barentshafi. Það mundi auðvelda þessum ríkjum ásamt Færeyjum að snúa sér að stjórnun veiða úr íslensk-norska síldarstofninum. Deilurnar við nágrannaþjóðirnar undirstrika nauðsyn þess að fjölþjóðleg samvinna takist um nýtingu auðlinda á Norðurslóðum. Víða annars staðar má sjá merki vaxandi hörku í deilum um fiskveiðiréttindi, t.d. í málflutningi Evrópusambandsins, og ætti það að vera okkur varúðarmerki. Íslendingum og Norðmönnum er ekki sæmandi að standa í langvinnum deilum um sameiginleg hagsmunamál. Það er umhugsunarefni að fyrsta og eina skoti sem hefur verið hleypt af að skipun norskra stjórnvalda eftir stríð var beint að íslenskri áhöfn. Bræðraþjóðirnar sem sækja sameiginlegan menningararf til frægasta rithöfundar Íslendinga, afburðalærdómsmannsins Snorra Sturlusonar, verða að geta komið sér saman um nýtingu auðlinda. Snorri Sturluson rétti yfir hafið þá gersemi sem enn í dag er aflvaki metnaðar, uppbyggingar og sóknar. Í anda sameiginlegrar menningar, sem bindur okkur saman, hlýtur að finnast sú sanngirni sem getur leitt til sameiginlegrar niðurstöðu. Í þeirri sanngirni má finna bæði prósentur og tölur og mat á raunverulegum möguleikum beggja þjóðanna til að búa þegnum sínum sómasamlegt líf á grundvelli auðlinda þjóðanna. Íslendingar eru og verða af augljósum ástæðum háðir auðlindum hafsins um ófyrirsjáanlega framtíð. Kappkosta verður að Íslendingar taki þátt í fjölþjóðlegu samstarfi um auðlindamál í heimshluta okkar. Sjónir manna beinast æ meira að Norðurslóðum. Þegar er hafin í Barentsráðinu fjölþjóðleg samvinna Norðurlandanna og Rússlands á sviði efnahagsmála, tækni, samgangna og vísinda. Lífsafkoma og menningararfleifð frumbyggja svæðisins er sérstaklega höfð til hliðsjónar. Barentssamvinnan veitir auk þess töluverða möguleika á efnahags- og viðskiptasamvinnu sem nýst getur atvinnuvegum á Íslandi. Næsta skref á þessari braut er fyrirhuguð stofnun Norðurskautsráðsins með þátttöku átta aðliggjandi ríkja. Innan ráðsins verði annars vegar unnið áfram að framkvæmd ,,umhverfisstefnunnar á heimskautasvæðinu`` og hins vegar að ,,Átakinu um sjálfbæra þróun á heimskautasvæðinu``, en í því er lögð áhersla á efnahags-, félags-, helbrigðis- og menningarmál. Norðurskautsráðið er um margt táknrænt fyrir hinar breyttu aðstæður í alþjóðastjórnmálum. Í Norðurskautsráðinu munu nágrannaþjóðir, sem árum saman fjandsköpuðust hver við aðra, taka höndum saman um sjálfbæra nýtingu auðlinda svæðisins og vernd viðkvæmrar náttúru norðurslóða. Ég hef haft tækifæri til að vinna að stofnun Norðurskautsráðsins innan Norðurlandaráðs og í gær ákváðu norrænu samstarfsráðherrarnir á fundi í Svíþjóð að leggja tillögu um samstarf um málefni norðurskautsins og aukinn forgang þess fyrir Norðurlandaráðsþing í Kuopio í Finnlandi í næsta mánuði sem verður væntanlega samþykkt á þinginu. Fjöldi slíkra hagsmunamála Íslendinga færir mér ávallt heim sanninn um mikilvægi norrænnar samvinnu og þýðingar hennar í framtíðinni. Óþarfi er að fjölyrða um hið umfangsmikla og nána samstarf á milli Norðurlandanna á sviði menningarmála, félagsmála og umhverfismála, sem fram fer í Norðurlandaráði, svo sjálfsagt er það orðið í hugum flestra Norðurlandabúa. Þetta samstarf, sem byggir á sameiginlegum menningararfi og grundvallarviðhorfum, hefur þróast í áratugi þrátt fyrir ólík viðhorf til alþjóðastjórnmála og mismunandi þátttöku í fjölþjóðasamtökum á sviði varnarmála og efnahagssamvinnu. Ýmsar efasemdir hafa komið fram um framtíð Norðurlandasamstarfsins vegna aðildar Danmerkur, Finnlands og Svíþjóðar að Evrópusambandinu. Ég er þeirrar skoðunar að hin nánu bönd Norðurlandabúa, sem tengt hafa ótal einstaklinga, félög og stofnanir í áratugi, séu það sterk að aðild ríkjanna þriggja að Evrópusambandinu fái þau ekki slitið. Ríkisstjórnir Norðurlandanna hafa á markvissan hátt leitast við að eyða óvissu í þeim efnum. Norðurlöndin hafa yfirfarið samstarf sitt á alþjóðavettvangi, sérstaklega hjá Sameinuðu þjóðunum. Á aukaþingi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn 29. sept. sl. voru samþykktar ákveðnar breytingar sem gera þurfti á Helsinki-sáttmálanum, grundvelli hins opinbera norræna samstarfs, til að aðlaga starfshætti Norðurlandaráðs að breyttum aðstæðum. Innan tíðar verður samkomulagið um breytingarnar á sáttmálanum lagt fyrir Alþingi til staðfestingar. Einnig var sú breyting gerð á Helsinki-sáttmálanum að bætt var við hann jafnréttisreglu um það að við lagasetningu á Norðurlöndum skuli ríkisborgarar annarra Norðurlanda njóta sama réttar og ríkisborgarar viðkomandi lands á þeim sviðum sem samningurinn nær til. Sem kunnugt er var öryggismálasamráð Norðurlanda lengst af lítið. Það helgaðist m.a. af mismunandi afstöðu ríkjanna til öryggismála og hlutleysisstefnu Finnlands og Svíþjóðar. Segja má að nú hafi komist á formlegra samráð Norðurlandanna um öryggis- og varnarmál en áður var með áheyrnaraðild Finnlands og Svíþjóðar að Vestur-Evrópusambandinu, auk þess sem ríkin tvö eiga nú áheyrnaraðild að Norður-Atlantshafssamvinnuráðinu. Rétt er einnig að minnast á hefðbundið samráð Norðurlandanna á vettvangi Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu í Vínarborg. Ég hef hér að framan fjallað um fjölþjóðlega samvinnu á Norðurslóðum. Ekki verður nógsamlega ítrekað mikilvægi Norðurlandasamstarfsins í þeim efnum. Það á einnig við um samstarf ríkjanna sem liggja að Eystrasalti. Í Eystrasaltsráðinu liggja einnig saman leiðir Norðurlandanna og nágrannaríkjanna, Þýskalands, Póllands, Rússlands og Eystrasaltsríkjanna, en þau síðastnefndu höfðu um aldaraðir náin tengsl við Norðurlönd. Ráðið gegnir m.a. því mikilvæga hlutverki að gera þessum ríkjum kleift að bindast samfélagi vestrænna ríkja traustari böndum og aðstoða við uppbyggingu lýðræðislegra stofnana og réttarkerfis. Þar fer einnig fram aðstoð við að koma á eðlilegum viðskiptaháttum, sinna umhverfisvernd, orkumálum og samgöngum. Það er Íslendingum engin nýlunda að taka þátt í samstarfi í tengslum við þetta innhaf Norður-Evrópu. Þegar á miðöldum var Ísland hluti af verslunarsambandi Hansaborganna sem vel mætti kalla fyrsta Evrópska efnahagssvæðið. Enn eigum við pólitískra hagsmuna og viðskiptahagsmuna að gæta á þessum slóðum. Við viljum taka fullan þátt í starfi Eystrasaltsráðsins og gæta þar hagsmuna okkar eins og í öðru alþjóðlegu samstarfi en jafnframt leggja fram okkar skerf til að koma til móts við óskir hinna nýfrjálsu þjóða. Á þetta sérstaklega við um Eystrasaltsríkin. Allt frá þeim tíma að Ísland og Eystrasaltsríkin urðu sjálfstæð ríki árið 1918 hafa Íslendingar látið sig málefni ríkjanna varða og borið til þeirra hlýjan hug. Öflug þátttaka í Eystrasaltsráðinu rennir stoðum undir sjálfstæði þessara vinaþjóða og stuðlar jafnframt að pólitískum stöðugleika í norðanverðri Evrópu. Skipan öryggismála í Evrópu er um þessar mundir á krossgötum og unnið er að mótun nýs öryggiskerfis fyrir álfuna. Lykilatriðið er að þeim samtökum sem vinna að mótun þessari takist að ná samstöðu um grundvöll öryggismála í álfunni sem tryggir frið og stöðugleika til lengri tíma. Á þessum umbrotatímum hefur berlega komið í ljós að enginn getur staðið hjá og hvílir raunar sérstök skylda á þeim þjóðum sem hafa mótaða lýðræðishefð að leggja sitt af mörkum. Á okkur hvílir því mikil ábyrgð til þátttöku. Umfjöllun um öryggismál í dag takmarkast ekki við hefðbundna þætti varnarmála. Inn í þá umræðu tvinnast vaxandi ógnun svæðisbundinna átaka, hryðjuverkastarfsemi og alþjóðlegrar glæpastarfsemi. Hafa ber í huga að öryggi er samhæfing margra ólíkra þátta, hernaðarlegra og pólitískra, jafnt sem efnahagslegra, samfélagslegra og mannlegra þátta. Friður verður ekki tryggður nema á grundvelli efnahagslegrar velferðar, gagnkvæms trausts og virðingar fyrir mannréttindum. Efla ber starf hinna fjölmörgu samtaka sem vinna að þessu eins og Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, Evrópuráðsins og svæðisbundið samstarf sem brúar skil sem áður voru milli austurs og vesturs. Evrópuráðsins bíða óþrjótandi verkefni við að treysta mannréttindi og lýðræði í sessi í nýju aðildarríkjunum. Framundan er aðild Rússlands að ráðinu sem ber að fagna. Flest íslensk ráðuneyti láta sig varða störf ráðsins og virk þátttaka þingmanna innan þess er afar mikilvæg. Þátttaka Íslands í varnarsamstarfi vestrænna ríkja hefur verið grundvöllur farsællar stefnu í utanríkis- og öryggismálum. Öryggi landsins hefur verið tryggt með aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða varnarsamningnum við Bandaríkin frá 1951. Leggja ber ríka áherslu á að samstarfið yfir Atlantshafið, sem er og verður sú taug sem tryggir öryggi og stöðugleika í Evrópu. Á þessum grunni mun stefna landsins í öryggis- og varnarmálum hvíla áfram, eins og áréttað er í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Þeir flokkar sem standa að núv. ríkisstjórn studdu aðildina að Atlantshafsbandalaginu á sínum tíma þótt ekki væri það ágreiningslaust. Tíminn hefur leitt í ljós að sú ákvörðun var rétt og skipti sköpum fyrir íslenska hagsmuni. Nú er vart til stjórnmálaflokkur á meðal þeirra þjóða sem eiga aðild að Atlantshafsbandalaginu sem ekki vill treysta og efla starfsemi bandalagsins. Lýðræðisöflin í Austur-Evrópu vilja ganga í Atlantshafsbandalagið til að festa lýðræðið betur í sessi. Frá því við gengum í bandalagið hafa aðstæður gjörbreyst. Nú verðum við að skoða aðild okkar og veru varnarliðsins hér í allt öðru ljósi en fyrir tæpum 50 árum. Í Bandaríkjunum hefur farið fram aðlögun að breyttum aðstæðum í varnarmálum. Í því skyni hefur verið ráðist í fækkun í liði Bandaríkjamanna í Evrópu. Angi af þessari stefnu er sá samdráttur sem verið hefur á undanförnum árum í umsvifum varnarliðsins hér á landi. Eins og kunnugt er var gerð bókun milli Íslands og Bandaríkjanna í ársbyrjun 1994 um aðlögun varnarsamstarfsins að breyttum tímum. Samkomulagið byggir á traustum grunni varnarsamningsins og er þar áréttaður vilji til áframhaldandi samstarfs. Varnarsamstarfið byggir á því grundvallaratriði að hér verði trúverðugar varnir. Á þessum óvissutímum þar sem jafnvel fámennir hópar öfgamanna geta valdið usla í rótgrónum samfélögum er það lykilatriði fyrir hverja sjálfstæða lýðræðisþjóð að sýnilegar varnir séu til staðar. Vera varnarliðsins treystir öryggi og stöðugleika á Norður-Atlantshafi og er staðfesting hinna mikilvægu tengsla yfir Atlantshafið. Ástæða er til að kanna hvort ekki megi víkka og dýpka tengsl lýðræðisþjóðanna yfir Atlantshafið umfram hefðbundið varnarsamstarf þeirra, einkum á sviði efnahags- og viðskiptamála. Atburðarásin í fyrrverandi Júgóslavíu hefur fært okkur heim sanninn um að Atlantshafsbandalagið eitt hefur styrk til að stöðva þær stríðshörmungar sem þar hafa dunið yfir. Með aðgerðum bandalagsins og frumkvæði Bandaríkjamanna til málamiðlunar hefur nú loks fengist sá grundvöllur sem leitt getur til friðar. Allt bendir til að Atlantshafsbandalagið muni halda áfram að gegna lykilhlutverki að lausn þessa hörmulega ástands. Vert er jafnframt að vekja athygli á að ef friðarsamkomulagið verður að veruleika bíður gífurlegt endurreisnarstarf í Bosníu-Hersegovínu. Mörg ríki telja þó aðeins fulla aðild að Atlantshafsbandalaginu næga tryggingu fyrir öryggi sínu. Bandalagið hefur staðfest að það sé opið nýjum aðildarríkjum. Í nýbirtri athugun þess á forsendum stækkunar er áréttað að ný aðildarríki fái sömu réttindi og gangist undir sömu skuldbindingar og núverandi aðildarríki. Verið er að kynna samstarfsríkjunum þessa athugun. Skýrslan sjálf og viðbrögð samstarfsríkjanna verða til umfjöllunar á fundi utanríkisráðherra bandalagsins í desember. Næsta skrefið verður væntanlega að meta hvaða ríki koma til greina sem aðildarríki og hvenær þau geti fengið aðild. Það er afar mikilvægt að væntanleg stækkun bandalagsins rýri á engan hátt varnargetu þess og öryggisskuldbindingar gagnvart núverandi aðildarríkjum. Ísland styður markvissa varkára stækkun Atlantshafsbandalagsins. Rétt er að benda á þá staðreynd að Atlantshafsbandalagið hefur áður verið stækkað á farsælan hátt. Mikilvægt er að tryggja að Rússar telji sér ekki standa ógn af stækkun bandalagsins. Atlantshafsbandalagið leggur því áherslu á öryggismálasamstarf við Rússland. Í tengslum við ráðherrafund bandalagsins í Hollandi í vor var gengið formlega frá aðild Rússa að Samstarfi í þágu friðar og í sameiginlegri yfirlýsingu utanríkisráðherra bandalagsríkjanna og Rússlands um frekara samstarf hinna síðastnefndu við bandalagið umfram ramma samstarfsins. Sams konar samráð við Úkraníu er nú að hefjast. Starf Evrópusambandsins að öryggismálum fer vaxandi. Eitt meginverkefni ríkjaráðstefnu þess sem hefst á næsta ári verður að skilgreina betur sameiginlega utanríkis- og öryggisstefnu sem er ein af þremur meginstoðum Maastricht-sáttmálans. Áhrifamiklum ríkjum í sambandinu er mjög umhugað um að efla samstarf á sviði öryggis- og utanríkismála. Í því sambandi verða skipulagsleg tengsl við Vestur-Evrópusambandið mikilvægt viðfangsefni. Innan Vestur-Evrópusambandsins fer nú fram grunnvinna við mótun sameiginlegrar varnarstefnu fyrir Evrópusambandið. Skýrsla um þetta verður til umfjöllunar á ríkjaráðstefnu ESB. Skoðanir eru skiptar um það hvernig skipa á þessum málum og vilja sum ríki fella Vestur-Evrópusambandið undir stofnanir Evrópusambandsins en önnur að VES haldist sem sjálfstæð stofnun. Afar mikilvægt er fyrir Íslendinga að fylgjast náið með þessari umfjöllun og koma afstöðu okkar á framfæri innan VES, auk þess að nýta á virkan hátt pólitískt samráð EES-ríkjanna og möguleikana sem hin sameiginlega yfirlýsing EES-ráðsins um pólitísk skoðanaskipti gefur. Afstaða okkar er mjög skýr. Við hljótum að vinna að því að VES haldist sem sjálfstæð stofnun og verði ekki innlimað í Evrópusambandið sem við eigum ekki aðild að. Við leggjum áherslu á að þróunin innan sambandsins verði til að styrkja það sem Evrópustoð Atlantshafsbandalagsins. Ófriðurinn á Balkanskaga ætti að vera okkur þörf áminning um að aldagömul óvild á milli þjóða og trúflokka er enn við lýði í Evrópu. Tuttugu ár eru nú liðin síðan Ráðstefnunni um öryggi og samvinnu í Evrópu var ýtt úr vör á Helsinki-fundinum árið 1975. Framlag ráðstefnunnar til afvopnunar í álfunni, bættra samskipta ríkja í austri og vestri og mannréttinda er óumdeilanlegt. Leiðtogafundurinn í desember 1994, þar sem ráðstefnunni var breytt í stofnun, Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ákvað að hefja athugun á nýju öryggislíkani fyrir Evrópu og er nú hafin markviss vinna að þessu. Mikilvægt er að Ísland taki þátt í starfi Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu af fullri alvöru enda er stofnunin eini öryggismálavettvangurinn í Evrópu sem öll ríki álfunnar eiga aðild að. Fylgjast verður vel með á þessum vettvangi sem öðrum sem hafa með öryggismál að gera. Sem kunnugt er var fastanefnd Íslands og fyrirsvari hjá Ráðstefnunni um öryggi og samvinnu í Evrópu í Vínarborg lokað í árslok 1993. Brýnt er að bæta úr því. Sem utanríkisviðskiptaráðherra mun ég leggja rækt við að tryggja viðskiptahagsmuni þjóðarinnar og öfluga þátttöku Íslendinga í alþjóðlegu viðskiptasamstarfi innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, Efnahagssamvinnu- og þróunarstofnunarinnar, Fríverslunarsamtaka Evrópu og Evrópska efnahagssvæðisins. Þegar Ísland gerðist aðili að Fríverslunarsamtökum Evrópu var tilgangurinn ekki einungis sá að efla samstarf við þáverandi aðildarríki heldur ekki síður að skapa traustan samstarfsgrundvöll við Evrópusambandið sem nú grundvallast á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Hlutverk EFTA hefur þróast á undanförnum árum með gerð samstarfsyfirlýsinga og fríverslunarsamninga. EFTA-ríkin hafa þegar gert fríverslunarsamninga við níu ríki og samningaviðræður standa yfir við Eystrasaltsríkin þrjú. Tilgangurinn hefur ekki síst verið að tryggja að aðgangur fyrirtækja innan EFTA að mörkuðum þessara landa væri ekki síðri en fyrirtækja innan ESB. Evrópusambandið hefur boðað þá stefnu að efla skuli samskipti landa við Miðjarðarhaf og hefur þegar verið skrifað undir fríverslunarsamninga við Túnis. Undirbúningur samninga ESB við Egyptaland og Marokkó er langt kominn. EFTA-ríkin hafa brugðist við með því að bjóða þessum ríkjum til samstarfs og verður það þróað á næstu mánuðum. EFTA getur einnig orðið styrkur þegar kemur að því að fylgjast með þróun svæðisbundins ríkjasamstarfs annars staðar í heiminum og má þar nefna ASEAN og MERCOSUR. Til greina kemur einnig að auka beint samstarf EFTA við fríverslunarsamtök Mið- og Austur-Evrópuríkja (CEFTA). Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hefur reynst traustur grunnur samskipta okkar við ESB. Eftir aðild EFTA-ríkjanna þriggja að ESB hefur EES-samstarfið lagst af meiri þunga á íslensk stjórnvöld. Frá gildistöku EES-samningsins hefur megináhersla verið lögð á samræmingu löggjafar að því sem tíðkast innan ESB og aðlögun samstarfsins vegna aðildar Austurríkis, Finnlands og Svíþjóðar að ESB. Nú gefst tækifæri til að leggja aukna vinnu í þátttöku í mótun nýrra evrópskra reglna. Af mikilvægum málum sem nú eru til umræðu innan EES og varða Ísland má m.a. nefna að Ísland og Noregur eiga í viðræðum við ESB um afnám heilbrigðiseftirlits á landamærum ESB. Hagsmunir sjávarútvegsins eru mjög miklir. Augljóst hagræði er af því að geta flutt sjávarafurðir á markað ESB án slíks eftirlits. Unnið er að samræmingu upprunareglna EES- samningsins og þeirra fríverslunarsamninga sem Evrópusambandið og EFTA-ríkin hafa gert við Austur-Evrópuríkin. Þegar þeirri samræmingu er lokið geta íslenskir framleiðendur notað aðföng frá Mið- og Austur-Evrópuríkjum án þess að endanleg framleiðsla tapi íslenskum uppruna og mun hún því njóta réttinda EES-samningsins. Íslendingar eru aðilar að svokallaðri fjórðu rammaáætlun Evrópusambandsins um vísindi og rannsóknir. Fjöldi íslenskra fyrirtækja hafa nýtt sér möguleika þessa samstarfs. Stækkun til austurs er án vafa eitthvert stærsta og erfiðasta verkefnið sem ESB hefur staðið frammi fyrir til þessa. Spurningin er ekki lengur hvort af henni verður heldur hvenær. Grundvallarmarkmiðið með inngöngu Mið- og Austur-Evrópuríkjanna í ESB er að stuðla að velsæld, friði og stöðugleika í álfunni. Ófriðarbálið í fyrrverandi Júgóslavíu er áminning til Íslendinga sem annarra um að þetta er markmið sem ekki má gleymast í öllum þeim sviptingum og breytingum sem eru að eiga sér stað í Evrópu. Jafnframt er þetta þróun sem hefur sögulega, pólitíska og efnahagslega þýðingu langt út fyrir sambandið sjálft og þau ríki sem knýja á um aðild. Hún varðar því hagsmuni Íslendinga afar miklu, bæði sem Evrópuþjóðar og vegna þess að með hverju nýju aðildarríki að ESB stækkar EES að sama skapi. Íslendingar geta því ekki staðið hjá sem hlutlausir áhorfendur. Við verðum að fylgjast grannt með þróuninni, vega hana og meta og koma okkar sjónarmiðum að þegar það á við. Eðlilegt er því að spyrja hver staða Íslands verður í Evrópu í byrjun 21. aldarinnar. Margir eru þeirrar skoðunar að sækja eigi um aðild að ESB. Það er ekki á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar að fara þá leið. Hvað er það sem helst ber í milli þeirra sem vilja sækja um aðild og þeirra sem ekki vilja það? Þeir sem vilja sækja um aðild segjast, a.m.k. í orði kveðnu, ekki vera tilbúnir að lúta sameiginlegri sjávarútvegsstefnu með tilheyrandi yfirráðum sambandsins yfir auðlindum utan 12 mílna lögsögu. Engin þjóð í Evrópu er tilbúin að afhenda meginauðlind sína undir sameiginleg yfirráð eða samþykkja að stærsta iðngreinin sé rekin undir verndarvæng og styrktarkerfi hins opinbera. Með umsókn við núverandi aðstæður væri gefið til kynna að við gætum sætt okkur við sameiginlega sjávarútvegsstefnu sambandsins í meginatriðum. Engin vísbending hefur fengist um að Íslendingar gætu losnað undan ákvæðum Rómarsáttmálans í þessum efnum og því er aðildarumsókn órökrétt. Það er hins vegar ljóst að ef breytingar verða í þessum efnum og nýjar vísbendingar koma fram er að sjálfsögðu komin upp ný staða sem þarf að meta þegar þar að kemur. Það er ekki síst þess vegna sem nauðsynlegt er að fylgjast vel með og kynna sjónarmið og hagsmuni Íslendinga. Á þann eina hátt er tryggt að ávallt sé valinn sá kostur sem þjónar best langtímahagsmunum þjóðarinnar. ESB stendur frammi fyrir þeirri erfiðu spurningu hvernig hægt sé að tryggja stækkun án þess að vega að undirstöðum sambandsins. Ríkjaráðstefnunnar sem hefst á næsta ári bíða því erfið viðfangsefni. Ljóst er að ýmis þeirra málefna sem koma til kasta hennar varða Ísland og ber því að kappkosta að fylgjast náið með framvindu mála og koma sjónarmiðum Íslands á framfæri. Ísland og Noregur hafa byrjað viðræður um aðild að Schengen-samningnum og reiknað er með að formlegar viðræður hefjist á næstu vikum. Norðurlöndin þrjú í ESB hafa gert fyrirvara um að lausn finnist varðandi norræna vegabréfasambandið. Ef af aðild Íslands að Schengen verður yrði Ísland hluti af stóru svæði þar sem fólk getur ferðast yfir innri landamæri án þess að sæta þar nokkru eftirliti, en hins vegar er heimilt, þrátt fyrir afnám landamæraeftirlitsins, að höfðu samráði við önnur aðildarríki, að koma á tímabundinni landamæravörslu á innri landamærum vegna allsherjarreglu og þjóðaröryggis. Kröftugt markaðs- og kynningarstarf erlendis á íslenskum vörum og þjónustu er veigamikill þáttur í auknum hagvexti og baráttunni gegn atvinnuleysi. Í þessu augnamiði verða ráðuneyti, stofnanir og fyrirtæki að taka upp virkara samstarf sín á milli. Nýta þarf starfslið og aðstöðu utanríkisþjónustunnar á markvissari hátt á viðskiptasviðinu. Lögð verður sérstök áhersla á að auka þjónustu og tengsl utanrrn. við fyrirtæki í útflutningi og gefa útflutningsviðskiptamálum aukið vægi í starfsemi viðskiptaskrifstofu ráðuneytisins. Nauðsyn ber einnig til að samhæfa og efla markaðsstarfsemi utanrrn., Útflutningsráðs, Ferðamálaráðs, markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar. Nýlega lauk í Reykjavík ráðstefnu rúmlega 100 kjörræðismanna Íslands. Ákveðið var að kynna þeim atvinnustarfsemi hér á landi með sérstakri áherslu á útflutningsviðskipti, ferðamál og fjárfestingar á Íslandi. Tæplega 50 íslensk fyrirtæki sýndu vörur sínar á ráðstefnusvæðinu og komust ræðismennirnir í tengsl við fyrirtæki og forsvarsmenn atvinnulífsins. Ég hef áður á þessum vettvangi getið opinberrar heimsóknar forseta Íslands til Kína í lok sumars. Mikilvægt var að nýta þá ferð og koma á fundum með æðstu ráðamönnum kínversks samfélags og forstjórum stórfyrirtækja og fulltrúum íslenskra fyrirtækja á sviði jarðhita, sjávarútvegs, vélaframleiðslu og hugbúnaðar. Að fenginni þessari reynslu hefur verið ákveðið að skipuleggja heimsóknir af þessu tagi með þeim hætti að þær nýtist fyrirtækjum sem best. Við höfum sett okkur það markmið að efla á erlendri grund kynningu á Íslandi sem eftirsóknarverðum fjárfestingarmöguleika. Þegar hefur verið komið á samstarfi milli fjárfestingarskrifstofu iðnrn. og Útflutningsráðs Íslands og viðskiptaskrifstofu utanrrn. sem ætlað er að stórefla kynningarstarfsemi sendiráðanna á þessu sviði. Jafnframt verður kannað með hvaða hætti unnt er að aðstoða íslensk fyrirtæki sem vilja fjárfesta erlendis eða hefja þar starfsemi. Herra forseti. Ég hef í ræðu minni leitast við að gera grein fyrir stöðu íslenskra utanríkismála. Við Íslendingar höfum borið gæfu til að búa við pólitískt og efnahagslegt öryggi í ótryggum heimi. Okkur ber skylda til þess að búa í haginn fyrir framtíðina. Það verður aðeins gert með ábyrgri utanríkisstefnu. Við munum leitast við að tryggja hagsmuni Íslands með sem öflugastri þátttöku á alþjóðavettvangi. Þannig mun Íslendingum farnast best í samfélagi þjóðanna.

Herra forseti. Við höfum nú hlýtt á nýjan utanrrh. flytja sína fyrstu stefnuræðu. Eins og vænta mátti var þar lögð mikil áhersla á utanríkispólitísk málefni sem tengjast sjávarútvegi og hafinu og það er gott að hafa utanrrh. á Íslandi sem sýnir þeim málum sérstakan áhuga. Að öðru leyti var hér flutt tiltölulega hefðbundin stefnuræða utanrrh. eins og þær hafa verið undanfarin ár. Óþarflega hefðbundin að mínu mati. Það hefði verið ánægjulegt ef ferskari vindar hefðu leikið um þennan málaflokk með tilkomu nýs ráðherra úr nýjum flokki sem fer með utanríkismál. En því var ekki fyrir að fara að mínu mati, að slepptu þessu sem ég hef þegar nefnt, að í ræðunni var með myndarlegum hætti farið yfir ýmislegt sem varðar utanríkispólitíska hagsmuni sjávarútvegsins. Á bls. 2 er í kafla um auðlinda-, umhverfis- og norðurslóðamál fjallað um deilur okkar við nágranna í norðri og austri um Barentshafið og ég mun koma betur að þeim þætti síðar. Þar segir utanrrh. réttilega að bræðraþjóðum eins og Íslendingum og Norðmönnum sé ekki sæmandi að standa í langvinnum deilum um sameiginleg hagsmunamál. Undir það get ég tekið. En það þarf tvo til að deila og það þarf líka tvo til að semja. Og það er nauðsynlegt að menn hafi í huga að þarna verða engir samningar fyrr en báðir aðilar átta sig á nauðsyn þess að svo verði. Á þriðju blaðsíðu er fjallað um, í sama kafla og í kafla um Norðurlönd og Eystrasaltssvæðið, undirbúning að stofnun Norðurskautsráðsins og ég vil taka undir með hæstv. ráðherra og fagna framgangi þess máls. Ég tel mjög mikilvægt að Íslendingar undirbúi þátttöku sína í Norðurskautsráðinu og vil í því sambandi nefna að innan Vestnorræna þingmannaráðsins hefur verið rætt um mögulegt samstarf þeirra þjóða hvað varðar þátttöku í Norðurskautsráðinu og hugsanlegt að það samstarf snerist í vaxandi mæli um slíka samvinnu og sameiginlega þátttöku á komandi árum. Þá vík ég að kaflanum um þróun öryggismála. Þar eru nefndar til sögunnar, meira og minna í einum hrærigraut, ýmsar ólíkar stofnanir, allt frá Stofnuninni um öryggi og samvinnu í Evrópu og Evrópuráðinu annars vegar og yfir í Atlantshafsbandalagið og skilgetin afkvæmi þess hernaðarbandalags hins vegar. Ég get að sjálfsögðu tekið undir það að við Íslendingar eigum að efla starfsemi okkar innan lýðræðislegra uppbyggðra stofnana sjálfstæðra og fullvalda þjóða, eins og Stofnunarinnar um öryggi og samvinnu í Evrópu, þátttöku í Evrópuráðinu o.s.frv. En ég er ekki sammála hæstv. ráðherra um þær áherslur sem hann leggur á hlut Atlantshafsbandalagsins eða NATO og satt best að segja er hér enn á ferðinni, eins og verið hefur í textum utanrrh. undanfarin ár, vandræðalegur kafli um það sem hér er nefnt aðlögun Atlantshafsbandalagsins, en hefur manna á meðal gengið undanfarin ár undir heitinu ,,leitin að nýjum verkefnum`` fyrir þetta hernaðarbandalag, sem meira og minna hefur verið að vandræðast með sjálft sig undanfarin ár. Á bls. 5 er líka fjallað um þá miklu óvissutíma sem nú séu uppi og það er dálítið merkilegt að ég minnist þess ekki, hvort sem meira eða minna hefur gengið á, en að það sé ekki þannig í ræðum íslenskra utanrrh. að það séu alltaf miklir óvissutímar. Menn hafa jafnvel í gegnum tíðina þurft að fara svo langt sem austur til Kóreu til að finna óvissutíma til að réttlæta afstöðu sína í utanríkismálum heima á Íslandi. Hér er fjallað um óvissutíma einu sinn enn og ég vil leyfa mér, með leyfi forseta, aðeins að drepa niður í það. Þar segir: ,,Á þessum óvissutímum, þar sem jafnvel fámennir hópar öfgamanna geta valdið usla í rótgrónum samfélögum, er það lykilatriði fyrir hverja sjálfstæða lýðræðisþjóð að sýnilegar varnir séu til staðar``. Ég hugsaði með mér: Þarna kemur það. Þarna er komið að hernum menntmrh. En það var nú reyndar ekki. Hér er ekki fjallað um nauðsyn þess að taka upp innlendan her, en röksemdafærslan er sú sama og hæstv. menntmrh. hafði fyrir því að nauðsynlegt væri að setja á stofn innlendan her, að fámennir öfgahópar gætu valdið miklum usla og jafnvel hertekið Seðlabankann. Þess vegna væri nauðsynlegt að hafa varnarsveit til að passa upp á hann. En af einhverjum ástæðum er ekki fjallað um þetta óvænta frumkvæði og þetta liðsinni sem hæstv. utanrrh. fékk við sinn málaflokk frá menntmrh. á dögunum. Það er ekki minnst hér einu orði á hugmyndir menntmrh. um að taka upp innlendan her og það væri fróðlegt að hæstv. utanrrh. kæmi inn á það í svörum síðar meir, hvernig það mál standi innan ríkisstjórnarinnar. Hefur hæstv. menntmrh. tekið það formlega upp og hver eru viðhorf hæstv. utanrrh.? Nei, þvert á móti er hér því miður um að ræða ósköp hefðbundna, klisjukennda framsetningu íslenskra utanrrh. á þessum kanti til þess að réttlæta óbreytta stöðu mála varðandi veru hersins í landinu og aðild okkar að hernaðarbandalagi. Þá kem ég næst að kafla um afvopnunarmál, sem mér finnst því miður harla fátæklegur, herra forseti. Ræða ráðherra var ítarleg að ýmsu leyti og auðvitað er ekki hægt að koma þar öllu fyrir, en ég sakna þess að jafnsnautlegur kafli og lítill skuli vera í ræðunni um afvopnunarmál. Það eru fjórar línur á bls. 6 og sennilega tæpar 10 á bls. 7. Það er allt og sumt og þar eru ekki nefndir til sögunnar fjölmargir viðamiklir þættir sem ég hefði talið ástæðu til að koma inn á og ekki síst ástæðu til í umfjöllun um þessi mál hér á Íslandi á þjóðþingi vopnlausrar smáþjóðar. Ég hefði gjarnan viljað sjá hæstv. ráðherra fjalla meira um afvopnunarmál en minna um hernaðarbandalög. Ég nefni þar til að mynda þær viðræður eða þær umræður sem nú fara fram víða um nauðsyn þess að taka upp takmarkanir á vopnasölu og vopnaviðskiptum í heiminum. Ég er þeirrar skoðunar að eitt allra mikilvægasta verkefnið til þess að reyna að tryggja friðsamlegri framtíð í heiminum sé að ná tökum á mesta siðleysi sem viðgengst í heimnum í dag og það er vopnasala iðnríkjanna og stórveldanna til þriðja heimsins. Það er sú gífurlega upphleðsla vopna og það siðleysi sem felst í því að hinar ríku og velmegandi þjóðir okra á vopnum í viðskiptum við þriðja heiminn. Þessi viðskipti eru eftirlitslaus og sáralitlar upplýsingar eru veittar um það hvað þar fer fram. Þarna hafa menn mikið rætt um nauðsyn þess að breyting verði á, að unnt sé í fyrsta lagi að veita gagnsæjar upplýsingar um vopnaviðskipti og í öðru lagi að takmarka þau þar sem efni standi til og það er víða. Svo er minnst á Júgóslavíu og það fært fram NATO til tekna að það hafi enginn ráðið þar neitt við neitt fyrr en NATO hafi komið til sögunnar og Bandaríkin með sitt frumkvæði. Ég veit ekki betur en þessir aðilar báðir, ásamt Evrópusambandinu og Sameinuðu þjóðunum, hafi horft grútmáttlausir á þá styrjöld sem þar hefur farið fram árum saman. Og er það lærdómurinn, er það niðurstaðan að það þurfi meiri vígbúnað og sterkari hernaðarbandalög til þess að stilla til friðar í heiminum? Er það boðskapurinn hér í ræðunni, hæstv. utanrrh.? Ég tel að lærdómurinn af ástandinu í Júgóslavíu sé fyrst og fremst einn: Hann er sá að þar sem vopnin eru til staðar, þar sem þau hlaðast upp og að öðru leyti eru fyrir hendi stjórnmálalegar, trúarbragðalegar eða landfræðilegar aðstæður og hætta á að þau séu notuð, þá verði þau notuð þannig að lausnin sé ekki meiri vopn og ekki meiri vígbúnaður, heldur afvopnun og reglur um þá hluti. Mér finnst það í raun og veru að snúa hlutunum á haus að nefna ástandið á Balkanskaganum í sömu andrá og til réttlætingar framgöngu þessara aðila á þessu svæði. Í ræðunni er ekki fjallað sérstaklega um ástand mála á einstökum svæðum. Ég geri ráð fyrir því að það verði viðfangsefni hinnar skriflegu skýrslu þegar hún kemur fyrir þingið eins og venja er seinna á þinginu og þá í ítarlegra máli og ég ætla þess vegna fyrst og fremst að nefna þar tvennt. Það er ástand mála í Írak, þá hungursneyð og þá neyð sem þar er í landinu vegna viðskiptabanns hins alþjóðlega samfélags á þjóðina sem fyrst og fremst bitnar á börnum og almenningi og skora ég á hæstv. utanrrh. að endurskoða afstöðu sína og Íslands til þess máls. Ég minni á þá tillögu sem liggur í utanrmn. um að Íslendingar beiti sér á alþjóðavettvangi fyrir því að viðskiptabannið á Írak verði tekið til endurskoðunar. Í öðru lagi vil ég nefna málefni Kúrda og af því að mikið er verið að hrósa NATO í þessari ræðu, þá er okkur skylt að taka það mál upp þar sem lýðræðis- og bræðraþjóðin Tyrkir ber þar öllum öðrum fremur ábyrgð á þeim mannréttindabrotum, þeirri sláturtíð sem stendur yfir gagnvart Kúrdum í Tyrklandi og reyndar víðar þar sem sú þjóð eða þær þjóðir búa. Þingmenn Kúrda eru fangelsaðir, kúrdíski verkamannaflokkurinn er ofsóttur og farið með hernaði jafnvel inn í önnur lönd til þess að herja á þessa landlausu þjóð. Það væri Íslendingum nær að taka upp hanskann fyrir ástand mála þar og halda uppi einhverri vörn fyrir þeirra stöðu. Að síðustu, herra forseti, ætla ég svo aftur að víkja að því sem ég nefndi í upphafi, það er ástand mála í Barentshafinu og samningaviðræður sem nú standa vonandi yfir við Rússa og Norðmenn um þau mál. Ég held að það sé fagnaðarefni að þar virðast loksins vera komnar í gang, að segja má í fyrsta sinn, alvarlegar viðræður og vonandi er það svo að samningsniðurstaða geti orðið þar í sjónmáli innan skamms. Ég segi af tveimur ástæðum vonandi. Auðvitað er það í fyrsta lagi þannig að við höfum enga ánægju af því að standa í slíkum deilum og það er ekki til lengri tíma litið neinum til góðs að slík mál séu óútkljáð. Að hinu leytinu er ljóst að nú eru betri forsendur að mörgu leyti til þess að ganga frá málinu í ljósi þess að niðurstaða hefur náðst í viðræðum í New York um úthafsveiðimál og samningur um úthafsveiðar liggur fyrir. En ég tel ljóst að það verði enginn samningur sem við Íslendingar getum skrifað undir eða staðið að nema réttur okkar sé þar varanlega og vel tryggður og það er kannski sú þróun sem ánægjuleg er þrátt fyrir allt í málinu að viðræðurnar nú eru til marks um það að Norðmönnum og Rússum er loksins orðið ljóst að þeir munu ekki leysa þessa deilu nema semja við Íslendinga um varanlegar veiðiheimildir á þessum slóðum. Og ætli það sé þá ekki þannig að lokum að eitthvað sé að hafast upp úr krafsinu. Þeim mönnum sem lögðust gegn því í byrjun að við færum til þessara veiða væri hollt að hugsa um það. Staðreyndin er sú að hvort heldur sem litið er til aðstæðna sem áður ríktu á þessu hafsvæði eða til úthafsveiðisamnings Sameinuðu þjóðanna, þá eru engar forsendur til annars en að Norðmenn og Rússar viðurkenni veiðimöguleikana á þessu svæði. Það hefur verið sýnt fram á veiðanleika þarna svo að nemur tugum þúsunda tonna af þorski ár eftir ár af íslenskum skipum á þessu alþjóðlega hafsvæði. Norðmenn og Rússar hafa hingað til ekki fallist á að taka þennan veiðimöguleika með í reikninginn þegar útdeilt er veiðiheimildum en það verða þeir að gera og á því á samningurinn að grundvallast. Ég ætla ekki að nefna hér tölur eða fara að öðru leyti inn í einstaka efnisþætti, með tilliti til viðkvæmra aðstæðna í málinu, þar sem þannig háttar nú einmitt til að samningafundur stendur yfir í Moskvu. En ég vil segja um annan þátt þessa máls hvað varðar tengsl samningsniðurstöðu í Barentshafssmugunni við réttarstöðuna á Svalbarðasvæðinu að það er mín skoðun að það komi ekki til greina, þrátt fyrir einlægan vilja okkar til þess að ná þar samningi, að við afsölum okkur með varanlegum hætti nokkrum réttindum á Svalbarðasvæðinu sem leitt gætu af þeirri réttaróvissu sem þar ríkir. Íslendingar eiga með öðrum orðum að mínu mati að halda áfram til haga þeim fyrirvara sem við gerðum við sjálftöku Norðmanna á þessu svæði þegar við gerðumst aðilar að Svalbarðasvæðinu. Þetta tvennt verður að hafa aðskilið. Eitt er það að við gerum samning við Norðmenn sem taka til nýtingar fiskstofna á þessu hafsvæði og stjórnunar í því sambandi, en hitt er hin varanlega og lagalega réttarstaða á svæðinu og þar getur að mínu mati ekki komið til álita að semja af okkur möguleg réttindi. Ég segi: Það er nóg að hafa einn Jan Mayen-samning. Það er meira en nóg. Að lokum vil ég svo leggja áherslu á að það er víðar verk að vinna, herra forseti, heldur en að leysa þessa deilu sem snýr að Barentshafinu. Það er afar mikilvægt að ná samningum um norsk-íslensku síldina og stjórnun mála í síldarsmugunni svonefndu til aðgreiningar frá hinni. Það er mikilvægt að við náum árangri í samskiptum við okkar næstu granna. Við þurfum að ná tvíhliða samningum við Grænlendinga um ýmsa stofna eins og rækju, grálúðu og karfa. Við þurfum að ná samstarfi við bæði Grænlendinga og Færeyinga um viss mál sem tengjast hafsvæðunum hér suður undan landinu. Við þurfum að undirbúa hvernig við stöndum að fullnustu og framkvæmd úthafsveiðisamningsins varðandi Reykjaneshrygg og fleiri slík svæði. Það er með öðrum orðum mikið verk að vinna í þessu efni, herra forseti, og mikil þörf á því að íslensk stjórnvöld leggi í þetta tíma og orku. Um þá stefnumótun sem þarna þarf að eiga sér stað þarf eðli málsins samkvæmt að eiga sér stað gott, pólitískt samráð.

