Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Umferðir í útvarpsumræðunni verða tvær, 20 mínútur í fyrri umferð og 10 mínútur í þeirri síðari. Auk þess talar Kristín S. Kvaran 1. landsk. þm. í 15 mínútur og talar hún næst á eftir Samtökum um kvennalista í fyrri umferð. Röð flokkanna í útvarpsumræðunni verður þessi í báðum umferðum: Alþfl., Sjálfstfl., Alþb., BJ, SK, Framsfl. Ræðumenn verða: Af hálfu Alþfl. talar í fyrri umferð Jóhanna Sigurðardóttir, 2. landsk. þm., og Jón Baldvin Hannibalsson, 5. þm. Reykv., í síðari umferð. Fyrir Sjálfstfl. tala Þorsteinn Pálsson fjmrh. og Birgir Ísl. Gunnarsson, 4. þm. Reykv., í fyrri umferð og Halldór Blöndal, 2. þm. Norðurl. e., í síðari umferð. Ræðumenn Alþb. í fyrri umferð verða Ólafur Ragnar Grímsson, 7. þm. Reykv. og Guðrún Helgadóttir, 10. landsk. þm., en Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e., í síðari umferð. Af hálfu BJ talar Guðmundur Einarsson, 4. landsk. þm., og talar hann í báðum umferðum. Fyrir SK talar Guðrún Agnarsdóttir, 3. landsk. þm., í fyrri umferð og Kristín Halldórsdóttir, 7. landsk. þm., í síðari umferð. Ræðumenn Framsfl. verða Steingrímur Hermannsson forsrh. í fyrri umferð og Páll Pétursson, 2. þm. Norðurl. v., í þeirri síðari. Nú hefst umræðan og tekur fyrst til máls Jóhanna Sigurðardóttir og talar af hálfu Alþfl.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Tvívegis hefur Alþingi kosið rannsóknarnefnd í samræmi við ákvæði 39. gr. stjórnarskrárinnar, eins og þessi tillaga gerir ráð fyrir. Í því sambandi skal eftirfarandi rifjað upp þegar forustumenn Sjálfstfl., sem beygt hafa Framsfl. til hlýðni í þessu máli, reyna nú að koma í veg fyrir skipan rannsóknarnefndar Alþingis í Hafskipsmálinu. Þau dæmi sýna vel þá breytingu sem orðið hefur á Sjálfstfl. á undanförnum árum þar sem nú ræður ríkjum fyrst og fremst frjálshyggjan í sinni verstu mynd og hagsmunagæsla fyrir gróðaöflin í þjóðfélaginu. Á Alþingi árið 1955 var lögð fram tillaga af sjálfstæðismönnum um að Alþingi kysi nefnd fimm sérfróðra manna til að rannsaka milliliðagróða, en ásakanir voru þá uppi um að hópur milliliða í þjóðfélaginu rakaði saman gróða á kostnað þjóðarheildarinnar. Fjvn. mælti með samþykkt þáltill. með þeirri breytingu að í stað þess að utanþingsnefnd eða nefnd sérfræðinga rannsakaði málið yrði rannsókn falin þingmannanefnd með rannsóknarvald sem valin yrði í samræmi við ákvæði 39. gr. stjórnarskrárinnar. Það var því afstaða forustumanna Sjálfstfl. og Framsfl. á þeim tíma, sem þá fóru með stjórn landsins, að skynsamlegast og vænlegast til árangurs væri að skipa rannsóknarnefnd þingsins í málið. Athyglisvert er að undir þetta álit skrifuðu m.a. þingmenn Sjálfstfl., þeir Pétur Ottesen, Jónas G. Rafnar fyrrv. bankastjóri Útvegsbankans og Magnús Jónsson, fyrrum fjármálaráðherra og bankastjóri Búnaðarbankans, sem var flm. till. um skipan utanþingsnefndar eða nefndar sérfróðra aðila, en breytti afstöðu sinni í stuðningi við rannsóknarnefnd þingsins að athuguðu máli. Annað dæmi um þá breytingu sem orðið hefur á Sjálfstfl.: Í Nd. Alþingis 21. mars 1956 var tekin til síðari umræðu tillaga um skipan rannsóknarnefndar samkvæmt 39. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fimm manna þingmannanefnd var falin rannsókn á okurlánastarfsemi. Bjarni Benediktsson þáverandi dómsmrh. fagnaði þá sérstaklega skipan þingmannanefndar til að rannsaka málið og sagði, með leyfi forseta: "Almenningur á heimtingu á því, að hér sé gengið alveg milli bols og höfuðs á spillingu, ef um spillingu er að ræða, og ef um ósannan söguburð er að ræða, þá eiga þeir, sem fyrir röngum sökum eru hafðir, einnig rétt á því að vera hreinsaðir." Þessi orð fyrrverandi leiðtoga Sjálfstfl., sem fagnaði sérstaklega skipun rannsóknarnefndar þingsins í málinu, eiga vissulega við um það mál sem hér er til umræðu um skipan rannsóknarnefndar þingsins í Hafskipsmálinu. Á því eru margar hliðar sem hver um sig kallar á ítarlega rannsókn þar sem brýnt er að ekkert verði undan dregið til að varpa ljósi á þetta mál. Ýmislegt hefur verið staðhæft og fullyrt í þessu máli og ásakanir uppi sem m.a. snerta æru og heiður fjölda manna sem með réttu eða röngu hafa verið bornir sökum í þessu máli. Þeir sem hafa hreinan skjöld í þessu máli eiga á því kröfu að einskis verði látið ófreistað til að hver einasti þáttur þessa máls verði upplýstur og öllum þeim spurningum verði svarað sem nú brenna á vörum fólksins í landinu. Orð hafa verið látin falla um að á ferðinni sé stórfellt fjármálamisferli, blekkingar og falsanir, misnotkun á pólitísku valdi, vanræksla í störfum bankastjórnar, bankaráðs og ráðherra, að forráðamenn Hafskips hafi sjálfir hagnast á misferli í rekstri félagsins, misnotkun hafi átt sér stað á lánafyrirgreiðslu ríkisbanka, lúxuslifnaður forráðamanna Hafskips og sóun í rekstri og tortryggni um að rétt sé að málum staðið með yfirtöku Eimskips á eignum Hafskips. Allt endi þetta í miklu fjármálahneyksli og stærsta gjaldþrotamáli í sögu íslenska lýðveldisins. Hér eru svo margar alvarlegar ásakanir á ferðinni að öllum má ljóst vera að mikið er í húfi að Alþingi sjái til þess að þannig verði að rannsókn á máli þessu staðið að öll atriði sem máli þessu tengjast verði skoðuð ofan í kjölinn og allt komi upp á borðið. Að öðrum kosti er víst að traust almennings á banka- og fjármálastofnunum þjóðarinnar bíði alvarlegan hnekki. Fólkið í landinu, sem skattlagt verður fyrir því fjárhagstjóni ríkisbankans sem af þessu leiðir, á kröfu á því að ekkert verði undan dregið í þessu máli. Ég vil aðeins lauslega reifa nokkra þætti sem fram hafa komið og sem rannsókn málsins verður að leiða í ljós: Hver er skýringin og hver ber ábyrgð á lánveitingum Útvegsbankans til Hafskips sem nú er sagt að nemi a.m.k. 400-500 millj. umfram tryggingar skulda og eiginfjárstöðu bankans? Hvers vegna var ekki fyrr gripið í taumana? Af hverju voru lánafyrirgreiðslur til Hafskips ekki fyrir löngu stöðvaðar? Til hvers er Alþingi að kjósa bankaráð í ríkisbanka sem ekki veit um 780 millj. kr. lánveitingu til stærsta viðskiptaaðila bankans eða hvernig tryggingum er háttað á hverjum tíma? Voru lánveitingar bankans veittar á röngum upplýsingum forráðamanna Hafskips um hag og rekstur fyrirtækisins? Voru ársskýrslur Hafskips undanfarin ár rangar og hvað er til í því að reikningsskil ársskýrslna hafi á hverjum tíma miðast við að fá fram sem hagstæðasta ársreikninga? Hvað er hæft í þeirri staðhæfingu að endurskoðendafyrirtæki í Bandaríkjunum hafi ekki treyst sér til að sjá um endurskoðun á reikningum Hafskips þar sem um sérkennilega viðskiptahætti hafi verið að ræða sem ekki stæðust venjulegar endurskoðunarreglur? Hvað er hæft í staðhæfingu um óreglu í bókhaldi Hafskips í Bandaríkjunum sem varði við bandarísk lög? Eru staðhæfingar réttar um 200 millj. kr. tap félagsins á árinu 1984, en í ársskýrslu félagsins kemur fram 95 millj. kr. tap? Fóru forráðamenn fyrirtækisins vísvitandi með blekkingar þegar þeir á aðalfundi félagsins héldu fram velgengni félagsins á Atlantshafssiglingaleiðinni sem skilaði góðum arði og að áætlanir félagsins hafi í megindráttum staðist? Það er allsérkennileg staða að ritstjóri Helgarpóstsins hafði á þeim tíma meiri og betri vitneskju um ástand og horfur í Atlantshafssiglingunum en forráðamenn Hafskips. Hvers vegna er því enn haldið fram í bréfi til hluthafa 27. nóv. 1985 eða fyrir rúmum hálfum mánuði að í febrúarmánuði hafi verið góðar vonir um að Atlantshafssiglingar félagsins mundu leiða til árangurs? Samt lá fyrir á þeim tíma samkvæmt upplýsingum Helgarpóstsins að mörg skipafélög höfðu á stuttum tíma gefist upp á þessari siglingaleið, að flutningsgetan var meiri en þörfin, að farmgjöld höfðu lækkað gífurlega á þessari siglingaleið, að Hafskip var eitt af fjölmörgum litlum skipafélögum sem bítast um 10% af þessum markaði. Þessum spurningum þarf m.a. að svara nú þegar gífurlegt tap Útvegsbankans blasir við, þegar þrautpíndir skattgreiðendur verða að bera byrðar vegna gjaldþrots Hafskips, þegar 300-400 starfsmenn Hafskips missa vinnu sína, þegar starfsmenn Hafskips eru ekki einungis að missa vinnu sína heldur margir hverjir fjármagnið sem þeir hafa sett í hlutafjáraukningu fyrirtækisins, kannske á forsendu þeirrar bjartsýni sem forráðamenn Hafskips kynntu þeim um Atlantshafssiglingarnar sem þó varð banabiti félagsins. Spyrja má líka: Af hverju hefur ekki í marga mánuði verið haldinn hluthafafundur hjá Hafskipi þó í langan tíma hafi verið ljóst hvert stefndi? Kom hluthöfunum það ekkert við hvað var að gerast? Starfsmennirnir eiga heimtingu á því að vita hvort þeim hafi verið seld hlutabréf á fölskum forsendum, eins og fullyrt er af fyrrverandi framkvæmdastjóra dótturfyrirtækis Hafskips í Bandaríkjunum, sem ofbauð sviðsetning og framsetning mála á hluthafafundi félagsins fyrr á árinu. Og fleira má nefna sem rannsaka þarf. Hvað er hæft í þeirri staðhæfingu að Hafskip hafi greitt ólögleg umboðslaun í stórum stíl frá því um það leyti sem Norður-Atlantshafssiglingarnar hófust til að tryggja sér farmflutninga frá Evrópu, en þar er talað um 400-500 þús. kr. aukagreiðslur í hverri ferð? Með því hafi Hafskip framið lögbrot á siglingaleiðinni og keypt flutninga dýru verði. Á sú fullyrðing við rök að styðjast að brotin hafi verið bandarísk tollalög þar sem Hafskip hafi flutt inn gáma án leyfis frá bandarískum tollayfirvöldum? Hvað er hæft í því að forstjóri Hafskips í Bandaríkjunum hafi staðið í einkainnflutningi bíla frá Evrópu til Bandaríkjanna fyrir sjálfan sig og aðra og andvirði þeirra og flutningur hafi verið kostaður af Hafskipi, eins og upplýst er af fyrrverandi framkvæmdastjóra dótturfyrirtækis Hafskips í Bandaríkjunum? Hvað er hæft í því að pappírsfyrirtæki forstjórans í Bandaríkjunum, Georgia Export Import, hafi mjólkað fé út úr Hafskipi fyrir þjónustu sem aldrei var veitt, eins og starfsmenn Hafskips í Bandaríkjunum halda fram? Hvað er hæft í þeirri fullyrðingu starfsmanna Hafskips í Bandaríkjunum að þetta hafi viðgengist með fullri vitneskju stjórnar félagsins og forráðamanna Hafskips sem hafi sjálfir hagnast á þessu svindli og lögleysu? Þetta eru spurningar og staðhæfingar, sem uppi eru í umræðunni, sem nauðsynlegt er að staðreyna og upplýsa. Það kemur nefnilega fólkinu í landinu við, sem borga þarf brúsann af þessu fjármálahneyksli, og það kemur Alþingi við ef fjármagn hefur verið flutt úr ríkisbanka til pappírsfyrirtækja Hafskips erlendis til að standa undir þvílíku bruðli, sóun og spillingu. Hér á vissulega einkafyrirtæki hlut að máli, en það kemur okkur öllum við ef rekstri fyrirtækisins hefur í langan tíma verið haldið gangandi með fjármagni úr ríkisbanka sem notað hafi verið m.a. til að fjármagna einkaneyslu og lúxuslifnað forráðamanna félagsins. Þess vegna er það ekkert einkamál þessara aðila, ef satt er sem haldið hefur verið fram í fjölmiðlum, að heildarlaun tveggja forráðamanna Hafskips hafi numið allt að 800 þús. kr. á mánuði eða nálægt fjórföldum árslaunum láglaunafólks sem lifa þarf af strípuðum launatöxtum - þess fólks sem nú fær sendan reikninginn af Hafskipsævintýrinu. Þetta fólk á kröfu á því að öll kurl komi til grafar um lúxuslíf og lystireisur forráðamanna Hafskips. Það er ekkert einkamál forráðamanna Hafskips, þegar ríkisbanki hefur dælt fjármagni inn í rekstur félagsins langt umfram veð og tryggingar, hvort sóun eða misferli hafi átt sér stað með þá fjármuni. Spurningin er því þessi: Hagnast forráðamenn Hafskips á öllu ævintýrinu meðan þjóðin stendur uppi með reikninginn? Okkur kemur það við ef einn hótelreikningur forráðamanna Hafskips samsvarar fernum árslaunum láglaunafólks í dagvinnu sem lifa þarf af kauptöxtunum. Það er ekkert einkamál forstjóra skúffufyrirtækis í Bandaríkjunum ef hann þiggur fjármagn úr rekstri Hafskips til að fjármagna lengdan kádilják með sjónvarpi, bar og einkabílstjóra til að aka sér út á flugvöll, í golfferðalög með sérsmíðaðar golfkúlur í skottinu sem bera einkennismerki Hafskips. Það er ekkert einkamál þessara manna ef fjármagn Hafskips, sem að verulegu leyti er lánsfé úr banka þjóðarinnar án fullnægjandi veða, er notað með þessum hætti. Vissulega eru þetta alvarlegar ásakanir sem ég hef nú lýst og fram hafa komið um lúxuslíf og laun forráðamanna Hafskips. En þegar senda á þjóðinni reikning upp á a.m.k. 500 millj. kr. vegna Hafskipsævintýrisins verður líka að upplýsa þessa þætti. Og spyrja má: Af hverju hafa forráðamenn Hafskips ekki borið af sér svo alvarlegar ásakanir ef þær hafa ekki við rök að styðjast? Af hverju fara þeir ekki að fordæmi Alberts Guðmundssonar, ef þeir hafa hreinan skjöld, og óska eftir að ríkissaksóknari kanni þær ásakanir sem á þá hafa verið bornar um sóun og bruðl í rekstri? Ekkert hefur verið borið til baka af forráðamönnum Hafskips í þessu efni. Mér dettur ekki í hug að setjast í dómarasætið og ásaka forráðamenn Hafskips varðandi þennan alvarlega þátt málsins. Ég hef hér einungis lýst því sem fram hefur komið og nauðsynlegt er að staðreyna og upplýsa í rannsókn málsins. Þeirri spurningu verður þá svarað t.d. hvort við höfum hér skýrt dæmi um það, sem Alþfl. hefur haldið fram, að hér búi tvær þjóðir í einu landi og að hér þrífist neðanjarðarstarfsemi, sukk og spilling sem verður að uppræta. Spurningin sem þjóðin á kröfu á að fá svar við er sú hvort hér hafi aðeins verið opnuð glufa inn í hyldjúpt neðanjarðarhagkerfi spillingarinnar sem þrífst á kostnað skattborgaranna í þessu landi. Ein röksemdin sem stjórnarflokkarnir færa fyrir því að ekki sé heppilegt að skipa rannsóknarnefnd þingsins í þessu máli er sú að óheppilegt sé að fundirnir séu haldnir fyrir opnum tjöldum. Þessi röksemd stenst ekki gagnvart þeirri tillögu sem ég hér mæli fyrir því ekki er gert ráð fyrir því í tillögunni þó krafa sé um það gerð af hálfu Alþýðubandalagsmanna. Hvað stendur þá eftir af röksemdafærslu frjálshyggjuforustunnar hjá íhaldinu að meina rannsóknarnefnd Alþingis að rannsaka málið, eins og leiðtogar Sjálfstfl. töldu best fyrir 30 árum þegar rannsaka átti mikilvægt mál sem varðaði hagsmuni almennings í landinu? Lítum nánar á það. Ráðherrar eru æðstu handhafar framkvæmdavaldsins í landinu. Eru það ekki hagsmunaárekstrar þegar nefnd í umboði framkvæmdavaldsins á að rannsaka málið, sér í lagi þar sem ýmsar aðdróttanir eru uppi um hlut einstakra ráðherra í þessu máli og vanrækslu í störfum embættismanna? Á að meina Alþingi með þessum hætti að gegna sínum skyldum sem eru að halda uppi ströngu eftirliti og aðhaldi með framkvæmdavaldinu? Er það ekki einkennilega að staðið að fela Hæstarétti að tilnefna menn í rannsóknarnefnd - Hæstarétti sem ef til vill á síðari stigum málsins þyrfti að taka málið til dómsmeðferðar? Nei, hér er í hæsta máta einkennilega að hlutunum staðið af hálfu stjórnarflokkanna. Ég tel að skynsamlegra væri fyrir núverandi forustu íhaldsins að liggja ekki undir grun um að láta stjórnast af hagsmunum gróðaaflanna í þjóðfélaginu. Ég hvet þá til að fylgja þess í stað fordæmi virtra fyrrverandi leiðtoga Sjálfstfl. sem töldu á sínum tíma að með skipan rannsóknarnefndar þingsins í mikilvægu máli væru hagsmunir fólksins í landinu best tryggðir. En ásjóna íhaldsins hefur breyst í tímanna rás. Frjálshyggjan ræður ríkjum og hagsmunir gróðaaflanna eru í fyrirrúmi. Ég hef þegar greint frá þeim mun sem er á þeirri tillögu sem ég hér mæli fyrir og tillögu Alþb. að því er varðar að rannsóknarnefnd þingsins starfi fyrir opnum tjöldum. Á tillögum okkar Ólafs Þ. Þórðarsonar, Guðrúnar Agnarsdóttur og Guðmundar Einarssonar er einnig sá munur, sem hvorki tillaga Alþb. eða ríkisstj. gerir ráð fyrir, að rannsökuð verði sérstaklega samningatilboð um yfirtöku eigna Hafskips eins og er lagt til í þessari tillögu. Þetta er mikilvægt atriði því að með slíkri könnun kæmi ótvírætt í ljós hvort yfirtaka Eimskipafélagsins á eignum Hafskips sé hagkvæmasti kosturinn til að tryggja hagsmuni Útvegsbanka Íslands og ríkissjóðs, samkeppni í flutningum til og frá landinu og atvinnuöryggi þeirra sem starfa við flutninga skipafélaga. Það er mikilvægt í þeirri stöðu sem uppi er að kannaðir verði ofan í kjölinn allir kostir sem fyrir hendi eru í þessu máli, bæði út frá því sjónarmiði að Útvegsbankinn verði fyrir sem minnstu fjárhagstjóni svo og með tilliti til að tryggð sé eðlileg samkeppni og hagkvæmni í skipaflutningum til og frá landinu. Ég fæ ekki betur séð en hvorugur þessara þátta sé tryggður eins og haldið hefur verið á málum. Af hverju eru ekki allir kostir í stöðunni kannaðir og látið fara fram útboð á eignum Hafskips? Eimskip er fært allt upp í hendurnar og enginn annar virðist hafa minnstu möguleika á að koma þar nálægt. Endahnúturinn er síðan riðinn á einokunaraðstöðu Eimskips með því að tryggja fyrirtækinu hafnaraðstöðu Hafskips einnig. Á ekkert að virða beiðni, sem liggur fyrir frá tólf fyrirtækjum, um að hafnaraðstaðan fylgi ekki með eignum Hafskips? Ætla þingmenn Reykvíkinga, íhaldsmennirnir Birgir Ísl. Gunnarsson og Friðrik Sophusson og framsóknarþingmaðurinn Haraldur Ólafsson, að láta það óátalið að Eimskip einoki hafnaraðstöðu í Reykjavík? Hvar eru nú einkunnarorð íhaldsins og stefna um að hagkvæmni sé best tryggð með samkeppni en ekki einokun? Spyrja má: Hvað er til í því að eignir Hafskips séu seldar Eimskipi langt undir sannvirði og með vildarkjörum, bæði skip og tækjakostur, m.a. með því að kaupverðið sé að stórum hluta vaxtalaust? Óttast íhaldið ekki að í skjóli einokunaraðstöðu sinnar hækki Eimskip farmgjöldin svo um munar? Verður þjóðin þannig látin greiða á skömmum tíma fyrir Eimskip yfirtöku þess á eignum Hafskips með auknum farmgjöldum í skjóli einokunaraðstöðu sem íhaldið vinnur nú að að færa þeim á silfurdiski? Er samtrygging skipafélaga um 20% hækkun nú á flutningsgjaldi á mjöli frá Íslandi, sem sumir segja að sé 50% hækkun, einungis byrjunin á því sem koma skal? Stærsti kröfuhafinn í þrotabú Hafskips, Útvegsbanki Íslands, sem og yfirmaður bankamála á Íslandi, sjálfstæðismaðurinn Matthías Bjarnason, talsmaður frjálsrar samkeppni og andstæðingur einokunar, geta haft áhrif á að Eimskip verði ekki tryggð einokunaraðstaða án þess að aðrir kostir séu kannaðir, án þess að útboð fari fram. Spyrja má líka: Á að treysta Útvegsbankanum einum til að meta hvað rétt er um sölu eigna Hafskips? Spyrja má: Er hann traustsins verður? Varla verða þessir þættir mála kannaðir af utanþingsnefndinni sem íhaldið beitir sér fyrir að skipuð verði. Við skulum líka átta okkur á því að Hafskipsmálið getur orðið alvarlegt áfall fyrir einkareksturinn í landinu sem nýtur lánafyrirgreiðslu og styrkja í einu eða öðru formi af opinberu fé. Þess vegna er best fyrir alla aðila að eytt verði allri tortryggni í þessu máli. Öll spilin verður að leggja á borðið svo af hljótist ekki óbætanlegur og alvarlegur trúnaðarbrestur milli fólksins í landinu og valdhafa og mikill álitshnekkir fyrir fjármálastofnanir þjóðarinnar. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. allshn. Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Það mál sem hér er til umfjöllunar kallar eðlilega á miklar umræður svo sem raun hefur orðið á síðustu daga. Gjaldþrot Hafskips er mikið áfall. Það er áfall fyrir það fólk sem missir atvinnuna og stendur nú frammi fyrir nýjum erfiðleikum af þeim sökum. Það er áfall fyrir Útvegsbanka Íslands sem missir stóran hluta af eigin fé sínu og stendur frammi fyrir nýjum rekstrarerfiðleikum af þeim sökum. Og það er áfall fyrir frjálsa samkeppni í flutningum milli Íslands og annarra landa. Mín skoðun er sú að það hafi verið virðingarverð viðleitni að halda uppi öflugri samkeppni í siglingum og þeir sem að því hafa staðið eiga þakkir skildar og það hafi verið rétt og eðlilegt af hálfu banka að stuðla að því að þessi samkeppni gæti átt sér stað. Sú samkeppni leiðir bæði til lægra vöruverðs og heilbrigðari starfsemi í siglingum. Það er því augljóst að við höfum orðið fyrir verulegu áfalli. Því hefur verið haldið fram í þessum umræðum og umræðum síðustu daga um þetta efni að gjaldþrot Hafskips kalli á nýja skattlagningu. Þetta er rangt. Það verða engir skattar lagðir á af þessum sökum. Við höfum mætt margs konar erfiðleikum í þjóðarbúskapnum. Fjárfestingarlánasjóðir hafa verið að tapa miklu fjármagni. Togarar hafa verið seldir á uppboði og fjárfestingarsjóðirnir hafa tapað hundruðum milljóna kr. Það talar enginn um pólitíska spillingu í þeim efnum og það talar enginn um sjóða- eða togaraskattlagningu af þeim sökum. Við höfum lengi staðið frammi fyrir því verkefni að þurfa að stokka upp í bankakerfi þjóðarinnar. Þeir atburðir sem nú hafa gerst kalla á að þeim verkum verði hraðað. Ég fer ekki dult með það að mín skoðun er sú að eðlilegast væri að leita eftir því, ef föng eru á, að byggja upp sterkan einkabanka úr Útvegsbankanum með samstarfi við einkabankana. Á þann veg yrði eiginfjárstaða nýs banka tryggð með nýju hlutafé sem greiddist á nokkrum árum í samræmi við ný ákvæði viðskiptabankalöggjafarinnar. Þá þurfum við ekki að grípa til neinnar skattlagningar. Það eru mikilvægir opinberir hagsmunir hér í húfi. Það er þess vegna ærin ástæða til þess að ítarleg athugun fari fram á öllu þessu máli og þeim atriðum sem komið hafa fram í umræðum þar að lútandi. Það er ástæða til þess að draga þá til ábyrgðar sem til þess hafa unnið og hreinsa þá af ásökunum sem bornir hafa verið röngum sakargiftum í öllu því moldviðri sem þyrlað hefur verið upp. Þess vegna er rétt og skylt að kanna og athuga og rannsaka þetta mál til hlítar og fyrir því hefur ríkisstj. beitt sér. Málflutningur stjórnarandstöðunnar hefur verið býsna kynlegur, en líka mjög misjafn. Það er æðimikill munur á málflutningi hv. varaþm. Ólafs Ragnars Grímssonar og annarra stjórnarandstæðinga, svo að dæmi séu tekin. