Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Lárus H. Bjarnason) Eins og segir í þessu stuttorða nefndaráliti, þykir nefndinni frumv. ekki óaðgengilegt. Að vísu er það varhugavert að draga menn burtu frá varnarþingi sínu. En bæði er nú löggjöfin farin að gera undantekningar frá aðalreglunni, t. d. með l. 59 10. nóv. 1905, um varnarþing í skuldamálum og svo verður nefndin að skilja frumv. þetta svo, að það eigi aðeins við þá víxla, sem eiga að greiðast annarsstaðar en að heimili samþykkjanda, eða svokallaða „domicileraða“ víxla og með þeim skilningi vill nefndin mæla með því, að hv. deild samþykki það.

Framsögum. Eiríkur Briem: Frumvarp þetta hefir verið borið fram hér á þinginu eftir ósk frá nokkrum barnakennurum. Nefndin, sem skipuð var í málið hér í deildinni, hefir nú íhugað frumvarpið og eins og nefndarálitið ber með sér álítur nefndin ekki fært að gera svona stórfeldar breytingar á lögum um styrktarsjóð handa barnakennurum, nr. 18, 9. júlí 1909. Í þeim lögum mælir fyrir um styrktarsjóð, en í frv. er ætlast til að sjóðnum verði breytt í eftirlaunasjóð, og hafi allir rétt til ákveðinna eftirlauna úr honum. Þó að nefndin sé hlynt þessari hugmynd og álíti æskilegt, að sú breyting gæti orðið á sjóðnum, þá lítur hún svo á, að það sé enginn vegur til þess að sinni. Þegar allir, sem hafa rétt til eftirlauna, eiga að njóta þeirra jafnt, þá hlyti upphæð sú, sem hver um sig fengi, að verða svo hverfandi lítil, að þeir, sem virkilega væru styrks þurfandi, væru alveg jafn nær, styrkurinn yrði langt frá nægilegur fyrir þá. Það stendur eins á um þennan styrktarsjóð eins og fleiri sjóði, sem hafa verið stofnaðir í líkum tilgangi, t. d. alþýðustyrktarsjóðina. Það er ætlast til, að styrk verði úthlutað úr þeim fyrst um sinn, til þeirra, sem eru mest þurfandi fyrir styrk, en margir óska og vona, að sá tími komi, að það verði hægt að gera úr þessum sjóðum almenna eftirlaunasjóði. Lík dæmi má nefna frá öðrum löndum. T. d. var byrjun til Statsanstalten for Lifsforskring í Danmörku upphaflega styrktarsjóður, en breyttist smátt og smátt í það horf, sem nú er alkunnugt, eftir því sem stofnuninni óx fiskur um hrygg. Auðvitað er það bæði æskilegast og eðlilegast, að þessi sjóður, sem hér er um að ræða, komist sem fyrst í það horf, sem frv. ætlast til, að hann verði almennur eftirlaunasjóður fyrir barnakennara, en það verður að hafa það í huga að slík breyting er því að eins æskileg, að sjóðurinn geti samt sem áður veitt hverjum um sig svo háan styrk eða eftirlaun, að nokkru nemi. En það mundi sjóðurinn ekki geta fyrst um sinn og þess vegna getur nefndin ekki verið með frumvarpinu að þessu leyti. Á hinn bóginn er eitt atriði í frumvarpinu, sem er laust við þessa breytingu á fyrirkomulagi sjóðsins. Það er að greiðslur kennara til sjóðsins verði færðar niður. Það hefir komið fram ósk frá kennurum um, að skyldutillagið til sjóðsins verði lækkað nokkuð og nefndinni sýnist ástæða til að taka það til greina. Þess vegna leggur nefndin til, að 2. gr. frumv. verði samþykt eins og hún er, en frumvarpið að öðru leyti felt. Efni 2. gr. stendur ekki í neinu sambandi við frumv. í heild sinni. Breytingin, sem felst í þessari grein, er sú, að það er ætlast til að tillagið til sjóðsins sé 1% af 500 kr. launum, l½ % af því, sem er fram yfir 500 kr. og upp að 1000 kr., og 2% af því, sem launin stíga yfir 1000 kr. Þannig eiga skyldutillögin að verða eftir frumv., í stað þess sem að í núgildandi lögum skal greiða 1% af 500 kr. launum, en 1½% af öllum laununum, ef þau eru hærri en 500 og ekki yfir 1000 kr.. og 2% af öllum laununum, ef þau nema meira en 1000 krónum., Eftir frumvarpinu verða því tillögin nokkuð minni. T. d. mundi kennari. sem hefði 600 kr. laun borga 1% af 500 kr. og l½% af 100 kr., eða samtals kr. 6,50, í staðinn fyrir 9 kr. eftir núgildandi lögum. Munurinn er ekki mikill. en það er heldur ekki af stórum launum að taka. Eg skal svo ekki fjölyrða um málið, en læt nægja að vísa til nefndarálitsins. þar sem nefndin hefir gert þá grein fyrir tillögum sínum, sem hún áleit þörf vera á.

Kristinn Daníelsson Eg felli mig vel við gerðir nefndarinnar, og álít röksemdaleiðslur hennar góðar og gildar fyrir því, að fallast eigi á meginatriði frumvarpsins. En eg vildi að eins vekja athygli á því, hvort ekki mundi réttast, að láta 2. gr. frumv. sæta sömu forlögum. Mér virðist breytingin, sem felst í þeirri grein, vera of lítilfjörleg til þess að fara að breyta lögunum hennar vegna. En hins vegar munar sjóðinn dálítið um mismuninn, þótt ekki sé hann meiri en þetta. T. d. mundi tillagið af 2000 kr. launum verða kr. 32,50 eftir frumvarpinu í staðinn fyrir 40 kr. að núgildandi lögum. Það er ekki mikill mismunur fyrir mann með svo háum launum, en dregur sig þó saman, og getur munað nokkuð um það fyrir sjóðinn. Eg hygg að þeir kennarar, sem eru tiltölulega háttlaunaðir geti borið það, þó að þeir borgi dálítið hærra hundraðsgjald af launum sínum heldur en þeir, sem eru lágt launaðir. Annars nær breytingin ekki nema til örfárra kennara, því að allur þorri þeirra mun ekki ná því að hafa 500 kr. laun. Fáir kennarar hafa meira en 18 kr. um vikuna og til þess, að laun þeirra verði 500 kr. þarf kenslutíminn að vera 28 vikur. Hærri laun, eða lengri kenslutími mun vera sjaldgæfur. En þeir, sem kynnu að hafa hærri laun, standa sig þá betur við að greiða lítið eitt hærra gjald. Því get eg ekki séð ástæðu til annars en láta 2. gr. frumv. fylgja með hinum, og fella frumvarpið í heild sinni.

Framsm. (Eir. Br.); Út af orðum hv.þm. V.-Ísf., vil eg taka það fram, að það er alveg rétt, að það getur verið mikið álitamál, hvort það er nokkur nauðsyn á þessari breytingu, sem felst í 2. gr. frumv. Það er satt, að breytingin er aðallega í vil þeim, sem hæst eru launaðir. En þeir eru svo fáir, að breytingin mundi ekki hafa neinn verulegan tekjumissi í för með sér fyrir sjóðinn. Á hinn bóginn er þess að gæta, að þar sem hér er að ræða um styrktarsjóð, sem verður úthlutað úr eftir þörfum þeirra, sem lagt hafa til sjóðsins, þá má búast við, að þeir, sem hærri hafa launin, muni síður en hinir njóta styrks úr honum. Það mundu fremur verða hinir, sem hafa lægri laun. Það sem frumv. ætlast til er þetta, að koma á samræmi í tillögunum og styrkveitingunum, þannig, að þeir, sem síst er búist við, að njóti styrks úr sjóðnum, verði ekki skyldaðir til að greiða tiltölulega miklu hærri tillög til hans. Það er hár skattur, t. d. af 2000 kr. launum, að borga 40 kr., sem að öllum líkindum ganga eingöngu til styrktar stéttabræðrum þess, sem tillagið greiðir, því að eins og eg benti á áðan eru mestar líkur til að þeir, sem hafa lægri laun, verði helzt styrks aðnjótandi. Þessvegna sýnist nefndinni ástæða til að létta dálítið á þeim, sem sízt mundu njóta góðs af sjóðnum.