Herra forseti. Við höfum nú hlýtt á fyrstu skýrslu nýs hæstv. utanrrh. eftir stjórnarskipti um utanríkismál. Af því tilefni vil ég nota tækifærið og árétta óskir mínar til hans um velfarnað í starfi. Við lifum nú tíma sem eru trúlega eitt mest hraðfara breytingaskeið í heiminum frá seinni heimsstyrjöld. Síðan þá hafa Íslendingar sennilega aldrei fyrr átt jafnmikið í húfi, átt jafnmikið undir því að sá sem gegnir embætti utanrrh. hafi til að bera víðsýni á þessar breytingar, skarpskyggni á það hver á að vera hlutur Íslands á þessu breytingaskeiði í samfélagi þjóðanna og ríkan vilja til þess að gæta hagsmuna Íslendinga einarðlega í samskiptum við aðrar þjóðir. Það gefst enginn tími til þess að fjalla ítarlega um þetta víðtæka málasvið, en ég vil segja það í upphafi að það er tvennt sem vekur athygli mína við málflutning hæstv. ráðherra. Hið fyrra er það að á sl. tveimur kjörtímabilum var tekið það frumkvæði að taka stórar og mikilvægar ákvarðanir um breytingar á stöðu Íslands í hverju stórmálinu á fætur öðru. Það vill svo til að flokkur hæstv. utanrrh., Framsfl., sem hann jafnframt er formaður fyrir, fór hamförum í andstöðu gegn sumum þessara mála. Nú er það hlutverk hæstv. ráðherra að leggja blessun sína yfir þær aðgerðir og að annast framkvæmdina hógværlega. Annað mál er það að hæstv. ráðherra sagði sjálfur í framsögu sinni að hann hefði varið meginhluta ævi sinnar til þess að hugsa um og gæta hagsmuna Íslendinga á sviði hafréttar og sjávarútvegsmála. Í ljósi þeirra ummæla vekur það athygli mína að umfjöllun hans um þetta mikilvæga málasvið er að mínu mati knappt, yfirborðskennt og skilur eftir stærri eyður heldur en ég hafði átt von á. Fyrst um þau stóru mál sem sá sem hér stendur hafði að ýmsu leyti frumkvæði að sem utanrrh. sl. 7 ár, þá er rétt að nefna nokkur dæmi. Stærsta málið var að sjálfsögðu aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Flokkur hæstv. utanrrh., Framsfl., á þá sögu að baki að hafa bæði setið hjá við aðild Íslands að EFTA á sínum tíma og hafa klofnað í afstöðunni til Evrópska efnahagssvæðisins, annars vegar helmingur þingflokksins í andstöðu og hinn sat hjá. Það er dapurleg, söguleg staðreynd og lýsir hvorki framtíðarsýn né einörðum vilja til þess að gæta hagsmuna Íslendinga á breytingaskeiði. Þess vegna vekur það óneitanlega athygli að aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu er að mati hæstv. utanrrh. helsta haldreipi okkar, bæði að því er varðar samskipti okkar við Evrópusambandið og reyndar einnig samskipti okkar í Norðurlandasamstarfinu við þær þjóðir sem gengið hafa í Evrópusambandið. Það er rétt að halda til haga því sem hæstv. ráðherra segir um þetta efni, með leyfi forseta, orðrétt: ,,Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hefur reynst traustur grunnur samskipta okkar við Evrópusambandið.`` Það segir allt sem segja þarf um fyrri málflutning framsóknarmanna í því efni. Önnur dæmi um stórmál sem vörðuðu breytingar á utanríkisstefnunni og framkvæmd hennar eru sem dæmi: Aukaaðild okkar að Vestur-Evrópusambandinu. Talsmaður Framsfl. í utanrmn., hv. þm. Páll Pétursson, og fyrrv. formaður Framsfl. vöruðu eindregið við því og töluðu reyndar algerlega gegn því, töldu það misráðið og óþarfa. Þriðja dæmið um stórmál sem við beittum okkur fyrir var að sjálfsögðu stofnaðild okkar að GATT sem átti sér langan aðdraganda og var unnið að á vettvangi a.m.k. þriggja ríkisstjórna. Það mál fékk þann farsæla endi að það varð samstaða um aðildina þótt það verði að sjálfsögðu að minna á að það hafi komið í hlut núv. hæstv. ríkisstjórnar að klúðra mjög framkvæmd málsins. Fjórða stórmálið var að sjálfsögðu endurskoðun á varnarsamstarfinu við Bandaríkin sem fólst í bókuninni frá byrjun árs 1994. Þar tókst að koma í veg fyrir að þær breytingar yrðu framkvæmdar að Ísland yrði án virkra loftvarna. Það stendur að sjálfsögðu allt óbreytt. Fimmta stórmálið lýtur hins vegar að hafréttarmálum og lauk með ákvörðun fyrrv. ríkisstjórnar um aðild Íslands að sjálfum Svalbarðasamningnum sem er grundvallaratriði framvegis í deilum þeim sem við eigum í við Norðmenn á sviði hafréttarmála. Ég legg sérstaka áherslu á það að ég sakna þess mjög að í ræðu hæstv. utanrrh. nú þegar við stöndum í alvarlegum en viðkvæmum samningum um þau mál, þá er nánast lítið sem ekkert að því vikið. Auðvitað má nefna fjölmörg önnur stórmál sem við beittum okkur fyrir í tíð fyrri ríkisstjórna, svo sem eins og frumkvæði okkar að viðurkenningu á sjálfstæði Eystrasaltsþjóðanna sem endaði með aðild okkar Eystrasaltsráðinu og að sjálfsögðu stendur óbreytt. Frumkvæði okkar að því að eiga í fyrsta sinn aðild að friðargæslustörfum í fyrrum Júgóslavíu stendur að sjálfsögðu óbreytt. Opnunin til Kína með stofnun sendiráðs og gerð rammasamninga við Kínverja sem ruddi brautina fyrir auknum viðskiptasamskiptum á þeim risavaxna markaði sem og sú stefnubreyting sem ákveðin var á sviði þróunarsamvinnu með því að einbeita okkur að lykilverkefnum og þá sérstaklega á sviði sjávarútvegs í samstarfinu við Namibíu. Allt eru þetta dæmi um stórmál sem sum hver voru geysilega umdeild, tóku reyndar meginhluta þingsins, einkum og sér í lagi vegna andstöðu Framsfl. við þau. Önnur eru til staðfestingar á samhenginu í íslenskri utanríkispólitík sem út af fyrir sig er ánægjuefni. Það er raunverulega kannski aðeins eitt sem fram kemur sem beinlínis er stefnubreyting af hálfu hæstv. utanrrh. en það varðar þá tilraunastarfsemi sem efnt var til á viðskiptasviðinu, að utanríkisþjónustan tæki ákveðið frumkvæði að því að greiða fyrir markaðsetningu og sölu á íslenskum menningarafurðum og menningarverðmætum á erlendum markaði. Það var að mínu mati mjög þarft frumkvæði og ég harma að það var eitt fyrsta verk núv. hæstv. ráðherra að draga það til baka. Það vekur hins vegar athygli mína að nú hefur einkageirinn tekið það mál upp þar sem búið er að stofna fyrirtæki ungra og framtakssamra manna sem hafa skilning á þessu og hafa það sem meginverkefni að markaðssetja og selja íslenskar menningarafurðir, þ.e. íslenska tónlist, íslenskar bókmenntir og íslenska myndlist á erlendum markaði fyrir utan íslenskar kvikmyndir og annað slíkt. Hér er um að ræða verðmæti sem fáir hafa skilning á að eigi erindi á erlendan markað og það er því mjög miður að þeirri tilraunastarfsemi skuli lokið. Virðulegi forseti. Í rauninni eru tvö stórmál sem ættu að vera rauði þráðurinn í umræðunni. Annars vegar er það að sjálfsögðu umræðan um samskipti Íslands við Evrópusambandið og hins vegar er það umræðan um hafréttarmálin í ljósi þess sem gerst hefur í samskiptum okkar við önnur ríki, í ljósi hins nýja samnings um deili- og flökkustofna sem hefur að vísu ekki tekið gildi enn á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og í ljósi þeirra gerbreyttu aðstæðna sem við erum í eftir að við tókum loksins ákvörðun um að að gerast aðilar að Salbarðasamningnum. Þetta eru þau mál sem ættu að vera uppistaðan í þeirri umræðu sem hér á að fara fram um hagsmuni Íslendinga í samtíð og framtíð. Ég hef ekki tíma til þess hér og nú að fjalla mikið um Evrópusambandið en áskil mér rétt til þess að gera það seinna í umræðunni. Ég læt mér nægja að segja að kaflinn um það mál veldur að sjálfsögðu vonbrigðum en ekki meiri en við var að búast vegna þess að hér er sagt að vísu fullum fetum um Evrópusambandið að stækkun Evrópusambandsins til austurs, sem er að leiða til þess að Evrópusambandið verði að allsherjarsamtökum evrópskra lýðræðisríkja á næstu árum, sé mál sem Íslendingar geti ekki látið fram hjá sér varða. ,,Hún varðar því hagsmuni Íslendinga afar miklu,`` segir hér, með leyfi forseta, ,,bæði sem Evrópuþjóðar og vegna þess að með hverju nýju aðildarríki að ESB stækkar EES að sama skapi. Íslendingar geta því ekki staðið hjá sem hlutlausir áhorfendur.`` Það er nákvæmlega það sem er stefna núv. hæstv. ríkisstjórnar, það er að sitja hjá sem hlutlausir áhorfendur að þeim atburðum sem setja mest svipmót sitt á breytingarnar í pólitísku, efnahagslegu umhverfi okkar umhverfis, Evrópu, á næstu árum. Rökin fyrir þessu eru gamalkunnug. Þau eru þau að það að leita eftir aðild að Evrópusambandinu feli sjálfkrafa í sér að við afsölum okkur yfirráðum yfir auðlindum. Þessi röksemdafærsla er í fyrsta lagi einfeldningsleg, í annan stað styðst hún við afar hæpin rök og í þriðja lagi lýsir hún afstöðu sem er uppgjöf, biðstöðu og vonleysi. Ég hef ekki tíma til þess að tíunda rök okkar fyrir því að þetta eru ekki veigamiklar röksemdir. Ég læt mér nægja að segja að auðvitað er það miður að hér skuli sitja við völd ríkisstjórn sem er ekkert að aðhafast í þessu stóra máli, sem er ekki að vinna heimavinnuna sína, sem er ekki að beita stjórnkerfinu til þess að gera rækilega úttekt á íslenskum þjóðarhagsmunum á hverju einasta sviði í þessu stóra máli og er ekki að greiða götu okkar kerfisbundið í væntanlegum samningum ef af verða. Að þessu leyti er þessi ríkisstjórn vor á Íslandi einsdæmi í heimshluta okkar og það er athyglisvert að hæstv. ráðherra vitnar sjálfur til þess að það er ekki til sú ríkisstjórn í Evrópu, Mið-Evrópu, Austur-Evrópu, Eystrasaltsþjóðirnr sem eru ekki með það sem meginverkefni á verkefnaskrá sinni að undirbúa og marka stefnu að því er þetta varðar. Hér er biðstaða, hér sitja menn eins og biðskýli við veginn. Að því mun ég kannski víkja ögn síðar en nú vil ég, með leyfi forseta, segja örfá orð um hafréttarmálin. Það er söguleg staðreynd að norsk stjórnvöld hafa á undanförnum áratugum með nokkuð framsýnum hætti og kerfisbundið markað sér útþenslustefnu á Norður-Atlantshafssvæðinu. Það gerðu þeir strax með tilkalli til yfirráða yfir austurströnd Grænlands sem varð að máli fyrir Alþjóðadómstólnum í Haag sem Norðmenn töpuðu að vísu. Það gerðu þeir með því að kasta eign sinni á Jan Mayen upp úr 1930 sem þeim tókst að verulegu leyti. Og það gerðu þeir á árunum 1976--1977 þegar þeir tóku sér einhliða og án samráðs við aðra þann rétt í blóra við ríkjandi þjóðarrétt að lýsa yfir fiskverndarsvæði í kringum Svalbarða, færa það úr 4 mílum í 200 mílur og gera að norskri lögsögu. Um þetta má segja að það er að sjálfsögðu harmsefni að íslenskir stjórnmálamenn og stjórnmálaleiðtogar á fyrri tíð voru andvaralausir í þessu, höfðu asklok fyrir himin, sáu ekki út fyrir sína þröngu landhelgi á þeim tíma, fylgdust ekki með, brugðust ekki við, misstu af tækifærinu. Þessi þróun náði hápunkti með yfirlýsingunni um Svalbarðasvæðið. Hún er grundvöllur lagadeilu milli Íslands og Noregs, ekki milli Íslands og Rússlands vegna þess að Sovétríkin og síðan Rússland hafa algerlega andmælt þessum sjálftökurétti Norðmanna og ekkert ríki hefur raunverulega við nánari skoðun viðurkennt de jure sjálftöku Norðmanna í þessu efni nema Kanadamenn því að Finnar hafa útskýrt að þeirra viðurkenning er ekki raunveruleg viðurkenning á þessum sjálftökurétti. Í ljósi þessara staðreynda og í ljósi þess að við erum nú aðilar að Svalbarðasamningnum er það mjög alvarlegt mál þegar hæstv. ráðherrar, sjútvrh. og utanrrh., gefa í skyn án þess kannski að segja fullum fetum að ef þeir ná einhverjum samningum, hugsanlega um lítilræði að því er varðar kvóta í Barentshafi, ég tala nú ekki um í Smugunni, séu þeir reiðubúnir til þess að falla frá þeim kröfum sem settar voru fram gegn norskum stjórnvöldum í krafti aðildar okkar að Svalbarðasamningnum, þ.e. reiðubúnir að afsala okkur rétti sem við eigum samkvæmt Svalbarðasamningnum, ekki bara til fiskveiða heldur til nýtingar auðlinda innan 200 mílna í kringum Svalbarða. Það er mál sem ég bið menn um að staldra við og hugleiða því það væri glapræði. Ég tek skýrt fram að ég er ekki að álasa hæstv. ráðherrum eða gagnrýna ríkisstjórnina fyrir það að hafa ekki náð samningum við Norðmenn og Rússa um veiðiheimildir í Barentshafinu. Ég var alla tíð við því búinn að það mál yrði harðsótt, torsótt og gæti tekið langan tíma. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að við eigum að gefa okkur þann tíma sem þarf og hrapa ekki að skyndilausnum. En hitt væri hrapallegt ef menn gerðust svo lítilþægir að fallast á einhverja smániðurstöðu í því máli en afsöluðu sér síðan þeim stóru hagsmunum sem við eigum af þjóðarrétti fullan rétt á og eigum að gæta, þá yrðum við komnir í sömu spor og Kanadamenn sem í fljótræði sínu en út frá allt annarri hagsmunasýn urðu eina þjóðin til þess að afsala sér rétti sínum samkvæmt Svalbarðasamningnum fyrir þægilegri afstöðu Norðmanna gagnvart þeirra eigin hagsmunum utan kanadísku lögsögunnar. Við verðum að hafa í huga að Svalbarði er fyrir utan 200 mílna lögsögu Norðmanna. Norðmenn eiga engan rétt á grundvelli landgrunns síns til 200 mílna lögsögu í kringum Svalbarða. Við skulum athuga að þeir hafa aldrei treyst sér til þess að lýsa því yfir að þetta svokallaða 200 mílna fiskverndarsvæði sé hluti af norskri efnahagslögsögu. Það hafa þeir ekki gert. Hvers vegna ekki? Vegna þess að þeir vita það að ef gjörningur þeirra um sjálftöku á 200 mílum í kringum Svalbarða á að hafa einhverja stöðu að þjóðrétti hlýtur það að byggjast á Svalbarðasamningnum sjálfum en ekki á hafréttarsáttmálanum. Svalbarðasamningurinn er 40 þjóða samningur og hann kveður á um réttindi og skyldur. Norðmenn geta ekki túlkað þann samning þannig að hann færi þeim rúmt túlkuð réttindi en neita að viðurkenna skyldur sínar. Ef þeir eiga rétt á 200 mílum kringum Svalbarða er það réttur allra aðildarþjóðanna og hann er ekki bara til fiskveiða, hann er til nýtingaauðlinda og Norðmenn vita það manna best að á því svæði má búast við að séu mjög verulegar auðlindir á hafsbotni og undirbotni í formi olíu og gass og það er auðvitað meginmál Norðmanna. Þess vegna vil ég, virðulegi forseti, þótt ég hafi ekki tíma til að fjalla um þetta frekar --- ég áskil mér rétt til að gera það síðar --- vara við því eindregið að menn hrapi að því að afsala sér þeim rétti sem þannig var lagður grundvöllur að með þeirri framsýnu ákvörðun í tíð fyrrv. ríkisstjórnar að Íslendingar gerðust þarna aðilar.

Virðulegi forseti. Það vekur ævinlega nokkra athygli þegar nýr utanrrh. flytur fyrstu skýrslu sína á Alþingi. Ég þakka honum ágæta skýrslu þar sem er komið víða við um þennan mikilvæga og fjölbreytta málaflokk. Ég tel að skýrslan gefi góða mynd af stöðu mála að því er varðar helstu hagsmunamál Íslandinga og reyndar er þar vikið að ýmsum málum fleirum. Það er rétt sem komið hefur fram í umræðunni að heimsmyndin hefur verið að breytast með ótrúlegum hraða undanfarin ár. Það hafa orðið gríðarlegar breytingar síðan við ræddum um utanríkismál á þinginu t.d. fyrir sex árum. Öll þekkjum við hverjar breytingarnar eru, hrun kommúnismans í Mið- og Austur-Evrópu, samrunaþróunin í Vestur-Evrópu en þar fyrir utan gríðarlegar breytingar í öðrum heimshlutum sem okkur hættir stundum til að fylgjast ekki með, leggja ekki áherslu á, gríðarlegur uppvöxtur í Asíulöndum en kannski síðast en ekki síst sigur lýðræðisins á ótrúlegustu stöðum víða um heim, sem áður máttu búa við einræði, herforingjastjórnir og annað þess háttar. Þetta eru allt saman gríðarlega mikilvægar breytingar. Allt hefur þetta áhrif á okkar eigin hagsmuni, áhrif á stöðu Íslands, hvert með sínum hætti. Það eru nýir átakafletir í heimsmálunum. Það eru ýmiss konar nýir straumar sem hafa áhrif sem gerðu það ekki með sama hætti áður. Ég vek athygli á auknum áhrifum islams og ég vek athygli á því að átök sem fara nú fram í heiminum eru í miklu ríkari mæli en áður innan ríkja eða innan ríkja sem áður voru ein heild frekar en milli ríkja. Í þessu sambandi kemur auðvitað fyrst í hug ástandið í fyrrum Júgóslavíu og það má nefna Tsétseníu og mörg fleiri atriði sem sumir ræðumanna hafa þegar komið hér að. Ég hafði ekki hugsað mér að fjalla um þessi mál í þessari stuttu ræðu. Utanrrh. mun vafalaust gera ítarlegri grein fyrir þessu í sinni skriflegu skýrslu en mig langar að víkja að nokkrum atriðum sem fram koma í skýrslunni sem snerta einkum okkar eigin hagsmuni. Stundum hefur verið sagt að hornsteinarnir í íslenskri utanríkisstefnu séu fjórir: Aðildin að Sameinuðu þjóðunum, hið norræna samstarf, aðildin að Atlantshafsbandalaginu og hin síðari ár hefur verið lögð áhersla á aðild Íslands að alls kyns fríverslunar- og alþjóðaviðskiptasamstarfi. Allt skiptir þetta miklu máli enn í dag þó að margt sé breytt að því er varðar forsendur fyrir þessum þáttum. Mig langar að víkja örlítið að Sameinuðu þjóðunum eins og hæstv. utanrrh. gerði í upphafi sinnar skýrslu. Sameinuðu þjóðirnar eiga 50 ára afmæli um þessar mundir. Eigi að síður blasir við sú dapurlega staðreynd að aðildarþjóðir samtakanna skulda þeim á fjórða milljarð Bandaríkjadala í skuldbindingum sem þessar þjóðir hafa gengist undir en ekki staðið við. Þetta er auðvitað mjög dapurleg staðreynd. Ég tel að okkur beri skylda til þess hvar sem við höfum til þess áhrif að reyna að knýja á um það að aðildarríki Sameinuðu þjóðanna standi skil á þeim skuldbindingum sem þær hafa gengist undir í þessu sambandi. Ég held að talan sé 3,4 milljarðar dala í skuld. Ég held að 70 aðildarþjóðir eigi þar hlut að máli og ein aðildarþjóð, Bandaríkin, skuldar um það bil einn þriðja af þessari upphæð. Þetta eru dapurlegar staðreyndir. Okkur ber skylda til þess að vekja á þeim athygli og hvetja til þess að þjóðirnar geri upp skuldir sínar og standi skilvíslega skil á greiðslum sínum í framtíðinni vegna þess að þessi samtök skipta máli. Þau eru ekki bara upp á punt. Það er verið að fela þeim ný og ný verkefni í sambandi við friðargæslu og margs konar þjónustu við hina lakar settu í heiminum. Ef menn eru þeirrar skoðunar að það eigi ekki að fá það fjármagn sem þau þurfa til starfsemi sinnar eiga menn að segja það hreint út að þeir vilji ekki vera þar með eða þá leggja til að þau verði lögð niður. Hæstv. utanrrh. vék nokkuð í skýrslu sinni að hinu norræna samstarfi. Auðvitað er ástæðulaust að fjölyrða um það í þessum ræðusal hversu mikilvægt þetta samstarf er fyrir okkur Íslendinga. En þó er ástæða til þess að drepa á nokkur atriði í því sambandi vegna þess að þar eru núna á döfinni mjög miklar breytingar. Þær breytingar standa í samhengi við þá þróun sem orðið hefur í Evrópu og aðild Norðurlandanna þriggja að Evrópusamstarfinu. Sumir hafa haft af því áhyggjur að með því að þrjú Norðurlandanna væru orðin aðilar að Evrópusambandinu værum við hin, Íslendingar og Norðmenn, Grænlendingar og Færeyingar, utan garðs í þessu samstarfi. Það er ekki raunin. Sú vinna sem nú er í gangi á þessum vettvangi beinist einmitt að því að tryggja að allar Norðurlandaþjóðirnar og sjálfstjórnarsvæðin hafi jafna möguleika á að nýta sér samstarfið, njóta þess sem þar er á boðstólum og fá þær upplýsingar og hvað eina annað sem kann að koma frá aðildarlöndum Evrópusambandsins inn í hið norræna samstarf. Það er fullur pólitískur vilji og ásetningur allra Norðurlandanna að viðhalda hinu norræna samstarfi. Ég veit ekki hvort allir gera sér grein fyrir mikilvægi þess fyrir okkur. Ég veit að menn gera það í þessum sal en það er dálítil lenska í þjóðfélaginu að gera lítið úr hinu norræna samstarfi. Ég skora á menn að hætta því. Ég skora á menn að gera sér grein fyrir mikilvægi þess samstarfs sem hefur í gegnum árin opnað okkur margvíslegar dyr og verið okkur mjög mikilvægur bakhjarl í samstarfi okkar við ýmsar aðrar þjóðir. Ég nefni eitt atriði sérstaklega sem nú er á döfinni en ætla ekki að ræða þær skipulagsbreytingar sem eru yfirvofandi vegna þess að það gerum við í sérstakri umræðu um það mál. Í skýrslu ráðherrans er vikið að hinu svokallaða Norðurskautsráði sem er á döfinni að stofna með þátttöku Norðurlandanna, Rússlands, Kanada og Bandaríkjanna. Þar verður nýr vettvangur til þess að fjalla um sameiginleg hagsmunamál sem lúta að auðlindanýtingu, verndun umhverfisins og mörgum fleiri atriðum sem hafa því miður setið á hakanum á norðurslóðasvæðinu. Núna gefst vonandi sameiginlegur vettvangur til umfjöllunar um þau og ég fagna því sérstaklega að það virðist vera fullur vilji af hálfu Bandaríkjamanna til þess að taka þátt í þessu samstarfi. Þriðji þátturinn og þriðji hornsteinninn í utanríkisstefnu Íslands í gegnum árin hefur verið aðildin að Atlantshafsbandalaginu. Um þann þátt hefur verið mikið deilt, bæði á Alþingi og í þjóðfélaginu. Ég legg ríka áherslu á það sem fram kemur í máli utanrrh. um þann þátt og lýsi auðvitað fullum stuðningi við sjónarmið hans í því máli. Þar eru á döfinni miklar breytingar og það vill þannig til að þau lönd sem áður hafa búið við ofríki kommúnismans og einræðisstjórnanna í austri vilja ganga inn í bandalagið. Þetta skapar auðvitað alveg nýjar forsendur. Þetta kallar á endurmat. Þetta kallar á nýtt hagsmunamat og þetta kallar á mat á því hvernig Rússar bregðist við þessu. Þessi mál eru öll í deiglunni. Hlutirnir gerast hratt á þessum vettvangi eins og víðar í Evrópu og full ástæða er til þess fyrir okkur að leggja lóð okkar á vogarskálarnar til þess að koma til móts við óskir þeirra landa sem þarna eiga hlut að máli en þó þannig eins og fram kemur í skýrslu ráðherrans að eigi sé hróflað við því jafnvægi sem nú þegar er fyrir hendi. Það er mikilvægt eins og síðasti ræðumaður gat um, hæstv. fyrrv. utanrrh., að það varnarsamstarf, sem hefur verið í gildi og samið hefur verið um við Bandaríkin, haldi áfram óbreytt. Ég geri mér vonir um að í þeim samningum sem eru nú fram undan og þeim viðræðum sem nú fara fram við fulltrúa Bandaríkjastjórnar um samstarfið á Keflavíkurflugvelli náist samstaða um að framlengja því samkomulagi sem er í gildi og hefur verið undanfarin tæp tvö ár. Það er merkilegt að þrátt fyrir miklar breytingar í heimsmálum og þrátt fyrir allt sem ég hef rakið í sambandi við breytta stöðu heimsmála er eitt sem hefur ekki breyst og það er útúrboruhátturinn í Alþb. Eitt af því sem kom fram á landsfundi þeirra nú fyrir skemmstu er það að Alþb. er enn að blása í þann gamla lúður að Ísland eigi að fara úr NATO og herinn burt. Ég verð að segja að mér kom þetta nokkuð á óvart miðað við afstöðu fráfarandi formanns flokksins í þessum málum. En það virðist vera eitt af því fáa sem hægt er að sameina flokksmenn í Alþb. um, það er þetta gamla úrelta slagorð og ég segi fyrir mig að þetta er ekki lengur hlægilegt, það er beinlínis raunalegt að Alþb. einn stjórnmálaflokka nánast í Vestur-Evrópu skuli tala með þessum hætti og dæma sig úr leik í alvarlegri umræðu um þessi mál.  Virðulegi forseti. Ég hef ekki tíma til þess að víkja að mörgum fleiri þáttum í þessari stuttu ræðu. Ég vil þó að lokum víkja að því sem ýmsir hafa gert hér að umtalsefni og það eru samningarnir við Norðmenn sem nú eru á döfinni. Ég vil láta það koma fram af minni hálfu að ég er eindreginn stuðningsmaður þess að þessar viðræður fari nú fram og lýsi stuðningi við þau samningsmarkmið sem ég veit að hæstv. utanrrh. hefur lagt upp með í þessum viðræðum. Í Moskvu eiga sér stað í dag og næstu daga mikilvægir fundir um þessi mál. Það er mikilvægt að menn hagi þannig orðum sínum í þessari umræðu að það verði ekki mönnum til trafala sem þar standa í forsvari fyrir íslenska hagsmuni. Ég tel að það sé eins og fram kemur í ræðu og skýrslu ráðherrans ekki sæmandi fyrir Norðmenn og Íslendinga að standa í deilu sem þessari til langframa. Ég tek líka undir það sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði að til þess að leysa slík mál þurfa auðvitað báðir nokkuð fram að reiða og leggja á sig. Ég treysti því að um þetta takist að semja. Á þessu máli eru hins vegar fleiri fletir eins og kom fram í máli þess ræðumanns sem ég nefndi og einnig í máli síðasta ræðumanns að því er varðar Svalbarðasáttmálann, túlkunina á honum og það svæði allt. Þar er ljóst að lögfræðin í því efni er mun flóknari en Norðmenn hafa iðulega gefið til kynna enda er það rétt að þeir eiga þar stuðningsmenn fáa á alþjóðlegum vettvangi en ég ætla að neita mér um að ræða þau mál frekar á þessu stigi. Að endingu ítreka ég það sem ég sagði í upphafi að ég óska utanrrh. til hamingju með sína fyrstu skýrslu um utanríkismál sem ég tel að sé mjög gott og yfirgripsmikið skjal og vænti góðs samstarfs við hann um þessi mál á kjörtímabilinu.

Herra forseti. Þátttaka okkar í samfélagi þjóðanna hefur á umliðnum árum orðið æ mikilvægari og mun fara vaxandi á komandi árum. Þar hljótum við ávallt að standa vörð um sjálfstæði íslensku þjóðarinnar og taka þátt í samfélagi þjóðanna á jafnréttisgrundvelli. Það er varla nokkrum vafa undirorpið að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið og nýir GATT-samningar um viðskipta- og tollamál eru hvað mikilvægustu samningar sem Íslendingar hafa gert fyrir framtíð atvinnu- og efnahagsmála þjóðarinnar þar sem Íslendingar eru háðari utanríkisverslun en flestar aðrar þjóðir. Því veldur vonbrigðum að framkvæmdin á GATT-samningnum hér á landi mun illa skila sér til neytenda eins og að því máli hefur verið staðið en framkvæmdin hefur verið tómt klúður síðustu mánuðina. Hæstv. utanrrh. benti réttilega á það í ræðu sinni að margir eru þeirrar skoðunar að sækja eigi um aðild að ESB en það sé ekki á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar að fara þá leið. Ráðherrann hefur líka margt til síns máls þegar hann segir að engin vísbending hafi fengist um að Íslendingar gætu losnað undan ákvæðum Rómarsáttmálans um sameiginlega sjávarútvegsstefnu og vissulega er hægt að taka undir það að engin þjóð í Evrópu sé tilbúin að afhenda meginauðlind sína undir sameiginleg yfirráð. Við stöndum frammi fyrir því að væntanleg ríkjaráðstefna ESB á næsta ári mun geta haft afdrifaríka þýðingu fyrir þróun í Evrópu næstu árin. Áhrifin af hugsanlegri stækkun bandalagsins til austurs hefur þar veruleg áhrif og fyrir smáþjóð sem okkur verður líka athyglisvert að fylgjast með hvort dregið verði úr rétti aðildarríkja til að beita neitunarvaldi. Íslendingar verða því að fylgjast vel með þessari þróun og kanna vel kosti og galla hugsanlegrar aðildar að ESB en við þurfum að vera reiðubúnir að endurmeta stöðuna í ljósi breyttra aðstæðna hverju sinni. Verkefni okkar er ekki hvað síst að kynna hagsmuni Íslendinga, ekki síst í sjávarútvegsmálum, og því var fundur utanrmn. með fiskveiðinefnd Evrópuþingsins nú í haust mjög mikilvægur og þyrfti að gera að föstum lið í starfi nefndarinnar. Þar var t.d. mjög mikilvæg yfirlýsing sem fram kom á þeim fundi að ESB mundi ekki ganga til tvíhliða samninga við Norðmenn um veiðar í Smugunni. Á fundi fulltrúa utanrmn. með sendinefnd Evrópuþingsins sem annast tvíhliða samskipti við Ísland kom fram sú skoðun að ákaflega ólíklegt væri að Ísland fengi undanþágu frá sameiginlegri fiskveiðistefnu ef sótt væri um aðild að ESB. Einnig kom sú skoðun fram hjá þingmanni Evrópusambandsins þegar rætt var um hag Íslands af aðild að Íslendingar ættu ekki að ganga í ESB á meðan fiskveiðistefna þess væri óbreytt. Undir það er vissulega hægt að taka. Varðandi ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins á næsta ári er eitt af meginviðfangsefnum ráðstefnunnar stækkun bandalagsins til austurs. Það verður fróðlegt að fylgjast með hvernig það mál þróast og ljóst að ESB stendur frammi fyrir mörgum umsóknum um aðild frá ríkjum með mjög bágborinn efnahag og kjör hjá fólki. Þar við bætist að styrkjakerfi landbúnaðarins, sem verið hefur Evrópusambandinu mjög þungt fjárhagslega, að stór hluti vinnuaflsins í Mið- og Austur-Evrópu vinnur við landbúnað eða um 25% vinnuaflsins á móti 6% innan núverandi aðilarríkja ESB. Það verður fróðlegt að fylgjast með hvaða áhrif það hefur á fjárhag eða styrkjafargan Evrópusambandsins vegna landbúnaðarins. Meðal annars vegna þess velta menn því nú fyrir sér hvort niðurstaðan verði sú að aðild Mið- og Austur-Evrópuþjóða gerist í áföngum þannig að full aðild þeirra þurfi ákveðna aðlögun. Á fyrrnefndum fundi fulltrúa utanrmn. og sendinefndar Evrópuþingsins, sem annast tvíhliða skipti við Ísland, kom fram sú skoðun sem var athyglisverð að fyrst yrði gengið til samninga um aðild við Möltu og Kýpur, Pólland, Slóvakíu, Tékkland og Ungverjaland þrátt fyrir yfirlýsingar framkvæmdastjóra utanríkismála ESB um jafna stöðu allra ríkja sem sækja um aðild. Þegar litið er til öryggis- og varnarmála er mótun sameiginlegrar varnarstefnu ESB auk fyrirhugaðrar stækkunar sambandsins eitt af þeim mikilvægu málum sem ríkjaráðstefnan mun fjalla um. Í þeim deilum sem þar eru, m.a. um hvort tryggja eigi áframhaldandi sjálfstæði Vestur-Evrópusambandsins eða fella starfsemi VES undir Evrópusambandið, er ljóst að hagsmunir okkar Íslendinga felast í sjálfstæði VES þannig að það ásamt veru okkar í Atantshafsbandalaginu verði áfram meginstoð okkar í varnar- og öryggismálum. Virðulegi forseti. Á vorþinginu urðu nokkrar umræður um að bandarísk stjórnvöld afhentu dönskum stjórnvöldum formlega svör um kjarnorkuvopn á Grænlandi. Hér var um stefnubreytingu að ræða af hálfu Bandaríkjanna og því töldu ýmsir rétt að utanrrh. mundi knýja á um við bandarísk stjórnvöld að fá formleg svör um hvort í hernaðaráætlun Bandaríkjanna um kjarnorkuvopn væri eða hefði verið gert ráð fyrir kjarnorkuvopnum eða einstökum hlutum úr þeim sem væri flutt til Íslands og þá hvort leitað hefði verið eftir slíku hjá íslenskum stjórnvöldum. M.a. kom fram formleg tillaga frá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni um þetta efni í utanrmn. Ég vil því spyrja hæstv. utanrrh. og óska eftir svörum við því hvort eitthvað hafi verið gert af hálfu íslenskra stjórnvalda eða utanrrn. og ráðherra til að knýja á um og láta reyna á um formleg svör í þessu máli. Ég vil fara nokkrum orðum um Sameinuðu þjóðirnar. Það hlýtur að vera hagur okkar að efla Sameinuðu þjóðirnar og gera stofnanir þeirra skilvirkari og ábyrgari og ætti það að vera hlutverk Íslands að vera í fararbroddi slíkrar umræðu. Forsenda þess er að við leggjum meira af mörkum til þróunaraðstoðar og til aðstoðar flóttamönnum og er það vissulega fagnaðarefni að við erum nú að bæta hlut okkar í aðstoð við flóttamenn með því að taka árlega við ákveðnum fjölda þeirra. Virðulegi forseti. Ófriðurinn á Balkanskaga minnir okkur sífellt á, þrátt fyrir verulegan árangur í afvopnunarmálum og nýju umhverfi í þágu friðar í heiminum, hve langt er í land að tryggja frið til einhverrar framtíðar auk mannréttinda og betri heims. Hlutverk okkar sem málsvarar frelsis, lýðræðis og mannréttinda hvar sem er í heiminum er að vera öflugur málsvari fyrir þessum hornsteini sjálfstæðra þjóða hvarvetna á alþjóðavettvangi. Þótt við séum lítil þjóð getum við svo að eftir sé tekið látið rödd þjóðarinnar heyrast á þeim grundvallaratriðum sem frjáls þjóð byggir á. Þó að okkur deili á um ýmislegt eigum við þetta þó sameiginlegt og okkur ber að leggja þennan skerf til aukins friðar og mannréttinda í heiminum. Virðulegi forseti. Þær hörmulegu afleiðingar sem viðskiptabann Sameinuðu þjóðanna á Írak hefur haft á írösku þjóðina, konur og börn, hefur leitt til þess að uppi eru alvarlegar vangaveltur um gildi efnahagsþvingana. Menn velta því fyrir sér hver ávinningurinn sé af slíkum aðgerðum sé hann yfirleitt nokkur. Nefnd hafa verið orð eins og þjóðarmorð þegar afleiðingar viðskiptabanns á Írak eru nefndar. Milljónir íraskra barna sem ekki er unnt að koma til aðstoðar deyja, matur, lækningatæki og lyf fást ekki flutt til landsins. Í apríl 1992 var fullgilt af Íslands hálfu viðskiptabann á Írak. Við Íslendingar eigum ekki og getum ekki setið aðgerðalausir hjá þegar aðgerðir sem við eigum aðild að leiða til slíkra hörmunga óbreyttra borgara og að stórum hluta barna. Á Alþingi er nú til umfjöllunar þáltill. undir forustu Steingríms J. Sigfússonar um að ríkisstjórnin beiti sér fyrir því á alþjóðavettvangi að viðskiptabannið á Írak verði tafarlaust tekið til endurskoðunar. Hæstv. utanrrh. verður fyrir Íslands hönd að beita sér fyrir afnámi viðskiptabannsins og væri fróðlegt að fá fram afstöðu hæstv. utanrrh. í þessu efni nú við þessa umræðu. Annað mál sem við eigum að láta til okkar taka með afgerandi hætti eru mótmæli vegna kjarnorkutilrauna Frakka í Suður-Kyrrahafi og kjarnorkutilraunir Kínverja. Franska ríkisstjórnin hefur hafið að nýju tilraunir með kjarnorkusprengingar neðan jarðar í Kyrrahafinu þrátt fyrir kröftugleg mótmæli þjóða um allan heim. Erfitt er að meta hvaða áhrif þær munu hafa í framtíðinni en vísindamenn eru uggandi um mögulegar afleiðingar þeirra. Sama gildir um kjarnorkusprengingar Kínverja sem eru í trássi við vilja samfélags þjóða. Með tilliti til þess að á alþjóðavettvangi hafa verið samningaviðræður um bann við tilraunum með kjarnorkuvopn og einnig um bann við frekari útbreiðslu þeirra er enn ríkari ástæða til að mótmæla þessum áformum Frakka. Virðulegi forseti. Ég vil í lokin fara nokkrum orðum um sjávarútvegsmál í tengslum við þátttöku okkar í alþjóðlegu samstarfi. Ástæða er til að fagna úthafsveiðisamningnum sem samþykktur var nýlega á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem er mjög mikilvæg réttarbót fyrir okkur Íslendinga. Mikilvægt er að lögfesta hann sem fyrst og fara að vinna eftir honum. Samkvæmt honum getum við náð stjórn á veiðum á Reykjaneshrygg. Það er vissulega nauðsynlegt því að Spánverjar eru komnir á þessi mið og ætla að koma með enn fleiri skip á næsta ári. Karfastofnar ganga þarna að nokkru leyti inn og út úr lögsögu okkar og einnig eru veiðar okkar á úthafskarfa mjög mikilvægar. Þarna þarf að nást sem fyrst stjórnun á veiðum. Mikilvægt er í þessari lotu sem fram undan er að semja um veiðar í Smugunni. Að vísu vinnur tíminn með okkur meðan vel fiskast en ekki til lengdar en þar sem annars staðar verðum við að leggja okkar af mörkum til að tryggja hagkvæma og skynsamlega nýtingu fiskstofnanna. Þarna eru verulegir hagsmunir í húfi en við verðum að horfast í augu við það að úthafsveiðisáttmálinn styrkir frekar stöðu Norðmanna og Rússa í þessu máli. En við eigum tvímælalaust okkar rétt og hljótum að gera kröfu til að fá kvóta í samræmi við veiðireynslu okkar í Smugunni og Barentshafi sem er 30--40 þús. tonn. Við í Þjóðvaka leggjumst alfarið gegn þeirri hugmynd að inn í þessa samninga blandist veiðar á Íslandsmiðum. Lán í þorskveiðikvóta hjá öðrum, sem á að greiðast með þorskveiðikvóta í landhelgi okkar þegar betur árar, eru jafnvel lakari kostur en erlend lántaka. Hugmyndin um að við veiðum þarna þegar stofninn hjá okkur er í lágmarki og Norðmenn komi hingað þegar þeirra stofn er í lágmarki er vægast sagt mjög vafasamur og gæti hæglega leitt til aukins þrýstings frá ESB um veiðar. Það er engin ástæða til þess að fara þessa leið. Við erum í rólegri uppbyggingu á þorskstofni okkar og eftirlitskerfi okkar er nógu erfitt í framkvæmd þó að við förum ekki að fá fleiri þjóðir til að veiða á Íslandsmiðum. Mikilvægt verkefni er líka að knýja á um samninga um norsk-íslenska síldarstofninn sem allra fyrst. Síldin er að koma aftur eftir langt hlé og þá verður góð umgjörð og skipulag um veiðarnar að vera til staðar. Úthafsveiðisáttmálinn gefur okkur tækifæri til þess að semja um þessa þætti. Ég vil einnig nefna út af þeim samningum sem fram undan eru um Smuguna og Barentshafið að því ber ekki að leyna að ástæða er til að hafa áhyggjur af því hvaða áhrif það muni hafa á veiðar okkar á þessu svæði ef Norðmenn og Rússar setja reglur um notkun veiðarfæra sem hugsanlega banna t.d. notkun á flottrolli. Það gæti verið það sama og að loka fyrir veiðar okkar á þessu svæði eða draga verulega úr þeim. Þingmenn Þjóðvaka telja rétt að mótmæla niðurstöðu um veiðarnar á Flæmingjagrunni í samræmi við óskir útgerðarmanna sem þekkja þar best til. Veiðar hafa staðið þar stutt yfir og því er e.t.v. hægt að álykta að niðurstaða vísindanefndarinnar sé ekki sérlega traust. Einnig má benda á að miðað við forsögu NAFO hefði átt að geta fengist frestur á svona ákvörðun sem var algerlega ókynnt. Við teljum því rétt að mótmæla niðurstöðunni um veiðarnar á Flæmingjagrunni en við höfum svigrúm til þess til loka nóvember. Það styrkir vissulega íslenska hagsmuni í þessu efni. Herra forseti. Það er átakanlegt í utanríkisstefnu okkar hversu litlu fjármagni hefur verið varið til þróunarmála. Þau framlög eru enn skorin niður í fjárlagafrv. Framgangan á þessu sviði er Íslendingum til vansa. Flestar vestrænar þjóðir leggja mun meira til þróunarmála en við, bæði er þróunaraðstoð í víðum skilningi sjálfsögð samhjálp í þjáðum heimi og þannig merki um góða jafnaðarstefnu en einnig er hér um mikilvæg viðskiptasambönd framtíðarinnar að ræða. Herra forseti. Segja má að utanríkismálin séu í nokkru uppnámi í vestrænum heimi, ekki hvað síst fyrir litlar þjóðir sem eru að fóta sig eftir hrun kommúnismans. Það hefur ekki farið fram alvarleg umræða út frá breyttum forsendum hérlendis. Menn eru oft enn fastir í gömlum hugsunarhætti kalda stríðsins og hafa ekki áttað sig á hinum gerbreyttu aðstæðum. Sérhver þjóð verður að skilgreina hagsmuni sína sjálf. Við eigum þar eftir mikla heimavinnu og segja má að við séum langt frá því að vinna markvisst að því. Í þeirri umræðu væri ekki úr vegi að nýta þekkingu og reynslu manna eins og Ólafs Ragnars Grímssonar og Jóns Baldvins Hannibalssonar, fyrrv. utanrrh. Herra forseti. Ástæða er til að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þær áherslur sem hann leggur á kröftugt markaðs- og kynningarstarf erlendis á íslenskum vörum og þjónustu og að lögð verði sérstök áhersla á að auka þjónustu og tengsl utanrrn. við fyrirtæki í útflutningi og gefa útflutningsviðskiptamálum okkar aukið vægi. Í þessu sambandi er full ástæða til að árétta hvað forseti íslensku þjóðarinnar, frú Vigdís Finnbogadóttir, hefur í forsetatíð sinni unnið mikið kynningarstarf á erlendum vettvangi fyrir íslenska framleiðslu. Skemmst er að minnast ferða forsetans til Kína þar sem grunnur var lagður að mikilvægum viðskiptasamböndum og markaðsstarfi. Hlutverk markvissrar utanríkisstefnu er vissulega að styðja við íslensk fyrirtæki erlendis. Það getur gerst með ýmsum hætti en það er best gert með meiri fjárveitingum til menntamála. Utanríkisverslun mun aukast verulega á næstu árum og við þurfum sérhæfða menntun á þessu sviði eins og víða annars staðar. Hluti af góðri stefnumörkun eru áform um að fá Háskóla Sameinuðu þjóðanna í sjávarútvegsfræðum til Íslands. Flestar þjóðir tengja utanríkisstefnuna viðskiptum og við höfum ekki gert nóg af því á undanförnum áratugum. Búast má við að Íslendingar muni í vaxandi mæli vinna erlendis og þá er mikilvægt að það sé fyrir íslensk fyrirtæki þannig að verðmætasköpunin muni skila sér til íslensku þjóðarinnar. Nýlegur samningur Íslenskra sjávarafurða í Rússlandi eru mjög gott dæmi um þetta. Þar er vel að verki staðið. Þetta er verkefni framtíðarinnar og tengir saman skynsamlega efnahagsstefnu og jákvæða utanríkispólitík. Að lokum þetta virðulegi forseti. Við höfum upplifað mjög örar breytingar á alþjóðavettvangi og margar hverjar mjög jákvæðar. Samstarf okkar og samvinna við aðrar þjóðir verður því að vera í sífelldri mótun og endurmati til að tryggja sem best hagsmuni íslensku þjóðarinnar. Það er mikilvægur hluti af sýn 21. aldarinnar. Samstarf við aðrar þjóðir fer sífellt vaxandi, ekki bara á sviði efnahags- eða atvinnumála heldur á einnig á sviði mennta-, menningar- og félagsmála. Það er mikilvægt vegarnesti inn í 21. öldina.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir ræðu hans og það tækifæri sem skýrsla hans gefur til að ræða utanríkismál á Alþingi. Staða okkar í samfélagi þjóðanna skiptir verulegu máli og því er ákaflega fróðlegt að sjá hvaða áherslur nýr utanrrh. leggur í ræðu sinni, með hvers konar gleraugum hann skoðar þessa stöðu. Ræðan er greinargott yfirlit yfir stöðu okkar gagnvart Sameinuðu þjóðunum, Norðurlöndum, Eystrasaltssvæðinu og Evrópusambandinu og hvaða sýn hæstv. utanrrh. hefur á þær breytingar sem eru yfirvofandi á alþjóðavettvangi. Hann fer nokkrum orðum um þær helstu alþjóðastofnanir sem við erum aðilar að og er það ágætt yfirlit en efnislega er staða okkar í samfélagi þjóðanna einkum rædd út frá auðlindum og umhverfismálum, þróun öryggismála, afvopnunarmála, þróunar- og viðskiptamála og einnig er talað um áherslur ráðherra um átak í markaðs- og fjárfestingarmálum. Ráðherra gerir grein fyrir hvers vegna hann kýs að hafa þessar áherslur í fyrstu ræðu sinni sem utanrrh. sem eru m.a. þær að hann hefur mikinn áhuga á sjávarútvegsmálum og mikla reynslu á því sviði og finnst mér það mjög eðlilegt. Yfirlitið er greinargott en það er hefðbundið og það kom fátt þar á óvart sem ber kannski vott um gott upplýsingastreymi til okkar þingmanna. Því verður ekki séð að samskipti okkar við útlönd breytist mikið á næstunni og þau snúist fyrst og fremst um sjávarútvegs-, öryggis-, umhverfis- og viðskiptamál. Hlutfallslega lítið er þó fjallað um þau mál sem hafa tekið mestan tíma í utanrmn. á þessu kjörtímabili, nefnilega úthafsveiðar okkar í Barentshafi og á Flæmska hattinum enda eru samningamálin um veiðarnar í Barentshafi á viðkvæmu stigi og verulegur ágreiningur er í þjóðfélaginu um stöðu rækjuveiða á Flæmingjagrunni. Þar keppast íslenskir útgerðarmenn við að safna sér veiðireynslu enda er nú mikið um Íslendinga, heilu fjölskyldurnar í borginni St. John á Nýfundnalandi og var ástandinu þar líkt við Strikið í Kaupmannahöfn í mín eyru í gær. Við erum eins og gullgrafarar á úthöfunum sem vissulega hefur komið sér vel fyrir efnahagsástandið þó að efnahagsbatinn hafi eingöngu komið í vasa sumra. En arðrán á auðlindum þar er jafnhættulegt og annars staðar og því er það fagnaðarefni að samningaviðræður virðast vera að nást við stjórnun á þessum veiðum í kjölfar samninganna sem náðust á úthafsveiðiráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í New York í sumar. Enda þótt við verðum vissulega að gæta okkar hagsmuna í úthafsveiðum fögnum við kvennalistakonur þeirri stefnu að leggja höfuðáherslu á að ná markvissri stjórnun á þessum veiðum og á sjálfbæra þróun fiskstofna. Á því byggist ekki bara efnahagslegt sjálfstæði okkar heldur einnig að við séum virt sem ábyrg þjóð í alþjóðaviðskiptum enda er augljóst að deila okkar í Barentshafi hefur skaðað samskipti okkar bæði við Norðmenn, Rússa og líklega Evrópusambandið líka. Þetta eru mikilvæg mál sem réttlæta þá áherslu sem utanrrh. hefur lagt á þau þó vert sé að minna á að það er óþarfi að hafa tvo sjútvrh. eins og stundum virðist raunin hjá núv. hæstv. ríkisstjórn og það er nauðsynlegt að líta til fleiri þátta utanríkismála en sjávarútvegsmála. Varðandi deiluna um stjórnun rækjuveiða á Flæmingjagrunni teljum við að íhuga þurfi vandlega hvort nýtt verður heimild til að kæra þá niðurstöðu um sóknarstýringu sem ákveðin hefur verið. Það eru bæði rök með og á móti því en aðalatriðið er að við komum fram sem ábyrg þjóð sem vill ábyrga stjórnun og markvissa uppbyggingu. Og þó að rækjustofninn virðist í mikilli lægð þar núna þá eru vísindagögnin ekki alveg nægilega góð. Ákvörðun um kæru þarf að taka með langtímamarkmið okkar í huga sem ábyrgrar fiskveiðiþjóðar, en ekki með skammtímagróða í huga. Virðulegi forseti. Okkur er skammtaður naumt tíminn í þessari umræðu svo ég vil nota það sem eftir er af mínum tíma til að ræða um það sem ég saknaði úr ræðu hæstv. utanrrh. og það sem óhjákvæmilega þarf að ræða mjög gaumgæfilega á þessu kjörtímabili, nefnilega tengsl Íslands við Evrópusambandið. Það var við hæfi að hefja ræðuna á umfjöllun um Sameinuðu þjóðirnar á þessu 50 ára afmælisári samtakanna, þó að það hafi verið mér veruleg vonbrigði að aðeins þremur línum er varið í að ræða um nýafstaðna ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Peking. Líklegt má telja að hér hefði skipt máli að utanrrh. er karl en ekki kona því að þessi merkilega ráðstefna hlyti að hafa fengið meiri umfjöllun hjá konu. Ég tel að þetta sé í raun móðgun við konur og þá erfiðu mannréttindabaráttu sem þær heyja út um allan heim. Ég vil því nota tækifærið núna og spyrja hæstv. utanrrh. hvernig hann og ríkisstjórnin hyggst fylgja eftir þeirri framkvæmdaáætlun sem samþykkt var í Kína og hvort hann hyggst beita sér fyrir því að framkvæmdaáætlunin verði þýdd á íslensku og gerð aðgengileg til dreifingar eða sölu? Einnig vil ég spyrja hann hvort það væri eitthvað eitt umfram annað í framkvæmdaáætluninni sem hann hyggst beita sér fyrir sem utanrrh.? Ráðherrann kemur inn á Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna og áhuga sinn á að efla starfsemi á sviði þróunarmála. Hins vegar eru engin fyrirheit að reyna að auka okkar hlut í þróunaraðstoð sem hefur á undanförnum árum verið skammarlega lítill og á fjárlögum komandi árs er enn fyrirhugaður niðurskurður. Því miður hefur okkar þróunaraðstoð of oft mótast meira af eigin útflutningshagsmunum en raunverulegum skilningi á vandamálum viðkomandi þjóða, þó að vissulega sé gott að við miðlum af okkar reynslu og því sem við eigum nóg af. Nú eru æ fleiri alþjóðastofnanir, t.d. Alþjóðabankinn o.fl., að átta sig á því hve konur í þróunarlöndum gegna mikilvægu hlutverki til raunverulegar hjálpar til sjálfshjálpar og vil ég í því sambandi minna á hið mikilvæga starf UNIFEM, Þróunarsjóðs Sameinuðu þjóðanna til styrktar konum. En á sama tíma og fólk er að átta sig á þessu þá eru Bandaríkjamenn að skera niður framlög sín bæði til Sameinuðu þjóðanna og til þróunaraðstoðar yfirleitt og við virðumst vera að gera það líka. Því er ég ósátt við þær áherslur sem fram koma í ræðu ráðherra um markmið þróunaraðstoðar og vona að aukið fjármagn verði veitt til að hjálpa fólki til að hjálpa sér sjálft. Það er siðferðileg skylda okkar sem ríkrar velferðarþjóðar, en jafnframt undirstaða velferðar og áframhaldandi friðar í veröldinni að mínu mati. En lífið er meira en sjávarútvegur, hafréttarmál og viðskiptatengsl þó að ráðherra hafi kosið að gera þau mikilvægu mál að meginefni sinnar ræðu að þessu sinni. Auk meiri áherslu á málefni kvennaráðstefnunnar í Kína saknaði ég umræðu um stefnu ríkisstjórnarinnar í menningarsamstarfi í víðri merkingu, ekki síst á sviði vísinda, lista og rannsókna eða menntamála. Þá sakna ég umfjöllunar um stefnu ríkisstjórnarinnar á alþjóðavettvangi til að vinna gegn alþjóðlegum hryðjuverkum, sem í vaxandi mæli virðast tengjast fíkniefnum nú þegar járntjaldið er fallið. Þá sakna ég að heyra einhvað frá ráðherranum um það sem virðist vera að gerast á alþjóðavettvangi, að hið svokallaða fjórða vald eða fjölmiðlar eru í vaxandi mæli að taka töluverð völd af stjórnmálamönnum og ég er mjög forvitin að vita hvort það er einhver alþjóðleg umræða í gangi á meðal stjórnmálamanna um hvernig ber að bregðast við því og spyr því: Ætlar utanrrh. að beita sér eitthvað á þeim sviðum sem ég hér nefndi og þá á hvaða vettvangi? Ég fagna því að ríkisstjórnin hefur fordæmt kjarnorkusprengingar Kínverja og Frakka og vona að Alþingi sjálft fordæmi þessar sprengingar einnig. Þá er ég komin að tengslum Íslands við Evrópusambandið. Ég fagna þeirri skýru umræðu sem er í þessari ræðu ráðherra um það mál, þó að það sé alveg ljóst að við lifum á breytingatímum og umræðan mótast af því. En það er þó sagt alveg skýrt að það sé ekki á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar að sækja um aðild að Evrópusambandinu þar sem umsókn nú, eins og það er túlkað, gæfi til kynna að við sættum okkur við sameiginlega sjávarútvegsstefnu sambandsins sem óhjákvæmilega. Einnig er undirstrikuð nauðsyn þess að fylgjast vel með þróun Evrópuumræðunnar og stefnt verði að því að velja þann kost sem þjónar best langtímahagsmunum þjóðarinnar. Þessi stefna er algerlega samhljóma stefnu Kvennalistans í þessu mikilvæga máli og við kvennalistakonur leggjum mjög mikla áherslu á það að ef til stefnubreytingar kemur þá verði slík ákvörðun lögð í þjóðaratkvæði. Ein rökin sem við kvennalistakonur höfum nefnt gegn Evrópusambandsaðild, auk fiskveiðistefnunnar, er sú mikla miðstýring, embættismannavald og karlveldi sem ræður ríkjum í Brussel, þó að vissulega sé einnig hægt að sækja fyrirmyndir til Evrópusambandsins varðandi það sem til bóta horfir í ýmsum félags- og jafnréttismálum. Hinn dapurlegi dómur sem Evrópusambandsdómstóllinn í Lúxemborg var að fella um að ekki sé heimilt að leyfa mismunun á grundvelli kynferðis í þeim tilgangi að rétta hag kvenna, sýnir karlveldið sem ríkir í þessum dómstól og minnir okkur enn einu sinni á hve dómstólakerfið almennt er íhaldssamt og seint að breytast í takt við gildandi lög og þetta á svo sannarlega við hér á landi. Það var skelfileg sjón að sjá hvern karldómarann á fætur öðrum taka sér sæti í Evrópusambandsdómstólnum og kveða upp þennan úrskurð gegn anda tilskipunarinnar og gegn þeirri trú að raunverulegur vilji sé innan Evrópusambandsins til að vinna að jafnréttismálum kynjanna á vinnumarkaði. Tókuð þið eftir því að það var ekki ein einasta kona í dómstólnum? Þó að þessi dómur muni væntanlega ekki hafa sömu áhrif hér á landi og í Þýskalandi og Noregi, en þau lönd hafa lögtekið ákveðin mismununarákvæði í sín jafnréttislög, þá virðist mér ljóst að þessi niðurstaða muni hafa annað tveggja í för með sér í Evrópu almennt. Annaðhvort verulegt bakslag í jafnréttis- og mannréttindabaráttu kvenna eða tvíefldan kraft til að efla kvennabaráttuna og stöðu kvenna í stjórnmálum, til að takast á við þau afturhaldsöfl sem viðhalda ástandi sem heyrir fortíðinni til. Það er svo sannarlega von mín að það verði hið síðarnefnda og það verði ríkisstjórn Íslands, sem aðeins hefur eina konu innanborðs, til umhugsunar og að konur komist hér til valda og meiri kraftur verði í kvennabaráttunni núna en nokkru sinni fyrr og það verði ekki raunin að fyrir hvert hálft skref sem við stígum fram á við þá þurfum við að stíga hálft aftur á bak eða jafnvel eitt. Fram undan er 24. okt. og 20 ára afmæli þess dags sem við konur lögðum niður vinnu í einn dag þannig að athygli vakti á alþjóðavettvangi. Minna hefur áunnist á þessum 20 árum en bjartsýnar konur vonuðu, en við megum ekki bugast og því hljóta allar kvenfrelsiskonur að blása í baráttulúðra nú um leið og við hvetjum karlana sem nú sitja við völd í ríkisstjórn Íslands til að taka mið af eftirfarandi klausum sem eru í samþykkt allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna frá 1979 og heitir ,,Samningur um afnám allrar mismununar gagnvart konum.`` Þessi samningur var fullgiltur með ályktun Alþingis í júní 1985 rétt fyrir kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem þá var haldin í Nairobi. Virðulegi forseti. Ég er rétt að ljúka máli mínu. Í þessum samningi segir m.a. að ríkin sem hann hafa fullgilt, með leyfi forseta: ,,...eru sannfærð um að alger og alhliða þróun lands, velferð í heiminum og málstaður friðarins, krefjast þátttöku kvenna í sem ríkustum mæli og til jafns við karla á hvaða vettvangi sem er.`` Og í 8. gr. samningsins segir: ,,Aðildarríkin skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að tryggja konum til jafns við karla og án nokkurs misréttis tækifæri til að koma fram fyrir hönd ríkisstjórna sinna á alþjóðavettvangi og taka þátt í störfum alþjóðastofnana.`` Í þessu sambandi vil ég benda á að núna í haust er það í fyrsta skipti sem við kvennalistakonur fáum ekki tækifæri til að fara til Sameinuðu þjóðanna á vegum Alþingis og er því borið við að okkar atkvæðamagn sé ekki nægjanlegt, en hingað til hefur það dugað og hingað til hefur önnur túlkun gilt en nú í þessu alþjóðasamstarfi. Ég vil sem sagt benda á að þó að við njótum hér jafnréttis og fáum sama tíma og aðrir í umræðu og við gerum það einnig í eldhúsdegi, þá eru allt aðrar reglur notaðar innan þingsins þannig að þáttur okkur kvennalistakvenna í alþjóðastarfi er svo til enginn. Ég vona að þetta verði hvatning til utanrrh. og ríkisstjórnarinnar og læt það verða mín síðustu orð, herra forseti. En ég vil aðeins í lokin benda utanrrh. á mynd sem birtist í tímaritinu Nordisk kontakt og er af því fræga málverki Edwards Munk Ópið, en hérna er viðkomandi í kvenmannsklæðum og ég vona svo sannarlega að hann hugsi um þessa mynd þegar hann er að ræða á alþjóðavettvangi og þegar hann er að velja fólk til þess að tala á þeim vettvangi.

