Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég mun hér fara yfir nál. meiri hl. iðnn. um frv. til l. um lagagildi viðaukasamnings milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd. um álbræðslu við Straumsvík. Eins og fram hefur komið vil ég þó geta þess í upphafi að nefndin varð síður en svo einhuga um afgreiðslu þessa máls og ég geri ekki ráð fyrir öðru en því að fulltrúar minni hluta álitanna muni hér á eftir gera grein fyrir sínum skoðunum í þessu máli. Frv. þetta fjallar um staðfestingu á viðaukasamningi við gildandi aðalsamning milli ríkisstj. og Alusuisse um álbræðslu í Straumsvík um breytingar á rafmagnssamningi vegna álbræðslunnar og sáttargerðarsamningi milli ríkisstj. og Alusuisse í tilefni af þeim ágreiningi sem staðið hefur um nokkurt skeið varðandi framleiðslugjald ÍSALs. Samningar þessir eru ávöxtur af þeim samningaviðræðum sem átt hafa sér stað milli aðilanna síðan á fyrra ári á grundvelli bráðabirgðasamnings ríkisstj. og Alusuisse frá 23. sept. 1983 þar sem ákveðið var að leita lausnar á yfirstandandi deilu um framleiðslugjald ÍSALs og taka upp viðræður um endurskoðun á orkuverði og öðrum tilteknum málefnum varðandi framtíðarstarfsemi álbræðslunnar. Fela samningarnir í sér þær niðurstöður sem náðst hafa í viðræðunum til þessa, þ.e. endanlega lausn á deilum vegna liðins tíma og endurskoðun á orkuverði og öðrum skilmálum rafmagnssamningsins fyrir núverandi álbræðslu. Viðræður um önnur málefni skv. bráðabirgðasamningnum munu hins vegar halda áfram á næstu mánuðum, þ.e. um endurskoðun á ákvæðum aðalsamnings um skattkerfi fyrir núverandi álbræðslu, um hugsanlega stækkun álbræðslunnar í samvinnu við þriðja aðila og um möguleika á því að íslenska ríkið gerist hluthafi í ÍSA L. Þessi fyrirætlun er staðfest í samkomulagsbréfi milli ríkisstj og Alusuisse frá 5. nóv. 1984. Iðnn. hefur haft þetta mál til athugunar á nokkrum fundum og m.a. rætt við formann og aðra nefndarmenn samninganefndar um stóriðju sem iðnrh. skipaði 14. júní 1983 til að annast viðræðurnar við Alusuisse, svo og ritara nefndarinnar og lögfræðilegan ráðunaut. Einnig hefur hún rætt við forstjóra Landsvirkjunar og nokkra starfsmenn og stjórnarmenn fyrirtækisins. Sömuleiðis hefur nefndin rætt við ýmsa sérfræðinga, er önnuðust samskipti við Alusuisse í tíð fyrrv. iðnrh. á árunum 1980–1983. Jafnframt hefur nefndin rætt við lögmenn ríkisstj. er önnuðust málflutning fyrir dómnefndum í Reykjavík og New York skv. bráðabirgðasamningnum. Meginatriði þessara samninga eru þríþætt. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir sátt milli ríkisstj. og Alusuisse um öll deilumál vegna liðins tíma er taki gildi sem dómsátt fyrir ofangreindum dómnefndum ef frv. þetta verður að lögum. Þessi sátt felur í sér eina heildarlausn allra mála án þess að reynt sé að gera þau upp í einstökum atriðum eða fá annan aðilann til að viðurkenna röksemdir hins. Það er að mörgu leyti eðlilegur grundvöllur að sátt af þessu tagi og einkum með tilliti til þess að megintilgangur sáttargerðarinnar er að gera aðilum kleift að ganga til samninga um skipan mikilvægra framtíðarmálefna sín í milli án þess að karp um liðinn tíma sé því til hindrunar. Aðalefni sáttarinnar er það að ríkisstj. leysir ÍSAL og Alusuisse undan framleiðslugjaldskröfum og öðrum kröfum vegna liðins tíma, en Alusuisse samþykkir að ÍSAL greiði ríkisstj. 3 millj. dollara í sáttafé. Lögmenn í dómnefndarmálunum og lögfræðingur samninganefndar hafa því orðið sammála um að fjárhæð þessi megi teljast viðunandi miðað við stöðu þeirra mála og má telja ljóst að niðurstaðan hefði getað orðið lægri allt eins og hærri - þá vikið að fjárhæðum - ef málin hefðu verið rekin til enda. Greiðslan fer fram með lækkun á skattinneign ÍSALs sem félagið á skv. samningum frá tímabilinu fyrir 1. okt. 1975 og er það að flestu leyti eðlileg tilhögun. Í öðru lagi er samið um nokkrar breytingar á aðalsamningi um álbræðsluna og breytingu á aðstoðarsamningi milli ÍSALs og Alusuisse. Varða sumar breytingarnar framleiðslugjald ÍSALs og eru ætlaðar til skýringar varðandi sum þeirra atriða sem orðið hafa aðilum að deiluefni, án þess að afstaða sé tekin til þeirra aftur í tímann. M.a. er nú kveðið svo á að endurskoðun á reikningum ÍSALs skuli fara fram árlega þannig að ekki séu tvímæli um stöðu framleiðslugjaldsins og teljum við nefndarmenn að það sé rétt spor miðað við óbreytta tilhögun gjaldsins. Annars ber að skoða allar þessar breytingar í ljósi þess að aðilar munu halda áfram viðræðum um endurskoðun reglna um framleiðslugjald ÍSALs þar sem skattamál álbræðslunnar verða tekin fyrir á breiðum grundvelli og geta niðurstöður þeirra viðræðna leitt til þess að breytingarnar verði úreltar að einhverju leyti. M.a. verður það til umræðu hvort taka skuli upp breyttar bókhaldsreglur og breyttar reglur um mat á viðskiptum milli Alusuisse og ÍSALs ásamt því meginatriði hvort ástæða sé til þess að taka upp veltuskatt á fyrirtækið í stað skatts sem byggður er að hluta á nettótekjum. Aðrar breytingar í aðalsamningi varða hlutabréf í ÍSAI. þannig að Alusuisse verður nú heimili að selja hlutabréf í ÍSAL til dótturfélaga, sem það tekur ábyrgð á, og til þriðja aðila með samþykki ríkisstj., allt að 50% í stað 49% áður. Þetta síðast talda getur orðið til að greiða fyrir stækkun bræðslunnar, en heimildin tekur þó aðeins til félagsins eins og það er nú og felur ekki í sér neina sjálfstæða heimild til stækkunar. Sú heimild verður til umræðu á komandi mánuðum og er háð samþykki Alþingis. Í þriðja lagi hefur verið samið um gagngera endurskoðun á ákvæðum rafmagnssamnings um orkuverð til ÍSALs, þannig að þau ákvæði mega heita ný frá grunni. Skv. þeim verður orkuverð á bilinu 12.5 - 18.5 mill á kwst., en það felur í sér tvöföldun til þreföldun á því verði sem nú mundi gilda skv. fyrri samningi. Þetta verð breytist innan þessara marka í hlutfalli við álverð skv. fjórþættri viðmiðun þar sem tillit er tekið bæði til verðskráningar á opnum markaði og framleiðendaverðs til óháðra aðila. Þessu verði er ætlað að gilda í 20 ár með fyrirvara um endurskoðun á 5 ára fresti. Það endurskoðunarákvæði er byggt á tilliti til breyttra aðstæðna og er þannig ætlað að tryggja að unnt verði að koma við nauðsynlegri breytingu orkuverðsins með tilteknu millibili á tiltölulega breiðum grundvelli. Önnur aðferð við ákvörðun orkuverðsins hefði svo sem getað verið sú að tiltaka ákveðið verð með ákveðnum verðbreytingarreglum til langs tíma. Það má telja líklegt að með þeirri aðferð hefði orkuverðinu verið mun þrengri stakkur skorinn en með ofangreindri tilhögun. Það er mjög erfitt að setja verðtryggingarreglur til langs tíma, hvort heldur er á grundvelli álverðs, kostnaðarbreytinga eða almennra verðlagsbreytinga, án þess að þrengja í verulegum efnum það svið viðmiðunaratriða sem unnt er að taka tillit til. Hið umsamda endurskoðunarákvæði er ekki takmarkað á þennan hátt og enda þótt eflaust megi deila um orðalag þess verður að telja ljóst að það muni í reynd tryggja nauðsynlega endurskoðun álverðsins með reglulegu millibili. Samningurinn um hið nýja orkuverð er byggður á ítarlegum samanburði á orkuverði til stóriðju og samkeppnisstöðu álvera í Evrópu og Ameríku og stenst fullkomlega allan eðlilegan samjöfnuð í þeim efnum. Hin mikla hækkun á verðinu er þeim mun athyglisverðari þegar þess er gætt að hér er um að ræða orkuverð til starfandi álvers en ekki til nýrrar verksmiðju sem byggir á nýjustu tækni annars vegar og orku frá nýjum virkjunum hins vegar. Það er ljóst af framansögðu og fjölmörgum gögnum málsins að samningarnir eru íslensku þjóðarbúi til verulegra hagsbóta. Með tilliti til þess orkar ekki tvímælis að rétt er að staðfesta viðaukasamningana sem hér er um að ræða. Þess vegna leggur meiri hl. hv. iðnn. til að frv. þetta verði samþykkt. Undir þetta nál. rita Þorv. Garðar Kristjánsson, sá sem hér stendur, Davíð Aðalsteinsson, Björn Dagbjartsson og Egill Jónsson. Virðulegi forseti. Ég vil að gefnu tilefni þakka fyrir gott samstarf í iðnn. Það var margsinnis að því vikið við upphaf umr. um þetta mál að enda þótt hvíldi nokkur pressa á þinginu fengi það svo þinglega meðferð sem tök væru á. Ég held að segja megi að þar hafi allt staðist. Ég skal játa að ég hefði fremur kosið, sem formaður nefndarinnar nú, að þetta mál hefði komið til umr. s.l. mánudag, en svo gat ekki orðið af ýmsum ástæðum. Ég ítreka þakklæti mitt til annarra nefndarmanna fyrir gott samstarf í nefndinni.



Virðulegi forseti. Það er óviðunandi að Alþingi skuli þá fyrst fá að fjalla um þann samning sem hér er á dagskrá þegar hann er fullfrágenginn og undirritaður. Alþingi gefst enginn kostur á breytingum. Það er sett upp við vegg. Annaðhvort á að samþykkja samninginn óbreyttan eða fella hann sem væntanlega þýðir óbreytt raforkuverð í svo og svo langan tíma. Þetta eru að mínu mati óeðlileg vinnubrögð og óviðeigandi þrýstingur á Alþingi. Samningurinn gerir ráð fyrir því að öll eldri deilumál við Alusuisse verði lögð niður gegn 3 millj. dollara greiðslu fyrirtækisins í eitt skipti fyrir öll. Það er nokkurs konar syndaaflausn. Alþfl. telur að staða okkar í málinu hafi verið sterk og sjálfsagt hefði verið að láta gerðardóma fella sína úrskurði, enda málflutningi svo til lokið og skammt að bíða uppkvaðningar úrskurða. Á síðasta stigi var málið stöðvað gegn ákveðinni greiðslu mótaðila. Um sjálfa upphæðina er það að segja að ýmsir, sem nálægt málum hafa komið, telja hana viðunandi ef eingöngu er litið til krafna vegna ársins 1980. Málatilbúnaður okkar náði þó einnig til áranna 1976–1979, en menn greinir á um stöðu okkar varðandi þau ár vegna formgalla, vegna þess að ekki var krafist endurskoðunar á réttum tíma ár hvert. Um þetta atriði eru skoðanir nokkuð skiptar. Sumir telja stöðu okkar gagnvart þessum málum sterka, aðrir ekki. Í hinum nýja samningi eru ákvæði til að forðast sams konar ágreining í framtíðinni. Það út af fyrir sig er gott. En í öllum tilvikum túlkar samningurinn þau sjónarmið sem Alusuisse hefur haldið fram í málflutningi sínum. T.d. eru ákvæði í grein 2.03 c í aðstoðarsamningi milli Alusuisse og ÍSALs um að ÍSAL geti fengið þau aðföng „með bestu skilmálum og skilyrðum sem fyrir hendi eru“ felld niður þegar um viðskipti Alusuisse við ÍSAL er að ræða, en það ákvæði var mjög sterkt frá sjónarmiði Íslendinga. Þess í stað eiga ákvæði í gr. 27.03 í aðalsamningi að gilda í þessum tilvikum, þ.e. „um hlutlægan mælikvarða á viðskiptaháttum milli ólíkra aðila“, svokallaða arm's length-reglu, en þau ákvæði eru miklu teygjanlegri en ákvæði um „bestu kjör“ og Alusuisse hefur túlkað þau mjög sér í vil. Þessi grundvallarbreyting nær til um það bil 98% af aðföngum ÍSALs. Það verða þá samkv. samningum aðeins um það bil 2% aðfanga sem áfram njóta bestu kjara. Sama má segja um ágreining vegna afskrifta. Sjónarmið Alusuisse í þeim efnum eru staðfest í samningnum. Sú spurning hlýtur að vakna hvort við séum að gera svipaðan samning og gerður var 1975. Þá var samið um nokkra hækkun raforkuverðsins og sú hækkun gaf okkur í aðra hönd 26.2 millj. kr. á tímabilinu frá 1975–1982. Það hefur mikið verið talað um þennan samning og menn hafa haldið að þarna væri um miklar hagsbætur að ræða fyrir Ísland. En skattabreytingar, sem jafnframt var samið um árið 1975, hafa lækkað skattatekjur okkar um 26.7 millj. kr. á sama tímabili. Þegar upp er staðið var það því Alusuisse sem þénaði á samningnum 1975, ekki Íslendingar. Mér sýnist af ýmsu í þessum nýja samningi að við séum að feta í þau fótspor. Þetta má ekki endurtaka sig. Í samningnum nú er ÍSAL tryggður forgangsréttur að orku frá nýjum virkjunum, en engar skuldbindingar koma þar á móti, aðeins einhliða réttur Alusuisse. Versti galli samningsins eru þó endurskoðunarákvæði hans. Að sumra áliti eru þau verri en engin því að nú verður aðeins unnt að óska endurskoðunar á 5 ára fresti hvað svo sem skeður í millitíðinni. Ef engin ákvæði væru, segja þessir sömu menn, væri unnt að óska endurskoðunar ef og þegar eitthvað ófyrirséð kæmi upp. Ekki treysti ég mér til að leggja dóm á þetta atriði hér og nú. Í endurskoðunarákvæðunum er það sett sem skilyrði fyrir endurskoðun raforkuverðs „að orðið hafi teljandi og ófyrirsjáanleg breyting til hins verra á aðstæðum, að frátöldum breytingum á valdi Landsvirkjunar eða ÍSALs er hafi haft í för með sér alvarleg áhrif á efnahagsstöðu Landsvirkjunar eða ÍSALs, hvors sem í hlut á, þannig að hún raski bæði jafnvæginu í samningi þessum og valdi óeðlilegu harðrétti fyrri þann aðila sem í hlut á.“ Ef við gefum okkur að verðbólga í Bandaríkjunum verði 5% á ári að jafnaði, eins og hún er um þessar mundir, að raungildi dollarans minnki um 5% á ári, þá getur það hvorki talist „ófyrirsjáanleg breyting“ né að það valdi Landsvirkjun „óeðlilegu harðrétti“ - en hvort tveggja þarf til að koma til þess að unnt sé að óska endurskoðunar á raforkusamningnum og þá aðeins á 5 ára fresti. Nokkur alþjóðleg verðbólga er staðreynd. Hún er orðin hluti af efnahagslífi heimsins segja ýmsir hagfræðingar. Ef áætlanir um þróun álverðs á næstu árum standast og ef 5% verðbólga verður í Bandaríkjunum að jafnaði á samningstímanum verður raforkuverðið í upphafi 12.6 mill (þúsundustu partar úr dollar) pr. kwst., hækkar í 18.5 mill eftir 4–5 ár, en raunverðið verður þá komið niður í 15.2 mill. Þá verður hámarkinu náð og verðið síðan óbreytt í dollurum næstu 16 árin. Eftir 10 ár verður núvirði komið niður í 11.5 mill og eftir 20 ár niður í 7 mill pr. kwst. Það er því ekki, miðað við þessar forsendur, verið að tala um 15 mill pr. kwst. sem meðalverð á samningstímanum, heldur 10–11 miðað við núverandi verðmæti. Verði verðbólga í Bandaríkjunum t.d. 7–8% verður hrap raforkuverðsins mun örara, en þó vafasamt að unnt verði að heimfæra það undir „ófyrirsjáanlegar breytingar“. Samningurinn frá 1966 var um flest mjög góður miðað við aðstæður. Þá var dollarinn talinn gulls ígildi, enda hafði gullverð í dollurum ekki breyst svo árum skipti. Besta verðtrygging þá var talin viðmiðun við dollara. Þetta brást eins og allir vita. Nú stendur til að gera 20 ára samning sem byggist á viðmiðun við dollara án verðtryggingar nema allra fyrstu árin, og án haldbærra endurskoðunarákvæða. Samningamennirnir frá 1966 hafa gilda afsökun, en það komum við ekki til með að hafa þegar við göngum frá þessum samningi. Við vitum að verðbólga verður nokkur í Bandaríkjunum eins og annars staðar í heiminum. Okkar afsökun verður engin. Alþfl. átti aðild að og ber að sínum hluta ábyrgð á því að álverið var reist við Straumsvík. Það var skoðun Alþfl. og er enn að nýta beri þá auðlind í vaxandi mæli sem í fallvötnum og jarðhita felst til að skjóta fleiri styrkum stoðum undir efnahagslíf þjóðarinnar með margbreytilegum iðnaði og stóriðju þar sem það á við. Stóriðja verður þó að greiða kostnaðarverð raforkunnar og rúmlega það ef hún á að verða sú lyftistöng sem að er stefnt. Sá samningur um raforkusölu sem nú er lagður fyrir Alþingi til staðfestingar gerir það ekki, a.m.k. ekki ef litið er yfir samningstímabilið allt. Í upphafi samningstímans má segja að umsamið verð nái nokkurn veginn framleiðslukostnaði eldri virkjana, en fer ört minnkandi að raungildi þegar kemur fram á samningstímann ef að líkum lætur. Virðulegi forseti. Fyrrv. ríkisstj. var búin að koma samskiptum okkar við Alusuisse í illeysanlegan hnút og voru samningar því nauðsynlegir. Þó að samningur sá sem hér er til umfjöllunar geri ráð fyrir talsverðri hækkun raforkuverðs allra fyrstu árin getur hann engan veginn talist nægjanlega hagkvæmur fyrir okkur þegar lengra er litið fram á veginn. Ég legg því til, hæstv. forseti, að frv. verði fellt, en mun þó ekkert gera til að tefja afgreiðslu málsins hér á hinu háa Alþingi.



