Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhann G. Möller) : Frv. þetta er borið fram af ríkisstj. til staðfestingar á bráðabirgðal., sem gefin voru út í nóv. f. á. Í 1. frá 1929 er ekki nógu skýrt ákveðið um heimild handa ríkisstj. til að taka eignarnámi lóðir og önnur mannvirki vegna loftferða. Þar ræðir eingöngu um heimild fyrir ríkisstj. til að taka lendingarstaði fyrir loftför til fastra lendingarstaða. Allshn. hefur athugað frv., og að fengnum upplýsingum frá atvinnumálaráðuneytinu, þótti henni rétt að leggja til, að frv. yrði samþ. með nokkrum breyt., sem eru ekki efnisbreyt., heldur eru einungis um að fella úr frv. nokkur orð, sem eru óþörf. Brtt. n. eru á þskj. 184.. Ég vil biðja hv. þdm. að athuga, að þskj. hefur verið prentað upp aftur, því að ein brtt. hafði fallið niður. Það virðist óþarft að taka það fram í l., að það megi skerða eignir eða mannvirki o. s. frv. Það leiðir af sjálfu sér, þegar um eignarnám er að ræða og ekki er átt við ákveðna eign eða ákveðin lóðar réttindi. Brtt. eru um að lagfæra þetta. Enda eru þær í fullu samræmi við l. um eignarnám frá 1917, sem á að fara eftir. Það væri ástæða til að geta um það, að í 1. gr. frv. ræðir sérstaklega um, að mat skuli fara fram á mannvirkjum og eignum, sem tekin eru eignarnámi til flugvallargerðar í Reykjavík. Hér er um miklar eignir að ræða, hús og önnur mannvirki, - sem nema að mati gífurlegri upphæð. Þótti rétt að tryggja það sérstaklega, að matið væri gert af matsnefnd og svo örugglega um búið, að hún yrði ekki rengd. Það getur eðlilega komið til greina, að matið verði lagt til grundvallar fyrir væntanlegum kröfum ríkisstj. á hendur hinu brezka hervaldi. Það er ekki ástæða til að hafa fleiri orð um frv. Allshn. leggur til, að það verði samþ. Mig langar til, án tillits til þessa frv., að fá upplýsingar frá ríkisstj. um mál, sem er skylt þessu, sem sé flugvallargerðina í Reykjavík. Eins og menn vita, er töluverður uggur í íbúum þessa bæjar út af flugvallargerð Breta hér. Menn telja, að íbúum bæjarins sé stefnt í meiri hættu eins og er en ef flugvöllurinn hefði verið gerður annars staðar. Það hefur heyrzt, að brezka herstjórnin hafi haft í hyggju að gera hann annars staðar, og ég hef frétt, að til greina hafi komið að ryðja Hvassahraun vegna flugvallargerðarinnar og hafa hann þar. Þá hef ég enn fremur heyrt, að það hafi verið fyrir áeggjan íslenzkra aðila, að hann var hafður á þessum stað. Ef það er rétt, er það auðvitað, að þeir hinir sömu aðilar hafa ekki haft hugmynd um, að flugvöllurinn yrði svona stór, en hins vegar haft það hugfast, að bæjarstj. og aðrir, sem um eiga að fjalla, voru búnir að koma sér saman um, að þarna væri heppilegast flugvallarstæði fyrir Reykjavík. Raunin hefur orðið sú, að flugvöllurinn verður margfalt stærri en þörf Reykjavíkur krefst. Þess vegna er uggur í bæjarbúum, og ég teldi rétt að fá upplýsingar um afskipti ríkisstj. af flugvallargerðinni. Sérstaklega vil ég leggja áherzlu á að fá upplýsingar um, hvort möguleikar hefðu verið á, að flugvöllurinn yrði gerður annars staðar, en þó í nánd við Reykjavík, t. d. í Hvassahrauni, og hvort það er rétt, að það hafi að einhverju leyti verið fyrir áeggjan íslenzkra aðila, að flugvallargerðin var hafin hér í Reykjavík.