Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Fundahald í dag verður með þeim hætti að nú hefst umræða utan dagskrár sem leyfð hefur verið um hið alvarlega ástand sem nú ríkir í kjaradeilu BHMR og ríkisins að beiðni hv. 6. þm. Reykv. Umræðan er leyfð samkvæmt fyrri málsl. 32. gr. laga um þingsköp og eru því ekki tímamörk á ræðutíma. Um það hefur þó verið lauslega samið að reynt verði að miða við að umræða þessi standi ekki lengur en 2 1 / 2 --3 klukkutíma, þar sem enn er ólokið umræðu sem hér fór fram í gær um málefni Sigló hf. og forseti vill mælast til að reynt verði að miða að þessu, en að sjálfsögðu er forseti ekki þar með að hefta málfrelsi manna. Þessi beiðni er einungis borin fram með tilliti til þess hversu mjög er nú liðið á þingtíma og mörg verkefni fram undan.

Ólafur G. Einarsson Hæstv. forseti. Á dagskrá þessa fundar eru tvennar kosningar, sjö manna í stjórn Áburðarverksmiðju ríkisins og sex manna í Þróunarsamvinnustofnun Íslands. Svo sem venja er þegar kjósa á í nefndir og ráð fyrir þinglausnir, þá er þetta sett á dagskrá gjarnan nokkuð löngu áður en kjósa skal og svo var í þessu tilviki að þessi mál voru sett á dagskrá í síðustu viku. Sl. mánudag var gott samkomulag um að fresta þessu kjöri. Á fundi þingflokksformanna og forseta sl. miðvikudag tilkynnti forseti Sþ. að þessar kosningar færu fram nk. fimmtudag, þ.e. í gær. Þá var óskað eftir fresti, ég veit ekki af hverjum. Nú hefur forseti tjáð mér, hann hefur ekki lýst því úr forsetastóli núna að þessi kosning fari ekki fram í dag, en mér hefur verið tjáð það að kosningin fari ekki fram í dag. Þess vegna vil ég nú spyrja: Hvers vegna ekki? Að beiðni hvers eða hverra er farið fram á frestun? Ég er ekki að mótmæla frestuninni. Mér er alveg sama hvort þetta fer fram í dag eða ekki. En ég óska eindregið eftir að fá að vita, hvenær kjörið fer fram. Svo hef ég hér aðra athugasemd alveg óskylda þessu og hún er sú að hér voru auglýstir fundir í Sþ. kl. 2 miðdegis. Nú vantar klukkuna 20 mínútur í 3. Hæstv. forseti Nd. óskaði eftir því úr sínu sæti við forseta Sþ. að hann mætti halda áfram atkvæðagreiðslunni og fékk til þess leyfi forseta. Ég geri engu að síður athugasemd við það þegar auglýstur er þingfundur á tilteknum tíma en síðan líða 40 mínútur án þess að fundur sé settur. Ég tel að þetta beri vott um of mikla lausung í stjórn þingsins og vil mótmæla þessu. Það hefði verið hægurinn hjá að gera hlé á fundum Nd. og setja fund í Sþ. og fresta honum síðan og halda áfram. Ég tel að þannig eigi þetta að vera. Ég óska svo eftir svari við spurningu minni um hvenær kosningin fari fram í stjórn Áburðarverksmiðjunnar og stjórn Þróunarsamvinnustofnunar Íslands.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti hefur farið fram á það við þingflokka að þær kosningar geti farið fram á þessum degi, en einmitt með tilliti til þess sem hv. 2. þm. Reykv. hefur rétt sagt að vissulega er búið að ganga freklega á þann tíma sem ákveðinn hafði verið fyrir þá umræðu sem hv. 6. þm. Reykv. hafði beðið um. Þess vegna telur forseti rétt að bíða með kosningu og ganga nú þegar til utandagskrárumræðu. Varðandi þessar 40 mínútur, sem vissulega hafa farið umfram þann tíma sem lofað hafði verið, en munu að sjálfsögðu ekki verða látnar stytta umræðutíma, er það eitt að segja að forsetar þingsins hafa nú hingað til svo lengi sem ég hef átt sæti á þingi reynt að hliðra til hver fyrir öðrum eftir því sem mál þurftu fram að ganga og hygg ég að hv. 2. þm. Reykn. kannist við mörg dæmi þess. Ég harma þetta. En ég vil taka það fram að hæstv. forseti Nd. tók þennan tíma að höfðu samráði við forseta Sþ.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Ég hef fullan skilning á því að ekki sé verið að taka tíma í kosningar nú til þess að umrædd utandagskrárumræða geti hafist. Ég vil stuðla að því. En fyrst það er ástæðan fyrir því að kosningarnar eru ekki í upphafi þessa fundar, þá vil ég inna eftir því hvort ætlunin sé að hafa þær í lok fundarins þegar utandagskrárumræðunni er lokið.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Því er til að svara að forseti hefur óskað eftir að svo megi verða. Ekki getur nú forseti gulltryggt að svo fari, en sú ósk hefur verið fram borin að þessi kosning megi fara fram á þessum degi.

Til hverra hefur óskinni verið beint?

Formanna þingflokka, hv. 1. þm. Reykv.

Á hverju stendur í þeim efnum?

Nú vil ég biðja menn að hefja ekki samræður við mig úr sætum sínum. Ég lít svo á að þessari umræðu um þingsköp sé lokið.

Guðrún Agnarsdóttir Virðulegi forseti. Áður en ég hef mál mitt vil ég fara fram á það að kallaðir verði í salinn ráðherrar þar sem ég hef þegar látið þá fá spurningar sem ég ætla að bera fram til þeirra í þessari umræðu. Og þar sem þeir fara með framkvæmdarvaldið, þá vil ég fara fram á það að þeir mæti hingað í salinn og vil hinkra eftir þeim.

Forseti mun gera ráðstafanir til þess að ríkisstjórnin verði sótt.

---  (Þ P: Má ekki kjósa í nefndir á meðan beðið er eftir ríkisstjórninni?)

Forseti vill upplýsa að hér hefur borið við að menn hafi þagað lengur í ræðustól en nú og getur varla liðið langur tími þangað til hæstv. ráðherrar koma og ég mun í engu vísa hv. 6. þm. Reykv. úr ræðustól. Hann er hennar nú. --- Ég vil spyrja hv. ræðumann hvort hann geti ekki beint máli sínu til hæstv. menntmrh. sem hér situr. Fjmrh. er væntanlegur á hverri mínútu.

Ég beini spurningum til hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. í byrjun ræðu minnar, en menntmrh. um miðbik hennar.

Gengur nú hæstv. forsrh. í salinn og vænti ég að í kjölfar hans fylgi nú hæstv. fjmrh.

Ég vona, hæstv. forseti, að þetta þýði að ráðherrarnir séu uppteknir á óformlegum samningafundum. Virðulegi forseti. Ég þakka forseta fyrir að leyfa mér að kveðja mér hljóðs hér utan dagskrár. Tilefni þessarar utandagskrárumræðu er sú alvarlega staða sem nú ríkir í kjaradeilu BHMR og stjórnvalda. Ég bað um þessa umræðu í sl. viku en taldi ráðlegt að bíða og sjá hverju fram yndi í samningaviðræðum um sl. helgi. Þar náðist því miður ekki samkomulag heldur slitnaði upp úr samningaviðræðum eins og alþjóð veit. Það er greinilegt af viðtölum við málsaðila í fjölmiðlum, svo og af greinargerðum fulltrúa BHMR og persónulegum viðræðum þingkvenna Kvennalistans við þá og hæstv. fjmrh., að reynsla þessara málsaðila og skilningur á gangi mála í samningaviðræðunum, ekki síst um sl. helgi, er afar ólíkur. Það vekur undrun og reyndar einnig tortryggni gagnvart helgisiðum hefðbundinna samningagerða og leiðir hugann að því hvort ekki þurfi að leita nýrra vinnubragða við slík samskipti. Þetta er ein harðasta og lengsta kjaradeila í seinni tíð og afleiðingar hennar þegar orðnar svo alvarlegar, bæði fyrir einstaklinga og ýmsa veigamikla starfsemi þjóðfélagsins, að erfitt er að efast um vilja manna til að reyna að finna lausn hennar. Þó að talsvert bæri á milli málsaðila við lok viðræðna er þó ljóst að báðir aðilar töldu sig vera að reyna að semja í fullri alvöru. Einnig kom fram að ýmislegt var í tilboði ríkisins sem BHMR-fólki þótti hugsanlegt að byggja á. Meginmunur var þó á skilningi málsaðila á eðli samningaviðræðna þessa helgi. BHMR-fulltrúum fannst þær vera fyrsta alvarlega tilraunin af hálfu ríkisins til að semja en hæstv. fjmrh. sem fulltrúi ríkisvaldsins virðist hafa talið sig vera að gera lokatilraun til samninga. Ég vil í þessu sambandi spyrja hæstv. forsrh. hvort hann telji ekki ástæðu fyrir ríkisvaldið að ganga aftur til viðræðna við BHMR, annaðhvort formlega eða óformlega. Fulltrúar BHMR hafa kvartað yfir því að allt of fáir samningafundir hafi verið haldnir þær rúmar fjórar vikur sem verkfallið hefur staðið. Þeir hafa einnig lýst því í bréfi til þingmanna að kjarasamningar þeirra hefðu að óbreyttu runnið út um sl. áramót, en þá ríkti reyndar launafrysting og samningsbann sem síðasta ríkisstjórn setti 20. maí 1988, en núv. ríkisstjórn framlengdi til 15. febr. 1989. Enn fremur er því lýst að BHMR hafi í nóvember sl. vakið máls á því við fjmrn. hvort ekki væri rétt að taka upp nýja og betri siði í samningamálum og hefja samningaviðræður strax eftir áramótin. Þrátt fyrir góðar undirtektir hæstv. fjmrh. var þó samninganefnd ríkisins ekki skipuð fyrr en um miðjan febrúar þegar ólögum létti og viðræður byrjuðu síðari hluta febrúar. Þó að formaður samninganefndarinnar muni hafa rætt þar um launastefnu ríkisins kom fram að ekki væri á dagskrá að semja við BHMR. Af þessu tilefni vil ég spyrja hæstv. fjmrh.: 1. Hvers vegna hófust ekki viðræður við BHMR strax eftir áramótin eins og fulltrúar þess fóru fram á? 2. Telur hæstv. ráðherra eftir á að hyggja að slíkar viðræður hefðu getað aukið skilning milli málsaðila og flýtt fyrir samningum? 3. Hafa stjórnvöld markað sér heildarstefnu til lengri tíma í launamálum ríkisstarfsmanna? Ef svo er, hver er hún? Meginkrafa BHMR er að fá markaðslaun, þ.e. sömu laun og þeir hópar háskólamenntaðra launamanna sem vinna á almennum markaði og hafa hliðstæða menntun og ábyrgð. Veturinn 1985 þegar kennarar í Hinu íslenska kennarafélagi sáu ekki aðra leið út úr sínum vandræðum en að segja upp störfum og yfirgefa skólana fóru fram miklar viðræður milli kennara og ríkisvaldsins og þá voru skrifuð tvö bréf. Annars vegar bréf frá Albert Guðmundssyni, þáv. fjmrh., og hins vegar bréf frá hæstv. núv. forsrh. til staðfestingar á því sem sagði í bréfi Alberts. Bréf þetta var stílað til formanns launamálaráðs BHMR þann 20. mars og mig langar að vitna í það, með leyfi forseta: Fjmrh. afhenti fulltrúum Hins íslenska kennarafélags í gær yfirlýsingu sem vísar til bókunar ríkisstjórnarinnar frá 12. mars 1985, um samstarf á sviði kjararannsókna í þeim tilgangi að tryggja eðlilegt samræmi í kjörum milli ríkisstarfsmanna og manna í sambærilegum störfum á hinum almenna vinnumarkaði. Þegar hæstv. núv. forsrh. sem þá var einnig forsrh. var inntur eftir því hvernig hann skildi eftirgreind atriði í samþykkt ríkisstjórnarinnar sagði hann: ,,Þú spyrð hvernig ég skilji eftirgreint atriði í samþykkt ríkisstjórnarinnar. Tilgangur slíkra kjararannsókna yrði að tryggja eðlilegt samræmi í kjörum milli ríkisstarfsmanna og manna í sambærilegum störfum á hinum almenna vinnumarkaði. Með tilvísun til síðari samþykktar ríkisstjórnarinnar, m.a. þess efnis að laun fyrir dagvinnu skuli lögð til grundvallar sýnist mér að ekki þurfi vafi á að leika. Yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar ber að skilja svo að ætlunin er að tryggja ríkisstarfsmönnum sömu heildarkjör og menn hafa við sambærileg störf og ábyrgð, m.a. að dagvinnulaun verði hin sömu og þegar borin eru saman laun sem eru fyrir fulla dagvinnu aðeins og tekið tillit til hlunninda hvers konar.`` Nú nýlega þann 14. apríl innti hv. 6. þm. Vesturl., Danfríður Skarphéðinsdóttir, hæstv. forsrh. eftir þessu og þá svaraði hæstv. forsrh. nokkuð á sömu leið. Ég vil ítreka þessa spurningu hv. 6. þm. Vesturl. og spyrja hæstv. forsrh. hvort hann sé enn sama sinnis og kom fram í því bréfi sem ég vitnaði í. Í öðru lagi vil ég spyrja hann: Telur hæstv. forsrh. rétt að leggja áherslu á langtímasamninga við BHMR með það fyrir augum að reyna að nálgast kröfur þeirra? Og í þriðja lagi: Hver var launaþróun meðal háskólamenntaðra manna hjá ríkinu frá nóvember 1987 til nóvember 1988 miðað við alla launþega í landinu og miðað við t.d. skrifstofufólk á almennum markaði? Nú þegar eru ýmsar rannsóknir og þjónusta seldar af sjálfseignarstofnunum og öðrum og kaupir ríkið þær oft hærra verði en þær mundu fást á hjá ríkisstofnunum. Telur hæstv. forsrh. ekki að um aukna tilhneigingu til stofnunar einkastofa af ýmsu tagi verði að ræða ef viðunandi lausn fæst ekki á þessari kjaradeilu? Einnig vil ég spyrja hann: Telur hann enn fremur að slíkt muni verða kostnaðarsamara fyrir ríkið þegar fram í sækir? Og í þriðja lagi: Óttast hæstv. forsrh. atgervisflótta úr hópi háskólamenntaðra manna í störfum hjá ríkinu ef þessi kjaradeila leysist ekki bráðlega? Kennarar og áhrif verkfalls þeirra á skólastarf hafa verið mjög áberandi í þessari kjaradeilu, einkum framan af, en þáttur annarra starfsstétta fer nú vaxandi. Mörg heimili hafa fundið fyrir þeim vanda sem blasir við nemendum, einkum þeim sem eru að ljúka skólagöngu og þeim sem þola illa röskun í námi. Félag framhaldsskóla hefur sent frá sér eftirfarandi ályktun til Hins íslenska kennarafélags sem ég ætla að fá að lesa, með leyfi forseta: ,,Félag framhaldsskóla krefst þess að deiluaðilar í kjaradeilu Hins íslenska kennarafélags og ríkisins semji þegar í stað. Nú þegar hefur skapast neyðarástand í framhaldsskólum landsins, upplausn ríkir og fjöldi nemenda gefst upp, hættir í skóla og hrekst út á vinnumarkaðinn. Einnig er ljóst að þeim nemendum sem eftir sitja er nánast ómögulegt að skipuleggja nám sitt þar sem enginn veit hvort próf verða lögð fyrir og þá hvenær. Félag framhaldsskóla harmar það öryggisleysi sem ríkt hefur í íslensku menntakerfi undanfarin ár. Það hlýtur að teljast gjörsamlega óviðunandi að nám fari úr skorðum ár eftir ár eins og verið hefur. Því leggur Félag framhaldsskóla áherslu á að komist verði að viðunandi samkomulagi hið fyrsta og öryggi í skólamálum verði tryggt á komandi árum. Við Íslendingar stöndum að ýmsu leyti vel í samanburði við aðrar þjóðir og skörum jafnvel fram úr. Húsakostur okkar er prýðilegur þótt enn vanti marga húsnæði. Bílaeign okkar er með endemum og fáar ef nokkrar þjóðir búa við jafnglæsilega aðstöðu fyrir peningaviðskipti og vörudreifingu. Erlendir ráðgjafar og ferðamenn undrast það t.d. opinskátt hvernig stórar og ríkulega búnar verslunarmiðstöðvar geti risið með svo fámennri þjóð. Og ýmislegt fleira mætti telja til af hinum ytri velsældarmerkjum. Mikilvægara er þó að heilbrigði okkar er almennt gott og langlífi einstakt og heilbrigðisþjónustan má teljast góð þótt ýmislegt megi þar bæta. Öðru máli gegnir hins vegar um skólakerfið og hvernig við höfum sinnt því, eða öllu heldur vanrækt það, eins og glögglega kemur fram t.d. í skýrslu Efnahags- og þróunarstofnunarinnar. Kennarar gegna í raun lykilhlutverki í þekkingarþjóðfélagi nútímans og má segja að þeir vinni við eina af undirstöðuatvinnugreinum þjóðarinnar. Kennsla barna og unglinga er undirstaðan undir þá endurmenntun, símenntun og fullorðinsfræðslu sem þegar sér merki og verður eðlilegur og óhjákvæmilegur þáttur þess framtíðarþjóðfélags sem börn okkar munu byggja. Mennt er máttur, bæði fyrir einstaklinginn og fyrir þjóðina. Þetta vita menn, a.m.k. í orði. Menn vita líka í orði að hugvitið verður látið í aska framtíðar. Menn vilja nýsköpun í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði, nýsköpun sem er forsenda hagvaxtar, nýsköpun sem byggist á þekkingu. Hæstv. menntmrh. hefur haft ýmsar fyrirætlanir á prjónunum til að bæta skólastarf og leitaði eftir skoðunum foreldra og annarra um forgangsverkefni í þeim efnum í anda valddreifingar og er það vel. Allar hans fyrirætlanir hljóta þó að byggjast á því að í skólunum starfi kennarar og árangur skólastarfsins ræðst verulega af því hvort þar starfa hæfir kennarar sem una sínum hag. Kennarar hafa átt í kjarabaráttu um margra ára skeið. Sú var tíðin fyrr á öldinni að alþingismenn vildu ná launum til jafns við kennara. Nú er kennarastéttin, a.m.k. grunnskólakennarar, fyrst og fremst kvennastétt og laun hennar teljast ekki eftirsóknarverð til viðmiðunar. Byrjunarlaun kennara í grunnskóla eru nú rúmlega 55 þús. kr. á mánuði, en launahæstu kennarar munu vera með um 81 þús. kr. á mánuði eftir 21 árs prófaldur. Sl. 11 ár hafa alls sjö einstaklingar úr fjórum flokkum gegnt embætti menntmrh. Tíð ráðherraskipti hafa leitt af sér mismunandi stefnur, mörg loforð, kannanir, mat á störfum kennara og endurmat, en enn þá hefur það ekki skilað sér í launaumslög þeirra né heldur aukið virðingu fyrir störfum þeirra. Ég vil aðeins minnast á nokkrar þessara kannana. Kvennalistinn flutti tillögu um endurmat á störfum kennara á þinginu 1984 um það leyti sem harðar kjaradeilur voru hér uppi. Sú tillaga fékk mjög góðan hljómgrunn og stuðning þáv. menntmrh., Ragnhildar Helgadóttur, þótt ekki hlyti hún formlega afgreiðslu. En árið eftir kom út skýrsla menntmrn. um endurmat á störfum kennara. Það var í febrúar 1985, rétt áður en kennarar gripu til þess neyðarúrræðis að ganga út úr skólum landsins eftir að hafa sagt upp störfum sínum. Í þeirri skýrslu kemur í ljós að kennarar hafa haft rétt fyrir sér öll undanfarin ár. Kröfur til þeirra bæði hvað varðar starfsálag og menntun hafa stöðugt aukist á sama tíma og þeir hafa stöðugt dregist aftur úr í launum. Í ágústmánuði 1987 kom út skýrsla OECD um menntastefnu á Íslandi, nokkuð þykk skýrsla og greining á menntakerfinu hér á landi. Þar er að sjálfsögðu töluvert fjallað um menntun og kjör kennara og eru hinir erlendu sérfræðingar sammála um að fátt ef nokkuð eitt sér hafi meira að segja um gæði skóla og skólastarfs en einmitt kennararnir sjálfir. Í nóvember 1987 birtist enn ein skýrsla um starfskjör framhaldsskólakennara ásamt tillögum. Sú skýrsla var unnin af sérstakri starfskjaranefnd sem skipuð var fulltrúum fjmrn., menntmrn. og Hins íslenska kennarafélags. Í upphafi greinargerðar með skýrslunni segir m.a., með leyfi forseta: ,,Margt bendir til þess að skólastarf á framhaldsskólastigi sé ekki í eins góðu horfi og æskilegt væri og virðist hafa hallað undan fæti í þessu efni síðustu árin. Til staðfestingar þessu má m.a. benda á athuganir sem gerðar voru sl. vetur á kennslu í íslensku og stærðfræði í framhaldsskólum. Skýrslur um niðurstöður þessara athugana hafa nýlega verið gefnar út. Brýnt er að snúa þeirri þróun við og gera til þess viðeigandi ráðstafanir, bæði í launamálum kennara og einnig hvað varðar starfsskilyrði þeirra. Óánægja og vonbrigði kennara með vinnuaðstöðu sína og laun er orðin langvinn og mætti sannarlega skilgreina sem uppsafnaðan vanda sem oft er notað í efnahagstali. Hún hefur orðið kveikja að þeirri samstöðu sem nú knýr kennara í kjarabaráttu, en er e.t.v. vanmetin af stjórnvöldum. Þessi langvarandi og vaxandi óánægja, launadeilur og skortur á almennri virðingu fyrir kennslu og kennarastörfum hefur grafið undan skólakerfinu og einnig valdið því að nemendur velja síður þær greinar í háskóla sem vísa á kennslu. Það er komið svo nú í Háskóla Íslands að þörfum skólans er ekki svarað í þessum efnum. Sama máli gildir einnig um nýliðun í ýmsum umönnunarstörfum sem eru lágt launuð og lítið virt og eru einmitt oft kvennastörf. Úr þessum greinum er flótti og þetta er alvarleg þróun því að það verður ekki séð hver á að sinna þessum störfum í framtíðinni. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh.: 1. Hvernig hyggst hann bregðast við vanda framhaldsskólanema og kennara nú? 2. Hvernig hyggst hann tryggja hæfa kennara í skólann til þess að hrinda áformum sínum í framkvæmd? 3. Óttast hæstv. menntmrh. atgervisflótta úr kennarastéttinni ef þessar kjaradeilur leysast ekki á viðunandi hátt? 4. Telur hæstv. menntmrh. sig vera að brjóta eða vinna gegn verkfalli kennara ef hann býður nemendum upp á próflaus skólalok, t.d. með aðgangi í Háskólann? En það eru fleiri þættir þjóðlífsins em hafa orðið fyrir áhrifum af þessari kjaradeilu og vil ég minnast á nokkra þeirra. Verkföll hafa þegar haft alvarleg áhrif á starfsemi Landspítalans. Þar er að sögn formanns læknaráðs rekin þróunarlandalæknishjálp, en hún felst í því að bjarga einungis bráðum vanda en láta annað bíða. Reyndar barst mér í dag bókun sem gerð var á fundi stjórnarnefndar ríkisspítalanna, svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Stjórnarnefnd ríkisspítala lýsir áhyggjum sínum af því ástandi sem skapast hefur á sjúkrahúsunum vegna yfirstandandi verkfalls. Framhald vinnustöðvunar leiðir til gersamlega óþolandi ástands á spítölunum og verður því að linna sem allra fyrst. Nefndin beinir því til aðila kjaradeilunnar að þeir gangi til samninga sem allra fyrst.`` Þetta er undirritað fyrir hönd stjórnarnefndarinnar af Davíð Á. Gunnarssyni, forstjóra ríkisspítalanna. Slíkri ,,þróunarlandalæknishjálp`` eins og ég nefndi áðan er hægt að halda gangandi endalaust, enda þurfa mörg lönd í heiminum að sætta sig við það og hafa ekki annað. En það er algjörlega óviðunandi fyrir siðmenntað þjóðfélag í góðum efnum. Auk þess leiðir það af sér mikinn vanda sem tekur langan tíma að leysa. Nú eru fimm deildir lokaðar og starfsemi minnkuð á þrem deildum en um 190 rúm standa auð. Skammtímaáhrif verkfalls hinna ýmsu stétta sem starfa á spítölunum koma fram í minnkaðri þjónustu sem bitnar á sjúklingum og því starfsfólki sem vinnur á meðan á verkfalli stendur. Sjúklingar liggja eins stutt inni og ástand leyfir og bati sjúklinga sem þurfa á endurhæfingu að halda er hægari. Innköllun sjúklinga er mjög takmörkuð og mikið álag er á því starfsfólki sem vinnur í neyðarþjónustu í verkfallinu. Langtímaáhrif verkfallsins koma hins vegar fram í lengri biðlistum sem flestir voru nógu langir fyrir verkfall. Einnig er mikil hætta á uppsögnum í kjölfar deilunnar og minnkandi aðsókn að námsbrautum þessara viðkomandi stétta. Landspítalinn mun brátt ekki verða fær um að gegna bráðavaktaskyldu sinni og þá mun áhrifa kjaradeilunnar fara að gæta á Borgarspítala og Landakoti sem hafa verið tiltölulega lausir við hana hingað til. Blóðbankinn gegnir lykilhlutverki við allar aðgerðir. Við hann starfa nú 22 náttúrufræðingar sem allir eru í verkfalli. Í verkfallinu hefur Blóðbankinn starfað eins og á stórhátíðum, þ.e. einn náttúrufræðingur er á vakt og sótt hefur verið um undanþágur fyrir fleiri náttúrufræðinga vegna brýnustu neyðarþjónustu. Blóðbankinn er því algjörlega háður undanþágum fyrir náttúrufræðinga til að halda uppi brýnustu neyðarþjónustunni. Hann þjónar öllu landinu og því gætir verkfalls um allt land. Þar er aðeins sinnt brýnustu neyðartilfellum. Frestast allar aðrar aðgerðir og ekki er útséð hvernig á að vinna upp þann hala sem myndast hefur vegna nærri fimm vikna verkfalls. Um þrjár hjartaaðgerðir hafa verið gerðar á hverri viku að jafnaði, en nú hafa einungis um fjórar bráðaaðgerðir verið gerðar frá því að verkfall hófst en aðrir sjúklingar sendir utan til aðgerða. Þetta hefur í för með sér mikil óþægindi og aukinn kostnað. Ýmsar fleiri starfsstéttir mætti nefna, t.d. félagsráðgjafa sem oft fjalla um afar viðkvæm mál einstaklinga sem minna mega sín og þola illa rof eða röskun í meðferð. Þegar stuðningur fellur niður einangrast þessir einstaklingar oft með vanda sinn og gefast upp á að leita sér frekari aðstoðar. Mig langar að lesa hér bókun sem gerð var í félagsmálaráði Reykjavíkurborgar í morgun, með leyfi forseta: ,,Félagsmálaráð lýsir yfir þungum áhyggjum vegna þeirra áhrifa sem verkfall félagsráðgjafa hefur á alla félagsmálaþjónustu borgarinnar. Er m.a. ljóst að meðan verkfall stendur yfir mun falla niður eftirlit og meðferð í erfiðum barnaverndarmálum, úrvinnsla annarra meðferðarmála og fjárhagsaðstoð til skjólstæðinga Félagsmálastofnunar. Er það síst til að bæta stöðuna að versnandi atvinnu- og efnahagsástand kemur harðast niður á þeim sem standa höllum fæti í samfélaginu og þar af leiðandi hefur þörfin fyrir þjónustu Félagsmálastofnunar aukist á undanförnum mánuðum. Velferð fjölmargra einstaklinga er undir því komin að þeir eigi kost á öruggri og markvissri félagsmálaþjónustu. Slík þjónusta verður ekki veitt nema til staðar sé menntað og ánægt starfsfólk. Því skorar félagsmálaráð á deiluaðila í yfirstandandi kjaradeilu að ganga þegar í stað til samninga og tryggja að hægt verði að halda uppi eðlilegri félagsmálaþjónustu í borginni.`` Þetta var samþykkt einróma á fundi ráðsins í morgun. Ég vil síðan vísa hv. þm. á viðtal við Þóri Guðbergsson ellimálafulltrúa sem birtist í Morgunblaðinu í gær sem gefur glögga mynd af því hvernig þetta ástand hefur áhrif á aldraða í borginni. Og ég vil minna hv. þm. á það að nú er einmitt að fara í gegnum þetta þing nýtt frv. til laga um málefni aldraðra sem er vaxandi vandi í þessu þjóðfélagi vegna þess að fjöldi aldraðra fer vaxandi, aldraðra sem þurfa umönnunar við, en einnig þarf að hjálpa til sjálfsbjargar því að það er mjög mikilvægt að endurhæfa fólk og gera því kleift að annast sig sjálft og búa í heimahúsi eins lengi og hægt er. Þessi þjónusta er nú öll í molum. Ég vil að lokum spyrja hæstv. heilbrmrh. hvað hann telur að megi lengi una við það ástand á heilbrigðisstofnunum sem ég hef nú lítillega lýst og þó ekki nema að takmörkuðu leyti. Önnur þjónusta sem raskast og snertir marga einstaklinga er þjónusta lögfræðinga sem vinna hjá ríkinu. Skjölum er ekki þinglýst og ný mál ekki þingfest og munu nú hafa safnast 3000 skjöl óafgreidd. Þetta kemur niður á öllum fasteigna- og bifreiðaviðskiptum sem ekki geta farið fram með eðlilegum hætti, svo og á lánamarkaðinum þar sem engin verðtryggð lán eru afgreidd. Hjá hinum ýmsu rannsóknarstofnunum í þágu atvinnuveganna hefur orðið mikil eða talsverð röskun. Er það bæði varðandi þjónustu við atvinnuvegina eða almenning, svo og vegna truflunar, oft óbætanlegrar, á mikilvægum rannsóknarverkefnum. Sameiginlegur vandi margra þessara stofnana er að þeim er ætlað að fjármagna rekstur sinn að nokkru eða verulegu leyti með því að selja þjónustu sína eða afurðir. Þetta getur undir venjulegum kringumstæðum orðið mörgum stofnunum erfitt. Nú er þegar skeð og fyrirsjáanlegt enn frekara tekjutap margra þessara stofnana vegna kjaradeilunnar og munu þær ekki geta lagt fram áætlaðar sértekjur til rekstrar. Og þá vil ég spyrja hæstv. fjmrh.: Hvernig hyggst hann taka á þessum vanda við næstu fjárlagagerð? Mun hann bæta þessum stofnunum orðið tap með auknum fjárveitingum? Ég vil beina spurningu til hæstv. sjútvrh. en hann er ekki hér, hygg ég. Forseti, er hæstv. sjútvrh. í húsinu?

