Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti: Jeg verð að vekja athygli hæstv.Ed. á því, að til þess að Alþingi geti lokið störfum sínum í dag, þarf 3 þingfundi, og auk þess einn stuttan aukafund. Vona jeg, að þessi fundur verði eigi lengri en svo, að næsti fundur geti byrjað kl. 6. En skrifstofan segir að fyrr verði naumast tilbúin þau nauðsynleg skjöl, sem koma þurfa á þann fund.

Framsögumaður (Sigurður Eggerz) Það er einkenni á öllum menningarlöndum, að samgöngur á sjó og landi og í lofti taka stöðugum framförum. Samgöngur stytta fjarlægðir í löndunum og flytja þá ýmsu landshluta nær hver öðrum. Samgöngurnar eru lykillinn að framtíð þjóðanna, og um leið og þær eru bættar, rísa upp nýir atvinnuvegir og hinir gömlu stækka. Alt breytist við nýjar samgöngur. Alt rís nýfætt og nýskapað upp úr hægðinni og mollunni. Jeg játa það, að jeg hefi tröllatrú á samgöngum. Samgöngur á friðartímum eru nauðsyn, bæði fyrir þessa þjóð og aðrar þjóðir, samgöngur milli hinna ýmsu landshluta og landa á milli. En samgöngur á ófriðartímum landa á milli, eru meira en nauðsyn, þær eru lífsnauðsyn fyrir oss Íslendinga. Ófriðurinn geisar í kring um oss. Hingað til hefir hann ekki slegið hrákalda hramminum á oss, því þótt ýmsir hafi átt við örðug kjör að búa, vegna verðhækkunar, sem átt hefir sjer stað, þá hefir landið í heild sinni grætt. Miljónirnar hafa runnið inn í landið. Og ýmsir framtakssamir og stórhuga menn hjá oss eru nú orðnir stórríkir á þessum árum. Og hinn afarmikli gróði, sem hefir orðið á sjávarútvegi vorum, sýnir hve þetta land er ríkt, og hve mikla trú vjer megum hafa á því. En það, sem oss hefir oft vantað á þessu þingi, það er einmitt trú á landið, og þess vegna hafa afskifti vor af ýmsum atvinnumálum verið alt of smátæk. Afskifti vor af samgöngumálum vorum hafa verið of mjög mörkuð af þessu trúleysi á framtíðarmöguleika landsins. Og af því hefir landið beðið stórtjón. Ef vjer hefðum verið stórtækir í þessum efnum á undanförnum þingum, þá gætum vjer horft með enn meira trausti inn í framtíðina, einnig á þessum ófriðarárum. Skipastóll sá, er vjer höfum nú yfir að ráða, er sem hjer segir: 1. Gullfoss. 2. Væntanlegt skip í stað Goðafoss. 3. Skip sameinaða gufuskipafjelagsins samkvæmt samningi frá 1909. 4. Væntanlegt strandferðaskip. Í þessum flokki eru skip sameinaða fjelagsins, en margir eru nú þeir, er samkvæmt fenginni reynslu treysta lítið á það fjelag, ef í harðbakkana slær, því ærið örðugt hefir oft verið að sækja rjett vorn í hendur þess fjelags. Þótt sumum kunni að þykja skipastóll sá, sem jeg hefi talið, glæsilegur, þá er þess að gæta, að vanhöld á skipum eru aldrei meiri en nú. Reynsla annara þjóða hefir sýnt það, að siglingar nú á tímum eru stórum hættulegar, og einu megum vjer ekki gleyma, að stríðið getur átt eftir að sýna svartari hliðar, og sjálfsagt erum vjer enn þá ekki komnir á örðugasta stríðshjallann. Nú er það orðin sannspá, er jeg spáði á síðasta þingi, að harðna mundi frá því, sem þá var komið. Og enn er jeg viss um að harðnar. Skipum getur fækkað enn svo, að ómögulegt verði að fá skip, ómögulegt að fá leigt skip. Okkar eigin skip geta orðið fyrir vanhöldum. En mest hættan stafar landi voru af því, ef vjer verðum skipalausir. En slíkt má með engu móti koma fyrir. Alþingi verður því að skerast í leikinn, og gjöra sitt ítrasta til þess, að varðveita hagsmuni lands og þjóðar í þessu efni. Frumvarp það, sem hjer liggur fyrir og samþ. hefir verið af hv.Nd. Alþingis, er ein af slíkum ráðstöfunum til að varðveita landið. Samgöngumálanefndin hefir stungið upp á, að keypt væri skip 1500- 2000 tonna; en hv.Nd. hefir verið það stórhugaðri, að hún hefir breytt því og gjört ráð fyrir fleiri skipum. Jeg ætla ekki að vera margorður við þessa umræðu málsins, enda býst jeg við, að fá tækifæri til að taka til máls við aðra umræðu, en jeg ætla þó að minnast á nokkrar mótbárur, sem hafa komið, og fram kunna að koma gegn