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Hv. frsm. allshn. beindi fyrirspurn til ríkisstj. um, hvort henni væri kunnugt um, að íslenzkir aðilar hefðu haft þau áhrif á brezku herstjórnina, að hún hefði breytt um ákvörðun út af stað undir flugvöllinn. Ég vil upplýsa, að alveg eins og ríkisstj. með samþykki Alþ. einarðlega mótmælti komu brezka herliðsins hingað, hefur ríkisstj. einnig einarðlega mótmælt því, að herinn hefði bækistöðvar í höfuðstað landsins. Í þriðja lagi bar ríkisstj. fram eindregin og rökstudd mótmæli gegn flugvallargerð svo nærri bænum. Ríkisstj. gerði þetta fyrst bréflega, að ég held, en síðar með mjög ákveðnum tilmælum, eftir því sem ríkisstj. hafði kunnugleika og vit til, um að brezka herliðið héldi sig fjær höfuðstaðnum. Þetta bar engan árangur. Ef menn hafa gaman að því, get ég sagt frá því hér, að brezka herstjórnin færði fram þau rök, að hún teldi höfuðstaðnum betur borgið með flugvöllinn svo nærri honum. Þetta er eins og svo margt annað, sem ríkisstj. hefur deilt um við brezku herstjórnina. Brezku hervöldin leitast við að grípa ekki fram fyrir hendur íslenzkra stjórnarvalda hvað snertir íslenzk málefni. En stj. hefur orðið að lúta í lægra haldi um það, sem viðvíkur hernaðarráðstöfunum. Þetta vona ég, að taki af allan vafa hjá hv. 6. þm. Reykv.



Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir yfirlýsingu hæstv. atvmrh. um, að ríkisstj. hefði mótmælt því, að herinn hefði bækistöðvar inni í bænum og gerði flugvöllinn svo nærri honum. En ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Hvernig stendur á því, að ríkisstj. hefur ekki tilkynnt þjóðinni þau mótmæli? Ég held, að engin ástæða hafi verið til að þegja yfir þeim. Það er rétt, að það komi fram í blöðum, og komi greinilega fram, að það sé ekki aðeins í óþökk þjóðarinnar, heldur líka ríkisstj., að herliðið hafi bækistöðvar inni í sjálfum bænum. Ég vil mælast til þess við ríkisstj., að ef fleiri slík mótmæli koma fram; verði þau gerð heyrum kunnug.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Þessi brtt., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir, að slegið verði föstu í l., að jafnan skuli kaupa af mönnum pund, til þess að þeir geti greitt upp stofnlán til útgerðarfyrirtækja, er þau hafa tekið fyrir árslok 1940. Nú vildi ég benda á, að ég tel hvorki heppilegt né æskilegt að taka ákvæði um þetta upp í þessi l., sérstaklega ekki jafnskilyrðislaust og gert er með till. Skal ég skýra þetta nánar. Í frv. eins og það nú liggur fyrir er það lagt í vald gjaldeyriskaupanefndar að ákveða, hversu mikill hluti af útflutningsandvirði bankarnir skuli kaupa í hverri ferð og hversu mikið skuli lagt á lokaðan reikning. Meginreglan, sem n. starfar eftir, er sú, að keypt séu pund sem svarar ríflegum kostnaði við framleiðslu þeirra vara, sem út eru sendar, og að eitthvað sé ætlað fyrir eðlilegum ágóða af framleiðslunni. Nú er gert ráð fyrir, að undir vissum kringumstæðum sé eðlilegt, að n. gangi lengra í þessu efni heldur en meginreglan gerir ráð fyrir. Í 2. gr. bráðabirgðal. er gert ráð fyrir, að ríkisstj. setji starfsreglur. Þessar reglur eru nú í undirbúningi, og í þeim verður það áreiðanlega tekið fram, að n. sé heimilt undir vissum kringumstæðum að láta sérstök pund með nánar tilteknum hætti. Þar verður t. d. til athugunar, hvort eigi að leyfa sérstaka undanþágu vegna skipakaupa og véla í skip o. fl., sem kemur þar til greina. En þetta er allt hliðstætt eldri stofnskuldum. Ég teldi það þess vegna ekki heppilegt að taka það atriði út úr og setja inn í l., heldur sé þetta eitt af þeim atriðum, sem sérstaklega verður tekið til athugunar við samningu þessara starfsreglna. Það leiðir af þessu, að ég get ekki lagt til, að þessi till. verði samþ. Ég mun hins vegar beita mér fyrir því, að í starfsreglum n. verði leyfðar afborganir á stofnlánum. Ég vildi jafnframt sem ég lýsti þessu yfir fara fram á það við flm. brtt., að hann sæi sér fært að taka hana aftur.

