Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Við breytingar þær, sem gerðar voru við síðustu umr., mun hafa skipast svo, að það munar eitthvað 15–16 þús. kr. á fjáraukalagafrv. við það, er það fór frá Nd. Það er fátt af brtt., og þess vegna von um, að hægt verði að ljúka þessari umr. sæmilega fljótt. Fyrst eru tvær brtt. á þskj. 427 frá samgmn. Fjvn. leggur þeim meðmæli, en að öðru leyti mun hv.frsm.samgm. (II. St.) skýra þær frekar fyrir hv. deild. Þá eru brtt. á sama þskj. frá fjvn. og lúta að 11. gr. Fyrri till. fer fram á, að ríkisstjórninni veitist heimild til þess að ábyrgjast nauðsynleg rekstrarlán fyrir Landsbankann, og býst jeg ekki við, að neinn hafi á móti jafnsjálfsagðri ráðstöfun. - Hin till. er um ábyrgð á láni, að upphæð 325 þús. kr., til rafveitunnar í Reykjavík. Um það mál er það að segja, að þar sem Reykjavík hefir nú ráðist í fyrirtækið, og framkvæmd verksins komin langt á veg, þá væri óhæfa að stöðva það nú. Þá er önnur brtt. við 11. gr., sem lýtur að lánsheimildinni til Guðm. Björnssonar sýslumanns. Við síðustu umr. var felt burtu það ákvæði, að sýslunefndir Mýra- og Borgarfjarðarsýslu skyldu ábyrgjast lánið. Bæði jeg og aðrir litu svo á sem þetta væri bjarnargreiði við sýslumanninn, þar sem örðugt myndi fyrir hann að útvega tryggilegt veð til svo langs tíma, á annan hátt en með ábyrgð sýslufjelaganna, eins og bent var á af hv. 3. landsk.þm. (S. J.). En þar sem þetta varð ofan á í deildinni, þá álítur nefndin ekki hægt að skilja svo við málið, og því er orðalagið sett þannig: „gegn þeirri ábyrgð, er stjórnin tekur gilda“. Líklegt þykir okkur, að þar verði ekki um aðra ábyrgð að ræða en sýslufjelaganna. Þá eru næst brtt. viðvíkjandi björgunarskipinu Þór. Fyrsta brtt. er frá háttv.þm. Vestm. (K. E.), sem fer fram á 45 þús. kr. fjárv. til að halda úti umræddu björgunarskipi. Svo eru komnar fram brtt. við sama lið, önnur frá hv. 2. landsk.þm. (S. E.), er fer fram á, að þessi fjárhæð sje lækkuð í 40 þús. kr., og ennfremur er komin fram brtt. við þá till. um orðalag liðsins, en fjárhæðin er sú sama. Nefndin hefir ekki treyst sjer til annars en halda sjer við till. sínar um þetta mál. En svo er önnur till. viðvíkjandi skipinu frá hv.þm. Vestm. (K. E.), og það er um lánveiting til bæjarsjóðs Vestmannaeyja til greiðslu rekstrarkostnaðar skipsins fyrir árið 1920. Þeirri till. treystir nefndin sjer ekki til að mæla með, því ekki er hægt að gefa ávísun á tóma ríkisfjárhirsluna. Við þessa till. er en brtt. frá hv. 2. landsk. (S. E.), um að breyta upphæð þessari í ábyrgð, og í stað þess að lána bæjarsjóði Vestmannaeyja þetta fje, er farið fram á ábyrgð ríkissjóðs. Þetta er aðgengilegra fyrir landið, að ábyrgjast lánið, og nefndin vill ekki mæla á móti því við deildina. Svo er brtt.fjvn., sem fer fram á að breyta orðalagi síðastnefndrar till. þannig, að orðið „eftirlitsskip“ falli burt. Nefndin vill láta halda sjer við orðalag það, sem samþykt var hjer í deildinni um fjárveitingu til björgunarskipsins Þórs. í samræmi við þetta er till.háttv. 2. þm. Eyf. (E. Á.), um að hafa orðalagið „björgunarskipið Þór“, en ekki „björgunar- og eftirlitsskipið Þór“. Þá er ekkert, sem getur skorið úr, annað en hve há fjárveitingin eigi að vera. Þá eru eftir tvær brtt., önnur frá háttv.þm. Vestm. (K. E.), um 17 þús. kr. skaðabætur til fyrverandi stöðvarstjóra í Vestmannaeyjum, A. L. Petersen, og til vara 10 þús. kr. Um þetta var allmikið rætt í Nd., og þar felt, að maður þessi fengi nokkur fjárframlög úr ríkissjóði út á kærur sínar. Nefndin er fyllilega sammála Nd. í því, að manni þessum beri að sækja þetta mál með lögum, til þess að það sannist, hvort hann hafi verið órjetti beittur eða ekki. Þá treystir nefndin sjer ekki til þess að mæla með brtt.háttv. 2. þm. Rang. (G. Guðf.) á þskj. 427.III., um að hækka styrk til ekkju Matthíasar Jochumssonar úr 1200 kr. upp í 2000 kr., ásamt dýrtíðaruppbót. En það er mín persónulega skoðun, að rjettara væri að breyta þessu síðar, og láta standa í fjárlögunum 3000 kr. styrk handa henni árlega, án dýrtíðaruppbótar, því dýrtíðaruppbótin getur fallið, og þá álít jeg, að þessar 1200 kr. sjeu ekki nægilegar, til þess að hún geti lifað af þeim. Og þar sem þetta er líka háöldruð kona, þá getur tæplega verið um langan tíma að ræða, og fyrir því teldi jeg þetta rjettara. En eins og jeg sagði, er þetta frá sjálfum mjer, en ekki mælt fyrir nefndarinnar hönd. Er svo eigi fleira, sem jeg þarf að taka fram þessum brtt. viðvíkjandi.