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur fyrst og fremst verið hér í eins konar mannorðsstríði. Fyrir ári stóðu talsmenn Alþb. hér uppi á hinu háa Alþingi og ræddu um ofsagróða skipafélaganna, kölluðu á að ríkisstj. gerði upptækan mörg hundruð milljón kr. gróða skipafélaganna, þar á meðal Hafskips, og setti í ríkissjóð og töldu það vera fáheyrt að leyfa skipafélagi eins og Hafskipi að græða annað eins og það gerði. Nú koma þeir og segja: Það átti öllum að vera ljóst að fyrir ári var Hafskip að tapa og var í raun og veru komið á hausinn. Þetta er nú samræmið í þeirra málflutningi. Þannig standa þeir að öllum sínum málflutningi og sést best hversu mikið mark er á honum takandi þegar þessi atriði eru höfð í huga. Gagnrýni Alþfl. og BJ hefur verið af allt öðrum toga spunnin. Hún hefur meir lotið að grundvallarspurningum um skipulag, stjórn, ábyrgð og almennar viðskiptareglur í bankakerfinu. Ég hef ekki verið sammála öllu því sem talsmenn þessara flokka hafa sett fram, en sú umræða hefur lotið að efnislegum atriðum og verið málefnaleg. Það hefur verið hafdjúp á milli rógstungu hv. varaþm. Ólafs Ragnars Grímssonar og annarra stjórnarandstæðinga sem borið hafa fram gagnrýni í þessu máli. En lítum nú á hverjar aðgerðir ríkisstj. hafa verið til þess að kalla fram og stuðla að því að allar upplýsingar, allar staðreyndir í þessu máli yrðu dregnar fram í dagsljósið. Í fyrsta lagi skipaði ríkisstj. eftirlitsmann með samningum Útvegsbankans um leið og þær viðræður hófust. Ríkislögmanni var falið að fylgjast með málinu. Það var fyrsta aðgerð. Í öðru lagi hefur ríkisstj. flutt frv. til 1. um breytingar á skiptameðferð. Málið er nú komið til skiptaráðenda. Þar verða allir þættir þess kannaðir, m.a. þær ásakanir að eignir hafi verið undan dregnar úr búinu og hagsmunir kröfuhafa þar með skertir. Þetta kannar skiptaréttur. Ríkisstj. hefur fyrir sitt leyti flutt frv. til þess að auðvelda skiptarétti þessa rannsókn, gera honum auðveldara að afla upplýsinga og gera það án milliliða annarra dómstóla. Í þriðja lagi hefur hæstv. iðnrh. leitað eftir opinberri rannsókn vegna þeirra þungu ásakana sem á hann hafa verið bornar. Í fjórða lagi hefur ríkisstj. ákveðið að skipa sérstaka nefnd sérfróðra manna er hefur það hlutverk að kanna hvort um óeðlilega viðskiptahætti hafi verið að ræða í viðskiptum Útvegsbanka Íslands og Hafskips á undanförnum árum. Í því skyni skal nefndin m.a. athuga hvort lánafyrirgreiðsla bankans til fyrirtækisins hafi verið í eðlilegu samræmi við starfsumfang fyrirtækisins, eiginfjárstöðu þess og tryggingar fyrir skuldum. Það hefur verið ákveðið að leita eftir óháðri tilnefningu manna til þess að framkvæma þessa athugun og lögin gera ráð fyrir að Hæstiréttur tilnefni þessa menn. Í fimmta lagi ákvað viðskrh. fyrir mánuði eða svo að fela bankaeftirlitinu sérstaka athugun á lánastöðu stærstu viðskiptafyrirtækja ríkisbankanna, hversu há lán í hlutfalli við eiginfjárstöðu þessi fyrirtæki eru með og hvernig tryggingar standa að baki þeim. Hér er um mjög mikilsvert mál að ræða vegna þess að ríkisbankarnir beita hér annarri reglu en einkabankarnir. Einkabankarnir hafa sett sér þá reglu að lána ekki einstökum fyrirtækjum umfram ákveðið hlutfall af eigin fé. Þessarar reglu er ekki gætt í ríkisbönkunum. Hér er því um eðlilega og sjálfsagða ráðstöfun að ræða til þess að kalla fram upplýsingar um þetta mál og önnur sem eru svipaðs eðlis í bankakerfinu og til þess að fá eðlilegan samanburð við það sem hér hefur gerst. Í fimm atriðum hefur því verið stuðlað að því að allar upplýsingar yrðu dregnar fram, allar staðreyndir þessa máls yrðu ljósar. En um hvað er þá ágreiningurinn í þessu máli? Ágreiningurinn er ekki um það að við séum þeirrar skoðunar að Alþingi Íslendinga eigi að grípa inn í rannsókn skiptaréttar. Ég hygg að flestir alþingismenn séu sammála um að svo á ekki að gera. Ég hygg að flestir alþingismenn séu sammála um að auðvelda og flýta fyrir þeirri rannsókn skiptaréttar með því að greiða fyrir framgangi frv. um það efni. Ég hugsa að flestir séu sammála þeirri ákvörðun sem hæstv. iðnrh. hefur tekið um opinbera rannsókn á ásökunum sem bornar hafa verið á hann í málinu. Og ég hygg að flestir séu sammála um þá ákvörðun viðskrh. að láta bankaeftirlitið rannsaka sérstaklega lánsviðskipti stærstu viðskiptaaðila í bankakerfinu. Þá stendur eftir spurning um það hvort hér á að skipa þingmannanefnd eða nefnd sérfróðra manna. Það er ágreiningsefnið sem eftir er. Álitaefnið sem við erum að fjalla um er pólitísk stjórn á bankakerfinu. Bankaráðin eru kosin pólitískri kosningu. Bankastjórarnir hafa verið ráðnir eftir pólitískum viðhorfum. Hér hefur verið varpað fram spurningum og jafnvel dylgjum um hvort pólitísk viðhorf víki viðskiptareglum til hliðar. Og svo er sagt: Framkvæmdavaldið ætlar að fara að skoða sjálft sig. Í bankaráðunum sitja bankaráðsmenn frá pólitísku flokkunum á Alþingi og bankastjórar. Hæstv. iðnrh. Albert Guðmundsson hefur verið borinn þeim sökum að hafa setið á sama tíma í bankaráði Útvegsbankans og verið formaður stjórnar Hafskips. Hann var að tillögu Alþb. og fyrrv. ríkisstjórnar - eins og hér hefur komið fram - gerður að formanni bankaráðs Útvegsbankans og það samþykkti þingflokkur sjálfstæðismanna. Ég er sammála því að við eigum að huga að hagsmunaárekstrum þeirra sem taka þátt í opinberum störfum. En spyrjum nú í þessu falli: Er rétt að þeir menn sem hafa kosið bankaráðin, átt hlut að því að ráða bankastjórana og þeir menn úr mörgum flokkum og tveim ríkisstjórnum sem báru ábyrgð á því hver var skipaður formaður bankaráðs Útvegsbankans kanni nú þessi mál? Er rétt að alþm. séu að rannsaka sjálfa sig? Ég segi nei. Það er þess vegna ástæða til þess að fá óháða aðila til að tilnefna þá menn sem framkvæma eiga þessa rannsókn. Það hefur líka komið fram í þessum umræðum að margir þm. gagnrýna setu þm. í bankaráðum, en þeir hinir sömu telja sjálfsagt að þm. rannsaki störf þm. í bankaráðunum. Í þessu felst mikil þverstæða. Í þessari till. Alþfl., sem hér er til umræðu, er lagt til að sérstök rannsókn fari fram á ráðstöfun eigna í þrotabúi Hafskips. Þessi ráðstöfun fer fram á vegum skiptaréttar. Hér er verið að lýsa yfir vantrausti á skiptarétti. Ég hef ekki séð nein rök færð fram fyrir því að Alþingi Íslendinga eigi með þessum hætti að lýsa yfir vantrausti á dómstólunum. Það væri fáheyrt að mínu mati að samþykkja tillögu sem felur í sér slíkt vantraust. Að öllu athuguðu hygg ég að ljóst megi vera að í fimm atriðum hefur ríkisstj. beitt sér fyrir því að allar upplýsingar í þessu máli komi fram, þeir verði dregnir til ábyrgðar sem ábyrgð eiga að bera og þeir verði hreinsaðir af ásökunum sem bornir hafa verið röngum sakargiftum. Því verður því ekki með neinum rökum haldið fram að ríkisstj. hafi fyrir sitt leyti staðið í vegi fyrir því að þessar upplýsingar lægju fyrir.



Herra forseti, góðir áheyrendur. Fyrir Alþingi liggja nú þrjár tillögur frá stjórnarandstöðunni um rannsókn í Hafskipsmálinu. Þessar tillögur, frá Alþfl. og Alþb., eru um að Alþingi kjósi sérstaka rannsóknarnefnd þingmanna skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar. Það er eindregin skoðun okkar sjálfstæðismanna að þetta mál beri að rannsaka ofan í kjölinn og ekkert undan að draga. Það er öllum fyrir bestu. Þess vegna hefur ríkisstj. nú þegar beitt sér fyrir margvíslegum aðgerðum til að skjótvirk rannsókn geti farið fram undir umsjón hinna hæfustu manna. Hefur Þorsteinn Pálsson þegar gert grein fyrir því. Við höfum hins vegar ekki viljað fallast á að notað sé ákvæði 39. gr. stjórnarskrárinnar, að þingið kjósi sérstaka rannsóknarnefnd þingmanna. Hvers vegna ekki? hljóta menn að spyrja. Þetta ákvæði stjórnarskrárinnar á rætur að rekja til okkar elstu stjórnarskrár frá 1874 og er komið úr dönsku stjórnarskránni. Það átti sér rætur í því að þá stóðu þingin höllum fæti gagnvart einráðu konungsveldi. Reynslan hefur hins vegar sýnt að þetta ákvæði hefur ekki dugað til að upplýsa mál. Ég hef ekki fundið nema þrjú dæmi um að þetta ákvæði hafi verið notað hér á landi, 1911, 1955 og 1956 sem þó var með nokkuð sérstökum hætti. Oft hafa komið fram tillögur um skipun slíkra rannsóknarnefnda á vegum þingsins, en þær hafa ekki náð fram að ganga. Í tímans rás hafa allir stjórnmálaflokkar komist að þeirri niðurstöðu að þetta sé hvorki örugg né virk rannsóknaraðferð. Þegar þetta ákvæði var notað 1955 var kosin nefnd til að rannsaka meinta okurstarfsemi. Niðurstaða þeirrar nefndar, sem skipuð var fulltrúum hinna ýmsu flokka, var sú að upplýsingar sem fram hafi komið gefi tilefni til frekari rannsóknar, að nefndin hafi ekki sömu aðstöðu og rannsóknardómari til að upplýsa mál og því þurfi réttarrannsókn fram að fara. Þessu hefur hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson einnig áttað sig á, en í öðru máli. Hann flutti tillögu hér á Alþingi 1978 um að kjósa nefnd þingmanna til að kanna rekstur Flugleiða og Eimskips. Í umræðum á Alþingi sagði hann þá: "Í sambandi við valdsvið rannsóknarnefnda skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar má minna á að slíkt valdsvið er í reynd mjög óljóst. Samkvæmt túlkun ólafs Jóhannessonar prófessors í riti hans Um stjórnskipun Íslands hefur rannsóknarnefnd, þótt kosin sé í deild þingsins skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar, ekki sérstök ráð til þess að knýja menn til að svara spurningum sínum ef þeir vilja ekki. Rannsóknarnefnd hefur ekki heimild til að eiðfesta menn eða taka af þeim drengskaparheit. Þessi atriði ásamt mörgum öðrum gera það að verkum að hið raunverulega valdsvið og starfsskilyrði rannsóknarnefnda, sem kosnar væru í deildum þingsins, m.a. vegna skorts á fordæmum í þessum efnum, eru í reynd mjög óljós." Þetta voru orð Ólafs Ragnars Grímssonar 1978 og auðvitað eru þau enn í fullu gildi. Slíkar rannsóknarnefndir geta því aðeins haft einn tilgang úr því að þær eru gagnslitlar til að upplýsa mál: Þær geta haft flokkspólitískan tilgang. Þær geta haft þann tilgang að draga viðkvæm mál niður á ómerkilegt flokkspólitískt plan. Tökum t.d. tillögu Alþb. sem þessi sami hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson stendur nú fyrir. Alþb. leggur til að 14 þm. - segi og skrifa 14 þm. - setjist í nefnd til að rannsaka þetta mál, sjö úr Nd. og sjö úr Ed. Þessi 14 manna hópur á síðan að halda sína fundi í heyranda hljóði, væntanlega í Háskólabíói eða Þjóðleikhúsinu, og skila skýrslum mánaðarlega til Alþingis. Það vekur athygli að í tillögum Alþb. er hvergi getið um að hraða eigi málinu. Þvert á móti. Hinar mánaðarlegu skýrslur benda til að Alþb. þætti ekkert verra þótt þetta drægist mánuðum eða árum saman, aðeins ef hægt væri að tryggja pólitíska umræðu einu sinni í mánuði. Þetta erfiða og viðkvæma mál þarfnast ekki rannsóknar af slíku tagi. Við sjálfstæðismenn viljum virka rannsókn og höfum því lagt til aðrar leiðir. Í umræðunum undanfarna daga hafa verið gerðar tilraunir til að tengja þetta mál sérstaklega Sjálfstfl. og það með mjög óheiðarlegum og ódrengilegum hætti. Sjálfstfl. er stór og víðfeðmur flokkur. Fyrir hann starfa þúsundir manna, bæði hér í Reykjavík og úti um land. Þær eru fáar stofnanirnar og þau eru fá fyrirtækin í landinu þar sem starfsfólk eða stjórnendur hafa ekki einhvern tíma gengið um garða hjá Sjálfstfl. Sú grundvallarstefna flokksins að vilja örva einstaklinga til athafna og dáða hefur átt mikinn hljómgrunn með þjóðinni. Íslendingar hafa ekki viljað láta stjórna sér að ofan eins og grundvallarhugmynd sósíalismans byggir á. En Sjálfstfl. hefur einnig annað mikilvægt atriði í sinni hugmyndafræði. Það er að hver og einn einstaklingur og fyrirtæki verði að bera ábyrgð á sínum gerðum og í því efni eiga allir að standa jafnir. Daglega eiga sér stað mikil átök úti í þjóðfélaginu, í viðskiptalífinu, í menningarlífinu og hvar sem drepið er niður fæti. Þar verður hver einstaklingur að fá að njóta sín en jafnframt að bera fulla ábyrgð á sínum gerðum og þá sjálfstæðismenn ekki síður en aðrir. Þetta er grundvallaratriði í augum okkar sjálfstæðismanna og í þessu liggur styrkur okkar hugmyndafræði og okkar flokks. Hafskipsmálið er engin undantekning í þessu efni. Við Íslendingar göngum nú í gegnum miklar þrengingar. Þjóðartekjur okkar hafa ekki vaxið í mörg ár, en á sama tíma krefjumst við betri lífskjara og stöðugt aukinnar opinberrar þjónustu á öllum sviðum. Þyngsti bagginn sem á okkur hvílir eru hinar miklu erlendu skuldir sem upp hlóðust á árabilinu 1979-1983, en Alþb. stjórnaði fjármálum landsins meginhlutann af því tímabili. Þegar hv. þm. ólafur Ragnar Grímsson var formaður þingflokks Alþb., lykilmaðurinn í stjórnarsamstarfinu, og hv. þm. Ragnar Arnalds fjmrh. reyndust bestu vinirnir í raun vera erlendir bankastjórar. Þá var gott að eiga þá að hjá Chase Manhattan, Morgan Guarantee Trust, Hambroes og City Bank, svo að eitthvað sé nefnt af þeim stóra hópi erlendra banka sem þá voru tíðum heimsóttir. Og þeir voru margir lánasamningarnir sem Ragnar Arnalds skrifaði undir og þakkaði pent fyrir sig í leiðinni. Á þessum árum jukust erlendar skuldir miðað við gengi í dag um rúmlega 28 milljarða kr. Þeir skildu eftir sig erlenda skuldabagga upp á meira en 100 þús. kr. fyrir hvert mannsbarn í landinu, 400 þús. kr. fyrir hverja fjögurra manna fjölskyldu. Þetta er skatturinn sem veldur erfiðleikum í íslensku þjóðfélagi í dag. Hafskip skilur eftir sig skuldir, en þetta er margfalt verra. Núv, ríkisstj. hefur reynt að snúa af þessari braut, en það tekur tíma og ekki síst þegar þjóðartekjur vaxa ekki. Og það hriktir víða í þegar fara á að greiða upp skuldirnar. Það eru þrengingar á íslenskum heimilum í dag og mörg fyrirtæki standa frammi fyrir miklum erfiðleikum. Getgátur, dylgjur og jafnvel skítkast, eins og tíðkast hefur undanfarna daga, m. a. hér í þingsölum, gerir aðeins illt verra. Við þm. minnumst vel heiftúðugra árása Ólafs Ragnars Grímssonar á Flugleiðir þegar illa stóð á hjá því fyrirtæki og það hefði getað riðið því þjóðþrifafyrirtæki að fullu ef ekki hefði verið tekið duglega á móti. Nú á að leika sama leikinn gagnvart öðrum íslenskum fyrirtækjum sem hugsanlega standa höllum fæti. Flestir Íslendingar þekkja frásögnina í Fóstbræðrasögu þegar ójafnaðarmaðurinn Þorgeir Hávarsson reið fram á sauðamanninn sem studdist við staf sinn í túninu og lengdi hálsinn og talaði við aðra menn. Þorgeir sá það og reiddi upp öxina og lét detta á hálsinn svo að af fauk höfuðið. Maðurinn hafði ekkert til saka unnið, en Þorgeir gaf síðar skýringuna: "Hann stóð svo vel til höggsins." Það kann vel að vera að ójafnaðarmönnum í íslenskum stjórnmálum finnist einhver fyrirtæki í landinu nú liggja vel við höggi. Ég er þó sannfærður um að þegar Hafskipsmálinu linnir og öll kurl eru komin til grafar í því máli - og það mun verða gert - mun allur þorri Íslendinga sjá að slík pólitísk iðja er óþurftarverk. Íslendingar þurfa á því nú öðru fremur að halda að standa saman í þeim vanda sem að okkur steðjar. - Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti, góðir Íslendingar. Hafskipsmálið er stærsta gjaldþrotamál í sögu lýðveldisins. Annar stærsti þjóðbankinn, eign okkar allra, mun tapa hundruðum milljóna og sérhver fjölskylda í landinu verður rukkuð um sérstakan Hafskipsskatt þótt Þorsteinn Pálsson segi nú að hann ætli að fela hann undir öðru nafni. Hafskipsmálið varpar kastljósi á lúxuslíf peningastéttarinnar í þessu landi sem notar lánin úr þjóðbankanum til að dvelja í olíufurstasvítum á dýrustu hótelum heims þar sem nóttin ein kostar meira en tvenn mánaðarlaun fiskverkunarfólks. Hafskipsmálið sýnir hagkerfi hins frjálsa fjármagns, kjarnann í hinni nýju stefnu Sjálfstfl. í naktri mynd, matadorkeðjur hliðarfyrirtækja, skúffufyrirtækja og platfyrirtækja þar sem peningarnir úr banka fólksins eru færðir af einum reit á annan, úr Hafskipum í Reykvíska endurtryggingu, úr Reykvískri endurtryggingu í Staðarstað hf. og þannig áfram koll af kolli, en þegar upp er staðið og Hafskipsskatturinn kemur til okkar hinna standa Ragnar og Björgólfur og allir hinir forstjórarnir í matadorkeðju Sjálfstfl. uppi ríkari, miklu ríkari en þegar þeir hófu þennan leik. Það verður ekki gengið að þessum eignum þeirra. Þeir tapa ekki. En það erum við hin sem munum borga. Hafskipsmálið er sagan um blómann úr forustusveit Sjálfstfl. í Reykjavík og víðar um land, ráðherra, þingmenn, bankastjóra, formenn flokksfélaga, framkvæmdastjóra flokksins og forustumenn kjördæmasambanda sem allir tóku höndum saman innan vébanda Hafskips. Aldrei hafa í íslenskri sögu verið jafnmargar silkihúfur Sjálfstfl. saman komnar í einu fyrirtæki. Hafskipsmálið er, góðir Íslendingar, vissulega allt þetta. En það er í raun miklu meira. Það er prófsteinn á það hvort á Íslandi sé lýðræðislegt réttarríki, hvort við getum talið okkur til siðaðra þjóða þar sem öll spil eru lögð á borðið, þar sem ábyrgð og trúnaður eru æðri pólitískum ítökum, hvort við getum sagt með sanni að hér ríki réttlæti og rannsókn mála sé í samræmi við ströngustu kröfur lýðræðis og siðgæðispróf réttarríkja - eða hvort Sjálfstfl. tekst að koma í veg fyrir opna rannsókn á öllum þáttum málsins, rannsókn þar sem almenningur getur sannfærst um það sjálfur að öll spil hafi verið lögð á borðið, hvort Framsfl. lætur það eftir Sjálfstfl. að það verði meginaðferð að þrír menn, jafnvel þótt þeir séu skipaðir af Hæstarétti, verði settir bak við luktar dyr og þjóðinni sagt að þessir þremenningar einir eigi að kíkja ofan í Hafskipspottana. Steingrímur Hermannsson sagði hér í fyrradag og segir sjálfsagt aftur í kvöld að það sé hættulegt að rannsaka slíkt mál fyrir opnum tjöldum. Hættulegt! Ég spyr: Hættulegt fyrir hvern? Er það hættulegt fyrir fólkið í landinu? Er það hættulegt fyrir almenning sem á að borga Hafskipsskattinn eða er það bara hættulegt fyrir forustuna í Sjálfstfl., fyrir forstjórana sem stóðu að matadorfyrirtækjunum, og kannske hættulegt fyrir ríkisstj.? Það var minnst á Flugleiðamálið áðan. Þegar ég flutti Flugleiðamálið hér inn á Alþingi sögðu allir Flugleiðaforstjórarnir og Friðrik Sophusson einnig: Það er allt í lagi með þetta fyrirtæki, það er allt í góðu gengi. Þetta er bara rógur, eins og Þorsteinn Pálsson sagði í kvöld. En hvað gerðist? Einu ári síðar komu þessir sömu menn til Alþingis til að biðja um styrk, biðja um peninga, biðja um framlag til að fyrirtækið gæti gengið. Þá var það allt í einu orðið rétt sem ég hafði spáð og sagt. Alþb. hefur ákveðið að beita sterkasta vopni sem er til í málum af þessu tagi og eru annars eðlis en það mál sem ég flutti hér á sínum tíma, ákvæðum í 39. gr. stjórnarskrárinnar. Við höfum lagt til, eins og hér hefur komið fram, að kjörin verði rannsóknarnefnd Alþingis og sú rannsóknarnefnd á að hafa víðtækara umboð og víðtækara verkefni en felst í þeirri till. Alþfl. sem Jóhanna Sigurðardóttir mælti fyrir í upphafi þessarar umræðu. Í till. Alþb. er ekki aðeins kveðið á um að rannsaka þurfi viðskipti Hafskips og Útvegsbanka Íslands heldur einnig að rannsaka fyrirtækjanetið allt hérlendis og erlendis, tengslin við forustuna í Sjálfstfl. og einnig skuldastöðu annarra stórfyrirtækja við bankakerfið í heild. Og á till. Alþb., eins og einnig hefur nú þegar komið fram, er sá mikli munur í samanburði við till. Alþfl. að þessi rannsókn á að vera fyrir opnum tjöldum. Það er lykilatriði sem skortir algjörlega í þá till. sem hér er til umræðu. Og það er rangt, sem sagt var áðan af talsmanni Sjálfstfl., að störf þessarar rannsóknarnefndar samkvæmt okkar till, eigi að taka langan tíma. Í till. sjálfri er skýrt tekið fram að henni eigi að ljúka á fjórum mánuðum Það er fróðlegt að þeir þm. Sjálfstfl. sem andmæla kjöri slíkrar rannsóknarnefndar horfa fram hjá því að í Bandaríkjunum, því lýðræðiskerfi sem þeir hampa helst, eru slíkar rannsóknarnefndir þjóðþingsins mikilvægasta tækið til að fá botn í mál af þessu tagi. Hvers vegna má ekki beita sömu lýðræðistækjum hér? Hvað óttast forusta Sjálfstfl.? Hvers vegna hlýðir Framsfl.? Hvers vegna má ekki elsta og virtasta stofnun Íslendinga, Alþingi sjálft, höfuðvígi lýðræðisins í landinu, stofnunin sem er ábyrg gagnvart almenningi, leita hins sanna í þessu máli? Þjóðin mun ekki sætta sig við þá aðferð ríkisstj. að loka þrjá menn bak við dyr og láta þá eina um að skoða þetta mál. Með þeirri aðferð