Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. v., Skúli Guðmundsson, óskaði þess við umr. hér í gær, að heilbr.- og félmn. athugaði fyrir 3. umr., hvort hægt væri að koma því ákvæði inn í l., að frá lánum húsnæðismálastjórnar yrði einnig gengið í útibúum banka víðs vegar um landið og að þau yrðu einnig greidd út þar. Heilbr.- og félmn. kom saman til fundar í morgun og athugaði þetta atriði, en treysti sér ekki til að flytja till. við 3. umr., sem hefði þessa breyt. í för með sér. Hins vegar var rætt við fulltrúa veðdeildar Landsbankans varðandi þetta atriði, og benti hann á, að í reglugerð frá 25. maí 1965 væri til þess ætlazt, að lánastofnanir og sparisjóðir eða útibú bankanna veittu nokkra fyrirgreiðslu í sambandi við veðdeildarlánin. 15. gr. reglugerðarinnar hljóðar svo, með leyfi forseta: „Lán þau, sem veitt eru úr veðdeildarflokkum þessum, skulu greidd í peningum að frádregnum gjöldum við lántökuna skv. reglum deildarinnar. Lántaki getur, ef hann óskar þess, fengið að undirrita skuldabréf fyrir lánum og fengið andvirði þeirra útborgað í þeim sparisjóði eða bankaútibúi, sem hann skiptir við. Ber honum þá að tilkynna veðdeildinni það. Enn fremur er honum heimilt að greiða vexti og afborganir af lánum á sama stað.“ Fulltrúi veðdeildarinnar upplýsti, að það væri orðin mjög algeng regla og algengast nú, að bankaútibú og sparisjóðir víðs vegar um landið önnuðust þessa fyrirgreiðslu, þannig að lántakandi skilaði þessum aðilum þeim skjölum, sem tilskilin eru eða krafizt er í sambandi við veðdeildarlánin, - afhenti þessum aðilum þau skjöl, sem síðan sendu þau til veðdeildarinnar og fengju til baka útfyllt skuldabréfin, sem þá væru undirrituð í lánsstofnunum víða um landið og lánin greidd þar viðkomandi aðilum. Það virðist því vera, að sú fyrirgreiðsla, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. benti á að nauðsynleg væri, sé komin í praxis í mjög víðtækum mæli, þó að lánin séu enn þá reiknuð út og skuldabréfin skrifuð hjá veðdeild Landsbankans hér í Reykjavík. Fulltrúi veðdeildarinnar taldi, að það mundi vera mjög erfitt að koma því við og ekki víst, að bankaútibú úti á landi kærðu sig um að reikna þessi lán út og tryggja það, að öll skjöl og allir skilmálar í sambandi við lánin væru eins og til væri ætlazt. Hins vegar væri þetta orðin hin venjulegasta leið, sem lántakar færu, að þeir fengju þessa fyrirgreiðslu bæði hjá bankaútibúum og sparisjóðum. Einnig tjáði fulltrúi veðdeildarinnar mér í þessu viðtali, að bæði bankaútibú og sparisjóðir úti um landið fengju alltaf lista yfir öll lán, sem veitt væru á því félagssvæði, þar sem þessar stofnanir störfuðu, þannig að aðilar gætu greitt afborganir og vexti af lánum bæði hjá sparisjóðum og bankaútibúum, og væri einnig þetta orðið langalgengast, að greiðslur lána kæmu í gegnum þessa aðila, sem þá einnig í því sambandi veittu þessa fyrirgreiðslu. Eins og ég sagði áðan, treysti n. sér ekki, að fengnum þessum upplýsingum, til að flytja brtt. við frv. við 3. umr.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér eina litla brtt. við frv. Hún er í þskj. 184 og er um það, að fram verði tekið, að þetta sérstaka gjald, sem nú er ætlað að leggja á alla gjaldeyrissölu, skuli þó ekki leggjast á gjaldeyri, sem seldur er vegna námskostnaðar og sjúkrakostnaðar. Það hefur verið þannig haldið á þessu stundum áður, þegar svipuð gjöld hafa verið á lögð, að gjaldeyrissala í þessu skyni hefur verið undanþegin, og þó að hér sé ekki um verulega hátt gjald að ræða enn, tel ég, að allmiklu máli skipti að gæta þess, að þessi nýju gjöld lendi ekki á þeim aðilum, sem hér um ræðir. Ég hygg, að gjaldeyrir, sem veittur er vegna námskostnaðar, sé kominn nokkuð yfir 60 millj. kr. á ári, og gjaldið mundi því a.m.k. nema 300–350 þús. kr. til útgjaldaauka fyrir námsmenn, ef gjaldið yrði lagt einnig á námsgjaldeyri. Ég held, að það geti ekki skipt neinu verulegu máli fyrir ríkið, þó að þessi undanþága sé veitt, og undanþágan er í þessu tilfelli um mjög afmörkuð og hrein atriði, og vil ég því vænta, að ríkisstj. geti fallizt á að undanþiggja gjaldeyrissölu í þessu tilfelli.