Herra forseti. Óneitanlega yljar það manni um hjartarætur að heyra hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson lýsa því að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði sé einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu, ekki síst í ljósi þess að þáv. hv. þm. Halldór Ásgrímsson treysti sér ekki til þess á síðasta kjörtímabili að greiða samningnum atkvæði sitt á þessari virðulegu samkomu. Samherjar hans í Framsfl. fóru hamförum gegn samningnum. Þeir voru langdvölum í þessu ræðupúlti og fluttu nákvæmar heimsendaspár fyrir hönd íslenskrar menningar, atvinnuvega og mannlífs. En batnandi mönnum er best að lifa og ánægjulegt að hæstv. utanrrh. skuli vera orðin forsöngvari í þeim kór sem nú lofar og prísar ávinning okkar af samningnum um EES. Margt má um blessaðan Framsfl. segja, en víst er að stefnufesta verður honum ekki að fjörtjóni. Eða hvern hefði órað fyrir því þegar liðsmenn núv. formanns Framsfl. hömuðust eins og naut í flagi gegn EES að hann ætti, sem utanrrh., eftir að gefa þingheimi til kynna að aðild að Evrópusambandinu sé engan veginn útilokuð, þótt ekki sé hún á hinni frægu dagskrá ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Orðrétt úr ræðu ráðherra, með leyfi forseta: ,,Engin vísbending hefur fengist um að Íslendingar gætu losnað undan ákvæðum Rómarsáttmálans í þessum efnum og því er aðildarumsókn órökrétt. Það er hins vegar ljóst að ef breytingar verða í þessum efnum og nýjar vísbendingar koma fram er komin upp ný staða sem þarf að meta þegar þar að kemur.`` Ný vísbending, herra forseti, og þá er maddama Framsókn til í allt. Hvað ætli hæstv. félmrh. finnist um þetta? Honum hefur e.t.v. ekki gefist tóm til að kynna sér efni ræðu hæstv. utanrrh. Eins og alþjóð veit er gamli herstöðvaandstæðingurinn á miklum þönum á herjeppanum sínum að bera út póstinn frá Brussel. Ég get ekki látið hjá líða að víkja að öðru atriði í ræðu hæstv. utanrrh. Nú er hann ekki þekktur fyrir léttúð af neinu tagi og því er mér ekki ljóst hvort yfirlýsingar hans um útfærslu GATT-samningsins flokkast undir gamansemi eða óskhyggju. Alltént varð hæstv. utanrrh. með öllu viðskila við veruleikann þegar hann sagði, með leyfi forseta: ,,Framkvæmd landbúnaðarsamningsins hér á landi endurspeglar þá sátt sem náðst hefur um málið á Alþingi og er jafnframt í grundvallaratriðum í samræmi við það sem gerist í öðrum löndum.`` Framsóknarmenn eru sannarlega miklir sérfræðingar í því að koma miklum misskilningi fyrir í mjög stuttu máli. Það er engin sátt um útfærsluna á GATT, hvorki á Alþingi né annars staðar. Hæstv. utanrrh. hefur verið á faraldsfæti síðustu mánuðina, en hann ætti að gefa sér tóm til að kynna sér skoðanir verkalýðshreyfingarinnar, atvinnurekenda, kaupmanna og neytenda, á útfærslunni á GATT-samningnum. Íslendingar eru nefnilega einir um þann frama að nota samning um aukna milliríkjaverslun til þess að hækka tollmúra og torvelda innflutning. Þess vegna lækkar matarverð ekki á Íslandi og þess vegna er bændum áfram haldið í kæfandi faðmlagi ofverndar. Sælir eru einfaldir og sælir eru framsóknarmenn. Sáttin um útfærsluna á GATT er hvergi til nema milli framsóknarmanna, Sjálfstfl. og Framsfl. Það eru hins vegar tíðindi að þeir þingmenn Sjálfstfl., sem til þessa hafa gefið sig út fyrir að vera frjálslyndir talsmenn neytenda, þegja nú þunnu hljóði. Reyndar er athyglisvert að hvorki hefur heyrst né sést til óbreyttra þingmanna Sjálfstfl. allar götur síðan í vor. Hlutskipti þeirra er harla dapurlegt, tjóðraðir á bás í fjósi Framsóknar með Höllustaðaguðspjallið eitt til sáluhjálpar. Herra forseti. Það er efamál að nokkurt þjóðþing í Evrópu láti sig utanríkismál jafnlitlu varða og Alþingi Íslendinga. Til marks um það er t.d. sú staðreynd að umræðum um skýrslu hæstv. utanrrh. er þröngur stakkur sniðinn. Þannig fór snöggtum meiri tími þingmanna í að ræða eigin launamál. Fyrstu þingfundir þess nýliða sem hér stendur minntu fremur á fund um kjaramál í stéttarfélagi en samkomu elsta löggjafarþings heims. Því var nýlega haldið fram í virðulegu dagblaði að sárafáir þingmenn sýni áhuga á því sem fram fer utan landsteinanna og að enn færri búi yfir þekkingu á alþjóðamálum. Getur þetta verið rétt? Ég tók mig til í gærkvöldi og blaðaði í gegnum Alþingistíðindi síðasta vetrar. Niðurstaðan varð þessi: Ógjörningur er að saka hæstv. alþm. um skort á hugkvæmni þegar umræðuefni eru annars vegar. Settar voru á langar tölur um lögreglumál í Kópavogi, skattgreiðslur af útflutningi hrossa, aldurshámark bifreiðastjóra, markaðssetningu rekaviðar og varðveislu arfs húsmæðraskóla, svo dæmi séu tekin af handahófi um þau þjóðþrifamál sem hæstv. þm. tjáðu sig um á rúmlega 4.000 bls. Alþingistíðinda. En hversu oft ætli þingmenn hafi haft frumkvæði að umræðum um þá tegund utanríkismála sem ekki snertir Íslendinga beint? Hversu oft sáu þingmenn ástæðu til að líta út fyrir landsteinana? Herra forseti, það var hvorki meira né minna en einu sinni allan síðasta vetur. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir flutti ásamt fleirum þáltill. um aðgerðir til stuðnings íbúum Austur-Tímor. Í þessari einu tillögu var fólgið samanlagt framlag þingheims til mótunar íslenskrar utanríkisstefnu. Margir hv. þm. virðast þá aðeins minnast á útlönd þegar þeir taka sér í munn hið skelfilega orð Brussel. Undir slíkum kringumstæðum tekst mörgum pólitískum heimalningi að tala sig upp í ástríðuhita, en að öðru leyti líta þeir svo á að það klagi ekki upp á Íslendinga hvað gerist einhvers staðar í útlöndunum. Þeir gætu þess vegna tekið undir með Bjarti í Sumarhúsum: Spurt hef ég tíu miljón manns sé myrtir í gamni utanlands, sannlega mega þeir súpa hel, ég syrgi þá ekki, fari þeir vel. Getur verið að afstaða þingmanna til alþjóðamála markist af þeirri hreppapólitík sem margir hafa þróað upp í hreina listgrein? Í ræðu hæstv. utanrrh. var ekkert, alls ekkert, sem ekki varðaði beint hagsmuni Íslendinga. Að öðru leyti eru aðþjóðamál ekki á dagskrá. Herra forseti. Síðustu fjögur ár hefur geisað stríð í Evrópu. Litlu ríki í hjarta álfunnar hefur smám saman verið að blæða út. Hæstv. utanrrh. fjallaði einkum um styrjöldina á Balkanskaga í aukasetningum. Ég minnist þess ekki heldur að þingmenn hafi látið sig helför Bosníu miklu varða. Til eru þeir menn sem opinberlega taka undir með Bjarti í Sumarhúsum og segja sem svo: Hvað kemur okkur þetta við? Hvað eigum við að skipta okkur af því þótt einhverjir útlendingar standi í vígaferlum? Þjóðarmorð suður í löndum koma okkur ekki við. Málefni Byggðastofnunar kunna að vera mikilvægari en sú staðreynd að við höfum í beinni útsendingu horft upp á 250.000 manns slátrað í Bosníu. Og markaðssetning rekaviðar er e.t.v. mikilvægari en mannréttindi á Austur-Tímor. Á vorþingi var borin fram þáltill. um að ríkisstjórnin beitti sér fyrir á alþjóðavettvangi afnámi viðskiptabanns á Írak. Þetta var í maí. Í fskj. með tillögunni kom fram að samkvæmt opinberum tölum Sameinuðu þjóðanna deyja 400 börn í Bagdad á dag vegna skorts á næringu og lyfjum. Þetta eru afleiðingar viðskiptabanns sem Íslendingar eiga hlut að. Viðskiptabanninu var ætlað að grafa undan stjórn Saddams Husseins en þess í stað er verið að þurrka heila kynslóð írakskra barna út. Frá því að tillagan var lögð fram á Alþingi má ætla að 60.000 börn hafi dáið í Bagdad. Tillagan var vitanlega ekki afgreidd í vor. Ég veit ekki hvort hún hefur þurft að þoka fyrir umræðum um varðveislu arfs húsmæðraskóla. En þessi tillaga hefur nú verið flutt á nýjan leik, fimm mánuðum og 60.000 lífum seinna. Hér er komið mál sem utanrrh. Íslands ætti að taka upp á alþjóðavettvangi. Við Íslendingar höfum ekki til þessa lagt stund á þjóðarmorð. Með því að samþykkja viðskiptabann á varnarlausa þjóð erum við hins vegar samsek. Við hljótum að bera ábyrgð á afleiðingunum. Ég heiti á hæstv. utanrrh. að beita sér og bregðast við í þessu máli. Hann ætti þá jafnframt að kynna sér ofsóknir á hendur Kúrdum, bæði í Írak og ekki síður í Tyrklandi. NATO-ríkið Tyrkland hefur myrt þúsundir Kúrda og vinnur skipulega að því að uppræta menningu þeirra. Hafa alþingismenn ekkert við það að athuga að þetta bandalagsríki okkar skuli fangelsa réttkjörna þingmenn fyrir þær einar sakir að halda á loft málstað þessarar hrjáðu þjóðar? Herra forseti. Við Íslendingar getum í krafti smæðar og lýðræðishefðar haft áhrif á alþjóðavettvangi. Við getum látið rödd okkar heyrast. Við getum verið málsvarar mannréttinda og frelsis af því að sjálf höfum við hreinan skjöld. Heimsmyndin breytist dag frá degi. Ekki einasta fjölgar smáríkjum ört heldur er það líka að ganga eftir sem Pétur Gunnarsson sagði í ljóði fyrir 20 árum: ,,Landamæri eru tilbúningur.`` Á nýrri öld munu alþjóðamál skipa öndvegi hjá öllum þjóðum sem ætla að vera hlutgengar í veröldinni. Þetta er staðreynd sem hv. alþm. verða að átta sig á; ætli þeir sér ekki það hlutskipti að daga uppi innan við andlegan túngarð.

Virðulegur forseti. Það má taka undir með þeim sem við þessa umræðu hafa sagt að þörf væri á því að ræða um alþjóðamál oftar og meira á Alþingi Íslendinga heldur en gert er með formlegum hætti. Ég hef oft bent á þetta og hef á stundum haft frumkvæði að því að einstakir þættir hafa komið hér til umræðu. En um leið og þetta er sagt þá skulum við einnig hafa það í huga að alþjóðamál og innanlandsmál hafa í vaxandi mæli fléttast saman með öðrum hætti heldur en áður var og skilin þarna á milli eru ekki jafnskýr og dagskrá Alþingis hverju sinni ber vott um. Við erum í raun, með þeim samningum sem við höfum gerst aðilar að og skuldbindingum, þátttakendur í alþjóðlegu samstarfi bæði í víðasta skilningi með aðild að Sameinuðu þjóðunum en einnig svæðisbundnu og er þar síðast að nefna samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði, sem veldur því að umræða um íslenska löggjöf er ekki lengur neitt innanríkismál heldur tengist lagasetningu í Vestur-Evrópu á svæði Evrópusambandsins og það er raunar þetta samband sem ákvarðar lagaþróun á Íslandi í fjölmörgum mikilvægum málum og í rauninni að miklu leyti. Þetta er breyting sem orðið hefur og sem við hér á Alþingi tökum þátt í nauðugir viljugir eftir því hvernig við lítum á þann samning og hvernig hann virkar og það er sú breyting sem hefur orðið hvað afdrifaríkust hér á síðustu missirum, þ.e. eftir að við gerðumst aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu og þá ræðu sem hann hefur hér flutt, hina fyrstu. Auðvitað get ég tekið undir margt sem þar kemur fram, því það er nú svo að þó okkur greini á milli flokka á Íslandi um þýðingarmikil atriði í utanríkismálum og hvernig á er haldið, án þess að ég ætli að fara að gera það að sérstöku umtalsefni, þá erum við sammála um mörg atriði og miklu fleiri heldur en ágreiningurinn, sem eðlilega er ræddur, ber vott um og ætla ég þó ekki að fara neitt að jafna á þeim metaskálum. Fyrir utan það að Íslendingar hafa orðið aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði, þá er það sem hefur m.a. sett svip sinn á utanríkismálaumræðu og breytingar í umheiminum að undanförnu aðild tveggja Norðurlandaþjóða til viðbótar að Evrópusambandinu í byrjun þessa árs, þar sem Svíar og Finnar bættust í hópinn. Áhrif þessarar aðildar á okkur Íslendinga hafa orðið talsverð, bæði með beinum og óbeinum hætti og kemur fram á vettvangi Norðurlandaráðs og hins norræna samstarfs sem er að taka breytingum, formlega og óformlega, vegna þess að tvær þjóðir bættust við inn í Evrópusambandið ásamt Dönum sem voru þar fyrir. Þetta eru breytingar sem ekki eru komnar fram nema að takmörkuðu leyti og ég hef of takmarkaðan tíma hér til að ræða þessi mál. En þó ég taki undir það að bindiefnið í norrænu samstarfi er kannski meira en þeir svartsýnustu óttuðust þá er það svo að margar af þeim breytingum sem nú eru að ganga yfir koma óhjákvæmilega til með að veikja norrænt samstarf, hið formlega norræna samstarf, og eru þegar í rauninni innsiglaðar. Aðrar breytingar munu ekki ganga svo langt og þrátt fyrir allt gildi hins opinbera samstarfs þá skulum við vona að almenn tengsl Norðurlandanna haldist og styrkist frekar en hitt í framtíðinni, hin menningarlegu tengsl og annað sem þar að lýtur. Menn geta hins vegar spurt sig: Hvað hefði gerst ef Noregur hefði orðið samferða hinum löndunum tveimur inn í Evrópusambandið? Hver hefði þá verið staða okkar Íslendinga í þessu sambandi? Það er ástæða til að velta því fyrir sér og menn ættu að hugsa til þess hvaða greiði íslenskum málstað var gerður af hálfu þeirra sem lögðust gegn aðild Norðurlandanna að Evrópusambandinu og sá mikli árangur sem tókst í Noregi þar sem meiri hluti hafnaði aðild í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ef Norðmenn hefðu lent inn í Evrópusambandið þá hefði það gengið eftir sem talsmenn stjórnvalda þar héldu fram og notuðu í sínum áróðri að það ætti að færa hið norræna samstarf undir regnhlíf Evrópusambandsins, þar myndi það fara fram fyrst og fremst með óbeinum, óformlegum hætti í samvinnu ríkisstjórna. Þetta gekk ekki eftir. Við Íslendingar stöndum utan við Evrópusambandið og enginn ásetningur er um það eða engin stefna er uppi um það að sækja um aðild og Alþfl. er enn sem komið er eina stjórnmálaaflið á Alþingi sem mælir eindregið með að látið verði á reyna með því að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Auðvitað veit Alþfl. og formaður þess flokks kannski betur en margir aðrir að það er ekki von til þess að við fáum neinar grundvallarbreytingar fram á Evrópusamningnum, þ.e. Rómarsamningnum, Maastricht-sáttmálanum og öðru því sem er grundvöllur Evrópusambandsins, þar er það allt eða ekkert sem um er að ræða. Það er því fjarstæða að tala um það að með því að sækja um aðild að ESB geti menn látið á það reyna hvaða kostir fást í því sambandi. Kostina þekkja þeir sem kynna sér innihald Rómarsáttmálans og allt það sem honum tilheyrir og geta því metið málin út frá því. En það er einmitt sá kafli í skýrslu hæstv. utanrrh. sem vekur sérstaka athygli, það er það sem segir um Evrópusambandið. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að vitna í ræðu ráðherrans: ,,Með umsókn við núverandi aðstæður [þ.e. að Evrópusambandinu] væri gefið til kynna að við gætum sætt okkur við sameiginlega sjávarútvegsstefnu sambandsins í meginatriðum. Engin vísbending hefur fengist um að Íslendingar gætu losnað undan ákvæðum Rómarsáttmálans í þessum efnum og því er aðildarumsókn órökrétt. Það er hins vegar ljóst að ef breytingar verða í þessum efnum og nýjar vísbendingar koma fram er komin upp ný staða sem þarf að meta þegar þar að kemur. Það er ekki síst þess vegna sem nauðsynlegt er að fylgjast vel með og kynna sjónarmið og hagsmuni Íslendinga. Á þann eina hátt er tryggt að ávallt sé valinn sá kostur sem þjónar best langtímahagsmunum þjóðarinnar.`` Tilvitnun í mál hæstv. utanrrh., Halldórs Ásgrímssonar, er lokið. Hér er rétt að staldra við. Ég heyrði að vísu að formanni Alþfl., hv. þm. Jóni Baldvini Hannibalssyni, þótti ekki nóg að kveðið í þessum texta, þótti hann rýr og að menn væru þar undir askloki. Ég verð hins vegar að segja, virðulegur forseti, að mér finnst þessi texti mjög athyglisverður. Það væri gott að fulltrúi Kvennalistans legði einnig við eyru, því ég ætla aðeins að víkja máli mínu að honum. Þessi ummæli ráðherrans fela það í sér að hann setur í rauninni fyrst og fremst þann fyrirvara við að sækja um aðild að Evrópusambandinu að hin sameiginlega sjávarútvegsstefna breytist að einhverju umtalsverðu leyti. Það er fyrrvarinn. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. að því: Er það svo að verði breytingar á sjávarútvegsstefnunni sem hann metur nógar, er hann þá alvarlega að hugsa um það að leggja til við sinn flokk, við ríkisstjórn og Alþingi Íslendinga, að nú eigi að láta reyna á umsókn um aðild? Er það svo? Er þetta mælikvarðinn? Og ég verð að segja það, virðulegur forseti, að það hryggði mig að heyra á mál þingmanna, nú í stjórnarandstöðu, eins og hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur hér áðan og talsmanni Kvennalistans hér í umræðunni sem töluðu með mjög svipuðum hætti. Talsmaður Kvennalistans sagði að hæstv. utanrrh. hefði raunar verið að flytja stefnu Kvennalistans í málinu að því er varðaði afstöðuna til Evrópusambandsins. Er það svo að Kvennalistinn, sem ég hélt að væri með markaða stefnu gegn því að sækja um aðild að Evrópusambandinu, er það svo að breyting á fiskveiðistefnu Evrópusambandsins geti tekið loku frá dyrum í þeim efnum? Ég vil hvetja alla sem eru að skoða þessi mál að horfa á heildina. Í mínum huga er það svo að það er svo víðs fjarri því að breyting á sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins eigi, það er mitt mat, að breyta nokkru um spurninguna um það hvort Ísland eigi að leita þarna inn. Það eigum við ekki að gera vegna þess hvernig Evrópusambandið er skipað, vegna þess hvernig reglur þess eru og samningar og vegna þess hvernig þróunin innan þess er. Og þó þróun þess sé óljós í mörgum efnum þá er þó alveg ljóst að þar eru sterkir kraftar sem stefna að miklu fastari heild í formi ríkjabandalags, þ.e. að þróa Evrópusambandið yfir í ríkisheild. Það má auðvitað nefna mjög marga þætti í því sambandi. Það eru utanríkis- og öryggismálin sem svo eru kölluð. Og ein spurningin um það er spurningin um Vestur-Evrópusambandið, Vestur-Evrópuherinn og þau samtök sem tengjast honum, þ.e. VES, Vestur-Evrópusambandið, en eins og ráðherra segir réttilega í skýrslu sinni eru skoðanir þar mjög skiptar um það hvort breyta eigi þannig til að þetta verði kjarninn í öryggismálum, í hermálum Evrópusambandsins í framtíðinni. Virðulegur forseti. Ég sá ástæðu til að víkja hér að þessu sérstaklega og inna hæstv. ráðherra eftir þessum málum og væri þó sannarlega ástæða til að ræða margt fleira í þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir og í utanríkismálunum almennt. Ég vil taka undir þá áherslu sem kemur fram hjá hæstv. ráðherra og í skýrslu hans varðandi norðurslóðir. Ég tel að þar sé þróun í gangi sem er mjög æskileg og jákvæð og þá er ég að tala um Norðurskautsráðið, stofnun þess, svæðisbundin samtök sem auk þess hafa verið mynduð og Íslendingar eru aðilar að eins og að Barentshafssvæðinu. Sjálfur hef ég haft mikinn áhuga á þessum efnum og hér á Alþingi gerðist það á síðasta þingi að samþykkt var að koma upp íslenskri norðurstofnun sem samkvæmt samþykktinni á að styrkja okkar stöðu í þessum efnum og stuðla að sem öflugustum rannsóknum á norðurslóðum og alþjóðlegri þátttöku Íslendinga í málum er varða heimskautssvæðin. Undir þessa stofnun er verið að renna ákveðnum stoðum með fjárveitingum samkvæmt núverandi fjárlögum til undirbúnings. Þetta er mjög jákvætt. Ég ætla ekki, virðulegur forseti, að taka hér upp fleiri þætti þó mikil ástæða væri til, ég geri það kannski síðar í umræðunni og læt hér með máli mínu lokið.

Eins og hv. þingmenn sjá eru fjögur mál á dagskrá þessa fundar og forseti gerir sér vonir um að umræðu um þau öll megi ljúka á þessum fundi. Ef þörf er á verður fundur í kvöld og ef ekki tekst að ljúka þeim á þessum degi þá verður seinni fundur í fyrramálið.

Herra forseti. Ég tala fyrir till. til þál. um mótun opinberrar stefnu í fjölmiðlun. Flm. eru sú sem hér stendur ásamt Ástu R. Jóhannesdóttur. Tillagan hljóðar svona: ,,Alþingi ályktar að fela menntmrh. að skipa nefnd til að gera tillögu um mótun opinberrar stefnu í fjölmiðlun. Markmið með opinberri fjölmiðlastefnu er þríþætt: a. að standa vörð um tjáningarfrelsi sem er hornsteinn lýðræðis, b. að tryggja almenningi aðgang að alhliða málefnalegum og faglegum upplýsingum, c. að efla íslenska tungu og menningu. Tillaga um mótun opinberrar stefnu í fjölmiðlun verði lögð fyrir Alþingi eigi síðar en haustið 1996.`` Tjáningarfrelsi og réttur almennings til að hafa aðgang að alhliða, málefnalegum og faglegum upplýsingum er sá grundvöllur sem lýðræðisþjóðfélag byggir á. Í lýðræðisþjóðfélagi gegna fjölmiðlar lykilhlutverki. Það er því oft talað um áhrif og völd fjölmiðla sem ,,fjórða valdið`` auk hinnar formlegu þrískiptingar valds eins og við þekkjum hana í hinum vestræna heimi. Í lýðræðisþjóðfélagi gegna fjölmiðlar tvíþættu hlutverki. Þeir fræða þjóðfélagsþegnana og veita þeim innsýn í opinber mál, málefni samfélagsins, umheimsins og einstaklinga eftir því sem við á. Þannig geta þegnarnir staðið vörð um lýðréttindi sín. Auk þess veita fjölmiðlar ríkisvaldinu aðhald með því að fylgjast með starfi þess á gagnrýninn hátt og koma í veg fyrir að ríkisvaldið misbeiti valdi sínu. Undanfarin ár eða áratug hafa átt sér stað ótrúlegar breytingar á sviði fjölmiðlunar og upplýsingatækni. Upplýsingatæknin, sem er oft sögð vera landamæralaus, hefur þegar haft djúptæk áhrif á þjóðfélagið og sífellt fleiri hér á landi hafa aðgang að alþjóðlegu fjölmiðlaefni. Í æ ríkara mæli er litið á upplýsingar sem vöru. Hins vegar er það hið félagslega, pólitíska og fjárhagslega vald sem sker úr um það hvernig upplýsingatæknin er notuð og hvers konar upplýsingum komið er á framfæri. Að þessu leyti boðar upplýsingatæknin í sjálfu sér ekkert nýtt þó að hún hafi mikil áhrif á samfélagið og flestalla einstaklinga þess. Tækniþátturinn hefur vegið þyngst í þróun fjölmiðlunar undanfarinn áratug og ýmsir hagsmunir en þó sérstaklega pólitískir hagsmunir, sem tengjast framleiðslu og viðskiptum á sviði fjarskipta, útvarps- og tölvutækni sem knýja þessa öru tækniþróun áfram. Þessi nýja tækni hefur opnað áður óþekktar þróunarleiðir og hefur átt stóran þátt í því sem við getum kallað alþjóðahyggju. Eftir að einkaréttur Ríkisútvarpsins til útvarpsrekstrar var afnuminn hefur einkareknum útvarpsstöðvum fjölgað hér á landi. Svipuð þróun hefur reyndar átt sér stað annars staðar á Norðurlöndum. Útvarpsstöðvar reknar af auglýsingafé hafa fest sig í sessi. Af þessum sökum hefur fjölmiðlamarkaðurinn breyst. Hagnaðarsjónarmiðið og auglýsingamennskan hafa orðið meira áberandi. Fjölmiðlun hefur fengið á sig alþjóðlegan blæ og knúið fram sífellt meiri alþjóðahyggju. Þættir á ensku eru áberandi á sjónvarpsskjáum flestra þjóða og í flestöllum heimshornum. Í kvikmyndahúsum er bandarískur kvikmyndaiðnaður nær allsráðandi. Þriðja heims lönd hafa t.d. gagnrýnt þessa þróun vegna þess að fjölmiðlaefni er framleitt út frá sjónarmiði og gildismati Vesturlanda. Þegar fámenn þjóð eins og Íslendingar flytur inn enskar og bandarískar sjónvarpsmyndir og kvikmyndir er ekki aðeins verið að flytja inn afþreyingu heldur ekki síður gildismat, fyrirmyndir, tísku og lífsstíl. Þessi þróun hefur haft mikil áhrif á íslenskt þjóðlíf. Sjóndeildarhringur okkar hefur víkkað, við höfum kynnst menningu annarra þjóða og gildismati. Einangrun okkar hefur verð rofin. Jafnframt hefur íslensk menning fengið samkeppni. Dægurlög og dægurmál hafa fengið stöðugt meira rúm á öldum ljósvakans. Fjölgun útvarpsstöðva hefur ekki haft í för með sér fjölbreytni í efnisframboði. Nýju útvarpsstöðvarnar bjóða nær eingöngu upp á einhæft afþreyingarefni og hið sama gildir um sjónvarpsstöðvarnar eins og Stöð 2. Þar er engilsaxnesk framleiðsla nær einráð. Hin væntanlega Stöð 3 virðist ætla að fylgja svipaðri dagskrárstefnu. Sjónvarpsstöð, sem dreifir svipuðu efni og myndbandaleigur gera, virðist vera sú tegund sjónvarpsstöðva sem gefur mest í aðra hönd. Þetta einhæfa dagskrárframboð hefur mótað viðhorf okkar Íslendinga til sjónvarpsefnis. Við erum best læs á myndmál af engilsaxneskum toga og við virðumst kunna best að meta efni sem er upprunnið þaðan. Eins og ég vék að áðan hafa tækniframfarir á þessu sviði verið mjög örar og henni hefur fylgt aukin samkeppni. Gæði eða fagmennska á þessu sviði hefur aukist, útsendingarkostnaður hefur lækkað og gervihnattasendingum hefur fjölgað. Með tilkomu FM-senda hefur orðið einfaldara að útvarpa. Víða erlendis hefur þessi aukna samkeppni á fjölmiðlamarkaði haft í för með sér frekari sérhæfingu. Þar má sjá sérstakar rásir fyrir fréttir, tónlist, íþróttir, barnaefni menningu o.fl. Þessi sérhæfing endurspeglast einnig í útgáfu blaða og tímarita. Ljóst er að það er dýrara að reka útvarp í almannaþágu, þ.e. útvarp sem býður upp á fjölþætt og margbreytilegt efni en að reka útvarps- og sjónvarpsrásir sem sérhæfa sig á einhverju ákveðnu sviði. Frjáls samkeppni milli fjölmiðla er auðvitað forsenda tjáningarfrelsis. Hins vegar er hætt við því að samkeppni um hlustendur og áhorfendur til að ná hylli auglýsenda leiði til þess að dagskrárframboðið verði fábreyttara og einnig á tilteknu sérsviði. Sífellt fámennari hluti þjóðarinnar mun fylgjast með sama miðlinum eða þættinum og þekkingarsamnefnari þjóðarinnar, ef við getum sagt sem svo, mun minnka og hagsmunir einstaklinganna þess vegna verða sundurleitari. Afleiðing þessarar þróunar virðist vera sú að þekking okkar verður sérhæfð og oft sundurlaus. Það verður æ erfiðara að hafa heildarsýn. Verði þetta hagnaðarsjónarmið alls ráðandi í rekstri fjölmiðla hér á landi er ekki ólíklegt að fræðsluhlutverki þeirra verði ýtt til hliðar en þar með er grundvöllur lýðræðisins í hættu. Eitt af markmiðum fjölmiðlastefnu hlýtur að vera að tryggja almenningi aðgang að vönduðu efni, m.a. með reglum um auglýsingar og að ekki skuli blanda saman auglýsingum og öðrum efnisþáttum. Við Íslendingar höfum haft ríkisútvarp sem býður upp á dagskrá í anda útvarps í almannaþágu. Fyrirmyndin er fengin frá BBC og kallast þar ,,Public Service Radio``. Þetta hugtak felur einkum þrennt í sér. Í fyrsta lagi að útvarpið skal ná til allra íbúa landsins. Í öðru lagi á það að tryggja almenna þjóðfélagsumræðu í landinu með því að útvarpa opinberri umræðu sem er lykilatriði í lýðræðisþjóðfélagi. Í þriðja lagi skal útvarpið þjóna almenningi með því að bjóða upp á alls konar þætti óháð því hve margir vilja hlusta eða horfa á þá. Með öðrum orðum á útvarp í almannaþágu ekki að bjóða upp á efni sem eingöngu miðast við vinsældir. Sjónarmið almenningsfræðslu hafa löngum einkennt efni Ríkisútvarpsins ásamt þeirri meginskyldu þess að miðla menningarefni og taka þátt í samfélagsumræðum. Sú þróun, sem hefur orðið á íslenskum fjölmiðlamarkaði, hlýtur að vekja okkur Íslendinga til umhugsunar um það hvers konar fjömiðlun sé æskileg. Þetta er verkefni sem kemur öllum við enda er fjölmiðill á flestum heimilum og fær heiðurssætið inni í stofu hjá mörgum. Undirstaða íslenskrar menningar er sameiginleg reynsla okkar og þekking. Fjölmiðlar gegna mikilvægu sameiningarhlutverki í okkar fámenna þjóðfélagi. Ef framsetning þeirra einkennist af framandi gildum og hefðum mun íslensk þjóðmenning standa höllum fæti. Oft er talað um það að vald fjölmiðla hafi aukist í þjóðfélaginu, ekki síst vegna þess að þeir eru mikilvægasti gluggi okkar að samfélaginu, bæði okkar eigin samfélagi og öðrum fjarlægari. Það er víst að notendum fjölmiðla og tölvutækni fjölgar stöðugt hvort heldur sem þeir nota þessi tæki til afþreyingar, fræðslu eða tjáskipta. Fjölmiðlaþróunin býður upp á gífurlega möguleika. En hún á sér líka neikvæðar hliðar. Virk fjölmiðlastefna getur því skipt sköpum ef við viljum hafa áhrif á þróunina á fjölmiðlamarkaðnum. Eignasamruni og samþætting fjölmiðlafyrirtækja og stýring fjölmiðla í hvaða formi sem er getur haft hættuleg áhrif á tjáningarfrelsi og allt upplýsingaflæði í samfélaginu. Það hlýtur því að vera verkefni hins opinbera að tryggja að fjölmiðlar bjóði upp á fjölbreytt efni. Það þarf m.a. að athuga eignarhald fjölmiðlafyrirtækja og koma í veg fyrir að einn eða fáir sterkir aðilar nái slíkum yfirburðum á markaði að tjáningarfrelsi og upplýsingaflæði sé ógnað. Það ber einnig að rannsaka fjárhagslega tengingu fjölmiðlafyrirtækja við önnur fyrirtæki því að það er augljóst að slík tenging hefur bein áhrif á tjáningarfrelsið. Öruggasta leiðin til að tryggja fjölbreytt framboð efnis til dreifingar er því rekstur öflugra og sterkra innlendra fjölmiðla til mótvægis við alþjóðlegan fjölmiðlaiðnað. Kröftugir fjölmiðlar geta einbeitt sér að sjálfstæðri miðlun frétta og menningar. Opinber stefna í fjölmiðlun ætti að ná yfir bæði prent- og ljósvakamiðla. Af þessu er ljóst að það er mikilvægt að stjórnvöld móti stefnu í þessum málum og því er þessi tillaga lögð fram. Þeir sem standa að tillögunni eru með nokkur atriði sem nauðsynlegt er fyrir nefndina að hafa til athugunar og ég ætla að lesa upp nokkur þeirra. Það er að gerð verði grein fyrir tækniþróun í greininni og aukinni tilhneigingu til markaðshyggju og alþjóðahyggju í framleiðslu fjömiðaefnis. Að skýrt verði hlutverk og starfsemi fjölmiðla. Ég ætla að ljúka máli mínu á því að benda á að áhrif fjölmiðla á börn og unglinga eru auðvitað mjög mikil og því er nauðsynlegt að þessi nefnd athugi vel stöðu barna og unglinga í samfélagi okkar og hugi að því hvernig hægt er að vernda börn og unglinga gegn óæskilegu efni fjölmiðla og að þær reglur og bönn sem til eru séu virt og þeim sé fylgt eftir.

