Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er, eins og athugasemdirnar segja, til kotnið vegna þess, að með l. nr. 121 1947 var ríkisstj. heimilað að innheimta gjald af innlendum tollvörutegundum á árinu 1948 með 50% viðauka. Með l. nr. 18 1948 var henni heimilað að innheimta þetta gjald, eins og það var orðið með 50% viðaukanum, með 100% álagi. Og með l. nr. 50 1948, 5. lið, var 100% álagið hækkað upp í 200%. Allar þessar hækkanir nema samtals 350%, þannig að gjald það, sem samkv. l. nr. 60 1939 var 1 króna, er nú kr. 4.50. Tekjuþörfin, sem réttlætti hækkanir þessar á árinu 1948, er engu minni nú en þá, og er því lagt til hér, að heimildin verði endurnýjuð á þann veg sem segir í frv., þannig að hún er gefin í einu lagi. - Ég vil óska þess, að þetta frv. fari til fjhn. að loknum þessum umr.



Herra forseti. Þetta frv. ásamt nokkrum öðrum, sem hér hefur verið útbýtt, er tekjuaukafrv. fyrir ríkissjóð. - Nú langar mig til að fá það upplýst frá ráðh., hvort hann telur, að hér sé um næga tekjuöflun að ræða fyrir ríkissjóð. Það má líta á þær vörur þannig, sem hér falla undir, að þær séu meðal þeirra vara, sem mönnum er í sjálfsvald sett, hvort þeir kaupa eða ekki, og eru að því leyti skyldastar t.d. víni og tóbaki. Og ég vildi heyra það hjá ráðh., hvort hann telur, að þessar tollahækkanir - í þessu og öðrum frv. - séu nægilega háar fyrir ríkissjóð. - Ég leyfi mér að draga það í efa. Og ef sá efi hefur við rök að styðjast, teldi ég einsætt, að tolla af þessum vörum mætti gjarna innheimta með hærra álagi, en hér er gert ráð fyrir.



Herra forseti. Ég hef þegar tekið fram, þótt það væri ekki við þessa umræðu, að ríkissjóð vantar viðbótartekjur af einhverju tagi, og þarf ekki að lýsa eftir þeirri skoðun minni hér af þeim ástæðum. - Í fjárlagaræðu minni benti ég á, að ýmsir kostnaðarliðir ríkissjóðs væru úr hófi háir - og tók ég einkum til eina 4 eða 5 liði: dýrtíðargreiðslurnar, sem árið 1947 voru yfir 60 millj.; kennslumálin, um 35 millj.; landbúnaðarmálin, yfir 20 millj. fyrir utan allar uppbætur, sem landbúnaðurinn fær; vegamálin, en til þeirra fóru að mig minnir um 20 millj. Og þessi 4–5 atriði, sem ég þarna taldi, munu hirða um 2/3 allra ríkisteknanna. Ég minntist einnig á, að útlagðar dýrtíðargreiðslur mundu verða hærri árið 1948. Og ég held, að reynslan ætli að sanna það, þó að við sleppum líklega betur við fiskábyrgðarnar, en út leit fyrir, þar sem svo hefur rætzt úr, að við höfum fengið loforð fyrir að fá seldan fisk, sem við liggjum með, fyrir ábyrgðarverð. En þó gleypa dýrtíðarniðurgreiðslurnar um 70 millj., og niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum eru þar síhækkandi liður. Mér dettur því langt frá í hug, að ríkissjóður standist, ef niðurgreiðslunum á að halda áfram í sama formi og hingað til. Ég notaði í fjárlagaræðu minni tækifærið til að benda á leið til að draga úr fiskábyrgðinni, en mér heyrist, að þeir, sem annars telja, að ríkissjóður eigi að standa undir öllu, séu ekkert hrifnir af því né því ráði, sem útvegsmenn voru með á þingi sínu í haust. Út af þessu frv. vil ég taka það fram, að umrætt gjald hefur farið síhækkandi. Það var upphaflega 1 kr., en er nú orðið 4,50 kr. Og það eru takmörk fyrir því, hvað hækka má, jafnvel þennan toll. Sumt, sem framleitt er, er vitanlega ekki alveg bráðnauðsynlegt. Mætti taka til dæmis öl, sérstaklega maltöl, sem ýmsir kaupa að jafnaði sér til heilsubótar, sem mundi falla undir þennan toll. Þá mundi einnig súkkulaði og góðgæti falla hér undir, en súkkulaði er a.m.k. ekki talið til sérstaks óhófs í öðrum löndum, þótt það sé ef til vill hér, og hæfileg notkun þess ekki frekar talin lúxus, en kaffi og te. Þetta gjald er áætlað í frv. 3 millj. kr. fyrir næsta ár, en ég veit ekki, hvort það verður meira en 3 millj. á þessu ári, en sjálfsagt ekki stór munur á. En þær millj., sem með frv. nást, hækka varla tekjurnar svo, að nokkrar keilur verði slegnar með því, nema þá að hækka tollana úr hófi fram. En svo er þess að gæta, að hér hefur risið upp nokkur iðnaður í sambandi við þetta. Og á yfirstandandi ári hefur það komið nokkuð við mig, að framleiðendurnir á öli og gosdrykkjum hafa fengið mjög lítið af hráefnum, og hafa þeir kvartað undan því við fjmrn. Segja þeir, að ráðuneytið hljóti að hafa áhuga á því, að ekki verði að loka verksmiðjunum, en það hefur gengið illa að fá áheyrn hjá innflutningsyfirvöldunum, þó að innflutningur þessi og starfræksla falli saman við hagsmuni ríkissjóðs. Þegar þessum atvinnuvegi er íþyngt með tollum, á sama tíma og stórlega eru takmörkuð við hann hráefni, þá má segja, að mjög sé gengið að þessum atvinnuvegi. Einhverjir kunna að segja, að þetta sé óþarfi. En það er það ekki og í öðru lagi löglegur atvinnuvegur, sem hluti landsmanna stundar og ríkið leyfir og skattleggur sér til ágóða. Frekari hækkun á tollum mundi því fremur verða til tjóns fyrir borgarana, en til hagnaðar fyrir ríkissjóð. Þetta þýðir ekki, að ekki séu möguleikar á að hækka tollana eitthvað, þó ég vilji ekki með þeim tollum verða frumkvöðull að því, að menn þessir verði að stöðva framleiðslu sína. En þó gæti komið til mála að hækka þá eitthvað vegna útgjalda, sem Alþ. stendur beint eða óbeint að vegna ábyrgðar fyrir héruð og bæjarfélög. Það verður að líta í fleiri áttir, en öllum þykir gott til þess að ná jafnvægi í tekjum og gjöldum ríkisins. En ef hækka á tekjurnar, finnst mér sjálfsagt að hækka tolla á innlendum lítt þörfum vörum. Sumir þurfa að drekka sherry, en það er samt selt háu verði. En þessar vörur eru að meira eða minna leyti óþarfar, og finnst mér því alrangt að hækka ekki þennan toll meira, ef ríkissjóður er í brýnni þörf, eins og ég held, að hann sé, en það veit ráðherra betur.



