Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Jeg skal ekki eyða mörgum orðum í að skýra till.n., enda gerist þess varla þörf, þar sem allnákvæm grein er gerð fyrir þeim í nál. Fyrsta brtt.n. er við 14. gr. B. I. c. og fer fram á, að 1000 kr. sjeu veittar til kenslu í söng. Þessi liður er í yfirstandandi fjárl. en hefir verið feldur niður í frv. stj. Fje þessu hefir verið varið til að kenna prestaefnum söng og tón. Lá fyrir n.till. frá rektor háskólans um það, að þessi fjárveiting fengi að standa áfram, og beiðni um hið sama frá öllum nemendum guðfræðideildar. Allir þeir, sem sækja kirkju að ráði, munu hafa tekið eftir því, hve mikill liður tónið er í guðsþjónustunni og hve mikið vantar í þann prest, sem ekki getur tónað vel. Jeg býst því við, að hv.þm. skilji, hve mikla þýðingu það hefir, að styrkur sje veittur í þessu skyni og geti því fallist á till.n. Jeg get bætt því við, að þessi kensla hefir farið fram í vetur og verið vel sótt. Önnur brtt.n. er við 14. gr. B. I. k. Þetta er samfærsla á launum dyravarðar og ritara háskólans, og einnig gerð samkv. till. háskólarektors. Núv. dyravörður háskólans er orðinn aldraður maður, og er því gert ráð fyrir, að hann láti bráðlega af starfi, og telur háskólaráðið þá hentugra að sameina þessi störf og fela þau einum manni. Hefir háskólaráðið auga á ungum og efnilegum manni til þessa starfa. Launin verða þó því nær hin sömu og nú eru, eða 4000 kr., auk þeirra hlunninda, sem dyravörður hefir áður notið. Þriðja brtt.n. er við 14. gr. B. II. c. og fer fram á, að þær 4000 kr., sem stj. leggur til að veittar verði í námsstyrki eftir till. Mentamálaráðs, verði hækkaðar upp í 8000 kr. Þetta er nýr liður í fjárl. og kemur í stað hinna ýmsu persónustyrkja. N. álítur þetta rjetta stefnu, að nema burt hina persónulegu nafnastyrki, en leggja til eina upphæð í þessu skyni, sem Mentamálaráðið úthluti. Þessir námsstyrkir hafa verið mesta vandræðamál og ilt við þá að eiga. Er ekki of fast að orði kveðið, þó að sagt sje, að þeir hafi verið eitthvert mesta bitbein þingsins. Þm. eru óánægðir með þá, þjóðin er óánægð yfir að sjá þessa nafnarunu í fjárl. og stúdentarnir sjálfir eru óánægðir með þá, vegna þess hve þeim er úthlutað af miklu handahófi, því að það er mest komið undir lagni og dugnaði einstakra þm., hvaða styrkir ganga fram. Þingið hefir engin tök á að afla sjer nægra upplýsinga í þessu og n. ekki heldur, og þó að hún gæti það, kemur það að litlu gagni, því að hún ræður ekki yfir atkv.þm.N. taldi því sjálfsagt að fara þessa leið, sem hæstv. stj. hefir tekið upp, en hinsvegar var n. sammála um, að 4000 kr. væri of lítið í þessu skyni og myndi því frekar leiða til þess, að persónustyrkirnir kæmust inn í fjárl. en ef upphæðin væri hærri. Leggur n. því til, að þessi liður verði hækkaður upp í 8000 kr. Jeg verð að geta þess, að það var nokkur ágreiningur í n. um það, hvernig skilja bæri orðið „námsstyrkur“. Meiri hl. n. leit svo á, að þetta væri viðbót við 24000 kr., sem ætlaðar eru stúdentum til sjernáms erlendis í þeim lögum, sem hjer eru ekki kend, en nokkur hl. n. álítur, að ekki megi binda þetta eingöngu við stúdentastyrkina, heldur beri einnig að ætla þetta til styrktar kandidötum við framhaldsnám erlendis. Af þessu leiddi það, að meiri hl. n. leggur til, að tekinn sje upp nýr liður í 14. gr., um 1000 kr. styrk til Kristins Björnssonar læknis til framhaldsnáms í París. Vildi n. þar með sýna, að hún lítur svo á, að öðru máli gegni með þá stúdenta, sem orðnir eru fullnuma hjer í einhverri grein. Kemur þessi liður næstur á eftir námsstyrkjunum, undir B. II. e. Þá kem jeg að bændakenslunni. Stj. hefir felt niður þá aths., sem er við þennan lið í yfirstandandi fjárl., en n. leggur til, að aths. verði tekin upp aftur, með því að hún lítur svo á, að verknámsstyrknum eigi eingöngu að verja til nemendanna sjálfra. Ætlast n. til, að skólastjórinn veiti piltum ókeypis fæði, húsnæði og kenslu. Er það í fullu samræmi við reglur þær, sem teknar hafa verið upp af B. F. Í. um verklegt nám, sem fram fer víðsvegar um landið hjá ýmsum bændum. Þeir verða að veita piltum hin sömu fríðindi, en auk þess mun piltum víðast greitt dálítið kaupgjald, og þegar þessi styrkur bætist við, mun það nálgast það kaup, sem greitt er í viðkomandi sveit. Þó að þetta mál verði tekið til meðferðar í milliþinganefnd, sá n. ekki ástæðu til að breyta um þetta að svo komnu. Þá kemur 14. gr. B. XV. 3, til húsmæðrafræðslu í Vík í Mýrdal. Þessi liður er í núgildandi fjárl., en stj. hefir felt hann niður úr frv. Leggur n. til, að liðurinn verði tekinn upp aftur. Þetta fjelag, sem hjer á hlut að máli, fer fram á hærri styrk, en þótt n. viðurkenni fullkomlega, að starfsemi þess sje alls góðs makleg, sá hún sjer ekki fært að leggja til, að hærri upphæð yrði veitt, enda má gera margt gott fyrir 1500 kr. Þá kemur nýr (rómv.) liður: Ýmsar íþróttir. N. áleit, að þetta ætti síður heima í 15. gr. innan um listir og vísindi, eins og nú er, og leggur því til, að það sje sett inn hjer, þar sem óneitanlega fer betur á því. Liðir þessir eru mest tilfærsla af 15. gr. Þannig haldast styrkirnir til Íþróttasambands Íslands og Björns Jakobssonar óbreyttir. En við bætast þó, eftir till.n., tveir nýir liðir. Sá fyrri er um 500 kr. styrk til Bandalags íslenskra skáta. Allir þekkja skátana. Þetta er mjög heilnæm og hressandi æskuhreyfing, sem mikið gott leiðir af. Skátarnir leggja stund á hollar útiíþróttir, sækja upp um fjöll og firnindi og læra auk þess ýmislegt gagnlegt, svo sem að binda um sár, „hjálp í viðlögum“ o. s. frv. Þeir sóttu um 1000 kr. styrk, en n. sá sjer ekki fært að ganga lengra. Hinn liðurinn, sem n. leggur til að bætt sje við, er 4000 kr. styrkur til Glímufjelagsins Ármanns, til að sýna íslenska glímu í Þýskalandi. Þetta fjelag hefir tvisvar farið utan áður, í fyrra skiftið til Noregs, árið 1925, og til Danmerkur 1926, í bæði skiftin við góðan orðstír. Nú stendur til, að fjelagið sendi glímuflokk til Þýskalands á komandi sumri, undir stjórn hins ágæta íþróttafrömuðs Jóns Þorsteinssonar, og haldi þar glímusýningar í 20 borgum. Er þetta samkv. ósk og áskorun ýmsra Þjóðverja, sem kynst hafa íslenskri glímu. Fjelagið hefir aldrei áður notið opinbers styrks, en n. áleit sjálfsagt að sýna því viðurkenningu í eitt skifti fyrir öll og veita því 4000 kr. styrk til þessarar farar, til þess að standa undir förinni með því að nokkru leyti. Þá kem jeg að 15. gr. Er þar fyrst 1. j., um ýmisleg gjöld Landsbókasafnsins. Af þessum lið er í núgildandi fjárl. heimilað að greiða 500 kr. upp í lækningakostnað dyravarðar safnsins. Er þessi upphæð þegar greidd, en gleymst hafði að fella aths. niður, þegar frv. var samið. Gerir n. það því að till. sinni, að svo verði gert, en hefir samt upphæðina óbreytta, samkv. eindregnum tilmælum landsbókavarðar. Þá kemur 15. gr. 3. d. Fornmenjavörður fer fram á allmikla hækkun á þeirri upphæð, sem veitt er til Fornmenjasafnsins. N. sá sjer ekki fært að verða við kröfum hans nema að litlu leyti, en taldi þó nauðsynlegt að hækka þennan lið nokkuð. Svo er mál með vexti, að gerðar hafa verið allítarlegar fornmenjarannsóknir í sambandi við Bergþórshvol og víðar, en til þess að þær komi að fullum notum, þarf að kaupa ýms áhöld, sem fljótt ganga úr sjer. Er ætlast til þess, að nokkur hluti þessarar fjárveitingar gangi til þess, en hitt til viðgerðar á ýmsum fornmunum, sem nauðsynlegt er að gera við strax, svo að þeir skemmist ekki. Þá kemur 15. gr. 3. e., til umbóta Hólakirkju, 1000 kr. Þessi liður er í yfirstandandi fjárl., en hefir verið feldur niður í frv. Hólakirkja er eina merkilega fornbyggingin, sem uppi stendur hjer á landi. Við erum algerlega sjerstæðir í þessu efni, miðað við aðrar þjóðir, sem eiga margar byggingar frá fornum tímum, því að allar þær byggingar, sem hjer hafa verið reistar, eru nú orðnar mold og aska. Af lýsingum á Hólakirkju má sjá, að hún hefir verið mjög merkileg, jafnvel listaverk á sínum tíma, enda mun það flestra manna mál, að sjálfsagt sje að gera við þessa merkilegu byggingu og færa til síns forna horfs. Í lok 19. aldar var Hólakirkja rænd í stórum stíl og gripir hennar seldir hingað til Reykjavíkur eða útlanda, en sem betur fer, er hægt að ná til flestra þeirra aftur eða fá „copiu“ af þeim. En til þess alls þarf fje, og væntanlega um nokkur næstu ár, en n. álítur, að hjer sje um gott mál að ræða, og leggur því til, að þessi upphæð, 1000 kr., sje veitt að þessu sinni. Þá kemur 15. gr. 21. Þetta er nýr liður, 600 kr. ferðastyrkur til síra Jóns Sveinssonar. Lá fyrir beiðni frá vinum síra Jóns um, að hann fengi þennan styrk. Síra Jón hefir dvalið fjarri ættjörð sinni frá því að hann var barn, en hann hefir æ munað hana og meiri hluti hans víðfrægu sagna fjallar um ísl. efni og ísl. staðháttu. Nú mun hann ekki þrá neitt annað heitar en að líta ættjörð sína einu sinni áður en hann deyr, og þar sem hann er kaþólskur, virðist tilvalið, að hann komi hingað í sumar, því að þá á að vígja hina nýju og glæsilegu Landakotskirkju. Síra Jón er ekki svo efnum búinn, að hann geti farið þessa ferð upp á eigin spýtur, enda hefir hann ekki það frjálsræði vegna stöðu sinnar, að hann geti farið þessa för óboðinn, þótt aðrar ástæður leyfðu. En kunnugir menn telja víst, að honum muni förin kleif verða fjárhagslega og einnig auðsóttara um fararleyfi, ef hann fær opinbera hvatningu. Telur n. því sjálfsagt að verða við þessu. 15. gr. 22 þarf engra skýringa við. Viðkomandi maður er dáinn, svo sem kunnugt er, og fellur því þessi liður að sjálfsögðu niður. Sama er að segja um 15. gr. 35. og 36. Þessir liðir báðir hafa verið færðir yfir í 14. gr„ og hefi jeg gert grein fyrir þeim þar. Þá kem jeg að 16. gr. Er þar fyrst liður 4, um gjöld samkv. jarðræktarlögunum. N. leggur til, að þessi liður verði hækkaður úr 300 þús. kr. upp í 375 þús. kr., sem er sama upphæð og goldin var árið 1928 til jarðabóta á árinu 1927. Má búast við, að þessi upphæð verði of lág, því að gera má ráð fyrir áframhaldandi aukningu í jarðabótum, eins og verið hefir undanfarið. Árin 1913–14 námu þessi gjöld 133 þús. kr., 1925 176583 kr., 1926 248 þús. kr. og 1927 374377 kr., eða samtals 932671 kr. Sýnir þetta, að sú upphæð, sem varið er í jarðræktarstyrk, fer vaxandi ár frá ári, og er það gleðilegur vottur um áhrif styrksins. Þá kemur 16. gr. 15. g. Þetta er nýr liður, vegna flugferðanna, og settur samkv. tilmælum forstjóra veðurstofunnar. Það kom í ljós í sumar, að veðurstofan verður að afla sjer vegna flugferðanna veðurfregna víðar að og á öðrum tímum en ella. Verður þetta til að auka útgjöld stofunnar, og álítur n. því óhjákvæmilegt að veita fje til þessa. Þegar þess er gætt, að 1930 verður hjer óvenjumikið um flugferðir, vegna hátíðahaldanna, verður þessi upphæð síst of há. Þá kemur 16. gr. 20 og 21. N. leggur til, að þessir liðir verði færðir inn í 13. gr. Hefir hv.frsm. fyrri kaflans gert grein fyrir þeim, svo að jeg get leitt það hjá mjer. Þá kemur 16. gr. 24. N. leggur til, að þessi liður verði hækkaður úr 4000 kr. upp í 6000 kr., en það er sami styrkur og „Mjöll“ nýtur nú. N. sá ekki ástæðu til að lækka þennan styrk, með því að vitanlegt er, að þessi verksmiðja á við mikla örðugleika að stríða og litlar líkur eru fyrir því, að annar styrkur, sem verksmiðjan fer fram á, verði veittur. Þá kemur 16. gr. 30. Þetta er nýr liður og fer fram á, að veittar verði 300 kr. til sambands austfirskra kvenna. Þetta samband er 3 ára og sótti nú um 500 kr. styrk. N. þótti þetta fullmikið, en það varð að samkomulagi í n. að leggja til, að veittar yrðu 300 kr., með tilliti til þess, að Samband norðlenskra kvenna nýtur nú 450 kr. í sama skyni. Þá kemur 16. gr. 32. Er þetta sömuleiðis nýr liður. Landsfundur kvenna hefir tvisvar verið haldinn áður, og í bæði skiftin með styrk af opinberu fje. Konurnar fóru nú fram á 3000 kr. í þessu skyni, vegna þess, hve mikill kostnaður yrði af landsfundinum 1980, vegna hátíðahaldanna, en þær langar til að taka á móti ýmsum konum frá Vesturheimi. N. gat ekki orðið við þessari beiðni til fulls, en áleit rjett að veita til þessa svipaða fjárveitingu og áður, eða 1000 kr. Þá kemur 16. gr. 35. leiðbeiningar um húsagerð í sveitum. Eins og kunnugt er, hefir þessi liður verið í fjárl. undanfarinna ára, en stj. hefir felt hann niður úr frv. vegna þess, að sá maður, sem að þessum málum hefir starfað, er orðinn fastur starfsmaður hjá byggingar- og landnámssjóði. Nú er ekki til þess ætlast, að allir bændur fái lán úr þessum sjóði, en hinsvegar má telja víst, að sjóðurinn telji sjer ekki skylt að gera teikningar fyrir aðra en þá, sem við hann skifta. n. þótti ekki sanngjarnt að gera bændum, er lán taka annarsstaðar til bygginga sinna, erfiðara um vik í þessu efni en nú er, og stingur því upp á, að þessi fjárveiting, 4000 kr., sje tekin upp aftur, svo öllum sje gert jafnt undir höfði með þessar leiðbeiningar. N. álítur, að heppilegast sje að fela þetta sama manni og um það annast fyrir byggingar- og landnámssjóð, og ætlast til, að hann noti þetta fje til að kaupa sjer þá aðstoð, sem þetta aukna starf krefur. Þá kemur 16. gr. 35, og er nýr liður, um 5000 kr. byggingarstyrk til Hjálpræðishersins í Reykjavík. Allir þekkja, hve þörf og góð stofnun Hjálpræðisherinn er. Einn liðurinn í starfi hans hefir verið að starfrækja gesta- og sjómannaheimili hjer í Reykjavík, og reyndar víðar. Hefir hann áður fengið styrk af opinberu fje til. bygginga sinna. Nú hefir reynslan sýnt, að hús hans hjer í Reykjavík er orðið of lítið, og hefir hann því í ráði að byggja 1 hæð ofan á það. Á þeirri viðbótarbyggingu að vera lokið 1930, og mun þess síst vanþörf. Bæjarstjórn Reykjavíkur hefir ákveðið að veita til byggingarinnar 10000 kr., og fer yfirmaður Hjálpræðishersins hjer fram á 15000 kr. styrk frá Alþingi. N. sá sjer ekki fært að mæla með allri þeirri fjárhæð, en leggur til, að veittar verði 10 þús. kr. í þessu skyni, er greiðist á tveim árum. Er þetta fyrri greiðslan. N. álítur, að þessi fjelagsskapur sje þess fullkomlega verður, að að honum sje hlúð, auk þess sem forstjóri „hersins“ taldi líkur fyrir, að hægara yrði um að fá lán til byggingarinnar, ef fjelagið gæti sýnt, að almennur áhugi væri fyrir málinu hjer. Þá er 58. brtt.n., við 16. gr. 36: Til framræslu á Eyrarbakka, kostnaðar, alt að 4000 kr. Þessu er lýst nokkuð nákvæmlega í nál. og því ekki þörf að endurtaka það, sem þar er sagt, nema að litlu leyti. Það vita allir, sem til þekkja, að landið í kringum Eyrarbakka er marflatt og lágt, svo að vatn liggur á því mikinn hluta ársins. En ef hægt væri að koma þessu vatni í burtu, þá er landið mjög vel fallið til hverskonar ræktunar. En það er og kunnugt, að sjávarútvegur og verslun, sem þarna hefir verið, hefir mjög gengið saman, svo að atvinnumöguleikar fólks þar hafa skertst mjög. Það er þess vegna ekki annað að gera fyrir fólkið en að flytja í burtu eða þá að snúa sjer að landinu, en til þess að geta fengið atvinnu við landbúnað, verður að sjá um að koma vatninu í burtu. Þetta er mjög rækilega undirbúið af starfsmönnum Búnaðarfjelags Íslands 2–3 síðastl. ár; leggur n. því til, að veitt verði sem svarar kostnaðar, alt að 4000 kr., til þessarar framræslu. Þá er nýr liður við sömu gr. 37.: Til að gera laxgenga fossana Glanna og Laxfoss í Norðurá í Mýrasýslu, 1000 kr., sem er endurveiting og staðið hefir áður í fjárlögum. En eins og mönnum hlýtur að vera kunnugt um, ef menn muna eftir umr. um þetta mái í fyrra, stóð þannig á, að ráðunaut Búnaðarfjelagsins í þessum málum, Pálma Hannessyni, fanst ekkert vit í að vera að sprengja úr fossunum fyr en fengin væru full yfirráð yfir þeim, en svo gat ekki heitið á meðan hægt var með netum að hindra laxgönguna upp fossinn; en með lögunum um Nikulásarker í fyrra er fenginn greiður gangur um fossinn, og verður því hafist handa um framkvæmdir, þegar þessi fjárveiting fæst. Vonar n., að hv.