Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Við Íslendingar höfum löngum stært okkur af því að vera vopnlaus þjóð og hafa verið svo um aldir. Að vísu báru Íslendingar enn þá vopn á 16. öld og leystu ágreiningsmál sín með vopnaburði eða handafli, eða gerðu a.m.k. tilraun til þess. Má til marks um það nefna dráp á fógetum Danakonungs, eins og Diðriki af Minden 1539 og Kristjáni skrifara 1551. Nokkrum áratugum síðar þótti þó hins vegar Magnúsi Jónssyni, sýslumanni í Barðastrandarsýslu, vopnaburði landsmanna hafa hrakað svo mjög að hann skyldaði sveitunga sína til að bera vopn samkvæmt svokölluðum vopnadómi 1581. Allt kom þó fyrir ekki og á næstu áratugum afvopnuðust landsmenn hægt og hljótt. Lengst lifði þó hefðin, að segja má, meðal afkomenda téðs Magnúsar en sonur hans var Ari í Ögri, eins og kunnugt er, sem stóð að Spánarvígunum 1615. Afvopnun Íslendinga er í sögubókum gjarnan tengd við eflingu ríkisvaldsins og aukna siðvæðingu í því sambandi, þ.e. ríkisvald, lög og dómar tóku við af vopnunum og tali þeirra. Engu að síður herjuðu erlendir ránsmenn á Íslendinga á næstu öldum af og til, samanber Tyrkjaránið, Gilpinsránið og valdarán Jörundar hundadagakonungs 1809. Ekkert af þessu varð þó Íslendingum tilefni til þess að vopnast eða hervæðast eða koma sér upp landvörnum. Með sambandssáttmálanum 1918 fengu Íslendingar fullveldi eins og kunnugt er og skilgreindu sig sem hlutlausa þjóð, ákváðu að koma sér ekki upp her eins og kunnugt er og hefur svo haldist síðan. Nú má spyrja hvort stjórnvöld séu smátt og smátt og með ýmsum hætti að breyta þessari stöðu Íslands sem og hinu, sem við höfum einnig iðulega stært okkur af, að við höfum aldrei herjað á aðrar þjóðir. Má í því sambandi nefna árásir NATO á Júgóslavíu, sem Ísland sem meðlimsríki er samábyrgt fyrir, og stuðning ráðamanna við Íraksstríðið. Hvað vopnaburðinn snertir má benda á tilraunir hæstv. ráðherra Björns Bjarnasonar til að tala hér fyrir her eða heimavarnarliði, fjölgun í víkingasveit og vopnun hennar og nú síðast berast fréttir af því að Íslendingar muni verða alvopnaðir við svokallaða friðargæslu í Kabúl. Þetta gefur tilefni til ýmissa spurninga, ekki síst um það hvernig þessi stefnumótun eða ákvarðanataka hefur farið fram. Ég leyfi mér því að spyrja hæstv. utanrrh.: 1. Hvernig er aðskilnaði borgaralegra og hernaðarlegra þátta í starfi Íslensku friðargæslunnar háttað? 2. Hvaða munur er á þjálfun, starfskjörum og tryggingum starfsmanna sem bera, eða hafa heimildir til að bera, vopn við störf sín og starfsmanna sem ekki hafa slíkar heimildir? 3. Hvert eru fyrirmyndir að starfsheitum af hernaðarlegum toga, eða ,,tign``, starfsmanna friðargæslunnar sóttar? 4. Hvaða reglur gilda, eða munu gilda, um heimildir starfsmanna friðargæslunnar til að beita vopnum sínum, þ.e. í sjálfsvörn, til að verja aðra o.s.frv.?

Frú forseti. Fyrstu spurningu hv. þingmanns get ég svarað svo að þátttaka Íslensku friðargæslunnar í friðargæslustörfum felst í því að lagðir eru til borgaralegir sérfræðingar til að vinna á þessum stöðum eða starfsmenn til að sinna verkþáttum sem koma að gagni við úrlausn þess vanda sem við er glímt hverju sinni. Gildir þá einu hvort samstarfsaðilinn er SÞ, Atlantshafsbandalagið, Evrópusambandið eða aðrar alþjóðastofnanir. Í ákveðnum friðargæsluverkefnum á vegum Atlantshafsbandalagsins eða Evrópusambandsins verður ekki hjá því komist að íslenskir friðargæsluliðar beri hernaðarlega titla á starfsstöð enda starfi þeir í þannig umhverfi. Þetta hefur viðgengist a.m.k. frá 1994 þegar íslenskir læknar og hjúkrunarfræðingar fóru til Bosníu-Hersegóvínu. Að því er varðar aðra spurninguna, hvort munur sé á þjálfun og starfskjörum, er það ekki svo. Það er ekki gerður greinarmunur á starfskjörum eða tryggingum starfsmanna á grundvelli hugsanlegs vopnaburðar. Ef krafa er gerð til þess að starfsmenn á vettvangi beri vopn til sjálfsvarnar fá þeir viðeigandi þjálfun í notkun þeirra áður en störf hefjast. Að því er varðar þriðju spurninguna, um hverjar séu fyrirmyndir um starfs- og tignarheiti, eru fyrirmyndir sóttar til samstarfsríkja í Atlantshafsbandalaginu. Það er miðað við stöðutákn sambærilegra erlendra starfsmanna á starfsstað. Að því er varðar fjórðu spurninguna er einvörðungu ætlast til þess að starfsmenn friðargæslunnar beiti vopnum til ýtrustu sjálfsvarnar, þ.e. ef þeir verða fyrir vopnaðri árás og telja sig vera í lífshættu. Er þá stuðst m.a. við öryggisreglur á starfsstað sem gefnar eru út í sérhverju tilviki. Út af þeirri umræðu sem hefur skapast um þessi mál verð ég að segja að það hefur komið mér nokkuð á óvart hvernig hún hefur þróast. Þessar reglur hafa verið í gildi allan þann tíma sem ég hef verið í utanrrn. og er alveg ljóst að þær voru þar áður, eða a.m.k. frá árinu 1994. Það hlýtur að teljast eðlilegt að starfsmenn okkar geti með sama hætti og starfsbræður þeirra varið sjálfa sig ef eitthvað kemur upp sem ekki er fyrirséð. Þessir starfsmenn starfa oft í mjög hættulegu umhverfi, eða sem a.m.k. getur verið hættulegt, og við förum að sjálfsögðu eftir sömu reglum og aðrir starfsmenn gera. Þá höfum við fyrst og fremst öryggi okkar fólks í huga. Ég tel mjög mikilvægt að við höldum áfram að efla friðargæsluna. Hún hefur getið sér mjög gott orð á erlendum vettvangi. Ég tel að Íslenska friðargæslan hafi t.d. unnið mikið afrek á Pristina-flugvelli, að koma þeim flugvelli undir borgaralega stjórn, þjálfa innlenda aðila til að taka við þeim flugvelli, og ég er alveg viss um að okkar friðargæsla á eftir að vinna frábært starf í Afganistan og ná sambærilegum árangri þar sem okkar lið mun stjórna um fimm hundruð manna starfsliði þess flugvallar. Þessi mál hafa vakið verðskuldaða athygli. Það má alveg ljóst vera að okkar fólk getur ekki sinnt þessum störfum við þessar aðstæður nema hafa möguleika til sjálfsvarnar í neyðartilvikum sem við skulum vona að komi ekki upp og hafa reyndar ekki komið upp á þeim tíma sem ég hef áður getið um.

Frú forseti. Enginn efast um nauðsyn þess og gildi að tryggja öryggi starfsmanna Íslensku friðargæslunnar, hvar svo sem þeir starfa eða munu starfa. Hins vegar er vopnaburður dauðans alvara, frú forseti. Það sem er umhugsunarvert, í tilefni af fyrirspurn hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, er sú stefnumótun íslenskra stjórnvalda að fara í verkefni og sækjast beinlínis eftir verkefnum þar sem vopnaburður er nauðsynlegur, eins og hér er gert. Það er nefnilega pólitík í því, frú forseti. Það eru mörg önnur verkefni, brýn verkefni við uppbyggingu í löndum þar sem stríð hefur verið háð eða átök hafa orðið, sem krefjast ekki vopnaburðar, m.a. verkefni sem unnin eru af alþjóðlegum hjálparstofnunum og verkefni sem unnin eru af Sameinuðu þjóðunum. Þess vegna verður maður að lýsa furðu sinni á því að það skuli vera sérstaklega eftirsóknarvert fyrir íslensk stjórnvöld að sækjast eftir störfum af þessu tagi.

Herra forseti. Ég þakka fyrir svörin en verð að segja að mér finnast þau ófullnægjandi. Ég er enn sömu skoðunar, að hér sé á ferðinni mál sem þörf sé á að taka til miklu rækilegri umræðu en gert hefur verið. Það að menn telja sig knúna til að setja á borgaralega íslenska starfsmenn hernaðarlega titla ræðst af því að menn velja að setja þá til verkefna við slíkar aðstæður. Það er sjálfvalið. Það er ákvörðun sem menn taka. Í öðru lagi kemur mjög á óvart, verð ég að segja, ef enginn greinarmunur er gerður á starfskjörum og tryggingum þeirra sem eiga að ganga alvopnaðir til starfa á áhættusvæðum og hinna sem gera það ekki. Er það virkilega svo að það séu t.d. engar sérstakar slysa-, örorku- eða líftryggingar keyptar af hálfu hins opinbera fyrir þá starfsmenn sem vinna við svo hættulegar aðstæður. Við verðum einfaldlega, frú forseti, því miður, að gera ráð fyrir þeim möguleika að menn geti slasast eða jafnvel fallið við slík skyldustörf. Það er upplýst að fyrirmyndirnar að tign eða hernaðartitlum séu sóttar til NATO-herja annarra ríkja. Þar með erum við farin að draga dám af herskipulagi þótt svo eigi að heita að um borgaralega starfsemi sé að ræða. Varðandi vopnaburðinn, að hann sé eingöngu til sjálfsvarnar eða ýtrustu sjálfsvarnar, þá getur reynst erfitt að skilgreina þær aðstæður eins og menn vita. Hæstv. utanrrh. ætti ekki að láta það koma sér á óvart þótt umræða verði um þessi mál á Íslandi. Það er einfaldlega þannig að það kemur mjög ónotalega við almenning á Íslandi að horfa upp á aukna tilburði til vopnaburðar og þátttöku í aðgerðum af hernaðarlegum toga. Það eru næg önnur verkefni til friðsamlegrar borgaralegrar þróunarsamvinnu og gæslu. Við ættum að láta þeim aðilum það eftir sem hafa mannskap, jafnvel þjálfaða atvinnumenn í vopnaburði, að vera á svæðum þar sem aðstæðurnar eru slíkar. Það skortir á að Alþingi, utanrmn. og aðrir slíkir aðilar hafi komið að umræðum og stefnumótun á þessu sviði. Það gagnrýni ég.

Frú forseti. Það sem kemur mér á óvart í þessu máli er ekki að umræða skapist um málið. Það sem kemur mér sérstaklega á óvart er að fulltrúum í utanrmn. Alþingis skuli ókunnugt um þessa tilhögun, þeir tala með þeim hætti, sem hefur verið frá árinu 1994. Hér hafa komið alþingismenn sem hafa jafnvel setið í ríkisstjórn á þeim tíma og virðist koma þetta á óvart. Ég er afskaplega undrandi á því. Það hefur engin breyting orðið á þessum málum frá árinu 1994. Ég veit að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sat ekki í ríkisstjórn þá. Ég tel enga ástæðu til slíkra breytinga. Ef hv. þingmenn eru þeirrar skoðunar að slíkt geti aldrei átt sér stað af hálfu Íslendinga þá liggur það alveg ljóst fyrir að við hefðum ekki getað tekið að okkur uppbyggingu á flugvellinum í Pristína. Við hefðum ekki getað tekið að okkur uppbyggingu á flugvellinum í Kabúl. Það er sjónarmið út af fyrir sig að við eigum ekki að gera það. En ég tel pólitískt mikilvægt fyrir Íslendinga að láta að sér kveða við friðargæslu í heiminum og taka að sér brýn verkefni þar sem við getum orðið að gagni. Í mínum huga er enginn vafi um að við höfum gert gífurlegt gagn í Kosovo, á flugvellinum í Pristína. Fulltrúar Sameinuðu þjóðanna hafa lýst sérstakri ánægju með störf Íslendinga þar og ég er ekki í nokkrum vafa um að við munum gera hið sama í Afganistan. Við munum fá álíka hrós frá fulltrúum Sameinuðu þjóðanna og annarra í sambandi við það mál.

Frú forseti. Landslagið í tómstundamálum ungs fólks hefur orðið fjölbreyttara á síðari árum með tilkomu svokallaðra menningarhúsa ungs fólks. Í þessum ungmennahúsum getur fólk á aldrinum 16--25 ára eða ,,16 plús`` komið saman til skrafs, ráðagerða, afþreyingar eða upplýsingaleitar um hin ýmsu mál. Stofnað hefur verið Íslenska húsfélagið en það er samstarfsvettvangur þeirra menningarhúsa sem eru til staðar á Íslandi í dag. Húsfélagið er mjög mikilvægt fyrir framtíð húsanna og sér það um að húsin séu samstiga í verkum sínum. Mikilvægt er að vita fyrir hvað húsin standa til að geta markaðssett þau. Einnig er mikilvægt að vita hvaðan fjármagnið kemur og síðast en ekki síst hvert starfsumhverfi þeirra er, hver er þeirra æðsti yfirboðari og hver er framtíð þeirra. Ungmenni verða sjálfráða 18 ára en fyrir 16--18 ára er í raun ekki til bein félagsleg afþreying. Það eina sem er í boði er e.t.v. félagslíf framhaldsskólanna en ekki fara allir í skóla og til eru íþróttahreyfingar en ekki vilja allir stunda íþróttir. Félagsmiðstöðvar ungs fólks og húsin, ungmennahúsin svokölluðu, geta líkast til átt í gott samstarf en þó þarf að gæta að markaðssetningu húsanna gagnvart ungmennum. Tryggja verður að húsin verði viðurkenndur vettvangur spennandi tómstundastarfs í þeirra huga en hætt er við, ef blandað er of mikið saman starfi félagsmiðstöðva og húsanna, að það virki sem fæling á 16 plús hópinn. Fjárhagserfiðleikar steðja að mörgum þessara húsa, sérstaklega þegar horft er til þeirrar staðreyndar að RKÍ er að hverfa úr samstarfinu við mörg þeirra. T.d. er nánasta framtíð Gamla apóteksins á Ísafirði mjög óljós. Af því tilefni hafa forstöðumenn húsanna ályktað um það, með leyfi forseta: ,,Í ljósi þess að Gamla apótekið hefur verið í forustuhlutverki húsa á landsvísu er mikilvægt að rekstur þess verði tryggður. Það er klárt hagsmunamál húsanna á Íslandi að Gamla apótekið haldi áfram starfsemi sinni.`` Frú forseti. Húsin eru greinilega að berjast fyrir tilverurétti sínum og langar mig því að forvitnast hjá hæstv. menntrh. um hvort hún ætli ekki að skella sér með þeim í baráttuna og jafnvel auðvelda þeim hana. Ég veit að endurskoðun laga um æskulýðsmál frá árinu 1970 fer nú fram. Ég tel tilvalið að horfa til þessara húsa og hafa með í reglugerð eða lagasetningu um æskulýðsmál. Forveri hæstv. menntmrh. sagði 15. október 2003, með leyfi forseta: ,,... þátttaka ungs fólks í félags- og tómstundastarfi er einn af hornsteinum uppbyggilegrar þátttöku þeirra í samfélaginu ... uppeldislegt gildi félags- og tómstundastarfs er mikið en þátttaka í starfi af þessu tagi kennir ungu fólki að vinna saman og taka ákvarðanir í samstarfi við aðra ... þátttaka í félags- og tómstundastarfi hefur mikið forvarnagildi og stemmir stigu við ýmiss konar frávikshegðun ungs fólks.`` Því spyr ég um æskulýðsmál 16 plús hópsins: Hefur ráðuneytið hugað að setningu reglugerða eða laga um starfsumhverfi og rekstur menningarhúsa ungs fólks, þ.e. húsa sem opnuð hafa verið með þarfir ungs fólks í huga, svo sem fyrir afþreyingu, námskeið, fundi, tónleika og hjálparúrræði?

Virðulegi forseti. Ráðuneytið hefur á undanförnum missirum fylgst vel með þróun hugmynda um stofnun og rekstur ungmennahúsa á vegum félagasamtaka og ýmissa sveitarfélaga. Rauði kross Íslands hefur haft frumkvæði að stofnun margra slíkra húsa og komið að rekstri þeirra um nokkurn tíma en síðan hafa sveitarfélögin tekið við. Einnig hafa nokkur sveitarfélög komið upp ungmennahúsum ein og sér. Í þessum húsum fer fram mismunandi starfsemi og eins er opnunartími mjög breytilegur frá einu sveitarfélagi til annars. Í menntmrn. hefur verið litið svo á að mikilvægt sé að félagasamtök og sveitarfélög sýni frumkvæði í uppbyggingu húsa af þessu tagi. Talið er að starfsemi þeirra eigi að vera á þeirra könnu. Það er vandséð að þörf sé á sérstakri lagasetningu um starfsumhverfi og rekstur þessara húsa. Athugun á því hefur ekki átt sér stað innan ráðuneytisins. Ég vil hins vegar geta þess í tilefni af fyrirspurn hv. þm. Brynju Magnúsdóttur, að ráðuneytið hefur undanfarin ár markvisst unnið að endurskoðun æskulýðsmála hér á landi. Sérstök nefnd starfar á vegum ráðuneytisins, eins og hv. þm. kom inn á í máli sínu. Hún var skipuð sjö aðilum sem þekktu vel til málaflokksins og höfðu víðtæka reynslu af störfum með börnum og unglingum á ólíkum sviðum. Nefndin skilaði skýrslu í apríl árið 2003. Þar voru settar fram hugmyndir og skoðað hvernig unnt væri að efla þátttöku ungs fólks í félags- og tómstundastarfi, hvernig mögulegt væri að efla æskulýðsrannsóknir hér á landi, á hvern hátt væri hægt að efla menntun og þjálfun leiðbeinenda og forustufólks, hvernig hægt væri að auka óformlega menntun í félags- og tómstundastarfi og tengja hana skólakerfinu og atvinnulífinu. Þar voru síðan tillögur um atriði sem gott er að hafa til hliðsjónar við endurskoðun á lögum um æskulýðsmál og fram komu tillögur varðandi þá málaflokka sem nefndin taldi skipta máli og eru raktir mjög ítarlega í skýrslunni. Ég held að á grundvelli þessara tillagna verði óhjákvæmilegt, virðulegi forseti, að hugmyndir, m.a. um menningarhús fyrir ungt fólk, komi inn í ferlið í ráðuneytinu og vonandi síðar að það komi til kasta þingsins. Eftir að nefndin skilaði skýrslu var ákveðið að skipa nefnd sem færi yfir endurskoðun á lögum um æskulýðsmál, m.a. með tilliti til reynslu og þekkingar sem skapast hafði í fyrri nefndinni. Nefndin sem endurskoðar þessi lög mun væntanlega skila af sér á haustdögum. Mig minnir að skilatíminn sé 1. október fremur en 1. nóvember. Ég ætla þó ekki að fullyrða um það hér og nú en í ljósi þess geri ég ráð fyrir því, fremur en hitt, að ég komi til með að leggja fram á næsta þingi frv. um æskulýðsmál. Þá verður að sjálfsögðu og er mjög eðlilegt og í raun brýnt að við tökum upp umræðuna um menningarhús fyrir ungt fólk í tengslum við þá umræðu. Ég ítreka að þessi málefni eru fyrst og fremst á könnu sveitarfélaganna. Ég sé ekki að ráðuneytin komi, a.m.k. ekki í bili, til með að breyta afstöðu sinni eða hlutist frekar til um menningarhús unga fólksins. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, þakka hv. þm. fyrir þessa góðu fyrirspurn og fyrir að vekja athygli á þessu brýna máli sem menningarhús ungs fólks er. Eins og margoft hefur komið fram hafa tómstundastörf, --- skiptir þá ekki máli á hvaða aldri ungmennið er, hvort það er yngra en 16 ára eða frá 16 og upp í tvítugt --- gríðarlega mikið uppeldislegt og félagslegt gildi fyrir samfélagið. Við eigum að reyna að hlúa sem best að því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Brynju Magnúsdóttur fyrir að vekja máls á þessu ágæta máli og því starfi sem hefur farið fram í menningarhúsum, t.d. í Gamla apótekinu. Þar fór fram afskaplega merkilegt brautryðjandastarf. Gamla apótekið hefur verið til fyrirmyndar fyrir önnur sveitarfélög, að fylgja í kjölfarið. Ég tek undir með hæstv. menntrh., Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, með að það er kannski ekki bein þörf á lagasetningu um þessi hús. Mestu máli skiptir að sveitarfélögin og unga fólki móti þeim starfsreglur sjálf. Það starf þarf að mótast af fólkinu sjálfu en ekki að ríkið ákveði hvernig starfið eigi að fara fram. Mestu máli skiptir að húsin hafi fjárhagslegan grundvöll og þar fari fram fjölbreytilegt og gott starf. Sérstaklega þarf að vinna vel að forvarnastörfum eins og þar hefur verið gert.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. góð og málefnaleg svör. Ég vil þó að húsunum verði sinnt meira og bendi því á svar hæstv. menntmrh. við fyrirspurn minni um stefnumótun í æskulýðs- og tómstundamálum. Þar förum við einmitt að tala um þessa margumræddu nefnd. Skipuð hefur verið nefnd til að hefja vinnu við gerð draga að nýjum lögum um æskulýðsmál. Í svari ráðherra segir, með leyfi forseta: ,,Nefndin mun væntanlega eiga samstarf við ýmsa aðila, þar á meðal Samband íslenskra sveitarfélaga. Nefndin mun hafa að leiðarljósi hagsmuni barna og ungmenna í starfi sínu. Ljóst er að verkið er flókið og mörg sjónarmið um hvernig slík lög eigi að vera og hversu ítarleg.`` Ég vil ítreka að sjónarmið 16 plús hópsins verða að heyrast og það verður að sinna þessum málaflokki með framtíðarsýn. Einhverjir kvarta yfir því að fáir mæti í húsin en með markaðssetningu og þeirri vissu að húsin séu komin til að vera má álykta að aðsókn aukist, að sterkari hefð skapist fyrir því að fara í húsin. Þegar fyrstu félagsmiðstöðvarnar voru að hefja starfsemi sína á Íslandi voru þær svo til ómótaðar og ekki mikil aðsókn. En við höfum séð þær festa sig varanlega í sessi og aðsókn stóraukast. Nú er það svo að sveitarfélag telst hálfpúkó ef það býður ekki upp á félagsmiðstöð. Ég er ekki að biðja um menningarhús ungs fólks í hvert einasta sveitarfélag en það þarf samt að huga að starfsumhverfi þeirra og hlúa að þeirri sprotastarfsemi sem er hafin á Íslandi í þágu 16 plús hópsins. Þessi hús eru nú þegar farin að horfa til Norðurlandanna, til samtaka eins og Nordisk Ungdomsforum og U-Nettet í Danmörku til að læra af þeim og forðast að taka slæmar ákvarðanir í rekstri eða vinnu. Ég fagna því ef hugað verður að framtíð húsanna á Íslandi því að ég vil að þau séu komin til að vera. En það verður að huga að framtíðarsýn og ná fram heilsteyptu skipulagi tómstunda- og æskulýðsmála á Íslandi. Það verður líka að hafa samráð við Húsfélagið við endurskoðun æskulýðslaganna þannig að við náum fram virkilega heilsteyptu yfirbragði. Í Húsfélaginu er ungt fólk og þannig að við náum því inn.

Virðulegi forseti. Ég legg fram fyrirspurn til hæstv. menntmrh. um Menntagátt menntamálaráðuneytisins, en meginmarkmið hennar er að veita aðgang að upplýsingum og þjónustu sem aðgengileg er á netinu. Því spyr ég: Hversu mikið efni hefur verið skráð í Menntagáttina? Að sjálfsögðu skipta gæði efnisins miklu máli en einnig fjölbreytni sem og hvort telja megi að efnið sé nægilegt þannig að notkun Menntagáttarinnar sé almenn. Einnig leikur mér forvitni á að vita hvað gerð gáttarinnar hefur kostað nú þegar og hver áætlaður rekstrarkostnaður sé á ári, enda hlýtur markmiðið að vera það að hafa skráð efni aðgengilegt í framtíðinni, bæta við og fella út. Óvarlegt er að tjalda til einnar nætur. Það tekur langan tíma að venja fólk á notkun gagnsafns af þessu tagi og þegar kennsluháttum er breytt og Menntagáttin hagnýtt í því samhengi þarf að tryggja að hún sé fyrir hendi til lengri tíma. Skráning í Menntagáttina hlýtur að vera nokkuð flókin þar sem markmiðið er að tengja efni á netinu við námsáfanga, námsgreinar og einstök markmið námskráa. Með því móti ættu kennarar að geta fundið efni sem tengist kennslunni og nemendur efni sem tengist því námi sem þeir stunda til að dýpka þekkingu sína. Það kemur einmitt fram í nýlegri rannsókn að nemendur með fartölvur í kennslustundum leita oft víðar fanga en þeir ella hefðu gert. Af þessu tilefni vil ég spyrja hæstv. menntmrh. hver kostnaðurinn hefur verið við skráningu í gáttina og reikna þá með að hann tengist almennum rekstrarkostnaði Menntagáttarinnar til framtíðar og má af því sjá að hverju er stefnt. Kennarar hafa lagt hart að sér til að gera nemendum kleift að nálgast kennsluefni á netinu. Þetta skapar meiri vinnu fyrir þá kennara sem þetta gera en breytir heilmiklu fyrir nemendur sem hafa þá alltaf aðgang að efni sem tengist námi þeirra, bæði frá eigin kennara og öðrum, og eykur þetta sjálfstæði þeirra í námi. Hversu mikið hefur höfundum efnis í Menntagáttinni verið greitt fyrir slíkt efni? Auk skráð efnis í tengslum við námskrá má finna á Menntagáttinni upplýsingar um fjölmargt í tengslum við nám og skólastarf, hvað sé á döfinni, og umræðuvettvang sem bætir við aðra umræðu þegar svo ber undir. Því er mikilvægt að Menntagáttin geti áfram þjónað námi og skólastarfi á öflugan hátt til framtíðar. Ég hlakka því til að heyra svör hæstv. menntmrh. um þetta efni.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Lára Stefánsdóttir hefur beint til mín fjórum spurningum um Menntagátt menntamálaráðuneytisins sem lýtur að aðgangi að upplýsingum á netinu svona í megindráttum. Í fyrsta lagi spyr hv. þm.: ,,Hversu mikið efni hefur verið skráð í Menntagátt menntamálaráðuneytisins?`` Nú þegar eru á Menntagátt um 2.500 skráningar þar sem námsefni er tengt markmiðum námskráa leik-, grunn- og framhaldsskóla. Þetta námsefni er hægt að skoða eftir námsgreinunum og leita að því í gegnum þennan gagngrunn sem er aðgengilegur á gáttinni. Í öðru lagi spyr hv. þm.: ,,Hvað hefur gerð gáttarinnar kostað nú þegar og hver er áætlaður rekstrarkostnaður á ári?`` Gerð Menntagáttarinnar kostaði 25 millj. kr. Innifalið í stofnkostnaði er rekstur gáttarinnar árin 2003--2005. Á árinu 2003 var sérstaklega varið 10 millj. kr. til sérstakra verkefna á Menntagátt. Í þriðja lagi spyr hv. þm. Lára Stefánsdóttir: ,,Hvað hefur kostað að láta skrá efni í gáttina?`` Á árinu 2003 var varið um 1 millj. kr. til skráningar efnis á Menntagátt. Áætlað er að verja um 12 millj. kr. til átaks í skráningu og gerð stafræns efnis á árinu 2004. Í fjórða lagi er spurt: ,,Hversu mikið hafa höfundar fengið greitt fyrir efni sitt?`` Á árinu 2003 voru greiddar 3,7 millj. kr. í styrki til höfunda stafræns efnis á Menntagátt. Ekki eru greidd höfundarlaun til þeirra sem skrá efni sitt á Menntagátt enda er tilgangur skráningarinnar fyrst og fremst að veita upplýsingar um námsefni sem er til staðar og tengist þá markmiðum námskránna sjálfra.

Herra forseti. Ég undrast svolítið hvað mikið fer í átak á skráningunni. Ég velti því fyrir mér vegna þess að eitt af markmiðunum var að fólk skráði sjálft í þennan grunn. Í framhaldi af því spái ég í hvort menn hafi orðið fyrir vonbrigðum með hvað lítið hefur gerst í þeim efnum. Síðan hef ég áhyggjur af því að höfundar efnisins fái ekki meira greitt og velti fyrir mér höfundarétti í því sambandi og sérstaklega álitamálum sem tengjast djúpkrækjum í efni á vefum annarra. Þetta eru kannski vangaveltur sem eiga ekki við hér og nú. Engu að síður eru þetta spurningar sem vert er að hafa í huga. Ég veit svo sem ekki hvort 2.500 skráningar eru nákvæmlega það sem maður vildi sjá og get ekki metið það. Kannski hefði ég átt að spyrja um í hverju o.s.frv. En þetta er ágætt og ég er mjög ánægð með að þessi gátt gengur að mörgu leyti vel. Mér heyrist líka á hæstv. menntmrh. að hún hyggist stuðla að því að þarna komi inn meira efni og verði til lengri tíma. Ég treysti því þá að það sé rétt sem hún segir. Að öðru leyti tel ég að Menntagáttin hafi komið ágætlega út og vil hvetja menn til að nýta hana en vona að skráningar aukist og menn skrái þá sjálfir.