Herra forseti. Með l. nr. 28 1947 var ákveðin til ársloka 1947 hækkun á vörumagnstolli og verðtolli. Ákvæði lagana voru framlengd fyrir árið 1948 með VI. kafla laga nr. 128 1947, um dýrtíðarráðstafanir. Í frv. þessu eru framlengd til ársloka 1949 ákvæði fyrrgreindra laga, óbreytt að efni til, en nokkuð breytt að orðalagi. Tekjuþörf ríkissjóðs er sízt minni nú, en undanfarin 2 ár, og er því ekki talið fært annað en leggja til, að tollahækkunin verði látin gilda fyrir árið 1949. Í frv. þessu eru þessi ákvæði framlengd til ársloka 1949 óbreytt að efni, en nokkuð breytt að orðalagi, til samræmingar við tollskrána. Ég lýsti þessum ástæðum nokkuð, þegar ég talaði í sambandi við síðasta mál. Ég vil mælast til, að því verði vísað til fjhn.



Herra forseti. Ég vil benda á það, að í a-lið þessa frv. undir A er áætlað, að tollur af benzíni hækki í 20 aura, og undrast ég, að hækkunin skuli ekki vera meiri. Benzíntollurinn er ekki meiri en svo, að það borgar sig að flytja þungavöru á bílum norður á Sauðárkrók, Skagaströnd, Blönduós og vestur í Dali og Barðaströnd í stað þess að flytja hana með skipum. Skip Skipaútgerðar ríkisins verða að sigla hálftóm, svo að gefa verður með þeim úr ríkissjóði, en kastað frá sér tekjum í þess stað með of lágum benzínskatti. Ég tel því nauðsynlegt að hækka þennan skatt verulega. Ég er hissa á hæstv. ráðh., þegar hann leggur þetta frv. fyrir þingið og finnur vanmátt ríkissjóðs til að standa í skilum, að hann skuli ekki reyna að koma í veg fyrir, að Ríkisskip gangi tóm, en það sé hagnaður í því að flytja vörurnar með bílum í stað skipa. Ég vænti þess, að n. taki þetta til athugunar, því að þetta er ranghverfa í þessu máli, en auk þess verður að taka með í reikninginn hinar stórkostlegu fjárhæðir, sem fara til vegaviðhalds. En aðalatriðið er það, að benzínskatturinn er svo lágur, að ódýrara er að flytja með bílum en skipum.



Herra forseti. Það má vera rétt hjá hv. þm., að benzínskatturinn mætti vera hærri en nú er, en hvað snertir gagnrýni þá, er hann beinir að mér vegna þess, tek ég hana ekki nærri mér. Eins og hv. þm. mun reka minni til, hefur benzínskatturinn stórhækkað í minni ráðherratíð, en hann var allt of lágur áður miðað við annað. Það er sjálfsagt rétt hjá hv. þm., að það borgi sig betur að flytja vörur með bílum heldur en skipum, en það er ekki vegna þess, að svo ódýrt sé að flytja með bílum, heldur af því, að svo dýrt er að flytja með skipum. Reksturinn á strandferðunum gengur með skýháum töxtum, og samt sem áður er rungandi tap á öllu saman, sem ríkissjóður og gjaldendur verða að standa undir. Það eru því engin undur, þótt ódýrara sé að flytja með bílum en skipum, og ég samgleðst þeim, sem geta fært sér slíkt í nyt og fengið vörurnar ókolaðar heim í hlað og losna við farm- og uppskipunarkostnað. Bílaflutningurinn er ekki eins ægilega dýr og með strandferðunum, en hann er að sjálfsögðu ekki sérlega ódýr fyrir því. Hitt getur komið til athugunar að hækka þennan skatt sem annað, og getur hv. n. ef til vill átt tal um það við ríkisstj. Það getur komið til greina að líta á þetta frá sjónarmiði hv. þm., en kíkirinn, sem hann horfir í gegnum, er ekki réttur, en ég þakka hv. þm. fyrir þessa ábendingu. Hann veit, að ráðh. er ekki einráður um þetta, heldur verður að fara nokkuð eftir því, hvernig kaupin gerast á eyrinni, en verður jafnframt að sjá um, að jafnvægi sé í ríkisbúinu. Málið fer nú til nefndar, og mun hún sennilega í samráði við ríkisstj. athuga, hvað mæli með og móti hækkun á þessum tolli, og segi ég þetta ekki til að hnekkja því, að ábendingar hv. þm. hafi við rök að styðjast, en þeir, sem mæla á móti, hafa ef til vill líka eitthvað máli sínu til stuðnings. Helzta ástæðan til hækkunar er sennilega sú, hve vegaviðhaldið er orðið taumlaust, þegar það hleypur 5 millj. kr. fram úr því, sem áætlað er í fjárlögum. Og kallar það í sjálfu sér á hækkun. En ýmislegt í atvinnu manna byggist á því, hve benzín sem drifkraftur er dýrt, og gætu stafað ýmsir örðugleikar af því að það væri dýrara, en nú er. Ég mun nú ekki leggja frekari dóm á þetta, en er fús til að ræða við hv. n. um þetta mál og eins um till. hv. þm.