Herra forseti. Ég get ekki til að byrja með tekið alveg heils hugar undir þau orð hv. síðasta ræðumanns, 6. landsk. þm., að Alþfl. sé algerlega stikkfrí í þessu máli því að upphafsvandinn í þessum samningaviðræðum öllum og hefur verið frá upphafi liggur falinn í upphaflegri gerð samningsins, þ.e. þeim grunni samningsins að einn aðili semur í raun og veru fyrir tvo, þannig að alltaf blandast saman hagsmunir tveggja óskyldra aðila, annars vegar raforkusalans, sem er Landsvirkjun, og hins vegar ríkissjóðs, sem á að hirða opinber gjöld af þessu fyrirtæki. Þegar menn gengu til samninga núna enn eina ferðina hlaut náttúrlega alltaf um ákveðin hrossakaup að vera að ræða þar sem verslað yrði með hagsmuni þessara tveggja óskyldu aðila. Auðvitað bar að leggja höfuðáherslu á það að sá aðilinn sem lagt hefur út féð, fjárfestingarnar og kostnaðinn vegna tilkomu þessa fyrirtækis fengi sem mest út úr þessum samningum. Ekki það að ríkissjóður eigi ekki allt gott skilið. En endanlega réttlætast hans tekjur ekki með útlögðum kostnaði, heldur er þar um aðgerðir að ræða, þar sem horft er til þess að eitthvað jafnt gangi yfir alla sem í þessu tilfelli á heldur ekki við þar sem um sérstakan aðila er að ræða eins og ÍSA L. Ég stóð ekki að meirihlutaáliti þar sem mælt er með samþykkt þessa samnings. Þar komu aðallega tvær ástæður til. Annars vegar það að ég var ekki á landinu þegar frá þessu áliti var gengið. Hins vegar það að ég get ekki tekið þátt í því að hrópa húrra fyrir þessum samningi. Þessi samningur er að mínu mati ákveðinn áfangi, en hann er ekkert afrek. Ég ætla ekki að tíunda sérstaklega efni eða innihald míns nál., en ég vil þó taka örfá atriði fram sem lúta að því að ég tel mjög nauðsynlegt að sú umr. sem fór af stað í kringum þennan samning lognist ekki út af og að menn tali hreint úr pokahorninu um þau vandamál, sem þarna er við að etja, sérstaklega í þeim tilgangi að reyna að læra af þeim í framtíðinni. Það eru auðvitað uppi skiptar skoðanir hér á landi um hvaða leið beri að fara í sambandi við orkufrekan iðnað eða stóriðju. En eitt er víst. Með vaxandi þátttöku Íslands í alþjóðlegri starfsemi hlýtur einhvern tíma að reka að því að við tökum þátt í fyrirtæki svipuðu og þessu hér á landi. Og þá er ákaflega mikilvægt að menn haldi rétt á spöðunum og mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir þeim mistökum sem hafa átt sér stað í fortíðinni og þeim göllum sem finna má á þessum samningi, en þeir eru auðvitað fyrir hendi. Það er mjög mikilvægt að menn safnist ekki í hópa og hrópi annaðhvort hallelúja eða fordæmi þennan samning, heldur horfist í augu við þau vandamál sem þegar eru fyrir hendi í honum og við er að glíma í framtíðinni. Til að byrja með er eitt atriði mjög mikill ljóður á þessum samningi, það sem ég minntist á í upphafi og verður ekkert við gert, því að það er hluti af gamla aðalsamningnum og því verður trúlega seint breytt. En þetta atriði ber að mínu mati að hafa mjög sterklega í huga í framtíðinni, sem sé það að þetta er einn samningur við tvo aðila, en ætti að vera tveir samningar, við sinn aðilann hvor þeirra, annars vegar við ríkissjóð og hins vegar við Landsvirkjun. Ég nefni bara sem dæmi þá uppákomu sem járnblendiverksmiðjan er fyrir Landsvirkjun, þar sem Landsvirkjun undir hælnum á ríkisvaldinu er fyrirskipað að tapa á sínum viðskiptum. Þar eru allt aðrir og miklu, miklu alvarlegri hlutir á ferðinni heldur en nokkurn tíma í Straumsvík. Þar er fyrirtækið gagngert að tapa og landsmenn allir verða að borga brúsann. Annað atriði er öllu erfiðara, það sem tengir annars vegar lánstíma og hins vegar afskriftir. Lánstími á almenna lánamarkaðinum í heiminum er um þessar mundir nokkuð stuttur. Þó er hann að lengjast. Hann er að verða hagstæðari. Menn töldu áður fyrr að 25 ára lánstími væri mjög eðlilegur fyrir virkjanir af því tagi sem þarna er um að ræða. En lán sem aflað hefur verið nýlega til sambærilegra framkvæmda, eins og í Hrauneyjafoss og Sigöldu, hafa verið 10 ára lán. Í raun og veru er það með öllu óviðunandi að fara út í virkjanir á lánagrundvelli sem þessum, að taka 10 ára lán til að fjármagna framleiðslu sem getur enst a.m.k. 100 ár. Það er náttúrlega út í hött, enda hefur komið glögglega fram hvað þetta hefur haft mikil áhrif á kostnað framleiðslunnar. Afskriftatími þessara virkjana er líka rangur í ljósi staðreynda. Afskriftatíminn er 40 ár á virkjunum sem hæglega geta enst 100–150 ár. Að sjálfsögðu drægi stórlega úr framleiðslukostnaði ef afskriftatímanum væri breytt. Þetta er eitt þeirra atriða sem ég tel að menn verði að skoða í ljósi þess að ef endurskoðunarákvæði samningsins, sem núna er verið að fjalla um, duga ekki til að halda í við raunvirði þeirrar orku sem samið hefur verið um, þá verði að horfa til einhverra slíkra hluta til að halda kostnaði framleiðslunnar niðri, þ.e. að Íslendingar eða réttara sagt Landsvirkjun geti haft einhvern ábata af þessum samningi. Það er öllum ljóst að Alusuisse er mjög erfiður samningsaðili. Það er líka ljóst að enn þá eru fyrirsjáanleg vandamál í sambúð Íslendinga og Alusuisse. Þessi samningur hefur ákveðna galla. Gallarnir eru margupptaldir. Einn þeirra eru endurskoðunarákvæðin sem eru loðin og þýða í raun að það verður harður bardagi á fimm ára fresti um hvað telja megi harðræði og hvað sé ófyrirsjáanlegt. Eins og hér hefur verið minnst á veit hvert einasta mannsbarn það orðið að það verður 5% verðbólga á ári fram til aldamóta og jafnvel lengur og ekki hægt að kalla slíkt ófyrirsjáanlegar aðstæður. Menn verða þess vegna að hengja hatt sinn á eitthvað annað þegar þeir ætla að knýja fram hærra orkuverð. Annað atriði er stækkunin. Mér er ekki alveg ljóst, jafnvel eftir að hafa bæði lesið frv. og tekið þátt í nefndastörfum, hvort það er í raun og veru ásetningur ríkisstj. að fara með þau mál sem varða stækkun verksmiðjunnar, kjör og skilmála um raforkusölu í gegn algerlega án þinglegrar meðferðar. Þetta atriði varðar svo mikið þjóðhagslegar stærðir að ég tel óhugsandi að leiða þar eitt eða neitt til lykta án þess að þar sé unnin mjög rækileg og nákvæm vinna hvað þjóðhagslega hagkvæmni snertir og án þess að málið fái rækilega umfjöllun hér í þingsölum. Ég tel að árangur þessa samnings sé raforkuverðið með þeirri, hvað eigum við að segja - áhættu sem falin er í endurskoðunarákvæðunum. Ég tel að þarna hafi að því leyti verið skynsamlega á málum haldið að sá aðilinn sem þurfti á ábata að halda í þessum samningaviðræðum fékk þó góða lausn sinna mála miðað við ástand dagsins í dag. Í sambandi við þann vanda sem Íslendingar hafa átt við að glíma og glíma við enn þann dag í dag í raforkuverðsmálum langar mig til að benda hér á einn hlut sem ég tel að skipti mjög miklu máli og við hjá Bandalagi jafnaðarmanna höfum lagt þó nokkra vinnu í að skoða og munum flytja hér á næstunni sem þingmál. Ef maður rifjar upp söguna þá er það árið 1953 sem efnahagsmálanefnd Sameinuðu þjóðanna í Evrópu gerir ákveðna bókun sem er kölluð bókun 188. Þessi bókun lýtur að verðbótum í samningum aðila við byggingu á framleiðslutækjum eða sölu á vélum. Í grófum og einföldum dráttum felur þessi bókun það í sér að hækkun verðbóta í slíkum viðskiptum skuli aldrei vera meiri en meðalhækkunin á viðmiðunartímanum. Hér á Íslandi er yfirleitt, með örfáum undantekningum þó, verðbætt með þeim hætti að öll gengisbreytingin á viðmiðunartímanum er tekin sem verðbót inn í uppgjör. Þetta þýðir það að ef við setjum upp karamelluverksmiðju á Íslandi og karamelluverksmiðju í Danmörku verður tilkostnaðurinn við byggingu þessara verksmiðja ekki sambærilegur að því leyti að fjármagnsþörfin við byggingu þeirrar íslensku er því meiri sem þessum verðbótaaðferðum nemur. Það þýðir að karamellurnar sem við framleiðum á Íslandi hljóta alltaf að verða dýrari en þær sem framleiddar eru í Danmörku. Þetta á náttúrlega við um miklu fleiri þætti. Þetta á líka við um raforku. Þetta kann að vera ein af veigameiri skýringum á því að við Íslendingar erum ekki samkeppnisfærari en við erum í sölu raforku í dag. Þessi atriði varða ekki hvað síst byggingu þeirra raforkuvera sem byggð hafa verið á verðbólguáratugunum, þ.e. Sigöldu og Hrauneyjafoss. Ég tek ekki Kröflu með í þetta dæmi vegna þess að þar er náttúrlega allt annað á ferðinni og enn þá verra en bara verðbólguástandið. Herra forseti. Eins og ég sagði í upphafi ætla ég ekki að lesa nál. mitt. Menn geta haft fyrir því sjálfir. Ég legg til að þetta frv. verði samþykkt. Ég tel að með því gætum við staðið að ákveðnum kaflaskiptum í málefnum raforkusölu og orkufreks iðnaðar á Íslandi og hugsanlega skapað grundvöll til samstöðu meðal allra pólitískra afla í framtíðinni þegar við sams konar vandamál er að glíma. - Fundarhlé.



