Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Þessi till. til þál., sem ég flyt ásamt Sverri Hermannssyni, Guðlaugi Gíslasyni og Halldóri Blöndal um stofnun verðjöfnunarsjóðs vöruflutninga og bætt skipulag þeirra flutninga, er tvíþætt. Í fyrsta lagi er lagt til, að kosin verði 5 manna mþn. til þess að semja frv. um stofnun verðjöfnunarsjóðs vöruflutninga, sem hafi þann tilgang, að verð á allri vöru verði það sama á öllum stöðum, sem vöruflutningaskip sigla til og flugvélar og vöruflutningabifreiðar halda uppi áætlunarferðum til. Í öðru lagi á þessi sama n. að kynna sér skipulag vöruflutninga á sjó, á landi og í lofti og gera till. um bætt skipulag þeirra, og skal sérstaklega í því sambandi gera breytingu á tilhögun ferða frá helztu viðskiptaborgum Íslendinga erlendis til hinna ýmsu hafna víðs vegar um landið. Það fer ekki á milli mála, hvað átt er við með þessari till., en það er í stuttu máli það að jafna verð á vöru til landsmanna allra, hvar sem þeir eru búsettir, og afnema það ranglæti, sem verið hefur og er, að þeir, sem úti um land búa, verða að kaupa nauðsynjavörur sínar mun hærra verði en fólk hér í þéttbýlinu, en þó með nokkrum undantekningum. Áður en ég geri verðjöfnunarsjóðsmálið að umræðuefni, vil ég fara nokkrum orðum um ástand vöruflutninga almennt og þá fyrst og fremst um þann þátt flutninganna, sem er mikilvægastur fyrir okkur Íslendinga og þá ekki síður fyrir landsbyggðina, en það eru sjóflutningarnir. Um þá er það að segja, að skipaferðir Eimskipafélags Íslands, Sambands ísl. samvinnufélaga og Hafskips eru mjög stopular og fólk getur ekki við það unað, auk þess sem dregið hefur verið úr þjónustu þessara aðila við strjálbýlið. Þannig var sú regla í gildi fyrir nokkrum árum, að skipafélög, sem fluttu vörur til landsins, voru skylduð til þess af hendi verðlagsyfirvalda að flytja tilteknar þungavörur til hafna úti um land án aukagjalds fyrir umhleðslu þeirra í Reykjavík og flutning þeirra frá Reykjavík til hafna úti um land. Frá árinu 1968 ákváðu skipafélögin að skjóta sér undan þessari kvöð. En fyrir mjög ákveðin viðbrögð manna víðs vegar um landið fékkst þó sú lagfæring gerð, að Eimskipafélag Íslands og Hafskip h/f viðurkenndu fáeinar hafnir á landinu sem innflutningshafnir, Eimskipafélagið þó með þeim fyrirvara, að vörur til þessara tilteknu hafna væru lestaðar í ákveðnum höfnum erlendis og í fyrir fram ákveðið skip. Slíkum tilfæringum fylgir í mörgum tilfellum verulegur kostnaður við flutning varningsins frá seljendum til hinna tilskildu útflutningshafna, svo að ávinningur verður minni en ella og í sumum tilvikum enginn, og leiðir auk þess til óþarfa gjaldeyriseyðslu. Þó munu skipafélögin yfirleitt vera fús til þess að sigla skipum sínum til hafna úti um land án aukagjalds, sé lestunar- eða losunarmagn a. m. k. 50 tonn í hverri viðkomu. Þessi tilslökun nýtist þó ekki nema að takmörkuðu leyti, þar sem lágmarksmagnið, 50 tonn, er ofviða hinum smærri sveitarfélögum, sem hafa ekki bolmagn til að flytja svo mikið vörumagn inn erlendis frá í einu. Ég fullyrði, að fyrir síðustu heimsstyrjöld voru vöruflutningar til landsbyggðarinnar frá viðskiptaborgum Íslendinga erlendis mun betri en þeir eru nú í dag, og að þessu leyti hefur orðið gífurleg afturför í samgöngum til landsbyggðarinnar. Hins vegar má segja, að ferðunum í heild hafi verulega fjölgað, vegna þess að frystiskipin og önnur verzlunarskip sækja umyrðalaust útflutningsvörur landsmanna á hinar ýmsu hafnir, eftir því sem þörf krefur. En á sama tíma og það gerist, er þeim, sem vilja flytja inn vörur með þessum skipum, ekki gefinn kostur á því, því að þau sigla ekki eftir áætlun, heldur eftir því, hvaða ákvarðanir eru teknar um flutning á útflutningsvörunum hverju sinni. Það má líka benda á í þessu sambandi, að hinar strjálu ferðir gera þjónustu verzlunar- og viðskiptafyrirtækja út um landið miklu dýrari og erfiðari í framkvæmd heldur en ef ferðir væru örari, og má t. d. nefna það, að verzlanir úti um landið verða að kaupa mun meira magn inn í einu, á sama tíma og verzlanir hér í þéttbýlinu geta birgt sig upp aðeins til nokkurra daga, því að þær geta sótt vörur í heildsölu nokkurn veginn eftir því sem þær seljast. Þessu er allt öðruvísi varið víða úti um land. Þar verður því aðstaða til verzlunar og viðskipta mun erfiðari og mun dýrari. Þetta hefur farið versnandi á síðustu árum og þó alveg sérstaklega s. l. ár. Þá virðist mér, að ferðir með vörur séu alltaf að verða strjálli, vegna þess að ekkert er gert til þess að beita hagkvæmni í vöruflutningum. Og ég vil ekki láta hjá líða að nefna, að skipafyrirtæki, sem landsbyggðin á mest undir og er auðvitað til vegna landsbyggðarinnar. Skipaútgerð ríkisins, heldur uppi ákaflega óhagkvæmum ferðum, hinum svokölluðu hringferðum. Flutningar Skipaútgerðarinnar á vörum eru fyrst og fremst til Austfjarða, Vestfjarða og Norðausturlands. En þar er haldið uppi hringferðum árið um kring, sem ég tel, að sé mjög til óhagræðis fyrir þessa landshluta og ætti fyrir löngu að vera horfið frá, því að Norðurland skiptir svo sáralítið við Skipaútgerðina á síðustu árum, vegna þess að vöruflutningar til Norðurlands eru að verulegu leyti með bifreiðum, að nokkru leyti í lofti, og heztu ferðir frá útlöndum eða viðskiptaborgum okkar erlendis út á landsbyggðina eru eðlilega til Akureyrar, sem er stærsti kaupstaðurinn úti á landsbyggðinni. Mér þykir rétt að geta þess einnig, að fyrir það, hvað ferðir erlendis frá eru strjálar, verður sífellt meiri flutningur, sem er skipað upp hér í Reykjavík og fluttur þaðan út um landið. Til þess að gefa þm. nokkurt yfirlit yfir, hvað þetta er gífurlegur kostnaður, hefur verið tekinn hér upp og við flm. létum prenta með þessu þskj. til upplýsinga kostnað við flutninga á hveiti, rúgmjöli og strásykri til Ísafjarðar, og sést þar t. d., að kostnaður við að flytja eitt tonn af strásykri frá Reykjavík til Ísafjarðar er kr. 2545.80. Þetta er margbreytilegur kostnaður, margir liðir. Það er útskipun í Reykjavík, vörugjöld í Reykjavík, flutningsgjöld Reykjavík–Ísafjörður uppskipun á Ísafirði vörugjöld á Ísafirði, heimflutningur á Ísafirði, vátryggingarkostnaður. Síðan þessi tafla er gerð, hafa hækkanir orðið á flutningsgjöldum um því sem næst 20%, svo að þessi upphæð, sem ég nefndi, er nú komin í 3000 kr., á tonn. Má því segja, að hér sé um verulega háan og mikinn skatt að ræða. Þá skulum við snúa okkur að því, hvaða áhrif þetta hefur á söluverð vöru, miðað við sama tíma eða um það bil, sem við lögðum þessa þáltill. fram. Þá var verð á strásykri 30% hærra úti á landi heldur en hér í Reykjavík, miðað við heildsöluverð. Á hveiti, rúgmjöli, hafragrjónum voru það einnig um 30%. Á ýmsum öðrum vörum, eins og niðursoðnum og þurrkuðum ávöxtum, var það allt upp í 42.9% miðað við heildsöluverð þessarar vöru. Aðrar flutningsleiðir eru með bifreiðum allt árið um kring hér í nágrenni Reykjavíkur og um Suðurland og svo til Akureyrar, þegar vegir eru færir, en hins vegar má segja, að flutningar á bifreiðum til meginhluta Vestfjarða og Austfjarða séu ekki nema yfir sumarmánuðina. Samkv. þeim töxtum, sem í gildi voru á s. l. sumri, kostaði 4500 kr. að flytja tonn af vöru á milli Reykjavíkur og Ísafjarðar, 2900 kr. á milli Reykjavíkur og Akureyrar, 5500 kr. á milli Reykjavíkur og Egilsstaða og 2208 kr. á milli Reykjavíkur og Víkur í Mýrdal. Flutningstaxtar Flugfélags Íslands eru líka háir. Þeir voru á s. l. ári 5 þús. kr. á milli Reykjavíkur og Ísafjarðar og Reykjavíkur og Akureyrar, en 6500 kr. á milli Reykjavíkur og Egilsstaða og 4 þús. kr. á milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja. En í þessum tölum eru ekki talin með afgreiðslugjöld, en þau námu 500 kr. á tonn. Af þessu er mjög vel ljóst, að aðstöðumunur strjálbýlis og þéttbýlis er mjög mikill, og úr þessu þarf að bæta. Nú skulum við ekki loka augunum fyrir því, að nokkuð hefur áunnizt í þessum efnum á liðnum árum, og stærsti sigurinn, sem vannst í þessu, var, þegar lögfest var verðjöfnun á benzíni og olíu á árinu 1953, en það hafði verið baráttumál landsbyggðarmanna í mörg ár, sem Alþ. loks viðurkenndi 1953 með setningu þeirra laga. Það má líka benda á það, að áfengi, sem ríkið selur, er selt á sama verði frá útsölu, hvar sem er á landinu. Á árinu 1950 var ákveðið, að hámarksverð á tóbaki í smásölu skuli vera sama, hvar sem var á landinu. Þá hefur einnig verið tekið upp verðjöfnunargjald á áburði og sementi, en þetta hefur auðvitað haft mikið gildi til að jafna aðstöðumuninn, en við