Herra forseti. Eins og nál. á þskj. 163 ber með sér hefur n. rætt þetta frv. á nokkrum fundum og mælir með því, að það verði samþ. óbreytt. Það er nú orðið nokkuð langt síðan málið kom hér fram, en drætti þess hjá menntmn. veldur einkum það, að hv. 1. þm. Reykv. er nýr maður í nefndinni, og því var hann ekki kunnugur málinu og áskildi sér rétt til að fá nokkurt tóm til að athuga það og mynda sér skoðun á því, og auðvitað var orðið við þeirri ósk hans. En er n. tók málið aftur fyrir, var hv. 1. þm. Reykv. farinn af landi burt, og bað einn nm., hv. 2. þm. Árn., um, að málið yrði enn ekki tekið fyrir, fyrr en varamaður hv. 1. þm. Reykv. tæki sæti í n. Það var enn fremur orðið við þeirri ósk um frestun á málinu, en nokkru síðar var enn þá boðað til nefndarfundar, og var varamaður hv. 1. þm. Reykv., frú Auður Auðuns, boðuð á þann fund. En hvorki hún né hv. 2. þm. Árn. komu á fundinn, og sá nefndin sér nú ekki annað fært en afgreiða málið, enda höfðu allir, sem hlut áttu að máli, verið boðaðir á hann, og meiri hl. n. var mættur, eða 3 á fundi og 2 fjarstaddir. Niðurstaðan varð svo sú, eins og áður er sagt, að allir nm., sem mættir voru, urðu sammála um að leggja til, að frv. yrði samþ. óbreytt. Ég hygg, að ég hafi gert nokkra grein fyrir því við 1. umr. þessa máls, að frv. er nokkuð breytt frá því, sem það var flutt hér í fyrra. Þá kom fram brtt. frá hæstv. dómsmrh., og gerði hann bæði aðaltillögu og varatillögu, og hefur nú, frv. verið breytt allnákvæmlega í samræmi við varatill, hæstv. ráðh. Enn fremur gerði nefndin sjálf brtt. við málið á síðasta þingi, og var ákveðið, að hinir nýju menntaskólar skyldu þá fyrst koma til framkvæmda, er fjárveiting væri fyrir hendi í því skyni, og var sú till. n. nú tekin upp í frv. Þessi er þá búningur málsins orðinn, og sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða mjög um það, eftir að ég hef gert grein fyrir málinu við 1. umr., þar eð ekki hafa verið gerðar alvarlegar tilraunir til að hnekkja því. Hins vegar er það ljóst af því, sem ég áðan sagði, að einstakir menn hafa gert nokkrar tilraunir til að tefja og þvæla málið, og tel ég það miður farið og óviðkunnanlegra, en að berjast þá heldur opinskátt gegn því. Ég kann alltaf betur við þá aðferð. Eins og kunnugt er hafa margir rétt til menntaskólanáms hér á landi, en allir, sem hafa öðlazt þann rétt og vilja neyta hans, verða annaðhvort að leggja leið sína til Reykjavíkur eða Akureyrar, hvaðan sem þeir eru af landinu. Á Akureyri er einn menntaskóli og tveir í Reykjavík, þ. e. a. s. gamli menntaskólinn og verzlunarskólinn, sem nú hefur öðlazt rétt til að brautskrá stúdenta. Og nú mun vera að opnast sá möguleiki að stunda menntaskólanám á Laugarvatni, þar sem örlítill vísir að lærdómsdeild hefur vaxið upp í fyrra og í ár. Þannig er að koma upp vísir að þriðja menntaskólanum í Sunnlendingafjórðungi. Einn menntaskóli er í Norðlendingafjórðungi, en enginn á Vesturlandi og enginn á Austurlandi. Samkvæmt skýrslum, sem fræðslumálastjóri lét taka saman s.l. vetur, kemur skýrt í ljós, að hundraðstala nemenda við framhaldsnám hefur farið mjög eftir nágrenni þeirra við skólana. Hundraðstalan er mjög há í Reykjavík, miðað við heildartöluna, en á Akureyri er hundraðstalan næst. Næst koma kaupstaðir og byggðir í grennd við Akureyri og kaupstaðir í grennd við Reykjavík og aðrir staðir í nágrenni bæjarins. Hundraðstala Vestfirðinga og Austfirðinga var lægst. Þessar tölur sýna glöggt, hve miklu örðugra er fyrir ungmenni úr þessum landshlutum að stunda framhaldsnám, og kemur þessi niðurstaða engum á óvart, sem nokkuð þekkir til. Meiningin með þessu frv. er að gera þær breytingar á þessum hluta núverandi skólakerfis, að menningarleg aðstaða til framhaldsnáms sé sem jöfnust, hvar sem er á landinu, og vil ég ekki trúa því, að óreyndu, að slíkt réttlætismál mæti andstöðu hv. þingmanna. Þetta hefur verið þrautrætt hér áður, og þar sem svo er, vil ég snúa máli mínu til Ísafjarðarkaupstaðar sérstaklega, þar sem ég er kunnugastur. Á Ísafirði var stofnaður unglingaskóli árið 1906, og var það eins vetrar skóli fyrst í stað. En 1920 var honum breytt í tveggja vetra skóla, og starfaði sá unglingaskóli til 1930, en þá var hann gerður að gagnfræðaskóla með þriggja vetra námi, er starfaði í samræmi við löggjöf um gagnfræðaskóla þar til í ársbyrjun 1946, að hann byrjaði að starfa eftir nýju skólalöggjöfinni og verður 4 vetra skóli, og áður en langt um líður verður skólinn til fulls starfandi eftir nýju skólalöggjöfinni. Aðsókn að honum fer sívaxandi, og eru þar nú á þriðja hundrað nemendur, og þegar fjórði árgangurinn bætist við, er sýnt, að um 300, eða líklega á fjórða hundrað, nemendur verða í þessum skóla, þar sem nú eru 80–90 í hverjum árgangi. Gagnfræðaskólinn á Ísafirði hefur allra skóla mest lagt áherzlu á verklegt nám og varð fyrstur allra gagnfræðaskóla til að stofna verknámsdeild og framkvæma nýju skólalöggjöfina s.l. skólaár á fyllri hátt en nokkur annar framhaldsskóli