Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo sem nál. meiri hl. fjvn. á þskj. 181 ber með sér, hefur ekki náðst samkomulag innan nefndarinnar um afgreiðslu fjárlagafrv. fyrir árið 1956. Sjö nefndarmanna standa að áliti meiri hlutans, en hinir tveir fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna í nefndinni skila séráliti. Þess ber þó að geta, að þótt tvö nál. komi þannig fram, þá stendur nefndin öll að brtt. á þskj. 179. Hins vegar ber minni hl. n. fram á sérstöku þskj. allmargar brtt. um auknar fjárveitingar úr ríkissjóði á næsta ári, sem meiri hl. n. hefur ekki séð sér fært að mæla með, enda þótt þar sé um ýmis framlög að ræða, sem nefndarmenn allir mundu gjarnan vilja stuðla að. En það er nú sem áður við afgreiðslu fjárlaga, að mörgum óskum verður að hafna, því að ætíð eru fjárráðin minni en útgjaldaþörfin. Mun þó vafalaust mörgum sýnast, að ástæða hefði verið til enn meiri varfærni um útgjöld á næsta ári með hliðsjón af því, að nú er ekki lengur hægt að hækka áætlunina um gildandi tekjuliði ríkissjóðs til þess að mæta útgjaldahækkununum, heldur er augljóst, að gera verður sérstakar ráðstafanir til tekjuöflunar, ef auðið á að reynast að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög. Ég mun síðar víkja að tekjuhorfum ríkissjóðs á næsta ári og brtt. meiri hl. n. við 2. gr. frv., en vil aðeins geta þess hér strax, að aðalágreiningur varð í nefndinni milli meiri og minni hluta um tekjuáætlunina, svo sem samanburður á brtt. nefndarhlutanna um þetta efni ber með sér. Að öðru leyti vil ég geta þess, að samvinna hefur verið hin bezta innan nefndarinnar og nefndarmenn allir verið einhuga um að hraða eftir föngum athugun fjárlagafrv. í nefndinni. Áður en ég vík að einstökum brtt. n., langar mig til að benda á nokkrar staðreyndir, sem menn verða að hafa í huga í sambandi við afgreiðslu fjárlaga í þetta sinn. Þegar frv. var lagt fyrir Alþ., gerði hæstv. fjmrh. grein fyrir því, að útgjöld ríkissjóðs á næsta ári mundu vaxa mjög, miðað við núgildandi fjárlög. Rekstrargjöld á frv. eru rúmar 515 millj. kr., en till. n. um gjaldaauka eru samtals 29.2 millj., þannig að rekstrargjöldin verða alls 544.2 millj. kr., ef allar till. n. verða samþ., og er það tæpum 40 millj. kr. hærri útgjöld en á rekstraryfirliti núgildandi fjárlaga. Fer þó fjarri, að öll kurl séu til grafar komin, svo sem síðar mun vikið að, og má jafnvel gera ráð fyrir, að hækkun rekstrarútgjalda ríkissjóðs, miðað við gildandi fjárl., verði á næsta ári 80–90 millj. kr. Þegar um svo geysilega hækkun útgjalda ríkissjóðs er að ræða, munu menn að vonum spyrja: Hver er orsökin? Er skiljanlegt, að svo sé spurt, því að hér er vissulega um uggvænlega þróun að ræða, þótt eðlilegt sé í vaxandi þjóðfélagi, að um nokkurn vöxt sé að ræða árlega í útgjöldum ríkissjóðs. Undanfarin tvö ár, eða fram á öndvert yfirstandandi ár, hafa tiltölulega litlar breytingar orðið á kaupgjaldi og verðlagi í landinu, og vísitalan hafði að mestu staðið í stað. Stefndi þessi þróun tvímælalaust í þá átt að skapa meira jafnvægi og festu í efnahagsmálum þjóðarinnar, sem m. a. kom glöggt fram í aukinni trú manna á gildi peninga. Þótt ekki hafi að vísu tekizt að koma útflutningsframleiðslunni á rekstrarhæfan grundvöll, var þó vaxandi trú manna á, að takast mætti að stöðva verðbólguflóðið. Afleiðingar verkfallanna í byrjun þessa árs hafa orðið þær, að verðbólguhjólið snýst nú aftur af fullum krafti, og er ósýnt, hversu auðið verður að stöðva það að nýju. Í kjölfar verkfallsins fylgdu miklar kaup- og verðhækkanir, og gætir þessara óheillavænlegu afleiðinga nú í æ ríkara mæli og ekki hvað sízt í sambandi við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár. Fjárlagafrv. er nú miðað við vísitölu 173 stig, og er þar um að ræða 12 stiga hækkun frá núgildandi fjárlögum. Sýnt þykir þó, að hækkunin verði a. m. k. 2–3 stigum meiri. Þessi mikla hækkun leiðir að sjálfsögðu af sér aukinn rekstrarkostnað í flestum eða öllum greinum ríkisbúskaparins, enda er mikill hluti af hækkun ríkisútgjaldanna á næsta ári bein afleiðing af hinni nýju dýrtíðarþróun. Er nauðsynlegt, að þjóðin öll geri sér grein fyrir þessu, þar sem málum er nú svo komið, að leggja verður í einni eða annarri mynd nýjar álögur á þjóðina til þess að standa undir útgjöldum ríkissjóðs og hverfa þannig frá þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið undanfarin ár, að reyna eftir föngum að lækka skattaálögur á þjóðina. En nú munu vafalaust margir enn fremur spyrja: Er ekki auðið að mæta hinni óhjákvæmilegu útgjaldaaukningu að einhverju eða öllu leyti með því að draga úr kostnaði ríkisins á öðrum sviðum? Það hefur að vonum bæði innan þings og utan oft verið talað um nauðsyn þess að draga úr útgjöldum ríkissjóðs og sér í lagi að minnka ríkisbáknið, sem oft er talað um. Því miður hafa þó sjaldan komið fram raunhæfar till. í þessa átt, sem nemi nokkrum verulegum fjárhæðum, og þá sjaldan slíkar till. hafa verið lagðar fram hér á hinu háa Alþ., hafa þær ekki fengið nægilegan stuðning. Á þeim skamma tíma, sem fjvn. hefur til umráða árlega til athugunar á fjárlagafrv., er henni ekki auðið að gera nauðsynlega heildarathugun á þessum málum. En n. hefur áður beint því til ríkisstj. að láta rannsaka, hvort koma mætti við sparnaði í rekstri ríkisins. Ríkisstj. skipaði n. til þess að rannsaka, hvort og þá á hvern hátt mætti draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Starfaði n. þessi á s. l. ári. Nefnd þessi hefur skilað áliti, og eru heildarniðurstöður n. mjög í samræmi við þá skoðun, sem fjvn. hefur haft í þessum málum, að um verulegan sparnað í útgjöldum ríkisins geti ekki orðið að ræða, nema breytt verði margs konar löggjöf, sem þá hefði það í för með sér, að dregið yrði að meira eða minna leyti úr þjónustu samfélagsins við borgarana. Ekki telur sparnaðarnefndin hægt að fækka starfsmönnum ríkisins, svo að nokkru nemi, enda virðist þróunin í þessum efnum sökum aukinnar þjónustu hins opinbera við þjóðfélagsborgarana fremur stefna í öfuga átt. Hér á Alþ. hefur að vísu komið fram till. um að leggja niður ríkisstofnun, sem er þungur baggi á ríkissjóði, en sú till. hefur enn a. m. k. ekki fengið nægilegt fylgi hér á Alþ. Þá eru eftir hin ólögbundnu framlög á fjárlögum hverju sinni, sem að mestu leyti eru fjárveitingar til svokallaðra verklegra framkvæmda, þ. e. til hafnargerða, vegagerða, brúargerða, skólabygginga og ýmissa annarra byggingarframkvæmda á vegum ríkissjóðs. Allir vita, hversu framkvæmdir á flestum þessum sviðum eru brýnar víðs vegar um landið, enda jafnan harðast sótt á um fjárveitingar í þessu skyni. Þótt þær hafi undanfarin ár ekki hækkað hlutfallslega við aðra útgjaldaliði fjárlaganna, sem lögboðnir eru, þá virðist einnig vera almenn skoðun hér á Alþ. og raunar, að ég hygg, með þjóðinni í heild, að fremur beri að auka en minnka framlög ríkissjóðs til ýmiss konar þjónustu við þjóðfélagsborgarana. Virðist að þessu öllu athuguðu ekki blása sérstaklega byrlega um niðurskurð á núverandi útgjöldum ríkissjóðs til þess þannig að vega upp á móti þeim hækkunum, sem óumflýjanlegar eru í þetta skipti. Hafa fulltrúar stjórnarandstöðunnar í fjvn. ekki heldur lagt fram neinar raunhæfar sparnaðartill., svo að nokkru nemi. Meiri hluta fjvn. er hins vegar mjög vel ljós nauðsyn þess að framkvæma eftir föngum sparnað í ríkisrekstrinum og beinir því í nál. sínu þeirri ósk til ríkisstj., að hún athugi gaumgæfilega niðurstöður þær, sem sparnaðarnefndin hefur komizt að, og undirbúi fyrir næsta Alþ. till. í samræmi við niðurstöður þeirrar athugunar sinnar. Till. fjvn. varðandi gjaldabálk fjárlagafrv. leiða til 29.2 millj. kr. hækkunar, ef þær till. allar verða samþ., sem nefndin í heild stendur að. Samkvæmt till. n. er gert ráð fyrir 13.5 millj. kr. hækkun á fjárveitingum til samgöngubóta, þ. e. vegna vega, hafna og brúa. Með nýjum vegalögum, sem samþ. voru á síðasta þingi, var vegakerfi landsins lengt um næstum 900 km. Er auðskilið, að þessi mikla viðbót við þjóðvegakerfið krefst bæði aukinna framlaga til nýbyggingar og viðhalds. Væri fráleitt að auka þjóðvegakerfið svo mjög, ef ekki væri séð fyrir einhverjum auknum fjárveitingum í því sambandi, ekki sízt þar sem mjög skortir á, að lokið sé lagningu hinna eldri þjóðvega. Leggur fjvn. því til, að framlag til nýbyggingar vega verði hækkað um 3 millj. 910 þús. kr. og framlag við vegaviðhalds hækkað um 5 millj. kr. Þá er og lagt til að veita 200 þús. kr. til nýbýlavega, sem gert er ráð fyrir að veitt verði fé til samkvæmt hinum nýju vegalögum. Víða um landið eru óbrúaðar ár enn mikill samgöngutálmi, og skortir mikið fé til að leysa þann vanda. Leggur fjvn. til, að framlag til brúargerða verði hækkað um 3 millj. og 20 þús. kr. og gangi ½ millj. kr. af þeirri hækkun til smábrúa, en samkvæmt reynslu undanfarandi ára hefur jafnan verið mikil umframgreiðsla á þeim lið. Enn sem fyrr skortir mikið á, að ríkissjóður leggi fram, jafnóðum og framkvæmdum miðar áfram, þann kostnaðarhluta við hafnargerðir, sem ríkissjóði er ætlað að greiða. Á mörgum stöðum á landinu hefur þó verið svo knýjandi nauðsyn á hafnarbótum og er enn, að viðkomandi staðir hafa talið sig til neydda að ráðast í framkvæmdir, þótt ríkisframlagið væri ekki fyrir hendi. Nema því vangoldin framlög ríkissjóðs til hafnargerða háum fjárhæðum, og mörg sveitarfélög eiga erfitt með að afla nauðsynlegs fjár til hafnarframkvæmda af þessum sökum. Nefndin hefur þó ekki talið sér fært að hækka framlög til hafnargerða sem þörf væri á, en leggur þó til, að framlag til hafnargerða verði hækkað um tæpar 1.2 millj. kr. Vegna hins mikla fjölda hafnargerða, sem nefndin telur óumflýjanlegt að veita einhverja fjárveitingu til, hefur hún ekki talið sér fært að leggja til, að nokkur höfn fái hærri fjárveitingu en 350 þús. kr., þótt henni sé ljóst, að það sé lítið upp í þær dýru framkvæmdir, sem unnið er nú að á þeim stöðum. Í sambandi við samgöngumálin er rétt að minnast á fyrirhleðslur þær, sem unnið er að á nokkrum stöðum sunnanlands til þess í senn að forðast landbrot, vernda ræktarlönd og tryggja samgöngur. Annast vegamálastjórnin framkvæmdir á þessu sviði í flestum tilfellum. Er hér um mikla nauðsyn að ræða til þess að forðast alvarlegt tjón. Er talið nauðsynlegt að hækka nokkuð fjárveitingar í þessu skyni, og leggur fjvn. til, að framlag til fyrirhleðslnanna verði samtals hækkað um 260 þús. kr. Í fjárlagafrv. er framlag til flugvallagerðar hækkað um 700 þús. kr. frá fjárlögum þessa árs. Væri auðvitað mikil þörf aukinna fjárveitinga á þessu sviði, þar sem þáttur flugsins í samgöngunum fer stöðugt vaxandi. En ekki hefur þótt fært að hækka beint framlag til flugvallagerðar meira í þetta sinn. Í 22. gr. fjárlagafrv. er heimilað að nota tekjuafgang flugmálanna umfram fjárlagaáætlun til framkvæmda í þágu flugsins, en þar sem heimildin er bundin við notkun fjárins á árinu 1957, er hætt við verulegum samdrætti í flugvallagerð á næsta ári, enda þótt hin beina fjárveiting sé aukin. Þegar núverandi ríkisstjórn var mynduð, var það eitt af aðalstefnumálum hennar að rafvæða landið að verulegu leyti á næstu 10 árum. Var um þetta gerð áætlun, sem gerði ráð fyrir, að til þessara framkvæmda þyrfti 250 millj. kr. En nú þegar er ljóst, að sú upphæð verður ófullnægjandi. Tvö ár eru nú liðin af þessu 10 ára tímabili. Hefur framkvæmdum miðað vel áleiðis, einkum héraðsveitum, en vegna mjög aukins tilkostnaðar á flestum sviðum, sem einnig varða þessar framkvæmdir, er óumflýjanlegt að hækka fjárveitinguna til nýrra raforkuframkvæmda allverulega, ef auðið á að vera að fylgja áætluninni. Leggur fjvn. því til, að framlag til nýrra raforkuframkvæmda hækki um 4 millj. kr., því að n. telur brýna nauðsyn, að hægt sé að halda rafvæðingunni áfram af fullum krafti. Bygging viðbótarhúsnæðis fyrir sjálfvirku símstöðina í Reykjavík er nú komin á lokastigið. Mikið fé hefur verið fest í þessum framkvæmdum og því nauðsynlegt, að hægt sé að taka þessa viðbót sem allra fyrst í notkun, því að hún mun færa símanum mjög auknar tekjur. Bíða nú þúsundir manna eftir að fá síma í umdæmi því, sem sjálfvirka stöðin í Reykjavík nær til. Fjárveiting sú, sem nú er í fjárlagafrv., er talin alveg ófullnægjandi, og leggur n. því til að hækka vegna byggingarframkvæmda þessara framlag til bæjarsímans í Reykjavík og Hafnarfirði um 800 þús. kr. og enn fremur að hækka um 2 millj. kr. heimild á 22. gr. fyrir ríkisstjórnina til að verja fé eða taka lán handa símanum til þessara framkvæmda. Í núgildandi fjárlögum er 1 millj. kr. framlag til byggingar iðnskóla í Reykjavík. Veitt hefur verið úr ríkissjóði til byggingar iðnskóla samtals um 6 millj. kr. En kostnaður við skólabygginguna er nú orðinn um 12 millj. Enn vantar mjög mikið fé til þess að fullgera bygginguna, því að heildarkostnaðaráætlunin mun vera um 30 millj. kr. Er því lagt til, að einnig á næsta ári verði varið 1 millj. kr. til byggingar iðnskólans. Svo sem kunnugt er, hefur sú mikla ógæfa hent bændur í Dalasýslu, að mæðiveiki hefur komið þar upp á nýjan leik, og er því óumflýjanlegt að framkvæma þar aftur niðurskurð sauðfjár. Af þessum sökum verður að hækka fjárveitingu til sauðfjárveikivarna um 2 millj. 710 þús. krónur. Svo sem brtt. fjvn. bera með sér, eru gerðar allmargar till. um nokkrar hækkanir á fjárveitingu til vissra embætta og ríkisstofnana. Er sums staðar um að ræða fjölgun starfsmanna, en annars staðar fjárveitingu til greiðslu á ýmsum öðrum kostnaði. Eru allar þessar fjárveitingar teknar upp samkv. ósk viðkomandi ráðuneyta í samráði við fjmrn., enda í ýmsum tilfellum aðeins um leiðréttingu að ræða. Hefur nefndin að sjálfsögðu ekki aðstöðu til að meta þörf einstakra ríkisstofnana fyrir aukið starfslið og verður því að byggja á skoðun þeirra ráðuneyta, sem eiga að hafa eftirlit með viðkomandi stofnun. Hirði ég ekki að rekja nánar þessar einstöku brtt., enda nema fæstar þeirra háum fjárhæðum. Í fjárlögum þessa árs eru veittar 450 þús. kr. til iðnlánasjóðs. Lögbundið framlag til sjóðsins er 300 þús. kr. á ári. Hefur það framlag verið óbreytt um margra ára skeið og er orðið algerlega ófullnægjandi. Féllst Alþ. á þá till. fjvn. við afgreiðslu núgildandi fjárlaga að hækka framlagið um 150 þús. kr. umfram hið lögboðna framlag. Telur nefndin aðstæður síður en svo hafa breytzt á þann veg, að fært sé að lækka þessa fjárveitingu nú, og leggur því til, að jafnhá fjárveiting verði tekin í fjárlög ársins 1956 og er í núgildandi fjárlögum. Nefndin leggur til nokkra hækkun á ýmsum liðum styrkveitinga í 15. gr. og 17. gr. og að nokkrir nýir liðir verði teknir upp. Vísa ég um þetta efni til grg. með brtt. varðandi þessar greinar fjárlaganna. Vegna aukins námskostnaðar telur nefndin ekki annað fært en að hækka framlög til lánasjóðs stúdenta um 150 þús. kr. Stjórn vélasjóðs hefur leitað eftir sérstakri fjárveitingu til kaupa á tveimur skurðhreinsunarvélum. Hefur á undanförnum árum verið unnið víða um land að landþurrkun með skurðgröfum, og hafa þessar framkvæmdir gefið mjög góðan árangur. Brýn nauðsyn er nú að grafa upp ýmsa elztu skurðina, en til þess skortir heppileg tæki. Hefur n. því talið nauðsynlegt að verða við ósk um fjárveitingu til kaupa á tveimur skurðhreinsunarvélum handa vélasjóði í þessu skyni og leggur til, að veittar séu 255 þús. kr. á næsta ári til kaupa á þessum vélum. Svo sem ég áður tók fram, er fjárlagafrv. miðað við vísitölu 173 stig. Vísitalan er nú 171 stig, og þykir sýnt, að gera verði ráð fyrir hærri vísitölu á næsta ári. Er því lagt til, að veittar verði