Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 463 er till. til þál. um gerð áætlunar um skipulag í loðdýrarækt. Atvmn. hefur rætt málið á fundum sínum og fengið umsagnir um málið og er sammála um afgreiðslu þess. Í nál. á þskj. 887 segir svo: "Nefndin hefur fjallað um tillöguna og fengið umsagnir frá eftirtöldum aðilum: Rannsóknastofnun landbúnaðarins, landbrn. og Búnaðarfélagi Íslands. Í umsögn landbrn. segir m.a.: "Ráðuneytið tekur undir með hv. flm. að þörf sé á áætlun um uppbyggingu loðdýraræktar hér á landi. Ráðuneytið hefur áður gert áætlanir um uppbygginguna en síðla á árinu 1985 kom í ljós að hún mundi verða enn örari en gert var ráð fyrir. Þess vegna skrifaði ráðuneytið Byggðastofnun bréf, dags. 29. okt. 1985, þar sem þess er óskað að Byggðastofnun annist endurskoðun áætlana miðað við breyttar forsendur. Með bréfi, dags. 18. nóv. 1985, svarar Byggðastofnun og ákveður að taka verkið að sér. Til ráðuneytis hafa verið kallaðir fulltrúar frá Búnaðarfélagi Íslands, Sambandi ísl. loðdýraræktenda, Samtökum fóðurstöðva, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og landbrn. Auk þess hefur verið leitað til annarra aðila eftir því sem þurft hefur. Miðað við framanskráð lítur ráðuneytið svo á að gerð áætlunar um skipulag loðdýraræktar sé þegar langt komin." Atvmn. er þeirrar skoðunar að mikil þörf sé á áætlun um skipulag loðdýraræktar og að sú áætlun komist í framkvæmd sem fyrst. Með tilvísun til þess sem fram kemur í umsögn landbrn. um slíka áætlun leggur nefndin til að tillögunni verði vísað til ríkisstj. Allir nefndarmenn í atvmn. eru sammála um þessa afgreiðslu málsins og skrifa undir nál. Þeir eru Birgir Ísl. Gunnarsson, Garðar Sigurðsson, Björn Dagbjartsson, Jóhanna Sigurðardóttir, Eggert Haukdal, Kristín Halldórsdóttir og Þórarinn Sigurjónsson. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. um tafarlausa afplánun dóma vegna fíkniefnabrota. Nefndin leggur til að þessi till. verði samþykkt með breytingu sem hún flytur á þskj. 885. Breytingin er á þann veg, með leyfi forseta, ef ég les hér upp þá athugasemd sem gerð er: "Orðin "og hafi afplánun slíkra dóma þannig forgang að öðru jöfnu" í niðurlagi till. falli brott." Við viljum undirstrika það að refsingu við þessum brotum verði ætíð fullnægt, treystum okkur aftur á móti ekki til að ganga þannig frá málinu að það sé ekkert brot annað sem sé jafnörlagaríkt og þess vegna sé ekki hægt að binda þannig hendur framkvæmdavaldsins hvað það snertir, en undirstrikum mikilvægi þessa máls með því að leggja til að till. verði samþykkt. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. sem er 319. mál. Með leyfi forseta vil ég fá að lesa hér nál.: "Nefndin hefur fjallað um till. til þál. um dómhús fyrir Hæstarétt Íslands. Nefndarmenn eru sammála um að mæla með samþykkt till. með breytingum sem nefndin flytur á sérstöku þskj. Fjarverandi við afgreiðslu málsins var Eggert Haukdal." Brtt. er um að tillgr. orðist svo: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að kanna hvort Safnahúsið við Hverfisgötu í Reykjavík geti hentað Hæstarétti Íslands sem dómhús ef starfsemi Landsbókasafns og Þjóðskjalasafns flyst úr húsinu." Sú breyting er gerð á þessari till. að við leggjum til að þetta verði kannað, en till. var áður fortakslaust á þann veg að ríkisstj. var falið að gera Safnahúsið við Hverfisgötu í Reykjavík að dómhúsi fyrir Hæstarétt. Það liggur fyrir að þetta hús er friðað og því takmarkaðir möguleikar á því að breyta því á nokkurn hátt. Okkur þótti eðlilegt að það yrði kannað hvort það mundi henta. En að sjálfsögðu verður það að koma í ljós að þeirri könnun lokinni hvort hér er um raunhæfan valkost að ræða. Svavar Gestsson: Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að í Safnahúsinu eigi að vera söfn. Um það var tekin ákvörðun fyrir nokkrum áratugum og ég tel að svo eigi að vera áfram. Ég tel enga ástæðu til að vera að kanna það sérstaklega hvort Hæstiréttur á að fara inn í þetta hús eða ekki. Ég ætla því að vera á móti till. nefndarinnar. Ég vil skýra frá því hér í heyranda hljóði. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. um hert eftirlit með verðlagi, innkaupsverði og álagningu. Nefndin leggur til sérstaka brtt. svohljóðandi á þskj. 963: " Tillgr. orðist svo: "Alþingi ályktar að í þeim ráðstöfunum, sem ríkisstj. hefur gert í kjölfar nýgerðra kjarasamninga til að herða eftirlit með verðlagi og álagningu, verði lögð áhersla á að fylgjast með innkaupsverði vöru erlendis." Undir þetta nál. skrifa: Ólafur Þ. Þórðarson, Guðmundur J. Guðmundsson, Stefán Benediktsson, Eiður Guðnason og Birgir Ísl. Gunnarsson. Fjarverandi við afgreiðslu málsins voru Geir H. Haarde og Eggert Haukdal. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti allshn. um 377. mál og brtt. frá allshn. sem hún hefur sameinast um og allir nefndarmenn skrifa undir. Brtt. allshn. er svohljóðandi, með leyfi forseta: " Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að kanna áhrif lögbundinna forréttinda, m.a. einkaréttar, til tiltekinna starfa eða atvinnurekstrar. Í könnun þessari skal einkum leitast við að varpa ljósi á þýðingu einkaréttar eða lögbundinna forréttinda á stöðu þeirra er slíks réttar njóta, áhrif þessa á verðlag og hagsmuni neytenda. Könnuninni skal einnig ætlað að leiða í ljós áhrif lögbundinna takmarkana af þessu tagi á tækniþróun, hagvöxt og atvinnustig. Skýrsla um niðurstöður könnunarinnar skal lögð fyrir Alþingi." Breytingin, sem felst í þessu frá upphaflegu till., er ekki efnisleg, það er ekki efnisbreyting heldur er till. örlítið stytt og þannig frá henni gengið að hún er hnitmiðaðri en hún var. Undir þetta rita nefndarmenn í allshn., Ólafur Þ. Þórðarson, Stefán Benediktsson, Geir H. Haarde, Birgir Ísl. Gunnarsson, Guðmundur J. Guðmundsson, Eggert Haukdal og Eiður Guðnason. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að fylgja þessu máli frekar úr hlaði. 2. flm. till., hv. 7. þm. Reykv. Guðmundur J. Guðmundsson, mælti fyrir málinu á sínum tíma. Það nýtur stuðnings manna úr öllum flokkum, er flutt af þm. úr öllum flokkum nema Kvennalista. Legg ég þetta nál. og brtt. hér fyrir til meðferðar í Sþ. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. um frestun nauðungaruppboða, neyðaraðstoð og ráðgjöf við húsbyggjendur. Flm. að þessari till. voru Sighvatur Björgvinsson, Eiður Guðnason, Jóhanna Sigurðardóttir, Jón Baldvin Hannibalsson, Karl Steinar Guðnason og Kjartan Jóhannsson. Þessi till. grípur á mjög stóru máli í okkar þjóðfélagi og vissir hlutar hennar voru þess eðlis að okkur þótti ekki aðgengilegt að ganga frá því í þingsályktunarformi. En meiri hl. nefndarinnar, raunverulega allir þeir sem voru á fundi þegar þetta mál var afgreitt, leggja til brtt. Með leyfi forseta vil ég lesa hana: "1. Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að beina því til ríkisstj. að sjá til þess við þá endurskoðun gjaldþrotalaga nr. 6 frá 5 nóv. 1978, sem nú stendur yfir, að tryggja betur en nú er gert að greiðslustöðvun verði beitt og reynt að selja eignir fyrir sannvirði fremur en að selja þær á nauðungaruppboði. 2. Fyrirsögn tillögunnar verði: Tillaga til þingsályktunar um endurskoðun gjaldþrotalaga, nr. 6 frá 5. maí 1978." Ég hygg að með þeim efnisatriðum, sem allshn. leggur áherslu á í þessu máli, sé þessum málum stefnt nær þeim farvegi sem tíðkast á Norðurlöndum, m.a. í Danmörku, um meðferð mála sem hér er verið að fjalla um. Undir þetta nál., sem ég las hér upp, skrifa Ólafur Þ. Þórðarson, Stefán Benediktsson, Guðmundur J. Guðmundsson og Eiður Guðnason. Fjarverandi við afgreiðslu málsins voru Geir H. Haarde, Eggert Haukdal og Birgir Ísl. Gunnarsson. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég get sætt mig við þessa afgreiðslu nefndarinnar á till. okkar þm. Framsfl. um svarta atvinnustarfsemi, ekki síst eftir að sú skýrsla hefur komið fram sem frsm. vitnaði til. En í skýrslu starfshópsins segir m.a. að velta íslenska neðanjarðarkerfisins sé 5,5-7,5 milljarðar kr. á árinu 1985. Skatttekjur, sem ríkissjóður og bæjarfélög urðu af vegna þessa, eru taldar vera um 2,5-3,5 milljarðar kr. á sama ári. Á sama tíma var innheimta allra beinna skatta ríkissjóðs rúmlega 3,3 milljarðar kr. og starfshópurinn segir m.a. í skýrslu sinni: "Skattsvik eru hins vegar aðeins hluti af þeirri efnahagslegu starfsemi sem fram fer utan hins skráða hagkerfis. Hér sést það best hversu mikið er í húfi að koma í veg fyrir þessa þróun." Herra forseti. Ég treysti því að ríkisstj. stingi þessari þáltill. ekki undir stól heldur taki drjúglega til hendi og komi í veg fyrir þessa neðanjarðarstarfsemi og stöðvi þann hulduher sem að baki þessu er. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég er ósammála þeirri niðurstöðu sem hv. atvmn. Sþ. kemst að varðandi þessa till. og ég verð að lýsa óánægju minni með niðurstöðuna og vinnubrögð nefndarinnar þar að lútandi. Ég tel að þessi niðurstaða og þessi vinnubrögð séu ekki í samræmi við þær umræður sem orðið hafa um þessa tillögu og ekki heldur í samræmi við þá staðreynd að þessa tillögu flytja þm. úr a.m.k. fjórum flokkum á hv. Alþingi. Ég tel að þetta sé heldur ekki í samræmi við það að á þeim tveimur þingum sem þessi till. hefur verið hér til umfjöllunar hefur hún í umræðum fengið jákvæðar undirtektir nokkurra hv. þm. til viðbótar þannig að sameiginlega hygg ég að finna megi a.m.k. jákvæða afstöðu tíu hv. þm. sem nú eiga sæti á Alþingi. Þar af leiðandi held ég að nokkuð þurfi að koma til, þegar það liggur fyrir að þetta mikill stuðningur þm. úr mismunandi flokkum liggur fyrir tilteknu þingmáli, að menn gefist algerlega upp við það a.m.k. að skoða þá möguleika að laga þannig til viðkomandi tillögugrein að menn geti orðið um hana sammála. Það hefur hv. atvmn. ekki reynt, eins og raun ber vitni. Hún leggur einfaldlega til að till. verði kistulögð á þann hátt sem hér er gjarnan gert með því að vísa henni til hæstv. ríkisstj . Ég hef kynnt mér það, m.a. með lestri fundargerða viðkomandi hv. nefndar, hvernig hún hafi hagað störfum sínum og ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að ég hefði kosið að hv. þingnefnd hefði treyst sér til að leggja svolítið meira af mörkum í þessum efnum og leggja ofurlítið meira á sig. Ég vil einnig mótmæla þeim niðurstöðum sem hv. nefnd kemst að og rökstyður með umsögnum sem nefndinni hafi borist. Ég hef farið yfir þessar umsagnir, herra forseti, og þar kemur í ljós að af sex umsögnum sem nefndinni hafa borist, sex eða sjö umsögnum, eru einar fimm tvímælalaust jákvæðar. Ein hygg ég að megi segja að sé tiltölulega hlutlaus en þó jákvæð og ein tiltölulega hlutlaus en þó e.t.v. frekar neikvæð. Það er eina umsögnin sem virkilega er eitthvað gert með í hv. nefnd og nál. að verulegu leyti byggt á þeirri umsögn. Þar er á ferðinni það sem ég vil kalla, herra forseti, ósköp eðlilegt nöldur hagsýslunnar vegna þess að henni er yfirleitt