Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf frá formanni þingflokks Samfylkingarinnar, Margréti Frímannsdóttur, dagsett 1. mars: „Þar sem Sandra Franks, varamaður Rannveigar Guðmundsdóttur, 2. þm. Suðvest., getur ekki lengur setið á Alþingi óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Suðvesturkjördæmi, Jón Kr. Óskarsson, Hafnarfirði, taki sæti á Alþingi í hennar stað sem varamaður í veikindaforföllum Rannveigar Guðmundsdóttur.“ Jón Kr. Óskarsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi á ný.

Um klukkan hálftólf fer fram utandagskrárumræða um heimild til lögreglu til að leita uppi barnaníðinga. Málshefjandi er hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson. Hæstv. dómsmálaráðherra verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund. Þá vill forseti tilkynna að önnur utandagskrárumræða verður klukkan hálftvö að beiðni hv. þm. Ögmundar Jónassonar, um stóriðjumál. Hæstv. forsætisráðherra verður til andsvara.

Frú forseti. Nú berast enn einu sinni fregnir af uppnámi í heilbrigðiskerfinu, í þetta sinn vegna deilu ljósmæðra við Tryggingastofnun ríkisins. Samningur milli ljósmæðra og TR rann út fyrir tveimur nóttum. Í kjölfarið hefur heimaþjónusta ljósmæðra við sængurkonur lagst af, sem hefur alvarlegar afleiðingar í för með sér. Í fyrsta lagi mun þjónusta við mæður, börn og fjölskyldur minnka og jafnvel hverfa og nú þegar hefur þjónusta við mæður minnkað og eftirlit með félagslegum aðstæðum ungbarna horfið en það má alls ekki vanmeta. Í öðru lagi mun sængurlega kvenna á Landspítalanum lengjast að meðaltali um tvo sólarhringa vegna þessa. Einn sólarhringur á sængurkvennadeild Landspítalans er dýrari en ein heil vika hjá starfandi ljósmóður í heimaþjónustu. Þetta ástand leiðir því af sér umtalsverðan kostnað fyrir hið opinbera. Í þriðja lagi skerðir þetta ástand valfrelsi foreldra á mismunandi þjónustu en nóg hefur verið gert af því með niðurlagningu á hinni svokölluðu MFS-einingu. Í fjórða lagi mun fæðingardeild spítalans fyllast hratt og auka álag á aðrar deildir hans, svo sem bráðamóttöku og barnaspítalann, þar sem skoðun og aðstoð ljósmæðra heima fyrir verður ekki lengur til staðar. Þetta mun aftur auka kostnaðinn í kerfinu í heild sinni. Fyrra launatilboð ljósmæðra sem TR hafnaði hefði kostað ríkið um 2 millj. kr. á ári til viðbótar. Sé farið eftir kostnaðargreiningu þjónustunnar mun nýr samningur hafa í för með sér 15 millj. kr. viðbótarkostnað á ári eða aðeins um rúma milljón á mánuði. Þetta eru ekki háar upphæðir í ljósi þess kostnaðar sem verður til þegar þessi þjónusta leggst af eins og staðan er núna. Þetta er því enn eitt dæmið um það þegar hið opinbera lítur ekki á heildarmyndina og eins og venjulega líður almenningur, í þessu tilviki foreldrar og ungbörn, fyrir það. Mig langar því að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hver sé staðan í samningaviðræðum við ljósmæður og hvernig hann muni beita sér gegn því ófremdarástandi sem nú hefur skapast í heilbrigðiskerfinu og þeim aukna kostnaði sem þar myndast vegna þessa.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða sjálfstætt starfandi ljósmæður í heimaþjónustu og viðræður við þær um kaup og kjör. Ég vil í upphafi taka fram að þetta er áríðandi starfsemi sem við viljum hafa í heilbrigðiskerfinu. Ég vonast til að samningar takist en þeir eru í höndum samninganefndar heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins og Tryggingastofnunar. Þetta mál snýst ekki fyrst og fremst um þær upphæðir sem þarna er um að ræða heldur miklu fremur um jafnræði og viðmiðanir við viðmiðunarstéttir. Það var samningafundur í gær og eftir þeim upplýsingum sem ég hef þá þokuðust þær áleiðis. Ljósmæður munu fara yfir sín mál í kvöld. Vonandi takast samningar í þessari deilu. Ég skora á þær að setjast niður og ganga frá samningum við okkur á svipuðum nótum og þær höfðu reyndar fallist á áður. Ég vil einnig taka fram varðandi þjónustuna sem veitt er að við höfum þegar gert ráðstafanir til að setja stofnanir okkar í viðbragðsstöðu til að auka þjónustuna á þessu sviði, bæði heilsugæsluna og spítalann en vonandi þarf ekki að koma til þess í langan tíma að þessi starfsemi liggi niðri. Hún er nauðsynleg og við viljum að henni sé haldið áfram. Málið er í viðræðu við samninganefndina. Það hefur þokast áleiðis í samningum þannig að ég reikna með og vonast til að niðurstaða fáist í málinu.

Hæstv. forseti. Það er rétt að samningur sjálfstætt starfandi ljósmæðra við Tryggingastofnun ríkisins er runninn út og ljósmæður standa nú í kjaraviðræðum og kjaradeilu við Tryggingastofnun. Af því tilefni langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvert stefni varðandi fæðingarþjónustu almennt. Fjölbreytt þjónusta hefur verið í boði fyrir barnshafandi konur og sængurkonur á höfuðborgarsvæðinu. Það er þjónusta MFS, sérþjónusta innan Landspítalans sem hefur þjónað konum á höfuðborgarsvæðinu, og samningur við sjálfstætt starfandi ljósmæður sem hafa líka starfað á höfuðborgarsvæðinu. Síðan gildir allt önnur þjónusta fyrir barnshafandi konur og fæðandi konur vítt og breitt um landið. Hægt er að tala um fjölbreytta starfsemi á höfuðborgarsvæðinu en ekki á landinu öllu. Það er ljóst að bæta þarf þjónustu við barnshafandi konur sem eru heilbrigðar á meðgöngu og þar sem búast má við eðlilegri fæðingu. Það er mikill sparnaður fyrir ríkið að koma fæðingum þessara kvenna út af hátæknisjúkrahúsum, háskólasjúkrahúsum, og yfir í aðra þjónustu og styrkja sérstaklega þjónustu í heimahúsum og sambærilega við þjónustu sem sjálfstætt starfandi ljósmæður hafa veitt, hvort sem það er á þeirra vegum eða heilsugæslunnar vítt og breitt um landið, en þá þjónustu þarf að efla til muna.

Frú forseti. Fregnir berast af kjaradeilu milli heilbrigðisráðuneytisins og ljósmæðra sem eru verktakar og þar af leiðandi hluti af einkavæddu heilbrigðiskerfi. Ég ætla ekki að blanda mér í þá kjaradeilu en ég vil benda á að sú þjónusta að útskrifa konur innan 36 tíma eftir fæðingu hefur stóraukist, úr 4% fæðinga fyrir nokkrum árum upp í 64% fæðinga núna. Að sjálfsögðu eru konur í áhættufæðingum, keisaraskurðir og slíkt, ekki útskrifaðar innan þessara tímamarka. Þetta er orðið mjög algengt og fólk virðist meta þennan valkost mjög mikils enda margir kostir við hann. Móðirin er áfram í kunnuglegu umhverfi, ekki verður eins mikil röskun á högum eldri barna og auk þess er aðgangur að ljósmæðrum talinn góður því þær eru í rauninni á bakvakt allan tímann. Vegna anna á sjúkrahúsinu er jafnvel betri aðgangur. Þetta er ódýrari og betri kostur fyrir þjóðfélagið. Ljósmæður koma í allt að 8 vitjanir, að meðaltali 7,5, þær taka blóðprufur úr börnum og skila inn á sjúkrahús og eru í raun á bakvakt án greiðslna. Þetta kostar u.þ.b. 40–50 þús. kr. á hverja fæðingu og það er minna en kostar að hafa konu einn dag á sjúkrahúsi. Þetta er því miklu betri kostur. Gallinn við þetta kerfi okkar er sá að í því eru margar hendur sem útdeila ríkisfé. Svo virðist vera að höndin sem greiðir mikla peninga og sparar mikla peninga viti ekki af hinni sem greiðir örlítið meira. Ég vil endilega að ráðuneytið hafi allar hendurnar í huga og líka það að sparnaðurinn sem verður á heilbrigðiskerfinu hjá sjúkrahúsunum er þegar kominn fram. Búið er að nýta húsnæði og mannskap í aðra starfsemi og ríkið sparar því óhemjufé á þessari þróun og það á að líta til þess þegar það semur við ljósmæður.

Frú forseti. Það má segja að sú þjónusta sem hér um ræðir, þjónusta við barnshafandi konur, sængurkonur og nýbura, sé í raun kjarninn í velferðarsamfélaginu. Þetta er sá mælikvarði sem við leggjum á samfélög þegar við mælum velferð þeirra og hagsæld, ekki bara á Íslandi heldur um allan heim. Hann er mældur m.a. í mæðradauða og nýburadauða. Á Íslandi búum við í rauninni við mjög gott kerfi en að því er sótt. Hvernig má það vera, frú forseti, að teflt er á tæpasta vað í þessari þjónustu? Hvernig má það vera að hún sé látin falla niður sólarhringum saman og það sé í raun ekki ljóst hvenær hún verður tekin upp aftur? Eðli málsins samkvæmt þolir það enga bið. Svo er annað í þessu máli að á síðustu árum og áratugum hefur val kvenna hvað varðar fæðingar og þjónustu við þær minnkað niður í næstum því ekki neitt. Fæðingarheimilin hafa verið lögð niður, nú er búið að leggja niður MFS-þjónustuna, sem ég neita að trúa fyrr en ég tek á því í raun, og heimafæðingum er ekki gert það hátt undir höfði að þær séu raunverulegur valkostur. Konur hafa í raun ekkert val. Það verður líka að skoða þetta mál í því samhengi. En mestu máli skiptir að sjálfstætt starfandi ljósmæður veita góða þjónustu, góða og örugga þjónustu sem er hagstæð fyrir ríkið sem greiðir fyrir hana og góð fyrir mæðurnar og börnin sem njóta hennar.

Virðulegur forseti. Ágætt er að rifja það upp við umræðuna að við Íslendingar erum með líklega besta heilbrigðiskerfi í heimi þó það heyrist ekki alltaf í umræðunni. Það er vegna þess að þegar menn meta heilbrigðiskerfið almennt er langoftast litið til tíðni ungbarnadauða á meðal þjóðanna og við Íslendingar eru með lægstu tíðni ungbarnadauða af þeim þjóðum sem mæla það. Á Íslandi er því afar gott heilbrigðiskerfi. Um þessa deilu er það að segja að að sjálfsögðu er hér um geysilega mikilvæga þjónustu að ræða. Hún er ódýr. Búið er að draga það fram að einn dagur á sjúkrahúsinu fyrir móður og barn er dýrari en vika með þjónustu ljósmóður heima. Það er því geysilega mikilvægt að samkomulag náist. Nú hafa þessar verktakagreiðslur viðgengist í um það bil 12 ár og ljósmæður telja að þær hafi dregist um 40% aftur úr varðandi þær greiðslur sem þær fá og gera kröfur um leiðréttingar. Auðvitað er það skiljanlegt. En eins og hér kom fram hjá hæstv. heilbrigðisráðherra verður líka að huga að jafnræði. Það eru auðvitað fleiri stéttir sem miða sig við ljósmæður og ljósmæður miða sig við aðrar stéttir þannig að allt hangir þetta saman. En vegna þess að þetta er ódýrt úrræði munu menn að sjálfsögðu skoða vel hvað þeir geta gert til að ná samningum. Ég tel mjög brýnt að þetta leysist sem fyrst. Það eru átta konur sem fæða á dag á Landspítalanum, þarna er því um nokkurn hóp að ræða. En að sjálfsögðu verður að gæta samhengis hlutanna og ekki er hægt að semja um hvað sem er. Ég tel mjög brýnt að leysa þessa deilu og ég veit að hæstv. heilbrigðisráðherra mun gera það sem hann getur til að þoka þessu á leiðarenda.

Virðulegi forseti. Þetta er búin að vera ágætisumræða sem hefur dregið fram ýmsar athyglisverðar upplýsingar. Til dæmis fór hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, sem síðast talaði, yfir það að við megum vera lánsöm með hversu gott heilbrigðiskerfi við eigum og vísaði þá til hlutfalls ungbarnadauða. Kostnaðarþáttur málsins kom líka fram hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal. Hérna erum við með frábæra þjónustu sem ég held að enginn velkist í vafa um að er afskaplega góð og mikilvægur valkostur fyrir konur sem eru búnar að fæða börn og er í ofanálag mun ódýrari og meira að segja miklu ódýrari en hinn valkosturinn sem er til staðar. Það er því allt sem mælir með þessari þjónustu sem hefur vaxið og dafnað á undanförnum árum. Vísað hefur verið í það að þeim konum sem hafa farið heim innan 36 tíma hefur fjölgað úr 4% í rúm 64% á tiltölulega fáum árum. Það er auðvitað erfitt fyrir okkur sem hér erum að reyna að leysa kjaradeilur úr þessum stól, enda held ég að enginn ætlist til að það verði gert. Ég held hins vegar að sú staða sem uppi er eða réttara sagt þessi umræða sýni að það skiptir mjög miklu máli að líta á hlutina í heildarsamhengi þegar við skoðum heilbrigðiskerfið. Ég hef trú á að mikilvægt sé að hafa val til staðar og ég vona sannarlega og treysti því og efast ekki um að hæstv. ráðherra mun gera allt það sem hann getur til að leysa úr þessu máli þannig að við getum áfram verið með þá frábæru þjónustu sem ljósmæður veita og er þjóðfélaginu öllu til sóma.

Frú forseti. Það er ágætt að þessu máli sé hreyft á Alþingi. Rétt er að leggja áherslu á að fjölbreytni sem kostur fyrir mæður sem eru að eignast börn er afar mikilvægur. Einnig er rétt að líta á það að sjálfstætt starfandi ljósmæður hafa í raun og veru verið að borga með sér hingað til. Það er sorglegt að þessi kjaradeila skuli ekki vera leyst vegna þess að mjög lítið ber í milli. Í umræðunni í dag hefur einmitt komið skýrt fram að ríkið er að spara mikið á þessari þjónustu og auk þess er engin tilviljun að meira en 60% foreldra ákveða að fara út af sjúkrahúsinu og heim til að annast börn sín. Einnig er rétt að líta á það sem hefur verið að breytast á síðustu árum, að það að eignast barn á kannski alls ekki heima á sjúkrahúsi. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að við gerðum heimafæðingum hærra undir höfði. Þarna er heilbrigðiskerfið að spara gríðarlega fjármuni. Þess vegna er þetta vandræðalegt í rauninni. Verið er að kasta krónunni en spara aurinn. Þetta er ástand sem er ekki líðandi og bitnar eins og svo oft á þeim sem síst skyldi, þ.e. mæðrum og nýfæddum börnum þeirra. Þess vegna hvet ég hæstv. heilbrigðisráðherra til að hotta nú á sína menn svo hægt verði að semja í hvelli við ljósmæður. Við eigum að vera stolt af þeirri þjónustu sem þær hafa verið að veita og ég vona að þessu verði kippt í liðinn sem fyrst.

Virðulegi forseti. Hér hafa svo sem verið fluttar margar ágætar ræður og kannski litlu við þetta að bæta. Fram hafa komið áhugaverðar upplýsingar um þessa þjónustu, hvað hún kostar og það hefur verið sett í samhengi við aðrar leiðir ef svo má segja fyrir mæður með nýfædd börn og hvað það síðan mundi kosta fyrir þjóðfélagið. Öll höfum við fæðst í þennan heim og við erum öll sammála um að það starf sem þessar konur vinna er mjög mikilvægt. Það er engum vafa undirorpið. Við í Frjálslynda flokknum erum þeirrar skoðunar að nýta þurfi kosti einkaframtaksins í heilbrigðisþjónustunni eftir því sem við verður komið til að fjármunir almennings nýtist sem best. Ég fæ ekki betur séð en hér sé einmitt um að ræða starfsemi sem gerir það að verkum að við nýtum kosti einkaframtaksins og spörum um leið mikla peninga. Ég ætla alls ekki að fara að efast um að kröfur ljósmæðra séu réttmætar, þær eiga örugglega rétt á sér, ég er ekki í neinum vafa um það. Og ég fagna því sem hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni áðan að verið væri að vinna að lausn deilunnar og mér heyrðist ekki betur en að hann væri nokkuð bjartsýnn á að lausnin væri rétt handan við hornið. Ég get því ekki annað, virðulegi forseti, en komið hingað upp í ræðustól og brýnt hæstv. heilbrigðisráðherra til dáða og vil hvetja hann til að þetta mál verði leyst hið fyrsta því um mjög svo mikilvæga þjónustu er að ræða fyrir okkur öll.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hins vegar vil ég lýsa yfir vonbrigðum með svör hæstv. heilbrigðisráðherra. Mér fannst hæstv. heilbrigðisráðherra sýna frekar takmarkaðan vilja til að bregðast við þessu ófremdarástandi. Hæstv. heilbrigðisráðherra talar um að málið snúist ekki um upphæðir. Ef farið væri eftir ýtrustu kröfum ljósmæðra mun það valda 15 millj. kr. viðbótarkostnað á ári fyrir ríkissjóð, 15 milljónir. Þetta er ekki neitt neitt til að bregðast við þeim vanda sem blasir við og þeim aukna kostnaði sem þetta ástand leiðir af sér. Einn sólarhringur á spítala kostar jafnmikið og ein vika í heimaþjónustu. Þetta snýst líka um það að yfirmaður heilbrigðismála í landinu, hæstv. heilbrigðisráðherra, bregðist við því ástandi sem skapast vegna þessarar deilu. Við sjáum að fjölskyldur landsins búa núna við skerta þjónustu. Við sjáum að kostnaður ríkisvaldsins er að aukast vegna þessa og þetta býður þeirri hættu heim að aðrar deildir munu jafnvel verða fyrir auknu álagi og þar af leiðandi fyrir auknum kostnaði. Þetta snýst einnig um að nú mun líða undir lok eftirlit með félagslegum aðstæðum ungra barna og það er mjög mikilvægt því ljósmæður fara heim til nýbakaðra foreldra og taka aðeins út aðstæður barna. Þetta er eftirlit sem má ekki vanmeta. Ég tel, frú forseti, ekki vera ásættanlegt að segja eins og hæstv. heilbrigðisráðherra sagði að málið sé einfaldlega bara í farvegi og hann vonist eftir samningi. Auðvitað vonumst við öll eftir samningi en við viljum sjá að brugðist sé við þessum vanda. Deilan er enn þá í hnút þrátt fyrir þennan fund í gær og ekki er lengra síðan en í síðustu viku að hæstv. heilbrigðisráðherra talaði um það að hann vildi efla heimaþjónustu í heilbrigðiskerfinu. Nú hefur hann tækifæri til að efla heimaþjónustu í heilbrigðiskerfinu því hún er ódýrari og skynsamlegri, en hann vill ekki bregðast við því. Ljóst er að nú fer mun stærri hluti kvenna fyrr heim af spítalanum en áður eða um 65% innan 36 klukkustunda. Þetta eykur 

Virðulegi forseti. Hjá hv. ræðumönnum hefur nokkuð komið fram um heildarsamhengi í þessum málum. Ég er alveg sammála því og sú umræða er reyndar alveg óþörf vegna þess að ég tók það fram í upphafi að við viljum hafa þessa þjónustu og viljum ná samningum við þann hóp sem hér er um að ræða. Ekki er um að ræða neinar tiltakanlega háar upphæðir. Þetta er ekki stór hópur en verið er að tala um prósentuhækkanir og viðmiðunarstéttir. Það er það sem á stendur í þessu máli en vonandi leysum við úr því. Ég endurtek að umrædd þjónusta er þörf, hún er hagkvæm og við þurfum að hafa hana. En eins og er í öðrum kjarasamningum eru viðmiðanir og viðmiðunarstéttir, það eru prósentuhækkanir sem horft er á fremur en að um sé að ræða einhverjar ókleifar upphæðir fyrir ríkissjóð. Það er ekki það sem er um að ræða í þessu tilfelli. Varðandi þjónustu við konur á landsbyggðinni með eðlilega fæðingu, eins og hv. þm. Þuríður Backman kom að, tel ég einboðið að heilsugæslan þurfi að auka þjónustu sína eftir föngum. Umhverfið þar hefur breyst varðandi fæðingar. Á sumum sjúkrahúsum hafa fæðingar verið lagðar niður vegna þess að þær eru ekki nógu margar á ári og það verður að auka þá þjónustu á landsbyggðinni þar sem svo háttar til. 
             Ég endurtek í lokin að ég vonast til að í þessari deilu 

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér er komið til 3. umr. er um breytingar á hafnalögum sem full samstaða er um í samgöngunefnd og ég er m.a. á nefndarálitinu þar sem mælt er með því að frumvarpið verði samþykkt. Frumvarpið fjallar um að lengja, ef svo má að orði komast, þann tíma sem ríkissjóður tekur þátt í uppbyggingu hafna, með öðrum orðum að fresta gildistöku ákvæðis sem var samþykkt hér með breytingum á hafnalögum þess eðlis að ríkið komi í minna mæli að framkvæmdum við hafnir vítt og breitt um landið. Ég fagna þessu frumvarpi og það kom fram í samgöngunefnd að þeir sem voru spurðir fagna því líka. Ég hef það á tilfinningunni að við fáum aftur frumvarp af þessu tagi þar sem þessi frestur verður enn lengri en til 2007–2008, eins og fjallað er um hér. Á sínum tíma, virðulegi forseti, sagði ég að þær breytingar sem gerðar voru með þessum hafnalögum væru í raun og veru árás á ansi margar hafnir og drægju úr uppbyggingu þeirra. Það eigum við eftir að sjá enn betur á komandi árum þegar dregur úr viðhaldi þeirra og uppbyggingu vítt og breitt um landið. Þetta segi ég m.a., virðulegi forseti, vegna þess að á sama tíma og við erum að gera þessa breytingu hefur hin hafnsækna starfsemi í mörgum höfnum landsins því miður dregist mjög saman. Það er einkum vegna þess að strandsiglingar hafa lagst af í landinu og vöruflutningar fara því ekki lengur um hafnir landsins nema að litlu leyti. Það leiðir svo aftur hugann að því sem rætt var í samgöngunefnd - og hefur oft verið rætt hér á hinu háa Alþingi en aldrei verið farið í - hvernig tekjur hafnirnar eiga að hafa til að reka sig. Þær þurfa jú meiri tekjur frá notendum eftir að ríkissjóður hættir að styrkja uppbyggingu og viðhald þeirra. Þetta segi ég, virðulegi forseti, m.a. vegna þess að þetta er afleiðing þess að strandsiglingar voru lagðar niður. Þetta er hluti af því. Skal ég nú taka dæmi, virðulegi forseti. Við getum ímyndað okkur fiskigáma fulla af fiski sem oft og tíðum eru fylltir í höfnum landsins við bryggju. Þar eru gámarnir, þar er vörunni umstaflað og síðan lyft upp. Ef gáminum er lyft upp á flutningabíl sem fer svo um þjóðvegi landsins hefur viðkomandi höfn engar tekjur af þessu. Sé gámurinn hins vegar hífður um borð í skip kemur mikill kostnaður á þann flutning vegna þess að það er hluti af tekjustofnum hafnarinnar. Virðulegi forseti. Það er sannarlega mjög bagalegt og slæmt að strandsiglingar skuli hafa verið lagðar af. Ég sakna þess að hæstv. samgönguráðherra og hæstv. ríkisstjórn skuli ekki taka það mál til meiri athugunar en gert er og fara þá leið, sem margir tala um að sé fær, að bjóða strandsiglingar út. Það yrði þá gert á þann hátt sem gert er á mörgum öðrum sviðum. Ég get nefnt sem dæmi almenningssamgöngur með rútubílum sem nýlega voru boðnar út og eru styrktar af ríkissjóði. Þar fór einfaldlega fram útboð og sá sem bauð best hreppti hnossið og fékk með ákveðnar greiðslur úr ríkissjóði. Hið sama á við um allar ferjusiglingar. Þær eru boðnar út og ríkið greiðir með þeim ákveðnar upphæðir. Sá sem býður best og tekur að sér að reka það verkefni á sem hagkvæmastan og bestan hátt, að sjálfsögðu með það að leiðarljósi að útgjöld ríkissjóðs verði sem lægst, fær það verkefni. Þessi aðferð hefur líka verið notuð í innanlandsflugi til nokkurra minni staða á landinu. Þessi aðferð er líka vel þekkt í nágrannalöndum okkar, sem við miðum okkur við, og er samþykkt af öllum eftirlitsstofnunum Evrópusambandsins. Við gætum þess vegna farið þá leið. Virðulegi forseti. Á fundi sem haldinn var á Akureyri ekki alls fyrir löngu kom fram að norskt skipafélag ætlar að taka upp siglingar frá nokkrum Evrópuhöfnum til Akureyrar og ef til vill til annarra hafna á landsbyggðinni. Það er gott. Það vakti sérstaka athygli mína á þeim fundi hve margir fulltrúar annarra skipafélaga á Íslandi voru mættir til að fylgjast með og skoða hvað væri að gerast. Ég sagði þegar ég stóð upp af þeim fundi, virðulegi forseti, að það kæmi mér ekki á óvart þó að stóru skipafélögin hér á Íslandi tækju sig til og hæfu strandsiglingar í framhaldi af því, vegna þess að von væri á samkeppni um þessa flutninga. Sú hefur þó ekki enn orðið raunin og þess vegna hika ég ekki við að halda því fram, virðulegi forseti, að fara eigi þessa útboðsleið til að strandsiglingar hefjist á ný. Við eigum að bjóða út siglingu til ákveðinna hafna og sjá hvaða boð við fáum. Ég er sannfærður um að við fáum hagstæð boð vegna þess að það yrði keppst um það meðal skipafélaga að halda þessum strandsiglingum, m.a. til að halda áframhaldandi flutningi út úr landinu. Því miður hefur ríkisstjórnin tekið þá ákvörðun að gera það ekki og vill ekki hlusta á það. Menn ræða stundum um hvað þetta mundi kosta. Ég er sannfærður um að þetta mundi kosta miklu minna fyrir ríkissjóð en það mikla slit á þjóðvegum landsins sem hefur aukist mikið við þessa svakalegu þungaflutninga. Þjóðvegirnir eru ekki byggðir fyrir svona mikla flutninga. Þeir sem keyra mikið um þjóðvegi landsins, að ég tali nú ekki um núna þegar hlýtt hefur verið í veðri og frost er að fara úr jörðu, sjá hvernig vegirnir eru að tætast í sundur. Það ætti því að vera hagkvæmt fyrir ríkissjóð að fara þessa leið, að freista þess að fá þungaflutninga af þjóðvegum landsins og í strandsiglingar á ný. Það yrði efnahagslega mjög hagkvæmt fyrir þá sem þurfa að kaupa flutninga vegna þess að það er dýrara að flytja með bílum en í strandsiglingum. Þetta er líka umhverfisvænna, minni losun er á gróðurhúsalofttegundum og öðru slíku. Í þriðja lagi er um að ræða umferðaröryggismál. Það þekkja þeir líka sem aka um þjóðvegi landsins, innan um þessa miklu og stóru bíla með jafnvel upp undir 40 feta gám aftan í sér, að það er ekkert gamanmál að mæta þeim bílum. Það er bara þannig, virðulegi forseti, að við höfum ekki byggt þjóðvegi landsins upp hvað varðar burðarþol til þess að taka þessa svakalegu miklu flutninga og þeir eru heldur ekki nógu breiðir til að þeir geti talist öruggir þegar tveir bílar mætast. Það er með ólíkindum, virðulegi forseti, að ríkisstjórnin skuli ekki hafa skoðað þetta mál betur en raun ber vitni og skuli ekki skoða þá leið að bjóða út strandsiglingar á ný. Ég hef líka, virðulegi forseti, heyrt að hægt væri að nota annars konar skip en notuð voru í strandsiglingarnar fyrir nokkrum árum, svokölluð ekjuskip, ef ég man rétt, sem væru miklu hagkvæmari og yrðu til þess að ekki þyrfti að flytja eins mikið af tómum gámum á milli hafna, sem er auðvitað mjög dýrt. Á þann veg yrði hægt að koma við á höfnum og taka vörur á brettum og á annan hátt og flytja til hafna þar sem þeim væri umstaflað í gáma til útflutnings. Ég hef líka sagt, virðulegi forseti, að það sé hægt að afla tekna til að fara þessa útboðsleið. Ég ætla ekki að hafa langt mál um það hér. Það snýst um að taka upp hina alþjóðlegu skipaskrá en eins og við vitum eru öll millilandaskip að fara út úr landinu og verða skráð í nágrannalöndum okkar, þar með talið hjá Færeyingum. Skipafélögin fá þá ákveðna skattaívilnun til baka af sköttum sem greiddir eru af starfsmönnum og talið er að það geti verið 200–300 millj. kr. sem ríkissjóður gæti náð sér í með þeim litla hluta af sköttum starfsmanna á íslenskum millilandaskipum sem kæmu til ríkisins, en það eru í kringum 7% sem yrðu eftir. Þá peninga mætti m.a. nota til að bjóða út strandsiglingar. En það er líka rétt að hafa í huga í þessu sambandi að vegna þessarar alþjóðlegu skipaskrár og þeirra skattaívilnana sem eru í gangi, eins og í Færeyjum, þá eiga sér stað núna flutningar um strönd Íslands, þ.e. olíuflutningar, sem eru niðurgreiddir af frændum okkar Færeyingum. Skipið sem notað er við þá flutninga er skráð í Færeyjum og nýtur þeirra skattalegu ívilnana sem ég hef rætt stuttlega. Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér er um að ræða er gott. Það er eðlilegt að það komi fram og ég spái því að frekari frestur verði settur inn á seinni tímum vegna þess að það er ekki hægt að gera þetta eins og hafnalögin gerðu ráð fyrir með þeim breytingum sem þar voru samþykktar. Þar skiptir þenslan í landinu máli, en vegna hennar fást ekki verktakar til framkvæmda, og einnig slæm fjárhagsstaða margra hafna. Ég fagna því frumvarpi sem hér er lagt fram, þó það gangi stutt, og styð það.

Frú forseti. Með ræðu hv. þm. Kristjáns L. Möllers sannast það nú með betri rökum en oft áður hversu vitlaust það var að ráðast í þær breytingar á hafnalögunum sem samþykktar voru hér fyrir nokkru. Það leiðir til þess að hafnirnar tapa tekjum og möguleikum á að byggja sig upp með nægilega öflugum hætti. Hafnir landsins eru með vissum hætti súrefnisgáttir byggðarinnar. Um þær fara vöruskiptin, þangað kemur aflinn af hafinu og um þær er flutt unnið hráefni. Ég þarf svo ekki að nefna það sem ég hef margsinnis ítrekað hér og haldið töluvert margar ræður um, þ.e. þær nýju byrðar sem höfnum landsins voru færðar með nýjum lögum um svokallaða siglingavernd. Þá voru lagðir níu nýir skattar á hafnir landsins vegna einhverrar vitleysu sem kom að utan og taugaveiklunar gagnvart viðbrögðum í kjölfar hryðjuverkaárásar á Bandaríkin. Um það ætla ég ekki að fjölyrða hér. Ég verð hins vegar að segja að það þarf töluverðan kjark til að koma hér og halda ræðu eins og hv. þm. Kristján L. Möller gerði. Hann hefur margsinnis reifað þessar hugmyndir sínar og jafnan hlotið fyrir sprok og árásir hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins. Þeir hafa rifjað það upp að á sínum tíma var Skipaútgerð ríkisins lögð af og hafa oft spurt í forundran: Er hv. þingmaður að leggja til að Skipaútgerðin verði tekin upp? Að sjálfsögðu ekki. Það vill svo til að ég hef flutt tillögu hér ásamt nokkrum þingmönnum Samfylkingarinnar, þar með töldum hv. þingmanni, um að fara þessa útboðsleið sem hv. þingmaður reifaði hér áðan. Sú leið byggist á fordæmi sem ríkið sjálft hefur gefið. Við notum svipaðar aðferðir til að tryggja flugsamgöngur til einstakra staða. Það er ekkert að því að skoða þessa leið út í hörgul. Hv. þingmaður flutti hér ýmis rök fyrir því. Það er sérstaklega ein röksemd sem ég staldraði við og vil taka undir. Hv. þingmaður benti á að með því að opna þessa nýju lífæð á sjónum, strandsiglingarnar, hugsanlega með hvata og fyrir tilverknað ríkisins með þeim hætti sem hv. þingmaður nefndi, er verið að létta gríðarlega miklum þunga af vegum landsins. Hv. þingmaður nefndi umferðaröryggi. Síst skal ég lasta þá röksemd enda sjálfur yfirleitt skjálfandi í sæti mínu þegar ég ek á vegum landsins og mæti þessum stóru flutningabílum hlöðnum fiski. Það þarf enginn um sárt að binda sem lendir í einhvers konar óhappi þegar þeir eru annars vegar. En við búum við nýtt umhverfi, ekki bara Íslendingar heldur heimurinn allur, sem er hin nýja vá hlýnunar lofthjúpsins. Þessi ríkisstjórn verður eins og aðrar ríkisstjórnir að freista allra leiða til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Við vitum að um það bil þriðjungurinn af því sem Íslendingar losa er vegna samgangna. Ekki skal ég segja hversu mikið væri hægt að draga úr því með að flytja þungaflutninga út á sjó en það er sannarlega þess virði að skoða það. Ríkisstjórnin virðist ekkert hugsa um þetta. Í orði lofar hún að ráðast í aðgerðir sem draga úr losun og við höfum séð háleit markmið en hún hefur engan áhuga á því. Hún hampar t.d. ekki lengur vetnisverkefninu eða reynir að hraða því. Hún reynir ekki að setja fjármagn í nýjar leiðir til að draga úr losun. Þvert á móti er hún stöðugt að skapa væntingar eða lofa að ráðast í stórframkvæmdir sem munu auka losun út í lofthjúpinn. Ríkisstjórnin fer um landið og einn ráðherra lofar álverum hér, annar þar og sá þriðji alls staðar. Allt er þetta vegna þess að Framsóknarflokkurinn hangir á horriminni og horfir niður í ginnungagap kosningataps. Hann er að reyna að kaupa sér atkvæði með þessu. Hann skirrist einskis. Hann hugsar ekkert um afleiðingarnar. Hann hugsar ekkert um Kyoto-samkomulagið. Hann hugsar ekkert um leiðir til að reyna á móti að draga úr losun. Alls ekki. Það eru þingmenn ríkisstjórnarinnar sem koma og draga dár að hugmyndum eins og þeirri sem hv. þm. Kristján L. Möller flutti hér áðan. Það, frú forseti, er fífldirfska svo ekki sé meira sagt. En sú skammsýni sem birtist oft í gagnrýninni á þessa hugmynd um strandflutningana, og með hvaða hætti ríkið gæti skapað hvata til að koma þeim á, sýnir betur en allt annað að ríkisstjórnin leiðir aldrei hugann að því stóra grundvallarvandamáli sem losun gróðurhúsalofttegunda er. Hún leiðir aldrei hugann að því hvernig finna megi nýjar leiðir til að draga úr þeirri losun. Sú röksemd sem hv. þingmaður var með hér áðan var fín röksemd ein og sér fyrir því að þessi leið yrði skoðuð.

Frú forseti. Við erum í 3. umr. um frumvarp til laga um breytingu á hafnalögum. Í tilefni af þessu frumvarpi finnst mér full ástæða til að minna á tillögu til þingsályktunar sem Jón Bjarnason er 1. flutningsmaður að. Það er tillaga til þingsályktunar um strandsiglingar. Hún er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að undirbúa að strandsiglingar verði hluti af vöruflutninga- og samgöngukerfi landsins. Ráðherra móti stefnu og aðgerðaáætlun og leggi fram lagafrumvörp í þessu skyni, ef með þarf, þannig að ríkið geti tryggt reglulegar strandsiglingar til allra landshluta með því að bjóða út siglingaleiðir. Ráðherra láti meta kostnað við að halda uppi reglulegum strandsiglingum um allt land miðað við skilgreinda þjónustu og geri tillögur um siglingaleiðir sem bjóða á út. Ráðherra skili niðurstöðum til Alþingis eigi síðar en 1. febrúar 2006.“ Eins og við vitum er sá tími liðinn en ég vona að þessi tillaga verði samþykkt á vorþingi. Tillagan var reyndar borin upp á síðasta þingi og fékk þá mjög jákvæða dóma og flestar umsagnir sem bárust um hana voru afar jákvæðar. Eins og ég benti á áðan er hv. þm. Jón Bjarnason 1. flutningsmaður en ásamt þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs eru þingmenn Frjálslynda flokksins með á þessari tillögu og ég fagna því mjög, hv. þingmenn Guðjón Arnar Kristjánsson og Sigurjón Þórðarson ásamt Þuríði Backman og Ögmundi Jónassyni. Hv. þm. Kristján L. Möller fór nokkrum orðum um það hversu mikilvægar þessar strandsiglingar eru og hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom síðan inn á það að þingmenn Sjálfstæðisflokksins hæddust oft og spottuðu allar tillögur um að efla þurfi strandsiglingar. Í hverri umræðu sem við förum í um samgöngumál, þegar verið er að tala um slit á vegum landsins og allt það, er það jafnan dregið fram að strandsiglingar eru auðvitað eðlilegasta flutningaleiðin þegar verið er að flytja gáma landshluta á milli. Það er því dálítið sorglegt að þingmenn stjórnarflokkanna skuli ekki hafa meiri skilning á þessu máli. En ég vona að þingsályktunartillaga hv. þm. Jóns Bjarnasonar verði samþykkt á þessu þingi og ég held að við verðum miklu bættari ef hún kemst í gegn. Eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom inn á áðan þá er þetta líka mjög mikilvægt umhverfismál. Það veitir ekki af á þessum síðustu og verstu tímum þegar verið er að hella yfir okkur hverju álverinu á fætur öðru, frú forseti.

Virðulegi forseti. Aðeins út af þeim orðum sem hv. þingmaður viðhafði um þá þingsályktunartillögu sem hann gerði að umtalsefni: Ég fagnaði henni mjög vegna þess að um er að ræða nákvæmlega sömu tillögu og ég flutti ásamt mörgum öðrum þingmönnum Samfylkingarinnar þegar og áður en strandsiglingar voru lagðar niður. Við sáum hvert stefndi og lögðum til að þessi leið yrði farin, þessi útboðsleið. Þegar ég segi, virðulegi forseti, að ég fagni þeirri tillögu sem hv. þm. Hlynur Hallsson gerði að umtalsefni þá geri ég það vegna þess að það er ný nálgun hjá þingmönnum Vinstri grænna, þeim sem flytja þessa tillögu, að fara þessa útboðsleið. Áður töluðu þeir nánast um að taka upp Skipaútgerð ríkisins að nýju og að ríkið færi í skipaútgerð. Ég var því algerlega ósammála og tel að ríkissjóður eigi aldrei að standa í þess háttar rekstri. En sú tillaga sem þarna hefur verið flutt er efnislega alveg samhljóða því sem við þingmenn Samfylkingarinnar fluttum strax þegar fyrirsjáanlegt var að strandsiglingar mundu leggjast af. Það er einmitt inngangurinn í þeirri tillögu að láta kanna og fara þessa útboðsleið að sigla til ákveðinna hafna, bjóða það út og segja: Hvað vilja skipafélögin bjóða í þessa flutninga til að fá þá? Ég hika ekki við að halda því fram, virðulegi forseti, að við fengjum mjög góð tilboð og það miklu lægri en maður hefur gert sér grein fyrir áður þegar maður horfir til þess að það er mikilvægt fyrir skipafélagið sem hreppir þá flutninga að fá þá að halda þeim flutningum áfram til hafna erlendis.

Frú forseti. Það er ánægjulegt að heyra að hv. þm. Kristján L. Möller er sammála okkur þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og þingmönnum Frjálslynda flokksins í þessu máli og hv. þm. Össur Skarphéðinsson líka. Ég ætla að vona að það gildi þá um allan þingflokk Samfylkingarinnar en það er því miður þannig að maður veit ekki alltaf hvar maður hefur hluta af þeim þingflokki. 

Virðulegi forseti. Það er misskilningur hjá hv. þingmanni að við þingmenn Samfylkingarinnar séum orðnir sammála Vinstri grænum í þessu máli. Málið er það að Vinstri grænir eru orðnir sammála okkur. Við rákum Vinstri græna til þess að fara inn á þessa útboðsleið en hætta við hinn gamla ríkisrekstur Skipaútgerðar ríkisins en það voru fyrstu hugmyndir þeirra þegar strandsiglingar voru lagðar af, og þarf ekki að orðlengja meira um þann vitleysisgang. Það ber að fagna því, virðulegi forseti, að Vinstri hreyfingin – grænt framboð og þeir þingmenn frjálslyndra sem standa að tillögu þeirra séu orðnir sammála okkur í Samfylkingunni sem lögðum þessa tillögu fyrst fram og boðuðum að þetta væri skynsamlegasta leiðin til að halda uppi strandsiglingum þegar Eimskipafélag Íslands, fyrrum óskabarn þjóðarinnar, hætti slíkum siglingum á sínum tíma nokkru á eftir Samskipum. Hitt atriðið sem hv. þm. Hlynur Hallsson minntist á ætla ég ekki að ræða á þessu stigi enda er það ekki á dagskrá.

Frú forseti. Ég ætla ekki að fara í einhverja samkeppni hér við hv. þm. Kristján L. Möller um hver er að verða sammála hverjum enda skiptir það kannski ekki öllu máli og ekki heldur hver setti málið fyrst fram. En ég leyfi mér nú samt að fullyrða að hv. þm. Jón Bjarnason hefur barist hvað ötulast fyrir því að strandsiglingar verði teknar upp á ný og útboðsleiðin er sennilega mjög skynsamleg í þeim efnum. Auðvitað ætla ég heldur ekki að fara í stjórnarmyndunarviðræður við Samfylkinguna en ég fagna þeim samhljómi stjórnarandstöðunnar sem er í þessu máli.

Frú forseti. Hér er um mjög skynsamlega tillögu að ræða. Maður er eiginlega hissa á því að menn skuli ekki fyrir löngu vera búnir að hrinda henni í framkvæmd. Það þarf ekki frekari vitnanna við en fara einfaldlega um vegi landsins. Okkur sem keyrum mikið um kjördæmin og þurfum að vera á eftir vöruflutningabílum í röðum finnst það með ólíkindum að menn reyni ekki að draga úr umferð þeirra á vegunum. Strandflutningar eru ein leiðin til þess. Það væri fróðlegt að fá viðbrögð hv. þingmanna Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks við þessari tillögu, hvort menn geti ekki tekið undir skynsamlega tillögu stjórnarandstöðunnar eða hvort þeir þurfi að setja hana fram sjálfir. Það blasir við öllum að hér er öðrum þræði um umferðaröryggismál að ræða og einnig er þetta spurning um samkeppnisstöðu atvinnuveganna á landsbyggðinni, sem varðar íbúa landsins miklu. Hvers vegna er ekki hægt að fá fram afstöðu þingmanna Framsóknarflokksins til þessa máls sem varðar landsbyggðina miklu? Er flokkurinn hreinlega upptekinn í öðru? Og hvað með Sjálfstæðisflokkinn, hafa menn enga skoðun á þessu máli? Mér finnst þetta skipta verulega miklu máli. Um er að ræða mjög skynsamlega tillögu sem allir stjórnarandstöðuflokkarnir hafa tekið undir á þingi. Ekki ætla ég að fara að ræða það í smáatriðum hver fann upp á þessu máli, enda skiptir það ekki öllu máli. Hér er um gott mál að ræða sem mér finnst tímabært að þingmenn stjórnarliðsins ræði og skýri frá afstöðu sinni.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson óskaði eftir afstöðu framsóknarþingmanna til þess máls sem hér er til umræðu. Það er að finna á þskj. 436 og er frumvarp til laga um breytingu á hafnalögum. Afstaða okkar felst í því að við stöndum að því stjórnarfrumvarpi.

