Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jakob Möller Jeg hefi verið að hugsa um það síðan á laugardaginn, hvað það geti verið, sem valdi stefnubreytingu háttv.þdm. í þessu máli frá í fyrra. Þá marðist þetta í gegnum þessa háttv. deild á síðustu stundu með 14:12 atkv. Þá var tekjuhallinn auðsær um 2 miljónir á fjárlögum þeim, sem þingið hafði til meðferðar. Nú þykjast menn vita að tekjuhalli þeirra fjárlaga, sem nú eru á ferðinni, muni aldrei fara fram úr 1/10 hluta þeirrar upphæðar, sem hann nam í fyrra. Og þó samþykkja háttv.þdm. nú með 22:5 atkv. að framlengja útflutningsgjaldið um eitt ár enn að minsta kosti. Þannig hafa sjö háttv.þdm. sjeð sig um hönd frá því í fyrra, og þó hafa kringumstæðurnar alls ekki breyst, að minsta kosti ekki til hins verra, svo sjálfsagt sje þess vegna að samþykkja þetta gjald. Og ekki getur það heldur verið rjettlátara nú heldur en áður, enda hefir enginn þm. mælt með því vegna þess, að það væri rjettlátt gjald. Það er heldur ekki hægt, því gjaldið er, eins og jeg og fleiri hafa tekið fram, afarósanngjarnt og ranglátt. Það nær aðeins til þeirra vara, sem út eru fluttar. Þeir landsmenn, sem selja kannske sömu afurðir hærra verði innanlands, sleppa algerlega við gjaldið, eins og t. d. þær sveitir, sem liggja nærri stórum kauptúnum. Heilir landshlutar, eins og til dæmis hjeruðin austanfjalls og Borgfirðingar, sem selja mikið af framleiðsluvörum sínum hjer í Reykjavík, sleppa við þetta gjald, en útkjálkahjeruð, sem ekki ná í markað innanlands, verða að greiða það, og fá þó lægra verð fyrir sína vöru á erlenda markaðinum. Þetta er ranglæti og lítt sæmandi að viðhalda því. Annars þykist jeg vita, að háttv.þdm. muni hleypa frv. út úr deildinni, en jeg vildi leyfa mjer að mælast til þess, að þeir háttv.þm., sem snúist hafa til liðs frv. á þessu þingi, láti nú uppi, hvaða breytingar hafa orðið frá því í fyrra, er þeir greiddu atkv. á móti því. Jeg skal til hægðarauka nefna þá háttv.þm., sem nú vilja fylgja frv. en voru eindregið á móti þessu gjaldi í fyrra. Það er fyrst háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.), háttv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.), háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), háttv. 1. þm. Árn. (E. E.), háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) og háttv.þm. Borgf. (P. O.), sem að vísu greiddi atkv. nú með fyrirvara. Þessir sjö háttv.þdm. greiddu atkv. á móti frv. í fyrra, en nú vilja þeir setja það á. Það hefir engin breyting orðið frá því í fyrra, nema að önnur stjórn er tekin við völdunum, og þykir mjer næsta undarlegt, að sumir þessara manna, að minsta kosti, láti það ráða atkv. sínu. Enda er það óverjandi og ósæmilegt að láta það stjórna atkv. sínum í skattamálum, hvaða stjórn það er, sem fer með völdin í það og það skiftið.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Þótt jeg standi upp, þá sje jeg ekki ástæðu til þess að ræða málið frekar. Það hefir ekkert verið hrakið af því, sem jeg hefi áður sagt, og háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) fær ekki háttv.þdm. til þess að greiða atkv. í ósamræmi við sjálfa sig, og er því ræða hans tilgangslaus. Jeg vil vekja athygli á því, að það kemur betur og betur fram, að þeim er ekki alvara þessum fáu mönnum, sem hamast á móti frv. Þeir vita um afdrif frv., vita, að það verður samþykt. Þess vegna er gott að gera sig breiðan og hamast á móti því. Þetta er ágætis auglýsing, t. d. til að hampa undir næstu kosningar. Þess vegna er um að gera að tala nú eins og þeir ímynda sjer, að kjósendur vilji helst heyra. Jeg sje ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um þetta, en benti aðeins á það, úr því jeg stóð upp.

Gunnar Sigurðsson Af því jeg var nefndur á meðal þeirra manna, sem snúist hefir hugur í þessu máli frá í fyrra, finst mjer rjett að gera grein fyrir atkv. mínu. Fyrir mjer er það aðalatriðið að skila fjárlögunum nú sem tekjuhallaminstum. Jeg álít, að í fyrra hafi þingið verið altof stórstígt í því að ausa út fje án þess að sjá fyrir tekjum til jafnaðar. Annars er jeg á móti því „principielt“ að taka útflutningsgjald af framleiðslu landsmanna, en málið liggur alt öðruvísi við nú en í fyrra og á ekkert skylt við stjórnarskiftin. Í fyrra átti útgerðin erfitt uppdráttar, bæði hvað síld- og þorskveiðar snerti, en nú hefir úr þessu raknað, og komist Spánarmálið í góða höfn, eins og öll líkindi eru til, þá þolir útvegurinn miklu betur að bera gjaldið nú heldur en í fyrra. Jeg þykist sem sje hafa fulla ástæðu til að vona, að útvegurinn komi til með að skila talsverðum ágóða á þessu ári, og þess vegna greiði jeg atkvæði með frv.

Magnús Pjetursson Mjer hafði ekki komið til hugar, að jeg þyrfti að standa upp. En úr því háttv.frsm. (M. K.) hafði ekkert annað fram að færa nú en aðdróttanir í garð okkar, sem ekki höfum skift um skoðun frá í fyrra, þykir mjer hlýða að svara honum fáeinum orðum. Háttv. frsm. (M. K.) skaut því fram, að við myndum berjast á móti frv. vegna þess, að við sæjum fyrir, að það myndi ná fram að ganga. En jeg vil skjóta því til háttv.þdm. - því við þennan þm. er ekki svo gott að koma við rökum, eins og kunnugt er, - hvort ástæða hafi verið til að margir snerust. Alt benti á, að málið hlyti að vera dauðadæmt á þessu þingi, eftir þeim undirtektum, sem það fjekk í fyrra. Annars er það undarlegt að halda því fram, að við sjeum að leika fyrir kjósendur og slá okkur upp í augum þeirra með því að vera á móti frv., þegar athuguð eru orð háttv.frsm. (M. K.) við 2. umr. þessa máls. Hann sagði þá, að frv. þetta væri í samræmi við vilja þjóðarinnar. Eftir þeirri kenningu ættum við að vera í andstöðu við kjósendur landsins, og þá okkar kjósendur líka. Það er einkennileg rökfimi þetta! Nei, sannleikurinn mun sá, að háttv.frsm. (M. K.) veit, að fjöldinn allur af landsmönnum er á móti þessum rangláta skatti, þó hann hins vegar vilji halda hinu gagnstæða fram, til þess að friða samvisku sína. Annars er það hart, og stappar nærri ósvinnu að vera með aðdróttanir til þeirra manna, sem snúast ekki eins og snarkringlur í einhverju stefnumáli frá ári til árs, og bera þeim á brýn, að þeir tali eins og kjósendur vilja. Mjer finst háttv.frsm. (M. K.) hafa höggið of nærri þeim, sem snúist hafa frá í fyrra, þegar miðað er við kjósendaviljann, sem hann hjelt fram við 2. umr., og farist því ekki að vera að bregða okkur um kjósendadaður. En úr því jeg stóð næstur upp á eftir háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), sem varð fyrstur til þess að bera hönd fyrir höfuð sjer af mönnum þeim, sem snúist hafa, þykir mjer rjett að athuga ástæðu hans lítilsháttar. Jeg vil benda háttv.þm. á það, að ef fullvíst er, að framleiðslan 1922 muni bera sig eða gefa góðan arð, þá getum við rólegir felt frv., því að þá verða beinu skattarnir, sjerstaklega tekjuskatturinn, þess meiri. Ástæða háttv.þm. er því á móti því, sem hann ætlaði sjer að sanna með henni og bendir ótvírætt á það, að óhætt sje að fella frv.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Jeg hefi litlu við að bæta, því að rökfærslur háttv.þm. Str. (M. P.) eru heldur ljettvægar. Þess vil jeg þó geta, að jeg get skjallega sannað, að menn hafa ekki búist við því, að gjaldi þessu yrði afljett nú. Liggur fyrir skjal hjer í þinginu, sem öllum þm. hefir gefist kostur á að sjá. En það er auðvitað satt, að jeg hafi aldrei leitað álits kjósenda háttv.þm., eins og virtist að hann hefði ætlast til, en alt virðist benda til þess, að þeir hafi lagt mjög að honum að koma í veg fyrir, að frv. næði fram að ganga. En það er eitt í máli þessu, sem gerir alt fjas þessa háttv.þm. tilgangslaust, og það er, að ef fjárhagurinn reynist svo góður, að fært sje að fella gjaldið niður á næsta þingi, þá er hægurinn hjá að gera það, en þá sakar ekkert, þó að það sje samþykt nú. Annars skal jeg ekki fjölyrða meira um þetta, því jeg veit, að allir skynsamir og gætnir þm. munu samþykkja gjaldið að þessu sinni.