Sigurður Sigurðsson Mér virðist, að mál þetta hafi, enn sem komið er, helzt til lítið verið rætt og athugað. Í sjálfu sér er málið stórmál og allþýðingarmikið fyrir þennan bæ og jafnvel landið í heild sinni. Það fer fram á stórfeld útgjöld fyrir landssjóð í beinu fjárframlagi, alt að 400,000 kr. og auk þess er gert ráð fyrir, að landssjóður ábyrgist yfir 1 miljón króna fyrir bæinn. Hér er því ekki um neinar smáupphæð að ræða. Bæjarstjórnin hefir haft þetta mál til meðferðar og komið því, með tilstyrk þm. bæjarins, inn á þing. En að öðru leyti hefir bæjarbúum ekki gefist kostur á að segja álit sitt um málið. Hefði þó verið ástæða til að bera þetta mál undir borgarafund, og mig undrar það, satt að segja, að það hefir ekki verið gert. Þegar ráðist er í fyrirtæki, sem hafa mikinn kostnað í för með sér, er skylt fyrir þá, er halda þeim fram, að gera sér og öðrum ljóst, hver hagsmunavon er að slíkum fyrirtækjum. En þessi hlið á hafnargerðarmálinu hefir enn ekki verið nægilega skýrð. Því hefir að vísu verið haldið fram, að hafnargerðin hefði þau áhrif meðal annars, að vörur, er hingað flytjast til bæjarins, mundu verða ódýrari en nú á sér stað, með því að öll afgreiðsla, svo sem ferming og afferming skipa o. fl. yrði þá miklu greiðari og kosnaðarminni. Skipin þyrftu þá ekki að tefjast hér vegna veðurs o. s. frv. Það kann að vera nokkuð hæft í þessu, en á hitt er einnig að líta að samkvæmt frumv. leggjast allþung gjöld á skipin, er nota höfnina, og vörurnar í þeim. Í 10. gr. frumv. er talað um lestagjald, vitagjald, vörugjald o. s. frv. sem greiða á af þeim skipum og bátum, er hafna sig á hinni nýju höfn, til þess að standast kostnaðinn við hafnargerðina. Þessi gjöld leggjast vitanlega á vörurnar beinlínis og óbeinlínis og hækka þær í verði. Þá er gert ráð fyrir því, að þegar höfnin er komin og fullgerð, þá komist hér á fót stórkaupasala og vöruupplag. Reykjavík verður þá miðstöð allrar verzlunar landsins, Það má vel vera, að sú verði raunin á og betur færi að svo yrði. En vekja vil eg athygli á því, að til þess að einhver von geti verið um þetta, þá verður að gera hafnarnotkunina aðgengilega. En nú óttast eg að gjöld þau, er 10. og 11. gr. frv. ráðgera, verði svo þungbær í sjálfu sér, að þau fæli menn frá að nota höfnina. En fari svo, verður hafnargerðin ekki að tilætluðum notum. Komi það í ljós, að útgjöldin við það að nota höfnina þegar hún er fullgerð, verði svo mikil, að það þyki eigi svara kostnaði, er ver farið en heima setið. Afleiðingin af því getur þá orðið sú, að hafnargerðin beri sig ekki. Eg hefi bent á þetta til athugunar, án þess eg fullyrði neitt í þessu efni. En þetta og fleira gefur mér ástæðu til að ætla, að hér sé ýmislegt enn, sem ekki er athugað sem skyldi. Framsögumaður, háttv. 2. þm. Rvk (M. B.) var eitthvað að minnast á hafnargerð austanfjalls við 2. umr. þessa máls hér í deildinni og að setja hana í samband við hafnargerð hér í Reykjavík. Eg held nú að það sé óþarft, enda ástæðulaust að vera að setja hafnargerð hér í samband við væntanlega höfn í Þorlákshöfn. Eg hefi það fyrir satt, að hafnargerð í Reykjavík hafi engin áhrif á það, hvort höfn verður gerð austanfjalls. Mér þykir líkur til, að höfn komi í Þorlákshöfn, að öllu forfallalausu, hvað sem hafnargerðinni hér líður. Það er að vísu ekkert fastákveðið um það, en fullar horfur á, að svo verði áður mjög langt um líður. Að öðru leyti skal eg taka það fram, að höfn í Þorlákshöfn hefði ólíkt meiri þýðingu fyrir sýslurnar austanfjalls, heldur en þó höfn yrði gerð hér í Rvík. Hitt skilst mér jafnframt, að það mundi að sumu leyti til ógagns fyrir Reykjavíkurbæ, ef höfn kæmi austanfjalls. En þó ekki nema að sumu leyti. Höfn í Þorlákshöfn mundi verða til góðs þilskipaflotanum frá Faxaflóa. Það hlyti oft að koma sér vel fyrir fiskiskipin, að geta leitað hafnar þar í slæmum veðrum. Og það gæti einnig komið til tals, að fiskiskipin héðan legðu fisk sinn þar á land. Það sparar þeim ferð hingað, þegar þau eru á fiskiveiðum í Eyrarbakkabugtinni. Í stað þess að fara með aflann hingað og eyða til þess mörgum dögum, jafnvel viku til hálfum mánuði, gætu þau, með því að leggja fiskinn á land í Þorlákshöfn, komist af með 2-3 daga. Eru skipin þá óðara aftur komin út á fiskimiðin og með því lengdur sá tími, er þau eru að fiskiveiðum. Sjá allir, að hér er um stórt hagnaðaratriði að ræða. Hins vegar kannast eg við það, að hafnargerð í Þorlákshöfn er ekki einhlít fyrir þennan bæ, og að hér muni þurfa að gera höfn, hvernig sem fer um hafnargerðina austanfjalls. En þá er að athuga það, hvort Reykjavík ekki getur fengið ódýrari höfn en þá, sem ráðgerð er með frv. Sú hlið málsins hefir enn ekki komið fram við umr. hér í deildinni. Það er sem sé kunnugt, að komið hefir til tals að gera höfn við Skerjafjörð, er ekki mundi kosta neitt svipað því, sem hér er um að ræða. Mér virðist fullkomin ástæða til að benda á þetta. Hvað breytingartillögur mínar snertir, þá hefi eg farið fram á það, að fjárframlagi landssjóðs sé skift niður á 4 fjárhagstímabil eða 8 ár. Tel eg það hagkvæmara fyrir landssjóðinn, og jafnvel líka fyrir bæinn. Ef vinnunni við hafnargerðina er skift á mörg ár, geta bæjarmenn miklu fremur en ella notið hennar. Ef á að reka mikið áfram á fáum árum, verður óumflýjanlegt að fá vinnukraft annarsstaðar frá. Þetta hljóta allir að sjá og kannast við. Fyrir því álít eg miklu hyggilegra og affarasælla, bæði fyrir landssjóðinn og bæjarbúa, að verkinu sé ekki hraðað um skör fram, heldur unnið smátt og smátt. Þá hefi eg komið með breyt.till. um lánsupphæðina, að hún sé færð niður í 800,000 kr. úr 1200,000 kr. Virðist mér það meir en nóg fyrir bæinn að taka að sér ábyrgð á þeirri upphæð, að minsta kosti til að byrja með. Eg er ekki með þessu að gera lítið úr gjaldþoli bæjarins. Hinu er ekki hægt að mótmæla, að bærinn hefir þegar færst allmikið í fang, og mun jafnvel naumast á það bætandi. Benda vil eg háttv. flutnm. máls þessa á það, hvort eigi geti komið til mála, að erlend útgerðarfélög og kaupmenn, innlendir og útlendir, sem mundu nota mikið höfnina, legðu eitthvað af mörkum fram til fyrirtækisins. Mér hefir skilist, að það muni eigi hafa verið farið fram á slíkt, en væri nokkuð á móti því, að leita fyrir sér í þessu efni? Loks vil eg geta þess, að lántaka til hafnargerðarinnar ætti helzt að bíða í þetta sinn. Áður langt um líður mun verða farið fram á það, að alþingi veiti landsstjórninni heimild til stórrar lántöku til arðvænlegs fyrirtækis. Á eg þar við hina fyrirhuguðu Flóaáveitu. Færi þá bezt á því, að þessi lán - til hafnargerðarinnar og Flóaáveitunnar - væru tekin undir eins og í sama stað. Það gæti meðal annars orðið til þess, að lánið fengist þá með betri kjörum en ella. Eg býst nú við að sagt verði, að þessar breyt.till. mínar miði að því, að spilla fyrir hafnargerðinni hér. Þeir um það, er það segja. En fyrir mér vakir það eitt, að hér sé alt sem bezt athugað og undirbúið, og að landssjóði sé ekki með þessari lánsábyrgð stofnað í hættu. Skal eg svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál, en vænti þess, að tillögur mínar verði samþyktar.