frv. Fyrsta mótbáran, sem fram hefir komið er sú, að nú sje skip mjög dýr, og ef ófriðurinn hætti, þá mundi skipið falla í verði, og landið bíða tjón. Þessari mótbáru er því að svara, að því miður er alls ekki víst, að stríðið hætti svo bráðlega - ómögulegt um það að segja, - en þó svo væri, yrði samt sem áður skipaekla svo mikil, að hætta á, að skipið eða skipin fjellu í verði, er ekki mjög mikil. Enda skip nú fljót að borga sig. Og því verður þá að taka, þótt verðfall verði á skipunum, því að önnur hætta er, fjárhagslega sjeð, miklu meiri, og það er hættan sú, að landið stæði uppi skipalaust, og sú hætta verður ekki með tölum talin. Og hver vill bera ábyrgð á henni? Þá ástæðu get jeg hugsað mjer færða gegn frv., að örðugt muni vera að fá fje, en jeg get ekki gjört mjer í hugarlund að svo verði, því það er kunnugt, að báðir bankarnir hafa stórgrætt fje síðustu árin, og hafa mikið fje handbært. Og jeg býst við því, að þeir yrðu fúsir að veita lánið með sanngjörnum kjörum. Nefndin taldi rjett, að skipið væri svo stórt, að það væri 1500-2000 smálestir, og er það með tilliti til Ameríkuferða, því það er miklu hagfeldara og ódýrara, að reka þær ferðir með stóru skipi en litlu, og jeg verð að leggja talsverða áherslu á þetta. Í frv. samgöngumálanefndarinnar var tiltekin stærð skipsins, en það hefir fallið burtu í hv. Nd , en hvers vegna er mjer ókunnugt. Það er líka miklu haganlegra að kaupa skip til flutninga en að leigja það. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, greiðir landsstjórnin nú í leigu fyrir skip það, er hún hefir í förum, skipið Bisp, 65 þúsund krónur á mánuði, auk kola, eða 780 þúsund kr. um árið, auk kola. Af því mega allir ráða, að betra er að kaupa skip, þó dýr sje, en að leigja. Og þegar einstakir menn ráðast í skipakaup, þá ætti það ekki að vera landinu ofvaxið. Jeg hefi fyrir satt, að frv. það. er hjer liggur fyrir, sje vilji alls þingsins, en jeg hefi því miður ekki heyrt afstöðu stjórnarinnar til þess, en jeg vona að hæstv. ráðherra, er á sæti hjer í deildinni, upplýsi mig og aðra um afstöðu stjórnarinnar til málsins. Og jeg vona, að hæstv. stjórn taki málinu vel, og að hún leysi það röggsamlega af hendi, því í þessu efni verðum vjer að gjöra mjög ákveðna kröfu til röggsemi stjórnarinnar, því þetta er einmitt eitt af þeim málum, sem sjerstaklega er ætlast til, að allra flokka stjórn, líkt og þessi, hafi að stefnuskrármáli. Eins og jeg hefi tekið fram áður, er aðalhlutverk stjórnarinnar að reyna að bjarga landinu sem best út úr ófriðnum. Hins vegar getum vjer ekki gjört alt of miklar kröfur til hennar á öðrum sviðum, þar sem skoðanirnar eru svo mismunandi. Og þó stjórnin sjálf væri svo skapi farin, að hún vildi sjóða graut úr skoðunum sínum, þá mundi slíkt lítið þýða, því vitanlega mundu flokkarnir, sem að henni standa, skilja hana þá eina eftir yfir grautnum.

Ráðherra Sigurður Jónsson Í tilefni af orðum hv. 2. landsk.þm. (S. E.), þar sem hann var að beina því til landsstjórnarinnar, að hún vildi láta í ljós skoðun sína, vil jeg segja örfá orð. Jeg get um þetta efni látið mjer nægja, að vísa til orða hæstv. forsætisráðh. (J. M.) í Sþ., þar sem hann gat þess, að stjórnin teldi það aðalskyldu sína, að ráða fram úr þeim vandkvæðum, sem ófriðurinn leiddi yfir þjóðina. En að öðru leyti skal jeg taka það fram, að landsstjórninni hefir ekki enn unnist tími, sökum þinganna, til að tala sig saman, hvorki um þetta mál nje annað, en þó þykist jeg mega fullyrða, að þetta verði fremsta eða með fremstu áhugamálum landsstjórnarinnar. Viðvíkjandi stærð skipsins, skal jeg geta þess, að það kom fram í gær í hv.Nd., að það væri ekki heppilegt að binda það við ákveðna lestatölu, því vel mætti það vera, að hægt væri að fá skip, er væri 1000 til 1300 smálestir að stærð og fært til Ameríkuferða fyrir hlutfallslega betra verð en hið stærra. Og sá munur gæti verið svo mikill, að hagfeldara væri að kaupa minna skipið.