Jakob Möller Hv. frsm., þm. Ak. (M. K.). þarf jeg yfirleitt engu að svara. Ræður hans í þessu máli hafa komið furðu lítið við efnið og farið að mestu fyrir ofan garð og neðan. Hann hefir í raun og veru alls ekkert reynt til að rjettlæta þetta gjald eða hrekja það, sem jeg hefi fundið því til foráttu. Heldur ekki tekist að sýna þörfina fyrir það. - Það eina, sem hann hefir sagt í þá átt að rjettlæta gjaldið, er það að það mundi láta nærri, að ekki kæmi nema 15 kr. gjald á hvern meðalmótorbát, og var þetta þó ekki nema ágiskun. En spurningin verður þá, hversu lengi má bæta 15 kr. við skattabyrðina hjá hverjum einstaklingi, og því vildi jeg óska að háttv.þm. svaraði. Háttv. þm. Str. (M. P.) tók af mjer ómakið að svara háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Var alt tal hans vandræðayfirklór til þess að reyna að breiða yfir, hversvegna hann greiði ekki atkv. móti útflutningsgjaldinu, eins og hann gerði á síðasta þingi. En sennilegasta ástæðan er sú að það kemur ekki við hans kjördæmi. Háttv. frsm. (M. K.) sagði, að ef beinu skattarnir yrðu miklir, þá fjelli niður gjaldið á næsta þingi. En það sýnist miklu rjettara að fella það niður nú, en taka það upp aftur þá, ef þörf verður á. En það sýnist alt benda til þess, að fylgismenn skattsins vilji fá hann sem fastan skatt, þótt þeir kynoki sjer við að játa það.

Gunnar Sigurðsson Það er ekki nýtt, að þm. geri að gamni sínu að rangfæra orð manns hjer í deildinni. Jeg lagði aðaláhersluna á það, að skila fjárlögunum tekjuhallalausum, en gat þess um leið, að jeg væri „principielt“ á móti gjaldinu, meðal annars af því, að jeg fylgi beinu en ekki óbeinu skattakerfi sem grundvallarstefnu. Ef vel gengur fyrir útgerðinni, verður útflutningsgjaldið í raun og veru sama sem beinn skattur. Gjald þetta vil jeg einungis hafa til bráðabirgða, og er því um engin skoðanaskifti hjá mjer að ræða, þótt jeg fylgi skattinum að þessu sinni. Jeg mun verða fyrstur manna til að leggja hann niður, þegar fjárlögin þola það.

Magnús Pjetursson Jeg þarf litlu að svara háttv.þm. Ak. (M. K.). Það á við þar gamla máltækið, „klipt er það, skorið er það“, en það eitt vil jeg segja, að kjósendur mínir í Strandasýslu hafa ekkert umboð gefið mjer í þessu máli, sennilega af því, að þeim hefir ekki getað komið til hugar, að slíkt frv. og þetta yrði lagt fyrir þingið. En jeg vil svara háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) nokkru, því að hann var þó með þessu „eintali sálarinnar“ að reyna að verja það fyrir samvisku sinni, hví hann hefði snúist í málinu. Auðvitað fórst honum allólipurlega, sem við var að búast. Aðalástæðan var sú, að hann vildi skila fjárlögunum tekjuhallalausum; en hví var hann þá á móti þessu gjaldi í fyrra, þegar tekjuhallinn var tífaldur við það sem hann nú er? Háttv. 4. þm. Reykv. (M J.) skaut því inn, hvort tekjuskatturinn mundi koma jafnfljótt inn sem þetta gjald. En háttv. 1. þm. Rang. getur ekki verið að tala um annað en útlitið í ár, svo að tekjuskatturinn verður hærri 1923, beri útgerðin og aðrir atvinnuvegir sig vel í ár. Skatturinn kemur því inn á sama ári og útflutningsgjaldið. - Háttv. 1. þm. Rang. sagðist ekki brjóta „princip“ sitt, en það stappar nú nærri því, ef hann greiðir atkv. móti „principum“ sínum.

Gunnar Sigurðsson Jeg skil ekki þá afstöðu þessara háttv.þm., að þeim skuli finnast sjálfsagt að skila fjárlögunum altaf með tekjuhalla, þó að þeim hafi einusinni verið skilað það. Annars nenni jeg ekki frekar að vera að eltast við útúrsnúninga þeirra.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg vil skýra nokkru nánar fyrirspurn frá háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.), hvort ekki yrði aukinn kostnaður, ef frv. yrði samþykt. Jeg skal taka það fram, viðvíkjandi aldurstakmarkinu, að jeg hefi átt tal við forstöðukonu skólans um þetta, og telur hún, að ekki þurfi að stækka skólann þess vegna fyrst um sinn nje heldur að auka við kenslukrafta, þar eð nú sjeu aðeins 6 börn í skólanum, en hafi oft verið 14. En auðvitað liggur það við borð, að stækka verði skólann, en það þarf engu frekar þótt frv. þetta verði samþykt, því að þar er aðeins heimilað að setja reglugerð, sem ákveði svo, að blind og vitsljó börn skuli tekin líka. Það er því engin skylda að setja þetta strax á stofn. Annars vil jeg geta þess, að landið á rúmgóða lóð, þar sem skólinn stendur nú, svo að sjálfsagt er að auka við skólann þar. Vona jeg að háttv. deild samþykki frv. þetta, þar eð um engan kostnaðarauka er strax að ræða.

Magnús Guðmundsson Jeg vil leyfa mjer að spyrjast fyrir um, hvort frv. þetta muni ekki hafa töluverðan aukinn kostnað í för með sjer vegna fjölgunar skólabarnanna, svo sem til aukinna kenslukrafta, viðbótarbygginga o. fl. Þessu vona jeg að hv.frsm. (Gunn. S.) svari.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Það þýðir ekki að deila lengi um þetta; en samkvæmt yfirlýsingu forstöðukonunnar þarf ekkert að auka við kenslukraftana. En eigi að taka blind og vitsljó börn með, þarf auðvitað að stækka skólann strax þegar úr raknar, en auðvitað þarf þá fjárveitingu þingsins til þess. En það er auðskilið mál, að sparnaður er að því að hafa allar deildirnar saman, og eins er það auðsætt, að betra er að taka börnin sem yngst í skólann.

Magnús Guðmundsson Jeg fæ ekki skilið orð hv.frsm. nú öðruvísi en svo, að það þurfi bæði að stækka skólann og auka við kenslukrafta strax þegar breytingin er komin á, en hinsvegar sje það á valdi stjórnarinnar að setja ákvæði um þetta með reglugerð, og því geti stjórnin frestað. En þá finst mjer, að alveg eins geti beðið að samþykkja lögin að þessu sinni.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Er það meining háttv. 1. þm. Skagf. að vera á móti frv.?  (M. G.: Það fær þm. bráðum að sjá)  . Annars fæ jeg ekki sjeð, að það sje nokkur þörf á því að fresta frv., því að stjórninni er það alveg í sjálfsvald sett, hvort hún vill leggja út í kostnaðinn eða ekki, en hins vegar mun hún alls ekki gera það án þess að bera það undir fjárveitingarvaldið.

Jón Þorláksson Jeg vona, að hv. deild hafi skilið, að það er tvent, sem farið er fram á í frv. þessu. Hið fyrra er það, að þessi daufdumbu börn sjeu tekin yngri en þau hafa verið tekin hingað til. Verður sennilega um aukningu á barnafjöldanum að ræða sökum þessa, þegar fram í sækir, en tíminn er einmitt heppilegur nú, vegna þess hve fá börn eru nú í skólanum sem stendur. Því miður var ekki búið að vinna að fullu úr manntalinu 1920, en eftir því, sem næst verður komist, munu vera um 14 daufdumb börn á öllu landinu á aldrinum 8–17 ára en börnum á þeim aldri er ætlast til, að skólinn veiti móttöku. Nú hafa flest verið 16 nemendur í skólanum, svo að nefndinni fanst, að með þessu mundu þó eigi fleiri sækja um skólann en hægt væri að veita móttöku, því þess er og að gæta, að altaf slitrast einhverjir frá. Annað atriðið er það, að með þessu frv. er stjórnarráðinu heimilað að halda uppi kenslu einnig fyrir önnur börn, heyrnarsljó, málhölt og blind, en það er ekki tilætlun nefndarinnar, að sú heimild verði notuð fyr en fje er veitt til þessa.