í landinu. Skólinn hefur lagt og leggur megináherzlu á að veita öllum þorra nemenda sinna, eða fjórum af hverjum fimm, fyrst og fremst menntun á hinu verklega sviði. En nokkur hluti nemenda er bezt fallinn til bóklegs náms, eins og gengur, og einn af þremur flokkum í hverjum árgangi er bóknámsdeild. Og þetta unga fólk, sem er á bóklega sviðinu, eða úrval þess, vill leggja leið sína í menntaskólana eða í kennaraskólann. Nú eru aðeins 20 nemendur í bóknámsdeild skólans, og takist þeim að ná miðskólaprófi, liggur leið þeirra til framhaldsnáms, en jafnframt burt úr átthögum sinum. Ég veit raunar að mikill hluti þessa ungmennahóps stöðvast á menntabrautinni af fjárhagsástæðum einum, ef Alþingi sér sér ekki fært að láta hefja menntaskólanám á Ísafirði næsta vetur. Og ég veit, að það yrði of mikil blóðtaka fyrir staðinn, ef svo mörg af efnilegustu ungmennum hans hyrfu þaðan árlega til Reykjavíkur eða annað til framhaldsnáms, og ef unglingarnir kæmust ekki burt af fjárhagsástæðum, sem margir stranda á, þá væru þeir þar með stöðvaðir á menntabrautinni, og þetta er hvort tveggja þungt á metunum. Í framkvæmd yrði þetta mál þannig, að ef frv. þetta væri samþ., væri þar með slegið föstu, að menntaskóli skuli rísa upp á Ísafirði og eins á Austurlandi, jafnóðum og fé er veitt til þeirra á fjárlögum. Ég vænti þess nú, að svo verði og að kennsla geti hafizt í fyrsta bekk lærdómsdeildar menntaskóla á Ísafirði næsta vetur, og yrði þá líklega að bæta við einum kennara, og síðan verði einum bekk bætt við á ári í fjögur ár, þar til menntaskólinn væri að fullu tekinn til starfa. Hvort framkvæmd málsins bæri þannig eða jafnbrátt að á Austurlandi, skal ég ekki segja um, og mun hv. meðflm. minn gera þá grein fyrir því, sem honum sýnist. Nú er menntaskólinn í Reykjavík fullsetinn, og ef hann á að taka við miðskólaprófsmönnum utan af landi, þarf að bæta við hann húsakynnum og kennslukröftum og leggja þar með fram miklu meira fé til hans en áður. Ég sé því ekki, að annar munur sé á því að koma upp menntaskólum á Ísafirði og Austurlandi annars vegar eða efla menntaskólann í Reykjavík með fjárframlögum hins vegar, - ég sé ekki að munurinn sé annar en sá að velja um það, hvort hin óhjákvæmilega útþensla menntaskólanámsins verði öll í Reykjavík og unga fólkið knúið þangað til framhaldsnáms, eins og lengst af hefur verið, eða stofnað skuli til nauðsynlegrar aukningar á menntaskólanámi í landinu í þeim landshlutum, sem örðugast eiga og hafa átt um að koma ungu fólki til framhaldsnáms. Um þetta er að velja. Í báðum tilfellum þarf ríkið að leggja fram fé. Aðstreymi unga fólksins til Reykjavíkur er ærið íhugunarefni, þótt ekki sé verið að knýja efnilegasta skólafólkið þangað fyrr en nauðsyn krefur. Nú eru líkur til þess, að ég hygg, að verzlunarskólinn geti um sinn tekið við aukningu nemenda úr Reykjavík við menntaskólanám, svo að nokkurt tóm gefist til að rannsaka þessi mál, sem virðast vera deilumál meðal Reykvíkinga. Og það er hollt að athuga þau vel. Ýmsir álíta, að endurbyggja eigi menntaskólann í Reykjavík á sama stað og stækka hann, aðrir, að reisa eigi nýjan menntaskóla og leggja þann gamla niður o. s. frv., og um þetta er mikið rætt og deilt. Enn aðrir segja, að stækka eigi menntaskólann í Reykjavík og hafa hann áfram á sama stað og byggja til viðbótar nýjan skóla hér, en Vestfirðingar og Austfirðingar eiga þá engan skóla að fá. En ég hygg nú, að þeir séu fáir, sem vilja í alvöru sníða jafnréttishugsjón æðri menntunar svo þröngan stakk. Það þarf enginn að óttast, að það mundi fjölga óeðlilega tölu nemenda í menntaskólum landsins yfirleitt, þótt stofnað yrði til menntaskólanáms í Vestfirðinga- og Austfirðingafjórðungi, þótt einhverjir kæmust til framhaldsnáms, sem ella hefðu ekki klofið það af fjárhagsástæðum. Hitt er víst, að ef ekki væru stofnaðir menntaskólar í þessum landshlutum, þá væru allir, sem til menntaskólanáms komast knúðir til að sækja námið til Reykjavíkur eða Akureyrar og óréttlæti og ójöfnuður í sambandi við aðstöðu til æðri menntunar eftir landshlutum héldist áfram, og enginn getur reiknað út þau verðmæti, sem við það fara forgörðum. Ísfirðingar hafa, án tillits til allra innbyrðis deilna og flokkadrátta, fylkt sér einhuga um, að þar verði stofnsettur menntaskóli. Bærinn hefur boðið fram ókeypis lóð undir skólann, sýslunefnd Norður-Ísafjarðarsýslu gert sérstaka áskorun um framkvæmd þessa máls, og nú síðast hafa 60 áhrifa- og forustumenn úr öllum flokkum á Ísafirði skorað á hv. Alþ. að afgreiða þetta mál sem lög á þessu þingi. Af þessu er ljóst, að Ísfirðingar leggja mjög mikið kapp á þetta mál, af því að þeir vilja gefa sem flestu ungu fólki, sem rétt hefur til menntaskólanáms, færi á að stunda það og halda þessu unga fólki í sínum bæ og sínum átthögum svo lengi sem auðið er. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, en vona aðeins, að málið fái skjóta afgreiðslu, eftir að það hefur verið athugað, og verði að lögum í vetur.