Forseti. Ég get tekið undir það sem kom fram síðast í máli hv. þm., þ.e. að ég vil gjarnan sjá það aukast að menn skrái sjálfir inn á Menntagáttina. Eins og berlega kom fram í máli hv. þm. eru fáir meiri sérfræðingar í þessum þingsal í akkúrat þessu máli, upplýsingatækninni og málum tengdum henni, en hv. þm. sjálfur. Þegar hv. þm. nefndi djúpkrækjur varð mér nú litið á annan hv. þm. héðan úr djúpinu og ég hélt að væri verið að beina orðum til hans. En ég geri mér grein fyrir því að hér er um mjög tæknilegt og skemmtilegt mál að ræða. Ég vil einnig undirstrika að ég tel Menntagáttina vera tæki til þess að reyna að ná til almennings á nokkuð einfaldan hátt. Við búum við opna og skilvirka stjórnsýslu. Ég vil geta þess að m.a. í tengslum við það umfangsmikla og viðamikla verkefni sem felur það markmið í sér að stefna að því að stytta námstíma til stúdentsprófs er Menntagáttin einmitt notuð sem tæki til þess að koma upplýsingum, skoðunum og skoðanaskiptum á framfæri við ráðuneytið þannig að hægt sé að segja að við í ráðuneytinu séum í tengslum við umræðuna úti í samfélaginu. Þar geta t.d. kennarar, nemendur og fleiri komið skoðunum sínum milliliðalaust á framfæri við okkur sem vinnum að stefnumótun í ráðuneytinu. Þetta tel ég því vera afskaplega mikilvægt tæki í þá veru að styrkja enn frekar öfluga og opna stjórnsýslu ráðuneytanna. Ég mun stefna enn frekar að því að reyna að einbeita mér betur að því að styrkja undirstöður Menntagáttarinnar. Til þess er ég með mjög öflugt starfsfólk í ráðuneytinu sem er leiðandi og með ákveðnar hugsjónir og hugmyndir í þessum efnum sem gaman er að koma á framfæri og ýta fram á veginn.

Herra forseti. Sú fyrirspurn sem ég hef lagt fyrir hæstv. iðnrh. er með þeim ósköpum gerð að í raun er hún úrelt vegna þess að það sem hér er spurt um er liðið, þ.e. búið er að ganga frá samningi varðandi þá rannsókn sem spurt er um. Engu að síður taldi ég rétt að halda fyrirspurninni til streitu til þess að að fá nánari upplýsingar um þetta ágæta mál. En ástæða þess að fyrirspurninni er svarað svo seint sem raun ber vitni er eiginlega margþætt, þ.e. bæði vegna þess að ég sem fyrirspyrjandi hef ekki ætíð getað lagt fyrirspurnina fram á fyrirspurnatíma og síðan hefur hæstv. ráðherra af ýmsum ástæðum ekki getað svarað fyrr en nú. Fyrirspurnin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hvað líður undirbúningi rannsókna á samfélagslegum áhrifum álvers- og virkjunarframkvæmda á Austurlandi, sbr. þingsályktun sem samþykkt var á Alþingi 11. mars 2003?`` Þingsályktunin sem hér um ræðir er einstök að því leytinu til að hún var eina tillagan sem tengdist álsvers- og virkjunarframkvæmdum sem í þessum sal var samþykkt samhljóða. Hún er merkileg fyrir þær sakir að gert er ráð fyrir að fylgst sé með samfélagi manna eystra sem tengist þessum framkvæmdum, en lög gera ráð fyrir að fylgst sé á sambærilegan hátt með ýmsum öðrum áhrifum sem verða af þessum framkvæmdum. Ætlunin með þessu er að reyna að auka hin jákvæðu áhrif eins og kostur er og reyna að draga sem mest úr hinum neikvæðu. Þess vegna slæmt er að ekki tókst að koma þessari rannsókn af stað strax um áramótin síðustu eins og gert var raunverulega ráð fyrir í þingsályktunartillögunni. Það er slæmt að tafir verði vegna þess að það dregur úr upplýsingagildinu, þ.e. að geta borið betur saman hvernig hlutirnir voru áður en framkvæmdirnar hófust og síðan hvaða áhrif þær hafa haft. Það er einnig fróðlegt, herra forseti, að fá upplýsingar um það frá hæstv. ráðherra hvernig þessi rannsókn er framkvæmd. Byggðarannsóknastofnun í samvinnu við Þróunarstofu Austurlands mun sjá um þessa rannsókn. Hún verður býst ég við mjög viðamikil. En ég vona að hæstv. ráðherra fræði þingheim nánar um hvað í þessari rannsókn felst. Miðað við áætlanir sem gerðar voru af Byggðarannsóknastofnun í upphafi átti þetta að vera viðamikil rannsókn og standa í fjölda ára. Ég hef grun um það, herra forseti, að eitthvað hafi dregið úr magninu en að náðst hafi þó viðsættanleg lending sem hæstv. ráðherra mun greina okkur nánar frá í svari sínu hér á eftir.

Hæstv. forseti. Það er rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að dregist hefur að svara þessari fyrirspurn og ég ber nokkra ábyrgð á því. Ég er samt þeirrar skoðunar að það að ekki skyldi hægt að hefja starfið eða ná samkomulagi um þessa áætlun og aðgerð fyrir áramót ætti ekki að skaða. Aðalatriðið er að þann 11. mars 2003 samþykkti Alþingi þingsályktun um rannsóknir á samfélagslegum áhrifum álvers og virkjanaframkvæmda á Austurlandi og í kjölfarið óskaði iðn.- og viðskrn. eftir því við Byggðarannsóknastofnun að hafinn yrði undirbúningur slíkrar rannsóknar. Stofnunin skilaði fyrstu tillögum að verkáætlun fyrir slíka rannsókn í júní 2003 að höfðu samráði við Þróunarstofu Austurlands. Í greinargerð Byggðarannsóknastofnunar með tillögu sinni var mælt með nokkuð umfangsmiklum rannsóknum. Iðnrn. óskaði eftir því að tillögum stofnunarinnar yrði forgangsraðað með hliðsjón af því fé sem þannig var raunhæft að afla til verksins og skilaði Byggðarannsóknastofnun tillögum þar að lútandi í janúar sl. Þar sem verkefnið er nokkuð margbreytilegt og umfangsmikið og nær yfir sex ára tímabil, frá 2004--2009, hefur tekið lengri tíma að útfæra verkefnið en ráð var fyrir gert. Engu að síður hefur ráðuneytið lagt áherslu á að hraða málinu. Því var þann 7. apríl sl. undirritaður samningur milli ráðuneytisins, Byggðarannsóknastofnunar og Þróunarstofu Austurlands um rannsókn á samfélagslegum virkjana- og álversframkvæmdum á Austurlandi. Markmið rannsóknarinnar er að fylgjast með samfélagsbreytingum og þróun byggðar og atvinnulífs á því landsvæði þar sem áhrifa álvers og virkjanaframkvæmda sem nú eru hafnar gætir mest. Verkefnið er mjög víðfeðmt og nær til umfangsmikillar söfnunar og gagnavinnslu opinberra gagna og gagna frá framkvæmdaraðilum, úrtakskönnunum, viðtalskönnunum og könnunum meðal fyrirtækja. Rannsóknin hefst þegar á þessu ári og eins og kom fram áður mun hún standa í sex ár eða til loka ársins 2009. Verkið verður unnið undir stjórn Byggðarannsóknastofnunar af hópi vísindamanna við Háskólann á Akureyri í samvinnu við Þróunarstofu Austurlands. Frá 2004--2009 mun árlegt framlag iðn.- og viðskrn. til verksins nema 5 millj. kr., Byggðastofnunar 4 millj. kr., Byggðarannsóknastofnunar 1 millj. kr. og Þróunarstofu Austurlands 500 þús. kr.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að koma með þessa fyrirspurn. Þó að búið sé að skrifa undir samninga tel ég að málið sé þess virði að ræða það og ég tel mjög mikilvægt að farið sé í þessar rannsóknir. Eins og kom fram hjá fyrirspyrjanda var þetta eina tillagan um virkjunina og framkvæmdirnar fyrir austan sem samþykkt var af öllum þingmönnum í þinginu. Það er mjög mikilvægt að rannsakað sé hver áhrifin eru á samfélag manna og fyrirtækja fyrir austan og ég held að það sé líka mjög mikilvægt að Byggðastofnun komi að því máli. Það er verkefni Byggðastofnunar að gera það og ég tel að það sé jafnvel hægt að selja síðar þær rannsóknir erlendis þar sem farið er í svona stórar framkvæmdir. Og það er hægt að finna hve mikið hefur breyst fyrir austan að nú ríkir þar mikill kraftur og bjartsýni.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn þó seint sé svarað en það var ástæða til að fylgjast með því að þál. yrði fylgt eftir og nú er samningurinn gerður og er til sex ára. Ég tel að miðað við hvað rannsóknin á að vera víðfeðm þurfi að gæta þess að fjármagn fylgi. Ég vil ekki nefna neina tölu í stað þeirrar upphæðar sem í hana er sett en ég tel að fylgjast verði vel með því að fjármagn fylgi rannsókninni. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort gera eigi stöðumat hugsanlega árlega á þessu tímabili þannig að hægt sé að bregðast við óæskilegum áhrifum eða einhverjum þeim áhrifum á þetta litla samfélag sem grípa þyrfti inn í, því miðað við sex ára rannsóknartíma mun rannsóknin gagnast öðrum 

Hæstv. forseti. Það er fagnaðarefni að með þeirri rannsókn sem hér er kynnt af hæstv. ráðherra skuli vera fylgt eftir hver þróunin verður á svæðum eins Austurlandi. Á Austurlandi hefur verið íbúafækkun á undanförnum árum og menn hafa borið við einhæfu atvinnulífi. Ég kem frá landsvæði á Vestfjörðum þar sem einnig hefur verið íbúafækkun og því miður er viðvarandi íbúafækkun í Norðvesturkjördæmi. að stóru leyti. Því er auðvitað mjög áhugavert fyrir okkur landsbyggðarþingmenn að fylgjast með hvaða breytingar fylgja því þegar næg atvinna stendur til boða og fjölbreytileg atvinnutækifæri sem fylgja uppbyggingu og síðar viðvarandi atvinnurekstri eins og álverinu í Reyðarfirði. Það verður auðvitað mjög fróðlegt að sjá hvaða fólk flytur inn á svæðið, hvort það ílengist þar, hvaða menntun það hefur, hvaða fjölskyldugildi, fjölskyldustærð o.s.frv. Ég tel að 

Herra forseti. Það var Svanfríður Jónasdóttir, fyrrv. þm. Samf., sem var 1. flm. að tillögu um það verkefni sem hér er rætt um og ég vil nýta tækifærið til að lýsa alveg sérstakri ánægju minni með það. Það verður mjög spennandi að fylgjast með niðurstöðum úr rannsókninni. Ég tel það þó galla á rannsókninni að hún skuli ekki hafa farið fyrr af stað en raun ber vitni því nauðsynlegt er að skapa trausta grunnlínu eða ,,baseline`` eins og það er kallað þegar verið er að gera slíkar langtímarannsóknir á samfélaginu. Hún verður ekki gerð með sama hætti eftir að verkefnið og uppbyggingin er hafin eins og verið hefði ef tekið hefði verið til starfa fyrr. Engu að síður tel ég það mjög mikilvægt spor sem hér er tekið og til fyrirmyndar um hvernig við eigum að starfa í framtíðinni.

Herra forseti. Ég vil taka undir það sem komið hefur fram og ég er einstaklega ánægð með að slík samfélagsáhrif séu rannsökuð. Aðferðafræðilega hefði auðvitað verið betra að skoða stöðuna fyrir fram en það er ekki hægt að tala um það núna. Ég vildi því leggja áherslu á að töluleg gögn frá því fyrir framkvæmdirnar kæmu vel inn í rannsóknarvinnuna og að í þeim hluta sem fellur undir eigindlega aðferðafræði, þ.e. viðtöl, sé leitast við að ná fram upplifun manna á þeim breytingum sem eiga sér stað frá því áður. Einnig hef ég mikinn áhuga á því að til séu einhvers konar áfangaskýrslur eða efni sem við getum nýtt okkur til að læra af. Einnig velti ég því fyrir mér sem kom fram í máli eins hv. þm. áðan hvað hugsanlega gætu verið óæskileg áhrif. Ég velti fyrir mér hvort menn hefðu einhverjar hugmyndir um hver þau væru. En ég hlakka til að sjá hvað út úr þessu kemur, hvaða áhrif slíkar stórframkvæmdir af þessu tagi hafa á byggðir landsins og hvaða þýðingu það hefur.

Forseti. Við upphaf þings í haust var haldin ráðstefna á vegum ASÍ um velferðarmál. Þar talaði m.a. Ásgeir Jónsson hagfræðingur sem ætti að vera að góðu kunnur hér í þingsal af ákveðnum ástæðum. Ásgeir sagði um Kárahnjúkavirkjun og framkvæmdirnar fyrir austan að ef þeim fylgdi ekki markviss uppbygging á Austurlandi, byggðaáætlanir, glögg framtíðarsýn, að menn vissu klárlega hvað þeir ætluðu sér með stóra staði þar og uppbyggingu í atvinnulífi, væri hættan sú að Kárahnjúkavirkjun og álversframkvæmdirnar, eins misvinsælar og þær eru, yrðu að lokum til einskis. Þegar mestur móðurinn væri af framkvæmdamönnum þá væri allt eins og það hefði verið á Austurlandi. Þess vegna er þessi rannsókn mjög mikilvæg. Og enn þá mikilvægara er að hæstv. iðnrh. geri okkur grein fyrir því hvernig þær hanga saman við þær áætlanir sem í gangi hljóta að vera og við þær framkvæmdir sem fyrirhugaðar 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir glögg svör varðandi þá fyrirspurn sem hér var lögð fram. Það er athyglisvert sem hæstv. ráðherra segir að seinkunin muni ekki skaða. Ég vona svo sannarlega að hæstv. ráðherra fari rétt með í þeim efnum. Helsta ástæðan er auðvitað sú að Byggðarannsóknastofnun hefur áður komið að því að taka út bæði viðhorf og stöðu einstakra mála því að stofnunin kom að hluta til að samningu umhverfismatsskýrslu þar sem stofnunin kannaði þessi mál og hefur síðan haldið áfram ákveðinni upplýsingaöflun þannig að ég vona að þetta dugi til þess. Það var athyglisverð athugasemd sem kom fram hjá hv. þm. Merði Árnasyni þar sem hann vitnaði í hagfræðing nokkurn, Ásgeir Jónsson, sem hefur greinilega á þessari ráðstefnu sem ég mætti ekki á farið með ákveðinn hluta úr gömlum ræðum mínum varðandi þetta mikilvæga verkefni vegna þess að það er auðvitað algert grundvallaratriði og er hugmyndin að hluta til á bak við þá þál. sem samþykkt var og þessi rannsókn byggir á að þetta tækifæri, það átak sem þarna er verið að gera, nýtist samfélaginu. Þess vegna er svo mikilvægt að fylgst sé með öllu þannig að hægt sé að bregðast við sem allra fyrst, bæði gagnvart þeim þáttum sem jákvæðir eru til þess að gera þá sem jákvæðasta þannig að áhrifin verði sem mest og eins gagnvart þeim þáttum sem við skulum ekki horfa fram hjá, hinum neikvæðu þáttum sem auðvitað koma upp og fylgja svona miklu raski og það er auðvitað mikilvægt að bregðast við þeim sem allra fyrst til þess að áhrif þeirra verði sem allra minnst. Aðeins varðandi fjármögnun verkefnisins. Miðað við þær upplýsingar sem ég hafði kemur mér á óvart að ekki skuli vera tryggt nú þegar meira fjármagn til verkefnisins því að miðað við þær tölur sem ég hafði fengið sýnist mér það ekki duga, en hæstv. ráðherra upplýsir okkur kannski um það vegna þess að það er auðvitað ljóst að þetta er tengt ákveðnum erlendum verkefnum og það getur verið að fjármögnun sé að hluta til hugsuð í gegnum þau verkefni. Það væri fróðlegt ef hæstv. ráðherra gæti upplýst okkur frekar um það.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þá miklu umræðu sem varð um málið og sérstaklega þakka ég fyrirspyrjanda bæði fyrir að leggja fram fyrirspurnina og fyrir þolinmæðina að hún skuli hafa verið tekin þetta seint á dagskrá. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við það að bæta sem ég sagði áðan nema ég vil segja, og reyndar hefur það komið fram, að það eru til mjög miklar upplýsingar frá þessu svæði þannig að ég held að það sé ekki vandi að leggja þá grunnlínu sem hér var talað um. Nú er að einhenda sér í verkið og ég bind miklar vonir við að það verði okkur til framdráttar á mörgum sviðum. Í rauninni erum við að tala þarna um verkefni á heimsvísu því að uppbyggingin er það stór miðað við tiltölulega fámennt landsvæði að það er ekki nokkur vafi á því að hún geti skipt máli og eftir henni geti verið tekið víðar en á Íslandi. Hugmyndin er sú að upplýsingar geti legið fyrir oftar en að loknu þessu tímabili og ég tek undir það með hv. þingmönnum að það er mikilvægt að nýta þær upplýsingar sem berast jafnóðum þannig að þær geti orðið okkur gagnlegar við það að koma í veg fyrir óæskileg áhrif sem ég ætla vissulega ekki að útiloka að geti átt sér stað. Átakið sem þarna er hafið mun nýtast samfélaginu á umræddu svæði. Það er ekki nokkur vafi á því og það sjáum við nú þegar. Það er skemmtilegt að koma austur og sjá þann mikla kraft og þá miklu bjartsýni sem þar ríkir og ég veit að eftir örfá ár munum við horfa á allt annað landslag á Austurlandi en var fyrir nokkrum árum. Það er hins vegar rétt sem hér hefur komið fram að það er ekki alls staðar jafnbjart yfir og að sjálfsögðu verður unnið að málefnum þeirra landsvæða í framtíðinni.

Herra forseti. Ég hef lagt fram fsp. til hæstv. iðnrh. um hlutfall starfa á vegum ríkisvaldsins á Eyjafjarðarsvæðinu. Hún hljóðar þannig: Telur ráðherra æskilegt að hækka hlutfall starfa á vegum ríkisvaldsins á Eyjafjarðarsvæðinu og ef svo er, hvert telur ráðherra að hlutfallið ætti að vera? Ástæða fsp. er sú að fyrir ekki margt löngu kom út skýrsla á vegum Atvinnuþróunarfélags Eyjafjarðar þar sem tekið hefur verið saman yfirlit yfir opinber störf á Eyjafjarðarsvæðinu og verið borið saman við opinber störf á höfuðborgarsvæðinu. Það sem vekur fyrst athygli er að Atvinnuþróunarfélagið þurfti að leggjast í töluverða vinnu til að fá yfirlit yfir þessi störf og hvernig þau skiptust og verður að teljast afar óeðlilegt að slíkar upplýsingar skuli ekki liggja fyrir þannig að hægt sé að fylgjast með því, en það er kannski hluti af skýringu á því að ekki hefur betur tekist til en komið hefur í ljós varðandi hlutfall opinberra starfa á milli svæða því það hefur verið stefna mjög margra ríkisstjórna allt frá árunum 1973--1974 að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni, þ.e. að reyna að hafa áhrif á það hvernig opinber störf dreifðust um landið. Það má segja að grundvallarrit hafi verið samið á árunum 1973--1974, sem gefið var út af ríkisstjórn þá, og formaður þeirrar nefndar er núverandi forseti vor, Ólafur Ragnar Grímsson. Það var mikið verk og margar tillögur lagðar fram sem því miður náðu ekki fram að ganga en víst er að allt önnur staða væri í byggðum landsins ef þær tillögur hefðu náð fram að ganga. Ég get nefnt sem dæmi að þar var m.a. gert ráð fyrir því að stofnað yrði svokallað flutningsráð ríkisstofnana þar sem gera átti áætlanir um hvernig stofnanir yrðu fluttar og þeim dreift um landið. En svo við hlaupum fljótt yfir sögu hefur þróunin því miður orðið sú að það hefur stöðugt dregið úr áherslum þess að dreifa opinberum störfum um landið og í núverandi byggðaáætlun er orðalagi mjög hóflega stillt í öllu varðandi þau mál og ekki nein klár markmið eins og hafa þó oft verið áður. Meginniðurstaðan í skýrslu Atvinnuþróunarfélags Eyjafjarðar er sú að 72% af opinberum störfum eru á höfuðborgarsvæðinu, þrátt fyrir að tæplega 63% landsmanna búi þar, en 6,6% af störfunum eru á Eyjafjarðarsvæðinu þrátt fyrir að 7,6% íbúa búi á því svæði. Ljóst er að Eyjafjarðarsvæðið er fyrst og fremst tekið sem dæmi vegna þess að upplýsingarnar um það liggja fyrir og líka vegna þess að það hefur verið sérstaklega eyrnamerkt sem sérstakt átakasvæði í þessu og þess vegna er fsp. lögð fyrir byggðamálaráðherra og vonandi verða svör ráðherra skýr og afdráttarlaus.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að segja að byggðamálaráðherra fer ekki með þennan málaflokk heldur forsrh., en þar sem hv. þm. talaði um Eyjafjarðarsvæðið í fsp. sinni taldi ég að hægt væri að rökstyðja það að ég svaraði fsp. Hv. þm. var kominn miklu víðar í máli sínu áðan þannig að ég vildi hafa þennan fyrirvara á. Í svari mínu er ekki farið mjög nákvæmlega yfir það hversu mörg störf ég tel að ættu að vera á Eyjafjarðarsvæðinu, mér finnst erfitt að svara þeirri spurningu nákvæmlega. Ég get þó sagt að æskilegt er að fjölga störfum á Eyjafjarðarsvæðinu á vegum ríkisins sem og annarra aðila, og það hefur verið unnið að því á undanförnum missirum og árum með ýmsum verkefnum og áherslum. Hvert hlutfallið ætti að vera er flóknara mál því aðstæður geta verið mismunandi eftir eðli og flokkun þeirra ríkisstarfa og -stofnana sem um er að ræða. Erfiðara getur því verið að ná einhverju ákveðnu hlutfalli ríkisstarfa á ákveðnum stöðum á landinu. Í þessu efni er ekki rétt að mínu mati að vera með alhæfingar. Það sem er hins vegar sérstakt við Eyjafjarðarsvæðið er að það er stærsti byggðakjarni landsins utan höfuðborgarsvæðisins og þar er fyrir hendi fjölbreytt aðstaða sem skapar sterkari forsendur fyrir störf á vegum ríkisins. Almennt talað er því æskilegt að hlutfall starfa á vegum ríkisvaldsins á Eyjafjarðarsvæðinu endurspegli íbúafjöldann, og ég ætla ekki að endurtaka þær tölur sem hv. þm. fór með áðan úr skýrslu sem Atvinnuþróunarfélagið lét vinna. Ég vil líka segja um aðra staði, fyrst ég er komin út fyrir Eyjafjarðarsvæðið, að mér finnst að sama gildi um Ísafjörð og Mið-Austurland. Það skal ekki horft fram hjá því að það getur í einhverjum tilvikum verið óhagkvæmt að dreifa starfsemi á vegum einstakra fyrirtækja eða stofnana um landið, ekki síst ef um minni byggðakjarna er að ræða. En það er líka mikilvægt að haft sé í huga að það getur í öðrum tilfellum verið hagkvæmt fyrir ríkisfyrirtæki og -stofnanir, jafnt sem önnur fyrirtæki, að hafa ekki alla starfsemi á einum stað. Starfsemi utan þéttbýlissvæðisins getur verið hagkvæm á mælikvarðanum krónur og aurar. Það ætti alla vega að forðast þann hugsunarhátt að gera ráð fyrir því fyrir fram að slíkt sé óhagkvæmt. Þetta á ekki síst við nú á tímum þegar tæknin hefur gert svo margt mögulegt sem ekki var mögulegt áður. Ég get alveg trúað því að hv. þm. komi hér upp og telji þetta ekki vera mjög merkilegt svar en ég tel ekki þægilegt að svara þessu nákvæmlega. Hins vegar er enginn vafi á því hver skoðun mín er í þeim efnum, ég vil að hlutfallið sé hærra og hef lagt mig fram um það í þeim tilfellum þar sem ég hef getað haft áhrif á að fjölga störfum og má nefna Byggðarannsóknastofnun Íslands á Akureyri, sem var til umfjöllunar rétt áðan, Nýsköpunarmiðstöð og fleira mætti nefna. Verið er að fjölga störfum hjá Orkustofnun og Íslenskum orkurannsóknum á Akureyri og lýk ég þá upptalningunni að sinni.

Herra forseti. Ég lýsi yfir ánægju minni með þá umræðu sem á sér stað um þetta efni og sérstaklega möguleikana á að vinna störf á vegum ríkisins víða um land. Ég hef reynslu af slíkri vinnu í hartnær átta ár og vil sérstaklega nefna og geta þess að hæfileiki stofnana til að vinna með fólki dreift er mjög mismunandi, á meðan sumar stofnanir ná þessu mjög leikið þannig að maður upplifi að maður vinni hjá þeim dagsdaglega þó að maður sé fjarri. Þess vegna tel ég mikilvægt að huga að því hvernig menn læra að vinna á þennan hátt. Ég vil líka hvetja hæstv. ráðherra til að gefa aukið frelsi til búsetu þegar störf eru auglýst vegna þess að eitt er að flytja stofnun, annað er að gera mönnum kleift að vinna ákveðna vinnu eða ákveðin störf annars staðar en á meginheimasetu stofnunar. Þetta er vinna sem ég þekki mætavel og vil leggja áherslu á að stofnanir læri að vinna yfir fjarlægðir.

Hæstv. forseti. Mér finnst að ég hafi of oft heyrt hæstv. ráðherra tala um að eitthvað tiltekið sem hún er spurð um sé ekki málaflokkur á verksviði hennar. Hæstv. ráðherra á að líta á sig sem ráðherra byggðamála og byggðamálin eru á verksviði ráðherrans. Þetta hlýtur að heyra undir hana þó svo að aðferðirnar og samstarf þurfi að vera við aðra ráðherra ef flytja á verkefni út á land. Mér finnst að það þyrftu að liggja fyrir upplýsingar af svipuðu tagi og við höfum verið að ræða um og hafa verið settar saman um Eyjafjarðarsvæðið um allt dreifbýli á landinu. Ég sé ekki að það eigi að gilda önnur lögmál um aðra byggðakjarna en gilda um Akureyri, Vestfirði og hvaða byggðakjarna sem er. 

Forseti. Ég sé mig knúinn til þess í fullri hófsemd að minna þingheim á að á Íslandi er höfuðborg og heitir Reykjavík. Hún hefur að vísu ekki þá stjórnsýslulegu stöðu að formi til í stjórnarskrá eða annars staðar --- og nú heyri ég að margar klukkur hringja á borðum hv. þm. og fagna því að þeir skuli vakna með þessum hætti þegar minnst er á höfuðborgina Reykjavík. Höfuðborg er þess eðlis að þar er eðlilegt að stjórnsýslan fari fram. Þar með er eðlilegt einkenni höfuðborga að þar séu margir opinberir starfsmenn við stjórnsýsluna. Það að hlutfall eigi að endurspeglast eftir íbúatölu finnast mér ákaflega einkennilegar kenningar og dularfull hagfræði sem hæstv. ráðherra byggðamála fór með hér áðan. Hins vegar verð ég í þessu stutta innleggi mínu að taka undir með hv. þm. Láru Stefánsdóttur þegar hún segir að á okkar öld kunni það að vera 

Forseti vill vekja athygli þingmanna á að þeim gefst kostur á að koma með stutta athugasemd sem á að vera um ein mínúta.

Herra forseti. Vegna orða hv. þm. Marðar Árnasonar vil ég koma því á framfæri að þó að við teljum úti á landsbyggðinni að vel sé hægt að vinna opinber störf þar erum við ekki að vega að Reykjavík með þeim orðum, heldur að það skorti ákveðinn skilning á því að vel sé hægt að vinna fjölbreytt störf úti á landi. Það hefur verið virkilega góð reynsla af því að flytja ýmsar stofnanir á landsbyggðina. Ég vil t.d. nefna Byggðastofnun á Sauðárkróki, ég get ekki séð að hún starfi neitt verr þar en í Reykjavík, og ýmis önnur störf. Það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, vegna þess að hún er yfir byggðamálum, er mál sem varðar Akureyri sérstaklega og það er Lýðheilsustofnun. Þegar málið var kynnt var það alltaf kynnt þannig að stofnunin ætti að vera á Akureyri. Mig langar að spyrja, vegna þess að ráðherra er inni í þessum málum: Hvað varð til þess að stofnunin er í Reykjavík? 

Herra forseti. Ég fagna umræðunni og er einn þeirra sem eru stoltir af höfuðborginni okkar. Við eigum að passa okkur á því að stilla ekki alltaf höfuðborginni sem andstæðing við landsbyggðina. Á sama hátt megum við líka passa okkur á því að stilla ekki þéttbýliskjörnum vítt og breitt um landið sem andstæðingum við sveitirnar. Langt því frá, við getum ekki án þéttbýlisins verið og við getum heldur ekki án sveitarinnar verið. Við megum ekki gleyma því að undirstaða búsetu er atvinna og atvinnumöguleikar og alveg ljóst að landsbyggðin á heilmikla möguleika í því sambandi og við þurfum að hjálpa til í þeim efnum. Það hefur vel tekist til með flutning á ýmsum ríkisstofnunum, eins og t.d. Skógrækt ríkisins á Egilsstöðum, sem er myndarleg stofnun. Í Gunnarsholti er Landgræðsla ríkisins og þar vinna fjölmargir vísindamenn. Ég nefni Landmælingar ríkisins á Akranesi, sem er mjög myndarleg stofnun, Viðskiptaháskólann á Bifröst o.fl. Undirstaðan er atvinnan og möguleikarnir.

