Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 5. mars 1990: ,,Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Alþb. í Norðurlandskjördæmi eystra, Svanfríður Jónasdóttir, aðstoðarmaður fjmrh., taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti, með ósk um að fram fari í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Samkvæmt þessu bréfi og skv. 4. gr. þingskapalaga ber nú kjörbréfanefnd að prófa kjörbréf Svanfríðar Jónasdóttur, 1. varamanns Alþb. í Norðurlandskjördæmi eystra. Gert verður hlé á fundinum í 5 mínútur á meðan kjörbréfanefnd starfar.

Frsm. kjörbréfanefndar (Jón Sæmundur Sigurjónsson) Virðulegi forseti. Kjörbréfanefnd hefur borist eitt erindi, kjörbréf 1. varaþingmanns Alþb. í Norðurl. e., Svanfríðar Jónasdóttur, sem kæmi inn í stað 4. þm. Norðurl. e. Steingríms J. Sigfússonar. Kjörbréfanefnd hefur athugað þetta erindi og leggur til að það verði samþykkt.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Svanfríður Jónasdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og undirritað drengskaparheit um að halda stjórnarskrána. Ég býð hana velkomna til starfa á Alþingi.

Flm. (Guðmundur Ágústsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 520 um afnám sérstakra togveiðiheimilda fyrir Vestfjörðum. Þáltill. er á þessa leið: ,,Alþingi ályktar að skora á sjútvrh. að endurnýja ekki heimild til togveiða á sérstökum svæðum fyrir Vestfjörðum, sbr. C-lið 1. gr. reglugerðar nr. 417 29. ágúst 1989.`` Sérstakar heimildir fyrir togveiðar umfram ákvæði B-, F- og G-liða 3. gr. laga nr. 81 31. maí 1976 voru að sögn fyrst gefnar út í tilraunaskyni í september 1984 og hafa verið endurnýjaðar árlega síðan. C-liður reglugerðarinnar, sem fjallar um sérstakar togveiðar fyrir Vestfjörðum, var meðal annars settur í þeim tilgangi að nýta betur flatfisk innan almennra togveiðimarka, á mörgum stöðum allt að fjögurra mílna mörkunum. Smábátar á Vestfjörðum hafa að verulegu leyti stundað línuveiðar á þessum miðum en eftir að togskip komu þangað hafa smábátarnir orðið annaðhvort að leggja lóðir sínar innan fjögurra mílna markanna, við rýran hlut, eða sækja allt að 20--30 sjómílur á haf út til að forðast veiðislóð togskipanna. Augljóst er að þetta hefur stóraukna hættu í för með sér fyrir útgerð og áhafnir smærri báta ef óveður brestur á eins og títt er á þeim árstíma sem reglugerðin gildir, eða frá október til loka desember ár hvert. Á sama hátt má benda á lýjandi og kostnaðarsama sókn smábáta á svo fjarlæg mið. Á síðustu árum hefur því verið haldið fram að hlutur flatfisks í afla þeirra togskipa, sem þessar veiðar stunda, hafi dregist verulega saman og meginuppistaðan í afla þeirra sé nú ýsa og þorskur. Einnig hefur verið á það bent að togskipum frá Vestfjörðum hefur stórlega fækkað í þeim flota sem nýtir heimildir reglugerðarinnar og í þeirra stað eru komin skip frá öðrum byggðarlögum. Það má ljóst vera að reglugerðin leiðir til óhagkvæmra veiða þar sem langsigling aðkomuskipa á þessi mið er freistandi meðan þau eru opin í stað þess að stunda þau sem nær liggja löndunar- eða heimahöfn. Gæði aflans og verðmæti rýrna að sama skapi við þessa sókn, borið saman við línuafla smábáta frá nálægum höfnum sem óefað mundi aukast til mikilla muna fengju þeir frið til að stunda línuveiðar á þessari fiskislóð. En þyngst á metunum vegur sá háski sem smábátum og sjómönnum á þeim er teflt í með því að þvinga þá á þennan hátt í langsiglingar á fjarlæg mið í vetrarbyrjun þegar allra veðra er von. Verði reglugerðin endurnýjuð er því lagt til að C-liður hennar verði felldur niður.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Virðulegur forseti. Hér er um að ræða mál sem af eðlilegum ástæðum verða alltaf nokkrir árekstrar um, þ.e. árekstrar milli hinna ýmsu flokka skipa í íslenska fiskiskipaflotanum. Þegar núgildandi lög um stjórn fiskveiða voru sett fyrir u.þ.b. þremur árum var framlengt ákvæði sem heimilaði sjútvrh. að opna fyrir togveiðar á sérstökum svæðum fyrir Vestfjörðum og Austurlandi. Þessi svæði voru opnuð af þeim ástæðum að þar var talið að væru kolastofnar í allmiklum mæli sem væru vannýttir og væri rétt að opna þessi svæði fyrir togskip. Reynsla af þessum veiðum er allgóð. Það er hins vegar rétt að það er allmikið hlutfall af bolfiski í afla skipanna fyrir Vestfjörðum á haustin. En þó er hér um að ræða veiðar sem eru mjög mikilvægar fyrir nokkur skip, ekki síst frá Vestfjörðum. Mér er tjáð að mestur hluti afla þessara skipa hafi verið ýsa, skarkoli og ýmsar aðrar tegundir svo sem steinbítur, en þorskur hafi ekki verið í mjög miklu magni. Hins vegar liggja ekki fyrir óyggjandi upplýsingar um skiptingu aflans þannig að ég get ekki alveg fullyrt um það. En veit þó að eitt skip frá Ísafirði fékk á sl. hausti um 70 tonn af skarkola á þessu svæði og að þetta svæði er mjög mikilvægt fyrir nokkur togskip á Vestfjörðum. Þeir sem stunda smábátaveiðar eru óánægðir með að þetta svæði skuli vera opið fyrir togskipum. Hv. flm. leggur til að tekið sé tillit til sjónarmiða þeirra en ekki sjónarmiða hinna sem hafa jafnframt hagsmuna að gæta og þess fólks sem vinnur aflann. Þannig er víða um landið að því er varðar mál sem árekstrum valda. Í slíkum tilvikum er reynt að hafa sem best samráð við heimaaðila um málið. En í þessu tilviki eru skoðanir mjög skiptar. Sjútvrn. hefur í ákvörðunum sínum reynt að taka tillit til heildarhagsmuna en að sjálfsögðu ber að endurskoða allar ákvarðanir í ljósi breytinga sem upp koma. Ef í ljós kemur að það er andstætt hagsmunum fólksins sem byggir á þessum afla að umrædd svæði séu opin þá ber að sjálfsögðu að breyta þeim ákvörðunum. En ég efast um það og tel að það hafi þjónað heildarhagsmunum að þessi svæði hafi verið opnuð til togveiða á haustin.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um nám og þjálfun í öðrum löndum fyrir atvinnulífið. Ástæðan fyrir þessari þáltill. er tvíþætt: Annars vegar er hugmyndin að mennta fólk í þeim löndum sem við annaðhvort seljum vörur núna eða komum til með að selja vörur í náinni framtíð. Flm. sér það þannig fyrir sér að ungt fólk verði aðstoðað við að sækja skóla í þessum löndum, vaxa þar úr grasi, kynnast siðunum sem eru í löndunum, kynnast venjum, kynnast neysluvenjum þjóðanna. Sjá hvað bjóða má þessum löndum og hvað þýðir ekki að bjóða þeim, ganga í skóla með jafnöldrum sínum og leita inn í viðskipta- og verslunarskóla í þessum löndum, innan um það fólk sem væntanlega tekur við forustu í þjóðfélögunum á sviði viðskipta og stjórnsýslu. Þannig að í framtíðinni eigi okkar fólk skólafélaga, lykilmenn í viðkomandi löndum sem það getur leitað til þegar þörf krefur og það er komið heim til Íslands að taka til óspilltra málanna við að selja okkar afurðir til annarra landa. Hins vegar er það hlutverk þeirrar áætlunar sem hér er talað fyrir að mennta fólk í öðrum löndum til þess að kynna sér og fræðast um einstaka þætti atvinnulífsins hér heima og vil ég þá sérstaklega taka álverið sem dæmi. Þegar álverið var reist voru engir Íslendingar til sem höfðu sérþekkingu á álvinnslu eða viðskiptum með ál og þess vegna ... Má ekki bjóða hv. þm. Halldóri Blöndal að koma hér í pontuna til mín? Þá getum við sameinað fundina tvo í salnum.  Það sem ég vildi sagt hafa var að þegar álverið var reist hér á Íslandi höfðum við ekki fólk sem var í stakk búið til þess að takast á við álmálin í landinu. Fólk sem kunni að framleiða ál, selja það eða fylgjast með álrekstrinum hér á landi. Þess vegna lýtur helmingur þessarar tillögu að því að mennta fólk til verkefna á borð við álvinnslu, þ.e. að senda fólk til að læra allt sem hægt er að læra um ál, vinna í áliðnaði og við álsölu, koma hingað heim með þá þekkingu til þess að taka við stjórnunarstöðum í álverinu og í viðkomandi ráðuneyti þannig að ekkert komi okkur á óvart í þessum málum og að við þurfum ekki að taka orð erlendra eigenda álversins sem góða latínu. Gætum heldur gengið úr skugga um hlutina sjálf af því að við höfum kunnáttu og þekkingu til þess að fylgjast með. Getum þess vegna sjálf tekið á hækkunum í hafi og öðrum slíkum æfingum sem hugsanlega koma upp. Ég nefndi álverið sem dæmi en þetta gildir líka fyrir ýmsa aðra þætti í þjóðfélaginu sem við erum vanbúin til þess að takast á við í dag. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að fylgja þessu úr hlaði með fleiri orðum, en að lokum legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umr. og til félmn.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um skipulega kynningu á nýjum Evrópumarkaði EFTA og EB. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hefja þegar í stað kynningu meðal þjóðarinnar um málefni EFTA og EB vegna sameinaðs markaðar í Evrópu. Ríkisstjórnin skili Alþingi áfangaskýrslu um málið í þingbyrjun haustið 1990.`` Ástæðan fyrir því að þessi tillaga er flutt er fyrst og fremst sú að í skoðanakönnunum hefur komið í ljós að íslenska þjóðin hefur ekki fylgst nógu vel með þeim viðræðum sem verið hafa í gangi á milli EFTA og EB-ríkjanna um væntanlegan og hugsanlegan sameinaðan markað í Evrópu. Þjóðin stendur brátt frammi fyrir mjög stórri spurningu sem hún þarf að svara á einn eða annan veg. Nú standa samningar EB og EFTA enn þá yfir þannig að það er ekki ljóst hvaða kostir það eru sem okkur bjóðast en það styttist óðum í það að við þurfum að gera upp hug okkar frammi fyrir þeim kostum og þess vegna telur flm. nauðsynlegt að þjóðin sé látin fylgjast betur með framvindu þessara mála en verið hefur. Flm. telur að það sé hlutverk Alþingis að sjá til þess að öllum Íslendingum standi til boða að kynna sér forsögu þessa máls, kynna sér allt um Efnahagsbandalagið og EFTA, um þreifingarnar og undirbúninginn sem verið hefur og þær viðræður sem núna eru byrjaðar. Við þurfum að hafa tækifæri til að meta þetta, raða upp kostum og ókostum, nákvæmlega eins og í bókhaldi, debet og kredit, og hver einasti maður verður fyrr eða síðar að vera nógu vel að sér um þessi mál til þess að geta gert upp hug sinn sjálfur. Þess vegna þarf að nota í þessu sambandi alla fjölmiðla þjóðfélagsins. Það þarf að nota skólana, vinnustaði, fundi, félagslíf og samkomur til að koma þessu áleiðis því að þetta er einhver stærsta spurning sem Íslendingar hafa staðið frammi fyrir. Hún er þó þannig í laginu einhvern veginn að fólk hefur ekki áhuga, lítur á þetta sem hversdagslegan og sjálfsagðan hlut. Það hefur í rauninni ekki áhuga vegna þess að eðli málsins er frekar þurrt. Fyrir bragðið má búast við því einn góðan veðurdag að menn geti staðið frammi fyrir því að ekki verði aftur snúið, það sé búið að samþykkja eitthvað sem þeim er sjálfum þvert um geð og kemur beint á þeirra vilja, hagsmuni eða skynsemi. Virðulegi forseti. Ég held að ekki þurfi að fara fleiri orðum um þetta nema ég ítreka það að það er skylda Alþingis að koma kynningu og fræðslu um þessi mál til allrar þjóðarinnar þannig að enginn maður velkist í vafa um hvað þetta mál snýst um þegar að því kemur að hann þarf að taka ákvörðunina um að ganga til samstarfs við þessar þjóðir eða hafna samstarfi. Og að lokum vil ég leggja til að þetta mál verði lagt fyrir dóm þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu samfara alþingiskosningum eða næstu kosningum eftir að valkostir eru ljósir. Að svo mæltu legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umr. og til hv. utanrmn.

