Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Matthías Á Mathiesen): Herra forseti. Eins og fram kemur á þskj. 360, hefur hv. menntmn. klofnað um þetta frv. Fjórir nm. mæla með því, að frv. verði samþykkt óbreytt, en einn nm., hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, er frv. andvígur. Legg ég því til, að frv. verði samþ. til 3. umr.

Einar Olgeirsson Hæstv. forseti. Ég gat ekki verið sammála hv. samnefndarmönnum mínum í hv. menntmn. um afgreiðslu á þessu máli. Ég held satt að segja, að það væri rétt að athuga þetta betur, því að mér sýnist ekki, að neitt liggi á að afgreiða þetta. Á fjárlögunum fyrir þetta ár er veitt til kirkjubyggingasjóðs 1 millj. kr., þannig að það er ekki neinum vandkvæðum bundið um framlögin á yfirstandandi ári. Ég held, að það mætti þess vegna alveg bíða til næsta þings að athuga, hvað gert skuli í þessum málum. Ég vil vekja athygli hv. þingmanna á því, að 2. gr. þessa máls hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn sjóðsins er heimilt að hækka lánsupphæðir þær, sem um ræðir í 1. mgr., til samræmis við það, sem vísitala byggingarkostnaðar hefur hækkað hverju sinni frá vísitölutímabitinu 1. okt. 1953 til 30. sept. 1954.“ M.ö.o.: það á að lögskipa lánveitingar samkvæmt vísitölu úr ákveðnum sjóði, sem ríkið hefur með að gera. Þetta getur máske verið ágætis fyrirmynd, og ég vildi spyrja, hvort þetta væri sérstaklega sett þarna inn með þetta fyrir augum, að það ætti að taka upp þann hátt, að héðan í frá skyldi það lögskipað, að í öllum þeim sjóðum, sem ríkið kemur nærri, skuli gilda sú regla, að það skuli lána út samkv. vísitölu, eftir því, hvernig hækkað hefur frá 1953, þannig að almenningur. sem nú þjáist mjög undir dýrtíð í sambandi við íbúðarhúsabyggingar, megi eiga von á því nú þegar á þessu þingi, að svo verði mælt fyrir í lögum, að öll lán skuli hækka, úr sjóðum eins og byggingarsjóði ríkisins og öðrum slíkum, sem ríkið hefur eitthvað með að gera. Ég vil enn fremur spyrja að því, hvort það sé meiningin í sambandi við t.d. byggingarsjóð landbúnaðarins og annað slíkt, að það eigi að fyrirskipa, að það skuli samkv. vísitölu hækka öll lán úr öllum þeim sjóðum, sem ríkið hefur með að gera, í samræmi við hækkun vísitölu frá 1953 til 1954. Og þá býst ég við náttúrlega, ef bæði íbúðarhúsabyggingar og landbúnaðurinn eigi að njóta slíks, að þá muni vafalaust fleiri fara þar á eftir. Ég held, að það hljóti að vera meiningin, að eitt gangi nokkurn veginn yfir alla í þessum efnum, hvað snertir lánasjóði ríkisins, og ekki fæ ég séð, að t.d. kirkjubyggingar eigi að hafa þar nein forréttindi fram yfir byggingar fyrir fólk, lifandi fólk, og þess vegna vildi ég gjarnan fá, áður en þetta mál héldi áfram, upplýsingar um það, fyrst þetta er stjórnarfrv., hvort þetta er prinsip-ákvæði hjá hæstv. ríkisstj. og hvort það megi búast við, að sami háttur verði hafður á um útlán úr öllum öðrum sjóðum. Ef svo skyldi fara, að hæstv. ríkisstj. lýsti því yfir, að þetta væri meiningin og yrði nú þegar gert á þessu þingi, þá mundi ég út af fyrir sig kannske geta fellt mig við þetta, af því að það gæti þó orðið til einhvers góðs. En meðan það kemur ekki, álít ég, að það sé ekki þörf á að afgreiða þetta frv. á þessu þingi og það mætti þá bíða. Það er vitanlegt, að hvergi kreppir eins að almenningi nú og einmitt í sambandi við byggingar, og fyrir þessu þingi liggja allmörg frv., sem hafa ekki fengið afgreiðslu enn þá, einmitt um að reyna að laga dálítið til í þeim málum, og þess vegna væri gott að heyra um leið, hver er ætlun hæstv. ríkisstj. viðvíkjandi afgreiðslu á slíkum málum, sem eru orðin mjög erfið fyrir almenning. Hins vegar verð ég að segja það, að ef ríkið hefur efni á því, - en stundum er nú verið að kvarta yfir, að það séu ekki allt of miklir peningar til, og maður fær stundum að heyra, að það séu ekki allt of miklir peningar til, - ef ríkið hefur efni á því að ákveða, að á hverju einasta ári skuli verja 1 millj. til kirkjubygginga, þá held ég, að það væri rétt að athuga, hvort það eru ekki ýmsar aðrar byggingar, sem væru máske álíka nauðsynlegar. Ég verð að segja, að ég held t.d., eins og nú er komið ástandinu í okkar þjóðfélagi, þar sem vitað er, að ef fjölskylda á að draga fram lífið og ekki sízt ef ung hjón eiga að geta byggt yfir sig, þá verða venjulega bæði konan og maðurinn að vinna úti, þá væri ekki síður og jafnvel frekar þörf á því að skapa sérstakan barnaheimilissjóð, sem veitt væri í 1 millj. á ári til þess að byggja fyrir barnaheimili, sem gætu tekið að sér að taka á móti þeim börnum, sem foreldrarnir þurfa að koma frá sér, til þess að þau geti unnið fyrir heimilinu. Það er vitanlegt, að það er á fáum sviðum orðin önnur eins þörf á nýjum byggingum og nýrri starfrækslu og einmitt hvað barnaheimili snertir, og ég held, þegar við erum að ræða um, hvernig eigi að verja fé, þá sé það a.m.k. mjög athugandi, ef við höfum að áliti okkar fjármálamanna efni á því að setja 1 millj. í sérstakan byggingarsjóð, hvort það væri ekki nær af okkur að verja því í sérstakan barnaheimilissjóð, sem hjálpaði til þess að koma upp barnaheimilum, bæði hér í höfuðstaðnum og annars staðar. Það er, eins og allir vita, svo yfirfullt um aðsókn að barnaheimilum, að það er ekki hægt að koma að - ja, ég veit ekki, hvað ég á að segja - tíunda eða fimmta partinum af þeim börnum, sem sótt er um að koma þar að á hverju ári. Og þó að kirkjurnar séu kannske vel sóttar á stórhátíðum, þá held ég, að það sé ekki slík þröng í þeim á venjulegum sunnudögum. Ég held þess vegna, að það væri rétt af hv. deild, af því að ekki kemur til með að væsa um kirkjubyggingar í ár, að láta þetta mál bíða, eins og nú standa sakir, og athuga, hvort þessu fé yrði ekki betur varið öðruvísi, ef menn vilja hækka þetta upp í 1 millj., og athuga um leið það, sem ég gat um í upphafi míns máls, hvernig eigi að verða með vísitölulán úr sjóðum ríkisins. Það er máske líka rétt að spyrja að því um leið, ef á að fara inn á þessar vísitölugreiðslur eða vísitöluhækkanir viðvíkjandi lánum, hvort það eigi kannske að koma svo á eftir, að það verði farið að afnema þau lög, sem sett voru hér um árið og breyttu öllum þeim samningum, sem þá voru fyrir, að það væri bannað að borga samkvæmt vísitölu, þegar atvinnurekendur hefðu samið við verkamenn um það. En það virðist sem sé eiga að gilda eitthvað annað, þegar það eru lán úr sjóðum, raunverulega sjóðum ríkisins, eða sjóðum, sem ríkið styrkir og heldur uppi til ákveðinna framkvæmda.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) Hæstv. forseti. Ég vil fyrst gera þá athugasemd, að hvað sem menn telja um kirkjubyggingar almennt, þá eru þær ætlaðar fyrir menn ekki síður en ýmsar aðrar þarfar byggingar, en það var auðheyrt á orðum hv. síðasta ræðumanns, að hann gerði mun á kirkjubyggingum og byggingum fyrir menn. Um þetta frv. er það að segja, að það er flutt að beiðni biskups og eftir samþykkt, sem gerð var á síðasta kirkjuþingi, fyrir hér um bil 1½ ári. Þær reglur, sem hér eru ráðgerðar, eru því eftir tillögu þessara aðila og lýsa ekki almennt afstöðu til allt annarra og ólíkra mála. Meginbreytingin er sú, sem segir í 1. gr., að ráðgert er, að framlag í kirkjubyggingasjóð hækki úr 500 þús. kr. á ári næstu 20 ár í 1 millj. kr. Með ákvæðum fjárlaga var búið að hækka þetta framlag upp í 800 þús. í gildandi fjárlögum var þetta hins vegar hækkað upp í 1 millj. kr., þá fjárhæð, sem nú er ráðgert að lögfesta til frambúðar. Frá því, sem fé er nú þegar veitt, er þess vegna ekki um neina aukna fjárveitingu úr ríkissjóði að ræða. Varðandi aftur á móti þær reglur, sem gilda um lánsupphæðir, þá er þar einungis um heimildarákvæði að ræða. Og ég vil minna á, að einmitt nú fyrir þessu þingi liggja frumvörp bæði um fjárhæðir, sem lána má til ýmiss konar landbúnaðarframkvæmda og einnig til venjulegra húsbyggingarframkvæmda, þannig að það er hægt samtímis fyrir þingið og með hliðsjón af þeim reglum, sem settar eru í hverju frv. um sig, að koma fullu samræmi á í þessum efnum. En þá skiptir auðvitað ekki mestu, hver heimild lánsupphæðar skuli vera, heldur að raunverulega sé fé fyrir hendi í því skyni, að hægt sé að verja sem mestu til þeirrar heimildar, sem fyrir hendi er. Og það er ekki óeðlilegt, úr því að nú er gerð breyting á lögum um kirkjubyggingasjóð, sem sett voru 1954 og var þá takmörkuð heimild lánsupphæðar, að þá sé sú heimild gerð þeim mun ríflegri sem byggingarkostnaður hefur hækkað á þessu tímabili. Hvort þar er hins vegar fyrst og fremst um pappírsgagn að ræða eða ákvæði, sem koma að raunverulegu gagni, kemur undir því, hversu miklu fé sjálfur sjóðurinn hefur yfir að ráða. Mér skilst samkv. því, sem hér kemur fram, að talið sé, að töluvert meira fé hefði þurft á að halda en hér er heimilað, til þess að þetta ákvæði kæmi að fullu gagni. Þó er ljóst, að hækkun upp í 1 millj. kr. á ári sem framlag ríkissjóðs til kirkjubyggingasjóðs verður til þess, að nokkuð verulega er hægt að hækka einstakar lánsupphæðir frá því, sem verið hefur, og þó fer það auðvitað mjög eftir því, hversu mikil eftirsókn er frá einstökum söfnuðum í landinu, til þess að koma upp kirkjubyggingum hver fyrir sig. Ég legg áherzlu á það, að samkv. þessu frv. á ekki að verja árlega meira fé í þessu skyni en Alþingi nú þegar er búið að benda til að það sé ásátt um að í þessu skyni sé varið með setningu núgildandi fjárlaga, og að samkv. reglunum um lánsfjárupphæðina er ekki verið að taka á sig skyldu til þess að verja ákveðnum fjárhæðum, heldur einungis rýmkuð heimildin, ef fé er fyrir hendi.

