Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Líklega eru ekki margir hv. alþm. sem hafa gengið lengra í því en ég að gagnrýna ýmislegt af því sem hefur komið hér á borð okkar þm. til afgreiðslu og fallið hefur undir svonefnda félagsmálapakka. Ég þykist hafa haft ærna ástæðu til þess og hef m.a. bent á tvö sígild dæmi: Annars vegar það þegar stórir og sterkir aðilar innan heildarsamtaka verkalýðsins, Alþýðusambandsins, njóta styrks og stuðnings ráðamanna til þess að hafa af öðrum minni aðila, sem ekki hefur jafnmikið sér til verndar, og það sem af hinum minni máttar er haft er flutt til hinna sterkari í formi aukinna fríðinda og til þess að tylla nokkuð betur undir þá sem þar ráða ríkjum. Þegar ég hef sagt þetta, þá hef ég að sjálfsögðu átt við skerðinguna á fiskverðinu haustið 1978, en þá voru hin gegndarlausustu svík höfð uppi við íslenska fiskimannastétt, og er enn ekki bætt nema að sáralitlu leyti það sem af þeim var tekið þá, þótt loforð væri á móti um að svo yrði gert. Annað dæmi hef ég bent á oftar en einu sinni. Það eru svik ráðherra sjálfra og stuðningsmanna þeirra hér á Alþingi við eigin brbl. á undirmenn í farmannastétt sumarið 1979. Sjálfsagt væri hægt að tína upp lengri lista, en ég bendi á þetta vegna þess að það er andstæða þess sem hér er á ferð. Ég ætla að nota þetta tækifæri sérstaklega til að fagna þessu frv., sem tæpast verður rætt að þessu sinni - alla vega ekki við 1. umr. - öðruvísi en að jafnframt verði rætt nokkuð um lögin sem samþykkt voru hér á s.l. vori um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þessir lagabálkar eru tengdir hvor öðrum og hafa það að markmiði að bæta aðbúnað á vinnustöðum, auka hollustuhætti og öryggi og koma í veg fyrir að heilsa bili eða hún bíði tjón af umhverfi mann á vinnustað. Auk þess koma undir þann lagabálk mörg önnur atriði sem varða almenna hollustuvernd í þjóðfélaginu hjá borgurunum atmennt, þótt þeir falli ekki undir þetta víðtæka hugtak: launþegi. Ég sé enn frekar ástæðu til að fagna annars vegar því frv., sem nú liggur frammi, og um leið lögunum frá því í vor um vinnuvernd vegna þess, að hvort tveggja á uppruna sinn í tíð þeirrar ríkisstj. sem ég studdi á sínum tíma, - ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar sem var við völd 1974–1978. Bæði þessi mál voru fyrst til umræðu og til samþykktar á Alþýðusambandsþingi 1976 og voru svo tekin upp í kröfugerð verkalýðssamtakanna í hinum víðtæku samningum 1977. Í því samkomulagi, sólstöðusamkomulaginu, varð það að samkomulagi milli vinnuveitenda, launþegasamtakanna og ríkisstj. sem þriðja aðila, að farið yrði í gagngera endurskoðun þessara mála, og í ráðherratíð Matthíasar Bjarnasonar, hv. 1. þm. Vestf., var skipuð fyrsta nefnd þeirra aðila sem hófu endurskoðun á þessum málum. Af skiljanlegum ástæðum hefur orðið nokkur töf á því, að fullbúið frv. kæmi fram hér á Alþingi um þessi mál. Nokkur skýring er sú sem nú kom fram hjá hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir nokkrum dögum hér í hv. d. þegar hann var að mæla með öðru frv., sem hann kvað hafa tafist vegna sérstakra erfiðleika innan þáv. ríkisstj. á haust- og vetrarmánuðum 1978 og fram á árið 1979. Má vera að eitt og annað þá hafi valdið einhverjum töfum á þessu frv., eins og hann gat um að hefði átt sér stað í sambandi við málið sem hann var að mæla fyrir. En það er að baki og því ber að fagna, að frv. er komið fram, og enn fremur því, að frv. um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum er orðið að lögum. Á síðasta Alþýðusambandsþingi átti ég sæti í starfsnefnd þingsins sem fjallaði einmitt og ályktaði um vinnuvernd. Ég sé sérstaka ástæðu til að skýra alþm. frá því - líklega verða ekki aðrir til þess hér - að ég hef sjaldan orðið var við eins atmenna ánægju og gleði yfir lagasamþykkt Alþingis. Ég held að allir, sem þar áttu hlut að máli, hafi gert sér grein fyrir því, að hvort tveggja mun þetta kosta peninga, bæði fyrir atvinnuvegina og fyrir ríkissjóð. Hins vegar telur hinn almenni launþegi á Íslandi að hér sé svo mikið í húfi og um svo mikið hagsmunaatriði fyrir sig að ræða, að þeir meta það vel eins og vert er. Það hefur komið fram við athugun á lögunum um vinnuvernd, sem tóku gildi í vor, að þar er viss hætta á ferðinni um eitt og annað. Okkur hefur þegar verið bent á það og engin ástæða til að draga úr því, að það þurfi að skoða mjög nákvæmlega í meðferð nefndar. En ég ber Hollustuhættir. 1274 hins vegar engan kvíðboga fyrir því, að ekki muni finnast lausn þar á. Og einn fulltrúi vinnuveitenda hefur reyndar sagt að hann vonaði að ekkert af þeim athugasemdum, sem ég gat um við hann, mundi eiga við rök að styðjast, heldur mundi lausn finnast í meðferð þeirra sem fara með stjórn málanna beggja eða með framkvæmd laganna. Að sjálfsögðu væri mikið komið undir því, að til þess veldust hæfir menn sem hefðu til að bera samkomulags- og samstarfsvilja. En það mun rétt hjá þeim sem hafa bent mér og öðrum á agnúa þessa frv., að auðvitað ber að varast að halda við því smákóngafyrirkomulagi sem viðgengist hefur við framkvæmd þeirra laga sem enn gilda um þessi mál og reyndar á fleiri sviðum í okkar landi. Það hefur t.d. verið bent á að æskilegt gæti verið á hinum minni stöðum úti um land, að það væri embættismaður, en ekki starfsmenn í einhverju fyrirtæki, sem annaðist eftirlit á vinnustöðum, og þetta og annað eftirlit yrði sameinað í beina eftirlitsstofnun á viðkomandi stað. M.a. til þess að forðast undanlátsemi eftirlitsmanns vegna kunningsskapar, skyldleika eða tengsla væru þar embættismenn að störfum sem gætu lítið á vandamálið frá faglegu sjónarmiði. Sjálfsagt er þetta eitt af því sem athuga þarf. Ég ætla ekki að fara að ræða málið frekar efnislega nú við 1. umr. Þetta er svo mikið mál að það þarf að sjálfsögðu að skoða ítarlega í viðkomandi þingnefnd, sem ég á líka sæti í, og kalla til þá menn sem hún telur rétt að kalla á til að fá upplýsingar um atriði sem að hefur verið fundið. En mér sýnist, þegar ég les þau plögg sem fram hafa komið frá einstökum aðilum, að þær háu gagnrýnisraddir, sem voru uppi um viss ákvæði laganna um vinnuvernd og aðbúnað á vinnustöðum - og reyndar það lagafrv. sem hefur verið lagt fram líka, hafi ekki við rök að styðjast. Hefur t.d. verið bent á það af formanni Læknafélagsins, að margar af athugasemdum landlæknis, sem komu fram á s.l. vetri í sambandi við hið fyrra málið, hafi alls ekki átt við rök að styðjast og var vísað frá sem aðfinnsluverðum. Áður en ég lýk máli mínu get ég ekki annað en vikið aðeins að þeirri þróun sem orðið hefur í þessum málum hjá okkur t.d. síðustu tvo áratugina, eða t.d. það tímabil sem ég hef átt sæti hér á Alþingi, svo að ekki sé farið lengra til baka. Það er enginn vafi að á fyrstu árum sjöunda áratugsins, þegar nýir menn komu til starfa í þýðingarmiklum embættum, t.d. framkvæmdastjóri þáverandi Iðnaðarmálastofnunar, Sveinn Björnsson, sem beitti sér fyrir margvíslegri kynningu á framkvæmd og hugmyndum manna í nágrannalöndum okkar og vestan hafs í samskiptum launþega og vinnuveitenda, að þau störf hans höfðu gífurleg áhrif á slíka þróun hér á næstu árum. Ég bendi t.d. á það, að þá strax má finna fyrstu hvöt þess, að samskiptaaðilar á vinnumarkaðinum leggist báðir á eitt um að endurbæta gildandi lög og reglur og nálgast eitthvað það sem fram var komið t.d. á Norðurlöndum í þessum málum. Ferðir, sem voru farnar til Norðurlanda til að kynnast samstarfsnefndunum svokölluðu, orsökuðu m.a. þetta. Að vísu áttu þær ekki upp á pallborðið hjá hv. alþm. Ég minnist þess, að ég flutti till. um að ríkisstj. hjálpaði aðilum til að koma slíkum nefndum á fót m.a. með kynningarstarfsemi. Þá voru það ráðamenn í Alþýðusambandi Íslands, sem máttu ekki heyra það eða sjá, að ríkisvaldið væri að skipta sér af slíkum málum. Er nú önnur tíðin þegar allt hreyfist í þá áttina, sem m.a. pólskur verkalýður er að forða sér frá, en það er að flytja sem mest af ráðum verkalýðshreyfingarinnar upp í ráðuneyti. Bæði á þessu sviði og mörgum öðrum hefur gengið verr að koma fram ýmsum skynsamlegum málum á þessum og skyldum sviðum í samskiptum þessara aðila heldur en ella hefði orðið. Ég hef rætt við fleiri en einn úr röðum vinnuveitenda um þessi mál á liðnum árum, enda haft ærnar ástæður til þar sem ég hef oft verið í samningum fyrir það stéttarfélag sem ég hef verið í hátt á fjórða áratug, og hef m.a. fengist við marga þætti þessara mála í þeim samningum við okkar viðsemjendur, og ég hef orðið var við mikla hugarfarsbreytingu þar og meiri og betri skilning en verið hefur. Það leynir sér ekki, þótt þeir eins og aðrir hafi takmörkuð peningaráð á erfiðum tímum eins og íslenskur atvinnurekstur hefur alltaf búið við og mun alltaf búa við, að hugsunarhátturinn hefur breyst í það horf, að margir þeirra skilja að það er fyrirtækjunum til góða og um leið þjóðinni allri að gætt sé heilsu starfsmannanna og þeir hvorki ofkeyrðir í vinnu né aðbúnaður slæmur eða eiturefni eða slysavaldar geri lífið minna bærilegt en ella. Ég minntist áðan á að tregðu gætti oft og tíðum hjá launþegasamtökunum. Ég minnist þess, að það eru yfir 15 ár síðan lagt var fyrir aðila frv. um vinnuvernd, sem hafði verið unnið að af milliþm. skipaðri fulltrúum launþega og vinnuveitenda, eitt fyrsta frv, sem samið var um ákveðinn hámarksvinnutíma í helstu atvinnugreinum, þó með undantekningum. Var það frv. sniðið eftir norskum lögum sem eru hluti af vinnuverndarlögunum norsku. Þótt vinnuveitendur væru þá reiðubúnir til að standa við sinn hluta af starfi í nefndinni, sem að þessu vann, fór svo, að þegar þingnefndin sendi Alþýðusambandinu þetta mál til umsagnar fannst forsvarsmönnum þess sér ekki skylt að svara fsp. frá nefndinni. Þar með dó það mál, og átti þó sæti í nefndinni og var 1. flm. að till. hér á hv. Alþingi maður sem átti eftir að gegna forsetastörfum í Alþýðusambandi Íslands um langt árabil. Ég vil láta það koma fram hér við 1. umr. málsins, að ég fagna þessu frv. Ég geri mér grein fyrir því, að fram mun koma og við eigum sjálfsagt eftir í þingnefndinni að heyra ýmsar aðfinnslur og athugasemdir. En eftir að hafa hlýtt á þær ábendingar og eftir að hafa lesið frv. yfir og ýmis fskj. - þar á meðal aftur þau fskj. og aths. sem hafa komið fram varðandi hið fyrra frv., sem ég kalla, um vinnuverndina, - þá sé ég ekki að neitt sé því til fyrirstöðu, að hægt sé að vinna að því að þetta frv. náist fram hér á Alþingi á eðlilegum tíma. Ég endurtek svo þakkir mínar, ekki aðeins til hæstv. ráðh. fyrir að hafa komið frv. fram núna, heldur og til þeirra fjölmörgu sem hafa unnið að því að málið er komið þetta langt og inn í þingsalina til okkar.