á 19. gr. 4 millj. kr. til þess að mæta hækkun vísitölunnar umfram 173 stig, og samsvarar þetta um það bil 3 vísitölustigum. Nefndin leggur til að taka upp tvo nýja heimildarliði í 22. gr. Eru báðir þessir liðir í samræmi við það, sem áður hefur verið gert, og sé ég því ekki ástæðu til að útskýra þá nánar en gert er í nál. Ég hef þá gert grein fyrir helztu brtt. fjvn. á þskj. 179. Hef ég ekki hirt um að ræða hverja einstaka till., en mun að sjálfsögðu leitast við að gefa nánari upplýsingar um einstaka liði brtt., ef þess verður óskað. Fjvn. hefur enn ekki afgreitt ýmis erindi, sem til hennar hafa borizt, og bíða till. n. um þau atriði 3. umr. Samkvæmt venju mun n. við 3. umr. gera till. um fjárveitingar á 18. gr., og samvinnunefnd samgöngumála mun fyrir 3. umr. skila till. sínum um fjárveitingar til flóabáta og vöruflutninga. Hér er þó um tiltölulega litlar fjárhæðir að ræða. Auk þessara liða er vitað um nokkra háa útgjaldaliði, sem óhjákvæmilegt verður að taka upp í frv. við 3. umr., og er sumra þeirra liða getið í grg. með fjárlagafrv. eins og það upphaflega var lagt fram. Er þar um að ræða viðbótarframlag til Tryggingastofnunar ríkisins samkv. frv. því til tryggingalaga, sem nú liggur fyrir Alþingi, hækkun á launum starfsmanna ríkisins vegna væntanlegra nýrra launalaga, framlag til atvinnuleysistrygginga í samræmi við samkomulag um lausn vinnudeilunnar á öndverðu þessu ári. Lög hafa ekki enn verið sett um þessi efni, en gert er ráð fyrir, að þau verði afgreidd, áður en þessu þingi lýkur, og verður því að gera ráð fyrir útgjöldum vegna laganna í fjárlögum næsta árs. Hefur n. þó talið rétt að bíða til 3. umr. með að taka fjárveitingar vegna þessarar löggjafar í fjárlagafrv., ef þá kynni að liggja ljósar fyrir, hversu háar fjárupphæðir hér verður um að ræða. Þá hefur nefndinni ekki fyrir þessa umr. unnizt tóm til að ganga endanlega frá skiptingu fjárveitinga til skólabygginga, en samkv. lögum frá síðasta Alþ. um fjármál skóla skal nú taka upp í fjárl. framlög til hvers einstaks skóla, í stað þess að áður hefur verið veitt ein heildarupphæð í þessu skyni, sem síðar hefur verið skipt af viðkomandi ráðuneyti. Samkv. upplýsingum þeim, sem fyrir n. liggja, er víða brýn þörf á skólabyggingum, og mikið fé þarf til að ljúka skólum, sem nú eru í smíðum. Virðist ljóst, að ekki verði hjá því komizt að hækka verulega fjárhæð þá, sem ætluð er í fjárlagafrv. til skólabygginga. Samkv. tillögum n., ef samþykktar verða, verður rúml. 11.5 millj. kr. greiðsluhalli á sjóðsyfirliti fjárlagafrv. eftir 2. umr. Ekki er enn hægt að segja nákvæmlega um upphæð þeirra fjárveitinga, sem óumflýjanlegt verður að taka inn í frv. við 3. umr., en ekki er ósennilegt, að frv. verði þá með 50–60 millj. kr. greiðsluhalla að óbreyttri tekjuáætlun. Verður því að sjálfsögðu að gera fyrir 3. umr. frv. ráðstafanir til þess að afla nægilegra tekna til þess að geta afgreitt greiðsluhallalaus fjárlög, en það er skoðun nefndarinnar, að það sé hin mesta nauðsyn. Ég mun þá víkja að tillögum n. um hækkun á tekjubálki frv. og hversu horfir með tekjur ríkissjóðs á næsta ári. Þar sem tekjuáætlunin mun verða tekin til nánari endurskoðunar fyrir 3. umr., mun ég aðeins ræða þessa hlið málsins í stórum dráttum, enda er athugun nefndarinnar byggð á niðurstöðu 10 mánaða ársins, sem er að líða, en við lokaafgreiðslu fjárlaganna munu væntanlega liggja fyrir gleggri upplýsingar um afkomu ríkissjóðs á þessu ári og önnur þau atriði, sem máli skipta, þegar gerð er áætlun um afkomuna á næsta ári. Tekjum ríkissjóðs má í stórum dráttum skipta 1 þrjá flokka: skatta, tolla og tekjur af ríkisstofnunum, og skal ég fara nokkrum orðum um hvern þessara liða. Álagður tekju- og eignarskattur og hluti ríkissjóðs af stríðsgróðaskatti nema á þessu ári rúmum 98 millj. kr. Vegna hækkandi tekna skattgreiðenda að krónutölu má gera ráð fyrir, að álagðir skattar árið 1956 verði allmiklu hærri. Leggur n. til að hækka þennan tekjulið um 6.2 millj. kr. Tolltekjur ríkissjóðs ákvarðast af innflutningi til landsins, en innflutningurinn takmarkast hins vegar af gjaldeyristekjum þjóðarinnar, ef ekki á að vera um skuldasöfnun að ræða. Ljóst er, að tolltekjur ríkissjóðs verða á þessu ári mun meiri en gert var ráð fyrir, þegar fjárlög ársins 1955 voru endanlega samþykkt. Innflutningurinn árið 1954 nam 1130 millj. kr., en í október þessa árs var innflutningurinn orðinn 969 millj., eða 82 millj. kr. hærri en um sama leyti í fyrra. Má því gera ráð fyrir, að heildarinnflutningur ársins 1955 verði töluvert hærri en í fyrra. Hefur eftirspurn eftir gjaldeyri aukizt mjög vegna aukinnar peningaveltu í landinu, og ber jafnframt að gæta þess, að á þessu ári hafa engin erlend lán verið tekin og hin geysilega fjárfesting í landinu því verið kostuð af hinum venjulegu gjaldeyristekjum þjóðarinnar. Þetta hefur hins vegar leitt til þess, að gjaldeyrisstaðan hefur versnað allmikið, sem sjá má af því, að í lok októbermánaðar 1954 áttu bankarnir 88.8 milljónir í erlendum gjaldeyri, en 31. okt. s. l. nam gjaldeyrisskuld bankanna erlendis 35 millj. kr. Hafði því hagur bankanna versnað um 124 millj. á þessu 12 mánaða tímabili. Í þessu sambandi ber þá þess að gæta, að birgðir af útflutningsvörum voru áætlaðar 313 millj. kr. 1. nóv. 1955 á móti 208 millj. kr. um sama leyti í fyrra. Eru því vörubirgðirnar um 105 millj. kr. hærri nú en þá. Heildarútflutningurinn árið 1954 nam 846 millj. kr., en í októberlok þessa árs var útflutningurinn orðinn 658.5 millj., eða um 32.5 millj. kr. minni en á sama tíma í fyrra. Horfur eru taldar á, að allmiklu meira verði flutt út síðustu tvo mánuði ársins en sömu mánuði í fyrra. Má því gera ráð fyrir, að útflutningurinn geti orðið nokkru meiri en í fyrra, en þó ekki svo að neinu nemi verulegu, og þá yfirfærast til næsta árs 50–60 millj. kr. meiri vörubirgðir en í fyrra. Er hér þó eingöngu um ágizkun að ræða. Þar sem útflutningurinn byggist á jafnóvissum atriðum og aflabrögðum, er auðvitað mjög erfitt að gera fyrir fram áætlun um útflutningsverðmæti næsta árs. Miðað við verðmæti útflutningsins í ár, sem er mjög gott aflaár, ef síldin er undanskilin, virðist ekki varlegt að gera ráð fyrir, að verðmæti útflutningsins næsta ár verði nokkuð að ráði meira en í ár, þótt að vísu sé gert ráð fyrir, að allmörg skip bætist við bátaflota landsmanna á næsta ári. Gjaldeyrisstaðan sýnir einnig ljóslega, að við erum teknir að eyða hraðar en við öflum gjaldeyrisins, og getur slík þróun að sjálfsögðu ekki orðið varanleg, þegar um það er að ræða, að gjaldeyrisskuld er orðin. Er það því skoðun innflutnings- og gjaldeyrisyfirvalda, að töluverður samdráttur hljóti að verða á innflutningnum á næsta ári, nema einhverjar óvæntar gjaldeyristekjur komi til. Í ár hafa tolltekjur ríkissjóðs af innflutningi bifreiða numið um 40 millj. kr., og er talið, að innflutningur bifreiða hljóti að verða miklum mun minni á næsta ári af gjaldeyrisástæðum, en hér er hins vegar um tekjulið að ræða, sem ekki var sérstaklega reiknað með við samningu núgildandi fjárlaga. Með hliðsjón að þessum aðstæðum telur meiri hl. n. naumast varlegt að gera ráð fyrir því, að tolltekjur ríkissjóðs á næsta ári verði jafnmiklar og í ár, hvað þá hærri. Skal þó játað, að einhver ófyrirséð atvik kunna að raska þessu mati, en tekjuáætlunin verður naumast með neinni skynsemi byggð á öðru en staðreyndum, sem fyrir liggja, þegar fjárlögin eru afgreidd. Af þessum sökum hefur nefndin ekki séð sér fært á þessu stigi málsins að minnsta kosti að gera till. um hækkun verðtollsins, en leggur til, að ýmsir aðrir liðir tolla og óbeinna skatta hækki nokkuð. Í þriðja lagi er um að ræða tekjur af ríkisstofnunum, sem eru fyrst og fremst tóbaksverzlun og áfengiseinkasala. Rekstrarhagnaður áfengisverzlunarinnar er í fjárlögum þessa árs áætlaður 63 millj. kr., en var 1. des. s. l. orðinn 61.6 millj., eða 2.5 millj. kr. hærri en um sama leyti í fyrra. Rekstrarhagnaður áfengisverzlunarinnar er í fjárlagafrv. áætlaður 76 millj. kr. Rekstrarhagnaður tóbakseinkasölunnar er í fjárlögum þessa árs áætlaður 41 millj. kr., en var 1. des. orðinn 45.8 millj. kr., eða 3.6 millj. kr. hærri en um sama leyti í fyrra. Í fjárlagafrv. er rekstrarhagnaður tóbakseinkasölunnar áætlaður 42.7 millj. kr. Ekki virðist því vera auðið að hækka áætlaðar tekjur áfengisverzlunarinnar, en ef til vill getur komið til greina einhver hækkun hjá tóbakseinkasölunni, og verður það athugað nánar. Heildartekjur ríkissjóðs 1. nóv. s. l. voru orðnar 463 millj. kr. á móti 396 millj. kr. um sama leyti í fyrra. Með hlutfallslega sömu aukningu síðustu tvo mánuði ársins má gera ráð fyrir, að tekjur ríkissjóðs í ár geti orðið um 633 millj. kr. Má því gera ráð fyrir, að tekjur ríkissjóðs í ár verði um 40 millj. kr. hærri en tekjuáætlun samkvæmt fjárlagafrv. fyrir árið 1956, ef með er talin hækkun meiri hluta nefndarinnar á tekjuáætlun frv. Vafalaust munu ýmsir segja, að of varlega sé í sakirnar farið með tekjuáætlunina, enda benda till. minni hluta nefndarinnar ótvírætt í þá átt. Annars mun ég ekki ræða sérstaklega till. hv. minni hl. n., fyrr en gerð hefur verið grein fyrir þeim hér, en mun þá víkja að þeim síðar, eftir því sem tilefni gefst til. Augljóst er þó, að þótt miðað sé við tekjuáætlun meiri hl. n., verða tekjur ríkissjóðs á næsta ári að reynast hærri en þær virðast ætla að verða í ár, til þess að ekki verði greiðsluhalli hjá ríkissjóði. Allt frá árinu 1924 hafa umframgreiðslur ekki nema aðeins einu sinni orðið innan við 7.6% af rekstrarútgjöldum ríkissjóðs og auk þess jafnan orðið miklar umframgreiðslur og eignahreyfing. Árið 1953 urðu umframgreiðslur 86 millj. kr. og 1954 93 millj. kr. Er því ólíklegt, að 40 millj. kr. mundu nægja til að standa straum af óumflýjanlegum umframgreiðslum. Að sjálfsögðu er skylt að forðast umframgreiðslur, svo sem verða má, því að með umframgreiðslum er raunverulega verið að taka fjárveitingavaldið af Alþingi. Hins vegar koma jafnan til ýmis óumflýjanleg útgjöld, sem ekki var hægt að sjá fyrir við samningu fjárlaga. - Þess ber að gæta í sambandi við þær tölur, sem ég hef nefnt um umframgreiðslur árin 1954 og 1955, að þar með eru einnig taldar greiðslur samkvæmt sérstökum lögum og heimildarlögum. Stjórnarandstæðingar munu vafalaust segja, að þar sem tekjur ríkissjóðs hafa á undanförnum árum jafnan farið langt fram úr áætlun, hljóti svo einnig að verða á næsta ári. Því er naumast hæg að svara á annan hátt en þann, að á slíkum hlutfallareikningi verða fjárlög ekki byggð með nokkurri skynsemi, þar sem að því hlýtur að koma, að mælirinn verði fullur og ekki hægt að treysta á einhverja óvænta heppni, ef menn vilja af ábyrgðartilfinningu afgreiða fjárlög ríkisins. Það er rétt, að á undanförnum árum hefur stundum verið um að ræða allverulegan greiðsluafgang hjá ríkissjóði. En ég hygg, að reynslan hafi ótvírætt sýnt, að þar hefur fremur verið um happ að ræða en slíkt beri að lasta. Hitt er auðvitað rétt, að þegar að því kemur, að þurfi að heimta nýja skatta af þjóðinni til þess að standa undir útgjöldum ríkisins, verður að áætla núverandi tekjustofna ríkissjóðs svo hátt sem framast er unnt og þá ekki hægt að gera ráð fyrir því, að um neinn teljandi greiðsluafgang geti orðið að ræða. Nú um áramótin verður vafalaust að gera ýmsar ráðstafanir til þess að tryggja áframhaldandi rekstur bátaflotans og einnig togaraflotans. Ekki verður á þessu stigi málsins neitt um það sagt, hvort og þá að hve miklu leyti þær ráðstafanir bitni á ríkissjóði á einn eða annan hátt. Kann því að virðast vafasamt að afgreiða fjárlög endanlega, fyrr en nánari upplýsingar liggja fyrir um það efni, en á það vill þó fjvn. engan dóm leggja. Hins vegar er það sameiginleg skoðun okkar, sem skipum meiri hluta nefndarinnar, að nú sem fyrr beri að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög, en innan þess ramma, sem gjaldgeta ríkissjóðs leyfi, beri að stuðla sem mest að andlegum og efnalegum framförum í landinu. En umfram allt er nauðsynlegt að hafa þá staðreynd í huga, að framleiðslustarfsemin í landinu er sú undirstaða, sem bæði fjárhagur ríkissjóðs og efnahagsafkoma þjóðarinnar byggist á. Efling atvinnuveganna og aukning framleiðsluverðmæta er því eina úrræðið til þess að bæta raunverulega lífskjör þjóðarinnar og skapa skilyrði fyrir því, að ríkissjóður verði þess umkominn að leggja enn meira af mörkum til margvíslegra framfara í þjóðfélaginu. Meiri hluti fjvn. væntir þess, að hv. þm. geti fallizt á till. nefndarinnar í sambandi við afgreiðslu frv., og mælir meiri hl. n. með því, að fjárlagafrv. verði samþykkt við þessa umr. með þeim brtt., sem fjvn. sameiginlega ber fram á þskj. 179 og 184, og till. meiri hl. n. um tekjubálk frv. á þskj. 180. linja hæstv. ríkisstj. í því að sporna gegn vaxandi dýrtíð fram að verulegu leyti í fjárlagafrv. næsta árs. Hv. frsm. meiri hl. n. sló því föstu, að það hefði komið í ljós, einkanlega í nál. frá sparnaðarnefnd, sem hefði starfað að undanförnu og væri nú búin að skila áliti, það álit væri í fórum fjvn., og niðurstaðan væri sú, að það væri ekki hægt að spara á fjárlagafrv. sem neinu næmi nema með breytingum á löggjöf. Þetta nál. sparnaðarnefndar mun liggja hjá fjvn., en því plaggi hefur ekki verið meiri gaumur gefinn en það, að ég minnist þess ekki, að þetta nál. hafi verið dregið fram eða dustað af því rykið neitt í sambandi við starfsemi fjvn., a. m. k. hef ég ekki séð þetta merka nál. enn þá og á það til góða að draga lærdómana af því. En þetta getur vel verið rétt, að það sé ekki hægt að gera stórkostlegan niðurskurð á gjaldabálki fjárlagafrv. nema með því að breyta löggjöf. Mér fyndist nú, að ef hæstv. ríkisstj. hefði verið gagntekin af sparnaðaranda og búin að fá þessa bendingu frá sinni sparnaðarnefnd, hefði ekki verið óeðlilegt, að hæstv. ráðherrar hefðu annaðhvort setzt við með sveittan skallann sjálfir eða valið til þess færa menn að gera athugun á því, hvaða löggjöf væri hægt að breyta og yrði að breyta, ef nokkrum verulegum sparnaði ætti að ná. En ekki hef ég frétt neitt af því, að slík vinnubrögð hafi verið viðhöfð. Hitt er enn fremur ljóst um það litla, sem bæði þessi sparnaðarnefnd og sennilega fjvn. gætu fallizt á að mætti gjarnan spara með því að sýna einhverja viðleitni til þess, að það hefur ekki heldur orðið neitt vart við það, því að það eru engar sparnaðar- eða niðurskurðartill. hjá meiri hl. hv. fjvn. Ég held, að það séu eitthvað á annað hundrað þús. kr. alls lækkunartill. í till. meiri hl., sem sé sama og ekki neitt. Þá er það í þriðja lagi víst, að ekki hefur verið farið fram á það við stjórnarandstöðuna á nokkurn hátt að stuðla að sparnaði við afgreiðslu fjárlagafrv., hvorki á þann hátt að reyna að færa niður gjaldaliði í frv. né á hinn veginn, sem meira munaði um, að eiga hlut að lagabreytingum til þess að draga úr kostnaði við ríkisreksturinn. Engar slíkar beiðnir hafa verið bornar fram við stjórnarandstöðuna, svo að mér sé kunnugt um, og þar af leiðandi höfum við ekki hafnað slíkum úrræðum. Frsm. meiri hl. upplýsti, að sparnaðartill. hefði að undanförnu ekki verið vel tekið hér á Alþ. Það er alveg rétt. Minni hluti og minni hlutar í fjvn. hafa iðulega á undanförnum árum borið fram nokkrar till. til sparnaðar, en þær hafa allar alveg undantekningalaust á hverju einasta ári verið strádrepnar. Þar að auki er nú sagt, að sparnaðarnefndin hafi vísað til þess, að lagt hafi verið til á þingi nokkur undanfarin ár að leggja niður umfangsmikla ríkisstarfsemi, líklegast Skipaútgerð ríkisins, sem þeir