illa við mál sem þýða útgjöld. Hún er að berjast við það, þessi aumingja hagsýslustofnun, að koma saman fjárlögum ár eftir ár og hefur það sem vinnureglu að nöldra yfir þeim málum sem gætu hugsanlega þýtt aukin útgjöld á fjárlögum. Ég geri því, herra forseti, ekki allt of mikið með það þó að hv. nefnd fari svona með þessa umsögn. Ég vil nefna að Orkustofnun skilar umsögn sem er fremst í hefti sem ég hef og ég mundi segja að sú umsögn væri hlutlaus en þó jákvæð vegna þess að Orkustofnun býður fram í lok á svari sínu alla sína aðstoð við þessa vinnu ef af henni verði, en tekur að öðru leyti ekki afstöðu, enda segir í umsögninni að það sé ekki beint hlutverk Orkustofnunar að fjalla um framkvæmdir til vegagerðar. Síðan kemur að umsögn hagsýslunnar þar sem því er haldið fram að jarðgangagerð sé mjög dýr, rétt eins og hagsýslustofnun hafi fundið á það algildan mælikvarða hvað sé dýrt og hvað sé ekki dýrt í þjóðfélaginu. Ég vissi ekki að til væri slíkur mælikvarði, a.m.k. ekki nema þá að honum fylgdu einhverjar útskýringar á þessum algilda mælikvarða, þessum skala hagsýslunnar um hvað er dýrt og hvað er ekki dýrt í samfélaginu. En þetta er niðurstaða hagsýslunnar og nefndin hefur tekið hana trúanlega og gerir ekki gangskör að því að afla sér upplýsinga um hvað "dýrt" er dýrt, en það liggur þó fyrir að mjög mismunandi hugmyndir eru uppi um það. Síðan kemur að umsögn Fjórðungssambands Vestfirðinga sem er mjög jákvæð og ef það skyldu vera hér einhverjir hv. þm. úr Vestfjarðakjördæmi ætla ég að leyfa þeim að heyra umsögn fjórðungssambands þeirra fjórðungs. Hún er svo, með leyfi forseta: "Stjórn Fjórðungssambands Vestfirðinga fagnar fyrrgreindri þáltill. og leggur áherslu á að hún verði samþykkt fyrir þinglok." Og síðast kemur: "Stjórn Fjórðungssambands Vestfirðinga leggur ríka áherslu á að framangreind þáltill. verði samþykkt fyrir þinglok." Síðan kemur að Verkfræðingafélagi Íslands og þar er um jákvæða umsögn að ræða. Með leyfi forseta segir þar m.a.: "Stjórn Verkfræðingafélags Íslands telur að hér sé um að ræða merka tillögu og getur tekið undir flest sem í henni er. Þó eru örfá atriði sem við viljum leggja áherslu á." Þá koma ákveðnar skýringar sem ég tel tiltölulega eðlilegar og síðan koma uppástungur í framhaldi af tillgr., en þar segir að ríkisstj. skuli láta Vegagerð ríkisins í samstarfi við aðra sérfróða aðila gera langtímaáætlun o.s.frv. Verkfræðingafélagið kemur með uppástungu um til hvaða aðila skuli þarna leita. Þetta er tvímælalaust jákvæð umsögn. Fjórðungssamband Norðlendinga sendir frá sér 3. apríl s.l. mjög jákvæða umsögn og leggur til að till. fái jákvæða afgreiðslu á Alþingi. Þá kem ég að Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, þar sem ekki er mikið um fjallgarða og menn ættu væntanlega ekki að hafa neinn sérstakan áhuga á því þar, talsmenn þeirra sveitarfélaga, að leggja í mikil útgjöld til jarðgangagerðar út af fyrir sig þó ég sé ekki að gera því skóna að þeir ágætu menn geti ekki haft skilning á þýðingu þessa verkefnis, enda segja þeir, með leyfi forseta: "Stjórn SSH telur að æskilegt sé að allar vegaframkvæmdir, þar með talin jarðgangagerð, byggist á arðsemis- og hagkvæmnisjónarmiðum. Nauðsynlegt er að hinu takmarkaða vegafé landsmanna sé varið eins skynsamlega og hægt sé og allar áætlanir sem stuðla að því séu jákvæðar." Þar með tel ég að Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu skili jákvæðri umsögn. Að síðustu vil ég tvímælalaust halda því fram að umsögn Vegagerðar ríkisins um till. sé jákvæð, en þar segir m.a.: "Vegagerð ríkisins er sammála þeirri meginhugmynd sem kemur fram í till., þ.e. að gerð skuli langtímaáætlun um jarðgangagerð sem falli að og verði hluti langtímaáætlunar í vegagerð. Ljóst má vera að nokkur byggðarlög á landinu búa við slíkar aðstæður að þau verða ekki tengd við vegakerfi landsins og/eða nærliggjandi byggðarlög með fullnægjandi hætti til frambúðar nema til komi jarðgöng." Þá tel ég mig hafa sýnt fram á með þessum upplestri, herra forseti, að af sjö umsögnum sem um tillöguna bárust hafi fimm verið afdráttarlaust jákvæðar, ein hlutlaus en fremur jákvæð og ein hlutlaus en fremur neikvæð. Ég held að niðurstaða hv. atvmn. verði ekki rökstudd með tilvísan til umsagna sem nefndinni hafa borist. Ég vil enn fremur segja, herra forseti, að ég skil ekki að menn skuli ekki hafa á því áhuga að láta slíka áætlun og slíka rannsókn fara fram. Ég hefði sætt mig mjög vel við það ef niðurstaða nefndarinnar eða meiri hl. hennar hefði orðið sú að ástæða væri til að breyta tillgr., m.a. í þá veru að stytta þessa athugun og minnka umfang hennar. Þó að efnislega hefði ég talið skynsamlegt að standa öðruvísi að málum hefði ég látið það óátalið og skilið ef menn hefðuð viljað reyna að afmarka könnunina meira. En að falla alveg frá henni er mér illskiljanlegt. Ég vil enn fremur rifja upp, herra forseti, að hæstv. samgrh. hafði um það orð á fundum sínum s.l. sumar úti á landi að hann væri mjög áhugasamur um að láta slíka vinnu fara fram. Mætti ábyggilega fletta upp á blöðum og vitna til fjölmiðlafrétta af fundum hæstv. ráðh. frá s.l. sumri þar sem hann hélt mjög á loft nauðsyn þess að láta fara fram vinnu og gera langtímaáætlun um jarðgangagerð. Hæstv. ráðh. gleymdist að vísu einhvers staðar á þessum fundum að geta þess að þetta mál hefði verið til umfjöllunar á Alþingi og nokkrum hv. þm. hefði dottið þetta í hug, jafnvel á undan honum, en það má kyrrt liggja okkar á milli. Aðalatriðið er að hæstv. samgrh. hefur lýst sig mjög áhugasaman um þetta tiltekna viðfangsefni. Ekki er niðurstaða nefndarinnar í fullkomnu samræmi við þessa afstöðu hæstv. samgrh. Ég hef gert á því nokkra könnun, herra forseti, hvaða þýðingu þau byggðarlög nokkur, sem hér eru sérstaklega til umfjöllunar, hafa fyrir íslenska þjóðarbúið. Hér er t.a.m. um að ræða það svæði á Vestfjörðum þar sem um 2/3 hlutar íbúa Vestfjarða búa, en þar eru ein 5% af íslensku þjóðinni eins og menn mættu muna. Þessi fáeinu prósent Íslendinga leggja þjóðarbúinu til um 13% alls sjávarafla landsmanna. Ef við gefum okkur að þessi afli dreifist nokkurn veginn jafnt á íbúa Vestfjarða ættu að vera nálægt 2/3 af þessu verðmæti á þessu svæði, þ.e. við Ísafjarðardjúp, Súgandafjörð og Önundarfjörð og nærlæg sveitarfélög. Það þýðir að þetta svæði eitt, sem með tveimur meðaljarðgöngum mætti gera að einni atvinnusókn, framleiðir talsvert á þriðja milljarð króna til útflutnings á hverju einasta ári. M.ö.o.: ef þjóðarbúið gæti séð af eins og tæpum helming af þeirri upphæð í eitt einasta ár mætti gera þessi jarðgöng og tengja saman rúmlega 2/3 Vestfirðinga þannig að það væri örskotsstund, kannske 20 til 30 mínútna akstur á milli flestra þessara byggðarlaga. Halda menn þá að það sé ekki eftir nokkru að sækjast? Ég hef einnig gert á því nokkra athugun, herra forseti, hver rekstrarkostnaður þeirra vega er í dag sem þessi jarðgöng mundu leysa af hólmi, þ.e. tvenn meðallöng jarðgöng til að tengja þessi byggðarlög. Hann er fast að 10 millj. kr. á hverju einasta ári, rekstrarkostnaður fjallvega sem slík jarðgöng mundu leysa af hólmi. Þar með er rekstrarkostnaðurinn einn orðinn álitleg fjárhæð til að afskrifa t.d. lántökur, ef út í þær væri farið, til að koma slíku verki af stað. Ég verð enn að segja að mér finnst hér hafa verið heldur slælega unnið. Ekki einu sinni reyndi hv. atvmn. að kynna sér hversu mikið væri nú í húfi fyrir þessi byggðarlög, hversu þýðingarmikil þau væru í þjóðarframleiðslunni og hversu óhagkvæmt væri að reka þá vegi sem göngin eiga að leysa af hólmi. Ólafsfirðingar framleiða til útflutnings á hverju einasta ári á núvirði einhvers staðar á bilinu 550 til 600 millj. kr. Þau jarðgöng sem verið er að tala um að leysi veginn fyrir Ólafsfjarðarmúla af hólmi gætu kostað samkvæmt mjög varfærnum áætlunum Vegagerðarinnar rúmar 400 millj. Ég tel sennilegra, en það er mín skoðun og skal tekið fram, að fá mætti þennan kostnað niður undir 320-350 millj. með því að nýta sér þá ýtrustu hagkvæmni sem nú virðist í boði í þessum efnum. Með sömu rökum má segja að jafnvel rétt rúmur helmingur af útflutningsframleiðslu Ólafsfirðinga á hverju einasta ári dygði til að koma þessu gati í gegnum fjöllin og tengja þá við afganginn af Eyjafjarðarsvæðinu með eðlilegum hætti. Vegna þess að menn sjá jafnan drauga þegar einstakir þm. tala um jarðgöng, það virðist vera löggild skoðun hjá hluta hv. þm. að það sé nánast guðlast að taka sér í munn að íslenska þjóðin hafi og muni hafa efni á því að beita þessari aðferð í samgöngumálum eins og flestar aðrar þjóðir þó gera sem búa við hliðstæðar aðstæður, þá hlýt ég að minna hv. þm. á að það er hvorki nýtt né mun verða nýtt í framtíðinni að einstök mannvirki í íslenska samgöngukerfinu kosti nokkrar upphæðir. Ég hef látið framreikna fyrir mig, herra forseti, nokkur stórátök í samgöngumálum þjóðarinnar, t.a.m. Borgarfjarðarbrúna. Hún er á núvirði yfir 700 millj. kr. Skeiðarársandurinn einn er á áttunda hundrað millj. kr. Ég minni á t.d. nýtt mannvirki sem nú er verið að hleypa af stokkunum og tengir saman byggðarlög sem að vísu hafa ágætisvegasamgöngur í dag, en nokkuð krókóttar, þ.e. Þorlákshöfn, Stokkseyri og Eyrarbakki. Þar er verið að hleypa af stokkunum brú yfir Ölfusárósa, hinu þarfasta mannvirki, og taki nú enginn mig svo sem ég sé andvígur því, en þessi brú, sem kemur sem hægðarauki í samgöngumálum ákveðins byggðarlags, kostar fast að 200 millj. á núvirði þannig að hún er kannske hálf þessi göng fyrir Ólafsfjörð. Ég verð að segja alveg eins og er að menn geta ekki einu sinni fullyrt að slíkum stórátökum sé haldið við hringveginn því þarna er um að ræða mannvirki sem kemur utan hringvegarins og kostar þessa upphæð. Menn geta því ekki sagt með réttu, herra forseti, að það sé eitthvert guðlast að líta til þessa kosts í samgöngumálum. Ég gæti farið hliðstætt fyrir Austfirðina og lesið upp fyrir hv. þm. hversu þýðingarmikið það svæði á Austfjörðunum, miðfirðirnir og Hérað, er í raun og veru fyrir þjóðarbúið og hversu stórt atvinnusvæði þar gæti orðið til með þrennum stuttum jarðgöngum, en þá mætti tengja Seyðisfjörð, Mjóafjörð, Norðfjörð og Hérað og síðan áfram ef fara gerir og búa til eina atvinnusókn þar sem 35 til 50 mínútna akstur væri á milli allra þessara staða og tiltölulega þægilegt að aka til vinnu sinnar, svipað og fyrir Breiðhyltinga að fara út á Seltjarnarnes eða eitthvað svoleiðis. Herra forseti. Þessu vildi ég koma á framfæri m.a. og gæti ég út af fyrir sig haft nokkru lengra mál um þetta því að ég held að það sé mikil blindni ef menn ekki vilja horfa á hversu gífurlega þýðingarmikið það gæti orðið fyrir viðkomandi svæði. Ég vil nefna Vestfirðina aftur alveg sérstaklega. Til marks um það, herra forseti, hversu mikinn áhuga menn þar um slóðir hafa á þessu máli, og nú vil ég minna hv. þm. á að ég er ekki í framboði á Vestfjörðum þó ég segi þetta, 

Það er annað mál.

