Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 8131. maí 1976 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Frv. þetta er flutt til þess að opna möguleika fyrir smærri fiskiskip á suðurlandi til þess að geta stundað dragnótaveiðar yfir sumar- og haustmánuði. Nú á seinni árum hefur það orðið æ algengara að fiskiskip í verstöðum sunnanlands, sem eru um og yfir 20 metra að lengd eru verkefnalaus eða verkefnalítil eftir að humarvertíð lýkur og fram að áramótum. Helst hefur verið reynt að gera þessi skip út á fiskitroll eða netaveiðar. Það hefur reynst óarðbær útgerð, fiskitrollin vegna þess hve olíukostnaður er gífurlega mikill og afli langoftast lítill og lélegur. Það sama má segja um afla netaveiðibáta á þessum tíma. Netaveiðar hafa þó verið stundaðar af nokkrum smærri fiskiskipum, en eins og áður er sagt hefur afli þeirra, nær eingöngu ýsa, verið lélegur og lítill. Eðlilegast væri að dregið væri úr þessum netaveiðum yfir haustmánuði en dragnótin leyfð í staðinn, þar sem hún gefur miklu betra hráefni til vinnslu í landi. Þau stærðarmörk, sem sett eru í frv. þessu, að leyfa þessar veiðar fiskiskipum allt að 23 metrum að lengd, eru til komin vegna þess að fiskiskip, lengri en 23 metrar, eiga hægara með að stunda veiðar á fjarlægari miðum. Í frv. er tekið fram að þessar veiðar skuli heimilaðar tvö ár, 1984 og 1985. Þarna er um tilraunaveiðar að ræða og þess vegna heppilegt að ekki verði um of mikinn skipafjölda að ræða. Ef hins vegar reynslan verður sú að veiðarnar gefist vel er ekkert sem mælir á móti því að heimila þær stærri skipum að þessum tíma loknum. Eins og segir í frv. hefur það ítrekað komið fram að skarkolastofninn er ekki nærri því fullnýttur, en koli er sá fiskur sem helst veiðist í dragnót. Skarkoli og sólkoli hafa veiðst töluvert úti fyrir Suðurlandi, en þær veiðar mætti auka til muna. Bolfiskafli hefur dregist saman á undanförnum árum og horfur eru á að á komandi ári verði um enn frekari samdrátt að ræða. Nauðsyn þess að auka veiðar og vinnslu annarra fiskstofna er því augljós. Á árum áður var það dragnótaveiðin sem hélt uppi atvinnu í fiskvinnslunni yfir haustmánuðina. Þær veiðar voru síðan stöðvaðar og veiðarfærið fordæmt vegna þess að möskvastærð þess var talin mjög óheppileg, möskvarnir allt of smáir, og ennþá eru til menn sem halda þessu fram þó svo að búið sé að stækka möskvana og margsanna að dragnótin gefur mun betra og verðmætara hráefni heldur en þau veiðarfæri sem nú eru leyfð. Sem dæmi má nefna að koli, sólkoli eða skarkoli, sem veiðist í dragnót, er þrisvar sinnum verðmeiri en koli veiddur í fiskitroll. Samt eru menn enn að þrjóskast við og viðurkenna ekki staðreyndir. Staða fiskvinnslunnar og útgerðar er mjög slæm. Þar verður að leita leiða til úrbóta. Ég tel að með því að leyfa dragnótaveiðar í auknum mæli sé stigið stórt skref í rétta átt. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til sjútvn.



Mig langar til að geta þess í upphafi að ljóst er að þetta mál verður talsvert mikið rætt. Það eru þegar komnir margir á mælendaskrá. En það væri ákaflega æskilegt að hægt væri að haga störfum svo, án þess að ég sé nokkuð að pressa á einn eða neinn, að fulltrúar allra þingflokka hafi tjáð sig um málið, eins og sagt er, fyrir kl. 4, því að þá hlýtur þingfundartíma að ljúka að öllu eðlilegu. En ef það tekst ekki geri ég allt eins ráð fyrir að halda yrði fundinum eitthvað lengur áfram.



Herra forseti. Ég tel sjálfsagt að verða við þeim tilmælum forseta að hafa mál mitt sem styst, enda hefur mikið verið um þetta mál rætt, m.a. í útvarpsumræðum á Alþingi í gærkvöld. Einnig má vísa til þjóðhagsáætlunar um grundvallarupplýsingar um stöðu mála. Skal ég því aðeins minnast á það örfáum orðum. Í maí kom í ljós að staða efnahagsmála hér á landi var töluvert erfiðari en gert hafði verið ráð fyrir. Verðbólga var orðin stórum meiri en þjóðhagsspár höfðu talið fyrr á árinu og í lok þess síðasta. Framfærsluvísutala hækkaði 1. júní um 23.5%, sem þýðir verðbólgu á ársgrundvelli frá mars til maí 131%. Verðbólgan var því orðin miklu meiri en við Íslendingar höfum kynnst til þessa og erum þó á því sviði ýmsu vanir. Einnig kom í ljós að erlend skuldasöfnun var meiri en gert hafði verið ráð fyrir. Um síðustu áramót voru erlendar skuldir þjóðarinnar taldar vera 48% af þjóðarframleiðslu. Þótt ekki lægju fyrir öruggar tölur á vormánuðum var ljóst að þær voru komnar töluvert þar yfir og síðan hefur sýnt sig að þær eru nú í kringum 60% þjóðarframleiðslu. Ég hygg að allir hv. þm., sem hafa setið á undanförnum þingum a.m.k., hafi mjög tekið undir það að erlendar skuldir sem nema um 50% þjóðarframleiðslu eru mikið hættumerki og eitt það alvarlegasta sem þessi þjóð hefur staðið frammi fyrir. Að sjálfsögðu eru ýmsar ástæður til þessarar erlendu skuldasöfnunar, m.a. þær að þjóðartekjur hafa dregist mjög saman eða u.þ.b. 9% á hvert mannsbarn á tveimur árum samkv. áætlun um samdrátt þjóðartekna í ár, en um 11% á hvern vinnandi mann. Vitanlega hefur þetta leitt til þess að erlendar skuldir hafa aukist sem hundraðshluti af þjóðarframleiðslu. Einnig er það rétt að erlendar skuldir þjóðarinnar eru að verulegum hluta í dollurum og dollarinn hefur hækkað mjög á undanförnum árum. En það er jafnframt ljóst að viðskiptahalli hefur verið mjög mikill, og ljóst var á vormánuðum að viðskiptahalli á þessu ári yrði enn æði mikill. Hann var á síðasta ári 10% og á árinu þar áður 5% en árið 1980 2.5%. Viðskiptahalli hefur þannig farið vaxandi ár eftir ár og hefur átt stóran þátt í því að erlendar skuldir þjóðarinnar hafa vaxið. Ég hygg að það sé óumdeilanlegt að við þessar aðstæður hefði reynst mjög erfitt að halda atvinnulífinu gangandi. Í mikilli verðbólgu brennur rekstrarfé atvinnuveganna upp og útvega verður meira, eins og gert hefur verið á undanförnum árum. Hins vegar var og er inniendur lánamarkaður í þessu sambandi mjög þröngur og ekki lengur um það að ræða að vísa á erlendan lánamarkað eins og erlendar skuldir þjóðarinnar eru orðnar. Í þessari stöðu var ekki um annað að ræða en að brjóta blað í efnahagsstjórn landsins. Má segja að þá hafi verið um tvær leiðir að ræða. Önnur var sú, að láta þá hækkun ganga yfir sem fólst í 23.5% hækkun framfærsluvísitölu, og þá m.a. 22% hækkun launa samkvæmt verðbótavísitölu, sams konar hækkun á fiskverði, enda hefðu sjómenn að sjálfsögðu átt rétt á slíkri launahækkun, ef við getum talað um rétt í þessu sambandi, og hækkun á búvöruverði. Þessu hefði svo orðið að fylgja eftir með gengisfellingu, eins og gert hefur verið á undanförnum árum, og að sjálfsögðu hækkun verðlags og enn vaxandi verðbólgu, sem þá var spáð að færi töluvert upp fyrir þau 131% sem hún reyndist frá mars til maímánaðar. Ég hygg að enginn hafi út af fyrir sig mælt með slíkri leið og þegar hún er afskrifuð er vart um nema tvennt að ræða. Annars vegar að fella ekki gengi og bæta ekki atvinnuvegunum upp þá kostnaðarhækkun sem fólst í þeirri miklu skriðu sem hlaut að fylgja þessari hækkun framfærsluvísitölu og þá launa, fiskverðs og búvöruverðs, sem vitanlega hefði til þess eins leitt að atvinnuvegirnir hefðu stöðvast og hér hefði orðið fjöldaatvinnuleysi. Sú leið hefur víða verið farin og hefur verið nefnd peningamálaleiðin eða eitthvað í þá áttina. Fjármagn er þá dregið inn úr umferð og verðbólga minnkuð með því að draga úr þeirri þenslu sem fylgir fullri vísitölu og gengisfellingu í verðbólguástandi. Ríkisstj. taldi ekki fært að fara þá leið, enda hefur hún á stefnuskrá sinni atvinnuöryggi og leitast við að halda fullri atvinnu í landinu. Ríkisstj. er þeirrar skoðunar að atvinnuleysi sé hið versta böl, og reyndar hafa fyrri ríkisstjórnir haft svipað markmið eða sama að leiðarljósi. Ríkisstj. ákvað því að beita annarri aðferð, sem nefna mætti launamálastefnu, draga fremur úr þeim launahækkunum sem fylgt hefðu þessari hækkun framfærsluvísitölu og freista þess þannig að halda atvinnuvegunum gangandi og fullri atvinnu í landinu. Ég hygg jafnframt að því verði ekki á móti mælt að launahækkun eins og sú sem fylgt hefði 23.5% hækkun framfærsluvísitölu hefði reynst ákaflega lítil kjarabót í svo miklum sveiflum. Í hækkun launa og hækkun á verði er raunin sú, að sérstaklega þeir sem lægstu launin hafa bera mjög skarðan hlut frá borði, því að allt hækkar þegar á eftir og er launahækkun þá runnin út í sandinn á ótrúlega skömmum tíma. Það var við þessar aðstæður sem brbl. voru sett sem nú er flutt frv. til staðfestingar á. Efni frv. felst fyrst og fremst í tveim greinum sem ég skal í örfáum orðum gera grein fyrir. Í 1. gr. er svo ákveðið að vísitala svonefnd eða verðbætur á laun falli niður á tímabilinu frá 1. júní 1983 til 31. maí 1985, og jafnframt lagt bann við að samið verði um vísitölu á laun eða annað sem því er tengt. Hér er að sjálfsögðu um að ræða hina frægu vísitölubindingu sem um hefur verið rætt hér á undanförnum árum að leiðrétta þurfi og leitað eftir víðtæku samkomulagi um breytingar á. M.a. beitti síðasta ríkisstj. sér fyrir fundum í flest þau ár sem hún sat um þetta mál og leitaði eftir samkomulagi um breytingar. Svo varð því miður ekki. Ég segi því miður, því að ég er þeirrar skoðunar að æskilegt hefði verið fyrir löngu að draga mjög úr þessari vísitölubindingu, svo að hún verkaði ekki sem skrúfa á verðbólguna eins og verið hefur á, undanförnum árum. Að mínu mati er það síður en svo til hagsbóta fyrir þá sem lægri launin hafa þegar verðbólga er orðin svo mikil sem hún var orðin um mitt ár eða í maímánuði. Hér er því brugðið á það ráð að afnema vísitöluna í tvö ár. Að þeim tíma loknum er að sjálfsögðu frjálst að taka upp vísitölu í einhverri mynd, ef um það nást samningar, og reyndar gert ráð fyrir því í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. að það verði kannað. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni og þeirri persónulegu von minni að þá semjist um eitthvað sem viðráðanlegra er en það sem verið hefur upp á síðkastið. Í 2. gr. er hins vegar ákveðið að í stað þeirrar vísitölubótar sem felld er niður komi ákveðnar hækkanir á laun 1. júní og 1. okt., 1. júní 8% á öll grunnlaun nema 10% á lægstu launin, en 4% 1. okt. Jafnframt er bannað að samið verði um frekari hækkun launa til 31. jan. 1984. Þessi grein hefur verið töluvert umdeild og vil ég gera grein fyrir því að hún var sett ekki síst vegna þess að á tímabilinu höfðu vissir starfshópar samið um áfangahækkanir sem ég hygg að hefðu numið, með öllu sem þar til telst a.m.k., 10% hækkun launa. Þessar áfangahækkanir áttu að koma til framkvæmda 1. sept. og 1. des. Að mati ríkisstj. hefði þá vart verið gegn því staðið að slík hækkun hefði gengið í gegnum allt kerfið og megintilgangi með hjöðnun verðbólgu því ekki náð. Ég vil jafnframt láta þess getið að það er skilningur ríkisstj. að um slíkar áfangahækkanir verði að semja að nýju ef þær eiga að koma til framkvæmda. Ríkisstj. setti sér í upphafi það markmið að koma verðbólgunni niður í 30% í lok ársins. Um það má lengi ræða hvort það sé stefnt að of hraðri hjöðnun verðbólgu. Mitt mat er það, að komið hafi verið fram á slíkt hengiflug um mitt árið að vart hafi verið um annað að ræða en að komast frá því sem fyrst, ef ekki átti að leiða til áframhaldandi erlendrar skuldasöfnunar og erfiðleika í atvinnulífi með atvinnuleysi og fleiru. Ég hygg að segja megi að þetta mat ríkisstj. á nauðsynlegum aðgerðum hafi reynst rétt. Við munum komast niður í 30% verðbólgu í lok þessa árs og það hefur sýnt sig að aðgerðir í þessa veru, sem voru ákveðnar og liggja hér fyrir til staðfestingar, hafi verið nauðsynlegar. Vitanlega má mikið ræða um aðra útfærslu á slíkum aðgerðum, t.d. meiri hækkun á lægri laun, sem ég vil leyfa mér að fullyrða að mikill skilningur sé á. Hins vegar sýndi sig, þegar þær leiðir voru skoðaðar, að þeim fylgja margir annmarkar, m.a. mikil hækkun á framleiðslukostnaði í grundvallaratvinnuvegi þjóðarinnar, fiskvinnslunni, þar sem ákvæðiskjör byggjast á þessum lægstu launum. Þótti því ekki fært að fara þá leið. Ég vil einnig vekja athygli á því, að við fyrri tilraunir til slíkra leiða hafa niðurstöður ætíð orðið þær að mjög fljótlega hefur slík hækkun gengið upp í gegnum allan launaskalann. Ég vil hins vegar lýsa þeirri persónulegu skoðun minni að enn eigi að gera tilraunir til að nota það svigrúm sem til er til þess að hækka fyrst og fremst, þegar að frjálsum samningum kemur í lok janúarmánaðar, þau launin sem lægst eru. Samkvæmt þessum lögum, ef þau verða samþykkt, er það ekki unnt fyrr en 31. jan. n. k. Ég skal, herra forseti, ekki hafa fleiri orð um þetta frv., enda er, eins og ég sagði í upphafi, gerð ítarleg grein fyrir öllum grundvallaratriðum þess í þjóðhagsáætlun, sem þm. hefur borist, og sömuleiðis í umr. sem fram fóru hér á hinu háa Alþingi í gærkvöld. Ég vildi því að loknum þessum orðum gera að tillögu minni að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Það mál sem hér er til umr. er viðamikið, snertir marga þætti og raunar flesta í okkar stjórnkerfi og efnahagslífi. Það er því óhjákvæmilegt að umr. um það taki nokkuð langan tíma. Hins vegar höfum við rætt um það að við reynum að haga svo máli okkar hér í dag að sjónarmið sem flestra komist að á þeim stutta tíma sem þingfundur stendur, þ.e. fram um eða rétt yfir kl. 4. Hér verður því ekki kostur á því að taka fyrir af minni hálfu ítarlegar öll þau efnisatriði sem ég hefði viljað ræða. En ég áskil mér rétt til að kveðja mér á ný hljóðs á síðari stigum umr. Ég get þó ekki látið hjá líða að víkja að nokkrum almennum forsendum hæstv. forsrh. fyrir þessu frv., sem hann greindi frá áðan. Það var þá fyrst að hann sagði að frv. þetta væri sprottið af nauðsyn, það hefði verið nauðsynlegt að grípa til efnahagsráðstafana í vor. Um það var enginn ágreiningur og er enginn ágreiningur, a.m.k. ekki við Alþb., við töldum nauðsynlegt að grípa til ráðstafana í efnahagsmálum í vor. Það voru heldur engar tillögur um það uppi í stjórnarmyndunarviðræðunum í vor að laun ættu öll að hækka um 22–23% 1. júní s.l. Alþb. benti á þann möguleika að fresta þeirri hækkun til 1. júlí og vinna á meðan að því að ná samkomulagi, m.a. við samtök launafólks, um nýtt fyrirkomulag dýrtíðaruppbóta í landinu. Við fluttum þá tillögu í Alþb. að hin lægstu laun tækju á sig 22–23% dýrtíðaruppbætur, eða hvað sem það væri sem kæmi út úr niðurstöðum Hagstofu Íslands, en að hærri laun fengju á sig sömu krónutölu. Þetta var grundvallaratriðið í okkar tillögum í stjórnarmyndunarviðræðunum í vor. Þess vegna var ekki um það að ræða að við legðum til að öll laun hækkuðu um þessa prósentutölu. Það var þess vegna enginn ágreiningur um það að grípa þyrfti til einhverra efnahagsráðstafana og um það hafði Alþb. forustu í stjórnarmyndunartilraun í vor að reyna að ná samkomulagi um þær. Framsfl. var hins vegar ekki reiðubúinn til slíks. Hann var svo bundinn orðinn íhaldinu strax eftir að stjórnarmyndunarviðræður hófust að þm. hans festust ekki augnablik inni í stjórnarmyndunarviðræðum með öðrum aðilum og því fór sem fór. Við í Alþb. vildum og viljum leggja á það áherslu að þegar gripið er til aðgerða gegn verðbólgunni þá sé það gert með svipuðum hætti og varð 1981. Þá var fylgt okkar tillögum í efnahagsmálum í öllum meginatriðum. Það var farin leið hinna sléttu skipta, þannig að þó að felldar væru niður verðbætur á laun 1. mars 1981, þá var sú niðurfelling bætt upp með betra vísitölukerfi þegar leið á árið 1981. Niðurstaðan varð sú, að kaupmáttur launa á því ári hélst og batnaði frá því sem verið hafði, þó að verðbólgan færi mjög verulega niður, eða úr u.þ.b. 80%, eins og spáð hafði verið, niður í 40%. Þetta grundvallaratriði lá fyrir og liggur fyrir um okkar afstöðu, þó að óvandaðir talsmenn ríkisstj. reyni að láta líta svo út sem Alþb. hafi sérstaklega ekki verið reiðubúið til að glíma við þann mikla vanda sem um var og er að ræða í efnahagsmálum hér á landi. Það er líka rétt, sem hæstv. forsrh. benti hér á, að hér var auðvitað ekki eingöngu um að ræða verðbólguvanda. Hér var um að ræða miklu víðtækara efnahagslegt vandamál sem stafaði af samdrætti í okkar þjóðarframleiðslu. Það var minna til skiptanna og er minna til skiptanna heldur en var þegar best áraði, og af ýmsum ástæðum standa málin þannig t.d. að hlutfall erlendra skulda af vergri þjóðarframleiðslu er hærra núna en það hefur verið um nokkurt skeið. Það kann að vera fróðlegt fyrir menn að velta því fyrir sér hvernig á því stendur að erlendar skuldir eru miklu hærra hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu en áður var. Á því eru margar skýringar. Í raun og veru er um að ræða þrjár aðatskýringar á þessari staðreynd. Í fyrsta lagi hefur átt sér stað lækkun á raungengi íslensku krónunnar á síðustu tveimur árum og það mjög verulega, gengið hefur verið lækkað langt umfram kostnaðartilefnin í landinu sjálfu núna á síðustu árum, m.a. til að styrkja samkeppnisstöðu ýmissa greina svo sem iðnaðarins eins og gert var í tíð fráfarandi ríkisstj., en líka í því skyni að flytja stórfellda fjármuni frá launafólki í landinu yfir til atvinnuveganna í heild, eins og gert var í tíð núv. ríkisstj. með þeirri miklu gengisfellingu sem hún ákvað í vor. Önnur skýringin á þessum hækkandi hlutfallstölum erlendra skulda er sú, að verg þjóðarframleiðsla hefur fallið mjög verulega og þar af leiðandi verður hlutfall hinna erlendu skulda meira en ella hefði orðið af þjóðarframleiðslunni. Þriðja skýringin á þessu hækkandi hlutfalli felst svo í hreinni skuldaaukningu. Hvar er sú skuldaaukning sem þar er um að ræða og af hverju