Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég skal ekki gerast óþarflega langorður í því máli sem ég ætla að flytja hér. Hins vegar vil ég leggja áherslu á að það er mjög mikilvægt, enda kæmi ég ekki með það utan dagskrár nema af þeim orsökum. Þetta mál varðar orkumálin, sem efst eru á baugi um þessar mundir, og sérstaklega þá stofnun orkumálanna sem er mjög mikilvæg, þ. e. Orkustofnun. En það er svo með það mál sem ég ætla að hreyfa hér, að því hefur ekki verið hreyft á Alþingi, og hefði þó verið ærin ástæða til þess vegna þess að það varðar bæði stjórn og skipulag Orkustofnunar. Mér þykir rétt, með tilliti til þess að þetta hefur ekki verið rætt hér á Alþingi, að lesa hér upp - með leyfi hæstv. forseta - bréf sem hæstv. iðnrh. skrifaði 24. febr. 1981. Hér er um að ræða skipunarbréf til þriggja manna sem ráðh. skipar til þess að mynda stjórn Orkustofnunar. Í þessu bréfi segir m. a. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Með bréfi iðnrn., dags. 1. ágúst 1980, var skipuð nefnd til þess að gera tillögur um endurbætur á innra skipulagi og stjórnsýslu Orkustofnunar. Hinn 15. des. s. l. skilaði nefndin áfangatillögum ásamt greinargerð og er þar m. a. lagt til að skipuð verði stjórn Orkustofnunar. Í samræmi við þessar tillögur er ákveðið að skipa þriggja manna stjórn Orkustofnunar er starfi á ábyrgð iðnrh. Þannig skal stjórnin hafa með höndum yfirstjórn stofnunarinnar, fjalla um stefnu hennar, skipulag og starfshætti og fara ásamt orkumálastjóra með tengsl við iðnrn.“ Þetta var 24. febr. s. l. En 1. apríl s. 1 skrifar ráðh. annað bréf sem er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytið vísar til bréfs stjórnar Orkustofnunar, dags. 26. mars s. l., þar sem gerð er tillaga um að til framkvæmda kæmu tillögur starfshóps um innra skipulag Orkustofnunar frá 15. des s. l. Ráðuneytið felst fyrir sitt leyti á tillögur starfshópsins: 1. Að Orkustofnun skiptist framvegis í eftirfarandi aðaldeildir: Stjórnsýsludeild, vatnsorkudeild, jarðhitadeild og orkubúskapardeild. 2. Að sem fyrst verði sett á fót framkvæmdaráð í samræmi við tillögur starfshópsins með þeirri tilhögun til bráðabirgða sem lögð var til af stjórn stofnunarinnar. 3. Þá hefur ráðuneytið ritað ráðningarnefnd ríkisins bréf og leitað eftir heimild til starfsmannaráðninga í samræmi við ofanritað.“ Ég sagði áðan að hæstv. ráðh. hefði ekki tilkynnt hv. Alþingi um þessar mikilvægu ákvarðanir sem hann hefur tekið. Hins vegar var birt fréttatilkynning um þetta efni frá iðnrn. 7. apríl s. l. Um Orkustofnun gilda lög nr. 58 frá 1967, orkulög. Þar er kveðið á um stjórn og skipulag Orkustofnunar. Ekki er gert ráð fyrir að stofnunin hafi sérstaka stjórn.

Á hún að vera stjórnlaus?

Það er ekki tekið fram í lögunum. En ef hv. formaður þingflokks Framsfl. telur, að jafna megi því við stjórnleysi, að stofnunin heyri undir núv. ríkisstj. og núv. iðnrh., þá hann um það. Hins vegar er það svo í orkulögum, að þar er getið um það sem varðar stjórn stofnunarinnar og starfshætti. M. a. er í orkulögum ákvæði um svokallaða tækninefnd sem á að gegna sérstöku hlutverki í sambandi við starfsemi Orkustofnunar. Það mætti því ætla að ef löggjafinn hefði gert ráð fyrir sérstakri stjórn, þá hefði hann að sjálfsögðu sett ákvæði um það í orkulögin, því að ekki var þýðingarminna verkefni slíkrar stjórnar heldur en verkefni tækninefndar sem lögin gera ráð fyrir. Það er sem sagt ekki gert ráð fyrir þessu í lögum. En hæstv. ráðh. skrifar stofnuninni bréf og ákveður þetta. Nú hefði maður látið sér koma til hugar, ef ráðh. vildi ekki fá lög um stjórn Orkustofnunar, að hann hefði haft svo mikið við að setja reglugerð um þetta efni. Það vill líka þannig til, að í 2. gr. orkulaga er tekið fram að ráðh. ákveði með reglugerð nánar um hlutverk og starfshætti Orkustofnunar, eins og þar segir, þ. á m. skiptingu hennar í deildir að fengnum tillögum stofnunarinnar. Þarna