Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) : Eins og fyrr verða þær upplýsingar, sem hér eru gefnar um afkomu ársins 1938, með þeim fyrirvara, að endanleg niðurstaða getur orðið lítið eitt öðruvísi, en samkvæmt reynslu undanfarinna ára ætti sá mismunur ekki að nema neinu, sem máli skiptir. Mun ég þá byrja á upplýsingum um rekstur ríkissjóðs á árinu 1938. Tekjuafgangur skv. rekstraryfirliti hefir orðið 1,72 millj. kr., en var á sínum tíma áætlaður í fjárlögum fyrir árið 1938 1.142 millj. kr. Er tekjuafgangurinn því um 590 þús. kr. hærri en gert var ráð fyrir. Stafar þetta af því, eins og nánar mun skýrt frá síðar, að tekjurnar hafa farið meira fram úr áætlun en gjöldin. Er þetta hagstæðasta rekstrarniðurstaða hjá ríkissjóði, sem náðst hefir nú um langt skeið, og verður að fara aftur til ársins 1928 til þess að fá sambærilega niðurstöðu. Eins og yfirlitið um eignahreyfingar, sem ég las áðan, ber með sér, hefir heildarniðurstaðan orðið sú, að greiðslujöfnuður hefir orðið hagstæður um nálega 380 þús. kr., en var áætlaður í fjárlögunum óhagstæður um 110 þús. kr. En þegar talað er um greiðslujöfnuð, ber þess vel að gæta, að þá eru reiknaðar með til útgjalda afborganir af lánum ríkissjóðs, en þær námu á síðastl. ári um 1.4 millj. kr. Verður nánar vikið að áhrifum ársviðskiptanna á efnahag ríkissjóðs í sambandi við yfirlit um skuldirnar. Tekjur hafa farið fram úr áætlun um 1.84 millj. kr., eða á milli 10–11%. Eru það ekki mjög miklar umframtekjur, miðað við það, sem oft hefir áður verið, og í raun og veru lágmark þess, sem menn fyrirfram töldu nauðsynlegt til þess að standast umframgreiðslur, með tilliti til þess, sem þær hafa orðið undanfarið. Tollar og skattar hafa reynzt 1 millj. kr. meiri en áætlað var, eða um 7%. Ágóði af einkasölum og aðrar tekjur hafa orðið um 800 þús. kr. hærri en ráðgert var í fjárlögum. Er ágóði af áfengisverzluninni jafnhár og árið áður, en tekjur tóbakseinkasölunnar 80–90 þús. kr. meiri en 1937. Útgjöld á rekstrarreikningi voru áætluð kr. 16.322 millj., en hafa reynzt kr. 17.586 millj. Hafa útgjöldin því farið um 1.264 millj. kr. fram úr áætlun, eða orðið um 7.7% hærri en fjárlög ráðgerðu. Eru þetta minni umframgreiðslur en þekkzt hafa undanfarið. Ég hefi ekki athugað þetta lengra aftur en til ársins 1920, en á því tímabili hafa umframgreiðslur aldrei orðið lægri en nú, hvorki hlutfallslega miðað við áætlun né heildarupphæðin sjálf, sem greidd er umfram fjárlög. Næstlægsta hlutfallstalan, sem ég hefi fundið síðan 1920, er 10.5% árið 1936. Ég mun þá víkja að umframgreiðslum á einstökum liðum fjárlaganna. Vextir hafa farið 77 þús. kr. fram úr áætlun, en hinsvegar orðið öllu lægri en árið áður. Má segja, að þessi umframgreiðsla stafi af ógætilegri áætlun vaxtaútgjaldanna. Kostnaður við rekstur stjórnarráðsins og þeirra skrifstofa, er standa í beinu sambandi við það, hefir farið 87 þús. kr. fram úr áætlun. Af þeirri upphæð stafa 13500 krónur af endurbótum og viðhaldi á stjórnarráðshúsinu, ráðherrabústað og konungshúsinu á Þingvöllum. En 64 þús. kr. eru greiddar umfram áætlun vegna rekstrar stjórnarráðsins, og hefir sá kostnaður lengi verið of lágt reiknaður í fjárlögum. Þessi kostnaður er um 23 þús. kr. meira en í fyrra. Stafar það meðal annars af auknum starfskröftum í utanríkismálaráðuneytinu og við gæzlu simamiðstöðvar í stjórnarráðinu. Þá hefir orðið að leigja sérstakt húsnæði fyrir utanríkismálaskrifstofuna. Einnig má nefna, að miklar birgðir af pappír hafa verið keyptar á árinu, eða fyrir um 6 þúsund krónur. Störfin í ráðuneytunum fara sífellt vaxandi, og er óhjákvæmilegt að útgjöldin aukist. Kostnaður við dómgæzlu og lögreglustjórn hefir farið 132 þús. kr. fram úr áætlun. Hefir lengi gengið illa að fá áætlunarfjárhæð þessarar greinar til að standast í framkvæmd. - Kostnaður við landhelgisgæzlu hefir reynzt 35 þús. kr. meiri en reiknað var með. Rekstrarkostnaður nýja varðbátsins, Óðins, hefir reynzt meiri en smærri bátanna, sem áður voru. Eignahreyfingar 1938. Inn Fjárlög Reikningur Tekjur samkv. rekstrarreikningi 17464280 19307623 I. Fyrningar 326833 351500 II. Útdregin bankavaxtabréf 50000 113800 HI. Endurgr. fyrirframgreiðslur 10000 17000 IV. Endurgreidd lán og andvirði seldra eigna 50000 124100 Greiðslujöfnuður samkv. fjárl 113028 Samtals kr. 18014141 19914023 Út Fjárlög Reikningur Gjöld samkv. rekstrarreikningi 16322141 17586953 I. Afborganir lána: 1. Ríkissjóður: a. Innlend lán 391150 390097 b. Dönsk lán 329622 329622 c. Ensk lán 476228 476253 2. Landssíminn 210000 210000 1405972 II. Eignaaukning ríkisstofnana: 1. Landssíminn 167000 170000 2. Ríkisprentsmiðjan 15000 15000 3. Landssmiðjan 18000 8000 4. Kristneshæli 10000 10000 5. Ríkisútvarpið ............150000 :- Viðtækjaverzl. ............60000 90000 6. Grænmetisverzlun 63000 7. Tóbakseinkasala 40000 8. Bifreiðaeinkasala 19000 9. Raftækjaeinkasala 44000 459000 III. Vitabyggingar 65000 60000 IV. Lögb. fyrirframgreiðslur 10000 16000 Samtals kr. 18014141 19527925 Greiðslujöfnuður samkv. reikningi 386098 Samtals kr. 18014141 19914023 Skrifstofukostnaður sýslumanna og bæjarfógeta hefir orðið 35 þús. kr. meiri en áætlað var. Ennfremur hafa hreppstjóralaun orðið 22500 kr. hærri en fjárlög ráðgerðu, og stafar það af lagabreytingu, sem gerð var eftir að fjárlög voru fullsamin. Kostnaður við tollgæzlu hefir orðið 33 þús. kr. meiri en áætlað var í fjárlögum, og stafar það af auknu tolleftirliti. Er ekki unnt að komast hjá slíku, og meira að segja unnið að því að auka tollgæzluna enn á þessu ári. Sameiginlegur embættiskostnaður á 11. gr. B hefir farið 92 þús. kr. fram úr áætlun. Fasteignamatskostnaðurinn er þar stærsti liðurinn, 59 þús. kr. Stafar það af því, að meira var unnið að nýja fasteignamatinu árið 1938 en búizt var við. Kostnaður við vegamál á 13. gr. hefir farið 150 þús. kr. fram úr áætlun. Þar af eru 120 þús. kr. til „benzínvega“, og er raunverulega ekki hægt að kalla það umframgreiðslu, því að sú greiðsla miðast við benzínskattstekjurnar á hverjum tíma, sem eiga að ganga til þessara sérstöku vegabóta. Þá hefir lögboðið tillag til sýsluvegasjóða orðið 28 þús. kr. meira en áætlað var. Er sú upphæð algerlega áætluð í fjárlögunum. Tillag til nýrra þjóðvega var 22 þús. kr. meira en fjárlög ráðgerðu, og tillag til brúargerða 18 þús. kr. umfram áætlun. Kostnaður við kennslumál í 14. gr. hefir farið 120 þús. kr. fram úr áætlun. Eru margir smáir liðir, sem mynda þá upphæð, en helzta má telja umframgreiðslu á tillagi til gagnfræða- og héraðsskóla, samkvæmt lögum, 44 þús. kr. En sú fjárhæð er ávallt miklum breytingum háð, þar sem greiðslurnar miðast við nemendafjölda frá ári til árs. Er því framkvæmdavaldinu ekki unnt að hafa nein áhrif á þessa greiðslu. Kennaralaun hafa farið 25 þús. kr. fram úr áætlun. Aðrir liðir, sem til greina koma, eru svo smáir, að ekki er ástæða til að minnast á þá sérstaklega. Umframgreiðslur á 19. gr., óviss útgjöld, námu 132 þús. Útgjöld á þeim greinum fjárlaganna, sem hér hafa ekki verið nefndar, hafa ýmist ekki farið fram úr áætlun eða orðið lægri en ráð var fyrir gert, og sé ég ekki ástæðu til að geta um þær í þessu sambandi. Greiðslur samkv. þingsályktunum námu samtals 133 þús. kr. Þar af nam tillag til sundhallarinnar í Reykjavík 80 þús. kr. Er þá ógreidd á þessu ári álíka fjárhæð í sama skyni, til þess að staðið sé við greiðslur samkv. þál. frá 1933, en fyrir þessu hefir ekki verið gert ráð í fjárl. fyrir 1938. Kostnaður við hafrannsóknir í Faxaflóa nam Breytingar á skuldum á árinu 1938. Afborganir af föstum lánum ríkissjóðs og landssímans 1405972 1396868 Lækkun á lausaskuldum 2802840 Afborganir greiddar af öðrum en ríkissjóði 395825 Samtals kr. 3198665 Innlend lán tekin á árinu 736200 Ensk lán, tekin vegna ríkisstofnana 1350818 Víxilskuld í Útvegsb. vegna h/f Oturs 100000 Hluti af víxilláni hjá Hambro 821817 3008835 Mismunur kr. 189830 Samanburður á skuldum pr. 31. des. 1937 og 1938. 1937 1938 Innlend lán 3476573 3822676 Dönsk lán vegna ríkissjóðs 1073528 743905 Dönsk lán vegna veðdeildar 5541620 5373121 Ensk lán 31756362 32403601 Lausaskuldir 3297885 2822834 Skuldir landssímans 1492947 1282948 Samtals kr. 46638915 46449085 Mismunur kr. 189830 25 þús. kr. Þingið ákvað, að þessar rannsóknir skyldu fram fara í sambandi við tilraunir til að friða Faxaflóa, en ætlaði hinsvegar enga fjárhæð í þessu skyni. Er nú gert ráð fyrir fé í þessum tilgangi í fjárlfrv. fyrir árið 1940. Mþn. í skatta- og tollamálum og mþn. í bankamálum hafa kostað 26 þús. kr. samtals. Greiðslur samkv. sérstökum lögum námu 232 þús. kr. Eru þessar greiðslur ýmist samkv. lögum, er sett voru eftir að fjárl. voru fullgerð, eða - og þó að mjög litlu leyti - samkv. eldri lögum, er láðst hefir að taka tillit til við samningu fjárl. Stærsta fjárhæðin í þessum flokki er greiðsla upp í vexti af fasteignaveðslánum bænda, 75 þús. kr. Stafar greiðslan af því, að þegar Alþ. felldi niður heimildina til vaxtagreiðslunnar, var áætlunarfjárhæðin í þessu skyni einnig felld niður, en ekki athugað, að töluvert var ógreitt af vaxtastyrk, er gjaldfallinn var fyrir 1. janúar 1938. Þá er 15 þús. kr. greiðsla samkv. framfærslulögunum. Stendur þannig á því, að með stofnun jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga var felld niður fjárveiting vegna fátækralaganna, en láðst hafði að athuga, að eftir sem áður bar ríkissjóði skylda til þess að greiða framfærslustyrki, veitta íslenzkum ríkisborgurum erlendis, kostnað við heimflutning þeirra og endurgreiða sveitarfélögum framfærslustyrk, sem veittur er þeim, sem ekki eiga framfærslurétt hér á landi. Þá er rétt að telja 35 þús. kr., sem er kostnaður við gjaldeyris- og innflutningsnefnd umfram þær tekjur, sem nefndin hefir af gjaldi fyrir gjaldeyris- og innflutningsleyfi. Halli á bifreiðaeftirliti hefir orðið 17900 kr. og kostnaður vegna l. um meðferð einkamála í héraði 16786 kr. Er sá kostnaður vegna þess ákvæðis l., að sýslumönnum og bæjarfógetum skuli lögð til skrifstofuhúsgögn. Hefir þó áreiðanlega verið farið eins sparlega í þeim efnum og unnt hefir verið. - Aðrar greiðslur samkv. sérstökum l. eru ekki svo háar, að ástæða sé til að nefna þær sérstaklega hér. Greiðslur samkv. væntanlegum fjáraukal. nema 89271 kr. Af þeirri fjárhæð hefir 52 þús. kr. verið varið til hjálpar sjómönnum á Austurlandi, vegna hinnar hörmulegu vertíðar, sem þar var á síðasta vetri. Hefði þessi hjálp ekki verið veitt, var ekki annað fyrirsjáanlegt en að allur fjöldi sjómanna, sem stóðu uppi allslausir, hefði orðið að leita sveitarhjálpar með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir sveitar- og bæjarfélögin og þeirra eigin framtíð. - Þá er kostnaður við komu krónprinshjónanna, 23900 kr. - Aðrar fjárhæðir sé ég ekki ástæðu til þess að nefna að sinni. Séu umframgreiðslurnar árið 1938 athugaðar gaumgæfilega, kemur í ljós, að flestar eru þær vegna sérstakra samþykkta Alþ., er eigi hefir verið gert ráð fyrir í fjárl., og margar hverjar hafa verið samþ. eftir að fjárl. voru samin, eða samkv. l., er hafa haft meiri kostnað í för með sér en fyrirsjáanlegt var, er fjárl. voru samþ. Mjög mikill minni hl. umframgreiðslnanna stafar hinsvegar af því, að rekstur stofnana hafi orðið dýrari en til var ætlazt, eða ráðizt hafi verið í frekari framkvæmdir en fjárl. ráðgerðu. Því er ómögulegt að neita, að mikið hefir áunnizt hin síðari ár í þá átt að minnka mismuninn á fjárl. og landsreikningi og miða framkvæmdir allar og rekstur við það, sem Alþ. hefir ætlazt til. Er nú þessi mismunur orðinn líkari því, sem gerist með öðrum þjóðum, en áður var. Alþ. ber að sjálfsögðu að gera strangar kröfur til ríkisstj. og allra embættismanna um að halda vel á fé, en þingið má heldur eigi fara inn á þá braut að nýju, að áætla útgjöldin vísvitandi of lág og ganga þannig út frá því sem sjálfsögðu, að farið sé fram úr áætlun fjárl. Með því móti Yfirlit um rekstrarafkomu G j ö 1 d : Fjárlög Reikningur 7. gr. Vextir 1680000 1157757 8. - Borðfé Hans Hátignar 60000 60000 9. - Alþingiskostnaður 245920 261489 10. - I. Ráðuneytið og ríkisféhirðir 280746 371318 10.- II. Hagstofan 65300 65250 10. - III Utanríkismál 146000 147919 11. - A. Dómgæzla og lögreglustjórn 1461760 1634487 11. - B. Sameiginlegur embættiskostnaður 317000 409239 12. - Heilbrigðismál 669481 701136 13. - A. Vegamál 1696902 1849000 13. - B. Samgöngur á sjó 654000 654000 13. - C. Vitamál og hafnargerðir 680450 661160 13. - D. Flugmál 5000 14724 14. - A. Kirkjumál 410120 415731 14. - B. Rennslumál 1829829 1977595 15. - Til vísinda, bókmennta og lista 235360 240355 16. - Til verklegra fyrirtækja 3828400 3757795 17. - Til almennrar styrktarstarfsemi 1592500 1586157 18. - Eftirlaun og styrktarfé 363373 363320 19. - Óviss útgjöld 100000 232127 16322141 17130556 Heimildarlög 1250 Þingsályktanir 133335 Væntanleg fjáraukalög 89271 Sérstök lög 232541 17586953 Tekjuafgangur 1142139 1720670 Samtals kr. 17464280 19307623 gerir Alþ. ríkisstj. og embættismönnum ókleift að fylgja fjárl. Um skeið mátti það heita regla við afgreiðslu fjárl., að gert væri ráð fyrir umframgreiðslum. Gagnkvæmt vantraust Alþ. og embættismanna fór vaxandi. Alþ. veigraði sér við að áætla til útgjaldanna nægilegt fé, af því að það hugði embættismennina mundu nota fé umfram fjárl. undir öllum kringumstæðum. Embættismennirnir gerðu hinsvegar áætlanir sínar til þingsins mjög háar og með það fyrir augum, að eitthvað væri klipið af þeim af handahófi. Þetta gekk unz svo var komið, að Alþ. hafði að verulegu leyti afsalað sér fjárveitingavaldinu. Menn töldu sig ekki meira en svo bundna við fjárl., og forstöðumenn starfsgreina, sem margir voru áhugasamir um framkvæmdir í sinni grein, hugsuðu oft meira um það, að draga sem mest fé úr ríkissjóði til eflingar sinni stofnun, en hitt, að fjárl. gætu staðizt í framkvæmd. Vinnubrögð Alþ. hafa batnað mjög í þessu efni, og ég fullyrði, að viðhorf forstöðumannanna hefir breytzt stórkostlega um leið, þótt enn sé víða pottur brotinn. Sá skilningur þarf að komast inn hjá mönnum, að það út af fyrir sig er ekki einhlítt, þótt fjármálaráðuneytið hafi áhuga fyrir því, að fjárl. séu haldin í öllum atriðum, heldur þarf svo að vera, að hver embættis- og starfsmaður leggi metnað sinn í það, að láta það fé, sem honum er ætlað til framkvæmda í fjárl., hrökkva. Hvernig halda menn að færi um opinberan rekstur stórþjóðanna, ef hver embættismaður liti ríkissjóðs 1938. Tekjur: Fjárlög Reikningur 2. gr. 1. Fasteignaskattur 445000 478948, 2.