Einar Olgeirsson Hæstv. forseti. Mér skildist á hæstv. dómsmrh., að þetta, sem um ræðir í 2. gr., sé komið frá kirkjuþingi og að það sé síður en svo, að þar sé raunverulega um nokkra stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstj. að ræða. Það sé sem sé vart við því að búast, að sem rökrétt afleiðing af samþykkt þessarar 2. gr. mundi það hljótast á næstunni, að heimiluð yrðu lán úr sjóðum ríkisins og opinberum sjóðum samkv. svipaðri vísitölu og þar á að heimila lán eftir. Ég veit ekki, hvort hæstv. ríkisstj. hefur athugað þessa 2. gr. fullkomlega, áður en hún setti málið inn í þingið. Það væri ekkert ólíklegt, að ýmsir aðrir borgarar þjóðfélagsins en þeir, sem á kirkjuþingi sitja, t.d. þeir, sem á búnaðarþingi sitja, og ýmsir fleiri, mundu fara að heimta svipuð réttindi og þarna eru veitt. Ég hafði hálfgerða grunsemd um, að eiginlega hefði nú kirkjuþingið snúið á það veraldlega vald, þegar það laumaði þessu frv. svona í gegn. Hæstv. ríkisstj. hefði gengið út frá því, að það væri allt svo saklaust og gott, sem kæmi frá kirkjuþinginu, að það væri óhætt að taka við þessu eins og hverri annarri guðsblessun og láta þetta fara alveg óathugað í deildina. En mér sýnist, að þetta hljóti að draga nokkurn dilk á eftir sér. Mér skilst, að ef stjórn þessa sjóðs er heimilað að hækka lánsupphæðir samkvæmt vísitölu, verði ekki komizt hjá því að leyfa stjórnum annarra sjóða að hækka lánsupphæðir samkv. vísitölu, og ef einhverjir sjóðir skyldu þá ganga fullsnemma til þurrðar, þá er ég hræddur um, að það yrði þá kvakað því meir á hæstv. ríkisstj., þegar þeir sjóðir væru þornaðir. Mér sýnist sem sé kirkjuþing hafa þá mjög klóklegu aðferð að reyna að pota þessu dálítið áfram og orðið nokkuð ágengt og smeygt svo þarna inn þessu vísitöluákvæði sínu, án þess að ríkisstj. hafi kannske tekið sérstaklega vel eftir því. Ég held þess vegna, af því að kirkjubyggingarnar halda jafnt áfram í ár, að það væri enginn skaði skeður, þó að þetta væri nú ofur lítið betur athugað. Það er rétt hjá hæstv. dómsmrh., að þetta er aðeins heimild. En hvað segði hæstv. ríkisstj. um að gefa atvinnurekendum það sem heimild að greiða vísitölu á kaup? Því ekki að gefa þeim slíka heimild? Ef stjórn kirkjubyggingasjóðs getur farið svona vel með sína peninga og færi ekki að verða áleitin við ríkissjóð á eftir, því skyldi þá ekki heimilt atvinnurekendum líka að semja um slíkt? Ekki eru það síður menn, sem ættu að kunna fótum sínum forráð hvað fjármuni snertir, þeir duglegu og framtakssömu atvinnurekendur Íslands, vanir að fást við fjármál, heldur en þessir blessaðir kirkjunnar þjónar, sem oft og tíðum eru kannske ekki mjög saklausir í öllum slíkum fjármálum og þyrfti kannske miklu frekar að passa upp á. Ég held þess vegna, að það mætti þá alveg eins fara að innleiða það að gefa atvinnurekendum heimild til að greiða verkamönnum kaup samkv. vísitölu, - ég tala nú ekki um, ef það væri miðað við, hvernig vísitala t.d. framfærslukostnaðar hefur hækkað frá því 1953. Mig minnir, að nýlega hafi verið sagt frá því, að bara síðan núv. hæstv. stjórnarsamsteypa tók við völdum, hafi kostnaðurinn við eina sæmilega íbúð hækkað um - ég man ekki, hvort það voru 130 þús., en mig minnir a.m.k., að það hafi verið nokkuð yfir 100 þús. kr., og það þó ekki nema síðan 1958 til 1962, svo að ef það væri nú heimilað að fara að lána eftir vísitölu byggingarkostnaðar úr hinum og þessum sjóðum, þá er ég hræddur um, að það yrði anzi drjúgt. Það er rétt, sem hæstv. dómsmrh. sagði, að vissulega eru á mörgum stöðum kirkjur byggðar yfir menn. En mér sýnist hugsunarhátturinn sums staðar við kirkjubyggingarnar, sérstaklega hér í Reykjavík, vera kannske frekar sá, að það sé verið að byggja þær guði til dýrðar, heldur en að það sé beinlínis verið að hugsa um mennina í því sambandi. Held ég þó, að honum væri betur við, að byggð væru fyrr barnaheimili eða eitthvað annað slíkt, ef hann mætti tala við sina erindreka hér á jörðu. Ég held þess vegna, að það væri að öllu leyti langheppilegast, að þessu máli væri frestað að sinni. Það mundi ekki hljótast neitt illt af því. Eins og hæstv. dómsmrh. upplýsti, er þegar búið að ákveða 1 millj. á fjárlögum yfirstandandi árs, og við hefðum svo tækifæri til undir næsta þing að athuga það að láta þá fleiri verða samferða, ef á að taka vísitöluútlán upp sem reglu á ný í lög, og e.t.v. að athuga, hvort því fé, sem við vildum verja í þessu sambandi, yrði máske betur varið öðruvísi en í þetta í svipinn. Ég vil vekja athygli á því, að vissulega er komin inn á fjárlög nú þegar 1 millj. kr. til kirkjubyggingasjóðs á næsta ári, en þar með er ekki alveg gefið, að öll næstu 20 ár sé þetta það brýnasta, sem við þyrftum að verja 1 millj. til, þannig að ég sé enga ástæðu til þess, að við séum að binda það í lögum fyrir næstu 20 ár að verja til kirkjubyggingasjóðs 1 millj. á ári. Það er nægur tími að ákveða það jafnóðum. Og ef menn vildu fara að binda einhverja 1 millj. þannig, sem menn hefðu afgangs á þessum miklu sparsemdartímum, þá held ég að væri t.d. nær, eins og ég gat um áðan, að verja því í sérstakan barnaheimilasjóð. Ég held þess vegna, að það væri heppilegast, að afgreiðslu þessa frv. væri frestað nú og atriðin í því betur athuguð.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að hafa vakið athygli þingheims á því, hversu varhugavert er að gera nokkuð, sem geti vakið upp vísitöludrauginn á ný og þær hættulegu víxlhækkanir, sem honum eru samferða. Þó að lagaákvæðið, sem nú er til umr., sé ekki um ýkja þýðingarmikið atriði, þá er þó rétt, að þarna er um stórhættulega braut að ræða, sem enginn þekkir betur en þessi hv. þm., hún hefur orðið mönnum til lítilla happa hér á landi, og það er gott, að hv. þm. skuli nú brýna fyrir þm., að þessa braut eigi umfram allt að varast. Ég vil þess vegna lofa því að eiga hlut að því að athuga það, áður en málið fer út úr deildinni, hvort rétt sé að taka þetta vísitöluákvæði burt og setja annað öruggara ákvæði í þess stað, fasta takmarkaða heimild á lánsfjárhæðum, svo að hv. þm, þurfi ekki að sofa órólega fyrir því, að þarna sé brotið skarð í varnarvegginn gegn vísitöluófagnaðinum, sem hann óttast svo mjög.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. dóms- og kirkjumrh. fyrir að hafa beitt sér fyrir því, að þetta frv. var flutt hér í þinginu, og sömuleiðis þakka ég hv. meiri hl. menntmn. fyrir afgreiðslu málsins. Ég læt hv. 3. þm. Reykv. alveg um það, hvað hann álítur um það fólk, sem sækir kirkju, hvort það er lifandi eða dautt, en ég held nú satt að segja, að þessi orð hans séu ámóta gaspur og oft heyrist frá þessum hv. þm. hér í þinginu. Hv. þm. vill, að þessu fé, sem varið er til kirkjubygginga, sé fremur varið til byggingar barnaheimila og annarra slíkra stofnana í landinu. Ég er honum mjög sammála um það, að til slíkra verkefna væri nauðsyn að veita mikið fé. En ég vil aðeins benda á það, og það er tilgangur minn með því að standa hér upp, að yfirleitt mun reynslan og sagan hafa sýnt það, að kirkjubyggingar og efling kirkjulegs starfs hefur aldrei staðið í vegi fyrir líknarstarfsemi meðal kristinna þjóða, heldur hefur það verið undirstaðan undir líknarstarfseminni, að kirkjur væru byggðar og kirkjulegt starf eflt.



Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi þakka hæstv. dómsmrh, fyrir það, að hann virðist nú gerast nokkru opnari en áður fyrir því, sem ríkisstj. er bent á góðfúslega í sambandi við meðferð mála hér á þingi. Því miður höfum við þm. lítið átt því að venjast, að ráðleggingar eða ábendingar til ríkisstj. frá okkur, sem erum í hennar andstöðuflokkum, væru teknar til athugunar, og þess vegna finnst mér sérstök ástæða til þess að þakka dómsmrh. það loforð hans, að hann skuli í sambandi við þetta mál taka til athugunar atriði, sem honum hefur verið bent á, sem sagt í þessu tilfelli það, að sú stjórn, sem hefur beitt sér fyrir löggjöf um að banna vísitölugreiðslur, í hvaða mynd sem er, og lögfest þetta bann sitt með sínum þingstyrk, hún hefur hér kastað inn í þingið frv., þar sem henni hefur yfirsézt að gæta að því, að þessari reglu væri fylgt, og við því er ekkert að segja. Öllum getur yfirsézt, og er góðra gjalda vert að taka það til athugunar aftur. Ég fyrir mitt leyti vil ekki bannsyngja vísitölufyrirkomulag á sama hátt og hæstv. dómsmrh. hafði sjáanlega tilhneigingu til. En ég er honum sammála um það, að ef vísitalan á að vera í banni, þá er ekki hægt að sleppa henni lausri sums staðar, þar sem ríkisstj. er það þóknanlegt, en ætla eftir sem áður að halda banninu á þeim stöðum, þar sem ríkisstj. er hið gagnstæða þóknanlegt. En ég vil halda áfram að benda hæstv. ríkisstj. á fleira, sem þetta frv. hlýtur að vekja menn til nokkurrar umhugsunar um. Í þessu frv. er ráðgert að lögleiða það að hækka framlag ríkissjóðs samkv. lögum til ákveðins þáttar í byggingastarfsemi landsins, þ.e.a.s. til kirkjubygginga, upp í 1 millj. kr. Á fjárlögum í ár er þessi upphæð komin inn, en hefur verið lægri, 800 þús. kr., á fjárlögum t.d. ársins, sem var að líða, ársins 1961. Hér er sem sagt farið út á þá braut, sem ríkisstj. hefur einnig boðað sem stefnu sína, að halda í um byggingarframkvæmdir, og stingur þetta frv. ríkisstj. mjög í stúf við aðra framkomu hennar í byggingarmálum. Það er ekki ýkjamikið af almennum byggingarkostnaði í landinu, sem ríkissjóður tekur á sig samkv. fjárlögum. Þó er þar inni einn liður í 17. gr. fjárlaga, sem er framlag ríkissjóðs til húsnæðismála, en það er m.a. kostnaður við húsnæðismálastjórn og viss framlög til húsnæðisbygginga í landinu. Þessi liður hefur þrátt fyrir vaxandi dýrtíð og ört fallandi gengi peninga líka í krónutali farið niður á við hin síðustu ár. T.d. var þessi liður í fjárlögunum 1960 10145 923 kr. Næsta ár þar á eftir, 1961, var hann kominn niður í 9 millj. 120 þús. Og í fjárlögum yfirstandandi árs er hann kominn niður í 9 millj. 60 þús. og þróast niður á við þrátt fyrir vaxandi dýrtíð. Ég vil leyfa mér að vekja athygli hæstv. ríkisstj. á því, að hér er gerður skilsmunur á íbúðarhúsabyggingum fyrir fólk og þeim byggingum, sem um ræðir í þessu frv., sem eru ekki íbúðarhúsnæði fyrir fólk óumdeilanlega, hvað sem segja má um það að öðru leyti. Það er einnig skilsmunur á því, að því er varðar byggingarnar í landinu, þessa tvo flokka bygginga, annars vegar þær byggingar, sem ríkissjóður hefur á sinni könnu samkvæmt sérstökum lið í 17. gr. fjárlaga, og kirkjubyggingar í landinu. Kirkjubyggingarnar eru eftir eðli málsins byggðar þannig, að þær eru ekki ætlaðar mönnum til nota nema fáar stundir í viku hverri, sums staðar reyndar er ekki hægt að telja það í vikum, sem notkun þeirra fer fram, heldur frekar í mánuðum eða missirum. En íbúðarhúsnæðið er athvarf manna allar stundir, alla daga. Það er líka sá skilsmunur á þarna, sem virðist hafa mætt harla litlum skilningi hjá ríkisstj., að það er verulegur skortur á íbúðarhúsnæði í landinu enn þá, og reyndar er nú svo komið, að hann fer vaxandi. Það tekst með þeim hraða, sem nú er á byggingum, alls ekki að anna því að gera húsnæði fyrir eðlilega aukningu þjóðarinnar, hvað þá meira. En í kirkjubyggingum er húsnæðisleysi ekki tilfinnanlegt, vil ég fullyrða, og leyfi mér að nefna það dæmi, sem a.m.k. flestum hér í höfuðborg landsins ætti að vera hvað kunnugast, að fyrir - ég held ég megi segja áratugum, þá tók sig til einn söfnuður í höfuðborginni og það stór söfnuður og byrjaði á byggingu á stórri kirkjuhöll og byrjaði með þeim hætti, að byggður var kjallari undir kórinn. Við það stendur enn, og þessi kjallari reynist vera nokkurn veginn hæfileg kirkja fyrir söfnuðinn, og mér er ekki kunnugt um, að húsnæðisskortur standi safnaðarlífinu þar neitt fyrir þrifum. Þetta segir auðvitað þá sögu, að til fjárfestingar í kirkjubyggingum hefur verið efnt af fullkomnu óhófi og langt umfram efni þjóðarinnar að undanförnu. Hv. 2. þm. Norðurl. v. gat hér um það áðan, að undirstaða undir almennri líknarstarfsemi væri starfsemi kirkjunnar. Það má vel vera, að svo sé, ég skal ekki fara hér út í þau mál. En jafnvel þótt svo væri, gerir það ekki að engu það lögmál, að sérhver þjóð hefur til fjárfestingar og til framkvæmda í landi sínu aðeins takmörkuð fjárráð, og eftir því sem meira af þeim fjárráðum, sem hún kann að hafa til þess að byggja fyrir, er notað í óhófsskyni, hvort heldur er í kirkjubyggingar eða annað, eftir því verður minna eftir til eðlilegra og hinna brýnustu þarfa. Ég vil sem sagt leyfa mér, fyrst hæstv. ríkisstj. er nú, góðu heilli, tekin upp á því að hugleiða þær leiðbeiningar, sem fram koma hér frá stjórnarandstöðunni, að vekja athygli hennar á þessu: í fyrsta lagi því, að sú þróun að hækka með lögum framlagið til kirkjubyggingasjóðs er í algeru ósamræmi við fjárframlög ríkissjóðs til annarra byggingarframkvæmda og þar með, skilst mér, í rauninni frávik frá þeirri stefnu, sem ríkisstj. hefur markað sér í fjárfestingarmálum og byggingarmálum alveg sérstaklega eða a.m.k. að því er tekur til húsnæðismálanna, og sömuleiðis, að þörfin er þó miklu brýnni á því, ef frávik eru gerð frá stefnu ríkisstj. og rýmkað um í byggingarmálum, að gera það frekar að því er varðar íbúðabyggingar heldur en þær byggingar, sem um ræðir í þessu frv.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. eða blanda mér hér inn í deilur. Ég vil aðeins lýsa fylgi mínu við þetta frv. Á undanförnum þingum höfum við fulltrúar Framsfl. í fjvn. ýmist flutt þar brtt. eða staðið með brtt. um að hækka framlagið til kirkjubyggingasjóðsins, og þegar Eysteinn Jónsson, hv. 1. þm. Austf., var fjmrh., var framlag ríkissjóðs á árinu 1958 800 þús. þrátt fyrir lagabókstafinn. Þessi breyting er því ekki nema eðlileg afleiðing af því, sem gert hefur verið af fjárveitingavaldinu á undanförnum árum, og er hún sízt of mikil. Hins vegar er það mikils virði fyrir kirkjubyggingasjóðinn að fá þetta lögfest. Ég lít svo á, að framlag ríkisvaldsins til kirkjubygginga í landinu hafi verið til þessa og sé þrátt fyrir þessa breytingu of lítið. Þess vegna fylgi ég því eftir, að þetta frv. verði samþykkt, en tel það engan lokaþátt í fjárveitingu til kirkjubygginga í landinu, því að þær þurfa að aukast frá því sem er, og hafa margir söfnuðir leyst þar af hendi mikið grettistak, og er eðlilegt og sjálfsagt, að ríkið komi þar til móts við þá.



Herra forseti. Þessar umr. eru með nokkuð sérstökum hætti, og eitthvað stendur annað beinlínis á bak við þær heldur en menn vilja láta koma hér fram allir saman, sem talað hafa. En mér finnst, að það sé nauðsynlegt að leiðrétta misskilning, sem fram hefur komið hér hjá hv. þm., að þó að framlagið, sem ríkið leggur til, sé hækkað til kirkjubyggingasjóðs, eins og það er á fjárlögum, um 25%, þá sé það í einhverju ósamræmi við annað, sem ríkisstj. hefur á prjónunum í sambandi við lán til íbúðabygginga í landinu. Í frv., sem lagt hefur verið fyrir Alþingi um verkamannabústaði, er beinlínis stefnt að því og ákveðin fyrirmæli um að afla sjóðnum meiri tekna og ráðagerðir um að geta stóraukið lánin. Þau hafa verið út á hverja ibúð hæst um 160 þús. kr., en mér er kunnugt um, að innan ríkisstj. og þeirrar nefndar, sem starfaði að undirbúningi málsins fyrir hönd ríkisstj., hefur verið gert ráð fyrir því, bæði með því að leggja meira álag á ríkissjóðinn og sveitarfélögin og að afla meira lánsfjár til þessara sjóða, að geta hækkað þau og þá helzt upp í 300 þús. kr., eða um nærri 100%. Í öðru frv., um húsnæðismálastofnunina, er á sama hátt gert ráð fyrir því að hækka heimildina til lánveitinga úr 100 þús. í 150 þús. Og það má segja, að það skipti auðvitað öllu máli, að hægt sé að framfylgja þessu. Þó verður að gera að óreyndu ráð fyrir því, að bak við þetta sé tiltekin meining um það, að þessar lánveitingar geti hækkað um allt að 50%, miðað við það, sem þær hafa verið áður, og kannske meira, því að hér var hámarkið áður 100 þús., en hefur lítið verið veitt og líklega ekki nema bara í seinni tíð að því hámarki, en áður 70 þús. og þaðan af minna. Landsbankanum er í samræmi við þetta veitt aukin heimild til þess að gefa út bankavaxtabréf, frá 100 millj. kr. heimild árlega næstu 10 ár upp í 150 millj. kr. Loks vil ég vekja athygli á því, að ákvæði núgildandi laga um framlag ríkissjóðs til útrýmingar heilsuspillandi íbúða hefur verið ákveðið með tilteknu hámarki í lögum fram að þessu, 4 millj. kr. Hér er þessu hámarki sleppt og tekin upp sú meginregla, sem í upphafi var við setningu húsnæðismálalöggjafarinnar 1955, að ríkið skuli leggja fé til jafns við sveitarfélögin í þessu sambandi. Ef þau telja þörf á því að byggja fyrir og leggja fram fé, sem meira nemur en þessum 4 millj. kr., þá skuldbindur ríkisstj. sig eftir þessu frv., ef að lögum verður, til þess að leggja til jafns við sveitarfélögin. Og mér finnst ekki stórmerkilegar upplýsingar um það, að á 17. gr. fjárlaga hafi lækkað framlög til húsnæðismálastofnunar ríkisins, laun framkvæmdastjóra og húsnæðismálastjórnarinnar hafi lækkað eitthvað. Ég held, að það sé enginn skaði skeður með því. Og til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis er ákveðið núna 3 millj. 800 þús. kr. Það er bara til samræmis við það, að það var meira en nægjanlegt eftir þeirri eftirspurn, sem var eftir þessu fé frá sveitarfélögunum á undanförnum árum. Þessi liður um yfirstjórn þessara mála, sem er þannig til kominn, verður að sjálfsögðu ekki neitt til þess, að það sé þarna verið að draga úr framlögum til íbúðabygginga. Þau hafa heldur aldrei meiri verið en á s.l. ári. Það er hins vegar rétt, að byggingarkostnaður hefur aukizt og þetta kemur að því leyti ekki að jafnmiklum notum. En hvernig sem þetta er borið saman við þessa 200 þús. kr. hækkun til kirkjubyggingasjóðsins, þá verður það þó í öllum tilfellum meira, sem ætlazt er til að framlögin hækki til hinna almennu húsbygginga, bæði verkamannabústaða og lána frá húsnæðismálastofnun ríkisins, heldur en hér er gert ráð fyrir.