þdm.samþ. hana. Brtt. 60, við 16. gr. 41, er nýr liður, til innflutnings sauðnauta, 20000 kr. Ætla jeg ekki að tala langt mál um þann lið, því að það mál hefir verið rætt hjer allmikið, og síðast í dag, í þessari hv. deild. Mönnum mun vera það ljóst, hvað hjer er um að ræða. Það lá fyrir n. beiðni frá Vigfúsi Sigurðssyni Grænlandsfara um 20000 kr. styrk í því skyni að afla þessara dýra, sem hann ætlar að sækja til Grænlands. En þótt hjer sje um góðan mann og gegnan að ræða, þá leitst n. ekki rjett að binda fjárveitinguna sjerstaklega við nafn hans, en veitti þetta fje alment, enda mun ríkisstj. í lófa lagið, ef hún óskar þess, að tryggja sjer aðstoð hans við þessar framkvæmdir. Þá er brtt. við 17. gr. 1, styrkur til berklasjúklinga. Leggur n. til, að fyrir 500000 kr. komi 600000. Þetta er ekki nema leiðrjetting, því eins og hv.þm. er kunnugt, hefir kostnaðurinn farið upp í 800000 kr., svo að það má gera ráð fyrir allmiklum sparnaði á þessum lið, ef þetta, sem hjer er áætlað, á að nægja. Þá er 62. brtt.n., við 17. gr. 11, til Stórstúku Íslands, styrkurinn hækkaður úr 8000 kr. upp í. 12000 kr. N. klofnaði um þetta, en meiri hl. n. leit þannig á, að Stórstúkan væri fyllilega þess verð að fá þessa styrkhækkun, og vil jeg meira að segja geta þess álits hans, að þótt frá fjárhagslegu sjónarmiði sje gleðilegt að athuga þær tekjur, sem í ríkissjóð renna frá áfengissölunni, þá sýnir það þó, því miður, að áfengisnautn er að fara mjög í vöxt í landinu, og ríður þá á því, að starfskraftar þess fjelagsskapar, sem hefir það markmið að draga úr áfengisbölinu í landinu, verði ekki veiktir. Þá er brtt. við 17. gr. 14, nýir liðir: Til styrktarsjóðs Hofshrepps, 400 kr., til styrktar- og sjúkrasjóðs verkakvennafjelagsins „Framsókn“ í Reykjavík, 500 kr., og til sjúkrasjóðs ,,Fjelags járnsmíðanema í Reykjavík“, 200 kr. - Það er öllum vitanlegt, að öll styrktar- og tryggingarstarfsemi í landinu er mjög ófullnægjandi og svo að segja hvergi heil brú í því starfi, en þörfin mikil. Víðast er þessi starfsemi þannig, að fjelagsskapur er myndaður í þessum tilgangi, og hefir Alþingi sýnt það áður, að það álítur slíkan fjelagsskap styrks verðan, með því að veita í fjárlögum styrk til ýmsra sjúkrasjóða; þess vegna gat n. ekki annað en orðið vel við beiðnum um þessa styrki, eins og áður, enda er ekki í annað hús að venda um hjálp í þessum efnum. Þá er brtt. við 18. gr. II. b. 22, nýr liður, til Önnu Þorgrímsdóttur læknisekkju, 600 kr., auk 100 kr. með hverju barni hennar, 1200 kr. Þessi kona er ekkja Jóns heitins læknis Bjarnasonar frá Kleppjárnsreykjum og á 6 börn í ómegð. Maðurinn var fyrst og fremst ungur, er hann ljetst, og ekki búinn að losa sig úr skuldum frá námsárunum, var auk þess heilsulaus síðari árin, svo að við fráfall hans var konan mjög illa stödd efnalega Fór ekkjan fram á hærri styrk, en n. sá sjer þó ekki fært að verða við þeirri beiðni. Næsta brtt. er við 18. gr. II. c. 6., og er aðeins um það, að liðurinn falli niður, vegna þess að maðurinn dó í vetur, svo sem kunnugt er. Þá er brtt. við 18. gr. II. c. 10, til síra Jens V. Hjaltalín. Þetta er háaldraður maður, kominn yfir nírætt. Hann er gamall starfsmaður, en hefir samkv. eldri lögum ekki nema um 760 kr. í eftirlaun á ári, en er eignalaus og getur þess vegna ekki af því lifað, þótt hann sje sparsamur. Nú fer hann fram á nokkra hækkun, og hefir biskup mælt með því, að eftirlaun hans yrðu hækkuð, svo að hann hefði 100 kr. á mánuði. Er ekki við því að búast, að gamli maðurinn geti lifað af öllu minni upphæð hjer í Reykjavík. Þá er 67. brtt.n. við 18. gr. II. i. 16, nýir liðir: Til Sigurveigar Jónatansdóttur og til Guðrúnar Guðmundsdóttur, ljósmæðra, 300 kr. til hvorrar. Þar sem Alþingi hefir áður tekið upp þá reglu að veita gömlum ljósmæðrum svipaðan styrk og þetta, getur n. ekki annað en tekið þessar umsóknir til greina, með því að n. álítur, að þessar ljósmæður sjeu jafnvel að honum komnar sem aðrar, sem slíkan styrk hafa fengið. Þá er brtt. við 18. gr. II. i. 30. Þessi kona er ekkja Stefáns heitins Eiríkssonar, trjeskurðarmeistara, og hefir notið nokkurs styrks í fjárlögum, en dó í vetur og er því sjálfsagt að styrkurinn falli niður. Þá er brtt. 69, við 18. gr. II. i. 41, til Jóh. Þorkelssonar, um að liðurinn falli niður. Þessi maður var fangavörður norður á Akureyri, og hefir verið í fjárlögum í nokkur ár, en dó í vetur; leggur n. því til, að styrkurinn falli niður. Þá er brtt. við 22. gr. 5. Þetta er ekki annað en leiðrjetting, vegna þess að öll upphæðin er ekki nema 10000 kr.; svo stendur í aths.: „Og eigi meira en 8000 kr. fyrir hvern verkamann“, en á auðvitað að vera 800 kr. Þá kem jeg að 23. gr. III., nýir liðir: a. Að ábyrgjast alt að 450 þús. kr. lán fyrir Ísafjarðarkaupstað og Eyrarhrepp, til rafvirkjunar, gegn þeim tryggingum, er stj. metur gildar, - og b. að ábyrgjast alt að 170 þús. kr. lán fyrir Hólshrepp í Ísafjarðarsýslu, til rafvirkjunar, gegn þeim tryggingum, er stj. metur gildar. Jeg skal fyrst fara nokkrum orðum um þessar ábyrgðarheimildir. Um ábyrgðarheimildina fyrir Ísafjarðarkaupstað skal jeg geta þess, að á þingi 1917 var heimilað að veita Ísafjarðarkaupstað viðlagasjóðslán, 45000 kr., en var á þinginu 1919 hækkað upp í 90 þús., sem ætlað var til rafveituframkvæmda, en eingöngu til ljósa. En verkið dróst, þar til nú, að það hefir verið rannsakað ítarlega; hafa Bræðurnir Ormsson gert mælingar þessar og komist að þeirri niðurstöðu, að úr tveim ám, sem þarna eru, Fossá og Selá, megi virkja alls 600 hestöfl. Steingrímur Jónsson rafveitustjóri hefir yfirfarið þessar athuganir og lækkað hestaflatöluna niður í 400, til öryggis. Um þessa rafstöð verður bæði Ísafjarðarkaupstaður og Eyrarhreppur, og er ætlast til, að hún veiti nægilegt rafmagn til ljósa, suðu, iðju og ennfremur til hitunar vor og haust. Kostnaðaráætlunin er 450000 kr., en íbúatalan þarna er 3000. Nú er það vitanlega aðalatriðið, að stöðin geti staðið undir þeim kostnaði, sem af því leiðir að virkja, og eftir þeim skýringum, sem fyrir n. lágu, þá virtist n., að þetta myndi nokkurn veginn örugt. Til þess að bera sig þarf stöðin að geta greitt 86000 kr. á ári í kostnað, vexti og afborgun, en nú er borgað í kaupstaðnum eingöngu fyrir ljós, og eru það þó ekki nærri öll hús í bænum, sem taka þátt í því, um 42000 kr., eða nær helmingur af því, sem stöðin þarf að fá inn árlega. Auk þess er aðstaðan svo góð, að þegar búið er að virkja ána, sem nær er, Fossá, með um 400 hestöflum, þá má virkja þar aðra á, Selá, örlítið fjær, með um 200 hestöflum, fyrir tiltölulega mjög lítið fje. Þá er rafmagnsveitan í Bolungarvík Þar er gert ráð fyrir að virkja 230 hestöfl fyrir 170000 kr. Það er að vísu ergin rafmagnsveita þar fyrir, og vantar því allar leiðslur og ljósáhöld, svo að það er dálítið óhentugri aðstaða þar, en n. áleit samt, að um svo mikið væri að ræða fyrir Bolungarvík, að sjálfsagt væri að veita ríkisstj. heimild til að ganga í þessa ábyrgð, þegar málið hefði verið rannsakað nægilega. Annars vil jeg taka það fram, að ýmsir líta svo á, að óheppilegt sje, að bæði þessi bæjarfjelög virki hvort í sínu lagi, heldur sje betra að þau virki saman, og Steingrímur Jónsson rafveitustjóri álítur hyggilegast að leggja leiðslu frá Ísafirði út í Bolungarvík, en geyma að virkja í Bolungarvík þangað til orkuþörfin verður fram yfir það, sem fæst úr Fossá og Selá. Gerir n. ráð fyrir, að þessar leiðslur verði að síðustu tengdar saman í eina. Þá er c-liðurinn. Það er heimild fyrir ríkisstj. til að ábyrgjast alt að 60 þús. kr. lán fyrir Hvammshrepp í Vestur-Skaftafellssýslu. Þessa rafvirkjun á að framkvæma fyrir Vík í Mýrdal. Rafstöðin, sem þar er nú, er eingöngu til ljósa. En nú vilja kaupstaðarbúar efla stöð þessa með því að taka vatnið miklu hærra, og getur hún þá að minsta kosti framleitt nægilegt rafmagn til ljósa og suðu. Hafa kauptúnsbúar skuldbundið sig til að kaupa rafmagnið það háu verði, að nægi til að standa fyllilega undir kostnaði af verkinu. N. sjer því ekki ástæðu til annars en að mæla með þessari ábyrgðarheimild. Þá er d-liður brtt., um að veita uppgjöf vaxta og greiðslufrest afborgana af dýrtíðarlánum Gerðahrepps og Innri-Akraneshrepps árin 1929 og 1930. Eins og hv.þdm. er kunnugt, hefir Gerðahreppur fengið 37000 kr. hallærislán og ekki getað borgað neitt af því, og hefir áður fengið eftirgjöf á vöxtum af láninu. Nú sóttu þeir um uppgjöf alls lánsins. N. fanst það of langt gengið að verða við slíkri beiðni, þótt hún viðurkenni, að hreppurinn sje illa staddur, en vildi hinsvegar leggja það til, að honum yrði veittur gjaldfrestur um tvö ár og uppgjöf vaxta fyrir sama tíma. Einnig leggur hún það til, að Innri-Akraneshreppi sjeu veitt sömu hlunnindi. Þá er undir e-liðnum heimild handa ríkisstj. til að taka ábyrgð, alt að 1100000 kr., til húsbyggingar handa landssímanum og til nýrrar bæjarmiðstöðvar í Reykjavík, enda teljist vextir og afborganir af láninu til árlegra rekstrargjalda landssímans. Eins og öllum er kunnugt, þá er það húsnæði, sem landssíminn hefir við að búa, með öllu orðið óviðunandi fyrir starfrækslu hans, og óhugsandi, að sú viðbót, sem nauðsynleg er, geti fengist þar. Þess vegna er knýjandi nauðsyn að byggja nýtt hús til starfrækslu bæjarsímans og landssímans, og n. mælir eindregið með því, að stj. sje heimilað að taka lán til þessa, enda er það víst, að starfræksla símans mun fyllilega borga vexti og annan kostnað, sem af því leiðir, svo að þetta er ekki annað en tryggileg ráðstöfun fyrir landssímann, og þar að auki er það að nokkru leyti gróðavegur, samanborið við það að leigja hús annarsstaðar. Þetta eru brtt.n., en auk þess er hjer kominn mesti fjöldi af brtt. frá hv.þdm.; ætla jeg ekki að leggja í að ræða þær fyr en hv.flm. hafa skýrt þær, ef tími þá vinst til þeirra hluta.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg mun ekki nota þetta tækifæri til þess að fara neinum almennum orðum um þær till., sem hv.fjvn. hefir borið fram. Aðeins vil jeg láta í ljós mína ánægju yfir því, að hv.n. hefir orðið við þeirri ósk, sem jeg bar fram, þegar jeg sem þáv. fjmrh. lagði fjárl. fram, að hv.n. athugaði. hvort ekki þyrfti að breyta ýmsum liðum og lagfæra áætlanir; hefir hv.n. borið fram ýmsar till. til lagfæringar á þeim sviðum. En það, sem jeg vildi koma að, eru aths. við tvo liði, sem hv.n. hefir borið fram. Fyrri till. er viðvíkjandi verklegri kenslu í bændaskólunum. Landsstj. hafði felt niður þá aths., sem var við þennan lið, en n. hefir tekið hann upp aftur. Í aths. við fjárlagafrv. er gerð sú grein fyrir því, að mþn. í landbúnaðarmálum hafi lýst því yfir, að hún mundi bera fram sjerstakar till. í því efni, enda var landsstj. kunnugt um, að landbúnaðarnefndin hafði dregið að sjer efni í þeim tilgangi og að hún hafði í hyggju að bera fram till. sínar á næsta þingi. Þar af leiðandi virðist það vera auðsætt, að styrkur til verklegrar kenslu á ekki að vera bundinn neinum skilyrðum, því ef stj. á að hlýða þeim, þá verður hún að brjóta fjárlögin. En eins og frá þessu er gengið, þá er það alveg áreiðanlegt, ef þessi aths. verður samþ., þá þýðir það ekkert annað en að verklega kenslan í bændaskólunum legst niður. Stjórn Búnaðarfjelags Íslands hefir fylgst vel með þessu máli og styrkt menn til verklegrar kenslu úti um land, og haft heimild til að veita mönnum, sem taka þátt í kenslunni, 3 kr. á dag. Nú er styrkurinn hjer bundinn því skilyrði, að nemendurnir fái ekki nema 3 kr. á dag og fæði, en þeir menn, sem fá kenslu hjá Búnaðarfjelagi Íslands, fá jafnháan styrk, og svo kaup að auki. Þess vegna liggur það í augum uppi, að engum dettur í hug að stunda verklegt nám á bændaskólunum, þegar Búnaðarfjelagið gefur jafnháan styrk og svo kaup að auki. Vil jeg þess vegna skjóta því til hv.n., hvort hún vill ekki falla frá till. sinni og láta það bíða næsta þings að taka ákvörðun um þetta, þar til mþn. hefir gert till. sínar, svo að verklega kenslan á bændaskólunum þurfi ekki að leggjast niður. Svo er önnur smáfyrirspurn, sem jeg vildi beina til hv.n. Það er viðvíkjandi heimildinni til að taka lán til húsbyggingar handa landssímanum. Hv. n. hefir flutt þetta til í fjárl., og er ekkert við það að athuga. Í frv. stj. er það sett í 13. gr., en n. hefir flutt það yfir í 23. gr. En jafnframt hefir hv.n. gert breyt. á till.; hún hefir sem sje sett inn ákveðna upphæð, hvað stj. megi taka mikið lán. Þessi upphæð er hvorki í stjfrv. nje í till. landssímastjóra. Hjer stendur: alt að 1100000 kr. Nú vil jeg spyrja hv.n., við hvað þessar tölur eru miðaðar. Það lá engin áætlun fyrir um húsið, ekki hægt að vita um, hve stórt það myndi verða, hvað það mundi kosta eða hvar í bænum það yrði bygt. Jeg álít auk þess, að það komi ekki til nokkurra mála, að ríkissjóður eigi að borga nokkurn kostnað við þetta hús. Jeg hefi átt tal við Landssímastjóra um þetta atriði, og kveðst hann ekki hafa átt kost á að mynda sjer neina lauslega skoðun um, hvað húsið muni koma til áð kosta, en ef stj. fær ekki tryggingu fyrir því að hafa nóga heimild til að ganga í þessa ábyrgð, þá getur auðvitað ekki komið til mála, að hún geri það; og þótt jafnvel liggi fyrir einhver áætlun um þessa upphæð, hvaða sönnun höfum við þá fyrir því, að hún muni reynast ábyggileg? Áætlanir verkfræðinganna reynast jafnvel ekki mjög ábyggilegar; þar skakkar stundum frá 10–50%, og þess eru jafnvel dæmin, að skekkjan hafi verið yfir 100%. Það getur ýmislegt komið til greina, sem hleypi kostnaðinum fram. Jeg vil líka í því sambandi benda á annað atriði. Jeg get nú skýrt hv.þdm. frá því, að við höfum fengið okkur úthlutað ákveðinni bylgjulengd fyrir tilvonandi útvarpsstöð. Lítur landssímastjóri svo á, að húsnæði fyrir þá stöð eigi líka að vera í þessari byggingu, en til þess að leggja út í þann kostnað veitir kannske ekki af þessari upphæð, en, sem sagt, jeg óska þess, að hv.n. láti í tje vitneskju um það, á hverju hún byggir það að takmarka heimildina þannig, því að mjer er kunnugt um, að það eru engar áætlanir til að byggja á í þessu efni.