stafar hún? Hún stafar auðvitað m.a. af því að við höfum verið að fjárfesta hér í virkjunum og hitaveitum og öðrum slíkum framkvæmdum á liðnum árum. En auðvitað stafar þessi erlenda skuldasöfnun líka af því að á árinu 1982 varð þjóðin fyrir miklu áfalli sem orsakaði viðskiptahalla á því ári. Það var þess vegna sem fráfarandi ríkisstj. beitti sér fyrir róttækum efnahagsaðgerðum sem höfðu í för með sér stórkostlega minnkandi viðskiptahalla. Þegar núv. ríkisstj. tók við var í rauninni búið að grípa til þeirra aðgerða sem dugðu til að draga viðskiptahallann niður og þar með tilefni til aukinnar erlendrar skuldasöfnunar. Það er þess vegna þannig, að þegar skoðaðar eru skýringarnar á hækkandi hlutfallstölum erlendra skulda, þá liggja þær þarna, en ekki í því að fráfarandi ríkisstj. hafi legið í einhverri óráðsíu í þessu efni. Ég tel líka að meginvandinn í þessu liggi í erlendum skuldum einkaaðila. Það er um að ræða mjög stórfellda skuldasöfnun á vegum langlánanefndar og á ábyrgð viðskrn. umfram það sem heimilt var í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1983. Það væri fróðlegt fyrir Alþingi-og það verður óskað eftir því í umr. í hv. fjh.og viðskn. - að gerð verði grein fyrir því hvaða skuldasöfnun þar er, hvaða látökur það eru sem hafa farið fram á vegum langlánanefndar og hafa farið langt fram úr því marki sem sett var af fráfarandi ríkisstjórn í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun hennar. Þessi atriði þarf auðvitað að hafa í huga þegar þessir þættir eru allir skoðaðir. Hæstv. forsrh. heldur því fram að meginrökin fyrir efnahagsaðgerðunum og þessum lögum liggi í þeim mikla verðbólguvanda sem hér hafi verið um að ræða um skeið. Það er alveg augljóst mál að hér var um að ræða mjög verulegan verðbólguvanda sem varð að taka á. Um það var enginn ágreiningur. Staðreyndin er hins vegar sú, að það er útilokað að gera sér vonir um að verðbólgan náist niður eingöngu með kauplækkunaraðgerðum. Við skulum átta okkur á því að verðbólgan hér á landi hefur á undanförnum árum stafað sérstaklega af því að menn hafa verið að reyna að skipta meiru en til var í þjóðarbúinu. Það er þess vegna sem verðbólgan hefur ætt áfram, eins og kunnugt er, á liðnum árum. Þegar um er að ræða stórkostlega offjárfestingu í versluninni, þá hefur það í för með sér verðbólgu, vegna þess að þá verður minna til skiptanna til annarra hluta í landinu sjálfu. Þegar um er að ræða skipulagsleysi, mjög dýrt skipulagsleysi í undirstöðuatvinnuvegi landsmanna, þ.e. í sjávarútveginum, þá hefur það einnig í för með sér verðbólgu. Þegar um er að ræða stórkostlega umframfjárfestingu hjá milliliðunum í landbúnaðinum, þá hefur það í för með sér verðbólgu. Þegar um er að ræða mjög verulega fjárfestingu umfram nauðsyn og þarfir í bankakerfinu í landinu, svo mörg hundruð millj. kr. skiptir, þá er það verðbólga. Það er ávísun á verðbólgu og ríkisstj., sem ekki snertir á þessum grundvallarforsendum dýrtíðarinnar en lætur hinn almenna launamann borga dýrtíðina niður, hún er dæmd til þess að horfast í augu við það að dýrtíðin hlýtur að fara upp aftur, vegna þess að launamennirnir í landinu geta ekki lifað á þeim fjármunum sem nú eru skammtaðir, þeir geta það ekki. Það er ekki spurning um vilja heldur getu, vegna þess að hinn almenni launamaður hér á landi, sem hefur fyrir fjölskyldu að sjá, er þannig staddur um þessar mundir að það er útilokað fyrir þetta fólk að draga fram lífið af þeim kjörum sem lágtekjufólki eru skömmtuð um þessar mundir, það er algjörlega útilokað. Þessi launamaður er tilbúinn til þess að taka á sig skerðingu, að taka á sig álögur vegna hinnar miklu verðbólgu. Hann er tilbúinn til þess að leggja mikið af mörkum, þessi launamaður, og hann hefur lagt mikið af mörkum. Þegar fráfarandi ríkisstj. fór frá hafði það gerst að kaupmáttur launa hafði lækkað sem nam falli þjóðarteknanna og þjóðarframleiðslunnar. En það er okkar skoðun að það hafi verið óþarfi og óeðlilegt að ganga þarna lengra og rífa kjörin niður tvisvar til þrisvar sinnum meira en nam falli þjóðarteknanna og þjóðarframleiðslunnar. Með því að skera kaupið meira niður, eins og núv. hæstv. ríkisstj. hefur gert, er hún að flytja fjármuni til í þjóðfélaginu, frá þeim sem lifa á því einu að selja vinnuafl sitt yfir til milliliðanna og atvinnuveganna í landinu. Þessi atriði vildi ég nefna varðandi aðgerðir ríkisstj. almennt. Það liggur fyrir að kaupmáttur launa hefur núna fallið svo mikið á hverja unna klukkustund að það er komið niður í árið 1953. Yfirgnæfandi meiri hluti íslenskra launamanna hefur því aldrei verið á eins lágu tímakaupi og nú, aldrei verið með eins lélegan kaupmátt tímakaups og núna. Jafnframt liggur það auðvitað fyrir að aðgerðir ríkisstj. eru ekki til þess fallnar að bjarga stöðu atvinnuveganna. Það er alveg ljóst að staða ýmissa atvinnugreina er enn mjög tæp, þrátt fyrir þær aðgerðir sem ríkisstj. hefur gripið til og þrátt fyrir það að núv. hæstv. iðnrh. heimtar í blöðum lækkun á freðfiski á Bandaríkjamarkaði. Það er ljóst að margar atvinnugreinar standa hér mjög tæpt um þessar mundir. Og niðurskurðurinn á kaupmætti hefur það í för með sér að það verður minni þjónusta sem fólk getur keypt, minni vöruframleiðsla sem fólk getur keypt, sem aftur þýðir færri atvinnutækifæri í þjónustu- og vöruiðnaðargreinum. Þess vegna er ríkisstj. í rauninni með stefnu sinni að skera niður eftirspurn í þjóðfélaginu, sem mun koma niður á atvinnugreinunum þegar fram í sækir, og hefur raunar þegar komið niður á þeim með stórfelldum samdrætti í ýmsum þjónustugreinum. Hættan er sú, að þessi stefna ríkisstj ., sem hér hefur verið lagt inn á og er í grundvallaratriðum allt öðruvísi en sú stefna sem Fylgt hefur verið á liðnum árum muni hafa í för með sér stórfellt atvinnuleysi þegar fram líða stundir. Þessi stefna tryggir ekki fulla atvinnu í landinu. Herra forseti. Ég vík nú að nokkrum atriðum í brbl. sjálfum og ég segi fyrst: Þetta eru einstök lög. Ég spyr hæstv. forsrh.: Getur hann nefnt eitt einasta dæmi um að launamenn hafi verið sviptir samningsrétti með sama hætti og gert er ráð fyrir í þessum lögum? Getur hann nefnt eitt einasta dæmi? Ég hygg að hann geti það ekki, vegna þess að ég lagði þessa spurningu fyrir einn af talsmönnum Framsfl. í sumar, sem þekkir vel til, og hann gat ekki nefnt eitt einasta dæmi um þetta. Það hefur að vísu verið reynt að fara þá leið sem hér er farið út á. Það var gert árið 1942, en íhaldið og Framsfl. hafa síðan ekki þorað að leggja inn á þá braut fyrr en nú á þessu ári að svipta menn frjálsum samningsrétti og troða þannig á frelsi einstaklingsins, eins og við stjórnarandstæðingar höfum lýst hér undanfarna sólarhringa. Til viðbótar við þá staðreynd sem hér er drepið á liggur hitt og fyrir, að ýmsir af talsmönnum sjálfstfl. hafa verið að reyna að þvo af sér þá smán sem felst í þessum brbl. Þeir vilja ekki kannast við að þeir hafi í raun og veru átt að þessu nokkra aðild, þeir hafi neyðst til að setja þessi brbl. Hæstv. viðskrh. sagði á fundi í Hafnarfirði fyrir nokkrum dögum: „Það liggur ljóst fyrir að við vildum láta samningsréttinn óhreyfðan á ábyrgð samningsaðila og ég er sannfærður um að það hefði ekkert gerst fram að áramótum, það hefði staðið nákvæmlega eins og í raun og veru það kemur til með að standa“. Hæstv. viðskrh. er m.ö.o. þeirrar skoðunar að það hafi verið óþarfi að setja þessi lög, þau hafi í raun og veru engu breytt vegna þess að launamenn hefðu unað kauplækkuninni án þess að grípa til aðgerða á árinu 1983. Hæstv. viðskrh. og trúi ég einnig hæstv. iðnrh. .hafa hagað orðum sínum þannig að ástæða er til að spyrja: Er sjálfstfl. reiðubúinn til að standa að því að fella þetta ákvæði brbl. niður hér í þinginu, eða ætlar hann að selja Framsfl. sannfæringu sína í annað sinn, rétt eins og gerðist á s.l. vori? Hér er auðvitað ekki um að ræða neitt slíkt atriði að menn togist á um það í samningum um ríkisstjórn hvort samningsréttur er afnuminn í tvö ár eða átta mánuði, að einn segi 24 mánuði og svo endi þeir í átta að lokum til samkomulags. Hér er um að ræða grundvallarmannréttindi, og flokkur sem kennir sig við frelsi einstaklingsins eða flokkur sem kennir sig við félagshyggju og vinstri stefnu samþykkir ekki nauðungarákvæði af þessu tagi eina einustu viku, ekki einn einasta dag. Þess vegna er það fráleitt þegar talsmenn Sjálfstfl. eru að orða þetta þannig, að þeir hafi gert þetta til samkomulags við Framsfl., það er algerlega fráleitt að orða þetta þannig, vegna þess að þar með eru þeir að gera lítið úr grundvallarmannréttindum, og þar með eru þeir í rauninni líka að gera lítið úr sinni eigin grundvallarafstöðu. Þetta er meginspurning, sem ég vil hér bera fram við hæstv. ráðh. Sjálfstfl. og þá alveg sérstaklega hæstv. utanrrh., formann Sjálfstfl., hvort hann sé reiðubúinn að standa að því að þetta nauðungarákvæði verði fellt út hér í þinginu. Ég vil einnig spyrja hæstv. forsrh., vegna ummæla hans í útvarpsþætti í gærkvöld, hvort hann sé tilbúinn til þess líka, því að í þættinum lýsti hann því yfir að málið væri nú í höndum þingsins. En auðvitað er það svo, að niðurstaða í þinginu í stórmáli af þessu tagi fer eftir afstöðu ríkisstj. en ekki fyrst og fremst og eingöngu eftir því hvernig umræður ráðast hér í þinginu. Ég vil einnig spyrja hæstv. forsrh.: Getur hann nefnt eitt dæmi um það að bannað hafi verið að greiða vísitölubætur á laun í heil tvö ár og ákvörðunin um það bann hafi verið tekin með brbl? Getur hann nefnt eitt dæmi um þetta úr Íslandssögunni? Hann gæti reyndar gramsað í bókum viðreisnarstjórnarinnar en ég hygg að jafnvel þar finni hann ekkert dæmi þessa. Ég vil einnig spyrja hæstv. forsrh.: Hverju sætir það að ríkisstj . bannar útreikning verðbótavísitölu á þessum sama tíma? Eitt er það að banna greiðslu verðbót á laun en annað hitt, að banna útreikning verðbóta vísitölunnar. Hverju sætir það að ríkisstj. bannar mönnum að reikna út veruleikann, hverju sætir það? Og hvernig stendur á því að ríkisstj. setur slíkt bann inn í brbl.? Ég vil einnig í tilefni af 3. málsgr. 