Herra forseti. Hinn 5. nóvember 1984 undirritaði hæstv. iðnrh. Sverrir Hermannsson svokallaðan þriðja viðauka við aðalsamning milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd. Samningur þessi var kominn hér til umr. í frv.-formi í hv. deild fimmtudaginn 8. nóv. og var vísað til iðnn. deildarinnar samdægurs. Skv. tilmælum ráðh. hafa verið haldnir sameiginlegir fundir iðnn. beggja deilda um málið og hafa þeir fundir verið undir traustri forustu formanns iðnn. Ed., hv. 4. þm. Vestf. Frv. var yfirfarið og rætt mjög ítarlega á þremur sameiginlegum fundum og tveimur sérstökum fundum Ed.-nefndarinnar. Ég tel ástæðu til að taka það fram að formaður fór eftir þeirri ósk hæstv. iðnrh. við 1. umr. frv. í deildinni að takmarka ekki svo tíma þann sem tekinn yrði til meðferðar málsins í iðnaðarnefndum að nefndarfólki gæfist ekki tími til skoðunar á samningunum. Formaður hélt að vísu liði sínu vel að vinnu; kallaði það til starfa kl. 8 og hélt síðan uppi stanslausum umræðum fram yfir kl. 12 fundadagana. Ég þakka formanni iðnn. fyrir stjórn hans á málsmeðferð og öflun upplýsinga í sambandi við nefndarstörfin. Ég hef ekki talið saman hve fjölmennur sá hópur var sem kom til viðræðna við iðnaðarnefndir. Ætli það hafi ekki verið vel á öðrum tugnum. En það var ánægjulegt að heyra málflutning gesta okkar og verða þess var hvað við eigum góða kunnáttumenn á sviði þessara málefna, orkusölu og álframleiðslu og samningagerð þar að lútandi. Við lukum nefndarstarfi s.l. miðvikudag. Meiri hl. n. skilaði þá samdægurs nál. þar sem lagt er til að samningurinn verði samþykktur. Ég gerði formanni iðnn. strax grein fyrir því að það mundi taka mig nokkurn tíma að semja nál. Bæði var að miklar upplýsingar komu fram í nefndinni, sem ég taldi mér skylt að koma á framfæri í mínu nál., svo og var fram undan flokksráðsfundur okkar Alþb.-manna sem stóð frá föstudegi til sunnudags. Eftir að ég hafði gengið frá nál. að meginefni taldi ég nauðsynlegt að fara yfir það á fundi í þingflokknum, en eins og allir hv. þm. vita hefur öllum upplýsingum um gang mála í sambandi við samningagerð og aðra meðferð mála verið haldið leyndum fyrir stjórnarandstöðunni og mun ég koma að þeim þætti síðar. Þess vegna taldi ég nauðsynlegt og reyndar sjálfsagt að ræða málið allítarlega í þingflokknum við þessa yfirferð og var það gert í gærkvöld. Það er svo ekki að orðlengja það að forseti hv. Ed. lagði á það mikla áherslu í gær að frv. yrði til umr. í deildinni í dag frekar en að draga það til morguns á venjulegum degi til deildafunda. Ég taldi mig reyndar þurfa daginn í dag til frekari undirbúnings við nál., en með því að halda áfram til kl. að ganga tvö í nótt komst handritið að nál. í vinnslu og þar með var sýnt að ósk virðulegs forseta gat náð fram að ganga hér í Ed. í dag. Frá því að ég skrifaði þetta, sem ég er að lesa upp, hefur reyndar komið í ljós að nál. mitt er ekki komið enn þá og hefur ekki verið dreift hér í Ed. sem mér þykir miður. Ég taldi ekki ástæðu til að óska eftir neinum sérstökum drætti á umr. þrátt fyrir að þannig væri komið málum, en ég vænti þess að stutt sé í að nál. komi á borð hv. þm. Eins og ég sagði í upphafi taldi ég nauðsynlegt og mér reyndar skylt að láta koma fram í mínu nál. þær upplýsingar sem fram komu á fundum nefndanna um frv., m.a. sem svör við spurningum okkar Alþb.manna í nefndunum, mín og hv. þm. Sveins Jónssonar, svo og annarra nm. Þær upplýsingar voru margháttaðar og eru þeim að sjálfsögðu ekki gerð tæmandi skil í nál., en ég tel að þar komi fram þau aðalatriði sem fram komu í svörum viðmælenda okkar. Hv. þm. Ragnar Arnalds gerði frv. þessu og viðskiptum okkar við ÍSAL og Alusuisse ítarleg skil í ræðu hér í Ed. við 1. umr. málsins. Ég vísa til þeirrar ræðu nú við 2. umr. og bið hv. þm. að lesa þá ræðu sér til halds og trausts. Frv. þetta er þriðji viðauki við aðalsamning ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse um álverið í Straumsvík, en hann var dags. 28. mars 1966 og staðfestur með lögum nr. 76/1966. Við aðalsamninginn, sem hefur lagagildi, eru tengd tiltekin fskj. sem eru forsendur aðalsamningsins. Með frv. þessu er, auk sjálfs þriðja viðaukasamningsins, lagt til að eftirfarandi fskj. sé breytt: 1. Rafmagnssamningi Landsvirkjunar og ÍSALs. 2. Aðstoðarsamningi milli ÍSALs og Alusuisse. 3. Stofnsamningi ÍSALs. 4. Samþykktum Íslenska álfélagsins hf. Auk þessara fskj. er lagt fram með frv. þessu skuldbindandi bréf iðnrh. til Alusuisse, dags. 5. nóv. 1984. Þar er að finna ótímabundið loforð um að ríkisstj. muni afhenda Alusuisse bréf þar sem tilgreind verði fyrirhuguð kjör og skilmálar varðandi afhendingu á raforku frá Landsvirkjun til um 40 þús. tonna stækkunar álversins. Er þetta loforðabréf varðandi framhald viðræðna milli Alusuisse og ríkisstj., eins og hin fskj., ein af forsendum þriðja viðaukans. Krafan um endurskoðun álsamninganna var samþykkt í fyrri ríkisstjórn í des. 1980 að tillögu Hjörleifs Guttormssonar þáv. iðnrh. um leið og varpað var ljósi á skattsvik ÍSALs, sem Alusuisse hafði skipulagt kerfisbundið allt frá árinu 1974 að telja. Allt frá því að álsamningarnir voru endurskoðaðir að hluta til árið 1975 og til haustsins 1980 hafði engin slík krafa um endurskoðun samninganna, þ. á m. um hækkun raforkuverðs, komið fram opinberlega frá öðrum en talsmönnum Alþb. Fram til stjórnarskipta vorið 1983 fór fram á vegum stjórnvalda afar umfangsmikil athugun á áliðnaði með sérstöku tilliti til álversins í Straumsvík og samningaumleitana við Alusuisse. Þær athuganir voru jafnóðum kynntar fulltrúum þáverandi þingflokka sem allir áttu aðild að álviðræðunefnd sem starfaði á vegum iðnrn. Núv. ríkisstj. hefur getað byggt á þessum vandaða málatilbúnaði. Sá árangur sem talsmenn hennar telja að felist í fyrirliggjandi samningi er einvörðungu reistur á efnisrökum og sóknarstöðu sem byggð var upp í tíð Hjörleifs Guttormssonar sem iðnrh. Miðað við sterka málefnastöðu af Íslands hálfu verður eftirtekjan ótrúlega rýr í þeim samningi sem hér er leitað eftir að Alþingi staðfesti. Ekki verður hér rakin saga álmálsins, enda er hún geymd í þskj. og verður eflaust rifjað upp í öðrum umr. Hins vegar verður hér vikið að undirbúningi málsins eins og það er nú lagt fyrir Alþingi. Samningurinn var þannig lagður fyrir Alþingi að annaðhvort verður að samþykkja hann óbreyttan eða hafna honum alveg. Sú aðferð við löggjafarstörf er ófær og raunar móðgun við Alþingi, nema þm., bæði stjórnarsinnar og þeir sem eru í stjórnarandstöðu, hafi átt þess kost að fylgjast með þróun efnisþátta við samningsgerðina og koma sjónarmiðum sínum á framfæri áður en skrifað er undir. Við undirbúning málsins hefur þess hins vegar verið sérstaklega gætt að þm. stjórnarandstöðunnar fengju þar hvergi nærri að koma. Þeir hafa verið útilokaðir frá samningaumleitunum og upplýsingum og hafa því ekki haft aðstöðu til að leggja neitt til málanna. Slíkt er einsdæmi í þingsögunni varðandi álverið í Straumsvík þar sem blandaðar nefndir þm. og fulltrúar þingflokka hafa ætíð fengið að fylgjast með þróun samningamála, a.m.k. á lokastigum þeirra fyrir framlagningu á Alþingi. Þetta er þeim mun ámælisverðara sem hinni þinglegu meðferð er hraðað með þeirri röksemd að hver dagur eftir 5. nóv. 1984 kosti Landsvirkjun 400 þús. kr. Þessi síðasta samningslota hefur hins vegar staðið í 17 mánuði. Þau vinnubrögð sem hér hafa verið rakin eru ótæk og vís til að leiða til ófarnaðar eins og frv. um breytingar nú ber með sér. Hér á Alþingi verður því að gera þær kröfur að þessi vinnubrögð verði aflögð. Einkanefnd Sjálfstfl. og Framsfl., sem hefur staðið í viðræðum við Alusuisse, undirbúið samningana í leynd og samið frv., er greinilega óhæf til þessara verka. Það gengur alls ekki að stjórnarandstaðan sé útilokuð frá viðræðum og upplýsingum um gang mála. Hver svo sem niðurstaða verður á Alþingi um þetta frv. verður við framhald viðræðna að opna samninganefnd Íslands vegna þeirra veigamiklu þátta sem enn er ósamið um, þ.e. um skattareglur og stækkun álversins í Straumsvík sem boðuð hefur verið. Iðnrh. hefur lýst því yfir að leyndin yfir þessum samningaviðræðum allt að framlagningu þessa frv. sé viðhöfð að kröfu Alusuisse. Er þá illa komið fullveldi þjóðarinnar þegar ríkisstj. telur sig þurfa að haga samskiptum sínum við Alþingi á þennan hátt að fyrirlagi erlends auðfélags. Við framlagningu þessa frv. um þriðja viðauka er því haldið fram að í þessari lotu sé verið að leysa raforkuverðið, stækkunina og deilumálin fyrir dómnefndum, en skattamálin fái áframhaldandi meðferð og samningum um þau muni ljúka vorið 1985. Það er mikil fásinna að gera réttarsátt við Alusuisse út af deilumálum og breyta jafnvel tilteknum skattaákvæðum að þeirra ósk, en ljúka ekki um leið heildarsamningum um skattalega meðferð ÍSALs. Það er á allra vitorði að Ísland hefur til þessa haft mjög sterka samningsstöðu þar sem allar horfur voru á að Alusuisse hlyti áfellisdóm fyrir dómnefndum. Sannað var og um leið viðurkennt af Alusuisse að súrálsverðið frá Ástralíu var „hækkað í hafi“ um eigi minni fjárhæðir en fram komu í rannsóknum fyrrv. iðnrh. Hjörleifs Guttormssonar á því atriði. Á síðustu stigum málsmeðferðarinnar í New York, þegar Alusuisse var ljóst að fyrirtækið var með tapaða stöðu, greip auðhringurinn til þess bragðs, til að koma í veg fyrir áfellisdóm, að bjóða svokallaða réttarsátt. Alusuisse bauð fram 100 millj. kr. greiðslu til að forðast dóm. Um þennan þátt væri hægt að segja ýmislegt, en aðstæður leyfa það ekki hér. Lögmenn í dómnefndarmálum létu iðnn. Ed. í té upplýsingar sem trúnaðarmál. Við slíkar aðstæður finnst mér furðulegt að meiri hl. n. skuli draga lögmennina fram sem vitni í nál. sínu og rangfæra einnig niðurstöður þeirra. Það var svo endurtekið af frsm. meiri hl. n. hér við umr. Á fundi iðnn. Ed. með lögmönnunum kom ekki fram sú sameiginlega skoðun þeirra að dómsáttarféð, 3 millj. dollara, væri viðunandi miðað við stöðu mála. Ríkisstj. gekk að tilboði Alusuisse og eyðilagði þar með sterka samningsstöðu Íslands. Fram hefur komið að ástæðan fyrir þessari ákvörðun sé sú að sáttatilboðinu fylgdi raforkuverðshækkun sem ríkisstj. gat sætt sig við og mat hún stöðuna þannig að lengra yrði' ekki komist í þeim efnum. Þetta var afdrifarík ákvörðun. Einmitt á því augnabliki átti iðnrh. að kanna afstöðu stjórnarandstöðunnar og leita samstöðu innan þingsins um niðurstöðu sem hefði borgið íslenskum hagsmunum. Það var ekki gert. Nú er deginum ljósara að mat iðnrh. og viðræðunefndar ríkisstj. á samningsstöðu Íslands var rangt. Afleiðingar þess eru að Alusuisse er gefinn kostur á að semja sig út úr erfiðri stöðu og jafnframt leyft að fresta samningum um skattamálin til næsta vors, en þá hefur öllum þrýstingi vegna starfa dómnefnda verið aflétt. En það eru tvær aðrar ástæður fyrir því að hér var rasað um ráð fram. Hin fyrri er sú að tiltekin öfl í báðum stjórnarflokkunum, í viðræðunefnd þeirra máttu ekki til þess hugsa að „hækkun í hafi“ yrði staðfest fyrir dómnefndinni þar sem með því yrði viðurkennt að málatilbúnaður fyrrv. iðnrh. Hjörleifs Guttormssonar á árunum 1980–1983 hefði haft við rök að styðjast og árásir þessara sömu afla á hann vegna þess málatilbúnaðar hafi í raun verið þjónkun við erlenda hagsmuni. Síðari ástæðan er sú að þau öfl í stjórnarflokkunum, sem hafa erlent fjármagn í íslensku atvinnulífi efst á stefnuskrá sinni og vilja öllu fórna til að fá erlenda stóriðju inn í landið, máttu ekki heldur til þess hugsa að „hækkun í hafi“ yrði staðfest fyrir dómnefndinni þar sem með því yrði viðurkennt að hinn erlendi aðili hefði brotið á okkur samninga. Að þeirra mati hefði það haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir tilraunir þessara afla til að lokka hingað nýja aðila í erlenda stóriðju í framtíðinni. Í öllum þeim breytingum sem gerðar eru á skattaákvæðum aðalsamningsins skv. frv. þessu er farið að óskum og kröfum Alusuisse og öllu breytt í þágu auðhringsins. Þröngar skorður eru m.a. settar við möguleika íslenska ríkisins til að endurskoða ársreikninga ÍSALs, veitt er undanþága frá þeirri grundvallarreglu íslensks skattaréttar að endurákvarða megi skattgreiðslur aftur í tímann og íslenska ríkinu er gert að endurgreiða Alusuisse svonefnda skattinneign frá árinu 1975 sem nemur 4 millj. 81 þús. dollara um leið og endurákvörðun framleiðslugjalds frá 10. febr. 1983 er ógilt. Við framlagningu þessa frv. kemur í ljós að þvert ofan í orð ráðh. hefur skattaákvæðum verið breytt á þann veg að niður er felld samningsbundin skylda Alusuisse til að útvega ÍSAL hráefni með bestu skilmálum og skilyrðum sem fyrir hendi eru. Þessi ákvæði þýddu í raun að Alusuisse skuldbatt sig af skattaástæðum til að útvega ÍSAL aðföng á besta fáanlegu verði (og fær fyrir það þóknun) og að hreinan hagnað ÍSALs skuli reikna út á grundvelli seilingarverðs milli óskyldra aðila. Strax á árinu 1974, þegar súrálsviðskiptin við Ástralíu hófust, tók Alusuisse að hækka súrálsverðið „í hafi o fara þannig í bág við loforð sín og fyrirmæli samninga. Í skýrslu sinni árið 1975 segir Coopers & Lybrand tæpitungulaust að hráefnisverðið frá Alusuisse sé of hátt og Alusuisse starfi ekki í samræmi við samninga. Þessari skýrslu var stungið undir stól og þm. fengu ekkert um hana að vita þegar þeir samþykktu annan viðauka aðalsamningsins 1975. Þá voru sömu flokkar og nú aðilar að ríkisstj. og Jóhannes Nordal var einnig formaður samninganefndar. Þegar Hjörleifur Guttormsson varð iðnrh. árið 1980 fékk hann vísbendingar um mikið yfirverð á súráli frá Ástralíu. Flutningsskýrslur voru skoðaðar og kom þá í ljós að innkaupsverð á súráli frá Ástralíu var ranglega gefið þar upp af framkvæmdastjóra ÍSALs. Þá var Ingi R. Helgason hrl. sendur til Ástralíu í því skyni að fá upp rétt útflutningsverð. 8. des. 1980 gaf hann iðnrh. ítarlega skýrslu um ferð sína og það sem hann varð áskynja um í ferðinni um útflutningsverð á því súráli sem ÍSAL fékk frá Ástralíu. Meginniðurstöður Ástralíuferðarinnar voru þær að skv. lögum í Ástralíu verða útflutningsaðilar á súráli, hverjir sem þeir eru, að fá útflutningsleyfi og það er háð því skilyrði að selja súrálið á seilingarverði. Tveir aðilar selja Alusuisse súrálið handa ÍSAL og ekki nákvæmlega á sama verði. Þegar allir súrálsfarmar frá Ástralíu til Íslands á tímabilinu 1974 til miðs árs 1980 voru reiknaðir út varð ljóst að Alusuisse hafði lagt ofan á súrálsverðið frá Ástralíu hvorki meira né minna en 47.5 millj. dollara. Þegar þessi fjárhæð er borin saman við þá fjárhæð sem ÍSAL greiddi Landsvirkjun fyrir raforku á sama tímabili, 42 millj. dollara, sést best hvernig Alusuisse virti þá samninga sem fyrirtækið hafði gert við Íslendinga. Tölulegar niðurstöður Inga R. Helgasonar voru staðfestar af Coopers & Lybrand áður en iðnrh. birti þær opinberlega. Alusuisse var beðið skýringar á þessu verði og hækkuninni í hafi. Í febr. 1981 var því harðlega neitað af auðhringnum að um nokkurt yfirverð væri að ræða. Alusuisse hélt því fram að sér óvinveittur pólitískur ráðh. væri að reyna að koma óorði á Alusuisse og spilla því góða samkomulagi sem alltaf hefði ríkt milli Íslands og Alusuisse. Þegar litið er til baka vekur furðu hversu margir innlendir aðilar veittust að fyrrv. ráðh., sem í skyldustörfum sínum byggði á raunréttum upplýsingum til að ná fram samningsbundnum rétti, og að nokkrir þm. skyldu fást til að flytja þáltill. um að taka málið úr höndum hans. Því er haldið fram að skyldur Alusuisse í því efni að útvega ÍSAL aðföng á besta fáanlegu verði skipti ekki máli þar sem skattgjaldið ætti ætíð að meta og ákvarðast af seilingarverðum. Þetta sjónarmið kemur einnig fram í grg. með frv. þessu og er því rétt að minnast á að Jóhann Hafstein þáv. iðnrh. sagði um þetta efni, þegar hann flutti framsögu sína um álsamninginn 1966, með leyfi forseta: „Öllu mikilvægara er, að í samningum ÍSALs eru strangari ákvæði um skyldur Alusuisse til þess að útvega hráefni til bræðslunnar og selja framleiðslu hennar með hagstæðum kjörum og heimildir fyrir ríkisstj. til þess að láta endurskoða reikningsuppgjör fyrir slík viðskipti. Auk þess er rétt að leggja áherslu á mikilvægi þeirra ákvæða í samningnum á milli Alusuisse og dótturfyrirtækisins, að það er ekki heimilt að breyta þeim samningum án samþykkis ríkisstjórnarinnar ...“ „Því er svo ekki að leyna, að önnur ástæða fyrir þessu formi á skattgreiðslu er sú, að það var talið af sérfræðingum, bæði erlendum og íslenskum, sem við höfum samráð við, að það væri mjög erfitt að fylgjast með skattframtölum slíkra fyrirtækja, sem væru raunverulega hlekkur í langri framleiðslukeðju, sem öll er í höndum sama aðila. Ég get upplýst að bæði Norðmenn, sem við höfum samband við, og eins ensk fyrirtæki töldu, að það væri mikið hagræði og meira öryggi fyrir okkur að hafa skattgjaldið í því formi, sem hér er um að ræða. Sjálfur hef ég heyrt gagnrýnda mjög samninga í sambandi við álbræðsluna í Húsnesi vegna þess, hve Alusuisse hefði þar óbundnar hendur um verð á hráefni verksmiðjunnar og um söluverð á framleiðslu verksmiðjunnar.“ Á framangreindum ákvæðum hafa Íslendingar byggt rétt sinn og ríkisstjórn Íslands sett fram kröfur um aukið skattgjald gagnvart ÍSA L. Upplýst er með óyggjandi tölum að Alusuisse hefur hagrætt verðinu á aðföngum til ÍSALs í því skyni að draga úr sköttum sínum hér á landi. Kröfur ríkisstj. eru rúmlega 10 millj. dollara og nú er það niðurstaða í samningum aðila að lækka þessa fjárhæð ofan í 3 millj. dollara að teknu tilliti til annarra sjónarmiða. Það er pólitísk aðgerð út af fyrir sig og er gagnrýnd hér og þá verður undanlátssemi við hinn erlenda auðhring meiri en tárum taki þegar Alusuisse fær það í kaupbæti að ríkisstj. fellir niður ákvæði aðstoðarsamningsins svo að þau ákvæði séu ekki oftar að þvælast fyrir. Mér er sagt að skv. lögskýringarreglum megi líta á niðurfellingu á tiltekinni skyldu sem heimild og hér sé raunverulega verið að leggja til að lögheimila „hækkun í hafi“. Virðulegi forseti. Til að stytta ræðu mína vísa ég til væntanlegs nál. míns um þá þætti skattalegrar eftirgjafar sem felast í styttingu fyrningartíma mengunarvarnabúnaðar, um breytingu á reglum á rétti ÍSALs til framlags í varasjóð fyrirtækisins og um endurskoðun ársreikninga ÍSALs. Allar eru þessar breytingar á sömu bókina lærðar á þann veg að láta undan kröfum Alusuisse til fjárhagslegs tjóns eða skerðingar á rétti okkar í viðskiptum við auðhringinn. Ég bendi á að sáttargerðartalan 3 millj. dollara er vísindalega fundin sem vaxtatekjur af skattainneign allan tímann og að sú greiðsla er aðeins millifærsla. Íslenska ríkið skuldar Alusuisse enn þá þær 4 millj. dollara sem það skuldaði fyrirtækinu 1975. Í lok þessarar greinar segir: „Ef einhverjar eftirstöðvar verða af þessari skattinneign þegar samningur þessi rennur út eða honum er slitið skulu þær greiddar ÍSAL í reiðufé.“ Hér er staðhæft, hvað sem líður tilliti til annarra sjónarmiða í erfiðum samskiptamálum Alusuisse og Íslands, að um er að ræða hrapallega niðurstöðu í skattamáli fullvalda ríkis gagnvart erlendu auðfélagi. Sáttargreiðslan nemur aðeins reiknuðum vöxtum af innistæðu sem í raun var ekki til og fyrir þessa sáttargreiðslu fær auðfélagið mikilvægar breytingar á skattaákvæðum sér í hag, sleppur með lágmarksraforkuverð og eftir eru allir samningar um framtíðarfyrirkomulag skatta. Eitt þýðingarmesta fskj. með þessu frv. er rafmagnssamningurinn milli Landsvirkjunar og ÍSALs og breytingar þær sem á honum eru gerðar á fskj. A. Stjórn Landsvirkjunar hefur fylgst með þessum breytingum og samþykkt þær fyrir sitt leyti, en ekki einróma því að fulltrúi Alþb. í stjórn Landsvirkjunar, Ólafur Ragnar Grímsson, greiddi atkv. gegn samningnum og lét bóka í fundargerð um afstöðu sína. Sú bókun felur í sér meginafstöðu Alþb. gagnvart rafmagnssamningnum sérstaklega og samhengi hans við önnur atriði samninga Alusuisse og íslenska ríkisins. Bókun Ólafs Ragnars fylgir nál. mínu sem fskj. Á undanförnum misserum hefur legið fyrir að raforkuverð ÍSALs væri langt undir því sem eðlilegt gæti talist. Réttlætiskrafa Íslendinga um stórhækkun orkuverðsins til álbræðslunnar í Straumsvík hefur m.a. byggst á tilvísun til gjörbreyttra forsendna frá því að rafmagnssamningurinn var gerður 1966 og frá því að hann var endurskoðaður 1975. Þær gjörbreyttu forsendur sem hér um ræðir eru m.a.: 1. Þegar álsamningarnir voru gerðir 1966 var sú skoðun ríkjandi að almennt orkuverð í heiminum mundi fara lækkandi á komandi áratugum vegna tilkomu kjarnorkustöðva. Í stað þess hefur almennt orkuverð í heiminum margfaldast og framleiðslukostnaður í kjarnorkustöðvum reynst miklu hærri en áætlað var. 2. Raforkuverðið til ÍSALs tók í upphafi mið af áætluðum kostnaði við framleiðslu á raforku á Íslandi. Þessi kostnaður hefur reynst miklu hærri en gert var ráð fyrir. Mjög takmörkuð leiðrétting hefur fengist á orkuverðinu til ÍSALs og af þeim sökum hefur almenningur og innlendir atvinnuvegir þurft að bera óeðlilega stóran hluta af kostnaði Landsvirkjunar við framleiðslu raforku. Meðalframleiðslukostnaður Landsvirkjunar á raforku er nú um 20 mill. 3. Raforkuverð til ÍSAI.s var á sínum tíma ákveðið með hliðsjón af því að greiða þyrfti 7% toll af áli sem selt væri á álmörkuðum Vestur-Evrópu. Vegna samninga sem Ísland gerði við Efnahagsbandalagið á fyrri hluta síðasta áratugar hefur ÍSAL nú tollfrjálsan aðgang að einum helsta álmarkaði heimsins. Hér er um að ræða mikla grundvallarbreytingu frá upphaflegum samningsforsendum sem styður enn frekar kröfu Íslendinga um leiðréttingu á raforkuverði til ÍSALs. 4. Raforkuverð til álvera í heiminum hefur stórhækkað á undanförnum árum. sem dæmi má nefna að í Bandaríkjunum, sem er besta dæmið um viðskipti óháðra aðila í orkusölu til áliðnaðar og jafnframt langstærsta álframleiðslusvæði heimsins, hefur raforkuverð til áliðnaðar sexfaldast á s.l. 10 árum, þ.e. hækkað úr um það bil 4 millum 1974 í um það bil 24 mill að meðaltali um síðustu áramót. Með hliðsjón af framansögðu og öðrum aðstæðum má færa að því ótvíræð rök að raforkuverðið til ÍSALs eigi að hækka að lágmarki í 18–20 mill miðað við núgildandi verðlag. Flest bendir til þess að samningsstaða okkar nú til að knýja fram slíka hækkun hafi verið óvenjusterk. Ástæðan var sú, svo sem ég nefndi hér fyrr í ræðu minni, að Alusuisse vildi ekki að kveðinn yrði upp áfellisdómur í New York um viðskipti þess við ÍSAL á undanförnum árum. Sá rafmagnssamningur, sem lagt er til að verði gerður með samþykkt þessa frv., er hins vegar algerlega óviðunandi fyrir Íslendinga. Skv. honum verður raforkuverð um 13.7 mill að meðaltali á næstu 5 árum miðað við verðlag 1984 og bjartsýnustu spár um þróun álverðs á tímabilinu. Á næstu 15 árum þar á eftir yrði raforkuverð skv. samningnum að meðaltali um 9 mill miðað við núgildandi verðlag, nema unnt verði að brjóta upp samninginn á grundvelli þeirra mjög svo veiku endurskoðunarákvæða sem í honum eru. Þegar hafðar eru í huga þær miklu breytingar sem Alusuisse hefur fengið í gegn á öðrum sviðum og óvenjusterk samningsstaða okkar vegna réttarhaldanna í New York verður að telja þennan raforkusamning ótrúlega veikan fyrir Landsvirkjun. Í þessu sambandi er rétt að benda á eftirtalin atriði: 1. Raforkusamningurinn gildir í 20 ár og skv. honum yrði meðalraforkuverð á þessu tímabili 10.3 mill miðað við núgildandi verðlag og að ekki verði hægt að endurskoða hann til hækkunar á tímabilinu. Til þess að raforkuverðið gæti talist viðunandi til ÍSALs vantar a.m.k. 80–100% ofan á umsamið verð skv. frv. 2. Í raforkusamningnum eru hámarks- og lágmarksákvæði og eru bæði þessi ákvæði algerlega óverðtryggð. Hámarksákvæðið, sem nú er 18.5 mill, verður komið niður í um það bil 6 mill í lok samningstímabilsins miðað við spár sérfræðinga Landsvirkjunar um verðbólguþróun á næstu árum. Lágmarksverðákvæði sem nú er 12.5 mill verður þá komið niður í um það bil 4 mill. Það verða að teljast meiri háttar afglöp í samningnum að gefa eftir að þessi ákvæði séu verðtryggð, ekki síst þar sem einn helsti ráðgjafi Landsvirkjunar benti sérstaklega á að nauðsynlegt væri að verðtryggja lágmarks- og hámarksákvæðin. Lágmarksákvæðið taldi hann eðlilegt að breyttist í takt við breytingar á framleiðslukostnaði Landsvirkjunar á raforku. Ekkert tillit var tekið til þessara ábendinga. 3. Landsvirkjun eða ÍSAL geta á 5 ára fresti óskað eftir endurskoðun á samningnum. Þar sem Landsvirkjun er fyrirtæki sem hefur stærri hluta tekna sinna frá almenningsveitum og hagar verðlagningu raforkunnar þannig að afkoma fyrirtækisins sé viðunandi á hverjum tíma er ljóst að þessi endurskoðunarákvæði samningsins, eins og þau eru orðuð, eru mjög veik fyrir Landsvirkjun. Endurskoðunarákvæði eitt sér veitir því miður litlar vonir um að unnt verði að leiðrétta raforkuverðið að 5 árum liðnum. 4. Með samningnum er farið inn á þá hættusömu braut að láta raforkuverðið sveiflast með álverði sem að hluta til er meira að segja ákveðið af Alusuisse. Þetta mun valda mikilli óvissu um tekjuöflun Landsvirkjunar á næstu 6 árum og getur leitt til ýmissa vandræða í rekstri fyrirtækisins. Á það má einnig minna í þessu sambandi að ein höfuðröksemdin fyrir uppbyggingu stóriðju hér á landi hefur verið sú að með stóriðju mætti draga úr þeim óæskilegu sveiflum hjá þjóðarbúinu sem væru svo tíðar hjá okkur í gömlu atvinnuvegunum, landbúnaði og sjávarútvegi. Þessi röksemd hefur nú verið lögð til hliðar sem fleira af því sem ágætast þótti til að mæla stóriðju bót. 5. Með samningnum er Alusuisse veittur forgangsréttur til frekari stóriðju hér á landi. Það verður að teljast furðulegt að ríkisstj., sem boðar markaðshyggju og útboð á öllum sviðum, skuli veita einum aðila slíkan rétt og í svo stóru máli. Í nál. mínu er gerð ítarleg grein fyrir rafmagnssamningnum almennt og er þar byggt á gögnum og tölulegum staðreyndum sem Finnbogi Jónsson og Ragnar Árnason lögðu fram og upplýstu á fundum iðnn. Allt hnígur það í þær áttir að á annan veg er bent á að Landsvirkjun vanreikni sitt raforkuverð og á hinn veginn að gert sé of mikið úr því verði sem ÍSAL er ætlað að greiða. Herra forseti. Ég fer nú að stytta mál mitt. Í rafmagnssamningnum er tækifæri til endurskoðunar bundið við í fyrsta lagi teljandi og ófyrirséða breytingu til hins verra sem hafi í för með sér í öðru lagi alvarleg áhrif á efnahagsstöðu Landsvirkjunar eða ÍSALs. Sú líklega þróun raunvirðis raforkuverðsins, sem hv. þm. Magnús H. Magnússon gerði ítarlega grein fyrir í nál. sínu og hér í ræðu sinni áðan, sýnir glöggt þýðingu þess að unnt reynist að endurskoða rafmagnssamninginn á samningstímanum. Í endurskoðunarákvæði því sem í samningnum felst virðist hins vegar ekki vera neitt hald hvað verðrýrnun orkuverðsins snertir. Fullljóst er að sú raunverðsþróun getur ekki talist ófyrirséð. Þvert á móti hefur Landsvirkjun þegar gert ráð fyrir henni í skýrslum sínum. Þannig virðist því miður augljóst að téð endurskoðunarákvæði er í rauninni afar nálægt því að útiloka endurskoðun á grundvelli verðrýrnunar raforkuverðsins. Að þessu leyti a.m.k. er endurskoðunarákvæðið afturför frá sjónarmiði Íslands þar sem með skírskotun til almenns réttar og jafnræðis aðila er vafalítið unnt að krefjast endurskoðunar núgildandi rafmagnssamnings af þessari ástæðu. Ósanngirni ákvæðisins verður enn augljósara þegar hugað er að seinna skilyrðinu, alvarlegra áhrifa á efnahagsstöðu aðila. Landsvirkjun er meginstoð í efnahagslífi þjóðarinnar og hefur sem slík ekki verið sett í alvarlega efnahagsstöðu þrátt fyrir allt of lágt raforkuverð til stóriðju. Ósennilegt virðist að viðhorf breytist að þessu leyti. Vegna bókhaldsvenja Alusuisse hefur ÍSAL hins vegar lengi verið í mjög alvarlegri efnahagsstöðu. ÍSAL virðist því geta skírskotað til endurskoðunarréttar í kjölfar hvaða ófyrirséða andstreymis sem er, t.d. ef verkamannalaun á Íslandi hækka verulega, eða ef Landsvirkjun getur ekki staðið við orkuathendingarskilmála. Þrátt fyrir að raforkuverð í Evrópu og Ameríku hækkaði mjög verulega, t.d. tvöfaldaðist, gæti Landsvirkjun hins vegar ekki beðið um endurskoðun. Efnahagsstaða Landsvirkjunar verður nefnilega ekki fyrir áhrifum af slíkri breytingu. Við þetta bætist að endurskoðunarleiðin er ákaflega torsótt, jafnvel þótt öllum skilyrðum fyrir henni sé fullnægt. Fyrst á sáttanefndaraðili að reyna að ná samkomulagi um það hvort skilyrðin séu raunverulega fyrir hendi. Ef ekki næst samkomulag í sáttanefndinni verður að vísa þeim ágreiningi fyrir gerðardóm sem á að skera úr um hvort skilyrði endurskoðunar séu fyrir hendi. Verði úrskurðurinn jákvæður eiga aðilar enn að reyna að ná samkomulagi um endurskoðun sín á milli. Náist það ekki verður að vísa þeim ágreiningi fyrir nýjan gerðardóm til úrskurðar. Ljóst er, m.a. af upplýsingum iðnrh. um starfshraða gerðardóma og kostnað við slíkan málarekstur, að umrætt endurskoðunarferli gæti bæði orðið langvinnt og kostnaðarsamt. Jafnvel gæti tekið 4–7 ár að fá úrskurð slíks gerðardóms. Fskj. VI með frv. þessu er bréf sem iðnrh. Sverrir Hermannsson skrifaði Alusuisse 5. nóv. 1984. Þetta bréf er eins og opinn víxill þar sem æðsta stjórnvald iðnaðarmála lýsir því yfir að ríkisstj. muni „afhenda Alusuisse bréf þar sem tilgreind verði fyrirhuguð kjör og skilmálar varðandi raforku frá Landsvirkjun“ til þeirrar stækkunar álversins upp í 40 þús. tonna afkastagetu sem aðilar höfðu samið um að vinna að í bráðabirgðasamningi sínum frá 23. sept. 1983. Engin gögn eru með þessu fskj. svo að engin tök eru að vita hverju menn eru að lofa. Ég leyfi mér að krefjast þess að stjórnin sendi ekki bréf af þessu tagi fyrr en hún hefur ráðfært sig við alla þingflokka og Landsvirkjun, en upplýst var á fundi iðnn. Ed. að stjórn Landsvirkjunar hefði fyrir sitt leyti hafnað því að senda Alusuisse slíkt bréf þar sem raforkuverð til stækkaðs álvers yrði gefið upp áður en frá samningum um stækkunina yrði gengið að öðru leyti. Þá þarf enn fremur að framkvæma athugun á því hvort þjóðhagslega sé hagkvæmt fyrir Íslendinga að reisa stórvirkjanir til að auka afkastagetu álversins í Straumsvík og kynna þær athuganir áður en bréfið verður sent. Að lokum leyfi ég mér að benda á að áhættan af fjárfestingu í orkuveri er að sjálfsögðu síst minni en iðjuveri. Sá arður, sem hinir erlendu aðilar fá út úr stækkun álversins, verður því hér eftir sem hingað til fluttur úr landi. Fjárfesting af þessu tagi verður auðvitað útilokandi fyrir önnur framkvæmdaáform í landinu á sviði innlends iðnaðar og alveg sérstaklega varðandi innlenda orkunýtingu. Þegar á heildina er litið eru raforkusamningurinn og frv. algerlega ófullnægjandi. Ég legg því til að þetta frv. verði fellt.