Magnús Jónsson Jeg á hvorki margar nje stórar brtt. við fjárl. og get því látið mjer nægja fá orð. En áður en jeg fer að tala um brtt., vil jeg minnast á eitt atriði úr ræðu hv.frsm. Jeg tók eftir því, að hann sagði, að n. hefði vísað frá sjer öllu því, er snerti hátíðahöldin 1930. Það vildi hún alt láta koma á einn reikning. Mjer er ekki skiljanlegt, hvernig þetta má verða. „Reikningur“ þessi mun vera væntanlegur reikningur undirbúningsnefndarinnar. En nefndin hefir ekki heimild til þess að fást við neitt annað en það, sem varðar sjálf hátíðahöldin, og þó helst á Þingvöllum. Á hinn bóginn er mjer kunnugt um, að ýmsar umsóknir hafa borist hátíðanefnd, sem hún getur ekki með nokkru móti tekið á sinn reikning. T. d. má nefna umsókn frá stúdentum um styrk til að halda norrænt stúdentamót 1930. Þetta mót verður algerlega óviðkomandi hátíðinni. Það verður að öllum líkindum haldið á undan og verður á engan hátt liður í hátíðahöldunum. Þar fyrir getur það verið mjög heppilegt að halda það einmitt 1930 og í sambandi við hátíðahöldin. En jeg býst ekki við, að n. geti tekið þann styrk upp á sína arma sem kostnað við. hátíðahöldin. - Önnur styrkbeiðni, og hún stór, hefir borist frá n. þeirri, er athugar möguleikana fyrir almennri landssýningu árið 1930. Hátíðarnefndin, sem eiginlega var kosin til að sjá um hátíðahöldin á Þingvöllum, hefir vísað þessari beiðni frá sjer, því hún komi ekki hátíðahöldunum við. Jeg held því, að ef sýning þessa á að halda, þá verði Alþingi að veita fje til þess sjerstaklega, en dugi ekki að vísa því á einhvern sameiginlegan reikning. Jeg hygg, að hv.fjvn. verði að taka þetta til nýrrar yfirvegunar. Áður en jeg kem að brtt. mínum, vil jeg mæla með einni brtt.n., af því jeg er þar dálítið kunnugur. Það er till. um að veita 1000 kr. til kenslu í söng við háskólann. Í fyrra voru veittar 1200 kr. í þessu skyni, og get jeg upplýst það, að kenslan hefir verið ákaflega vel notuð, og er það mesti erfiðleiki kennarans, að vísa mönnum á bug, er hann getur ekki tekið. Kenslan hefir einnig verið mjög ódýr og miklu ódýrari en annarsstaðar. Er maður hugsar út í það, hve söngur er mikill hluti af starfi presta í kirkjunni, þá er hjer sannarlega ekki of miklu eytt í að undirbúa prestaefni til þess starfs, þótt þessi upphæð verði veitt. Ef till. þessi verður samþ. nú aftur, þá vona jeg, að stj. líti svo á, að þetta sje sjálfsagt og láti upphæðina standa áfram í fjárl., svo ekki þurfi að vera að tala um þetta á hverju þingi. Ein af þeim brtt., er jeg flyt (ásamt hv.þm. V.-Sk.), rekstrarstyrkur til rannsóknarstofu háskólans, verður tekin aftur til 3. umr., og skal jeg því ekki ræða hana. Þá ber jeg fram XIX. brtt. á þskj. 345, um að hækka rekstrarstyrk kvennaskólans upp í kr. 21000, eða sömu upphæð og hann hefir áður notið. Eins og hv.þdm. hafa sjeð af brjefi, er þeim hefir borist frá einum úr stjórnarnefnd skólans, þá setur þessi lækkun, sem farið er fram á í frv., skólann í hinn mesta bobba. Með ýtrustu sparsemi hefir skólinn getað lifað nokkurnveginn áhyggjulaust undanfarið. Það hafa einungis verið tveir fastir kennarar við skólann, báðir á lágum launum, en annars hefir verið bjargast við tímakenslu, því hún er ódýrari. Skólinn hefir safnað sjer nokkrum sjóði, og er ilt að þurfa að eyða af honum, því ætlunin er að nota hann sem byrjun til byggingarsjóðs. Jeg veit ekki, hvað hæstv. stj. hefir gengið til, er hún færði styrkinn niður í frv. Í aths. er sagt, að skólinn hafi notið hlutfallslega meiri styrks en aðrir einkaskólar og að hann njóti nú nálega einskis styrks frá Reykjavík. En það má ganga út frá því, að bærinn styrki hann ekki meira en nú. Hann hefir fengið viðurkenningu, 500 kr., og það mun ekki koma til mála, að hann fái meira úr þeirri átt. Bæjarstj. heldur því fram, að þetta sje ekki skóli fyrir bæinn frekar en aðra landsmenn, enda er hann sóttur alstaðar að af landinu. Maður sjer að vísu af skólaskýrslunni, að hann sækja margar stúlkur úr Reykjavík, en það er þó einkum í neðri bekkjunum. Og mikill fjöldi er utan af landi. Og hvort sem það er sanngjarnt eða ekki, þá fær skólinn ekki meiri styrk en þetta frá Reykjavík. Það er ekki til neins fyrir Alþingi að gefa ávísanir á aðra. Það er því ekki um annað að ræða, ef styrkurinn verður lækkaður, en að færa skólann saman eða hækka skólagjöldin. Það kom einu sinni til orða að gera hann að ríkisskóla; það hafði mikið fylgi hjer á Alþingi, en hafðist þó ekki í gegn. Menn óttuðust, að skólinn yrði dýrari í rekstri með því móti; töldu það heppilegra að láta hann starfa undir sjerstakri stjórn, en leggja honum til nægilegt fje og hafa gætur á, að hann væri sparlega rekinn. Jeg vænti því, að þessi till. mín verði samþ. Hin till., er jeg þarf að mæla fyrir, er sú XXXII. á þskj. 345. Hún fer fram á að veita Íþróttafjelagi stúdenta 1000 kr. styrk, til þess að senda glímumenn á samkomu í Kiel (nordisch- deutsche Woche). Þetta verður mikið þing, er Þjóðverjar boða til. Mæta þar bæði andans menn og íþróttamenn af Norðurlöndum og Þýskalandi. Háskólanum hefir verið boðið að senda einn mann á mótið, og er boðið svo rausnarlegt, að þeir greiða ekki aðeins fullan ferðakostnað, heldur einnig sjerstaka borgun fyrir fyrirlestur, er hann á að flytja þar. Nú langar stúdenta, sem undanfarið hafa haldið uppi íþróttafjelagi, að senda þangað flokk glímumanna. Þeir hafa leitað til háskólaráðsins og það hefir samþ. að veita þeim 1000 kr. styrk af óvissum útgjöldum sáttmálasjóðs. Þeir ætla að senda 10 manns og hafa gert áætlun um ferðakostnaðinn. Gera þeir þar ráð fyrir nær 400 .... - 398,50 - á mann. Má á þessu sjá, að þeir ætla ekki að fara til að „flotta“ sig. Þetta er svo lágt, að mjer þykir ólíklegt, að þeir sleppi með það. En þó þeir sleppi með þessar 4000 kr., þá er það langt fyrir neðan það höfðinglyndi, er Alþingi oft sýnir, að neita um 1000 kr. styrk til þessa áhugafyrirtækis. Mjer þótti hálfgildings skömm að bera þetta fram, en vildi þó ekki fara fram úr því, er þeir höfðu sótt um. En það væri sannarlega ekki mikið, þó Alþingi greiddi kostnaðinn, að frátöldum þeim styrk, er háskólaráðið hefir veitt. Þar sem upphæðin er svona lág, þá vænti jeg þess, að hv.þdm.samþ. þetta í e. hlj.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg skal segja nokkur orð um brtt. þær, er jeg flyt. Á þskj. 345, tölul. LXII, er þess farið á leit, að Magnúsi skólastjóra Helgásyni verði veitt full laun, þótt hann láti af störfum. Jeg ætla ekki að gera Alþingi þá minkun að fara að lýsa verðleikum þessa ágæta manns fyrir þingheimi, því þeir eru þjóðkunnir. Aðeins skal jeg geta þess fyrir þá þm., er kynnu að halda, að hann hefði safnað auð fjár, að framan af var hann prestur á Torfastöðum í 22 ár við lítil laun. Staðnum skilaði hann af sjer endurbygðum og endurgjaldslaust. Þá gerðist hann kennari í Hafnarfirði, og frá því kennaraskólinn var stofnaður hefir hann starfað við hann. Frá því breyt. var gerð á launalögunum hefir hann notið sæmilegra launa, og þó ekki svo, að hann hafi safnað fje til ellinnar, enda er hann allra manna hjálpsamastur, þeirra er jeg þekki. Jeg veit af undirtektum hv.þdm., að þessi till. muni engan mótbyr fá. Er þetta hin síðasta þökk, er Alþingi á kost á að flytja hinum ágæta manni. Þá á jeg XLVIII. brtt. á sama þskj., um að veita 2000 kr. styrk til minningarsjóðs frú Maríu Össursdóttur frá Flateyri, til berklavarnastarfsemi. Þessi sjóður er nú um 8000 kr. auk vaxta á síðasta ári. Hefir hann eflst mjög fyrir atbeina hjeraðsbúa. Ekki má byrja að nota hann, fyr en hann verður 10000 kr., og er þess væntst, að ríkið hjálpi nú til, svo hægt verði að grípa til hans þegar á næsta ári. Er ætlunin að byggja á Flateyri sólskýli fyrir börn, og á yfirleitt að beina starfseminni í þá átt að hindra útbreiðslu berklaveiki. En það þýðir sama og sparnaður á útgjöldum ríkissjóðs til berklavarna. Jeg skal ekki eyða orðum að tveim smátill. um að hækka styrkina til þeirra Páls skálds Árdals og Hólmgeirs Jenssonar. Hækkunin er lítil, en báðir eru þeir alls góðs maklegir, fátækir og aldraðir. Þurfa þeir báðir hækkunarinnar með. Þá flyt jeg, ásamt nokkrum öðrum, till. um að veita Magnúsi Ásgeirssyni 1500 kr. styrk til ljóðaþýðinga. Er safn það, er hann gaf út í vetur af þýðingum erlendra úrvalsljóða, flestum þm. kunnugt. Um þær þýðingar vil jeg leyfa mjer að lesa upp álit Árna Pálssonar, og þarf þá ekki frekar vitnanna við. Hann segir svo: „Jeg hefi kynt mjer ljóðaþýðingar Magnúsar stúdents Ásgeirssonar og þori jeg að fullyrða að hann er nú hinn snjallasti ljóðaþýðari á voru máli. Hann hefir næman málsmekk og viðkvæman skilning á ljóðum, og stundum, þá er best gegnir, nálega takmarkalaust vald yfir formi. Tel jeg vafalaust, að sumar þýðingar hans jafnist á við hinar bestu þýðingar Steingríms og Matthíasar. Væri því vel farið, ef Alþingi sæi sjer fært að styðja að því, að þessi gáfa hans verði ekki arðlaus og gagnslaus“. Fleiri brtt. skal jeg ekki nefna að sinni, en þó vil jeg bæta við mínum bestu meðmælum með till. um styrkinn til kvennaskólans. Það er engin ástæða til að lækka hann frá því, sem verið hefir, nema ný skipun sje á gerð um fræðslu kvenna. Kvennaskólinn hefir fulla þörf á þessum styrk og honum hefir ekki verið varið illa; það er hinn myndarlegasti skóli. Hann er landsskóli; bæði eru nemendur úr öllum sýslum landsins og eins hefir ríkið haldið honum uppi. En hann er einn ódýrasti landsskólinn. Það er því síst ástæða til að fara að skera af styrk hans. Þó skólinn hafi safnað sjer nokkrum sjóði, þá ætti það ekki að vera áhugamál Alþingis að eyða því fje til rekstrar, því síðar getur að því orðið góður stuðningur, er farið verður að byggja yfir hann. Fleiri till. skal jeg ekki minnast á, en vil ljúka máli mínu á því, sem jeg byrjaði, að jeg vænti þess, að enginn finnist sá hjer í hv. deild, er ekki fylgi af fúsu geði till. um eftirlaun síra Magnúsar, er hann nú, sakir elli og þreytu, lætur af skólastjórn.