Guðjón Guðlaugsson Jeg hefi haft þann heiður, að eiga sæti í samgöngumálanefnd hv.Ed., og í samvinnunefnd beggja deilda um samgöngurnar. En það er nú komið svo, að jeg á ekki lengur fullkomlega samleið með hv. meðnefndarmönnum mínum. Það er til orðtak, sem segir „hingað og ekki lengra“, og mjer er svo farið, að mjer hefir alt af verið hætt við að sundla, er jeg fer mjög hátt; það er líklega svo mikið af jarðefni í mjer, og er því illa lagaður til þess að fljúga upp til skýja. Mjer finst, að þegar hv. Alþingi er búið að samþykkja að kaupa eitt strandferðaskip, þá væri nóg komið, er einu milliferðaskipi væri aukið við, en að ganga lengra, og fara jafnvel að kaupa mörg millilandaskip, finst mjer bera meiri keim af ungæðisskap og fljótræði en af skynsemi og rökum. Jeg skal játa það, að þetta hefir má ske ekki mikla þýðingu, þótt einstöku þingmenn sje að tala um að kaupa mörg skip, því að. það sje ekki hætta á því, að landsstjórnin fari að ganga svo langt í því efni. En mjer finst það vera með öllu ótilhlýðilegt, að vera að láta það í ljós, sem ekki er vilji þingsins, en að eins gaspur og skvaldur úr einstöku mönnum. Og mjer finst það ósiðlegt og óeðlilegt í hæsta máta, að ætlast til þess, að landsstjórnin hlaupi eins og skopparakringla eftir öllum uppþyrlunum og hugsunarhringli einstakra angurgapa. Jeg vil taka það fram, að jeg óska þess, að landsstjórnin noti heimildina til að kaupa eitt skip, og jeg kýs miklu fremur, að hún kaupi skip heldur en leigi, vegna þess að jeg tel það hagnað. En landssjóður á ekki frekar að „spekulera“ í skipakaupum. Háttv. framsm. (S. E.) talaði með frv.  (Sigurður Eggerz: Jeg átti aðallega við eitt skip)  . Það gleður mig að heyra. Það er rjett, að einstakir menn hafa minna fje að jafnaði til stórskipakaupa en landsstjórnin hefir nú, og minni tryggingu fyrir lánsfje; en einstakir menn hafa óskiftari vilja, og sterkari hvöt til þess að ráðast í skipakaup en hægt er að búast við, að landsstjórnin hafi. Þessir menn geta beitt kröftum sínum óskiftum að málinu; þeim verður verkið ljettara og kostnaðarminna en landsstjórninni. Jeg gæti ekki hugsað mjer, að nein landsstjórn hefði t. d. getað gengið í fótspor Thors Jensen. Jeg býst ekki við, að vjer verðum nokkurn tíma svo heppnir að fá slíka landsstjórn, og vita þó allir, að þessi mikilsmetni maður, sem jeg nefndi, byrjaði bláfátækur. Áhugi og áræði einstakra manna, er miklu meira en hjá nokkurri landsstjórn, og þeir geta verið margfalt áræðnari í gjörðum sínum og því, ef hepni er með, verður árangur og ágóði þeirra meiri en ef fjelög eða opinberar stofnanir gangast fyrir því. Jeg hirði ekki um að fara lengra út í málið, en skal endurtaka það, að jeg get ekki gengið lengra en að keypt sje eitt millilandaskip. Mjer finst það vera ábyrgðarhluti að fella frv., og mun því sitja hjá og ekki greiða atkvæði. Jeg vona að hæstv. stjórn hagi sjer skynsamlega og kaupi eitt skip, en gjörist ekki leiksoppur í hendi einstakra fjárbrallsmanna.

Hannes Hafstein Bæði í þessu frv. og 2 öðrum frv., sem hafa verið hjer á dagskrá í dag og deildin hefir þegar samþykt, er gjört ráð fyrir allmiklum lám tökum landssjóði til handa. Með þessu frv. er landsstjórninni heimilað að kaupa eitt eða fleiri millilandaskip og taka lán til þess. í frv. um ýmsar ráðstafanir út af Norðurálfuófriðnum er ætlast til þess, að landsstjórnin taki lán, til þess að kaupa allskonar varning, og enn fremur á landsstjórnin að taka lán til þess að kaupa eimskip til strandferða og kaupa á strandferðabátum. En jafnframt því, er Nd. ætlast til þess, að landsstjórnin taki öll þessi lán er hún í öðrum lagasmiðum sínum samtímis að girða fyrir það, að peningalindirnar, innlendu bankarnir, sem að þessum lántökum verða að stuðla, geti komið að notum í þessu efni. Jeg á við breytinguna á frv. um aukinn seðlaútgáfurjett Íslandsbanka, sem jafnframt átti að koma Landsbankanum að liði. Undarlegt tímanna tákn má það heita, að samtímis því, er hv.Nd.samþ. ráðstafanir, sem vafalaust gjöra nauðsynlegt að nota til þeirra að miklu leyti fje það, sem íslensku bankarnir eiga á vöxtum erlendis, ætlast hún til þess, að sömu peningarnir sje jafnframt notaðir til þess að kaupa fyrir þá útlenda peningaseðla, eða annan útlendan gjaldmiðil til sívaxandi innanlandsviðskifta. Það er sem sje alveg víst, að þegar landið fer að kaupa þessi nýju skip, og vörur frá Vesturheimi, þá verður litið svo á, að verið sje að keppa á móti dönskum gufuskipafjelögum og danskri verslun, og eftir fenginni reynslu má fullyrða, að undir þeim kringumstæðum vilja dönsku bankarnir - og um aðrar peningalindir erlendis er ekki að tala, meðan stríðið stendur yfir - ekki leggja fram rekstursfjeð, án þess íslensku bankarnir taki að minsta kosti verulegan þátt í fjárframlögunum, eða mestmegnis beitist fyrir því, að leggja fram fjeð. En ef bankarnir eiga að vera færir um slíkt, þá má ekki jafnframt taka fyrir kverkar þeirra, og gjöra þá gjaldmiðilslausa innanlands. Jeg ætla mjer ekki að leggja orð í belg í umræðunum um það, hvort kaupa eigi eitt eða fleiri skip landssjóði til handa til aðflutninga. Jeg vildi geta stutt að því með atkvæði mínu, að keypt yrði að minsta kosti eitt skip, vegna hins sjerstaka ástands, sem stríðið skapar, þó að landssjóðsútgjörð sje ekki æskileg nje gróðavænleg fyrir landssjóðinn. En til kaupanna þarf fje, og það er þýðingarlaust að samþ. allskonar fjárgreiðslu úr landssjóði, nema því að eins, að landssjóði sje jafnframt sjeð fyrir möguleikum til þess að fá fjeð handbært. Það er ekki til neins að gefa með annari hendi en taka jafnframt aftur með hinni það, sem gefið er. Það er lítil meinabót í því að samþykkja, að gjöra megi eða gjöra skuli hitt og þetta, ef jafnframt er girt fyrir, að mögulegt sje að koma því í framkvæmd.