Virðulegi forseti. Fréttaskýringaþátturinn Kompás á NFS á Stöð 2 braut á dögunum í blað með umfjöllun sinni um notkun barnaníðinga á netinu til að ná til fórnarlamba sinna. Þar var kastljósinu varpað inn í myrk horn mannlífsins með sláandi hætti. Það sem gerði þáttinn svo áhrifaríkan var m.a. notkun hans á tálbeitu. Með tálbeitunum er búin til atburðarás sem dregur níðingana fram. Tálbeitan í þessu tilfelli var 13 ára gömul stúlka sem auglýsti á einkamálasíðu á netinu. Ekki stóð á svörum. Auglýsingin lifði í tvo sólarhringa og langflestir komu inn á msn-netfang stúlkunnar og byrjuðu þar að spjalla á mjög kynferðislegum nótum. Enginn sem hafði samband við stúlkuna leitaði eftir öðru en kynferðislegu sambandi, enda eftir engu öðru að leita. Þetta er gert til að kanna og sýna fram á eftirspurn fullorðinna karlmanna eftir börnum á þessum aldri. Það kom skýrt fram í auglýsingunni að tálbeitan var 13 ára gömul. Það fór ekki á milli mála og það var það sem mennirnir sóttust eftir. Auglýsingunni svöruðu á tveimur dögum 83 karlmenn. Af þeim voru 63 eldri en 20 ára. Það sem mestu máli skiptir er að í hlut eiga börn og unglingar sem fullorðnir karlmenn reyna að tæla til fundar við sig í gegnum netið. Þeir villa á sér heimildir og beita blekkingum, segjast vera á unga aldri og ná þannig trúnaðarsambandi við börnin og byggja upp traust við þau. Harmleikurinn heldur síðan áfram í gegnum kerfisbundnar blekkingar og líf barnsins er lagt í rúst. Að börnunum hefur verið logið, þau svikin og misnotuð kynferðislega. Vanlíðan og skömm fylgir þeim alla ævi. Þetta er ekkert annað en kynferðislegt ofbeldi og karlmenn sem sækjast eftir kynlífi við 13 ára barn eru ekkert annað en barnaníðingar. Mikilvægt er að þessi umræða leiði til þess að börnin verði meðvitaðri um hættuna en ekki síður, og fyrst og fremst, að níðingarnir verði fældir frá verknaðinum. Forvörnum verði beitt áður en barnið er í sakleysi sínu blekkt til kynlífs og athafna við fullorðinn mann með hrikalegum afleiðingum fyrir líf barnsins. Forvarnir á borð við tálbeitur gegna þar stóru hlutverki. Því þarf að mínu mati að endurskoða heimildir lögreglunnar til að nota tálbeitur við að ná til barnaníðinga og fæla þá frá því að nota netið með þessum hætti. Hvað mundi fækka í hópi níðinga á netinu er rétt hægt að ímynda sér. Níðingarnir væru ekki lengur óhultir á bak við nafnleynd netsins. Okkur ber að vernda börnin fyrir níðingunum og netið er að mörgu leyti svarthol hvað þetta varðar. Þar vega menn í skjóli nafnleyndar og því þarf að leita nýrra leiða til að vinna gegn þess háttar misnotkun á miðlinum og netinu eins og þarna um ræðir, og svo skýrt og áhrifaríkt var dregið fram á dögunum. Til að draga fram umfang slíkra mála má einnig benda á að þeim hefur fjölgað verulega hjá félagsþjónustunni á höfuðborgarsvæðinu. Málaflokkurinn hefur stækkað svo á fáum árum að Barnavernd Reykjavíkur telur þurfa að fara að skilgreina þessi mál, slík mál, sérstaklega í kynferðisafbrotamálum. Almennt virðast félagsfræðingar sammála um að þetta sé stórt og vaxandi vandamál sem erfitt er að vinna úr. Það er mín skoðun að nú þegar þurfi að grípa til aðgerða. Það er ekki eftir neinu að bíða. Vandinn er þekktur, leiðir níðinganna kunnar og fjöldi málanna undirstrikar hve alvarlegt þetta er og að bregðast þarf við. Því hef ég tekið upp þessa umræðu hér við hæstv. dómsmálaráðherra til að kanna leiðir til að stemma stigu við þessu og finna bestu leiðirnar til forvarna, til að koma í veg fyrir að saklaust barn sé blekkt út í slíkar athafnir að það bíði þess aldrei bætur. Því beini ég eftirfarandi spurningum til hæstv. dómsmálaráðherra: 1. Kemur til greina að lögreglan fái heimildir til að nota tálbeitur til að ná til barnaníðinga, m.a. í forvarnaskyni? 2. Er ráðherra kunnugt um sambærilegar heimildir lögreglu annarra Evrópulanda til að nota slíkar tálbeitur? 3. Er hæstv. ráðherra dómsmála kunnugt um mat og árangur frá öðrum löndum við notkun tálbeitna í málum barnaníðinga í forvarnaskyni og til að ná til þeirra?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni fyrir að færa mál þetta í tal hér í þinginu um leið og ég fagna áhuga hans á því að hugað verði að nýjum og sérstökum rannsóknarúrræðum lögreglu til að takast á við flókin afbrot. Kveður þar við nýjan tón. Lögregla verður að ráða yfir tækjum og heimildum sem gera henni kleift að berjast við sífellt flóknari afbrot. Afbrotamenn leita nýrrar tækni og nýrra úrræða við iðju sína og það er m.a. á ábyrgð okkar alþingismanna að sjá til þess að lögreglan geti mætt þeim með viðeigandi hætti. Réttarfarsnefnd hefur unnið að endurskoðun laga um meðferð opinberra mála. Við þá vinnu er m.a. horft til sérstakra rannsóknaraðferða lögreglu og þar á meðal notkunar tálbeitna. Engin sérstök lagaákvæði eru nú um slíkar aðgerðir og verður því að miða við almennar réttaröryggisreglur. Rétt er að taka fram að Hæstiréttur hefur sakfellt fyrir brot sem upplýst var með notkun tálbeitu, enda taldi rétturinn að hinn ákærði maður hefði ekki verið lokkaður til að fremja brot sem hann hefði ekki áður haft ásetning til að fremja og að eðli brotsins hefði ekki verið breytt. Lögreglu er því heimilt að nota tálbeitu til að upplýsa mál þótt um slíkar aðgerðir gildi ekki sérstakar skráðar reglur. Verður lögregla að fara með ýtrustu gát noti hún virka tálbeitu til að upplýsa mál. Rannsókn máls verður t.d. að beinast að tilteknum grunuðum manni. Meginatriði er þó að tálbeitan verði ekki til að framið sé brot sem annars hefði aldrei átt sér stað. Hér vísa ég til virkra tálbeitna, þ.e. tálbeitna sem lokka brotamann fram og taka jafnvel þátt í broti með honum, svo sem með því að koma fram sem kaupandi fíkniefna. Torvelt getur verið að setja tæmandi lagaákvæði um tálbeitur og hentugra getur reynst að fela t.d. ríkissaksóknara að móta reglur um skilyrði sem vera þyrftu fyrir hendi. Reglur frá ríkissaksóknara binda þó að sjálfsögðu ekki dómstóla með sama hætti og lög frá Alþingi. Hv. málshefjandi nefndi sérstaklega hvort til greina kæmi að veita lögreglu heimildir til að gera tálbeitur út eftir mönnum sem grunaðir eru um að hyggja á brot gegn börnum. Slík brot þar sem væntanlegur brotamaður leggur snörur fyrir sér ókunnug börn sem eiga sér einskis ills von hljóta að sjálfsögðu að koma sterklega til álita. Það væri auðvitað strax mikið unnið ef tækist að fæla menn frá því að reyna að nálgast saklaus börn um netið. Notkun tálbeitna hlýtur þó fyrst og fremst að helgast af tilraunum til að hafa hendur í hári grunaðra manna. Þegar tálbeita er notuð til að lokka slíka menn úr skúmaskotum sínum er af augljósum ástæðum ekki hægt að halda leiknum svo lengi áfram að maðurinn fullfremji brotið eins og á hinn bóginn er hægt að gera í sviðsettum fíkniefnaviðskiptum, svo að dæmi sé tekið. Það atriði hlyti að hafa áhrif á hugsanlegar ákærur vegna mála sem yrðu til með þeim hætti. Hv. málshefjandi spurði um reglur í öðrum löndum. Reglur um slíkar rannsóknir eru almennt ekki bundnar í lög heldur er byggt á ákveðnum verklagsreglum. Danir settu þó lög um notkun tálbeitna árið 1986. Auk þess eru lög um þetta efni í Austurríki, svo að tvö dæmi séu nefnd. Dönsku lögin mæla fyrir um ýmis skilyrði eins og að eingöngu lögreglumenn beiti aðgerðunum, einstaklingurinn sé ekki hvattur til að fremja brot nema fyrir liggi rökstuddur grunur um að afbrotið sé á framkvæmda- eða tilraunastigi, aðrar rannsóknaraðferðir dugi ekki til að afla sönnunargagna og brot varði minnst sex ára fangelsi ef það beinist gegn öryggi ríkisins.

Hæstv. forseti. Ég vil leggja áherslu á tvennt í þessari umræðu. Í fyrsta lagi er ég fylgjandi forvarnastarfinu. Lögreglan á að sjálfsögðu ekki að láta sitja við það eitt að finna glæpamenn, heldur að reyna að koma í veg fyrir afbrot og glæpi. Í öðru lagi vil ég leggja áherslu á að það sem hér um ræðir, brot gegn börnum, níðingsverk framin á börnum, eru einhver alvarlegasti glæpur sem um ræðir og á að taka alvarlega í samræmi við það. Hins vegar erum við að tala um það hér og nú hvort lögreglan eigi að hafa heimild til að nota svokallaðar tálbeitur, setja á svið glæp, jafnvel taka þátt í glæp, eins og hæstv. ráðherra orðaði það, til að finna glæpamanninn, til að lokka fram í dagsljósið þann sem framið hefur glæp eða hugsanlega hefur áform um slíkt. Ég tel að hér séum við komin inn á mjög vafasamar og hálar brautir. Við höfum rætt það í þessum sal að lögreglan fái rýmri heimildir en þegar er til að dreifa til að setja á fót svokallaðar greiningardeildir sem fjalli um landráð, hryðjuverk, mansal, skipulagt vændi, peningaþvætti o.s.frv. Ekki aðeins til að upplýsa um þá glæpi sem þegar hafa verið framdir, heldur til að fyrirbyggja að glæpir verði framdir. Þá þarf að fylgjast með þeim sem hugsanlega kæmu þar við sögu. Það er ávísun á persónunjósnir, eða sú hætta er a.m.k. fyrir hendi og þá hættu ber okkur að taka mjög alvarlega í lýðræðisþjóðfélagi. Hæstv. forseti. Ég vara við því að við förum út á þessar brautir þó að ég taki undir með hv. málshefjanda, og þakki honum fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli, að það þarf 

Virðulegi forseti. Það er gaman að hlusta á þessa umræðu, sérstaklega í ljósi þess samhengis sem við ættum að hafa í huga þegar við ræðum um málefni lögreglunnar. Eins og menn vita hefur Samfylkingin, og reyndar stjórnarandstaðan meira eða minna öll, talað gegn nýrri greiningardeild hjá lögreglunni sem á að geta beitt m.a. óhefðbundnum aðferðum vegna þess að heimurinn er að verða flóknari. Glæpir eru þannig í dag að menn þurfa virkilega að hafa sig alla við til að hugsa út hvernig hægt er að sporna við þeim. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að mér þykir málflutningur hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar minna mig svolítið á vindhana að þessu leyti, að vera á móti greiningardeildum einn daginn en tala svo um óhefðbundnar aðferðir við að tæla fram glæpi. Þegar ég segi þetta er ég alls ekki að verja þá sem stunda glæpi. Alls ekki. En menn verða að líta á samhengi hlutanna. Ég er eindreginn stuðningsmaður þess að lögreglan setji upp greiningardeild. Varðandi tálbeiturnar tel ég að hér sé um hárfína línu að ræða. Hve langt á að ganga í að beita tálbeitum? Það er alveg ljóst eins og þetta er núna að ekki má lokka fram glæp. Það má ekki sem sagt stuðla að glæp. Lögreglan má það ekki. Ef glæpur er hins vegar byrjaður, undirbúningur hans, má nota tálbeitu til að komast að hinu sanna. Þetta er með svipuðum hætti annars staðar á Norðurlöndunum og ég held að við eigum að fylgja þeim. Í Bandaríkjunum er þetta allt öðruvísi. Þar má nú eiginlega bara allt. Mér skilst að lögreglan þar megi meira að segja fara með ósannindi til að lokka í vitnaleiðslum fram upplýsingar frá glæpamönnum. Ég tel að það sé ekki leið sem við eigum að fara. En það er mikilvægt að hafa traust á lögreglunni og ég held ef að lögreglan fær þessar heimildir sé það hlutverk okkar þingmanna að vera ekki að grafa undan 

Frú forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að færa þetta mál hér til umræðu því að umræðan er vissulega þörf. Við höfum séð að tálbeitur hafa verið notaðar af fjölmiðlum. Einnig hafa verið notaðar tálbeitur við tóbaksvarnir. Það er verið að senda börn undir aldri til að kaupa tóbak og enn fremur hefur lögreglan notað tálbeitur. Þetta er vandmeðfarin aðferð í baráttu gegn glæpum. Það sannaðist best í máli sem kom hér upp fyrir um 13 árum, þegar afbrotamaður sem átti við geðræn vandamál að stríða var lokkaður í gildru lögreglunnar, að það var í rauninni mjög vafasamt mál í alla staði. Hvað varðar þessi mál tel ég vert að fara yfir þau og skoða hvort þetta sé eina leiðin til að ráðast gegn slíkum glæpum. Það má vera að þetta sé mjög öflug leið en það eru aðrar leiðir sem við verðum líka að hvetja til hér úr þessum ræðustól, þ.e. að foreldrar fylgist með börnunum sínum. Það skiptir ekki síður máli en að við samþykkjum hér auknar heimildir til að lokka menn til afbrota. Það er í rauninni mjög vafasamt og umdeilanlegt hver sem á í hlut.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni fyrir þessa umræðu. Þessi umræða er afar góð því að hún undirstrikar hættuna á misnotkun á börnum með hjálp netsins. Umræðan kemur þeim skilaboðum vonandi til foreldra og barna að fara gætilega í samskiptaleiðum nýrrar aldar en hún vekur einnig upp áhugaverðar spurningar um heimildir lögreglu. Nú hefur verið lagt fram frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra sem setur á fót sérstaka greiningardeild ríkislögreglustjóra sem hefur m.a. það verkefni að stunda áhættumat og greina hættu á afbrotum. Þótt málshefjandi hafi tekið skýrt fram að hann sé eingöngu að tala um tálbeitu til að ná í barnaníðinga þarf að setja þessa umræðu um tálbeitur í samhengi við önnur störf lögreglunnar og það gerir hæstv. dómsmálaráðherra sjálfur hér í umræðunni. Viljum við t.d. að greiningardeild hæstv. dómsmálaráðherra hafi heimildir til að beita tálbeitum með þessum hætti, hafi heimild til að búa til atburðarás til að draga fram meinta óvini ríkisins? Ég verð að viðurkenna að ég set spurningarmerki við notkun þeirrar aðferðar hjá slíkum greiningardeildum. Spyrja má hæstv. dómsmálaráðherra hvort hann telji að notkun svona tálbeitna eigi hugsanlega við í miklu fleiri málum en þeim málum sem snúa eingöngu að barnaníðingum. Hins vegar má ræða hvort lögreglan eigi að hafa sérstök úrræði í baráttunni gegn barnaníðingum og um það snýst þessi umræða og upplegg málshefjanda. Í löggjöf okkar er víða tekið sérstakt tillit til barna og barnaverndar með sérákvæðum og færa má efnisleg rök fyrir því að svo megi einnig vera í þessu tilliti. Mundi t.d. vitneskja almennings um að lögreglan hefði heimild til að beita tálbeitum gegn barnaníðingum fæla menn frá þeirri iðju? Með því einu væri mikið unnið. Frú forseti. Í þessu samhengi er einnig mikilvægt að hafa í huga að samkvæmt hegningarlögum er tilraun til brots refsiverð í sjálfu sér og að mínu mati er því ljóst að einstaklingar sem reyna að tæla eða misnota börn gerast brotlegir við lög.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp og hæstv. ráðherra fyrir hans skýru og greinargóðu svör. Hvatinn að þeirri umræðu sem hér fer fram er tiltekinn brotaflokkur sem vekur sérstakan óhug og við fáum sífellt betri upplýsingar hvað snertir umfang þessa brotaflokks, hvatir brotamannsins og afleiðingar brota fyrir brotaþolann og ekki síst leiðir brotamanna til þess að fremja slík brot. Vegna þess sérstaka óhugs sem málin vekja er eðlilegt að spurt sé hvort lögreglan hafi úr öllum þeim úrræðum að spila sem nauðsynleg eru til að veita þá vernd og það öryggi sem við viljum búa borgurunum sem í þessu tilfelli er æska landsins. Ég vil vekja athygli á því að almennt þegar rætt hefur verið um rannsóknarheimildir lögreglu vegna þróunar samfélagsins, flóknari afbrota eða tækninýjunga hefur þingið viljað flýta sér hægt. Menn hafa hér tekist harkalega á um lögfestingu ýmissa úrræða sem lögreglan hefur talið þörf á að beita til að takast á við nýja brotaflokka og brotaaðferðir. Ég tel hins vegar að hæstv. ráðherra hafi fengið samþykktar hér á þinginu mikilvægar breytingar á umliðnum árum til að koma til móts við þarfir lögreglunnar í störfum hennar og enn liggja fyrir þinginu mál sem snerta skipulag og starfshætti lögreglunnar. Ég vil leyfa mér að taka undir með hæstv. ráðherra um að notkun tálbeitna í þeim málaflokki sem hér hefur verið til umfjöllunar hlýtur að koma sterklega til greina, það verður á endanum að vera mat lögreglunnar hvaða rannsóknarúrræði sem hún býr yfir henta best til að takast á við mál af þessu tagi. Okkar þingmannanna er að gæta að því að lögreglan hafi úr nauðsynlegum rannsóknarúrræðum að spila hverju sinni um leið og heimildirnar mega ekki vera svo víðtækar að lögreglan verði almennt of fyrirferðarmikil á samfélaginu í viðleitni sinni til að upplýsa og rannsaka brot. Eins og komið hefur verið inn á í umræðunni í dag skipta forvarnir að sjálfsögðu einnig miklu máli en ég tel æskilegt að við settum okkur skýrari reglur, ég tek undir með ráðherranum um að það þarf ekki endilega að vera í lögum en reglur í 

Frú forseti. Ég er tilbúin til þess að leggja mikið á mig til að reyna að koma í veg fyrir glæpi gegn börnum. Það er þó með blendnum hug, verð ég að segja, sem ég reyni að gera upp hug minn varðandi spurninguna um tálbeiturnar, þetta tiltekna mál sem hv. málshefjandi notar sem kveikju að þessari umfjöllun. Ég tel eðlilegt að við séum vör um okkur þegar fjölmiðlar ætla að fara að búa til fréttaefni og ég tel eðlilegt að við spyrjum okkur þeirra spurninga hvað knýi fjölmiðla áfram í þeim efnum. En hér er náttúrlega um svo alvarlegan brotaflokk að ræða og þegar maður skoðar það hvort lögreglan eigi að hafa heimildir til að beita tálbeitum í þessum tilfellum þá þurfum við að spyrja okkur fleiri en einnar spurningar, eins og hér hefur komið fram í umræðunni. Tálbeitur hafa hingað til helst verið notaðar í fíkniefnamálum. Í málum er varða barnaníðinga er hins vegar verið að láta menn fremja glæpinn og samkvæmt lögum má ekki hvetja til þess að glæpur sé framinn og auðvitað lögreglan síst af öllum. Hér því um erfitt álitamál að ræða. Svo má líka spyrja sig spurninga og ég hef reynt að kanna hvort til séu einhverjar rannsóknir um það hvort þeir karlar sem leita eftir börnum á netinu, þá kannski börnum sem eru að falbjóða sig á netinu, það er ekki vitað hvort þetta eru sömu níðingarnir og leita á börn undir öðrum kringumstæðum þannig að hér þarf líka að láta fara fram ákveðnar rannsóknir sem við hér í þessum sal þurfum að skoða. Annað sem við í þessum sal getum líka gert er að kanna hvað hið opinbera leggur af mörkum til að vernda börn gegn kynferðisofbeldi, t.d. með tilliti til fræðslu og annarra þátta eins og forvarna sem hér hafa verið nefndar. Meðan þeir opinberu aðilar sem ættu að standa öflugan vörð um öryggi barna og tryggja réttarvernd þeirra eru ekki að standa sig er ástandið óviðunandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Ég vil þó í upphafi máls míns taka það fram að ég missti bæði af ræðu hans og síðan svari hæstv. dómsmálaráðherra, því ég var önnum kafinn við að taka á móti glæsilegum hópi ungmenna frá Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi sem heimsótti okkur hér í Alþingishúsið. Varðandi það mál sem hér er til umræðu þá er persónuleg skoðun mín skýr. Ég tel að það sé réttlætanlegt að nota tálbeitur í einstökum tilvikum til þess að ná svona glæpamönnum. Ég sá umræddan fréttaskýringaþátt sem var sýndur á sjónvarpsstöðinni NFS, í þættinum Kompás, og ég verð að segja að sá þáttur hafði djúpstæð áhrif á mig og vakti mig mjög til umhugsunar um þessi mál. Ég vil líka fá að segja það að ég treysti lögreglunni fyllilega og dómgreind hennar til að vega það og meta í hverju tilviki fyrir sig hvort réttlætanlegt sé að beita svona aðferðum til þess að ná þessum glæpamönnum, koma þeim undir lás og slá því að þar eru þeir best geymdir. Það hefur ákveðið forvarnagildi að þessir menn viti að hægt sé að ná til þeirra með þessum hætti. Ég held að sjónvarpsþátturinn sem við sáum um daginn hafi líka haft mikið forvarnagildi og sú umræða sem fer fram hérna núna hefur líka ákveðið fornvarnagildi. Ég vil svo að lokum, virðulegi forseti, vísa því á bug að stjórnarandstaðan öll í heild sinni hafi hér um daginn verið að tala eitthvað niður til lögreglunnar, að hún hafi verið að tala eitthvað niður eða gegn því að hér yrði sett á fót greiningardeild. Ég kom hér í ræðustól þá og ég man ekki til þess að ég hafi talað niður til lögreglunnar eða lagst neitt sérstaklega á móti þessari greiningardeild sem menn hafa verið að tala um, alls ekki.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa fínu umræðu. Ég er mjög sammála þeirri aðgreiningu sem hæstv. dómsmálaráðherra gerði á notkun tálbeitna t.d. í fíkniefnamálum annars vegar og hins vegar varðandi níðingsverk gagnvart börnum. Það er hárrétt skilgreining og kjarni málsins er nákvæmlega sá, burt séð frá því að að sjálfsögðu er það umdeilt og umdeilanlegt að nota tálbeitur í ýmsum afbrotamálum. En eðlismunur þessara glæpa og annarra er svo mikill, þetta eru svo alvarleg brot og miklu alvarlegri glæpur en allt annað sem hægt er að draga fram og þess vegna tel ég persónulega að það sé fullkomlega réttlætanlegt að nota tálbeitur í forvarnaskyni með þessum hætti. Það þarf að gera það umræðunnar vegna og það þarf að fæla níðingana frá því að misnota netið með þessum hætti. Það er alveg á hreinu hvað mig varðar. Hvað varðar ummæli hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur um að ég sé með einhverjum hætti að draga úr trausti á lögregluna þá er þetta einfaldlega allt of alvarlegt mál til að ræða á þessum nótum og ég kýs að gera það ekki. Hins vegar tek ég undir þá skoðun hæstv. dómsmálaráðherra að það komi sterklega til álita og að setja þetta inn í verklagsreglur svipað og virðist vera gert í Danmörku, ég tel það góða leið og vænlega, sérstaklega til þess að stíga fyrstu skrefin í þessa átt. Og ég er algerlega sannfærður um það, sérstaklega eftir þessa umræðu og umræðu undangenginna daga og eftir að umræddur þáttur var sýndur á NFS og Stöð 2, Kompás, að þetta er leið sem við eigum að fara og þurfum að fara og ég held að allir sem fylgdust með umræðunni hafi verið slegnir óhug yfir því að 83 karlmenn svöruðu á tveimur sólarhringum auglýsingu frá 13 ára stúlkubarni um kynferðislegt samneyti. Það hlýtur hver lifandi maður að sjá hver alvarleiki og umfang brotanna er og þess vegna fagna ég aftur eindregið undirtektum og svörum hæstv. dómsmálaráðherra hér við umræðuna í dag.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli mínu hefur Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að lögreglu sé heimilt að beita tálbeitu ef svo ber undir þannig að það er engin spurning um að þetta er heimilt í réttarkerfi okkar þótt ekki gildi um það sérstakur lagabókstafur. Ég vil í tilefni af þessum umræðum minna hv. þingmenn á að væntanlegt er frumvarp frá mér sem snertir þær greinar almennra hegningarlaga sem lúta að kynbundnu ofbeldi og þar verður sérstaklega fjallað um málefni er varða vernd barna fyrir slíku áreiti eða kynferðislegu áreiti hvers konar þannig að þingmenn hafa þá tækifæri til að ræða þau mál sérstaklega á vettvangi þingsins. Einnig vil ég skýra þingmönnum frá því að það er líka væntanlegt frá mér frumvarp varðandi svokölluð tölvubrot, það er verið að taka mið af samningi Evrópuráðsins um glæpi á netinu m.a. og þar verða ákvæði sem eiga að auðvelda yfirvöldum að taka á málum og fylgjast með því ef menn misnota netið m.a. í því skyni að hafa ósæmilegt samband við börn. Hæstv. samgönguráðherra flutti í fyrra frumvarp sem var samþykkt á þingi um leiðir til þess að skrá notkun á netinu og heimildir til þess að geyma efni eða geyma slíkar tengingar og ég man ekki betur en stjórnarandstaðan hafi lagst gegn því frumvarpi á sama hátt og gert var líka þegar ég kom hér og var að ræða um greiningardeildina. Þá lögðust þeir þingmenn sem hér standa nú og telja að það eigi að beita þessum sérstöku rannsóknarúrræðum í einstökum málum a.m.k., gegn því að sett yrðu þau ákvæði í lög sem gert er ráð fyrir í lögunum um nýskipan lögreglumanna.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stofnun framhaldsskóla í Mosfellsbæ. Flutningsmenn tillögunnar eru auk mín hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttur, þingmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Tillögugreinin hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að hefja nú þegar viðræður við bæjarstjórn Mosfellsbæjar um stofnun framhaldsskóla í sveitarfélaginu með það að markmiði að skólinn taki til starfa haustið 2006.“ Þessi tillaga var lögð fram snemma í haust, frú forseti, og kemst á dagskrá nú. Hún var líka lögð fram á 131. löggjafarþingi, þ.e. fyrir ári, en náði þá ekki fram að ganga og er nú lögð fram aftur lítið breytt. Á síðustu árum hefur fjöldi framhaldsskólanemenda á höfuðborgarsvæðinu aukist mjög líkt og víðast hvar annars staðar á landinu. Á árunum 2000–2004 fjölgaði nemendum í framhaldsskólum á Íslandi úr 20.332 í 22.629 samkvæmt tölum menntamálaráðuneytisins, þ.e. um rúm 11,2% samkvæmt hagtölum frá Hagstofu Íslands. Fjölgunin á höfuðborgarsvæðinu að Reykjavík undanskilinni var rétt 18,5% á sama tímabili, þ.e. úr 4.593 í 5.443 nemendur. Þessi aukna sókn í menntun er mikið fagnaðarefni en hún leggur stjórnvöldum jafnframt skyldur á herðar í uppbyggingu framhaldsskóla. Skemmst er að minnast þess hve tæpt stóð að allir nýir umsækjendur fengju inni í framhaldsskóla á nýliðnu hausti. Mosfellsbær er tiltölulega ungt en vaxandi bæjarfélag með um 7.000 íbúa og hlutfall ungs fólks í þeim hópi er hátt. Nú eru þar um 130 manns í hverjum árgangi á framhaldsskólaaldri og margir stærri árgangar á grunnskólaaldri. Engum blöðum er um það að fletta að Mosfellsbær er langstærsta sveitarfélag landsins sem ekki hefur eigin framhaldsskóla. Gert er ráð fyrir að íbúafjöldinn nái 11.500 á næstu fimm árum og verði orðinn a.m.k. 13.000 árið 2012. Án efa er það nálægðin við Reykjavík sem mestu veldur um það að Mosfellsbær hefur setið eftir í uppbyggingu framhaldsskólakerfisins á undanförnum áratugum. Mosfellsbær fer með um 12% af áætluðum stofnkostnaði við Borgarholtsskóla sem er sá framhaldsskóli í Reykjavík sem er næstur sveitarfélaginu. Almenningssamgöngur milli Mosfellsbæjar og Borgarholts eru hins vegar ekki nógu góðar til að gera Borgarholtsskóla að ákjósanlegum kosti fyrir framhaldsskólanema í Mosfellsbæ, umfram aðra framhaldsskóla á höfuðborgarsvæðinu. Það gefur augaleið að sú staðreynd ýtir m.a. undir einkabílanotkun þeirra sem þaðan þurfa að sækja framhaldsskóla til nágrannasveitarfélaganna og eykur að sjálfsögðu umferð um Vesturlandsveg á álagstímum. Jafnframt er Borgarholtsskóli, sem var þegar með um 1.200 nemendur skólaárið 2003–2004, að mörgu leyti sérskóli þótt þar séu almennar bóknámsbrautir í boði. Borgarholtsskóli státar til dæmis af fjölmenntabraut, félagsþjónustubraut, námsbrautum í margmiðlunarhönnun, bílgreinum, málmiðnum og verslunarþjónustu auk þess að sjá um nám fyrir skólaliða og stuðningsfulltrúa í grunnskólum Reykjavíkur. Þetta fjölbreytta námsframboð á tvímælalaust sinn þátt í mikilli aðsókn að skólanum og hefur að öllum líkindum laðað marga til framhaldsnáms sem ella hefðu ekki fundið nám við sitt hæfi. Bæjarstjórn Mosfellsbæjar hefur nú um nokkurt skeið haft hug á að taka upp viðræður við ríkisvaldið um stofnun framhaldsskóla í bænum eins og fulltrúar hennar hafa t.d. greint frá á fundi með fjárlaganefnd, bæði á sl. hausti og reyndar líka haustið þar áður. Þar var jafnframt upplýst að gert er ráð fyrir framhaldsskóla á aðalskipulagi bæjarins en slíkur skóli mundi að sjálfsögðu styrkja innviði sveitarfélagsins verulega. Blómlegt félags- og tómstundastarf byggist jafnan upp í kringum starf einstakra framhaldsskóla sem gefa hverju byggðarlagi um sig tækifæri til að styrkja sérstöðu sína með samstarfi við heimaskóla. Framhaldsskóli í Mosfellsbæ gæti því hæglega þjónað fleirum en heimamönnum ef þar byggðist upp sérhæft nám að einhverju leyti, t.d. á sviði heilsueflingar og ferðaþjónustu sem nú þegar stendur sterkum fótum í bæjarfélaginu. Enn fremur yrði hentugt fyrir íbúa í Grundarhverfi, á Kjalarnesi, Álfsnesi, í Kjós og nýju hverfi við Úlfarsfell að sækja slíkan skóla vegna nálægðarinnar. Frú forseti. Mikið brottfall úr framhaldsskólum á Íslandi er áhyggjuefni þar sem nálega helmingur fólks á framhaldsskólaaldri lýkur ekki því skólastigi þrátt fyrir að hefja þar nám á eðlilegum tíma. Eitt af því sem taka verður á til að sporna gegn brottfalli er að unglingum bjóðist sem víðast samfellt nám í heimabyggð til a.m.k. 18 ára aldurs. Við flutningsmenn teljum því einboðið að Alþingi feli menntamálaráðherra að hefjast nú þegar handa um uppbyggingu framhaldsskóla í svo stóru og vaxandi sveitarfélagi sem Mosfellsbæ með það að markmiði að sá skóli taki til starfa haustið 2006. Þannig er þessi tillaga, frú forseti, og greinargerðin sem henni fylgir. Það hefur verið og er einn af hornsteinum menntastefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að efla nám í heimabyggð, sem næst fólkinu þar sem það býr. Við höfum flutt tillögur um stofnun framhaldsskóla og staðið fyrir umræðum um slíkt. Það er búið að stofna framhaldsskóla á Snæfellsnesi og þar kom ekki hvað síst til hvatning frá þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Samfélagið í Mosfellsbæ er orðið það stórt að mér finnst óverjandi annað en að tekið sé af fullri alvöru á framhaldsskólamálefnunum þar. Skóli er forsenda fyrir því að samfélag byggist upp með eigin innviði. Framhaldsskólinn er í rauninni orðinn hluti af hinu almenna skólakerfi. Ég harma því það, frú forseti, að samkvæmt fréttatilkynningu sem hæstv. menntamálaráðherra sendi út 26. janúar sl. hafi hún ákveðið að skipa starfshóp til að yfirfara og meta fýsileika þeirra kosta sem til staðar eru varðandi byggingu nýrra framhaldsskóla. Starfshópurinn mun skoða sérstaklega kosti á höfuðborgarsvæðinu og við utanverðan Eyjafjörð. Síðan er talið upp hverjir skipa þennan starfshóp: Aðalsteinn Eiríksson, Jón Þór Ragnarsson, Þórir Ólafsson og Arnór Guðmundsson, allt saman hinir bestu menn en ég hefði viljað sjá þarna nefndar þarfir Mosfellsbæjar. Af þeirri umræðu sem ég hef heyrt frá íbúunum í Mosfellsbæ er eitt af brýnustu samfélagsmálunum þar að byggja upp framhaldsskóla á svæðinu. Þess vegna er afar áríðandi að þessi tillaga okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs komist til meðferðar þingsins og fái hraða og góða afgreiðslu þannig að framhaldsskóli í Mosfellsbæ geti orðið sem fyrst að veruleika. Ég er reyndar hálfhissa á því hve lítinn þrýsting stjórnvöld í Mosfellsbæ hafa sett á þetta mál. Ég hefði talið eðlilegt að þau sýndu enn meiri þrýsting. Ég veit að þau hafa kynnt málið en það er svo brýnt að ég tel að þarna eigi að ganga mjög rösklega til verks svo að framhaldsskóli í Mosfellsbæ geti tekið til starfa eins og hér er lagt til haustið 2006 í þessu ört vaxandi byggðarlagi þar sem er blessunarlega mikill fjöldi af ungu fólki. Framhaldsskóli yrði veruleg styrking og efling fyrir samfélagið allt, fyrir innviði þess samfélags sem þar er að byggjast upp. Ég hef bent á að sérstaða þess með t.d. hinu öfluga starfi á Reykjalundi gæti nýst þessum skóla til að tengja hann þar starfsbrautum og svo mætti áfram telja. Frú forseti. Brýnt er að þetta mál komist til framkvæmda og þess vegna er þessi tillaga flutt.

Virðulegi forseti. Ég má til með að segja nokkur orð um þá þingsályktunartillögu sem hér liggur frammi vegna þess að ég kannaðist við skólamál í Mosfellssveit sem svo hét fyrir nokkrum áratugum en er bær núna. Það segir sína sögu um að þörfin hafi breyst að fyrir aldarfjórðungi voru íbúar þarna rétt um 2.000 en stefnir núna í að þeir verði um tugur þúsunda innan skamms. Ég vil taka undir með hv. flutningsmönnum að það er afskaplega gott að fá þessi mál í umræðuna. Ég tek jafnframt undir að það er sérkennilegt að bæjaryfirvöld í Mosfellsbæ skuli ekki hafa sótt þetta mál fastar, ekki síst með hliðsjón af því að bæjarstjórinn í Mosfellsbæ er alveg gagnkunnug skólamálum í bænum, hún er búin að starfa við þau í áratugi og þekkir þau afar vel. Ég vil aðeins rifja upp að þegar ég bjó þarna á sínum tíma sóttu að sjálfsögðu nemendur þar framhaldsnám sitt til Reykjavíkur. Það var upphaflega mest sótt til þriggja skóla, Menntaskólans í Hamrahlíð, MR tók alltaf við einhverjum en síðan beindist þessi straumur að Menntaskólanum við Sund. Núna, sem ég held að sé mjög góður kostur, sækja þeir Borgarholtsskóla, þann ágæta skóla sem stöðugt eykur hróður sinn. Það er vel. Það voru þá og eru enn alltaf sömu vandamálin, almenningssamgöngur eru tæpast nógu örar og góðar til að þetta gangi nægilega lipurlega fyrir sig. Það veldur auðvitað stóraukinni umferð einkabíla sem gæti verið miklu minni ef almenningssamgöngur væru með betra móti en nú er. Ég tek líka undir það hjá hv. framsögumanni að Reykjalundur er stór og öflug stofnun og með framsæknustu stofnunum á sínu sviði, á sviði mjög fjölþættrar endurhæfingar. Það væri afar auðvelt að tengja starf Reykjalundar við námsbrautir í framhaldsskólanum eins og hér hefur komið fram og ég efast ekki um að hjá forráðamönnum þeirra yrði slíkt auðsótt enda hefur Reykjalundur verið alhliða endurhæfingar- og rannsóknastofnun og hefur annast kennslu á fjölmörgum sviðum. Það verður vafalaust fróðlegt að sjá hvað starfshópur hæstv. menntamálaráðherra mun finna út úr könnunum sínum en þar sem þetta mál fjallar um að hefja þegar viðræður við bæjarstjórn Mosfellsbæjar lít ég svo á að hérna sé í rauninni fylgt fram vilja hins almenna borgara í Mosfellsbæ sem hefur þessar þarfir þrátt fyrir að menntamálayfirvöld og bæjarstjórn séu ekki komin lengra en það að hafa viðrað þennan áhuga sinn m.a. á fundum fjárlaganefndar. Það sýnir að það er vilji fyrir hendi. Ég held að það væri íbúum í Mosfellsbæ mjög hagstætt og mjög gott ef þarna kæmist á framhaldsskóli sem fyrst enda, eins og bent er á í greinargerð, er þetta líklega langstærsta bæjarfélagið sem ekki hefur eigin framhaldsskóla.

Herra forseti. Ég fagna þessari fram komnu þingsályktunartillögu frá hv. þm. Jóni Bjarnasyni og Kolbrúnu Halldórsdóttur um stofnun framhaldsskóla í Mosfellsbæ. Það er rétt sem hér hefur komið fram að þrátt fyrir að menn hafi nokkrum sinnum nefnt nauðsyn þess að setja upp framhaldsskóla í Mosfellsbæ hefur verið talað fyrir afskaplega daufum eyrum. Er ég spurði hæstv. menntamálaráðherra hvort hún hygðist koma á fót framhaldsskóla í Mosfellsbæ eða ekki var svarið: Eins og staðan er í dag tel ég það ekki tímabært. Áhuginn er ekki mikill á þeim bæ og hér hefur jafnframt komið fram að núverandi meiri hluti sjálfstæðismanna í Mosfellsbæ hefur ekki þrýst mikið á að þar verði byggður framhaldsskóli. Þetta er því miður rétt en það er ekki þar með sagt að skólinn sé ekki nauðsynlegur. Íbúar í Mosfellsbæ telja hann nauðsynlegan. Sveitarfélagið telur núna 7.300 manns og það eru ekki nema þrjú ár í að fjöldinn verði kominn upp í 10.000 þannig að vegna fjölda fólks á framhaldsskólaaldri er full ástæða til að reisa skólann. Í Mosfellsbæ eru tveir grunnskólar og þeir eru þegar orðnir yfirfullir. Eitt af því sem hefur verið nefnt hér er umferðarmál og að sjálfsögðu skipti miklu máli ef skóli kæmi í Mosfellsbæ, m.a. með tilliti til þess gífurlega umferðarþunga sem er um Vesturlandsveg frá Skarhólabraut í Mosfellsbæ að Víkurvegi í Reykjavík. Þetta er fjölfarnasti vegur landsins og að sjálfsögðu mundi skipta þar miklu máli ef nokkur hundruð framhaldsskólanemar þyrftu ekki að aka hann tvisvar, þrisvar, fjórum sinnum á dag. Auk þessa er að sjálfsögðu hagsmunamál fyrir íbúa Mosfellsbæjar og nágrennis að þurfa ekki að setja fé í ferðakostnað til Reykjavíkur, í aðra skóla. Minnst hefur verið á möguleika á sérstöðu eins og t.d. varðandi endurhæfingarmál í tengslum við Reykjalund. Það er mjög góð hugmynd sem ég fagna að hafi hér verið viðruð. Jafnframt gæti þessi skóli verið með sérstakar greinar er tengdust umhverfismálum því að ekki er seinna vænna að taka það sérstaklega fyrir í framhaldsskólakerfinu. Það er gert ráð fyrir því í aðalskipulagi Mosfellsbæjar að framhaldsskóli rísi í sveitarfélaginu í framtíðinni, ekki einungis til að þjóna Mosfellingum heldur og nærliggjandi hverfum sem t.d. á að fara að reisa núna undir hlíðum Úlfarsfells. Herra forseti. Ég fagna þessari umræðu en harma það hversu lítill þrýstingur er, því miður, frá bæjarstjórn í Mosfellsbæ, núverandi meiri hluta. Ég get fullvissað fólk um að minni hlutinn mun setja þetta mál, og hefur gert, algerlega á oddinn en jafnframt lýsi ég yfir vonbrigðum með menntamálaráðherra, að ekki skuli vera meiri áhugi fyrir að líta til Mosfellsbæjar þegar kemur að því að reisa fleiri framhaldsskóla. Sveitarfélagið er orðið nægilega stórt eins og hér hefur komið fram. Þar búa 7.300 manns í dag. Eftir þrjú ár verður fjöldinn orðinn 10.000 og stefnir í 13.000 eftir fimm ár þannig að það er ekki seinna vænna að fara að huga að því að reisa framhaldsskóla í Mosfellsbæ.

Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um stofnun framhaldsskóla í Mosfellsbæ. Flutningsmenn eru hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Jón Bjarnason og Kolbrún Halldórsdóttir. Ég fagna því að fulltrúar Samfylkingarinnar og Frjálslynda flokksins taka þátt í þessari umræðu og eru afar jákvæðir. Maður skyldi nú ætla að fulltrúar stjórnarflokkanna tveggja kæmu líka upp til að segja sína skoðun á málinu, en eins og svo oft áður er ekki einu sinni einn einasti þingmaður Framsóknarflokks eða Sjálfstæðisflokks í salnum. Ég veit ekki hvernig á að túlka það en vona að þeir bregðist fljótt við og mæti til að segja skoðun sína á málinu. Það er borðleggjandi og augljóst að það á að reisa framhaldsskóla í Mosfellsbæ, og þó fyrr hefði verið. Við vitum að það er afar mikilvægt að framhaldsskólanemar geti stundað nám við sitt hæfi í sinni heimabyggð. Við höfum fjallað um það og í síðustu viku var lögð fram tillaga um að stofnaður yrði framhaldsskóli við utanverðan Eyjafjörð. Við höfum svo mýmörg dæmi um það hvílík lyftistöng það er fyrir bæjarfélag þegar framhaldsskóli er stofnaður og nemendur þurfa ekki að fara langar leiðir í skóla. Það hefur líka verið minnt á það hér í umræðunni að þetta er umhverfismál. Akstur fram og aftur tvisvar á dag er auðvitað stórmál. Þess vegna er þetta þjóðhagslega hagkvæmt. Þetta er spurning um að fólk þurfi ekki að sækja vinnu, því auðvitað er nám vinna, til Reykjavíkur, 10 eða 20 kílómetra leið, og það einmitt á leið sem er mikill álagspunktur í gatnakerfinu. Þetta tengist aftur máli sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir lagði fram í þarsíðustu viku um stofnbrautir hjólreiðamanna sem ættu að vera komnar fyrir löngu svo að auðveldlega væri hægt að hjóla frá Mosfellsbæ inn til Reykjavíkur. Eins og er er það stórhættulegt að ætla að reyna að fara á hjóli milli Reykjavíkur og Mosfellsbæjar. Það hefur líka aðeins verið komið inn á það í þessari umræðu að því miður gætir dofa og áhugaleysis hjá bæjarstjórn Mosfellsbæjar, eða meiri hlutanum þar réttara sagt. Þannig vill til að meiri hlutinn er einmitt skipaður Sjálfstæðisflokknum. Ég held að sá flokkur sé með hreinan meiri hluta, því miður, í þeim bæ. En það er stutt til kosninga og ég ætla rétt að vona að Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, sem var einmitt að stilla upp sínum lista þar í síðustu viku, takist að hrekja Sjálfstæðisflokkinn frá völdum. Þá fyrst fer kannski eitthvað að gerast í skólamálum í Mosfellsbæ. Það er nú dálítið einkennilegt að þar sem sömu flokkar og sitja í ríkisstjórn eru í bæjarstjórnum líka er einhver dofi og slappleiki í skólamálum. Í þessum töluðum orðum eru nemendur Háskólans á Akureyri að funda með efstu mönnum á listum í bæjarstjórn. Í bæjarstjórn Akureyrar sitja þessir sömu flokkar, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, og eru ótrúlega slappir í því að þrýsta á sína flokksfélaga hér í ríkisstjórn að gera eitthvað af viti í málum Háskólans á Akureyri, þrýsta á að Háskólinn á Akureyri fái fjármagn í samræmi við fjölgun nemenda. Ef þessi tillaga nær fram að ganga trúi ég því að hún ýti við hæstv. menntamálaráðherra og hún einhendi sér í málið. Ef það dugar ekki eru kosningar þann 27. maí og þá getur stjórnarandstaðan tekið við og ýtt enn frekar á þetta mál. Þetta er mikilvægt byggðamál fyrir Mosfellsbæinga. Þetta er þjóðhagslega hagkvæmt. Þetta er umhverfismál. Þetta er menningarmál vegna þess að framhaldsskóli í heimabyggð er mikilvæg menningarstofnun eins og kemur fram í greinargerðinni. Ég vitna orðrétt í greinargerðina, með leyfi forseta: „Blómlegt félags- og tómstundastarf byggist jafnan upp í kringum starf einstakra framhaldsskóla sem gefa hverju byggðarlagi um sig tækifæri til að styrkja sína sérstöðu með samstarfi við skólana.“ Það hefur verið farið vel yfir það í þessari umræðu að hátt hlutfall íbúa Mosfellsbæjar er á framhaldsskólaaldri og Mosfellsbær er hratt vaxandi sveitarfélag. Þess vegna á ekki að vera með hangandi hendi heldur drífa í að stofna góðan framhaldsskóla í Mosfellsbæ. Ég vona að það verði gert sem fyrst.