teljum, að lengra þurfi að ganga. Í þessu sambandi vil ég gjarnan minna á það, að verð á velflestum landbúnaðarafurðum er það sama, hvar sem er á landinu, og ég veit ekki betur en bændasamtökin eða framleiðsluráð landbúnaðarins hafi viðurkennt það, reiknað með því í landbúnaðarverðinu og tekið á sig nokkuð, og neytendur auðvitað að stórum hluta, þannig að vörur, sem eru fluttar úr strjálbýli í þéttbýli, eru seldar á sama verði, hvar sem er á landinu, eins og mjólkin, sem er stór liður. Því spyr ég: Hvers vegna á þá ekki að gilda það sama um vörur, sem eru fluttar úr þéttbýlinu og út í strjálbýlið? Hvers vegna á strjálbýlið eitt að standa undir þeim kostnaði, og hversu lengi á þetta þannig að vera? Ég vil í þessu sambandi geta þess, að þetta yrðu ekki alltaf með stofnun verðjöfnunarsjóðs greiðslur til strjálbýlisins. Við höfum lesið það nú á þessum vetri í öllum blöðum hér í Reykjavík, að Reykvíkingar hafa verið í mikilli þörf fyrir fisk og hér hefur ekki fengizt fiskur, nema með höppum og glöppum. Það hefur komið í ljós, að fiskur hefur verið fluttur með bifreiðum norðan úr landi, og hefur verið gífurlegur kostnaður við það fyrir neytendur hér í Reykjavík og gert þessum atvinnurekstri mjög erfitt fyrir. Stofnun verðjöfnunarsjóðs sem þessa verður alveg jafnt til hagsbóta fyrir Reykvíkinga og þéttbýlið hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Þegar á það er hallað, fær það auðvitað bætur úr þessum væntanlega verðjöfnunarsjóði, eins og hugsað er, að landsbyggðin fái fyrir allar þær vörur, sem eru fluttar úr þéttbýlinu út um hinar dreifðu byggðir landsins. Við flm. þessa máls teljum, að hér sé hreyft mjög sanngjörnu máli, og við vonum, að það komi skriður á það. Ég get ekki látið hjá líða, að geta þess, sem við raunar gerum í grg. fyrir till., að í apríl 1971 var samþ. hér á Alþ. ályktun um að fela ríkisstj. að láta fara fram athugun á vöruflutningum landsmanna og gera till. um bætta skipan þeirra til jöfnunar á flutningskostnaði, eftir því sem við yrði komið. Á s. l. hausti lagði ég fram 4 fsp. til ráðh., hvað liði framkvæmd tilgreindrar ályktunar, og í svörum ráðh. kom fram, að lítið sem ekkert hafði verið gert til þess að undirbúa málið. Ég harma það mjög, að það var ekki gert. En það þýðir ekki að tala um það frekar. Að fengnum þessum upplýsingum töldum við flm. málsins rétt og eðlilegt að flytja málið að nýju og þá nokkuð ákveðnar en áður var, sérstaklega vegna þess, að það hafði verið látið undir höfuð leggjast að undirbúa málið. Ég taldi það eðlilegt, þegar þessi ályktun var samþykkt, að fela ríkisstj, að gera þessa athugun. Að þessari athugun lokinni átti auðvitað að semja frv. til l. um verðjöfnunarsjóð. Þetta er í raun og veru ákaflega einföld lagasmíð. En það, sem skiptir mestu máli og getur haft mjög mikið að segja, til þess að þessi verðjöfnunarsjóður verði ekki að stórfelldu bákni, þannig að hann íþyngi mjög landsmönnum almennt, er auðvitað, að jafnhliða sé gerbreytt flutningum til landsins frá því, sem nú er. Með því að breyta þeim flutningum á þann veg að flytja alla þungavöru frá útlöndum beint á hinar ýmsu hafnir á landinu þarf ekki að leggja neitt gjald í þennan verðjöfnunarsjóð á þær vörur. Á þetta þarf auðvitað að leggja gífurlega mikla áherzlu í sambandi við undirbúning málsins. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að í fyrsta lagi er í raun og veru ótækt fyrirkomulag í sambandi við áætlunarferðir kaupskipa erlendis frá til hafna úti um land. Það er mjög ófullnægjandi ástand í sambandi við samgöngur á sjó til hinna stjálbýlli héraða, það er sömuleiðis algerlega óviðeigandi ástand, sá flugfloti, sem Flugfélag Íslands hefur til þess að annast vöruflutninga. Við vitum það í landi eins og okkar, þar sem veðrátta er misjöfn, að margir dagar líða svo, að ekki sé hægt að fljúga. En þegar flogið er daglega, á það að vera alger fjármarkskrafa, að flutningsaðili hafi þann flugflota, að hann anni þeim vöruflutningum, sem til hans koma. En jafnvel þótt flogið sé á hverjum degi, tekur 4–5 daga og oft miklu lengri tíma að koma smápakka á milli landsfjórðunga með þeim flugflota, sem nú er. Ég tel því, að það sé fullkomin ástæða til að kanna til hlítar þessi mál og gera þar breytingar á til þess að greiða fyrir vöruflutningum, því að það ástand, sem nú er ríkjandi í öllum greinum vöruflutninganna, er gersamlega óviðunandi. Það er fróðlegt fyrir menn að gera sér grein fyrir þeirri miklu breytingu, sem orðið hefur á íbúafjölda í hinum ýmsu byggðarlögum á landinu, og það er eftirtektarvert, þegar maður vinnur úr manntölum allt frá árinu 1910 á þann veg að fá samanburð eftir núverandi kjördæmaskipun, að 1910 var fjölmennasta kjördæmið á landinu Vestfjarðakjördæmi með 15.71% íbúa. Þá voru Íslendingar 85183 og 13386 voru í Vestfjarðakjördæmi. Annað fjölmennasta kjördæmið var Suðurlandskjördæmi, sem var örlítið fámennara, með 15.56%, og þriðja fjölmennasta kjördæmið var Norðurl. e. með 14.81%. Næst kom þá Reykjavík með 13.62%. En fámennasta kjördæmið var Reykjaneskjördæmið með 7.04%. Þetta var 1910. M. ö. o.: 1910 bjuggu 20.66% Íslendinga í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi, eins og það er nú. En í árslok 1971 búa í þessum tveim kjördæmum 58.95% allra Íslendinga, svo að þar er orðin mjög mikil breyting á. Fjölmennasta kjördæmið 1910 er þá orðið ásamt Norðurl. v. fámennasta kjördæmið eða með 4.79% þjóðarinnar. M. ö. o.: fjölmennasta kjördæmið, sem var með 13 386 íbúa, þegar þjóðin var ekki nema rúm 85 þús. er árið 1971 með 9 927 íbúa, þegar íbúatalan er rúmar 207 þús. Það sjá allir á þessum tölum og auðvitað mörgu öðru, að hér hefur átt sér stað mikil öfugþróun á öllu þessu tímabili, og er tími til þess kominn að taka raunverulega á strjálbýlis- og byggðavandamálunum. Þau verða ekki leyst á einni svipstundu með miklum áætlunargerðum. Það verður að taka þau stig af stigi, taka fyrir ákveðin verkefni hverju sinni. Hér er ekki verið að tala um að stofna til nýrrar skattlagningar, sem ríkissjóður eigi að afla til, heldur aðeins að dreifa þeim kostnaði, sem er fyrir hendi, á alla landsmenn, í staðinn fyrir að láta tiltölulega fáa þjóðfélagsþegna bera þennan kostnað. Ég vænti þess, að þm. taki þessu máli vel og sú n., sem fær það til meðferðar, afgreiði það á sem skemmstum tíma, það fari að styttast í það, að þetta réttlætismál nái fram að ganga. Ég vil svo að lokum, herra forseti, leggja til, að þessari till. verði vísað að lokinni þessari umr. til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Ég hlýt að fagna þessum tillöguflutningi. Hér er hreyft máli, sem ég hef oftar en einu sinni flutt hér á Alþ., og algerlega í samræmi við það, sem ég hef áður flutt þar um. Það hafa fleiri flutt till. um þessi mál á þingum að undanförnu, svo sem hv. þm. Björn Jónsson, og var síðasta till. hans um hliðstæð mál samþ. Ég er ekki alveg viss um það, að till. sjálf sé svo nauðsynleg, þó skal ég reyndar ekkert um það segja. Það liggur fyrir þingvilji í þessu máli með samþykkt þál. frá þingi 1970 um rannsóknir á vandamálum atvinnurekstrar úti á landsbyggðinni vegna kostnaðar við vöruflutninga, en sú ályktun var þannig, með leyfi hæstv. forseta. „ Ed. Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta sem fyrst fara fram sérfræðilega rannsókn á þeim vanda, sem kostnaður vegna vöruflutninga skapar atvinnurekstri utan höfuðborgarsvæðisins, og hvernig helzt megi draga úr þeim vanda eða leysa hann: Þetta var samþ. í Ed. 25. apríl 1970 eftir þeirri till., sem ég minntist á, sem hv. þm. Björn Jónsson flutti þar í deildinni. Svo er samþ. hér á Alþ. 5. apríl 1971 önnur till., sem tekur til víðara sviðs um skipulag vöruflutninga og jöfnun flutningskostnaðar. Sú ályktun er þannig: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj, að láta fara fram athugun á vöruflutningum landsmanna og gera till. um bætta skipan þeirra. Stefna ber að því að gera flutningakerfið sem hagkvæmast og hraðvirkast án óhæfilegs tilkostnaðar. Leita skal leiða til jafnaðar á flutningskostnaði, svo að allir landsmenn sitji við sama borð í þeim efnum, eftir því sem við verður komið: Þessi ályktun er gerð eftir till., sem ég og fleiri þm. fluttum á því þingi, nálega samhljóða till. að öðru leyti en því, að við lögðum til að kjósa 5 manna mþn. til þess að athuga málið, en ályktunin var um að fela ríkisstj. þessa athugun. Ég sagði, að e. t. v. væri ekki bein þörf á tillöguflutningnum út af fyrir sig. En þó er það nú svo, - og þess vegna sagði ég e. t. v., - að þegar