Herra forseti. Ég fagna því að hér fari fram umræður um starfsemi fjölmiðla en hins vegar tel ég mjög varasamt að farið sé inn á þá braut að mótuð sé opinber stefna í fjölmiðlun. Ég tel að þar sé verið að fara inn á svið sem sé mjög vandasamt fyrir opinbera aðila að hafa afskipti af og það kunni að leiða til þess að reistar verði skorður við því frelsi sem ég tel eðlilegt að ríki þegar fjölmiðlun er annars vegar. Ríkisvaldið kemur að fjölmiðlun eins og þið vitið með rekstri Ríkisútvarpsins og einnig eru í gildi almennar reglur um starfsemi fjölmiðla sem tiltölulega góð sátt hefur ríkt um. Í þáltill. sem hér liggur fyrir stendur að það eigi að skipa nefnd sem geri tillögu um mótun stefnu og markmið stefnunnar verði þríþætt: a. að standa vörð um tjáningarfrelsi sem hornstein lýðræðis, b. að tryggja almenningi aðgang að alhliða, málefnalegum og faglegum upplýsingum, c. að efla íslenska tungu og menningu. Að því er varðar fyrsta liðinn tel ég, herra forseti, að Alþingi hafi með breytingum á stjórnarskrá íslenska lýðveldisins sem var hér til umræðu á síðasta og næstsíðasta þingi gert ráðstafanir til þess að standa vörð um tjáningarfrelsið og viðurkennt að það sé hornsteinn lýðræðisins, að stjórnarskránni hafi þegar verið breytt með þeim hætti að vel sé að þessari varðstöðu hugað og að ekki þurfi að setja sérstaka nefnd til þess að fjalla um þetta mál. Það hafi þegar verið gert með viðunandi hætti af þingi og var staðfest af því þingi sem nú situr eftir kosningar. Varðandi þriðja liðinn ,,að efla íslenska tungu og menningu`` lít ég þannig á að Alþingi hafi með samþykkt sem var gerð á Þingvöllum 17. júní 1994 í tilefni af 50 ára afmæli lýðveldisins lagt grunn að stórátaki til að efla íslenska tungu og menningu. Komið var á fót eins og við vitum sérstökum sjóði til að styrkja m.a. átak í þágu íslenskrar tungu og menningar og ef þau markmið nást sem þar voru sett á því máli að vera borgið. Síðan er það b-liðurinn í tillögunni ,,að tryggja almenningi aðgang að alhliða, málefnalegum og faglegum upplýsingum.`` Með því að ætla sér að ríkisvaldið setji reglur um það hvernig unnt sé að tryggja almenningi aðgang að alhliða málefnalegum og faglegum upplýsingum held ég að við séum komin inn á svið sem eigi ekki að vera á valdi löggjafans eða stjórnvalda að setja reglur um. Auk þess er þróunin í þá átt, hvað sem líður ágætum vangaveltum í greinargerð með þessari tillögu annars vegar sem er rétt hjá tillögumönnum, að samruni á sér stað hjá mörgum stórum aðilum í fjölmiðlaheiminum en á sama tíma aukast möguleikar bæði einstaklinga og smærri fyrirtækja til þess að taka þátt í fjölmiðlun með þeim hætti sem aldrei hefur verið áður. Einn maður á heimili sínu getur stundað fjölmiðlastarfsemi með því að hafa tölvu og síma að vopni sem aldrei hefur verið til áður í sögu mannkynsins. Upplýsingamiðlunin er orðin á þann veg að það er algerlega ógerlegt að ætla sér að setja um það opinberar reglur hvernig að slíku verði staðið og alls ekki unnt að beina athyglinni að einstaka fjölmiðlafyrirtækjum heldur verður að líta á tækniþróunina en hún hefur sem betur fer verið í þá átt að fjölbreytnin hefur aukist og kostir manna til þess að koma sjónarmiðum sínum á framfæri í tæknivæddum þjóðfélögum og vel upplýstum þjóðfélögum eins og því íslenska eru miklu meiri en nokkru sinni áður í sögu okkar. Að mínu mati er það einnig tímaskekkja að ætla að álykta um þetta efni sérstaklega og setja niður nefnd til þess að fjalla um þetta í ljósi þeirrar greinargerðar sem hér liggur fyrir. Þar eru setningar eins og þessi: ,,Opinber stefna í fjölmiðlun ætti að ná bæði yfir prent- og ljósvakamiðla.`` Ef þessi stefna ætti ekki að ná yfir annað en frétta- og ljósvakamiðla næði hún alls ekki yfir það sem menn eru að tala um núna þegar rætt er um fjölmiðlun og hvernig upplýsingum er komið á framfæri. Ég lít þannig á, herra forseti, að hér sé farið inn á brautir sem er, eins og ég hef rakið, óþarft að fara inn á og Alþingi þurfi ekki að setja niður nefnd og þurfi ekki að fjalla um þetta mál með þessum hætti þar sem þegar sé vel að því staðið. Ég velti því fyrir mér hvað felst í hugtaki eins og ,,virk fjölmiðlastefna``. Hvað er virk fjölmiðlastefna? Ef opinberir aðilar eiga að fylgja slíkri stefnu hvar eru mörkin á milli virkrar fjölmiðlastefnu og ritskoðunar eða annarra hamla sem menn setja á þá sem stunda fjölmiðlun? Við settum á sl. vetri lög um Kvikmyndaeftirlit ríkisins í því skyni að herða ákvæði í lögum varðandi ofbeldiskvikmyndir og annað slíkt og við höfum farið inn á þau svið. Við höfum takmarkað tjáningarfrelsið að því er varðar auglýsingar á tóbaki og áfengi og við höfum gert ýmsar ráðstafanir til þess að takmarka tjáningarfrelsið en ég vara við því að menn fari að móta eitthvað sem kallað er virk fjölmiðlastefna án þess að þeir geri sér glögga grein fyrir því áður en út á þær brautir er farið hvað í slíku hugtaki felst. Ég tók þátt í því á vettvangi þings Evrópuráðsins að fjalla um málefni er snerta fjölmiðla og innra starf þeirra, siðareglur, eignarhald og hvernig starfsháttum skyldi háttað. Ég tel víst að þessari tillögu verði vísað til nefndar og ég skora á nefndarmenn, sem taka málið til athugunar, að kynna sér þær samþykktir Evrópuráðsins um þessi mál og sjá um hvað menn náðu samstöðu þar að þessu leyti og einnig framhald málsins, kynna sér þær miklu deilur sem urðu síðan bæði meðal blaðamanna og eigenda fjölmiðla vegna þeirrar niðurstöðu sem menn komust að á þingi Evrópuráðsins þar sem mannréttindi eiga að vera höfð að leiðarljósi og ef menn kynna sér þau gögn og framvindu þess máls þá ættu þeir að átta sig á því að erfitt er að fikra sig inn á þessar brautir án þess að þeir lendi í þeim ógöngum að vera sakaðir um að ætla að leggja hömlur á tjáningarfrelsi og setja ritskoðun á með einum eða öðrum hætti. Herra forseti. Ég tel að þessi tillaga sé góðra gjalda verð vegna þess að hún kallar á umræður um þessi mál, en ég teldi það ekki til gagns að hún yrði samþykkt á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir að taka þátt í þessari umræðu, en það er mikill misskilningur ef hann heldur að þessi tillaga sé sett fram til þess að hindra starf fjölmiðla á einn eða annan hátt, þvert á móti. Ég held að það komi mjög greinilega fram í greinargerðinni með tillögunni og í þeim þrem markmiðum sem tilgreind eru í tillögugreininni að það er einmitt ekki til að hindra eða ritskoða það efni sem almenningi stendur til boða hér á landi. Hitt er ljóst að verði þróunin eins og hún hefur orðið núna undanfarið, að almenningi stendur nánast einungis til boða einhæft tónlistarefni í útvarpsrásum og örfá dagblöð sem eiga íslenskan markað, þá er spurning hvort það sé ekki einhvers konar ritskoðun. Það er alveg ljóst að ríkisvaldið getur eflt upplýsingaflæðið í landinu með því að styðja markvisst við t.d. útgáfu blaða og tímarita og þá vil ég einkum og sér í lagi vísa til dagblaða því að þau gegna mjög mikilvægu hlutverki. Eins og flestallir vita hafa dagblöð sérstöðu. Kostir þeirra eru ótvíræðir og þau gegna meginhlutverki við að koma á framfæri alhliða fréttum, fréttaskýringum, mismunandi skoðunum og skoðanaágreiningi. Hlutverk ríkisvaldsins gæti t.d. verið það að stuðla að því að amenningur hafi aðgang að fleiri og fjölbreyttari dagblöðum en hann hefur í dag. En þá þarf að gæta þess að verðlagningin á þessum blöðum sé þannig að allir geti nálgast þau en ekki bara ákveðinn þröngur hópur fólks. Ég held að mesta hættan í samfélagi nútímans sé sú þróun að það eru ákveðnir hópar þjóðfélagsins, við getum slett og sagt ,,élite`` hópar, sem hafa mjög greiðan aðgang að alls konar upplýsingum á ýmsum tungumálum, en síðan er þó nokkuð stór hópur sem hefur mjög takmarkaðan aðgang að upplýsingum. Þetta finnst mér að hið opinbera ætti að skoða og skipa til þess nefnd. Við flm. berum þessa tillögu ekki fram bara út í bláinn. Hún á sér víða fyrirmynd.. Ég hef einkum og sér í lagi stuðst við norska stefnu í mínum þankagangi hér. Norðmenn hafa mótað opinbera stefnu í fjölmiðlum og virðast átta sig mjög vel á því að þeir eru fámennt þjóðfélag og það þarf að styrkja alla útgáfustarfsemi og alla umræðu á þeirra tungumáli. Ég held einmitt að við þurfum að huga vel að því. Við erum að eyða púðri í að ræða um tæknileg smáatriði eins og afnotagjald af Ríkisútvarpi. Það er ekki það sem skiptir höfuðmáli, a.m. k. að mínu mati. Það sem skiptir höfuðmáli er hvernig við getum viðhaldið því lýðræði sem við viljum búa við og státum okkur af á hátíðarstundum, en því miður virðist það eingöngu vera á hátíðarstundum. Ég held að það sé mjög brýnt að huga að eignarhaldi fjölmiðla. Hér á landi eru engar reglur til um það. Við skulum líka hafa það í huga að engin stefna á þessu sviði er auðvitað stefna, það er mjög pólitísk stefna. Á þessu máli eru því mjög margar hliðar og ég held að það sé einmitt mjög brýnt að skipa nefnd til að vinna að þessu máli og fá gott fólk til að ræða um mikilvægi fjölmiðlunar og gildi upplýsinga í þessu svokallaða upplýsingaþjóðfélagi okkar. Þróunin er svo ör og það er mjög sárt að hugsa til þess að börn og ungmenni sitja t.d. stundum saman fyrir framan sjónvarpið og taka aðgerðalaus sífellt á móti upplýsingum og öðru efni. Þetta unga fólk er alls ekki virkt. Það er einmitt það sem þeir sem hafa hug á þessu máli eru nú víða að velta fyrir sér. Hvernig er hægt að gera fjölmiðlaneytandann virkan og hvernig er hægt að læra í gegnum fjölmiðlun eða með fjölmiðlaefni? Þannig eru á þessu máli mjög margar hliðar. Ef ég má, með leyfi forseta, ljúka við að fara í gegnum greinargerðina, þá eru þau atriði sem við viljum benda á t.d. að nefndin kanni rekstrarskilyrði fjölmiðla hér á landi. Hvernig skiptast auglýsingatekjur milli fjölmiðla? Er sjónvarp helsti auglýsingamiðillinn? Hvernig er unnt að tryggja fjárhagsgrundvöll Ríkisútvarpsins? Könnun á eignarhaldi fjölmiðla. Eins og ég sagði áðan hafa verið settar reglur um takmarkaða eignaraðild að fjölmiðlafyrirtæki í mörgum öðrum löndum en hvernig eru íslensk lög og reglur? Er tilhneiging til samruna fjölmiðlafyrirtækja hér á landi sem gæti haft áhrif á tjáningarfrelsið? Það var talað um að einokun Ríkisútvarpsins á útvarpsrekstri væri ekki góð fyrir tjáningarfrelsið, en það er spurning hvort það er ekki alveg eins hættulegt fyrir tjáningarfrelsið ef einn fjársterkur aðili er alls ráðandi á markaðnum. Við viljum einnig að hugað verði að gildandi reglum um auglýsingar í íslenskum ljósvakamiðlum. Eru reglurnar virtar og hafa þær gefið góða raun? Síðan eru það siðareglurnar. Í flestum Evrópulöndum starfa fjölmiðlar eftir ákveðnum siðareglum og víða a.m.k. á hinum Norðurlöndunum taka þeir mið af siðareglum blaðamanna og þannig er það hér. Skoðuð verði lög og reglur um ljósvakamiðlana og einnig lög um Ríkisútvarpið. En eins og hæstv. menntmrh. minntist á, þá er starfandi nefnd til þess að skoða reglurnar um Ríkisútvarpið. Reglur um Menningarsjóð útvarpsstöðva verði endurskoðaðar og fundin önnur leið til að tryggja rekstrargundvöll Sinfóníuhljómsveitar Íslands. Síðan bendum við á að stuðningur ríkisins við útgáfu fjölmiðlaefnis verði endurskoðaður og hvernig stuðningur ríkisins geti helst orðið til þess að stuðla að fjölbreyttri framleiðslu íslensks fjölmiðlaefnis. Og þá vil ég líka vísa til þess sem ég talaði um áðan, að styrkja t.d. dagblöð eða útgáfustarfsemi víða um landið. Kanna ætti áhrif fjölmiðla á börn og unglinga. Taka gildandi reglur um auglýsingar nægilegt tillit til barna og unglinga? Hvernig er óbeinum auglýsingum háttað þegar börn og unglingar eru annars vegar? Hver er niðurstaða rannsókna á áhrifum ofbeldis í fjölmiðlum á börn og unglinga? Eru gildandi reglur um aldurstakmarkanir og aðgang að fjölmiðlaefni virtar? Þarf yfirleitt að huga betur að rétti barna og unglinga þegar fjölmiðlar eru annars vegar? Nefndin skal einnig kanna hvort efla má ljósvakamiðlun í þágu almennings. Hvernig verður það best gert? Á t.d. að skylda einkarekna fjölmiðla eða ljósvakamiðla sem ná til landsins alls að starfa í almannaþágu? Hvernig verður rekstur Ríkisútvarpsins best tryggður og efldur og hvaða skyldur hafa einkareknir fjölmiðlar? Ég ætla í lokin að vísa til viðtals sem einn af fréttamönnum Ríkissjónvarpsins átti við David Attenborough, þann fræga fjölmiðlamann. Hann talaði einmitt um mismuninn á fjölmiðlum sem starfa í almannaþágu og svo hins vegar fjölmiðlum sem hafa það að aðalmarkmiði að eigendur þeirra hagnist sem mest. Og það lék ekki nokkur vafi á því að hann taldi það mjög mikilvægt að fjölmiðill í almannaþágu fengi sterka stöðu. Ég get ekki annað en tekið undir orð hans því að það er mjög mikilvægt að það sé meiri breidd í því efni sem ljósvakamiðlar bjóða upp á en verið hefur undanfarin ár.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, með síðari breytingum. Frv. er flutt á þskj. 100 og er mál nr. 96 á þessu hv. þingi. Frv. er flutt til að lögfesta nauðsynlegar breytingar á lögum í framhaldi af búvörusamningi sem undirritaður var þann 1. okt. sl., um sauðfjárframleiðslu milli ríkisstjórnar Íslands og Bændasamtaka Íslands. Í stefnuyfirlýsingu stjórnarflokkanna er kveðið á um að taka skuli búvörusamninginn sem samþykktur var 11. mars 1991 til endurskoðunar, sérstaklega með tilliti til þess mikla vanda sem sauðfjárbændur standa frammi fyrir. Til að efna ákvæði starfsáætlunar ríkisstjórnarinnar hófst ég þegar handa við að koma á endurskoðun á þeim hluta búvörusamningsins frá 1991 sem snertir framleiðslu sauðfjárafurða. Óformlegar viðræður við fulltrúa Bændasamtakanna hófust þegar í lok apríl og 16. maí sl. kynnti ég Bændasasmtökunum á formlegan hátt skipan samninganefndar ríkisins vegna hugsanlegra breytinga á gildandi búvörusamningi. Með upphafi á starfi samninganefndanna var unnin á þeirra vegum ástandslýsing í sauðfjárrækt vegna endurskoðunar búvörusamningsins. Þó svo að fyrir hafi legið að alvarlega horfði með fjárhagslega afkomu sauðfjárbænda sem í reynd hefði átt að vera búið að kalla á ráðstafanir til úrlausnar vanda þeirra var niðurstaða könnunarinnar enn alvarlegri en nokkurn hafði órað fyrir. Hvað varðaði tekjumöguleika sauðfjárbænda kom fram í könnuninni að í stað þess að úthluta til þeirra 8.150 tonna greiðslumarki samkvæmt áætlun búvörusamningsins frá 1991 yrði aðeins unnt að úthluta til þeirra 5.700 tonna greiðslumarki á verðlagsárinu 1. september 1997 til 31. ágúst 1998 samkvæmt þessari áætlun. Af því leiddi 30% samdrátt í brúttótekjum af sauðfjárrækt frá forsendum fyrri búvörusamnings og miklu alvarlegri samdrátt á launalið búsins. Mér var ljóst af þeirri alvarlegu lýsingu á fjárhagsstöðu sauðfjárbænda sem áðurnefnd úttekt leiddi í ljós að gera yrði nauðsynlegar breytingar á gildandi búvörusamningi sem samningsaðilar næðu saman um og það samkomulag sem tækist yrði að koma til framkvæmda án tafar. Þess vegna lagði ég fram á Alþingi í júní sl. frv. að breytingu á ákvæðum laga nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, eða búvörulögunum svonefndu, til að fresta ákvörðun á greiðslumarki til sauðfjárbænda og fékk það samþykkt. Samkvæmt gildandi ákvæðum átti að ákveða greiðslumark sauðfjárbænda fyrir haustið 1996 eigi síðar en 15. september í ár eða hálfum mánuði áður en Alþingi kæmi saman og unnt yrði að breyta gildandi lögum sem hefði leitt til þess að greiðslumark allra bænda hefði þurft að skerða um 17% haustið 1996. Í frv. lét ég fylgja þá ástandslýsingu sem ég hef áður nefnt til að gera Alþingi grein fyrir hvernig horfði með fjárhag sauðfjárbænda og vitna til þess um nánari skýringar. Vil ég þó sérstaklega minna á þau atriði er varða tekjur bænda. Rakin eru áhrif af samdrætti í markaði kindakjöts og gerð grein fyrir áhrifum hans á tekjur bænda. Niðurstöður hagþjónustunnar eru þær að til greiðslu launa af sauðfjárbúskap árið 1993 hafi verið 770 þús. kr. að meðaltali hjá sauðfjárbændum með bú á bilinu 300--400 kindur og því til viðbótar af öðrum búrekstri hjá þessum aðilum um 160 þús. kr. Þessi útkoma ein og sér ætti að vera óásættanleg fyrir bændur og tilefni til endurskoðunar og lagfæringar á búvörusamningnum. Hins vegar verður afkomumat hagþjónustunnar fyrir þessa sömu bændur enn lakara þegar horft er til ársins 1996 að óbreyttum samningi því þá eru laun þeirra af sauðfjárrækt talin verða um hálfri millj. kr. lægri en árið 1993 eða aðeins um 270 þús. kr. Niðurstaða Alþingis varð sú að heimila frestun á ákvörðun greiðslumarksins fyrir verðlagsárið 1996--1997, þó aðeins til 1. nóv. 1995 svo endurskoða mætti samninginn innan þess tíma. Nú má ljóst vera að þetta frv. verður vart lögfest fyrir næstkomandi mánaðamót, m.a. vegna þess að í næstu viku verður þinghlé. Gæti því þurft að framlengja þennan frest í einhverja daga þannig að ljúka megi afgreiðslu þessa frv. sem hér er nú til umræðu og hugsanlegt að veita frest t.d. til 15. nóv. Til að glöggva sig á því hvað um er að ræða er rétt að rifja upp grundvallarforsendur búvörusamningsins frá 1991 er vörðuðu sauðfjárrækt. En með samningnum var stigið það afdrifaríka skref að útflutningsbætur skyldu aflagðar. Framleiðsla umfram þörf innan lands yrði á ábyrgð bænda og framleiðslan aðlöguð að innanlandsmarkaði. Til að sauðfjárræktin kæmist í gegnum þessa breytingu á starfsskilyrðum án þess að það ylli fjárhagslegu hruni hjá sauðfjárbændum var ákveðið að ríkissjóður greiddi fyrir 3.700 tonna framleiðslurétt sem færðist við það úr 11.850 tonnum niður í 8.150 tonn. Þessi aðlögun skyldi fara fram í tveimur áföngum og ljúka haustið 1992. Greiðslumark til lögbýla var með lögum ákveðið 8.600 tonn árið 1992 en átti að fara eftir stærð innlenda markaðarins haustið 1993. Það var á því hausti ákveðið 8.150 tonn þannig að ekki kæmi til niðurfærslna á greiðslumarki með hliðsjón af markmiðum samningsins. Þessi ákvörðun leiddi hins vegar til aukningar á birgðum kindakjöts þar sem sala á verðlagsárinu nam aðeins 7.081 tonni en hefði þurft að vera um 500 tonnum meiri hefði markaðsjafnvægi átt að haldast. Það er því strax í byrjun samningsins að undan fer að halla og í dag eru fjárhagsleg vandamál bænda við framkvæmd samningsins orðin svo mikil að ekki verður við unað. Hæstv. forseti. Ég mun þá víkja aðeins að efnisatriðum samningsins: Samningur þessi er samkomulag margra ólíkra sjónarmiða og má því segja að enginn óskasamningur hafi náðst eða að samningurinn sé ekki óskastaða eins eða neins. Mér er ljóst að mjög skiptar skoðanir eru um samninginn, jafnvel innan bændastéttarinnar, því hér er um erfið mál og viðkvæm að ræða. Hér er fjallað um atvinnumöguleika heillar stéttar og afkomu þess fólks og auk þess fjölda fólks sem vinnur við úrvinnslu á landbúnaðarafurðum. Í markmiðum samningsins segir að auka skuli hagkvæmni og samkeppnishæfni sauðfjárræktarinnar til hagsbóta fyrir sauðfjárbændur og neytendur, tekjugrundvöllur sauðfjárbænda treystur, jafnvægi náð milli framleiðslu og sölu sauðfjárafurða og að sauðfjárræktin sé í samræmi við umhverfisvernd. Þessum markmiðum hyggjast samningsaðilar ná með því að breyta rekstrarumhverfi sauðfjárframleiðslunnar með frjálsara verðlagskerfi, með uppkaupum og tilfærslum greiðslumarks og með því að styðja sauðfjárbændur sem vilja hætta búskap. Hvað varðar rekstrarskilyrði sauðfjárræktarinnar verða gerðar þrjár grundvallarbreytingar. Í fyrsta lagi er horfið frá framleiðslustjórnun, enginn kvóti verður á framleiðslunni, hver einstakur bóndi á þess kost að framleiða sem hentar hans starfsgetu og þörfum og skilyrðum jarðarinnar og fær hlutdeild í beingreiðslum samkvæmt sérstökum kvóta óháð framleiðslu. Í öðru lagi verður verðlagningin gefin frjáls í áföngum. Heildsöluverð verður gefið frjálst þegar á næsta hausti og haustið 1998 fellur opinber verðlagning til bænda niður. Sauðfjárræktin hefur búið við það verðlagsfyrirkomulag að verð afurðanna er ákveðið með opinberri verðlagningu hvert haust bæði í heildsölu og til bænda. Það hefur leitt til þess í mörgum tilvikum að aðrar kjötafurðir hafa með sveigjanlegri verðlagningu átt betri markaðsmöguleika. Er þar hvort tveggja um að ræða lækkun á tilkostnaði vegna hagræðingar á öllum framleiðslustigum og aðlögun að verði eftir markaðsaðstæðum. Eins og áður var komið inn á hefur samdráttur í neyslu kindakjöts haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir afkomu sauðfjárbænda. Sé hægt að snúa þessari þróun til betri vegar með frjálsari verðlagningu mun það styrkja afkomu greinarinnar til lengri tíma litið. Í þriðja lagi verður innlegg afurða og uppgjör þeirra algjörlega óháð greiðslumarki og beingreiðslum til bænda. Nú er öllum gert kleift að leggja inn alla sína framleiðslu. Til þess að fá beingreiðslur í nýju kerfi þarf aðeins að uppfylla ásetningskröfu sem er 0,6 vetrarfóðraðar kindur fyrir hvert ærgildi greiðslumarks. Beingreiðslum frá ríki fylgja þannig mun minni kröfur en áður var og það mun draga úr þeirri spennu sem einkennt hefur núgildandi búvörusamning en þar var skylda að framleiða ákveðið magn af kjöti til að fá beingreiðslurnar. Rétt er að rifja upp að þegar búvörusamningurinn frá 1991 var gerður var hætt að greiða niður kílóverð kindakjöts á heildsölustigi en í stað þess teknar upp beingreiðslur á hvert kíló kjöts til bænda. Þær voru jafnháar niðurgreiðslum að meðaltali til að ekki þyrfti að koma til verðhækkunar á kindakjöti. Talið var að með þessu fyrirkomulagi nýttust þessir fjármunir bændum betur og neytendum til verðlækkunar. Með því að aftengja beingreiðslur með þeim hætti sem nú er gert eru þær færðar nær því sem kallað hefur verið grænar greiðslur. Með afnámi verðlagsákvæða í þrepum á samningstímanum munu bændur í ríkari mæli hafa það í sinni hendi hvernig til tekst að selja framleiðsluna. Bændur munu gera meiri kröfur til afurðastöðvanna. Eins og vikið hefur verið að áður byggist framtíð sauðfjárræktarinnar að stórum hluta á því að það takist að stöðva neyslusamdráttinn. Bregðast þarf við breyttum neysluvenjum og kröfum neytenda um aukið vöruval. Aukið markaðsstarf og vöruþróun kostar mikla fjármuni. Það er því óumflýjanlegt að fækka þarf afurðastöðvum. Þær eru í raun of veikar og vanbúnar svo tryggja megi að sauðfjárafurðirnar skipi áfram þann sess sem þær hafa í neyslu innan lands. Með þeim breytingum sem nú verða gerðar á búvörulögunum mun bóndinn í raun færast nær neytandanum og meiri samkeppni verða milli afurðastöðva. Þannig munu bændur sjá framtíð sinni betur borgið með afurðastöðvum sem tryggt geta sölu afurðanna. Í eðli sínu er sauðfjárframleiðslan bundin landinu og því órjúfanleg þeirri byggðastefnu sem við höfum. Samningurinn felur í sér viðurkenningu á þessu. Stuðningurinn er ekki lengur alfarið bundinn því að framleiða kjöt. Með ákvæðum um ásetning verður hægt að takast á við önnur verkefni án þess að missa beingreiðslurnar. Sú staðreynd að bændur hafa ekki haft möguleika á því að hverfa í önnur störf á undanförnum árum hefur haft það í för með sér að framleiðslan hefur ekki dregist saman. Kaup og sala á greiðslumarki hefur ekki orðið til þess að hagræðing hafi átt sér stað svo sem vænst var. Með því ákvæði laganna sem gerir heimilt að semja við bændur um lækkun ásetningshlutfalls án lækkunar beingreiðslna ef þeir taka þátt í umhverfisverkefnum í samráði við Landgræðslu ríkisins eða Skógrækt ríkisins, stunda nám eða starfsþjálfun eða taka þátt í atvinnuþróunarverkefnum, verður hægt að hjálpa bændum við að komast út úr greininni. Það verður lögð áhersla á hagnýt verkefni sem hingað til hefur ekki tekist að vinna. Með atvinnuþróunarverkefnum og starfsþjálfun verður bændum einnig gert kleift að hefja störf á nýjum starfsvettvangi. Þá er enn fremur áformað að draga úr rekstrarvanda sauðfjárbænda með uppkaupum og tilfærslu á greiðslumarki. Þó svo að unnt verði að bæta markaðshlutdeild sauðfjárræktarinnar er ekki líklegt að markaðurinn verði það stór að allir sem nú stunda sauðfjárrækt geti stundað hana áfram. Því verður sauðfjárbændum gert tilboð um að hætta sauðfjárrækt með greiðsu fyrir greiðslumark og bústofn. Markmiðið er að kaupa upp allt að 30.000 ærgildi í greiðslumarki sem umreiknað til kindakjöts svarar til 550 tonna framleiðslu. Þessum stuðningi verður síðan úthlutað sem rétti til beingreiðslna til þeirra sem byggja afkomu sína aðallega á sauðfjárrækt. Þessi uppkaup munu í því nýja rekstrarumhverfi sem samningurinn leiðir til veita sauðfjárbændum auknar tekjur þó svo þeir auki ekki framleiðslu sína þar sem beingreiðslurnar eru ekki lengur framleiðslutengdar. Þetta er mjög þýðingarmikið atriði til að ná niður birgðum og aðlaga framleiðsluna að markaðsaðstæðum. Að auki getur átt sér stað hagræðing með tilfærslu greiðslumarks með almennum kaupum og sölu milli manna fram til 1. júlí 1996. Þannig gefst þeim tækifæri sem vilja og telja sig geta tekið þátt í aukinni samkeppni í greininni að stækka við sig. Út allan samningstímann geta menn svo hætt framleiðslu og fengið fyrir það beingreiðslur í tvö ár gegn því að hefja ekki aftur framleiðslu sauðfjárafurða á búinu á samningstímanum. Hæstv. forseti. Við gerð búvörusamningsins hafa komið fram mismunandi sjónarmið er varða framkvæmd samningsins og áhrif hans á sauðfjárræktina. Mun ég víkja að þeim og gera grein fyrir sjónarmiðum mínum. Því hefur verið haldið fram að afnám framleiðslukvóta í sauðfjárrækt muni valda framleiðsluaukningu eða jafnvel framleiðslusprengingu. Til að glöggva sig á því er rétt að gera sér grein fyrir núgildandi fyrirkomulagi og hvernig það breytist. Í dag er það svo að hverjum framleiðanda er skömmtuð hlutdeild í innanlandsmarkaði með kvóta sem er líkt hlutfall af innanlandsneyslu frá ári til árs og á sinn upprunalega grunn í markaðshlutdeild á árunum 1986 til 1988. Vilji einhver aðili auka hlutdeild sína í innanlandsmarkaði eru honum aðeins tveir kostir mögulegir. Annar er sá að kaupa sér kvóta en hinn er að framleiða, slátra heima og selja á ólöglegan hátt. Í nýjum búvörusamningi geta menn lagt allt inn til slátrunar og ef þeir fjölga þá fá þeir aukna hlutdeild á innanlandsmarkaði. Þetta ákvæði er talið geta valdið því að allir keppist við að framleiða og fái þannig aukna hlutdeild innan lands. Þessu er til að svara að í fyrsta lagi verður keypt upp greiðslumark og því úthlutað til annarra sem verða áfram í greininni. Í nýju kerfi er ekki sjálfgefið að sá sem fær greiðslumarkið muni auka framleiðsluna því hann þarf ekki að framleiða sem því svarar á meðan hann fer ekki undir 0,6 kindur í ásetningi fyrir hvert ærgildi greiðslumarks. Í öðru lagi er ásetningskrafan mjög lág til að fá fullar beingreiðslur. Í þriðja lagi er gefinn kostur á að kaupa sig frá útflutningnum með ásetningi 0,7 kinda fyrir hvert ærgildi. Þetta ákvæði mun í flestum tilfellum draga meira úr framleiðslu hvers og eins sem velur þessa leið en sem nemur því sem áður fór til útflutningsins. Í fjórða lagi er verð á útflutningskjöti mjög lágt um þessar mundir og það er því ekki mikil hvatning til aukinnar framleiðslu. Í fimmta lagi mun draga úr framleiðslu ef tekst að fá bændur yfir í hagnýt verkefni með því að draga enn frekar úr ásetningi allt að því að vera fjárlaus en halda fullum beingreiðslum. Í sjötta lagi eru heimildarákvæði í samningnum sem nota má til tveggja ára og segir að ef aukning verður miðað við ásetning 1994 til 1995 þá má setja alla þá viðbótaraukningu á erlendan markað. Ljóst er að þessa heimild þarf að nýta á þessu hausti og jafnvel einnig því næsta. Í sjöunda og síðasta lagi verður að telja að frjálst verð og framleiðsla í harðnandi samkeppni letji frekar en hvetji til aukinnar framleiðslu. Því hefur einnig verið haldið fram að ekki sé tekið á heimaslátrun og svartri sölu. Það er ekki fyllilega rétt því með nýju fyrirkomulagi þar sem öllum er gert kleift að leggja allt sitt kjöt inn til slátrunar í viðurkennd sláturhús er dregið úr hvata til heimaslátrunar og svokallaðrar svartrar sölu. Kvótakerfið sem gaf takmarkaðan aðgang að innanlandsmarkaði sem greiddi helmingi hærra verð en útflutningur hefur gefið að undanförnu hefur beinlínis ýtt framleiðendum út á svarta markaðinn með það kjöt sem annars hefði átt að fara í útflutning, svokallað umsýslukjöt. Í nýja búvörusamningnum er þessu hins vegar svo farið að allir eiga þess kost að koma með framleiðslu sína á markað án takmörkunar en verða hins vegar að taka jafna hlutdeild í útflutningnum hafi þeir ekki undanþegið sig útflutningi með lægra ásetningshlutfalli eins og ég nefndi hér áður og má vitna til 6. mgr. 6. gr. frv. í því sambandi. Það dregur einnig úr svartri sölu að fyrir hvert kíló kjöts sem yrði selt utan laga og réttar á svokölluðum svörtum markaði minnkaði hlutdeild viðkomandi aðila á innanlandsmarkaðnum. Því tapi varð hann ekki fyrir seldi hann utan réttar samkvæmt ákvæðum eldri samnings en ávinningur af sölu utan réttar er jafn í báðum tilvikum eins og allir hljóta að átta sig á. Það verður aldrei svo að með þessum lögum verði hægt að koma fullkomlega í veg fyrir að lög verði brotin. En hér er rekstrarumhverfinu breytt þannig að allir sitji við sama borð hvað varðar innlegg og aðgang að innlendum markaði. Heimilt verður auk þess að skerða eða fella niður beinar greiðslur ef sauðfjárbóndi gefur rangar upplýsingar um ásettan fjölda sauðfjár eða stundar ólöglega sölu eða dreifingu á kjöti af heimaslátruðu sauðfé. Það er ein af forsendum samningsins að birgðir verði komnar í eðlilegt horf áður en verð verður gefið algerlega frjálst. Til þess að svo megi verða verður gert átak til þess að losa birgðir fyrir þann tíma. Samningurinn felur það í sér að bændur og sláturleyfishafar munu áætla innanlandsþörfina og setja í útflutning það sem umfram er. Þannig halda þeir jafnvægi á milli framleiðslu og sölu á innanlandsmarkaði. Þar verða sauðfjárbændur í samkeppni við aðra kjötframleiðendur sem er hvatningin fyrir þá að selja sem mest innan lands á ,,réttu`` verði og í því formi sem neytandinn biður um. Við getum ekki gert ráð fyrir því að þeir verðleggi sig út af markaðnum í harðnandi samkeppni um neytendur. Sú gagnrýni að með þessu sé verið að gera erlenda markaðsstarfið að engu er ekki rétt því við erum alltaf að tala um tvenns konar söluvarning. Í fyrsta lagi heila og óunna dilka eða skrokka á hráefnismarkaðinn, sem verður alltaf til og í öðru lagi unnar vörur eftir forskrift kaupanda eða undir nýjum formerkjum okkar söluaðila, svo sem vistvæn framleiðsla. Að því mun ég víkja nánar síðar. Í umræðunni hafa margir farið þá leið að framreikna núgildandi samning, og það meira að segja lengra fram í tímann en hann átti þó að ná, og komist að því að hann hefði orðið ódýrari en sá sem hér er til umræðu. Þetta tel ég ekki alls kostar réttan samanburð við samning, sem allir eru þó í raun sammála um að sé brostinn, samning sem hefði gert stóran hóp bænda gjaldþrota að öllu óbreyttu. Með frv. er fskj. frá fjmrn., svo sem lög kveða á um, um samanburð á kostnaði sem af þessum samningi muni leiða samanborið við það ef núgildandi samningur væri í gildi á sama tíma eða til ársins 2000. Rétt er að vekja athygli á því sem þar stendur, að ekki er tekið tillit til hugsanlegra lækkana á vaxta- og geymslugjöldum og niðurgreiðslu á ull. Í því samhengi er rétt að rifja upp að til vaxta- og geymslugjalda eru veittar á fjárlögum í ár 290 millj. kr. og 230 millj. til ullarniðurgreiðslna eða samtals 520 millj. Til þessara tveggja liða eru hins vegar aðeins ætlaðar 435 millj. móti 520 á ári síðustu þrjú ár samningsins eða 85 millj. kr. lægri fjárhæð en nú árlega. Sé gerð áætlun út frá þessum tölum má ætla að árin 1995--2000 fari 436 millj. kr. lægri fjárhæð til þessara verkefna en færi miðað við útgjöld ársins í ár. Þá má enn fremur spyrja að því hvað það mundi kosta ríkissjóð ef hinar síauknu birgðir af kindakjöti innan greiðslumarks, en þær má ekki flytja út samkvæmt ákvæðum núgildandi samnings, héldust annaðhvort óbreyttar eða yrðu seldar með öllum tiltækum ráðum. Um er að ræða birgðir af kindakjöti sem í haust voru nálægt 2.200 tonnum. Því er til að svara að auknar birgðir hljóta óhjákvæmilega að leiða til hækkandi kostnaðar í vöxtum og geymslu sem féllu á ríkissjóð. Ætti að afsetja birgðirnar yrði það ekki gert nema með því að auka söluna tímabundið. Ekki væri unnt að draga úr framleiðslu innan heildargreiðslumarksins tímabundið því í núgildandi lögum segir að við ákvörðun á greiðslumarki skuli byggt á neyslu síðasta almanaksárs og söluþróun fyrstu 6 mánuði yfirstandandi árs, auk þess sem heimilt sé að taka tillit til líklegrar neysluþróunar á komandi ári, eins og segir í samningnum. Til að afsetja birgðirnar þyrfti því að auka söluna sem leiddi til hærra greiðslumarks. Því er það einfalt reikningsdæmi að aukinn kostnaður ríkissjóðs af 2.200 tonna sölu næmi rúmlega 450 millj. kr. í auknu greiðslumarki. Það er því mögulegt að leiða að því rök að í stað þess að útgjöld samkvæmt hinum nýja samningi muni vaxa um nær milljarð frá því sem eldri samningurinn mundi leiða til yfir sama tíma, muni kostnaður bænda og ríkissjóðs að áframhaldandi óbreyttum búvörusamningi verða hinn sami eða jafnvel enn hærri. Því verður að fara mjög varfærnislega með ályktanir um kostnaðarbreytingar þar sem ómögulegt er að segja fyrir um þróun þeirra atriða er ráða alfarið niðurstöðunum. Það hefur hlotið nokkra gagnrýni að fjárhagstölur samningsins skuli vera bundnar við vísitölu neysluverðs. Í því sambandi er rétt að rifja upp hvað fjárhagstölur samningsins fela í sér. Í fyrsta lagi er um að ræða fastan stuðning við framleiðendur sauðfjárafurða 1.480 millj. kr. Þessum fjármunum er ætlað að styðja við framleiðslu sauðfjárafurða og hafa áhrif á verðlag þeirra þannig að neytendum komi til góða. Ég lít svo á að hér sé um viðskiptasamning að ræða og því eðlilegt að annaðhvort séu upphæðirnar bundnar vísitölu eða þá jafnvel vöxtum. Sem dæmi þá er í samningnum gert ráð fyrir að greiðslur til bænda vegna uppkaupa á bústofni og framleiðslurétti þeirra fari fram á árinu 1996 til ársins 1998. Ekki er gert ráð fyrir að þær beri vexti og því kemur verðtryggingin í stað vaxta. Þá verður að gera ráð fyrir að framlög til vaxta- og geymslukostnaðar og ullarniðurgreiðslna fylgi verðlagi. Að öðrum kosti hefði þurft að gera ráð fyrir endurskoðunarákvæðum á samningstímanum vegna verðlagsbreytinga Ein af meginbreytingunum sem samningurinn felur í sér kemur fram í 6. gr. frv. og varðar fyrirkomulag við ráðstöfun framleiðslu kindakjöts. Með því að afnema framleiðslukvóta, gefa framleiðsluna frjálsa, auk þess sem verðlagning á heildsölustigi verður frjáls, verður að taka heildstæða ákvörðun um hvernig skuli afsetja framleiðslu hvers árs. Það ætti að vera óþarfi að draga það fram að framleiðsluferill sauðfjárafurða er mjög langur eða um tvö ár. Ákvörðun um framleiðslumagn er tekin að hausti við ásetning, afurðir falla til ári seinna og neysla fer síðan fram allt þar næsta ár. Viðbrögð einstakra framleiðenda við breytingum á markaði eru þess vegna það hægvirk að verði misvægi milli framboðs og eftirspurnar er verð löngu hrunið áður en bóndi fær að gert. Þetta er alkunnugt og á reyndar við um fleiri búvörur en kindakjötið. Það fyrirkomulag er ákveðið að fyrir slátrun á hverju hausti verði gerð áætlun um framleitt magn kindakjöts út frá upplýsingum um fjölda vetrarfóðraðra kinda og jafnframt ákveðið hvernig haga beri afsetningu kjötsins. Áætlun þessi þarf ekki að vera nákvæmari en svo að nemi mánaðarlegri sölu innan lands því birgðir geta hreyfst til sem því nemur án vandræða. Þær má jafna út milli ára með sumarslátrun sem hæfist fyrr eða með birgðaaukningu mánaðamótin ágúst/september. Öllum sláturleyfishöfum og framleiðendum sauðfjárafurða verði skylt að leggja til kjöt til útflutnings á sama hlutfalli af framleiðslu sinni að undanskildum þeim sem hafa undanþegið sig útflutningi með fækkun fjár. Bændur fá þá sama aðgang hlutfallslega að innlenda markaðnum. Hver afurðastöð mun fyrir sig annast sölu á því magni sem verður afsett innan lands og kaupa það af bændum á því verði sem semst um. Útflutningur og uppgjör hans fer hins vegar fram sameiginlega þannig að unnt verði að greiða bændum sama verð fyrir sömu gæði. Rökin fyrir því má telja fremur einföld, markmiðið að greiða bændum sama verð fyrir sömu gæði. Markmiðið er að nýta á sem bestan hátt takmarkaða markaði erlendis, svo sem útflutningskvóta til Noregs, 500 tonn, útflutningskvóta til ESB, væntanlega 1.350 tonn og útflutningsmöguleika til Bandaríkjanna á vistvænni framleiðslu, svo að nokkuð sé nefnt. Líklegt er að aðeins þrjú sláturhús hafi sem stendur möguleika á að flytja á þessa markaði. Því þarf að skipuleggja framleiðsluna eftir því. Þó svo að fram fari jöfnun á verði kindakjöts við útflutning þarf það ekki að draga úr hvata útflytjenda til að ná sem bestu verði. Í fyrsta lagi er um mjög fáa aðila að ræða sem geta flutt út eins og áður er nefnt. Í öðru lagi fer verðjöfnunin fram einungis milli kjöts sem er sams konar og af sömu gæðum. Það leiðir af sér að vistvæn framleiðsla bæri sérverð og sama ætti við um útflutning á mismunandi árstíma, svo sem um páska og um útflutning á mismunandi skrokkhlutum, svo sem lærum og hryggjum og mismunandi gæðaflokkum. Unnið kjöt í neytendapakkningum yrði meðhöndlað sérstaklega og verðjöfnunin gerð út frá því að það skilaði við sameiginlegt uppgjör einungis meðalútflutningsverði fyrir kjöt í heilum og hálfum skrokkum. Skili vinnslan ekki hærra hráefnisverði en óunnið kjöt, er hún tilgangslaus. Skili hún hærra hráefnisverði fellur mismunurinn til hennar annaðhvort til að bæta eigin hag eða sem útborgun til bænda. Engin íhlutun er þar um. Hér er því fyrst og fremst verið að koma á nauðsynlegu skipulagi útflutnings og haga því svo að allir sitji við sama borð séu þeir að flytja út vöru sem ekki sker sig úr, hvort sem þeim er gert mögulegt að flytja út til Noregs, ESB eða annarra landa. Meginatriðið er að útflutningur á áætluðu magni verður að fara fram svo að ekki leiði til markaðsröskunar innan lands og að nýttir verði hagkvæmustu markaðirnir. Í þessu samhengi leyfi ég mér að minna á breytingu á búvörulögum frá 11. maí 1994, þ.e. lög nr. 85/1994, en með þeim lögum er ákveðið að landbrh. fari með yfirstjórn á útflutningi landbúnaðarvara. Því er unnt að hlutast til um útflutning á kindakjöti verði þess þörf. Töluverð umræða hefur verið í þjóðfélaginu um hagsmuni skattgreiðenda við gerð þessa samnings. Þeir sem lengst ganga í þeim efnum telja að ekki eigi að styrkja landbúnaðinn með beinum greiðslum úr ríkissjóði heldur eigi hann að búa við sama starfsumhverfi og aðrar framleiðslugreinar. Í þessu sambandi er á margt að líta. Eins og áður hefur komið fram hefur dregið stórlega úr framlögum ríkisins til sauðfjárræktar allt frá því að núgildandi búvörusamningur var gerður. Í áætlun samningsins, sem gerð var um hámarksútgjöld ríkissjóðs fyrir og eftir að núgildandi samningur var gerður, var gert ráð fyrir því að útgjöldin féllu úr 4,5 milljörðum kr. á ári árið 1990 í 2,8 milljarða kr. í ár og er þá miðað við núverandi verðlag. Þar með voru talin útgjöld vegna uppkaupasamninga sem gerðir yrðu og kæmu til greiðslu á þessu ári. Þessi áætlun hefur í öllum megindráttum gengið eftir, því eins og kunnugt er eru á fjárlögum í ár áætlaðir 2,7 milljarðar kr. vegna samningsins um sauðfjárrækt. Mismunurinn felst m.a. í nokkru lægra greiðslumarki eða 7.820 tonnum í stað 8.150 tonna sem miðað var við. Sé litið til þeirrar áætlunar sem fyrirliggjandi búvörusamningur felur í sér um greiðslur ríkissjóðs fram til ársins 2000 má sjá að þá eru ársútgjöldin áætluð 2 milljarðar kr. Útgjaldalækkun ríkissjóðs á þeim rúma áratug sem hér um ræðir er því gífurleg eða 2,5 milljarðar kr. á ári sem svarar til 55% lækkunar. Sé einungis horft til þeirrar lækkunar sem verður á útgjöldum ríkissjóðs til sauðfjárræktarinnar frá fjárlögum ársins í ár, lækka þau á öðru ári samningsins um 5%, á því þriðja verða þau 20% minni en í ár og hvort tveggja síðustu ára samningsins 24% minni og komin í ríflega 2 milljarða eins og áður er nefnt úr 2,7 sem eru í fjárlögum í dag. Áhrifa þessa gríðarlega samdráttar mun óhjákvæmilega gæta í afkomu bænda, og hefur gert það, afurðastöðva og annarra sem koma að framleiðslu og vinnslu sauðfjárafurða. Í samanburði við aðrar þjóðir sem við viljum bera okkur saman við munum við færast enn neðar á listann um styrki til landbúnaðar, en það höfum við verið að gera á undanförnum árum, eins og fram kemur i skýrslu OECD sem gefin var út í sumar. Þar kemur fram að á árunum 1986--1988 vorum við í efsta sæti á listanum eins og þar eru mældir styrkir til landbúnaðar, en erum nú komin niður í fjórða sæti. Það verður líka að skoða hverjir eru hagsmunir heildarinnar. Fólksflótti úr sveitum miðað við það ástand sem er í atvinnumálum í dag gæti líka komið við buddu skattgreiðenda. Má þar nefna auknar greiðslur í Atvinnuleysistryggingasjóð og hugsanlega auknar greiðslur vegna félagslegra vandamála sem geta fylgt búseturöskun og breytingu á atvinnuháttum. Framleiðsla íslenskra landbúnaðarafurða er íslensk atvinnustefna og þar nýtum við okkur einnig eigin auðlindir og spörum gjaldeyri. Gleymum ekki heldur því að beingreiðslur til bænda, sem einu sinni voru niðurgreiddar á heildsölustigi, tryggja lægra verð til neytenda. Virðulegur forseti. Ekki verður við þessa 1. umr. farið ítarlegar í að skýra einstakar greinar frv. en vísað til grg. og athugasemda við einstakar greinar sem er að finna í sjálfu þskj. Ég hef í máli mínu reynt að fara yfir stærstu breytingarnar sem samningurinn felur í sér og rætt þau atriði sem helst hafa hlotið gagnrýni og verið til umræðu í þjóðfélaginu að undanförnu. Tími minn er nú alveg á þrotum, virðulegur forseti. Ég hef því ekki tíma og kannski ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv. að þessu sinni, en ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði því vísað til 2. umr. og til hv. landbn.

Virðulegi forseti. Á vorþingi var til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum og um var að ræða lítið frv. þar sem frestað var ákvörðun um greiðslumark. Þetta frv. var afgreitt á Alþingi á stuttum tíma. Tilgangurinn var að skapa svigrúm til nýrrar samingagerðar við bændur svo taka mætti á þeim vanda sem við blasti og blasir í sauðfjárrækt. Allir nefndarmenn í landbn. voru sammála um að á þessum bráða vanda yrði að taka og voru samstiga í því að greiða fyrir afgreiðslu þessa frv. hér á Alþingi. Hæstv. ráðherra var nefndinni mjög þakklátur fyrir að afgreiða málið svo fljótt sem raun bar vitni, en nefndarmenn í landbn. fóru fram á það við hæstv. ráðherra að fá að fylgjast með þeirri vinnu sem fram undan væri við samningagerð við bændur vegna þess að við töldum það mjög mikilvægt að um þetta mál næðist sem breiðust samstaða á hv. Alþingi og það væri allra hagur. Því var þessari beiðni beint til hæstv. ráðherra við umræðu um málið í vor. Hæstv. ráðherra svaraði þessari beiðni, með leyfi forseta, á þennan hátt: ,,Ég tek líka undir það sem kom fram hjá sumum hv. þm., m.a. hv. 11. þm. Reykn. sem nefndi að það yrði haft samráð við þingið í gegnum landbn. Landbn. fengi að fylgjast með því sem verður unnið að í sumar og fyrir haustið og auðvitað er það bæði sjálfsagt og ég hygg líka nauðsynlegt til þess að flýta fyrir afgreiðslu mála þegar þing kemur saman hér í haust. Ég mun leggja mig fram um að reyna að eiga sem allra best samstarf við alla hv. þm. sem skipa landbn. sem verða síðan tengiliðir eða upplýsingaaðilar inn í þingflokka sína.`` Svona hljómaði svar hæstv. ráðherra við þeirri beiðni frá nefndarmönnum að fá að fylgjast með þessu starfi. Hins vegar urðu efndirnar þær að ekkert samráð var haft við landbn. Frá því að áðurnefnt frv. var samþykkt var ekkert rætt við nefndina um gerð þessa samnings eða á nokkrum tíma komið til nefndarinnar og málið kynnt eða staða þess. Við sáum því ekkert af samningnum eða gátum gert okkur grein fyrir því hvað hann fól í sér fyrr en örfáum klukkutímum áður en samningurinn var undirritaður. Þá var nefndin kölluð á fund þar sem mættu fulltrúar ríkis og bænda. Samningurinn var kynntur á glærum því að nefndarmönnum í landbn. var ekki treystandi til þess að hafa hann hjá sér þessa fáu tíma sem eftir væru fram að undirritun. Nefndin hafði því engin áhrif á það sem í samningnum stendur, var aldrei kölluð að gerð samningsins né kynnt sú vinna. Allir nefndarmenn mótmæltu þessum vinnubrögðum og rifjuðu upp þau ummæli hæstv. ráðherra sem ég las hér áðan. Ég verð að segja, virðulegi forseti, sem jafnframt er formaður landbn.,  Ég vil í upphafi umræðunnar koma þessum athugasemdum á framfæri og vona að þetta séu ekki þau vinnubrögð sem koma skulu í samstarfi landbn. og landbrn. Virðulegi forseti. Ég mun í ræðu minni fara aðeins yfir þær greinar sem hér birtast, ekki samninginn sjálfan heldur fyrst og fremst þær greinar sem eru í frv. og það sem snýr að okkar afgreiðslu. Í 1. og 2. gr. frv. er aðeins um að ræða skýringar á því hvað er greiðslumark lögbýlis, heildargreiðslumark, beingreiðslur og vetrarfóðraðar kindur, en í 3. gr., ef við tökum 3. gr. þessa frv., er afdráttarlaust ákvæði þess efnis að hætt verði opinberri verðlagningu sauðfjárafurða 1. sept. 1998. Þetta er afdráttarlaus yfirlýsing án nokkurra fyrirvara. Hins vegar ef maður ber saman frv. og það sem í því stendur við þann samning sem gerður var milli bænda og ríkisvaldsins, þá er í sjálfum samningnum ákveðinn fyrirvari og þar segir, með leyfi forseta: ,,Árið 1998 verður horfið frá opinberri ákvörðun afurðaverðs, enda hafi komið til framkvæmda þær aðgerðir sem samningurinn kveður á um til að ná jafnvægi í birgðum sauðfjárafurða.`` Sem sagt, forsenda þess að horfið verði frá opinberri verðlagningu er að jafnvægi verði í birgðum. Ég verð að segja að mér finnst það einkennilegt að þessi varnagli sem er í samningnum sjálfum skuli ekki vera í 3. gr. þessa frv. og það sem verra er, hans er ekki heldur getið í grg. frv., í athugasemdum við einstakar greinar. Það hefði verið fullkomlega eðlilegt að taka þennan varnagla, ef það á að hafa hann inni á annað borð og menn meina eitthvað með þeim samningum sem er verið að undirrita, að þá sé þetta ákvæði inni í frumvarpstextanum sjálfum. Í 6. gr. frv., 2. mgr., þar sem kveðið er á um greiðsluskyldu afurðastöðva fyrir innlegg umfram greiðslumark og er þá talað um mjólkurafurðir, er tilvísun í gildandi samninga landbrh. og Bændasamtaka Íslands. Það er kannski smáatriði en þó finnst mér rétt að koma með þá athugasemd hér að þessi samningur sem gerður var um mjólkurframleiðslu 1991 var gerður af ríki og Stéttarsambandi bænda en ekki Bændasamtökum Íslands og það væri rétt að geta þess í frumvarpstextanum eða þá a.m.k. í grg. Í 3. mgr. 6. gr. er kveðið á um greiðslu fyrir kjöt á innanlandsmarkað og aftur það sem fer til útflutnings. Fyrir kindakjöt sem flytja þarf á erlendan markað á að gera afurðastöðvum kleift með verðjöfnun að greiða framleiðendum sama verð. Skal uppgjörið miðað við það að sama verð greiðist fyrir kjöt af sömu gæðum þó það fari á mismunandi markaði fyrir mismunandi verð. En fyrir kjöt sem notað er sem hráefni í unna vöru sem fer til útflutnings skal miða greiðsluna við það jafnaðarverð sem fæst fyrir sambærilegt hráefni við útflutning, ekki við þá vöru sem seld er heldur við hráefni sem inn kemur í afurðastöðina. Þetta þýðir að sláturleyfishafar sem vinna kjöt þurfa aðeins að greiða til bænda það jöfnunarverð sem færst fyrir óunnið kjöt á erlendum mörkuðum allt fram yfir það er hagnaður vinnslunnar. Það gæti því hugsanlega orðið hagur vinnslunnar að selja t.d. einungis 10--15% þess hráefnis sem inn kemur óunnið á tiltölulega lágu verði erlendis til þess að ná sem lægstu skilaverði til bænda. 80--90% færi síðan í vinnslu og selt á mun hærra verði þar sem mismunurinn skilaði sér aðeins til afurðastöðvanna sjálfra, ekki til bænda. Ég verð að segja að það er fullkomlega óeðlilegt að það skuli ekki vera í fraumvarpstextanum og í samningnum sjálfum gert ráð fyrir því að það séu bein tengsl á milli þess verðs sem fæst fyrir vöruna í hvaða formi sem er og þess verðs sem bændur fá fyrir hráefnið. Ég segi þetta vegna þess að það er ekki síst í ljósi þess að ef ætlunin er að ná í einhverjum mæli inn á erlenda markaði þá verður að leggja mun meiri áherslu á unna vöru og hreinleika vörunnar og þá sérstöðu sem við höfum til framleiðslu á vistvænni eða lífrænni vöru. Við eigum nokkuð langa sögu af tilraunum til þess að koma óunnu kjöti á markaði og um það verð sem fyrir þessa vöru hefur fengist og um öll tilvik þar sem varan hefur jafnvel aldrei komist lengra en á hafnarbakkann og síðan í urðun. Við verðum að fara að horfast í augu við það að veikleiki okkar liggur í markaðssetningu og í þeirri vöru sem við framleiðum. Við höfum ekki lagt nógu mikla áherslu á vöruþróun og markaðssetningu og það vantar í frv. skýrar kröfur í því efni og skýr markmið. Jafnvel mætti hugsa sér að þeir sauðfjárbændur sem skuldbinda sig til þess að stunda vistvænan og/eða lífrænan búskap nytu einhverrar fyrirgreiðslu umfram aðra og ég heyrði það áðan í ræðu hæstv. ráðherra að hann nefndi það að hugsanlega gætu þeir sem stunduðu vistvæna framleiðslu fengið hærra verð fyrir sínar afurðir. Hins vegar er í frv. einungis talað um lífræna framleiðslu. Það er mikill munur á því hvað eru lífrænt ræktaðar afurðir eða vistvænar og það verður að verða skýrt í þeirri lagasetningu sem við erum með hvort það er sem við eigum við. En það er enginn sérstakur hvati í þessu frv., því miður, til þess að fara út í vistvæna eða lífræna framleiðslu. Þó segir, svo öllu sé nú haldið til haga, í grg., með leyfi forseta: ,,Við útflutning kindakjöts er gert ráð fyrir að framleiðendur fái sama verð fyrir sömu gæði. Með gæðum er átt við mismunandi gæðaflokka samkvæmt kjötmatsreglum, en einnig getur komið til útflutningur á kjöti sem framleitt er samkvæmt stöðlum um lífræna ræktun og má ætla að skili framleiðendum hærra verði.`` Ef ætlunin er að koma á sérstökum stöðlum um vistvæna framleiðslu og möguleika til þess að fá hærra verð fyrir vistvæna framleiðslu þá verður það að koma inn í frv. Það er reynar mikil nauðsyn á að koma á vottunarkerfi fyrir vistvæna og hreina framleiðslu. Við höfum nú orðið vottunarkerfi fyrir lífræna framleiðslu og það hefur þegar skilað töluverðum áhuga hjá erlendum aðilum. Framleiðslan á markaðnum verður að haldast í hendur, það erum við sammála um og okkar möguleikar liggja ekkert síður á erlendum mörkuðum en með því að auka markaðshlutdeild dilkakjöts hér heima. Því hefðum við átt við samningsgerðina að ýta undir þá möguleika og setja skýr markmið í þeim efnum. En því er því miður ekki fyrir að fara í þessu frv. og hvatning til bændanna sjálfra er engin, sama jafnaðarverð fyrir hráefnið, vinnslan hirðir ágóðann ef vel tekst til við að markaðssetja vöruna og jafnvel þó hún fari þá á markað sérstaklega merkt hreinleika. Þó er það nú þannig að þau hús sem hafa fengið viðurkenningu eða mega framleiða til útflutnings hafa fengið verulega fjármuni úr opinberum sjóðum þannig að það væri eðlilegt að þau þyrftu þá á einhvern hátt að koma til móts við þau markmið. Í 8. gr. frv. er fjallað um markmið í nýjum búvörusamningi. Þau markmið sem þarna eru nefnd eru góðra gjalda verð, en því miður eru ekki miklar líkur til þess að þau náist. Á undanförnum vikum hefur það komið fram að margir bændur óttast að framleiðsluhvati felist í samningunum sem muni aftur leiða til þess að eftir 1998 muni verð til bænda fyrir afurðirnar lækka verulega frá því sem er í dag. Í dag eru sláturleyfishafar margir og smáir og fjárhagslega veikburða. Því óttast menn að smásalar á fákeppnismarkaði muni nánast geta hagað verðlagningu að eigin vild í framtíðinni. Hættan er því sú að þessi samningur muni á engan hátt auka samkeppnishæfni sauðfjárframleiðslu og verði ekki til hagsbóta fyrir sauðfjárbændur, muni ekki treysta tekjugrundvöll þeirra, sem þó hlýtur að vera eitt meginmarkmið samningsins, ekki síst ef horft er til fjárhagsstöðu þeirra í dag og þess bráða vanda sem er hjá þessari atvinnugrein og mikið hefur verið rætt um hér á Alþingi sem og annars staðar. Þriðja markmiðið er að koma á jafnvægi milli framleiðslu og sölu sauðfjárafurða. Eins og ég sagði áðan þá er ekkert í þessum samningi sem hvetur til öflugrar markaðssóknar, hvorki innan lands né utan og upphafið lofar ekki góðu eins og sést hefur í fréttum. Kjöti er hent, enn einu sinni eiga skrokkar í heilu og hálfu að fara á útsölu og ekki ljóst hvaða birgðavanda þetta leysir þegar til lengri tíma er litið. En ég vildi gjarnan fá að vita hversu mikið kjöt kemur á þennan útsölumarkað og ef ekki næst jafnvægi milli framleiðslu og sölu sauðfjárafurða hvað er það þá með ákvæði 3. gr. frv.? Verður opinberri verðlagningu hætt 1998 eða munu ákvæði í 4. gr. samningsins verða látin gilda ef þetta jafnvægi næst ekki? Síðasta markmiðið í 8. gr. er að sauðfjárrækt sé í samræmi við umhverfisvernd. Eftir að hafa lesið frumvarpsgreinarnar í gegn til að sjá með hvaða hætti tekið er á þessu markmiði um umhverfisvernd þá er ég engu nær. Því leitaði ég í grg. þar sem einstakar greinar frv. eru skýrðar, en þar segir um 8. gr. að hún þarfnist ekki útskýringar. Vissulega er það rétt að þessi orð ,,að sauðfjárrækt sé í samræmi við umhverfisvernd`` skilja allir, þ.e. meiningu þeirra, en þó hver með sínum skilningi. Ég get hins vegar alls ekki séð hvað það er í frv. sem segir með hvaða hætti þessu markmiði skuli náð. Engin stefna er í frv. né samningnum þess efnis að dregið skuli sérstaklega úr framleiðslu á illa grónum svæðum. Þvert á móti virðist það eiga að vera algerlega tilviljunarkennt hvar framleiðslan dregst saman. Meira að segja er ýmislegt sem bendir til þess að þau svæði sem hingað til hafa verið talin betur fallin til sauðfjárræktar en önnur verði illa úti. Það er ekkert tillit tekið til landkosta eða nýtingar lands í frv., hvar sauðfjárræktin byggist upp. Hvaða bændur lifa af þessar aðgerðir er algerlega án tillits til umhverfisverndar og algerlega án tillits til atvinnuástands á þeim svæðum þar sem sauðfjárræktin er stunduð, án tillits til þess hvort hún er jafnvel undirstaða í atvinnu heilu byggðarlaganna. Markmiðin í frv. eru góð en leiðirnar að þeim eru vægast sagt heldur óskýrar. Í 9. gr. er kveðið á um að beingreiðslumarkið verði 1.480 millj. kr. á ári og taki breytingum með vísitölu neysluverðs. Því hefur oft verið haldið fram að samningurinn tryggði bændum óbreytt fjármagn út samningstímann. Reyndar hafa ýmsir orðið til þess að býsnast heil ósköp yfir þessum greiðslum og verðtryggingunni, jafnvel haldið því fram að hætta eigi nánast öllum stuðningi við þessa atvinnugrein, helst á stundinni, alla vega fyrr en ráðgert var. Auðvitað er það stefna allra að sauðfjárrækt sem og aðrar atvinnugreinar standi undir sér, en við megum ekki gleyma því að landbúnaður hefur gengið í gegnum gífurlegar breytingar á undanförnum árum og verulega hefur dregið úr framlögum ríkisins til greinarinnar. Ætli láti ekki nærri að 1980 hafi framlög ríkisins til landbúnaðar verið 12--14% af heildarútgjöldum ríkisins en þau eru í dag 3--4% af útgjöldum. Þetta er mikil breyting á ekki lengri tíma og við skulum heldur ekki gleyma því að landbúnaðurinn er verulega styrktur í þeim löndum sem við erum að keppa við. Evrópuþjóðirnar eru flestar með verulega styrki sem greiða niður vöruna, annaðhvort beint á hvern grip eða hektara lands, fyrir utan svokallaðar grænar greiðslur. Því má heldur ekki gleyma að ef vilji manna er í þá veru að leggja þessa atvinnugrein af á heilum svæðum, þá verðum við að hafa svör við því hvaða atvinna á að koma í staðinn því hér er ekki eingöngu um að ræða störf við landbúnaðinn beint, heldur ýmis störf í þjónustu við landbúnað. Það verður því að reikna dæmið allt til enda og horfa á það í heild sinni. Við búum við verulegt atvinnuleysi og það vandamál yrði mun stærra ef þrengja ætti að í landbúnaði umfram það sem er í dag. Sum landsvæði eru þó háðari en önnur þeirri grein sem hér um ræðir, þ.e. sauðfjárræktinni, og því hefði verið eðlilegt að sjá í þessum samningi, þessu frv. sem hér um ræðir að tekið verði sérstaklega á vanda þeirra sem búa á þeim svæðum. Virðulegi forseti. Tími minn er að verða útrunninn, en það er ýmislegt annað í þessu frv. sem er full ástæða til þess að ræða. Þetta er einkennileg blanda af markaðshyggju og stýringu. Annars vegar á að leggja af framleiðslustýringuna og verðákvarðanir hins vegar á að stýra útflutningi og því skilaverði sem menn ætla bændum. Stefnan hlýtur að vera sú að vinna sig út úr þessu kerfi þannig að menn geti lifað af framleiðslu sinni, en besta leiðin til þess er aukin markaðssókn og vöruþróun og á því er ekki tekið í frv. eins og ég hef sagt áður. Og það sem verra er, ég er alls ekki viss um að samningurinn sem liggur fyrir leysi vanda margra þeirra bænda sem í dag geta hvorki hætt né haldið áfram, t.d. allra þeirra sem eru með undir 180 ærgilda bú. Þeir hafa mátt þola flatan niðurskurð æ ofan í æ og búa með þann fjölda ærgilda sem gefur þeim mánaðartekjur á bilinu 30--50 þús. Þessum bændum er nú ætlað að sækja sérstaklega um ef þeir vilja stækka búin sín og sanna með skattskýrslum eða öðru að þeir hafi aðalframfærslu af fjáreign sinni sem gefur 30--50 þús. kr. mánaðartekjur. Það getur enginn sýnt fram á það. Flestir þessara bænda eða fjölskyldna stunda aðra vinnu með til þess að drýgja tekjurnar og jafnvel eru dæmi þess að þeir hafi orðið að sækja vinnu um langan veg og dvalið fjarri heimilum um langan tíma. Ég efast hins vegar um að þetta verði það fólk sem mun fara í þessi uppkaup, skila inn jörðum og þeim rétti sem það hefur vegna þess að það stendur þá jafnframt frammi fyrir því að leggja jörð sína í eyði og flytja sig um set og mun þá að sjálfsögðu horfa til þess atvinnuástands sem ríkir í þjóðfélaginu og að hverju er að hverfa. 
             Virðulegi forseti. Ég er rétt að ljúka máli mínu. Að síðustu vil ég aðeins nefna að það á eftir að svara mjög mörgum spurningum, m.a. varðandi Jarðasjóðinn, sem ekkert svigrúm hefur til þess að kaupa þær jarðir sem honum er ætlað. Eins vildi ég gjarnan að ráðherra færi yfir þetta útsöluátak þar sem enn er farin sú leið að pakka súpukjöti í heilum og hálfum skrokkum inn í óásjálega plastpoka og það er okkar ráð til þess að auka markaðinn. Hefur hann virkilega trú á því að þetta muni skila okkur bættum og betri markaði inn í framtíðina?