Hæstv. forseti. Ég fagna þessari tillögu til þingsályktunar um stofnun framhaldsskóla í Mosfellsbæ. Eins og fram kemur í greinargerð er Mosfellsbær tiltölulega ungt og vaxandi bæjarfélag með um 7.000 íbúa og hlutfall ungs fólks í þeim hópi er mjög hátt. Nú eru þar um 130 manns í hverjum árgangi á framhaldsskólaaldri og margir stærri árgangar á grunnskólaaldri. Engum blöðum er um það að fletta að Mosfellsbær er langstærsta sveitarfélag landsins sem ekki hefur eigin framhaldsskóla. Gert er ráð fyrir að íbúafjöldinn nái 11.500 manns á næstu fimm árum og verði um 13.000 árið 2012. Ég vil nú hafa nokkurn fyrirvara á þeim tölum því að fyrir nokkrum árum var talað um að íbúar í Hafnarfirði yrðu 22.000 árið 2012. Íbúar þar eru þegar orðnir svo margir. Einnig vil ég ítreka að bæjarstjórn Mosfellsbæjar hefur um nokkurt skeið haft hug á að taka upp viðræður um þetta mál. En einhvern kraft virðist vanta. Það fylgir engin alvara. Hver skyldi ástæðan vera? Framhaldsskóli í Mosfellsbæ gæti hæglega þjónað fleiri en heimamönnum ef þar byggðist upp sérhæft nám að einhverju leyti, t.d. á sviði heilsueflingar og ferðaþjónustu sem nú þegar standa sterkum fótum í bæjarfélaginu. Enn fremur yrði hentugt fyrir íbúa í Grundarhverfi, á Kjalarnesi, á Álfsnesi, í Kjós og í nýju úthverfi við Úlfarsfell að sækja skóla þangað vegna nálægðarinnar. Það er mikilvægt að framhaldsskóli sé sem næst íbúum hvers sveitarfélags. Eins og áður hefur komið fram er umferðarþungi á Vesturlandsvegi geigvænlegur. Framhaldsskóli í Mosfellsbæ mundi spara ferðakostnað fyrir þá foreldra sem ættu börn í framhaldsskólum. Ég veit af eigin reynslu að þarna eru mjög góðir grunnskólar. Það er furðulegt að hæstv. menntamálaráðherra, sem er nú þingmaður fyrir Suðvesturkjördæmi, skuli ekki vera jákvæðari í þessu máli en raun ber vitni. Eins og áður hefur komið fram þekki ég grunnskólana í Mosfellsbæ af eigin reynslu þar sem ég á fjögur barnabörn sem eru að nálgast grunnskólaaldur hraðbyri. Þannig að ég styð þetta mjög heilt.

Herra forseti. Ég þakka mjög góðar undirtektir hv. þingmanna sem hér hafa tekið til máls varðandi þessa tillögu um stofnun framhaldsskóla í Mosfellsbæ. Ég heyri á máli hv. þingmanna að þeim er eins og mér þannig innan brjósts að þetta sé eitt brýnasta mál fyrir íbúana í þessu byggðarlagi. Ég vek athygli á því, herra forseti, að félag Vinstri grænna í Mosfellsbæ ályktaði einmitt um þetta núna um áramótin og í blaði sem félagið gaf út um jólaleytið var ítarleg umfjöllun um þörf á framhaldsskóla í Mosfellsbæ. Við heyrðum hér hjá hv. þingmönnum að íbúum fjölgar enn örar en hér er getið. Ég tók þessar tölur, að það væru um 7.000 manns, upp úr hagtölum síðasta haust og upp úr áætlunum bæjarfélagsins um fjölgun íbúa. Ég er alveg sammála því sem hér hefur komið fram að þar sé mjög varlega áætlað og líklega verður fjölgunin enn meiri og því enn brýnna að taka á framhaldsskólamálum þessa samfélags. Að sjálfsögðu gerist þetta í áföngum. Þeir nemendur sem eru í öðrum skólum fara náttúrlega með eðlilegum hætti í gegnum sitt nám og ljúka því eins og þeir óska og áfram er það frjálst val hjá nemendum að sækja aðra skóla á höfuðborgarsvæðinu eftir því sem þeir óska. Til að forðast misskilning er því aldrei miðstýrt með neinum hætti. En framhaldsskóli er ein af grunnstoðum hvers fjölskylduvæns samfélags. Í kringum hann byggist félagsstarf, tómstundastarf og svo margháttað starf sem er mikilvægt til að styrkja fjölskylduböndin og innviði samfélagsins. Herra forseti. Það er svo sannarlega kominn tími á að á þessum málum verði tekið í Mosfellsbæ. Ég treysti Vinstri grænum í Mosfellsbæ til að bera þetta mál öflugt fram eins og þeir hafa nú þegar gert. Að lokinni umræðu hér óska ég eftir að tillögunni verði vísað til hv. menntamálanefndar og málið fái þar mjög skjóta og öfluga afgreiðslu. Í ljósi umræðna hér á þingi og orða þeirra ræðumanna, hv. þingmanna, sem hér hafa tekið til máls ætti að vera einboðið að þetta mál fengi skjóta og góða afgreiðslu, herra forseti.

Herra forseti. Frumvarp þetta lýtur að því að afnema fyrningarfrest í kynferðisafbrotum gegn börnum. Frumvarpið var fyrst lagt fram á Alþingi á 130. löggjafarþingi en þá varð það ekki útrætt. Það var síðan lagt fram að nýju á síðasta þingi og þá hlaut frumvarpið afgreiðslu í allsherjarnefnd þvert á vilja sjálfstæðismanna í nefndinni en hún klofnaði í afstöðu sinni til málsins. Þrátt fyrir að allsherjarnefnd hefði afgreitt þetta mál frá sér hlaut það ekki afgreiðslu í þingsal, sem að mínu mati telst vera mjög ámælisvert og það skrifast eingöngu á þáverandi forseta Alþingis, Halldór Blöndal, sem ákvað að setja málið ekki á dagskrá þrátt fyrir að allsherjarnefnd hefði afgreitt málið. Þingheimur hefur því ekki enn fengið tækifæri til að greiða atkvæði um frumvarpið. En ég vona að það geti orðið núna í ár. Fjöldi umsagna hefur borist um málið og eru langflestar jákvæðar. Umboðsmaður barna hefur m.a. lýst yfir stuðningi við frumvarpið í umsögn sinni. Hann hefur lengi hvatt Alþingi til að afnema fyrningarfresti vegna kynferðisafbrota gegn börnum. Kom sú hvatning fyrst fram í skýrslu hans frá 1997. Í frumvarpinu er því farið eftir tilmælum umboðsmanns barna. Barnaverndarstofa styður frumvarpið eindregið og barnaverndarnefnd Reykjavíkur, stjórn Barnaheilla, samtök um Kvennaathvarf, Femínistafélag og Mannréttindaskrifstofa Íslands telja að þetta frumvarp eigi að samþykkja. Átakshópurinn Blátt áfram er verkefni unnið í samvinnu við Ungmennafélag Íslands og felst í að efla forvarnir gegn kynferðislegu ofbeldi á börnum á Íslandi, hefur staðið fyrir áskorun á heimasíðu sinni, www.blattafram.is, þar sem fólk er hvatt til að senda áskoranir til þingheims um að samþykkja frumvarpið. Skemmst er frá því að segja að um 16 þúsund manns hafa skrifað undir slíka áskorun og hafa þessar undirskriftir verið afhentar allsherjarnefnd. Ungliðahreyfingar allra stjórnmálaflokka ályktuðu einnig til stuðnings frumvarpinu. Þing unga fólksins með þátttöku fólks úr öllum stjórnmálaflokkum hefur ályktað sömuleiðis um að fara bæri þessa leið. Það er því ljóst að frumvarpið nýtur víðtæks stuðnings, jafnt á meðal fagaðila og stjórnmálahreyfinga sem almennings. Kynferðisafbrot gegn börnum eru í eðli sínu ólík öðrum ofbeldisbrotum og er nauðsynlegt að viðurkenna sérstöðu þeirra. Sakir þeirrar sérstöðu vilja flutningsmenn frumvarps þessa afnema fyrningarfrest brota samkvæmt 194.–202. gr. almennra hegningarlaga. Þetta lýtur að því að afnema brot sem eru framin gegn einstaklingum sem eru yngri en 14 ára. Aðstöðumunur geranda og þolanda er eðli máls samkvæmt gríðarlegur. Brotaþoli er hvorki í aðstöðu til að skynja að um lögbrot sé að ræða né þekkir hann leiðir til að losna undan oki gerandans. Þolandinn áttar sig e.t.v. ekki fyrr en mörgum árum síðar á að brotið hafi verið gegn honum eða bælir minninguna um ofbeldið í langan tíma og telur sig jafnvel sjálfan bera sök. Þess vegna geta liðið mörg ár og jafnvel áratugir þar til kæra er lögð fram í slíkum málum. Gerandi á ekki að hagnast á þeim mikla aðstöðumun sem er á honum og brotaþola, sem er barn. Oft koma þessi brot ekki fram í dagsljósið fyrr en mörgum árum eftir að þau voru framin og jafnvel ekki fyrr en brotaþolar hafa náð fullorðinsaldri. Þetta á ekki síst við þegar gerandi er í fjölskyldutengslum við brotaþola. Samkvæmt ársskýrslu Stígamóta fyrir árið 2004 líður oft mjög langur tími frá því að brot gegn barni er framið þar til brotaþolinn er reiðubúinn að ræða málið og leita sér aðstoðar. Um 50% þeirra sem leituðu til Stígamóta höfðu orðið fyrir kynferðisbroti á aldrinum 0–10 ára en tæplega 63% á aldrinum 0–15 ára. Sé hins vegar litið á hvenær fólk leitar sér aðstoðar hjá Stígamótum kemur í ljós að rúmlega 40% eru 30 ára eða eldri. Samkvæmt núverandi fyrningarreglum eru öll kynferðisafbrot gegn barni sem er 14 ára eða yngra fyrnd þegar viðkomandi fórnarlamb hefur náð 29 ára aldri. Um 47% þeirra sem leita til Stígamóta eru á aldursbilinu 19–29 ára en sé um kynferðisbrot gegn barni að ræða eru sum slík brot fyrnd þá þegar þar sem fyrningarfrestir vegna þeirra eru frá 5 árum til 15 ára og byrjar fresturinn að líða á 14 ára afmæli brotaþolans. Ljóst er því að fyrningarfrestir eru of skammir fyrir stóran hóp brotaþola. Dómar þar sem menn hafa verið sýknaðir fyrir kynferðisbrot gegn börnum jafnvel þótt sekt hafi verið sönnuð staðfesta þetta. Dómstóllinn kemst sem sagt að þeirri niðurstöðu að viðkomandi er sekur en sýknar viðkomandi vegna fyrningar. Það er gert í þessari röð. Það er óásættanlegt að mínu mati. Samkvæmt ársskýrslu Stígamóta bárust einungis 6% af þeim málum sem komu til kasta Stígamóta til opinberra aðila. Í skýrslunni er tekið fram að gildandi fyrningarreglur séu ein af ástæðunum fyrir því að svo fá mál komast til umfjöllunar opinberra aðila. Flutningsmenn telja einnig rétt að afnema fyrningu í öllum kynferðisbrotum gegn börnum sakir þess að hér er um sérlega viðkvæman hóp brotaþola að ræða. Ekki er talið rétt að gera greinarmun á kynferðisafbrotum gegn börnum eftir verknaðaraðferð þegar kemur að fyrningarreglum. Kynferðisbrot gegn börnum eru í öllum tilvikum alvarleg og fela í sér gróft brot á þeim verndarhagsmunum sem um ræðir. Sömuleiðis hefur dómaframkvæmd leitt í ljós að gróf kynferðisafbrot gegn barni geta átt við þau ákvæði almennra hegningarlaga sem lögð er vægari refsing. Þá á ég t.d. við ákvæði um kynferðislega áreitni. Breyting á ákvæðum hegningarlaganna frá 1991 fjallaði um kynferðislega áreitni sem ekki telst slík misnotkun á líkama að hún komi í stað hefðbundins samræðis eða hafi gildi sem slíkt, þ.e. „önnur kynferðismök“. Við höfum því samræði og önnur kynferðismök, síðan höfum við kynferðislega áreitni. Hugtakið önnur kynferðismök ber að skýra fremur þannig að átt sé við kynferðislega misnotkun á líkama annarrar manneskju er kemur í stað hefðbundins samræðis eða hefur gildi sem slíkt. Þar er átt við athafnir sem veita eða eru almennt til þess fallnar að veita hinum brotlega kynferðislega fullnægingu. Með kynferðislegri áreitni er hins vegar átt við ýmiss konar káf, þukl og annars konar líkamlega snertingu og ljósmyndun af kynferðislegum toga. Í greinargerð með frumvarpinu frá 1991 segir að rétt þyki að veita slíkri háttsemi, þ.e. kynferðislegri áreitni, meiri athygli en áður með því sérákvæði sem þá var sett og taka harðar á brotum sem snerta kynferðislega áreitni. Vilji löggjafans stóð því til að minnka þann greinarmun sem gerður er á samræði annars vegar og hins vegar kynferðislegri áreitni gegn barni. Ef kynferðisathafnir falla ekki undir neina af framangreindum verknaðarlýsingum, þ.e. samræði, önnur kynferðismök eða aðra kynferðislega áreitni, kann 209. gr. að eiga við um þær, þ.e. brot gegn blygðunarsemi. Frumvarp þetta tekur ekki til 209. gr. almennra hegningarlaga, tekur ekki á ákvæði sem er um brot á blygðunarsemi. Af skýringum í greinargerð sem fylgdi ákvæði um blygðunarsemi má gera ráð fyrir að undir ákvæði 209 gr. laganna falli háttsemi önnur en káf og þukl á líkama, t.d. gægjur á glugga, berháttun og önnur strípihneigð, og klúrt orðbragð í síma, eins og þar stóð. En með samþykkt þessa frumvarps mundu slík brot eftir sem áður fyrnast. Flutningsmenn telja að kynferðisafbrot þar sem gerandi snertir barn með kynferðislegum hætti eða ljósmyndar það í kynferðislegum tilgangi, sbr. 200.–202. gr., skuli eftir sem áður aðgreinast frá þeirri háttsemi sem fellur undir ákvæði 209. gr. sem er um brot á blygðunarsemi með tilliti til fyrningar. Af dómum má ráða að mörkin milli annarra kynferðismaka og kynferðislegrar áreitni séu oft óljós og verður engan veginn ætlað að á þessum brotum sé slíkur grundvallarmunur að réttlætanlegt sé að gera þar greinarmun með tilliti til fyrningar. Þannig hafa mismunandi dómar fallið í málum þar sem gerandi hefur gerst sekur um að sleikja kynfæri stúlkubarna. Sú háttsemi að sleikja kynfæri stúlkubarns utanverð hefur verið talin til kynferðislegrar áreitni en sú háttsemi að sleikja innanverð kynfæri stúlku hins vegar talin til annarra kynferðismaka. Kynferðisleg áreitni getur því átt við mjög alvarlega glæpi gagnvart börnum. Flutningsmenn frumvarps þessa telja að afar óeðlilegt sé að aðskilja þessi brot með tilliti til fyrningar. Það er mismunandi refsing við þessum brotum en við teljum að það eigi ekki að gera greinarmun með tilliti til fyrningar þegar kemur að kynferðislegri áreitni sem getur verið mjög alvarleg, eins og fram hefur komið, og síðan kynferðismök. Ljóst er því að afar erfitt er að setja skýr mörk milli svokallaðra vægra kynferðisafbrota annars vegar og grófra hins vegar. Reyndin er sú að kynferðisafbrot gegn börnum brjóta gegn sömu verndarhagsmunum, þ.e. bæði kynferðislega áreitnin og kynferðismökin, og eru líkleg til að hafa alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir þolanda, hvort sem um samræði, önnur kynferðismök eða kynferðislega áreitni er að ræða. Í öllum tilvikum snertir hinn brotlegi barn á kynferðislegan hátt. Í öllum tilvikum eru líkur á að brotaþoli leiti aðstoðar seint og um það snýst þessi sérstaða. Þolandinn sem hefur orðið fyrir kynferðislegri áreitni leitar því aðstoðar seint. Þess vegna eiga þau brot einnig að vera án fyrningar að okkar mati. Mig langar að vitna í það sem Thelma Ásdísardóttir sagði í Morgunblaðinu ekki alls fyrir löngu. Með leyfi forseta, sagði Thelma Ásdísardóttir, sem allir hér inni þekkja: „Afleiðingarnar af káfi geta verið þær sömu og ég barðist við þegar ég kom fyrst inn í Stígamót. Ofbeldi er ekki mælt í magni. Það er nóg að brjóta spegil bara einu sinni og hann verður aldrei heill.“ Breytingartillögur meiri hlutans á síðasta þingi og það frumvarp sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur núna kynnt um að láta fyrningarfrestinn byrja við 18 ára aldur í stað 14 ára aldurs lengir aðeins fyrningarfrestinn um fjögur ár. Það er allt og sumt. Verði slík tillaga samþykkt munu því öll kynferðisafbrot gegn börnum vera fyrnd þegar þolandinn er orðinn 33 ára og sum þeirra brota munu fyrnast fyrr eins og þau brot sem lúta að kynferðislegri áreitni. Það er því ljóst að frumvarp ríkisstjórnarinnar mun ekki mæta þörfum stórs hóps þolenda. Enn munu margir þolendur ekki geta leitað réttar síns fyrir dómstólum sakir þess að brotin verða fyrnd. Munum að 40% þeirra sem leita til Stígamóta eru 30 ára og eldri. Eftir sem áður munu dómstólar því sýkna gerendur í kynferðisbrotamálum gegn börnum, jafnvel þótt sekt þeirra sé talin sönnuð og sú hætta er óásættanleg að mínu mati. Þess vegna teljum við að frumvarp hæstv. ráðherra vinni ekki gegn þeim aðstöðumun sem er á þolanda og geranda kynferðisafbrota. Tillögurnar munu því ekki ná markmiði frumvarpsins sem er að auka refsivernd barna sem verða fyrir kynferðisafbrotum því þau munu áfram fyrnast og í grófum dráttum má segja að einungis sé verið að lengja fyrningarfrest um fjögur ár. Auðvitað fögnum við þeirri lengingu í sjálfu sér en hún bara mætir ekki þörfum þessa stóra hóps. Hún viðurkennir ekki sérstöðuna sem er að baki þessara brota. Um það snýst málið. Þetta er hagsmunamat eins og ég kem síðar að. Í núverandi refsilöggjöf fer lengd fyrningarfrests eftir lengd hámarksrefsingar sem lögð er við viðkomandi broti. Eins og ég hef sagt áður fyrnast kynferðisafbrot gegn börnum frá 5 árum til 15 ára. En það eru til afbrot sem eru ófyrnanleg. Það eru brot sem eru landráð, brot gegn stjórnskipan ríkisins, brot gegn æðstu stjórnvöldum þess, hryðjuverk, manndráp, mannrán og ítrekuð rán. Þetta eru afbrot í íslenskri löggjöf sem fyrnast aldrei. Í þessu samhengi er mikilvægt að hafa í huga að löggjafinn hefur nú þegar tekið þá pólitísku ákvörðun að hafa sum afbrot ófyrnanleg. Þess vegna felst ekki í frumvarpinu einhvers konar frávik í refsiréttinum eða brot á meginreglum hans eða eitthvað slíkt. Við höfum ófyrnanleg brot nú þegar svo sem ítrekuð rán. Við viljum einfaldlega að kynferðisafbrot gagnvart börnum verði þarna einnig undir. Það er líka fróðlegt að rifja upp að fram á níunda áratuginn voru mjög mörg brot í íslenskri löggjöf ófyrnanleg og mörg þeirra voru með lága hámarksrefsingu, voru sem sagt ekki með ævilangt fangelsi. Það er því bara pólitísk ákvörðun, refsipólitísk ákvörðun hvaða leið við förum í þessu. Margs konar röksemdir eru fyrir reglum um fyrningu, svo sem hagkvæmis- og sanngirnisrök. Auk þess liggur í hlutarins eðli að erfiðara verður að sanna brot eftir því sem lengri tími líður frá því það var framið. Það getur hins vegar ekki talist sjálfstæð röksemd gegn afnámi fyrningarfrests vegna kynferðisafbrota gegn börnum undir 14 ára aldri að erfiðara verður að sanna það eftir sem lengri tími líður. Sönnun í slíkum málum hefur hingað til alltaf verið erfið og hún verður erfið áfram þrátt fyrir afnám fyrningarfrestsins. Sönnun í svona málum er oft flókin. En það kemur ekki í veg fyrir að við setjum lög til að bregðast við þessum brotum. Sönnunarbyrðin verður að sjálfsögðu eftir sem áður á ábyrgð hins opinbera ákæruvalds, samanber lög um meðferð opinberra mála. Ákæruvaldið mun meta hvort það sem fram er komið sé nægjanlegt eða líklegt til sakfellis, samanber 112. gr. laga um meðferð opinbera mála. Hins vegar má auðvitað telja að vitneskja um að sönnun verði erfiðari eftir sem lengri tími líður muni hvetja brotaþola til að leita úrræða sem fyrst en dragi það ekki í óþarflega langan tíma, en sérstaða þessara brota er að fólk leitar sér aðstoðar svo seint af ýmsum ástæðum eins og hér hefur verið rakið. Það verður einnig að teljast vera afar hæpin röksemd gegn afnámi fyrningarfrests að slíkir frestir virki sem aðhald fyrir rannsóknaraðila og ákæruvaldi um hröð vinnubrögð. Það hefur heyrst m.a. frá fræðimönnum að fyrningarfrestir virki sem aðhald. Ég vísa þessu algerlega á bug. Ég tel að barn undir 14 ára aldri eigi ekki að líða fyrir slíkt markmið. Sömuleiðis má ekki gleyma því að nú þegar er lagalegur áskilnaður um málshraða á rannsóknaraðilum og ákæruvaldinu. Rannsóknaraðilum og ákæruvaldi ber að hraða rannsókn máls eins og kostur er. Fyrningarreglur hafa enga þýðingu í því sambandi. Þessi áskilnaður er nú þegar til staðar. Það er einnig fráleitt að telja að löggæsluaðilar muni ekki sinna þessum brotum af sama krafti og þeim er ætlað verði þau ófyrnanleg. Þetta hefur einnig heyrst í umræðunni, þ.e. að lögreglan muni slugsa við þessi mál þar sem þeir hafi bara nægan tíma. Eins og áður hefur verið nefnt eru mörg afbrot í íslenskum rétti ófyrnanleg, svo sem manndráp, og það er ekki hægt að benda á að löggæsluaðilar sinni þeim málum verr vegna fyrningarreglna þeirra. Lögreglan tekur mjög alvarlega manndráp, ítrekuð rán, hryðjuverk, brot gegn stjórnskipun ríkisins o.s.frv. Þessi brot hafa enga fyrningarfresti. Þeir eru ekki að slóra við rannsókn þessara mála vegna þess að það eru engir fyrningarfrestir. Sama á við í þessum málum. Að sjálfsögðu lítur lögreglan á kynferðisafbrot gegn börnum alvarlegum augum. Þetta er sömuleiðis alveg fráleit röksemd gegn samþykkt þessa frumvarps. Víða í löggjöfinni er tekið tillit til sérstöðu barna og það gerum við flutningsmenn þessa frumvarps í þessu tilviki. Alls staðar á Norðurlöndum, nema í Finnlandi, hafa verið teknar upp sérreglur er varða fyrningu kynferðisafbrota gegn börnum. Því yrði jafnvægi eða meginreglum almennra hegningarlaga ekki raskað með nokkru móti með samþykkt þessa frumvarps. Við höfum margs konar lagaákvæði sem taka sérstaklega á börnum. Það er viðurkennt að við viljum hafa slíkt. Það er nú þegar viðurkennt með þeirri reglu að fyrningarfrestir líði frá 14 ára aldri þolandans. Það er viðurkennt að það er tekið tillit til barna með hliðsjón af fyrningu. Við viljum hins vegar ganga lengra í ljósi þeirrar tölfræði, í ljósi þeirra dóma og í ljósi þeirrar sérstöðu sem þessir glæpir hafa. Flutningsmenn þessa frumvarps telja að taka verði aukið tillit til barna sem þolenda kynferðisbrota svo að unnt sé að tryggja börnum tilhlýðilega refsivernd að þessu leyti. Þetta er m.a. skylda gagnvart barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Við þurfum og eigum að tryggja börnum tilhlýðilega refsivernd. Ég tel hana ekki fullnægjandi á meðan kynferðisafbrot fyrnast. Í ljósi allrar þeirra þekkingar sem við höfum á þessum brotum og þeirri stöðu og þeim raunveruleika sem er á bak við þolandann teljum við einfaldlega að sérstaða kynferðisafbrota gegn börnum undir 14 ára aldri og hagsmunir þeirra vegi þyngra en þau hagkvæmis- og sanngirnisrök sem búa almennt séð að baki reglum um fyrningarfrest. Þetta er bara hagsmunamat. Það eru ákveðin rök fyrningu. Sömuleiðis hafa menn hagsmuni að því hafa enga fyrningu í kynferðisafbrotum gegn börnum og það bara vegur einfaldlega þyngra. Við getum alveg farið þá leið. Ég tel að við eigum að fara þá leið. Það er einfaldlega, að mínu mati, rangt í eðli sínu að kynferðisafbrot gegn börnum geti fyrnst. Mér finnst líka rangt að manndráp geti fyrnst. Vegna eðlis og sérstöðu þessara brota verður því að telja að með fyrningarfresti í þessum málum sé börnum einfaldlega ekki tryggð nægileg réttarvernd og réttlæti samkvæmt lögum. Ég vona að þingheimur fái tækifæri til að greiða atkvæði um þetta mál þannig að það sofni ekki í nefnd eins og það gerði fyrst, hvað þá að nefndin afgreiði þetta frá sér þannig að það verði afgreitt í þingsal sem er mjög óvanalegt af hálfu þingsins, þ.e. að afgreiða þingmannafrumvörp. En mér finnst mikilvægt að þingheimur fái tækifæri til að taka afstöðu til málsins, geri það ekki eingöngu á nefndarfundum eða í fjölmiðlum. Við viljum fá það á hreint í atkvæðagreiðslu hvort meiri hluti sé fyrir að fara þessa leið, taka umræðuna í þingsal því komið hefur verið í veg fyrir það í tvö skipti. Einu sinni sofnaði málið í nefnd. Í seinna skiptið ákvað þáverandi forseti, Halldór Blöndal, að setja málið einfaldlega ekki á dagskrá á síðustu dögum þingsins þrátt fyrir að allsherjarnefnd hefði afgreitt málið. Það er augljóst að undanfarin tvö ár hafa sjálfstæðismenn ekki viljað fá þetta mál til afgreiðslu. En ég vona núna að þeir taki það til afgreiðslu, afgreiði það frá hv. allsherjarnefndinni þannig að við tökum þessa umræðu. Vonandi verður þá hægt að ræða þetta í samanburði einmitt við frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra sem að mínu mati gengur bara einfaldlega of skammt. Því það frumvarp lengir eingöngu fyrningarfrestinn um fjögur ár. Það er ekki ásættanlegt að mínu mati. Þetta snýst um hagsmunamat. Þetta snýst um refsipólitík. Þetta snýst um að veita börnum þessa lands þá réttarvernd sem er sanngjörn samkvæmt eðli máls.

Herra forseti. Við erum að ræða hér frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum varðandi fyrningarfrest á kynferðisafbrotum. Við erum sem sagt að ræða hér um morð, sálarmorð. Ég vil taka undir allt það sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson sagði í flutningsræðu. Það er rétt að Samfylkingin og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hafa lagt þetta fram áður, en af einhverjum ótrúlegum ástæðum hefur málið verið svæft eins og hv. frummælandi kom vel inn á. Hvers vegna, veit ekki sá er hér stendur, enda nýr í bransanum. En kannski er það vegna þess að það er Samfylkingin sem leggur frumvarpið fram. Eins og sjá má núna er ekki einn einasti stjórnarliði mættur í þingsal til að ræða þetta mjög svo mikilvæga mál. Ég velti því fyrir mér hvers vegna stjórnarmeirihlutinn sé á móti því að afnema fyrningarfrest í kynferðisafbrotamálum. Það hefur ekki komið fram. Hér var farið yfir þau rök sem reynt var að toga inn í málið á síðasta þingi. Eins og gildandi fyrningarfrestsreglur eru núna koma fá mál til dóms. Ég velti fyrir mér hvort stjórnarmeirihlutinn hreinlega trúi því ekki að þetta vandamál sé til í þjóðfélaginu, hvort meiri hlutinn ætli sér hreinlega að afneita því að kynferðisafbrot séu til í þjóðfélaginu. Vegna áhrifa brotsins á sálarlífið, vegna þess að þetta er hreint sálarmorð, þá leita þolendur sér seint aðstoðar og þá helst hjá Stígamótum og jafnvel enn seinna til dómstóla. Brot eins og mannrán fyrnast ekki. Brot eins og morð fyrnast ekki. En hvað með sálarmorðin? Hvers vegna fyrnast þau? Kynferðisofbeldi gagnvart börnum er ekkert annað en sálarmorð. Herra forseti. Þar sem ég efast um að meiri hlutinn annars vegar trúi og hins vegar skilji að þetta fyrirbrigði, þessi mikla skömm sé til í þjóðfélaginu þá ætla ég að leyfa mér að vitna í manneskju sem hv. frummælandi Ágúst Ólafur Ágústsson vitnaði til áðan. Ég er að tala um sögu Thelmu Ásdísardóttur sem varð fyrir miklu kynferðisofbeldi af hálfu föður síns og félaga hans. Ég ætla að fá að lesa aðeins upp úr þessari bók í þeim tilgangi að reyna að koma hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks í skilning um að þetta sé til og hvað fólk sem lendir í kynferðisofbeldi á við að eiga. Við erum þar komin sögu að Thelma Ásdísardóttir fer til Stígamóta að leita sér hjálpar og hér segir, með leyfi forseta: „Það sem sló mig hvað mest í hópavinnunni var hversu oft nöfn sömu mannanna bar á góma. Sumir þeirra höfðu skilið eftir sig langa slóð ofbeldisverka en enginn hafði hlotið dóm fyrir glæpina sem þeir höfðu gerst sekir um því þegar konurnar höfðu loksins öðlast nægan styrk til að geta hugsað sér að kæra voru glæpirnir löngu fyrndir. Ár eftir ár hittast hópar kvenna til að endurheimta sjálfsmyndina og stappa stálinu hver í aðra á meðan ofbeldismenn þeirra leika lausum hala. Þeir koma hnarreistir til vinnu hvern morgun, spila stundum innanhúsfótbolta í hádeginu og koma við í fiskbúð á leiðinni heim. Þetta virðast heilbrigðir menn en þegar enginn sér til níðast þeir á litlum börnum. Stundum virðist dómskerfið hafa verið sniðið fyrir þá en ekki fórnarlömbin. Pabbi minn hafði að minnsta kosti sloppið ótrúlega vel undan armi laganna.“ Síðar segir, með leyfi forseta: „Það verður líka alltaf erfitt að ætlast til sanngjarnra dóma yfir glæpum sem eru svo voðalegir að enginn trúir því að nokkur maður geti framið þá.“ Hæstv. forseti. Ég held að þessi orð séu akkúrat kjarni málsins. Menn trúa því hreinlega ekki að þetta sé til og hins vegar er svo að þessi sálarmorð, þessi andlegu morð, fyrnast áður en þolandinn skynjar að hann eða hún hafi ekkert brotið af sér sjálf heldur að brotið hafi verið á þeim. Það þarf að vinna sig út úr því og síðan þarf að draga í sig kjark til að reyna að fá níðinginn dæmdan. Í þessari bók kemur skýrt fram, í þessari sönnu sögu, að því miður ganga barnaníðingar lausir vegna fyrningarfrests í lögunum og þegar þolandinn loksins dregur í sig kjark og þor til að segja frá eða að reyna að fá dæmt þá er kynferðisglæpamaðurinn þegar búinn að leggjast á næstu kynslóð. Ég trúi því og treysti, herra forseti, að stjórnarmeirihlutinn taki alvarlegar á þessu máli heldur en hingað til og sameinist með Samfylkingunni í að samþykkja þetta frumvarp.

Hæstv. forseti. Nú er rætt frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum. Ég fagna þessu frumvarpi sérstaklega. Ég hef í sjálfu sér litlu við góða greinargerð hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar að bæta. Ég tel mjög aðkallandi og bráðnauðsynlegt að samþykkja þetta frumvarp og þó fyrr hefði verið.

Herra forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum. Það snýst um að afnema fyrningarfrest í málum er varða kynferðisafbrot gegn börnum. Ég tek auðvitað heils hugar undir frumvarpið og þakka hv. flutningsmanni Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir að koma með þetta mál í sali Alþingis. Þegar maður les yfir greinargerðina og sér að öll þessi samtök, Samtök um kvennaathvarf, Femínistafélagið, Mannréttindaskrifstofa Íslands, átakshópurinn Blátt áfram, Barnaverndarstofa, umboðsmaður barna og barnaverndarnefnd Reykjavíkur, svo einhver séu nefnd, taka heils hugar undir þetta og hvetja til þess að frumvarpið verði samþykkt þá verður maður að lýsa yfir furðu sinni á því að meiri hluti allsherjarnefndar hafi ekki tekið jákvætt í þetta, þ.e. að þetta verði bara samþykkt óbreytt. Auðvitað er hæstv. dómsmálaráðherra að stíga stórt skref með því að lengja fyrningarfrestinn. En það er alvarlegt mál að hann sé ekki alveg felldur niður. Ég vona að þetta frumvarp fái skjóta afgreiðslu í þinginu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni fyrir stuðning við þetta frumvarp. Ég held að í umræðunni hafi það sýnt sig að menn vilja a.m.k. fá tækifæri til að taka þetta frumvarp til umræðu í þingsal og láta það ekki sofna, hvorki í allsherjarnefnd né í meðförum forseta Alþingis. Ég gerði að mínu mati tæmandi grein fyrir málinu áðan. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en tek fram að hér er á ferðinni einfalt hagsmunamat, milli almennra röksemda með fyrningu og hins vegar hagsmuna á bak við þolendur í þessum brotaflokki. Sérstaðan í þessum brotaflokki blasir við öllum, tölfræðin og dómarnir sýna það. Opinber skjöl sýna að einstaklingar sem verða fyrir kynferðisafbrotum á barnsaldri leita sér aðstoðar seint. Þess vegna er hætta á að þau brot fyrnist í meiri mæli en í öðrum afbrotum. Þetta frumvarp tekur á því, þeim aðstöðumun sem gerandinn hefur gagnvart barninu. Það er bara óásættanlegt að gerandinn hagnist á þeim aðstöðumun. Hann gerir það í krafti fyrningarreglna og mýmargir hafa bent á þá staðreynd að þegar þeir hafi loks leitað sér hjálpar eftir kynferðisofbeldi hafi það verið of seint því að kerfið er svona uppbyggt. Það eru sömuleiðis engin lagatæknileg rök gegn samþykkt þessa frumvarps. Nú þegar eru til ófyrnanleg brot. Víðs vegar í löggjöfinni er tekið tillit til sérstöðu barna og framan af öldinni voru mörg afbrot ófyrnanleg. Eins og ég sagði eru enn til ófyrnanleg afbrot. Ég vona að þingheimur taki frumvarpi fagnandi. Við sáum í gærkvöldi að allar þingkonurnar tóku þátt í uppsetningu á Píkusögum. Það var afskaplega góð sýning sem m.a. minnti á baráttuna gegn kynbundnu ofbeldi. Ég tel að þetta frumvarp sé liður í baráttu gegn kynbundnu ofbeldi. Ég vona að þær þingkonur, a.m.k. þær sem tóku þátt í þeirri uppfærslu, muni skoða málið alvarlega og vonandi styðja það í ljósi þeirra hagsmuna og þeirra staðreynda sem liggja hér að baki. Ég vil að lokum hvetja hv. þingkonur sem tóku einmitt þátt í uppsetningunni til að endurskoða okkar hug í þessum málaflokki. Það kemur oft spánskt fyrir sjónir að ákveðin tregða skuli vera hjá ríkisstjórnarflokkunum gagnvart málum á þessu sviði. Mér fyndist að mál sem þetta ætti að vera þverpólitískt mál, mál sem allir ættu að vera sammála um. Að sjálfsögðu vill enginn vernda barnaníðinga eða auðvelda kynferðisofbeldi gegn börnum en við höfum ákveðin úrræði sem löggjafi, m.a. að afnema fyrningarfrest, setja sérstakt ákvæði um heimilisofbeldi eins og ég hef lagt hér fram í sér þingmáli. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur lagt til að við förum svokallaða austuríska leið, sem felst í að fjarlægja gerandann í heimilisofbeldi af heimilinu en ekki þolandann. Hér hefur verið bent á þörf á meðferð fyrir gerendur í svona málum og umræðuna um vændislöggjöfina mætti t.d. nefna þar sem grundvallarmunur er á afstöðu Sjálfstæðisflokksins og flestra annarra flokka. Það er skrýtið að vinna í þessum málum og alltaf mæta þessari tregðu, hiki við að gera skynsamlegar breytingar í þessum málflokki. Hér eru miklir hagsmunir í húfi og ákveðin atriði í samfélagi okkar sem við viljum vinna gegn öll saman. Við höfum ákveðnar leiðir til þess, m.a. að setja lög í þá átt sem hér er mælt með. Af hverju tökum við ekki einfaldlega höndum saman um að laga þetta í eitt skipti fyrir öll því að hluti lausnanna blasir við? Að sjálfsögðu er þetta flókinn vandi. Að sjálfsögðu verður þessi vandi ekki eingöngu leystur með löggjöf. En við erum löggjafinn og höfum úrræði til að bregðast við. Við eigum að nota þetta úrræði til að bregðast við kynferðisafbrotum gegn börnum.

Hæstv. forseti. Í gær varð þjóðin vitni að því þegar forstjórar Alcoa-álhringsins lýstu því yfir hvar þeir áformuðu að reisa álver á Íslandi. Húsavík hefði orðið fyrir valinu. Þetta gerðu þeir í viðurvist Valgerðar Sverrisdóttur, hæstv. iðnaðarráðherra, sem komin var til New York að boði Alcoa að taka við boðskap þeirra, ásamt íslenskum sveitarstjórnarmönnum. Að sögn Valgerðar hafði forstjóri Alcoa aldrei kynnst öðrum eins vinnubrögðum - það er örugglega rétt. Að erlendum fyrirtækjum skuli sett algert sjálfdæmi um stór og afdrifarík mál af þessu tagi sem hafa gríðarleg áhrif, ekki bara á viðkomandi svæði heldur á náttúru og efnahag landsins alls er örugglega séríslenskt fyrirbæri bundið við ríkisstjórn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins. Athöfnin ytra var dapurleg en táknræn um leið fyrir niðurlægingu lands og þjóðar á grundvelli stefnu ríkisstjórnarinnar. Í yfirlýsingu Alcoa frá í gær segir, með leyfi forseta: „Valgerður Sverrisdóttir, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, sagði á fréttamannafundi í New York að staðarvalið væri mikilvægur áfangi í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar.“ Það er nefnilega það. Er það sem sagt áframhaldandi óbreytt stefna ríkisstjórnarinnar að hér skuli byggja öll þau álver sem hægt er að lokka erlenda auðhringa til að reisa hvað sem það kostar annað atvinnulíf og þó að efnahagslegum stöðugleika sé þar með stefnt í enn meiri voða en ella? Nú er það svo að mjög misvísandi skilaboð eru tekin að berast frá ríkisstjórninni. Í ræðu Geirs H. Haardes, hæstv. utanríkisráðherra, um daginn, „þá og því aðeins ræðunni“, var hver varnaglinn sleginn á fætur öðrum. Hæstv. umhverfisráðherra, Sigríður Anna Þórðardóttir, sagði í framhaldi af samkomulagi Landsvirkjunar og Alcan á dögunum, um að hefja viðræður um orkusölu til stækkunar álversins í Straumsvík, að ekki væri pláss fyrir meira en eitt álver í viðbót innan ramma Kyoto-skuldbindinganna. Hæstv. iðnaðarráðherra, Valgerður Sverrisdóttir, sagði að vísu norður í landi nokkrum dögum síðar að ekkert væri að marka umhverfisráðherrann og orð hennar. Hæstv. sjávarútvegsráðherra, Einar K. Guðfinnsson, hrúgar líka upp fyrirvörum. Í grein sem hann birtir á heimasíðu sinni í gær ítrekar þessi ráðherra Sjálfstæðisflokksins varnaðarorð sín. Hann segir, með leyfi forseta: „Svo er líka nauðsynlegt að slá varnagla. Engar þær framkvæmdir sem hafa verið í umræðunni eru ákveðnar.“ Síðar segir hann: „… það er fráleitt að tala, eins og stundum er gert, að yfir okkur sé að hellast á morgun eitthvað óskaplegt magn nýrra álversframkvæmda. Það er því rétt að menn andi nú rólega.“ Hæstv. forseti. Vissulega má með sanni segja að alltaf sé rétt að anda rólega og sýna yfirvegun. En svo rólegir í tíðinni mega menn ekki verða að þeir sýni andvaraleysi og sofandahátt. Það er staðreynd að verið er að stefna í stórfellda áframhaldandi uppbyggingu stóriðju í landinu á komandi árum. Lítum á eftirfarandi staðreyndir: Viðræður eru að fara af stað á milli Landsvirkjunar og Alcan um stækkun, í reynd nýtt álver í Straumsvík með framleiðslu upp á hátt í 300 þús. tonn. Viljayfirlýsing gærdagsins er um 250 þús. tonna álver við Húsavík hið minnsta. Reyndar lýsti forstjóri Alcoa því strax yfir að hugur þeirra stæði til stærra álvers af Reyðarfjarðarstærðinni, sem sagt 350 þús. tonn eða þaðan af meira. Vaknar þá spurning um hvaðan öll sú orka á að koma og hvað felst í orðalaginu „gufuorka að mestu leyti“ eins og segir í yfirlýsingum frá Alcoa. Á að sækja viðbótina í Skjálfandafljót, Héraðsvötn eða hvað? Í útvarpsfréttum í morgun staðfesti svo bæjarstjórinn í Reykjanesbæ að áform um 250 þús. tonna álver í Helguvík eru einnig á fullri ferð og þar telja menn sig ekkert þurfa við ríkisstjórnina að tala, það þurfi enga framsóknarráðherra að senda til útlanda vegna þess verkefnis. Þetta gerist við þær aðstæður að varnaðarorðum rignir yfir úr öllum áttum. Nefna má málsmetandi menn úr atvinnulífinu eins og Ágúst Guðmundsson, stjórnarformann Bakkavarar og Hörð Arnarson, forstjóra Marels. Alþjóðleg matsfyrirtæki lýsa miklum áhyggjum og hafa sum breytt mati sínu á horfum þjóðarbúsins úr stöðugum í neikvæðar, eins og kunnugt er. Hvað gerir ríkisstjórnin við þessar aðstæður? Hún hellir meiri olíu á eldinn og afleiðingarnar láta ekki á sér standa. Bara væntingarnar um fréttir gærdagsins hækkuðu gengi krónunnar í fyrradag, lækkuðu þar með á nýjan leik tekjur sjávarútvegsins og ferðaþjónustunnar, lækkuðu kaup íslenskra sjómanna. Sjálfstæðisflokkurinn og Morgunblaðið í leiðara í dag reyna að slá á væntingar. En er það nóg? Fríar það Sjálfstæðisflokkinn af allri ábyrgð að setja slíka fyrirvara? Sá tími er liðinn að mínum dómi að Sjálfstæðisflokkurinn geti leyft sér að sitja á áhorfendabekkjunum í þessu risavaxna hagsmunamáli þjóðarinnar. Hæstv. forseti. Spurningar mínar til hæstv. forsætisráðherra eru þessar: Hver er framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar varðandi uppbyggingu álvera hérlendis, nýrra eða stækkun þeirra? Ætlar ríkisstjórnin að hleypa þremur nýjum risavöxnum álverksmiðjum með tilheyrandi virkjunum af stað 

Forseti vill áminna þingmenn um að virða takmarkaðan ræðutíma í þessum umræðum.