Einar Jónsson Það er ekki tilætlun mín að álasa hv.fjvn. fyrir það, þó hún hafi kastað til hliðar ýmsu því, er að henni hefir borist af umsóknum o. þ. l., því eins og allir vita, þá er það skylda hennar að halda spart á fje ríkisins og gæta þess, að því sje ekki kastað út að óþörfu. Jeg komst best að þeirri skyldu, sem á fjvn. hvílir í þessum sökum, er jeg var skrifari þeirrar n. í hv.Ed. 1927, og minnist þess enn, hver óbotnandi fjöldi erinda n. bárust í hönd. Ekki get jeg heldur álasað einstökum þm. fyrir það, þó þeir leitist við að koma áfram ýmsum erindum, sem annaðhvort hafa ekki fengið áheyrn hjá hv.fjvn. eða ekki verið lögð fyrir hana. Vonast jeg því til þess, að hv.þdm. taki máli mínu vel og greiði þeim brtt., er jeg og samþm. minn berum hjer fram, atkvæði sitt. Brtt. okkar, sem eru talsins 4, eru allar á þskj. 345. Eru það sjerstaklega 2, sem eru mikilsverðar fyrir alla hjeraðsbúa Rangárþings og sem við leggjum mikið kapp á, að verði samþ. Aðra þeirra tók jeg aftur í gær til 3. umr., því jeg þurfti að gefa hv.fjvn. frekari upplýsingar. Hún var um það að styrkja byggingu dragferju á Hólsá, sem er hið mesta nauðsynjamál þar eystra. Hin aðaltill. okkar er við þennan síðari kafla fjárl. Er hún sú XXXIV. á þskj. 345. Hljóðar hún um það að hækka tillagið til sandgræðslunnar úr 40 þús. í 52 þús. kr. Skal svo verja þessum 12 þús. til sandgræðslugirðinga, sjerstaklega á Rangárvöllum. Jeg býst ekki við því, að öllum hv.þdm. sje það kunnugt, hversu stór sandsvæði þar er um að ræða, sem nú þegar eru orðin örfoka og eru byrjuð að gróa upp aftur. Sá gróður er að vísu lítill, en mundi óðum aukast, ef honum væri hjálpað með því að girða og friða svæðið algerlega fyrir sauðfje. Reynslan hefir sem sje þegar sýnt, að gróðrinum fer örar fram en nokkurn ókunnugan grunar, ef landið er friðað. Á þessu svæði, sem hjer er ætlast til að girt verði, eiga hlut að máli 8 jarðir. Eru 5 þeirra bygðar, en 3 í eyði, en ýmist eru þær notaðar til slægna eða beitar. Alt þetta svæði mundi geta orðið í einni girðingu. Mundi hún kosta ca. 20 þús. En að lengdinni til mundi hún verða 20 km. Hefir reynslan þar eystra orðið sú, að hver km. kostaði um 1000 kr. Samkv. sandgræðslulögunum frá 1927 á landeigandi að greiða en sandgræðslusjóður En þar sem kostnaður við þetta verður 20 þús. kr., þá er þó ekki farið fram á, að ríkissjóður greiði nema 12 þús., og er ætlast til, að hlutaðeigendur greiði hitt. Býst jeg við því, að landeigendur mundu sætta sig við þetta, þó þeir vildu vitanlega helst, að farið yrði eftir lögunum í þessu tilfelli sem öðrum. Jeg hefi heyrt því lauslega fleygt, þó ekki hjer í þingsalnum, að mikill meiri hl. þess fjár, er fer til sandgræðslu, rynni til Rangárvallasýslu, Þetta er að vísu að nokkru leyti rjett, en þó ekki að öllu, því víða annarsstaðar á landinu hafa verið reistar sandgræðslugirðingar. En það er rjett, að byrjað mun hafa verið á þessari starfsemi í Rangárvallasýslu. Var það aðallega í Landhreppi og nokkuð á Rangárvöllum. Og nú síðast hefir nokkuð verið gert í Landeyjum. En það hefir líka verið farið vestur og norður um land, austur í Skaftafellssýslu og víðar, eins og líka rjett er og sjálfsagt. Jeg hefi nú ekki að vísu átt tal um það við hv. samþm. minn, en jeg býst við því, að hann sje því samþ., að ekki sje síður þörf á því að fara fram á þetta, þegar þess er gætt, að Rangárvallasýsla hefir orðið mjög útundan í fjárlagafrv. hæstv. stj. Hefi jeg ekki getað komið auga á nema einar 200 kr., er renna til hennar sjerstaklega í fjárl. frá stj. hönd, og eru það þó drjúgar upphæðir, er renna til ýmsra annara sýslna, án þess þó jafnframt að vera til sameiginlegra þarfa landsmanna. En þessar 200 kr. eru læknisvitjunarstyrkur til Eyjafjallahreppa. Þegar þetta er alt athugað, efast jeg ekki um, að allir sanngjarnir þm. þessarar hv. d. muni fylgja okkur að málum. Þá er jeg heldur ekki í vafa um það, að hv.þm. þekkja nauðsyn þá, er knýr Rangvellinga til þess að biðja um vernd gegn sandfokinu, og best mundu þeir skilja þá nauðsyn, ef þeir væru nú í dag eða hefðu í gær verið staddir þar austur frá. Því eftir því sem mjer hefir verið símað, þá er þar nú, svo mikill sandbylur og moldrok, að víða sást ekki út fyrir túngarðinn. Vitanlega hverfur sandfokið ekki alt í einu, þó eitthvað sje girt. En hver blettur, sem græddur er upp, stuðlar þó að því að það minki. Allir vita, að nauðsynlegt er að hafa sem mest og varanlegust not af landinu. En til þess að það geti orðið, er oft og einatt nauðsynlegt að kosta nokkru til. Vill þá fjárskorturinn oft standa einna mest í vegi fyrir framkvæmdunum. En það, sem þessi brtt. okkar miðar að, er einmitt það að útvega fje til þess að hægt sje að gera ráðstafanir til þess að sem mest og best not verði að landinu. Til þess að spara umr., sem allir eru sammála um að rjett sje að verði sem stystar, höfum við hv. samþm. minn og jeg komið okkur saman um það að skifta með okkur verkum, svo hvor tali fyrir helmingi þeirra till., er við berum fram saman. Læt jeg því nægja að tala fyrir þessari, en eftirlæt hv. 2. þm. Rang. að tala fyrir hinum. Vænti jeg þess, að hv.þdm. sjái sjer fært að fylgja þessum till., þar sem ekki er um meiri upphæðir að ræða, sem þar að auki mun koma til með að borga sig margfaldlega. Hygg jeg, að oft hafi verið veitt fje til margfalt óþarfari hluta. Endurtek jeg svo von mína um það, að þetta mál fái góðar undirtektir hjá hv.þdm., og lýk þar með máli mínu.