Herra forseti. Í ræðu hv. 6. þm. Sunnl. kom fram nokkur misskilningur, sem ég vildi leiðrétta, til viðbótar því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Í 17. gr. fjárl. er sérstakur kafli um húsnæðismál, og hann var í fjárlögum fyrir 1960 röskar 10 millj., en er í fjárlögum fyrir gildandi ár röskar 9 millj. Af þessu vill hv. þm. draga þá ályktun, að stuðningur ríkisins, eða a.m.k. að því er fjárlög snertir, hafi minnkað sem þessu svarar til húsbygginga, en undir þessum lið eru bæði framlög til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis og framlög til verkamannabústaða. Þetta er á algerum misskilningi byggt hjá hv. þm., vegna þess að framlögin, bæði til verkamannabústaða og til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis, eru þau sömu bæði í fjárlögum fyrir 1960 og 1962, eða 3.8 millj. til hvors um sig. Það, sem lækkar undir þessum lið, er tilkostnaðurinn við skyldusparnaðinn. Kostnaður við skyldusparnað er talinn undir þessum lið, og vegna breyttra starfsaðferða við framkvæmd skyldusparnaðar hefur kostnaður lækkað verulega, og í stað þess að sá kostnaður var áætlaður í fjárlögum fyrir 1960 rúmar 2 millj., er hann áætlaður nú 1 millj. Það er þessi liður, sem hefur lækkað sem því svarar, sem heildarupphæðin er lægri, en ekki stuðningurinn við byggingu húsnæðis. Til viðbótar því má svo benda á það, sem síðasti hv. ræðumaður tók skýrt fram, að fyrir þinginu liggur einmitt frv. frá ríkisstj. um að auka verulega framlög hins opinbera til þessara mála.



Herra forseti. Eins og öllum er kunnugt, hefur verið rekin hér á landi togaraútgerð í allstórum stíl í milli 50 og 60 ár. Þessi togaraútgerð hefur verið einn okkar langþýðingarmesti atvinnuvegur, og má segja, að á tímabili hafi hann verið burðarásinn í íslenzku efnahagslífi og fyrir tilvist hans hafi orðið ýmsar þær framfarir hér á landi, sem tæplega eða ekki hefðu orðið að öðrum kosti eða a.m.k. þá miklu síðar. Togaraútgerðin fyrst framan af gekk vel og skilaði þjóðarbúinu miklum gjaldeyristekjum og eigendum skipanna í mörgum tilfellum góðum hagnaði. Þetta hefur því miður breytzt, og afkoma þessa atvinnuvegar síðustu árin hefur versnað raunverulega mjög mikið, og það ekki einasta síðustu árin, það fór að hallast verulega á kreppuárunum eftir 1930, og þó að úr rættist nokkuð í síðari heimsstyrjöldinni, þá seig aftur og kannske enn meir á ógæfuhliðina á sjötta áratugnum og nú alveg á síðustu árum. Til þessarar öfugþróunar liggja nokkrar ástæður, kannske margar, en ég skal ekki fara langt út í að rekja þær, aðeins nefna nokkrar. Það hefur gerzt upp á síðkastið og verið kannske af ýmsum talin aðalástæðan fyrir því, að svona hefur farið, að aflabrögðin hafa minnkað mjög verulega hjá togurunum, og af ýmsum verið kennt um Þeirri breytingu, sem gerð hefur verið á okkar fiskveiðimörkum, og að togararnir hafa verið hraktir, verð ég að segja, frá sínum fyrri veiðislóðum og yfir á aðrar, þar sem minni veiði var von. Það hefur líka gert strik 3 reikninginn hjá togaraútgerðinni, að á tímabiti var íslenzkum togurum fyrirmunað að landa afla í Bretlandi, og var það út af fiskveiðimarkaútfærslunni fyrri, en sú deila leystist ekki fyrr en 1956 og var aftur upp tekin með síðari landhelgisútfærslunni 1958. Enn má geta þess, sem hefur orðið ærin ástæða til þess, að togararnir hafa orðið svona hart úti, að á nokkuð löngu árabili, frá 1951 eða 1952, að ég ætla, og fram til 1957–1958, var verðið, sem togararnir fengu fyrir sinn fisk, lægra og það mun lægra en bátarnir fengu fyrir sinn, þó að mismunur væri ekki á gæðum fisksins, heldur voru aðstæður togaranna taldar þá vera slíkar, að þeir þyrftu ekki jafnmikilla uppbóta eða aðstoðar og bátarnir fengu. Þetta allt og raunar fleiri ástæður liggja til þess, að afkoma togaranna hefur upp á síðkastið verið mjög léleg, og samkv. athugun, sem farið hefur fram á því, er talið, að rekstrarhalli á venjulegan togara hafi á árinu 1960 verið um það bil 21/2 millj. kr. að meðaltali, og er þá að vísu reiknað með nokkurri fyrningu skips og véla. En hvort sem um það er að ræða eða ekki, að upphæðin sé nákvæmlega Þetta, Þá er það víst, að rekstrarafkoman hjá öllum þorra togaranna árin 1960 og 1961 hefur verið með afbrigðum léleg. Um aflabrögð íslenzka togaraflotans liggja fyrir þessar upplýsingar um heildaraflamagnið síðustu árin: 1958 var aflinn 199 þús. tonn á togaraflotann. Árið 1959 var hann 156 þús. tonn, eða 43 þús. tonnum lægri. 1960 er hann kominn niður í 113 þús. tonn, enn 43 þús. tonnum lægri. Aflinn 1961 liggur að vísu ekki alveg fyrir, en skýrslur ná til nóvemberloka, og það má með nokkurn veginn öryggi ganga út frá því, að hann hafi ekki numið á s.l. ári nema rúmlega 70 þús. tonnum, eða enn 40 þús. tonnum minni. Þá er hann kominn niður í að vera um það bil þriðjungur af því, sem hann var 1958. Nú er að vísu árið 1958 eitt bezta ár, sem togaraútgerðin hefur fengið lengi, a.m.k. á eftirstríðsárunum, og olli því fyrst og fremst, að ný fiskimið fundust, sem gáfu togveiðimönnum mjög góða og þægilega veiði, þar sem þeir gátu mokað upp karfa á Þrem, fjórum dögum, nægilega miklu til þess að fylla skipin. En ef árin þar á undan eru tekin, segjum árin 1955, 1956 og 1957, þá hefur aflinn þau árin hjá togaraflotanum verið í kringum 160–170 þús. tonn, svo að af því sést, að aflinn á árinu 1961 er kominn niður í 2/5 hluta af því, sem hann var Þau ár, þó að ekki sé reiknað með því aflamagni, sem ég nefndi áðan árið 1958. Það er því alveg greinilegt, að aflabrögðunum í heild hefur hrakað svo geysilega, að þar er að finna sjálfsagt eina höfuðástæðuna fyrir því, að afkoma togaranna hefur orðið slík sem raun ber nú vitni. Þá vakna náttúrlega í huganum ýmsar spurningar um það, hvað gera skuli. Og það eru ýmsir möguleikar, sem menn geta látið sér detta í hug, og þá náttúrlega fyrst og fremst það, hvort beri að hætta alveg við að gera út togara í þessu landi. Þegar tapið er orðið svona geigvænlegt eins og hér liggur fyrir og möguleikarnir jafnlitlir í samanburði við Það, sem áður var a.m.k., til þess að ná endunum saman, er þá ekki hugsanlegt, að að því dragi fyrr eða síðar, að útgerðarmenn gefist upp við að reka skipin, þegar engin von er til, að jöfnuður fáist í rekstri? En þessari spurningu og þessum hugleiðingum vildi ég þó svara á þann hátt, að ég hygg, að það séu mjög fáir menn í þessu landi, sem geta hugsað sér, a.m.k. að ekki meira reyndu máli en enn er, að togaraútgerð verði alveg lögð hér niður, og að þessi leið, að hætta alveg við togaraútgerð, sé a.m.k. eins og enn er komið ekki sú leiðin, sem stefna beri að. Þá er önnur leið, sem einnig hefur verið nefnd og hefur raunar verið nefnd hér á þinginu sem fræðilegur möguleiki, en verið lagt í þau orð, sem um Það féllu hér, nokkuð önnur meining og reynt að gera tortryggileg þau orð, sem um Þá leið fjölluðu, en hún er sú að hleypa togurunum inn fyrir fiskveiðimörkin, eins og þau eru núna. Það, sem um þetta hefur verið sagt hér áður, er engin tillaga eða tilraun til þess að beita sér fyrir því, að þessi leið Yrði farin, heldur eingöngu rætt um þessa aðferð sem einn af Þeim fræðilegu möguleikum, sem til greina koma. Og var þó ekki fjær en svo, að fiskifræðingar okkar og vísindamenn töldu hann fullkomlega geta komið til greina. En ég hygg, að með þeim aflabrögðum, sem eru hjá bátum. og þeim erfiðleikum, sem einnig þeir eiga við að búa í sínum rekstri, þá sé það ekki heldur sú leið, sem fara beri, og ríkisstj. hefur ekki neinar till. á prjónunum um það, að hún verði farin. Þá eru náttúrlega ýmsar leiðir til, sem menn geta hugsað sér, eins og Það, að hægt væri að bæta eitthvað úr rekstrinum, gera hann hagkvæmari, draga úr gjöldunum. En það er nú hvort tveggja, að þessi aðferð hefur víst verið reynd, eins og útgerðarmenn hafa talið sér mögulegt, og svo hitt, að ég ætla, að hún dragi ekki það mikið, að tjónið fáist neitt í áttina bætt með þeirri aðferð. Þá er ekki nema sú leið eftir að bæta togaraútvegsmönnum á einhvern hátt það tjón, sem þeir hafa orðið fyrir, og það er það, sem þetta frv., sem hér liggur fyrir um aflatryggingasjóð sjávarútvegsins, fer fram á. Við íslendingar erum ekki einir um að bæta togurunum það aflatjón, sem þeir hafa orðið fyrir, m.a. af útfærslu fiskveiðimarkanna. Bretar t.d. hafa á s.l. ári tekið upp þá aðferð að hækka styrki sína til togaranna, og í júlímánuði 1961 var því yfirlýst af þeirra ríkisstj., að þeir mundu bæta togurunum með 17 sterlingspundum á hvern úthaldsdag Þá rekstrarörðugleika. sem þeir hefðu orðið fyrir. Kröfur hafa komið um svipað frá Þjóðverjum, en hvað þeirra stjórn hefur gert, er mér ekki kunnugt um á þessu stigi, en það má ætla, að einnig þeir muni reyna að greiða fyrir sínum skipum á þennan sama hátt. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er að nokkru leyti byggt á l. um hlutatryggingasjóð, sem hafa verið í gildi nú um nokkur ár og voru á sínum tíma samþ. í þeim tilgangi að reyna að bæta bátaútveginum það tjón, sem hann yrði fyrir, þegar aflabrestur yrði. Þau gerðu ráð fyrir því, að þegar afli á ákveðinni vertíð og ákveðnum fiskislóðum færi niður úr 75% af meðalafla, þá kæmi sjóðurinn til og greiddi bátunum, sem minna höfðu, vissan hundraðshluta af því, sem á skorti, eins og nánar er tekið til í þeim lögum. Það, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., er, að togararnir komi nú með og verði þátttakendur í þessum sjóði og fái bætur úr honum, ef afli þeirra fer niður úr 85% af meðalafla undanfarinna ára. Er þá ekki miðað við vertið eða veiðisvæði, heldur miðað við ár og allt landið. Og þess vegna verður talan hjá togurunum hærri, af því að þá hljóta að jafnast út þær sveiflur, sem bæði tímabundin vertíð og takmarkað svæði gerir að verkum, að aflabrestur getur orðið hjá bátum á einu svæði, þó að annað svæði og á öðrum tímum hafi betri afkomu. Nú var með lögum, sem samþ. voru hér í sambandi við gengisbreytinguna síðustu og í tilefni af henni, gert ráð fyrir, að útflutningsgjaldið yrði hækkað og að gjaldið til hlutatryggingasjóðs yrði hækkað. Gjaldið til hlutatryggingasjóðs var áður 1/2 % og 3/4 % af útflutningsverðmætinu, og ríkissjóður lagði þá jafnt á móti. í þessu frv. er gert ráð fyrir, að gjaldið verði hækkað upp í 11/4%. Með því að taka togarana inn í sjóðinn er í fyrsta lagi lagt til, að nafni hans verði breytt. því að ekki er lengur um hlutatryggingu að ræða, heldur almenna tryggingu til þess að bæta upp aflabrögð, þegar illa veiðist yfir lengri tíma, eða árið lagt til grundvallar, þegar um togarana er að ræða. Þess vegna þótti hentugra og sjálfsagt raunar að nefna þetta aflatryggingasjóð í staðinn fyrir hlutatryggingasjóð. Með núverandi útflutningi, - meðalútflutningi, - sem gera má ráð fyrir, að verði. ef miðað er við árið sem leið, í kringum 2800 millj., þá verður 11/4 % af þeirri upphæð 35 millj., sem í sjóðinn renna af aflatryggingasjóðsgjaldinu, og síðan er í þessu frv. lagt til. að ríkissjóður leggi helming á móti eða 171/2 millj., ef miðað er við sömu útflutningsupphæð, eða 9 millj. hærri upphæð en gert er ráð fyrir í núgildandi fjárlögum. Þó komi þetta ekki til framkvæmda í ár, heldur verði þar aðeins látið sitja við þá tölu, sem í fjárlögum er ákveðin, en á næsta ári verði þetta framlag ríkisins hækkað, eins og ég segi, upp í helming af því, sem rennur til sjóðsins af útflutningnum, og nemur það þá um 9 millj. kr. hækkun frá því. sem í fjárlögum 1962 er ákveðið. Þá er einnig gert ráð fyrir ríkisframlagi til þess að bæta upp árið 1960, sem verður stofnfé togaradeildar aflatryggingasjóðs og lagt er til að verði 30 millj. kr. og þó hærri upphæð, þegar vextir eru teknir með í reikninginn. Því að þetta er gert ráð fyrir að verði tekið að láni og afhent togaraeigendum sem fimm ára bankavaxtabréf, sem þeir eigi að geta notað til greiðslu skulda sinna, en Seðlabankinn komi síðan í milli og borgi bréfin út að nokkru leyti, en ríkissjóður borgi þau upp á 15 árum, þannig að framlög ríkisins í þessu skyni ættu ekki að þurfa að vera meiri en kannske 31/2 millj. kr. á ári, þannig að heildarútgjaldaaukning ríkisins á næstunni vegna þessara laga yrði þá 12-121/2 millj. kr., sem taka yrði þá upp á næstu fjárlög. Það er rétt að geta þess, að í bráðabirgðaákvæði í frv. er gert ráð fyrir því, að skipting tekna sjóðsins fyrir allt árið 1962, svo og útreikningur bóta fyrir árið 1961, skuli fara eftir ákvæðum þessa frv., en látið standa opið til ákvörðunar fyrir sjóðsstjórn og ríkisstjórn, hvernig með hinar 30 milljónirnar skuli fara, sem afgreiddar verða með bréfum fyrir árið 1960, en sjóðurinn sjálfur, bæði togaradeild og jöfnunardeild, skuli bera þann kostnað, sem af aflabrestinum 1961 leiðir. Hvað þessi aðstoð við togarana verður mikil. hefur verið reynt að gera sér nokkra grein fyrir, og virðist það koma þannig út að meðaltali, að aflatryggingasjóðurinn muni greiða í kringum 750 þús. kr. á skip að meðaltali, en þó auðvitað misjafnt eftir afla, og svipaða upphæð fyrir 1960, þannig að aðstoðin á skip muni verða í kringum 11/2 millj. Nú hafa ekki, eins og kunnugt er, allir togararnir verið að veiðum að undanförnu, margir legið vegna þess, að þeir hafa ekki getað staðið af sér áföllin, en megninu af þeim hefur þó verið haldið úti, og þess vegna hefur verið gert ráð fyrir því, að hér komi til greiðslur til um 40 skipa af þeim 46 eða 47, sem til eru nú í landinu. Þetta er mikið fé. Ég skal viðurkenna það. En það er þó ekki meira en svo, að enn hygg ég. að það orki tvímælis, hversu mikið af skipunum er hægt að reka áfram, ef ekki rætist úr með aflabrögðin, nema þá með áframhaldandi fjárframlögum. Fyrri deildir hlutatryggingasjóðs, almenna deildin og síldveiðideildin, halda áfram að starfa eftir sem áður og á sama hátt og áður, en togaradeildin á að sinna verkefnum togaranna, og jöfnunardeildinni er heimitað að koma svo til aðstoðar hinum deildunum, eftir því sem þörf krefur, og verður náttúrlega hennar fyrsta verk að hlaupa undir bagga með togaradeildinni til að sinna aðkallandi þörfum fyrir árið 1961. Efnahagur togarafélaganna og togaraeigendanna er allmisjafn. Sumir eru taldir eiga vel fyrir skuldum, aðrir berjast í bökkum og eru rétt við það að eiga fyrir skuldunum. í þriðja flokknum eru svo þeir, sem standa mjög örðuglega og eiga raunar í daglegri baráttu fyrir því að geta haldið úti skipunum, að heita má frá degi til dags. Sjálfsagt má eitthvað að þessari leið finna, sem hér hefur verið bent á. En á s.l. ári var skipuð nefnd til þess að rannsaka hag og rekstur togaranna, og hún skilaði fyrir áramótin áliti, sem stuðzt hefur verið við, Þegar Þetta frv. hefur verið samið. En það hefur verið rætt um ýmislegt og ýmsar aðrar aðferðir, eins og ég að nokkru leyti hef nefnt hér áður, en niðurstaðan hefur orðið sú, að það hefur alltaf verið staðnæmzt við þessa aðferð, sem hér hefur verið stungið upp á. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara frekar út í að ræða Þetta að svo stöddu. Frv. ber ljóslega með sér, hvað í því felst, en ef einhverra upplýsinga kynni að verða óskað, sem ég gæti gefið í þessu sambandi, þá skal ég fúslega reyna að verða við því. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. sjútvn., og láta í ljós þá ósk um leið vegna þess, hve áliðið er og þetta raunverulega mikið vandamál, að reynt verði að hraða því eins og frekast eru föng á.



Herra forseti. Eins og hæstv. ráðherra hefur upplýst, á togaraútgerðin mjög í vök að verjast, og liggja til þess ýmsar ástæður, sem hann rakti. Sé ég ekki ástæðu til að endurtaka neitt af því, sem hann sagði um það. - En ég hef sagt það hér áður í sambandi við málefni togaraútgerðarinnar, þegar þau hefur borið á góma, að ég tel, að togaraútgerðin eigi inni hjá þjóðarbúinu, ef svo mætti komast að orði, og þá fyrst og fremst fyrir það, að togararnir bjuggu við lægra fiskverð alllengi en aðrir, eins og raunar hæstv. ráðherra kom inn á. Ég álít alveg skylt, að nú verði hlaupið undir bagga með togaraútgerðinni, því að hún hefur oft borið afar þungar byrðar fyrir heildina, en stendur nú mjög höllum fæti. Það liggur nú hér fyrir frv. af hendi hæstv. ríkisstj. um stuðning við togaraútgerðina, en leiðin er sú að umskipuleggja hlutatryggingasjóð og veita togurunum stuðning í gegnum nýjan sjóð, sem byggður er á grunni hins og á að heita aflatryggingasjóður. Ég vil nú skjóta því inn í, að ég kann ekki almennilega við nafnbreytinguna, vegna þess að afla getur sjóðurinn ekki tryggt. Þegar þetta mál hefur borið hér á góma áður í þinginu, hef ég fyrir mitt leyti látið í ljós, að ég teldi, að það mætti ekki koma til mála, að togurunum yrði hleypt inn í landhelgina umfram það, sem orðið er. Hæstv. ráðherra komst þannig að orði áðan, að ríkisstj. hefði ekki neinar till. á prjónunum um, að sú leið verði farin. Þetta skil ég svo, að líta megi þannig á, að því sé þar með algerlega hafnað að reyna að leysa vanda togaranna með því að veita þeim aukinn rétt til veiða í landhelginni, og þykir mér það vel farið. Undanfarið hef ég líka tekið fram, þegar málefni togaranna hafa verið rædd, að mér fyndist ekki mega með nokkru móti leysa vanda togaraflotans á kostnað bátaútvegsins. Á hinn bóginn yrði sá stuðningur, sem togaraútgerðin fengi, að koma - ekki frá einstakri atvinnugrein eins og bátaútveginum, heldur frá þjóðfélaginu í heild. Ég vil taka það fram í þessu sambandi, sem ég hefði kannske átt að segja fyrst, að ég er hæstv. ráðherra alveg sammála um, að það kemur ekki til mála, að íslendingar hverfi frá togaraútgerð. Slíkt væri allt of stórkostlegt áfall. Og við verðum að vona, að það ráðist úr fyrir togurunum um aflabrögðin og hægt sé að gera ýmsar breyt. á þeim útvegi, sem geri það að verkum, að hann eigi Þrátt fyrir allt verulega framtíð. Ég tel það því alls ekki geta komið til mála, og er hæstv. ráðherra alveg sammála um það, að íslendingar geti allt í einu horfið frá togaraútgerð. Ég tel því, að það verði að fara þá leið að styðja togaraútgerðina af þjóðfélagsins hálfu og af almannafé, þannig að hægt sé að komast yfir þá gífurlegu