finnst engin trygging fyrir því að allt hafi verið kannað og öll skjöl lögð á borðið. En þjóðin vill fá hreint borð í þessu máli. Það er eðli þessa máls, og rétt að það komi fram vegna ræðu Þorsteins Pálssonar hér áðan, að skilin milli hins löglega og hins ólöglega eru margslungin í þessu máli. Það á við um þessa sögu, marga stærstu kafla hennar, eins og Vilmundur heitinn Gylfason sagði hér forðum, að margt er löglegt en siðlaust. Það var formlega löglegt að Hafskip notaði síðustu lánin úr þjóðbankanum til að borga Reykvískri endurtryggingu, prívatfyrirtæki þeirra Ragnars og Björgólfs, allar skuldir á sama tíma og skuldalistinn gagnvart öðrum var 1300 millj. kr. Það var líka löglegt - en siðlaust - að láta Georgia Export Import mjólka þúsundir dollara úr hverri komu Hafskips til Bandaríkjanna. Þau eru mörg hliðarfyrirtækin í þessum "matador" Sjálfstfl. og þau voru auðvitað öll að forminu til lögleg. Eiga þessir þremenningar ríkisstj., skipaðir af Hæstarétti, að rannsaka þau bak við lokaðar dyr? Ekki samkvæmt þeirri till. sem ríkisstj. hefur lagt fram á Alþingi í dag. Ég tók í fyrradag eitt dæmi til að varpa ljósi á þennan "matador", dæmið um Reykvíska endurtryggingu og Staðarstað, flóðlýstan við Tjörnina. En þetta dæmi er ekki það eina. Þau eru mörg og þær voru margar nafngiftirnar sem þessir forstjórar Sjálfstfl. völdu þessum matadorfyrirtækjum. En best fannst mér þeim þó takast upp í nafngiftinni á því fyrirtæki sem ekki hefur enn verið nefnt í þessari umræðu fyrr en ég nefni það hér, sérstakt líftryggingarfyrirtæki sem þessir höfðingjar stofnuðu. Þá töldu þeir nauðsynlegt, í nafngiftinni sjálfri, að minna þm., ráðherra, félagaformenn og framkvæmdastjóra Sjálfstfl. á þá pólitísku líftryggingu, þau pólitísku líftryggingarbönd sem væru milli Hafskips og flokksins. Og hvað var nafnið? Líftryggingarfélagið Vörður hf., Vörður hf., heitið á stærsta og elsta flokksfélagi Sjálfstfl. Þjóðviljinn mun á morgun greina nánar frá þessu sérstæða fyrirtæki. Og hver veit nema nánari athugun á málinu leiði í ljós að einnig séu til á skrá golfklúbburinn Heimdallur og faktúrufélagið Hvöt og aðrar slíkar nafngiftir úr flokkskerfi Sjálfstfl. Það eru vissulega margir þættirnir í þessu máli. Í Þjóðviljanum í dag er rakið framhald af orðaskiptum mínum við Matthías Á. Mathiesen hér á Alþingi sem var viðskrh. á mikilvægasta skeiði þessa máls. Í Þjóðviljanum kemur fram að Matthías Á. Mathiesen og Tómas Árnason seðlabankastjóri eru ekki bara tvísaga og þrísaga heldur margsaga í þessu máli. Og sagan heldur áfram því í Þjóðviljanum á morgun verða birt viðtöl við Jóhannes Nordal og Jónas Rafnar og nýjungarnar í útgáfunum halda þar áfram. Það er eðlilegt að þjóðin spyrji þegar hún horfir upp á þessar margsögusagnir: Hver segir eiginlega satt, herrarnir úr Seðlabankanum, og hver þeirra þá, eða Matthías, fyrrum ráðherra? Hver brást, Seðlabankinn eða viðskrh. á því lykiltímabili, júní og júlí, þegar vandinn varð risavaxinn? Fær þjóðin nokkurn tíma að vita það sanna í þessum skiptum Seðlabankans og viðskrn.? Ekki eiga þremenningar ríkisstj. að rannsaka það. Sjálfstfl. stendur hér á Alþingi, eins og fram hefur komið í kvöld, gegn þeim aðferðum sem duga best til að leiða hið rétta í ljós. Þeir eru jafnvel komnir vel á veg með að ætla sér að fórna Albert Guðmundssyni til þess að bjarga flokknum. Það er von að hæstv. iðnrh. biðji fólkið í landinu um vægð þegar hann finnur að óvinir hans í flokknum vilja að hann einn beri sökina. Það er reyndar eins konar stílbragð hjá Albert í slíkum ræðuflutningi að skamma mig þegar hann í reynd á við félaga sína í flokknum. Við skulum nefna tvö dæmi. Annað kom fram í kvöld þegar Þorsteinn Pálsson, milli þess sem hann þóttist verja Albert Guðmundsson, tók það skýrt fram að hann teldi að það hefði ekki verið Sjálfstfl. sem skipaði hann formann bankaráðsins. Það eru nú öll heilindin í stuðningnum. Og hvað sagði Matthías Bjarnason viðskrh. á Alþingi í fyrradag? Hann tók það skýrt fram að það hefði að hans dómi bara verið hluti Sjálfstfl. - hluti Sjálfstfl. - sem hefði kosið Albert Guðmundsson í bankaráð. Það hefði eiginlega verið Alþb. og Framsfl. sem kusu Albert í bankaráðið og gott ef ekki Ólafur Ragnar sjálfur sem prívat og persónulega hefði gert hann að formanni bankaráðsins. Þetta eru nú sögurnar og málflutningurinn. En hver er sannleikurinn? Það vill svo skemmtilega til að sannleikurinn kemur fram í þingtíðundunum sjálfum, dálki 1746, 19. desember 1980. Þar kemur fram að þegar kosið var í þetta fræga bankaráð Útvegsbankans komu fram þrír listar. Einn var listi Alþb. og Framsfl., annar var listi Alþfl. og þriðji listinn - hver var þriðji listinn? Jú, það var listi Sjálfstfl. í heild, Sjálfstfl. alls, þar sem hann sameinaðist í þessu kjöri og þeir voru hlið við hlið Albert Guðmundsson og Guðmundur Karlsson, enda hefur Albert tekið það skýrt fram að þingflokkurinn allur hafi samþykkt þessa ráðstöfun. Svo kemur Matthías Bjarnason hér og segir: Það var bara hluti Sjálfstfl. Það var hins vegar rétt hjá Matthíasi Bjarnasyni að Albert Guðmundsson var tregur til að fara í ráðið. En hvers vegna var hann tregur? Vegna þess að bæði ég og aðrir gerðum honum grein fyrir því að það færi ekki saman að vera stjórnarformaður hjá stærsta viðskiptafyrirtæki bankans og formaður bankaráðsins. En þegar Sjálfstfl. allur hafði skilað honum inn í ráðið hélt hann hvoru tveggja. Annars er það mesti misskilningur, þó að Sjálfstfl. sé að reyna að koma því inn, að þetta mál snúist um Albert Guðmundsson. Albert Guðmundsson er stór í sniðum, hefur verið það alla sína tíð og er enn, og hann er vissulega ekkert peð í þessu máli. En hann er hins vegar ekki nema hrókur innan um þann mikla fjölda taflmanna sem Sjálfstfl. á á þessu borði, fjölda þm. og forustumanna fyrr og síðar. Við skulum bara nefna nokkur nöfn sem koma við þessa Hafskipssögu úr Sjálfstfl.: Friðrik Sophusson, Matthías á. Mathiesen, Jónas Rafnar, Lárus Jónsson, Ragnar Kjartansson, Björgólfur Guðmundsson, Jón Zoëga, Hörður Einarsson, Sveinn R. Eyjólfsson, Davíð Scheving Thorsteinsson. Það er hægt að hafa þennan lista miklu lengri. Sjálfstfl. mun ekki líðast og ekki takast að setja kastljósið bara á Albert Guðmundsson og halda hinum öllum í skugganum því að þjóðin spyr um sannleikann í þessu máli og hún vill öll gögnin á borðið. Fólkið spyr: Hvað á að gera nú og hvað á að gera í framtíðinni til að koma í veg fyrir endurtekningu á svo ljótri sögu? Aðrir ræðumenn Alþb. í þessari umræðu munu skýra frá tillögum flokksins í þessum efnum, tillögum ekki bara um skipun rannsóknarnefndar hér á Alþingi heldur frv. um að gera bankaeftirlitið að sjálfstæðri stofnun, breyta ákvæðum bankalaga um bankaleynd, setja skýrar reglur um afskipti stjórnmálamanna af fyrirtækjum og fjármálastofnunum og styrkja lög og reglur sem renna stoðum undir opinbera ábyrgð og skyldur, undir kröfur um siðgæði og lýðræðislegan rétt almennings til upplýsinga, um fráhvarf frá villtum kenningum um að keðja matadorfyrirtækja eigi að vera ráðandi lögmál í íslensku efnahagslífi. En umfram allt, góðir Íslendingar, þurfum við að sameinast um að endurreisa þann trúnað og það traust sem brostið hafa á undanförnum vikum, að tryggja að á Íslandi sé raunverulegt réttarríki og opinbert siðgæði sem samrýmist þeim kjarna lýðræðisins sem við viljum aðhyllast. Við þurfum að taka höndum saman um að geta sýnt og sannað öllum þjóðum sem við höfum skipti við að Íslendingar geti með sæmd talið sig til hinna siðuðu þjóða, hinna siðuðu lýðræðisþjóða þar sem réttarríkið stendur traustum fótum. Við megum ekki falla í þá gröf að fórna réttlætinu fyrir pólitíska flokkshagsmuni.



Herra forseti, góðir áheyrendur. Allt frá því að núv. ríkisstj. tók við völdum höfum við Alþýðubandalagsmenn bent á að kjaraskerðing launafólks stafaði hvorki af aflabresti né iðjuleysi landsmanna heldur af því að afrakstur af vinnu þeirra hefur verið fluttur til í þjóðfélaginu, fluttur til þeirra manna sem einskis fjár afla, fjárglæframanna þjóðfélagsins. Hafskipamálið er aðeins eitt dæmi um þetta, e.t.v. óvenjulega ruddalegt, þar sem allt virðist fara saman, svo að orð fyrrverandi starfsmanns fyrirtækisins Hafskipa séu notuð, "mikilmennskubrjálæði, græðgi einstaklinga og tækifærismennska". En um sök þessara manna munu aðrir dæma. Sök hins háa Alþingis liggur hins vegar hér í þessum sal. Og Alþingi er sinn eigin dómari hverju sinni. Það er hlutverk hv. alþm. að sjá svo til að fjárglæfrar af þessu tagi geti ekki átt sér stað. Alþingi verður nú að horfast í augu við þá ísköldu staðreynd að örfáir fjárglæframenn hafa farið þannig með fé almennings að einn ríkisbankanna, og einmitt sá sem að verulegu leyti á að styðja við bakið á lífsakkeri þjóðarinnar, sjávarútveginum, stendur nærri gjaldþroti. Á þriðja hundrað manns hafa misst vinnu sína. Mikilmennskubrjálæði, græðgi einstaklinga og tækifærismennska örfárra manna er ekki öli skýringin á þessum skelfilegu mistökum. Vanþekking og fáfræði um peningamál er meginorsökin, óhæfni þeirra sem fyrirtækið ráku og vanþekking og ábyrgðarleysi stjórnenda bankans og valdhafa. Vanhæfni valdhafa við stjórnun peningamála kemur enda fram í ófullnægjandi löggjöf sem veldur því að slíkir atburðir sem viðskipti Hafskipa og Útvegsbankans geta átt sér stað. Það er því skylda Alþingis nú að horfast í augu við sjálft sig og ræða af fyllstu alvöru hvernig koma megi í veg fyrir að þeir gerist aftur. Þjóðarbúinu er enginn greiði gerður með því að þeir alþm. sem gerst hefðu átt að fylgjast með þessu máli standi hér og segi ósatt um eigin ábyrgð. Ábyrgð þeirra er mikil. Og ábyrgð hinna einstöku stjórnmálaflokka hér á hinu háa Alþingi er vitanlega í réttu hlutfalli við völd þeirra nú og á liðnum árum. Það þarf því engan að undra þó að spjótin beinist nú að stærsta stjórnmálaflokki landsins, Sjálfstfl., sem haft hefur töglin og hagldirnar í stjórn landsins lengst af. Í skjóli hans, þ.e. valdaklíku flokksins, hafa þessi fjársvik verið framin. Hjartnæmar uppákomur einstakra ráðherra þess flokks um eigið sakleysi eru einungis aumkunarverðar. Og enn þá siðlausara er að heyra fulltrúa samstarfsflokksins í ríkisstj., Framsfl., hreykja sér af því að þetta hneykslismál sé utan vitundarsviðs þeirra. Þjóðin á ekki að láta blekkjast. Hún á að krefjast þess að þessi meðferð peningamála verði stöðvuð og til þess þarf hún að reka þessa valdaklíku frá völdum. Setja þarf tafarlaust lög um hámark útlána bankanna sem miðist við eiginfjárstöðu hverju sinni. Þetta höfum við Alþýðubandalagsmenn löngum lagt til. Lagt hefur verið fram frv. um að bankaeftirlitið verði leyst úr viðjum Seðlabankans og gert að sjálfstæðri stofnun sem sé ábyrg fyrir ríkisstj. allri og mun ég mæla fyrir því á allra næstu dögum. Endurskoða þarf lög um Seðlabanka Íslands og ekki síst þarf að afnema svokallaða bankaleynd að svo miklu leyti sem unnt er. Landsmenn eiga rétt á að vita hvar það fé er sem þeir afla. Meðan bankaráðsmenn eru bundnir þagnarskyldu um stöðu bankanna er fráleitt að alþm. eigi sæti í bankaráðum og reyndar hvaða fulltrúi stjórnmálaflokks sem er. Meðan þeir eru ófærir um að veita Alþingi upplýsingar er gagnslaust að kjósa fulltrúa þess hér í þessum sal. Ég mun ekki taka þátt í slíkri atkvæðagreiðslu sem nú fer fram á næstu dögum þar sem ný lög um viðskiptabanka, sem taka gildi 1. janúar, herða enn ákvæði um bankaleynd. Samtryggingu flokkanna um ráðningu í stöður bankastjóra verður að afnema. Í æ flóknari viðskiptaheimi verður þekking og hæfni manna ein að ráða. Þrautseigja við atkvæðasmölun í kosningum nægir ekki sem undirbúningur undir bankastjórastörf í nútíma viðskiptaheimi. Gjaldþrotamál Hafskipa er skólabókardæmi um vanhæfni allra viðkomandi aðila, bankastjóra, bankaráðsmanna, endurskoðenda, að ekki sé talað um hina glötuðu snillinga sem Hafskipum stjórnuðu. Ekkert af þessu fólki hefur gripsvit á meðferð peningamála né rekstri fyrirtækja og þegar í óefni er komið hlífir hver aðilinn öðrum í niðurlægingu sinni og smán. Jafnvel bankastjórar Seðlabanka Íslands leyndu viðskrh. vísvitandi upplýsingum um yfirvofandi gjaldþrot Útvegsbanka Íslands. Á þessum desemberdögum erum við að afgreiða fjárlög. Þegar liggur fyrir að allt sem til heilla má verða fyrir launþega landsins og fjölskyldur þeirra verður skorið niður við trog. Það verður að finna hundruð milljóna króna í sameiginlegum sjóði landsmanna til að greiða spilaskuldir glaumgosanna. Konurnar sem þrífa salinn þegar þessum fundi lýkur, verkafólkið í frystihúsunum og verksmiðjunum, kennarar, listamenn og skrifstofufólk fær spilaskuldir þeirra í jólagjöf frá stjórnvöldum landsins. Sú till. til þál. sem hér er rædd er að því leyti frábrugðin tillögu okkar Alþýðubandalagsmanna að í okkar till. er gert ráð fyrir sérfræðiaðstoð eftir þörfum. Og ég vil leggja sérstaka áherslu á að þrautreyndir endurskoðendur, e.t.v. erlendir, verði ráðnir til verksins með nefndinni sem skipuð yrði. Í þessu máli er nóg komið, herra forseti, af pólitískri spillingu, vanþekkingu á innlendum og erlendum viðskiptamálum og einstaklega ósmekklegri tilfinningasemi einstakra ráðherra til að firra a.m.k. sjálfa sig eigin ábyrgð. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti, góðir Íslendingar. Það eru margir angar á þessu Hafskipsmáli og við höfum hér heyrt, bæði á þingi og annars staðar, rakin ýmis dæmi þess. Við höfum heyrt smáatriði um að því er okkur virðist spillingu, við höfum séð dæmi um fjöldamargt sem okkur virðist mega betur fara. En eigum við ekki að skoða það í svolítið stærra samhengi vegna þess að angarnir eru svo margir? Menn hafa rætt í fyrsta lagi um pólitísk tengsl við Sjálfstfl. Menn hafa rætt um pólitíska skipun bankaráða, menn hafa rætt um tengsl bankaráðsmanna við tiltekin fyrirtæki. Við höfum dæmið um Albert Guðmundsson sem er stjórnarformaður stærsta viðskiptavinar Útvegsbankans á sama tíma og hann er formaður bankaráðsins. Við spyrjum spurninga um bankaeftirlitið. Við spyrjum: Hvar var skattaeftirlitið? Við getum spurt: Hvar var Alþingi? Hvar var Alþingi meðan allt þetta gekk á? Og við getum spurt t.d. síðan í vor: Hvar var pressan? Hvar voru ríkisfjölmiðlar þegar fréttir af þessu fóru að berast? Og við getum síðan spurt í raun og veru: Hvar hafa allir verið vegna þess að eftir gögnum málsins að dæma á að hafa legið ljóst fyrir um áramót hvernig mundi fara. Við getum rætt þetta mál á margan hátt. Við getum velt fyrir okkur afleiðingum þess og við getum velt fyrir okkur orsökum þess. Hvenær er þessu máli fyrst hreyft? Þann 11. júní s.l. legg ég til hæstv. þáv. viðskrh. minnisblað þar sem ég spyr spurninga um viðskipti Hafskips og Útvegsbankans vegna upplýsinga sem komu fram í ársskýrslu fyrirtækisins. Þann 18. júní spyr ég þessarar spurningar úr ræðustól á Alþingi og ráðherrann svarar með tilvísun í fréttatilkynningu bankastjóra Útvegsbankans sem hafði verið birt í Morgunblaðinu og var þar birt að því er virðist til þess að vísa á bug fullyrðingum Helgarpóstsins um að fyrirtækið ætti ekki veð fyrir skuldum. Menn þekkja nú orðið þá sögu. Þá yfirlýsingu mátti ekki skilja á annan hátt en þann að þetta væri allt í stakasta lagi, enda taldi ráðherrann ekki neina ástæðu til að gera neinar athugsemdir. Og hver eru viðbrögð Alþingis? Ég vil t.d. vitna í fulltrúa Alþb. við þá umræðu. Hann sagði, með leyfi forseta: "Ég lét mig hafa það að biðja um orðið undir ræðu hv. 4. landsk. þm. Ég hef ekki hugsað mér að ræða hér málefni Hafskips og hef enga heimild til þess, enda kannske óþarft að öðru leyti en því að mér fannst algjör óþarfi að draga óþverramálflutning Helgarpóstsins inn í umræður á hinu háa Alþingi. Það sem mest var áberandi í þeirri grein fyrir utan illkvittni og sóðaskap, var að birt var stór mynd af sökkvandi skipi með nafni og númeri. Það lýsir innræti viðkomandi ritstjóra betur en nokkur orð." Þetta var vitnisburður úr bankaráði Útvegsbankans á Alþingi. Fulltrúi Alþfl. hafði um þetta mál að segja: "Ég kom hér inn áðan þegar hv. 8. þm. Reykv. var að flytja sína ræðu. Hann var að tala hér um ákveðið fyrirtæki, Hafskip, og gerðist þar býsna stórorður. Ég heyrði ekki betur en hann væri að éta upp úr vikublaði sem hér er gefið út og heitir Helgarpósturinn og hefur verið að skrifa um þessi mál með býsna einkennilegum hætti. Það hefur lítið verið staðfest af hæpnum fullyrðingum. Ég skil satt að segja ekki hvað slíkar fullyrðingar og umræður eiga að þýða þegar Alþingi Íslendinga er að ræða um viðskiptabanka." Svona var nú það. Þetta voru móttökur hæstv. Alþingis þegar málinu var hreyft í júní s.l. Alþingi vildi ekki sjá, ráðuneytið sá ekki neitt og að því er virðist blekkti bankinn. Bankinn gaf upplýsingar sem blekktu ráðherra, blekktu þm., a.m.k. vildi enginn hreyfa sig. Og allir fjölmiðlar nema Helgarpósturinn þögðu. Hvers vegna ríkti þessi grafarþögn? Hvers vegna ríkti þetta samsæri þagnarinnar? Athugum nú aðeins þessi mál. Hvernig er t.d. að einum ríkisbanka staðið? það er kosið bankaráð fyrir ríkisbanka á Alþingi Íslendinga og þar skipta stjórnmálaflokkarnir bróðurlega með sér bankaráðunum. Allir fá sinn mann. Það er gengið svo hart eftir því að allir fái sinn mann að m.a.s. stjórnmálaflokkur sem ekki hefur fylgi á Alþingi til þess að koma að manni í kosningu fær gefinn mann. Þannig vildi það til í síðustu bankaráðskosningum hér að Sjálfstfl. hjálpaði Alþfl. til að koma mönnum í bankaráð. Hvers vegna skyldi það vera? Var það af því að Sjálfstfl. er svo annt um Alþfl.? Var það af því að Sjálfstfl. vildi geyma Alþfl. á góðum stað fram yfir kosningar þegar þeir ætla að mynda með honum stjórn? Var það kannske ekki af því að þeim líður illa ef þeir eru ekki allir inni? Það er ekkert víst að það hefði verið gott að hafa bara Framsfl., Sjálfstfl. og Alþb. í bankaráði. Það hefði getað orðið vont að skilja Alþfl. eftir fyrir utan vegna þess að það er aldrei að vita hvað sá gerir sem stendur utan samtryggingarinnar. Hvers vegna vilja þeir svo allir fara í bankaráðin? Þeir segjast vera þar til að hafa eftirlit. Þetta er skjalfest. Þeir hafa sagt þetta hér í ræðum. Þetta er býsna fróðlegt í ljósi þess hvernig eftirlitið hefur tekist, a.m.k. í einum bankanna. BJ hefur nú lagt fram till. þar sem í fyrsta lagi er lagt til að alþm. fari út úr bankaráðum. Alþm. eru kosnir til að setja landinu lög en ekki til að stjórna bönkum. Menn verða að velja hvort þeir vilja vera bankastarfsmenn eða alþm. Við höfum líka lagt til að viðskrh. skipi bankaráð ríkisbankanna þar til þeirri skipan verður komið á, sem víð leggjum mikla áherslu á, að ríkisbankarnir verði gerðir að almenningshlutafélögum. Það er eina lausnin á þessu. Þjóðin hefur ekki efni á að leyfa alþm. að leika sér með banka. Það hefur komið í ljós. Ýmsir andmæla þessu og munu vafalaust gera hér á eftir. En þetta er í fyrsta lagi stjórnarfarslega rétt. Og þeir sem skyndilega bera svo mikla umhyggju fyrir valdþáttunum, fyrir sjálfstæði þeirra, ættu að huga að þessu máli. Menn geta líka spurt: Hvers vegna snerust þm. allra flokka til varnar Hafskipi og Útvegsbankanaum þegar þessu máli var hreyft hér í júní? Þeir voru allir samstiga. Ósjálfrátt litu þeir á þetta sem árás á sameign sína. Þannig er hin pólitíska samábyrgð augljós. Við getum t.d. spurt nú: Hvað er það í þessu kerfi sem kemur í veg fyrir að Alþb. stæði ekki í sömu sporum og Sjálfstfl. gerir nú? Ef Alþb. yrði svo gæfusamt og þjóðin svo ógæfusöm að Alþb. fengi kannske 40-50% fylgi, hvað er það þá sem kemur í veg fyrir með núverandi fyrirkomulagi að Alþb. standi þar sem Sjálfstfl. stendur núna og Alþb. standi uppi með fyrirtæki í sama ásigkomulagi sem Hafskip er nú? Það er ekkert sem kemur í veg fyrir það. Það eina sem kemur í veg fyrir það eins og málin standa núna er að Alþb. hefur ekki nóg kjörfylgi til þess. Tökum áfram dæmi um Alþb. Það gildir fyrir hvern sem er þessara flokka. Alþb. á alþm. í bankaráði Útvegsbankans. Höldum áfram og tökum dæmi sem hafa verið rakin hér: Að svo miklu leyti sem Albert Guðmundsson tengist þessu máli var hann formaður bankaráðs Útvegsbankans á samábyrgð Alþb. og annarra flokka sem stóðu að síðustu ríkisstj. Hann var þar í fullri sátt og fullu samlyndi við t.d. Ólaf Ragnar Grímsson. Þá hafði Ólafur Ragnar Grímsson ekki eins miklar áhyggjur af hagsmunaárekstrum og hann hefur nú. Það hentaði stundarhagsmunum síðustu ríkisstj. að leysa ákveðin mál á þennan hátt og þá var það gert. Þetta var líka gert í stjórn Framkvæmdastofnunar. Þannig gekk upp taflið. Hér leiðir nefnilega haltur blindan. Menn bera ábyrgð hver á öðrum. Þeir kjósa hver annan í bankaráð og síðan sitja þeir í bakherbergjunum og útdeila góssinu. Það kom fram fyrr við umræður um Hafskipsmál þegar hæstv. Matthías Bjarnason kom hér í stól og játaði á valdakerfið allar skammirnar, játaði á sig að allt væri komið í klúður. Hann sagði: En þú líka, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, þú líka. Þú varst í þessu með mér. Við erum saman í þessu. Það datt líka út úr hv. þm. Páli Péturssyni um daginn þegar verið var að ræða