spurzt var fyrir um þetta mál á þingi fyrr í vetur og ráðh. gaf sín svör, þá þótti mér sem ekki hefði verið nægilega í það gengið að framkvæma þann þingvilja, sem fram kom í nefndum tveimur þál. Þess vegna er e. t. v., þrátt fyrir þennan ótvíræða vilja Alþ., ástæða til þess að árétta hann með flutningi og síðar samþykkt þeirrar till., sem hér liggur nú fyrir til umr. Það er ástæða til sannarlega að fagna liðveizlu fjögurra hv. þm., þar af 2 úr hópi eldri og reyndari þm., við þetta málefni. Ég álít, að þeir hafi ekki alltaf verið a. m. k. nægilega vel á verði í þessu efni. Þegar Íslendingar eignuðust millilandaskip á sínum tíma, voru teknar upp siglingar beint frá útlöndum á fjölmargar hafnir á landinu. Þetta stóð í allmörg ár. Mér og mínum jafnöldrum, sem bjuggum við sjávarsíðuna, er það vitanlega í barnsminni, þegar þessi ágætu skip komu inn á hafnir, smáar og stórar, hreint og beint eftir þörfum, færandi varninginn heim beinustu leið frá erlendum verzlunarfyrirtækjum. En þetta breyttist, og það hefur sjálfsagt verið erfitt að koma í veg fyrir það. Síðari heimsstyrjöldin hafði sín áhrif á breyttar ferðir frá útlöndum. Það var tekið að gera stærri innkaup en áður var og menn þóttust að sjálfsögðu ná út úr því meiri hagkvæmni í vöruverði. Þannig innleiddust hér breyttir verzlunarhættir, sem ég skal ekki ræða um, hvaða áhrif hafi haft á þjóðarhag í heild. En tvímælalaust höfðu þessar breytingar óhagkvæm áhrif á hag landsbyggðarinnar út af fyrir sig. Hvernig var svo við þessum breytingum snúizt? Það er m. a. gert með því að efla skipakost Skipaútgerðar ríkisins, sem var orðinn mjög góður um eitt skeið, þótt snögglega breyttar aðstæður í flutningamálum gerðu það að verkum, að sú uppbygging varð ekki að öllu hagkvæm, þegar árin liðu. Það var hins vegar gert með því að taka upp svokölluð gegnumgangandi vörufarmgjöld. Hvað er það, sem felst í hugtakinu gegnumgangandi vörufarmgjöld? Það er m. a. þetta í fyrsta lagi: Vara, sem skráð er beint á hafnir, hvar sem er á landinu, þegar hún er afgreidd í skip erlendis, þá skyldi með hana fara með sama kostnaði hvert á land sem var, jafnvel þó að þyrfti að skipa henni upp hér í Reykjavík og senda hana síðan með strandferðarskipunum á hafnir úti á landi, á hverja einustu höfn, sem þessi skip kæmu á, skyldi hún flutt á sama verði. Í öðru lagi var svo það, að þegar um var að ræða stærri vörusendingar, þá höfðu skipafélögin samninga sín á milli, þannig að þótt vörunni væri skipt í Reykjavík, þá var flutningnum jafnað út og varan flutt á sama verði á hafnir víðs vegar um landið. Í þriðja lagi, og það sýnir, hvað menn vildu ganga langt í þessum efnum, að jafnvel þótt fóðurvöru væri blandað í Reykjavík, var hún einnig flutt út á land án aukakostnaðar hér. Þessi gegnumgangandi farmgjöld giltu hér frá því um 1930 a. m. k. og fram á síðasta áratug. Þetta hafði þá í raun og veru enn þá meiri þýðingu en sama fyrirkomulag mundi hafa nú, vegna þess að þá var minni iðnaðarframleiðsla í landinu, sem flytja þurfi á milli hafna innanlands og tiltölulega meira innflutt af þeim vörum, sem menn almennt notuðu. Í grg. hv. flm. með þessari till. segir m. a.: „Á sama tíma og samningar um kaup og kjör og verðlagsuppbætur á laun eru hin sömu hvar sem er á landinu, er tilgangur þessarar till. að gera jafnframt að veruleika það, sem svo margir hafa haft á orði á undanförnum áratugum, að jafna sem mest verð á vöru á þann veg, að það verði hið sama á öllum stöðum, sem vöruflutningaskip sigla til og flugvélar og vöruflutningabifreiðar halda uppi áætlunarferðum til. Slík jöfnun flutningskostnaðar er nauðsynlegur áfangi að því marki, að allir landsmenn sitji við sama borð í þessum efnum“, segja flm. þessara till. Þetta er hárrétt, og þetta er það, sem leitast var við að gera, svo langt sem það náði, með gegnumgangandi vörufarmgjöldunum, meðan þau voru við lýði. Menn sáu og viðurkenndu í verki að mjög verulegu leyti einmitt það, sem hv. flm. taka fram í sinni grg. Ég veit ekki, hvort menn hafa gert sér þetta ljóst þá. En það eru vissulega sterk rök, sem þarna koma fram, að á sama tíma og fólkinu er mælt sama kaup, sama gjald fyrir sína vinnu um allt land, verður að reyna að jafna aðstöðumun og þá m. a. þann, sem hér er um að ræða. Annars er ekki hugsanlegt, að byggð haldist til lengdar í hinum ýmsu landshlutum, ef þannig hallar á, á ótal sviðum. Það er hins vegar ofurlítið villandi, sem ég vitnaði áðan til, þar sem talað er um í grg. með till. að gera það að veruleika, sem svo margir hafa haft á orði á undanförnum áratugum. Ég er ekki að segja, að þetta sé rangt út af fyrir sig. En þetta er ofurlítið villandi. Að nokkru leyti var þetta framkvæmt, sem tillögumenn og við allir, sem fyrir þessum málstað höfðum barizt, t. d. hér á Alþ., stefnum að. Það er alls ekki svo, að það hafi verið óbreytt ástand á undanförnum áratugum í þessum efnum. Ég verð að segja það, að þetta skynsamlega kerfi, sem ég hef minnzt á, var ekki einasta skynsamlegt vegna þess, að það var réttlátt, og það, sem nálgast réttlæti, er auðvitað alltaf skynsamlegt um leið. En þetta var líka mjög hagstætt, á margan hátt. Þetta kerfi stuðlaði vissulega að aukinni notkun standferðaskipanna, og það stuðlaði aftur á móti að því að hlífa vegakerfinu, sem þá var enn veikara en það er nú. Ég held, að það fari ekki á milli mála, að okkur ber, eftir því sem hagkvæmi frekast leyfir, að hlífa vegakerfinu við þungaflutningum. Þetta voru hvort tveggja alls ekki svo lítil atriði. Alveg sérstaklega var það og er þýðingarmikið að nýta þennan skipakost, strandferðaskipin, því að hann verðum við að hafa. Þótt ekki sé vegna annars en þeirrar aðstöðu, sem hér skapast ævinlega á veturna, þegar engu farartæki er fært á landi, þá verðum við að hafa þennan skipakost, og þá hljótum við að vilja stuðla að því, að hann nýtist sem allra bezt. En hvað varð svo um þetta kerfi, sem ég var að lýsa? Það er aðeins vikið að þessu í grg. með till. og að framvindu þessara mála á undanförnum áratugum. Þar segir: „Eins og samgöngum við strjálbýlið er nú háttað, fara þær fram loft-, sjó- og landleiðis. Engin raunhæf tilraun hefur þó verið gerð til samvinnu eða samræmdra aðgerða milli þessara þriggja þátta samgöngukerfisins, og af því hefur leitt, að flutningsgjöld eru orðin óbærilega há. Má í því sambandi benda á hærri byggingarkostnað í strjálbýli,“ segir hér enn í grg., og þá hnykkja flm, aftur á atriði, sem þeir minnast á fyrr, þ. e. sama kaup hvar sem er á landinu. Og þetta er dagsanna. Það hefur engin raunhæf tilrann verið gerð til þess að samræma þessa þætti samgöngumálanna. Eins og ég vék að áðan, þrátt fyrir að þetta hafi oft verið rætt hér á þingi og menn hafi verið hér með tillöguflutning um þetta, þá var ekkert raunhæft t þessu gert. En breytingin, sem verður við tilkomu flugsins kemur ákaflega ört og er mjög afgerandi, þannig að það eitt út af fyrir sig hlaut að kalla á það, að menn reyndu að koma einhverju samræmi á þessa hluti. En þetta var bara ekki gert á 12 ára tímabili viðreisnar. Það var hins vegar gert annað á þessum árum varðandi strandsiglingarnar, því að þær voru lamaðar. Það var ekkert gert til að greiða fyrir því hér í Reykjavík, þar sem var aðalflöskuhálsinn varðandi vöruflutningana, að þeir gætu farið fram með skikkanlegu móti. Og skipin voru seld, áður en önnur skip voru fengin í skarðið, þannig að þessi starfsemi fór meira og minna í rusl á síðustu 10–12 árunum, einmitt á þeim tíma, þegar mest lá á, vegna þess að flugið var orðið afgerandi þáttur. Þetta var ekki gert. En það er annað, sem er gert á þessum tíma, og vil ég nú enn vitna í grg. hv. flm., en þar segir: „Þannig var sú regla í gildi fyrir nokkrum árum, að skipafélög, sem fluttu vörur til landsins, voru skylduð til þess af hendi verðlagsyfirvalda að flytja tilteknar þungavörur til hafna úti um land án aukagjalds fyrir umhleðslu í Reykjavík og flutning þeirra frá Reykjavík til hafna úti um land. Árið 1968 ákváðu skipafélögin að skjóta sér undan þessari kvöð,“ segir í grg. En þetta er nú a. m. k. ófullkomin lýsing á því, sem þarna hefur gerzt. Ég er ekki svo sögufróður, að ég viti alveg, hvernig framhaldsfragtin varð til, en ég er alls ekki viss um, að hún hafi orðið til fyrir þvingun frá verðlagsyfirvöldum. En hitt veit ég, hvernig hún er afnumin, Það er gert í áföngum. Það er byrjað að takmarka þessa þjónustu árið 1962, síðan er næsta skrefið stigið 1965, og 1968 er framhaldsfragtin afnumin með öllu. Og núna hefur það komið í staðinn eins og hv. 