Hæstv. sjútvrh. mun ekki vera í húsinu.

Þá mun ég beina þessari spurningu til hæstv. forsrh. í fjarveru hæstv. sjútvrh. Fyrir dyrum hafa staðið viðræður íslenskra og bandarískra stjórnvalda um áframhald hvalveiða í vísindaskyni og undirbúning fyrir ársfund Alþjóðahvalveiðiráðsins. Undirbúningur og þátttaka hefur að verulegu leyti hvílt á starfsmönnum Hafrannsóknastofnunar og því alls óvíst að þessar viðræður geti farið fram. Öllum hvalarannsóknum hjá Hafrannsóknastofnun seinkar nú, en þær eru nauðsynlegar til undirbúnings fyrir fund vísindanefndar Alþjóðahvalveiðiráðsins þann 20. maí nk. Hvalveiðar Íslendinga eru mjög viðkvæmt mál og þátttaka vísindamanna á fundi vísindaráðsins er væntanlega talin mikilvæg. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh. í fjarveru hæstv. sjútvrh. hvernig hann meti þessa stöðu mála og hvernig hann telur vænlegt að bregðast við. Á Iðntæknistofnun hefur verkefni varðandi lúpínur fyrir landgræðslu farið forgörðum. Sáðvara fyrir kornbændur á Suðurlandi verður ekki leyst úr tolli og síðustu forvöð að sá í gær eða dag. Leiðbeiningarþjónusta landsráðunauta liggur niðri, en mikil nauðsyn er á leiðbeiningum varðandi grænfóðurrækt vegna útlits fyrir víðtækt kal í túnum sem við komumst svo sannarlega að í umfjöllun um frv. til laga um jarðræktarmál sem liggur fyrir þinginu og var í umfjöllun Ed. nú fyrir nokkrum dögum, og var reyndar samþykkt þar. Fyrirsjáanlegur er verulegur skortur á trjáplöntum til gróðursetningar á næstu árum þar sem sáning fræja verður ekki á meðan á verkfalli stendur. Og fyrir þinginu liggur einnig frv. til laga um skógræktarátak. Ég minni á það. Landgræðslu ríkisins vantar 4 tonn af túnvingulsfræi til nota í sumar til landgræðslu. Verulega slæmt ástand ríkir vegna skorts á fiskeldisfóðri sem ekki fæst afgreitt úr tolli og seiðadauði yfirvofandi. Þetta síðastnefnda atriði hefur vakið umfjöllun fjölmiðla og áhyggjur stjórnmálamanna og nú síðast ráðherra eins og kom fram í fréttum, enda miklir fjármunir í húfi. Ég vil því spyrja hæstv. landbrh.: Hvernig hyggst hann taka á þessum vanda sem ég hef lýst og heyrir undir ráðuneyti hans? Nokkur stéttarfélög í BHMR sendu frá sér fréttatilkynningu nú nýlega þar sem þau furðuðu sig á yfirlýsingum hv. þm. Guðmundar G. Þórarinssonar, formanns fiskeldis- og hafbeitarstöðva í fjölmiðlum þann 28. apríl sl. þar sem hann hafði í hótunum við Félag ísl. náttúrufræðinga vegna þeirra áhrifa sem verkfall Félags ísl. náttúrufræðinga hefur haft á starfsemi fiskeldisstöðva. Samtökin gerðu athugasemd vegna þess að hv. þm. er jafnframt formaður stjórnarnefndar ríkisspítala og þau töldu hann ekki hafa séð ástæðu til þess að lýsa opinberlega yfir áhyggjum vegna áhrifa verkfalls háskólamenntaðra starfsmanna á ríkisspítölum þar sem þau töldu ríkja neyðarástand og sendu fréttatilkynninguna og bréf til ráðherra og hv. þm. Nú vill svo til að viðkomandi þingmaður er fjarstaddur og getur ekki skýrt mál sitt. Vera kann, og ekki ólíklegt, að hann hafi einungis verið spurður af fréttamanni um vanda fiskeldisstöðva af völdum verkfalls en ekki um neitt annað og því ekki gefist tækifæri til að tala um annað efni. Hins vegar vekja ummæli hv. þm. upp hugleiðingar um áhugaverðan þátt þessa máls, þ.e. um bótakröfur og bótaskyldu í verkföllum eða vegna tjóns af völdum verkfalla. Hver er í raun réttur þolenda? Er það staðreynd t.d. að verkfallsvopnið bítur síður á ríkið en á atvinnurekendur á almennum markaði? Ég hef minnst lítillega á nokkur atriði þar sem um er að ræða fjárhagslegt tjón, jafnvel mögulega heilsutjón, tjón vegna tímatafar eða óþæginda og röskunar af ýmsu tagi. Nú vil ég spyrja hæstv. forsrh.: Að hvaða leyti telur hann að ríkisvaldið sé samábyrgt í kjaradeilu sem þessari og þess vegna bótaskylt? Vegna þeirrar kjaradeilu sem hér er til umræðu hafa verið skrifaðar margar greinar í dagblöð um störf og kjör hinna ýmsu stétta sem eiga í verkfalli. Greinarnar hafa verið skrifaðar í anda kjarabaráttu og hafa þær margar verið fróðleg kynning á ólíkum störfum og til þess fallnar að auka skilning á eðli og mikilvægi viðkomandi starfa. Það er allt of algengt að við vitum of lítið hvert um annars hag í þjóðfélaginu. Við þekkjum eigin kjör, e.t.v. skyldmenna og vina, en eigum sjaldnast það náin samskipti við aðra sem vinna við ólík störf að við kynnumst í raun kjörum þeirra eða þekkjum störf þeirra og mikilvægi framlags þeirra. Slík fáfræði elur á fordómum og er góður jarðvegur fyrir sundrungu. Íslensk verkalýðshreyfing hefur verið of veik og sundruð til að knýja fram sæmandi launahækkanir fyrir allan þorra launafólks og koma á jafnari tekjuskiptingu. Meðan enn er ekki trygging fyrir lágmarkslaunum til framfærslu heyrast ævintýralegar tölur um laun einstakra forstjóra og meðan engir eða litlir peningar finnast hjá þessari sjöttu ríkustu þjóð í heimi í laun til að endurgjalda verðmætasköpun vinnandi fólks skila fjármagnsfyrirtæki, bankar, sparisjóðir og tryggingafyrirtæki dágóðum arði eins og hefur komið fram í fréttum undanfarna daga. Framleiðslufyrirtækin flest virðast þó ekki vera aflögufær og er það undarleg skipting í einu þjóðfélagi. Ég tel þá þróun hættulega sem orðið hefur í þessari kjaradeilu að fleygur var rekinn í samstöðu launafólks og vík mynduð milli háskólamenntaðs fólks og annars launafólks. Við því má verkalýðshreyfingin síst af öllu en þannig má deila og drottna. Gleymum því ekki að við erum öll alin upp við þá hugsun að í mennt búi máttur. Við höfum öll væntingar til menntunar og þannig sækja allar stéttir sér aukin réttindi með námi á ýmsan hátt. Það breytir þó ekki því að langskólagenginn maður getur verið lítið menntaður en sá sem aldrei hefur í skóla komið getur verið sannmenntaður af sjálfum sér. Skólaganga er auðvitað ekki eingildur mælikvarði á menntun en hún hefur öðlast æ meira gildi í breyttu þjóðfélagi sem byggir í æ ríkari mæli á sérhæfingu og sérmenntun. Og það er skylda þjóðfélagsins að tryggja jafnrétti og jafnræði á því sviði. Það hefur verið reynt að gera með ýmsum hætti á undanförnum árum og einn mikilvægasti áfanginn í þeim efnum er Lánasjóður ísl. námsmanna sem á stærstan þátt í því að gera börnum efnalítilla foreldra kleift að stunda langskólanám. Það ber vott um ábyrgðarleysi og skammsýni að reyna að skapa óvild í garð langskólagengins fólks á þann hátt sem gert hefur verið og vinna þannig gegn nauðsynlegri samstöðu vinnandi fólks eða manneskja sem allar hafa sínu mikilvæga hlutverki að gegna í þjóðfélaginu. Betri laun, bætt kjör og meiri launajöfnuður fyrir alla nást einungis með samstöðu launafólks. Kvennalistakonur hafa sagt að það væri fleira sem sameini konur en það sem greinir þær að. Það sama má segja um launafólk. Snótarkonur í Vestmannaeyjum stóðu lengi einar í verkfalli á sl. ári og einmitt þær sendu kennurum kærkomna stuðningsyfirlýsingu og fjárframlag í verkfallssjóð. Reynslan er besti skólinn er sagt og þær vissu e.t.v. að það er erfitt að standa í verkfalli, það er andleg raun ekki síst þegar almenningsálitið snýst gegn manni og það er mikið fjárhagslegt tjón fyrir fjölskyldur oft á tíðum. Það er ekki óeðlilegt að launafólk leiti kjarabóta í kjölfar mestu góðæra sem yfir þjóðina hafa gengið. En þá er sagt og þykir ótrúlegt að ekki sé lag. En ég spyr: Hvenær er þá lag til að afnema þá láglaunastefnu sem hér hefur ríkt allt of lengi ef það er ekki í kjölfar góðæranna, hvers metaflaársins á fætur öðru? Þessi kjaradeila varpar ljósi á fámennt þjóðfélag sem ber ótrúleg merki ytri velsældar að mörgu leyti. Það ríkir þó alvarleg skekkja í áherslum á forgangsröðun fjárfestinga í þessu þjóðfélagi og þrátt fyrir ytri velmegunarmerki leggjum við nú grunn að fátækt barna okkar með því að hlúa ekki að en vanrækja menntun þeirra. Ræktun og beiting þess hugvits sem getur mætt framtíð breyttra atvinnuhátta byggir á menntun, góðri almennri menntun allra landsmanna. Til þess að nýjar hugmyndir geti blómstrað þarf ákveðna lágmarksþekkingu meðal þjóðarinnar, ef svo má að orði komast, og það er m.a. sá jarðvegur sem stjórnvöld bera ábyrgð á að skapa. Þeir erfiðleikar sem nú er við að etja eru tímabundnir. Við munum þó þurfa að læra að spinna okkur frá þeim því að neyðin kennir naktri konu að spinna og við þurfum að læra að leggja þættina saman, sameina kraftana. Öllu máli skiptir enn fremur hvort okkur tekst að draga nokkurn lærdóm af þeirri togstreitu um grundvallaratriði í þjóðfélaginu sem nú er uppi, hvort hún verður okkur nauðsynleg og holl áminning, hvort hún hvetur okkur til endurskoðunar á því hvað okkur sé í raun nauðsynlegt, hverjar þarfir okkar séu, hvernig við skilgreinum okkur sjálf og það þjóðfélag sem við byggjum, hvort hún hvetur okkur til að hyggja að því verðmætamati sem ræður ákvörðunum okkar og gerðum, hvort hún hvetur okkur til réttlátari breytni, jafnari tekjuskiptingar, hvort hún vekur okkur af vímu hinnar nýríku þjóðar sem hefur lagt óhóf og bruðl í vana sinn en gleymir um of að sinna því sem hana varðar mestu og er henni kærast þegar öllu er á botninn hvolft. Það er kominn tími til að eyða þeim mótsögnum sem við blasa og breyta verðmætamatinu. Það er kominn tími til að eyða óréttlátu holræsakerfi í launamálum þar sem menn ná framfærslulaunum sínum með óhóflegri yfirvinnu og duldum greiðslum af ýmsu tagi, sér og fjölskyldum sínum til tjóns. Launajöfnuði milli karla og kvenna og milli allra einstaklinga í þjóðfélaginu verður ekki náð fyrr en ljóst er hver laun manna eru í raun. Virðulegur forseti. Ég tel nauðsynlegt fyrir þing og þjóð að fá svör við þeim spurningum sem ég hef lagt fyrir hæstv. ráðherra og ég tel einnig óhugsandi að þinginu ljúki áður en þessi kjaradeila er leyst.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Ég skal leitast við að svara þeim spurningum sem hv. fyrirspyrjandi beindi til mín eins og ég get með tiltölulega litlum fyrirvara. Fyrsta spurningin var um það hvort ég teldi ekki ástæðu fyrir ríkisvaldið að ganga aftur til viðræðna, formlegra eða óformlegra. Ég tel fulla ástæðu og reyndar skyldu ríkisvaldsins til þess að leita allra leiða til að leysa þessa mjög alvarlegu deilu. Ég tel hins vegar eins og nú er háttað málum að þá sé skynsamlegra að leita eftir óformlegum viðræðum og það er gert. Þær eru í gangi, m.a. urðu þær til að tefja komu mína á fundinn hér áðan. Ég tel hins vegar að það kunni að vera mjög varasamt að ganga til formlegra viðræðna nema þær hafi áður verið þannig undirbúnar að nokkur vissa sé fyrir því að þær muni leiða til lykta á þessari deilu. Ég vil fullvissa hv. fyrirspyrjanda og aðra sem hlýða á mál mitt að ríkisstjórnin mun í dag og næstu daga gera allt sem í hennar valdi stendur til þess að leiða þessa deilu til lykta. Undir öðrum lið sem hv. fyrirspyrjandi afhenti mér hér áðan, spyr hv. þm. hvort ég sé sömu skoðunar eins og fram kemur í bréfi því sem ég ritaði sem forsrh. fyrir nokkrum árum um svipaða deilu. Ég er það. Ég tel afar æskilegt að leita leiða til þess að háskólamenntaðir starfsmenn ríkisins hafi svipuð laun og þeir sem starfa á hinum almenna markaði. Það er engin breyting í mínu viðhorfi að þessu leyti. Ég get hins vegar ekki sagt annað en það og viðurkennt það að eftir að ég hef farið yfir þær athuganir sem hafa verið gerðar í þessu sambandi þá sýnist mér að þarna kunni að vera fleiri erfiðleikar í vegi en ég gerði mér grein fyrir áður. Ég sé t.d. að hugmyndir eru um það að miða laun háskólamenntaðra manna fyrst og fremst við laun tæknifræðinga á hinum almenna markaði. Laun tæknifræðinga eru miklum breytingum háðar, a.m.k. hefur það sýnt sig á síðustu árum þegar mikill uppgangur hefur verið á ákveðnum sviðum, við skulum segja hjá tölvufyrirtækjum eða hugbúnaðarfyrirtækjum, þar hefur gjarnan verið um afar miklar yfirborganir að ræða. Það kann því að vera nokkuð miklum erfiðleikum háð hvaða viðmiðun á að hafa í þessu sambandi. Það breytir því ekki að ég tel rétt að leita slíkra leiða. Einnig hefur komið fram glöggt, bæði í því bréfi sem ég ritaði og nefndi áðan og einnig þeim athugunum sem hafa verið gerðar, að þarna kemur líka til álita hlutur eins og ábyrgð, lífeyrissjóður og fleira, öryggi í starfi. Þetta er því ýmsum vandkvæðum bundið og ég teldi að mörgu leyti betra ef unnt væri að komast að niðurstöðu um hvers virði menntunin er, og hún er mikils virði, og menn gætu fallist á það að háskólamenntun gæfi vissa hækkun í launum sem væri þá jafnvel óháð hvað borgað er annars staðar. Þetta teldi ég vera afar mikilvægt og hef reyndar hvað eftir annað látið það koma fram í viðræðum sem ég hef átt við háskólamenntaða menn. En það breytir ekki því að í þessari deilu er leitað leiða til viðmiðunar við þá sem eru utan ríkisgeirans og því verður haldið áfram. Nú tel ég rétt að leggja áherslu á langtímasamninga við BHMR. Ég tel langtímasamninga skynsamlega en þeir geta ekki innihaldið verðtryggingu launa að mínu mati, við eigum að hverfa frá því, og ég hef lagt áherslu á það, og eigum að hverfa frá því á öllum sviðum, líka í sambandi við fjármagnsmarkaðinn og því eru langtímasamningar erfiðir í þeirri verðbólgu sem við stríðum enn þá við. Í þessari deilu er þó verið að leita leiða til að semja til lengri tíma og væri það afar æskilegt ef þannig má skapa öryggi, t.d. í skólum landsins. Síðan er spurt hver hafi orðið launaþróun meðal háskólamenntaðra manna hjá ríkinu frá nóvember 1987 til nóvember 1988 miðað við alla launþega í landinu og t.d. skrifstofufólk á almennum markaði. Því miður hefur mér ekki gefist kostur á þessum mínútum til að afla mér þessara upplýsinga en vek athygli á því að hér fyrir Alþingi liggur svar frá mér við fsp. Þorv. Garðars Kristjánssonar þar sem þessi samanburður er gerður eins ítarlega og unnt er. Þetta svar er unnið af Þjóðhagsstofnun og byggt á athugun Þjóðhagsstofnunar og Hagstofu Íslands m.a. Þó kemur fram í þessu svari að glöggar upplýsingar liggja ekki fyrir fyrir allra síðustu ár. Gleggstu og ítarlegustu upplýsingarnar eru frá 1984 sem er vitanlega of langt um liðið. Og án þess að ég fari að lesa þessa skýrslu þá vek ég athygli á því að hérna eru ýmsar upplýsingar sem getur verið fróðlegt að lesa og eru niðurstöður af skýrslum sem t.d. bæði Hagstofan og Þjóðhagsstofnun gerðu á sínum tíma. Hér segir t.d., með leyfi forseta, úr skýrslu sem dr. Pétur H. Blöndal tryggingafræðingur gerði, en þar segir hann í kafla um helstu niðurstöður í áliti nefndarinnar: ,,Tiltölulega fáir starfshópar háskólamanna í ríkisþjónustu eiga sér beinar hliðstæður á almennum markaði.`` Og hér segir um þá niðurstöðu sem er frá 1984: ,,Á grundvelli þessa álits gerði meiri hluti nefndarinnar ráð fyrir að betri lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna jafngiltu 9% álagi á dagvinnulaun ríkisstarfsmanna.`` --- Ég ætla ekki að lesa meira upp úr þessu en vek athygli hv. þm. á þessu svari eins langt og það nær. Síðan spyr hv. þm. hvort þessi deila kunni að mínu mati að auka tilhneigingu til stofnunar einkastofa af ýmsu tagi og sömuleiðis hvort það geti orðið kostnaðarsamara fyrir ríkið. Ég óttast það að svona deilur geti leitt til þess að stofnaðar verði víða einkastofur. Ég tel að það komi til greina á vissum afmörkuðum sviðum. Hins vegar legg ég mikla áherslu á að það verði ekki til þess að það dragi úr þeim jöfnuði og því réttlæti sem opinber starfsemi á ýmsum sviðum tryggir öllum þegnum þessa lands eins langt og það er hægt, m.a. í heilbrigðisgeiranum og menntakerfinu svo ég nefni þar dæmi. Ég tel að það komi ekki til greina þó að ég sé þar með ekki að hafa á móti einstökum einkaskólum t.d., en þarna hefur ríkið miklar skyldur sem ekki má fórna í velferðarþjóðfélagi. Svo spyr hv. þm. hvort ég óttist atgervisflótta úr hópi háskólamenntaðra manna í störfum hjá ríkinu. Ég óttast fyrst og fremst atgervisflótta úr landi ef hann gæti orðið vegna mismunandi kjara hér og þeirra sem erlendis eru. Það er nú svo með mjög mikinn fjölda af þeim háskólamenntuðu mönnum sem starfa hjá ríkinu að þeir eiga ekki í mörg önnur hús að venda hér heima þó að það sé afar breytilegt. Ég tek hins vegar undir það sem hv. þm. sagði um nauðsyn þess að byggja hér á þekkingu og vil undirstrika það mjög. Þetta þjóðfélag verður að byggja á öllum sviðum á vaxandi þekkingu og þess vegna megum við ekki fórna þeirri þekkingu sem til er í landinu eða draga úr þeirri þekkingarsköpun sem á sér stað í landinu. Ég held að allir geti verið sammála um það að nútímaþjóðfélag byggir í sínum framförum og vexti fyrst og fremst á aukinni þekkingu á öllum sviðum. Síðan spyr hv. þm. að hvaða leyti ríkisvaldið sé samábyrgt í kjaradeilu sem þessari og því bótaskylt. Ég hygg að þetta sé afar erfið spurning að svara. Ég tel að á vissum sviðum geti ríkið orðið bótaskylt, t.d. ef stofnun á vegum ríkisins hindrar aðila í starfi sínu þannig að verulegt tjón stafi af og t.d. kæmi síðan í ljós að það hafi verið gert á vafasömum lagagrundvelli. Það er engin launung að um þetta eru núna skiptar skoðanir í sambandi við fóður, bæði til fiskeldis og búpenings annars og reyndar hafa ýmsir lögfræðingar látið í té skýrslur og niðurstöður þar sem þeir telja að stöðvun á innflutningi slíks fóðurs styðjist ekki við lög. Þetta er mjög alvarlegt mál og gæti leitt til gífurlegrar bótaskyldu hjá ríkinu ef stórfellt tjón hlýst af. Það er von mín að þessi þáttur leysist án þess að til slíks komi og ég held að það sé vilji á báða bóga til að gera það. Hins vegar að sjálfsögðu, ef um er að ræða tjón á heilsu o.s.frv. þá verður það aldrei bætt í raun með fjárhagsbótum og er vitanlega miklu flóknara mál en svo að ég treysti mér til að fara inn á það hér. Svona deilur valda ætíð miklum óþægindum og röskun og það hefur ætíð verið reynt að draga fjöður yfir það í lokin og gera sem minnst úr því og vonandi verða hér ekki slík tjón að það reynist ekki hægt. Síðan spurði hv. þm. mig í fjarveru sjútvrh. um úrvinnslu skjala vegna hvalveiða. Ég út af fyrir sig veit lítið meira um það en aðrir hér inni en ég held að það liggi alveg í hlutarins eðli að ef ekki tekst að vinna úr þessum gögnum fyrir fund Alþjóðahvalveiðiráðsins þá leggjum við ekki fram niðurstöður af mjög mikilvægu starfi nú upp á síðkastið og við komum þá til þess fundar ekki undirbúnir. En þessi og næsti fundur eru e.t.v. einhverjir mikilvægustu fundirnir í þeirri viðleitni okkar að fá skilning fyrir þeirri hvalveiðistefnu sem við höfum hér mótað og hæfilegri nýtingu hvalastofnsins svo að sjálfsögðu er það mjög alvarlegt mál. Mér skilst að eins og nú er komið sé afar vafasamt að unnt verði að vinna svo úr þessum gögnum að fullkomlega viðunandi sé. Ég skal ekki lengja þetta. Það eru hér ýmsir aðrir ráðherrar sem eru spurðir og svara þá að sjálfsögðu fyrir sig. Ég vil bara að lokum leggja á það mjög mikla áherslu að ríkisstjórnin mun gera allt sem í hennar valdi stendur til að fá lausn á þessari deilu. Ef það tekst ekki um þessa helgi, þá þori ég engu að spá um framhaldið og reyndar vildi ég gjarnan segja að það verður að takast um þessa helgi. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar að hæstv. fjmrh. hafi gengið þar mjög langt fram að leita lausna á þessari deilu og það olli að sjálfsögðu miklum vonbrigðum að þær tillögur sem hann gerði náðu ekki samþykki. Ég tek undir það með hv. þm. að fyrir, eins og hv. þm. sagði, sjöttu auðugustu þjóð heims --- sem ég skal nú ekki segja hvort er á nógu góðum rökum reist þó það sé þannig mælt, það fer nú eftir gengi og fjölmörgum öðrum hlutum --- þá eru launakjör í landinu ekki há. Þau eru lág. Hitt verða menn svo að hafa í huga að þessi ríkidómur byggist ekki síst á því að við vinnum afar mikið, langan vinnudag og heildartekjur fjölskyldunnar hér á landi eru að því er mér er tjáð af samanburði mjög sambærilegar við það sem er víða í löndum með svipaða þjóðarframleiðslu svo það verður að gæta sín dálítið á því að taka ekki svona samanburð án nánari athugunar. Ég vil einnig taka undir það sem fólst í orðum hv. þm. að launakjör víða í atvinnulífinu eru lág og það er einmitt það sem við erum að stríða við m.a. í þeirri deilu sem hér er um að ræða. Það er búið að semja við þá sem lægstu launin hafa og spurningin er sú: Hve langt getur ríkisvaldið gengið án þess í raun að ganga á bak orða sinna í slíkum samningum? Ég tel að það verði að finnast lausn á þessari deilu sem rúmast innan þess heildarramma sem 80% þeirra sem hér þiggja laun hafa um samið. Það þýðir ekki að það sé ekki hægt að viðurkenna einhverja nauðsynlega leiðréttingu þegar til lengri tíma er litið og ég endurtek það sem ég sagði áðan að ég tel að mat á háskólamenntun sé ekki rétt eins og nú stendur í þessu þjóðfélagi.