–3. Tekju-, eignar- og hátekjuskattur 1942000 2190047 4. Lestagjald af skipum 55000 66848 5. Aukatekjur 665000 659815 6. Erfðafjárskattur 56000 50511 7. Vitagjald 490000 470254 8. Leyfisbréfagjald 28000 23237 9. Stimpilgjald 585000 588108 10. Stimpilgjald af ávísunum 75000 79770 11.–12. Bifreiða og bensinskaftur 715000 851472 13. Útflutningsgjald 30000 177667 14. Áfengistollur 1110000 1186030 15. Tóbakstollur 1500000 1754548 16. Kaffi- og sykurtollur 1245000 1210780 17. Annað aðflutningsgjald 72000 71577 18. Vörutollur 1555000 1565888 19. Verðtollur 1220000 1267242 20. Gjald af innfluttum vörum 1530000 1980552 21. Gjald af innlendum tollvörum 500000 592473 22. Skemmtanaskattur 135000 184435 23. Veitingaskattur 100000 90133 14035000 15540335 - Endurgr. tekjur, hækkun, eftirst. og innh.laun 505222 15035113 3. gr. A. Ríkisstofnanir: 1. Póstmál 1000 50000 2. Landssíminn 557000 560000 3. Áfengisverzlun 1360000 1900000 4. Tóbaksverzlun 600000 770000 5. Ríkisútvarp 73800 32000 6. Ríkisprentsmiðja 55000 55000 7. Ríkisvélsmiðja 17100 8000 8. Vífilsstaðabúið 5000 1000 9. Kleppsbúið 5000 10. Bifreiðaeinkasala 75000 68000 11. Raftækjaeinkasala 75000 124000 Grænmetisverzlun 63000 Reykjabúið 5800 3. gr. B. Tekjur af fasteignum 33680 30000 4. - Vaxtatekjur 504700 529110 5. - Óvissar tekjur 50000 76600 17464280 á það sem sitt höfuðhlutverk, að draga undir sína stofnun eins mikið fjármagn og unnt væri, án tillits til fjárveitinga, en ekki hitt, að leysa hlutverk sitt af hendi með þeim kostnaði, sem til þess væri ráðgerður? Samhliða þessu þarf Alþ. að halda fast við þá stefnu, sem fylgt hefir verið um skeið, að vanda sem bezt frágang fjárl., horfast í augu við staðreyndirnar og áætla sem nákvæmast þau útgjöld, sem unnt er að sjá fyrir. Sé þessari reglu fylgt, mun afleiðingin verða meiri festa og hófsemi í öllum rekstri ríkissjóðs, samkv. þeirri reynslu, sem þegar er fengin, en ekki aukin eyðsla, eins og ýmsir hafa óttazt. Mér finnast framkvæmdir margra forstöðumanna ríkisstofnana bera þess vott, að þeir séu þess albúnir að leggja sig alla fram um að fylgja fyrirmælum Alþ. og halda fast við áætlanir fjárl. Síðan 1918 hafa ráðuneytin verið þrjú. Málaflokkum hefir þó farið sífjölgandi síðan og störfin margfaldazt. Þetta verður til þess, að eftirlit ráðuneytanna með hinum einstöku starfsgreinum verður ófullnægjandi. Ég held því fram, að mjög vel athuguðu máli, að tími sé til þess kominn að endurskoða þessa starfstilhögun, og þá sérstaklega með það fyrir augum, að starfsmenn ráðuneytanna hafi aðstöðu til þess að hafa meira eftirlit með stofnunum og starfsgreinum en nú er. Það er alveg ófullnægjandi, að fjármálaráðuneytið eitt hafi slíkt eftirlit í gegnum endurskoðun, eins og verið hefir að þessu. Annarstaðar er víðast svo, að hvert ráðuneyti ber sem allra mest ábyrgð á þeim stofnunum, sem undir það heyra, og hefir fullkomna aðstöðu til að fylgjast vel með í hvívetna. Ég vík þá að skuldum ríkissjóðs og lántökum og lánagreiðslum á árinu 1938. Síðasta Alþ. samþ. heimild handa ríkisstj. til þess að taka allt að 12 millj. kr. lán á næstu þremur árum, til þess að létta undir með gjaldeyrisverzluninni. Var ætlazt til, að 5 millj. kr. yrðu teknar að láni 1938, en afgangurinn á árunum 1939 og 1940. Ríkisstj. leitaðist fyrir um þessa lántöku. en niðurstaðan varð sú, að hætt var við að bjóða út fast lán erlendis, en í stað þess tekið 100 þúsund sterlingspunda bráðabirgðalán í Lundúnum, með 4% vöxtum, en um leið ákveðið að fylgjast með þeim möguleikum, sem síðar kynnu að opnast til þess að taka fast lán. Um þessar mundir var ákaflega erfitt um lántökur á enskum peningamarkaði. Í maí voru boðin þar út lán, án þess að tækist að selja nema örlítinn hluta af skuldabréfum þeim, er á boðstólum voru. Ástandið versnaði þó enn vegna Tékkóslóvakíudeilunnar. Hafði sá atburður þau áhrif, að ekki var til þess hugsandi að leita láns meðan á deilunni stóð. Eftir að henni lauk, leit skár út aðeins snöggvast, en syrti bráðlega að á ný, og nú fyrir áramótin komu þær fréttir, að mjög væri hert á takmörkunum lánveitinga til útlanda á Bretlandi sem stæði. Eins og sakir standa, er því ekki rétt að búast við framtíðarlántöku alveg á næstunni. - Í sambandi við athugun á lánsmöguleikum leitaði ríkisstj. fyrir sér í Svíþjóð, án þess að jákvæður árangur yrði, a. m. k. að svo stöddu. Hafði borgarstjórinn í Reykjavík verið þar áður og leitað fyrir sér um lán til hitaveitunnar, án þess að málalok hafi enn orðið. Mun lán til hitaveitunnar verða látið sitja fyrir á Norðurlöndum, þar sem umleitanir um það gengu á undan og ríkisábyrgð er nú fengin fyrir því láni. Ríkisstj. mun gera allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að greiða fyrir hitaveituláninu, og er þeirrar skoðunar, að allt kapp beri að leggja á, að það fáist, ekki sízt eins og útlitið er nú í heiminum. Af bráðabirgðaláni því, er ég gat um, að tekið hefði verið, hafa um 820 þús. kr. verið notaðar til þess að greiða afborganir af samningsbundnum lánum ríkissjóðs, en hinn hlutinn hefir verið seldur öðrum til lúkningar afborgunum af lánum og andvirðið lagt í sérstakan reikning í Landsbanka Íslands. Þó er nokkur hluti lánsins enn óeyddur, og mun nánar á það minnzt í yfirlitinu yfir lántökur, er ég mun gefa hér á eftir. Á haustþinginu 1937 var samþ. heimild fyrir ríkisstj. til þess að taka 3 millj. kr. lán innanlands. Var ætlazt til þess, að lántakan færi fram í fleiru en einu lagi, og skyldi láninu varið til þess að greiða lausaskuldir ríkissjóðs, er myndazt höfðu vegna þess, að hann átti fullt í fangi með að lækka skuldir sínar árlega sem svaraði föstum afborgunum. Á síðasta ári hafa verið gefin út og seld ríkisskuldabréf samkv. þessari heimild fyrir 701 þús. kr. Lán þetta er til 22 ára, afborgunarlaust fyrstu tvö árin. Vextir eru 5½% og sölugengi 97. Raunverulegir vextir eru því tæp 6%. Þá hafa verið taldar þær lántökur, sem mestu skipta og snerta ríkissjóðinn og hans afkomu. Þó eru enn ótaldar nokkrar smáupphæðir vegna eignakaupa eða ábyrgða, og verður á þær minnzt í skuldayfirlitinu. Tvö lán hafa verið tekin vegna stofnana, er sjálfar eiga að standa straum af sínum lánum, þótt þau að nafninu til séu ríkislán. Annað er lán til stækkunar síldarverksmiðju á Siglufirði, er byggð var 1935. Nam það lán 598 þús. kr. Það er til 20 ára og vextir 5%. Hitt lánið var tekið til stækkunar útvarpsstöðvarinnar, og nam það 753 þús. kr. Vextir eru 4.5% Lánstími 10 ár. Kemur þá hér sjálft yfirlitið um skuldabreytingar á árinu 1938. Samkv. þessu yfirliti hafa skuldir ríkisins í árslok 1938 numið 46.449 millj. kr., en í árslok 1937 námu þær 46.638 millj. kr. Er því skuldalækkunin samkv. þessu 189830 kr. Nú ber þess hinsvegar að gæta, að fullkomin eign hefir skapazt á móti láninu til síldarverksmiðjubyggingarinnar og stækkunar útvarpsstöðvarinnar, og raunverulega snerta þessi lán ríkissjóð ekki, eins og ég sagði áðan, vegna þess að hlutaðeigandi stofnanir standa sjálfar undir þeim. Þessi lán nema samtals 1.351 millj. kr. Þegar það er tekið til greina og jafnframt, að ríkislán þau, sem bankar standa undir, hafa lækkað á árinu um 395 þús. kr., verður það ljóst, að lán þau, sem ríkissjóður þarf að standa straum af, hafa á árinu 1938 lækkað um nálega 1 millj. og 150 þús. króna. Er það að vísu ekki alveg eins há fjárhæð og ætla mætti eftir tekjuafganginum, en það stafar af hinu, eins og eignayfirlitið rannar ber með sér, að nokkurt fé hefir verið fest í nýjum eignum, og ennfremur hefir verið lagt út fé vegna ábyrgða, sem ekki getur talizt vonlaust, að innheimtist síðar. Reikningslegur sjóður mun við endanlegt uppgjör einnig verða eitthvað hærri nú en um áramótin í fyrra. Að lokum skal þess getið, af því að nokkuð hefir á síðastl. ári verið um það mál rætt sérstaklega, að skuld ríkissjóðs við Landsbankann var í árslok 1937 2.292 millj. (þar með talinn víxill endurkeyptur af Búnaðarbankanum), en í árslok 1938 1.038 millj. Hefir sú skuld því lækkað um 1.254 millj. á árinu 1938. Raunverulega verður að telja þessa niðurstöðu á rekstri ríkissjóðs árið 1938 mjög sæmilega og vel viðunandi, þótt ég vilji taka það skýrt fram, að hún gefur alls ekkert tilefni til minni varkárni um afgreiðslu fjárlaga nú en áður. Á þessu ári mun gjaldeyris- og innflutningsnefnd, í samráði við fjármálaráðherra, takmarka nokkuð innflutning á tóbaki og áfengi til landsins, og hlýtur það að hafa í för með sér töluverða tekjurýrnun fyrir ríkissjóð. Sé ég ekki betur en að leggja verði til á Alþ., að ríkissjóði verði á einhvern hátt bættur tekjumissir þessi. Fer ég þó ekki út í þá sálma nánar að svo stöddu. Fjárlagafrumvarpið fyrir árið 1940, sem hér er nú til 1. umr., er ekki í verulegum atriðum frábrugðið gildandi fjárlögum. Heildargreiðslur úr ríkissjóði eru ráðgerðar 18.1 millj., að meðtöldum afborgunum fastra lána, en eru á yfirstandandi ári ráðgerðar 18.4 millj. Gjöld á rekstrarreikningi eru áætluð nálega hin sömu 1940 og 1939. Lækkun heildargreiðslnanna stafar af því, að afborganir lána fara nú lækkandi, í fyrsta skipti um langt tímabil. Veldur því, að á þessu ári er gert ráð fyrir síðustu afborgunum af lánum í Danmörku, er nema 275 þús. kr. árlega. Þó skal tekið fram, að láðst hefir að gera ráð fyrir afborgun á láni, sem tekið verður á þessu ári til að byggja nýtt strandferðaskip, og þarf að laga það í meðferð frumvarpsins á Alþingi. Í frv. þessu eru nokkrir útgjaldaliðir hækkaðir frá því, sem var, og eru þessir helztir: Laun hreppstjóra hækka samkv. lögum frá Alþingi um 23 þús. kr.; kostnaður við tollgæzlu utan Reykjavíkur um 62600 kr., sem stafar af fjölgun tollgæzlumanna; kostnaður við fasteignamat um 80 þús. kr.; laun presta hækka samkv. ákvörðun síðasta Alþingis um 25 þús. kr.; rekstrarstyrkur héraðs- og gagnfræðaskóla, samkv. undanfarinni reynslu, um 20 þús. kr.; fjárveiting til flugmála er hækkuð um 35 þús. kr. og til skógræktarmála um 15 þús. kr. Áætlaður halli á rekstri rannsóknarstofu háskólans, 25 þús. kr., hefir verið tekinn í frv., og að lokum 40 þús. kr. fjárveiting vegna starfsemi í sambandi við friðun Faxaflóa. - Hinsvegar hafa nokkrir liðir verið lækkaðir, einkum þeir, sem höfðu í för með sér eyðslu á erlendum gjaldeyri. Vil ég þar nefna framlag til brúargerða og nýrra símalagninga. Ennfremur hefir tillag til nýrra þjóðvega lækkað um 53 þús. kr. Aðrar breytingar frá því, sem er í fjárlögum þessa árs, eru ekki svo verulegar, að taki því að telja þær upp. Hinsvegar er sjálfsagt að fara í gegnum frv. hér á þingi með mestu nákvæmni og leitast við að spara í hvívetna, þar sem fært þykir. En ég vil leggja áherzlu á það, að heildarupphæð fjárlaganna tel ég ekki fært að hækka, svo að nokkru verulegu nemi. Ég vil geta þess hér, að sú breyting hefir verið á gerð, að allir persónustyrkir til skálda, rithöfunda og listamanna og annara, sem líkt stendur á um, hafa verið felldir niður, en í þeirra stað veitt ein upphæð, sem ætlazt er til, að menntamálaráð úthluti. Er þetta ekki gert í því skyni, að hætt verði stuðningi við skáld. rithöfunda og listamenn, heldur til þess að losa Alþingi við það mikla ónæði og truflanir, sem allar þessar smáfjárveitingar til einstakra manna hafa í för með sér, og ekki síður allar þær umsóknir, sem ekki er sinnt. Vona ég, að allir þm. viðurkenni, að það er stórkostlegur ávinningur fyrir Alþ. að losna við þessar fjárveitingar og alls engar líkur til þess, að menntamálaráði takist verr að úthluta fé þessu en áður hefir tekizt á Alþingi. Þeir menn, sem styrk hafa fengið af 18. gr. fjárl. undanfarið og komnir eru yfir 60 ára aldur, njóta styrksins áfram samkv. frv., enda er til þess ætlazt upphaflega, að á þeirri grein séu eingöngu eftirlaun. Vænti ég, að allir þm. geti orðið sammála um þessa skipulagsbreytingu. Tekjur ríkissjóðs eru í frv. þessu áætlaðar hinar sömu og 1939. Eigi að síður er rétt að taka það fram, að mþn., sem starfað hefir síðan síðasta Alþingi lauk að endurskoðun skatta- og tollalöggjafarinnar, hefir unnið mikið verk, og verður næstu daga borið hér fram frv., er hún hefir samið og hefir inni að halda ákvæði um öll aðflutningsgjöld til landsins. Samkv. beiðni minni lét nefndin það verða sitt fyrsta verk, að endurskoða öll lög, sem lúta að aðflutningsgjöldum, samræma tollana og gera lögin einfaldari í framkvæmd. Vænti ég fastlega, að hv. Alþingi taki frv. þessu þannig, að það verði að lögum nú á þessu þingi og geti öðlazt gildi 1. janúar 1940. Nefndin hefir miðað starf sitt við það, að ríkissjóður fái af aðflutningsgjöldum svipaðar tekjur og áður. Þótt nefndin skili frv. þessu, er starfi hennar eigi lokið. Mun hún samkv. beiðni minni halda áfram starfi og athuga skattamál öll. Ég hefi farið fram á það við nefndina, að hún athugaði nú næst, hvort ekki sé unnt að tryggja enn betur en gert er með núgildandi löggjöf, að rétt sé talið fram til tekju- og eignarskatts, og athuga sérstaklega, hvernig unnt sé að ná skatti af því vaxtafé, sem almennt er talið, að eigi komi til skatts eins og nú standa sakir. Vona ég, að nefndin skili frv. til laga um þetta efni, áður en langt liður á þingtímann, og geti það orðið afgreitt