1. flm. lýsti, að Eimskipafélagið flytur innfluttar vörur með sama gjaldi á tilteknar aðalhafnir, sem nú eru í öllum landsfjórðungum, og hins vegar þetta, að Skipadeild Sambandsins er með 50 tonna regluna. Og hvað sem fer út fyrir þennan ramma, þar verður landsbyggðin að greiða viðbótarkostnað að fullu, sem getur þýtt 50% viðbót á flutningskostnað vöru, sem flutt er frá útlöndum. Ég hef alveg ákveðin dæmi í huga um það. Þetta er sú sorgarsaga, sem gerzt hefur, en flm. till. segja á óvenjulegan hátt með stuttri setningu þannig: „Árið 1968 ákváðu skipafélögin að skjóta sér undan þessari kvöð: Mér finnst full ástæða til þess að spyrja, þegar ég verð var við mikinn áhuga þessara ágætu manna, sem flytja þessa till., hvernig það gat skeð, að við misstum þennan rétt út úr höndunum á okkur smátt og smátt á þeim tíma, sem þessir ágætu þm., a. m. k. tveir þeirra voru hér á Alþ. og studdu ríkisstj. Hvernig getur það gerzt, að þessi réttindi eru látin ganga landsbyggðinni úr greipum á þennan hátt? Þetta er eiginlega merkilegt rannsóknarefni, og það er ekki hægt annað en rifja þetta upp. En þó finnst mér þetta vera algert aukaatriði í málinu, eins og komið er í dag. Meginatriðið er að snúa sér að umbótum á þessu sviði, og þess vegna vil ég fagna þeim skilningi, sem hv. flm. þessarar till. sýna nú á þessu máli, þeir hinir sömu sem a. m. k. létu það viðgangast, að sú verðjöfnun, sem fólst í gegnumgangandi fragtinni, var niður felld, þrátt fyrir að hún væri búin að gilda hér óslitið í meira en þrjá áratugi. Eftir þeim heimildum, sem ég hef, mun hún hafa gilt allt frá því 1930 og lítið breytzt fram að 1962. Nú verðum við að stefna að því og ganga eftir því, að framkvæmdur verði sá þingvilji, sem áður hefur komið fram í samþykkt þeirra þál., sem ég greindi frá hérna áðan, bæði þál., sem samþ. var fyrir atbeina Björns Jónssonar o. fl. um sérstaka athugun vegna atvinnuveganna, og þeirrar almennu till., sem ég og fleiri fluttum og einnig var samþykkt sem ályktun Alþ. Till. sú, sem hér er til umr., hnykkir á þessu og greinir nokkru nánar einstök atriði heldur en gert hefur verið í þeim ályktunum, sem hér hafa verið afgreiddar áður. Nú vona ég það að vísu, að hæstv. samgrh. hafði að verki sínum mönnum, sem hann hefur sett til þess að skoða þessi mál, og að þeir vinni betur og meir en þeir hafa þegar gert. En hvað sem því líður, felli ég mig nú, alveg eins og 1970, þegar ég og fleiri lögðum hér fram till. þar um, miklu betur við það, að sett sé þingkjörin n, til þess að athuga þetta mál. Ég er enn þeirrar skoðunar, að með því náum við betur okkar tilgangi. Ég tel, að það séu meiri líkur til þess að í þingkjörinni n. komi fleiri stjórnarmið fram og að sjónarmið landshlutanna komi betur fram í þingkjörinni n. heldur en í n., sem skipuð er einhliða af stjórnarvöldum. Við höfum áður fengið slíkar n. í samgöngumálum. Það voru settar n. hér til þess að athuga um strandsiglingar fyrir nokkrum árum. Ég man t. d., að það átti enginn Austfirðingur sæti í þeirri n., en Austfirðirnir eru annar sá landshluti, sem mest á annars undir strandsiglingunum. Það voru fengnir til erlendir sérfræðingar, og það er auðvitað oft ágætt að fá þá, en út úr því komu m. a. svo furðulegar till. frá sjónarmiði Austfirðinga sem það að gera Djúpavog, sem er syðsta höfn næst Hornafirði, að umhleðslumiðstöð fyrir siglingar að Austurlandi. Ég felli mig sem sagt mjög vel við þá hugmynd, að nú verði sett þingkjörin nefnd. Í till. fjórmenninganna koma fram nokkrar ábendingar, og mér virðist fljótt á litið, að þær séu allar skynsamlegar. Þeir leggja til, að stofnaður verði verðjöfnunarsjóður. Ég hef ekki trú á því, að gegnumgangandi vörufarmgjöld verði tekin upp aftur. Þar að auki, eins og ég vék að áðan, þá er það nú miklu meira, sem þarf að flytja frá þéttbýlissvæðum til dreifbýlisins og milli þéttbýliskjarna þannig að þótt þau væru tekin upp aftur, sem mér finnst ósennilegt að þætti aðgengilegt, þá ná þau ekki nema hluta af því, sem hér er stefnt að. Eins og hv. 1. flm. benti hér á, er þetta kerfi, verðjöfnunarsjóður, notað á öðrum vettvangi. Innlenda landbúnaðarframleiðslan er verðjöfnuð í flutningum. Það er ekki ætlazt til þess, að neytandi í Reykjavík borgi meira fyrir þá vöru, sem til hans er send norðan frá Akureyri, heldur en neytandinn á Akureyri gerir. Og þó að það sé kannske ekki eins auðvelt að koma á svona fyrirkomulagi varðandi almenna vöruflutninga og á þessum afmörkuðu sviðum, þá hef ég a. m. k. ekki komið auga á aðra aðferð líklegri til þess að ná þessu marki en einmitt þá, sem hv. tillögumenn stinga upp á. Þeir eru með aðra ábendingu um það, að verðjöfnunin skuli ná til allra viðkomustaða, sem áætlunar ferðir eru til á landi, á sjó og í lofti. Og þetta finnst mér líka skynsamlegt. Ég sé ekki, að við komumst lengra í þessu, og tel það þess vegna skynsamlegt að stefna að þessu marki. Þá er einnig vikið að því að gefa gætur að skipulagi vöruflutninga til landsins, hvort ekki yrði hægt að beina meir en nú er gert vöruflutningum á hafnir úti á landi fram hjá aðalhöfninni hér í Reykjavík. Það er sjálfsagt að mínum dómi að athuga þetta sem allra vandlegast. Hins vegar má búast við því, að menn reki sig á ýmsa erfiðleika, ef á að fara að gera stórbreytingar í þessu efni, vegna breyttrar tilhögunar í innflutningsverzlun frá því, sem var á þeim tíma, sem ég vék að áðan. Ég skal ekki fjölyrða miklu meira um þetta. Mér finnst sem sagt, að hér beri jólin upp á páskana. Í málefnasamningi ríkisstj. er ákvæði um þetta atriði. Það hafa verið samþ. hér á Alþ. tvær ályktanir um þetta. Það er byrjað að vinna að málinu eftir þeim upplýsingum, sem hæstv. samgrh. gaf hér í haust, þó að flm., mér og vafalaust fleirum sýnist ekki gengið nógu rösklega að verki. Og loks koma svo hv. flm. till. og leggja fram sinn skerf. Ég held að hæstv. ríkisstj., og hæstv. samgrh. sérstaklega, hljóti að taka þessum tillöguflutningi afar vel. Ég sé ekki annað en sá áhugi, sem þessir hv. þm., sem flytja þessa tilt. núna, sýna þessu máli, verki eins og vorregn á nýplægða jörð, sem lengi hefur verið í vanhirðu, en byrjað er að vinna og raunar búið að sá í, og ég vænti þess, að þessum stuðningi verði tekið með þökkum. Það er ekki hægt að neita því, að það er sama, hver er í stjórn nú og hverjir hafa farið með stjórn áður, við getum orðið sammála um það, að við höfum ekki enn þá sett upp ákveðna og heillega stefnu í byggðajafnvægismálunum. Ég held, að við verðum að kannast við það. Menn hafa verið að vinna að þessu á undanförnum árum, og það er reynt enn, en þetta hefur ekki tekizt. Það er eins og menn verði oft feimnir, þegar kemur að fjármagnsþættinum, þegar kemur að því að flytja fé þaðan, sem það fyrst og fremst safnast fyrir, og þangað, sem þess er þó ekki síður þörf, ef landið á allt að verða byggt og skila þeim arði eftir atvinnurekstur okkar, sem þeir geta gert. En þetta verður aldrei gert með neinum vettlingatökum. Það verður, eins og einhver orðaði það, einhvern tíma að taka peningana með valdi og færa þá þangað, sem þeir þurfa að vera, til þess að allur þjóðarlíkaminn fái þrifizt og atvinnuvegirnir geti skilað eðlilegum hagnaði. Menn gera sér tæplega grein fyrir hinum ýmsu kvíslum peningastraumsins frá strjálbýlinu og suður í þéttbýlið. Það er t. d. ekki lítið fjármagn, sem strjálbýlið leggur fram í uppeldi þess fólks, sem svo flyzt hingað, og til þess að kosta menntun þess að nokkru leyti. Það er ekki heldur nein smákvísl, sem rennur hingað suður í þéttbýlissvæðið í gegnum húsakaupin. Þeir eru ófáir úti á landi, sem sjá þann kost vænstan til þess að ávaxta fé sitt á tryggilegan hátt að festa það í steinsteypu hér í Reykjavík. Og þá er hún ekki lítil, sú kvíslin, sem rennur hingað suður - og á auðvitað skylt við húsakaupin, - þegar aldrað fólk úti á landi tekur sig upp, selur eignir sínar og flytur suður með fjármunina. Hvað ætli það séu t. d. margir bændur í sveit, sem alla sína ævi eru - og verða í enn stærri mæli í framtíðinni, eftir því sem jarðir hækka í verði, að borga af jörðinni sinni til hins burtflutta. Þannig er þessi straumur í mörgum kvíslum, og þess vegna er ómögulegt annað, ef á að vera eitthvað raunhæft í þessu máli, en að þora að taka á hlutunum líka á því sviði, sem kemur til hinna stærri aðgerða á fjármálasviðinu. En þessi till. er út af fyrir sig ekki um mörkun heildarstefnu. Hún fjallar hins vegar um þátt, sem er mjög þýðingarmikill og miklu þýðingarmeiri en menn oft og einatt láta í veðri vaka og vilja viðurkenna.