Herra forseti. Fjhn. hefur haft þetta mál til athugunar, og m.a. komu á fund n. þeir Jakob Gíslason raforkumálastjóri og Jón Sigurðsson deildarstjóri í atvmrn., sem hafa mikinn kunnugleika af þessum málum, og veittu n. ýmsar upplýsingar um ýmis fjárhagsatriði rafmagnsveitna ríkisins, sem snerta þetta frv. N. varð hins vegar ekki sammála um afgreiðslu frv., og mæli ég því hér fyrir hönd meiri hl., en nál. meiri hl. er að finna á þskj. 181. Þannig er, að á undanförnum árum hafa rafmagnsveitur ríkisins og héraðsrafmagnsveitur ríkisins verið reknar með miklum halla og vaxandi halla, sem mun nú, eftir því sem upplýst er í aths. við frv., vera kominn yfir 50 millj. kr. á ári. Þessi halli hefur ýmist verið jafnaður með lántökum eða hann hefur komið fram í skuldasöfnun við ríkissjóð eða ríkisábyrgðasjóð, þar sem ríkisábyrgðasjóður hefur orðið að taka á sig greiðslu vaxta og afborgana af lánum, sem tekin hafa verið vegna rafmagnsveitna ríkisins. Á þennan hátt hafa hins vegar safnazt allmiklar upphæðir vanskilaskulda og óumsaminna skulda. Skuldir rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins eru áætlaðar við árslok 1965 samtals um 847 millj. kr. Þar af eru erlend lán 439 millj. kr. og innlend föst, umsamin lán 143 millj. kr. önnur innlend lán eru svo 264 millj. kr., en af þessari síðasttöldu upphæð eru lán veitt úr ríkissjóði skv. heimild í 22. gr. fjárl. um 57 millj. kr., um 99 millj. kr. lán af eigin fé raforkusjóðs og loks 97 millj. kr. skuld við ríkisábyrgðasjóð, sem fallið hefur á sjóðinn, vegna þess að rafmagnsveitur ríkisins hafa ekki getað staðið í skilum með sín lán. Þessi þróun rekstrarhalla og skuldasöfnunar verður að teljast óviðunandi fyrir slík fyrirtæki sem hér er um að ræða, og það er ánægjulegt, að nú skuli þó sýndur nokkur vottur þess að koma fjárhag þessara mikilvægu þjónustufyrirtækja á heilbrigðan grundvöll, en að því stefnir það frv., sem hér liggur fyrir. En ráðstafanir þær, sem þar er gert ráð fyrir, munu verða til þess að bæta fjárhag rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins. Þar er um að ræða ferns konar ráðstafanir, þar sem þrjár þeirra gera ráð fyrir eftirgjöfum á höfuðstól eða frestun á greiðslum afborgana og vaxta af þeim skuldum, sem ég gat um hér að framan, þ.e.a.s. 252 millj. af þeim 254, sem voru skuldir innanlands og mátti telja lausaskuldir eða óumsamdar skuldir, þ.e. eftirgjöf á höfuðstól og vaxtagreiðslum af lánum ríkissjóðs samkv. 22. gr., frestun á greiðslum fyrst um sinn á afborgunum og vöxtum af lánum raforkusjóðs, en það er þó gert ráð fyrir því, að þær upphæðir komi inn í raforkusjóð aftur síðar meir, þegar rafmagnsveitur ríkisins og héraðsrafmagnsveitur ríkisins eru þess umkomnar að greiða þær skuldir, því að það er ekki ætlazt til þess, að raforkusjóður líði fyrir það, þannig að hann missi algerlega það fé, sem þarna hefur verið úr honum greitt, og loks eftirgjöf á greiðslum höfuðstóls og vaxta af skuld við ríkisábyrgðasjóð, þar er um algera eftirgjöf að ræða. Í fjórða lagi er svo gert ráð fyrir því, að rafmagnsveitur ríkisins og héraðsrafmagnsveitur ríkisins fái auknar tekjur, er nægi til að greiða rekstrarhalla veitnanna. Um þetta atriði var þegar getið í aths. við þann lið í fjárlfrv., sem fjallar um rafmagnsveitur ríkisins. Þessi tekjuauki er ætlað að fáist samkv. 4. gr. frv., en samkv. ákvæðum þeirrar gr. er þeim fyrirtækjum, sem selja raforku í heildsölu, gert að greiða verðjöfnunargjald til rafmagnsveitu ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins og miðist gjaldið við magn afls og orku, sem hlutaðeigandi aðili hefur til sölumeðferðar. Það er gert ráð fyrir, að þessar tekjur verði á árinu 1966 35 millj. kr., en síðan er gert ráð fyrir árlegri endurskoðun verðjöfnunargjaldsins og sé með þeirri endurskoðun komið í veg fyrir, að gjaldið hækki með vaxandi raforkusölu, eins og tekið er fram í aths. við frv., þannig að heildargjaldið miðist við 35 millj. kr. Eins og ég gat um áður, munu þessar ráðstafanir verða til þess að bæta fjárhag rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins og vinna á móti þeirri hallarekstrarþróun, sem verið hefur hjá þessum fyrirtækjum og verður að teljast óeðlileg og óviðunandi. Með þessum ráðstöfunum telur meiri hl. n. að stefnt sé í rétta átt og leggur því til, að frv. verði samþ., en gerir þó tillögur um tvær breyt., sem ekki hrófla við meginefni frv. Þær till. er að finna á þskj. 182. Hin fyrri fjallar um breyt. á 10. gr. frv., þeirri gr., sem fjallar um gerðardóminn, 4. mgr. þeirrar gr., þar sem gert er ráð fyrir breytingunni, að gerðardómurinn starfi, eins og þar segir, á þeim stað, þar sem mæling sú, sem ágreiningurinn ris um, fer fram, og setur sér sjálfur starfsreglur. Um þetta vildi ég segja það, að ég mundi vilja taka þessa till. aftur til 3. umr. til nánari athugunar með tilliti til þess, að nákvæmar verði orðað, hvað við er átt, þegar talað er um „á þeim stað“, en átt er við, að það sé í því lögsagnarumdæmi, þar sem mæling sú, sem ágreiningur rís um, fer fram. Mun meiri hl. n. taka þetta til athugunar fyrir 3. umr., þannig að þessi brtt. er þá tekin aftur til 3. umr. Seinni brtt., nr. 2 á þessu sama þskj., er við 11. gr. frv., þar sem bætt er við greinina, eins og hún er núna, að reglugerðin, sem gert er ráð fyrir að ráðh. sé heimilt að setja, þar sem nánari ákvæði verði sett um verðjöfnunargjaldið samkv. l., sú reglugerð skuli sett að fengnum till. Sambands ísl. rafveitna. Þar er um að ræða samtök, sem allar rafmagnsveitur, einnig rafmagnsveitur ríkisins, eru aðilar að, og það þykir ekki óeðlilegt, að þegar settar verði nánari reglur um framkvæmd þessara laga, verði leitað álits þessa aðila, Sambands ísl. rafveitna. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. með þessum breytingum.