Herra forseti. Ég tel nauðsynlegt að segja hér nokkur orð, þar sem ég á sæti í menntmn. og hef orðið viðskila við meiri hl. hennar, eins og hv. 3. landsk. hefur nú lýst. Ég furða mig ekkert á því, að meiri hl. skuli vera búinn að skila sínu áliti, jafnmikinn áhuga og hann virðist hafa á málinu, og hefði mér að vísu þótt skemmtilegra að geta látið prenta mitt sérálit samtímis, en það er því miður ekki tilbúið, en því verður hraðað í prentun eftir föngum. Ég er nú ekki sömu skoðunar og meiri hl. n., sem hefur gefið út sameiginlegt álit, þó að ég hins vegar játi, að áhugi meiri hl. sé eðlilegur og réttlátur varðandi æðri menntun í landinu og umhyggja fyrir menntun æskufólksins sé fögur hugsjón þeirra eldri. En hér kemur fleira til greina, sem gæti orðið til tafar, m. a. það, hvort hraða skuli svo mjög framkvæmd málsins, hvort það sé nógu vel undirbúið, að til framkvæmda komi, hvað sem lagaafgreiðslu líður. Hér er boðið upp á menntaskóla á Ísafirði og Eiðum og á Laugarvatni. Ójá. Ég sé, að hv. flm. sýna lofsverðan áhuga á að stofnsetja menntaskóla í sínum héruðum, og ég ætti nú kannske að vera tilbúinn að taka í sama streng, þar sem þriðji skólinn á að vera að Laugarvatni, í mínu héraði. En ég verð að gera þetta upp við sjálfan mig og taka þá á mig þær ákúrur, sem ég kynni að fá fyrir að leyfa mér að efa, að þetta sé tímabær lögfesting. Ég held, að meginatriðið sé það, að stúdentaframleiðslan í landinu nú sé alveg nægileg miðað við, hvað hægt er að fylgja á eftir til æðra náms, sem stúdentspróf er nauðsynlegur milliliður í, og embætti í landinu virðast fullskipuð eins og nú er. Það hefur stundum komið fyrir, að þakklætið hefur ekki fylgt eftir á með hvatningunni til þess að verða stúdent og vita svo ekkert, hvað gera skal. Stundum er líka hitt, að fátækur piltur, en gáfaður vill verða stúdent, og eru vandræði að geta ekki liðsinnt honum til að ná því takmarki. En þegar um þetta er að ræða, þá álit ég, að það sé fleira, sem komi til greina til liðsinnis í þeim málum, heldur en umrædd fjölgun. Ég nefni þar t. d., að Akureyrarmenntaskólinn hefur heimavist, sem er ákaflega hagkvæm fátækum utanbæjarmönnum. Reykjavíkurmenntaskólarnir (Verzlunarskólinn útskrifar stúdenta) hafa ekki aðstöðu til að bera sig saman við Akureyrarskólann að þessu leyti. Þess vegna finnst mér frá sjónarmiði þeirra, sem vilja meira en orðin ein, að það ætti frekar en gert er að taka tillit til fátækra námfúsra aðkomumanna, því að það vantar hér að fullnægja skilyrðum, sem fullnægt er á Akureyri að þessu leyti. Þegar á þetta er litið og málsatriðum í fullri alvöru fylgt á eftir, þá álit ég, að vegalengdirnar til menntaskólanna séu ekki eins veigamikið atriði og hitt, að menntaskólarnir séu ekki fleiri en það, að hægt sé að gera fyllstu kröfur til þeirra um kennaralið og allt, sem þarf til þess, að skólinn ræki hlutverk sitt. Það er ekki alveg hættulaust, ef menntaskólarnir eru mjög margir, ef ekki er tilbúið nógu vel mannað kennaralið í viðbót, því að l. gera strangar kröfur til þess, eins og vera ber. Það hefur á undanförnum þingum verið minnzt á það og fluttar till. um það að reisa menntaskóla í sveit, og þá aðallega miðað við sveit á Suðurlandi, og í samræmi við það er ákvæði í þessu frv. um menntaskóla á Laugarvatni. En ég held, að það sé mjög mikið álitamál, ef slíkur skóli ætti að koma á Suðurlandi, hvort slíkur skóli ætti að vera á Laugarvatni fremur en einhverjum öðrum stað. Það er af mörgum talað um það, að við eigum að vera þjóðrækið fólk, og Sunnlendingar eiga fornt og merkilegt menntaból, sem heldur hefur hrörnað á síðustu öldum, og finnst mér, að sá staður gæti einnig komið til álita í þessu sambandi. Ég verð að segja það eins og það er, að í mínu héraði hef ég ekki orðið var við neinn mikinn áhuga um þetta málefni enn sem komið er. En ef slíkur skóli verður settur niður í sveit, þá þarf hann að mínu áliti að vera þannig, að allra lifnaðarhátta sveitarinnar gæti í andrúmslofti og umhverfi skólans. Þar sem hver menntadeildin rís af annarri, eins og er að verða á Laugarvatni, af sumum rétt skilið og öðrum misskilið, þá gæti slíkt frv. sem þetta orðið álitamál. Jafnvel þótt það þætti að ýmsu leyti tímabært að fjölga menntaskólunum, þá vakir