Herra forseti. Ég stíg hér í stólinn til að ítreka þá skoðun Samtaka um kvennalista að það frv. sem hér er til 2. umr. beri að fella. Þetta er vondur samningur og Alþingi til lítils sóma að staðfesta hann. Skv. því áliti meiri hl. iðnn. sem hér liggur fyrir er meiningin að staðfesta samninginn þrátt fyrir öll þau rök sem komið hafa fram gegn honum. Það skin út úr nál. að hv. nm. meiri hl. eru ekki meira en svo sannfærðir um ágæti verka hæstv. iðnrh. og samningamanna hans. Varfærnin í orðalagi drýpur af hverri línu. Þau rök sem mæla gegn samningnum eru einkum eftirfarandi: 1. Þessi samningur gerir ráð fyrir nokkurri hækkun orkuverðs til ÍSALs, þó það nú væri, en mun þó ekki ná framleiðslukostnaði á næstu árum, enda allar líkur til þess að raunverð muni heldur fara lækkandi þegar líður á samningstímann. Almenningur á Íslandi mun því halda áfram að greiða niður orkuna til álversins. Hvort sem við göngum út frá því að framleiðslukostnaður á hverri kwst. sé 16 eða 18.9 mill verður meðalverðið á næstu 5 árum skv. upplýsingum Landsvirkjunar langt undir kostnaðarverði eða 13.7 mill. Þá er orkuverðið tengt heimsmarkaðsverði á áli, sem getur þýtt verulegar sveiflur, sem er nú ekki það sem hið viðkvæma íslenska hagkerfi þarf mest á að halda. Nóg er af sveiflunum samt. Þá verður tenging við heimsmarkaðsverð að teljast mjög slæmt fordæmi sé litið til annarra áforma um samstarf við erlend stórfyrirtæki. Það er þó skiljanlegt að þetta ákvæði hefur verið Alusuisse mikið hjartans mál því fátt kemur þeim betur þegar illa árar í áliðnaði. 2. Endurskoðunarákvæðið, sem er að finna í samningnum, segir að báðir aðilar geti farið fram á endurskoðun samningsins ef orðið hafi teljandi eða ófyrirsjáanleg breyting til hins verra á aðstæðum. Hvað þýðir þetta í raun? Hvað eru ófyrirsjáanlegar breytingar á aðstæðum? Varla verðbólga eða sveiflur á gengi dollars, launahækkanir eða hækkun á framleiðslukostnaði orku eða hvað? Þýðir þetta ekki einfaldlega að sami skollaleikurinn hefst upp á nýtt með endalausum eltingarleik við auðhringinn og klækibrögð hans? Væri ekki betra að hafa ekkert endurskoðunarákvæði fremur en þetta sem bæði er háð tíma og fyrirvörum? Það er alkunna að auðhringasamsteypur þykja ekkert lamb að leika sér við, hvorki í viðskiptum né pólitík. Þær svífast einskis, ef þeim býður svo við að horfa, og steypa jafnvel heilum ríkisstjórnum. Eru samskipti ríkja Mið- og Suður-Ameríku margfræg dæmi um það. Þá má minna á hvert mútuhneykslið á fætur öðru sem náð hafa alla leið inn í konungsfjölskyldur Evrópu og hinn ljúfa Bilderbergklúbb. Margur þm. og ráðh. hefur orðið að segja af sér vegna mútuþægni. En þegar kemur að samskiptum íslenska ríkisins við Alusuisse er eins og álhringurinn hafi frá upphafi verið álitinn eins konar góðgerðastofnun á við barnahjálp Sameinuðu þjóðanna eða eitthvað álíka, enda hafa samningamenn ríkisins verið sem leir í höndum álrisanna. Það vakna margar spurningar við lestur sögu álmálsins. Hvað er það sem veldur því að hvað eftir annað semja samningamenn íslenska ríkisins af sér? Hverra hagsmuna er verið að gæta? 3. Í samningnum er ákvæði um að endurskoða megi reikninga ÍSALs árlega. En drottinn minn dýri. Eftir allt sem á undan er gengið, endurskoðun Coopers & Lybrand á margra ára rekstri og svo er bara gefin syndakvittun. Svona ákvæði eru orðin tóm þegar tekið er tillit til þess hvernig Alusuisse tekst alltaf að draga málin á langinn og koma þeim út úr heiminum. 4. Það verður ekki betur séð en að samningastaða Íslendinga hafi verið mjóg góð þegar hinn kokhrausti iðnrh. tók við málinu og lýsti því yfir að hann mundi semja með hraði. Það tók nú tímann sinn og árangurinn liggur hér á borðum. Það er undarlegt, miðað við alla þá vinnu og upplýsingaöflun um viðskiptahætti Alusuisse, þar sem búið er að sýna fram á margháttuð undanbrögð fyrirtækisins, að íslenska ríkisstjórnin skuli spila svo illilega af sér að láta málin ekki fara í dóm. Í stað þess var gerð sáttargerð og Alusuisse selt aflátsbréf fyrir litlar 3 millj. dollara. Hefði það eflaust þótt góð sala í páfagarði fyrr á öldum. Með þessum gerningi hæstv. iðnrh. Sverris Hermannssonar hefur íslenska ríkisstjórnin hneigt sig í duftið frammi fyrir álhringnum. Ég er illa svikin ef ekki verður kátt í höllinni hjá Alusuisse ef ljóst verður að hið alræmda hugarfar fer með sigur af hólmi í þingsölum. 5. Það sem er hvað verst í þessu máli öllu er að fyrirhuguð er stækkun álversins. Það þýðir ósköp einfaldlega að áfram verður haldið á sömu braut. Nú verður að hraða virkjun Blöndu, taka ný lán og auka þar með enn skuldahalann sem íslenska þjóðin dregur á eftir sér vegna stóriðjuóranna. Ótímabærar virkjanir og orkusala undir kostnaðarverði er þegar orðin okkur dýrkeypt. Er ekki komið nóg af svo góðu? Það verður Blanda sem á að veita álverinu þau 80 megawött sem þarf til að auka framleiðsluna um 40 þús. tonn. Nú er talið að framleiðslukostnaður á hverja kwst. verði 18–20 mill við stöðvarvegg, en ég minni á að meðalverðið sem Alusuisse á að greiða fyrir orkuna sem það þegar fær er talið munu verða 13.7 mill. Að fenginni reynslu tel ég afar ólíklegt að takast muni að semja við auðhringinn um mun hærra orkuverð vegna stækkunarinnar, ekki síst þegar hann getur veifað þessum frábæra samningi og beitt því góða lagi sem hann hefur á íslenskum samningamönnum. Fleira mætti telja, sem er að finna í þessum samningi, en verður ekki gert að svo stöddu. Herra forseti. Ég fæ ekki betur séð en að Alusuisse hafi farið með algeran sigur af hólmi í samningum við íslensku ríkisstjórnina. Það er hvítþvegið af öllum fyrri gerðum. Það greiðir orkuverð sem er mun lægra en það þarf að sæta annars staðar þar sem það framleiðir sitt ál. Íslenskir neytendur halda áfram að borga með Alusuisse. Ég dreg ekki dul á þá skoðun mína að allt þetta mál sýni í hnotskurn hvernig atvinnustefna sú sem Sjálfstfl. hefur verið hvað ákafastur talsmaður fyrir, stóriðjustefnan, hafi beðið algert skipbrot. Frá því á viðreisnarárunum hefur orðið að súpa seyðið af því glapræði að hleypa erlendum auðhring inn í landið svo að ekki sé minnst á þá sem á eftir komu. Afleiðingin er gífurleg skuldasöfnun erlendis og sú virkjanakeðja sem þjónar Alusuisse fyrst og fremst: Búrfell og Sigalda, sem selja orkuna á útsöluprís, og Blanda er næst á dagskrá. Stóriðjustefnan hefur falið í sér að Íslendingar hafa verið að reyna að troða sér inn á yfirfulla markaði og freista framleiðenda með sölu á ódýrri orku með alkunnum afleiðingum. Það sem skiptir þó meira máli er að í þeirri stóriðjustefnu, sem einkennt hefur norðurhluta jarðar í um það bil 200 ár eða svo, felst eyðing á auðlindum jarðarinnar, sóun og sú mikla mengun sem nú drepur lungu jarðarinnar, skógana, og eitrar vötn og höf. Ég er sannfærð um að á næstu áratugum á mannkynið um það eitt að velja að draga stórlega úr allri stóriðjuframleiðslu og leita annarra lausna sem ógna ekki lífinu á jörðinni. Því er áframhaldandi stóriðja gamaldags og dauðadæmd hvað sem dauðastríðið kann að vera langt. Virðulegi forseti. Þessi samningur, sem hér liggur fyrir til staðfestingar eða synjunar, er enn einn kaflinn í sorgarsögu stóriðjunnar á Íslandi. Hæstv. iðnrh., ekki meir, ekki meir. Samtök um kvennalista hafna þessum samningi og ég mun greiða atkv. gegn honum. Ég á þá ósk heitasta til handa íslenskum stjórnvöldum að þau læri af endalausum mistökum og víxlsporum í dansinum við Alusuisse og láti erlendan auðhring lönd og leið hér eftir. Við eigum sjálf að byggja upp atvinnulífið í landinu atvinnulíf sem tekur mið af framtíðinni og er öllu lífi þóknanlegt. Til þess eigum við næga orku, vit og þekkingu.