Herra forseti. Á þskj. 180 liggur fyrir nál. um þetta mál frá 1. minni hl. fjhn., þ.e.a.s. frá hv. 11. þm. Reykv. og mér. Í 1. gr. þessa frv. eru ákvæði um heimildir til að taka á ríkissjóð nokkuð af skuldum rafmagnsveitna ríkisins, en við í 1. minni hl. fjhn. teljum, að það sé álit of skammt gengið í því efni, og við flytjum till. um breyt. á frv. að þessu leyti, og er það fyrri till. á þskj. 176. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Við greinina (1. gr. frv.) bætist ný mgr.: Enn fremur er ríkisstj. heimilt að ákveða, að ríkissjóður taki að sér greiðslu á föstum lánum, erlendum og innlendum, sem tekin hafa verið handa raforkusjóði vegna rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins, eins og lánin verða við lok ársins 1965.“ Ég vek athygli á, að það er prentvilla þarna í einu orði. Það stendur „eins og lánin verði“, en á að vera auðvitað „eins og lánin verða við lok ársins 1965“. Í nál. okkar er gerð grein fyrir því, hvað þessi lán, bæði erlend og innlend, nema háum fjárhæðum, og hv. frsm. meiri hl. n. skýrði einnig frá því áðan í sinni ræðu. Við teljum, að rafmagnsveitur ríkisins geti ekki risið undir skuldunum, sem á þeim hvíla, og þess vegna sé rétt, að ríkið taki að sér greiðslu á þessum skuldum. Til stuðnings því áliti okkar viljum við benda á, að árið 1964 voru vaxtagreiðslur rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins samtals um 35.6 millj. kr., en rekstrarhalli það ár var 42.2 millj. Af rekstrarhallanum voru um 6.5 millj. afskriftir af gengistapi, sem rafmagnsveiturnar hafa orðið fyrir. Þannig kemur það fram, að ef rafmagnsveiturnar hefðu verið skuldlausar 1964, hefði rekstrarreikningur þeirra verið um það bil sléttur það ár, aðeins örlítill rekstrarhalli. Þetta teljum við að sýni það, að rafmagnsveiturnar geti ekki risið undir þessum skuldum. Og því teljum við réttmætt, að heimild sé veitt til að létta þeim af rafmagnsveitunum. Það hefur verið að sumu leyti illa búið að þessu ríkisfyrirtæki. Þegar genginu var breytt 1960 og aftur 1961, urðu rafveiturnar fyrir miklu gengistapi. Það er fært eignamegin á þeirra efnahagsreikning gengistap, fullar 130 millj. kr. Og rafmagnsveiturnar hafa orðið að borga vexti af þessari upphæð. Þetta gengistap hefði ríkið átt að taka á sig þá strax, eins og það tók að sér að borga verulegan hluta af gengishalla bankanna. Fyrirsjáanlegt var þá strax, að rafmagnsveiturnar gátu ekki borið þennan mikla gengishalla. Stjórnarvöldin hefðu þá átt að samþykkja að losa rafmagnsveitur ríkisins við gengistapið og einnig að létta gengistapi af stofnlánasjóðum Búnaðarbankans. Hvorugt var gert, en þetta hvort tveggja þarf að leiðrétta. Í þessu frv. eru ákvæði um nýjan skatt, sem rafmagnsnotendum er ætlað að greiða, en skatturinn er nefndur verðjöfnunargjald í frv. Þar vantar hins vegar ákvæði um verðjöfnun, og það er ekki mögulegt að okkar áliti að samþykkja verðjöfnunarskatt, nema verðjöfnun sé ákveðin um leið. Til þess að bæta úr þessu, sem mér dettur í hug að stafi af vangá hjá þeim, sem sömdu frv., höfum við í 1. minni hl. leyft okkur að flytja brtt., sem er 2. brtt. á þskj. 176, og í þeirri brtt. okkar er lagt til, að söluverð á rafmagni frá rafmagnsveitum ríkisins til héraðsrafmagnsveitna skuli vera jafnhátt því verði, er Rafmagnsveita Reykjavíkur greiðir Landsvirkjun fyrir rafmagn, og verð á rafmagni frá héraðsrafmagnsveitum ríkisins skuli vera hið sama og rafmagnsverð hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Við gerum ráð fyrir í till., að ríkissjóður greiði þann halla, sem verða kann á rekstri rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitnanna vegna þessa ákvæðis. Allar meiri háttar framkvæmdir í raforkumálum hér á landi hafa verið gerðar af ríkinu eða með aðstoð þess. Þegar einstök bæjar- eða sveitarfélög hafa ráðizt í virkjanir fallvatna, hafa þau undantekningarlaust notið ríkisábyrgðar til tryggingar lánum, er þau hafa tekið til framkvæmdanna, og oft einnig beinnar aðstoðar ríkisstj. við útvegun lánsfjár. Ríkið á helming Sogsvirkjunar, sem nú nefnist Landsvirkjun. Einnig á ríkið aflstöðvar og orkuveitur um land allt. Ríkið er þannig nú langstærsti raforkuframleiðandi og raforkusali landsins, en samkv. þeim upplýsingum, sem fjhn. Alþ. fengu á síðasta þingi, er talið, að heildsöluverð á rafmagni frá rafmagnsveitum ríkisins utan landsvirkjunarsvæðisins sé um 30% hærra en frá Landsvirkjun, sem ríkið á að hálfu leyti, og söluverð á rafmagni frá héraðsrafmagnsveitum ríkisins sé 40-50% hærra en verðið hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Þessi verðmunur þarf að hverfa. Allir landsmenn eiga að njóta sömu viðskiptakjara frá rafmagnsverzlun ríkisins, það er réttlætismál. Ég vil benda á í þessu sambandi, að fyrir mörgum árum voru sett lög um sama verð á olíu og benzíni um land allt. Sama á að gilda um rafmagnið. Það á að vera hið sama alls staðar frá þeim orkuveitum, sem ríkið á að meira eða minna leyti. Í desembermánuði 1964, núna fyrir um það bil einu ári, talaði einn af þm. Sjálfstfl., sem á sæti hér í þessari þd., í útvarpið um daginn og veginn. Hann lýsti þar mjög ákveðið þeirri skoðun sinni, að það ætti að vera sama rafmagnsverð um land allt. Og mér þykir mjög trúlegt, að fleiri af hv. þm. í stjórnarflokkunum séu sama sinnis. Þetta gefur óneitanlega vonir um, að tillaga okkar um jafnt rafmagnsverð nái samþykki í þinginu. Verði brtt. okkar samþ., þær sem ég hef nú lýst, er eðlilegt, að sú breyting verði gerð á frv., að rafmagnsskatturinn, ef hann verður í lög tekinn, renni í ríkissjóð, en ekki til rafmagnsveitna ríkisins. Mætti þá athuga það við 3. umr. frv. Mér skilst líka á hv. frsm. meiri hl., að þeir ætli að taka aftur brtt. til 3. umr., svo að þar verður eitthvað af slíkum till. á ferð. 1. minni hl. fjhn, hlýtur að mæla gegn frv., ef brtt. þær, sem við berum fram, verða felldar. Þá er þetta gjald skattur, en ekki verðjöfnunargjald, þó að það sé nefnt því nafni, og við teljum, að það sé komið meira en nóg af nýjum sköttum á þessu þingi.