eitt málsatriði fyrir mér í þessu sambandi, og það er það, að slíka stofnun sem hér um ræðir og aðrar slíkar megi ekki lögfesta öðruvísi en með öryggi um, að l. verði meira en pappírsgagn. Við höfum nokkra reynslu af því, að lögfesting hefur verið gerð, bæði um skólastofnanir og fleira. Lögin hafa ákveðið, að þetta og þetta skuli gert, en framkvæmdirnar hafa oft orðið seinlegar og smáar frá sjónarmiði þeirra, sem telja aðgerðirnar nauðsynlegar og aðkallandi, og fyrir áhugamennina, sem vilja þetta af heilum hug, eins og t. d. flm. þessa frv., þá verður þetta, ef framkvæmdirnar dragast í mörg ár, hreinasti krossburður. Ég mun því gera till. um það, áður en frv. eins og þetta er lögfest, að fjárveitingarvald þingsins og ríkisstj. sé sá bakhjarl, sem segi til um, hvað hún vill leggja til framkvæmdanna, til þess að þetta verði ekki skrípamynd, sem fólkið fái trú á, að verði til gagns, en verði að falsvon. En ég hef ekki rætt nema undan og ofan af því, sem mér er ofarlega í huga í sambandi við þessi mál. Ég hef orðið var við það, að það er fjöldi bænda sunnanlands, sem trúa á starf sitt og vilja vera því tryggir og vilja að æskumennirnir fái þá menntun, sem tilheyrir starfi ættarinnar, og þannig mun það vera í öllum starfsgreinum, og það kemur að því fyrr eða seinna, að það skýrist fyrir fólkinu, að það þarf að flokka fólkið, ekki eftir stundarlöngun, heldur eftir framtíðarstarfinu, til þess að atvinnuhlutföllin í landinu raskist ekki. Ég vil svo með þessum formála láta þess getið, að ég mun, eftir því sem tími er til við þessa umr., ef henni fæst frestað, en að öðrum kosti við 3. umr., bera fram rökstudda dagskrá í þeim anda, sem ég hef nú lýst, og láta svo kylfu ráða kasti um, hver úrslitin verða.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða hina efnislegu hlið málsins, því að það var rætt ýtarlega á síðasta þingi, en vegna afgreiðslu frá n. vildi ég setja fram nokkrar fyrirspurnir til hv. frsm. - Hann gat þess fyrst í sinni ræðu, að hann kysi heldur harða baráttu á móti en að þm. þvældust fyrir í málinu, og geri ég ráð fyrir, að hann hafi átt við minni hl. n., en ekki d., og skilst mér þá, að meiri hl. hafl notað þá aðstöðu að setja fram nál., meðan þessir þm. eru fjarverandi, svo að þeir séu ekki að þvælast fyrir. En ég vildi benda á það, að það er ekki óeðlilegt, þó að hv. 1. þm. Reykv. vildi fá nokkurn frest til að kynna sér þetta mál, því að hann hefur ekki verið kunnugur málinu frá fyrri þingum, eins og hv. 2. þm. Árn., og vil ég fyrir hans hönd mótmæla því, að hann hafi þvælzt fyrir í málinu, nema af eðlilegum ástæðum að óska eftir hæfilegum tíma, og er ekki minni sómi að því heldur en að meiri hl. n. setur málið í gegn vitandi það, að þessi hv. þm. er fjarverandi, og notar síðan aðstöðuna til að knýja málið fram í n. En af tilefni nál. vil ég gera fyrirspurn til hv. frsm. um það, hvort n. hafi rætt þetta mál við hæstv. menntmrh., og þá, hvaða svör hann hefur gefið í málinu, og hvort n. hefur rætt við fræðslumálastjóra og mþn. í skólamálum, því að frá mþn. í skólamálum hefur komið ýtarlegt frv. um menntaskóla í landinu, sem síðar varð að l., og þar er byggt upp ákveðið skólakerfi og er ekki óeðlilegt að n. hafi sent málið til umsagnar til þeirrar n. eða rætt við hana. Eins væri gott að fá upplýsingar um, hvort n. hefur rætt þetta mál við viðkomandi héruð, því að mér er kunnugt um, að þessi héruð eiga nú hluta í þeim skólum, sem starfa sem gagnfræðaskólar. Ég sé, að hv. frsm. ætlast til, að það verði byggður nýr menntaskóli á Ísafirði og þar eigi þá áfram að starfa gagnfræðaskóli, þó að hann hugsi sér til bráðabirgða að auka við kennsluna og hún verði í gagnfræðaskólanum, og tekur hann þar upp till. frá mér frá í fyrra, sem hann þá var á móti. Ég benti þá á, að með samkomulagi við menntmrh. mætti bæta við einum bekk á Ísafirði, en honum þótti það fjarstæða, en ég sé, að hann er kominn inn á það nú. Ég vil einnig í sambandi við þetta benda á, hvað viðvíkur Vestfirðingafjórðungi, að það var haldinn stór fundur á Rafnseyri fyrir 4 árum, sem hv. þm. V-Ísf. gekkst fyrir að halda með ýmsum skólanefndum í Vestfirðingafjórðungi, og þá álitu allir sjálfsagt að koma upp menntaskóla á Rafnseyri í minningu um Jón