Magnús Torfason Það er svo með þetta mál, sem önnur, er ófriðinn snerta, að Alþingi verður að kasta öllum áhyggjunum upp á stjórnina. Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er aðeins heimild fyrir landsstjórnina til að kaupa skip, og það vegna þess, að svo er litið á, sem skipakaup felist ekki í þeim almennu ráðstöfunum, er þegar hafa verið gjörðar. Jeg felli mig betur við, að frv. útiloki það ekki, að landsstjórnin geti keypt fleiri en eitt skip, ef hún telur þess þörf, en þar fyrir má ekki skoða það svo, sem jeg með atkvæði mínu vilji endilega vera með því, að landsstjórnin kaupi tvö skip, eða ýta undir að svo verði gjört. Landsstjórnin verður að ráða fram úr því á eigin ábyrgð. En jeg verð að leggja áherslu á það, að landsstjórnin vindi bráðan bug að skipakaupunum, því ef það er gjört, eru líkur fyrir að skipakaupin borgi sig, en ef það er dregið á langinn, þá eru líkur fyrir að kostnaðurinn verði meiri. Hjer á það við: „Það sem þú gjörir, gjör þú skjótt“. Í tilefni af ræðu hv. 4. landsk.þm. (G. G.) vil jeg taka það fram, að fyrir alla, er hafa lesið annað en um orustur í styrjöldum á Norðurlöndum, er það fullkomlega ljóst, að leiga og farmgjöld á skipum hækka stórum á öllum ófriðartímum, og að þessi hækkun helst nokkuð lengi eftir hvern ófrið. Og þar sem hjer er um óendanlega meiri og stærri ófrið að ræða en nokkru sinni fyr í heimssögunni, þá eru allar líkur til, að hækkunin haldist lengi, svo ef að landsstjórnin vindur bráðan bug að skipakaupunum, þá gæti það tæplega orðið til tjóns. Það sem mjer þykir að þessu, er það, að það hefir ekki verið gjört fyrir löngu, því þá hefðum við staðið miklu betur að vígi. En jeg vil ekki sakast um orðinn hlut, og fráfarandi landsstjórn er vorkun, þótt hún hafi eigi hrundið þessu máli áfram, því hana vantaði það er þurfti, alment þingtraust að baki sjer.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Jeg skal ekki vera langorður. Jeg vildi að eins gjöra örstutta athugasemd. Mjer þykir leiðinlegt hve hv. 4. landsk.þm. (G. G ) liggja þungt orð til frumvarpsins. Jeg hygg að hv.þm. þurfi ekki að óttast, að landsstjórnin kaupi fleiri en eitt skip fyrst um sinn. En það er einlæg ósk mín, eins og hv.þm. Ísf. (M. T.) tók rjettilega fram, að þessi kaup verði gjörð sem allra fyrst. Og varla býst jeg við, að meira en eitt skip verði keypt til millilandaferða nú í bráðina. Jeg er sannfærður um, að treysta má landsstjórninni til þess, að misbrúka ekki þá heimild, sem henni er veitt með þessu frv. Fari hins vegar svo, að landsstjórninni þyki þurfa að kaupa fleiri en eitt skip, þá er sú heimild auðvitað sjálfsögð. Jeg vil þess vegna mæla eindregið með því, að stjórnin gengist sem allra fyrst fyrir kaupum, að minsta kosti, á 1500-2000 tonna skipi. Jeg vil taka það fram, áður en jeg lýk máli mínu, að þó að landsstjórnin ráði farstjórn skipanna, samkvæmt frv., þá er fastlega til þess ætlast af samgöngumálanefndinni, að eimskipafjelagsstjórninni verði falið að reka útgjörðina eða hafa farstjórnina með höndum, enda hefir eimskipafjelagsstjórnin heitið nefndunum því. Nú rjett í þessu hefir mjer borist til eyrna, að eimskipafjelagsstjórnin hafi keypt nýtt skip, sem heitir Lagarfoss, og er ástæða til að gleðjast yfir því.

Kristinn Daníelsson Það er að eins örstutt athugasemd. Jeg vil mæla eindregið með því, að frv þetta nái fram að ganga, þótt jeg hefði heldur kosið, að það hefði verið samþ eins og það var orðað á þgskj. 86. Því að jeg er í raun og veru mótfallinn því að landssjóður kaupi fleiri en eitt skip, það er að segja, að jeg tel ekki, að hann eigi að gjörast rekandi skipaútgjörðar. En þeirri ósk minni vil jeg lýsa hjer í hæstv. deild, að landsstjórnin gjöri alt, sem í hennar valdi stendur, til þess að greiða fyrir samgöngum vorum á þessum tímum. Að lokum vildi jeg svo óska, að tíminn yrði ekki frekar tafinn með löngum umræðum um frv., heldur að það yrði samþ. af hinni hæstv. deild, eins og það liggur nú fyrir.