Herra forseti. Eins og hér hefur fram komið, hefur fjhn. ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þessa frv. Ég hef í því nál., sem ég hef gefið út, gert grein fyrir afstöðu minni, en niðurstaðan er sú. að ég er mótfallinn frv. eins og það liggur fyrir. Kjarni þessa máls, sem hér liggur fyrir. er sá, að rafmagnsveitur ríkisins hafa um nokkurt árabil verið reknar með talsverðum greiðsluhalla. Þessi greiðsluhalli, sem við stöndum frammi fyrir nú, er því ekkert nýtt fyrirhæri. Hann hefur verið til staðar nú um margra ára skeið, og ég ætla, að engum hv. alþm. hafi komið þessi greiðsluhalli neitt á óvart. Það vissu allir, að þegar ákvarðanir voru teknar um það, að rafmagnsveitur ríkisins skyldu standa undir framkvæmdum í þá átt að rafvæða dreifbýli landsins og taka að sér rafmagnsrekstur á þeim stöðum á landinu, þar sem aðstæður eru tiltölulega erfiðastar til þess að reka slíkan rekstur, mundi þetta þýða, að ríkið yrði að leggja nokkurt fé með þessum rekstri. Og þetta hefur líka verið gert nú um langan tíma og aldrei verið imprað á öðru en ríkið þyrfti að standa undir þessum greiðslum fyrr en nú, að nú er brugðið þannig við, að því er haldið fram. að ríkissjóður geti ekki lengur innt af hendi þær greiðslur, sem hann hefur greitt til rafmagnsveitna ríkisins nú um nokkuð langan tíma, nú þurfi ríkissjóður að draga að sér höndina og þá sé ekki um annað að ræða en afla teknanna á annan hátt, og þá hefur niðurstaðan orðið þessi, að ákveða að leggja á nýjan rafmagnssöluskatt á alla raforkusölu í landinu svo að segja og afla á þann hátt tekna til þess að standa undir greiðsluhalla rafmagnsveitna ríkisins. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það, hvernig stendur á því, að þessi greiðsluhalli hefur verið. Það gefur alveg auga leið, að það að leggja rafmagnslínur um sveitir landsins. eins og gert hefur verið, kostar fjármagn. Í mörgum tilfellum hefur þurft að taka lán í þessu skyni og stundum óhagstæð lán, og rafmagnsveitur ríkisins verða að standa undir þessum lánum að talsverðum hluta. Það er heldur ekkert um að villast, að rafvirkjanir, sem ráðizt var í á sínum tíma, bæði á Vestfjörðum og eins á Austfjörðum, voru þannig með þeim löngu dreifilínum, sem þar hlutu að fylgja með, að þessar rafveitur hlutu a.m.k. um nokkurt árabil að verða nokkuð óhagstæðar. Til viðbótar við þetta kemur svo það, að rafmagnsveitur ríkisins hafa orðið að taka á sig mikil töp vegna gengisbreytinga. Nú er upplýst, að þær hafa tekið á sig um 130 millj. kr. fjárhæð, sem þær verða að standa undir í formi gengistapa vegna erlendra lána, sem rafmagnsveiturnar stóðu undir. Þá er einnig upplýst, að allmikið af lánum þeim, sem rafmagnsveitur ríkisins nú hafa, eru mjög óhagstæð lán, lán með 7-9% vaxtakjörum, og sum hver eru vísitölutryggð, og þarf því að borga miklum mun meira af þeim lánum en almennt hefur gerzt um lán í þessu landi. Allt ber því að sama brunni, að það er ofureðlilegt, að hér sé um nokkurn greiðsluhalla að ræða. Hvernig svo er háttað rekstrinum að öðru leyti, hvort hann er eins hagkvæmur í öllum greinum og mögulegt er, skal ég ekkert um segja. Við höfum ekki haft neina aðstöðu til þess að kynna okkur það í einstökum greinum, hvernig reksturinn fer fram og hvort er hægt að spara í einhverjum greinum eða ekki. En þrátt fyrir þennan hallarekstur, sem hefur verið hjá rafmagnsveitum ríkisins, er það þó staðreynd, að sú raforka, sem þær hafa selt, hefur allajafna verið dýrasta raforka, sem seld hefur verið í landinu. Þegar svo gripið er til þess ráðs að leggja sérstakan skatt á rafmagnssöluna í landinu til þess að standa undir hallarekstri rafmagnsveitna ríkisins, hefur hæstv. ríkisstj. þótt viðkunnanlegt að kalla þetta gjald verðjöfnunargjald, því að það liggur alveg óumdeilanlega fyrir, að sá verðmismunur, sem er nú á rafmagni í landinu, á að haldast áfram. Þar verður enginn munur gerður á. Það er því ekki verið að afla hér fjár til þess að jafna rafmagnverðið frá því, sem veríð hefur. Hér er verið að afla fjár til þess að standa undir ákveðnum útgjöldum, sem ríkissjóður hafði raunverulega tekið að sér að standa undir og hefur staðið undir af eðlilegum ástæðum. Það er ekki auðvelt fyrir okkur alþm. að gera okkur fyllilega ljósa grein fyrir því, hvernig þetta gjald kemur niður. En þó er alveg augljóst, að gjaldið hlýtur að koma nokkuð misjafnlega þungt niður á þá aðila, sem eiga að borga þetta gjald. Það er upplýst, að rafmagnsverðið í landinu á hinum ýmsu stöðum er mjög breytilegt. Og þeim, sem nú verða að borga tiltölulega hátt rafmagnsverð, er ætlað að borga jafnmikið af gjaldinu, miðað við selda orku, eins og hinum er ætlað að standa undir, sem búa við langsamlega ódýrasta raforku. Það er því eðlilegt, að það komi fram nokkrar kvartanir frá þeim, sem eiga að greiða þetta gjald. Þá vitum við það einnig, að rafmagn er selt með mjög misjöfnu verði frá hinum einstöku rafveitum eftir því, til hvers raforkan er