Herra forseti. Hv. 1. landsk. þm. hefur nokkuð rætt það frv. sem hér er til umr., og ég mun á sama hátt og hann ekki ræða frv. efnislega, til þess gefst tóm síðar þegar hv. n. hefur fjallað um frv., enda verður það án efa skoðað vandlega í þeirri n. sem fær málið til meðferðar. Varla verður samt sagt að þetta frv. hafi fengið mjög frábærar móttökur í stjórnarmálgögnum, því að leiðari eins blaðsins, Dagblaðsins, var á þann veg að þar var ráðist gegn frv. Þótt ég telji að það hafi verið gert af misskilningi, þá er það samt athyglisvert hvaðan sú gagnrýni kemur. Aðallega réðst blaðið að því, að verið væri að stofna til 224 nefnda, en að öðru leyti hirði ég ekki um að ræða það sem kom fram í leiðara þessum. Ástæðan fyrir því, að ég kveð mér hljóðs við þessa umr., er sú, að á sínum tíma hafði ég sem nm. í hv. félmn. Nd. afskipti af lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og eins og menn muna var það frv. keyrt í gegnum Alþingi af talsverðum hraða á síðasta þingi. Vegna þess, hvernig á stóð, ákvað n. að taka fram í sínu áliti nokkurs konar fyrirvara. Á þskj. 504 á 102. löggjafarþinginu kemur þessi fyrirvari fram og er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir þau ákvæði til bráðabirgða í frv., þar sem gert er ráð fyrir að endurskoðun laganna skuli fara fram eigi síðar en fimm árum eftir gildistöku þeirra, telur n. nauðsyn bera til, vegna ágreinings um túlkun ýmissa ákvæða í frv. svo og marga óljósra atriða, að stjórnvöld láti í sumar gera úttekt á gildissviði og framkvæmd laganna, að því er varðar ýmsar stofnanir, ný lagafrv. og eldri lög, sem frv. gerir ráð fyrir að falli undir hin nýju lög að einhverju eða öllu leyti. Jafnframt verði lögð fram áætlun um rekstrarkostnað Vinnueftirlits og sparnað sem sameining stofnana leiðir til. Nauðsynlegt er að þessi úttekt liggi fyrir áður en Alþingi kemur saman á ný næsta haust, svo að Alþingi geti gert viðeigandi lagabreytingar, ef ástæða þykir til, áður en lögin taka gildi 1. jan. 1981.“ Hér lýkur tilvitnun í nál., sem er undirritað af öllum nm. hv. félmn. Nd. Eitt af því, sem nefnt er í þessum fyrirvara, er hugsanleg skörun laganna um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og þess lagafrv. sem er hér til umr. í hv.d. Nýlega var skýrslu þeirri, sem unnin var í sumar af hæstv. félmrh., dreift á hv. Alþingi, en áður hafði þessi skýrsla verið send hv. félmn. Nd. Því miður urðu þau mistök í n., að formaður hennar lagði hana fram fullseint, þannig að nm. í félmn. hafa ekki haft skýrsluna við höndina nema í örfáar vikur. Það er því ástæða til að spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort hann hyggist láta fara fram umr. um þessa skýrslu, hvort hún sé lögð fram hér á hv. Alþingi til þess að um hana fari fram umr. eða hvort hann ætlist til þess, að hv. félmn. Nd. segi álit sitt á skýrslunni með einum eða öðrum hætti. Það eru nokkur atriði í þessari skýrslu sem ég tel ástæðu til að ræða örlítið við þessa umr., einkum og sér í lagi vegna þess að ég hygg að félmnm. hafi haft það m.a. í huga, að til laga um hollustuhætti yrði stofnað og þau sett á þessu þingi. Það eru örfá atriði sem mig langar til þess að biðja hæstv. ráðh. að fjalla um, tali hann aftur við 1. umr., þótt mér sé ljóst að hér sé farið á ystu brún, því að í raun og veru er verið að fjalla um annað mál, þótt náskylt sé. En ég réttlæti mínar gerðir og þessa ræðu með því, að sjálfur fór hæstv. ráðh. nokkrum orðum um þessa skýrslu í framsöguræðu með því frv. sem hér er til umr. Mér finnst í fyrsta lagi nokkuð gagnrýnisvert að sömu menn og sömdu lögin skyldu vera látnir fara yfir þau með því gagnrýnishugarfari sem um var beðið í nál. félmn. Reyndar var það útvíkkuð nefnd sem var þar að störfum, en eigi að síður tel ég að þegar beðið er um gagnrýni á störf nefndar sé ekki góður siður að láta sömu menn skrifa þá skýrslu. Það er alveg ljóst, að ein helsta ástæðan fyrir því, að efnt var til lagasetningar um vinnueftirlitið, var sú, að talið var að með þeim hætti væri hægt að sameina ýmsar stofnanir. Það kom fram bæði í fjárlagafrv. fyrir árið 1980 og eins í umr. um vinnueftirlitsfrv., að ýmsir töldu að stofnun eins og Brunamálastofnunin yrði lögð niður. Í skýrslu þeirri, sem hér liggur fyrir hv. Alþingi og er gefin út af félmrn. og heitir Vinnuvernd I, er sagt frá því, að nefndin hafi s.l. sumar átt viðræður við forráðamenn Brunamálastofnunar. Nú er mér sagt að nefnd, sem hefur haft með það mál að gera, hafi lokið störfum. Mig langar til að spyrja hæstv. heilbr.- og trmrh. og félmrh. að því, út á hvað þessar nýju tillögur gangi. Ganga þær út á það leggja niður Brunamálastofnun, eins og hagsýslustjóri virðist hafa talið að gerast mundi með tilurð Vinnueftirlitsins, eða er þar um að ræða að Brunamálastofnunin eigi að vaxa meira frá því sem nú er - eða hver verður staða hennar í kerfinu? Þetta nefni ég hér vegna þess að ég hef rökstuddan grun um að skýrsla Guðmundar Magnússonar o. fl. sé tilbúin. Væri æskilegt í þessum umr. að fá upplýsingar um þetta mál hjá hæstv. ráðh. Í öðru lagi langar mig til þess að minnast á atriði sem talsvert var rætt í n. á sínum tíma og enn fremur kom fram hjá fulltrúum landbúnaðarins og reyndar kemur fram í skýrslu félmrn. á bls. 11 og 12, en það er viðvíkjandi landbúnaðinum. Eins og hv. alþm. muna höfðu Búnaðarfélag Íslands og Stéttarsamband bænda ákveðinn fyrirvara við setningu laganna um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og töldu að ákvæði laganna gætu ekki gilt um landbúnaðinn. Á bls. 11 og 12 segir að nefndin, þ.e. endurskoðunarnefndin, sem í raun var sama nefndin og samdi frv. sem nú er orðið að lögum, hafi rætt þetta aftur við þá fulltrúa landbúnaðarins, sem ég fyrr nefndi, og samkomulag hafi orðið um að Búnaðarþing, sem haldið verður í febrúar n.k., fái þetta mál til meðferðar og semji reglugerð um þetta efni. Hér er um að ræða framsal hæstv. ráðh. til Búnaðarþings um reglugerð er varðar þessi mál í landbúnaðinum. Ég vil spyrja hæstv. ráðh. hvort í því framsali sé gert ráð fyrir því, að Búnaðarþing hafi frjálsar hendur um hvernig staðið verður að vinnueftirliti í landbúnaði. Slíkt getur auðvitað orðið til þess, að aðrar stéttir í landinu telji að þær geti haft sams konar reglugerðarvald um vinnueftirlit í sínum greinum. En eins og allir vita er gert ráð fyrir því, að vinnueftirlitið sé kostað af atvinnuvegunum sjálfum. Í þriðja lagi langar mig til þess að spyrja hæstv. ráðh. að því, hvað hann telji um samstarf heilbrigðisþáttarins, þ.e. heilbrmrn. og þeirra aðila sem fara með vinnueftirlítið hins vegar, og hvort hann treysti sér til þess hér við 1. umr. um frv. um hollustuhætti og hollustuvernd að segja frá því, hver hans skoðun sé á viðhorfum sem birtast í hugmyndum Ingimars Sigurðssonar, sem er meginhöfundur þess frv. sem hér er til umr. Þar kemur fram að Ingimar vill treysta böndin á milli þessara aðila mun meira en gert er ráð fyrir í lögunum og reyndar í því frv. sem hér er til umr. Í þessu sambandi er reyndar ástæða til að minna á umsagnir frá Reykjavíkurborg á sínum tíma og þó einkum og sér í lagi frá Þórhalli Halldórssyni framkvæmdastjóra Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur í bréfi sem hann sendi til Arnar Bjarnasonar 25. ágúst 1980 og ég veit að hæstv. ráðh. hefur kynnt sér.