- að Fjórðungssamband Vestfirðinga og aðilar á Vestfjörðum hafa þegar lagt af mörkum umtalsverðar fjárhæðir til að láta kanna þessa kosti. Þeir reiddu t.d. fram umtalsvert fé til að flýta áfangaskýrslu Vegagerðar ríkisins um jarðfræðilega könnun á viðkomandi svæði og þeir hyggjast nú af eigin rammleik láta gera vandaðar kostnaðaráætlanir fyrir þessa hugsanlegu lausn í samgöngumálum. Það gera menn væntanlega ekki út í bláinn og ekki að gamni sínu og ekki vegna þess að þeir telji þetta einhverja goðgá heldur vegna þess að það fólk sem þar býr og þar vill búa hefur trú á því að þetta sé ein sú lausn sem að mestu liði gæti komið þar í lífsbaráttunni og ég er sammála því. Vegna þess að ég hef það á tilfinningunni að sumir séu andvígir þessari till. af því að þeir sjái fyrir sér gífurlega eyðslu fjármuna úr íslenska ríkiskassanum á morgun eða hinn daginn vil ég biðja þá menn að lesa till. og grg. Mér hefði þótt vænt um ef hv. frsm. atvmn. hefði t.d. lesið upp að það segir skýrt og skilmerkilega í tillgr. sjálfri á alveg gegnumtærri íslensku sem ég hélt að allir gætu skilið, með leyfi forseta: "Þá skal áætlunin taka mið af þeim framkvæmdahraða sem hagkvæmastur er í jarðgangagerð innan þeirra marka sem framlög til vegamála setja hverju sinni." Að sjálfsögðu er ekki verið að binda hér niður einhverja framkvæmdaáætlun né framkvæmdahraða úr samhengi við framlög til vegamála. Hverjum hefur dottið slíkt í hug? Það segir í tillgr. á mörgum stöðum að einmitt sé mjög nauðsynlegt að fá fram hagkvæmnismat, en að sjálfsögðu þurfi síðan að líta til þeirra áforma sem stjórnvöld hafa og getu til framkvæmda á sviði vegamála hverju sinni. Herra forseti. Af því að tíminn mun vera naumt skammtaður til fundahalda þessa sólarhringa sem eftir eru af þinghaldinu held ég að ég stytti mál mitt og hlaupi yfir ýmislegt sem ég hefði gjarnan viljað koma á framfæri og lýtur t.a.m. að vinnubrögðum. Ég hefði getað haldið hér nokkra ræðu um að ég hef kynnt mér það og er þeirrar skoðunar að kostnaður í þessari tilteknu aðferð í samgöngumálum er á niðurleið. Um það liggja fyrir tölur og menn frá Vegagerð ríkisins hafa iðulega viðurkennt fyrir mér að þeirra mat sé mjög varfærið. Þeir taka reyndar fram í sinni umsögn einhvers staðar að til séu tölur allt að og jafnvel meira en helmingi lægri en þær sem þeir nefna þó sem sínar kostnaðaráætlanir. Það var einhvern tíma ónefndur þingmaður, herra forseti, sem hélt ræðu á virðulegu Alþingi þegar til umræðu voru flugvélakaup einnar stofnunar í þjóðfélaginu, en þar vinna margir flugmenn og þykjast hafa nokkra þekkingu á flugrekstri. Hv. þm. sagði engu að síður að hann héldi því fram að þessir ágætu menn hefðu ekki hundsvit á flugvélum. Nú dettur mér ekki í hug að hafa jafndónalegt orðbragð um hv. nefndarmenn í atvmn. Þeir hafa örugglega talsvert vit á jarðgöngum, en ég er haldinn þeirri meinloku að ég hafi það líka og þess vegna vil ég gjarnan fá rök. Ég vil gjarnan fá t.d. rök fyrir því hvað það er sem menn óttast, hvað það er sem væri skaðlegt við að láta þessa úttekt fara fram í framhaldi af samþykkt þessarar till. Telja menn að það væri hrein sóun á peningum að kynna sér hversu hagkvæm þessi lausn væri, hvenær hún ætti að koma inn í sem eðlilegur hluti af okkar framkvæmdum í vegamálum o.s.frv.? Ég harma út af fyrir sig að nefndin t.a.m. skyldi ekki taka einn einasta mann til viðræðna um þetta mál. Ég hefði ekki talið þeim tíma hv. atvmn., af því að hún heitir því nafni, illa varið þó t.d. sérfræðingar Vegagerðar og Orkustofnunar, sem ásamt með öðrum hafa kynnt sér framkvæmd þessara mála í Færeyjum og verið þar á ferð ekki fyrir löngu, hefðu mætt á einn nefndarfund og sagt nefndarmönnum undan og ofan af því. Frændur okkar Færeyingar bora, eins og kunnugt er, allt upp í kílómetra á hverju ári og jafnvel meira og eru að tengja mörg byggðarlög, mjög fámenn, við samgöngunet Færeyja og telja þeim fjármunum greinilega vel varið því þeir eru búnir að vera að þessu í mörg, mörg ár. Herra forseti. Ég er sannfærður um það, og það má gjarnan fara inn í þingtíðindin á því herrans ári 1986, að þau okkar sem verður sæmilega langra lífdaga auðið muni upplifa það og sjá að ákveðin byggðarlög og ákveðin svæði á Íslandi komast í fullnægjandi og góðar samgöngur með jarðgöngum. Ég á mér sjálfur þann draum að ég eigi eftir að fara á einhvers konar farartæki, hvernig sem þau munu líta út einhvern tíma upp úr aldamótunum, í gegnum svona göng og aka á milli fjarða bæði fyrir austan og vestan og fara þá kannske á kortéri undir erfiðan og langan fjallveg sem menn hafa barist um með illu yfir á undanförnum árum. Þá er ég alveg viss um að afstaða sumra hv. þm. í þessu efni nú, sem kemur fram í þessari afstöðu atvmn. og reyndar hefur aðeins bryddað á víðar, muni þykja giska jafnbrosleg, herra forseti, og afstaða ákveðinna bænda sem tóku sig upp og riðu til höfuðstaðarins til að mótmæla símanum, sáu mikla hættu í því fólgna að menn færu að hleypa þessum vágesti inn í landið. Ég held að það eigi eftir að verða mjög broslegt í sögunni í framtíðinni að menn skyldu jafnvel á árinu 1986 hafa uppi miklar efasemdir um það og deila um að í fjöllóttu landi með byggðarlög eins og Vestfirði og Austfirði hlyti ekki að koma að því að menn leystu samgöngumál á þann eina máta sem skynsamlegur er, þ.e. með því að fara undir fjöllin og losna þar af leiðandi við snjó og vandræði og allt sem af því stafar að hafa vegina þar sem þeir eru í dag á þessum svæðum. En ég sleppi því að fara út í það sem kannske ætti þó að vera aðalatriðið í umfjöllun okkar um þessi mál, þó það sé viðkvæmt mál og út af fyrir sig ofurlítið erfitt að ræða, en það er sú mikla slysahætta og það gífurlega óöryggi og þeir erfiðleikar sem því eru samfara í þessum byggðarlögum að búa allt árið um kring við þá yfirþyrmandi tilhugsun að þeir sjálfir eða einhverjir þeim nákomnir gætu farið út af veginum og horfið til feðra sinna vegna þess hvernig ástandið er. Nú eru þm. það vel reistir, eins og nóbelsskáldið sagði einhvern tíma, að þeir vita sjálfsagt hvernig það er að fara fyrir Ólafsfjarðarmúlann, t.a.m. í hálku og við erfið skilyrði að vetrarlagi þegar naumir snjómoksturspeningar hafa eingöngu dugað til að stinga örmjóa slóð í gegnum skaflana á blábrúninni þannig að hjólfarið eitt er eftir út af og þar eru nokkur hundruð metrar niður í sjó eins og menn vita. Það liggur mjög þungt á því fólki sem býr í þessum byggðarlögum og þarf og neyðist til og á engan annan valkost en að aka um þessa vegi næstum því að segja hvernig sem aðstæður þar eru. Þó að þetta verði auðvitað aldrei reiknað út í krónum og aurum, herra forseti, enda stendur það ekki til, er þetta mjög stór hluti þessa máls og ég læt lokið umfjöllun minni með því að minna á þetta.