Virðulegi forseti. Eftir ítarlega ræðu og það vandaða nál. sem 3. minni hl. iðnn., hv. þm. Skúli Alexandersson, hefur gefið út hér og flutt í máli sínu að nokkru leyti hér áðan er ekki ástæða til að bæta miklu við. En það vill svo til að ég hef samið um það við hæstv. forseta Sþ., Þorv. Garðar Kristjánsson, að ég taki ekki þátt í atkvgr. hér og mér þótti því viðkunnanlegra að segja örfá orð svo að enginn velkist í vafa um afstöðu mína í þessu máli og ef vera mætti e.t.v. til frekari áherðingar á þeirri afstöðu. Ég skal því ekki lengja þessar umr., en koma inn á nokkur atriði lítillega sem þó hefur verið komið inn á áður í þessum umr. Vinnubrögðin hafa t.d. verið rakin varðandi þennan álsamning og að vonum. Leyndin og pukrið hafa einkennt þau öll, svipað og önnur myrkraverk. Er það ólíkt því sem kröfur voru gerðar um til fyrrv. iðnrh. En fjölmiðlana þarf til, alveg sérstaklega ríkisfjölmiðlana. Fjölmiðlarnir hafa ekki verið yfirgangssamir eða eftirgangssamir við núv. hæstv. iðnrh. og samningasveit hans, þá fríðu riddara er hann valdi sér til fylgdar í þennan leiðangur. Ég vil aðeins minna hér á, af því að það er full ástæða til þess, hversu hart var gengið að Hjörleifi Guttormssyni á sínum tíma sem iðnrh., svo oft lá við í yfirheyrslum í ríkisfjölmiðlum, að hann væri sem sökudólgur í þessum leik, enda brást það tæpast að hverju sinni var leitað álits þeirra ÍSALs-manna þar sem núverandi formaður Verslunarráðsins var ævinlega fenginn til að sjá um varnarræðuna fyrir álhringinn á eftir til þess að mönnum væri nú ljóst að ekki mætti blettur falla á álhringinn. Hvítþveginn skyldi hann vera. Þessir fjölmiðlar hafa verið þöglir mjög alla valdatíð núv. hæstv. iðnrh. Og athygli vekur að þá sjaldan hann hefur verið spurður hefur ekki þótt ástæða til að kalla til andsvara einhvern frá álhringnum eða umboðsaðilum hans og segir það kannske sögu sem er athyglisverðari en annað í ljósi allra niðurstaðna. Talandi um hvítþveginn álhring er samningurinn nú með því megineinkenni að svo er að sjá sem samninganefndarmennirnir íslensku hafi lagt allt kapp á syndakvittunina álhringnum til handa. Pappírskvittunin fyrir okkur upp á 100 millj. er hins vegar mikils virði fyrir auðhringinn, sem vill halda virðingu sinni, sem enn mun vera einhver í álheiminum, sönnun þess að vísu að sekur er hann í raun fundinn, sönnun þeirrar sektar var í sjónmáli, en okkur er þessi yfirfærsla á skattareikningi einskis verð nema þá, og ég skal viðurkenna það, að vegna þeirrar sektar sem augljóslega var nær sönnuð féllst auðhringurinn þó á raforkuverðshækkunina, sem nú er þó orðin, og hefur trúlega gripið feginn tækifærið til að fá þennan þvott. Og þó að nú væri að hún fengist út á það hve vel og vandlega þessi samningur hefur þvegið álhringinn af öllu fyrri syndum - öllum fyrri sönnuðum syndum. Það telst nú varla þakkarvert, enn síður aðdáunarvert eða afrekakennt. Ótti minn er sannarlega bundinn því gagnstæða, að þegar öll kurl koma til grafar muni það einróma dómur manna að afrekið fræga sé Alusuisse megin. Sporin frá 1975, sigursporin sem víðfræg voru á þeim tíma, hræða því í engu var sú vaska víkingasveit lakari en nú og vígdjörf að eigin sögn og ærin afrek höfðu þeir fræknu kappar unnið, en ávinningurinn reyndist í algeru frostmarki þegar upp var staðið og skylt er nú skeggið hökunni þar. Hér skal ekki sú saga rakin, en ekki verður frá upphafinu vikið, hversu sú saga hófst er leitt hefur okkur að þessum áfanga nú, hversu svo sem hann reynist nú þegar allt kemur til alls. Menn muna það nefnilega enn þá sem betur fer, þegar hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hóf sína baráttu, hver viðbrögðin voru. Fékk hann ekki fullan stuðning t.d. sjálfstæðismanna? Voru þeir kappar ekki á fullu í kröfugerð á hendur álhringnum? Það mætti kannske spyrja hæstv. iðnrh. um þann stuðning. Það mætti spyrja enn nánar um hvenær kröfugerð þeirra vösku orðháka í Sjálfstfl. á hendur álhringnum um hærra orkuverð hófst. Hvenær var sú krafa sett fram af sjálfstæðismönnum í ljósi reikningsins sem hæstv. ráðh. hefur haft hátt um að hann hygðist senda Alþb.? Sú reikningsfærsla hlýtur að miðast við það þegar Sjálfstfl. setti fram kröfuna um hærra orkuverð, þegar stuðningur þeirra við þáv. iðnrh. varð staðreynd, hinn öflugi bakstuðningur með íslenskum hagsmunum gegn álhringsherrunum. Og hvenær í ósköpunum skyldi það nú hafa verið sem Sjálfstfl. datt í hug að fara að setja fram einhverjar kröfur um hærra orkuverð? Jú, þegar kosningar voru í nánd. Þá fór örlítið að æmta í því liði, en ekki fyrr. Það væri gaman að heyra þá glæstu sögu um kröfugerð sjálfstæðismanna á hendur álhringnum um hærra orkuverð, um áfellisdóma þeirra varðandi sviksamlegt athæfi álhringsins og varðandi bakstuðninginn við Hjörleif Guttormsson á sínum tíma þegar honum reið allra mest á - eða man nokkur eftir orðum eins og „órökstuddar ásakanir á hendur góðum viðskiptaaðila“ eða „skemmdarverk gagnvart heiðarlegum vinum okkar“? Slíkar orðræður heyrðust. Og úr hvaða herbúðum? Það var reyndar undir lokin að það varð býsna margradda kór úr því og þar tóku þeir framsóknarmenn liðlega undir og var ágætis undanfari að þeim söng sem þeir syngja með íhaldinu í dag. Kannske hefur það einmitt orðið til þess að tengja þessa þokkapilta saman. En hver trúir því í einlægni í dag að árangur hefði náðst án þessarar viðspyrnu í upphafi gegn álhringnum, án þessarar kröfugerðar svo rækilega undirbyggðrar, án þess að svo væri á málum haldið að auðhringurinn átti í vök að verjast alla tíð, ef - og ég segi enn hið stóra ef - ef baklandið hér heima hefði verið slíkt sem vera ætti. Skyldi annars, og það skyldu menn hugleiða, skyldi annars kröfugerð um hærra orkuverð yfir höfuð hafa verið á dagskrá nú ef Alþb. hefði ekki um tíma unnið að þessu máli svo vel sem raun bar vitni um vinna sem hefur þó skilað okkur því sem hér er skilað á borð til okkar þó betur hefði átt að róa, ef menn hefðu ekki gengið hoknir til leiks. Sagan mun dæma þennan samning. Endurskoðunarákvæðin munu eiga eftir að minna á sig óþyrmilega. Samtengingin við álverið mun líka eiga eftir að sýna sínar neikvæðu hliðar. Raunveruleikinn í raforkuverðinu í dag er 5 millum lægra en það sem ráðherrar höfðu talið lágmark frammi fyrir alþjóð á þessu ári æ ofan í æ. Það segir sitt. Og stækkun álversins er sérkapítuli. Það er óþarft að lengja þetta mál eftir svo ítarlegar umr. hér og það nál. og þá ræðu sem hv. þm. Skúli Alexandersson flutti hér áðan og alhjúpar þessi mál, þennan heimagerning. Það segir sína sögu að álflokkarnir í ríkisstj. standa nú þó einangraðri en fyrr. Og ég segi enn: Það hryggir mig hlutskipti framsóknar í ljósi liðinna ára, í ljósi þess hvernig þar var tekið á í upphafi. En þar hafa riddarar undanhaldsins og afsláttarins ráðið ferðinni. Ástæðurnar læt ég liggja á milli hluta. Sagan mun dæma þessar gerðir. En fyrst og síðast mun hún segja sitt um gerðir fyrrv. iðnrh., þá reisn í kröfugerð og vandaðan málatilbúnað sem einkenndu þær gerðir, sem þó hafa skilað þessu, sem hér liggur til umfjöllunar í dag, þrátt fyrir deigan hug og litla djörfung svo að ekki sé meira sagt. Þeim dómi verður ekki áfrýjað. Þeim dómi kvíði ég ekki.