um þessi mál að hann sagði af sínu alkunna glensi að þetta mál væri ekki mál Framsfl. Það væri annar flokkur sem þyrfti að hafa meiri áhyggjur af þessu en Framsfl. Þetta þótti nokkuð skemmtilegt. En hvað var hv. þm. Páll Pétursson að viðurkenna? Hann var að viðurkenna þennan leik. Hann var að koma þeim skilaboðum til Sjálfstfl.: Ég vorkenni ykkur núna. Ég veit hvernig er að standa í þessu. En þið hafið þá samúðina með mér þegar ég lendi í þessu. - Þetta er nefnilega málið. En hver er það sem borgar brúsann? Hver er það sem borgar vandræðin í sambandi við Hafskip? Er það Sjálfstfl. eða er það Framsfl.? Nei, það er fólkið í landinu. Það fær reikning. Og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson er búinn að búa þennan reikning til. Hann ber yfirskriftina Hafskipsskattur og er 10 þús. kr. á hverja fjölskyldu í landinu. En það eru fleiri skattar sem koma undan teppinu þegar því er lyft. Hvernig verður með raðsmíðaskipaskattinn? Það er fyrirsjáanlegt að vesalings fólkið í landinu, sem allir eru að tala um, þurfi að taka á sig jafnvel 200 millj. þegar að því kemur að raðsmíðagóssinu verður úthlutað. Ætlar Ólafur Ragnar Grímsson að senda þá raðsmíðaskipaskatt inn á öll heimili í landinu og hver leggur þann skatt á? Er það þessi ríkisstj.? Það var nefnilega síðasta ríkisstj., ríkisstjórn Alþb., sem lagði grunninn að raðsmíðaskipaskattinum sem allir fá sendan bráðum. Við getum líka spurt: Hvað er búið að eyða mörg hundruð milljónum í að reikna og teikna einhverja virkjun á Austurlandi? Þar eru gulir hælar uppi um öll fjöll og allt tilbúið til að byggja virkjun. Og það hefur sést reikningur, hann hefur flogið hér fyrir, reikningur upp á einhvers staðar milli 400 og 600 millj. kr., bara til þess að eiga tilbúna útreikninga og teikningar uppi í hillu til að vera tilbúinn að virkja. Hvað skyldi Austurlandsvirkjunarskatturinn verða hár? Hann gæti verið einar 20 þús. kr. á hverja fjölskyldu ef hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur reiknað rétt í upphafi. Við getum haldið áfram með þessa skattlagningu. Hvað lendir mikið á fólkinu í landinu vegna Fiskveiðasjóðs? Það skiptir hundruðum milljóna. Hvað er með Byggðasjóð? Þar eru einhvers staðar milli 70 og 80 millj. líklega. Og þannig getum við haldið áfram. En af hverju þarf blessað fólkið í landinu, sem allir eru að tala um, að blæða á þennan hátt? Við getum tekið saman stuttan reikning. Ef við segjum að Hafskip sé upp á 400 millj., raðsmíðaskipin verði upp á kannske 200 millj., Fiskveiðasjóður upp á 400 millj., Austurlandsvirkjun, reikningar og teikningar, upp á 500-600 millj., erum við komin með 1,5 milljarða. Hver á svo sökótt við fólkið í landinu? Af hverju eru stjórnmálamenn að gera fólkinu í landinu þetta? En þeir eru allir í þessu saman og svo eru þeir hissa á að lífskjör í landinu séu naum. Með slíkri skattlagningu þarf enginn að verða hissa á því að lífskjör í landinu séu naum. Fólk er nefnilega að vinna fyrir raðsmíðaverkefnum, Fiskveiðasjóðsskuldum og draumóravirkjunum hér og þar um landið. Hæstv. ráðh. Matthías Bjarnason lýsti þessu þegar hann sagði um daginn: Við erum sekir, það er rétt, en við erum allir jafnsekir. Svo verið ekkert að þessu þrasi. Á síðasta þingi í maí s.l. spurði ég hæstv. þáv. viðskrh. hvort ástæða væri til að rannsaka tryggingar fyrir skuldum við ríkisbankana. Þá var því svarað að engin ástæða væri til að rannsaka, það væri ekkert að óttast. Ég held að það gæti verið skynsamlegt að fletta upp aftur í þessum gögnum og spyrja hvort ekki sé rétt að fara að athuga þessa reikninga. Það er augljóst að stóru viðskiptavinirnir eru bönkunum verulega hættulegir. Maður getur velt því fyrir sér. Nýverið ábyrgðist Landsbankinn 100 millj. kr. skuldabréfaútboð fyrir SÍS. Samkvæmt venjulegum viðskiptavenjum ætti að setja allt að 200 millj. kr. veð fyrir því. Ekki mundi veita af eins og veðin eru um þessar mundir. Þarna eru líka stórar tölur. Þetta er helmingurinn af því sem við erum að tala um í sambandi við Hafskip. Þarna eru miklir peningar. Ég held að það sé full ástæða til að athuga starfsemi bankanna. Ef við lítum aðeins á Hafskipsmálið aftur virðist vera að siglingar yfir Norður-Atlantshaf hafi verið banabitinn. Menn geta spurt: Hvernig stendur á því að svo fór? Vissi virkilega enginn hvað var á seyði? Voru menn með lokuð augun, var einhver búinn að binda fyrir augun á þeim eða voru þeir í myrkri? Maður getur spurt: Var enginn sérfræðingur í siglingum hjá banka sem heitir Útvegsbankinn og átti siglingafyrirtæki fyrir stærsta viðskiptavin? Það eru nefnilega ýmsar vísbendingar um hvernig fara mátti. Í blaðaviðtali við forstjóra Hafskips þann 10. nóv. 1984 er sagt að Hafskip sé að leggja út í gífurlega erfitt og gífurlega áhættusamt mál og það sé feiknaleg samkeppni. Það er sagt: "Þetta er tilraun einungis til fjögurra mánaða. Og ef við töpum á þessari tilraun verðum við reynslunni ríkari." Þetta var í nóvember á síðasta ári. 30. janúar s.l. er grein í ensku viðskiptariti, sem hlýtur að vera lesið í Útvegsbanka, og þar er sagt: Það eru stórkostlegir erfiðleikar á siglingum á Norður-Atlantshafi og það er gífurlegur samdráttur. - Þetta er sagt 30. janúar 1985. 20. maí er grein í sama blaði, ítarleg grein, um Norður-Atlantshafssiglingar og þar er sagt að litlu skipafélögin séu öll að fara á hausinn. Um líkt leyti segir amerískur forstjóri í frétt í þessu blaði: Það er blóðbað á Norður-Atlantshafi. Það er blóðbað. Öll litlu fyrirtækin eru að drepast. - Þetta var augljóst hjá öllum sem vildu vita um ástand siglinga á Norður-Atlantshafi. En hvað gerist á Íslandi á sama tíma? Í þessu fyrirtæki, í febrúar, er ákveðið að auka hlutafé um 80 millj. og á aðalfundi í júní er blásið í herlúðra og þar eru fluttar 17. júní ræður. Ég get vitnað í ræðu eins forustumannsins. Hann segir: "Það er gjarnan haft á orði að þegar mikið liggur við geti Íslendingar komið fram sem ein þjóð, sem einn maður. Spyrja má: Jafnast ekki hættan á landflótta á við náttúruhamfarir og landhelgisstríð? Er stóri sáttmáli þjóðfélagshópanna ekki löngu orðinn tímabær? Atvinnustarfsemi, verkalýðsbarátta, stjórnmál og lífskjör eru samofnir, óaðskiljanlegir þættir. Í þeim efnum er engin atvinnugrein, enginn einstaklingur undanskilinn í því sameiginlega átaki, sem fyrir höndum er, að tryggja Íslandi 21. aldarinnar annan og veigameiri sess en Hornstrandir og aðrir sambærilegir afskekktir sumarheimsóknastaðir hafa í dag." Þetta er ekki 17. júní ræða þó menn gætu haldið svo. Þetta er ræða sem verið er að flytja á aðalfundi í fallít fyrirtæki í júní s.l. þegar allir með opin augu - allra helst þeir sem hafa atvinnu af þessu - hefðu átt að vita að allt var ónýtt. En blekkingarnar héldu áfram. Því segi ég: Það er greinilega ekkert bankaeftirlit á Íslandi, hvort sem það er hið opinbera bankaeftirlit, eftirlit stjórnmálaflokkanna eða hvaða eftirlit sem er. Það er ekkert eftirlit. Menn eru augljóslega með augun lokuð. Ég er meðflm. að till. sem hér um ræðir og ég styð hana, en ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að þetta verður erfitt. Þetta verður sérstaklega erfitt vegna þess að við höfum enga hefð og engar venjur í að rannsaka mál eftir þessum leiðum, eins og hér er farið fram á. Það samkrull sem nú þegar er milli Alþingis og þess framkvæmdavalds sem á að fara að rannsaka mun gera málið mjög erfitt. Það má ekki fara svo, ef af þessu verður, ef Alþingi ætlar nú að gera tilraun til slíkrar rannsóknar, að hún verði fórnarlamb og bitbein hallærislegra pólitískra átaka.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti, góðir áheyrendur. 39. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo: "Hvor þingdeild getur skipað nefndir innandeildarþingmönnum til að rannsaka mikilvæg mál er almenning varða. Þingdeildin getur veitt nefndum þessum rétt til að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum." Nú hafa verið lagðar fram hér á Alþingi þrjár till. til þál., tvær í Nd. og ein í Ed., þar sem þm. fara fram á skipun rannsóknarnefndar skv. þessari grein stjórnarskrárinnar til að rannsaka viðskipti Hafskips hf. og Útvegsbanka Íslands. Enn fremur hafa verið lagðar fram tvær beiðnir um skýrslur varðandi sama málefni, frv. til 1. um sjálfstætt bankaeftirlit og fsp. um útlán og eiginfjárstöðu ríkisbankanna. Enn fremur í dag stjfrv. til laga um nefnd til að kanna viðskipti Útvegsbanka Íslands og Hafskips hf. Öll þessi þingmál eru viðbrögð við því alvarlega máli sem verið hefur ofarlega á baugi undanfarnar vikur, máli Hafskips og Útvegsbankans, og miða þau öll að því að ná fram upplýsingum í þessu stærsta gjaldþrotamáli í sögu íslenska lýðveldisins. Allt frá því að grunur fór að leika á því að ekki væri allt með felldu í rekstri Hafskips hefur staðið á fullnægjandi og réttum upplýsingum um málið. Þegar málinu var hreyft fyrr á þessu ári, bæði hér á þingi og eins af fréttamönnum, þótti stjórnvöldum engin ástæða til að bregðast við. Borið var við bankaleynd, sagt að allt væri í lagi og engin ástæða til að hafa áhyggjur. Einum og hálfum mánuði seinna er það viðurkennt af stjórn Hafskips að geigvænlegt tap er á rekstri fyrirtækisins og nú er svo komið að þetta 27 ára gamla fyrirtæki er gjaldþrota. En ekki nóg með það. Annar stærsti ríkisbankinn, Útvegsbankinn, hefur tapað 2/3 af eigin fé, því fé sem hann fer með fyrir almenning, hundruðum milljóna króna og óvíst er hve mikið það fé er. Íslenska þjóð munar um það mikla fé sem tapast hefur nú á tímum þrenginga þegar margt fólk vinnur myrkranna á milli til að halda húsnæði sínu og sjá sér og sínum farborða, á tímum þegar fjárlögin eru hrein dægurtónlist og halli ríkissjóðs meira en tveir og hálfur milljarður á þessu ári. Þó munar hana e.t.v. ekki síður og þegar á allt er litið trúlega miklu meir um að geta treyst þeim fulltrúum sem hún velur. Hinn almenni kjósandi verður að geta treyst þeim sem hann kýs til að fara með umboð sitt, en hann verður engu að síður að geta treyst dómgreind þeirra ef þeir flytja það umboð áfram og framselja það eins og tíðkast hefur um val á þeim sem stjórna í bönkum. Það er mikið álitamál hvort alþm. eiga yfirleitt að koma nálægt slíku. Kvennalistinn hefur ekki álitið það vera rétt og hefur því ekki átt aðild að bankaráðum. Af öllum þeim málavöxtum sem kunnir eru virðast þeir fulltrúar fólksins sem fara með fjármuni þess hafa annaðhvort gersamlega sofnað á verðinum eða verið stórlega blekktir. Bankastjórar eru þjónar fólksins, ekki herrar. Þeir eru þarna til að gæta peninga fólksins, gæta þess að fé þess sé ekki misfarið, en þeir láta oft eins og þeir eigi þessa peninga sjálfir. Það finnst a.m.k. þeim sem þurfa að biðja um lán. Nei, þeir eru starfsmenn fólksins sem gæta fjár alveg eins og fóstrur eru starfskonur sem gæta barna. Munurinn er þá sá að fóstrur gæta fjöreggja og fá ótrúlega lítið fyrir, en bankastjórar gæta bara fjármuna en geta komist upp í áttföld laun fóstra. Sá trúnaðarbrestur sem orðið hefur vegna þessa máls er að mínu mati alvarlegur og ein af mörgum ástæðum þess að nauðsynlegt er að upplýsa þetta mál og það þarf að upplýsa þannig að fólk finni og viti að engu hefur verið leynt. Það er ekki bara að réttlætiskennd fólks sé misboðið þegar sögur berast um að með almannafé hafi verið misfarið, jafnvel sóað í óhóf fáeinna einstaklinga. Það vekur líka reiði. Það vatt sér að mér kona, sem ég þekki ekki, í búð um daginn og hún hvíslaði að mér eitthvað á þessa leið. "Ég er búin að ala upp sex börn og er orðin sjötug og ég hef engin lífeyrisréttindi. Mitt starf er einskis metið. Þið verðið að tala meira um þessar heimavinnandi. Sumir kaupa sér hús fyrir tug milljóna og gera þau upp fyrir annan tug milljóna, en það var selt ofan af syni mínum þó hann skuldaði ekki nema 25 þúsund." Svo hvíslaði hún: "Það er erfitt að vera reið 70 ára gömul kona." Afleiðingar þessara málaloka eru fleiri. 2-300 manns sem störfuðu hjá fyrirtækinu missa vinnu sína og erfiðlega hefur gengið að útvega þeim aðra vinnu. Þessir starfsmenn eiga flestir fjölskyldur þannig að erfiðleikar blasa við um 12-1300 einstaklingum. Starfsmannafélag Hafskips boðaði á sinn fund þm. Reykjavíkur og borgarfulltrúa í nóvemberlok til að tjá þeim vandræði sín og það sem var mest áberandi á þeim fundi, þegar frá voru talin vandræði starfsfólksins, var alger skortur á upplýsingum um raunverulega stöðu mála. Starfsmannafélagið hefur síðan sent Alþingi beiðni um að skipuð verði rannsóknarnefnd um málið. Allar tilraunir til að knýja fram upplýsingar um málið hér á þinginu hafa brotnað á fyrirslætti um bankaleynd. Síðan hefur orðið hröð framvinda og línur skýrst nokkuð hvað varðar stöðu Hafskips og Útvegsbankans, en jafnframt hefur komið í ljós að málið er ekki einungis yfirgripsmeira en í fyrstu virtist heldur spinnast af því grundvallarspurningar um siðgæði, siðgæði í viðskiptum, siðgæði í stjórnmálum, í reynd siðgæði þess þjóðfélags sem við byggjum. Menn horfa til þess að stærsti stjórnmálaflokkur landsins er óþægilega tengdur þessu máli. Persónur og leikendur eru flestir úr honum og menn spyrja þess vegna líka: Hvernig stendur á því? Eru viðskiptahagsmunir svo tengdir pólitískum hagsmunum? Geta völd og áhrif tryggt svo fyrirgreiðslu að til óheilinda leiði? Hefur slíkt átt sér stað í þessu máli? Það hlýtur að vera keppikefli og varða við hagsmuni Sjálfstfl. og allra þeirra einstaklinga sem þessu máli tengjast að það verði upplýst, upplýst á þann hátt að Alþingi og almenningur sætti sig við. Ég tel víst að allir séu sammála um það, bæði hér á Alþingi og utan þess, að rannsókn málsins þurfi að fara fram og það sem fyrst. Hins vegar greinir menn á um hvernig beri að standa að slíkri rannsókn og þá sérstaklega hverjir eigi að rannsaka málið. Sú till. til þál., sem hér er til umræðu og ég er meðflutningsmaður að, fer fram á að rannsóknanefnd sjö þm. taki að sér að rannsaka viðskipti Hafskips og Útvegsbanka Íslands, svo og samningatilboð um yfirtöku eigna Hafskips hf., þ.e. Íslenska skipafélagsins. Þá tilhögun tel ég vera heppilegri og mun líklegri til að koma í veg fyrir tortryggni um að verið sé að leyna einhverju eða hylma yfir heldur en þá tillögu ríkisstjórnarinnar að skipa þriggja manna nefnd. Þó tel ég að ekki sé heppilegt að fundir nefndarinnar fari fram í heyranda hljóði, eins og tilgreint er í báðum tillögum þm. Alþb. Ekki vegna þess að ég vilji að leynd hvíli yfir neinu í þessu máli heldur vegna þess að ég hygg að það sé reyndar óraunsætt og það verði erfitt fyrir marga þá er nefndin þarf að ræða við að veita henni þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru og byggjast á trúnaði ef fundir eru haldnir í heyranda hljóði. Það kemur þó ekki í veg fyrir að fullar upplýsingar fáist um málið sem síðan verði lagðar fram. Ég legg áherslu á að þessi tillaga sniðgengur ekki upplýsingaöflun frá sérfræðingum, eins og hv. þm. Guðrún Helgadóttir virtist halda í sinni ræðu, og það er einnig tekið fram í þessari tillögu að aflétta skuli bankaleynd vegna þessarar rannsóknar. Hlutverk alþm. er m.a. að gæta hagsmuna kjósenda sinna. Til þess þurfa alþm. að halda verði sínum og vöku til að taka eftir því sem miður fer og rannsaka málavexti þeirra mála sem þeir fjalla um. Það er almennt starf þeirra. Ég tel þá því vel til þess fallna að skipa slíka nefnd. Alþm. eru þó ekki dómarar og því tel ég mikilvægt að menn leggi ekki fyrir fram dóma á einstaklinga í þessu máli, því eins og segir í lögum landsins er hver saklaus þar til hann er sekur fundinn, og á bak við allar þessar tölur, sem varða þetta mál, er fólk. Það er líka mikilvægt í umræðum um þessi mál að sá ekki óverðskuldaðri tortryggni sem eyðileggur meira en hún uppsker. Hins vegar vek ég athygli á að víða erlendis, þegar hinn minnsti grunur beinist að einstaklingum í opinberum stöðum, er álitið að þeim einstaklingum beri að víkja alveg án tillits til þess hvort þeir síðar eru fundnir sekir eða saklausir. Það er ekki síst gert til þess að varðveita virðingu þess embættis sem menn gegna þannig að enginn minnsti blettur falli á það eða vafi. Í þessu máli á ekki fyrst og fremst að leita að sökudólgum, hengja bjöllur á ketti. Það þarf að lýsa inn í þetta mál svo að ferill þess verði kunnur öllum þannig að menn geti af honum lært og forðast að endurtaka. Sumir tala um spillingu fjórflokkanna sem undirrót margra þjóðfélagsmeina, en því má ekki gleyma að við búum í kunningjaþjóðfélagi sem að vísu býður upp á marga kosti en líka marga galla. Enn fremur, samtrygging þeirra sem stjórna getur líka byggst á fleiru en pólitík. Hún getur svei mér þá byggst á kynferði. Hvað skyldu margar konur sitja í stjórnum, nefndum og ráðum ríkisins? Um leið og þetta mál verður upplýst ættum við jafnframt að verða nokkru nær um ýmsa innviði í peninga- og efnahagsmálum þessa litla þjóðfélags sem við búum í og er ekki vanþörf á því. Hin gráu svæði milli þess sem er siðlaust eða ólöglegt og þess sem er flekklaust og löglegt eru sífellt að verða breiðari og mörkin óljósari. Það sýnir t.d. okurmálið sem nýlega var á döfinni. Okkur er nauðsyn að finna skýrari mörk á milli og skilgreina fyrir okkur sjálf hvaða samskiptareglur þykja sæmandi í því þjóðfélagi þar sem við viljum búa. Þetta mál hefur knúið á um nauðsyn þess að endurskipuleggja bankamálin í landinu. Nýlega var afhent skýrsla frá nefnd sem skipuð var til að bæta skipulag og rekstur viðskiptabanka þar sem tillögur eru gerðar um fækkun banka og sameiningu útibúa. Vonandi er að tillögur þeirrar nefndar komist sem fyrst í framkvæmd því þær eru löngu orðnar tímabærar. Sú þensla sem orðið hefur í bankakerfinu er óviðunandi, sá fjáraustur sem farið hefur í nýjar bankabyggingar óþolandi þegar hugsað er til þess að þær eru í raun byggðar fyrir fé sem almenningur leggur til án þess að því fylgi endilega bætt þjónusta við almenning né heldur að almenningur sé spurður hvort hann vilji fleiri bankahús. Það er von mín að rannsókn þessa máls, svo alvarlegt sem það er, megi leiða til þess að spurt verði nærgöngulla spurninga um þau markmið, það verðmætamat og þá forgangsröðun sem ráðið hefur í þjóðfélaginu og elur af sér slík slys sem þetta, að rannsókn þess megi leiða okkur nær því samfélagi sem Kvennalistinn vinnur að, samfélagi sem hefur það verðmætamat sem setur mannleg gildi og félagslega samábyrgð í öndvegi. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti, góðir áheyrendur. Það sem kemur hvað gleggst fram í þessu máli, sem hér er til umræðu í kvöld, af öllu því sem ég hef orðið vitni að annars er að Sjálfstfl. er í raun og veru lítið annað en harðsvíruð hagsmunaklíka. Þetta segi ég vegna þess að í ofanálag á allt annað sem þeir hafa nú í kvöld komið fram með sem rök, sjálfum sér til stuðnings í þessu vonda máli, sem þeir eru komnir á kaf í, þá er Sjálfstfl. nú tilbúinn að láta fara fram rannsókn á þessu máli, en bara á þann hátt að hún missir marks sem slík. Sá galli er á gjöf Njarðar að þeir vilja láta fara fram rannsókn á því hvort menn hafi haldið sig innan ramma laganna og aðeins því. Það er gott og blessað. En það skulu menn gera sér fullkomlega ljóst að rammi laganna er rúmur og þá sér í lagi þegar sá rammi miðast við mál sem er viðskiptalegs eðlis. Það er ekki nóg að athuga hvort menn hafa haldið sig innan ramma laganna, þó að það beri að sjálfsögðu að gera í leiðinni. Það verður að koma í dagsljósið hvar hagsmunaárekstrarnir hafa orðið, hvar það er sem raunverulega hefur orðið misbrestur. Það þarf svo sem enginn að efast neitt sérstaklega um að menn hafi gætt þess sem skyldi að halda sig, eins og vera ber, innan ramma laganna. Nú vilja þeir sömu menn auðvitað fá stimpil yfirvalda á málsaðila, sem stimplar þá alla saklausa. Sjálfstæðismenn virðast mér hreinlega ekki þora að láta fara fram rannsókn af því tagi sem nauðsynleg er. Slík rannsókn þarf þó auðvitað að beinast að því fyrst og síðast að hér er um að ræða pólitíska spurningu. Hún er pólitísk og hún er siðferðileg, en sjálfsagt minnst af öllu lagalegs eðlis. Þeir virðast ekki þora að láta fara fram rannsókn á þeim nótum að það verði farið ofan í saumana á pólitísku siðferði þeirra sem standa að málinu. En menn verða að átta sig á því hvert hlutverk þeirra er. Alþm. eru kjörnir til þess að setja lög og leikreglur og til þess að hafa eftirlit með því að þau lög séu haldin. Hlutverk þm. er m.a. að hafa eftirlit með framkvæmdavaldinu og í þessu máli verðum við að gegna því hlutverki. Mér er spurn: Ef það má ekki, til hvers erum við þá hér? Það verður að vera á hreinu að stjórnmálamenn líti á sig á sama hátt og þeir líta á aðra þjóðfélagsþegna, fólk með hreinan skjöld sem hefur ekkert að fela, og þjóðin verður að fá tækifæri til að meta hvort svo er ekki í yfirheyrslum fyrir opnum tjöldum hjá rannsóknarnefnd Alþingis. Það getur verið auðvelt að hvítþvo menn með því einu að athuga hvort ekki sé allt í lagi með lagalegu hliðina á þessu máli. En það er nú einu sinni svo að það varðar t.d. alls ekki alltaf við lög að ljúga. Það er meira að segja í sumum tilfellum alfarið löglegt að ljúga. En það er í flestum tilfellum talið vera með öllu siðlaust. Og það hefur oftlega valdið töluverðum skaða. Það er nú einu sinni svo að refsivert er að leyna staðreyndum málsins með því að ljúga. Eitt er hins vegar alveg á hreinu, að hv. alþm. og þá aðallega þm. Sjálfstfl. verða að hætta að koma fram hér í umræðunum hver á fætur öðrum og tala eins og hluthafar á hluthafafundi. Þeir verða að fara að hætta þessu blaðri og snúa sér að því að skýra frá því hvað það var sem raunverulega gerðist. Ekki þar fyrir að það er sjálfsagt velflestum ljóst þó svo að menn virðist hafa á því misjafnlega mikinn skilning. Þess vegna skil ég ekki feluleikinn. Sjálfsagt hefur lítið annað átt sér stað en það, sem við vitum í raun og veru ósköp og skelfing vel, að hver tilviljunin og hvert óhappið hefur rekið annað og svo eru e.t.v. einhverjir sem ekki hafa staðið rétt að málum. Það kemur í ljós við rannsókn, hvað gerði það að verkum að svo fór sem fór. En það er búið og gert. Það sem átt hefur sér stað er búið og gert. En það sem er engin tilviljun er hvað olli því að Sjálfstfl. tefldi fram til hagsmunagæslu í formannssæti bankaráðs Útvegsbankans fyrir sitt leyti manni sem er og var hluthafi og var stjórnarformaður í aðalviðskiptafyrirtæki bankans. Það er það sem gerir Sjálfstfl. sem slíkan grunsamlegan í þessu máli siðferðilega séð og lýsir því hve harðsvíraður hagsmunagæsluflokkur hann er. Það er nú ljóst að þegar hagsmunir Útvegsbankans, þjóðbankans, og hins vegar hagsmunir skipafélagsins, einkafyrirtækisins, rákust á hafa hagsmunir þjóðbankans verið víkjandi, en hagsmunir skipafélagsins aftur á móti ríkjandi. Svona fer það auðvitað þegar hagsmunagæslumaðurinn er einn og sami maðurinn fyrir báða aðilana og situr þar með báðum megin við borðið. Það er þá sem ekki er von á góðu. Það kemur einmitt glöggt fram í bók sem Gunnar Gunnarsson skrifaði og heitir "Albert" að ekki hafi þessi títtnefndi margfaldi hagsmunagæsluaðili Sjálfstfl. samt alltaf haft það á tilfinningunni að hann gæti sinnt hlutverkum sínum svo vel sem hann taldi skyldu sína liggja til þeirra verka þegar hann lýsir því hvers vegna hann snerist gegn ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens. En í bókinni er hann sjálfur, hæstv. núv. iðnrh., látinn komast svo að orði, með leyfi herra forseta: "Það atriði sem skiptir mestu máli fyrir mig varðandi breytta afstöðu til ríkisstjórnarinnar er það, að ég varð formaður bankaráðs Útvegsbankans að beiðni ríkisstjórnarinnar og með samþykki Sjálfstfl. Og það er alveg sama hvaða ráð eða ábendingar ég hef gefið varðandi peningamál sem eru stór liður í efnahagsmálum þjóðarinnar: ríkisstj. hefur aldrei tekið tillit til þess. Peningamálin eru í ólestri og það liggur á að taka þar til hendinni. Það er hreinlega eins og ráðvilltir menn séu að fálma eftir ráðstöfunum sem þeir vita ekki hverjar eigi að vera. Mennirnir sem standa fyrir þessum ráðstöfunum eru komnir á leiðarenda; þeir eru strand og vita ekki hvað til bragðs á að taka. Ég næ ekki að gegna því hlutverki sem mér var ætlað sem bankaráðsformaður við þjóðbanka. Ríkisstjórnin hefur ekki sýnt mér það traust sem henni bar, ekki tekið það tillit til mín sem hún átti að gera; þess vegna snerist ég gegn ríkisstjórninni." Hér hefur hæstv. iðnrh. látið þess getið að hann hafi ekki fengið það olnbogarými sem hann þurfti. Og mér er spurn: Þurfti til hvers? Hvað vildi hann? Hvað vildi ráðherrann? Þess vegna segi ég: Menn geta dundað sér við að rannsaka lagalegu hlið þessa umfangsmikla máls, sem nú hefur verið dregið upp af lager hneykslismálanna, en það er alveg öruggt að í það minnsta flestir málsaðilar koma hvítþvegnir út úr slíkri rannsókn og þá kemur ráðherrann að sjálfsögðu niður standandi, rétt eins og hann er vanur að gera, enda er hann ekkert aðalatriði þessa máls þó svo að hann hafi að sjálfsögðu komið mjög við sögu stöðu sinnar vegna. Hann er bara lítið peð í tafli stórmeistaranna. Það sem skiptir hins vegar mestu máli er siðferðið í þessu öllu saman. Þegar umrætt tímabil stóð yfir, þ.e. þegar hæstv. iðnrh. Albert Guðmundsson átti sæti sem formaður bankaráðs Útvegsbankans og var jafnframt stjórnarformaður Hafskips, gerðist það að Útvegsbankinn stóreykur viðskipti sín við Hafskip. Það er Útvegsbankinn, ríkisbankinn, sem stóreykur viðskipti sín við Hafskip, fyrirtæki sem að hluta til er eign formanns bankaráðsins. Auðvitað geta viðskipti Útvegsbankans og Hafskips farið saman og það mjög vel, en það gera þau ekki alltaf, eins og glögglega hefur komið í ljós nú að undanförnu. Hæstv. iðnrh. Albert Guðmundsson gat auðvitað ekki gætt hagsmuna Útvegsbankans gagnvart Hafskipi sem formaður bankaráðs og samtímis gætt hagsmuna Hafskips gagnvart Útvegsbankanum. Það fer ekki saman. Það sér hver heilvita maður. En það er hins vegar alveg löglegt. Það stangast ekki á við nein gildandi lög. En eins og oftlega hefur komið fram í þessu máli í kvöld er það siðlaust og heilbrigð skynsemi segir öllum sæmilega hugsandi mönnum að einn og sami maðurinn geti ekki samtímis verið hagsmunagæsluaðili fyrirtækisins og hagsmunagæsluaðili bankans, hvor gegn öðrum, án þess að til komi hagsmunaárekstrar. Þess vegna vaknar spurningin: Hafi bankaráðsformaðurinn, núverandi hæstv. iðnrh., ekki skipt sér af útlánum þessum, eins og hann hefur margítrekað haldið fram að hann hafi ekki gert, gerði hann þá ekki athugasemdir - eða hvað gerði bankaráðsformaðurinn yfirleitt í bankaráðinu? Er ekki bankaráðið hæstiréttur bankans? Á það ekki að hafa eftirlit með því að allt sé í stakasta lagi og gera tillögur til úrbóta hafi eitthvað farið úrskeiðis? Hvað höfðu hinir bankaráðsmennirnir við þetta að athuga? Hvað höfðu þeir að athuga við þessi stórauknu viðskipti við fyrirtæki bankaráðsformannsins? Það hefur aldrei komið fram, en það verður að koma í ljós. Að mínu mati er ekki rétt að saka hæstv. iðnrh. um lögbrot af neinu tagi að svo stöddu né nokkurn annan í þessu máli, nema sannist að ástæða reynist til þess, og ég verð að segja að ég yrði mjög undrandi ef lögbrot reyndist vera útkoman úr þeirri rannsókn sem nú hefur verið beðið um. En ég verð að minna á þá siðblindu sem hæstv. iðnrh. ásamt öllum Sjálfstfl. er sekur um, þ.e. þeir sjálfstæðismenn sem samkvæmt bókinni sem ég vitnaði til fyrr í máli mínu studdu hann í þetta embætti, vitandi ósköp og skelfing vel að staða hans í þjóðfélaginu gat auðvitað aldrei samræmst stöðu hans sem formanns bankaráðsins. Í því felst siðblinda Sjálfstfl. Hæstv. iðnrh. gat þess einnig í bókinni að það hafi verið alveg sama hvaða ábendingar hann hafi gefið ríkisstj. varðandi peningamál. Það hafi ekki verið tekið tillit til þess. Hvaða ráð var hann að gefa varðandi peningamál sem ekki var tekið tillit til? Hvaða hlutverki náði hann ekki að gegna sem bankaráðsformaður sem hann þó vildi gegna? Hvað var það sem hann ekki fékk að gera en vildi samt gera? Þetta verður að koma fram hér. Hvar brast traust ríkisstj., á hvaða sviði og af hvaða tilefni? Af hverju treysti ríkisstj. honum ekki? Hér inni eru margir hv. alþm. sem eru fullfærir um að gefa svör við þessum spurningum sem hreinlega er hrópað á. Það geta hv. alþm. gert sem þá voru á Alþingi og voru við stjórn. Það er m.a. vegna þessa fólks að nú er svo komið að Alþingi varðar þetta mál og verður að láta það til sín taka. Það er sá þáttur málsins sem okkur varðar beint vegna þess að venjulega skiptir það ekki meginmáli í þessu samhengi hvort menn stofna fyrirtæki og setja það síðan á hausinn, bara hve lengi sem gjaldþrot þess er ekki farið að skipta verulegu máli fyrir buddu almennings í landinu. Það sem skiptir meginmáli er hver ber skaðann og hvernig hann varð, og ekki skiptir heldur minna máli hver varð þess í raun og veru valdandi að hinn frægi litli maður í þjóðfélaginu á nú yfir höfði sér sérstakan skatt vegna þess skaða sem þessi tiltekni ríkisbanki hefur orðið fyrir og þá fyrst og fremst vegna slælegs eftirlits og svo vegna slævðrar dómgreindar þeirra sem að því leyti til bera sök á því hvernig komið er. Góðir áheyrendur. Þetta mál er fyrst og fremst spurning um siðferði og pólitíska siðblindu. Þess vegna verður að yfirheyra allt þetta fólk, alla þá aðila sem hlut eiga að máli, alla bankaráðsmennina, alla bankastjórana. Ekki samt af ríkissaksóknara. Það þarf að gerast fyrir opnum tjöldum og framkvæma af rannsóknarnefnd Alþingis og sú rannsókn á ekki fyrst og fremst að beinast að hinum lögfræðilega grunni, eins og ég hef komið að áður, heldur að hinum siðferðilega og pólitíska grunni sem er nauðsynlegur og þarfur til að upplýsa málið. - Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Segja má að borið sé í bakkafullan lækinn að taka til við enn í kvöld hér á Alþingi að ræða Hafskipsmálið. Með þessum orðum er ég ekki á nokkurn máta að draga úr mikilvægi málsins. Það er hið alvarlegasta, bæði fyrir einstaklinga sem missa atvinnuna, fyrir Útvegsbankann og skuldheimtumenn alla og fyrir þjóðarbúið í heild. Það er einnig ákaflega alvarlegt ef þetta gjaldþrot verður til þess að flutningar til og frá landinu komast nálægt á eina hendi. Hins vegar hefur margt verið sagt og skrifað nú þegar sem betur væri ósagt og margir bornir sökum, m.a. í skjóli þinghelgi, án þess að sekt væri sönnuð. Auk þess er málið nú komið í ákveðinn farveg og mikilvægast að rannsókn þess geti farið fram án hindrunar. Þegar um gjaldþrotamál er að ræða tekur skiptaráðandi við allri meðferð máls samkvæmt lögum. Honum ber í fyrsta lagi að kanna allt það í rekstri fyrirtækisins sem getur hafa haft áhrif á þrotabúið og greiðslugetu þess. Er í því sambandi um að ræða hvers konar ráðstöfun fjármagns og skuldbindingar sem stjórnendur fyrirtækisins hafa gert á undanförnum árum. Það nær að sjálfsögðu m.a. til allra viðskipta fyrirtækisins við Útvegsbankann. Einnig er skiptaráðanda skylt að kanna hvern þann þátt sem telja má að saknæmur geti talist og vísa slíkum málum án tafar til saksóknara ríkisins til meðferðar. Til þessa vandasama starfs hafa valist ungir og dugmiklir menn. Ég hef rætt um meðferð málsins við skiptaráðanda og ég er sannfærður um að þeir munu taka rösklega til hendi og vinna fljótt og vel þótt malið sé umfangsmikið. Til þess að auðvelda störf skiptaráðanda hefur dómsmrh. jafnframt lagt fram hér á Alþingi frv. til l. sem heimilar skiptaráðanda að krefjast hverra þeirra upplýsinga sem hann telur nauðsynlegar án þess að milliganga rannsóknarlögreglu ríkisins þurfi til að koma, eins og lög gera nú ráð fyrir í ýmsum tilfellum. Þrátt fyrir þetta er ekki ólíklegt að skiptaráðandi telji sér ekki skylt eða rétt að athuga einhverja þætti þessa máls sem ekki hafa áhrif á þrotabúið eða geta beint talist saknæmir. Þó getur verið um atriði að ræða sem nauðsynlegt er að upplýsa. Ég lagði því til við ríkisstj. fimmtudaginn 5. þ.m. að ríkisstj. gæfi út yfirlýsingu um að hún mundi sjá til þess að allir þættir í viðskiptum Útvegsbankans og Hafskips verði upplýstir. Í því skyni lagði ég jafnframt til að skipaðir yrðu þrír sérfróðir menn til þess að fylgjast með og vinna með skiptaráðanda að máli þessu. Í samræmi við þetta hefur viðskrh. nú lagt fram hér á Alþingi frv. til 1. þar sem Hæstarétti Íslands er falið að tilnefna umrædda rannsóknarnefnd. Í þessu frv. er einnig ákvæði sem heimilar nefndinni aðgang að öllum þeim upplýsingum, munnlegum og skriflegum, sem hún kann að telja þörf á að fá frá Útvegsbanka Íslands. Með því er bankaleynd aflétt í þessu máli. Jóhanna Sigurðardóttir taldi í ræðu sinni áðan vafasamt að fela Hæstarétti að tilnefna menn þessa og kynni það að valda Hæstarétti vandræðum ef málin, sem mjög líklegt er, koma seinna til hans kasta. Þetta tel ég óþarfa áhyggjur. Hæstiréttur er á engan máta bundinn af þeim mönnum sem hann kann að tilnefna í þessa nefnd. Ljóst er jafnframt að þessir menn verða áreiðanlega ekki menn sem nátengdir eru Hæstarétti á nokkurn máta. Nú er hér til umræðu að Alþingi sjálft kjósi rannsóknarnefnd. Því hefur jafnframt verið lýst yfir í umræðum hér á Alþingi að slík rannsóknarnefnd eigi að vinna fyrir opnum tjöldum. Á það leggur Ólafur Ragnar Grímsson mjög mikla áherslu. Jóhanna Sigurðardóttir segir hins vegar að nefnd sú sem hún og fleiri leggja til að kosin verði eigi ekki að vinna þannig. Ég skal viðurkenna að mér þykir till. Jóhönnu Sigurðardóttur ólíkt geðfelldari en till. þeirra Alþýðubandalagsmanna sem virðist í fljótu bragði fyrst og fremst vera sýning ein. Ég hef hins vegar ákaflega litla trú á því að jafnvel sjö manna nefnd alþingismanna geti unnið fyrir lokuðum dyrum. Ég er nokkurn veginn viss um að sú rannsókn yrði a.m.k. hálfopin. Ég er mótfallinn kosningu slíkrar nefndar. Ég tel það óþarft. Á sama máli eru allir þm. Framsfl. að einum undanteknum, Ólafi Þ. Þórðarsyni, sem er meðflm. að till. Jóhönnu Sigurðardóttur. Málið er í réttum farvegi hjá dómstólum og engin ástæða er til þess að vefengja þeirra meðferð á málinu, a.m.k. ekki í upphafi málsmeðferðar. Auk þess hefur ríkisstj. gert þær ráðstafanir sem ég hef þegar lýst og eiga að tryggja að málið verði að öllu leyti upplýst. Enn ein nefnd muni aðeins flækja málið og af rannsókn á hugsanlegu afbrotamáli fyrir opnum eða hálfopnum tjöldum gæti leitt mjög alvarlegt slys. Ólafur Ragnar Grímsson heldur því fram að í raunverulegu réttarríki, eins og hann orðaði það áðan, sé sjálfsagt að slík rannsókn fari fram fyrir opnum tjöldum. Þetta er mikill misskilningur. Ég kannast ekki við neitt réttarríki þar sem rannsókn á afbrotamálum fer þannig fram. Með því móti væri verið að veita hugsanlegum sakborningum aðgang að upplýsingum sem fram kunna að nást frá vitnum. Þannig væri slíkum mönnum gefin eins konar viðvörun um það sem fram undan er í rannsókn málsins. Ég kannast t.d. ekki við það að rannsóknarlögregla ríkisins starfi þannig eða nokkrum hafi yfirleitt dottið það í hug. Ólafur Ragnar Grímsson gat þess hér áðan að á Bandaríkjaþingi tíðkast mjög að kjósa rannsóknarnefndir og taldi hann það bera vitni um mikið lýðræði þar í landi. Ekki skal ég draga úr áliti þm. á miklu lýðræði í Bandaríkjunum. Hins vegar hygg ég að margir muni ósammála um það að þetta sé merki um meira lýðræði þar í landi en annars staðar ríkir. A.m.k. bera fjölmargir Bandaríkjamenn enn kinnroða út af störfum einnar slíkrar frægrar nefndar sem kennd var við McCarthy öldungadeildarþingmann og tók sér fyrir hendur að rannsaka það sem kallað var and-amerísk starfsemi. Fjölmargir virtir mennta- og vísindamenn og fleiri voru af þeirri nefnd bókstaflega sviptir mannorði og áttu sér margir hverjir ekki uppreisn þótt saklausir reyndust. Á Ólafur Ragnar Grímsson við að slík nefnd verði sett á fót hér? Gæti hann kannske hugsað sér að vera formaður þeirrar nefndar? Ég segi því enn að slík opin eða hálfopin rannsóknarnefnd gæti hindrað mikilvæg störf skiptaráðanda og orðið að stóru slysi. Aðalatriðið er nú að veita skiptaráðanda frið til að starfa en fylgjast hins vegar vandlega með því að allir þættir málsins verði upplýstir. Það er ríkisstj. ákveðin að gera og hefur, eins og ég hef sagt, þegar gert ráðstafanir til að svo verði. Raunar hef ég ekki mikið meira um þetta svonefnda Hafskipsmál að segja að svo komnu máli. Ég hef ekki áhuga á því að velta mér upp úr alls konar gróusögum sem sumir virðast mjög njóta. Við skulum halda í heiðri hið fornkveðna að enginn er sekur fyrr en sekt er sönnuð. Hins vegar er mikilvægt að rannsóknin gangi vel og fljótt og þeir sem sekir sannast verði dregnir til ábyrgðar. Þetta mál vekur hins vegar til umhugsunar grundvallarþætti í íslenskum þjóðarbúskap. Í fyrsta lagi vil ég leyfa mér að vona að mönnum sé orðið ljóst að hið íslenska bankakerfi er allt of veikt, svo sundrað sem það er. Þegar árið 1973 lagði bankamálanefnd eindregið til að bönkum yrði fækkað með sameiningu og þeir einnig efldir. Um það hefur ekki náðst samstaða. Hjá þessu verður ekki komist lengur. Tillögur nýrrar bankamálanefndar liggja nú fyrir. Þær eru að vísu enn að ýmsu leyti óunnar. Um þær þarf að fjalla nánar á næstu vikum og á því ári sem í hönd fer er óhjákvæmilegt að framkvæma hagræðingu í bankakerfinu. Ég hef oft lýst þeirri skoðun minni að sameina beri ríkisbankana alla. Mér er ljóst að ef sú yrði raunin þarf að flytja ýmis verkefni frá þeim til einkabanka sem einnig þarf að sameina. Í þessu eru að sjálfsögðu ýmsar millileiðir eins og t.d. sameining Útvegsbanka og Búnaðarbanka og til hagræðingar mætti til bráðabirgða setja sameiginlega stjórn yfir slíkan banka og Landsbanka Íslands. Mikilvægast er að stefna verði mörkuð og ákveðin stór skref þegar tekin þótt lokamarki verði ekki náð í fyrsta áfanga. Um það er mikið talað að fleiri fyrirtæki eigi í fjárhagserfiðleikum. Ég efa það ekki. Í þessu landi höfum við Íslendingar allt frá stríðsárum búið við mjög óeðlilegt ástand í peningamálum. Fróðlegt er að skoða þá sögu. Þótt þjóðarframleiðslan hafi aukist hér á landi mjög mikið að meðaltali á ári hverju, og jafnvel meira en í flestum öðrum löndum, þekki ég ekkert land sem hefur orðið að búa við þær gífurlegu sveiflur í þjóðarframleiðslunni sem við Íslendingar höfum orðið að þola. Frá stríðsárum ber hæst þrjú tímabil með u.þ.b. 15 ára millibili, þegar fiskafli hrundi og þjóðarframleiðslan féll verulega. Auk þess eru smærri sveiflur, einnig vegna aflabrests, viðskiptakjara o.s.frv. Það er umhugsunarvert að nánast í öllum slíkum tilfellum brúum við Íslendingar bilið með því að taka erlend lán og fella gengið. Slíkt getur að sjálfsögðu komið til greina í einstökum tilfellum en staðreyndin er sú að hjá okkur Íslendingum fara erlendar skuldir jafnt og þétt vaxandi, þegar yfir tímabilið allt er litið frá 1945 til 1983, og sömuleiðis verðbólgan. Á þessu tímabili mestöllu borgaði sig að taka lán, eins og sagt er, því að vextir voru neikvæðir. Menn skeyttu því þá heldur ekki þótt erlent fé væri tekið að láni og lánað út með neikvæðum vöxtum. Það fjármagn sem brann upp í verðbólgunni var gjarnan bætt með erlendri lántöku. Að sjálfsögðu hefur mjög margt gott verið gert fyrir þetta erlenda fé. Uppbygging hefur verið mikil og við hefðum aldrei náð okkar miklu þjóðartekjum án mikillar fjárfestingar. Þetta er því ekki að öllu leyti illt. Því verður hins vegar alls ekki neitað að mjög mikið hefur verið um óarðbæra og vafasama fjárfestingu og e.t.v. er Hafskipsmálið eitt dæmi um það. Hverjum manni má vera ljóst að á þessari braut verður ekki lengur gengið. Erlendar skuldir verða ekki enn auknar og verðbólga verður að nást niður í svipað og hún er í okkar viðskiptalöndum. Við Íslendingar verðum að hætta að lifa á neikvæðum vöxtum og erlendri lántöku en byggja í þess stað á innlendum sparnaði og til þess verða vextir að vera jákvæðir. Það er jafnframt einkennandi fyrir íslenskt atvinnulíf að eigið fjármagn er ákaflega lítið og í mörgum tilfellum ekkert. Svo hefur lengi verið, t.d. hjá því fyrirtæki sem er til umræðu hér í kvöld. Hagkvæmara var að taka lán en að leggja eigið fé í rekstur eða fjárfestingu yfirleitt. Þetta getur alls ekki gengið lengur þegar vextir eru orðnir jákvæðir og lánsfé auk þess u.þ.b. helmingur erlent og því háð gengisbreytingum og erlendum raunvöxtum. Mér kemur satt að segja alls ekki á óvart þótt mörg fyrirtæki með ekkert eigið fé, eða mjög lítið, lendi í erfiðleikum, þegar þau nú þurfa að greiða raunvexti af skuldum sínum. Ef reksturinn er ekki því arðbærari þola slík fyrirtæki engin áföll eða erfiðleika. Þetta eru hins vegar umbreytingar sem við Íslendingar verðum að ganga í gegnum. Þær verða ekki þrautalausar en eru óhjákvæmilegar. Stjórnvöld hafa og munu hins vegar leggja sig fram um að aðstoða þá sem erfiðast eiga með að aðlagast þessum breytingum sem mikilvægastar eru fyrir þjóðarbúskapinn. Ég á við aðila eins og húsbyggjendur og undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar. Ég segi hins vegar að til mikils er að vinna. Ég er mjög bjartsýnn á framtíð þessarar þjóðar. Ég er sannfærður um að möguleikarnir eru hér langtum meiri en við höfum í raun gert okkur grein fyrir. Með nýrri tækni má stórkostlega auka afköstin og bæta afkomuna og nýjar greinar atvinnulífs eru á næsta leiti. Nýlega gengu á fund minn fulltrúar fjölmargra norskra fyrirtækja sem við fiskeldi eru riðin. Þeir héldu því fram að vel athuguðu máli, eins og þeir sögðu, að við Íslendingar gætum framleitt lax og annan eldisfisk fyrir langtum lægra verð en Norðmenn. Þeir fullyrtu að aðstæður hér á landi væru sérstakar vegna heita vatnsins og þess hve vatnið og sjórinn er hreinn. Þeir fullyrtu jafnframt að markaðurinn væri nánast óþrjótandi. Ef vel tekst til getur þessi grein ein, fiskeldið, orðið á fáum árum jafnmikilvæg og þorskveiðarnar eru nú. Ég er einnig mjög bjartsýnn á framtíð ýmiss konar hátækniiðnaðar, nýrra búgreina og hins hefðbundna sjávarútvegs. Í raun sýnist mér að þessi þjóð með sín miklu náttúruauðæfi og mannkosti muni eiga glæsilega framtíð ef okkur tekst að koma efnahagsmálum þjóðarinnar á réttan kjöl. Það verður að takast. Án þess eru þetta skýjaborgir einar, en það getur ekki orðið þrautalaust. - Góða nótt.