hv. þm. Snæf. (SÁ) og hv. þm. Barð. (GíslJ) hafa þráfaldlega flutt till. um að yrði lögð niður, og að þær till. hafi ekki náð fram að ganga, og er þarna vísað til þeirra sem mikilla sparnaðartillagna. Hins vegar er því ekki að leyna, að ef væri farið í það að breyta lögum með það fyrir augum að draga úr kostnaði við ríkisreksturinn, þá gæti í sambandi við það að mínu áliti fyllilega komið til greina að athuga hlutverk og stöðu Skipaútgerðar ríkisins í þjónustu samgangna. Það er vitanlegt, að vaxandi halli þessa fyrirtækis er bein afleiðing af því, að samgöngurnar skiptast nú á samgöngur á landi, á bílaflutninga, á samgöngurnar á sjónum og samgöngurnar í loftinu, og þetta er gerbreytt viðhorf frá því, sem var, þegar skipaútgerðin var sett á fót og skipulögð. Þegar þetta mál væri ekki tekið eitt út af fyrir sig, heldur sem liður í sparnaðaraðgerðum og til þess að endurskoða löggjöf vegna breyttra viðhorfa, þá stæði sízt á mér og okkur í stjórnarandstöðunni að taka slíkt mál til meðferðar. En eitt út af fyrir sig á málið ekki rétt á sér að mínu áliti. Hv. meiri hluti n. hefur ekki komizt hjá því að bæta við rekstrarútgjöldin á fjárlagafrv. þrátt fyrir þær verulegu hækkanir, sem í frv. sjálfu felast, því að hækkunartill. á gjöldunum nema um 28–29 millj. kr. Það eru smáhækkanir til Péturs og Páls og hinna og þessara fyrirtækja og stofnana, sem þarna er um að ræða, en mestu munar hækkunin til nýbyggingar vega, til viðhalds vega, til brúabygginga og nokkur hækkun líka til hafnargerða og lendingarbóta og hækkun vegna þess áfalls, sem bændur í Dalasýslu hafa orðið fyrir, mæðiveiki á ný. Þetta nemur samanlagt milljónum, sem allar eru til hækkunar. Þá er nokkur hækkun vegna flugvallagerðar, hún er þó ósköp smávægileg, 700000 kr. og til raforkumála dálítil hækkun, en að áliti okkar í minni hlutanum ófullnægjandi, eins og þessar hækkunartill. meiri hl. yfirleitt til verklegra framkvæmda, sérstaklega til hafnarmálanna, flugvallagerðar og raforkumála, enda bera till. okkar vott um, að við viljum, að þar sé tekið myndarlegar á, til þess að hægt sé að standa við þau loforð, sem hæstv. ríkisstj. hefur áður hátíðlega gefið. Það er og viðurkennt bæði í framsöguræðu hv. frsm. meiri hl. og í nál. meiri hl., að ef eigi að vera hægt að standa við þessi loforð, þá verði að hækka fjárveitingar til þessara málefnaflokka verulega, en till. þeirra um hækkanir á þessum liðum eru ekki till. um verulegar hækkanir. Hv. meiri hl. leggur til, að tekjuáætlunin, eins og hún er borin fram af hæstv. ráðh., verði hækkuð um 15 millj. kr. Það fylgdi þó með, að enn yrði hún endurskoðuð fyrir 3. umr., og fannst mér, að það skini í það hjá frsm., að komið gæti til mála, að það yrði að gerast, sennilega sem neyðarráðstöfun, að færa áætlunina enn þá nær því rétta, því að vist er um það, að meiri hlutinn lætur það ekki henda sig að fara að gera áætlun, sem ekki sé líkleg til að standast, að því er snertir tekjur ríkissjóðs. Ég er alveg sannfærður um, að það er vel ómaksins vert fyrir meiri hl. fjvn. að athuga tekjubálk frv. dálítið betur og vita, hvort þeir geta ekki, einkanlega ef neyðin rekur á eftir þeim, komizt að þeirri niðurstöðu, að það sé forsvaranlegt að hækka tekjuáætlunina mun meira en þeir hafa gert í þetta sinn. Við í minni hl. höfum þegar framkvæmt nokkuð ýtarlega athugun á tekjubálkinum og komizt að þeirri niðurstöðu, sem till. okkar bera vott um, sem sé að þeirri niðurstöðu, að það sé mjög varlegt að hækka tekjuáætlunina ekki um aðeins 15 millj., heldur 4 sinnum 15 millj., þ. e. rúmlega 60 millj. kr. Skal ég víkja nánar að því, þegar ég geri brtt. okkar að umræðuefni. Það fór fjarri því, að ræða hv. frsm. meiri hl. væri á nokkurn hátt slík þrumuræða sem ræða þjóðbankastjórans fyrir nokkru, að því leyti að hún útmálaði ekki í nærri eins svörtum litum og þjóðbankastjórinn gerði, hvernig komið væri, en hans niðurstaða var sú, að í raun og veru væri komið að því, að þjóðarskútan væri að sökkva. Þá gerðist það, eins og kunnugt er, að fyrsti stuðningsmaður hæstv. forsrh., vil ég segja, - ég vil aftur kalla þjóðbankastjórann kannske fyrsta stuðningsmann hæstv. fjmrh., - kom að þeirri þrumuræðu haldinni í útvarpinu og flutti snarpa ræðu, og mér skildist niðurstaða hennar vera sú, að það væri að vísu alveg satt, sem þjóðbankastjórinn hefði sagt, útlitið væri ömurlegt, það væri í raun og veru kominn upp eldur í skipinu, en það mætti bara ekki segja skipshöfninni frá því, því að þá mundi verða tryllingur innan borðs og það yrði verra en hið fyrra. Þetta dró ég af þeirri líkingu, sem hv. þm. Barð. þá viðhafði. Hann sagði frá leikhússtjóra, sem hefði orðið þess var, að það var kominn upp eldur í húsinu, bak við tjöldin, og hann fór fram á sviðið og sagði áhorfendum frá því, að nú væri kviknað í og allt væri að brenna, og þá varð tryllingur meðal leikhúsgestanna og kostaði mörg mannslíf, menn tróðust undir. Hv. þm. Barð. sagði, að þennan verknað hefði þjóðbankastjórinn framið og það væri í raun og veru glæpsamlegt athæfi, því að af þessu gæti leitt það, að þjóðin missti stjórn á sér, og henni hefði alls ekki verið hollt að vita um, að svona væri komið. Ég sagði, að hv. frsm. hefði ekki málað þetta svona svart, því að hann hélt því fram, að það væri óneitanlegt, að heildarinnflutningur hefði verið miklu meiri í ár en í fyrra, og hann játaði einnig, að heildartekjur ríkissjóðsins á þessu ári yrðu líka miklu meiri en í fyrra, og hvort tveggja eru þetta staðreyndir. Ríkistekjurnar í ár verða, eftir því sem hægt er að álykta frá yfirliti úr ríkisbókhaldinu núna í októberlokin, aldrei undir 635–640 millj. kr., kannske ná þær í ár 650 millj. Í fyrra voru þær aftur 550 millj. Um það leyti, sem þessu ári lýkur, koma ríkistekjurnar til með að verða svona 80–100 millj. kr. hærri en á árinu 1954. Þetta er auðvitað af því, að tekjustofnarnir hafa ekki brugðizt. Það hefur verið mokað inn sköttum af skattþegnunum, það hefur náðst með beinum sköttum og tollum. Svo framarlega sem þeir spádómar, jafnvel úr stjórnarliðinu, rætast ekki, að þjóðarskútan sökkvi og allt fari í kaldakol, þá sé ég ekki annað en stefni allt í sömu áttina og s. l. ár, að verðþensla og veltuþensla haldi áfram og allt velti hér á fleiri krónum, og sérstaklega eru líkur til þess, að inn í ríkiskassann velti ekki færri milljónir á árinu 1956 en á árinu 1955. Útflutningsvörurnar eru sívaxandi, tekjur af þeim eru miklar. Það er bent á, að á þessu ári hafi ríkisstjórnin haft tekjur með óvenjulegum hætti, þar sem séu bílarnir. Það er rétt. Þó að það væri ekki játað hér um þetta leyti í fyrra, að ríkissjóður mundi fá verulegar tekjur af bílaskattinum svonefnda, sem átti að vera bjargráð fyrir togaraútgerðina, þá hefur það nú orðið svo, að samtímis því sem útgerðin fékk 53 millj. í tekjur af þessu tiltæki, nældi ríkissjóður sér í 40 millj. kr. tekjur af því. Og nú er á það bent, að þessi tekjustofn muni ekki vera til frambúðar fyrir ríkissjóðinn, og má það vel vera. Ræða hv. frsm. snerist þó öll í þá áttina að mála útlitið í næstu framtíð frekar dökkum litum. Það var talið, að það væru litlar líkur til þess, að aflabrögð á næsta ári yrðu slík sem þau hefðu verið á þessu ári, heldur talin ástæða til að ætla, að afli yrði minni. Ég sé nú sízt ástæðu til þess. Hv. frsm. meiri hl. viðurkenndi, að það væri von á mikilli aukningu fiskiskipaflotans á næsta ári, og það leiðir til þess, að það mætti frekar í samræmi við það búast við auknum aflabrögðum, meiri útflutningsverðmætum og þar með meiri tekjum í ríkissjóð af þeim. Það er að vísu alveg rétt, að gjaldeyrisaðstaða núna er mun verri en í fyrra, - þá var byrjað með gjaldeyrisinnstæðu erlendis, nú verður byrjað á næsta ári með gjaldeyrisskuld, - ef birgðirnar í landinu núna eru ekki því meiri, en um það deila stjórnarflokkarnir innbyrðis sín á milli, hvernig eigi að gera þetta dæmi endanlega upp. Sjálfstæðismenn hafa í þessum umræðum, frá því að þjóðbankastjórinn hélt sína þrumuræðu, haldið því fram, að hans upplýsingar hafi ekki gefið rétta hugmynd um ástandið, vegna þess að hann hafi ekki skýrt frá, hversu miklu meiri birgðir væru í landinu nú en í fyrra. Ég vík aftur að því, að ég tel ekki ástæðu til að ætla, að tekjur ríkissjóðs að ári verði lægri en þær hafa reynzt í ár, þegar þær mörg undanfarin ár hafa verið síhækkandi, svo að skipt hefur á ári hverju mörgum milljónatugum. Við munum það, að ríkissjóðstekjurnar árið 1950, fyrir 5 árum, voru ekki nema 306 millj. kr., en í ár reynast þær 633 millj., segir meiri hl. Ég gæti hugsað, að þær yrðu 650 millj. Á þessu 5 ára tímabili hafa þær meira en tvöfaldazt, og það hafa ekki verið stór stökk eitt og eitt ár, heldur eru þær hækkandi frá ári til árs. Það þýðir, að við teljum ekki óvarlegt að áætla, að þær verði a. m. k. svipaðar að ári og nú, líklegast væri, að þær hækkuðu um 50–30 millj. á næsta ári, eins og þær hafa gert á árinu 1955, samanborið við 1954. Ég get ekki kallað það einskær höpp, að slík þróun á sér stað; það er bara fyrir þróun. Það er fyrir það, að við höfum aukið okkar skipastól, nýtt betur okkar framleiðslutæki í landi, og sérstaklega vegur það mikið, hvað ríkistekjur og þjóðartekjur hafa vaxið, að einmitt löndunarbannið í Bretlandi hefur neytt okkur til þess, góðu heilli, að vinna okkar útflutningsvörur meira innanlands en við gerðum áður. En það getur vel verið, að hæstv. ríkisstj. sé kunnugt um það, að á því sé nú búið að ráða bót á þann veg, að þessir búskaparhættir breytist nú á þann hátt, að þjóðartekjur og ríkissjóðstekjur verði aftur minni af framleiðslunni á næstunni. Þó hefur það ekki verið upplýst enn þá. Ég skal nú leyfa mér þessu næst að ræða um brtt. minni hl. með nokkru tilliti til brtt. meiri hl. Brtt. minni hl. liggja fyrir á þskj. 182. Okkar fyrsta og stóra brtt. er sú, að við teljum óhætt að áætla tekjubálkinn, þ. e. á 2. gr. frv., 60.7 millj. hærra en hann er áætlaður á fjárlagafrv. Ég skal nú víkja að hverri einstakri brtt. Tekjuskatturinn er áætlaður 65.7 millj. á gildandi fjárl. Hann reyndist vera árið 1954 71.9 millj. kr., nærri 72 millj. Núna í frv. er hann áætlaður 95.8 millj. Meiri hl. telur óhætt að áætla hann nokkru hærri, og er hann áætlaður hjá þeim, ef ég man rétt, 108 millj. kr. Nú er það víst, að í krónutölu hafa tekjur yfirleitt hækkað verulega á þessu ári, og af því leiðir, að það er rétt að áætla tekjuskattinn á næsta ári til muna hærra en á árinu 1955, sem byggðist á árinu 1954, tekjum fólks þá. Við teljum ekki óvarlegt að ætla, að þegar skattheimtumenn ríkisins fara að fjalla um þetta mál, muni þeir hækka tekjuskattinn um 12–15% vegna þeirrar auknu krónutölu, sem menn hafa í tekjur nú á árinu 1955. Þess vegna áætlum við, að tekjuskatturinn ásamt stríðsgróðaskattinum muni aldrei verða undir 112.8 millj. kr., en af því kæmu beint í ríkissjóðsins hlut 107 millj. kr. Þá er verðtollurinn, sem er í fjárlögum þessa árs 147 millj. kr., reyndist á árinu 1954 152.3 millj. og er nú, þegar 10 mánuðir ársins eru liðnir, kominn verulega fram úr áætlun. Teljum við óhætt að áætla þennan tekjustofn 170 millj. kr. Innflutningsgjald af benzíni er á fjárl. 9.5 millj. Það var 1954 komið upp í 11.2 millj. samkv. ríkisreikningnum þá, er núna áætlað 10 millj., eða mikið fyrir neðan það, sem reyndist árið 1954. Þeir í meiri hl. vilja áætla þennan tekjustofn nálega alveg eins og 1954. Það teljum við alveg ástæðulaust, einkanlega með því að styðjast líka við upplýsingar ríkisbókhaldsins núna í októberlok, og teljum óhætt að áætla þennan tekjustofn 13 millj. kr. Gjald af innlendum tollvörutegundum er á fjárl. núna 8 millj. kr. Þessi tekjustofn var kominn upp í 11.3 millj. á árinu 1954 samkv. ríkisreikningnum. Frv. er með hann niðri í 9.5 millj., og hv. meiri hl. vill áætla þetta bara 10 millj. kr., eða 1.3 millj. lægra en niðurstaða ríkisreikningsins 1954 bendir til. Við teljum, að það sé alls ekki óvarlegt að áætla þennan tekjustofn 700 þús. kr. hærra en ríkisreikningurinn 1954 sýnir, að hann varð þá, og áætlum hann 12 millj. kr. Bifreiðaskatturinn er á gildandi fjárlögum 4 millj. Hann var orðinn 4.3 millj. á ríkisreikningnum 1954 og er áætlaður nú 5.5 millj. á fjárlagafrv. Hv. meiri hl. hefur ekki talið fært að hækka hann í sínum tillögum. Við teljum, að það sé ekkert óvarlegt að hækka hann um ½ millj. kr. frá frv., og leggjum það til. Aukatekjur eru 7.6 millj. á gildandi fjárlögum. Þær voru orðnar 8.2 millj. samkv. reikningnum 1954. Í frv. núna eru þær áætlaðar 8.4 millj. Við teljum forsvaranlegt og varlegt að áætla þær 10.5 millj. kr. Stimpilgjöldin eru í fjárlögunum núna 13 millj. kr. Þau voru 13.5 millj. kr. samkv. ríkisreikningnum 1954, eru nú í frv. áætluð 13 millj. óbreytt, þrátt fyrir að þau voru hærri árið áður. Meiri hl. fjvn. vill áætla stimpilgjöldin 13.5 millj., eins og þau reyndust 1954, og við teljum samkv. sífelldri hækkun þeirra frá ári til árs, að óhætt sé að ætla, að þau verði 14.5 millj. kr. Vitagjöldin eru á gildandi fjárlögum 1 millj. kr., voru orðin 1.7 millj. samkv. ríkisreikningnum 1954, og við áætlum, að þau verði að minnsta kosti 1.7 millj. á næsta ári, og er tillaga okkar um það. Leyfisbréfagjöldin eru 0.4 millj. á fjárlögunum. Þau voru 100% hærri árið 1954, 0.8 millj., og við leggjum til, að þau verði áætluð eins og þau reyndust 1954, 0.8 millj. Þá eru útflutningsleyfagjöld. Þau eru á fjárl. núna ½ millj., voru 1954 orðin 0.8 millj., og við leggjum til, að þau verði áætluð 0.8 millj., eins og þau reyndust 1954. Söluskatturinn er 112 millj. á gildandi fjárlögum, reyndist 117.5 millj. árið 1954 og er sýnilega nú í áframhaldandi vexti eftir upplýsingunum frá ríkisbókhaldinu núna í októberlokin. Teljum við því óhætt að áætla hann 130 millj. kr. Þá eru að lokum leyfisgjöld, sem eru í gildandi fjárl. 2½ millj., voru orðin 5.3 millj. kr. í árslok 1954 samkvæmt ríkisreikningnum og eru núna í októberlok orðin 10.3 millj. kr. Við teljum því varlegt að áætla þennan lið 9 millj. kr. Niðurstaðan af þessum brtt. okkar er, eins og ég áðan sagði, sú, að við teljum fært að hækka áætluð gjöld á 2. gr. fjárlagafrv. um 60.7 millj. kr. Við höfum ekki fengið upplýsingar um, hvernig stæðu tekjurnar hjá áfengisverzlun og tóbakseinkasölu, miðað við októberlok, og höfum því ekki gert núna neina brtt. um tekjur þessara ríkisstofnana og áskiljum okkur rétt til að athuga það nánar fyrir 3. umr. og berum þá fram brtt. viðvíkjandi þessum stofnunum, tekjum þeirra, ef við sjáum ástæðu til að athuguðu máli. Þá kem ég að brtt. okkar í minni hl. við gjaldabálk frv. Í 10. gr. eru þrír, ef ekki fjórir töluliðir, sem eru um kostnað vegna ferðalaga, samninga við erlend ríki og þátttöku í alþjóðaráðstefnum, og samtals nema útgjöldin í þessum töluliðum 1 millj. 