Bjarni Jónsson Það má segja það sama um Alþingi, ef það fellir þetta frv., eins og sagt var um Njál forðum, að það sje misviturt - eða öllu heldur misgjöfult. Það veigrar sjer við að bæta kjör þeirra manna, sem frá náttúrunnar hálfu eru svo grátt leiknir sem þessir, og kveður það vera í sparnaðarskyni, en hefir þó nýlega neitað að spara undir hálfa miljón króna þar, sem lítil eða engin þörf er á fje. Þykir mjer þær fara heldur undarlega saman skoðanir manna á þessum hlutum. Jeg á bágt með að skilja, ef ekki er hægt að trúa heimilunum fyrir kenslu heilbrigðra barna, að þeim muni betur takast með að kenna mállausum börnum og heyrnarlausum. Þar eð menn vildu ekki spara fje til að kenna heilbrigðum börnum, þá getur það varla verið af sparnaðarástæðum, að menn ætla að neita aumingjum þessum um þessa sjálfsögðu hjálp. Jeg stóð aðeins upp til þess að benda hv. deild á þetta og heita á hana að gæta meiri mannúðar en hún hefir nú gert.

Magnús Guðmundsson Eftir þá yfirlýsingu frá háttv. mentmn., að breytingar þessar muni ekki verða til að auka kostnaðinn við skólahaldið, og annars vegar að ekki verði ráðist í aukinn byggingarkostnað, fyr en Alþingi hefði veitt styrk til þess, get jeg fallið frá mótmælum mínum gegn frv.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Jeg bað eiginlega ekki um orðið. Jeg hefi við 1. umr. málsins tekið fram það, sem jeg tel þurfa, um helstu atriði þess, og því ekki verið mótmælt með neinum rökum, því hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.), sem er að byrja „að hugsa“, vil jeg ekki trufla, ef hann mætti þá verða kjósendum sínum til meiri ánægju. Sje jeg því ekki neina ástæðu til að tala frekar um málið að svo komnu.

Gunnar Sigurðsson Jeg býst við, að hv.þdm. hafi tekið eftir brtt. þeirri, er jeg hefi borið fram við frv. þetta, og stendur á þskj. 164. Jeg skal taka það fram, að jeg er principielt á móti sameiningu kjördæma - lögsagnarumdæma, vildi jeg sagt hafa, nema tekin sjeu í heildarkerfi til ítarlegrar rannsóknar. En ef Alþingi á annað borð gengur inn á þá braut að taka einstök lögsagnarumdæmi út úr heildinni og sameina þau, þá má fullyrða, að sameining þessi liggur einna beinast við. Er það næsta auðvelt að leiða rök að því. Fólksfjöldinn, sem hlýtur að verða hjer eitt aðalatriðið, er meiri í þessum lögsagnarumdæmum en flestum öðrum á landinu. Eyrarbakki og Stokkseyri hafa til samans 1858 íbúa og sýslurnar báðar alls 9561 mann. Skal jeg til samanburðar geta þess, að Siglufjörður hefir að eins 1153 íbúa. Þá kemur að því atriði málsins, í hverju þessara lögsagnarumdæma sje mest festa. Eins og mönnum er kunnugt, er Siglufjörður að eins nokkurra ára gamall sem sá kaupstaður, sem hann nú er. Árið 1910 voru þar að eins 654 íbúar. En á stríðsárunum óx bærinn mjög, eins og vænta mátti af slíkum framleiðslustað, í jafnháu verði og öll framleiðsla var þá. Nú er hann í afturför, og þótt langt sje frá því að jeg æski þess, þá gæti vel farið svo, að sá bær muni innan skamms hverfa úr sögunni sem síldveiðistöð. Bendir til þess meðal annars það, að síðustu árin hafa aðrar síldveiðistöðvar verið mjög í uppgangi á kostnað Siglufjarðar. Skal jeg til nefna Ingólfsfjörð, Reykjarfjörð og síðast en ekki síst Höfðavatnið, sem í framtíðinni kynni að draga einna mest frá Siglufirði, ef það verður gert að síldarhöfn. Virðist enda svo, að Siglfirðinga sjálfa sje tekið að gruna um örlög Kartagóborgar, og skal jeg sem dæmi tilfæra vísu eina, sem jeg hefi tekið upp úr dagblaði þaðan að norðan, Hún hljóðar svo: „Skeiðs af kaupum sýpur seyði siglfirsk kænsku-ráðsnildin. Bráðum er kotið alt í eyði, en alt af fjölga þúsundin.“ Aftur á móti er með rökum hægt að sýna fram á það, að þorpin þarna austur í sýslunum hafa miklu meiri festu, og þarf ekki annað en benda á sögu þeirra. Hv. frsm. (St. St.) sagði við 1. umr. þessa máls, að mjög lítill sjávarútvegur væri bæði á Eyrarbakka og Stokkseyri og víðar í þessum sýslum. Á þessu sjest best ókunnugleiki háttv.þm. á þessum efnum. Þessi tvö þorp lifa þó mest á sjávarútvegi, og svo er um ýmsa aðra staði í þessum sýslum. Má svo benda á, að Eyrarbakki og Stokkseyri standa ólíkt betur að vígi en Siglufjörður, að því leyti, að þar er sandjörð góð og kartöflurækt mikil, og auk þess víðáttumikið uppland og ágæt slægjulönd. Hjer við bætist svo það atriði, sem jeg hefi lagt mesta áherslu á, en það er, að austurhjeruðin eiga mikla framtíð fyrir höndum og hljóta bráðlega að aukast mjög að viðskiftamagni og fólksfjölda. Þá kem jeg að því atriði, hvert af þessum lögsagnarumdæmum hafi mest lagt af mörkum hvað snertir starffært fólk, framfarir og menning í landinu. Um Siglufjörð er það að segja, að hann hefir ávalt þurft að fá fólk frá öðrum hlutum landsins, og höfum vjer Sunnlendingar og Reykvíkingar meðal annars orðið að færa þangað allmiklar mannfórnir. Og því miður hefir þessi kaupstaður oft og einatt skilað mörgu af þessu fólki aftur úr sjer gengnu, bæði efnalega, líkamlega og andlega. Um Árnes- og Rangárþing er það aftur að segja, að þaðan hefir árlega flust fjöldi hraustra og ágætra manna til annara hjeraða landsins. Skal jeg þar fyrst til nefna Vestmannaeyjar, er þessar sýslur hafa lagt til margan hraustan og harðfengan sjómanninn, og margir bestu skipstjórar Reykjavíkur eru af Suðurlandsundirlendi. Þá skal jeg benda á menningarstarf og aldur þessara sýslna og bera saman við Siglufjörð, sem er bæði ungur kaupstaður og þykir til þessa hafa borið heldur fáskrúðuga menningu. Jeg býst við, að Haukdælir og Oddaverjar mundu þola samanburð, að því er menningu og sögu landsins snertir, við síldar- og lýsiskóngana siglfirsku, Söbstad, Tynes og hvað þeir nú heita allir saman. Jeg vil nú bjóða háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) að taka þessa till. mína aftur gegn því, að hann taki aftur frv. Rjetta leiðin er að vísa þessu máli til stjórnarinnar og mælast til þess, að hún taki til íhugunar, á hvern hátt mætti fækka lögsagnarembættum hjer á landi. Það er hyggilega að farið, þar sem aftur á móti þetta, að taka einstök umdæmi út úr heildinni, frá mínu sjónarmiði stríðir á móti allri heilbrigðri skynsemi.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Jeg hefi verið að reyna að punkta niður hjá mjer meginatriðin í ræðu hv. síðasta ræðumanns, en hefi ekkert fundið, sem rjettlæti brtt. hans, nje gefi nokkra ástæðu fyrir rjettmæti hennar. Háttv. þm. játaði, að hann væri principielt á móti sameiningu kjördæma.  (Gunn. S.: Það var mismæli, sem jeg leiðrjetti strax.)  Jeg skildi ekki heldur, hvað þessi hv.þm. gæti átt við með því. - Þá varð honum tíðrætt um fólksfjöldann í þessum sýslum. Ef til vill man háttv.þm., að við 1. umr. taldi jeg einmitt fólksfjöldann sem einu ástæðuna móti samsteypunni. En það er, eins og jeg hefi áður tekið fram, ekki einvörðungu undir fólkstölunni komið, hve marga sýslumenn þarf, heldur undir hinu, hve mikið og margbreytt starf er þar að vinna, og finst mjer, að löglærður þm. ætti að skilja þetta. Háttv. þm. (Gunn. S.) sagði, að nú væri óðum að fækka á Siglufirði. og mundi því fara í eyði, en telur þó fleira fólk þar en jeg, og þangað streymir fólk árlega, til að leita sjer atvinnu, jafnvel úr Árnes- og Rangárvallasýslum. Af þessu geta allir sjeð, hve ályktunin er skynsamleg, um að fólkinu fækki á Siglufirði og að þar liggi við auðn. Við síðasta manntal var íbúatalan þar 1128, en samkvæmt því, sem þessi háttv.þm. (Gunn. S.) sagði áðan, eru þar nú 1153. Það hefir því nú á síðustu tímum enn fjölgað um 25 manns. í Árnes- og Rangárvallasýslum hefir aftur á móti fólkinu fækkað um 441 mann tíu síðustu árin. Þetta er að segja um fjölgunina þar, en um hinn líkamlega og andlega „þroska“ fólksins er óefað snjallast fyrir okkur báða að fara sem minst út í allan samanburð hvað það snertir. Það er ekki rjett eftir haft hjá háttv.þm., að jeg hafi lagt svo mikla áherslu á það, að sjávarútvegur væri sama sem enginn í þessum sýslum. Jeg taldi hann tiltölulega fremur lítinn, eftir fólksfjölda. En um hitt gat jeg, að skipakomur væru þar mjög fáar, en eins og háttv.þm. hlýtur að vita, þá hafa þær mikil áhrif á starf sýslumannsins. Þá sagði háttv.þm. (Gunn. S.), að geysimikil kartöflurækt og þarauppgrip væru bæði á Eyrarbakka og Stokkseyri. Jú, mjer er nú að nokkru kunnugt um kartöfluuppskeru þar, en að þær eða þarinn verði sýslumanninum til sjerstaks verkaauka, skil jeg ekki. Jeg bjóst satt að segja ekki við, að sýslumenn eystra þar fengist svo mjög við þesskonar störf. Þá sagði háttv.þm. (Gunn. S.), að austurhjeruðin hlytu bráðlega að stækka. Það kann að vera, að þm. sjái fyrir Heklugos á næstunni, sem fylli upp flóa og haf eitthvað suður á bóginn, og auki þannig við landið, en þá þætti mjer trúlegt, að það kynni að fækka mannfólkinu um leið. En svo jeg víki aftur að því, sem hv.þm. (Gunn. S.) sagði, að Siglufjörður hafi oft skilað fólkinu, er þangað leitar, voluðu, bæði efnalega, líkamlega og andlega, þá vil jeg spyrja, hvers vegna skyldi fólkið þá leita þangað í stórhópum? Það kemur þó ekki af því, sem hv.þm. (Gunn. S.) gat um, að það leiti eftir volæðinu, heldur af hinu, að á Siglufirði er betri atvinnu að fá yfir aðalatvinnutímann en á nokkrum öðrum stað á landinu, og er jeg sannfærður um, að hver, sem vill nota sjer þá atvinnu, sem þar býðst venjulega að sumrinu, og fer vel með fje sitt, hann fer miklum mun efnaðri þaðan en hann kom. Þá bar hv.þm. (Gunn. S.) fram þá fáránlegu ástæðu, að Siglufjörður væri svo ungur enn og óreyndur. Jeg veit ekki, við hvaða staði ætti heldur að leggja rækt en þá, sem eru í örum uppgangi. Enda voru Siglufirði nýlega veitt bæjarrjettindi af þessum sökum, að brýn nauðsyn þótti til, vegna vaxandi fólksfjölda, mjög mikillar skipakomu eða siglinga, fisk- og síldveiða í stórum stíl, og þar af leiðandi ýmiskonar framkvæmda. Þótt aftur á móti sú gamla skipun haldist enn í austurhjeruðunum, þá er það engin sönnun þess að brýn þörf sje á, að 2 sjeu sýslumenn í Árnes- og Rangárvallasýslum, eða að svo þurfi að vera, og enginn skaði í, þótt það gamla úrelta fyrirkomulag yrði lagt niður. Jeg býst við, að bæjarfógetinn á Siglufirði hafi eins mikið að gera eins og sýslumenn í 5–6 smærri sýslum landsins að því, er lögreglustörfin snertir, og jeg veit, að það er hans álit. Enn fremur vil jeg nefna, að árið 1920 dæmdi bann 27 lögreglumál og 15 einkamál, og árið 1921 voru þar 8 lögreglumál og 7 einkamál dæmd. Þó lögð sjeu saman nokkur ár í þessum sýslum, þá nær málafjöldi þeirra samt ekki þessu. Sannar þetta, hve mikið bæjarfógetinn á Siglufirði hefir að starfa og hve áríðandi sje að hafa þar á staðnum bæði lögreglu- og dómsvald. Þá vita allir, að austanhjeruðin hafa sáralítið til jafnaðar við Siglufjörð, hvað skipakomur snertir, því á Siglufirði liggja stundum mikið á þriðja hundrað skipa inni á firðinum í einu, enda alveg ólíkt, hvað hann leggur meira af mörkum í ríkis sjóðinn en þessi hjeruð. T. d. árið 1920. Á því ári galt hann ríkissjóði í sköttum og tollum 446372 krónur, og er það engin smáupphæð. Býst jeg við, að fáum, sem athuga þetta, geti blandast hugur um, að sjálfsagt sje, að ríkið hafi þarna góðan starfsmann árið í kring til að gæta hagsmuna sinna, og það með fullkomnu dómsvaldi. Þá skal jeg loksins minna á það, að á síðasta vetri var lögreglustjóranum á Sigluf. það að þakka, að náðist í ekki neitt smáræði af vini úr togaranum Baldri. Var það eingöngu dugnaði lögreglustjóra og manna hans að þakka, að þetta tókst, og mundi alls ekki hafa náðst, ef hann ekki hefði verið þar á staðnum. Þau vínföng námu 24 tonnum, eða alt að ¼ miljón króna virði. Gefur peningafúlga sú, sem hjer græddist ríkissjóðnum, talsvert meiri vexti af sjer árlega, en nemur launum lögreglustjórans. Geta menn af þessu sjeð, hvort það muni ekki borga sig fyrir ríkið að hafa þarna mann, sem gæti í fylsta máta laga og rjettar. Þá skal jeg minnast lítið eitt á brtt. sjálfa. Mjer finst það nokkuð undarleg nýbreytni, og það frá allri venju, að ætla að skipa kaupstað að kjósa sjer sjálfum bæjarstjóra eins og í þessari brtt. er ráð fyrir gert. Bæði hjer í Reykjavík og á Akureyri hafa þau embætti verið stofnuð eftir óskum borgaranna eða bæjarbúa sjálfra, en hvers á svo þessi kaupstaður að gjalda, að hann sje neyddur til þess að löggjafarvaldinu? Í greinargerðinni er gert ráð fyrir, að hreppstjóri taki við störfum bæjarstjóra þótt kaupstaðurinn haldi rjettindum sínum. Vitanlega er þar enginn hreppstjóri; hann getur því ekki tekið við neinum störfum, enda væri sú embættisstaða dálítið brosleg, þar sem um kaupstað er að ræða. Annars er þetta svo fráleitt, að jeg vona, að háttv deild treystist eigi til að samþykkja það. Um till. ætla jeg því ekki að eyða fleiri orðum