Herra forseti. Jarðgangagerð á Íslandi er stórmál, eins og 4. þm. Norðurl. e. gat um í sínu máli, og vissulega þarf að vinna skipulega að þeim málum og gera áætlanir á því sviði. Það má aftur á móti segja að það horfir misjafnt við mönnum hversu gæfulegt þeim sýnist að vísa málum til ríkisstj. Við Vestfirðingar höfum forsrh. og samgrh. í þeirri ríkisstj. sem nú situr og viljum ekki fyrir fram trúa því að það sé slæm málsmeðferð að vísa máli sem þessu til ríkisstj. Ég get aftur á móti tekið undir margt í máli hv. þm. því að ég held að menn mikli það mjög fyrir sér. Því miður er andrúmsloftið í landinu á þann veg að sumir hverjir sjá nánast svart þegar minnst er á jarðgöng og við höfum allt til þessa neitað að ræða um jarðgöng sem jafneðlilegan hlut og það að brúa fjörð eða brúa stórfljót, en ég vona að það viðhorf eigi eftir að breytast. Hins vegar vitnaði hv. 4. þm. Norðurl. e. í sunnlenska bændur þegar þeir komu til Reykjavíkur og mótmæltu því að taka átti ákvörðun um að leggja sæstreng frá Íslandi og til Evrópu. Sá landlægi misskilningur hefur legið að menn hafa borið það á sunnlenska bændur að þeir hafi verið á móti tækninni þegar þeir mótmæltu þessu. Það er mikill misskilningur. Skáldið Einar Benediktsson hafði sannfært sunnlenska bændur um að loftskeytatæknin væri á svo hraðri framfarabraut að sú tækni sem í dag er notuð í gegnum Skyggni kæmi innan skamms. Þess vegna væru það skammsýnir menn og afturhaldsmenn sem legðu til að sæstrengur yrði lagður á milli Íslands og Evrópu. Og í trausti þess að Einar hefði rétt fyrir sér en hinir væru að leggja til úreltar tillögur riðu sunnlenskir bændur og mótmæltu. Þetta tel ég rétt að komi hér fram í sölum þingsins því að hinni sögutúlkuninni er búið að flíka það oft að menn hafi verið að forheimska sig á því að vita ekki hvað raunverulega gerist. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Með ályktun Alþingis frá 3. maí 1984 var ríkisstj. falið að koma á fót starfshópi í samvinnu við skattyfirvöld til að hafa það verkefni með höndum að gera grein fyrir og kanna umfang skattsvika hérlendis miðað við upplýsingar um þjóðartekjur í þjóðhagsreikningum og öðrum opinberum gögnum annars vegar og upplýsingar um framtaldar tekjur í skattframtölum hins vegar. Í öðru lagi að kanna hvort skattsvik megi rekja sérstaklega til ákveðinna starfsstétta og starfsgreina. Í þriðja lagi að kanna umfang söluskattssvika og í fjórða lagi helstu ástæður fyrir skattsvikum og hvaða leiðir eru vænlegastar til úrbóta. Með bréfi dags. 8. nóv. 1984 skipaði þáv. fjmrh. Albert Guðmundsson starfshóp til að framkvæma þá úttekt sem Alþingi hafði falið ríkisstj. í þessu sambandi. Þröstur Ólafsson hagfræðingur var skipaður formaður starfshópsins, en aðrir þátttakendur í honum voru Eyjólfur Sverrisson, löggiltur endurskoðandi, Jónatan Þórmundsson prófessor, Ólafur Davíðsson framkvæmdastjóri og Þórólfur Matthíasson hagfræðingur. Nefndin lauk fyrir skömmu starfi sínu og skilaði skýrslu til fjmrh. sem lögð hefur verið fram hér á hinu háa Alþingi. Helsta niðurstaða starfshópsins er sú að umfang dulinnar starfsemi hérlendis sé á bilinu 5-7% af vergri landsframleiðslu og sé miðað við 6% sem meðaltal hafi 6,5 milljörðum kr. verið skotið undan á árinu 1985 og tap hins opinbera vegna vangoldinna beinna skatta og söluskatts af þessum sökum megi áætla um 2,5-3 milljarða kr. á s.l. ári. Nefndin telur að dulin atvinnustarfsemi og skattsvik komi einkum fram í byggingarstarfsemi, persónulegri þjónustustarfsemi, svo sem bílaþjónustugreinum, gúmmíviðgerðaþjónustu, á hárgreiðslu- og snyrtistofum o.s.frv., í iðnaði, verslun og veitinga- og hótelrekstri. Að því er söluskattssvikin varðar kemur fram af hálfu nefndarinnar að engar óyggjandi leiðir séu færar til að meta þau, en samkvæmt þeim aðferðum sem starfshópurinn beitti áætlar hann að söluskattssvik séu um 11% af skiluðum söluskatti, þ.e. um 1,3 milljarðar kr. á árinu 1985. Um helstu ástæður skattsvika segir að flókið skattkerfi með óljósum mörkum milli hins löglega og ólöglega sé ein af ástæðunum fyrir skattsvikum, svo og frádráttar- og undanþáguleiðir er íþyngi mjög framkvæmd skattalaga og opni margvíslegar sniðgönguleiðir eins og þar segir. Þá bendir starfshópurinn á að skattvitund almennings sé tvíbent og verði óljósari eftir því sem einstök skattaleg ívilnunarákvæði einstakra hópa aukist og skatteftirlitið versni. Þetta grafi undan réttlætiskennd skattgreiðenda. Þá er enn fremur bent á að há skatthlutföll hafi áhrif á umfang skattsvika, þau hvetji til þess að menn nýti sér þá sniðgöngumöguleika sem fyrir hendi eru. Og loks er á það bent af hálfu nefndarinnar að tilhneiging til lagasetningar um opinber höft af ýmsu tagi örvi frekar til skattsvika en hitt. Af hálfu nefndarinnar eru settar fram ýmsar ábendingar um leiðir til úrbóta. Þar er um að ræða ábendingar um breytingar á skattalögum og framkvæmd skattalaga, ábendingar um einföldun skattalaga og fækkun á undanþágum og margs konar frádráttarliðum. Enn fremur eru ábendingar um nauðsyn þess að breyta refsiákvæðum, setja ný refsiákvæði um stórfelld skattsvik inn í hegningarlög þar sem fangelsi allt að sex árum yrði lagt við brotum. Þá eru tillögur um breytingar á bókhaldslögum með hertu bókhaldseftirliti og viðurlögum við brotum bókhaldsskyldra aðila, ábendingar um að lögfest verði ótvíræð lagaheimild fyrir ríkisskattanefnd til að úrskurða sektir fyrir hrein bókhaldsbrot svipuð þeirri sem hún hefur vegna skattabrota. Ýmsar fleiri ábendingar eru í áliti nefndarinnar varðandi breytingar á bókhaldslögum. Loks eru ábendingar um breytt skipulag við skatteftirlit og framkvæmd þess á vegum skattyfirvalda. Það er rétt að hér komi fram, þó ég hafi áður greint frá því í fyrirspurnatíma á hinu háa Alþingi, að það er ætlun fjmrn. að taka þessar ábendingar til athugunar nú þegar og stefna að því að koma fram á næsta þingi þeim lagabreytingum sem nauðsynlegar eru taldar til þess að viðunandi ráðstafanir séu gerðar til að stemma stigu við skattsvikum sem auðvitað eru of mikil svo lengi sem menn telja að þau fyrirfinnist í þjóðfélaginu. Nefndin gerir nokkra tilraun til að gera samanburð við umfang skattsvika og dulinnar atvinnustarfsemi í öðrum löndum. Í heild sinni kemur fram, að svo miklu leyti sem þessi samanburður er marktækur, að skattsvik virðast ekki vera miklu alvarlegri hér en annars staðar í nágrannalöndum okkar. Tíðni nótulausra viðskipta virðist vera minni hér en á öðrum Norðurlöndum. Nefndin telur að sú skoðun sé nokkuð ríkjandi að hætta á undandrætti á söluskatti sé mest hjá smærri fyrirtækjum þar sem selt er beint til neytenda og eigendur sjá sem mest um viðskiptin og skráningu þeirra. Hins vegar telji hún að hættan minnki þegar umsvif fyrirtækjanna verða meiri, bókhald stærri fyrirtækja sé oft betra en þeirra smærri og almennir launþegar annast viðskipti og skráningu þeirra. Samkvæmt þeim könnunum sem gerðar hafa verið virðast 5% af fyrirtækjum sem skila söluskatti skila tæpum 60% af skattinum, en 65% fyrirtækja tæpum 8%. Ef sú skoðun er rétt að stóru fyrirtækin séu góðir skilendur ætti söluskattur ekki að skila sér eins illa og umræðan um söluskattssvik gefur tilefni til að ætla, segir í áliti nefndarinnar. Auðvitað er það svo um verk eins og þetta að það getur ekki gefið alveg óyggjandi niðurstöðu en í heild sýnist mér að nefndin undir forustu Þrastar Ólafssonar hafi unnið hér gott starf og það mat sem hún hefur lagt á umfang skattsvika og dulinnar atvinnustarfsemi sé ekki fjarri lagi. Það er nauðsynlegt að gera viðeigandi ráðstafanir til að uppræta skattsvik og stemma stigu við dulinni atvinnustarfsemi og af hálfu fjmrn. verður unnið að því bæði í tengslum við heildarendurskoðun á tekjuöflunarkerfi ríkisins og eins með skipulagsbreytingum sem kunna að leiða af ábendingum nefndarinnar og öðrum lagabreytingum, einkaniega að því er varðar bókhaldslög og refsiviðurlög.



Herra forseti. Á Alþingi 1983-1984 fluttu þm. Alþfl. nokkur mál sem vörðuðu skattsvik og skattundandrátt. Hið fyrsta var till. til þál. um úttekt á umfangi skattsvika sem þm. Alþfl. fluttu undir forustu Jóhönnu Sigurðardóttur hv. þm. Sú till. var samþykkt og leiddi til þess að hæstv. fyrrverandi fjmrh. Albert Guðmundsson skipaði nefnd til að framfylgja þessari þál. með bréfi dags. 8. nóv. 1984. Það er sú skýrsla í framhaldi af baráttu þm. Alþfl. fyrir þessum málum sem nú liggur á okkar borðum. Á sama þingi, 1983-1984, fluttu þm. Alþfl. einnig aðra þáltill. um aðgerðir stjórnvalda gegn skattsvikum. Jafnframt gerðist það að í mars 1984 ritaði þingflokkur Alþfl. fjmrh. sérstakt bréf í framhaldi af umræðum um skattamál og skattsvik og um umbætur í skattamálum með ábendingum um ellefu framkvæmdaatriði sem betur mættu fara til þess að herða á skatteftirliti og bæta skattskil. Þessum till. var fylgt eftir með þáltill. um kannanir á tekjuskiptingu og raunverulegum launakjörum og frv. til l., sem flutt var af þm. Alþfl., Kvennalista, Alþb., BJ og reyndar Framsfl., um endurmat á störfum láglaunahópa. Það fer því ekki milli mála að þessi áfangi, þetta fyrsta skref, þessi skýrsla fjmrh., er árangur af baráttu sem hefur verið háð nokkuð lengi. Hún er að vísu bara fyrsta skrefið. Það er ástæða til að rifja upp að á þeim tíma þegar þessar till. voru til umræðu á Alþingi þótti eftirtektarvert hvað þm. gáfu því lítinn gaum, þingsalir voru hálftómir og ég minnist þess varla nema í einu undantekningartilfelli að þm. annarra flokka hafi ómakað sig til að taka þátt í umræðum. Nú er fyrsta spurningin um þessa skýrslu að skattsvik verða ekki upprætt með skýrslugerðinni einni saman þó hún kunni að vera fyrsta skrefið. Ég tel það út af fyrir sig eðlilegt að nefnd af þessu tagi sé yfrið varfærin í mati sínu á skattundandrætti og skattsvikum. Ég er t.d. þeirrar skoðunar og hef fyrir því rökstuddan grun að nefndin vanmeti umfang söluskattsundandráttarins. Ég tel að hann sé í reynd til muna meiri en nefndin treystir sér til að ætla. Þá er og að nefna að sumt að því er varðar skattamál er utan verksviðs nefndarinnar vegna þess að þar er um að ræða gat í löggjöfinni sjálfri. Nefni ég þá sérstaklega til sögunnar skattmeðferð vaxtatekna og reyndar tekna af sölu verðbréfa. En vegna breytinga í peningamálum þjóðarinnar og vaxtamálum fer ekki milli mála að þar hefur verið um sívaxandi tekjumyndun að ræða sem er hins vegar utan skattakerfisins. Ég hygg að það fari ekkert milli mála, þótt menn geti greint á um áætlunartölur um umfang skattsvika, hvort þau eru meiri eða minni en hér er nefnt, að þó þau væru ekki meiri en þetta eru þau ærin. Mætti sem dæmi nefna að binda mætti endi á verulegan hallarekstur ríkissjóðs