Hákon Kristófersson Jeg á nokkrar brtt. við þennan kafla fjárl. En jeg veit annars ekki, hvaða þýðingu það hefir að vera að tala um ástæður þess, að brtt. eru komnar fram, þegar svo er ástatt, að tæplega helmingur dm. er á fundi. Er því hætt við, að skýringar þær, er flm. hinna einstöku brtt. bera fram, hafi lítil áhrif. En samt ætla jeg að fara nokkrum orðum um þessar brtt. mínar.

Nefndin er þó við

. Já, en mjer skilst nú, að hún hafi þegar komið sjer niður á fasta niðurstöðu um afstöðu sína gagnvart brtt. mínum og annara. Býst jeg ekki við því að hafa það andans þrek, að geta látið hana skifta um skoðun; skoðun, sem ef til vill er svo fast bundin við flokkshagsmuni, að sanngirni getur ekki komist að. Það er þá fyrst brtt. LI á þskj. 345, við 18. gr. II. e. 12., að þar komi nýr liður. Hv. þm. V.-Ísf. ætlaði að bera þessa till. fram með mjer, en þegar jeg afhenti hana, var hann ekki viðstaddur og lagði jeg því svo fyrir, að nafn hans yrði sett með mínu. En fyrir einhverja vangá hefir það ekki orðið. En vera má, að það breyti ekki miklu um úrslitin. Þessi brtt. fer fram á það, að Ásdísi Þorgrímsdóttur, ekkju Sigurðar Þórólfssonar kennara, verði veittar 300 kr. auk 100 kr. með hverju barni hennar, sem er í ómegð, en þau eru 4. Er þetta í beinu samræmi við það, sem tíðkast hefir oft áður, og þori jeg að fullyrða, að þessi ágæta kona á skilið að fá þennan styrk, þó ekki væri vegna annars en þess, hve hennar mikilsvirti - nú látni - eiginmaður vann mikið fyrir þjóð sína með kenslu og allskonar uppfræðingu. Mun óhætt að fullyrða, að kensla hans hafi verið mun ódýrari en tíðkast hjá öðrum, og því hægra fyrir efnalitla menn að hljóta nokkra fræðslu fyrir lítinn tilkostnað. Get jeg sagt það af viðtali við nemendur hans eldri og yngri, að þeir minnast hans með hlýjum hug og þakklæti fyrir vel unnið starf. Jeg þarf ekki að lýsa því, að þessi látni heiðursmaður var fullkomlega meðalmaður, sem meðal annars má sjá af því, að hann hóf sig upp úr hinni sárustu fátækt til þess að verða einn af nýtustu sonum sinnar fósturjarðar. Vonast jeg því til, að Alþingi bregðist nú vel við og sýni ekkju þessa manns þann sóma að styðja hana með þessu framlagi, og sýni með því, að það kunni að meta starf hins látna heiðursmanns. Jeg finn svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál, enda virðist það þýðingarlítið, þar sem sárafáir eru nú á fundi, en ætla þá að snúa mjer að annari till., sem fer í þá átt, að aftan við 22. gr. komi þessi mgr.: „Af rafmagnsveituláni Patrekshrepps, að eftirstöðvum kr. 66916.67, skal gefa eftir 30000 kr.“. Fjvn. er mjög vel kunnugt um þær ástæður, sem fyrir þessu liggja, því að oddviti hreppsins hefir skrifað n. langt og ítarlegt brjef, og það væri að bera í bakkafullan lækinn, ef jeg færi að auka einhverju þar við, því að brjefið er í alla staði nákvæmt og sannleikanum samkvæmt. En þar sem hv. þingdeildarmenn eru málinu ekki eins kunnugir og n., vildi jeg rekja sögu þess í megindráttum. Þetta lán er tekið á áramótum 1913–14 og var það rjett fyrir stríðið. Áætlanir um kostnað og undirbúning málsins voru gerðar af þar til fengnum fagmanni, og þess vegna er ekki hægt að segja, að þeir, sem hjer eiga hlut að máli, hafi rasað fyrir ráð fram. Upprunalega áætlunin var ekki hærri en svo, að hún nam ekki 1/3 af þeim kostnaði, er af verkinu leiddi. Það, sem gerði þetta fyrirtæki svona ákaflega dýrt, voru stórfeld slys af völdum ófriðarins. Vil jeg í því sambandi benda á eitt lítið dæmi af mörgum óhöppum, sem fyrir komu. Þegar pípurnar, sem hingað áttu að sendast, voru komnar á skjöl skips eins, vildi svo til, að það var orðið fult, þegar átti að setja þær um borð, og gátu þær því ekki komist með. Tveimur dögum seinna fór annað skip frá sama fjelagi, og með því voru pípurnar sendar. Fyrra skipið, sem pípumar áttu að fara með, komst alla leið til Íslands, en seinna skipið, sem þær fóru með, var skotið niður. Þetta hafði þær afleiðingar, að horfið var að því ráði að fá pípurnar frá Ameríku, og voru þær margfalt dýrari en hinar. Þetta varð hreppnum svo dýrt, að jeg álít, að Alþ. eigi að hlaupa undir bagga með honum, sjerstaklega þar sem ekki er hægt að kenna hjeraðsbúum, þótt í öngþveiti sje komið. Jeg ætla nú að lesa upp kafla úr brjefi oddvita, því að þótt n. sje það kunnugt, hafa aðrir hv.þm. gott af að kynnast málavöxtum nánar. „Á árunum 1913–14 er sú ákvörðun tekin, eftir umræður á almennum sveitarfundum, að byggja rafveitu hjer í kauptúninu. Hafði þá verið rekin hjer smárafveita nokkur undanfarin ár, sem var eign „privat“-manns, og gátu aðeins nokkrir hreppsbúar orðið aðnjótandi raforku þaðan. Rafveita þessi var rekin með vatnsafli, og svo skyldi einnig þessi nýja rafveita starfrækt. Var jafnframt ákveðið að fá þessa litlu rafveitu tekna eignarnámi eða lagða niður á annan hátt með samningi, og varð hið síðara ofan á, eins og seinna mun að vikið í brjefi þessu. Var nú fenginn sjerfræðingur til að gera áætlun um kostnað við byggingu þessarar fyrirhuguðu rafveitu og um, hversu mikið afl mundi hægt að framleiða með því vatns magni, sem var fyrir hendi. Sjerfræðingur þessi gefur það svo út, að hægt muni vera að framleiða um 40 hestöfl rafmagns og muni rafveitan uppkomin kosta um 34 til 36 þús. kr. Rafveitunni var eingöngu ætlað að framleiða rafmagn til ljósa, og þótti sem þetta afl mundi nægja kauptúninu um ófyrirsjáanlega langan tíma, þó að íbúatalan ykist mjög og þar með rafmagnsnotkun. Var svo þessum rafmagnsfræðingi falið að sjá um byggingu rafveitunnar og að kaupa efni og vjelar til hennar. En meðan á þessum undirbúningi stóð, skall heimsstyrjöldin á, sem enginn bjóst við að stæði eins lengi og raun varð á, nje hefði þau eftirköst, sem síðar kom í ljós, og datt því engum í hug að fresta framkvæmdum þessa máls af þeim ástæðum. Var nú máli þessu komið svo langt áleiðis, að búið var að grafa skurðinn fyrir vatnspípurnar, sem er tæpur kílómeter að lengd, og einnig búið að festa kaup á vjelum í Svíþjóð og járnpípum í Englandi, með sæmilega hagkvæmu verði. En þegar hjer er komið málum, kemur fyrsta óhappið fyrir þetta fyrirtæki, sem er það, að skipið, sem var á leið til landsins með pípurnar, var skotið í kaf. Voru nú aðstæður orðnar svo breyttar, að ókleift reyndist að kaupa aðrar pípur, og þá ekki nema með óskaplegu verði. Líða svo 2 ár, að þetta tekst ekki, og hrynur nú skurðurinn saman og verður að gera hann að nýju, og kostaði það því sem næst jafnmikið og í hið fyrra skiftið, vegna hækkaðra vinnulauna, þótt verkið væri minna. Loksins eru þó keyptar nýjar vatnspípur úr trje, járnbentar, frá Ameríku, og komst rafveitan loks upp í desembermánuði 1918. Kostar hún þá uppkomin 90 þús. kr., að viðbættum 2 þús. kr., sem greiddar voru hinum fyrgreinda rafstöðvareiganda fyrir að leggja þá stöð niður, samkvæmt þar um gerðum samningi. Vantaði þó mikið á, að rafveitan væri fullgerð, því að margt var eftir ógert og fljótlega gengið frá, bæði við stöðvarhúsið o. fl., sem síðar hefir verið fullgert og sem ætti að teljast með stofnkostnaði hennar, þótt svo hafi ekki verið gert. Það mun því ekki ofmælt, að rafveitan muni hafa kostað uppkomin 95 þús. kr., fyrir utan allar innanhússtaugar, sem kostaðar voru af einstaklingum. Auk þess keypti rafveitan fyrir 2 árum mæla í allar íbúðir í kauptúninu, og kosta þeir rúml. 4 þús. kr. Til þess að koma þessu fyrirtæki í framkvæmd var fyrst tekið reikningslán í Íslandsbanka, að upphæð 35 þús. kr., og síðan seldir víxlar til viðbótar, eftir því sem með þurfti. Árið 1918 er svo fengið lán úr Viðlagasjóði, að upphæð 55 þús. kr., til 30 ára. Með því fje eru innleystir allir víxlarnir, sem seldir höfðu verið. Árið 1920 er svo enn fengið lán úr Viðlagasjóði, að upphæð 30 þús. kr., til 40 ára. Með þessu seinna viðlagasjóðsláni er reikningslánið í Íslandsbanka greitt að fullu. Áður höfðu verið greiddar af því 5 þús. kr. árið 1918. Lán Viðlagasjóðs voru því alls 85 þús. kr. Var byrjað að borga af þeim árið 1921, og hefir altaf verið borgað af þeim árlega síðan, nema árið 1926, þegar keyptir voru rafmagnsmælarnir. Var þá fengið samþ. landsstjórnarinnar til þess að láta afborgun falla niður það ár. Vextir hafa verið greiddir frá byrjun. Er því nú búið að greiða til Viðlagasjóðs til þessa tíma: Í afborganir kr. 18083.33 og í vexti kr. 36250,83, samtals kr. 54334.16. - Til Íslandsbanka hefir verið greitt? í afborgun kr. 5000.00 og í vexti kr. 6900.00, samtals kr. 11900.00. Er þannig búið að greiða til þessa tíma í afborganir og vexti vegna rafveitunnar alls kr. 66234.16. Eftirstöðvar lánanna við Viðlagasjóð eru nú kr. 66916.67. Þrátt fyrir þetta gífurlega háa verð, sem varð á rafveitunni fyrir óviðráðanleg atvik, eins og hjer er að framan sýnt, gerðu menn sjer þó vonir um, að unt yrði að starfrækja fyrirtæki þetta án stórkostlegs tjóns fyrir sveitarfjelagið, eða án þess að víkja þyrfti frá gerðum skuldbindingum við lánveitanda. En þegar á fyrsta starfsári er það sýnt, að þær vonir, muni bregðast. Það kom sem sje bráðlega í ljós, að rafveitan skilaði ekki nema helmingi þess afls, sem áætlað hafði verið í byrjun, þ. e. aðeins 20 hestöflum í stað ca. 40. Var hjer um að kenna vatnsskorti, eða rjettara sagt skökkum mælingum á vatnsmagninu áður enn byrjað var á byggingu rafveitunnar“. Hjer mætti skjóta því inn í, að óvíst er, hvort hreppurinn hefði nokkurntíma ráðist í þetta fyrirtæki, ef útreikningur verkfræðings hefði verið rjettur. Hreppurinn bygði á honum og tók útreikninginn trúanlegan, og því er ekki hægt að segja, að rasað hafi verið fyrir ráð fram. Með leyfi hæstv. forseta vildi jeg svo lesa áfram: „Þetta afl nægði þó að mestu fyrst í stað, en brátt reyndist það algerlega ófullnægjandi, því að rafmagnsnotkun til ljósa hefir aukist að mun síðari árin, vegna fólksfjölgunar í kauptúninu. Er þetta margfalt meira tjón en þótt rafveitan kostaði þrefalt það verð, sem áætlað var í upphafi. Því hefði hún getað skilað því afli, sem áætlað var upphaflega, þá hefði hún auðvitað borið sig því betur, sem rafmagnsnotkunin jókst meira. Er nú svo komið málum, að ekki er nema um tvent að gera: annaðhvort að auka afl rafveitunnar á einhvern hátt, eða að selja takmörkuðum fjölda af íbúum hreppsins rafmagn til ljósa. Það síðara virðist í fljótu bragði auðveld leið, en þegar athugaðar eru allar aðstæður, er sú leið allsendis ófarandi, og stafar það af því, sem nú skal greina. - Þegar í byrjun þótti það sýnt, að ótækt mundi að selja rafmagnið svo dýrt, að rafveitan gæti staðið straum af sjer sjálf af eigin ramleik. Var því tekin sú ákvörðun, að greiða nokkum hluta af rekstrarkostnaði hennar úr sveitarsjóði, og hefir svo verið gert til þessa. Fjárhæð sú, sem lögð hefir verið rafveitunni úr sveitarsjóði, hefir árlega numið um 4 þús. kr., og eru það allar árlegar afborganir og mikill hluti vaxtanna til Viðlagasjóðs. Yrði nú horfið að því ráði að selja aðeins sumum af íbúum hreppsins rafmagn, þá yrði um leið að kippa burt þessu sveitarsjóðstillagi, því að ekki mundu þeir gjaldþegnar sveitarsjóðs ánægðir með álögur sínar, sem svo engin not hafa af rafveitunni. Enda mundi þurfa að selja rafmagnið við því verði, að enginn sæi sjer fært að kaupa það, yrði sveitarsjóðstillaginu kipt í burtu Af þessum ástæðum virðist það ljóst, að þessi leið er ófarandi, og er þá varla annað tiltækilegt en að auka afl rafveitunnar, en hvernig þætti tiltækilegast að gera það, eða hve mikið það myndi kosta, eru ekki ennþá komnar ákveðnar tillögur um. Hefir verið reynt að fá kunnáttumann til að gera athuganir hjer að lútandi, en það hefir því miður ekki tekist enn, því að það var ætlun vor að láta ákveðnar tillögur sjerfræðings, um hvað hjer þyrfti að gera, fylgja brjefi þessu, svo að öllum mætti vera ljóst, að hjer verður eitthvað að hafast að, eigi þetta fyrirtæki ekki að fara í kalda kol. Glöggir menn hjer heima í hjeraði giska á, að það muni kosta 20 til 30 þús. kr. að auka afl rafveitunnar svo, að nægilegt mundi í nánustu framtíð. Það, sem því hjer liggur fyrir að gera, er að endurbæta svo rafveituna, að hún fullnægi rafmagnsþörf íbúa hreppsins til ljósa, en til þess sjáum vjer enn enga leið með þann skuldabagga, sem hvílir á fyrirtæki þessu. Af þessum ástæðum er það von vor, að hið háa Alþingi sjái sjer fært að verða við tilmælum vorum um eftirgjöf á alt að helmingi eftirstöðva lána þeirra í Viðlagasjóði, sem hvíla á rafveitu Patrekshrepps, eða 30 til 34 þús. kr., og vjer berum það traust til hv.fjvn., að hún sjái nauðsyn vora á að fá þau úrslit máls þessa, sem vjer hjer óskum eftir. Vjer sjáum enga leið til þess að afla oss nýrra lána til aukningar á afli rafveitunnar með fyrgreinda skuldabyrði á bakinu. Vjer getum ekki betur sjeð en að öll sanngirni mæli með þessari beiðni vorri, þegar tekið er tillit til allra aðstæðna. Þess má og gæta í þessu sambandi, hversu mjög við Vestfirðingar höfum verið og erum afskiftir í fjárframlögum frá því opinbera til verklegra framkvæmda, sem þó ver árlega mörgum hundruðum þúsunda í krónutali til annara fjórðunga landsins í þessum efnum. Einnig viljum vjer mega telja það meðmæli með þessari beiðni vorri, að vjer höfum til þessa staðið fullkomlega í skilum með allar greiðslur til Viðlagasjóðs, eins og meðfylgjandi yfirlýsing ríkisfjehirðis ber vitni um, enda höfum vjer lagt þar í metnað vorn að reynast skilamenn gagnvart lánveitendum vorum, og höfum ekki látið falla niður neina greiðslu - hvorki vaxta nje afborgana - til lánardrotna vona að þessu. En nú er svo komið, vegna þeirra óviðráðanlegu óhappa, sem hjer hefir verið lýst, að oss er að verða þetta algerlega um megn, og stafar það alt af því síðasttalda og mesta tjóni, því, hversu afl rafveitunnar reyndist minna en það var áætlað. Hefði þá tjón aldrei orðið, hefðum vjer aldrei þurft - og þá aldrei gert - að fara fram á eftirgjöf af lánum þessum, þrátt fyrir það, þótt rafveitan yrði þrefalt dýrari en áætlað var. Þess má geta, að raddir hafa látið til sín heyra hjer, sem telja það rjettast að leggja nú árar í bát og láta skeika að sköpuðu. Hætta að starfrækja rafveituna og taka upp sín gömlu olíuljós, láta veðhafann - Viðlagasjóð - ganga að veðinu og ábyrgð sýslunnar, og láta sjá, hvað hann hefir upp úr þeirri meðferð fyrirtækis þessa. En vjer teljum þessa leið út úr ógöngunum ófarandi og algerlega ósæmandi og treystum því, að ríkisvaldið telji það skyldu sína að hlaupa hjer undir bagga og bjarga málinu við á sæmilegan hátt. Vjer lítum svo á, að hjer standi alveg sjerstaklega á, því að það mun algerlega einsdæmi, að hvert hestafl rafmagns hafi orðið að stofnkostnaði um 5 þús. krónur. Vjer vonum, að oss hafi tekist að skýra svo þetta mál, að allir, sem hjer um eiga að fjalla, sjái, að hjer eru vandræði fyrir hendi, sem þarf að leysa á hagkvæman hátt, og að beiðni vor er fram komin af knýjandi nauðsyn, en ekki til þess að skjóta sjer undan að standa við gerðar skuldbindingar af værugirni eða án þarfa“. Nú hefi jeg látið brjef oddvita tala, og er brjef hans í alla staði svo ljóst og skýrt og sannleikanum samkvæmt, að fullur óþarfi er við að bæta, og jeg hlýt að vona, að hið háa Alþingi velti samþykki sitt til þessarar eftirgjafar, enda er það í fullu samræmi við gerðir þess, bæði í fyrra og áður gagnvart ýmsum öðrum hreppum. Að rafmagnið verði selt gegn hærra verði en verið hefir til þessa, getur ekki náð nokkurri átt, því að það hefir verið selt svo dýrt, að margir notendur þess hafa haft í hyggju að hætta við það og taka upp sín gömlu olíuljós. Hvernig sem hv. Alþingi tekur í þetta mál nú, þá er það fyrirfram vitað, að hreppurinn getur ekki greitt alt þetta lán, og því til sönnunar nægir að vísa til reikninga hreppsins, sem þingmenn eiga kost á að kynna sjer, ef vilja. Jeg hefi fengið þær upplýsingar frá oddvita hreppsins, er hann hefir eftir núv. sýslumanni, að sýslusjóðsgjöld hreppsins á yfirstandandi ári verði ekki undir 9–10 þús. kr., og á því sjá menn, að gjöld viðkomandi hrepps til þarfa sýslusjóðs eru stórkostlegur útgjaldaauki, og eru meðal annars þess valdandi, að hreppurinn getur ekki lagt á sig stórfeld útgjöld til lúkningar eða greiðslu á öðrum kvöðum. Menn geta ekki neitað því, að samkv. núgildandi skattalögum lenda þessi gjöld aðallega á kaupstöðunum, en þar með vil jeg ekki segja, að sveitirnar beri ekki sinn hluta, en menn geta ekki borið á móti því, að þetta tvent er ekki sambærilegt. Svo mikill er munurinn. Jeg get viðurkent það, að þessi upphæð, sem hjer ræðir um, er allhá, en þegar maður ber hana saman við allar þær háu eftirgjafir, sem aðrar sýslur hafa orðið aðnjótandi, þá vex hún ekki svo mjög í augum. Í þessu sambandi mætti segja: „Það varðar mest til allra orða, að undirstaðan rjett sje fundin“, og jeg vona, að ef hv.þdm. sjá, að svo er hjer, þá bregðist þeir vel við og veiti samþykki sitt til þessarar eftirgjafar. Einkanlega virðist það rjettmætt, er menn taka tillit til þess, að lítið hefir runnið af opinberu fje til vegagerðar og annara framkvæmda innan sýslunnar. Ef menn vilja segja sem svo: Þessir menn hafa staðið í skilum og þess vegna er ekki vert að gefa þeim eftir af láninu, - þá er því til að svara, að menn geta lagt svo að sjer, að þeir geti ekki meira en þeir gera, og svo er það hjer. Jeg býst ekki við því, að hv.fjvn. komi fram með þetta, því að örugg rök hafa verið leidd að því, að hreppurinn getur ekki staðið lengur í skilum, og n. hefir haft brjef oddvita til yfirlits, en þar er þetta sýnt eins vel og hægt er. Jeg hefi líka tekið það fram, að knýjandi nauðsyn ber til þess að auka afl rafveitunnar, en það er sýslunni alveg um megn, nema ef hv.Alþ. gefur lánið eftir eða veitir styrk til þessa verks, en það kemur auðvitað í sama stað niður. Ef þetta bygðarlag getur ekki staðið í skilum, mætti segja, að þeir, sem í ábyrgð eru, verði að annast greiðsluna, en ef það er hreppum eða sýslum ofvaxið að standa við ábyrgð sína, þá getur ekki verið um það að ræða. Barðastrandarsýslu er þetta alveg um megn eins og nú standa sakir. Jeg minnist þess, að þegar þetta lán var til umr. hjer á þingi, gerðu hv.þdm. ráð fyrir, að eftirgjöf mundi sjálfsögð, ef sýslan gæti ekki risið undir þeim bagga, og Matthías Ólafsson, þáv. þm. Vestur-Ísafjarðarsýslu, tók það fram, að svo myndi verða. Jeg þakkaði honum orð hans og lýsti yfir því, að jeg líti svo á, að í þessu fælist þingfyrirheit um, að lánið yrði eftir gefið að meira eða minna leyti, ef mótmæli frá þingmanna hálfu kæmu ekki fram viðkomandi þessum orðum hans. Jeg vona, að hv.þdm. taki tillit til þessa, en ef þeir vilja ganga úr skugga um, að rjett sje hermt hjá mjer, geta þeir flett upp í Alþt. frá þeim tíma. Jeg sje það nú, að það hefir máske verið óviturlega ráðið hjá okkur, sem gengumst fyrir þessu, að fá ekki ábyrgð ríkissjóðs fyrir láninu, og nú get jeg viðurkent, að við höfum ekki kunnað okkur eins vel á fjármálasviðinu sem skyldi, en jeg vil vona, að úr þessu verði bætt hið bráðasta. Jeg mun nú bíða eftir áliti n. um þetta mál og læt því lokið orðum mínum um það að sinni. Þá á jeg hjer aðra brtt., undir tölulið XXXII., við 15. gr. Það er nýr liður, sem fer fram á það, að Samúel Eggertssyni verði veittur styrkur til að gera hlutfallauppdrátt af sögu Íslands. Jeg þykist vita, að þessi maður hefir snúið sjer til fjvn., en að hún segist ekki geta orðið við tilmælum hans, og tel jeg það illa farið. Án þess að jeg hafi nokkra sjerþekkingu á þessum hlutum, þori jeg þó að fullyrða, að Samúel er fær maður á þessu sviði og mun leysa þetta þarfaverk vel af hendi. Annars vil jeg láta hans eigin grg. tala, með leyfi hæstv. forseta. Viðkomandi innskoti þess hv.þm. (BÁ), sem virtist efast um það, að jeg gæti lesið grg. þá, er Samúel ljet fylgja umsókn sinni til hv.fjvn., verð jeg að segja það, að jeg vona, að jeg komist fram úr því. Jeg hugsa, að það hafi ekki staðið í vegi fyrir því, að hv.n. gæti tekið till. upp, að hún hafi ekki komist fram úr þessu. Í umsókninni segir svo: „Þessi hlutfallauppdráttur á að gefa glögt yfirlit yfir sögu ættlands vors, líkt og venjulegt kort yfir landslag, og verða þannig handhægt og fróðlegt áhald: 1.Barna- og unglingaskólum. 2. Alþýðufólki. 3. Útlendingum (með því að prenta eitthvað af upplaginu á fjöllesið erlent mál, svo sem ensku). 4. Einnig gæti það orðið eftirtektarvert minningarblað á 1000 ára hátíð Alþingis. Ritið er að sjálfsögðu ætlast til, að verði með góðum frágangi hvað pappír og prentun snertir. Jeg hefi ekki aflað mjer neinna skriflegra meðmæla með þessu erindi mínu nú, - geri ráð fyrir, að ýmsir þm. sjeu nokkuð kunnugir þessari hugsun minni frá fyrri árum og skilji hana. En nokkrir alþektir fræðimenn, sem sjeð hafa frumdrætti mína að þessu verki, hafa álitið það greinilegt og vel fallið til skóla- og alþýðufræðslu og eindregið hvatt mig til að leita styrks til að ljúka við það og gefa það svo út“. Þetta er grg. þessa manns. Jeg þarf ekki að lýsa því, að hann er fátækur maður. Hann hefir kannske til hnífs og skeiðar, með því að leggja mikið á sig, en honum er alls ómögulegt að ráðast í slíkan kostnað, sem mundi leiða af þessu fyrirtæki. Hann hefir þó mikinn vilja á að koma því í framkvæmd og hefir sökt sjer niður í það með miklum áhuga. Jeg vil benda á, að sami heiðursmaður hefir búið til mynd af Hallgrími Pjeturssyni, sem til er í öðru hverju húsi á Íslandi. Sú mynd nýtur afarmikilla vinsælda, ekki síst vegna áletrunar, sem er alt í kringum hana. Hv. frsm. brosir. Jeg skal ekkert segja um hið trúarlega innræti hans, en hitt er víst, að þær minningar eru bundnar við nafn Hallgríms Pjeturssonar, að flestir líta með ánægju á þessa mynd, sem Samúel Eggertsson hefir búið til. Einn merkur heiðursmaður sagði, að hún væri einskonar Passíusálmar. Að þessu athuguðu virðist mjer Samúel Eggertsson framar mörgum öðrum verðskulda styrk frá Alþingi. Enda þykist jeg vita, að þegar til atkvgr. kemur, muni koma í ljós, að margir finni hvöt hjá sjer til þess að greiða þessu sitt atkv. Jeg ætla ekki að fara inn á hinar ýmsu till.hv. dm. Jeg tel það ekki við eiga, síst á meðan þeir hafa ekki mælt fyrir þeim sjálfir. Mun jeg lýsa aðstöðu minni til þeirra með atkvgr.