Eiríkur Einarsson Það sannast á hv. 1. þm. Eyf. (St. St.), að hann kennir eigi fyr en kemur að hjartanu. Það kveður nú dálítið við annan tón hjá honum, síðan brtt. kom fram. Jeg sje ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta mál, en skal taka það fram, að brtt.háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) og hv. samþingismanns míns (Þorl. G.) hefir við langt um meiri rök að styðjast en till.háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.). Jeg býst nú við, að menn telji það ekki mikla ástæðu, að annað er nýgræðingsstaður, en hinn fornfrægur menningarstaður með höfuðbólum, svo sem Haukadal og Odda. En jeg býst við, að menn liti á, að þessar sveitir eru grasgefnastar á öllu landinu og bestir landskostir, og því ástæða til, að fólkinu muni fremur fjölga þar en fækka, ef landbúnaðurinn á nokkra framtíð fyrir sjer, En aftur á móti um Siglufjörð er engin ástæða til að ætla, að fólkinu fjölgi þar, enda meira en vafasamt, hversu heillavænlegt það væri fyrir land og lýð. - Jeg er hissa á, að háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) skuli hafa borið þessa till. fram, því jeg hjelt, að hann hefði betur vit á því, hvaða þýðingu landkostir hafa fyrir alt landið, en þó að fólkinu hafi lítið eitt fækkað á síðustu árum í þessum sýslum, rjett undir handarjaðrinum á Reykjavík, er það engin sönnun fyrir því, að svo verði í framtíðinni, heldur er þvert á móti alt útlit fyrir, að þessar sveitir eigi mikla framtíð fyrir höndum. Jeg hefi ekki neina trú á, að frv. um sameining þessara sýslna nái fram að ganga, og þótt brtt. sje miklu nær sanni, hefi jeg samt ekki heldur trú á, að hún verði samþykt. Það er ekki hægt að vænta þess, að slíkar breytingar, sem þessir sparnaðaryfirskinspostular gera af slíku handahófi, geti blessast. Jeg mun því leyfa mjer að bera fram rökstudda dagskrá um að eyða málinu, því það er alveg ástæðulaust að taka svona fyrir einstök lögsagnarumdæmi til sameiningar. Það er ekki til annars en að eyða þingtímanum, og er betra að slík frv. verði skorin niður þegar í stað, og þar með komið í veg fyrir þýðingarlausar málalengingar. Jeg skal með leyfi hæstv. forseta lesa upp þessa rökstuddu dagskrá: Með því að embættasameining sú, sem frv. gerir ráð fyrir, verður að teljast ósanngjörn, miðað við þá heildarskipun, sem nú er á sýslumannaembættum hjer á landi, og þar eð auðsætt er nú þegar, að frv. nær ekki framgangi á þinginu, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Jeg geri það vísvitandi, að skýra ekki frá, að stjórnin hafi á stefnuskrá sinni lagfæring embættaskipunarinnar, því úr því hún hefir lýst yfir því, er óþarfi að taka það fram. Jeg þykist vita, að hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) muni nú vilja falla frá þessari flausturstill. sinni, eftir að brtt. er komin fram, enda mundi þetta frv. verða felt í Ed., þótt það kæmist í gegn um þessa hv. deild. Jeg vona því, að hv. deildarmenn samþykki þessa rökstuddu dagskrá.