örðugleika, sem nú steðja að, og þá í trausti þess, að úr rætist. Kem ég þá að því, hvernig hæstv. ríkisstj. hugsar sér að leysa þetta mál að svo stöddu, og lýsti hæstv. ráðherra því nokkuð. En ég verð Þó að játa, að ég átta mig ekki alveg til fulls á því, hvernig málið liggur fyrir í einstökum atriðum, þar sem útreikninga vantar alveg, t.d. um það, hvernig hver einstök deild í væntanlegum nýjum aflatryggingasjóði muni koma út fjárhagslega, eins og nú horfir. En úrlausnin er þó, eins og hæstv. ráðherra greindi, aðallega fólgin í því að hækka mjög mikið frá því, sem var fyrir gengislækkun síðustu, útflutningsgjaldið, sem útgerðin greiðir í hluta- og aflatryggingar, þannig að gjaldið á að hækka um meira en helming á þeim fiski, sem fiskaður er á báta, þ.e.a.s. úr 1/2% í 1.25%. Á síld á gjaldið að hækka úr 3/4% og upp í 11/4%. Og togarar, sem áður greiddu ekki í þennan sjóð, eiga nú að greiða 11/4%. Hæstv. ráðherra nefndi ekki, hvað þessi gjaldauki mundi nema miklu, en í umr. um gengislækkunar-„kálfinn“, sem við höfum kallað svo í gamni, þ.e.a.s. frv., sem fylgdi gengislækkuninni, var upplýst, að þessi nýju gjöld á útveginn mundu nema rúmum 20 millj. kr., miðað við núverandi aflabrögð og verðlag. Það var talið líklegt. Og þetta þýðir fyrir bátaútveginn, að gjaldið á honum á sennilega að tvöfaldast, og á togarana kemur þarna nýtt gjald. Jafnhliða er önnur breyting gerð. Ríkissjóður lagði jafnt á móti því, sem útvegurinn greiddi áður, en nú er ríkissjóði ætlað að leggja aðeins helming á móti því, sem kemur frá útgerðinni. Enn fremur er sú þýðingarmikla breyt. gerð, að áður hafði síldveiðideildin alveg fjárhag út af fyrir sig og þorskveiðideild bátaflotans hafði alveg fjárhag út af fyrir sig, en nú á helmingurinn af öllum tekjum sjóðsins, ef ég skil þetta rétt, að sópast að jöfnunardeild, sem kölluð er, og á hún að bæta upp þar, sem mest er þörfin hverju sinni. Þannig mun þetta hugsað. Nú sýnist mér augljóst af þessu, þó að ég hafi ekki haft aðstöðu til að fá tölur, sem sýna, hvað bátaútvegurinn á að borga mikið eftir nýja laginu, bátarnir á Þorskveiðum og bátarnir á síldveiðum og svo aftur togararnir, þá sýnist mér það alveg augljóst, að með þessu móti verði bátaútvegurinn látinn standa, eins og nú horfir, í mjög verulegum mæli undir töpum togaranna. En einmitt þetta finnst mér ekki vera hægt að gera. Ég vil, að það verði unnið að Þeim breyt. á málinu, að hver deild í sjóðnum hafi fjárhag út af fyrir sig, eins og verið hefur í sambandi við hlutatryggingarnar, en ekki innleiddar verulegar álögur á bátaútveginn til þess að standa undir töpum togaranna. Vil ég, að almannafé komi til að bæta upp, þar sem töpin eru mest, í þessu tilfelli hjá togurunum. Þetta verður að taka af almannafé, en ekki af bátaútveginum. Það þarf að breyta málinu í þetta horf í meðferð þingsins. í þessu sambandi leyfi ég mér að minna á, að á síðasta aðalfundi Landssambands ísl. útvegsmanna var gerð ályktun um þessi mál, þessi hlutatryggingamál, og hún mun sumpart hafa verið til komin vegna þeirra ákvæða, sem sett voru í brbl. í sumar og líkjast á ýmsan hátt því, sem liggur fyrir hér í þessu frv., og á þessum aðalfundi Landssambands ísl. útvegsmanna var samþ. að leggja áherzlu á, að hver deild hlutatryggingasjóðs hafi áfram aðskilinn fjárhag, þorskveiðideildin sér, síldveiðideildin sér og svo togarar sér. Þessi stefna finnst mér alveg eðlileg, og hún er sú, sem höfð hefur verið í hlutatryggingunum fram að þessu, og það á ekki að breyta þessu á þá lund, þó að togararnir eigi mjög erfitt, að bátaútvegurinn verði skattlagður fyrir þá. Ég álít, að þjóðfélagið í heild skuldi togaraútgerðinni, en ekki bátaútvegurinn, og hann mun eiga nóg með sig, og þau byggðarlög, sem byggja á bátaútveginum, eiga áreiðanlega nóg með sig. Og það er ekki sanngjarnt að mínu viti að seilast þangað sérstaklega til þess að afla tekna til að leysa þennan vanda togaraútgerðarinnar. Togararnir eiga inni hjá þjóðfélaginu í heild, vegna þess m.a., að þeir bjuggu á árabili, eins og hæstv. ráðherra sagði, við lægra verð en aðrir, af því að það var talið, að þeir þyldu það fjárhagslega. Nú er það komið í ljós, að togaraeigendur eru í stórkostlegum vandræðum fjárhagslega, og þá eiga þeir að mínu viti fullan siðferðilegan rétt á því að fá stuðning og fá það fé tekið út úr þjóðarbúskapnum, en ekki af einni grein hans, eins og bátaútveginum. Ég held það sé mjög viðráðanlegt að breyta málinu í þetta horf, sem ég hef hér lýst í megindráttum, og hægt væri að leysa það á þá lund. Það mundi sjálfsagt þurfa að auka eitthvað þau framlög, sem er gert ráð fyrir að ríkissjóður greiði, eða þann stuðning, sem bankakerfið ætti að veita í þessu sambandi. En ég hef sem sagt ekki haft aðstöðu til að gera mér grein fyrir tölunum, af ástæðum, sem ég nefndi áðan, þar sem ekki hafa legið fyrir útreikningar um deildirnar hverja fyrir sig. En þetta er áreiðanlega mjög vel hægt að leysa, að ég nú ekki tali um, ef hæstv. ríkisstj. ætiar að halda sér við þá fjárupptöku frá útveginum, sem hún framkvæmdi s.l. sumar með því að taka eignarnámi gengismismun á útflutningsvörubirgðum. Það var mikið á annað hundrað milljóna, sem þannig voru teknar eignarnámi af sjávarútveginum, og er það geysilega mikið fjármagn, og væri áreiðanlega hægt. ef á að halda þeirri fjárupptöku til streitu, að nota eitthvað af því fé til þess að greiða fyrir togurunum, þannig að það þyrfti ekki að skattleggja bátaútveginn sérstaklega, eins og stefnt er að með þessu frv. Ég held, að með góðum vilja hljóti að vera hægt að finna leiðir til að leysa þetta mál togaranna algerlega án þess að íþyngja bátaútveginum. Ég vil svo benda á, að mér finnst þetta frv. bera dálítinn blæ af því, að þessi leið, að koma stuðningnum á framfæri gegnum aflatryggingasjóðinn, sé valin að einhverju leyti til þess að dulklæða það, að grípa verður til sérstakra uppbóta fyrir þessa framleiðslugrein. Má vera, að þessi aðferð sé valin að einhverju leyti vegna þess, hve allar slíkar uppbætur hafa v erið fordæmdar af núverandi valdhöfum. Ég bendi á þetta í leiðinni, meira kannske til gamans, því að vitanlega skiptir það engu máli, hvað ráðstafanirnar eru kallaðar. Aðalatriðið er, hvers efnis þær eru. En höfuðáherzluna legg ég á, að unnt verði að koma þessu þannig fyrir, eins og ég hef nú greint, að breyta málinu í það horf, að stuðningurinn til togaraútgerðarinnar, sem hún þarf sérstaklega á að halda vegna þeirra miklu áfalla, sem hún hefur orðið fyrir, komi frá þjóðfélaginu í heild, en ekki einstökum framleiðslugreinum. Þá vil ég aðeins minnast á tvö einstök atriði. Mér er ekki alveg ljóst af frv., hvernig skilja beri bráðabirgðaákvæðið, sem er á þá lund, að stjórn aflatryggingasjóðs er heimilt að gefa út skuldabréf og nota þau til aðstoðar togurunum vegna aflabrests árið 1960 samkv. nánari ákvæðum sjóðsstjórnar og ráðuneytisins. Mér er ekki ljóst að öllu leyti, hvernig þetta er hugsað. Er þá ætlunin, að stjórn aflatryggingasjóðs ráði því alveg, eftir hvaða reglum þessi aðstoð er látin í té, eða er hugsunin sú, að þessa aðstöðu eigi að láta í té eftir almennum reglum þessara l. um, hvernig bæta skuli aflabrest, og það sé aðeins þá tilhögun skuldabréfanna og annað slíkt, sem þarna er átt við? Þetta finnst mér nauðsynlegt að komi fram. Ég átta mig ekki vel á þessu, eins og Það liggur fyrir. Loks vildi ég geta um, af því að hér er verið að endurskoða I. um hlutatryggingasjóð eða endurskapa þau alveg, að ýmis atriði í þeim eru þannig, að mér finnst, að það þurfi einmitt að athuga þau í sambandi við þetta mál, þar sem nú er lögð fram ný heildarlöggjöf um hlutatryggingasjóðinn. Það er m.a. varðandi bætur úr sjóðnum. Það er mjög mikið ákveðið í reglugerðum um, hvernig bótum skuli úthlutað, og ákvæði laganna í því tilliti eru býsna ónákvæm. Og það hafa komið mikil vandkvæði upp í þessu sambandi. Ég vil sérstaklega minna á, að t.d. varðandi bætur á Austurlandi hafa komið upp mikil vandkvæði í þessu sambandi og erfiðleikar, sem ekki hefur enn tekizt að greiða úr. Þar hefur komið upp nú síðustu árin miklu veigameiri útgerð á vetrum en áður var, á stórum bátum og útileguskipum, en áður var þar sjór minna stundaður á vetrum og þá á miklu smærri bátum. Svo þegar hefur átt að ákveða, hvaða rétt til bóta þessir stærri bátar og stærri skip eiga að hafa, þá hafa orðið verulegir árekstrar. Aðalregla hlutatryggingasjóðs mun hafa verið sú að miða við fimm ára reynslu, en í þessu falli er eiginlega ekki um neina slíka reynslu að ræða, sem geti talizt sambærileg við það, sem nú er. Bæði er, að sjósókn var á vetrum á norðari fjörðunum mjög lítil og þá á miklu smærri bátum. Nú er hún stunduð á stærri skipum og meira en áður. Þá kemur þarna upp það vafamál, hver skuli vera réttur þessarar nýju útgerðar til bóta. Það er ekki hægt að miða við fimm ára reglu, og þessi mál eru enn óleyst. Ég vildi sérstaklega benda á þetta. Má vera, að Þetta valdi vandkvæðum viðar. Ég beini þessu til hæstv. ráðh. og þeirrar nefndar, sem fær málið til meðferðar.