Á þm. við hugmyndina um samstarfsnefnd?

Já, og vegna fsp. hæstv. ráðh. úr sal skal það tekið fram, að ég á við hugmyndir um samstarfsnefnd og jafnvel enn nánara samstarf og hvert allt hæstv. ráðh. sé á tengingu þessara tveggja þátta. En eins og ég hef vikið áður að í mínu máli var meginhugmyndin í upphafi að reyna að ná tökum á samræmingu á þessum sviðum öllum. Og ég tel reyndar að með því frv., sem hér er til umr., séu tekin ákveðin góð skref í þá átt. Næst vil ég ræða um Framleiðslueftirlitið og þau viðhorf sem koma fram í skýrslunni á bls. 13 frá Jóhanni Guðmundssyni forstöðumanni Framleiðslueftirlits sjávarafurða. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Þess skal hér getið, að forstöðumaður Framleiðslueftirlits sjávarafurða, Jóhann Guðmundsson, sem var gestur nefndarinnar á fundum hennar 25. júlí og 8. ágúst 1980, ritaði félmrh. bréf, dags. 22. ágúst 1980, og boðaði athugasemdir af sinni hálfu við lög nr. 46/1980 „vegna skörunar við Framleiðslueftirlit sjávarafurða“. Nefndinni hafa engar athugasemdir borist frá forstöðumanninum og nefndarmenn ekkert frá honum heyrt frá því er hann sat á fyrrgreindum fundum með henni.“ Mig langar til að spyrja hæstv. ráðh. hvort hann geti upplýst þingheim frekar um þessi mál og hvort hann kannist við það, að ríkisstj. - en það mál heyrir nú reyndar undir hæstv. sjútvrh. - hafi borist endurskoðun á skýrslu um starfsemi Framleiðslueftirlits. Eins og hv. þm. muna var áfangaskýrslu skilað á síðasta ári í þeim efnum, og ég hef rökstuddan grun um að nú hafi fyrir nokkru verið skilað skýrslu um þetta mál. Það er athyglisvert, þegar rætt er um samræmingu á hollustu- og vinnuverndarkerfinu, að taka þá inn í dæmið jafnframt Framleiðslueftirlit sjávarafurða auk annarra eftirlitsstofnana, sem reyndar er fjallað um í því frv. sem hér er til umr., og þá á ég við mengunarvarnir, geislavarnir og aðra slíka aðila sem tengjast þessum málum. Hafi hæstv. ráðh. einhverjar frekari upplýsingar um viðhorf Jóhanns Guðmundssonar, sem hann boðar í þessari skýrslu, en n. fékk ekki til sín, væri gott fyrir hv. þm. að fá upplýsingar um það. Jafnframt væri æskilegt ef hæstv. ráðh. gæti skýrt þingheimi frá því, hvort hæstv. ríkisstj. hafi borist lokaskýrsla frá þeirri nefnd sem sett var á laggirnar til að endurskoða hlutverk og stöðu Framleiðslueftirlits sjávarafurða, en það er mat margra að verulega megi draga úr kostnaði og umfangi þeirrar stofnunar. Á bls. 15 í þessari skýrslu er fjallað um viðhorf landlæknis, en eins og allir muna gerðist það þegar lögin um vinnuvernd voru samþykkt, að landlæknir lýsti yfir andstöðu sinni opinberlega í fjölmiðlum. Landlæknir hefur komið sínum viðhorfum til skila samkv. þessari skýrslu. Hæstv. félmrh. er jafnframt hæstv. heilbrmrh. og mig langar til þess að heyra hann hér, við 1. umr. um þetta mál, segja þingheimi frá því, hvort landlæknir, hans undirmaður, sé ánægður með þá skipan mála og hvert álit hæstv. ráðh. sé á þeim umkvörtunarefnum sem komu fram frá landlækni, m.a. í blaðagreinum s.l. vor. Á bls. 17 í skýrslunni um vinnuvernd, sem ég hef gerst ærið langorður um, er fjallað um kostnaðinn Ég rifja það upp, að eitt af því, sem kom fram í nál. hv. félmn. Nd., var einmitt það, að fyrir byrjun þessa þings lægju fyrir kostnaðaráætlunartölur sem snertu Vinnueftirlit ríkisins. Nánast það eina, sem sagt er um þessi mál í þessari skýrslu, er neðst á bls. 17, þar sem segir, með leyfi forseta: „Hins vegar er stefnt að því, að eftirlitskerfið verði einfaldað og bundinn verði endir á það ófremdarástand, að tveir eða jafnvel fleiri aðilar hafi eftirlit og afskipti af sama vandamáli.“ Þetta eru fögur fyrirheit, en ég efast um að þetta sé sú niðurstaða sem hv. félmn. bjóst við að fá, miðað við þann fyrirvara sem hún gerði í nál. s.l. vor og var forsenda þess, að þetta frv. var afgreitt á því þingi. Á þetta minnist ég hér og nú, því að frá því að þessi skýrsla var skrifuð á sínum tíma í sumar eru liðnir nokkrir mánuðir og þess vegna hefur hæstv. félmrh. gefist nægur tími til að vinna að þessum hugmyndum. Og reyndar veit ég að ný stjórn Vinnueftirlitsins hefur komið saman og rætt nokkuð þessi mál, þar á meðal um iðgjöld á næsta ári. Það væri æskilegt ef hæstv. ráðh. gæti upplýst þingheim um það við 1. umr. um frv. til l. um hollustuhætti og hollustuvernd. Nú getur það komið í ljós í ræðu hæstv. ráðh., að hann telji fulla ástæðu til þess að félmn. Nd. ræði skýrsluna og um hana fari síðan fram umr. hér á hv. Alþingi. Sé það hugmynd hæstv. ráðh. er nauðsynlegt að slík umr. fari fram sem allra fyrst og alla vega fyrir jól, því að lögin taka gildi um áramót. Verði það ofan á, að hér fari fram umr. um þessa skýrslu, þá er auðvitað ástæðulaust fyrir hæstv. ráðh. að svara þessum spurningum öllum í dag á þessum fundi, því að þá er honum í lófa lagið að taka þær upp og gera þeim ítarleg skil í framsöguræðu sinni fyrir skýrslunni þegar hún verður tekin til umr. Sé það hins vegar ekki ætlunin, þá vildi ég beina þeim tilmælum til hæstv. ráðh., að hann reyndi að greiða fyrir því, að þær upplýsingar, sem hér hefur verið beðið um, komi fram við 1. umr. þess máls sem hér er til umr. Ég ætla mér ekki að ræða almennt um efnisatriði frv. á þskj. 148. Ég efast ekki um að hér er um að ræða afrakstur af starfi manna sem hafa lagt sig fram um að vinna sitt starf sem best, og mér sýnist á frv. að þar sé margt til bóta. Það var þó athyglisvert, sem kom fram í framsöguræðu hæstv. ráðh., að hann sagði að frv. færi lagt fram án skuldbindinga um stuðning stjórnarflokkanna. Þetta er harla óvenjulegt orðalag, ef ég man rétt, og mig tangar til að spyrja hæstv. ráðh. hvort þetta þýði það, að frv. hafi ekki fengið umræður í ríkisstj. eða hvort einhver fyrirvari sé af hálfu einhvers aðilans að stjórnarsamstarfinu eða hvort þetta sé aðeins orðalag sem hæstv. ráðh. notar til vara til þess að koma ekki hugsanlega í bakið á einum eða öðrum. En orðalagið var sérkennilegt því að þetta gerist venjulega ekki um stjórnarfrv. Frv. til l. um hollustuhætti og hollustuvernd er frv. sem gerir ráð fyrir því, að lögin séu rammalög og taki ekki yfir þau svið sem við getum kallað sérsvið. Ég lýsi ánægju minni með að þetta frv. er komið fram, og ég veit að nm. í heilbr.- og trn. muni gera sitt til þess að þetta frv. nái fram að ganga á þessu þingi. Á það hefur verið bent, að slíkt sé nauðsynlegt. Hv. síðasti ræðumaður fór nokkrum orðum um það, og ég er honum fyllilega sammála í þeim efnum. Hitt er svo annað, að það er umhugsunarefni fyrir okkur þm. þessarar hv. d., þegar við gerum „samning“ við hæstv. ráðh. - þá nota ég samningur innan gæsalappa - um að ákveðin störf séu unnin, ákveðin endurskoðunarstörf, skýrsla er gefin út, sem því miður - og það er reyndar ekki hæstv. ráðh. að öllu leyti að kenna kom seint til nm., þá skuli ekki fara fram sérstök umr. um þá skýrslu. Ég vil þó nefna það, að enn er hægt að bjarga því máli við ef hæstv. ráðh. hefur lagt fram skýrsluna um vinnuvernd í trausti þess, að hún verði rædd hér á þinginu. Að lokum vil ég aðeins ítreka þær óskir mínar, að ráðh. segi það annaðhvort klárlega hér, hvort hann ætlist til þess að skýrslan sé rædd fyrir jól, eða ef svo verður ekki, að hann geri þá frekari grein fyrir þeim fsp. og viðhorfum sem komu fram í þessari ræðu minni.