Gunnar Sigurðsson Jeg þarf ekki miklu að svara hv. 1. þm. Eyf. (St. St.). Hann sneiddi fram hjá aðalatriði málsins og reyndi aðeins að snúa út úr og afbaka það, sem jeg hafði sagt. Einna lúalegast var, hve hann reyndi að hanga í mismæli, sem mjer hafði orðið, og jeg þá þegar leiðrjetti. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) sagði, að jeg þekti ekkert til á Siglufirði, en jeg hefi hjer nýjustu hagskýrslur, og þar stendur, að 1919 hafi mannfjöldinn verið þar 1175, en 1920 aðeins 1125. Þetta sýnir ljóslega, að fólkinu hefir fækkað, enda vitanlegt, að aðalatvinnuvegurinn þar er í afturför. - Þá vildi hv. sami þm. (St. St.) gera mikið úr starfi bæjarfógetans, en það er ekki meira en svo, að lögreglustjóri gæti hæglega annast það, eins og áður. Það er að vísu satt, að í sýslunum eystra hefir fólki heldur fækkað síðustu árin, en eins og jeg tók fram áðan, eru miklar líkur til þess, að því muni fjölga að mun á næstu árum. Þá kem jeg að mismælinu, sem hv.þm. (St. St.) varð mestur matur úr. Þótt mjer yrði á að segja, að sýslurnar mundu stækka, hjelt jeg, að enginn væri svo skyni skroppinn, að hann ekki vissi, að jeg ætti við mannfjöldann, enda leiðrjetti jeg þetta mismæli þá þegar. Þá talaði hv. sami þm. (St. St.) um Heklugosin, og finst mjer tæplega sæmilegt að vera að minna okkur Rangæinga á þær mestu hörmungar, sem yfir sýsluna hafa dunið. Mætti í því sambandi benda á snjóflóðin á Siglufirði. Jeg man ekki betur en að þar hafi nýlega komið fyrir snjóflóð, sem sópaði burt húsum og gerði önnur spell. Það er því meira en vafasamt, hvort ætti að vinna að því að stækka kaupstað, þar sem altaf mætti búast við slíkum ófögnuði. Það, sem hann talaði um þara í sambandi við sýslumanninn, var eingöngu marklaust hjal. - Þá talaði hann um, að mikið væri um málaferli á Siglufirði, og mun það rjett vera, því að þar eru óeirðamenn miklir, að minsta kosti á sumrum, en samt held jeg, að lögreglustjóri dugi til þess að halda þeim í skefjum. Aftur á móti er það misskilningur, sem hann sagði við 2. umr., að ekki væru miklar skipagöngur til Stokkseyrar og Eyrarbakka. Hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) linaðist mjög í sókn sinni, er þessi brtt. kom fram. Skal jeg samt ekki ámæla honum fyrir það að vilja hjálpa Siglfirðingum, en vona, að ekki sannist á honum hið fornkveðna, að „sjaldan launar kálfur ofeldi.“ Hvað snertir brtt. sjálfa, þá get jeg fullvissað háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) um, að hún er algerlega formleg. Viðvíkjandi kosningu á bæjarstjóra, þá mun ekki vera hægt að banna þeim það, ef þeir vilja, en jeg held, að þeir geti látið sjer nægja hreppstjóra með lögreglustjóravaldi. Um dagskrána skal jeg taka það fram, að mjer er sama, hvort hæstv. stjórn tekur málið að sjer, eða það verður leitt til lykta hjer á hv. Alþingi.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Jeg þarf engu að svara háttv. 1. þm. Árn. (E. E.). Hann sagði, að rökin lægju í loftinu, og var það satt hvað snertir ræðu hans sjálfs. Þau svifu svo hátt uppi í loftinu, að ómögulegt var að koma auga á þau. Ræða hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) var að mestu leyti skýring á fyrri ræðu hans; annars talaði hann mest við sjálfan sig. Hvað snertir snjóflóð á Siglufirði, þá falla þau aldrei á sjálfan bæinn, heldur hinum megin við fjörðinn. Þar fór um árið eitt eða tvö hús, en á þeim stað verður ekki bygt framar, enda engin ástæða til þess, því bærinn hefir nóg landrými annarsstaðar, bæði á Siglufjarðareyri og þar í nánd. Annars held jeg, að það sje þýðingarlaust að deila lengur um þetta mál, því að sennilega hafa hv.þm. ráðið við sig, hvernig þeir muni greiða atkv.

Þorleifur Guðmundsson Jeg ætla aðeins með örfáum orðum að gera grein fyrir brtt. okkar háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Þetta mál hefir verið sótt á töluvert einkennilegan hátt. Jeg þóttist verða þess var um daginn, að hv. deild vildi spara. Var þá talið sjálfsagt að fella niður þau embætti, sem helst mættu missa sig, eins og t. d. þetta. En ef hv. deild vill samþ. frv., verður hún einnig að samþ.brtt., til þess að vera sjálfri sjer samkvæm, og því mun jeg verða fylgjandi. Vona jeg svo, að hæstv. stjórn taki þar við, sem við hættum, og samkvæmt marggefnum loforðum haldi áfram sameiningum embætta, eftir því sem við á, og um leið sjái um, að þessi hjeruð verði ekki órjetti beitt, samanborið við önnur. Og mun jeg því, til þess að verða sjálfum mjer samkvæmur, - ef hv.þd.samþ.brtt. okkar, sem gengur lengra í sparnaðaráttina, - samþ. frv. í heild.

Eiríkur Einarsson Hv. 1. þm Eyf. (St. St.) vjek ekki einu orði að dagskránni, og þykir mjer vænt um það, að hann er henni ekki mótfallinn. En hann skaut nokkrum örvum til mín og talar um rökfærslur mínar, en það þykir mjer nú koma úr hörðustu átt, þar sem er hv. 1. þm. Eyf. (St. St.); það er varningur, sem hann hefir ekki að jafnaði á boðstólum. Með lygndum augum og geistlegri hógværð kvað hann ómögulegt að koma auga á mín rök. En þar sem hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) er kem jeg auga á mann, sem telur sjer fært að hafa í frammi ósvífni við þá, er hann á í höggi við, í skjóli hinnar kennimannlegu mærðar og kindarsvips. Jeg hefi einmitt leitt rök að mínu máli, tekið það skýlaust fram, sem er meginatriði og á að ráða um stærð lögsagnarumdæmanna: fólksfjöldi, fjölbreytni atvinnuvega og í þessu sambandi framtíðarhorfur. Jeg sagði, að ef stefnt væri í rjetta átt, hlyti að reka að því, að í bestu grasræktarhjeruðunum hlyti að fjölga fólki og framfarir verða. En Siglufjörður aftur á móti er sá kaupstaðurinn, sem stundar einna ísjárverðasta og óheillavænlegasta atvinnuveginn, og dylst víst engum, að síldarútgerðin er beggja banda járn. Það er því engin ástæða til að fara mjúkum höndum um þann kaupstað, og væri nær að athuga, hversu heillavænlegur atvinnuvegurinn er og hvernig siðferðisástandið er þar, áður en farið er að hlynna sjerstaklega að honum á kostnað bændastjettarinnar. Enda finst mjer æði einkennilegt, ef sýslurnar syðra ættu að gjalda þess, að þar búa friðsamari menn en á Siglufirði, og taka nauðsynleg yfirvöld frá sveitabændum sunnanlands, en rækta aftur gorkúlur á drafhaugum síldarinnar. Hvað snertir flatarmál sýslnanna, þá held jeg að það sje ósannað mál, að suðursýslurnar sjeu nokkuð minni en norðursýslurnar, enda sje jeg ekki hvað það kemur þessu máli við. En það liggur í augum uppi, að þessar sýslur eiga mikla framtíð fyrir sjer og að fólkinu muni fjölga þar, enda nú í uppsiglingu að bæta samgöngur þangað og leggja járnbraut austur, og er því furða, að hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) skuli leyfa sjer að bera fram annað eins frv. og þetta. Þetta hefir verið tekið fram, en hinn sljói maður þarf að heyra það endurtekið.