Herra forseti. Það er augljóst, að aðalefni þessa frv., sem hér liggur fyrir, er um það að veita togaraútgerð landsmanna fjárhagslegan stuðning. En þrátt fyrir það, þó að Þetta frv. sé fyrst og fremst hér flutt af þessum ástæðum, eins og greinilega kom í rauninni fram í ræðu hæstv. sjútvmrh., er þessu efni um fjárhagslegan stuðning við togaraútgerðina blandað hér saman við í rauninni alls óskylt mál, sem er hlutatryggingasjóður bátaútvegsins. Frá því hefur verið skýrt hér, að starfandi hafi verið á vegum ríkisstj. nefnd, sem skilað hafi áliti nokkru fyrir áramót um hag togaraútgerðarinnar. En þegar slíkt stórmál sem þetta er nú lagt fyrir þingið, hefði vissulega verið eðlilegt, að skýrt hefði verið frá niðurstöðum þessarar rannsóknarnefndar. En ekkert kemur fram í þessu frv., sem hér liggur fyrir, um þær niðurstöður, sem n. hefur komizt að við athugun á rekstrarafkomu togaranna, en þó er að sjálfsögðu einmitt þessi rannsóknarskýrsla grundvöllurinn að því, að hafizt er handa um að flytja þetta frv. um fjárhagslegan stuðning við togaraútgerðina í landinu. Þetta er auðvitað mikill galli á því, hvernig málið er lagt hér fyrir. Og ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh. sjái sér fært að leggja fram undir afgreiðslu þessa máls hér í þinginu niðurstöður nefndarinnar, svo að mönnum megi vera ljóst, hvernig sá vandi í raun og veru er, sem hér er við að glíma. Það er ekkert um það að villast, að togaraútgerð okkar á í fjárhagslegum erfiðleikum, og ég held, að það sé ekki heldur mikill vafi á því, hvaða orsakir eru til þessara erfiðleika. Aflinn hefur gengið saman hjá togurunum á undanförnum árum. Hann hefur farið mjög minnkandi, og alveg sérstaklega hefur aflinn hér á heimamiðum farið minnkandi, þegar litið er á nokkuð mörg ár. Að vísu segja þær tölur, sem hæstv. sjútvmrh. nefndi í þessum efnum um afla togaranna á undanförnum árum, ekki alla sögu, og þær gætu verið mjög villandi fyrir Þá, sem eru ókunnugir í þessum efnum. Þegar nefndar eru aflatölur fyrir togarana, t.d. árin 1958 og 1959, og talað um, að heildarafli togaraflotans þau ár hafi verið árið 1958 199 þús. lestir og árið 1959 156 þús. lestir, en svo aftur tekin árin 1960 og 1961 og þá sagt, að aflinn hafi verið árið 1960 í kringum 113 þús. lestir og nú s.l. ár í kringum 70 þús. lestir, þá má vitanlega ekki bera þessar tölur svona beint saman, og ástæðurnar eru þær, að togararnir hafa verið gerðir út á alveg ólíkan hátt á þessum tveimur áratímabilum. Árin 1958 og 1959 voru togararnir fyrst og fremst gerðir út miðað við heimalöndun á aflanum, en það gefur þeim allajafna miklum mun meiri afla, þar sem þá sparast allur sá langi tími, sem fer í það að sigla með aflann á erlenda markaði. En síðari árin hafa togararnir einmitt verið gerðir út á hinn veginn, að þeir hafa siglt með mikinn hluta af aflanum á erlenda markaði, og aflinn hlaut eðlilega í tonnum talið að minnka. Hins vegar hafa togararnir fengið miklum mun meira fyrir hvert tonn af veiddum afla síðari árin heldur en Þeir fengu fyrri árin. Þetta ber vitanlega að hafa í huga. En eigi að síður hefur aflamagn farið minnkandi. Einnig verður að hafa annað í huga, þegar maður nefnir heildaraflamagn togaranna á þessu tímabili, að nú síðari árin, sérstaklega 1960 og 1961, hefur svo háttað til, að allverulegur hluti togaraflotans í landinu hefur ekki verið rekinn tímunum saman. Þannig hafa liðið margir mánuðir, að 10–12 skip hafa legið af um 47-48 skipum, sem landsmenn hafa átt hafa legið aðgerðalaus með öllu. En árið 1958 var allur flotinn rekinn svo að segja hvern einasta dag ársins. Auðvitað leiðir það af því, þegar togaraflotinn liggur, að þá dregur eitthvað úr útgerðarkostnaði, launagreiðslum og öðrum rekstrarkostnaði, svo að hér vitanlega er ólíku saman að jafna. En um hitt verður þó ekki deilt, að afli togaranna hefur farið minnkandi nú síðari árin frá því, sem áður var, og okkar togarar eru ekki þar einir um þá sögu, Þetta hefur gengið yfir hjá öðrum togurum, sem sótt hafa veiðar hér á Íslandsmið. Og mönnum er líka ljóst, að þetta stendur ekki nema þá að sáralitlu leyti í sambandi við útfærslu landhelginnar, vegna þess að Þessi aflarýrnun á íslandsmiðum var komin til, áður en til útfærslu landhelginnar kom. En menn eru auðvitað ekki á eitt sáttir um Það, hvaða orsakir liggi til þessa, og það á sama tíma sem afli bátanna hefur á margan hátt verið eins góður eða jafnvel betri síðari árin en áður var. En staðreyndin er sem sagt þessi, aflinn hefur farið minnkandi. En þá vaknar eðlilega sú spurning, hvort ekki hafi verið til einhver önnur úrræði fyrir skipin, hvort t.d. afli hafi ekki verið eitthvað betri á öðrum miðum en hér við Ísland og þá tiltækilegt að beita togurunum meira þangað en gert hefur verið. Og Það er heldur enginn vafi á Því, að í fyrsta skipti nú um margra ára skeið höfum við íslendingar orðið eftirbátar annarra togaraútgerðarmanna í sambandi við útgerð á okkar togurum, því að við höfum haldið okkur mjög einhliða með skipin á aflaleysissvæðunum hér við Ísland nú síðustu tvö árin, en ekki í jafnríkum mæli og aðrar togaraútgerðarþjóðir sent skip okkar til annarra fiskislóða. Það er líka alveg augljóst, hvað það er, sem hefur háð okkur í þessum efnum. Það, sem sérstaklega hefur háð okkur, er það, að við gátum ekki gert þessa stóru togara okkar út á Grænlandsmið eða Nýfundnalandsmið eða önnur fjarlæg mið nema efna til allverulegra breytinga á skipunum frá því, sem verið hefur, vegna Þess að þessi mið hafa ekki gefið nú svo mikinn afla, að hægt væri að reka þessi stóru og dýru skip á þau með það fyrir augum, að þau skiluðu aflanum hingað heim svo að segja vikulega. Við hefðum þurft að geta breytt okkar skipum þannig, eins og ýmsir hafa gert, að við hefðum getið sent þau til Grænlands- og Nýfundnalandsmiða og fryst fiskinn a.m.k. fyrri hluta veiðitúrsins eða þannig, að skipin gætu með góðu móti verið í veiðitúr um mánaðartíma í staðinn fyrir að leggja til grundvallar 10–12 daga, eins og við höfum gert áður. Þetta hafa ýmsir gert og með allgóðum árangri. Ég er á þeirri skoðun, að það hefði átt að taka á vandamálum togaranna nú á allmikið annan hátt en gert er í þessu frv. Ég held, að við hefðum þurft að leggja okkur fram um Það að koma fram með tillögur, sem gætu hjálpað til þess að koma rekstri togaranna á þann grundvöll, að þeir gætu sjálfir staðið undir sér á næstu árum. En til þess þarf að framkvæma talsvert verulegar breytingar í rekstri skipanna. Það er rétt, að það þarf sennilega nokkurn stofnkostnað til þess að ráðast í þetta. En það átti einmitt að aðstoða útgerðina í þessum efnum. Einnig var svo hitt, að það var vitanlega sjálfsagt að aðstoða þessa útgerð til þess að fá réttlátara verð fyrir fiskinn, sem landað var hér innanlands, heldur en hún hefur fengið. Og það var hægt og er hægt að koma fiskverðinu hér innanlands upp. Við getum borgað hér sambærilegt fiskverð við það, sem t.d. Norðmenn borga, en það skortir stórkostlega á, að svo sé nú. En til þess þarf m.a. að létta af vinnslustöðvunum hér innanlands og útgerðinni sem heild ýmsum þeim útgjöldum, sem þessir aðilar verða að standa undir nú hér hjá okkur, en sambærilegir aðilar, t.d. í Noregi, þurfa ekki að standa undir. Við vitum, að við leggjum nú á okkar sjávarútveg miklu hærri útflutningsgjöld en þekkist t.d. hjá Norðmönnum eða yfirleitt nokkurri annarri þjóð, og við látum okkar útgerð standa undir miklu hærri vaxtagreiðslum en annarri útgerð er boðið upp á. Þessu átti að breyta, og þannig átti að reyna að lagfæra reksturinn til frambúðar. Margt fleira gat þarna einnig komið til, sem ég skal nú ekki fara út í að ræða hér í sambandi við þetta frv. En sem sagt, mín skoðun er sú, að Það Þurfti virkilega að taka því taki nú, hvað tiltækilegt var að gera til þess að gera rekstur togaraflotans íslenzka hagstæðari en hann er nú, þó að einnig yrði gripið til þess að greiða útgerðinni nú í fjárhagsörðugleikum hennar nokkra beina fjárfúlgu. En það þýðir ekki að skjóta sér undan þessu verkefni, því að fjárfúlgur þær, sem greiddar verða nú, étast fljótlega upp, og þá stendur maður aftur í sama vanda, ef ekki er reynt að bregðast við vandanum á réttan hátt. Hvernig er svo ætlað með þessu frv. að leysa vanda togaraflotans? Jú, það er ætlazt til þess, að hægt verði að greiða togaraflotanum í kringum 60 millj. kr., 30 millj, með þeim hætti, að hinn nýi sjóður, sem nú á að setja á fót og í rauninni er gamli hlutatryggingasjóðurinn með breyttu nafni, sá sjóður á raunverulega að taka að láni 30 millj. kr., skuldabréfalán til fimm ára, og Það á að sjá um það, að togurunum verði þessi skuldabréf til gagns, með því, að bankar taki skuldabréfin upp í þegar orðnar skuldir togaranna. Það kann að vera, að þetta verði togurunum að nokkru gagni. En hlutatryggingasjóður, sem ég nefni nú áfram, er á þennan hátt látinn taka á sig, eftir því sem mér sýnist, 30 millj. kr. bagga, sem hann á að standa undir á næstu fimm árum. Þessi greiðsla er því í mjög vafasömu formi. Það á að éta fram fyrir sig fyrir næstu fimm ár 30 millj. kr. á þennan hátt og láta togarana, hafa þessa greiðslu á þennan hátt. í öðru lagi er svo gert ráð fyrir því, að togaraflotinn fái sérstakar bætur úr hinum breytta hlutatryggingasjóði fyrir árið 1961, líka í kringum 30 millj. kr. Og hvernig á Þessi breytti hlutatryggingasjóður að greiða Þessa upphæð til togaraflotans vegna aflaleysisins á árinu 1961? Jú, það er augljóst, að það eru fyrst og fremst þeir, sem greitt hafa í sjóðinn, í gamla hlutatryggingasjóðinn, bátarnir, bátafloti landsmanna, sem á að standa undir þessari greiðslu. Togararnir eiga að vísu að borga í sjóðinn hluta af árinu 1961, en þar sem afli þeirra er tiltölulega litill, er vitanlega greiðsla þeirra í sjóðinn