Herra forseti. Fyrir þingið hefur verið lagt frv. til l. um hollustuhætti og hollustuvernd. Annars vegar hefur það borist okkur sem þskj. og hins vegar sem sérstakt rit, þar sem nafngreindir eru þeir sem að frv. standa, en í hinu tilfellinu mun frv. vera lagt fram af hálfu ráðh. Ég vil nú vekja á þessu athygli, því að mér sýnist að það sé nokkuð óvanalegt að mál berist til þingsins á tvo vegu eins og hér hefur gerst. Það var fyrst og fremst tvennt sem ég vil þó gera hér að umræðuefni. Annað er það að setja lög um hollustuhætti og hollustuvernd eða að setja lög um nýja stofnun í þessu landi. Með þeirri lagasetningu, sem hér er verið að vinna að með því að leggja þetta frv. fram, er stefnt að því að setja hér á stofn nýja stofnun. Að vísu er um það rætt, að leggja skuli niður eða sameina aðrar stofnanir. Þetta er þess vegna um leið í reynd ný skattalög og nýjar ákvarðanir um útgjöld úr ríkissjóði. Ég vil vekja á því athygli, að við erum búnir á undanförnum árum að samþykkja þó nokkuð mikið af lögum sem við höfum vegna fjármagnsskorts ekki komið í framkvæmd. Ég vil minna á lög um heilsugæslustöðvar t.d. Það vekur þess vegna athygli mína, að það skuli svo skilyrðislaust vera lagt til að hér sé farið út í nýja stofnun. Hitt atriðið, sem ég tel að sé fullkomið umhugsunarefni, er réttarstaða einstaklingsins annars vegar og stofnunarinnar hins vegar. Við höfum í þessu landi lifað við þau grundvallarlög, að menn séu kærðir ef þeir brjóta af sér, svo komi dómsúrskurður og að því búnu verði hafist handa um framkvæmdir af hálfu framkvæmdavaldsins til að framfylgja úrskurðinum. Hér er aftur á móti gert ráð fyrir að framkvæmdavaldið, í þessu tilfelli í formi nefndarinnar, skuli alfarið hafa þann rétt að ákveða hlutina, en svo þurfi einstaklingurinn að sækja sitt mál með lögum á eftir, til að kanna hvort hann hefur yfirleitt verið brotlegur eða ekki. Þetta stríðir alfarið á móti minni réttarvitund. Það er t.d. á bls. 9 kveðið svo að orði: „Hollustunefndum er heimilt að gefa fyrirmæli um meðferð og notkun matvæla og annarra vara þar sem settum reglum hefur ekki verið fylgt. Nefndirnar geta lagt hald á slíkar vörur og fyrirskipað förgun þeirra teljist slíkt nauðsynlegt.“ Og svo neðar á sömu bls.: „Málskot fresta ekki upphaflegri ákvörðun stofnunarinnar.“ Ef hliðstæðar reglur hefðu gilt varðandi það þegar menn eru dæmdir til dauða, þá hefðu þeir fyrst verið teknir af lífi, en svo haft rétt til að áfrýja sínu máli. Ég mælist eindregið til þess, þó að menn vilji nú koma lögum fram og tryggja aðbúnað um hollustuhætti og hollustuvernd, að viss grundvallaratriði í vestrænu réttarfari verði virt í þessum lögum.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós ánægju mína með það, að þetta lagafrv. er nú fram komið. Þótt ég hafi á sínum tíma átt þátt í undirbúningi málsins hef ég enn ekki vegna fjarveru haft tækifæri til að kynna mér frv. í lokafrágangi þess. Efnislega mun ég því ekki ræða málið á þessu stigi, enda gefst tækifæri til þess síðar. Ég legg mikla áherslu á sameiningu þeirra mörgu stofnana sem eftirlit hafa með vinnustöðum, bæði til einföldunar og til þæginda fyrir viðkomandi aðila og til verulegs sparnaðar í opinberum rekstri, gagnstætt því sem hv. 5. þm. Vestf. hélt fram. Ég er sannfærður um að miklum árangri má ná í þeim efnum. Þótt ég ræði málið á þessu stigi ekki efnislega vil ég ítreka ánægju mína með að málið er nú fram komið.



Herra forseti. Ég vil fyrst þakka þær góðu undirtektir, sem þetta frv. hefur fengið, og vona að það sé til marks um það, að hv. Alþingi treysti sér til að afgreiða þegar á þessum vetri það viðamikla mál sem hér er á dagskránni. Í þeim umr., sem hér hafa farið fram, hafa menn vikið að öðru máli, sem hér var á dagskrá s.l. vor og vissulega kemur af eðlilegum ástæðum upp í hugann þegar rætt er um þetta mál, en það eru lögin um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980. Ég vil fyrst víkja að þeim orðum og spurningum sem komu fram varðandi það mál frá hv. 10. þm. Reykv. Hann spurði hvort ég hygðist beita mér fyrir því, að fram færi sérstök umr. um þá skýrslu sem samin hefur verið og dreift á hv. Alþingi um það mál. Ég hafði hugsað þetta mál þannig, eftir að hafa lagt skýrsluna ásamt öllum fylgigögnum fyrir félmn. deildarinnar, að það væri í raun og veru fyrst og fremst á valdi n., hvort hún eða einstakir menn þar óskuðu eftir því að umr. færu fram um málið. Ég fyrir mitt leyti hef að sjálfsögðu ekkert á móti slíku, en mér finnst eðlilegast að þeir, sem í n. eru og höfðu með málið að gera s.l. vor, beiti sér í málinu ef þeir vilja að fram fari umr. um það. Ég hef síður en svo neitt við slíkt að athuga af minni hálfu. Hv. þm. gagnrýndi nokkuð skipun þeirrar nefndar, sem vann að skoðun frv. í sumar. Ég taldi heppilegast að sama nefndin fengi athugasemdir við frv. til skoðunar og vann upphaflega gerð þess, vegna þess að þar eru þeir menn saman komnir sem handgengnastir eru efni frv. Ég man ekki betur - ég held að það sé alveg öruggt - en að ég hafi látið það koma fram í umr. á Alþingi í vor, að ég ætlaði mér einmitt að biðja þessa sömu menn að skoða lögin sérstaklega, og það komu engar athugasemdir fram við það af hálfu hv. þm. Hv. 10. þm. Reykv. innti eftir starfi nefndar þeirrar sem kannar nú málefni Brunamálastofnunar ríkisins. Hún hefur ekki skilað mér endanlegu áliti svo að ég get ekki svarað til um það, hvað hún hefur um þessa hluti að segja. Hins vegar vísa ég til þess sem segir í tölul. 4.2 á bls. 9 í því gagni sem hér hefur verið dreift og heitir Vinnuvernd og hv. þm. vitnaði til, en þar kemur fram að nefndin, sem hefur unnið að þessum málum í sumar, telur „að eldvarnir á hvers kyns vinnustöðum séu mjög veigamikill hluti af öryggismálum þeirra, sem þar vinna, og falli þar af leiðandi undir lög nr. 46/1980. Telur nefndin eðlilegast að innan Vinnueftirlits ríkisins starfi sérstök deild er fjalli um brunavarnamál á sérfræðigrundvelli, en að eldvarnaeftirlit á vinnustöðum verði hluti af eftirliti eftirlitsmanna stofnunarinnar um land allt. Jafnframt verði eldvarnamálefnin hluti af verksviði öryggistrúnaðarmanna, öryggisvarða og öryggisnefnda er starfa innan veggja fyrirtækja og öryggisnefnda sérgreina samkv. lögum nr. 46/1980.“ Hv. þm minntist á þann kafla sem hér fjallar um landbúnað. Það er rétt, að þegar málin voru til meðferðar hér á hv. Alþingi kom fram gagnrýni frá einstökum þm., m.a. hv. þm. Stefáni Valgeirssyni og fleirum, um það, að ekki væri nægilegt tillit tekið til sjónarmiða landbúnaðarins við gerð þess frv. sem þá lá fyrir þinginu. Niðurstaðan varð sú, að sett var inn ákvæði til bráðabirgða um að samin yrði fyrir mitt ár 1981 reglugerð um það, hvernig lög þessi snúi að landbúnaðinum í framkvæmd og fyrr tækju lögin í rauninni ekki gildi gagnvart landbúnaðinum. Það er sú niðurstaða sem varð á hv. Alþingi í vor. Þegar þessi endurskoðunarnefnd ræddi síðan í sumar um málið við Stéttarsamband bænda og fulltrúa Búnaðarfélags Íslands, sem komu tvisvar sinnum á fundi nefndarinnar, varð niðurstaðan, að Stéttarsamband bænda gerði tillögur að því, hvernig þessi mál snertu landbúnaðinn, og að um þetta verði fjallað á Búnaðarþingi - eða eins og það er orðað: „Fulltrúi Stéttarsambandsins áréttaði á fundi með nefndinni, að hraða þyrfti samningu reglugerðarinnar, og varpaði því fram, hvort ekki væri skynsamlegt að Stéttarsambandið ynni að þessu verkefni nú í haust með það í huga, að Búnaðarþing fjallaði um málið í febr. 1981. Töldu nefndarmenn það góða hugmynd.“ Hér er að sjálfsögðu ekki um neitt valdaframsal að ræða af hálfu rn. Hér er aðeins um það að ræða, að Búnaðarþing og Stéttarsamband bænda munu gera tillögur, en ráðuneytið mun síðan koma þessum tillögum á framfæri við stjórn Vinnueftirlits ríkisins og síðan taka ákvarðanir í málinu. Þá er það varðandi hugmynd um samstarf Vinnueftirlits ríkisins annars vegar og hins vegar hollustueftirlits ríkisins, sem er verið að tala um í því máli sem hér er á dagskrá. Það kom fram í endurskoðunarnefndinni að setja skyldi upp sérstaka samstarfsnefnd sem í eiga sæti forstöðumenn Hollustuverndar ríkisins, Vinnueftirlits ríkisins og Framleiðslueftirlits sjávarafurða. Skal þessi samstarfsnefnd koma sér saman um framkvæmd hollustueftirlits í takmarkatilvikum og gæta þess, að þessir aðilar fari ekki hver inn á annars svið né að mismunandi kröfur séu gerðar um sama eða sömu atriði. Með því að koma á slíkri samstarfsnefnd telur endurskoðunarnefndin að hægt verði að koma á föstu samráði um framkvæmd umrædds eftirlits og nánari verkaskiptingu og að á þennan hátt megi koma í veg fyrir skörun. Í framsöguræðu, sem ég flutti fyrir frv. því sem hér er á dagskrá, gerði ég grein fyrir því, að brtt., sem þarna er nefnd, er sett fram í góðu samráði við mig og ég mun koma henni á framfæri við þá n. sem um málið fjallar hér á hv. Alþingi. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé skynsamlegt og nauðsynlegt að koma þegar í stað á slíkri samstarfsnefnd til að samhæfa starfsemi þessara stofnana. Ég get hins vegar miklu minna sagt hv. þm. um Framleiðslueftirlit sjávarafurða. Mér hefur ekki borist skýrsla um endurskoðun á starfsháttum Framleiðslueftirlitsins og ég hef ekki heldur orðið var við það, að félmrn. hafi fengið svör eða það hafi fengið sérstakt bréf, eins og boðað er í aths. nr. 6.1 á bls. 13 í þessu skjali um Vinnueftirlit ríkisins. Ég get því í rauninni lítið um það mál sagt. Varðandi landlækni, þá hefur hann gert ýmsar athugasemdir við þetta sem m.a. komu fram í blaðagreinum um það leyti sem málið var til afgreiðslu hér á Alþingi. Þegar endurskoðunarnefndin var að störfum í sumar kvaddi hún á sinn fund landlækni og aðstoðarlandlækni og óskaði eftir skriflegum brtt. þeirra eða ábendingum í sambandi við frv. um hollustuhætti og hollustuvernd. Þær brtt. eru ekki komnar, og ég get ekkert annað um málið sagt en að biðja hv. heilbr.- og trn. þessarar deildar að kalla landlækni og aðstoðarlandlækni og óskaði eftir skriflegum brtt. þeirra eða ábendingum í sambandi við frv. um hollustuhætti og hollustuvernd. Þær brtt. eru ekki komnar, og ég get ekkert annað um málið sagt en að biðja hv. heilbr.- og trn. þessarar deildar að kalla landlækni og aðstoðarlandlækni á sinn fund og ræða við þá svo og forstöðumann Heilbrigðiseftirlitsins um það, hvað þeir hafi um málið að segja. Í sambandi við kostnaðinn við þetta liggur auðvitað fyrir hvaða tillaga er gerð varðandi kostnað fyrir árið 1981. Ég veit ekki betur en hv. þm. sitji í fjvn. - eða a.m.k. sat hann þar - og mig minnir að talan í fjárlagafrv. sé 274 millj. kr.  Hins vegar sýnist mér alveg ljóst, og það kom fram á þessum óformlega stjórnarfundi Vinnueftirlits ríkisins um daginn, að tölurnar í fjárlagafrv. eru of lágar. Ég minni á í þessu sambandi, að gert er ráð fyrir að stofnunin sé alfarið fjármögnuð af sama gjaldstofni og slysatryggingar Tryggingastofnunar ríkisins. Prósentan í slysatryggingunum hefur verið 0.352% á þessu ári, og í fjárlagafrv. - eins og það lítur út núna - er gert ráð fyrir að sú prósenta lækki nokkuð, þar sem hafi verið oftekið í rauninni með síðustu ákvörðun. Þessar gjaldtökur þarf að stilla af, og ég varð var við góðan skilning á því máli hjá þeim mönnum í stjórn Vinnueftirlits ríkisins sem ég hitti á óformlegum fundi nú á dögunum. Hv. þm. spyr hvað það þýði, að frv. sé lagt fram án skuldbindingar að hálfu ríkisins. Hér er um að ræða tiltölulega mjög flókið mál tæknilega séð. Ég taldi því eðlilegast að málið væri lagt í hendur Alþingis, að Alþingi fái það til meðferðar án þess að verið sé að binda menn á einstaka þætti þess fyrir fram lið fyrir lið. Það var eingöngu það sem ég átti við með þeim ummælum sem hv. þm. vitnaði til. Síðan kom hér í ræðustól hv. 5. þm. Vestf. og kvartaði yfir því, að hér væri verið að setja upp nýja stofnun. Hann hefur greinilega meiri trú á vissu málgagni ríkisstj. en hv. 10. þm. Reykv., en það var innihaldið í leiðara Dagblaðsins á dögunum að verið væri að búa til nýtt bákn með þessari stofnun. Hér er verið að búa til eina nýja stofnun úr fimm stofnunum og nefndum sem eru þegar með starfslið í kerfinu. Hér er ekki verið að hlaða neinu upp í stórum stíl. Hér er með skipulagsbreytingu verið að gera tilraun til að koma í veg fyrir margverknað og tvíverknað. Það er því um að ræða reginmisskilning bæði hjá leiðarahöfundi Dagblaðsins, sem hv. 10. þm. Reykv. vitnaði til, og hjá hv. 5. þm. Vestf. - og hélt ég að við ættum ekki eftir að lifa það, að þessir tveir mætu menn gengju nákvæmlega í takt í almennum pólitískum málflutningi. Hitt þótti þó hv. 5. þm. Vestf. miklu merkilegra, að það skyldi geta komið fyrir að í svona lagafrv. væri ákvæði um það, að farga mætti baneitruðum matvörum án þess að setja áður undirrétt og hæstarétt í málinu með viðeigandi tímatöfum, eins og það kerfi er nú hér í landinu. Það var á honum að skilja, að salmonellasýkillin ætti í rauninni að njóta alveg sömu verndar til að lifa og mannskepnan. Ég held að hv. þm. hafi misskilið málið í grundvallaratriðum. Það geta verið full rök fyrir því í mörgum tilvikum, að bráðnauðsynlegt sé að farga eitruðum eða skemmdum matvælum af ýmsum toga, og það er fáránlegt að láta sér detta í hug að keyra slík mál í gegnum okkar seinvirka réttarkerfi. Að lokum þakka ég fyrir þær góðu undirtektir við málið í heild sem hér hafa komið fram hjá öllum ræðumönnum.