á þessu þingi. Áður en ég lýk máli mínu um afkomu ríkissjóðs, langar mig til þess að drepa á nokkur atriði, er sýna hag hans nú samanborið við það, sem var í árslok 1934. Í árslok 1934 voru ríkisskuldirnar taldar alls 41.937 millj. kr., en í árslok 1938 eru þær um 46.323 millj. kr. Á þessum árum hafa hinsvegar verið tekin 3 lán, sem ekki snerta beint afkomu ríkissjóðs, og nema þau nú um áramótin þessum upphæðum: Hluti Útvegsbanka Íslands af láni 1935 2.544 millj., lán vegna stækkunar síldarverksmiðju á Siglufirði 598 þús. og lán til stækkunar útvarpsstöðvarinnar 753 þús., eða alls 4.894 millj. Ef við drögum þessi lán frá skuldunum eins og þær eru í árslok 1938, verða skuldir þær, sem sambærilegar eru skuldaupphæðinni 1934, 41.449 millj. kr., og er það lægri upphæð en skuldirnar voru þá, og er þó ekki tekið til greina, að ríkissjóður hefir á þessum árum yfirtekið skuldir, sem eru rekstrinum óviðkomandi, t. d. Skeiðaáveituskuldina, jarðakaupaskuldir og afföll við það að breyta lausaskuldum í fast lán. Ef við lítum hinsvegar á eignir ríkissjóðs í árslok 1938 og 1934, þá sjáum við, að eignir í ríkisfyrirtækjum, svo sem varasjóðir og rekstrarfé, ennfremur jarðeignir og sjóðeignir, hafa aukizt á tímabilinu um a. m. k. hátt á aðra milljón. Er þó ekki talið nándar nærri allt það fé, sem varið hefir verið til margskonar endurbóta og viðauka á fasteignum ríkisins. Á þessu tímabili hafa þó verið greiddar hærri fjárhæðir til stuðnings atvinnuvegunum en þekkzt hefir áður. Vil ég í því, sambandi aðeins benda á tvennt, sem ekki á sér nein fordæmi. Til mæðiveikivarna og styrkja vegna veikinnar hefir á þessum árum verið varið 1.2 millj. kr., að frádregnu því, sem aðrir hafa þar lagt fram en ríkissjóður. Til fiskimálasjóðs hafa verið greiddar 1.150 millj. kr. á sama tíma, sem varið hefir verið til margskonar nýjunga í sjávarútvegsmálum. Samtals hafa því 2.33 millj. kr. verið greiddar úr ríkissjóði aðeins vegna þessara tveggja mála, og verulegur hluti þessarar fjárhæðar hefir komið alveg óvænt til útgjalda og án þess að unnt hafi verið að ætla fyrir því í fjárlögum. Þá kem ég að viðskiptum okkar við önnur lönd 1938. Um það verð ég fremur stuttorður. Ég hefi fyrir skömmu gefið yfirlit um það efni á vegum ríkisútvarpsins. Verð ég að gera ráð fyrir því, að hv. þm. hafi kynnt sér það yfirlit, og aðrir hlustendur sennilega líka. Samkv. bráðabirgðayfirliti hagstofunnar varð verzlunarjöfnuðurinn hagstæður s. l. ár um 8.6 millj. kr. Innflutningurinn nam kr. 49.1 millj., en útflutningurinn kr. 57.7 millj. Var útflutningurinn heldur lægri en 1937, en innflutningurinn hinsvegar 2.5 millj. kr. lægri. Þetta er hagstæðasti verzlunarjöfnuður, sem náðst hefir um alllangt skeið, eða síðan 1928, að árinu 1932 undanskildu. Innflutningshöftunum var beitt svipað og árið áður, en þó heldur meir. Nokkrar umræður hafa orðið um það fyrr og síðar, opinberlega og manna á meðal, hvert gagn hafi orðið af innflutningshöftunum. Það er vitað, að á árinu 1932 varð innflutningurinn lægri en hann hefir orðið fyrr og síðar um langt skeið. Hefir oft verið til þess vísað af gagnrýnendum haftanna og því slegið fram, að þar sem innflutningur síðar hafi orðið hærri en 1932, sé það allgóð sönnun fyrir því, að ekki hafi orðið slíkt gagn að innflutningshöftunum og af er látið. Árið 1932 var verðlag lágt, innflutningshöftum nokkuð beitt og minna inn flutt en ella vegna þess, að menn voru þá enn að moða úr vörubirgðum frá 1930 og 1931. Það er þess vegna enginn vafi á því, að það er hin harðasta prófraun á gagnsemi haftanna að bera innflutninginn nú saman við það, sem hann var 1932, og þegar það bætist við, að innkaupsverð er nú mun hærra en þá og innflutningsþörf hefir stóraukizt vegna vaxandi mannfjölda. Nú ætla ég þess vegna að bera nokkuð saman innflutning 1932 og 1938, og þá fyrst þeirra vara, sem innflutningshöftin eiga að hafa mest áhrif á: 1932 1938 þús. kr. 1. Kartöflur, ávextir 1051 666 2. Vefnaðarvörur og fatnaður 3340 3433 3. Skófatnaður 883 654 4. Verkfæri, búsáhöld. o. fl. 928 1202 5. Hreinlætisvörur 457 267 6. Hljóðfæri, leðurvörur 45 51 7. Úr, klukkur o. fl. 62 66 6766 6339 Jafnframt mun ég gera samanburð á innflutningi þeirra vara, sem höftunum er ýmist ekki ætlað að hafa áhrif á eða a. m. k. minni áhrif en hina flokkana: 1932 1938 þús. kr. 1. Byggingarefni 4498 6955 2. Vörur til útgerðar 11507 13610 3. - til landbúnaðar 573 872 4. Efnivörur til iðnaðar 1340 1935 5. Rafmagnsvörur 891 2166 6. Skip og vélar 1515 3703 20324 29241 Af þessum samanburði verður ljóst, að innflutningur þeirra vara, sem höftin hafa helzt áhrif á, er minni síðastliðið ár en jafnvel árið 1932, en þá var þessi innflutningur af alveg sérstökum ástæðum óvenju lágur. - Hvaða líkur halda menn nú að væru til þess, að önnur eins niðurstaða fengist án innflutningstakmarkana? Ef við athugum svo hinsvegar samanburðinn í hinum flokknum, byggingarefni, framleiðsluvörum, skipum, vélum og vörum til framkvæmda, þá er hækkunina á innflutningnum þar að finna vegna aukinnar framleiðslu og nýsköpunar frá því, sem var 1932. Það er heldur engin tilviljun, sem veldur því, að þrátt fyrir allt, sem á dagana hefir drifið síðustu árin, og lækkaðan útflutning, hefir verzlunarjöfnuður verið miklu hagstæðari en áður var. Hitt er annað mál, að Framsfl. álítur ekki eftirsóknarvert eða æskilegt að hafa innflutningshöft til frambúðar, enda þótt honum sé ljós þörf þeirra eins og sakir standa. Framsfl. myndi fagna því mjög, ef ástandið í þessum málum breyttist svo til batnaðar, að unnt væri að búa við meira frjálsræði í viðskiptum en verið hefir nú um skeið. Eins og áður var getið, var verzlunarjöfnuður ársins 1938 hagstæður um 8,6 milljónir. Innflutningur lánsfjár að frádregnu andvirði Esju, sem ekki var heimflutt, hefir orðið um 3 milljónir. Hafa því verið um 11,6 millj. til greiðslu afborgana og vaxta af lánum erlendis og til þess að mæta halla á duldum greiðslum. Var talið í fyrra, að nú orðið þyrfti um 10–12 millj. til þess að mæta þessum greiðslum öllum. Eftir þeim einkennum að dæma, sem um það eru til glöggust, virðist niðurstaða ársins hafa orðið sú, að nokkuð hafi staðið í járnum viðskiptin. Ógreiddar verzlunarskuldir í bönkum uxu að vísu nokkuð eftir skýrslum, en þó ber þess að gæta, að þær skýrslur voru gerðar fullkomnari á árinu en áður, og gæti það stafað af því. Ennfremur ber þess að gæta, að nokkuð er árlega höggvið í eldri skuldir af svipuðu tagi. Skuldir við útlönd í heild ættu alls ekki að hafa hækkað á árinu. Það er fullkomið áhyggjuefni öllum hugsandi mönnum að þurfa einhverstaðar eigi fjarri 12 millj. kr. á ári til skuldagreiðslu og í duldar greiðslur, jafnvel þótt það verði að sjálfsögðu að athugast vel, að af þeirri upphæð ganga um 4,5 millj. til þess að lækka skuldir þjóðarinnar. Eigi að síður verður þetta fé að takast af útflutningnum, ef lántökur fara ekki fram. Undanfarið hefir verzlunarjöfnuðurinn stöðugt farið batnandi, en um leið hafa æ fleiri og fleiri lán fallið til afborgunar, og halli „duldra greiðslna“ hefir vafalaust vaxið, vegna þess að mjög verulegur hluti hinna duldu tekna fer framhjá bönkunum. Það verður að sjálfsögðu að gera ráðstafanir til þess að reyna að fyrirbyggja slíkt. Fyrst og fremst verður þó að gera sér það ljóst, að gera verður öflugar ráðstafanir til þess að bæta enn verzlunarjöfnuðinn. Það verður að beita innflutningshöftunum með fullri festu, enda þótt ekki verði hægt að ráðgera verulega heildarlækkun innflutnings af þeim ástæðum, þar sem þeim hefir nú verið mjög beitt undanfarið. Framtíðarlausn gjaldeyrismálanna felst í aukningu útflutnings og hverskonar framleiðslu. Jafnframt verður auðvitað að gera ráðstafanir, eins og ég áðan gat um, til þess að sá ávinningur, sem kann að nást, geti orðið til þess að bæta hag þjóðarinnar og koma þessum málum á hreinan grundvöll, til þess að greiða með þær verzlunarskuldir, sem þyngst hvíla á gjaldeyrisverzluninni. Jafnframt verður að sjálfsögðu að stefna að því að gera viðskiptin frjálsari en verið hefir, svo ört sem fjárhagur þjóðarinnar leyfir. Hvaða ráðstafanir eru þá líklegar til þess að örva framleiðsluna og útflutninginn? Fyrst og fremst þær ráðstafanir, sem miða að því að bæta rekstrarafkomu sjávarútvegsins. Samkv. upplýsingum, sem fyrir liggja, hefir togaraútgerðin verið rekin með miklum rekstrarhalla undanfarin ár, vegna verðhruns og aflabrests. Sama máli hefir og gegnt um vélbátaflotann, að undanskildum þeim, sem hafa haft full not af síldveiðum síðustu árin, og þá aðeins 2–3 mánuði. Mikill hluti bátaflotans hefir undanfarin ár legið aðgerðalaus allt að 9–10 mánuði ársins, vegna þess að það var talið útilokað, að það gæti borgað sig að stunda þorskveiðar, og þó er það sá atvinnuvegur, sem hefir verið undirstaða utanríkisverzlunarinnar. Menn hafa hikað við í þessum málum vegna þess óvanalega ástands á mörkuðum, sem verið hefir undanfarið. Reynslan hefir þó þrátt fyrir allt sýnt það, að við höfum selt það, sem við höfum aflað, og getað selt meira síðastl. ár, ef við hefðum átt meiri fisk. Ennfremur er það ljóst, að við getum vart búizt við verðhækkun erlendis á sjávarútvegsvörum og að til lengdar getur útgerðin ekki búið við það ástand, sem nú er í þessum málum, jafnvel þótt afli kunni eitthvað að aukast. Það þarf að gera mikil átök til þess að bæta rekstrarafkomu sjávarútvegsins og auka alla framleiðslu. Ekki aðeins vegna útgerðarmanna og sjómanna og annara framleiðenda, þótt þeir eigi hér beinan hlut að máli, heldur einnig vegna þjóðarinnar allrar. Þeir, sem taka hlut sinn „á þurru“, halda honum ekki lengi óskertum, ef framleiðslan er rekin með tapi til framhúðar. Erfiðleikar útgerðarinnar hafa komið mjög hart niður á bæjar- og sveitarfélögum við sjóinn. Jafnframt hafa verið auknar mjög kröfur á hendur þeim, sem oft og tíðum virðist hafa verið mætt með lítilli festu eða ráðdeild. Útsvörin hafa farið stöðugt hækkandi og skuldir aukizt. Mun nú svo komið, að alls engir möguleikar eru til þess, að haldið verði áfram á sömu braut. Jafnframt því, sem gera þarf átak til þess að örva framleiðsluna, verður þess vegna óhjákvæmilega að gera ráðstafanir til þess að skipa fátækramálunum með hinni mestu hagsýni. Þess verður að krefjast hiklaust af hverjum manni, að hann noti til hlítar hvert það úrræði, er fyrir hendi kann að vera til sjálfsbjargar, og er áreiðanlega rétt að nota það fé, sem veitt kann að verða til atvinnubóta, til þess að efla sjálfsbjargarviðleitni manna og beinlínis koma undir menn föstum fótum, þannig að þeir hafi möguleika til þess að bjargast á eigin spýtur af framleiðslu. Ég get ekki stillt mig um að minnast á það hér í þessu sambandi, hver þjóðarháski hlýtur að vera að þeirri breytingu, sem orðið hefir á síðustu áratugum á viðhorfi mikils hluta æskunnar í landinu frá því, sem áður var. Áður bjuggust flestir ungir menn undir það að stofna sjálfstæð heimili og sjálfstæðan atvinnurekstur. Enn gera þetta að vísu margir, en fjöldi æskumanna gefur þessu engan gaum fyrr en um seinan, og það mun harla algengt, að það fjármagn unga fólksins, sem áður gekk til þess að eignast búslóð og annað, sem nauðsynlegast var til heimilisstofnunar, hverfi nú í margskonar eyðslu, sem ekkert skilur eftir. Um þetta mætti langt mál tala, en það mun ég ekki gera að sinni, en aðeins benda á það í fullri alvöru, að einn liður í því átaki, sem gera þarf til þess að breyta ástandinu hér til bóta, verður að vera kröftugar aðgerðir til þess að breyta í grundvallaratriðum viðhorfi unga fólksins til framleiðslustarfa og sjálfstæðs atvinnurekstrar. Um þetta eiga allir að sameinast, og það tel ég mundu verða drýgst til árangurs, að þessi mál væru rædd í fullri alvöru og hreinskilni í öllum skólum landsins. Í sambandi við þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til viðreisnar framleiðslu landsmanna, er nauðsynlegt, að aðrar fylgi, til þess að halda niðri eða minnka dýrtíð í landinu. Á ég þar m. a. við verðeftirlit, og ennfremur virðist brýna nauðsyn bera til þess, að sett verði lög um húsaleigu í bæjunum. Þau mál, sem ég hefi drepið á, mynda eina heild, - þau miða öll að því sama - að eflingu atvinnuveganna og bættum fjárhag þjóðarinnar. Hugsandi mönnum er það áreiðanlega ljóst, að erfitt er að taka á þessum málum, og jafnframt að þau eru þannig vaxin, að það væri æskilegt, að þau væri hægt að leysa með víðtækara og meira samstarfi en áður hefir tíðkazt hér á háttv. Alþingi eða með þjóðinni yfirleitt. Að vísu mun mest eftir þessum málum tekið og mest um þau talað. En þó er fleira en þetta eitt, sem bendir eindregið í þá átt, að réttmætt sé og tímabært, að fleiri taki höndum saman en áður hefir verið til þess að leysa vandamálin. Það fer ekki dult, að einræðisstefnum vex nokkuð fylgi með þjóðinni, og það er ómögulegt að neita því, að það er nú á allra síðustu tímum farið að bóla á þeim einkennum, sem eru undanfarar þess upplausnarástands, sem alstaðar ríkir, þar sem þessar stefnur ná fótfestu. Er ekki seinna vænna fyrir alla lýðræðisvini í þessu landi að sameinast um sterk tök á lausn vandamálanna og starfi gegn ofbeldisstefnunum. Ef við lítum á ástandið í heiminum, sjáum við hvarvetna vígbúnað og aftur vígbúnað. Alstaðar eru menn brýndir til sameiginlegra átaka um þau mál. Enginn veit, hvenær ófriður brýzt út eða hvort hann brýzt út, en allir búast við hinu versta og allt viðhorf er mótað af því. Brátt er að því komið, að þjóðin á að taka ákvörðun um það, hvort hún tekur öll sín mál í eigin hendur og hvernig hún ætlar að skipa málum framvegis. Öll þessi mál eru þannig vaxin, að þau krefjast almennari, sameiginlegri átaka en tíðkazt hafa a. m. k. nú um langt skeið. Í því sambandi mun reyna á þolrif hinna ábyrgu stjórnmálaflokka, og á þjóðin ekki lítið undir því, hversu þeir standast þá raun.