Flm. (Danfríður Skarphéðinsdóttir) Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 535, um skipulega fræðslu og leiðsögn fyrir útlendinga sem taka sér búsetu á Íslandi. Flm. ásamt mér eru þingkonur Kvennalistans, Anna Ólafsdóttir Björnsson, Guðrún Agnarsdóttir, Kristín Einarsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að sjá um að útlendingar, sem taka sér búsetu á Íslandi, hljóti skipulega fræðslu og leiðsögn sem miði að því að auðvelda þeim að takast á við daglegt líf í íslensku umhverfi. Fræðslan skal einkum ná til eftirtalinna atriða: kennslu í íslensku, fræðslu um réttindi og skyldur íslenskra þjóðfélagsþegna, fræðslu um íslenska þjóðfélagið og helstu stofnanir þess, fræðslu um sögu landsins og staðhætti, íslenska menningu og þjóðlíf.`` Í fylgiskjali með tillögu þessari er að finna fréttatilkynningu frá Hagstofu Íslands frá 12. jan. sl. þar sem m.a. má sjá fjölda þeirra sem búsettir eru á Íslandi en fæddir erlendis, en það eru nú um 10 þús. einstaklingar. Eins og sjá má á því fylgiskjali er nú búsett á Íslandi fólk frá öllum heimsálfum auk þess sem fjölmargir hafa fengið íslenskan ríkisborgararétt hin síðari ár. Á allra síðustu árum hefur æ oftar komið í ljós að erlendar konur, sem giftast Íslendingum, virðast að ýmsu leyti verr settar en karlar hvað varðar það að tengjast og aðlagast íslensku þjóðfélagi. Einkum er þetta erfitt fyrir konur sem eru upprunnar í þjóðfélögum þar sem staða konunnar og viðhorf til kvenna er gjörólíkt því sem gerist hér á landi, þjóðfélögum þar sem litið er svo á að vettvangur konunnar sé eingöngu heimilið og engin félagsleg þjónusta er fyrir hendi. Um málefni kvenna frá fjarlægum heimsálfum hefur nokkuð verið fjallað í blöðum undanfarin rúmlega tvö ár en samkvæmt frétt í Pressunni frá 11. maí sl. leita íslenskir karlmenn í auknum mæli til Thailands og Filipseyja eftir kvonfangi. Talið er að í hverjum mánuði komi milli 10 og 20 einstaklingar til landsins með thailenskt eða filipeyskt vegabréf og er hluti þess hóps konur sem hingað koma með væntanlegum íslenskum eiginmönnum sínum. Ég ætla aðeins að fá að vitna til þessarar greinar, með leyfi forseta, en þar segir í síðasta hluta greinarinnar undir yfirskriftinni ,,Flýja fátæktina``: ,,Á Filipseyjum og í Thailandi er mikil fátækt og sennilega er það hluti skýringarinnar á því að stúlkur þaðan hætta á ferð út í óvissuna með karlmönnum sem koma frá velmegunarríkjum Vestur-Evrópu. Það er reynsla tollyfirvalda á Norðurlöndum að ættingjar stúlkna frá þessum löndum sæki í að komast til þeirra og setjast að í viðkomandi landi. Karl Jóhannsson segir það sama uppi á teningnum hér á landi og að ásókn Asíubúa í að koma hingað fari vaxandi.`` Það er rétt að geta þess að Karl Jóhannsson, sem hér var nefndur, vinnur hjá útlendingaeftirlitinu. Þrátt fyrir þá staðreynd að staða kvenna hér á landi er allt önnur er ekki auðvelt fyrir þessar konur að brjótast undan því viðhorfi sem þær hafa vanist frá bernsku. Hér á landi koma þær inn í nýjan menningarheim og er þá trúlegt að ýmsir árekstrar verði og þá kannski ekki síst árekstrar milli kynslóða því að í umræddri frétt í Pressunni frá 11. maí kemur fram að eiginmenn þessara kvenna eru oft um það bil helmingi eldri en þær. Ég ætla aðeins að fá að vitna til greinarinnar aftur, með leyfi forseta. Þar segir: ,,Starfsfólk á ferðaskrifstofum kannast við íslenska karlmenn sem biðja um ferð til Filipseyja eða Thailands. Lausleg athugun leiddi í ljós að gjarnan eru það eldri menn sem sækja þessar ferðir, oft komnir á sextugsaldur.`` Og skömmu síðar í greininni segir: ,,Eftir því sem Pressan kemst næst eru stúlkurnar sem koma hingað frá Filipseyjum og Thailandi iðulega á aldrinum 20--25 ára eða helmingi yngri en eiginmennirnir.`` Hlutskipti þessara kvenna verður oft það að einangrast við heimilisstörf. Af þeim sökum kynnast þær e.t.v. aðeins þröngum hópi fólks og leita sumar eingöngu eftir félagsskap við eigin landsmenn séu þeir til staðar. Þar eð engin upplýsinga- og fræðsluskylda er fyrir hendi í þjóðfélaginu reynist þeim mjög erfitt að læra tungumálið og fæstar þekkja réttindi sín og skyldur og leita ekki eftir slíkri fræðslu af eigin hvötum. Við hjúskaparslit eða fráfall maka standa þær oft frammi fyrir vandamálum sem eru þeim óyfirstíganleg. Í DV 27. jan. sl. eru tvær fréttir um konur sem koma frá Asíulöndum og hér segir í yfirskrift annarrar fréttarinnar, með leyfi forseta: ,,Fá slæmar móttökur hér á landi``, en það er haft eftir Guðrúnu Ágústsdóttur, aðstoðarmanni menntmrh. Það kemur einnig fram og er auðvitað áhyggjuefni að konur þessar hafa, reyndar eins og aðrar konur, þurft að leita til Kvennaathvarfsins en í annarri frétt, sem er undir yfirskriftinni ,,Kvenfyrirlitning fremur en kynþáttahatur, segir Nanna Christensen hjá Kvennaathvarfinu``, segir, með leyfi forseta: ,,Á síðasta ári leituðu um 170 konur í Kvennaathvarfið og af þeim eru sex konur frá framandi menningarsvæðum, Thailandi og Filipseyjum,,, sagði Nanna Christensen hjá Kvennaathvarfinu í Reykjavík. ,,Það hefur komið í ljós í viðtölum við þessar konur að þær eru afar ófróðar um réttarstöðu sína og hvaða möguleika þær hafa hér á landi. Sem dæmi má nefna að ein varð afar undrandi á því að hún gæti skilið við mann sinn án þess að verða rekin úr landi sem hún gat ekki hugsað sér.`` Nanna taldi ekki að hér væri um kynþáttahatur að ræða, heldur miklu fremur almenna kvenfyrirlitningu. ,,Það er nú svo að margir karlmenn eru haldnir þessari kvenfyrirlitningu og telja að þeir geti vaðið yfir konur á allan máta. Íslenskar konur sem leita til athvarfsins eru margar hverjar mjög beygðar, en þær eiga betri möguleika á að taka föggur sínar og losa sig úr þess konar ástandi. Tungumálaerfiðleikar austurlensku kvennanna koma einnig í veg fyrir að þær fái atvinnu við sitt hæfi. Þeim vex í augum að standa á eigin fótum og verða fyrir bragðið algerlega háðar eiginmanni sínum.`` Það eykur enn á vandann að oftast eru þessar konur ekki talandi á öðru tungumáli en sínu móðurmáli og því er hægt að telja þeim trú um hvað sem er.`` Þó að við sem flytjum þessa tillögu hér bendum sérstaklega á stöðu kvenna sem setjast að á Íslandi vegna hjúskapartengsla teljum við að sjálfsögðu ekki síður nauðsynlegt að karlar úr fjarlægum þjóðfélögum sem kvænast íslenskum konum fái haldgóðan skilning á þeim viðhorfum sem konur þeirra hafa alist upp við. Eins og ég gat um í upphafi máls míns hafa fregnir af þessum hópum austurlenskra kvenna sem hingað hafa flust alltaf birst öðru hverju í fjölmiðlum. Kvennalistakonur hafa um nokkurt skeið fjallað nokkuð um þetta mál og reynt að gera sér grein fyrir með hvaða hætti væri best að taka á því. Mig langar, með leyfi forseta, til að vitna í stutta frétt úr Alþýðublaðinu frá 30. des. 1987 en þar er haft eftir þingkonu Kvennalista, Guðrúnu Agnarsdóttur: ,,Guðrún Agnarsdóttir sagði að þær hafi rætt þessi mál í sínum hópi og hyggist þær beita sér fyrir því að þeir sem flytji hingað til lands, hvort sem það er vegna giftingar eða annars, eigi vísan upplýsingaaðila sem kynni þeim réttindi sín og eigi greiðan aðgang varðandi aðstoð ef með þarf.`` Þetta mál er búið að vera í deiglunni nokkuð lengi bæði í fjölmiðlum og í okkar röðum og sáum við þann kost vænstan að flytja tillögu þess efnis sem hér er flutt. 1. des. 1989 bjuggu tæplega 5000 erlendir ríkisborgarar á Íslandi. Starfsfólk erlendra sendiráða og erlendir þegnar á vegum Bandaríkjahers eiga ekki lögheimili hér á landi og fylla því ekki þennan hóp. Samkvæmt upplýsingum Hagstofu Íslands voru 1. des. 1989 tæplega 10 þús. manns búsettir á Íslandi sem fæddir eru erlendis. Vitað er að nokkur hluti þess hóps eru börn íslenskra foreldra sem búið hafa erlendis um skeið. Ekki liggja fyrir aðgengilegar tölur um hve margir í þessum tæplega 10 þús. manna hópi eru í raun útlendingar en tölurnar sýna þó að hér á landi er búsettur stór hópur fólks sem á rætur sínar í öðrum og ólíkum samfélögum. Og hin síðari ár hefur þeim fjölgað sem öðlast hafa íslenskan ríkisborgararétt. Á Norðurlöndunum og í mörgum öðrum nágrannalöndum okkar telja stjórnvöld sér skylt að bjóða erlendu fólki sem flyst til landsins skipulega fræðslu og leiðsögn sem miði að því að auðvelda því að aðlaga sig samfélaginu og nýta sér þá þjónustu sem í boði er. Í Danmörku eru í gildi sérstök lög um kennslu fyrir fullorðna innflytjendur, þ.e. fólk yfir 18 ára aldri, en gert er ráð fyrir að skólakerfið sinni þeim sem yngri eru. Samkvæmt dönsku lögunum er hverju sveitarfélagi gert að standa fyrir fræðslu sem miði að því að gera innflytjendum kleift að vera raunverulegir þátttakendur í danska þjóðfélaginu. Í Svíþjóð þykir svo sjálfsagt og rétt að útlendingar búsettir í landinu fái sænskukennslu og fræðslu um þjóðfélagið að vinnuveitendum er skylt að gefa þeim leyfi frá störfum til þess að sækja slík námskeið. Í fréttum á Stöð 2 fyrr í vetur voru viðtöl við nokkrar austurlenskar konur og íslenska eiginmenn þeirra. Hjá öllum kom fram að lífið hefði verið mun auðveldara ef þær hefðu getað fengið