Hæstv. forseti. Það er svo sem að vonum að þegar verið er að hreyfa við einhverju sem heitir byggðamálaumræða þurfa menn að tjá sig. Það sýnir hversu brýn þessi mál eru, hversu mikið þau brenna á mörgum, sérstaklega okkur landsbyggðarþingmönnum sem horfum til þess að þróun á ákveðnum landsvæðum er að okkar mati mjög til hins verra þar sem fólki fækkar og atvinnutækifærum líka. Þrátt fyrir að höfuðborgin sé mikils virði fyrir landsbyggðina er ekki nauðsynlegt að nánast öll viðbótarstörf sem verða til hér á landi festi þar rætur. Það er hægt að vinna fjölmörg störf úti á landi og ekki þurfa allar stofnanir sem hér eru og hafa verið í áratugi að vera hér um alla framtíð. Það má nefna stofnanir eins og Landhelgisgæslu og Hafrannsóknastofnun. Það er engin sérstök ástæða fyrir því að þær stofnanir séu í Reykjavík svo dæmi sé tekið. Mér finnst að vissulega megi skoða vandlega fyrirkomulag stofnana hér á landi.

Hæstv. forseti. Undirstaðan er atvinnan, rétt er það, og í atvinnunni felast möguleikarnir. Ég hef alltaf verið mjög jákvæður gagnvart möguleikum á því að flytja ríkisstofnanir út á land. Hér hefur verið minnst á Landhelgisgæsluna. Hvers vegna mætti ekki flytja hana á Suðurnesin? Það væri hægur vandi að gera það. Önnur stofnun sem mig langar til að nefna, ég hef nefnt hana áður, er hluti af Hafrannsóknastofnun. Af hverju má ekki flytja einhverja hluta hennar norður til Akureyrar og styrkja þar háskólann? Þá er ég að tala t.d. um loðnurannsóknir, rannsóknir á síld, sjávarspendýrum og skeldýrum, svo sem rækju. Það væri hægur vandi að hafa þetta þar. Af því að undirstaðan er atvinnan vil ég líka benda á að þetta þarf ekki allt að snúast um einhverjar sértækar aðgerðir af hálfu ríkisins. Þetta gæti líka snúist um það að fólkið úti á landi fengi atvinnufrelsi, frelsi til að lifa af sínum fremstu auðlindum. Ég minni á að nú um stundir er metfiskerí, besta fiskerí í manna minnum, frá Raufarhöfn en fólkið á Raufarhöfn fær ekki að róa til fiskjar. Af hverju ekki? Jú, það er kvótakerfið. Og á Akureyri var núna verið að segja upp áhöfn á heilum togara, hjá Brimi. Þeir sendu þá menn á vergang. Af hverju? Jú, það er verið að ,,hagræða``.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er þó rétt hjá hæstv. ráðherra að kannski voru þau ekki eins skýr og við hefðum mátt vonast eftir. Þó kom það auðvitað fram sem kemur ekki á óvart að hæstv. ráðherra telur æskilegt að fjölga störfum ríkisins við Eyjafjörð og þótt víðar væri. Það er gott að vita af því en hins vegar er slæmt þegar svo er litið á að staðsetning opinberra starfa heyri ekki undir byggðamál. Auðvitað heyrir það undir byggðamál. Það er kannski eitt stærsta byggðamálið, það eru líklega ein stærstu áhrifin sem hið opinbera getur haft, þ.e. hver staðsetningin er á hinum opinberu störfum. Þess vegna hafa byggðamál höfuðborgarsvæðisins verið í svo góðu lagi svo lengi, opinberu störfin hafa verið staðsett hér. Þau hafa gífurlega mikil áhrif. Margt hefur komið fram í umræðunni og það er athyglisvert að horfa til annarra landa í þessu samhengi. Önnur lönd hafa haft skýra stefnu sem þau hafa framkvæmt. Ef við horfum t.d. til Noregs sjáum við að þeir hafa staðsett hafrannsóknastofnun og fiskistofu í Bergen og rannsóknastofu fiskiðnaðar í Tromsö. Skotarnir hafa sett hafrannsóknastofnunina sína niður í Aberdeen þannig að menn eru auðvitað að gera þetta markvisst og horfa til ákveðinna þátta. Þess vegna hef ég notfært mér það tækifæri sem þessi skýrsla frá Atvinnuþróunarfélaginu hefur gefið okkur til að horfa aðeins á Eyjafjarðarsvæðið. Þar er ekki hægt að nota þau rök sem svo oft hafa verið notuð um að ekki sé forsenda til þess að flytja ýmsar stofnanir og ýmis störf. Þar eru einmitt bestu forsendur til þess að gera þetta allt saman, þar tel ég að eigi að byrja og halda síðan áfram miklu víðar. Norðmenn ákváðu mjög nýlega að færa eftirlitsstofnanir sínar burt úr höfuðborginni. Hvers vegna? Jú, með þeim rökum að það sé betra að hafa þær staðsettar í ákveðinni fjarlægð frá stjórnsýslunni til þess að þær geti sinnt störfum sínum betur. Engin þessara raka virðast geta ratað inn til valdamanna hér en það er kominn tími til að menn horfi alvarlega á þetta. Hæstv. ráðherra. Þegar tölurnar eru skoðaðar um iðn.- og viðskrn. nær það ráðuneyti því miður ekki íbúahlutföllunum þannig að hæstv. ráðherra getur horft í eigin rann og reynt að skoða þar sín mál.

Hæstv. forseti. Ég vil endurtaka það og halda því til haga að annar ráðherra fer með þennan málaflokk, hæstv. forsrh. Hann skipaði nefnd sem hefur verið að störfum og hefur skilað honum tillögu um það hvernig brugðist skuli við. Ég get ekki greint frá því hér, ég hef ekki þær upplýsingar. Af því að hér hafa verið nefndar stofnanir eins og Lýðheilsustofnun sem heyrir undir heilbrrh. er reyndar ekki rétt að alltaf hafi verið talað um að hún yrði á Akureyri. Hugmyndir voru uppi um það en hins vegar varð niðurstaðan þessi, og heilbrrh. getur áreiðanlega skýrt hvers vegna það var. Hér var talað um frelsi til búsetu. Það er einmitt eitt af því sem kveðið er á um í byggðaáætlun, að vinna að því að gera fólki mögulegt þótt það starfi við ríkisstofnun sem er staðsett í Reykjavík að vinna verkið annars staðar á landinu. Það er hlutur sem þarf að þróa og gæti skipt miklu máli. Hv. fyrirspyrjandi talaði um að önnur lönd hefðu stefnu í þessum málum og ég veit að Norðmenn hafa gengið mjög langt í því að flytja stofnanir út á land. Við höfum reyndar flutt stofnanir út á land. Byggðastofnun var nefnd og hún er ekki á Sauðárkróki alveg óvart. Hún er þar vegna þess að pólitísk ákvörðun var tekin um að hún skyldi flutt þangað. Hv. þm. var kannski ekki alveg klár á því. Hins vegar erum við líka með stefnu í byggðamálum sem er byggðaáætlun og eftir henni er unnið. Hún tekur á gríðarlega mörgum þáttum sem skipta máli en ég vil líka taka undir það með hv. þm. Merði Árnasyni að höfuðborgin okkar hefur þá stöðu að t.d. Stjórnarráðið er samkvæmt stjórnarskrá okkar í Reykjavík. Þetta eru hlutir sem við getum ekki horft fram hjá þó að möguleikarnir séu ýmsir.

Herra forseti. Ég óska eftir svörum frá hæstv. iðn.- og viðskrh. varðandi starfshætti Samkeppnisstofnunar. Spurningarnar eru einkum bornar upp í tengslum við samkeppni á fjarskiptamarkaði en þar er tækniþróun ör og brýnt að fá úrskurði sem allra fyrst í málum sem varða samkeppni. Dragist mál úr hófi fram í meðförum Samkeppnisstofnunar svo mánuðum og jafnvel árum skiptir er hætt við að niðurstaða samkeppnisyfirvalda skipti í raun engu máli þegar hún loksins birtist. Málið er einfaldlega orðið úrelt. Dæmi eru um þetta. Má nefna mál sem varðar kvörtun vegna internetþjónustu yfir breiðbandið en það tók þrjú ár að fá niðurstöðu. Þegar hún loksins birtist skipti hún engu máli fyrir þann sem kvartaði. Málið var einfaldlega orðið úrelt. Það er ljóst að með þessum starfsháttum næst markmið laganna ekki og markaðsráðandi fyrirtæki geta í raun hagnast á því að brjóta samkeppnislög. Í framhaldi af framangreindri sérstöðu fjarskiptamarkaðar vegna örrar tækniþróunar má spyrja hvort ekki sé skynsamlegt fyrir samkeppnisyfirvöld að forgangsraða sérstaklega brotum á fjarskiptamarkaði. Til þess að fá gleggri mynd af stöðu mála spyr ég hæstv. ráðherra: Hversu mörg mál hafa borist Samkeppnisstofnun frá 29. janúar 2003 og hve mörg hafa verið sett í bið? Hvað er biðtíminn að jafnaði langur? Ég hef haft spurnir af máli sem varðar heildarsamtök og barst stofnuninni þann 8. janúar sl. þar sem kvartanda var tilkynnt að málsmeðferð hæfist ekki fyrr en 2. apríl. Málið var sett í salt í heila þrjá mánuði. Í ljósi þessa langa biðtíma óska ég eftir skýrum svörum um hvort hæstv. ráðherra telji að efla þurfi Samkeppnisstofnun og hvernig hún meti þá þörf. Í umsögn meiri hluta samgn. frá árinu 2001 vegna fyrirhugaðrar sölu Landssímans kom fram að forsenda samkeppni á fjarskiptamarkaði sé öflugt samkeppniseftirlit. Í ályktuninni kemur fram að til þess að það geti orðið verði Fjarskiptastofnun að ráða í 2--3 stöðugildi og svipaðan fjölda hjá Samkeppnisstofnun til að eiga við þennan málaflokk. Nefndin lagði sérstaka áherslu á að þetta yrði að gera til þess að samkeppni yrði í málaflokknum. Í framhaldi af þessu er rétt að spyrja hvort hæstv. ráðherra hafi farið að tilmælum nefndarinnar og fjölgað starfsmönnum til að sinna málaflokknum. Hér er nefnilega um mjög mikilsverðan málaflokk að ræða sem stjórnvöld verða að búa til góða umgjörð um þar sem tryggt verði að heiðarleg samkeppni ríki. Í framhaldi af fyrri umræðu er rétt að spyrja ráðherra hvort fyrirhuguð fjölgun geti ekki þess vegna orðið úti á landi.

Hæstv. forseti. Á þskj. 1070 hefur hv. 10. þm. Norðvest. Sigurjón Þórðarson beint til mín tveimur spurningum um Samkeppnisstofnun. Til svars við fyrri spurningunni sem er í þremur liðum var aflað upplýsinga hjá Samkeppnisstofnun. Rétt er að taka fram að svörin miðast við dagsetningu fyrirspurnarinnar, þann 10. mars sl. Í fyrsta lagi er spurt hversu mörg mál hafi borist Samkeppnisstofnun frá 29. janúar 2003 til þess dags. Markaðsmálasviði hefur borist alls 181 erindi á umræddu tímabili. Samkeppnissviði hafa borist 124 erindi á því rúmlega ári sem liðið er síðan bókun samkeppnisráðs um forgangsröðun var samþykkt. Auk hinna formlegu erinda hefur stofnuninni borist fjöldi óformlegra fyrirspurna og athugasemda í tíma eða með tölvupósti sem svarað hefur verið eftir föngum, jafnframt því sem unnið hefur verið að málum sem rekin hafa verið fyrir áfrýjunarnefnd samkeppnismála og dómstólum. Í öðru lagi er spurt hversu mörg mál hafi verið sett í bið. Bókun samkeppnisráðs um forgangsröðun verkefna frá 29. janúar 2003 tekur ekki til mála á markaðsmálasviði og hefur því ekkert mál verið sett í bið með vísan til bókunar samkeppnisráðs. Málsmeðferð 24 erinda hefur formlega verið frestað með vísan til bókunar samkeppnisráðs um forgangsröðun mála hjá samkeppnissviði. Nú eru 69 mál ýmist í málsmeðferð hjá samkeppnissviði Samkeppnisstofnunar eða í biðstöðu. Þá er spurt hversu langur biðtími sé að jafnaði. Þó að spurningin vísi til forgangsröðunar og eigi því ekki við um markaðsmálasvið svarar eftirfarandi þessu að einhverju leyti: Alls eru nú 46 mál óafgreidd á markaðsmálasviði og skiptast þau þannig eftir móttöku þeirra: Árið 2002 4 mál, árið 2003 29 mál, árið 2004 13 mál. Málsaðilum flestra ofangreindra óafgreiddra mála hefur verið tilkynnt um töf á afgreiðslu sökum mikils fjölda mála í meðferð. Erfitt er að leggja mat á meðalbiðtíma mála hjá samkeppnissviði Samkeppnisstofnunar. Sá tími sem frestun hefur varað helgast af því hvenær erindi hafa borist. Þannig geta mál sem bárust samkeppnissviði í febrúar 2003 hafa verið í biðstöðu vegna forgangsröðunar í 13--14 mánuði en mál sem bárust í febrúar sl. í 1--2 mánuði. Til glöggvunar má benda á að þau mál sem nú eru til meðferðar eða í biðstöðu hjá samkeppnissviði bárust stofnuninni eða hófust sem hér segir eftir árum: Árið 1997 1 mál en því lýkur á næstunni, það er tryggingamálið. Árið 2001 2 mál, árið 2002 12, árið 2003 30, árið 2004 24. Síðari spurning þingmannsins hljóðar svo: Telur ráðherra að efla þurfi Samkeppnisstofnun? Svarið er eftirfarandi: Samkeppnisstofnun gegnir lykilhlutverki í að efla og standa vörð um frjálsa samkeppni með þjóðarhag að leiðarljósi. Miklar hræringar í atvinnulífinu, aukin samþjöppun eignarhalds og fækkun fyrirtækja á þjóðhagslega mikilvægum mörkuðum gera starf stofnunarinnar sífellt umfangsmeira og flóknara og til hennar eru gerðar æ meiri kröfur. Ég tel nauðsynlegt að efla starfsemi Samkeppnisstofnunar og hef beitt mér fyrir því síðan ég settist í stól viðskrh. Þannig hafa fjárveitingar til stofnunarinnar aukist úr 118,7 millj. kr. árið 2000 í 157,3 millj. kr. á fjárlögum ársins 2004. En meira þarf að koma til og vænti ég þess að skilningur sé fyrir því að styðja enn frekar við bakið á Samkeppnisstofnun.

Forseti. Það er mikilvægt að hæstv. viðskrh. noti það tækifæri sem henni gefst hér til að skýra okkur frá því hvernig hún hyggst efla Samkeppnisstofnun enn frekar. Við fögnum auðvitað þessari gríðarlegu hækkun á fjárframlögum til Samkeppnisstofnunar á árunum 2000--2004, úr 118 millj. kr. í heilar 157 millj. kr., hafi ég heyrt rétt frá hæstv. ráðherra áðan. Þetta er auðvitað stórkostlegt stökk á fjórum árum, að ég tali ekki um hvað þetta er í prósentum, sem ég get ekki reiknað út hér og nú. Það var allt rétt sem hæstv. ráðherra sagði um hlutverk Samkeppnisstofnunar og hefði jafnvel mátt bæta í. Það sem við þurfum að fá fram er hvað hæstv. iðnrh. hyggst leggja til að Samkeppnisstofnun fái í aukafjárveitingu í ár. Hverjar eru tillögur hennar um fjárframlög í fjárlögum næsta ár? Staðan er eins og henni var lýst. Miðað við málin sem fyrir hafa verið tekin og þau sem bíða er staðan þannig að forsvarsmenn Samkeppnisstofnunar segjast ekki geta tekið upp mál að eigin frumkvæði. En nú, í frv. sem er á leiðinni inn í þingið frá hæstv. forsrh. Davíð Oddssyni, er Samkeppnisstofnun falið aukið hlutverk á alveg nýju sviði. Undir það getur stjórnarandstaðan reyndar vel tekið. Við þurfum að vita hvernig hæstv. iðnrh. ætlar að efla Samkeppnisstofnun á þessu ári og hinu næsta.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir að þetta mál skyldi hafa komið til umræðu. Það er greinilega mikil þörf á því að efla starfsemi Samkeppnisstofnunar. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það teljist yfirleitt viðunandi að stórmál, eins og tryggingamálið, geti dregist árum saman. Er eðlilegt að það skuli vera til meðferðar í fleiri ár? Vafalítið er svo komið að ef þar væru einhver þau atriði sem teldust t.d. brot á skattalögum þá kæmi upp spurning um hvort málin væru ekki fyrnd á svo löngum tíma. Ég held að það verði að efla Samkeppnisstofnun. Ég mun að sjálfsögðu styðja það að auka fjárveitingar til stofnunarinnar.

Virðulegur forseti. Það er óhjákvæmilegt að gera athugasemdir við svör hæstv. iðnrh. um þetta efni, hvað varðar hinar stórauknu fjárveitingar til stofnunarinnar. Það kom fram hjá forsvarsmönnum Samkeppnisstofnunar í fjárln. í haust að þær einu viðbætur sem stofnunin hefði fengið væru eðlilegir framreikningar og fjárveitingar vegna nýrra og sérstakra verkefna en að öðru leyti hefði stofnunin um árabil þurft að sæta hagræðingarkröfu á hverju ári þrátt fyrir að, eins og hæstv. ráðherra segir, verkefni stofnunarinnar fari vaxandi og verði sífellt flóknari. Stofnunin hefur á hverju ári þurft að sæta hagræðingarkröfu og sú hagræðingarkrafa er uppsöfnuð yfir 20 millj. kr. Við þingmenn Samf. fluttum um það sérstaka brtt. við fjárlög, sem var felld einróma af stjórnarliðinu. Stjórnarliðið var sammála um að setja ekki meira fjármagn til Samkeppnisstofnunar. Þess vegna verða allar ræður hæstv. iðnrh. og hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar, um að efla aðhald með umsvifamiklum og markaðsráðandi aðilum, hjóm eitt og markleysa þegar menn láta ekki fjármagn fylgja yfirlýsingum sínum.

Herra forseti. Mér óar við þeim tölum sem hæstv. viðskrh. gat um varðandi fjölgun mála hjá Samkeppnisstofnun og einnig því að þörf skuli fyrir svona gríðarlega aukningu á fjármagni til hennar. Og enn er meiri þörf. Er ekki eitthvað að? Er ekki eitthvað að í þessari lagasetningu? Ég vek athygli á því að þetta hefur gerst í stjórnartíð hæstv. viðskrh. yfir þessum málum. Er ekki eitthvað að í lagasetningunni úr því málum fjölgar svo gríðarlega? Er ekki eitthvað að? Stór hluti af þessum málum snýr að einkavæðingu á almannaþjónustu, t.d. fjarskiptum og síðan er sett samskiptastofnun til höfuðs þeim. Er ekki eitthvað að? Eða ætlum við bara að breyta öllu Íslandi í eina eftirlitsstofnun? Hvað gerist ef svo fer fram sem horfir, ef við horfum á stækkun og útþenslu Samkeppnisstofnunar og þörfina fyrir aukin afskipti hennar? Erum við að breyta Íslandi í eina stóra eftirlitsstofnun í ráðherratíð hæstv. ráðherra?

Herra forseti. Ég þakka ráðherra hæstv. fyrir svörin. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, í framhaldi af svörum hennar af því að það kom ekki nákvæmlega fram, að hvaða leyti þyrfti að auka við starfsemi Samkeppnisstofnunar. Hvað þarf að fjölga starfsmönnum mikið til að mæta þörfum stofnunarinnar? Væri ekki rétt að fara í stjórnsýsluúttekt á stofnuninni og meta þörfina, bera fjölda stöðugilda t.d. saman við erlendar stofnanir og meta hvort e.t.v. sé hægt að hagræða og bæta afgreiðsluhraðann innan stofnunarinnar? Einnig væri fróðlegt að fá að heyra álit hæstv. ráðherra varðandi það hvort ekki sé skynsamlegt að forgangsraða sérstaklega brotum á fjarskiptamarkaði. Ég tel svo vera, sérstaklega í ljósi þess að tækniþróun er ör. Eins og fram kom í máli mínu áðan kann niðurstaða í eins árs gömlu máli ekki að skipta neinu máli lengur. Einnig væri fróðlegt að heyra álit hæstv. ráðherra á því hvort það komi ekki til greina að setja hluta stofnunarinnar út á landi. Í því sambandi vil ég t.d. nefna Ísafjörð. Rætt hefur verið um að þar hafi opinberum störfum beinlínis fækkað. Mikil gagnrýni hefur verið sett fram á flokksforustu Framsfl. á Ísafirði varðandi það að ríkisstjórnin hafi beinlínis fækkað þar störfum þrátt fyrir fyrirheit um annað. Sjálfur formaður Framsfl. lofaði því að komið væri að Norðvesturkjördæmi og þá spyr ég hæstv. ráðherra: Er komið að Norðvesturkjördæminu?

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég veit að Samkeppnisstofnun á mikinn stuðning á hv. Alþingi. Það er mikill áhugi á samkeppnismálum og ég er þakklát fyrir það. Ég endurtek það sem ég sagði áðan, að ég hef áhuga á að efla þessa stofnun og vona að mér takist það á næstu mánuðum. Ég veit að það þýðir t.d. aukið fjármagn. Af því að hér var minnst á stjórnsýsluúttekt þá veit ég ekki hvort það er leiðin. Hins vegar skal viðurkennt að þessari stofnun var á einni nóttu breytt úr verðlagsráði í Samkeppnisstofnun, án þess að því fylgdu viðbótarfjármunir eða markviss stefna um hvert hlutverk stofnunarinnar ætti að vera. Út af orðum hv. þm. Jóns Bjarnasonar, þegar hann spurði hvort eitthvað væri að, þá er reyndin sú að við höfum gjörbreytt samfélagi okkar á örfáum árum. Ég trúi því ekki að hv. þm. telji að það sé rangt sem við erum að gera í þeim efnum. Þetta er nákvæmlega það sem allar þjóðir í Evrópu eru að gera. Við erum að færast yfir í markaðskerfi, frjálst kerfi viðskipta. Það þýðir að það þarf eftirlit með því frelsi. Af því að ég er nýkomin frá Kína er mér það ofarlega í huga að Kínverjar eru að taka upp þetta fyrirkomulag, þrátt fyrir það stjórnskipulag sem þar ríkir. Ég þakka hins vegar fyrir umræðuna. Ég veit að Samkeppnisstofnun á mikinn stuðning í þingsal og það gæti reynt á hann. En af því að þetta er sjálfstæð stofnun þá mun ég ekki segja henni fyrir verkum, um að hún skuli forgangsraða einu fram yfir annað. Það eru hlutir sem eru ákveðnir innan stofnunarinnar af samkeppnisráði, hvernig með mál er farið. Ég tel það mikilvægt.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. landbrh. um starfsskilyrði loðdýraræktarinnar. 1. Hvað líður samningsgerð stjórnvalda og Bændasamtaka Íslands fyrir hönd loðdýrabænda um aðgerðir til að búa loðdýrarækt á Íslandi hliðstæð starfsskilyrði og hjá samkeppnisaðilum í nágrannalöndunum? 2. Hyggst ráðherra beita sér fyrir aðgerðum sem miða að því að nýta betur sláturúrgang, sem ekki fer til manneldis, í loðdýrafóður sem lið í eins konar sorpförgun á hliðstæðum kjörum og hjá loðdýrarækt í nágrannalöndum okkar? 3. Hyggst ráðherra beita sér fyrir aðgerðum til að lækka flutningskostnað sem loðdýraræktendur á Íslandi þurfa að greiða þannig að þeir njóti hliðstæðs stuðnings og framleiðendur í nágrannalöndunum hvað þennan kostnað varðar? Ég vek athygli á því að um 35 loðdýrabú eru starfrækt í landinu og þau framleiða sem jafngildir 200 þús. minkaskinnum á ári. Heildarverðmæti útflutningsins er í kringum 400 millj. kr. Þessi búgrein er fyrst og fremst bundin við örfá svæði á landinu en skiptir þar miklu máli í atvinnulífi fólks. Skinnin eru seld á uppboðum erlendis á alþjóðlegum samkeppnismarkaði. Skinnaverð er hagstætt um þessar mundir en uppsafnaður rekstrarvandi úr fortíðinni háir greininni sem og það að hún býr ekki við svipuð samkeppnisskilyrði og loðdýrabændur í nágrannalöndunum. Frá því í haust hefur verið að störfum nefnd á vegum ráðherra sem hefur haft það hlutverk að benda á leiðir til að styrkja rekstrargrundvöll greinarinnar og jafna samkeppnisstöðu hennar gagnvart loðdýrabændum í öðrum löndum. Íslendingar eru í þriðja sæti hvað varðar gæði í framleiðslu loðskinna og koma næst á eftir Norðmönnum og Dönum. Hins vegar er fóðurverð í Danmörku 17 kr. á kíló, í íslenskum krónum, til bónda, en um 25 kr. hér á landi. Loðdýrabændur hafa horft til þess að þeir geti nýtt úrgang sem annars verður að farga eða urða með ærnum kostnaði, t.d. úrgang frá laxaslátrun og úrgang frá kjúklingaslátrun. Þeir hafa vænst þess að geta jafnvel fengið stuðning, svipaðan og veittur er erlendis, förgunarstuðning til að nýta þennan úrgang til loðdýrafóðurs. Virðulegi forseti. Umrædd nefnd skilaði áfangaskýrslu í október og gerði þá ráð fyrir ákveðnum tillögum. Þá var þess vænst að nefndin mundi skila fullnaðartillögum áður en gengið yrði frá fjárlögum á síðasta hausti, í desember. En ekkert hefur samt bólað á þeim enn. Loðdýrabændur eru orðnir langeygir eftir því að þessar tillögur líti dagsins ljós og enn langeygari eftir því að ráðherra hrindi þeim í framkvæmd.

Hæstv. forseti. Hinn 4. september 2003 skipaði ég nefnd sem falið var það hlutverk að leita lausna á bráðum rekstrarvanda sem að loðdýraræktinni steðjaði. Jafnframt var nefndinni falið að huga að mögulegum leiðum til að jafna samkeppnisstöðu greinarinnar gagnvart framleiðendum í öðrum löndum og á annan hátt að auka rekstraröryggi í greininni til langs tíma. Nefndin skilaði áliti, eins og fram kom í ræðu hv. þm., í október 2003. Á grundvelli þess voru tryggðar 15 millj. kr. í viðbótarframlag til greinarinnar á fjáraukalögum 2003, eins og hv. þingmenn minnast. Það framlag kom ofan á þann stuðning sem veittur var á síðasta ári. Sá samningur átti að gilda út síðasta ár samkvæmt því sem samið var um fyrir fimm árum varðandi opinberan stuðning, ef ég man þetta rétt. Nefndin hefur síðan unnið að gerð tillagna sem miða að því að treysta rekstrargrundvöll greinarinnar til frambúðar. Í áliti nefndarinnar kemur fram að á síðustu árum hafi þróun greinarinnar um margt verið hagstæð. Frjósemi dýranna hefur aukist, stærð skinnanna vaxið og gæði felda batnað. Segja má að íslenskir loðdýrabændur hafi verið í miklum sóknarhug og náð miklum árangri í ræktunarbúskap sínum. Því er rétt að áætla að á tiltölulega fáum árum geti loðdýrabúskapur á Íslandi náð því lokamarkmiði að verða sjálfstæð útflutningsgrein í harðri alþjóðlegri samkeppni, eins og hún vissulega stefnir að. Það sem að mati nefndarinnar stendur loðdýraræktinni fyrst og fremst fyrir þrifum hér er verð á fóðri. Fóðurverð í helstu samkeppnislöndum er um 17 kr. á kíló, eða 32--34% af reiknuðu meðalverði skinna. Hér á landi er fóðurverðið hins vegar að jafnaði 24,50 kr. á kíló heimkomið til bónda, eða 52--55%. Munurinn er sá að fóðurverðið hér er 52--55% en í samkeppnislöndum 32--34% af reiknuðu meðalverði skinnanna. Þarna skilur að þrátt fyrir að hráefnisverð til fóðurframleiðslu sé mun lægra hér en í nágrannalöndum. Við búum í stóru landi og búin eru dreifð, við eigum eitthvert besta hráefni sem til er og það er ódýrara en samt stöndum við í þessum vandasömu sporum hvað þetta varðar. Nefndin telur því að áhrifaríkasta leiðin til þess að efla samkeppnisstöðu greinarinnar sé að endurskipuleggja fóðurframleiðsluna þannig að verð á loðdýrafóðri verði sambærilegt við það sem gerist í samkeppnislöndum. Nefndin vinnur nú að gerð tillagna um það hvernig framangreindu markmiði verði náð. Gert er ráð fyrir að nefndin skili tillögum sínum í lok apríl og í framhaldi af því verður tekin ákvörðun um hvort grundvöllur er fyrir gerð aðlögunarsamnings við Bændasamtökin um starfsskilyrði greinarinnar. Ég hef eðlilega rætt það í ríkisstjórninni að sú vinna sé í gangi hvað sem svo kann að gerast. Eitt er ljóst að enda þótt skinnaverð á heimsmarkaði sé hagstætt er dollarinn samt mjög óhagstæður greininni, þ.e. þróun hans. Loðdýraskinn eru í rauninni seld í dollurum um allan heim. Það hefur meiri áhrif. Ef dollarinn væri eins og hann var í fyrra eða hittiðfyrra væri enginn vandi hjá þessari grein í dag, þá væru tekjurnar miklar. Hvað varðar aðra spurningu hv. þm. um aukna nýtingu sláturúrgangs í loðdýrafóður þá er það eitt af þeim atriðum sem ég hef nefnt, að nefndin hefur verið að fara yfir það og skoða enn betur. Hvað þriðju spurninguna varðar er ljóst að flutningskostnaður er mjög íþyngjandi fyrir greinina eins og ég hef sagt. Brýnt er að skoða að hve miklu leyti hægt er að lækka þann kostnaðarlið með bættu skipulagi flutninga á fóðri og hráefni í fóður og með endurskipulagningu og hagræðingu hjá fóðurstöðvunum. Þau mál eru nú til umfjöllunar í þessari ágætu nefnd. Í henni sitja eðlilega loðdýrabændurnir sjálfir og ráðunautur þeirra og síðan menn úr landbrn. þannig þetta er allt í farsælu samstarfi og málin eru í fullri vinnslu og, í sátt ég veit ekki betur. Ég hitti þessa menn á dögunum og við ræddum þessi mál.