Herra forseti. Staðan í þessum málum er afskaplega skýr og það er ekki mikið nýtt í þeirri stöðu. Viðræður standa yfir milli aðila um hugsanlega stækkun álversins í Straumsvík. Orkuveita Reykjavíkur hefur þegar gefið vilyrði fyrir 40% af þeirri orku og ég veit ekki betur en að í stjórn þess fyrirtækis sitji m.a. fulltrúi frá flokki hv. fyrirspyrjanda, Ögmundar Jónassonar. Síðan standa yfir viðræður við Landsvirkjun um hvort Landsvirkjun geti útvegað orku það sem á vantar. Ekki er hægt að fullyrða um það á þessu stigi hvort þeir samningar nást. Ef þeir nást er verið að ræða þar um framkvæmdir á árunum 2007–2010. Síðan liggur fyrir sá vilji að reist verði álver á Norðurlandi og ákveðið hefur verið að ganga til frekari athugana í því máli og samninga um það. Í gær kom fram að líklegt væri að það gæti gerst á árunum 2010–2012 eða 2013. Ef þetta gengur upp hefur hvorki Landsvirkjun né Orkuveita Reykjavíkur frekari orku til að selja á því tímabili sem fram undan er. Hvaða orku Hitaveita Suðurnesja hefur til þeirra hugmynda sem uppi eru á Suðurnesjum er ekki hægt að svara á þessu stigi eða þá hvenær. Hv. þingmaður hefur miklar áhyggjur af því að þetta hafi vond áhrif á efnahagslífið. Það er nú rétt að halda því til haga að ef af stækkun verður í Straumsvík á næsta áratug og álveri á Norðurlandi mun það skapa störf fyrir 2.000–2.500 manns. Hagvöxtur verður 5–6% meiri en annars hefði orðið og ég vænti þess að það sé jákvætt fyrir íslenskt efnahagslíf. Það liggur líka fyrir að tekjur ríkissjóðs verða á bilinu 10–15 milljörðum meiri en annars hefði orðið. Hv. þingmaður hefur miklar áhyggjur af því hvað gerist með skuldbindingar okkar að því er varðar Kyoto. Fyrir liggur að ef af þessu verður í Straumsvík og fyrirhugaðri framkvæmd á Norðurlandi rúmast það ágætlega innan skuldbindinga okkar. Þá yrði það þannig að meðaltalslosun á umræddu tímabili yrði einhvers staðar í kringum 1.500 þús. tonn. Skuldbindingar okkar eru 1.600 þús. tonn. Ég vil upplýsa hv. þingmann um að nú eru í byggingu í heiminum álver sem munu nota raforku frá vatnsafli og gufu með ársframleiðslu 1.100 þús. tonn, álver sem fá raforku frá jarðgasi munu framleiða 1.450 þús. tonn og þau sem fá raforku fá kolaorkuverum munu framleiða fyrir tæplega 1 milljón tonn á ári. Það vill svo til að ef byggt er álver sem drifið er með kolum er um 14–15 sinnum meiri losun að ræða en með vatnsafli, með jarðgasi átta sinnum meiri. Það liggur náttúrlega fyrir að ef ekkert verður af neinum framkvæmdum hér á landi verður einfaldlega meira reist af álverum í heiminum sem drifin verða með kolum. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að við erum að tala um hnattræn áhrif. Að halda því fram að það sé neikvætt fyrir umhverfismál í heiminum að við Íslendingar nýtum okkar vistvænu orku er náttúrlega algjörlega fráleitt. Ég hélt að hv. þingmaður hefði meiri áhuga fyrir hnattrænum áhrifum en eingöngu áhrifum hér á landi. Hann gerir mikið úr því að fólk hittist í New York, það er alveg skelfilegt að hans mati. Það er náttúrlega ekki hægt að vera með þessa einangrunarstefnu sem vinstri grænir eru með. Ég get upplýst hann um að það er engin framkvæmdaáætlun til af hálfu ríkisstjórnarinnar, enda eru engar slíkar áætlanir í þessu landi. Það var í gamla Sovéthagkerfinu. Það hefur ekki verið ákveðið neitt í þessu máli endanlega. Það standa yfir samningar 

Virðulegur forseti. Nú liggur fyrir sú niðurstaða að komi til álversframkvæmda norðan lands sé Húsavík besti kosturinn. Það er út af fyrir sig skynsamleg niðurstaða og ágætt að hún liggi fyrir en þar með er bara hálf sagan sögð. Það er afstaða okkar í Samfylkingunni að á næstu tíu árum sé aðeins rými fyrir framkvæmdir í álversmálum upp á 250 þús. tonn og af því leiðir að það er ekki hægt að fara í alla þá uppbyggingu sem nú er í umræðunni. Þær mundu valda óbætanlegum ruðningsáhrifum í hagkerfinu og rúmast ekki innan skuldbindinga okkar samkvæmt Kyoto-bókuninni vegna þess að það væri ekki hægt að endurnýja loftslagssamninga okkar með sama hætti ef þetta yrði að veruleika. Forsætisráðherra sagði í tilefni af áliti Fitch Ratings að það væri ekki svigrúm fyrir allar þessar framkvæmdir og nú er komið að því að taka ábyrgð á þeim orðum. Álfyrirtækin verða að fá skýr skilaboð um að hér verði ekki boðið upp á frjálsa nýtingu takmarkaðra auðlinda í lofti eða á láði. En aðalatriði málsins er þó það að okkur liggur ekkert á, það er enginn atvinnubrestur í landinu og ég tel því að nú eigi að gera hlé á ákvarðanaferlinu um ný álver, gera þær náttúrufarskannanir sem nauðsynlegar eru vegna nýtingar jarðvarma og skoða ítarlega alla virkjunarkosti sem til álita koma. Að því loknu á að velja þann kost sem hagkvæmastur er fyrir þjóðina. Ég tel líka að það eigi að skoða það af fullri alvöru hvort fara eigi nýjar leiðir í þessum málum, að afnema þær ívilnanir sem virkjanir og stóriðjufyrirtæki hafa notið og gera kröfu til þess að greitt verði fyrir aðganginn að náttúruauðlindunum. Það er tímabært að stóriðjuframkvæmdir búi við sömu starfsskilyrði og aðrar atvinnugreinar í landinu.

Herra forseti. Stóru tíðindin frá því í gær voru þau að Alcoa ætlar að halda áfram að undirbúa álver á Íslandi og taka mið af því að það verði við Húsavík. Þetta eru stóru tíðindin, þetta eru stórtíðindi fyrir Húsvíkinga og þá sem þar búa í nágrenninu en fyrir okkur hin eru þetta ekki stórtíðindi. Þetta eru ekki þannig tíðindi að við þurfum að taka tillit til þess í þeim útreikningum sem við erum að vinna að í fjármálaráðuneytinu því að það liggur engin ákvörðun fyrir í þessum efnum. Það liggur heldur ekki fyrir ákvörðun um það að stækka eitthvert annað álver og þar af leiðandi höfum við heldur ekki forsendur til þess að taka tillit til þess í útreikningum okkar og langtímaáætlunum. Það er hins vegar athugunarvert að horfa á langtímaáætlanir okkar því þær gera ráð fyrir því að þegar álversframkvæmdum lýkur á þessu ári muni hagvöxtur falla úr 5% í 2,5% á næsta ári og að því er menn best geta spáð verða 2,5% á árunum 2008 og 2009 líka. Þetta er talsvert minni hagvöxtur en við höfum búið við að jafnaði frá því árið 1995 en einmitt á því tímabili hafa staðið yfir talsvert miklar álversframkvæmdir. Það er stefna ríkisstjórnarinnar og það er stefna Sjálfstæðisflokksins að nýta innlendar orkuauðlindir og að því er unnið eftir því sem kostur er og rétt þykir. Ákvarðanir þarf hins vegar að taka á eðlilegan hátt. Því er rangt hjá hv. þingmanni að Sjálfstæðisflokkurinn sitji á áhorfendabekkjunum. Það var hins vegar athyglisvert að heyra málflutning formanns Samfylkingarinnar og ég velti því fyrir mér hvort ég og aðrir Hafnfirðingar eigum að skilja málflutning hennar þannig að best sé að hætta við þær samningaviðræður sem Alcan stendur nú í við Landsvirkjun varðandi hugsanlega stækkun álversins í Straumsvík.

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra talaði um stóru tíðindin. Það eru sannarlega stór tíðindi. Í gær var okkur sagt frá 250 þús. tonna álveri á Bakka og það er talað um Helguvík með álíka stærð. Það er verið að stækka Norðurál, það er verið að byggja nýtt álver á Austurlandi og það er verið að tala um stækkun í Straumsvík. Þetta eru mikil tíðindi. Ég vil samgleðjast íbúum á Austfjörðum og Norðurlandi eystra annars vegar með að fá að sjá atvinnu á svæðinu og hins vegar að fá von, en ég vil minna á það að vonir fyrir austan voru mjög rýrar í roðinu til þess að lifa á um langan tíma og Norðurland eystra er ekki með þessi spil í hendi enn þá. Frjálslyndi flokkurinn styður skynsamlega nýtingu orkulinda þó með þeim fyrirvara að umhverfimat verði gert og náttúran njóti vafans í öllum tilvikum. En af hverju eru menn að gleðjast yfir að fá þarna atvinnutækifæri? Það er vegna þess að atvinna á landsbyggðinni, atvinnutækifærum á landsbyggðinni hefur fækkað stórlega, fólkinu hefur fækkað og eftir sem áður, þrátt fyrir fámenni, þá er ekki atvinna fyrir alla. Þess vegna gleðjast menn. Það er vegna þess að stefna stjórnvalda hefur leitt til þess að það er nánast hrun á landsbyggðinni. Á að bregðast við því með fleiri álverum? Á að setja álver á Norðurland vestra, á Vestfirði, á Vesturland? Er þetta lausnin á byggðavandanum? Ég held að það væri betra að líta aðeins nær og skoða þær auðlindir sem við höfum, ekki bara jarðvarmans og vatnsorkunnar heldur líka til þeirra náttúruauðlinda sem við eigum að virkja. Við eigum að nýta einstaklingsframtakið eftir því sem unnt er og nota það okkur til framdráttar. Samfélag sem byggir eingöngu á verksmiðjurekstri er og verður fátæklegt samfélag. Álglýjan hefur byrgt okkur alla sýn á skynsamlega nýtingu auðlinda okkar hér á Íslandi.

Hæstv. forseti. Það er alveg ljóst hvert stefnir. Af máli hæstv. forsætisráðherra má auðvitað ráða að það eigi ekki að gefa neitt eftir í þessum málum. Það er ljóst að álversframkvæmdir á Húsavík og möguleg stækkun í Straumsvík og að öllum líkindum hin frjálsu viðskipti á Suðurnesjum, eins og bæjarstjóri Reykjanesbæjar kallaði það í morgun varðandi álver í Helguvík ganga öll eftir. Það er líka ljóst að álveri á Húsavík er ekki ætlað að taka til starfa fyrr en eftir 2012 eða eftir fyrsta skuldbindingartímabil Kyoto-bókunarinnar, eftir að því tímabili er lokið. Ég verð að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvaða losunarheimildir ætlar hann að vera búinn að sækja í rann loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna fyrir þann tíma? Það er alveg ljóst að álver blása meiru út í loftið en koltvísýringi. Koltvísýringurinn er það eina sem er undanþegið í bókunarákvæðinu okkar, hinu íslenska ákvæði. Það eru PSC-efnin ekki og íslensk stjórnvöld eru að gera sér vonir um að álverin sem við erum að reisa hér geti takmarkað útstreymi sitt á PSC-efnunum en ég sé ekki að allt þetta eigi að ganga eftir. Ég sé ekki hvernig hæstv. forsætisráðherra ætlar að láta þetta ganga upp á sama tíma og það er ljóst að Alcoa er að reisa álver í Fjarðabyggð sem losar 12 kíló af brennisteinsdíoxíði á hvert brætt áltonn á sama tíma og Alþjóðabankinn lánar ekki út á verkefni sem fara yfir eitt kíló brennisteinsdíoxíði á hvert brætt áltonn. Hér hangir því svo margt á spýtunni og það er svo flókið að sjá hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar að láta þessi áform ganga eftir. Síðan má náttúrlega nefna það að fréttatilkynning sú sem gefin var út frá Alcoa í gær gefur það auðvitað til kynna að stjórnvöld róa hér á bak við. Þetta er allt merkt og stimplað af stjórnvöldum í bak og fyrir, öll þessi áform, þannig að þetta er framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í álversuppbyggingum.

Hæstv. forseti. Ég byrja á því að fagna þeim áfanga sem náðist í gær þegar gengið var frá samningi milli ríkisstjórnarinnar og Alcoa um undirbúning að byggingu álvers við Húsavík og ég lýsi þeirri von minni að af þeim framkvæmdum verði. Andstæðingar uppbyggingar atvinnulífs á þessu sviði finna álverum flest til foráttu. Skemmst er að minnast geðillskunnar sem gaus úr munni foringja Vinstri grænna í gær og sendir hann m.a. flokksfélögum sínum á Norðurlandi tóninn vegna stuðnings þeirra við málið þannig að það er greinilegur klofningur á þeim bænum. Því er haldið fram að stórframkvæmdirnar á Austurlandi séu meginorsök þeirra aðstæðna sem nú eru uppi í íslensku efnahagslífi og séu að ganga að útflutningsgreinunum nánast dauðum. Þetta er auðvitað alrangt og hreint áróðursbragð. Það liggur fyrir að áhrif framkvæmdanna eru lítil í efnahagslegu tilliti, aðrir þættir hafa þar mun meiri áhrif. Það er ljóst að mikil umsvif á fjármálamarkaði eru megináhrifavaldur í þessu efni. Eftir áralanga stöðnun í atvinnulífi landsmanna var á sínum tíma ráðist í uppbyggingu Norðuráls í Hvalfirði. Sú framkvæmd réði hvað mestu um það að hjól atvinnulífsins fóru að snúast á nýjan leik og upp frá því urðu miklar framfarir í efnahags- og atvinnulífi. Við höfum haldið áfram á þeirri braut með öðrum verkefnum og nú hillir undir framhald á því með álveri við Húsavík. Ef af verður munu framkvæmdirnar á Húsavík ekki hefjast fyrr en árið 2010 - þær munu ekki hefjast á morgun. Ýmsir hafa haft efasemdir um efnahagskerfið að það þoli þá framkvæmd en ég er þess fullviss að slíkar áhyggjur eru ástæðulausar. Með framkvæmdinni sjáum við fram á áframhaldandi góðan hagvöxt í allmörg ár og auknar útflutningstekjur varanlega til framtíðar.

Herra forseti. Ég fagna ákvörðun um ítarlega könnun á hagkvæmni þess að byggja stóran vinnustað á Norðurlandi og nýta jarðorku svæðisins til þess og tel að valið á Bakka við Húsavík sé skynsamlegasti kosturinn út frá atvinnu- og byggðasjónarmiðum. Tímaramminn er líka heppilegur og góður út frá stöðu efnahagsmála og öðrum tímasettum stórframkvæmdum sem flestar hverjar verða á höfuðborgarsvæðinu næstu árin og fram að hugsanlegri álversbyggingu á Húsavík. Mikil samstaða Húsvíkinga og nágranna skiptir auðvitað sköpum og það er líka mikilvægt að atvinnurekendur finni sig velkomna á viðkomandi svæði. Ef af þessu verður mun þetta hafa gríðarlega jákvæð áhrif á byggðaþróun í Þingeyjarsýslu og nágrenni og teygja anga sína til Akureyrar og Eyjafjarðarsvæðisins alls með tilkomu Vaðlaheiðarganga vonandi á næstu árum. Þetta verkefni snertir því stóran hluta Norðurlands. Virðulegi forseti. Útblástur gróðurhúsalofttegunda er orðin „ný auðlind“ innan gæsalappa og meira að segja takmörkuð auðlind ef svo má að orði komast. Þessari auðlind á því að skipta sem jafnast milli landshluta og landsmanna enda sameiginleg eign okkar allra. Einn þriðja hluta af þessum kvóta okkar er eytt hérna á höfuðborgarsvæðinu, bæði Straumsvík og í Hvalfirði. Svipuðum hluta verður eytt fyrir austan með tilkomu Fjarðaráls. Þá er u.þ.b. einn þriðji hluti eftir sem ég tel að eigi að koma í hlut Norðlendinga og fellur Húsavíkurverkefnið þar vel að. Að lokum þetta, virðulegi forseti: Ég tel og vona að þessi ákvörðun verði til þess að sætta ólík sjónarmið og að sátt geti myndast um þessa framkvæmd milli náttúruverndarsinna og þeirra sem vilja efla landsbyggðina og sporna gegn frekari náttúruspjöllum með áframhaldandi fækkun íbúa landsbyggðarinnar. Ég fagna því líka, virðulegi forseti, að ýmsir ráðherrar eru farnir að draga í land hvað varðar fjölda álvera sem á að byggja hér á næstu árum. Það eru mikilvæg skilaboð inn í efnahagslíf landsmanna.

Hæstv. forseti. Það var mikil gleði og ánægja á Húsavík í gær þegar Alcoa kynnti staðarvalsákvörðun sína. Lagið New York, New York var spilað á mikilli hátíð Þingeyinga í tilefni af því að ríkisstjórn Íslands og Alcoa hafa undirritað samkomulag í New York um að hefja ítarlega könnun á hagkvæmni þess að reisa nýtt 250 þús. tonna álver á Bakka við Húsavík. Í framhaldinu verðum við að vona að það gangi vel að semja um orkuverð. Það ætti að geta legið fyrir í haust. Rannsóknarholur verða boraðar í sumar sem nýtast munu væntanlegri virkjun. Á næstu þremur árum munu svo fara fram rannsóknir og undirbúningur sem hleypur á milljörðum ef tekst að semja um orkuverðið. Það eitt mun strax hafa mikil áhrif á öll umsvif á Norðurlandi. Helmingur orkuafhendingarinnar á að geta farið fram 2012 og næsti áfangi er svo 2015. En hvernig sem á það er litið mun fara í gang á Norðurlandi mikið uppbyggingartímabil sem mun taka yfir næstu tíu ár ef vel tekst til um orkusamninga. Orkan verður jarðvarmaorka og það ætti að kæta þá sem mest hafa barist gegn vatnsaflsvirkjunum. Sú bjartsýni og framkvæmdagleði sem fylgir ákvörðunum þeim sem þegar er búið að taka er strax farin að segja til sín á Húsavík eins og komið hefur fram í fréttum hvað varðar ásókn í fasteignir með tilheyrandi hækkunum á fasteignaverði. Álver eru góðir vinnustaðir, það sýnir sig af reynslunni í Straumsvík og á Grundartanga. Það þýðir ekkert að hrista höfuðið yfir því, þannig er það. 

Virðulegi forseti. Það þurfti að sjálfsögðu ekki að koma á óvart að það brytist út mikill fögnuður á Húsavík í gær þegar þessar fréttir bárust. Það er nú einu sinni þannig að fólk í hinum dreifðu byggðum landsins hefur því miður orðið að sætta sig við vonbrigði á vonbrigði ofan allt of mörg undanfarin ár. Vegna hvers? Jú, vegna gersamlega mislukkaðrar byggðastefnu stjórnvalda, vegna gersamlega mislukkaðrar sjávarútvegsstefnu stjórnvalda þar sem hvert klúðrið hefur rekið annað. Þetta hefur að sjálfsögðu brotið niður byggðirnar og eyðilagt drauma fólks um framtíð og að sjálfsögðu fagnar það því nú þegar talað er um að það eigi að fara út í könnun á því að reisa 250 þús. tonna álver við Húsavík. Það er að sjálfsögðu full ástæða til þess að óska Húsvíkingum og öllum sem búa í Þingeyjarsýslum og á norðaustanverðu landinu til hamingju með þetta. Fólk verður jú að hafa vinnu, fólk verður að geta brauðfætt sig og sína. Þess vegna er það ekkert undarlegt að fólk skuli gleðjast yfir tíðindunum. Mér finnst hins vegar svolítið undarlegt að horfa upp á ríkisstjórnina og hæstv. ráðherra í New York í aðalstöðvum erlends auðhrings. Mér finnst það umhugsunarvert. Hvers vegna látum við Íslendingar útlendinga ráða ferðinni í þessum efnum? Hvar eru allir íslensku fjárfestarnir með alla sína milljarða sem nú eru í útrás? Af hverju fjárfesta þeir ekki í álverum hér á landi? Hér er fyrir hendi mikil þekking í framleiðslu á áli. Það eru fyrirtæki sem framleiða hátæknibúnað til að nota í álverum. Af hverju getum við Íslendingar ekki átt þessi álver sjálfir og rekið þau á okkar eigin forsendum og þannig séð til þess að hagnaðurinn af rekstri þessara fyrirtækja verði eftir í landinu, ekki bara tekjur fyrir vinnu og selda þjónustu?

Hæstv. forseti. Sjaldan mun eins mikið hafa verið haft við og í þessari utanför til New York af hálfu íslenskra stjórnvalda. Það var ekki einvörðungu svo að með í för væru sveitarstjórnarmenn að beiðni ríkisstjórnarinnar heldur voru allir æðstu yfirmenn í iðnaðarráðuneytinu í föruneyti ráðherrans. Og það finnst forsætisráðherra Íslands hið besta mál að þessi hópur skuli taka við skipunum, krjúpandi við borð auðhrings í New York. Mér finnst ákaflega dapurlegt að hlýða á þessa umræðu. Ekkert hefur breyst, segir ráðherrann enn fremur. Við erum sem sagt enn þá með á borðinu álstefnu Framsóknarflokksins, að fara úr 300 þús. tonna framleiðslu í 1,5 milljónir, ekkert hefur breyst. Engin tíðindi, segir síðan fjármálaráðherra, fulltrúi Sjálfstæðisflokksins, við þessa umræðu, engin tíðindi. Ég get fullvissað hann um það að mönnum þykja þetta tíðindi í íslenskum sjávarútvegi og mönnum þykja þetta tíðindi í tæknifyrirtækjunum sem eru að hrökklast úr landi vegna þessarar stefnu. Íslenskum sjómönnum þykja þetta tíðindi, hæstv. fjármálaráðherra, því að með þessum yfirlýsingum einum lækkuðu tekjur þeirra við gengisbreytingarnar í gær. Þetta eru staðreyndir og þetta þykja Íslendingum vera tíðindi þótt menn séu hér sofandi. Við erum ekki á áhorfendabekkjunum, segir hæstv. fjármálaráðherra. Við héldum það mörg að Sjálfstæðisflokkurinn hefði setið á áhorfendabekkjunum en þó að Framsókn dragi álvagninn þá er það svo að þegar Sjálfstæðisflokkurinn segir stopp þá stöðvast sá vagn. Og nú höfum við fengið það staðfest frá Sjálfstæðisflokknum að þetta er allt saman með hans blessun. Að lokum þetta, 

Herra forseti. Svo að því sé nú haldið til haga þá er viðskiptaráðstefna í New York sem m.a. mun hafa verið tilefni þess að hæstv. viðskiptaráðherra er þar staddur. Mér finnst þetta hafa verið afskaplega athyglisverð umræða. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sem er nú hér í hliðarsal, vill fresta þessu öllu saman. Síðan kemur hv. þm. Kristján Möller og vill engu fresta. Af hverju á að fresta öllu saman? Hvað er verið að tala um að nýta? Það er verið að tala um að virkja í Þjórsá virkjanir sem þegar hafa farið í gegnum umhverfismat. Það er verið að tala um að virkja við Kröflu og í Bjarnarflagi og rannsaka svæðið á Þeistareykjum. Af hverju þarf að fresta því? Hver er ástæðan fyrir því að það þarf að fara að fresta því? Við þurfum hins vegar að svara þessari spurningu: Erum við tilbúin til þess að sætta okkur við að hagvöxtur verði hér á næsta kjörtímabili - og mér skilst að það séu nú ýmsir sem ætli að komast til valda þá - á bilinu hálft til eitt prósent lægri að meðaltali ef ekkert verður af neinum þessara framkvæmda? Erum við tilbúin til þess að sætta okkur við það að tekjur ríkissjóðs verði 10–15 milljörðum lægri? Ég býst við því að það standi í hv. þingmönnum. Nei, það stendur ekki í öllum. Sennilega er þá hv. þingmaður, og hv. þingmenn Vinstri grænna líka, tilbúinn til að sætta sig við vaxandi atvinnuleysi á næsta kjörtímabili. Það er ekki hægt að dæma allt út frá  Ég sagði hér, hv. þingmaður, að þetta væri spurningin um 2.000–2.500 störf. Það þýðir ekki að koma hér skipti eftir skipti og segja: Við verðum bara að gera eitthvað annað. Þá verður hv. þingmaður að koma hérna einhvern tíma og skýra frá því hvað það er.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Þetta frumvarp flytur þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs en 1. flutningsmaður er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og tala ég fyrir því í hans fjarveru. Þetta frumvarp felur í sér þá breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga að heimildir sveitarfélaganna til álagningar útsvars eru rýmkaðar um eitt prósentustig, færðar úr 13,03% í 14,03% af tekjuskattsstofni eins og hann er skilgreindur í viðeigandi ákvæðum laga um tekjuskatt og eignarskatt. Frumvarpið er upphaflega flutt í beinum tengslum við lögfestingu áforma ríkisstjórnarinnar um að halda áfram lækkun tekjuskatts um sama hundraðshluta, þ.e. eitt prósentustig, en samanlagt álagningarhlutfall tekjuskatts og hámarks útsvarsheimildar mun haldast óbreytt nái frumvarpið fram að ganga. Með öðrum orðum erum við einvörðungu að ræða um tilfærslur frá ríki til sveitarfélaga á skattpeningum. Hvergi yrði því um skattahækkun að ræða en lækkunin réðist af því í hve miklum mæli sveitarfélögin nýttu sér aukið svigrúm til útsvarshækkunar á móti lækkun á tekjuskatti til ríkissjóðs. Sams konar frumvarp var flutt á síðasta þingi, þ.e. 131. löggjafarþinginu, í tengslum við þá skattalækkun sem þá var fram undan og tók gildi 1. janúar 2005. Það frumvarp náði ekki fram að ganga. Ekki er síður þörf nú en þá að gripið verði til róttækra aðgerða til að bæta óviðunandi afkomu sveitarfélaganna. Engin varanleg úrlausn er fólgin í þeim takmörkuðu og tímabundnu aðgerðum sem niðurstaða síðustu endurskoðunarnefndar um tekjuleg samskipti ríkis og sveitarfélaga, þá loksins hún leit dagsins ljós í marsmánuði árið 2005, felur í sér. Þær tillögur eru að mestu bundnar við ráðstafanir sem hanga á því að sveitarfélög sameinist og framlögin verði að stærstum hluta tímabundin. Það er skoðun flutningsmanna að ekki verði undan því vikist að grípa til ráðstafana til að bæta stöðu sveitarfélaganna. Afkoma þeirra, sem vissulega er mismunandi, er í það heila tekið óviðunandi og hefur verið svo lengi. Þannig hafa sveitarfélögin sem heild verið gerð upp með halla og safnað skuldum nokkurn veginn samfellt í einn og hálfan áratug. Og á sama tíma og ríkið hefur létt skuldbyrðinni af sér og greitt niður skuldir hefur hlutskipti sveitarfélaganna, einkum þeirra sem standa verst að vígi, versnað að sama skapi. Teljist ríkissjóður aflögufær um skatttekjur, sem vissulega má deila um, hlýtur að vera nærtækast að færa þær tekjur, a.m.k. að einhverjum hluta, yfir til sveitarfélaganna. Á sveitarfélögunum standa miklar og vaxandi kröfur um þjónustu. Þau hafa tekið við ýmsum nýjum verkefnum og fengið á herðar sínar nýjar skyldur, t.d. á sviði umhverfismála sem snerta eftirlit og leyfisveitingar, sem ekki hafa fylgt auknir tekjumöguleikar. Í samskiptum við ríkisvaldið virðist sífellt sækja í það far að það halli á sveitarfélögin. Með yfirtöku kostnaðarsamra málaflokka hafa sveitarfélögin, hvað sem líður deilum um fullnægjandi tekjustofna á móti, óumdeilanlega fengið með í kaupunum miklar væntingar um úrbætur og aukin útgjöld, eins og sannast í tilviki grunnskólans. Í ýmsum samstarfsverkefnum hallar og á sveitarfélögin með því að ríkið bindur kostnaðarþátttöku sína við framlög á fjárlögum sem oftar en ekki hrökkva hvergi nærri fyrir því kostnaðarhlutfalli sem ríkinu er að nafninu til ætlað að standa straum af. Dæmi um þetta eru húsaleigubætur. Svipaða sögu er einnig að segja af ákveðnum stofnkostnaðarverkefnum þar sem ætlunin er að ríki og sveitarfélög deili kostnaðinum. Óraunhæf kostnaðarviðmið eða norm valda því að ríkið leggur iðulega minna af mörkum hlutfallslega að lokum en ætlunin er, jafnvel samkvæmt lögbundnu kostnaðarhlutfalli. Loks er þess að geta að sveitarfélögin hafa orðið fyrir tekjutapi vegna ákvarðana um mál, óskyld þeim, svo sem um hagstæðara skattalegt umhverfi einkahlutafélaga sem leitt hefur til mikillar fjölgunar þeirra og tekjutaps sveitarfélaganna í formi minni útsvarstekna á móti sem talið er nema milljarði króna eða liðlega það. Þetta var mjög til umræðu á sínum tíma þegar sköttum var breytt. Svigrúm sveitarfélaganna til sjálfstæðra ákvarðana í uppbyggingu og rekstri og til umbóta, t.d. í félags- og umhverfismálum eða til að hlúa að nýsköpun í almennu atvinnulífi, er afar takmarkað eins og að líkum lætur í ljósi bágrar fjárhagsstöðu þeirra upp til hópa. Tilvist sveitarfélaganna einkennist af varnarbaráttu og sóknarfæri verða fá. Slíkt er óviðunandi því auðvitað þurfa sveitarfélögin að geta þróað og byggt upp þjónustu sína og tekið skref fram á við til eflingar velferðarsamfélaginu sem þau leggja ekki síst grunn að. Sem dæmi um slík verkefni má nefna það baráttumál Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að leikskóladvöl verði gerð gjaldfrjáls með sérstöku samstarfsverkefni sveitarfélaganna og ríkisins, en flutningsmenn þessa frumvarps flytja jafnframt um það tillögu á yfirstandandi þingi. Sama gildir um möguleika þeirra til að bæta kjör starfsmanna sinna og koma til móts við kröfur um launahækkanir, þó réttmætar og nauðsynlegar séu, til að sveitarfélögin geti verið samkeppnisfær um hæft starfsfólk. Sú spennitreyja sem sveitarfélögin eru í að þessu leyti kristallaðist í kennaradeilunni á síðasta ári og í nýafstöðnum samningum við starfsmannafélög innan sveitarfélaganna sem semja við launanefnd sveitarfélaganna. Þar kom í ljós hve misvel sveitarfélögin eru í stakk búin til þess að bæta kjör starfsmanna sinna. Sum sveitarfélög eru mjög aðþrengd hvað þetta snertir, önnur búa við betri kost. Alvarlegast er þó auðvitað að áframhaldandi fjárhagsvandi sveitarfélaganna grefur almennt séð undan þeirri mikilvægu nærþjónustu og þeim umhverfis- og velferðarverkefnum sem sveitarfélögin hafa með höndum. Þannig veikjast undirstöður velferðarsamfélagsins og sveitarstjórnir sjá sig jafnvel knúnar til óyndisúrræða eins og að selja eignir og láta af hendi aðstöðu sem þó er ómissandi fyrir undirstöðu samfélagsþjónustu á þeirra vegum. Það er þyngra en tárum taki að fylgjast með því þegar sveitarfélögin hafa verið að selja frá sér ýmsa grunnþjónustu, nokkuð sem flestum á þeim bæjum hefur verið meinilla við en hafa ekki átt annarra kosta völ en að afla fjár með þessu móti. Tekjutap ríkissjóðs vegna áformaðrar eins prósentustigs lækkunar tekjuskatts nemur nálægt fimm og hálfum milljarði kr., segir í greinargerð þessa frumvarps, þ.e. brúttó, en fjórum og hálfum milljarði kr. nettó. Sé heimild sveitarfélaganna til hækkunar útsvars aukin að sama skapi og fari úr 13,03% í 14,03%, þá gæfi það sveitarfélögunum svigrúm af sömu stærðargráðu til að auka útsvarstekjur sínar. Síðan er það spurning hvort sveitarfélögin mundu öll nýta þá heimild sem þessi lagabreyting opnaði á. Það er engan veginn víst að þau mundu öll gera það og það hefur verið allur gangur á því hve langt sveitarfélögin hafa gengið hvað þetta snertir. Auknar heimildir til innheimtu útsvars væri þó skref í rétta átt fyrir sveitarfélögin, það mundi auka nokkuð svigrúm þeirra og sjálfstæði hvað varðar tekjuöflun og ef slíkri aðgerð yrði fylgt eftir með breytingum á úthlutunarreglum jöfnunarsjóðs þannig að framlög sjóðsins nýtist til enn frekari tekjujöfnunar og jöfnunar á aðstöðu sveitarfélaganna gæti það orðið til umtalsverðra bóta. Þetta er ekki síst mikilvægt vegna þess að auðvitað nýtast sveitarfélögunum misvel eðli málsins samkvæmt heimildir til hækkunar útsvars. Útsvarið er eftir sem áður langstærsti einstaki tekjustofn sveitarfélaganna, og skilar yfir 60% af tekjum þeirra, þannig að eigi að gera umtalsverðar ráðstafanir til að auka tekjur þeirra er erfitt annað en útsvarið komi þar a.m.k. við sögu. Ég hef stuðst við greinargerð sem fylgir þessu frumvarpi í framsöguræðu minni með frumvarpinu. Ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir skattkerfisbreytingum á liðnum missirum og enn fleiri eru í pípunum. Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur varað við þeirri vinnuaðferð sem ríkisstjórnin hefur notað. Við höfum einn flokka haft efasemdir um að lækka skatta, þ.e. að draga úr tekjum ríkis og sveitarfélaga, einfaldlega vegna þess að við viljum hafa fjármuni til ráðstöfunar til að sinna þeim verkefnum sem eru félagsleg í eðli sínu og við viljum að sé á hendi ríkis eða sveitarfélaga og þá þurfum við að sjálfsögðu að sjá þeim fyrir tekjustofnum. Nú er það svo að ríkið er sæmilega vel haldið nú um stundir og skattalækkanir, þ.e. prósentulækkanir á sköttum, hafa ekki komið að sök. Reyndar hafa menn verið að deila um skattbyrðina og hafa menn þá einnig horft til persónuafsláttar, skattleysismarkanna. Menn hafa bent á að skattbyrðin hafi ekki lækkað með lægri prósentu, einfaldlega vegna þess að skattleysismörkin hafi ekki fylgt launum. Þegar litið er til langs tíma þurfi að horfa einnig til þess þegar skattbyrðin er mæld. Hitt er svo annað mál og um það velkist ég ekki í vafa að sú ríkisstjórn sem nú situr stefnir að því að lækka skatta í landinu og hún beitir þá þeim rökum að lægri skattbyrði þurfi ekki að leiða til minni skattheimtu þegar upp er staðið. Þetta eru röksemdir sem vert er að ræða og alltaf spurning hvar eigi að finna skurðarlínuna en ég bendi á að við megum ekki láta blindast af því ástandi sem við búum við nú, miklar skatttekjur ríkissjóðs, vegna þess að það eru að hluta til nokkuð sem kallað hefur verið þensluskattar sem þessu valda. Mjög mikill innflutningur skilar t.d. verulegum tekjum í ríkissjóð. Ef hann síðan drægist saman, ef okkur tækist með öðrum orðum að minnka viðskiptahalla þjóðarinnar, sem er hættulega mikill eins og við vitum, þá mundu tekjur ríkissjóðs dragast saman að sama skapi. Þá er spurningin: Hvar höfum við stillt skattamörkin, hvar höfum við stillt skatttekjurnar, hversu traustir eru tekjustofnarnir? Rísa þeir undir þeim skuldbindingum sem við viljum leggja á samfélagið, hvort sem er ríki eða sveitarfélög? Þarna viljum við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði fara mjög varlega enda leggjum við áherslu á að ríki og sveitarfélög séu vel í stakk búin til að sinna þeim verkefnum sem þeim er ætlað að gera. Við leggjum áherslu á að hlutur sveitarfélaganna hefur verið vanræktur hvað þetta snertir í seinni tíð og það er kannski sérstök ástæða til að velta því fyrir sér núna þegar menn eru að ræða um atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni að það er einmitt þarna sem skórinn kreppir, þ.e. í fjárhagsvanda sveitarfélaganna á landsbyggðinni. Það er einmitt þar sem sveitarfélögin búa við erfiðastan kost. Okkar frumvarp miðar að því beinlínis að bæta kjör þessara sveitarfélaga. Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að þetta frumvarp gangi til efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Við ræðum hér athyglisvert frumvarp til laga um það að heimila sveitarfélögum að hækka útsvarsstofn sinn úr hámarki núna 13,03% í 14,03%. Ég segi athyglisvert vegna þess að þetta eykur á sjálfsforræði sveitarfélaganna og ég er hlynntur því, herra forseti. Við flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga hafa skatttekjur verið fluttar með, útsvarsprósentan hefur verið hækkuð en skattprósenta lækkuð. Fyrir hinn venjulega borgara sést þetta ekki dagsdaglega því að hann borgar sína staðgreiðslu, bæði í útsvar og ríkissjóð, og flestir vita ekki að þeir borga útsvar af fyrstu krónu, það er almennt ekki vitað - þ.e. að ríkið borgar fyrir þá útsvarið af fyrstu krónu þannig að það er enginn persónufrádráttur í útsvarinu. Ríkið fer því ekki að fá skatt af tekjum fólks fyrr en við 107 þús. kr., eitthvað svoleiðis. Þessi flutningur verkefna hefur reynst mjög dýr og ráðdeildarsamir borgarar hafa spurt sig hvort sveitarfélögin séu eins ráðdeildarsöm og borgararnir sjálfir sem þurfa að gæta sín í peningamálum í húshaldinu. Einhvern tíma steig fram maður og spurði: Hver vill ekki borga hærri skatta? Hann var svo sannfærður um að allir mundu vilja borga hærri skatta, sá maður, skrifaði um það grein. Ég er nú ekki alveg viss um það, herra forseti. Ég hygg að mjög margur Íslendingurinn telji sig betur geta ráðstafað sínum peningum en með einhverjum kjörnum fulltrúa í sveitarstjórn eða á Alþingi og fari miklu, miklu betur með og kunni miklu betur að fara með. Í þessu frumvarpi felst, vegna þess að það er tilhneiging hjá sveitarfélögum að fara upp í hámarkið, þau trúa því væntanlega að allir vilji borga hærri skatta, að prósentan mundi fljótlega hækka. Það er alltaf nóg að eyða peningum í, hvort sem það eru feikidýr íþróttamannvirki eða mjög ríflegar hækkanir launa opinberra starfsmanna í það og það skiptið o.s.frv. Það er alltaf hægt að setja peninga í einhver verkefni og þau eru yfirleitt góð og gegn. Þetta frumvarp felur í sér að staðgreiðsla manna mun hækka um 1% á örskömmum tíma, það er mín spá. Það þýðir að meðalmaðurinn í ASÍ, sem er með 300 þús. kr. á mánuði fyrir harða og mikla vinnu, og kona hans munu borga 6 þús. kr. meira á mánuði í skatta. Auðvitað fáum við eitthvað af þessu til baka í aukinni þjónustu en það þarf þó ekki endilega að vera. Feikidýr íþróttamannvirki gefa yfirleitt ekki af sér meiri þjónustu. Svo hafa sveitarfélögin auk þess farið í einkaframkvæmd og þannig dulið skuldbindingu á komandi kynslóðir, á börnin okkar. Þau hafa með þeim hætti búið til skuldbindingu sem börnin okkar munu þurfa að borga. Það er mjög miður að eftirlitsnefnd með sveitarfélögum skuli ekki hafa tekið á þessum vanda og spurt hreinlega: Hvað gerist ef þið viljið hætta þessu, ef þið viljið hætta að leigja þetta íþróttamannvirki, hvað gerist þá? Getur næsta sveitarstjórn hætt þessu? Margir borgarar telja að búið sé að spenna bogann til hins ýtrasta í skattlagningu. Umræðan hefur verið dálítið undarleg núna undanfarið því að menn eru ýmist að tala um skattalækkun eða skattahækkun eftir því hvernig þeir líta á málið, en ég ætla nú ekki að fara út í það. En ég ætla í sambandi við þetta frumvarp, af því að mér finnst það athyglisvert, að stinga upp á eftirfarandi hugmynd sem gæti tengst þessu. Hún er sú að sérhverri sveitarstjórn sé árlega skylt að leggja fram tvær fjárhagsáætlanir, annars vegar með miklum framkvæmdum, miklum hækkunum launa og háu útsvari o.s.frv. og hins vegar með minni framkvæmdum og minni hækkunum launa og a.m.k. 1% lægra útsvari. Borgararnir geti svo kosið hvort þeir vilja. Þá yrði sveitarstjórnunum veitt raunverulegt aðhald og þær yrðu að fara að sýna hagkvæmni og ráðdeildarsemi í rekstri, nákvæmlega eins og borgarinn sjálfur verður að gera heima hjá sér, nákvæmlega eins og hann verður að gera til þess að geta borgað þessa miklu skatta. Ég reikna með því að flutningsmenn þessa frumvarps vilji náttúrlega bara sjá enn meiri samneyslu og enn meiri skatta. Ég veit nú ekki alveg hvar mörkin liggja hjá þeim, hvort þeir vilja taka hverja einustu krónu úr vasa launþegans og láta hann fá hana aftur í formi bóta og réttinda, eða hvar þeir mundu vilja stoppa. En mér sýnist að þeir vilji alltaf fá meiri og meiri skatta og seilast dýpra og dýpra ofan í vasa skattgreiðenda.

Hæstv. forseti. Afkoma sveitarfélaga er frekar slæm og hefur verið um nokkuð langa hríð og farið versnandi. Ég tek undir með nafna mínum að það er ágætt að auka sjálfsforræði sveitarfélaga. Sveitarfélög hafa gengið fram í því síðastliðinn áratug að draga til sín aukin verkefni og semja um það við ríkisvaldið hvernig með skuli fara. Ég tel hins vegar að í mörgum tilvikum hafi sveitarstjórnarmenn gengið of hart fram af löngun sinni til að fá aukin verkefni og hreinlega samið af sér. Það virðist vera að svo hafi verið gert vegna þess að eftir því sem umsvif þeirra hafa aukist og þau hafa fengið meira til sín hefur staðan versnað. Einhvers staðar liggur eitthvað á milli hluta. Þetta frumvarp gerir ráð fyrir því, eins og hv. síðasti ræðumaður gat um, að hækka hlut sveitarfélaga um 1% og hækka með því skattheimtu um 1%. Ég er ekki sammála þessari leið og ég tel að við eigum ekki að létta þeirri ábyrgð af ríkisvaldinu eða af sveitarfélögunum að semja sjálf um mál sín á milli. Það hlýtur að verða að finna réttan flöt á því hvaða verkefni ríkið á að hafa með höndum og hvaða verkefni sveitarfélög eiga að hafa með höndum, og þeir sem það ákveða verða jafnframt að koma sér saman um þá skiptingu sem verður á tekjustofnum til að hægt sé að halda þessu uppi. Ég held að það sé alveg ófrávíkjanlegt. Það er fleira sem kemur til og veldur vandræðum sveitarfélaga. Ég get t.d. nefnt að þrátt fyrir að fasteignaverð hafi farið mjög hækkandi á þessu svæði og víða í nágrenninu og á stærstu þéttbýliskjörnum annars staðar, svo og á Austurlandi þar sem stóriðja kemur til, hafa tekjur sveitarfélaga víðs vegar í dreifbýli stórlækkað vegna þess að íbúðir hafa stórlækkað í verði og þau hafa ekki haft möguleika á að hafa jafnmiklar tekjur af fasteignasköttum og ella væri. Það er hlutur sem mætti skoða verulega. Því þrátt fyrir að tekjurnar af fasteignasköttunum séu svona lágar eru skyldurnar sem sveitarfélagið hefur við fasteignaeigendur nokkurn veginn þær sömu. Það þarf að annast fráveitumál, gatnagerð og allt það sem til þéttbýlisins heyrir. Svoleiðis að þarna er einn hlutinn. Það var svolítið merkileg hugmynd sem hv. þm. Pétur H. Blöndal kom með um tvær fjárhagsáætlanir. Að hafa hámark og lágmark. Út af fyrir sig er það athyglisverð spurning hvort íbúarnir ættu ekki að hafa eitthvert forræði í því sem gert verður. En eins og er er forræði íbúanna fólgið í kosningu manna til þessara hluta á fjögurra ára fresti. Þessi hugmynd er samt alveg þess virði að velta henni fyrir sér og það má segja að hv. þingmaður sé þarna að leggja til einhvers konar þjóðval og þjóðaratkvæði, svona í smærri stíl. Margir eru hlynntir því. En það er ekki nóg að gera fjárhagsáætlanir. Það þarf líka að gera þær sannar og réttar og sjá til að þær standist. Það hefur stundum verið svolítill misbrestur á því hjá sveitarfélögum líka. En ég vildi nú, frú forseti, fyrst og fremst koma hérna upp til að lýsa því að ég tel þetta ekki rétta leið, að hækka skattana með þessu móti í heildina. Ég tel að sveitarfélögin og ríkið eigi að semja um hlutfall tekna sín á milli eftir því hvaða þarfir eru skilgreindar hvorum megin. Hins vegar gæti ég rætt heilmikið um skattamál yfir höfuð. Frjálslyndi flokkurinn hefur ákveðna stefnu í skattamálum. Við höfum haldið því fram að persónuafsláttur ætti að vera hærri. Við höfum haldið því fram að tekjutengingar t.d. við maka séu of miklar. Við höfum haldið því fram að jaðarskattar séu allt of miklir og við höfum haldið því fram að aldraðir eigi að hafa möguleika á atvinnufrelsi, þ.e. án þegnskylduvinnu. Sú umræða hefur farið fram víða í þjóðfélaginu og hér líka að tekjulágir aldraðir einstaklingar sem eru á bótum frá Tryggingastofnun fá um 1.800 kr. af hverjum 10.000 kr. sem þeir vinna fyrir, umfram þessar bætur sínar. Minnsta kosti þær fyrstu. Þetta er alvarlegt mál og það mætti taka umræðu um skattamál á þessum grunni. En ég vildi koma þessum sjónarmiðum á framfæri.

Hæstv. forseti. Þegar menn ræða um skattheimtu til sveitarfélaganna hefur hér í sölum Alþingis ævinlega svifið furðuleg forræðishyggja yfir vötnum. Ég hef þá skoðun að sveitarstjórnarmenn beri pólitíska ábyrgð ekkert síður en alþingismenn. Þess vegna þurfa tekjustofnar sveitarfélaganna að hafa þannig svigrúm að sveitarfélög, eða þeir sem þar hafa tekið á sig ábyrgð, geti sinnt þeim skyldum og hugðarefnum sem kjósendur á viðkomandi svæði hafa kosið þá til. Ég tel þess vegna að mörg sveitarfélög hafi lent í miklum erfiðleikum, og það hefur sýnt sig í gegnum tíðina, vegna þess að tekjurnar sem þau hafa haft til að sinna lögbundnum skyldum sínum hafa ekki dugað. Það er svo aftur spurning hvort hið opinbera eigi þá að hlaupa undir bagga með einhverjum hætti. Það er ekki bæði hægt að banna mönnum að bjarga sér og bregðast þeirri skyldu að koma til móts við þær þarfir sem eru fyrir hendi á svæðinu. Það er þess vegna sem ég tel að svigrúm sveitarstjórnarmanna til þess að taka ákvarðanir um álagningu gjalda þurfi að vera nægilegt til að standa undir skyldunum. Það er metið hér í Alþingi með þeim hætti að það er mjög umdeilanlegt. Ég er talsmaður þess að menn stækki sveitarfélögin. En meðan þau eru svona lítil verða menn að taka tillit til stöðunnar. Mörg sveitarfélög í þessu landi eyða núna allt upp í 90% af fjármunum sem þau hafa til ráðstöfunar eingöngu í skólamál. Þá sjá nú allir hvað er eftir til að gera alla aðra hluti sem eru á verksviði og falla undir skyldur sveitarfélaganna. Ég mæli gegn þeirri forræðishyggju sem svífur hér oft yfir vötnunum hvað varðar tekjustofna sveitarfélaganna. Sveitarstjórnarmenn eiga að standa og falla með gerðum sínum. Þeir eiga að leggja fram sína stefnu um hvaða verkefni þeir vilja að verði unnin í sveitarfélögunum. Fólkið á auðvitað að kjósa nýja menn til starfa ef menn hafa ekki staðið við það sem þeir hafa sagt fyrir kosningar. Síðan er ástæða til að velta því fyrir sér eftir ræðu hv. þm. Péturs H. Blöndals hér áðan, sem stakk upp á því að skylda sveitarfélögin til að leggja fram tvær fjárhagsáætlanir, aðra með mikilli þjónustu og háum gjöldum en hina með knappari hætti. Síðan ættu menn að kjósa um þetta í sveitarfélögunum. Mér þykir lýðræðisvakningin aldeilis hafa náð til Péturs úr því hann telur að árlega eigi menn að standa frammi fyrir einhverjum slíkum valkostum. Spurningin er hvort hann eigi ekki að snúa þessu að sjálfum sér sem ábyrgðarmaður hér á ríkisstjórn. Það gæti vel verið að fólkið í landinu hefði allt aðra skoðun á því hvað ætti að standa í fjárlögum hverju sinni heldur en hv. þingmaður hefur og þeir sem hafa verið meðreiðarsveinar hans í þeirri ríkisstjórn sem nú situr. Það gæti t.d. vel verið að fólkið í landinu mundi í stórum meiri hluta komast að þeirri niðurstöðu að það ætti að setja verulega meiri fjármuni til að koma til móts við þarfir aldraðra í þessu landi en gert hefur verið. Ég er algjörlega viss um að þannig er það. Það er auðvitað hægt að fagna því ef hv. þingmaður vill fara að hlusta eftir því sem fólkið í landinu vill með einhverjum slíkum hætti eins og þessum. Það er þá vel og mér finnst að það væri þá full ástæða til að rækta þessa umræðu við hv. þingmann. Kannski hefur hann verið að ræða þetta í sínum þingflokki og þar eru kannski vatnaskil á ferðinni, að þar ætli menn að fara að hlusta á grasið vaxa allt í kringum sig. Mér hefur ekki fundist að sú heyrn væri allt of næm sem þar hefur verið til staðar því það hefur alla vega legið fyrir mjög lengi að það hefur vantað fjármuni til ýmissa hluta í samfélaginu þó nógir séu þeir í annað. Ég mæli auðvitað með því að menn fylgist með því hvað fólkið vill en það hefur ekki verið gert á ríkisstjórnarbænum undanfarið.