Framsm. (Magnús Blöndahl) Hér eru komnar fram 2 brtill. við þetta frumv. Um breytingarnar, sem stungið er upp á á þgskj. 329, þarf eg ekki að fara mörgum orðum. Eg get lýst því yfir, að nefndin mun geta gengið að þeim. Þær miða að eins til þess að færa frv. til betra máls, og get eg því leitt hjá mér að tala frekar um þær. En um brtill. á þgskj. 364 neyðist eg til að fara nokkrum orðum, og þá um leið ræðu háttv. 2. þm. Árn. (S. S.). Og eg verð að segja það, þótt mér þyki það leitt, að það lítur helzt út fyrir það, að hann hafi ekki vel skilið það, hvað hann var að fara með. Ræða hans virtist bera það með sér, að hann hafi ekki litið í plögg þau, er frammi hafa legið í málinu, eins og t. d. hafnarnefndarálitið o. fl. Ef þingm. hefði gert það, þá er næsta ótrúlegt, að hann skuli koma með jafnmiklar fjarstæður, eins og hann gerði. Hann byrjaði á því, að segja að þetta væri stórmál, og það er satt. Það er óefað eitthvert stærsta málið, sem fyrir þinginu liggur. Hann sagði, að það hefði verið lítið rætt af þinginu og af bæjarbúum. Hann vék að því, að ekki hefði verið haldnir um það borgarafundir, og skildist mér svo, sem hann þættist óviss um vilja bæjarbúa í þessu efni. Það er nú að vísu satt, að ekki hafa orðið langar umræður um málið hér í deildinni enn sem komið er, það var strax sett í nefnd, og hefir hún haft það til rækilegrar meðferðar á mörgum fundum. Þess vegna er ekki rétt að segja, að það sé sama sem ekkert rætt. Og það má ganga út frá því sem gefnu, að þótt það hafi ekki verið meira rætt í háttv. deild en þetta, þá kemur það ekki af öðru en því, að flestum háttv.þm. mun vera það ljóst, hve mikið nauðsynjamál þetta er, og svo hinu, að háttv. deild hefir borið það traust til nefndarinnar, að þeir þykjast nokkurn veginn geta reitt sig á, að hún muni hafa athugað það rækilega og ekki ráða háttv. deild til annars en þess, sem óhætt er. En viðvíkjandi því, hve lítið málið hafi verið rætt á borgarafundum hér, skal eg minna á það, að það lá fyrir öllum þingmálafundum fjórum í vetur og var rætt þar nokkuð og samþykt á þeim öllum með hverju einasta greiddu atkv., og mun vera óhætt að telja þau 12-1400. Það nær því engri átt, að segja, að mál þetta sé lítið rætt, þar sem það hefir verið nálega daglegt umræðuefni á götum úti og í húsum inni hvar sem 2 eða 3 bæjarbúar hafa verið saman komnir, eins og háttv.þm. vel mátti vita, og þurfti hann því ekki að koma svo ókunnuglega fram. Þá mintist hann á það, að ekkert væri sagt um það, hvaða tekjur fyrirtækið kynni að gefa af sér, er það væri komið á stofn. Hér kennir aftur hins sama, að hann hefir ekki lesið málsskjölin. Í nefndaráliti hafnarnefndar stendur greinilega um þetta, og skal eg benda honum á það, ef hann vill lesa það. Hann benti á það, að mörg gjöld væru talin upp í frv., sem sjálfsagt mundu gera vörurnar miklu dýrari, og skildist mér svo, sem hann bæri kvíðboga fyrir því, að þetta kynni að verða svo mikið, að það yrði fráfælandi fyrir skip að koma hingað og nota höfnina, og efaðist því um, að nokkur bót yrði að þessu. Og af þessum ástæðum vildi hann ekki leggja mikið upp úr þeirri skoðun vorri, að þetta væri fyrsta sporið til þess að koma hér á fót stórverzlunum, og yfirleitt að gera verzlun vora sem mest innlenda. Það er ætíð létt verk að kasta fram órökstuddum sleggjudómum, og það máske allra hægast, þegar menn hleypa sér út í að tala um málefni, er þeir bera lítið skynbragð á, en af einhverjum óskiljanlegum ástæðum vilja þó til lífs, því ef menn vilja góðu fyrirtæki illa, þá má ef til vill með slíkri aðferð gera það tortryggilegt í svip, svo að hik komi á menn. En hér er þó um svo gott mál að ræða, að eg hygg, að háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) þurfi ekki að ætla sér þá dul, að hann með framkomu sinni gegn málinu í dag geti unnið því það slys, sem framkoma hans þó virðist benda til. Þar sem hann óttaðist, að svo há gjöld yrðu lögð á skipin og að það yrði þeim því svo dýrt að nota höfnina, að tvísýnt væri hvort vörurnar þyldu það, og mundi það fæla menn frá því að nota höfnina og gera hana þannig ónýta, - þá er því til þess að svara, sem háttv.þm. hefði átt að aðgæta sjálfur, að gjöldin sem hafnarnefndin leggur til að lögð verði á vörurnar, eru fyrirfram nákvæmlega yfirveguð og borin saman við þann kostnað, sem verið hefir við að koma þeim hér á land. Og gjaldið verður þó lægra en það, sem kaupmenn greiða nú fyrir uppskipun etc. En þótt svo færi, að til þess þyrfti að grípa, að gjaldið yrði jafnhátt og nú, þá vona eg að allir verði mér samdóma um það, að hagnaðurinn af þessu mannvirki á hinn bóginn verði óefað svo mikill, að ekki sé horfandi í þann kostnað. Háttv. þm. mintist á höfnina austanfjalls og það, að hún stæði ekki í neinu sambandi við þetta. Um það er eg honum samdóma, en ekki um hitt, að sú höfn yrði nokkurntíma að notum fyrir Faxaflóa fiskiskip. Þau mundu aldrei fara að leggja þar upp afla sinn og annað, né sækja þangað útgerð sína á neinn hátt, að minsta kosti ekki í langri framtíð. Þá er enn það, hvort ekki væri hugsanlegt að koma hér upp ódýrari höfn, en þeirri, sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu, og nefndi þm. í því sambandi Skerjafjörð. Ef háttv.þm. er það ekki kunnugt áður, þá skal eg geta þess, að Smith hafnarverkfræðingur frá Kristjaníu, sá er gert hefir uppdrættina að höfninni, hefir athugað bæði þann stað og aðra hér nærlendis. Og maður þessi, sem að dómi þeirra manna, er hann þekkja bezt, er vel fær að dæma um slíka hluti, þar eð hann hefir bæði til að bera sérþekking og reynslu, hann álítur að ekki geti komið til mála að gera höfnina annarstaðar en þar, sem nú er ætlast til að hún verði. Í fyrsta lagi mundi það verða miklu dýrara en menn héldu, og í öðru lagi eru á hinum öðrum stöðum, er nefndir hafa verið, þeir annmarkar, sem gera það alveg óhugsanlegt, svo sem hætta við ís, örðug innsigling vegna skerja, sem sumstaðar yrði að sprengja burtu, ásamt mörgu fleiru? Eg geri ráð fyrir því, að háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) hafi séð í reikningum hr. Smiths að bent er á að gera mætti hér höfn fyrir minna fé, ef ekki væri kleift að leggja nú þegar út í að byggja fullkomna höfn. En til þess höfum við ekki ráð, því að hún kæmi oss aldrei fyllilega að notum, eins og hin fullkomna höfn mundi gera. Þessvegna hefir hvorki bæjarstjórn né nefndinni komið til hugar að sætta sig við slíkt hálfverk. Þá er að minnast á brtill. háttv.þm. við 1. gr.. um að þessi 400 þús. kr. greiðist bæjarstjórninni úr landssjóði með 50 þús. kr. á ári næstu árin. Þetta á að vera gert vegna þess, að líkindi eru til þess, að svo mikið verk standi lengi yfir, en ef svo væri ekki, þá þyrfti að leita út fyrir bæinn eftir vinnukrafti, og það telur hann óheppilegt. Hann hefði nú getað sparað sér alt fimbulfamb um þetta efni, sem aðrir eru búnir að taka fram áður, ef hann hefði lesið hafnarnefndarálitið. Þar stendur skýrt að ætlast sé til að upphæðin greiðist á c. 8 árum  (Sigurður Sigurðsson: Nefndarálitið er ekki lög)  . Satt er það, en á því er þó frumvarp þetta bygt. Og þetta verður ekki heldur gert á skömmum tíma, - ekki skemmri en 6-8 árum, og er því þessi aths. óþörf, þar sem málið er jafnskýrt. Þá mælti hann mikið með því, að landssjóðsábyrgðin væri færð niður úr 1200 þús. kr. í 800 þús. kr. Hann talaði nú raunar um lán, en hér er aðeins að ræða um ábyrgð á láni.  (Sigurður Sigurðsson: Það er nú skylt)  . Eins og hér stendur á, er það að minsta kosti alveg sitt hvað. Hann studdi þessa tillögu sína við það, að bærinn hefði færst svo mikið í fang á síðustu árum - vatnsveituna, gasið o. fl. - að ekki væri miklu á bætandi. Eg skal játa að hér var um stórfyrirtæki að ræða, en eg vona að allir, og jafnvel þm. sjálfur, geti verið mér samdóma um það, að það sé ekki rétt að gefa í skyn, að hér hafi verið um eyðslufé, og þá meiri eða minni óþörf fyrirtæki að ræða, með því að hér var um bráðnauðsynleg og í fylsta máta þörf fyrirtæki að ræða, sem sýnilega verða arðvænleg bæjarfélaginu. Þessvegna verð eg að líta svo á, að með því að eignast þessi miklu og góðu mannvirki, vatnsveituna og gasstöðina, verði bærinn mun betur stæður en áður, og þá ætti að vera þeim mun óhættara að veita honum lán. Þetta veit hinn háttv.þm., og eg vona að hann kannist við það. Þá gerði hann fyrirspurn um það, hvort nokkuð hefði verið leitað til félaga, innlendra eða útlendra, eða þá einstakra auðmanna um fjárstyrk til þessa fyrirtækis. Því skal eg svara skýrt og skorinort, að eg veit ekki til að nokkrum manni hafi dottið slíkt í hug, nema 2. þm. Árn. (S. S.).  (Bjarni Jónsson: Heyr!)  Eða hefir háttv.þm. gert sér ljósa grein fyrir því, hverja þýðingu og óhollar afleiðingar slíkt mundi hafa? Ef bæjarstjórnin hefði tekið það ráð, þá efast eg ekki um það, að hægt hefði verið að fá eitthvert fé, en það mundi hafa orðið ýmsum skilyrðum bundið, og eg ætla þingmanninum sjálfum að sjá það, hvort slík skilyrði mundu hafa orðið aðgengileg fyrir bæinn. Hann veit að þegar slíkur styrkur fæst frá öðrum þjóðum, þá vilja þær hafa ýms hlunnindi í staðinn, og þá getur farið svo áður en varir, að þeir fái um of tök á, eða umráð yfir slíkum mannvirkjum. Annað eins og þetta er stórhættulegt og væri hægt að útlista það nánar, en eg sleppi því tímans vegna, vil aðeins geta þess að slíkt má ekki heyrast né koma fyrir. Þar sem þm. leggur það til, að færa niður lánsábyrgðina, þá mun það hafa vakað fyrir honum, að þetta kynni að vera varlegra fyrir landssjóð, líklega af því að bærinn væri tæplega fær um að standa straum af þessu. En áhætta landssjóðs við þetta er engin, og vona eg að þm. verði mér samdóma um það við nánari athugun, því að hér er ekki um það að ræða fyrir bæinn að leggja út í fyrirtæki, sem ekki er búist við að beri sig, og meira en það, þegar frá líður. Áhættan ætti eiginlega að vera mest fyrir bæinn sjálfan, ef um nokkra áhættu væri að ræða, en bæjarmenn eru þess fullvissir, að eftir nokkur ár verði beinu tekjurnar af höfninni orðnar svo miklar, að þær borgi að minsta kosti vexti og afborganir, að ótöldum öllum hinum óbeina hagnaði, er fyrirtækinu hlýtur að fylgja. Að vísu er eg ekki við því búinn, að sanna þetta með órækum tölum, enda þarf þess ekki. Reikningur hafnarnefndarinnar sýnir það, að ekki þarf að hækka gjöldin til þess að svona fari, og að öllu er óhætt. Það sem aðallega vakti fyrir bæjarstjórninni, þegar hún fór fram á það, að landssjóður ábyrgðist þetta lán, var ekki það, að ómögulegt væri að fá það án milligöngu eða ábyrgðar landssjóðs, heldur hitt, að með því að njóta hennar voru allar líkur til þess, að lánið fengist með vægari kjörum en annars. Það segir sig sjálft, að þótt fyrirtækið gefi ekki af sér þær tekjur á fyrstu árunum, sem hrökkvi fyrir vöxtum, afborgunum og viðhaldskostnaði, þá verður bærinn sjálfur að leggja til það sem á kynni að vanta og það ætti ekki að vera erfitt fyrir hvern sem athugar hag þessa bæjar, að gera sér það ljóst, að hættan er engin við landssjóðsábyrgðina. Eg skal játa, að það gæti orðið varasamt, ef stórslys, eins og jarðskjálfta eða eldgos bæri að höndum, ef bærinn hryndi eða annað því, um líkt. En þá væri nú hætt við því, að ekki yrði mikið varið í landsins ábyrgð heldur, svo að lítið þýðir að gera ráð fyrir slíku. Eg vona því að allir sjái og játi, að óttinn við ábyrgðina er ekki á rökum bygður, bærinn stendur á bak við með allar sínar eignir og höfnina, sem verður arðvænlegt fyrirtæki. Eg sé svo ekki ástæðu til þess, að segja meira að svo stöddu. Frumvarpið hefir átt því láni að fagna, að háttv. deild hefir tekið því vel, og eins vona eg nú, að menn greiði götu þess við þessa atkv.gr. - En um breyttill. á þgskj. 364 verð eg fyrir mitt leyti að segja það, - og reyndar nefndin líka - að eg legg fastlega til að þær verði feldar. Skal eg svo ekki fjölyrða meir að sinni.