Herra forseti. Loðdýrabúum hefur fækkað afar mikið undanfarin ár og þau eru aðeins 35 eftir í landinu í dag. Ég tel að þau bú sem eru starfandi séu rekin af fullri alvöru og að mjög sé vandað til allra vinnubragða í dag. Það kom fram hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni að gjaldeyristekjur af loðdýraræktinni eru 400 millj. kr. á ári. Nú þrengir mjög að greininni í Evrópu þannig að menn telja jafnvel að loðdýraræktin geti orðið miklu mikilvægari atvinnugrein hér á landi. Ég átti þess kost á síðasta ári að fara til Noregs og skoða þar fóðurverksmiðju sem notar sláturúrgang. Norðmenn niðurgreiða flutningskostnaðinn til loðdýrabúa sinna. Ég tel mjög mikilvægt að hugað sé að því sem umhverfismáli líka hvernig við förum með úrganginn, að í stað þess að urða hann að nýta hann í loðdýrafóður.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir að bera fram þessa fyrirspurn. Hér er á ferðinni mjög þarft og athyglisvert mál. Mér finnst loðdýraræktin mjög áhugaverður búskapur og mér finnst afskaplega undarlegt og hef í raun og veru aldrei skilið það af hverju sá búskapur hefur þurft að berjast svona mikið í bökkum, því að maður skyldi halda að á Íslandi væru góðar aðstæður til að stunda loðdýrarækt. Hér er nóg framboð af fóðri og eins og hv. þm. Jón Bjarnason nefndi áðan skila þessi bú, þau fáu bú sem eftir eru, umtalsverðum gjaldeyristekjum. Mig langar til að spyrja að því hvort ekki sé ástæða til að athuga --- hæstv. landbrh. talaði um að það þyrfti að ná niður framleiðslukostnaði --- hvort ekki þyrfti hreinlega að íhuga það betur að koma einmitt upp stórum, öflugum fóðurstöðvum með trygga aðdrætti, bæði frá sláturhúsum og frá fiskiðnaði, og íhuga það líka að stækka búin og reyna þannig að ná niður framleiðslukostnaði. Það er alveg rétt sem hv. þm. Drífa Hjartardóttir benti á áðan að við erum að mörgu leyti mjög vel í sveit sett landfræðilega.

Herra forseti. Mig langaði að spyrja hæstv. landbrh. í hverju verðmunurinn á fóðrinu hér og í samkeppnislöndunum liggur. Nú er ljóst að hráefnið sem fer í þessi dýr er sjaldnast nýtt í neitt annað þannig að ef það fer ekki í fóðurgerð mun þurfa að farga því og þá leggst kostnaður á þau fyrirtæki sem þurfa að losna við hráefnið. Liggur kannski munurinn í því að fyrirtæki í útlöndum sem skila hráefni frá sér í fóðurgerð greiða þá með því inn í fóðurstöðvarnar í samkeppnislöndunum? Það væri ágætt að ráðherra notaði tíma sinn í seinni ræðu sinni til að fara stuttlega yfir það mál.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. svörin og hv. þm. fyrir innlegg þeirra í umræðuna. Ég ítreka enn og aftur að loðdýraræktin er nánast alfarið byggð á innlendum framleiðsluþáttum, launum og fóðri og þekkingu. Þannig að útflutningsverðmætið sem skapast er má heita nettó gagnvart þeim viðskiptum. Þessi búgrein getur líka nýtt til fóðurs og breytt í dýrmæta útflutningsvöru úrgang úr sláturhúsum, t.d. fuglasláturhúsum eins og hérna hefur verið nefnt og þau hafa einmitt sóst eftir, en erlendis tíðkast að það sé niðurgreitt eða þá að förgunarkostnaðurinn komi líka til móts við það þannig að þeir sem framleiða fóður úr þeim úrgangi fá hluta af þeim förgunarkostnaði sem annars verður að greiða. Það er mjög sanngjarnt að það sé einnig tekið upp hér. Þá vil ég og benda á að hér eru erlendir aðilar, mig minnir að það séu danskir aðilar, sem safna saman fiskúrgangi til þess að flytja til Danmerkur og nota í loðdýrafóður þar. Loðdýraræktin hér á landi á því í samkeppni við Dani um fiskúrgang þannig að héðan er fluttur út íslenskur fiskúrgangur til loðdýrafóðurs. Það er því alveg ljóst að skekkjur eru í samkeppnisstöðu íslenskra loðdýraræktenda gagnvart nágrannalöndum okkar þar sem opinberir aðilar virðast koma að með beinum hætti og mikilvægt að við látum ekki framleiðendur okkar gjalda þeirrar stöðu, heldur sköpum þeim hliðstæð skilyrði. Ég legg áherslu á að nefnd hæstv. ráðherra skili sem allra fyrst störfum, þannig að ráðherra geti gripið 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka umræðuna og þann áhuga sem fram kemur hjá hv. þm. um málefnið, loðdýraræktina, og ítreka það sem ég sagði í fyrstu ræðu minni að vandinn er heilmikill þó að auðvitað beri fyrst og fremst að virða og viðurkenna að þessir bændur hafa farið mjög vel í gegnum mál sín á síðustu árum. Ríkisvaldið hefur komið til móts við þá aftur og aftur með skuldbreytingum og aðstoð við greinina, sem var mikilvægt. Ég tel að síðustu árin hafi þeir gert þetta af enn meiri fagmennsku en oft áður og verið í góðu samstarfi við nágrannalöndin þannig að mér finnst möguleikar þeirra vera heilmiklir. Ég hygg að það sé rétt sem kom fram í máli hv. þm. Magnúsar Þórs Hafsteinssonar að það sem menn þurfa að fara yfir, og ég gat um í ræðu minni, eru auðvitað fóðurstöðvarnar, hvernig þær eru reknar og hvernig fóðurs er aflað og hvað það kostar. Bændurnir hafa einnig verið að stækka bú sín og gera þau hagkvæmari í greininni þannig að það hefur verið að skila árangri. Hvað varðar verðmun hér og annars staðar þá er, eins og kom fram í ræðu minni, hráefnisverð til fóðurframleiðslunnar mun lægra hér en í nágrannalöndunum --- Danir sækja hráefni sitt hingað að hluta til, það er gott og einstakt hráefni --- en þrátt fyrir það stöndum við frammi fyrir því að þegar það kemur til bóndans er það upp í 55% af skinnaverðinu en er hæst 34% í samkeppnislöndunum. Nefndin er að fara yfir þetta. Ég legg áherslu á að bændurnir hafa náð gríðarlegum árangri í frjósemi dýranna. Stærð skinnanna og fóðrið er grundvallaratriðið í búskapnum og svo það náttúrlega að dollarinn hefur skekkt myndina hvað afkomuna varðar. En nefndin mun eins og ég hef áður sagt skila af sér á næstu dögum og þá verður farið yfir þessi mál á nýjan leik.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. landbrh. um slátrun alifugla. Spurningarnar eru svohljóðandi: 1. Hve mörg alifuglasláturhús hér á landi taka aðra alifugla en hænsn til slátrunar, svo sem aligæsir, aliendur, alidúfur og fasana? 2. Hvernig hyggst ráðherra beita þeirri heimild í reglugerð um alifuglasláturhús ,,að setja sem skilyrði, að leyfishafa sé skylt að annast slátrun fyrir þá alifuglabændur sem þess óska, enda þótt þeir eigi ekki aðild að viðkomandi sláturhúsi``? Herra forseti. Fjölbreytni í atvinnulífi og atvinnurekstri í smáum og stórum einingum jafnt líka í matvælaframleiðslu, er hluti af auðlegð landsins. Anda- og gæsarækt hefur lengi verið hér nokkur, oftast þó í smáum einingum og sem aukabúgrein. En hún hefur aukið á fjölbreytni í matarframboði og auk þess veitt þeim sem reka hana nokkrar tekjur. Áhugasamir einstaklingar hafa jafnvel flutt inn fugla og hafið dúfueldi eða fasanaeldi, auk anda- og gæsaeldis sem hér hefur lengst af verið. Það er náttúrlega mikilvægt að slátrun og meðferð þessara dýra sé með þeim hætti sem lög kveða á um. En á síðustu árum hafa mál þróast með þeim hætti að sláturhús sem hafa tekið þessa fugla áður, kjúklingasláturhús, hafa færst á örfárra hendur og orðið í eigu aðila sem jafnframt reka framleiðslu á kjúklingum. Þeir hafa nú á undanförnum missirum, það ég best veit, lokað eða verið afar tregir og jafnvel lokað á minni framleiðendur og ekki gefið þeim kost á að kaupa slátrun við þær aðstæður. Nú hefur ráðherra ákveðna heimild í reglugerð til þess að skilyrða starfsleyfi þessara sláturhúsa í því að skylda þau til þess að taka til slátrunar fugla frá öðrum framleiðendum þó svo að þeir eigi ekki beina eignaraðild að sláturhúsinu. Mat mitt er að það sé afar mikilvægt að þessi krafa sé virk og að landbrn. hugi að því með hvaða hætti það getur styrkt og stutt við sem fjölþættasta framleiðslu í landbúnaði, t.d. anda- og gæsarækt eins og ég hef minnst á, og hæstv. landbrh. hefur einmitt á þinginu í vetur getið sérstaklega áhuga síns á því að auka fjölbreytni í landbúnaði og ekki síst í hinum minni einingum og þá í heimaöflunarbúskap. Ég hef nú gert grein fyrir spurningum mínum til hæstv. landbrh.

Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að ég hef sem landbrh. mikinn áhuga á að auka fjölbreytni landbúnaðarins. Fjölbreytni landbúnaðarins hefur sem betur fer aukist á síðustu árum. Viðbótargreinar dafna og þrátt fyrir samdrátt og fækkun búa í hefðbundnum búskap höfum við séð nýja búgarða, ný atvinnutækifæri og mikla nýsköpun eiga sér stað víða um sveitir landsins. Hvað þá fyrirspurn varðar sem hér er lögð fram, um hve mörg sláturhús séu rekin hér á landi til að slátra alifuglum, hænsnum og aligæsum, aliöndum, alidúfum og fasönum, þá eru rekin fjögur alifuglasláturhús sem nú eru starfandi. Ekkert þeirra slátrar þessum tegundum, aligæsum, aliöndum, alidúfum né fasönum. Starfsemi þeirra snýst því mest um kjúklinginn, að ég spái. Hv. þm. spyr síðan: ,,Hvernig hyggst ráðherra beita þeirri heimild í reglugerð um alifuglasláturhús ,,að setja sem skilyrði, að leyfishafa sé skylt að annast slátrun fyrir þá alifuglabændur sem þess óska, enda þótt þeir eigi ekki aðild að viðkomandi sláturhúsi``?`` Ég vil taka fram, hæstv. forseti, að í öllum þeim sláturhúsum sem hér starfa, sem eru einkasláturhús, er tækjabúnaður miðaður við að slátra kjúklingum. Tækjabúnaðurinn hentar ekki til slátrunar á öðrum fuglategundum, nema þá kalkúnum í einu sláturhúsinu. Því er erfitt að skylda sláturhúsin til að slátra öðrum fuglategundum. Strangar reglur gilda um heilbrigðisástand fugla sem slátrað er í alifuglahúsunum. Eru tekin sýni af þeim á eldistíma og þau rannsökuð með tilliti til salmonellu og kampýlóbakter. Óheimilt er að slátra hópum sem jákvæð salmonellusýni greinast úr. Sláturleyfishafar eru tregir til að taka til slátrunar fugla sem aldir eru við ótryggar aðstæður. Þá eru meiri líkur á smiti með ofangreindum sýklum. Reynslan hefur sýnt að komist salmonellumengun inn í tækjabúnað alifuglasláturhúsa getur reynst erfitt að losna við hana aftur. Þess vegna hefur málið reynst snúnara en það virðist fljótt á litið. Salmonellan hefur því miður sótt dálítið í fugla hjá einstaklingum sem hafa verið með litlar andahjarðir. Þeir sem reka alifuglasláturhús, kjúklingasláturhúsin, hafa því verið mjög tregir til að opna þau fyrir slíkri slátrun. Þeir hafa hreinlega ekki sætt sig við að sæta þeirri reglu. Af þessum ástæðum hef ég ekki talið fært að skylda sláturleyfishafa í alifuglasláturhúsum til að slátra aligæsum, aliöndum, alidúfum og fasönum, eins og heimild er fyrir í reglugerð sem hv. þm. minntist á. Ég tel það ekki fært út frá heilbrigðissjónarmiði og með tilliti til framtíðar kjúklingasláturhúsanna og auðvitað heilbrigðis fólksins í landinu. Það er hinn anginn af málinu.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hæstv. landbrh. Það er erfitt að skylda sláturhús í einkaeigu til að taka við slátrun sem þeir vilja ekki sjálfir, aðallega vegna heilbrigðiskrafna og smithættu sem orðið getur í húsunum. Þetta er mjög viðkvæm vara. Það þarf að gæta fyllsta hreinlætis og er mjög alvarlegt ef sjúkdómshætta skapast og bakteríur berast inn í sláturhúsin. Ég tel að þeir sem ákveða að rækta aligæsir, aliendur, alidúfur eða fasana, verði einfaldlega að gera ráð fyrir því áður en þeir fara í slíkan búskap að þeir verði að koma sér upp sláturhúsi eða semja um það fyrir fram, áður en þeir fara út í að framleiða þessar afurðir.

Hæstv. forseti. Svar hæstv. landbrh. vakti forvitni mína. Hann talaði um að heilbrigðissjónarmið réðu því að hann teldi sér ekki fært að skipa sláturhúsum að taka aligæsir, aliendur, alidúfur og fasana til slátrunar. Heilbrigðissjónarmið, segir hann, en þá spyr ég: Hvernig er slátrun þessara fugla háttað á Íslandi? Hvernig er eftirliti með því háttað? Hverjir gæta hagsmuna neytenda? Er þetta bara öxin og höggstokkurinn sem gildir og síðan einhver kona með bala reytandi fiður?  Mér finnast svörin sem koma fram í þessu mjög undarleg. Ég ætti kannski frekar að segja að það sé gloppa í svörunum. Fjögur sláturhús af þessu tagi eru rekin á Íslandi. En ef fólk er að framleiða fuglakjöt af öðrum tegundum en kalkúnum og hænsnum þá finnst mér mjög skrýtið að það fuglakjöt sé selt á opnum markaði án þess að um það gildi neinar reglur.

Herra forseti. Það er virðingarvert ef heilbrigðissjónarmiðin eru látin ráða. En það má velta því fyrir sér hvort ekki væri hægt að nota heilbrigðissjónarmið til að útiloka aðra frá því að komast að slátrun. Viðkomandi fyrirtæki reka einnig kjúklingabú og reka því ekki eingöngu sláturhús. Þetta gæti einnig verið spurning um að ná markaðnum, alfarið og eingöngu, og ég tel að það þurfi einnig að skoða þann þátt. Ég spyr hæstv. ráðherra, hafi það ekki þegar komið fram í svari hans en ég heyrði því miður ekki allt, hvar og hvernig aðilar með þessa ræktun, sem aldrei hefur verið mikil, á aligæsum, aliendum, alidúfum, fasönum og öðrum tegundum, eiga þá að slátra. Hvaða aðbúnaðar er krafist og hvernig er slátrun leyst í dag?

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin þótt mér hafi fundist þau rýr. Ég þakka jafnframt hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunum. Staðreyndin er sú að hér er töluvert mikill markaður fyrir fjölbreytilegt fuglakjöt. Töluvert mikið er flutt inn af fuglakjöti, öndum, gæsum og öðrum fuglum. Áhuginn er því til staðar. Ég hygg að við, sem neytendur, vildum gjarnan eiga tök á að kaupa mismunandi tegundir fuglakjöts sem framleitt væri innan lands. Spurningin er með hvaða aðgerðum er hægt að koma til móts við það. Ég ætla ekki að fara fram á að hæstv. landbrh. fari sjálfur að slátra gæsum og öndum þótt ég þykist vita að hann sé alinn upp við að bjarga sér í þeim efnum eins og fleiri okkar. Engu að síður var þetta gert í þessum sláturhúsum til skamms tíma. Þá var samið um það við eiganda sláturhússins og teknir frá ákveðnir dagar til að taka þessa fugla inn. Ég er ekki viss um að það sé rétt hjá hæstv. ráðherra að það þurfi sérútbúnað til þess. Fyrst og fremst snýst þetta um heilbrigðiseftirlit. Ákveðinn búnað þarf reyndar en ég er ekki viss um að það eigi að útiloka slíka slátrun. Á hinn bóginn verður að skoða hvaða möguleikar eru til að koma upp litlum, sérhæfðum sláturhúsum fyrir minni fuglategundir og hvort kröfur til þeirra séu með þeim hætti að það sé framkvæmanlegt að hafa þau tímabundið í notkun til þessara verka o.s.frv. Ég tel mikilvægt að finna farveg til að stuðla að því að þessar greinar framleiðslu á margskonar fuglakjöti geti þrifist og það sé gert samkvæmt eðlilegum heilbrigðiskröfum.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir það að núverandi ástand stendur þessum búgreinum, hvað þessar fuglategundir varðar, dálítið fyrir þrifum. Ég get tekið undir með hv. þm. Drífu Hjartardóttur hvað það varðar að auðvitað verða þeir sem ætla að gera þetta að atvinnu sinni að huga að slátruninni áður en lagt er af stað. Huga verður að því hvernig þeir ætla að koma vörunni til neytenda og hvar þeir ætla að slátra fuglunum. Ég sagði áðan að ég treysti mér ekki til að setja reglugerð og skylda kjúklingasláturhúsin til að taka þessar tegundir inn á sig í ljósi þess sem gæti í kjölfarið komið upp í slíkum húsum, þ.e. kampýlóbakter eða salmonella. Slík sýking er mjög þrálát og mjög erfitt að eiga við hana. Kjúklingabændur hafa tekið vel á vanda sínum. Þeir hafa orðið fyrir miklum áföllum af þessu tagi og ríkið hefur komið þeim til hjálpar í þeim efnum. Ég hygg að árið 2000 hafi síðast orðið slíkt áfall. En það er mjög erfitt að skylda húsin til að taka við þessari grein, sem er enn áhættusamari varðandi sýkingar. Ég hygg að rækt af þessu tagi sé ekki rekin sem stór búskapur í dag. Auðvitað er til heimaslátrun. Hún er lögleg og menn geta borðað afurðir sínar sjálfir. Þannig er það kannski yfirleitt. Við seljum villta fugla í verslunum. Það er annar handleggur. Eru þeir hreinir af þessu? Þetta eru allt saman spurningar. Ég segi fyrir mig að ég held að þeir sem þennan atvinnurekstur stunda þurfi að standa saman eins og menn gera í atvinnurekstri og koma sér upp snoturri aðstöðu sem stenst kröfur heilbrigðisyfirvalda og neytenda, þar yrði þessum dýrum fargað til neyslu. Ég sé í raun engar aðrar leiðir í þessu máli.

Frú forseti. Undanfarin ár hefur mikið fjármagn verið lagt í markaðssetningu lambakjöts erlendis með allsendis ófullnægjandi árangri, ef horft er á árangurinn frá sjónarhorni bóndans. Hann fær sjaldnast nokkuð fyrir þau tæplega 40% af framleiðslunni sem hann eru skyldaður til að flytja út. Í besta falli fær hann það sem nemur breytilegum kostnaði við framleiðsluna. Hins vegar hefur engin áhersla verið lögð á þann eina markað sem nokkuð víst er að skili bóndanum einhverju, þ.e. innanlandsmarkað. Á síðasta ári voru um 300 þúsund gistinætur á hótelum og gististöðum hérlendis. Hvorki hótelum né matsölustöðum barst ein einasta hvatning um að íslenskt lambakjöt yrði kynnt sérstaklega. Þaðan af síður voru þeim gerð tilboð til að hvetja til neyslu lambakjöts. Mér leikur forvitni á að vita hvort hæstv. landbrh. telur ekki mikilvægt að settur verði kraftur í markaðssetningu lambakjöts á innanlandsmarkaði og til hennar verði vandað á sambærilegan hátt og við markaðssetningu erlendis?

Hæstv. forseti. Ég vil taka fram, að bæði úr þessum ræðustól, í fjölmiðlum og hvert sem ég hef farið hef ég hvatt bændur til að standa vörð um sterkasta markað sinn, innanlandsmarkaðinn, og sækja fram á honum því hann sé þeim langdýrmætastur. Það er því alveg skýrt í mínum huga. Það eru stór orð af hálfu hv. þm. að segja að engin áhersla sé lögð á innanlandsmarkaðinn. Auðvitað leggja bændur og afurðastöðvar þeirra mikla áherslu á innanlandsmarkaðinn. Við sjáum það í auglýsingum, blöðum og í sjónvarpinu. Ég er t.d. hér með boðskort þar sem mér er boðið að vera við upphaf mikillar markaðssetningar á vegum Sláturfélags Suðurlands og Hagkaupa, fimmtudaginn 29. apríl kl. 17, hæstv. forseti, svo ég auglýsi  Það er mikið fjármagn lagt í að auglýsa lambakjöt og markaðssetja það hér heima. Ég get tekið undir með hv. þm. að það má gera það með enn áhrifaríkari hætti og bændurnir verða að leita leiða til þess. Hér stendur ekki markaðsstjóri lambakjötsins þó hann hafi mikinn áhuga á málinu og finnist lambakjötið mjög gott og sárni ef það verður undir. Það er mikið borðað af lambakjöti og eins og skáldið sagði er lambakjötið gullinmura og gleymmérei. Þannig bragðast það. Það er mikil áhersla lögð á það innan lands og má gera það enn þá betur. Ég get tekið undir með hv. þm. að ég hef aðeins orðið þess var hvað íslenska lambið, mjólkurvörurnar og ostinn varðar, að þar eru mikil sóknarfæri sem ég held að þessar atvinnugreinar þurfi að nota betur. Hvað varðar útflutningsskylduna sem hv. þm. minntist á, er hún atriði sem bændur hafa borið í samninga sína og er þar að þeirra tilstilli. Þeir hafa talið hana mikilvæga til þess að standa saman að markaðssetningu á erlendum vettvangi. Ég finn það hér og víðar að menn eru að hnýta í markaðssetninguna erlendis, en á síðustu fimm árum höfum við verið að gera þetta með öðrum hætti en áður, selja lambið sem gullinmuru og gleymmérei sem íslenska náttúruafurð úr hreinu umhverfi og erum komin inn á fleiri hundruð verslanir í Bandaríkjunum, Ítalíu og í Danmörku vorum við að sjá hærra verð en áður. Ég geri mér grein fyrir að þeir sem lögðu upp í markaðssetningu fyrir íslenska fiskinn úr hafinu hreina fyrir 50 árum sættu sama áróðri, að það væri vitlaust og menn ættu ekki að standa í því, en hann stendur undir lífskjörum Íslendinga. Ríkið hefur því lagt aðeins pening í átaksverkefni sem heitir Áform og er má segja markaðssetning á Íslandi í heild sinni, 25 millj. kr. á ári koma úr fjárlögum. Verið er að selja Ísland í gegnum Áform og það er fleira en lambið. Þetta skilar ferðamönnum til baka og ég held að það skili Íslandi miklu. Ég get alveg tekið undir með hv. þm. af því ég hef verið viðstaddur sölumennsku á vegum Áforms og Iceland Naturally í Bandaríkjunum, hef fylgst með Sigga Hall og Baldvini Jónssyni og fleirum meisturum Íslands í sölumennsku, fólki frá Flugleiðum o.s.frv., að mér finnst mjög áhugavert að bændurnir og afurðastöðvar þeirra beiti sams konar aðferðum hér heima til að stækka markað sinn og efla hann og nefni það oft við Bændasamtökin og Landssamband sauðfjárbænda að þeir eigi að fara sömu leið, þeir þurfi að herða róðurinn, þeir þurfi að ná til neytendanna með sams konar hætti og menn eru að gera erlendis. Ég ítreka að mikið fjármagn fer í að markaðssetja íslenskt lambakjöt. Ég hef ekki tölur um það hér. Afurðastöðvarnar leggja mikinn kostnað í að auglýsa lambakjötið og verslanirnar leggja líka mikið á sig til þess að auglýsa að þær séu með úrvalslambakjöt. Við sjáum reyndar að afurðastöðvar bænda víða um land hafa verið að sérhæfa sig í sínu fjallalambi o.s.frv. Það þykir neytandanum vænt um og svarar kalli þeirra. Þetta er því allt á góðri leið, en betur má ef duga skal.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur að innlendi markaðurinn er mjög mikilvægur, en jafnframt er mjög þýðingarmikið að halda áfram því ágæta starfi sem hefur verið unnið í útflutningnum. Eins og fram kom hjá hæstv. landbrh. hefur salan verið að aukast á Bandaríkjamarkaði, Ítalíu, Danmörku og víðar og þeir sem selja afurðirnar eru að byrja meira samstarf en verið hefur. Ég vil nefna hvað það var skemmtilegt að fylgjast með Food and Fun hátíðinni í vetur. Gríðarleg þátttaka var meðal erlendra aðila sem komu hingað til lands og blaðamenn skrifuðu um hátíðina. Jafnframt því hefur Áform verið að auglýsa Ísland sem gott land að sækja heim.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja eins og er að mér finnst íslenskir bændur ekki hafa staðið sig í því að selja íslenskt lambakjöt á innanlandsmarkaði, langt því frá. Kannski er það ekki bara bændunum að kenna, heldur einhverjum fleirum. Mér finnst lambakjöt vera boðið með óviðunandi hætti í mörgum verslunum í landinu. Fólk hefur ekki aðgang að kjötinu flokkuðu og tilhöfðu eins og nútíminn gerir kröfu um. Ég er alveg sannfærður um að þar liggja lyklarnir að því að fá miklu meiri nýtingu á kjöti og miklu meiri sölu, þó það verði dýrara. Krafan í dag er að þetta sé góð vara og passi í þá matargerð sem fólk ætlar að nýta hana í og henni þarf að verða við. Það er langt frá því að það sé gert. Ég held að það sé mikilvægt og vil koma því á framfæri.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir með hv. þm. að það hlýtur að vera hægt að selja meira af lambakjöti hér á landi en gert er í dag. Að vísu er það alveg rétt og við vitum það öll að kjötmarkaðurinn hér á landi hefur verið að ganga í gegnum miklar hremmingar með miklu offramboði og mikilli offramleiðslu á bæði svínakjöti og kjúklingakjöti. En því miður hefur líka verið offramleiðsla á lambakjöti,  Mig langar að spyrja hvort það sé ekki rétt, um leið og við hugleiðum hvernig við getum selt meira af lambakjöti, að hugleiða í leiðinni hvernig við getum dregið eitthvað úr framleiðslunni. Í því sambandi hefur mér oft dottið í hug svokallaðir frístundabændur vítt og breitt um landið sem eru með örfáar rolluskjátur hingað og þangað og framleiða lambakjöt. Ég heyrði einhvern tímann hæstv. landbrh. lýsa því yfir að hann teldi það vera mannréttindi að eiga sauðkind. Kannski á síðustu öld og þarsíðustu öld og á öldunum þar á undan, en varla í dag, því miður, því það þarf að torga öllu þessu kjöti. Það væri gaman að vita hvort hæstv. landbrh. telji það mannréttindi enn í dag að eiga sauðkind á Íslandi árið 2004.

Frú forseti. Mér finnst alltaf dálítið langsótt þegar verið er að tala um markaðssetningu bænda á lambakjöti, því það eru ekki bændurnir sem markaðssetja. Einhverjir gera þetta kannski í umboði bænda og hugsanlega hægt að færa rök fyrir því að bændur eigi afurðastöðvarnar, en hins vegar tel ég ansi langa leið á milli bændanna sjálfra og afurðastöðvanna og annarra sem markaðssetja lambakjöt á Íslandi. Hvað sem því líður, hver sem ber ábyrgðina, fer ég ekki ofan af því að markaðssetningin er ekki nógu faglega unnin. Ég held að við getum lært mikið af því hvernig þetta hefur verið markaðssett í Bandaríkjunum, hvað sem manni finnst um það fyrirbæri að reyna að selja íslenskt lambakjöt erlendis á verði sem skilar framleiðendunum einhverju, sem gerist ekki í dag eins og ég sagði áðan. Með samningum milli ráðuneytisins og Bændasamtakanna var farið út í markaðssetninguna erlendis og ég tel að það megi alveg gera tilraun til að koma á samningum milli Bændasamtakanna og ráðuneytisins um að fara í faglega og góða markaðssetningu á Íslandi, því ég tek undir með þeim sem hafa talað um það hversu framboð og framsetning á lambakjöti í búðum sé óviðunandi. Ég held að við húsmæður og aðrir sem sjá um að elda mat og elda stundum lambakjöt, getum öll talað af reynslu um hvernig lambakjötið lítur oft út í borðunum, ákaflega óaðlaðandi og mikið af eiginlega óætum bitum sem á ekki að bera á borð fyrir okkur frekar en útlendinga.