Herra forseti. ,,Þegar ég fór fyrst í framboð árið 1991 vildi svo til að ég var að taka til í gömlum kössum hjá mér og rakst þá á dagblöð frá árinu 1968 eða 1969 eða fyrir eitthvað tæplega 30 árum síðan. Það hefði mátt nota sömu fyrirsagnir í blöðin 1991 um landbúnaðarmálin eins og þær voru liðlega 20 árum áður. Vandinn hefur verið ljós um allt of langa hríð án þess að nokkuð væri gert í því að leysa hann.`` Þetta var tilvitnun, virðulegi forseti, með leyfi forseta, og höfundurinn Lára Margrét Ragnarsdóttir, þingmaður Sjálfstfl. Þetta eru þá ummæli hv. þm. Sjálfstfl. um fjögurra ára valdaferil landbrh., Halldórs Blöndals. Vandinn vitaður alla tíð, ekkert gert. Þetta er líka umsögn um valdatíma fyrrv. hæstv. landbrh., keppinautar seinasta ræðumanns, sem hér var að fara úr stólnum, um forustu í Alþb., vandinn þekktur alla tíð, ekkert gert, ekkert aðhafst. Annað skondið dæmi um ástandið í landbúnaðarmálum undir stjórn framsóknarmanna þriggja flokka á undanförnum árum birtist á baksíðu Morgunblaðsins þann 18. okt. Þriggja dálka fyrirsögn og tilefnið er þetta: Félag eggjaframleiðenda hafði lagt fram lögfræðiálit þar sem segir að Ríkisspítölunum sé óheimilt að reyna að spara sér 600--700 þús. kr. á ári með því að bjóða út og leita eftir lægri tilboðum á eggjum heldur en eitthvert fyrirskipað lágmarksverð einokunarkerfisins. Lögfræðiálitið var um það að slíkt væri algerlega bannað, að leita útboða og leita eftir hagstæðum kjörum, á sama tíma og núv. hæstv. ríkisstjórn, kollegi hæstv. landbrh., er að skera niður útgjöld til heilbrigðismála. Virðulegi forseti. Ég nefni hérna tvö dæmi: Annars vegar að loksins er eins og einn, kannski tveir, kannski jafnvel þrír, hv. þingmenn Sjálfstfl., sem kosnir voru til þess í þéttbýliskjördæmum m.a. að gæta hagsmuna neytenda gagnvart einokunarkerfinu, hafi nú loksins þorað að fá málið a.m.k. Við eigum eftir að sjá það betur. Hitt er dæmi um það hvernig þetta úrelta kerfi blasir við fólki nú í lok 20. aldar sem forstokkað og blygðunarlaust einokunarkerfi. Einn hv. þm. Sjálfstfl., hv. þm. Árni Mathiesen, orðaði það reyndar svo í blaðagrein að það væri skrýtið að hæstv. landbrh. væri fyrir hönd ríkisstjórnar að gera einhvern samning við heila stétt manna, bændur, búvörusamning, og má til sanns vegar færa. Af hverju ekki við aðrar stéttir, hæstv. ráðherra? Á ekki að gera samning við bakara? Á ekki að gera samning við verktaka? Á ekki að gera samning við stéttahópa ef atvinnuvegir eiga í þrengingum? Á þá ekki ríkið að gera samning t.d. um það að tryggja viðkomandi stéttum að kaupa af þeim afurðirnar eða að halda uppi atvinnustiginu án tillits til ríkisútgjalda? Þessi samningur er réttlættur með því að brýna nauðsyn beri til að gera nú þennan samning. Það er vegna þess að samningurinn sem gerður var seinast, árið 1991, hafði algerlega brugðist. Það eru nákvæmlega sömu rök og voru árið 1991 og hefðu verið árið 1985 eða árið 1970 og eitthvað, vegna þess að vandinn sem menn hafa verið að velta á undan sér er ævinlega sá hinn sami. Um ráðin er það að segja, að þau hafa ævinlega brugðist og um þau má segja að þeim mun verr hafa þau gefist þeirra góðu manna ráð sem þeir hafa komið fleiri saman. Niðurstaðan er ævinlega sú hin sama. Landbúnaðarstefnunni sem hefur verið rekin má lýsa á einfaldan máta á þennan veg: Í fyrsta lagi hefur ríkið hefur yfirtekið algerlega starfsgrundvöll greinarinnar. Ríkið réttir fram gríðarlega fjármuni. Fyrir fáum árum voru þeir 12 milljarðar, rúmlega 10% af fjárlögum. Þeir hafa lækkað, m.a. í tíð fyrrv. ríkisstjórnar, en fyrst og fremst lækkað vegna minnkandi neyslu á þessum afurðum sem eru allt of háu verði seldar. En ríkið leggur fram umtalsverða fjármuni og leggur fram umtalsverða vernd. Þessir fjármunir, núna í formi beingreiðslna, sem áður voru framleiðslutengdir, eiga ekki að verða það í framtíðinni og það er partur af því að viðurkenna staðreyndir og verða við þeirri gagnrýni sem við jafnaðarmenn höfum haldið fram. Þessar beingreiðslur hafa að sjálfsögðu verið framleiðsluhvetjandi. Það er afar merkileg staðreynd að þrír fjórðu hlutar af þeim tekjum sem verða til við sölu landbúnaðarafurða á Íslandi koma beint úr vösum skattgreiðenda. Þrír fjórðu hlutar. Það er helmingi hærra heldur en t.d. í þeim löndum Evrópusambandsins þar sem allir viðurkenna að rekin hefur verið galin landbúnaðarstefna árum saman. En hún er helmingi hærri. Stuðningur ríksins við íslenskan landbúnað er helmingi hærri heldur en þar er. Hann er reyndar sá fjórði hæsti sem finnst á byggðu bóli í heiminum, hefur sem sé lækkað úr því að vera í langsamlega hæsta sæti í heiminum. Þetta er framleiðsluhvatning ríkisins. Síðan kemur mál númer tvö og það er að vegna þeirrar offramleiðslu sem hlýst af þessari framleiðsluhvatningu, þá kemur ríkið með löggjöf um greiðslumark og kvóta og takmarkar þessa framleiðslu þegar menn eru búnir að fjárfesta í búum sínum og bústofni til þess að örva hana sem mest og hafa verið styrktir til þess. Af þessu leiðir að framleiðni í íslenskum landbúnaði og í matvælaframleiðslu hefur farið hríðminnkandi. Framleiðni í mjólkurframleiðslu og í mjólkuriðnaði, hvort heldur vegið er á mælikvarða fjármagns eða vinnuafls, hefur lækkað um 35% á undanförnum árum. Framleiðni í sauðfjárframleiðslu hefur staðið í stað, en staðið í stað frá því að vera einhver hin lægsta sem um getur. Með öðrum orðum, það er búið að gera atvinnugreinarnar gersamlega ósamkeppnisfærar. Hver er svo hlutur annarra í skiptum við þetta? Hann er sá að matvælaverð er eitthvert hið hæsta á byggðu bóli og afkoma bænda, sem eiga að njóta þessarar stefnu, er einhver hin versta sem sögur kunna frá að greina. Jafnvel svo að meðaltekjur á sauðfjárbú nálgast það að vera það sem nú til dags mættu heita þokkalegar mánaðartekjur á ári. Stór hluti sauðfjárbænda er kominn í þá stöðu í þessu kerfi, sem vinir bænda hafa hróflað upp í kringum þá, að miðað við þá bústærð sem þeir mega hafa þá geta þeir ekki séð fjölskyldu farborða af þeim búrekstri. Það er alveg sama á hvaða kvarða þetta kerfi er metið, það er alveg sama hvar litið er á, út frá hagsmunum bænda, út frá atvinnurekstrarsjónarmiðum þeirra, út frá framlegð og framleiðni, út frá framförum í greininni, út frá sjónarmiðum neytenda gagnvart verðlagi, alls staðar fellur þetta kerfi á prófum. Og eins og hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir sagði og ég ég vitnaði til í upphafi, þetta kerfi er búið að vera óbreytt áratugum saman. Það var alveg eins þegar seinasti búvörusamningur var gerður. Það var alveg eins þegar lögin 1985 voru sett. Árangurinn er þessi, hann hefur löngu verið þekktur. Sá sem stýrði þessum málum seinast fyrir hönd Sjálfstfl. aðhafðist ekkert og nú kemur hæstv. landbrh. og segir: Ég tók við svo vondu búi að það var neyðarástand og þess vegna þarf ég að gera nýjan samning. Við erum að tala hér um atvinnugrein sem metin er í stærðarhlutföllum íslenska þjóðarbúskaparins þannig að markaðsverðmæti landbúnaðarafurða á verðlagi ársins 1994 eru 22 milljarðar kr. Íslenska þjóðarframleiðslan er svona að nálgast 400 milljarða. Hlutur landbúnaðarins í vergri landsframleiðslu eru 2,8%. Það er rétt að hafa þau hlutföll í huga. Eitt af hinum hástemmdu kosningaloforðum Framsfl. fyrir seinustu kosningar var sem kunnugt var að skapa 12 þúsund ný störf til aldamóta. Í ljósi þess að sköpun nýrra atvinnutækifæra byggir á fjárfestingu þá er rétt að hafa það í huga að fjárfesting í okkar þjóðfélagi er í sögulegu lágmarki, hefur aldrei verið lægri. Nýsköpun í íslensku þjóðfélagi í samanburði við þjóðfélögin í kringum okkur bendir til þess að við erum stöðugt að dragast aftur úr og það er stöðnun. Dettur einhverjum í hug að nýsköpun 12 þúsund starfa verði í sjávarútvegi eða í landbúnaði? Nei, það dettur engum í hug. Halda menn að þetta sé skynsamleg notkun á fjármunum áratug eftir áratug? Hafa hv. þm. gert sér grein fyrir því að í nafni blekkingariðju um útflutningsátak þá hefur, frá því að útflutningsbótakerfið var tekið upp, verið varið, reiknað til núvirðis, 48 þús. millj. kr. --- 48 milljörðum kr. --- í stuðning við útflutning á landbúnaðarafurðum? Vitið þið hver árangurinn er? Hann er nákvæmlega 0,0. Hann er nákvæmlega enginn. Segi og skrifa enginn. Þessum fjármunum, helmingnum af ríkisbúskapnum á ári, tæplega helmingi af skuldasöfnun þjóðarinnar í erlendum skuldum, ekki skuldasöfnun þjóðarinnar, skuldasöfnun opinberra aðila, hefur verið hent út um gluggann með þessu kerfi. Og, nota bene, í fullkomnu árangursleysi. Þessum peningum hefur verið fleygt út um gluggann. Svo eru menn að undrast það að við erum að dragast aftur úr öðrum þjóðum. Svo eru menn að undrast það að laun á Íslandi eru lág. Svo eru menn að undrast það að lífskjör almennings eru vond. Hver getur undrast það sem hugleiðir hvernig þessir aðilar sem borið hafa ábyrgð á landbúnaðarstefnunni á Íslandi á undanförnum árum og áratugum hafa farið með fé almennings? Og hvenær ætla þessir menn að koma fram fyrir þjóðina og axla einhverja ábyrgð? Hvenær ætla þessir menn að viðurkenna afleiðingar gerða sinna gagnvart þjóðinni, gagnvart bændum sem þeir hafa leitt í fátæktargildru og gagnvart neytendum í landinu? Herra forseti. Við jafnaðarmenn lýsum ábyrgð á hendur þessum aðilum og við getum að sjálfsögðu ekki lýst yfir stuðningi við þennan nýja samning frekar heldur en hinn gamla. Hvers vegna ekki? Af nákvæmlega sömu ástæðum og fyrr. Þessi samningur er, virðulegi landbrh., allt of dýr. Fjmrn. metur það svo að hann sé 1.200 millj. kr. dýrari heldur en sá gamli. Aðrir aðilar segja það vanmat og segja að það sé á bilinu 1,5--2 milljarðar sem þessi samningur muni á næstu fimm árum kosta meira en gamli samningurinn. Það er með öðrum orðum verið að bera meira fé í þennan samning. Það er auðvelt að sýna fram á það að markmiðum þessa samnings, þ.a. aðlögun að skynsamlegum viðskiptaháttum og lausn á offramleiðsluvandanum núna hefði mátt leysa með minni fjármunum. Hvernig? Einfaldlega með því að taka hluta af þeim fjármunum, þeim 6,5 milljörðum sem varið er til þessa ráðuneytis og kerfis þess í sparnaðaraðgerðum án þess að taka á beingreiðslum til bænda, hvorki í sauðfjárrækt né mjólkurframleiðslu. Það er auðvelt að sýna fram á að það er unnt að spara í þessu kerfi upp á um það bil einn milljarð kr. án þess að það bitni á bændum eingöngu með því að gera þá kröfu að stoðdeildakerfi landbúnaðarins beri sinn hluta af byrðunum, en það eru þeir menn sem bera ábyrgð á þessu kerfi. Í fyrsta lagi er samningurinn of dýr, en í öðru lagi höfum við enga rökstudda ástæðu til þess að ætla að hann takist nokkuð betur heldur en gamli samningurinn. Það eru með öðrum orðum ærnar ástæður til þess að ætla að þessi fjárburður endi með nákvæmlega sama hætti og allur fjárburður þessa kerfis hefur endað á undanförnum árum, þ.e. með fullkomnu árangursleysi. Og hver eru rökin fyrir því? Offramleiðslan er nú á bilinu 2.000--2.500 tonn. Þegar menn taka tillit til þeirrar staðreyndar að bændur hafa í nauðvörn sinni sem þjáningarbræður þessa kerfis orðið að grípa til heimaslátrunar í stórum stíl og farið yfir á svartan markað til þess að bjarga afkomu sinni, þá er offramleiðslan raunverulega miklu meiri heldur en hinar opinberu tölur gefa til kynna. Í þriðja lagi er það að nefna að neyslan hefur farið síminnkandi og það er engin ástæða til þess að ætla annað en í óbreyttu kerfi muni hún minnka enn, vegna þess að þessi samningur mun ekki leiða til hagræðingar og sparnaðar sem leiðir til lækkandi verðs. Í fjórða lagi binda þeir vonir við það að uppkaup fyrir rúmar 400 millj. muni draga úr þessari offramleiðslu. Það er rangt, m.a. vegna þess að verulegur hluti af því sem keypt verður upp er notað til endurúthlutunar til annarra á þeirri skynsamlegu hugsun út af fyrir sig að reyna að stækka bú þeirra sem á annað borð munu lifa af í greininni. Loks er hið undarlega samsektarákvæði um verðlagningu útflutningsafurða, þ.e., ef það verður svo að bændur setja á og það verður áframhaldandi offramleiðsla, þá á að leiða alla undir sömu sök, jafnt þá sem sætta sig við kerfið og fara eftir reglum þess og hina sem ekki gera það og þannig verður afurðasala þeirra verðfelld. Bændur munu að sjálfsögðu, alveg eins og þeir hafa leitað út á svarta markaðinn, sjá við þessu og lái þeim hver sem vill. En heildarniðurstaðan er sú að það eru yfirgnæfandi líkur á því þegar upp verður staðið um miðjan þennan samning 1997--1998, að við verðum þá í sömu sporum þrátt fyrir það að hafa aukið fjárburð í kerfið. Nú skal það sagt skilmerkilega að yfirlýst markmið samningsins, þ.e. þau að afnema kvótakerfið, hvorki meira né minna, að aftengja beingreiðslurnar framleiðslunni, gera þær óháðar framleiðslunni og ekki framleiðsluhvetjandi og að hætta opinberum afskiptum af verðlagningu eftir árið 1998, þetta er allt saman sótt í stefnuskrá Alþfl., og allt saman afar jákvætt og allt saman mjög skynsamlegt. Gallinn er bara sá að á fyrri hluta samningstímabilsins eru settir varnaglar við því að þetta gerist ekki. Kvótakerfið skal afnumið samkvæmt markmiði síðar en í millitíðinni eru sett slík skilyrði fyrir ásetningi og framleiðslurétti að það kemur ekki til framkvæmda. Beingreiðslurnar skulu að vísu ekki vera áfram framleiðslutengdar, en það er ekki fyrr en 1998 sem hið opinbera ætlar að hætta reglustikureglum sínum um verðlagningu. Í millitíðinni mun það gerast sem ég var að lýsa hér áðan þannig að þegar að því kemur að samningurinn er kominn inn á nýtt samningstímabil, þá munu menn sitja uppi með sama vandann. Og hvernig hefur þetta kerfi þá brugðist við? Nákvæmlega svona. Þá mun landbrh. þess tíma segja: Því miður, forsendurnar brugðust, samningurinn brást alveg eins og núv. hæstv. ráðherra segir um forvera sinn: Gamli samningurinn brást, forsendurnar brugðust. Og halda menn að menn muni þá við slíkar kringumstæður framfylgja ákvæðum um það að afnema kvótakerfið og að afnema verðstýringuna? Segið mér eitthvað skemmtilegra. Þetta eru rök okkar fyrir því að við höfum enga trú á því eins og staðið er að þessum samningi og þeim málamiðlunum sem þar hafa verið gerðar, að hann skili þeim árangri sem menn eru að búast við eða gera sér væntingar um. Til þess að ná þessum árangri hefðu menn orðið að ganga hreinna til verks. Menn hefðu orðið einfaldlega að segja: Frá og með árinu 1996 er þetta kvótakerfi aflagt. Fyrir því eru öll rök. Það er ekki hægt að ætlast til þess af bændum sem framleiðendum og heldur ekki af vinnslukerfinu að þeir búi sig undir neina samkeppni nema með því að vera leystir undan miðaldaviðjum þessa ofstjórnarkerfis. Þess vegna átti að segja: Þetta kerfi á að afnema. Auðvitað á að afnema framleiðslutengingu beingreiðslnanna, en það vantar annað upp á það. Það á að taka hluta af þeim fjármunum sem varið er til stuðnings landbúnaðinum á þessum tímapunkti og segja: Við erum tilbúnir til að verja hluta af þessu fé til þess að gera samninga við bændur. Um hvað? T.d. við þá sem komnir eru á ellilífeyrisaldur, um það að þeir þurfi ekki að standa upp frá búrekstri, ævistarfi sínu, slyppir og snauðir. Eða að þeir, sem hafa verið neyddir til þess að skerða svo búrekstur sinn að þeir búa á örreitiskotum sem standa ekki undir því að framfleyta fjölskyldu, gætu komist frá því með einhvers konar starfslokasamningum og segja þá strax: Þetta skal standa yfir í tvö eða þrjú ár og við verjum þá þessum fjármunum til þess, vegna þess að ef þetta hefði verið gert, þá hefðu menn a.m.k. haft einhverja von um það að þessum peningum væri ekki eytt til einskis. Það væri raunverulega verið að laga þetta að skynsamlegum framtíðarmarkmiðum. Herra forseti. Það er út af fyrir sig ekki ástæða til þess að orðlengja mikið meira um þetta. En hins vegar er ástæða til þess að segja fáein orð í fullri alvöru við þann meiri hluta hv. þm., a.m.k. í þremur flokkum ef ekki fleirum, sem hafa áratugum saman sammælst um að verja þetta kerfi. 

Virðulegi forseti. Kannski var það út af ósögðu orðunum, þ.e. því sem átti að segja um framsóknarmenn a.m.k. þriggja flokka. Það var raunar komið fram í ræðu hv. þm. fyrr að það væri við þá að sakast. Það er eins og hv. þm. gleymi því að hann hefur sjálfur átt sæti í tveimur ríkisstjórnum sem hafa farið með landbúnaðarmálin án atbeina Framsfl. Framsfl. var hvorki með landbúnaðarmálin í síðustu ríkisstjórn sem hv. þm. sat í né heldur í ríkisstjórninni þar á undan. Þannig að það er nú svona og svona að tala eins og menn hafi hvergi nærri komið og eigi engan hlut að málum. Hv. þm. talar um það að fjárfesting sé í sögulegu lágmarki. Það er ekki að gerast í dag. Það var þannig, ef ég man rétt, á síðasta ári eitt af alvarlegu málunum í sambandi við ríkisfjármálin og ástandið í efnahagsmálum þjóðarinnar og þá átti þessi ágæti hv. þm. sæti í ríkisstjórninni sem hæstv. utanrrh. og síðan minnir hann okkur öðru hvoru þegar hann hefur tækifæri á fjármuni sem varið hefur verið til útflutningsuppbóta og telur að lítið hafi nýst, en gleymir því líka að geta þess hverjir voru í stjórn þegar útflutningsbótunum var komið á. Það var í tíð svokallaðrar viðreisnarstjórnar þar sem sátu saman Sjálfstfl. og Alþfl. Framsfl. átti ekki aðild að þeirri ríkisstjórn bara svona rétt til þess að hressa upp á minnið hjá hv. þm. Hann talar um að það væri hægt að spara í kerfinu eitt þúsund millj. kr. án þess að það bitnaði á bændum, án þess að það kæmi við beingreiðslurnar. Í tillögum sem ég hygg að hann sé að vitna til sem birtust í einum fjölmiðlinum í gær, einu blaðinu sem dreift var í hólf okkar þingmanna er gert ráð fyrir því að bændur sjálfir taki þessar eitt þúsund millj. kr. að sér, það sé ekki greitt úr hinum sameiginlega sjóði okkar og kann að vera rétt, þessu megi beina til atvinnugreinarinnar, en það verður ekki gert án þess að hún borgi, það verður ekki gert án þess að það bitni á henni eða komi fram í einhverjum kostnaði þar.

Herra forseti. Það er fróðlegt að heyra málsvörn hæstv. landbrh. Hún er einföld. Hún er sú: Alþfl. ber ábyrgð á þessu öllu saman. Og rökin eru þau að hv. þáv. þm. Ingólfur, sem stundum var kenndur við Hellu, náði því fram á viðreisnarárunum fyrir rúmlega 30 árum að koma á útflutningsbótakerfi sem Alþfl. hefur barist fyrir með oddi og egg í ljósi offramleiðsluvandans síðar að koma af og getur stært sig af því að í því tilboði sem gert var árið 1991, þá af hálfu þáv. utanrrh. í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, þá tókst að koma útflutningsbótakerfinu af. Það var afrek út af fyrir sig og skal viðurkennast, því að hvernig værum við stödd ef þetta kerfi væri enn við lýði? Þessi dæmi af hæstv. ráðherra eru nefnilega til vitnis um það sem ég átti ólokið að segja. Hvenær kemur að því að hv. þm. Framsfl., Sjálfstfl. og reyndar Alþb. fari að viðurkenna ábyrgð sína á þeim óförum sem þeir hafa leitt yfir íslenska bændastétt? Hvenær ætla þeir að viðurkenna það, þessir menn sem bera ábyrgð á löggjöfinni, að við greiddum t.d. atkvæði gegn búvörulöggjöfinni 1985? Það þekkja allir sem verið hafa hér í þingsölum síðan hvernig við höfum í hvert einasta skipti tekist á við þessi mál. Við höfum þó náð þeim árangri að útgjöldin hafa lækkað, við höfum komið útflutningsbótakerfinu fyrir kattarnef. Með aðildinni að GATT standa vonir til þess að þegar fram líða stundir. Þá erum við auðvitað að reka þetta kerfi á flótta. Undanhaldið er hafið. Þeir eru meira að segja farnir að viðurkenna það sem þeir sögðu ekki bændum fyrir kosningar að það ætti að afnema kvótakerfið eða afnema opinbera verðstýringu. Nei, þeir sögðu það ekki fyrir kosningar. Við sögðum það og nú segja þeir allt rétt sem við sögðum fyrir kosningar, en treysta sér ekki til þess að framkvæma það. En hvenær kemur að því að þeir ætla að segja heiðarlega við íslenska bændur sem rétt er: Þið berið ábyrgð á því að þið hafið blekkt þá áratugum saman. Þið berið ábyrgð á því að hafa leitt þá í fátæktargildru. Þið berið ábyrgð á því að kjör þeirra eru orðin svo léleg að þeir eru varla færir um að framfleyta fjölskyldum sínum. Þið berið ábyrgð á því að afleiðingarnar gagnvart neytendum eru eins og þær eru. Þið berið ábyrgð á því að hafa sólundað fé almennings á Ísland í botnlausa hít án nokkurs árangurs fyrir nokkurn mann.

Hæstv. forseti. Ég orðaði það reyndar ekki í fyrri ræðu minni að Alþfl. bæri ábyrgð á þessu öllu saman. Ég minnti aðeins á það að Alþfl. hefði verið þátttakandi í ríkisstjórnum á undanförnum árum og hann hefði kannski átt aðild að þeim ákvörðunum sem teknar hafa verið af hálfu stjórnvalda á undanförnum árum. Ég hef aldrei sagt að Framsfl. hafi ekki átt og eigi ekki aðild að því stjórnkerfi sem ríkt hefur og ég vil líka viðurkenna og segja það, og það kom reyndar mjög skýrt fram í minni framsöguræðu, að við erum að búa til nýtt kerfi. Við erum að móta stefnu til annarrar framtíðar heldur en verið hefur og við erum að búa til framleiðslukerfi sem er með öðrum hætti heldur en það hefur verið hingað til. Það kom fram í ræðu hv. þm. að það sé krafa hans að kvótakerfið verði aflagt strax. Ég sé það fyrir mér að þær róttæku breytingar, eins og ég vil kalla þær sem verið er að boða, verði framkvæmdar. Það er hins vegar ekki hægt við þær aðstæður sem ríkja nú í augnablikinu með þær birgðir sem við stöndum frammi fyrir að skella á svokölluðu markaðskerfi eða afnema kvótakerfið skilyrðislaust og án nokkurrar aðlögunar eða aðdraganda árið 1996 eins og hv. þm. sagði. Ég tel að við þurfum að nýta tímann næstu eitt til tvö ár til að komast inn í það nýja kerfi eða þann nýja farveg sem er sannarlega boðaður hér með þessum samningi og frv. Og ég held að það sé mikilvægt að menn tali málefnalega um það án þess í sjálfu sér að vera að ásaka einn eða neinn um það hvernig ástandið er. Það er ekki gott. Það hefði þurft að bregðast við fyrr og ég er sannarlega að reyna að gera það. Núv. ríkisstjórn er að reyna að gera það og takast á við það sem ég held að hefði þurft að gera í tíð fyrri ríkisstjórnar sem hv. þm. átti aðild að.

Herra forseti. Það er ekki nema skylduverk að reka þetta undanhald. Hæstv. landbrh. sagði: Það hefði þurft að bregðast við miklu fyrr. Það var ekki gert af forvera hans, landbrh. Sjálfstfl. Síðan segir hann: Við erum að búa til nýtt kerfi. Í raun og veru felst í þessum fáu orðum sú viðurkenning sem ég var að mælast til að frá honum kæmi. Með öðrum orðum, kerfið sem við bjuggum til, flokkurinn hans, samstarfsflokkurinn hans, og meira að segja sumir aðrir í stjórnarandstöðunni hafa gersamlega brugðist. Loksins. Það er komin viðurkenning á því. Við viljum búa til nýtt kerfi. Það er rétt sem talsmenn Alþfl. hafa sagt. Kvótakerfið er ónýtt og hefur skaðað bændur og neytendur. Það er rétt að stefna að því að afnema það. Það er rétt sem kratarnir hafa sagt, að verðskýring hins opinbera hefur brugðist og við skulum stefna að því að afnema það. Það er rétt að það á ekki að hvetja til offramleiðslu með því að framleiðslutengja beingreiðslurnar. Það er með öðrum orðum allt rétt í kjarna málsins sem við höfum sagt á undanförnum árum í gagnrýni á þetta kerfi. En þá kemur afsökunin. Það er bara ekki strax. Það er bara ekki hægt að gera þetta, ekki 1996, það verður að vera 1997 og 1998. Það er rangt, hæstv. ráðherra. Það er rangt eins og ég færði sönnur á með rökum mínum hérna áðan að í því millibilsástandi munuð þið klúðra því að unnt sé að ná settum markmiðum. Hin sorglega niðurstaða er að þið viðurkennið í öðru orðinu að ykkur hafi mistekist og að þið berið stóra ábyrgð gagnvart bændum og neytendum á þessu kolúrelta kerfi. En þið eigið eftir að stíga skrefið til fulls og viðurkenna að það þarf að taka á því með róttækari ráðstöfunum. Og það er hægt að gera árið 1996 eftir þeim leiðum sem ég var að lýsa.

Virðulegi forseti. Eins og kunnugt er, fer þetta frv. auðvitað til landbn. þar sem ég á sæti, eins og menn segja gjarna. Þar gefst að sjálfsögðu góður tími til þess að brjóta það til nokkurs mergjar og ég hlýt að fagna því sérstaklega að landbrh. hefur lýst því hér yfir að tímasetningu í búvörulögunum um ákvörðun greiðslumarks fyrir árið 1996 verði enn frestað. Sjálfur áleit ég að sá tími sem skammtaður var á sl. vori væri of naumur til þessara verka og kemur mér ekki á óvart þó til slíkra breytinga þurfi að koma og þá gefst tími til þess að fara yfir þetta mál af þeirri nákvæmni sem Alþingi ber auðvitað að viðhafa í jafnþýðingarmikilli afgreiðslu og hér er á ferðinni. Búvörusamningurinn sem í gildi er var gerður árið 1991 og hæstv. landbrh. hefur nú lýst nokkuð tilurð þessa samnings. Þá voru ekki uppi nein sérstök vandamál í hefðbundnum greinum í landinu. Menn voru hins vegar að kljást við það sem ekki hafði tekist þrátt fyrir ákvarðanir búvörulaganna frá árinu 1985 um að losa okkur frá útflutningi í þeim mæli sem þar var gengið út frá. Og meginástæðurnar fyrir því að það hefur ekki tekist eru eins og kunnugt er þær að það hefur ekki enn fundist tekjugrundvöllur í öðrum greinum fyrir þá bændur sem lifað hafa á þessum greinum. Ég má til að minna á það að þessum búvörusamningi var vel tekið. Það stóðu að honum þrír stjórnmálaflokkar, stjórnarflokkarnir sem þá voru við völd og Sjálfstfl. lýsti a.m.k. óbeint stuðningi við þennan samning. Ég hef áður rakið það að í kosningunum 1991 lýstu frambjóðendur Sjálfstfl. yfir stuðningi við þennan samning og ég tek reyndar undir þau orð hæstv. landbrh. að það bætir ekkert aðstæður núna þótt menn reyni að draga aðra til sektar. Samningurinn var líka gerður eins og menn muna í framhaldi af þjóðarsátt um verðlag og kjör í landinu og það komu margir aðrir aðilar að þessari samningsgerð heldur en bændur og ríkisvaldið. Þessu mega menn ekki heldur gleyma um þessar mundir. Og var það nokkuð óeðlilegt þótt samningnum væri tekið vel þegar á þessar staðreyndir er litið og þá ekki síst þegar rakið er og rifjað upp fyrsta stefnumið þessa samnings sem er, með leyfi hæstv. forseta: ,,að stuðla að því að í landinu geti þróast hagkvæmur og öflugur landbúnaður.`` Það sem var hins vegar gallinn við þennan samning var það að með því að vinna eftir honum eins og auðvitað vera bar, þá var ekki hægt að ná þessum markmiðum. Það sem kom í veg fyrir það voru auðvitað ákvæði 6. gr. samningsins sem bönnuðu útflutning á kindakjöti, þ.e. því dilkakjöti sem var innan hins svokallaða greiðslumarks. Með þeim hætti skapaðist sá vandi sem við stöndum nú frammi fyrir. Eiturnaglinn í þeirri samningsgerð var 6. gr. Og það þurfti reyndar ekki að bíða eftir því hver yrðu viðbrögð því að á fyrsta ári samningsins þegar framleiðslan dróst saman um 10%, þá lækkuðu tekjur sauðfjárbænda um 40% samkvæmt könnun fjárhagskönnunarnefndar. Þegar liðin voru tvö ár af þessum samningi, þá hafði hrokkið upp af ráðstöfunarfé sauðfjárbænda rétt tæpar 600 millj. kr. Hvað síðan hefur gerst liggur ekki fyrir, en ég hygg að fæsta hafi órað fyrir --- og sjálfsagt ekki nokkurn einasta mann, enda hefði þá þessi samningur ekki verið gerður --- að að þremur árum liðnum frá gerð hans væri búið að sigla sauðfjárræktinni í strand. Ég sá þetta fyrir við þessa samningsgerð og hafði því mikið við samninginn að athuga. Mér datt raunar ekki í hug að mál gengju jafnhratt fram til ófarnaðar og raun ber nú vitni um. Og ég geri ráð fyrir að afstöðu mína til núverandi samnings beri að skýra með tilliti til þessarar reynslu. Því miður byggir þessi samningur líka í grundvallaratriðum á því að úrelda sauðfjárræktina í landinu þótt margar áherslur séu með öðrum hætti, eins og hæstv. landbrh. hefur lýst og eins og breytingar í frv. til breytinga á búvörulögunum lýsa líka. Ég vænti þess, hæstv. forseti, að það verði mjög leitað eftir skýringum á ýmsum þeim vafaatriðum sem eru í þessu máli og það get ég fullvissað hæstv. forseta um, sem jafnframt er formaður landbn. Alþingis, að enginn maður væri sælli en ég ef það kæmi í ljós að ég hefði rangt fyrir mér í þeim efnum. Ég vildi að raunin yrði sú. En meðan það liggur ekki fyrir hlýt ég að hafa nokkrar efasemdir um breytingar á búvörulögunum og þessa samningsgerð. Hér á ég í fyrsta lagi við, svo ég telji þau atriði sérstaklega upp sem mér sýnast á vissan hátt stríða á móti þeim ásetningi sem lagður er til grundvallar, að þær breytingar á greiðslumarki sem hér er kveðið á um, muni leiða til aukinnar framleiðslu og til aukinnar heimaslátrunar. Hvort tveggja felst í þessum breytingum eins og ég fæ best skilið. Og ég verð að segja að þá hafa bændur á Íslandi mikið breyst frá þeim árum sem ég var ráðunautur, en það var ég í rúm 30 ár, ef þeir sjá ekki og fara ekki leiðirnar sem þeim er boðið upp á í þessum efnum til að bjarga sér og sínum. Með sama hætti hlýtur það að vekja nokkra eftirtekt sem menn hafa haldið æðimikið fram á kynningarfundum og er mjög í sinni hjá sauðfjárbændum að hér sé um mikla sókn í fjármuni að ræða. Samninganefndinni hafi sem sagt tekist að draga mikið fjármagn inn í þessa nýju samningsgerð. Hæstv. landbrh. fór nokkuð yfir þau mál og skýringar hans í þeim efnum get ég gert að mínum skýringum. Það er miklu líklegra að þessi samningsgerð verði til þess að draga úr fjármagni til greinarinnar heldur en að auka það. Og ég er sammála hæstv. landbrrh. að því leyti, eins og mörgu öðru, að það má með mjög skýrum hætti leiða rök að því að hér sé um sparnað að ræða í ríkisútgjöldum en ekki aukningu. Þannig að inn í sauðfjárræktina verða ekki réttir digrir sjóðir út úr þessu fjármagni fram yfir það sem í umferð var. Hins vegar er að ýmsu öðru að hyggja með þetta fjármagn. Og þá skulum við nú sleppa beingreiðslunum sjálfum en þó verð ég að vekja athygli á því sem hér kemur fram í umsögn fjmrn. um frv. til búvörulaga þar sem segir undir tölulið 1, með leyfi hæstv. forseta: ,,Samkvæmt 9. gr. frv. eru beingreiðslur bundnar til tveggja ára í stað eins árs áður. Sem fyrr tekur stuðningur ríkisins mið af neyslu kindakjöts innan lands.`` Eins og lagt er nú af stað inn í þennan samning er langlíklegast að það dragi úr þessum beingreiðslum, en í skýringum fjmrn. er því lýst að þær muni taka meira fjármagn til sín. Það sem að vekur hins vegar enn meiri athygli er fjármagnið sem tilgreint er undir svokölluðum stuðningsgreiðslum. Við þá upptalningu hef ég býsna miklar athugasemdir að gera. Stærsti liðurinn þar er uppkaup upp á 443 millj. kr. Ég hef ekki fram til þessa séð að fjármagn af þessum toga færi til sauðfjárræktarinnar í landinu. Ég hef meira að segja séð mörg blómleg bú sem hafa horfið úr byggð vegna aðgerða af þessum toga, vegna uppkaupa, og fólk af þeim flutt af jörðum sínum yfir í þéttbýlið þar sem það hefur svo starfað síðan. Orðið þar auðvitað góðir borgarar eins og meðan það var til sveita. Þetta fjármagn er þess eðlis að það dreifist um þjóðfélagið og er ekki neinn sérstakur stuðningur við sauðfjárbændur eða þá grein umfram það sem það kemur fyrir annars staðar. Birgðaráðstöfunin er afar mikilvæg ákvörðun og það verður fróðlegt að sjá útfærslur á henni. Það má kannski segja að hún sé í samræmi við yfirlýsingu á málefnasamningi núv. ríkisstjórnar og það hljótum við að kanna alveg sérstaklega þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Átak í útflutningi landbúnaðarafurða verður stutt, sérstaklega á grundvelli nýrra laga um vöruþróun og markaðssókn sem byggist á hreinleika og hollustu afurðanna.`` Það þarf alveg sérstaklega að fara yfir þetta ákvæði í stjórnarsáttmálanum þannig að fyrir liggi hvort ætlast sé til þess að því sé gerð skil í þessum samningi. En ég sé ekki að fyrir því sé sú innstæða sem þörf er á við þetta mikilvæga þróunarstarf. Hins vegar má ekki með neinum hætti vanmeta þetta fjármagn þótt ég verði líka vekja athygli á því að það kindakjöt sem hér er sérstaklega verið að koma á markað er komið úr eigu sauðfjárbænda. Það eru afurðastöðvarnar sem eiga það en ekki sauðfjárbændur, þannig að það kemur nú víðar við heldur en í pyngjunni hjá sauðfjárbændum. Þá kem ég að tveimur síðustu liðunum. Og þá sýnist mér satt að segja að menn séu nú farnir að fara í nýju fötin keisarans. Hagræðing og vöruþróun upp á 218 millj. kr. Nú er það svo að í bókun 2 í núv. búvörusamningi er kveðið á um að til ekki mjög óskyldra verkefna sé ráðstafað 400 millj. kr. Af þeim hefur ríkisvaldið innt af hendi 90 millj. þannig að enn eru, að ég hygg, útistandandi 310 millj. kr. sem gjaldfalla nú samkvæmt samningnum á næsta ári. Hér er sem sagt gert ráð fyrir 218 millj. kr. á sama tíma og ríkisvaldið hefur ekki innt af hendi til ekki mjög óskyldra verkefna 310 millj. kr. Það er fjarri því að ég sé hér með einhverjar sérstakar ávirðingar gagnvart hæstv. núv. landbrrh. því hann hefur verið í stjórnarandstöðu sl. kjörtímabil. Það gildir bara einu hverjir það eru sem stjórna, þetta er sannleikur málsins. Og á sér engar málsbætur hverjir sem þar eiga hlut að máli. Þá komum við að síðasta liðnum sem eru umhverfisverkefni. Mér finnst að sú uppsetning sé alveg dæmalaus. Í því fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir er framkvæmdafé Landgræðslunnar og Skógræktarinnar fært niður um 14,5 millj. kr. Árið 1987 eiga hins vegar að berast til þessara verkefna fyrstu greiðslurnar upp á 15 millj. kr. Alls á þessu tímabili eiga að koma inn í þetta verkefni 75 millj. sem er aðeins hærri tala en fer núna til skógræktarstarfa bænda á Fljótsdalshéraði. Hér er auðvitað um hreina sýndarmennsku að ræða og þetta er eitt af því sem gerir það að verkum að ég hef sérstakar efasemdir um framgang þessa samnings. Það er ekki séð fyrir því að hægt sé að takast á við ný verkefni. Virðulegi forseti. Ég skal nú ljúka máli mínu. Aðeins örfá orð um útflutningsmálin sem ég hef vitnað til áður. Þar er bæði gefið og tekið. Þeim helstu leiðum sem opnaðar eru í þessari umræðu, er lokað í frv. til breytinga á búvörulögunum. Við náum ekki undir nokkrum kringumstæðum árangri í þessum efnum öðruvísi en að þeir aðilar sem þar hafa áhuga og vilja geti sótt inn á erlenda markaði með fulla hagkvæmni að leiðarljósi. Þeim leiðum er lokað í þessu frv. og ég vænti þess, virðulegi forseti, að þetta verði sérstaklega athugað við meðferð málsins í landbn.

Herra forseti. Hv. þm. Egill Jónsson gagnrýndi þann samning sem við höfum hér til umræðu mjög harðlega. Ég var ekki sammála gagnrýni hans í öllum atriðum og hef í sumum atriðum þveröfuga skoðun við hv. þm. Mér sýnist samt á máli hv. þm. að við séum sammála um það að þessi samningur sé óalandi og óferjandi. Við erum nefnilega sammála um það sem er aðalatriðið í þessu. Sem sagt það að breytingar á greiðslumarki samkvæmt samningnum muni leiða til aukinnar framleiðslu. Með öðrum orðum hið nýja fyrirkomulag mun hafa þveröfug áhrif á það sem það átti að gera. Og þar sem þetta er burðarásinn í þessum samningi spyr ég hv. þm. Egil Jónsson: Treystir hann sér til þess að styðja samninginn nema að það sé algjörlega ljóst að breytingarnar muni ekki leiða til aukinnar framleiðslu? En það er merkilegt að hv. þm. Egill Jónsson, sem hefur nú stundum verið talinn til framsóknararmsins í Sjálfstfl., og hef ég ekki nema gott eitt um það að segja, er þarna orðinn sammála þeim sem hafa verið yst til hægri, þ.e. ungu mönnunum, ritara landbn. Sjálfstfl., Markúsi Möller.

Virðulegi forseti. Ég er sammála afskaplega mörgum góðum mönnum um þessi mál, bæði ungum sjálfstæðismönnum og öðrum og m.a. hv. síðasta ræðumanni. En framleiðsluaukning í sauðfjárrækt stefnir ekki gegn mínum vilja heldur það gagnstæða. Og ég tek sérstaklega undir það sem að Haukur Halldórsson sagði á nýloknu búnaðarþingi. Hann sagði þar að það væri ekki framleitt of mikið af kindakjöti á Íslandi. En í stað þess að viðhafa umsetningu á þessari vöru þurfum við að hefja sölustarf. Og ég stórefa að við eigum annars staðar meiri möguleika til sóknar í okkar framleiðslugreinum heldur en einmitt þessari framleiðslu. Ég skal rökstyðja það síðar þegar þessi mál verða rædd og ég er sannfærður um það að þar eigum við góða samleið, ég og hv. þm. Össur Skarphéðinsson.