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég vil fyrst byrja á því að svara þeim spurningum sem hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir bar hér fram og síðan víkja örfáum orðum að grundvallaratriði þeirrar lausnar sem nauðsynlegt er að leitað sé á þessari erfiðu deilu. Fyrsta spurningin var á þann veg, hvers vegna hófust ekki viðræður við BHMR strax eftir áramótin eins og fulltrúar þess fóru fram á? Um þetta atriði hefur nú verið nokkuð mismunandi skilningur milli mín og forustumanna BHMR. Í nóvembermánuði komu fulltrúar bæði Hins íslenska kennarafélags sérstaklega og enn fremur formaður og framkvæmdastjóri BHMR til mín og röktu nokkuð ítarlega að sú reynsla hefði fengist af fyrri kjarasamningum að margvíslegar vanefndir hefðu orðið á bókunum og ýmsu öðru sem samið hefði verið um í þessum kjarasamningum. Þessir forustumenn, bæði BHMR og Hins íslenska kennarafélags lögðu á það ríka áherslu við mig í nóvembermánuði að áður en gengið væri til kjarasamninga um kjör framtíðarinnar yrði að leysa úr þessum erfiðleikum sem vanefndirnar á fyrri samningum hefðu skapað og var þar vikið að margvíslegum bókunum og fjölmörgum öðrum atriðum. Það væri nauðsynlegt að eyða þessum syndum frá fyrri tíð og skapa þannig traust milli aðila á nýjan leik vegna þess að fyrri mánuðir og jafnvel fyrri ár hefðu skapað mikla vantrú milli þessara samtaka og ríkisvaldsins. Eftir þessi samtöl var sett í gang vinna af hálfu samstarfsnefnda og fulltrúa ríkisins, að fara yfir þessa skrá, yfir deiluatriði frá fyrri tíð og reyna að leysa þau hvert af öðru. Það var ýmislegt á þessari skrá. Sumt var minni háttar, annað meiri háttar. Ég stóð í þeirri trú í desember- og janúarmánuði, eins og ég skildi þetta upphaflega erindi forustumanna þessara samtaka, að áður en gengið væri til nýrra formlegra kjarasamninga yrði að vinna sig í gegnum og reyna að ná niðurstöðu varðandi sem flestar af þessum vanefndum frá fyrri tíð. Það kom mér þess vegna nokkuð á óvart að í seinni hluta janúarmánaðar og byrjun febrúarmánaðar var sett fram á mjög skömmum tíma mjög eindregin krafa um það að formlegir kjarasamningar hæfust strax og beinlínis undan því kvartað að það væri ekki gert. Ég hafði skilið málflutninginn á þann veg að til þess að skapa tiltrú á nýjan leik þyrfti fyrst að greiða úr ýmsum flækjum frá fyrri tíð. Það var ástæðan fyrir því að þessar samningaviðræður hófust ekki strax eftir áramótin, eins og fyrirspyrjandi spurði um, enda var í desembermánuði og janúarmánuði leitað lausna með góðum árangri á ýmsum af þeim atriðum sem á þessum vanefndalista var að finna. Það er einnig þáttur í þessu máli, án þess að ég telji hann neitt úrslitaatriði, að ég taldi nauðsynlegt að gera ýmsar breytingar á samninganefnd ríkisins, taka þar inn nýtt fólk og gera þar endurnýjun af ýmsu tagi og það tók einfaldlega lengri tíma að finna fólk til þeirra verka og fá fólk til þess að taka það að sér vegna þess að eins og alkunna er þá er það tímafrek vinna, oft og tíðum vinna nætur og daga, vikum saman og krefst margvíslegra fórna, bæði hvað snertir einkalíf, fjölskyldulíf og aðra slíka einstaklingsbundna hætti. Það var þess vegna meira verk en ég taldi upp úr áramótum að finna það nýja fólk sem ég lagði áherslu á að tæki sæti í samninganefnd ríkisins. Þess vegna var hún ekki fullmönnuð fyrr en raun bar vitni. Ég er hins vegar sannfærður um það og vil segja það hér að ég tel að það nýja fólk sem þarna kom til starfa hafi staðið sig með afburðum vel og þeir kjarasamningar sem nú þegar hafa verið gerðir, bæði við BSRB, við Sókn og ýmis önnur félög, endurspegli með ýmsum hætti þau nýju viðhorf sem komu inn í samninganefnd ríkisins með því nýja fólki sem þar tók sæti. Önnur spurningin er að nokkru leyti tengd hinni fyrri, hvort ég telji eftir á að hyggja að slíkar viðræður hefðu getað aukið skilning milli málsaðila og flýtt fyrir samningum. Það er auðvitað alltaf erfitt að líta til baka og velta slíkum ef-spurningum fyrir sér. Það má vel vera að svo hefði getað orðið. Það fer bæði eftir því hvað hefði þar verið fram lagt og staðreyndin er nú sú að ef litið er á þá upphaflegu kröfugerð sem lögð var fram, bæði af hálfu forsvarsmanna BHMR og einnig annarra samtaka, þá var hún á ýmsan hátt almenns eðlis og ekki ítarlega útfærð og tók nokkurn tíma að sú útfærsla lægi á borðinu svo að þegar viðræður hófust þá var það nokkuð ljóst að þó nokkur vinna þurfti að fara fram af hálfu beggja aðila til að skýra þessa þætti. Þriðja spurningin var hvort stjórnvöld hefðu markað sér heildarstefnu til lengri tíma í launamálum ríkisstarfsmanna. Ef svo er, hver er hún? Þótt ýmsar hugleiðingar hafi verið settar fram varðandi eðli slíkrar framtíðarstefnu, þá hefur hún ekki verið mótuð í heild sinni. Hins vegar hef ég í viðræðum við bæði BSRB, við kennarasamtökin, við forustumenn BHMR og ýmsa aðra, bæði í einkaviðræðum og á formlegum fundum, sett fram þá skoðun mína að það sé alveg nauðsynlegt að marka slíka stefnu til lengri tíma og í henni þurfi að taka tillit til margs fleira en launa. Það þurfi að taka tillit til þátttöku starfsmanna ríkisins í stjórnun. Það þurfi að taka mið af möguleikum til aukinna lýðræðislegra áhrifa. Það þurfi að taka tillit til möguleika á endurmenntun. Það þurfi að taka tillit til ábyrgðar og fjölmargs annars sem inn í slíka heildarlaunastefnu kemur. Í raun og veru má segja að slík launastefna feli ekki bara í sér ákveðna afstöðu til kjara, heldur líka til þess hvers konar þjóðfélag við viljum þróa í okkar íslenska samfélagi. Ég átti mér þá von og á hana reyndar enn að það geti tekist nokkuð góð samvinna með fulltrúum ríkisins og fulltrúum þeirra fjölmörgu samtaka sem starfa hjá opinberum aðilum, bæði ríki og bæjarfélögum, til að móta slíka stefnu til lengri tíma. Hins vegar er ljóst að það eru fjölmörg samtök sem starfsmenn ríkisins eru í. Það er ekki bara BSRB og BHMR. Það er einnig Kennarasambandið, það eru einnig félög innan Alþýðusambandsins og fjölmargir aðrir. Því miður er það þannig að enn sem komið er er ekki formlegur samstarfsvettvangur þessara fjölmennu samtaka launafólks sem semja við ríkið. Eitt af því sem þyrfti þess vegna að skapa til þess að árangursrík umræða um þennan þátt geti farið fram er slíkt virkt samstarf þessara fjölmörgu samtaka launafólks sem semja við ríkið og bæjarfélögin einnig um sín kjör því að staðreyndin er nú sú að þessir tveir opinberu aðilar, ríki og bæjar- og sveitarfélög hafa haft nána samvinnu í þessum málum. Í þessu sambandi má t.d. vekja athygli á því að þótt nú sé háð hér hörð kjaradeila við Hið íslenska kennarafélag og hún sé í daglegu tali kennd við kennara, með litlum staf, og var að nokkru leyti gert einnig í ræðu hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur, þá er það t.d. staðreynd að ríkið semur við fimm samtök kennara, þ.e. Hið íslenska kennarafélag, Kennarasambandið, Félag háskólakennara, Félag tækniskólakennara og Félag kennara við Kennaraháskóla Íslands. Ég held að þessi eina staðreynd sýni nokkuð vel í hnotskurn að því miður eru ansi fjölþætt og mörg samtök launafólks á þessum vettvangi. Það er aðeins eitt af þessum kennarafélögum sem er í verkfalli. Samningar hafa verið gerðir við eitt af þessum fimm félögum og viðræður fara fram án verkfalls við hin þrjú. Fjórða spurningin sem hv. þm. bar fram snertir vanda margra rannsóknastofnana sem starfa í þágu atvinnuveganna og er ætlað að nokkru leyti að fjármagna rekstur sinn með því að selja þjónustu sína eða afurðir. Spurt var um það hvernig yrði tekið á því tekjutapi sem þessar stofnanir hafa orðið fyrir vegna þessa verkfalls og vikið að næstu fjárlagagerð í þeim efnum, og hvort þetta tap yrði bætt upp með auknum fjárveitingum. Þessi þáttur málsins hefur ekki verið skoðaður enn sem komið er. Það er satt að segja mjög erfitt að vega hann og meta meðan verkfallið stendur, m.a. vegna þess að það er ekki ljóst hvernig starfsemi þessara stofnana verður háttað þegar verkfallið leysist. Það er heldur ekki mjög skynsamlegt að mínu mati að vera að framkvæma slíkt tjónamat á meðan verkfallið stendur vegna þess að það gæti bæði spillt fyrir viðræðum og samskiptum þeirra sem þurfa að leysa þessa deilu og einnig stuðlað að margvíslegum öðrum misskilningi. Hins vegar er það alveg ljóst að þegar samið verður þá er þetta einn af þeim veigamiklu þáttum sem skoðaðir verða. Ég vil svo aðeins, virðulegi forseti, nota þetta tækifæri til þess að víkja örfáum orðum að því hvernig þessi deila stendur og hefur þróast, og ég geri það vegna þess að ég skil þá ákvörðun hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur og fulltrúa Kvennalistans að óska hér utandagskrárumræðu um þetta mál svo, að af þeirra hálfu hafi ætlunin ekki verið bara að rekja hin ýmsu vandkvæði sem samfara eru þessari deilu, heldur einnig leggja sitt af mörkum til þess að hún megi leysast. Og ég vænti þess einnig að aðrir hv. þm. séu reiðubúnir til þess að leggja fram hugmyndir og greina frá sinni afstöðu. Því miður er það þannig að deilur af þessu tagi verða ekki leystar nema veitt séu ákveðin svör og ég saknaði þess nokkuð að í ræðu hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur var ekki að finna efnivið í þau svör sem gætu stuðlað að lausn þessarar deilu. Og vegna þess að ég vildi gjarnan sækja ráð til hv. þm. í þeim efnum, langar mig til þess að bera þær tvær spurningar fram, eftir að hafa reifað í stuttu máli hvernig staða málsins er, því að ég hef þá reynslu af hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur að hún vilji taka ábyrga afstöðu í málum og hafa góð ráð fram að færa. Og þar eð ekki var í hennar ræðu að finna í raun og veru neitt það sem gæti beinlínis stuðlað að því að deilan væri leyst, þó að ræðan væri að mörgu leyti mjög góð og yfirgripsmikil, þá langar mig hér í þessari umræðu að víkja að þeim þætti. Ég vil enn fremur skýra hv. Alþingi frá því að sl. laugardag, laugardagsmorgun, átti ég viðræður við formann BHMR og síðan framkvæmdastjóra BHMR, þar sem ég greindi þeim frá því að mat ríkisstjórnarinnar væri að nú yrði um þá helgi að gera úrslitatilraun til þess að leysa deiluna. Og ég legg áherslu á orðið úrslitatilraun í þeim efnum. Ég lýsti í þeim viðræðum forsendum þess að samningur gæti tekist að mínum dómi. Þessar forsendur fólu að nokkru leyti í sér ný atriði af hálfu ríkisins: 1. Að samþykkt yrði að taka upp nýtt launakerfi hjá háskólamenntuðum ríkisstarfsmönnum sem byggt væri á mati á menntun og á ábyrgð. 2. Að skýrt yrði tekið fram hvenær þetta nýja launakerfi tæki gildi. 3. Að sett yrði ákveðin lágmarkstrygging eða ,,gólf`` eins og stundum er sagt á samningamáli sem tryggði, og ég legg áherslu á það, sem tryggði á hverju ári tiltekinn ávinning af þessari kerfisbreytingu einni saman, óháðan öðrum launabreytingum, en sú tala yrði hins vegar að vera lág, eins stafs prósentutala á hverju ári. 4. Að stofnaður yrði sérstakur sjóður sem telja mundi a.m.k. allmarga tugi milljóna árlega til þess að fjármagna margvísleg réttindamál, hagsmunabætur og fjölmargt annað sem snertir sérstaklega starfskjör og kjarakjör háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna. Launaþróun á árinu 1989 mundi síðan taka mið af þeirri útfærslu launaþróunarinnar sem fram hefur komið í samningum við Félag háskólakennara. Eftir viðræður sem áttu sér stað í samninganefnd BHMR komu formaður og framkvæmdastjóri BHMR á minn fund um hádegi sl. laugardag og greindu mér frá því að þeir væru sammála því að hér væri um úrslitatilraun að ræða og það væri niðurstaða þeirra og samninganefndar BHMR að hefja samningaviðræður á þeim grundvelli sem ég hefði lýst. Og ég legg ríka áherslu á þessi orð: á þeim grundvelli sem ég hefði lýst. Í framhaldi af því höfðum við síðan samband við sáttasemjara ríkisins, skýrðum honum frá þessum grundvelli og hann ákvað þá að tveir viðræðuhópar væru settir upp annars staðar, fyrir utan húsnæði sáttasemjara, til þess að fullvinna samning á þessum grundvelli. Ég ætla ekki hér að rekja ítarlega atburði síðustu helgar. Ég vil þó segja það alveg skýrt og greinilega að ég stóð í þeirri einlægu trú þar til seint á sunnudagskvöld þegar mér bárust aðrar fréttir innan úr samninganefnd BHMR að við værum að vinna að samningi á þeim skýra og tiltekna efnisgrundvelli sem ég lýsti munnlega á laugardagsmorgun og lagði síðan fram skriflega fyrir sex manna samninganefnd BHMR um kl. 4 á laugardagseftirmiðdag þegar vinnan í Borgartúni 6 hófst. Þannig að grundvöllur þessara viðræðna var alveg skýr strax í upphafi, bæði munnlega og skriflega. Síðan var unnið að útfærslu hans með því að við skiptumst á margvíslegum skjölum og tillögum og útfærslum, bæði nefnd BHMR og fulltrúar ríkisins. Það urðu mér þess vegna mikil vonbrigði að þessi mikla vinna, sem ég taldi vera sameiginlega vinnu og var í öllu eðli sínu að dómi þeirra sem oft hafa tekið þátt í samningum lokavinnan, skyldi ekki bera árangur. Mér hefur síðan verið tjáð að ástæðan fyrir því að þau samningsdrög sem voru ávöxtur þessarar vinnu hefðu ekki verið samþykkt af hálfu BHMR sé sú að í þeim felist ekki nægilegar kjarabætur á árinu 1989 né heldur nægileg árleg trygging fyrir því hverju kerfisbreytingin eigi að skila árlega sérstaklega til félaga í BHMR vegna þess að í þessum grundvelli var samþykkt að taka upp nýtt launakerfi. Það var dagsett hvenær átti að taka það upp. Það var samkomulag um aðferðirnar við að þróa það. Það sem skilur á milli er þetta tvennt: Hver á launahækkunin að vera á árinu 1989 og hver á að vera hin sérstaka launahækkun sem þetta nýja kerfi á að gefa eitt og sér á hverju ári næstu þrjú eða fjögur ár? Þess vegna vil ég spyrja hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur --- því ef menn vilja vinna að lausn þessa máls og þingmenn vilja veita hæstv. ríkisstjórn ráð og aðstoð við að leysa þessa deilu, þá er alveg óhjákvæmilegt að því sé svarað alveg skýrt sem ekki var vikið að einu orði í hinni löngu og annars ágætu ræðu hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur --- í fyrsta lagi: Hver er sú launahækkun umfram þá launahækun sem BSRB og ASÍ og önnur samtök hafa fengið nú þegar á árinu 1989 sem Kvennalistinn telur að ríkið eigi að semja um í samningum við BHMR? Og í öðru lagi: Hver er sú sérstaka árlega launahækkun sem Kvennalistinn telur í prósentum að BHMR eigi að fá í gegnum þessa sérstöku launakerfisbreytingu umfram aðra kjarasamninga í landinu? Því að þetta er kjarni deilunnar á þessum tímapunkti. Það er þarna sem skurðarlínan liggur. Ef ætlunin er að leysa deiluna og forða þeim miklu erfiðleikum sem hv. þm. rakti mjög vel og rækilega hér og ná friði í að byggja upp velferðarstofnanir, rannsóknastarf og menntastofnanir í þessu landi, þá verður það því miður ekki gert nema þessum spurningum sé svarað. Og ástæðan fyrir því að deilan hefur ekki verið leyst er einfaldlega sú að ríkisvaldið hefur haldið sér við þá kjarasamninga sem þegar hafa verið gerðir, eins og forsrh. sagði hér, við 80--90% af launafólki og ríkisvaldið hefur ekki verið reiðubúið til að veita nema í formi lágrar eins stafs prósentutölu þá árlegu tryggingu sem hið nýja launakerfi gæfi BHMR umfram aðrar launabreytingar í landinu. Ég skil það vel út af fyrir sig að mörgum þyki það erfitt hlutskipti innan BHMR að þegar búið sé að semja annars staðar á vinnumarkaðnum, þá sé tekið jafnrækilega tillit til þeirra samninga fyrir þetta ár og fyrri hluta næsta árs eins og ríkisstjórnin verður óhjákvæmilega að gera. En eins og hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir vék að þá lifum við í litlu samfélagi og erum mjög háð hvert öðru og það hefur það í för með sér að óhjákvæmilega verður í okkar launakerfi að taka mið af því hvar þar gerist á einstökum sviðum. Það er einfaldlega eitt af grundvallarlögmálum þess litla íslenska samfélags sem við lifum í, þar sem menntamenn, sjómenn, verkakonur og háskólakennarar, alþingismenn og náttúrufræðingar þurfa allir hver á öðrum að halda í okkar litla þjóðfélagi og það verður hver og einn að taka tillit til hinna í þeim efnum. Ég væri mjög þakklátur fyrir það að fá að vita, sérstaklega frá Kvennalistanum sem hér í annað sinn hefur umræðu um þessa deilu án þess að svara þessum tveimur spurningum sem ég hef hér borið fram, að fá svör Kvennalistans við þeim vegna þess að þessar tvær spurningar eru í raun og veru kjarni vandamálsins.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestssson) Virðulegi forseti. Hv. 6. þm. Reykv. lagði fyrir mig fjórar spurningar varðandi þá kjaradeilu sem nú stendur yfir og ég mun leitast við að svara þeim eins og ég get, tek það þó fram að sumar þeirra eru með þeim hætti að það er ekki á mínu færi á þessari stundu að gefa við þeim tæmandi svör. Fyrst er spurt að því hvernig menntmrh. hyggist bregðast við vanda framhaldsskólanema og kennara vegna þeirrar vinnudeilu sem hefur núna staðið yfir í um það bil 5--6 vikur. Ég ætla aðeins að fara yfir skólastigin og ekki halda mig eingöngu við framhaldsskólana vegna þess að þessi deila er mikið víðar. Í grunnskólunum háttar þannig til að félagsmenn í Kennarasambandi Íslands bera ábyrgð á kennslu verulegs hluta þessara skóla þannig að kennslu á þessu skólaári er unnt að ljúka með venjulegum hætti með því að þessir kennarar ganga frá grunnskólaprófskírteinum svo sem verið hefur og þar með er í raun og veru hægt að segja að þessir skólar séu að nokkru leyti fyrir utan áhrif hinna hörðu verkfallsátaka. Í verulegum hluta grunnskólans háttar hins vegar þannig til að þar eru starfandi félagsmenn úr Hinu íslenska kennarafélagi sem hafa átt í vinnudeilu við ríkið nú um nokkurt skeið. Það er augljóst mál að þessum grunnskólum verður ekki unnt að ljúka að fullu fyrr en verkfallið er leyst, fyrr en gerðir hafa verið samningar. Þýðir það þá að þessir skólar muni starfa jafnvel fram eftir öllum þessum mánuði og lengur en venjulega, jafnvel fram eftir næsta mánuði hafi verkfallið ekki verið leyst fyrir þann tíma? Mitt svar er þetta: Ákvörðun um lok þessara skóla á þessu vori verður að vera á ábyrgð viðkomandi skólastjóra en það er hins vegar ljóst að starfi þessara skóla verður ekki að fullu lokið fyrr en HÍK-kennararnir eru komnir til verka. Það er ekki hægt að ganga frá grunnskólaskírteinum skv. 59. gr. grunnskólalaga fyrr en þessir kennarar eru komnir til verka. Þá kem ég að mótum grunnskólans og framhaldsskólans, spurningunni um það hvernig er þá hægt að halda á málum þeirra nemenda sem ljúka 9. bekk við innritun í framhaldsskóla? Samkvæmt lögum um framhaldsskóla sem samþykkt voru á Alþingi í fyrra eiga allir rétt á því að fara inn í framhaldsskóla sem lokið hafa níu ára grunnskólanámi. Samkvæmt sömu lögum er það hlutverk skólameistara framhaldsskólanna að annast innritun í framhaldsskólana. Það er því ljóst að á grundvelli upplýsinga skólastjóra grunnskólanna um það að þessir nemendur hafi verið í níu ár í framhaldsskóla er unnt að telja þær óskir sem koma fram um skólavist í framhaldsskólunum gildar án þess að í því felist endanleg innritun vegna þess að innritun er ekki hægt að ljúka fyrr en áfangastjórar eru mættir á staðinn og aðrir slíkir ábyrgðarmenn úr kennaraliði til þess að deila niður skólastarfi næsta vetrar. Varðandi hins vegar framhaldsskólann að öðru leyti, þá er alveg augljóst mál að við erum komin þar að þeim punkti að verulegrar óþolinmæði gætir, bæði meðal nemenda og kennara og aðstandenda nemenda. Og það er augljóst mál að ráðuneyti menntamála getur ekki við þessar aðstæður látið þar við sitja að segja: Við hinkrum eftir samningsniðurstöðunni. Ráðuneytið verður að segja í viðbót við það þetta: Skólameistarar framhaldsskólanna verða að taka ákvörðun um það hvenær þeir telja fært að sleppa millibekkjafólkinu út úr framhaldsskólunum á þessu vori með fyrirvara um skólastarf í haust áður en skólastarfið hefst fyrir árið 1989--1990. Það er óhjákvæmilegur hlutur að þetta gerist núna áður en langur tími líður. Ef deilan er jafnklossföst og hún hefur virst vera undanfarna sólarhringa, þá neyðist menntmrn. til að taka ákvörðun af þessu tagi sem felst í því að leggja ákvörðun um skólalok að því er þetta fólk varðar á herðar skólameistara og skólastjóra. Varðandi þá nemendur sem eiga að útskrifast úr framhaldsskólunum er augljóst mál að það er ekki hægt að ganga þar frá neinu öðruvísi en að verkfallinu ljúki. Og í fjórðu spurningunni spyr hv. þm. um próflaus skólalok. Ég veit ekki hvaðan hv. þm. hefur það að menntmrh. sé að bjóða fólki upp á próflaus skólalok.