kennslu og fræðslu. Íslensk stjórnvöld hafa tekið á móti hópum flóttamanna og falið Rauða krossi Íslands umsjón með þeim meðan þeir eru að stíga sín fyrstu spor í framandi þjóðfélagi. Þannig hafa þeir sem hingað hafa komið í skipulögðum hópum notið nokkurrar kennslu í íslensku og leiðsagnar um íslenska þjóðfélagið. Þess má vænta að framhald verði á innflutningi fólks sem ekki á athvarf í sínu heimalandi en auk þess koma árlega fleiri eða færri einstaklingar til landsins á eigin vegum, ýmist vegna hjúskapartengsla, til náms eða í atvinnuleit. Með auknum samskiptum við umheiminn og bættum samgöngum hafa bæði námsdvalir í öðrum löndum og fjarlægum aukist að miklum mun auk þess sem Íslendingar hafa lagst í ferðalög til hinna fjarlægustu heimshluta. Einnig hefur athygli útlendinga beinst að Íslandi í auknum mæli. Áhugi á því að kynnast landi og þjóð hefur orðið til þess að fólk frá öðrum löndum hefur flykkst hingað til náms og í atvinnuleit. Öll þessi samskipti hafa leitt til nánari kynna og jafnvel hjúskapartengsla þannig að erlent fólk hefur sest hér að í sívaxandi mæli. Mjög mismunandi er hvernig þetta fólk er í stakk búið til að aðlagast íslenskum aðstæðum. Í stuttu máli má segja að það muni vera því þeim mun erfiðara eftir því sem tungumálið er óskyldara og þjóðfélagið ólíkara. Lega landsins, loftslag og veðurfar hefur einnig mjög mikil áhrif. Sú fræðsla sem hér er lagt til að fari fram hlýtur að vera nauðsynleg öllu erlendu fólki sem hyggur á búsetu hér. Þekking á sögu og uppruna þjóðarinnar, réttindum og skyldum þegnanna og góð tök á íslenskri tungu hljóta að vera frumskilyrði þess að fólk sem hér sest að skynji sig sem raunverulega þátttakendur í samfélaginu. Erlent fólk sem velur sér búsetu á Íslandi stendur frammi fyrir margháttuðum erfiðleikum við að samlagast þjóð og þjóðlífi. Það ætti því að vera stjórnvöldum metnaðarmál að leggja þessu fólki lið í viðleitni þess til að gerast góðir og gegnir þegnar í samfélagi okkar. Ég hef beint sjónum mínum aðallega að þeim hópi kvenna sem hingað flytja frá Thailandi og Filipseyjum. Okkur flutningsmönnum er að sjálfsögðu kunnugt um þá óformlegu nefnd sem sett var á laggirnar fyrir ábendingar frá Mörtu Bergmann, félagsmálastjóra í Hafnarfirði, og hæstv. félmrh. hafði forgöngu um. Í þeirri nefnd er fulltrúi frá Kvennaathvarfi og Jafnréttisráði auk aðstoðarkonu menntmrh. Við kvennalistakonur teljum það jákvæða viðleitni og í raun vissa viðurkenningu á því að íslenska þjóðfélagið hafi ákveðnar skyldur gagnvart þeim hópi kvenna sem hingað flytja frá framandi menningarsvæðum. Við teljum þó nauðsynlegt að fræðsla sem þessi nái til allra þeirra útlendinga sem hingað flytja og tekið sé á henni með formlegum hætti. Að lokinni þessari umræðu vil ég leggja til að tillögunni verði vísað til félmn. og síðari umræðu.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Ég stend upp aðeins til að lýsa yfir stuðningi við þetta mál. Ég tel að hér sé afar gott mál á ferðinni og geti orðið mjög jákvætt þegar til lengdar lætur. Það er ljóst að þetta á ekki einungis við um þá útlendinga sem augljóst er að hafa þegar lent í erfiðleikum vegna þekkingarskorts á ýmsu því sem íslenskt er og íslenskum aðstæðum eða lenda fyrirsjáanlega í slíkum erfiðleikum. Það ætti að vera keppikefli hvort eð er að upplýsa erlenda ríkisborgara sem gerast Íslendingar sem allra best um þær aðstæður sem þeir flytjast í þannig að það verði íslensku þjóðfélagi fengur og auðgandi fyrir íslenska menningu að bæta þeim aðfluttu mönnum í hópinn hvort sem um er að ræða börn, karla eða konur. Það er vissulega rétt sem hv. frummælandi sagði að í flestum tilvikum á þetta við um erlendar konur og þær eiga alla jafnan erfiðara með að sækja sér fræðslu um margvísleg efni vegna þeirra verkefna sem þær hafa að öðru leyti tekist á hendur. Enn fremur er ljóst að fræðsla af þessu tagi hlýtur að þurfa að standa til boða börnum sem hingað flytja stálpuð en eru alin upp erlendis af erlendum foreldrum og hafa engu því kynnst sem íslenskt er. Öllum þessum útlendingum mætti auðvelda aðlögunina og afstýra hugsanlegum erfiðleikum síðar. Og ekki einungis það heldur gæti slík fræðsla orðið jákvæð á báða vegu. Ég gæti ímyndað mér að í þessu skyni væri afar hentugt að nýta fjarkennslu vegna þess að ýmsir þeir útlendingar sem erfiðast eiga með aðlögun búa á fámennum stöðum víða um landið, þ.e. fólk sem kemur hingað til starfa t.d. í fiskvinnslu og gengur síðan í hjúskap með íslenskum mönnum. Fræðsla þeirra útlendinga sem í fámenninu búa gæti orðið flókið mál. Kæmist ef til vill nokkuð seint í framkvæmd að láta skólakerfið á hverjum stað hafa slík námskeið á boðstólum með jafneðlilegum hætti og skólareksturinn er á þeim stöðum þar sem fólkið býr. En vissulega væri það æskilegast. Mér virðist að einmitt í slíku tilfelli ætti að vera hægt að greiða stórlega fyrir og auka jafnrétti þessa aðflutta fólks hvar sem það býr á landinu með því að nota fjarkennslu sem hefur verið allt of lítið notuð. Nýta má sjónvarpið og útvarpið í þessu skyni ásamt leiðbeiningu frá skólanum á staðnum. Þetta vildi ég sérstaklega nefna en þó fyrst og fremst það að orðalag sjálfrar tillögunnar þykir mér jákvætt. Vildi ég óska að tillagan fengi sem greiðastan gang í gegnum þingið og yrði framkvæmd sem allra fyrst.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Ég vil eindregið taka undir efni þessarar tillögu sem hér er fram borin og tel mjög brýnt að það verði komið á skipulegri fræðslu og leiðsögn fyrir útlendinga sem taka sér búsetu á Íslandi eins og þessi tillaga kveður á um. Ég tel ástæðu til þess að nefna það í þessari umræðu að seint á sl. ári bárust félmrn. tvö erindi sem lúta að þessu efni. Annars vegar frá verkamannafélaginu Dagsbrún og hins vegar bréf frá félagsmálastjóra í einu sveitarfélaganna. Í bréfinu frá Dagsbrún var vakin athygli á því að brýnt væri að réttarstaða útlendinga sem vinna við heimilisstörf verði tryggð eins og kostur er og dvalarleyfi ekki veitt nema að fyrir liggi að viðkomandi hafi kynnt sér upplýsingar sem varða réttarstöðu og fleira, þannig að viðkomandi vissu að hverju þeir gengju varðandi vinnuna og fleira. Efni bréfs félagsmálastjórans var að það væri brýnt að könnun færi fram á högum og aðstæðum þeirra kvenna sem koma frá fjarlægum menningarsvæðum og stofna til hjúskapar án teljandi kynna. Ég taldi því brýnt í ljósi þessara erinda sem ég fékk að skipa starfshóp sem ég og gerði á sl. ári til þess að athuga stöðu kvenna sem koma frá fjarlægum menningarsvæðum. Um er að ræða um 100 konur frá Filipseyjum og Thailandi. Starfshópurinn er skipaður fulltrúum frá dómsmrn., félmrn. og Útlendingaeftirlitinu og verkefni hans er m.a. að kanna hvernig sé best að upplýsa þessar konur um réttarstöðu þeirra og koma á fræðslu um ýmis atriði sem tengjast henni eins og fram kemur í þessari þáltill. Hér er ekki um að ræða sama starfshóp og hv. 1. flm. þessarar þáltill. nefndi. Það var óformlegur starfshópur á vegum menntmrn. en í honum voru einnig fulltrúi Kvennaathvarfsins og Jafnréttisráðs. Ég hef einmitt talið það brýnt að tengja saman starf starfshópsins sem ég skipaði og þessa óformlega starfshóps á vegum menntmrn. og óskaði eftir því að fulltrúi frá menntmrn. kæmi inn í starfshópinn sem ég skipaði í fyrra. Ég vænti þess að niðurstaða starfshópsins liggi fyrir hið allra fyrsta og geri mér vonir um að fljótlega verði hægt að kynna niðurstöðu þessa starfs í ríkisstjórninni og hrinda því í framkvæmd, sem ég tel mjög brýnt, að réttarstaða þessara kvenna verði tryggð og þær fái skipulega fræðslu einmitt eins og þessi þáltill. kveður á um.

Flm. (Danfríður Skarphéðinsdóttir) Virðulegi forseti. Ég þakka þær jákvæðu undirtektir sem efni þessarar till. hefur hlotið hér. Ég þakka fyrst hv. 3. þm. Reykv. fyrir ýmsar góðar ábendingar sem hún kom með og ekki síst þá, sem ég minntist trúlega ekki á í mínu máli, hvað það gæti auðgað íslenska menningu og aukið á fjölbreytni mannlífsins hér að fá hingað fólk sem er tilbúið til þess að koma og búa í okkar samfélagi. En það er mjög mikilvægt að komið sé í veg fyrir ýmsa erfiðleika sem gætu komið upp vegna þess að fólk á misjafnlega auðvelt með að aðlaga sig aðstæðum hér. Í máli mínu áðan gerði ég aðallega ráð fyrir að um fræðslu fyrir fullorðið fólk væri að ræða, þ.e. fólk sem er komið af skólaaldri en ég er hjartanlega sammála hv. 3. þm. Reykv. um að auðvitað þarf að huga að börnum á grunnskólaaldri líka. Mér er reyndar kunnugt um að skólarnir gera það eftir megni en kvóti til sérkennslu hefur ekki verið nægjanlegur til þess að hægt hafi verið að sinna því sem skyldi en auðvitað þarf að taka á því máli líka. Ég þakka líka hæstv. félmrh. fyrir jákvæð viðbrögð hennar. Það starfa greinilega tveir hópar að þessu máli nú um stundir og auðvitað mjög nauðsynlegt og sjálfsagt að þeir tengist til þess að ekki sé unnið að sömu verkefnunum á mörgum stöðum. Ég vona að tillagan fái brautargengi hér miðað við þær undirtektir sem hún fær og þakka enn og aftur fyrir jákvæð viðbrögð við henni.