2. gr. þessara makalausu laga, þar sem bannað er að gera kjarasamninga til 31. jan. spyrja hæstv. forsrh. hvort það sé ekki alveg á hreinu að þessi lög hrófla á engan hátt við verkfallsrétti verkalýðssamtakanna í landinu. Ég vil fá afdráttarlaus svör í þessu efni. Í lögunum eins og þau eru er hvergi minnst á rétt verkafólks til vinnustöðvana. Það er hvergi á það minnst og hvergi vístað til laganna um stéttarfélög og vinnudeilur í þessum lögum. Er það ekki alveg ljóst að verkalýðsfélögin hafa fullan rétt til vinnustöðvana, ef þeim býður svo við að horfa, þrátt fyrir þau lög sem hér er verið að ræða um? Ég vil einnig spyrja hæstv. forsrh.: Hvernig hyggst ríkisstj. bregðast við ef einhver aðili á vinnumarkaði næði samningum um aðrar launahækkanir en þær sem hér eru ákveðnar? Hvað gerir ríkisstj. ef launamaður og atvinnurekandi ná samkomulagi núna fyrir 1. nóv. um einhverja launahækkun? Hvað gerir ríkisstj.? Hvernig bregst hún við því? Á blaðamannafundi 27. maí var hæstv. forsrh. spurður þessarar spurningar. Hann svaraði henni ekki en vísaði á hegningarlögin. Ég spyr hæstv. forsrh.: Hvaða greinar eru það í hegningarlögunum sem hann mundi beita og telja viðeigandi ef menn kæmust að þeirri niðurstöðu að einhver atvinnurekandi gæti hækkað kaupið á einhverjum launamanni örlítið núna næstu daga? Hvaða greinar eru það í hegningarlögunum sem ríkisstj. er þar að vitna til? Í þessari gr., 2. gr. brbl., er með ótrúlega nákvæmum hætti farið út í það að ráðast að kjarasamningum. Þar eru í fyrsta lagi framlengdir allir þeir kjarasamningar sem voru í gildi þegar brbl. voru sett. Í öðru lagi eru framlengdir síðast gildandi kjarasamningar, þ.e. kjarasamningar sem sagt hafði verið upp en ekki höfðu verið endurnýjaðir þegar brbl. voru gefin út. Ég vil spyrja hæstv. forsrh.: Hvaða kjarasamningar eru það sem þarna er fyrst og fremst verið að skírskota til? Er með þessu lagaákvæði verið að framlengja kjarasamninga sjómanna sem voru uppsagðir en óendurnýjaðir þegar lögin voru sett? Er með þessu lagaákvæði verið að framlengja kjarasamninga tanntækna sem sagt var upp á árinu 1981 af þáv. ríkisstj? Var ríkisstj. með þessu ákvæði að framlengja óbreytta þá kjarasamninga sem tannlæknar höfðu allt til ársins 1981 en þáv. ríkisstj. sagði upp? Það er óhjákvæmilegt að fá upplýsingar um þetta áður en þessari umr. lýkur. Þessi meginatriði, herra forseti, sem ég hef hér nefnt eru þannig að það er mjög nauðsynlegt að fá svar við þeim áður en umr. lýkur, og þá sérstaklega þessu: Er ríkisstj. eða Sjálfstfl. reiðubúinn til þess að fella úr gildi ákvæði brbl. sem bannar frjálsa kjarasamninga, sem bannar mönnum að sýna sanngirni sína á milli í ákvörðun launa á næstu mánuðum? Ég óska eftir því að Sjálfstfl. sérstaklega og formaður hans svari þessari spurningu. En ég vil líka spyrja hér fleiri. Hvað segir formaður Bandalags háskólamanna í þessu efni? Vill hann, eftir að Bandalag háskólamanna hefur skipulagt undirskriftasöfnun, taka þátt í því að samþykkja þetta nauðungarákvæði hér í þinginu? Með því verður mjög vandlega fylgst. Og það verður borin fram sú spurning m.a. til hv. þm. Péturs Sigurðssonar: Mun hann standa að samþykkt þessari? Það verður fróðlegt að vita hvaða þm. Sjálfstfl. það verða sem fylgja ráðherrabandalaginu og Framsfl. að lokum inn í herleiðinguna.



Herra forseti. Þegar þessi ríkisstj. tók við völdum í maí s.l. var allri þjóðinni ljóst að efnahagsvandinn var hrikalegur og grípa þyrfti hið skjótasta til aðgerða. Í stjórnarmyndunarviðræðunum s.l. vor var því ekki tekist á um hvort grípa þyrfti til aðgerða, heldur hvers konar aðgerða. Ég segi þetta hér vegna þess að í umfjöllun ríkisstj. um þessar aðgerðir og m.a. það frv. sem við fjöllum um, sem virðist eiga að vera burðarásinn í efnahagsstjórn þessarar ríkisstj., er ávallt látið í það skína að þessar aðgerðir ríkisstj. hafi verið eini valkosturinn í stöðunni til að forða 100 til 130% verðbólgu. Hæstv. forsrh. hefur viðurkennt að það séu launþegarnir sem hafi verið látnir bera byrðarnar í efnahagsaðgerðum ríkisstj. og það er raunar ekkert nýtt. Það hefur hver ríkisstjórnin á fætur annarri velt vandanum yfir á launþegana, yfir á heimilin í landinu, og allar aðgerðir undanfarinna ára hafa að meira eða minna leyti verið einhliða aðgerðir sem beinast að launum fólksins í landinu. Einstæð móðir ritaði í Dagblaðinu nýlega hæstv. fjmrh. Albert Guðmundssyni bréf þar sem þessi einstæða móðir sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Er ekki kominn tími til þess að þú hættir að ávarpa mig og aðra þegna þessa lands af fjálgleik og biðja um aðstoð og samstarf okkar? Við erum fyrir löngu búin að rétta þér höndina. Við finnum bara ekki þína“. Sú kennslustund sem fjmrh. landsins var tekinn í af þessari einstæðu móður var tímabær og rétt. Hún er í hnotskurn einnig lýsing á því hvers vegna við höfum ekki náð árangri í viðureigninni við verðbólguna. Hún er lýsing á því hvernig haldið hefur verið á málunum undanfarin ár og þess vegna er nú komið sem komið er. Lýsing þessarar einstæðu móður á því hvernig launþegar þessa lands hafa hvað eftir annað rétt stjórnarherrunum hönd sína til þjóðarsáttar, til að ná einingu og samstöðu sem skilar árangri, en samt aldrei fundið hönd stjórnarherranna, er táknræn og sönn. Það er einmitt þetta sem við Alþfl.-menn höfum gagnrýnt - þessar aðferðir að ráðast ávallt einhliða að launþegunum í landinu til þess að reyna að ná niður verðbólgunni. Það er þess vegna sem við Alþfl.-menn töldum okkur ekki eiga samleið lengur með ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar á sínum tíma né heldur þessari leiftursóknarríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, því reynslan sýnir að launaskerðing ein og sér skilar engum árangri. Það var gagnrýnt hér í umr. fyrir helgi að þessi ríkisstj. hefði ekki kallað saman Alþingi í sumar. Hvað hefur ríkisstj. verið að gera í sumar sem hún taldi bæði réttara og gagnlegra að gera en að kalla saman Alþingi? Var hún að beita sér fyrir einhverjum aðgerðum sem brýna nauðsyn bar til að setja um brbl. sem ekki gæfist tími til að kalla Alþingi saman til þess að fjalla um? Ég fæ ekki séð það. Hvað var ríkisstj. að glíma við í sumar sem var svo brýnt og knýjandi að ekki gafst tími til að kalla saman Alþingi? Jú, brbl. um kjaraskerðinguna sem við fjöllum nú um. Jú, ráðh. voru í tíðum utanferðum, ef marka má fregnir blaðanna, hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson stóð í bílakaupum og hæstv. fjmrh. í að fella niður söluskatt af aðgöngumiðum í tívolí, og brýna nauðsyn bar líka til að setja brbl. um að lækka tolla á þurrkuðum fíkjum, ávöxtum og aspas, makkarónum, kaffidufti og maís til þess að létta á láglaunaheimilunum í landinu. Þau brbl. voru líka um að lækka tolla af borðbúnaði, en ég spyr: Hvað gagnar það láglaunaheimilum í landinu að hæstv. fjmrh. lækki tolla af borðbúnaði, hnífum og göfflum, rafmagnskaffikönnum eða geymum í hitabrúsa, þegar fólk á ekki fyrir mat út mánuðinn? Í sumar hafa ráðh. líka verið með yfirlýsingar um sitthvað í húsnæðismálum, sem vöktu vonir húsbyggjenda, sem nú er að koma í ljós að ekki verður staðið við. Hæstv. fjmrh. taldi brýna nauðsyn bera til þess að létta róðurinn hjá þeim sem efni hafa á utanlandsferðum með því að fella niður skatt á ferðamannagjaldeyri. Varla kemur það láglaunaheimilunum til góða. Til þess bar brýna nauðsyn að setja brbl. og svo upptekin var ríkisstj. við sína brbl.