Ég sagði það ekki.

Það stendur hér í spurningunni, hv. þm. Það eru engar hugmyndir uppi um það í menntmrn. að bjóða nemendum upp á próflaus skólalok.

Ég sagði, ef ...

Já, það er sagt: ef hann býður upp á próflaus skólalok. En það er verið að gefa það í skyn að það standi jafnvel til og það stendur ekki til. Staðan er ósköp einfaldlega sú að Hið íslenska kennarafélag er í verkfalli og það verður engum prófum lokið í framhaldsskólanum þar sem þetta fólk hefur unnið fyrr en kjaradeilunni lýkur, samningar hafa tekist og menn geta farið í skólastarf á ný. Þannig liggur það. Við verðum hins vegar að gera okkur grein fyrir því að dragist deilan enn á langinn, þá getur staðan verið þannig að forráðamenn þessara skóla, skólameistarar, telji sig knúna til þess að ákveða lokadag á skólastarfi þessa vors vegna þess að það er ekki hægt að halda fólki svo að segja verklausu eða verklitlu við skólann fram eftir öllu vori. Margt af þessu fólki á framhaldsnám sitt undir því að það geti komist í vinnu í sumar, hefur ráðið sig í störf í sumar og það verður líka að taka tillit til þess. Hins vegar er það þannig að samkvæmt lögum um Háskóla Íslands er honum heimilt að innrita fólk eða skrá í Háskólann á grundvelli stúdentsprófs eða sambærilegrar menntunar og það getur Háskólinn út af fyrir sig gert ef hann fær upplýsingar frá framhaldsskólanum um þá sem hafa rétt til þess á þessu vori að þreyta stúdentspróf. Háskólinn getur hins vegar ekki né heldur Tækniskólinn og Kennaraháskólinn gengið frá þessari innritun fyrr en verkfallinu er lokið og samningar hafa tekist. Þannig hef ég, virðulegur forseti, reynt að fara yfir skólastigin öll og segja síðan frá því. Ég hef átt undanfarna sólarhringa viðræður við fulltrúa skólameistara, reyndar alla skólameistara framhaldsskólanna. Ég hef rætt við Félag skólastjóra og yfirkennara grunnskólans. Ég hef rætt við fulltrúa HÍK og ég hef rætt við fulltrúa Kennarasambands Íslands. Ég hef rætt við fulltrúa Félags framhaldsskólanema og Félags öldungadeildarnema. Og það er alveg ljóst að í þeirri stöðu sem nú er uppi treysta kennarasamtökin sér út af fyrir sig ekki í samráð við menntmrn. á þessu stigi eins og við er að búast miðað við það hvernig aðstæður eru. En það er alveg ljóst, og það er best að það komi þá fram hér í þessum sal líka, að þessi hópur er ekki, hvorki nemendur, skólameistarar, skólastjórar né yfirkennarar, að krefjast þess að sett verði lög sem banna verkfall kennara. Það er alveg augljóst mál. Og það er nauðsynlegt að það sé alveg skýrt í þessum sal. Til viðbótar við þau svör sem væri auðvitað fróðlegt að fá að heyra við þeim spurningum sem fjmrh. lagði fram hér áðan, þá er alveg nauðsynlegt að það sé á hreinu. Menn vilja virða verkfallsréttinn, fólk getur neitað að selja vinnuafl sitt ef það telur verðið á því ekki nægilega gott og getur þess vegna verið í verkfalli þangað til semst. Séu einhverjar raddir hér í þingsalnum um það að það eigi að höggva á þessa deilu, eins og það er stundum kallað, með lögþvingunum, þá skora ég á þá hina sömu að gefa sig fram. Ég skora á þá hina sömu að gefa sig fram. En það var alveg augljóst mál að í hópi þeirra viðræðuaðila sem við töluðum við núna á dögunum voru engar hugmyndir uppi um það. Þvert á móti lögðu allir þessir aðilar áherslu á að menn yrðu að komast frá þessum deilum á grundvelli samnings. Og auðvitað hlýtur menntmrn. að haga sínum ákvörðunum með hliðsjón af því og þeirri vinnudeilu sem stendur yfir. Ég vænti þess að ég hafi þá leitast við að svara fyrstu spurningu. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir spurði í öðru lagi: Hvernig hyggst menntmrh. tryggja hæfa kennara í skólana til þess að hrinda áformum sínum í framkvæmd? Um það gæti ég satt að segja talað nokkuð langt mál hér. Ég ætla þó aðeins að nefna eitt atriði sem ég hef í seinni tíð sannfærst um að er sennilega mikilvægara en flest önnur og það er að það takist að gera í senn samning um skólaþróun og kennarakjör til lengri tíma við öll samtök kennara í einu. Ég gæti hugsað mér að sjá slíkan samning til langs tíma og ég er viss um að nemendur og kennarar og skólastjórnendur vildu gjarnan sjá slíkan samning gerðan líka. Ég held að reynslan af yfirstandandi vinnudeilu, þráteflið, erfiðleikarnir sem upp hafa komið aftur og aftur sýni okkur að það væri best ef hægt væri að standa svona að málum. Og ég sagði kennarakjör og skólaþróun vegna þess að þessir þættir eru samtvinnaðir með órjúfanlegum hætti. Hv. þm. spyr mig síðan: Óttast menntmrh. atgervisflótta úr kennarastéttinni? Og ég segi auðvitað já. Auðvitað er það svo. Auðvitað gerum við það miðað við þessar aðstæður, miðað við endurtekin kjaraátök ár eftir ár, miðað við langt verkfall núna í vor, miðað við þá stöðu sem upp getur komið ef þessi vinnudeila þarf að þróast mikið lengur. Auðvitað óttast ég það. Auðvitað er það 100% ljóst, og það er kannski í sjálfu sér ástæðulaust að spyrja menn spurninga af þessu tagi því að mér finnst að svarið liggi alveg í augum uppi og það væri meira en lítið skotheldur og tilfinningalaus einstaklingur sem svaraði þessari spurningu ekki hiklaust með jái. Það geri ég og ég skammast mín ekkert fyrir að segja það: Ég óttast þennan atgervisflótta, ég er hræddur við hann, fyrir hönd skólanna, fyrir hönd barnanna og unglinganna, fyrir hönd framtíðarinnar í þessu landi. Í fjórða lagi spyr hv. 6. þm. Reykv.: Telur menntmrh. sig vera að brjóta eða vinna gegn verkfalli kennara ef hann býður nemendum upp á próflaus skólalok, t.d. aðgangi að Háskóla Íslands? Ég tel mig hafa svarað þessari spurningu og það er heldur ekki þannig að menntamálaráðherrann bjóði upp á þetta og að hann innriti í Háskóla Íslands. Háskóli Íslands er sjálfstæð stofnun og getur tekið sínar tilteknu ákvarðanir í þeim efnum, byggt á lögum, þannig að hvað sem gerist í deilunni mun ég aldrei setjast við að innrita nemendur í skóla, enda er engin lausn á þessari deilu til nema ein. Hún er sú að það verði samið og það strax og menn rífi sig upp úr þrasinu, kerfisflækjunum og þrasinu, og reyni að finna lausn á öðrum vettvangi en þeim sem menn hafa aðallega verið að pexa um hér síðustu sex vikurnar.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Virðulegur forseti. Hv. 6. þm. Reykv., málshefjandi í þessari umræðu, vék að mér einni spurningu eftir að hafa farið nokkuð yfir það ástand sem skapast hefur í heilbrigðiskerfinu við þetta verkfall og spurði mig hvað ég teldi að lengi mætti una við það ástand á heilbrigðisstofnunum sem hafi skapast og hv. þm. lýsti. Ég get auðvitað svarað því með einni stuttri setningu og sagt að ég telji að það sé hvorki lengi né skamma stund hægt að una við svona stöðu. Það er auðvitað ekki hægt að una við að slíkt ástand skapist, ekki í skamma stund, hvað þá í langa. Hitt er svo annað mál að við ráðum kannski ekki alltaf við það hvað gerist og hvernig mál þróast og sem einstaklingi a.m.k. er mér það um megn að ráða þeirri þróun en vil auðvitað fúslega reyna að leggja mig fram um það að þessu ástandi linni og það hið fyrsta. Eins og kom fram hjá málshefjanda er ljóst að verkfallið hefur haft mikil og alvarleg áhrif nú þegar, einkum á Landspítalanum og stofnunum hans. Því betur hafa ekki enn þá hlotist af því nein stórslys ef má orða það svo og ég vil segja það hér og nú að ég tel að það sem hafi komið í veg fyrir að enn alvarlegra ástand skapaðist, og kannski ekki hægt að kalla það neyðarástand þó að það sé í ýmsum tilfellum mjög alvarlegt, það er auðvitað gott samstarf við þá aðila sem eru í verkfalli, m.a. kannski ábyrgð þeirra fulltrúa sem fjalla um undanþágubeiðnir og ræða málin þegar neyðarástand er að skapast. Þetta samstarf hefur verið gott og því hefur tekist að halda þeirri stofnun gangandi sem mestu varðar í verkfallinu og er hættulegust fyrir það að geta skapað neyðarástand, þ.e. Blóðbankanum, þannig að forða megi alvarlegri áföllum. Eins og kom fram hjá hv. málshefjanda hefur verið lokað allmörgum rúmum. Ég held að hv. þm. hafi nefnt 190 rúm. E.t.v. er það ekki svo. Samkvæmt upplýsingum mínum munu það vera 120--130 rúm, og er nú nóg samt, sem er lokað á ríkisspítölunum vegna þessa verkfalls eða vegna þess sem rekja má til verkfallsins. Það hefur t.d. bitnað mjög á hjartaskurðlækningunum og auðvitað öðrum deildum sem ástæðulaust er að telja upp, en einmitt vegna þess hversu starfsemi Blóðbankans er lömuð kemur það auðvitað m.a. niður á hjartaskurðlækningunum. Ég vil láta það koma fram hér að stjórnarnefnd ríkisspítalanna, læknaráð, forstöðumaður Blóðbankans, félagsmálaráð og reyndar fleiri aðilar hafa sent mér bréf og gert grein fyrir áhrifunum og varað við afleiðingum. Reyndar las hv. þm. upp eitt þetta bréf sem barst mér í gær og inniheldur bókun frá stjórnarnefnd ríkisspítalanna en þar fyrir utan hef ég átt fundi, marga reyndar, með forstjóra ríkisspítalanna og formanni stjórnarnefndarinnar, sem ég vil nefna sérstaklega í þessari umræðu, sem hefur rætt við mig um mál sjúkrahússins og þau áhrif sem verkfallið hefur vegna þess að hans var sérstaklega getið hér í ræðu hv. 6. þm. Reykv. Þessi ágæti maður, stjórnarnefndarformaðurinn, er jafnframt formaður fiskeldis- og hafbeitarstöðva. Ég sá ekki þá frétt sem vitnað var til, en ég verð að láta það koma alveg skýrt fram að formaðurinn, Guðmundur G. Þórarinsson, hefur margrætt þetta mál við mig og ég veit að hann hefur ekki síður áhyggjur af því sem er að gerast á ríkisspítölunum en öðrum sviðum þessa þjóðfélags. Mér þykir hins vegar miklu líklegra að svar hans hafi miðast við spurningu fyrirspyrjandans, eins og hv. þm. nefndi reyndar líka hér áðan, og þess vegna finnst mér ekki gott að dróttað sé að mönnum að þar ráði fyrst og fremst sérhagsmunir eða þröngar sérhagsmunarætur, eins og ég reyndar hef séð og heyrt það orðað, vegna þess að ég álít að þar hafi hann verið spurður um áhrif á eina ákveðna atvinnugrein og svarað sem formaður í mikilvægum samtökum þeirrar greinar en ekki sem formaður stjórnarnefndar ríkisspítalanna. En það er kannski ekki aðalmálið í þessu en ég taldi þó rétt og vildi láta þetta koma fram. Ég vonast til þess að við þurfum ekki að búa við þróunarlandalæknishjálp eins og hv. þm. nefndi þetta ástand líka, og ég leyfi mér reyndar að fullyrða að það sé nokkuð djúpt í árinni tekið eða nokkuð alvarlega orðað þegar svo er sagt og samlíkingin sé nokkuð róttæk, en samt sem áður lýsi ég því yfir að ég hef áhyggjur af þessu ástandi og vona að því linni hið fyrsta. Hvað varðar Blóðbankann sérstaklega er það eins og menn sjálfsagt vita, a.m.k. þeir sem hafa sett sig inn í ástandið, að í lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna, 19. gr., segir m.a.: ,,Heimild til verkfalls skv. 14. gr. nær eigi til eftirtalinna starfsmanna:`` --- og þar er talið upp í 3. tölul.: ,,þeirra sem starfa við nauðsynlegustu öryggisgæslu og heilbrigðisþjónustu``. Og ég vil leyfa mér að fullyrða það og telja það skoðun mína, og veit að ég hef þar sömu skoðun og margir aðrir, að Blóðbanki hljóti að flokkast undir nauðsynlegustu heilbrigðisþjónustu, öryggisgæslu og heilbrigðisþjónustu sem er talin upp í þessum tölulið. Og þess vegna undrar mig það nokkuð að þegar gengið er frá auglýsingu um það hvaða starfsstéttir í heilbrigðisþjónustunni skuli falla undir þessa skilgreiningu þá skuli Blóðbankinn ekki vera þar með, hann skuli hins vegar vera flokkaður með stoðdeildum sem starfi eins og á stórhátíðum. Ég vænti þess að næst þegar slík auglýsing er saman sett verði Blóðbankinn flokkaður með bráðadeildum þar sem allir starfsmenn eru að störfum nema annað sé sérstaklega tekið fram, svo sem eins og á gjörgæsludeildum og öðrum deildum sem taldar eru upp í auglýsingunni og flokkast þar með. Um þetta hef ég auðvitað líka fengið ýmsar ábendingar, t.d. frá stjórnarnefnd ríkisspítalanna sem hefur sent mér bréf og bent á þetta sérstaklega. Það bréf hef ég sent áfram samningsaðilum og vænti þess að menn taki á þessu máli þegar gengið er frá samningum sem ég vona auðvitað að verði hið allra fyrsta. Jafnframt hefur þetta komið fram í bréfi frá forstöðumanni Blóðbankans til mín og síðan er ég með hér fyrir framan mig bréf frá landlæknisembættinu þar sem landlæknir segir m.a., og hefur þá rakið aðstæðurnar í Blóðbankanum: ,,Þessi vandræði má að mestu leyti rekja til þess að reglur um stórhátíðavakt hafa tekið gildi. Ég verð að lýsa furðu minni á slíkum reglum sem auðsýnilega eru ekki settar á faglegum grunni. Í annan stað fær ekki staðist að Blóðbankinn sé rekinn ,,á undanþágu`` í verkfalli. Blóðbankinn er ekki síður mikilvægur en gjörgæsludeild. Lagt er til að samið verði um breytingar á þessum reglum sem fyrst og að Blóðbankinn verði rekinn sem bráðadeild.`` Þetta er niðurstaða landlæknisembættisins og reyndar annarra eins og ég hef rakið og ég ítreka það að ég tel að mjög brýnt sé að við náum saman um að breyta þessu. Helst hefði það þurft að gerast nú en ég hef auðvitað ekki mikla von um að menn nái samkomulagi um það meðan verkfall stendur. Ég hef átt viðræður við fulltrúa frá þeim heilbrigðisstéttum sem nú eru í verkfalli og m.a. frá Félagi ísl. náttúrufræðinga, svo og frá fulltrúum lögmanna sem starfa hjá ríkisstofnunum, eins og t.d. Tryggingastofnun ríkisins, og við höfum rætt um það hvernig best verði komist hjá slysum eða alvarlegum afleiðingum þessa verkfalls og ítreka það að fulltrúar þessara félaga hafa sýnt gott samstarf í sambandi við þetta og einmitt með því móti höfum við getað forðast alvarleg áföll. Það er fyrirhugaður fundur nú um eða strax upp úr helginni með fulltrúum heilbrigðisstétta í verkfalli þar sem við munum aftur fara yfir þessi mál og ræða stöðuna. Ég vona sannarlega að til þess þurfi ekki að koma að við þurfum að halda þann fund eftir helgina. Best væri ef hægt væri að semja um helgina eða hið allra bráðasta, og þó að sá fundur yrði haldinn þá gætum við á þeim fundi rætt um eitthvað annað en það hvernig megi bregðast við vanda sem stafar af verkfallinu.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegi forseti. Hv. málshefjandi, 6. þm. Reykv., hefur lagt fyrir mig nokkrar spurningar, eins og fleiri ráðherra, varðandi stöðuna í þessari kjaradeilu og þau áhrif sem verkfallið hefur á ýmsa starfsemi sem undir landbrn. heyrir sérstaklega og spyr að lokum, eftir að hafa rakið nokkur tilvik þar sem alvarlegt ástand hefur skapast, hvað landbrh. hyggist gera til að taka á þessum vanda sem lýst hafi verið eins og þar er sagt. Því er fyrst til að svara að auðvitað hefur verið safnað upplýsingum um það hvernig ástandið er og fylgst með því dag frá degi. Það á sérstaklega við um t.d. fóðurbirgðirnar og ástand þeirra mála. Samhliða þessu hef ég ítrekað rætt við forustumenn BHMR, stjórn og verkfallsstjórn og fulltrúa í undanþágunefnd, og gert þeim grein fyrir stöðunni eins og hún hefur verið á hverjum tíma og sótt um undanþágur fyrir þau atvik sem undir hrein neyðartilvik geta flokkast. Nú síðustu sólarhringana hefur fyrst og fremst tvennt verið þar efst á blaði, þ.e. annars vegar innflutningur á sáðvöru fyrir sumarið og hins vegar fóður, bæði fiskeldisfóður eða hráefni í fiskeldisfóður og almennt hráefni til fóðurframleiðslu, því að nú gengur mjög á allt innflutt fóður í landinu og er þar ekki bara í húfi fiskeldi heldur aðrar búgreinar, þær sem mest byggja á kjarnfóðri eins og svínarækt og kjúklingarækt og líka hefðbundinn búskapur sem þessar vikurnar notar mikið kjarnfóður, m.a. vegna erfiðs árferðis. Varðandi sáðvöru og sérstaklega sáðbygg fyrir kornræktarbændur, þá sendi ég Félagi ísl. náttúrufræðinga greinargerð um stöðu þess máls í gærmorgun. Það var tekið fyrir síðdegis í gær og fallist á undanþágu fyrir innflutningi á sáðbyggi sem var heimiluð í morgun og ég geri ráð fyrir að sáðkornið sé nú lagt af stað austur fyrir fjall. Ég vil lýsa því yfir að ég met mjög mikils þann skilning sem verkfallsmenn sýndu við þessar aðstæður og þakka fyrir það að þeir féllust á að veita þessa undanþágu. Þó að hér sé kannski ekki á ferðinni stórkostlegt efnahagslegt spursmál, þá er það engu að síður svo að kornræktin er mönnum mikið áhugamál. Hún hefur verið mjög vaxandi undanfarin ár og mönnum þætti sárt að sjá hana daga uppi og fara fyrir borð í þessari deilu, en alveg er ljóst, og um það voru allir sammála, að nú líða síðustu sólarhringarnir hjá sem duga til þess að sá til kornsins og áhættan af því að sá mikið seinna en á yfirstandandi sólarhringum yrði meiri en svo að menn mundu taka hana. Varðandi fóðurmálin þá er þar að skapast mikið vandræðaástand. Heita má að allt hráefni til fóðurgerðar sé nú upp urið í landinu og þegar er orðinn skortur á ýmsum fóðurgerðum. Sérstaklega er það í fiskeldinu. Þar er skortur á fóðri af ákveðinni kornastærð, einkum fyrir seiði og yngri fisk. Það litla sem eftir er í landinu dugar í fáeina sólarhringa, í besta falli viku til 10 daga ef því væri miðlað á milli stöðva. Þá mætti með sanni segja að allt fóður væri upp urið. Einstaka stöðvar eru þegar orðnar fóðurlausar eða því sem næst, en vonandi tekst með miðlun að afstýra hreinu neyðarástandi allra næstu sólarhringana í flestum tilvikum. En það er alveg ljóst að nú gengur mjög hratt á möguleikana til þess að leysa málin með slíkum hætti. Þetta mál hef ég ítrekað rætt við málsaðila og get ekki á þessu augnabliki sagt meira en það að ég bind vonir við að lausn finnist á þessu máli mjög bráðlega þannig að unnt verði að afstýra hreinu neyðarástandi. Það er síðan fjölmargt annað, virðulegi forseti, sem ástæða væri til að ræða hér, svo sem eins og staðan á þeim fjölmörgu stofnunum sem undir landbrn. heyra og hverra starfsemi er nú alveg lömuð, reyndar einnig stofnana sem heyra undir samgrn. Það á við um t.d. hvers kyns rannsóknir og leiðbeiningaþjónustu eins og hér var nefnt af málshefjanda. Það á við um ýmis sérverkefni sem gefa viðkomandi stofnunum tekjur og eru nú að tapast, og það mun að sjálfsögðu skapa vandamál í rekstri þessara stofnana. Þó er það svo, því miður, að margt af því sem minna hefur farið fyrir í umræðum manna á meðal er þó kannski hvað alvarlegast, en það er ýmiss konar langtímatjón sem hlýst af því að lengri tíma rannsóknaverkefni og ýmis slík störf geta farið forgörðum þó að tiltölulega óveruleg truflun eða tímabundin truflun verði á framkvæmd þeirra, en eins og vísindamenn þekkja, þá getur stundum stutt truflun á lengri tíma rannsóknaverkefni, sem byggir á reglubundnu eftirliti, mælingum eða öðru slíku, nægt til að eyðileggja jafnvel margra ára vinnu. Því miður eru nokkur dæmi um slíkt og sum mjög alvarleg. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið, virðulegi forseti, með því að rekja þau mál öll. Ég hef gert hér grein fyrir því tvennu sem ég tel alvarlegast og hefur þess vegna tekið mest af tíma okkar undanfarna sólarhringa og gert grein fyrir því hvernig þau atriði sérstaklega standa.

Birgir Ísl. Gunnarsson Hæstv. forseti. Ég hefði viljað óska eftir því að hæstv. fjmrh. yrði viðstaddur þessa umræðu og reyndar hæstv. menntmrh. líka.

Fjmrh. er að tala við blaðamenn. Það er meira virði en að hlusta á umræður um launamál hér í þinginu.

Hæstv. menntmrh. er staddur hér í salnum, en það er óskað eftir að hæstv. fjmrh. gangi til salar. --- Gengur nú hæstv. fjmrh. í salinn.