Herra forseti. Hér er til umfjöllunar frv. til laga um breytingu á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Annað af fylgiskjölunum sem eru hér með þessu frv. er búvörusamningur sá sem þegar hefur verið undirritaður af hálfu bænda og með fyrirvara af hálfu ráðherra í hv. ríkisstjórn. Ég verð í máli mínu hér að blanda því nokkuð saman sem kemur fram í þessu frv. annars vegar og búvörusamningnum hins vegar. Svo nátengt og samansúrrað er þetta efni þótt sums staðar greini reyndar á og ekki sé alveg ljóst við hvað er átt eins og hér kom fram í máli hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur. Hér er, eins og ég sagði áðan, verið að fjalla um breytingar á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum en hins vegar er jafnframt verið að ræða um breytingar á búvörusamningi. Það er verið að ræða um breytingar á kindakjötshluta búvörusamningsins. Menn hafa stundum varið þá miklu fjármuni sem fara til landbúnaðar með þeim rökum að í því fælist viðleitni okkar til að halda landinu í byggð. Það mun vera eitt af stefnumiðum þessarar ríkisstjórnar, rétt eins og flestra ef ekki allra ríkisstjórna á undan, að reyna að halda landinu sem best í byggð og gera þeim sem starfa í sauðfjárrækt kleift að lifa mannsæmandi lífi, svo vitnað sé orðrétt til formanns Framsfl. í umfjöllun um búvörusamninginn í sjónvarpi hinn 5. október sl. Hann er þá væntanlega sannfærður um að þeim fjármunum sem eiga að fara til uppfyllingar þessa kindakjötssamnings ef þetta frv. verður að lögum sé vel varið, þeir haldi landinu í byggð og geri sauðfjárbændum kleift að lifa mannsæmandi lífi. Ef ég væri sannfærð um það og liti þá væntanlega á milljarðana 11--13 sem fjárfestingu til framtíðar þá væri ég ekki í hópi þeirra sem gagnrýna og draga í efa árangur af nefndum samningi. En það hefur enn enginn sannfært mig um að forgangsröðun til að ná þessum markmiðum, þ.e. að halda landinu í byggð, eigi að vera sú sem hér birtist og meðan svo er, þá hlýt ég að gagnrýna samninginn, bæði tilurð hans og innihald. Greiðslur vegna búvörusamningsins í heild eru bæði greiðslur vegna mjólkurframleiðslu sem nema nú tæpum 5,7 milljörðum kr. og greiðslur vegna sauðfjárframleiðslu sem nema á næsta ári samkvæmt fjárlagafrv. um það bil 2,7 milljörðum kr. Þannig hækka framlög vegna búvörusamnings á næsta ári miðað við áform stjórnvalda og þann samning um kindakjötsframleiðslu sem nú liggur fyrir undirritaður af hæstv. utanrrh. og fjmrh. en samþykktur af bændum. Miðað við það sem fram kemur í umsögn fjárlagaskrifstofu, þá kostar þessi breyting á kindakjötshlutanum rúmlega einum milljarði meira en gamli samningurinn hefði kostað og reyndar hafa aðrir, svo sem Guðmundur Gylfi Guðmundsson, hagfræðingur ASÍ og sérlegur sérfræðingur í málefnum landbúnaðarins, sagt að samningurinn þýddi um tveimur milljörðum meira en sá gamli að óbreyttu. Og þessa peninga telur hann að sé verið að setja í landbúnaðinn til að viðhalda óbreyttu ástandi til að fresta vanda. Formaður búnaðarþings Suðurlands dáðist einnig að samninganefndinni fyrir að hafa náð öllu þessu fjármagni. En það er jafnmerkilegt þegar þetta liggur fyrir að hlusta á ráðherrana leggja svo mikla áherslu á að telja þjóðinni trú um að með þessum samningi sé verið að spara. Fjmrh. kynnir samninginn þannig að þrátt fyrir allt sé hér um minnkun að ræða og hæstv. landbrh. fullyrðir í viðtali við Ríkisútvarpið hinn 12. okt. sl. að við séum náttúrlega að lækka stuðning hins opinbera til sauðfjárræktarinnar umtalsvert með þessum samningi. Og hér í dag kemur svo fram að hann lítur svo á sem hér sé um viðskiptasamning að ræða og því eðlilegt að allt í honum sé verðtryggt. Og formaður Framsfl. réttlætir samninginn ekki bara með búsetumarkmiðum heldur einnig með því að gífurlegur samdráttur hafi orðið í sauðfjárræktinni. Þá hljótum við sem höfum reynt að fylgjast með landbúnaðarumræðunni að spyrja: Stóð það þá ekki til? Stóð ekki til að draga saman? Var ekki upphaflega til samninga stofnað með það að markmiði? Var ekki markmiðið það sama og nú, að ná jafnvægi á milli framleiðslu og sölu sauðfjárafurða? Eða er það rétt sem stundum er haldið fram að á Íslandi sé hætt við efnahagsráðstafanir þegar þær fara að bíta? Hvaða vandi er það sem nú steðjar að? Er vandamálið ekki enn það sama: Of margir bændur að framleiða of mikið kjöt fyrir of lítinn markað? Við skulum líta á markmið samningsins. Þau eru afskaplega almennt orðuð. Þetta er huggulegur texti um það sem við getum öll verið sammála um, svo sem að auka hagkvæmni og samkeppnishæfni sauðfjárframleiðslunnar til hagsbóta fyrir sauðfjárframleiðendur og neytendur. Hver getur ekki skrifað undir það? En það er bara svo fátæklegt sem fylgir þessari fínu setningu í samningnum sjálfum. Nokkuð hefur verið rætt um það að auka þurfi framleiðni í íslensku atvinnulífi, en það eru engin framleiðnimarkmið í þessum samningi. Það eru engir áfangar í þeim efnum til að stefna að. Hvar er sá hvati sem fær bændur til að minnka framleiðslu og laga hana fyrst og fremst að innanlandsmarkaði? Hann finnst ekki. Hér er verið setja upp eins konar sóknarkerfi í sauðfjárframleiðslu. Það virðist borga sig fyrir bóndann að framleiða meira. Hann á vélarnar, ræktunina og húsin, fasti kostnaðurinn er fyrir hendi og það borgar sig auðvitað að framleiða meira ef viðbótartekjurnar eru hærri en viðbótarkostnaðurinn. Sóknarkerfi í fiskveiðum er nákvæmlega sama dæmið. Í slíku kerfi borgar sig fyrir einstaka útgerðarmenn að auka sína sókn þó að aukin heildarsókn sé til tjóns, bæði fyrir fiskstofnana og þjóðarbúið og minnki almennt hagkvæmni í greininni. Bóndinn fær alltaf sínar beingreiðslur frá ríkinu samkvæmt sínu greiðslumarki. Hann fær svokallað innanlandsverð fyrir ákveðið hlutfall framleiðslu sinnar og síðan útflutningsverð fyrir það sem út af stendur. E.t.v. nær hann sér í enn annað verð með því að selja á svörtum markaði, en allir veiða úr sama potti, allir veiða úr potti sem er verðjafnaður þannig að allir eiga jafnan rétt og auðvitað munu menn auka sóknina. Og hver segir að svarti markaðurinn verði ekki áfram fýsilegasti valkosturinn fyrir bændur? Þetta er sígilt dæmi um það þegar hagsmunir einstaklinga stangast á við hagsmuni heildarinnar og þó að við vildum að öll dýrin í skóginum væru vinir þá eru þau það bara ekki. Þetta sóknarmark í landbúnaðinum getur haft það í för með sér að árið 2000 þegar samningurinn rennur út, þá verði framleiðslan orðin mun meiri en nú og hvað gera bændur þá? Við því fást engin svör. Framtíðarsýnina vantar. Bændur eiga að haga sér með tilteknum, skynsamlegum hætti fyrir heildina og ekki er reiknað með sjálfsbjargarviðleitni þeirra. Það er merkilegt því að bændur hafa þegar sýnt að þeir eins og aðrar stéttir, geta brugðist við breytingum. Samdráttur hefur vissulega verið mikill og óháður fjárhagslegri stöðu búanna, en bændur hafa flestir brugðist við og snúið sér að öðru með búskapnum. Þeir hafa snúið sér að ferðamennsku og minjagripagerð, kannski í stíl við græna ferðamennsku, þ.e. reynt að byggja á því sem sérstakt er, bæði við það að vera bóndi og við það hérað sem þeir búa í. Og einnig að ýmsum störfum sem til hafa fallið í byggðarlaginu. Það er rétt eins og gerst hefur í sjávarútvegi við samdrátt í þorskveiði. Menn hafa sótt í annað og sýnt bæði hugkvæmni og útsjónarsemi og þar hafa menn verið að auka framleiðni í greininni. Þar hafa menn líka farið í úreldingu og það þarf líka að gera í landbúnaði. Þeir bændur sem stunda aðra framleiðslu en sauðfjárframleiðslu eru auðvitað áhyggjufullir yfir því að þessi samningur muni skemma fyrir öðrum búgreinum, hann skekkir alla samkeppni og með auknum skattpeningum er ákveðið hverjir fá meiri séns. Því var krafan um það að allir bændur landsins tækju þátt í atkvæðagreiðslu um samninginn ekki óeðlileg. Staða atvinnugreinarinnar í heild, umfjöllun um hana, ímynd hennar og framtíð er mál þeirra allra. En aftur að samningnum og lögunum. Það er rétt að hverfa frá því kerfi sem hefur verið í sauðfjárrækt. Það hefur ekki reynst nothæft til að ná þeim markmiðum sem stefnt var að eða e.t.v. hefur verið of auðvelt að komast hjá því að ná markmiðunum. Innan þess samnings sem hefur verið unnið eftir áttu birgðir t.d. ekki að myndast en það hafa þær sannarlega gert og svartur markaður hefur blómstrað. Þess vegna er spor í rétta átt að hafa beingreiðslur ekki jafnframleiðslutengdar og verið hefur. Þar hefði þó átt að ganga lengra með skýrari markmiðum. Það hefði einnig átt að ganga djarfar til frjálsrar verðmyndunar á afurðum og ekki jafnskilyrt og fram kemur í samningnum. Lagatextinn er reyndar skilyrðislaus. Í samningnum segir, og einnig í lögunum, að árið 1998 verði verðmyndun frjáls. Orðrétt segir í samningnum: ,,1998 verður horfið frá opinberri verðákvörðun afurðaverðs, enda hafi komið til framkvæmda þær aðgerðir sem samningurinn kveður á um til að ná jafnvægi í birgðum sauðfjárafurða.`` Hverjar eru þessar aðgerðir og hver skyldi nú bera ábyrgð á framkvæmd þeirra? Jú, m.a. verður sett sérstakt fjármagn til þess að greiða niður kjöt á útsölu í haust og reynt verður að ná jafnvægi á innanlandsmarkaði með því að skammta á markaðinn með tilliti til þess hvað menn álíta að hann þoli. En hversu raunhæfar verða slíkar spár? Hvað segir sagan okkur um það og verður þá allt í uppnámi? Hvaða gildi hefur þessi fyrirvari? Það hefði líka átt að stefna að því að framleiðslan væri fyrst og fremst hugsuð fyrir innanlandsmarkað. Það er að mínu mati fráhvarf frá þeirri hugmyndafræði að íslenskt lambakjöt sé gæðavara sem við eigum að stefna að að markaðssetja sem vistvæna að við notum útflutningsmarkaði eins og ruslakistu fyrir allt sem út af stendur, sem eins konar táknræna urðun. Auðvitað á að hætta niðurgreiðslu vaxta- og geymslukostnaðar. En það að setja til þess sérstakt eyrnamerkt fé, þó svo ráðstöfun þess fjár verði falin bændum, er of lítil breyting. Síðan mun reyna á það, herra forseti, hvort heimamenn, sveitarstjórnarmenn og jafnvel alþingismenn geta setið og horft á það aðgerðalausir að sláturhúsin leggi upp laupana ef um raunverulega samkeppni á milli þeirra verður að ræða eins og gæti orðið og hlýtur að eiga að verða þegar fallið verður frá opinberri verðlagningu slátur- og heildsölukostnaðar haustið 1996. Og við verklokasamninga við bændur þarf líka að hafa í huga á hvaða verði greiðslumarkið hefur gengið á markaðnum að undanförnu því að þar hefur myndast verð sem segir okkur hvaða augum bændur sjálfir líta silfrið, hvernig þeir verðleggja sitt lifibrauð. Framtíðin byggir á því að okkur takist að stöðva neyslusamdráttinn, segir aðstoðarmaður landbrh. í grein í Bændablaðinu 4. okt. sl. og tekur þannig afstöðu með sauðfjárræktinni. En er þá eitthvað í samningnum sem tryggir lækkun matarverðs? Kannanir sýna að þrátt fyrir að við Íslendingar borðum allra þjóða mest af kindakjöti þá minnkar neyslan ár frá ári. Það er fróðlegt með tilliti til þess að menn eru að reyna að ná hér jafnvægi á markaði að því greiðslumarki sem ríkið kaupir af bændum verður endurúthlutað til þeirra sem ákveðið hefur verið að styrkja sérstaklega, en það eru þeir sem eru með 180--450 ærgilda greiðslumark. Þeir fá þetta viðbótargreiðslumark afhent og þannig ávísun á þau verðmæti óháð annarri stöðu sinni. Hér er ekki verið að tekjutengja eða stuðla að jöfnuði. Og ekki verður séð af því sem fram kemur um endurúthlutun greiðslumarks að hið minnsta tillit sé tekið til umhverfismála eða þess að menn hafi áhuga á því að styrkja frekar sauðfjárrækt á einum stað en öðrum. Herra forseti. Í vor þegar GATT-samningurinn var til umfjöllunar á Alþingi létu margir í ljós þá von að nýta mætti þann samning til að knýja á um umbætur í landbúnaði, að nota aðlögunartímann skynsamlega til að íslenskur landbúnaður stæði betur þegar að því kemur að samkeppnin frá útlöndum verði beinni og harðari því væntanlega er öllum ljóst að jafnvel þó við vildum þá getum við ekki einangrað landbúnaðinn frekar en annað í okkar þjóðlífi frá utanaðkomandi áhrifum. En það gekk ekki eftir. Það var misskilningur ef fólk hafði látið sig dreyma um að GATT-samningurinn mundi stuðla að lægra matarverði. Og nú bætist nýr kindakjötshluti búvörusamningsins við með viðbótarútgjöldum upp á milljarða sem eru þá ekki á meðan notaðir annars staðar og engin lækkun fyrirsjáanleg á matarkostnaði heimilanna í landinu. Engan skyldi undra þó einhvers staðar sé bölvað bæði upphátt og í hljóði og ekki ótrúlegt að það fólk sem ekki hefur lengi efni á sunnudagslærinu en horfir á kjöt urðað kvöld eftir kvöld í sjónvarpsfréttunum sé í þeim hópi. Mikil umræða fer nú fram í þjóðfélaginu um kjaramál, enda hefur verið þrengt að fleiri þjóðfélagshópum og starfsstéttum en bændum. Stjórnvöld virðast stundum gleyma því að það er fátækt fólk víðar en í hópi sauðfjárframleiðenda og einnig hinu að krónufjöldinn í launaumslaginu er ekki mælikvarðinn á kjörin heldur hvað þú færð fyrir krónurnar og þá ekki síður hvað þú færð fyrir það sem þú greiðir í skatta. Það er þess vegna miður þar sem hér er um stórmál að ræða í kjaralegu tilliti, bæði varðandi kaupmáttinn og ráðstöfun skatta næstu árin, að þrátt fyrir loforð þar að lútandi frá í vor komi alþingismenn, hv. landbúnaðarnefndarmenn, lítt eða ekki að samningsgerðinni og standa nú frammi fyrir gerðum hlut. Og Alþýðusamband Íslands sem var ein meginstoðin í þeirri víðtæku sátt sem náðist um það hvert stefna skyldi með íslenskan landbúnað í tengslum við þjóðarsáttarsamningana fyrir fimm árum hefur nú slitið stjórnmálasambandi við bændaforustuna. Og saka þau nú bændur og stjórnvöld um að hafa rofið þessa sátt enda hafi þeir ekki heldur fengið að koma að málinu með viðhlítandi hætti. Stjórnvöld og bændaforustan fyrir hönd sauðfjárframleiðenda standa því dálítið ein með þennan samning og ábyrgð þeirra er því þeim mun meiri. Það er ekkert sem bendir til þess að þessi samningur muni stöðva fólksflóttann úr landinu og þannig stuðla að því að halda landinu í byggð. En eins og staðan er núna ætti það ekki síður að vera áhyggjuefni stjórnvalda en hitt hvort að enn heldur áfram straumurinn úr sveitum í þéttbýli. Herra forseti. Það er líka kominn tími til fyrir okkur sem þjóð að sætta okkur við það og reyna að lifa með því að það er ákveðin byggðaþróun í landinu og ef til vill höfum við ekki lengur efni á því að kosta jafnmiklu til hér eftir sem hingað til. Það hefur farið nokkur umræða fram um þann búvörusamning, sem er fskj. þess frv. sem við ræðum nú, úti í þjóðfélaginu. Það er þó býsna erfitt fyrir alþýðu manna að átta sig á því oft og einatt um hvað er rætt. Það er þannig þegar landbúnaðarmálin koma til umræðu að öll orðræðan er orðin svo flókin og full af tækniorðum að menn þurfa tiltekna sérfræðiþekkingu til að geta verið þátttakendur í umræðunni. Fullt af nýjum orðum koma fram og menn þurfa að tileinka sér ný hugtök. Mér hefur stundum dottið í hug, herra forseti, að þetta væri ein af aðferðum kerfisins til að koma í veg fyrir vitræna umræðu um það sem helst er að gerast og ef til vill brennur heitast á í okkar samfélagi. Ég vona að svo sé ekki, en sá grunur læðist þó að manni þegar maður hefur lengi lesið um verðskerðingarfé, umsýslufé og ærgildi sem nú jafngildir 18,2 kg kjöts við umreikning greiðslumarks eða 3.734 kr. í beingreiðslum á ári. Þannig er hugtakið ærgildi orðið abstrakt, eins konar ECU í íslensku efnahagslífi. Herra forseti. Það væri heiðarlegra gagnvart landbúnaðinum og landsbyggðinni að leyfa honum að rétta úr kútnum sem einni af alvöru atvinnugreinum frekar en að halda öllu í hálfgerðum kyrkingi í nafni byggðastefnu. Veikt atvinnulíf getur aldrei staðið undir blómlegri byggð. Þeir fjármunir sem fara í þennan samning eru þá teknir úr öðrum verkefnum, þeir eru að minnsta kosti ekki notaðir til annarra hluta á meðan. Í því birtist ákveðin forgangsröðun, forgangsröðun þeirra sem mæla með þessum samningi og forgangsröðun þeirra sem munu samþykkja hann.

Virðulegi forseti. Vegna forfalla talsmanns okkar kvennalistakvenna í þessu mikilvæga máli kemur það í minn hlut að segja hér nokkur orð nú við fyrstu umræðu. Við munum því ræða nánar um efnislega afstöðu okkar til einstakra greina frv. í seinni umræðum um málið. Mig langar til þess að byrja þessi orð mín á því að vitna aðeins í stefnuskrá Kvennalistans en þar segir eftirfarandi um landbúnaðarmál: ,,Kvennalistinn vill að áhrif kvenna á mótun og stjórnun landbúnaðar aukist og verði í samræmi við mikilvægi þeirra fyrir þessa atvinnugrein. Að dregið verði úr yfirbyggingu og miðstýringu landbúnaðarins, milliliðum fækkað og valdið flutt heim í hérað. Að landbúnaður verði rekinn eins og hver önnur atvinnugrein sem taki mið af þörfum markaðarins og óskum neytenda. Að bændur ráði för við þróun landbúnaðar og við nauðsynlegar búháttabreytingar. Að hvatt verði til og stutt verði við vistvæna og lífræna ræktun og grænmetisframleiðslu. Við viljum að beit í byggð og afrétti verði stýrt með tilliti til landgæða og umhverfisverndar.`` Ég get ekki séð að þessi samningur muni auka áhrif kvenna í landbúnaði. Ég get ekki séð að landbúnaðurinn muni standa á eigin fótum og taka mið af þörfum markaðarins við lok samningstímabilsins. Og ég get ekki séð nokkurn hvata til að fara út í vistvæna eða lífræna framleiðslu þrátt fyrir augljósa möguleika okkar á því sviði. Og ég get heldur ekki séð að nokkuð tryggi að sauðfjárrækt haldist þar sem landgæði henta best til slíkrar beitar. Hins vegar er ljóst að bændur hafa sjálfir samþykkt þennan samning þó að einnig sé ljóst að þeir eru ekki einhuga um ágæti hans. Eru það þá nægileg rök fyrir okkur kvennalistakonur til að styðja þennan samning? Ég segi nei, það eru ekki nægjanleg rök að bændur hafi samþykkt þetta sem kost sem var aðeins skárri fyrir þá en núgildandi búvörusamningur, enda kostar hann 2,2 milljörðum meira á fjórum árum en sá gamli. Það skal þó viðurkennt að það eru nokkur skref í rétta átt í þessum samningi. Meðal annars má nefna frjálsan sláturkostnað og afnám á staðgreiðsluskyldu afurðastöðva. Einnig má nefna greiðslu á ullarstyrk. Það sem þó virðist alverst við þennan samning er að alls ekki er tryggt að sauðfjárbændur standi í betri sporum en nú að fjórum árum liðnum. Það virðist enn einu sinni stefnt að því að lengja í hengingaról bænda og halda þeim fjötruðum í kerfi hafta og kvóta sem alls ekki getur talist viðunandi fyrir sjálfstæða bændur með sjálfsvirðingu. Landbúnaðarkerfið hefur verið okkur Íslendingum mjög dýrt í gegnum tíðina. En það skal auðvitað ítrekað að þetta er ekkert einsdæmi hér á Íslandi. En nú er ljóst að ef við ætlum að koma launum í landinu á eitthvert sambærileg stig og tíðkast í löndum með sambærilega þjóðarframleiðslu þá verður að auka framleiðnina á öllum sviðum atvinnulífsins og þar er landbúnaðurinn engin undantekning. Ég tel eðlilegt að verja fé til að hjálpa bændum til að aðlaga framleiðslu sína að markaðnum. Bæði í magni og að gæðum. Það þarf að auðvelda bændum að hætta störfum og finna sér önnur störf sem því miður er ekki hlaupið að nú í þessu atvinnuleysisástandi. Það væri alls ekkert útilokað að verja einhverju af þessu fé til að skapa ný störf. En það virðist ekki vera ætlunin. Ég tel alls ekki eðlilegt að verja tæpum 11 milljörðum kr. í þennan samning í samanburði við 8,7 milljarða sem mundu fara í það að framlengja núverandi samning, að verja þessu fé í þeim eina tilgangi að viðhalda óbreyttu ástandi með tilheyrandi offramleiðslu og birgðavanda fram til ársins 2000. Vissulega gæti ástandið lagast en það er alls ekki tryggt með þessum samningi og tilheyrandi frv. að búfé fækki á tímabilinu í takt við eftirspurn. Það er reyndar með ólíkindum í hvaða farvegi þessi mál eru yfirleitt eins og fram hefur komið í ræðum fyrri þingmanna hér í dag. Á meðan við erum að drukkna í kindakjöti, urðum það og kveikjum í því, þá hefur hinn almenni launamaður ekki efni á að kaupa það. Og við sem skár erum sett, eins og alþingismenn, lendum hins vegar í því að fá ekki keypt súpukjöt í ágústmánuði í stórmörkuðum á Reykjavíkursvæðinu af því að allt kjöt er þá skorið í grillkjöt. Það var mín reynsla í sumar þegar að ég ætlaði að bjóða erlendum gesti upp á íslenska kjötsúpu. Málefni sauðfjárbænda eru í ólestri. Og málefni bænda almennt eru ekki í nógu góðu lagi. Þetta kerfi þarf að bæta og kosta til þess fé en við hljótum að gera þá kröfu að bændur njóti þess ef þeir standa sig vel og geta staðið sjálfstæðir á eigin fótum og að neytendur fái fyrsta flokks vöru á viðráðanlegu verði. Þannig fara hagsmunir allra saman og ég tel ekki að það hafi verið reynt til þrautar að komast út úr núverandi kerfi. Því er mjög mikilvægt að allar hliðar málsins verði skoðaðar í þaula í hv. landbn. og skynsemin sigri í þessu máli. Um þennan samning er verulegur pólitískur ágreiningur, einnig innan stjórnarflokkanna og okkur ber skylda til að skoða alla fleti málsins í stað þess að samþykkja enn einu sinni vonda pólitíska málamiðlun. Þessi samningur hefur verið saminn af stjórnvöldum og bændaforustunni. Stjórnarandstöðunni og verkalýðshreyfingunni hefur verið haldið utan við samningsgerðina og við samningu þessara laga. Á virkilega að þvinga þessi lög upp á þjóðina í krafti meiri hlutans eða mun verða hlustað á málefnalega gagnrýni úr öllum áttum. Það kemur í ljós á komandi vikum.

Herra forseti. Samningur um framleiðslu sauðfjárafurða og breytingar á búvörulögum hefur verið til umræðu um nokkurt skeið í þjóðfélaginu. Samningarnir voru, eins og allir vita, undirritaðir 1. okt. sl. af samtökum bænda, hæstv. fjmrh. og hæstv. starfandi landbrh. Í framhaldi af þessum samningi hefur verið lagt fram það frv. sem hér er til umræðu um breytingar á búvörulögum, nr. 99 frá 8. sept. 1993. Ég hef lýst því yfir áður og geri enn að þeir samningar komu mér verulega á óvart og þá ekki hvað síst hvernig þá bar að þinginu þar sem ríkissjóður er, að því mér skilst, skuldbundinn til ársins 2000 að greiða sauðfjárbændum fyrir framleiðslu sína eða framleiðslurétt allt að 11 milljörðum kr. Nú er ekki svo að við séum að byrja hér á einhverjum núllpunkti og greiðslur til bænda að byrja. Þeir hafa verið styrktir með ýmsu móti í áratugi og nema framleiðslustyrkir til sauðfjárbænda og mjólkurbænda ásamt öðrum styrkjum til bænda um 6 milljörðum kr. í fjárlagafrv. næsta árs. Á 10 árum, þ.e. frá árinu 1987 og til og með næsta árs, verða heildargreiðslur til landbúnaðarins orðnar um 80 milljarðar kr. á verðlagi ársins 1996. 80 milljarðar kr. Þetta þýðir tæpar 18 millj. á þessum tíu árum á hvern bónda sem eru taldir vera um 4.500 í landinu. Til samanburðar eru tekjur á fjárlögum ársins 1996 áætlaðar tæpir 120 milljarðar. Þessir 80 milljarðar gætu þýtt það að hægt væri að kaupa eða verðleggja fyrir það um 8--9 þúsund íbúðir. Það samsvarar öllum íbúðarhúsum á Norðurlandi. Því hefur verið haldið fram af hæstv. landbrh. að greiðslur til sauðfjárbænda séu 25% lægri samkvæmt nýja samningum en í þeim samningi sem hann yfirtekur. Ekki ætla ég að efast um sannleiksgildi þeirra orða hæstv. ráðherra en ef við skoðum þennan stuðning við landbúnaðinn árið 1987 miðað við stuðninginn á næsta ári þá eykst hann um 6,7% með nýja samningnum. Þessar tölur eru teknar úr fjárlögum og því væntanlega skotheldar. Þess ber þó að geta að stuðningurinn við bændur var önnur ár á þessu tímabili mun hærri en árið 1987 svo allrar sanngirni sé gætt. Það eru allir sammála um að sá samningur hafi verið sprunginn og þrátt fyrir allar þessar greiðslur til bænda og góð markmið eru þeir, og þá sérstaklega sauðfjárbændur, nánast orðnir gjaldþrota. Nýi samningurinn sem hér er til umræðu er einnig skreyttur með góðum markmiðum og ef þau gengju eftir næðist hugsanlega einhver árangur en þó segir formaður Bændasamtakanna, Ari Teitsson, kannski réttilega: Það er ekkert öruggt og ekkert sýnilegt. Lítum aðeins á þau markmið sem koma fram í 8. gr. frv. og tilheyra nýja samningnum við bændur en þau eru, með leyfi forseta: ,,a. að auka hagkvæmni og samkeppnishæfni sauðfjárframleiðslu til hagsbóta fyrir sauðfjárbændur og neytendur, b. að treysta tekjugrundvöll sauðfjárbænda, c. að ná jafnvægi milli framleiðslu og sölu sauðfjárafurða, d. að sauðfjárrækt sé í samræmi við umhverfisvernd.`` Ég get ekki hælt þessum lögum fyrir það að þau séu skiljanleg en þetta skilja þó held ég flestir. Í lögunum eru ýmsar skilgreiningar eins og greiðslumark, heildargreiðslumark, beingreiðslumark og flóknar útskýringar á því hvernig jafna skal verð á útflutningi. Greiðslumark er tiltekinn fjöldi ærgilda eða magn mjólkur fyrir hvert lögbýli og veitir rétt til beingreiðslu úr ríkissjóði, eins og segir í frv. Ef við lítum á c-lið í markmiðum til að ná jafnvægi milli framleiðslu og sölu sauðfjárafurða, hvernig á að ná því markmiði? Í 12. gr. stendur hvernig það á að takast og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Á árunum 1995 og 1996 er ríkissjóði heimilt að kaupa greiðslumark til framleiðslu sauðfjárafurða, allt að 30.000 ærgildi, og greiða förgunarbætur vegna fækkunar áa eftir nánari ákvæðum í reglugerð sem ráðherra setur.`` Í 13. gr. stendur, með leyfi forseta: ,,Landbúnaðarráðherra úthlutar greiðslumarki sem losnar með samningum um kaup ríkissjóðs á greiðslumarki og um búskaparlok.`` Á venjulegri íslensku þýðir þetta að því sauðfé sem keypt er af ríkinu verði úthlutað ókeypis til annarra sauðfjárbænda og beingreiðslunni með. Skilgreining ráðuneytisins á þessu er þó sú að greiðslumarkið í þessu tilfelli þýði beingreiðslumark og þar með flytjist aðeins 10% beingreiðslunnar milli þeirra bænda sem eiga um 180--450 ær. Það þýðir að þeir bændur sem eftir standa fá meiri greiðslur úr ríkissjóði eða sem nemur þeirra hlut af uppkaupum ríkisins án þess að fjölga kindum. Þetta virkar á mig eins og að fá greitt fyrir óunna yfirvinnu. Skilgreining á þessu atriði þarf að vera skýr og afdráttarlaus sem hún er ekki í dag. Hvorug skilgreining er þó góð. Af þeim sem skoðað hafa markaðsmöguleika á kindakjöti þá er lágmark að fækka vetrarfóðruðum ám um 80 þús. svo eitthvert jafnvægi verði milli framboðs og eftirspurnar. Ein aðalorsök fyrir vanda bænda í dag er offramleiðsla á lambakjöti og birgðavandi upp á 2.000 tonn. Því er nauðsynlegt að ná jafnvægi milli framleiðslu og sölu. Með þessum samningi næst það ekki og ljóst að birgðavandi bænda verður því miður sá sami eftir tvö ár fyrir utan það að enginn veit hvort 30 þús. ær verða falar. Reyndar er einhver smáhreyfing í þá áttina samkvæmt fréttum síðustu kvöld og sláturhúsin brenna uppkaupskjötinu og urða sem er nöturlegt á að horfa. Lítum nú á markmið a í 8. gr. frv. um að auka hagkvæmni og samkeppnishæfni sauðfjárframleiðslu til hagsbóta fyrir sauðfjárbændur og neytendur. Þetta ákvæði fellur um sjálft sig þar sem ekki næst jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar sem er grundvöllur fyrir b-lið um tekjugrundvöll sauðfjárbænda. Hagkvæmni og samkeppnishæfni byggist væntanlega á því hvort unnt reynist að lækka verð á lambakjöti til neytenda. Ekki er t.d. að sjá í frv. neinar áætlanir um fækkun sláturhúsa eða áætlanir sem sýnilega gætu lækkað þann óheyrilega kostnað sem fylgir því að slátra einni rollu sem er um 156 kr. á hvert kg. Ef við lítum á útflutninginn samkvæmt upplýsingum frá samtökum bænda sem einnig kemur fram í frv. þá ætla þeir að selja allt umframkjöt næstu ára til útlanda. Markaðsaðstæður á því sviði eru í dag að stærsti og nánast eini markaðurinn sem einhverju skiptir gefur aðeins um 100 kr. í skilaverð til bænda meðan að kostnaður bóndans er talinn vera í það minnsta 250 kr. á kg. Á svarta markaðnum er sagt að bændur fái 320 kr. fyrir kg eða rúmlega fyrir kostnaði. Úflutningi á að haga þannig, sbr. 5. gr. frv., að enginn á helst að hagnast á góðri vöru heldur á að flytja allt út í einum potti. Í dag selja fisksölufyrirtæki eftir merkjum húsa og kaupandi getur keypt frá ákveðnum framleiðanda. Með því að allir selji úr einum potti er verið að hygla skussanum og sá kraftur sem býr í einstaklingsframtakinu fær ekki að njóta sín. Þessi aðferð er því vonlaus. Með þessa niðurstöðu er ekki hægt að sjá að bændur verði neitt betur staddir eftir tvö ár eða fimm ár en þeir eru nú. Fjöldi áa verður sennilega svipaður og áður og kjötfjallið óseljanlega hefur náð fyrri hæðum. Það sem að mínu mati er þó verst við þessa samninga er að ekki sér fyrir endann á þeirri forsjárhyggju sem hefur drepið allt frumkvæði bænda í dróma. Það var orðað svo af formanni Bændasamtaka Íslands á fundi landbn. í gær að samningurinn væri félagsmálapakki fyrir bændur. Því miður er þetta rétt hjá þeim ágæta manni. Ég tel nauðsynlegt til að almennt sé hægt að samþykkja áframhaldandi stuðning við bændur að við sjáum einhvern tímann til lands og að styrkjatímabilinu ljúki. Enginn ætlast til þess að það gerist á næsta ári en að það sjái fyrir endann á þessari píslargöngu. Og bændur standi uppréttir og standi undir eigin framleiðslu. Á meðan þeir eru launaðir af ríkinu ættu þeir einnig að lúta sömu ákvæðum um vísitölutengingu bóta og aðrir launþegar. Því ákvæði í 9. gr. frv. þarf að breyta þannig að bændur njóti ekki meiri vísitölutryggingar en aðrir launþegar. Sú var tíðin að bændur voru forustumenn um framfaramál í landinu og skiluðu þegnum þess inn í þá öld sem við lifum á í dag. Ég dvaldist langdvölum í sveit á mínum uppvaxtarárum og kynntist þar þeim dugnaði og ósérhlífni sem einkennt hefur bændur frá örófi alda. Þá voru mörg stórbýli við Ísafjarðardjúp og bændur voru teinréttir. Herra forseti. Hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, lagði snilldarlega, eins og honum einum er lagið, í lýðveldisávarpi sínu í sumar út frá kvæði Jónasar Hallgrímssonar, Alþing hið nýja, sem hann orti árið 1840. Eitt erindi þess hljóðar svo: Traustir skulu hornsteinar hárra sala; í kili skal kjörviður; bóndi er bústólpi --- bú er landstólpi --- því skal hann virður vel. Þetta kvæði var mér sem unglingi hugleikið og virðing mín fyrir bændum hefur alltaf verið mikil. Forsrh. lagði út frá kvæðinu á þann hátt að staðan hefði breyst þannig að þéttbýlið væri tekið við sem landstólpi af búum og er það að sjálfsögðu réttur skilningur. Breytingarnar sem orðið hafa í landinu eru mjög miklar og það á tiltölulega stuttum tíma sem við jafnvel munum sem komin erum á miðjan aldur. Engan bónda hefði þó órað fyrir því hér áður fyrr og á þessari öld að niðjar þeirra ættu eftir að vera í þeirri aðstöðu að þiggja af ríkinu 80 milljarða kr. í framleiðslubætur á 10 ára tímabili. Íslenskur sjávarútvegur hefur oft gengið í gegnum miklar þrengingar en ávallt brotist út úr þeim með harðfylgi. Þeir sem trúðu á björgun að utan fóru illa eins og dæmin sanna um þau sjávarpláss sem þágu alla aðstoð og lán sem í boði voru. Þar eru mestu erfiðleikarnir í dag. Sjávarútvegurinn þiggur enga styrki frá ríkinu í dag. Það sáu það kannski einhverjir í Morgunblaðinu fyrir nokkrum dögum síðan að sænskur sjávarútvegur fær 11 milljarða í styrki. 11 milljarða. Í flestum Evrópulöndum er sjávarútvegur styrktur eins og landbúnaður. Á Íslandi stendur sjávarútvegurinn undir velferðinni. Þau markmið vildi ég sjá hjá íslenskri bændastétt og forustumönnum þeirra. Meira að segja samtök bænda eru rekin af ríkissjóði og fá þau 205 millj. kr. úr fjárlögum næsta árs. Herra forseti. Þetta frv. eða samningur virðist ekki ná þeim tilgangi að gera bændur sjálfbjarga heldur tryggja enn einu sinni að fé skattborgaranna renni ótæpilega sem styrkur til ákveðinnar atvinnugreinar án þess að sýnilega komi það fram í verði til neytenda eða bæti kjör bænda. Þessi háttur á úthlutun þjóðarteknanna hefur liðist allt of lengi og verið af sumum nefnd framsóknarmennska. Herra forseti. Ég vonast til þess að frv. taki verulegum breytingum í meðförum þingsins. Fyrr en ég sé þær breytingar og þær eru ljósar hef ég allan fyrirvara á samþykki mínu fyrir því hér á hinu háa Alþingi.

Hæstv. forseti. Þeim var ég verst sem ég unni mest, sagði nú ein heiðurskona hér forðum. Þegar ég heyrði hv. þm. Kristján Pálsson, í niðrandi tón, tala um framsóknarmennsku þá kom mér það í hug að nálægt stóð hann mér lengi í Framsfl. og var þar kannski skráður á blað sem einn af meðlimum þess ágæta flokks. Eins sakna ég félaga í stað og undrast á margan hátt málflutning hans hér við þessa umræðu. 
             Víða hafa spor hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar legið í pólitík og býst hann við að fleiri hafi verið jafnfrjálslyndir og hann sjálfur.  Hér er búið að halda margar ágætar ræður um þetta frv. sem hér liggur fyrir og þarf litlu við það að bæta. Ég get sagt eins og hv. þm. Egill Jónsson: Ég á sæti í landbn. og mun fá málið þar í hendur og fjalla þar um það af mikilli nærgætni og taka tillit til þess sem menn hafa hér sagt þó ég búist ekki við að um miklar breytingar geti verið að ræða á frv. Enda ekki svo auðvelt að sjá aðrar leiðir en þeir hafa komist að sem svo langan tíma hafa setið yfir þessu erfiða máli. Meginniðurstaðan er auðvitað sú að menn binda á þessari stundu vonir við það að búvörusamningurinn muni auka hagkvæmni og samkeppnishæfni í sauðfjárframleiðslu til hagsbóta fyrir sauðfjárbændur og neytendur. Og í öðru lagi að treysta tekjugrundvöll sauðfjárbænda og að ná jafnvægi milli framleiðslu og sölu sauðfjárafurða og að sauðfjárrækt sé í samræmi við umhverfisvernd, sem hér hefur verið efast um. Ég er sannfærður um það að sauðfjárbúskapurinn er vírnetið í ákveðnu byggðamunstri á Íslandi og við þurfum talsvert á okkur að leggja til þess að varðveita það vírnet svo að byggðir hrynji ekki í stórum stíl. Fyrir utan hitt að ég tel að við ýmsar aðstæður í veröldinni í dag eigi þessi framleiðsla mikla möguleika ef vel tekst til. Ég geri mér grein fyrir því eins og fleiri að ég veit ekki hvað samningurinn ber í skauti sínu. Ég er ekki sá spámaður að ég treysti mér til þess að spá um það. En ég hygg að það velti mjög á hvernig mönnum tekst að framkvæma hann. Ábyrgðin verður bænda og afurðastöðva og þeim ber að vinna vel að þessum samningi. Það er verið að marka nýja stefnu og nýjar leiðir sem eiga, ef vel tekst til, að geta orðið til hagsbóta fyrir landbúnaðinn og byggðina. Áður en þessi samningur var gerður blasti við 20% flatur niðurskurður sem hefði verið rothögg á hundruð bænda og byggðarlög. Stjórnmálamenn og forustumenn bænda vildu koma í veg fyrir þetta högg og lögðust þess vegna í þessa samningagerð. Ég tel líka að í samningnum sé fólgin ný framtíð, þótt ég geti auðvitað eins og fleiri gagnrýnt ýmis atriði hans. Ég hef aldrei verið sáttur við hvernig lambakjötið hefur á undanförnum áratug eða svo eitt verið fjötrað í ofstjórn reglugerða og laga, hvernig það eitt hefur verið kvótað meðan hinar kjötgreinarnar hafa verið frjálsar. Því hef ég talið nauðsynlegt að hverfa frá því. Ég viðurkenni að það var neyðaraðgerð þegar menn fóru þessar leiðir miðað við tapaða markaði á erlendum vettvangi og þann mikla samdrátt sem við blasti þess vegna. Ég hef oft hugsað um það eftir að ég varð þingmaður að ef menn vildu gera markaðsátak í lambakjöti þá stóð þessi búgrein með þeim hætti að menn máttu ekki taka skerðingargjald til markaðsátaks nema að spyrja hv. þm. Egil á Seljavöllum, þann er hér stendur, eða hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og alla hina sem hér á þinginu eru um leiðir og setja heimildir í lög til þess að fara í aðgerðir. Þetta gat ekki gengið upp. Og ég hef líka sagt það í sambandi við staðgreiðsluverð --- og það kom hér glöggt fram í ræðu hv. þm. Egils Jónssonar. Afurðastöðvarnar eiga kjötið, sagði hv. þm. Það er rétt. En ég skildi aldrei það kerfi að það væri hægt að rjúfa bændur frá markaðnum. Landbúnaður er atvinnurekstur og hann verður að vera í snertingu við markaðinn og hann verður að hafa þá þjónustulund að þróa sinn atvinnuveg eftir því sem neytandinn óskar. Ég tel að margir þeir fjötrar sem sauðfjárframleiðslan hefur búið við hafi valdið því að menn hafa fjarlægst markaðinn. Auðvitað gat það ekki gengið upp að afurðastöðvarnar ættu kjötið. Sauðfjárframleiðslan varð að búa við sams konar lögmál og svínakjötið og kjúklingarnir enda mun það vera svo að svínakjöts- og kjúklingaframleiðendur hafa haldið verði sínu upp undir verði lambakjötsins, en hafa haft frelsi til þess að gera tilboð, lækka verð og ná þannig markaðshlutdeild af þessari grein. Þannig að ég fagna því, hæstv. forseti, að þessi samningur boðar vissulega nýjan tíma. Og ég vona að mönnum takist vel til við að framkvæma þennan samning og að margt sem í samningnum er megi ganga upp. En um það ætla ég samt sem áður ekki að fullyrða hér. Samningurinn hefur vissulega kosti og galla. En hér hefur margt komið fram í umræðum. Auðvitað hafa menn minnst á það hér að landbúnaðurinn á mikla möguleika á Íslandi í dag, miðað við þá þróun sem er að verða í heiminum. Og sumir hv. ræðumenn hafa minnst á það að landbúnaðurinn hér verður að búa við svipaðar aðstæður og gerist í nálægum löndum. Hér var að frumkvæði hæstv. landbrh. haldin merk ráðstefna á dögunum með fólki sem er í lífrænum samtökum. Og hér var sagt úr ræðustólnum í dag að það væri mikill munur á vistvænu og lífrænu kjöti. Ég hitti þetta fólk sem var á þessari ráðstefnu og það sagði að munurinn væri ekki meiri en svo að annað væri A-kjöt, hitt væri B-kjöt og B-kjöt hefði þann eiginleika að verða síðar meir A-kjöt. Því að vera vistvænn væri byrjun á ákveðinni hugsun sem heimurinn gerði kröfur um um þessar mundir. Og síðan mundu menn feta sig lengra þó það sé mjög flókið. Þannig að mér finnst ekki vera mikill munur á þessum tveimur hugtökum hvað þetta varðar. Fyrir utan hitt að hingað hafa komið margir erlendir menn og þeir líta á lambakjötið okkar, sem verður til hér í hreinni náttúru við einstakar aðstæður, sem einstaka afurð sem hljóti að verða eftirsóknarverð. En ég er þeirrar skoðunar að bændur þurfi að taka markaðssetningu sína á erlendan markað miklu fastari tökum. Þeir þurfa að fá til þess, sölusamtök sjávarútvegsins, t.d. Íslenskar sjávarafurðir eða SH sem þekkja mjög vel til markaðssetningar á úrvalsafurðum. Í Danmörku mun það hafa gerst að fiskframleiðendur vildu auka neyslu á fiski og þeir fóru þá leið í markaðssetningu að fela mjólkurbúunum, sem eru mjög harðvítug í markaðssetningu á gæðavörum, að markaðssetja sínar vörur. Hér eigum við sjávarútvegsfyrirtæki með geysilega reynslu. Þess vegna á landbúnaðurinn ekki að dreifa kröftum sínum í þessu, heldur semja við sjávarútvegsfyrirtæki um að markaðssetja þessar heilnæmu vörur frekar en að gera þetta á mörgum stöðum. Ég viðurkenni að mörg fyrirtæki landbúnaðarins eru þar að gera ákveðna hluti í mörgum tilfellum mjög góða. Hvað peningahliðina varðar býsnast menn mikið yfir 11--12 milljörðum til aldamóta. Við borgum 12 milljarða í vexti samkvæmt fjárlögum á einu ári, hvað til aldamóta. Við borgum 4 milljarða í atvinnuleysisbætur á hverju ári. Kannski verða það 20--30 milljarðar til aldamóta. Þannig geta nú hinir reikningsglöggu menn tekið fyrir fleiri atriði. Og ég vil segja við hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, enginn þekkir Evrópusambandið betur en hann, hv. þm. Hvað skyldi Evrópusambandið setja mörg hundruð milljarða inn í úreltasta landbúnaðarkerfi veraldarinnar sem er í Evrópu?

Helmingi minna en við.

Til þess að geyma korn í hlöðum, farga afurðum o.s.frv. Mér skilst að yfir 50% af fjárlögum Evrópusambandsins renni til landbúnaðarmála. Ég sé það að Evrópusambandið ætlar að setja 400 milljarða íslenskra króna í fjárfestingu í fiskvinnslufyrirtækjum o.s.frv. Við Íslendingar höfum aflagt útflutningsbætur en við búum við það að nálæg lönd viðhalda þeim. Ég er alveg sannfærður um það að ef menn ætla að halda þessari byggð og halda hér uppi atvinnu þá verður íslenskur landbúnaður að fá að lifa við svipað kerfi og gerist hér í nálægum löndum. Það er grundvallaratriði. Ég hlustaði á ræðu hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur og stundum finnst manni nú margt ofsagt úr ræðustól Alþingis. Og sagt með stórum orðum eins og þeim að menn séu að drukkna í kindakjöti. Ég hef nú heyrt að menn drukkni í vatni og drukkni í sjó en að drukkna í kindakjöti hef ég aldrei heyrt fyrr. Hún minntist líka á það, hv. þm., að við urðuðum og brenndum kjöti. Þótt nokkrar gamalær á Hólmavík séu brenndar þá er ekki góður matur að farast þó það sé auðvitað harmsefni í sveltandi heimi að þurfa að farga afurðum. En kannski hafa bændur gert of lítið af því að snyrta kjötið betur og henda því sem hefur í rauninni ekkert að gera inn í geymslur eða á borð neytenda. Menn hafa verið að borga hundruð milljóna í geymslugjöld á kjöti eins og ýmsum útskönkum, bringukollum og spiki sem auðvitað á ekkert að fara á markað. Auðvitað á þessi afurð að fara snyrt á markað til neytenda til þess að hrekkja ekki neytendur o.s.frv. Ég bind vonir við það að þetta frv. og þessi búvörusamningur muni leiða það af sér að það fari fram mikil hagræðing í afurðastöðvum. Ég vil sjá afurðastöðvar landbúnaðarins í sláturhúsunum verða að lifandi vinnustöðum þar sem fé er ekki bara slátrað heldur er kjötið líka verkað og því komið í neytendaumbúðir. Við höfum sé hvað hefur gerst í sjávarútveginum. Þar er engin vertíðarstemmning lengur. Menn fara ekki á vertíð og standa upp í klof í fiski. Menn hafa þróað þennan atvinnuveg með þeim hætti að þar er unnin má segja dagvinna við iðnaðarstörf. Við þurfum að sjá sláturhúsunum fækka og með þeim hætti að þar sé varan fullunnin til neytandans. Það held ég að sé mjög mikilvægt. Og ég er sannfærður um það þegar ég lít yfir staðsetningar sláturhúsa, að við getum fækkað þeim stórlega. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þennan samning til viðbótar. Ég vona að samningurinn leiði það af sér að sauðfjárræktin standi sterkari á eftir en áður, verði samkeppnishæfari til þess að keppa á innanlandsmarkaði, ekki síst af því að ég hef minnst á það að hún er vírnetið í ákveðinni byggð. Hins vegar verð ég að harma málflutning margra manna sem setja þjóðfélagsumræðuna aldrei í samhengi. Því að við lifum hvert á öðru. Við erum öll í sama báti. Og það er mér harmsefni að þeir menn, sem ekki hafa getað samið um lágmarkskaup nema upp á 40--50 þús. handa verkafólkinu, skuli vera sérlega fordómafullir út í landbúnaðinn um þessar mundir, aðilar vinnumarkaðarins og ekki síst þeir sem hafa barist fyrir verkalýðinn sem eiga að skilja það að auðvitað er það verkafólk sem tekur við afurðinni frá bændum og fullvinnur hana og þar eigum við frábært fólk að störfum, bæði í mjólkurbúum og í sláturiðnaði. Og menn verða að minnast þess að ef þeir höggva á þessa taug þá verður ekki friðvænlegt á Íslandi. Ég vil segja við aðila vinnumarkaðarins: Í dag eru 4 milljarðar settir í atvinnuleysisbætur á ári hverju. Er ekki líklegt, ef svo fer að menn ætla að ganga til stríðs við landbúnaðinn og fara að flytja hér meira inn, eins og mér heyrðist vera hótun frá einhverjum verkalýðsforkólfum eða jafnvel hagfræðingi, sem aldrei hefur verið kosinn til neins innan hreyfingarinnar, að það verði til þess að þetta verði ekki 4 milljarðar heldur 6 eða 7 milljarðar? Við Íslendingar þurfum að standa saman og bændurnir eru einn liður, verkafólkið sem vinnur afurð þeirra er þeim jafnmikilvægt og þeir vilja borga því fólki hátt kaup og það fólk hefur ekki brugðist íslenska landbúnaðinum. Því margt það fólk hefur unnið til glæsilegra verðlauna fyrir afurðir á erlendum vettvangi og það gefur okkur fyrirheit um að við eigum hér ýmsa möguleika í því að gera sauðfjárframleiðsluna og landbúnaðinn miklu sterkari en hann er um þessar mundir. Ég vænti þess, hæstv. forseti, að Alþingi afgreiði þetta mál hratt og vel. Ég tel að það liggi á að afgreiða það frá þinginu því að það er langt liðið á sláturtíð og þess vegna mikilvægt að menn velkist ekki í vafa um það að þingið stendur að þessum samningi sem ríkisvaldið og bændasamtökin hafa náð.

Virðulegi forseti. Hér er mikilvægt mál á ferð. Fyrirkomulag heillar starfsgreinar, framtíð heilla byggðarlaga er í húfi og þess vegna þarf að ræða málið ítarlega og fara vel yfir það í hv. landbn., sem fær málið til umfjöllunar að lokinni þessari umræðu. Í dag hefur margt jákvætt, margt gott, komið fram í umræðunni, annað lítt grundað eins og gengur. Hitt er þó rétt að sauðfjárrækt á Íslandi er í kröggum þó að vissulega sé margt einnig jákvætt að gerast við hana. Eitt er búvörusamningurinn sem nú er samþykktur af Bændasamtökum Íslands og ríkisstjórninni, en bíður staðfestingar eða umfjöllunar Alþingis réttara sagt. Á tímabilinu 1991--1995, á síðasta kjörtímabili, lækkuðu ríkisútgjöld til landbúnaðar um 45%, um hálfan fimmta milljarð króna. Það er ekki hægt að segja að það sé ekkert að gerast í rétta átt. Það væri réttara að segja nú að menn greindi frekar á um hraðann í breytingunum sem eru að ganga yfir og það er mikilvægt að vinna að þessari þróun með bændum en setja ekki lög án samráðs við þá sem málið helst varðar. Menn vita það líka að í flestum löndum er landbúnaður styrktur, ekkert síður í löndum sem henta miklu betur til sauðfjárræktar en okkar land. Okkar stuðningsstig er svipað og í þeim löndum sem við helst viljum bera okkur saman við, hvað sem annað er skrafað. Það er örlítið hærra en meðaltal OECD-ríkjanna. Ég býst við því líka að ef stjórnvöld vildu gera stökkbreytingu og hætta stuðningi við sauðfjárrækt í einu vetfangi, eins og mér heyrist einstaka hv. þm. vilja og vissulega fleiri í þjóðfélaginu, þá mundi það valda alvarlegri byggðaröskun og ýmiss konar félagslegum vandræðum í okkar landi langt umfram það sem við þekkjum og það yrði langt umfram fjárframlögin sem fara á næstu árum til að gera mikilvægar breytingar í framleiðslu sauðfjárafurða. Við höfum fyrir okkur dæmin. Í Ástralíu var strikað yfir stuðning við landbúnað í einu vetfangi, nánast að segja á einum degi. Það dæmi gæti orðið okkur til alvarlegrar umhugsunar. Þeir sem áttu allt sitt og voru ekki skuldsettir, þeir sem voru með eiginfjárhlutfall upp á 80--90%, þraukuðu, aðrir ekki. Aðrir urðu gjaldþrota og fóru hálfpartinn á vergang. Það er fróðlegt að kynna sér þessa sögu meðal þjóðar sem hætti skyndilega að styðja sinn landbúnað. En meginmarkmiðið hjá okkur nú með samningnum um framleiðslu sauðfjárafurða er að auðvelda sauðfjárbændum aðlögun að breyttum aðstæðum og markmiðið er einnig það að skapa svigrúm og skilyrði fyrir nýrri atvinnusókn í sveitum landsins. Það skiptir, virðulegi forseti, alla þjóðina máli. Samningurinn er ákveðin niðurstaða, hann er málamiðlun milli ólíkra sjónarmiða, hann er áfangi á réttri leið og að mínum dómi væri ábyrgðarleysi að stöðva framgang hans, þó að vissulega þurfum við að fjalla og fara vel yfir hann og ígrunda þar margt betur. Heilt yfir þá felur samningurinn í sér mikla möguleika til meiri hagkvæmni. Á það er líka að líta að þjóðfélagið er um margt breytt. Fram kom í máli hv. þm. Kristjáns Pálssonar að um 80 milljarðar færu til bænda á fáum áratugum og að bændum væri borgað svo og svo mikið. Beingreiðslurnar eru fyrrverandi niðurgreiðslur. Beingreiðslurnar sem fara til bænda eru fyrrverandi niðurgreiðslur fyrir neytendur í landinu. Breytingin er eingöngu sú að það sem var áður greitt á lokastigi er nú greitt á frumstigi beint til bænda. Það er þetta sem við erum að reyna að trappa okkur út úr og eru stigin góð skref til þess þó að, eins og ég segi, margir telji að fara þurfi hraðar. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að umræða verði málefnaleg um þessa þætti. Það er alveg rétt að allt of lengi hafa stjórnvöld ákvarðað verð, allt of lengi hafa tengsl framleiðenda og neytenda verið brengluð. Aðlögun að markaðnum gerist nú í áföngum og ég hygg það nauðsynlegt og sjálfsagt og tel samninginn skref í rétta átt.

Virðulegi forseti. Vissulega verjum við miklum peningum í landbúnaðarkerfið á Íslandi. Eins og hér hefur komið fram er það ekkert einsdæmi. Erlendar þjóðir verja líka miklum peningum til landbúnaðarkerfisins, bæði beint og óbeint, sýnilega og ósýnilega og oft á tíðum er mjög erfitt að átta sig á þessum ríkisstyrk. Það gleymist mjög gjarnan í umræðunni að hluti af þessum ríkisstyrk skilar sér til baka til þjóðarinnar. Það er mjög gjarnan talað hér um landbúnað eins og einungis sé um hagsmuni bænda að ræða. En landbúnaðurinn hefur mjög mikið gildi fyrir þéttbýli. Ég bendi á það að þéttbýli vítt og breitt um landið á allt sitt undir landbúnaði. Svo ég tali nú um mitt kjördæmi þá hafa nánast allir þéttbýliskjarnar á Suðurlandi mjög mikla vinnu af því að vinna landbúnaðarafurðir. Hér er um nokkur þúsund ársverk að ræða á landsmælikvarða. Það er dálítið sérkennilegt að kvarta í öðru orðinu um atvinnuleysi og í hinu orðinu að skammast yfir styrkjum til landbúnaðar vegna þess að landbúnaðurinn skapar mikla atvinnu. Í allri okkar umræðu, t.d. um fjárlögin, er ákveðið lausnarorð, sparnaður, og við getum gjarnan leikið okkur með þetta orð. Það er mjög kostnaðarsamt að vera lítil þjóð og það væri sjálfsagt ódýrara að vera enn þá undir dönsku krúnunni. Ég kýs þó heldur áfram að vera sjálfstæð þjóð. Það væri sjálfsagt ódýrara fyrir okkur að taka upp erlend tungumál eins og ensku og sleppa íslenskunni. Ég kýs þó heldur að halda áfram að tala íslenskuna þó að það sé erfitt að koma eðum og þornum fyrir í tölvubúnaði. Það er líka kostnaðarsamt að reka okkar menntakerfi, sem ég er samt sem áður stoltur af. Við erum að útskrifa fólk úr háskólanum sem ekki fær störf við sitt hæfi, en ég trúi því að þegar fram í sækir þá skili þetta sér. Herra forseti. Ég trúi því að við eigum mikla möguleika í íslenskum landbúnaði. Í dag höfum við rætt um vistvæna og lífræna ræktun. Þess má til gamans geta að það eru bú í Mýrdalnum sem framleiða nú þegar lífrænt lambakjöt og það verður sett á markaðinn á næstu dögum og þá geta virðulegir þingmenn og aðrir Íslendingar farið í stórmarkaði hér í Reykjavík og reynt þessa vöru. Nýjar rannsóknir sýna að í íslenska lambakjötinu séu Omega-3 sýrur, sem koma í veg fyrir hjartasjúkdóma. Hér eigum við mjög mikla möguleika í framleiðslu, en það sem mistekist hefur í gegnum tíðina hjá okkur, bæði innan lands og erlendis, eru markaðsmálin. Ég trúi því að ef við getum kippt þeim málum í liðinn þá eigum við mikla framtíð fyrir okkur í íslenskum landbúnaði.