Björn Sigfússon Eg ætlaði að benda á það, að óþarft er að vera að ræða þetta mál öllu meira. Það hefir enga þýðingu að ræða um 400 þús. króna tillag úr landssjóði, þegar allir vita að féð er ekki til. Ef ganga má út frá því sem vissu að málið sé gætilega undirbúið með fullri þekking og viti, þá trúir maður því að hér sé um mikið hagsmunamál að tefla, sérstaklega fyrir þennan bæ og fiskiflota Suðurlands. Háttv. 1. þm. Rvk (J. Þ.) sagði við 2. umr., að höfnin yrði til stórhagnaðar fyrir alt landið, en hann gleymdi að færa rök fyrir því. Hitt geta allir séð, að það mundi verða eitthvert stórfenglegasta atvinnumál fyrir Reykjavík og grendina, meðan hafnargerðin stæði yfir. Að gagnið yrði eins alment fyrir alt landið, eins og háttv.þm. sagði, liggur ekki í augum uppi. Hvað mundi t. d. Stykkishólmur, Ísafjörður, Akureyri og Seyðisfjörður nota höfnina hér? Allir þessir staðir, og nokkrir fleiri hafa ágæta höfn og bryggjur, sem hafskip liggja við. Eg held því að það sé rétt að hún yrði sérstaklega Sunnlendingum að notum. Það er bót í máli, að líklega er vel kleift að koma þessu mannvirki í framkvæmd þó frumvarpið falli, ef það er rétt sem háttv.þm. Dal. (B. J.) sagði við 2. umr., að höfnin mundi margborga sig, og að hægt væri að fá til þess lán í Noregi. 