Hæstv. forseti. Það er núna rétt vika síðan fram fór hér í sameinuðu Alþingi umræða um þá kjaradeilu sem þá hafði staðið í rúmar fjórar vikur, við getum sagt fjórar og hálfa viku þegar við reiknum helgina með. Það var ég sem var málshefjandi á þeim fundi og varð sú utandagskrárumræða fyrir tilstilli þingflokks Sjálfstfl. Nú, viku síðar, fer fram umræða að nýju sem hv. 6. þm. Reykv. Guðrún Agnarsdóttir hefur fyrir tilstilli Kvennalistans og er þá komið hátt á sjöttu viku síðan það verkfall hófst sem við ræðum hér nú í dag. Eins og hv. 6. þm. Reykv. gat um stóð til að sú umræða sem við eigum hér í dag færi fram fyrr í þessari viku því að umræðunni fyrir viku síðan var slitið þar sem hálftíminn var liðinn sem ætlaður var til hennar og þá voru enn einhverjir á mælendaskrá. Ég rifja þetta upp vegna þess að það er fyrst þegar hátt á fimmtu viku er liðið frá því að verkfallið hófst að þetta mál er tekið til umræðu hér á hv. Alþingi. Ég held að þess séu fá dæmi í stöðu eins og þessari að nokkurri ríkisstjórn hafi verið sýnd eins mikil tillitssemi í erfiðri stöðu, í erfiðu máli, og Alþingi hefur sýnt hæstv. ríkisstjórn í þessu efni. Það er ljóst að hv. þm. hafa beðið í lengstu lög eftir því að taka þetta mál hér til umræðu. Það hafa auðvitað allir vonast til þess að þessi erfiða deila mundi leysast en svo er því miður ekki. Sjötta vika deilunnar er hafin. Þetta er lengsta og harðasta vinnudeila sem háð hefur verið hér á landi og hefur valdið ýmsum erfiðleikum eins og fram hefur komið í þessari umræðu og hv. 6. þm. Reykv. gat um og hæstv. ráðherrar hafa gert að umtalsefni hver á fætur öðrum. Ástæðan fyrir því að ég tók þessa umræðu upp fyrir viku var sú að ég vildi inna hæstv. menntmrh. eftir því hvernig hann hygðist bregðast við því ástandi sem skapast hefur í skólum landsins, fyrst og fremst eins og það snýr að nemendum og eins og það snýr að foreldrum. Við vitum að það eru þúsundir nemenda í algerri óvissu um lok þessa skólaárs og um hvernig verður tekið á þeirra málum. Fá nemendur að flytjast á milli bekkja? hvernig verður farið með þá nemendur sem eru að taka lokapróf eins og stúdentspróf? Þetta eru spurningar sem brenna á mönnum dag eftir dag. Um þetta er hæstv. ráðherra spurður dag eftir dag. Á Alþingi fyrir einni viku sagði hæstv. ráðherra: Þegar verkfalli lýkur verður leitað allra leiða. Öðru gat hann ekki svarað. Hann sagði einnig þá: Það er komið fram yfir elleftu stundu. Ég hefði þess vegna vænst þess að hæstv. ráðherra, sem á hverjum degi hefur verið spurður þessara spurninga af fjölmiðlum, af nemendum, af foreldrum, gæfi nú skýr og ítarleg svör hér á hv. Alþingi um það hvernig verði gripið á þessum málum. Hæstv. ráðherra gaf út um það yfirlýsingu fyrr í þessari viku að á föstudag, eftir ríkisstjórnarfund, mundi verða gefin út yfirlýsing um það hvernig á þessum málum yrði tekið þannig að þeirri óvissu yrði eytt sem nemendur og fjölskyldur eru í að því er þetta erfiða vandamál snertir. Hann hefur hins vegar engin svör gefið hér í dag um þetta efni. Hann svarar út og suður. Hann snýst hring eftir hring, talar stundum í slagorðum, eins og útifundum, en hefur engin ráð um það hvernig hann ætli að grípa á þessu vandamáli. Yfirlýsingin, sem átti að koma í dag eftir einhvern ríkisstjórnarfund sem boðað var að yrði haldinn og yfirlýsingin mundi koma, hefur ekki komið og ekki neins að vænta af hálfu hæstv. ráðherra í þeim efnum. Skólastarfið er í óvissu og nemendur eru þegar haldnir til vinnu. Það er upplausn í skólum landsins og þeirri óvissu verður auðvitað að eyða sem fyrst. Það verður að taka á því fyrr en seinna. Það er komið fram yfir elleftu stundu, hæstv. menntmrh., í því hvernig grípa eigi á þessu vandamáli. Það er ekki hægt lengur að snúast hring eftir hring og hrekjast úr einu víginu í annað og geta engu svarað. Deilu af þessu tagi verður auðvitað að skoða í ljósi þess þjóðfélagslega umhverfis sem við búum við og maður hlýtur að spyrja sjálfan sig: Hvernig stendur á því að einmitt nú skuli vera óleyst einhver harðasta og lengsta kjaradeila sem við höfum þekkt hér á landi? Það hlýtur auðvitað að leiða hugann að því að nú eru það tveir ráðherrar Alþb. sem fara með fulla ábyrgð í þessari deilu, þ.e. hæstv. fjmrh. og hæstv. menntmrh. að því er kennarana snertir. Maður verður auðvitað að huga að forsögu Alþb. í málum eins og þessu. Þetta er ekki fyrsta kjaradeila af þessu tagi. Í öllum fyrri deilum hefur Alþb. verið í stjórnarandstöðu. Í öllum fyrri deilum hefur Alþb. verið í fararbroddi í kröfugerðinni. Þeir hafa verið í fararbroddi, í fremstu röð á mótmælafundum, í kröfugöngum, og hver man ekki ráðherrana, hæstv. menntmrh. eða hæstv. fjmrh., fremsta í flokki á slíkum fundum, steytandi hnefa gegn fjandsamlegu ríkisvaldi, og taka undir allar þær kröfur sem gerðar voru? Og hver man ekki eftir þeim á kössum á útifundum til þess að leggja áherslu á slíkar kröfur? Fólkið í þessum samtökum, fólkið í samtökum opinberra starfsmanna, fólkið í samtökum háskólamenntaðra starfsmanna, taldi sig eiga hauka í horni þar sem þessir hæstv. ráðherrar Alþb. væru. Það er enginn vafi á því að það hefur átt stóran hlut í ákvörðun um verkfall sem varð mjög umdeild innan þessara samtaka og var samþykkt með litlum meiri hluta. Það átti stóran þátt því að menn töldu að nú væri lag, nú ætti launafólkið hauka í horni þar sem væru ráðherrar Alþb., þeir hæstv. ráðherrar Ólafur Ragnar Grímsson og Svavar Gestsson. Nú væri því rétt að nota tækifærið og sækja sér þær kjarabætur sem þessir hæstv. ráðherrar hafa prédikað að fólkið ætti rétt á. Það bera þess vegna engir meiri ábyrgð, það bera þess vegna engir þyngri ábyrgð á þeirri stöðu sem komin er upp í þessu þjóðfélagi en þessir hæstv. ráðherrar Alþb. sem nú fara með þessi mál. Það hefur komið í ljós að þær vonir sem fólkið gerði sér um framgöngu hæstv. ráðherra voru á sandi byggðar. Það hefur komið í ljós að allt það tal --- þeir eru sérfræðingar í að tala, alþýðubandalagsmenn --- um nauðsyn kjarabóta fyrir þetta fólk var áróður einn. Það var verið að slá ryki í augu fólks. Við skulum aðeins ræða örlítið kjaradeiluna sjálfa. Þetta er auðvitað kjaradeila eins og hver önnur. Og þessi deila er ekkert sérstök að því leyti að hún verður ekki leyst í umræðum hér á hv. Alþingi. Það verður ekki leyst hér á hv. Alþingi hvernig semja beri í jafnflóknum og erfiðum kjarasamningum og hér um ræðir. Í slíkum deilum þurfa menn hins vegar að ganga um allar gáttir af mikilli gætni. Í slíkum deilum eru orð dýr og það er ekkert meira áríðandi í slíkum deilum en að koma á sambandi trúnaðar og trausts á milli deiluaðila, á milli forustumanna þeirra hópa sem takast á, í þessu tilfelli forustumanna hæstv. ríkisstjórnar og forustumanna samtaka háskólamanna. Ég verð að segja eins og er að mér finnst að hæstv. ráðherrar hafi algjörlega brugðist í þeim efnum og ég hef oft kippst við í stofunni heima hjá mér, þegar ég hef verið að hlusta á fréttir, þegar ég hef heyrt yfirlýsingar hæstv. ráðherra í þessum efnum. Það er enginn vafi á því að hroki og steigurlæti hefur átt stóran þátt í því að hleypa illu blóði í þetta mál og gera það illleysanlegt. Ég nefni t.d. fundinn sem við sáum í sjónvarpinu sem haldinn var inni í Sóknarsalnum þar sem hæstv. ráðherra mætti með Hinu íslenska kennarafélagi. Slíkur fundur hefði auðvitað betur verið óhaldinn. Það hjálpaði hæstv. fjmrh. að vísu í því máli að sjónvarpið birti eingöngu þann þátt úr fundinum þegar hann var að komast í upplausn og kennarar voru farnir að hrópa fram í fyrir honum þannig að það virkaði ekki vel á fólkið í landinu að horfa á það, en fundurinn var orðinn langur og hæstv. ráðherra hafði með hroka og steigurlæti hleypt illu blóði í fundarmenn. Og ég segi aftur: Þessi fundur hefði betur verið óhaldinn, en ég skil vel að kennararnir skyldu hafa óskað eftir þessum fundi vegna þess að hæstv. fjmrh. egndi þá sjálfur yfir sig með hrokafullri yfirlýsingu í Helgarblaði Þjóðviljans helgina áður þar sem hann lét birta í fyrirsögn: ,,Ég fæ ekki að tala við kennara.`` Hvað áttu kennarar annað að gera en að bjóða honum til slíks fundar? Framkoma af þessu tagi er ekki líkleg til þess að leysa kjaradeilur. Hæstv. fjmrh. virðist nefnilega mjög oft nálgast lífið eins og það sé einn allsherjar málfundur og það sem mestu máli skipti sé að standa í fjölmiðlaljósi og halda miklar ræður og það virðist oft vera mikilvægara í hans huga en raunhæfar viðræður og lausnir í kyrrþey og að skapa trúnaðartraust á milli aðila. Framkoma hæstv. ráðherra hefur hleypt illu blóði í kennara og aðra viðsemjendur. Það hefur komið í ljós að hæstv. ráðherrar ráða ekki við þetta mál. Þeir hafa hvað eftir annað metið stöðuna rangt. Ég harma það að hæstv. forsrh. skuli ekki hafa setið undir þessari umræðu allri, svo mikilvægt sem þetta mál er. Ég ætla ekki að óska eftir því að hann verði kallaður hér í salinn því að mér er kunnugt um að hann er farinn úr húsinu. Hann átti fyrir löngu að vera búinn að grípa inn í þetta mál. Það er auðvitað mjög ámælisvert og gagnrýnisvert að hæstv. forsrh. skuli hafa kosið að eyða þessari dýrmætu viku í þessari kjaradeilu í Ungverjalandi, í einhverri heimsókn þar, frekar en vera hér heima og grípa inn í þetta mál. Ég er hins vegar sannfærður um að það þarf mikið til að koma til að byggja aftur þá brú trausts og trúnaðar sem þarf að byggja milli hæstv. fjmrh. og kennarasamtakanna og BHMR og þess vegna er það nauðsynlegt að hæstv. forsrh. grípi af fullri alvöru inn í þetta mál og reyni allt sem í hans valdi stendur til að leysa þessa deilu. Hæstv. fjmrh. beindi því áðan til málshefjanda, hv. 6. þm. Reykv. Guðrúnar Agnarsdóttur, að hún setti hér fram sínar hugmyndir og sínar tillögur um það hvernig ætti að leysa þessa deilu. Og hæstv. fjmrh. sagði einnig að hann teldi að aðrir ræðumenn sem tækju þátt í þessari umræðu og vildu leysa deiluna yrðu að svara ákveðnum spurningum eins og þeim hversu mikla launahækkun þingmenn teldu að veita ætti BHMR umfram BSRB og jafnframt hver ætti að vera hin sérstaka árlega launahækkun sem semja ætti um. Auðvitað veit hæstv. fjmrh. að svona spurninga er ekki hægt að spyrja og svör af þessu tagi er ekki hægt að veita. Lífið er ekkki málfundur og kjaradeila er ekki einn allsherjar málfundur og lausn á kjaradeilum gerist ekki og verður ekki veitt í umræðu eins og þessari. Þess vegna er alveg út í hött og fullkomið ábyrgðarleysi og sýnir raunar uppgjöf hæstv. fjmrh. að hann skuli ætlast til þess að spurningum af þessu tagi sé svarað. Þau ráð sem ég vil hins vegar gefa hæstv. fjmrh. að lokum í þessari deilu, og ég er sannfærður um að það verður hans besta veganesti, er að láta af hrokanum, láta af steigurlætinu í framkomu við kennara og í framkomu við BHMR, reyna að byggja að nýju traust trúnaðar á milli þessara aðila og fá hæstv. forsrh. til þess að ganga til liðs við sig í að leysa þessa deilu því að þessi deila er orðin það alvarleg að lausn hennar getur ekki beðið öllu lengur.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Það er óhætt að segja, og við höfum orðið áheyrandi að því í þessum umræðum, að við búum nú við ástand sem er með eindæmum. Það er ekki ein báran stök. Það er í efnahagsmálunum, kjaramálunum, stjórnarfarinu almennt. Þessar umræður sem nú er stofnað til utan dagskrár eru um kjaramálin, eru um verkfall BHMR. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þetta verkfall og afleiðingar þess. Því efni hafa verið gerð rækileg skil á undan mér. Starfsemi sjúkrahúsanna er lömuð svo að mannslífum og heilsu manna er hætt, skólarnir lokaðir með hreinu öngþveiti fyrir nemendur og ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir líf og framtíð sumra. Það er ríkisstjórn Íslands sem stendur í deilu við okkar háskólamenntaða fólk. Hæstv. fjmrh. hefur forræði þessara mála fyrir hönd ríkissjóðs. Það er eðlilegt og í samræmi við stjórnskipunarreglur. Það hefur heldur ekki farið fram hjá neinum. Hæstv. fjmrh. hefur haft þá framgöngu í málinu sem honum er einum lagið. Hér er ég. Minn er rétturinn og dýrðin. Það er best fyrir ykkur að hafa ykkur hæga. Þið skulið ekki hafa betra af því að vera með einhvern uppsteyt. Þið eruð að setja ykkur á háan hest gagnvart láglaunafólkinu. Siðferði ykkar er ekki upp á marga fiska. Það er þetta sem hefur snúið að háskólamenntuðum mönnum, það er þetta sem þeir hafa fundið í orðum og æði hæstv. fjmrh., beint og óbeint. Er það þessi framkoma, hroki, yfirlæti, ósvífni, sem er þess eðlis að leitt geti til gagnkvæms skilnings og samkomulags í viðkvæmri vinnudeilu og verkfalli? Þvert á móti sáir þetta fræjum óvildar og tortryggni og hleypir illu blóði í öll samskipti deiluaðila og torveldar þannig lausn. Ég skal ekki útskýra þetta nánar. Hv. 2. þm. Reykv., sem var að ljúka máli sínu rétt í þessu, fór nokkuð nánar í þetta atriði og þessi mynd af hæstv. fjmrh. blasir við. En hæstv. fjmrh. var hér áðan, mér liggur við að segja ekki eins borubrattur og við höfum átt að venjast. Hvers vegna skyldi það nú hafa verið? Ætli það geti ekki verið að jafnvel þessi hæstv. ráðherra sjái í hvert óefni hann hefur teflt málum eða a.m.k. að það sé réttara hjá honum í þetta sinn að hafa einhvern hemil á orðbragði sínu? Hæstv. ráðherra kom dálítið inn á það hvað hefði gerst í samningamálum um síðustu helgi. Hann gaf sína skýringu á því en forsvarsmenn BHMR hafa líka gefið sína skýringu. Það verður hver og einn að dæma hvaða skýringu hann tekur gilda. Ég fyrir mitt leyti legg meira upp úr því sem forstöðumenn verkfallsins segja um þessi efni heldur en hæstv. fjmrh. Hæstv. fjmrh. talaði um allt annað en það sem er höfuðatriðið, þ.e. um hvaða laun á að semja. Ég ætlaðist ekki til þess frekar en síðasti ræðumaður, hv. 2. þm. Reykv., að hér kæmu fram ákveðnar tillögur um upphæð launahækkunar á þessum fundi, hvorki af þingmönnum eða hæstv. fjmrh. Hæstv. fjmrh. sagði ekkert haldbært um þetta efni sem nálgaðist þetta viðfangsefni sem við er að glíma, en hann heimtar að hv. 6. þm. Reykv. gefi yfirlýsingar um það hvað eigi að semja um og hver launahækkun til BHMR eigi að vera. Hv. 2. þm. Reykv. svaraði þessari fjarstæðu svo að ég get sparað mér að fara fleiri orðum um það efni. Hins vegar talaði hæstv. fjmrh. af nokkurri mærð um sitthvað annað. Hann þurfti t.d. að upplýsa þingheim um það að það krefðist margvíslegra fórna, eins og hann orðaði það, í einkalífi fólks, sagði hann, að taka þátt í samninganefnd ríkisins. Hvað eiga nú slíkar yfirlýsingar að þýða eða hvaða erindi eiga þær hér á þennan fund? Hæstv. ráðherra talaði um þátttöku opinberra starfsmanna í stjórnun, aukin lýðræðisleg réttindi opinberra starfsmanna og ábyrgð starfsmanna. Þannig fór hann eins og köttur í kringum heitan graut um aðalatriði þess máls sem við þurfum að ræða. Það verður ekki lögð of mikil áhersla á hvílíkt alvörumál kennaraverkfallið er. Það eru ekki einungis áhrif þess fyrir nemendur, og það er ærið vandamál, heldur er það ekkert spaug fyrir kennara sjálfa að standa í langvinnu verkfalli. En til lengri tíma er það alvarlegasta við þetta verkfall að svo er nú komið að hætta er á að það geti skaðað varanlega skólakerfi landsins. Það er illt verk að halda uppi leik, ábyrgðarlausum og ófyrirleitnum, með það fjöregg þjóðarinnar sem menntunin er. Þetta er mikið áhyggjuefni. Mér kemur til hugar að ekki alls fyrir löngu komst einn af frammámönnum Alþb. svo að orði við mig að hæstv. fjmrh. Ólafur Ragnar Grímsson mundi ekki einungis drepa sjálfan sig sem stjórnmálamann heldur og þá ríkisstjórn sem nú situr og Alþb. sjálft, ef honum ynnist tími til. Það er aðeins spurningin. Farið hefur fé betra. En ef þessi þjóðarskelfir á eftir að skilja við skólakerfi landsins í rúst, þá vandast nú fyrst málið. Við hljótum öll að vona að hæstv. fjmrh. vinnist ekki tími til þess. En hvað sem öllu líður verður verkfalli háskólamenntaðra manna ekki mætt með aðferðum hæstv. fjmrh. Málið verður að skoðast í víðu og réttu samhengi svo að leysa megi það með þarfir alþjóðar að markmiði. Hér þarf ekki að lýsa mikilvægi þess hlutverks sem háskólamenntaðir menn gegna. Frummælandi, hv. 6. þm. Reykv., kom allítarlega að því efni. Í þeim efnum gildir hins vegar það sama hjá okkur eins og hvarvetna í hinum siðmenntaða heimi, hvarvetna þykir mest um vert að hverri þjóð haldist sem best á æðri menntun. Það þykir vá fyrir dyrum ef hinir dýrmætu menn í þessum efnum hverfa úr landi sínu. Það er kunnugt vandamál sem kallað hefur verið á alþjóðamáli ,,brain drain`` og þýtt á íslensku ,,atgervisflótti``. Allt byggist þetta á því að þekkingin er vaxtarbroddur allra framfara, vísindin efla alla dáð. Öllum þjóðum er þetta mikilsvert en í raun engum mikilvægara en okkur Íslendingum. Við höfum sérstöðu í mörgu, Íslendingar, vegna fámennis þjóðarinnar. En undirstaða þess að okkur megi auðnast, þrátt fyrir fámennið, að halda uppi velferðarríki okkar og fjárhagslegu fullveldi er að okkur nýtist sem best hæfileikar hvers einstaklings með því að efla atgervi hans. Það verður gert með menntuninni, með því að hagnýta okkur sem best þekkinguna, vísindin sem allt veltur á um þjóðarframleiðslu og velmegun á þeirri tækniöld sem við nú lifum á. Í sambandi við verkfall háskólamenntaðra manna hefur spurningin um jöfnun launa verið mjög inni í umræðunni. Hæstv. fjmrh. lætur sem hann beri hag hinna lægst launuðu sérstaklega fyrir brjósti. Hann kveðst vera maður launajöfnunar og vilja jöfnun í ríkiskerfinu. Hvað sem hæstv. fjmrh. segir um þessi efni hlýtur aðalatriðið að vera hvernig koma megi á þeim jöfnuði. Það verður aðeins gert með tvennu móti: Annars vegar með því að lækka raungildi hinna hærri launa eða hækka laun hinna verst settu. Verðugt markmið er það að jafna upp á við en ekki niður á við. Fremur ber að hækka laun hinna verst settu en lækka laun þeirra sem betur hafa það. Það eru engir embættismenn ofsælir af kjörum sínum hjá ríkinu. En hæstv. fjmrh. vill fara lækkunarleiðina til jöfnunar. Hann lætur sem hann sé að rétta hönd þeim sem minna hafa. En vitandi vits er hann að gera hlut allra lakari, hvort sem þeir hafa meiri eða minni laun. Hann sér til þess með efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar ef stefnu skyldi kalla. Hæstv. fjmrh. hreykir sér á haug og talar út í loftið um kjarasamninga þá sem ríkið hefur gert við BSRB og aðilar almenna vinnumarkaðarins hafa gert, ASÍ og VSÍ. Hann segir að 90% launþega í landinu hafi samið. Hann blygðast sín ekki fyrir hlut sinn í þessum samningum sem annars vegar náðust með því að lofa stöðugu gengi og hins vegar með svardögum um gengisfellingu. Þessir kjarasamningar eru utan umræðuefnis míns í dag. Ég ætla ekki að fara að ræða þessi mál sérstaklega hér. En eitt er víst að þessir samningar eru marklausir sem kjarabót fyrir launafólk. Þeir eru aðeins áfangi á helvegi þeirrar efnahagsstefnu sem nú er að færa allri þjóðinni versnandi lífskjör og afkomu og leikur þá verst sem verst eru settir fyrir. Slík er umhyggja hæstv. fjmrh. fyrir hinum lægst launuðu, hvort sem þeir eru opinberir starfsmenn eða á hinum almenna vinnumarkaði, svo að ekki sé nú minnst á fiskverkafólkið og lægst launaða fólkið í framleiðsluatvinnugreinunum sem eru þó undirstaðan sem allt annað byggist á. Þessir kjarasamningar, sem gerðir hafa verið nú og hæstv. fjmrh. státar af, hafa í raun og veru ekkert gildi til viðmiðunar eða lausnar á verkföllum þeim sem háskólamenntaðir menn standa nú í. Það þarf annað að koma til lausnar þessarar alvarlegu deilu en tilvitnanir í marklausa samninga. Úr vöndu er vissulega að ráða eins og nú er komið málum. En hæstv. fjmrh. bætir ekki úr skák. Hann ætlar ekki að gera það endasleppt. Síðasti boðskapur fjmrh. nú undanfarna daga hefur ekki verið til þess að leysa deiluna á einn eða annan veg. Hann hefur sagt tilboð ríkisins vera lokatilboð. Þið skuluð hafa þetta, segir hann við háskólamenntaða menn, eða hljóta verra af. Þið skuluð annaðhvort beygja ykkur eða halda ykkar verkfalli áfram, segir hæstv. fjmrh. við háskólamenntaða menn. Það er þetta sem er innihald í hinu ábyrgðarlausa tali hæstv. fjmrh. En til áréttingar bætir hann við að ríkið muni ekki grípa inn í deiluna til lausnar með lögum eins og oftlega hefur verið gert til þess að forða vá og þjóðarháska frá dyrum. Hæstv. fjmrh. segir í tíma og ótíma að gerðardómur komi ekki til greina. Hann er óþreytandi að lýsa því yfir að í landi okkar séu frjálsir samningar. Þessi blessaði boðberi frelsisins, hæstv. fjmrh., má ekki af frelsinu sjá. Komi það sem koma vill en frelsið lifi. Gerast nú tákn og stórmerki. Hæstv. fjmrh. orðinn málsvari frelsisins. Hvað býr nú hér undir? Þessu verður helst jafnað til þess sem gerðist í þjóðsögunni þegar skrattinn fór að skapa manninn. En allir vitum við að hér er hæstv. fjmrh. aðeins að þjóna lund sinni. Lýðskrumið ríður ekki við einteyming, en honum tekst ekki með þessu móti að breiða yfir mistökin og aðgerðarleysið við að leiða deiluna til lykta. Þetta er raunar í samræmi við annan feril hæstv. fjmrh. og forað það sem komið er út í og ástand efnahagsmála þjóðarinnar undir forustu hans. Það er frumskylda hverrar ríkisstjórnar að sjá svo um að haldið sé uppi þeirri stjórnsýslu sem þjóðfélagið byggir á og er óhjákvæmileg þjóðinni í lífi og starfi. Það er frumskylda að haldið sé uppi óhjákvæmilegri þjónustu við borgarana í fræðslukerfinu og heilbrigðiskerfinu. Það verður að halda uppi því ríkisvaldi sem nauðsyn krefur til þess að koma í veg fyrir upplausn og hættuástand í þjóðfélaginu. Það er ekkert sem getur breytt þessu, hvað sem tínt er til, jafnvel ekki umhyggjan og ástin á frelsinu. Ríkisvaldið verður að vera þess umkomið að stjórna og taka til þeirra ráða sem duga. Annars blasir við stjórnleysið sem er hættulegast af öllu því að það ógnar ríkisheildinni, öryggi borgaranna og þeim lífsgildum sem lifað er fyrir og þá ekki síst frelsinu sjálfu. Í verkfalli háskólamenntaðra manna sem nú hefur staðið talsvert á annan mánuð blasir þetta við ef ekki verður að gert. Þess vegna verður að grípa til allra tiltækra ráða til lausnar deilunni og þar með til gerðardómslaga sem neyðarúrræðis ef ekki eru önnur ráð fyrir hendi. En ástandið í dag hvetur ekki einungis til umhugsunar um lausn þeirrar deilu sem nú stendur yfir. Þetta ástand hvetur og ekki síður til umhugsunar um þá skipan sem nú gildir um kjaramál opinberra starfsmanna. Með lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna var þeim á sínum tíma veittur verkfallsréttur. Þetta var sérstæð ákvörðun því að hún olli straumhvörfum í þessum málum. Þetta var og sérstæð ákvörðun fyrir þá samstöðu allra stjórnmálaflokka sem lá þar að baki. Frv. að lögum þessum var afgreitt úr Ed. með 13 atkvæðum gegn einu og samþykkt sem lög í Nd. með 26 samhljóða atkvæðum. Einn var sá þingmaður sem skar sig úr og það vill svo til að það var sá sem hér stendur. Mér er því afgreiðsla þessa máls á sínum tíma mjög minnisstæð. Þegar opinberum starfsmönnum var veittur verkfallsréttur með lögunum frá 1976 var horfið frá banni á verkfalli opinberra starfsmanna sem hafði verið allt frá því árið 1915. Í umræðum á Alþingi um frv. að lögum þessum 1976 komst ég svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég tel að í þessu felist röng og varhugaverð stefna. Þetta samrýmist hvorki okkar veika ríkisvaldi né reynslu þeirri sem við höfum af verkföllum í þessu landi. Vera kann að einhverjum finnist þessi skoðun ekki lýsa miklum skilningi af minni hálfu á mikilvægi opinberra starfsmanna og stöðu þeirra en svo er ekki. Þvert á móti. Þessi skoðun mótast einmitt af því hve þýðingarmiklu hlutverki opinberir starfsmenn hafa að gegna. Það er líka fátt mikilvægara í einu þjóðfélagi en að búið sé þannig að opinberum starfsmönnum að þeir megi vel við una launakjör, öryggi og allan aðbúnað. Þetta þarf sérhver ríkisstjórn að skilja og virða án þess að veifað sé yfir henni svipu verkfallsvopnsins.`` Enn fremur komst ég svo að orði í þessari ræðu, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hvergi í sjálfstæðu ríki er ríkisvaldið veikara en einmitt hér á landi og það ætti ekki að þurfa að minna á þessa staðreynd, svo greypt ætti hún að vera í okkar þjóðarvitund. Sporin hræða. Við minnumst fjörbrota okkar forna þjóðveldis og hver örlagavaldur það var að á skorti ríkisvaldið. Ég er ekki að jafna þessu við ástandið í dag. Við getum þó verið allir sammála um að okkar ríkisvald er veikt. Það ástand er ekki sambærilegt við það sem annars staðar gerist.`` Þetta voru orð sem ekki var hlustað á 1976. Þá var Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja veittur verkfallsréttur og 10 árum síðar var svo Bandalagi háskólamenntaðra manna einnig veittur verkfallsréttur. Nú erum við reynslunni ríkari. Ég ætla ekki að fara að rekja söguna hér, verkföll opinberra starfsmanna frá því þeim var veittur verkfallsrétturinn. Við kunnum að hafa mismunandi skoðanir á verkföllum, en hvaða skoðanir sem menn hafa í því efni, þá hljóta allir að gera sér ljóst að vinnustöðvanir, ef til þeirra kemur, hljóta alltaf að valda þjóðarbúinu meira eða minna tjóni og þannig torvelda, svo langt sem það nær, raunverulegar kjarabætur. Samt sem áður kann að vera nauðsynlegt að launamenn beiti verkfallsvopninu til að geta náð fram réttmætum kröfum sínum. Árangur slíkra aðgerða fer eftir ýmsu og getur verið umdeilanlegur. Það er fróðlegt að sjá hverjum árangri verkfallsrétturinn hefur skilað opinberum starfsmönnum, hver not þeir hafa haft af þessum réttindum sínum. Þess vegna hef ég gert á þessu þingi fsp. til forsrh. um þróun launa ríkisstarfsmanna miðað við laun á hinum almenna vinnumarkaði. Fsp. þessi er á þskj. 843 og er á þessa leið: ,,Hvernig hafa laun ríkisstarfsmanna þróast miðað við laun á hinum almenna vinnumarkaði síðan ríkisstarfsmenn fengu verkfallsrétt? 1. Hver voru laun ríkisstarfsmanna í hlutfalli við laun á hinum almenna vinnumarkaði þegar ríkisstarfsmenn fengu verkfallsrétt? 2. Hvert hefur þetta hlutfall verið á hverju ári síðan? Sundurliðun óskast eftir helstu stéttarfélögum á hinum almenna vinnumarkaði og félögum ríkisstarfsmanna.`` Það var beðið um skriflegt svar við þessari fsp. og hefur svarið verið gefið og lagt fram á þskj. 1082. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þetta svar. Hæstv. forsrh. kom í sinni ræðu hér fyrr á fundinum inn á þetta svar, vék að nokkrum atriðum. Það væri freistandi fyrir mig að víkja að ýmsum fleiri atriðum í því svari, en ég skal ekki gera það til þess að stytta tímann. Svar þetta er ítarlegt og þar koma fram margháttaðaðar upplýsingar, en meginniðurstaðan í því kemur fram í töflu á síðustu síðu þingskjalsins, bls. 7. Þessi tafla er byggð á hinum traustustu heimildum eins og þar er tilgreint. Þar er um að ræða fréttabréf kjararannsóknarnefndar, ýmis tölublöð, fréttarit kjararannsóknarnefndar opinberra starfsmanna, óbirt gögn Þjóðhagsstofnunar og Launaskrifstofu ríkisins. Þær upplýsingar sem tafla þessi gefur eru hinar athyglisverðustu. Þar kemur fram samanburður á launum ríkisstarfsmanna og launum á hinum almenna vinnumarkaði. Þannig kemur í ljós að laun hjá BSRB eru 1976, árið sem verkfallsrétturinn kemur til, 1% hærri en laun verkafólks og iðnaðarmanna. Næstu ár eykst þetta forskot BSRB nokkuð en tekur síðan að minnka og svo er komið á síðasta ári, 1988, að laun BSRB eru 5,4% lægri en laun þessara viðmiðunarstétta. Í þessum samanburði er því hlutur BSRB 6,4% lakari á síðasta ári en hann var þegar verkfallsrétturinn kom til. Þá er ekki síður athyglisverður samanburður sem gerður er á töflunni milli BSRB og skrifstofufólks á hinum almenna vinnumarkaði. Þar kemur fram að BSRB hefur farið mjög halloka á samanburðartímanum. Árið 1981 eru laun BSRB ekki nema 89,7% af launum skrifstofufólks á hinum almenna vinnumarkaði. Og ekki tekur betra við fyrir BSRB næstu árin, heldur þvert á móti. Og svo er komið á síðasta ári, 1988, að laun BSRB eru aðein 78,5% af launum skrifstofufólksins og hefur hlutur BSRB því versnað á þessu tímabili um 11,2%. Þetta var um BSRB. En hvaða fróðleik hefur taflan að geyma um BHMR? Því er fljótsvarað. Árið 1986 þegar BHMR fær verkfallsréttinn eru laun þess 36,1% hærri en laun verkafólks og iðnaðarmanna. Hlutur BHMR versnar síðan strax og eru laun þess orðin á síðasta ári, þ.e. 1988, aðeins 24,4% hærri en laun verkafólks og iðnaðarmanna. Er því um 11,7% lækkun að ræða á þessum stutta tíma, á teimur árum. Það munar um minna. Sama þróun kemur í ljós þegar skoðaður er samanburður töflunnar milli BHMR og skrifstofufólks á hinum almenna vinnumarkaði. Árið 1986 eru laun BHMR 13% hærri en laun skrifstofufólksins á almenna vinnumarkaðinum, en árið 1988 aðeins 3,3% hærri. Á tveim árum lækkaði hlutur BHMR um 9,7%. Minna má nú gagn gera. Þessar tölur sem ég hef hér rakið segja mikla sögu. Af þeim verða reyndar ekki dregnar beinar ályktanir, hverjar orsakir hafi verið fyrir því að hlutur opinberra starfsmanna hefur svo versnað á því tímabili sem hér um ræðir. Tölurnar eru hins vegar óyggjandi heimildir fyrir því að þessi þróun verður í beinu framhaldi og eftir að opinberir starfsmenn fengu verkfallsrétt. Af því verður að draga þá ályktun að verkfallsrétturinn hafi ekki megnað að bæta hlut opinberra starfsmanna og ekki einu sinni koma í veg fyrir að launakjör þeirra versnuðu borið saman við laun á hinum almenna vinnumarkaði. Þessar tölur tala sínu máli og vekja til umhugsunar. Spurningar vakna. Eru það ekki firn mikil að hlutur opinberra starfsmanna verði lakari, borið saman við aðra landsmenn, en hann var áður en þeir fengu verkfallsrétt? Getur leið að þessu marki legið í afnámi verkfallsréttarins? Kann að vera rétt að endurskoða allt skipulagið sem varðar kjaramál opinberra starfsmanna? Þannig má spyrja og þessar spurningar, hver fyrir sig, eru um hin þýðingarmestu atriði. Hæstv. forseti. Það varðar hag opinberra starfsmanna sjálfra hvernig megi bæta og tryggja þeirra hlut betur. En mestu varðar þetta þjóðina í heild. Það er lífsspursmál að hið opinbera fái hina hæfustu menn til starfa, haldist á þeim og geti keppt um þá við hinn almenna vinnumarkað. Það sem skiptir máli er skilningur stjórnvalda á hinu þýðingarmikla hlutverki sem opinberir starfsmenn hafa að gegna. Það er heilladrýgra en það hlutskipti núverandi ríkisstjórnar að hafa yfir sér reidda verkfallssvipu opinberra starfsmanna. Ég ætla að það tjói lítt að ræða þessi mál við hæstv. fjmrh. í víðu samhengi og með hag alþjóðar fyrir augum. Hann sér ekkert nema þrætumál sín sem hann hefur magnað upp í verkfalli háskólamenntaðra manna sem nú stendur yfir. Það besta sem hægt er að vænta af hæstv. fjmrh. er að honum vinnist ekki tími með ráðslagi sínu og áráttu til að vinna óbætanlegt tjón, svo sem að leggja menntakerfi þjóðarinnar í rúst. Þess vegna hefði átt að vera til umræðu í dag vantraust á hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnina í heild. Það er ekki aðeins vegna þeirrar kjaradeilu sem við nú ræðum og væri þó ærið tilefni heldur einnig vegna þess háska sem að þjóðinni steðjar af ástandi efnahagsmálanna og öðru ráðslagi ríkisstjórnarinnar sem er utan umræðuefnis míns í dag. Það er staðreynd sem enginn ábyrgur maður getur mótmælt að við búum við hættuástand í dag. Þjóðin skilur þetta. Það er þjóðin sem býr við þetta. Það er ótti og kvíði sem einkennir þjóðlífið um víðar byggðir landsins. Alþingi verður að taka mið af þessari hættu og mesta hættan er fólgin í ríkisstjórninni sjálfri.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Hæstv. menntmrh. spurði eftir því í sinni ræðu áðan, sem eðlilegt er að spyrja, hvernig hv. þm. vilji taka á því vandamáli sem þessi umræða hefði eingöngu átt að snúast um en ekki út um víðan völl. Sé það rétt metið af sáttasemjara ríkisins að eins og stendur sé ekki neitt í sjónmáli að leysa þessa deilu, þá auðvitað verður að höggva á þann hnút. Ríkisstjórn er til þess að verja þjóðina áföllum. Það er ekkert lítið sem hér er í húfi. Ég hefði talið að það hefði átt að vera búið að tala við, og kannski er það búið, forustumenn þeirra sem eru í verkfalli um það hvaða ráð eru önnur til. Ef ég hef skilið hv. frummælanda rétt sagði hún að eðlilegt væri að borga þessu fólki laun eins og eru á vinnumarkaðinum. Hver getur metið það? Það þarf að meta það frá ýmsum hliðum. Ég geri ráð fyrir að sumt af þessu fólki sé, og veit það raunar, með óeðlilega lág laun, t.d. umönnunarstéttirnar og kannski fleiri. Ég ætla ekki að meta það. Eins og þetta er nú verður ríkisstjórnin að leysa þessi mál og hefði átt að vera búið. Ég gat um það í ræðustól strax þegar sáttasemjari tilkynnti að hann sæi ekki fram á að hann gæti að svo stöddu leyst þessi mál og hann mundi ekki boða til fundar fyrr en eftir hálfan mánuð nema annar hvor aðilinn óskaði eftir því að þá væri auðvitað sýnt að þessi kjaradeila stefndi í mikið óefni. Ég las það í blöðum hér á dögunum að merkur prófessor við Háskólann var að sýna fram á það í hvaða stöðu þjóðin væri í sambandi við þessi kjaramál yfirleitt. Hann lagði til að reynt yrði að boða til nokkurs konar þings þar sem allir aðilar reyndu að komast að niðurstöðu um hvernig ætti að leysa þessi mál í framtíðinni. Auðvitað þýðir ekki að kalla saman slíkt þing nema það sé einhver vilji að taka á þessum málum af báðum eða öllum aðilum. En þetta er ein leið sem áður hefur verið komið fram með. Ég man eftir að Skúli heitinn Guðmundsson alþingismaður vildi gera nokkurs konar kjarasátt þannig að það væri eitthvert visst hlutfall sem menn sættust á og þyrfti ekki að vera sífelld togstreita um þetta mál. En málið er auðvitað ekki alveg eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, að það væri aðeins ein leið til, að jafna launin á þann hátt að lækka suma og hækka aðra. Það þyrfti að stokka upp allt tekjuöflunarkerfi ríkisins. Lágu launin í landinu eru auðvitað skammarlega lág og verður að finna leið til þess að bæta þar úr. Og ég skil það vel að hæstv. fjmrh., sem er búinn að semja um ákveðna krónutölu við þá lægst launuðu, geti ekki hvikað frá því. Hitt er annað mál hvort hægt er að hækka þær stéttir sem taldar eru vera með óeðlilega lág laun miðað við aðrar og þá á ég fyrst og fremst við umönnunarstéttirnar. Ég varð vitni að því í 10 vikur í vetur hvernig sú vinna er og hvaða laun þær hafa, en það voru fyrst og fremst konur sem þar unnu. Og ég held að þegar allar aðstæður eru skoðaðar þyrfti að líta á það en krónutalan verður auðvitað að öðru leyti að gilda, að mínu mati. En umfram allt, það verður að höggva á þennan hnút.