Sigurðsson. Það er nú svo með þann stað, að hann er að fara í eyði og hefur verið prestlaus í mörg ár. Það vaknaði einu sinni áhugi fyrir þessum stað, og voru þá veittar 150 þús. kr. til að hressa hann við, og þá var a. m. k. hugsað af viðkomandi aðilum, m. a. þessum flokksbróður hv. frsm., að reyna að koma upp menntaskóla á þessum stað í minningu Jóns Sigurðssonar. Nú vildi ég gjarna heyra frá hv.. frsm., hvort hann hefur haft nokkra samvinnu um þetta við þessa aðila og hvort þeir séu sammála um, að í staðinn fyrir skóla á Rafnseyri vilji þeir styðja hugmynd um að setja skólann upp á Ísafirði. Ég sé, að til þingsins hefur komið áskorun varðandi þetta mál frá Norður-Ísfirðingum, en ekki Vestur-Ísfirðingum. Hins vegar furðar mig ekkert á því, þó að Ísfirðingar sæki það fast að fá menntaskóla á Ísafirði og vilji skaffa ókeypis lóð undir skólann, því að þetta getur verið stórkostlegt fjárhagslegt atriði fyrir bæinn, því að hann mundi taka á móti hærri upphæð í útsvörum í sambandi við vinnu við bygginguna heldur en sem svarar þeirri upphæð, sem lóðin kostar. Auk þess mundi hann fá góðar tekjur af þeim kennurum, sem yrðu á föstum launum við skólana, og er þess vegna ekki óeðlilegt, þó að Ísafjörður vilji fá skólann á staðinn. Þá vil ég benda á það, að það hafa komið fram mjög sterkar kröfur um það frá prestastéttinni, að menntaskóli verði byggður í Skálholti, og ég býst við, að biskup landsins standi þar framarlega til að halda uppi fornri minningu um Skálholtsstað, og væri fróðlegt að fá að vita, hvort hugsað er annars vegar að byggja tvo menntaskóla í Árnessýslu eða hvort fullt samkomulag er um að hafa skólann heldur á Laugarvatni, en í Skálholti. Nú var að heyra á hv. 2. þm. Árn., að þetta sé heldur litið áhugamál þar eystra, og kann það að stafa af því, að þeir hafi meiri áhuga á væntanlegum menntaskóla í Skálholti. En mér er kunnugt um, að þeir aðilar, sem hugsa sér að berjast fyrir endurreisn Skálholtsstaðar sem menningarseturs, hugsa sér að þar verði reistur menntaskóli. Nú upplýstist það nýlega í Sþ., að hæstv. menntmrh. hefur á s.l. ári látið starfrækja menntaskóla á Laugarvatni, að vísu í óleyfi, hann hefur tekið í óleyfi úr ríkissjóði 40.000 kr., og sé ég þá ekki ástæðu til að verðlauna það alveg sérstaklega með því að ákveða með l., að menntaskóli skuli þar vera, og hafi hann fengið syndakvittun frá þinginu í sambandi við þetta fjárnám, þá syndgar hann kannske upp á náðina aftur og heldur menntaskóla á Laugarvatni næsta vetur án þess að fá lagafyrirmæli um það hér. En ekki hefði verið óeðlilegt, að Alþ. hefði fengið að vita um það, hvort þetta mál hefur verið rætt við hann, ekki sízt vegna fortíðar hans í þessu máli. Hv. frsm. gat þess, að það væri og mikil fórn fyrir Vestfirðingafjórðung að senda sína nemendur til Reykjavikur, og er ég honum sammála um það, að það er ekki lítill kostnaður fyrir þá nemendur, sem eiga heima á Ísafirði; að fara annaðhvort til Reykjavíkur eða Akureyrar til náms í 4–6 ár. En því er heldur ekki að neita, að það er sami kostnaður fyrir aðra nemendur, sem þurfa að fara til Ísafjarðar, og þetta kemur því ekki til góðs fyrir aðra en þá, sem búsettir eru á Ísafirði. Það er hins vegar rétt, sem hv. 2. þm. Árn. tók fram, að það er ákaflega mikið atriði fyrir alla þessa nemendur og landið í heild, að heimavist sé gerð bæði ódýr og hentug. Verða skólarnir aldrei til sparnaðar fyrir aðra en þá, er í heimavist eru. Hér er aðeins verið á byrjunarstigi. Heimavistin á Akureyri er ekki komin upp sakir fjárskorts. Ef það á að koma þrem menntaskólum á fót, er þar með íþyngt þeim, sem fengið gætu ódýrara uppihald. En hið eina, er mildað gæti kostnaðinn, er ódýr og hagkvæm heimavist. Þá vil ég spyrja, hvernig n. hefur gert sér grein fyrir kostnaðarhliðinni. Er óeðlilegt, þegar borin eru fram frv., að hv. þm. geri sér enga hugmynd um kostnaðinn. Þótt segja megi, að eigi hafi svo mjög verið hugsað um þetta undanfarið, þá er hagur ríkissjóðs nú engan veginn svo, að ástæðulaust sé að gefa þessu gaum. Ég minnist þess um önnur mál, að fjarstæða þótti að minna á þetta og ræða um kostnaðinn, m. a. í fyrra. Ég brosti, þegar getið var um 60 forustumenn á Ísafirði, einvörðungu í menntamálum, hvað þá öðrum.