Haraldur Guðmundsson Það er að sjálfsögðu erfitt fyrir hv.þdm. að gera upp með sjer, hvernig þeir skuli greiða atkv. um þær mörgu brtt., sem fyrir liggja. Jeg verð að segja fyrir mig, að eftir fljótan yfirlestur vil jeg helst ljá þeim flestum liðsinni. Jeg ætla þó eingöngu að tala um fáar þeirra, aðallega þær, sem jeg er flm. að. Eru þær allar á þskj. 345. Fyrst er XIV. till., þess efnis, að námsstyrkur til ráðstöfunar fyrir mentamálaráð verði hækkaður úr 4000 kr. í 12000 kr. Fjvn. hefir lagt til, að upphæðin verði hækkuð í 8000 kr., en það þykir mjer of lítið. Það er öllum þdm. kunnugt, að um fátt af liðum fjárlaganna er rætt meira en persónulega styrki, og þá helst námsstyrki. Margir, sem þykjast sparsamastir á ríkisfje, vitna í það, hversu duglegir þeir sjeu að standa á móti slíkum 1000–1200 króna styrkjum. Jeg lít svo á, að þessu fje sje betur varið en mörgu öðru, sem ráðstafað er með fjárl. Hjer er um að ræða styrki til efnilegra námsmanna, til þess að nema gagnleg fræði, sem ekki er kostur á að nema hjer heima. En hinum, sem stundað geta námið hjer heima, leggur ríkissjóður til mikið fje, beint og óbeint. Það kostar mikið fje að halda uppi háskóla og mundi kosta enn meira, ef skólanum væri þannig háttað, t. d. deildum fjölgað, að færri stúdentar þyrftu að leita til útlanda. Það er því ekki nema sanngjarnt að styrkja þá stúdenta, sem verða að sækja til útlanda, enda hefir það verið viðurkent, því að í fjárl. þetta ár eru veittar 24000 kr. til stúdenta við erlenda háskóla. Samt er það of lítið. Enda hefir stj. tekið upp 4000 kr. til viðbótar. Og áreiðanlega verður bætt við til einstakra manna. Það er að sumu leyti óheppilegt að láta Alþingi ráða úthlutun námsstyrkja. Það er hætt við, að handahóf ráði nokkru. Jeg held því, að betra sje að hafa sjerstaka stofnun, sem fær það fje til umráða og skiftir því á milli stúdenta. Mentamálaráðið er einmitt slík stofnun. Jeg hefi athugað, hvað slíkir styrkir nema miklu eftir fjárl. í ár, og eru það um 12000 kr. Nú hætta tveir stúdentar, og þá eru eftir um 10000 kr. Ef till. stj. verður samþ., þýðir það, að 6 af þeim stúdentum, sem í fjárl. eru, fá ekki styrk framvegis, en ef till.fjvn. verður samþ., þyrfti að lóga tveimur. Ef mín till. verður samþ., verður veitt sama upphæð og nú er í fjárl., og þá væri hægt að bæta við tveimur stúdentum næsta ár. Þetta er það allra minsta, sem hægt er að komast af með. Næsta brtt. mín er við 14. gr. og er þess efnis, að styrkur til kvöldskóla Iðnaðarmannafjelagsins á Ísafirði verði hækkaður upp í 1500 kr., en til vara 1200 kr. Jeg skal geta þess, að meiri hl. fjvn. hefir fallist á að mæla með varatill., og því get jeg tekið hina aftur. Jeg veit ekki, hvort hv. dm. hafa gert sjer ljóst, hvernig þessu máli er háttað. Frá því að skóli þessi var stofnaður, árið 1910, og þangað til 1924 naut hann sama styrks og kvöldskólinn á Akureyri, 1000 kr. á ári. Á þinginu 1924 ríkti mikill „sparnaðarandi“, eins og menn muna, hjá hinum ráðandi flokkum þingsins, að minsta kosti í orði kveðnu. Þá var fyrst ráðist á alþýðufræðsluna, framlagið til þessara skóla lækkað niður í 500 kr. hjá hvorum. 2–3 árum seinna var þetta hækkað upp í 1200 kr. hjá Akureyrarskólanum, en til þessa hefir engin hækkun fengist til Ísafjarðarskólans. Í báðum bæjunum stendur þó eins á. Á báðum stöðunum er þörf á sömu fræðslu til iðnaðarmanna og iðnnema, og þegar þess er gætt, að með lögum um iðnaðarnám er fyrirskipað, að iðnaðarmenn, sem hafa lærlinga, skuli sjá þeim fyrir fræðslu, sjá allir, hve órjettlátt það er, að aðstaðan skuli vera gerð svona ólík. Iðnaðarmenn geta ekki int þetta af hendi nema með því að kaupa tíma handa lærlingunum eða koma þeim í kvöldskóla, því að í dagskóla geta iðnnemar ekki gengið, eins og allir vita. Það er því rökrjett afleiðing af því að leggja þessa kvöð á iðnaðarmenn, að hið opinbera verður að styrkja slíka skóla sæmilega. Skólinn starfar nú í tveim deildum með yfir 50 nemendum. Kenslukraftar eru ágætir, og skólinn nýtur yfirleitt trausts og hylli allra manna, sem til hans þekkja. Þá á jeg brtt. XXI., við 14. gr., um það, að kvenfjelagið Ósk á Ísafirði verði styrkt að 2/5 hlutum til byggingar húsmæðraskóla á Ísafirði. Þetta fjelag hefir um margra ára skeið haldið uppi húsmæðraskóla á Ísafirði og lagt til þess mikið fje. Ríkið hefir styrkt það dálítið til þessarar starfsemi. Skólinn hefir verið ódýr mjög. Nemendur hafa aðeins þurft að greiða 75 kr. á mánuði í kenslugjald fyrir heimavist með fæði. Til þessa hefir skólinn haft aðsetur sitt í húsi, sem einstakur maður á, við mjög sanngjarna leigu. Nú hefir það hús verið selt og skólinn er húsnæðislaus. Ef hann á að starfa eins og hann hefir gert til þessa, er ókleift að fá húsnæði við hans hæfi, eða að minsta kosti ekki nema gegn mjög hárri leigu, sem mundi gleypa mestan hluta styrksins. Þess er skemst við minnast, að Alþingi samþ. í fyrra að styrkja að þó byggingu húsmæðraskóla á Laugum í Þingeyjarsýslu, en hjer er aðeins farið fram á 2/5 hluta. Jeg vona, að hv. d. sjái, hve hjer er farið hóglátlega í sakirnar og hversu mikla þörf er um að ræða, bæði fyrir fjelagið og hjeraðið í heild sinni. Við 15. gr. flyt jeg brtt. um hækkun á styrk til leikfjelags Ísafjarðar, úr 600 kr. í 2500 kr. en til vara 1000 kr. Jeg verð enn að leita samanburðar til Akureyrar. Á báðum stöðunum hafa starfað leikfjelög með lítilsháttar ríkisstyrk, en á Akureyri er styrkurinn nú orðinn 1000 kr. Jeg hygg, að bæði fjelögin hafi unnið mikið og gagnlegt starf. Þeir, sem í þeim eru, hafa lagt mikið á sig, án þess að bera nokkuð úr býtum. Á Ísafirði hefir leikendum ekki verið launað, en fjelagið hefir lagt mikið í kostnað og leitast við að sýna aðeins góða leiki. Árið 1928 ljek fjelagið 6 sjónleiki, hvern öðrum betri. Voru það úrvalsleikrit eftir alþekta höfunda. Leikir, sem hafa bæði listagildi og menningarlegt gildi. Leiksýningar voru um 30 og aðgangseyrir tiltölulega lágur, enda aðsókn yfirleitt góð að sýningunum. Þetta verður að teljast vel gert í ekki stærri bæ en Ísafjörður er, með 2200 íbúum. Fjelagið hefir tvívegis fengið mann, sem er betur að sjer um þessa hluti en flestir aðrir á landi hjer, Harald Björnsson, til að leiðbeina leikendum, og kostað til þess talsverðu fje. Jeg tel víst, að hv.þdm. sjái enga ástæðu til að gera mun á leikfjelögunum á Ísafirði og Akureyri og samþ. að minsta kosti varatill. mína. XXVII. brtt. er í þrem liðum. Fyrsti liðurinn er um það, að Sigrúnu Magnúsdóttur verði veittar 2400 kr., til vara 1500 kr., til leiknáms í Kaupmannahöfn. Þessi stúlka er ein af aðalleikendum Ísafjarðar og hefir getið sjer ágætan orðstír. Hún hefir notið tilsagnar hjá Haraldi Björnssyni, og hann hefir eggjað hana mjög á að halda áfram námi. Það varð til þess, að danski sendiherrann útvegaði henni aðgang sem nemanda að konunglega leikskólanum í Kaupmannahöfn og þangað fór hún í fyrra haust. Hún hefir hlotið lofsamlegan vitnisburð kennara sinna og mun að náminu loknu hverfa heim aftur til Ísafjarðar. Verður hún þá að sjálfsögðu ráðunautur og leiðbeinandi leikfjelagsins þar og ein af aðalleikkonum þess. Í nánu sambandi við þetta er till. um styrk til Gunnars Hallgrímssonar, til þess að kynna sjer stjórn hljómsveita erlendis og ljúka námi í fiðluleik. Þessi maður hefir síðustu 6 árin staðið fyrir hljómsveit á Ísafirði. Hann hefir stundað nám hjá góðum kennurum í Reykjavík í 2 vetur og haft af því ærinn kostnað. Hljómsveitin á Ísafirði á alt sitt undir honum, en hann vill ekki halda áfram við það starf sitt, nema hann geti aflað sjer viðbótarþekkingar í þessum fræðum. Bæði Sigrún og Gunnar eru alveg efnalaus. Þau hafa ekki annað en handafla sinn og hvorugt þeirra á aðstandendur, sem geti styrkt þau að ráði til náms og utanfarar. Ef Alþingi bregst ekki vel við þessu, verða þau bæði að hætta við frekara nám. Væri það illa farið. Hljómlist og leiklist þarf að efla víðar en hjer í Reykjavík. Þá er síðasti liður till. um styrk til Jónasar Tómassonar, til þess að kynna sjer nýjungar í hljómlist erlendis og undirbúa útgáfu tónsmíða sinna. Í raun og veru ætti að vera óþarft að tala mörg orð um þessa till. Jónas er þegar orðinn þjóðkunnur maður. Hann hefir gefið út mörg sönglög og hlotið lofsamleg ummæli hinna fróðustu manna á þessu sviði. Nú á hann býsna mikið af verkum, sem ekki er fullgengið frá, en sem hann hefir mikinn hug á að gefa út, og væri áreiðanlega mikill fengur fyrir okkur, ef það gæti orðið. Jónas er organleikari kirkjunnar á Ísafirði, eini söngkennarinn þar og hefir staðið fyrir fjölda samsöngva bæði á Ísafirði og víðar. Jeg minnist þess ekki að hafa sjeð önnur ummæli um hann eða verk hans en hin lofsamlegustu. Það mætti geta þess, að einu sinni kom til orða, að kennari yrði sendur til Noregs til þess að læra að stjórna söngsveitum við skóla, og sá, sem skólastjóri kennaraskólans fyrst sneri sjer til, var Jónas Tómasson. Magnús Helgason sagði, að hann þekti engan mann, sem hæfari væri til þeirra hluta. En sjerstakar ástæður urðu þess valdandi, að ekkert varð úr þessu ferðalagi. Þá á jeg, ásamt 2 hv.þm. öðrum, XXIX. brtt. á þskj. 345. Er hún um það að hækka styrkinn til Þórbergs Þórðarsonar úr 1200 kr. upp í 2400 kr. Fyrir þessu ætti ekki að þurfa mikið að mæla. Þórbergur Þórðarson hefir á undanförnum átum fengist mikið við orðasöfnun og mun nú vera búinn að safna 40–50 þús. orðum. Má vera, að sumum finnist þetta ekki mikið, þeim sem halda, að hjer sje um það að ræða að orðtaka bækur. En þegar þess er gætt, að þetta safn er tekið af munni þjóðarinnar og að í því er fjöldi fágætra orða, sem ella mundu hafa glatast, ef þeim væri ekki safnað og þau skrásett, þá ættu menn betur að skilja, hversu mikið og þarft verk Þórbergur hefir unnið. Þetta mikla safn mun án efa síðar verða metið að verðleikum. Og hætt er við, að orðabókin, sem væntanlega kemur einhverntíma, hefði orðið fátæklegri, ef ekki hefði notið Þórbergs við. Auk þess er Þórbergur einhver hinn allra snjallasti rithöfundur, sem við eigum, og sá allra listfengasti maður á íslenskt mál, sem jeg hefi kynst. Er það eitt næg ástæða til að hækka styrk til þessa manns. Nú er sá maður, sem Alþ. hefir styrkt til samningar orðabókarinnar, fallinn frá, og engin upphæð veitt til áframhalds því starfi hefir verið tekin upp í frv. stj. Virðist mjer því sjálfsagt að hækka styrkinn til Þórbergs, svo hann geti betur gefið sig við orðasöfnuninni, meðan ekki er annað unnið að orðabókinni. Og þeir, ef nokkrir eru, sem kynnu að telja það starf lítilsvert, ættu að minnast þess, hver ritsnillingur hann er. Gætu þeir þá greitt atkv. með brtt. okkar af þeim ástæðum. Vil jeg svo vísa þessum brtt. mínum til hv.þd. til trausts og halds.