Herra forseti. Heilbr.og trn. hv. deildar hefur fjallað um málið á tveimur fundum og leggur til að frv. verði samþykkt án breytinga. Jóhann Einvarðsson og Pálmi Jónsson, hv. þm. og hæstv. ráðh., voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um frv. til l. um rétt manna til að kalla sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga. Menntamálanefnd Nd. hefur rætt frv. og mælir með því, að það verði samþykkt. Eins og getið var um í framsögu er þetta fyrst og fremst frv. sem bindur menntun og starfsheiti saman. Hér hafa ýmsir menn á ýmsum tímum kallað sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga og hafa menn ekki fyllilega vitað hver menntun lá að baki þessum starfsheitum. Með frv. er kveðið nánar á um menntun að baki starfsheitinu viðskiptafræðingur eða hagfræðingur. Allir nefndarmenn í menntmn. hafa skrifað undir það álit nefndarinnar, að hún mæli með því að frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um frv. til l. um breytingu á lögum nr. 97 frá 1979, um eftirlaun til aldraðra. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið sér til ráðuneytis Guðjón Hansen tryggingafræðing sem kom á fund hennar. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Fjarverandi afgreiðslu málsins voru hv. þm. Jóhann Einvarðsson og hæstv. landbrh. Pálmi Jónsson. Ég vil hins vegar vekja athygli á því, að þau mistök hafa orðið við nál. þetta, og raunar einnig það nál. sem ég mælti fyrir hér áðan, að nafn Magnúsar H. Magnússonar hefur fallið niður. Ég vil biðja menn að afsaka það, að á einhvern hátt hefur þetta gerst, en hv. þm. Magnús H. Magnússon var sannarlega viðstaddur afgreiðslu þessara mála.



Herra forseti. Allshn. Nd. hefur haft til athugunar frv. Grænlandssjóð og fengið til ráðuneytis Sigurgeir Jónsson aðstoðarbankastjóra Seðlabankans. Nefndin er sammála um að mæla með því, að þetta frv. verði samþ., en flytur við það þrjár brtt. Fyrsta brtt. varðar aðeins orðalag sem ekki skiptir máli. Önnur brtt. varðar það atriði, að í frv. er gert ráð fyrir að framlög í sjóðinn séu innt af hendi úr ríkissjóði á árunum 1980, 1981 og 1982, 75 millj. kr. hvert ár. Að athuguðu máli þótti ekki líklegt að hægt væri að greiða þetta framlag úr ríkissjóði á árinu 1980, og því leggur nefndin til að framlög í sjóðinn verði greidd á árunum 1981 og 1982, 125 millj. kr. hvort ár. Þarna er sem sagt gert ráð fyrir lítils háttar hækkun á framlagi ríkissjóðs í þennan sjóð, en hins vegar kemur framlagið örlítið seinna í sjóðinn. Það þykir nauðsynlegt og vel við hæfi, að þessi sjóður sé í stakk búinn til þess að taka til starfa á árinu 1982, en þá eru talin vera liðin 1000 ár frá því að Eiríkur rauði fór sína fyrstu ferð til Grænlands. Þriðja brtt., sem nefndin flytur, varðar varðveislu sjóðsins. Í frv. er gert ráð fyrir að framlögum í sjóðinn sé tafarlaust breytt í erlendan gjaldeyri og þau varðveitt í erlendum gjaldeyri. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að þar sem þessi sjóður á eingöngu að úthluta 9/10 hlutum af vaxtatekjum sínum má gera ráð fyrir því, ef sjóðurinn er varðveittur í erlendum gjaldeyri, að vaxtatekjurnar verði ekki verulega miklar. Hins vegar verður höfuðstóll sjóðsins gengistryggður. Það verður sem sagt ekki hvort tveggja mögulegt, að gengistryggja sjóðinn og hafa hann með háum vöxtum. Við í nefndinni leggjum því til að orðalagi verði vikið lítilsháttar við. Í stað þess, að ákveðið sé í frv, að sjóðinn skuli varðveita í erlendum gjaldeyri, viljum við orða það þannig, að sjóðinn megi varðveita í erlendum gjaldeyri, og ætlumst til að stjórn sjóðsins semji um það við Seðlabanka Íslands, sem á að annast varðveislu sjóðsins, hvaða leið verði valin í þessu efni. Þessar breytingar, sem við leggjum til að gerðar verði á frv., eru allar gerðar í samráði við 1. flm. þessa máls.



Herra forseti. Fyrir hönd flm., sem eru úr öllum þingflokkum, vil ég færa nefndinni bestu þakkir fyrir skjóta og ágæta afgreiðslu á þessu máli. Ég vil geta þess, að einmitt á meðan málið var hjá nefndinni komu hingað til lands í heimsókn fyrsti forsrh. Grænlendinga og með honum atvinnumálaráðherra og tveir aðrir menn. Þeir fréttu af þessu frv., eftir að þeir voru hingað komnir, og fylltust áhuga. Var auðheyrt á þeim, að þeim þótti þessi hugmynd sýna hina mestu vinsemd af hálfu okkar Íslendinga og gerðu sér vonir um að slíkur sjóður gæti orðið að raunhæfu gagni til þess sem hann er ætlaður. Ég vil ítreka þakkir mínar og vænti þess að þessi hv. deild ljúki afgreiðslu málsins og að Ed. geri það líka skjótlega.