Hæstv. forseti. Landbrh. vill ítreka það í upphafi þessarar aldar, að það er enn skoðun hans að það séu mannréttindi að eiga sauðkind og í rauninni mannréttindi að eiga hvaða dýrategund sem er. Það gefur mörgum einstaklingum sem eiga sauðkindur mikið og það væri hastarlegt að taka það af þeim með lagasetningu. Hitt er annað mál að það er mikilvægt að skipuleggja það og sveitarfélögin geta komið því að að menn eigi ekki of margt og þak getur verið á þeirri eign þess vegna. Þetta vil ég ítreka. Hv. þm. og fyrirspyrjandi, Anna Kristín Gunnarsdóttir, minntist á að það séu ekki bændur sem markaðssetja kjötið. Jú, afurðastöðvarnar eru armleggir bóndans. Bændurnir eru ekki beint í því að markaðssetja mjólkurvörurnar. Það er fagfólk, iðnaðarfólk, sem er glæsilegt fólk og hefur náð miklum árangri á heimsvísu, bæði í kjötinu og mjólkinni, sem fullvinnur það og svo eru sölumenn. Ég hef t.d. orðið þess var að það er mikil vakning í sveitunum, ekki síst hjá konum um allt land í gegnum verkefni sem þær eru að vinna að og ég hef tekið þátt í með þeim, að koma meira inn á það að hitta fólkið í búðunum, fara yfir markaðssetninguna o.s.frv. Það tel ég mjög mikilvægt og skiptir miklu máli að bændurnir kynnist þessu og hafi áhrif á afurðastöðvar sínar o.s.frv. Ég tel að síðan sé við verslanir að eiga líka. Verslanirnar ráða jafnvel mestu um hvaða kjöt er borðað. Þær gera kröfur um afslætti þegar menn koma að dyrunum. Svínabóndinn gefur kannski afslátt og þá fær hann bestu hilluna og besta stæðið. Það gerir kannski kjúklingastóriðjan líka, en þá er sauðfjárbóndinn veikari. Það koma því margir aðrir inn í þetta og að því verður að hyggja. Hæstv. forseti. Að lokum vil ég þakka þessa ágætu umræðu og hvet til þess að farið verði yfir málið með öllum þeim sem það varðar.

Frú forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að þau íslensku sláturhús sem hyggjast flytja afurðir sínar á erlendan markað eru sett undir afar stífar kröfur um tæknibúnað og annan aðbúnað. Gildir þá einu hvort um er að ræða útflutning á Bandaríkjamarkað eða á hið Evrópska efnahagssvæði. Jafnframt þurfa viðkomandi sláturhús að gangast undir miklar árlegar kröfur eftirlitsmanna innflutningslandanna um úrbætur og lagfæringu fyrir tugmilljónir á hverju ári að mati stjórnanda eins stærsta sláturhússins. Í Evrópusambandinu eru ekki gerðar sömu kröfur til sláturhúsa sem slátra á innanlandsmarkað og þeirra er flytja á erlenda markaði, enda eru kröfur til útflutningssláturhúsanna í raun tæknilegar viðskiptahindranir landa sem þegar hafa yfrið nóg af innlendu kjöti á mörkuðum sínum. Aftur á móti má víða finna orðræðu, styrkjamöguleika og reglugerðir sem miða að meira frjálsræði í viðskiptum með framleiðslu bænda og er ætlað að auðvelda innlenda markaðssetningu. Ekki síst á þetta við þegar um strjálbýlli svæði er að ræða. Síðastliðið sumar gaf íslenska landbúnaðarráðuneytið hins vegar út reglugerð sem gerir öllum sláturleyfishöfum á Íslandi skylt að uppfylla kröfur til aðbúnaðar í útflutningssláturhúsum eða missa sláturleyfið ella. Þær kröfur gera það að verkum að lítil sláturhús í dreifbýlinu, sem mörg eru mikilvægar stoðir byggðarlaga sem eiga í vök að verjast, munu leggja af starfsemi sína. Það mun aftur torvelda heimavinnslu og sölu afurða sem, eins og hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir hefur bent á á Alþingi, er víða að finna í Evrópu og er m.a. hluti af þjónustu við ferðamenn. Þessi ráðagerð mun líka leiða af sér að bændur missa drjúgar aukatekjur sem þeir hafa haft í sláturtíðinni og byggðirnar veikjast enn. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvaða ástæður eru fyrir því að meiri kröfur eru gerðar til aðbúnaðar í íslenskum sauðfjársláturhúsum en í sláturhúsum innan Evrópusambandsins sem slátra á innanlandsmarkað viðkomandi landa?

Hæstv. forseti. Svar mitt við þessari stóru spurningu er svohljóðandi: Núgildandi lög um slátrun, nr. 96/1997, um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat í sláturafurðum, komu í stað laga sem voru frá árinu 1966. Við gerð þeirra var tekið mið af löggjöf nágrannalandanna, einkum Danmerkur. Þegar reglugerð nr. 46/2003, um slátrun og meðferð sláturafurða, var samin var einnig tekið mið af reglum nágrannalandanna. Eðlilegt var talið að íslenskar reglur á þessu sviði, eins og á öðrum sviðum matvælavinnslu og dreifingar, væru sambærilegar við reglur í nálægum löndum. Einnig að afurðir sem dreift væri á innlendum markaði uppfylltu sömu kröfur og afurðir sem fluttar eru á erlenda markaði. Öll sláturhús skyldu uppfylla ákveðnar lágmarkskröfur hvort sem þau sæktust eftir útflutningsleyfi eða ekki, enda er það sláturleyfishöfum í sjálfsvald sett hvort þeir sækjast eftir útflutningsleyfum eða ekki. Ég vil taka það fram að sú kröfugerð kom ekki síst frá bændum sjálfum, búnaðarþingi, Bændasamtökunum, og hafði verið til umræðu og umfjöllunar á landsfundi sauðfjárbænda o.s.frv. Hangandi fláning er talin hreinlegri. Síðan, eins og hv. þm. þekkja, hefur auðvitað verið gríðarlegur vandi í rekstri afurðastöðvanna sem er hluti af því, og ríkisvaldið hefur tekið þátt í, að úrelda hús til þess að hagræða í greininni. Ég get tekið undir það í málflutningi hv. þm. að mörg þessi hús eru mikilvæg atvinnutækifæri í sumum byggðarlögum til að skapa fólkinu sem þar býr, og ekki síst sauðfjárbændunum, tekjur og við höfum auðvitað séð það breytast mjög á síðustu árum. Ég hygg að þegar ég kom fyrst inn á þing hafi húsin verið á bilinu 40--50 sem slátrað var í. Sláturlömbunum hefur fækkað um helming og húsin eru núna að komast niður fyrir tíu. Þarna hefur því orðið gríðarleg breyting hvað þetta varðar og enn eru þau rekin, mörg hver, í miklum erfiðleikum á þessum markaði. Í löggjöf nágrannalandanna er sums staðar gert ráð fyrir tvenns konar sláturhúsum. Munurinn felst einkum í stærð húsanna og hvernig opinberu eftirliti með þeim er háttað. Hreinlætis- og heilbrigðiskröfur eru hins vegar þær sömu, óháð stærð húsanna. Í lögunum frá 1997 er ekki gert ráð fyrir tvenns konar sláturhúsum og heldur ekki í reglugerðinni þannig að lögin frá Alþingi 1997 gerðu ekki ráð fyrir þessu. Reglugerðin er þess vegna svona að því leyti, eins og ég rakti áður í ræðu minni. Hjá Evrópusambandinu hafa reglur um matvælavinnslur verið í endurskoðun undanfarin ár og ráðgert er að nýjar reglur taki gildi þar 1. janúar 2006. Reglugerðin tekur gildi hér 2008. Samkvæmt þessum nýju reglum Evrópusambandsins eru gerðar skýrar lágmarkskröfur til allra matvælafyrirtækja, sláturhúsa jafnt sem annarra, og því ekki gerður greinarmunur á því sem telst stórt og lítið sláturhús að því er varðar framleiðslumagn. Þannig að hér er búið að marka stefnu um breytingar og menn vita þá hvað framtíðin ber í skauti sínu, að Evrópusambandið er líka að taka á í sínum málum og breyta reglum sínum horft til framtíðar.

Hæstv. forseti. Ég held að ástæða sé til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann ætli að beita sér fyrir því að til verði tvenns konar reglur hér eða að með einhverjum hætti verði hægt að liðka fyrir því að hægt verði að halda uppi slátrun í minni húsum og þjónustu við fólk sem bændur geti annast sjálfir. Það er ástæða til að minna á að í einhverri skýrslu sem ég sá kom fram að það væru á annað þúsund bændur í Danmörku sem hefðu leyfi til þess að selja afurðir sínar sjálfir. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að bændur fái möguleika til þeirra hluta og ég held að það sé mjög vaxandi áhugi fyrir því að skoða þann möguleika. Og mér finnst ástæða til þess að hæstv. ráðherra beiti sér einarðlega fyrir því að liðka fyrir möguleikum bænda til að auka þjónustu sína og veita hana beint.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. landbrh. fyrir að leiðrétta ummæli sem hann viðhafði í haust, en í máli hans nú kom fram að það væri alfarið á ábyrgð innlendra stjórnvalda að herða þessar reglur til sláturhúsanna. En í haust sagði hann orðrétt, þegar ég spurði hann út í svipað atriði: ,,Við stöndum að vísu frammi fyrir því að Evróputilskipun um hvernig sláturhúsin skuli vera gengur hér í gildi 2008.`` En nú er það komið á hreint að þetta er alfarið á ábyrgð íslenskra stjórnvalda. Það leiðir hugann að því máli sem rætt var hér á undan, þ.e. markaðssetningu íslensks kjöts. Þessi ráðstöfun mun að öllum líkindum hækka sláturkostnað og hækka þann kostnað sem fellur á kjötið, hækka verð til innlendra neytenda og skerða samkeppnisstöðu lambakjötsins á innlendum kjötmarkaði.

Frú forseti. Ég fagna þessari umræðu í tengslum við sláturhús og tel að það sé mikilvægt, eins og hér hefur komið fram, að skoðun og mat á því sem slátrað er hérlendis sé einfaldara innan lands en erlendis og því stundum gerður greinarmunur á þó að það sé ekki gert hér. Ég vildi hins vegar bæta við í því sambandi að það er brýnt að bæta aðgerðir varðandi flutning á lifandi búfénaði til að gera sláturhúsum kleift og auðveldara að flytja sauðfé, en oft er um langan veg að fara í sláturhús. Þeim er gert nógu erfitt hvað varðar skatta á flutningsgjöld sem ríkisstjórnin hefur lagt á þá, á flutninginn, sem leiðir til þess að erfitt er að fjárfesta í hagkvæmum flutningstækjum sem eru ákjósanleg fyrir búfénaðinn og vegvæn fyrir vegi landsins. Og einnig þarf að gera bændum kleift að selja kjöt, þeirra eigin vöru, þó að slátrað hafi verið í sláturhúsi þar til gerðu, án þess að réttur þeirra til niðurgreiðslna skerðist.

Frú forseti. Þegar svokölluð sláturhúsanefnd var að vinna og skila skýrslu um hagkvæmni í rekstri sláturhúsa, var í sjálfu sér ekkert verið að bera saman stór og lítil hús. Fyrst og fremst var verið, út frá einhverjum gefnum forsendum, að reikna út mögulega hagkvæmni á ákveðinni gerð af sláturhúsum og finna forsendur fyrir því að loka öðrum. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til þess að endurskoða þau lög sem hann gat um hér og lúta að sláturhúsum í þá veru að gert verði ráð fyrir fleiri en einni tegund sláturhúsa, það verði líka gert ráð fyrir minni sláturhúsum sem geta starfað staðbundið og þar sé horft meira til staðbundins markaðar, innanlandsmarkaðar. Það gæti bæði verið fjölskyldusláturhús og eins sláturhús sem tæki yfir afmarkað svæði, en við verðum að tryggja meiri fjölbreytni og víðtækari aðkomu að slíkri framleiðslu. Þessi lagasetning og reglugerðarsetning ráðherra er allt of einskorðuð.

Virðulegi forseti. Oft hefur verið rætt um sláturhús í þessum þingsal og ég vil bara minna á að sláturhúsin hafa átt í miklum vandræðum undanfarin ár, í mörg ár, og það er því ekki af engu sem lagðar eru 170 milljónir í úreldingu sláturhúsa. Það er ekki vegna þess að þeim gangi svo vel. Það var kominn tími til að þeim yrði fækkað, það varð að fækka þeim, og núna eru þau orðin fá en þau munu í framtíðinni trúlegast verða enn færri. Það er kannski ekkert endilega það sem við viljum sjá, ég mundi vilja sjá að einhver af litlu sláturhúsunum fengju að starfa áfram. Og mjög fróðlegt verður að sjá hvernig hin nýju ríki sem eru að ganga í Evrópusambandið munu laga sig að þeim kröfum sem Evrópusambandið setur sláturhúsum. En varðandi það sem kom fram áðan um niðurgreiðslur þá eru þær ekki til. Það eru beingreiðslur.

Frú forseti. Mig langar að taka fyrst upp það sem fram kom í máli hv. þm. Drífu Hjartardóttur um að fróðlegt væri að sjá hvernig ný aðildarríki Evrópusambandsins lagi sig að reglum Evrópusambandsins varðandi sláturhús. Ég tel að það verði ekki flókið svo lengi sem þau ætla ekki að flytja út, því það er fyrst þegar fara á að flytja út sem kröfurnar eru harðar. Það er það sem ég er að tala um í máli mínu, að okkur ber engin skylda til að leggja sömu kröfur á þau sláturhús sem hyggjast slátra á íslenskan markað og þau sem ætla að flytja út afurðir sínar. Og það er mjög mikilvægt að því hefur ekki verið mótmælt í dag, enda er það erfitt því að upplýsingar um slíkt eru á heimasíðu breska landbúnaðarráðuneytisins og þar hef ég lesið mér til. Þar hef ég líka séð umsóknareyðublöð um slátrunarleyfi. Ég hef séð þar hvatningar til bænda um að sækja um styrki og leiðbeiningar hvernig fara eigi að því til þess að vinna afurðir heima og markaðssetja þær. Þannig að þar sem víðar mættum við taka Evrópusambandið okkur til fyrirmyndar. Ég tek undir þá áskorun sem fram kom áðan til landbrh., að vísu þarf hann ekki að fara í lagasetningu vegna þess að aðeins er um reglugerð að ræða, en ég hvet ráðherra til þess að breyta reglugerðinni sem hann setti í sumar er leið um það að öllum sláturhúsum á Íslandi beri að hafa aðbúnað sem sé viðurkenndur til útflutnings og leyfa á Íslandi tvær gerðir af sláturhúsum, þ.e. sláturhús sem geta flutt út afurðir sínar og sláturhús sem slátra á innanlandsmarkað.

Hæstv. forseti. Ég vil taka fram að sú reglugerð sem ég skrifaði undir um framtíðarmarkmiðin, hangandi fláningu 2008, var mjög lengi á mínu borði. Ég ræddi mjög við hagsmunaaðila, Bændasamtökin, Landssamband sauðfjárbænda, sláturleyfishafa og fleiri um hvort rétt væri að setja þessa reglugerð. Þeir töldu allir mjög mikilvægt að sú stefnumótun lægi fyrir og yrði gerð, að hér væri ein regla í þessu. Þannig varð sú reglugerð til. Hvað varðar minni hús er það auðvitað svo að ef Jón bóndi á Bala vill byggja sláturhús eftir þessum reglum og slátra 10 lömbum á dag eða 20 þá fær hann eðlilega til þess leyfi.  Hins vegar kom í ræðustól hv. þm. Sigurjón Þórðarson og bullaði. Hann þyrfti að fara í skóla og læra að reikna upp á nýtt  Talið er að sú hagræðing sem ákveðin hefur verið í sláturhúsunum muni bæta hag neytenda, lækka verð til þeirra, styrkja stöðu bændanna --- fæ ég hljóð fyrir hv. þingmönnum forseti?

Ég vil biðja þingmenn um að gefa ráðherranum hljóð.

Ég er að fara yfir það, hæstv. forseti, að hv. þm. kom með fullyrðingu sem ekki stenst. Niðurstaða allra sem hafa reiknað það út er sú að hagræðing í sláturhúsunum muni gera verð til neytenda hagstæðara. Bændurnir standa öruggari eða fá tryggari greiðslur í sterkari einingum. Þetta hefur verið margyfirfarið og er talið mikið og gott mál. Það samstarf sem ég á í þessum efnum er auðvitað við Bændasamtökin, búnaðarþing, Landssamband sauðfjárbænda og fleiri. Ég nýt ráða þeirra um leið og ég hlusta þær raddir sem hér hafa heyrst.

Frú forseti. Ég vil fá að bera af mér sakir. Ég var borinn þeim sökum að vera að bulla. Ég get tekið undir það að vissu leyti að ég hafi bullað en eina bullið var þegar ég vitnaði í ræðu hæstv. ráðherra. Hann fór með rangt mál í umræðunni í haust og ég get lesið það á ný, bullið, ef hæstv. ráðherra kærir sig um að hlusta á það. Það er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Við stöndum að vísu frammi fyrir því að Evróputilskipun um hvernig sláturhúsin skuli vera gengur hér í gildi 2008.`` Ég benti á að það kom fram í máli hæstv. ráðherra að íslensk stjórnvöld ráða því hvernig þessar reglur eru.

Hæstv. forseti. Ég var ekki að deila um þetta atriði við hv. þm. þótt ég færi vel yfir það sem er að gerast í Evrópu sem haft er til viðmiðunar. Ég var að tala um allt annað úr ræðustólnum þegar hv. þm. trylltist í salnum, sem er mjög óþægilegt undir umræðu. Menn eiga auðvitað að sýna gætni og forseti verður að taka slíka menn til bæna. Við vitum hvað á að gera við slíka menn þegar þeir láta svona í þingsalnum. Ég var fyrst og fremst að tala um þá umræðu sem hv. þm. hafði uppi um að hagræðingin í sláturhúsunum yrði óhagstæð fyrir bændur og neytendur. Ég hef margfarið yfir það. Ég var ekkert að deila um hitt við hann. Ég rakti mjög vel í ræðu minni hvernig samanburðurinn er gerður við Evrópu. Fyrst og fremst er þessi ákvörðun auðvitað tekin af samtökum bændanna með áskorun um að reglugerðin verði sett. Það hefur verið gert þannig að þessi mál eru að því leyti hrein.

Frú forseti. Eins og kunnugt er hafa viðræður staðið yfir árum saman innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, WTO, þar sem markmiðið er að lækka tolla og innanlandsstuðning á sviði landbúnaðar. Þessar viðræður hafa virkað sem keyri á vestrænar þjóðir, m.a. Íslendinga sem sjá fram á að núverandi stuðningskerfi mun ekki ganga til lengdar. Evrópusambandið hefur fyrir löngu hafið aðlögunarferli sitt og samþykkti árið 2000 sameiginlega landbúnaðarstefnu ,,Agenda 2000`` þar sem sjónum er beint að byggðaþróun en ekki einungis að framleiðslu eins og áður var og er enn á Íslandi. Í staðinn var samþykkt að styðja við umhverfisvænan landbúnað, styrkja harðbýl svæði, starfsmenntun bænda, skógarhögg og veita fjárfestingar- og þróunarstyrki, m.a. til matvælagerðar eins og áður hefur komið fram í máli mínu. Það er fróðlegt að lesa umsóknareyðublað um styrki til þróunar og markaðssetningar matvæla hafandi í huga þær ofurkröfur sem íslensk stjórnvöld gera á innlenda framleiðendur og hindra þannig þróun og sjálfstæða markaðssetningu þeirra. Endurskoðuð áætlun var síðan samþykkt í júní 2003 hjá Evrópusambandinu með þeim meginbreytingum að styrkir eru einkum greiddir á býli óháð framleiðslu. Ég spyr því hæstv. landbrh.: Hvernig hyggst ráðherra haga undirbúningi að aðlögun mjólkuriðnaðarins að væntanlegum kröfum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, WTO?

Hæstv. forseti. Hv. þm. spyr: Hvernig hyggst ráðherra haga undirbúningi að aðlögun mjólkuriðnaðarins að væntanlegum kröfum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, WTO? Um langa hríð hafa staðið yfir samningar sem stefnt hafa dálítið út af borðinu þótt ég hafi fregnir af því að þær séu að fara í gang á nýjan leik. Auðvitað hafa utanrrn. og landbrn. komið mjög að þessum samningum. Þar fylkjum við liði með ákveðnum þjóðum og reynum að standa vörð um okkar mikilvæga landbúnað eins og alþjóð veit. Hvað verður í þessari samningagerð? Ég hygg að það sé mat flestra að áhrif nýrra alþjóðlegra samninga fari ekki að hafa áhrif hér fyrr en í fyrsta lagi árið 2010, kannski síðar og kannski fyrr ef það gengur upp. Ég minnist þess þegar þáverandi forseti Bandaríkjanna, Bush eldri, sagði einhvern tíma: Það verður ekki samið um GATT nema það henti bandarískum bændum. Kannski er sú staða nú að koma upp í þessari samningagerð að hinn yngri Bush segir það sama: Nú vil ég knýja á samninga sem henta bandarískum bændum. A.m.k. er komin hreyfing á málið. Við Íslendingar leggjum auðvitað áherslu á að fylgja þeim þjóðum sem okkur eru skyldastar í þessum efnum. Við leggjum mikla áherslu á sérstöðu íslensks landbúnaðar og hversu mikilvægur hann er þjóðinni og landinu, sem á margan hátt er ágætt til búskapar. Í ljósi þess að ekki liggur enn fyrir hvernig næsti samningur verður þá eru í gangi samningaviðræður við bændur. Þær standa yfir núna og þar er farið yfir þá framtíðarsýn sem að einhverju leyti blasir við. Við blasir að Evrópa hefur sagt að hún sé tilbúin að falla frá framleiðsluhvetjandi styrkjum og leita meira í grænt umhverfi. Við höfum í sjálfu sér verið með mjög einfalda og skýra búvörusamninga fyrir framleiðslu okkar. Þeir hafa ekki aðeins það markmið að styrkja landbúnaðinn og bændurna heldur og að skila neytendum ódýrari vöru. Að því leyti er okkur vandi á höndum. Við erum ekki með jafnfjölbreytt styrkjakerfi og viðgengst í Evrópu. Ég geri mér grein fyrir því að þessar viðræður og sú staða sem er í Evrópusambandinu gerir það að verkum að við verðum að hugsa um samninga okkar og færa að einhverju leyti í þá átt sem þar þróast. Þetta hefur verið rætt í mjólkursamningunum, bæði um að minnka framleiðsluhvetjandi stuðning, lækka verð á mjólkurkvóta og standa betur að vígi þegar nýir WTO-samningar líta dagsins ljós. Ég get í raun ekki sagt meira um þetta á þessu stigi. Samningagerðin er á fullri ferð. Bændurnir hafa fylgst mjög með þessum samningaviðræðum og fulltrúar frá Bændasamtökunum tekið þátt í þeim. Þeir þekkja vel þessa hlið og vita hver meginstefnan er. Kannski má segja að í síðasta sauðfjársamningi höfum við að einhverju leyti reynt að taka mið af þessari þróun, færa stuðninginn meira í þá veru og að einhverju leyti eru menn að ræða það í samningagerðinni núna, að minnka hinn framleiðsluhvetjandi stuðning í mjólkursamningnum og færa hann í þessa veru. Ég minni á að íslenskur landbúnaður hefur verið að hagræða og þróa atvinnuveginn mjög farsællega síðustu árin. Enn um sinn hefur hann töluvert langan tíma, að mér sýnist, til að mæta þeirri nýju þróun sem þarna blasir við. Auðvitað á Ísland líka mikla möguleika í þeim kerfum sem þar verða til, ef stórveldin ríða þeim ekki að fullu með skoðunum sínum og valdi. Það verður að taka tillit til smærri þjóða sem reka mjög góðan og þýðingarmikinn landbúnað eins og Íslendingar gerða.

Virðulegi forseti. Ég tel að grænar greiðslur geti aldrei leyst af hólmi framleiðslutengdan stuðning við landbúnað heldur verði það að vera einhvers konar viðbót. Í raun eru grænar greiðslur úreldingarstyrkir þegar til lengdar lætur og eins og kom fram áðan í umræðunni eru samningarnir sem við höfum mjög gegnsæir. Núna hefur Evrópusambandið breytt stefnu sinni varðandi mjólkurframleiðsluna og hefur aukið framleiðslutengdan stuðning. Mig langar aðeins að geta þess að í Bændablaðinu er mjög athyglisverð grein um viðhorf norsku bændasamtakanna til alþjóðasamninga um búvöruviðskipti. Þau telja að aðild að Evrópusambandinu yrði enn þá örlagaríkari fyrir norska bændur heldur en nýr WTO-samningur sem þeir telja þó að muni hafa mjög mikil og skaðleg áhrif á norskan landbúnað, að þar muni draga allverulega úr framleiðslunni sem mun aðeins verða að framleiða mjólk og grænmeti.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir þau svör sem hann færir hér fram. Hann sagði í upphafsorðum sínum að hann hefði grun um að samningar WTO væru á leið út af borðinu, eins og hann orðaði það. Að vísu náðist ekki sá árangur sem búist var við á síðasta fundi WTO en engu að síður er búið að setja á fund í Kanada á næsta hausti, eftir því sem mér er best kunnugt. Ég vona að það verði ekki stórveldahrammur sem gerir það að verkum að ekki verði hægt að komast að niðurstöðu í þessum WTO-samningum. Það er mikilvægt að niðurstöður fáist í þau mál. Ég er hins vegar alveg á því að þeir samningar geti verið mjög afdrifaríkir fyrir íslenskan landbúnað. Einmitt þess vegna tel ég að við þurfum að skoða vel hvað gerist í öðrum löndum til að búa okkur undir það sem vænta má. Ef Evrópusambandið með alla þá fjölbreytni sem þar er innan borðs telur sig þurfa margra ára undirbúning undir WTO-samninga þá held ég að það sé klárt að við Íslendingar þurfum einnig slíkan undirbúning. Við föllum að vísu í heild undir það sem kallast jaðarsvæði en við verðum líka að skoða hvað verið er að gera og hvað Evrópusambandið telur sér leyfilegt að gera á jaðarsvæðum til að við getum tekið það til fyrirmyndar við undirbúning okkar.

Hæstv. forseti. Ég sagði áðan að það hefði verið út af borðinu á tímabili en að nú stefndi hraðbyri aftur kannski inn í samningagerð. Síðustu upplýsingar bera vitni nýjum áhuga. Málið var í rauninni strand. En kviknað hefur nýr áhugi sem sýnir að málið getur farið að þróast áfram. Ég vil taka undir með hv. þm. að þessir samningar geta verið afdrifaríkir og við með okkar fjölskylduvæna og góða landbúnað þurfum auðvitað að búa okkur mjög vel undir þá samninga og hvernig við getum staðið vörð um landbúnaðinn og séð hann þróast áfram. Ég tek undir með hv. þm. Drífu Hjartardóttur að ég er sömu skoðunar og hún og Norðmenn að aðild að Evrópusambandinu væri íslenskum landbúnaði, alla vega eins og horfir, miklu hættulegri en einhver svona aðlögun og langtímaþróun. Ég hef farið um Noreg og hitt þar bæði landbúnaðarráðherra og bændur. Þeir eru þeirrar skoðunar að norskur landbúnaður dafni auðvitað best undir þeirra stjórn og stefnu heima fyrir. Því er mikilvægt að taka mið af því sem er að gerast í þessum samningum, gefa sér tíma en vinna hratt að því að þróa íslenskan landbúnað þannig að hann geti mætt einhverjum breytingum í alþjóðasamningaforminu. Það tel ég að við séum að gera í landbrn. Við eigum mikið og gott samstarf við bændur um það og eðlilega mikið samstarf við utanrrn. um þá framtíðarþróun.

Frú forseti. Í nýlegri skýrslu um stöðumat og stefnumótun í mjólkurframleiðslu kennir margra grasa og mikilvægar upplýsingar dregnar saman á einn stað. Þar er m.a. fjallað um samkeppnismál og dregið fram að réttaróvissa ríki um starfsemi mjólkuriðnaðarins. Samkeppnisstofnun hefur gefið út það álit að ákvæði búvörulaga nr. 99/1993 samrýmist ekki ákvæðum samkeppnislaga nr. 8/1993 en á það hefur ráðuneytið ekki fallist. Talsmenn mjólkuriðnaðarins telja að árangur sá sem náðst hefur undanfarin ár byggist á verkaskiptingu samlaganna og verðtilfærslu milli afurðaflokka. Ákvæði um verðlagningu verðlagsnefndar á mjólk og mjólkurvörum var frestað til 1. júní 2004 og fer því hver að verða síðastur til að taka til nauðsynlegra og viðeigandi ráða. Ég spyr því hæstv. landbrh.: Til hvaða aðgerða hyggst ráðherra grípa í kjölfar skýrslu um stöðumat og stefnumótun í mjólkurframleiðslu?