Frsm. samgmn. (Halldór Steinsson) Það eru aðeins örfá orð, fyrir hönd samgöngumálanefndar, sem jeg vildi segja. Hún hefir leyft sjer að koma fram með tvær litlar brtt. - Hin fyrri er um alt að 1000 kr. styrk til Grímseyinga, til mótorbátaferða milli Grímseyjar og lands árið 1921. Þeir hafa notið góðs af bát, sem haldið var úti til ferða fyrir Norðurlandi og styrktur af ríkisfje. En nú eru þessar ferðir lagðar niður, og þeir verða því hart úti. Nefndin hefir því lagt það til, að þeim yrði veittur þessi styrkur eftir tillögum sýslunefndarinnar í Eyjafjarðar- og Þingeyjarsýslum, svo þeir gætu ráðið sjálfir, hvort þeir fara heldur til Eyjafjarðar eða Húsavíkur. Síðari brtt. nefndarinnar er um alt að 2500 kr. styrk til mannflutningaferða milli Borgarness og Reykjavíkur á hentugum tímum. Nú borgar ríkissjóður 20 þús. kr. til póstflutninga milli Reykjavíkur og Borgarness, fyrir 30 ferðir. - Flutningsþörfin er mjög mikil, ekki einungis fyrir Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, heldur líka fyrir Norður- og Vesturland, og mismunandi á hinum ýmsu tímum árs. Mest er hún venjulega síðast í maí og fyrst í júní, og síðast í september og fyrst í október, því að þá streymir fólk að og frá Reykjavík - kaupafólk, námsfólk og fleira. - Nefndin ætlast því til, að þetta fje sje notað til þess að láta fara svo sem 4 eða 5 ferðir milli Reykjavíkur og Borgarness, þegar þörfin er mest, en hún leggur áherslu á það, að stjórnin útvegi gott fólksflutningaskip til þess að fara þessar ferðir. Það er svo eigi fleira, sem jeg þarf að segja, ef eigi koma nein andmæli fram á móti þessum tillögum.