Herra forseti: Aðeins örfá orð í sambandi við þessa till. - Ég vil fyrst segja það, að mér finnst hún mjög athyglisverð, og styð hana fullkomlega. Mér finnst hér vera um að ræða réttlætismál, og ég skal engan veginn blanda mér í það, hvað eða hverjir hafi unnið að þessu áður. Mér fannst bara gæta í orðum hv. síðasta ræðumanns hálfgerðrar - ja, ég veit ekki, hvort það ætti að kalla það öfundar yfir því, að það skyldi vera búið að taka þetta mál upp að nýju. Undarlegt er það, þar sem alveg sérstaklega er margundirstrikað í kverinu góða, að nú skuli jafnvægi í byggð landsins eflt og nú skuli ekkert láta ógert til að efla þetta jafnvægi. Nú er það staðreynd, að ýmsar vörutegundir í landinu eru seldar á sama verði um allt land, og það á sér þegar stað umtalsverð verðjöfnun á vörutegundum um allt landið. Ég held, að það spor, sem hér yrði stigið, sé einmitt gífurlega mikið í þá átt að efla þetta réttlæti og gera að veruleika þá drauma, sem margir ala í brjósti, sem úti um landið búa, að það sé nokkurn veginn eins gott að vera þar og hér á þéttbýliskjörnunum. Þetta er mál, sem verður bókstaflega að taka föstum tökum, ef byggð á að haldast sæmilega sterk úti um landsbyggðina. Um þetta hafa mörg falleg orð verið sögð og ekki hvað sízt af núv. hv. stjórnarþingmönnum, og nú er bezt, þegar stjórnarandstaðan fer að ýta við þeim í vissum málum, að sjá, hver viðbrögðin verða. Ég á von á því, að nú verði brugðið snögglega við. Ég held hins vegar, að þetta sé nokkuð flókið mál og erfitt í framkvæmd. Ég held, að þetta sé nokkuð stórt í sniðum. En þeir snillingar, sem settir yrðu í n. eftir þessari till., mundu væntanlega reyna að finna út hvernig haganlegast væri að koma þessu fyrir. Í fljótu bragði a. m. k. þykist ég sjá marga erfiðleika á leiðinni við að koma þessu í land. Vitaskuld eru líka flutningar utan af landsbyggðinni og hingað til Reykjavíkur, sem þyrftu að koma inn í þetta að einhverju leyti, og margt og margt fleira, sem auðvitað hefur ekki verið athugað enn þá. En málið sem heild, að reyna að gera vörurnar í landinu álíka dýrar, hvar sem þær eru keyptar, er áreiðanlega réttlætismál og með stærri málum til þess að efna eitthvað af því, sem stendur í loforðasamningnum um aukið jafnvægi í byggð landsins.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður að þessu sinni. - Það var auðheyrt á hv. 2. landsk. þm., að hann hefur talsvert meiri trú á getu núv. stjórnarsinna í þessu efni heldur en fyrrv., og ég get verið honum alveg sammála um það. Það var í sjálfu sér ekki nema eðlilegt, að hv. 5. þm. Austf. gæti varla stillt sig um að minna menn á fortíð í þessum efnum, þó að ég sé ekki endilega talsmaður þess, að það eigi að vera að hnýta í menn fyrir það, að þeir sjái að sér. Það á heldur að fagna því, að það birtist áhugi hjá mönnum, í þessum efnum sem öðrum. Ég a. m. k. fagna vissulega í hvert skipti, sem fram kemur hér mál á Alþ., sem er í þá átt að leiðrétta það geysilega misrétti, sem víða birtist í þjóðfélaginu eftir því, hvar búseta manna er í landinu. Það er einmitt eitt af þeim málum, sem hér er nú til umr. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að það er geysilegt misrétti milli þess fólks, sem byggir hinar dreifðu byggðir í landinu og þéttbýlisstaðina. Og það er vissulega kominn tími til þess, að hv. þm. og stjórnvöld fari að taka hér raunverulega til hendinni og leiðrétta það misrétti, ekki bara á þessu sviði, heldur fjöldamörgum öðrum, sem átt hefur sér stað í þjóðfélaginu að því er varðar mismuninn milli dreifbýlisins og þéttbýlisins. Ég skil ekki, hvaða réttlæti er í því, að landsbyggðarfólk þurfi að borga 20%–30% meira fyrir vörur og þjónustu en fólk hér á Reykjavíkursvæðinu. Meðan slíkt ástand varir, væri a. m. k. eðlilegt að krefjast þess, að bæði launafólk og vinnuveitendur fengju tilsvarandi meira fyrir sína vinnu og sínar afurðir en þeir fá, eins og málum er nú háttað. En það er ekki bara það, að fólk úti í dreifbýlinu þurfi að borga svo og svo miklu meira fyrir að fá vöruna. Það er mikill tröppugangur á því, hvernig því tekst að ná til hennar, þó að það vilji borga meira fyrir hana og verði að gera það. Og með núverandi fyrirkomulagi á vöruflutningum, a. m. k. að vetrinum til, er það að mínu mati gersamlega óviðunandi. Það er slæmt, að hæstv. samgrh. skuli ekki vera hér. Ég veit, að honum er kunnugt um þessi vandkvæði og hann tekur þau ábyggilega til greina. En ég veit dæmi þess, að á Vestfjörðum, og það er sjálfsagt ekkert síður á Austfjörðum, þurfi menn að bíða allt í 3 vikur eftir því að fá skipsferð með vörur til landshluta síns. Mér er sem ég sæi, eða heyrði, réttara sagt, í fólki hér á þéttbýlissvæðinu, ef það þyrfti að búa við slík kjör, sem þarna er um að ræða. Hvort sem það er minn flokkur eða einhver annar flokkur eða hvaða þm. sem það eru, sem hreyfa hér málum, sem ég tel, að horfi til heilla, þá fagna ég því innilega. Og það er vissulega þörf að hreyfa þessum málum, og miklu fleiri málum, sem þyrfti að breyta til hins betra og jafna það herfilega misrétti, vildi ég segja, sem átt hefur sér stað, ekki bara núna, heldur verið að þróast á nokkuð löngum tíma milli þess fólks, sem býr í hinum dreifðu byggðum, og þess fólks, sem er hér á þéttbýlissvæðunum. Og það færi betur, að þessu yrði hreyft í víðari merkingu og á fleiri sviðum en því, sem hér er um að ræða, því að þess er vissulega þörf. Ef stjórnvöld, hv. þm., hafa trú á því, að það eigi að byggja landið að sem mestu leyti, þá er fyrir löngu kominn tími til að snúa við af þeirri óheillabraut, sem haldið hefur verið á í þessum efnum, og snúa hjólinu gersamlega við, öfugt við það, sem verið hefur, og styrkja með öllum ráðum og dáð það fólk, sem vill eiga sína búsetu úti á landsbyggðinni og leggja þar með kannske hvað drýgstan þátt af mörkum til þeirrar framleiðslu, sem við öll byggjum fyrst og fremst afkomu okkar á.