550 þús. kr. Við teljum réttara að færa þessi útgjöld vegna ferðalaga, kostnaðar við samninga við erlend ríki og þátttöku í alþjóðaráðstefnum undir einn lið og teljum, að það ætti að vera hægt að bjargast með 1 millj. kr. í þennan erindisrekstur, og leggjum til, að 1 millj. kr. sé varið til þessa. Í fjárlagafrv. er lagt til, að 2 millj. kr. sé varið til læknisbústaða, sjúkraskýla og sjúkrahúsa, annarra en ríkissjúkrahúsa og fjórðungssjúkrahúsa. Við vitum, að það er mjög mikil þörf fyrir, að veitt sé ríflegar fé til þessa hlutverks en gert er í frv., og leggjum til, að þarna verði hækkun um eina milljón og að liðurinn sé færður út með 3 millj. kr. upphæð. Í mörg undanfarin ár hefur á 13. gr. verið liður um fjárveitingu til steyptra og malbikaðra vega í kaupstöðum og kauptúnum - og hvað halda menn, að hafi verið ætlað til þessa? Það eru 100 þús. kr. Þessari upphæð hefur víst átt að skipta á milli margra kaupstaða og kauptúna, sem fyndu ástæðu til að afla sér dýrra verkfæra til malbikunar á götum hjá sér og að framkvæma slíka umbót hjá sér. Við teljum, að þetta sé algerlega óskiljanleg upphæð, og að engu gagni getur hún komið, og leggjum til, að í staðinn fyrir 100 þús. komi 2 millj. kr. Er okkur ljóst, að þessi upphæð er þó, eins og við leggjum til, of lág, til þess að hún geti komið að gagni á mörgum stöðum, en þörfin kallar núna að í flestum kaupstöðum landsins um þessa framkvæmd. Þá leggjum við til, að til hafnarmannvirkja og lendingarbóta verði veittar 10 millj. kr. í stað 6.7 millj., sem eru í frv. Þessa þörf viðurkennir hv. meiri hl. n. fúslega, því að meiri hl. er með hækkunartill. En við teljum, að sú hækkun nái of skammt, og teljum, að með tilliti til þeirra stórkostlegu hafnarmannvirkja, sem nú eru víða í smíðum, sé ekki hægt að komast af með minna en 10 millj. kr. til hafnarmannvirkja og lendingarbóta. 17. brtt. okkar er við 14. gr. B. H og er um að hækka fjárveitingu til íslenzkra námsmanna erlendis úr 875 þús. kr., en sú upphæð hefur staðið óbreytt í mörg undanfarin ár og þannig í raun og veru farið minnkandi að kaupmætti. Við leggjum til, að hún hækki í 1 millj. kr. Við 14. gr. B. XIV leggjum við til, að smáupphæð, þar sem fræðslumálastjóra er ætlað að skipta 60 þús. kr. til fyrrverandi barnakennara, verði 100 þús. kr. Við sjáum ekki fram á, að það sé fært að ætla fræðslumálastjóra að skipta 60 þús. kr. til margra fyrrverandi barnakennara. Okkar upphæð er að sjálfsögðu allt of lág líka og alls ekki til skipta. Við sömu grein leggjum við til, að liðurinn um útgáfu námsbóka fyrir gagnfræðaskóla, sem er í frv. 10 þús. kr., verði 100 þús. kr. Við teljum, að það liggi í augum uppi, að það verði ekki einu sinni gefin út ein kennslubók fyrir gagnfræðaskólana með 10 þús. kr. framlagi, hvað þá heldur fleiri, en þarna er mjög mikil þörf fyrir hendi að sjá betur fyrir kennslubókum fyrir gagnfræðaskólana, og viljum við, eins og ég áðan sagði, að til þessa séu ætlaðar 100 þús. kr. 20. brtt. okkar er einnig við 14 gr. Það er í fyrsta lagi breyting á XXVIII. lið, fjárframlagi til Alþýðusambands Íslands. Í frv. er rekstrarstyrkur til Alþýðusambandsins 75 þús. kr. Við leggjum til, að þessi styrkur verði hækkaður í 150 þús. kr. Ef vikið er að hliðstæðum í frv., þá mætti kannske nefna einhver viðurkennd og gagnleg félagasambönd önnur, sem fjárveiting er til í fjárlagafrv. Dettur mér þá helzt í hug Kvenfélagasamband Íslands. Það hefur 150 þús. kr. rekstrarstyrk í frv. og hefur haft í mörg ár, en Alþýðusambandið hefur undanfarin tvö ár haft helming þeirrar upphæðar, eða 75 þús. kr. Það er þó ekki eingöngu vegna þess, að ég vilji gera samanburð á þessum félagasamtökum, heldur af því, að Alþýðusambandið er í nokkrum vanda statt með sinn rekstur. Það hefur sem fastar tekjur skatta frá öllum meðlimafélögum sínum, og þessir skattar eru ákveðnir á alþýðusambandsþingum, en s. l. ár sýna reikningar sambandsins, að tekjurnar hrukku ekki fyrir gjöldum, var 109 þús. kr. rekstrarhalli hjá sambandinu. Það er því ærin þörf fyrir það hjá Alþýðusambandinu að fá auknar tekjur, og þykir mér ekki ósanngjarnt, að ríkissjóður rétti þar hjálparhönd, því að engan veginn verður sagt, að alþýðusamtökin séu þýðingarlaus aðili í þjóðfélaginu. Þá leggjum við til, að til orlofsferða verkafólks verði varið 10 þús. kr. Það er nýr liður. Hliðstæður við þetta eru t. d. hjá Búnaðarfélagi Íslands. Þar er ætluð til fræðsluferða bænda sams konar upphæð, 10 þús. kr. Hin góða löggjöf, orlofslöggjöfin, hefur komið að miklu gagni, en hún kæmi þó að mestu og ánægjulegustu gagni, ef hægt væri að rétta fátækasta fólkinu örlitla hjálparhönd til þess að notfæra sér réttindi orlofslaganna. En einmitt þeir, sem snauðastir eru, eiga erfiðast með að fara í orlof, taka sér sumarfrí, þó að þeir jafnvel undir sumum kringumstæðum, eins og t. d. barnafjölskyldur, hefðu þess meiri þörf en nokkrir aðrir. Og fórnin væri ekki mikil frá ríkissjóði, einar 10 þús. kr. Í þriðja lagi er hér till. frá okkur í minni hl. um, að til ráðningarskrifstofu í þjónustu framleiðsluatvinnuveganna undir forustu Alþýðusambandsins yrði varið 100 þús. kr. Mér hefur ekki fundizt það vera í því horfi, sem vera ætti, þegar fólk hefur verið að koma á útmánuðum norðan af landi og austan af landi og vestan af landi sökum atvinnuskorts þar til þess að leita sér atvinnu hér á Suðvesturlandi. Þá hefur það komið fyrir, og þess höfum við orðið varir í Alþýðusambandinu, að hópar af slíku fólki hafa staðið hér vegalausir í Reykjavík og ekki vitað, að þeir gætu snúið sér til neins ákveðins aðila til þess að komast í samband við þá aðila í atvinnulífinu, sem hefðu þörf fyrir vinnukraft þeirra. Hins vegar er til ráðningarskrifstofa á vegum ríkisstj. til þess að ráða fólk á Keflavíkurflugvöll, og þar er þess vegna til ákveðinn aðili til þess að snúa sér að. Mér fyndist, að það þyrfti sérstaklega að vera til ráðningarskrifstofa, sem beindi vinnuaflinu frá þessum svæðum, sem verða að leita hingað á veturna eftir atvinnu, að þjónustu og sambandi við framleiðsluatvinnuvegina. Út frá þessum sjónarmiðum er þessi 3. liður í till. fluttur. Við 15. gr. A. VIII leggjum við til, að til byggingar bókasafna og lesstofa verði varið 200 þús. kr., en á frv. eru ætlaðar 50 þús. kr., og sjá allir, að það verða ekki byggðar neinar bókasafnsbyggingar eða lesstofur fyrir 50 þús. kr. Ef það ætti að vera aðstoð, þá nær sú aðstoð skammt, því að vitanlega yrði þarna um að ræða fleiri byggingar bókasafna og lesstofa. Við sömu gr. A. XXVII leggjum við til um fjárveitingu til vísindamanna og fræðimanna, að í staðinn fyrir 135391 kr. komi 150 þús. kr. Það er nokkur prósenthækkun og mjög miðuð við það, sem mér virtist eiginlega vera samkomulag um í n. að bæri að hækka fé til skálda og listamanna. En þessum lið hafði ekki verið hreyft, og hygg ég, að það hafi fremur verið af vangá en af því, að n. öll væri ekki sammála um, að þessir liðir ættu að hækka báðir nokkurn veginn hlutfallslega. Þá er á 16. gr. frv. fjárveiting, sem nemur 250 þús. kr., til leitar nýrra fiskimiða. Fróðir menn telja, að 250 þús. kr. í þessu skyni dugi til þess að halda togara úti í einn túr, svona 10 daga túr. Sú hefur samt orðið reyndin, að þegar togari hefur verið sendur til að leita nýrra fiskimiða, hefur það venjulega borið árangur og í einstöku tilfellum borið undraverðan árangur. Við teljum, að þessu verkefni í þjónustu sjávarútvegsins þurfi að gera betri skil, og leggjum til, að til þessa sé varið 1.5 millj. kr. 24. brtt. okkar er um það, að varið verði 10 millj. kr. til stuðnings bæjar- og sveitarfélögum til kaupa á fiskiskipum samkvæmt skilyrðum, er ríkisstj. kann að setja. Til þessa hlutverks er enginn eyrir ætlaður í fjárlagafrv., en við teljum, að þarna sé um mikið þarfamál að ræða til þess einmitt að undirbyggja atvinnulífið, þar sem það stendur höllum fæti, og til þess að stuðla að aukinni framleiðslu. Verðum við aldrei nógu vel undir það búnir, að við þurfum kannske innan stundar að byggja eingöngu á okkar framleiðsluatvinnuvegum og ekki á milljón krónum á dag frá Keflavíkurflugvelli. Og þá veitir ekkert af því að fara að rétta einstaklingum og sveitarfélögum hjálparhönd til þess að efla framleiðsluatvinnuvegina, og það verður þá fyrst og fremst að byrja á að afla nýrra skipa. Á 16. gr. er fjárveiting til iðnlánasjóðsins upp á 300 þús. kr. Meiri hl. n. leggur til, að þessi liður sé lítils háttar hækkaður, og viðurkennir þar með, að þess sé full þörf, að iðnlánasjóður sé efldur. Við leggjum til, að í staðinn fyrir 300 þús. kr. til hans komi 1 millj. kr. Við teljum enn ríkari ástæðu til þess að sinna þessum gagnlega sjóði, þar sem ríkisvaldið hefur endanlega ekki getað efnt það loforð sitt að greiða fyrir Iðnaðarbankanum með stórri lánveitingu, sem honum var fyrir nokkuð löngu gefið vilyrði fyrir og mig minnir að hafi átt að nema 15 millj. kr., en er víst ófengin enn þá. Þá er komið að hinu þýðingarmikla máli fyrir landsbyggðina, dreifbýlið, það eru raforkuframkvæmdir. Á frv. er till. um 5860000 kr. framlag til nýrra raforkuframkvæmda. Hv. frsm. meiri hl. vék að því, að upphæðin, sem í frv. væri, væri ófullnægjandi og það væri sýnt, að ef hún væri ekki hækkuð, yrði ekki hægt að standa við þau fyrirheit, sem ríkisstj. hefði gefið í 10 ára áætluninni um rafvæðingu landsins. Meiri hl. er því með till. um lítils háttar hækkun á þessum lið. En við teljum þá till. ófullnægjandi, ganga of skammt, og leggjum til, að fyrir 5860000 komi 15 millj. kr., og væri þá nokkru líklegra, að hægt væri að standa við gefin loforð í raforkuframkvæmdunum. Þá er 27. till. okkar um það, að inn komi nýr liður, er heiti „til félagsheimilasjóðs“, og verði fjárveitingin til hans 2 millj. kr. Okkur er kunnugt um, að félagsheimilasjóður er í fjárþroti, að félagsheimilabyggingar kalla að mjög víða um landið og þeim, sem fyrir þessum málum standa, eru nú gefin þau svör, að þeir geti ekki gert sér vonir á næstu 4–5 árum um að fá neina verulega aðstoð úr félagsheimilasjóði. Þegar svo er komið, sjáum við ekki annað fært en að tekin sé inn á fjárl. upphæð til þess að bæta úr þessu kyrrstöðuástandi. Í fjárlagafrv. er á 17. gr. framlag samkv. lögum til byggingarsjóðs kaupstaða og kauptúna. Við teljum, að það sé óviðunandi, eins og húsnæðismálum þjóðarinnar er komið, að ekki sé gerð tilraun til þess að gera byggingarsjóði kaupstaða og kauptúna mögulegt að hefja framkvæmdir á ný, en framkvæmdir á vegum sjóðsins mega nú heita stöðvaðar um allt land sökum fjárskorts. Leggjum við til, að tekið sé inn á fjárlagafrv. aukaframlag í viðbót við hið lögboðna framlag, og nemur þetta aukaframlag 4 millj. kr. Í beinu framhaldi af þessu teljum við, að í viðbót við lögboðið framlag til útrýmingar heilsuspillandi íbúðum eigi að koma inn á frv. aukaframlag til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis, að upphæð 2 millj. kr., og gerum okkur þó ljóst, að báðar þessar tölur eru of lágar, stórkostlega mikið of lágar, miðað við þörfina. En þessar tölur okkar eins og allar aðrar tölur í okkar brtt. eru miklu fremur miðaðar við getuna en þörfina. 30. till. okkar er um að fella niður útgjaldalið, sem er í fjárlagafrv. Það er liður, sem heitir „ráðstafanir vegna ófriðarhættu“. Þessi liður hefur verið á fjárlagafrv. nokkuð mörg undanfarin ár, að upphæð 1 millj kr., og okkur er tjáð, að það hafi verið keypt talsvert mikið inu í landið af hjúkrunargögnum alls konar og þau séu geymd hér í pakkhúsum. En þetta hlýtur að vera orðinn nokkuð mikill „lager“ og ekki alveg víst, ef við, sem við vonum, njótum friðar um mörg ár, að þessar birgðir verði allar í fullu gildi mörg ár. Við teljum því forsvaranlegt með tilliti til alls að fella liðinn um ráðstafanir vegna ófriðarhættu niður og spara þá milljón. Við teljum, að það sé tilvalið sem prófsteinn á það, hvort hv. meiri hl. er fáanlegur til að samþykkja nokkra sparnaðartill., að bera þessa till. fram, því að hún virðist vera sjálfsögð. Áður hafði ég gert grein fyrir sparnaðartill. um að láta sér nægja 1 millj. kr. til ferðalaga og samninga við erlend ríki og til þess að fara á alþjóðaráðstefnur. Það, sem nú hefur verið gert að umræðuefni, er till. okkar viðvíkjandi hinum beina gjaldabálki, viðvíkjandi rekstrarútgjöldum á fjárlagafrv. Þá erum við með einar fjórar eða fimm till. til breytinga á fjárfestingargreininni, 20. gr., og er þar fyrsta till. okkar sú, að til sementsverksmiðju verði ætlaðar 5 millj. kr. í staðinn fyrir 1 millj. kr. Okkur er tjáð, að hæstv. ríkisstj. sé búin að reyna mikið til þess að afla lánsfjár víða úti um lönd til sementsverksmiðjunnar, en þessar lánbeiðnir hafi gengið heldur erfiðlega. Víst er um það,að það dregst á langinn, að þetta þýðingarmikla stóriðnaðarfyrirtæki komist á fót, og teljum við því rétt, að á fjárlögum séu ætlaðar ekki minna en 5 millj. kr. til þess að flýta fyrir byggingu sementsverksmiðjunnar. Næsta till. okkar við 20. gr. er um það, að til flugvallagerðar verði ætlaðar 5 millj. kr. í staðinn fyrir 2½ millj., sem lagt er til í frv. Það er kunnugt, að flugsamgöngurnar eru sívaxandi þáttur í okkar samgöngukerfi og staðir úti um land eru þannig settir sumir hverjir, að þeir eru svo til afskornir frá flugsamgöngum, njóta a. m. k. á engan hátt þess öryggis að því er snertir flugsamgöngur, sem þeir mundu njóta, ef komnir væru flugvellir í nágrenni þeirra. Verkefnin eru þarna mörg og stór og aðkallandi, og það vinnst seint, nema því aðeins að hægt sé að veita meira fé til flugvallagerðar en hægt hefur verið til þessa eða gert hefur verið til þessa. Þetta er sem sé tvöföldun á þeirri upphæð, sem er í frv. Í þriðja lagi leggjum við til, að til kaupa á dieselrafstöðvum verði varið 1 millj. kr. í staðinn fyrir 650 þús. kr., sem frv. leggur til. Það er ómögulegt að mæla því í gegn, að þeir, sem hafa ekki möguleika til þess að fá raforku frá stóru vatnsaflsstöðvunum eða möguleika til að koma upp hjá sér einkavatnsaflsstöðvum og verða að búa við raforku frá dieselrafstöðvum, verða að sæta lakari aðstöðu um að fá raforku og fórna meiru fyrir það, og ber því að rétta þeim mönnum hjálparhönd með fjárveitingu á fjárlögum. Teljum við því nauðsynlegt, að þessi smáliður verði hækkaður lítils háttar. Við leggjum svo enn fremur til, að breytt verði orðalagi á XXIV. lið 20. gr. á þann hátt, að liðurinn orðist svo: Til bæjar- og sveitarfélaga til þess að bæta úr atvinnuörðugleikum. Fénu sé skipt af 5 manna nefnd, kjörinni hlutfallskosningu á Alþingi. - Verði ætlað til þessa í stað 5 milljóna 8 millj. kr. Það er ómögulegt að neita því, að fjárveitingin, eins og hún er orðuð og hefur verið orðuð að undanförnu í fjárlagafrv., verður nokkuð handahófskennd í framkvæmdinni. Það er hægt að vitna til margra dæma um það, að þessi fjárveiting hefur farið til einstakra manna til þeirra atvinnurekstrar, þó að viðkomandi sveitarfélag hafi í raun og veru ekki fengið til frjálsra umráða neitt atvinnubótafé. Stundum hefur þetta komið að gagni og stundum ekki, stundum verið ástæðulaust að veita einstaklingum slíkar fjárhæðir og að öllu leyti ótryggt um, hvernig þessu fé sé varið, ef ekki er betur um það búið. Við teljum langeðlilegast, að 5 manna nefnd, kjörin hlutfallskosningu á Alþ., fjalli um skiptingu á svona fé, úr því að því er ekki skipt hér af fjvn. eins og öðrum stórupphæðum í fjárlögum. Síðasta brtt. okkar er allt annars eðlis en það, sem ég nú hef gert grein fyrir. Hún er um að verja 20 millj. kr. af tekjuafgangi ríkissjóðs árið 1955 til fiskveiðasjóðs Íslands vegna bátasmíða innanlands. Við höfum ekki fengið nákvæmar upplýsingar um það, hver tekjuafgangur ríkissjóðs sé á árinu 1955, en þykjumst þó hafa nokkuð góðar heimildir fyrir því, að hann sé allverulegur, og til þess að minna á, að það sé gott, að Alþ. fái vitneskju um þetta mál, teljum við, að það sé tímabært að láta í ljós, að við gætum vel varið 20 millj. kr. af þessum tekjuafgangi til þess að greiða fyrir fiskibátasmiði innanlands. Við höfum keypt fiskibáta frá öðrum löndum á undanförnum árum í tugatali fyrir milljónatugi, sum árin meira að segja fyrir milljónatugi, og teljum slíkt óviðunandi og erum þeirrar skoðunar, að það sé rétt og sjálfsagt, að ríkissjóður greiði fyrir því, að við smíðum alla okkar fiskibáta innanlands sem allra fyrst, og þá ber auðvitað að rétta þeim mönnum, sem að því stæðu, hjálparhönd. Til þessa viljum við sem sé verja allt að 20 millj. kr. af tekjuafgangi yfirstandandi árs. Getur vel verið, að við tökum till. þessa aftur, ef við fengjum vitneskju um, að hæstv. ríkisstj. hefði hug á að sinna þessu verkefni. Það er rétt, að ég geti þess, að tillögur okkar um hækkun á fjárfestingargreininni út af fyrir sig nema tæpum 10 millj. kr., 9.8, ef ég man rétt. Nú er rétt, að ég að lokum gefi yfirlit yfir, hvernig fjárlagafrv. mundi líta út að lokinni 2. umr., ef allar brtt. okkar í minni hl. yrðu samþykktar. Þetta er gert upp í nál. okkar á þskj. 183, og er gerð grein fyrir því þar á þessa leið: Tekjurnar samkvæmt frv. eru 577285988 kr., hækkun samkv. till. okkar í minni hlutanum 60700000 kr. Yrðu þá samkvæmt því tekjurnar 637985988 kr. eða mjög í námunda við það, sem hv. meiri hl. hefur upplýst að tekjur ríkissjóðs á yfirstandandi ári verði. Gjöldin samkv. frv. eru 515014140 kr., lækkun samkvæmt till. okkar 1 millj. 