Karl Einarsson Jeg skal vera stuttorður um björgunarskipið „Þór“. Því jeg sje af þeim till., sem fram hafa komið, hver vilji þingmanna er í þessu. En auð vitað verð jeg að halda því fram, að mín tillaga sje sú eina rjetta, þótt jeg muni fella mig við varabrtt. á þskj. 424. Þá vil jeg minnast aðallega á brtt., sem jeg á á þskj. 427.11, um að ríkissjóður borgi manni skaðabætur, sem beinlínis hefir verið rekinn úr stöðu sinni að ástæðulausu. Jeg segi rekinn úr stöðu sinni - takið eftir því - og það er sannað, að hann hefir beðið stórtjón af þessu, og skal jeg ekki fara frekar út í það, en lesa upp kafla úr brjefi frá landssímastjóra, dagsettu 5. maí 1919: „.... Hr. Petersen har uden afbrydelse bestyret Vestmanörnes telegrafstation fra stationens aabning hösten 1911. - Vestmanörnes station er en af landets större stationer, hvor telegrafvæsenet foruden telegraf ogsaa driver interurban telefontrafik, eier lokaltelefonanlægget, hvilket alt er underlagt samme bestyrer. Det er mig en glæde, at faa anledning til at udtale, at hr. Petersen samvittighedsfuldt og med paapasselighed har udfört sine pligter, som stationens bestyrer“. Sömuleiðis skrifar sami maður stjórnarráðinu á þessa leið í brjefi dags. 21. des. 1920: Á síðastliðnu sumri, áður en fullráðið var með breytingu á starfrækslufyrirkomulagi stöðvarinnar í Vestmannaeyjum, í sambandi við fyrirhugaða uppsetningu loftskeytastöðvar, kaup stöðvarhússins o. fl., lofaði jeg herra Petersen, að ef til kmi að hann afrjeði að segja lausri stöðvarstjórastöðunni, myndi jeg vilja styðja væntanlega beiðni hans til stjórnarráðsins um 10 þús. kr. uppbót á þóknun þeirri, er honum hefir verið greidd þau ár, er hann veitti Vestmannaeyjastöðinni forstöðu. Samkvmt loforði þessu leyfi jeg mjer hjer með að mæla með því, að nefndum A. L. Petersen verði veitt framangreind uppbót. Jeg skal fúslega játa það, að þóknun fyrir starfrækslu stöðvarinnar í Vestmannaeyjum hefir verið af skornum skamti, eins og átt hefir sjer stað með tillag til margra landssímastöðva, sjerstaklega fram að árinu 1919 (einkum ef telja ætti eftir núverandi peningagildi)“ o. s. frv. Samkvæmt þessu loforði fekst hann til að segja af sjer. Og það mun líka hafa verið í þeim tilgangi að fá hann til að segja af sjer, að honum voru boðnar rúmar 8 þús. kr. til þess að reka stöðina. En þegar hann var búinn að segja af sjer, voru notaðar til þess 20–30 þús. krónur. Þetta tel jeg því alls ekki sæmilegt. Til þess að sýna, hvernig Vestmannaeyingar líta á þetta mál, vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp eftirrit af áskorun til landssímastjóra, sem jeg fekk frá Vestmannaeyjum í morgun: „Með því að vjer undirritaðir símanotendur í Vestmannaeyjum höfum heyrt, að stöðvarstjórastaðan við landssímastöðina í Vestmannaeyjum sje laus, og með því að vjer vitum, að hr. A. L. Petersen, áður stöðvarstjóri þar, muni ekki hafa verið það ljúft að láta af því starfi, og með því að vjer getum borið um, að hr. Petersen reyndist mjög áreiðanlegur og vandvirkur í þessari stöðu, og að afgreiðslan í hans tíð var að öllu óaðfinnanleg, þá viljum vjer hjer með skora á yður, herra landssímastjóri, að þjer vilduð sýna oss þá góðvild og nærgætni að hlutast til um það, að herra A. L. Petersen verði nú skipaður í stöðu þessa, ef hann er fáanlegur til þess. Vestmannaeyjum 23. apríl 1921 pt. Reykjavík hinn 24. apríl 1921 Karl Einarsson bæjarfógeti. pr. kaupfjel. „Fram“ Vestmannaeyjum Jón Hinriksson. Sími 3 A. pr. Verslun A. Bjarnasen P. Bjarnason. Sími 9. Halldór Gunnlaugsson hjeraðslæknir. 19 A. 16 B. Sigurður Sigurðsson. Jónatan Jónsson. 20B. Kistján Gíslason. Sími 26. Jón Einarsson. Sími nr. 7. Steinn Sigurðsson. 41. Erlendur Árnason. 52. Hannes Sigurðsson. 57. Jóhann P. Jósefsson. Sími 54. Guðl. B. Jónsson. Sími 64. Gunnar Ólafsson. Nr. 18 og 17. Árni Sigfússon. 6 og 38. Sveinn P. Seheving. 16. p.p. kaupfjel. Drífandi Ísleifur Högnason. 38 A. Pjetur Lárusson. 42. Árni Árnason. 68. Jón Hinriksson. 3 B. A. J. Johnsen. 12. Högni Sigurðsson. Benedikt Friðriksson. Nr. 11. Þorbjörn Guðnason. 63. Brynjólfur Sigfússon. 25. Árni Filipusson. 32. Bjarni Einarsson. 51. Þorsteinn Jónsson, Laufási. 31. Guðjón Björnsson. 62. Oddgeir Guðmundsson, sóknarprestur. Sími 20. Þór Gíslason. 14. H. S. Vatnsdal. 29 og 10. Arinbjörn Ólafsson. Sími 72. Magnús ísleifsson. 69. Þorvaldur Guðjónsson. 44. Jón Gunnsteinsson. 53. pr. Rafstöðina, sími 15, Kristinn Ólafsson. Björn Finnbogason. Sími 56. C. Einarsson. Nr. 30. Pr. E. Jakobsen Martha Stefánsdóttir. Sími 2. Páll Oddgeirsson. Sími nr. 55 a og b. Páll Ólafsson. 13. Pr. M. Þórðarson A. Ólafsson. 68. Magnús Þórðarson. Nr. 27. Stefán Björnsson. 49 B. Sveinbjörn Jónsson. 49.1) Þetta eru 49 helstu símanotendur Vestmannaeyja. Jeg skal taka, það sjerstaklega fram, að undir þessu skjali er Brynjólfur Sigfússon, sem hafði þó verið sá eini, er kvartaði undan starfrækslu þessa stöðvarstjóra. Því að hann er nú búinn að komast fyllilega að því, að það, sem talið var ábótavant við afgreiðslu á stöð þessari, var ekki stöðvarstjóranum að kenna, heldur ýmsum orsökum öðrum, og þar á meðal stríðinu. Ef jeg nú fæ sönnun fyrir því, að þetta mál verði rannsakað og manninum borgaðar skaðabætur eftir mati, þá mun jeg taka brtt. mína aftur. En annars mun jeg láta hana koma til atkvæða og láta deildarmenn gera sjer þann sóma að fella hana, ef þeim svo sýnist. *) Svo frá undirskriftunum gengið í handr. innanþingsskrifarans.