Frú forseti. Meginefni þessarar tillögu, sem hér er flutt af hv. þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, er að heimila hækkun á útsvari. Ástæðan fyrir þessari tillögu er öllum auðsæ. Hún felst í því að á síðustu árum hefur ríkið ekki staðið við fyrirheit um aukna tekjustofna sveitarfélaganna. Við höfum séð langdregnar samningaviðræður millum fulltrúa sveitarfélaganna og ríkisvaldsins á stundum við það að renna út í sandinn. Þegar lyktir urðu í því samningaþrefi var niðurstaðan þannig að ég tel að sveitarfélögin beri áfram mjög skarðan hlut frá borði. Þetta veldur því að sveitarfélögin eru rekin með vaxandi erfiðleikum í fjárhagslegu tilliti. Mörg þeirra eru ákaflega skuldsett. Flest þeirra, fyrir utan þau allra stærstu, þurfa að verja langstærstum hluta tekna sinna í þjónustu við íbúana. Eftir því sem fleiri verkefni færast yfir til sveitarfélaganna aukast líka kröfurnar á að bæta gæði þeirrar þjónustu. Við sjáum það t.d. í grunnskólanum. Hann var færður yfir. Það kom fram í máli hv. þm. Péturs Bjarnasonar að að líkindum hefðu sveitarfélög verið hlunnfarin í þeim flutningi. Það er hugsanlegt. Þau sættust þó á þetta á sínum tíma. En síðan þetta gerðist hafa kröfur íbúanna í sveitarfélögunum um bættan skóla aukist. Vegna þess að það er skemmra milli þeirra stjórnmálamanna sem taka ákvarðanir um þá þjónustu og þeirra sem njóta hennar er auðveldara fyrir íbúana að hafa áhrif. Þetta hefur leitt til þess að t.d. hér í Reykjavík, undir forustu Reykjavíkurlistans og þeirra flokka sem að honum standa, þá hefur grunnskólinn stórbatnað. Þetta þekki ég sem er foreldri tveggja lítilla telpna í einum af þessum skólum. Ég ber það ekki saman hvað það miklu meira lagt sérstaklega í þau börn sem hafa ákveðnar sérþarfir. Ég fagna því. En þetta kostar peninga. Það er þess vegna ekki síst að sveitarfélögin hafa verið að óska eftir auknu fjármagni. Aðrar breytingar hafa líka gerst fyrir tilverknað ríkisins sem hafa leitt til tekjufalls sveitarfélaga. Ég var nú einn af þeim sem ekki voru alveg sammála hv. þm. Ögmundi Jónassyni og fleirum í hans flokki um að liðka til fyrir stofnun einkahlutafélaga. Ég samþykkti það á sínum tíma en ég gerði mér hins vegar grein fyrir þessu. Ég og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir bentum margsinnis á að þetta mundi leiða til ákveðins tekjufalls fyrir sveitarfélögin. Útsvarið sem þau fá í greiðslur minnkar. Það er einfaldlega svo. Það verður að meta að þetta sé um það bil 1,3–1,5 milljarðar á ári sem þetta þýðir í tekjutap. Það er alveg gríðarlega mikil breyting. Það er biti sem klípur verulega. Þess vegna hygg ég að þeir þingmenn sem flytja þessa tillögu séu að velta fyrir sér ákveðnum möguleikum í að auka tekjustofnana. Menn hafa goldið varhuga við því. Hv. þm. Pétur Blöndal virtist vera því mjög andsnúinn og það er í stíl við skattstefnu Sjálfstæðisflokksins og viðhorf hans til þjónustu við íbúana. Ég velti því samt fyrir mér hvort það sé ekki rétt sem hv. þm. Jóhann Ársælsson var að segja hérna. Á ekki að draga úr forræðishyggju ríkisins gagnvart sveitarfélögum og láta hina kjörnu fulltrúa standa frammi fyrir kjósendum með þær ákvarðanir sem þeir taka? Það er hin lýðræðislega aðferð til að finna meðalhófið milli góðrar þjónustu og viðunandi skattstigs. Ég held t.d. að það væri hugsanlegt að fara þarna eitthvert ákveðið millistig. Innan Samfylkingarinnar höfum við stundum verið að ræða það að veita eigi heimild til sveitarfélaga til að hækka útsvar tímabundið til að standa fyrir ákveðnum stórverkefnum, t.d. byggingu íþróttahúss eða byggingu einhverra annarra mannvirkja sem íbúarnir telja þörf á. Þá yrði um að ræða tímabundna heimild, hún yrði tímasett áður en að ákvörðun er tekin og menn yrðu að standa við það. Ef slík tímabundin hækkun veldur síðan úlfúð í byggðarlaginu og mætir andstöðu þeirra sem þar búa kemur það væntanlega fram í næstu kosningum þar á eftir. Hv. þm. Pétur H. Blöndal kom með athyglisverða hugmynd um að í reynd ætti að leggja fram tvær tillögur að fjárhagsáætlun á hverju ári. Íbúar gætu þá valið á milli. Þetta er tillaga sem er í reynd í ætt við beint lýðræði, hún er stig að beinu lýðræði. En þó ekki eins og ég get fellt mig við. Við í Samfylkingunni höfum lagt fram bæði hugmyndir og tillögu, reyndar þingsályktunartillögu og jafnvel frumvarp, um að beint lýðræði verði tekið upp eða skref stigin í átt að því innan sveitarfélaga. Þá gætu íbúarnir með beinum hætti tekið mikilvægar ákvarðanir um mál sem varða þá miklu, stefnumótandi ákvarðanir í stórum málaflokkum. Við höfum t.d. nefnt umhverfismál, skipulagsmál og gæði skólaþjónustu. Við höfum líka reifað þann möguleika í tengslum við umræðuna um breytingu á stjórnarskrá, þar sem þjóðaratkvæðagreiðsla hefur mjög komið til umræðu, að svipað ákvæði væri hugsanlega sett til að vernda rétt íbúanna að þessu leyti í sambandi við stjórnarskrána. En ég og ég held flestir sem hafa tekið þátt í umræðum um beint lýðræði af þessu tagi höfum alltaf dregið mörkin við eina ákveðna forsendu. Menn eiga t.d. ekki að fá að greiða atkvæði, teljum við, um fjárlög íslenska ríkisins. Sú afstaða hefur komið fram hjá mörgum öðrum hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Að sama skapi er ég þeirrar skoðunar að ef menn fara þessa leið varðandi stjórn ríkisins eigi að reisa sömu skorður varðandi stjórn sveitarfélaga. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi ekki að setja slíkar ákvarðanir í beina atkvæðagreiðslu sem fella mætti undir allsherjaratkvæðagreiðslu. Ég tel hins vegar að þetta skref hv. þm. Péturs H. Blöndals sé mjög áþekkt slíku. Ég rifja það aðeins upp, frú forseti, að í Bandaríkjunum, þar sem ég hef skoðað mjög rækilega með hvaða hætti beint lýðræði er iðkað, er eitt mjög áberandi. Eftir að teknar voru upp í vaxandi mæli beinar kosningar um einstök mál, í þeim ríkjum Bandaríkjanna þar sem kjósendur hafa farveg til að krefjast atkvæðagreiðslu um nánast hvaðeina, blasir ein tilhneiging við. Hún kom strax fram í Kaliforníu þar sem þetta var fyrst á dagskrá og fyrst iðkuð með vel útfærðum hætti. Upp koma hreyfingar og hópar sem berjast fyrir því að draga úr skattheimtu og fylgifiskur þess er alltaf minni þjónusta. Þar sem menn hafa með þessum hætti getað greitt atkvæði um skattstefnu, og það felst í reynd í hugmynd hv. þm. Péturs Blöndals, kemur í ljós að það er mjög auðvelt að fá íbúana til að fallast á það. En það kostar hins vegar mjög mikið varðandi réttindi ýmissa annarra sem oft búa við lítil efni. Það kemur t.d. í ljós í þessum ríkjum að þar eru gæði menntunar ekki jafnmikil og áður. Þar hefur dregið úr gæðum skólakerfisins vegna þess að skólakerfið er eitt af því sem dregur til sín mesta fjármagnið. Þessi þróun er því að sjálfsögðu heppileg fyrir þá sem hafa, sérstaklega í Bandaríkjunum, afl auðmagnsins til að berjast opinberlega í harðvítugri auglýsingabaráttu fyrir málum af þessu tagi. Þeir sem hugsanlega gjalda þess á hinum endanum, þeir sem eru ungir, fátækir, í lægri þjóðfélagsstigum launalega, þeir gjalda þessa. Þá erum við komin að spurningunni um jafnræði og rétt meiri hlutans til þess beinlínis að draga úr lífsgæðum minni hlutans sem er efnalítill. Ég tel alla vega rétt að draga þetta inn í þessa umræðu því mér finnst ástæða til að gjalda varhuga við því að við fetum inn á þá braut sem kom fram hjá þessum hv. þingmanni, braut sem felur í sér áfanga að allsherjarkosningu íbúa um fjárhagsáætlun og þar með skattstefnu. Það er utan við þau mörk sem við höfum rætt hér í þessum sölum þegar við höfum talað um allsherjaratkvæðagreiðslu, hvort sem er innan sveitarfélaga eða á vettvangi þjóðarinnar allrar. Hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem hafa tjáð sig opinberlega, t.d. um þjóðaratkvæðagreiðslur, hafa jafnan látið þann botnlanga fylgja að þá kæmi að sjálfsögðu sterklega til greina að undanþiggja ákveðna hluti eins og fjárlög ríkisins. Þar er ég þeim sammála og þar dreg ég mörkin. Þess vegna er ég andstæður þessari hugmynd. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að í vaxandi mæli eigi að auka forræði sveitarfélaganna yfir eigin hag. Ég lagði hér áðan fram þá hugmynd að hugsanlega væri hægt að fara þarna ákveðinn milliveg og leyfa sveitarfélögunum að hækka útsvarsheimtur vegna tiltekinna verkefna sem standa í tiltekinn tíma. Ég held að mætti alveg skoða það rækilega. Að lokum, frú forseti, vil ég taka undir með hv. þm. Jóhanni Ársælssyni: Það sem skiptir auðvitað mestu máli fyrir þá íbúa í landinu sem búa í litlum sveitarfélögum er að þau stækki og verði fær um að taka við auknum verkefnum. Það eru margvísleg verkefni sem bíða. Ég er t.d. í hópi þeirra þingmanna sem telja að það sé brýnt að leysa ákveðna kreppu sem er á vissum stigum framhaldsskólakerfisins með því að færa hann yfir til sveitarfélaganna. Ég tel að reynslan af grunnskólunum gagnvart neytendum, þeim sem njóta menntunarinnar á skólastiginu, sé það jákvæð að mér finnst þetta einboðið. En þá þarf með einhverjum hætti að flytja tekjustofna frá ríkinu á móti en mér finnst algerlega skorta umræðu um það atriði. Ég tók eftir því að hæstv. menntamálaráðherra kom hér í stólinn um daginn og talaði fjálglega um að hún vildi gjarnan skoða þá hugmynd að flytja framhaldsskólann til sveitarfélaganna. Með svipuðum hætti tala margir þingmenn Sjálfstæðisflokksins af því að þeir vita að það fellur í góðan jarðveg. En þeir hugsa málið aldrei til enda. Þeir ræða aldrei hinn hlutann, hvernig á þá að mæta auknum útgjöldum sveitarfélaganna? Hvernig á að flytja fjármagnið á milli þessara tveggja valdstiga? Það er eitt af því sem við þurfum að ræða í tengslum við þessa hluti. Ég vildi nota tækifærið út af þessari ágætu tillögu frá hv. þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, sem vakti mig og marga til umhugsunar, til að reifa þessi atriði.

Forseti vill vekja athygli þingmanna á að umræddur tími er nú liðinn sem ætlaður var til þessarar umræðu. En þar sem eingöngu tveir eru á mælendaskrá ætlar forseti að biðja þingmenn, þá sem eru á mælendaskrá, að taka tillit til þess.

Frú forseti. Af því tilefni að forsetinn hefur gert mönnum viðvart um að tiltekinn tími sem er ætlaður til umræðunnar sé liðinn vil ég að það komi alveg skýrt fram að ég er ekki aðili að slíku samkomulagi. Það gerði enginn slíkt samkomulag fyrir mig. Þetta var rætt í mínum þingflokki fyrir röskri viku þegar svipaður háttur var hafður á. Þá voru þau skýru boð færð inn í þann þingflokk að hér væri einungis um eitt afmarkað tilvik að ræða. Ég er þeirrar skoðunar að það sé óheppilegt að hægt sé að nota þetta til að ryðja mönnum út af mælendalista eins og var gert í síðustu viku, þar sem ég m.a. tók mig út af mælendaskrá í máli nokkurra hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins af því ég vildi ekki verða til að deyða það mál hér vegna þessara tímamarka. Ég er á móti þessu og vil að það komi alveg skýrt fram að það mun enginn semja fyrir mig um slíkt.

Frú forseti. Ég skal vera stuttorður og vonandi gagnorður. Ég vil benda á óskir Félags eldri borgara á landinu. Ósk þeirra er sú að málaflokkur eldri borgara verði fluttur til sveitarfélaga. En þá þarf að tryggja sveitarfélögum að fjármagn frá ríkinu sé nægjanlegt til að þessum flokki verði sinnt eðlilega. Ég held að allir eldri borgarar sjái að nærþjónusta sveitarfélaganna er miklu betri og öflugri og jákvæðari en sú þjónusta sem er á vegum ríkisins í dag. Ég vil koma þessu á framfæri þar sem ég er sennilega elsti maðurinn sem situr á þingi núna í dag.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þá prýðilegu umræðu sem hefur farið fram um þetta lagafrumvarp sem borið er fram af þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og gengur út á að rýmka heimildir sveitarstjórna til útsvars, en frumvarpið er sett fram í samhengi við tillögur ríkisstjórnarinnar, og reyndar framkvæmd nú orðið, um að lækka tekjuskattsprósentuna almennt. Hér erum við því að gera ráð fyrir tilfærslum á skattheimtu, að færa skattfé, sem áður rann til ríkisins, til sveitarfélaganna, ef þau svo kjósa. Ég vil að mörgu leyti taka undir með hv. þm. Jóhanni Ársælssyni hvað varðar forræðishyggju gagnvart sveitarfélögum í landinu. Ég er honum sammála um að í reynd eigi það að vera ákvörðun þeirra hve langt eða skammt eftir atvikum þau ganga í skattheimtu. Þannig skildi ég orð hv. þingmanns, að í reynd ætti ekki að vera þak á útsvarsprósentunni. Þakið sem yrði myndað kæmi til sögunnar í pólitískum stefnuyfirlýsingum og í þeim veruleika sem sveitarstjórnarmenn síðan smíðuðu í þeim stakki sem þeir sniðu. Hv. þm. Pétur H. Blöndal var á annarri skoðun ef ég skildi hann rétt. Hann vildi ekki ganga lengra í að rýmka skattheimildir sveitarfélaganna og spurði: Hvar endar það ef menn halda áfram að rýmka útsvarsprósentuna? Það kemur fram í yfirliti sem birtist með frumvarpinu að því fer fjarri að öll sveitarfélög í landinu hafi nýtt útsvarsheimildir sínar. Mörg sveitarfélaganna hafa að vísu gert það. En það er engu að síður allmikill hópur sveitarfélaga sem er undir því marki sem nú er heimilt, þ.e. 13,3%. Síðan hafði hv. þm. Pétur H. Blöndal nokkur orð um skattstefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem vildi skattleggja sífellt meira og meira. Það er alrangt. Við erum ekki skattaflokkur í þeim skilningi að við teljum að skattar séu af hinu góða, óháð því hversu langt er gengið eða hver er skattlagður. Við deilum um það hvernig eigi að deila skattbyrðinni. Okkur finnst henni ekki réttlátlega deilt, skattar eru ekki lagðir á þjóðina á réttlátan máta. Við viljum ýmsar breytingar og höfum flutt um það tillögur. Við höfum viljað hækka fjármagnstekjuskatt, svo dæmi sé tekið, en reyndar viljað létta skattheimtu af smásparandanum í fjármagnstekjuskattkerfinu. Við höfum viljað skattleggja meira þá sem eru aflögufærir en minna hina sem hafa minna á milli handa. Þannig höfum við mótmælt skattheimtu á öryrkja, atvinnulausa og láglaunafólk svo dæmi sé tekið. Við viljum hins vegar vera sjálfum okkur samkvæm og afla þeirra tekna sem við viljum framkvæma fyrir. Það er svo allt annar handleggur. Við viljum sýna ábyrgð hvað það snertir. Ég er einnig sammála hv. þm. Pétri Bjarnasyni, Frjálslynda flokki, að sveitarfélögin hafi iðulega verið of fús til að ganga til samninga um tilfærslur á verkefnum án þess að þeim séu tryggðir nægilegir tekjustofnar til að rísa undir þeim skuldbindingum sem slíku fylgja. Ég held að þetta sé alveg hárrétt ábending af hans hálfu. Þannig er ég því fylgjandi, svo dæmi sé tekið, að ýmis verkefni séu færð til sveitarfélaganna en að því tilskildu, og það er mjög mikilvægt, að þeim séu áður tryggðir nægilegir tekjustofnar. Síðan spannst mjög fróðleg og skemmtileg umræða hér um þjóðaratkvæðagreiðslur og atkvæðagreiðslur í sveitarfélögum. Ég hlustaði af athygli á ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, sem mér finnst mjög umhugsunarverð. Hann vísaði til reynslu í Bandaríkjunum og tók dæmi um hvernig lýðræðislegar kosningar geta hæglega snúist upp í þá andhverfu sína að bitna á hinum veikustu í þjóðfélaginu. Þegar horft er mjög afmarkað á tiltekna þætti og það síðan sett inn í atkvæðagreiðslu vilji það stundum gleymast að það er í fleiri horn að líta. Það vilji gleymast að til fleiri þátta er að líta í samfélagsþjónustunni og ef fjármagninu er beint á einn stað öðrum fremur kunni þeir að vera illa settir. Þetta finnst mér vera mjög gott innlegg í þessa umræðu. En mér fannst hins vegar þær hugmyndir sem hv. þm. Pétur H. Blöndal setti fram, um tvær fjárhagsáætlanir og tvær framkvæmdaáætlanir, að mörgu leyti skemmtilegar og vel umræðunnar virði og rétt að þróa þær áfram. En í reynd er þetta eins konar framlenging á því fyrirkomulagi sem við búum við. Stjórnmálaflokkarnir eru náttúrlega í mjög grófum dráttum að setja fram stefnu hvað varðar skattheimtu og framkvæmdir þó að þetta séu miklu afmarkaðri og skýrari línur sem hv. þm. Pétur H. Blöndal vill draga upp með tilliti til slíkra kosninga. Þetta er athyglisverð umræða og mikilvægt að taka hana hér í þingsal og þróa hana síðan áfram. Ég er alveg sammála hv. þm. Pétri H. Blöndal líka hvað varðar einkaframkvæmdina, og þær skuldbindingar sem þar er iðulega verið að gefa, ábyrgðarlaust, á framtíðina. Fjármögnun einkaframkvæmdar kemur iðulega ekki fram í bókhaldi sveitarfélaga og ríkis en byggist á skuldbindingu um viðskipti til langs tíma og þar af leiðandi skattheimtu á komandi árum. Þetta er ábending sem áður hefur komið frá hv. þm. Pétri H. Blöndal og er alveg hárrétt og í þeim anda sem ég hef mjög oft talað fyrir hér í þingsalnum. Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hefur farið fram um þetta mál og ítreka ósk um að frumvarpið verði látið ganga til umfjöllunar og afgreiðslu í efnahags- og viðskiptanefnd þingsins.

Hæstv. forseti. Ég tala fyrir þessu þingmáli sem allur þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs stendur að og fjallar um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Þetta frumvarp er ekki mikið að vöxtum, það er aðeins þrjár greinar en þær lagagreinar taka til þeim mun stærri og mikilvægari réttinda. Frumvarpið var áður flutt á 131. löggjafarþingi og var þá einnig flutt af þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Fyrsti flutningsmaður þess þá var hv. varaþm. Atli Gíslason sem vann þetta frumvarp og þá álitsgerð sem því fylgir. Í upphafi þeirrar álitsgerðar er vísað í grein sem hæstaréttarlögmaðurinn Guðmundur Ingvi Sigurðsson skrifaði í Tímarit lögfræðinga árið 1975 og bar hún heitið Uppsögn vinnusamninga. Í greininni segir hann meðal annars orðrétt, með leyfi forseta: „Tilkynning um slit á vinnusamningi, uppsögn, getur haft í för með sér margvísleg óþægindi fyrir þann, sem fyrir verður, hvort sem það er vinnuveitandinn eða launþeginn. Það er auðvitað augljóst, hvaða ástæður valda reglum um uppsagnarfrest, sem sé þær að draga sem mest úr óþægindum og tjóni, sem kunna að leiða af fyrirvara lausri eða fyrirvara lítilli uppsögn. Fyrirvaralaus uppsögn getur valdið mikilli röskun í lífi launþegans, sem fyrir verður, svo að ekki sé talað um þá móðgun, sem getur falist í henni. Launþegar eru sjaldnast svo vel fjáðir, að þeir þoli að missa af þeim tekjum, sem stöðug vinna skapar. Það er því eðlilegt og sjálfsagt, að þeir eigi rétt á rúmum uppsagnarfresti, svo þeim gefist færi á að útvega sér atvinnu í tæka tíð. Það getur og verið mjög bagalegt fyrir vinnuveitanda, ef launþegi stekkur fyrirvaralaust úr vistinni, og því eðlilegt að uppsagnarfrestur sé gagnkvæmur.“ Þetta stendur í grein sem hæstaréttarlögmaðurinn Guðmundur Ingvi Sigurðsson ritaði um miðjan áttunda áratuginn, eins og að framan greinir, um rétt til uppsagnarfrests. Þessi réttur var lögfestur fjórum árum síðar, þ.e. með lögum nr. 19/1979, en umsaminn áður í mörgum kjarasamningum á vinnumarkaði. Í núgildandi lögum er kveðið á um lengd uppsagnarfrests og að uppsagnir skuli vera skriflegar. Í sérlögum er að finna ákvæði sem takmarka rétt atvinnurekanda til uppsagna, svo sem þegar trúnaðarmenn eiga í hlut og launafólk í fæðingarorlofi. Einnig eru sérákvæði sem takmarka uppsagnarrétt, svo sem í jafnréttislögum, lögum um bann við uppsögnum vegna fjölskylduábyrgðar starfsmanna, lögum um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, og í lögum um hópuppsagnir. Almennt er ekki lögð sú skylda á atvinnurekendur og launafólk að tilgreina ástæður uppsagnar. Einber tilkynning um uppsögn nægir og atvinnurekandi getur leyst starfsmann þegar í stað undan starfsskyldum en ber eðlilega að greiða laun á uppsagnarfresti. Um það eru fjölmörg gömul sem ný dæmi. Uppsagnir, svo ekki sé talað um geðþóttauppsagnir, valda enn sem fyrr mikilli röskun í lífi launamanna. Þær eru særandi og álitshnekkir og til þess fallnar að meiða æru launafólks þegar ráðningarsamband hefur staðið lengi. Þær eru jafnframt til þess fallnar að torvelda möguleika þess sem sagt er upp að fá nýtt starf. Bak við órökstuddar uppsagnir geta búið og búa oft ástæður sem fela í sér mismunun, einnig samkvæmt jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar um bann við mismunun vegna kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Alkunna er sú mismunun sem konur sæta í íslensku þjóðfélagi. Þær sæta órökstuddum uppsögnum vegna kynferðis síns auk þess að vera mismunað við ráðningar. Önnur staðreynd blasir einnig við. Hún er sú að það gerist æ algengara að miðaldra og eldra fólki með langan starfsaldur sé sagt upp og yngra starfsfólk ráðið í staðinn eða það heldur fremur störfum sínum. En leyndin, sú staðreynd að ekki þurfi að rökstyðja uppsagnir, útilokar einatt alla sönnun þess að þeim sem sagt er upp hafi verið mismunað eða að fyrrnefnd lög sem takmarka uppsagnir hafi verið brotin. Reynslan virðist sú að harka og óbilgirni í samskiptum atvinnurekenda við starfsfólk færist í vöxt. Svo er að sjá að ný kynslóð auðmanna, sem hafa á undanförnum árum keypt eða yfirtekið hvert stórfyrirtækið af öðru beri meiri virðingu fyrir arði, a.m.k. margir hverjir, af fjármagni sínu og bankanna en fólkinu sem þar hefur verið ráðið til starfa. Það er til að mynda þyngra en tárum taki að horfa til þess að starfsfólki sé sagt upp fyrirvaralaust og gert að hirða persónuleg gögn sín og hypja sig af vinnustað samdægurs, oft undir eftirliti eins og um glæpamenn væri að ræða. Í því felast dylgjur um hæfni og eiginleika starfsmanns sem hann hefur lítil tök á að leiðrétta. Við búum í lýðræðisþjóðfélagi þar sem heiðarleg gegnsæ samskipti atvinnurekanda og starfsfólks eiga að vera aðalsmerki. Það er engum ofraun að haga uppsögn með málefnalegum og rökstuddum hætti eins og lagt er til í þessu frumvarpi. Það er einfaldlega lagt til að komið sé fram við launafólk af virðingu. Í greinargerð með frumvarpinu er vísað í samþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar ILO frá 1982 um uppsögn og ráðningarsamninga en þar er kveðið á um það að sú meginregla gildi að atvinnurekandi megi ekki segja starfsmanni upp, nema ákvörðunin sé byggð á atvikum er varða hæfni og háttsemi hans eða ástæðum sem varða atvinnureksturinn. Gerð er krafa um gildar ástæður, það sem á ensku kallast „valid reasons“. Í samþykktinni er að finna upptalningu á ástæðum sem aldrei geta talist gildar, svo sem mismunun í blóra við mannréttindaákvæði, stéttarfélagsaðild o.fl. Svipaðar reglur hafa verið teknar upp í alþjóðasáttmála, svo sem félagsmálasáttmála Evrópu, og ýmis ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu eiga samhljóm í samþykktinni. Samþykkt ILO hefur ekki verið innleidd hér á landi og aðeins í fáum Evrópuríkjum. Í löggjöf flestra Evrópuríkja, meðal annars Norðurlanda, hafa engu að síður verið sett lög sem takmarka uppsagnarrétt atvinnurekanda. Þau hafa lögleitt skilyrði um það að gildar og málefnalegar ástæður verði að liggja til grundvallar ákvörðun um uppsögn. Þessi skilyrði hafa ekki raskað starfsskilyrðum og samkeppnisstöðu fyrirtækja í viðkomandi löndum Evrópu. Verður ekki annað ætlað en að íslensk fyrirtæki geti starfað, vaxið og dafnað við sömu skilyrði. Það er aðeins verið að fara fram á að uppsögn byggist á málefnalegum og gildum rökum. Uppsögn starfsmanns skiptir litlu sem engu fyrir afkomu fyrirtækis og kostnaður af rökstuddri og málefnalegri uppsögn er enginn eða hverfandi í hlutfalli við það fjártjón og miska sem starfsfólk má þola vegna ómálefnalegra uppsagna. „Lífsafkoma hvers launamanns stendur og fellur með reglulegum vinnutekjum. Í þessu samhengi verður að taka fram að flestir atvinnurekendur gera sér grein fyrir því að ánægt starfsfólk, sem býr við starfsöryggi og góðan aðbúnað, er forsenda ábatasams reksturs. Í vel reknum fyrirtækjum eru uppsagnir rökstuddar og ekki gripið til þeirra nema önnur úrræði séu tæmd. Þegar fækka þarf starfsmönnum á samdráttarskeiði vel rekins fyrirtækis er því til dæmis mætt með því að ráða ekki í störf sem losna eða með því að útvega starfsmönnum vinnu hjá öðrum atvinnurekanda. Það eru fyrst og fremst forsvarsmenn illa rekinna fyrirtækja sem koma ekki fram við starfsfólk af virðingu og sjálfsagðri kurteisi þegar grípa þarf til uppsagna. Þeir gera sér ekki grein fyrir þeirri auðlegð sem felst í ánægðu og reyndu starfsfólki. Það má því færa gild rök fyrir því að það komi atvinnurekendum til góða, ekki síst þegar til lengri tíma er litið, að frumvarp þetta nái fram að ganga.“ Í þessu samhengi má minna á þau átök sem urðu þegar ríkisstjórnin viðraði hugmyndir um það á sínum tíma að hinn opinberi atvinnurekandi skyldi ekki lengur skyldaður til að áminna starfsmann sem til stæði að reka og gefa honum kost á því að bæta ráð sitt eða koma í veg fyrir misskilning sem kynni að valda því að viðkomandi væri sagt upp störfum. Þetta var sem betur fer dregið til baka og ég vil minna á að það eru einvörðungu þeir stjórnendur í stofnunum sem eru ekki starfi sínu vaxnir sem mundu grípa til slíkra vinnubragða, aðrir mundu hafa dug í sér til að ganga til starfsmannsins og segja honum að til standi að segja honum upp störfum og af hvaða ástæðum og ef það væri eitthvað við starfsmanninn að sakast að gefa honum þá tækifæri til þess að bæta ráð sitt. Það gerir hinn dugmikli og trausti verkstjóri á vinnustað. Sá sem ekki axlar ábyrgð sína eða er ekki vandanum vaxinn grípur til þess að segja upp í skjóli leyndar og vísar starfsmanninum iðulega út af vinnustaðnum á þann hátt sem hér var rakið að framan. „Fjölmargir dómar hafa gengið þar sem launafólki hafa verið játaðar skaðabætur vegna ólögmætra uppsagna. Dómstólar hafa hins vegar verið afar tregir til að dæma þeim miskabætur sem misgert hefur verið við, jafnvel í þeim tilvikum þar sem unnt hefur verið að sýna fram á dómgreindarleysi, hörku og óbilgirni atvinnurekanda. Hafa dómstólar vísað til þess að lagaheimild skorti. Reyndar er fyrir hendi nýlegt dæmi um miskabætur greiddar opinberum starfsmanni í hárri stöðu á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993. Er full ástæða til að lögleiða ótvíræða heimild til að greiða almennu launafólki miskabætur og einnig í tilvikum þegar 26. gr. laga nr. 50/1993 á ekki við, eins og nánar er rökstutt í skýringum með greininni,“ - og er þar vísað til frumvarpsins og greinargerðar sem því fylgir. - „Sérregla um miskabætur vegna órökstuddra og eða málefnalegra uppsagna almenns launafólks hefur auk þess rík varnaðaráhrif.“ Það hefur sem sagt rík varnaðaráhrif að hafa slíka klásúlu í lögunum þar sem kveðið er á um miskabætur. „Síðustu 10–15 árin hafa verið ár einkavæðingar og frelsis í viðskiptum. Þjóðfélagsgerð okkar hefur tekið stórstígum breytingum. Því miður er það svo að auknu frelsi hefur að bestu manna yfirsýn ekki fylgt ábyrgð. Með frumvarpi þessu er leitast við að sporna gegn ábyrgðarlausu frelsi við uppsagnir og einkavæða ábyrgðina.“ Eins og áður segir er frumvarpið í þremur greinum. Í 1. gr. er lögð til breyting á 6. mgr. 1. gr. laga um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla, nr 19/1979. Er greinin svohljóðandi, með leyfi forseta: „Uppsögn skal vera skrifleg, rökstudd og málefnaleg og miðast við mánaðamót.“ Þetta skýrir sig sjálft og ég vísa í þann rökstuðning sem ég hef hér gert grein fyrir. Í 2. gr. er lagt til að við fyrrgreind lög frá 1979 bætist ný grein sem verði 11. gr. laganna og hljóði svo, með leyfi forseta: „Fyrir brot gegn lögum þessum má dæma þeim miskabætur sem misgert er við.“ Ég hef gert grein fyrir því hve mikilvægt við teljum að hafa ákvæðið um miskabætur inni í þessum lögum. Að lokum, í 3. gr., leggjum við til að lögin öðlist gildi hinn 1. júlí árið 2006 og með þeim orðum lýk ég máli mínu og legg til að þessu frumvarpi til laga verði vísað til félagsmálanefndar Alþingis.

Hæstv. forseti. Ég tala hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Þetta lagafrumvarp er í tveimur greinum. 1. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Við 1. mgr. 14. gr. laganna bætist nýr málsliður sem orðast svo: Óheimilt er að breyta til hækkunar vöxtum á lánum sem eru verðtryggð.“ Í 2. gr. er lagt til að lög þessi öðlist þegar gildi. „Þetta mál hefur áður verið flutt á tveimur þingum, hinu 130. og 131. löggjafarþingi, en var ekki afgreitt úr nefnd. Á meðal þeirra sem sendu inn umsagnir um frumvarpið á 130. þingi voru Neytendasamtökin sem mæltu eindregið með samþykkt þess. Samtök verslunar og þjónustu bentu hins vegar í sinni umsögn á verðtrygginguna sem meginvanda innlends lánamarkaðar og töldu að fremur ætti að afnema hana en takmarka samningsfrelsi varðandi vexti. Seðlabankinn og fleiri byggðu umsagnir sínar á grein sem birtist í Peningamálum, í maí 2004, þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að ekki væri ástæða fyrir bankann að beita heimild laga til að fyrirskipa að vextir verðtryggðra skuldbindinga væru ætíð fastir. Sjónarmið umsagnaraðila voru því nokkuð skipt. Þessu frumvarpi er ætlað að tryggja hagsmuni lántakenda með því að koma í veg fyrir að vextir verðtryggðra lána verði hækkaðir á lánstíma, samkvæmt einhliða ákvörðun lánveitanda eins og almennt tíðkast á íslenskum lánamarkaði. Gert er ráð fyrir að hægt sé að semja um lækkun vaxta en lagalegar skorður á hinn bóginn reistar við því að vextir verði hækkaðir Í frumvarpinu er ekki gerð tillaga um breytingu á 1. mgr. 15. gr. laganna, sem heimilar Seðlabanka Íslands að ákveða að fengnu samþykki ráðherra að vextir verðtryggðra innstæðna og lána skuli vera óbreytanlegir á lánstíma, þó svo að efnislega feli frumvarpið í sér nokkra þrengingu á þeirri heimild. Sérstaða íslensks lánamarkaðar er allnokkur. Þannig tíðkast hér á landi verðtrygging í lánsfjárviðskiptum í ríkari mæli en í flestum öðrum ríkjum. Verðtrygging sparifjár og lánsfjár hefur almennt verið heimiluð hér á landi frá árinu 1979. Í lögum sem sett voru það ár var kveðið á um að almennt skyldi stefnt að verðtryggingu sparifjár landsmanna og almannasjóða og grunnur lagður að lánskjaravísitölu. Allan áttunda áratuginn hafði geisað mikil verðbólga í landinu. Á þessum tíma voru stjórnvöld treg að heimila vaxtahækkanir og við þær aðstæður voru raunvextir neikvæðir. Með verðtryggingunni var lagður grunnur að tryggari sparnaði og meiri stöðugleika í fjármála- og efnahagslífinu. Nú er svo komið að flestar langtímaskuldbindingar, þar á meðal skuldir heimilanna, eru verðtryggðar.“ Reyndar kann þetta að vera að breytast að einhverju leyti. Hér er ég að vísa í greinargerð sem fylgdi þessu frumvarpi þegar það var lagt fram og ég er ekki alveg frá því að það kunni að verða einhver breyting á þessu á síðustu mánuðum, þó að ég verði að játa að ég tali ekki um það af djúpri þekkingu. „Enda þótt verðtrygging sé mjög útbreidd hér á landi“ - sem hún óumdeilanlega er - „er ekki svo að skilja að hún fyrirfinnist ekki í öðrum ríkjum. Tekin var upp verðtrygging hér á landi sem vörn fyrir sparendur og fjármagnseigendur og hefur hið sama verið upp á teningnum í Argentínu, Brasilíu, Chile og Ísrael. Í þessum ríkjum var verðtrygging talin nauðsynleg til að vinna traust fjárfesta á fjármagnsmörkuðum. Víðast hvar annars staðar hefur verðtrygging ekki tíðkast að neinu marki. Allvíða hafa verðtryggð skuldabréf þó verið í boði og má þar nefna Bretland, Svíþjóð, Frakkland, Ástralíu, Kanada og Bandaríkin. Verðtryggð skuldabréf til langs tíma hafa þótt æskilegur kostur og líkleg leið til að lækka vaxtakostnað.“ Þetta er atriði sem ég tel mjög mikilvægt að hafa í huga, að menn hafa iðulega talað um verðtrygginguna sem tilræði við þann sem tekur lánið, en í Bretlandi og víðar þar sem verðtrygging hefur verið tekin upp á vissum sviðum þá var það gert til þess að reyna að ná vaxtakostnaðinum niður. „Athuganir hafa verið gerðar á raunvaxtabyrði óverðtryggðra lána annars vegar og verðtryggðra lána hins vegar. Niðurstöðurnar hafa iðulega verið á þann veg að raunvaxtabyrði verðtryggðra lána hefur að jafnaði verið minni en óverðtryggðra lána á hverjum tíma og lánin viðráðanlegri fyrir bragðið hvað sem líður heildaruppgjöri.“ Í skýrslu sem nefnd á vegum viðskiptaráðuneytisins birti í október árið 1998 segir m.a., með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi veldur áhættuálag sem fjárfestir krefst vegna verðbólgu því að raunvextir óverðtryggðra skuldbindinga verða hærri en verðtryggðra. Verðtrygging veldur því að lánveitandinn losnar við verðbólguáhættu. Hér á landi sýnir reynslan að á þessum áratug hafa raunvextir verðtryggðra lána verið að meðaltali um 2% lægri en raunvextir óverðtryggðra útlána … Í öðru lagi veldur verðbólguáhætta því að lánveitendur eru hikandi við að veita óverðtryggð lán til eins langs tíma og verðtryggð með föstum vöxtum.“ Tilvitnun lýkur í þessa skýrslu sem gerð var á vegum viðskiptaráðuneytisins í október árið 1999, eða frá henni var gengið á þeim tíma. „Einmitt þarna liggur hundurinn grafinn. Íslenskir lánveitendur vilja hafa allt sitt á þurru. Ekki aðeins krefjast þeir verðtryggingar heldur einnig breytilegra vaxta en erlendis tíðkast einmitt að nota breytilega vexti í sama augnamiði og verðtryggingin upphaflega var hugsuð hér á landi: Til að bregðast við breytingum sem kynnu að eiga sér stað á lánstímabilinu og tryggja þannig að umsamdar lánsfjárupphæðir yrðu ekki étnar upp af verðbólgu. Þegar tvenns konar tryggingar fyrir áhrifum verðbólgunnar eru komnar til sögunnar, verðbætur og breytilegir vextir, hefur verið haft á orði að íslenskir fjármagnseigendur hafi tryggt sig bæði með belti og axlaböndum.“ Reyndar fylgir hér með grein sem ég skrifaði og birti í blaði, ég held að það hafi verið DV eða Dagblaðinu, 27. ágúst árið 2001, einmitt undir þessari fyrirsögn „Fjármagnseigendur með belti og axlabönd“. Þetta var líking sem hæstv. viðskiptaráðherra, bankamálaráðherra Valgerður Sverrisdóttir, hreifst svo af að hún hefur oft notað, án þess þó að hafa nokkuð aðhafst, þ.e. hvorki losað um beltið né axlaböndin. En þetta er mergurinn málsins, að verðtryggingin og breytilegir vextir hafa í rauninni í eðli sínu sama markmið, þ.e. að lánveitandinn geti brugðist við hreyfingum á markaði, í efnahagslífinu, verðbólgunni, og varið sig með þeim hætti. Jú, hann vill hafa allt sitt á þurru, segi ég hér og ítrekaði og hef jafnan ítrekað, en ég segi þó jafnframt að það þurfi ekki að öllu leyti að vera slæmt fyrir lántakandann vegna þess að að öðrum kosti kynni lánveitandinn að vilja tryggja sig í upphafi, ef allt væri fastmúrað mundi hann vilja tryggja sig með hærri vöxtum. Það er því að mörgu leyti vandmeðfarið hvernig þessu skuli öllu hagað. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan, að þó að það hafi sýnt sig og komið fram í umræddri skýrslu frá árinu 1998 og reyndar öllum greinargerðum sem hafi verið gerðar um þetta mál og rannsóknir, alla vega hér á landi að því er ég best veit, að vextirnir, vaxtastigið, raunvextirnir á hverjum tíma hafi verið lægri á verðtryggðu lánunum en öðrum lánum, að þegar á heildina er litið, þegar dæmið er endanlega gert upp þá kunni annað vera upp á teningnum og hin verðtryggðu lán verði þyngri. En þá stöndum við frammi fyrir því að þegar einstaklingar eru t.d. að fjármagna húsnæðislán sín eða aðrar nauðsynlegar framkvæmdir sem þeir verða að ráðast í, þá er það nú einu sinni svo að þeir geta ekki alltaf leyft sér að horfa til heildarniðurstöðunnar heldur til greiðslugetunnar á hverjum tíma. Þetta er alla vega skýringin á þessu frumvarpi. Ég tel mjög óeðlilegt að fjármagnið sé tryggt á tvennan hátt, bæði með breytilegum vöxtum og verðtryggingu, það tel ég óeðlilegt. Ég vil hafa heimildir fyrir því að semja um lækkun þessara vaxta en að lánveitandinn hafi ekki leyfi þess einhliða að ákveða breytt vaxtakjör með því að hækka vexti á verðtryggðum lánum. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta þingmál þó að það væri hægt að tala um þetta lengi dags en legg til að því verði vísað til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis að lokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég vil með örfáum orðum taka undir umsögn Neytendasamtakanna sem mæltu með því að frumvarp þetta yrði samþykkt og taka líka undir þau orð sem viðhöfð eru í greinargerð þar sem vitnað í ummæli flutningsmanns, væntanlega, og hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta: „Að mínum dómi stendur slagurinn því ekki um að berjast gegn verðtryggingu sem slíkri heldur klyfjum okurlánastefnu almennt.“ Ég var nefnilega að opna póstinn minn í gær og þar var að finna lífeyrissjóðslán sem ég tók 1986. Ég stóð þá í húsbyggingu og þurfti á þessu láni að halda, það var að upphæð 500 þús. kr. Eftir stendur af þessu láni fimm ára tími. Ég er að greiða af því um 90–95 þús. kr. á ári og hef vafalaust greitt hærra hlutfall á þeim tíma sem verðbólgan var örust fyrir mörgum árum. Eftir standa af þessu láni 20 árum síðar 360 þús. kr. af 500 þús. kr. sem segir mér að á þessu tímabili, ég hef ekki reiknað það nákvæmlega en mér telst til að það geti verið eitthvað vel á þriðju milljón sem ég er búinn að borga af þessu eina láni og enn þá skulda ég nánast alla upphæðina, að vísu allt aðrar krónur. En samt sem áður getur ekki verið alveg eðlilegt að nota þessi stýritæki, belti og axlabönd eins og talað er um, að vera bæði með verðbólgu og hávexti. Núna eru verðtryggð lán um og yfir 10%, þ.e. verðbólgan og vextir, og eins og komið hefur fram möguleiki á að breyta þeim jafnvel til hækkunar. Ég tel að það mál sem hér kemur fram sé afskaplega þarft mál og eitt skref í því að lagfæra peningastefnu okkar örlítið til þess sem skynsemi má teljast.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu. Meginmálið þar er að leyfa ekki hækkun á vöxtum á lánum sem eru verðtryggð. Nú hefur orðið mjög mikil breyting á lánamarkaði þannig að ég hygg að þau lán sem hér um ræðir séu nánast að hverfa þannig að mengi þeirra lána sem um er að ræða er tómt á máli stærðfræðinnar. Í árdaga verðtryggingarinnar þegar hún var almenn hjá lífeyrissjóðunum, 1982 eða um það bil, byrjuðu lífeyrissjóðirnir með 2,5% vexti og verðtryggingu. Þeir vextir voru hækkaðir í þrepum upp í 10% raunvexti, frú forseti, og það var afskaplega þungbært fyrir marga lántakendur á þeim tíma að greiða þá vexti. Síðan hafa þeir lækkað aftur. Þá kom mér oft til hugar að það hefði verið skynsamlegt að hafa svona frumvarp vegna þess að verðtryggingin á að dekka og bæta eiganda fjárins þá áhættu sem hann hefur af verðbólgu. Greinargerðin er í mínum huga eiginlega óður til verðtryggingar því að hún metur með réttu kosti verðtryggingar umfram óverðtryggð lán fyrir lántakendur því að hún minnkar áhættu lánveitanda þannig að hann þarf ekki að taka áhættuálag inn í vöxtunum. Hér segir hins vegar, með leyfi frú forseta: „Íslenskir lánveitendur vilja hafa allt sitt á þurru.“ Hverjir skyldu það nú vera? Þetta eru jú lífeyrissjóðirnir. Þeir eru lánveitendur í stórum stíl á Íslandi. Athafnamenn og fyrirtæki í landinu eru lántakendur og almenningur líka, því miður er allt of lítið af sparifjáreigendum. Það eru lífeyrissjóðirnir sem vilja hafa allt sitt á þurru og það er bara ágætt fyrir hönd lífeyrisþeganna sem taka þetta fé út sem lífeyri seinna meir. En eins og ég sagði áður er markaðurinn gjörbreyttur, það er svona eitt og hálft ár síðan. Eftir að bankarnir komu inn á þennan markað lækkuðu þeir vexti umtalsvert. Það er sennilega mesta kjarabót sem íslenskir launþegar hafa fengið. Afleiðingin er stórhækkun á húsnæði sem sumir segja að sé slæmt en fyrir flesta íbúðareigendur er það mjög gott vegna þess að eign þeirra hefur hækkað umtalsvert. Lánin þeirra hafa lækkað sem hlutfall af eigninni og þeir hafa orðið ríkari, miklu ríkari og geta tekið lán út á þessa eignaaukningu, ef þeir kæra sig um, og sumir hafa, kannski því miður, gert það. Staðan í dag er ekki sú að lántakandi sé ofurseldur lánveitandanum. Það liggur við, og margir bankamenn mundu segja það, frú forseti, að lánveitandinn sé ofurseldur lántakandanum. Nú leita menn logandi ljósi að góðum lántakanda út um allt sem vill borga sífellt lægri og lægri vexti. Það er því komin mjög mikil samkeppni í þennan markað sem greinargerð frumvarpsins tekur greinilega ekki mið af. Bankarnir bjóða núna langtímalán með verðtryggingu og föstum vöxtum. Það er ekkert verið að tala um breytilega vexti lengur. Reyndar eru sumir bankar með þann hátt á að þeir veita lán til fimm ára og þá er lánið uppsegjanlegt og menn semja um nýja vexti að fimm árum liðnum sem tryggir báða aðila ef vextir skyldu lækka eða hækka. Hv. þm. Pétur Bjarnason gat um lán sem hann hafði tekið 1986 að upphæð 500 þús. kr. Ef sá hv. þingmaður settist nú niður og reiknaði þau laun sem lánið svaraði til á þeim tíma og þau laun sem hann hefur í dag fyrir sömu vinnu þá er ég viss um að dæmið verður afskaplega jákvætt hjá honum vegna þess að launin hafa hækkað langt umfram verðlag fyrir óbreytta vinnu, sömu vinnu, ekki fyrir þingmennskuna. Laun hafa hækkað langt umfram verðlag á síðustu tíu árum, hverjum sem það er að þakka - það er búin að vera ágætisríkisstjórn allan tímann - og ég hugsa að hann sé búinn að „græða“ miðað við laun umtalsvert á þessu láni sínu. En það væri gaman að sjá þá útreikninga, hvað hann fékk lánað í launum á sínum tíma og hvað hann er búinn að borga í launum og hvað hann skuldar enn þá miðað við laun. Ég hugsa að það sé mjög jákvætt fyrir hann eins og fyrir alla aðra landsmenn vegna þess að launin hafa hækkað svo mikið umfram verðlag. Þetta frumvarp er að mínu mati ágætt. Það hefði átt að koma 1982, þá hefði verið þörf á því þegar lífeyrissjóðirnir byrjuðu með lága vexti og hækkuðu þá í sífellu. Ég hygg að mengi þeirra lána eða þau lán sem falla undir þetta frumvarp séu orðin sáralítill hluti og þeir aðilar sem vilja geta greitt þau upp og tekið lán með miklu lægri og föstum vöxtum hjá hvaða banka sem er.