er gert ráð fyrir þeim möguleika að ákveða með reglugerð deildaskiptingu. En það er ekki einu sinni gert ráð fyrir því hér, að hægt sé með reglugerð að setja stofnuninni stjórn. Það er ekki gert ráð fyrir því í lögunum. Og mér virðist að það verði að skýra þetta ákvæði svo, að það sé naumast heimilt að gera það með reglugerð, því að tekið er fram að það sé heimilt að ákveða deildaskiptingu með reglugerð, en ekkert kveðið á um stjórn. Verður því að segja að það skýtur dálítið skökku við að hæstv. ráðh. heldur að hann geti gert þetta með því að skrifa eitt bréf. Nú er það svo, að það er ekki sama hvernig stjórnarathafnir eru framkvæmdar. Það er gert ráð fyrir að stjórnarathafnir lúti sérstökum ákvæðum, bæði að formi og efni. Það getur varðað miklu ef ekki er farið að slíku. Það getur varðað ógildingu. Nú ætla ég ekki að fara að ræða hér fræðilega eða lögfræðilega um þetta mál í löngu máli. Ég hef þegar heitið því að hafa mál mitt ekki óþarflega langt. Ég leyfi mér hins vegar, til þess að stytta mál mitt, að vísa til Stjórnarfarsréttar Ólafs Jóhannessonar, hæstv. utanrrh., en þar segir um þetta efni á bls. 164, með leyfi forseta: Stofnun eða tilurð stjórnarathafna getur ýmist verið áfátt að því er varðar stjórnvald það sjálft, sem að stjórnarathöfn stendur, eða því sem snertir aðferð við undirbúning eða gerð stjórnarathafna. Það er almennt skilyrði fyrir gildi stjórnarathafnar, að til hennar sé stofnað af þar til bæru og þar til hæfu stjórnvaldi. Bresti stjórnvald heimild eða vald til þeirrar ákvörðunar, sem um er að ræða, eða sé vanhæft til hennar er sú ákvörðun oft ógild eða jafnvel hrein markleysa. En vitaskuld getur stundum verið álitamál.“ Ég vil að það komi hér skýrt fram, að ég vil á þessu stigi ekki fullyrða að athafnir hæstv. ráðh. valdi ógildingu. En það er augljóst, að það er álitamál að svo sé. Ég leyfi mér að vísa aftur í Stjórnarfarsrétt Ólafs Jóhannessonar, hæstv. utanrrh. Á bls. 232 segir, með leyfi hæstv. forseta: „Almennt er viðurkennt að sumum efnum verði aðeins skipað með lögum. Um verkahring löggjafans eru að vísu ekki skýrar reglur þegar stjórnarskrárákvæðum sleppir og eigi er við fordæmi að styðjast. Fer það þá nokkuð eftir ríkjandi réttarhugmyndum og réttarvitund á hverjum tíma, hvenær löggjöf er talin óhjákvæmileg.“ Hér segir þessi fræðimaður, hæstv. utanrrh., að um þetta efni, sem ég er hér að ræða, fari nokkuð eftir ríkjandi réttarhugmyndum og réttarvitund á hverjum tíma. Höfum við þá eitthvað fyrir okkur sem við getum stuðst við um það, hvað eru ríkjandi réttarhugmyndir og réttarvitund? Jú, það vill svo til, að orkulögin, nr. 58 frá 1967, fjalla m. a. um tvær stofnanir eða fyrirtæki, annars vegar Orkustofnun, hins vegar Rafmagnsveitur ríkisins. Þegar lögin voru sett var hvorugri þessari stofnun skipuð sérstök stjórn. En 1974 var Rafmagnsveitum ríkisins skipuð sérstök stjórn. Hvernig var farið að því? Var skrifað bréf af þáv. hæstv. iðnrh. og tilkynnt um menn í stjórn sem hann skipaði? Var sett reglugerð með stoð í lögunum frá 1967? Nei. Hverjar voru réttarhugmyndir og réttarvitund sem réðu aðferðinni í þetta skipti? Það var á þann veg, að það voru sett lög um þetta. Það var talið að ekki væri hægt að gera þetta nema með því að setja lög. Og Alþingi samþykkti lög um stjórn Rafmagnsveitna ríkisins, lög nr. 83 frá 1974. Ég vil fullyrða að hér sé efnislega um hliðstæður að ræða. Það er í báðum tilfellum ekki gert í fyrstu ráð fyrir neinni stjórn. Það er um bæði fyrirtækin fjallað í sömu lögunum. Í mínum huga kemur ekki annað til greina en að fara eins að í báðum tilfellum ef á að setja þessum fyrirtækjum stjórn. Ég var að vitna í fræðimann áðan, hæstv. utanrrh., en það vill svo til að sá maður, sem var í sæti núv. hæstv. iðnrh. þegar Rafmagnsveitum ríkisins var sett stjórn, var og er fræðimaður líka í stjórnarfarsrétti. Ég á við núv. hæstv. forsrh. Hann taldi að það væri ekki