Guðmundur Björnson Herra forseti! Það er út af 3. brtt. á þskj. 427, sem jeg vildi segja nokkur orð. Eins og allir vita, er jeg orðinn roskinn maður, og veit jeg eigi til, að nokkur maður hafi verið meira elskaður af þjóðinni en gamli Matthías Jochumsson; enda hefir enginn maður varpað slíkum frægðarljóma yfir íslenska skáldskaparlist. Þjóðin kunni að meta hann meðan hann lifði, sem einn sinn mætasta mann; en nú er hann fallinn í valinn og hefir látið eftir sig gamla ekkju og ellihruma. Jeg tel eigi hægt að sýna honum látnum öllu meiri sóma en þann, að láta hina eftirlifandi konu hans fá, orðalaust, það, sem hún biður um. Jeg tala hjer fyrir alt landið, og vil því skora á deildina að láta sjer farast sómasamlega við konu þessa, og samþ. því brtt. eins og hún er á áðurgreindu þskj.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg vildi aðeins segja örfá orð út af ræðu háttv.þm. Vestm. (K. E.). Hann sagði hiklaust, að Petersen stöðvarstjóri hefði verið rekinn úr stöðunni. En jeg verð að mótmæla þeirri fullyrðingu. Og svo framarlega, sem hann ekki hefir sótt formlega um lausn, þá hafi hann að minsta kosti farið frá með samkomulagi. Hvað snertir loforð landssímastjóra gagnvart þessum manni um atvinnu, þá þarf jeg engu þar um að svara, því að hann hefir enga atvinnu haft að bjóða og að öðru leyti efnt það, sem hann lofaði, og mælt með, að honum yrðu veittar 10 þúsund krónur. Meiru gat hann ekki lofað en að mæla með, að honum yrði veitt þetta. Svo er það nú á valdi deildarinnar, hvað henni sýnist að gera í þessu máli. En jeg get ekki mælt með því, að farið verði lengra en fjvn.Nd. hefir lagt til, sem sje, að honum verði veittar 5 þús. krónur. Því að það var eftir tillögum frá mjer, og við það stend jeg. Þó jeg viti, að mörgum hafi verið knappt launað, þá gat jeg mælt með þessu. Jeg skal ekki fara langt út í það, sem snertir meðmæli þau, sem hann fjekk hjá landssímastjóra. En mjer er fullkunnugt um það, að Petersen fekk þessi meðmæli undir þeim kringumstæðum, að hann ætlaði að sækja um stöðu við símakerfið í Danmörku, og hefir landssímastjóri því eigi viljað skerða það, sem hann gat sagt vel um hann, enda leit hann svo á, að hann gæti dugað á stöð í Danmörku, þar sem betur er mannað á stöðvum heldur en hjer, þar sem þarf afkastamenn. Og jeg veit, að hann var ekki ánægður með hann, og að hann var af mörgum álitinn mjög lítill starfsmaður. Og jeg tek það upp aftur, jeg mótmæli því algerlega, að hann hafi verið rekinn.