Bjarni Jónsson Eg skal ekki gera það oftar að drepa mig fyrir tímann, því eg veit að margir verða til að sparka yfir moldum mínum, heldur skal eg reyna að molda aðra. Eins og eg þykist sagt hafa við 2. umr., þá er þetta mesta nytsemdarfyrirtæki fyrir alt land. Eg skal t. d. benda á það, að góð höfn í Reykjavík mundi verða til þess, að stórkaupmenn mundu setjast hér að. Reykjavík mundi verða miðstöð íslenzkrar verzlunar. Hér mundu kaupmenn út um landið geta keypt inn vörur sínar og margir byrjendur gætu fengið hér lán hjá stórkaupmönnum, af því þeir þektu þá og meðmælendur þeirra, þótt hinir sömu menn gætu ekki fengið lán erlendis, þar sem þeir væru óþektir og skortir nægileg meðmæli. Svo hefir farið fyrir tugum manna, að þeir hafa lent í klónum á erlendum umboðsmönnum, sem svo taka af þeim þeirra síðasta skilding. Við vitum og þekkjum mörg dæmi þessa. Einn þeirra hefir 30-40 á samvizkunni. Mundi því verða mikill óbeinn hagnaður af því, að þessir menn skifta við menn sem þekkja þá, og yrði sá hagnaður ekki að eins fyrir Reykvíkinga, heldur og fyrir alt landið og t. d. Ísfirðinga og Eyfirðinga. Mætti þá haga strandferðunum öðru vísi, hafa minni báta og haga ferðum eftir þörfum landsmanna, og bátarnir að vera eign þeirra sjálfra. Að höfnin mundi gera þær umbætur á íslenzkri verzlun, að hún yrði alíslenzk, fyrir því þarf ekki að færa ástæður; sú reynsla er alþekt um allan heim. Eg játa að það, sem eg segi um hafnarmálið, það byggi eg ekki á eigin þekkingu, heldur fer eftir orðum annara manna. Eg hefi átt tal við G. Smith, umsjónarmann yfir höfnum í Noregi. Hann sagði, að við þyrftum ekki að vera hræddir um það, að höfnin mundi ekki borga sig. Væri sú reynsla um allan Noreg. Hann sagði, að sína tíð hefðu áætlanir hans allar staðið og allar hafnir, sem hann hefði gert, hefðu borgað sig. Það mundi gera þá breytingu á verzluninni, ef höfn væri gerð hér, að verzlunin mundi nást úr höndum útlendinga. Ágóði danskra manna af verzluninni hér mun nema 3 miljónum króna árlega. Þetta hefi eg ekki reiknað út sjálfur, heldur Tulinius, sem menn munu kannast við hér og sem er hálfur Íslendingur og hálfur Dani. Hann nefndi að eins 2½ miljón, en ekki munu þó 3 milj. ofreiknað. Þessi ágóði mundi ganga inn í landið og græðast hér. Mundi landið á 2-3 áratugum leysast úr þessu bandi. Svona var ekki ástatt í Noregi. Það land þurfti ekki að leysa úr útlendum verzlunarfjötrum. Þess vegna sagði hann, að ekki væri efi á því, að höfnin mundi borga sig, þó það væri ekki sýnt með tölum, þá væri það sannað af alþjóðareynslu. Þegar eg var ritstjóri að Ingólfi, þá stakk eg upp á því, að bygt væri ofan á grandann, sem liggur út í Örfirisey, og síðan hlaðinn garður út af hinu svo kallaða Batteríi. Gerði eg þá ráð fyrir. að það myndi kosta 2 milj. króna. Síðan hafa komið fram rök fyrir, að þetta sé ekki spádómur einn, heldur sé það nærri sanni. Háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) dró þá ályktun, að ekki væri þörf á þessum 400 þús. króna, þar eð lán gæti fengist í Noregi, en það er ekki sjálfsögð afleiðing. Eg skal ekki koma með neina títuprjóna, en alþingi Íslendinga væri meira en meðalskömm að láta bæinn einan ráðast í þetta fyrirtæki. Það væri þjóðarskömm. Hinir háttv. þingmenn gleyma því, að ef höfn væri hér í Reykjavík, þá þyrftu bændur ekki að geyma hesta sína uppi í Gröf í hálfan mánuð, heldur gætu þeir rekið þá beint af hafnargarðinum og út í skipið. Það er ef til vill ekki hægt að segja um hesta, að þeir skemmist, en aftur á móti er svo um fé. Svo er margt fleira, sem hægt er að benda á. Maður kemur t. d. með glænýtt smjör austan úr Rangárvallasýslu. Hann veit að skipið fer á ákveðnum degi og getur hagað sér eftir því; þarf hann þá engan aukakostnað að hafa. En nú þarf hann að bíða 2-3 daga eða lengur, eða þá að fá aðra menn fyrir sig. Þá ættu og Borgarfjörður og Breiðifjörður að hafa sérstakan bát, sem hefði viðkomustaði um allan fjörðinn. Sparaðist þá margt dagsverkið, og menn væru þá ekki bundnir við kaupstaðaholurnar. Mundi það endurbæta verzlunina um alt land. Hvers vegna vilja menn þá ekki að landið taki þátt í þessu að þriðjungi? Skeð getur það, að sumir menn vilji ekki láta Reykjavík njóta þessara hlunninda. Reykjavíkurbúar eru þó ? hluti allra landsmanna. Tillaga háttv. 2. þingm. Árn. (S. S.) er einungis til að gera kostina óaðgengilegri og finst mér það einna líkast því, þegar storkurinn bjó tóunni mat í stútmjórri flösku. Að ábyrgjast að eins nokkurn hluta fjárins og að vera svo að mjatla það úr sér á 8 árum, er til lítilla nota. Eg ímynda mér, að þessir menn hafi ekki gert sér það ljóst, hve hættulegt er að hafa slík fyrirtæki lengi með höndum, því að á því tapast rentufé alt, sem af peningunum yrði, þangað til höfnin er búin. Eg vona því að háttv. deild felli tillögur háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) og samþykki sömu framlög og síðast, en hnýti ekki aftan í þau skilyrðum, sem gera tilboð landssjóðs algerlega óaðgengilegt.

Jón Magnússon Eg er samdóma háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) um það, að ekki þýði að halda langar ræður um þetta mál. Háttv. frams.m. (M. B.) og þm. Dal. (B. J.) hafa talað rækilega fyrir málinu yfirleitt, svo að eg get slept því. Tillögur háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) eru óaðgengilegar og því líka hægt að spara sér miklar umræður um þær. Þó vil eg benda á það, að það er einkum skilyrðið, er hann vill setja aftan við 2. gr., sem er allsendis óaðgengilegt. Ef sú tillaga verður samþykt, þá er það alveg sama og að landssjóður neiti að ganga í ábyrgð, því þegar það er ákveðið, að ábyrgð sé að eins veitt gegn veði, sem alþingi samþykkir, þá er það ljóst, að stjórnin getur ekki gengið að neinu öðru en fullgildu veði, nema alþingi samþykki áður veðið og sé veðið fullgilt annars, þá er ábyrgðin ekki beint nauðsynleg. Eg vil vænta þess, að háttv. þingm. taki þessa tillögu aftur, því að hún nær sýnilega lengra en hann hefir hugsað sér, þegar hann bar hana fram. Eg vil líka benda honum á, hversu óheppilegt það ákvæði er, að landssjóður skuli leggja fram 100 þús. kr. á ári, þangað til fjárveitingin er öll borguð, 400 þús., sem hann vill færa hana niður í. Það hefði að minsta kosti átt að standa alt að 100 þús. kr. á ári. Og vil eg því enn skjóta því til hans, hvort hann sé ekki fáanlegur til að taka till. aftur. Eg sé ekki, að mikið vinnist við hana. Hann þarf ekki að óttast, að höfnin komist á fljótar en svo, að ekki þurfi að leggja fram meira en 50 þús. kr. á ári. Ef til vill þyrfti að leggja fram meira en 100 þús. kr. fyrsta árið, en minna hin næstu, svo að það er mjög óheppilegt að hafa fast ákvæði um að 100 þús. kr. skuli útborgaðar árlega. Eg skil ekki í því, hvernig stendur á, að háttv. þingm. vill lækka upphæðina, sem landssjóður ábyrgist, fyrst hann á annað borð er með því, að landssjóður gangi í ábyrgð. Eg get fullvissað hann um það, því að eg hefi dálítið haft með slíkt að sýsla, að það skiftir ekki máli, er farið er fram á lán á heimsmarkaðinum, hvort ræða er um 800 eða 1200 þús. kr., og hefir eigi neina þýðingu fyrir lánstraust landssjóðs annars. Þar sem háttv.þm. sagði, að bærinn gæti safnað gjöfum til hafnarinnar, þá veit eg, að hann hefir verið að gera að gamni sínu og skal ekki fara lengra út í það. Eg skal svo ekki lengja umræðurnar meira, en vil ennþá mælast til þess, að háttv.þm. taki till. aftur. Hún gat verið góð til að tala um hana, málið hefir ef til vill skýrst dálítið við það, en eg sé eigi neitt unnið við, að hún verði samþykt.