nægilegt að skrifa bréf. Hann lagði þetta fyrir Alþingi og fékk heimild samkv. lögum frá Alþingi til þess að gera þetta. Þá vil ég víkja að annarri hlið þessa máls. Fyrir Alþingi liggur frv. til orkulaga. Þetta frv. var borið fram á síðasta hausti. Það er umfangsmikið og byggist á endurskoðun sem hæstv. núv. forsrh., þáv. iðnrh., ákvað í ársbyrjun 1977. Sérstök nefnd hafði verið skipuð til að vinna verkið og skilaði hún áliti í okt 1978. Í þessu frv. sem liggur fyrir Alþingi, eru gerðar tillögur um bæði þessi atriði sem hæstv. iðnrh. leyfir sér að skrifa bréf um. Þar er gerð tillaga um að Orkustofnun verði sett stjórn og þar er gerð tillaga um nýja deildaskiptingu. Ég verð að segja að það eru í hæsta máta óeðlileg vinnubrögð hjá hæstv. ráðh. að fara algerlega fram hjá Alþingi í þessu efni, eins og hann hefur gert, á sama tíma sem Alþingi er með málið til meðferðar. Og hv. iðnn. Ed. hefur verið með það í margar vikur á fundum sínum þegar hæstv. iðnrh. tekur til þess ráðs að ganga fram hjá Alþingi og skrifa bréf um þessi mikilvægu efni. Í þessu frv., sem ég er hér að vitna til, eru þessi ákvæði sem ég minntist á. Því fylgir vönduð grg: þar sem málið er skýrt. M. a. er þar tekið fram að það sé hlutverk Orkustofnunar að annast þann þátt orkumálanna sem viðkemur rannsóknum og skyldum viðfangsefnum. Og það er tekið fram að telja verði það grundvallaratriði í framkvæmd orkumálanna að þau verkefni, sem Orkustofnun er falið að sjá um, fari vel úr hendi. Ég held að allir hljóti að vera sammála um þetta. Það er því mest um vert að Orkustofnun hafi sem best tök á að gegna hlutverki sínu. Þær tillögur, sem gerðar eru í þessu frv., sem ég hef vitnað til, og varða Orkustofnun, miða að því í meginatriðum í fyrsta lagi að styrkja stjórnun Orkustofnunarinnar, í öðru lagi að hnitmiða verksvið stofnunarinnar við rannsóknir á orkulindum landsins, áætlanagerð um orkubúskapinn, og aðstoð og ráðgjöf og stefnumótun í orkumálum og í þriðja lagi að efla áhrifavald stofnunarinnar og þátt hennar í heildarstjórn orkumálanna. Það er með tilliti til þessa að lagt er til að Orkustofnun sé fengin þingkjörin stjórn á þann veg, að orkuráði sé ætlað það verkefni auk þess að hafa með höndum stjórn Orkusjóðs svo sem nú er. Þá gerir frv. einnig ráð fyrir að sú starfsemi, sem nú heyrir undir Orkustofnun í einu eða öðru formi, en varðar ekki meginhlutverk stofnunarinnar, verði fengið öðrum aðilum í hendur. Hins vegar er Orkustofnun fengið í hendur veigamikið verkefni við gerð orkumálaáætlunar sem lagt er til að lögð sé fyrir Alþingi og gegna á mikilvægu hlutverki til stefnumótunar í orkumálum. Ég kem aðeins inn á þetta til þess að undirstrika það viðhorf, að það sé nauðsynlegt til þess að styrkja Orkustofnun að Alþingi sé beinn aðili að stjórn hennar með því að ákveða og velja henni stjórnendur. Hér er um að ræða annars vegar að efla Orkustofnun á þann eina hátt sem er hægt að efla hana, þ. e. með fulltingi Alþingis, eða hins vegar þykjast efla hana með bréfaskriftum hæstv. iðnrh. Ég vék hér að öðru atriði en stjórn Orkustofnunar, þ. e. deildaskiptingunni. Ég skal ekki ræða það frekar. Hin almennu rök, sem ég hef fært hér fram, eiga við þar. Þó er rétt að láta þess getið, að það er gert ráð fyrir, eins og ég sagði áðan, að hægt sé með reglugerð að breyta deildaskiptingu Orkustofnunar ef fyrir liggja tillögur um það frá Orkustofnun sjálfri. Í þessu tilfelli liggja hvorug skilyrðin fyrir, hvorki tillögur frá Orkustofnun né að reglugerð hafi verið sett. Herra forseti. Nú vil ég að lokum biðja hæstv. iðnrh. að gefa Alþingi skýringar á vinnubrögðum hans í þessu efni. Það er augljóst, að ráðh. ber að gefa Alþingi skýringar, það er það allra minnsta. Og í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðh. að því, hvers vegna hann kjósi að Orkustofnun lúti stjórn sem hann tilnefnir samkv, bréfi sínu, en ekki stjórn sem Alþingi setur Orkustofnun.