notuð. Þannig er raforka, sem seld er til hitunar, yfirleitt miklu ódýrari en raforka, sem seld er t.d. til vélarekstrar eða margs annars. Og raforka, sem seld er til næturhitunar á ýmsum stöðum er seld á sérstaklega lágu verði. Það gefur því alveg auga leið, að það að leggja jafnþungt gjald miðað við selt afl í þeim tilfellum, þar sem raforkan er seld frá veitunni á mjög lágu verði, eins og í hinum tilfellunum, þar sem raforkan er seld á miklum mun hærra verði, þetta hlýtur að valda misrétti og koma mjög misjafnlega við. Enda eru begar fram komnar upplýsingar um það, að einstakar rafveitur benda á, að ef eigi að halda uppi þessu gjaldi, eins og hér er lagt til, verði þær annaðhvort að hækka rafmagnssölu til hitunar svo mikið, að hætta sé á, að menn verði að hætta að nota þá upphitunaraðferð og hverfa þá að annarri hitaorku, eða þá að enn önnur rafmagnssala á þessum stöðum verður að taka á sig ákveðna meðgjöf með sölunni á raforku til upphitunar. Mér sýnist því, að þetta gjald sé lagt á samkv. þessu frv. á mjög ónákvæman hátt, að ekki sé meira sagt. Því hefur verið haldið fram, að af þessum ástæðum muni rafmagnsverð í útsölu yfirleitt verða hækkað um 8-10%, og ég hygg, að það sé ekki fjarri sanni. Þó getur það orðið nokkur misjafnlega mikið hjá hinum einstöku veitum. En nú er einnig upplýst, að það standa til hér frekari hækkanir en þessi hækkun, sem ráðgerð er í þessu frv. Upplýst er, að stjórn Landsvirkjunarinnar hefur tilkynnt sínum viðskiptaaðilum, að hún hafi ákveðið allverulega hækkun á rafmagni nú um næstu áramót, og mun sú hækkun ekki vera minni en sú, sem hér um ræðir í þessu frv. Það eru því allar horfur á, að nú um áramótin eða fast upp úr áramótunum hækki allt rafmagnsverð í landinu til almennra nota í kringum 20% eða yfir 20%. Hér er um mikla hækkun að ræða, sem hlýtur vitanlega að draga dilk á eftir sér. Ég hef fengið aðstöðu til þess að lita yfir greinargerð frá einum rafveitustjóra varðandi þessi mál, og mér þykir ástæða til þess að lofa hv. þdm. að heyra hér niðurlagsorð þessa rafveitustjóra varðandi þessi mál. en fyrr í þessari grg. hefur hann gert mjög ýtarlega grein, að mínum dómi, fyrir því, hvað muni gerast í þessum verðlagsmálum, ef þetta frv. verður samþ. og eins ef sú hækkun verður framkvæmd, sem landsvirkjunarstjórn hefur boðað. En þessi rafveitustjóri segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í júlí 1966,“ - en þá er gert ráð fyrir ákveðinni viðbótarhækkun á rafmagni frá Landsvirkjun, og því er þessi viðmiðun, - „í júlí 1966 verða væntanlegar hækkanir á heildsöluverði raforku hjá Rafveitu Hafnarfjarðar orðnar 71.2%, eða 53.8% hækkun á heildsöluverði plús greiðsla í verðjöfnunarsjóð. 2) Áætlaður raforkuskattur Rafveitu Hafnarfjarðar 1966 er 1 millj. 840 þús. kr. eða 8.60% af áætluðum nettótekjum. Og ofan á þessar 1 millj. 840 þús. kr. þurfa svo rafmagnsnotendur á orkuveitusvæðinu að greiða í aukinn söluskátt til ríkisins um 138 þús. kr. 3) Til þess að mæta væntanlegum hækkunum á heildsöluverði þarf Rafveita Hafnarfjarðar að hækka útsöluverð sitt um 20.5%. 4) Miðað við óbreytt verð á raforku til hitunar, mun Rafveita Hafnarfjarðar koma til með að greiða með raforkusölu til næturhitunar á árinu 1966 116 800 kr., auk alls kostnaðar vegna mælaálesturs, reikningsútskriftar, innheimtu og hlutdeildar í hinum almenna rekstri og viðhaldi. Ef verð á raforku til næturhitunar yrði hins vegar hækkað um 20%, mundi rafveitan hafa aðeins um 106 þús. kr. upp í annan kostnað en vegna raforkukaupa, álagsstýringarkerfis og mæla, en það mundi alls ekki nægja.“ Þessi niðurstaða í grg. rafveitustjórans í Hafnarfirði segir sína sögu. Hér stöndum við frammi fyrir því, að þessi skattur, sem frv. felur í sér, mundi hækka útsöluverð á rafmagni í Hafnarfirði um 8.60%. En þegar einnig er tekið tillit til þeirrar hækkunar, sem boðuð hefur verið af landsvirkjunarstjórn og ganga mun í gildi nú upp úr áramótum og hækka svo enn á miðju næsta ári, mundi útsöluverð á rafmagni í Hafnarfirði hækka um 20.5%, og þó yrðu málin þannig, að það er sýnilegt, að annaðhvort yrði horfið að því ráði á þessum stað að hækka almenna raforkusölu meir en hér er nefnt, til þess raunverulega að standa undir orkusölunni til upphitunar, eða þá hætta er á, að þeir, sem útbúið hafa sig til þess að nota raforku til upphitunar, yrðu að hverfa frá því og snúa inn á aðra upphitunaraðferð. Ég tel því, að það leiki enginn vafi á, að með þessum nýja skatti, sem ríkisstj. hugsar sér að leggja hér á, sé ekki mikill vandi leystur. Hér er ríkisstj. á nákvæmlega sömu leiðinni í þessum efnum og hér hefur verið rædd á undanförnum dögum, að ríkisstj. er á í öðrum tilfellum. Ríkisstj. fer þá leið að fella niður útgjöld ríkissjóðs til framkvæmda, sem þó er ekki hægt að skjóta sér undan, og þá er ákveðið að leggja á nýja skatta, til þess að hægt sé að halda áfram þessum framkvæmdum. Þessir skattar munu allir hafa þær afleiðingar, að þeir ýta undir