Ég býst nú við, að hæstv. fjmrh. vilji ekki telja þarna með gjöldunum rekstrartekjur ríkisstofnananna, þar sem þær séu gróðafyrirtæki, en þetta er fullkomlega réttur samanburður við reikningsuppgerðina 1927. Stærstu stofnanirnar voru þó til: Síminn, áfengisverzlunin og pósturinn. Að ríkið hefir tekið allt hitt í sínar hendur, hefir auðvitað orsakað það, að þeirri starfsemi er kippt frá verzlunarrekstri einstaklinga og félaga og um leið rýrt að sama skapi gjaldþol þeirra aðila til að borga skatta, tolla og útsvör. Þetta er óhrekjanleg vissa, en liggur að öðru leyti alveg utan við allar deilur um það, hvort heppilegra sé, að ríkið eða einstaklingarnir verzli með þær vörur, sem hafa verið teknar í einkasölu. Þegar nú er athugað, hvernig hlutfallið hefir breytzt á umræddu tímabili milli ríkisgjalda og þjóðartekna, þá er mismunurinn ægilegur. Þjóðartekjurnar koma á viðskiptasviðinu fram í verði útfluttrar vöru. Að sumu leyti eru það brúttótekjur, en að nokkru leyti ekki, en þó er þar að finna einhvern þýðingarmesta leiðarvísi um þjóðarhag út á við. Árið 1927 var verð útfluttrar vöru alls 63,2 millj. króna, en 1937 59 millj. Árið 1927 tekur ríkið því til sinna þarfa og í sínar hendur 17,5% af verði útfluttrar vöru, en 1937 tekur það 39%, eða nærri 2/5 hluta. Til viðbótar við þetta má svo geta þess, að útsvörin alls í landinu hafa á sama tímabili hækkað um helming, úr 3,6 millj. króna 1927 í 7,2 millj. 1937. Þetta þýðir, að útsvörin 1927 svara til þess að vera 5,7% af útfluttri vöru, en 1937 eru þau orðin 12,2% af henni. Breytingin er því sú, að 1927 fer í ríkisgjöld og útsvör 23,2% af verði útfl. vara, en 1937 er þetta orðið 51,2% af allri útflutningsvöru. Auk þess hafa bætzt ýms önnur opinber gjöld á yfir þetta tímabil, svo sem tryggingargjöld, félagsgjöld ýmiskonar og eitt og annað fleira. Við sjálfstæðismenn höfum bent á það á hverju þingi og leitt rök að, svo ekki er um að villast, að þetta væri hrein fjárhagsleg glötunarleið, enda fyrir löngu auðsætt, að svo er. Atvinnuvegir landsins til sjávar og sveita eru sú eina undirstaða, sem á er að byggja. Framleiðsla nytjavöru úr skauti náttúrunnar er sá eini grundvöllur, sem öll fjárhagsleg velgengni byggist á. Þar hljóta öll gjöldin að lenda fyrr eða síðar, eða að öðrum kosti safnast fyrir sem skuldir við útlönd. Hvorttveggja hefir orðið, og því er það, að allur gjaldaþunginn hefir verkað lamandi og sligandi á alla okkar framleiðslu og jafnframt hafa myndazt gífurlegar skuldir við erlendar þjóðir. Það hefir og stutt á sömu sveif, að öll önnur gjöld við framleiðslu landsins hafa hækkað geysilega á umræddu tímabili. Kaupgjald hefir hækkað, laun hafa hækkað, skólakostnaður, sjúkrakostnaður og yfirleitt allt annað, sem einstaklingarnir þurfa að greiða, hefir hækkað til muna. Að framleiðslan hefir verið í gangi til þessa, stafar af tvennu. Annarsvegar því, hve landið okkar er í raun og veru gott, fiskimiðin auðug, jarðvegurinn frjór o. s. frv. Hinsvegar af því, að á þessu tímabili hefir engin harðindi borið að höndum eða önnur stór áföll, þar til fjárpestin mikla kom upp. Þótt þorskveiðar hafi verið rýrar síðustu árin, þá hefir síldveiðin orðið þeim mun meiri, enda lítið minnkað heildarverð útfluttrar vöru. Allir menn, sem hafa þekkingu á okkar atvinnulífi, hafa séð, að hverju stefndi, og nú er svo komið, að meginhlutinn af þeim eignum, sem framleiðendur til sveita og við sjó hafa undir höndum, er í skuld. Fjöldi bænda og útvegsmanna hefir verið gerður upp með nauðasamningi, þannig að mikið af skuldum hefir fallið, en ekkert dugir, af því að gjaldaþunginn kemur í veg fyrir arðbæran rekstur. Stórútgerðin hefir lengst verið rekin án neyðarráðstafana, en hún hefir verið að tapa öllum sínum höfuðstól og liggur nú við stöðvun, ef ekki er breyting á ger. Milliþinganefndin, sem starfað hefir að undanförnu, hefir sannfært sig um það með óyggjandi vissu, að síðustu 5 árin hefir stórútgerðin tapað a. m. k. 5 millj. króna, og er þó allt of lítið reiknað fyrir fyrningu skipanna. Þetta er ekki nema eðlileg afleiðing af því ástandi, sem ríkt hefir í landinu yfirleitt, og hlýtur svo að verða áfram, ef ekki er undinn að því bráður bugur að breyta til í þá átt, að hlutur framleiðslunnar sé ekki lengur alveg fyrir borð borinn. Í þessu sambandi tala menn síðustu árin um það sem eitthvert aðalatriði, hvernig viðskiptajöfnuður við útlönd er. Um fátt eða ekkert hefir verið talað meira hér á þingi en viðskiptajöfnuðinn, hvernig hann væri, hve miklu þyrfti að muna á verði útfluttra og aðfluttra vara til þess að ná fullum greiðslujöfnuði o. fl. Lengi var því haldið fram af hæstv. fjmrh., að 6 millj. nægðu fyrir hinum duldu greiðslum. En núna fyrir jólin komst hann að þeirri niðurstöðu í blaðagrein, að ómögulegt væri að segja um, hve miklar þær væru. Flestir munu þó telja, að til þessa þurfi eins og nú er komið a. m. k. 12 millj. kr. Það viðurkenndi ráðherrann nú. Annars skal það atriði ekki frekar rætt hér. Hinu er fremur ástæða til að gera sér grein fyrir, að kenningin um, að viðskiptajöfnuðurinn við útlönd sé einhver óyggjandi mælikvarði á velgengni þjóðarinnar. á fjármálasviðinu, hún er fölsk. Það hefir reynslan undanfarið sýnt, og er enda augljóst mál. Ég skal í því efni taka nærtækt dæmi úr mínu héraði. Í sveitum a. m. k. er viðskiptajöfnuður ársins greinilegur og kemur fram í viðskiptareikningi bændanna við þá verzlun, sem þeir skipta við. Árið 1937 var óvenjulega góður viðskiptajöfnuður hjá bændum í Austur-Húnavatnssýslu, einkum vestan Blöndu. Reikningarnir t. d. hjá K. H. litu prýðilega út eftir árið. En viti menn. Á síðustu 50 árum hefir þessi sýsla aldrei goldið annað eins afhroð á fjármálasviðinu eins og 1937. Öll lömb vestan Blöndu voru drepin, einnig mjög mikið af veturgömlu fé og ám. Þetta stafaði af því, að mæðiveikin var að brytja niður fjárstofninn, og menn settu því ekki á nema það verðminnsta úr fénu, til að fá þó eitthvað fyrir hitt. Þetta er með öðrum orðum þannig, að jafnhliða því sem verzlunarjöfnuður héraðsbúa er í ágætasta lagi eru atvikin að kippa grunninum undan fjárhag þeirra og framtíðar atvinnurekstri. Þetta sama hefir verið að gerast hjá þjóðinni allri á undanförnum árum. Verzlunarjöfnuðurinn hefir ekki verið góður að vísu, en þó sæmilegur, en jafnhliða hefir gengið ört á að brytja niður lömbin og ærnar úr búi þjóðfélagsins. Þetta er svo að skilja, að framleiðslan sjálf. undirstaða allrar þjóðfélagsbyggingarinnar, hefir verið hallarekstur, sem fleiri og fleiri forðast að koma nærri sem eigin framleiðendur. Framleiðslu sveitanna hefir verið forðað frá bruni með ýmislegum óeðlilegum kreppuráðstöfunum, og sama er að segja um mikinn hluta útgerðarinnar. Þetta hefir verkað eins og hitaskammtar á sóttveika menn, friðun í bili, en engin lækning, af því að meinið liggur dýpra, eins og ég hefi þegar vikið að. Jafnhliða þessu hefir verið haldið uppi falskri kaupgetu hjá nokkrum hluta þjóðarinnar. Það hvorttveggja hefir orsakað dýrari og ógætilegri lifnaðarhætti hjá nokkrum hluta þjóðarinnar heldur en dæmi eru áður til, og vitanlega duga hvorki innflutningshöft eða aðrar ráðstafanir þar til varnar, ef venjur og tízka og fyrirhyggjuleysi leggjast á eitt til að viðhalda spilinu. Allt þetta er tengt við þá skiljanlegu aðstöðu, að þegar arðsvonin af atvinnurekstrinum hverfur, þegar þeir, sem sýnt hafa fyrirhyggju og gætni í sinni starfsemi, eru rúnir með gjöldum og öryggislausir um framtíðina, þá lamast viðleitni fólksins í efnahagsstarfseminni, sú hugsun fær byr undir báða vængi, að láta fjölina fljóta og hverjum degi nægja sína þjáning. Þarna er að finna höfuðskýringuna á því ábyrgðarleysi og nautnalífi, sem meira ber á síðustu árin en dæmi eru til áður. Þar er líka að finna skýringuna á því að nokkru leyti, að fólkið hefir flutt í hundraða- og þúsundatali í fyrirsjáanlegt atvinnuleysi, í von um að aukin ríkisvinna, atvinnubætur og bæjarframfæri væri þó alltaf til bjargar. Öfugstreymið markast á gleggstan hátt í því, að mestu vandræði sveitanna eru fólksleysi og vantrú uppvaxandi manna á framtíðina, en mestu vandræði kauptúna og kaupstaða eru atvinnuleysi og framfærsluþungi af fullvinnufæru eða hálfvinnufæru fólki. Í öllu þessu er dómur reynslunnar orðinn svo sterkur, að blaður og mótmæli duga ekkert. Þetta er deginum ljósara. Af þessu er það sprottið, að á undanförnum árum og yfirstandandi tíma eru bæjarfélögin að sligast undan ofurþunga fátækraframfæris, tryggingargjalda, atvinnubótavinnu o. fl. Meðan útgerðin var í blóma og fór vaxandi, virtist allt í lagi með fjárhag hinna stærri bæja, þó að sveitafólkið flytti þangað í stórum hópum. Einkum átti þetta sér stað með höfuðstaðinn, Reykjavík. Hingað hefir fólkið og fjármagnið safnazt um langa hríð í stórum stíl og hér virtist allt í lagi með fjárhag og framtíðarhorfur. En gjöldin hafa alltaf hækkað og lífskröfur að sama skapi, en grundvöllurinn undir velgengni bæjarins, útgerðin, molast niður. Hér er því farið að halla gífurlega undan fæti eins og annarstaðar í landinu, af þeim ástæðum, sem þegar eru nefndar og flestar eru tengdar við fjármálastefnu þjóðfélagsins og því ekki á valdi bæjarvaldanna hér að standa gegn. Til marks um það, hver áhrif hallarekstur útgerðarinnar hefir, má margt nefna. 1933 var veiðitími togaranna t. d. 110 dagar á vertíð að meðaltali. Árið 1937 er hann kominn í 48 daga. Að nota þannig til veiðanna aðeins arðmesta tímabilið, er gert til að draga úr hallanum. Sama eðlis er það, að útgerðarfélögin telja minna tjón að láta skipin liggja, nema síldveiðitímann, heldur en að gera þau út. Þá er útflutningurinn á fiskinum óverkuðum sorglegt dæmi um ástandið. Mér er m. a. sagt af kunnugum mönnum, að árið sem leið hafi það munað nærri 3 milljónum króna í verkalaunum, að fiskurinn var fluttur út óverkaður, borið saman við það, að verka hann hér á landi. Þetta munaði í erlendum gjaldeyri nokkru minni upphæð, en gífurlegri samt. Engir menn fremur en verkamennirnir, sem skortir atvinnu, ættu að sjá það betur, hvílíkt tjón er að svona ástandi, en orsökin er hér sem annarstaðar óhagstætt hlutfall milli framleiðslu og launakjara. Í sveitum landsins er myndin sömu tegundar, þó svipurinn sé eðlilega nokkuð annar. Fram undir 1930 var eftirspurn eftir jörðum gífurleg um land allt og þær seldar víða fyrir helmingi hærra verð en fasteignamatinu nam. Nú er skipt svo um, að jarðir eru næstum óseljanlegar, og það sem meira er, það er varla hægt að byggja jarðir í beztu sveitum. Það fer því ört vaxandi, að jarðir fara í eyði, jafnhliða því, sem hinir eldri menn falla frá eða hætta búskap. Samfara þessu er svo hitt, að búreksturinn á mörgum þeirra jarða, sem á er búið, er lítið meira en hálfur rekstur miðað við það, sem bezt var, þannig að engjarnar standa óhreyfðar í stórum stíl árum saman og þar með ónotað mikil af framleiðslumætti jarðarinnar. Það, sem hinsvegar bjargar því, að landbúnaðarframleiðslan í heild á landinu hefir ekki gengið saman að sama skapi, er hin stóraukna ræktun, sem fram hefir farið síðan jarðræktarlögin gengu í gildi. Þetta munar alstaðar nokkru, en mestu í kringum kauptún og kaupstaði. Þó að nytjar jarðanna séu því ekki hirtar nema að sumu leyti, þá þarf samt nú víðast færra fólk til sömu framleiðslu en áður vegna bættra skilyrða. Þetta ætti að skapa stórum betri afkomu, og náttúrlega væri hún ómöguleg ella. En þrátt fyrir þetta er afkoman verri en áður, og er þar að finna eina afleiðingu þeirra orsaka, sem ég hefi drepið hér á. Ég nefndi á síðasta þingi eitt glöggt dæmi um þetta ástand, þar sem ríkisbúin komu út með stóran halla árið 1937, þó að engin leiga væri reiknuð eftir jarðir, hús og búpening og mjólk væri reiknuð ríkinu á 28 aura potturinn nettó. Á þessum stöðum er þó betri aðstaða en á flestum öðrum stöðum á landinu. Þar er allt fóður tekið á vélarfæru túni, húsakostur í bezta lagi o. s. frv. Ég get nú bætt því við, að eitt ríkisbúið kom á sama ári út með stóran halla, og var þó engin leiga reiknuð eftir höfuðstól, og fæði verkafólks ekki heldur talið til gjalda. Þegar svona gengur þar, sem skilyrðin eru bezt, hjá ríkinu sjálfu, þá er ekki von, að vel fari hjá fátækum einstaklingum, enda er sjón sögu ríkari í því efni. Þessi lýsing þykir þeim áreiðanlega ljót, sem ekkert þekkja okkar atvinnuvegi og þeirra meinsemdir, en hún er rétt. Hún er sá sannleikur, sem við kunnugra manna augum blasir, og þann sannleik eru þeir menn skyldugir til að rannsaka og viðurkenna, sem fást við stjórnmál, og þeir eru skyldugir til að haga sér í samræmi við hann, ella draga sig í hlé. En hvað á að gera? Um það er ekki að villast, að það verður að gerbreyta okkar fjármálakerfi og þeirri óheillastefnu, sem undanfarið hefir ríkt á þessu sviði. Það verður að gerast svo fljótt sem tök eru á og með það höfuðsjónarmið fyrir augum að bæta hag framleiðslunnar til sjávar og sveita, svo hún geti borið sig og verið arðviss í sæmilegu árferði, og allt vinnufært fólk í landinu geti haft atvinnu. Það er dýrt að halda hér uppi menningarríki; það þarf mikið til að standa straum af öllum okkar skuldum og lækka þær eins og þarf; það þarf mikið til að losna við framfærsluþungann og atvinnuleysisbölið, en allt þetta er gersamlega ómögulegt á annan veg en þann, að auka framleiðsluna og tryggja það, að hún svari eðlilegum tekjum og sé helzt meira laðandi fyrir hæfileikamenn þjóðarinnar en flest eða allt annað. Verði þetta ekki gert, verði haldið áfram á sömu braut og undanfarið, þá er víst, að sú hörmungarsaga gerist á komandi tímum, að mistök og lífsþægindi nútímans verður að borga með frelsi og velferð uppvaxandi og komandi kynslóða. Hér á Alþingi er nú lítið byrjað að starfa og nokkuð vafasamt, hvað gert verður. Um tvennt er þó talað. Annað það, að rjúfa þingið og ganga til kosninga á komandi vori. Hitt það, að stofna til samvinnu um stjórn og afgreiðslu mála af 3 stærstu flokkum þingsins. Hvort ofan á verður, er enn með öllu óvíst. Að ræða hér um hugsanlega samvinnu Sjálfstæðisflokksins við stjórnarflokkana geri ég ekki, því að til þess hefi ég ekki umboð frá flokksins hálfu. Frá mínu persónulega sjónarmiði vil ég þó segja það, að ef allir hv. alþingismenn væru vitrir menn, velviljaðir og þjóðhollir, þá mundu þeir sjá og skilja, að nú er það ástand fyrir hendi, að sjálfstæði og framtíðarvelferð okkar lands og okkar þjóðar er í veði, ef ekki er breytt frá því, sem verið hefir. Sú skylda hvílir á þessum hóp fremur en öllum öðrum landsins þegnum, að taka skynsamlegar ályktanir, að leita sannindanna til hlítar á öllum sviðum, viðurkenna þau og breyta í samræmi við það, og fyrst og fremst setja alþjóðarhagsmuni ofan við allt annað. Landið okkar er fagurt, frjósamt og gott. Það hefir kostað lífsstarf allra okkar beztu manna á aðra öld að bjarga því undan erlendum yfirráðum. Ef flokkaþrætur yfirstandandi tíma hafa það í för með sér, að eins fer nú og áður í lok hinnar verstu óaldar, sem hér hefir ríkt, Sturlungaaldar, þá verður eftirmæli núlifandi kynslóðar ekki gott á komandi öldum. Hvort sem nú standa kosningar fyrir dyrum eða ekki, hvort sem sterkara verður: sú einlægni, bjartsýni og víðsýni, sem trúir á mátt hinna betri afla, jafnvel hjá óbilgjörnum andstæðingum, eða sundrungar- og baráttuvaldið, sem ríkt hefir að undanförnu, þá vil ég óska okkar landi og okkar þjóð þess, að skilningurinn fari vaxandi á því, að nú ber alþjóðarnauðsyn til, að brátt verði tekið öðrum tökum á vandamálum þjóðarinnar en gert hefir verið. Því aðeins getum við haft svo bjartar vonir um framtíðina sem hin miklu lífsskilyrði okkar góða og kæra lands gefa efni til.