Flm. (Anna Ólafsdóttir Björnsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. á þskj. 539 um húsnæði fyrir aðstandendur sjúklinga. Tillagan er á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrrh. að leita nú þegar leiða til að leysa húsnæðisvanda aðstandenda sjúklinga sem þurfa að dvelja langdvölum fjarri heimilum sínum.`` Flytjendur auk mín eru þingkonur Kvennalistans, Danfríður Skarphéðinsdóttir, Guðrún Agnarsdóttir, Kristín Einarsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Þessi tillaga er nú endurflutt óbreytt í þriðja sinn. Hún var seinast flutt á 110. löggjafarþingi veturinn 1987--1988. Það er skoðun flutningskvenna að þörf á húsnæði fyrir aðstandendur sjúklinga sé síst minni nú en hún var þá enda þótt ýmsir hafi verið að reyna að bæta úr þessari brýnu þörf. Það að verið er að reyna að bæta úr þessari þörf staðfestir í rauninni að hér er um mikinn vanda að ræða en ekki að honum hafi verið fullnægt. Taka má sem dæmi að Krabbameinsfélag Reykjavíkur hefur um nokkurt skeið styrkt aðstandendur krabbameinssjúklinga til 14 daga dvalar á sjúkrahóteli Rauða krossins eða greitt húsaleigustyrk að sömu upphæð. Það átak er tímabundið og ekki ráðið hvert framhald þess verður þegar það fé sem ætlað er til þessa verkefnis er þrotið. Eins og fram kom er málið var flutt í fyrsta sinn er einnig til ein íbúð handa foreldrum barna með illkynja sjúkdóma í nágrenni Landspítalans sem kvenfélagið Hringurinn, Rauði krossinn og Krabbameinsfélag Íslands gáfu fyrir tilstuðlan Samhjálpar foreldra. En það er samdóma álit þeirra sem gerst þekkja til þessara mála að þær úrbætur dugi hvergi nærri til. Eins og nærri má geta reyna foreldrar með öllum ráðum að vera með börnum sínum þegar þau eru oft í erfiðri læknismeðferð á sjúkrahúsum. Og sérhvert foreldri getur spurt sig hvort um annað sé að ræða en að gefa barni sínu allan þann tíma og umhyggju sem hægt er þegar þannig stendur á. Þegar barn veikist er ekki spurt um búsetu. Öll sérhæfðasta læknismeðferðin er í Reykjavík. Öruggt húsnæði í Reykjavík gæti létt mörgum foreldrum þann þunga róður að þurfa ofan á veikindi barns síns að hverfa frá heimabyggð, störfum þar, ættingjum og vinum, oft að skilja önnur börn eftir og heimilið í umsjá annarra. Þetta á ekki einungis við um foreldra sem fylgja veikum börnum sínum. Allir þeir sem þurfa að fara af heimaslóð með veikum ástvinum sínum ættu a.m.k. að eiga í öruggt hús að venda meðan á borgardvölinni stendur. Kveikjan að því að þetta mál er flutt í þriðja sinn er einmitt ábending frá félagsráðgjafa á krabbameinsdeild Landspítalans. Í starfi sínu kynnist hún vel aðstæðum þess fólks sem á deildina leggst og leitar til hennar og fjölskyldna þess. Nærri lætur að einn af hverjum fjórum sjúklingum á deildinni séu utan af landi. Aðstæður fólks til að hverfa frá heimili sínu og störfum, atvinnu og ábyrgð eru misjafnar, en þegar á reynir er stundum ekki um nokkurt val að ræða. Ég vil taka dæmi. Þroskaheftur maður utan af landi, sem vel getur spjarað sig í sambýli á heimaslóð, getur ekki verið einn þegar hann kemur til lækninga í Reykjavík. Aðstandendur hans eiga ekkert val. Þeir gera sjálfir ráðstafanir til að fylgja honum en það er ekki sjálfgefið mál að þeir gangi að húsnæði vísu og dagarnir 14 sem Krabbameinsfélagið greiðir á Rauðakrosshótelinu eru fljótir að líða. Og svo ég víki að öðru dæmi. Eiginmaður krabbameinssjúkrar konu úr Eyjum er ekki í vafa um að nærvera hans létti konu sinni róðurinn þegar hún fer til meðferðar í Reykjavík. Þetta staðfestir konan. En hverjar eru aðstæður þessa fólks? Hann losar sig sjálfur úr vinnu, þykist heppinn að geta það. Tekur á sig þá tekjuskerðingu sem hann verður fyrir en 14 dagarnir hans sem Krabbameinsfélagið greiðir eru fljótir að líða. Aftur gerist það og hann getur ekki endalaust látið börn ganga úr rúmi fyrir sér, eins og hann orðar það sjálfur. Þar fyrir utan getur hver maður spurt sjálfan sig hvort ekki sé erfitt að búa langdvölum við erfiðar aðstæður inni á heimilum hjá öðrum. Veikindi náins aðstandanda eru nógu þung byrði að bera þótt ekki bætist það ofan á. En hverra kosta á fólk völ annarra en að leita á náðir sinna nánustu þegar svona stendur á, ef þessara kosta er þá völ? Ég hygg að flestum sé það ljóst að ef húsnæðismál aðstandenda sjúklinga yrðu leyst er ekki verið að tala um verulega háar upphæðir eða útgjöld fyrir þjóðarbúið. En fyrir þá sem málið varðar gætu þessar upphæðir gert mikið gagn. Hér er ekki fyrst og fremst verið að tala um fjármuni og í raun má aldrei beina athyglinni aðallega að fjármunum þegar um slík mál er að ræða heldur fyrst og fremst að taka afstöðu til hvers máls. Þarna er það spurning um hugarfar. Ég vil taka dæmi um það að hugarfar og afstaða sem tekin er á Alþingi getur hreyft við málum. Annar baggi sem aðstandendur sjúklinga þurfa að bera er ferðakostnaður er þeir koma utan af landi. Nú er það mál, í kjölfar frv. kvennalistakvenna, til umfjöllunar í tryggingaráði og fær þar mjög jákvæða umfjöllun. Á því má sjá að hægt er að breyta hlutum hafi menn löngun til og taki þá afstöðu sem þarf hverju sinni. Sérhvert samfélag og ekki síst samfélag eins og okkar ætti að bera hag sjúklinga og fjölskyldna þeirra fyrir brjósti. Við getum ekki skýlt okkur á bak við fáfræði, að við vitum ekki hverjar aðstæðurnar eru. Við verðum að taka afstöðu samkvæmt vitneskju okkar. Í þeirri þáltill. sem hér er flutt er bent á eina leið sem vel er fær til að styðja við bakið á þeim sem á þurfa að halda. Ég vonast því til að málið fái jákvæða umfjöllun á þingi að þessu sinni. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og félmn.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég tala hér fyrir till. til þál. um frjálsan flugrekstur og flug. Hún hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að undirbúa frv. til laga um að gefa flugrekstur frjálsan á Íslandi ásamt leyfi til áætlunarflugs, leiguflugs og vöruflutninga innan þeirra marka sem alþjóðalög og samningar leyfa. Frumvarpið verði lagt fyrir næsta löggjafarþing haustið 1990.`` Flutningsmaður er þeirrar skoðunar að þar sem Íslendingar eru mjög háðir flugsamgöngum, bæði innan lands og utan, sé eðlilegt að flugsamgöngur séu ekki heftar á þann hátt sem hér hefur verið nánast frá upphafi, leyfisbundnar þannig að mjög erfitt og nánast útilokað er fyrir einstaklinga að hasla sér völl á þessu sviði þar sem allar helstu áætlunarleiðir frá landinu og innan lands eru bundnar. Því er ekki um auðugan garð að gresja á þessum vettvangi. Rekstur ferðaþjónustu er mikilvæg atvinnugrein hér á landi og við bindum mjög miklar vonir við hana sem eina af þeim framtíðargreinum sem taka við vinnuafli og skapa okkur gjaldeyri í þjóðarbúið. Flugið er einn stærsti þátturinn í þessum atvinnuvegi. Þegar er farið að bera á nokkru atvinnuleysi, bæði í flugrekstrinum og í ferðamannaþjónustunni. Áratugum saman voru hér starfandi tvö flugfélög sem héldu uppi samkeppni en þau voru sameinuð í fyrirtækið Flugleiðir á sínum tíma. Merkilegar tölur eru til í sambandi við komu ferðamanna til landsins á þeim tíma sem flugfélögin voru tvö og síðan eftir sameininguna. Í fskj. með tillögunni er súlurit sem sýnir fjölda erlendra ferðamanna til Íslands árin 1960--1988. Með leyfi forseta vil ég vitna í það. Meðan flugfélögin störfuðu tvö á árunum 1960--1973 jókst ferðamannastraumur til landsins úr 10 þús. manns á ári hægt og bítandi upp í rúmlega 70 þús. árið 1973. Á tímabilinu 1973--1982 þegar Flugleiðir voru einar um hituna stóð fjöldi ferðamanna nánast í stað. Það voru litlar breytingar. Árin 1974 og 1980 fer fjöldinn niður fyrir 70 þús. en annars er hann rétt um og yfir 70 þús. mörkin. Árið 1982 er Arnarflugi veitt leyfi til að fljúga á milli landa. Þá strax fer erlendum ferðamönnum að fjölga og það mjög ört. Um það bil 72 þús. erlendir ferðamenn koma hingað 1982 en súlan rís strax og er á árinu 1987 komin upp í 130 þús. manns. Af þessu má draga þann lærdóm að samkeppni sé af hinu góða í flugrekstri. A.m.k. virðist samkeppnin fjölga erlendum ferðamönnum á landinu og það er mikilvægur þáttur í að byggja upp þá ferðaþjónustu sem við ætlum okkur að treysta á í framtíðinni. Ferðaþjónustan þarf á fleiri ferðamönnum að halda til að draga úr atvinnuleysi í stéttinni og almennu atvinnuleysi í landinu og taka á móti nýju fólki á vinnumarkaðinum. Okkur veitir ekki af nýjum peningum í þjóðarbúið, sérstaklega á þessum erfiðu tímum þegar atvinnuleysi er í mörgum stéttum og gjaldþrot víða. Þá er flm. eindregið þeirrar skoðunar að með frelsi í flugrekstri fái Íslendingar sjálfir notið þeirra lágu fargjalda sem Flugleiðir bjóða erlendu fólki á útlendum mörkuðum en hafa verið forboðnir ávextir fyrir okkur Íslendinga hingað til. Þannig geta útlendingar flogið hingað fyrir mun lægri