550 þús. Yrðu þá gjöldin samtals 513464140 kr. En við leggjum til, að gjöldin hækki um 36 millj. 922 þús., og yrðu þá rekstrargjöldin alls 550386140 kr. Samkvæmt því yrði rekstrarafgangur á frv. 37599848 kr. Nú er rétt að geta þess, sem frsm. meiri hl. gat einnig um, að ákveðið hefur verið að geyma til 3. umr. till. á gjaldabálkinum vegna nokkurra liða, sem taka til sín verulegt fé. Þar er þá fyrst að nefna atvinnuleysistryggingarnar, sem talið er að muni kosta ríkissjóðinn um 14 millj. kr., almannatryggingarnar, sem talið er að muni þurfa að ætla 8–10 millj. kr., vegna launalaga 20–22 millj. kr. og svo vegna skólabygginga, ég veit ekki, hversu háa upphæð, en ég leyfi mér að nefna hér 5 millj. kr. Samtals er þá vitað um útgjöld, sem biða 3. umr., nálægt 50 millj. kr. Þetta er einnig upplýst í nál. meiri hl. Auk þess teljum við, að gera þurfi ráð fyrir einhverri hækkun á 18. gr., ef að líkum lætur, og ýmsu smávegis, sem til kynni að falla og við áætlum 4–5 millj kr. En þó að tekið sé tillit til alls þessa, væri samt eftir rekstrarhagnaður, sem næmi 32–33. millj. kr. að samþykktum öllum okkar till. En þá er eftir að gera ráð fyrir því, sem við vitum nokkurn veginn að verður. Það er það, að till. meiri hl. og hinar sameiginlegu till. nefndarinnar allrar upp á nærri 29 millj. verða auðvitað samþykktar. En þegar búið væri að framkvæma þá sjálfsögðu athöfn, væri samt eftir 3–4 millj. kr. hagstæður jöfnuður á rekstraryfirliti fjárlagafrv. Við teljum því, að það sé einsætt, að það beri að veita atvinnulífinu og öðrum nytjamálum, sem till. okkar fjalla um, þá aðstoð, sem við höfum hér lagt til, og að samþykkja hinar sameiginlegu till. nefndarinnar, af því að við erum sannfærðir um, að þetta er hægt með því að áætla tekjuhlið fjárlagafrv. nærri réttu lagi. Við viljum því treysta því, að hv. Alþ. sjái sér fært nú í fyrsta sinn á mörgum árum að afgreiða fjárlagafrv. með öðrum hætti en gert hefur verið, á þann veg, að tekjurnar séu áætlaðar nær hinu rétta, því að reynslan hefur staðfest mörg undanfarin ár allar þær till., sem minni hl. hefur gert til breytinga á tekjuáætluninni. Till. okkar núna eru byggðar á nákvæmlega sama grundvelli, og við vitum fyrir víst, að þær eru varlegar, eins og þær hafa verið varlegar undanfarin ár og reynzt vera það. Ég skal að síðustu taka fram, að við áskiljum okkur í minni hlutanum rétt til að bera fram till., þegar við höfum nánar athugað, hvernig standa tekjur og gjöld áfengisverzlunar ríkisins og tóbakseinkasölunnar. Allar okkar till. viðvíkjandi skólamálum, viðvíkjandi almannatryggingum, viðvíkjandi atvinnuleysistryggingum og vegna launalaga höfum við að sjálfsögðu látið bíða eins og meiri hlutinn og munum flytja brtt., ef við sjáum ástæðu til, eða skila sameiginlegum till. með meiri hluta n. um þá málefnaflokka.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. meiri hl. fjvn. (MJ) gat um, er fjvn. klofin um afgreiðslu fjárlagafrv., og liggja fyrir þinginu tvö nál., frá meiri hluta og minni hluta. Að meirihlutaálitinu standa allir stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. og að minnahlutaálitinu standa sameiginlega hv. 11. landsk. (LJós) og ég. Það er og rétt hjá frsm. hv. meiri hl. n., að við höfum skilað sameiginlega að mestu till. til breytinga við frv., þ. e. við gjaldabálk þess, á þskj. 179. Það eru að vísu nokkrar undantekningar frá þessu. Nokkrar till. eru á þessu þskj., sem við í minni hl. höfum greitt atkv. á móti í nefndinni. En það er rétt, að með meginþorra þessara till. stöndum við ásamt meiri hlutanum. Hins vegar skilar meiri hl. n. sértill. við tekjubálk frv., þar sem við töldum, að við gætum alls ekki veríð sammála meiri hl. um þær till., sem hv. meiri hl. fékkst til þess að gera. Þessar till. eru bornar fram af meiri hl. n. á þskj. 180. Ég efa ekki, að það er rétt, sem frsm. sagði, að hv. meiri hl. viðurkennir, að það eru mörg góð mál, sem fjárveitingar eru ætlaðar til samkvæmt brtt. minni hl., svo sem skýrt er frá í nál. okkar hv. 11. landsk. þm. Ég veit, að hv. meiri hl. hefur haft mikla löngun til þess og óskaði eftir því, að hann hefði frjálsræði til þess að fylgja þessum góðu málum, þó að hann hafi ekki séð sér það fært af einhverjum ástæðum. Ég heyrði, að það kenndi sársauka í rödd frsm., þegar hann var að harma það, að hv. meiri hl. hefði ekki getað orðið okkur samferða um að leggja til ríflegar fjárveitingar til þessara góðu mála. Hv. frsm. sló því föstu, að það væri að þessu sinni ekki hægt að áætla tekjur fjárlagafrv. hærra en gert væri. Við í minni hl. erum meiri hl. algerlega ósammála um þetta, og skal ég síðar víkja nánar að því og gera grein fyrir því. Þá skýrði frsm. meiri hl. frá því, að þær miklu hækkanir, sem þegar sæjust á frv. sjálfu frá gildandi fjárlögum, væru að miklu leyti að kenna afleiðingum verkfallanna s. l. vor. Hæstv. fjmrh. víkur að þessu í grg. sinni með frv. og heldur þessu sama fram, þó ekki eins algert og hv. frsm. meiri hl., því að auk afleiðinganna af verðhækkuninni, sem stafi af verkföllunum s. l. vor, nefnir hæstv. fjmrh. sem meðverkandi ástæður til hækkana hækkun, sem stafi af lögum, sem sett voru á síðasta Alþingi og nemi um 12 millj. kr. í frv. Eru það lagasetning til útrýmingar heilsuspillandi íbúðum, sem nemi 3 millj. kr. hækkun, og til húsnæðismálastjórnar 200 þús. kr., til fiskveiðasjóðs Íslands 2 millj. kr., til jarðræktar og framræslu 3.3 millj. kr., til iðnfræðslu 1 millj. kr., til bókasafna 800 þús. kr., til heilsuverndarstöðva 500 þús. kr., vegna læknaskipunarlaga 400 þús. kr., vegna launa héraðsráðunauta 200 þús. kr. og til kaupa á jarðræktarvélum 400 þús. kr. Enn fremur viðurkennir hann, að hækkanir á frv. stafi af framlagi samkvæmt 116. gr. almannatryggingalaga, sem nemi 4 millj. kr., til dýrtíðarráðstafana 7.9 millj. kr. og kaupa og rekstrar jarðbors 2.2 millj. kr. Það er því greinilega viðurkennt af hæstv. fjmrh., að það renni margar fleiri stoðir undir hækkanirnar í fjárlagafrv. en afleiðingarnar af verkföllunum s. l. vor, og er rétt, að það komi fram og orð ráðh. um þetta séu undirstrikuð. Þar að auki er vitanlegt, að nokkru veldur hækkun í fjárlagafrv. sá vesaldómur hæstv. ríkisstj.að hafa ekki á nokkurn hátt hreyft hönd eða fót til þess að sporna við þeim dýrtíðarhækkunum, sem orðið hafa á s. l. missiri og enga stoð eiga í veruleikanum, að því er snertir nokkurt samband við verkföllin s. l. vor. Ef hún hefði þar staðið betur í ístaði, hefði hún áreiðanlega getað látið þess sjást merki í fjárlagafrv. fyrir næsta ár, en vitanlega kemur sú



Ég vil fyrst þakka hv. fjvn. fyrir afgreiðsluna á fjárlagafrv. Hún hefur ekki dregizt lengur en gera mátti ráð fyrir. Það er ekki n. að kenna, ef svo tækist til, að ekki væri hægt að afgreiða fjárlagafrv. fyrir jól. Nefndin hefur gert það, sem af henni er frekast hægt að krefjast í sambandi við hraða á afgreiðslunni. Ég vil rifja upp, að á fjárlagafrv. eru allar greiðslur ráðgerðar 577 millj. Hækkanir meiri hl. fjvn. eru ráðgerðar 29½ millj. Þá má gera ráð fyrir, að við 3. umr. hækki fjárlagafrv. aldrei minna en um 50 millj. Það er óhugsandi, eins og allt er í pottinn búið, að það verði minna, það gera nýju launalögin, framlög til almannatrygginga, sem vantar inn í frv., og atvinnuleysistryggingarnar nýju, sem á að lögleiða. Þá þarf að auka eitthvað framlög til skólamála, skólabygginga, frá því, sem er á frv., og fleira kemur til. Ég geri því ekki skóna, að hækkun við 3. umr. verði minni en 50 millj. Þá mundu fjárlögin vera komin upp í rúmar 650 millj. Gert er ráð fyrir því á fjárlagafrv., að tekjur alls verði 579 millj. Nú hefur hv. meiri hl. athugað tekjurnar, eins og þær voru 1. nóv., í samráði við fjmrn. og áætlað hækkun um 15 millj., en áskilur sér rétt til að breyta því, ef niðurstaðan í nóvembermánuði gæfi tilefni til þess. Samkv. till. n. yrðu þá tekjurnar metnar 594 millj. Þá mundi vanta samkvæmt þessu milli 50 og 60 millj. kr. til að brúa það bil, sem á fjárlögunum væri orðið við 3. umr. Nú má vera, að það sýni sig, að það megi lyfta tekjuáætluninni eitthvað. Ég vil ekki fortaka, að það mætti lyfta henni eitthvað, en það verður aldrei stórvægilegt. Þess vegna er augljóst, eins og ég benti á við framsögu þessa máls, að hv. Alþ. stendur frammi fyrir því í fyrsta skipti nú um mörg ár, að það verður ekki hægt að koma saman greiðsluhallalausum fjárlögum nema með því að gera nýjar ráðstafanir til tekjuöflunar. Þetta eru mikil tímamót að því leyti til, að nú undanfarin 4 ár hefur verið hægt að lækka skatta og tolla eitthvað á hverju ári. Nú ætla ég ekki að fara að rekja ástæðurnar fyrir þessu, vegna þess að ég þóttist gera það í framsöguræðunni um fjárlagafrv. og vísa til þess, enda er vafalaust eftir að ræða mikið um þær almennt. Ég vil aðeins benda á það enn á ný, að nú stöndum við frammi fyrir þessu. Þetta er það verkefni, sem verður að finna lausn á fyrir 3. umr. fjárlaga. Menn greinir nú enn nokkuð á um það, hvað áætla eigi ríkistekjurnar á næsta ári, hv. meiri hl. og hv. minni hl., hv. stuðningsmenn stjórnarinnar annars vegar og hv. stjórnarandstæðinga hins vegar. Ég er sammála meiri hl. um, að það er ekki hægt að gera ráð fyrir því, að tolltekjur verði eins miklar á næsta ári og þær verða í ár. Það eru tvær ástæður aðallega, sem koma þar til greina. Annað er, að nú í ár verður eitthvað meira flutt inn en hægt verður að borga með gjaldeyristekjum ársins, hversu miklu meira, skal ég ekki segja, en eitthvað meira verður flutt inn. Gjaldeyristekjur þessa árs hafa þó verið óvenjulega miklar. Það er þess vegna ekki hægt að gera ráð fyrir því, að það verði mögulegt á næsta ári að flytja eins mikið inn. Hitt er, að inn hafa verið fluttir á þessu ári óvenjulega margir bílar og af þeim eru óvenjulega háir tollar. Það eru milljónatugir, sem ríkissjóður hefur haft í tolltekjur af bílainnflutningnum. Ef bílarnir hefðu ekki verið fluttir inn, hefði náttúrlega verið flutt inn eitthvað meira af öðrum vörum að sjálfsögðu. Það hefði ekki allt verið lagt fyrir, sem farið hefur í bílakaup, það er fjarri því. En það hefðu ekki orðið jafntollháar vörur og bílarnir eru og ekki gefið ríkissjóði eins miklar tekjur. Það er augljóst, að á næsta ári verður ekki svona mikill bílainnflutningur. Gjaldeyrisástæður leyfa það ekki með neinu móti eða ástæður yfirleitt, og þess vegna má gera ráð fyrir, að þetta segi til sín á næsta ári. Á hinn bóginn má gera ráð fyrir, að beinu skattarnir verði hærri næsta ár, vegna þess að tekjur manna hafa í krónutali verið hærri á þessu ári en á árinu 1955. Þegar þetta dæmi er gert upp í heild, sýnist mér augljóst, að það sé ekki með nokkru móti hægt að gera ráð fyrir meiri heildartekjum á næsta ári en ríkissjóður hefur í ár, fremur minni, og þá verður niðurstaðan, að þó að hægt kunni að vera að teygja eitthvað örlítið meira tekjuáætlunina við 3. umr., þá verður það ekki svo, að neitt verulega dragi, og augljóst af þessu öllu saman, að ekki verður hægt að komast hjá því að afla nýrra tekna, sem nema verulegum fjárhæðum. Þá vil ég minna á, að í þessu fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir neinum uppbótargreiðslum til atvinnuveganna, enda þótt því sé yfir lýst af ríkisstj., hún hafi heitið að beita sér fyrir útflutningsuppbótum á landbúnaðarafurðir, og einnig vitað, að ekki verður hægt að komast hjá því að gera einhverjar sérstakar ráðstafanir vegna sjávarútvegsins. Það er ekki gert ráð fyrir neinu slíku í fjárlagafrv. og yfirleitt ekki fyrirhugað að blanda þeim málum inn í fjárlagaafgreiðsluna, heldur verði málefni framleiðslunnar tekin út af fyrir sig. Hv. frsm. minni hl. gerði nokkra grein fyrir till. þeirra i minni hl., og skal ég ekki fara um þær mörgum orðum. Ég vil þó aðeins benda á, til hvaða niðurstöðu þeirra afstaða mundi leiða, því að mér fannst það ekki vera nægilega glöggt, sem hv. frsm. sagði um það atriði. Mér fannst vanta örlítið í þá mynd, sem hann dró upp, eða réttara sagt ályktanirnar, sem hann dró af því, sem hann sagði. Hv. minni hl. leggur til, að útgjöldin á rekstrarreikningi verði hækkuð um 36.9 millj. og á 20. gr. um 9.8 millj. Þá eru þeir meðmæltir till. meiri hl., sem nema 29.5 millj., m. ö. o.: þeir vilja við 2. umr. hækka fjárlagafrv. um 76 millj. Þá er, eins og hv. frsm. minni hl. raunar sagði, ekki líklegt, að þeir né aðrir komist hjá því við 3. umr. að samþ. hækkun upp á 50–55 millj. Ég held, að hann hafi gert ráð fyrir 55 millj. Og ef við tökum hans áætlun í þessu efni, sem vel má vera nærri lagi, mundi fjárlagafrv. hækka um rúmar 130 millj., ef þeirra afstaða fengi að ráða, eða um 46 millj. meira en meiri hl. hefur lagt til og hefur áætlanir um að leggja til við 3. umr. Nú eru útgjöldin á fjárlagafrv., eins og það lá fyrir, áætluð 577 millj., þannig að þá mundu útgjöldin samkv. afstöðu minni hl. verða um 708 millj. Það er því þeirra afstaða, að þau ættu að verða sem næst því. Þeir gera ekki ráð fyrir því, að nein tekjuöflun þurfi að koma til, og er þá víst, að samkv. þeirra till. væri greiðsluhalli alveg gefinn, því að það er alveg óhugsandi, að fært sé að gera ráð fyrir því, að á næsta ári geti óbreyttir tekjustofnar staðið undir 708 millj. Tekjur ársins í ár nálgast ekki þá fjárhæð, og það hafa hér verið færð rök fyrir því, að það er mjög hæpið að gera ráð fyrir, að næsta ár geti orðið jafngott tekjuár og þetta, og varlegra að gera ráð fyrir því, að það verði lélegra tekjuár. Þá mundu bætast við þessar 708 millj. alveg óhjákvæmilegar umframgreiðslur, því að það er alveg sama, hvernig farið er að, það er aldrei hægt að komast hjá þeim, það koma fyrir alls konar áföll, sem ómögulegt er annað en að mæta með stuðningi af hendi ríkissjóðs. Mér þætti því ekki ólíklegt, að með þessari afstöðu minni hl. mundi stefnt að því, að landsreikningur fyrir árið 1956 kæmist upp í 750–760 millj. a. m. k. og greiðsluhalli stórfelldur. Þetta vildi ég benda á. Þó að þetta sé ekki mikið önnur mynd en sú, sem hv. frsm. minni hl. gaf, tölulega séð, þá dreg ég aðrar ályktanir en hann um horfurnar, ef þeirra afstaða réði afgreiðslunni. Ég vil svo segja það að lokum út af einni brtt. frá hv. minni hl., að verja 20 millj. af tekjuafgangi 1955 til fiskveiðasjóðs Íslands, að ríkisstj. mun á sínum tíma leggja fyrir hv. Alþ. till. um ýmis framlög af greiðsluafgangi þessa árs, sem er að líða, og þá verður fiskveiðasjóði áreiðanlega ekki gleymt. Hann verður ein sú stofnun, sem ríkisstj. mun leggja til að njóti góðs af greiðsluafganginum. Auðvitað ráða hv. tillögumenn, hvað þeir gera við till. nú við 2. umr., en ég vildi gefa þessar upplýsingar.