vöxt dýrtíðarinnar í landinu, og sami vandinn kemur til ríkisstj. innan skamms aftur. Ástæðurnar til þess, að ríkissjóður getur ekki lengur staðið undir þeim útgjöldum, sem honum hefur verið ætlað að standa undir, eru vitanlega afleiðingar dýrtíðarstefnunnar, sem farin hefur verið að undanförnu. Og það er engin leið út úr þeim vanda önnur en sú að takast á við dýrtíðarvandamálið sem slíkt, því að það að leggja, á einn skatt nú og annan eftir viku o.s.frv. er vitanlega engin lausn á vandamálinu. Ég lít á þennan skatt, sem hér um ræðir, sem skatt fyrir ríkissjóð. Hér er ekki um neitt verðjöfnunargjald að ræða. Hér er um það að ræða að afla ríkissjóði ákveðinna tekna, og af þeim ástæðum er ég andvígur þessu frv. Ég tel, að fella beri frv. í því formi, sem það er. Hitt er svo annað mál, að það er eflaust orðin þörf á því að taka raforkumál okkar í heild til rækilegrar endurskoðunar. Það þarf að taka til athugunar, hvernig á að koma fyrir t.d. verðlagningu á rafmagni. Það er mikið vandamál, en það verður ekki gert með slíku skattgjaldi sem þessu. Og ég held einnig, að það þyrfti að taka á þeim málum á annan hátt en gert er ráð fyrir í þeirri brtt., sem tveir framsóknarmenn flytja hér, þó að ég efist ekki um, að yrði hún samþ., mundi hagur ýmissa raforkukaupenda í landinu leiðréttast talsvert. En ég held þó, að það þyrfti að taka á þeim málum á allt annan veg en þar er lagt til.



Herra forseti. Sökum þess að hæstv. ráðh. Ingólfur Jónsson, sem fer með raforkumál, er staddur í embættiserindum í London þessa daga, þykir mér rétt að segja hér örfá orð til leiðréttingar eða upplýsingar við hv. síðasta ræðumann, sem auðsjáanlega hefur ekki enn þá kynnt sér þetta mál til hlítar. Hv. þm. segir, að hér sé alls ekki um neitt verðjöfnunargjald að ræða, og eitthvað svipað skildist mér að hv. 1. þm. Norðurl. v. vildi telja rétt vera. Hér er auðvitað um fullkominn misskilning að ræða. Það er óumdeilanlegt, að rafmagnsveitur ríkisins hafa nú í mörg ár verið reknar með mjög verulegum halla. Lengi vel var látið við það sitja, að sá halli safnaðist upp í auknum skuldum rafmagnsveitnanna, og það var hægt undir þessu að standa, meðan tekjuafgangur var hjá ríkissjóði, og var þó ærið áhyggjuefni, bæði fyrir fjmrh. og raforkumrh. á sínum tíma. Nú hefur svo snúizt á árinu 1964 og að því er enn er séð á árinu 1965, að í stað tekjuafgangs er um halla að ræða, greiðsluhalla, þannig að ríkið hefur orðið að ganga á sína fyrri sjóði eða taka lán til þess að geta staðið undir aðkallandi greiðslum. En það hefur ekki verið gerð nein ráðstöfun fram að þessu til þess að bæta hag rafmagnsveitna ríkisins og sjá því borgið, að halli þeirra safnaðist ekki fyrir í auknum skuldum fyrirtækisins sjálfs, sem lentu þá á neytendum þess eða á ríkissjóði. Nú geta menn auðvitað til bráðabirgða sagt eða til frambúðar ákveðið, að ríkið eigi að standa undir þeim halla, sem hér um ræðir. En þá verða menn einnig að horfast í augu við það, að útvega verður tekjur í ríkissjóð til þess að standa undir þeim halla. Og eins og fram hefur komið, er ekki hægt að gera það nú nema með skattlagningu á ný. Og þá er spurningin þessi: Hvort er eðlilegra, að þeir, sem rafmagns njóta í landinu, taki á sig þessa byrði, eða það verði lagður almennur skattur á alla landsmenn til þess að standa undir þessu? Og kemur í raun og veru í einn stað niður, hvort í bili þyrfti til þess aukinn skatt eða þó að hægt væri af þeim. sköttum, sem fyrir eru, að standa undir þessum kostnaði. Spurningin hlýtur engu að síður að verða sú sama: Er sanngjarnt, að þeir landsmenn, sem hafa ekki rafmagn, njóta ekki þeirra miklu hlunninda, sem rafmagnið er, taki þátt í því að borga almennan skatt, sem renni til þess, að þeir, sem rafmagnsins njóta, geti notið þeirra miklu fríðinda? Ég held, að hver sá, sem veltir þessu máli fyrir sér og skoðar hið sanna samhengi, hljóti að skilja, að það er ekkert vit í því, það er engin sanngirni í því, að þeir landsmenn, sem af einhverjum sökum hafa ekki orðið rafmagnsins aðnjótandi, þurfi með almennri skattgreiðslu að standa undir hallanum af rafmagnsveitu ríkisins. Það væri í raun og veru að bæta gráu ofan á svart. Það er fundið að því, að stjórnarvöld treysti sér ekki með nægilegum hraða að leiða rafmagn um allt land eða sjá öllum landsmönnum fyrir rafmagni. Þetta er vandamál út af fyrir sig, alvarlegt og mikið vandamál, sem verður að reyna að leysa á næstu árum, ýmist með nýjum rafmagnsvirkjunum, línum eða með stöðvum, dísilstöðvum, þar sem ekki þykir henta og ekki er fært að koma við rafmagnsvirkjunum eða nýjum línum. En þetta er mál fyrir sig, og það hefur tafizt að leysa það meira en margir vildu, þ. á m. jafnt menn í meiri hluta á Alþingi eins og í minni hluta, vegna þeirra fjárhagsbyrða, sem þetta mundi leggja á þjóðina í heild. En við viðurkennum allir, að þetta fólk, sem nýtur ekki rafmagnsins, er verr sett, og við hljótum, ef við viðurkennum það, einnig að viðurkenna, að