Herra forseti. Á þskj. 72 er flutt frv, til l. um breyt. á lögum um tollheimtu og tolleftirlit nr. 59 frá 28. maí 1969, með síðari breytingum. Þá er og á þskj. 73 flutt frv. til l. um breyt. á sömu lögum og á þskj. 74 flutt frv. til l. um breyt. á lögum nr. 120/1976, um tollskrá o.fl., með síðari breytingum. Það er öllum þessum frv. sameiginlegt, að þau eru flutt til þess að koma fram þeirri breytingu á lögum um tollheimtu og tolleftirlit, að hér á landi verði hægt að taka upp það fyrirkomulag sem tíðkast hefur víða í löndum í kringum okkur, að veittur er frestur á greiðslu aðflutningsgjalda. Þessi greiðslufrestur hefur oft verið nefndur tollkrít. Frv. á þskj. 72 er um það atriði sérstaklega, en frv. á þskj. 73 og 74 fjalla hins vegar um breytingu á lögum um tollheimtu og tolleftirlit og um tollskrá sem beinlínis er afleiðing af því að Alþingi samþykki það frv. sem ég nú mæli fyrir. 1. flm. frv. á þskj. 73 og 74, hv. 10. þm. Reykv.- sem jafnframt er 2. flm. frv. sem ég mæli hér fyrir - mun hér á eftir gera grein fyrir þeim tveimur frv. sem síðar eru á dagskrá þessa fundar. Það er öllum kunnugt, sem fylgst hafa með innflutningsmálum okkar, að þeir aðilar, sem hafa innflutningsverslun að atvinnu, eru þess mjög fýsandi, að hægt sé að taka upp fyrirkomulagið sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Samtök þeirra hafa sýnt þessu máli mikinn áhuga, og ég fékk tækifæri til þess árið 1976 að sitja ráðstefnu hjá þeim og hlýða á þau sjónarmið sem þeir höfðu fram að færa í sambandi við þetta málefni. Ég var þeirrar skoðunar eftir þær umræður, sem þar fóru fram, að hér væri um að ræða mjög athyglisvert mál sem vert væri að gefa gaum, og ég beitti mér því fyrir því, er ég gegndi embætti fjmrh., að skipuð var nefnd til að vinna að endurskoðun þessara laga. Í upphafi gerði ég ráð fyrir að haga störfum þessarar nefndar þannig, að fram kæmi frv. um tollkrít þar sem Alþingi gæti tekið afstöðu til þess máls sérstaklega. Ef Alþingi samþykkti það frv. héldi þessi nefnd áfram störfum og endurskoðaði lögin með tilliti til þeirrar samþykktar sem Alþingi þá hefði gert. Nefnd þessi var skipuð ríkisendurskoðanda og tollstjóra og auk þess Júlíusi Sæberg Ólafssyni framkvæmdastjóra og Hjalta Pálssyni framkvæmdastjóra, en formaður var Ásgeir Pétursson bæjarfógeti, þáv. sýslumaður. Með nefndinni starfaði sem ritari hennar skrifstofustjórinn í fjmrh., Þorsteinn Geirsson. Nefndin skilaði áliti og ég vék að nokkrum atriðum úr því í ræðu minni á síðasta þingi. Þá fluttum við þessi frv., að vísu skömmu fyrir þinglok, en gafst þá tækifæri til að flytja hér framsöguræðu og jafnframt heyra skoðanir fulltrúa ríkisstj., þ.e. forsrh. og fjmrh. Málinu var þá vísað til fjh.- og viðskn. sem leitaði umsagna um það. Þegar við fjöllum um það nú ætti því að vera mun auðveldara fyrir fjh.- og viðskn. deildarinnar að hraða framgangi þess, ef um er að ræða vilja meiri hluta n. til þess að það nái fram að ganga. Það er enginn vafi á því, að tollkrít eða greiðslufrestur á aðflutningsgjöldum leiðir til lægra vöruverðs í landinu auk þess sem það auðveldar og greiðir fyrir innflutningsversluninni með ýmsum hætti. Niðurstaða nefndarinnar, sem ég skipaði, var sú, eins og fram kemur í grg. frv., að nefndin var sammála um að mæla með því, að tekin yrði upp tollkrít. Ef lítið er á nöfn þeirra manna, sem sátu í nefndinni, kemur í ljós að hér eru annars vegar fulltrúar innflutningsverslunarinnar og hins vegar þeir aðilar sem gæta hagsmuna hins opinbera, tollstjóri og ríkisendurskoðandi, auk þess sem þáv. formaður í Félagi dómara, Ásgeir Pétursson, átti þar sæti. Allir þessir menn hafa því staðgóða þekkingu á þeim málum sem hér er fjallað um. Það ber og að undirstrika, að þeirra niðurstaða er samdóma, og það gæti e.t.v. verið leiðarljós fyrir ýmsa þá sem ekki eru gjörkunnugir tollafyrirkomulagi og greiðslu aðflutningsgjalda. Í nál., sem hv. alþm. var öllum sent, er samdóma niðurstaða nefndarmanna, sem ég gat um áðan. Ég vil með leyfi forseta, lesa örstuttan kafla. Þar segir: „Með hliðsjón af framangreindum forsendum og vísan til fylgiskjala leggur nefndin því einróma til við fjmrh. að tekin verði upp tollkrít hér á landi í því formi og með þeim takmörkunum sem lýst er í þessu nál. í einstökum atriðum. Að ósk ráðherra var rökum og forsendum safnað í framangreint nál. Telur nefndin samdóma að á grundvelli þessara upplýsinga sé fljótlegt að setja saman lagafrv., ef hæstv. ráðherra óskar, enda hefur allt meginefnið verið sett hér fram. Er hún jafnframt reiðubúin að vinna það verk fyrir næsta samkomutíma Alþingis.“ Þegar kom fram á haustið 1978 hafði ekki verið og var ekki flutt frv. um þessi efni hér á Alþingi af hálfu ríkisstj., af hálfu þess fjmrh. sem þá gegndi embætti. Á síðastliðnu ári var ekki heldur lagt fram af hálfu ríkisstj. frv. varðandi þessi mál. En þegar umræður fóru fram hér á s.l. vori lýsti hæstv. forsrh. áhuga sínum á málefninu. Hann orðaði það svo í ræðu sinni, með leyfi forseta: „Allt frá því ríkisstj. var mynduð hafa tillögur og hugmyndir um greiðslufrest á tollum og einföldun á tollmeðferð vöru verið til athugunar. Ráðuneyti, sem þetta mál snertir, hafa unnið að þessu og viðræður farið fram um málið milli ráðh. Í stjórnarsáttmálanum eru ákvæði þess efnis að greiða fyrir hagkvæmum innkaupum til lækkunar á vöruverði.“ Síðan fjallaði hann örlitið um greiðslufrest á tollum eða tollkrít, en sagði svo að lokum, með leyfi forseta: „Ég er því fylgjandi, að þessum frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn., og mundi ríkisstj. þá hafa samráð við n. um frekari könnun og meðferð þessa athyglisverða máls.“ Nú gerðist það s.l. sumar, að ríkisstj. hafði ekki neitt samráð eða neitt samband við þá þm., sem sæti áttu í fjh.og viðskn. á s.l. þingi, til þess að vinna að undirbúningi þessa máls af hálfu ríkisstj. Þegar svo hæstv. forsrh. flutti stefnuræðu sína hér í haust var ekki vikið að því einu orði að ríkisstj. hefði á sinni verkefnaskrá flutning eða undirbúning að flutningi frv. í þá veru sem þau frv. eru sem hér eru á dagskrá og fjallað er um í dag. Það urðu nokkur vonbrigði okkur flm. svo og þeim fjölmörgu sem áhuga hafa á þessu máli, að ekkert hafði heyrst frá ríkisstj. og sá áhugi, sem fram kom í ræðu hæstv, forsrh. í vor sem leið, virtist ekki lengur vera fyrir hendi. Við viljum því með flutningi þessa frv. freista þess að fá málið til afgreiðslu á þessu þingi og vonumst til þess, að þm. geri sér grein fyrir því, hversu þýðingarmikið þetta mál er fyrir innflutningsverslunina, og ekki aðeins fyrir innflutningsverslunina, heldur einnig fyrir neytandann, fyrir einstaklingana sem vöruna kaupa, því að um leið og verið er að gera innflutningsverslunina betur úr garði er verið að lækka vöruverð. Það skiptir í dag mörgum milljörðum hvað neytendur koma til með að hagnast á því að tollkrít verði hér upp tekin. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta frv. Ég vísa til þess sem ég sagði um málið á síðasta þingi, til grg., sem fylgir frv., og til grg., sem samin var af nefndinni sem ég á sínum tíma skipaði. Að lokum læt ég í ljós von okkar flm. - sem auk mín og hv. 10. þm. Reykv. eru hv. 6. þm. Norðurl. e., 3. þm. Reykv. og 4. þm. Austurl. - um greiðan framgang málsins. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. og tel að flutningur málsins á síðasta þingi geri það að verkum, að afgreiðslu þess verði hægt að hraða svo að það fái afgreiðslu áður en þingi lýkur, þegar við komum hér saman aftur eftir næstu áramót.