Herra forseti. Hvað er það nú sem einna helst mælir með þessum nýja búvörusamningi? Ég get aðallega komið auga á eitt og það er að hv. þm. Egill á Seljavöllum virðist sáróánægður með hann. Það gefur vissulega ágætar vísbendingar. En það er því miður ekki nóg. Áður en lengra er haldið langar mig að lesa fyrir ykkur örlítinn kafla um landbúnaðarmál, sem er að vísu ekki nema 53 ára gamalt skrif og er eftir Halldór Kiljan Laxness, sem var lengi mikill áhugamaður um landbúnað eins og alþjóð veit. 1942, Tímarit Máls og menningar, með leyfi forseta: ,,Mein íslenska sveitabúskaparins er það að hann er almennt rekinn á grundvelli sem á lítið skylt við landbúnað og enn minna við iðjurekstur í nútímaskilningi og getur í rauninni varla kallast atvinnuvegur í sannri merkingu þess orðs. Ef ætti að flokka hann heyrir hann ef til vill best undir sport eins og þolhlaup eða í besta falli stangaveiði. Landbúnaðarstefna þess stjórnmálaflokks, sem hefur tögl og hagldir í sveitunum undanfarna áratugi, Framsfl., hefur ofureinfaldlega verið sú að gera sveitabúskap á Íslandi að atvinnuvegi fyrir ölmusumenn.`` Og skáldið sem sýndi næmari skilning á íslenskum landbúnaði en samanlagðir framsóknarmenn allra flokka og allra tíma sagði líka: ,,Landbúnaður á Íslandi er þannig stundaður að það eru áhöld um fyrir hvors þörfum hann sé miðaður, framleiðandanna eða markaðarins.`` Þessi orð standa því miður í fullu gildi, 53 árum síðar. Við sögðum í vor, alþýðuflokksmenn, hvað við vildum gera til þess að reyna að bjarga íslenskum landbúnaði og hífa sveitirnar upp úr þeirri auðmýkingu sem vinir þeirra, framsóknarmennirnir, hafa komið þeim í. Það sem við vildum gera var þetta: Afnema kvótakerfið. Við vildum hætta að framleiðslutengja beingreiðslurnar. Við vildum taka upp búsetustuðning. Við vildum verja verulegum fjármunum til þess að gera bændum, sem þess óskuðu, kleift að bregða búi. Við vitum að meðalaldur íslenskra bænda er kominn yfir 50 ár. Þetta er einhver elsta stétt í heiminum. Við vitum það líka og höfum heyrt hroðalegar tölur um hvað bændur hafa úr að spila. Það eru dæmi um fjölskyldur sem hafa 20--30 þús. kr. í tekjur á mánuði, fólk sem er hætt að geta sent börnin sín í skóla. Í kosningabaráttunni heyrðum við líka gamalkunna sönginn, að bændur á Íslandi ættu fyrst og fremst einn óvin. Það var Alþfl. Einhverra hluta vegna sá flokkur sem aldrei hefur með landbúnaðarmálin farið. Allir viðurkenndu að ástandið var skelfilegt og það var þeim að kenna sem aldrei hafði um þessi mál vélað.

Sá veldur er varar.

Sá veldur er varar, segir hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir. Og þá völdum við sannarlega, alþýðuflokksmenn. Því áratugum saman hafa alþýðuflokksmenn og foringjar jafnaðarmanna varað við helstefnunni sem rekin er. Þessi samningur hefur fátt eitt annað sér til ágætis en að hv. þm. Egill Jónsson hefur eitthvað út á hann að setja. Hann er moðsuða sem ...

Þingmaðurinn?

Ég ætla nú að vona að hv. þm. Svavar Gestsson geri mér ekki upp að ég líti á hugmyndafræðinginn frá Seljavöllum sem moðsuðu. Það hefur aldrei hvarflað að mér. Hins vegar er þessi samningur, rétt eins og sú landbúnaðarpólitík sem hér hefur verið rekin, moðsuða. Enda er enginn ánægður. Ekki bændur, ekki neytendur, ekki ASÍ, ekki VSÍ. Það er enginn ánægður. Ekki einu sinni Egill Jónsson. Þá er nú langt til jafnað. Það kom fram í nýlegri skoðanakönnun Hagvangs að af þeim sem vinna við landbúnaðarframleiðslu vilja 36% að frjáls samkeppni ráði í framleiðslu og sölu á landbúnaðarafurðum meðan aðeins 38% eru því andvígir. Ég hef spurt, en aldrei fengið neitt svar við því, af hverju landbúnaður á Íslandi er eina atvinnugreinin sem hneppt er í fjötra ríkisafskipta og miðstýringar. Af hverju sitjum við uppi með afdankað sovétkerfi í landbúnaði sem er að mergsjúga bændur og fjölskyldur þeirra út um allt land? Hvað er það við landbúnaðinn sem réttlætir að nú, þegar jafnvel Sovétríkin eru hrunin, virðast nokkrir hugmyndafræðingar sem þangað hafa sótt enn þá geta ráðskast með heila atvinnugrein og þar með haldið heilli stétt manna í fjötrum fátæktar. Það er athyglisvert að ýmsir ágætir þingmenn Sjálfstfl. aðrir en hv. þm. Egill Jónsson eru ekki ánægðir en á öðrum forsendum. Það heyrðum við áðan hjá hv. þm. Kristjáni Pálssyni. Árni Mathiesen, hv. þm. og landbúnaðarnefndarmaður, hefur líka á opinberum vettvangi lýst bullandi óánægju með þennan samning. Um hann er ekki eining. Ekki í stjórnarflokkunum og ekki í þjóðfélaginu. Það er athyglisvert að skoða viðbrögð t.d. Vinnuveitendasambandsins. Þórarinn V. Þórarinsson, framkvæmdastjóri VSÍ, segir í samtali við hið ágæta blað Alþýðublaðið 5. okt. sl., með leyfi forseta: ,,Það er fullkomlega óskiljanlegt að ríkisstjórnin skuli á árunum 1995--2000 ráðstafa vel á fjórtánda milljarð til að ýta undir sauðfjárrækt. Ég tek undir með Sighvati Björgvinssyni að ríkisstjórn sem hefur ráð á að haga sér svona getur ekki verið í vandræðum með peninga.`` Og Þórarinn segir: ,,Þeir beinlínis standa út úr eyrunum á henni.`` Peningarnir beinlínis standa út úr eyrunum á ríkisstjórninni. Kemur það fram í fjárlagafrv.? Kemur það fram í því fjárlagafrv. sem samkvæmt mati forseta ASÍ mun fækka störfum á Íslandi um 900 vegna niðurskurðar á opinberum framkvæmdum? Væntanlega til þess að efna kosningaloforð framsóknarmannanna um störfin 12 þúsund. Sú landbúnaðarstefna sem rekin hefur verið hér síðustu áratugi er harmsaga. Þessi samningur breytir engu þar um. Hann er framlenging á óbreyttu ástandi. Þar er aðeins komið til móts við málflutning okkar alþýðuflokksmanna en það er samt hálfvelgja, það er moðsuða og það eru allir óánægðir með þennan samning. Við þurfum að stíga skrefið til fulls. Við þurfum að gefa verðmyndun frjálsa, við þurfum að leyfa frjálsa samkeppni, við eigum að hætta að láta ríkið vera með fingurna í landbúnaðinum. Við eigum hins vegar að verja fjármunum til þess að gera bændum kleift að aðlagast og til að hætta, þeim sem það vilja. Og í guðanna bænum, við eigum að forða þeim frá framsóknarmönnum allra flokka, vinum þeirra sem hafa haldið þeim í fjötrum fátækar í öll þessi ár.

Hæstv. forseti. Hér hafa farið fram ítarlegar umræður um frv. þetta sem við höfum verið að fjalla um, um breytingar á búvörulögunum svokölluðu og fylgir samningnum um framleiðslu sauðfjárafurða. Ég vil þakka fyrir þessar umræður. Ég tel að það hafi út af fyrir sig margt komið hér fram sem er fullrar athygli vert, en auðvitað er líka ljóslega komið fram, ekki síst í máli hv. síðasta þingmanns, að menn greinir mjög á um málið. Mönnum sýnist sitt hverjum, það eru skiptar skoðanir og hvort sem menn vilja nú kalla samninginn moðsuðu eða eitthvað annað það skiptir ekki öllu máli. Ég sagði það líka í minni inngangsræðu að samningurinn væri samkomulag ólíkra sjónarmiða, ólíkra viðhorfa og það væri reynt að ná þeirri ásættanlegustu og bestu niðurstöðu sem þeir sem um hefðu fjallað hefðu talið sig geta komist að. Ég hef þá tilfinningu að viðhorf manna til samningsins sé af nokkuð ólíkum toga. Og reyndar kemur einnig fram í máli sumra hv. þm. eitthvað sem maður gæti kannski kallað svona ,,haltu-mér-slepptu-mér-stefnu``. Einn hv. þm. sagði að samningurinn væri nokkurs konar blanda af stýringu og markaðshyggju. Og það má sjálfsagt einnig segja að það sé nokkuð til í því. Það er m.a. vegna þess, eins og ég t.d. gerði grein fyrir í inngangsræðu minni og hef látið falla í umræðum um samninginn í þjóðfélaginu að undanförnu, að við þurfum að komast frá ákveðnu ástandi sem ríkir í dag, erfiðu ástandi, birgðastöðu sem við verðum að losa um og að þessu sinni ætla stjórnvöld að veita aðstoð við að breyta stjórnkerfi og stjórnunarformi þessarar atvinnugreinar. Og því miður finnst mér sumir hv. þm. líta algerlega fram hjá þessu. Annars vegar spyrja þeir: Til hvers á þetta að leiða? Til hvers á hitt að leiða? Hver verður niðurstaðan eftir árin fimm eða árið 2000? --- Og óska þar með eftir því að samningurinn og stjórnvöld taki á öllum þessum málum og leysi þann vanda sem hugsanlega er við að glíma og kann að verða við að glíma áfram. Á hinn bóginn að segja þeir: Við eigum að hætta öllum þessum afskiptum. Við eigum að gefa þessa framleiðslu algerlega frjálsa strax og hætta að skipta okkur af verðlagsmálum. Og láta þá væntanlega skeika að sköpuðu. --- Ætli það mundi leiða til þess að það yrðu þá engir erfiðleikar með markaðssetningu, engir erfiðleikar með birgðasöfnun og við stæðum frammi fyrir nýrri og betri veröld strax á morgun eða a.m.k. ekki seinna en á næsta ári? Ég óttast að svo sé ekki. Ég held að við þurfum þennan samningstíma og mér finnst gæta ofurlítillar óþolinmæði í þessum ummælum. Ég held við þurfum þennan samningstíma sem er fimm ár til þess að búa til nýtt umhverfi, nýja stöðu sem ég ætlast til og vonast til að við stöndum frammi fyrir að fimm árum liðnum. Og það sé í raun, hvað sem hv. síðasti þm. annars kann að álíta og ýmsir aðrir sem hér hafa talað, verið að búa til allt öðruvísi samning en verið hefur. Mig langar aðeins að segja vegna ummæla og áminninga, við getum jafnvel kallað það ádrepu hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur hér í upphafi umræðnanna, að lítið samráð eða ekkert hafi verið haft við landbúnaðarnefndina í þingingu og það sé svik á fyrirheitum ráðherra frá því í vor. Málin þróuðust á þann hátt í sumar að við settumst niður við þessa samninga. Þeir gengu því miður lengi framan af allt of hægt. Ég hefði viljað sjá hlutina gerast hraðar og að niðurstaða hefði náðst fyrr. En um tíma má segja að þetta hafi gengið í hægagangi. Síðan komu sumarleyfi hjá embættismönnum og reyndar einnig hjá fulltrúum í samninganefnd bænda og þegar hjólin fóru svo loks að snúast og samningum var svona u.þ.b. að ljúka þá gerðust hlutirnir aftur á móti svo hratt að við gengum í það að undirrita samninginn, eins og menn þekkja hann, á örfáum dögum þegar svo virtist sem menn gætu náð saman um það sem hér er komið á blað. Það réttlætir hins vegar ekki að hafa ekki talað við landbn. Alþingis og ég átti reyndar viðræður við einstaka nefndarmenn af og til í sumar þótt það væri ekki á formlegum fundum. Stjórnarfulltrúarnir í nefndinni fylgdust a.m.k. með framgangi mála og ég ímynda mér að hefði verið fast sótt af hálfu fulltrúa í nefndinni að fá fund og fá að fylgjast með málinu þá hefði verið orðið við því. Það hefur aldrei staðið á því. Ég ímynda mér a.m.k. að slíkum fundarhöldum hefði ekki verið hafnað og til þeirra hefði verið boðað strax og ósk hefði um það borist. Ég vona hins vegar að það sem hér er sagt, að sumu leyti kannski í afsökunarskyni, leiði ekki til þess að málið eigi ógreiðari gang í gegnum þingið. Landbn. fær nú nokkurn tíma til að vinna úr málinu og eins og ég nefndi líka í upphafi ræðu minnar áðan, þá þyrfti trúlega að gefa sér tíma fram í nóvember. Það verður ekki unnt að afgreiða málið fyrir mánaðamót þannig að það verður þá nokkur tími til þess að fjalla um málið og fara yfir þær spurningar sem komið hafa fram í umræðum. Ég mun hvorki getað svarað þeim tímans vegna né heldur hygg ég að ég hafi svör við þeim öllum. Hv. nefndarmenn munu geta fengið greiðari og betri svör á nefndarfundunum. Þó eru nokkur atriði sem mig langar að nefna. T.d. fullyrðing hv. þm. sem ég vitnaði til áðan, Margrétar Frímannsdóttur, um að engin markaðssókn sé í samningnum og ekkert sé gert til þess að bregðast við á því sviði. Hér tel ég að ekki sé rétt með farið. Gert er ráð fyrir rúmum 200 millj. kr. í hagræðingar- og vöruþróunarátak sem ég held að sé afar mikilvægt og geti gefið af sér góða hluti. Við ættum að geta unnið vel fyrir þessa upphæð og vissulega er þörf á því. Það er mikil þörf á því að taka á í vöruþróun þessarar afurðar og ég hygg að hluti af vandanum sé sá að markaðssetningin hefur ekki verið nægjanlega skilvirk. Ég ætla ekki að sakast við neinn um það, en bendi þó á til samanburðar að það hefur orðið allt önnur þróun í mjólkurafurðum í landinu þar sem við höfum náð verulegum árangri í vöruþróun og þær hafa sannarlega haldið velli á markaði gagnvart öðrum hliðstæðum vörum, t.d. drykkjarvörum svo eitthvað sé nefnt til samanburðar. Það kom líka fram hjá hv. þm. og fleirum að lítið tillit væri tekið til umhverfissjónarmiða í samningnum þótt það ætti að vera eitt af markmiðum hans og töluvert hefði verið um það talað í umræðunni að leggja ætti áherslu á slíka þætti að þessu sinni. Það er að vísu ekki há tala sem sérstaklega er merkt umhverfisverkefnum á árunum 1997--2000 eða 75 millj. kr. Á hinn bóginn vil ég undirstrika það ákvæði samningsins að bændur geti, ef má orða það svo, keypt sig frá ásetningskröfunni og því að halda sauðfé með því að gera sérstaka samninga við Landgræðslu og Skógrækt eða taka þátt í öðrum umhverfisverkefnum. Þetta held ég að sé afar viðamikill þáttur í samningnum og það sé of lítið úr honum gert, bæði í umræðum og hér og jafnvel úti í þjóðfélaginu. Menn hafa ekki viljað gefa þessu þann gaum sem ég held þó að virkilega sé ástæða til. Ég held að hér sé um að ræða stórt átak og stórt skref í þá átt að gera þennan samning, eins og stundum hefur verið sagt, meira að byggðasamningi, samningi um byggð, atvinnu, og búháttabreytingu frekar en eingöngu samning um sauðfjárframleiðslu. Og það vil ég undirstrika og benda hv. þingmönnum á. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir spurði líka um Jarðasjóðinn. Jarðasjóðurinn á nú nokkra fjármuni en í þessum samningi eru honum ekki falin nein ákveðin verkefni. Hún sagði að hann gæti ekki tekist á við þær skyldur sem á hann væru lagðar. Það eru í rauninni ekki lagðar á hann skyldur, en hann hefur nokkra fjármuni og það verður auðvitað að koma í ljós hvort á það muni reyna að bændur leiti eftir því að Jarðasjóður kaupi af þeim eignir. Í sambandi við útsöluátak sem nú er á döfinni og fleiri hv. þm. spurðu um , þá er meiningin að verja allnokkrum fjármunum sem tengjast samningnum í að reyna að losa um birgðirnar og létta birgðastöðuna. Það á að fara af stað nú fljótlega og ég hef lagt áherslu á að hluti af því kjöti sem í boði verður í þessu söluátaki verði það sem kallað er snyrt, þ.e. það verði ekki selt með sama útsöluformi og verið hefur. Ég held að nauðsynlegt sé að við hefjum strax það átak að breyta vöruþróuninni. A.m.k. eitthvað af kjötinu verður að fara út á markaðinn með öðrum hætti en verið hefur. Hins vegar er það auðvitað ekki ráðuneytisins eða ráðherrans að ráða þessu. Það er markaðarins sjálfs. Það eru söluaðilarnir, afurðastöðvarnar og bændasamtökin, sem hafa mest um það að segja. Í þeim viðræðum sem farið hafa fram á undanförnum dögum til undirbúnings þessu, hefur komið fram að menn telja að verðið skipti langmestu máli, það er nauðsynlegt að reyna að hafa það sem allra lægst til þess að söluátakið gangi sem best upp. Ég harma það, eins og margir aðrir hv. þm. hafa nefnt í umræðunum, að það skuli hafa verið gripið til þess óyndisúrræðis af ákveðinni afurðastöð, eða kannski fleiri, að urða kjöt eða eyða því með einhverjum hætti. Það er sorglegt að horfa upp á það, en ég er þess fullviss að þar hafi verið um að ræða kjöt eða skrokka sem vart hafi verið neysluvara og ómarkaðshæfir til manneldis. Hugsanlega hefði þó mátt nýta þá í loðdýrafóður eða jafnvel mala þá og nýta þá til landgræðsluverkefna eins og komið hefur fram að mætti gera. Allt er betra en að urða kjötið eða eyða því í eldi. Ég vona að við þurfum ekki framar að horfa upp á slíkt. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson talaði um óbreytt ástand í 20--30 ár og við værum að gera sams konar samning nú og áður. Ég undirstrika það sem ég sagði áðan og kom líka fram í ræðu minni í upphafi að ég tel að við séum að gera samning gjörólíkan þeim sem gerðir hafa verið. Það er verið að stíga hér stór og veigamikil skref í átt til frjálsræðis í þessari atvinnugrein. Ég tel að það séu mikilvæg skref og nauðsynleg. Ég held að hv. þm. hafi kallað það undanhald landbrh. eða landbúnaðarkerfisins. En ég fullyrði að hér er verið að horfast í augu við þær staðreyndir að þjóðfélagið er að breytast. Það hefur breyst mikið. Við þurfum að horfast í augu við nýja tíma. Landbúnaðurinn og þeir aðilar aðrir sem þurfa að treysta á markaðsöflin verða líka að horfast í augu við það. Og hér eru stigin stór skref í þá veru að aðlaga landbúnaðinn, sem hefur búið við gjörólíkt stjórnkerfi eða stjórnunarhætti, að nýjum tímum og breyttum viðhorfum. Ýmsir hv. þm. töldu að endurúthlutun uppkaupanna svokölluðu þýddu aukna framleiðslu og það væri framleiðslusprenging í aðsigi. Ég fór ítarlega yfir slíkt í ræðu minni áðan. T.d. þau viðhorf sem ég tel ríkjandi varðandi framleiðsluhvatann sem sumir telja falinn í samningnum en ég tel að svo sé ekki. Ég tel fjölmörg atriði benda til þess að slíka hættu sé alls ekki að finna í samningnum. Ég ræddi líka ítarlega um útflutningsmálin og hinn svokallaða svarta markað. Tíma míns vegna get ég ekki endurtekið það, en vitna þar til framsöguræðunnar. Ég tel að allt séu þetta mál sem tekið er á í þessum samningi og ef við ætlum að stíga skref til frelsis eða frjálsræðis þá geta menn ekki á sama tíma krafist þess að ríkisvaldið haldi líka utan um hlutina og sjái til þess að þetta gangi upp með öðrum hætti en samningurinn þó gerir ráð fyrir. Hv. þm. Kristján Pálsson sagðist vona að styrkjakerfinu væri að ljúka. Ég segi enn að þótt skiptar skoðanir kunni að vera um þá fjármuni sem hér er varið í samninginn, þá er verið að stíga skref sem dregur verulega úr stuðningi ríkisvaldsins og það er verulega dregið úr ríkisútgjöldum. Ef við lítum nokkur ár aftur í tímann, þá eru þetta miklir fjármunir og það er haldið áfram á þeirri braut. En ég spyr og læt það þá svo sem eins og vaka í umræðunni hvað menn sjá fyrir sér í þessu. Ég veit ekki hvort menn vilja svara því eða eyða lengri tíma í þá umræðu hér, það er hægt að taka hana aftur við 2. umr. um málið. Halda menn í raun að við komumst á fimm árum frá því að styðja þessa atvinnugrein sem hefur svo lengi notið stuðnings? Allar aðrar þjóðir í kringum okkur hafa stutt sinn landbúnað og ég hygg að þær muni flestar ef ekki allar gera það meira og minna áfram. Ég er ekki þar með að segja að við eigum að búa við óbreytt ástand, en við hljótum að verða að viðurkenna þau skref sem eru stigin og ég tel að þau séu stór.

Herra forseti. Hér er til umræðu merkilegt plagg sem er ræða hæstv. utanrrh. Þetta er fyrsta ræða sem hæstv. ráðherra flytur á ferli sínum sem utanrrh. og þess vegna er hún fróðleg vegna þess að hún leggur fram þá stefnu sem hæstv. ríkisstjórn hyggst fylgja í utanríkismálum. Það er hægt að segja það, herra forseti, að margt er ágætt að finna í ræðu hæstv. utanrrh. Annað er miður. Það sem mér þykir gott í þessari ræðu, og segi það sérstaklega út af orðum hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, eru kaflarnir sem fjalla um Atlantshafsbandalagið, en ég er líka ánægður með það hvernig hæstv. utanrrh. fjallar um Evrópska efnahagssvæðið. Það kemur fram í ræðu hæstv. ráðherra að hann er býsna ánægður með þá stefnu sem var mörkuð í tíð Alþfl. í ríkisstjórn. Og hann er raunar ekki eini maðurinn og ekki fulltrúi eina flokksins sem er ánægður því á nýafstöðnum landsfundi Alþb. var lögð fram tillaga um að Alþb. vildi stefna að því að segja upp þessum samningi. Frá því er skemmst að segja að sú tillaga fékk varla umræðu þegar leið á fundinn og þar með hefur það sannast að stefnan sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson markaði í tíð sinni sem utanrrh. hefur nú náð hljómgrunni hjá öllum flokkum sem eiga sæti á hinu háa Alþingi. Það eru tíðindi og það sýnir að allt það sem við alþýðuflokksmenn sögðum um Evrópska efnahagssvæðið hefur nú, á þeim skamma tíma sem er liðinn frá því að samningurinn tók gildi, verið dæmt satt og rétt af fulltrúum allra þeirra flokka sem hér reyndu að hreyfa himin og jörð gegn samningnum. Ég sé að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hristir höfuðið, en svona er þetta nú samt. Herra forseti. Það sem mér þykir e.t.v. vera lakast í þessari ræðu hæstv. utanrrh. eru þeir kaflar sem tengjast fiskveiðum Íslendinga á hafsvæðum utan efnahagslögsögunnar. Kem ég þá fyrst að Atlantshafsbandalaginu. Sá kafli sem fjallar um Atlantshafsbandalagið er þess eðlis að ég get svo að segja tekið undir hvert orð og ég er sannfærður um það, herra forseti, að ef fyrrv. formaður Alþýðubandalagsins væri staddur hér þá væri hann nauðbeygður til þess að taka líka undir hvert einasta orð. Ég sé ekki betur heldur en að það sem hér er að lesa sé nákvæmlega það sama og hann var að tala um fyrir eins og einu ári síðan og skapaði nú talsverðar umræður á þeim tíma. Herra forseti. Ég tel að það sé rétt að Atlantshafsbandalagið hafi sýnt gildi sitt í átökunum á Balkanskaga. Ég tel líka að það sé rétt að verkefnið Samstarf í þágu friðar hafi orðið til þess að treysta stöðugleika í Mið- og Austur Evrópu. Ég tek undir það, og veit það eins og hæstv. utanrrh., að það eru mörg ríki sem telja öryggi sínu best borgið með fullri aðild að Atlantshafsbandalaginu og auðvitað eigum við að virða sjálfsákvörðunarrétt þjóða. Og þeim þjóðum sem vilja ganga til samstarfs við þær sem eru núna þegar innan Atlantshafsbandalagsins eigum við að rétta höndina. Það er svo, herra forseti, að það er komið að því á næstu árum að meta með hvaða hætti eigi að stækka Atlantshafsbandalagið. Hæstv. utanrrh. tekur undir stefnu fyrri ríkisstjórnar í þeim efnum. Hann styður markvissa en varkára stækkun Atlantshafsbandalagsins. Nú er það svo, herra forseti, að Íslendingar eru smáþjóð en þeir hafa alltaf haft styrk á alþjóðavettvangi sem er langt umfram það sem stærð okkar sem þjóðar segir til um. Við höfum reynt á alþjóðavettvangi að styðja aðrar smáþjóðir. Undir forustu Alþfl., undir forystu formanns Alþfl., hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar, þá stigum við fyrsta skrefið, urðum fyrstir til þess að viðurkenna fullveldi Eystrasaltsþjóðanna. Við eigum að halda því áfram, við eigum að styðja þær eins og hægt er. Við eigum með vissum hætti aðild að frumburðarrétti þeirra sem endurnýjaðra sjálfstæðra þjóða og staðreyndin er sú að ég tel að það sé nauðsynlegt að Íslendingar taki undir viðleitni þeirra til þess að verða fullgildir meðlimir í Atlantshafsbandalaginu. Við eigum með þeim hætti að lýsa yfir þessum skoðunum okkar og reyna að vinna þessu brautargengi á þeim vettvöngum sem að við höfum stöðu til þess að tala máli þeirra á. Þar koma einkum tveir til greina, þ.e. annars vegar Atlantshafsbandalagið sjálft og hins vegar Vestur-Evrópusambandið. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. utanrrh., ef hann má vera að því að hlýða á mál mitt, hvort hann telji ekki gerlegt að Íslendingar taki í ríkari mæli undir óskir Eystrasaltsþjóðanna um fulla aðild bæði að Vestur-Evrópusambandinu og NATO? Nú er það svo að þessar þjóðir eiga í rauninni fátt sameiginlegt. Þær hafa ólíka tungu, ólíka menningu og ólíka sögu. Hvað eiga þær sameiginlegt? Landfræðilega stöðu, en líka það að þær voru allar teknar herskildi af hinum hrundu Sovétríkjum án þess að nánast nokkur einasta þjóð risi þeim upp til varnar. Það var enginn sem tók máli þeirra þá. Ég tel að þjóðir Vesturlanda beri nokkra sekt og eigi þeim nokkra skuld að gjalda. Nú er það svo að það kemur aftur og aftur fram og í æ ríkara mæli að þessar þjóðir óttast um sitt öryggi. Þær hafa tekið upp aukið samstarf í gegnum Eystrasaltsþingið og þær hafa reynt að samræma stefnu sína í utanríkismálum og burðarásinn í því er að þær hafa óskað eftir því að verða aðilar að Atlantshafsbandalaginu og að Vestur-Evrópusambandinu. Þetta er skiljanlegt vegna þess að sagan gefur tilefni til þess. Það er vaxandi óstöðugleiki í Rússlandi og ýmsar yfirlýsingar ráðamanna þar eru ekki til þess fallnar að auka trú þessara þjóða á örugga framtíð. Þess vegna held ég að það sé nauðsynlegt að taka undir óskir þeirra um aðild að þessum tveimur samtökum. Ég held að við eigum að styðja þetta þar sem við getum og við eigum að virða það að þessar þjóðir telja að þetta sé þeim nauðsynlegt til friðar og öryggis í framtíðinni. Herra forseti. Ég gat þess áðan að mér þætti að sá hluti ræðu utanrrh., sem fjallaði um þau mál sem tengjast veiðum utan efnahagslögsögunnar, væri sá sem væri lausustu tökum tekinn í greinargerð ráðherrans. Ég vil segja það, herra forseti, að á síðasta kjörtímabili þá var það stór þáttur í stefnu ríkisstjórnarinnar í utanríkismálum að berjast eins og hægt var gegn mengun og fyrir aukinni umhverfisvernd á alþjóðavettvangi. Mér þykir það heldur rýrt þegar það er afgreitt hér í einungis fjórum línum. Og þó ég taki undir meginefnið sem þar er þá þykir mér slæmt að sá áfangi, sem við náðum á síðasta kjörtímabili og varðaði baráttuna gegn losun þrávirkra lífrænna efna, fær ekki einu sinni eina setningu. Ég vona að það boði ekki, herra forseti, að hæstv. utanrrh. ætli með einhverjum hætti að draga úr þunganum í þeirri baráttu okkar. En hann svarar því kannski á eftir. Herra forseti. Þeir hafa þegar orðið að umræðuefni í umræðunni um ræðu hæstv. utanrrh., samningarnir sem nú standa yfir til þess að reyna að ná sáttum um þorskveiðar okkar í Smugunni. Ég tek undir með hv. þm. Jóni Baldvini Hannibalssyni og reyndar einum öðrum þingmanni sem segja að það sé ekki hægt að kaupa þá samninga því verði að við afsölum okkur réttindum okkar við Svalbarða. Ég segi líka, við þurfum að athuga annað mál í tengslum við þetta. Það hefur komið fram, herra forseti, að til greina komi, samkvæmt fregnum í fjölmiðlum, að það verði sett upp einhvers konar gagnkvæmt tryggingakerfi sem felst í því að við kunnum að þurfa að hleypa öðrum þjóðum í okkar þorskstofn þegar vel árar hjá okkur. Ég vara við þessu, herra forseti. Ég tel að þetta verði okkur ekki hallkvæmt í framíðinni og ég spyr hæstv. utanrrh. hvort þetta sé í rauninni svo, hvort þessar fregnir séu sannar og ef svo er hvort hann telji þá ekki að þetta geti orðið fordæmi gagnvart þeim erfiðu samningum sem við eigum eftir líka um aðra fiskstofna? Herra forseti. Það sem mér þykir slæmt og vantar í ræðu hæstv. utanrrh. er stefna um stjórn veiða úr íslensk-norska síldarstofninum. Það er nánast ekkert sem kemur fram í ræðu hæstv. utanrrh. um það hvaða stefnu Íslendingar eiga að fylgja þar. Ég skil það mætavel. Hún hefur aldrei verið lögð fram hér á hinu háa Alþingi. Nú blasir það við, samkvæmt lausafregnum úr fjölmiðlum, að samningar kunni að vera í nánd varðandi þetta mikla deilumál. Ég spyr hæstv. utanrrh.: Hver er stefna ríkisstjórnarinnar í þessu máli? Tilefnið er ærið. Þegar við ræddum þetta á vorþingi þá kom það fram að Íslendingar höfðu nánast látið Norðmenn skammta sér úr hnefa það sem þeir sjálfir vildu gefa okkur. Nú er það svo að við eigum ærna sögu í síldveiðum úr þessum stóra stofni. Þegar þær stóðu í hámarki veiddum við fast að helmingi alls afla úr stofninum. Það kom fram í fjölmiðlum í vor að þegar Íslendingar gengu til samninga við Norðmenn um þetta þá voru kröfur þeirra afskaplega lágar, undir 100 þús. tonnum var fullyrt í fjölmiðlum. Hvernig urðu lyktirnar? Vísindanefnd Alþjóðahafrannsóknaráðsins taldi að það væri leyfilegt miðað við stærð stofnsins að veiða fast að milljón tonn og þegar Norðmenn höfðu ákvarðað sjálfum sér kvóta, úthlutað Rússum kvóta, þá voru eftir 250 þús. tonn og það var nákvæmlega það sem við, ásamt Færeyingum, ákváðum að taka okkur einhliða. Við nánast tókum við því sem okkur var skammtað. Þetta er auðvitað úr öllum takti við sögu okkar sem tengist veiðum úr þessum stofni og það er afskaplega mikilvægt að við stöndum fast á kröfum okkar í þessum efnum. Á sínum tíma stóð þessi stofn undir þriðjungi alls gjaldeyris sem við öfluðum, stóð undir atvinnu í mörgum byggðarlögum, ekki síst í kjördæmi hæstv. utanrrh. og það er mikilvægt að við höldum fast á þessu. Því miður sýnist mér eins og þetta sé ekki hið eina sem við þiggjum úr hnefa þegar síldin er annars vegar. Það bárust fregnir um það í gær og í morgun að nú er búið að semja um útflutningskvóta okkar, tollfrjálsan, fyrir síldarafurðir á markaði í Evrópu. Forsaga þess máls er sú að við áttum áður hefðbundna og afskaplega mikilvæga markaði fyrir afurðir tengdum síld í Finnlandi og Svíþjóð. Nú hafa þessar tvær þjóðir gengið í Evrópusambandið. Með því verða miklar breytingar. Áður gátum við flutt síldarafurðir tollfrjálst inn í þessi lönd en þegar þau ganga inn í Evrópusambandið þá skyndilega fer kvótinn úr 0% upp í 10 til 12%. Auðvitað teljum við mikilvægt að það sé tekið tillit til þessara breyttu aðstæðna og við sem gömul viðskiptaþjóð þessara landa fáum sérstök kjör eins og jafnan er gert ráð fyrir. Á sínum tíma þegar við veiddum mest úr þessum stofni þá vorum við að flytja á þessa markaði eitthvað í kringum 20. þús. tonn. Nú er niðurstaðan sú að við fáum 4.100 tonna kvóta. Það er allt og sumt. Viðmiðunin sem gerð er miðast við þrjú síðustu árin áður en að Finnland og Svíþjóð gengu inn. Það voru hins vegar ár sem voru afskaplega lök fyrir okkur, afskaplega slæm viðmiðunarár. Þau eru hins vegar góð viðmiðunarár fyrir Norðmenn. Og ég segi það, herra forseti, það er alveg ljóst að í framtíðinni munum við veiða miklu meira úr þessum stofni. Við munum eiga möguleika á því að skapa fjölda starfa og Framsfl. ætlaði jú að skapa 12.000 störf fram til aldamóta. Þarna er ærið tækifæri til þess. En það tækifæri var ekki tekið. Við fengum 4.100 tonn. Það er nákvæmlega það sem var á borðum í vor. Við höfum engu náð fram. 4.100 tonn, herra forseti, það er allt of lítið. Að lokum er það eitt atriði sem mig langar að ræða hérna líka. Það kemur fram í ræðu hæstv. utanrrh. að hann vill enn á ný efla þátttöku okkar í NAMMCO og vill að Íslendingar beiti sér fyrir samvinnu um nýtingu sjávarspendýra á Norður-Atlantshafssvæðinu með því að taka mjög virkan þátt í NAMMCO. Herra forseti. Ég held að það blási nýir vindar um hvalveiði víðs vegar um hnöttinn. Ég verð var við það þegar ég hef sjálfur sótt ráðstefnur þar sem þetta ber á góma að t.d. Bandaríkjamenn hafa breytt sinni afstöðu og eru hægt og hægt að breyta henni. Af hverju? Vegna þess að þau nýju viðhorf sem tengjast sjálfbærri þróun kalla á það að við förum í það að nýta stofna og tegundir sem þola nýtingu. Íslendingar hafa ávallt getið sér gott orð fyrir að vinna vísindalega að sínum veiðum, byggja þær á vísindalegum grunni og viðhorfin núna eru breytt. Það liggur fyrir að allar rannsóknir á hvalastofnum og sérstaklega stofnum smáhvela, benda eindregið til þess að það sé gerlegt að veiða talsvert magn af hvölum úr þessum stofnum. Ég held hins vegar að það verði aldrei að veruleika á meðan við erum að einangra okkur innan NAMMCO. Við eigum að segja okkur úr NAMMCO og við eigum að ganga aftur í Alþjóðahvalveiðiráðið. Einungis þar og með þeim hætti tel ég að það sé hægt fyrir okkur að vinna málstað okkar fylgi og ná því aftur að fara að hefja nýtingu þessara stofna.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem er til umræðu. Í henni er að finna mörg mikilvæg atriði sem ýmsir hv. þm. hafa einmitt gert að umræðuefni og væri vissulega ástæða til að ræða enn frekar. En þar sem ræðutími okkar er takmarkaður hef ég ákveðið að ræða hér einkum um afmarkað efni, þ.e. aðlögun Atlantshafsbandalagsins, sbr. 6. kafla skýrslunnar, eins og reyndar hv. þm. Össur Skarphéðinsson ræddi sérstaklega um hér áðan. Ég tel mikilvægt að minnast á þau mál enda hefur lítið verið rætt um hugsanlega stækkun NATO á hinu háa Alþingi. Það var í raun alveg furðulegt að heyra hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingrím J. Sigfússon, tala um þetta sem vandræðalegan kafla og að þetta sé leit NATO að nýjum verkefnum. Þetta álit hans er algerlega á misskilningi byggt. Það er staðreynd, rétt eins og hv. formaður utanrmn., Geir H. Haarde, gat áðan um, að vera Íslendinga í Atlantshafsbandalaginu er einn af fjórum hornsteinum í íslenskri utanríkismálastefnu og framtíð NATO skiptir því afskaplega miklu máli hvað varðar öryggis- og varnarhagsmuni Íslendinga en ekki síst fyrir eflingu lýðræðisþróunar í heiminum. Í byrjun þessa mánaðar var haldinn haustfundur Norður-Atlantsþingsins, þingmannasamtaka NATO, sem íslenska sendinefndin sótti. En eins og hv. þm. vita eiga aðeins þrír stjórnmálaflokkar aðild að þessum þingmannasamtökum hér á landi, þ.e. Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. Hvorki Alþb. eða Kvennalisti hafa viljað vera með og það er auðvitað athyglisvert. Í lokaályktun fundarins var samþykkt áskorun til þjóðþinga og ríkisstjórna aðildarríkja NATO þar sem m.a. er skorað á viðkomandi aðila að hefjast handa við stækkun NATO eins fljótt og hægt er. Með þessu er ekki átt við að opna eigi einhverjar flóðgáttir heldur ber að hafa í huga að þau ríki Mið- og Austur-Evrópu, sem áratugum saman hafa lifað undir járnhæl sovétkommúnismans en starfa nú hörðum höndum að því að treysta í sessi lýðræði og markaðsbúskap, þurfa á öflugum stuðningi Vesturlanda að halda. Innganga í NATO felur í sér skýr skilaboð um stuðning Vesturlanda við þær pólitísku og efnahagslegu umbætur sem átt hafa sér stað í þessum ríkjum undanfarin ár og sem fyrirhugaðar eru. Á sama tíma kynnu frekari tafir á inngöngu þeirra í bandalagið að verða túlkaðar sem áhugaleysi á málefnum svæðisins, umbótum og stöðugleika og jafnvel að reynast vatn á myllu afturhalds- og öfgaafla. Virðulegi forseti. Það er einnig rétt að benda á að greina mátti nokkurn áherslumun í störfum þingsins frá því sem verið hefur en á undanförnum árum hefur þingið að mestu einbeitt sér að málefnum ríkja Mið- og Austur-Evrópu. Auk spurningarinnar um stækkun bandalagsins til austurs var hins vegar að þessu sinni mikil áhersla lögð á að viðhalda samstarfinu yfir Atlantshafið og á áframhaldandi virka þátttöku Bandaríkjanna í vörnum Evrópu en íslenska sendinefndin lagði einmitt megináherslu á að síðarnefndu atriðin kæmu fram í lokaályktun þingsins. Þessi áhersla kemur einnig skýrt fram í skýrslu hæstv. utanrrh. en þar segir á bls. 4, með leyfi virðulegs forseta: ,,Leggja ber ríka áherslu á samstarfið yfir Atlantshafið, sem er og verður sú taug sem tryggir öryggi og stöðugleika í Evrópu.`` Þegar stækkun NATO ber á góma er iðulega talað um að taka beri sérstakt tillit til hagsmuna Rússa án þess þó að þeim verði veitt neitunarvald á málefnum NATO. Á sama tíma og fagna ber tilraunum til þess að koma á sérstökum samskiptum við Rússland sem og Úkraínu má þó benda á að rússnesk stjórnvöld hafa á undanförnum mánuðum andmælt hugmyndum um stækkun NATO af sífellt aukinni ákveðni. Vissulega kann aukin harka í utanríkismálum að vera nauðsynleg til að hemja framgöngu öfgasinnaðra afla í rússneskum stjórnmálum. Hins vegar hefur aukin harka í yfirlýsingum rússneskra stjórnvalda gegn stækkun NATO það í för með sér að nýfrjáls ríki Mið- og Austur-Evrópu verða sífellt ákveðnari og ákveðnari um aðild að NATO. Áframhald sömu þróunar gæti gert Vesturlöndum erfitt um vik við stækkun bandalagsins verði ætlunin áfram sú að taka sérstakt tillit til sjónarmiða Rússlands og því mál að hefjast handa við stækkun NATO. Við framkvæmd stækkunar NATO ber engu að síður að fara með gát. Meta verður hvaða ríki koma til greina sem aðildarríki og hvenær þau geti fengið aðild. Um þetta segir í skýrslunni á bls. 5: ,,Það er afar mikilvægt að væntanleg stækkun bandalagsins rýri á engan hátt varnargetu þess og öryggisskuldbindingar gagnvart núverandi aðildarríkjum. Ísland styður markvissa en varkára stækkun Atlantshafsbandalagsins.`` Þetta verður auðvitað að leggja áherslu á. Þau ríki sem sóst hafa eftir aðild að bandalaginu eru mislangt á veg komin í þjóðfélagslegum umbótum en það samrýmist engan veginn hagsmunum núverandi aðildarríkja NATO að flytja inn óstöðugleikasvæði. Við Íslendingar berum gjarnan hag Eystrasaltsríkjanna fyrir brjósti eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson minntist á áðan. En í þeim löndum gætir einmitt ótta við að þau verði skilin eftir við fyrstu stækkun NATO. Hér ber að ýmsu að gæta. Einhvers staðar verður að byrja. Þau ríki sem ekki fljóta með í fyrstu kunna að túlka það sem kaldar kveðjur en þau ríki sem lengra eru á veg komin í pólitískum og efnahagslegum umbótum kynnu sömuleiðis að undrast að verða loks veitt aðild að NATO samhliða ríkjum sem mun skemmra eru á veg komin. Hér vaknar spurningin um hvort útbúa eigi einhvers konar lista yfir skilyrði sem viðkomandi ríki þurfi að uppfylla vilji þau fá aðild að bandalaginu en slíkur listi kynni að taka til ástands í mannréttindamálum, efnahagsástands, stöðu samskipta við nágrannaríki o.s.frv. Hættan við að útbúa slíkan lista er sú að ríki er teljist uppfylla umrædd skilyrði telji sig sjálfkrafa geta fengið aðild að NATO. Því verða aðildarríki bandalagsins að meta umsóknir um aðild hverja fyrir sig og taka ákvörðun um hvort veita eigi viðkomandi ríkjum inngöngu út frá mati sínu á því hvort viðkomandi ríki sé reiðubúið að axla ábyrgð fullrar aðildar og hvort núverandi aðildarríki telji aðild viðkomandi ríkis samræmast hagsmunum sínum. Í þessu sambandi skal minnt á að samkvæmt nýlegri skýrslu bandalagsins um málefni stækkunar er tekið fram að ný aðildarríki fái sömu réttindi og takist á hendur sömu skyldur og þau sem fyrir eru líkt og fram kemur í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra. Skuldbinding 5. gr. Atlantshafssáttmálans um að litið verði á árás á eitt aðildarríki sem árás á þau öll gerir NATO erfitt fyrir með að hleypa inn nýjum aðildarríkjum á grundvelli uppfyllingar skýrt tiltekinna skilyrða eingöngu heldur verður að gera ráð fyrir að einstakar umsóknir verði ræddar hver fyrir sig. Þegar rætt er um að umræða um stækkun og aðlögun NATO fari ekki fram í tómarúmi og að mið skuli tekið af því sem sé að gerast í utanríkis- og öryggismálum í öðrum Evrópusamtökum skal minnt á að ríkjaráðstefna ESB, sem hefst á næsta ári, mun taka hlutverk og eðli Vestur-Evrópusambandsins til endurskoðunar, tengsl þess við ESB og sameiginlega utanríkis- og öryggismálastefnu aðildarríkja ESB. Vissulega er æskilegt að hægt sé að hafa samræmi í stefnu umræddra stofnana gagnvart ríkjum Mið- og Austur-Evrópu. Hins vegar getur stækkun NATO ekki verið haldið í gíslingu vangaveltna og tímamarka ESB um framtíðarskipan og stækkun sambandsins. Hugsanleg efling Vestur-Evrópusambandsins er meðal annars hugsuð til þess að efla NATO en ekki til þess að koma í stað þess. Á þetta ber að leggja áherslu. NATO er sú stofnun í öryggismálum Evrópu, sem nýtur mestrar virðingar og trausts og sem nýfrjáls ríki Mið- og Austur-Evrópu vilja fá aðild að, og ekki er hægt að láta duttlunga Evrópusambandsins tefja framgang stækkunar NATO. Um þetta segir m.a. í skýrslunni á bls. 6, með leyfi virðulegs forseta: ,,Afstaða okkar er skýr. Við hljótum að vinna að því að VES haldist sem sjálfstæð stofnun og verði ekki innlimað í Evrópusambandið sem við eigum ekki aðild að. Við leggjum áherslu á að þróunin innan sambandsins verði til að styrkja það sem Evrópustoð Atlantshafsbandalagsins.`` Þetta hlýtur að teljast mjög mikilvægt. Virðulegi forseti. Ég kemst ekki hjá því að minna á að í stjórnmálaályktun nýafstaðins landsfundar Alþb. kemur fram að framtíðarsýn Alþb. til utanríkis- og friðarmála mótist af þeirri grundvallarafstöðu að friður, öryggi og sjálfstæði íslensku þjóðarinnar verði best tryggt með því að Bandaríkjaher hverfi á brott, engar erlendar herstöðvar verði leyfðar í landinu og Íslendingar segi sig úr NATO. Þeir sem styðja slíkar stjórnmálaályktanir eru væntanlega sammála Rússum sem vilja margir hverjir stofna einhvers konar heimsfriðarsamtök í stað Atlantshafsbandalagsins. Einmitt nú þegar NATO hefur nýlega sýnt fram á mikilvægi sitt í öryggismálum álfunnar, ekki síst með aðgerðum sínum í Bosníu og þegar fyrrum ríki sovétkommúnismans keppast við að komast í bandalagið ályktar Alþb. enn og aftur á þennan hátt. Með tilliti til þeirrar gjörbreyttu heimsmyndar sem við búum nú við hlýt ég að verða að taka undir orð hv. formanns utanrmn. um að þessi stjórnmálaályktun Alþb. sé raunaleg. Varnarbandalagið NATO hefur einmitt verið afar mikilvægt tæki í bráttunni fyrir því að efla lýðræðisþróunina í umheiminum. Virðulegi forseti. Að síðustu ítreka ég þakkir mínar til hæstv. utanrrh. fyrir þessa skýrslu og vænti góðs af störfum hans.

Virðulegur forseti. Það er mjög ánægjulegt að talsmenn Sjálfstfl. í umræðunni, síðast hv. þm. Sólveig Pétursdóttir, hafa komið á framfæri ályktunum Alþb. á nýafstöðnum landsfundi varðandi afstöðuna til Atlantshafsbandalagsins og til veru erlends herliðs á Íslandi. Það vill svo til að við erum stödd á árinu 1995 og ef menn bera saman stöðuna á þessu ári og fyrir 10 árum eða svo þá hljóta menn að spyrja sig: Hvernig stendur á því að þeir, sem báru fram rökin fyrir NATO fyrir 10 árum og auðvitað allt frá upphafi þess bandalags og fyrir dvöl erlends herliðs í landinu studdu tvískiptingu heimsins í tvær valdablokkir sem byggðu á ógnarjafnvægi í vígbúnaði og kjarnorkumálum í stað þess að leggjast á sveif með þeim sem töldu eðlilegt eftir hrun Sovétríkjanna að þessar valdablokkir yrðu lagðar af, hernaðarbandalagið NATO ekki síður en Varsjárbandalagið, hafa ekki fengið stuðning úr röðum þeirra sem hér tala svo eðlilegt og sjálfsagt sem það þó væri? Ég vek athygli á því að þverstæðurnar koma einmitt fram í málflutningi þessara sömu þingmanna og undrast á afstöðu okkar alþýðubandalagsmanna, þ.e. að það séu miklir erfiðleikar og mikill vandi á höndum varðandi Atlantshafsbandalagið, að stækka það og opna náðarfaðm þess fyrir fleiri ríkjum. Þessar andstæður eru þarna. Þessi vandi er þarna. Með áframhaldandi tilvist Atlantshafsbandalagsins, sem byggir á kjarnorkuvígbúnaði og áskilur sér réttinn til að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði, sem vill taka inn viss ríki en hafna öðrum, í því felst stórfeld hætta fyrir öryggismálin í Evrópu. Ég bið hv. alþm. að hugleiða þessi mál af víðsýni og í ljósi þess sem gerst hefur á undanförnum árum.