fargjöld en okkur standa til boða, Íslendingum sjálfum, að fljúga frá Íslandi og til annarra landa. Þetta er náttúrlega svo hróplegt misræmi að það nær ekki nokkurri átt, sérstaklega þar sem hér er um flugfélag að ræða sem oftar en einu sinni hefur leitað á náðir almennings í landinu. Bæði til að láta fella niður gjöld úr sameiginlegum sjóðum landsmanna og eins hefur þetta flugfélag oftar en einu sinni beðið almenning um að ábyrgjast flugvélakaup með vinnu sinni og eignum um ókomna framtíð í formi ríkisábyrgðar. Það er því lágmarkskrafa flm. að þetta flugfélag sjái sóma sinn í að bjóða Íslendingum a.m.k. jafnhagstæð fargjöld og útlendingum. Árið 1992 mun sameiginlegur Evrópumarkaður væntanlega taka gildi. Þá losnar um allan flugrekstur í álfunni. Á þessari stundu er erfitt að sjá hvernig það kemur við á flugrekstur okkar Íslendinga. Þess vegna er ekki seinna vænna að gefa flugrekstur frjálsan til þess að Íslendingar geti búið sig undir þá samkeppni sem óneitanlega fylgir hinum mikla Evrópumarkaði árið 1992. Það er trú flm. að það eina sem geti haldið okkar hlut í þeim viðskiptum sé algert frelsi. Stutt er síðan ríkið gaf eftir og veitti fólki möguleika á að stofna útvarpsstöðvar og sjónvarpsstöðvar. Ljósvakinn var gefinn frjáls. Reynslan af því frelsi er sú að hér hafa sprottið upp fjölmargar nýjar stöðvar. Fjöldi fólks hefur fengið atvinnu við þessar stöðvar mál og ekki er að sjá annað en landsmenn kunni ágætlega að meta þær. Frelsið á ljósvakanum hefur greinilega borið þann ávöxt sem við var að búast. Næst er að gefa frelsi í loftinu þannig að flugrekstur verði frjáls eins og fuglinn. Í því kerfi sem við búum við í dag erum ýmsar brotalamir. Það er aldrei hægt að tryggja öllum þegnum sama rétt þegar áætlunarleiðum er úthlutað á þann hátt sem gert er í dag. Áætlunarleiðir til útlanda og innan lands eru bundnar árum og áratugum saman hjá sama flugfélaginu og öðrum er ekki heimilt að keppa á þeim leiðum. Flm. lítur svo á að það sé skylda Alþingis að tryggja öllum þegnum sama rétt. Þess vegna sé það í rauninni í þeim anda sem Alþingi á að starfa eftir að gefa flugreksturinn frjálsan. Því er lagt til hér að samgrh. hefjist strax handa við að undirbúa lagafrv. sem tryggi að frelsi ríki í flugmálum í framtíðinni. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri um tillöguna en mæli með að henni verði vísað til 2. umr. og til allshn.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð vegna þessarar tillögu og þess sem fram kom í máli hv. flm., 16. þm. Reykv. Hann taldi þörf á að leyfa frjálsan flugrekstur til að geta fengið hingað sem flesta ferðamenn. Það þyrfti að fjölga komum ferðamanna til landsins. Komið hefur fram, og kom mjög sterklega fram á ráðstefnu Ferðamálaráðs nú fyrir hálfum mánuði, að það sem við Íslendingar þurfum miklu frekar á að halda er að gæta þess að vernda landið og var talað um að jafnvel þyrfti ítölu á ákveðnum svæðum uppi á hálendinu þar sem ágangur ferðamanna er mjög mikill. Nú hefur verið stofnað sérstakt umhverfisráðuneyti og á þetta mál sennilega eftir að koma til kasta þess, að vernda landið, hvort sem er gegn mönnum og þeirra athöfnum eða þá dýrum. Þar sem formaður Borgfl., flokksfélagi hv. flm., hefur nú tekið sæti umhverfisráðherra vona ég að þar verði áherslan ekki sú sem fram kom hér í máli hv. þm. Mörg vandamál hafa fylgt í kjölfar þess að hingað fóru að koma hópar ferðamanna, einmitt á vegum erlendra aðila. Það hafa verið vandamál varðandi innflutning á matvælum, eldsneyti með bílum og bílainnflutning af ýmsu tagi. Ég vildi aðeins benda á, vegna þess að hv. flm. lagði ríka áherslu á fjölgun ferðamanna, að ég held að við ættum frekar að huga að því að hafa ferðamennina færri heldur en fleiri en reyna að stefna að því að fá hingað þá ferðamenn sem eru tilbúnir til þess að koma og vera á ráðstefnum og fundum eða jafnvel að njóta okkar heilsulinda og skilja þess vegna eftir sig töluverðar tekjur. Ég held að hér sé ekki spurning um fjöldann heldur til hvaða hóps við reynum að höfða þegar við markaðssetjum okkar ferðaþjónustu, ef ég má nota það orð. Hv. 16. þm. Reykv. hefur flutt hér margar tillögur og mér þykir þessi hér vera nokkuð stórhuga, um frjálsan flugrekstur sem gæfi væntanlega öllum mögulegum flugfélögum kost á því að fara hér um. Veit ég ekki hvort það er tímabært fyrir okkur að hugsa svo stórt enn þá því að auðvitað er markaðurinn takmarkaður. Ég man ekki betur en að hv. þm. flytti hér till. til þál. fyrr í vetur, sem mun vera 212. mál þingsins, þar sem hann leggur til að við Íslendingar reynum að kanna hvernig önnur smáríki afla sér tekna og haga stjórnkerfi sínu. Mér sýnist að sú tillaga sem hér var mælt fyrir sé þversögn við það sem fram kemur í grg. með smáríkjatillögunni. Ég hef ákveðnar efasemdir um að frjáls flugrekstur sé tímabær vegna þess hversu takmarkaður markaðurinn er og vildi einnig koma þessu að með stefnuna í ferðaþjónustunni.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Það vakti verulega athygli mína að fulltrúi Kvennalistans, hv. 6. þm. Vesturl., flutti hér ræðu og taldi það með brýnni verkefnum að fækka ferðamönnum til Íslands, nánast að sérstöku ráðuneyti væri komið á laggirnar sem hlyti að snúa sér að því að stöðva það að jafnmargir ferðuðust um íslensk öræfi og þar ferðast í dag. Nú fer það ekki milli mála að við þurfum margt upp að byggja á íslenskum öræfum til þess að hægt sé að taka þar á móti ferðamönnum. En mér er spurn: Ætlum við að fara að setja lög um það að hingað til lands eigi aðeins að koma ríkir ferðamenn? Þeir eigi að fara á ráðstefnu á Loftleiðum og í sundlaugarnar í Reykjavík en þeir eigi ekki að þvælast upp á fjöll?  Ég held að aðalatriðið í þessari umræðu hafi gleymst. Aðalatriðið er það að íslenska þjóðin hefur loftferðasamninga við aðrar þjóðir. Og þessir loftferðasamningar eru gagnkvæmir. Það þýðir það að ef við megum fljúga til New York-borgar, þá má flugfélag í New York-borg fljúga til Íslands. Það þýðir það að ef við megum fljúga til Amsterdam, þá má flugfélag í Amsterdam fljúga til Íslands. Og ef við megum fljúga til kóngsins Kaupmannahafnar, þá má flugfélag í Danmörku fljúga til Íslands. Þetta þýðir það að ef það frelsi kemst á, sem menn eru margir að tala um að eigi að komast á árið 1992, þ.e. að frjálst sé fyrir Íslendinga að taka þátt í atvinnurekstri á ýmsum stöðum erlendis og einnig að rýmka möguleika útlendinga til að taka þátt í atvinnurekstri á Íslandi, gæti komið upp sú staða að til þess að ungir athafnamenn á Íslandi ættu kost á því að stofna flugfélag og hefja flug á milli Íslands og Kaupmannahafnar yrðu þeir að stofna slíkt flugfélag í kóngsins Kaupmannahöfn. Þá gæti komið upp sú staða að ef þeir vildu hefja flug á milli Íslands og Amsterdam yrðu þeir að stofna slíkt flugfélag í Amsterdam. Og það sem meira er, það væri ekkert sem bannaði þeim að gera það. Ég verð nú að segja eins og er að miðað við það að ég er hlynntur uppbyggingu á Íslandi og í íslenskum atvinnurekstri og að íslenskir athafnamenn muni frekar reka slíka starfsemi frá þessu landi en öðrum löndum, þá neita ég að líta svo á að hér sé verið að tala um einhverja hluti úti í fjarskanum. Hér er verið að tala um þá hluti að í stað þess að binda þetta leyfum verði þetta frjálst. Og auðvitað mun markaðurinn ráða umsvifunum en því má slá föstu, miðað við það mannhaf sem er erlendis, að það skiptir ekki höfuðmáli í þeirri stöðu hvort eitthvað fleiri reyna að glíma við það að fá erlenda ferðamenn til landsins. Sá markaður er það stór að hér er ekki um það að ræða að hægt sé að segja að menn séu að kroppa augun hver úr öðrum, nema menn vilji líta svo á að nú séum við búnir að fá þann fjölda ferðamanna til landsins sem við viljum fá og við viljum alls ekki fá fleiri. Ef við lítum þannig á málið erum við vissulega að skipta niður í smátt því sem fyrir er. Ég held þess vegna að þessi tillaga sé þess virði að menn setjist niður með opnum huga og hugleiði þetta: Hvað mælir með því að þetta skuli vera bundið? Hvða mælir með því? Er það bundið leyfum að hafa siglingar á milli landa? Er eitthvað sem segir að þannig skuli að því staðið? Ég hef orðið miklar efasemdir við þessi leyfi eins og þau eru og hafa verið. Ég skil ekki þann Íslending, hreint út sagt, sem telur að eðlilegt sé að ef þú vilt kaupa flugfar frá Keflavík til New York eigir þú að borga miklu hærra verð fyrir það en ef þú vilt kaupa flugfar frá New York til Lúxemborgar og millilendir svo í Keflavík og ferð af þar. Ég skil ekki að eðlilegt sé að þannig sé staðið að málum. Og í ljósi þess verð ég að segja eins og er að ég tel að það séu ferskir vindar sem blási um þá menn sem vilja ráðast á það kerfi sem við höfum byggt hér upp, með bænaskjölum og leyfisveitingum, og þori að leggja til breytingar á því kerfi.