Herra forseti. Frv. á þskj. 73 og 74 eru af sama meiði og frv. á þskj. 72 um tollkrít, sem hv. 1. þm. Reykn. hefur mælt fyrir. Flm. eru þeir sömu að öllum þremur frv., hv. 1. þm. Reykn., 10. þm. Reykv., 6. þm. Norðurl. e., 3. þm. Reykv. og 4 þm. Austurl. Þessi frv. eru öll endurflutt. Þau voru lögð fram seint á síðasta þingi. Ekki gafst tími til að afgreiða þau á því þingi, enda komu þau, eins og ég sagði, seint fram, þó undirtektir væru mjög góðar. Eins og allir vita hefur það verið áhugamál verslunarinnar um langt skeið að vörudreifingin verði sem greiðust og ódýrust. Það er markmið sem jafnframt hlýtur að koma öllum neytendum til góða. Í þessu sambandi má benda á að á viðskiptaþingi árið 1979 var samþykkt ákveðin stefnuyfirlýsing í þessum málum, þar sem í fyrsta lagi var óskað eftir því, að vöruskoðun yrði aðskilin tollafgreiðslu og meðferð tollskjala annars vegar og flutningi vörunnar hins vegar, þannig að vöru megi flytja beint frá skipi í vörugeymslu innflytjanda; í öðru lagi að gera tollyfirvöldum mögulegt að taka upp reikningsviðskipti við innflytjendur varðandi innheimtu aðflutningsgjalda; í þriðja lagi að kostnaður við tollheimtu og tolleftirlit sé borinn af ríkissjóði eins og við aðra löggæslu, enda nýtur hann teknanna auk þess sem stjórnvöld ákveða umfang eftirlitsins. Með því er stefnt að aukinni hagræðingu í störfum Tollgæslunnar. Segja má að tollkrítarfrv. á þskj. 72 svari til annars liðar í ályktun þingsins, þar sem frá því er greint að æskilegt sé að tollyfirvöld megi taka upp reikningsviðskipti við innflytjendur vegna innheimtu aðflutningsgjalda. Hins vegar er með þeim tveimur frv., sem ég mæli fyrir sem 1. flm., verið í fyrsta lagi að greiða fyrir innflutningi með fjölgun tollhafna og liprari reglum fyrir farmflytjendur og í öðru lagi að framlengja innflutningsleiðina, ef svo má að orði komast, alla leið til innflytjandans og láta reglur, m.a. um tolla og fleira, ná alla leið til geymslusvæðis innflytjandans. Í þessu sambandi má t.d. minna á afslátt vegna skemmdar eða vöntunar sem verður í flutningi. Þá ættu þær reglur að gilda eins á flutningsleiðinni frá skipi til geymslusvæðis innflytjandans sem kemur nánast í staðinn fyrir geymslusvæði farmflytjanda í dag. Í þriðja lagi er lagt til að lagfærðar verði samskiptareglur tollyfirvalda annars vegar og farmflytjenda og innflytjenda hins vegar. Í fjórða lagi er reynt að auðvelda flutningsmiðlurum störf, en flutningsmiðlarar eru þeir sem taka að sér flutning á vöru fyrir marga innflytjendur í senn og geta þannig náð ódýrari flutningi með slíkri samvinnu fleiri innflutningsaðila. Í fimmta lagi er með þessum frv. og þá sérstaklega breytingum í frv. á tollskrárlögunum verið að gera ráð fyrir að framhaldsflutningur sé tollfrjáls. Getur það gefið Íslendingum möguleika á innflutningi til nágrannaþjóða sinna, t.d. þeirra sem búa í Færeyjum eða á Grænlandi, þannig að flutningur geti gengið til landsins og síðan héðan til þeirra landa. Í þessu sambandi er rétt að minna á þáltill. sem flutt var á síðasta þingi af Karli Steinari Guðnasyni og fleirum um tollfrjálst iðnaðarsvæði á Keflavíkurflugvelli, en þessi mál eru mjög skyld efnislega. Í sjötta lagi eru síðan gerðar tillögur um breytingar á tollskrárlögum, ýmsar smærri tillögur, en þó ein nokkru stærri, um afnám bankastimplunar á tollskjölum. Ísland mun vera eitt af örfáum, ef ekki eina landið í heiminum þar sem bankastimplun er skilyrði fyrir því að farmbréf hafi lögmætt gildi. Á þetta minnist ég sérstaklega nú þar sem svo einkennilega vill til, að bankastarfsmenn eru í verkfalli á mesta annatíma. Það gerir að verkum að innflutningur og heimkeyrsla úr geymslum leggst niður vegna þess forneskjulega fyrirkomulags sem hér ríkir. Í 6. gr. frv. á þskj. 74 er einmitt gert ráð fyrir að viðurkenning viðskiptabanka falli niður úr 19. gr. laganna eins og þau eru í dag. Á þetta legg ég sem sagt sérstaka áherslu vegna bankaverkfalls, sem hefur mun víðtækari áhrif núna en ella, og sýnist vera um kerfi að ræða hér á landi sem er nánast einsdæmi, en hægt væri að greiða fyrir viðskiptum ef þetta væri lagt af. Tilgangurinn með flutningi þessara tveggja frv. er að sýna í tillöguformi nokkrar breytingar sem eru til bóta að áliti flm. og einföldunar eða beinar afleiðingar tollkrítarinnar sem hv. 1. þm. Reykn. lýsti áðan. Eins og ég gat um hljóðaði þriðji liður stefnuyfirlýsingar viðskiptaþings 1979 á þá leið, að kostnaður við tollheimtu og tolleftirlit yrði borinn af ríkissjóði. Þegar verið var að útbúa þessi frv. á síðasta þingi, en þau eru endurflutt, töldu flm. rétt að skilja þetta atriði frá öðrum sem fram koma í frv., m.a. vegna þess, að ekki liggja fyrir nægilega góðar upplýsingar um hvernig þessum málum er háttað í öðrum löndum, og eins vegna hins, að ekki er ljóst hvort ríkissjóður verður fyrir einhverju tekjutapi af þeirri breytingu. Það er þó eðlilegt að menn velti fyrir sér hvort ástæða sé til að viss hluti kostnaðarins við tollheimtuna sé innifalinn í vöruverðinu eða hvort kostnaður, sem þannig myndast, eigi að koma sérstaklega fram í fjárlögum eins og annar beinn löggæslukostnaður. Við flm. kusum að fara þá leið að geyma þetta atriði, en tökum fram í grg. að þetta sé mál sem þurfi að kanna, ekki síst þegar umræður um tollkrít eiga sér stað. Kemur því til greina að hv. fjh.- og viðskn., sem fær þessi mal væntanlega til meðferðar, taki þetta til athugunar ellegar að flutt verði þáltill. um að þessi mál verði sérstaklega könnuð. Þegar þessi frv. voru til umræðu á síðasta þingi, reyndar á síðasta degi þess, kom fram mikill stuðningur við málið, eins og fram hefur komið bæði í ræðu minni og ræðu hv. síðasta ræðumanns. Hæstv. forsrh. tók til máls og hæstv. fjmrh. lýsti jafnframt sínum viðhorfum til málsins. Hv. síðasti ræðumaður hefur gert grein fyrir því sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh., en þar var um mjög sterkan stuðning við þessi mál að ræða og hann tjáði þingheimi þá að um þessi mál hefði verið fjallað í ríkisstj. og þar væri stuðningur við málið. Hv. 3. þm. Reykv. tók til máls í þessum umræðum og gerði jafnframt fsp. varðandi tollvörugeymslur. Í svarræðu hæstv. forsrh. um það mál sagði hann m.a., með leyfi forseta: „ Hv. 3. þm. Reykv. drap í máli sínu á það sem gerðist fyrir allmörgum árum, þegar sett voru lög um tollvörugeymslur. Enginn vafi er á að þau lög hafa haft mikil jákvæð og góð áhrif. Það féll í minn hlut á þeim tíma sem fjmrh. að flytja frv. um tollvörugeymslur. Ég minnist þess vel, sem hv. þm. nefndi, að margvíslegir annmarkar voru taldir á því að fara þá leið og mikil tregða hjá ýmsum að leggja inn á þá braut. Það er hárrétt, sem hann tók fram, að reynslan hefur sýnt hið gagnstæða, að þetta fyrirkomulag hefur orðið öllum til góðs. Ég vænti þess að eitthvað svipað verði um greiðslufrest á tollum eða tollkrít, þó að margir telji fram margvíslega annmarka og hættur í því sambandi muni það reynast vel og ekki verða ríkissjóði sá böggull sem sumir telja, heldur fara í gagnstæða átt, að þegar upp er staðið og nokkur reynsla komin á þetta fyrirkomulag muni allir telja að hér hafi verið rétt spor stigið.“ - Hér lýkur tilvitnun í ræðu hæstv. forsrh. þar sem hann lýsti skoðunum sínum á þessum frv. um leið og hann fjallaði um tollvörugeymslur sem eru angi á sama meiði og hér er verið að tala um. Hæstv. fjmrh. tók enn fremur til máls við þessa umræðu og sagði í máli sínu m.a., með leyfi forseta: „Ég hef hins vegar kynnt mér nál. og óskað eftir nánari athugun málsins og tel sjálfsagt að undinn verði bráður bugur að því að kanna til fulls hvort hér er ekki um framfaraspor að ræða. Það er ljóst, að þetta nýja fyrirkomulag hefur verið gagnrýnt frá tveimur sjónarmiðum. Annars vegar er á það bent, að ríkissjóður verði fyrir allnokkrum tekjumissi af þessum sökum, og hins vegar er ótti um að sá tekjumissir hafi þensluáhrif í efnahagskerfinu og valdi aukningu peningamagns í umferð. Hitt er ljóst, að þetta nýja fyrirkomulag hefur margvíslega kosti og því nauðsynlegt og sjálfsagt að athuga það gaumgæfilega. Ég tel nokkuð ljóst að þetta nýja kerfi verður tæpast tekið upp í einni svipan. Vafalaust þarf að koma því á hægt og þétt, svo að ekki verði um að ræða þensluáhrif í efnahagskerfinu og að ríkissjóður verði ekki fyrir verulegum skakkaföllum. Það þarf að velja hentugan tíma á árinu til að tryggja að ríkissjóði komi það ekki mjög illa að verða af tekjum þegar þessi skipan er upp tekin og að ekki sé þá á sama tíma verulegur hallarekstur á ríkissjóði eða skuldaaukning hjá Seðlabankanum. Af þessum ástæðum hef ég dregið þá ályktun, að hyggilegast mundi vera að taka upp nýtt skipulag af þessu tagi fremur á síðari hluta árs en fyrri hluta árs. En ég sem sagt ítreka það sem ég hef þegar sagt, að ég tel sjálfsagt að þetta mál verði gaumgæfilega athugað á næstu vikum og nú í sumar undirbúið fyrir komandi þing að hausti.“ Nú er komið haust, fram á vetur og liður að jólum og enn heyrist ekki hósti eða stuna frá hæstv. ríkisstj. En það er von okkar flm., að með þögn sinni sé hæstv. ríkisstj. að undirstrika stuðning sinn við þessi frv. sem hér liggja frammi. Því til stuðnings er rétt að benda á að einmitt á yfirstandandi ári er gert ráð fyrir að ríkissjóður sé rekinn með tekjuafgangi. Enn fremur hefur hæstv. fjmrh. sagt af stefnu sinni á næsta ári þannig, að aldrei hefur betur viðrað til þessa máls en einmitt núna að áliti hæstv. ráðh., ef taka má mark á skoðunum hans við umræðuna á Alþingi í fyrra. Herra forseti. Ég hef reifað aðalatriði þeirra tveggja frv. sem ég er 1. flm. að. Ég geri það að till. minni, að að loknum umr. verði þessum frv. vísað til 2. umr. og til hv. fjh.- og viðskn., og ég geri mér vonir um, vegna góðra undirtekta í fyrra við þetta mál, að þau fái hraða og góða afgreiðslu hjá hv. n. og síðan hjá hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum um Lífeyrissjóð bænda. Þetta er ekki neitt stórmál og hefur ekki í för með sér neina umtalsverða breytingu á starfsháttum þessa sjóðs og enn síður að það hafi í för með sér útgjöld fyrir ríkissjóð eða lífeyrissjóðinn. Hér er eingöngu um að ræða samræmingu á kjörum þeirra lífeyrisþega sem lífeyri fá úr þessum sjóði, en fram til þessa hefur verið munur á því hvaða eftirlaun menn hafa hlotið, eftir því hvort þeir hafa öðlast réttindi miðað við starfstíma eða réttindi miðað við greiðslur til sjóðsins. Það hafa sem sagt verið tvenns konar viðmiðanir uppi hafðar í þessu sambandi og hér er verið að samræma þær því kerfi sem gildandi er hjá öðrum lífeyrissjóðum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, sem gerð er viðunandi grein fyrir í athugasemdum við frv., en legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. fjh.- og viðskn.