Stefán Stefánsson Hv. ráðherra hefir nú lokið við að halda sína fjárlagaræðu hér á Alþingi. Í fjárlagaræðunni 1937 segir ráðherrann: Í fyrstu fjárlagaræðu minni lagði ég áherzlu á, að stjórnin liti svo á, að aðalatriðið væri að standa í skilum út á við.“ Í þessari fyrstu ræðu lagði ráðherrann mikla áherzlu á, 1) að stöðva þyrfti allar skuldaaukningar út á við, 2) að greiða yrði umsamdar afborganir skulda af tekjum hvers árs og 3) að halda yrði fullum greiðslujöfnuði, eigi aðeins í fjárlögum, heldur og raunverulega, þannig að fjárlög og ríkisreikningar á hverjum tíma standist á. Fyrir þennan ásetning fékk hv. ráðherra viðurkenningu. Ásetningurinn var góður. En hvernig hefir farið um efndirnar? Hv. ráðherra hefir hlotið þá aðstöðu, að geta unnið að settu marki eftir þeim leiðum, er hann sjálfur taldi beztar. Hann fékk hjá stuðningsflokkum sínum öll þau lög, völd og umboð, er hann taldi sig við þurfa til að ná marki. Hann fékk hækkaðar allar útgjaldaáætlanir fjárlaganna, svo eigi þurfti að greiða nokkrar verulegar fjárhæðir úr ríkissjóði umfram fjárlög. Hann fékk síhækkaðar tolla- og skattaálögur, til þess að hann fengi þær tekjur handa á milli, sem hann krafðist og taldi sig þurfa. Hann fékk nýja innflutnings- og gjaldeyrislöggjöf og hefir fengið á þeirri löggjöf allar þær breytingar, sem hann hefir óskað, til þess að geta haft fullt vald á innflutnings- og gjaldeyrismálunum. En þrátt fyrir allt þetta hefir árangurinn af fjármálastjórn hans orðið sá, að fjárhags- og gjaldeyrisvandræði þjóðarinnar hafa farið vaxandi með hverju ári, síðan hv. ráðherra tók við stjórn fjármálanna, og hafa aldrei verið meiri en nú. Skuldir þjóðarinnar út á við hafa farið vaxandi með hverju ári. Er full ástæða til að ætla, að þær hafi verið um s. l. áramót eigi undir 110 millj. Á s. l. ári munu þær hafa vaxið allverulega. Í viðskiptayfirliti ársins 1938 segir ráðh., að 31/2 millj. lánsfjár hafi verið flutt inn í landið á s. l. ári. Skuldir bankanna á árinu hafa vaxið um 620 þús. og hagur okkar í Þýzkalandi versnað um 2,7 millj. Samkv. áliti skipulagsnefndar, hinnar svokölluðu „Rauðku“, á bls. 36, er birt yfirlit frá Hagstofu Íslands um skuldir þjóðarinnar. Samkv. því eru skuldirnar í árslok 1933 kr. 74,6 millj. Samkv. sömu bók, bls. 56, segir: „Í árslok 1935 hafa skuldirnar við útlönd því verið rétt við 100 millj. og Sogsvirkjunarlánið þó að litlu leyti talið.“ Skuldir hafa því verið í árslok 1935 ca. 105 millj. Fullyrða má, að á árunum 1936–1938 hafi þær vaxið svo, að þær nú séu eigi undir 110 millj. Verzlunarjöfnuðinn telur ráðh. hagstæðan um 8,6 millj. Frá því verður að draga verð Esju, 450 þús., og eftir reynslu reynist innflutningur meiri en vitað er við áramót, svo ólíklegt er, að verzlunarjöfnuðurinn nái 7 millj., - en þarf að öllum líkindum að vera 14 millj. til að fullur greiðslujöfnuður náist. Hv. ráðh. hefir alltaf talið duldu greiðslurnar lægri en þær raunverulega hafa verið. Nú fyrst virðast augu hans vera að opnast. Nú eru duldu greiðslurnar allt í einu orðnar 12 millj. í fyrra um sama leyti voru þær allt að 10 millj. Þær hafa því vaxið á einu ári um 2 millj. Reynslan mun sanna, að þær eru vart undir 14 millj. Hv. ráðh. hefir alltaf stimpazt við, þá borið hefir verið fram, að skuldir hafi vaxið í hans ráðherratíð. Úr uppgjöri skipulagsnefndar á skuldunum hefir hann jafnvel lítið viljað gera, enda þótt flokksbræður hans, þeir hv. þm. S.-Þ. (JJ) og hv. 2. þm. Skagf. (StgrSt), væru meðal annara í nefndinni. En nú viðurkennir hv. ráðh. skuldaaukninguna, m. a. með játningu um hækkun duldu greiðslnanna. Í fjárlagaræðunni 1938 sagði hv. ráðh., að duldu greiðslurnar færu hækkandi með hverju ári. Af hverju fara þær vaxandi? Er það eigi meðal annars og fyrst og fremst vegna sívaxandi skulda þjóðarinnar við útlönd? Gjaldeyris- og yfirfærsluvandræðin eru hin hörmulegustu. Smákröfur á ríkisfyrirtæki eru sendar hingað málflutningsmönnum til innheimtu, og jafnvel verða vanefndir á loforðum um yfirfærslu slíkra upphæða. Gjaldeyrir mun vera mjög takmarkaður eða enginn fyrir höndum erlendis, aðeins falla eitthvað til jafnóðum og afurðir héðan eru þar seldar. Er jafnvel talið, að yfirfærsla gjaldeyris muni með öllu stöðvast einhvern daginn, ef ekki ber að óvænt höpp. Ástand fjárhags- og gjaldeyrismála er ískyggilegt. Í viðskiptayfirliti ráðh. og í fjárlagaræðu hans í dag gætir eigi hinna sömu drýginda um fjármálastjórn og ástand gjaldeyrismála sem að undanförnu. Hv. ráðh. viðurkennir nú, að ástandið sé mjög alvarlegt. En hann reynir að bera sig mannalega, þótt meira sé það af vilja en mætti, og telur, að eigi sé ástæða til þess að örvænta. En eftir reynslu af fjármálastjórn ráðherrans undanfarandi ár, fæ ég ekki annað séð en að þjóðin hafi fulla ástæðu til að örvænta um fjárhagslega viðreisn, fari hv. ráðh. áfram með stjórn fjármálanna. Það verður eigi lengur um það deilt, að ástandið er mjög alvarlegt, svo notuð séu orð ráðh., og má telja virðingarvert, að hann, þótt seint sé, gefi þessa játningu. En hverjum er um að kenna? Ekki er mér um að kenna, segir hv. ráðh. Lengi hefir ráðh. og stjórnarflokkarnir leikið þann leik, að kenna fyrrv. ríkisstjórn, stjórn Á. Á., og stjórnarandstæðingum um erfiðleikana. En þegar eigi er hægt að telja þjóðinni trú um það, að stjórnarandstæðingar eigi sökina, menn, sem með öllu hefir verið bolað frá öllum áhrifum á stjórn landsins, þá er landinu, ættjörðinni, gefin sökin, reynt að vekja vantraust á landinu. Fiskileysi og ýmsu er um kennt. Það er bent á það og reynt mikið úr að gera, að útflutningur á fullverkuðum saltfiski hafi stórum minnkað, enda er það svo, en þess er eigi getið, sem þó ætti að gera, að í hans stað höfum við fengið önnur útflutningsverðmæti, svo sem: hraðfrystan fisk, óverkaðan saltfisk, síld og síldarafurðir o. m. fl., og jafngilda verðmæti þessi saltfiskinum, sem áður var. Samkv. vísitölum hagstofunnar sést, að vörumagnsvísitala útfluttra vara er hin sama árin 1937 og 1928, eða 217. Meðalvörumagnsvísitala áranna 1935–1937 er 206, en meðal-vörumagnsvísitala áranna 1924–1926 eigi nema 1681/3, og hafa þó þau ár verið talin mikil góðæri. Sama er að segja um verðvísitölu útfluttra afurða; hún hefir einnig verið hagstæð, miðað við undanfarandi ár. Árin 1935–1937 er hún að meðaltali 125, en árin 1931–1934 er þessi verðvísitala miklu lægri, eða 1003/4. Þessar fáu vísitölur, sem ég nefndi, benda eigi til þess, að landið hafi brugðizt, ættjörðin hafi svikið. Nei, það er hv. fjármálaráðh., sem hefir brugðizt, það eru stjórnarflokkarnir, sem hafa svikið. Allt til þessa hefir hv. ráðh. og hv. stjórnarflokkar talið þjóðinni trú um, að allt væri að batna. Ýmsir trúgjarnir kjósendur hafa trúað þessum fullyrðingum og þótt þær undursamlegar. En nú er þeim vart trúað lengur. Hvar sést þessi bati? Er hann í sveitum landsins? Er hann að finna í nauðungarsölu jarða? Er hann að finna í flótta bændanna og sveitaæskunnar frá landbúnaðinum og framleiðslunni? Sést batinn við sjávarsíðuna, hjá útgerðarmönnum eða verkafólki? Er hann að finna í milljónatöpum útgerðarmanna eða í atvinnuleysi og framfærsluþörf verkamanna? Bata þann, er stjórnarflokkarnir hafa svo mikið gumað af, er hvergi að finna, nema hjá þeim, er standa við stjórnarjötuna, hjá broddum Framsóknar- og Alþýðuflokksins, er taka tvöföld og þreföld prófessorslaun. Það er bati þessara höfðingja, er stjórnin hefir flotið á og flýtur á. Hagsmunir launamanna þessara eru settir ofan hagsmunum framleiðslunnar í landinu, og þá jafnframt ofar hagsmunum alþjóðar. Þar sem ég drap hér á framleiðsluna, vil ég fara um hana nokkrum orðum. Útflutningur landbúnaðarvara var s. l. ár 8,6 millj. Er það tæpum 2 millj. minna en árið 1937, og byggist þetta að mestu á verðfalli afurða. Það er því augljóst, að afkoma margra bænda er næsta erfið; hún var erfið áður en verðfallið varð, hvað þá nú, og auk þess herjar mæðiveikin og ýmsar fjárpestir heil héruð landsins. Bændurnir þreytast á búskaparbaslinu, þeir flytja frá moldinni á mölina og keppa þar þá oft um vinnu við verkalýðinn, er þar er fyrir. Skapast við þetta ýmsir erfiðleikar, auknar kröfur um atvinnubótafé og framfærslustyrki. - Bændum er talin trú um það af gæðingum stjórnarinnar, að þeir séu alltaf að græða. Kjötlög og mjólkurlög eiga að hafa bætt hag þeirra um hundruð þúsunda, jafnvel milljónir. Afurðasölulöggjöfin var sjálfsögð. Hún hefir þegar gert nokkurt gagn, þótt það hefði mátt vera meira, og á vonandi eftir að gera það betur. Hún var fyrst og fremst sett til hagsmuna bændum, og hún á ásamt fleiru að tryggja það, að landbúnaðurinn sé lífvænlegur atvinnuvegur og að menn eigi þurfi að flýja sveitirnar, tryggja það, að bændurnir geti lifað á landbúnaði, lifað eigi verra lífi en aðrar stéttir þjóðfélagsins. En þetta hefir enn eigi tekizt. Samband ísl. samvinnufélaga gaf út á s. l. ári smárit eftir Jón Gauta, bónda á Gautlöndum. Var það gefið út sem fylgirit með Samvinnunni. Það er eigi tími til að ræða þetta merkilega rit hér. Gefst ef til vill tækifæri til þess seinna. En ég vil skora á bændur að lesa það. Við það vex skilningur á því, hversu búskapurinn er í raun og veru erfiður, þegar sjá má, að kaupgjald hefir meira en fimmfaldazt síðan fyrir stríð og skattar og gjöld einnig, en að þær afurðir, sem flestir bændur hafa, og sumir eingöngu, sauðfjárafurðir, hafa aðeins hækkað um rúmlega 1/3 á sama tíma. Blöð framsóknarmanna þegja vendilega um þetta rit. Svo sem kunnugt er, skipaði síðasta Alþingi milliþinganefnd í sjávarútvegsmálum. Störf þessarar nefndar hafa staðfest það, sem áður var alkunna, að útvegurinn hefir stórtapað undanfarandi. Allir nefndarmenn munu sammála um, að eitthvað verði að gera útveginum til hjálpar og að skjótra aðgerða þurfi við, eigi framleiðslan eigi að hrynja í rústir. En hv. ríkisstjórn virðist ráðþrota í erfiðleikunum. Hv. fjármálaráðherra leggur nú fram hærri fjárlög en nokkru sinni áður. Það er hans skerfur til hjálpar. Engar tillögur eru enn komnar fram um mál málanna, viðreisn framleiðslunnar í landinu, en það er það mál, sem Alþingi nú verður að láta til sín taka og leysa á viðunandi hátt. Á s. l. Alþingi, þegar Sjálfstfl. bar fram vantraust á ríkisstj., bar Bændaflokkurinn fram tillögu um myndun þjóðstjórnar. Tillaga þessi var felld. Flokknum var það ljóst þegar á s. l. þingi, að ástandið var svo alvarlegt, að fyllsta ástæða var til, að allir ábyrgir stjórnmálaflokkar stæðu hlið við hlið og tækju sameiginlega á sig ábyrgð þá, er hlaut og hlýtur að fylgja því, að reisa úr rústum sjávarútveginn og framleiðsluna í landinu. Heyrzt hefir, að forsætisráðherra hafi verið og jafnvel sé að hugleiða myndun þjóðstjórnar, og að hann í því sambandi muni hafa leitað samvinnu við Sjálfstfl. Einnig munu vera sterk öfl innan Framsóknarfl., er vilja láta leita samvinnu til vinstri, við Sameiningarflokk alþýðu, en eigi til hægri. Kom þetta meðal annars fram á síðasta miðstjórnarfundi flokksins, og virðist þetta vera í fullu samræmi við grein í 10. tbl. Tímans 1936, þar sem segir, að yzta takmark Framsóknarfl. sé hið sama og annara umbótaflokka, en svo hefir Tíminn nefnt sósíalistaflokkana þrjá, Framsókn, Alþýðu- og Kommúnistaflokkinn. Einnig er talið, að hv. ríkisstj. sé að hugleiða gengislækkun, beina eða óbeina, til viðreisnar framleiðslunni. Er nú svo komið, að stjórnin er nú komin inn á þær brautir, er Bændaflokkurinn hefir bent á til úrbóta, myndun þjóðstjórnar og gengislækkun, og væri vel, að þeim málum yrði fylgt. Ég vil að endingu drepa á, hvernig ég tel heppilegast að snúast við þeim erfiðleikum, er fyrir liggja. 1. Mynduð sé stjórn þeirra stjórnmálaflokka, er afneita þjóðnýtingu sem bjargráði út úr erfiðleikunum, - eða stjórn ábyrgra stjórnmálaflokka í landinu. 2. Framkvæmd sé gengislækkun, þannig að krónan sé felld um 1/3, eða 33%. Leiði reynslan það í ljós, að atvinnan í landinu eflist eigi svo sem ætlað er jafnframt gengisfalli, þannig að verkamenn beri minna úr býtum en áður, verður að taka til athugunar, hversu bæta megi verkamönnum það upp, með kauphækkun eða á annan hátt, án þess framleiðslan bíði hnekki af. Þyki það heppilegra en gengislækkun, gæti komið til álita, að öll gjaldeyrisleyfi yrðu skattlögð eftir mismunandi skattastiga, eða með jöfnum skatti og stighækkandi tollum, eftir því sem varan telst meiri luksusvara. Skatti þeim, er þannig er fenginn, skal varið til verðbóta á útfluttar framleiðsluvörur landsmanna og afurðir landbúnaðarins, seldar á innlendum markaði. 3. Lækka skal útgjöld fjárlaga, svo sem frekast má vera, skera niður persónustyrki og lækka ýmsa liði um 10–25%. Þetta sé þó aðeins bráðabirgðaráðstöfun, er helgast af hinu alvarlega fjárhagsástandi þjóðarinnar. 