Herra forseti. Á seinasta kjörtímabili dró til stórtíðinda að því er varðaði úthafsveiðar Íslendinga og þróun í hafrétti. Með þessum orðum á ég við það að Íslendingar leituðu út fyrir eigin lögsögu og hófu að reyna fyrir sér á ný með úthafsveiðum. Í annan stað er ég að vísa til undirbúnings samnings, bindandi milliríkjasamnings á vegum Sameinuðu þjóðanna varðandi deili- og flökkustofna. Í þriðja lagi vísa ég til þeirra samningaviðræðna sem voru farnar af stað og áttu af okkar hálfu að snúast um heildarlausn á deilumálum varðandi veiðiréttindi og fiskverndarmál á norðanverðu Atlantshafi. Í ljósi þess að hæstv. utanrrh. segir í ræðu sinni að hann líti á það sem nánast ævistarf sitt að beita sér fyrir íslenskum hagsmunum á sviði sjávarútvegsmála lét ég það í ljós í ræðu minni áðan að mér þótti tiltölulega lítið fjallað um þessi stóru mál í ræðu hans. Ég sakna þess að ekki skuli hafa verið lögð meiri áhersla á að skýra grundvallaratriði þeirrar stefnu sem við viljum fylgja fram í þessum málum þótt ég ætlist að sjálfsögðu ekki til þess að gerð sé grein fyrir viðkvæmum yfirstandandi samningum. Ég tók líka skýrt og skilmerkilega fram að ég gagnrýndi ekki hæstv. ráðherra fyrir að hafa ekki náð nú þegar niðurstöðu í þessum samningum. Þar er vissulega við ramman reip að draga, þ.e. hagsmunatogstreita við olíuríkið Noreg og stórveldið Rússland. Í annan stað er ástæða til þess fyrir okkur að huga að því hvort tíminn vinnur með okkur í þessum málum eða hvort nauðsynlegt er af hálfu okkar út frá hagsmunamati okkar að leggja höfuðáherslu á það að hraða þessum samningum. En ég legg á það áherslu út frá mínum bæjardyrum séð að ég gagnrýni það ekki þótt þessir samningar séu ekki í höfn. En ég leyfi mér að nota þetta tækifæri til þess að vara við einu og vara mjög sterklega við því. Ég vara við því að íslensk stjórnvöld kaupi hugsanlega samninga sem byggi á skammtímalausn og tiltölulega litlum hagsmunum því dýra verði að afsala okkur langtímahagsmunum sem við höfðum tryggt okkur, m.a. með aðild að Svalbarðasamningnum, og varða íslenska þjóðarhagsmuni miklu til lengri tíma. Ég viðurkenni að það setti að mér ugg þegar ég heyrði ummæli hæstv. sjútvrh. og reyndar hæstv. utanrrh. sem túlka mátti á þá leið að þeir teldu einboðið að við ættum að fallast á skilyrði Norðmanna fyrir samningum eins og þeir hafa lýst þeim fyrir þá hugsanlegu samningsniðurstöðu sem kann að vera í boði. Hver eru þessi skilyrði? Það er kunnugt að meðal þessara skilyrða eru í fyrsta lagi að Íslendingar verða að una fyrirmælum samningsaðila um að taka veiðiheimildir sínar í Smugunni, takmarkaðar sem þær kynnu nú að vera, annaðhvort að hluta eða öllu leyti. Svarið við því er einfaldlega að það er ekki á valdi þessara þjóða að úthluta veiðiheimildum í Smugunni vegna þess að það veiðisvæði er opið úthaf og þeir hafa ekki ráðstöfunarrétt á veiðiheimildum í því. Í annan stað er skilyrði af hálfu þessara þjóða að Íslendingar falli frá rétti sínum, sem ein af aðildarþjóðum Svalbarðssamningsins. Um það fjallaði ég nokkuð í ræðu minni hér áðan en þar er um að ræða meginhagsmunina að því er varðar framtíðaraðild Íslendinga að veiðum eða annarri nýtingu auðlinda á Barentshafssvæðinu. Í þriðja lagi hefur sú krafa verið sett fram að Íslendingar skuldbindi sig til þess ef þeir ná ekki rétti sínum á grundvelli Svalbarðasamningsins að falla frá áðurboðaðri málshöfðun að því er það varðar að láta á það reyna fyrir Haag-dómstólnum hver raunveruleg réttarstaða sjálftökusvæðisins norska, þ.e. fiskverndarsvæðisins í kringum Svalbarða, er. Skilyrðin hafa raunverulega verið nefnd fleiri. Ég nefni ekki fleiri hér en ég endurtek: Ég vara mjög sterklega við því að fallast á þessi skilyrði ef hinn kosturinn er sá að fá til skamms tíma og með óvissum hætti veiðiheimildir sem kynnu að verða langt undir því sem veiðireynsla og fleiri rök okkar standa til. Fremur en gera það vil ég í allri vinsemd beina því til hæstv. utanrrh. að hann hafi mjög í huga í þessum samningaviðræðum að gera tvennt: Í fyrsta lagi að hafa frumkvæði að því að kalla saman sérstaka ráðstefnu aðildarríkja Svalbarðasamningsins. Sú ráðstefna hafi það meginviðfangsefni að fjalla um þjóðréttarlega stöðu fiskverndarsvæðisins, réttindi og skyldur samningsaðildarþjóðanna á grundvelli Svalbarðasamningsins, bæði að því er varðar veiðar innan lögsögu og aðra nýtingu náttúruauðlinda. Þessa kröfu ber auðvitað að styðja þeim rökum að þess eru ekki dæmi að ein einasta aðildarþjóð Svalbarðasamningsins hafi fallist á rök Norðmanna fyrir sjálftökurétti þeirra til norsks fiskverndarsvæðis umhverfis Svalbarða. Þvert á móti. Hver þjóðin á fætur annarri hefur mótmælt formlega sjálftökurétti Norðmanna eða sett fyrirvara um þjóðréttarlega stöðu svæðisins. Í annan stað ber okkur að sjálfsögðu að áskilja okkur rétt til þess ef samningaviðræður eru með þeim hætti að við teljum okkur ekki ná þeim réttindum sem Svalbarðasamningurinn kveður á um fyrir hönd aðildarþjóða að láta á það reyna fyrir dómstólum ef samningaleiðin reynist ófær. Þetta er sú stefna sem mótuð var í tíð fyrrv. ríkisstjórnar þótt ekki hafi verið tímabært þá að láta á það reyna vegna þess einfaldlega að tilraunin til þess að koma á alvörusamningaviðræðum um heildarhagsmuni þessara þjóða á Norður-Atlantshafi var ekki það langt fram komin. Þegar ég tala um heildarhagsmuni er ég að sjálfsögðu ekki að tala bara um veiðar í Smugu. Ég er að tala um Barentshafið í heild, ég er að tala um réttindi samkvæmt Svalbarðasamningnum, ég er að tala um síldarhafið og skiptingu á norsk-íslenska síldarstofninum, ég er að tala um veiðar á úthafinu fyrir utan Reykjaneshrygg og ég er að vísa til rækjuveiða úr stofninum sem er milli Íslands og Grænlands. Í fyrstu samningaviðræðum okkar við Norðmenn var sú stefna boðuð að við Íslendingar vildum hafa öll þessi mál uppi á borði og freista þess að ná samningum sem væru tilraun til þess að ná fram heildarlausn að því er varðar veiðiheimildir, réttindi og fiskverndarstefnu sem tæki til allra þessara mála. Ég er enn þeirrar skoðunar að það sé rétt stefna í grundvallaratriðum. En til þess að ná því fram verða Íslendingar að áskilja sér þann rétt sinn að geta látið á það reyna, sérstaklega að því er varðar Svalbarðasamninginn, hver er réttarstaða þess svæðis og einnig að áskilja sér rétt til málskots ef samningaleið reynist ófær. Það er ástæða til þess hér og nú að rifja upp í stuttu máli hvert var upphaf þessarar tilraunar Íslendinga að því er varðar úthafsveiðar. Frumkvæðið kom af hálfu viðskiptaaðila og útgerðaraðila hér heima en af hálfu fyrrv. ríkisstjórnar var brugðist hart við til þess að veita þeim stuðning á alþjóðlegum vettvangi. Þó ber þess að geta og rifja það upp, af því að það er söguleg staðreynd, að um það bil sem þessar veiðar hófust, þá hafði hæstv. sjútvrh., sem einnig var sjútvrh. í fyrrv. ríkisstjórn, í undirbúningi að setja reglugerð sem hefði svipt íslenska ríkisborgara réttinum til þessara veiða. Það var komið í veg fyrir að það yrði gert með þeim rökum að það styddist ekki við lagastoð vegna þess að íslensk stjórnvöld höfðu ekki þann rétt nema það væri gert á grundvelli laga eða milliríkjasamnings um það, sem ekki var fyrir hendi. Í samningaviðræðum við Norðmenn verður það að segjast eins og er að af hálfu utanrrn. var haldið fast á þessum hagsmunum og á fyrsta samninganefndarfundinum þar sem voru bæði utanrrh. og sjútvrh. sem og fulltrúar hagsmunaaðila, kom það í hlut utanrrh. að tala þessu máli, en sjútvrh. kaus að sitja hljóður við þær umræður, sem ég harma mjög vegna þess að það var túlkað af hálfu norskra stjórnvalda og af hálfu norskra fjölmiðla sem veikleiki að því er varðar hina íslensku samningsstöðu og vísbending um óeiningu í röðum Íslendinga. Að því er varðar samninginn um flökkustofna og deilistofna þá er eitt atriði sem skiptir mjög miklu máli til þess að styrkja samningsstöðu okkar. Þessi samningur byggir á hugmyndum um svæðastjórn og vekur þess vegna spurningu um aðgang annarra ríkja en strandríkja að svæðastjórnun og hvaða mælikvarða eigi að leggja því til grundvallar: nálægð við fiskimið, mikilvægi sjávarútvegs í hagkerfi viðkomandi lands. Þar tókst okkur, þrátt fyrir harðvítuga andspyrnu Norðmanna, að ná inn hinu svokallaða íslenska ákvæði, sem kveður á um að taka beri tillit til réttinda og þarfa strandríkja sem byggja efnahag sinn á fiskveiðum eða hafa mikilla hagsmuna að gæta. Það var mikilvægur áfangasigur að ná þessu ákvæði inn. Það sem á skortir er þetta: Það hefði fyrir löngu átt að vera búið að ná samningum við Grænlendinga um það að koma á svæðisstjórn að því er varðar skipulag á veiðum utan íslensku og grænlensku lögsögunnar á Reykjaneshrygg, ná samkomulagi um kvótabindingu á karfastofnunum þar til þess að styrkja stöðu Íslands og Grænlands annars vegar á þessu svæði og hins vegar að geta notað það í samningum að því er varðar svæðisstjórnina á Barentshafi. Þetta segi ég vegna þess að ég átti frumkvæðið að því í tíð fyrri ríkisstjórnar að við mótmæltum því alveg sérstaklega að tvíhliða nefnd Norðmanna og Rússa yrði viðurkennd innan ramma nýja samningsins sem þessi svæðisstjórn til frambúðar á Barentshafi. Það styrkti þau rök að samkvæmt samningnum ber strandríkjum sem hafa mikla ábyrgð, eiga mikinn rétt, að leita samninga við aðrar þjóðir og aðrar þjóðir eiga skilgreindan rétt jafnvel á aðild að svæðisstjórnum ef þær fullnægja settum skilyrðum. Það var þess vegna mjög mikilvægt að við hefðum gert þetta, að því er varðar Reykjaneshrygginn, strax. Það hefði styrkt samningsstöðu okkar í þeim samningum sem nú standa fyrir dyrum. Ég verð að segja það að ég harma það, það var mjög miður að sjútvrn. íslenska skyldi ekki hafa lagt mikla áherslu á það þá þegar að ná þessum samningum við Grænlendinga í ljósi þess að þessar tvær grannþjóðir hafa þarna mikilla sameiginlegra hagsmuna að gæta. Það var einnig mjög miður þegar sá atburður gerðist að bandalagsþjóð okkar, Kanada, varð til þess, án samráðs við Íslendinga, að rjúka til ein þjóða og viðurkenna að fullu og öllu og skilyrðislaust einhliða lögsögu Noregs yfir fiskverndarsvæðinu í kringum Svalbarða og gerast þannig fyrsta þjóðin og eina þjóðin sem afsalaði sér rétti sínum samkvæmt Svalbarðasamningnum, til þess að kaupa þannig stuðning Norðmanna varðandi deilur þeirra Kanadamanna við Evrópubandalagið um veiðar utan þeirra eigin lögsögu. Það var ódrengileg aðgerð af þeirra hálfu. Henni var mótmælt af hálfu utanrrh. og af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar. En því miður var það svo að bæði þáv. sjútvrh. og núv., og reyndar hæstv. núv. utanrrh., tóku á þeim tíma að fullkomlega þarflausu eindregna afstöðu með Kanadamönnum í þessu máli og veiktu þannig samningsstöðu okkar Íslendinga að óþörfu. Þriðja málið sem varðar þessa úthafsveiðistefnu er að sjálfsögðu veiðarnar á Flæmingjahattinum þar sem samtök íslenskra útvegsmanna hafa gagnrýnt sjútvrn. mjög harðlega fyrir að hafa verið óundirbúið og óviðbúið, sent einn embættismann án atbeina annarra á lykilfund þar sem teknar voru örlagaríkar ákvarðanir í því efni. Þetta er mynd af þeim heildarhagsmunum sem við höfum að gæta og það er ástæða til að spyrja: Er það óbreytt stefna núv. ríkisstjórnar að freista þess að ná þessum samningum á heildargrundvelli? Í annan stað spyr ég: Treystir hæstv. utanrrh. sér til þess að lýsa því yfir að hann muni undir engum kringumstæðum afsala Íslendingum þeim rétti sem Svalbarðasamningurinn kveður á um, bæði til fiskveiðiréttinda og annarrar auðlindanýtingar, og mun hann áskilja sér rétt til þess, ef ekki nást viðunandi samningar af hálfu Norðmanna um að viðurkenna þann rétt okkar samkvæmt samningnum, bæði að leita eftir samstöðu við aðrar samningsþjóðir, sem hafa mótmælt sjálftökurétti Norðmanna eða ekki viðurkennt hann með því að efna til formlegrar ráðstefnu um það mál, eða áskilja sér rétt að halda því til streitu að láta á þetta reyna fyrir dómstólum ef samningaleiðinni er lokað af Norðmanna hálfu? Þetta eru að mínu mati þýðingarmestu og stærstu þættirnir í þessu máli. Það er ástæða til þess að minna á það að Smuguveiðarnar hafa á tveimur árum fært okkur björg í bú sem svarar rúmlega 6 milljörðum kr. Þær hafa aukið verðmæti íslensks útflutnings, eru stór þáttur af þeim hagvexti sem þó varð eftir langt samdráttarskeið, grundvöllur fyrir aukinni atvinnu, auknu vinnsluvirði o.s.frv. Það eru ekki litlir hagsmunir út af fyrir sig. Samt sem áður er það svo að ef við berum saman annars vegar þau tilboð sem nefnd hafa verið um veiðar í Smugunni í samanburði við þá heildarhagsmuni sem ég var hér að lýsa, þá er niðurstaða mín alveg tvímælalaust sú að það sé grundvallaratriði að ef tiltölulega lítið er í boði eða til skamms tíma þá ber að líta fyrst og fremst á þá heildarhagsmuni sem við höfum að verja og þau réttindi sem við höfum tryggt okkur með aðild að Svalbarðasamningnum og úthafssamningi S.þ. Við megum ekki láta það henda okkur aftur, vegna þess að það hefur gerst áður, þegar við mætum útþenslustefnu Norðmanna á Norður-Atlantshafi, að láta skammtímahagsmuni verða til þess að við viðurkennum varanlega hagsmuni þeirra, sem þeir hafa tekið sér sjálfir án stoðar í þjóðarrétti, sem þeir hafa gert með fiskverndarsvæðinu í kringum Svalbarða og sem þeir gerðu þegar þeir köstuðu eign sinni á Jan Mayen, sem við höfum viðurkennt, þurftum ekki að viðurkenna, áttum ekki að viðurkenna, en gerðum í samningum vegna þess að við vorum óundirbúnir, höfðum ekki heildarsýn og skammtímahagsmunir voru látnir ráða. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Það væri vissulega ærið tilefni til að ræða nánar við hæstv. utanrrh. um Evrópustefnu núv. ríkisstjórnar. Það verður hins vegar að bíta í það súra epli að tíminn til þess í þessari umræðu er einfaldlega ekki fyrir hendi, enda má segja að það sem kemur fram í skýrslu ráðherrans gefi ekkert tilefni til mikilla umræðna út af fyrir sig vegna þess að þar er einfaldlega lýst biðstöðu, ekki stefnu.

Virðulegur forseti. Það eru nokkur atriði sem ég vildi koma að og ekki vannst tími til í fyrri ræðu minni við þessa umræðu nú þegar við ræðum í upphafi þings um utanríkismálin. Ég vil fyrst nefna að það er afar eðlilegt að mál sem varða fiskveiðiréttindi og varða norðurslóðir séu fyrirferðarmikil hér við þessa umræðu. Því veldur bæði hagsmunir okkar á þessu sviði og það sem er að gerast og hefur verið að gerast í samskiptum okkar við grannþjóðir á Norður-Atlantshafi. Ég get tekið undir ýmis þau varnaðarorð sem hafa fallið í þessari vandasömu stöðu sem við stöndum í gagnvart nágrönnum okkar í þeim samningaviðræðum sem fram hafa farið eða samningaþreifingum sem fram hafa farið um nokkurt skeið til að leita lausna á þeirri leiðu og viðkvæmu deilu sem við höfum átt í, sérstaklega við Norðmenn. Ég held að það sé full ástæða til að reyna að horfa langt fram á veginn þegar verið er að meta það hvernig eigi að standa að hugsanlegum samningum og lausn þessara deilna. Við höfum þar vissulega víti til að varast, eins og hv. þm. Jón Hannibalsson kom að hér í sínu máli, að því er varðar þau skref sem stigin voru gagnvart Jan Mayen á sínum tíma og einnig varðandi Jan Mayen-samkomulagið á sínum tíma, að því er varðar fiskveiðiréttindi m.a., sem og að því er varðar Svalbarðann. Vegna þess að hv. þm. kom í sínu máli að útþenslustefnu Norðmanna, sem hann mat að væri yfirveguð og markviss og hefði verið um langt skeið, þá fannst mér hann gleyma einu atriði sem ég vil nefna, þar sem er samningurinn frá 1920 í kjölfar fyrri heimsstyrjaldarinnar, sem færði Norðmönnum í rauninni fótfestuna  Ég vissi þetta ekki fyrr en seint í júnímánuði þetta sumar þegar ég fór í fyrsta sinn og reyndar eina, til Svalbarða og komst að þessu. Ég hafði þá ætlað mér að taka málið upp strax og þing kæmi saman, en það gerðust þeir atburðir þá um sumarið sem leiddu til þess að málið var sett á dagskrá og við í framhaldi af því stigum það eðlilega skref að tryggja okkur þau réttindi sem aðild að Svalbarðasamningnum setur okkur. Ég held að það sé eitt atriði í þessum samningaþreifingum sem þarf að horfa alveg sérstaklega á og það er sú stóra spurning hvort menn eigi að fara að opna með einhverjum hætti meira heldur en gerst hefur fyrir veiðar útlendinga innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Ég held að reynslan ætti í raun að sýna okkur að það skiptir gífurlega miklu máli að við höldum þar réttinum sem fyllstum í okkar eigin höndum. Það gildir að sjálfsögðu allt annað um flökkustofna, stofna sem fara á milli auðlindalögsögu ríkja, heldur en þá stofna sem við búum einir að og nýtum í okkar eigin lögsögu. Og ég held að menn þurfi að horfa vel á málin áður en þeir fara að gera þá stofna að einhvers konar skiptimynt í sambandi við að skipta á veiðiheimildum milli ríkja. Einn vandinn sem þessu tengist, virðulegur forseti, er hversu erfitt það er að færa til baka réttindi sem menn hafa náð og að bregðast nógu skjótt við ef sýnilega er hætta á ferðinni vegna ofveiði. Þá er það býsna flókið ef menn eru njörvaðir í alþjóðlegt samstarf að grípa með skjótum hætti til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar kunna að vera. Í rauninni er staðan varðandi sjávarauðlindirnar mjög víða, og einnig á norðurslóðum, með þeim hætti að menn þurfa að gæta sín við hvert fótmál. Hinn of stóri floti sem er víðast hvar, veiðigetan langt umfram það sem hægt er að hleypa hömlulaust fram og sú mikla fjárfesting sem er þar að baki, skapar gífurlegan þrýsting á að nýta auðlindina og menn eru ekki varúðarmegin í þessum efnum. Ef litið er á myndina yfir heiminn þá blasir við að menn eru á brún hengiflugs í þessum efnum. Þrátt fyrir margfalda fjárfestingu í veiðiflota og tilkostnaði við veiðar þá er frekar að heimsaflinn sé að dragast saman heldur en hitt. Við hér á norðurslóðum búum við afar viðkvæmt samhengi í þessum efnum, miklar sveiflur sem tengjast veðurfari og ytri aðstæðum og þurfum að sjálfsögðu, þar sem um sjálfa undirstöðu okkar Íslendinga efnahagslega er að ræða, að gæta okkar alveg sérstaklega vel. Virðulegur forseti. Hér hefur borið á góma hernaðarbandalagið NATO og menn eru að lýsa undrun yfir því að Alþb. skuli halda við sína stefnu í þeim málum. Stefnu sem það hefur fylgt frá því að þetta hernaðarbandalag var stofnað. Ja, það er nú einkennilegt, virðulegur forseti, ef það eru tíðindi að við skulum andmæla því að vera flæktir í slíkt hernaðarbandalag, að menn skuli undrast það að við andæfum gegn því þegar óvinur þessa bandalags er týndur. Þegar óvinur þessa hernaðarbandalags er týndur og hefur ekki fundist enn, nema það er verið að reyna að vekja hann upp með einum og öðrum hætti með því að vísa á Rússa, ótryggt ástand þar sem og víðar og þá þurfa menn að hafa í höndunum þetta tæki, þetta gamla hernaðarbandalag. En hv. þm. Sólveig Pétursdóttir, sem talaði hér við umræðuna, vék einmitt að þeirri kreppu sem hernaðarbandalagið NATO er í við þessar aðstæður þegar óvinurinn er týndur. Það eru fleiri og fleiri ríki að óska eftir því að skríða undir pilsfaldinn, þar á meðal undir ógnarhótunina sem NATO heldur samkvæmt sínum samþykktum, að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði. Það eru fleiri, fleiri ríki og hvernig á að flokka þau? Þörfin á því að taka öryggismál Evrópu öðrum tökum en að fara eftir gamla kaldastríðssporinu með því að viðhalda hernaðarbandalaginu NATO hefur aldrei verið brýnni. Hættan á því að í Evrópu komi á ný upp tjald, nýtt járntjald á milli ríkja, þar sem Rússland, á því breytingaskeiði sem það býr við, óttast um að vera króað af, að vera króað af, og lýsir ugg sínum vegna hættunnar af einangrun, hættunnar af því að verið sé að byggja upp og draga nágrannaríkin inn í þetta hernaðarbandalag. Ég held að menn ættu aðeins að setja sig inn í þessar aðstæður áður en þeir halda áfram hyllingarsöngnum um hernaðarbandalagið NATO og þá stefnu að draga þar fleiri og fleiri nágrannaríki til austurs inn í það, án þess að vilja ljá máls á því að hleypa Rússunum inn, jafnvel þótt þeir mundu óska. Án þess að ljá máls á því. Það liggur í rauninni fyrir, a.m.k. heyrist það frá mjög mörgum aðilum, að það komi ekki til greina af hálfu Atlantshafsbandalagsins að taka Eystrasaltsríkin í reynd inn fyrir. Þau bíða. Óskirnar eru þar. En það er mikið hik á því. Og þetta atriði, sem ég ætla ekki að ræða frekar, sýnir þann vanda sem þarna er við að fást, að ætla að skipta Evrópu upp með þessum hætti á nýjan leik.  Virðulegur forseti. Mannréttindamál eru sem betur fer ofarlega á dagskrá í alþjóðlegri umræðu. Þar er það hins vegar svo að þar gætir mikilla þversagna í meðferð þeirra mála og umræðunni um þau efni. Ég vil leyfa mér hér, virðulegur forseti, að koma að kannski einni stærstu þverstæðunni eins og hún blasir við í umræðunni hér á Íslandi. Það er afstaðan til mannréttindamála í þriðja heiminum, sem við köllum svo og þá alveg sérstaklega í Kína. Við Íslendingar viljum gjarnan taka stórt upp í okkur þegar mannréttindamál eru annars vegar og það er auðvitað rétt og skylt af okkur sem smáþjóð að styðja við þau gildi sem varða almenn mannréttindi með ráðum og dáð. En það vill hins vegar bera við að þegar spurningin er um það að láta eitthvað á þetta reyna þá eru það aðrir hagsmunir sem koma inn í þá mynd. Þar er skemmst að minnast þess sem gerst hefur í samskiptunum við Kína undanfarin ár. Það er alveg ljóst að það er óvíða í veröldinni og ég tala nú ekki um miðað við fólksfjölda, þar sem almenn mannréttindi eru jafngróflega fótum troðin á þann mælikvarða sem við Vesturlandabúar almennt leggjum á það, eins og í Kína þar sem býr um fjórðungur mannkyns. Þrátt fyrir þetta hafa menn lagt á það ofurkapp, af hálfu opinberra aðila á Íslandi, að treysta böndin við Kína, þannig að það er ekkert land sem notið hefur slíkrar athygli og ástríðufullra samskipta af hálfu íslenskra stjórnvalda á undanförnum missirum heldur en einmitt samskipti við Kína. Ég held að þetta sé orðið þannig að það er orðið beinlínis vandræðalegt fyrir móttökuaðilann að taka við hverri sendinefndinni á fætur annarri frá þessu fámenna ríki Íslandi, sem er alltaf að banka upp á. Þetta byrjaði, virðulegur forseti, með hæstv. fyrrv. utanrrh., Jóni Hannibalssyni, sem ég held að hafi riðið á vaðið af opinberum aðilum. Hann stofnaði með skjótum hætti til sendiráðs í Peking og heimsótti auðvitað Kína sjálfur af því tilefni og fékk hinar bestu viðtökur, að ég held. Síðan hefur hvert stórveldið á fætur öðru, forsrh. landsins, forseti Íslands, utanrrh. landsins, verið þar í opinberum heimsóknum, og það verður ekki séð að það gangi hnífurinn á milli. Fyrir utan einstaka þingmenn. Ég minni á hv. þm. Árna Johnsen, sem flutti slíkan dýrðaróð hér í þingmáli, skjalfestu, um alla dýrðina austur þar. Eina sem hann gleymdi að nefna var að öll þessi dýrð í efnahagslegu tilliti var undir alsjáandi auga Flokksins, með stórum staf. Ég er að nefna þetta hér, virðulegur forseti, af þeim sökum að mér finnst að menn þurfi að gæta ákveðinnar samkvæmni í orðum og athöfnum og mér finnst að menn hafi farið rækilega yfir strikið í þessum efnum. Ég er ekki að blanda þessu saman við Ráðstefnuna um málefni kvenna í Peking. Það er að sjálfsögðu allt annað mál, kemur þessu ekkert við og ekkert óeðlilegt við að hún væri haldin og nánast vandræðalegt hvernig einstakir fulltrúar þar voru að tala um að þeir yrðu einmitt í leiðinni að koma á framfæri einhverjum sérstökum mótmælum. Það er bara allt annað mál heldur en samskipti lýðveldisins Íslands við Alþýðulýðveldið Kína, eins og ég held að það sé enn þá kallað. Ég hef lokið máli mínu, virðulegur forseti.

Virðulegi forseti. Ég get upplýst hv. þm. Hjörleif Guttormsson um það að eina ,,kreppan``, innan gæsalappa auðvitað, sem hann talar um að sé innan NATO er allur sá fjöldi þjóða sem sækir eftir inngöngu í bandalagið. Hvers vegna eru þau að óska eftir því? Heldur hv. þm. að það sé að tilefnislausu? Þar að auki vil ég upplýsa hv. þm. um að NATO er ekki hernaðarbandalag heldur varnarbandalag og réttast væri þó að lýsa því sem friðarbandalagi eins mikið og það hefur lagt af mörkum til eflingar lýðræðisþróunar í heiminum.

Hallelúja.

Virðulegur forseti. Þetta var skemmtileg ræða. Aldeilis afbragðsgóð ræða. Eina kreppan hjá NATO er sá fjöldi þjóða sem vill komast þar inn, en mér heyrist að það séu bara talsverðar hindranir í vegi að þær fái inngöngu og hv. þm. eyddi miklu af ræðu sinni áðan einmitt til að lýsa þessum stóra vanda. Það væri gott að hv. þm. upplýsti afstöðu sína til þess að hleypa Rússunum inn. Hvað segir hv. þm. um það að hleypa Rússunum inn í NATO? Er hv. þm. reiðubúinn til þess? Eða sér ekki hv. þm. þá þversögn sem er í því að ætla að króa Rússland, sem er að reyna að fóta sig með nýjum hætti, að króa þá af með hernaðarbandalaginu NATO, sem hv. þm. hentar að kalla, ja, vill helst kalla það friðarbandalag og lýðræðisbandalag? Bandalagið sem hefur m.a. innan sinna vébanda Tyrkland, sem við Íslendingar þekkjum nú af ýmsu öðru en lýðræðisást. Ég held að menn ættu að skyggnast með svolítið opnari huga um gáttir í þessu fyrirtæki, í þessu hernaðarbandalagi hinna gömlu nýlenduvelda Evrópu, sem halda þar um þræðina með Bandaríkjunum.

Virðulegi foresti. Ég ætla bara rétt að vonast til þess að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson reyni að kynna sér þær breytingar sem hafa átt sér stað að undanförnu í umheiminum. Mér heyrist að ekki sé vanþörf á því. 
            

Virðulegur forseti. Það var einmitt það sem ég var að ræða um, breytingarnar í umheiminum, en hv. þm. virðist ekki hafa tekið mikið eftir þeim. Og ósvarað er minni spurningu: Hver er afstaða þingmannsins til þess að taka Rússland inn í Atlantshafsbandalagið ef formlegar óskir bærust þar um? Hver er afstaða þingmannsins?

Herra forseti. Ég sé ástæðu til að þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram í dag. Hún hefur verið málefnaleg. Menn hafa saknað þess að ýmsum málum hafi ekki verið gerð nægileg skil í þeirri ræðu sem ég flutti hér. Sú gagnrýni á að sjálfsögðu við rök að styðjast og ávallt má gera betur í þeim efnum og ég skal koma að því á þeim fáu mínútum sem ég hef hér. Ég get samt ekki annað en tekið það fram að sú ræða sem hér er flutt lýsir góðu samkomulagi núv. stjórnarflokka um utanríkismál og það hefur vakið athygli mína í dag að afar lítil samstaða virðist vera um utanríkismál meðal stjórnarandstöðunnar á sama tíma og í nánast hverjum einasta fréttatíma er talað um sameiningu þessara afla. Um hvað ætla þessi öfl að sameinast? Um afstöðuna til NATO? Um afstöðuna til Evrópusambandsins? Um afstöðuna til Rússlands? 

Ha, hvað sagðir þú?

Eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sem einnig hefur sagst hafa verið í Framsfl. en ég er hræddur um að það hafi verið áður en hann hafi verið kominn til mikils þroska. 
             Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og nokkrir aðrir hafa fjallað um það að lítið hafi verið talað um hafréttarmál. Ég vil ekki taka undir það en ég vil þó biðja menn að íhuga það að þessi ræða er flutt við þær aðstæður að við erum í dag og á morgun að reyna að ná til lands í þeim erfiðu deilumálum sem við höfum átt í við Norðmenn og Rússa. Varðandi það sem hér hefur verið sagt í sambandi við Norðmenn og Svalbarða bið ég menn um að minnast þess að við erum ekki að tala um samkomulag við Norðmenn eina. Við erum að tala um samkomulag á milli Íslands, Noregs og Rússlands. Ég veit að hæstv. fyrrv. utanrrh. er vel upplýstur um að það er mismunandi afstaða þessara tveggja ríkja varðandi Svalbarða og tel mig ekki þurfa að fjalla meira um það að þessu sinni. Ég vil líka benda á það að við erum að fjalla um þessi mál við þær aðstæður að það hefur verið samþykktur samningur um veiðar á úthafinu þótt hann hafi ekki tekið gildi. Þó að Smugan sé úthaf gengur þessi samningur út á það að ná stjórn á þeim veiðum sem þar eiga sér stað og annars staðar á úthafinu. Það er sá munur sem er á þessu máli nú og þegar hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson gegndi embætti utanrrh. Ég veit ekki annað en að tiltölulega góð samstaða hafi verið um það á Alþingi að móta stefnu í þessum málum. Ég ásamt mörgum öðrum þingmönnum í fyrrum stjórnarandstöðu tók þátt í störfum svokallaðrar úthafsveiðinefndar og ég veit ekki betur en að við höfum lagt þar ýmislegt til málanna sem hafi verið gagnlegt í sambandi við stefnumörkun í þessum málum. Ég tel að við eigum að halda áfram að vinna að þessum málum með þeim hætti að náið samráð sé milli stjórnar og stjórnarandstöðu í þeim og ég veit ekki betur en að við höfum gert okkur far um að reyna upplýsa utanrmn. um málið og úthafsveiðinefndina á hverjum tíma. Það er hins vegar rétt hjá hv. þm. Jóni Baldvini Hannibalssyni að það var mjög bagalegt að ekki skyldi vera samstaða innan fyrrv. ríkisstjórnar í þessu máli. Hér var minnst á samkomulag við Grænlendinga. Það er mál sem oft kom til umræðu á fyrra kjörtímabili og ég tjáði mig oft um. Ég er því sammála að við áttum að hefja viðræður mun fyrr við Grænlendinga um þessi mál. Ég hef gert mér far um að leggja á þetta áherslu og það hefur verið gert. Við höfum átt um það mjög gott samstarf við sjútvrn. Mér er ekki kunnugt um að það sé neinn ágreiningur uppi á milli utanrrn. og sjútvrn. í þeim málum að mikill vilji sé fyrir því að taka upp tvíhliða samstarf milli Íslendinga og Grænlendinga. Það er alveg nýtt fyrir mér. Við höfum átt viðræður við Grænlendinga um þetta mál nokkrum sinnum á þessu sumri en það hefur ekki leitt til niðurstöðu og Grænlendingar vilja bíða átekta í málinu. Ég geri ráð fyrir að jafnvel þótt þær viðræður hefðu verið hafnar fyrr þá hefði niðurstaðan verið svipuð og ég sé því ekki ástæðu í ljósi þess að ásaka einn né neinn í því sambandi. Að því er varðar nokkrar fyrirspurnir sem hafa verið fluttar og sumir hverjir þeirra hv. þm. sem þær fluttu eru hér ekki viðstaddir þá var í máli nokkurra, komið inn á málefni Íraks þar á meðal í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Nú er það svo að málefnin í Írak eru mikil harmsaga og mér finnst eins og hv. þm. tali oft og tíðum um það að ríki Vestur-Evrópu og önnur ríki í heiminum, sem hafa stutt viðskiptabann á Írak, séu helsti sökudólgur í þessu máli. Ég hef látið útbúa skýrslu um þetta mál sem ég vænti að muni verða send til utanrmn. sem fyrst, þar sem koma fram ýmsar upplýsingar í sambandi við þetta mál. Ástæða er til þess að taka það fram að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna ákvað 14. apríl sl. að veita undanþágu til kaupa á olíu og olíuvarningi frá Írak fyrir 1 milljarð bandaríkjadala með 90 daga millibili en áskilið var að andvirði kaupanna mundi renna í sérstaka vörslu sjóðs sem kostaði m.a. hjálparstarf samstarfsáætlunar sérstofnana Sameinuðu þjóðanna í Írak. Þessu tilboði var umsvifalaust hafnað. Öllum tilraunum til þess að reyna að milda þetta mál hefur verið hafnað af þeim manni sem stýrir öllu í Írak, Saddam Hussein, sem hlaut nýlega einróma kosningu landsmanna. Hér er að sjálfsögðu um mjög erfitt mál að ræða, sérstaklega í ljósi þess að þessir aðilar hafa verið að draga fjöður yfir áform sín um framleiðslu eldflauga og annarra langdrægra flauga og þeir hafa reynt að útvega eitur til efnavopnaframleiðslu og samt sagt rangt til um áætlanir á sviði lífefnavopna. Hér er því miður við að eiga ósvífinn harðstjóra sem heldur þjóð sinni í gíslingu og svífst einskis og reynir á engan hátt á alþjóðavettvangi að verja þetta fólk. Við þær aðstæður er því miður ekki hægt að reikna með því að aðrar þjóðir í heiminum geti bjargað þessu fólki. Þessu ástandi verður að sjálfsögðu að linna í Írak. Hér hefur líka verið komið töluvert inn á málefni Kúrda. Ég hef ávallt haft mikla samúð með Kúrdum og dáðst að þeim í reynd. Þar er ekki eingöngu við Tyrki að eiga heldur líka þessa sömu Íraka og þennan sama Saddam Hussein sem hefur ráðist grimmilegast að þeim, m.a. með gasárásum og reyndar Írani á sínum tíma sem börðu niður sjálfstæði þessarar þjóðar. Við Íslendingar höfum ávallt fordæmt árásir á Kúrda. Síðast í vor vorum við sammála þeirri ályktun sem var samþykkt af Evrópusambandinu og er í reynd fyrsta ályktunin sem Íslendingar og Norðmenn voru aðilar að. Í kjölfar þeirrar ályktunar þá drógu Tyrkir sig til baka. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurðist fyrir um kjarnorkuvopn og þá staðreynd að í sumar var fjallað allnokkuð um hvort hugsanlegt væri að einhvern tímann hafi verið geymd kjarnavopn hér á landi. Rætt hefur verið af hálfu utanrrn. við Bandaríkjamenn um þetta mál. Við höfum sent utanrmn. skýrslu um málið, sem er að vísu stutt, og ég veit af því að sú skýrsla verður tekin fyrir á næsta fundi utanrmn. Ekkert, sem hefur komið fram, gefur ástæðu til að ætla að hér hafi nokkurn tímann verið geymd kjarnavopn. Það er heldur ekkert sem hefur komið fram sem gefur ástæðu til að ætla að Bandaríkjamenn hafi brotið bókstaf eða anda þess samkomulags sem við höfum gert við þá. Það er engin ástæða til að ætla annað en að þeir hafi virt vilja Íslendinga í þessum málum og ekki komið hingað með kjarnorkuvopn. Ég held að ég geti ekki svarað þessu miklu skýrar. Hv. 19. þm. Reykv., Guðný Guðbjörnsdóttir, kvartaði undan því að kvennaráðstefnunni hefði verið gerð lítil skil og það er alveg rétt en það á svo sem við um margt annað. Þá er rétt að taka fram að við höfum haft frumkvæði um það að boða til ráðstefnu um málefni kvennaráðstefnunnar, þ.e. samráðsfund Norðurlandanna og baltnesku landanna í kjölfar Ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um málefni kvenna. Sú ráðstefna verður haldin hér á landi 23. og 24. nóv. Sú ráðstefna er haldin til þess að fylgja þessari merku ráðstefnu eftir og reyna að sameina Norðurlöndin í sambandi við það hvernig henni verður fylgt eftir. Ég vænti þess að sú ráðstefna sýni vilja okkar í því að taka niðurstöður þessarar merku ráðstefnu alvarlega. Við munum að sjálfsögðu reyna að vinna úr málinu eftir bestu getu. Þar að auki er rétt að taka fram að komið hefur verið á starfshópum á vegum Sameinuðu þjóðanna alveg nýlega um þessar stóru ráðstefnur sem hafa verið haldnar á undanförnum árum. Hinum svokallaða fjórða starfshópi er ætlað að hafa frumkvæðið að aðgerðum til að tryggja jafnrétti og bætta stöðu kvenna eftir að allsherjarþingið hefur fjallað um niðurstöðu kvennaráðstefnunnar í Bejing. Það er því margt um að vera í þessum málum og við munum eftir bestu getu reyna að fylgja þessari ráðstefnu eftir og ég vænti góðrar þátttöku þeirra þingmanna sem hafa áhuga á þessum málum. Herra forseti. Ég hef því miður ekki tíma til að fara ítarlega út í allt sem hér var spurt um en ég vildi þó að lokum svara stuttlega hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni um Evrópusambandið. Ég tel að það sem sagt er af minni hálfu um það mál sé alveg skýrt. Ég tel ekki rétt að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég hef aldrei viljað útiloka að sá dagur geti ekki komið. Ég veit að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson getur útilokað það. Það er vegna þess hvað hann sér langt fram í tímann og getur fullyrt langt fram í framtíðina alveg eins og hann heldur því fram í dag að allt sem hann og flokkur hans hafi sagt um NATO sé rétt. Allt verið rétt, alveg sama þó allt sé breytt, allt rétt. Það er ekki rétt að við höfum skrifað upp á allt sem Alþfl. sagði um Evrópskt efnahagssvæði. En ég bið menn um að lesa ræður mínar um Evrópskt efnahagssvæði og ég tel að það sem ég sagði í dag sé ekki í nokkurri mótsögn við það sem ég hef áður sagt enda stóð minn flokkur að því á sínum tíma í samstarfi við Alþfl. að hefja viðræðurnar um Evrópskt efnahagssvæði. Ég veit að hæstv. fyrrv. utanrrh. man vel eftir því. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar...  Ég get út af fyrir sig endurtekið fyrir hv. þm. það sem ég sagði í sambandi við Evrópusambandið, en ég hélt að það væri augljóst að ef þessi mál, að því er varðar sjávarútvegsstefnuna, verða skýrð með öðrum hætti og eitthvað nýtt kemur upp, þá er komin upp ný staða sem þarf að sjálfsögðu að ræða. Hvernig það verður nákvæmlega get ég ekki sagt, en ég get því miður ekki verið jafnsannfærður og hv. þm. um það að allt sem áður var eigi ekki eftir að breytast og menn geti fullyrt eins og hann um alla framtíð bæði að því er varðar Evrópusambandið og NATO.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað ástæða til að gleðjast yfir því að sú ríkisstjórn sem nú situr hefur ekki á dagskrá sinni að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Hitt er jafnframt áhyggjuefni þegar það kemur hér fram í fyrstu skýrslugjörð nýs utanríkisráðherra til Alþingis að meginhindrunin sem hann sér fyrir aðild Íslendinga og helsta hindrunin, sé hin sameiginlega fiskveiðistefna Evrópusambandsins. Og ef henni verði rutt úr vegi, og það ítrekaði hæstv. ráðherra einmitt áðan, ja, þá blasti við alveg ný staða. Hér er sem sagt hæstv. utanrrh. fyrir sína hönd og síns flokks að segja þjóðinni þetta: Við erum alveg til viðræðu um þetta ef þessari hindrun hinnar sameiginlegu fiskveiðstefnu verður rutt úr vegi. Þetta er talsvert annar tónn heldur en forustumaður hins stjórnarflokksins hefur viðhaft, þegar hann valdi þjóðhátíðardaginn til þess að segja Íslendingum að að hans mati værum við að fara 150 ár til baka gagnvart þingræðinu í landinu ef við gengjum inn í Evrópusambandið eins og það stefnir nú. Ég hlýt að harma það að Framsfl. skuli vera opinn þannig í báða enda í þessu máli á sama hátt og hann var í reynd í sambandi við hið Evrópska efnahagssvæði.

Virðulegi forseti. Það sem ég á fyrst og fremst við ef fram kemur ný stefna frá Evrópusambandinu að því er varðar sjávarútvegsmálin, ef það kemur fram að auðlindir okkar njóti sama réttar innan þess samstarfs og auðlindir annarra þjóða, þetta er okkar meginauðlind, þá er að sjálfsögðu komin upp ný staða. Þá erum við komnir á jafnréttisgrundvöll við aðrar þjóðir. Og ef okkar iðnaður nýtur sömu skilyrða og iðnaður annarra þjóða, þ.e. að okkar iðnaður sé ekki hengdur aftan í styrkjakerfi og forsjá hins opinbera, eins og nú gerist með sjávarútveg innan Evrópsambandsins, þá erum við komnir á jafnréttisgrundvöll og þá getum við farið að tala um hvort og hvenær við eigum að sækja um. Vegna þess að þá erum við komnir í allt aðra stöðu. Svo geta menn rætt um það, sem er ekki tímabært á þessu stigi, hvort að senda eigi þá umsókn eða ekki. Þá koma vissulega inn ýmis önnur atriði sem hv. þm. hefur gert að umtalsefni. En að það komi aldrei til greina, alveg sama hvernig mál þróist, það get ég ekki sagt. Ég vildi óska þess að ég gæti haft sömu sannfæringuna í þessu máli og hv. þm. og séð svona langt inn í framtíðina. Ekki sáum við fyrir fall Berlínarmúrsins á sínum tíma og það breyttist mikið í heimsmyndinni við það. En ég sagði líka í minni ræðu að ég vænti þess að meira samstarf gæti tekist yfir Atlantshafið, ekki bara um varnarmál, eins og ég veit að hv. þm. er á móti, heldur líka um efnahagsmál og viðskiptamál og þá á ég við meiri tengingu í efnahags- og viðskiptamálum milli Evrópu og Ameríku.

Virðulegur forseti. Það er mjög mikilvægt að hæstv. utanrrh. skuli opna hug sinn með þeim hætti sem hann gerir hér sem utanrrh. Það er mjög mikilvægt fyrir þjóðina að átta sig á því að hann er alveg opinn fyrir því að að þeim skilyrðum fullnægðum sem hann var að mæla hér fyrir væri komin upp alveg ný staða. Ég vil aðeins ítreka það sem kom fram í ræðu minni fyrr í dag, að ég tel að breytingar á fiskveiðistefnunni, að því marki sem hæstv. ráðherra lét liggja að, sem þyrftu að verða, skipta að mínu mati litlu og engu í raun um það að við eigum ekki að stíga skrefið, ekki að hugsa til þess, að stíga skrefið að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Það eru allt aðrir þættir sem vega þungt í þessu máli og skipta sköpum fyrir framtíð íslenskrar þjóðar. Ég minnist þess hins vegar, virðulegur forseti, að hæstv. fyrrv. utanrrh., sem ég leyfi mér að titla hæstv., en í dag hv. þm., er hér meðal vor, Jón Hannibalsson 

Virðulegur forseti. Ég segi það nú bara að sú hugsun, sem kom fram hjá hv. þm. í sambandi við alþjóðamál og tengsl Íslands við umheiminn, að við eigum ekkert að hugleiða eitt né neitt í þessum efnum, mundu þýða það að við værum þá með þá stefnu að loka okkur alveg af. Hvernig væri Ísland statt ef við hefðum ekki gengið í NATO og ef við hefðum ekki tekið þátt í alþjóðlegu samstarfi? Hvers konar líf væri hér á landi ef sú hugsun sem hv. þm. er fulltrúi hér fyrir hefði fengið að ráða ríkjum? 

Herra forseti. Ferill Framsfl. í utanríkisviðskiptamálum er þeim flokki ekki til sóma. Þeir voru andvígir aðils Íslands að EFTA og sýndu þar með mikinn skort á framsýni. Þeir leiddu reyndar í upphafi viðræðurnar um aðild Íslendinga að EES en hurfu frá því eftir kosningar þegar þeir fóru í stjórnarandstöðu, söðluðu um. Þeir fóru gjörsamlega offari með öfugsnúnum og ósönnum áróðri í því máli og voru satt að segja, ásamt með sumum alþýðubandalagsmönnum, þeir sem fóru offari í því máli og áttu þá auðvitað með þeim málflutningi, sem reynst hefur ósannur, stærstan hluta að því að sundra þjóðinni. Sjálfum tókst þeim hins vegar ekki að sameina sinn eigin flokk. Að því er varðar hins vegar hitt málið sem ég ræddi, sem eru hafréttarmálin, þá þarf ekki hæstv. ráðherra að kvarta undan því að honum hafi ekki verið sýndur skilningur að því er varðar hina viðkvæmu samningsstöðu, en ég varaði sérstaklega við því að þeir samningar yrðu til þess að við afsöluðum okkur hinum meiri hagsmunum okkar til lengri tíma sem byggjast á Svalbarðasamningnum og beindi spurningum til hæstv. ráðherra. Hann svarar því til að minna mig á að nú erum við ekki að semja við Norðmenn eina heldur báðar þjóðirnar Norðmenn og Rússa. Einmitt nákvæmlega þess vegna er það svo að við eigum ekki í slíkum þríhliða viðræðum að ljá máls á að samþykkja einhver skilyrði af hálfu Norðmanna um að afsala okkur rétti gagnvart Svalbarðasamningnum. Ég tek orð hæstv. ráðherra á þann veg, skil þau á þann veg að svar hans, þótt loðmullulegt sé, sé á þann veg að slíkt komi ekki til greina í þessum þríhliða samningum.

Herra forseti. Það var svo sem til of mikils mælst að hægt væri að láta hæstv. utanrrh. fá áhuga á alþjóðamálum á einni síðdegisstund og þess vegna kom mér í sjálfu sér ekki á óvart þótt svör hans við tveimur atriðum, sem ég nefndi m.a. í minni ræðu fyrr í dag, hefðu verið heldur snautleg. Hæstv. utanrrh. segir að alþjóðasamfélagið geti því miður ekki komið ,,þessu fólki``, þ.e. í Írak, til bjargar af því þar er hræðilegt fól á valdastóli sem neitar að ganga að skilmálum alþjóðasamfélagsins, þ.e. Bandaríkjamanna. Hann nefndi til ákveðið tilboð sem Írökum var gert í vor ef Halldór hefði áhuga á alþjóðamálum þá mundi hann vita að það var sýndartilboð sem Írakar hlutu undir öllum kringumstæðum að hafna. Það má spyrja: Er Saddam Hussein eini harðstjórinn í heiminum? Nú vitum við og við sáum hvernig hæstv. utanrrh. fékk beinlínis stjörnur í augun þegar hann var að tala um blessaða Kínverjana sína og maður les það í fjölmiðlum að hann hafi jafnvel látið sér sæma í nýlegri heimsókn að spyrja kínverska ráðamenn hvort hann mætti vinsamlegast eiga viðskipti við lýðræðisríkið Tævan. Um Kúrda. Þeir eru áreiðanlega himinlifandi að vita af því að hæstv. utanrrh. Íslands ber mikla virðingu fyrir þeim. Það var, samanlögð umfjöllun hans og svar hæstv. ráðherra. Ég spyr: Nær sú virðing hæstv. utanrrh. til hinna fangelsuðu þingmanna Kúrda, og ef svo er, hvernig hefur hæstv. utanrrh. hugsað sér að láta þessa dásamlegu virðingu sína í té?

Herra forseti. Ég heyri að hv. þm. vill taka mig í kennslustund í utanríkismálum og það er ekkert nema gott um það. Ég les nú einstaka sinnum Alþýðublaðið og hef fyrir því og hef ekkert nema gott um það að segja sem hann er að skrifa og sýnir málum áhuga. En hann verður að eiga það við sjálfan sig ef hann vill helst reyna að gera lítið úr því sem aðrir segja og er ekkert við því að gera. Það er nú svo, hvort sem um er að ræða málefni í Írak eða málefni Kúrda, að við Íslendingar vinnum að þessum málum í félagi annarra þjóða. Við vinnum að þeim með samstarfsþjóðum okkar innan NATO og Norðurlandanna og þessi mál koma oft til umræðu og við Norðurlöndin höfum haldið hópinn í þessum málum og það er ekkert nýtt og ég sé enga ástæðu til þess að breyta þeirri stefnu. Þessi stefna var líka með þessum hætti í tíð fyrrv. utanrrh. Ég ætla ekki að fara að halda því fram að Íslendingar geti verið þeir frelsarar í þessum efnum, þótt fegnir vildu, að við fáum einir og sér snúið þessum málum við. Við verðum að sjálfsögðu að beita áhrifum okkar í samvinnu við þessar þjóðir og breyta um afstöðu í samvinnu við þær. Ég tel mig hafa alveg jafnmikinn skilning á þörfum þessa fólks. Þessi mál hafa verið rædd mjög ítarlega meðal þessara þjóða og þar er fylgst náið með en ég vil hins vegar taka það fram að málefni Íraks eru fyrst og fremst í höndum öryggisráðsins. Það er öryggisráðið sem endurskoðar stefnuna og viðskiptabannið, að ég held á tveggja mánaða fresti. Og við fylgjumst með því og beitum áhrifum okkar í samvinnu við bandalagsþjóðir okkar.

Herra forseti. Sem mikill nýgræðingur í þessum virðulega sal þá verð ég bara að lýsa undrun minni á því að þegar ég ber upp spurningar til hæstv. utanrrh. þá fæ ég ekki svar við einni einustu. Ég fæ að heyra það eitt að hæstv. utanrrh. sé í félagsskap með ýmsum öðrum löndum og þau séu nú alltaf öðru hverju að ráða ráðum sínum og það sé ekki hægt að ætlast til þess að Íslendingar hafi mikið að segja á alþjóðavettvangi. En svörin, til að mynda varðandi hina fangelsuðu kúrdísku þingmenn, létu ekkert á sér kræla í máli hæstv. ráðherra. Nú, þá verður bara þessum degi í lífi mínu að ljúka án þess að ég fái svör við þessum spurningum. Ég get svo sem ekki ætlast til þess að hæstv. ráðherra fari að rjúka upp til handa og fóta og gerast, eins og hann segir, einhver mannskynsfrelsari. En ég verð að segja að mér finnst þessi afstaða ekki bera vott um mikið sjálfstraust hjá þessum reynda og virðulega stjórnmálamanni. Ég minni hæstv. ráðherra á að þær stundir hafa komið í íslenskri utanríkispólitík þegar við höfum átt frumkvæði á alþjóðavettvangi sem munað hefur um. Mér er ljúft að rifja það upp fyrir honum við tækifæri, hafi hann verið að fylgjast með einhverju öðru þegar það átti sér stað. En ósköp gæti ég orðið stoltur af hæstv. utanrrh. ef öðru hvoru fréttist af honum á alþjóðavettvangi með drög að sjálfstæðum skoðunum sem hann þyrfti ekki alltaf að bera undir alla þessa vini sína sem sitja á sífelldum fundum og ekkert kemur út úr. Ég vil ítreka, herra forseti, að það veldur mér náttúrulega vonbrigðum að fá engin svör við spurningum mínum.

Virðulegur forseti. Það er nú svo að heimsmálin eru nokkuð flókin. Og þótt þau kunni að vera einföld í augum ritstjóra Alþýðublaðsins þá er það ekki svo. Ég get lýst því yfir að ég tel ekki tímabært að aflétta viðskiptabanni á Írak af ýmsum ástæðum. Ég tel það ekki tímabært. 

Ætlar þú að gera það?

Ég heyri það að ritstjóri Alþýðublaðsins telur sig geta það ef hann komist í stól utanríkisráðherra.

Hann hefur trú á þér.

Hann hefur trú á mér, já. Það má vera. En það er eins með málefni Júgóslavíu. Þau eru afar flókin og engin patentlausn í því máli. En við Íslendingar höfum þó stutt aðgerðir NATO því sambandi og fylgt þeim að málum og haft þar viss áhrif þó að það skuli viðurkennt að við höfum ekki alltaf þar afgerandi áhrif. En við höfum gert það. Það hefur ekki verið einróma stuðningur við það hér á landi. En ég er hins vegar sannfærður um það að afskipti NATO af málefnum Júgóslavíu er eina leiðin til að leiða það mál til farsælla lykta.