Ég vil vísa hv. þm. inn á lestrarsal.

Já, en þetta nær engri átt í einum kaupstað. Ef öll röksemdafærsla hv. þm. er á sömu lund, þá virðist mér hún hálffúin. Að lokum vil ég benda á, að frá Ísafirði hefur komið krafa um sjómannaskóla, og var sótt mjög fast að fá fé veitt til hans. M. a. voru þau rök færð, að mikill kostnaður væri því samfara að senda menn til Reykjavíkur og auk þess væri réttlætanlegt að gera þetta, af því að fyrsti sjómannaskóli landsins hefði einmitt verið á Ísafirði. En að mjög athuguðu máli þótti það nú ekki hagkvæmt. Jafnvel Ísfirðingar sjálfir hurfu að þeirri skoðun, að betra væri að hlúa að eina stóra sjómannaskólanum í Reykjavík.

Allir skólar eiga að vera í Reykjavík.

Ég bendi á, að öll rök hníga á þá leið, að réttara væri að hlynna að skólanum í Reykjavík og gera þessum mönnum kleift að sækja þangað ódýra skólavist. Ég þykist vita, að hv. frsm. lítur eigi á þessi orð mín þannig, að þau lýsi andúð minni á þessu máli. Ég vil, að sem flestir fái að njóta námshæfileika sinna, þeir er þess æskja. Hér er aðeins um það að ræða, að menn vilja fara mismunandi leiðir. Hallast ég að þeirri skoðun, að búa beri vel að þeim skólum, sem fyrir eru í landinu, eða a. m. k. sé komið í veg fyrir, að heimavistir og skólastofur þurfi að standa hálftómar, vegna þess að þær eru ófullgerðar. En það stafar aftur af því, að byrjað er á of mörgu í einu. T. d. er mjög vanráðið um framkvæmdirnar að Laugarvatni, og er betra að ljúka við hálfgerðan hlut, en byrja á öðrum. Mér skilst, að hæstv. ráðh. og ýmsir aðrir séu fastráðnir í því að koma upp menntaskóla að Laugarvatni, enda tekur hæstv. ráðh. heimildarfé til þess. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. forseti muni fresta þessari umr. Hins vegar mælist ég ekki undan atkvgr., þó að ég vildi gjarna fá atkv. sem flestra hv. þdm.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða efnishlið málsins, því að frsm. menntmn. mun nú hafa orð fyrir þeim hluta n., er afgreitt hefur málið. En orð féllu á þá leið hjá hv. þm. Barð., að skilja má þau sem ásakanir á n. eða þá nm., sem afgreitt hafa málið. Gerði hann það að vísu ekki beinlínis að sínum orðum. En þann skilning vildi hann leggja í orð hv. frsm., að þrír nm. hefðu gripið tækifærið, þegar hinir voru fjarverandi, til að afgreiða málið, hefðu laumazt til þess. Ég lagði allt annan skilning í þetta. En vitaskuld verður hver og einn að skilja hlutina sem honum þykir bezt við eiga. Við hv. þm. Barð. höfum áður rætt um það, hvernig skilja beri, hvað sé nefnd. Og nú ætla ég aðeins að leyfa mér að koma fram með einn skilning á þessu máli. - Ég held, að það sé nefnd, þegar meiri hl. nefndarmanna er á fundi og hann hefur verið löglega boðaður. Er svo ástatt um mörg nál., að allir nm. skrifa ekki undir, en þá er getið fjarveru þeirra, sem eigi eru viðstaddir, og er það gert á þskj. 163: „Á þeim fundi nefndarinnar, þegar málið var afgreitt, voru tveir nefndarmenn, þeir Eiríkur Einarsson og Björn Ólafsson, fjarstaddir.“ Þessi hv. samkoma heitir efri deild Alþingis, þó að einhverja dm. vanti á fund. Um það efast enginn maður. Og n. var ályktunarfær, þegar hún afgreiddi málið. En þá kemur til greina hitt, hvort við þrír höfum viljað komast hjá því, að félagar okkar tveir í n. greiddu atkv. Þann 9. nóv. er málið tekið fyrir á fundi í n. Þar eru 4 nm. mættir og á meðal þeirra hv. 1. þm. Reykv., er tók þátt í athugun málsins með okkur. Hins vegar stóð hv. 2. þm. Árn. svo sem ekkert við. Frv. með grg. var lesið upp, rætt var um málið og það athugað. Þann 29. nóv. er málið tekið fyrir að nýju, en í millitíðinni hafði verið minnzt á málið, án þess að það væri tekið hreinlega fyrir. Þá stendur þannig á, að hv. 1. þm. Reykv. er farinn af landi brott, og hv. 2. þm. Árn. biður um, að málinu sé frestað, þar til er varamaður hv. þm. geti mætt. Ég sem formaður n. samþykkti það og frestaði afgreiðslu þess, en tók jafnframt fram, að hv. 2. þm. Árn. yrði að sjá um, að varamaðurinn mætti á næsta fundi í n. Þetta mál hafði verið til meðferðar í hv. d. í fyrra, og var meira að segja búið að koma frv. í það horf, er helzt mátti vænta, að menn yrðu ánægðir með. Þótti þetta því nægileg málsmeðferð í n. Þann 3. des. er málið svo afgr. Sá fundur var skriflega boðaður öllum nm., þeim er á þingi voru, og bað ég starfsfólk Alþ. að boða varamanni hv. 1. þm. Reykv. þennan fund. En mér bárust þau boð, að frúin hefði eigi enn tekið sæti á þingi og mundi ekki koma. Skildi ég þetta á þá lund, að hennar væri ekki frekara að vænta. Mér virðist því sem eina ásökunarefnið sé það að slá ekki afgreiðslu málsins á frest, þar til að hv. 1. þm. Reykv. er kominn til þings aftur. En skrýtið þykir mér, ef n. má ekki afgreiða mál, þó að einn nm. sé í útlöndum, heldur eigi að bíða komu hans. En hefði hv. þm. verið á landinu, veit ég, að hann hefði tekið fullan þátt í afgreiðslu málsins. Um hv. 2. þm. Árn. er það að segja, að þann 3. des. vissi hann áreiðanlega um fundinn, því að hann merkti við á fundarboðið, að hann hefði séð það. Gruna ég hann fastlega um að hafa verið staddan allnærri, jafnvel í þinghúsinu sjálfu, þá er fundur var haldinn.

Þar get ég borið vitni.

Við þrír höfum ekki farið á bak við meðnefndarmenn okkar, enda haft viðleitni þá í frammi, að þeir tækju þátt í afgreiðslu málsins með okkur. - Ég sagði í upphafi, að ég ætlaði eigi að ræða efnishlið málsins. En ég tek það fram, að ég álit vafasamt það, sem hefur verið látið uppi um kostnaðarhliðina. Svo var gengið frá hér um árið, að kalla má, að hvert það ungmenni, er náð hefur miðskólaprófi, eigi heimtingu á að mega halda áfram námi. Aðsókn að slíku námi fer því sívaxandi. En m. a. hefur krafa komið fram um nýjan menntaskóla í Reykjavík. Tel ég efasamt, hvort dýrara sé að reisa menntaskóla með einni bekksögn úti á landi, en ráðast í stórbyggingu hér í Reykjavík. Eins og hv. frsm. n. sagði, er leið sú, sem þrædd er í frv., ódýrari fyrir borgara í fjarlægum landsfjórðungum, þá er börn eiga að námi eða unga menn, sem eru að ryðja sér braut af eigin rammleik, - hvað sem því líður hvort sé dýrara fyrir ríkissjóð. Mun ég svo eigi fjölyrða frekar um málið.

Forseti (ÞÞ): Þar eð tveir hv. þdm., þeir 2. þm. Árn. og 1. þm. N-M., hafa báðir kvatt sér hljóðs og mér virðist sem fleiri muni vera vígreifir nokkuð, geri ég eigi ráð fyrir, að takast megi að ljúka afgreiðslu málsins á þessum fundi, og mun því fresta umr.



Ég treysti mér ekki til að greiða atkv., þar sem ekki hefur verið höfð framsaga í málinu.