4. Dregið skal úr framfærslukostnaði, m. a. með því, að einhleypu fólki, hvorki körlum né konum, sé veitt atvinnubótafé eða framfærslustyrkir, ef framfærslusveit getur tryggt fólki þessu framfærslu sér að kostnaðarlausu. Einnig sé vendilega gætt af stjórnarvöldum, að framfærslustyrkir séu miðaðir við nauðsynlegar þarfir hinna framfærðu, en eigi til uppkaupa á pólitísku fylgi. 5. Jafnframt gengislækkun eða verðuppbótum á afurðir séu lækkaðir tollar eða þeim létt af nauðsynjavörum framleiðslunnar. 6. Dregið sé úr innflutningi ýmsra ónauðsynlegra vörutegunda,en aðrar vörur, svo sem matvörur, gefnar frjálsar. 7. Strangar reglur skulu settar um ferðalög landsmanna til útlanda, og þeim einum körlum og konum leyft þangað að fara, er eiga brýnt erindi. - Er það kunnugra en frá þurfi að segja, að ýmsir, hærri sem lægri, karlar sem konur, sigla til útlanda án erinda, til þess eins að njóta lífsins og skemmta sér. Fólk þetta sóar gjaldeyri, jafnframt því, sem það smyglar vörum inn í landið í stórum stíl og styður að því fremur flestu öðru, að torvelda og viðhalda hinu erfiða gjaldeyrisástandi með þjóðinni. 8. Hert skal á öllu tollstarfi og þess vandlega gætt, að valdir séu til tollstarfa reglusamir og duglegir menn. 9. Rannsaka skal starfsmannahald við ríkisstofnanir og banka, og starfsfólki fækkað svo sem fært þykir. Jafnframt skulu laun þessa starfsfólks athuguð og færð til samræmis við laun starfsmanna ríkisins samkv. launalögum. Væri slíkum reglum sem þessum fylgt, vona ég það, að framleiðsla þjóðarinnar og jafnframt þjóðin sjálf kæmist fram úr erfiðleikunum stórslysalítið. Að þess yrði eigi langt að bíða, að eigi aðeins tæki fyrir flóttann frá framleiðslunni, heldur yrðu framleiðslustörfin eftirsótt, svo sem áður var, meðan atvinnuvegir landsmanna stóðu í blóma. Þá vildi ég vona það, að hyrfi sá hugsunarháttur, sem nú ríkir og er stórhættulegur þjóðinni, að hin eina örugga afkomuvon sé að ganga á mála hjá stjórninni og stjórnarflokkunum, til þess að fá hjá þeim atvinnu, fé og fríðindi. Það á fyrst og fremst að vera takmark þessa Alþingis, að ganga svo frá viðreisn framleiðslunnar, að fólkið leiti aftur til hennar, en eigi frá henni, svo sem verið hefir. Það er þetta, sem yfirstandandi Alþingi á að vinna að og eigi við að skiljast, fyrr en lokið er.

*Forseti (HG): Áður en ég gef þeim hv. þm. orðið, sem næstur er á mælendaskrá, vil ég lesa upp bréf, sem mér hefir borizt frá 4 hv. þm. Það hljóðar svo: „Að gefnu tilefni tilkynnist hér með, að undirritaðir 4 þingmenn eru allir meðlimir Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins, er stofnaður var í Reykjavík í októbermánuði síðastl. samkvæmt umboði Kommúnistaflokks Íslands og fulltrúa sameiningarmanna Alþýðuflokksins, er kosnir höfðu verið á þing Alþýðusambands Íslands, og sameinaðist Kommúnistaflokkur Íslands sem heild þannig sameiningarmönnum Alþýðuflokksins í einum flokki, er tók við öllum réttindum Kommúnistaflokksins og sameiningarmanna Alþýðuflokksins á Alþingi, í bæjarstjórnum og hreppsnefndum. Héðinn Valdimarsson, Ísleifur Högnason, Einar Olgeirsson, Brynjólfur Bjarnason.“ Þá hefir hv. 3. þm. Reykv. (HV) óskað að fá að segja nokkur orð um þingsköp í sambandi við þetta bréf, og gef ég honum því orðið.

*Héðinn Valdimarsson: Það mun nú ef til vill mörgum finnast, að það hafi verið lítil ástæða til þess fyrir okkur að senda bréf það. er hæstv. forseti las upp, þar sem öllum landslýð er fullkunnugt um stofnun flokks okkar. En við gerðum það sökum þess, að okkur hafði borizt til eyrna, að hæstv. forseti myndi ætla að kveða upp úrskurð um það, hvort flokkur okkar væri þingflokkur eða ekki. Eins og kunnug er, þá myndaðist flokkurinn á þann veg, að síðastl. haust sameinaðist Kommúnistaflokkur Íslands og þeir fulltrúar sameiningarmanna Alþýðuflokksins, er kosnir höfðu verið á þing Alþýðusambandsins. Tók flokkur þessi, Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn, þá við öllum réttindum Kommúnistaflokksins og sameiningarmanna Alþýðuflokksins. Í þessum flokki urðum við því fjórir þingmenn, sem undir bréfið ritum. Nú mun hvorki hæstv. forseti eða aðrir leyfa sér að bera brigður á, að við séum allir réttkjörnir þingmenn. Ég fæ því ekki séð, hver munur getur verið á þingflokki og flokki þeim, er við tilheyrum. Það hlýtur því að verða örðugt fyrir hæstv. forseta að úrskurða það, að við, sem erum rétt kjörnir þingmenn, megum ekki tala fyrir hvaða flokk, sem við viljum. En fari nú svo, að hæstv. forseti kveði hér upp úrskurð á sama hátt og félagar hans hafa gert á öðrum vettvangi, þá krefjumst við þess, að sú skipun megi haldast, er var á síðasta þingi, að þeir þrír hv. þm., er undir bréfið rita með mér, fái að tala fyrir sérstakan flokk, eins og þeir gerðu þá, en ég utan flokka. Að sjálfsögðu munum við svo allir tala fyrir þann flokk, er við tilheyrum.

*Forseti (HG): Þá hefir hv. 3. þm. Reykv. lokið máli sínu, en áður en ég veiti þeim næsta orðið vil ég taka þetta fram: Við síðustu kosningar til Alþingis hafa þessir þingmenn: hv. 5. þm. Reykv. (EOl), hv. 1. landsk. (BrB), og hv. 4. landsk. (ÍslH) verið kosnir til Alþingis sem þingmenn Kommúnistaflokksins og hv. 3. þm. Reykv. (HV) sem þingmaður Alþýðuflokksins, og var fullnæging framboðsskilyrða 27. og 28. gr. kosningalaganna bundin við þessa flokka. Á síðasta þingi varð sú breyting á, að einn þessara þingmanna, hv. 3. þm. Reykv. (HV), hvarf úr þingflokki Alþýðuflokksins og hefir síðan verið utan þingflokka. Samkv. bréfi því, er ég las upp áðan, hefir Kommúnistaflokkurinn hætt að starfa sem sérstakur stjórnmálaflokkur og gengið til nýrrar flokksmyndunar með hv. 3. þm. Reykv. og fleirum. Jafnframt óska þeir þm., sem bréfið hafa undirritað, að flokkur sá, sem þeir telja sig hafa myndað, Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn, verði viðurkenndur sem þingflokkur og þeim ákveðinn ræðutími við útvarpsumræður samkv. því. Þingflokkur samkvæmt þingsköpum og kosningalögum telst sá stjórnmálaflokkur, sem haft hefir mann eða menn í kjöri við síðustu kosningar, að fullnægðum skilyrðum 27. og 28. gr. kosningalaganna, og fengið kosinn fulltrúa á Alþingi. Þar sem Sameiningarflokkur alþýðu –Sósíalistaflokkurinn, sem hv. 3. þm. Reykv. (HV), hv. 5. þm. Reykv. (EOl), hv. 1. landsk. þm. (BrB) og hv. 4. landsk. þm. (ÍslH) telja sig fulltrúa fyrir, fullnægir ekki þeim skilyrðum. er til þess þarf að teljast þingflokkur, verða allir þessir hv. þm. að teljast utan þingflokka og fá ræðutíma við útvarpsumræður samkv. 52. gr. þingskapanna, þ. e. allir samtals jafnan tíma og hver þingflokkanna. Þá er þessum þingskapaumræðum lokið, og næstur tekur til máls hv. 5. þm. Reykv. og talar utan flokka.

*Einar Olgeirsson: Ég vil byrja með því að mótmæla úrskurði hæstv. forseta. Það er ekkert nýtt, þó að verkalýðurinn hér fái að kenna á úrskurðum þessara herra, sem þó telja sig fulltrúa hans. Annars mun ég tala hér fyrir Sameiningarflokk alþýðu - Sósíalistaflokkinn og nota þann ræðutíma, sem flokknum ber sem þingflokki samkvæmt þingsköpum, hvað sem úrskurði þessum líður. Jafnframt vil ég spyrja hæstv. forseta, hvort það hafi verið hugmynd hans, þá er hann á sínum tíma bauðst til þess að sameina alla í Alþýðuflokknum við Kommúnistaflokkinn, að þeir, sem þann nýja flokk hefðu komið til með að skipa, yrðu allir að teljast utan flokka. Annars mun ég láta mér nægja að skírskota til afstöðu þeirrar, sem ríkisstjórnin hefir tekið til Sameiningarflokks alþýðu og fram kemur í bréfi því, er forsrh. sendi flokknum, er hann bauð honum að taka þátt í útvarpsumræðunum 1. des. síðastl. Við stöndum hér frammi fyrir nýjum fjárlögum, sem gilda eiga árið 1940. Mælikvarðinn, sem við fulltrúar Sameiningarflokksins hér á Alþingi leggjum á þetta fjárlfrv., er sá, hvernig er gert ráð fyrir að bæta úr þörfum alþýðunnar, hvernig tillit er tekið til verkamannanna og smábændanna. Meðal verkalýðsins í kaupstöðum landsins hefir atvinnuleysið farið vaxandi undanfarin ár. og tilfinnanlegast hér í Reykjavík. Vonirnar, er menn gerðu sér um framkvæmdir vegna hitaveitunnar, hafa brugðizt. Um 1200 atvinnuleysingjar hafa verið skráðir hér í Reykjavík að staðaldri. Manni verður nú fyrst á að spyrja, hvaða tillögur felast í fjárlfrv. til þess að bæta úr neyð hinna mörgu atvinnulausu manna. Því er fljótsvarað, - ekki neinar. Þar er allt látið sitja við hið sama. Sömu mennirnir, sem ráðast á atvinnubótavinnuna sem óhagstæða og neyðarúrræði, koma ekki með neinar tillögur til betri úrlausnar á því vandamáli, engar tillögur um að ríkið ráðist í arðberandi framkvæmdir eða styðji að þeim. Í einu orði sagt, í frv. finnast engar tillögur, er miða að bættum framkvæmdum fyrir verkalýðinn. Þannig er t. d. ekki minnzt á byggingu verkamannabústaða. Ár eftir ár er aftur á móti fellt út af fjárl. að taka upp styrk þann, er samkv. lögum á að renna til byggingar verkamannabústaða í kaupstöðum og bygginga í sveitum. Á ég þar við þann hluta af tekjum tóbakseinkasölunnar, sem ganga á til þessara framkvæmda, en ríkissjóður hefir hirt síðastl. 8 ár, og nú á síðari árum hafa numið um ½ millj. kr. á ári. Þetta hafa valdhafarnir gert með rólegri samvizku, enda þótt þeir hafi horft á það, að húsnæðisástandið fór stórversnandi, jafnt í bæjum sem í sveitum, - horft á það t. d., að hér í Reykjavík byggju um 3 þús. manns í ólöglegum kjallaraíbúðum, sem að nokkru leyti eru beinlínis heilsuspillandi. Þeir hafa og horft á sama ástandið í sveitunum, þar sem t. d. eru allt að 75% af bæjum í sumum hreppunum alveg komnir að hruni, svo lífshætta er að búa í þeim. Þegar nú stjórn sú, sem einu sinni a. m. k. kallaði sig stjórn hinna vinnandi stétta, hagar sér svona í húsnæðis- og atvinnumálum alþýðunnar til sjávar og sveita, er ekki að undra, þó að íhaldið færi sig og upp á skaftið í þessum málum og þverbrjóti það, sem eftir stendur af lögum þessum. Eins og kunnugt er, þá eiga kaupstaðirnir að greiða 2 kr. á íbúa árl. til sjóða verkamannabústaðanna,. en nú hefir Reykjavík t. d. ekki borgað neitt í 2 ár og skuldar því um 140 þús. kr. Af þessum og fleiri ástæðum hefir bygging verkamannabústaðanna stöðvazt í 2 ár. Ríkisstjórnin hefir ekkert gert, þó að lögin hafi verið þverbrotin á verkalýðnum. Svona gætir hæstv. dómsmrh. réttar og laga, þegar hinir fátæku eiga í hlut. Ég vil því spyrja hæstv. ráðh., hve lengi þetta eigi að viðgangast, hvort hann telji kannske leyfilegt, að lögin séu brotin, ef það er fátæk alþýða, sem lögbrotin koma niður á. Við, sem höfum verið þm. fyrir Kommfl., höfum flutt till. um að bæta úr atvinnuþörf manna, auka framleiðsluna o. fl., en till. okkar hafa allar verið strádrepnar. Þá höfum við og flutt tillögur um að rannsaka og hagnýta auðlindir landsins, en þær hafa allar verið drepnar. En nú verður málum þessum ekki skotið lengur á frest. Það verður að taka þau til gaumgæfilegrar rannsóknar. Upp á síðkastið hefir t. d. mikið verið talað um járnið í Eyrarfjalli; sé það t. d. þar, þá er það áreiðanlega að finna viða annarstaðar á landinu. En hér ber svo undarlega við, að Framsfl., sem forystu á að hafa í þessu máli eins og nú standa sakir, virðist vera hræddur við það. Um það þarf ekki að ræða, hve geysimikla hagsmuni hér getur verið um að tala. Hitt viljum við fá upplýst, hver afstaða ríkisstj. sé í þessu máli, - hvort hún ætli að draga það á langinn enn um langan tíma að láta rannsaka möguleikana til hagnýtingar auðlindanna. Við fulltrúar Sósíalistaflokksins hér á Alþingi munum ekki aðeins halda áfram baráttunni fyrir till. þeim til umbóta, sem Kommfl. og Alþfl. að nokkru leyti hafa borið fram hér á undanförnum þingum, heldur munum við og þegar á þessu þingi flytja víðtækar tillögur um viðreisn atvinnuveganna og fylgja þeim eftir með öllum þeim krafti, sem sameinaður verkalýður landsins á yfir að ráða. Menn munu nú spyrja, hvar taka eigi peninga til þessara hluta. Á að halda áfram að taka þá fyrst og fremst með síhækkandi tollum á nauðsynjum alþýðunnar? Ég segi nei, og aftur nei. Á þeirri braut má ekki halda lengra, heldur ber að fara þær tekjuöflunarleiðir, sem við höfum hvað eftir annað bent á hér áður og ég sé ekki ástæðu til að fara að endurtaka nú. En hitt vil ég segja, að sú stjórn, sem hefir ástæður til að láta 1–2 þús. manna ganga atvinnulausa hér í Reykjavík einni, og kastar þar með á glæ svo millj. skiptir í því verðmæti, sem dýrmætast er talið af öllu verðmæti, á ekki að þurfa að standa ráðalaus við lausn þessara mála. Þá má ég aðeins minna á, að talið er víst, að um 20 millj. kr. sé stolið undan skatti árlega. Við höfum bent á leiðir til að ná til þessa fjár, en þær till. okkar hafa verið svæfðar eða