ef innheimta álagðra skatta væri eins og hún ætti að vera. Þegar við berum saman við ýmsar aðrar stærðir er t.d. athyglisvert að hér er um að ræða upphæð sem er rúmlega tvisvar sinnum meiri en framlög ríkissjóðs til húsnæðismála áætluð á þessu ári. Ef skattskilin væru eins og vera ætti væri hægt að færa fyrir því rök að það hefði verið auðvelt að standa undir auknum útgjöldum til húsnæðismála eða leysa húsnæðisneyð fólks, sem verið hefur á undanförnum árum, með eðlilegum hætti. Ég ætla í þessari umræðu fyrst og fremst að staldra við eitt meginatriði: Hvað þarf að gera að því er varðar breytingu á löggjöfinni sjálfri til þess að grafast fyrir rætur þessarar meinsemdar. Ég legg á það áherslu að skattalöggjöfin sjálf er slitið fat. Skattalögin eru hriplek. Þau eru mestan part ónýt. Við komumst ekki fyrir skattsvik og skattundandrátt með því móti einu saman að fjölga í lögreglunni. Þ.e. við gerum það ekki með því að fjölga eftirlitsmönnum eða ráða í opinbera þjónustu æ fleiri sérfróða menn, sem við yrðum reyndar að greiða laun utan við ramma launakerfis opinberra starfsmanna ef við ættum að fá þá í okkar þjónustu. Það er nauðsynlegt að vissu leyti, en til þess að það starf komi að gagni verður að sníða agnúana af löggjöfinni sjálfri. Þá verður að breyta gjörsamlega meginreglum skattalöggjafarinnar, og á ég þá bæði við tekjuskatt og meginuppistöðu hinna óbeinu skatta sem er söluskatturinn. Skattakerfi verður að fullnægja þeim kröfum að það þarf að vera einfalt, það þarf að vera auðskilið og það þarf að vera réttlátt. Núverandi skattakerfi er ekkert af þessu. Það er gríðarlega flókið, það er mjög mörgum torskilið, jafnvel svo að venjulegu fólki er ofviða að telja fram til skatts eða áætla eðlilega skattheimtu af tekjum sínum. Og það er með vísan til þessarar skýrslu augljóslega afar ranglátt. Tekjuskattskerfið er augljóslega launamannaskattur. Af hverju er það svo gallað? Það eru kannske ekki allir sem vita það, þó að menn ættu að vita það, því flestir þurfa að telja fram vegna tekjuskatts, að frádráttarliðir hjá einstaklingum eru yfir 20 talsins. Upphaflega var þeim mörgum hverjum ætlað að stuðla að tekjujöfnun, en þeir verka í reynd öfugt. Vegna þess að þeim tekjulægri nýtast frádráttarliðir verr en þeim tekjuhærri. Sem dæmi má nefna tvo einstaklinga sem hvor um sig á rétt á 200 þús. kr. vaxtafrádrætti. Sá sem hefur hærri tekjur og er í hæsta skattþrepi, 44%, sparar 88 þús. kr. í skatt. Sá sem hefur lægri tekjur og er í lægsta skattþrepi sparar þannig aðeins 40 þús. kr. í skatt. Sá tekjuhærri hefur því 48 þús. kr. meiri hag af þessari reglu en sá tekjulægri. Frádráttarliðirnir verka þannig oft og tíðum óréttlátt og öfugt við það sem til er ætlast. Þeir koma þeim tekjuhærri að meiri notum en þeim tekjulægri. En þó er versti galli þeirra sá að þeir gera alla framkvæmd skattalaganna erfiðari. Og síðast en ekki síst: Þeir gera eftirlit með undandrætti mjög torvelt ef ekki nánast ógerlegt. Stærsti galli skattakerfisins er augljóslega sá að efnaðri hluti þjóðarinnar kemst hjá því, löglega eða ólöglega, að greiða sinn hlut til þess að halda uppi sameiginlegum kostnaði þjóðfélagsins. Það er í löggjöfinni sjálfri sem þeim, sem stunda atvinnurekstur, er hyglað verulega. Þeir fá margs konar skattaívilnanir. Auk þess er það vitað, og hér líka staðfest, að þeir geta oft látið fyrirtækið greiða persónulegan kostnað. Eða þurfa ekki að telja fram allar sínar tekjur eða telja þær fram á tekjulægri meðlimi fjölskyldu. Það er athyglisvert að öflug og vel stæð fyrirtæki greiða afar lága tekjuskatta. Meginskýringin á því er sú að í löggjöfinni er boðið upp á reiknaða frádráttarliði, frádrætti frá tekjum eftir að venjulegur rekstrarkostnaður hefur verið dreginn frá, þar sem helstu ákvæðin eru t.d. þessi: Það er gjaldfærsla skv. 53. gr. sem er mikið þarfaþing til að fela tekjur og koma tekjum undan skatti. Það má draga frá 5% af útistandandi viðskiptakröfum; það má draga frá 10% af matsverði vörubirgða; það má draga frá 10% vegna arðgreiðslna og tillög í fjárfestingarsjóði mega nema allt að 40% af hagnaði, fyrir utan það að með ákvæðum 44. gr. um aukafyrningar, tekjufærslu eða meðferð söluhagnaðar eru ótal ráð til að koma undan raunverulegum hagnaði fyrirtækja og fela hann fyrir skatti. Í raun og veru er það svo oft og tíðum að ákvæði skattalöggjafarinnar hafa meiri áhrif á rekstur fyrirtækja, hvernig fyrirtæki eru rekin, en aðrir og eðlilegri mælikvarðar um arðsemi í heild. Þetta er m.a. skýringin á því gamalkunna fyrirbæri í íslensku þjóðlífi hvernig atvinnurekendur geta borist bærilega á en borga þó oft og tíðum hið fræga vinnukonuútsvar. Þó að þetta skattakerfi, sem ég var að lýsa, sé ófullkomið er þó söluskattskerfið sennilega enn þá vanburðugra. Það er fyrst og fremst vegna þess að undanþáguákvæðin í því eru svo fjölmörg og svo erfið í framkvæmd að það væri ógjörningur nánast, að þessum lögum óbreyttum, að halda uppi eftirliti sem að nokkru gagni kæmi. Mér kemur í hug að stundum eru menn að gera þann samanburð, eða telja það fram sem galla á hugmyndum um virðisaukaskatt, að hann mundi fjölga stórlega framteljendum og hann mundi kalla á stóraukna skriffinnsku. M.ö.o. hann mundi kalla á mun meiri mannaflanotkun við framkvæmdina og skattaeftirlitið. Og menn bera það saman við núverandi mannaflanotkun í þessu skyni og segja: Höfuðgalli virðisaukaskattsins er þessi: Aukin skriffinnska, mikil fjölgun í mannahaldi við eftirlitið. Þessi samanburður er kannske ekki að öllu leyti réttlátur vegna þess að ef við ætluðum okkur raunverulega að fylgja fram með eðlilegum hætti núgildandi söluskattslöggjöf yrðum við heldur betur að fjölga í skattalögreglunni eða í skatteftirlitinu. Og þó er ég þeirrar skoðunar, miðað við það undanþágufargan allt saman, að það væri ógjörningur að tryggja eðlilega og skilvirka innheimtu á söluskatti. Það er þess vegna mín niðurstaða að heildarendurskoðun á tekjuöflunarkerfinu og á skattalöggjöfinni sjálfri sé það sem fyrst og fremst þarf að gera til þess að grafast fyrir rætur skattundandráttar og skattsvika. Það skiptir miklu meira máli og það er mun þýðingarmeira en þær tillögur sem hér eru settar fram, og eru reyndar efnislega samhljóða þeim tillögum sem við höfum flutt áður hér á Alþingi, um framkvæmd skattaeftirlits. Jafnframt tel ég að það séu þarfar ábendingar, sem hér koma fram og við höfum einnig hreyft áður, að breyta þurfi lagaákvæðum um bókhald og herða bókhaldseftirlit og viðurlög við brotum bókhaldsskyldra aðila. Í því efni skiptir kannske mestu máli að skattrannsóknir hafa oft strandað á því að bókhald er svo gjörsamlega í kalda koli, jafnvel fylgiskjalafærslur sjálfar. Þar sem sönnunarbyrðin er að öllu leyti á herðum skatteftirlitsins, og vegna þess hvað bókhaldið er ófullkomið, þá vefst fyrir skatteftirlitinu að færa sönnur með nákvæmni á þær tölur sem þeir þurfa að gera, til þess að málið verði tekið til rannsóknar, einfaldlega vegna þess að bókhaldið er í molum. Af þeim sökum er það mjög þýðingarmikil og þörf ábending, sem hér kemur fram, að viðurlög við lélegu bókhaldi þarf að herða og þau þarf að gera skjótvirkari. Eins er sú ábending þörf að til að gera viðurlög við skattsvikum áhrifameiri er líklegasta leiðin sú, sem hér er nefnd í tillögunum um bókhaldslög og framkvæmd þeirra í c-lið, að beita í auknum mæli sviptingu starfsleyfa. Ef t.d. um er að ræða söluskattssvik. Vísa ég í því efni til framkvæmdar og viðurlaga sem stunduð er í Bandaríkjunum að því er þetta varðar og skapar slíkan ótta hjá þeim aðilum, sem hugsanlega verða uppvísir að þessu, að flestir meta það svo að svo ströng viðurlög og svo skjótvirk hafi sín áhrif, enda alkunna að skattundandráttur í Bandaríkjunum er aðallega á öðrum sviðum en þessum. Vegna þess að hæstv. fjmrh. boðaði að hann mundi koma til móts við þá gagnrýni, sem sett er fram í þessari skýrslu, og taka tillit til þeirra tillagna, sem hér eru settar fram um endurskoðun á skattalöggjöfinni sjálfri, vil ég leggja áherslu á þessi meginatriði: Við þurfum að taka tekjuöflunarkerfið til endurskoðunar, við þurfum að gjörbreyta tekjuskattslögunum, við eigum að fylgja til loka þeirri yfirlýstu stefnu Alþingis að stórhækka skattfrelsismörk í tekjuskatti þannig að við leggjum það af að leggja á venjulegar nauðsynlegar tekjur fjölskyldu tekjuskatt. En um leið og við gerum það, ef við hækkum skattfrelsismörk í tekjuskatti mjög verulega, ættum við um leið að fá svigrúm til að afnema þar á móti flesta ef ekki alla þá frádráttarliði sem nú gera framkvæmd, álagningu og eftirlit torveld. Sömuleiðis er ég þeirrar skoðunar að við eigum að endurskoða frá grunni forsendur fyrir skattlagningu á lögaðila. Við eigum ósköp einfaldlega að kynna okkur betur nýjar hugmyndir í skattahagfræði sem beinast að því að meginkrafan, sem gera eigi til skattakerfis, sé einfaldleikinn. Svo ég nefni dæmi: Ef við afnemum frádráttarliði í stórum stíl að því er varðar tekjuskatt og ef við afnemum undanþágur í stórum stíl að því er varðar söluskatt og tryggjum þannig í fyrsta lagi aukna tekjuöflun og öruggara eftirlit eigum við hins vegar þar á móti að beita aðgerðum til tekju- og eignajöfnunar gjaldamegin. Þ.e. ef söluskattur mundi skila verulega auknum tekjum eigum við að nota þær tekjur aftur á móti til tekjujöfnunar, hvort heldur við mundum velja þá leið t.d. að auka verulega beinar útgreiðslur, eins og t.d. gerist í neikvæðum tekjuskatti, eða ef við viljum auka stórlega bótagreiðslur til barnmargra fjölskyldna eða ef við viljum beita almennum niðurgreiðslum á vöruverð. Við eigum m.