Herra forseti. Ég skal reyna að verða mjög stuttorður. Hv. síðasti ræðumaður, 7. landsk. þm., sá ástæðu til þess að taka fram, að hann tryði enn þá á núv. ríkisstj. Mér þykir vænt um það, því að það eru svo margir aðrir að missa trúna á ríkisstj. og farnir að afneita henni. En þetta er saklaus og elskulegur maður, eins og allir vita, sem þekkja hann, og einlægur í sinni trú, og ég er reglulega ánægður með, að hann skuli halda tryggð við blessaða ríkisstj. En hitt líkaði mér ekki eins vel, sem hann sagði, að hann saknaði ekki nema bara samgrh., og leit hérna á stólinn hans. En ég sé ekki annað en þeir séu allir stólarnir 7 auðir en veit ekki, hvar blessuð ríkisstj. er. Það var venja hjá ríkisstj., sem var á undan, að það sæti alltaf eftir fulltrúi fyrir hana, þegar voru fundir í Sþ. En nú er brugðið út af þessum vana, og ég sé ekki, að ríkisstj. hafi sérstaklegan eða lofsverðan áhuga fyrir málefnum strjálbýlisins. - En nú er að koma einn, einn af 7, hann er þó kominn í lokin, og ég fagna því, að einn fulltrúi ríkisstj. skuli þó vera kominn, þó að hv. 7. landsk. þm. hafi ekki séð, að það vantaði nema einn ráðh., hara samgrh. Ræða hv. 5. þm. Austf. kom mér nokkuð á óvart. Hún var mjög jákvæð í sambandi við efnishlið þessa máls, en það vottaði alloft fyrir geðvonzku í ræðunni hjá þessum þó geðgóða og dagfarsgóða þm. En ég ætla að segja honum það, að það er ekki mín sök eða flm. þessa máls, þó að ekkert hafi verið gert til þess að framkvæma þá till., sem þessi hv. þm. flutti á síðasta kjötímabili og fékk samþ. hér á hv. Alþ. 5. apríl 1971. Mér finnst ekki ástæða til þess að beina til okkar einhverri óánægju og allt að því skætingi, þó að þetta hafi ekki verið gert. En hitt er svo annað mál, að ég auðvitað gerði hlut, sem ég hefði kannske átt að spyrja þennan ágæta hv. þm. um, hvort mér væri leyfilegt að spyrja um það á Alþ., hvernig hafi gengið framkvæmd þeirrar þáltill., sem samþ. var og hann var 1. flm. að. En mér láðist alveg að gera það. En ef það er á bak við, þá þykir mér leitt, að ég skuli ekki hafa spurt hann fyrst, af því að ég vil á engan hátt styggja þennan ágæta vin minn. Hitt er svo annað mál, að þrátt fyrir barnatrú hv. 7. landsk. þm. á ríkisstj., liggur sú staðreynd fyrir, að sá ráðh., sem með þessi mál fer hæstv. samgrh., sem ekki sést hér, hafði ekkert gert, og till. hv. 5. þm. Austf. var mun ógleggri en sú till., sem hér liggur fyrir. Að vísu var það matsatriði, hvort Alþ. ætti að kjósa n. eða ríkisstj. ætti að láta kanna þessi mál. Það tel ég ekki vera neitt sérstakt atriði í raun og veru. En ég tel það vera orðið töluvert atriði úr þessu, fyrst það var ekki gert samkv. till., sem samþ. var. Sú till. var aðeins um að láta fara fram athugun á vöruflutningum landsmanna og gera till. um bætta skipan þeirra til jöfnunar á flutningskostnaði, eftir því sem við yrði komið. Það var ekki fastara að orði komizt í þeirri till. Og ég held, að það sé rétt munað hjá mér, að það var engu breytt í þeirri till. frá því, að hún var lögð fram, nema í stað þess að kjósa mþn. til þess að athuga það, var ríkisstj. falið það. En í þessari till. okkar er gert ráð fyrir því alveg skýrt og skorinort að fela n. að semja frv. til l. um stofnun verðjöfnunarsjóðs vöruflutninga, sem hafi þann tilgang, að verð á allri vöru verði það sama á öllum stöðum, sem vöruflutningaskip sigla til og flugvélar og vöruflutningabifreiðar halda uppi áætlunarferðum til, og enn fremur að kanna, hvernig ástatt er með vöruflutninga alla, og gera till. um bætt skipulag þeirra. Hv. 5. þm. Austf. sagði, að það hefði aldrei verið gert neitt til þess að samræma skipulag samgangna. Ég vil þó minna á, að ég hygg, að það hafi verið á Alþ. 1956, að samþ. var till. um kosningu 5 manna n. til að samræma skipulag samgangna. Þessi n. skilaði störfum og skilaði mjög ítarlegu nál., og það vill svo til, að tveir af nm. í þessari mþn. eiga sæti hér á Alþ. nú, þ. e. hv. 3. þm. Austf., Páll Þorsteinsson, og ég. Með þessu nál. sömdum við frv. um bætt skipulag vöruflutninga og fólksflutninga í landinu, og það frv. var lagt fram, að mig minnir, á Alþ. 1960 og dagaði uppi. Það virðist enginn af þeim þm., sem þá sátu á þingi, hafa haft áhuga á því að flytja þetta mál aftur. Ég tel, að ef það frv. hefði verið lögfest, væri margt öðruvísi og margt einfaldara og betra í samgöngumálum en nú er. Það má segja, að rétt sé, að enginn árangur hefur náðst. En þessi tilraun var gerð, en náði ekki lengra en þetta, því miður. Hv. 5. þm. Austf. spurði, hvernig það hafi skeð, að landsbyggðin missti þennan rétt, þegar skipafélögin breyttu flutningsreglum sínum. Þessar flutningsreglur voru ekkert bundnar að lögum, hað veit þessi hv. þm., en það varð afar mikill hvellur út af þessari breytingu, sem varð þó til þess, að sérstaklega Eimskipafélagið guggnaði að nokkru leyti á því, sem félögin ætluðu að gera. Það eru fleiri en eitt skipafélag, og mér er ekki grunlaust um, a. m. k. hef ég oft heyrt það, að framsóknarmenn segjast hafa mikil áhrif í Sambandi íslenzkra samvinnufélaga, og ég veit, að það er alveg rétt. Ég spyr: Af hverju var þá ekki beitt áhrifum þar, til þess að Skipadeild S. Í. S. drægi ekki úr þessari þjónustu, fyrst Eimskipafélag Íslands gerði það? Hvers vegna þurfti það að fylgjast að? Sami hv. þm. sagði, að hann hefði orðið var við það á undanförnum árum, - þá hlýtur hann fyrst og fremst að hafa átt við okkur, sem erum búnir að vera þó nokkur ár á þingi, mig og hv. 3. þm. Sunnl., hinir tveir flm. eru búnir að vera hér tiltölulegan skamman tíma, - að hann hefði orðið var við það, að þessir þm. hefðu ekki verið nægilega á verði í þeim efnum að vernda og vinna Fyrir rétt strjábýlisins. Ég skal fúslega játa, að ég hefði gjarnan vilja koma meiru fram fyrir strjálbýlið en raun ber vitni. Og ég skal líka játa það, að ég hef kannske ekki verið nógu harður eða ákveðinn að koma mínu fram. En ég tel þó sjálfur, að ég hafi aldrei svikið mál strjálbýlisins og vilji minn hafi alltaf verið að vinna því til hagsbóta. Og ég vona það varðandi mál, sem ég hef flutt eða lýst stuðningi við, að ég hafi ekki seinna snúizt öndverður gegn. Ég bið þá þennan hv. þm. að minna mig á, hvenær það hafi komið fyrir. En ég minnist aftur þess, að 1969 fluttu 6 þm. Framsfl. frv. til laga um byggðajafnvægistofnun ríkisins og ráðstafanir til að stuðla að verndun og eflingu landsbyggðar og koma í veg fyrir eyðingu lífvænlegra byggða, og meðal flm. var þessi hv. þm. Í 9. gr. þess frv., í l. lið, segir, að tekjur byggðajafnvægissjóðs séu 2% af árlegum tekjum ríkissjóðs samkvæmt ríkisreikningi, í fyrsta sinn af tekjum ársins 1971, sem greiðist sjóðnum í byrjun hvers mánaðar af innheimtum tekjum næsta mánaðar á undan, í fyrsta sinn í byrjun febrúarmánaðar 1971. Þetta frv. náði ekki fram að ganga. Kannske var ég einn af þeim, sem voru linir að koma á byggðajafnvægisstofnuninni. Ég var kannske ekki alveg á því að stofna algerlega þessa stofnun. Hins vegar hef ég verið á því, að þjóðfélagið eigi að auka framlög til byggðamála, og þegar frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins var lagt fram og kom fyrir fjhn., leyfði ég mér að flytja þessa till. um tekjur til byggðasjóðs, nákvæmlega eins og þetta var orðað í frv. þessa hv. þm., að öðru leyti en því, að það var auðvitað miðað í fyrsta sinn við byrjun febrúarmánaðar 1972. En hvað skeði þá? Þá snerust þessir hv. þm. allir, nema Gísli Guðmundsson, sem sat hjá, hinir, sem þá voru hér á þingi, snerust gegn þessu hugsjónamáli sínu og drápu það. Þetta finnst mér vera miklu verra. Ef slíkt hefur komið fyrir mig, sem ég veit ekki til, þá treysti ég þessum hv. þm. til að minna mig á það, og þá ætla ég að muna rækilega eftir að láta slíkt ekki koma fyrir aftur. En ég veit ekki til þess, að það hafi komið fyrir mig að drepa mín eigin hugsjónamál.