Karvel Pálmason Virðulegur forseti. Mig langar til að leggja hér örfá orð í belg. Auðvitað er frjálsræði og frelsi göfugt hugtak en raunsæi verður líka að fylgja því. Hvað eiga menn við þegar menn tala um frjálsa flugsamkeppni? Eru menn að tala um flugið bara á milli landa? Ef svo er, hvað ætla menn að gera við hitt sem er þá út undan, milli svæða innan lands? Á að aðskilja þetta? Eða finnst mönnum líklegt að í frjálsræðinu öllu taki hinir stóru að sér að sjá um landsbyggðina og flytja þar í milli í lofti? Er þetta inni í dæminu hjá þeim sem núna tala um frjálsræði í flugrekstri? Eða hvernig ætla menn að leysa málið í heild, bæði fyrir þá sem vilja fara til útlanda og eins fyrir hina sem verða og þurfa að ferðast innan lands með flugi? Eða eru menn að afgreiða þetta alveg? Dettur mönnum í hug að það verði margir til þess að sjá fyrir flugi innan lands á hin dreifðu svæði ef einhver einn stór aðili fengi flugið til útlanda? Menn hafa séð þetta fyrir sér, án þess að ég sé að mæla gegn því að þetta mál sé skoðað, hvort það sé raunsætt að taka upp svona stefnu. Ég hugsa hins vegar að það sé fleira en bara farþegagjöldin sem er þess valdandi að færri ferðast til landsins. Ætli það sé ekki líka ástandið hér innan lands, efnahagsástandið hjá okkur sjálfum, sem hefur orðið til þess að færri koma til landsins en ella hefði orðið? Ég hygg að menn megi ekki einvörðungu leita til þessa farkosts, sem er flugvélin, og dæma hann einn sökudólginn í því hve fækkað hefur frá því sem áður var. Hér var líka minnst á fjölmiðlana, sjónvarpið. Það er út af fyrir sig rétt að stöðvum hefur fjölgað, en hvernig var komið fyrir Stöð 2? Var hún ekki komin á hnén að biðja um að fá að fara á ríkisjötuna? Bað hún ekki um styrk frá ríkinu á sínum tíma, í öllu frjálsræðiskjaftæðinu sem uppi var haft þegar henni var hleypt af stað? ( ÓÞÞ: Var þingmaðurinn ekki að segja að frjálsræðið væri göfugt?) Jú, vissulega er það, en ég bætti líka við, hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson: Menn þurfa að skoða hvað er verið að tala um. --- Það er ekki hægt að veita ótakmarkað frjálsræði í byrjun og ætla síðan að láta okkur hina borga það sem á eftir kemur. Það var það sem mér sýndist vera að gerast með Stöð 2. Þeir ætluðu sko sjálfir að spjara sig án þess að fá nokkuð frá ríkinu en komu síðan aðra leið.  Ég ítreka það að ég er ekki að hafa á móti því að þetta mál sé skoðað, en til þess eru vítin að varast þau og við höfum víti sums staðar, í frjálsræðinu, sem við þurfum að huga að þegar lengra er gengið í því frjálsræði sem menn vilja fá af stað.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegur forseti. Það er varla hægt að ljúka þessari umræðu um flugsamgöngur hér og frelsi í þeim án þess að minnt sé á aðstæður þess félags sem hefur einmitt verið í þeirri aðstöðu að vera samkeppnisaðili, og er ég þar að tala um Arnarflug. Rekstur þess félags hefur vissulega ekki vakið vonir um það að hér sé grundvöllur fyrir mörgum flugfélögum í utanlandsflugi, og hefur ríkið þurft að hlaupa þar undir bagga svipað eins og það hefur oft þurft að gera þegar þetta svokallaða einkaframtak og samkeppni leiðir til þess að þegar ekki reynist grundvöllur fyrir starfseminni þá þarf ríkið að koma til skjalanna. Ég vil líka minna á það að í nánustu framtíð má búast við því að flugfélögum fækki í Evrópu. Þau stækki og nái þar með sterkari tökum, það verði færri sem nái sterkari tökum á markaðnum, og þá held ég að hyggilegra sé fyrir okkur Íslendinga að hafa heldur eitt sterkt félag sem geti hugsanlega reynst eitthvert mótvægi við þá aðila sem hugsanlega fá þá að fljúga til Íslands en að dreifa kröftunum of mikið innan lands. Og enn vil ég minna á það að tilvera Arnarflugs virðist ekki hafa leitt til lækkunar fargjalda eða minni kostnaðar, e.t.v. vegna þess að Arnarflug hefur ekki haft burði til þess að reynast verðugur samkeppnisaðili við Flugleiðir. Ég skal ekki dæma um það. En þegar mál Arnarflugs voru hvað mest í deiglunni hér í fyrra og hæstv. samgrh. gerði hér góða grein fyrir þeirri stöðu, virtist ekkert benda til þess að tilvera Arnarflugs hefði í rauninni minnkað kostnað eða gert nokkra hluti hagkvæmari í þessu sambandi.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Ég vildi leiðrétta hér smámisskilning. Í fyrsta lagi held ég að það viti það hver einasti maður, sem fylgst hefur með verði á flugi til útlanda, að frá 1970 og til okkar tíma hefur verð á farseðlum til útlanda farið hlutfallslega lækkandi miðað við annað verðlag. Þetta hélt ég að öllum væri kunnugt um. Menn mega þá spyrja sjálfa sig að því hvort þeir haldi að þetta sé tilviljun, hvort þetta hafi komið til vegna samkeppni eða af einhverjum öðrum ástæðum, en ég hélt að allir vissu þetta. Annað blasir líka við. Það er náttúrlega enginn samkeppnismöguleiki á milli Arnarflugs og Flugleiða í dag vegna þess að annað félagið situr að öllum helstu leiðum, innan lands sem erlendis, og þess vegna er ekki um frjálsa samkeppni að ræða. Það er um leyfisbundna samkeppni að ræða sem býður ekki upp á neina möguleika til neins jafnvægis á milli. Í þriðja lagi: Það sem slegið var hér fram, eins og, ja, eins og spámennirnir gerðu í biblíunni þegar þeir tilkynntu hvað mundi nú gerast á næstu árum, að vísu spáðu þeir stundum aldir fram í tímann --- ég veit ekki hvað þessi spá náði langt fram í tímann, að flugfélög mundu sameinast, þeim mundi fækka, sirka til aldamóta, kemur hér fram. Það þarf ekki að leita út fyrir þingið til að fá svona upplýsingar í framtíðinni. Það má vel vera að hér séu lagðar þær staðreyndir á borðið sem menn vilji segja að sé hinn eini mikli sannleikur í þessu máli. Ég ætla ekki að dæma um það. Ég hef ekki þessar upplýsingar undir höndum. Ég sló því aftur á móti fram hér að eftir nokkur ár blasir það við að Íslendingar gætu stofnað flugfélag erlendis og fengið leyfi til að fljúga milli Íslands og útlanda vegna þess að allir flugferðasamningar eru gagnkvæmir. Þess vegna gætu þeir t.d. stofnað félag úti í Svíþjóð eða Noregi og óskað eftir því að hefja flug hér á milli. Nú eða þá í Amsterdam eða New York. Það er þetta sem blasir við. Íslendingar eiga þegar fyrirtæki sem starfa í Bandaríkjunum, tvö verulega stór og vel rekin fyrirtæki. Hvers vegna gætu þeir ekki alveg eins stofnað þar flugfélag og hafið samgöngur þaðan? Það er ekkert sem bannar að þetta sé gert og þess vegna vaknar spurningin: Er skynsamlegt að standa þannig að málum að bannað sé að gera þetta frá Íslandi?

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Sú till. til þál. sem hér liggur frammi um frjálsan flugrekstur og flug snertir hvert mannsbarn hér á landi. Ekki þarf að fara mörgum orðum um það að við sem búum á Íslandi erum afar háð flugi, bæði innan lands og til að komast til útlanda. Það er svo að hjá fáum er kostnaður við að komast til nágrannalandanna og ferðast meiri en hjá okkur. Fjöldi Íslendinga fer í sumarleyfi á hverju ári með flugi til Evrópu og Bandaríkjanna. Þetta snertir Íslendinga meira en nokkur önnur samgönguleið hvað varðar farþegaflutninga. Það er því tímabært að láta athuga þessi mál mjög náið. Það er rétt sem kom hér fram í máli hv. 2. þm. Vestf. að Íslendingar gætu hæglega stofnað flugfélag, t.d. í Danmörku og hafið áætlunarflug til Íslands í samkeppni við Flugleiðir á leiðinni Kaupmannahöfn--Keflavík því þeir samningar sem eru í gildi eru gagnkvæmir og því er hægt að hefja flugrekstur frá þeim löndum sem við fljúgum til. En það er einnig svo, og hefði mátt koma inn á það hér, að nýverið er búið að leggja á sérstakan skatt, lendingargjöld, t.d. í Kaupmannahöfn sem þýðir að lægstu fargjöld héðan hækka um 10--20%. Það hefði verið áhugavert að heyra sjónarmið hæstv. samgrh., hvort hann ætlar að beita sér fyrir því innan ríkisstjórnarinnar að þessu verði mótmælt harðlega því þetta kemur niður á öllum þeim farþegum sem fara þarna á milli. Lágu fargjöldin sem boðið hefur verið upp á hækka verulega við tilkomu þessa nýja skatts sem er lagður á. Ég ætla nú ekki að hafa öllu fleiri orð um þessa þáltill. en það er auðvitað mikið hagsmunamál fyrir hvern og einn að flug sé sem ódýrast milli landa. M.a. hefur verkalýðshreyfingin staðið að því að semja um sérstakt leiguflug til ýmissa staða fyrir sína umbjóðendur og hefur það lækkað verðið á þeim tímum, þ.e. sumarleyfistímum, fyrir ákveðinn hóp fólks. En auðvitað þyrftu að vera miklu meiri möguleikar á að fljúga ódýrt. En það er náttúrlega eitt sem þyrfti líka að gera og það er að skoða betur flugsamgöngur almennt. Í því sambandi vil ég minna á að Evrópubandalagið hyggst fella niður ýmsar takmarkanir á flugi innan þess svæðis sem mun þýða harðari samkeppni þar. Það gæti farið svo að við verðum að taka tillit til þeirra hluta mjög bráðlega. Ég ætla ekki að lengja mál mitt en tel að þetta sé mjög þarft mál til að athuga og vona að það verði afgreitt jákvætt.

Karvel Pálmason Virðulegur forseti. Ég heyri það að hv. 2. þm. Vestf. er orðinn æði mikill frjálshyggjumaður. Og kannski er það tónninn úr flokknum, ekki veit ég það, en það er auðvitað frjálsræði á fleiri sviðum en í flugi. Það er með verðlagið. Á ekki að gefa það frjálst, leyfa samkeppnina? Er það stefna Framsóknar? Er hún einhver önnur?  hugsa um, hvað á að gera, þá verður það ekki trúverðugt tal. Það a.m.k. sannfærir ekki okkur efasemdamennina um að þetta sé raunhæft. En trúlega er sjálfsagt að skoða það. En ég segi enn, við höfum reynt að feta þennan veg í einhverjum mæli og það hefur ekki gefið góða raun, það hefur ekki skilað því sem menn voru að vonast eftir að það skilaði.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu enda fór framsagan fyrir málinu því miður fram hjá mér. En ég hef sjálfur reynslu af frjálsri verðlagningu og verðmyndun sem hv. þm. Karvel Pálmason kom hér inn á og ég get alveg fullvissað hann um það að hún hefur leitt til lægra vöruverðs. Í dag er frjáls álagning á innfluttum vörum að meginstofni til, ef ekki öllum. Ég held að þingmaðurinn ætti að beita sér fyrir nýrri könnun til að fá sannleikann í ljós því að ég hygg að þá komi það skýrt fram að verðlag í landinu hefur lækkað neytendum og allri þjóðinni til góðs. Það má kannski líka rifja það upp að þegar hér voru tvö skipafélög, annað sem enn er við lýði og heitir Eimskip og hitt sem ákveðin öfl í landinu drápu sem hét Hafskip, þá var mikil samkeppni um verð á fragt sem leiddi til miklu lægra vöruverðs, miklu lægri fragtflutninga. Nákvæmlega það sama gildir um flugreksturinn og þess vegna styð ég þá hugmynd og þá tillögu sem hér er lögð fram, að flugrekstur á að vera frjáls. Þó menn hafi hér aðallega talað um farþegaflug verðum við líka að tala um fragtina. Hér er mikið flutt inn með flugvélum og eru þeir flutningar má segja eingöngu í höndum Flugleiða og á slíku verðlagi að það er ekki nokkru lagi líkt sem verður til þess að verðlag í landinu er allt of hátt. Það er ekki síst með þetta í huga sem ég styð hugmyndir eins og fram eru komnar hjá hv. þm. Ásgeiri Hannesi Eiríkssyni. Hins vegar er spurningin, hversu frjálst á það að vera? Hvað á að hleypa mörgum flugfélögum inn á ákveðnar leiðir? Ég hygg að það séu til einhverjar alþjóðlegar reglur um það og eftir þeim ber væntanlega að fara. Hæstv. forseti. Ég vildi aðeins fá að undirstrika það að frjáls samkeppni leiðir til góðs. Fyrir því höfum við mörg dæmi og margt sem sannar það. Ég hvet hv. 3. þm. Vestf. til að kanna betur málið áður en hann fer með slíkar fullyrðingar hér úr ræðustól.