Herra forseti. Mér skildist að hér væri lagt upp í stuttar umr., en hv. málshefjandi hefur nú farið allmörgum orðum um það mál, sem hann hefur borið hér fram, og reifað fsp. til mín. Ég skal nú freista þess að svara þeim í ekki mjög löngu máli þó að hægt væri að gera það. Ég vil fyrst taka þar til að málefni Orkustofnunar hafa verið til meðferðar á vegum stjórnvalda um nokkurt skeið. Þegar ég var starfandi sem iðnrh. hið fyrra sinn, frá sept. 1978 til okt. 1979, setti ég hóp manna til þess að líta á málefni Orkustofnunar með tilliti til þeirra fyrirhuguðu lagabreytinga varðandi skipulag raforkuöflunar og raforkudreifingar í landinu sem þá voru á döfinni, stofnun nýrrar Landsvirkjunar eins og hún var kölluð. Verkefni þessa hóps skyldi vera að gera tillögur um eðlileg mörk á milli Orkustofnunar sem rannsóknaraðila og framkvæmdaaðila sem við tækju til þess að reisa og reka virkjanir sem spryttu upp af því almenna starfi sem Orkustofnun stæði fyrir. Þessi vinnuhópur hafði ekki skilað áliti þegar ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar fór frá haustið 1979 og það gerðist einnig skömmu síðar, að viðleitni til þess að koma upp einu raforkuöflunarfyrirtæki í landinu var stöðvuð, tillögur um það voru felldar með tilstyrk Sjálfstfl. í borgarstjórn Reykjavíkur og eins fulltrúa Alþfl. í þeirri borgarstjórn. Ég veit að hv. fyrirspyrjandi, hv. 4. þm. Vestf., mun hafa verið mjög sáttur við þær málalyktir, því að hann hefur beitt sér sem hann hefur mátt gegn því að koma skipulagsmálum raforkuöflunar í landinu í það horf sem þarna var að stefnt, en í staðinn viljað hólfa þau niður eftir landshlutum samkv. sjónarmiðum sem ég tel að séu úrelt orðin og ekki orkumálum í landinu til framdráttar. Enn ber hann fram till. hér á Alþingi um þessi efni eins og hv. alþm. þekkja. Það var síðan í ársbyrjun 1980, á starfstíma þáv. iðnrh., að ríkisendurskoðun - sem raunar heyrir ekki undir iðnrn., heldur fjmrn., þó sem nokkuð sjálfstæður aðili að ég hygg - ákvað að fara ofan í stjórnsýslumálefni Orkustofnunar á grundvelli laga nr. 13/1979, svokallaðra Ólafslaga, að ég hygg, þar sem gert er ráð fyrir að ríkisendurskoðun ásamt fjárlaga- og hagsýslustofnun geti tekið að sér stjórnsýsluendurskoðun. Mér var ekki kunnugt um það fyrr en liðið var á vetur 1979–1980, líklega í aprílmánuði, að slík vinna væri í gangi á vegum ríkisendurskoðunar að því er varðaði stjórnsýsluhætti og innra skipulag Orkustofnunar. En um það leyti var mér greint frá því - og raunar í framhaldi af því leitað eftir samstarfi við iðnrn. um það mál. Var ljúflega við því orðið, því að sjálfsögðu höfðum við ekki á móti því, að á þessum málum væri tekið, þó með nokkuð öðrum hætti væri en til var stofnað sumarið 1979 af mér sem iðnrh. Þessi vinna fór fram undir forustu ríkisendurskoðunar og hún skilaði um þetta vinnugögnum og gerði tillögur um vissa málsmeðferð í þeim áfangaálitum. Eftir að ríkisendurskoðun hafði borið sig saman við iðnrn. varð að ráði að rn. ásamt fleirum tæki við málinu, þar sem ríkisendurskoðun hafði skilað sínu áliti. Varð það að samkomulagi þessara aðila að settur yrði á fót vinnuhópur til þess að fjalla um málefni Orkustofnunar, m. a. með hliðsjón af þeirri vinnu og áfangaáliti sem ríkisendurskoðun hafði látið frá sér fara þar að lútandi. 1. ágúst 1980 voru skipaðir í starfshóp til að gera tillögur um endurbætur á innra skipulagi og stjórnsýslu á Orkustofnun eftirtaldir aðilar með svofelldu bréfi, með leyfi hæstv. forseta: „Í samráði við Orkustofnun, ríkisendurskoðun og fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur rn. ákveðið að setja á fót starfshóp er geri tillögur um endurbætur á innra skipulagi og stjórnsýslu á Orkustofnun. Eftirtaldir menn hafa verið tilnefndir í hópinn: Kristmundur Halldórsson, frá iðnrn., Tryggvi Sigurbjarnarson, frá iðnrn., Jakob Björnsson, frá Orkustofnun, Axel Björnsson, frá Orkustofnun, Stefán Sigurmundsson, frá Orkustofnun, Rúnar P. Jóhannsson, frá ríkisendurskoðun og Jón E. Böðvarsson, frá fjárlaga- og hagsýslustofnun. Páll Flygenring ráðuneytisstjóri mun kalla starfshópinn saman. Gert er ráð fyrir að starfshópurinn skili áfangatillögum undir lok septembermánaðar n. k. og lokatillögum fyrir árslok 1980.