Jón Þorkelsson Það hefir nú verið sagt hér margt heldur þarft orð núna, svo að eg get sparað mér að halda langa ræðu. Mér dettur í hug, þegar eg lít á brtill. á þgskj. 364: Svo bregðast krosstré sem önnur tré. Það sýnir sig vel, hve mikið er byggjandi á þeim orðum margra þm., að vandræðalaust sé fyrir Reykjavík að ganga í landssjóðinn, þar sem svo margir þm. séu búsettir hér. Eg er hræddur um, að hv. 2. þm. Árn. (S. S.) hafi hugsað sig búsettan austur í sýslum, þegar hann samdi þessar brtill., og hafi ekki séð hingað suður yfir heiði. Það eru nú komnar fram allmargar till. í þessu máli. Fyrst var stungið upp á 800 þús. kr. styrk úr landssjóði, nefndinni þótti þetta fullhátt og færði það niður í 600 þús. kr. Þriðja till. vildi, að landssjóður legði fram 600 þús. kr., en fengi hluta í ágóðanum í samræmi við tillagið. Þá er fjórða tillagan frá háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), um að landssjóður leggi fram 400 þús. kr. skilyrðislaust, en ábyrgðin sé færð niður í 800 þús. kr., úr 1200 þús. kr. Þó vill hann, að bærinn fulltryggi þessar 800 þús. kr., þegar hann er búinn að útvega sér 400 þús. kr. annarsstaðar frá og láta beztu veðin upp í það. Ef ábyrgðin á að vera fullgild, þá er engin þörf að leita til landssjóðs, það væri þá ekki skotaskuld, að leita til ýmissa peningastofnana. En bærinn leitar til landssjóðs, af því að það er sjálfsögð skylda hans að hlaupa undir bagga. Hér er ekki verið að tildra upp einhverju smáverki, sem hægt væri að heimta, að bærinn einn gæti gert. Það hefir sýnt sig ljóslega, að hann hefir ekki legið á liði sínu til framfarafyrirtækja og ýmsra stórvirkja nú hin síðari ár. Bærinn hefir komið á vatnsleiðslu, gaslýsingu o. fl. án þess að fara fram á eyristillag úr landssjóði. Þessi stórvirki voru almenn verk, þótt stórvirki sé, og ekki við annað að stríða en grjótið í jarðveginum, en nú á að fara að vinna að mannvirki, sem er öllu torsóttara. Hér á að fara að stöðva afl harðfengra höfuðskepna. Allir vita hvílík vandræði það hafa verið og eru að skifta við Reykjavík vegna hafnleysisins. Það verður dýrara að reka hér verzlun, heldur en víða annarsstaðar á landinu, vegna þessa. Það er alkunnugt, að skip hafa farist hér á höfninni eða rekið af henni í strand. Hvað lengi á höfuðstaðurinn að búa við hafnleysið? Að neita Reykjavík um höfn, er svo mikil fjarstæða, að það væri ekki öllu meiri fjarstæða að segja, að ekki væri annað fyrir hendi, en að flytja höfuðstaðinn að höfn. Það er harðleikið, að þar sem viðskiftin eru mest, að þar skuli menn eiga að búa við bera og opna strönd. Háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.), háttv.þm. Dal. (B. J.) og háttv.þm. Vestm. (J. M.), hafa ljóslega sýnt fram á það, hvílíkt gagn yrði að góðri höfn í Reykjavík fyrir land alt. Allir vita, að magnmestu héruð þessa lands, alt frá Skeiðarársandi og vestur að Breiðafirði, standa í nánu verzlunarsambandi við höfuðstaðinn, og yrði þessum héruðum því ómetanlegt gagn að höfninni. Það er alstaðar siður, að hið opinbera hlynni sem mest að höfuðstað hvers lands. - Það eru mörg dæmi til, að landssjóður hefir lagt stórfé til hafnbóta á útkjálkum landsins, t. d. hefir Blönduós, sem í raun og veru er engin höfn, notið góðs af þessu. Sama má segja um Akureyri og Stykkishólm. Þar lagði landsjóður ¼ á móti bæjarsjóði, til að gera mannvirki, hið sama og nú er í ráði, að samþykt verði hér. Það er líka annað þýðingarmikið atriði, sem menn verða að gera sér fullkomlega ljóst. Hafnargerðin getur haft og á að hafa í för með sér, að peningarnir, sem í fyrirtækið eru lagðir, renni ekki til annara en landsmanna sjálfra. Mestur hluti efnisins er tekinn undan fótunum á okkur. Hér er um allt annað að ræða, en þegar er verið að hrófla upp húsafjalaköttum, sem efnið í er keypt dýrum dómum frá útlöndum. Í höfnina færi lítið af útlendu efni, vinnan svo sem öll ætti að verða í höndum landsmanna og peningarnir rynnu því í vasa þeirra. Eg tók eftir því, að háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) sagði, að þetta mál væri eigi dautt, þó málið félli á þessu þingi, og svo mætti koma því á fjárlögin. Þetta er rangmæli. Ef höfnina á að byggja, nægir ekki að eins heimild á fjárlögunum, heldur þarf ákveðin lagafyrirmæli, meðal annars um það, að menn séu skyldir að láta af höndum mannvirki og lönd, sem þurfa til hafnargerðarinnar. Breyt.till. háttv.þm. Dal. (B. J.) er meinlaust orðagaman, sem ekkert skaðar, þó þær verði samþyktar. Breyttill. háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) á að fella, því verði hún samþykt, er málið ónýtt.

Sigurður Sigurðsson Eg hélt ekki að það yrðu svona miklar umr. út af þessari breytingartillögu minni. En málið hefir skýrst talsvert við umræðurnar. Háttv. 2. þm. Rvk (M. B.) sagði, út af þeim ummælum mínum að málið væri lítið rætt, að það hefði verið rætt og samþykt með öllum þorra atkvæða á þingmálafundum Reykjavíkur. En sannleikurinn í því efni er sá, að á fundunum urðu litlar umræður um málið, eins og við var að búast, þar sem svo mörg önnur stórmál voru til umræðu. Málið hefir því ekki fengið mikinn undirbúning á þeim fundum. Að öðru leyti hefir það ekki verið rætt, nema á 2 bæjarstjórnarfundum og samþykt þar, sem og eðlilegt var. Háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.) sagði viðvíkjandi hafnarstæði á Skerjafirði, að hafnarverkfræðingurinn hefði litið á þann stað, en um það stendur ekkert í álitsskjali hans. Annars ætlaði eg ekki að mæla með Skerjafirði, en eg hefi heyrt sagt, að þar mætti gera ódýra höfn. Sami háttv.þm. sagði viðvíkjandi ábyrgð landssjóðs, að hún væri alveg hættulaus, því bærinn stæði á bak við með miklar eignir. En eins og menn vita, þá hefir bærinn undanfarin ár tekið mikil lán til ýmissra þarfafyrirtækja, og margir álíta, að hann sé ekki fær um að ráðast í meira að sinni. Hvað viðvíkur hinni miklu þýðingu, sem hafnargerðin á að hafa fyrir landið alt, þá virðist mér vægast talað, að fyrir því hafi verið færð óljós og veik rök, og margt sem sagt hefir verið í því efni hafa vitanlega verið staðlausar fullyrðingar. Allir vita, að höfnin hefir mikla þýðingu fyrir Reykjavík og óbeinlínis fyrir aðra landshluta, en ekki nærri eins mikla og þingmenn hafa orð á gert. Hv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að einn hagnaðurinn við höfnina væri, að við gætum þá haft minni skip í förum. Eg held nú að rúmsjórinn sé sá sami, þó höfnin verði gerð og skil því ekki vel þessa röksemd hins háttv.þm. Þegar um svona stór fyrirtæki er að ræða, þá hefði farið betur á, að tillögur um það hefðu komið frá stjórninni. Eg geri ráð fyrir, að bæjarstjórnin hefði rætt málið fyrst, en frá henni hefði það farið til stjórnarinnar og hún flutt það inn á þing. Viðvíkjandi ummælum hv.þm. Vestm. (J. M.) skal eg taka það fram, að eg get ekki orðið við tilmælum hans, að taka brtill. mína aftur. Það kann rétt að vera, að betra hefði verið, að þar hefði staðið »alt að« 100 þús. kr., en það gerir lítinn mun. En til þess þó að sýna samkomulagsviðleitni, vil eg mæta þingm. á miðri leið og taka aftur síðustu orðin í seinustu breytingartill.: »og alþingi samþykkir«, því eg sé, að það skaðar ekki tillögurnar. En jafnvel þó tillagan væri samþykt óbreytt, eða eins og hún er á þgskj., þá mundi það aldrei koma að neinum baga. Það eru allar líkur til að þing verði haldið 1912, og þyrftu því engin vandræði af að hljótast, þótt tillagan orðrétt yrði samþykt. Eg skal ekki eyða tímanum með lengri ræðu. Vona eg, að deildin samþykki tillögur mínar, og hefir þá frumv. fengið þá búningsbót, sem það þurfti, bæði gagnvart landssjóði og landsmönnum yfir höfuð.