-setningu að ekki mátti hæstv. ríkisstj. vera að því að kalla saman Alþingi til að fjalla um þessa eða aðra mikilvægari hluti. Herra forseti. Það er auðvitað brýnt að fjalla um aðra þætti efnahagsaðgerða ríkisstj. þegar við fjöllum um þessi brbl. um launamál, því allt tengist það því hvort launafólk megi vænta þess að þær fórnir sem á það eru lagðar með þessum brbl. skili árangri og það hlýtur að móta viðhorf hv. alþm. til þeirra aðgerða sem frv. þetta felur í sér. Tökum sem dæmi kerfisbreytingu: Hvað hefur þessi ríkisstj. gert í kerfisbreytingu? Jú, nefndir hafa verið skipaðar. Ég spyr: Búast menn við því að starfsemi Framkvæmdastofnunar eða Byggðasjóðs verði breytt þegar hv. alþm. Tómasi Árnasyni er falið að rannsaka Framkvæmdastofnun, sem er undir forustu Tómasar Árnasonar kommissars sömu stofnunar? Samkv. upplýsingum hv. þm. Ellerts Schram - og skipstjóra að eigin sögn - í Helgarpóstinum nýlega hefur nefnd kommissarsins ekki verið kölluð saman enn þá. Nei, hefði nú ekki verið nær að kalla alþm. til starfa í sumar í stað þessa yfirklórs hæstv. ríkisstj. í sumar í efnahagsmálum, sem svo til eingöngu hefur beinst að laununum og launafólki í landinu? - Spyrja má líka að því, hvort það sé skynsemi í þeim afrekum ríkisstj. í sumar eða nokkur réttsýni að byrja sparnaðarviðleitni í ríkisrekstrinum með því að ráðast að Sóknarkonunum og skapa þeim óöryggi um atvinnu sína á næstu vikum. Hér eru flest upptalin afrek ríkisstj. frá því í sumar. Hæstv. ríkisstj. er samt einstaklega ánægð með gjörðir sínar, bendir á að verðbólgan sé á dúndrandi niðurleið og vextir hafi lækkað, en þessar verðbólgutölur, sem hægt er að sýna fram á á pappírnum, standa örugglega ekki á traustum grunni ef uppistaðan á eingöngu að vera launaskerðingar eins og við fjöllum um í þessu frv. Það getur enginn byggt upp traust efnahagslíf með því að halda aðeins niðri laununum. Slíkar verðbólgutölur, slíkar verðbólguspár munu hrynja líkt og spilaborg og fjúka út í veður og vind fyrr en varir ef launaskerðingar eiga að vera burðarásinn í efnahagsaðgerðunum. Og því miður er hvergi fast land undir fótum annars staðar hjá þessari ríkisstj. Það er vissulega virðingarvert hjá hæstv. forsrh. að viðurkenna að kostnaðinn af þrotabúi hans og Alþb. beri launþegar nær eingöngu. Ég á ekki von á því að launþegar eða heimilin í landinu hafi fundið fyrir því að sú lækkun verðbólgunnar, sem ríkisstj. talar um, hafi haft áhrif á og komi fram í lækkandi rekstrarkostnaði heimilanna. Þvert á móti! Og það þarf varla að rifja upp fyrir hv. þm. hvernig verðlag hefur fengið að leika lausum hala í sumar og æða upp úr öllu valdi, bæði verð á nauðsynjavörum og allri þjónustu, á meðan launafólk fékk 1. júní 8% í sinn hlut og síðan 4% núna 1. október. En hæstv. ríkisstj. hafði skýringar á reiðum höndum. Það er svo mikið í pípunum sem verður að leiðrétta til að fyrirtækin fari ekki á hausinn, sagði hæstv. ríkisstj. Og hvernig var dæmið leyst? Vandinn sem losa þurfti úr pípunum, eins og það var orðað, var að leyfa hækkun á opinberri þjónustu og á vöruverði um tugi prósenta. M.ö.o.: vandinn var fluttur yfir í pípur heimilanna sem nú eru að bresta með þeim afleiðingum að nú eru heimilin á hausnum og bág staða margra þeirra er hrikalegri en nokkru sinni fyrr. Ég held að hæstv. ríkisstj. ætti að gera sér far um að skilja hvað það getur kostað ríkiskassann þegar búið er að setja heimilin á hausinn. Fyrir utan samdrátt á ýmsum sviðum atvinnulífsins getur það haft í för með sér margs konar félagslegar afleiðingar ef hart er sótt að láglaunaheimilunum og þau hafa varla fyrir brýnustu nauðsynjum í mat þegar nauðsynleg útgjöld, eins og húsaleiga, rafmagn og hiti, hafa verið af þeim tekin. Og það mun vissulega kosta ríkissjóð sitt ef upplausn heimila og félagslegar afleiðingar af ýmsum toga fylgja þessum aðgerðum ríkisstj. Það getur orðið þjóðfélaginu dýrt þegar upp er staðið. En hæstv. forsrh. er hvergi smeykur og segir við launafólk að það verði hvergi gefið eftir. Við ætlum að stjórna af hörku, segir hæstv. forsrh. En hann hefur engu stjórnað af hörku nema halda niðri kjörum fólksins, og ég spyr: Finna láglaunaheimilin í landinu að aðhald hafi verið í hækkunum á vöru og þjónustu? Ég held varla. Á sama tíma og stórhýsi Rafmagnsveitu Reykjavíkur er að rísa er verðhækkun á rafmagni 92% á árinu. Hitaveita Reykjavíkur byggir líka, en taxti hitaveitunnar hefur hækkað um 125% í ár. Seðlabankinn hefur sitt á þurru og heldur áfram að byggja seðlabankahöll eins og ekkert hafi í skorist og bankaútibúin þjóta upp eins og gorkúlur. Engin kreppa virðist vera hjá milliliðunum í landbúnaði, hvorki hjá Osta- og smjörsölu eða Mjólkursamsölunni, sem stækkar við sig húsnæði á krepputímum. Hvernig væri að hæstv. forsrh. stjórnaði þarna einnig af hörku? Nei, allir hafa allt sitt á þurru nema launþegar. Þeim má blæða þó neyð þeirra sé mikil. Þessi ríkisstj. og reyndar hin fyrri líka hafa gengið svo hart að fjölda heimila í landinu að þau eiga ekki fyrir nauðþurftum þegar líða tekur á mánuðinn - eða hvaða sögu segir okkur stórfelld fjölgun nauðungaruppboða og vaxandi þungi á Félagsmálastofnun eða um 20% fjölgun þeirra sem aðstoðar þurfa þangað að leita? Hverjar hafa hækkanir á nauðþurftum heimilanna orðið? Gerir hæstv. forsrh. eða ríkisstj. sér grein fyrir því? Frá 1. febr. til 1. ágúst hækkaði matarreikningur vísitölufjölskyldunnar um 57%, en laun um 8%. Opinber þjónusta hækkaði á sama tíma um 47%, en laun um 8%. Lánskjaravísitala hækkaði frá mars til sept. um 46%. En hver eru mánaðarútgjöld vísitölufjölskyldunnar samkvæmt útreikningum Verðlagsstofnunar? Jú, í júlí 1983 voru þau 40 700 kr. Og hver voru þá lágmarkslaunin í landinu? Jú, 10 539 kr. Hvar var harka hæstv. forsrh. gagnvart aðhaldinu í verðlagsmálum? Ég spyr eins og sú einstæða móðir sem sendi hæstv. fjmrh. bréf í Dagblaðinu nýlega. Hafa láglaunaheimilin fundið styrk þar í hönd ríkisstj.? Ég held ekki. Þessi einstæða móðir fann hana ekki heldur. Í þessu frv., sem við fjöllum um, er ekki einu sinni tíu þúsund króna laununum hlíft, jafnvel þó allir viti að þau duga ekki fyrir framfærslu heimilanna. Verðlagsstofnun hefur upplýst að einungis matur og hreinlætisvörur kosti meðalfjölskyldu um 118 þús. kr. á ári. Samkvæmt þessu á fólk á lágmarkslaunum einungis eftir þúsund kr. fyrir öðrum útgjöldum. Með þessum þúsund krónum er því ætlað að greiða húsaleigu, hita, rafmagn, síma, klæða fjölskylduna o.s.frv. Valkostirnir eru nánast engir hjá þessu fólki og því er hreinlega ætlað að sitja á götunni með þessa matarkörfu Verðlagsstofnunar. Þegar laun margra hrökkva ekki einu sinni fyrir mat hlýtur það að vera umhugsunarefni, þegar svo er komið, hvort ekki eigi að lögfesta lágmarkslaun í landinu, og það hlýtur að koma til skoðunar við afgreiðslu þessa frv. nú á hv. Alþingi að það verði gert. Þetta hlýtur einnig að leiða hugann að tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu almennt og hve nauðsynlegt er að fá upp á borðið úttekt á hinni raunverulegu tekjuskiptingu í þjóðfélaginu og að endurmat fari fram á störfum láglaunahópanna, eins og frv. liggur fyrir um hér á hv. Alþingi. Meðan margar stéttir í þjóðfélaginu eru í aðstöðu til að skammta sér laun sjálfar, meðan atvinnurekendur hafa tök á ekki einungis að skammta sér launin, heldur hvað þeir greiða í skatta, eins og skattaframtöl margra þeirra gefa tilefni til að ætla að þeir geri, á meðan atvinnurekendur ráða sífellt einhliða meira og meira hvernig tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu er háttað með yfirborgunum og kaupaukum til hinna betur settu, þá verða láglaunahóparnir alltaf út undan - þeir hópar sem í raun verða að lifa af þeim hungurtöxtum sem samið er um við samningaborðið. Óréttlætið í tekjuskiptingunni og aðstöðumunurinn er orðið svo gífurlegt að það þolir enga bið að þessi mál verði skoðuð ofan í kjölinn og tekjuskiptingunni verði komið í réttlátara horf. Þó efnahagsvandinn í þjóðfélaginu sé alvarlegur er ástandið á heimilunum sem framfleyta þurfa sér af þessum lægstu launum svo alvarlegt og svo bágborið að það er ekki hægt að leggja á þau heimili þær byrðar sem þetta frv. felur í sér. Það þarf varla að spyrja hæstv. forsrh. að því hvort hann treysti sér til að lifa af 10–12 þús. kr. launum, eins og margir verða að gera í dag, og það á sama tíma og upplýst er af Verðlagsstofnun að framfærslukostnaður vísitölufjölskyldunnar hafi verið um 40 þús. kr. á mánuði. Hæstv. forsrh. bliknar ekki einu sinni í sjónvarpinu þegar hann réttlætir bílakaup sín og segist bara fylgja lögum og reglum og gera það til hins ýtrasta. Hæstv. forsrh. datt ekki í hug að afnema þessar reglur, sem auðvitað væri liður í sparnaði og almennu siðgæði ráðh. sem brýna fyrir láglaunafólkinu sparnað og aðhald. Nei, fyrst notar hann reglurnar og segir síðan í sjónvarpi að allt í lagi sé að endurskoða þær. En það voru önnur lög sem hæstv. forsrh. taldi sig ekki þurfa að fylgja til hins ýtrasta eins og lögunum um ráðherrabílana. Það eru lög og reglur sem giltu um samningsrétt og samningsfrelsi launafólks sem ráðh. telur sig ekki þurfa að fylgja, hvað þá til hins ýtrasta. Þessar reglur, þessi mannréttindi hafa verið fótum troðin. Í 3. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur segir: „Stéttarfélög ráða málefnum sínum sjálf.“ - Þessi mannréttindi hefur þessi ríkisstj. tekið af verkalýðsfélögunum í landinu. Hún hefur hneppt þau í fjötra, svo að þau ráða ekki málefnum sínum sjálf. Og þegar ráðh. er spurður um hvort það sé ekki vafasamt siðgæði að vera að auka sinn eigin hagnað og bæta sína lífsafkomu á sama tíma og hann krefur láglaunafólk um fórnir, þá segir ráðh. bara að hann fylgi lögum og reglum til hins ýtrasta. En þegar kemur að lögunum um að vernda eigi samningsrétt og frelsi launafólks og verkalýðsfélaga í landinu þarf ekki að fylgja neinum lögum. En hefur launafólk ekki vanist því að það sé samræmi í orðum og gjörðum Framsfl. eða hæstv. forsrh. Steingríms Hermannssonar-eða hvað segja yfirlýsingar forsrh. frá 1979, þegar Sjálfstfl. boðaði sína leiftursókn? Það er fróðlegt að rifja það upp því að leiftursóknin frá 1979 fölnar í samanburði við þá leiftursókn sem Framsfl. stendur nú í forsvari fyrir. Herra forseti. Ég tel nauðsynlegt að rifja upp nokkur þessara ummæla hæstv. forsrh. í tengslum við það frv. sem við nú fjöllum um, sem m.a. felur í sér afnám samningsréttar. Ekki síst, herra forseti, tel ég nauðsynlegt að upplýsa hér einnig hvílík stefnubreyting hefur átt sér stað í Framsfl. viðvíkjandi þeim þætti sem snýr að launamálum, kjaraskerðingu ríkisstj. sem gerð er í tengslum við efnahagsaðgerðir. Framsfl. réðst nefnilega harkalega gegn áformum Sjálfstfl. um leiftursókn á sínum tíma, sem voru af svipuðum toga og þessar aðgerðir. En til viðbótar leiftursókn íhaldsins frá 1979 hafa nú mannréttindi launafólks og verkalýðshreyfingar, sem er samningsrétturinn, verið fótum troðin af ríkisvaldinu líkt og í Póllandi. En hvað sagði Steingrímur Hermannsson 1979 um frelsi verkalýðshreyfingarinnar þegar leiftursókn íhaldsins var boðuð? Jú, hæstv. forsrh. sagði þá, með leyfi forseta: „Framsóknarstjórn miðar störf sín við frjálsa einstaklinga, sem njóta frelsis til orða og athafna í lýðræðisþjóðfélagi. Við viljum að hinu sameiginlega átaki sé lyft á grundvelli samvinnu og samtaka fólksins í anda samvinnuhreyfingar og launþegasamtaka.“ Þetta segir sá maður sem nú stendur í forsvari fyrir því að samningarétturinn, frelsi til að ráða málum sínum, er tekið af fólkinu í landinu. Hæstv. forsrh. sagði einnig í nóv. 1979: „Framsóknarstjórn vinnur með alþýðu manna.“ - Og áfram, með leyfi forseta: „Ég hygg að það þurfi að stórbæta þær aðferðir sem við höfum verið að móta til að koma á náinni samvinnu ríkisvalds við almannasamtök og atvinnulífið“, sagði hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson. Og hvað hefur Steingrímur Hermannsson lært síðan þá? Ekkert. Nákvæmlega ekkert. Minna en ekkert. Hvernig hefur Steingrímur Hermannsson stórbætt aðferðina til að koma á náinni samvinnu ríkisvalds við almannasamtök, eins og hann sagði 1979? Jú, með því að afnema samningsréttinn. Hver á að trúa manni sem segir eitt í dag og annað á morgun, að ekki sé talað um þegar það er sjálfur forsrh.? Leiftursókn íhaldsins lýsti hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson með þeim orðum að Sjálfstfl. ætlaði ekki að leita neinna sátta á vinnumarkaðinum. heldur vildi breiða upp fyrir haus og virkja vinnuveitendur til að herja á launafólkið í landinu. Og hæstv. forsrh. sagði einnig 1979: „Þetta þýðir vitanlega alveg gífurleg átök á vinnumarkaðinum þegar í stað ef farið verður að framkvæma tillögurnar með því að taka vísitöluna einhliða úr sambandi. Af þessu munu hljótast fleiri vikna verkföll“, sagði hæstv. forsrh. En ég spyr hæstv. forsrh.: Hvað nú? Óttast hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson ekki verkföll? Þegar borin eru saman orð hæstv. forsrh. 1979 og gerðir nú á árinu 1983 verða menn að muna að á árinu 1979 var um að ræða að taka vísitöluna úr sambandi en ekki svipta fólk samningsrétti. Skyldi hæstv. forsrh. ekki hafa neinar áhyggjur af verkföllum eða kreppu nú eins og 1979, þegar hann hefur líka svipt fólk samningsrétti? Og hæstv. forsrh. bætir við í nóv. 1979, með leyti forseta: „Þessum tillögum lætur Sjálfstfl. fylgja mikinn samdrátt í framkvæmdum. Þeir vilja skera og skera og skera, eins og þeir segja. Þessu mun fylgja atvinnuleysi, en við framsóknarmenn vísum því algjörlega á bug að komið verði á atvinnuleysi til þess að ná einhverjum áfanga í stríðinu við verðbólguna.“ Af aðgerðum hæstv. forsrh. nú má sjá að hann er algjörlega ósammála þeim Steingrími sem þetta sagði 1979 því nú á að skera og skera og skera og svipta fólkið launum og samningsrétti til að ná verðbólgunni niður í heljarstökki. Auðvitað þýðir það samdrátt og atvinnuleysi þegar kaupmáttur fólksins er skorinn svo hrikalega niður sem raun ber vitni, enda er það svo að Verslunarráð Íslands hefur í ályktun tekið undir það að stefna ríkisstj. hafi leitt til samdráttar á vissum sviðum atvinnulífsins og kunni að leiða til atvinnuleysis. Það segir sig sjálft að þegar laun fólks eru skert um 30% í einni svipan, þá hlýtur það að koma fram í samdrætti einnig í atvinnulífinu, ef fólk getur ekki lengur keypt þær vörur og þá þjónustu sem þar eru á boðstólum. Að slá verðbólguna niður á þennan hátt með einhliða kaupskerðingu launafólks er bæði ósanngjarnt og hættulegt atvinnuöryggi. Öllu tali um að aðgerðir ríkisstj. forði atvinnuleysi verður því að taka með fullri varúð. Hæstv. ráðh. Steingrímur Hermannsson endar með því að segja að mikilvægt sé að Framsfl. fái við kosningar 1979 nægilegan styrk til að koma í veg fyrir þvílíka leiftursókn hægri aflanna. En nú á árinu 1983 stendur þessi sami Steingrímur, þótt ótrúlegt sé, í forsvari fyrir slíkri leiftursókn og í stafni þjóðarskútunnar stjórnar hann með harðri hendi og segist hvergi gefa eftir, leiftursóknarmennirnir frá 1979 eru nú aðeins hásetar um borð hjá hæstv. forsrh. Er nema von að stjórnmál séu ekki hátt skrifuð á Íslandi í augum almennings? Er nema von að fólki blöskri þessi tvískinningur, þessi hamskipti hæstv. forsrh. á þremur árum? Og málgagn forsrh. stendur honum ekki að baki. Dag eftir dag í allt sumar og haust hafa launþegar mátt lesa í því málgagni hve skynsamlegar aðgerðir séu hér á ferðinni, bæði afnám vísitölubóta, bann við grunnkaupshækkunum og svipting samningsréttar. 1979 sagði þetta málgagn forsrh.: „Ein helsta rjómabollan í leiftursókn íhaldsins er skyndileg lækkun ríkisútgjalda um hvorki meira né minna en 35 milljarða gamalla króna þegar á næsta ári.“ En nú er komið árið 1983 og hver er rjómabolla Framsfl. í þeirri leiftursókn sem Framsókn hefur forustu fyrir? Jú, niðurskurður á öllum sviðum, líka í heilbrigðis- og félagsmálum - ekki um 35 milljarða gamalla króna, nei, heldur um 200 milljarða gamalla króna. Herra forseti. Ég mun nú fara að ljúka máli mínu. Hæstv. forsrh. og ríkisstj. hafa réttlætt þessar aðgerðir sínar með því að verið sé að ná verðbólgunni niður og verðbólgan sé nú á dúndrandi niðurleið. En er þetta rétt? Er þetta varanlegur árangur sem launþegar geta treyst á? Í því sambandi vil ég, með leyfi forseta, vitna í grein Björns Björnssonar hagfræðings ASÍ í Dagblaðinu nýlega, en þar segir hann: „Fram hefur komið að ríkisstj. telur að forsenda þess að verðbólgan haldi áfram að lækka sé að launafólk haldi áfram að greiða hana niður. Drög ríkisstj. að þjóðhagsáætlun fyrir 1984 sýna að ríkisstj. ætlar launafólki ekki kjarabætur á næsta ári. H'vað verður árið 1985 eða 1986? Það veit enginn. Ríkisstj. staðfestir með þessu að árangur hennar er ekki varanlegur. Hann stendur einungis á meðan launafólk er reiðubúið til þess að inna niðurgreiðslurnar af hendi. Dýrtíðin vex enn. Svo lengi sem einhver verðbólga er og laun hækka ekki mun kaupmáttur fara lækkandi. Dýrtíðin endurspeglar raunverulega vanda sem í bili hefur verið velt yfir á launafólk.“ Ég tel að þessi orð Björns Björnssonar sýni vel fram á að launafólk getur ekki treyst á að fórnir þess muni skila nokkrum varanlegum árangri. Það greiðir verðbólgu einungis tímabundið niður með launum sínum og skertum kaupmætti. Hún mun blossa upp aftur verði ekkert annað að gert. Hér er enn um að ræða krukk í launin úr samhengi við allar nauðsynlegar efnahagsaðgerðir, úr samhengi við það að ríkisstj. taki með festu á þeim hagstjórnartækjum sem hún hefur yfir að ráða til að við getum treyst á bætt lífskjör, atvinnuöryggi og viðunandi búsetu í þessu landi.