samsvarandi því tiltölulega lítil, borið saman við þá greiðslu, sem bátaflotinn greiðir, og það á að taka meira en allar tekjur sjóðsins á einu ári raunverulega í þessu skyni. Áður en kom til hækkunar á greiðslum í þennan sjóð, í hlutatryggingasjóð, munu tekjur sjóðsins hafa verið á ári, t.d. árið 1960, eitthvað í kringum 15–16 millj. kr. En auðvitað áttu þær að hækka nokkuð á árinu 1961, eitthvað lítillega miðað við óbreytt gjöld til sjóðsins, en með gengisfellingunni í ágústbyrjun áttu auðvitað tekjur sjóðsins að hækka nokkuð, og sérstaklega svo með þeim ákvæðum í brbl. ríkisstj. frá því í ágúst í sumar, þar sem ákveðið var, að bátafloti landsmanna ætti að borga helmingi hærra gjald til sjóðsins en hann hafði gert áður. Í þessum efnum er rétt að rifja hér upp með nokkrum orðum starfsemi hlutatryggingasjóðs og hvernig hann hefur verið upp byggður. Hlutatryggingasjóður, sem hefur hingað til verið eingöngu fyrir bátaflotann, hefur fengið tekjur á þann hátt, að bátaflotinn hefur greitt til sjóðsins helminginn af þeim árlegu tekjum, sem sjóðurinn hefur fengið, og ríkissjóður hefur lagt hinn helminginn til á móti. Tvær deildir hafa verið starfandi í sjóðnum. Önnur hefur verið hin almenna deild, en hin hefur verið síldveiðideildin, og þar hafa verið greinileg skil á milli, og þeir bátar einir, sem stundað hafa síldveiðar og orðið þar fyrir aflaleysi, hafa getað fengið bætur úr síldveiðideildinni, og hinir einir, sem stundað hafa almennar þorskveiðar eða aðrar fiskveiðar en síldveiðar, hafa getað fengið bætur úr almennu deildinni. Hins vegar hefur verið hægt að haga því þannig til, að þegar svo hefur staðið á, að aðra deildina hefur vantað fé, þá hefur hin deildin gjarnan lánað þeirri deildinni, sem hallaðist á, til bráðabirgða nokkurt fé með beinni ríkisábyrgð. Ríkissjóður var ábyrgur fyrir því að skila fénu aftur. Þannig hefur síldveiðideildin nokkrum sinnum fengið fé að láni úr almennu deildinni. En í öllum aðalatriðum hefur þó hlutatryggingasjóður bátaflotans staðið sig sæmilega, hann mun hafa átt nú um síðustu áramót um 13 millj. kr. í sjóði í almennu deildinni, og svo mun almenna deildin hafa átt um 10 millj. kr. hjá síldveiðideildinni, sem miklar líkur voru til að síldveiðideildin gæti borgað sjálf, þegar aflatekjur á s.l. ári voru komnar inn fyrir útfluttar síldarafurðir, en þær voru óvenjumiklar á s.l. ári. Þannig átti hlutatryggingasjóður um 23 millj. kr. Og svo komu tekjur á árinu 1961 að öðru leyti einnig vegna hækkunar, þannig að þær voru taldar um áramót vera í kringum 20 millj. kr. Hlutatryggingasjóður hefur því sennilega átt um s.l. áramót í kringum 40 millj. kr., sem bátaflotinn fyrst og fremst hefur lagt til sjóðsins. Fram að þessu hefur verið lögð áherzla á að reka hlutatryggingasjóð þannig, að ekki væri verið að skylda einn þátt útgerðarinnar til þess að standa undir öðrum þætti eða styrkja hann á beinan eða óbeinan hátt. Þannig hefur síldarúthaldið orðið að standa undir sér sjálft, og það mátti ekki greiða meiri bætur vegna þeirra áfalla, sem urðu á síldveiðum, heldur en sem samsvaraði því, sem síldveiðideildin gat staðið undir eða gat leyft sér að stofna til skuldar út af, vegna þess að menn óttuðust, að þetta gæti dregið til þess, að farið yrði að skattleggja þann þátt útgerðarinnar, sem raunverulega væri hagkvæmari og betri, til þess jafnvel að halda uppi einhverjum þætti, sem vafasamt væri kannske að leggja jafnmikla áherzlu á. Og allir voru sammála um það nú fram að miðju s.l. ári að halda þessu grundvaliaratriði og víkja ekki frá því og blanda hér ekki saman meira og minna óskyldum efnum. En svo kemur hæstv. ríkisstj. skyndilega á s.l. ári og ákveður með brbl. að stórhækka gjöld bátaflotans til hlutatryggingasjóðs, eða í rauninni hækka gjöldin um helming, og skáka togaraflotanum inn í þennan hlutatryggingasjóð bátaflotans og ákveða það einnig að taka allan tekjuaukann, sem sjóðurinn átti að fá, þ.e.a.s. frá bæði síldveiðiúthaldi landsmanna og öðrum rekstri bátaflotans, taka allar hinar auknu tekjur, sem áttu að koma frá þessum aðilum, og nota þær raunverulega til að leysa vanda togaraflota landsmanna, eins og hann var þá. Þeim, sem kunnugastir voru rekstri og uppbyggingu hlutatryggingasjóðs, leizt, held ég, svo að segja öllum mjög illa á þetta fyrirkomulag, enda var það alveg samhljóða skoðun allra bátaútvegsmanna á síðasta aðalfundi Landssambands ísl. útvegsmanna að mæla gegn þessu fyrirkomulagi og óska eftir því, að hver deild yrði þar með sinn algerlega sjálfstæða fjárhag. Ef sköpuð yrði deild fyrir togarana, þá ættu togararnir einir ásamt með ríkissjóði að standa undir þeirri deild, og Þeir gætu aðeins fengið sinn stuðning úr þeirri deild án Þess að fara að blanda sér á nokkurn hátt inn í afkomu eða rekstur annarra deilda, sem innan sjóðsins kynnu að vera, eins og deilda bátaútvegsins. En með þessu frv., sem hér liggur fyrir, virðist ríkisstj. enn vera inni á þessari samblöndunarleið sinni. Nú setur hún upp það form að breyta hlutatryggingasjóði bátaútvegsins þannig, að taka skal helminginn af árlegum tekjum síldveiðideildarinnar, sem síldveiðifloti landsmanna hefur innt af höndum til sjóðsins, taka heiminginn af þeim tekjum og helminginn af öllum þeim tekjum, sem bátarnir almennt borga í almennu deildina, og einnig helminginn af þeim tekjum, sem sjóðurinn á að fá frá togaraflotanum, og leggja þetta í sérstaka nýja deild, svonefnda jöfnunardeild, og sú deild á að geta, eins og segir í frv., veitt hinum deildunum lán eða styrk, eftir því sem stendur á. Og þar með er búið að opna leiðina fyrir því, sem er megintilgangurinn með þessu frv., að ná út úr hinum gamla hlutatryggingasjóði bátaútvegsins stórri fjárfúlgu til að standa undir tímabundnum fjárhagserfiðleikum togaraflotans. Þetta er afleit aðferð, og ég trúi því ekki, að hæstv. sjútvmrh. sjái ekki við nánari athugun, að fyrirkomulag eins og þetta er ekki framkvæmanlegt. Að ætla sér að innheimta árlega talsverðan skatt jafnt af trillubátaútgerð landsmanna sem öðrum bátaútvegi til þess að standa undir fjárhagsstyrk, sem sveiflast upp á marga tugi milljóna króna, til togaraflotans, það er alveg fráleit aðferð. Ég álít því, að það eigi að breyta til í Þessum efnum. Við því er auðvitað ekkert að segja, Þó að mynduð sé sérstök deild innan hlutatryggingasjóðs fyrir togaraflotann og togararnir séu látnir greiða í þá deild og ríkissjóður veiti þeirri sérstöku deild árlegan styrk og útvegi henni sérstakt lán, og síðan yrði hún þá fær um að styrkja togarana, - við því er ekkert að segja. En það á ekki að blanda Þessu máli saman við einstakar deildir bátaútvegsins í landinu. Ég held líka, að það blessist aldrei til lengdar, þetta verði rifið í sundur aftur af þeim, sem hér eiga mestra hagsmuna að gæta. Ég vil taka undir það, sem ég hef raunar sagt hér nokkrum sinnum áður, að ég er því algerlega samþykkur, að togaraútgerðinni sé veittur nokkur fjárhagslegur stuðningur, eins og nú standa sakir. Ég legg þó áherzlu á, að Það þurfi meira til en aðeins fjárhagslegan stuðning nú í bili, það þurfi einnig að taka á Þeim vandamálum, sem fyrir liggja í rekstri togaranna í landinu. En ég álít, að það eigi ekki að veita togurunum fjárhagsstuðning í því formi, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, slíkt sé ósanngjarnt og það leysi í rauninni harla lítinn vanda. Þá vil ég einnig minna á, að það hefur staðið yfir um alllangan tíma endurskoðun á l. um hlutatryggingasjóð. Sérstök nefnd, sem kosin var af fiskiþingi, hefur fjallað um þetta mál, og ég hygg, að sjútvmrn. hafi á sínum tíma valið menn til Þess að starfa með þessari endurskoðunarnefnd. Og Það er mikil þörf á því að breyta I. um hlutatryggingasjóð í ýmsum efnum eftir fengna reynslu. Það hefði líka nú, þegar lagt er fram hér frv., sem í rauninni umsteypir gömlu löggjöfinni um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins, átt að birta hér þær niðurstöður, sem þessi endurskoðunarnefnd hefur komizt að í þessum efnum. Það hefði átt að liggja fyrir hv. þm., hvað þessi endurskoðunarnefnd hefur talið Þurfa að gera til breyt. á I. um hlutatryggingasjóð. Þetta vantar alveg, fyrst sú leið er valin að fara inn á að breyta þessari gömlu löggjöf. Ég sé, að fundartími er búinn, og ég get í rauninni lokið máli mínu nú við Þessa umr. Ég vil ekki á neinn hátt tefja það, að málið geti komizt til nefndar. Ég skal því láta máli mínu lokið. En ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. taki tillit til þeirra ábendinga, sem hér hafa komið fram, og það verði einmitt sérstaklega athugað í nefnd við meðferð málsins, hvort ekki sé rétt að breyta hér til um form frá því, sem lagt er til í þessu frv.



Herra forseti. Það nál., sem hér liggur fyrir á þskj. 368 um frv. til l. um breyt. á lögunum um landshöfnina í Keflavíkurkaupstað og Njarðvíkurhreppi, hefur verið til umr. hjá sjútvn., og mælir nefndin með því, að málið nái fram að ganga, að vísu, eins og fram kemur í nál., með fyrirvara tveggja hv. þm., og einn þm., hv. 7. landsk., Geir Gunnarsson, var fjarstaddur. Þetta frv. fjallar um að gera smávægilega breytingu á stjórn landshafnarinnar og er flutt hér að ósk núv. stjórnar landshafnarinnar, og hefur sjútvmrn., sem nú skipar einn mann í stjórnina, ekkert við það að athuga, að í stað þess, að sá aðili sé skipaður af hálfu ráðuneytisins, þá verði kosnir tveir sameiginlega af sveitarstjórnum Keflavíkurkaupstaðar og Njarðvíkurhrepps og að formaður landshafnarstjórnarinnar verði hins vegar skipaður af ráðuneytinu úr hópi stjórnarmanna. En eins og kunnugt er, eru svo hinir þrír kjörnir hlutfallskosningu hér af hv. Alþingi. Nefndin leggur því til, með þeim fyrirvörum, sem þessir hv. þm. munu e.t.v. gera grein fyrir, að málinu verði vísað til 3. umr.