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem hér hafa tekið til máls, sérstaklega þeim þingmönnum sem hafa lýst sig meira og minna sammála um að liðka eigi um flugrekstur á Íslandi, það eigi að gefa hann frjálsan, enda segir í þáltill. þar sem tekið er til áætlunarflugs, leiguflugs og vöruflutninga, ,,innan þeirra marka sem alþjóðalög og samningar leyfa.`` Það er ekki margt sem ég tel að ég þurfi að svara hér í rauninni því búið er að svara því flestu fyrir mína hönd. Er ég því þakklátur, það sparar mér ómakið. Hins vegar vil ég ekki blanda saman ferðamönnum og umhverfisvernd eins og það væri einn og sami hluturinn. Sem betur fer hefur nú náðst samkomulag um umhverfisráðuneyti og það er komið til síns heima. Það er í góðum höndum, ég þekki það best sjálfur. Við munum væntanlega sjá tekið hraustlega á þeim málum núna á næstunni. Umhverfið er viðkvæmt og ber að vernda það. En ekki er þar með sagt að við eigum að útiloka ferðamenn frá landinu. Það er ekki lausnin. Ferðaþjónustan er allt annar hlutur. Ef við fækkum ferðamönnum þá erum við að draga úr tekjum þjóðarinnar og því hlýt ég að spyrja: Hvar á að finna tekjur í staðinn? Hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir nefndi hér áðan að ferðamenn kæmu til landsins með bíla sína fulla af bensíni og matvælum. Það er mikið rétt. En þeir koma einfaldlega ekki með flugi, þeir ferðamenn koma með skipum þannig að það er nær að fjölga þeim ferðamönnum sem koma með flugvélum og ekki hafa tök á að koma með bensín og matvæli inn í landið frekar en að draga úr flugfarþegum á þeim forsendum að þeir komi með neysluvöl landsins sem hér eru seldar. Arnarflug var nefnt til sögunnar áðan og er vissulega rétt að það stendur ekki föstum fótum í dag, enda hefur það aldrei fengið annað en frákastið. Arnarflug hefur aldrei fengið að fljúga á eftirsóttustu flugleiðum milli landa á Íslandi og heldur ekki innan lands. Arnarflug hefur mátt sætta sig við flugleiðir sem eru rýrari og gefa ekki eins vel í aðra hönd. Þetta er kjarni málsins. Samkeppnin er í rauninni engin í flugi því eitt félag ræður ferðinni og annað er sett hjá. Það er ekki nema von að því félagi gangi illa meðan það er stöðugt haft sem kolbítur í öskustó. En hvað gerist ef Arnarflug hættir rekstri í dag og það verður engin samkeppni? Þá förum við nákvæmlega í sama farið og hv. þm. Ingi Björn Albertsson minntist á áðan, þá fáum við nýtt Hafskip/Eimskip. Þá rýkur verðið upp. Alls staðar þar sem sem Arnarflug hefur þó veitt samkeppni hefur verði verið haldið niðri. En hættan er sú að verðið rjúki strax upp um leið og þeirri samkeppni lýkur. Með leyfi forseta langar mig að lesa hér tölur um viðkomu farþega- og fragtflugvéla á Keflavíkurflugvelli árið 1989, í fyrra. Þá lentu flugvélar Flugleiða 2434 sinnum á flugvellinum, flugvélar Arnarflugs 525 sinnum og erlendar flugvélar 2949 sinnum. Arnarflug er ekki með nema tæp 9% af flugumferðinni til landsins. Það er nú ekki meira. Flugleiðir eru aftur á móti með 50%. Ég er líka með tölur um flutninga um Keflavíkurflugvöll. Í fyrra fóru samtals 658 þús. farþegar um flugvöllinn. Þar af fóru 262 þús. frá Íslandi og 259 þús. komu til Íslands og 135 þús. voru farþegar sem héldu áfram för sinni. Hvorki meira né minna en 25 þús. tonn af vörum fóru um flugvöllinn sem sýnir hve vöruflutningar eru miklir um Keflavíkurflugvöll. Ég nefni þetta til þess að sýna hve flugið er í rauninni snar þáttur af lífi Íslendinga, hvað við fáum mikið af erlendum ferðamönnum, hvað við notum flugið mikið sjálf og hvað hingað berst mikið af vörum með flugvélum. Fyrir þá sem vilja eitt sterkt, gott flugfélag í framtíðinni er ég með miklu betri lausn en Flugleiðir. Þá lausn sem hlýtur að duga. Það er að sameina Flugleiðir og SAS. Þá erum við komin með eitt sterkt, gott flugfélag. Úr því sameiningin gildir, af hverju eigum við þá að láta staðar numið við Flugleiðir? Af hverju höldum við þá ekki áfram alla leið og sameinum Flugleiðir og SAS? Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að hafa fengið að mæla fyrir þessu máli hér í dag og ég þakka fyrir þær umræður sem hér hafa skapast.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Hv. 3. þm. Vestf. hefur viljað setja mig í flokk frjálshyggjunnar með þeim manni sem skrifað hefur um það lærðar greinar, þann hugsanlega möguleika að selja ömmu sína. Ég biðst undan því að vera færður þannig til í íslenskum stjórnmálum. Hins vegar biðst ég ekki afsökunar á því að hafa tekið þeim rökum sem Jón Sigurðsson setti fram í sínum greinum um verslunarfrelsi og ferðafrelsi til og frá landinu.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um vöruþróunarsjóð. Hún hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa lagafrumvarp sem heimilar að leggja ósótt orlofsfé til launþega hjá Pósti og síma og gleymdar innistæður hjá bönkum og sparisjóðum í sérstakan sjóð til að efla þróun á nýjum framleiðsluvörum hér á landi. Verkinu sé lokið fyrir þingbyrjun haustið 1990.`` Ástæðan fyrir því að þessi till. er flutt er sú að víða eru peningar í kerfinu sem hafa ekki verið sóttir, hafa aldrei verið hafnir. Hjá Pósti og síma liggur orlofsfé, um 50 millj. kr., í lok síðasta árs, sem enginn hafði sótt, þrátt fyrir ábendingar, auglýsingar og ítrekanir. Það sama gildir um ýmsa banka og sparisjóði og aðra sjóði að þar eru peningar sem hafa gleymst einhverra hluta vegna, enginn á, en þeir liggja áfram inni í viðkomandi bönkum og sparisjóðum. Flm. er þeirrar skoðunar að þessa peninga eigi að nota til vöruþróunar og stofna í því skyni sérstakan sjóð. Sjóðurinn verði notaður til að þróa nýjar vörur til útflutnings. Það mundi koma allri þjóðinni til góða þar sem segja má að þjóðin eigi þessa peninga þar sem þjóðin hefur gleymt þeim. Það mundi efla allt atvinnulíf og framleiðsluna í landinu. Það mundi styrkja útflutninginn. Þetta styrkir og eflir hag þjóðarinnar allrar. Íslenskir hugvitsmenn hafa margir hverjir aldrei náð að koma sínum hugmyndum á framfæri vegna þess að ekki hafa verið peningar til þess. Stöðugt eru að skjóta upp kollinum nýjar og nýjar hugmyndir sem eru þess virði að þær séu skoðaðar og þeim sé gaumur gefinn. Hvort hægt sé að vinna úr þeim nýjar vörutegundir sem gætu orðið að útflutningsvöru. Það er lagt til að í stjórn þessa sjóðs séu skipaðir menn frá samtökum útflytjenda, framleiðenda og iðnrekenda, ásamt Verslunarráði og Félagi hugvitsmanna. Sjóðurinn heyri undir viðskrh. og verði honum falið að semja reglugerð um sjóðinn og skipa oddamann í stjórnina. Virðulegi forseti. Ég mæli með því að þessi till. fari til síðari umr. og til hv. allshn.

Flm. (Guðmundur G. Þórarinsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 579 um reiðvegaáætlun. Flm. þessarar þáltill. eru auk mín Jón Kristjánsson, Jóhannes Geir Sigurgeirsson, Páll Pétursson, Alexander Stefánsson, Ólafur Þ. Þórðarson, Guðni Ágústsson og Jóhann Einvarðsson. Till. sem ég mæli hér fyrir hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að láta í samvinnu við samtök hestamanna og sveitarfélaga gera reiðvegaáætlun. Áætlun þessi skal gerð til fjögurra ára í senn. Samgönguráðherra skal í því skyni skipa nefnd er hafi það hlutverk að vinna reiðvegaáætlun og endurskoða hana reglulega. Í starfi sínu taki nefndin meðal annars mið af eftirfarandi atriðum: 1. Gera skal reiðvegaáætlun til fjögurra ára í senn og forgangsraða skal verkefnum. 2. Hafa skal nána samvinnu við m.a. Landssamband hestamannafélaga, samtök sveitarfélaga, Vegagerð ríkisins, Náttúruverndarráð, Landgræðslu, Skógrækt ríkisins, skipulagsstjórn og Ferðaþjónustu bænda sem og einstök sveitarfélög og landeigendur. 3. Bæta skal aðstöðu hestamanna á þjóðvegum og haga þannig að öryggi gegn slysum verði sem mest. 4. Viðurkenna skal í raun umferð ríðandi manna sem hluta af samgöngum landsmanna. 5. Friðlýsa þarf fornar reiðleiðir og halda þeim við. 6. Við mat umferðar á hestum skal höfð hliðsjón af hesthúsahverfum, skeiðvöllum, hrossabúum, hagagöngu, staðsetningu gisti- og ferðamannastaða og veitinga- og útivistarstaða. 7. Hafa skal hlið á girðingum þar sem alfaraleiðir og girðingar skerast. 8. Tryggja skal vernd svæða og leiða sem hafa gildi vegna náttúrufegurðar og skilyrða sem gera þau eftirsóknarverð sem reiðland. 9. Umferð ríðandi manna má eigi spilla ræktuðu landi, túnum, görðum eða skógrækt og ekki ónáða búfé.