Hæstv. forseti. Ég held að þetta sé alveg rétt miðað við eðlilegar forsendur og ef launin mín hefðu verið reiknuð kannski 6–8 árum seinna, en eins og hv. þingmaður veit var misgengi á árunum eftir 1986 sem skekkti þessa mynd verulega. Ég hef ekki þessa útreikninga á reiðum höndum en ég held samt sem áður að þessi greiðsla af láninu sé heldur meiri en sem nemur hagræði og þótt tekið sé tillit til launa. Mengi lánanna er tómt. Það getur vel verið fyrir þá sem fara út í það að skuldbreyta, ég er enn þá með þetta lán þannig að mitt mengi fer í að greiða það og líklega er ekki hagstætt að greiða jafngreiðslulán á síðustu árum. Hv. þingmaður þekkir þessar reglur mjög vel en þá eru fyrst og fremst afborganir eftir en ekki vextir. Ég vildi segja frá því hér að Martinus Simson, ljósmyndari á Ísafirði, hélt marga fyrirlestra og hann skrifaði heila bók um vexti og hann hélt því statt og stöðugt fram að vextir væru sending frá hinum vonda og það væri eiginlega lausn á alheimsvandanum að fella niður alla vexti, alls staðar. Það var skoðun hans, sem ég hef svo sem ekki afstöðu til, en markaðurinn er breyttur, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, og það hlýtur að skýra það að eitthvað var bogið við ástandið áður fyrst nú er hægt að bjóða 4 eða 4,15% vexti og það lýsir því hvað stefnan hlýtur að hafa verið óhagstæð áður fyrst allt í einu er hægt að gera þetta núna.

Frú forseti. Sú skoðun að vextir séu sending frá hinum vonda hefur meira að segja verið sett í lög sums staðar. Þetta var í gildi hjá múhameðstrúarmönnum á 12. og 13. öld. Þetta var líka í gildi hjá kristnum mönnum sums staðar en ég held að flestir séu horfnir frá þessari hugsun og líti á vexti sem leigu fyrir fé, þann arð sem menn geta haft af því að fá fé að láni til að fjárfesta.

Enda lýsti ég þessu ekki sem minni skoðun.

Nei. Það að eitthvað hafi verið bogið við ástandið. Já, það var eitthvað bogið við ástandið. Þetta var á hendi ríkisins. Það voru ríkisbankar, það voru lífeyrissjóðir sem menn voru skyldaðir til að greiða í o.s.frv. Það var eitthvað bogið við ástandið. Eftir að bankarnir voru einkavæddir og þeim óx ásmegin urðu þeir svo öflugir að t.d. Kaupþing banki var kominn með sama lánshæfismat og ríkið og gat farið að bjóða lán í samkeppni við ríkið og þá lækkuðu vextirnir vegna samkeppninnar. Þetta hefði aldrei gerst ef bankarnir hefðu ekki verið einkavæddir. Það er mín trú. Það var eitthvað bogið við ástandið og það sem var bogið við það var að lánamarkaðurinn, fjármagnsmarkaðurinn, var mestallur á hendi ríkisins. Núna er það aðeins lítill hluti af honum, þ.e. Íbúðalánasjóður, og hann er hverfandi, hann er að minnka, ég ætla að vona að hann hverfi alveg þannig að landsmenn geti haldið áfram að njóta góðs af samkeppni á þessum markaði.

Hæstv. forseti. Þessi umræða hefur þróast inn á mjög undarlegar brautir bölbæna í garð Íbúðalánasjóðs sem er mikil þjóðþrifastofnun og landsmönnum mikilvæg, ekki síst almennu launafólki. Mestu máli skiptir hún fyrir þá sem búa í dreifðum byggðum landsins og fengu að kynnast því þegar bankarnir buðu 100% lán, að þeir mismunuðu fólki eftir búsetu. Þá var talað um traust veð og ótraust veð. Við erum að sjáum fram á nýja einokunartíð renna upp. Bankarnir, sem hv. þm. Pétur H. Blöndal hrósar í hástert, gera kröfu um að gleypa viðskiptavini sína með húð og hári. Þú færð 100% lán svo fremi sem þú kemur með öll viðskipti þín inn í bankann, þar á meðal lífeyrissparnað, séreignarsparnað o.s.frv. Þetta eru hinir nýju viðskiptahættir sem hv. þingmaður rómar og tengir bölbænum sínum í garð Íbúðalánasjóðs sem Sjálfstæðisflokkurinn og sérstaklega hægri vængur hans vill feigan. Það er nokkuð sem við látum ekki yfir okkur ganga baráttulaust. Það mega menn vita. Síðan upphófst hið gamla fornaldartal um hina illu ríkisbanka og allt sem er ríkistengt. Þá var nú öldin önnur er ríkisbankar voru við lýði. Ég vil minna á að ríkisbankarnir lifðu sjálfstæðu lífi. Þeir fengu að vísu, Landsbankinn, í byrjun 10. áratugarins lán frá ríkinu, sem var greitt, allt saman, hver einasta króna og verðtryggð til baka. Hún var tryggð. Ég sé að hv. þm. Pétur H. Blöndal hristir höfuðið. Ég fá að heyra hann segja að svo hafi ekki verið. Ég staðhæfi að það hafi verið greitt til baka. Við höfum séð hvað gerst hefur eftir að ríkisbankanna nýtur ekki lengur við. Á síðari hluta 20. aldarinnar ríkti hugsunin um samstöðu í þjóðfélaginu, ekki bara í bankakerfi heldur í ýmsum þjóðþrifastofnunum og fyrirtækjum sem sett voru á laggirnar. Óskabarn þjóðarinnar vil ég nefna, Eimskipafélagið. Það sinnti siglingum í kringum landið. Nú er hún Snorrabúð stekkur. Nú er það svo að nýir eigendur segjast ekki lengur vera skipafélag. Það borgar sig frekar að fjárfesta í útlöndum. Þeir eru bara fjárfestingarhópur. Ein grúppan enn og sama gildir á öðrum sviðum. Ég held að menn eigi að fara svolítið varlega og ganga hægt um gleðinnar dyr þegar þeir tala um ágæti hinna nýju einkavæddu banka. Þar skulum við fara varlega í yfirlýsingum þótt ég voni sannarlega að þessir bankar muni pluma sig, okkur öllum til hagsbóta. En ég vísa út af borðinu þessum pólitísku dagdraumum hv. þm. Péturs H. Blöndals. Hann segir að þetta frumvarp sé of seint á ferðinni. Hann vísar í árin 1982, fyrstu áranna á 9. áratugnum, að gott hefði verið að hafa frumvarp af þessu tagi þá. Ég minnist yfirlýsingar frá tveimur ágætum mönnum úr fjármálalífinu á þeim tíma. Annar var hv. þm. Pétur H. Blöndals sem var þá sennilega eigandi og stjórnandi í Kaupþingi, nýju fyrirtæki. Hinn einstaklingurinn sem ég var að hugsa til var seðlabankastjórinn á þeim tíma, Jóhannes Nordal. Þeir sögðu báðir, ég man þetta vel, að af verðtryggðum lánum ættu vextir ekki að vera meira en um 2%. Ég man þetta vel. Með það í huga að vextir af verðtryggðum lánum ættu ekki að vera meira en 2% þá fletti ég því upp áðan, hver prósentutalan væri almennt í útlánum á verðtryggðum lánum. Þar kom upp talan 5%. Enn búum við því við hátt vaxtastig í landinu. Við skulum ekki gleyma því. Það eru engir sérstakir kraftaverkamenn á ferðinni hér á landi hvað þetta snertir vegna þess að alls staðar í heiminum hafa vextir verið á niðurleið. Bæði vestan hafs og austan hafa vextir verið á niðurleið. En það má ekki gleyma því að vaxtastigið á Íslandi er hærra en gerist í Evrópu og í Bandaríkjunum. Það veldur m.a. miklum fjármagnsflutningum þar sem fjárfestar nýta sér vaxtamuninn. Þess vegna hefur um 200 milljörðum kr. verið pumpað í íslenska fjármálakerfið og er það rakið til þessarar staðreyndar sem slíkrar. Hvort þetta frumvarp er óður til verðtryggingarinnar, eins og hv. þingmaðurinn sagði, vil ég ekki segja til um. Það er eiginlega óður til fordómaleysis. Þetta er óður til þess að skoða málin út frá hagsmunum lánveitandans og lántakandans með það að markmiði að hafa vaxtastigið eins lágt og kostur er. Það tel ég vera verkefnið. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, að þótt við náum því fram með verðtryggingunni að halda raunvaxtastiginu á hverjum tíma lægra, það sýna rannsóknir, en á óverðtryggðum lánum þá er hinu ekki að leyna að þegar dæmið er gert upp allt í heild sinni, þegar lánið hefur verið greitt upp að lokum, hefur vaxtagreiðslan verið hærri af verðtryggðum lánum en öðrum. Þetta eru hlutir sem ég tel að þurfi að skoða á fordómalausan hátt. En þetta frumvarp gengur einvörðungu út á að banna lánveitendum að vera með í senn, verðtryggingu og breytilega vexti, en þó með þeim takmörkunum sem gerð er grein fyrir í frumvarpinu, að óheimilt sé að breyta til hækkunar vöxtum af lánum sem eru verðtryggð en heimiluð lækkun á lánum. Fyrir þessu hef ég gert grein fyrir áður. Ég þakka þeim sem tóku þátt í umræðunni, hv. þm. Pétri Bjarnasyni frá Frjálslynda flokknum og hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir ágætt framlag þeirra til þessarar umræðu.

Virðulegi forseti. Þannig háttaði til að ég gat ekki verið við umræðuna svo ég ákvað að stökkva inn í andsvar til að koma að fáeinum orðum um þetta frumvarp. Ég vil almennt segja að ég tek undir það markmið frumvarpsins að draga úr vöxtum hér á landi. Í nýlegri skýrslu sem Neytendasamtökin létu taka saman á síðasta ári voru bornir saman vextir í tíu Evrópulöndum. Ísland var eitt af þeim. Í ljós kom, þar sem menn vita líklega, að vextir eru langhæstir hér á landi, svo nemur mörgum prósentustigum og allt upp í 7% var munurinn á milli okkar og þess lands af þeim tíu sem hafði lægstu vextina. Þetta á við um íbúðalánin. Jafnvel þó að vextir íbúðarlána hafi verið lækkaðir fyrir rúmu ári eða einu og hálfu ári, niður í 4,15%, þá voru það vextir umfram verðtryggingu og að verðtryggingunni meðtalinni voru vextir enn langhæstir hér á landi af húsnæðislánum. Við búum við fjármálakerfi sem af einhverjum ástæðum lánar peninga út fyrir hærra verð en nokkurt annað fjármálakerfi, a.m.k. í þeim tíu löndum sem tekin voru til samanburðar. Það er auðvitað mikið áhyggjuefni því að neytandinn borgar brúsann. Almenningur borgar þessa háu vexti. Almenningur sem skuldar um 1.000 milljarða kr. og hvert prósentustig er á hverju ári um 10 milljarðar kr. Ef við segjum að að meðaltali séu vextirnir um 4% hærri hér á landi en erlendis, þá eru það um 40 milljarðar kr. á ári sem íslenskur almenningur borgar í gjald fyrir að fá lánaða peninga, umfram það sem gerist að meðaltali í öðrum löndum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni fyrir framlag hans til umræðunnar. Ég er hjartanlega sammála því sem fram kom hjá honum. Auðvitað er það mikið áhyggjuefni fyrir Íslendinga að vaxtastig á lánum skuli vera þetta miklu hærra hér á landi en annars staðar. Það verður þess m.a. valdandi að fjárfestar flytja peninga sína inn í landið til ávöxtunar og hirða vaxtamuninn. Við höfum tengt það stóriðjustefnunni að hluta til en áhættan sem lánveitandinn tekur, þ.e. hinn erlendi fjárfestir eða fjármagnseigandinn, er krónan. Ef hún fellur í verði rýrna þessir innfluttu peningar að sama skapi, meðan þeir eru til ávöxtunar í landinu. Yfirlýsingar stjórnvalda um áframhaldandi stóriðjuuppbyggingu þýða í reynd áframhaldandi ríkistryggða eftirspurn eftir gjaldmiðlinum, sem aftur þýðir hátt gengi sem þýðir aftur grænt ljós á meiri innflutning á fjármagni til landsins til að nýta sér vaxtamun í landinu. En þetta er útúrdúr í mínu máli og kemur ekki við hugleiðingum hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar, en þeim er ég hjartanlega sammála.

Virðulegi forseti. Ég held að menn þurfi að leita leiða til að tryggja samkeppni á fjármálamarkaði frá erlendum aðilum. Mér fyndist það verðugt verkefni hjá íslenskum stjórnvöldum að vinna að því að fá erlend bankafyrirtæki til að bjóða fram þjónustu hér á landi í samkeppni við íslenska banka sem eru svo ofboðslega dýrir fyrir almenning hér á landi. Í öðru lagi eiga menn að mínu viti að ganga í það verk að afnema verðtrygginguna. Hún er einfaldlega olían sem kyndir áfram vaxtabálið. Hún er tryggingin sem lánveitendur hafa til hárrar afkomu af útlánuðu fé. Verðtrygging er ekki regla erlendis. Hún er mjög óvíða þekkt. Hún er algjör undantekning. Hún var tekin upp hér á landi við mjög sérstakar aðstæður þegar verðbólga hafði um langt árabil verið mikil og sparnaður lítill því að hann brann upp vegna þess að ávöxtun var engin á hið takmarkaða sparifé. Nú búum við við að við höfum mikið af sparifé, fyrst og fremst lífeyrissjóðanna. Það er það mikið að það er í raun meira en íslenskur markaður ræður við að ávaxta. Þess vegna fer drjúgur hluti þess til útlanda til ávöxtunar í verkefnum þar, sem út af fyrir sig er ágætt. En við þessar aðstæður er engin þörf á verðtryggingu. Íslenskir fjármálamenn verða einfaldlega, að mínu viti, að una því að fóta sig í að starfa í sams konar umhverfi og þeir sem starfa erlendis í sömu atvinnugreinum. Við þurfum ekki lengur að gefa þeim sérstaka tryggingu sér til halds og trausts.

Hæstv. forseti. Ég er ekki sannfærður um að það sé allra meina bót að afnema verðtryggingu. Mér finnst verkefnið að finna leið til færa vaxtastigið niður. Það skiptir máli. Þeir raunvextir sem lántakandinn greiðir af láni sínu. Við skulum ekki gleyma því að þegar menn fóru t.d. út í verðtryggingu á afmörkuðum sviðum í Bretlandi á sínum tíma var það gert beinlínis til að reyna að ná raunvöxtunum niður. Til að lækka vextina. Yfirleitt hefur þetta verið hugsað til að koma á jafnvægi og ná vöxtunum niður. Komi hins vegar í ljós að svo sé ekki, en við höfum ekki skýrslur sem benda í þá átt, er ég að sjálfsögðu reiðubúinn að skoða það. Ég ítreka þá fyrirvara sem ég setti fram í máli mínu, að þó það geti verið hagstæðara fyrir einstakling sem hefur litlar tekjur að stilla vöxtunum í hóf og samræma þá greiðslugetu hans á hverjum tíma, hugsanlega með verðtryggðum lánum þá neita ég því ekki að þegar upp er staðið, þegar málið er gert upp í lok langs tíma og hefur verið greitt upp að fullu, hefur viðkomandi hugsanlega greitt hærri vexti en hann hefði gert ella. Það er alveg rétt. En við verðum líka að horfa til greiðslugetunnar á hverjum tíma. En varðandi samkeppni við erlenda banka þá er það alveg rétt sem hv. þingmaður sagði. Það var einmitt það sem vakti fyrir mönnum þegar Búnaðarbankinn var seldur á sínum tíma. Þá stóð til að fá þýskan banka inn í kaupin. En það á eftir að koma í ljós hvort sá banki kom þar nokkurn tíma við sögu. En það er innskot í umræðuna þar sem vísað var í samkeppni erlendra banka á lánsfjármarkaði.

Frú forseti. Hv. framsögumaður málsins var með nokkrar athugasemdir við málflutning minn, m.a. að ég væri með bölbænir gagnvart Íbúðalánasjóði. Ég er ekki með neinar bölbænir gagnvart Íbúðalánasjóði, ég hef ekkert persónulegt við hann að sakast, enda er hann ekki persóna, þetta er stofnun, þetta er fyrirtæki og gerir örugglega góða hluti. Ég benti aðeins á að markaðshlutdeild hans hefði minnkað og spurning hvernig menn bregðast við því og hvort eigi ekki að reyna að breyta honum í eitthvað sem tæki að sér þau félagslegu sjónarmið sem hv. þingmaður gat um og þá í miklu minna mæli. Einnig var rætt hérna dálítið um að ég hefði sagt í árdaga verðtryggingar að vextir ættu að vera 2%. Umræða var um að hafa vexti mjög háa á verðtryggðum lánum, jafnvel 13%, og ég benti þá á að menn þyrftu ekki eins háa vexti því að verðtryggingin tryggði ávöxtunina. Þá var jafnframt verið að tala um byggingarvísitölu sem viðmiðun sem er miklu nær launum en framfærsluvísitalan. Ég hugsa að 2% vextir með byggingarvísitölu hefðu gefið lífeyrissjóðunum mjög þokkalega niðurstöðu miðað við margt annað. Varðandi ríkisbankana og að ég hefði verið óheppinn með þá. Ég hugsa nú að flestir og jafnvel hv. þm. Ögmundur Jónasson hafi ekki verið hrifnir af biðstofum bankastjóranna sem voru pólitískt kjörnir og allt það sem þar gerðist, ég hugsa að það hafi ekki verið gott kerfi til að byggja lánamarkaðinn á. Síðan varðandi verðtrygginguna og það allt saman sem menn hafa nefnt þá vil ég benda á að aðalfjármagnseigendurnir á Íslandi eru lífeyrissjóðirnir og þeir eru að ávaxta fé sjóðfélaga sinna til að geta greitt lífeyri þannig að ef menn vilja afnema verðtrygginguna þurfa þeir að horfast í augu við að það að lífeyririnn er sú sneið sem menn ætla að skera af.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal sá Íbúðalánasjóði allt til foráttu og vildi hann út af markaði, það sagði hann alveg tvímælalaust. Ég vil minna á að Íbúðalánasjóður er sjálfbær sjóður, hann rís algjörlega undir sjálfum sér. Það er að sjálfsögðu háð þeim veðum sem hann býr yfir á hve hagkvæmum kjörum hann getur aflað lánsfjár. Ef hins vegar leið Sjálfstæðisflokksins verður farin, að láta hann einvörðungu sýsla með þau veð sem eru ótrygg í dreifðum byggðum eða hjá fólki sem býr við félagslega erfið skilyrði þá verða kjörin sem Íbúðalánasjóður aflar lánsfjár á þeim mun lakari. Ætlast þá hv. þingmaður til að skattborgarinn komi til sögunnar á meðan bankarnir fleyta rjómann af viðskiptum við þá sem búa við betri kjör í þjóðfélaginu? Að bankaráðsmenn hafi verið pólitískt kjörnir, þetta er notað sem hnjóðsyrði og eitthvað slæmt og illt, að lýðræðislega kjörið fólk skuli fengið til að stýra stofnunum á vegum samfélagsins, ég tek ekki undir svona tal. Ég spyr: Líður hv. þingmanni eitthvað betur ef allir þeir sem ráða fjármálafyrirtækjum eru í einum og sama flokknum? Er það það sem hann vill frekar? Er það minni spilling eins og hann kallar? Vextir hér á landi eru háir. Hv. þingmaður talar um að þeir hafi hrapað niður. Árið 2004 voru hæstu vextir á verðtryggðum skuldabréfalánum 11,5%. Þeir eru ekki mikið lægri núna. Í janúar voru þeir 10,8%. Lægstu vextir í lok janúar 2004 

Frú forseti. Hv. þingmaður sagði að Íbúðalánasjóður væri sjálfbær. Það er ekki alveg rétt, hann fær ríkisábyrgð á útlán sín. Hann er með ríkisábyrgð á öllum sínum skuldum þannig að hann nýtur þess í því að fá lægri vexti. Hann er því ekki sjálfbær að því leyti. Ef bestu veðin og bestu lántakendurnir eru teknir út úr Íbúðalánasjóði sagði hv. þingmaður að eftir sætu lakari veð og lakari kjör og það mundi lenda á skattgreiðendunum. Þessi lakari veð og lakari kjör lenda á einhverjum. Núna lenda þau væntanlega á þeim sem eru lántakendur við hliðina á þeim eða á ríkissjóði með beinum eða óbeinum hætti, það breytir því engu. Ég vil að menn horfist í augu við að ef það kostar eitthvað að veita þessi félagslegu lán þá á það að kosta beint, ekki einhvern veginn óbeint, í gegnum einhverja aðra. Varðandi pólitískt kjörna stjórnendur banka í eina tíð og biðstofurnar og allt það, ég ætla ekki að líkja því saman, frú forseti, hvað það er nú skemmtilegra að fá tilboð þar sem leitast er við að lána manni með lágum vöxtum í samkeppni en að þurfa að standa í biðstofum eftir 50 þús. kr. víxli og vonast til að pólitískt kjörinn bankastjóri þekki mann og viti í hvaða flokki maður er.

Hæstv. forseti. Ekki er ég að tala fyrir slíkri tíð eða slíkum háttum og alls staðar í heiminum hefur orðið breyting hvað þetta snertir. Alls staðar í heiminum, það er ekkert einsdæmi á Ísland, er offramboð á fjármagni til lánveitinga. Við erum að upplifa hvað það þýðir fyrir þjóðfélag okkar og efnahagskerfi þessi innspýting á útlánum til samfélagsins, til einstaklinga sem eru hvattir til að eyða og spenna og hefur skilað sér núna í viðskiptahalla sem nemur 15% af landsframleiðslu, um 150 milljörðum kr. En ég vil að sjálfsögðu engar biðraðir og ég vil bæta hag lántakenda, að sjálfsögðu. Ég ítreka að hér eru mjög háir vextir enn og sú gósentíð sem hv. þm. Pétur H. Blöndal lýsir eftir einkavæðingu bankanna birtist ekki í þeim vaxtatölum sem eru að birtast í fjölmiðlum og á seðlunum sem fólk er að fá heim til sín nú um stundir. Ég vek athygli á að sá aðili sem á stærstan þátt í að keyra niður vextina og halda bönkunum við efnið er Íbúðalánasjóður, það er hið opinbera. Ég hugsa með hryllingi til þess að ef því aðhaldi sem kemur frá Íbúðalánasjóði og hefur komið frá Íbúðalánasjóði yrði svipt brott mundi það hafa þau áhrif að vextir mundu hækka, ég er alveg sannfærður um það. Vextirnir voru lækkaðir þá fyrst held ég 15 dögum eftir að ESA kvað upp úr um að vísa kæru bankanna á hendur Íbúðalánasjóði frá. Þá fyrst lækkuðu þeir vexti til að reyna að koma Íbúðalánasjóði út af markaði. Þetta eru nú staðreyndir málsins.

Frú forseti. Ég flyt tillögu til þingsályktunar um leiðir til að auka fullvinnslu á fiski hérlendis. Flutningsmenn með mér eru hv. þingmenn Þuríður Backman og Ögmundur Jónasson. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að kanna orsakir mikils útflutnings á óunnum fiski á fiskmarkaði erlendis og mögulegar leiðir til að draga úr honum og auka í staðinn fullvinnslu innan lands. Ráðherra birti Alþingi niðurstöður sínar og tillögur eins fljótt og unnt er.“ Tillagan var lögð fram á þingi í fyrravetur en komst þá ekki á dagskrá og var lögð fram í haust lítið breytt en fylgiskjöl voru þá uppfærð eins og gögn lágu þá fyrir. Síðan hefur tillagan legið og ekki komist á dagskrá fyrr en nú þó svo að hún hafi verið lögð fram fyrstu dagana í október og mál hafa svo sem þróast áfram með líkum hætti og hér verður rakið í greinargerðinni og staðan síst betri hvað varðar fiskvinnslur sem byggja á því að sækja fisk á markaði. Eins og stendur í greinargerðinni og ég ætla hér að flytja, frú forseti, jókst útflutningur á óunnum fiski í gámum á fiskmarkaði erlendis frá árinu 2002 úr rúmlega 21 þús. tonni í rúm 43 þús. tonn árið 2004 og nam á fyrstu sex mánuðum ársins 2005 tæpum 27 þús. tonnum. Útflutningur þessi hefur verulega neikvæð áhrif á þjóðarbúið enda ljóst að unnt væri að auka útflutningsverðmæti þessa afla umtalsvert ef hann væri unninn hér á landi. Hráefnisskortur er viðvarandi vandamál í íslenskri fiskvinnslu, ekki síst hjá þeim fyrirtækjum sem reka fiskvinnslu án útgerðar og treysta því algjörlega á nægt framboð af fiski á íslenskum fiskmörkuðum. Þegar fiskur er fluttur óunninn á fiskmarkaði erlendis hafa íslenskir fiskverkendur enga möguleika til að bjóða í hann. Segja má að jafnræði íslenskra fiskkaupenda gagnvart erlendum fiskkaupendum, sem og samkeppnisstaða þeirra, sé skert að þessu leyti. Þegar útflutningur á óunnum fiski er orðinn eins mikill og raun ber vitni hefur hann mjög neikvæð áhrif á möguleika fiskvinnslufyrirtækja til viðgangs og vaxtar. Þetta er sérstaklega bagalegt í því ljósi að virðisauki í vinnslu sjávarafurða hefur verið með mesta móti hjá þeim fyrirtækjum sem stunda fiskvinnslu án útgerðar auk þess sem þessi fyrirtæki hafa í mörgum tilvikum verið í fararbroddi við að vinna nýja markaði fyrir hágæða íslenskan fisk í hæsta verðflokki. Spyrja má hvað valdi því að óunninn fiskur sé fluttur úr landi í þessum mæli. Margir hafa haldið því fram að orsakanna megi leita í ólíkum vigtunarreglum og svokallaðri yfirvigt sem tíðkast á erlendum fiskmörkuðum. Að minnsta kosti virðist ekki eingöngu unnt að skýra hinn mikla útflutning með vísan til þess að hærra verð fáist fyrir fiskinn á erlendum mörkuðum enda hefur fiskverð verið mjög hátt á fiskmörkuðum hérlendis undanfarin ár. Í þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ráðherra kanni hvaða undirliggjandi ástæður og orsakir séu fyrir þessum mikla útflutningi og komi með tillögur til úrbóta. Í sjávarútvegsstefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er komið inn á þetta, m.a. með eftirfarandi hætti, með tilvitnun í stefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í sjávarútvegsmálum, með leyfi forseta: „Auk þess sem hér er talið upp má nefna að skoða þarf sérstaklega aðstöðumun landvinnslu og sjóvinnslu með það fyrir augum að finna leiðir til að jafna þann mun, auka alhliða menntun á sviði sjósóknar og fiskvinnslu og stuðla að fullvinnslu alls sjávarfangs. Þá þarf að tryggja nýliðun í greininni og huga sérstaklega að þjálfun verðandi sjómanna. Einnig ber að setja reglur um að allur afli, sem ekki fer beint til vinnslu hjá sama aðila og veiðarnar stundar, skuli fara á markað til að auðvelda aðgang innlendrar fiskvinnslu að öllu því hráefni.“ Íslenskur fiskmarkaður hefur verið í mikilli framþróun á síðustu árum. Með upptöku fullkomins uppboðskerfis er nú unnt að stunda viðskipti á honum með hjálp netsins, hvar sem er í heiminum. Þannig standa kaupendur erlendis jafnfætis öðrum þegar uppboð fara fram. Er það álit flutningsmanns þessarar þingsályktunartillögu að eðlilegast væri að allur sá fiskur sem nú er fluttur á erlenda fiskmarkaði færi þess í stað á íslenskan fiskmarkað enda væru möguleikar erlendra fiskkaupenda til að bjóða í og kaupa íslenskan fisk og flytja hann út óunninn til vinnslu eða sölu ekki skertir. Hins vegar hefðu íslenskir fiskkaupendur þá alltaf möguleika á að bjóða í fiskinn í samkeppni við aðra. Ótvírætt er að það þjónar hagsmunum Íslendinga að sem mest af þeim fiski sem veiddur er hér við land sé jafnframt unninn hér á landi. Alþingi og stjórnvöldum ber að haga lögum og reglum þannig að jafnræði og samkeppnisstaða íslenskra fiskverkenda sé trygg til að svo geti orðið.“ Þetta er hin almenna greinargerð sem fylgir þessari þingsályktunartillögu og eins og ég segi þá hefur ýmislegt breyst og ýmis gögn komið fram sem hvetja enn frekar til þess að fiskur komi á fiskmarkaði og fiskvinnslur sem reiða sig á fisk af fiskmörkuðum eigi þar greiðari aðgang. Það er margt að gerast, m.a. útflutningur á óunnum fiski eins og hér er rakið. En samþjöppun á aflaheimildum á stöðugt færri hendur þýðir að það eru færri aðilar sem leggja upp á markað. Fiskmarkaðirnir hafa vissan hluta ársins kannski að stórum hluta verið bornir uppi af bátum sem voru annaðhvort í sóknardagakerfi eða úr minni bátaflotanum. Þróunin á síðasta ári og það sem af er þessu ári gengur mjög hratt í þá veru að þessum bátum fækkar. Aflaheimildirnar renna inn á stærri skipin og á færri hendur og jafnvel inn á útgerðaraðila sem eru annaðhvort mjög stórtækir í útflutningi á gámafiski eða halda þessum fiski fyrir sjálfa sig í eigin fiskvinnslum með þeim hætti að stöðugt minnkar það framboð sem kemur á markað fyrir minni fiskvinnslur. Þetta hvort tveggja er, eins og ég hef rakið hér, mjög óheppilegt. Til viðbótar kemur svo sú staða fiskvinnslunnar að berjast í hinu gríðarlega háa gengi, samkeppnisstaðan sem látin er dynja á fiskvinnslunni, á útflutningsgreinunum - afleiðing af ruðningsáhrifum stóriðjustefnunnar sem bitnar einstaklega hart á fiskvinnslum sem að stórum hluta reiða sig á fisk á markaði og reyndar á fiskvinnslunni allri. Það er svo sem táknrænt, frú forseti, að við vorum í morgun að ræða áhrif af hugsanlegum nýjum álframkvæmdum og forsætisráðherra Framsóknarflokksins kom hér og lýsti því að stefna Framsóknarflokksins yrði áfram sú að fjölga álverum, halda genginu háu og ryðja burt öðrum atvinnugreinum með ríkisvæddri álstefnu Framsóknarflokksins.  Frumvarpið, sem ég flyt ásamt fleiri þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, miðar að því í fyrsta lagi að benda á slæma stöðu fiskvinnslunnar í hinni öfgafullu álæðisstefnu Framsóknarflokksins og í öðru lagi að benda á það að fiskvinnslustöðvarnar fái jafnan rétt og erlendir aðilar til að bjóða í fiskinn hér á landi. Að fiskurinn sé ekki fluttur óunninn í gámum úr landi án þess að gefa íslenskum fiskvinnslufyrirtækjum tök á að bjóða í hann - því að það er náttúrlega fráleitt að halda að íslenskar fiskvinnslur geti farið að bjóða í íslenskan fisk á markaði í Cuxhaven eða Hull. Frú forseti. Með þessari tillögu fylgja töflur sem sýna í tölum þróun á gámaútflutningi, flutningi á óunnum fiski á síðustu árum. Sú þróun hefur í sjálfu sér haldið áfram þó svo að tölurnar séu að breytast innbyrðis á þessu ári. Hér er einnig hluti úr skýrslu frá aðalfundi Samtaka fiskvinnslustöðva þar sem rakið er ítarlega hve þessi staða er ósanngjörn gagnvart fiskvinnslunni í landinu, að geta ekki boðið í fiskinn á jafnréttisgrunni, að leyfilegt sé að flytja hann úr landi án þess að farið sé með hann á markaði hér. Í öðru lagi er fjallað um þá staðreynd að fiskveiðiheimildirnar eru stöðugt að safnast á færri og færri hendur sem þýðir að það eru færri og færri sem véla um vinnslu aflans. Aflanum er landað og fer til vinnslu að því marki sem vinnsla er enn hér á landi, fer á æ færri staði á landinu. Í þessu sambandi er líka rétt að hafa í huga að þessar fiskvinnslur, eins og ég benti hér á áðan, hafa verið brautryðjendur í nútímatækni, í að þróa nýjar afurðir varðandi fiskinn og vinna nýja sérhæfða og dýra markaði sem þessir stóru aðilar hafa síðan troðið sér inn á eftir á. Þetta er því á margan hátt mjög óheppileg þróun gagnvart þessum mikilvæga atvinnuvegi og Vinstri hreyfingin – grænt framboð vill efla fiskvinnsluna, standa á bak við fiskvinnsluna. Vinstri hreyfingin – grænt framboð vill að verðmætasköpunin sé eins mikil og nokkur kostur er hér á landi á þessari dýru auðlind, sem er jú að stórum hluta undirstaða atvinnulífs og efnahagslífs þjóðarinnar. Ekki veitir heldur af að auka og styrkja útflutningsgreinarnar, útflutningsverðmætið, miðað við þær tölur sem við stöndum nú frammi fyrir með 15% viðskiptahalla, 150 milljarða viðskiptahalla á síðasta ári. Og viðskiptahallinn stefnir í annað eins á þessu ári og verði áfram af þessari stefnu ríkisstjórnarinnar sem var kynnt hér í morgun - áframhaldandi ál og áframhaldandi ál - mun viðskiptahallinn náttúrlega enn vaxa. Einhver verður að borga þann viðskiptahalla. Ætli það verði nú ekki sjávarútvegurinn, fiskurinn, sem gerir það hvenær sem það síðan verður, hvenær sem hann fær tækifæri til að fá sína samkeppnisstöðu, en þá verður það hann því að ekki er það álið. Álið skilar sáralitlu nettó til þjóðarinnar. Það er fiskvinnslan, það er ferðaþjónustan, það er iðnaðurinn, það eru hátæknistörfin sem skila arðinum og þess vegna skulum við standa vörð um fiskvinnsluna og þessi tillaga til þingsályktunar miðar einmitt að því, frú forseti.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu tillaga til þingsályktunar um leiðir til að auka fullvinnslu á fiski hérlendis og hv. flutningsmaður, Jón Bjarnason, hefur gert allgóða grein fyrir þessu máli. Ég vil byrja á því að vekja athygli aftur á orðum sem hann las hér áðan og ég held að þetta sé það mikið lykilatriði í þessu máli að með leyfi hæstv. forseta vil ég vitna í þetta aftur hér í greinargerð: „Segja má að jafnræði íslenskra fiskkaupenda gagnvart erlendum fiskkaupendum, sem og samkeppnisstaða þeirra, sé skert að þessu leyti“ - þ.e. að eiga möguleika á að bjóða í fisk. „Þegar útflutningur á óunnum fiski er orðinn eins mikill og raun ber vitni hefur hann mjög neikvæð áhrif á möguleika fiskvinnslufyrirtækja til viðgangs og vaxtar. Þetta er sérstaklega bagalegt í því ljósi að virðisauki í vinnslu sjávarafurða hefur verið með mesta móti hjá þeim fyrirtækjum sem stunda fiskvinnslu án útgerðar auk þess sem þessi fyrirtæki hafa í mörgum tilvikum verið í fararbroddi við að vinna nýja markaði fyrir hágæða íslenskan fisk í hæsta verðflokki.“ Þarna er um lykilatriði að ræða og ég vek athygli á því að Frjálslyndi flokkurinn hefur frá upphafi haft á stefnuskrá sinni fjárhagslegan aðskilnað veiða og vinnslu og að með því móti verði sköpuð skilyrði til eðlilegrar verðmyndunar á óunnum fiski á markaði og stuðlað að heilbrigðari viðskiptaháttum í fiskviðskiptum. Vafalaust eru samkeppnisskilyrði miklu betri verði þessu komið á og það kemur fram hér í greinargerð að samþjöppun aflaheimilda, og ekki síður verðmyndun innan fyrirtækja, er algjörlega óeðlileg. Ég hef verið að heyra dæmi af því að sjómenn, sem eru á skipum sem eiga jafnframt útgerðarfyrirtæki, fá fasta greiðslu fyrir þann fisk sem landað er af fyrirtækinu og greiðslan er ekki hærri en það að undirmálsfiskurinn, sá sem ekki er talið borga sig af einhverjum ástæðum að vinna innan fyrirtækisins, er settur á markað. Fyrir hann, fyrir undirmálið, fæst jafnvel hærra verð en greitt er samningsbundið innan útgerðarinnar sjálfrar. Þetta segir nokkra sögu auk þess sem hér kom fram að það er ekki gefinn kostur á að bjóða í þennan fisk sem menn höndla svona milli handa innan fyrirtækja. Íslensk fyrirtæki eiga því miklu erfiðara um vik að bjóða í þennan afla, þeim er einfaldlega ekki gefinn kostur á því. Þetta er mikið umhugsunarefni þegar hátæknifyrirtækin eru að flýja land af ýmsum ástæðum og við erum í stöðugt ríkari mæli að flytja út óunninn eða lítið unninn fisk. Ef til vill er það svo að í þjóðfélagi þar sem hagsæld ríkir og launakostnaður fer vaxandi er kannski erfiðara að fá verkafólk og það er ekki stefna sem menn vilja standa að að skapa hér einhverja útlenda láglaunastétt. En mér er spurn: Af hverju er ekki meiri stuðningur við það að hátæknifyrirtæki, sem við eigum mjög mörg frábær, komi þarna til skjalanna? Megnið af þeirri vinnslu sem fram getur farið í fiskafurðum getur nokkurn veginn verið án mannshandarinnar. Það hefur sýnt sig að það er hægt að gera þetta vélrænt að langmestu leyti. Ég held að það væri ráð að styðja hátæknifyrirtækin til þess að nýta tækni þeirra enn frekar er orðið er. Þau hafa að vísu gert heilmikið í þessum efnum og stóraukið sjálfvirkni í úrvinnslu. Það er reyndar ekki bara fiskurinn. Hvað með áliðnaðinn sem er nú mjög til umræðu? - Ég heyrði nýyrði hjá hv. flutningsmanni sem er álæði? Maður hefur heyrt talað um málæði en það er alveg nýtt að heyra talað um álæði. Er það fullunnin vara sem við erum að vinna þar? Síður en svo. Þetta er eiginlega eins konar frumvinnsla. Maður veltir því fyrir sér hvort það sé eftirsóknarvert fyrir íslenskt þjóðfélag að vera fyrst og fremst frumvinnsluþjóðfélag sem framleiðir hráefni fyrir aðrar þjóðir til þess að vinna úr og auðgast á því. Við ættum frekar að skapa okkur sess sem þjóð sem vinnur sem allra mest verðmæti úr þeim hráefnum og þeim auðlindum sem hún hefur og flytur þau þannig út. Ég held að við ættum að reyna að nýta menntun okkar og tækni til að gera okkur meiri mat en við höfum gert úr þeim möguleikum sem hér eru til staðar, en ég tel æskilegt að kannaðar verði orsakir fyrir þeim mikla vanda sem þarna er á ferðinni.