Júlíus Sólnes Hæstv. forseti. Ég er svolítið hissa á því hvernig þessar umræður hafa þróast, þ.e. hvernig ræðumönnum hefur verið raðað upp. Ég taldi að ég hefði beðið um orðið með fyrstu mönnum, strax og málshefjandi, hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir, hóf mál sitt. Það hefur tíðkast yfirleitt hér í þinginu að raða ræðumönnum á mælendaskrá eftir flokkum. Við höfum horft upp á eina tvo eða þrjá sjálfstæðisþingmenn tala hér og síðan kom upp áðan hv. þm. Stefán Valgeirsson sem ég hafði ekki séð að væri á mælendaskránni. Ég vildi aðeins lýsa yfir óánægju minni yfir þessu, hæstv. forseti.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna þessara orða vil ég upplýsa að ég hygg að það hafi ekki verið almennt gert að raða þeim sem beðið hafa um orðið eftir flokkum nema við fjárlagaumræðu og aðra slíka umræðu. Ég hef yfirleitt við aðrar tegundir af utandagskrárumræðum raðað mönnum í þeirri röð sem þeir hafa beðið um orðið. Ég vil hins vegar nota tækifærið og harma þetta. Mér skildist að hv. 6. þm. Norðurl. e. hefði talið sig hafa beðið um orðið. Nú veit ég ekki hvort ég var þá sjálf í forsetastóli, en ég harma það ef hv. þm. telur hafa verið á sér brotið. Að öðru leyti hefur mælendaskrá verið tekin eftir þeirri röð sem fólk bað um orðið. Ég vil upplýsa að næsti ræðumaður er hv. 3. þm. Reykv. og síðan hv. 7. þm. Reykn.

Sólveig Pétursdóttir Hæstv. forseti. Ég get ekki látið hjá líða að láta í ljós álit mitt á þeirri kjaradeilu sem hér er til umræðu. Í dag ríkja allt aðrar hugmyndir um mannréttindi, frelsi og þjóðfélagsrekstur en var á þeim tíma þegar stéttarvitund vaknaði og félagsbundin stéttabarátta hófst. Vitanlega er okkar þjóðfélag gjörbreytt frá því að þessi barátta hófst fyrir rétti launamanna, en þó eru ekki mörg ár liðin frá því að ríkisstarfsmenn fengu verkfallsrétt. E.t.v. byggist það á þeim rökum að ríkinu sé skylt að þjóna landsmönnum með þeirri starfsemi sem þetta fólk innir af hendi. En þetta fólk á einnig sinn rétt til launabaráttu eins og aðrir í þessu landi. Fram hjá því er ekki hægt að líta. Þessi staðreynd breytir því heldur ekki að ríkið á mjög mikilvægu þjónustuhlutverki að gegna, enda skattgreiðendur sem kosta þá þjónustu. Nú hefur verkfall háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna staðið yfir í tæpar sex vikur, og engin lausn sjáanleg, með þeim afleiðingum m.a. að fólk er farið að fordæma þennan hóp, velta því fyrir sér hvort ekki eigi að taka af þeim verkfallsréttinn o.s.frv. Þessi óeining og stéttasundrung sem komið hefur upp í þjóðfélaginu er óviðunandi og þótt þessi mál séu viðkvæm og oft og tíðum erfið, þá hlýtur maður að velta þeirri ábyrgð á hendur ráðamanna í þessari ríkisstjórn, sérstaklega hæstv. fjmrh. Auðvitað er hans staða erfið, m.a. vegna nýgerðra kjarasamninga á almennum vinnumarkaði. En það er þó ekki þungamiðjan því að þetta verkfall sýnist mér vera skólabókardæmi um það hvernig ekki á að standa að vinnudeilum. Stóryrtar yfirlýsingar hæstv. fjmrh. í fjölmiðlum dag eftir dag hafa m.a. orðið til þess að koma þessu máli í algjöran hnút og meðferð hans á þessu máli hefur ekki verið ábyrgðarfull að mínu mati. Hann er ekki í stöðu kennara sem getur gefið nemendum sínum falleinkunn ef þeir svara ekki öllu rétt. Hann er ekki í stöðu fjármálaráðherra sem getur sagt: Ríkið, það er ég. Hæstv. ráðherra er hér fyrst og fremst í stöðu samningsaðila sem á að gæta hagsmuna almennings í þessu landi í sem víðtækustu samhengi. Í þessu sambandi þykir mér þó rétt að leggja á það áherslu að það er mitt mat að forsvarsmenn í vinnudeilum almennt verði að gæta fyllstu hófsemi í yfirlýsingum við fjölmiðla þegar mál eru í viðkvæmri stöðu. Það virðist ríkja nokkuð einkennilegt verðmætamat af hálfu ráðamanna í hæstv. ríkisstjórn. Átta þeir sig ekki á því hversu alvarlegt ástand hefur skapast hér í þjóðfélaginu? Þeir hljóta þó að eiga börn sem eru hluti af þeim 14 þúsund nemendum sem hér ganga um göturnar og vita ekki sitt rjúkandi ráð fyrir utan allt annað neyðarástand sem er að skapast víða í þjóðfélaginu vegna verkfalls þessara hópa. Því er haldið fram að það tilboð sem BHMR var gert um síðustu helgi sé samið af báðum aðilum í þessari deilu, en það er þó fremur ótrúlegt þegar litið er til þess að þetta tilboð felur ekki síst í sér nefndaskipan eða, eins og gerð er grein fyrir í þessu tilboði, að allar launakerfisbreytingar samanstanda af sex liðum og hver einasti liður hefst á orðunum: Skipa nefnd. Skipa nefnd, skipa nefnd, skipa nefnd, skipa nefnd, og síðan nefnd til. Ég ætla ekkert að ræða það neitt ítarlegar hér hvað kemur fram í efni þessa tilboðs, tel það ekki réttan vettvang, en maður getur líka velt því fyrir sér, þegar litið er til þess að samningar hafi verið lausir í 17 mánuði, a.m.k. hvað kennara snertir, og að ástæða þess að þeir sögðu síðustu samningum lausum var m.a. svokölluð starfskjaranefndarskýrsla sem síðan var stungið ofan í skúffu að þeirra sögn, þá virðist hér um hreina endurtekningu að ræða og maður getur vel skilið sárindi þessa hóps. Í þessu sambandi er vert að minna á þá reglu að ef annar aðili í gagnkvæmum samningi vanefnir skyldur sínar verður þess ekki krafist af hinum að hann efni sínar skyldur. Það er einnig eins og það hafi líka alveg gleymst að hið opinbera ber fræðsluskyldu lögum samkvæmt. Það hefur verið gagnrýnt mjög að leitað er eftir samningum til þriggja ára. Þá er rétt að benda á þá friðarskyldu sem hvílir á aðilum vinnumarkaðarins. Að sjálfsögðu vill þetta fólk fá að sinna sínum störfum í friði. Því líður auðvitað illa yfir saklausum þolendum þessa verkfalls, hvort sem það eru nemendur, sjúklingar eða aðrir sem hagsmuna eiga að gæta. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að draga þessa umræðu á langinn, en mig langar til að benda á það að það blandast auðvitað engum hugur um að launþegar ná oft ekki nema hluta af kjörum sínu og stöðu í gegnum kjarasamninga. Ytri aðstæður og stjórnun þjóðfélagsins ráða þar að sjálfsögðu miklu. Og fram hjá því verður heldur ekki litið að aðrir launþegahópar hafa samið m.a. með hliðsjón af erfiðum efnahagsaðstæðum. Engu að síður verður að gera kröfu til þess að hæstv. ríkisstjórn leggi sig nú fram um að leysa úr því ófremdarástandi sem hér hefur skapast því að ég leyfi mér að efast um að það hafi verið reynt til fullnustu. Margir af þeim hópum sem nú eru í verkfalli eru í þeirri erfiðu stöðu að ekki eru til hliðstæð störf á almennum vinnumarkaði. Til þessa verður að reyna að taka tillit. Ég talaði í upphafi um mannréttindi, frelsi og þjóðfélagsrekstur. Það er ekki síst um þessi þrjú atriði sem þetta mál snýst. Ég skora því á hæstv. ríkisstjórn að leysa þetta mál, enda er það hennar skylda.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Það var ekki seinna vænna að umræða sem þessi fari fram því að ástandið sem nú ríkir í skólamálum á Íslandi er að sjálfsögðu algjörlega óviðunandi. Það nær náttúrlega ekki nokkurri einustu átt að við skulum eina ferðina enn standa frammi fyrir þeirri staðreynd að það er verkfall kennara. Nemendur í skólum eru út og suður og vita ekkert hvað framtíðin ber í skauti sér. Það verður að lýsa ábyrgð á hendur ríkisstjórninni fyrir það að hún skuli ekki hafa beitt sér fyrir því að leysa þessa deilu. Ég minnist þess að í hv. Ed. Alþingis vorum við að afgreiða hér á dögunum frv. til laga um ráðstafanir vegna kjarasamninga, þ.e. sérstakar ráðstafanir til þess að liðka fyrir kjarasamningum milli Alþýðusambandsins og vinnuveitenda. Þar sá ríkisstjórnin ástæðu til þess að koma með ýmsar aðgerðir, bæði skattalækkanir og margt fleira til þess að koma á samningum. Ég hef ekki orðið var við neitt slíkt útspil af hálfu hæstv. ríkisstjórnar í þessari deilu og er engu líkara en að það sé vilji hæstv. ríkisstjórnar að þessi deila dragist sem allra lengst. Nú kom það fram í máli málshefjanda, hv. 6. þm. Reykv., að það hefði verið samningabann hér um áramótin þegar samningar kennara og fleiri háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna voru lausir. Þetta er alrangt. Það var ekkert því til fyrirstöðu að hefja samningagerðina strax eftir sl. áramót. Í raun og veru er það ámælisvert að þá þegar skuli ekki hafa hafist samningar um kaup og kjör háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna. Það var ekkert sem kom í veg fyrir það að slíkar samningaumræður gætu hafist þá þegar, í byrjun janúar. Sá grunur læðist að mér a.m.k. að eitthvað annað hafi vakað fyrir hæstv. ríkisstjórn, nefnilega það að draga það að semja við háskólamenntaða ríkisstarfsmenn til þess að knýja þá inn á sams konar samninga og seinna mundu nást þegar samningar væru mögulegir við verkalýðshreyfinguna sem var með bundna samninga til 10. apríl. Það er því mjög athyglisvert að velta þessum tveimur dagsetningum fyrir sér, annars vegar að samningar voru miðaðir við 1. jan. sl. hvað opinbera starfsmenn og háskólamenntaða ríkisstarfsmenn varðaði og síðan 10. apríl hvað varðaði launþegahreyfinguna almennt. Ef til vill er rétt að velta svolítið fyrir sér hver er orsök þessarar kjaradeilu sem bæði kennarar og aðrir háskólamenntaðir ríkisstarfsmenn eiga í. Ég hef sjálfur ekki farið varhluta af þeim deilum um kaup og kjör háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna sem nú hafa verið óslitið í gangi frá því að ég kom heim frá útlöndum fyrir um 16 árum síðan og gerðist háskólamenntaður ríkisstarfsmaður. Allar götur síðan höfum við deilt um kaup og kjör. Ástandið hefur raunverulega verið algerlega vonlaust frá því að ég hóf hér störf. Ég hef starfað sem prófessor við verkfræðideild Háskóla Íslands og nánast allan tímann hef ég mátt sæta því að þeir verkfræðingar sem ég útskrifa eftir fjögurra ára háskólanám að vori ráða sig til vinnu á jafnháum launum og ég hef sem prófessor daginn eftir að þeir hafa lokið prófum við Háskólann. Það út af fyrir sig er því ekkert óeðlilegt þó að háskólamenntaðir ríkisstarfsmenn séu óánægðir með sín kjör. Enda er ástandið orðið þannig m.a. í Háskólanum að enn hefur ekki tekist að skipa í stöðu prófessors í byggingarverkfræði sem losnaði 1982 því að það fæst enginn maður til að sækja um þá stöðu. Hvernig í ósköpunum ætti einhverjum verkfræðingi að detta í hug að sækja um prófessorsembætti í byggingarverkfræðideild fyrir laun sem eru lægri en þau sem hann hefur sem nýútskrifaður verkfræðingur daginn eftir að hann kemur frá prófborðinu? Þar með er sú staða enn þá óskipuð. Það hefur orðið að leysa það vandamál með því að fá stundakennara, semja um stundakennslu frá ári til árs, til þess að gegna kennsluskyldu þess prófessors sem vegna aldurs sakir hætti störfum 1982. Síðan eru liðin sjö ár, hugsið þið ykkur. Það var nú hér áður fyrr að það þótti töluverð virðingarstaða að vera prófessor við Háskóla Íslands, en það er fjarri lagi að það sé það lengur. Það er nú gert grín að slíku úti í þjóðfélaginu, a.m.k. þegar launakjörin ber á góma. Ég minnist þess, svo að ég taki dæmi, að það var dósent við raunvísindadeild Háskóla Íslands sem réðist í það þrekvirki að kaupa sér íbúð fyrir nokkrum árum. Hann fór til bankastjóra að sjálfsögðu og falaðist eftir smáfyrirgreiðslu, litlu láni til að auðvelda sér kaupin á íbúðinni. Bankastjórinn spurði viðkomandi: Hvað gerir þú nú, væni minn. --- Ja, ég er nú dósent við Háskóla Íslands. --- Ja, það var nú slæmt, en gerirðu ekkert annað? --- Því að ef hann var bara dósent við Háskóla Íslands, þá var ekki hægt að veita honum lán. Þá vissi bankastjórinn ofur vel að hann var ekki borgunarmaður fyrir láninu. En við skulum viðurkenna eina staðreynd og hún er að hluti af þessum vanda og kannski kjarni vandamálsins er sá að þetta litla 250 þúsund manna þjóðfélag er einfaldlega að færast allt of mikið í fang. Það er auðvitað ekki kennurum eða öðrum háskólamenntuðum ríkisstarfsmönnum að kenna að Alþingi hefur séð ástæðu til þess, þeir hv. þm. sem hér hafa starfað á undanförnum árum hafa talið að hér ættu að gilda lög eins og þjóðin væri svona 25 millj. manna. Við erum að burðast við það, 250 þús. manna þjóð, að ætla að reka hérna 10--20 háskóla. Við ætlum að reka eina 1000 framhaldsskóla og ég veit ekki hvað marga grunnskóla. Það endar með því að við þurfum að fjölga svo í kennarastétt að hálf þjóðin verður sett í það að kenna í hinum ýmnsu skólum sem við ætlum að drita út um allt landið. Þess vegna þarf eðlilega engan að undra það þó að ríkið koxi á því að geta borgað öllum þessu fjölda kennara mannsæmandi laun, eða eru menn reiðubúnir til að hækka skatta um ein 30% til þess að ríkið geti ráðið við að borga öllum þeim aragrúa háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna sem ríkið hefur séð ástæðu til þess að ráða til að sinna þeim margbrotnu og flóknu kerfum sem við höfum komið okkur upp, bæði menntakerfi, heilbrigðiskerfi o.s.frv.? Við skulum taka dæmi. Við erum að burðast við, þessi 250 þús. manna þjóð, að reka hér á höfuðborgarsvæðinu þrjú hátæknisjúkrahús sem samanlagt hafa yfir tækjabúnaði að ráða sem er margbrotnari og fullkomnari en öll sjúkrahúsin í stórborginni Los Angeles hafa yfir að ráða. Þannig eru fjölmörg dæmi um óráðsíuna og vitleysuna sem hrjáir þetta þjóðfélag. Og hverjum er þetta að kenna? Auðvitað gömlu flokkunum fjórum, þ.e. Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl. og Alþb., sem bera hér alla sök. Það eru fulltrúar þessara flokka sem hafa sameiginlega, með ýmsum samsteypustjórnum frá því að stríðinu lauk, komið þessu þjóðfélagi algjörlega á vonarvöl með tómri vitleysu og óráðsíu. Hér hefur verið hleypt af stokkunum hverju kerfinu á fætur öðru sem þetta fámenna þjóðfélag ræður ekkert við. Ég get tekið ótal mörg dæmi um þetta. Góðvinur sonar míns fór norður í land sem kennari við grunnskóla, ég ætla ekki að segja hvar. Þar voru tíu kennarar að kenna átta nemendum. Í svo sem eins og hálftíma fjarlægð frá þessum stað var stór og fullkominn grunnskóli þar sem hægt var að taka við öllum þessum nemendum. Það var ekki hægt að sinna því því að þetta litla bæjarfélag þurfti að hafa sinn grunnskóla og samkvæmt grunnskólalögunum varð að vera hægt að bjóða upp á það valgreinakerfi sem þau útheimta. Til þess að geta sinnt þessum átta nemendum þurfti hvorki meira né minna en tíu kennara, sem sagt rúmlega kennara á hvern nemanda. Það þarf því engan að undra það þó að þessi þjóð sé í vandræðum, þó að hún eigi erfitt með að borga bæði kennurum og öðrum háskólamenntuðum ríkisstarfsmönnum og öllum þeim aragrúa starfsmanna hjá ríkinu mannsæmandi laun. Við höfum einfaldlega færst allt of mikið í fang, við ráðum ekki orðið við þessi stóru og fullkomnu kerfi sem við höfum komið okkur upp. Ég kann að sjálfsögðu enga lausn á því hvernig við getum komist út úr þessu. Mér dettur þó eitt í hug. Hvernig væri að gera ríkisstofnanir að sjálfstæðum stofnunum, t.d. skólana, og sprengja launakerfi ríkisins með þeim hætti? Það mætti jafnvel hugsa sem svo að hverjum skóla yrði sett stjórn, þ.e. yfirstjórn sem væri kjörin af Alþingi t.d. eða einhverjum öðrum aðila í stjórnkerfinu sem hefði vald til slíks. Síðan væri viðkomandi skóla settur ákveðinn fjárlagarammi en stjórn skólans yrði gerð algjörlega ábyrg fyrir því hvernig hún verði þeim fjármunum sem skólanum væru ætlaðir á hverju ári innan fjárlagarammans. Hún fengi m.a. vald til þess að ákveða hvaða laun hún vildi borga starfsmönnum skólans. Ef stjórnin sæi ástæðu til þess að tvöfalda laun kennara og teldi að hún fengi betri kennslu og hagstæðari rekstur á sinni skólastofnun með þeim hætti, þá ætti það að vera málefni þeirrar stjórnar. Ef hins vegar stjórnin sprengir fjárlagarammann og setur skólann á hausinn ber hún líka ábyrgð á því. Þá verður að sjálfsögðu að setja hana af og setja nýja stjórn. Hér er a.m.k. hugmynd um það hvernig megi sprengja sig út úr þessu ónýta launakerfi opinberra starfsmanna sem er gjörsamlega hrunið til grunna og það fyrir löngu, löngu síðan. Við getum haldið áfram að berjast með þessum hætti eins og ég var að lýsa hér áðan. Ég hef sjálfur staðið í þessari baráttu í yfir 15 ár eða meira, og ég hef löngu gert mér ljóst að það er gjörsamlega fráleitt að háskólamenntaðir ríkisstarfsmenn nái nokkurn tíma þeim árangri, miðað við óbreyttar aðstæður, að þeim verði greidd mannsæmandi laun. Það er hreinlega útilokað á meðan þjóðfélagið ætlar að halda áfram á þessari óráðsíubraut sem það hefur verið á undanfarna áratugi. Þess vegna verðum við að finna einhverjar aðrar leiðir til þess og því þá ekki að prófa þetta sem ég var hér að nefna. Svo að lokum: Hvernig á að leysa þessa deilu sem virðist vera komin í algeran hnút? Á einfaldlega að láta hana halda áfram og ganga sinn gang? Ætlar hæstv. ríkisstjórnin að láta kennara vera í verkfalli til næsta hausts eða jafnvel lengur? Það væri fróðlegt að fá svör við því. Það eru að vísu ekki margir hæstv. ráðherrar hér í salnum.