Guðjón Guðlaugsson Jeg tók það fram áður, að ef gjört væri mikið að skipakaupum, þyrfti mikið fje. Og það á illa við, að aukin sje útgjöld landssjóðs, sama daginn og tekjulindir hans eru styflaðar, eða rjettara sagt hjálparmeðölum hans kipt í burt, eins og hv. 1. landsk.þm. (H. H.) tók fram. Jeg tel rjettast, að aka hjer skynsamlega seglum eftir vindi. Annars vil jeg taka undir það með hv. 2. þm. G.-K. (K I).), að jeg er mjög óánægður með frammistöðu hv.Nd. í þessu máli. Jeg vildi helst, að frv. hefði náð fram að ganga í sömu mynd og það var upphaflega frá samvinnunefndinni. Eitt er enn ótekið fram viðvíkjandi þessu máli. Það er um farstjórnina. Við höfum skriflegt og munnlegt tilboð frá stjórn Eimskipafjelagsins um, að hún vilji taka að sjer farstjórn á þessu eina skipi, strandferðaskipinu. En það er ekki þar með sjeð, að hún mundi vilja annast farstjórn margra landssjóðsskipa, sem yrðu keppinautar Eimskipafjelagsins. Að minsta kosti er valt að treysta því. Það er alt öðru máli að gegna með strandferðaskipið, sem mundi verða fjelaginu til stórhagnaðar.

Eggert Pálsson Hver stundin er nú orðin dýrmæt, og skal jeg ekki halda langa ræðu. Jeg vildi að eins gjöra stuttlega grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. En hún er í stuttu máli þessi, að jeg get ekki greitt frv. atkv. mitt. Mjer finst of mikið ráðist með því, að veita landsstjórninni heimild til að kaupa mörg skip. Vjer höfum hjer eitt skipafjelag, sem vjer viljum styrkja, og mjer finst það fara nokkuð öfuga átt við þennan vilja, að landsstjórninni sje heimilað að kaupa mörg skip, sem auðvitað yrðu keppinautar Eimskipafjelagsins. Hitt líst mjer miklu nær, að vjer tækjum drýgri þátt í fjárframlögum til Eimskipafjelagsins, svo að það gæti keypt tvö skip nú þegar til viðbótar við þetta eina skip, sem eftir er. En nú er það of seint að breyta um stefnu eða aðferð í þetta sinn í þessu máli eru nú þrjár leiðir fram undan, sem sje, að vera með því, eða móti, eða láta það afskiftalaust, greiða hvorki atkv. með því eða móti. Og þann kostinn ætla jeg að taka.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Það er hreinn og beinn misskilningur, að við viljum fara í bág við hagsmuni Eimskipafjelagsins með því, að heimila landsstjórninni að kaupa fleiri en eitt skip. Og við höfum átt fund með eimskipafjelagsstjórninni, þar sem hún játaði, að skipakaup landssjóðs færu eigi í bág við hagsmuni sína. Við höfum því fengið játningu hennar fyrir því, að hjer sje ekki um neina samkepni að ræða, af hálfu landssjóðs. Jeg býst líka við, að menn muni líta svo á, að hagsmunir Eimskipafjelagsins sje hagsmunir landsins í heild sinni. Frá sjónarmiði Eimskipafjelagsins getur þess vegna ekkert verið, sem mæli á móti þessum skipakaupum. Líka komst það til tals í nefndinni, að Eimskipafjelagið keypti skipið. En það þótti ekki aðgengilegt, því að ef svo færi, að skip fjellu í verði, yrði erfiðara fyrir það að bera tjónið, heldur en landssjóð. Þetta mál þyrfti að vera afgreitt með sem flestum atkv. í báðum deildum, svo að stjórnin yrði því öruggari til skipakaupa.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Þessi þingsályktunartillaga fer í þá átt að heimila landsstjórninni að veita hlutaðeigandi hjeruðum alt að 20.000 kr. styrk, og lán ef með þarf, sem nemi allt að 90,000 kr. það er ætlast til, að þessir bátar verði eigi minni en 100 smálestir. En að því er snertir Austfjarðabátinn, þá hefir nefndin hugsað sjer, að vel gæti komið til mála, að þeir yrði fleiri en einn, en nytu þó sama styrks úr landssjóði og hinir bátarnir hver fyrir sig. En um Húnaflóabátinn er það að segja, að ekkert hefir verið fastályktað um hann enn þá. Það kom til tals í nefndinni, að landssjóður keypti bátinn og leigði hann síðan hlutaðeigandi hjeruðum, til þess að málið kæmist sem fyrst í framkvæmd. Vjer höfum beðið formann Eimskipafjelagsins að leitast fyrir um kaup á bátnum, og hann lofaði að láta oss vita, ef hann gæti komist að aðgengilegum kaupum. En til þess að hægt yrði að svara því tilboði játandi, þyrfti maður að hafa eitthvað annað til þess að byggja á en laust umtal um málið. Jeg get nú að vísu eigi búist við svo skjótu andsvari. Það hlýtur að taka nokkurn tíma. Málið er enn óborið undir sýslunefndir í Húnavatns- og Strandasýslu og bæjarstjórn Ísafjarðarkaupstaðar. Það á því langt í land enn þá. En það er þó mín skoðun, að á þessum stöðvum þurfi einna helst á báti að halda. Strandferðaskipið