ö.o. að beita skattalöggjöfinni sem hagstjórnartæki gjaldamegin frá fyrst og fremst, en ekki falla í þá freistni að búa til eilífar undanþágur fyrir álagninguna sjálfa, sem leiða hins vegar til þess að þau verða eins og hriplekt fat og að undanþágurnar snúast oft upp í andstæðu sína, þ.e. þjóna öðrum tilgangi en upphaflega vakti fyrir mönnum. Þá vil ég vekja athygli á einu gati í löggjöfinni sem þarf að taka tillit til ef menn hyggjast endurskoða tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs. Þá á ég við skattmeðferð á vaxtatekjum. Það er tvímælalaust eitt af stærri götunum hvað varðar framtaldar tekjur. Hér er ekki aðeins átt við skattfrelsi ákveðinnar tegundar sparifjár, sem menn telja almennt ekki fram og er viðurkennt, heldur miklu fremur líka tekjurnar af verðbréfaviðskiptum, sem færast mjög ört í vöxt, eins og öllum er kunnugt. Það er óhætt að fullyrða að mjög lítill hluti þeirra tekna, sem menn hafa af þessum viðskiptum, kemur fram á skattframtölum. Það er algjör nauðsyn að þegar í stað verði sett þau lög um verðbréfaviðskipti sem nú eru í meðförum þingsins. En það þarf fljótlega að endurskoða þau í ljósi reynslu, því að það sem þarf að tryggja fyrst og fremst er að um þessi mál verði fjallað á svipaðan hátt og atvinnurekendur þurfa að gera að því er varðar framtaldar tekjur launþega, þ.e. þeir þurfa að leggja fram til skattyfirvalda launamiða. Eins eiga verðbréfamiðlarar að vera skyldir til að gefa upp tekjur þeirra sem við þá eiga viðskipti á þessum grundvelli. Þá er það eitt atriði í þessari endurskoðun á skattalöggjöf sem þarf að fara fram, en það er afnám á hinum svokölluðu - fyrirgefið þið orðbragðið - "skítasköttum", þ.e. öllum þeim tugum af gjöldum sem gefa litlar, afar takmarkaðar tekjur, eru oft og tíðum mjög dýrir í innheimtu, en er ævinlega viðhaldið af gömlum vana. Eins og hv. þm. suma hverja rekur kannske minni til gerðum við þm. Alþfl. tilraun til að fá slíka breytingu fram þegar við fluttum brtt. okkar við fjárlagagerð, um að fækka þá mörgum slíkum sköttum, en það hlaut ekki undirtektir að því sinni. Að því er varðar löggjöfina um söluskatt vil ég aðeins árétta að meginatriðin eru þessi: Ef við viljum fá skatt á neyslu sem hægt er að hafa eftirlit með, og þar með hægt að gera sér vonir um að uppræta undandrátt, verðum við að horfast í augu við þá staðreynd að söluskatturinn, í hvaða formi sem hann er, verður að vera undanþágulaus. Ég rifja upp að fyrir tveimur árum beindi ég fyrirspurnum til þáverandi hæstv. fjmrh. um það hver mundi verða tekjuauki ríkissjóðs ef við tækjum upp undanþágulítið söluskattskerfi. Gekk þó út frá því að undanþágur yrðu áfram, á útflutningi, aðföngum samkeppnisgreina og ríkisgeiranum sjálfum, eins og t.d. heillbrigðiskerfi og orkukerfi. Svarið var það að miðað við tölur ársins 1983 mætti þá, miðað við undanþágulítið kerfi af þessu tagi, allt að því tvöfalda söluskattstekjur. Það þýddi í ár að ef söluskattstekjurnar eru um 15 milljarðar, þá mundi slíkt kerfi, svo ég framreikni þær tölur, skila um 13,5 milljörðum kr. Það var þó ekki tilgangurinn heldur var meginspurning mín þessi: Ef við tækjum upp slíkt söluskattskerfi og gæfum okkur þá forsendu að ríkissjóður hygðist ekki auka tekjur sínar að raungildi umfram það sem þá var, þá voru svörin þau að það væri unnt samkvæmt þessu kerfi að ná inn sömu söluskattstekjum fyrir ríkissjóð að raungildi miðað við 12% álagðan söluskatt - miðað við að lækka söluskattsálagninguna úr 25,5% í 12%. Þó er þess að geta að það var einnig viðurkennt í þessum svörum að undanþágulaust kerfi af þessu tagi myndi trúlega stórbæta innheimtu og skattskil þó að tölur væru ekki nefndar í því efni. En menn mjög kunnugir þessum málum í framkvæmd segja mér að það væri ekki óvarlegt að áætla 1-1,5 milljarða í bættri innheimtu og bættum skilum bara einfaldlega vegna þessarar kerfisbreytingar. Að vísu höfum við gjarnan gert ráð fyrir því líka til einföldunar á kerfinu að það væri æskilegt að taka upp innheimtu á söluskatti, þó hún væri kannske ekki greiðsluskyld öll, á innfluttum vörum strax við tollafgreiðslu. Nú beri menn þetta saman við tillögurnar um virðisaukaskattinn. Virðisaukaskatturinn er auðvitað eins konar söluskattur. Ég nefndi áðan að menn telja gallana við hann fyrst og fremst þá að hann kalli á aukna skriffinnsku og hann kalli á aukinn mannafla skatteftirlitsins og það er talinn vera býsna slæmur galli í litlu þjóðfélagi. Það sem veldur manni vantrú á að virðisaukaskattinum verði komið á er fyrst og fremst það að nú hafa á s.l. 10-15 árum, ef ég man rétt, verið lagðar fram a.m.k. fjórar ítarlegar skýrslur um þetta skattkerfi. Og oftar en einu sinni hefur verið lagt fram frv. af hálfu ráðherra um þetta skattkerfi. Og oftar en einu sinni hefur því verið lýst yfir að að því skuli stefnt að það taki gildi einhver næstu áramót, en af því hefur aldrei orðið. Og enn er því yfir lýst að menn stefni að því að taka þetta kerfi upp. En virðisaukaskatturinn er engin töfraformúla. Ef menn ætla ekki að taka upp undanþágulausan virðisaukaskatt, þá verður hann með sömu missmíðum og söluskattskerfið. En ef menn eru talsmenn þess að fækka undanþágum með þeim rökum að því aðeins fáum við skattkerfi, sem stenst nauðsynlegar kröfur um innheimtuskil og eftirlit, þá verðum við um leið að svara því: Ef okkur tækist að koma á verulega lækkuðum óbeinum skatti af þessu tagi, hvort sem það er 12% eins og ég hef nefnt eða eitthvað á þeim breiddargráðum, þá þýðir það auðvitað um leið að slíkur skattur mundi leggjast á landbúnaðarafurðir og matvæli sem eru stærsti einstakur flokkur þeirra vara sem eru undanþegnar söluskatti. Þetta vekur auðvitað upp andstöðu. En ef niðurstaðan er sú að slíkt skattkerfi tryggi ríkissjóði því sem næst fullkomin skil á skattinum - og það er annar kosturinn, en hinn kosturinn er sá að sætta sig við áframhaldandi óréttlæti í vanskilum skattsins - þá er mín niðurstaða sú að við eigum að horfast í augu við þetta og við eigum að ganga út frá því sem gefnu. Við eigum að mæta afleiðingunum af undanþágulausum skatti með því að nýta hluta af auknum tekjum ríkissjóðs af slíku skattkerfi til tekjujöfnunar með öðrum hætti, hvort heldur, eins og ég sagði áðan, við gerum það með því kerfi sem við þegar könnumst við, auknum niðurgreiðslum, beinum útborguðum fjölskyldubótum eða með því að tengja umbætur á tekjuskattskerfinu hugmyndinni um neikvæðan tekjuskatt. Aðalatriðið er að ef menn vilja fara þá leið að taka upp virðisaukaskattinn, þá þýðir ekki annað en að horfast í augu við þá staðreynd að við verðum að byggja hann á sömu grundvallarreglu um undanþáguleysi ef hann á að þjóna tilgangi sínum við að uppræta skattsvikin. Herra forseti. Ég ætla ekki að þessu sinni að hafa um þetta lengra mál. Ég vek að lokum athygli á því að hæstv. fjmrh. hafði um það orð að nú yrði unnið að því að endurskoða skattalöggjöfina sjálfa, tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs. Hann fór ekki í neinum smáatriðum út í það hverjar hans hugmyndir væru í því efni. En ef hæstv. fjmrh. stefnir að því að koma slíkum lagabreytingum fyrir Alþingi fyrir næsta haust, þá mundi ég telja það mjög skynsamlegt af hans hálfu að leita eftir formlegu samstarfi við stjórnarandstöðu, gefa henni kost á ekki aðeins að fylgjast með slíku starfi heldur jafnvel að taka þátt í því, því að hér er um að ræða einhverja þýðingarmestu löggjöf í þjóðfélaginu í heild, áhrifamesta tækið til tekjujöfnunar í þjóðfélaginu. Og í framhaldi af þeim umræðum, sem hér hafa orðið um vaxandi efnahagslega og félagslega misskiptingu í þessu þjóðfélagi, annars vegar um allsnægtir, sem byggjast á forréttindum eins og þeim að vera ekki jafnir fyrir skattalögum, og hins vegar fátækt og örbirgð, - ef menn vilja reyna að efla þjóðarsátt, eins og hæstv. fjmrh. stundum kemst að orði, þá er leiðin til þess sú að reyna að skapa sem mesta samstöðu um endurskoðun frá rótum á þessu ónýta skattakerfi sem við búum við.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir framhaldsnefndaráliti allshn. um till. til þál. um að meta heimilisstörf til starfsreynslu. Þetta er 11. mál á þskj. 11 og flm. eru hv. þm. Kvennalistans. Út af fyrir sig væri ærin ástæða til að halda hér nokkuð langa ræðu en svona til þess að tryggja að þeir aðilar komist að sem eiga rétt á því, þá skal ég draga saman mál mitt. Ég vil að vísu vekja athygli á því, þó að ég sé ekki að beina því til hæstv. forseta, að þetta er 11. mál sem lagt er hér fram á þinginu og lendir hér í tímahraki á næstsíðasta degi þings eða svo. Ég hefði gjarnan viljað fara um þetta mál orðum nokkuð ítarlega en tíminn leyfir það ekki nema þá að hindra að aðrir komist að með eðlilegan málflutning. Ég vil strax taka það fram að því fer fjarri að ég telji að þetta mál, um að meta heimilisstörf til starfsreynslu, sé eitthvert hégómamál sem skipti litlu. Ég held að það sé alveg það gagnstæða. Ég held að það skipti ákaflega miklu og marga. Hér er lagt fram mjög ítarlegt framhaldsnál. Þetta mál hefur nú fengið nokkra umfjöllun hér á Alþingi, fyrri umræðu og síðan kemur allshn. með frávísunartillögu eða dagskrártillögu um að vísa málinu frá. Þá kemur bunki af brtt. og verður af málþóf mikið og hv. 5. þm. Vestf., sem er formaður allshn., samþykkti þá að draga dagskrártillöguna til baka til þess að freista þess að nefndin næði sameiginlegri afstöðu, sem hún reyndar hafði, en koma til móts við þær brtt. Nefndin leggur hér fram nokkuð ítarlegt nál. sem ekki er tími til að lesa. Þar er vakin athygli á því, og um það held ég að sé ágreiningur milli hv. þm. Kvennalistans og nefndarinnar, að í grg. nefndarinnar segir: "Í till. er gert ráð fyrir að hið opinbera viðurkenni starfsreynslu við heimilisstörf án tillits til eðlis þess starfs sem unnið er hjá hinu opinbera". Sem sagt 15 ára starf á heimili, jafnvel þó um sérhæft starf sé að ræða, fylgi 15 ára starfsaldur í tilteknu starfi. Brtt. allshn. hljóðar svo: "Alþingi ályktar að meta skuli til starfsreynslu heimilis- og umönnunarstörf, sem unnin eru launalaust, þegar um hliðstæð störf er að ræða. Jafnframt felur Alþingi ríkisstj. að láta athuga með hvaða hætti megi meta slíka starfsreynslu þegar um óskyld eða sérhæfð störf er að tefla." Það kemur fram í framhaldsnál. að ef t.d. starfsmaður, sem unnið hefði á tölvu í ríkisstofnun í 5 til 10 ár, fengi samstarfskonu, húsmóður, sem aldrei hefði unnið það sérhæfða starf, þá yrði sá starfsmaður sem fyrir væri og hefði styttri starfsaldur en heimilisstörfin eru að segja húsmóðurinni til, sem er að koma út á vinnumarkaðinn, en hann væri á lægri launum. Nefndin kallaði á sinn fund Indriða Þorláksson og Björn Björnsson. Björn Björnsson lýsti því, það kemur fram í nál., hversu mikil ringulreið ríkir í þessu. Það er smávilla eða það hafa orðið nokkrar breytingar á þessu. Í grg. þm. Kvennalistans er sagt að það taki húsmóður 5 ár að ná 3. þrepi þess launaflokks, en ef um hliðstæð eða skyld störf er að ræða, þá fer hún þegar í stað í 5. starfsþrep, þ.e. svipað og það væru 6 ára störf. Þetta er um hliðstæð eða skyld störf. Þetta gildir nú hjá ríkinu, í sjúkrahúsum, barnaheimilum, mötuneytum o.s.frv. Þá er þetta strax metið. En þegar komið er út á hinn almenna vinnumarkað er þetta ekki svona. Húsmóðir fer til fiskvinnslu, þá fer hún á byrjunarlaun. Fiskvinnslukona fer í verslun, þá fer hún á byrjunarlaun í verslun. Fari verslunarkona yfir í fiskvinnslu, þá fer hún þar á byrjunarlaun. Þannig að þetta er allt í kross. Það er ekkert samræmi þarna í einu eða neinu. En ég vona að ágreiningurinn milli þessara till. sé ákaflega hreinn og skýr og mér takist að koma því til skila. Við tökum undir að heimilisstörf með starfsreynslu við heimilis- og umönnunarstörf, það ber að túlka það víðtækt, séu