Sigurður Kristjánsson Hæstv. viðskmrh. hefur lýst sínu sjónarmiði gagnvart brtt. minni á þskj. 70. Áður en ég vík að tilmælum hans um að taka till. aftur, vildi ég endurtaka nokkur af þeim rökum, sem ég hef áður fært fyrir þessu máli. Það er kunnugt, að fyrstu mánuði stríðsins sigldi fjöldi hinna stærri skipa með fisk til Englands. Þetta voru togarar og nokkur skip önnur, sem voru fær til ferðanna strax í stríðsbyrjun. Þessi skip fengu andvirði aflans yfirfærðan jafnóðum. Á þennan hátt varð þeim fært að greiða eldri skuldir og losa fyrirtækin undan þeirri miklu klemmu, sem þau voru í vegna skulda, og losa þau við miklar vaxtagreiðslur. Þau skip hins vegar, sem tæplega voru fær til þess að sigla fyrr en að lokinni viðgerð og breytingum, komust ekki í flutningana fyrr en svo seint, að l. um bindingu pundanna í Englandi skullu á um það bil, er þessi skip byrjuðu siglingar. Af þessu leiddi, að þau urðu að eignast geymdu pundin í stað þess að greiða skuldir sínar. Nú hvíla þessar skuldir þungt á skipunum. Þetta er yfirleitt smærri útvegurinn, sem hefur orðið svona hart úti. Og það versta er það, að skuldirnar eru flestar kræfar, hvenær sem vera skal. Eins og ég sagði, eru þetta yfirleitt smærri skipin. Skuldirnar eru því tiltölulega litlar í heild, miðað við pundainnieignina í Englandi, en þetta er tiltölulega mikið hjá hverju skipi. Ég vildi rifja þetta upp til þess að sýna hv. þm. fram á, að þessi till. mín er í raun og veru sanngjörn. Nú hefur hæstv. viðskmrh. líka tekið undir það, að þörf sé á að bæta fyrir þessum mönnum, en hins vegar telur hann erfiðleika á því að samþ. mína till., vegna þess að hún sé of ótakmörkuð. Ég vil nú ekki halda þessari till. til streitu svo mjög, að ég stofni með því til vandræða. Að sönnu er það mín skoðun, að svo mundi ekki verða, þótt mín till. væri samþ. En þar eð hæstv. viðskmrh. hefur nú lýst yfir, að á bak við till. liggi fullkomin nauðsyn og sanngirni, sem hann vilji greiða fyrir, að verði bætt úr, þá mun ég sýna það, að mér er þetta mál meira kappsmál en svo, að ég láti mig svo mjög skipta þá formlegu hlið þess. Ég vil þess vegna taka till. aftur í trausti þess, að hæstv. ráðh. sjái svo til, að efni till. verði ekki aðeins pappírsgagn eitt, heldur verði þetta framkvæmt þannig, að verulegt gagn verði að fyrir útgerðina.