Framsm. (Magnús Blöndahl) Eg verð að mótmæla þeim ummælum hins hv. 2. þm. Árn. (S. S.), að bærinn hafi þegar tekið svo mikil lán, að tæplega sé á bætandi. Það er rétt, að bærinn hefir tekið nokkur lán, en það verður að greina á milli, til hvers lánin eru tekin. Lánin til vatnsveitu og gass geta ekki rýrt tiltrú og gjaldþol bæjarins. Bærinn stendur einmitt betur að vígi með því að hafa ráðist í þessi mannvirki. Það er sitt hvað að taka lán til arðvænlegra fyrirtækja eða taka lán til að hafa að eyðslufé. Háttv. sami þm. (S. S.) talaði um, að eg og fleiri hefðu sagt, að af höfninni yrði bænum mikill hagnaður, en hann bætti því við, að mikið af þessu væri fullyrðingar út í loftið. Þessu má slá fram, og hvað getur hann um það sagt? Eg hygg, að rök mín og annara fleiri, er talað hafa með höfninni, sé svo sennileg, að ekki sé réttmætt að bera brigður á þau. Hins vegar er náttúrlegt, að þeir menn, sem ekki hafa víðan sjóndeildarhring, eigi bágt með að átta sig á því, hver hagnaður það er fyrir verzlun vora og sjávarútveg, að höfn komist á hér í Reykjavík. Það, að málið hefði átt að koma frá stjórninni, eins og hinn hv.þm. sagði, það getur vel verið. En eg efast um, að þótt það hefði komið frá stjórninni, að það hefði verið betur undirbúið eða vænlegra til sigurs. Það er vel að gætandi, að þetta er ekki neitt augnabliksuppþot; það eru víst ein 14-15 ár síðan byrjað var að hugsa um að koma upp höfn hér í Reykjavík. Útlendur sérfræðingur hefir verið fenginn til að rannsaka málið og gera mælingar og áætlun um kostnað. Eg get því fullyrt, að málið er svo rækilega hugsað og undirbúið, sem kostur er og sanngjarnt er að heimta. Í þessu sambandi skal eg benda á það, af því að margir þingmenn munu ekki hafa athugað hvaða tekjur landssjóður fær eingöngu frá Reykjavík, að þessar 400 þúsund krónur, sem ætlast er til að landssjóður leggi til hafnargerðarinnar, er því sem næst sú upphæð, sem Reykjavík greiðir árlega í landssjóð, eða með öðrum orðum: Reykjavík greiðir árlega sem næst ? af öllum tekjum landssjóðs. Það sýnist því ekki nema sanngjarnt, að landssjóður leggi eitthvað til bæjarins í staðinn. Eg skal svo ekki lengja umræðurnar meira, en leyfa mér að óska þess, að úr því að hinn háttvirti 2. þingmaður Árn. (S. S.) tekur ekki aftur tillögur sínar á þgskj. 364, þá verði þær feldar, en frumv. sjálft, eins og það liggur fyrir, verði samþykt.

Framsögum. meiri hl. (Stefán Stefánsson) Þetta frumv. er loks komið til deildarinnar aftur eftir langa og mikla dvöl. Eins og nefndarálitið ber með sér, hefir nefndin klofnað. Meiri hlutinn álítur, að frv. með þeim breytingum, sem hann stingur upp á, sé til bóta. Nefndin, eða meiri hluti hennar, leggur til að frv. sé breytt í 2 atriðum, nfl. í fyrsta lagi, að ásamt engjum og túni séu einnig gerð ummerki á úthögum hjáleignanna, þegar skifti og mat fara fram. Þetta er nauðsynlegt til þess að matið sé rétt og enginn misskilningur verði á því síðar, hvað hjáleigunni fylgir. Hin breytingin, sem meiri hluti nefndarinnar leggur til að gera, er fólgin í því, að álits umráðamanns og hreppstjóra skuli jafnan leitað um söluna. Það er til þess að fyrirbyggja, að sala hjáleignanna verði til skaða fyrir prestssetrið. Með þessum breytingum virðist trygt, að frv. reynist ekki varhugavert. Sýslunefnd á að segja til, hvort býlið, sem selja á, sé nauðsynlegt til almenningsnota eða sala þess komi í bága við hagi almennings, sé t. d. hentugt skólasetur o. s. frv. Að öllu þessu athuguðu sýnist tryggingin af hendi hins opinbera vera svo skýr og fullnægjandi, að frekara gerist engin þörf. Áður en eg lýk máli mínu verð eg að taka fram, að ef það er talið heppilegt, að sem flestir bændur verði sjálfseignarbændur, og þeirri stefnu hefir alþingi tjáð sig hlynta með þjóðjarðasölulögunum, kirkjujarðasölulögunum og lögunum um forkaupsrétt leiguliða, þá er eg sannfærður um, að þetta frv. er á sömu rökum bygt. Stjórnarráðið hefir ekki viljað leggja þann skilning, eða ekki þótt nógu skýr heimild í lögunum 1907 um sölu kirkjujarða til þess að selja prestsetrahjáleigurnar, jafnvel þótt sýslunefndir hafi verið á annari skoðun og ekki séð nein tormerki á sölunni. Eg skil ekki, að háttv. deild sé búin að breyta svo skoðun sinni frá því á síðasta þingi, að hún telji ekki þetta frv. til verulegra bóta eða jafn sjálfsagt til þess að verða að lögum, og þau sem eg nú gat um. Þá var frv. þetta samþykt með miklum meiri hluta og afgreitt til Ed., en þar var málið felt, eg vil segja fyrir misskilning einn. Eg hefi þá ekki ástæðu til að fara frekara út í málið að svo stöddu. Minni hlutinn hefir gert að nokkuru grein fyrir skoðun sinni í nefndarálitinu og gefið ítarlega skýrslu um seldar þjóðjarðir og kirkjujarðir nú á síðustu árum, en þó vantar það í allar þessar samansöfnuðu tölur, sem mest er um vert, og ekki væri ráðin bót á, þótt þingmenn lærðu alt fylgiskjalið utan að, og það er, hvort landssjóður eða prestlaunasjóður hafi haft ábata eða skaða á sölunni. Annars býst eg við að minni hlutinn skýri frá sinni afstöðu, og skal bíða þess.