felldar. Þá bólar ekki á því í þessu fjárlfrv., að nokkuð eigi að gera til þess að skera niður háu launin. Það munu þó bráðum komin 8 ár síðan form. Framsfl. lýsti því yfir, að hæstu laun í þjónustu ríkisins ættu ekki að fara yfir 8 þús. kr. á ári, og ennþá bólar ekkert á, að fara eigi að framkvæma þetta. Milliþinganefnd í launamálinu sýndi og fram á, að hægt væri að spara 750 þús. kr. á ríkisrekstrinum með lækkun hálauna. En frv., sem gekk eitthvað í þessa átt. fékk rólegan svefn og þm. borgaraflokkanna hafa varazt það sem heitan eldinn að vekja þann draug upp aftur. Meðan afkoma almennings er eins hörmuleg og nú, þegar atvinnuleysi og örbirgð sverfur að hundruðum alþýðuheimila, þá er hróplegt ranglæti, óhæfa, sem ekki getur gengið, að ríkustu menn þjóðarinnar svíki í milljónatali undan skatti og háu launin séu látin haldast án þess að við þeim sé hróflað. Þið hafið nú heyrt, hlustendur góðir, hver úrræði hæstv. stjórn og fleiri, sem talað hafa. hafa boðað um úrlausn vandamálanna. Nú, þegar verkalýðurinn þarfnast betri launa og bættra kjara, er ráðið að skella á gengislækkun. Þetta kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. áðan. Hv. 3. landsk. (StSt) taldi það eitt af aðalúrræðunum til bjargráða, að skera meira en gert hefði verið við neglur sér féð til fátækraframfærslu. Meðan slíkt vofir yfir, meðan fram undan er vaxandi kreppa og uppgangsskeið það, sem byrjaði 1934, er á enda, meðan þjóðin á yfir höfði sér gengislækkun og slíkt, er til lítils að ræða fjárl. á þeim grundvelli, sem hér er lagður fram. Ég mælist því hér með til við hæstv. fjmrh., að hann svari því afdráttarlaust, hvort þjóðin eigi enn að þurfa að lifa í ótta um, að gengislækkun muni steðja að. Það er vitað, að þjóðin er á móti gengislækkun, og eins er um beztu menn allra flokka. Ég bið því hæstv. ráðh. að skýra það, hver sé hans afstaða. Þá er það vitanlegt, að hagur ríkisins út á við er mjög undir þessu máli kominn. Á síðasta þingi var rætt um að fá ný lán handa ríkinu. Mættu vera á því miklir möguleikar að fá ný og hagkvæmari lán til þess að borga upp eldri lán. Hefir þó til þessa tekizt illa um það, a. m. k. hefir Magnúsi Sigurðssyni bankastjóra orðið lítið ágengt. En eigi Ísland að koma betra lagi á fjármálapólitík sína, verður að brjóta einokun Hambrosbanka yfir lánveitingum til landsins. Þegar Hermann Jónasson myndaði ráðuneyti sitt eftir kosningasigur vinstri flokkanna, bjóst þjóðin við því, að tekin myndi upp réttari fjármálapólitík og að hagur alþýðu myndi batna. En til þess hefði ríkisstj. orðið að vera óháð braskara- og bankavaldinu. Þessu er nú ekki að heilsa. Stjórnin hefir einmitt hlíft þeim auðugustu og látið í hvívetna að vilja Landsbankans og Hambros. Þetta byrjaði þegar 1935 með yfirlýsingunni til Hambros um að taka ekki fleiri stórlán án vitundar bankans og bráðabirgðal. um sölusambandið. Þessi fjármálastefna hefir síðan markað afstöðuna í Kveldúlfsmálinu, og hefir því Landsbankinn farið sínu fram í því máli. Stefna sú, sem Framsókn lýsti yfir fyrir síðustu kosningar um það, hvernig leysa skyldi það mál, hefir ekki verið haldin. Veð hefir aðeins verið tekið að litlu leyti í eignum Kveldúlfs. Landsbankastjórnin hefir því virt að vettugi vilja ríkisstj. og þjóðarinnar. Það dugir því ekki að láta þessa bankastjórn ráða áfram í Landsbankanum. Margir vona, að skipun Vilhjálms Þórs sem bankastjóra sé fyrirboði betri stefnu, og væri betur, að svo reyndist. En það, sem á veltur, er að vinstri flokkarnir og öll alþjóð sameinist um það, að upp verði tekin heilbrigðari fjármálastefna. Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn vill beita sér fyrir slíkri samvinnu, en aðalskilyrðið til hennar er, að verkamenn standi sameinaðir. Þó að Sósialistafl. hafi komið slíkri samvinnu á sumstaðar, eins og á Siglufirði og Ísafirði, þá hefir alþýðusambandsklíkan, sem brotizt hefir til valda í Reykjavík, reynt að hindra það á allan hátt. Þessi klíka virðist stefna að því að brjóta niður alla sameiningarviðleitni verkalýðsins hér á landi. Í Hafnarfirði fer hún fram úr öllu því. sem áður hefir þekkzt hér. Fyrst klýfur hún verkamannafélagið Hlíf og reynir með áhrifum sínum og umráðum yfir atvinnutækjunum að svelta þrjá fjórðu hluta hafnfirzks verkalýðs til hlýðni við sig. Síðan heimtar hún lögreglu til að leysa deilumálin í Hafnarfirði og stefnir svo deilunni fyrir félagsdóm, þar sem málið á alls ekki heima og þar sem alþýðusambandsstjórninni myndi verða fengið eindæmi. Svo kórónar þessi uppreisnarklíka allt saman með því að staðhæfa, að í Hafnarfirði sé verið að gera uppreisn, og heimtar ríkislögreglu og bann á Sósíalistafl. Það eru því síðustu forvöð fyrir alla, sem vilja vernda samtakarétt og frelsi í landinu, að sameinast til að hindra slíkt gerræði. Það er illt til þess að vita, að hæstv. forsrh., sem lýst hafði yfir, að hann vildi leita sátta í málinu, skuli ekki einu sinni hafa talað við aðila. Verður að krefjast breytinga á þessari afstöðu hans. Þess verður að krefjast, að verkalýðurinn njóti fyllsta réttar um samtök sín, bæði í Hafnarfirði og annarstaðar. Orðrómur hefir gengið um það, að í undirbúningi væri að stofna ríkislögreglu til að bæla niður varnir Hlífar og fleiri verkalýðsfélaga. Það hljómar einkennilega í eyrum allrar alþýðu, að þegar rætt er um að stofna ríkislögreglu, þá er ekki minnzt á féleysi. En út yfir tekur þó, þegar Alþfl. eða leifarnar af þeim flokki gengur fram fyrir skjöldu um það að heimta ríkislögreglu. sá flokkur, sem harðast barðist gegn þessari hugmynd 1925 og gerði það að skilyrði við stjórnarmyndun 1934, að engin ríkislögregla kæmi til mála. Þess má og minnast, að Haraldur Guðmundsson hótaði að segja af sér ráðherradómi í benzíndeilunni 1935, ef ríkislögreglu ætti að stofna. Það er ekki lengra síðan en til umræðnanna um gerðardóminn hér á þingi í fyrra, að hann tók ákveðna afstöðu á móti hugmyndinni um ríkislögreglu. En svo djúpt eru nú þessir foringjar sokknir, að þeir eru sjálfir teknir að krefjast hennar. Ég læt alla alþýðu um að dæma um feril þeirra. En fyrir alla lýðræðissinna er það aðalatriði að hindra, að ríkislögreglu verði komið á til þess að þjóna óbilgirni braskara og ofbeldismanna. Þá vil ég minnast á landhelgisgæzluna. Í fjárl. eru ætlaðar 500 þús. kr. til landhelgisgæzlu. En til hvers er að ætla þetta fé til þeirra hluta, ef það á að ganga til eins og hingað til hefir verið, að því er líkast, sem búið sé að opna gersamlega landhelgina fyrir útlendingum? Sú stefna virðist nú helzt uppi að setja frá þá menn, sem sýna vilja á því að gæta landhelginnar og sleppa ekki sökudólgunum. Þá eru styrkirnir til skálda og listamanna, sem teknir hafa verið út af 15. gr. og flestir af 18. gr. Ég tel það mjög hættulegt, ef menntamálaráði á að verða fengið í hendur að útkljá allt um þessa styrki. Það er nú þegar orðið of mikið um allskonar spillingu í sambandi við úthlutun styrkja, þótt því sé ekki bætt við að leggja beztu skáld og listamenn landsins undir geðþótta menntamálaráðs. Þingið á sjálft að taka ákvörðun um slíka hluti, og munum við síðar bera fram brtt. um það. Loks vil ég taka þetta fram: Nú liggur fyrir þinginu og íslenzku þjóðinni að ákveða, hvort stefna beri til hægri, til þess að rýra kjör og rétt allrar alþýðu, til einræðis auðmannastéttarinnar, eða í hina áttina, og ríður því allt á því, að alþýða landsins sameinist um að taka höndum saman og sameinast um hagsmuni sína.



Fjárlagafrv. það, sem hér er til umr., er sem vænta mátti í öllum stærri atriðum í samræmi við samninga þá, sem Alþfl. og Framsfl. gerðu með sér á síðasta þingi, þegar Alþfl. veitti stj. Framsfl. áframhaldandi stuðning. Fulltrúi Sjálfstfl., hv. þm. A.- Húnv. (JPálm), gat þess um þetta frv., að það væri hið hæsta fjárlfrv., sem nokkurntíma hefði verið lagt fyrir Alþingi, og talaði um fjáreyðslu og bruði í því sambandi. Þessi hv. þm. talaði um, að hér væri mikið um skóla, spítala og allskonar stofnanir. Ég ætla þó ekki, að það hafi verið meining hans, að þessar stofnanir væru svo dýrar, að þær bæri að leggja niður, að loka skólunum og spítölunum í sparnaðarskyni. Þó að þessi fjárl. séu þannig, að þeim er sniðinn mjög þröngur stakkur, bera þó ýmsir stórir útgjaldaliðir frv. vitni um, hvaða stjórnmálastefnu hefir verið fylgt á undanförnum árum af meiri hl. Alþingis. Menn kvarta um þunga skatta, og það að vonum. Það er hverju orði sannara, að erfitt er að bera þunga skatta í erfiðu árferði. En á hitt ber þá einnig að líta, að það er einmitt hið erfiða árferði, sem hefir gert skattahækkunina nauðsynlega. Atvinnuvegirnir þoldu til dæmis áður að bera skatta, en vegna örðugleika þeirra á undanförnum árum hefir þetta snúizt við, þannig að þurft hefir að veita þeim stórkostlega styrki úr ríkissjóði. Hv. þm. A.-Húnv. gat um mæðiveikina og örðugleika bænda hennar vegna. Hann talaði um hinn mikla lambadauða austan Blöndu. En á það má benda, að ríkið hefir einmitt vegna þessara örðugleika orðið að leggja á sig mikil gjöld. Hafa þessir örðugleikar atvinnuveganna kostað ríkið um 1200 þús. kr. Og ef hægt er að benda á nokkur atriði fjárl., sem sýna sérstaka stjórnmálastefnu, þá er um að ræða þá stjórnmálastefnu að gera allt, sem unnt er, til að létta örðugleika atvinnuveganna. Það getur enginn látið sér sæma að kvarta yfir örðugleikum atvinnuveganna og kvartað jafnframt yfir því, að á fjárl. er veitt fé til að bæta úr þessum örðugleikum. Hin mikla kreppuhjálp til bænda og útvegsmanna ber ljóst vitni um þessa viðleitni til að bæta úr örðugleikum atvinnuveganna. Framlag ríkissjóðs til kreppulánasjóðs nemur 255 þús. kr. og til skuldaskilasjóðs 160 þús. kr., eða samtals 415 þús. kr. á ári. Ég geri ráð fyrir, að allir hv. þm. séu sammála um, að ekki sé hægt að spara á þessum lið. Þá má nefna styrki og gjaldabreytingar til atvinnuveganna, sem veitt hafa verið með sérstöku samkomulagi milli Alþfl. og Framsfl., svo sem framlag í fiskimálasjóð, 450 þús. kr., styrk til byggingar vélbáta, 50 þús. kr., afnám útflutningsgjalds af saltfiski, 300 þús. kr., og framlag til fiskveiðasjóðs, 60 þús. kr., eða samtals vegna sjávarútvegsins um ein milljón króna í skattalækkunum eða framlögum. Til byggingar- og landnámssjóðs og til nýbýla og samvinnubyggða og endurbygginga í sveitum er lagt til, að veittar séu samtals 480 þús. kr. Þetta hrekkur auðvitað skammt, en er þó mikil upphæð. Af beinum útgjaldaliðum á fjárl. til nytjamála, sem sérstaklega má þakka Alþfl., má nefna þessa: Framlög til atvinnubóta, 500 þús. kr., til alþýðutrygginga, 545 þús. kr., til framfærslu sjúkra manna og örkumla, 355 þús. kr., og til byggingar verkamannabústaða, 180 þús. kr., eða samtals 1580 þús. kr. Vitanlega mætti nefna fleiri útgjaldaliði í þessu sambandi, en þessir hafa sérstaklega verið ákveðnir fyrir atbeina Alþfl. Það er að vísu hægt að segja, að þessa liði mætti spara, að það mætti spara þessar 3½ milljón. En þó að þessi upphæð nemi allmiklu á fjárl., geri ég ráð fyrir því, að umbótalöggjöf sem þessi hafi þegar náð slíkri viðurkenningu meðal alþjóðar manna, að hún verði ekki lækkuð, heldur miklu fremur hækkuð eftir efnum og ástæðum, a. m. k. meðan Alþfl. á nokkur ítök á Alþingi og meðal þjóðarinnar. Sum þessara útgjalda hafa að vísu verið samþ. með samkomulagi allra flokka. En styrkirnir til hins mikla landnáms og uppbyggingar í sveitunum, styrkirnir til sjávarútvegsins, atvinnubótaféð, framlagið til sjúkratrygginganna, framlagið til framfærslu sjúkra manna og örkumla, framlagið til verkamannabústaða, allt er þetta fengið með samvinnu og samkomulagi milli Alþfl. og Framsfl. Andstæðingarnir bera okkur stundum á brýn, að hin mikla fjárfrekja okkar, sem þeir kalla svo, sé ríkissjóði þungur baggi. Gagnvart þessum ásökunum getum við alþýðuflokksmenn óhræddir vísað í fjárlög undanfarinna ára. Fjárfrekja okkar er í því fólgin, að við höfum viljað bæta úr böli atvinnuleysisins, auka verklegar framkvæmdir og koma á merkilegri tryggingalöggjöf, til hagsbóta fyrir fólkið við sjóinn. Fjárfrekja okkar er í því fólgin, að við höfum gert kröfur um aukin fjárframlög til almenningsheilla, til þess að bæta úr þeim vandræðum, sem hrun atvinnuveganna, óáran, aflabrestur og markaðsvandræði leiddu yfir landslýðinn. Fjárlfrv. þetta kann að vera einstakt fyrir það, hve hátt það er, en það er líka einstakt fyrir það, að sem næst 75% rekstrarútgjalda er ætlað til verklegra framkvæmda, styrkja handa atvinnuvegunum, félagsmálalöggjafar, fræðslumála og heilbrigðismála. Aðeins 25% fer til stjórnarkostnaðar, dómsmála og löggjafarstarfsemi, vaxtagreiðslna o. þ. h. Ég gat þess áðan, að einmitt hið erfiða árferði væri þess valdandi, að útgjöld ríkisins til verklegra