Jú, jú.

Þarna er nú hæstv. fjmrh. Hann er kannski höfuðpaurinn í þessari deilu og gæti þá helst svarað þessari spurningu. Mig langar þá til þess að spyrja hæstv. fjmrh.: Er hann að undirbúa lagasmíð strax og hann hefur losnað við þingið heim, þannig að með bráðabirgðalögum verði kennurum skömmtuð einhver laun í samræmi við nýgerða kjarasamninga?

Svarið er nei.

Svarið er nei, segir hæstv. ráðherra. Þá vitum við það. Við skulum þá a.m.k. fylgjast vel með því að það verði ekki gert. En hvernig væri þá að fara að snúa sér að því að leysa þessa deilu? Er kannski í vændum einhver sáttatillaga frá sáttasemjara ríkisins? Mér er spurn. Er einhver sem hefur fregnir af slíku?

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Það er hart að þurfa að standa hér enn einu sinni til þess að ræða um kjaramál háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna án þess að nokkuð hafi gerst síðan við ræddum um það hér í síðustu viku og höfum reyndar minnst á það öðru hverju eftir því sem tilefni hafa gefist, en það hefur því miður verið lítið um svör. Það hefur vakið undrun mína núna síðustu dagana að fylgjast með viðbrögðum stjórnvalda eftir því sem neyðarástand ýmissa atvinnugreina hefur orðið sýnilegra. Í Tímanum í dag er að finna frétt þar sem eftirfarandi er haft orðrétt eftir hæstv. sjútvrh. sem hefur síðustu daga verið staðgengill forsrh. og les ég hér hluta þess sem eftir honum er haft, með leyfi forseta: ,,Atvinnugreinar ekki látnar veslast upp``. Og yfirskrift fréttarinnar er á þá leið að tilskipunar sé nú vænst frá stjórnvöldum til að ,,leysa korn- og fóðurvöru úr gíslingu náttúrufræðinga`` eins og þar er komist að orði. Það sem vekur undrun mína og annarra trúlega líka er hinn rækilegi fréttaflutningur og áhyggjur manna af þessum atvinnugreinum, en lítið sem ekkert fréttist af því neyðarástandi sem skapast hefur í heilbrigðis- og menntastofnunum landsins. Það hefur þó reyndar verið rætt töluvert um málefni skólanna síðustu daga, en það var ekki seinna vænna og í raun og veru jafnvel orðið of seint. Þetta sýnir e.t.v. verðmætamatið í þjóðfélaginu þar sem megináherslan liggur á svokallaðri arðsemi hlutanna. Umönnun, hjúkrun, uppeldi, fræðsla og menntun á greinilega ekki upp á pallborðið hjá stjórnvöldum, hvaða nafni sem þau nefnast, enda virðast stjórnvöld á öllum tímum blinduð af því að reyna að leysa efnahagsmálin en horfa ekki á hlutina í samhengi. Nú vil ég að sjálfsögðu ekki gera lítið úr þeim vanda sem nýjar atvinnugreinar eins og fiskeldi og kornrækt standa frammi fyrir og öll bindum við miklar vonir við þær, ekki síst með tilliti til uppbyggingar atvinnulífsins úti á landi. Nú berast þær fréttir að til standi að gefa út reglugerðir eða einhvers konar fyrirmæli af hálfu stjórnvalda til að ná úr tolli korni og fóðurvörum. Slík fyrirmæli leysa e.t.v., en ég efast þó um það, vanda þessara atvinnugreina rétt í bili en ekki leysa þau deiluna nema síður sé og ekki er víst að í framtíðinni fáist fólk til að hafa eftirlit með þessum mikilvæga varningi. Ekki verður hægt að leysa vanda sjúklinga eða nemenda með slíkum fyrirmælum eða reglugerðum. Ég ætla að leyfa mér að taka fyrir einn afmarkaðan þátt í þessari deilu sem er að mínu mati grundvallaratriði og sýnir þann vanda og kjarna þessarar deilu í hnotskurn, þá staðreynd að kennarar í HÍK hafa neyðst út í verkfall tveimur árum eftir síðasta verkfall og fjórum árum eftir að kennarar sáu þann kost einan að segja upp störfum sínum og ganga út úr skólunum 1. mars 1985. Á 8. og 9. áratugnum varð mikil breyting í skólakerfinu hér á landi með stofnun nýrra mennta- og fjölbrautaskóla í öllum landshlutum. Til skólanna réðust nýútskrifaðir kennarar, fullir áhuga og eldmóðs að takast á við það fjölbreytilega og krefjandi starf sem kennslan er. Menn lögðu ómælda vinnu og oft ólaunaða í skipulagningu nýrra námsbrauta, gerð námsefnis og námsvísa. Þar kom þó að kennurum þótti umbunin fyrir þessi störf harla lítil og lái þeim hver sem vill. Það má þess vegna segja að þessi áratugur hafi einkennst af kjarabaráttu og kennarar hafa hvað eftir annað hrakist út í það að gera nauðungarsamninga sem að stærstum hluta til hafa byggst á loforðum og bókunum sem ekki hefur verið staðið við. Það var örþrifaráð kennara að ganga út úr skólunum 1. mars 1985 og það voru vissulega þung spor. En kennarar hugsuðu ekki einungis um eigin hag, ekki þá frekar en nú, heldur voru þeir ekki síður að huga að skólastarfinu og framtíðinni. Í kjarasamningum BHMR við ríkið öll undanfarin ár hefur verið ákvæði þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Við röðun í launaflokka skal gæta innbyrðis samræmis milli starfsmanna og þess að ríkisstarfsmenn njóti sambærilegra kjara og þeir menn með svipaða menntun, sérhæfni og ábyrgð sem vinna hliðstæð störf hjá öðrum en ríkinu.`` Það er í raun og veru þetta atriði í kjarasamningum sem nú þegar eru í gildi sem deilan snýst um og allar þær deilur sem komið hafa upp á sl. árum. Síðasta dag febrúarmánaðar 1985 kom út skýrsla menntmrn. um endurmat á störfum kennara. Eftir rúmlega þriggja vikna útivist sneru kennarar aftur til starfa sinna eftir að hafa fengið yfirlýsingu, bæði frá þáv. fjmrh. Albert Guðmundssyni og forsrh. Steingrími Hermannssyni, en í yfirlýsingu þessari segir m.a., með leyfi forseta, og það er ætlun ríkisstjórnarinnar sem þar kemur fram: ,,Að tryggja ríkisstarfsmönnum sömu heildarkjör og menn hafa við sambærileg störf og ábyrgð, m.a. að dagvinnulaun verði hin sömu þegar borin eru saman laun sem eru fyrir fulla dagvinnu aðeins og tekið tillit til hlunninda hvers konar.`` Hæstv. núv. forsrh. hefur misst eitt ár úr í stóli forsrh. síðan þessi orð voru skrifuð. Hann hefur þó verið í ríkisstjórn allan tímann og hefði átt að geta unnið að þessum málum. Hann lýsti því yfir í síðasta mánuði við umræðu hér í Ed. um málefni framhaldsskóla og aftur í máli sínu fyrr í dag að þetta væri stefna ríkisstjórnarinnar enn þann dag í dag. Það kom hins vegar fram í máli hans fádæma vanþekking á kjaramálum í þessari umræðu sem var hér fyrr í dag. Hann talaði um að nauðsynlegt væri að finna viðmiðun og það er einmitt það sem háskólamenntaðir ríkisstarfsmenn leggja mikla áherslu á núna, að fundin sé viðmiðun, við hvaða stétt úti á hinum almenna vinnumarkaði skuli miða. Hæstv. forsrh. nefndi hér í dag tæknifræðinga en lét þess getið að samanburður við þá væri erfiður þar sem kjör þeirra væru breytileg og þeir fengju yfirborganir af ýmsu tagi. Og ef hæstv. forsrh. væri hér, en ég veit reyndar að hann er ekki hér og ég vona að skýringin á því sé sú að hann sé að reyna að ná einhvers konar samningaviðræðum í gang, hefði ég viljað spyrja hann hvort hann vissi ekki að hjá öllum stéttarfélögum, hvort sem er innan ríkisins eða úti á hinum almenna vinnumarkaði, eru til taxtar sem fara skal eftir burtséð frá öllum yfirborgunum eða öðrum hlunnindum. Og það sem málið snýst um í þessari deilu er að launataxtar háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna verði miðaðir við taxta úti á hinum almenna vinnumarkaði. Það hefur aldrei verið rætt um neitt annað í þessari deilu, og þeir taxtar eru til og eru opinberir. Það hlýtur að sjálfsögðu um leið að vera krafa allra að taxtar ríkisins séu skýrir og þar tíðkist ekki sá háttur sem hafður er á úti á hinum almenna vinnumarkaði að um sé að ræða alls kyns yfirborganir undir borðið en því miður virðist, þrátt fyrir þessa ríkisstjórn jafnréttis og félagshyggju, ekki hafa tekist að koma því jafnrétti á því að enn tíðkast það kerfi innan ríkisins sem því miður hefur verið komið á hér á sl. árum. En sú yfirlýsing sem ég vitnaði til frá 1985 sem varð til þess að kennarar gengu aftur inn í skólana skilaði þeim ekki þeim kjarabótum sem lofað var. Árið 1987 neyddust kennarar í HÍK út í sitt fyrsta verkfall. Aftur gengu kennarar inn í skólana nestaðir loforðasúpum. Skýrslan sem fylgdi í kjölfarið í nóvember 1987 var unnin af fulltrúum kennara og fjmrn. og menntmrn. og eins og fram kom í máli hv. 6. þm. Reykv. hér fyrr í dag var enginn ágreiningur þessara fulltrúa um niðurstöður hennar. Ekki miðaði þó starfinu í kjölfar þeirrar skýrslu betur en svo að á síðasta ári boðuðu kennarar aftur til verkfalls en eins og menn eflaust muna var fæti fyrir þá brugðið í það skiptið. Þetta verkfall nú er því aðeins afleiðing af stefnunni í menntamálum þjóðarinnar á undanförnum árum. Hvergi birtist menntastefnan betur en einmitt í launastefnunni. Ég nefni þetta dæmi um kennarana, en það á auðvitað við um hinar stéttirnar líka, til þess að sýna fram á að deila þessi er ekki síst til komin vegna vanefnda kjarasamninga og loforða sem gefin hafa verið og líka aðgerðarleysis stjórnvalda í því að bæta kjör þessa fólks og endurmeta störfin í raun og greiða samkvæmt því endurmati. Það væri því full ástæða til þess að spyrja hæstv. forsrh., sem því miður er ekki hér þessa stundina, hvort hann líti ekki svo á að slíkar skuldbindingar sem ríkisstjórnir gera í kjarasamningum haldi gildi sínu þó svo að við taki nýjar ríkisstjórnir. Og ég ítreka enn og aftur að auðvitað hefði hann getað unnið að þessu máli ef vilji hefði verið fyrir hendi því að hann hefur átt aðild að ríkisstjórnum alveg frá því að fyrstu skýrslurnar fóru að koma út. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með þætti hæstv. fjmrh. í þessari kjaradeilu sem nú stendur yfir. Ég hirði þó ekki um að fara út í smáatriði en get tekið undir orð fyrri ræðumanna hér í dag um fádæma hroka hans og vanmat á því fólki sem honum er ætlað að semja við. Honum hefur orðið tíðrætt um frelsi manna til að vera í verkfalli svo lengi sem þeim sýnist og þykir þurfa. Frelsið var ekki eins sjálfsagt og jafnmikil mannréttindi í haust þegar hann settist í ríkisstjórnina sem nú situr og hóf þar feril sinn með launafrystingu og samningsbanni. Það hefði verið fróðlegt að vita hvernig hann túlkar það ,,frelsi`` sem þá ríkti á vinnumarkaðnum. En ég get ekki séð að hann sé hér til staðar til þess að hlusta á þessi orð mín og geri svo sem ekki kröfu um það þar sem ég hef ekki beinar spurningar til hans. Hins vegar væri auðvitað mjög fróðlegt að vita um skoðun hans á frelsinu eftir því á hvaða tíma orðið er notað og við hvaða aðstæður. Hæstv. menntmrh. hefur sagt að skólarnir séu sviðin jörð og ég get verið honum sammála í því. Og ef ekki tekst að ná samningum sem við verður unað, þá er allt menntakerfið og þar með framtíð okkar öll sviðin jörð. Ég vil benda á að ég held að mörg vandamál eigi eftir að fylgja í kjölfarið sem við sjáum ekki fyrir enn þá og dettur mér í hug eitt atriði sem varðar þá kennara sem nú þegar hafa ákveðið að hætta kennslu. Ef skólar byrja ekki starf sitt aftur fyrr en í ágúst, eins og jafnvel hefur verið látið liggja að, verða trúlega margir kennarar horfnir sem eru kannski einu kennararnir í sinni grein í viðkomandi skólum. Hver sér þá um námsmatið? Ber þeim skylda til að skila þeim verkefnum sem þeir að sjálfsögðu eru ekki að leggja vinnu í að fara yfir núna og gefa einkunnir fyrir sem eru þó hluti af námsefninu? En þar sem ég sé að hæstv. fjmrh. er kominn hér í gættina vil ég enda þessi orð mín á því að spyrja hann um túlkun hans á frelsinu, frelsinu núna til þess að vera í verkfalli annars vegar og því ,,frelsi`` sem viðhaft var í haust þegar laun voru fryst og samningsbann sett á.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Hæstv. fjmrh. bar fram tvær spurningar til Kvennalistans áðan, að sýnu nokkuð furðulegur en krafðist þó svara. Það væri að vísu freistandi að fara aðeins í forsögu þessa máls og feta sig fram að þeim tíma þegar hann stendur svo hér og spyr Kvennalistann spurninga sem hann getur ekki svarað sjálfur, en sökum tímans ætla ég nú að stilla mig um að fara ofan í það mál og snúa mér beint að spurningunum. Ég náði þeim að vísu ekki alveg orðrétt en innihaldið var eitthvað á þessa leið: Hver er sú launahækkun í krónutölu sem Kvennalistinn álítur að BHMR-fólk eigi að fá umfram aðra? Er það ekki rétt?

Nei, nei. Hv. þm. hefur ekki hlustað grannt.

Jú, ég gerði það. Ég bara náði þessu ekki niður.

Umfram það sem samið var um við BSRB og ASÍ.

Umfram það sem samið var um, já. Ekki var nú munurinn mikill. Umfram aðra, eða umfram það sem BSRB og ASÍ sömdu um, ekki rétt? Auðvitað getur Kvennalistinn ekki svarað spurningu sem þessari í krónu- eða prósentutölum, þeirri spurningu hvað BHMR eigi að fá umfram aðra. Slíkt ræðst við samningaborð, í þjóðfélagi þar sem frjáls samningsréttur ríkir, a.m.k. öðru hvoru.

Hvað teldi Kvennalistinn vera eðlilegt? Þannig var spurningin.

Má ég halda áfram? Hvað teldi Kvennalistinn eðlilegt? Já.

Má ég biðja hæstv. fjmrh. og hv. þm. að hætta samræðum og halda sig við efnið. Það er hv. 18. þm. Reyvk. sem hefur orðið í augnablikinu.