Virðulegi forseti. Við 1. umr. þessa máls ræddi ég um efni þess allítarlega og hef ekki þar mörgu við að bæta. Fulltrúi Alþb. í hv. iðnn., Skúli Alexandersson, hefur líka gert glögga grein fyrir meginsjónarmiðum okkar Alþb.-manna og í mjög ítarlegu og vönduðu nál., sem hann hefur gefið út, er að finna mjög vel rökstudda greinargerð um þau efnisatriði sem við höfum sérstaklega fært hér fram því máli okkar til stuðnings að fella beri þennan samning. Ég minnti á það þegar málið var hér til 1. umr. að það væru fyrst og fremst fjögur meginatriði sem væru því valdandi að við Alþb.-menn værum eindregið andvígir þessum samningi. Í fyrsta lagi bentum við á að orkuverðið væri of lágt. Í grg. og nál. Skúla Alexanderssonar er mjög ítarlega farið út í að rökstyðja þessa fullyrðingu okkar og hygg ég að ekki sé annars staðar að finna í málsskjölum betri grg. um orkuverðið til ÍSALs, en einmitt í þessum skjölum sem hér hafa verið lögð á borð þm. Ég vil sérstaklega benda á að á bls. 12 er minnt á skipun starfshóps sem í áttu sæti sérfræðingar frá Orkustofnun, Rafmagnsveitum ríkisins og Landsvirkjun og fjölluðu um þá spurningu hvert væri orkuverð til álvera í Evrópu og Norður-Ameríku. Niðurstaða þessarar nefndar, sem skipuð var sérfræðingum frá öllum helstu stofnunum íslenska lýðveldisins á þessu sviði, voru þær að raforkuverð til álvera á árinu 1981 væri frá 18.2 og upp í 20.6 mill í Norður-Ameríku og Evrópu á árinu 1981, en 22.6–25.6 mill á árinu 1984. Þetta ættu menn að hafa til hliðsjónar og í huga þegar menn eru að hlusta hér á fullyrðingar um að raforkuverðið til álvera í nálægum löndum sé annað og miklu minna en varð niðurstaða þess starfshóps, einróma niðurstaða. Sú nefnd komst að þeirri niðurstöðu að lágmarksverð á orku, sem seld væri Swiss Aluminium eða ÍSAL, ætti að vera 15–20 mill. Það er auðvitað langt frá því að þeim árangri hafi verið náð. Eins og kunnugt er eru allar horfur á því að næstu 5 árin verði meðalverðið á orkunni til ÍSALs um 13.7 mill. Því er mjög veifað og m.a. af einum hv. þm. Gunnari G. Schram, í grein sem hann skrifar í Morgunblaðið líklega í gær  Í þessu sambandi verður líka að hafa í huga, eins og ég benti á við 1. umr. málsins, að tölurnar sem nefndar eru í þessum samningi eru ekki raunverð til lengdar vegna alþjóðlegrar verðbólgu, vegna verðrýrnunar dollarans á komandi árum, en gera má ráð fyrir því að dollarinn rýrni að meðaltali um ekki minna en 5% á ári á komandi áratugum. Auðvitað getur enginn spáð neinu um það hver sú rýrnun verður, en kunnugir telja ekki óeðlilegt að gera ráð fyrir a.m.k. 5% verðbólgu, raunar 5.6 eftir því sem haft er eftir þeim spám sem kenndar eru við Data Resources þar sem mjög hefur verið um þessi mál fjallað og mikið er miðað við. Þessi alþjóðlega rýrnun dollarans og þessi rýrnun alþjóðlegra mynta kemur til með að valda því að þessar tölur, 18.5 og 12.5, geta orðið algjörlega óraunhæfar tölur að tiltölulega skömmum tíma liðnum. Ég tala nú ekki um ef svo færi, sem margir spá, að dollarinn eigi eftir að rýrna verulega í verði miðað við aðrar myntir, það sé ekki einungis hin alþjóðlega þróun sem má gera ráð fyrir að feli í sér 5% rýrnun alþjóðlegra mynta burtséð frá innbyrðis gildi þeirra. Það gæti sem sagt gerst að til viðbótar kæmi veruleg rýrnun dollarans miðað við aðrar myntir. Sumir spá því að gera megi ráð fyrir allt að 18% rýrnun dollarans miðað við aðrar myntir á næstu fjórum árum. Þetta eitt breytir tölum samningsins og viðmiðunum mjög verulega og gegn hvorugu þessu erum við Íslendingar tryggðir því að samningurinn er algerlega óverðtryggður þrátt fyrir það þótt ráðgjafi Landsvirkjunar hafi lagt mjög þunga áherslu einmitt á það atriði að það yrði að verðtryggja tölur samningsins með einum eða öðrum hætti og þá væntanlega helst með því að miða við hugsanlega aukinn framleiðslukostnað Landsvirkjunar reiknað í einhverri alþjóðlegri mynt, væntanlega dollurum, þann aukna framleiðslukostnað sem hlýst af því að alþjóðlegar myntir og raunar allar myntir rýrna í verði. En það var ekki hlustað á þennan sérfræðing Landsvirkjunar. Þetta telja margir að sé kannske stærsti ágallinn á þessum samningi, að tölurnar í samningnum eru ekki verðtryggðar. Staðreyndin er sú að ekki er ósennilegt að tölur sem í dag heita 18.5 mill verði í raun orðnar 6 mill að tiltölulega fáum árum liðnum. Þær tölur sem heita hér 12.5 mill eru þá komnar niður í 4 mill ef sú þróun verður sem menn telja í dag líklegasta í alþjóðlegum gjaldmiðlum og ef ekki næst fram breyting á þessum samningi að fimm árum liðnum. Þá er ég kominn að atriði nr. 2, sem við gagnrýndum mjög alvarlega strax við 1. umr. málsins, en það er að endurskoðunarákvæði samningsins eru ekki nægilega tryggð. Það er ljóst að endurskoðun samningsins á fyrst og fremst að byggjast á því hvort þörf er fyrir Landsvirkjun á raforkuverðshækkun vegna afkomu sinnar. Nú er það vitað að Landsvirkjun verður að haga verðlagningu á innlendri orku á þann veg að afkoma fyrirtækisins sé tryggð. Við Íslendingar höfum ekki efni á því að stefna þessu fyrirtæki í gjaldþrot vegna þess eins að við þurfum á röksemdum að halda gagnvart þessum erlenda auðhring. Við verðum auðvitað að hækka orkuverðið til innlendra nota í réttu hlutfalli við afkomu fyrirtækisins og þar af leiðandi er hætt við að eftir 5 ár og eftir 10 ár verði afkoma fyrirtækisins út af fyrir sig ekki svo slæm að það eitt út af fyrir sig réttlæti endurskoðun raforkusamningsins. Menn sjá sem sagt í hvers konar hnappheldu við Íslendingar erum settir. Við verðum að tryggja afkomu þessa fyrirtækis vegna þess að þetta er eitt af undirstöðufyrirtækjum íslenskra atvinnuvega og íslensks efnahagslífs, en vegna þess að við verðum að tryggja afkomu fyrirtækisins með hækkun á innlendu orkuverði glötum við möguleikum til þess að bera fram sterkar röksemdir sem gætu haft í för með sér hækkun raforkuverðsins til Alusuisse. Þetta er svo sannarlega þokkalegur vítahringur sem við höfum verið settir í. Þriðja atriðið sem við höfum sérstaklega gagnrýnt er að álverinu verði veittur forgangsréttur að nýrri orku. Auðvitað er það algert einsdæmi að ríkisstj. lofist til þess með sérstökum bréfaskriftum að afhenda Alusuisse bréf þar sem tilgreind verði fyrirhuguð kjör og skilmálar varðandi raforku frá Landsvirkjun, án þess að nokkuð sé vitað um á hvaða verði við ætlum að selja orkuna eða hver útkoma verður á skattaviðskiptum þjóðarinnar við þetta fyrirtæki á komandi árum. Ég verð að ítreka hér þá kröfu sem sett er fram í nál. Skúla Alexanderssonar og krefjast þess að ríkisstj. sendi ekkert bréf af þessu tagi fyrr en hún hefur ráðfært sig við alla þingflokka og við Landsvirkjun, en mér hefur skilist að þetta mál hafi verið tekið fyrir í stjórn Landsvirkjunar og hún hafi fyrir sitt leyti hafnað því að senda Alusuisse slíkt bréf þar sem raforkuverð til stækkaðs álvers yrði gefið upp áður en frá samningum um stækkunina yrði gengið að öðru leyti. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. iðnrh. hvað hann hafi í huga í þessu sambandi. Hvenær hefur hann hugsað sér að bréf af þessu tagi verði sent til Alusuisse? Og hvert á innihald þess að verða? Og hverja ætlar hann að hafa með í ráðum áður en hann skrifar þetta bréf? Verður Alþingi haft með í ráðum og verða allir þingflokkar hafði með í ráðum, eins og var í tíð fyrri stjórnar þegar iðnrh. kom úr Alþb. og taldi það sjálfsagt að allir þingflokkar, þar á meðal stjórnarandstöðuflokkar, þar á meðal fulltrúar Sjálfstfl., ættu sæti í samráðsnefnd um þessi mál? Það væri fróðlegt að vita hvort hæstv. iðnrh. gæti hugsað sér að breyta til um vinnubrögð í þessu efni og taka upp þau vinnubrögð, sem ein eru sæmandi, að hafa samráð við alla þingflokka. Við Alþb.-menn erum að sjálfsögðu algerlega andvígir því að álverinu verði veittur forgangsréttur að nýrri orku. Við teljum að þetta fyrirtæki hafi yfirleitt ekki sýnt sig í því að vera slíkt snilldarfyrirtæki í garð okkar Íslendinga að það sé ástæða til þess að verðlauna það sérstaklega með því að gefa því forgangsrétt að nýrri orku hér á landi. En þar fyrir utan teljum við það lágmark, ef stjórnarflokkarnir ætla sér að semja við álverið í Straumsvík um stækkun þess eða við eiganda álversins, Swiss Aluminium, um 50% stækkun álframleiðslunnar og raforkusöluna þangað, að Alþingi verði haft með í ráðum og þar á meðal allir þingflokkar. Að lokum vil ég nefna þá ósvinnu, sem felst í þessum samningi, að kröfum vegna skattauppgjörs er fórnað í eitt skipti fyrir öll fyrir eina slétta upphæð, 100 millj. kr., upphæð sem kemur svo aldrei til greiðslu hér vegna þess að ekki er gert annað við hana en strika hana út á bókhaldsreikningi Íslendinga og álhringsins. Þar kemur hún til lækkunar og mun aldrei koma í kassann hjá hæstv. fjmrh. En kannske er ekki aðalatriði málsins að Íslendingar hafi orðið af nokkurri fjárupphæð vegna skattanna. Ég a.m.k. álít að það sé ekki meginatriðið, það séu aðrar hliðar málsins sem séu miklu alvarlegri og svívirðilegri. Hvers vegna gátu stjórnarflokkarnir ekki hugsað sér að fylgja þeirri yfirlýsingu hæstv. iðnrh. hér á Alþingi á s.l. vori að láta málið ganga til dóms? Hæstv. iðnrh. lýsti því hér yfir að hann teldi alveg sjálfsagt mál að dómur gengi í þessu máli, það væri fráleitt að fá ekki dómsniðurstöðu. Nú hafa stjórnarliðar skipt um skoðun. Nú semur iðnrh. um að dómur fáist ekki þó að viðurkennt sé af öllum að mjög skammt sé í dómsniðurstöðu og menn væru mjög bjartsýnir um útkomuna. Öllum var ljóst að Swiss Aluminium pressaði heiftarlega á að þessi niðurstaða fengist. Hæstv. iðnrh. var hins vegar búinn að gefa yfirlýsingu um allt annað. Hann var búinn að gefa þá yfirlýsingu að sjálfsagt væri að fá dóm. Og hann gat staðið við hana, hann gat samið við Swiss Aluminium án þess að fara að gefa þetta eina atriði eftir. En hvers vegna gerði hann það? Hvers vegna féllust stjórnarliðar á að málið gengi ekki til dóms? Ég álít að ástæðan sé engin önnur en sú að þeir gátu ekki hugsað til þess að í ljós kæmi fyrir dómi að fyrrv. iðnrh. Hjörleifur Guttormsson hefði haft rétt fyrir sér, að það hefði verið ástæða til að rannsaka mál Swiss Aluminium, að það hefði verið ástæða til að senda Inga R. Helgason til Ástralíu, að það hefði verið ástæða til þess að hafa uppi þessi illindi í garð Swiss Aluminium eins og Morgunblaðið, málgagn þeirra sjálfstæðismanna, hefur svo oft nefnt þetta. Það væri nefnilega býsna fróðlegt, ef maður leyfði sér að gefa sér tíma til þess að lesa upp ýmis ummæli sem féllu hér í umr. fyrir 3–4 árum þegar svonefnd „hækkun í hafi“ var hér á dagskrá. Ég minnist mjög merkilegra yfirlýsinga sjálfstæðismanna sem reyndu að gera gys að Hjörleifi Guttormssyni fyrir að sækja þetta mál. É.g minnist jafnvel yfirlýsinga frá nýkjörnum formanni Alþfl., Jóni Baldvini Hannibalssyni, sem taldi þetta nú ekki merkilegt erindi sem Hjörleifur Guttormsson ætti við eigendur Swiss Aluminium. Allt þetta má rifja upp og vonandi verður það gert þegar mönnum gefst örlítið betra tóm til umr. um þetta mál en við höfum tekið okkur hér í Ed. Við höfum fallist á að afgreiða þetta mál með nokkrum hraði, gáfum fyrst og fremst nefndinni góðan tíma, en höfum ekki tekið mikinn tíma til þess að ræða málið hér í Ed. og við erum alveg ásáttir við að senda málið frá okkur til Nd. þegar í dag. Þess vegna ætlum við ekki að hafa hér í frammi mikinn upplestur á því sem menn sögðu um málsmeðferð Hjörleifs Guttormssonar á þessu máli sem leiddi til þess að þrír flokkar gerðu sérstaka tilraun til að koma Swiss Aluminium til bjargar hér á vormánuðum 1983, reyndu að taka málið úr höndum Hjörleifs Guttormssonar með sérstakri þáltill. vegna þess að hann hafði gerst svo djarfur að láta rannsaka mál Swiss Aluminium og þá „hækkun í hafi“ sem hafði þá verið sönnuð af sérfræðingum iðnrn. Auðvitað er það hin pólitíska staðreynd í þessu máli að hæstv. iðnrh., hæstv. ráðherrar Sjálfstfl. og Framsfl. kærðu sig ekki um að það kæmu fyrirsagnir í íslenskum blöðum um að Íslendingar hefðu unnið þetta mál fyrir gerðardóminum og það hefði verið sjálfsagt og eðlilegt að hafa uppi þá málsókn sem þeir eru sjálfir búnir að fara háðulegum orðum um allan þennan tíma. Ég tel sérstaklega ánægjulegt að við meðferð málsins hér í Ed. hafa þrír þingflokkar komist að sameiginlegri niðurstöðu um að mæla gegn þessum samningi. Alþfl. bar vissulega ábyrgð á því að samningur þessi var gerður á sínum tíma og tók þátt í herferðinni gegn þáv. iðnrh. Hjörleifi Guttormssyni vorið 1983, þegar þáltill. var flutt sem átti að taka málið úr höndum hans. En þm. Alþfl. hafa skoðað þetta mál á þeim grundvelli sem það liggur fyrir í dag fordómalaust og án tillits til þess hver er fyrri afstaða þeirra í þessu máli og þó að þeir séu ekki líklegir til að taka neitt aftur af því sem þeir þegar hafa sagt um málið fyrr á árum tel ég það lofsverða hreinskilni að þeir skuli taka skýra afstöðu gegn þessum samningi sem þeir sjá svo marga ágalla á. Fulltrúar Kvennalistans hafa líka tekið afstöðu til þessa máls á sama grundvelli og við Alþb.-menn. Það verður sannarlega tekið eftir því víðar en hér á Íslandi að stjórnarandstaðan að meginhluta til mælir gegn þessum samningi. Um afstöðu Bandalags jafnaðarmanna ætla ég ekki að fara mörgum orðum. Þeir gagnrýna samninginn með ýmsum hætti, en komast samt að þeirri niðurstöðu að líklega sé nú rétt eftir atvikum að greiða honum atkvæði. Í raun og veru koma fram alveg sömu gagnrýnispunktar hjá talsmönnum Bandalags jafnaðarmanna og fram hafa komið hjá okkur Alþb.-mönnum. En hins vegar er það greinilegt að af pólitískum ástæðum telja fulltrúar Bandalags jafnaðarmanna ekki taktískt rétt fyrir sig að skipa sér við hlið okkar Alþb.manna í þessu máli. A.m.k. er það áberandi að í nál. þeirra er hvergi að finna neina efnislega gagnrýni á afstöðu okkar Alþb.-manna og röksemdir. Það er einungis sagt að Alþb. hafi notað sér þetta mál í pólitískum tilgangi og verið með pólitískt upphlaup, en það er ekki nánar skýrt. Ég geri ekki mikið með þá gagnrýni, en get svo sem vel skilið að flokkur sem á margan hátt miðar málflutning sinn fyrst og fremst við að ná atkvæðum frá Sjálfstfl. telur það ekki henta sínum hagsmunum að taka afstöðu sem er allt of langt í burtu frá afstöðu Sjálfstfl. í þessu máli af ótta við að það verði eitthvað misskilið af þeim sem ekki hafa gert sér fulla grein fyrir röksemdum okkar Alþb.-manna í þessu máli. Þeir eru margir, því miður, vegna þess að auðvitað vantar mikið á að okkur Alþb.-mönnum hafi tekist að koma sjónarmiðum okkar til fulls til almennings í landinu vegna þess hversu veikir við stöndum að vígi á fjölmiðlasviðinu. Menn geta svo sem sagt að við Alþb.-menn höfum átt þess kost að koma sjónarmiðum okkar á framfæri. En tökum bara sem dæmi: Hvað var mikið sagt frá afstöðu okkar Alþb.-manna og röksemdum í þessu gríðarlega flókna máli eftir 1. umr. þessa máls? Jú, við fengum eina og hálfa mínútu í sjónvarpi og útvarpi og áttum þar að koma á framfæri öllum okkar sjónarmiðum. Sama gilti raunar um aðra flokka. Þetta sýnir auðvitað hversu víðs fjarri það er að hægt sé að ætlast til þess að allur almenningur geri sér grein fyrir meginstaðreyndum svo flókins máls þegar umfjöllun í helstu fjölmiðlum okkar er ekki miklu meiri en þetta. Hv. talsmenn þessa frv. hafa verið að leika sér að því að reikna út hvað það hafi kostað þjóðina mikið fé eða Landsvirkjun að samningur af þessu tagi skyldi ekki gerður fyrir fjórum árum. Ég spyr: Er ekki ruglið orðið ansi lágkúrulegt þegar menn leggjast svo lágt að stilla upp útreikningum af þessu tagi? Það liggur fyrir að það tók núv. ríkisstj. eitt og hálft ár að ná þessum samningi við Swiss Aluminium og það er vitað að yfirvofandi dómsniðurstaða í gerðardóminum milli Swiss Aluminium og Íslands rak mjög sterklega á eftir Swiss Aluminium að ganga til samninga. Málsóknin gegn Alusuisse var undirstaða þess að þeir fengust þó á endanum til að undirrita þennan samning. Auðvitað er það ekkert annað en rugl og fjarstæða að Swiss Aluminium hefði verið reiðubúið til að hækka raforkuverðið árið 1980, áður en að upplýsingarnar um hækkun í hafi lágu fyrir, enda minnist ég þess ekki að Swiss Aluminium hafi á nokkurn hátt gefið undir fótinn með það á þeim tíma eða nokkurn tíma á árunum eftir að endurskoðun samningsins fór fram 1975. Þetta er því bara rugl út í loftið sem ekki tekur að eyða orðum að. Satt best að segja væri miklu frekar að menn reyndu að reikna út hvað það hefur kostað þjóðina að ráðh. Sjálfstfl. undirrituðu álsamninginn á sínum tíma, árið 1966, með einhverju lægsta raforkuverði sem þá þekktist í heiminum, áttu auðvitað að knýja þá fram a.m.k. tvöfalt hærra verð, og hafa pressað þjóðina um mismuninn á þeim tíma sem liðinn er. Sá reikningur mundi sannarlega ekki vera fallegur, enda hef ég ekki séð talsmenn Sjálfstfl. gera tilraun til að koma honum á blað. Auðvitað neitar því enginn að nokkurt fé fæst frá Swiss Aluminium með tilkomu þessa samnings. En við teljum að það séu aðrir ágallar sem vegi þarna meira og þyngra og þá fyrst og fremst að verðið er of lágt og verðið er ekki verðtryggt til frambúðar eins og þyrfti að vera. En ég vildi segja að lokum, vegna þess að hæstv. iðnrh. státar mjög af því að mikið fé komi inn í landið með gerð þessa samnings: Skiptir ekki nokkru máli hvað við það fé verður gert? Ég vil vekja á því athygli að enginn einn þáttur veldur jafnmikilli mismunun í kjörum fólks hérlendis og ójafn húshitunarkostnaður. Um 30% þjóðarinnar greiða margfaldan kostnað fyrir hita frá rafveitum og dýrum hitaveitum miðað við það sem almennt gerist. Þessi þriðjungur þjóðarinnar greiðir tvöfalt til þrefalt meira fyrir hitun híbýla sinna en þau 60 % þjóðarinnar sem njóta ódýrra hitaveitna. Fyrrnefndi hópurinn, sá sem býr við löku kjörin, þarf að verja í húshitun að meðaltali sem svarar 8–12 vikna launum lágtekjufólks, miðað við tekjutryggingu í dagvinnu, en síðartaldi hópurinn þarf aðeins að verja í þessu skyni um fjögurra vikna launum. Þarna er hvað mest óréttlæti í okkar þjóðfélagi og þetta veit ég að hæstv. iðnrh. skilur allvel því að hann kemur úr kjördæmi þar sem þessa gætir mjög. Því langar mig til að spyrja hann að því að endingu: Er ekki tími til kominn að þeir sem hafa orðið verst úti vegna gömlu Landsvirkjunarsamninganna og hafa orðið að borga þetta gífurlega háa orkuverð til húshitunar fái nú loksins að njóta sérstaklega þess að eitthvað kemur meira í kassann hjá Landsvirkjun? Ég skora á hæstv. iðnrh. að gefa hér yfirlýsingu um að þeir sem hita hús sín með dýrri raforku eða olíu verði sérstaklega látnir njóta þess á næstu vikum og mánuðum og árum að verðið frá Alusuisse hækkar eitthvað í kjölfar þessa samnings. Ég vil sem sagt spyrja hann að því hvort ekki megi treysta því að svo verði.



Virðulegi forseti. Ég skal ekki nota nema á að giska 10% af ræðutíma síðasta ræðumanns. Ég vil fyrst og fremst lýsa ánægju minni með að þetta mál er nú að komast í höfn þrátt fyrir hálfs mánaðar töf í hæstv. nefnd. Það var ekki aðeins peningahliðin og hin bætta samningsaðstaða sem ég vildi lýsa ánægju minni með, heldur endurunninn trúnaður, að við séum hugsanlega viðræðuhæfir menn á erlendum vettvangi, að við stöndum við samninga okkar en stöndum þó fast á okkar rétti og séum lausir við skugga af illvilja og óhróðri sem einkenndi allan málflutning síðasta hæstv. iðnrh. Nei, ég ætla ekki að tefja málið mikið. Þó verð ég að gefa ákveðna skýringu, einkum og sér í lagi af því að hv. þm. lýstu undrun sinni á að ég notaði orðið „töf“ í hæstv. nefnd. Það var þannig að á fyrsta fundi nefndarinnar um málið lögðu fulltrúar Alþb. fram óskalista um vitni sem þeir óskuðu að kveðja til. Þar var Ingi R. Helgason fyrrv. Ástralíufari. Þar var Finnbogi Jónsson aðstoðarmaður fyrrv. iðnrh. Þar var Ragnar Aðalsteinsson fyrrv. lögfræðingur Gervasoni. Þar var Ólafur Ragnar Grímsson fyrrv. alþm. Ég leyfði mér þá að spyrja hvort þetta gæti ekki tekið ansi langan tíma. Ég var snarlega afgreiddur af hv. 4. þm. Vesturl. með því að það væri auðséð að ég væri ekki þingvanur maður og kynni ekki á vönduð vinnubrögð þingnefnda. Síðan hófust fimm daga vitnaleiðslur. Sjálfsagt höfum við haft gott af því allir saman að heyra ferðasögu Inga R. Helgasonar til Ástralíu einu sinni enn í klukkutíma ræðu. Örugglega höfum við líka haft gott af því að heyra raunasögu Ólafs Ragnars Grímssonar úr Landsvirkjunarstjórn. En mér kom það á óvart þegar vitnin voru að spyrja aðra menn, sem kvaddir höfðu verið til, kalla fram í, biðja um orðið og það upphófst svona kýt og jag á milli þeirra sem voru kvaddir til hv. nefnda. Ég veit ekkert hvort þetta eru vönduð vinnubrögð en ég vildi gjarnan fá að vita það. Fyrir utan það að þessar ræður þóttist ég þekkja við fljótlegt yfirlit í grg. 3. minni hl. n. Það var annað einkennilegt í þessum nefndarstörfum. Þar er áheyrnarfulltrúi, sem að vísu sat ekki á þingi þá, og hann spurði vitnin stöðugt og óskaði sérstaklega eftir að mega kveðja til vitni, óhlutdræga lögfræðinga iðnrh. - og ég man nú ekki eftir fleirum. Nú veit ég ekki heldur hvort það er venja að áheyrnarfulltrúar hafi sama rétt og aðrir nm. Það getur vel verið. Ég veit ekki heldur hvort hv. þm. sem ekki sitja á þingi eiga að taka þátt í nefndarstörfum, hvorki sem áheyrnarfulltrúar né annað. Og ég hefði gaman af að vita hvort þetta einkennir allt vönduð vinnubrögð þingnefnda. Ég vil ekki vera að ósekju í framtíðinni að ásaka hv. Alþb.menn eða fylgdarkonur þeirra um töf, viljandi töf. Þess vegna vildi ég gjarnan fá að vita, það þarf ekki að svara mér nú, ég get fengið þær upplýsingar einslega líka, hvort þetta eru einkenni á vönduðum vinnubrögðum.