Afstaða Kvennalistans til þessa frv. er eindregin og við hefðum fegnar viljað koma henni á framfæri fyrr á hinu háa Alþingi. Við erum andvígar skerðingu verðbóta á þann hátt sem hér er lagt til. Við erum tilbúnar að fallast á að nauðsyn hafi borið til að gera breytingar á verðbótakerfinu á s.l. vori samhliða öðrum aðgerðum í efnahagsmálum. Og við teljum að almenningur hafi ekki verið andvígur því sjónarmiði, en við vildum hafa annan hátt á þeim breytingum. Við töldum það meginatriði í efnahagsaðgerðum að vernda kjör hinna lægst launuðu, en í þeim hópi eru konur fjölmennar. Í þeim tilgangi bárum við fram tillögu um verðbætur á laun, sem við álitum að mundi nýtast best þeim sem lægst eru launaðir. Við kynntum þessa tillögu rækilega á s.l. vori og höfum orðið varar við stuðning margra við þessa tillögu okkar. Þjóðhagsstofnun reiknaði út fyrir okkur töluleg gildi þessarar tillögu og vil ég nú aðeins fara orðum um þá útreikninga. Þetta eru sem sagt útreikningar frá því í vor. Þá voru meðallaun allra launþega, í ASÍ, BSRB og BHM, samkvæmt taxta 12 230 kr. Við lögðum til að 20% af meðallaunum, þ.e. þá 2446 kr., kæmu sem föst krónutala í verðbætur ofan á meðallaun og öll laun þar fyrir neðan. Síðan kæmi helmingur þeirrar krónutölu ofan á næsta fjórðung launa þar fyrir ofan, en engar verðbætur í efsta fjórðungi launastigans. Þessi tillaga felur í sér skerðingu verðbóta á hærri laun, en veitir meira en fullar verðbætur þeim sem standa í lægstu þrepum launastigans. Samkvæmt þessari tillögu hefðu um 80% félaga í ASÍ og rösklega 60% allra launþega þarna notið fullra verðbóta eða meira. Heildarupphæð þessara verðbóta í júnímánuði, ef þær hefðu verið greiddar, var áætluð um 170–260 millj. kr. Til samanburðar má nefna að verðbætur samkv. brbl. ríkisstj. eru taldar hafa numið 180 millj. kr. í júnímánuði. Ef okkar tillögu hefði verið fylgt hefði heildarupphæð greiddra verðbóta verið mjög sambærileg við ráðstöfun ríkisstj., en dreifing fjárins mun réttlátari. Í stað þess valdi ríkisstj: að gefa 8% verðbætur upp allan launastigann, sem viðheldur og eykur enn á þann launamismun sem þegar er orðinn of mikill. Þannig fengu þeir sem við lökust kjör búa tæplega þúsund króna uppbót 1. júní til að mæta þeim hækkunum sem orðnar voru á nauðþurftum eins og búvöru, en þeir sem höfðu t.d. 35 þús. kr, laun fengu 2800 kr. uppbót. Þó að enginn fagni launaskerðingu eru menn sannarlega misvel í stakk búnir að mæta henni, og er það furðu skammsýn ráðstöfun ríkisstj. að þjarma svo illa að launafólki. Launafólk er að okkar dómi almennt reiðubúið að taka á sig skerðingu kaupmáttar vegna minnkandi þjóðartekna, en um það voru og eru að sjálfsögðu ekki allir jafnfærir. Ég nefni ellilífeyrisþega, öryrkja, námsmenn og lágtekjufólk. Það er fráleitt að ætlast til þess að þetta fólk taki á sig hlutfallslega jafnmikla skerðingu og heilsuhraust fólk með meðaltekjur og þaðan af meira. Það er fráleitt að ætla t.d. einstæðri móður með lágmarkstekjur að þola rýrnun kaupmáttar til jafns við ráðherra eða aðra hátekjumenn með 70–100 þús. kr. tekjur á mánuði. Þetta fólk hefur ekki af neinu að taka. Það getur ekki sparað, því það hefur alltaf þurft að spara. Það er beinlínis ósæmilegt að ganga frekar að þeim sem lægstar tekjur hafa. Og ég lýsi undrun minni á því að tillögum okkar í þessum málum var ekki betur tekið af stjórnmálamönnum. Þá var enginn stjórnmálaflokkur betri en annar, þrátt fyrir margendurteknar yfirlýsingar um að vernda þyrfti kjör hinna lægst launuðu. Forsrh. sagði áðan að þessi leið væri erfið. Slík hækkun á lægstu laun kæmi venjulega fljótlega fram í efri þrepum launastigans. Við urðum þess raunar ekki varar í vor að viðtökur launafólks væru kannaðar, en vel má það vera. Við fengum svo sem ekki allt að vita sem gerðist þessar vikur í vor. Hins vegar höfum við orðið þess varar að almenningur telur tillögur okkar í þessum efnum mun réttlátari en þær sem urðu ofan á og kynntar eru í því frv. sem hér er til umfjöllunar. Og samkvæmt fréttum t.d. af þingi Verkamannasambandsins virðast launþegar nú leggja áherslu á að lægstu laun séu leiðrétt, en hærri þrepin bíði. Ég vil einnig lýsa andstöðu Kvennalistans við því að samningsaðilar á vinnumarkaði séu sviptir rétti til samninga og þannig beinlínis vændir um að geta ekki borið ábyrgð á samningum. Ég vona að alþm. beri gæfu til að skila aðilum vinnumarkaðarins aftur samningsrétti sínum og fari þar að vilja alls þorra launþega, sem á margan hátt hefur komið fram, - nú síðast með undirskriftum þeim sem Alþingi geymir, vafalaust vandlega og af trúmennsku. Og ég vil lýsa hryggð minni yfir þeim viðtökum sem fulltrúar launþega fengu þegar þeir afhentu forsrh. og Alþingi þessa undirskriftalista. Athugasemd um vöntun heimilisfanga var ósmekkleg og bein móðgun við þá sem hlut áttu að máli. Þeir sem skrifuðu nöfn sín á þessa lista gerðu það til þess að mótmæla brbl. ríkisstj. en ekki til að fá einkabréf frá ráðh. Ég lýsi samstöðu með þeim sem skrifuðu á þessa lista. Ég lýsi andstöðu við frv. sem hér er til umr. Ég hef lokið máli mínu.



Háttvirtur forseti. Nú hefur hæstv. forsrh. flutt okkur boðskap sinn. Þar kemur fram að það horfir ekki beinlínis björgulega um þjóðarbúskapinn og reyndar töldu flestir sig vita það. Það er raunar hörmulegt að íslenska þjóðin skuli lenda í því að meðtaka slíkan boðskap árið 1983, þegar nýliðin eru mestu fengsældarár okkar. Árið 1981 var líklega mesta aflaár Íslandssögunnar og síðasta áratug hafa öll aflamet verið slegin. Íslenska þjóðin er ein af 10–15 ríkustu þjóðum heims, ef dæmt væri eftir þjóðartekjum á mann og öðrum viðteknum mælikvörðum á almenna hagsæld. En hvað hefur gerst? Hví eru nú þessi harmakvein og kreppugrátur? Hvers vegna er íslenska þjóðin nú beðin að herða sultarólarnar og kaupa sér litla sparneytna bíla? Hvar er auðlegð síðasta áratugs? Svarið er ekki að finna í lífsmáta íslenskrar alþýðu. Orsökin er ekki bílífi íslenskra alþýðuheimila þótt ríkisstjórnir, sama hvaða flokkar eiga í hlut, láti það gjarnan í veðri vaka. Hver kannast ekki við lýsingarnar á utanlandsferðunum og raftækjakaupunum? Þessi söngur um bílífi þjónar því hlutverki að draga athygli fólksins í landinu frá hinni raunverulegu sóun. Það eru m.a. skipakaupin, virkjanaæðið og járnblendið. Á þessum sviðum skipta glötuðu milljónirnar hundruðum. Og þótt allir Íslendingar væru saman komnir í allsherjar ölvímu á sólarströnd og keyptu raftæki hver um annan þveran, þá mundu þeir aldrei eyða öllu því fé sem alþingismennirnir þeirra sólunda í vanhugsaðar fjárfestingar. Hinn bitri sannleikur er sá, að innistæðum okkar hefur verið eytt og því stöndum við hér skuldunum vafin eins og maðurinn með hattinn forðum. Og nú er komið að einni ríkisstjórninni enn að glíma við drauginn. Í þetta sinn eru það sjálfstæðismenn og framsóknarmenn. Hvernig skyldi nú ganga? Byrjunarstefin í sinfóníunni eru kunnugleg. Þjóðin lifði um efni fram. Mikil lifandis skelfing er þessi vesalings þjóð búin að lifa um efni fram. Aldrei hefur nokkur stjórn getað látið það hjá líða að minna hana á þessi góðu lífskjör, og nú er svo komið að menn eru að drepast úr samviskubiti ef þeir eiga til hnífs og skeiðar. Aðferðirnar sem þessi stjórn notar eru raunar nýstárlegar að sumu leyti. Okkur er sagt að nauðsynlegt sé að ná verðbólgunni niður. Gott og vel. Það er rétt. Síðan er okkur sagt að gera eigi breytingar á efnahagskerfinu sem leiði til varanlegs bata á lífskjörum. Gott og vel. Það er líka rétt. En hvernig á að gera þetta? Þá syrtir í álinn. Í stað þess að leita sátta og samstarfs, stjórn með þingi, stétt með stétt, eru þm. sendir heim, launþegar rændir lýðréttindum sínum og svo er kaupmáttur launa lækkaður svo mikið að það verður fært á spjöld sögunnar. Til að kóróna svo dólgsháttinn eru mönnum boðnar smánarlegar uppbætur með skattabreytingum og almannatryggingum. En fólkið í landinu hefur tekið þessi ósköp á sig. Það hefur fært þessar gífurlegu fórnir því það vill af lífi og sál lækka verðbólgu og það vil stöðva þessa dauðans óvissu. Hvað lagði BJ til málanna í vor þegar þessi ósköp litu dagsins ljós? Við sögðum að æskilegt væri að gildandi kjarasamningar væru virtir að fullu hinn 1. júní sem og á öðrum tíma, nema allir aðilar samninganna væru sáttir við hugsanlegar breytingar. Það var forsenda fyrir gagnkvæmu trausti og ábyrgð samningsaðila, sérstaklega á vinnumarkaði. Til greina kom að okkar mati frestun á greiðslu verðbóta 1. júní til að gefa rýmri tíma til sameiginlegrar ákvörðunar. Við lögðum til að strax yrði sett á fót samráðsstofnun þar sem aðilar vinnumarkaðarins ynnu saman úr öllum gögnum um þróun efnahags- og kjaramála og ryddu braut fyrir framkvæmd frjálsra kjarasamninga frá og með haustinu, sem tækju mið af afkomu þjóðarbúsins og atvinnustefnu stjórnvalda. Samráðsstofnun skyldi fjalla um nýjar leiðir í atvinnu- og efnahagsmálum og vera ríkisstj. til ráðuneytis um stefnumörkun á þessum sviðum. - Í þessu sambandi er athyglisvert