“ - Undir þetta ritaði ég ásamt ráðuneytisstjóra, Páli Flygenring. Þessi starfshópur skilaði í des. 1980 að vísu ekki lokaáliti en áfangatillögum ásamt greinargerð um breytingar á stjórnskipulagi Orkustofnunar. Það væri efni út af fyrir sig að kynna þær tillögur, en ég mun aðeins grípa niður í upphaf þessara tillagna, það sem varðar tillögur starfshópsins um stjórn Orkustofnunar. Þar segir í upphafi um markmið, með leyfi hæstv. forseta: „Markmiðið með skipulagsbreytingunum er að bæta almenna stjórnun og stjórnsýslu á Orkustofnun og skapa þannig grundvöll fyrir árangursríkari rekstri. Orkustofnun hefur stækkað verulega á s. l. áratug, bæði hvað varðar starfslið, fjármagn til ráðstöfunar og fjölda einstakra verkefna. Skipulag stofnunarinnar hefur hins vegar ekki að sama skapi þróast til aðlögunar breyttum aðstæðum. Á þetta sérstaklega við um yfirstjórn stofnunarinnar. Megininntakið í þessum áfangatillögum er breikkun efsta stigs stjórnar á Orkustofnun, aukin áhrif almennra starfsmanna á stjórnun og starfshætti og efling stjórnsýslu og fjármálastjórnunar á stofnuninni. Auk þessa er hér um að ræða ráðstafanir til að efla tengsl stofnunarinnar við iðnrn. og til að skapa möguleika á betri samhæfingu við hina ýmsu orkumálaaðila landsins. Helstu þættir skipulagsbreytinganna í þessum áfanga eru fjórir: Í fyrsta lagi verði komið á fót stjórn Orkustofnunar sem í umboði ráðh. hafi á hendi yfirstjórn stofnunarinnar. Í öðru lagi verði sett á stofn framkvæmdaráð sem verði samráðs- og samhæfingarvettvangur innan stofnunarinnar. Í þriðja lagi verði stjórnsýsla og fjármálastjórn efld með því að auka verksvið og starfslið núverandi skrifstofu- og hagdeildar. Í fjórða lagi eru í þessum áfanga gerðar tillögur um breytingar á skiptingu stofnunarinnar í deildir. Í 2. áfanga tillagna starfshópsins verður fjallað nánar um innra skipulag deilda.“ Ég bæti því við, að þessi starfshópur vinnur nú að þessum 2. áfanga tillögugerðar, sem hér var greint frá, eftir að hafa skilað þessum tillögum sem nú eru komnar til framkvæmda, eins og hér hefur verið rakið. En ég vil vitna hér í tillögur þessa starfshóps um stjórn Orkustofnunar. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Orkustofnunar skal hafa með höndum yfirstjórn stofnunarinnar, marka henni stefnu, fjalla um skipulag og starfshætti og fara ásamt orkumálastjóra með tengsl stofnunarinnar við iðnrn. Iðnrh. kveður nánar á um verkaskiptingu stjórnar og orkumálastjóra í erindisbréfi. Fundargerðir og samþykktir stjórnar skulu kynntar framkvæmdaráði Orkustofnunar. Ráðh. skipar án tilnefningar þrjá menn í stjórnina til eins árs í senn. Í verkahring stjórnarinnar verða allir þættir stjórnunar, almennrar starfsemi og starfsmannahalds á stofnuninni, þ. á m. stefnumótun, samþykkt verkefna og fjárhagsáætlana og stefnumörkun í samskiptum við aðila utan stofnunarinnar. Ætlast er til að orkumálastjóri og framkvæmdaráð ráði fram úr þeim vandamálum og viðfangsefnum sem upp koma í daglegum rekstri.“ Ég tel ekki meira upp úr áfangatillögum þessa starfshóps, en þar er m. a. kveðið á um starfshætti hins svonefnda framkvæmdaráðs sem fjalla skal um innri starfshætti á Orkustofnun með aðild starfsmanna hennar. Um þessar tillögur var full eining í þessum starfshópi að öðru leyti en því, að orkumálastjóri tók ekki undir till. meiri hl. nefndarinnar, 6 af 7 í þessum starfshópi, að stofnuninni yrði sett sérstök stjórn með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir, og skilaði um það efni séráliti. Þessar tillögur lágu fyrir iðnrn. eftir að starfshópurinn hafði skilað áliti. Ég ræddi um þær við ýmsa aðila, þ. á m. við orkumálastjóra og ýmsa lögfræðinga, bæði innan míns rn. og utan, til þess m. a. að spyrja þá álits á því, hvort eðlilegt væri að stíga það skref að setja stofnuninni stjórn með svipuðum hætti og gert væri ráð fyrir í þessum till. Svarið var á þá leið, að það væri ekkert sem mælti gegn því, að slíkt væri gert, og á grundvelli slíks álits var það bréf ritað og þær ákvarðanir teknar sem hv. 4. þm. Vestf. hefur hér rifjað upp. En ég vil aðeins til ítrekunar vitna í bréf ráðuneytisins frá 24. febr. 1981, þar sem vísað er í áfangatillögur þessa starfshóps ásamt grg., með leyfi hæstv. forseta: „Í samræmi við þessar tillögur er ákveðið að skipa þriggja manna stjórn Orkustofnunar er starfi á ábyrgð iðnrh. Þannig skal stjórnin hafa með höndum yfirstjórn stofnunarinnar, fjalla um stefnu hennar, skipulag og starfshætti og fara ásamt orkumálastjóra með tengsl við iðnrn.