Hæstv. forseti. Það er að vonum að menn flytji tillögur af þessu tagi og ég skil það vel þó svo að ég hafi þá skoðun að ekki þurfi kannski að leita orsakanna mjög fyrir þeirri stöðu sem er uppi. Ég vek athygli á að við höfum hér á undanförnum árum margsinnis flutt tillögu um aðskilnað veiða og vinnslu. En það er alveg ljóst að samkeppnisumhverfi í sjávarútveginum, þ.e. milli fiskvinnslu og útgerðar, hefur skekkst fyrst og fremst vegna þess að í þessu landi er blandað saman veiðum og vinnslu með þeim hætti að þegar upp er staðið taka þeir sem eiga útgerð og reka jafnframt fiskvinnslu til sín fiskinn inn í vinnsluna á 20–50 krónu lægra verði kílóið heldur en hinir fá hann á markaði. Þessi samkeppnisaðstaða hefur smám saman verið að eyðileggja möguleika fiskvinnslu án útgerðar á Íslandi sem náði sér á strik gegnum nýjungar, í gegnum útflutning á ferskum fiski og nýjungar í viðskiptum með fisk á markaði í löndunum í kringum okkur, sérstaklega úti í Evrópu en líka í Ameríku. Þessi fyrirtæki standa núna í mjög erfiðri baráttu við þau fyrirtæki sem eiga aflaheimildirnar í landinu og hafa komið í kjölfarið á markaðssetningu þessara fyrirtækja inn á þessa markaði. Það sjá allir að það er ekki mjög þægileg samkeppnisaðstaða að berjast við aðila sem fá hráefnið á miklu lægra verði í hendurnar og geta líka stjórnað hráefninu til sín eins og þeir geta sem eiga líka útgerðina. Þessi samkeppnisaðstaða er í raun óverjandi. Það er eiginlega alveg furðulegt að stjórnvöld í landinu skuli ekki hafa viljað taka á þessu. Ég kem því hér á framfæri að við umfjöllun í sjávarútvegsnefnd um þetta nefndarfrumvarp sem ég talaði um hér áðan - þ.e. um aðskilnað veiða og vinnslu sem hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson hefur flutt hér ásamt mér og fleirum á undanförnum árum hvað eftir annað - við umfjöllun um það núna liggur t.d. fyrir bréf frá Samkeppnisstofnun þar sem tekið er undir að setja þurfi nefnd í að skoða samkeppnisumhverfið. Það verður fróðlegt að sjá hvort að þá verði svona að lágmarkinu til vilji til að skoða málin hér í framhaldi af þessari tillögu núna. Ég er ekki búinn að sjá fyrir endann á því. En það er þetta sem skiptir að mínu viti mestu máli ef menn ætla sér að koma hér á einhverju eðlilegu samkeppnisumhverfi og þá mun það gerast af sjálfu sér að fiskur af Íslandsmiðum mun fara miklu meira í gegnum markaði en hann gerir núna. Það sem hefur gerst núna á undanförnum árum er að markaðirnir komu upp fyrst og smærri útgerðarmenn gripu þá fegins hendi. Síðan hafa stærri útgerðarmenn verið að kaupa til sín meira og meira af aflaheimildum sem smærri útgerðirnar hafa haft með yfirtökum og jafnóðum nánast hefur þessi fiskur horfið af fiskmarkaði. Umfang fiskmarkaðanna er því í besta falli að standa í stað og stundum hefur það dregist saman á undanförnum árum. Það er mjög vond þróun og núna eftir að stóru fyrirtækin komu inn á ferskfisksmarkaðinn með miklu afli eins og þau hafa verið að gera á undanförnum fimm til sjö árum eða svo þá sjáum við fyrirtæki sem hafa verið mjög vel rekin á undanförnum árum, fiskvinnslu án útgerðar sem hefur stundað útflutning, komin í mikla og erfiða vörn. Sterk staða krónunnar hefur svo flýtt fyrir þessari þróun sem er að verða. En hún er ekki aðalástæðan. Aðalástæðan er fyrst og fremst hin erfiða samkeppnisaðstaða sem í raun er gjörsamlega óviðunandi. Síðan er ég algerlega sammála hv. þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem vilja að þessi afli fari um markaði. Þeir eru ákaflega markaðssinnaðir í afstöðu sinni til þess hvernig eigi að nálgast fisk og hafa viðskipti með hann. Þeir telja að það eigi að gerast á uppboðsmörkuðum og það er bara gott. Ég er sannarlega sammála því að sem best væri þetta gert með sem mestu frelsi og þannig að sem allra flestir ættu möguleika á að ná til þess fisks sem kemur að landi á markaðnum sjálfum. Það er auðvitað hægt að gera með nútímatækni í gegnum tölvu og net og allt það. Möguleikarnir eru allir til staðar. Þeir eru heftir fyrst og fremst vegna eignarhaldsstefnunnar í veiðiheimildum á Íslandi. Menn verða að breyta afstöðunni til þessara mála með því annars vegar að skilja á milli veiða og vinnslu, sem skiptir öllu máli hvað þetta varðar sem við erum að tala hér um og hins vegar með því að breyta því hvernig veiðiheimildum er komið í hendur útgerðarmanna í þessu landi. Ef menn gera þetta ekki mun samþjöppunin halda áfram. Eignarhaldið er að færast hægt og bítandi á fáa og enn þá færri í framtíðinni. Nýliðunin er nánast engin miðað við aðrar atvinnugreinar og atvinnugreinar þar sem ekki er nýliðun verða á fallandi fæti. Þetta er umhugsunarefni sem mér finnst að þeir sem bera ábyrgð á þessari stefnu ættu að leggja meiri tíma í að velta fyrir sér, þ.e. hver sé framtíðin miðað við eignarhaldsfyrirkomulagið. Ég velkist ekki í vafa um það. Það sem ég get bætt við þann rökstuðning núna er bara það sem menn geta komist að ef þeir fylgjast með hvað er að gerast núna á markaðnum. Enginn þorskur hefur t.d. verið til leigu undanfarna daga á markaðnum. Af hverju er það? Það er vegna þess að fréttir heyrðust um að vegna fuglaflensunnar mundi verð á þorski hækka og fiski almennt. Þá hættu menn sem hafa verið að selja mönnum aðgang að Íslandsmiðum að selja fiskinn vegna þess að þeir ætla að bíða og sjá til hvort þeir fái ekki hærra verð. Þetta er framtíðin. Ef menn ætla að halda sig við þetta fyrirkomulag þá er þetta framtíðin, leigukerfi á vegum einkaaðila sem spilar á markaðinn alveg til enda. Þetta er framtíð eignarhaldsfyrirkomulagsins og það munu ekki líða neitt óskaplega mörg ár þangað til að það verður komið á og öllum hömlum verður létt af þessu eignarhaldi ef menn ekki sjá að sér hvað varðar þetta mál.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls í þessum umræðum, hv. þm. Pétri Bjarnasyni og hv. þm. Jóhanni Ársælssyni fyrir þeirra ágætu innlegg í þessa umræðu sem ég hef hér farið í gegnum varðandi tillögu til þingsályktunar um leiðir til að auka fullvinnslu á fiski hérlendis. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni að vert er að huga að mörgum atriðum í þessu sambandi. Einnig kom hv. þm. Pétur Bjarnason inn á það sama. Þessi tillaga miðar að þessu ákveðna atriði sem þarna er til meðferðar varðandi útflutning á óunnum fiski í gámum án þess að hann komi hér við á fiskmörkuðum eða í fiskvinnslum hvort sem þær eru íslenskar eða erlendar - það er ekkert mál fyrir erlendar fiskvinnslur að bjóða í fisk á mörkuðum hér ef þeir vilja það - þ.e. að þarna sé gætt sjálfsagðs jafnræðis. Við það að minni útgerðum fækkar sem hafa sett fisk á markað þá verða líka þessir fiskmarkaðir miklu stopulli, en þessar litlu fiskvinnslur hafa einmitt unnið þrekvirki í þróunarstarfi á sérunnum fiski á mörkuðum. Þetta er hátæknivinnsla. Þetta er vinnsla sem krefst oft fínustu tækni og við höfum hér á landi fyrirtæki sem hafa verið leiðandi í heiminum í að framleiða tækni til fiskvinnslu. Öll þessi vinna krefst bæði sérþekkingar og mikillar færni. Með því að gera þessum fiskvinnslum erfitt fyrir eða útiloka þær smám saman, eins og er að gerast nú, töpum við bæði þeirri atvinnu sem felst í hátækniiðnaðinum í kringum vinnslutæknina og líka hjá því fólki hefur öðlast mikla færni í að auka verðmæti fisksins. Sú stefna að leyfa fiski að fara í gámum á erlenda markaði er náttúrlega mjög andstæð íslenskum hagsmunum, bæði hvað viðvíkur viðskiptahagsmunum og líka tækniþróun og verðmætasköpun. Svo er það það sem hv. þingmenn Pétur Bjarnason og Jóhann Ársælsson nefndu, þ.e. hið háa gengi og sú efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar að virða að vettugi þarfir þess grunnatvinnuvegar þjóðarinnar sem fiskvinnslan er. Hv. þm. Pétur Bjarnason minnist einmitt á áliðnaðinn sem er aðaláhugamál að minnsta kosti Framsóknarflokksins í atvinnumálum, þessi öfgafulla trú á ál, og að þjóðhagslegur ábati sem skilar sér inni í þjóðarbúið af þeirri starfsemi er sáralítill, innan við 30% af heildarútflutningstekjum. Hitt eru bara veltufjármunir. Fiskvinnslan aftur á móti er að skila inn í þjóðarbúið kannski allt upp í 70%–80% af virðisaukanum. Í því samhengi er alveg ljóst að við stefnum í óhagkvæma átt. Einnig veitir okkur ekki af þessari þekkingu, þessari færni, þessari verðmætasköpun. Við verðum að halda í hana og efla hana til að treysta fjölbreytt atvinnulíf hér til framtíðar. Ég trúi því, frú forseti, að þessi tillaga til þingsályktunar okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Jóns Bjarnasonar, Þuríðar Backman og Ögmundar Jónassonar fái góða og hraða afgreiðslu í nefnd. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði henni vísað til hv. sjávarútvegsnefndar til frekari meðferðar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um opinbera nefnd sem vinni gegn kynbundnum launamun. Þessi tillaga er á þskj. 224, mál 224. Flutningsmenn tillögunnar ásamt þeirri er hér stendur eru hv. þingmenn Jónína Bjartmarz, Dagný Jónsdóttir, Drífa Hjartardóttir, Guðrún Ögmundsdóttir, Arnbjörg Sveinsdóttir, Guðjón A. Kristjánsson, Rannveig Guðmundsdóttir, Anna Kristín Gunnarsdóttir og Magnús Stefánsson. Af þessari upptalningu má sjá að flutningsmenn eru úr öllum stjórnmálaflokkum nema Vinstri grænum. En þeir flytja annað mál sem lýtur líka að kynbundnum launamun. Þeir vilja að sjálfsögðu útrýma honum eins og aðrir stjórnmálaflokkar. Því má segja að hér ríki þverpólitísk samstaða um að útrýma kynbundnum launamun og menn vilja nota til þess öll tæki sem tiltæk eru. Þessi þingsályktunartillaga er dæmi um eitt slíkt tæki. Í tillögunni sjálfri kemur fram að Alþingi ályktar að beina því til ríkisstjórnarinnar að koma á fót þverpólitískri nefnd sem skipuð verði fulltrúum stjórnmálaflokkanna ásamt fulltrúa Jafnréttisstofu og nefndin hafi það verkefni að vinna gegn kynbundnum launamun. Það er eðlilegt að nefndin verði vistuð hjá Jafnréttisstofu sem fjallar um jafnréttismál á Íslandi í víðum skilningi. Nefndin þyrfti að ráða til sín starfsmann sem jafnframt yrði framkvæmdastjóri hennar. Það er eðlilegt að sérstakur starfsmaður verði ráðinn ef ráðast á í eins viðamikið starf og þessi þingsályktunartillaga ber með sér. Virðulegur forseti. Það kemur fram í þessari tillögu að verkefni nefndarinnar verða margvísleg. Í fyrsta lagi á nefndin að vinna að áætlanagerð og aðgerðum til að minnka launamun kynjanna. Það er mjög brýnt að vinna að áætlanagerð í þessu sambandi í ljósi þess hve flókið er að útrýma launamun kynjanna. Í öðru lagi er sagt að nefndin eigi að vera í nánu samstarfi og samráði við hagsmunasamtök og þá aðila sem áhrif hafa á launaþróun í landinu. En það eru auðvitað fjölmargir aðilar sem hafa áhrif á launaþróun, svo sem stéttarfélögin, aðilar vinnumarkaðarins og alls kyns hagsmunahópar sem fylgjast með og vinna gegn óréttlæti í samfélaginu. Í þriðja lagi á nefndin að standa fyrir ráðstefnuhaldi og skoðanakönnunum og framleiða efni til opinberrar birtingar sem stuðli að launajafnrétti kynjanna. En það er mjög brýnt að koma upplýsingum á framfæri bæði við almenning og aðra sem áhrif hafa á launaþróun þannig að menn viti að hverju ber að stefna og hvar skórinn kreppir í þessu sambandi. Í fjórða lagi segir að nefndin eigi að kanna til hvaða aðgerða nágrannar okkar á Norðurlöndunum hafa gripið til að minnka kynbundinn launamun. Kynbundinn launamunur er alþjóðlegt fyrirbæri, konur almennt hafa lægri laun en karlar, a.m.k. þekkir sú er hér stendur ekkert samfélag þar sem konur hafa almennt hærri laun en karlar. Í flestum ef ekki öllum samfélögum hafa karlar hærri laun almennt. Öll lönd eru meira og minna að fást við þetta vandamál. Norðurlöndin hafa kannski tekið hvað mest á þessu og það er eðlilegt að við skoðum hvað nágrannar okkar hafa gert til minnka launamun kynjanna. Hér segir einnig að nefnd þessi eigi að vinna í fimm ár þannig að þetta er tímabundin aðgerð. Nefndin á að gefa út áfangaskýrslu um störf sín á miðju starfstímabilinu, þ.e. þegar u.þ.b. tvö og hálft ár eru liðin af starfstíma hennar. Þetta er hugsað þannig að þá geti þeir sem um þessi mál fjalla skoðað skýrsluna og áttað sig á hvert stefnir og hversu ötul nefndin hefur verið og hvað hún hefur lagt til málanna. Þegar rætt er um svona tillögu er eðlilegt gera í örstuttu máli grein fyrir því sem gert hefur verið varðandi kynbundinn launamun. En sú skoðun er almennt ríkjandi að mikið ranglæti felist í kynbundnum launamun og að ekki sé hægt að líða slíkt ranglæti í nútímasamfélagi og hefur reglulega verið vakin athygli á því ranglæti. Í því sambandi er kannski eðlilegt að minnast hér á kvennafrídaginn árið 1975 en þá lögðu konur einmitt niður vinnu til að sýna fram á verðmæti vinnuframlags kvenna fyrir íslenskt efnahagslíf. Þær héldu fjöldafund til að krefjast jafnréttis. Sá fundur var geysilega fjölmennur og mikil stemning ríkti á honum. En núna, 30 árum seinna, erum við ekki komin í mark varðandi þetta mál. Það er enn þá launamunur í íslensku samfélagi og mismunur ríkir hér gagnvart konum á mörgum öðrum sviðum líka. Hinn 24. október sl. lögðu konur aftur niður störf til að sækja fjöldafund og krefjast jafnréttis enn á ný. Sá fundur sló öll fyrri met, var mjög fjölmennur, og það ríkti mikill baráttuandi á honum. Það er því alveg ljóst að þetta er mál sem almenningur vill að tekið sé á og við þurfum að gera mun meira en við höfum gert til að uppræta launamuninn sem er svo flókið að eiga við. Nokkrar rannsóknir hafa verið gerðar á kynbundnum launamun og ég mun koma að þeim síðar í máli mínu, en umræðan um hann hefur verið mjög löng. Fyrstu lög um jöfn laun karla og kvenna í tilteknum starfsstéttum voru sett árið 1945. Árið 1961 voru samþykkt á Alþingi lög um launajöfnuð karla og kvenna. Árið 1975 litu fyrstu jafnréttislögin dagsins ljós og þau voru síðan endurskoðuð árið 2000. Það ber að nefna að ríkisstjórnin hefur gert jafnréttisáætlanir sem hafa verið endurskoðaðar nokkrum sinnum. Sú fyrsta var gerð 1986 en í núgildandi jafnréttisáætlun, sem var samþykkt fyrir ekki löngu síðan eða á þarsíðasta ári, segir að markmið ríkisstjórnarinnar sé að uppræta launamun kynjanna þannig að jafnrétti náist á því sviði. Í stjórnarskránni er mælt fyrir um það að konur og karlar skuli njóta jafnréttis í hvívetna. Samt er það staðreynd þegar við skoðum launamun milli kynja að hann er greinilega fyrir hendi þegar við berum saman laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Það er kerfislægur launamunur milli kynjanna, hann hefur verið ríkjandi um árabil eða kannski frá upphafi og því miður eru lítil teikn á lofti um breytingar. Það má því færa rök fyrir því að verið sé að fara á svig við jafnréttisákvæði stjórnarskrárinnar ásamt fleiri lögum eins og lögum nr. 96/2000, um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna. Varðandi rannsóknir sem gerðar hafa verið á launamun kynjanna þá hafa þær ekki allar sýnt sömu niðurstöðu en það má segja á grófum skala að þær hafi sýnt að kynbundinn launamunur sé á bilinu 7,5–18%. Oft hefur verið talað um 10–15% en alla vega er hann allt of mikill. Heildarvinnutekjur kvenna eru að jafnaði um 60% af atvinnutekjum karla en ef tekið er tillit til vinnutíma er hlutfallið komið upp í 79%. Ástæða þess er að margar konur stunda launavinnu í skemmri tíma en karlar. Karlar tengjast barneignum og fjölskylduábyrgð á annan hátt en konur. En þegar búið er að taka tillit til allra þátta sem oft hefur verið gripið til til að sýna fram á einhverja eðlilega skýringarþætti á mismunandi launamun standa alltaf eftir 7,5–18% sem flokkast sem kynbundinn launamunur sem alls ekki er hægt að útskýra með nokkrum hætti, með engum afsökunum og engum sérstökum skýringarþáttum sem gripið er til. Þetta er bara kynbundinn launamunur Einnig hefur verið sýnt fram á það í könnunum að kynbundinn launamunur á almenna vinnumarkaðnum er meiri en hjá hinu opinbera. Skýringin er talin að hluta til af því að kjaraákvarðanir eru í meira mæli einstaklingsbundnar á almennum vinnumarkaði en algengara er hjá hinu opinbera að þar séu miðstýrðir kjarasamningar hafðir til viðmiðunar. Samkvæmt þessu er staðan því verri ef eitthvað er á einkamarkaðnum en á hinum opinbera markaði. Nýlega var gerð launakönnun sem nefnd um efnahagsleg völd kvenna lét gera í samvinnu við Jafnréttisstofu. Sú könnun sýndi að aðgerða er þörf en meginniðurstaða þeirrar könnunar var að konur hefðu 72% af launum karla fyrir jafnlangan vinnudag. Könnunin sýndi að það mætti skýra 21–27% af þessum launamun með ólíkum starfsvettvangi, starfi, menntun og ráðningarfyrirkomulagi kynjanna. Það sem eftir stendur, þ.e. 7,5–11% launamunur stafar af því að hjónaband, barneignir og fleira hefur önnur áhrif á laun kvenna en karla. Það kom fram að föst dagvinnulaun karla eru t.d. 4–5% hærri en ella ef þeir eru í sambúð eða hjúskap. Sambúðin hefur lítil áhrif á laun kvenna, þ.e. karlarnir fengu meiri laun ef þeir voru í hjúskap eða í sambúð en það virtist ekki hafa áhrif á laun kvenna. Það má líka geta þess að í sömu könnun kom fram að hlutfall kvenna í æðstu stjórnunarstöðum hjá ríkinu væri afar lágt, um 20%, og hvað þá meðal framkvæmdastjóra stærstu fyrirtækja landsins, einungis 4% þeirra voru kvenkyns. Við erum þannig langt á eftir í jafnréttismálunum á þessu sviði líka, virðulegi forseti. Þessi launamunur er mjög flókið fyrirbæri, margir þættir hafa áhrif á hann og þeir eru missýnilegir. Nefna má að viðhorf til hlutverkaskiptingar kynjanna hefur áhrif, flokkun hluta vinnumarkaðarins í karla- og kvennastörf, misjafnt aðgengi kynjanna að stjórnunarstöðum í fyrirtækjum, launaleynd og misjöfn fjölskylduábyrgð kynjanna. Því miður eru engar beinar töfralausnir til. Ef svo væri þá væri búið að eyða þessum launamun. Aðgerðir hafa þó mjög mikið að segja í þessu sambandi. Ég vil nefna ný fæðingarorlofslög sem réttu hlut karla til fæðingarorlofs en sá réttur er núna jafn á við rétt kvenna. Sú nýbreytni hefur örugglega leitt til að bæta stöðu kvenna gagnvart launum af því atvinnurekandi þarf ekki að hafa eins miklar áhyggjur af því að einungis kona hverfi frá störfum vegna barneigna, heldur líka karlinn eða faðirinn. Vitundarvakning hefur áhrif og líka viðhorfsbreytingar. Því ber að fagna að samtök launafólks hafa staðið fyrir herferðum þar sem er verið er benda á kynbundinn launamun. Þar er verið að hvetja konur til að krefjast hærri launa og verðmeta sjálfar sig hærra og mér þykir það mjög jákvætt. Þrátt fyrir allt þetta er launamunurinn staðreynd og á honum verður að taka. Mikil umræða hefur verið um launaleynd og það er mál sem þarf að skoða vel. Ég veit að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur skoðað það sérstaklega og hefur flutt mál um það. Loks er það starfsmat sem ég tel eðlilegt að skoðað verði enn frekar en þar hefur Reykjavíkurborg kannski gengið hvað lengst. Sú er hér stendur var einmitt formaður starfsmatsnefndar á sínum tíma. Þar verið var að skoða starfsmat og hvaða áhrif það gæti haft á laun karla og kvenna en við starfsmat eru jafnverðmæt og sambærileg störf metin á einingaskala, má segja. Slíkt starfsmat, slíka reglustiku, væri hægt að nota á kvennastörf og karlastörf til þess að greiða jöfn laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Ég tel að Reykjavíkurborg hafi unnið þarna mjög gott starf svo og fleiri sveitarfélög. Fyrir stuttu var ákveðið að félagsmálaráðuneytið færi í sérstaka vinnu varðandi launamun kynjanna og vinnur nefnd að því núna að setja upp kerfi þar sem fyrirtæki sem standa sig vel í launamálum kynjanna eiga að geta beðið um að láta gera úttekt hjá sér og geta fengið nokkurs konar gæðavottun. Fyrirtæki sem fær slíka gæðavottun á að geta sannað að þar ríki ekki kynbundinn launamunur. Verður spennandi að sjá hvernig það kerfi verður þegar það verður kynnt síðar. Virðulegur forseti. Ég tel að þetta mál sé mikilvægt og veit að þverpólitísk samstaða er um það. Það er einungis spurning um hvaða leiðir eru bestar að markinu.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu um þarft málefni. Ég kem aðeins til að bæta því við um launaleyndina að ekki skal dregið úr frammistöðu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í því efni. Rétt er hins vegar að geta þess að fyrir þessu þingi sem nú situr liggur frumvarp þar sem ég hygg að hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, formaður Samfylkingarinnar, sé aðalflutningsmaður með fleiri samfylkingarmönnum. Það er um að banna launaleynd með tilteknum hætti, þ.e. að banna það að starfsmanni sé gert skylt í kjarasamningum að leyna launum sínum, þannig að hann hafi sjálfur tækifæri til að gera þau opinber með þeim hætti sem hann vill, m.a. með því að bera þau saman við laun annarra starfsmanna. Ég hygg að þetta hafi verið gleymska eða misskilningur hjá þingmanninum og óska ekki eftir því sérstaklega að hún svari þessu, enda um einfalda leiðréttingu að ræða.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Merði Árnasyni um launaleyndina að það er atriði sem þarf að skoða vel. Það er mjög flókið hins vegar. Maður sér að launaleyndin getur valdið því og hefur sjálfsagt valdið því í einhverjum tilvikum að konur vita ekki hvað karlar sem vinna við hliðina á þeim hafa í laun. En á hinn bóginn eru einnig viðhorf ríkjandi sem segja að laun eigi að vera persónubundin, þ.e. menn eigi ekki að gefa upp laun sín og þarf að vera hægt að umbuna fólki fyrir að standa sig vel. Þá er stundum erfitt að opna launaleyndina. Þetta eru því geysilega flókin mál og mjög erfitt að greina hvað rétt er að gera í því. En ég tel eðlilegt að þessi umræða verði tekin og bæði Samfylkingin og Vinstri hreyfingin – grænt framboð hafa verið að íhuga þessi mál og auðvitað hafa stjórnarflokkarnir verið að því líka. Í þingsályktunartillögunni sem við fjöllum núna um er vilji til þess, ef hún verður samþykkt, að sett verði upp þverpólitísk nefnd fulltrúa allra flokka sem fari heildstætt yfir kynbundinn launamun og þá er launaleyndin að sjálfsögðu eitt af þeim atriðum sem til skoðunar koma.

Frú forseti. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir talaði fyrir þingsályktunartillögu sem tekur á talsvert miklu réttlætismáli, máli sem stjórnmálaflokkarnir hafa allir auðvitað hver með sínum hætti reynt að beita sér fyrir. Það vekur eflaust athygli þeirra sem skoða flutningsmannalista þingsályktunartillögunnar að þar eru þingmenn úr öllum flokkum nema Vinstri hreyfingunni – grænu framboði og ég tel rétt að skýra það í nokkrum orðum við þessa umræðu. Ástæðan fyrir því er sú að Vinstri hreyfingin – grænt framboð, sem er náttúrlega sammála anda þessarar tillögu, hefur lagt fyrir þingið frumvarp til laga sem er á þskj. 45 sem gengur lengra en þessi tillaga til þingsályktunar. Á því frumvarpi eru allir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs flutningsmenn og því þótti okkur ekki eðlilegt að taka þátt í að flytja þessa tillögu með hv. þm. Siv Friðleifsdóttur, enda gengur þetta frumvarp okkar talsvert lengra, eins og ég sagði. Við, sem erum þó seinþreytt til vandræða, erum nánast búin að missa þolinmæðina gagnvart þessu launamisrétti sem er til staðar í landinu sem er stjórnarskrárbrot, er brot á lögum og er brot á stefnu ríkisstjórnarinnar. Við höfum í sjálfu sér, og er kannski hægt að taka undir það með hv. þm. Siv Friðleifsdóttur, ekki neinar töfralausnir. En við teljum þó að við höfum fundið upp praktíska lausn sem við lýsum í frumvarpi því sem um ræðir og við höfum lagt fram, eins og ég sagði áðan. Sú hugmynd er úr smiðju Atla Gíslasonar, varaþingmanns Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Hann hefur unnið að því og var fyrstur manna til að leggja það mál fram á vorþinginu 2004. Það frumvarp gerir ráð fyrir að Jafnréttisstofu verði veittar heimildir til að ganga úr skugga um það með rannsókn og gagnaöflun hvort réttindum og skyldum samkvæmt jafnréttislögunum sé fullnægt, svo sem varðandi launajafnrétti og sömuleiðis að tryggt sé að bannákvæðum IV. kafla jafnréttislaganna sé framfylgt. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að Jafnréttisstofa geti hafið rannsókn og gagnaöflun að eigin frumkvæði að mótteknum kvörtunum eða í kjölfar kæru til kærunefndar jafnréttismála. Við líkjum því eða leggjum að jöfnu þær heimildir sem er mælt fyrir í lögum um skatta, í samkeppnislögum og í lögum um eftirlit með fjármálastarfsemi. Þar er um ákveðnar heimildir að ræða sem jafnast á við þær sem við erum að leggja til að Jafnréttisstofa fái hvað varðar þetta úrræði að kanna hvernig farið verði að lögum varðandi launajafnréttið. Við teljum þetta vera afar veigamikil rök fyrir því að Jafnréttisstofa fái sambærilegar heimildir til að tryggja konum þessi stjórnarskrárbundnu mannréttindi. Ég þarf ekki að fara frekar yfir málefnalega þætti málsins. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir rakti það ágætlega í máli sínu. Í greinargerð okkar greinum við frá sömu rannsókn og hv. þm. nefnir, þ.e. rannsókn Þorgerðar Einarsdóttur, lektors í kynjafræði við Háskóla Íslands, sem er afar athyglisverð og kemur inn á það sem kom fram í samskiptum hv. þingmanna Sivjar Friðleifsdóttur og Marðar Árnasonar hér áðan varðandi launaleyndina. Í rannsókn Þorgerðar Einarsdóttur kemur í ljós að kynbundinn launamunur á Íslandi er meiri á hinum almenna vinnumarkaði en á hinum opinbera. Það er í samræmi við þær launakannanir sem hafa verið gerðar á vegum Félagsvísindastofnunar, hún hefur gert kannanir fyrir Verslunarfélag Reykjavíkur sem hafa leitt þetta í ljós og sömuleiðis reyndar launakannanir Reykjavíkurborgar líka. Þessi mismunandi staða jafnlauna annars vegar á almenna markaðnum og hins vegar á hinum opinbera virðist helst skýrt með því að kjaraákvarðanir séu í meira mæli einstaklingsbundnar á almenna vinnumarkaðnum og það færist í vöxt eins og við vitum að gerðir séu samningar þar sem kveðið er á um launaleynd. Það er algengara á opinbera vinnumarkaðnum að gerðir séu miðstýrðir kjarasamningar og starfsfólk á opinbera vinnumarkaðinum er bundið þeim kjarasamningum á annan hátt en starfsfólk á almennum vinnumarkaði þar sem eru faktískt ekki neinir samningar eða taxtar í sjálfu sér heldur einhvers konar launakönnun sem á að leiða í ljós þróunina í þessum málum. Það er mat okkar að þessar staðreyndir ásamt landlægri launaleynd geri það að verkum að sífellt erfiðara verður að fylgjast með launaþróun og launamisrétti. Og vissulega höfum við ótal vísbendingar um að kynbundið launamisrétti hafi beinlínis fundið sér nýjan farveg, bæði í þessum leyndarsamningum og sömuleiðis í aukagreiðslum eins og bílahlunnindum, óunninni yfirvinnu, dagpeningum og slíku og má lesa út úr launakönnun Reykjavíkurborgar frá árinu 2001 að það sé raunin. Það virðist ekki vera að mikil ráð séu til að fylgjast með því hvernig körlum er hyglað með greiðslum af þessu tagi og upplýsingar um slíkar greiðslur eru afar takmarkaðar hjá kjararannsóknarnefndum. En það sem auðvitað er alvarlegast í þessu máli er að ekkert bendir til þess að launamunurinn fari minnkandi. Við höfum alþjóðlegar rannsóknir sem benda jafnvel til þess að kynbundinn launamunur sé að aukast og muni aukast á næstu árum. Í þeim rannsóknum er einmitt talað um þessa einstaklingslaunasamninga sem gera illt verra og lítur út fyrir að menn hafi dálítið gefist upp fyrir þeim því að mikil fjölgun er á slíkum samningum og slíkt er að verða viðtekin venja. Það er að okkar mati ljóst að lagasetningar þær sem hér hafa farið í gegnum hið háa Alþingi hafa ekki dugað til að taka á þessum málum hingað til. Að hluta til tel ég það vera vegna þess að ríkisstjórnir hafa ekki sett þennan málaflokk í nægilegan forgang. Ekki hefur verið gripið til nægilegra róttækra aðgerða af hálfu stjórnvalda í þessum efnum. Við teljum okkur vera með hugmyndir sem eru afar róttækar og teljum svo sannarlega þörf á því að Alþingi skoði þær í fullri alvöru og teljum alveg komið að þeim tímapunkti að grípa til svo róttækra aðgerða frekar en að setja málið í nefnd eins og hv. þingmenn sem standa að þingsályktunartillögunni sem hér er rædd hafa lagt til. Eins og ég segi, róttækar aðgerðir hafa verið fyrirskrifaðar í fyrrnefndu frumvarpi. Við teljum þær vera vænlegar leiðir til að ná árangri í þessari þrotlausu baráttu.

Virðulegi forseti. Fram kom hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að frumvarp þeirra gengi lengra eins og það var orðað. Ég vil sérstaklega draga það fram að kannski má frekar segja að það sé sértækara af því að það beinist alveg sérstaklega að launaleyndinni og síðan ákvæðum um jafnréttisfulltrúa og ákvæði um nefndir og ráð en tillagan til þingsályktunar sem hér liggur til grundvallar er víðtækari. Mér finnst því orðalagið að það gangi lengra kannski örlítið villandi. Ég vil líka benda á að þrátt fyrir að Vinstri hreyfingin – grænt framboð sé með frumvarp um þessi atriði, launaleyndina, jafnréttisfulltrúana og nefndir og ráð þá finnst mér það ekki útiloka það að geta verið með slíkt á öðru máli. Ég hefði því kosið að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefði verið með á þessu máli líka og bendi á að Samfylkingin kaus að vera með á málinu, þessari þingsályktunartillögu, þrátt fyrir að hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir og fleiri séu með annað mál sem lýtur líka að launaleyndinni þannig að mér finnst ekki að eitt mál útiloki annað af því að ég veit að við erum öll að reyna að stefna að sama marki sem er að útrýma kynbundnum launamun.

Frú forseti. Já, já. Orðavalið um það að okkar frumvarp gangi lengra er kannski ekki hárnákvæmt, ég get svo sem alveg viðurkennt það. En það breytir ekki því að okkur fannst þörf á að hampa þessu máli okkar og standa með því en það er ekki af því að við séum ekki samþykk meginprinsippunum sem koma fram og liggja til grundvallar þingsályktunartillögunni sem hér er rædd. Mér finnst líka skipta máli að hafa það í huga að við erum í þessum báðum tilfellum að tala um þingmannamál og við vitum öll hvaða örlög þingmannamál fá í þinginu, því miður. Það er allt of sjaldgæft að þingmannamál nái í gegn og fái efnismikla umræðu eða umfjöllun í nefndum, því miður. Það gildir í sjálfu sér alveg það sama um þingmál frá stjórnarþingmönnum, þ.e. frá stjórnarflokkunum og frá þingmönnum í stjórnarandstöðu. Ég og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir vitum að það verður erfitt fyrir okkur að þoka þessum málum okkar áfram í gegnum nefndarstarf þingsins. En ég held hins vegar að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hafi meiri tök á því að kúska ráðherra sína til og sjá til þess að þeir reki af sér slyðruorðið í þessum efnum og ekki verði þörf á því að þingmenn stjórnarflokkanna flytji þingmál sem beinlínis eru að gefa yfirlýsingu um það að sá ráðherra sem fer með jafnréttismál sé ekki að standa sig nægilega vel því allt stendur þetta í jafnréttisáætluninni sem ríkisstjórnin segist í orði kveðnu stíga eftir.

Virðulegi forseti. Aðeins vegna þessa, það alveg rétt að þingmannamál eru almennt ekki mjög lífvænleg, má segja. Þau ná ekki öll í gegn og sofna mörg í nefnd og endurflytja þarf þau o.s.frv. En það er hins vegar svo að eftir því sem fleiri flokkar eru á málunum þeim mun líklegra er að þau nái í gegn þannig að ég hefði kosið og ég leitaði eftir því að fá Vinstri hreyfinguna – grænt framboð með á þessa þingsályktunartillögu. Ef það hefði orðið hefðu allir flokkar verið með og það hefði aukið líkurnar eitthvað á því að málið næði í gegn þó að það sé erfitt að meta hve mikið. Ég vil benda á í þessu sambandi að ég flutti á sínum tíma, á fyrsta kjörtímabili mínu á hv. Alþingi, sem 1. flutningsmaður ásamt þingmönnum úr öllum flokkum þingsályktunartillögu sambærilega við þá sem hér er varðandi uppsetningu. Þar voru á þingmenn úr öllum flokkum, skipa átti þverpólitíska nefnd í fimm ár sem átti að vinna að ákveðnu markmiði sem var að auka hlut kvenna í stjórnmálum. Sú tillaga var samþykkt, sem var mjög ánægjuleg tilbreyting af því að þetta var þingmannamál, og nefndin starfaði í fimm ár. Ég var fyrsti formaður hennar á sínum tíma og það varð mjög góður árangur af því nefndarstarfi. Hlutur kvenna jókst t.d. um 10% á Alþingi en eftir að starf nefndarinnar hætti hefur heldur sigið á ógæfuhliðina. Það þarf svo rosalega mikla fræðslu og mikinn áróður til að reyna að auka hlut kvenna á þinginu. En það eru einstaka mál sem komast í gegn og líkurnar aukast ef allir flokkar eru með. En hv. þingmaður sagði að þau vildu hampa frumvarpi sínu og ég skil það svo sem líka, en vonandi berum við gæfu til að standa saman að álíka málum síðar.

Hæstv. forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það hefur orðið árangur af tillögum sem farið hafa í gegn og verið samþykktar, samanber tillöguna um aukinn hlut kvenna í stjórnmálum. Það kemur fyrir að þingmannatillögur fara í gegn og skila góðum árangri. Ég skal gefa þá yfirlýsingu hér að ég kem ekki til með að leggjast gegn því að þessi tillaga fari í gegnum þá þingnefnd sem um ræðir. Ég mun styðja það og við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs með oddi og egg. Við treystum sömuleiðis á stuðning hv. þingmanns við að okkar frumvarp komist alla leið. Ég held að á endanum keppum við að sameiginlegu markmiði og getum öll lagst á eitt með að vinna að því að kynbundnum launamun verði útrýmt. Ég er orðin svo langeyg og óþolinmæði mín slík að ég hef ekki lengur þolinmæði gagnvart þessu, að það skuli ekki ganga betur en raun ber vitni. Ég held að við þurfum að bretta upp ermar, spýta í lófana og sjá til að á verði breytingar.

Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breyting á lögum um þingsköp Alþingis. Í því er mælst til þess að þingmenn samþykki breytingu, viðauka við 49. gr. þingskapa, sem fjallar um fyrirspurnir til ráðherra. Gert er ráð fyrir að við þessa grein bætist ný málsgrein sem svo orðast, með leyfi forseta: „Óski alþingismaður upplýsinga um rekstur eða stjórnsýslu Alþingis er honum heimilt að gera það með fyrirspurn til forseta. Um slíka fyrirspurn fer eins og fyrirspurn til ráðherra. Sé óskað munnlegs svars skal fyrirspurnin borin fram á sérstökum fyrir fram ákveðnum fundi.“ Greinargerð með frumvarpinu er ákaflega stutt og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Nauðsynlegt er að þingmenn geti fengið upplýsingar um rekstur og stjórnsýslu Alþingis með svipuðum hætti og um rekstur og stjórnsýslu framkvæmdarvaldsins. Samkvæmt þingsköpum er nú aðeins hægt að bera slíkar fyrirspurnir fram í umræðum um störf þingsins eða með fyrirspurn til forsætisráðherra. Því er í frumvarpinu gert ráð fyrir að forseti svari skriflegum og munnlegum fyrirspurnum á svipaðan hátt og ráðherrar. Eðlilegt þykir að munnleg fyrirspurn til forseta sé tekin fyrir á sérstökum fundi en síður í sama fyrirspurnatíma og handhafar framkvæmdarvaldsins sitja fyrir svörum þingmanna.“ Þarna segir að nú sé einungis hægt að bera fram fyrirspurn til forseta með þinglegum hætti, þ.e. úr ræðustól þingsins og þannig að birtist í þingtíðindum og komi opinberlega fram, annaðhvort með því að hefja umræður um störf þingsins eða þá að gera fyrirspurn til forsætisráðherra. Umræður um störf þingsins skylda forsetann ekki til að svara þeim fyrirspurnum sem þar eru bornar fram þótt forsetar séu yfirleitt liðugir að svara því sem þurfa þykir. Fyrirspurn til forsætisráðherra er á vissan hátt, að mér finnst, ekki við hæfi Alþingis. Fyrirspurnin fer þannig fram að forsætisráðherra er spurður um hvað forseti Alþingis hafi gert eða hver séu rök forseta Alþingis fyrir hinu og þessu, rétt eins og forsætisráðherra sé einhvers konar yfirmaður forseta Alþingis eða annist stjórnsýslu Alþingis, sem er auðvitað ekki samkvæmt landslögum og stjórnarskrá. Því má við bæta að liðurinn Athugasemdir um störf þingsins, sem er náttúrlegur að vissu leyti í þessu efni, hefur eins og við vitum þróast á annan hátt. Hin eiginlegu störf þingsins komast ekki lengur að í þeim umræðum. Þess vegna er þetta frumvarp samið og komið inn á vettvang þingsins. Það er gert ráð fyrir því að notað sé fyrirspurnaformið, sem við þekkjum ákaflega vel, en hins vegar séu fyrirspurnir til forseta aðgreindar frá fyrirspurnum til ráðherra. Gert er ráð fyrir að þær fari fram á öðrum tíma og á sérstökum fundum sem til þess eru settir vegna þess að ekki er um sama mál að ræða og vegna þess að búast má við að bragurinn á slíkum fyrirspurnum til forseta verði annar en er á fyrirspurnum til ráðherra þar sem oft takast á löggjafarvald og framkvæmdarvald samkvæmt eðli máls. Alþingi skal háð í heyranda hljóði. Svo hefur verið frá árinu 1845 en það þótti ekki fullkomlega sjálfsagt allan hringinn á þeim tíma. Í raun á hið sama við bæði fyrr og síðar um ákvarðanir sem teknar eru á vegum þingsins og snerta allan almenning, ákvarðanir um fjármál og um ýmsar framkvæmdir. Í raun fer fram talsverð stjórnsýsla á vegum þingsins. Hún varðar að sjálfsögðu rekstur þess og t.d. umsjón húseigna í vörslu þingsins. En einnig er um annars konar stjórnsýslu að ræða. Ég nefni Jónshús, sem er í eigu eða umsjón Alþingis. Þar er ekki einungis um venjulegan húsrekstur og viðhald að ræða heldur ákveðna úthlutun gæða á vegum þingsins. Sérstök nefnd sér um dvalarleyfi til fræðimanna og rannsakenda í Jónshúsi, þeirra sem eiga erindi við söfn og gagnaveitur í Kaupmannahöfn og nágrenni. Að auki koma til kasta Alþingis ýmis tilfallandi verkefni. Þetta frumvarp á sér rót í einu af þeim og var sett fram eftir umræður um bókaútgáfu á vegum Alþingis, nefnilega um þingræðisregluna, samanber umræður sem fóru fram í haust. Ég bar fram fyrirspurn til forseta undir liðnum Athugasemdir um störf þingsins. Ég hafði auðvitað áður haft samband við forseta um það og starfsmenn þingsins. Um það var gott samkomulag. Það fór þannig fram að ég skrifaði forseta bréf sem forseti las síðan upp úr sínum stóli. Ég kom svo og bað um orðið um störf þingsins á eftir og fékk það. Forseti tók svo þátt í þessari umræðu úr stól sínum. Út af fyrir sig fór þetta allt ágætlega fram og ég vil nota tækifærið og þakka hæstv. forseta Alþingis, Sólveigu Pétursdóttur fyrir það. En það er ekki eðlilegur gangur í slíkri umræðu að forseti svari úr stólnum í því sem má telja efnislega umræðu um mál á hans vegum. Hvernig sem því verður fyrir komið þá geri ég að tillögu minni að gert verði ráð fyrir slíkum fyrirspurnalið í þingsköpum. Þetta mundi ekki aðeins hjálpa til við skipulagningu þingstarfa heldur líka tryggja gagnsæi við ákvarðanir á vegum þingsins. Forseti Alþingis er valdamikill maður, óvenjulega valdamikill í íslenska stjórnkerfinu. Um slíka menn eiga vitanlega að gilda sérstakar reglur um fullt gagnsæi í stjórnsýslu þeirra, um að upplýsingar séu veittar þeim sem hafa vilja og eiga heimtingu á eins og fara gerir. Vissulega hefur forseti um sig nefnd, forsætisnefnd, en sú nefnd er mjög sérstök á þinginu. Þar ræður ekki afl atkvæða heldur er hún í raun samráðsnefnd, þó þannig að ekki eiga allir þingflokkar aðild að henni og auðvitað ekki allir þingmenn. Á þinginu háttar nú svo til að einn flokkur, Frjálslyndi flokkurinn, á ekki aðild að forsætisnefnd. Mér er ekki kunnugt um sérstakar samráðsskyldur forsætisnefndar eða forseta við þann flokk um það sem fram fer í forsætisnefnd. Forsætisnefndin dugir ekki til að tryggja gagnsæið og þessar upplýsingar enda ekki um þær að ræða nema fyrir þingmenn. Almenningur kemst ekki að því sem forsætisnefndarmenn kunna að segja öðrum þingmönnum frá á þingflokksfundum eða í persónulegum samtölum. Ég vona að þessi tillaga fái byr í óformlegri endurskoðun þingskapa sem nú fer fram undir forustu forseta Alþingis. Ég vonast til að þar verði hún tekin upp. Allt hefur þetta þinglegan gang og þessi endurskoðun var ekki hafin þegar ég lagði fram frumvarpið. Ég óska þess að að lokinni 1. umr. verði þetta frumvarp sent allsherjarnefnd til umræðu og afgreiðslu.

Frú forseti. Hér liggur fyrir frumvarp um breyting á lögum um þingsköp. Frumvarpið fjallar eingöngu um hvernig fyrirspurnum skuli komið til forseta þingsins. Ég tel að þetta frumvarp sé góðra gjalda vert og að sjálfsagt sé á hverjum tíma að ræða fyrirkomulag þingstarfa. Mig langar sérstaklega að nefna það að þingstörfin eiga á hverjum tíma að endurspegla sem best lýðræðisformið sem við störfum eftir á Alþingi. Í þessu tilfelli er rýmkað til fyrir fyrirspurn til forseta. Jafnframt má geta þess að í þingsköpum okkar er nokkuð sem kallast umræður utan dagskrár sem er ekki ósvipað fyrirspurnum til ráðherra. Ég er t.d. ekki alls kostar sáttur við fyrirkomulag á utandagskrárumræðum. Mér finnst það ekki endurspegla það lýðræði sem ég vil sjá og vinna eftir á Alþingi. Ég get nefnt sem dæmi að í dag fór fram umræða utan dagskrár um stóriðju á Íslandi, sem er vissulega stórt mál. En í utandagskrárumræðum gilda þær reglur að tveir fulltrúar frá hverjum flokki fá að taka þátt í umræðunni. Í því tilfelli að ráðherra er spurður er einungis einn þingmaður, úr þeim flokki, sem fær að taka þátt í umræðunni. Í morgun var einmitt rætt um stóriðjumál, sem skipta miklu í þjóðfélaginu í dag. Þannig háttar til að kjördæmið sem ég kem úr, Suðurkjördæmi, framleiðir langmesta orku í hlutfalli við aðra landshluta. Að hluta er unnið úr orkunni í kjördæminu en meginhluti orkunnar fer í önnur kjördæmi og skapar þar eftirsótt störf. Það er eftir því sem þjóðfélag okkar leitar, úrvinnslustörfum tengdum orkunotkuninni. Í þessari umræðu höfðum við stjórnarþingmenn því miður ekki kost á að taka þátt, um mál sem varðar kjördæmi okkar miklu. Ég kem úr fjölmennasta og stærsta flokki á Alþingi í dag, Sjálfstæðisflokknum. Við höfum tækifæri til að senda tvo fulltrúa í áðurnefnda umræðu en þingflokkur Frjálslyndra, sem hefur þrjá þingmenn á þingi í dag, hafði tækifæri til að senda tvo þingmenn til að tjá sig um málið. Ég tel að þetta endurspegli ekki lýðræðið sem ætti að endurspeglast í umræðum á þingi. Mér fyndist eðlilegt, þegar þetta frumvarp fer til allsherjarnefndar, að þetta yrði rætt á breiðari grunni, að farið yrði í umræðu um að taka meira tillit til stærðar og afls þingkjörinna fulltrúa þegar þingsköp kveða svo á um að skipta skuli ræðutíma á milli flokka. Það ber að gera með tilliti til þingstyrks flokkanna. Þetta hljótum við að sjá og það er nauðsynlegt að ræða í sambandi við frumvarpið sem hér er. Ég hefði svo sem getað rætt enn frekar um stóriðjumálin þar sem hv. þm. Ögmundur Jónasson er mættur í þingsal. Það hefði verið gaman að eiga orðastað við hann um stóriðjuna sem gafst þó ekki tækifæri til í morgun vegna þeirra þingskapa sem við búum við utan um utandagskrárumræður.