Karl Einarsson Hæstv. atvrh. (P. J.) hefir beinlínis viðurkent, að maður þessi hafi verið rekinn úr stöðunni. Því að hann hefir viðurkent, að hann hafi fengið svo lítil laun, að hann hafi eigi getað borgað starfsfólkinu. Sem eigi er að undra, þar sem hann fekk eigi meira til starfrækslu stöðvarinnar en rúm 8300 kr., en síðar hefir gengið til starfrækslu hennar full 20 þús. kr.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal eigi fara út í það, hvernig á því stendur, að þessi maður losnaði við starf sitt, heldur aðeins tala um formið á þessari till. Því hvernig sem á því stendur, að maður þessi fór frá starfinu, getur eigi verið um skaðabætur að ræða. Þótt þessum starfsmanni hefði beint verið vikið frá embætti, þá hefði hann samt engan rjett átt skaðabótum. Stjórnin hefir fullan rjett til að víkja mönnum úr embætti, að undanteknum dómurum, sem engum umboðsstörfum gegna, þegar hún telur það nauðsyn. Þetta er rjettur, sem henni er veittur í stjórnarskránni. Um skaðabætur er því alls ekki að tala í þessu sambandi. Heldur væru það þá eftirlaun, sem frekar væri ástæða til að tala um, ef maður þessi hefði verið látinn fara frá starfi sínu.

Karl Einarsson Út af orðum hæstv.forsrh. (J. M.) get jeg upplýst það, að þessi skaðabótakrafa er eigi fyrir það, að Petersen misti stöðuna, heldur fyrir það, hve óhæfilega lág laun hans voru, meðan hann gegndi henni.

Forsætisráðherra (J. M.) Eftir því, sem hv.flm.till. segir um ástæður, þá er hjer að ræða um uppbót á launum.