það nær ekki nokkurri átt að láta það með almennri skattgreiðslu taka þátt í því að borga rafmagnið fyrir þá, sem rafmagnshlunnindanna njóta nú þegar. Þetta frv. byggist á þeirri meginhugsun, sem ég hef hér verið að lýsa, að það sé eðlilegt, að rafmagnsveitur ríkisins safni ekki skuldum vegna hallans, heldur sé reynt að tryggja, að hallinn verði afnuminn. Það er ráðgert að afnema hann að nokkru leyti með eftirgjöf á skuldum, fyrst og fremst með því, að ríkisábyrgðasjóður taki á sig til frambúðar þær skuldir, sem hann þegar hefur orðið að greiða, en þá ekki siður og ég get sagt fyrst og fremst með því að leggja almennt verðjöfnunargjald á rafmagnsneyzlu í landinu. Það er rétt, að í dag á þetta rafmagnsverðjöfnunargjald ekki að breyta þeim verðmismun, sem þegar er. Menn hafa ekki treyst sér til þess að taka það spor nú þegar. Það er alveg rétt. En ef það spor væri ekki stigið, sem hér er tekið, yrði til þess að koma þessum málum í lag að stórhækka rafmagnið hjá rafmagnsveitum ríkisins á þeim, sem þegar verða að borga hærra rafmagnsverð en við t.d. hér í Reykjavík og öðrum þeim stöðum, sem betur eru settir, eða hafa þann hátt á, sem mér skildist 5. þm. Austf. gerast talsmaður fyrir, að allir landsmenn, þar með einnig þeir, sem rafmagnið hafi ekki, taki þennan halla á sig, og það er tvímælalaust versti kosturinn. Það mætti segja, að fjárhagalega væri hitt hægt, að láta hækka rafmagnsverðið hjá neytendum rafmagnsveitna ríkisins svo mikið, að þær stæðu undir sér, rafmagnsveiturnar, og hallinn yrði úr sögunni. Þetta höfum við í ríkisstj. og okkar stuðningsflokkar á þingi ekki talið fært né eðlilegt, heldur talið hitt eitt sanngjarnt, að þar sem hinn mikli mannfjöldi er saman kominn, þar sem hægt hefur verið að virkja fyrst rafmagn allri þjóðinni að lokum til blessunar, að það fólk tæki á sig verulega aukna byrði til þess að hjálpa sínum samborgurum úti um landið. Og ég fullyrði, að það er rétt að kalla þá byrði. sem með þessu á fyrst og fremst að leggja á Reykvíkinga og þá, sem búa hér í nágrenni, það er eðlilegt að kalla þetta verðjöfnunargjald, og það er til þess að það komi alveg ljóst fram um þau miklu hlunnindi, sem við njótum af rafmagninu, að það er eðlilegt, að við hjálpum og borgum fyrir með aukagjaldi þau miklu hlunnindi, sem við höfum fengið með þessu fram yfir okkar samborgara. Hvort menn svo á seinna stigi málsins treysta sér út í almennt verðjöfnunargjald, enn þá róttækara en hér er ráðgert, það er mál, sem verður að skoðast, þegar þar að kemur. En hér er vissulega um verðjöfnunargjald að ræða. Það er vissulega um nýja stefnu í þessum málum að ræða, sem mér er alveg ljóst, og það kom glögglega fram af því, sem hv. 5. þm. Austf. sagði, að þeir, sem eingöngu hugsa um hag neytenda hér, þar sem fjölmennið er mest, verða á móti þessu. Það getur vel verið, að þetta verði óvinsælt mál hér, en ég segi: Það er eðlilegt og sanngjarnt, að við neytendur í Reykjavík og öðrum slíkum stöðum hjálpum til að gera aðra hluta Íslands einnig byggilega.



Herra forseti. Það voru nokkur orð í sambandi við það, sem hæstv. forsrh. hefur sagt hér. Mér þykir hann stilla þessum málum á alleinkennilegan hátt. Það er ábyggilega ekki ágreiningur á milli hans, eftir því sem hans orð féllu hér nú, og mín um það, að það sé eðlilegt, að þeir, sem búa við bezta aðstöðu í raforkumálum, veiti hinum nokkra aðstoð, sem búa við lökust kjör í þeim efnum. En það fer fjarri því, að þetta frv. miði að slíku. Ef stefnan hefði verið sú, þá hefði að sjálfsögðu átt að afla þessara 34 millj. kr. á þann hátt að hækka raforkuna mest hjá þeim, sem nú búa við hagstæðasta raforku, og hækka hana ekkert hjá þeim, sem t.d. eru viðskiptamenn við rafmagnsveitur ríkisins, sem búa við langsamlegasta óhagstæðast raforkuverð. En stefnan er ekki þessi. Stefnan er eingöngu sú, að það á að reyna að afla 35 millj. kr., og það er ákveðið að leggja þetta á raforkusöluna í landinu, fremur en að taka þetta inn með almennum tekjustofnum ríkisins. En þá erum við aftur komnir að því: Er það sanngjarnara, að þessar 35 millj. kr. séu innheimtar aðeins af þeim, sem nota raforku í landinu, heldur en að greiða þessar 35 millj. kr., eins og gert hefur verið hingað til, úr almannasjóði. Það er lengi hægt að segja, að það sé réttmætt, að þeir borgi þessi gjöld, sem þau eru sérstaklega fyrir. Ættum við þá kannske von á því að segja það næst, að það sé alls ekki sanngjarnt að vera að taka úr ríkissjóði, sjóði allra landsmanna, fjármuni til þess að byggja hafnir á nokkrum stöðum á landinu og láta þá menn standa undir hafnarframkvæmdum, sem aldrei geta fengið höfn, og það sé auðvitað ekki sanngjarnt heldur að vera að láta þá menn greiða úr hinum almenna sjóði ríkisins framlög til skólamála, sem eðli málsins samkvæmt vegna búsetu sinnar í landinu geta ekki byggt skóla hjá sér? Slíkur hugsunarháttur sem þessi leiðir okkur þannig, að við leysum þetta allt upp í óteljandi smádilka, og