Virðulegi forseti. Ég talaði við 1. umr. þessa máls og skal svo sem ekki endurtaka neitt af því hér. En það voru fáein orð sem hv. 3. þm. Norðurl. v. mælti hér áðan sem gáfu mér tilefni til að segja örfá orð. Hann talaði um að Alþfl. hefði á sínum tíma staðið að og borið ábyrgð á þeim samningum sem upphaflega voru gerðir. Það er auðvitað hárrétt. Og ég hygg að í ljósi síns tíma og þeirra aðstæðna sem þá voru, bæði í hinum alþjóðlegu gengismálum og einkum þó að því er varðaði alþjóðlegt orkuverð þá, hafi það verið góðir samningar. Þessa skoðun hef ég enn. Hv. þm. vék síðan að því að við hefðum gagnrýnt vinnubrögð iðnrh. Alþb., hv. núverandi þm. Hjörleifs Guttormssonar. Það er alveg rétt. Og við gagnrýnum þau vinnubrögð enn. Þau voru hreint ekki til fyrirmyndar. Hv. þm. tók þannig til orða um þá sem væru andvígir þessum samningi að þeir hefðu skipað sér við hlið Alþb. Þetta er rangt. Þó svo að við Alþfl.-menn greiðum atkvæði gegn þessum samningi þá höfum við ekkert skipað okkur við hliðina á Alþb. í því máli. Fulltrúi Alþfl. í iðnn., hv. þm. Magnús H. Magnússon, skilaði sérstöku nál. Hitt er svo aftur hárrétt hjá hv. þm. að það hafa aðrir skipað sér við hlið Alþb. í þessu máli, Samtök um kvennalista, sem ævinlega sitja við hlið Alþb. í öllum málum og heyrir nú ekki til neinnar nýlundu hér á þingi að þarna verður ekki lengur skilið á milli með neinum hætti. Ég vildi bara að þetta kæmi hér skýrt fram. Auðvitað er sá samningur sem lagður er hér fyrir nú til synjunar eða samþykktar ekki alvondur. Því höfum við ekki haldið fram. Við höfum hins vegar haldið því fram, og á því byggist okkar afstaða, að á honum séu mjög veigamiklir annmarkar í ýmsum greinum. Ég gerði grein fyrir því hér við 1. umr. málsins og það kemur einnig fram í nál. hv. þm. Magnúsar H. Magnússonar. Þetta fannst mér rétt að láta koma hér fram. Ég vil svo að lokum, virðulegi forseti, ítreka það sem hv. þm. Magnús H. Magnússon sagði, að við munum ekki gera neitt til þess að tefja fyrir framgangi þessa máls hér. Það er lagt fyrir til synjunar eða samþykktar. Við höfum greint frá okkar afstöðu og við munum ekki tefja málið með neinum hætti. Það eru ekki eðlileg vinnubrögð að okkar mati. Hins vegar skal ég svo að síðustu láta þess getið að ég mun ekki taka þátt í atkvgr. núna þar sem einn af hv. þm., stuðningsmönnum ríkisstj., fór þess á leit við mig að við létum jafnast. Hann þurfti að vera fjarverandi vegna fyrri skuldbindinga. Taldi ég eðlilegt og ekki ósanngjarnt að verða við þeim tilmælum eins og venja er hér í þingmannahópnum þegar þannig stendur á. Þetta vildi ég aðeins að lægi ljóst fyrir.



Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég hef kvatt mér hljóðs er að fram hefur komið í þessum umr. nokkur gagnrýni á Framsfl. og hans vinnu og afstöðu í þessum málum. Það er eingöngu af því gefna tilefni að ég kveð mér hljóðs og ég skal reyna að vera mjög stuttorður. Ég held að það sé nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því þegar rætt er um þessi mál að við Íslendingar gerðum samning 1966 til 25 ára og vorum að sjálfsögðu bundnir við þann samning. Framsfl. var á móti þeim samningi, við greiddum atkv. gegn honum eins og kunnugt er. Ég hef alltaf talið að helsti gallinn á þeim samningi hafi verið sá að hann var gerður til mjög langs tíma án þess að í honum væru endurskoðunarákvæði um orkuverðið. Ég skal viðurkenna að auðvitað urðu gífurleg straumhvörf í orkumálum, orkusprengingin í kjölfar olíuverðshækkananna 1973 og 1978 varð miklu meiri en nokkurn óraði fyrir fram til þess tíma. Ég held að það hafi í raun og veru verið þá sem að alþjóðalögum voru brostnar forsendur fyrir orkuverðssamningnum - ekki fyrir samningnum sem slíkum í heild, heldur fyrir orkuverðsákvæðum hans. En menn verða að hafa í huga í sambandi við umr. um þetta mál, að við erum bundnir samningi. Það má svo deila endalaust um það hvort samningurinn hafi verið viðunandi þegar hann var gerður. Framsfl. greiddi atkv. á móti honum en það verður að viðurkenna að þetta var fyrsti samningur þessarar gerðar sem gerður hefur verið hér á Íslandi. Sá samningur sem nú er til umr. hér í hv. Ed. felur að sjálfsögðu í sér verulegt hagræði. Um það þarf ekki að ræða. Orkuverðið hækkar verulega eða úr 6.5 millum tæpum á kwst. upp í 12.5–18.5 mill. Það er auðvitað gífurlega mikil hækkun. Það kemur fram í aths. við frv. að Landsvirkjun muni hagnast á þessum samningi á næstu fimm árum um 2100 millj. kr. Það þarf því ekkert að deila um það að auðvitað felur þessi samningur í sér stórkostlegt fjárhagslegt hagræði. Þá er gert ráð fyrir að deilunni um skattana ljúki á þann veg að Alusuisse greiði 3 millj. dollara. Hér er einnig um stórkostlegt hagræði að ræða. Um það þarf ekki að deila. Hvort þetta er nógu mikið, hvort þetta er nógu hagstæð breyting á grundvallarsamningnum, um það geta menn áreiðanlega deilt endalaust. Skal ég ekki gerast neinn dómari í því efni. En tilefni þess að ég kvaddi mér hljóðs, auk þess að lýsa fylgi við málið, var það að Alþb. og Framsfl. skildu að skiptum í sambandi við þetta mál í seinustu ríkisstj. Ástæðan fyrir því var fyrst og fremst sú, að enda þótt ég telji og ýmsir fleiri að forsendur orkuverðsins hafi verið brostnar eftir olíuverðssprengingarnar þá nýttist ekki sú staða til fulls í samningum vegna þess að lagt var til stórorrustu við álhringinn opinberlega, í sjónvarpi, útvarpi og á Alþingi  Ég er þeirrar skoðunar og vil láta það koma fram –ég vil ekki taka fyrrv. hæstv. iðnrh. sérstaklega inn í það - að Alþb. í heild hafi metið það meira á þessum árum að reyna að styrkja flokksstöðu sína í þessu máli heldur en þá þjóðarhagsmuni að ná samningum um hærra orkuverð. Þess vegna skildi á milli Framsfl. og Alþb. í þessu máli.



Virðulegi forseti. Ég bið hv. þdm. að láta sér ekki ofbjóða þó ég sé hér með allþykkan skjalabunka með mér. Til trausts og halds tók ég hér gömul Alþingistíðindi, þ. á m. sérprentun á frv. til l. um leiðréttingu orkuverðs til Íslenska álfélagsins upp á 360 bls., sem voru fskj. og rökstuðningur með frv.-gerð Alþb.-manna á sínum tíma í þessu máli. Geri ég þetta nú aðeins til að fá sögulega upprifjun en vík kannske örfáum orðum að því seinna. En hv. 6. landsk. þm., Magnús H. Magnússon, lýsti afstöðu Alþfl., sem vissulega kemur mér á óvart og veldur mér vonbrigðum, en ekkert er um það að segja. Það er að vísu svo að flokkum hættir dálítið til sveiflu, mikillar sveiflu eftir því hvort þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. En þegar maður rifjar það upp að hans flokkur ásamt mínum gerði á sínum tíma samninga til 25 ára án endurskoðunarákvæðis, þá verður mér dálítið um að heyra talsmenn Alþfl. gagnrýna sérstaklega endurskoðunarákvæði á fimm ára fresti, eins og nú er og biðja um verðtryggingarákvæði o.fl. Þetta munu hafa verið 2.5 mill sem þá var samið um. En þá lifðum við á allt öðrum tímum. Og ekki er ég hingað kominn til þess að gagnrýna þá samningsgerð á sínum tíma. Hún var áreiðanlega frumforsenda einhverrar mestu byltingar í orkumálum og með langmestu byltingum í orkumálum, og einnar mestu byltingar í atvinnumálum og atvinnusögu þessa lands á síðustu áratugum sem við höfum lifað. Á þessu er enginn vafi. Frumforsenda alls þess sem á eftir fór í beislun íslenskra fallvatna, sem er eins og ég segi - og Kvennalistinn þarf að fara að æfa sig á því - ein af undirstöðum þess að við getum búið betur um okkur í landinu en við gerum nú. Að hlusta á þessar blessaðar konur tala um ótímabærar virkjanir, þar sem þetta er augljóslega einn af hornsteinum þess að við getum búið hér við vaxandi hagsæld, er dapurlegt, ungar myndarkonur. En þær hafa kosið sér þessa afstöðu og er ekkert við því að segja að sjálfsögðu. Ég ætla ekki að elta ólar við útreikninga og meðferð manna á tölum. En það er hreint og beint með ólíkindum að heyra þá talnaromsu sem menn hafa uppi og búa sér til í þessu máli, fram og aftur og út og suður, upplýsingar sem þeir gefa sér sjálfir og nefna jafnvel virðuleg fyrirtæki eins og Íslandsvirkjun sem heimild. Ég elti ekki ólar við þetta. En það var eftir öðru að hv. 4. þm. Vesturl., frsm. 3. minni hl., hóf upp tölu um hækkun í hafi, 47.5 millj. dollara. Heyrði ég það ekki rétt?

Jú, jú.

Hjörleifur Guttormsson var með þessa tölu í fyrsta tilhlaupi. En í hverju endaði hann? Og vilja menn nú ekki reyna aðeins að fara með eigin tölur þannig að trúverðugt sé. Hann endaði í kröfunni 16.2 millj. dollara. Þessu getur Alþb. flett upp hjá sér. Það er vafalaust í þessum ógnardoðrant hér að sjá. Allt tilhlaupið endaði nefnilega þannig að þeir urðu að gefa eftir í kröfum sínum, Alþb.-menn. Hitt er annað mál, virðulegi forseti, að ég hlýt mjög að draga við mig allar stórárásir eða stórþrætur nú, vegna þess að þetta mál snýr svo einkanlega að fyrrverandi iðnrh., hv. 5. þm. Austurl., að ég hlýt þess vegna að geyma mér að mestu allar frekari útlistanir nú eða þrætubókarlist um málið, vegna þess að ég geri mér vonir um það að hv. þm. verði mættur til leiks þegar þetta mál verður til meðferðar í Nd. þar sem hann á sæti. Því að ég þarf ekki að lýsa því fyrir þeim sem þekkja alla forsöguna að svo rækilegur málsvari hefur hann verið í málinu af hálfu síns flokks að það á ekki við að ég þæfi þetta mál um of, einnegin vegna þess hvernig stendur á um tíma, og menn hafa vikist vel undir það að við reynum að ljúka báðum síðari umr. þessa máls í hv. deild. Það hefur verið mikið rætt um dómsáttina. Ég rifjaði upp við 1. umr. málsins hvernig það mál allt var í pottinn búið. Ég vitnaði til bréfa frá endurskoðunarfyrirtækinu Coopers & Lybrand, sem menn eru nú allt í einu hættir að nefna en hv. 3. þm. Norðurl. v. margtók fram að væri mjög traust og virðulegt endurskoðunarfyrirtæki. Það fyrirtæki skrifaði okkur til á miðju sumri 1983, þar sem það hvatti eindregið til þess að reyna að þoka sér út úr málaferlunum og ná sáttum í málinu. Taldi það til þess margháttuð rök og mátti vera best kunnugt um það hvernig það mál allt var í pottinn búið. Þetta var auðvitað ekki hægt að upplýsa meðan á allri þessari þrætu stóð því að þær röksemdir sem þar voru færðar fram hefðu auðvitað orðið málstað Alusuisse til góða. Niðurstöðu höfðum við náð. Og ég minni enn á meðmæli aðalráðgjafa fyrirrennara míns í dómsmeðferðinni fyrir alþjóðagerðardóminum í New York, Liptons. Hann skrifar einnig bréf, sem ég vitnaði til, þar sem hann lýsti yfir sinni afstöðu til þess að hann teldi þetta mjög vel viðunandi lausn sem við náðum með dómsáttinni sjálfri. Menn verða svo að meta þetta að eigin vild og smekk. En að kalla það að ekki hafi náðst dómsígildi með sátt í úrslitum máls er gagnstætt öllu mínu áliti. Vegna þess að það eru auðvitað bestu úrslitin ef menn ná að sættast í máli þannig að báðir geti vel við unað. Við höfum meðmæli hinna færustu manna og þeirra sem gerst til þekkja í málafærslu af þessu tagi og málsatvikum eins og Coopers & Lybrand hafði. Þess vegna var það að þegar ég sá eins og málum var þá komið hvernig mál stóðu þá var ég hiklaus í þeirri ákvörðun minni að gera þessa sátt, sem og varð til þess að við náðum fram hækkun orkuverðsins miklu fyrr en ella. Menn þykjast vita um það, sem er gersamlega úr lausu lofti gripið, að við höfum verið komnir eitthvað nærri því að fá niðurstöðu í dómnefndunum. Því fór víðs fjarri. Ég er sannfærður um það að þeir höfðu alla tilburði til þess, lögmenn Alusuisse, að þæfa það mál um lengri, lengri tíma. Það sýndi sig að í dómnefndinni í New York höfðu þeir ekkert lipurlegri handatiltektir og voru ekkert léttari í vöfum í allri málafærslunni en maður gat búist við fyrir hinum alþjóðlega gerðardómi, þar sem menn höfðu áralanga reynslu af því að mál gátu tekið fjölda ára í meðferð. Og raunar er það líka upplýsandi að af öllum þeim ótal málum, sem sótt hafa verið og varin fyrir alþjóðagerðardómnum um slík fjárfestingarmál í New York, eru þau mál teljandi á fingrum annarrar handar sem hafa komið til dómsniðurstöðu, því að yfirgnæfandi flest þeirra hafa hlotið sáttarniðurstöðuna. Ég rifjaði upp hér við 1. umr. til hvers bráðabirgðasamningurinn frá 23. sept. í fyrra hefði leitt fyrir orkuneytendur í landinu. Ég held ég megi fullyrða að ég hafi rifjað það upp. Það hækkaði verðið úr 6.475 millum í 9.5 mill eins og menn þekkja. Það varð til þess að hægt var að halda orkuverðinu í landinu til neytenda í smásölunni óbreyttu. Frá 1. ágúst 1983 til 1. ágúst 1984 hafði raungildi orkunnar lækkað til neytandans um 15.8%. Við höfðum haft það að stefnumarki og miði, og höfðum leitað til þess raunar til Landsvirkjunar, að haldið yrði áfram á sömu braut miðað við þá hækkun sem nú fæst. Þetta hefði leitt til þess með sama áframhaldi og miðað við þær verðlagsforsendur sem við gáfum okkur þá að 1. ágúst 1985 hefði raungildi orkunnar lækkað um tæp 24% til neytenda. Nú eru forsendur allar breyttar. En eftir sem áður mun ég beita mér fyrir því að hinn almenni neytandi í landinu, sér í lagi sá sem býr við hið sára og þunga orkuverð til hitunar híbýla sinna, fái notið þess sem þessi samningur gefur okkur í aðra hönd. Ég segi ekki að það séu nein rök fyrir því sem ég hef staðið fyrir nú, þó ég vitni til þeirra tillagna sem Alþb. átti í þessu máli fyrir rúmu 11/2 ári síðan, til þess frv. sem þeir Alþb.menn fluttu á Alþingi í lok þinghaldsins, í mars trúlega, 1983, eftir að hin mikla þræta hafði staðið um málsmeðferðina alla, þar sem Framsfl. snerist gegn samstarfsflokki sínum í þessu máli, og öllum er í fersku minni, líka þeim sem hér áttu ekki sæti, svo mikið tók undir í öllu þjóðfélaginu vegna þeirra átaka. Þeir fluttu frv. í Nd. hv. þm. Alþb. og Hjörleifur Guttormsson, hv. 5. þm. Austurl., í fararbroddi að sjálfsögðu. Hvað skyldi það frv. hafa innihaldið? Hverjar voru tillögur þeirra þá, fyrir rúmlega einu og hálfu ári, þar sem þeir höfðu nú jafnvel við orð að færa sig upp á skaftið og taka þetta fyrirtæki eignarnámi ef ekki vildi betur til. Í 1. gr. segir: „Verð á raforku frá Landsvirkjun til Íslenska álfélagsins h.f. samkvæmt rafmagnssamningi dags. 28. júní 1966 með viðaukum dags. 28. okt. 1969 og 10. des. 1975 skal vera 12.5 mill.“ Kannast einhver við þessa tölu?  Nú held ég áfram, með leyfi virðulegs forseta. Í 2. gr. þessa lagafrv. segir aðeins þetta: „Ákvæði í 13. gr. rafmagnssamningsins milli Landsvirkjunar og Íslenska álfélagsins hf. um orkuverð svo og önnur ákvæði í samningnum, sem fara í bága við ákvæði 1. gr. laganna, eru úr gildi numin.“ Það gefur auga leið og þarfnast ekki skýringar. Síðan kemur 3. gr. og 4. gr. Nú byrjum við á 3. gr.: „Lög þessi falla úr gildi, þegar samningar hafa tekist milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd. um endurskoðun raforkuverðsákvæðis rafmagnssamningsins, sem að framan greinir. Sú endurskoðun byggist á eftirfarandi:“ - Og nú eru þeir að semja við Alusuisse. „a) Þeirri grundvallarstefnu, sem lögfest er í 11. gr. laga nr. 59/1965 um Landsvirkjun að raforkuverð í samningum til langs tíma við stóriðjufyrirtæki megi ekki valda hærra raforkuverði til almenningsveitna en ella hefði orðið; b) Raforkuverði því, sem álver annars staðar í heiminum greiða; c) Framleiðslukostnaði raforku hér á landi; d) Heimsmarkaðsverði á áli.“ Nú nú, þetta er grunnurinn sem þeir ætla að semja um við Alusuisse. En ef það tekst nú ekki? Ef ekki tekst að semja við þrjótana á þessum grunni hvað ætlar Alþb. þá að gera? Það segir í 4. gr. hvað þá skuli til bragðs taka: „Fari svo, að ekki náist samningar um endurskoðun raforkuverðsákvæðis samkvæmt 3. gr. fyrir árslok 1983, skal stjórn Landsvirkjunar með stoð í þessum lögum ákvarða með gjaldskrá raforkuverðið til álversins í Straumsvík á bilinu 15–20 mill.“ Þetta ætluðu þeir að ákveða þegar þeir voru einráðir. Þegar öllu var lokið við Alusuisse, öllum tilraunum um samningsgerð á grundvellinum sem sagði í 3. gr., þá ætluðu þeir að taka einhliða ákvörðun um að raforkuverðið skyldi vera 15–20 mill. Var það hv. 3. þm. Norðurl. v. sem reiknaði út að 12.5 mill mundu verða orðin 4 mill eftir fimm ár eða þar um bil í þessum ruglingslegu, heimskulegu útreikningum sem enginn grundvöllur er fyrir eða botn í? Menn kannast nú eitthvað við þessar tölur, 15–20 mill. Við erum með grunntöluna 15 í sérstakri formúlu sem er fyrir þessu og við náum fyrir þetta gamla álverð upp í 18.5. Hvar er svo verðtryggingin? Við hvað skyldi nú vera miðað þegar þeir eru orðnir einráðir? Þegar þeir eru að setja sér sjálfir lög um hvað skuli gilda.  Sem sagt, þarna var viðmiðunin og öll tryggingin þeirra, heimsmarkaðsverð á áli, eins og það var skilgreint í gamla samningnum milli Alusuisse og ríkisstjórnar Íslands. Og svo er ekkert meira, - annað en það að lögin öðlist gildi. Hér er m. ö. o. það sein þeir lögðu til að gert yrði í málinu þegar þeir væru búnir að taka lögin í sínar hendur, búnir að slíta öllum samningum við Alusuisse, og einráðir. Þá var þetta óskaniðurstaðan þeirra í samningum, í því sem skyldi gilda fyrir þessi efni. Ég þarf engu við þetta að bæta. En ég sá mér ekki annars kost en benda á þetta eftir þá gagnrýni sem fram hefur komið frá talsmönnum Alþb. einkum og sér í lagi. Ég get nú ekkert verið að eiga orðastað við Kvennalistann, sem eru aftaníossur Alþb. í öllum málum svo að hvergi kemst hnífur á milli, og er eins og ég sagði hálfdapurlegt til þess að vita með svo myndarlegt fólk. Ég varð þess vegna að rifja þetta upp, sem sýnir eitt með öðru hvernig menn sveiflast til í afstöðu sinni, eftir því hvernig þeim finnst byrinn blása þá og þá. Ég vísa því með öllu á bug að hér hafi menn dregið af sér við að ná þeim haldbestu samningum fyrir Íslands hönd sem hugsanlegt var í stöðunni. Ég hef engar áhyggjur af því að sagan dæmi mig fyrir það að hafa fyrirgert rétti og hagsmunum Íslands. Það geri ég ekki. Ég vísa til þess sem þeir segja sem gerst til þekkja í þessu, sérfræðingar og fyrirsvarsmenn Landsvirkjunar, sem meta það verð sem við höfum náð nú til stórfelldra hagsbóta fyrir Landsvirkjun, og þar með auðvitað þjóðina í heild vegna þess að Íslandsvirkjun er þar á ferðinni. Ég minnist þess allt í einu að í lokin þarf ég að bæta við svari við spurningu sem hv. 3. þm. Norðurl. v. varpaði fram, um áframhaldandi samningsgerð við Alusuisse vegna stækkunar álverksmiðjunnar um 50% og um skattamálin. Engar ákvarðanir hafa auðvitað verið teknar enn þá um orkuverð fyrir nýja álverksmiðju eða viðbótina. Við erum ekki komnir að niðurstöðu um hvaða tölur við eigum að nefna í því sambandi. Menn hafa nefnt tölurnar 18–20 mill en mjög er erfitt, sem allir skilja ef þeir vilja, að hafa uppi umræður á almannafæri eða í heyranda hljóði um slík mál vegna viðsemjendanna. Um þetta get ég ekki dæmt enn. Vegna byggingar nýrrar álverksmiðju eða viðbótar við álverksmiðjuna verður engin kröfugerð send fyrr en menn eru orðnir á eitt sáttir um það hvernig hún eigi að hljóða. Við vitum hins vegar, og höfum gert upp hug okkar um það, að það verður hærra en fyrir þessa gömlu verksmiðju, einnig vegna tækninýjunga sem álverksmiðjur eru núna búnar en hinar eldri ekki. Ég veit að það er ótalmargt annað sem ástæða hefði verið til að víkja að hér. En ef þess er kostur, sem ég veit nú ekkert hvort er, að ljúka þessum tveim umr. eins og menn hafa haft í orði, þá vil ég leggja mitt af mörkum til þess að svo verði. Það kann að vera að eitthvað í máli mínu egni til þess að stjórnarandstæðingar sjái ástæðu til að lengja þessar umr. En ég vil aðeins nota tækifærið til þess að víkja þakklæti mínu til iðnn. hv. deildar og raunar beggja nefndanna, sem unnu saman, og til þeirra sem þar í fyrirsvari stóðu fyrir ágætlega unnið verk og vandað að því er mér virðist. Og sérstaklega fagna ég því ef þeim sem stjórna hefur tekist að gera stjórnarandstöðunni til hæfis, eins og mér skildist á frsm. 3. minni hl., hv. 4. þm. Vesturl.