Sigurður Eggerz Aðeins stutt athugasemd. - Háttv. frsm. (S. H. K.) sagði, að jeg hefði víst þóst gera sýslumanninum í Borgarnesi bjarnargreiða með því að fá felt burtu ákvæðið um ábyrgð sýslufjelaganna fyrir láni hans. Því fór fjarri, að jeg vildi gera honum bjarnargreiða með þessu. En jeg leit svo á, að það væri óþægilegt fyrir sýslumanninn að þurfa að sækja um slíkt til sýslunefndanna. Og áleit hins vegar, að ef ríkissjóður vildi ekki taka húsið eitt sem næga tryggingu fyrir láninu, þá væri engin ástæða til, að sýslusjóðirnir gerðu það heldur. Jeg sje ekki, að það sje rjett hjá Alþingi að binda litlum sýslufjelögum þá bagga, sem ríkissjóðurinn sjálfur er hræddur við. Jeg á hjer brtt. á þskj. 424. Jeg þarf ekki að ræða mikið um það mál, því að hv.þm. Vestm. (K. E.) hefir rækilega lýst nauðsyninni. Jeg ætlaði alls ekki með þessari brtt. að draga úr hjálpinni til björgunarskips Vestmannaeyinga, heldur hugðist jeg reyna að koma með leið, sem hv. deild gæti fallist á. Það er tilraun til þess að bjarga málinu. Jeg hefi fylgt með áhuga þessu fyrirtæki Vestmannaeyinga og haft fullan skilning á þörf þeirra. Jeg minnist þess, að jeg átti hjer á þingi í harðri og langri baráttu til þess að fá brú á Jökulsá, sem er mesta manndrápsvatnsfall landsins. Og hjer er um fleiri mannslíf að tefla, enda er mjer ljúft að leggja fyrirtækinu lið.

Jóhannes Jóhannesson Út af ummælum hv. 2. landsk.þm. (S. E.) skal jeg taka það fram, að engin skylda hvílir á ríkinu til þess að sjá embættismönnum fyrir bústað. Þá vil jeg geta þess, að nefndinni virðist minningu Matthíasar Jochumssonar vera sýndur fullur sómi með því að veita ekkju hans hæstu eftirlaun, sem embættismannaekkjur geta fengið að lögum.

Sigurður Jónsson Háttv. þm. Vestm. (K. E.) sagði, að það sæist, hvern sóma þm. gerðu sjer í atkvgr. um skaðabæturnar til stöðvarstjórans í Vestmannaeyjum. Jeg verð nú að álíta mjer það til ósóma, ef jeg greiddi atkv. með slíku máli eins og það liggur fyrir, alveg óupplýst. Enda virðist mjer málið miklu frekar dómstólamál en þingmál. Út af því, sem hv. 2. landsk.þm. (S. E.) tók fram um brtt. 427,V., þá skil jeg hana ekki svo, að í henni felist neitt um það, hverja ábyrgð stjórnin á að taka gilda. Aðeins er málið sett í sama horf og það kom úr hv.Nd. Jeg vakti máls á þessu við síðustu umr., og get vel treyst stjórninni til að tiltaka ábyrgðina, og sætti mig því við þetta, sem nú liggur fyrir hv. deild.

Sigurður Eggerz Háttv. þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) kvað ríkissjóð eigi skyldan til þess að sjá embættismönnum fyrir bústað. Jeg vildi þá aftur benda hv.þm. (Jóh. Jóh.) á það, að sýslur eru alls ekki fremur skyldar til þess að sjá sýslumönnum fyrir bústað.

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Með orðinu „bjarnargreiði“ vildi jeg alls ekki beina því til hv. 2. landsk.þm. (S. E.), að hann hafi viljað gera sýslumanninum í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu neinu bjarnargreiða, heldur að þetta gæti orðið bjarnargreiði. Um styrkinn til A. L. Petersens vil jeg geta þess, að mjer virðist, ef hann gengur í gegn, að þá muni koma kröfur um slíkar uppbætur hvaðanæva. Víða úti um land hafa stöðvarstjórar haft lítil laun, og geta því eins átt kröfu. Jeg tel þetta því varasama braut, og ástæðu til að mæla á móti.