framkvæmda og til styrktar atvinnuvegunum hlytu að hækka. Enn er því miður ekki lokið þessum hækkunum. Enn er aðalatvinnuvegur okkar, sjávarútvegurinn, í miklum vandræðum. Ráðstafanir þær, er þegar hafa verið gerðar til viðreisnar honum, eru hvergi nærri nægilegar. Milliþn. hefir verið starfandi til að athuga hag togaraútgerðarinnar og gera till. til þess að bæta úr vandræðum hennar. Valdsvið þessarar n. hefir verið aukið, og hefir hún einnig athugað afkomu vélbátaútvegsins. Í n. eiga sæti fulltrúar þriggja stærstu flokkanna á Alþingi. N. hefir látið í ljós sameiginlegt álit um það, að hún teldi nauðsynlegt, að ráðstafanir væru gerðar til að bæta hag bæði stærri og smærri útgerðar í landinu. Alþfl. á Alþingi, sem á fulltrúa í þessari n., er að sjálfsögðu reiðubúinn til samstarfs og umræðna við aðra hina stærri þingflokka um ráðstafanir til úrlausnar á þessu vandamáli, ekki sízt þar eð það er öllum ljóst, að í þessu efni verður að gera skjótar og öflugar ráðstafanir til úrbóta. Sjávarútvegurinn er stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar. Öll þjóðin á afkomu sína undir honum. Styrkur til hans verður ekki veittur nema því aðeins, að allir láti eitthvað af mörkum. Hér þarf því sameiginleg átök allra, sem vilja hafa og hafa skilning á þessu máli. Alþfl. lítur svo á, að það sé stærsta og eigi að vera fyrsta verkefni Alþingis, sem nú situr, að leysa þennan mikla vanda. Alþfl. telur því meiri ástæðu en ella til þess að finna úrlausn á þessum vandamálum, vegna þess að öfgastefnurnar vaða nú mjög uppi hér í álfunni, og öldur þessara stefna berast nú hingað út til Íslands. Kommfl., sem, eins og heyra mátti af ræðu hv. 5. þm. Reykv., hefir verið að gera Alþfl. allskonar sameiningartilboð, er nú snúinn út af þeirri braut og búinn að sameinast nazistum. Á það hefir oft verið bent, að þessi tilboð kommúnista hafa ekki verið alvarlega meint, og er Alþfl. vildi ekki rétta honum hendurnar, leitaði Kommfl. fyrir sér annarstaðar og fékk hlýtt handtak hjá nazistum í Reykjavík og Hafnarfirði. Kommfl. hefir breytt um nafn og kallar sig nú Sósíalistaflokkinn, Sameiningarflokk alþýðu. Það er einkennilegt, að nazistaflokkurinn í Svíþjóð, sem hefir undanfarna daga orðið uppvis að njósnum fyrir erlend ríki, hefir framið innbrot á skrifstofur í Stokkhólmi og allskonar glæpi aðra, heitir einmitt „Svensk sociallstisk samling“. Ég tel það enga tilviljun, að þessi nöfn á kommfl. íslenzka og nazistaflokknum sænska eru nærri því samhljóða. Það er í fullu samræmi við það, að samtök nazista og kommúnista í Hafnarfirði standa saman að ólöglegri vinnustöðvun. Þessir ofbeldismenn hafa í sameiningu hóp manna úr Reykjavík í Hafnarfirði til að banna verkamönnum þar að sjá sér og fjölskyldum sinum fyrir brauði. Þó er þar engin kaupdeila. Það er fullt samkomulag um kaupið milli verkamanna og atvinnurekenda. Þetta er uppreisn og vinnubann öfgaflokkanna, sem vilja allt til vinna, að sem mest öngþveiti komist á atvinnumálin. Þeir vilja þar á enga aðra lausn en að fá völdin í sínar hendur með ofbeldi. Gegn þessum öfgastefnum ættu allir þeir að sameinast, sem unna lýðræðinu. Framtíð þjóðarinnar er undir því komin, að rætt sé um málin af skynsemi, og ef þannig hefði verið tekið á þessu máli, hefðu ekki hlotizt af því þau vandræði, sem nú lítur út fyrir. Hv. 5. þm. Reykv. talaði um sameiningarmöguleika kommúnista við Alþfl. Ég hefi bent á, að í stað þess að sameinast Alþfl. hafa kommúnistar gert samband við nazista í Hafnarfirði. Sú samvinna hófst með því, að reknir voru á ólöglegan hátt 12 alþýðuflokksmenn úr verkamannafélaginu Hlíf í Hafnarfirði undir því yfirskini, að þeir séu atvinnurekendur. Það má sennilega segja það um Ásgeir Stefánsson, sem er forstjóri bæjarútgerðarinnar, að hann sé atvinnurekandi, en um hina er ekki hægt að segja hið sama. Enginn þeirra er meiri atvinnurekandi en svo, að þeir hafa keypt smá hlutabréf í atvinnuhótafyrirtækjum í Hafnarfirði; en það gefur þeim enga ástæðu til að koma fram sem atvinnurekendur gegn verkalýðnum. Eina ástæða kommúnista og nazista til að reka þá úr félaginu er sú, að þeir hafa tekið fé að láni til að bæta úr atvinnuleysinu í Hafnarfirði. Ef þessari sömu stefnu væri alstaðar fylgt, ætti að reka alla þá úr verkalýðsfélögum landsins, sem eiga hlutabréf í Eimskipafélagi Íslands. Heima á Ísafirði geri ég þá ráð fyrir, að enginn mætti vera í sjómannafélaginu, sem væri í samvinnufélaginu og væri þar með atvinnurekandi. Það sjá allir, hvert þessi stefna leiðir. Þessi ástæða hefir verið notuð til að bægja 12 áhugamestu alþýðuflokksmönnunum úr Hlíf, mönnunum, sem hafa gert verkalýðssamtökin í Hafnarfirði að því stórveldi, sem þau eru. Allir sjá, að þetta eru ekki nema tylliástæður. Nokkru áður en þetta gerðist fór fram stjórnarkosning í verkamannafélaginu Hlíf, og gengu þá kommúnistar og nazistarnir innan íhaldsins saman til kosninga, og þessi brottrekstur gerðist rétt eftir að kommúnistar höfðu náð þar völdum. - Ég taldi ástæðu til að koma inn á þetta mál að gefnu tilefni frá hv. 5. þm. Reykv. Það er ekki hægt að láta því ómótmælt frammi fyrir alþjóð, að í sömu andránni og kommúnistar gera samband við nazistana úr Sjálfstfl. um að reka helztu alþýðuflokksmennina úr Hlíf og banna Hafnfirðingum að vinna sér fyrir brauði, þó að ekki sé um neina kaupdeilu að ræða, sé talað um samband milli Alþfl. og Kommfl. Þá má benda á í þessu sambandi, að Hafnfirðingar fá ekki sjálfir að gera út um málið, þótt þeir segi, að þeir geti það sín á milli, ef ekki væri nein íhlutun frá aðkomumönnum þar um. Að þessu leyti er vinnubannið í Hafnarfirði sama eðlis og borgarastyrjöldin á Spáni. Franco fór með Máraherinn yfir sundið, og næsta spor er, að fasista- og nazistaríkin í Evrópu, Ítalía og Þýzkaland, senda Franco liðsstyrk, svo hann gæti barið niður lýðræðisstefnuna á Spáni. Hið sama hefir gerzt í Hafnarfirði. Héðinn Valdimarsson kom með flokk ofbeldismanna úr Reykjavík og lýsti yfir vinnustöðvun, enda kalla Hafnfirðingar þetta lið hans Márahersveitirnar. Nú kemur til kasta hæstv. Alþingis að greiða svo úr þessum vandamálum, að komið sé í veg fyrir, að þessum ofheldisstefnum vaxi fiskur um hrygg í landinu. Í heiminum berjast nú tvær stefnur. Önnur er sú, að láta ekkert annað ráða en ofbeldi og hnefarétt. Hin er sú, að menn vilja tala um málin með skynsemi og láta meiri hlutann ráða og rólega yfirvegun á lýðræðisgrundvelli. E. t. v. er úrslitabaráttan hér á landi um það, hver stefnan eigi að ráða, nær en okkur grunar. Ég er ekki í vafa um, hvor stefnan er þjóðinni fyrir beztu. Ég er ekki heldur í vafa um, hvar Komfl. stendur í þessari baráttu. Það veltur á miklu, að tekið sé á þessum málum með skynsemi og rólegri yfirvegun, svo komið sé í veg fyrir, að jarðvegur skapist hér á landi, sem gefur þessum stefnum lífsmöguleika. Að því verða allir lýðræðissinnar í landinu að stefna, að bæta hugsunarhátt þjóðarinnar svo, að ofbeldisstefnurnar veslist upp og deyi af því, að enginn jarðvegur verði fyrir þær.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það hefir margt verið sagt síðan ég talaði áðan, en meiri hlutinn af því hefir ekkert tilefni gefið mér til andsvara, enda hefi ég ekki nema fjórðung stundar upp á að hlaupa. Hv. 5. þm. Reykv. minntist á margt og taldi fjárlagafrv. vera tilefni ræðu sinnar, en raunar virtist hann fremur vera að tala um daginn og veginn en frv. eða fjármálastefnur. Hann talaði um landsbankavaldið og Hambro, eins og hann er vanur, og bætti því við, að allir vinstri flokkarnir ættu að sameinast um hina réttu fjármálastefnu. En hver sú stefna er, það kom ekki í ljós, svo hægt væri að festa fingur á henni. Hann sagði, að það ætti að lækka háu launin og leggja háa skatta á þá menn, sem gætu borið þá, leggja þá á hátekjurnar og stóreignirnar. Það er létt að segja þetta, en þó verð ég að segja hv. 5. þm. Reykv. eins og er, og vona, að menn virði mér það til vorkunnar, að ég hefi litla trú á, að flokkur, sem hv. 3. þm. Reykv. (HV) er orðinn formaður i, a. m. k. út á við, gangi langt, eða lengra en aðrir flokkar í þeirri fjármálastefnu að skerða háu launin eða leggja á beina skatta. Það fer ekki leynt, að hann var a. m. k. meðan hann var í Alþfl. allra manna tregastur á að leggja á beina skatta. Það er þýðingarlaust að vera með slíkt gambur, sem hv. 5. þm. Reykv. og veit; það verður ekki leyst þann veg, ekki einu sinni með þeim liðsstyrk, sem fengizt hefir með hv. 3. þm. Reykv. Hv. 3. landsk. (StSt) talaði töluvert um fjárlfrv. og fjármálastefnu ríkisstj. Aðallega gerði hann þó hið sama og hann hefir gert undanfarin ár, að tala um skuldirnar við útlönd, og tók tölur til samanburðar á sama hátt og áður. Sá samanburður og hvernig hann vísaði til álits skipulagsnefndar var honum alls ekki samboðinn. Það er kunnugt; að skipulagsnefnd reiknaði út, hvað skuldirnar við útlönd námu 1935, en fékk þar út aðra tölu en hagstofan, eða tölu, sem var mun lægri. Það, sem hv. þm. gerir, þegar hann reiknar út skuldirnar við útlönd, er ekki að bera saman tölur hagstofunnar frá ári til árs, heldur ber hann tölu skipulagsnefndar saman við tölu hagstofunnar, af því að hún er hærri, og segir svo, að mismunurinn á tölunum séu skuldir, sem stofnað hafi verið til síðan. Þannig er málafærsla þessa hv. þm. í þessu máli, og þá væntanlega þar eftir á öðrum sviðum. Séu tölur hagstofunnar teknar og hornar saman, sést, að skuldirnar við útlönd hafa ekki aukizt nema um 6,6 millj., sem svarar til Sogslánsins eins. Hv. þm. minntist á verzlunarjöfnuðinn og duldu greiðslurnar og kvað þar hafa komið fram ósamræmi hjá mér. Þegar þetta mál var fyrst rætt hér á Alþingi 1934, studdist ég við niðurstöður sænska hagfræðingsins Lundbergs, og hefir reynslan sýnt, að þær hafa staðizt. Það er rétt hjá hv. þm., að ég áætlaði duldar greiðslur ásamt afborgunum af föstum lánum ekki undir 12 millj., en í tölu sænska hagfræðingsins voru ekki allar afborganir teknar með. Síðan 1934 hafa afborganir hækkað um eina millj. kr. Það segir hv. þm., að sé sönnun fyrir því, að skuldirnar hafi hækkað. Þetta stafar af því, að afborganir voru ekki hafnar af lánum, sem áður höfðu verið tekin, en höfðu verið afborganalaus fyrstu árin, og þar að auki voru tekin ný lán. Þetta hefir oft verið skýrt áður, bæði hér á Alþingi og í riti, svo ekki hefði átt að þurfa að gefa þessa skýringu. Annars er ekki að furða, þótt hv. þm. verði þungorður um þessar tölur, þegar þess er gætt, að formaður flokks hans, Bændafl., var í stjórn frá 1933 til 1934 og að viðskilnaður hans var þannig, að það var 1 millj. og 22 þús. kr. minna en ekki neitt til að greiða með duldu greiðslurnar frá 1934. Þá var verzlunarjöfnuðurinn óhagstæður um 4 millj. kr., en er nú hagstæður um 8 millj. kr. Með viðskiptahallann, sem myndaðist 1933–34, höfum við verið að dragast til þessa, og þótt afborganir hafi hækkað, er það ekki af því, að skuldir hafi aukizt. Hv. þm. A.-Húnv. talaði einnig um tölur á svipaðan hátt, en þó kom hann með eina nýja líkingu um þessi mál, sem ég vil gera að umræðuefni. Hann sagði, að góður viðskiptajöfnuður þyrfti ekki alltaf að sýna, að við værum vel á vegi staddir í viðskiptum almennt, og sæist það af því, sem gerzt hefði í Austur-Húnavatnssýslu, þar sem bændur væru að skera niður búfé sitt. Þetta dæmi verður ekki skilið öðruvísi en svo, að hv. þm. eigi við, að við séum að eyða af okkar höfuðstól, okkar eignum. Ég mótmæli þessu kröftuglega og bendi til þeirra raka, sem þráfaldlega hafa verið færð fram hér á Alþingi og sýnt með tölum, að undanfarin 3 ár hefir verið eytt eins miklu til að koma upp aflstöðvum, auka síldarvinnslu og til annarar atvinnuaukningar og gert var 10 næstu árin á undan. Ég vil benda á, að gjaldeyrisvandræði okkar stafa af því, að við þurfum svo mikið að leggja af fé í ný atvinnufyrirtæki í stað hinna gömlu, sem orðin eru lítils virði, og til að greiða skuldir. Er hinn bætti verzlunarjöfnuður því algerlega ósambærilegur við þann, sem fæst hjá húnvetnskum bændum, sem eru að skera niður fé sitt vegna mæðiveikinnar. Þótt ástandið í verzlun og gjaldeyrismálum sé síður en svo gott, þá á ekki að telja fólki trú um, að verið sé að ganga á höfuðstólinn, - því fer fjarri. Gjaldeyrisvandræðin stafa af því, að við þurfum að eyða stórfé í uppbyggingu og greiðslur af gömlum skuldum. En slíkum greiðslum er ekki hægt að koma fyrir á annan hátt meðan sjávarútvegurinn, aðalframleiðsla útflutningsvaranna, er rekinn með tapi. Stærsta atriðið er að auka útflutninginn enn meir. Því er líklegasta ráðið að hlaupa undir bagga með sjávarútveginum. Sé ég ekki ástæðu til að fara nánar út í þær ræður, sem hér hafa verið fluttar, enda er tíma mínum lokið.