Forseti. Ég held að þetta hafi verið þörf áminning hjá hv. þm. Kjartani Ólafssyni þó að ég taki kannski ekki að fullu undir hugmyndir hans um tilhögun utandagskrárumræðu. En það sem þarf að gera þegar vélað er um störf þingsins með endurskoðun þingskapa er, að ég hygg, þrennt ef ég má fljúga nokkuð hátt yfir. Í fyrsta lagi þarf að gæta sjálfstæðis þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu og öðrum greinum valdsins af ýmsu tagi á Íslandi. Það þýðir m.a. það að réttur stjórnarandstöðu sé ekki fyrir borð borinn á þinginu þótt meiri hlutinn eigi að sjálfsögðu að hafa það vald sem meiri hluta fylgir í lýðræðissamfélagi. Í öðru lagi þarf að gæta þess að þingflokkarnir hver um sig eigi allir sinn rétt en þó með þeim takmörkunum, þar er ég sammála Kjartani Ólafssyni, hv. þingmanni, að þess sé gætt að fjölmennur þingflokkur hefur auðvitað fleiri kjósendur á bak við sig en fámennur þingflokkur. Ekki er með öllu eðlilegt að fámennur þingflokkur njóti einfalds jafnræðis gagnvart kannski sjö sinnum stærri flokki, með þeim afleiðingum t.d. að úr fámennum þingflokki taka stöðugt sömu mennirnir þátt í umræðum í því fasta formi sem utandagskrárumræðan er meðan einungis fáir komast að úr stóru flokkunum. Í þriðja lagi held ég að það verði líka að gæta að sjálfstæði og erindi einstakra þingmanna á þinginu. Mér hefur sýnst þróunin vera sú annars vegar að þingið er ráðherraþing. Það snýst um ráðherrana meira og minna. Við vitum að hér á einum stað á þinginu - það var hér í skoti inn af efrideildarherbergi en er nú á neðri gangi milli hins gamla Alþingishúss og hins nýja skála - eru myndir af öllum ráðherrum Íslands. Ekki er ég að hallmæla þeim en í raun og veru ættu þær heima í höfuðstöðvum framkvæmdarvaldsins uppi í Stjórnarráði og einhverjar aðrar myndir hér, t.d. af öllum forsetum Alþingis eða helstu þingskörungum þingsins frá 1845. Þetta er aðeins lítið táknrænt dæmi um að þingið er farið að snúast í kringum ráðherrana. Það er skipulagt kringum innkomu ráðherranna hér í þingið og framkomu þeirra í stólnum. Hins vegar hef ég tekið eftir því, og þar með fylgir auðvitað sú skipulagning þingsins í þágu ríkisstjórnarinnar sem leiðir af ójafnvæginu milli þings og ríkisstjórnar, að í auknum mæli eru ráðaöflin á þinginu þingflokkarnir sjálfir sem jafnvel ganga á rétt einstakra þingmanna og möguleika þeirra til að koma hér í stólinn til að ræða sín eigin sjónarmið og þá hagsmuni sem þeir vilja verja og það erindi sem þeir telja sig sjálfir hafa. Ég er ekki að mæla því kerfi bót að hér séu 63 sjálfstæðir þingmenn sem hver tali upp í annan og yfir annan um sín mál. Ég held að flokkakerfið eða samtök þingmanna, þingmenn sem sendir eru á þingið á vegum stjórnmálaflokka, sé hið æskilega ástand nú um stundir að minnsta kosti. En ég held að við verðum líka að setja nokkrar skorður við því að þingflokkarnir sjálfir, þ.e. meiri hluti þingflokkanna, eða stjórnendur þingflokkanna, geti ráðskast með einstaka þingmenn eins og þingskipulagið gerir í sífellt meira mæli ráð fyrir. Þá er ég t.d. að tala um það að í utandagskrárumræðunum, sem hv. þm. Kjartan Ólafsson minntist hér á áðan, skipa auðvitað þingflokkarnir til verka. Það eru þingflokkarnir sem velja sér sína tvo fulltrúa í hverja umræðu og síðan er það auðvitað mismunandi hvernig það velst í þingflokkunum. En það eru sem sagt ekki þingmennirnir sjálfir sem koma hér upp eftir áhugasviðum sínum eða með einhverjum öðrum hætti í utandagskrárumræðurnar. Þegar ég hóf hér störf, það er stutt síðan, ég er hér á þriðja ári á þinginu, forseti, þá voru umræður um störf þingsins á þann veg að þingmenn gátu óhindrað tekið þátt í þeim. Nú er það orðið þannig að það er tilkynningaskylda með sérstökum reglum sem forseti hefur haft forgöngu um og þingflokkarnir eru, að mér sýnist, í sífellt meira mæli farnir að skipa mönnum líka þar til verka. Þannig að þær eru að líkjast meira og meira utandagskrárumræðunum. Þetta þýðir auðvitað að einstakir þingmenn leita sér þá að einhverjum nýjum vettvangi til að koma sínum málum að. Hver hann er núna svo sem veit ég ekki. En ég held að þetta sé ekki góð þróun í heildina. Ég held að við verðum við endurskoðun þingskapanna líka að taka tillit til þess að það eru hérna persónur af holdi og blóði og ekki eingöngu fulltrúar fimm stjórnmálastefna, hvað þá einungis litlir karlar með hönd á hnappi fyrir ríkisstjórnina. Þetta vildi ég segja almennt í tilefni af orðum Kjartans Ólafssonar sem mér fannst út af fyrir sig þörf þótt ég þurfi meiri tíma til að melta tillögu hans í þessu efni.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. En hv. þm. Mörður Árnason flytur þá tillögu um breytingar á lögunum að alþingismanni sé heimilt að óska upplýsinga um rekstur eða stjórnsýslu Alþingis og að hann geti gert það með fyrirspurn til forseta þingsins. Líkt verði háttað með þá fyrirspurn og fyrirspurn til ráðherra. Forseti svari. Sé óskað munnlegs svars skuli fyrirspurnin borin fram á sérstökum fyrir fram ákveðnum fundi. Ég vil lýsa stuðningi við þá hugsun sem kemur fram í þessu frumvarpi og reyndar finnst mér alveg koma til greina að þessi breyting á þingskapalögunum nái fram að ganga. En það er eitt atriði sem mig langar að viðra í sambandi við þetta. Það er hvort hægt er að útvíkka þetta enn meira. Ég gerði það að umræðuefni þegar skýrslur umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar voru til umfjöllunar hér síðast að við byggjum við alls óviðunandi fyrirkomulag við þá umræðu. Reyndar væru þær stofnanir sem þessir aðilar rannsökuðu eða fjölluðu um einnig oft og tíðum settar upp við vegg eða fengju aldrei tækifæri til að svara fyrir sig á vettvangi Alþingis. Ég var með tillögu um að þetta yrði gert í nefndum þingsins sem þá væru opnar. Fyrir þær nefndir kæmu umboðsmaður Alþingis og Ríkisendurskoðandi og hugsanlega einnig fulltrúar þeirra stofnana sem skeytum væri beint að í skýrslum umboðsmanns eða Ríkisendurskoðunar þannig að fram færi á vettvangi þingsins umræða um þessa skýrslu. Þetta er þannig að forseti þingsins svarar fyrir hönd þessara aðila hér í þingsal. Fulltrúar þessara stofnana sitja eins og illa gerðir hlutir hér í hliðarherbergjum og fá engum andmælum komið við. Ég held að þarna þurfi að finna fyrirkomulag sem leiðir til markvissari umræðu en það form sem við búum við núna. Ég vil bara vekja máls á þessu í sambandi við þessa tillögu sem mér finnst vera góðra gjalda verð og nauðsynlegt í rauninni að skapaður sé vettvangur fyrir málefni sem snerta þingið og stjórnsýslu í þessari stofnun þar sem þingmenn geti borið fram fyrirspurnir. En ég velti fyrir mér hvort þarna væri hugmynd sem hægt væri að víkka út eitthvað enn frekar. Svo má ekki gleyma því að við erum með fyrirkomulag hér innan dyra sem gerir okkur kleift að ræða stjórnsýslu í þinginu. Við erum með forsætisnefnd þingsins. Við erum með reglulegt fundarhald þingflokksformanna. En að auki mætti vera fyrirkomulag á borð við það sem hér er lagt til. Annað sem kveikti í mér að koma hér upp við umræðuna voru hugmyndir sem hv. þm. Kjartan Ólafsson viðraði hér um hugsanlegar frekari breytingar á þingskapalögum. Þótti honum ranglátt að lítill þingflokkur hér á þinginu hefði sama rétt í t.d. utandagskrárumræðum og fjölmennir flokkar. Ég skil alveg þessa hugsun. Ég skil alveg að þetta hreyfi við réttlætiskennd þingmannsins, sérstaklega þingmanna úr stórum flokkum. En á hitt er að líta, og ég vil einnig halda því sjónarmiði á lofti, að í fyrsta lagi ber að horfa til réttinda einstakra þingmanna, eins og hv. þm. Mörður Árnason kom að í sínu tali. Síðan er einnig á hitt að líta að þingflokkar eru fulltrúar mismunandi sjónarmiða, alla vega í mörgum málum. Nú var umræða hér dag t.d. um stóriðjuframkvæmdir og álið. Þá er það þannig, það er bara staðreynd, að Vinstri hreyfingin – grænt framboð er eini stjórnmálaflokkurinn á Alþingi sem óskiptur er mjög eindreginn talsmaður ákveðinna sjónarmiða í því máli án þess að ég ætli að fara nánar út í þá sálma. Þetta er bara staðreynd. Ef við takmörkuðum umræðu og tengdum hana stærð stjórnmálaflokka þá hefði það ekki aðeins gerst í þessu máli heldur ýmsum öðrum átakamálum í þinginu að við drægjum úr vægi gagnrýnenda tiltekinna sjónarmiða í þinginu við utandagskrárumræður og við aðrar umræður. Það er nokkuð sem ég held að við þurfum líka að hafa í huga þegar við horfum til þingflokkanna og þess réttar sem þeir njóta í þingskapalögunum. En hæstv. forseti. Það er verið að endurskoða þingskapalögin. Sú vinna er hafin með skipulegri yfirferð yfir lögin þar sem þingflokkarnir hafa komið á framfæri sínum sjónarmiðum. Ég fyrir mitt leyti mun vilja horfa á þá tillögu sem hér liggur fyrir frá hv. þm. Merði Árnasyni og ég styð hugsunina sem hún hvílir á. En velti fyrir mér hvort hugsanlega sé hægt að framkvæma hana í öðru formi. Það er nokkuð sem bíður frekari skoðunar.

Forseti. Mér líst vel á þá hugmynd að nefndir geti kallað til þessa embættismenn á vegum Alþingis og farið yfir skýrslur þeirra þar sem seint mun nú verða, hygg ég, samstaða um að þeir taki beinan þátt í þingstörfum í þessum sal. Ég vil leiðrétta það, ef það hefur verið hugsun hv. þm. Ögmundar Jónassonar, að það geti komið í staðinn fyrir það sem ég er hér að tala um því að ég er í raun og veru miklu heldur að tala um stjórnsýslu Alþingis sjálfs, þá stjórnsýslu sem forsetinn hefur á hendi frá degi til dags og varðar, eins og ég taldi upp í ræðunni, rekstur þingsins og stjórn þess, umsjón húseigna, umsjón Jónshúss og úthlutun gæða í því samhengi, t.d. dvalarheimilda fyrir fræðimenn, án þess að ég sé með nokkrum hætti að setja það í annarlegt ljós, og t.d. verkefni á borð við bókina um þingræði sem hér var til umræðu í haust - og má reyndar kalla eftir því að ekki hafa enn komið fram þær upplýsingar sem lofað var um fjármál og aðrar reiður í kringum það verk þótt nokkuð hafi verið í fréttum og ýmislegt gerst í því efni síðan umræðurnar voru. Ég tel líka, það er best að koma því að af því að ég gleymdi því áðan, að um verkefni af því tagi og ýmis önnur sé miklu nær, frekar en að forseti ákveði það sjálfur og hafi kannski forsætisnefnd með einhverjum hætti fyrir sig, að forseti beri það fram hér í þingsályktunartillögu til þingmanna þannig að þeir geti rætt það sjálfkrafa og þurfi ekki sérstaka fyrirspurnatíma til þess og taki þannig þátt í ákvörðunum, þ.e. taki að sér ýmsar þær ákvarðanir sem forseti annast núna einn.

Hæstv. forseti. Sannast sagna er ég ekki alveg búinn að hugsa þetta í þaula og að hluta til kann ég að hafa misskilið hvað vakir fyrir hv. þingmanni en misskilningur minn hefur þá verið leiðréttur. Ég er fylgjandi opinni umræðu um stjórnsýsluna almennt, þar á meðal um stjórnsýslu sem heyrir undir Alþingi, og lýsi því enn og aftur að ég er fylgjandi þeirri hugsun sem þetta frumvarp byggist á.

Hæstv. forseti. Ég tala hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á áfengislögum, sem er flutt af þingmönnum úr öllum flokkum hér á Alþingi, ásamt mér hv. þingmönnum Þuríði Backman, Björgvini G. Sigurðssyni, Dagnýju Jónsdóttur, Merði Árnasyni og Þórarni E. Sveinssyni. Við leggjum til breytingu á 20. gr. áfengislaga frá 1998 þar sem kveðið er á um bann við áfengisauglýsingum. Í 20. gr. áfengislaga segir, með leyfi forseta: „Hvers konar auglýsingar á áfengi og einstökum áfengistegundum eru bannaðar. Enn fremur er bannað að sýna neyslu eða hvers konar aðra meðferð áfengis í auglýsingum eða upplýsingum um annars konar vöru eða þjónustu. Með auglýsingu er átt við hvers konar tilkynningar til almennings vegna markaðssetningar þar sem sýndar eru í máli eða myndum áfengistegundir eða atriði tengd áfengisneyslu, svo sem áfengisvöruheiti eða auðkenni, eftirlíkingar af áfengisvarningi, spjöld eða annar svipaður búnaður, útstillingar, dreifing prentaðs máls og vörusýnishorna og þess háttar. Bannið tekur með sama hætti til auglýsinga sem eingöngu fela í sér firmanafn og/eða firmamerki áfengisframleiðanda. Þó er framleiðanda sem auk áfengis framleiðir aðrar drykkjarvörur heimilt að nota firmanafn eða merki í tengslum við auglýsingu þeirra drykkja, enda megi augljóst vera að um óáfenga drykki sé að ræða í skilningi laganna og ekki vísað til hinnar áfengu framleiðslu.“ Það er á þessari setningu sem óprúttnir aðilar hafa komist fram hjá þessum lögum. Þeir auglýsa sem sé bjór og hafa iðulega agnarsmátt merki í auglýsingunni sem segir að bjórinn sé óáfengur eða að hann sé léttur en svo smátt er merkið yfirleitt að menn sjá það ekki. Að öðru leyti er bjórdósin eins og dós með áfengum bjór. Við þessu viljum við sjá með breytingu sem við leggjum til á lögunum þar sem vísað er í 3. mgr. 20. gr., að við hana bætist setning þannig að í heildina komi hún til með að hljóða á þennan veg, með leyfi forseta: „Bannið tekur með sama hætti til auglýsinga sem eingöngu fela í sér firmanafn og/eða firmamerki áfengisframleiðanda. Þó er framleiðanda sem auk áfengis framleiðir aðrar drykkjarvörur heimilt að nota firmanafn eða merki í tengslum við auglýsingu þeirra drykkja, enda megi augljóst vera að um óáfenga drykki sé að ræða í skilningi laganna og ekki vísað til hinnar áfengu framleiðslu eða hætta á ruglingi á milli áfengu framleiðslunnar og þeirrar sem verið er að auglýsa vegna nafns á vörunni, umbúða eða annarra einkenna.“ Þetta er sú breyting sem við leggjum til á áfengislögunum. Þetta er ekki sprottið úr okkar ímyndunarafli eingöngu, flutningsmanna þessa frumvarps, þetta var ábending sem kom meðal annarra ábendinga fram í skýrslu vinnuhóps ríkislögreglustjóra um viðbrögð við áfengisauglýsingum og birt var í nóvembermánuði árið 2001. Þar er vísað í norsk lög sem eru áþekk hvað þetta varðar. Ég verð að játa að mér finnst lögin eins og þau standa núna vera fullkomlega skýr og það finnst líka ritstjóra Fréttablaðsins, Kára Jónassyni. Það finnst líka auglýsingastjóra ríkissjónvarpsins sem lýsti því yfir í Kastljósi í haust eftir að áfengisauglýsingum í fréttatíma sjónvarpsins var mótmælt. Það var reyndar í þætti þar sem forseti Íslands var að tala um vímuefnaneyslu í landinu og vána sem af vímuefnum stafar að þá hafði sjónvarpið þann smekk að rjúfa útsendinguna með bjórauglýsingum. Þetta varð til þess að margir mótmæltu og auglýsingastjóri eða fulltrúi auglýsingastofu sjónvarpsins sagði á þá leið að í sínum huga væri um áfengisauglýsingu að ræða. Þegar formsatriðin væru hins vegar gaumgæfð væri það vissulega svo að í agnarsmáu letri hefði verið sagt í auglýsingunni að bjórinn væri óáfengur og hann þyrfti að standa skil sinna gerða gagnvart auglýsandanum. Ég spyr á móti. Hvað með áhorfandann, notanda sjónvarpsins? Ég geri þá kröfu á sjónvarpið að það hugsi um hag notandans og ég hefði viljað hafa það þannig að auglýsandinn, sölumaður áfengisins, hefði þurft að sækja sinn rétt gagnvart sjónvarpinu en ekki öfugt, notandinn. Það er einmitt það sem hefur verið að gerast í seinni tíð að nokkrir aðilar hafa höfðað mál á hendur fjölmiðlum sem hafa birt áfengisauglýsingar og undarlegur dómur var kveðinn upp í Héraðsdómi Reykjavíkur ekki alls fyrir löngu þar sem dómurinn komst að þeirri niðurstöðu að lög hefðu ekki verið brotin. Þótt öllum væri ljóst að svo var bara samkvæmt heilbrigðri skynsemi þá mat sem sagt dómurinn þetta á þessa leið. Þannig hefur það verið að það er notandinn sem þarf að sækja rétt sinn. Nú geta menn haft mismunandi skoðanir á því hvort það eigi að leyfa auglýsingar á áfengi og geta tekist á um það hvort það sé heppilegt að leyfa auglýsingar. Menn geta farið út í ýmsa þætti þess máls og talað um auglýsingar í erlendum tímaritum sem hingað berast í sjónvarpsútsendingum o.s.frv. Menn geta farið út í þá umræðu og hún á fyllilega rétt á sér þó að í því samhengi vilji ég minna á að baráttan gegn áfengis- og tóbaksauglýsingum er alþjóðleg. Það er alls staðar verið að takast á um þetta og ég vil taka höndum saman með þeim sem eru að reyna að hafa einhverjar hömlur á auglýsingamennsku á þessu tiltekna sviði. Það sem ég vildi sagt hafa: Menn geta haft mismunandi skoðanir á þessu, um hitt tel ég að við eigum að sameinast að þeim lögum sem við setjum í landinu beri að fylgja og það eigi ekki að líðast að menn fari á bak við lögin eins og augljóslega er að gerast í þessu máli. Til að fyrirbyggja að svo verði áfram viljum við stoppa upp í lögin á þann hátt sem hér er lagt til. Hæstv. forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til menntamálanefndar Alþingis og afgreiðslu eftir vandaða en mjög skjóta umfjöllun þar á bæ.

Frú forseti. Hér var mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á áfengislögum nr. 75/1998, með síðari breytingum. Ég get ekki séð, frú forseti, hvernig hægt er að banna þetta í nútímaþjóðfélagi. Við höfum aðgang að 20 til 30 fjölmiðlastöðvum úti um allan heim og þar eru víða á stærstu íþróttamótum í heimi áfengisauglýsingar, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Á að loka fyrir þessar stöðvar, ég spyr? Ég held að menn ættu að skoða þetta mál í sambandi við nútímann. Þetta hefði hugsanlega verið hægt fyrir 20 til 30 árum en eins og tækniframfarir eru og hafa verið á síðustu 10 til 20 árum í þessum efnum tel ég þetta mjög varasamt, fyrir utan það að íþróttahreyfingin hefur náttúrlega fulla þörf fyrir allt það fjármagn sem hún getur fengið.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð. Að sjálfsögðu virði ég þessi sjónarmið sem hv. þm. Jón Kr. Óskarsson setur hér fram. Auðvitað er það alveg rétt að við fáum hingað til lands tímarit með áfengisauglýsingum. Við horfum á kappleiki þar sem auglýsingaspjöld eru sýnileg. En ég endurtek að það er ekki bara á Íslandi sem þessi umræða og þessi barátta á sér stað. Hún á sér stað um heim allan. Og þegar talað er um nútímaþjóðfélagið og hvað sé nútímalegt og hvað ekki, ja, hver hefði þá trúað því að á breskum öldurhúsum yrðu reykingar bannaðar? Hver hefði trúað því fyrir 20–30 árum að það yrði hætt að reykja á öllum veitingastöðum í Kaliforníu og í New York og víðar? Það er bara þetta sem er að gerast að heimurinn er að vakna til vitundar um skaðsemi tóbaks og óhóflegrar neyslu áfengis og menn vilja gera hvað þeir geta til þess alla vega að takmarka möguleika sölumanna þessara efna til að koma þeim ofan í landslýðinn. Við erum því ekkert eyland í þessu efni. Þjóðir heimsins eru að takast á um þetta. Það er mikil umræða innan Evrópusambandsins um tóbaksauglýsingar og um áfengisauglýsingar einnig. Við eigum að taka höndum saman með þeim sem vilja halda inn í nútímann, inn í heilbrigðari lífshætti í framtíðinni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir svör hans og athugasemdir. Ég vil líka minna þingheim á að boð og bönn eru ekki alltaf það rétta. Ég held að frekar væri ástæða til leggja meira í forvarnir þannig að menn lærðu að umgangast þá hluti sem þarna er um að ræða. Það á ekki banna. Það er ekki hægt í nútímaþjóðfélagi að mínu mati.

Hæstv. forseti. Ég tek undir þetta sjónarmið. Ég er einnig andvígur boðum og bönnum. Ég tel það geta einmitt verið gott að samfélag þurfi að hafa fyrir því að breyta málum. Til dæmis hefur dregið úr reykingum á Íslandi, ekki vegna boða og banna heldur vegna þess að þjóðfélagið hefur tekið sig á um að upplýsa um hættuna sem stafar af reykingum. Ég segi það fyrir mitt leyti að ég var með alveg opinn huga hvað þetta snertir þegar tóbaksfrumvarpið kom til umfjöllunar á Alþingi og í nefndum þingsins. En eftir að hafa heyrt eindregin sjónarmið alls þess fólks sem þessum málum tengist í heilbrigðiskerfinu og fulltrúa starfsfólksins einnig sem vill fá þessi lög sér til verndar, sinni heilsu til verndar þá öðlast hugtakið boð og hugtakið bann aðra merkingu, þ.e. þegar um er að ræða heilsuvernd og vernd samfélagsins. Út á það gengur þetta þingmál einnig. Ég upplifi þetta ekki sem bann eða boð. Ég upplifi þetta sem tilraun til þess að draga úr skaðsemi þessara efna.

Forseti. Nokkur orð til stuðnings þessu frumvarpi og þarf nú sá stuðningur ekki að koma frá mér því að ég er einn af flutningsmönnum þess, en þó vil ég segja nokkur orð til ítrekunar á því sem hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði. Í tilefni af umræðu hér í andsvörum verðum við í byrjun að gera okkur grein fyrir því að við erum hér ekki að ræða hverja aðra vöru sem framleiðendur hennar hafa rétt til þess að keppa með á markaði og markaðsfæra með þeim hætti sem við teljum innan ramma siðgæðis og annarra reglna við hæfi á okkar landi og í okkar heimshluta heldur erum við hér að ræða um áfengi, um vímugjafa sem getur ekki fallið undir skilgreiningar á venjulegri vöru. Þess vegna höfum við þessi sérstöku áfengislög og annan umbúnað laga, reglna og stofnana um neyslu hans og ýmislegt sem af þeirri neyslu hlýst. Venjuleg umræða um boð og bönn á því ekki við í þessu efni. Hitt er rétt hjá hv. þm. Jóni Óskarssyni að það er alltaf neyðarúrræði að beita boðum og bönnum. Það þarf að ræða í hvert skipti og það þarf að vera á hreinu, vera alveg klárt, af hverju menn beita bönnum eða hafa sérstök boð um ákveðna vöru, í þessu tilviki um áfengi, og af hverju menn hafa búið þennan ramma í kringum hana. Einnig þarf að ræða hreinskilnislega af hverju menn hafa t.d. bannað önnur vímuefni sem sum eru eða eru a.m.k. sögð vægari en áfengi og leiða til minni skaða fyrir þann sem þeirra neytir og það samfélag sem neyslan fer fram í. Mætti hér reyndar halda nokkuð langa ræðu um tvískinnung og það sem kallað er á misjafnri íslensku „dobbeltmóral“ í þessum efnum. Ég held líka að það sé gott að líta í hverjum hlut á sögu hans og þá er auðvitað um það að ræða, eins og hv. þm. Jón Óskarsson og miklu fleiri hafa bent á, að samfélag okkar hefur þróast mjög á undanförnum áratugum. Við erum komin í miklu meira samhengi við grannþjóðir. Við höfum við þær samskipti sem nú taka sekúndur en einu sinni þurfti að bíða í heil ár eftir fréttum og svörum frá útlöndum. Þetta hefur torveldað okkur að halda uppi hér einhverri sérvisku í neysluháttum eða umbúnaði um markað. Á hitt er að líta sem hv. þm. Ögmundur Jónasson benti á að við erum ekki eina þjóðin sem stendur í þessum vanda. Ýmsar þjóðir hafa svipaðar reglur og við um bann við áfengisauglýsingum. Ég hygg að a.m.k. í Evrópu sé það hin almenna þróun og þá erum við líka að tala um fornfræg vín- og drykkjulönd t.d. í Suður-Evrópu. Í Evrópu er það hin almenna þróun að menn eru að reyna að hefta auglýsingar, reyna að stjórna markaðsfærslu áfengis þar sem hún er landlæg. Ég minni á Frakkland í því skyni. En eftir breytingar sem gerðar voru í Frakklandi í upphafi tíunda áratugar síðustu aldar er ástandið þar í raun miklu siðlegra í áfengisauglýsingamálum en það er hér. Svo geta menn auðvitað svarað með því: Af hverju tökum við þá ekki upp hinar frönsku reglur? Ég svara þá á móti með því að sinn er siður í landi hverju. Reglur um þessi efni verða að mótast mjög af þeirri hefð og því ástandi sem er í hverju landi. Hér mætti svo halda áfram að tala um léttvínsdrykkju Íslendinga og ákveðna ágæta þróun í þeim málum. Saga, sagði ég. Ég held að upphaf þessa máls sé með þeim hætti að þegar bjór var leyfður hér í landinu, sem er stutt síðan og ég tel hafa verið jákvæða athöfn í sjálfu sér, þá kvörtuðu íslenskir framleiðendur pilsners og bjórs sem seldur var í Fríhöfn og á öðrum slíkum stöðum yfir því að erlendir framleiðendur og seljendur hefðu mikið forskot á markaði og það væri eðlilegt að einhvern veginn væri þetta forskot heft eða innlendum bjórframleiðendum væri einhvern veginn gert kleift að vinna á þessu forskoti. Það hygg ég að hafi verið upphafið að þessu máli að þeim var sem sé í raun auðveldað að auglýsa sitt vörumerki og séð í gengum fingur við þá um að það vörumerki tæki nú einnig til áfengs bjórs en ekki eingöngu þeirrar vöru sem þeir framleiddu áður, sem var malt eða pilsner eða eitthvað af því tagi. Síðan hygg ég að þessi aðgreining erlendra og innlendra framleiðenda hafi horfið hér í einhverjum lagabreytingum, sjálfsagt í kringum lögleiðingu hins Evrópska efnahagssvæðis. Eftir stendur þetta litla gat sem nú er mjög hamast í og hefur orðið til þess að áfengisauglýsingar vaða hér uppi, bæði þær sem hugsanlega væri hægt að réttlæta með þessum setningum um að heimilt sé að nota firmanafn eða -merki í tengslum við auglýsingu óáfengra drykkja og hreinlega áfengisauglýsinga sem eru algjörlega ólöglegar og ekki er hægt að heimfæra undir þetta ákvæði áfengislaga með nokkrum hætti en koma auðvitað í kjölfar þessara auglýsinga á svokölluðum léttbjór eða 0% bjór. Ég tek undir það með flutningsmanni að sjálfsagt er að ræða þessa hluti og fara yfir það hvort ástæða er til þess að breyta þessum lögum og leyfa einhvers konar auglýsingar á áfengi. Hins vegar er löggjafanum sjálfsagt að loka þessu gati áður en hann hefur slíkar umræður og sjá til þess að farið sé að lögum í landinu þannig að ef það er niðurstaða meiri hluta Alþingis að leyfa áfengisauglýsingar með einhverjum hætti þá sé sú ákvörðun tekin sjálfstætt á grunni raka og á grunni þeirra sjónarmiða sem hér koma fram og þeirra sjónarmiða sem á ferð eru í samfélaginu en séu ekki niðurstaða af löglausu athæfi sem Alþingi nánast er eins og að viðurkenna eða gefast upp fyrir. Það er ekki þannig sem löggjafinn á að haga sér og það eru kröfur á löggjafann frá almenningi í landinu að hann standi sig að þessu leyti. Ég verð svo að segja að ég hef hugleitt að sjálfsögðu eins og aðrir þetta með auglýsingar á áfengi hérlendis. Ég hef líka skoðað frumvarp sem ég hygg að sé búið að ræða hér í 1. umr. Ég gat ekki verið við þá umræðu að vísu og biðst afsökunar á því. Ég var upptekinn í þinglegum erindum eða a.m.k. pólitískum erindum sem þingmaður annars staðar. En ég verð að segja að mér þykir það frumvarp ekki fara góða leið. Þar er í raun og veru í grunninn farin sú leið, eins og í öðru frumvarpi um að selja ákveðnar áfengistegundir utan Áfengis- og tóbaksverslunarinnar, að skipta áfengi í tvennt og búa til áfengi sem er vont áfengi, sem er áfengi yfir 22% í alkóhólmælingu, en á hinn bóginn er sagt að annað áfengi sé gott og það er þá áfengi sem er undir 22% í áfengismælingum. Nú er ég ekki bindindismaður á áfengi og mér finnst enginn slíkur munur vera á að það séu einhver sérstök veðrabrigði um þessi 22% og skil ekki alveg þá speki. Ég tel heldur ekki að það sé neitt skárra að gefa barni bjór eða léttvín að drekka en að hella í það brennivíni. Mér finnst hvorugt við hæfi og í sjálfu sér enginn munur á því. Ég held að það sé hættulegt að búa til þennan mun, að löggjafinn sé að búa þennan mun. Ég veit vissulega að fyrir þessu eru fordæmi en ég tel að þau eigi ekki við okkar menningu og okkar hefð. Það vill til að ég var ritstjóri dagblaðs á Íslandi. Það hét Þjóðviljinn og var merkilegt dagblað sem hefur því miður fyrir nokkru sett upp tærnar. Ég skrifaði leiðara á bjórdaginn sjálfan þar sem ég fagnaði þessum tímamótum fyrir hönd blaðsins. Ég taldi vera tíma til kominn að láta af þessum sérkennilegheitum sem stöfuðu af sögulegri tilviljun á Íslandi. Fyrirsögn leiðarans var tekin eftir þeim boðskap sem mjög var uppi hafður um þetta leyti af hálfu stjórnskipaðra yfirvalda til áfengisvarna og var einmitt á þá leið að bjór væri áfengi. Bjór er áfengi, hét þessi leiðari og var samhljóða auglýsingum sem víða birtust á þessum tíma og áttu að stuðla að því að Íslendingar teldu ekki að hér væri um eitthvað annað en brennivín að ræða, brennivín í hinum alþýðlega skilningi þess orð, þ.e. drykkur sem veldur vímu, til þess að menn tækju ekki upp á því sem óttast var og hefur nú sem betur fer ekki orðið, að verða daglegir neytendur bjórs með einhverjum öðrum hætti en annars áfengis, eða að bjór yrði eins og í sumum grannlöndum okkar drukkinn í hádeginu og í vinnunni, að hann teldist sjálfsagður í öllu félagslegu samneyti og að menn teldu ekki að einhver munur væri á áfengismagni í blóði við akstur eftir því hvort það kæmi inn með bjórdrykkju eða drykkju annars áfengis. Ég held að þetta sé nú bara enn þá kjarni málsins um það bil 20 árum síðar að bjór sé áfengi. Og eins og léttvínin geta runnið ljúft um munn og í maga þá eru þau það líka og til þeirra sérkenna þessarar vöru verðum við að taka fullt tillit þegar við mörkum henni lagaramma og hugum að markaðssetningu hennar hér á landi enda beinist hún í þessu tilviki sem við erum hér að tala um, í hinum ólöglegu áfengisauglýsingum, aðallega að unglingum og ungmennum, þeim hópi sem telst vera auðhreyfanlegastur í auglýsingaspekinni og þeim hópi sem hættast er við að fari sér að voða með þessa hluti.

Hæstv. forseti. Ég ætla að leggja nokkur orð í belg um frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum. Ég er ein af flutningsmönnum frumvarpsins sem er ein grein, þ.e. breyting á 3. mgr. 20. gr. laganna, þar sem verið er að varna því að hægt sé að nota vörumerki á áfengum drykkjum sem framleidd eru bæði sem óáfeng og áfeng vín og öl. Það verður á einhvern hátt, hæstv. forseti, að búa svo um löggjöfina að ekki sé hægt að fara fram hjá áfengislögunum eins og gert er í dag. Menn töldu og ég hef talið það sjálf að þau væru nægilega skýr en eins og áfengisauglýsingarnar hafa verið að birtast og þá sérstaklega á bjór er auðveldlega hægt að fara fram hjá lögunum með því eingöngu að hafa örlítið merki einhvers staðar, helst til hliðar og svo lítið að það þurfi allt að því stækkunargler til að sjá að það standi „léttöl“ einhvers staðar á auglýsingunni og þá er þetta lögleg auglýsing samkvæmt dómum sem birst hafa. Þetta hefur gengið svo langt og auglýsingar eru orðnar svo ágengar og markaðssetningin á bjór er orðin svo gegndarlaus undir þessum fölsku merkjum að nauðsynlegt er að grípa inn í og stöðva þetta framferði sem er algjörlega ósiðlegt og höfðar auk þess aðallega til barna og unglinga og hvetur til meiri drykkju. Þetta er sem sé hluti af forvörnum, áfengisforvörnum. Það er betra að hefta og draga úr áfengisneyslunni í stað þess að bregðast ekki við og sitja svo uppi með afleiðingar af ofdrykkju og drykkju unglinga. Það er, hæstv. forseti, mikil forvörn í frumvarpinu og við eigum að taka höndum saman með öðrum þjóðum til að reyna með öllu móti að draga úr áfengisdrykkju, sérstaklega hjá unglingum, því að við vitum í dag hverjar afleiðingar hún hefur.

Hæstv. forseti. Í upphafi vil ég gera eina leiðréttingu og hún er sú að sennilega hafi það verið rangt hjá mér að óska eftir því að málinu yrði vísað til menntamálanefndar. Sennilega á þetta mál fremur heima í allsherjarnefnd þingsins og legg ég til að það gangi þangað að lokinni umræðu. Ég vil þakka fyrir umræðuna, hún hefur verið ágæt og gagnleg. Fram hafa komið mismunandi sjónarmið um hvort rétt sé og hvort yfirleitt gerlegt sé að banna áfengisauglýsingar. Og eru menn þá að horfa á þessi mál í alþjóðlegu samhengi? Ég tel tvímælalaust svo vera en ég vil taka undir þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. þm. Merði Árnasyni áðan þegar hann sagði að við ættum að sameinast um að styðja frumvarp þetta sem gengur út á að gera lögin skýrari þannig að fram hjá þeim verði ekki farið. Lagabreyting eigi ekki að verða niðurstaða af ólöglegu athæfi sem löggjafinn hafi gefist upp gagnvart og dómstólarnir einnig. Það er í raun að gerast í þessu máli hér. Síðan getum við á sjálfstæðum forsendum tekið upp þá umræðu hvort leyfa beri auglýsingar á áfengi og það eigum við að gera á sjálfstæðum forsendum sem sérstakt aðskilið mál. Þetta gengur fyrst og fremst út á það að sjá til þess að þau lög sem eru við lýði í landinu og eru mjög skýr í mínum huga en ekki í huga allra og ekki í huga dómstólanna, verði skýrð þannig að þau nái því markmiði sem þeim er ætlað að þjóna. Síðan getum við tekið hina umræðuna um hvort leyfa beri auglýsingar á áfengi. Það er allt önnur saga, þar er ég með afdráttarlausa afstöðu að sönnu en það er svo annað mál. Ég vona að þetta mál nái sem fyrst fram að ganga og komi til atkvæðagreiðslu hér í þingsal.

Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að hafa langt mál um þessa þingsályktunartillögu þó að það væri hægt en hún hefur verið flutt nokkuð reglulega alveg frá 125. löggjafarþingi eða frá árinu 1999–2000 á þingskjali sem þá var númer 605, 352. mál. Síðan hefur þingsályktunartillagan komið hér fram nokkuð reglulega og verið uppfærð og sett á hana tíðni slysa. Sem betur fer hafa banaslys ekki orðið á tímabilinu, þ.e. frá 1994 fram til dagsins í dag, vegna árekstra við skepnur sem hafa verið á þjóðvegunum en það hafa margir slasast illa, enn fleiri slasast lítið en óhöppin eru mjög mörg og mjög kostnaðarsöm. Vegagerðin heldur yfirlit og skýrslu yfir slys af völdum búfénaðar sem er á þjóðvegunum og eins er hægt að finna upplýsingar hjá vátryggingafélögunum og hjá heilbrigðisstofnunum. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að við nýframkvæmdir samkvæmt vegáætlun verði gert ráð fyrir rásum fyrir búfénað undir vegi þar sem girt er meðfram vegum en bithagar beggja vegna. Jafnframt verði hafin vinna við gerð slíkra rása undir vegi þar sem umferð er þung og bithagar eru nytjaðir beggja vegna vegar.“ Hæstv. forseti. Sífellt er meiri þungi og krafa um að búfénaður sé ekki á þjóðvegum landsins. Þetta á sérstaklega við um sauðfé og svo kýr, sem ganga nú ekki um vegi öðruvísi en verið sé að reka þær yfir vegina til mjalta eða í bithaga. Hross hafa einnig verið á vegum og eru það yfirleitt mjög alvarleg slys þegar keyrt er á hross. Núna eru háværar kröfur um að girt sé meðfram öllum þjóðvegum landsins til að forða því að búpeningur sé á þjóðvegunum. Til að sveitarfélögin geti bannað lausagöngu búfjár þarf að girða meðfram þjóðvegunum en ef það er gert eru bændur ábyrgir fyrir því tjóni sem verður ef skepnur frá þeim eru á þjóðvegunum. Þarna þarf að bæta um betur og koma því alveg á hreint hvernig eigi að standa að því að girða meðfram þjóðvegunum, en víða er það svo að bændur hafa verið ófúsir til að láta girða meðfram vegi þar sem þeir þurfa á því að halda að sauðfé geti farið á milli hólfa. Þá er í rauninni eina leiðin að koma upp rásum undir þjóðvegi en ekki hefur náðst samkomulag um að fjármagn verið veitt til þess að setja þau ræsi eins og hefur þurft. Það sem snýr að kúabændum er að koma þarf upp ræsum á miklu fleiri stöðum til að þeir geti rekið kýrnar í tengslum við mjaltir undir þjóðveginn í fyrrnefndum rásum í stað þess að þurfa að reka þær yfir þjóðveginn með þeirri slysahættu sem af því stafar. Hæstv. forseti. Í rauninni væri hægt að hafa um þetta mörg orð en ég held að miklu mikilvægara sé að vísa þingsályktunartillögunni til samgöngunefndar og fá um hana umsagnir og umræðu í hv. samgöngunefnd þar sem vegáætlun og samgönguáætlun eiga að vera núna til afgreiðslu á þessu þingi. Í þeim áætlunum þarf að forgangsraða og þetta er m.a. hluti af því að forgangsraða fjármagni til framkvæmda, þ.e. að ætla þessum öryggisþætti meira fjármagn og setja upp markvissari áætlun um hvernig eigi að standa að kortlagningu og meta þörfina og eins til þess að meta hvað þetta muni kosta og setja það síðan í tímaáætlun.

Hæstv. forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um vernd samgönguminja. Tillagan er á þskj. 239 og er 239. mál þingsins. Hún er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að skipa þriggja manna nefnd til að kanna hvernig tryggja megi betur en nú er skráningu og vernd samgönguminja og undirbúa gerð samgönguminjaáætlunar. Nefndin verði skipuð einum fulltrúa tilnefndum af Vegagerðinni, öðrum tilnefndum af Fornleifavernd ríkisins og þeim þriðja tilnefndum af ráðherra og verði hann formaður nefndarinnar. Nefndin skili niðurstöðu sinni fyrir 1. október 2006.“ Tillaga þessi var lögð fram á síðasta löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú lögð fram aftur. Víða um land er að finna merkar samgönguminjar sem liggja undir skemmdum, svo sem brýr, hlaðna vegi og hafnargarða, símamannvirki, sæluhús símamanna frá öndverðri 20. öld og vörður á gömlum þjóðleiðum, sem eru margar mjög merkar. Þá eru ýmsar slíkar þjóðleiðir að leggjast af og falla í gleymsku svo að brýnt er að hefja skipulega vinnu við skráningu þeirra og kortlagningu. Samgönguminjum er vissulega víða sinnt og þeim safnað, bæði af opinberum aðilum og áhugasömum einstaklingum, en stjórnvöld hafa ekki markað ákveðna stefnu í þessum málaflokki. Ekki er hægt að ætlast til þess að áhugamenn sinni einir þessu mikilvæga varðveislu- og skráningarstarfi enda krefjast mörg verkefni á því sviði umtalsverðra fjármuna ef vel á að vera. Þar að auki hlýtur árangurinn í heild að vera undir því kominn að verkið sé unnið eftir einu samræmdu skipulagi sem byggist á góðri yfirsýn. Samgöngur og samgöngubætur hafa alla tíð verið geysilega mikilvægar fyrir fólk á Íslandi enda landið dreifbýlt og víða erfitt yfirferðar. Óhætt er að fullyrða að 20. öld, sem var öld vélvæðingar hér á landi, hafi verið tímabil meiri og hraðari breytinga í samgöngumálum en nokkurt annað skeið í sögu Íslands. Á slíkum framfaraskeiðum er eðlilega hvað hættast við því að minjar og minningar um samgönguhætti fyrri tíma lendi í glatkistunni og gildi þeirra verði ekki fyllilega ljóst fyrr en um seinan. Í ljósi þess hve saga samgangna er snar þáttur í Íslandssögunni er afar mikilvægt að vernd samgönguminja verði efld og skipulega að henni unnið. Þess vegna er hér lagt til að Alþingi feli ráðherra að skipa þriggja manna nefnd er kanni hvernig söfnun og vernd þessara minja verði best tryggð og undirbúi gerð samgönguminjaáætlunar. Þess vegna er hér lagt til að Alþingi feli ráðherra að skipa þriggja manna nefnd er kanni hvernig söfnun og vernd þessara minja verði best tryggð og undirbúi gerð samgönguminjaáætlunar. Hæstv. forseti. Víða er unnið að eflingu ferðaþjónustu hér á landi, m.a. menningartengdrar ferðaþjónustu, svo og að merkja gönguleiðir og er það hluti af verkefnum sveitarfélaga, ferðafélaga og þeirra sem eru í ferðaþjónustu af ýmsum toga. En það gefur ferðum af þessi tagi aukið gildi ef inn í þær tengjast mannvirki, menningarverðmæti svo sem eins og gamlir vegaslóðar og hleðslur, eða það að fylgja fornum reiðleiðum og fara eftir leiðum sem varðaðar hafa verið vörðum um langa tíð. Þessi mannvirki hverfa smám saman ef þeim er ekki haldið við eða kortlögð. Eins þarf að merkja þessa staði og gefa upplýsingar um þá fyrir ferðamenn og þá sem fara um svæðið svo viðkomandi mannvirki hafi meira gildi og sé aðgengilegt. Því þarf að fara í ákveðna kortagerð. Upplýsingar liggja víða, hjá Vegagerðinni, sveitarfélögunum, Minjavernd og fleiri stöðum, en það er enginn einn aðili sem heldur utan um upplýsingar af þessu tagi. Hjá Vegagerðinni hefur verið starfrækt um nokkurra ára skeið deild sem kallast Vegminjasafn og er menningar- og fræðslustofnun. Markmið þessarar stofnunar er að standa vörð um minjar sem tilheyra fyrri tíðar vegagerð á Íslandi og varpað geta ljósi á þennan þátt í menningar- og samgöngusögu þjóðarinnar. Þetta minjasafn hefur aðallega snúið sér að tækjum og tólum sem hafa tilheyrt verkmenningu fyrri vegagerðarmanna en í minna mæli haft tök á að vernda eða fara í endurgerð t.d. gamalla brúa og merkilegra mannvirkja sem eru úti í náttúrunni. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri eða ítarlegri. Hægt væri að nefna marga staði sem áhugavert væri að líta á og kortleggja og fara síðan í endurhleðslu á vegarstæðum og endurgerð á gömlum brúm eins og ég nefndi áðan. Mér finnst mikilvægt að þingsályktunartillagan verði lögð fyrir hv. samgöngunefnd að lokinni þessari umræðu og geti farið út til umsagnar og afgreiðslu á þessu vorþingi.