Jón Sigurðsson Þegar. lögin um að leiguliðum þess opinbera væri gefinn kostur á að kaupa ábúðarjarðir sínar, voru sett, þá var það tilgangur laganna, að menn mundu hafa meiri hvöt til þess að rækta jarðirnar betur og gera meiri jarðabætur á þeim, þegar þeir ættu þær sjálfir og væru vissir um, að arðurinn af vinnu sinni kæmi niðjum sínum að notum. Þessi tilgangur var góður og lofsverður, en hann hefir ekki alstaðar komið að tilætluðum notum og sumstaðar verið misbrúkaður, því þegar litið er á það, að með þessum lögum var veitt heimild til þess að selja jarðir, sem landið hefir átt frá ómuna tíð og margar þessara jarða voru úrvalið úr jörðum alls landsins, þá var það jafnframt skylda löggjafarvaldsins að reisa skorður gegn því, að þessi heimild, sem lögin veittu til jarðasölu væri misbrúkuð. Því það er óforsvaranlegt að fleygja út dýrum jörðum fyrir hálfvirði, eins og reynsla er fyrir, að sumstaðar hefir verið gert. Eg vil þó ekki segja, að þetta frumvarp sé með öllu óbrúkandi, það getur staðið svo á, að einhvernstaðar sé eitthvert smákot, sem ábúandi sá, sem nú býr á, eigi rétt á að fá keypt. Framsögumaður minni hl. (H. G.) gat þess, að ekki væri gott að sjá af skránni, hvað eftirgjaldið væri. Það má þó sumstaðar gera sér grein fyrir hversu hátt það er og einnig sér maður, að eign kirkju hefir verið seld fyrir lægra verð en maður gat búist við. Við skulum taka jörð eins og Gilsbakka. Hann er seldur fyrir 5500 kr. Laxveiði jarðarinnar er leigð Englendingi fyrir 300 kr. á ári og Lambatungur eru leigðar fyrir 30 kr. á ári. Þetta eru aukatekjur fyrir utan eftirgjaldið. Afborgun og vextir er 297 kr. á ári. Kaupandinn hefir líka 3 kr. afgangs árlega, þegar hann hefir borgað afborgun og vexti. Hér fylgdi með fjalllendi, sem árleg leiga var eftir 30 kr. En skömmu eftir að hinn núverandi eigandi hafði keypt jörðina, seldi hann þetta fjalllendi fyrir 800 kr. Eg skal geta þess, að kirkja fylgdi með í kaupinu, söfnuðurinn tók kirkjuna að sér nokkrum dögum eftir, að hann hafði keypt jörðina. Ef hreppsnefnd hefði farið þannig með eignir hreppsins, þá hefði hún fengið ámæli og það hefði verið að maklegleikum. Þá hefir sala sumra jarðanna í Arnarstapaumboði verið töluvert athugaverð. Sveinsstaðir undir Jökli voru seldir fyrir 1900 kr. Ábúandinn hafði 200 kr. árlega fyrir mótak. Alveg eins var með Brekkubæ, þar er tún ágætt og mjög mikil útiganga. Sú jörð var seld fyrir 500 kr. En þó tekur út yfir, þegar einhver bezta jörðin í allri Staðarsveit og þótt víðar sé leitað, Kálfárvellir með Kálfárvallakoti, eru seldir fyrir 2000 kr. Það hefði verið sök sér, ef þessi kaup hefðu komið ábúandanum að góðu, en hér er sagt, að annar maður hafi staðið á bak við kaupin en ábúandinn verið notaður sem leppur. Og það verð eg að segja, að það er eitt af því óviðkunnanlegra, þegar farið er að nota ábúandann sem lepp af hinum og þessum gróðabrallsmönnum, og það er þá sannarlega ástæða til þess að setja varúðarreglur gegn því, ef hægt væri, að jafnauðvelt sé og hingað til hefir verið að ná beztu jörðunum frá landssjóði, og það er nauðsyn á því fyrir stjórnina að fara gætilegar í söluna en hún hingað til hefir gert. Að mínu áliti þá gerir það ekki mikið, hvorki til né frá, hvort frumv. verður samþykt eða ekki, því það hefir verið gengið alt of langt í jarðasölunni, og allar beztu jarðirnar, sem mest eftirsjón er í, eru seldar, og lítil eftirsjón í flestum þeim eignum, sem eftir eru. Það getur staðið svo á, að það sé sanngjarnt, að heimilað sé að selja kot eða hjáleigu frá kirkjustaðnum. Vitanlega mun þess konar sala helzt eiga sér stað, þar sem presturinn hefir slept hendi af jörðinni og þarf hennar ekki með við not höfuðbólsins. Það er ákveðið í þessu frumvarpi, að stjórnin skuli leita álits hreppstjóra og umboðsmanns jarðarinnar, og það ætti að vera til bóta, því stjórnin mun fara eftir þeim upplýsingum, sem hún álítur beztar. En hingað til hefir stjórnin ekki fengið nógar upplýsingar um jörðina, eða ekki fengið upplýsingar frá nógu mörgum hliðum, því þeir sem um málið hafa fjallað, hafa allir hallast á sömu sveifina, og þegar svo er, er ekki furða þó útkoman hafi einkennilegan lit. Framsögumaður minni hlutans (H. G.) talaði um, að það væri sorglegt, ef hreppstjóranum og prestinum lenti saman, af því að sitt litist hvorum um söluna. En þeir hafa starfað svo lengi saman, að eg er ekki hræddur um, að þeim lendi fremur saman út úr þessu máli en öðrum málum. Bezt hefði verið, að engin jörð hefði verið seld nema með sérstökum lögum í hvert skifti. En úr því að beztu höfuðbólin eru seld og töluvert los komið á jarðeign landssjóðs, þá er ekki ástæða að nema nú staðar. Með vaxandi þekkingu á málinu, má gera ráð fyrir, að gætilegar verði farið, en hingað til hefir átt sér stað, og ekki alt tekið trúanlegt og þar sem sérstaklega stendur á, má gera ráð fyrir, að öll skilríki verði heimtuð, sem kostur er á. Og úr því þær jarðir eru seldar, sem mest eftirsjón er að, þá álít eg, að það megi eins vel selja þær eignir, sem eftir eru.

Framsögum. meiri hl. (Stefán Stefánsson) Eg skal strax geta þess, að mér kom það dálítið á óvart, þegar háttv. 1. þm. Hún. (H. G.) varð fylgjandi hinum minni hluta manninum (1. þm. Rvk) í nefndinni, því á síðasta þingi sátum við báðir í landbúnaðarnefndinni hér í neðri deild og þá var þetta mál rætt þar, og þá var hann á sama máli og við hinir nefndarmennirnir, eða með öðrum orðum fylgjandi sölunni. En þó hann sé á móti frumvarpinu nú, þá hélt eg, að hann af þessum ástæðum mundi síður beita sér gegn því. Háttv. þm. hafði ýmislegt að segja og sumt af því var lítils virði, eins og t. d. að presturinn og hreppstjórinn mundu komast í hár saman, ef frumvarp þetta yrði samþykt. En eg hygg, að það sé ekki svo mikil freisting til þess, þó frv. þetta verði að lögum, því það eru ekki þeir heldur stjórnarráðið, sem sker úr, og þegar presti og hreppstjóra ber ekki saman, þá á stjórnarráðið ávalt kost á því að afla sér upplýsinga og hallast þá á hvors þeirra sveif, sem því sýnist heppilegra, eða sem líka getur fyrir komið, verið báðum mótfallið. Enda eru prestar yfirleitt svo friðsamir menn og eg meina að hreppstjórar séu það einnig, að engin ástæða er til þess að færa fram slíka ástæðu. Viðvíkjandi því, sem sami háttv.þm. tilfærði sérstaklega um Odda og hjáleigurnar þar, að ef Oddahjáleigurnar væru seldar, þá yrði Oddi fótaskinn þeirra, þá vil eg spyrja þingmanninn, hvernig þessu hagar til nú? Eru hjáleigurnar þá ekki fótaskinn Odda, eins og nú stendur? Meðan svo er, að þessar hjáleigur eru nauðsynlegar fyrir höfuðbólið, þá hlýtur það að vera bagalegt fyrir þá bændur, sem búa á hjáleigunum að verða að þola það, að þeirra litlu landspildur séu hálfgert fótaskinn bóndans á höfuðbólinu eða prestsins á prestssetrinu. Annars virðist mér þessi ástæða háttv.þm. kenna svo mikillar ónærgætni við þá sem eru minni máttar og að því leyti óheppileg fyrir hans málstað, að eg vil ekki fara að brjóta hana meira til mergjar. Viðvíkjandi því að jarðirnar séu of lágt virtar er það að segja, að það eru ekki svo fáar kirkjujarðir, sem metnar eru og hafa verið seldar fyrir 250 til 300 kr. hundraðið; þótt hitt hafi komið fyrir, að hundraðið hafi verið virt að eins 100 kr. eða jafnvel þar undir, þá er altaf heimilt fyrir stjórnina, finnist henni virðingin of lág, að láta meta jörðina af nýju - heimta yfirmat. Hinsvegar er mér kunnugt, að þess eru dæmi, að vildisjarðir meðal opinberra eigna eru notaðar sem selstöðukot árum saman, og níddar bæði að húsum og öðrum frágangi til tjóns fyrir landssjóð og þau sveitafélög, sem hlut eiga að. En hvernig er svo með tekjurnar af þessum opinberu jarðeignum? 16% eru borgaðar einungis fyrir innheimtuna á afgjaldinu; þar að auki verður oft að leggja fram fé til húsabóta og annars kostnaðar. Með öðrum orðum mikill hluti af bruttotekjunum gengur úr greipum landssjóðs. Þá talaði háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) um að það væri nauðsynlegt að spyrna á móti því, að útlent auðvald keypti jarðirnar til að okra með, en þar til er því að svara, að engar líkur eru til, að útlendir menn sækist eftir kaupum á hjáleigukotunum, þau eru of lítilfjörleg til þess, nei, það eru stóru jarðirnar, höfuðbólin, sem hættan er með að þeir nái kaupum á, en þetta frumvarp nær ekki að neinu leyti til þeirra jarða og þar af leiðandi engin áhætta hvað það snertir Skal eg svo ekki fleiri orðum eyða um málið við þessa umræðu.

Framsögum. (Bjarni Jónsson) Eg skal ekki tefja tímann með umræðum um mál þetta. Eg vil að eins leyfa mér að fara þess á leit við háttv. deild, að hún lofi því að fara óáreittu út úr deildinni, því að það er nauðsynjamál.

Bjarni Jónsson Eg vil leyfa mér hér með að skora á háttv. deild að fella frv. þetta, þar eð það hefir engar aðrar breytingar á skógræktarlögunum í för með sér en þær, að skógræktarstjóranum megi segja upp stöðu hans með ½ árs fyrirvara og að laun hans skuli færð niður um 600 kr., þegar nýr maður tekur við, en alt annað til skemda.