metin, en jafnframt feli Alþingi ríkisstjórn að láta athuga með hvaða hætti megi meta slíka starfsreynslu þegar um óskyld eða sérhæfð störf er að tefla. En í grg. Kvennalistans segir: "án tillits til eðlis þess starfs sem unnið er hjá hinu opinbera." Við viljum láta á það reyna hvort möguleiki sé á tillögum sem gengju eitthvað betur til móts við húsmæður. Og ég vil taka það fram að allir nefndarmenn, sjö að tölu, skrifa undir þetta álit. Ég vil taka það alveg skýrt og greinilega fram að þetta byggist ekki á andstöðu við störf kvenna eða húsmæðra. Ég held að ég verði að taka það alveg sérstaklega fram að ég held að störf fullorðinna kvenna sem koma út á vinnumarkað séu ákaflega vanmetin. Ég veit ekki hvort ég er einn um þá reynslu. Ég hef þó rekist á fjöldann allan af fólki. Ef maður kemur í verslun þar sem er fullorðin kona - maður má nú ekki alhæfa þarna milli ungs fólks og fullorðins fólks - þá virðist mér eldri konan vera ákaflega mikið betur leiðbeinandi t.d. í verslunarstörfum heldur en yfirleitt er með yngra fólk. En eins og ég segi það má ekki alhæfa þetta. Á opinberum skrifstofum t.d. virðast mér upplýsingar yfirleitt vera mun betri hjá fullorðnum konum. Ég held að þarna sé hægt að koma lengra til móts við þessar konur, þær hafa lífsreynslu. En hjá hinu opinbera þar er miðað við lífaldur, 25 ára, 32 ára o.s.frv. Það er ekki hjá hinum almennu verkalýðsfélögum. Þar er engin viðmiðun við lífaldur. Þannig að þarna er ákaflega mikið ósamræmi á milli. Ég held líka að fullorðið fólk sé yfirleitt ástundunarsamara og eins og einhver gagnmerkur atvinnurekandi sagði við mig: Það er svo einkennilegt að fullorðið fólk virðist hafa betri heilsu en ungt fólk. Það mætir betur til vinnu og tekur færri veikindadaga. Þetta held ég að gildi líka með húsmæður. Ég vil líka vekja athygli á því að hér áður fyrr þótti sjálfsagt að launa vinnu kvenna lægra af því að það væri léttari vinna sem þær ynnu. Mér er nú nær að halda að í ótalmörgum starfsgreinum, og kannske þeim starfsgreinum sem konur eru mest í, sé um erfiðari vinnu að ræða. Þessi gamla biblía um að karlar vinni yfirleitt erfiðari störf held ég að sé úrelt og í mörgum tilfellum er þetta alveg öfugt, að konur vinna erfiðari störf. Ég skal ekki teygja mál mitt lengur þó að freisting hefði verið mikil til þess. Ég vil leggja áherslu á það að þessi brtt. allshn. gengur út á það eitt að varðandi óskyld eða sérhæfð störf feli Alþingi ríkisstjórninni að láta athuga með hvaða hætti megi meta starfsreynslu við slík störf. Nefndin komst, eins og ég sagði áðan, að einróma samkomulagi og ég held að það segi sína sögu eftir frávísunartillöguna, og sem er nú mjög sjaldgæft að vísað sé aftur til nefndar. Nú vona ég að þetta geti verið lausn á þessu þingi og læt máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim fjölmörgu þm. sem til máls hafa tekið við síðari umræðu þessarar þáltill. og stutt efni hennar með einum eða öðrum hætti. Meðferð allshn. á þessari till. hefur orðið mörgum þm. tilefni harðorðrar gagnrýni og vil ég einnig þakka þær undirtektir við mál mitt þar um. Hér er nú nokkuð liðið á kvöld og að sönnu lítill tími til ítarlegra umræðna, en ég kemst samt ekki hjá því að rekja nokkuð gang þessa máls og skýra hina ýmsu snúninga sem á því eru, því að hér hafa fallið bæði mörg orð og stór sem nauðsynlegt er að láta ekki athugasemdalaust fram hjá sér fara. Eins og ég sagði við upphaf 2. umr. um þessa þáltill. var upprunaleg afgreiðsla allshn. á till. til skammar og ljóst að nefndarstörf voru ekki slík að hægt væri að státa af, enda nefndin síðan búin að taka málið til sín aftur til umfjöllunar í tvígang eftir að það kom til síðari umræðu hér í Sþ. Það má með sanni segja að þessi síðari umræða hafi einkennst af því að menn hafi verið að vinna nefndarstörfin í ræðustól og betur hefði verið ef hv. allshn. hefði í upphafi sinnt því hlutverki sínu að fjalla sómasamlega um málið eins og henni var rétt og skylt. Síðan hafa þeir atburðir gerst eftir þriðju tilraun til umfjöllunar um till. að allshn. hefur nú dregið fyrri till. sína um málsmeðferð til baka, þ.e. að vísa till. frá, og skilað framhaldsnál. þar sem lagt er til að till. verði samþykkt í breyttu formi. Ég fagna þessum sinnaskiptum allshn. hvað málsmeðferðina varðar þótt ekki geti ég fagnað brtt. sjálfri því hún gengur að mínu viti allt of skammt. Ég mun koma síðar að brtt. og því sem stendur í nál. allshn. en ég ætla að byrja á því að rekja mig stuttlega eftir gangi þessa máls, svara og skýra eftir föngum, þótt ljóst sé að ýmsar athugasemdir muni liggja óbættar hjá garði. Strax í upphafi þessarar síðari umræðu komu fram spurningar um framkvæmd till. Kvennalistans, m.a. hjá hv. þm. Ellerti Schram og má e.t.v. eðlilegt teljast þar sem fullir sex mánuðir eru liðnir síðan ég mælti fyrir till. En þá kom fram ítarlegar en gerir í grg. hvernig framkvæmd hennar skuli háttað. Í raun er framkvæmdin harla einföld og ég vil nota þetta tækifæri til að vísa á bug öllum fullyrðingum, sem hér hafa ítrekað komið fram, um að till. sé upphaflega illa unnin eða illa grunduð. Það er ekki rétt enda hafa engin rök verið flutt fyrir þessum fullyrðingum og ég geri ekki mikið með þær. Framkvæmd till. er einföld í raun. Hún gerir ráð fyrir að heimilisstörf séu metin til starfsreynslu hjá hinu opinbera án tillits til eðlis þess starfs sem unnið er hjá hinu opinbera. Sem þýðir einfaldlega að ákveðinn árafjöldi við heimilisstörf gefur sömu kjör og sami árafjöldi í því starfi sem viðkomandi ræður sig til hjá því opinbera. Hins vegar er gert ráð fyrir að heimilisstörf séu ekki metin sem starfsreynsla nema viðkomandi hafi haft heimilisstörf að aðalstarfi, og þá er miðað við sömu reglu og notuð er í Háskóla Íslands við að greina í sundur þá stundakennara sem hafa stundakennslu að aðalstarfi og þá sem hafa hana að aukastarfi, sem þýðir hvað heimilisstörfin varðar að heimilisstörf teljast aðalstarf á meðan sá eða sú, sem þeim gegnir, sinnir ekki hálfu starfi eða meira úti á vinnumarkaðnum á meðan. Það er því ekki rétt sem kom fram hjá formanni og upphaflegum frsm. allshn. að till. feli í sér starfsaldurshækkanir í takt við lífaldur starfsmanns. Starfsmaður þarf að hafa haft heimilisstörfin að aðalstarfi til þess að fá þau metin sem starfsaldur samkvæmt till. og því getur lífaldurinn einn ekki verið ákvarðandi. Mér er reyndar til efs að hv. formaður og fyrrv. frsm. allshn. í þessu máli, hafi eytt miklum tíma í að kynna sér grg. till. eða framsöguna fyrir henni, ef marka má umfjöllun hans um efni hennar þegar hann mælti fyrir frávísunartillögu allshn. Hins vegar bætti hann um betur og hóf að vinna nefndarstörfin þegar hann sté í ræðustól í annað sinn í þessari umræðu og í það skiptið hafði hann með sér í ræðustól umsagnir um till. sem hann taldi sýna að ágreiningsatriði um framkvæmd hennar væru fjölmörg, svo ég vitni beint til orða hv. þm. Af þeim þremur umsögnum sem hv. þm. las upp hér í ræðustól kom engin skoðun fram á málinu í þeirri fyrstu, sem var frá Alþýðusambandi Íslands. Í annarri umsögninni, frá Verkamannasambandi Íslands, kom fram sú skoðun að till. ætti að ná til alls vinnandi fólks en ekki eingöngu til opinberra starfsmanna. Og í þeirri þriðju, frá Vinnuveitendasambandi Íslands, kom fram að Alþingi ætti ekki að vera að skipta sér af kjaratengdum málum sem þessum. Í þeirri umsögn sjáum við reyndar hvaðan meiri hl. nefndarinnar hafði þá upphaflegu skoðun sína að vísa bæri málinu frá. Og ljóst má vera að boðorðin úr Garðastrætinu ríða greinilega ekki við einteyming hér á þessu þingi. Hitt er hins vegar bágt að sjá hvernig þessar umsagnir sýna að ágreiningsatriði eru um framkvæmd þessarar till., eins og formaður allshn. vildi vera láta, en fleiri umsagnir las hann ekki hér upp fyrir þingheim. Hins vegar brá svo við að eftir að hafa vísað því á bug, og það gerðu reyndar fleiri nefndarmenn í allshn. sem þá töluðu, að Alþingi hefði skoðun á þessu máli, tók hv. formaður allshn. til við það að hafa víðtæka skoðun á málinu. Það er ekki tilefni til þess nú að orðlengja frekar um það utan þess að hann hafði skoðun á því að till. næði eingöngu til opinberra starfsmanna, sem hann taldi fráleitt og ekki réttlátt, þótt hann væri einnig þeirrar skoðunar skv. nál. að Alþingi ætti ekki að skipta sér af hinum svokölluðu frjálsu samningum á vinnumarkaðnum. Þetta er þversögn. Sama þversögn kom fram í máli hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar þegar hann mælti fyrir brtt. sinni við tillgr. Um leið og hann taldi að Alþingi ætti ekki að gefa aðilum hins frjálsa vinnumarkaðar fyrirmæli um kjaratengd atriði nema í nauðir ræki taldi hann tillgr. samt of þrönga og að nauðsyn bæri til að hún næði einnig til hins frjálsa vinnumarkaðar en ekki bara til opinberra starfsmanna. Ástæða þess að tillgr. nær eingöngu til opinberra starfsmanna er sú að við Kvennalistakonur virðum frelsi aðila hins almenna vinnumarkaðar til að semja sjálfir um kaup og kjör. Um opinbera starfsmenn gegnir öðru máli. Viðsemjandi þeirra er hæstv. fjmrh. sem fær umboð sitt frá Alþingi og því eðlilegt að Alþingi hafi skoðun á hvernig kjörum og samningum við ríkisstarfsmenn skuli háttað. Þetta er ástæða þess að till. nær aðeins til opinberra starfsmanna. Ástæðan er ekki sú, eins og hér hefur verið látið í veðri vaka, að sú réttarbót, sem till. tekur til, eigi ekki erindi til alls launafólks, því að það á hún svo sannarlega. Þegar ég mælti fyrir till. lét ég þess og rækilega getið að það væri von mín að samþykkt hennar kæmi öllu launafólki til góða því að á grundvelli hennar gætu samtök launafólks á hinum svonefnda frjálsa vinnumarkaði samið um sömu réttar- og kjarabót sér til handa. Ég vísa því því alfarið á bug að okkur Kvennalistakonum hafi ekki gengið það sama til hvað varðar opinbera starfsmenn og launafólk á hinum almenna vinnumarkaði. Þá er frá því að segja að síðan síðari umræða um þessa þáltill. fór af stað fyrir hartnær sex vikum síðan hafa komið fram fjórar brtt. við upphaflegu tillgr. Eru þær allar nokkurs konar tilbrigði við það stef sem kveðið var með upphaflegu tillgr. Fjöldi þessara brtt. - ein þeirra er meira að segja orðin að fullburða þáltill. - læddi þeim grun að mér að upphaflega till. væri svo góð að nú vildu allir "Lilju kveðið hafa", eins og þar stendur, og eiga heiðurinn í þessu máli. Sá grunur styrktist og varð að nokkurri vissu þegar ekki reyndist unnt á milli 1. og 2. lotu í þessari umræðu að ná samstöðu með flm. þeirra till., sem þá höfðu komið fram og ekki höfðu verið dregnar til baka, um eina sameiginlega till., ekki síst þar sem munurinn á umræddum till. er blæbrigðamunur en ekki eðlismunur. Það