að benda nú á tilraunir VSÍ og ASÍ til sambærilegra vinnubragða. Við héldum því fram að þegar kjarasamningar ASÍ og VSÍ rynnu út skyldu lagaákvæði sem þeim tengdust, t.d. um vísitölubindingu launa, numin úr gildi, enda yrðu samningar frjálsir og á ábyrgð samningsaðila. Við sögðum líka að samningsaðilar gætu að sjálfsögðu samið um eitthvert form vísitölubindingar í frjálsum samningum ef þeir svo kysu, en ríkisstj. legði áherslu á að nýjar leiðir yrðu fundnar til að tryggja kaupmátt til lengri tíma. Við sögðum líka að í stað fastrar vísitölubindingar gætu t.d. komið endurskoðunarákvæði til skemmri tíma og þá yrði unnið að endurskoðun og frekari stefnumörkun á vettvangi framangreindrar samráðsstofnunar. Hins vegar sögðum við, að næðust ekki samningar milli aðila vinnumarkaðarins þannig að neyðarástand skapaðist áskildi ríkisstj. sér rétt til að höggva á hnútinn, t.d. með lagasetningu sem tryggði láglaunafólki fullar verðbætur á laun, en föst krónutala kæmi á hærri laun. Slík lagasetning mundi einungis eiga sér stað á tímabilinu september til áramóta. Við fjölluðum líka um samninga á vinnustöðum. Við lögðum til að heimilað yrði að starfsmannafélög gerðu viðbótarsamning við sinn vinnuveitanda um kaup og kjör á vinnustað innan ákveðins tíma frá gerð heildarsamnings hagsmunasamtakanna. Við lögðum til að á meðan kerfisbreytingin í efnahagsmálum væri að ganga yfir yrði beitt ströngu aðhaldi í verðlagsmálum, þannig að kostnaðarhækkunum yrði ekki veitt út í verðlagið. Að öðru leyti yrði dregið úr opinberum afskiptum af verðmyndun þar sem samkeppni yrði við komið. Um fiskverð og sjávarútveg sögðum við: Verðlagsráð sjávarútvegsins verði endurskipulagt þannig að samningsaðilar um fiskverð beri meiri ábyrgð á verðákvörðunum sínum. Til að stuðla að þessu og draga úr ríkisforsjá og þörf á lækkun gengis yrði hlutverki oddamanns breytt og hann hefði ekki lengur atkvæðisrétt við fiskverðsákvörðun. Við lögðum líka mikla áherslu á að samhliða þessu yrði jöfnunarsjóðakerfi sjávarútvegsins endurskipulagt, þannig að það starfaði einungis að jöfnuði sem rekja mætti til aflabragða og erlendra markaða. Þessar tillögur BJ höfðu að leiðarljósi þessar staðreyndir: Í fyrsta lagi, að þegar ná skal árangri eru samstarf og samráð það eina sem tryggt getur sigur. Með einræði og yfirgangi geta menn unnið sigra í einstaka orrustum, en stríðið vinnst aldrei nema með samvinnu. Þetta vissu samvinnumennirnir gömlu og þetta vissu atvinnurekendur og verkalýður í löndunum í kringum okkur þar sem framfarir hafa orðið einna mestar í lífskjörum-þá á ég við Norðurlönd og Þýskaland - enda er það svo í þessum þjóðfélögum að þar er samningsréttur álitinn næsta helgur. Önnur staðreynd er sú, að þeir samningar sem nást með þessum rétti verða að vera á ábyrgð samningsaðila. Í kjarasamningum hlýtur að gilda sama grundvallarregla og í öðrum samningum milli manna, áð einungis á að semja um þau verðmæti sem menn hafa á hendi eða telja sig geta með öruggum hætti haft til umráða á samningstímabilinu. Vegna þessa er rétt að ríkisvaldið dragi sig út úr því hlutverki, sem það hefur undanfarið leikið í samningagerð hér á landi, sem er að lofa gengisfellingum eða öðrum millifærslum til að fá óþekktarangana til að skrifa undir. Þessi tvö atriði, þ.e. um samráð og ábyrgð samningsaðila, eru lykilatriði í tillögugerð BJ. Ég rengi hæstv. forsrh. ekki um að erfiðleikar hafi blasað við hæstv. ríkisstj. í maí, jafnvel þó ráðh. hafi ekki séð strax hversu alvarlegt ástandið var, að eigin sögn. Ég mótmæli hins vegar því, að samningsaðilar séu fjötraðir. Við verðum að taka upp lýðræðislegri vinnubrögð og tímabil frjálsra og ábyrgra samninga verður að renna upp nú þegar. Skipting þjóðartekna er eitt af viðkvæmustu verkefnum allra þjóðfélaga. Deilur um lífskjör og tekjuskiptingu setja sífellt mark sitt á samskipti hagsmunahópa og á starfsemi ríkisstjórna. Þó er harkan í slíkum deilum mismikil eftir þjóðfélögum. Í sumum löndum hefur ríkt langvarandi stöðugleiki og friður á vinnumarkaði. Eitt besta dæmi um slíkt er að finna í Skandinavíu, sérstaklega í Noregi og Svíþjóð. Þar hafa launþegar, vinnuveitendur og ríkisstjórnir á athyglisverðan hátt tekið höndum saman um mótun þjóðfélagsins, þróun framleiðslunnar og lífskjaranna. Þessi samráð hafa skilað umtalsverðum árangri á fjölmörgum sviðum. En ekki njóta allir dásemda friðarins og framfaranna á þessum sviðum. Pólland er líklega besta dæmið frá seinni tíð um nálægt þjóðfélag sem er nánast orðið óvirkt af lífskjara- og hugmyndadeilum. Bretland hefur einnig lengi þjáðst af umfangsmiklum kjaraátökum. Þar í landi kenna margir tíðum verkföllum um slaka frammistöðu Breta á afþjóðamarkaði og fremur lök lífskjör almennings. Mörg fleiri dæmi um slíka upplausn og átök má finna utan hins vestræna heims. Flestum þykir það líklega sjálfsögð rekstrarhagfræði að ekki sé hægt að eyða meira en aflað er til hvers heimilis og þar með til þjóðarbúsins alls. Að sama skapi eru menn oft reiðubúnir að samþykkja að kjaraskerðing geti verið eðlileg við vissar aðstæður. En í ljósi hinna miklu sviptinga, sem hafa orðið í kjaraþróun hér á landi, og harðra átaka á vinnumarkaði og í stjórnmálum er eðlilegt að spurt sé hvort skerðing á kjörum launþega hafi verið óeðlilega mikil, hvort ríkisstj. hafi beitt kjararáninu óhóflega. Það er fróðlegt að skoða nokkrar skýringar á því hvers vegna kauprán hafi verið svo afgerandi aðgerð í kjaramálum á Íslandi og hvers vegna lífskjör hafi batnað hægar hér en t.d. í Skandinavíu. Fyrsta skýringin er áföll í þjóðarbúskapnum. Ein helsta réttlæting kaupskerðingar er sú að þjóðartekjur fari minnkandi eða standi í stað. Oftast hafa slík áföll verið undirrótin að stórtækum efnahagsráðstöfunum og kjaraskerðingum af hálfu ríkisvaldsins. Svo virðist þó sem laun hafi fylgt vexti þjóðarteknanna verr hér á landi en í nágrannalöndunum, og er því þessi fyrsta skýring eða réttlæting á kaupráni alls ekki tæmandi, þó hún gæti átt við að hluta. Önnur skýringin á kaupráni er rekstrar- og skipulagserfiðleikar í sjávarútvegi. Skammtímakrepputal hérna tengist oftar sveiflum sem verða á afkomunni í sjávarútvegi, en þær virðast stundum vera álíka reglubundnar og gangur himintunglanna. Í málflutningi viðkomandi hagsmunaaðila er gjarnan látið að því liggja að gengisfellingar- og kjaraskerðingarúrræðin séu einu hugsanlegu viðbrögðin. Þannig eru skammtímaafkomusveiflur í einni atvinnugrein látnar réttlæta kjaraskerðingar hjá öllum launþegum. Svo vel hefur tekist að halda niðri almennum launum á þessari forsendu að atvinnurekendur í verslun, þjónustu, almennum iðnaði og byggingariðnaði hafa sjálfviljugir tekið upp nokkrar yfirborganir umfram grunntaxta. Að sjálfsögðu gæti þessum málum verið öðruvísi háttað. Vafamál er t.d. hvort atvinnurekendur í sjávarútvegi hafi verið beittir nægilegu aðhaldi af hálfu ríkisvaldsins. Þeir hafa t.d. lítið lagt af mörkum sjálfir til sveiflujöfnunar í gegnum Jöfnunarsjóð sjávarútvegsins með því að leggja til hliðar af hagnaði góðu áranna til að nota á þeim mögru. Einnig hafa þeir fengið að ramba út í gegndarlausa offjárfestingu með dyggri fjárhagsaðstoð frá hinu opinbera. En hinn mikli fjárhagskostnaður sem af því hlýst er einmitt einn af þeim þáttum sem gera afkomuna og rekstrarfjárstöðuna erfiða sum árin. Loks eru efnahags- og kjaraskerðingarúrræði ríkisvaldsins miðuð við meðaltalsafkomu í sjávarútvegi eða jafnvel við afkomu verst settu eða verst reknu fyrirtækjanna. Þetta getur þýtt að þeim betur stæðu sé fært gull á silfurbakka með aðgerðum ríkisstjórna. Þriðja skýringin á því hversu gjarnt mönnum er að nota kauprán í íslenskum efnahagsaðgerðum er hreinlega úrræðaleysi stjórnvalda. Það var einu sinni sagt að ekkert virtist vera til nema gömlu íhaldsúrræðin. Einhæfni í úrræðum og dugleysi gagnvart vanda efnahagslífsins ýtir vissulega undir þá trú að stjórnvöld ættu að geta fundið aðrar leiðir og varið kjörin betur en verið hefur. Fjórða skýringin á notkun kjararáns sem efnahagsaðgerðar er að það virkar hraðar. Þetta atriði má líklega til sanns vegar færa, en er þó naumast afsökun á því að skipulagsbreytingar sé leitað. Auk þess fullnægir það varla réttlætiskennd landsmanna að skammtímaefnahagsvandi sé leystur á kostnað launamanna. Með hliðsjón af framangreindu eru það mjög ákveðin tilmæli BJ að Alþingi geri nú þær ráðstafanir sem geri aðilum vinnumarkaðarins kleift að leita samráðs og samninga um lausn efnahagsmála. Það eru einnig tilmæli okkar að Alþingi og stjórnmálaflokkar sýni nú loks þann manndóm og kjark að styðja þær umbætur á stjórn efnahagsmála sem gætu losað fólkið í landinu undan þeirri áþján að á reglubundinn hátt sé vegið að lífsafkomu þeirra með kaupránum. Þær óskaplegu sveiflur sem hafa orðið á lífskjörum hér s.l. tuttugu ár vegna kauprána eru ósamrýmanlegar þeim kröfum sem nútímafólk gerir til öryggis og afkomu fyrir sig og börn sín. Látum tímabil samráðs renna upp í stað áratuga átaka og sviptinga í kjaramálum.