Herra forseti. Hér er um athyglisverða till. að ræða, og hafa farið fram fróðlegar umr. um þetta mál, sem hér er á dagskrá. Þetta gæfi kannske tilefni til að ræða landsbyggðamálin að verulegu leyti í heild, en það gefast miklu fleiri tækifæri til þess en hér, og það er orðið áliðið fundar, þannig að ég ætla ekki að gera það. Það voru einkum tvö atriði í ræðu hv. 5. þm. Austf., sem fengu mig til að kveðja mér hér hljóðs. Hann ræddi af miklu raunsæi, að mér fannst, sumar hliðar skipulags verzlunarinnar, hvernig það hefði breytzt í landinu, og skipulag vöruflutninga. Og hann rakti ýmsar ástæður fyrir þessu, m. a. hvað hefði breytzt, þegar styrjöldin skall yfir, og komið í kjölfar hennar. En það er eitt mikilsvert atriði, - ákaflega mikilsvert atriði, - sem hv. þm. gleymdi í sambandi við þetta, sem ég tel vera ákaflega veigamikla ástæðu fyrir þeirri breytingu, sem á er orðin, og það er sú haftastefna, sem var rekin hér á árunum eftir styrjöldina, þegar hver maður þurfti að fara hingað til Reykjavíkur og fá leyfi fyrir hverri einustu vöru, sem hann ætlaði að flytja inn í landið. Þetta voru það þungar búsifjar fyrir verzlunina í landinu, fyrir utan það, að samvinnuverzlunin efldi á sama tíma mjög heildverzlun sína hér í Reykjavík. Það má vel vera, að það hafi verið hagkvæmt fyrir hana, en hins vegar voru þetta mjög verulegar ástæður fyrir þeim breytingum, sem urðu á verzlunarháttum og þar með á skipulagi innflutnings í landinu. Þessum þáttum gleymdi hv. þm., og ég vildi gjarnan minna á þá í sambandi við þetta mál. Svo var annað, sem kom mér svolítið á óvart í málflutningi hans, og það var, að hann taldi, að það væri rétt og skylt að leggja til, að þingkjörin nefnd kannaði þetta mál og gengi frá því. Þetta yrði til þess, að sjónarmið landsbyggðarinnar kæmu gleggra fram heldur en ef embættismenn fjölluðu þarna um. Þá minnist ég þess, að á síðasta þingi flutti ég till. um veigamikinn þátt byggðamálanna og lagði til, að þingkjörin nefnd fjallaði þar um, 5 manna nefnd, en það var að athuga um staðarval opinberra stofnana í landinu. Við þekkjum það frá undangengnum þingum, og það hafa orðið miklar umr. um þau mál, en þeim mun minna hefur verið í þeim framkvæmt. Ríkisstj. gerði það í málinu, að nokkru eftir að ég hafði lagt fram þessa till., að Alþ. kysi nefnd í þetta mál, skipaði hún embættismannanefnd í þetta, sem hefur ekki heyrzt í stuna eða hósti síðan. Síðan koma vonandi einhvern tíma till. frá þessari ágætu stjórnskipuðu nefnd embættismanna. Þá á Alþ. eftir að fjalla um þessar till., og við vitum, að margt af þessu eru viðkvæm mál og þm. hafa á þessu skiptar skoðanir, þannig að mér er til efs, að þessi vinnubrögð, sem ekki virtust vera til neins fallin annars en að geta vísað till. minni frá, - mér er til efs, að þessi vinnubrögð verði landsbyggðinni til góðs. Ég vildi aðeins minna á þetta tvennt í sambandi við ræðu hv. þm. Ég vil ekki fara frekar út í önnur atriði, sem varða byggðamálin, að þessu sinni, til þess gefast tækifæri síðar.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Ég held ég hafi ekki gefið tilefni til þess með þeim orðum, sem ég sagði hér áðan og algerlega voru bundin við þetta mál, að fara að ræða marga þætti byggðamálanna, fara að ræða um höft og þess háttar, og þá væntanlega, hverjir stóðu að því að koma þeim á á sínum tíma o. s. frv., en þeir voru margir, sem áttu þar hlut að. Hitt er svo annað mál, að það er ekki nokkurt viðlit, hvorki fyrir 1. flm. þessarar till. né aðra flokksbræður hans að koma sér fram hjá þeim staðreyndum, að það sem gerðist í sambandi við við vöruflutningana á 12 ára stjórnartímabili þeirra, var, að gegnumgangandi vöruflutningagjöld voru afnumin, voru lögð niður, og annað hitt, sem hafði ekki lítil áhrif á þróun vöruflutninganna í þá átt að beina þeim yfir á dýrari leiðir en þurft hefði, hvernig búið var að Skipaútgerðinni á þesssum 12 árum, eftir að sú, ég vil segja: bylting hafði orðið í samgöngumálum þjóðarinnar, sem kom með fluginu og gerði óhjákvæmilegt, ef halda átti í horfinu hvað snerti vöruflutningana, að hafizt væri handa um skipulag þeirra. Ef ég hef sýnt einhver geðvonzkueinkenni, meðan ég rifjaði upp þessa sögu, verður það að afsakast með því, að þetta er búið að koma við landsbyggðina. Við vitum af þessu á Austfjörðum, og vafalaust vita þeir af því líka á Vestfjörðum, hvað það hefur kostað á þessum 5–10 árum, sem liðin eru, síðan farið var að afnema þessi gegnumgangandi vörufarmgjöld, og hvað meðferðin á Skipaútgerðinni hefur kostað okkur, eins og hún var á þessum tíma, svo að það verða menn þá að virða mér til vorkunnar, ef móti vilja mínum hefur gætt einhverrar geðvonzku, þegar ég var að rifja upp þessa sögu, sem ómögulegt er annað en rifja upp í sambandi við mál eins og þetta. Ég hélt a. m. k., að ég hefði tekið skýrt fram, - og ég get þá endurtekið það nú, - að höfuðatriðið nú í dag er auðvitað að snúa sér að verkefninu. Og ég fagna því, að álagahamirnir hafa fallið af hv. þm., flm þessarar till., og þeir eru komnir hér nýir og betri menn í þessum efnum. Ég fagna þessari liðveizlu. Ég get líka bætt því við, því að ég vil gjarnan láta það koma hér fram, að ég tel, að allur efnislegur undirbúningur þessarar till. og sú gagnasöfnun, sem hv. flm. hefur unnið að í sambandi við undirbúning till., sé mjög til fyrirmyndar. Ég held ég hafi ekki tekið það fram áður, en vil gjarnan láta það koma fram. Hitt er svo annað mál, eins og ég gat um, að á einstaka stað í grg. er orðalag varðandi liðna tímann í hæpnasta lagi að mínum dómi, það er svo annað mál. En aðalatriðið er, að till. er vel undirbúin, og þær ábendingar, sem þar eru settar fram, tel ég allar næsta skynsamlegar. Ég sé ekki neina ástæðu til að vera að taka upp neitt pex um þetta. Hv. 1. flm. afsakar þá breytingu, sem varð á flutningakjörunum á viðreisnarárunum, með því, að þau hafi ekki verið bundin í lögum. En það var verðlagseftirlit öll þessi ár, og ég held það sé engin afsökun fyrir hví að hafa látið þetta fara svona eins og það fór. Ég held, að stjórnarvöld hafi haft alla burði til þess að koma í veg fyrir þessa þróun, sem varð varðandi flutningakjörin innanlands, ef vilji hefði verið fyrir hendi.



Herra forseti: Ég vil taka undir það, sem hv. 2. landsk. þm., Pétur Pétursson, sagði hér áðan, að það er nauðsynlegt að taka svona mál föstum tökum. Ég vil þó rifja upp, eins og hér hefur raunar komið fram áður, að þessi mál sem önnur og ekki sízt sá þáttur, sem þessi till. fjallar um, hafa vissulega þróazt í öfuga átt gagnvart landsbyggðinni á s. l. áratug eða áratugum, sérstaklega undir viðreisnarstjórn, og þar hefði hv. 2. landsk. þm. átt að hafa heimatökin til að koma á vissum lagfæringum. Ég vil taka undir það, sem hann sagði hér áðan, að þetta er viðamikið mál, og verður sjálfsagt erfitt að koma þeirri skipan á, sem æskilegust væri. Ég átti sæti í nefnd, sem fjallaði um gjaldskrár hafna á Íslandi. Við söfnuðum upplýsingum um mismunandi aðstæður, hafnagjöld í landinu almennt, og eitt það örðugasta, sem við var að fást í sambandi við þessi mál, var að reyna að koma á jöfnuði í sambandi við samræmda gjaldskrá fyrir hafnir á Íslandi. Það, sem er að, er einmitt þessi mismunur eða réttara sagt þetta ástand. Eins og allir vita, fer meiri hluti af öllum vörum, sem fluttar eru til landsins, í gegnum eina höfn, þ. e. a. s. Reykjavíkurhöfn. Þetta er í mörgum tilfellum tvísköttun fyrir landsbyggðina, sem erfitt er að komast fram hjá, og það er erfitt að fá þá aðila, sem hér eiga hlut að máli, til að skilja þetta mál. Sú hugmynd kom fram við þessa endurskoðun, og það væri rétt í sambandi við að styrkja stöðu hafna í landinu að láta hafnagjald af olíu og benzíni, sem flutt er til landsins, ekki renna til Reykjavíkurhafnar eða Hafnarfjarðarhafnar, eins og nú er, heldur renna í sérstakan verðjöfnunarsjóð eða þá beint í hafnabótasjóð og yrði notað til styrktar höfnum úti um landsbyggðina. Þetta mál var talið mjög mikil fjarstæða, að láta sér detta þetta í bug, og allt, sem lýtur að því að jafna þennan mismun, hefur verið talið erfitt í framkvæmd. Ég er því hræddur um, að svo verði einnig í sambandi við þetta mál. Ég vil lýsa því yfir, að ég er því fyllilega sammála, að þessi tilraun sé gerð, og vil vekja athygli þm. á því, að einmitt í sambandi við þessi mál hafa nú komið upp ný viðhorf í landinu í sambandi við málefni dreifbýlisins almennt. Áhugi manna hefur á undanförnum árum farið stöðugt vaxandi á því að styrkja stöðu dreifbýlisins, og er það vissulega vel. Ég tel, að stofnun landshlutasamtaka sveitarfélaga, sem nú er orðin að veruleika í öllum landshlutum, sé har merkur þáttur. Tel ég, að einmitt þetta mál, sem hér er til umræðu, og mörg önnur, sem snerta hagsmuni dreifbýlisins, eigi einmitt þar heima og eigi nú vaxandi fylgi að fagna og megi vænta þess, að með stofnun landshlutasamtakanna verði hægt að samræma kraftana betur til að vinna að þessum málum, sem koma dreifbýlinu að sem mestum notum. Ég vil minna á í sambandi við þetta mál, sem er hér til umr., að á síðasta ársfundi Fjórðungssambands Vestfjarða var þetta mál eitt af stærri málum, sem þar voru tekin til meðferðar, og ég efast ekki um, að landshlutasamtökin í landinu eru bezti vettvangurinn til þess að samræma skoðanir manna til þess að ná árangri á þessum sviðum sem öðrum. Ég vil vænta þess, að hv. flm. og yfirleitt þm, almennt fari að hugsa meira raunhæft um þessi mál en verið hefur til þessa.