“ - Tilvitnun lýkur í þetta skipunarbréf. Eins og hér kemur fram er ekki verið að ávísa ábyrgð ráðh. á þessari stofnun, sem hann ber lögum samkvæmt, til annarra aðila en þessarar stjórnar sem starfar undir rn. og á ábyrgð iðnrh. Og það er að mínu mati fyrirkomulagsatriði, en á ekki að vera ásteytingarefni, hvort framkvæmdavaldið, í þessu tilfelli ráðh., kveður aðila sér til aðstoðar í sambandi við tengsl við viðkomandi stofnun, til þess að þau geti verið sem greiðust að hans mati, og viðkomandi rn. Þetta útilokar að sjálfsögðu engan veginn það, að taka megi með öðrum hætti á þessum málum og setja Orkustofnun þingkjörna stjórn, ef Alþingi svo ákveður. Það þarf ekki að hafa um það orð hér og stangast á engan hátt á við hugmyndir þar að lútandi. Ég bendi á að sú stjórn, sem hér hefur verið skipuð, var aðeins skipuð til eins árs - eða til loka árs 1981, og með það alveg sérstaklega í huga, að rn. vinnur að því að móta hugmyndir um breytingu á Orkulögum, sem ég hygg að okkur greini ekki á um, hv. fyrirspyrjanda, hv. 4. þm. Vestf., og mig, að þurfi endurskoðunar við. Og þó að ekki sé víst að við séum að öllu leyti sammála um í hverju þær breytingar eigi að vera fólgnar, þá hygg ég að þar geti ýmis sjónarmið farið saman, og ég vænti þess, að svo verði þegar á þessi efni reynir. Ég tel að með þeim aðgerðum, sem hér hefur verið greint frá og hér hafa verið gerðar að umræðuefni, einnig varðandi deildaskipan innan Orkustofnunar, sé stigið skref sem að bestu manna yfirsýn hafi verið rétt að stíga og verði stofnuninni til framdráttar. Á meðan unnið er að endurskoðun orkulaga, og frv. liggur m. a. hér fyrir hv. Alþingi þar að lútandi, fæst með þessum hætti verðmæt reynsla í þessum efnum sem menn geta þá tekið mið af áður en breytingar eru gerðar á lögum eða breytingar festar í lög frá því horfi sem verið hefur, frá þeim bókstaf sem þar stendur. Segja má að ýmislegt í þessum orkulögum sé ekki í samræmi við þá þróun sem orðið hefur, og raunar ýmis atriði laganna sem hafa ekki komið til framkvæmda, þ. á m. um svonefnda tækninefnd Orkustofnunar, og hafa þó þessi lög gilt um áratugi. Skal ég ekki dæma um ástæður fyrir því, að ekki hefur verið framfylgt ákvæðum laganna þar að lútandi. En þar hafa margir komið við sögu síðan þessi lög voru sett og virðast ekki hafa haft áhuga á því að hagnýta heimildir í því efni. Ég hef ekki orðið var við gagnrýniraddir í sambandi við þessi efni fyrr en nú, að hv. 4. þm. Vestf. kveður sér hér hljóðs utan dagskrár til að finna að þessum gerðum og krefst skýringa af minni hálfu. Ég tel mig hafa hér reitt fram skýringar á því, hvernig að þessu hefur verið staðið og hvernig undirbúningi hefur verið háttað í þessum efnum. Þar hafa fleiri komið við sögu en tilkvaddir aðilar af iðnrn. Og varðandi fsp. hans um það, hvers vegna frekar sé ráðið þessum ráðum með því að nota fyrirliggjandi tillögur sem grundvöll en með því að gera hér tillögur á Alþingi um aðra tilhögun, þá vísa ég til þess, að orkulögin þarf að endurskoða í ljósi þeirra breytinga, sem orðið hafa, og þ. á m. þarf að taka afstöðu til þess, hvort Orkustofnun verði sett stjórn sem beri þá ábyrgð með öðrum hætti, gagnvart þinginu þá væntanlega, fremur en iðnrh., eins og sú stjórn sem ég hef skipað til eins árs, þ. e. til loka þessa árs, eins og fram hefur komið. Ég vil geta þess, að þó að nokkur ágreiningur hafi verið í umræddum starfshópi, milli eins úr þeim hópi, þ. e. orkumálastjóra, og þeirra sem með honum störfuðu í þessum hópi, þá var þessi stjórn, sem á að vinna með orkumálastjóra undir iðnrn., sett á með fullri vitund orkumálastjóra og með að ég tel vera góðu samkomulagi. Ég vænti þess, að þær tillögur, sem hún gerir til rn. sem hún starfar undir, á hvers ábyrgð hún starfar, verði til þess að bæta úr nokkrum annmörkum sem ýmsir hafa talið að væru á starfsháttum þessarar þýðingarmiklu stofnunar, og vil ég þó ekki hafa uppi hér neina gagnrýni á einn eða annan í því efni. En fram hafa komið skýrslur þar að lútandi, m. a. frá ríkisendurskoðun. Ég vil út af fyrir sig ekki gera þær álitsgerðir eða þau orð að mínum, því að ég hef ýmsar aths. fram að færa við það sem þar kemur fram. Ég held að það skipti mjög miklu máli, að jafnfjölmenn og þýðingarmikil stofnun og Orkustofnun geti rækt sitt hlutverk. Og ég vænti þess, að sú reynsla, sem fæst af þeim breytingum sem þar hafa verið ákveðnar af rn. að undanförnu, verði til þess að starfsemi stofnunarinnar eflist. Og ég vænti þess, að fjárlaga- og hagsýslustofnun, sem tók þátt í þeirri tillögugerð sem þessar ákvarðanir taka mið af, sjái sér fært að mæla með því, að stjórnsýslulið innan stofnunarinnar verði eflt, en það er m. a. einn þátturinn sem bent hefur verið á að ekki hafi verið ræktur sem skyldi, þ. e. að í yfirstjórn stofnunarinnar og hjálparliði í sambandi við stjórnsýslu hafi ekki fjölgað í réttu hlutfalli við sérfræðinga og umfang í starfsemi stofnunarinnar og eigi það nokkurn þátt í vissum erfiðleikum sem að margra mati hafa verið þar á innri starfsemi. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, en vænti að þessi grg. mín hafi varpað nokkru ljósi á þetta og veitt hv. 4. þm. Vestf. nokkra úrlausn.