Jóhann Jósefsson Mörg eru þau erindi, sem legið hafa fyrir hv.fjvn., sem hún hefir ekki sjeð sjer fært að sinna. Geta verið veigamiklar ástæður fyrir synjun hennar á upptöku sumra þeirra. En aftur eru það önnur erindi af þeim, sem frá var vísað af hv.fjvn., sem mjög mun orka tvímælis um, að rjettmætt hafi verið að hafna. Jeg hefi nú leyft mjer að taka upp eina slíka beiðni og flyt brtt. um það á þskj. 345. Það er XXIII. brtt. á því þskj. og er þess efnis, að Björgu Sigurðardóttur verði veittur utanfararstyrkur, 1500 kr., og í öðru lagi styrkur til að halda uppi kenslu í síldarmatreiðslu. 2000 kr., eða alls 3500 kr. Þessi ungfrú sótti um þennan styrk til fjvn., en n. veitti henni enga áheyrn. Jeg er nú á gagnstæðri skoðun við hv.fjvn. um rjettmæti þeirrar synjunar. Hygg jeg, að hv.fjvn. hafi annaðhvort ekki hirt um að kynna sjer málavexti og dugnað þessarar konu, eða ekki haft tíma til þess eða þá engan áhuga haft fyrir því, að Íslendingar lærðu að hagnýta sjer síld til matar. Nú má segja, að Íslendingar eti alls ekki síld og sjerstök andúð hefir verið gegn því að eta hana til þessa tíma. Jeg þekki umsækjanda ekkert annað en það, að hún kom út í Vestmannaeyjar í fyrra og kendi þar matreiðslu síldar. Kendi ungfrú Björg í tólf stöðum í fyrra á Vesturlandi, Suðurlandi og Norðurlandi og hafði alls 360 nemendur, og hafði hver þeirra lært matreiðslu á 20 rjettum eftir námið. Aðferðin, sem ungfrú Björg hafði, sýnir, að hún hefir unnið að þessu á „praktiskan“ hátt. Hún hafði þá reglu, að bjóða hópi manna daglega til að bragða á þeim rjettum, sem framreiddir voru. Var það til þess, að margir kyntust þeim rjettum, sem ungfrúin bjó til úr síldinni. Er þetta heppileg aðferð til að kynna síldina og gera hana vinsæla sem fæðutegund meðal fólks. Það er oft barmað sjer yfir því, að fólk kunni ekki að hagnýta sjer þessa hollu, næringarmiklu og vitaminríku fæðutegund. En þjóðin breytir ekki alt í einu matarhæfi sínu. Það þarf að leggja mikla vinnu í það að útvega nýrri fæðutegund útbreiðslu og til þess þarf oft fleiri ár, því fólk er seint til þeirra hluta. Þingið þarf því að styðja þessa viðleitni. Þessi umsækjandi er nú víða kunn vegna þeirra 1/2 mán. námskeiða, sem hún hjelt víða um land í fyrra. Var hún mjög áhugasöm og dugleg í því starfi sínu. Jeg skal geta þess, að jeg flyt ekki þessa till. vegna ungfrú Bjargar. Hún er hraust og dugleg og fær í flestan sjó og í engum vandræðum með atvinnu. Jeg flyt hana aðeins vegna nauðsynjar þeirrar, sem á því er, að fólk læri að hagnýta sjer þennan ágæta mat. En til þess þarf að kenna því að matreiða og eta þennan ágæta mat. Einn hv.þm. sagði, að ekki þyrfti að kenna fólki að borða síld. Allir kynnu að matreiða hana, með ediki og lauk og eta hana með brauði. En rjettir ungfrú Bjargar eru fjölbreyttir og mjög vel við flestra smekk. Þó er því ekki til að dreifa, að mikið sje í þá borið eða dýr efni sjeu notuð í þá. Þar er aðeins um einfalda og ódýra notkun að ræða í öllum atriðum. Ungfrú Björg hefir lært matreiðslu hjá Svíum, og þeir kunna manna best að matreiða síld á einfaldan og ódýran hátt. Hún hefir nú þegar lært að búa til 20 rjetti úr síld og vill auka við þá kunnáttu sína með því að fara utan til frekara náms. Jeg vil benda á það, að hún hefir kent á þessum stöðum: Hafnarfirði, Grindavík, Álftanesi, Borgarnesi, Hnífsdal, Siglufirði, Hrísey, Akureyri, Vestmannaeyjum og Reykjavík. Hefir hún ágæt meðmæli frá mörgum þessum stöðum. Það er því engin hætta á því, að styrkveiting til hennar fari forgörðum eða verði illa varið. Það má um þessi síldarnámskeið segja, að þau voru lítið undirbúin. Fólk vissi ekki af þeim fyr en kenslukonan var komin á staðinn. Er því merkilegra, hvað árangurinn hefir orðið góður. Jeg vil beina því til hv.þdm., að þeir styðji þessa till., svo góðu starfi verði haldið áfram, og þótt einhverjir hv.þm. álíti ekki þörf á meiri mentun til að kenna þetta, þá samþykki þeir þó síðari liðinn, svo kenslu þeirri, sem byrjuð er, verði haldið áfram. Þá hafa skátar sótt um nokkurn fjárstyrk til sinnar starfsemi. Hv. fjvn. fer mjög loflegum orðum um starfsemi þessa fjelagsskapar í nál. sínu. Vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa úr áliti fjvn. Þar segir svo: „Tveim nýjum liðum er bætt þarna inn, öðrum til „bandalags ísl. skáta“ (500 kr.). Hefir það með höndum holla og góða starfsemi meðal æskumanna, sem nefndin álítur, að sje viðurkenningar makleg“. - Þetta er rjett á litið hjá hv.n. En hún hefir numið um of við neglur sjer fjárveitingu til þessa. 1000 kr. er hið minsta, sem komast mætti af með til starfrækslu þessa fjelagsskapar eins og hann er nú. Jeg vil upplýsa það, að þessi holli fjelagsskapur, sem æfir fjelaga sína í stundvísi, reglusemi og hjálpfýsi og heiðarleik í hvívetna, hefir nú starfað hjer á landi í 16 ár, og telur nú um 500 drengi, sem skiftast á 10 fjelög. Eru 3 þeirra í Reykjavík, en 7 í kaupstöðum og kauptúnum utan Reykjavíkur. Axel Tulinius, sem altaf hefir verið lífið og sálin í þessum fjelagsskap, stofnaði fyrsta fjelagið á sumardaginn fyrsta 1913. Jeg vil benda á það, að þessi fjelagsskapur er stofnaður á fyrsta sumardag. Enda fylgir sól og sumar starfsemi skátanna í hvívetna. Þar sem fjelög þessi eru nú orðin dreifð um landið, þá þarf heimsóknir, uppörvun og leiðbeiningar og hjálp til að stofna ný fjelög. Fylgir því talsverður kostnaður, auk þess sem kosta þarf til brjefa og prentunar á lögum og reglum skátanna. Er því 500 kr. upphæð alt of lítil. Nú hefir sendimaður verið á ferðalagi meira en mánuð á Ísafirði, Sauðárkróki, Siglufirði og Akureyri. Og nú hefir verið send beiðni um að fá hann til Húsavíkur til að stofna fjelag þar. Sýnir þetta áhuga fyrir þessu máli um land alt. Er því sýnilegt, að meiri fjárstyrk þarf til að halda starfseminni áfram en þann, sem hv.fjvn. leggur til að veittur verði. Þá er brtt. XXXVI. á sama þskj.: „Til þess að fullgera veg í Vestmannaeyjum, 2/3 kostnaðar, alt að 12000 kr.“ Þessi vegagerð er áframhald þess vegar, sem byrjað er á og áður hefir verið veittur styrkur til, 1926 og 1927, að mig minnir. Annað fje hefir Vestmannaeyingum ekki verið veitt til vegagerða. Þessi vegagerð er hafin vegna þeirrar almennu ræktunar, sem orðið hefir í Vestmannaeyjum á síðustu árum og sem borið hefir þann árangur, að þar, sem áður voru óræktarmóar, er nú komið girt og ræktað land. Jeg hefi gert mjer nokkurt far um að sýna þeim hv.þm., sem leið hafa átt um Vestmannaeyjar, þessar framfarir í ræktun Eyjanna, og hefir það verið einróma álit þeirra allra, að það sje undrunarvert, hversu skjótum stakkaskiftum þetta land hefir tekið, eftir að byrjað hafði verið að leggja vegi, sem gera ræktun mögulega. Í fyrra gerðust þau nýmæli um þessa ræktun, að ungur og efnilegur maður ofan úr Borgarfirði kom þangað með dráttarvjel (traktor) og tók að sjer vinslu á landi í ákvæðisvinnu. Var talsvert unnið á þennan hátt, svo ræktun skilar þar nú drjúgum áfram. Nú er búið að mæla út alt ræktanlegt land, bæði það, sem gott er, og það, sem er miður fallið til ræktunar. Byrjað var að leggja veg í gegnum besta landið. En bráðum verður líka farið að rækta hið lakara landið, hið svonefnda Ofanleitishraun. En þá er nauðsynlegt að leggja veg, til þess að ná þangað áburði frá fiskhúsunum.

Er þetta stórt land?

. Jeg veit ekki, hve margir hektarar það er. En það hefir alt verið mælt út og það eru ekki fáir verkamenn, sem þarna hafa tekið land til ræktunar. Er svo frá samningum gengið, að þegar þessi svæði verða komin í rækt, verður goldið af þeim árlegt gjald í ríkissjóð. Landskuldir og lóðarleiga er nú 18 þús. kr. En eftir fá ár mun hún fara upp í 20–30 þús. kr., þegar þeir blettir, sem nú er verið að rækta, verða gjaldskyldir. Það var hið besta verk, er Alþ. styrkti þessar framkvæmdir. Enda sjest líka árangurinn greinilega, því þar, sem áður voru óræktarmóar, eru nú komin rennsljett og græn tún. Og þegar litið er til þess, að fólki fjölgar í Vestmannaeyjum og að þar eru nú um 4 þús. manna, þá verður að viðurkenna rjettmæti skoðunar Sigurðar Sigurðssonar búnaðarmálastjóra, sem álítur, að enginn blettur ætti að vera óræktaður þar í Eyjum, sem annars væri hægt að rækta. Vil jeg svo leggja þessar brtt. mínar undir dóm heilbrigðrar skynsemi hv.þdm.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Það hafa komið fram nokkrar brtt. á milli 2. og 3. umr., og vil jeg víkja nokkuð að þeim. Um fyrri brtt. á þskj. 346 verð jeg að segja það fyrir n. hönd, að hún hefir ekki haft tækifæri til að athuga hana, en um hina síðari er það að segja, að landssímastjóri telur eigi heppilegt að ákveða stöðvar á línum, sem eru ólagðar, nema áður hafi farið fram rannsókn á, hvar heppilegast sje að hafa þær, og sjeu þær svo ákveðnar í samráði við hreppsnefndirnar. Þá hefi jeg komið fram með brtt. um að nema úr símalögunum línu af Snæfjallaströnd að Ármúla í Grunnavík. Símalagning á þessum slóðum hefir þegar verið öðruvísi ákveðin, enda var sú lína, sem jeg legg hjer til, að feld verði niður, sett í símalögin af athugaleysi. Menn hafa að vísu viljað fá þessa línu, en hún er alt of dýr, þegar þess er gætt, að lína frá Arngerðareyri til Melgraseyrar gerir sama gagn, en kostar eigi nema 8 þús. kr., þar sem línan af Snæfjallaströnd yfir á Langadalsströnd hefði kostað um 40 þús. Því hefi jeg flutt brtt. um að nema þessa línu úr lögum nr. 52, 28. nóv. 1919. Landssímastjóri er brtt. samþykkur. Þá hefir hv.þm. V.-Húnv. borið fram eina brtt.N. hefir ekki borið sig saman um hana, en landssímastjóri leggur á móti því, að óslitin símalína sje á Vatnsnesinu. N. hefir óbundnar hendur um brtt. þessa. Þetta er ekki mikið fjárhagsatriði, en jeg hygg, að það yrði til að seinka fyrir símalínu á Vatnsnesi vestanverðu, ef þetta yrði samþ. Landssímastjóri leggur áherslu á það, að línan verði slitin sundur á einum stað.

Gunnar Sigurðsson Jeg á hjer ásamt fleirum eina brtt. á þskj. 346, um það, að er símalína verður lögð frá Efra-Hvoli að Geldingalæk, verði bætt við smáspotta upp á Land. Enginn sími er nú sem stendur framan til á landinu, og kemur sjer oft mjög illa, að ekki skuli vera sími í Holtsmúla. Á þessum slóðum er um fjögurra klst. lestagangur á milli stöðva. Landssímastjóri og þeir af samgmn.- mönnum, sem jeg hefi talað við, eru þessu hlyntir.

Benedikt Sveinsson Jeg hefi á þskj. 346 borið fram brtt. um það, að símalína frá Skógum að Skinnastöðum skuli liggja um Núp. Svo háttar til, að bærinn Skógar liggur í einskonar landeyjum. Kvíslar Jökulsár falla á tvo vegu, oft illar yfirferðar; stundum ófærar. Ef línan verður lögð beint frá Skógum að Skinnastöðum, eru engir bæir á þeirri leið, en yfir jökulvatnið Sandá að fara, en verði hún lögð um Núp, þá liggur hún almannaveg með bæjum, eins og t. d. ef símalína væri lögð eftir Fljótshlíð. Nú hefir ekki verið beðið um fleiri stöðvar en þessa einu á þeirri leið, og er alment viðurkent, að langheppilegast sje, að línan verði lögð um Núp. Hlýtur það að stafa af vanþekkingu, ef álitið er, að um annan heppilegri stað sje að velja. Jeg hygg, að menn ætli ekki, að jeg segi ósatt frá um landslag á þessum slóðum, enda hefi jeg talað við Hlíðdal símaverkfræðing og landssímastjóra um þetta mál, og er skoðun þeirra sú, er jeg hefi hjer haldið fram um símastöð að Núpi. Vona jeg því, að hv. deild fallist á þessa brtt. Verði þetta ekki að lögum, má búast við, að nokkur krytur kunni að verða um það, hvort hreppurinn skuli leggja fram nokkur hundruð króna í þessu skyni eða ekki. Mjer hefir virst, að hv. d. skæri slík framlög ekki svo mjög við neglur sjer, þegar um langlínur er að ræða, að ástæða sje að ætla, að hún bregðist illa við þessu máli. Þar sem hjer eru einnig fastákveðnar endastöðvar samkv. gildandi lögum, finst mjer, að ekki ætti að þurfa að verða ágreiningur um þetta, og gegnir nokkuð öðru máli þar, sem endastöðvar eru ekki ákveðnar, eins og í Bárðardal og Fnjóskadal; þar er hvorug endastöðin ákveðin. Býst jeg því við, að þessi brtt. fái góðar undirtektir.

Hannes Jónsson Eins og hv.frsm. samgmn. tók fram, er brtt. mín þess efnis, að bætt verði línuspotta á milli tveggja símalína, sem ákveðnar eru í frv. Jeg verð að játa, að landssímastjóri hefir lagt á móti þessari brtt., en mjer hafa ekki fundist ástæður hans svo veigamiklar, að rjett væri að fella brtt. þeirra vegna. Aðalmótbára hans var á því bygð, að hægara væri um línueftirlit, ef símalínan væri skilin í sundur á Vatnsnesi. Það er auðvitað rjett, að því styttri sem símalínur eru, því hægara er að hafa eftirlit með þeim. En vegna þess, hve flestar þær línur, sem lagðar hafa verið, hafa verið langar og stöðvar margar, virðist mjer ekki nein ástæða til að gera undantekningu með Vatnsnes í þessu efni. Sá viðauki, sem jeg fer fram á, er eitthvað um 20 km. spotti. Út af því, sem sagt hefir verið um þær till. landssímastjóra, að ákveða ekki með lögum, hvar millistöðvar skuli vera þegar í stað, þá vil jeg gefa þá skýringu, að þetta ber alls ekki að skoða svo, að stöðvarnar eigi ekki að koma upp. N. hefir gengið inn á þetta, vegna þess að landssímastjóri hefir lofað, að stöðvarnar skuli koma þar upp, sem honum og hjeruðunum komi saman um. Því gat jeg látið mjer lynda, þótt felt væri niður að ákveða tvær stöðvar á Vatnsnesi, því að jeg býst ekki við, að árangurinn af rannsókn á því, hvar þessar stöðvar skuli verða, verði annar en sá, að sömu stöðvar verði valdar og jeg hefi lagt til. Annars get jeg ekki sjeð neitt hættulegt við það að velja stöðvar, ef þær eru aðeins ekki of margar, því að ávalt er hægt að flytja þær til, því að landssímastjóri hefir látið í ljós, að hjeruðin geti ráðið, hvar stöðvarnar eru, ef þær eru ekki of margar. Hitt er rjett, að meira þras leiðir af því, að stöðvarnar sjeu ákveðnar, og því hefir n. gengið inn á að láta óbundið, hvar stöðvarnar eru. En jeg vil taka það fram, að n. ætlast ekki til, að stöðvar á þessum línum verði færri en svo, að almenningur hafi gagn af þeim. Jeg er sammála hv.frsm. nema að því leyti, að hann hefir lagst á móti minni till.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Allshn. hefir athugað frv. þetta, sem hjer liggur fyrir, ásamt skjölum þeim, sem umsóknir þessara 3 manna eru bygðar á, og hefir hún ekkert við þau að athuga. Þeir fullnægja alveg öllum skilyrðum, og leggur n. því til, að þeim verði veittur ísl. ríkisborgararjettur. Það hefir einnig komið til n. samskonar umsókn frá Jóhannesi Stefánssyni. Hann er fæddur og uppalinn hjer á Íslandi, en fór svo til Vesturheims og fjekk þar breskan þegnrjett. Nú er hann kominn hingað til landsins og ætlar að dvelja hjer, og óskar því eftir að fá íslenskan ríkisborgararjett aftur. í umsóknarskjalinu kallar hann sig Birkiland, en n. sá ekki ástæðu til þess að taka það nafn upp í viðaukatill. sína, því að hún vissi ekki, hvaða rjett hann hefir til þess að bera það, og hefir því tekið það nafn, sem stóð á skírnarvottorði hans. N. leyfir sjer að mæla með þessum manni og leggur til, að honum verði einnig veittur íslenskur ríkisborgararjettur.