Herra forseti. Hvers vegna er tillaga hæstv. ríkisstj. um að skipa þriggja manna sérfræðinganefnd til að kanna óeðlilega viðskiptahætti í samskiptum Útvegsbanka og Hafskips, hvers vegna er hún fráleit? Og enn fráleitara að Hæstiréttur tilnefni í þessa nefnd? Í fyrsta lagi. Framkvæmdavaldið getur ekki rannsakað sjálft sig. Það væri í sjálfu sér að bjóða upp á "hagsmunaárekstur." Í öðru lagi. Leiði rannsókn skiptaráðanda á gjaldþroti Hafskips til málaferla er hætt við að mörg þeirra mála lendi að lokum fyrir Hæstarétti. Þess vegna er það út í hött að Hæstiréttur gerist "pólitísk skúringartuska" framkvæmdavaldsins í þessu máli - svo notuð séu orð eins bankastjóra Útvegsbankans af öðru tilefni. Hvernig í ósköpunum gæti Hæstiréttur þá verið óhlutdrægur æðsti dómari í þessum málum ef og þegar til hans verður leitað á seinni stigum málsins? Rökin fyrir því að Alþingi skipi þessa rannsóknarnefnd - en hvorki framkvæmdavaldið né Hæstiréttur - eru mörg og þau vega þungt: Það kemur í hlut Alþingis að jafna tapi Útvegsbankans - hvort heldur það verður 10 eða 20 þús. kr. á fjölskyldu - niður á þjóðina, hvort heldur hæstv. fjmrh. vill viðurkenna það eða ekki. Þetta getur Alþingi sóma síns vegna ekki gert án þess að komast til botns í því áður hverjir bera ábyrgð á Útvegsbankaskattinum. Það er Alþingi sem á að gæta hagsmuna almennings, skattgreiðenda, í þessu máli. Það kemur í hlut Alþingis að taka ákvarðanir um hvað þurfi að gera, t.d. með lagasetningu, til að koma í veg fyrir að aðrir ríkisbankar fari sömu leiðina, sbr. ummæli hæstv. iðnrh. um það efni. Rannsóknarnefnd á vegum Alþingis væri því til staðfestingar því að Alþingi hefur eftirlitshlutverki að gegna með störfum framkvæmdavaldsins. Framkvæmdavaldið getur hvorki veitt sjálfu sér aðhald né rannsakað sjálft sig. Framkvæmdavaldið hefur ekki fjárveitingavald. Það getur því ekki án atbeina Alþingis gert neinar ráðstafanir til að rétta við fjárhag Útvegsbankans. Það er aðeins á valdi Alþingis sem fer með fjárveitingavaldið. Upplýst er að Útvegsbankinn er kominn í gjörgæslu hjá Seðlabanka; að Útvegsbankinn mun að óbreyttu ekki standast ákvæði nýrra laga um viðskiptabanka, sem taka gildi um áramót; að ákvörðun um að leggja bankann niður, sameina hann öðrum ríkisbönkum eða einkabönkum, er í höndum Alþingis. Þessar ákvarðanir verða ekki teknar án atbeina Alþingis. Það er skammt til áramóta. Rannsókn skiptaráðanda á gjaldþroti Hafskips hf. kemur þessu máli ekki við. Auk þess verður henni ekki lokið fyrr en um aldamótin 2000, sbr. fordæmi um slík mál. Ákvarðanir um framtíð Útvegsbankans þola hins vegar enga bið. Þær ákvarðanir verður allar að leggja fyrir Alþingi. Það væri ósæmilegt ef Alþingi léti bjóða sér að taka slíkar ákvarðanir blindandi, án undanfarandi rannsóknar á því hverjir bera ábyrgð á óförum Útvegsbankans og Útvegsbankaskattinum sem nú kemur í hlut þjóðarinnar að greiða. Tilgangurinn með starfi rannsóknarnefndar á vegum Alþingis, skv. þessari tillögu, er að koma í veg fyrir að svona atburðir endurtaki sig. Það verður ekki gert nema fyrir liggi hver ber ábyrgð á óförum Útvegsbankans. Hvers vegna var ekki gripið í taumana fyrr en eftir að skaðinn var skeður? Hver var hlutur viðskiptaráðherra? Leyndu Útvegsbankinn og Seðlabankinn hann réttum upplýsingum? Hver var hlutur formanns stjórnar Seðlabankans? - Hann er yfirmaður bankaeftirlitsins og um leið var hann einn af bankastjórum Útvegsbankans. - Hver var hlutur bankaeftirlits, bankastjórnar Útvegsbankans og hins þingkjörna bankaráðs sem bundið er bankaleynd? Allt eru þetta framkvæmdavaldsaðilar. Hvernig dettur mönnum í hug að framkvæmdavaldið geti rannsakað sjálft sig, svo að mark sé á tekið? Í Morgunblaðinu í dag er frá því skýrt að lögregluþjónn, sem gaf fanga á kjaftinn, var látinn víkja úr starfi skv. úrskurði lögreglustjóra meðan rannsókn færi fram. Ég spyr, herra forseti: Þegar þjóðinni er gefið á 'ann, á þá umboðsaðili þjóðarinnar, Alþingi, að víkja, en þeir sem gefa þjóðinni á 'ann, að framkvæma rannsókn á sjálfum sér? Þarf ég að endurtaka það: Hæstiréttur Íslands á að vera yfir það hafinn að vera "pólitísk skúringartuska" framkvæmdavaldsins. Þess vegna eru tillögur ríkisstj. ósamboðnar virðingu Alþingis. Þess vegna ber Alþingi að sjá sóma sinn í því að samþykkja þessa tillögu. Tillagan, sem hér liggur fyrir, snýst um rannsókn á ábyrgð framkvæmdavaldsins á hruni Útvegsbankans og, eins og sagt hefur verið, hún þolir ekki bið. Hún snýst líka um yfirtöku Eimskips á eignum Hafskips; hvort fyrirliggjandi tilboð Eimskips tryggi nægilega vel hagsmuni Útvegsbankans - og þar með skattgreiðenda; samkeppni í millilandaflutningum framvegis og þar með að einokun Eimskips kalli ekki yfir þjóðina nýjan aukaskatt í formi hækkaðra farmgjalda og hækkaðs vöruverðs; og hún snýst um atvinnuöryggi fyrrverandi starfsmanna Hafskips. Komist Eimskipafélagið upp með að einoka alla hafnaraðstöðu í Reykjavík kann það að útiloka að menn bindist samtökum um stofnun nýs skipafélags í samkeppni við Eimskip. En atvinnumöguleikar fyrrverandi starfsfólks Hafskips geta verið undir því komnir. Ég bið menn um að rugla ekki saman þeirri tillögu sem hér liggur fyrir og tillögu þeirra Alþýðubandalagsmanna. Tillaga Alþýðubandalagsmanna snýst um rannsókn á Hafskipi hf. sem þegar er í rannsókn skiptaráðanda; hún snýst líka um rannsókn á öðrum fyrirtækjum, innlendum og erlendum; og um tengsl forustumanna Sjálfstfl. og Hafskips hf. Sú tillaga á að fara fram í "Watergate-stíl" - e.t.v. í sjónvarpi. Það kann að vera álitamál hvort sú tillaga er fremur um rannsókn eða um ofsókn. En sú tillaga er bara ekki hér á dagskrá. Við ræðum hana síðar. Herra forseti. Ég endurtek: Rannsóknarnefnd á vegum ríkisstjórnar og ráðherra býður enn upp á "hagsmunaárekstur". Hæstv. iðnrh. hefur legið undir ámæli hér á Alþingi fyrir að hafa gert sig sekan um slíkan hagsmunaárekstur sem stjórnarformaður banka og skipafélags samtímis. Þeir sem leiddu hann í þá freistni á sínum tíma, stjórnarliðar fyrrv. ríkisstj., eiga þar líka sína sök. En því hefur aldrei verið haldið fram hér á Alþingi að hæstv. iðnrh. hafi þar með gert sig sekan um lögbrot eða "refsivert athæfi". Hagsmunaárekstur þykir nægilega alvarlegt mál með öðrum þjóðum til þess að settar séu stjórnsýslureglur til að koma í veg fyrir að hann eigi sér stað. Hér á landi er engum slíkum lögum til að dreifa. Þetta er því ekki spurning um lögbrot. Það er þess vegna ekki í verkahring saksóknara ríkisins að kveða upp salomonsdóm um rétt eða rangt, um pólitískt siðgæði eða siðleysi. Um þennan þátt málsins má einfaldlega segja: Það er löglegt en kannske siðlaust. En krafan um að einstakir aðilar framkvæmdavaldsins víki sæti meðan rannsókn málsins fer fram fær að sjálfsögðu margfaldan þunga ef rannsóknarnefndin á að vera skipuð af framkvæmdavaldinu sjálfu. Þá er það ekki lengur spurning um að hæstv. iðnrh. víki sæti, eins og Samband ungra framsóknarmanna hefur gert kröfu um og hæstv. forsrh. reyndar ýjaði að í útvarpsfréttum s.l. föstudag, þann 6. desember, en þá sagði hann orðrétt, með leyfi forseta: "Hann [forsrh.] telur á hinn bóginn að skiptaráðandi muni t.d. ekki rannsaka þær dylgjur sem bornar hafa verið á Albert Guðmundsson vegna hlutdeildar hans í málinu. Steingrímur segir að hann muni ekki una því að ráðherra í sínu ráðuneyti sé borinn slíkum sökum og því þurfi að fara fram rannsókn sem hreinsi Albert Guðmundsson af þessum ásökunum." Saksóknari ríkisins framkvæmir ekki slíka rannsókn og hún fer ekki fram hjá skiptaráðanda heldur, hæstv. forsrh. Krafan um það að menn víki sæti á alls ekki aðeins við um hæstv. iðnrh. Hún á ekki síður við um fyrrv. viðskrh. og hlut hans í málinu; um formann bankastjórnar Seðlabankans, sem áður gegndi starfi bankastjóra Útvegsbankans og getur því ekki rannsakað sjálfan sig; um bankastjórn Útvegsbankans og um hið þingkjörna bankaráð. Þá er það sjálfsögð krafa að allir þessir aðilar víki úr starfi meðan hin þingkjörna rannsóknarnefnd lýkur starfi sínu. Það er nefnilega laukrétt hjá hæstv. forsrh.: Menn eiga að vera jafnir fyrir lögum. Það á eitt og hið sama yfir alla að ganga. Það er og á að vera grundvallarregla í réttarríki að enginn sé sakfelldur fyrir fram. Það á líka að vera almenn regla að handhafar framkvæmdavalds, sem orðið hafa á mistök í starfi og varðar almannahag, víki sæti meðan eftirlitsaðili framkvæmdavaldsins lýkur rannsókn málsins. Það þarf að vera hafið yfir allan efa að handhafar framkvæmdavaldsins geti ekki með nokkru móti haft áhrif á niðurstöður rannsóknarinnar. Þess vegna er eðlilegt að Alþingi afturkalli umboð sitt til bankaráðs Útvegsbankans. Ég minni á Alþýðubankamálið 1975. Þá var brugðið hart við og bankastjórnin sett af, en Seðlabankinn yfirtók rekstur bankans. Það var gert með þeim rökum að endurreisa þyrfti traust bankans. Á það síður við nú? Herra forseti. Afleiðingar þessa máls eru afdrifaríkar og varða allan almenning í landinu. Traust almennings á ríkisbönkum hefur beðið hnekki. Lánstraust okkar erlendis kann að hafa beðið hnekki. Skattgreiðendur hafa orðið fyrir miklum skaða. Hundruð manna hafa misst atvinnu sína. Á því er hætta að Eimskipafélagið endurheimti einokun á flutningum til og frá landinu sem getur þýtt nýjan aukaskatt á þjóðina í formi hærra vöruverðs. Það kemur til kasta Alþingis á næstu dögum að taka ákvarðanir um líf eða dauða Útvegsbankans, hvort leggja eigi hann niður eða sameina öðrum. Það kemur til kasta Alþingis að draga réttan lærdóm af óförum. Það getum við því aðeins gert að Alþingi eigi þess kost að rannsaka þau mistök framkvæmdavaldsins sem hér hafa átt sér stað. Eigum við að auka sjálfstæði bankaeftirlitsins? Eigum við að afnema ríkisábyrgð bankanna? Eigum við að reka alþm. út úr bankaráðum - eins og Alþýðuflokkurinn fyrir sitt leyti hefur fyrir löngu gert? Þurfum við að breyta lögum um viðskiptabanka, sem taka eiga gildi um áramót, í veigamiklum atriðum? BJ hefur gert tillögu um að viðskiptaráðherra skipi í bankaráð. Mín skoðun er sú að það væri að fara úr öskunni í eldinn. Nær væri að stíga skrefið til fulls og taka ákvörðun um að leggja ríkisbankana niður í núverandi mynd og gera þá að almenningshlutafélögum og láta á það reyna hvort þingmeirihluti er hér fyrir því. Herra forseti. Um það er ekki lengur deilt að gjaldþrot Hafskips hf. og hrun Útvegsbankans kalla á rannsókn. Það er forsenda þess að Alþingi geti dregið rökrétta lærdóma af mistökum framkvæmdavaldsins. Spurningin er bara hvernig. Í mínum huga vega þungt þau orð Bjarna Benediktssonar, fyrrverandi leiðtoga Sjálfstfl. og eins virtasta lögfræðings þjóðarinnar fyrr og síðar, orð sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir vitnaði til hér áðan og ég fer með orðrétt, með leyfi forseta: "Almenningur á heimtingu á því, að hér sé gengið alveg milli bols og höfuðs á spillingu, ef um spillingu er að ræða, og ef um ósannan söguburð er að ræða, þá eiga þeir, sem fyrir röngum sökum eru hafðir, einnig rétt á því að vera hreinsaðir." Þessi orð mælti hinn virti leiðtogi um leið og hann fagnaði skipan rannsóknarnefndar á vegum þingsins til þess að rannsaka okurlánastarfsemi árið 1956. Á sínum tíma mátti heita að orð Bjarna Benediktssonar væru lög í Sjálfstfl. Hvað hefur breyst? Er nú Snorrabúð stekkur?



Herra forseti. Ungir og gamlir, konur og karlar. Ég kann ekki við það hér í þessum umræðum eða í fyrri umfjöllun Hafskipsmálsins á Alþingi, eða í fjölmiðlum, þegar látið er í það skína að þetta mikla gjaldþrot, orsakir þess og afleiðingar, snerti menn með mismunandi hætti eftir því hvaða lífsskoðun eða stjórnmálaskoðun þeir hafa. Þetta gjaldþrot og aðdragandi þess er eingöngu viðskiptalegs eðlis. Siglingar á alheimsmarkaði eru áhættusamur atvinnurekstur, m.a.s. mjög áhættusamur - ekki síst á síðustu árum - eins og menn geta fengið sannar spurnir af, t.d. í Noregi eða Svíþjóð, þar sem mörg skipafélög hafa staðið höllum fæti eða jafnvel orðið gjaldþrota, eins og við fengum fréttir af í dag. Gleggsta dæmið er kannske japanska skipafélagið Sanko, eitt stærsta skipafélag í heimi, en það lagði upp laupana fyrr á þessu ári. Þessi ummæli mín mega ekki skiljast svo að ég sé á einn eða annan hátt að bera í bætifláka fyrir gjaldþrot Hafskips. Enginn skilji orð mín svo. Þvert á móti tel ég að eitt hið allra fyrsta, sem skiptarétturinn hljóti að taka til meðferðar, sé einmitt þetta atriði, hvers vegna stjórnendur Hafskips gáfu ekki bú sitt upp til gjaldþrotaskipta fyrr, eða um leið og þeir sáu fram á að þeir myndu ekki að fullu geta staðið í skilum við lánardrottna sína. En sú skylda er ótvíræð samkvæmt gjaldþrotalögum. Því miður höfum við um það önnur dæmi, líka á þessu ári, að þessi skylda sé ekki virt. Gjaldþrot Hafskips er það stórt í sniðum að ég vil leyfa mér að vona að það geti orðið öðrum lærdómur og áminning í þessum efnum. Kjarni málsins er sá nú að skaðinn er orðinn og aðalatriðið að kanna til hlítar hvernig á honum stendur og hvort hér sé um víðtækari meinsemd í fjármálalífi okkar að ræða en við höfum áður gert okkur grein fyrir. Og leiðir maður þá ósjálfrátt hugann að okurmálinu svonefnda og þeirri fjármálaspillingu sem því er tengt. Það getur auðvitað ekki komið neinum á óvart þótt þessi mál bæði komi til umræðu hér í sölum Alþingis. Í kringum þau hafa spunnist margs konar sögusagnir um refsivert athæfi og spillingu, og eins og þjóðinni er kunnugt, hafa nöfn einstakra manna og fyrirtækja verið nefnd í því sambandi. Það hefur m.a.s. verið fullyrt í fjölmiðlum og endurtekið hér í sölum Alþingis að inn í Hafskipsmálið blandist undanskot á fé og að reikningar fyrirtækisins hafi vitandi vits gefið ranga mynd af raunverulegri rekstrar- og eignarstöðu. Að minni hyggju hlýtur þetta atriði að koma til sérstakrar athugunar fyrir skiptarétti og vil ég í því sambandi vekja athygli á 4. tölul. 88. gr. gjaldþrotalaga, en þar segir: "Telji skiptaráðandi, að þrotamaður eða aðrir kunni að hafa gerst sekir um refsivert athæfi, skal hann tilkynna það ríkissaksóknara, sem kveður á um rannsókn málsins. Sú rannsókn skal fara fram að hætti opinberra mála." Enn afdráttarlausari er skylda bústjóra í þessum efnum. Þegar það er jafnframt haft í huga að skiptafundir eru öllum opnir og að kröfuhafar og hluthafar hafa málfrelsi og tillögurétt á dómþingi fæ ég ekki betur séð en undandráttarlaus rannsókn á málefnum Hafskips eigi að vera eins trygg og hægt er af löggjafans hálfu. Og þó svo að þetta liggi fyrir leyfir Ólafur Ragnar Grímsson sér gegn betri vitund að halda því fram að Sjálfstfl. vilji koma í veg fyrir opna rannsókn í málinu öllu, einmitt þegar fyrir liggur að rannsóknin verður í heyranda hljóði og öllum opin. Hvernig getur Jón Baldvin Hannibalsson gefið í skyn og síendurtekið að rannsóknin sé á vegum framkvæmdavaldsins, þegar hann veit að hún er í höndum dómstólanna, ef hann ber virðingu fyrir sjálfum sér og sínum orðum? Ég hef orðið var við og það hefur heyrst í þessum umræðum að ýmsir halda að svonefnd bankaleynd kunni að geta torveldað rannsókn Hafskipsmálsins. Þetta er mikill misskilningur. Skiptarétturinn hefur alla reikninga og skjöl Hafskips í sínum höndum og fyrir því eru bæði gamlir og nýir dómsúrskurðir að bönkum sé skylt að gefa allar upplýsingar um leið og grunur hefur vaknað um sviksamlegt athæfi. Eins og meðferð Matthíasar Bjarnasonar á Hafskipsmálinu ber með sér sættir Sjálfstfl. sig ekki við annað en að öll viðskipti Útvegsbankans við Hafskip verði könnuð ofan í kjölinn. Líka það hvort bankinn hafi vísvitandi blekkt viðskrh. og þar með Alþingi, eins og Guðmundur Einarsson ýjaði að hér áðan. Ég er sammála stjórnarandstöðunni um að til þess að eyða tortryggni og kveða niður sögusagnir og rógburð sé nauðsynlegt að þessi rannsókn sé í höndum hlutlauss og óvilhalls aðila sem er óháður framkvæmdavaldinu. Auðvitað er sú skoðun gild, og hefur við ákveðin rök að styðjast, að slík rannsókn sé í höndum þingsins eins og hér er tillaga um. Gallinn er bara sá að slík þingmannanefnd verður í úrvinnslu gagna að treysta á aðra, ráða til sín sérfræðinga til að vinna verkið og reynslan sýnir að slíkar nefndir hafa reynst þungar í vöfum og tímafrekar. Einmitt af þeim ástæðum, til að flýta rannsókninni og fá staðreyndirnar á borðið sem fyrst, hafa stjórnarflokkarnir orðið ásáttir um aðra lausn, þá að Hæstiréttur skipi þrjá menn til að kanna viðskipti Útvegsbankans og Hafskips, eins og hér hefur verið gerð grein fyrir. Jafnframt hefur Albert Guðmundsson skrifað ríkissaksóknara bréf þar sem hann biður um réttarrannsókn á starfi sínu sem formaður bankaráðs Útvegsbankans með tilliti til Hafskips. Það sýnir að hann telur málstað sinn slíkan að hann verði sterkastur með því að allt liggi hreint fyrir í málinu. Ég veitti því athygli að Jóhanna Sigurðardóttir taldi í sínu máli að hann hefði þar farið rétt að og til fyrirmyndar. Stjórnarandstaðan - og þó einkum Ólafur Ragnar Grímsson - hefur reynt að gera Sjálfstfl. tortryggilegan vegna þess að ekki sé rétt að sami maður gegni samtímis þessum tveim trúnaðarstörfum, að vera formaður bankaráðs og formaður stjórnar eins stærsta viðskiptafyrirtækis bankans. Ef við göngum út frá að þessi gagnrýni sé réttmæt liggur næst fyrir að spyrja hverjir beri ábyrgðina. Hverjir báðu Albert Guðmundsson að taka að sér þetta trúnaðarstarf? Og þá kemur í ljós að það var Ólafur Ragnar Grímsson sjálfur og sú ríkisstjórn sem hann studdi, ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens, og Tómas Árnason, Framsóknarflokki, skipaði Albert í starfið. Á herðum þessara manna hvílir ábyrgðin og undan henni geta þeir ekki skotist. Hafi þeir gert rangt dugir ekki að kenna öðrum um. Í þessum efnum sem öðrum er við sjálfan sig að sakast. Nú er það að vísu rétt að Albert Guðmundsson skýrði þingflokki Sjálfstfl. frá þessari niðurstöðu. En hann var ekki í bankaráði Útvegsbankans með tilstyrk þingflokksins, heldur valinn af þeim sjálfstæðismönnum, sem ríkisstjórnina studdu, þó svo að Ólafur Ragnar Grímsson hafi verið að gefa annað í skyn hér áðan og gegn betri vitund, eins og oft endranær. Þetta er nauðsynlegt að fram komi um leið og ég ítreka að ég tel að Albert Guðmundsson hafi brugðist rétt við og einarðlega þegar hann bað um réttarrannsókn á störfum sínum í bankaráði Útvegsbankans. Það sýnir að hann telur sig saklausan af þeim dylgjum og ásökunum sem á hann hafa verið bornar og renna yfirlýsingar bankastjóra Útvegsbankans frá þessum tíma stoðum undir að Albert fari þar með rétt mál. Það er einn þáttur í þessu máli sem óhjákvæmilegt er að gera sérstök skil. Það eru linnulausar tilraunir stjórnmálamanna í öðrum flokkum til að sverta Sjálfstæðisflokkinn með Hafskipsmálinu. Þannig segir í grg. með þáltill. þm. Alþb.: "Vitað er að margir forustumenn Sjálfstfl., á Alþingi, í ríkisstjórn, í flokksfélögum, fulltrúaráðum og kjördæmasamböndum, hafa gegnt trúnaðar- og ábyrgðarstörfum á vegum Hafskips og vekur það margvíslegar spurningar um hugsanlega misnotkun á pólitískri aðstöðu." Í ræðu sinni hér áðan nafngreindi Ólafur Ragnar Grímsson einstaka menn í þessu sambandi. Nú er ég ekki málafylgjumaður sömu gerðar og Ólafur Ragnar Grímsson og reyni ekki að réttlæta orð mín og athafnir með því að tilgangurinn helgi meðalið, enda er uppistaðan í mínum málflutningi hvorki dylgjur né hálfsagðar sögur. En í þessu sambandi er samt óhugsandi annað en að rifja upp að ýmis fyrirtæki hér á landi hafa átt í rekstrarörðugleikum og hafa opinberir sjóðir tapað fé sem ekki verður mælt í milljónum eða tugum milljóna, heldur hundruðum milljóna. Það skyldi þó aldrei vera að einhver sem þar kemur við sögu sé í flokksfélagi, í fulltrúaráði, í kjördæmasambandi eða jafnvel í framboði fyrir Alþb.? Ég man ekki betur en Eimskipafélag Íslands hafi löngum verið kallað óskabarn íhaldsins hér í þingsölum af Ólafi Ragnari Grímssyni og hans nótum. En eins og menn vita var Hafskip stofnað því til höfuðs. Og menn muna að Valur Arnþórsson, forstjóri KEA og stjórnarformaður SÍS, hefur mjög varað við því að Eimskipafélagið fái nú einokunaraðstöðu og má hann gerst vita hvað hægt er að gera þegar menn komast í slíka aðstöðu. En því vek ég athygli á þessu að ógerningur er að taka mark á mönnum eða málflutningi sem heldur því fram annan daginn að Sjálfstfl. hafi viljað efla Eimskipafélagið með óeðlilegum hætti til að knésetja Hafskip, en hinn að Sjálfstfl. og Hafskip sé eitt og hið sama - allt eftir því hvaðan vindurinn blæs. Slíkur málflutningur dæmir sig sjálfan dauðan og ómerkan. Góðir hlustendur. Saga Sjálfstfl. sýnir að hann hefur jafnan krafist þess að löggjöf og réttargæsla sé með þeim hætti að stuðli að eðlilegum viðskiptaháttum og heilbrigðu mannlífi. Við viljum að allir séu jafnir fyrir lögunum og við viljum að menn séu ábyrgir fyrir gerðum sínum og athöfnum. Það er vegna þessarar grundvallarlífsskoðunar sjálfstæðismanna sem Sjálfstfl. hefur ævinlega verið harðastur allra flokka í kröfunni um að réttlætið gangi fram og sannleikurinn komi í ljós hver sem í hlut á. Sú leið sem við höfum valið til að upplýsa alla þætti Hafskipsmálsins, við sjálfstæðismenn, var valin vegna þess að við trúum því að hún sé fljótvirkust og líklegust til að sannleikurinn komi í ljós, til að hreinsa andrúmsloftið og eyða þeim sögusögnum sem ganga ljósum logum. Þessi krafa um tafarlausa rannsókn, sem taki til allra þátta Hafskipsmálsins, er borin fram undir okkar gamla kjörorði, og það skulu vera síðustu orð mín hér í kvöld: Gjör rétt, þol ei órétt.