Sigurður Stefánsson Sparnaðarnefndinni kemur það ekki á óvart, þó till. hennar fái ekki góðar viðtökur. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) talaði um það við 1. umr., að till. sparnaðarnefndar gengju vitfirru næst, og að hún mundi þurfa að ganga undir gáfnapróf, en jeg hygg að þeim hv.þm. (Gunn. S.) væri nær að líta í sjálfs sín barm. Hann hefir nú nýlega greitt atkv. með tveim till., sem hann hefir lýst yfir að hann væri „principielt“ á móti. Jeg held því, að það væri hyggilegra fyrir hann sjálfan að ganga undir gáfnapróf áður en hann greiðir atkvæði um fleiri mál þvert ofan í sína sannfæringu. Hann sagði, að í þessum sýslum væri graslendi mikið. Það hefir enginn neitað því, en jeg held ekki að það muni minka neitt, þó þar væri ekki nema einn sýslumaður, nema það sje meiningin, að þessir tveir sýslumenn sjeu eða verði í framtíðinni þeir afskaplegir grasræktarfrömuðir, að á þeim velti öll framtíðargrasrækt á Suðurlandsundirlendinu. Jeg get heldur ekki sjeð, að fólkinu muni fækka neitt fyrir þessa ráðstöfun. Geti hann fært rök að því, hefir rökvísi hans farið stórum fram upp á síðkastið. Eða býst hann kannske við, að sýslumennirnir fjölgi mest fólkinu þar eystra? Suðurlandsundirlendið, einkum Árnessýsla, hefir hingað til verið þyngsti ómagi ríkisins, þrátt fyrir graslendisframtíðarmöguleikana, sem sífelt er verið að japla á. Þessi langi ómagaháls styttist þó dálítið við þá embættafækkun, sem hjer er um að ræða, án þess að ríða í minsta bága við grasrækt þessara hjeraða. Um brtt. á þskj. 164 verð jeg að segja það, að jeg vil ekki spara þar, sem sparnaðurinn mundi verða hinn mesti ósparnaður, en svo er hjer. Fyrst og fremst er gert ráð fyrir, að setja þurfi lögreglustjóra yfir sumarið, og þá fer nú kúfurinn af, en auk þess eru launin fljót að fara í lakari innheimtu, þar sem veltan er jafnmikil og á Siglufirði. Fyrir nokkrum árum voru tekjur ríkissjóðs um 400000 kr. af síldveiðum á Siglufirði. En hvað ætli ríkistekjurnar af Árnes- og Rangárvallasýslum hafi þá verið? Líklega svo sem 10–12 þús. kr. Á Siglufirði veitir ekki af lögreglustjórn og tollstjórn alt árið. Jeg skrifa ekki undir þá visku, þó komin sje austan yfir Hellisheiði, að síldveiðarnar sjeu mesti óheillaatvinnuvegur landsins. Hann getur vitanlega brugðist, en það geta fleiri atvinnuvegir gert. Annars held jeg, að flm. þessarar brtt. (Gunn. S.) veiti ekki af að ganga undir gáfnapróf, áður en hann ungar út fleiri till. jafngáfulegum.

Eiríkur Einarsson Jeg hefi aldrei haldið því fram, að ekki mætti fækka sýslumönnum vegna ræktunar landsins, eins og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) var að gefa í skyn. Hitt lagði jeg áherslu á, að skifting verður nokkuð að miðast við fólksfjölda, og þar sem landið er gott og vel fallið til ræktunar, þar á ekki að færa kvíarnar saman yfirleitt, og þar getur maður helst vænst þess, að fólki fjölgi. Ástæður mínar eru því aðrar en þær, að vel grói í kringum embættismennina, þótt slík kunni að vera reynslan vestra. Þessi sami hv.þm. (S. St.) var að glósa með það, að austursýslurnar væru ómagar á landinu. Jeg játa, að hagur þar er erfiður nú, eins og víðar, og fólki hefir aðeins fækkað á síðustu árum, en vill hv.þm. ekki líka athuga aðstöðuna. Þær eru hjer nærri hinum sogandi höfuðstað, sem dregur til sín fólkið. Og mjer virðist nær að athuga það, hvort rjettara er að beina fólksstraumunum þangað, sem ræktunarskilyrði eru góð og hægt að lifa af landinu, eða hingað á mölina, eða þá í hæpinn síldarútveg. Mjer virðist nú síldarreynslan ekkert glæsileg. Og mig hálffurðar satt að segja á hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) að láta hafa sig út í þetta. Hann er þó bóndi fyrst og fremst, en hinn maðurinn prestur, til nokkurrar afsökunar á skilningsleysi hans á veraldarefni.

Gunnar Sigurðsson Jeg hafði hálfgaman af ræðu hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Hann var auðsjáanlega að nota sjer það, að jeg er dauður, nema hvað forseti hefir leyft mjer þessa örstuttu athugasemd. Jeg fer því ekki út í annað en þar sem hann rjeðst á mig fyrir að hafa greitt atkv. öðruvísi en í fyrra. Jeg skýrði það nú um leið og það mál, útflutningsgjaldið, var á dagskrá, að það væri eingöngu til þess að forðast hinn gífurlega tekjuhalla, er annars yrði. Og þetta er ekki sett nema til eins árs, enda lýsti jeg því um leið, að skoðun mín á málinu væri óbreytt. Hún endist lengur en árið. En mjer þótti þetta koma úr hörðustu átt, þar sem þessi hv.þm. (S. St.) er þektur að því að snúast og hringsnúast eins og skopparakringla á hverju þingi, eins og jeg sannaði eftirminnilega á hann í grískudocentsmálinu um daginn. Þar snerist hann þrisvar á sama þingi, og nú í fjórða sinn, en þetta er aðeins eitt af örfáum dæmum. Jeg lái honum ekki, þótt hann tali um sparnað, en það er þreytandi að heyra altaf sömu sparnaðarræðuna vikulega eða jafnvel daglega. Hún fer nú að missa áhrifin úr þessu, sparnaðarræða hv.þm. (S. St.). Og af þessu verður nú áreiðanlega enginn sparnaður, því að sýslumaðurinn mundi fá biðlaun í 5 ár, en að þeim tíma liðnum eða fyr mundi búið að fjölga aftur. Hvað snertir þau ummæli þm. (S. St.), að jeg þyrfti að ganga undir gáfnapróf, þá vil jeg svara honum því, að jeg er svo ungur, að mjer gæti farið fram með gáfur, og yrði þá um framfaragáfnapróf að ræða hvað mig snertir, þar sem verða mundi afturfararpróf um hann. Að Suðurlandsundirlendið sje ómagi á landinu, þar mun þm. (S. St.) eiga við vegalagningu um hjeruðin; en mætti jeg spyrja hann, hvað austursýslurnar fá til hafna og strandferða. Nei, örin geigar eins og venjulega hjá hv.þm.N.-Ísf. (S. St). Hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) vil jeg leyfa mjer að minna á það, að í þessu margumrædda snjóflóði á Siglufirði skemdust þar bryggjur og mörg fleiri mannvirki, svo að tjónið nam eigi litlu fje. Það skiftir engu, hvoru megin fjarðarins það fjell, úr því að það olli skemdum á eignum kaupstaðarbúa.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg hefi engu að bæta við það, sem stendur í greinargerð till. Allir vita, að lánsfje vantar tilfinnanlega. Margir menn hafa lagt í kostnað við jarðrækt og fleira og vonað að fá lán úr Ræktunarsjóði, en sú von hefir brugðist. Bankarnir hafa ekki getað bætt úr þessu, og þá síst með hagfeldum lánum. Þess vegna er ófært að stöðva nú allar lánveitingar úr Ræktunarsjóði, enda liggja nú fyrir lánbeiðnir með langflesta móti. Jeg hefi lauslega minst á till. við hæstv. atvinnumálaráðherra (Kl. J.), og skildist mjer, að hann væri ekki á móti henni. Jeg vona því, að hv. deild samþykki till.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Það er rjett hjá hv.flm. (J. A. J.), að jeg er ekki á móti þessari till. En þó er alls ekki víst, að hægt verði að sinna henni. Svo sem hv.þm. er kunnugt, var það ákveðið á síðasta þingi, að Ræktunarsjóður skyldi leggja hinum væntanlega Ríkisveðbanka eina miljón króna í skuldabrjefum eða peningum. Nú er það augljóst, að betra er fyrir bankann að fá nokkuð í handbæru fje, og því mun fráfarandi stjórn hafa ákveðið að hætta að lána. En hitt er mjer ókunnugt, hvers vegna hún ljet svo ekki stofna bankann. Eftir síðasta reikningi sjóðsins á hann alls yfir miljón króna. Þar af eru 286 þús. kr. í peningum, sem standa inni á vöxtum í Landsbankanum. Það er því handbært talsvert fje, ef bankinn verður ekki stofnaður fljótlega, en um það get jeg ekkert sagt að svo stöddu.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg held, að þessi till. komi ekki í bága við lögin um Ríkisveðbankann, því að þar stendur, að Ræktunarsjóðurinn skuli leggja þetta fje fram í skuldabrjefum eða peningum, en ekki ákveðið, hve mikið af hvoru. Og jeg sje enga ástæðu til að hætta að lána úr Ræktunarsjóði, meðan þessi banki er ekki stofnaður. Sjóðurinn var stofnaður til þess að hlynna að jarðrækt, en það er bankinn ekki sjerstaklega, vegna þess, að hjer í hv. deild voru í fyrra feldar brtt. á Ríkisveðbankafrumvarpinu, sem gengu í þá átt að tryggja landbúnaðinum forgang að lánum úr bankanum.