Herra forseti. Ég vildi gjarnan geta þakkað hæstv. iðnrh. fyrir úrlausn í þessu máli, en hann vann það afrek að tala hér í hálftíma og komst þó algerlega hjá því að gera grein fyrir því sem ég spurði um. Auðvitað kom hæstv. ráðh. víða við og kom m. a. inn á ágreining sem er á milli okkar um skipulag raforkuvinnslunnar. Við höfum rætt það oft og ég held að við höfum rætt það á síðasta þingdegi fyrir páska í fyrra svo að ég ætla ekkert að koma inn á það. Það, sem hæstv. ráðh. gerði sér einkum tíðrætt um, var starfsemi og tillögur starfshóps sem hann kallaði svo. Það mun vera einhver nefnd sem nú er tíðkað að kalla starfshóp. Það var góðra gjalda vert að segja frá þessu þó að við gætum lesið það í þeirri skýrslu sem hann vitnaði til. En ég vil í þessu sambandi vekja sérstaka athygli á því, að það var miklu meiri ágreiningur í þessum starfshópi en hæstv. ráðh. vildi vera láta. Það var ágreiningur um grundvallaratriði í þessu máli. Sá ágreiningur var gerður af þeim manni sem maður skyldi ætla fyrir fram að væri þýðingarmestur í þessu sambandi, kynni best til verka og hefði mesta reynslu í þessum efnum, því að þar átti hlut að máli sjálfur orkumálastjóri. Það er rétt að vekja athygli á því, að svo veikur var málflutningur hæstv. ráðh. að hann virtist gera tilraun til að koma því hér inn hjá hv. þm., að það, sem hann hefði verið að gera með bréfunum góðu, hefði aðeins verið til bráðabirgða. Hann lagði áherslu á að þessir menn, sem voru skipaðir í stjórn, væru bara til eins árs. Hann lagði áherslu á það. Við áttum væntanlega að skilja það þannig að svo væri þessu ævintýri lokið. En í skipunarbréfi til þessara manna er vitnað í starfshópinn góða. En hvað segir starfshópurinn? Starfshópurinn talar um samkv. skýrslunni að tilnefna þrjá menn í stjórn til eins árs í senn. Hæstv. ráðh. fer alveg að tillögu starfshópsins, skipar þá fyrst til eins árs og vitnar í skipunarbréfinu til hugmyndar starfshópsins um framtíð þessarar stjórnar. Ég er ekki að segja þetta hæstv. ráðh. til ámælis í raun og veru, að hann vill gera lítið úr þessu. Hann sér að hann er á þunnum ís í þessu máli og það er kannske ekki nema eðlilegt að hann hagi orðum sínum á þennan veg. En hvað er grundvallaratriðið, hver er grundvallarágreiningurinn? Það var það sem ég lagði áherslu á. Það var það sem ég vildi fá eitthvað um frá hæstv. ráðh. Það er spurningin um hvort stjórn Orkustofnunar eigi að lúta Alþingi að því leyti, að Alþingi velji stjórnina, eða hvort stjórnin eigi að vera ráðherraskipuð. Þetta er grundvallaratriði. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það verður ekki aukið áhrifavald Orkustofnunar og hún verður ekki gerð að þeirri stofnun sem nauðsynlegt er til þess að hún hafi eitthvað að segja um stefnumótun í orkumálum, nema skipulaginu verði breytt á þann veg að hún lúti þingkjörinni stjórn. Og það eru fleiri en ég á þessari skoðun. Skal ég nú stytta mál mitt um þetta efni. Mér þykir samt rétt að vitna í þá skýrslu sem ráðh. var nú að hampa hér. Í fskj. með skýrslunni eru aths. eða skoðanir orkumálastjóra um þetta efni. Með leyfi hæstv. forseta langar mig til þess að lesa hér upp nokkrar setningar: „Nú er það svo, að Alþingi hefur um langan aldur kosið sérstakt ráð, orkuráð, til að hafa með höndum verk á sviði orkumála, að vísu býsna takmarkað, sem sé stjórn Orkusjóðs undir yfirstjórn ráðh. Meginverkefni þess var um langan aldur ráðstöfun á því fé sem Orkusjóði var ætlað til að kosta rafvæðingu sveitanna og til að lána til jarðhitaleitar, og er raunar svo enn, þótt nýlega hafi bæst við nokkrar lánveitingar sjóðsins til hitaveituframkvæmda. Nú sér fyrir endann á sveitarafvæðingunni og innan fárra ára munu þeir hafa fengið jarðhita til hitunar sem á annað borð hafa möguleika á því. Enda þótt þessi hefðbundnu verkefni orkuráðs hverfi ekki með öllu munu þau þó dragast verulega saman frá því sem áður var. Þegar nú upp kemur þörf á varanlegu starfi að stefnumótun í orkumálum, starfi sem að mínu mati þarf að fara fram í nánu samstarfi við Alþingi, ráðh. og sérfræðinga, virðast mér gild rök hníga að því, að núverandi hlutverki orkuráðs verði breytt og því falið þetta verkefni nú þegar hefðbundin verkefni þess dragast saman. Orkuráð hefur frá upphafi starfað í nánum tengslum við Orkustofnun og einnig haft mikil samskipti við Rafmagnsveitur ríkisins, og Orkubú Vestfjarða eftir að það var stofnað. Ráðið hefur og alla tíð haft náið samstarf við iðnrh. og rn. hans, m. a. situr ráðuneytisstjóri þess fundi ráðsins. Allt eru þetta að mínu mati rök fyrir því að fela fremur orkuráði verkefni en að setja á laggirnar nýtt ráð eða nefnd í þessu skyni. Ég tel að þessi till. um nýtt hlutverk orkuráðs og þau tengsl þess við Orkustofnun, sem hún gerir ráð fyrir og sýnd er á meðfylgjandi línuriti, eigi mætavel heima í áliti nefndar sem endurskoða skal stjórnsýslu Orkustofnunar.