fullnægir ekki nándar nærri samgönguþörfum vorum, með því líka, að millilandaskipin koma nú alls ekki við á sumum þessum höfnum. Þegar því hlutaðeigandi hjeruð þurfa einvörðungu á strandferðaskipinu að halda, dylst mjer ekki, að þeim er brýn nauðsyn á að eignast flóabát, og það sem allra fyrst. Jeg sje nú, að jeg hefi verið alt of huglaus, að reyna ekki að berja það í gegn, að landssjóður keypti bátinn. Þau kaup hefðu alveg verið hættulaus fyrir landsjóð. En það er ekki til neins að sakast um orðinn hlut. En hins vegar verð jeg að lýsa yfir því, að þó að til þess sje vitnað í nefndinni, að líkur bátur þeim sem hjer um ræðir, er gekk um Húnaflóa fyrir nokkrum árum, hafi eigi borið sig, að ástæðurnar hafa breytst mikið síðan. Fyrst og fremst er það, að sá bátur var miklu minni en gjört er ráð fyrir að þessi verði, - að eins 25 smálestir. Hann hafði allt af nægan flutning. En farþegjarúmið var svo lítið, að það rúmaði ekki nema 6-10 farþegja. En aðalástæðan til þess, að báturinn borgaði ekki kostnaðinn, var þó sú, að hann gekk árið, sem bestar samgöngur voru um Húnaflóa Þá kom strandferðaskipið til dæmis sex sinnum sumarsins á Hólmavík, og millilandaskip sameinaða fjelagsins tvisvar að vetrinum og tvisvar að sumrinu, hæði í júní og júlímánuði, og enn fremur Björgvinjarskipin í hverri ferð á Hólmavík. Það er því um ólíkar kringumstæður að ræða, sem hafa bæði bein og óbein áhrif bæði á notagildið og fjárspursmálið Það er gjört ráð fyrir, að Austfjarðabáturinn verði 100 smálestir að stærð, vegna þess, að hann þurfi að koma á svo margar hafnir, þar sem framleiðsla er mikil og því oftast nægur flutningur. En það er einnig ráðgjört, að Húnaflóabáturinn rúmi 100 smálestir. Ekki þó eingöngu vegna þess, að hann mundi alt af hafa nægan flutning, heldur og meðfram af því, að svæðið, sem honum er ætlað að fara um, er hættulegra, sjerstaklega vetrarferðir fyrir Horn. Það er líka ástæðulaust að óttast, að báturinn hefði ekki nægan flutning. Hann mundi verða mikið notaður af Ísfirðingum og Steingrímsfirðingum, og svo mundi hann mynda ný sambönd við Ingólfsfjörð. Jeg skal svo ekki lengja þessar umræður frekar.

Framsm. (Eggert Pálsson) Það hefir verið tekið fram, að tíminn sje orðinn stuttur og því eigi tök á löngum umræðum. Jeg skal líka reyna að vera eins stuttorður og jeg get. Það er meiri vandi en vegsemd að hafa í framsögu í þessu máli. Þar er maður staddur milli tveggja elda. Annars vegar er eldur kyntur af uppbótakröfum starfsmanna landssjóðs, sem að allra áliti eiga við mikil rök að styðjast, en hins vegar er eldurinn kyntur af sparsemiskröfum kjósendanna. Meðalvegurinn milli þessara elda er vandfarinn og erfitt að þræða hann svo, að maður brenni sig ekki á öðrum hvorum til skaða. Jeg get að vissu leyti sagt, að afstaða mín í þessu máli sje ekki sem verst, þar sem málið snertir mig persónulega svo harla lítið. Jeg tek sem sje ekki laun mín eftir hinum nýrri prestalaunalögum, heldur er jeg svo heppinn að falla undir gömlu prestalaunalögin. Og uppbót á þeim launum, sem samkvæmt gamla laginu eru goldin í fríðu, hefir engum komið til hugar að greiða skyldi. Jeg tók það fram áður en prestalaunalögunum var breytt, og álít það enn, að eldra fyrirkomulagið hafi átt að haldast, að því er laun presta snerti. Það var ólíklegt að breytingin sú, að setja presta á landssjóðslaun, yrði til batnaðar, enda hefir reynslan sýnt það gagnstæða, og tel jeg víst að fleiri en jeg sje nú sömu skoðunar og jeg orðnir í þessu efni, eins og sjest meðal annars á því, að nú er jafnvel farið að hugsa um að borga öllum embættismönnum laun eftir verðlagsskrá. Annars er munurinn á því, hvort maður talar í einhverju máli eða ekki, alls enginn, því skoðanir manna koma fram í því hvernig þeir greiða atkvæði sitt, og viljinn kemur þar alveg í ljós eins og í orðunum. Þegar þetta mál kemur til yfirvegunar, virðist mjer það fyrsta, sem þyrfti að athuga, sje það, hvort þörf sje á dýrtíðaruppbót á launum embættismanna landsins eða ekki. Nú er það öllum ljóst, að þörfin er fyrir, og móti því hafa engin andmæli komið, og þarf því ekki að eyða orðum að því. Það eru allir sammála um, að krafan um uppbót sje rjettmæt. Spurningin er að eins hvernig og með hvaða hætti henni verður fullnægt, hvaða aðferð skuli viðhöfð og hversu langt skuli farið í því efni. Ýmsar uppástungur hafa komið í þá átt, og höfum við átt kost á að hlusta á skoðanir manna í Nd. og heyra uppástungur þeirra, og