Jakob Möller Það er dálítið erfitt að taka afstöðu til till., þar sem hæstv. stjórn hefir ekki tekið ákvörðun um það, hvort hún stofnar Ríkisveðbankann eða ekki. En þar sem mjer er ljóst, að það ljettir undir við stofnun bankans, ef fje nokkurt er handbært, og þar sem jeg líka vil, að stjórnin geri gangskör að því að stofna bankann sem fyrst, þá get jeg ekki fylgt till. Hins vegar er auðvitað stjórninni fullkomlega heimilt að veita lán úr Ræktunarsjóði, þó að till. yrði ekki samþykt, og dragist það lengi úr þessu að stofna bankann, þá tjáir vitanlega ekki að þvertaka fyrir allar lánveitingar úr Ræktunarsjóði um óákveðinn tíma. Það er ein ástæða, sem jeg vil benda á, og mælir mjög með því, að bankinn verði stofnaður sem fyrst. Hún er sú, að töluverðrar eftirspurnar hefir orðið vart erlendis eftir íslenskum verðbrjefum. Ef nú hefði verið búið að koma bankanum á laggirnar, þá er jeg viss um, að talsvert mikið væri þegar selt, og hefði það getað bætt hag landsins eigi alllítið.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Mjer finst öðruvísi við bregða nú en um daginn, þegar verið var að samþykkja lánveitingar úr viðlagasjóði, og þó veit jeg ekki betur en sá sjóður eigi líka að leggja fram eina miljón til bankans. Og ekki tel jeg rjett að gera of mikið úr því, sem hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) var að tala um sölu íslenskra verðbrjefa erlendis. Jeg veit til þess, að í einum banka erlendis liggja 63000 kr. í veðdeildarbrjefum, og hefir ekki fengist hærra boð í þau en 72 íslenskar krónur í hvert 100. Og frá mínu sjónarmiði er nú dálítið varasamt fyrir oss að reyna að selja mikið af brjefum út, meðan gengið er eins lágt og nú er. Það munu líka helst vera skuldabrjef bæjarfjelaga, sem nú eru seljanleg erlendis, og þá af því, að vextir eru þar talsvert háir, 6 og 6½%, og jafnvel hærri.

Magnús Guðmundsson Jeg játa það, að jeg er ekki nægilega kunnugur þessu máli. En þó er mjer um það kunnugt, að fyrv. atvinnumálaráðherra (P. J.) hafði mikinn áhuga fyrir stofnun fasteignabankans. Það er því ekki rjett eða maklegt að gefa í skyn, að hann hafi viljað tefja fyrir því máli. Þvert á móti var hann búinn að ráða bankastjóra fyrir hinn fyrirhugaða banka. Mjer hefir hugkvæmst, að það mætti fara einskonar meðalveg í þessu máli og lána út nokkurn hluta af fje Ræktunarsjóðsins, t. d. 75–100 þús. krónur. Gæti slíkt komið bændum að allmiklu liði, þótt ekki væri meira. Og yfirleitt tel jeg sjálfsagt að samþykkja tillöguna. Jeg veit ekki, hvort það hefir verið beinlínis ákveðið að hætta að lána út úr Ræktunarsjóðnum. En ef fyrv. atvinnumálaráðherra (P. J.) hefir gert slíka ráðstöfun, þá hefir hann gert það af því, að hann hefir ætlað sjer sem fyrst að setja bankann á stofn. Jeg vil því leyfa mjer að stinga upp á því við hæstv. atvrh. (Kl. J.), hvort hann ekki sæi sjer fært að lána út alt að helmingi af fje Ræktunarsjóðsins, en hjeldi hinu eftir, ef bankinn yrði stofnsettur á þessu ári.

Jakob Möller Jeg vil taka það fram, að jeg lít svo á, að þó að þessi þál. yrði ekki samþykt, þá er ekki þar með stjórninni á nokkum hátt bannað að lána úr Ræktunarsjóðnum. En þó teldi jeg ráðlegra að láta þál. ekki koma undir atkvæði. En hins vegar, ef till. yrði samþykt, þá óttast jeg, að stjórnin skilji það svo, sem þinginu sje ekkert fast í hendi að koma veðbankanum á fót. Það er ekki rjett hjá hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), að jeg hafi gefið það í skyn, að fyrv. atvrh. (P. J.) hefði viljað draga bankastofnunina á langinn. Hitt sagði jeg, sem satt var, að fyrv. stjórn hefði ekkert gert til þess að koma bankanum á fót, nema ráða bankastjórann, og hann mun þegar hafa verið ákveðinn um þinglok í fyrra. Er því ekki hægt að færa það atriði fram sem sönnun þess, hvað fyrv. atvrh. (P. J.) hafi ætlað sjer í þessu máli. Að því er snertir ræðu hv.þm. Ísaf. (J. A. J.), þá skal jeg ekkert fullyrða um það, hve mikið hefir verið selt erlendis af íslenskum verðbrjefum. Þó veit jeg, að af slíkum brjefum var selt fyrir 100 þús. krónur erlendis nú nýlega. En ef lítill markaður er erlendis fyrir íslensk verðbrjef, þá stafar það af því, hve lítið hefir verið gert til þess að greiða fyrir sölu slíkra brjefa á erlendum markaði. En úr því slík sala, sem jeg gat um áðan, hefir getað átt sjer stað nú, þá efast jeg ekki um, að meira mætti selja af slíkum brjefum, ef beint væri að því unnið. Á gengið má allmjög líta frá tveim hliðum í þessu sambandi. Bæði getur það verið hagstætt til þess að skapa markað fyrir verðbrjefin erlendis, en á hinn bóginn mundi sala verðbrjefanna hefja gengið. Og jeg hygg, að mjög hefði mátt koma í veg fyrir gengishrunið, ef bráður bugur hefði verið undinn að því að selja íslensk verðbrjef erlendis.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Vegna þess, að sjerstakt atriði hefir komið fram í þessu máli, sem nefndin vill gjarna athuga, þá leyfi jeg mjer að óska þess, að málið verði tekið af dagskrá.

Jón Þorláksson Jeg vil aðeins gera stutta athugasemd við niðurlagsgrein þál., þar sem vikið er að því, að stjórnin rannsaki, hvort ekki muni tiltækilegt að koma á fót prentsmiðju og reka hana fyrir ríkisfje. Jeg vil láta það koma hjer fram, að þó að till. þessi verði samþykt, þá verði hún ekki skoðuð sem yfirlýsing þingsins um það, að það vilji láta landið reka prentsmiðju á sinn kostnað. Mjer er dálítið kunnugt um rekstur prentsmiðja hjer, og jeg hygg, að enginn iðnrekstur í ríkisins höndum sje óheppilegri en prentsmiðjuiðnrekstur. Um hitt er jeg ekki í vafa, að hvenær sem gengið verður að því með skynsemi og atorku að fá prentun fyrir ríkið með hæfilegu verði, þá muni slíkt fást, og að landið þurfi síst að sæta verri kjörum um prentun en einstakir menn. Jeg vona því, að hv. deild samþykki þessa till. og skoði hana sem bendingu til stjórnarinnar um að fá lækkaðan prentunarkostnað, en ekki sem bendingu til hennar um að brjótast í því að setja prentsmiðju á stofn, og þar með að koma á fót nýjum stöðum og embættum.

Magnús Jónsson Jeg get tekið í sama streng og hv. samþm. minn (J. Þ.), að jeg get ekki fallist á síðari grein till. Vildi jeg því beina þeirri spurningu til hæstv. forseta, hvort ekki væri hægt að bera till. upp til atkv. í tvennu lagi.