Frsm. (Emil Jónsson) : Þegar þetta mál og frv. um iðnlánasjóðsgjald voru til 1. umr., var þess óskað, að tvö nánar tiltekin atriði yrðu tekin til athugunar af n. milli umr. Nú hefur ekki tekizt að fá athugað nema annað atriðið, sem um er rætt, nefnilega það, hvort ekki væri heppilegra, að ríkissjóðstillagið til sjóðsins yrði aukið og létt af því gjaldi, sem gert er ráð fyrir í frv. af innfluttum iðnaðarvarningi. Þetta hefur verið borið undir hæstv. fjmrh., og taldi hann út af fyrir sig sennilegt, að ekki mundi hljótast af því nein vandkvæði, þótt þetta verði haft eins og í frv. er gert ráð fyrir. Hefur því, ekki verið gerð nein till. um breyt. á því. Hins vegar er enn til athugunar hin aths., um að takmarka eitthvað gjaldið af vinnulaunagreiðslum fyrirtækjanna. Þeirri athugun er enn ekki lokið, og vildi ég mega vænta þess, að frv. fengi að ganga áfram til 3. umr. Ég get heitið því, að fyrir 3. umr. skal verða gengið frá þessu af hálfu n. og hún koma með ákveðnar till.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) : Okkur flm. þótti rétt að bera þetta fram sem sérstakt frv. Í l. stendur, að héraðsskólunum sé veittur styrkur, en ekki laun til starfsemi. Nú er orðin allmikil hækkun á öllum útgjaldaliðum skólanna, og þess vegna er rétt, að greidd verði verðlagsuppbót ekki einungis á laun, heldur einnig á styrki, sem veittir eru til annarra þarfa. Við flm. ætlumst til, ef frv. verður samþ., að það nái einnig til síðasta árs. Fleiri skóla mætti og setja undir þessi ákvæði. Mætti t. d. nefna húsmæðraskólana, og munum við taka það til athugunar. Svo óska ég þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og fjhn.



Ég vildi beina því til n., hvort ekki væri hægt að bæta styrki, er veittir eru til unglingafræðslu og iðnskóla í kaupstöðum. Þetta eru að vísu ekki lögboðin framlög, en mér er vel kunnugt um, að þessir aðilar, a. m. k. annar þeirra, eiga í vök að verjast og geta ekki staðið straum af kostnaðinum, nema einhver uppbót komi. Ég veit ekki, hvort þetta er kleift, en æskilegt væri, að það yrði athugað. Að öðru leyti er ég samþykkur frv. og vil tjá því mitt fylgi. Ég veit vel, að gagnfræðaskólar eiga mjög erfitt uppdráttar og geta ekki staðizt greiðslur sínar, nema með því að fá styrk frá bæjarfélögum.



Þegar dýrtíðarmálin voru fyrst til umr., þá óskaði ég, að héraðsskólar fengju greidda uppbót á styrk, er þeir fá árlega. Þá skildist mér, að rétt væri að greiða aðeins uppbót á laun kennara, og sú leið er auðvitað auðfarin. Þá var mér enn fremur kunnugt um, að verið væri að reikna út dýrtíðaruppbót fyrir héraðsskólakennarana, og lét ég mér það nægja. Nú hefur þetta dregizt, og þegar frv. um launauppbót til opinberra starfsmanna hafði verið samþ., þá hélt ég, að skapast mundi fordæmi, svo að héraðsskólakennurunum yrði greidd dýrtíðaruppbót, og taldi því ekki ástæðu til að koma fram með brtt. En þar sem þetta gekk erfiðlega, þá taldi ég ráðlegt að fylgja málinu fram í þessari mynd. Við töldum rétt að láta héraðs- og gagnfræðaskólana fylgjast að. - Húsmæðraskólarnir ættu að koma undir þetta líka, og mun n. taka þá til athugunar. Einnig er ég samþ. hv. 6. landsk. um unglinga- og iðnfræðslu, en réttara væri að fá heimild í fjárl. um þær greiðslur. Fjhn. ætti að athuga þetta.