sömuleiðis hafa, eins og gefur að skilja, komið fram ýmislegar uppástungur hjá oss í nefndinni. Og meðal þeirra er sú skoðun, er jeg fyrir mitt leyti hefi talið heppilegasta, að öllum embættismönnum, sem hafa 1500 kr. laun eða minna, væri veitt dýrtíðaruppbót. Og alls ekkert frekar. Jeg geng út frá því, að þessar 1500 kr. gangi til þess að afla allra brýnustu lífsnauðsynja. Þetta held jeg, að hefði verið einfaldasta leiðin, hvort sem uppbótin hefði verið sett þá 40%, 50% eða jafnvel 60%. Önnur till. kom fram í nefndinni, þess efnis, að veitt væri 50% uppbót af 1. þúsundinu, 25% af 2. og 10% af því 3. og svo ekki frekar. Enn fremur hafði nefndin meðferðis annan „skala“, annan útreikning eftir dr. Ólaf Daníelsson. Er þar gengið út frá því, að öll launin verði bætt upp, hin hæstu einnig lítið eitt. Er þar eins og í tillögu fjárveitinganefndar Nd. byrjað á 1500 kr. með 50% uppbót, en endað á 5% uppbót á 4500 kr. og það, sem þar er fyrir ofan, Það er því sameiginlegt við allar uppástungur, að miða hæstu prósenturnar við 50%, og er þá gefið, að allir eru þar sammála. Mismunurinn er þá að eins sá, hvernig eigi svo að halda áfram. En þar sem engin tök eru á nú, sakir naumleika tímans, að gjöra gagngjörðar breytingar, verður að halla sjer að grundvelli þeim, er hv.Nd. hefir lagt. Tíminn leyfir ekki, að hægt sje að ræða málið hjer eins og í Nd., eða gjöra verulegar breytingar á því. því liggur ekki annað fyrir en ganga að till.hv.Nd. óbreyttri, eða gjöra breytingu svo að grundvöllurinn raskist í engu, að eins lagfæra það, sem bæði mjer og öðrum hefir fundist að spilst hafi í meðförunum á síðustu stundu í Nd. Tillaga nefndarinnar er því sú, og er ofur einföld, að fella burt viðaukatillögu þá, er fram kom við síðari umræðu um málið í hv.Nd. Jeg veit að öllum hv.þm. er ljóst í hverju þessi viðaukatill. er fólgin, en samt ætla jeg að fara um hana nokkrum orðum, og sýna misrjettinn, sem hún flytur með sjer. Í fyrsta lagi fer hún fram á að svifta einhleypa launaþiggjendur ? af uppbótinni. Það er ljóst hvað þetta snertir, að frádrátturinn kemur aðallega niður á t. d. barnakennurum út um landið, ungum mönnum, sem allir hafa viðurkent, að lifi við sultarlaun, en eru með nauðsynlegustu og þörfustu mönnum þjóðar vorrar að allra dómi. Og á hina hliðina kemur frádrátturinn niður á uppgjafa gamalmennum. Hinir, sem þar eru á milli, hafa allflestir fyrir einhverjum að sjá, eða það er hreinasta undantekning ef ekki er svo, og þetta snertir þá því ekki. Hitt atriðið, að þeir eigi einnig að missa ?, sem hafa 600 krónur í tekjur af framleiðslu einhverrar atvinnu á sjó eða landi, það held jeg að sje afar-þýðingarlítið. Jeg hygg að slík dæmi, að embættismenn hafi 600 kr. hreinar tekjur af búi sínu, sje hreint og beint ekki til, eða þá sem hreinasta undantekning. Jeg get í þessu efni tekið dæmi af sjálfum mjer. Það er hverjum næst að stinga hendinni í sinn eigin barm. Jeg mundi geta lagt drengskaparorð það, sem hjer er talað um við því, að minn búskapur hefir ekki gefið neinar hreinar tekjur af sjer; þvert á móti hefi jeg jafnan orðið að leggja embættistekjurnar inn í hann, til þess að hann fái borið sig, og tel jeg mig þó ekki meiri búskussa en hvern annan. Jeg hygg því að þó leitað væri, þá væri vart hægt að finna þau bú embættismanna, sem gæfu af sjer þessar hreinu tekjur og er því þetta atriði þýðingar lítið, að eins til að standa á pappírnum. Þá kem jeg að hinu atriði viðaukatillögunnar, að sleppa skuli allri dýrtíðaruppbót hjá þeim, sem hafa 1500 kr. tekjur auk landssjóðslauna, hvort sem það er fyrir framleiðslu eða á annan hátt. Hvað þetta atriði snertir, þá er mjer það ljóst, að það kæmi órjettlátlega niður á menn, sjerstaklega hjer í bænum. Það er kunnugt, að margir hjer eru neyddir til að afla sjer tekna auk launa, og ef þær nema 1500 krónum, þá eru þeir sviftir dýrtíðaruppbótinni samkvæmt þessu. Jeg skal leitast við að koma með dæmi þessu til skýringar. Maður, sem hefir 3500 kr. tekjur úr landssjóði, en auk þess vinnur sjer inn aukreitis sem nemur 500 krónum, hann sleppur undan þessu ákvæði, því honum ber samkvæmt aðaltillögunni að fá 25% af 3500 kr. og fær þessa uppbót, er mun verða 875 krónur, sem bætist við 4000 króna launin, og mundi hann þá hafa 4875 krónur. Svo er annar maður, sem hefir 1500 krónur í laun, en tekst að afla sjer með aukavinnu aðrar 1500 krónur. Það verða samtals 3000 krónur. Hann fær ekkert. Hjer kemur fram beint