Herra forseti. Hv. 3. landsk. þm. (HV) hefur nú þegar gert allýtarlega grein hér fyrir afstöðu okkar, sem erum í minni hl. fjvn., og rakið þær till., sem við flytjum hér til breytinga á frv., svo að ég get stytt mál mitt verulega, en vildi þó víkja að nokkrum atriðum í sambandi við afgreiðslu málsins og með nokkrum orðum að örfáum af till. okkar. Það er hverjum manni ljóst, að það, sem er aðaleinkenni við afgreiðslu þessara fjárl., er hið sama nú og jafnan áður, að fjárl. fara verulega hækkandi, og þó fyrst og fremst það, að útgjöld öll við embættiskerfi ríkisins vaxa meira en allt annað, vaxa mest. Ég hef bent á þetta áður hér við afgreiðslu fjárlaga. Ég vil aðeins í þessu efni minna á það, að samkvæmt frv., eins og það liggur fyrir, vaxa útgjöldin í sambandi við útgjöld ríkisstj. sjálfrar um rúmlega 20%, embættiskostnaður sýslumanna og bæjarfógeta hækkar rétt um 30% og lögreglukostnaður t. d. í landinu hækkar um rúmlega 40%, innheimta skatta og tolla hækkar um 25%. Svona er þetta á þessu frv., og svona hefur þetta verið á undanförnum árum. Hækkunin í sambandi við embættisgerðir hefur alltaf verið mest, og þar er ekki því til að dreifa nema að litlu leyti, að um beinar kauphækkanir sé að ræða. Að nokkru leyti er auðvitað um kauphækkanir að ræða í þessu efni, en hitt veldur þó meiru um, að það er bein útþensla í embættiskerfinu. Það er sí og æ í öllum stofnunum verið að fjölga starfsmönnum, verið að bæta við þann kostnað, sem leggst á embættisreksturinn. Í sambandi við þetta hefur stundum verið að því vikið, að við, sem minni hlutann skipum, höfum ekki flutt till. um lækkun á þessum útgjöldum, og svo er enn í þetta sinn. Ástæður til þess eru nú hinar sömu og áður, sem við höfum áður greint frá, að það er mjög erfitt fyrir einstaka alþm. eða minni hluta í fjvn. að koma fram með till., sem eiga að fara í þá átt að lækka eða draga úr þeirri útþenslu, sem orðið hefur á undanförnum árum í embættiskerfi ríkisins, koma fram með till. um að fækka í þessari stofnun um þrjá menn, í hinni um fimm menn og enn annarri um einn mann o. s. frv. Samdráttur að nýju í embættisbákninu verður varla gerður beint af Alþ. Það verður að vera verk ríkisstj. eða sérstaklega til þess kjörinnar n., en vilji Alþ. getur hins vegar greinilega komið fram í umsögnum manna hér á Alþ. um þetta efni. Það er svo vitanlega allsendis ófullnægjandi í þessum efnum, þegar staðreyndirnar sýna, að embættisbáknið stækkar sí og æ, að vísa þá í sífellu til þess, að starfandi sé sparnaðarnefnd, sem eigi að athuga þetta mál, eða að sparnaðarnefnd hafi lagt fram ýmsar till. um þessi efni, en enn sé ekki búið að taka þar um neinar ákvarðanir. Vitanlega er það á valdi ríkisstj. að koma í veg fyrir þetta, en sú stefna kemur ekki enn fram í þessu frv. Þá er það enn annað atriði, sem einkennir afgreiðslu þessara fjárl. eins og annarra á undanförnum árum, en það er hin áberandi ranga tekjuáætlun fjárlagafrv. Reynslan hefur nú sýnt það, að á undanförnum árum hefur það verið svo, að áætlanir um tekjur ríkissjóðs hafa verið of lágar um hartnær 100 milljónir kr. á hverju ári í nokkur undanfarin ár. Við, sem höfum verið í minni hl., höfum allajafna lagt til, að tekjurnar yrðu áætlaðar nokkru hærri, en það hefur ekki fengizt samþ. Hið sama gerist enn að þessu sinni. Nú er lagt til að áætla tekjurnar nokkru lægri en þær reynast á þessu ári, en vitanlega eru engin rök fyrir því að leggja slíkt til. Það bendir þvert á móti allt til þess, að tekjur ríkissjóðs muni enn fara vaxandi. Framleiðsla þjóðarinnar vex. Aflaskýrslur sýna, að aflinn hefur farið verulega vaxandi á undanförnum árum, og full ástæða er einmitt til þess að búast við því enn, að aflinn muni fara vaxandi með aukinni friðun við strendur landsins og einnig með verulegri aukningu á skipastól landsmanna, sem einmitt er að fara fram um þessar mundir. Það má því telja alveg víst, að gjaldeyristekjurnar fara vaxandi og innflutningur mun einnig fara vaxandi sem afleiðing af því. En það virðist vera beinlínis stefnuatriði hjá hæstv. ríkisstj. að áætla tekjurnar alltaf sem kallað er varlega eða miklu lægra en allir vita að tekjurnar muni verða, til þess að ríkisstj. sjálf geti á þann hátt tekið í sínar hendur verulegan hluta af fjárveitingavaldinu, sem annars tilheyrir sjálfu Alþingi. Ég tel, að þessi tvö atriði, hin greinilega og glögga þensla í embættisbákni ríkisins, þar sem útgjöldin hækka mest, og hin áberandi ranga tekjuáætlun á frv., séu höfuðatriði eins og fyrri daginn í sambandi við afgreiðslu fjárlagafrv. Við sósíalistar höfum margsinnis lýst því yfir, að við erum andvígir þessu. Við teljum, að í þessum efnum sé ranglega á þessu haldið og það beri að hafa þetta fremur á þá lund, sem við höfum lagt til á undanförnum árum. Ég vil svo víkja með örfáum orðum að nokkrum till. okkar í minni hl., aðeins örfáum, því að annars hefur frsm. frá okkar hálfu, hv. 3. landsk., gert till. full skil. Ein till. okkar gerir ráð fyrir því, að framlag til leitar að nýjum fiskimiðum verði hækkað úr 250 þús. kr. í 1½ millj. Ég tel, að það sé full ástæða að undirstrika nauðsyn þess, að þessi till. okkar verði samþ. Það viðurkenna nú allir, að leit að nýjum fiskimiðum er mjög þýðingarmikil fyrir framleiðsluna í landinu, og að því litla leyti sem leitað hefur verið að fiskimiðum, hefur það ævinlega skilað miklum ágóða. Fyrir rúmu ári var togari tekinn á leigu í eina veiðiför til þess að leita að nýjum karfamiðum, og honum var heitið nokkrum styrk. Þessi togari þurfti ekki á þessum styrk að halda í það skiptið, því að hann var tiltölulega heppinn í sinni leit, hann fann ný karfamið, og á þeim karfamiðum veiddi íslenzki togaraflotinn karfa þá um haustið, sem nam að útflutningsverðmætum yfir 30 millj. kr. Það var því ekkert um að villast, að þessi fiskimiðaleit bar sannarlega góðan árangur í þessu tilfelli. En hvað gilda í rauninni 250 þús. kr. til þess að leita að nýjum fiskimiðum, t. d. á djúpmiðum eða fyrir togaraflotann? 250 þús. kr. jafngilda rekstri venjulegs nýsköpunartogara í 11–12 daga. Hér er því aðeins um að ræða að taka á leigu nýsköpunartogara í um það bil hálfan mánuð eða tæplega það til rekstrar í þessu skyni. Þetta er vitanlega allt of lítið, og það mundi margborga sig fyrir þjóðarheildina að samþykkja í þessu efni okkar till. eða hækka þetta upp í 1½ millj., auk þess sem það er svo vitað, að það þarf einnig að verja nokkru fé til fiskimiðaleitar fyrir aðra en togarana. Þar kemur til greina ýmis önnur veiði, þar sem tilfinnanleg nauðsyn er á að leita eftir fiskimiðum einnig. Þá flytjum við till. um breytingu á 20. gr. varðandi atvinnubótafé. Þar leggjum við til, að nokkru meira fé verði varið í þessu skyni, í staðinn fyrir 5 millj. komi 8 millj. En hitt skiptir þó ekki minna máli, að við leggjum til, að orðalagi í sambandi við þessa fjárveitingu verði breytt, að það verði ekki, eins og segir nú í fjárlagafrv., „samkvæmt úthlutun ríkisstj.“ og jafnóbundið og segir í frv., heldur verði þessu úthlutað af sérstakri þingkjörinni fimm manna n., og enn fremur, að úthlutun á þessu fé verði bundin við bæjar- og sveitarfélög. Ég hef áður minnzt á það hér, að úthlutun á þessu atvinnubótafé er í rauninni hreinasta hneyksli, eins og hún hefur farið fram á undanförnum árum. Ríkisstj. hefur þarna tekið á ári hverju 5 og upp í 8 millj. kr. og hagar þessari úthlutun þannig, að um algera misnotkun á opinberu fé er að ræða. Það hefur sem sé komið í ljós, að þessu atvinnubótafé hefur ekki verið úthlutað til bæjar- og sveitarfélaga eða þeirra aðila í landinu, sem almennt hefur verið talið sjálfsagt að veita féð, eða þeirra, sem eiga að ráða fram úr atvinnuvandræðum á hverjum stað, heldur hefur ríkisstj. tekið upp þann háttinn að verja þessu fé til einstakra manna í ýmsum tilfellum, og það er ekki annað hægt að sjá í mörgum tilfellum en að ríkisstj. hugsi sér þetta fé á þá lund, að hún geti látið óánægða flokksmenn sína hafa þetta, eftir því sem þau mál annars liggja fyrir hjá stjórninni. Sumir þeir, sem fá þetta fé, fá það sem óafturkræfan styrk, aðrir fá það í lánsformi. Í sumum tilfellum fá sveitarfélögin féð, í öðrum tilfellum eru það einstaklingar eða hlutafélög. Sumir fá þetta einvörðungu til þess að kaupa sér ný atvinnutæki, en aðrir fá þetta sem beinan styrk eða lán til þess að standa undir almennum og venjulegum rekstri. Sumir fá þetta til þess að kaupa sér nýja fiskibáta, aðrir til þess að lappa upp á gamla báta eða skipta um vél í bát. Sumir fá þetta til kartöfluræktar eða í styrk með kartöflurækt, og annað er eftir þessu. Það er greinilegt, að við úthlutun á þessu fé er ekkert samræmi á neinn hátt. Ég skal rétt til fróðleiks nefna það, að í þau 5 ár, sem úthlutun hefur verið á atvinnubótafé, hygg ég, að allir staðir á landinu utan Faxaflóans, sem nokkrir staðir eða þorp geta talizt, hafi orðið aðnjótandi að þessu fé flest árin nema Neskaupstaður. Það var lengi þannig, að hann gat alls ekki fengið neitt fé í sambandi við þessa fjárveitingu. En svo vildi það til, að eitt árið var úthlutað nokkru af þessu fé í sambandi við byggingu á fiskhjöllum, og þá var þó brotin aðalreglan, sem var sú, að þetta ætti að fara til atvinnuaukningar utan hins yfirspennta atvinnusvæðis, sem hér var við Faxaflóa, t. d. utan Reykjavíkur, en þá hafði bæjarútgerðin í Reykjavík fengið nokkurn styrk til þess að byggja fiskhjalla. Og þegar við í Neskaupstað sóttum þá um styrk árið eftir og bárum það fyrir okkur, að meira að segja þeir í Reykjavík hefðu fengið styrk, þá fengum við í eitt skipti 100 þús. kr. Öll hin árin hafði okkur verið neitað um styrk í þessu efni. Þegar við höfðum orðið fyrir allmiklu óhappi með því að missa eitt okkar mesta atvinnutæki, sóttum við um atvinnubótafé og reiknuðum með því að fá þar nokkurn styrk. En þó að væri búið að úthluta Neskaupstað það álitlegri upphæð, að heimastaðurinn væri vel ánægður með, var ekki aldeilis laust féð. Það var sem sagt alveg ákveðið, að Neskaupstaður sem slíkur, bæjarstjórnin í Neskaupstað, skyldi ekki fá eina krónu, og það mátti ekki fara eftir neinum till. hennar í þessum efnum, heldur er þá tekið það ráð, að um greinilega pólitíska úthlutun á fénu var að ræða, einstakir menn fá þetta fé, þvert ofan í till. viðkomandi bæjarstjórnar og gegn beinum mótmælum hennar, og það efast enginn um, sem þar þekkir til, að þar var hver króna notuð dyggilega til pólitísks ávinnings. Svona framkoma með opinbert fé er vitanlega stórvítaverð, og það nær engri átt, að ríkisstj. eða tveir stjórnmálaflokkar, sem að henni standa, geti tekið ákveðna fjárupphæð á ári hverju, 5–8 millj., og mylgrað henni út sem styrkjum eða lánum eftir pólitísku sjónarmiði þeirra, sem að stjórninni standa, á þann hátt, sem nú hefur verið gert. Lágmarksskilyrði í þessum efnum er, að þetta atvinnubótafé gangi til bæjar- og sveitarfélaga og að viðkomandi sveitarfélög fái svo að ráðstafa þessu fé, annaðhvort í samráði við ríkisstj. eða eftir þar til settum reglum. Það er vitanlega harla einkennilegt, þegar tveim stöðum hlið við hlið úti á landi er gert svo mishátt undir höfði, að á öðrum staðnum fær einstaklingur 100 þús. kr. lán til byggingar fiskibáta af ákveðinni stærð, en á næsta stað við fái einstaklingarnir annaðhvort ekki neitt eða þá að þeir fá helmingi lægri styrk en á hinum. Þá verð ég að segja það, eins og ég hef vikið hér að áður, gerði á s. l. ári, að ég kann heldur illa við, að það sé hægt að fara þann veg með þetta fé, að t. d. einstakir þm., eins og dæmi eru til um, geti fengið 200–300 þús. kr. að láni af atvinnubótafé og komi svo með það heim í sitt kjördæmi og ráðski með það í sambandi við eigin rekstur eða annarra, vitanlega sér til hagnaðar. Þetta er alger misnotkun á almannafé, að halda svona á málunum, en það er þetta, sem hefur verið gert, og þannig er skipulagið nú í dag í þessum efnum. Í sambandi við dæmið frá Neskaupstað, sem ég minntist hér á, skal ég geta þess, að þeir aðilar, sem áttu að hafa með höndum skiptingu á þessu atvinnubótafé, sögðu við mig, að það hefði ekki verið gert allajafna að úthluta þessu fé til einstaklinga þvert ofan í till. viðkomandi sveitarstjórnar, en í sambandi við Neskaupstað hikaði ríkisstj. ekki við að gera það eða sá ráðh., sem tók sér það vald. Það er því full ástæða til þess, að hv. alþm. athugi það, hvernig er háttað úthlutuninni á atvinnubótafé og hvort ekki er rétt að hafa þá tilhögun á þessu, sem við í minni hl. leggjum til, þar sem við förum fram á, að það verði þingkjörin n., sem úthluti þessu fé og bindi það þá væntanlega við einhverjar fastar reglur, veiti það fyrst og fremst til sveitarfélaga, en ekki til einstaklinga. Ég vil t. d. benda á, að það er vitanlega höfuðskilyrði, þegar um fjárframlög til bátabyggingar er að ræða, að það sé tryggt, að viðkomandi bátur, sem byggður er fyrir atvinnubótafé á einum stað, verði gerður út frá þeim stað, sem féð átti að veitast til, en ekki að nafn staðarins sé notað að yfirvarpi og báturinn svo gerður út á allt öðrum stað. En eins og fjárveitingunum nú er háttað, er engin trygging fyrir þessu. Ég tók eftir því, að í þeim fáu orðum, sem hæstv. fjmrh. lét hér falla í sambandi við afgreiðslu þessa máls nú við þessa umr., lagði hann á það talsverða áherzlu, að afgreiðsla fjárl. færi fram út af fyrir sig eða óbundin af afgreiðslu Alþ. á málefnum atvinnuveganna. Ég fyrir mitt leyti tel, að þetta sé algerlega röng málsmeðferð. Ég álít hins vegar, að fjárlög séu þess eðlis, að það sé fyllsta ástæða til þess að taka þar fullt tillit til lausnar á því mikla vandamáli að tryggja öruggan gang framleiðslunnar, og að það sé í rauninni ekki sæmandi að afgreiða svo fjárl. fyrir árið, að það sé ekki búið að tryggja um leið, að framleiðslan gangi nokkurn veginn hindrunarlaust. Mér þykir það t. d. harla einkennilegt, ef Alþ. velur þá leið að gera hér samþykkt um tekjuöflun upp á 40–50 eða jafnvel 60 millj. kr. til þess að ná vel saman endum hér á fjárl., en láti hins vegar afskiptalaust, að enn er ekki búið að leysa þann mikla vanda, sem er í sambandi við að tryggja útgerð bátaflotans í landinu og útgerð togaranna á næsta ári. Fjárl. hljóta vitanlega að vera svo nátengd gangi atvinnulífsins í landinu, að það er í sjálfu sér ómögulegt að slíta þetta í sundur. Það er ekki hægt að hugsa sem svo: Ja, fyrst er nú að bjarga fjárl., ef þau komast einhvern veginn heil í gegn, þá verða guð og lukkan að ráða hinu, hvort nokkuð verður rekið af atvinnulífi landsmanna. - Þannig er vitanlega ekki hægt að hugsa, og fjárl. eiga ekki að hafa neinn forgang í þessum efnum, nema síður sé. Ég tel því fyrir mitt leyti, að það sé einmitt full ástæða til þess, að hæstv. ríkisstj. lýsi við afgreiðslu fjárl. einhverju yfir í sambandi við lausn útgerðarmálanna á komandi árum. Það er og alveg vitanlegt mál, að samtök útvegsmanna eru búin að tilkynna stöðvun, bæði bátaflotans og togaranna, frá næstu áramótum, hafi ekki tekizt samningar, sem útvegsmenn telji viðunandi til þess að tryggja reksturinn. Og ég vildi fyrir mitt leyti við þessa umr. inna eftir því við hæstv. ríkisstj., hvort hún hafi ekki í undirbúningi till. til þess einmitt að tryggja lausn þessa vanda engu síður en till. um að tryggja ríkissjóði 50–60 millj. í auknar tekjur frá því, sem verið hefur.