Ég hafði búizt við, að iðnn. mundi bera fram brtt. við 2. umr., en nú hefur frsm. lýst því yfir, að n. muni athuga þetta frv. fyrir 3. umr. Læt ég mér þetta vel líka. En til viðbótar því, sem ég sagði við 1. umr., vildi ég minnast á það - og vænti, að n. taki það til athugunar -, hvort henni finnist borga sig að lögfesta þetta ½% gjald til þess að ná 25 þús. kr. í sjóðinn á ári. Eins og d. er kunnugt, voru fyrir skömmu sett l. um tollskrá, þar sem tekin voru saman í eina heild allmörg lagafyrirmæli um tolla, og hefur sú framkvæmd orðið miklu einfaldari fyrir þá, sem innheimta eiga þessi gjöld. Hér er lagt til, að sett verði viðbótargjald á æðimargar vörutegundir. Ég tel vafamál, að rétt sé að lögfesta þetta, sérstaklega vegna þess, að þetta veldur talsvert aukinni fyrirhöfn fyrir innheimtumennina, en hins vegar gefur þetta tiltölulega litlar tekjur. Ég held, að heppilegra væri að hækka ríkissjóðsframlagið til þessa sjóðs sem nemur þessari fjárhæð. Þetta vildi ég taka fram og auk þess endurtaka það, sem ég sagði við 1. umr., að ef n. heldur fast við að setja slíkt gjald, hvort hún vildi þá ekki breyta þessu þannig, að þeim iðnfyrirtækjum, sem vinna að mestu leyti úr innlendum hráefnum, yrði sleppt við þetta gjald, því mér skilst enginn ágreiningur vera um það, að það eigi fyrst og fremst að styðja slík fyrirtæki. Þá vildi ég einnig skjóta því til n. til athugunar, hvort ekki væri rétt að setja í þessi l., eins og l. um marga hliðstæða sjóði, heimild til lántöku fyrir sjóðinn. Mér skilst, að þessi sjóður þyrfti ekki endilega að eiga sjálfur allt það fé, sem hann hefur til umráða. Hann ætti að geta tekið lán, eins og aðrir slíkir sjóðir, og fullnægt að einhverju leyti lánsþörfinni á þann hátt. Fleira var það ekki, sem ég sé ástæðu til að taka fram á þessu stigi málsins.

* Frsm. (Emil Jónsson) : Það hefur verið minnzt á öll þau atriði áður, sem hv. þm. V.Húnv. talaði um, nema um heimildina til lántöku. Eins og ég lýsti yfir, munu þau atriði verða athuguð nánar fyrir 3. umr., og er þá sjálfsagt að taka þetta atriði, sem hann minntist á, um lántökuheimildina, einnig til athugunar um leið. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. minntist á um gjaldið af vinnulaunum fyrirtækja, er það að segja, að ég álít, að þetta komi ekki til að verka þannig á hvoruga hliðina, að um muni. Annars verður þetta að sjálfsögðu athugað, eins og lofað hefur verið. Má líka taka það til athugunar, að einkafyrirtæki hafa boðizt til að styrkja sjóðinn. - Annars er ég því samþykkur, að þetta sé athugað til 3. umr. og málið ekki afgr. út úr hv. d. fyrr en n. hefur athugað það á ný.

Forseti (GSv) : Ég vil spyrja hv. flm. að brtt. á þskj. 23.9, hvort hann vill hafa í till. orðið „Ísafjarðardjúpsbáts“ eða „Ísafjarðardjúpbáts“. „Djúpbátur“ hefur komizt inn í málið, og færi auk þess betur á því að segja „Ísafjarðardjúpbáts“.



Má vera hvort nafnið sem vill. Brtt. 239 (ný fyrirsögn) samþ. með 18 shlj. atkv. Frv. vísað til 3. umr. með 20 shlj. atkv., með fyrirsögninni: Frv. til l. um ábyrgð ríkisins og hlutafjárframlag til Ísafjarðardjúpsbáts.

* Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) : Ég tel rétt að láta nokkur orð fylgja frv. við 1. umr., og þá ekki sízt af því, að enda þótt landbn. standi öll að frv., þá er vafi á, að hún sé öll sammála um það. Frv. þetta er samið af búnaðarþingi eða öllu heldur milliþn., sem starfaði milli búnaðarþinga. Frv. er mest breyt. á 3. gr. ábúðarl. frá 1933. Með frv. er fyrst og fremst stefnt að því að gefa sveitarstj. meiri umráð yfir jörðum, sem landsdrottnar nytja ekki sjálfir eða geta ekki byggt. Á síðastliðnu þingi var gerð breyt. á 3. gr. ábúðarl. í þá átt að heimila sveitarstj. íhlutunarrétt um jarðir, og var þetta frv. flutt samkvæmt beiðni n. á búnaðarþingi. En ákvæðin, sem þá voru sett, þóttu ekki nægjanleg. Nú er því gengið lengra, svo að heimilt er að taka þær jarðir eignarnámi, sem ekki eru nytjaðar eða byggðar. Borið hefur á því, að jarðir hafa á þennan hátt lagzt í eyði. En það er talið sjálfsagt í þágu sveitarstj. að halda þessum jörðum í ábúð eða stuðla að því. Ég hygg, að menningarmunur sé enginn um þetta í landbn. og n. sé óskipt um þetta atriði. Við nm. leggjum því til, ef frv. nær fram að ganga, að breyt. frá 1940 yrðu látnar niður falla. Annað nýmælið í 1. gr. frv. er um 3. gr. ábúðarl. frá 1933. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa upp 1. málsgr. 3. gr. Þar stendur: „Hver maður, sem á jörð, er hann nytjar ekki að staðaldri sjálfur, skal skyldur að byggja hana hæfum umsækjanda gegn hóflegu eftirgjaldi, að dómi úttektarmanna.“ Þannig hljóða ákvæðin frá 1933, en hér er lagt til, að bætt verði við: en þó aldrei hærra en svarar 4% vöxtum af fasteignamatsverði. Ef hlunnindi, er jörð eiga að fylgja, eru ekki byggð með henni, skal verðgildi þeirra metið sérstaklega til frádráttar. Þó er landsdrottni ekki skylt að hlíta þessu ákvæði um hámarksleigu, ef . hann gefur ábúanda kost á að kaupa jörðina fyrir gildandi fasteignamatsverð. - Eins og hv. deild er kunnugt, hafa verið sett ákvæði um, að ríkið leigi sínar jarðir gegn 3% af fasteignamatsverði. - Þar með er komin hámarksleiga á nokkurn hluta leigujarða. Það hefur vakað fyrir búnaðarþingi, að nú þegar verðlag hækkar á öllu, ekki sízt fasteignum, að þá beri að ákveða eitthvað fast um það. Þetta getur því orðið vörn fyrir sveitirnar. Nú er vitað mál, að afgjald á leigujörðum er mjög breytilegt og margar jarðir, þar sem afgjald er ekki hærra en 4%. Þetta kemur þó ekki til með að breyta gildandi ábúðarsamningum, heldur kemur aðeins til framkvæmda um leið og nýir ábúðarsamningar eru gerðir. Ég tel, að einstökum landsdrottnum sé ekki á neinn hátt gert rangt til með þessu. Úr því að jarðir ríkissjóðs eru leigðar gegn 3% af fasteignamatsverði, þá tel ég hér stillt í hóf. Þó er það einkum hin mikla óvissa og ringulreið á verðlagi, sem gerir, að ég er þessu fylgjandi. Og það væri sannarlega mikið unnið, ef hægt yrði með þessu að stemma stigu fyrir hinni gegndarlausu verðhækkun fasteigna í sveitum. Þetta er höfuðbreyt. í 1. gr. frv., og mun ekki ástæða til að ræða um það frekar. Svo get ég aðeins minnzt á, að í 2. gr. er gert ráð fyrir breyt. á 9. gr. ábúðarl. Hér er lagt til, að menn geti sagt upp ábúð á jörðum með tveggja ára fyrirvara. Það var shlj. álit búnaðarþings að koma með þessa breyt., og ég tel, að landbn. sé sammála um, að hér sé um vernd að ræða fyrir leiguliðana, svo þeir geti haft tíma til að útvega sér nýtt jarðnæði. Ég mun svo ekki ræða frekar um það atriði. Ég tala hér eiginlega sem frsm. fyrir alla n., en þó aðeins fyrir .þann hluta hennar, sem er fylgjandi ákvæðunum um hámarksleiguna, og þykir mér líklegt, að hinn hlutinn láti eitthvað til sín heyra. Svo legg ég til, að málinu verði vísað til 2. umr.