Það er frumskilyrði að ríkisvaldið viðurkenni réttmæti þeirrar kröfu fólks í BHMR að því beri laun sem séu sambærileg við laun fyrir önnur svipuð störf þar sem svipaðrar menntunar og ábyrgðar er krafist og á hinum almenna vinnumarkaði. Þar verður að mætast og þar liggur svarið. En hvernig og hvenær því marki verður náð er samningsatriði og sömuleiðis krónu- og prósentutölur. Það er í sjálfu sér furðuleg afstaða ríkisvalds að allir launþegar verði að hlíta sömu eða sams konar samningum. Til hvers erum við þá með verkalýðshreyfingu eða launþegasamtök? Við gætum þá alveg eins sett á einhvers konar gerðardóm sem felldi um það úrskurð hvert ár að nú væri ríkið og atvinnuvegirnir aflögufærir um svo og svo mikið og deildi því jafnt niður. Þetta kann að vera draumsýn einhverra en ef við erum á annað borð að burðast við að vera lýðræðisþjóð, þá fylgir sá böggull skammrifi að frjáls samningsréttur er einn af hornsteinum þess. Og í því felst ekki einungis réttur til að semja um kaup og kjör hverju sinni og það í samræmi við það sem yfirvöld hafa ákveðið hverju sinni, heldur líka réttur til að efast um að tekjuskipting sé rétt og að jafnaðar sé leitað, jafnvel réttur til að krefjast breyttrar tekjuskiptingar, breyttrar forgangsraðar og breytts verðmætamats, t.d. þegar að því kemur að meta störf til launa. Eins og ég sagði áðan er frumskilyrði að ríkisvaldið viðurkenni réttmæta kröfu BHMR hvað varðar viðmiðun við almennan launamarkað. Ef það verður ekki gert, þá gerist tvennt, fyrst að ríkisvaldið felli láglaunadóm yfir fjölda manns og festi í sessi láglaunastefnu, og þá gerist hitt að hið opinbera verður ekki samkeppnisfært um starfsfólk. Hvað af því hlýst skyldu allir reyna að hugsa til enda og hafa reyndar margir rakið ýmsar afleiðingar þess hér úr þessum ræðustóli í dag. Í spurningum hæstv. fjmrh. felst líka sú samanburðarfræði sem hann hefur óspart notað undanfarið til að etja launafólki saman. Hvað á þessi að fá meira en hinn, eða umorðað, hve miklu merkilegri eða ómerkilegri er einn en annar? Svona spurningar og svör við þeim getur hæstv. fjmrh. dundað sér við sjálfur. Ég vísa aftur til þess sem ég sagði áðan um samningsrétt og get ekki tekið undir þau sjónarmið að þú sækir einungis rétt á kostnað annars og að sigur eins sé endilega ósigur annars. Ef BHMR nær betri samningum en BSRB eða ASÍ hlýtur það einungis að verða láglaunafólki innan þeirra samtaka hvatning til að sækja betri hlut næst. Það er skammgóður vermir að reyna að láta eins og langskólagengið fólk sé höfuðóvinur láglaunafólks í landinu, sérstaklega þess sem ekki er skólagengið og sérstaklega þess sem er kvenkyns, ég tala nú ekki um ef það á afkvæmi. Þó að fólki geti förlast sýn í bili þegar tilfinningaöldur rísa hátt, eins og nú er, átta menn sig um síðir. Margur langskólagenginn maðurinn er af láglaunafólki kominn og margur af svokölluðu ómenntuðu fólki kominn og veit því ýmislegt um kjör þess. Og mörg Sóknarkonan á eflaust þann draum að börn hennar fái góða menntun og vill í raun ekki að til þessarar menntunar sé sparað. Verkamaður vill eflaust fá góða umönnun ef veikindi ber að höndum. Ætli það sé ekki fleira sem sameinar en sundrar þegar að er gáð, líka hvað varðar kaup og kjör? Hálaunafólk skulum við ekki nefna í sömu andrá og rætt er um BHMR, við skulum leita að því annars staðar, og við skulum líka muna, áður en búnar eru til óvinaímyndir og alið á þeim, að vond kjör einnar stéttar afsaka ekki ill kjör annarrar. Ef leita þarf óvinar er betra að hann sé raunverulegur og sameiginlegur. Einföld svör við þeim spurningum sem hæstv. fjmrh. bar fram til Kvennalistans eru ekki til og finnast með því einu móti að leita þeirra og leita þeirra sameiginlega. Í því skyni á ég þó eitt ráð til hæstv. fjmrh. ef hann vill nýta sér það og það er að læra af reynslu, þeirri reynslu sem hann hefur þegar fengið. Það er aldrei of seint að læra af reynslu. Við kvennalistakonur höfum ástundað það í eigin röðum að leita alltaf fremur að því sem sameinar en sundrar. Það er í rauninni hornsteinn tilveru okkar sem stjórnmálahreyfingar að byggja á því. Því hlýtur það að vera ráð í þá átt og sú reynsla sem við höfum fram að leggja, en það er að leitast við að leggja til hliðar það sem sundrar og finna þá punkta sem eru sameiginlegir, finna sameiginleg markmið, byrja þar og feta sig svo eftir þeirri leið og sigrast á hverri hindrun eftir því sem hana ber að. Þegar steytir á steini, að athuga þá hvort ekki leynist eitthvað í ágreiningsmálinu sem finna má samstöðu um og byrja á ný þar sem frá var horfið. Svona má taka á öllum þáttum málsins uns viðunandi niðurstaða er fengin. Þessi aðferð virkar oft eins og þegar steini er hent í vatn. Hringirnir sem breiðast út frá miðju yfir vatnsflötinn stækka sífellt og síðan deyja þeir út. Sú þróun byrjar einnig í miðju hringsins og að lokum er vatnsflöturinn sléttur á ný þar til næsta steini er kastað.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Umræðan hófst með því að fyrirspurnum var beint til þeirra ráðherra sem kjaradeilan helst varðar og ég hafði vænst þess að einstakir ráðherrar mundu verða við umræðuna. Sömuleiðis hafði ég vænst þess að einstakir ráðherrar mundu svara þeim athugasemdum sem fram hafa komið í umræðunni en svo er ekki. Þeir hafa kosið að láta þögnina tala fyrir sig. Mig minnir að Björn Sigfússon segi í formála Ljósvetningasögu eitthvað á þá leið að þögnin segi oft mikið þó hún sé ekki einhlít í smáatriðum. Eins hygg ég að sé um þessa þögn hér núna að hún segi auðvitað mikið um rökþurrð ríkisstjórnarinnar og vondan málstað í þessu máli, að ráðherrarnir kjósa fremur að hitta blaðamenn hér frammi á gangi en standa fyrir sínu máli í þingsölum. Það er því miður að verða eitt af höfuðeinkennum umræðna hér á hinu háa Alþingi að það er erfitt að draga ráðherra til ábyrgðar því þegar þrengist um þá í þingsölunum hlaupa þeir út og leita uppi fréttamennina sem eru eins og flugur í kringum blóm hér á hinu hv. Alþingi. En svo er um þessa umræðu að ráðherrar hafa kosið að svara ekki þeim athugasemdum sem fram hafa komið. Það hafa, hæstv. forseti, ýmsir hlutir skýrst í umræðum nú síðustu daga um eðli þeirra kjaradeilna sem nú standa yfir og eðli þeirrar launastefnu sem núverandi ríkisstjórn fylgir. Frummælandi, hv. 6. þm. Reykv. Guðrún Agnarsdóttir, varpaði í upphafi máls síns fram þessari spurningu: Hvernig stóð á því að umræður um kjaramál, samningaviðræður, drógust svo mjög á langinn? Þetta er í rauninni sú spurning sem öll þjóðin spyr núna, bæði þeir sem kjaradeilan varðar beint og eins aðrir þegnar þessa þjóðfélags. Og hæstv. fjmrh. gaf svarið. Honum hafði láðst að skipa samninganefnd ríkisins í tíma. Hann talaði um það hér áðan að hann hefði tekið inn nýtt fólk í samninganefnd ríkisins. Það hefði tafið fyrir því að samningaviðræður gætu hafist. Síðan talaði hann um það í löngu og fjálglegu máli hversu mjög það reyndi á einstaklingana að standa í samningaviðræðum, það reyndi á þolinmæði fjölskyldu, konu og barna eða eiginmanns, sem auðvitað á jafnt við um samninganefnd ríkisins og miklu fremur og kannski enn þá frekar um samninganefnd þeirra manna sem hafa átt í kjaradeilum við ríkið nú á þessum vetri. Þess vegna drógust samningaviðræður á langinn. Þess vegna var málefnatilbúningur af hálfu ríkisstjórnarinnar illa undirbúinn að hæstv. fjmrh. hafði látið undir höfuð leggjast að skipa samninganefnd ríkisins í tíma og það olli því að dómi hans sjálfs að samningaviðræður gátu ekki hafist á réttum tíma. Næst hljótum við að velta fyrir okkur hvernig á því stóð að til verkfalls háskólamenntaðra manna þurfti að koma. Hæstv. ráðherra sagði hér áðan í sinni ræðu að ríkisstjórnin hefði tekið þá ákvörðun að gerð yrði úrslitatilraun til að leysa deiluna um síðustu helgi. Fjórum mánuðum eftir að deilan hafði hafist, þá fyrst kom ríkisvaldið fram með einhverja þá tillögu sem var í líkingu eða sambærileg við þá kjarasamninga sem gerðir höfðu verið við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. En spurningin er: Hvernig stóð á þeirri samningsgerð? Ekki vofði verkfall yfir hjá þeim hópi ríkisstarfsmanna. Samt sem áður urðu þeir samningar skyndilega til, alllöngu áður en verkfall háskólamenntaðra manna hófst. Maður hlýtur að spyrja sjálfan sig: Hvað var það sem vakti fyrir hæstv. fjmrh. með því að hafa uppi þá málsmeðferð sem ég hef nú lýst? Við vitum það að þeir hafa hrósað sér af því, bæði hæstv. fjmrh. og hæstv. menntmrh., innan þings og utan, að þeir eigi marga vini í röðum helstu forustumanna Bandalags háskólamenntaðra manna og það má raunar segja að þetta viðhorf þessara tveggja manna komi mjög glöggt fram í viðtali við menntmrh. í Þjóðviljanum í dag. Þá er hann spurður af blaðamanni Þjóðviljans: ,,En er þetta ekki líka erfið staða fyrir Alþb. sem hefur lýst því margoft yfir að kjör opinberra starfsmanna séu alls ekki nógu góð?`` Og hæstv. ráðherra svarar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þetta er mjög erfið deila fyrir Alþb. Það reynir nú kannski fyrst verulega á flokkinn hvort hann dugar í átökum af þessu tagi. Að þessu leytinu til þá getur svona lota verið holl fyrir flokkinn ef menn hafa vit á því og þrek að draga af henni réttar ályktanir þegar deilan er búin.`` Þetta eru mikil vísdómsorð. Og í þeim felst að sjálfsögðu viss áminning til þeirra stuðningsmanna þessara tveggja ráðherra sem eru orðnir vanir því í innanríkisdeilum Alþb. að þessir tveir menn geti komið á síðustu stundu þegar uppreisn blasir við og kæft í fæðingunni. En nú tókst ekki eins vel til. Og hvers vegna ekki? Vegna þess að háskólamenntaðir opinberir starfsmenn fundu að hæstv. fjmrh. gekk ekki að samningsborðinu með þeim af neinni alvöru. Á sama tíma og hann þóttist vera að reyna að leysa deiluna við háskólamenntaða ríkisstarfsmenn var hann öðrum þræði í samningaviðræðum við annan hóp ríkisstarfsmanna og hugsaði sér að ganga frá því samningsborði þannig að þar hefðu hinir háskólamenntuðu menn uppskrift að samningunum sem hann væri reiðubúinn til að ganga að. En þá er spurningin: Um hvað voru þá þeir samningar og hvers eðlis voru samningarnir sem hæstv. fjmrh. gerði við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja? Hæstv. viðskrh. og hæstv. sjútvrh. felldu dóm yfir þeirri samningsgerð á fundi Ed. í gær. Þá sögðu báðir þessir menn að fólk hefði getað sagt sér það sjálft eftir þá samninga sem gerðir voru á hinum frjálsa vinnumarkaði að til gengisfellingar og gengissigs hlyti að koma. Og við munum það að í Sþ. tók hæstv. sjútvrh. það jafnframt fram að ef þeir samningar gengju yfir hinn almenna vinnumarkað hlytu þeir að hafa í för með sér röð verðhækkana á næstu vikum og mánuðum. Þetta voru með öðrum orðum dæmigerðir verðbólgusamningar. Og ef við spyrjum okkur um leið hvernig ástandið er í landinu nú og hvers vegna svo illa gengur og gekk að ná samningum við Bandalag háskólamenntaðra manna liggur svarið e.t.v. í því að síðan í júnímánuði fyrir einu ári höfðu laun manna einungis hækkað um 1,5% og nú standa sakir þannig að verðbólgan hér á landi frá áramótum er í kringum 30%. Sú uppskrift að samningum sem hæstv. fjmrh. gerði við BSRB, ef Bandalag háskólamenntaðra manna hefði gengið að þeim samningum óbreyttum, hefði með öðrum orðum þýtt að þeir hefðu samið um kjaraskerðingu. Það var betri kostur fyrir Bandalag háskólamenntaðra manna að engir samningar hefðu verið gerðir við einn né neinn, en á hinn bóginn hefði verið reynt að fara þá leið að slá á verðbólguna og draga til baka margar þær álögur sem ríkisstjórnin setti á þjóðina nú um síðustu áramót, bæði með beinum og óbeinum hætti. Þetta er bakgrunnurinn að þessum samningum, bakgrunnurinn að þessari deilu, að hæstv. fjmrh. þóttist sjá nokkra leiki fram í tímann. Leikfléttan gekk ekki upp og nú situr hann eftir með sárt ennið. Staðreyndin er sú að sú úrslitatilraun sem ríkisstjórnin reyndi að gera og sagðist vilja gera um síðustu helgi og fyrir síðustu helgi hefði betur verið gerð fjórum vikum áður í þann mund sem verkfall Bandalags háskólamenntaðra manna var að skella á. Það var sú rétta stund til að láta reyna á það til þrautar hvort samningar gætu tekist milli þessara aðila. Það var athyglisvert þegar hæstv. forsrh. tók hér til máls fyrr í dag að hann skyldi lýsa því yfir að nú væri rétt að reyna að leita samninga eftir óformlegum leiðum og talaði skýrt um það að hann teldi ekki skynsamlegt að efna til samningafundar með formlegum hætti nema hann þættist sjá fyrir enda deilunnar. Það er eðlilegt að hæstv. forsrh. tali með þessum hætti, eins mikil harka og hlaupið hefur í þetta mál eftir þær miklu yfirlýsingar sem gengið hafa af munni hæstv. forsrh. á ýmsum tímum í þessari kjaradeilu. Það er líka eftirtektarvert að íhuga hvert sé síðasta innlegg hæstv. menntmrh. til deilunnar. Hann er spurður að því af blaðamanni Þjóðviljans á hverju strandi. Hann er spurður að því á hverju strandi í þessari kjaradeilu. Og hæstv. menntmrh. svarar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég held að það sé alveg ljóst að Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna verður að fara að setja lendingarhjólin niður. Það er jú venjan í kjaradeilu að menn átta sig á því að þeir eru með tiltekna óskastöðu, fá að lokum tiltekna niðurstöðu, mætast einhvers staðar á miðri leið. BHMR verður að átta sig á því að þeir verða að fara að finna flugvöllinn, a.m.k. setja á sig öryggisbeltin og setja niður lendingarhjólin.`` Þetta er kveðja menntmrh. til kennara. Þetta eru skilaboð hans til háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna. Með þessum hætti talar menntmrh. niður til þessara stétta í Þjóðviljanum í dag. Það var athyglisverð spurning sem frummælandi varpaði fram hér í máli sínu í upphafi þessarar umræðu þegar hann spurði: ,,Er það staðreynd að verkfallsvopnið bítur síður á ríkið en atvinnurekendur?`` Auðvitað hljótum við að draga þann lærdóm af þessari kjaradeilu. Ríkisstjórnin hefur ekki lagt sig fram. Hún á ekki sömu hagsmuni í húfi og einstök fyrirtæki. Þessi kjaradeila horfir allt öðruvísi við þeim mönnum sem halda um samningamálin hjá ríkisvaldinu heldur en hjá atvinnurekendum sem verða beinlínis fyrir fjárhagslegu tjóni eftir því sem deilan stendur lengur, en það margvíslega tjón sem þessi kjaradeila nú veldur, bæði því unga fólki sem ekki getur lokið sínu skólaári, fólki sem þarf að leita sér lækninga, mönnum sem engan samningsrétt hafa í sínum höndum en geta ekki rekið fyrirtæki sín með eðlilegum hætti, fólki sem ekki fær sínar bætur greiddar. Allt þetta fólk stendur auðvitað álengdar og hefur engin tök á því með einum eða neinum hætti að beita sér fyrir því að samningar takist. Lægst seildist hæstv. fjmrh. þegar hann varpaði þeirri spurningu að þingmönnum Kvennalista hver eigi að vera munurinn í krónutölu á þeim kjarabótum sem Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna eigi að fá annars vegar og hins vegar hver eigi að vera hin sérstaka launahækkun sem kennarar eigi að fá næstu þrjú til fjögur ár. Hæstv. fjmrh. hefur ekki gefið þingflokkum í stjórnarandstöðunni skýrslu um þessar samningaviðræður. Hann hefur heldur ekki gefið Alþingi skýrslu um það hvernig þessar samningaviðræður hafa gengið. Ég hygg á hinn bóginn að þessi deila sé komin á það alvarlegt stig að óhjákvæmilegt sé fyrir stjórnarandstöðuflokkana, þingflokka stjórnarandstöðunnar, að krefjast þess af ríkisstjórninni að hún gefi stjórnarandstöðunni skýrslu um samningaviðræðurnar eins og þær hafa gengið. Þeir sem hér eru inni sjá á hinn bóginn hvernig þessi ríkisstjórn vinnur. Ráðherrarnir eru hvor ofan í öðrum eins og ástfangnir kettir í staðinn fyrir að reyna að gera grein fyrir málum sínum hér á hinu háa Alþingi. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh., af því að hann hefur verið að tala um hina sérstöku launahækkun sem hann vill láta kennara og háskólamenntaða menn njóta þrjú til fjögur næstu árin og hann krefur aðra svara um það hvernig sú hækkun eigi að vera og hversu mikil: Hvað hefur hann boðið fram í þessu efni? Hvert hefur verið boð hans til Bandalags háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna, til kennara og annarra háskólamenntaðra manna, um hugsanlega launahækkun umfram aðra ríkisstarfsmenn á næstu þremur til fjórum árum? Og ég vil líka spyrja hæstv. fjmrh. hvort það var einn liðurinn í samningsgerð hans við BSRB að hann mundi vera reiðubúinn til að marka þá launastefnu af hálfu ríkisvaldsins að Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna ætti að fá sérstakar umframlaunahækkanir á næstu þremur til fjórum árum, ef hann réði, þegar þetta ár er liðið. Er það í raun og veru í hnotskurn sú láglaunastefna sem hann var að hrósa sér af hér um daginn þegar hann biðlaði hvað mest til Kvennalistans? Hann setti hér á blað til mín: lág eins stafs prósenta sem háskólamenntaðir menn eiga að hans mati að fá á ári umfram það sem aðrir starfsmenn í þjónustu ríkisins hafa. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Þetta er eins stafs prósenta. Það er svolítill munur á, einkanlega eftir fjögur ár. En það er líka athyglisvert að um leið og þessi ráðherra Alþb. talaði um launastefnu til langs tíma og sömuleiðis hæstv. menntmrh., þá hafði hæstv. forsrh. þá skoðun á slíkum langtímasamningi að ekki væri hægt að semja um verðtryggingu í slíkum samningi, sem þýðir auðvitað um leið að það er ekki hægt að ganga að samningi til langs tíma, ef þeir sem gera samninginn hafa enga verðviðmiðun um það sem í slíkum samningi felst. Þess vegna er slíkur samningur í sjálfu sér ekki virði þess pappírs sem hann er skrifaður á. En hitt stendur eftir, að hæstv. fjmrh. hefur lýst því yfir að á þessu ári sé hann ekki reiðubúinn til þess að koma með einum eða neinum hætti til móts við þann langtímasamning sem hann er að lofa háskólamenntuðum mönnum að þeir eigi að fá á næstu þremur til fjórum árum, auðvitað vegna þess að hann veit að það kemur ekki í hans hlut að efna samninginn því að þessi ríkisstjórn er sannarlega ekki á annan vetur setjandi. Ég vil taka undir það sem hv. 6. þm. Reykv. sagði hér áðan, að í samningaviðræðum er alltaf hættulegt að reka fleyg á milli starfsstétta, og ég vil taka undir þau orð hæstv. forsrh., að nú ríður á að leitað sé með óformlegum hætti eftir samningum, að reynt sé að byggja brú, og þó að ég hafi ekki alltaf mikla trú á hæstv. forsrh. er það nú samt svo í þessu tilviki að ég treysti honum betur en fjmrh. og ég vona sannarlega að sá fundur sem hann átti með forustumönnum Bandalags háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna seinni partinn í dag megi leiða til þess að eitthvert líf færist í samningaviðræðurnar á nýjan leik. En það sýnir okkur um leið hversu illa ráðið það var af hæstv. forsrh. að hverfa til annarra landa lítilla erinda meðan þessi kjaradeila stóð yfir. Mín síðustu orð skulu vera þau að þessi kjaradeila hefur þegar valdið slíkum spjöllum, bæði uppeldislegum og peningalegum spjöllum, og spillt fyrir vísindalegum rannsóknum sem staðið hafa um langan aldur, hefur bitnað á sjúklingum og þeim sem minni háttar eru með margvíslegum hætti, að það er komið meira en á elleftu stund að þessir samningar takist og ég vona að hamingjan gefi að svo megi verða. Þess hljótum við að biðja á þessari stundu, og um leið ítreka ég að síðustu að nauðsynlegt er, hæstv. forseti, að stjórnarandstaðan fái skýrslu um það hvernig þessi samningalota hefur gengið, við fáum að vita hverjir segja satt um tilboð og gagntilboð, fulltrúar Bandalags háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna eða fjmrh. Þingið verður að fá vitneskju og fulla vissu um það að ríkisstjórnin hafi lagt sig fram um að reyna að leysa deiluna og við verðum að geta gert okkur grein fyrir hvers vegna sú mikla harka færðist í þessa deilu sem raun ber vitni.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Ég vil í lok þessarar umræðu þakka hæstv. ráðherrum svör þeirra og þingmönnum öllum þátttöku í umræðum. Ég vil einnig þakka hæstv. forseta fyrir að hafa fengið að kveðja mér hljóðs og að þessi umræða skuli hafa farið fram því að ég held að hún hafi verið mjög þörf. Ég fagna því að viðræður skuli aftur hafnar við BHMR og ég gleðst yfir þeim vilja sem nú virðist örla á hjá ráðherrum til að ganga í það að leysa þessa deilu. Vegna þeirra spurninga sem hæstv. fjmrh. bar fram vil ég gjarnan segja nokkur orð því að síst vil ég liggja á góðum ráðum. Eins og hæstv. fjmrh. veit eiga alþingismenn ekki að standa í kjarasamningum við launþega. Það er hlutverk fjmrh. og ríkisstjórnar, framkvæmdarvaldsins. Þegar hæstv. fjmrh. spyr okkur spurninga og biður um góð ráð gefur hann okkur líka mjög ákveðnar forsendur sem hann hefur sjálfur skilgreint og skapað með fyrri aðgerðum sínum, þeim samningum sem hann hefur þegar gert eða hans ráðuneyti. Hann gefur okkur sem sé ramma og svigrúm til að taka ákvarðanir innan en hann veitir okkur ekki frumkvæði til eigin aðgerða, biður um ráð til að bjarga sér úr vanda, biður um uppástungu að ákveðnum upphæðum fram til áramóta á þessu ári og prósentutöluhækkun á hverju ári. Því er til að svara að kvennalistakonur mundu líklega hafa tekið allt öðruvísi á málum frá byrjun. Við erum ekki kunnugar þessum samningamálum og þeim tölum sem þar hafa verið ræddar og því er auðvitað nauðsynlegt að kynna sér þau mál í samhengi og vissulega, eins og hv. 18. þm. Reykv. sagði, að leita talna og lausna í sameiningu, milli málsaðila. En eins og ég sagði áðan í upphafsorðum mínum: Lokatakmarkið hlýtur að vera almennur launajöfnuður og þá sérstaklega í þessum deilum að minnka eins mikið og kostur er eða jafna út þann mun sem er á launum þeirra sem vinna hjá hinu opinbera og hinna sem vinna á almennum markaði og hafa sambærilega menntun og ábyrgð. Prósentutöluhækkunin á hverju ári hlýtur að helgast af þessu. Varðandi hækkun launa fram að áramótum mundi ég ráðleggja hæstv. ráðherra að hafa minni áhyggjur af þeirri tölu en reyna fremur að einbeita kröftum sínum að því að leita að lausnum sem mundu duga í langtímasamninga. Það er það sem skiptir meginmáli í þessari kjaradeilu, held ég. Hann miðar lausn þessarar kjaradeilu við ramma og forsendur samninga sem hann hefur þegar gert. En öllu máli skiptir þó að samningar séu í samræmi við þann veruleika sem þjóðfélagið býður upp á. Það skyldi hæstv. fjmrh. hafa hugfast. Það er auðvelt og til lítils að segja nú að hæstv. fjmrh. hefði betur byrjað viðræðurnar fyrr, en nú vil ég segja við hæstv. fjmrh.: Viðræður, viðræður og aftur viðræður til þess að málsaðilar geti nálgast og fundið sameiginlega lendingu er eina leiðin til lausnar á þessari deilu. Fólk verður að mætast, báðir aðilar hljóta að verða að láta af sínu en halda þó eftir einhverju sem máli skiptir og þá ekki síst andlitinu eða sjálfsvirðingunni. Ég vil reyndar leggja megináherslu á mikilvægi sjálfsvirðingarinnar. Það er ekki einungis nauðsynlegt að hafa hana sjálfur, það er einnig mikilvægt að leyfa öðrum að halda sinni sjálfsvirðingu, og þetta veit ég að hæstv. fjmrh. er fullkunnugt um. Hann hefur gegnt mikilvægu sáttasemjarahlutverki á alþjóðavettvangi og unnið að því að bera boð milli stórvelda í afvopnunarmálum sem framkvæmdastjóri alþjóðaþingmannasamtaka sem vinna að friði og vinna einmitt að því að byggja brýr milli ólíkra þjóða og ólíkra hagsmuna. Ég er viss um að þessi verðmæta reynsla mun nýtast hæstv. fjmrh. í óformlegum og formlegum viðræðum við fulltrúa BHMR á komandi dögum. Ég er sannfærð um að báðir málsaðilar vilja finna viðunandi lausn þessarar deilu og það sem fyrst. Eitt er víst að fólkið í landinu bíður eftir lausn hennar. Ég vona sannarlega að þessar umræður hér í dag hafi að einhverju leyti getað stuðlað að eða hvatt til samninga og að deilurnar muni leysast á næstunni og óska samningsaðilum velgengni á öllum sínum fundum í framtíðinni.