Herra forseti. Mér skildist hér á hæstv. forseta áðan, að hann væri að mælast til þess, að ég talaði hér fyrir þeim brtt., sem við þm. Þjóðvfl. höfum lagt fram á þskj. 185 við fjárlagafrv., enda þótt svo fámennt væri nú á fundi, að ekki væri hægt að leita afbrigða með venjulegum hætti, og ég mun því verða við þessum vinsamlegu tilmælum hæstv. forseta. Ég vil byrja mál mitt á því að mótmæla þeirri aðferð, sem hér er höfð við þessa umr. Í fyrsta lagi finnst mér ástæða til að mótmæla því, hve naumur tími er gefinn þeim, sem ekki eiga aðgang að fjvn. og ekki sæti þar, til þess að undirbúa till. og leggja þær fram. Þessi tími hefur nú reynzt svo naumur, að það eru ekki einu sinni tök á því að fá till. prentaðar og leita afbrigða með eðlilegum hætti, þannig að þær geti komið til umr. eins og þingsköp gera ráð fyrir. Í öðru lagi hefur þm. ekki að þessu sinni gefizt nægilegt tóm til þess að athuga þær brtt., sem koma frá hv. fjvn. sjálfri, bæði meiri hl. og minni hl. Þaðan kemur fjöldi brtt., sem meginþorri þingheims hefur enga aðstöðu né tækifæri til þess að gera sér grein fyrir, til að gera upp við sig, hvort þær séu rökstuddar og þá á hvern hátt eða hvort þær séu algerlega órökstuddar. En hæstv. ríkisstj. tekur ekkert tillit til þessa. Hana varðar ekkert um það, hvort hægt er að gera skynsamlega grein fyrir þessum málum, þó að þetta sé aðalmál þingsins, sjálft fjárlagafrv., aðeins ef því er er hespað af eftir hennar eigin geðþótta og þegar henni sjálfri sýnist. Hún tekur ekkert tillit til þess, hvort það er eðlilegt eða ekki, að þm. stjórnarflokkanna sé bókstaflega ætlað að samþ. það, sem meiri hl. fjvn., þ. e. a. s. þm. stjórnarflokkanna í fjvn., hefur borið hér fram, án þess að þeim gefist nokkur kostur á að kynna sér málið og mynda sér sjálfir skoðun á því. Þessu vil ég algerlega mótmæla. Enn vil ég svo mótmæla því, að fjárlagafrv. sé tekið hér til 2. umr. og atkvgr., af þeim sökum, að einn af megintekjuliðum þessa fjárlagafrv., eins og það liggur nú fyrir, á enga stoð í lögum enn þá fyrir árið 1956, þ. e. a. s. söluskatturinn. Um hann hefur aðeins verið borið fram frv. hér á þingi, var lagt fram í upphafi þings, og þessu frv. hefur verið vísað til 2. umr. og n. Það hafa verið bornar fram við það brtt., en síðan hefur ekkert af þessu frv. heyrzt. Ef á að fara að samþ. þennan tekjulið hér við 2. umr., án þess að hann eigi nokkra stoð í lögum og ekkert sé raunverulega vitað eða hægt að vita um það, hvernig honum reiðir af hér í þinginu, þá vil ég algerlega mótmæla þeirri málsmeðferð. Að svo mæltu mun ég gera nokkra grein fyrir þeim brtt., sem við þm. Þjóðvfl. flytjum hér á þskj. 185. Ég vil þá byrja með að minna á þá staðreynd, að allmörg undanfarin ár hafa tekjuáætlanir á fjárl. reynzt mjög verulega rangar. Þessar tekjuáætlanir hafa reynzt þannig á árunum 1951–54 sem ég skal nú greina frá: Árið 1951 voru tekjur ríkissjóðs á fjárl. áætlaðar 297 millj., en urðu samkvæmt ríkisreikningi þess árs 413 millj., eða umframtekjur 116 millj. kr. Árið 1952 voru tekjurnar áætlaðar 376 millj. kr., en urðu samkvæmt ríkisreikningi 420 millj. kr., eða fóru 44 millj. kr. fram úr áætlun. Árið 1953 voru tekjur ríkissjóðs áætlaðar á fjárl. 418 millj., en urðu 510 millj., eða fóru 92 millj. kr. fram úr áætlun. Árið 1954 voru tekjurnar á fjárl. áætlaðar 443 millj. kr., urðu 551 millj. kr., eða fóru 108 millj. kr. fram úr áætlun. Á þessum fjórum árum fóru ríkistekjurnar því samtals fram úr áætlun um 360 millj. kr. Af því, sem ráðið verður af fjárhagsafkomunni 1954 og því bráðabirgðayfirliti, sem nú liggur fyrir um ríkistekjurnar til októberloka 1955, má gera ráð fyrir, að ríkistekjurnar fari fram úr áætlun á árinn 1955 um allt að 140 millj. kr. Á fimm árum færu því ríkistekjurnar fram úr áætlun um 500 millj. kr. samtals. Þessari gífurlegu upphæð hafa ríkisstj. þessara ára að verulegu leyti ráðstafað heimildarlaust og þannig framið mjög stórfellt lagabrot, vegna þess að fjárl. eru afgr. í lagaformi og ríkisstj. hefur að sjálfsögðu enga heimild til að ráðstafa tekjum ríkisins, almannasjóði, án heimildar frá Alþ. Þetta er komið upp í þann vana hjá hæstv. ríkisstj., að hún er farin að telja þetta sjálfsagðan hlut, og hæstv. fjmrh. gerði ráð fyrir því í ræðu sinni áðan, að þetta væri algerlega óhjákvæmilegt, og áætlaði lauslega, að á næsta ári yrði ríkisstj. að hafa 50–60 millj. kr. óráðstafaðar tekjur af hálfu Alþingis, sem hún gæti ráðstafað að eigin vild í umframgreiðslur og ýmislegt annað. Þessari aðferð verður að sjálfsögðu aldrei nógsamlega mótmælt. Við þm. Þjóðvfl. höfum á þeim þingum, sem við höfum átt sæti, sífellt reynt að fá tekjuáætlun fjári. færða í rétt horf eða eins rétt horf og tök voru á að gera sér grein fyrir. Þó höfum við alltaf hagað okkar till. á þann veg, að það væri öruggt, að ekki væri um of háar áætlanir að ræða, og tekið það fram við umr. um þessi mál, að okkur væri ljóst, að við hefðum áætlað tekjurnar mjög varlega og gerðum það í því skyni, að það væri ekki hægt að andmæla þeim eða greiða atkv. gegn þeim á þeim forsendum, að þær væru vísvitandi of hátt áætlaðar, enda hefur enginn orðið til þess, að því er ég man, að halda því fram, að okkar áætlanir í þessu efni væru vísvitandi rangar. Hins vegar hefur, eins og öllum er ljóst, aldrei tekizt að fá þessar till. samþ. Á þinginu 1953 bárum við þm. Þjóðvfl. fram till. um að hækka tekjuáætlun ríkissjóðs um samtals 37 millj. kr. Tekjurnar voru það ár áætlaðar, eins og ég las áðan, 443 millj. Við lögðum til, að þessi áætlun yrði hækkuð um 37 millj. eða í 480 millj., en þetta felldu stjórnarflokkarnir. Hv. 2. þm. Eyf. (MJ) sagði við umr. um þessar till. okkar þjóðvarnarmanna, „að þær væru vægast sagt mjög hæpnar, og hefðu enda naumast verið fram settar, ef þessir hv. þm. hefðu búizt við, að þær yrðu samþ., eða a. m. k. ef þeir hefðu átt að bera ábyrgð á fjármálastjórninni næsta ár“. Síðan bætti hv. 2. þm. Eyf. við: „Þá eru líkur til, að það hefði nokkuð kveðið við annan tón varðandi þessa áætlun, og það verður auðvitað að meta áætlunina hjá þessum hv. þm. með hliðsjón af því, að hún er fyrst og fremst sett upp til þess að sýnast og til þess að geta með einhverju móti rökstutt stórfelldar útgjaldahækkanir, sem þessir hv. þm. leggja til að samþ. verði í sambandi við afgreiðslu fjárlaga.“ Þessar voru þá röksemdirnar gegn þessum till. okkar á því þingi. En nú hafa verkin talað í þessu efni. Tekjurnar á árinu 1954 urðu ekki 480 millj., eins og við lögðum til að þær yrðu áætlaðar, heldur 551 millj., þ. e. a. s. 71 millj. kr. hærri en við fórum fram á að áætla þær. Þessar staðreyndir sýna náttúrlega ljóslega, hve hæpinn allur málflutningur stjórnarliðsins um fjárlagafrv. er og um fjárlagaafgreiðsluna hér á Alþ., og hversu fráleitt það er að byggja nokkuð á þeim málflutningi. Nú gerum við enn þá tilraun til að fá tekjuáætlun fjárl. leiðrétta að nokkru leyti. Okkur er það enn ljóst eins og fyrr, að við förum mjög varlega í sakirnar og spennum bogann ekki of hátt, enda sjáum við ekki ástæðu til að gera það, á meðan verið er að fá fram fyrstu tilraun til leiðréttingar á þessum málum. Hitt er svo annað mál, að ef það hefði tekizt einu sinni að sannfæra þingheim um, að það væri ekki rétt og ekki skynsamlegt að áætla tekjuhlið fjárl. ranga um allt að ¼ hluta árlega, þá væri vitanlega meiri ástæða til þess á eftir að fara nákvæmar í sakirnar og reyna að fá eins rétta áætlun og nokkur tök væru á. Á þskj. 185 berum við fram nokkrar brtt. um hækkun á tekjuliðum fjárlagafrv. Það er naumast ástæða til að fara að rökstyðja hverja till. fyrir sig. Þessar till. eru allar í fullu samræmi við það, sem reynzt hefur undanfarin ár, og sérstaklega með hliðsjón af tekjum ríkissjóðs til októberloka 1955. Ég vil þó aðeins taka það fram, að á sumum liðum höfum við farið varlegar í sakirnar en ástæða væri til, miðað við ríkistekjurnar 1955. T. d. er sýnilegt, að verðtollur muni verða nokkuð yfir 170 millj. á þessu ári. Við viljum hins vegar taka tillit til þeirrar röksemdafærslu, að það verði minna flutt inn af bílum á næsta ári en verið hefur núna og því sé ástæða til þess að áætla verðtollinn eitthvað lægri nú en verður á þessu ári, og leggjum því til, að hann verði áætlaður 165 millj., en það mun vera allt að 10 millj. lægri upphæð en hann verður í ár. Sama er að segja um vörumagnstoll, sem er 1. brtt. okkar. Við leggjum til, að hann verði áætlaður á árinu 1956 aðeins 30 millj. Hann er í októberlok orðinn 23.4 millj. kr., og þá eru eftir tveir mestu innflutningsmánuðir ársins. Samkvæmt venju og langri reynslu mun væntanlega enginn mæla því í gegn. Það er því sýnilegt, að hér er mjög hóflega í sakirnar farið. Innflutningsgjald af benzíni leggjum við til að verði hækkað úr 10 millj., eins og gert er ráð fyrir í fjárl., og í 13 millj. Þetta innflutningsgjald er nú orðið í októberlok nær 11 millj. Vitanlegt er, að vegna hins mikla bílainnflutnings í ár verður benzínþörfin á næsta ári mun meiri en verið hefur þetta ár, og því hlýtur þessi liður að hækka. Sennilegt er, að innflutningsgjald af benzíni verði á næsta ári um 15 millj., en við leggjum hins vegar til, að liðurinn verði áætlaður 13 millj. Þar að auki leggjum við til, að aukatekjur og stimpilgjald hækki og leyfisgjöld hækki nokkuð, að sumu leyti þó ekki eins mikið og verið hefur á þessu ári, t. d. leyfisgjöldin, sem við leggjum til að verði áætluð 7.5 millj., en þau eru nú orðin í októberlok 10.3 millj. Þetta er aðeins dæmi upp á það, hvað vægt er í sakirnar farið hjá okkur, enda er þetta aðeins tilraun, eins og ég sagði áðan, til þess að fá fyrstu leiðréttingu á tekjuhlið fjárl., sem á undanförnum árum hefur verið þinginu til stórkostlegs vansa, svo að ekki sé meira sagt. Þá höfum við í 6. brtt. okkar tekið upp áætlun fyrir söluskattinn. Að sjálfsögðu munum við taka þessa brtt. aftur til 3. umr., því að ég álít ekki, að það sé unnt að greiða atkv. um þennan lið í fjárl., fyrr en lögin um dýrtíðarráðstafanir hafa verið samþ. hér á Alþ., en þau eiga nú eftir fimm umræður. Þessar hækkanir á tekjuhlið fjárl., sem við leggjum til að gerðar verði, nema samtals 47.2 millj. Ríkistekjurnar á árinu 1955 eru orðnar 31. okt. 67 millj. kr. meiri en á sama tíma 1954, en 1954 urðu tekjur ríkissjóðs alls 551 millj. kr., eins og ríkisreikningurinn fyrir það ár ber með sér. Þó að tekjur tveggja síðustu mánaða ársins 1955 yrðu ekkert meiri en tekjur sömu mánaða ársins 1954, yrðu ríkistekjurnar í ár þrátt fyrir það 617 millj. kr. Nú er þó vitað, að ríkistekjurnar munu á tveimur síðustu mánuðum ársins 1955, þ. e. a. s. yfirstandandi árs, verða verulega hærri en tvo síðustu mánuði ársins 1954. Ég vil aðeins benda á örfáa tekjuliði. Af tekjuskatti og tekjuskattsviðauka hafa í októberlok aðeins verið innheimtar 28.7 millj. Þessir skattar voru áætlaðir 62.8 millj. og urðu 1954 69 millj. Þarna mun því óhætt að gera ráð fyrir að séu a. m. k. 40 millj. ókomnar inn á þessu ári. Sama er að segja um tolla. Það munu verða um 50 millj., sem koma inn á tveimur síðustu mánuðunum. Af söluskatti er óinnheimt mikið til fyrir hálft árið 1955, söluskatturinn er, eins og menn vita, innheimtur eftir á ársfjórðungslega, og það er því mikil upphæð þar óinnheimt, sennilega um 40 millj. kr. Tekjur af ríkisstofnunum, þ. e. a. s. aðallega af áfengisverzlun og tóbakseinkasölu, eru sérstaklega miklar síðustu mánuði ársins, og mun ekki of í lagt, að þar séu eftir að koma inn 30–40 millj. Ýmsar tekjur aðrar, ef maður tekur mánaðargreiðslurnar í október og áætlar, að inn komi jafnmikið í hvorum mánuði, nóvember og desember, þá er þar um að ræða um 20 millj., sem munu koma í ríkissjóð á þessu ári. Þarna eru þá óinnheimtar tekjur um 180–190 millj. kr., og yrðu þá ríkistekjurnar alls á árinu 1955 um 640–650 millj. kr. Með þeirri hækkun, sem við leggjum til að gerð verði á ríkistekjunum, yrði tekjuhlið fjárl. samkv. fjárlagafrv. að viðbættum okkar hækkunum á tekjuáætlunum aðeins 626.7 millj. kr., eða allmiklu lægri en sýnilegt er að ríkistekjurnar verða á árinu 1955. Þá vil ég einnig geta þess, að við flytjum á þskj. 185 nokkrar till. til sparnaðar. Hins vegar vil ég taka undir það, sem hér hefur komið fram hjá mörgum ræðumönnum, að verulegar till. í því efni er naumast unnt að gera nema fyrir flokka, sem hafa stjórnartaumana í sínum höndum og eru þessum málum þaulkunnugir, hafa um þessa hluti allar upplýsingar og hafa aðstöðu og möguleika til þess að breyta ýmiss konar löggjöf hér á Alþ., sem þarf að breyta til að framkvæma verulegan sparnað. Við höfum að þessu sinni aðeins tekið upp örfáar till. í þessu efni. 11., 12. og 13. brtt. okkar fjalla um að fella niður sendiráð í Stokkhólmi, París og Osló og hafa aðeins eitt sendiráð á Norðurlöndum, en leggjum þá jafnframt til, að kostnaður við það sendiráð hækki nokkuð, þ. e. a. s., það verði veitt lítið eitt aukin fjárveiting til sendiráðsins í Kaupmannahöfn, sem yrði náttúrlega óhjákvæmilegt, ef sendiherrann í Kaupmannahöfn ætti að taka að sér það starf, sem sendiherrar í Stokkhólmi og Osló hafa haft með höndum að undanförnu. Mætti gera ráð fyrir, að það þyrfti að bæta við þar 1–2 starfsmönnum. Höfum við gert ráð fyrir því í þessari áætlun. Þá leggjum við til, að kostnaður við þátttöku í alþjóðaráðstefnum á vegum utanrrn. lækki úr 600 þús. niður í 450 þús. Þykir okkur yfrið nóg fyrir utanrrn. að hafa þessa upphæð til ráðstöfunar, þar sem þar að auki er áætluð á fjárl. um ½ millj. í kostnað við samninganefndir, þ. e. a. s. nefndir, sem við sendum utan til að gera verzlunarsamninga. Þá leggjum við enn til, að kostnaður við alþjóðaráðstefnur á vegum annarra en utanrrn. lækki úr 300 þús. niður í 250 þús. Þetta er lítilfjörleg till., ég játa það. Hún er aðeins gerð til að sýna fram á, að með góðum vilja mætti spara hvarvetna, og ef á hverjum lið væri reynt að spara eins og tök væru á, þá mundi safnast, þegar það kæmi saman. En eins og ég gat um áðan, hefur flokkur, sem ekki á aðgang að upplýsingum um ríkisbúskapinn, mjög takmarkaða möguleika á að gera raunhæfar till. í sparnaðarátt. Til þess þarf upplýsingar, sem ríkisstj. ein hefur aðgang að, og meirihlutaaðstöðu ríkisstj. á Alþ. til þess að lagfæra ýmsa þá löggjöf, sem hér að lýtur. Þessar till., sem við flytjum hér til sparnaðar, nema samtals 1.6 millj. kr. Þá nema þær till., sem við gerum til leiðréttingar á tekjuhlið fjárlagafrv., þ. e. a. s. til hækkana á tekjuliðum og til sparnaðar á öðrum liðum, samtals um 48.9 millj. króna. Þá berum við fram á þessu sama þskj. þrjár till. til útgjalda, aðeins þrjár till. til útgjalda. Þessar þrjár till. nema samtals 48.8 millj. kr. eða lítið eitt lægri upphæð en leiðréttingin á tekjuhliðinni. Þessar þrjár till. eru í fyrsta lagi, að inn verði tekinn nýr liður og óhjákvæmilegur, sem enn þá hefur ekki sézt frá hæstv. ríkisstj., þ. e. a. s., að það verði áætluð útgjöld vegna þeirra nýju launalaga, sem við vorum að samþ. hér við 2. umr. í dag, samtals 22 millj. kr. Þessi tala er að sjálfsögðu áætluð, en hún er sú áætlun, er mér tjáð, sem hv. fjvn. hefur í höndum um þennan lið. Ég skal geta þess, að mér hefur verið tjáð, að þessi áætlun gæti reynzt e. t. v. 2 millj. kr. hærri en hér er lagt til að verði áætlað, en þess ber að gæta, að þessar áætlanir eru enn þá mjög ónákvæmar og mjög lauslegar og sennilega frekar of háar en of lágar. Þá 1eggjum við til, að tekinn verði nýr liður inn á 19. gr. fjárl. vegna atvinnuleysistryggingasjóðs, 8 millj. kr., en þetta er til þess að fullnægja loforði, sem hæstv. núverandi ríkisstj. gaf á síðasta vori í verkföllunum um að stofna þennan sjóð og leggja honum ákveðið framlag á ári. Þá lofaði hún líka, bæði hér á Alþ. og í umr. um samningana í verkföllunum, að leggja fram löggjöf um þennan sjóð. Þetta loforð hefur ekki verið efnt enn þá, og skal ég engu um það spá, hvort á að efna það eða efna ekki. Einhver dráttur virðist þó vera þarna á og eitthvað illa ganga með fæðingu á þessu frv. Hins vegar lítum við svo á, að þar sem þetta er gefið loforð, þá verði að standa við það og gera einhverjar ráðstafanir í fjárl. til þess að inna þessa greiðslu af hendi. Þessi upphæð mun verða á ári 14 millj. kr. En hjá hv. fjvn. hef ég fengið þær upplýsingar, að inn á þessi fjárl. væri nægilegt að taka 8 millj. í þessu skyni, þar sem 6 millj. hefðu þegar verið lagðar til hliðar af tekjuafgangi ársins 1954. Síðasti liður í brtt. okkar er svo sá, að við leggjum til, að á 20. gr. verði tekinn upp nýr liður til uppbyggingar