Hæstv. forseti. Það er auðvitað mjög einfalt mál að svara því, þ.e. að samningar við Bændasamtökin og Landssamband kúabænda gangi áfram. Þær samningaviðræður eru nú í fullum gangi. Hins vegar var þessi fallega skýrsla um stöðumat og stefnumótun í mjólkurframleiðslu mjög mikilvæg og tók nokkuð langan tíma í vinnslu. Ég lagði upp úr því að aðilar vinnumarkaðarins færu yfir þann samning sem er í gildi og hefur gilt síðan 1997 og mundu meta hann til framtíðar. Alþýðusambandið var á tímabili komið út úr þessu samstarfi en þeir eru komnir inn aftur. Þessi skýrslugerð og stefnumótun tók lengri tíma en ég ætlaði, en um hana varð samkomulag. Þeir benda á annmarka samningsins og kosti hans og fjalla um stöðu mjólkurframleiðslunnar. Í framhaldi af því er ekkert annað að gera, til að skapa vissu og gera framtíð mjólkurframleiðslunnar sem öruggasta, en reyna að ljúka sem fyrst nýjum samningi við kúabændur. Hv. þm. minnist á réttaróvissu sem ríkir um verðlagningu mjólkur. Þegar bændur gerðu þennan síðasta mjólkursamning féllust þeir á að verðlagning yrði frjáls í heildsölu á mjólkurvörum en töldu að skipulag mjólkuriðnaðarins gæti staðið áfram og að hægt væri að reka hann í því samstarfi sem hann hefur verið og undir þeirri félagshyggju. En Samkeppnisstofnun hefur talið að allur mjólkuriðnaðurinn færi þá undir samkeppnislög. Þetta hefur skapað réttaróvissu. Þetta kom fulltrúum ríkisvaldsins og ekki síður bændanna á óvart þannig að nú eru prófessorarnir Eiríkur Tómasson og Árni Vilhjálmsson að fara yfir þessi atriði og munu fljótlega skila mér skýrslu um þau. En ég hef lagt mikla áherslu á að opinber verðlagning hefur skilað því að það hefur gerst fyrir opnum tjöldum með einföldum hætti hvernig mjólk er verðlögð. Þessar vörur hafa hækkað minna, eins og ég hef vakið athygli á, en margt annað á Íslandi síðustu fimm árin. Ég hef talið mjög mikilvægt að mjólkuriðnaðurinn sem er einhver fallegasti sproti iðnaðarins á Íslandi í dag og framsæknasti geti starfað undir sínu skipulagi. Þar fer fram örlítil verðtilfærsla. Svona um það bil 500 millj. kr. fara í verðtilfærslu af 10 milljörðum til þess að hægt sé að framleiða hina dýru vöru undir einhverju skipulagi og allir séu ekki að framleiða þá vöru sem best borgar sig og fer fyrst út á markaðinn í dagvörunum. Þess vegna hefur þetta mikla samstarf verið farsælt innan mjólkuriðnaðarins. Ég hef vakið athygli á því og vonast til að samstaða verði um að mjólkuriðnaðurinn geti starfað áfram með svipuðum hætti og að samstaða náist um verðlagningu mjólkur sem allra fyrst. Það kemur fram að nefndin sem gerði skýrsluna er mér sammála um að við þessar aðstæður væri ekki rétt að breyta um kerfi heldur fá niðurstöðu í það hvernig mjólkuriðnaðurinn getur starfað. Ég er þakklátur fyrir að hafa aðila vinnumarkaðarins á bak við mig í þessari skoðun hvað það varðar að menn verða að komast þarna að niðurstöðu. Svo hef ég vakið athygli á því, hæstv. forseti, að mjög hefur komið í ljós að margir aðilar, ekki síst hinar smærri verslanir, smærri keðjur með örlítið brot af smásöluverslun á Íslandi, telja horft til framtíðar með skipulagi mjólkuriðnaðarins. Jafn aðgangur stóra risans og þess litla til að sækja mjólkurvörurnar gerir það að verkum að þeir geta rekið verslanir sínar, geta boðið viðskiptavinum sínum upp á sambærilegt verð og þeir stóru. Í mörgum löndum og hér á sumum sviðum fá þeir litlu ekki einu sinni frá birgjum sambærilegt verð og þeir sjá í stóru keðjunum. Þannig hafa þeir stóru fengið á mörgum sviðum forgjöf og það stóran afslátt að erfitt er að keppa við þá í gegnum þau samkeppnislög sem við búum við og það samkeppnisform sem hér tíðkast. En stærsta málið er að mjólkursamningar líti dagsins ljós sem fyrst í anda þessarar skýrslu um stöðumat og stefnumótun í mjólkurframleiðslu.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur að skýrslan sem fram er komin er afskaplega góð og þar koma fram miklar upplýsingar. Mjólkurframleiðslan er sterkasta grein landbúnaðarins og það er afskaplega mikilvægt að samningar nái fram að ganga núna þannig að þessi stétt geti áfram búið við þann stöðugleika sem hún hefur haft undanfarin ár. Ég tel að ríkið eigi að skapa rammann, fjárlögin og síðan eigi greinin að fá að vinna úr því sem mest og best eftir því hvað þeim þykir fara best þar. Ég tel að sá samningur sem hefur verið í gildi síðustu ár hafi verið mjög góður og að byggja eigi á honum til framtíðar og að sá samningur sem verið er að vinna núna verði til það margra ára að menn viti að hverju þeir ganga.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. svörin sem fyrr. Ég vissi að samningaviðræður milli landbrn. og mjólkurframleiðenda standa yfir. Það er ekki fyrr en á næsta ári sem núverandi samningar renna út hvað það varðar ef ég veit rétt. Hins vegar er brýnna að ráða fram úr þeirri réttaróvissu sem ég talaði um í framsöguræðu minni. Ég er fegin að heyra að væntanlegt er lögfræðiálit hvað það varðar. Eins og fram hefur komið í bæði máli hæstv. landbrh. og hv. þm. Drífu Hjartardóttur hefur það fyrirkomulag sem er í gildi í dag um verðtilfærslu milli afurðaflokka reynst okkur vel og við getum verið afar stolt af mjólkuriðnaðinum okkar. Ég er a.m.k. mjög ánægð með þær framleiðsluvörur sem okkur bjóðast íslenskar og tel þær standast fyllilega og reyndar vera betri en það sem ég hef neytt af erlendum vörum. Réttaróvissa er brýnt viðfangsefi og það er gott að lögfræðingar eru að fást við það verkefni af hálfu ráðuneytisins. Það verður líka fróðlegt að fylgjast með hvernig samningaviðræðum vindur fram og ég vona að landbn. Alþingis gefist kostur á að fá áfangaskýrslu eða fréttir úr þeim ranni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessi síðustu orð og undirtektir hennar við að mikilvægt sé að ráða fram úr réttaróvissunni og að mjólkuriðnaðurinn geti starfað við nokkurt öryggi og gott skipulag. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að mjólkuriðnaðurinn og mjólkurvörurnar okkar eru mjög góðar og finn ég það hvert sem ég fer um landið að glæsileg þróun hefur verið á síðustu árum og áratugum hjá afurðastöðvum bændanna sem hefur vakið athygli bæði hér heima og ekki síður erlendis. Ég finn að mikill stuðningur er bæði við skipulag mjólkuriðnaðarins og kannski líka við þá hugsun mína að við þessar aðstæður þurfum við líka að hugsa um það að sá smái í smásöluverslun geti lifað. Þarna er kannski eitthvert jafnréttisskipulag sem tryggir meiri samkeppni í smásöluverslun þannig að menn þurfi ekki alls staðar inn í stórar keðjur til að sækja nauðþurftir dagsins. Svo vil ég ítreka að ég er hér með yfirlit frá Hagstofunni um hvernig á tíu ára tímabili mjólkurvörur hafa hækkað minna en margt annað. Hérna er nýmjólkin með 21% meðan rúgbrauðið er með 113% og stórlúðan 106% og ýsan 87%. Rjóminn hefur lækkað um 7% á þessu tímabili og smjörið um 15%. Þetta hefur allt gerst undir opinberri verðlagningu þar sem aðilar vinnumarkaðarins, ASÍ, BSRB, úr atvinnulífinu hafa komið að þessari mikilvægu verðlagningu með ríkinu og bændunum.

Hæstv. forseti. Í skýrslu um stöðumat og stefnumótun í mjólkuriðnaði kemur fram að meðalhagnaður þeirra mjólkurframleiðenda sem teknir eru til viðmiðunar á árunum 1998--2002 dróst nokkuð saman. Bændur hafa verið að stækka bú sín og hagræða og nú hafa skuldir þeirra meira en tvöfaldast á sama tíma og höfuðstóll er orðinn 10% af því sem hann var árið 1998. Neytendur hafa lítið notið þess sem bændur hafa tekið á sig í hagræðingarskyni en á sama tíma hefur hagur afurðastöðvanna vænkast mjög og er nú eiginfjárstaða þeirra um 70% sem er nánast óþekkt stærð þegar málefni landbúnaðarins ber á góma. Það er því ljóst að bændur og neytendur hafa síður notið hagræðinganna en afurðastöðvarnar, ekki síst ef haft er í huga að a.m.k. í einhverjum tilfellum hefur umtalsvert fjármagn verið tekið út úr rekstri afurðastöðva og sett í óskyldan rekstur. Í því tilfelli má segja að ríkið, neytendur og bændur séu að leggja óskyldum rekstri til fjármagn án þess að nokkrir séu spurðir nema stjórnendur viðkomandi stöðva. En spurningar mínar til hæstv. landbrh. eru eftirfarandi: 1. Hvaða aðgerðir telur ráðherra líklegastar til að bæta afkomu mjólkurframleiðenda? 2. Hvaða aðgerðir telur ráðherra líklegastar til að skila neytendum hagstæðara verði á mjólkurafurðum?

Hæstv. forseti. Ég vil minna á að afkoma mjólkurframleiðenda er góð og hefur auðvitað farið batnandi á síðustu árum og ég tel þess vegna ekki þörf á að grípa til neinna sérstakra aðgerða þar hvað það varðar af hálfu ríkisvaldsins. Það hefur verið mikið kapp í atvinnugreininni og það er rétt sem hv. þm. segir að fram kemur að skuldir hafa tvöfaldast. Búin hafa verið að stækka mjög. Margt hafa bændur verið að gera mjög vel, t.d. hvað heyfeng varðar. Íslenska kýrin hefur eflst mjög á síðustu árum og ef ég veit rétt hefur meðalnytin á tíu ára tímabili hækkað úr rúmum 4 þús. lítrum að meðaltali yfir 5 þús. lítra og við sjáum afburðabú þar sem kýr mjólkar upp í 7.500 lítra að meðaltali þannig að það hefur ríkt mikið kapp meðal bænda um að bæta rekstur sinn á öllum sviðum hvað mjólkurkúna varðar og ekki síður hvað heyfeng og allan rekstur varðar. En ég get tekið undir það að ég hef látið í ljós áhyggjur af skuldaþróuninni og tel auðvitað mjög mikilvægt að fara yfir það í núverandi samningi hvers vegna það á sér stað. Er hagstætt til framtíðar horft að t.d. mjólkurkvótinn seljist svo dýrt á milli manna eins og hann gerir? Er það eðlilegt til framtíðar að við seljum lítrann á 250--300 kr. og það sé atvinnugreinin sjálf sem tekur alla þessa hagræðingu á sínar herðar? Unga fólkið í greininni sem ætlar að stunda mjólkurframleiðslu hleður á sig skuldum til þess að hagræða. Ég hef þess vegna velt því fyrir mér hvort nýr samningur þurfi ekki að skila einhverjum breytingum á þeim vanköntum sem á núverandi samningsfyrirkomulagi eru til að sjá slíka niðurstöðu breytast, til þess að bændurnir eigi auðveldara með að mæta kannski meiri samkeppni erlendis frá þegar WTO-samningarnir verða fullkláraðir. Hvað afurðastöðvar varðar hafa þær verið mjög vel reknar og flestar þeirra í sérfyrirtækjum eru mjög vel reknar þó að í einhverju tilfelli hafi kannski farið svo að peningar fóru út úr afurðastöð eins og fyrir norðan, á Akureyri, og inn í annað og bændurnir þar og afurðastöðin verr sett vegna þess hvernig það mál þróaðist allt saman. Ég hef sagt það hér og segi enn að Kaldbakur á auðvitað að skila Norðurmjólk fé sínu til baka. Um síðustu áramót varð t.d. ekki hækkun til afurðastöðvanna. Þær tóku á sig verðþróunina og þær hafa verið sterkar, en ég tek undir það að samt sem áður er möguleiki til hagræðingar innan þeirra enn til þess að lækka verð til neytenda. Hvaða aðgerðir ég tel líklegastar til að skila neytendum hagstæðara verði þá er það auðvitað sama þróun áfram, þ.e. góður búrekstur og hagræðing á búunum upp að einhverju marki. Ég er kannski sömu skoðunar þar og þingmennirnir í sláturhúsunum, að ég tel að stærðin ein skili því ekki og þess vegna eigi menn ekki að loka augunum fyrir blönduðum búum og meðalstórum búum. Kannski skila þau fjölskyldunum í sveitinni bestri afkomu í dag. Ég hef auðvitað áhyggjur af því að það verði of fáir sem stunda þennan atvinnuveg því að mjólkurframleiðslan er náttúrlega burðaratvinnuvegur í íslenskum sveitum í dag og langsterkasta greinin. Ég er bjartsýnn á að nýr samningur líti dagsins ljós sem skili því hvoru tveggja að bændurnir standi sterkari á eftir og að meginniðurstaða skýrslunnar, þ.e. að neytendur megi í kjölfar þess samnings og þeirrar þróunar sem væntanleg er á samningstímanum líta það að íslenskar mjólkurvörur halda samkeppnishæfni sinni í veröldinni eins og þær gera má segja hvað gæði varðar, en verð lækki til neytenda.

Virðulegi forseti. Það er rétt að afkoma mjólkurbænda hefur farið örlítið versnandi síðasta ár en ég vil mótmæla því að neytendur hafi ekki notið hagræðingarinnar. Það hafa þeir svo sannarlega gert því það hefur komið fram að mjólkurvörur hafa hækkað minna en aðrar vörur og bændur hafa svo sannarlega notið þessarar hagræðingar. Það kom hér fram að meðalnyt kúa hefur hækkað mjög mikið og það er miklu betri heyfengur. Ég vil undirstrika það og taka undir með þeim sem hér hafa talað að mjólkuriðnaðurinn er gríðarlega vel rekinn á Íslandi. Ísland er t.d. í þriðja sæti sem mesta ostaþjóð heimsins og við erum að auka sölu á jógúrt og skyri með hverju ári. Kvótaverðið er að lækka vegna þess að framleiðslan hefur í rauninni minnkað. Hún hefur minnkað þannig að afurðastöðvarnar munu greiða fyrir umframmjólkina núna.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir svörin. Mér þótti ágætt að hann nefndi á nafn fyrirtækin sem ég átti við þegar ég talaði um að flutt hefði verið fjármagn frá afurðastöðvum í óskyldan rekstur, þ.e. frá Norðurmjólk í Kaldbak, en þar mun vera um heilan milljarð að ræða og það er ekki eina dæmið um að fjármagn hafi verið tekið út úr afurðastöðvunum og sett í ólíkan rekstur. Þarna tel ég að athuga þurfi í nýjum samningum hvort ekki þurfi að setja fyrir slíkan leka af því að slíkur gjörningur hlýtur að koma niður á möguleikum viðkomandi fyrirtækja til þess að skila ódýrri vöru til neytenda. Það hlýtur að vera takmark stuðnings ríkisvaldsins við bændur og afurðastöðvar að skila sem bestum og ódýrustum vörum til neytenda. Ég tel að farið hafi verið út fyrir það sem rétt er í þessum gjörningi og í þeim tilfellum öðrum þegar fé hefur verið tekið út úr stöðvunum. Mér finnst við hafa átt ágætisviðræður um landbúnaðarmál í dag, ég og hæstv. ráðherra og þeir þingmenn aðrir sem hafa tekið þátt í viðræðunum, og ég vil þakka þær og vonast til að við getum átt gott samstarf við vinnu að samningunum sem væntanlegir eru.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þau orð hv. þm. að þetta lofar góðri samstöðu og samvinnu stjórnar og stjórnarandstöðu í þinginu um landbúnaðarmálin og fyrir það er ég þakklátur. Í umræðu um landbúnaðarmál og íslensk matvæli er oft talað um að margt sé dýrara á Íslandi en annars staðar, en ég hygg að það liggi fyrir þegar grannt er skoðað að íslenskar landbúnaðarafurðir eru ekki hlutfallslega dýrari en annað á Íslandi. Það er kannski meira undrunarefni hvernig margt sem flutt er inn margfaldast í verði í hafi. En það hefur verið markmið bændanna og ríkisvaldsins að leita leiða til þess að lækka verð á þessum góðu vörum sem við eigum og að því er unnið þannig að neytendur verði sem ánægðastir með sinn landbúnað. Ég finn auðvitað þá miklu samstöðu sem ríkir um landbúnað í dag og hefur gert síðustu árin gagnstætt því sem kannski var um nokkurra ára skeið. Ég vil líka þakka það að hv. þm. tekur undir hvað varðar verðlagningu mjólkurinnar og ég tel það stórmál að mjólkuriðnaðurinn fái lausn í þeim efnum þannig að hann geti starfað heildstætt. Og við verðum að hugsa um það í alvöru að sá litli, smásalinn, þarf líka sinn rétt. Það er ansi hart ef stóru keðjurnar geta á lokuðum fundum pínt framleiðendur til að veita afsláttarkjör sem litlir framleiðendur fá alls ekki. Þannig er samkeppni okkar því miður á mörgum sviðum. Þannig yrði það örugglega í mjólkuriðnaðinum ef allt yrði látið verða frjálst undir þeim samkeppnislögum sem við búum við, ef mjólkuriðnaðurinn heyrði allur undir þau. Það er þetta drottnunarvald þeirra stóru og fáu sem ég vil forðast til þess að mjólkuriðnaðurinn geti verið áfram sú góða ímynd og það góða fyrirtæki sem hann hefur verið síðustu áratugi.

Frú forseti. Ég óska eftir að ræða um strandsiglingar við hæstv. samgrh. og hvað gert hefur verið af hálfu stjórnvalda í þeim efnum í framhaldi af till. til þál. sem við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs fluttum á síðastliðnum vetri sem samþykkt var að vísa til ríkisstjórnarinnar til frekari úrlausnar. Tillaga okkar fjallar um það að fela samgrh. að skipa nefnd, strandsiglinganefnd, sem hafi það hlutverk að kanna þróun, stöðu og æskilega framtíðarhlutdeild strandsiglinga í vöruflutninga- og samgöngukerfi landsins. Nefndin láti gera úttekt á þjóðhagslegu gildi þess að hér við land séu öflugar strandsiglingar með sérstakri hliðsjón af umhverfis- og byggðaáhrifum, umferðaröryggi og öðru sem máli skiptir. Við lögðum til að strandsiglinganefnd skilaði niðurstöðum sínum til Alþingis fyrir 1. október 2003, ásamt tillögum um leiðir til að efla strandsiglingar eftir því sem niðurstöður nefndarinnar gæfu tilefni til. Markmiðið sé að strandsiglingar verði raunhæfar og samkeppnisfærar borið saman við landflutninga, sérstaklega með tilliti til þungaflutninga. Samþykkt var að tillagan yrði skoðuð af ríkisstjórninni og þeim stofnunum ríkisins sem í hlut ættu og beini ég því máli mínu til hæstv. ráðherra um hvað hafi gerst í þeim efnum. Við erum stöðugt að hafa áhrif á samkeppnisstöðu í flutningum og í ferðum á milli landshluta innan lands. Nú liggur fyrir þinginu tillaga um breytingar á olíugjaldi og nýverið var felldur niður flutningsstyrkur til jöfnunar á sementi á sjó. Þannig erum við stöðugt að grípa inn í samkeppnisstöðuna. Næsta vetur þarf að endurskoða samgönguáætlun og þess vegna tel ég mjög mikilvægt að samgrh. beiti sér fyrir því eða fylgi því eftir að hlutdeild og hlutur strandsiglinga í samgöngum landsins verði skoðaður og kannað með hvaða hætti hann verði efldur. Ég vil víkja að því gleðilega að einstaklingur hefur stofnað skipafélag sem hefur tekið upp strandsiglingar á Vestfirði, flutninga á milli Reykjavíkur og Vestfjarða. En það skiptir máli að við búum þeim flutningum samkeppnishæfa stöðu í okkar umgjörð.

Virðulegi forseti. Hv. þm. spyr: ,,Hefur strandsiglinganefnd verið skipuð samkvæmt þingályktunartillögu um strandsiglingar sem vísað var til ríkisstjórnar á 128. löggjafarþingi og ef svo er, hvað líður störfum nefndarinnar?`` Til þess ber að líta að umrædd þáltill. var ekki samþykkt á Alþingi eins og til hennar var stofnað heldur var henni vísað til ríkisstjórnarinnar. Í ljósi þess hefur samgrn. metið það svo að ekki væri ástæða til að skipa sérstaka strandsiglinganefnd heldur hefur ráðuneytið í störfum sínum talið eðlilegt að stofnanir ráðuneytisins beindu athygli að strandsiglingum á grundvelli ábendinga og ágætra hugmynda í greinargerð með tillögunni. Þar segir m.a. að markmið nefndarinnar yrði, með leyfi forseta: ,,... að kanna þróun, stöðu og æskilega framtíðarhlutdeild strandsiglinga í vöruflutninga- og samgöngukerfi landsins. Nefndin láti gera úttekt á þjóðhagslegu gildi þess að hér við land séu öflugar strandsiglingar með sérstakri hliðsjón af umhverfis- og byggðaáhrifum, umferðaröryggi og öðru sem máli skiptir.`` Vísa má til þess að í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands frá árinu 2002, sem unnin var fyrir Hafnasamband sveitarfélaga, var gerð úttekt á þessu máli. Að því er fram kemur í skýrslu Hagfræðistofnunar er birgðahald úti á landi að dragast mjög mikið saman. Ástæðan fyrir því er að sífellt er gerð meiri krafa um ferskleika vöru, hraða og sveigjanleika í flutningum. Seljendur nota hraðar samgöngur með litlar einingar til að endurnýja birgðir. Segja má að birgðahald hafi færst yfir á vegi landsins og flutningaleiðir til og frá landinu öðrum þræði. Í því ráða hagkvæmnissjónarmið för. Samkeppnisstaða land- og sjóflutninga verður varla metin nema með samgöngukerfi sem byggir á hagkvæmnissjónarmiðum. Um það hafa verið sett markmið í samgönguáætlun fyrir árin 2003--2014. Til að greina slíkt á þjóðhagslegum grunni þarf að tiltaka allan kostnað og allan ávinning sem samgöngukerfinu tilheyrir. Hluti af þeim kostnaði er fastur, þ.e. endurgreiðsla fjármagns, vaxtakostnaður, viðhaldskostnaður, rekstrarkostnaður, stjórnun og landnotkun. Hluti þessa kostnaðar er hins vegar breytilegur, þ.e. rekstrarkostnaður eins og löggæsla, hafnsaga og fleira, notendatengdur kostnaður eins og malbikun, viðgerðir, endurnýjun, loftmengun, vatnsmengun, slys, hávaðamengun og svo mætti lengi telja. Sé litið til ávinnings má benda á betri samgöngur, aukna framleiðslu og lægri kostnað að sjálfsögðu. Væri gjaldtaka af samgöngukerfinu byggð á þessum þáttum leiddi það til samgöngukerfis sem sæi sjálft um að vísa flutningum þangað sem hagkvæmast þykir. Um þetta mætti hafa mörg orð enda um þessi atriði fjallað í mörgum greinum. Við skoðun kemur í ljós að þetta kerfi er rofið hvað varðar flutninga á þungaflutningabílum. Gjaldtaka af þeim, en eigendur þeirra hafa greitt fyrir afnot af vegakerfinu í gegnum þungaskatt, endurspeglar ekki þann kostnað sem þjóðarbúið ber vegna viðhalds og lagningar vega að því er fram kemur í áliti Hagfræðistofnunar. Þessu til viðbótar virðist bensíngjald á hvern seldan lítra bensíns ekki ná að fullu yfir þann kostnað sem bíll veldur. Sams konar bjögun má einnig sjá í sjóflutningum, t.d. mismunun gagnvart sjávarútvegi en af afla er greitt aflagjald miðað við verðmæti en vörugjald af öðrum flutningi sem miðast við þyngd. Þetta atriði kann þó að breytast með nýjum hafnalögum. Ég á von á því að það gerist í tímans rás, þegar gjaldskrá hafnanna hefur þróast. Af framansögðu má sjá að erfitt er um vik að reikna út nákvæmlega hagkvæmasta flutningsmátann út frá þjóðhagslegum sjónarmiðum. Markaðurinn hefur stýrt ferðinni fram að þessu með óskir notenda að leiðarljósi. Í upphafi var vísað til nútímakrafna á Íslandi hvað varðar hraða og sveigjanleika í flutningum. Það er af mörgu að taka í þessu, virðulegi forseti. Ráðuneytið telur þrátt fyrir allt að framangreind þáltill. hafi verið þarft innlegg í umræðuna. Eitt af meginmarkmiðum samgönguáætlunar 2003--2006 er að ná ýtrustu hagkvæmni í uppbyggingu og rekstri samgöngukerfisins. Ég tel að við endurskoðun á þeirri áætlun hljótum við að líta til þeirra þátta í umræddri þáltill. og það verður gert á næstu mánuðum.

Frú forseti. Það ber að fagna sérstaklega frumkvæði hins önfirska frumkvöðuls Ragnars Traustasonar, að hafa ráðist í strandsiglingar milli suðvesturhornsins og Vestfjarða. Ég er þeirrar skoðunar, gagnstætt því sem fram kemur í skýrslu Hagfræðistofnunar sem hæstv. ráðherra vitnaði til, að mikil hagkvæmni sé fólgin í að nýta sjávarleiðir til flutninga. Það snertir ekki bara slys, sem hæstv. ráðherra vísaði til, heldur einnig annars konar markmið sem við verðum að hafa í huga, þ.e. umhverfisvernd. Við Íslendingar höfum undirgengist alþjóðlegar skuldbindingar sem eiga að knýja okkur til að draga verulega úr losun skaðlegra gróðurhúsalofttegunda. Flutningar á sjó eru klárlega þáttur sem leyst gæti verulegan hluta þess vanda sem við blasir í þeim efnum. Þess vegna segi ég að við eigum að kanna hvort hægt sé, með varfærni, að breyta kerfinu þannig að flutningar verði hagkvæmari á hafi en þeir hafa verið hingað til.

Hæstv. forseti. Það olli mér nokkrum vonbrigðum að heyra hæstv. samgrh. lýsa því að strandsiglinganefnd hefði ekki verið skipuð og ekkert orðið úr henni þótt ég treysti svo sem orðum hans um að ákveðin vinna fari fram í ráðuneytinu sem miðar að því að finna svör við þeim spurningum sem nefndar voru í greinargerð með þessari þáltill. Það hefur lengi verið mér ráðgata, a.m.k. á undanförnum árum, að strandsiglingar skuli í raun hafa verið í svo mikilli lægð sem við höfum séð. Ég vil taka undir orð hv. þingmanna sem hafa fagnað því að strandsiglingar skuli enn á ný hafnar til Vestfjarða. Vonandi mun það komast á allt í kringum landið. Þetta með að þáltill. virðast fara í gegnum þingið með miklum umræðum og verða síðan að engu eru mikil vonbrigði. Ég man eftir tveimur öðrum þáltill. sem fengu sömu örlög. Ég held að það væri ástæða til að fara yfir það, frú forseti, hvað verður úr þessum ályktunum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og þeim ágætu hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni fyrir góð innlegg. Ég minni hæstv. ráðherra á að hann beitti sér fyrir því, fyrir nokkrum árum, að gerð yrði úttekt á flutningskostnaði á landinu. Þá kom fram sá gríðarlegi aðstöðumunur sem er eftir búsetu hvað flutningskostnaðinn varðar. Vestur á Ísafirði minnir mig að hann hafi leitt til 70% hækkunar á vöruverði. Hækkunin var a.m.k. gríðarlega mikil, um 70% á stuttum tíma. Það gerðist einmitt á meðan strandsiglingar voru að skreppa saman. Ég tel mikilvægt að markvisst verði farið í þetta mál. Það er vitað að sjóflutningar hafa marga kosti umfram landflutninga. Af þeim er minni mengun, minna slit á vegum og meira öryggi þótt ákveðnar vörur verði ávallt fluttar á landi vegna flýtisins. Hins vegar eru aðrir vöruflokkar sem ekki þurfa svo mikinn flýti auk þess sem siglingar taka heldur ekki svo langan tíma. Mér finnst mjög mikilvægt að þetta sé skoðað. Eitt vil ég nefna til viðbótar varðandi ferjuna Baldur. Nú er vitað að hún er að verða mjög vinsæl, sérstaklega að sumrinu, til að flytja fólk og fleira. Hún annar ekki þeirri eftirspurn. Hún er einmitt liður í að byggja upp flutningsnet meðfram ströndum landsins, bæði fyrir vörur og fólk. Ég vil því í lok máls míns að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé kominn tími til að stækka og auka afkastagetu ferjunnar Baldurs.

Virðulegi forseti. Það kom fram hjá hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni að hann hefði orðið fyrir vonbrigðum með að strandsiglinganefnd hefði ekki verið skipuð. Þessi þáltill. var til umfjöllunar í þinginu og niðurstaðan varð sú að leggja til að tillögunni yrði vísað til ríkisstjórnarinnar. Ég lít svo á að þegar svo háttar til sé það fyrst og fremst í þeim tilgangi að koma skilaboðum í tillögunni í greinargerð til skila. Þar með er ekki hægt að gera ráð fyrir því að ráðherrar skipi þá nefnd sem tillagan var gerð um en ekki var fallist á í þinginu. Ég gerði grein fyrir því að efni greinargerðarinnar ætti erindi í starf ráðuneytisins, m.a. vegna endurskoðunar á samgönguáætlun og ég legg áherslu á að það verði gert. Að sjálfsögðu þurfum við, bæði í ráðuneytum og stofnunum, að huga stöðugt að því hvaða leiðir eru færar til að auka hagkvæmni í flutningum. Ég tel einsýnt að auðvitað þurfum við stöðugt að vera á varðbergi og skoða hvort sjóflutningarnir eigi framtíð fyrir sér, þ.e. strandsiglingarnar. Þróunin hefur ekki verið sú. Ástæða þess liggur kannski ekki alveg á borðinu en ég tel hins vegar eðlilegt að skoða það. Hvað varðar Baldur, sem hv. þm. Jón Bjarnason nefndi, þá sinnir hann tiltekinni þjónustu vegna þess að vegurinn um Barðaströnd lokast oft að vetrinum. Við sjáum fram á að ráðin verði bót á því innan tíðar. Ég á ekki von á öðru en að siglingar um Breiðafjörð verði áfram. En ég efast um að þær verði til vöruflutninga. Ég ítreka að þessi mál eru til skoðunar í tengslum við endurskoðun á samgönguáætlun.