órjettlæti. Annað dæmi skal jeg taka. Maður, sem hefir 2500 kr. í laun, en tekst að afla sér viðbót, er nemur 500 kr. Það verður samtals 3000 kr. Hann fær samkv. tillögunni 1000 kr. í uppbót eða fær alls 4000 krónur. Svo er annar maður, sem hefir 2000 kr. í laun, en aflar sjer að auki 1500 kr. Það verður samtals 3500 krónur. Hann fær ekkert. Hjer er því sýnilegt, að þessi viðaukatillaga felur í sjer hreinasta órjettlæti. Jafnvel svo mikið, að letin og iðjuleysið sýnist verðlaunað, eða að minsta kosti þeim gjört jafnhátt undir höfði, hinum iðjusama og atorkusama og hinum lata og duglausa. Með tilliti til þessa hefir fjárveitinganefndin komist að þeirri niðurstöðu, að það sje ekki þinginu samandi að senda frá sjer slíka tillögu, enda hefir þetta komist í Nd. á síðustu stundu inn í aðaltillöguna, eins og tekið er fram í nefndarálitinu, lítt hugsað og undirbúningslaust, og með tilliti til þessa leggur nefndin til, að viðaukatillagan verði feld burtu. Jeg veit ekki fyrir víst hvernig háttvirt deild lítur á þessa niðurstöðu nefndarinnar, og get því ekki fyrirfram mótmælt neinum mótbárum, sem fram kunna að koma, en ef svo færi, að þær kæmu, þá er það mitt að svara, en jeg veit líka að meðnefndarmenn mínir gjöra sitt til að hnekkja mótmælunum. Hvað snertir nefndarálit okkar, þá er það, eins og gefur að skilja, ekki eins ítarlegt og æskilegt væri, sökum þess afskamtaða, afarstutta tíma, er við höfðum yfir að ráða.

Magnús Torfason Þetta er stórmál að því leyti að afarmiklu fje er ráðstafað. Þingið átti þess vegna kröfu á því, að stjórnin hefði undirbúið þetta mál. Það er vitanlegt, að það er ekki hægt að rannsaka þetta mál til hlítar á svo stuttum tíma, og hljótum við því að greiða atkvæði okkar meira og minna í blindni. Jeg lít svo á, að krafa embættismanna um dýrtíðaruppbót sje rjettlát, en um stærð þeirrar rjettlætiskröfu er mjer alls eigi unt að fella neinn dóm. Það er leiðinlegt, að ekki hefir unnist tími til að athuga nema þessa hlið málsins. En hitt er vitanlegt, að jafn mikil nauðsyn ber til þess, að athuga hvað gjöra skal til þess, að rjetta fátæklingum þjóðar vorrar hjálparhönd, en til þess er enginn tími á þessu þingi. Eftir atvikum er ekki annars kostur en fallast á till. nefndarinnar í Nd., sem nefndin hjer hefir tekið upp. Mjer virðist að till. á þgskj. 132, er hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) var aðalflutningsmaður, að spilli aðaltillögunni. Jeg skal að eins drepa á eitt atriði. Tillagan tekur 2/5 uppbótar af einhleypum. Þetta ákvæði „einhleypur“ er mjög teygjanlegt lagaákvæði og ilt að átta sig á við hvað er átt. Eru það menn, sem aldrei hafa gift sig, eða á það líka við ekkla og ekkjur?  (Sigurður Jónsson: Þeir, sem ekki eiga fyrir ómaga að sjá)  . Getur verið frá einni hlið. En þegar um lagahugtak er að ræða, þá verður það að vera fastákveðið. Það er líka spurning, hvort átt er við búsetta ógifta menn, hvort þar undir falla ókvæntir menn, er hafa heimili. Þetta orð er því í fyrsta lagi óljóst, en það er líka órannsakað, hvort ódýrara er að lifa einhleypur eða búsettur. Víst er um það, að það mun allalment álit, að menn byrji fyrst að græða fje, er þeir kvongast. Ef athugað er, hverjir komast undir þetta ákvæði, þá eru það fyrst ungir menn, er oft geta ekki kvongast, sakir illa borgaðrar vinnu. Frá þjóðarhagssjónarmiði er þetta ekki óheppilegt, því menn hafa fremur ráð á að ganga í heilagt hjónaband, ef þeir fá uppbótina. Ef búsettir einhleypir menn hafa heimili, þá kemur þetta sjerstaklega illa niður á búsettum ekklum og ekkjum, er fengju mun minna. Það er vitanlegt, að það er ekki ódýrara að hafa bústýru. Og gamalt mál segir „bústýra er í búi bruni“. En það mun tæplega hafa verið ætlast til að meina þeim að hafa heimili. Það var sagt hjer áðan, að miðað væri við þá, sem ekki hefðu fyrir öðrum að sjá, en ef það er samkvæmt lögum, þá nær það að eins til barna til 16 ára. Hygg jeg, að ranglæti sje í þessu, því það er vitanlegt, að margir ungir einhleypir menn hafa siðferðisskyldu til að sjá fyrir ættingjum sínum og fósturforeldrum, og eldri menn þurfa oft að sjá fyrir barnabörnum sínum, sem þeir einir standa að. Sjerstaklega á þetta fjarska illa við um marga þá, er taldir eru í 18. gr. fjárlaganna. Og hjer verður aldrei nema um smámuni að ræða. Jeg skal svo ekki eyða fleiri orðum að þessu, en vona, eins og háttv. framsm. tók fram, að hæstv. deild sjái, að þessi umrædda viðaukatillaga er ekki til bóta.