Nú er forseta nokkur vandi á höndum að meta hvort tekst að ljúka þessum fundi og setja nýjan fund og ljúka honum á þeim örskamma tíma sem er fram að venjulegum kvöldmatartíma kl. 7. En ef hv. þdm. hafa ekki við það að athuga mætti kannske hafa fundinn svo sem eins og hálftíma fram yfir það og sleppa þannig við kvöldfund. Ég vænti þess að ýmsir hv. þdm. hafi verið búnir að ráðstafa sér annað og því væri flestum í hag ef hægt væri að sleppa kvöldfundi. Gef ég nú orðið síðasta ræðumanni á mælendaskrá að svo komnu máli, hv. 3. þm. Norðarl. vestra.



Virðulegi forseti. Ég tek undir það að æskilegt er að reyna að ljúka þessari umr. fyrir kvöldmat þannig að atkvgr. geti farið fram. En miðað við þá ræðu sem hæstv. iðnrh. hélt áðan og miðað við að nú lifa aðeins 10 mínútur tímans til kl. 7 sýnist mér á öllu að við verðum að gera ráð fyrir að fundi ljúki ekki fyrr en nokkuð er farið að halla í áttunda tímann. Ég hafði spurt hæstv. iðnrh. nokkurra spurninga og ég verð að segja alveg eins og er að ég fékk ekki mikil svör við þeim. Ég spurði hvort heita mætti tryggt að húshitunarkostnaður almennings yrði lækkaður úr því að Landsvirkjun fengi auknar tekjur. Það varð ekki miklu meira en eitthvert uml í þá átt að athugað yrði nánar um þá hlið málsins, en ekki vildi hæstv. ráðh. gefa neinar yfirlýsingar í þá áttina. Ég spurði um það í ræðu minni við 1. umr. og ítrekaði þá fsp. hérna áðan hvað hefði eiginlega komið yfir ráðh. eftir að hann gaf yfirlýsingu sína hér á Alþingi um að ekki kæmi til greina að gefa eftir gerðardómsmálin eða fara að semja um þau, þau væru það langt komin. Hvað kom þá yfir ráðh. að hann skyldi breyta þessari afstöðu sinni og snarsnúast í málinu með þeim hætti sem raun varð á? Ekki fékk ég neitt svar frá hæstv. ráðh. um þetta. Hann er hins vegar enn að tönnlast á því bréfi frá forstöðumanni Coopers & Lybrand sem hann mun hafa minnst á hér við 1. umr. Ég var því miður ekki á fundinum þá stund þegar hann nefndi þetta bréf, en það er helst að skilja á hæstv. ráðh. og á fjölmiðlum að málið sé allt komið á hreint með þessu bréfi frá forstöðumanni Coopers & Lybrand vegna þess að forstöðumaður fyrirtækisins mun hafa tekið þannig til orða að skynsamlegt gæti verið að þoka sér út úr þessum málaferlum. Ég tek undir það, sem hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að fyrirtækið Coopers & Lybrand er mjög traust og virðulegt endurskoðunarfyrirtæki, en ég leyfi mér að benda hæstv. ráðh. á að þetta er ekki ráðgjafarfyrirtæki um lögfræðileg málefni. Satt að segja blöskrar mér ekki lítið að í umræðum um þessi mál skuli vera veifað svo sem raun ber vitni þessu bréfi frá forstöðumanni Coopers & Lybrand þar sem hann er að gefa góð ráð um þá hlið málsins sem er alls ekki í hans verkahring. Í hans verkahring var að segja okkur hver krafa okkar á hendur álhringnum ætti að vera. Og það gerðu þessir ágætu menn hjá Coopers & Lybrand. Ekki hefur staðið á því að þeir gæfu okkur upplýsingar um þá hliðina. Þessir menn starfa ekki við að gefa mönnum lögfræðilegar leiðbeiningar um hvort það eigi að reka mál fyrir þessum dómstólnum eða hinum eða draga kröfur til baka. Ég tel að forstöðumaður Coopers & Lybrand hafi satt best að segja skrifað ákaflega dularfullt bréf þegar hann tók sér fyrir hendur að gefa þessa ráðleggingu, að því er sagt er og að því er komið hefur fram að eigin frumkvæði, þó maður dragi það vissulega mjög í efa að svo hafi verið og um málefni sem hann er ekki á nokkurn hátt sérfróður um. Auðvitað eru það hinir lögfræðilegu aðilar málsins sem gefa okkur ráðleggingar um hvort hyggilegt sé að standa í málaferlum á grundvelli þeirrar kröfu sem endurskoðunarfyrirtækið Coopers & Lybrand hefur reiknað út. Ég spurði líka hæstv. ráðh. að því hvort haft yrði samráð við stjórnarandstöðuna þegar mótuð yrði krafa um nýtt orkuverð. Ég fékk ekkert svar við því. Hann sagði að ekki væri komið að því að ákvörðun yrði tekin um hvert yrði nýtt orkuverð í viðskiptum við álhringinn þegar að því kæmi að stækka. En hann vildi ekki svara því áður hvort eðlilegt samráð yrði haft við stjórnarandstöðuflokkana. Og ég vek athygli á því að enn virðist hann ætla að stunda allt önnur og lakari vinnubrögð í þessum efnum en fyrirrennari hans gerði. Það hefur komið fram í þessum umr., og kom m.a. skýrt fram hjá hv. þm. Birni Dagbjartssyni, að meginástæðan fyrir því - frá þeirra sjónarmiði séð - að taka málið úr gerðardómi hafi verið sú að það væri ekki skynsamlegt að standa í þrætum við svissneska álhringinn. Þarna sjáum við nú hvers eðlis þessi viðskiptavinur er. Það er ekki talið skynsamlegt að standa í lögmætum þrætum við hann af ótta við einhverjar hefndaraðgerðir. Það væri þokkalegt ef íslenska ríkið treysti sér ekki til að standa í þrætum við skattsvikara innanlands af einhverjum ókenndum ótta. Ég held að fátt sýni betur að ekki er sérlega hyggilegt fyrir okkur Íslendinga að eiga viðskipti við auðhring af þessu tagi ef menn þurfa að óttast það að eiga í þrætum við hann. Auðvitað er ein helsta ástæðan fyrir því að gerðardómsmálið var fellt niður að menn vildu forðast að sú niðurstaða fengist að fyrrv. iðnrh. hefði haft rétt fyrir sér að stofna til þessara málaferla sem menn nú telja svo hættuleg. Hæstv. ráðh. vék hérna að frv. okkar Alþb.-manna um leiðréttingu orkuverðs til Íslenska álfélagsins. Við fluttum þetta frv. fyrir einu og hálfu ári á Alþingi. Hann var að gera tilraun til að gera lítið úr frv. eða telja mönnum trú um að í því fælist eitthvert boomerang fyrir okkur Alþb.-menn. Auðvitað er það fjarstæða að við höfum lagt það til að raforkuverðið yrði til frambúðar 12.5 mill. Hann ætlaði greinilega að reyna að telja mönnum trú um það með því að lesa ekki lengra. Þar var um að ræða að Alþingi ákvæði það sem lágmarksverð, 12.5 mill, til fimm mánaða og að þessum fimm mánuðum liðnum átti að hækka verðið upp í 15–20 mill. Svo er hæstv. ráðh. að reyna að gera eitthvert mál úr því að ekki sé verðtryggingarákvæði í frv., eins og hann geri sér ekki fulla grein fyrir því að auðvitað er hægt, ef aðferðin að hækka verðið einhliða er valin, að flytja nýtt frv. og ákveða nýtt verð á Alþingi ef menn telja að þess gerist þörf og ef þess hefði gerst þörf í framhaldi málsins. Ég vænti þess að allir hv. þm. geri sér fulla grein fyrir hversu innantóm þessi gagnrýni ráðh. á okkar frv. er. Hér er ekki um það að ræða að við höfum lagt til að gerður væri samningur til 20 ára sem miðaðist við orkuverð 15–20 mill, heldur einhliða ákvörðun. Ef talið hefði verið nauðsynlegt að hækka það verð að fimm árum liðnum hefði auðvitað verið hægt að taka þá ákvörðun með einhliða hætti þegar nauðsyn krafðist. Það er hins vegar rétt hjá ráðh. að í þessu frv. er minnst á að til greina komi að miða við heimsmarkaðsverð á áli. Ég vil taka það fram að í málflutningi okkar Alþb.-manna hefur þetta atriði ekki verið eitt af aðalatriðum í gagnrýni okkar á þessum samningi, enda segir það sig sjálft að vissulega getur það komið til álita, en þó eru tvær hliðar á því, bæði neikvæð og jákvæð. Auðvitað skiptir þá öllu máli, ef miðað er við álverð, við hvaða lágmarksvísitölu er miðað. Megingallinn á því álverði, sem hér er miðað við, er að orkuverðið er tengt álverðinu þegar álverðið er algjörlega í botni og orkuverðið sem á að greiða samkvæmt núgildandi samningi er rétt um 12.5 mill. Við erum algerlega í lágmarkinu þar sem orkuverðið er tengt álverðinu. Og miðað við að síðan geta orðið enn frekari sveiflur á álverði er mjög tvíeggjað að gera þetta með þessum hætti. Ég þarf ekki að víkja mörgum orðum að máli hv. talsmanns Alþfl. Eiðs Guðnasonar hér áðan. Hann sagði það, sem satt er í málinu, að Alþfl. var fylgjandi byggingu álverksmiðjunnar á sínum tíma. Ég hygg að ég hafi ekki heldur sagt neitt annað um afstöðu Alþfl. en það sem rétt er. Ég verð hins vegar að víkja örfáum orðum að málflutningi talsmanns Framsfl. Tómasar Árnasonar áðan og bið hann að vera nærstaddan ef hann vildi gera svo vel. Ég vil segja að það er alveg óþarfi fyrir hv. þm. að hafa uppi hér langan afsökunarformála þegar hann stígur í stól og tekur til máls um þetta mál hér eins og hann gerði áðan. Hann þarf ekkert að afsaka sig. Það er mjög eðlilegt að hann vilji koma sjónarmiði sínu á framfæri. Framsfl. stóð á sínum tíma með Alþb. þegar álsamningurinn var hér til meðferðar fyrir 18 árum þó að núverandi formaður Framsfl. væri annarrar skoðunar og fylgdi ekki flokknum í þessu máli. En staðreyndin er sú að Framsfl. hefur snarsnúist í þessu máli og nú ætlar hann sér að ganga undir það jarðarmen að fallast á stækkun álbræðslunnar um 50%, þessarar sömu álbræðslu sem hann var andvígur að yrði hér byggð á sínum tíma vegna ýmissa ákvæða samningsins. Framsfl. gerði sér fulla grein fyrir því á sínum tíma, og þar á meðal formaður flokksins, að það fylgdu því býsna margar hættur að hleypa svo miklu risafyrirtæki inn í landið. Flokkurinn ætti þá að gera sér grein fyrir því að ekki væri sérlega skynsamlegt að efla völd og áhrif þessa sama fyrirtækis hér í landinu. Hv. þm. talaði um að megingallinn á málsmeðferð fyrrverandi iðnrh. hefði verið sú að hann hefði hafið stórorrustu á hendur álhringnum í stað þess að snúa sér að samningi.  Virðulegi forseti. Ég skal fara að stytta mál mitt því að ég skal fúslega fallast á að lengja ekki þennan fund um of, en ég taldi alveg óhjákvæmilegt að fara nokkrum orðum um efnislegan málflutning þeirra þriggja þm. sem ég hef nú nefnt. Ég hef hins vegar ekki sagt mikið um ræðu hv. þm. Björns Dagbjartssonar því hún var vægast sagt mjög sérkennileg og óvenjuleg að ekki sé meira sagt. Ekki tókst mér að finna ein einustu efnisleg rök í máli hv. þm. Björns Dagbjartssonar fyrir því að við ættum að samþykkja þennan samning. Ekki er gerð minnsta tilraun til að andmæla þeim efnislegum rökum sem ég hafði fært fram í þessu máli og sem felast meðal annars í nál. minnihlutamanna. Hann fór hins vegar að gera að aðalmáli að nefndarstörfin hefðu verið of ítarleg og að þm. hefðu haft of frjálsar hendur. Ég get fullvissað hv. þm. um að það er mjög óvenjulegt að þm. kvarti yfir því hér úr ræðustól Alþingis að þingstörf hafi verið of ítarleg eða þm. hafi haft of frjálsar hendur. Staðreyndin er sú að fundir þingnefnda eru yfirleitt mjög frjálslegir og það vil ég segja bæði formanni nefndarinnar og varaformanni nefndarinnar, hv. þm. Þorv. Garðari Kristjánssyni og Davíð Aðalsteinssyni, til hróss að þeir héldu prýðilega á málsmeðferð í nefnd og héldu uppi heiðri nefndarinnar með því að leyfa þar frjálsleg vinnubrögð eins og eðlilegt er. Tel ég að við, sem erum í minni hluta í þessu máli, höfum ekkert yfir vinnubrögðum að kvarta í nefndunum. Staðreyndin er sú að gestir geta spurt á nefndarfundum ef þeir óska eftir og það er ekkert nýmæli. Þeir geta einnig kvatt sér hljóðs og beðið um að fá að segja nokkur orð þar ef þeir óska eftir því o.s.frv. Allt er þetta mjög eðlilegt og sjálfsagt og það er m.a.s. ekki óalgengt að þingflokkar sendi annan mann á nefndarfund en þann sem er formlega kjörinn í þingnefnd ef þannig stendur á og talin er nauðsyn á því. Liggur það í hlutarins eðli að einn þingflokkur hlýtur að geta sent aðalmann sinn kjörinn í nefndina á nefndarfund í stað varamanns, sem situr fyrir hann á þingi, ef þingflokkurinn telur það sérstaklega nauðsynlegt vegna eðlis máls. Ég vil hins vegar segja að það er einsdæmi í þessari deild og í þinginu yfirleitt að það orðbragð sé viðhaft af þm. á þingfundum sem hv. þm. leyfði sér í ræðu sinni áðan. Sama gildir raunar um hæstv. ráðh. hér áðan. Ef þm. leyfa sér að nefna einn af þingflokkum hér á þinginu fylgikonur einhvers annars flokks 



Varðandi aths. hv. síðasta ræðumanns til forseta um að hann hefði ekki vítt hæstv. ráðh. í orðræðu, þá hefur forseta þótt ástæða til að fara varlega í slíkar aðgerðir. Oft hefur hvarflað að forseta að gera mætti aths. við orðalag manna, en hefur þó látið kyrrt liggja eins og var gert að þessu sinni.