svo á að skattleggja hvern út af fyrir sig. Ég hélt, að það hefði ekki verið neitt ágreiningsmál, að þegar t.d. 10 ára áætlunin var gerð um rafvæðingu sveitanna á Íslandi, þá var meiningin sú, að ríkisheildin, að allir landsmenn tækju þátt í því að koma þessari rafvæðingu á, og við það voru útgjöldin miðuð. Það vissu allir, að þessar veitur um sveitir landsins gátu ekki staðið undir stofnkostnaði. En sá stofnkostnaður hefur ekki verið afskrifaður nema að nokkru leyti, talsverðum hluta hefur verið velt yfir á rafmagnsveitur ríkisins, og þær hafa þurft að standa undir lánum, sem tekin voru í þessu skyni. En á þann hátt, sem framkvæmdin hefur verið, að taka smám saman upp greiðslur við afgreiðslu fjárl., þá hefur ríkisheildin staðið undir þessum útgjöldum, og það tel ég miklu eðlilegra. Ef stefnan væri sú að verðjafna á milli hinna ýmsu aðila, sem kaupa raforku, þá vildi ég ljá því fylgi mitt að taka einnig þessar 35 millj. kr., sem hér um ræðir, og jafna þeim þá þannig niður, að þeir beri auðvitað mest af þessari upphæð, sem hafa með aðstoð ríkisins komizt í langsamlega hagstæðasta aðstöðu í sambandi við raforkukaup í þessu landi. Nei, ég held, að það sé í rauninni alveg þarflaust fyrir hæstv. forsrh. að reyna að dulbúa þetta nokkuð. Það er langhreinlegast að játa það eins og það er. Málin eru þannig, að stefna sú, sem ríkisstj. hefur haldið uppi í efnahagsmálum, hefur leitt til greiðsluþrots hjá ríkinu. Ríkissjóður byrjaði að ryðja af sér ýmsum gjöldum, sem hann hefur borið, og svo er fundið upp á nýjum sköttum og einn af þessum sköttum er nú hér til umr. og á að leggjast á raforkukaupendur í landinu með þeim hætti, sem greinir í þessu frv. Hér er ábyggilega ekki um að ræða neina verðjöfnunarstefnu. Það væri auðvitað alveg sérstök óbilgirni, ef þannig ætti að halda á þessum málum nú að segja við viðskiptamenn rafmagnsveitna ríkisins, t.d. íbúa í Neskaupstað, í mínu byggðarlagi, að það ætti að segja við okkur sérstaklega: Þið verðið að standa undir þeim mikla kostnaði, sem af því er að leggja rafmagn í sveitir landsins, - vegna þess að svo vill til, að rafmagnsveitur ríkisins annast þetta verk líka og verða að taka á sig fjárhagslegar skuldbindingar af því. Vitanlega er ekki nokkur sanngirni, að t.d. við íbúarnir í Neskaupstað eigum sérstaklega með hækkandi rafmagnsverði að standa undir þessum gjöldum. Að sínu leyti er það auðvitað réttmætara að leggja þetta á alla þá, sem kaupa raforku í landinu, það er rétt, en ég teldi þó, að hitt hefði verið eðlilegast, að ríkið hefði áfram sem heild staðið undir þessum útgjöldum, af því að með því var í rauninni reiknað, þegar ráðizt var í þessar miklu framkvæmdir á hinum ýmsu stöðum, sem allir vissu að mundu ekki geta staðið undir sér.



Herra forseti. Mér þótti ósköp skemmtilegt að heyra, hvað hæstv. forsrh. virðist bera mjög fyrir brjósti þá fáu landsmenn, sem hafa ekki enn fengið rafmagnið. Ég hugsa, að það séu nú innan við 5%, frekar innan við það en meira af landsmönnum, sem eru utan við rafmagnið enn þá, og ég vildi nú óska þess, að hæstv. forsrh. sem formaður í ríkisstj. ætti hlut að því, að stjórnarvöldin hristi af sér slenið og reyni nú að ljúka rafvæðingunni svo fljótt sem mögulegt er, en það hefur verið allmikill seinagangur á því upp á síðkastið og virðist vera svo nú um þessar mundir. Hæstv. ráðh. segir, að það sé mjög ósanngjarnt, að þeir, sem ekki hafa rafmagn, taki þátt í að borga hallann. Þessi skattur er innan við einn af þúsundi af ríkistekjunum, eins og hann er áætlaður. Ég held satt að segja, að þeir, sem eru rafmagnslausir, mundu gjarnan vilja eiga þátt í því að borga þetta litla brot með öðrum, ef það gæti orðið til þess, að rafmagnsveiturnar gætu fyrr en ella orðið við óskum þeirra um að láta þá hafa rafmagnið. En mér finnst eitthvað ekki að öllu leyti gott samræmi í þessu, sem hæstv. forsrh. sagði um, hvað það væri ósanngjarnt að leggja nokkuð á þessa menn, sem eru án rafmagnsins, - ekki gott samræmi í því og frv., sem hans ríkisstj. leggur fram, því að í fyrstu greinum þessa frv. er gert ráð fyrir því að taka yfir á ríkið af skuldum rafmagnsveitna ríkisins 252 millj. Það eru að vísu tæpar 100 millj. aðeins, sem er sagt að nú eigi að fá greiðslufrest á, það er til raforkusjóðs, en maður getur nú búizt við, að það verði aldrei rukkað inn hjá þeim. Þá eru þetta 252 millj., og ég sé ekki betur en að þessir rafmagnslausu menn eigi að standa undir sínum hluta af því alveg eins og við hinir. Mér finnst ekki vera fullt samræmi í þessu hjá hæstv. ráðh. Það hefur áður verið bent á það, bæði af mér og öðrum, að hér er náttúrlega ekki um verðjöfnun að ræða, úr því að mismunurinn á raforkuverðinu verður sá sami eftir sem áður, ef frv. verður samþ. óhreytt. Hæstv. forsrh. sagðist koma hér inn í umr. um þetta mál vegna þess, að raforkumrh. væri erlendis. En ég held, að hæstv. forsrh. hafi ekki áttað sig nógu vel á málinu, áður en hann flutti sína ræðu áðan.