Hæstv. forseti. 15. desember árið 2001 samþykkti Alþingi samhljóða þáltill. mína um flutning hættulegra efna um jarðgöng. Þar var ríkisstjórninni falið að setja reglur um slíka flutninga þar sem kveðið yrði á um hvort þeir skyldu leyfðir og þá með hvaða skilyrðum, þ.e. flutningstækjum, ökuhraða, eftirliti og hvort loka skuli göngum fyrir annarri umferð meðan á slíkum flutningi stæði. Nokkrum mánuðum eftir samþykkt tillögunnar skipaði þáv. dómsmrh. nefnd til að gera tillögur að slíkum reglum. Nefndin skilaði tillögum sínum seint á árinu 2002 og í apríl í fyrra, fyrir einu ári, voru síðan auglýstar nýjar reglur um þessa flutninga um Hvalfjarðargöng, en þau eru sem kunnugt er langmest notuðu göngin á Íslandi. Alls fara um 1,3 milljónir bíla um göngin á hverju ári og mánaðarlegur bílafjöldi er frá 50--150 þúsund. Nýju reglurnar eru vissulega til bóta og takmarka flutning hættulegra efna um göngin mun meira en reglurnar sem settar voru við opnun ganganna. Í gömlu reglunum voru þessir flutningar einungis bannaðir um helgar, þ.e. frá klukkan tíu á föstudagsmorgni og til miðnættis á sunnudagskvöldi og reyndar lengur um stórhátíðar og verslunarmannahelgar. En samkvæmt nýju reglunum eru flutningar alfarið bannaðir á eldfimu gasi í tönkum og á sprengiefni í stórum umbúðum og flutningur á eldsneyti í tönkum og flutningur á tómum eldsneytistönkum er bannaður núna samkvæmt nýju reglunum frá klukkan þrjú til átta síðdegis mánudaga, þriðjudaga, miðvikudaga og fimmtudaga og flutningur á öllum hættulegum farmi síðan bannaður frá klukkan tíu að morgni til klukkan eitt eftir miðnætti á föstudögum og sjö að morgni til eitt eftir miðnætti á laugardögum og sunnudögum. Þessar nýju reglur eru vissulega til bóta en þær ganga allt of skammt að mínu áliti. Ég skil ekki af hverju þessir flutningar eru ekki bannaðir fyrr en eftir klukkan þrjú á virkum dögum. Vissulega er umferðin mest síðdegis en ekki verður fram hjá því horft að á hverjum morgni fer mikill fjöldi fólks um Hvalfjarðargöngin til vinnu og í skóla. Það er algengt að fólk norðan fjarðar stundi vinnu á höfuðborgarsvæðinu og fólk sunnan fjarðar vinni á Grundartanga og Akranesi. Einnig sækir mikill fjöldi fólks skóla í Reykjavík en býr í heimahögum norðan Hvalfjarðar. Það hefur verið áætlað að um 300 manns fari daglega á hverjum morgni í þeim erindagerðum um göngin og það er að mínu áliti óverjandi að þetta fólk geti á hverjum morgni vænst þess að mæta bensínflutningabíl í göngunum. Það mundi ekki valda erfiðleikum þó að þessir flutningar yrðu takmarkaðir enn frekar en nú er vegna þess að ágætur vegur er fyrir Hvalfjörð með lítilli umferð og því upplagt að flytja gas og eldsneyti landveginn. Ég hef því lagt svohljóðandi fyrirspurn fyrir hæstv. samgrh., en þessi málaflokkur hefur nýlega verið fluttur undir hans ráðuneyti frá dómsmrn: 1. Hver er reynslan af reglum sem settar voru með auglýsingu lögreglustjórans í Reykjavík 10. apríl 2003 í framhaldi af ályktun Alþingis um flutning hættulegra efna um Hvalfjarðargöng? 2. Stendur til að endurskoða þessar reglur og takmarka enn frekar þessa flutninga?

Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í fyrirspurn hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar er spurt í fyrsta lagi: ,,Hver er reynslan af reglum sem settar voru með auglýsingu lögreglustjórans í Reykjavík 10. apríl 2003 í framhaldi af ályktun Alþingis um flutning hættulegra efna um Hvalfjarðargöng?`` Ráðuneytið hefur leitað upplýsinga bæði frá lögreglu og öðrum sem að málinu koma. Svar mitt er þetta: Reglur lögreglustjórans í Reykjavík frá 10. apríl 2003 banna flutning hættulegra efna um Hvalfjarðargöng um helgar og á virkum dögum milli klukkan 15 og 20 en á öðrum tímum þegar umferð er minni er flutningur heimill eins og fram kom í ræðu fyrirspyrjanda. Algert bann er lagt við flutningi eldfims gass í tönkum og sprengiefnis yfir 50 kg í Hvalfjarðargöngum. Með innleiðingu þessara auknu takmarkana minnkar áhætta vegna eldsneytisflutninga enn frekar. Reynsla af nýjum reglum er ágæt samkvæmt þeim upplýsingum sem ráðuneytið fékk og flutningsaðilar virða þær og fara eftir þeim. Engin vandkvæði hafa fylgt því að framfylgja framangreindum reglum. Gerði lögreglan í Reykjavík m.a. sérstaka könnun á framkvæmd þeirra þann 25. september 2003. Stöðvaðar voru 18 vörubifreiðar og voru engar athugasemdir gerðar vegna þeirra bifreiða sem stöðvaðar voru. Í annan stað spyr hv. þm.: ,,Stendur til að endurskoða þessar reglur og takmarka enn frekar þessa flutninga?`` Svar mitt er þetta: Mjög nauðsynlegt er að fylgjast mjög vel með þróun mála og taka reglurnar til endurskoðunar ef þurfa þykir. Enn sem komið er hefur ekki verið rætt um að endurskoða núverandi reglur eða innleiða frekari takmarkanir á þeim samkvæmt upplýsingum sem fengust frá lögreglunni í Reykjavík. Engu að síður tel ég einsýnt að fylgjast þurfi mjög vandlega með þessum flutningum og meta hvort taka beri þessar reglur upp að nýju og gera strangari kröfur um þessa flutninga og draga jafnvel úr þeim. Ég tel að það hljóti að verða að gerast í ljósi þróunar umferðar. Ef umferðin eykst mjög mikið sem ég á svo sem alveg von á að gerist á næstu missirum þarf að sjálfsögðu að skoða þetta. Í ljósi þess að ráðuneytið hefur fengið þennan málaflokk mjög nýlega til meðferðar hefur ekki gefist mikið tóm til þess að líta yfir þetta sérstaklega. En það verður gert. Ég vænti þess að eiga gott samstarf við þá aðila sem að þessu máli þurfa að koma.

Hæstv. forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hv. þm. Guðjóni Guðmundssyni fyrir mjög þarfa og góða fyrirspurn. Ég vil nota tækifærið og benda á svar sem ég fékk einmitt frá hæstv. samgrh. í dag við fyrirspurn minni um umferðarslys. Í því svari kemur einmitt fram að Hvalfjarðargöngin eru enn sem komið er einn öruggasti vegur landsins. Þar er slysatíðni mjög lág. En það kemur líka fram að umferð um Hvalfjarðargöng hefur aukist gífurlega á undanförnum árum. Nú fara þar um 3 þúsund eða tæpir 4 þúsund bílar á hverjum einasta degi að meðaltali. Það er engin smáumferð. Ég er einn af þeim sem fara um þessi göng nánast á hverjum einasta degi allt árið um kring. Þessir stóru þungu flutningabílar sem eru að silast upp úr göngunum eru mikið áhyggjuefni. Menn eru að taka sjensa við að fara fram úr þeim og annað þess háttar. Þetta býður hættunni heim. Ég styð það heils hugar og ég tel að menn ættu að íhuga það alvarlega að þessi umferð verði hreinlega algerlega bönnuð í Hvalfjarðargöngunum. Mönnum er engin vorkunn að því að fara fyrir fjörð. Þar er ágætur vegur, lítil umferð og það yrði langöruggasti flutningamátinn því ef þessir bílar lenda í slysi, ef eldur verður, þá er stórslysið orðið að staðreynd.

Herra forseti. Skelfilegustu slys í Evrópu á seinni árum eru einmitt slys þar sem eldsneytisflutningabílar hafa lent í óhöppum í göngum sem liggja gegnum fjöll í Mið-Evrópu. Ég tel fullkomlega tímabært hjá hv. þm. Guðjóni Guðmundssyni að taka þetta upp með þessum hætti og fagna því að hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir í umræðunni að hann hyggist endurskoða þessar reglur. Ég tel að aðrar reglur eigi að gilda um þau ökutæki sem flytja efni af þessu tagi, eldsneyti og gas, heldur en annan þungaflutning og ég er alveg sammála því viðhorfi sem hér hefur komið fram, að það eigi helst að útiloka flutning þessara efna um göngin. Mig langar að spyrja hæstv. samgrh. af því að hann tók svo vel í fyrirspurn hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar hvort hann hafi íhugað á næstu árum að byggja upp veginn fyrir Hvalfjörð í þessu augnamiði.

Hæstv. forseti. Málið sem hér er til umræðu er mikilvægt. Ég þakka fyrir að það er tekið upp. Ég tel að það sem hæstv. ráðherra sagði, þ.e. að þessar takmarkanir hafi gefist vel og að engir hnökrar hafi orðið á framkvæmd þeirra, gefi fyrst og fremst tilefni til að skoða hvort ekki eigi að þrengja þetta enn frekar og gera það sem allra fyrst vegna þess að enginn vill eiga á hættu að slys verði í þessum göngum vegna hættulegra efna, sprengiefna, gass eða bensíns sem flutt er þarna um. Það er þröngt að keyra í gegnum göngin og auðvitað er hætta á árekstrum og slysum og alveg sérleg hætta á því að það gerist við framúrakstur í göngunum hérna að sunnanverðu. Þetta er umhugsunarefni. Menn þurfa að skoða þetta vel. Mér finnst að full ástæða sé til þess að endurskoða þetta strax úr því að þrengingin sem komin er hefur skilað góðum árangri.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa mjög mikilvægu máli. Hæstv. ráðherra nefnir að hann ætli að fara að endurmeta reglurnar sem gilda um þessa flutninga. Ég held að full þörf sé á því. En fróðlegt væri að heyra hvað hann hefur til grundvallar. Eru það erlendir staðlar? Nú vitum við að slys sem verða í svona göngum geta orðið mjög hræðileg og þess vegna er eins gott að hafa allan varann á og hafa mjög strangar reglur um alla flutninga um þessi göng.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svarið og þeim þingmönnum sem hafa lagt gott til þessa máls og umræðuna um það. Það kemur fram að lögreglan telji góða reynslu af þessum nýju reglum. Í sjálfu sér er það rétt. Meðan ekki verður þarna stórt óhapp reynir kannski ekki mikið á þetta. En hættan er sú að þarna verði alvarlegur eldsvoði og þá er verr af stað farið en heima setið að hafa ekki strangari reglur um þetta en þessar. Ég minni á að það hefur nokkrum sinnum skeð á þessum fáu árum sem göngin hafa verið í notkun að legið hefur þarna við stórum óhöppum. Það hefur lekið m.a. af bensínbíl og ekki þurfti nema einn neista til að allt færi í bál og brand. Við höfum náttúrlega heyrt hræðilegar fréttir erlendis frá af gangabrunum þar sem enginn ræður neitt við neitt og ekki síst á það við um göng í iðrum jarðar. Þess vegna minni ég á að Vinnueftirlitið benti á þá hættu sem stafar af þessum flutningi árið 2000 og taldi að alvarlegt óhapp við eldsneytisflutning um göngin þannig að eldur kæmist í farm flutningabifreiðar eða bensínbifreiðar gæti skapað mikla hættu fyrir alla sem í göngunum kynnu að vera. Þeir töldu að til álita kæmi að heimila alls ekki slíkan flutning um göngin, a.m.k. ekki meðan þau eru opin fyrir annarri umferð. Fyrir nokkrum árum var hér birt áhættumat verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens þar sem þeir leiddu líkur að því að það gæti orðið bruni í litlum bíl í þessum göngum á sex ára fresti og í flutningabíl á 24 ára fresti. Ég veit ekki hvaða vísindi lágu til grundvallar þessu mati. En hvort sem það er rétt eða ekki og hvort sem þessi óhöpp verða á margra ára fresti eða skemur þá verðum við að gera allt til að koma í veg fyrir að slík slys geti orðið því að einn eldsvoði í þessum djúpu göngum getur valdið óbætanlegu tjóni. Við höfum, eins og ég sagði, séð slíkar fréttir erlendis frá sem eru alveg skelfilegar þegar þessi atvik verða. Ég ítreka þakkir mínar til hæstv. ráðherra og fagna því að hann skuli ætla að endurskoða þetta mál. Ég treysti honum mjög vel til að finna lausn á þessu og vona að hann komist að sömu niðurstöðu og ég og aðrir þeir sem hér hafa talað, þ.e. að nauðsynlegt sé að taka á þessum málum og herða reglurnar verulega.

Virðulegi forseti. Í svari mínu áðan kom fram að þær reglur sem eru í gildi og voru hertar frá því sem áður var eru ársgamlar. Þær voru settar 10. apríl 2003. Þær voru settar að undangenginni ítarlegri skoðun nefndar og eftir umfjöllun lögreglu og dómsmrn. á þeim tíma þannig að ég tel í því ljósi að væntanlega hafi verið lagt á ráðin um þessar reglur með öll þau sjónarmið í huga sem hér hafa komið fram. Auðvitað vitum við að ekki verður aftur snúið ef slys verður og slys geta orðið hvenær sem er alls staðar á þjóðvegum landsins. Því miður eru þau allt of tíð. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson spurðist fyrir um hvort ég hugsaði mér að beita mér fyrir frekari uppbyggingu vegarins fyrir Hvalfjörð. Það er ekkert á dagskrá um það. Vegurinn fyrir Hvalfjörð afkastar ágætlega þeirri umferð sem þar fer um og enginn teikn eru á lofti um sérstaka þörf fyrir aðgerðir þar eins og nú háttar. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson spurðist fyrir um hvaða viðmiðanir lægju til grundvallar þessum reglum. Hann nefndi erlenda staðla. Að því er ég best veit var reynt að nýta staðla sem notaðir eru í Evrópusambandsríkjunum og ríkjum hins Evrópska efnahagssvæðis. Auk þess þarf auðvitað að líta til reynslu okkar hér. En hvað um það. Ég tel, eins og ég sagði í svari mínu, eðlilegt að fara yfir þetta með það að leiðarljósi að tryggja sem best öryggi í þessum göngum. Ég vænti góðs samstarfs við alla um það.

Herra forseti. Í þeim sparnaðaraðgerðum sem standa yfir á Landspítala -- háskólasjúkrahúsi var öllum deildum gert að leggja fram sparnaðaráætlanir sem hafa leitt til þess að fólki hefur verið sagt upp á flestum deildum og svo á við um barnadeildina. Þar hefur fækkað um 14 stöðugildi því barnadeildinni var gert að spara um 8% af rekstri sínum. Hluti af þjónustu barnadeildarinnar var að veita ákveðna símaþjónustu og bráðamóttakan sinnti þeirri þjónustu. Þjónustan var ekki fyrir fram skipulögð sem sérstök þjónustueining heldur kom hún til af því m.a. að heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu hafði ekki sinnt þörfum íbúanna, það var mannekla, erfitt að komast að og eins gat fólk ekki hringt á Slysavarðstofuna með erindi sínu eða þörfin fyrir hendi að foreldrar með börn gætu fengið bráð svör. Því var leiðin sú að hringja á barnadeildina og fá þar upplýsingar og fara annaðhvort í móttökuna eða spyrja, sem oftar var, hvert það ætti að leita. Nú getur barnadeildin ekki sinnt þessu lengur þar sem hún hefur ekki mannafla til þess og öllum þeim sem hringja, sem voru og eru enn nokkrir tugir á dag, er vísað annað. Starfsmenn barnadeildar vísa fólki á Læknavaktina eða viðkomandi heilsugæslustöð eftir efni erindisins. Þar sem Læknavaktin gerði samning í desember við ráðuneytið um ákveðna þjónustu fyrir íbúa höfuðborgarsvæðisins vil ég spyrja hæstv. heilbrrh.: Hvert hyggst ráðherra vísa símaþjónustu sem veitt hefur verið hjá barnadeild Landspítala -- háskólasjúkrahúss en hefur nú verið lögð af? Ég hef kynnt mér málið og komist að því að þjónustunni hefur ekki verið fundinn ákveðinn farvegur.

Herra forseti. Hv. þm. Þuríður Backman hefur beint til mín fyrirspurn um símaþjónustu barnadeildar á Landspítalanum. Sem kunnugt er setti barnadeild Landspítala -- háskólasjúkrahús á laggirnar símaþjónustu fyrir nokkru sem gaf möguleika á að hringja beint til barnadeildarinnar og fá þar upplýsingar og ráð. Um var að ræða óformlega símaþjónustu sem ekki var auglýst sem hluti af vaktþjónustu spítalans. Í hagræðingarskyni hyggst spítalinn nú leggja þessa þjónustu niður eins og fram kom hjá fyrirspyrjanda. Símtölum þessum verður beint á heilsugæslustöðvarnar, bæði á höfuðborgarsvæðinu og um land allt, eins og eðlilegt verður að teljast. Mun Heilsugæslan efla getu sína til að annast þessa þjónustu að deginum til og koma upp miðlægri svörun á Heilsuverndarstöðinni innan skamms. Á kvöldin, nóttinni og um helgar hefur Læknavaktin annast þessa þjónustu af miklum myndarbrag og sinnt miklum fjölda símtala. Hefur hún sinnt 60--70 þúsund símtölum árlega. Mun hún annast þá þjónustu áfram. Ekki þarf að geta þess að aðgengi heilsugæslunnar að sérþjónustunni sem barnadeildin veitir mun verða að öðru leyti óbreytt þó símtöl frá almenningi fari ekki lengur beina leið til barnadeildarinnar. Ég vona að þessar upplýsingar svari fyrirspurn hv. þm.

Herra forseti. Ég tel að með svörum sínum hafi hæstv. ráðherra upplýst hvert símtölunum er vísað en öllum þeim símtölum sem fóru yfir á barnadeildina hefur verið vísað annað og þar er aukið álag hjá þeim stofnunum. Ég vil beina þeirri fsp. til hæstv. ráðherra hvort verið sé að skoða framtíðarfyrirkomulag á samræmdri símsvörun varðandi sjúkdóma barna og unglinga og hvernig sú framtíðarþjónusta muni vera. Mun hæstv. ráðherra taka það upp í samningum, bæði við Heilsuverndarstöðina og Læknavaktina, að auka fjárframlag umfram það sem nú er til að sinna þessari þjónustu eða hvernig telur ráðherra best að símaþjónustunni sé sinnt á höfuðborgarsvæðinu í framtíðinni?

Herra forseti. Eins og fram kom í svari mínu áðan tel ég að Læknavaktin hafi sinnt þessum málum mjög vel utan venjulegs opnunartíma um nætur og helgar. Verið er að vinna að því að koma upp miðlægri símsvörun á Heilsugæslunni og að hún fái stuðning til þess þannig að hægt sé að sinna þjónustunni vel. Það er nauðsyn á því að gera það. Málið, miðlæg símsvörun, er til skoðunar í heild en það sem liggur á borðinu núna er miðlæg símsvörun á Heilsugæslunni og á Læknavaktinni utan venjulegs afgreiðslutíma.

Herra forseti. Fyrr í vetur ræddum við um útgjöld heimila vegna heilbrigðisþjónustu og þar kom einnig til umfjöllunar grein sem birtist í Læknablaðinu sem nefnist Hið ófullkomna jöfnunartæki: Afsláttarkort og komugjöld í íslenska heilbrigðiskerfinu. Þar kemur fram að afsláttarkortin vegna komugjalda, sem eiga að halda niðri og jafna útlagðan kostnað fólks vegna notkunar á heilbrigðiskerfinu, virka ekki sem skyldi vegna þess að afsláttarkortin eru ekki aðgengileg, þau eru ekki vel kynnt og fyrirkomulagið með þeim hætti að fólk áttar sig ekki á því að það þurfi að safna upp greiðslukvittunum til þess að eiga möguleika á afsláttarkortunum. Þar sem þetta snýr að mörgum þáttum og við ræddum þetta ekki beint í fyrri umræðu um hvernig hægt væri að nýta afsláttarkortin betur en gert er í dag hef ég beint eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. heilbrrh.: 1. Mun ráðherra beita sér fyrir kynningu á og betra aðgengi að afsláttarkortum Tryggingastofnunar í ljósi niðurstöðu rannsóknar á afsláttarkortum og komugjöldum í íslenska heilbrigðiskerfinu sem birtist í 5. tbl. Læknablaðsins 2003? 2. Telur ráðherra að núverandi fyrirkomulag afsláttarkortanna sé með þeim hætti að þau uppfylli þau markmið sem þeim er ætlað? Í rannsókninni sem hér er vitnað til er alveg ljóst að kostnaður vegna heilbrigðisþjónustunnar hefur hækkað sem hlutfall tekna hjá öryrkjum, öldruðum, barnafólki og láglaunafólki. Það kemur einnig í ljós að unga fólkið nýtir illa afsláttarkortin og þarf að koma betri upplýsingum með einhverjum hætti sérstaklega til ákveðinna hópa og hugsanlega að breyta fyrirkomulaginu líka.

Herra forseti. Tryggingastofnun ríkisins er falið með reglugerð að kynna almenningi reglur um afsláttarskírteini, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 981/2003, um hlutdeild sjúkratryggðra í kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu. Leitað var eftir upplýsingum um það hvernig stofnunin stæði að kynningu á afsláttarskírteinum og í svari stofnunarinnar segir að Tryggingastofnun ríkisins gefi út bæklinga þar sem upplýst er um afsláttarskírteinin. Bæklingarnir liggi frammi á flestum læknastöðvum og víðar. Einnig megi finna upplýsingar um skírteinin á heimasíðu stofnunarinnar. Þá hafi stofnunin gefið út spjöld sem send hafi verið læknastöðvum þar sem fram komi upplýsingar um greiðslu sjúklinga fyrir læknisþjónustu með og án afsláttarskírteina. Spjöldin hangi mjög víða uppi. Þá hafi flestar læknastöðvar fyrir venju að spyrja sjúklinga þegar þeir greiða fyrir þjónustu hvort þeir hafi afsláttarskírteini. Í Læknablaðinu er sérstaklega fjallað um þær fjárhæðir sem Tryggingastofnun ríkisins hefur endurgreitt vegna afsláttarskírteina. Þar er einungis um að ræða endurgreiðslu á þeim kostnaði sem rétthafi afsláttarskírteinis hefur greitt án þess að framvísa afsláttarskírteininu. Í slíkum tilfellum er sjúklingi endurgreiddur hluti kostnaðarins og er tekið tillit til þess hvað hann hefði átt að borga ef hann hefði framvísað afsláttarskírteini. Til einföldunar er miðað við að sjúklingur hefði greitt 1 / 3 af kostnaðinum ef hann hefði framvísað skírteininu. Hann fær því 2 / 3 hluta kostnaðarins endurgreiddan. Í Læknablaðinu kemur fram að kostnaðurinn hafi verið 75 millj. kr. á árinu 2001. Þar komu ekki fram þær fjárhæðir sem Tryggingastofnun ríkisins hefur greitt í þeim tilvikum þegar sjúklingar framvísa skírteini. Þær fjárhæðir hafa ekki verið teknar saman en gera má ráð fyrir að þær séu margfalt hærri en endurgreiðslurnar. Tryggingastofnun ríkisins getur ekki gefið upplýsingar um komur sjúklinga á heilsugæslustöðvar og sjúkrahús þar sem hún hefur ekki heimildir til að afla slíkra upplýsinga. Herra forseti. Ég tel að Tryggingastofnun ríkisins hafi sinnt upplýsingaskyldu sinni við almenning nokkuð vel en ætíð má deila um hversu umfangsmikil slík kynning eigi að vera. Erfitt er að ná til allra hlutaðeigandi og jafnframt er ávallt til nokkur hópur sem tekur ákvörðun um að sækja ekki um afsláttarskírteini. Í þessu sambandi er þess utan rétt að taka fram að nú er nánast regla að heilbrigðisstarfsmenn á sjúkrahúsum, heilsugæslustöðvum, hjá sérfræðilæknum og annars staðar þar sem sjúklingar sækja sér þjónustu spyrja þá jafnan hvort þeir séu með afsláttarkort. Þannig eru menn með beinum og áberandi hætti minntir á rétt sinn og vaktir til umhugsunar um þann rétt. Þá er ljóst að samkeyrsla á upplýsingum Tryggingastofnunar ríkisins, heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa er viðkvæmt persónuverndarmál og því þarfnast slíkt vandlegrar skoðunar áður en óskað er eftir slíkum heimildum fyrir stofnunina. Núverandi fyrirkomulag afsláttarskírteina er með þeim hætti að það getur uppfyllt þau markmið sem skírteinunum er ætlað, en ég mun að sjálfsögðu taka til skoðunar þau atriði sem bent er á í áðurnefndri grein í Læknablaðinu.

Herra forseti. Ég vil leggja orð í belg varðandi þessa ágætu fsp. Það er kannski ágætisábending að á kvittunum sem sjúklingar fengju þegar þeir greiddu sjúkrakostnað og tækju við lyfjum væri að finna áminningu um að það væri þess virði að geyma kvittunina og safna þeim saman. Ég vil minna á ákveðna lagabreytingu sem var gerð í heilbr.- og trn. þegar við fjölluðum um svokallaðan lyfjagagnagrunn og gagnagrunn sem Tryggingastofnun er með til að fylgjast með lyfjakostnaði. Ein forsendan fyrir því að Tryggingastofnun geti haldið utan um kostnaðinn og hjálpað fólki við að gera það, og gert var ráð fyrir þegar verið var að ganga frá lagabreytingunni og gefa heimild til að halda gagnagrunninum saman, var að sjúklingar gætu óskað skriflega eftir því við Tryggingastofnun að hún héldi utan um þetta þannig að það kæmi aðvörun frá Tryggingastofnun þegar fólk hefði náð tilteknum kostnaði og hámarkinu.

Herra forseti. Ég held að það sé alveg ljóst að þrátt fyrir góðan vilja og góðan ásetning hafa afsláttarkortin ekki náð tilgangi sínum. Þó að Tryggingastofnun kynni afsláttarkortin, bæði á spjöldum og á heimasíðunni, er sú kynning ekki aðgengileg og sérstaklega ekki fullorðnum. Ég tel að það vanti upp á að það komi í fjölmiðlum, annaðhvort með stuttum auglýsingum í sjónvarpi eða blöðum, áminningar og ábendingar þannig að þessu sé haldið að fólki. Það vantar sannarlega upp á það. Eins er með fyrirkomulagið. Miðað er við áramót og fólk áttar sig ekki á því að það þurfi að halda til haga hverri einustu kvittun sem það fær varðandi komugjöld. Við teljum að hver ferð til læknis sé alveg einstök og að við þurfum ekkert að koma það sem eftir er ársins. Það eru ekki nema þeir sem þurfa mikið á heilbrigðisþjónustu að halda sem halda kvittunum til haga og svo líður árið og ef það koma upp veikindi undir árslok er ekki öruggt að fólk fái endurgreitt sem það hefði annars átt að fá. Ég er ekki að mæla með samkeyrslu persónuupplýsinga, alls ekki, en tel að með betri og markvissari kynningu, sem höfðar sérstaklega til þeirra hópa sem fram kom í rannsókninni að nýta sér ekki afsláttarkortin þrátt fyrir að þeir hefðu átt að fá endurgreiðslu, nái afsláttarkortin betur tilgangi.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þær ábendingar sem hafa komið fram. Þetta er áríðandi mál sem hér er um að ræða. Það er full þörf á að halda kynningunni eins öflugri og unnt er, að fólk sé meðvitað um rétt sinn í þessu efni. Það kann að vera að auglýsingar í sjónvarpi og blöðum muni vera áhrifaríkt tæki í þessu. Ég efast ekki um það, en kostar nokkra fjármuni. Ég held samt að áhrifaríkasta tækið í þessu sé að rétturinn sé auglýstur þar sem fólk sækir sér þjónustuna. Ég veit það og hef ótal dæmi um það og trúi því sem mér hefur verið tjáð um að heilbrigðisstarfsfólk er samviskusamt að minna fólk á rétt sinn í þessum efnum. Ég hef orðið vitni að því og tel að það sé áhrifaríkast. Hins vegar eigum við að hafa augun opin fyrir öllum leiðum um þetta efni og tillagan um að það sé áminning um þetta á þeim reikningum sem fólk fær er allrar athygli verð.

Herra forseti. Fótaaðgerðafræðingar inna af hendi mikilvæga þjónustu og fyrir þá er vaxandi þörf, einkum á öldrunar- og heilbrigðisstofnunum landsins m.a. vegna vaxandi aldurs landsmanna. Á Íslandi eru fáir fótaaðgerðafræðingar og í hópi þeirra hefur engin endurnýjun orðið undanfarin ár. Menntaðir fótaaðgerðafræðingar hér á landi hafa sótt menntun sína ýmist til Norðurlandanna eða Bretlands og í þeim löndum er menntuninni misjafnt háttað bæði innan landanna og milli landanna, þ.e. í sumum tilfellum er menntunin á framhaldsskólastigi en annars staðar er hún á háskólastigi. Oftast er mikil áhersla lögð á að Íslendingar geti sótt sér menntun á Íslandi og þurfi ekki að sækja hana erlendis. Þessi tiltekna menntun er á meðal þess sem er mjög mikilvægt að komi heim. Hér eru allar aðstæður fyrir hendi, m.a. menntaðir kennarar með fyllstu réttindi. Þessi grein, fótaaðgerðafræði, er meðal þess sem kalla má hefðbundna kvennagrein og þó ég sé ekkert að mæla með því að karlmenn forðist greinina eða sæki sér ekki menntunar í henni talar staðreyndin sínu máli hingað til. Þessi grein er einmitt sú grein sem maður getur mjög vel séð fyrir sér að konur vildu sækja, t.d. konur sem eru búnar að koma upp börnum. Við þekkjum að þær fara gjarnan að leita sér menntunar þá, konur sem fóru ekki í skóla á sínum yngri árum, og sá hópur kvenna fer örugglega ekki til útlanda til að sækja sér menntun. Það er ekkert sem mælir gegn því að þessi menntun sé sett upp á Íslandi. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: 1. Er fyrirhugað að koma á menntun í fótaaðgerðafræði á Íslandi og ef svo er, hvenær? 2. Hvernig er undirbúningi þess háttað? 3. Er til námskrá fyrir slíkt nám og ef svo er, hvert er innihald hennar? 4. Hvar í skólakerfinu er fyrirhugað að slíkt nám eigi heima?