`` Þáltill. þessi er flutt samhliða tveimur frv. til laga. Annað frv. er um breytingu á vegalögum, og hefur þegar verið mælt fyrir því hér á þingi og því vísað til samgn. Þar er kveðið svo á að Vegagerð ríkisins skuli sjá um gerð og viðhald reiðvega samkvæmt sérstakri reiðvegaáætlun sem hér er síðan mælt fyrir með þáltill. Hitt frv. fjallar um sérstakt hóffjaðragjald sem greiða skal af hóffjöðrum og notað skal til reiðvegagerðar, en ríkissjóður leggi jafnframt fram jafnvirði hóffjaðragjaldsins til slíkrar reiðvegagerðar. Það sem hér er um að ræða er í fyrsta lagi að tekin eru af öll tvímæli og Vegagerð ríkisins falið alveg skýrt að sjá um gerð og viðhald reiðvega. Það hefur enginn einn aðili haft á höndum hingað til og Vegagerðin er af ýmsum ástæðum mjög vel fallin til þess. Í öðru lagi er aflað fjár til reiðvegagerðar á móti því sem ríkið leggur til enda eðlilegt að hestamenn greiði að talsverðum hluta sjálfir fyrir gerð reiðvega. Í þriðja lagi er síðan sú till. til þál. sem hér er flutt um reiðvegaáætlun sem gerð reiðvega verði unnin eftir og þar skiptir meginmáli auðvitað forgangsröðun. Þessi till. hefur það hlutverk að fela samgrh. að vinna í samvinnu við samtök hestamanna og sveitarfélaga að gerð reiðvegaáætlunar og forgangsröð verkefna en eins og kunnugt er nýtur hestamennska sívaxandi vinsælda og hestaeign fer vaxandi. Því verður ekki hjá því komist að taka tillit til ríðandi manna í umferðinni en aukin bílaumferð á þjóðvegum landsins gerir nauðsynlegt að það sé gert með skipulegum hætti. Árið 1982 var gert samkomulag milli Landssambands hestamannafélaga og Vegagerðar ríkisins um gerð reiðvega. Það samkomulag er fylgiskjal með frv. um breytingu á vegalögum sem ég hef lagt hér fram í þinginu og mælt fyrir. Reynsla af þessu samkomulagi hefur ekki orðið nægilega góð og nauðsynlegt er að skýra málin frekar og koma þeim í fastara horf. Bæði er að fé til gerðar reiðvega hefur verið mjög af skornum skammti sem og að nauðsynlegt er að kveða skýrar á í lögum um hver beri veg og vanda af reiðvegagerð, hvernig fjár sé aflað til hennar og hverjir vinni áætlun um reiðvegagerð og ákveði forgang verkefna. Óhjákvæmilegt er að umferð ríðandi manna verði í raun viðurkennd sem hluti af samgöngum landsmanna. Til þess að þetta sé unnt verður að taka tillit til umferðar ríðandi manna við skipulagningu vegakerfis landsins. Sérstaklega þarf að hafa hliðsjón af staðsetningu hesthúsahverfa, skeiðvalla, hrossabúa, hagagöngu, gisti- og veitingastaða og útivistar- og ferðamannastaða. Mikilvægt er einnig að friðlýsa fornar reiðleiðir og halda þeim við. Með þeim hætti er varðveittur ákveðinn þáttur í menningarsögu landsins. Mikilvægt er í þessu sambandi að tryggja að gróður spillist ekki og sjá til þess að saman geti farið vernd og notagildi. Hestamennska og hestaíþróttir eru sem fyrr segir mjög vaxandi. Íslenski hesturinn er í auknum mæli orðinn útflutningsvara en jafnframt koma erlendir ferðamenn hingað í vaxandi mæli til hestamannamóta og ferða á hestum. Fram hjá þeirri staðreynd geta Íslendingar ekki litið og þurfa að bregðast rétt við enda getur hesturinn einmitt orðið mikilvægur þáttur í uppbyggingu ferðamannaiðnaðar í landinu í nánustu framtíð. Í því sambandi er auðvitað mikið starf óunnið og margt sem þarf að hafa í huga. Eigendur veitingastaða þurfa víða að gera hestamönnum kleift að njóta þeirrar þjónustu sem þeir hafa á boðstólum. Til þess þurfa þeir að koma upp góðri hrossarétt, vel mölborinni og með skjólgirðingu sem er t.d. 1 1 / 2 metri á hæð. Aðstaða þarf að vera til að brynna hestunum og æskilegt að hey geti verið til sölu. Við gististaði, tjaldstæði og orlofsbúðir þarf að hafa aðstöðu til hagbeitar, þar þurfa að vera hrossaréttir og geymslur fyrir reiðtygi. Ferðaþjónusta bænda þarf að geta veitt hestamönnum fyrirgreiðslu af ýmsu tagi, ekki aðeins leigt mönnum hross heldur einnig haft hagbeit til sölu. Sveitarstjórnir og upprekstrarfélög eiga mörg góða skála á fjöllum, skála sem nýta mætti betur og leigja ferðafólki og gætu fallið vel inn í ferðir ríðandi manna um landið. Þannig mætti hugsa sér eins konar net náttstaða á hálendinu en hey þyrfti að vera til sölu á sem flestum stöðum svo að gróður spillist ekki. Við gerð reiðvega þarf að hafa í huga að vegir, sem hægt er að fara allt árið, eru nauðsynlegir í nágrenni hesthúsabyggða. Slíkir vegir eru eðlilegt viðfangsefni viðkomandi sveitarfélaga, hestamanna og Vegagerðar. Talsvert aðrar kröfur þarf að gera til slíkra vega en þeirra sem aðeins eru notaðir stuttan tíma á ári vegna þess að umferð getur orðið mikil á takmörkuðu svæði vetur og vor þegar blautt er um. Slíkir vegir þurfa að falla vel inn í skipulag en gera má ráð fyrir að mest álag sé á þessa vegi næst hesthúsunum, 5--10 km umhverfis þau, en fjær dreifist álagið verulega. Vel má hugsa sér að reiðvegir í þéttbýli geti verið meðfram þjóðvegum eða lagðir sérstaklega um útivistarsvæði, en áherslu verður að leggja á að friða alla reiðvegi fyrir umferð vélknúinna farartækja og kveða þarf skýrt á um umferðarrétt með merkingum þar sem reiðmenn þurfa að fara þvert á veg. Víða eru gömlu malarvegirnir ágætir reiðvegir þegar þeir eru opnir. Við gerð reiðvega þarf sérstaklega að gera ráð fyrir áningarstöðum, helst með því móti að víkja megi spölkorn frá vegi. Fskj. með þessari þáltill. er þáltill. sem flutt var árið 1986 af þingmönnunum Páli Péturssyni og Ólafi Þ. Þórðarsyni þar sem var farið fram á að Alþingi ályktaði að ríkisstjórnin skipaði nefnd er gerði áætlun um reiðvegagerð. Ég held að hér sé hreyft mjög nauðsynlegu máli og í heild mynda þessi þrjú mál samstöðu og þau þurfa að fara saman í gegnum þingið til þess að full not séu af. Ég hef orðið var við að hestamenn víða um land hafa mikinn áhuga á þessu máli, að einmitt reiðvegagerð verði komið í skipulagt og fast horf. Ég vil nefna það, virðulegur forseti, að til að mynda hefur mér borist skýrsla frá ferðanefnd Landssambands hestamannafélaga, sem formaður ferðanefndarinnar, Ólafur B. Schram, sendi mér, þar sem nokkuð er fjallað um þessi mál. Ég gríp hér stutt ofan í þá skýrslu, með leyfi forseta, en ferðanefnd Landssambands hestamanna hefur nú gefið út reiðvegakort og lýsingar á reiðleiðum yfir landshlutana Mið-Vesturland og Mið-Ísland. Tilgangur þessarar útgáfu er tvíþættur, annars vegar að vera hjálpargagn ferðamanna við skipulagningu ferðalaga og hins vegar liður í heildarskipulagningu reiðvegakerfis um landið allt. Stuttu síðar segir svo í þessari skýrslu, með leyfi forseta: ,,Sú aukning sem orðið hefur á vinsældum hestaíþróttarinnar hefur m.a. komið fram í mikilli aukningu sumarferða. Umferð ríðandi fólks um byggðir og óbyggðir landsins hefur ekki farið fram hjá neinum og er það eitt af hlutverkum Landssambands hestamanna að hafa forustu um skipulagningu og stjórn þeirra mála er snúa að aðbúnaði og aðstöðu fyrir ferðafólk.`` Það er alveg ljóst að umferð ríðandi manna fer stöðugt vaxandi og þessi mál verður að taka föstum tökum. Ég vona því að Alþingi Íslendinga taki þessar tillögur til afgreiðslu og legg til, hæstv. forseti, að að lokinni umræðu um þetta mál verði till. vísað til allshn.

Flm. (Kristinn Pétursson) Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér till. um einkavæðingu sem hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að efna nú þegar til samkeppni um tillögur um einkavæðingu með sölu ríkisfyrirtækja og hvernig skuli að henni staðið.`` Öllum er ljós sá vandi sem við blasir í ríkisfjármálum. Til þess að leysa hluta þessa vanda er nærtækt ráð að selja ríkisfyrirtæki og því er þessi tillaga flutt. Eðlilegt er að standa að þessu með þeim hætti að efna til samkeppni um tillögur af þessu tagi, hvaða ríkisfyrirtæki skuli seld og hvernig skuli að því staðið. Ég tel að einkarekstur hafi sýnt það í hinum vestræna heimi að hann hafi yfirburðakosti hvað varðar hagkvæmni í rekstri, borgurum hins vestræna heims til bættra lífskjara. Það er mjög þýðingarmikið í ljósi nýafstaðinna kjarasamninga að leitað verði sem flestra leiða til þess að minnka hallann á fjárlögum. Sala á ríkisfyrirtækjum er mjög auðveld leið til þess að rétta af fjárlagahalla og því eðlilegt að efna til samkeppni nú þegar um hvaða ríkisfyrirtæki skuli seld og hvernig skuli að því staðið. Samkeppni um mál sem þetta tryggir það að margar góðar hugmyndir komi fram þannig að hér yrði um vandaða málsmeðferð að ræða. Ég teldi eðlilegt að forsrh., fjmrh. og viðskrh. skipi einn mann hver í nefnd sem sæi um framkvæmd málsins. Hugmyndir frá einkaaðilum um málefni sem þetta verða alltaf ferskari og betri en hugmyndir ofan úr kerfinu, þ.e. ég hef meiri trú á fólkinu en kerfinu sjálfu. Markmiðið, eins og áður sagði, með þessari tillögu er að finna leiðir til þess að minnka fjárlagahallann og um leið að minnka glórulausa seðlaprentun framkvæmdarvaldsins sem lengi hefur viðgengist því ríkissjóður Íslands hefur mörg undanfarin ár verið fjármagnaður með svokölluðum yfirdrætti í Seðlabankanum sem síðan er breytt í erlenda lántöku og þannig hefur fjárlögum hvers árs verið lokað. Þessi aðgerð felur í sér útþynningu á gjaldmiðli landsins og skapar að mínu mati gífurleg vandamál. Ég tel að afleiðingin af því að þynna út gjaldmiðilinn með seðlaprentun sé m.a. sú gífurlega verðbólga sem við höfum búið við undanfarin ár og þensla og að vextir rjúka upp úr öllu valdi. Vísitalan hækkar og spákaupmennska t.d. í fasteignum vex. Síðan vill fólk auðvitað launahækkanir vegna verðhækkana, gengið er fellt o.s.frv. Þessa sögu þekkjum við. En forsögu málsins tel ég vera þá að ríkissjóður hafi lifað um efni fram og prentað bara seðla fyrir hallanum. Því er þessi tillaga flutt um einkavæðingu með því að selja ríkisfyrirtæki til að reyna að snúa ofan af hlutunum en ekki halda áfram á sömu braut. Ég tel að efnahagslegt umhverfi hér á landi sé að mörgu leyti beinlínis fjandsamlegt öllum heilbrigðum atvinnurekstri og með fjandsamlegt á ég við það að óstjórn í efnahagsmálunum og glórulaus seðlaprentun geri það að verkum að ekki er hægt að reka fyrirtæki nærri eins vel og undir eðlilegum kringumstæðum. Við getum nefnt sem dæmi að blaðið Economist gerði könnun á því með svokölluðu hamborgaragengi hér fyrir rúmu ári síðan. Þá kom það í ljós að hamborgarar á Íslandi voru 186% dýrari en í New York. Það er ágætis sýnishorn þess að allt er dýrt á Íslandi, bókstaflega allt, því að verðbólgan er svo mikil og óstjórnin að við erum ekki að verða samkeppnisfær á neinum sviðum, enda hráefnin í vaxandi mæli flutt úr landi, einmitt vegna þess að efnahagslegt umhverfi er hér hálffjandsamlegt eins og ég áður sagði. Við eigum nóg af fínum auðlindum og við getum gert miklu betur í að nýta þessar auðlindir á alla vegu, en forsendan fyrir því er að ríkissjóður Íslands verði rekinn með miklu betri hætti en hann er í dag og nákvæmni verði viðhöfð á öllum sviðum þar. Ég vil nefna það sem dæmi að efnahagsleg stórveldi úr rústum seinni heimsstyrjaldarinnar, eins og Japan og Þýskaland, urðu að veruleika m.a. fyrir mikla nákvæmni í fjármálum, fjárfestingum og opinberum rekstri. Ég held að það sé alveg orðið tímabært að við tökum þessa nákvæmni í rekstri til fyrirmyndar og reynum að fara í spor þessara þjóða hvað þetta varðar. Með vaxandi einkavæðingu á næstu árum getum við minnkað fjárlagahalla og tryggt þannig vaxandi stöðugleika í efnahagsmálum. Stöðugleika í efnahagsmálum tel ég vera forsendu fyrir því að bæta lífskjör hér á landi og auka kaupmáttinn síðar meir. Ég held að aukin einkavæðing með sölu ríkisfyrirtækja sé lykillinn að auknum stöðugleika vegna þess að það leiðir af sér minni halla á fjárlögunum og lántökuþörf ríkisins minnkar við sölu ríkisfyrirtækja og þannig minnkar eftirspurn ríkisins eftir fjármagni sem aftur leiðir af sér lækkandi fjármagnskostnað. Tillagan fæst vonandi samþykkt hér í hv. Alþingi, enda felur hún einungis í sér söfnun á hugmyndum um hvernig skuli staðið að sölu hinna ýmsu ríkisfyrirtækja og til að tryggja það að góðar hugmyndir eigi greiða leið að kerfinu og að þessari umræðu. Ég held að stjórnmálamenn eigi að gera meira að því að treysta fólkinu í landinu til að reka fyrirtækin og það muni leiða okkur til farsældar og efnahagslegrar velmegunar. Ég legg því til að lokum, virðulegi forseti, að þessari tillögu verði vísað til allshn.