var greinilega orðið mönnum keppikefli að fá sína útgáfu af tillgr. samþykkta frekar en búa þannig að málefninu að allir mættu sáttir við una. Ég vil aðeins víkja að þessum brtt. og þá fyrst þeirri sem nú er orðin að þál. en hana flytja hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson og Salome Þorkelsdóttir. Þessi till. er svo grútmáttlaus að í henni kemur ekki einu sinni fram sú viljayfirlýsing að heimilisstörf skuli metin til starfsreynslu. Hún hljóðar upp á að kanna skuli málið og slíkar könnunartillögur þekkjum við orðið hér á virðulegu Alþingi og gerum ekki mikið með því að þær eru iðulega aðferð og einungis aðferð til að svæfa málin. Þessi till. er því með öllu óaðgengileg og ég hef ekki um hana fleiri orð. Af öðrum brtt., sem fram hafa komið við tillgr., er sú till. næst upphaflegu till. sem borin er fram af hv. þm. Stefáni Valgeirssyni og þremur öðrum þm. Framsfl. Sú till. er efnislega nánast samhljóða upphaflegu till. að einu atriði undanskildu sem ég kem að núna rétt á eftir. Eins og upphaflega till. gerir þessi framhaldstillaga hv. þm. Stefáns Valgeirssonar o.fl. ráð fyrir því að Alþingi lýsi yfir vilja sínum í þessu efni, þ.e. að Alþingi álykti að meta skuli heimilisstörf til starfsreynslu. Í öðru lagi gerir hún ráð fyrir því að þetta verði ekki gert athugunarlaust, enda var það aldrei ætlunin í upphaflegu till. Í þriðja lagi gerir hún ráð fyrir að starfsreynsla við heimilisstörf sé metin til hvaða starfa sem er hjá hinu opinbera. Í fjórða lagi gerir hún ráð fyrir að þeir sem ekki þegar hafa þessi réttindi njóti þeirra örugglega verði till. samþykkt. Þessi till. er því nokkurn veginn sammála upphaflegu tillgr. Það eina sem á milli skilur og einhverju skiptir er að upphaflega till. gerir ráð fyrir að heimilisstörf séu metin til starfsreynslu eingöngu þegar um aðalstarf er að ræða, þ.e. aðalstarf við heimilisstörf. En till. Stefáns Valgeirssonar gerir ekki ráð fyrir neinum slíkum mörkum. Till., eins og hún var upphaflega hugsuð, er auðveldari og skýrari í framkvæmd. En ég geri þetta atriði ekki að ágreiningsefni því að það má vissulega til sanns vegar færa að réttlátara sé að launa öllum heimilisstörfin, sama hversu mikið er jafnframt unnið utan heimilis. Hins vegar hef ég það við till. hv. þm. Stefáns Valgeirssonar o.fl. að athuga að þar er sett fram skilgreining á heimilisstörfum sem engan veginn getur talist fullnægjandi. Ég tel ákaflega óæskilegt að Alþingi samþykki og sendi frá sér jafngallaða skilgreiningu á þeim mikilvægu störfum sem hér um ræðir. Heimilisstörf felast ekki eingöngu í barnauppeldi og umönnunarstörfum, eins og fram er tekið í till. hv. þm. Stefáns Valgeirssonar, heimilisstörf eru miklu víðtækari og dugar mér sennilega ekki matartíminn til að fjalla um það, þannig að ég læt mér nægja að benda á að til heimilisstarfa teljast líka matargerð, ræstingar, þvottar, innkaup, fjármálastjórnun, skipulag á margs konar störfum og þar fram eftir götum. Hér er því um viðamikil og fjölbreytt störf að ræða og mikil ábyrgðarstörf að auki. Til að leiðrétta þennan ágalla á þeirri till. sem ég hef hér verið að ræða um lagði ég ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og Helga Seljan fram brtt. á þskj. 657, þannig gerða að enginn vafi léki á að átt er við heimilisstörf öll en ekki aðeins hluta þeirra í tillgr. Þessi till. er til komin vegna þess að merkingarmunur milli hennar og upphaflegu till. er ekki mikill, eins og ég hef hér sagt, og vegna þess að þar sem ekki reyndist unnt að ná samstöðu um eina sameiginlega till. með þeim sem brtt. höfðu flutt var ekki um annað að ræða málefnisins vegna en að reyna að laga þá till., sem vitað var að ætti möguleika á að verða samþykkt, þannig að hún væri brúkhæf. Þess vegna er till. á þskj. 657 fram komin. Nú hefur hins vegar 4. brtt. bæst í tillöguhópinn, till. allshn. Þótt hv. allshn. hafi farið mikið fram frá því síðast að hún ályktaði í málinu gengur þessi till. hennar því miður allt of skammt. Till. felur í sér að starfsreynsla við heimilisstörf skuli aðeins metin til starfsaldurs þegar um hliðstæð störf er að ræða, ekki í öll störf eins og till. okkar Kvennalistakvenna kveður á um. Þetta tel ég ákaflega ósanngjarnt mat þar sem ljóst má vera, a.m.k. öllum þeim sem heimilisstörf hafa stundað, að þau fela miklu meira í sér en leikni í uppvaski eða ryksugun. Heimilisstörf fela í sér margvíslega reynslu sem nýtist í hvaða starfi sem er og engu síður en almenn reynsla fengin á vinnumarkaðnum. Af fjölbreyttum þáttum heimilisstarfa get ég nefnt frumkvæði, sjálfstæði, ábyrgð og meðferð fjármuna, en þetta eru jafnframt þeir þættir sem hæst eru metnir til launa í launuðum störfum. Það má halda hér langar ræður um fjölbreytileika og mikilvægi heimilisstarfa. Ég ætla að spara hv. þm. það nú þar sem komið er fram á matartíma og vitna til þess að það hefur reyndar þegar verið gert við 2. umr. málsins og minnist ég þess að hæstv. heilbr.- og trmrh. hélt ræðu um þetta atriði. Það er í raun og veru út í hött að meta heimilisstörf til starfsreynslu eingöngu þegar um er að ræða störf sem eru á yfirborðinu svipuð, t.d. diskaþvott eða ryksugun, eins og gert er ráð fyrir í till. allshn. Þeir sem heimilisstörf hafa stundað hafa miklu víðtækari og margvíslegri reynslu en svo að þetta sé réttlátt starfsmat. Á það vil ég líka benda að hjá ríkinu er starfsreynsla í hvaða starfi sem er metin gild í hvaða öðru starfi sem er hjá ríkinu. T.d. er starfsreynsla við póstburð metin til starfsreynslu til kennslu, svo dæmi sé tekið. Hvað hið opinbera varðar er þetta mat á heimilisstörfum til hliðstæðra starfa því einfaldlega fáránlegt enda lagt til í upphaflegu till. að sama skuli gilda um heimilisstörf að þessu leyti og önnur störf sem unnin eru hjá hinu opinbera. Ég fæ a.m.k. ekki séð hvers vegna póstur er endilega betri kennari en húsmóðir, en má vera að allshn. hafi séð það, enda má til sanns vegar færa að hv. allshn. hafi ýmislegt furðulegt og sumt markvert séð í þessu máli. Þarna er ég sem sagt búin að nefna tvær ástæður fyrir því að ósanngjarnt er að meta heimilisstörf aðeins til starfsreynslu þegar um hliðstæð störf er að ræða, þ.e. hliðstæð á yfirborðinu eins og hv. allshn. vill. Sem sagt, ég tel að það sé annars vegar um vanmat á heimilisstörfum að ræða og hins vegar að það sé ekki nema sanngjarnt að sama gildi um heimilisstörf og önnur störf, a.m.k. hjá hinu opinbera, sem sagt að starfsaldur sé metinn að fullu án tillits til eðlis starfsins. En ástæður þess að ávallt skuli meta heimilisstörf að fullu eru fleiri en þessar tvær. Þriðja ástæðan er sú að þar með væri verið að viðurkenna að þessi störf, sem löggjafinn hefur lítið viljað kannast við fram að þessu, eru viðurkennd sem hver önnur vinna og metin fullgild á við hvaða störf sem er önnur. Slík viðurkenning skiptir máli þar sem í hlut eiga konur sem í flestum tilfellum eru meðal þeirra réttindaminnstu í þjóðfélaginu, t.d. hvað varðar lífeyrissjóðsréttindi, veikindaréttindi, fæðingarorlofsréttindi og þar fram eftir götum. Slíkt mat væri því viðurkenning sem skiptir máli. Í fjórða lagi er hér um það að ræða að konum sé ekki refsað fyrir að sinna börnum og búi einhvern hluta ævinnar eins og nú er þar sem slíkur tími reiknast ekki að fullu til starfsævi þeirra sem í hlut eiga. M.ö.o., starfsævi kvenna úti á vinnumarkaðnum er venjulega styttri en karla vegna þess að þær eru oft einhvern tíma heima við og sinna þá heimilisstörfum. Þetta er ein af mörgum ástæðunum fyrir lágum launum kvenna. Með till., eins og við Kvennalistakonur fluttum hana, er verið að leggja til að konur fái notið starfsævi sinnar að fullu í launum, sama hvort hluti hennar hefur verið innan veggja heimilisins eða ekki og sama hvaða störfum þær snúa sér að úti á vinnumarkaðnum. Í þessu ljósi verður röksemdafærsla allshn. í framhaldsnefndarálitinu, um konurnar á tölvunni, fráleit þar sem í okkar till., till. Kvennalistans, er eingöngu um það að ræða að báðar fái notið óskertrar starfsævi, þar sé jafnað þeirra á milli, og væntanlega er hvorug þeirra ráðin til starfans á tölvunni nema þær kunni á hana fyrir fram. Þetta er fjórða ástæðan fyrir því að till. allshn. um tilhögun starfsmatsins er að okkar viti ófullnægjandi og þessi síðasta ástæða afsannar, vona ég, endanlega þá staðhæfingu sem fram kemur í lok nál. allshn. og hljómar svo, með leyfi forseta: "Af framansögðu má ljóst vera að það mál, sem hér um ræðir, er ekki einfalt og að till. er að óbreyttu ekki til þess fallin að leysa vanda húsmæðra sem vilja fara til starfa úti á vinnumarkaðinum." Till., sem þarna er vísað til, er till. okkar Kvennalistakvenna. Þessu er einmitt öfugt farið. Till. í sínu upphaflega formi var einmitt til þess fallin að leysa vanda þeirra húsmæðra sem vilja taka til starfa á vinnumarkaðnum eftir að hafa starfað eitthvert árabil heima fyrir. Till. allshn. gerir það hins vegar ekki. Hún er að sönnu stórt framfaraskref fyrir allshn. sjálfa en fyrir húsmæður gerir hún lítið annað en að staðfesta óbreytt ástand á vinnumarkaðnum. Ég vona að hv. þm. sé þetta ljóst þegar kemur að atkvæðagreiðslu um till. Ég endurtek, till. allshn. staðfestir einungis "status quo", ef svo má segja, í framkvæmd. Það eina, sem telja má til nýmæla í till. allshn., er að þar er léð máls á því að láta athuga með hvaða hætti megi meta starfsreynslu við heimilisstörf þegar um óskyld eða sérhæfð störf er að ræða, eins og þar segir. Þetta er það sem til framfara horfir í tillgr. allshn. og það er vægast sagt þunnur þrettándi að það eina, sem þar er bitastætt, er athugunaratriði, að láta athuga. Að öllu samanlögðu teljum við Kvennalistakonur lokaniðurstöðu allshn. ófullnægjandi og fyrir okkur er ekki um neitt annað að ræða en að sitja hjá við afgreiðslu hennar. Ég vil, herra forseti, rétt í lokin minnast á tvö atriði sem hv. frsm. allshn., hv. 7. þm. Reykv., kom inn á í þessari 3. eða 4. umræðulotu. Það er villa í grg. með till., það er rétt. Það stafar af því að þessi till. var flutt á síðasta þingi einnig og þessi setning, sem þarna um ræðir, er eftirlegukind frá þeim tíma. Hv. þm. kom einnig inn á það að ringulreiðin, sem nú ríkir í þessum málum, sé hrikaleg. Það má til sanns vegar færa, hún er það. Það er allur háttur hafður á með mat að þessu leyti, að svo miklu leyti sem það er yfirleitt fyrir hendi, það er líka mjög misjafnt. Ég vil láta það verða mín lokaorð hér að till. okkar Kvennalistakvenna er einmitt tilkomin m.a. til að vinna i bug á þessari ringulreið og ákveða í eitt skipti fyrir öll ; hvernig þessu mati skuli vera háttað þannig að sem flestir landsins þegnar sitji við sama borð að þessu efni til. Umr. (atkvgr.) frestað.