Frsm. (Ingólfur Guðnason]: Herra forseti. Á þskj. 190 flytur menntmn. Nd. frv. til l. um biskupskosningar. Þetta frv. er í átta greinum og er því ætlað að koma í stað laga nr. 21 frá 1921 um sama efni, ef samþykkt verður. Núgildandi lög um biskupskosningar frá 1921 hafa engum breytingum tekið síðan, en með þessu frv. er gert ráð fyrir veigamiklum breytingum frá núgildandi lögum. Frv. þetta, sem hér er flutt, var einróma samþykkt á kirkjuþingi því sem haldið var í nóvember s.l. og var sent dóms- og kirkjumrh. með beiðni um að það yrði flutt á Alþ. því sem nú situr. Samkv. beiðni dóms- og kirkjumrh. flytur menntmn. Nd. frv. nú. Ég mun hér á eftir í stuttu máli gera grein fyrir þeim breytingum sem þetta frv. felur í sér í samanburði við þau lög sem nú gilda um biskupskosningar. 1. gr. frv. kveður á um kjörgengi til biskups, og er það í samræmi við þær reglur sem nú gilda, en í núgildandi lögum er sambærileg lagagrein svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Allir þjónandi prestar og prófastar þjóðkirkjunnar, sem og guðfræðikennarar háskólans, tilnefna 3 menn sem biskupsefni, er rétt hafa til embætta í þjóðkirkjunni, í þeirri röð er þeim þykir best við eiga.“ Það er því mjög í anda eldri laganna sem 1. gr. frv. kveður á um biskupskjörgengi. 2. gr. kveður á um hverjir skuli eiga kosningarrétt við biskupskjör og felst í greininni ein af meginbreytingum frv. frá núgildandi lögum. Þar sem nú eru fleiri menn við störf hjá þjóðkirkjunni en þegar lögin frá 1921 voru sett er eðlilegt að kveða á í nýjum lögum, hver réttur þeirra sé, og leitast við að taka af öll tvímæli, eftir því sem kostur er. Í 1. tölul. 2. gr. er leitast við að skilgreina hverjir lærðir menn skuli hafa kosningarrétt við biskupskjör. Í 2. og 3. tölul. 2. gr. felast svo meginbreytingarnar í frv. frá núgildandi lögum. 2. tölul. 2. gr. gerir ráð fyrir kosningarrétti þeirra kjörinna leikmanna, sem sæti eiga á kirkjuþingi þegar biskupskosning fer fram, svo og leikmanna, sem sitja í kirkjuráði, en eigi eru jafnframt kjörnir kirkjuþingsmenn. Eins og stendur munu þetta vera 8 leikmenn. 3. tölul. 2. gr. gerir ráð fyrir að einn leikmaður fyrir hvert prófastsdæmi, þó tveir frá Reykjavíkurprófastsdæmi, sé kjörinn af leikmönnum, sem sæti eiga á héraðsfundum, og hafi þeir kosningarrétt við biskupskjör. Prófastsdæmin í landinu eru 15 og mundu því 16 leikmenn fá kosningarrétt við biskupskjör samkv. 3. tölul. þessarar greinar frv. Samtals mundu því 24 leikmenn fá kosningarrétt við biskupskjör samkv. 2. og 3. tölul. 2. gr. frv, og er hér vissulega um nýmæli að ræða og áhrif leikmanna á biskupskjör tryggð. Vænti ég að breyting þessi, ef að lögum verður, verði kirkjunni til heilla og þyki spor í lýðræðisátt. 3. gr. frv. kveður á um kjörstjórn við biskupskosningar og er það fyrirkomulag mjög í anda þess sem almennt gerist um kosningar í þessu þjóðfélagi. Sé ég ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um greinina. Sama má raunar segja um 4. gr. frv., en 4. gr. fjallar um kosningaathöfnina sjálfa og 5. gr. um kosningakærur. Í 6. gr. frv. felst önnur aðalbreyting frá núgildandi lögum, en það eru ákvæði um úrslit kosninga. Samkv. núgildandi lögum frá 1921 skal tilnefna þrjá menn sem biskupsefni í þeirri röð sem þeim, sem kosningarrétt hafa, finnst best við eiga. Rétt kjörinn biskup er sá sem hlýtur 3/5 hluta atkvæða og eru úrslit þá bindandi fyrir veitingavaldið. Ef enginn fær þann atkvæðafjölda skal embættið veitt einum þeirra þriggja sem flest fá atkvæði. 6. gr. frv. gerir aftur á móti ráð fyrir þeim möguleika að kjósa þurfi tvisvar, þ.e. ef enginn fær meiri hluta atkvæða í kosningum. Skal þá kosið öðru sinni með bundinni kosningu milli þeirra þriggja sem flest fengu atkvæðin. Er sá rétt kjörinn biskup sem þá fær flest atkvæði. - Hér finnst e.t.v. fleirum en mér að breyting sú, sem frv. gerir ráð fyrir, gangi í átt til aukins lýðræðis, þar sem frv. gerir ráð fyrir að vilji þeirra, sem kosningarrétt hafa samkv. frv., ráði að fullu hver verður biskup þar sem veitingavaldið hefur eingöngu áhrif á úrslit ef atkvæði verða jöfn milli efstu manna í síðari umferð kosninga. 7. gr. frv. fjallar um setningu reglugerðar og 8. gr, um gildistöku laganna. Einnig fjallar 8. gr. um kosningu kjörmanna úr prófastsdæmum og kosningu í kjörstjórn með tilliti til væntanlegra biskupskosninga á næsta ári, því á næsta ári er áætlað að biskupskosningar fari fram. Það er von menntmn. Nd. að frv. þetta fái afgreiðslu nú fyrir jólaleyfi Alþingis því að fyrirsjáanlegt er að alllangan tíma mun taka að undirbúa kosningarnar, þ.e. útgáfa reglugerðar og kosning kjörmanna í prófastsdæmum, m.a. vegna árstíma. Menntmn. beggja deilda Alþingis hafa á sameiginlegum fundi rætt frv. og fengið til viðræðu dr. Ármann Snævarr prófessor, m.a. í þeim tilgangi að flýta fyrir afgreiðslu frv. á Alþingi. Óska ég þess, herra forseti, að þér gerið það sem þér getið til þess að flýta afgreiðslu frv. um biskupskosningu hér í hv. Nd. Alþingis. Að umr. lokinni óska ég eftir að málinu verði vísað til 2. umr.



Forseti. Það er nú ekki sjálfgefið að málið fari ekki til nefndar þó það komi frá nefnd.



Ég er þeirrar skoðunar að það sé sjálfgefið, en hæstv. fjmrh. er annarrar skoðunar. 



Herra forseti. Ég vil taka það fram í þessu sambandi, að þess eru allmörg dæmi að mál séu flutt af nefndum þingsins, en þau eru þá nær ævinlega tekin til nánari skoðunar í nefnd á nýjan leik eftir að 1. umr. hefur farið fram. Ég gæti í fljótu bragði nefnt mýmörg dæmi þessa. T.d. vil ég nefna frv. um mannanöfn, sem á sínum tíma var flutt af menntmn. Ed. og var síðan vísað aftur til nefndarinnar. Ég vil nefna frv. um prestskosningar, sem var líka flutt af menntnm. og vísað aftur til nefndarinnar, og mörg önnur dæmi gæti ég nefnt. Ég held að þetta sé satt að segja viðtekin regla. Ef nefnd tekur að sér að flytja mál er það eingöngu formsatriði því að hún flytur það fyrir viðkomandi ráðh., en síðan fær hún það aftur, eftir að þm. hafa átt þess kost að segja sitt álit á málinu, og sendir það þá venjulega til umsagnar. Ég tel að þetta sé eitt af þeim málum sem bæði ég og margir aðrir þurfa að fá einhverjar leiðbeiningar um hvaða afstöðu á að taka til. Ég segi fyrir mig, að ég hef ekki myndað mér mjög ákveðna skoðun í málinu, og tel alveg sjálfsagt að aðilar utan þingsins eigi þess kost að leiðbeina okkur þm. um hvað er skynsamlegt og hvað er óskynsamlegt í þessum efnum. Þess vegna fer ég eindregið fram á það, að málið sé tekið til meðferðar í menntmn. Nd., og geri það að tillögu minni að því verði vísað þangað.



Mér verður ekki mikið fyrir að verða við þessari ósk.

Matthías Á Mathiesen: Herra forseti. Ég held að það hafi aldrei gerst að máli, sem nefnd hefur flutt, hafi verið vísað til nefndarinnar aftur. Hins vegar hefur það gerst oft, sem hæstv. fjmrh. sagði áðan, að nefndin tekur málið til meðferðar og vinnur að því vegna þess að hún hefur flutt það. En ég held að óvanalegt sé að máli, sem nefnd flytur, sé vísað til hennar samkv. þeim venjum sem hér hafa verið. Menntmn. þessarar hv. deildar flytur þetta mál, 1. umr. er lokið hér og áður en málið kemur til 2. umr. hefur nefndin að sjálfsögðu, - ég er sammála ráðh. í því, - leitað til þeirra aðila, sem hún telur rétt að leita til, og hefur fjallað um málið. Ég held að venjan sé sú, að formlega sé máli ekki vísað til nefndarinnar aftur eftir 1. umr. þegar svona stendur á.



Herra forseti. Þess eru áreiðanlega mörg dæmi, að máli, sem flutt er af nefnd, sé ekki vísað til nefndar eftir 1. umr. um það, þrátt fyrir ummæli hæstv. fjmrh. Um þetta frv. var fjallað í samvinnunefnd menntamála, eins og ég vil orða það, því það voru menntmn. beggja þd. sem fjölluðu um frv. og kölluðu á sinn fund höfund þess, dr. Ármann Snævarr prófessor. Það er einstaklega auðvelt að átta sig á þessu frv. og a.m.k. allir hinir gleggri alþm. geta skilið það á fáum mínútum. Á hinn bóginn skal ég ekki mótmæla því, að allir kristilega sinnaðir þm. skoði þetta mál mjög vandlega, og mun þess vegna ekki telja fram fleiri athugasemdir að sinni.