Frsm. Björn Fr. Björnsson) : Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er á dagskrá hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því í samráði við Styrktarfélag vangefinna, að komið verði upp vistheimilum fyrir vangefna í þeim landshlutum, þar sem slík heimili eru ekki til nú.“ Á síðari árum hefur mjög vaxið skilningur á málefnum vangefinna. Hefur þar lagzt á eitt: almenningsálitið, sem telur, að þessi hópur innan samfélagsins eigi að njóta hinnar ríkustu samúðar og allrar þeirrar þjóðfélagsaðstoðar, sem á hverjum tíma er unnt að veita. Aukin menntun á hinum mörgu sviðum hjálparstarfsins á vegum vangefinna hefur auðveldað margs konar framfarir, bæði hvað snertir skilyrði til aukins þroska upphaflega takmarkaðra hæfileika og eins til bættrar ytri aðstöðu. Þá mun framúrskarandi myndarlegt starf Styrktarfélags vangefinna og sleitulaus barátta þess fyrir málefnum vangefinna hafa átt sinn ríka hlut að því, hversu miðað hefur fram. Margs konar annar félagsskapur svo og fórnfúsir einstaklingar hafa komið hér löngum vel til liðs. Þess ber að geta, að höfuðstofnunin í þessum efnum er í Kópavogi. Þá eru og fjögur vistheimili í landinu: að Skálatúni, Sólheimum, Tjaldanesi og á Akureyri, og auk þess eru tvö dagvistarheimili í Reykjavík á vegum Styrktarfélagsins. Þannig hefur verið unnið að markvisst og árangur lofsverður. En þó að margt hafi verið að gert og vel hafi miðað, er hitt vafalítið, að þörf er að herða enn á. Hér ber hinu opinbera eða ríkinu að beita sér af alefli og hafa sem mest samráð við þann fjölda áhugamanna og þann félagsskap, sem lengst af hefur veitt málefnum vangefinna það brautargengi, sem úr hefur skorið. Í grg. fyrir þáltill. segir m. a. með leyfi hæstv. forseta: „Þó vekur það athygli, að í tveimur landshlutum eru engar slíkar stofnanir til, á Vestfjörðum og á Austurlandi. Enginn efar þó, að þar er einnig fólk, sem eins og annars staðar þarf að eiga þess kost að njóta heimilisvistar af þessu tagi. Það er að vísu rétt að benda á það, að talið er, að til þess að kleift sé að stofnsetja slíkt heimili þurfi ákveðinn fjölda vistfólks, og eins hitt, að rétt er einnig að hafa í huga, að það dugir lítt að koma á fót stofnun sem þessari, ef ekki fást til hennar starfskraftar, sem hlotið hafa nægilega kunnáttu í þessum efnum. Um fyrrnefnda atriðið er það að segja, að því miður mun sú mótbára ekki vera fyrir hendi, að vistfólk muni skorta. Að hinu ber jafnframt að vinna, að sem bezt verði að stofnuninni búið á hverjum stað, ekki sízt með því að fá þangað gott starfslið, sem reyndar er frumskilyrði: Í umsögn, sem nefndinni hefur borizt frá Styrktarfélagi vangefinna, segir, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnin mælir með samþykkt þessarar till., að því tilskildu, að undan fari rannsókn um þörf fyrir slíkt hæli í þessum landshlutum, þannig að víst sé, áður en lagt er í kostnaðarsamar byggingar, að nægur fjöldi vistmanna sé fyrir hendi til að mynda eðlilega og hæfilega rekstrareiningu.“ Þá hefur enn fremur borizt umsögn frá landlækni, og vil ég leyfa mér að lesa lítils háttar upp úr þeirri umsögn. Þar segir m. a.: „Fyrir því er nú fengin nóg reynsla, að meðferð á vangefnum börnum getur ráðið úrslitum um það, hvort takmarkaðir hæfileikar þeirra nái að þroskast að því marki, að þau geti orðið nýtir þjóðfélagsþegnar, eða hvort þau verða ósjálfbjarga ævilangt. Fyrstu þroskaskilyrði er aðeins hægt að veita þessum börnum með því að beita við uppeldi þeirra vísindalegri þekkingu í sálarfræði, læknisfræði og ýmsum fleiri greinum. Þess vegna eru nú gerðar til stofnana, sem þeim eru ætlaðar, eftirtaldar kröfur m. a.: Þær verða að hafa á að skipa sérmenntuðu starfsliði, svo sem sérmenntuðu gæzlufólki, sérmenntuðum kennurum, félagsráðgjöfum, hjúkrunarkonum, læknum og sálfræðingum. Þetta sérmenntaða starfslið á að vinna hópstarf á skipulegan hátt, en jafnframt á hvert barn að njóta persónulegrar umönnunar. Stofnanirnar verða að ráða yfir möguleikum til fjölþætts náms og starfs, bæði til munns og handa, svo að hvert barn geti átt kost á verkefni við sitt hæfi. Þessum kröfum verður af fjárhagsástæðum aðeins fullnægt á stórum stofnunum, sem þá er skipt í litlar deildir til þess að firra þær ókostum þeim, sem annars eru á stórum stofnunum. Sökum mannfæðar er ekki til þess að hugsa að halda uppi nema einni slíkri stofnun hér á landi, og er Kópavogshæli vísir að henni. En ekkert þarf þó að vera því til fyrirstöðu að reka sem útibú frá aðalstofnuninni smærri stofnanir, sem hver um sig hefði tiltekið, afmarkað hlutverk, enda nytu börn á þeim stofnunum, svo sem framast væri unnt og við ætti, sérfræðilegrar þjónustu starfsliðs frá aðalstofnuninni til jafns við börn á henni sjálfri: Með hliðsjón af umsögnum og að öðru leyti til þess, að rækileg könnun færi fram á margs konar aðstöðu við framhaldsaðgerðir í vistheimilismálum vangefinna, þótti allshn, rétt að færa þáltill. á þskj. 20 á nokkru víðara svið. Þannig verði kannað, hver sé fjöldi vangefinna í landinu, og skipting þeirra eftir landshlutum, enn fremur kannað, hver sé aðstaða til sérhæfingar fyrir það fólk, sem þjónustustörf annast á vistheimilum, þ. á m. nauðsynlega kennslu. N. hefur því einróma lagt til, að tillgr. á þskj. 20 orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj.: 1) Að kanna tölu vangefinna í landinu og skiptingu þeirra eftir landshlutum. 2) Að kanna aðstöðu til sérhæfingar fyrir það fólk, sem tekst á hendur þjónustustörf á vistheimilum fyrir vangefna, h. á m. kennslu. 3) Að beita sér fyrir því í samráði við Styrktarfélag vangefinna, að komið verði upp vistheimilum fyrir vangefna, þar sem þeirra verður talin þörf.“ Það verður að segja eins og er, að að vissu leyti leggur landlæknir gegn því, að sérstakar stofnanir fyrir vangefna eða vistheimili verði sett á stofn, þar sem þær eru ekki fyrir núna, vegna þess að þær einingar, sem um kann að vera að ræða, séu svo smáar, að ekki komi til álita annað en að á slíkum stöðum, ef til kæmi, verði útibú frá svokallaðri aðalstofnun, þ. e. a. s. Kópavogshælinu. Nú er í raun og veru ekki vitað, hversu háttar í því efni, er varðar fjölda þeirra barna, unglinga eða eldri, sem þyrftu á hjálp að halda í þessu efni. Þess vegna hefur n. lagt til, að rannsókn fari fram á þessum atriðum. Og það er ekki endilega víst, að ekki geti skapazt sú aðstaða eða að það megi ekki skapa þá aðstöðu, að fullkomið vistheimili geti risið upp á stöðum, þar sem þau eru ekki fyrir hendi og þeirra er þörf. Allt er þetta rannsóknarefni, og n. hefur því lagt til og nm, leggja kapp á það, að slík rannsókn fari fram, ekki sízt vegna þess, að hingað til hefur ekki verið í raun og veru neitt sérlegt gert fyrir þá landshluta, sem kynnu að hafa fyllstu þörf fyrir, að slíkum stofnunum yrði þar komið upp. Svo kemur það í ljós við nánari rannsókn málsins, hvort hægt er eða rétt er að reisa vistheimili á þeim stöðum t. d. sem getið er um í grg., þ. e. á Austurlandi og á Vestfjörðum.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. allshn. afgreiðslu hennar á tillögu okkar þremenninganna, og ég vil einnig lýsa því yfir fyrir okkar hönd, að við föllumst fullkomlega á þær breytingar, sem lagt er til að gerðar verði á till. Það er einmitt mjög í samræmi við anda og tilgang tillöguflutnings okkar, að þessi mál verði rannsökuð sem allra bezt, og það var síður en svo ætlun okkar að málefni þessa fólks yrðu eingöngu rannsökuð eða athuguð í þeim landshlutum, þar sem við eigum búsetu. Það er því í raun og veru okkur fagnaðarefni, ef slík allsherjarrannsókn færi fram, slík allsherjarkönnun, og hún mætti þá leiða til þess, að í þessu máli yrði um almennar framfarir að ræða frá því, sem nú er, fyrir landið allt. Við erum ekki heldur í neinum vafa um það, að ef þessi rannsókn verður framkvæmd, muni hún leiða glögglega í ljós, hvar þörfin á þessum vistheimilum er brýnust. Við erum ekki í nokkrum vafa um það, að í þeim landshlutum, þar sem þessi vistheimili eru ekki, þá muni koma glögglega í ljós, að þeirra sé full þörf. Ég verð að segja, að ég furða mig örlítið á umsögn landlæknis um þessa till. okkar, en veit, að hann hangir þarna í gömlum kenningum, byggðum á niðurstöðum dansks sérfræðings, sem hingað var fenginn til að athuga þessi mál, og voru þær á þá leið, að hér væri ekki um meiri fjölda en svo að ræða, að aðeins ein stofnun væri möguleg. Ég held, að þetta sé alveg rétt hvað snertir örvitana, þeir hljóti allir að vera á einni og sömu stofnun. En hvað snertir ýmsa aðra vangefna held ég, að þetta sé alls ekki rétt, enda hafa forráðamenn Styrktarfélags vangefinna snúið mjög frá þessari braut, sem danski sérfræðingurinn markaði á sínum tíma, og halda því nú alveg ákveðið fram, að grundvöllur fyrir slík vistheimili sé víðar. Samkv. þessum kenningum landlæknis ætti t. d. Sólborgarheimilið á Akureyri, sem er til hreinnar fyrirmyndar í rekstri, að vera óhæft. Ég held, að þessi umsögn landlæknis sé byggð eingöngu á þessari gömlu kenningu, sem hefur þegar reynzt vera að miklu leyti röng. Ég vil sem sagt f. h. okkar flm. fagna þessari afgreiðslu og veit, að till. muni hljóta hér stuðning. Hún hefur fengið góðar undirtektir hér áður. Og ég vona, að sú heildarkönnun, sem hér er lagt til, verði leiðin til þess, að málefna þessa fólks verði enn betur sinnt. Sérstaklega vænti ég þess, að rannsóknin leiði í ljós varðandi það, sem við lögðum áherzlu á, að vistheimili fyrir vangefna yrðu reist í þessum fjórðungi, á Vestfjörðum og Austurlandi, að þeirra sé þar full þörf.



Það eru aðeins örfá orð. Ég get tekið undir það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði hér. En ég get vart stillt mig um að lýsa undrun minni á þeirri umsögn og þeirri afstöðu, sem landlæknir virðist hafa haft til þessa máls. Og það kemur heim og saman við annað, sem manni sýnist reynslan hafa sýnt fram á, að í hvert skipti sem hreyft er máli, sem talið er þurfa að ná fram að ganga og nauðsynlegt er að nái fram að ganga út í hinum dreifðu byggðum, að þá er eins og menn reki sig viðstöðulaust alltaf á vegg sem stendur fyrir, þannig að mönnum er gert miklu óhægara um vik en efni standa til. Það veldur mér vonbrigðum, að slík umsögn, sem landlæknir hefur látið þarna í té, skuli hafa séð dagsins ljós, og ég furða mig satt að segja á henni. Ég vil taka undir með hv. síðasta ræðumanni um þakkir til n. Það er rétt, sem hann sagði, það var ekki fyrst og fremst okkar meining, að þarna væri um að ræða eingöngu Austurland og Vestfirði, þó að á það væri bent, að þeir landshlutar hefðu orðið út undan í þessum efnum. En ég gat ekki stillt mig um að vekja athygli á þessari neikvæðu afstöðu embættismannsins til málsins.