Jakob Möller Jeg get ekki felt mig við orðalag þessarar till. Mjer skilst, eftir orðalagi hennar, að þar sje því beinlínis yfir lýst, að fyrv. stjórn hafi ekki komist að viðunanlegum samningum við prentsmiðjumar, og hið sama vantraust sje borið á núverandi stjórn í þessu efni, og mig furðar satt að segja, ef hæstv. stjórn getur felt sig við slíkt orðalag. Um hinn lið till. er jeg sammála hv. samþm. mínum (J. Þ.). Slíkt fyrirtæki mundi aldrei borga sig í höndum ríkisins. Sú prentsmiðja hefði og ekki nægilegt að starfa fyrir ríkið, og yrði því að koma fram sem keppinautur við einstaka menn eða fjelög. Og ef hún þarf að starfa í slíkri samkepni, þá hygg jeg, að oft muni misjafnlega til takast, og ágóðinn verða vafasamur af slíkri stofnun.

Magnús Pjetursson Þar sem bæði orðalag þessarar till. er óviðkunnanlegt, og margir eru ófúsir að samþykkja seinni lið hennar, en telja hins vegar sjálfsagt, að stjórnin geri sitt besta í þessu máli, þá vil jeg leyfa mjer að stinga upp á því, að hv. deild vísi þessu máli til stjórnarinnar, án þess að greidd sjeu atkv. um sjálfa þál.

Jón Baldvinsson Jeg vil vekja athygli hv. deildarmanna á því, að hjer er aðeins um það að ræða að fela stjórninni að rannsaka, hvort ekki væri heppilegt, að ríkið ætti prentsmiðju. Það sýnist því ekki ástæða að setja sig á móti þessum lið, úr því aðeins er um rannsókn að ræða, en alls ekki um hitt, að stjórnin skuli setja slíka prentsmiðju á fót. Jeg hygg, að vel geti komið til mála, að ríkið setji prentsmiðju á stofn. Prentunarkostnaður ríkisins er talinn í greinargerð þessarar þál. 150 þús. kr., og jeg hygg, að hann sje nokkru hærri. En þessi upphæð, 150 þús. kr., mun vera nálægt því að vera meðalársumsetning prentsmiðju, að minsta kosti hinna smærri. Ætti því meðalprentsmiðja að hafa nægilegt að gera aðeins fyrir ríkið, og ekki þurfa að keppa við aðrar prentsmiðjur, eins og hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hjelt fram. Það er að vísu satt, að nokkuð mikið af prentun fyrir ríkið kemur á einn árshluta, en þó hygg jeg, að meira mætti jafna því niður, þannig, að prentsmiðjan hefði eitthvað að starfa alt árið. Jeg hygg því alls ekki fráleitt, að þessi prentsmiðja komist á fót, og síst sje jeg ástæðu til þess að snúast á móti því, að stjórnin rannsaki það mál.

Sveinn Ólafsson Mjer kom það dálítið á óvart, þegar fjórir hv.þm. stóðu hjer upp í röð og töldu allir varhugavert að samþykkja síðari lið þessarar till. Mjer þótti þetta undarlegt vegna þess, að þar er aðeins um það eitt að ræða að rannsaka, hvort ekki sje tiltækilegt að ráðast í þetta fyrirtæki og koma á fót ríkisprentsmiðju, en langir vegir frá því, að hjer sje ákveðið að taka slíkan atvinnurekstur upp. Jeg get ekki felt mig við, að það sje rjett hjá hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), að orðalag till. megi skilja svo, sem stjórnin hafi ekki leitað hagkvæmra kjara um prentun fyrir ríkið. Engum kemur víst í hug nein vanræksla í þessu efni. En stjórnin hefir ekki getað náð jafngóðum kjörum og æskilegt væri og eðlilegt, vegna þess, að samkepni er engin að kalla um prentun. Mjer sýnist því engin aðdróttun liggja í till. og tel sjálfsagt að samþykkja hana. Jeg get alls ekki felt mig við, að þessu máli sje vísað til stjórnarinnar án þess að atkvgr. fari fram um þál. sjálfa.

Jakob Möller Það er stutt athugasemd út af ræðu hv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Hann sagði, að umsetning prentsmiðja væri að meðaltali ekki meiri en 150 þús. krónur, og að ríkisprentsmiðja mundi því hafa nægilegt að gera, úr því að prentunarkostnaður ríkisins næmi þessari upphæð. En jeg vil benda hv.þdm. á, að t. d. skjalaprentun þingsins, sem er fullur helmingur þingtíðindaprentunarinnar, er þannig vaxin, að aðeins stærsta prentsmiðjan hjer getur tekist hana á hendur. Ríkisprentsmiðjan þarf því að vera að minsta kosti jafnstór og stærsta prentsmiðjan hjer. Það er því augljóst, að slík prentsmiðja hefir ekki nóg að vinna við opinbera prentun, og verður því annað tveggja að keppa við aðrar prentsmiðjur um venjuleg prentstörf, eða vera atvinnulaus nokkurn tíma ársins, ekki síst þar sem prentun fyrir ríkið er mestmegnis skorpuvinna. Er hvorugur kosturinn góður. Orðum hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), um að fyrverandi stjórnir hafi ekki haft tækifæri til að komast að góðum samningum, er því að svara, að þær hafa að sjálfsögðu haft jafngott tækifæri til þess eins og núverandi stjórn mundi hafa, þegar hún ætti að fara að reyna að komast að viðunanlegum kjörum hjá sömu prentsmiðjum, sem fyrverandi stjórnir hafa átt við að semja. Hafi fyrri stjórnir ekki haft tækifæri til þessa, þá er auðsætt, að núverandi stjórn mun ekki heldur hafa það. Hv. þm. (Sv. Ó.) gerir þannig í raun og veru ráð fyrir því sem sjálfsögðu, að ríkið setji prentsmiðju á stofn, ef till. verður samþykt, því að hans áliti verður ekki nema um tvent að velja: að sæta óviðunandi kjörum, eða þá að setja upp ríkisprentsmiðju. Þeir, sem því greiða atkv. með þessari till., verða að vera þess albúnir að greiða atkv. með stofnun ríkisprentsmiðju og öllum þeim kostnaði, sem slík stofnun hefir í för með sjer, með nýjum háttlaunuðum embættum o. s. frv.

Jón Baldvinsson Jeg hefi ekki getað sannfærst um það af umr. um þetta mál, að ógerningur væri fyrir ríkið að setja á stofn prentsmiðju. Því hefir verið haldið fram, að mikið af prentunarvinnu ríkisins væri skorpuvinna, en það hygg jeg, að sje ekki nema prentun skjalapartsins um þingtímann. Mætti þá haga svo til, að annað þyrfti ekki að prenta um það leyti, því að prentun umræðnanna hefir ekki hingað til byrjað fyr en eftir þingslit. Annan tíma árs mundi þessi prentsmiðja hafa nóg að starfa. Það er margt, sem prenta þarf fyrir ríkið, alt sem hið opinbera þarf að láta prenta, reglugerðir, símaeyðublöð og önnur eyðublöð fyrir hagstofuna, Landsbankann, lögreglustjóra o. fl. o. fl. Þetta er nú skift milli prentsmiðjanna hjer í bænum, og mun vera allmikið verk hjá þeim öllum. Mjer finst því sjálfsagt að fela stjórninni að rannsaka, hvort ríkið geti ekki tekið þetta í sínar hendur. Þeir, sem halda, að prentunarkostnaðurinn sje nú of hár, ættu að vera með því, því að þá má um leið komast að því, hvað prentunin kostar í raun og veru.

Björn Hallsson Aðeins nokkur orð út af því, að hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði, að þeir, sem greiddu atkv. með þessari till., gengju út frá því, að ríkisprentsmiðja yrði sett á stofn, og byndu þar með atkvæði sitt síðar. Þessu verð jeg að mótmæla. Till. gerir aðeins ráð fyrir því, að stjórnin rannsaki, hvort tiltækilegt sje, að sett verði á stofn ríkisprentsmiðja. Ef rannsóknin leiðir það í ljós, að það sje æskilegt, þá má vera, að það ráð verði tekið, en ef hið gagnstæða kemur fram, verður því auðvitað hafnað. Því er það villukenning, að þeir þm. bindi sig við málið síðar, sem greiða þessari till.atkv. Það er kvartað yfir því þing eftir þing, að prentunarkostnaður ríkisins sje orðinn ærið mikill, og að prentsmiðjurnar okri á prentuninni. En þegar á að gera tilraun til þess að rannsaka, hvort ekki muni hægt að velta þessari okrun af ríkissjóði, þá rísa talsmenn prentsmiðjanna upp og vilja láta alt vera í sama fari! Jeg tel rjett og sjálfsagt, að þetta sje rannsakað, og greiði því hiklaust atkv. með þessari þál., en vil ekki svæfa málið með því að vísa því til stjórnarinnar.