Herra forseti, góðir áheyrendur. Það er ekki ýkja langt síðan áhrifamaður úr forustuliði Sjálfstfl. lýsti frammámönnum fyrirtækisins Hafskips hf. sem duglegustu ungum bissnessmönnum þjóðarinnar. Slíkar og þvílíkar einkunnir voru nær daglegt brauð hér áður því um fá fyrirtæki hafa verið haldnar jafnmargar lofræður né notuð jafnhástemmd lýsingarorð og um þessa skrautfjöður íhaldsins og einkaframtaksins, Hafskip hf. Þar skyldu hugsjónirnar sannaðar svo frjálshyggju- og íhaldshaukar gætu í nútíð og framtíð þanið hvítan og fyrirferðarmikinn belginn framan í íslensku þjóðina og sagt: Sjá blessun hins frjálsa markaðar, sjá aðhald samkeppninnar, sjá ráðdeildarsemi einkaframtaksins, sjá nægjusemi hugsjónamannanna. En hvað reyndist á bak við hina gylltu mynd? Hvað kemur í ljós þegar hugsjónaglamrinu hefur verið sópað burtu? Þá standa þessir flokksforkólfar íhaldsins eftir berstrípaðir, verr klæddir en keisarinn var forðum í nýju fötunum sínum, því það liggur ekkert fyrir um það í ævintýrinu að keisarinn hafi verið neitt sérlega ósjálega vaxinn þó ber væri. Sukk og óráðsía, lúxusferðir yfirmanna og ekki síst sérlega vafasamar - svo ekki sé sagt beinlínis heimskulegar - ákvarðanir um rekstur fyrirtækisins. Það er hinn nakti veruleiki á bak við glansmyndina. Ég er hræddur um að þetta þætti ekki par góður rekstur félagslegra eða opinberra aðila. Ég er hræddur um að íhaldinu yrði ekki lýsingarorða vant ef þetta væri Sementsverksmiðja ríkisins eða Síldarvinnslan hf. sem svona hefði farið að ráði sínu. Nei, staðreyndin er að íhaldsmenn fara illa með opinbert fé. Ef þeir komast yfir það eru þeir eins og minkur í hænsnahópi. Það sem gerst hefur er að landsmenn hafa augnabliksstund fengið innsýn í þann lúxuslifnað og óhóf peningastéttarinnar í þessu landi sem þeim var auðvitað aldrei ætlað að sjá. Auðvitað var það og er það slys hjá íhaldinu að þetta skyldi koma upp á yfirborðið. Þeim vannst einfaldlega ekki ráðrúm til að bjarga þessu við, til að kaupa það út fyrir kaffibaunir eða með einhverjum öðrum ráðum að sópa skítnum undir teppið. Þess vegna hefur íslenska þjóðin - hvað sem síðar verður - fengið örlitla innsýn í líf lúxushirðarinnar. Þess vegna veit verkafólk á Íslandi með 20 þúsund í mánaðarlaun að forstjórar Hafskips hafa tekið sér að sögn allt að 800 þús. kr. í mánaðarlaun eða fertugföld þau laun sem ýmsir mega búa við. Vegna þessa slyss hefur nú komið í ljós hvernig farið er með peninga sem teknir eru að láni í bönkum þjóðarinnar og hvernig með þá er braskað og spilað fjárhættuspil og lifað í Hollywood-lúxus. Þannig að ferðagarpurinn Steingrímur Hermannsson, sjálfur forsætisráðherra þjóðarinnar, hefur lifað nánast eins og beiningamaður í New York-borg þegar hann var þar á hátíðarfundi Sameinuðu þjóðanna á dögunum borið saman við Hafskipshirðina. Eða skúffufyrirtækin og dótturfyrirtækin og undirfyrirtækin, Georgia Export Import, Reykvísk endurtrygging, Staðarstaður og hvað þau nú heita öll þessi fyrirtæki sem gullrassar íhaldsins stofnuðu til að skipta við sjálfa sig og aftur við sjálfa sig og enn við sjálfa sig. Það hefur áreiðanlega ekki verið ætlunin, herra forseti, að almenningur á Íslandi fengi að skoða þessa svikamyllu of náið. Ein af fjölmörgum spurningum sem þetta mál vekur er um eftirlit í slíkum tilfellum. Hér á þinginu liggur fyrir beiðni frá mér og átta öðrum hv. þm. um skýrslu frá viðskrh. um afskipti bankaeftirlitsins af málefnum Útvegsbankans og einnig hvað snertir Hafskip og aðra stóra viðskiptavini bankans sérstaklega. Það er nauðsynlegt að fá fram hver þáttur bankaeftirlitsins er í að vara við en ekki er síður nauðsynlegt að fá fram hvernig ábendingar eða tillögur bankaeftirlitsins voru meðhöndlaðar af bankastjórn Seðlabankans, Útvegsbankans og af viðskrh. á hverjum tíma. Niðurstaða þessa máls hlýtur að verða sú að stórefla þarf eftirlit á þessu sviði og gera það eftirlit óháð og sterkt. Þess vegna höfum við Alþb. menn einnig flutt frv. um það hér í Nd. Alþingis að bankaeftirlitið verði sjálfstæð stofnun og gert betur kleift að sinna sínu hlutverki. Guðmundur Einarsson, sem malaði áðan fyrir BJ, en sá flokkur hefur skipt sér upp hér í deildinni, sennilega til að fá meiri ræðutíma, útskýrði fyrir þjóðinni hvernig það sem eftir er af Bandalaginu vill láta skipa í bankaráð. Og við skulum aðeins líta á það. Þeir Bandalagsmenn vilja að viðskrh. skipi bankaráðin, og ekki aðeins bankaráð Útvegsbankans heldur öll bankaráð, bankaráð Búnaðarbankans og Landsbankans og Seðlabankans. Þannig væri það t.a.m. að ef Albert nokkur Guðmundsson hefði fengið þeim vilja sínum framgengt að verða viðskrh. í þessari ríkisstj. hefði hann, þ.e. Albert Guðmundsson, sem viðskrh. og reyndar einnig þm., skipað alla bankaráðsmenn Útvegsbankans, Landsbankans og Búnaðarbankans - og Seðlabankans sem síðan á að hafa eftirlit með hinum bönkunum. Nei, vont er þetta kerfi sem við búum við og gallað að mörgu leyti, en margfalt, margfalt verra og vitlausara er það kerfi sem þeir BJ-menn ætla sér að koma á og megi gæfan forða okkur frá því að fá slíkt. Guðmundur taldi alla flokka og alla þm. samseka í einu allsherjarsamsæri - nema auðvitað sjálfan sig. Honum einum var treystandi. Og þannig hlýtur það þá að vera að hann verður að verða næsti viðskrh. þjóðarinnar til þess að skipa öll bankaráðin eigin hendi. Honum einum er treystandi. Fyrir Guðmundi Einarssyni vil ég í lokin útskýra það hvers vegna Alþb. er ekki og gæti aldrei verið í þeirri stöðu eða svipaðri stöðu og íhaldið er í þessu máli. Það er vegna þess að Alþb. er með öllu laust við þau persónulegu, hagsmunalegu og hugsjónalegu tengsl við Hafskip sem vefjast utan um Sjálfstfl. eins og blaut lína í þessu máli. Góðir áheyrendur. Það sem nú skiptir máli, þegar þjóðin situr uppi með stórfellt tjón vegna þessa máls, er að spilin verði lögð á borðið, að þáttur einstaklinga innan fyrirtækisins, í bankakerfinu og í stjórnmálaheiminum komi fram lið fyrir lið og þar verði ekkert undan dregið. Siðferðisþrek íslensku þjóðarinnar þolir ekki að soranum í þessu máli verði sópað undir teppið. Það gengur einfaldlega ekki hjá fámennri þjóð í litlu landi að á sama tíma og almenningur tekur á sig þungbæra kjaraskerðingu og fjöldinn allur lifir við fátæktarmörk skuli forstjórar og frammámenn stórfyrirtækja leyfa sér að eyða tvö- til þreföldum mánaðarlaunum verkafólks á einni nóttu í hótelreikninga erlendis. En það fer auðvitað ekki hjá því að menn velti því fyrir sér af þessu tilefni hvort ekki sé ástæða til að rannsaka ýmislegt fleira, hótelreikninga ýmissa annarra burgeisa sem enn fljóta utar skerjum. Það er óþolandi og ólíðandi að ákveðinn hópur manna í landinu skuli skammta sjálfum sér risnu, laun og eyðslueyri með svo óhófslegum hætti. Það er ekkert einkamál einhverrar forstjóra- og bankastjórahirðar hvernig stórfyrirtækin í landinu eða þá bankastofnanirnar eru reknar. Það er sameiginlegur afli landsmanna allra sem þar er verið að ráðskast með og dæmin sanna að það er einmitt litli maðurinn, þessi frægi og elskaði litli maður, sem er látinn borga brúsann ef illa fer, hvað sem öllum vinum hans líður. Þess vegna á litli maðurinn og öll íslenska þjóðin heimtingu á því að þessi mál verði rannsökuð ofan í kjölinn og upplýst. Það verður að skrúfa svikamyllu Hafskipshirðarinnar sundur, stykki fyrir stykki. Það heitir víst á máli flugvirkjanna C-skoðun. Í ljósi alls þessa valda viðbrögð ríkisstj. vonbrigðum. Hvers vegna þiggur ekki stjórnin með þökkum tilboð Alþingis um opinbera rannsókn að frumkvæði og undir forustu æðstu stofnunar þjóðarinnar? Ríkisstj. býður heim tortryggni og vantrú almennings í landinu með undanbrögðum sínum og má hún þó síst við því af öllum, þessi hæstv. ríkisstj. Það ber einnig vott um algert skilningsleysi á stærð og eðli þessa máls og reyndar einnig dæmafáa pólitíska heimsku að ríkisstj. skyldi ekki sjálf og þegar í upphafi leita samstarfs við Alþingi og stjórnarandstöðuna um opinbera rannsókn, hvað þá að hafna tilboði um hið sama. Og málsvörn forsrh. og fjmrh. fyrir tríóinu sem þeir ætla að skipa og loka svo inni var satt best að segja heldur rotinboruleg. Forsrh. Steingrímur Hermannsson taldi höfuðnauðsyn að farið yrði með alla rannsókn málsins sem algert leyndarmál, ríkisleyndarmál, og trúnaði sjö alþm. yrði þar ekki treystandi. Þá aðferð sem alvanaleg er í nálægum löndum, að skipa rannsóknarnefnd, taldi forsrh. ekki mikils virði og nefndi McCarthy-nefndina illræmdu í Bandaríkjunum í því sambandi. Forsrh. hefði getað tekið annað dæmi. Hann hefði getað nefnt Watergate-nefndina sem hafði áhrif í þá átt að opna rannsóknir og koma meiri upplýsingum til almennings úti um allan heim. En þetta Valhallar-gate, þetta Valhallarhneyksli Sjálfstfl. og ríkisstj., verður að rannsaka með ýtrustu leynd fyrir luktum dyrum að mati hæstv. ríkisstj. Herra forseti. Ég læt þá senn lokið máli mínu. Ég er bjartsýnismaður og því leyfi ég mér enn að vona að ríkisstj. vitkist og sjái að sér í þessu máli eða fari að veita sjálfri sér nábjargirnar ella. - Ég óska svo landsmönnum öllum árs og friðar.



Herra forseti. Gott kvöld. Ég ætla aðeins að eiga í upphafi örlítil orðaskipti við hv. þm. Steingrím Sigfússon. Í fyrsta lagi ætla ég að segja hv. þm. að það er alls ekki í tillögu Bandalags jafnaðarmanna að viðskrh. skipi bankaráð Seðlabanka. Það er tekið fram í frv. þannig að það ætti að vera alveg ljóst. Talað er um skipun bankaráða viðskiptabankanna. Og það getur hv. þm. séð ef hann lítur á það mál. Hvers vegna á viðskrh. að skipa bankaráð? Það er vegna þess í fyrsta lagi, hv. þm., að það er stjórnarfarslega rétt. Ríkisbankar eins og aðrar stofnanir og önnur fyrirtæki ríkisins eru á ábyrgð og í umsjá framkvæmdavaldsins, ríkisstj., ráðherranna. Og það er stjórnarinnar og ráðherranna að skipa þar stjórnir. Í öðru lagi segi ég að á þann hátt losna hömlur af Alþingi. Þegar Alþingi, eins og nú er, kýs bankaráðin eru settar hömlur á frelsi og vilja þm. til þess að veita bankakerfinu aðhald. Halda menn t.d. - halda þeir Alþb.-menn - að hv. þm. Garðar Sigurðsson og bankaráðsmaður hefði hlaupið hér upp til varnar Hafskipi og Útvegsbankanum í júní s.l. ef hann hefði ekki verið aðili að þessu sama bankaráði? Þar liggur munurinn. Þegar Alþingi kýs ekki bankaráðin og ber ekki á þeim ábyrgð er það frjálst að því að veita þeim aðhald og ganga að þeim. Ég vil líka segja að þetta fyrirkomulag, að ríkisstj. og ráðherrar beri ábyrgð á fyrirtækjum ríkisins, eins og ríkisbönkum, er forsenda t.d. fyrir því að margnefndar rannsóknarnefndir, sem hafa nú aldeilis verið til umræðu í kvöld, geti virkað. Við sjáum t.d. að þegar við erum að tala um að setja rannsóknarnefnd til þess að rannsaka starfsemi bankaráðs Útvegsbankans og við erum að tala um að setja þingnefnd er þingið á vissan hátt að tala um að rannsaka sjálft sig, vegna þess að það á menn í þessu sama bankaráði. Og öll sú mikla áhersla sem ræðumenn, bæði Alþb. og Alþfl., hafa lagt á hlutverk löggjafarvaldsins í þessu eftirliti í kvöld er rétt og ég fagna því sem Bandalagsmaður að menn skuli loksins vera búnir að opna augun fyrir þessu. En þessi áhersla gengur ekki upp nema Alþingi á sama tíma fríi sig af beinum inngripum inn í stjórnir, nefndir og ráð framkvæmdavaldsins. Og það er dýrmæt lexía sem hv. þm. Steingrímur Sigfússon ætti að læra. Hér hefur verið rætt um hagsmunaárekstra. Það er mikilvægt að taka á því máli. Ég vil leggja áherslu á eitt. Það verður ævinlega mjög erfitt að rannsaka hagsmunaárekstra vegna þess að hagsmunaárekstrarnir eru einfaldlega þess eðlis að þeir fara ekki fram fyrir opnum dyrum og menn ganga ekki fram á víðan völl og játa þá. Það hafa líka vestrænar þjóðir séð og þess vegna setja menn ekki lög um rannsókn á hagsmunaárekstrum. Menn setja lög til þess að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra. Það er lykillinn að þessu máli. Og þessi lög eiga að byggjast á þeirri fullvissu að það sé svo mikilvægt að starfsemi embættismanna og stjórnmálamanna sé engum vafa undirorpin að þeir megi ekki komast í þá aðstöðu að grunur liggi á um hagsmunaárekstra. Það er eina leiðin sem við höfum í þessu efni. Við verðum að setja ströng lög til varnar hagsmunaárekstrum. Og Bandalag jafnaðarmanna hyggst flytja frv. til laga til varnar hagsmunaárekstrum nú fyrir hátíð. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson vék að ríkisbönkum. Ég fagna mjög þeirri niðurstöðu þm. að það beri að losa okkur við þann stóra bagga - eða þá stóru, óútfylltu ávísun - sem ríkisbankarnir eru með núverandi fyrirkomulagi á þessari þjóð. Bandalag jafnaðarmanna flutti tillögu um það á síðasta þingi að breyta ríkisbönkum í almenningshlutafélög. Þá var málið fellt með atkvæðum Sjálfstfl. og Framsfl., auðvitað Alþb., og Alþfl. því miður. Ég fagna því að Alþfl. hefur áttað sig á þessu máli. Ég fagna því að Alþfl. hefur áttað sig á gagnsemi þess að breyta ríkisbönkunum í almenningshlutafélög og ég vil vekja athygli hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar á því að nú er líklega, ef vel er á haldið, meiri hluti fyrir því í Alþingi að breyta ríkisbönkum í almenningshlutafélög, og að því skulum við nú stefna. Ég trúi því ekki að sú verði niðurstaðan að það verði Sjálfstfl. sem standi í vegi fyrir því.



Góðir hlustendur. Sú staðreynd blasir við að 27 ára ferli Hafskips hf. er lokið. Það er nú í þann mund að hverfa ofan í kokið á aðalkeppinaut sínum, Eimskipafélagi Íslands, óskabarni þjóðarinnar. Önnur staðreynd er sú að Útvegsbanki Íslands tapar a.m.k. 2/3 af eigin fé á viðskiptunum við Hafskip hf., fé sem tekið verður úr sameiginlegum sjóði landsmanna allra. Við slíkar aðstæður þarf engan að undra þótt spurt sé hvernig þetta gat gerst. Hvers vegna hélt bankinn áfram að veita fé í rekstur sem var fyrir löngu orðinn vonlaus? Var um misnotkun aðstöðu að ræða? Var vísvitandi blekkingum beitt? Eða voru menn einfaldlega ekki færir um að axla þá ábyrgð sem þeim bar? Hvar er bresturinn í kerfinu? Við þessum spurningum vill fólk fá hrein og klár svör og enga útúrsnúninga, ekki til þess eins að fá einhvern eða einhverja sakfellda eða dregna til ábyrgðar, heldur fyrst og fremst til þess að atburðir af þessu tagi endurtaki sig ekki. Það er meginmálið úr því sem komið er. Fyrir liggur og til umræðu er tillaga um að Alþingi kjósi sjö manna rannsóknarnefnd til að rannsaka og upplýsa alla þætti þessa máls, viðskipti Hafskips hf. og Útvegsbanka Íslands svo og uppgjör og yfirtöku eigna Hafskips hf. Slík rannsókn er ekki aðeins eðlileg og réttmæt. Hún er blátt áfram nauðsynleg til þess að hreinsa andrúmsloftið og til þess að rétta hlut þeirra sem að ósekju hafa verið sakfelldir. Hún er nauðsynleg til þess að leiða í ljós með ótvíræðum hætti hvar ábyrgðin liggur og til þess að finna veilurnar í kerfinu. Hún er nauðsynlegur grundvöllur endurbóta á kerfinu jafnt í einkarekstrinum sem í bankakerfinu og í hinu opinbera eftirliti. Skaðinn er skeður. Gjaldþrotið er staðreynd. Skellur Útvegsbankans er staðreynd. Reikningurinn sem þjóðin á að greiða er staðreynd þótt við vitum ekki upphæðina enn þá nákvæmlega. Hún veltur m.a. á því hvernig staðið er að uppgjöri og sölu eigna Hafskips hf. og á því hvernig staðið verður að endurskipulagningu bankakerfisins. Um nauðsyn rannsóknar eru allir í rauninni sammála, enda þótt ýmsir efist um að allt verði upplýst til fullnustu, svo flóknir sem þræðir þessa máls eru. Menn eru hins vegar ekki á einu máli um það hvernig að rannsókninni skuli staðið, þ.e. hverjir annist hana og á hvers vegum. Það kann að virðast aukaatriði og vissulega hefur orðið vart óþolinmæði meðal fólks sem finnst þm. eyða of miklum tíma og orku í umræðu um getsakir og í karp um formsatriði þegar fjölmörg önnur stórmál bíða úrlausnar. Sú leið sem hér er til umræðu er tvímælalaust sú réttasta að mati okkar Kvennalistakvenna. Við erum aðilar að þeirri tillögu og styðjum hana heils hugar. Alþingi ber ákveðna ábyrgð í þessu máli og því ber skylda til að láta upplýsa það. Nefnd á vegum Alþingis er rétta leiðin. Andstaða gegn þeirri skipan mála er illskiljanleg. Hún verður vart skýrð með öðru en því að ríkisstj. líti á slíka nefnd sem einhvers konar óvirðingu við sig, hugsanlega einfaldlega vegna þess að óbreyttir þm. úr stjórnarandstöðu urðu fyrri til með hugmyndina. Slík afstaða er bæði hégómleg og ábyrgðarlaus. Í því máli sem svo mörgum öðrum virðast því miður persónur og flokkshagsmunir vega þyngra en málið sjálft. Að lokinni þeirri rannsókn sem óhjákvæmilega verður að fara fram á öllum þáttum þessa máls gefst tækifæri til að ræða það í ljósi þeirra staðreynda sem dregnar verða fram og staðfestar. Einn þáttur málsins verður þó tæpast rannsakaður en er engu að síður umhugsunar verður og það er hin siðferðilega hlið þess. Á þeirri hlið eru margir brestir sem almenningur á bágt með að skilja og enn þá erfiðara með að sætta sig við. Ótrúlegar sögur eru sagðar af óhófseyðslu og gálausri meðferð fjármuna, millifærslum og misnotkun. Slíkt háttalag er gjörsamlega ofvaxið skilningi venjulegs fólks með óbrenglaða siðgæðisvitund. Í huga þess bergmálar ákall stjórnvalda til landsmanna allra að leggja sitt af mörkum til endurreisnar efnahagslífsins. Þetta fólk minnist allra fórnanna sem færðar hafa verið, aukavinnunnar, sparnaðaraðgerðanna, baráttunnar við að standa í skilum, halda íbúðinni, eiga fyrir brýnustu nauðsynjum og þrauka uns rofaði til. Þetta er fólkið sem kann að axla ábyrgð. Þetta fólk sér nú fram á að fá reikninginn fyrir óhófseyðslu og vanrækslusyndir manna sem ekki kunnu fótum sínum forráð, sem kunnu ekki að fara með það fé sem þeim var trúað fyrir. Slíkar fregnir verka sem svipuhögg á almennt launafólk sem berst við að ná saman endum frá einum mánuði til annars. Það er fyrst og fremst þetta fólk sem á rétt á sannleikanum í þessu máli öllu. Það á rétt á því að fá að vita hvort um misnotkun aðstöðu var að ræða eða hvort einhverjir hafi gert sig seka um vísvitandi blekkingar og refsiverða meðferð fjármuna. Og það á heimtingu á því að við uppgjör þrotabús Hafskips hf. og sölu eigna þess sé valinn hagkvæmasti kosturinn með tilliti til hagsmuna Útvegsbanka Íslands og ríkissjóðs, með tilliti til samkeppni í flutningi til og frá landinu og með tilliti til atvinnuöryggis þeirra sem starfa við flutninga íslenskra skipafélaga. Þetta er það sem við viljum láta leiða í ljós með rannsókn þeirrar nefndar sem Alþingi skal skipa samkvæmt þeirri tillögu sem er til umræðu. Góðir hlustendur. Það er auðvelt að vera vitur eftir á. En menn eiga að láta sér Hafskipsmálið að kenningu verða svo að hægt sé að vera vitur fyrir fram. Eðlileg afleiðing hlýtur að vera víðtæk varnaraðgerð alls staðar í bankakerfinu, að kanna til hins ýtrasta stöðu allra stærstu viðskiptaaðila bankanna og gera varúðarráðstafanir í tæka tíð. Það er sá lærdómur sem við eigum að draga af Hafskipsmálinu. Að lokum vil ég segja þetta. Svo sem Guðrún Agnarsdóttir, þm. Kvennalistans, minnti á fyrr í kvöld á Kvennalistinn ekki aðild að bankaráðum ríkisbankanna. Það er enn fremur staðreynd að engin kona situr sem aðalfulltrúi í bankaráðum ríkisbankanna. Ein kona er varamaður í bankaráði Búnaðarbankans. Á sýningu Kvennasmiðjunnar í Seðlabankahöllinni í október gafst gestum kostur á að taka þátt í getraun um það hvenær fyrsta konan mundi setjast í stól bankastjóra hér á landi. Verðlaunaveiting hefur af eðlilegum ástæðum ekki farið fram. Við umfjöllun og eftirgrennslan í Hafskipsmálinu höfum við rækilega verið minnt á að hér er um harðlokaðan karlaheim að ræða. Svipað má segja um viðskiptaheiminn allan. Ekki skal ég segja hvern lærdóm ber að draga af þeirri staðreynd en hún hlýtur að vera kvenfrelsiskonum umhugsunarefni. Ég þakka þeim sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti, góðir hlustendur. Ég vil hefja mál mitt með því að leggja megináherslu á að þetta Hafskipsmál verði að fullu upplýst og ekkert undan dregið. Alþingi og þjóðin öll á heimtingu á því, sérstaklega þar sem um er að ræða að einn af ríkisbönkunum hefur tapað stórfé á viðskiptum við þetta fyrirtæki og þær fjárhæðir verður þjóðin að borga. Alþingi og þjóðin öll á heimtingu á að vita hvort þarna hafi verið um að ræða ólöglega og/eða siðlausa meðferð á fjármunum þjóðarinnar. Hvernig upplýsist svo þetta mál rækilegast? Það verður ekki rækilegast gert með því að samþykkja þá tillögu sem hér er til umræðu, þ.e. að kjósa rannsóknarnefnd þdm. samkvæmt 39. gr. stjórnarskrárinnar og ætla henni að upplýsa málið þannig að hið rétta komi í ljós. Ég er hvorki að vantreysta sjálfum mér né heldur öðrum þdm. en þegar ég skyggnist hér um bekki og hlusta á ræður manna þá sannfærist ég um að þetta er ekki öruggasta leiðin til þess að sannleikurinn komi í ljós. Ég sé í hendi mér og vísa til umræðna bæði í kvöld og í fyrradag að ýmsir þdm. mundu freistast til þess að láta pólitísk viðhorf sín lita afstöðu sína og gera málið að pólitískri hólmgöngu með tilheyrandi upplýsingastreymi og áróðursflæði. Forustumenn skipafélagsins tengjast allir eða flestallir ákveðnum stjórnmálaflokki og sitja þar margir í trúnaðarstöðum eða hafa setið. Þessir menn hafa ekki á undanförnum árum farið dult með stjórnmálaskoðanir sínar. Forustumenn Hafskips hafa notað hvert tækifærið, hvort heldur verið hafa aðalfundir Hafskips, landsfundir flokks þeirra eða smærri klíkufundir, til gegndarlausra árása á samvinnuhreyfinguna og ríkisreksturinn. Rannsóknarnefnd Nd. mundi að sjálfsögðu kjörin hlutfallskosningu og tæpur helmingur nefndarmanna, þrír fulltrúar í sjö manna nefnd, yrði flokksbræður Hafskipsklíkunnar. Hætta væri á því að þeir teldu sig tilneydda að bregða skildi fyrir Hafskipsklíkuna ef þeim þætti nærri sínum flokki höggvið. Enda þekki ég hugsanlega kandídata annarra flokka, sem sæti kynnu að hljóta í rannsóknarnefndinni, sem ekki stæðust þá freistingu að reyna að koma á flokk þeirra höggi ef rannsókn á einhverju stigi kynni að gefa hið minnsta tilefni til þess. Ég nefni engin nöfn, en við stöndum í pólitískri baráttu og svo viðkvæmt efni sem hér um ræðir býður upp á það að innan nefndarinnar upphefjist pólitísk átök á kostnað réttlætis og sannleiksástands. Ef hins vegar væri vilji þingdeildarinnar að mynda aftökusveit eða takmarkið væri að láta blóð renna væri þetta rétta leiðin, að samþykkja þessa tillögu sem er til umræðu. Það er aðalsmerki íslensks réttarfars að sakborningur skuli teljast saklaus uns sekt hans hefur verið sönnuð. Þessa reglu vil ég hafa í heiðri. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að sú leið sem ríkisstj. leggur til gefi réttari og sannari niðurstöðu. Þrotabúi Hafskips hafa nú þegar verið settir hæfir bústjórar, þrír valinkunnir lögmenn. Skiptaráðandi hefur tekið til starfa og mun hraða störfum svo sem frekast er kostur. Komist hann á snoðir um saknæmt athæfi mun hann auðvitað afhenda ríkissaksóknara þau málsgögn. Þessu til viðbótar mun Hæstiréttur samkvæmt kröfu okkar framsóknarmanna tilnefna þriggja manna nefnd til þess að kanna viðskipti Hafskips og Útvegsbankans og Hæstiréttur er öllum stofnunum líklegri til þess að skipa hæfa rannsóknarmenn. Þessi nefnd kannar enn frekar hvort um óeðlilega viðskiptahætti hafi verið að ræða á undanförnum árum svo og aðra viðskiptalega þætti málsins. Þessi nefnd fær heimild til að krefjast skýrslna, munnlegra og skriflegra, m.a. að upphefja bankaleynd, og fær aðgang að öllum gögnum Hafskips. Þessi rannsókn kemur til með að kosta mikið fé, en um það þýðir ekki að fást. Það verður að rekja allan ferilinn, fletta málinu upp, kanna hvort fé hafi verið dregið úr Hafskipi til dótturfyrirtækja, skúffufyrirtækja, eða með óeðlilegum hætti til einkaneyslu broddanna hjá Hafskipi. Sannleikurinn verður að koma í ljós. Séu mennirnir saklausir er það vel og á það færðar sönnur og þeir hreinsaðir. Séu þeir sekir um ólögmætt athæfi ellegar siðlaust verður það að koma í ljós og þá verða þeir sakhæfir. Þetta er vandaðasta rannsóknaraðferð sem unnt er að nota og kappkostað mun að ljúka henni á sem allra stystum tíma. Eitt er ljóst. Útvegsbankanum hafa orðið á mistök. Það eina góða við mistökin er að stundum er hægt að læra af þeim. Af þessum mistökum verðum við að læra. Við verðum að veita braskaraklíkum stóraukið aðhald og stórefla þarf bankaeftirlitið, bæði að sjálfstæði og mannafla til þess að það geti gripið af fullum myndugleik inn þegar eitthvað fer úrskeiðis. Í kjölfari þessa slyss felst einnig ákveðin hætta á því að tortryggni keyri úr hófi. Við höfum heyrt hér í kvöld og í fyrradag kveðna upp allt að því dauðadóma yfir ákveðnum fyrirtækjum sem eiga í erfiðleikum. Því miður eiga mörg atvinnufyrirtæki í erfiðleikum. Peningamálastefna okkar á þar talsverða sök í sumum tilfellum. Lánsfé er of dýrt, fjármagnskostnaður of mikill. Menn hafa komist upp með fjárfestingar sem þeir hafa ekki ráðið við, og jafnvel vel og heiðarlega rekin fyrirtæki berjast sum í bökkum. Fjármagnskostnaðurinn verður að lækka og vextirnir eru of háir, en ég vara þm. og blaðamenn við því að það er hægt að vinna mikið tjón með órökstuddum upphrópunum um að þetta eða hitt fyrirtækið sé að hrapa eða fara á hausinn. Því hefur verið haldið fram í umræðunum af Guðmundi Einarssyni að betra væri að viðskrh. skipaði bankaráðsmenn en að þeir væru kosnir af Alþingi. Bankaráðsmenn eru bornir þungum sökum. Ég er þeirrar skoðunar að núverandi skipan sé eðlilegri en að fara að fela einum ráðherra að ráða öllum bankaráðsmönnunum eins og Guðmundur Einarsson leggur til. Ég hef hið besta traust á núverandi viðskrh. og fyrrv. viðskrh. einnig, en ég tel líklegra að Alþingi velji starfhæft og réttsýnt bankaráð en ef lagt væri á einn mann að ákveða öll bankaráð ríkisbankanna. Ég tel jafnframt fráleitt að alþm. séu öðrum borgurum vanhæfari til setu í bankaráðum. Ég tel hins vegar ekkert sjálfgefið að alþm. sitji í öðrum bankaráðum en Seðlabankans en þar er nauðsynlegt að stjórnmálamenn sitji. Ég minni líka á það að einungis tveir af fimm bankaráðsmönnum Útvegsbankans eru alþm. Einn mikilvægan þátt Hafskipsmálsins hefur ekki borið mikið á góma í umræðunum í kvöld. Það er hverja sök stöðvun viðskipta Hafskips við herinn á á falli félagsins. Þau viðskipti þarf að sjálfsögðu að kanna vandlega og hvers vegna íslensku skipafélögin töpuðu þessum flutningum og hvers vegna fyrirheit Bandaríkjastjórnar, er hún gaf utanrrh., hafa reynst haldlaus og hvað af óförum Hafskips má skrifa á þá töf sem á úrslitum þessa siglingamáls hefur orðið. Jón Baldvin lagði til að ríkisbankarnir yrðu lagðir niður. Ég er alveg á öndverðum meiði. Ég tel að einkaframtakinu eða félagasamtökum sé ekki treystandi fyrir allri bankastarfsemi í landinu. Einn af ríkisbönkunum hefur orðið fyrir þungu áfalli, áfalli sem þjóðin þarf að bera. Það er slæmt, en það er þó skárra en ef þetta hefði gerst í einkabanka, því þá hefðu þeir sem treyst hefðu bankanum fyrir sparifé sínu tapað því. Sem betur fer þurfa innistæðueigendur í Útvegsbankanum ekki að óttast um innistæður sínar og geta óhræddir treyst honum fyrir sparifé sínu. Að endingu þetta: Hafskipsmálið verður að upplýsa, alla þætti þess, lagalega og siðferðilega. Það er krafa okkar framsóknarmanna. Útvarpsumræðum lokið, umræðum fram haldið.



Herra forseti. Ég er 2. flm. þeirrar þáltill. sem hér er flutt og hef hlustað á það að undanförnu að hún sé kennd við Alþfl. Það er að vísu satt og rétt að 1. flm. er hv. 2. landsk. þm., en ég sé þó ekki betur en að allmikil fjölgun hefði orðið í Alþfl. ef hægt væri að kenna till. við hann einan. Fyrst vil ég byrja á að leiðrétta það atriði í málflutningi hv. 4. þm. Reykv. að 39. gr. stjórnarskrárinnar sé arfur frá konungdómi yfir Íslandi. Með leyfi forseta vil ég lesa hér upp úr Stjórnskipun Íslands, 2. útgáfu, sem dr. Gunnar G. Schram annaðist. Þar segir svo á bls. 21: "Sérstakar stjórnarskrár eiga fyrst og fremst rætur að rekja til stjórnarskrár Bandaríkjanna frá 1787 og til mannréttindayfirlýsingar þeirrar og stjórnarskrár er Frakkar settu sér eftir stjórnarbyltinguna 1789. Að dæmi þessara þjóða tóku önnur ríki, sem stjórnfrelsi fengu, að setja sér stjórnarskrár. Hafa stjórnarskrár ríkja orðið algengar á 19. og 20. öld. Stjórnarskrám þessum er fyrst og fremst ætlað það hlutverk að lögbinda æðstu stjórn ríkisins, tryggja stjórnfrelsi, stuðla að réttaröryggi og skapa vörn gegn hugsanlegu ofríki af hálfu handhafa ríkisvaldsins. Eru þær því nú víðast hvar taldar sjálfsagðar í menningarríkjum, enda þótt þær séu ekki fremur en önnur mannanna verk einhlítar til þessara hluta." Hæstv. fjmrh. hélt því fram í ræðu sinni að það gæti ekki verið eðlilegt að Alþingi rannsakaði sjálft sig. Hann vildi með þessu undirstrika það að bankastjórar væru á ábyrgð Alþingis en ekkí á ábyrgð ráðherra. Það má vissulega færa rök að því. En ráðherrar eru hluti af framkvæmdavaldinu og eru þeir þó á ábyrgð Alþingis. Þetta er því út í hött. Ég vil vekja á því athygli að málflutningur Alþb. undir forystu Ólafs Ragnars Grímssonar í þessu máli hefur verið á þann veg að búið væri að sanna það af fjöldanum að hæstv. iðnrh. væri sekur. Nú þyrfti að setja upp rannsóknarnefnd til að sanna þetta. Ég verð að segja eins og er að þetta minnir mann dálítið á þetta gamla, aftökur á staðnum án dóms og laga. Og hverjar eru sakargiftirnar? Jú, hæstv. iðnrh. var á tímabili stjórnarformaður Hafskips og formaður bankaráðs Útvegsbankans. Þetta var ekkert leyndarmál á sínum tíma. Þetta var öllum ljóst: Hvers vegna risu ekki fulltrúar Alþb. þá upp, lýstu yfir hneykslinu, sögðu sig úr ríkisstj. og stöðvuðu þetta? Hvers vegna? Vegna þess að þeir báru fulla ábyrgð á þessu jafnt og allir aðrir og það veit enginn til þess að hér sé um saknæmt athæfi að ræða.  Það fær heldur ekki staðist samkvæmt sögulegri skoðun, ef maður metur styrkleika Sjálfstfl., að hægt sé að segja sem svo að hann hafi í gegnum sinn kraft komið þessum málum í gegnum Útvegsbankann, þeim lánveitingum sem farið hafa til Hafskips. Það eru þrír bankastjórar í þessum banka og ég tel víst að þar gildi sú regla sem annars staðar að til þess að lán af þeirri stærðargráðu sem hér hefur verið á dagskrá séu samþykkt þurfi samþykki minnst tveggja. Þetta mál er þess vegna miklu flóknara en svo að hægt sé að setja upp pólitískar ofsóknir eins og reynt hefur verið. Ég vil undirstrika að sá málflutningur, sem Bandalag jafnaðarmanna hefur viðhaft, að fjarlægja beri allar freistingar, enga hagsmunaárekstra, sá málflutningur getur aldrei rist mjög djúpt. Ég tel að hægt sé að setja þetta upp sem einhverja hugsjónastefnu en ég hygg að menn verði fljótir að reka sig á hindranirnar. Fyrsta spurningin ætti þá að vera í dag: Er þá sjálfgefið að hæstv. landbrh. verði annað tveggja að hætta búskap eða hætta sem ráðherra? Það hlýtur að vera það fyrsta sem kemur upp ef menn fara að skoða þessa stöðu. Er það fullvíst að hæstv. sjútvrh. eigi ekki í einu einasta sjávarútvegsfyrirtæki í þessu landi? Hvað vilja menn halda lengi áfram ef engir hagsmunaárekstrar mega eiga sér stað? Ég hygg að hægt sé að stíla þetta á þennan hátt sem hv. þm. Guðmundur Einarsson hefur gert. En ég vil minna hann á að þetta eru ævagömul átök, hvort hagsmunaárekstrarnir eigi að marka stefnuna. Kristur var nefnilega borinn þeim sökum forðum að það fengi ekki staðist að hann væri réttlátur. Hvers vegna? Vegna þess að hann umgekkst þá sem höfðu brotið af sér og hans fræga svar hefur verið kristnum mönnum nægileg viðvörun allt fram á þennan dag: Eigi sakar það manninn sem inn fer heldur það sem út fer. - Þess vegna liggja engin rök fyrir því hér að um þá hagsmunaárekstra hafi verið að ræða að hægt sé að réttlæta þá aðför sem hefur verið gerð. Það breytir aftur á móti engu um það að þegar einn af þjóðbönkunum tapar 350 millj. kr. eða meiru hlýtur þjóðin að verða að fá að vita hvers vegna. Hvað var það sem gerðist? Hún vill að það sé rannsakað. Og hún vill að það sé gert á þann hátt að hún sem heild treysti niðurstöðunni. Vissulega getur það gerst að hún treysti niðurstöðu sem er fengin með þeim hætti að skipaðir verði menn frá Hæstarétti. Vissulega gæti það gerst að hún treysti slíkum niðurstöðum. Hér bendir þó allt til þess að svo muni ekki vera. Ástæðan fyrir því er sú að stjórnarandstaðan almennt hefur litið svo á að um ófullnægjandi aðgerðir sé að ræða. Og hvers vegna á þá ekki meiri hluti sem ræður að vera það víðsýnn að hann sé reiðubúinn að taka undir þær kröfur að þingmannanefnd rannsaki þessa hluti? Það er í anda þingræðisins - það er í anda elsta þingræðisins meðal vestrænna ríkja. Ég harma að þau mistök skuli hafa átt sér stað að í stað þess að taka undir jafnmálefnalega tillögu og hér er flutt án allra árása á einn eða neinn skuli sá ríkisstjórnarmeirihluti sem er í landinu ekki bera gæfu til þess að taka höndum saman við þá sem það flytja og stuðla að þessari niðurstöðu í þessu máli.



Herra forseti. Eins og okkur er kunnugt hér í hinu háa Alþingi er formaður þingflokks Framsfl. Páll Pétursson ólíkindatól og ekki orðvar maður. Fyrir skömmu var haft eftir honum í nýja Tímanum, með leyfi hæstv. forseta: "Það þarf ekki nema að líta á forustumenn Hafskips til að sjá að þeir tilheyri flestir sama stjórnmálaflokknum. Það er sannarlega ekki við Framsfl. að sakast vegna þess hvernig þetta mál hefur þróast því að við höfum hvorki leitt Hafskip né Útvegsbankann." Og hann hjó í þennan sama knérunn áðan og ungir og ekki ógæfulegir ritstjórar nýja Tímans tóku í sama streng í forustugrein í morgun. Nú eru þetta ómerk ómagaorð eins og ég sýndi fram á í ræðu minni áðan, en ég get ekki stillt mig um að spyrja á móti, úr því að hv. þm. er staddur í salnum og hefur málfrelsi samkvæmt þingsköpum til þess að svara þessari spurningu. Hvar er gjaldþrotamál endurtryggingafélags Samvinnutrygginga á vegi statt? Um hversu háar fjárhæðir er þar að tefla? Og hvaða tengsl eru milli samvinnuhreyfingarinnar og Framsfl.? Í jólablaði nýja Tímans taldi ég ekki færri en 19 auglýsingar frá hinum ýmsu kaupfélögum og voru sumar heil síða. Kaupfélögin eru almenningseign og má vera að rétt sé að huga að því nánar hvaða fjármálatengsl séu þarna á milli, ekki síst vegna þess að sum þessara kaupfélaga eru illa á vegi stödd fjárhagslega, svo ekki sé dýpra tekið í árinni, og hafa síður en svo neitt aflögu til að rétta málgagni Framsfl. á silfurfati, nema ef vera kynni að það sem verið er að skipta þarna sé hagnaðurinn af kaffibaununum.



Herra forseti. Ég er sannfærður um það að miklu varðar að íslenska þjóðin treysti þeirri rannsókn sem fer fram og það varðar miklu að Alþingi Íslendinga dragi réttar ályktanir af þeim niðurstöðum sem þá liggja fyrir. Enn ber það við að menn taka þær ákvarðanir hér að ætla að fara að draga ályktanirnar fyrir fram af niðurstöðunni og vekur það undrun mína á hvaða forsendum þeir aðilar vilja láta rannsaka málið. Það hefur komið fram sem aðalniðurstaða hjá sumum að nú beri að breyta ríkisbönkunum í hlutafjárbanka. Ég vil minna á það að það var borinn drengur norður á Ísafirði, sonur stjórnmálamanns sem vildi veg þessa unga drengs sem mestan, og hann ákvað, til þess að auðvelda honum leiðina til mannvirðinga, að skíra hann í höfuðið á þeim manni sem hann mat mest, bankastjóra þjóðbanka Íslands og leiðtoga Alþfl. Þessi maður hafði haft þann siðferðilega traustleika til að bera að enginn bar það á hann að þar hefði verið um hagsmunaárekstra að ræða á milli. Mig undrar það að núna skuli helsta niðurstaðan vera sú, eftir að Alþýðubanki Íslands lenti í erfiðleikum á sínum tíma, að nú beri að breyta öllum bönkum aftur í hlutafjárbanka. Útvegsbankinn var hlutafjárbanki. Honum var breytt í ríkisbanka og nú er lausnin að breyta honum aftur í hlutafjárbanka. En hver var reynslan af hlutafjárbönkunum á sínum tíma í Þýskalandi? Í hlutafjárbanka taka eigendurnir lán hjá sjálfum sér. Sömu aðilarnir og eiga bankana eru aðallántakendurnir. Þetta er meginregla. En þeir spila aftur á móti með innlánsféð frá alþýðunni, og í heimskreppunni miklu hrundu hlutafjárbankarnir og eigendur bankanna urðu ríkari en nokkurn tíma áður en alþýðan tapaði öllu sínu. Eigendurnir höfðu komið öllu fyrir í gegnum útlánin í eignum en alþýðan tapaði öllu sínu. Værum við einhverju bættari í dag þó að fjölmargar alþýðufjölskyldur þessa lands hefðu tapað öllu sínu sparifé í Útvegsbankanum? Væruð þið einhverju bættari? Ég segi nei. Ég mótmæli því að menn láti sér detta í hug að byrja á því áður en rannsókn hefur farið fram að draga ályktanir um hver eigi að vera lærdómurinn af rannsókninni. En það vona ég að hver og einn einasti sem er í eðli sínu lýðræðissinni geri sér grein fyrir því að sagan á eftir að skoða þessa atburði og hún á eftir að meta þá fyrst og fremst eftir því hverjir báru gæfu til að líta á þetta í því ljósi að það mætti verða til lærdóms fyrir framtíðina. Ég ætla ekki að kveða upp neinn dóm yfir Hafskipi. Ég hygg að þyngsta höggið sem þeim var greitt hafi verið gert af bandarískum einokunarlögum og e.t.v. hafi það kostað þá fallið. Ég ætla ekki að gerast neinn dómari um það hversu hæfir þeir menn voru sem stóðu að því að stjórna þessu fyrirtæki. Ég hef ekki hugmynd um hve há laun þeir hafa haft eða hvernig þeir lifðu í New York. En hitt er mér ljóst að ekki getur staðist að skipafélag sem hefur starfað í 27 ár og átt þann skipaflota sem þarna var um að ræða hafi verið stjórnað af hreinum ævintýramönnum allan tímann. Það eru glórulausar blekkingar að halda slíku fram. Ég vona að þegar mesti hitinn hefur farið úr mönnum og þessi umræða komist niður á eðlilegt plan sameinist menn um það eitt að leita sannleikans í þessu máli.



Herra forseti. Það var rétt hjá hv. þm. Halldóri Blöndal að sú ræða sem hv. þm. Páll Pétursson, formaður þingflokks Framsfl., flutti var merkileg fyrir margra hluta sakir. M.a. kom fram í þeirri ræðu að það hefði verið Framsfl. sem gerði tillögu eða kröfu um það að Hæstiréttur veldi þá þrjá menn sem ríkisstj. ætlar að láta rannsaka viðskiptaþætti Hafskipsmálsins. Það er vissulega þakkarvert að samskiptamál ríkisstjórnarflokkanna um þetta efnisatriði skuli upplýsast með þessum hætti hér, einkum og sér í lagi þegar ýmsir talsmenn Sjálfstfl. í þessari umræðu hafa viljað eigna sér eða gera mikið úr þessu atriði. Ég vildi óska eftir því við hv. þm. Pál Pétursson eða fulltrúa Sjálfstfl. í þessari umræðu að þeir upplýsi á sama hátt hver var tillaga Sjálfstfl. í ríkisstj. um hvernig með málið yrði farið. Það hefur komið fram áður á opinberum vettvangi að hæstv. viðskrh. vildi láta skiptaráðandann einan duga og ekkert annað. Var það sú tillaga sem Sjálfstfl. flutti í ríkisstj.? Var það Framsfl. sem fékk Sjálfstfl. til þess að fara inn á þessa leið, sem lýst er í frv. sem lagt hefur verið fram hér á hv. Alþingi í dag, eða gerðist það með einhverjum öðrum hætti? Ég vil þess vegna nota þetta tækifæri til þess að biðja talsmenn Sjálfstfl. eða hv. þm. Pál Pétursson að gera skýra grein fyrir því hver tillaga Sjálfstfl. var fyrst þetta var tillaga Framsfl., eða hafði hann enga tillögu í málinu?



Herra forseti. Varðandi spurningar hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar get ég upplýst að hæstv. forsrh. bar fram tillögu um rannsókn á ríkisstjórnarfundi. Hún var studd og samþykkt af viðstöddum ráðherrum, m.a. formanni Sjálfstfl., Þorsteini Pálssyni. Viðskrh. lagði hins vegar til samkvæmt blaðafregnum að skiptaráðanda yrði einum falin meðferð málsins. Niðurstaðan var sem sagt þessi að tillaga forsrh. varð ofan á. Ég er vanbúinn að svara flestum af hinum dramatísku spurningum hv. þm. Halldórs Blöndals. Ég veit þetta ekki. Þetta er ekki mín deild. Ég fæ ekki fregnir af kaffibaunamáli ellegar þessu endurtryggingamáli og hv. þm. fer í geitahús að leita ullar að spyrja mig um það og ætti hann að leita einhvers staðar annars staðar fyrir sér. Hvað varðar tengsl SÍS við Framsfl. eru þau nokkuð losaraleg að mínum dómi. Framsóknarmenn vilja samvinnuhreyfingunni vel. Sumir forustumenn samvinnuhreyfingarinnar eru framsóknarmenn. Ég hef engar auglýsingar talið í NT, hvorki frá kaupfélögum né SÍS. Hins vegar veit ég ekki betur en auglýsingastjóri Sambandsins sé formaður hverfafélags sjálfstæðismanna í Breiðholts- og Fellahverfi.



Herra forseti. Ég vil í tilefni af orðum hv. 7. þm. Reykv., þar sem hann beindi ákveðnum fyrirspurnum til talsmanna Sjálfstfl. í þessari umræðu, svara fyrirspurnum hans með örfáum orðum. Nú á ég ekki sæti í ríkisstj. þannig að ég get ekki skýrt frá hvernig tillögur þar eru lagðar fram eða hver leggur hvað fram eða hvernig umræður þar falla. Ég get hins vegar upplýst að þetta mál var til mjög ítarlegrar umræðu í þingflokki sjálfstæðismanna s.l. mánudag, og á þeim fundi kom ekkert fram um það að Framsfl. gerði ákveðnar kröfur um ákveðið form á þeirri rannsókn sem þó báðir flokkarnir voru sammála um að yrði sem ítarlegust og ætti að leiða til þess að málið yrði upplýst. Það varð hins vegar niðurstaðan á þingflokksfundi sjálfstæðismanna á mánudaginn var að sú leið sem farin var, þ.e. að leggja fram frv. um að Hæstiréttur tilnefndi þriggja manna rannsóknarnefnd - að ráðherrar flokksins hefðu umboð til þess að flytja eða fylgja slíkri tillögu í ríkisstj. Umr. (atkvgr.) frestað.