Herra forseti. Hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir hefur beint til mín fyrirspurn um menntun fótaaðgerðafræðinga. Í fyrsta lagi beinir þingmaðurinn þeirri fyrirspurn til mín hvort fyrirhugað sé að koma á menntun í fótaaðgerðafræði á Íslandi og ef svo sé, hvenær, hvernig undirbúningi sé háttað, hvort til sé námskrá fyrir slíkt nám, hvert sé innihald hennar og hún spyr einnig um það hvar í skólakerfinu sé fyrirhugað að slíkt nám eigi heima. Því er til að svara að reglugerð um menntun, réttindi og skyldur fótaaðgerðafræðinga var sett árið 1990. Margir þeirra sem hlotið hafa starfsleyfi heilbr.- og trmrh. hafa stundað nám í fótaaðgerðafræðum erlendis en aðrir fengu leyfi við gildistöku reglugerðarinnar samkvæmt bráðabirgðaákvæði hennar. Voru það einstaklingar sem höfðu starfað sem fótaaðgerðafræðingar um tíma án þess að hafa formlegt nám í fótaaðgerðafræði að baki. Nú munu um 130 einstaklingar hafa starfsleyfi sem fótaaðgerðafræðingar hér á landi. Allt frá því að reglugerð um fótaaðgerðafræðinga var sett hefur verið umræða um að koma á menntun í fótaaðgerðafræði hér á landi. Árið 2000 sendi Fjölbrautaskólinn við Ármúla og Félag íslenskra fótaaðgerðafræðinga tillögu til menntmrn. um nám í fótaaðgerðafræði. Starfsgreinaráð heilbrigðis- og félagsgreina sem menntmrn. skipaði á grundvelli 28. gr. laga nr. 80/1996, um framhaldsskóla, fjallaði um þær tillögur og sendi menntmrh. nýjar tillögur síðla árs 2000 þar sem lagt var til að nám í fótaaðgerðafræði yrði þriggja ára nám á framhaldsskólastigi. Varðandi innihald þeirrar námskrár vísast til menntmrn. en menntmrn. hefur ekki leitað eftir umsögn landlæknis eða heilbrrn. um fyrrgreinda tillögu að námskrá fyrir nám í fótaaðgerðafræði. Nú hefur starfsgreinaráð heilbrigðis- og félagsgreina óskað eftir samvinnu við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands um að lýsa starfsumhverfi og störfum á heilbrigðissviði, greina þörf fyrir þekkingu, hæfni og stöðu starfsnáms í heilbrigðisgreinum þar á meðal fótaaðgerðafræði. Gert er ráð fyrir að niðurstaða þeirrar athugunar liggi fyrir haustið 2004. Heilbr.- og trmrn. telur eðlilegt að beðið sé eftir niðurstöðum greiningarinnar áður en næsta skref er tekið varðandi nám í fótaaðgerðafræði hér á landi. Hvað varðar þá spurningu hvar í skólakerfinu slíkt nám eigi heima er því til að svara að slík ákvörðun er á forræði menntmrn. Það fer jafnframt eftir því hvernig endanleg námskrá verður. Ekki hefur verið tekin nein ákvörðun um það að svo komnu máli og ég tel eðlilegt að það bíði efni þeirrar greiningar starfsgreinaráðs sem nefnd var áður.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra greinargóð svör þó ég verði að viðurkenna að þau skýra ekki mikið fyrir mér hver hugsanleg niðurstaða málsins kann að vera, eins og gefur að skilja þar sem hæstv. ráðherra sagði að beðið yrði til hausts með að taka ákvörðun. Ráðherra minntist bæði á framhaldsskóla og háskóla og það gefur mér til kynna að hugsanlega sé verið að togast eitthvað á um í hvoru skólastiginu námið eigi heima. Mig langar líka til að fá að vita hvort ekki hafi komið til tals að námið yrði á forræði einkaskóla. Snyrtifræði er kennd í einkaskólum hér, svo dæmi sé nefnt, og ég veit að erlendis er námið víða kennt í einkaskólum og fróðlegt að heyra álit ráðherrans á því. Ég vil að lokum láta í ljós þá skoðun mína að mikilvægt sé að skera úr um málið þannig að hægt sé að koma menntuninni á hvar svo sem hún verður endanlega.

Herra forseti. Mig langar að þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur, fyrir fsp. hennar varðandi nám og störf fótaaðgerðafræðinga og hæstv. ráðherra fyrir ágætt svar sem kastar ljósi á hvar málið er statt og sýnir í rauninni að það heyrir undir menntmrn. Ég vil draga fram að það er stór munur á fótaaðgerðafræðingum og fótsnyrtum því fótaaðgerðafræðingar tilheyra heilbrigðisstétt. Ég þekki það frá fyrri árum, þar sem ég starfaði einu sinni fyrir þetta ágæta félag, að það eru ýmis rök fyrir því að vera með námið hérlendis eins og hv. þm. benti á. Hugsanlega eru einhverjar konur sem vilja fara í þetta nám en eiga erfitt með að fara erlendis til þess frá búi og börnum. Það má líka segja að ef við setjum námið á háskólastig erum við um leið að takmarka þann hóp sem á aðgang að náminu, ef við horfum til kvenna sem eru ekki á tvítugsaldri eða eitthvað eldri. En ég vil halda því til haga að þetta er heilbrigðisstétt og full þörf á að nógu margir séu í stéttinni til að sinna þörfinni.

Þar sem venja er að fyrirspyrjandi tali síðastur vil ég gefa hv. fyrirspyrjanda tækifæri til að gera athugasemd eins og á stendur.

Ég þakka fyrir, herra forseti. Ég ætla ekki að vera margorð í þessari ræðu minni. Ég vil hins vegar nota tækifærið til að þakka hv. þm. Jónínu Bjartmarz fyrir undirtektir hennar við mál mitt áðan. Ég tek undir allt sem hún sagði hvort heldur það var um skólastig eða annað og ekki síst um skólastigið því að þeir fótaaðgerðafræðingar sem hér starfa hafa fengið starf sitt viðurkennt og starfsheiti eftir nám á framhaldsskólastigi og ég held að það væri ágætisbyrjun hjá okkur í það minnsta að koma því á á því stigi hvort heldur það er í ríkisskólum eða einkaskólum.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður sem hér hafa verið um þetta mál. Vera kann að svör mín hafi ekki eytt allri óvissu í þessum efnum vegna þess, eins og kom fram, að ég er þeirrar skoðunar að við ættum að bíða haustsins í þessu efni. Auðvitað markast svör mín af því að þetta mál heyrir að nokkuð miklu leyti til undir annað ráðuneyti þó að um heilbrigðisstétt sé að ræða. Varðandi möguleikana á að vista þetta nám þá hef ég ekki fastmótaða skoðun á því. Ég er opinn fyrir ýmsum möguleikum í því sambandi, t.d. framhaldsskólum. Það getur alveg komið til greina. Og einkaskólar gætu alveg komið til greina, eins og fyrirspyrjandi sagði. Ég er opinn fyrir öllum slíkum hugmyndum og mun hlusta á þær. En forræði þessa máls er að nokkuð miklum hluta í menntmrn. eins og ég sagði og svör mín hljóta að markast af því að við tölum ekki fyrir hönd annarra ráðuneyta eða annarra ráðherra í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Í óundirbúinni fyrirspurn nýlega svaraði hæstv. heilbrrh. fyrirspurn hv. þm. Þuríðar Backman um tannheilsu barna. Ég hafði þá lagt fram munnlega fyrirspurn um tannheilsu barna og lífeyrisþega. Ráðherra vísaði bara í rannsókn í undirbúningi á tannheilsu barna og svo hvatti hann börn til að hirða tennurnar og nota flúortannkrem. Miðað við þessi svör fannst mér fullkomlega ástæðulaust að draga fyrirspurn mína til baka. Mér fannst hæstv. ráðherra skulda þinginu gleggri svör um málið en þau sem hann gaf um daginn. Það hefur komið fram að barnalæknir og sérfræðingur í samfélagstannlækningum segir að hópur íslenskra barna búi við tannskemmdir, sársauka og sýkingar sökum þess að foreldrar þeirra hafi ekki efni á að fara með þau til tannlæknis og því stefni í tvískipt tannheilbrigðiskerfi hér á landi. Þetta eru alvarlegar athugasemdir sem hæstv. heilbrrh. og þingið verða að taka alvarlega. Raunar undrar mig ekki að svo sé komið að við stefnum í tvískipt tannheilbrigðiskerfi þar sem fólk hefur ekki jafnan aðgang óháð efnahag. Um daginn vöruðum við hér við tvískiptu heilbrigðiskerfi almennt þar sem gjaldtaka í heilbrigðiskerfinu væri orðin alvarleg aðgangshindrun. Virtur prófessor hefur haldið því fram að gild rök megi færa fyrir því að útgjöld sjúklinga hér á landi séu komin á varasamt stig og farin að bitna á aðgengi í heilbrigðisþjónustunni. Nú eru rannsóknir þarfar en ég held að þegar liggi fyrir þær staðreyndir í málinu sem duga til að hæstv. ráðherra geti ekki varið það að bíða þar til viðamikil rannsókn hefur verið gerð. Það getur tekið langan tíma. Í nýlegri niðurstöðu rannsóknar sem formaður tannverndarráðs hefur kynnt kemur fram að 30% 16 og 17 ára unglinga fara ekki til tannlæknis og 50% þriggja ára barna fari ekki heldur til tannlæknis. Leiða má að því líkur, eins og sérfræðingurinn í samfélagstannlækningum gerði, að fólk hafi ekki efni á að fara til tannlæknis. Nú hlýtur hæstv. ráðherra að horfa til þeirra sjónarmiða sem tryggingayfirlæknir hefur að segja um þetta mál. Skoðun hans sem komið hefur fram opinberlega er sú að ef hægt eigi að vera að ætlast til þess að allir forráðamenn barna fáist til að fara með börn sín reglulega til tannlæknis þurfi að semja aftur um fasta gjaldskrá og hækka um leið endurgreiðsluna í 100% fyrir börn. Tryggingatannlæknir vill líka að sjúkratryggingar taki þátt í tannlæknakostnaði eins og í öðrum sjúkleika. Hann hefur beint því til ráðherra hvort ekki sé orðið tímabært að taka nú fyrstu skrefin og auka þátttöku sjúkratrygginga í tannkostnaði lífeyrisþega og segir að það geti ekki verið boðlegt árið 2004 að greiða ekki fyrir krónur og brýr lífeyrisþega og að það sé okkur til vansa að þetta ákvæði skuli enn standa óbreytt eftir 30 ár. Loks nefnir tryggingatannlæknir að næstu skrefin ættu að vera að hækka endurgreiðslualdurinn sem fyrst í 20 ár til samræmis við hin Norðurlöndin. Ég hef því leyft mér að flytja fyrirspurn um þetta efni til hæstv. heilbrrh.

Virðulegi forseti. Til mín hefur verið beint þremur fyrirspurnum um tannheilsu barna og lífeyrisþega. ,,1. Er ráðherra samþykkur því að lítil þátttaka ríkisins í tannlæknakostnaði sé farin að bitna alvarlega á tannheilsu barna efnalítilla foreldra?`` Það er mikilvægt að byggja stefnumótun í heilbrigðismálum á staðreyndum og þekkingu. Eins og er vitum við ekki með vissu hvernig tannheilsu landsmanna er háttað. Því hefur verið ákveðið að hrinda af stað landskönnun á munnheilsu þjóðarinnar. Í fyrsta áfanga hennar munu 6, 12 og 15 ára börn og unglingar verða skoðuð. Þegar niðurstöður úr þeirri rannsókn liggja fyrir verður hægt að svara því hvernig tannheilsa barna er á Íslandi í dag. Jafnframt verður hægt að svara þeirri spurningu hv. þm. hvort tannheilsa barna efnalítils fólks sé verri en annarra barna. ,,2. Hvað hyggst ráðherra gera til úrbóta og er hann sammála tryggingayfirtannlækni um að tannlæknakostnaður barna verði endurgreiddur að fullu?`` Eins og áður segir bíðum við niðurstöðu rannsóknarinnar áður en við ákveðum hvort úrbóta er þörf. Við væntum góðrar samvinnu foreldra barna við að svara spurningum á lista sem verður dreift til þeirra sem valdir verða í slembiúrtak rannsóknarinnar. Það er brýnt að fá góða svörun til að niðurstöður verði marktækar og hægt verði að byggja á þeim áhættumat. Ef reyndin verður svipuð því er gerist í nágrannalöndum okkar þá er aðeins lítill hluti barnanna með meiri hluta tannsjúkdómanna svo sem tannskemmdir og glerungseyðingu og við þurfum að geta metið hverjir eru í mestri áhættu til að fjármagnið til að hjálpa þeim nýtist sem best. Varðandi það að endurgreiða tannlæknakostnað barna að fullu eins og haft var eftir yfirtryggingatannlækni í fjölmiðlum þá lét hann þar í ljós sína persónulegu skoðun en ekki ákvörðun heilbrigðisyfirvalda. Kostnaðarhlutdeild sjúklinga er að finna á nær öllum sviðum heilbrigðiskerfisins og það er ekki stefna okkar í ráðuneytinu að breyta því endurgreiðslukerfi sem nú er við lýði vegna tannlækninga. ,,3. Er ráðherra reiðubúinn að rýmka þær reglur sem gilda um greiðsluþátttöku í tannlæknakostnaði lífeyrisþega?`` Fagfólk innan ráðuneytisins hefur bent mér á að ákvæði í almannatryggingalögum sem hamla endurgreiðslu til lífeyrisþega vegna krónu- og brúargerðar hjá ellilífeyris- og örorkuþegum samræmist ekki breyttum aðferðum í nútímatannlækningum og stefnumörkun ráðuneytisins í tannverndarmálum þar sem áhersla er lögð á að gera eldri borgurum kleift að viðhalda heilbrigði munnhols eins lengi og mögulegt er. Ég er tilbúinn að skoða hvað slík breyting mundi kosta og mun beita mér fyrir því nú á næstunni. En ljóst er að til þess að hrinda því í framkvæmd þarf að breyta lögum um það efni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að vekja máls á þessu máli sem varðar tannheilsu barna og síðan lífeyrisþega. En endurgreiðslan sem sjúklingar fá sem leita til tannlækna, endurgreiðslan á kostnaði þeirra miðast við viðmiðunargjaldskrá og munurinn á tannlæknum og öðrum sérfræðingum á heilbrigðissviði er auðvitað sá að þeir eru með frjálsa verðlagningu. Það hafa margir lagt til að gengið verði frá samningum við tannlækna á sömu nótum og samningar eru gerðir við aðra sérfræðilækna þannig að það verði sama gjaldskrá. Raunin er sú að sumir sem leita til tannlæknis fá full 75% endurgreidd af kostnaði sínum. Aðrir fá kannski bara 7%. Það fer allt eftir því hver gjaldskrá tannlæknisins er. Þessi frjálsa verðlagning átti náttúrlega að leiða til ákveðinnar kostnaðarvitundar og skila sér í lægra verði en hefur ekki gert það enn þá.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og fagna því að hæstv. ráðherra er reiðubúinn að skoða það að rýmka eða skoða þær reglur sem gilda um greiðsluþátttöku í tannlæknakostnaði lífeyrisþega og huga að kostnaði við þær. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að það kallar á lagabreytingar. En ráðherrann er greinilega opinn fyrir því að skoða þessar breytingar. Því ber að fagna og ég vona að við sjáum þá frv. um það efni á komandi haustþingi. En ég er gersamlega ósammála hæstv. ráðherra um eitt og finnst það hreint og klárt vera undansláttur hjá hæstv. ráðherra þegar hann vitnar í að fara þurfi í rannsóknir til að skoða hvort hægt sé að auka þátttöku ríkisins í tannlæknakostnaði barna og unglinga. Fyrir liggja þær rannsóknir sem ég vitnaði til sem formaður tannverndarráðs kynnti nýlega og þegar við ræðum tannskemmdir 16--17 ára unglinga þá er töluvert mikið þegar 30% 16 og 17 ára unglinga og 50% þriggja ára barna sem fara til tannlæknis eru með tannskemmdir. Mér finnst þetta verulega hár hluti og sérfræðingur hæstv. ráðherra eða sá sérfræðingur sem gerst ætti að þekkja til tannlækninga, þ.e. tryggingayfirtannlæknir, telur að það eigi strax að semja um það að hækka endurgreiðslur í 100% fyrir börn. Þess vegna finnst mér að hæstv. ráðherra hljóti að eiga að taka meira mark á tryggingatannlækni en raun ber vitni, en ráðherra vísar í það að afstaða hans sé ekki afstaða ráðherrans eða ráðuneytisins. Svo er það það sem hv. þm. Jónína Bjartmarz nefndi. Ég tek undir áhyggjur af verði því sem fram kemur á gjaldskrá tannlækna og vil spyrja hæstv. ráðherra hvað sé að gerast í því máli. Er engin hreyfing á því að hægt sé að ná samkomulagi við tannlækna þannig að verðlagningu sé ekki háttað eins og við þekkjum?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem hér hefur farið fram. Ég tek undir það sem hv. 6. þm. Reykv. s. sagði í umræðunni, að mér finnst nauðsynlegt að ná samningum við tannlækna. Við höfum unnið mikið í því máli í ráðuneytinu. Við vorum búin að ná samningi sem meiri hluti tannlækna tók ákvörðun um að segja upp mjög fljótt. Við höfum ekki gefið upp þá von að ná samningum við tannlækna, en gjaldskrá þeirra er frjáls eins og kom réttilega fram í umræðunni. Ég ítreka að við viljum byggja aðgerðir á þekkingu og rannsóknum í þessum efnum því að við höfum ekki ótakmarkaða fjármuni til að sinna þessari grein frekar en öðrum greinum heilbrigðisþjónustunnar. Því er nauðsynlegt ef verja á til þessa viðbótarfjármagni að það nýtist sem best og nýtist þeim sem þurfa mest á því að halda. Að því viljum við stefna. Við förum þess vegna í þá rannsókn sem hér um ræðir af fullum krafti.

Frú forseti. Megininntak skýrslu Ríkisendurskoðunar um sameiningu sjúkrahúsanna í Reykjavík eru ábendingar um hvað megi bæta til að kostir sameiningarinnar nýtist til fulls. Í skýrslunni er vísað til þeirra sjónarmiða að það sem helst komi í veg fyrir fullt hagræði af sameiningunni sé að meginstarfsemi sjúkrahússins er á tveimur stöðum. Þar er líka bent á að hluti húsnæðisins sé orðinn gamall og henti ekki núverandi starfsemi nægilega, of margir starfsmenn búi við slæma og mjög slæma starfsaðstöðu og það vanti líka aðstöðu til kennslu og rannsókna. Því segir í skýrslunni að það sé mikilvægt að tekin verði ákvörðun um framtíðaruppbyggingu sjúkrahússins og gerðar áætlanir þar að lútandi og þar með verði viðhald og endurbætur núverandi húsnæðis mun markvissari. Starfsnefnd á vegum ráðuneytis hæstv. ráðherra, sem skilaði af sér í janúar 2002, lagði áherslu á gildi þess, bæði fyrir aukna skilvirkni og hagræði fyrir allan rekstur og faglegt starf sjúkrahússins, að sameina alla starfsemi þess á einum stað. Sú nefnd lét vinna drög að framkvæmdaáætlun og lagði jafnframt áherslu á mikilvægi þess að verkefnið væri samþykkt í heild þannig að það tæki ekki lengri tíma en nauðsynlegt er og lagði líka áherslu á að þessu stóra og mikla verki væri áfangaskipt. Jafnframt lagði nefndin til að skoðaðir væru allir möguleikar á tilhögun framkvæmda og fjármögnunar, litið yrði til hefðbundins útboðs og hugað að alútboði þar sem hönnun yrði að stórum hluta hjá verktakanum og að einkaframkvæmd sem fæli í sér uppbyggingu og rekstur á fasteignum. Loks benti nefndin sérstaklega á tækifæri sem fælist í því, til eflingar á starfsemi sjúkrahússins, að setja uppbyggingu dag- og göngudeildastarfsemi í forgang. Nefnd sem tók við af þeirri fyrri átti að halda málinu áfram og hefur gert það. Hún átti að vinna að samningum um lóðir og nýtingu þeirra, gera áætlun um forgangsröðun framkvæmdaverkefna og bygginga, vinna tíma- og fjárhagsáætlanir og skoða fjármögnunarleiðir. Frú forseti. Mig langar með vísun til alls þessa sem áður hefur verið gert að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. hvar við séum stödd og hvað líði frekari undirbúningi framtíðaruppbyggingar Landspítala -- háskólasjúkrahúss við Hringbraut. Jafnframt leikur mér forvitni á að vita, frú forseti, hvort tekin hafi verið afstaða til ólíkra möguleika á tilhögun framkvæmdanna og eins á fjármögnun þessa stóra og mikla verkefnis.

Herra forseti. Hv. þm. Jónína Bjartmarz hefur beint til mín eftirfarandi fyrirspurn: ,,Hvað líður undirbúningi framtíðaruppbyggingar Landspítala -- háskólasjúkrahúss við Hringbraut? Hefur verið tekin afstaða til ólíkra möguleika á tilhögun framkvæmda og fjármögnunar?`` Það vill svo til að fyrr í dag var merkum áfanga náð við undirbúning framtíðaruppbyggingar Landspítala -- háskólasjúkrahúss er ég og borgarstjórinn í Reykjavík undirrituðum samkomulag um skipulag lóðanna við Hringbraut. Í samkomulaginu er m.a. fjallað um afmörkun lóða, uppbyggingu bílastæða með aðkomu borgarinnar, umferðaraðgengi og almenningssamgöngur, og um lóðir Landspítala -- háskólasjúkrahúss í Arnarholti og Fossvogi. Undirritunin markar tímamót. Á grundvelli hennar er nú kleift að taka næstu skref í þessu stóra og mikilvæga máli. Samkomulagið var undirbúið af nefnd sem ég skipaði til að ljúka frumathugun á greinargerð vegna áforma um byggingu spítalans við Hringbraut, vinna að nauðsynlegum samningum um lóðir og nýtingu þeirra og vinna deiliskipulagsvinnu með Reykjavíkurborg, gera áætlun um forgangsröðun framkvæmdaverkefna og bygginga, vinna tíma- og fjárhagsáætlun fyrir fyrirhugaðar framkvæmdir sem taki til heildarsvæðisins, og skoða þær fjármögnunarleiðir sem til greina koma við uppbyggingu svæðisins, m.a. samstarf við einkaaðila. Nefndin hefur í dag skilað mér annarri áfangaskýrslu sinni og hefur henni verið dreift til þingmanna jafnframt því sem skýrslan er kynnt opinberlega. Þetta er gert í því skyni að kynna stöðu mála nú en nefndinni hefur sóst verk sitt vel og mun skila næsta áfanga væntanlega með haustinu. Í skýrslunni er gerð grein fyrir stöðu verkefna nefndarinnar og lagðar fram tillögur til ráðherra um hvernig standa má að næstu skrefum. Í erindisbréfi nefndarinnar er henni falið að skoða sérstaklega með hvaða hætti megi fjármagna þessa framkvæmd. Ég hef ekki tekið afstöðu til fjármögnunaraðferða enn en ég óskaði eftir því að nefndin skoðaði m.a. aðkomu einkaaðila. Ég tel rétt að skoða þau mál enn frekar, m.a. í ljósi athugana nefndarinnar. Nefndin fjallaði ítarlega um það efni og fékk m.a. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands til að vinna að samantekt um efnið. Ein af tillögum nefndarinnar fjallar um þetta og er hún eftirfarandi: ,,Lagt er til að við undirbúning spítalans verði hugað sérstaklega að skipulagðri þátttöku einkaaðila við hönnun bygginga og fjármögnun. Til að undirbúa þátttöku einkaaðila er nauðsynlegt að kynna verkefnið opinberlega og jafnframt að skilgreina hlutverk þeirra og hins opinbera skilmerkilega. Jafnframt þarf að huga áfram að fjölþættri fjármögnun eftir efnahagslegum aðstæðum í samfélaginu hverju sinni.`` Uppbygging Landspítala -- háskólasjúkrahúss er mér mikið kappsmál og ég tel afar mikilvægt að menn gleymi ekki að horfa fram á veginn þó að verkefni dagsins í rekstri spítalans séu krefjandi. Ég legg því ríka áherslu á að unnið verði áfram að málinu af krafti en vil jafnframt undirstrika að það er farsælast að leggja mikla og góða vinnu í undirbúning þessa stóra verkefnis. Virðulegi forseti. Undirritað hefur verið samkomulag við Reykjavíkurborg og áfangaskýrslu nefndar um uppbyggingu lóða Landspítala -- háskólasjúkrahúss við Hringbraut hefur verið dreift til þingmanna en þar er fjallað um efni fyrirspurnar þingmannsins. Vinna við uppbyggingu Landspítala -- háskólasjúkrahúss við Hringbraut mun halda áfram af fullum krafti.

Frú forseti. Faglegt og fjárhagslegt hagræði sem felst í sameiningu sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu verður ekki að fullu náð fyrr en búið er að byggja yfir Landspítala -- háskólasjúkrahús á einum og sama staðnum. Á þetta höfum við í Samf. lagt ríka áherslu. Ég fagna því að hæstv. heilbrrh. hefur fullan skilning á því og bersýnilega eru í gangi aðgerðir sem gætu leitt til þess að þessu yrði hrint í framkvæmd á allra næstu árum. Ég vil í tilefni af fyrirspurn hv. þm. Jónínu Bjartmarz og svari ráðherrans rifja það upp að nokkrir þingmenn Samf. hafa einmitt lagt fram þáltill. sem felur í sér að í þetta verði ráðist og þar er jafnframt bent á þann möguleika að ef stjórnvöld á annað borð ætla sér að selja ríkisfyrirtæki eins og Landssímann væri sanngjarnt að andvirðinu yrði veitt til þessa mikilvæga málstaðar.

Frú forseti. Það er vissulega skemmtileg tilviljun að á sama degi og ráðherrann svarar þessari fyrirspurn skuli þessi undirritun eiga sér stað.  Mér finnst alveg ljóst af ræðu hæstv. ráðherra að okkur miðar fram á veginn. Það kom fram í ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að Samf. styður það með ráðum og dáð að í þetta sé farið og ég vil að taka undir þau orð hans að grunnurinn að því að í þetta er ráðist er sá að við náum ekki að fullu faglegum og fjárhagslegum markmiðum sameiningarinnar fyrr en sjúkrahúsið er komið undir eitt þak. Það skeður vissulega ekki á einni nóttu en það er ljóst af svari hæstv. ráðherra að unnið er mjög ákveðið og markvisst að því að ná þessu markmiði, en ég þori varla að spyrja ráðherrann að því hvort einhverjar áætlanir séu um það hvenær við ljúkum því. En það er líka ljóst að á þeim tíma meðan unnið er að undirbúningi að því að koma sjúkrahúsinu undir eitt þak þarf jafnframt að sinna ákveðnu viðhaldi og öðrum verkefnum, af því að starfsemi sjúkrahússins getur undir engum kringumstæðum stoppað. Frú forseti. Ég vil sérstaklega þakka ráðherranum fyrir svarið og endurtaka hamingjuóskir mínar með að þeim áfanga sé þó náð í þessu ferli.

Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna um málið og ég vil líka þakka Samf. sérstaklega fyrir áhuga hennar á því. Það er mikilvægt að um það ríki sátt því að hér er um stórverkefni að ræða. Í tillögum nefndarinnar sem skilað hefur verið til mín með þeirri áfangaskýrslu sem hér liggur fyrir, er m.a. lagt til að fram fari hönnunarsamkeppni um skipulag Landspítalalóðar og grunngerð nýbygginga og á grundvelli niðurstaðna úr henni verði unnið að deiliskipulagi lóðarinnar í samráði við Reykjavíkurborg og því lokið innan tveggja ára. Lagt er til að fengnir verði ráðgjafar til að meta sem best hvernig hægt er að ná sem mestu hagræði í starfsemi sjúkrahússins með þeirri endurskipulagningu sem nýbygging gefur kost á, en það er alveg rétt að sameining verður ekki að veruleika að fullu fyrr en starfsemin er komin á einn stað. Síðan er spurningin um hvernig fjármagna á svo stórt og mikið verkefni sem þetta er upp á tugi milljarða króna. Það er ljóst að ýmis vandkvæði eru á því að fjármagna það með hefðbundnum hætti. Ég hef þess vegna viljað láta skoða hvort einkaaðilar væru tilbúnir að taka þátt í verkinu. Samf. er aftur á móti þeirrar skoðunar að nota eigi andvirði ríkiseigna. Það er hugmynd sem auðvitað getur komið inn í umræðuna en það er ljóst að þetta þarf að athuga sérstaklega. En nú er mikilvægum áfanga náð, það er annað skrefið í þessu stóra máli. Fyrst var að ákveða staðsetninguna, síðan er unnið áfram á þeim grunni og nú er komið að þriðja áfanga í málinu, en ég get samt ekki sagt hvenær því lýkur.