“ Það fylgir hér skipurit eins og orkumálastjóri hugsar sér þetta, þar sem orkuráð er sett yfir Orkustofnun. Og það er einmitt þetta sem við, sem stöndum að frv. um ný orkulög, leggjum til. Það er þetta sem deilt er um. Vill Alþingi koma þeirri skipan á, að yfirstjórn Orkustofnunar heyri undir stjórn sem það skipar, eða ekki? Þegar ég sagði hér í upphafi máls míns að hæstv. ráðh. hefði hér talað í hálftíma án þess að koma að kjarna málsins, þá átti ég ekki síst við þetta. Hæstv. ráðh. kom ekkert að þessu. Hann sagði eitthvað á þá leið, að það, sem hann hefði gert með bréfaskriftunum, útilokaði ekki að Alþingi setji Orkustofnun stjórn. Ja, þó að hæstv. ráðh. telji nú ekki að hann taki löggjafarvaldið af Alþingi í þessu efni. Ég þakka ekki fyrir slíkt. En þetta eru tómar vífilengjur. Og ég verð að segja það, að þessi vinnubrögð hæstv. ráðh. eru í hæsta máta ámælisverð. Það er í hæsta máta ámælisvert, að hæstv. ráðh. skuli ekki geta skýrt og gefið frekari skýringar á framferði sínu í þessum efnum heldur en hann hefur gert hér. Þetta segi ég með áherslu vegna þess mikilvægis sem Orkustofnun hlýtur að hafa í allri framkvæmd orkumálanna.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að kveðja mér hljóðs aftur út af þessu efni; enda farið að þynnast hér á bekkjum þingsins. En það var ekki neitt lítið sem hv. 4. þm. Vestf. tók sér hér í munn, að mér þótti, og það gæti verið að menn færi að renna grun í biturleikann og ástæðurnar fyrir þessu upphlaupi hér utan dagskrár á Alþingi í þessu sambandi. Það vill svo til að hv. 4. þm. Vestf., sem hefur mikinn áhuga á orkumálum,- og oft fara okkar sjónarmið saman í þeim efnum, ekki síst að þar þurfi að taka myndarlega á hann á sæti í orkuráði sem honum finnst að hafi heldur lítil verkefni. Það er sjónarmið út af fyrir sig. En honum má vera það huggun, sem hann tók hér upp í sínu máli áðan, að enginn hefur útilokað að Alþingi setji Orkustofnun þingkjörna stjórn. Og verði það að ráði hefur hv. þm. væntanlega möguleika á að koma þar að málum. Ég er út af fyrir sig á því, að það væri hægt að velja lakari málsvara til þess að skipa slíka stjórn ef ákveðið yrði að setja hana á laggir. En vegna tilvitnana hv. þm. í sérálit orkumálastjóra í umræddri áfangaskýrslu vil ég aðeins ítreka það, að hann var einn í minni hluta þar í sjö manna hópi að þessu leyti, og það hefur oft komið fram, að orkumálastjóri hefur ekki haft áhuga á því að fá stjórn yfir þessa stofnun, hvorki þingkjörna, að ég hef heyrt, né í öðru formi, og hefur talið að sú skipan, sem verið hefur á liðnum árum, væri æskileg. En ég tel að þessi mál hafi a. m. k. í bráð verið leyst með góðum friði við hann og sú stjórn, sem starfar á mína ábyrgð, geti unnið að því að styrkja stofnunina með góðri samvinnu við orkumálastjóra.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að segja eitt orð við hæstv. ráðh. út af því, að hann fór að gera því skóna að það gætti einhvers biturleika hjá mér í þessu efni. Hann vildi tengja það því, að ég sæti í orkuráði og orkuráð fengi ekki aukin verkefni. Þetta er mikill misskilningur. Það gætir einskis biturleika. Ég get fullvissað ráðh. um að hann getur notið páskahelgarinnar alveg áhyggjulaus út af þessu. Hann talaði svo um að það gæti kannske orðið breyting í þessu efni. Hver veit? Lengi skal manninn reyna. Það eru ekki nema nokkrir dagar frá því að hæstv. ráðh. hélt uppi töluverðri gagnrýni á frv. um ný orkuver, sem ég talaði fyrir í Ed., og sérstaklega á það atriði, að ekki væri raðað virkjunarframkvæmdum. Hann kom ekki sjálfur með neina röðun. En eftir því sem ég best veit núna er von á frv. frá hæstv. ráðh. um þessar virkjanir þar sem þeim verður ekki raðað. Ráðh. leiðréttir mig ef þetta er ekki rétt. Þannig er það að ég örvænti ekkert um að við getum einhvern tíma orðið sammála um þau mál sem við höfum verið að tala um núna, þegar hæstv. ráðh. hefur áttað sig frekar á þessu.