Frsm. (Jón Sigurðsson) * Eins og grg. frv. sýnir, er þetta frv., sem hjer er á ferðinni, ekkert nýmæli. Laust eftir aldamót voru veittar 10 þús. kr. í því skyni að flytja inn sauðnaut. Minnir mig, að svo stæði á, að norskur skipstjóri byðist til þess að flytja dýrin til landsins, en þessi fyrsta tilraun fórst fyrir, af því að skipstjórinn stóð ekki við loforð sín. Nú á seinni árum hefir vaknað aftur mikill áhugi á þessu máli. einkum vegna rita Vilhjálms Stefánssonar um þetta efni, þar sem hann hefir sýnt fram á, hvaða framtíðargagn gæti orðið að þessum dýrum bæði hjer og annarsstaðar. Hefir mönnum því fundist ástæða til að fara að athuga þetta mál fyrir alvöru. Því má ekki gleyma, að við eigum víðáttumiklar óbygðir og meira haglendi að tiltölu við fólksfjölda en flestar aðrar þjóðir. Sýnist full ástæða til að nota þetta land eftir föngum. Skal jeg benda á það til hliðsjónar, að Norðmenn hafa nú síðustu árin aukið stórum hreindýrarækt hjá sjer, og einkum til þess að fá aðstöðu til að nota þann gróður, sem annars rotnar niður og kemur að engu gagni. Jeg tel það fyllilega íhugunarvert, hvort við ættum ekki að fara svipað að og Norðmenn í þessu efni og reyna að nota að einhverju leyti heiðagróðurinn hjer á landi. Virðist mjer þá standa næst að reyna, hvort þessi óvenjuharðgerðu dýr, sem hjer er um að ræða, sauðnautin, geti ekki þrifist hjer. Talið er, að sauðnautunum í Grænlandi fækki óðum. Þau eiga erfitt með að forða sjer og verða því hrönnum saman mönnum og dýrum að bráð. Ekkert er sennilegra en að þeim verði útrýmt að mestu eftir fáa áratugi. Því er rjett að grípa tækifærið nú, meðan nóg er af þeim. Ekki þýðir að spá neinu um það, hvernig sauðnaut myndu þrífast hjer á landi. En landbn. sjer ekki eftir dálítilli fjárupphæð til tilraunar í þá átt. En hún treystir ekki fyllilega á framtak einstaklinganna í þessu máli og leggur því til, að stj. beiti sjer bæði fyrir því, að dýrin verði útveguð og tilraunastöð komið upp. Hefir n. stungið upp á, að sú tilraunastöð yrði á Norður- eða Austurlandi. Telur hún, að skilyrðin muni vera þar betri en á Suður- og Vesturlandi, af því að tíð er þurviðrasamari og minni áfreðar. Þó gerir n. staðinn ekki að neinu kappsmáli og getur vel gengið inn á brtt.hv.þm. Borgf. til samkomulags. En hvar sem dýrin eiga að vera, þurfa þau vitanlega eitthvert aðhald, en þó eigi svo þröngt, að að þeim kreppi til muna. Sje jeg svo eigi ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. Hepnist sú tilraun, sem hjer er um að ræða, telur n. að það myndi verða til mikilla hagsmuna íslenskum landbúnaði, einkum bændum þeim, er fram til dalabúa og minst skilyrði hafa til ræktunar á jörðum sínum. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Pjetur Ottesen 1 Mjer þykir gott til þess að vita, að áhugi skuli vera að aukast í þá átt að flytja þessi nytjadýr inn í landið. Hjer í hv. deild eru nú komnar fram 2 till. um þetta efni. önnur er frv. hv. landbn., sem hv. 2. þm. Skagf. talaði fyrir áðan. Hin er till.hv.fjvn. um tuttugu þús. kr. fjárveitingu til að hefjast handa í þessu skyni. Eftir upplýsingum, sem fyrir liggja um lifnaðarháttu þessara dýra, má ætla, að þau muni þrífast mjög vel hjer á landi. Aðalástæðan til þess, að áhugi vaknaði á innflutningi þeirra, mun. eins og hv.frsm. tók fram. eiga rót sína að rekja til skrifa Vilhjálms Stefánssonar. En upplýsingar um þessi dýr hafa líka komið úr annari átt. Maður sá, er Vigfús heitir og er kallaður Grænlandsfari, fór árið 1913 þvert yfir Grænland ásamt dönskum heimskautafara. Leið þeirra lá einmitt yfir þau svæði, þar sem þessi dýr ala aldur sinn. Kyntist Vigfús þá lifnaðarháttum þeirra. Veiddu þeir fjelagar nokkur þeirra sjer til matar og fjell kjötið vel í geð. Ull er á þessum dýrum, eins og kunnugt er, og ganga þau úr reifi einu sinni á ári eins og sauðfje. Ekki er mjer kunnugt um gæði ullarinnar, en hygg þó, að hún muni vera til margra hluta nytsamleg. Mjer er auk þess kunnugt af upplýsingum, að ekki muni erfitt að handsama þessi dýr. Þau eru spök og flýja ekki, þó að hætta sje á ferðum, heldur þjappa sjer saman í hópa. Vigfús Grænlandsfari segir, að mjög auðvelt sje að ná þeim. Hv. þdm. mun vera kunnugt, að fyrir nokkrum árum var myndað hjer í Rvík fjelag manna til þess að ná lifandi sauðnautum og flytja þau hingað til landsins. Þetta fjelag hefir tvisvar leitað á náðir Alþingis um fjárstyrk. Hv. Nd. hefir brugðist vel við þeirri málaleitan og tvisvar samþ. fjárveitingu Í þessu skyni. Á síðasta þingi var samþ.till. um 20 þús. kr. fjárveitingu, en hún fjell í hv.Ed. Hefir því enn ekkert orðið úr framkvæmdum. Nú hefir hv.fjvn. tekið upp sömu fjárveitingu og í fyrra. Auk þess hefir hv. landbn. tekið málið í sínar hendur. Er því sýnilega tekið á því fastari tökum en áður. Má því ætla, að leiðangur til að útvega dýrin verði gerður út áður en langt líður. Jeg hefi leyft mjer að flytja brtt. við 1. gr. frv., um það, að tilraunastöðin skuli ekki eingöngu bundin við Norður- og Austurland. Jeg sje ekki annað en að það ákvæði í frv. n. sje alveg ástæðulaust, því að þótt Norður- og Austurland sjeu vafalaust vel fallin til sauðnautaræktar, má hún engu síður takast í hinum landshlutunum. Eitt atriði í ráðagerð þeirra manna hjer í Rvík, sem ætluðu sjer að beitast fyrir útvegun dýranna, var að tryggja sjer þá bestu aðstoð og leiðsögn, sem völ væri á. Höfðu þeir til þess augastað á Vigfúsi Grænlandsfara. Nú er svo ástatt, að Vigfús mun vera ráðinn í leiðangur til Grænlands með þýskum vísindamönnum árið 1930. Væri nauðsynlegt að tryggja sjer þá jafnframt aðstoð hans við öflun dýranna, enda mun hann fús til að veita hana. Tel jeg því óhjákvæmilegt, að stj. hefjist handa um undirbúning framkvæmda þegar á þessu ári. Eins og hv.frsm. tók fram, fer dýrunum óðum fækkandi vegna vaxandi eftirsóknar, og er nauðsynin því brýnni á skjótum framkvæmdum. Mjer er kunnugt um, að 2 leiðangrar verða gerðir út til Grænlands í sumar, annar frá Noregi og hinn frá Danmörku. Eru þetta raunar vísindaleiðangrar, en munu þó vafalaust veiða dýr sjer til matar og til að hafa heim með sjer. En alt slíkt miðar að því að útrýma dýrunum. Vil jeg skjóta því til hæstv. stj., að jeg tel tæplega fært að slá á frest, svo að nokkru nemi, þeirri tilraun, sem hjer á að gera með þessi nytjadýr. Sauðnautin hafast einkum við í grend við St. Jósephsfjörðinn. Þar er öllum frjáls landganga og veiði heimil. Frá þeirri hlið er því ekkert til fyrirstöðu. Það er og alkunna, að þar norður er alt dýralíf einangrað frá umheiminum og engin hætta á, að þaðan berist þeir sjúkdómar, sem búpeningi landsins stafar mest hætta af. Jeg vil svo enn á ný fastlega mælast til þess, að Alþingi sýni nauðsynlegan skilning á þessu máli, og að ekki standi á hæstv. stj. að gera sitt til að auka framtíðarmöguleika landbúnaðarins íslenska. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Gunnar Sigurðsson * Jeg er hv. landbn. þakklátur fyrir flutning þessa frv. En af því að það er nú orðið „móðins“ að spyrja um nál., vil jeg spyrja þessa hv.n., hvað líði áliti hennar um frv. mitt um innflutning lifandi dýra. Mjer er raunar kunnugt um, að flestir nm. a. m. k. muni vera því samþykkir. En jeg vildi fastlega mælast til þess við hv. form., að hann sjái um, að álitinu verði skilað hið allra fyrsta, svo að frv. geti komið til umr. Jeg ætla mjer ekki að halda langa ræðu um sauðnautin. Þó vil jeg benda á eitt stórt atriði í þessu máli. Færi svo, að þessi dýr dæju út á Grænlandi, en sæmileg lífsskilyrði reyndust fyrir þau hjer, myndi verða mikill markaður fyrir þau í öðrum löndum. Mjer er t. d. kunnugt um, að dýragarðar kaupa fágæt dýr mjög háu verði. Eins og hv.þm. Borgf. tók fram, fer þessum dýrum árlega fækkandi, af því að þau eru varnarlaus gegn nýtísku veiðarfærum. Jeg vil taka undir þá ósk, að tilraunin verði framkvæmd sem allra fyrst, og efast ekki um, að hún muni bera góðan árangur. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Sveinn Ólafsson Út af brtt.hv.þm. Borgf. langar mig til að segja nokkur orð. Jeg sje raunar ekki ástæðu til að amast við brtt., en þó hygg jeg, að hv. landbn. hafi gert rjett í því að tiltaka uppeldisstöðvar þessara dýra á Norður- eða Austurlandi. Jeg dreg það af því, að hreindýrin, sem flutt voru inn fyrir 150 árum og nú hafa leitað uppi þær stöðvar, sem þeim henta best, hafast svo að segja öll við á heiðunum norðan og austan við Vatnajökul. En jeg hygg, að sauðnaut sækist einmitt eftir sama gróðri og hreindýrin, þ. e. hreindýramosa, fjallagrösum og kræðu. Og hreindýrin hafa nú sjálf sagt til um það, hvar á landinu þeim þykir best að vera. Jafnvel þótt ekkert yrði um það ákveðið í frv., ætti tilraunastöðin samt að verða einhversstaðar á landinu norðaustanverðu. Og jeg hefi mælt þessi fáu orð af því, að jeg teldi hraparlegt, ef tilraunin mistækist eingöngu af því að illa tækist til um val staðarins.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Við 1. umr. þessa máls var frv. vísað til fjhn. Fór það svo, að n. gat ekki orðið sammála, og leggur meiri hl. til, að frv. verði samþ., eins og sjá má á þskj. 331, en minni hl. hefir ekki skilað neinu áliti, en mun eflaust gera sínar aths. hjer við þessa umr. Um frv. sjálft er eiginlega ekki neitt að segja annað en það, sem tekið er fram í grg. Virðist ekki ástæða til þess að setja sig á móti því, að hátíðarnefndin fái heimild til þess að hafa hönd í bagga með samgöngum til Þingvalla yfir þann tíma, sem hátíðahöldin standa, og á ekki að nota þá heimild, sem gefin er í II. og III. lið frv., nema nauðsyn krefji að dómi hátíðarnefndarinnar. Um I. liðinn er það að segja, að hann er alveg sjálfstæður og getur engin hætta af honum stafað. Má telja það víst, að þessir minnispeningar seljist allir, og væri eflaust óhætt að hafa þá fleiri, sjerstaklega þá smærri, því að margir hátíðargestir munu sækjast eftir þeim, t. d. Vestur- Íslendingar. N. hefir að vísu ekki komið með neina brtt., en ef fram kæmi brtt. um það, að auka tölu minnispeninganna af minstu tegund, þá mundi meiri hl. verða henni meðmæltur. Jeg sje svo ekki ástæðu til að tala frekar um þetta nema sjerstakt tilefni sje gefið.

Jón Þorláksson Við höfum ekki fundið ástæðu til að koma með sjerstakt nál., jeg og hv. 1. þm. G.-K., en erum ekki mótfallnir heimildinni í I. lið frv., um að gefa þessum minnispeningum peningagildi. Að því er snertir II. og III. lið frv., þá sjáum við ekki annað en að alþingishátíðarnefndin geti trygt það með samningum, að hún fái nægileg farartæki og húsnæði fyrir sína gesti, og í öðru lagi álítum við það best, að ekki sjeu lagðar neinar kvaðir á þá menn, sem hafa hús og flutningatæki til umráða. Jeg fyrir mitt leyti álít það blett á hátíðinni, ef forstöðumennirnir fara að beita kúgun og þvingunarráðstöfunum, sem ekki er beitt í siðaðra manna ríkjum nú orðið nema þegar ófriður er.

Jóhannes Jóhannesson Jeg tók það fram við 1. umr. þessa máls, að alþingishátíðarnefndin gerir alls ekki ráð fyrir að þurfa að nota heimildina, sem gefin er í II. og III. lið þessa frv. Hinsvegar lítur hún svo á, að það geti komið fyrir, að einstaka menn sýni óbilgirni og okri á húsum og flutningatækjum, og er þá nauðsynlegt, að hægt sje að sporna við því, því að það verður að teljast blettur á þjóðinni, ef farið verður að okra á þeim, sem hátíðina sækja. Jeg skal geta þess út af ummælum hv.frsm., að það er ekki endanlega búið að ákveða upphæð minnispeninganna, en ef heimildin verður samþ., þá nær hún til allra þeirra minnispeninga, sem slegnir verða. Það geta altaf verið til þeir menn, sem gætu orðið þjóð sinni til ósóma við svona tækifæri, ef þessi lög væru ekki til, en jeg lít svo á, að ef þau eru til, þá muni ekki þurfa að grípa til þeirra.

Hákon Kristófersson Jeg vildi mega beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvenær myndi mega búast við, að frv. til laga um gerðardóm í vinnudeilum kæmi á dagskrá. Það eru þegar liðnir 26 dagar frá því að nál. minni hl. allshn. var útbýtt í deildinni; verður því tæplega annað sagt en að kröfum okkar minnihl.manna sje í hóf stilt, þó að við beinum nú þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann taki málið á dagskrá sem fyrst.

Forseti (BSv): Út af þessum tilmælum hv.þm. Barð., um að taka á dagskrá frv. til laga um dóm í vinnudeilum, vil jeg taka það fram, að jeg hefi nokkrum sinnum komið að máli við form. allshn, og beðið hann að hraða áliti meiri hl., og hefir hann jafnan lofað góðu um, að það myndi koma bráðlega, en nú virðist hann vera farinn að tregðast. Sömuleiðis hefi jeg hvatt aðra meðnm. hans úr meiri hl. að hraða áliti eða álitum sínum. Mun jeg því taka málið á dagskrá áður en langt um líður.

Gunnar Sigurðsson Jeg get alls ekki kannast við, að hæstv. forseti hafi þrásinnis átt tal við mig um þetta mál. En eins og kunnugt er, hefir nefnd sú, sem jeg er form. í, svo mikið að gera, að hún kemst varla yfir alt, sem til hennar hefir verið vísað. Hafa því annir nefndarinnar valdið þeim drætti, sem orðið hefir á áliti meiri hl. hennar í þessu máli.

Magnús Torfason Af því að jeg á hjer dálitla hlutdeild í, vil jeg upplýsa það, að hvíld mín í páskafríinu var sú, að vinna í þessu máli, og jeg þori óhætt að fullyrða, að ekki hefir verið unnið að neinu máli með meiri alúð og góðvilja en þessu. En eins og kunnugt er, er þetta mjög viðkvæmt mál, og verður því að fara að öllu varlega, til þess að reyna að koma í veg fyrir, að hvorugum aðiljanum verði gert rangt til. Annars höfum við nefndarmenn litið svo á, að ekki gæti komið til mála að taka frv. þetta fyrir á meðan aðalumr. fjárlaganna hafa staðið yfir. Er því fyrst að vænta þess, að umr. geti hafist um það þegar þær eru um garð gengnar.

ForsetJ (BSv): Það munu nú flestir sammála um, að taka beri mál þetta á dagskrá sem fyrst. En um samtöl mín við meiri hl. nefndarmanna í allshn., þá mun það rjett, að jeg hafi ekki talað oftar en um sinn við hvern þeirra um málið, að undanteknurn formanninum, því að við hann hefi jeg átt þrásinnis tal um málið, og meira að segja nokkrum sinnum fyrir páska.

Jeg var heima í páskafríinu

. Veit jeg það! En jeg bjóst við, að hv.þm. færi heim meðal annars til þess að skrifa nál., eins og hann hafði sagt mjer afdráttarlaust.

Hákon Kristófersson Úr því að sá mikli góðvilji hefir átt sjer stað um þetta mál, sem hv. 2. þm. Árn. var að tala um, hefði óneitanlega verið æskilegt, að hann hefði meðal annars komið fram í því, að meiri hl. allshn. hefði skilað áliti sínu um málið, hafa forsetar þegar gert ráðstafanir til, að umræðuhandritin verði tekin til undirbúnings prentunar jafnskjótt og málum er ráðið til lykta í þinginu. En með því að sú er reynsla undanfarinna ára. að undirbúningur handrita undir prentun hefir þrásinnis strandað á því, og útgáfan þar af leiðandi tafist, að misjafnlega hefir gengið að fá einstaka innanbæjarþingmenn til að yfirlíta og leiðrjetta ræður sínar, og til þess að tryggja það, að tómlæti í þeim efnum tefji ekki undirbúninginn að þessu sinni um skör fram, hafa forsetar orðið ásáttir um að mæla svo fyrir, að þá er þingmaður hefir fengið tilkynningu frá skrifstofunni um, að leiðrjetting ræðu hans eða ræðna hefti afgreiðslu máls til prentunar, skuli hann innan fjögurra sólarhringa hafa lokið leiðrjettingunni, en ræðan eða ræðurnar teknar til prentunar ella, með athugasemd um, að handritið sje óyfirlesið af þingmanninum. Þessar ráðstafanir koma til framkvæmda þegar eftir páska, en að öðru leyti er þess fastlega vænst, að þingmenn noti vel tímann í páskahljeinu til að leiðrjetta ræður sínar yfirleitt.