atvinnulífsins samkvæmt löggjöf, er Alþ. setur um þau mál, 18.8 millj. Það er að sjálfsögðu öllum ljóst, að eitt þjóðfélag getur ekki haldið fjárhagslegu sjálfstæði né sæmilegum lífskjörum til langframa, nema það leggi sig í framkróka um og geri allt, sem unnt er, til að efla nýja atvinnuvegi og bæta við þá, sem fyrir eru. Það er einnig augljóst mál, að ríkistekjur geta ekki orðið öruggar í því þjóðfélagi, sem ekki gerir stór átök í því að auka atvinnulíf sitt og þar með breikka skattgrundvöll eða tekjugrundvöll ríkissjóðs. Hér á landi hefur þessi hlið í starfsemi ríkisins verið mjög vanrækt á undanförnum árum. Það hefur verið lítið gert að því að athuga möguleika á að færa út atvinnulíf okkar Íslendinga. Það getur vel verið, að einhverjir móðgist af því, að ég segi þetta, með tilliti til þess, að síðasta þing kaus nefnd til að rannsaka nýjar atvinnugreinar. Sú nefnd hefur nú starfað af miklum dugnaði væntanlega í um það bil eitt ár, og það mætti segja mér, að þeir, sem í þessari n. sitja, hefðu miklar frægðarsögur að segja og jafnvel ástæðu til að segja, að ummæli mín væru allsendis ómakleg, þegar ég held því fram, að ríkið hafi lítið sinnt þessu hlutverki. Sé svo, þá skal ég taka þessi ummæli mín aftur. Geti þessi stóra, mikla nefnd sagt einhver tíðindi hér um afrek sín á þessu sviði, þá skal ég biðjast afsökunar á því að hafa haldið því fram, að ríkisvaldið hafi vanrækt þennan þátt í starfsemi heilbrigðs þjóðfélags. Brtt. þær, sem við flytjum hér á þskj. 185, bera því ljóslega með sér, að þó að þær væru samþ., breytist tekjuafgangur og greiðsluafgangur fjárl. ekki annað en það, að hann batnar um 100 þús. kr. Ég vænti þess, að hv. talsmenn ríkisstj. fari ekki út á þá braut að reyna að mótmæla þessum till. okkar um leiðréttingar á tekjustofnum ríkissjóðs með því, að þær séu óraunhæfar, því að það er allt of leiðinlegt fyrir þá að láta ásannast ár eftir ár, að þessi ummæli þeirra hafi ekki við neitt að styðjast. Ég skil ekki, að þessir hv. þm. hafi ánægju af því sjálfir að standa hér uppi eins og glópar þing eftir þing og halda fram hlutum, sem þeir sjálfir vita og allir landsmenn vita að eru ekki réttir. Ég skal játa það, að ef till. okkar um hækkanir á tekjuliðunum yrðu samþ., þá mundi það að sjálfsögðu binda hendur ríkisstj. meira en verið hefur. Ég trúi því ekki, ef þessar till. yrðu samþ., að þá mundi sú ríkisstj., sem situr árið 1956, hafa 100 millj. kr. umframtekjur til að ráðslaga með að eigin geðþótta. En ég sé ekki, að það sé neitt illt skeð, þó að það yrði breyting á þessum hlutum. Ég sé ekki annað en að með því móti yrði ríkisstj. aðeins forðað frá einhverjum hluta af þeim lögbrotum, sem framin hafa verið á undanförnum árum að því er snertir þessi mál. Ég held því, að hæstv. núverandi ríkisstj. ætti að fagna þessu. Sérstaklega ættu hv. talsmenn Sjálfstfl. að fagna því, að hér yrði nú svolítið naumar skorið við nögl en á undanförnum árum með tilliti til þeirra miklu umr. um vinstri stjórn, sem verið hafa að undanförnu, og með hliðsjón af þeim líkum, sem á því eru, að slíka stjórn takist að mynda og að hún hafi með framkvæmd fjárlaganna að gera á árinu 1956. Ég skil illa, að hv. þm. Sjálfstfl. langi beinlínis til þess, að sú ríkisstj. hafi jafnmikið af lausu fé til að ráðslaga með og þær ríkisstj., sem Sjálfstfl. hefur átt þátt í og aðild að. Nú skal ég loks taka það fram, að mér er ljóst, að ýmsar útgjaldahækkanir á stjórnarliðið eftir að bera hér fram og koma með inn í þetta fjárlagafrv., þ. á m. þær 29 millj. kr., sem fjvn. hefur lagt til að útgjöld ríkissjóðs hækki um. Mér er einnig ljóst, að við þessa upphæð bætist eitt og annað. En það er okkar till., þm. Þjóðvfl., að þessari upphæð verði mætt með hluta af tekjuafgangi ársins 1955. Eins og ég sagði áðan, er allt útlit fyrir, að tekjur ársins 1955 fari um 140 millj. kr. fram úr áætlun. Mér er það vitanlega ljóst, að hæstv. núverandi ríkisstj. er þegar búin að eyða miklu af þessari upphæð. Ég hef þó engar tölur um það, hvað mikið það er, en trúi varla, að það geti veríð meira en um 70 millj. kr. Eftir af tekjuafgangi ársins ættu þá að vera í dag, miðað við áramót, um 60–70 millj. kr. Það er okkar till., að þessar umframtekjur verði fluttar fram á árið 1956 og notaðar til að mæta þeim útgjöldum, sem væntanlega bætast við fjárlagafrv., frá því að það var lagt fyrir. Við teljum þó ekki ástæðu til né eðlilegt að flytja um þetta skriflega till. nú, heldur teljum við eðlilegast og réttast að öllu leyti að bíða og sjá til, hvernig þessi tekjuafgangur verður, og gera síðan till. um ráðstafanir á honum, þegar hann liggur endanlega og uppgerður fyrir. Þess mætti að sjálfsögðu geta í fjárlögum, ef ástæða þætti til, að það væri von á þessum tekjum til að mæta útgjöldum fjárlagafrv. árið 1956, en það hefur vafalaust annað eins skeð, þó að það yrði ekki gert. Með þessu móti er þá sýnilegt, að það þarf ekki að leggja á nýja skatta til þess að greiða þær hækkanir, sem stafa af hinum nýju launalögum og vegna atvinnuleysistryggingasjóðsins og ýmissa annarra hluta, sem eru smærri í sér. Það eitt, sem þarf að gera, er að afnema það, að hæstv. ríkisstj. hafi 100 millj. kr. á ári til þess að ráðstafa að eigin geðþótta í algeru heimildarleysi frá Alþ. Það á að binda þennan hluta af fjárlögunum við þessar útborganir, og þá sé ég ekki betur en að það náist jöfnuður á fjárlögunum á þessu ári. Loks vildi ég svo spyrjast fyrir um það, hverju það sæti, að lögin um söluskattinn fyrir árið 1956 hafa ekki verið samþykkt hér eða afgreidd á Alþ., hverju það sæti, að þau hafa ekki verið tekin til 2. umr. Er það af því, að nú sé í undirbúningi að hækka þennan skatt verulega? Er það af því, að ríkisstj. sé að bíða eftir því að sjá, hvernig fjárlagafrv. komi út, að geta áætlað tekjurnar, sem hún hefur umfram fjárlög og hvergi koma í ljós, nógu ríflega handa sér til að eyða á næsta ári og ætlað sér jafnóbundnar hendur á árinu 1956 og hefur verið að undanförnu, en hækka söluskattinn, þennan óvinsælasta og ranglátasta skatt, sem nokkurn tíma hefur verið fundinn upp í þessu þjóðfélagi? Ég vænti þess, að forsvarsmenn ríkisstj. telji ekki eftir sér að gefa svör við þessum spurningum nú, enda þýðir ekki fyrir þá að fara undan í flæmingi. Þeir geta ekki dregið svo lengi að afgreiða þetta mál.



Herra forseti. Mér finnst það ekki spá góðu um góða afgreiðslu á þeim till., sem fram koma frá einstökum þm., að það er svo komið, að 2. umr. fjárlaganna er raunverulega orðin hreinasti hégómi. Ég man eftir, að á fyrstu árunum, sem ég átti sæti hér á Alþ., var það venjulega svo, að flestallir þm. komu með till. í sambandi við 2. umr. fjárlaganna, og þær umr. stóðu venjulega frekar tvo daga en einn, og fóru þá dagarnir alveg í það. Þó nokkuð fékkst þá samþykkt venjulega af till., sem einstakir þm. komu með, eða voru teknar til athugunar af fjvn. og teknar upp í annarri mynd við 3. umr. Nú er hins vegar svo komið á síðustu árum, að yfirleitt er hver einasta till. frá öllum þm., ekki aðeins stjórnarandstöðunnar, heldur stjórnarþm. líka, drepin, og það er alveg sama orðið, hve mikið þm. almennt kunna að vera orðnir með einhverjum till., sem fluttar eru fram, það er eins og það sé orðið svo fastákveðið, svo harðvítuglega handjárnað, að það sé bókstaflega ekki hægt að komast að með neina sannfæringu í sambandi við slíka afgreiðslu. Mér þykir þetta mjög leitt, og ég sé, að það er að hafa þau áhrif, að það eru yfirleitt flestir þm. að gefast upp við að koma fram með nokkrar till. Ég hef hér hins vegar leyft mér að bera fram nokkrar till. Ég bar fram nokkrar till. í fyrra, sem ég álit að hefði verið rétt að samþ. þá, og ég hef leyft mér að bera fram nokkrar till., sem fara dálítið í sömu átt, og ætla enn þá að freista þess, hvort hægt er að hafa einhver áhrif á menn, fá þá til að hugsa um, hvað nauðsynlegt kunni að vera. Á þskj. 187 á ég þess vegna nokkrar till., sem ég nú mun taka í röð og reyna að gera grein fyrir. Það er fyrst till., sem er merkt V. Það er till. viðvíkjandi háskólanum, að þar komi inn nýr liður, til háskólaráðs til þess í samráði við rannsóknaráð ríkisins að veita stúdentum, er nema vilja hvers konar efnafræði, sérstaka styrki, svo að þjóðfélagið hafi síðar meir næga sérfræðinga á því sviði, 200 þús. kr. Nú vil ég taka það fram viðvíkjandi efnafræðinni, sem er sú vísindagrein, sem er í langsamlega mestum framförum núna, þar sem svo að segja opnast á hverju einasta ári ný svið, að efnafræðin er grein, sem við Íslendingar komum til með alveg sérstaklega að þurfa á að halda að hafa sérfræðinga í í framtíðinni. Það háttar svo með okkar atvinnumál, að auk hinna gömlu atvinnuvega þjóðarinnar, landbúnaðar og sjávarútvegs, verður í framtíðinni alveg sérstakur grundvöllur fyrir stóriðju hér á Íslandi í krafti okkar orku, og sú stóriðja, sem sérstaklega yrði grundvöllur fyrir hjá okkur, er hinn svokallaði „kemiski“ iðnaður, þar sem við þurfum ef til vill hverfandi lítið eða ódýrt hráefni, sem alls staðar er hægt að fá, en þar sem við þurfum hins vegar annars vegar orku og hins vegar. Það gengur töfrum næst, hvað nútímaefnafræðin getur gert. Og það, sem við þurfum að hafa í viðbót við okkar vatnsorku og okkar hita til þess að geta hagnýtt okkur þá möguleika, sem þarna opnast, er þekking. En það að afla sér þessarar þekkingar þýðir í fyrsta lagi, að einn maður verður, auk þess sem hann stundar efnafræði í sex, sjö eða átta ár við háskóla, helzt að reyna að koma sér að á eftir hjá einhverjum miklum fyrirtækjum erlendis, á efnarannsóknastofum og öðru slíku, til þess að komast inn í þá hluti, sem þarna eru að gerast. Enn fremur er vitanlegt, að hver maður, sem út í þetta fer, hefur ekki möguleika til þess að fá starfa hér á Íslandi hjá neinum einstökum atvinnurekanda. Það er enginn atvinnurekandi til, sem tekur svona menn í sína þjónustu. Ríkið er eini aðilinn, sem yfirleitt getur tekið þessa menn í sína þjónustu, og það er ekki vitað hins vegar, að ríkið hafi eiginlega neitt við þá að gera sem stendur, nema þessa fáu menn, sem eru í atvinnudeild háskólans sem starfsmenn. Þetta þýðir, að ef við ætlum að hugsa fyrir framtíðina í þessum efnum, verðum við nú þegar að tryggja, að háskólaráð og rannsóknaráð geti samið við sérstaka stúdenta um að leggja á sig að nema þetta, tryggt þá fyrir fram svo að segja, þannig að þeir geti verið öruggir um, að þeir seinna meir hafi sérstakan forgang um þessi efni, jafnvel lofa þeim fyrir fram stöðum hjá ríkinu. En allra fyrst yrði þó að tryggja, að þeir fengjust til þess að nema þetta. Við tökum eftir, hvernig menn hrannast nú í þau fög, þar sem menn búast við, að hægt sé að rífa upp einhverja atvinnu á eftir, en hins vegar hvernig þau fög, sem þjóðfélagið sem heild þarf á að halda og þarf að tryggja sér sérþekkingu í, eru vanrækt. Ég legg þess vegna til, að háskólaráð og rannsóknaráð fái þarna til umráða 200 þús. kr. til þess að tryggja þar með sérstaklega þá stúdenta, sem vildu fara í að nema ýmislegt í þessum efnum. Ég held, að þetta sé alveg nauðsynlegt fyrir framtíðina. Við erum lengur að skapa það mannval, sem við þurfum á að halda til þess að vita, hvað þurfi að gera á hinum ýmsu sviðum, heldur en við erum jafnvel að virkja þá fossa, sem við þurfum að fá orkuna úr. Þá legg ég til í öðru lagi, að til vísindarannsókna í íslenzkri sögu, bókmenntum og tungu svo og íslenzkri jarðfræði, samkv. ákvörðun háskólaráðs, er hafi hvað jarðfræðirannsóknir snertir samráð við rannsóknaráð ríkisins, sé varið 150 þús. kr. Ég lagði til í fyrra, að í þessu skyni væri varið 200 þús. kr., og voru teknar upp til almennra vísindarannsókna í fyrra eða almennrar vísindastarfsemi 50 þús. kr. Hér er hins vegar átt við, að háskólinn geti haft til ráðstöfunar nokkra fjárfúlgu til þess að geta látið hina og þessa sérfræðinga, vísindamenn og fræðimenn, rannsaka ákveðna hluti. Ég vil minna menn á einmitt í sambandi við þann mikla byltingatíma í öllum okkar þjóðháttum, sem yfir stendur, að það er með hverju árinu að hverfa úr minni manna dýrmæt þekking um sögulega atburði, sem ekki verður fest á pappír, nema því aðeins að það verði unnið að þessu, og ef hún á að verða áreiðanleg, þá af mönnum, sem kunna til vísindarannsókna á þessum sviðum. Þar að auki bíður svo meginið af öllum okkar handritum, sem við eigum hérna heima, meginið yfirleitt af okkar sögu, eftir vísindarannsóknum á þessu sviði, og þeir fáu menn, sem stunda vísindi hér heima og sjálfir eiga þar að auki að sjá um kennslu og annað slíkt, hafa ekki tíma til þess. Við þurfum að hafa hér starfandi vísindamenn, menn, sem eru vísindamenn m. a. sérstaklega í íslenzkri sögu, bókmenntum og tungu, vísindamenn líka á alþjóðlegan mælikvarða. Ég efast ekki um, að það er eftir að gera stóruppgötvanir í sambandi við íslenzka sögu og íslenzkar bókmenntir, sem verður gert, svo framarlega sem við aðeins leyfum þeim mönnum, sem hafa áhuga á því, að vinna að því. Og hver einasti háskóli í heimi hefur til ráðstöfunar stórar fjárfúlgur, hefur jafnvel milljónir króna til ráðstöfunar í því skyni, að ef áhugasamur fræðimaður kemur og vill taka sér fyrir hendur að rannsaka þennan og þennan hlut, þá geti hann farið í það. Ég vil minna menn á, að hér liggja bréf, ekki aðeins Jóns Sigurðssonar og annarra slíkra manna, heldur bréf í tonnatali frá og til íslenzkra stjórnmálamanna og skálda, sem enginn maður hefur litið í enn þá. Það er eftir slík rannsókn á þessu sviði, að það er svo að segja bara nasasjón, sem margir meira að segja af okkar fremstu mönnum hafa af þessum ritum. Það eru til af bréfasamböndum við okkar helztu menn, t. d. Jón Sigurðsson, enn þá bréf, sem aldrei hafa verið opnuð. Ég held þess vegna, að 150 þús. kr. á fjárlögum, sem eru yfir 600 millj. kr., séu það lítið fé fyrir þjóð, sem fyrst og fremst byggir tilveru sína og réttlætir tilveru sína á bókmenntum og á vísindum, að það sé sjálfsagt að veita það. Þá legg ég til, að styrkurinn til íslenzkra námsmanna erlendis sé hækkaður úr 875 þús. kr. upp í 1 millj. og 100 þús. kr. og að framlagið til námslána sé hækkað úr 400 þús. kr. í 500 þús. kr. Það hef ég svo oft áður rökstutt, að ég ætla ekki að fara ýtarlega út í þörfina á því, og ég veit, að fleiri munu vera mér sammála um það. Þá er ég með í IX. lið nokkrar till., sem ég ætla að reyna að gera grein fyrir. Það er í fyrsta lagi til Skákfélags Reykjavíkur til þess að leigja eða eignast fastan samastað, er sé skákheimili þeirra, er íþrótt þá iðka. Við erum áreiðanlega allir alþm. stoltir af því, hver afrek ýmsir okkar skákmanna hafa unnið, og okkur þykir vænt um, að í þessari íþrótt, þar sem reynir svo sérstaklega fyrst og fremst á heilann, skuli Íslendingar skara svo fram úr sem raun ber vitni um. En hvernig er aðbúnaðurinn hérna í Reykjavík fyrir þá menn, sem vilja leggja sig eftir þessari skákíþrótt? Öll íþróttaheimili hérna í Reykjavík eiga sér heimili, þau fá félagsheimilastyrk og annað slíkt til þess að koma þeim upp, og þau eru mjög myndarleg, og þeir eru mjög duglegir við að koma þessu upp. Skákfélagið er á sífelldum hrakhólum. Þegar miklar skákkeppnir eru hér, þá er ýmist verið niðri á Þórscafé, í skátaheimilinu eða einhvers staðar og einhvers staðar, þar sem þeir fá að hola sér niður. Það er ekki til svo mikið sem einn samastaður, þar sem þessir skákmenn, sem vekja alþjóðlega eftirtekt á Íslandi, geti iðkað sínar íþróttir, þar sem þeir geti komið saman og háð sín mót í umhverfi, sem hæfir þessari íþrótt. Í öðru lagi er æskan hér í Reykjavík, sá hluti hennar, sem vill stunda þessa íþrótt, á hrakhólum. Ef menn ekki geta heima hjá sér haft þannig aðstæður og þannig næði, þá hafa þeir það ekki annars staðar. Það er svo, að ef menn vilja fara á „bara“, ef menn vilja fara á bíó, þá eru til fallega útbúin hús, sem menn græða jafnvel stórfé á, en skákíþróttin er látin vera á hrakhólum. Mér finnst, að við ættum að tryggja, að Skákfélagið gæti komið sér upp veglegum samastað og þá til þess að byrja með ef til vill leigt slíkt, en það þyrfti að eignast það seinna meir. Og ég vildi bera þetta fram til þess a. m. k. að minna á, að þetta ber okkur að gera. Þá legg ég þarna til í öðru lagi, að tveim færeyskum stúdentum sé boðin ókeypis dvöl við Háskóla Íslands til þess að nema íslenzk fræði og kostað til þess 80 þús. kr. Það er nokkrum útlendum stúdentum gert mögulegt að stunda nám hér á Íslandi. Færeyingar eru ein norrænu þjóðanna, en sú norræna þjóðin, sem sjaldnast er viðurkennd sem þjóð. Hjá okkur ætti þó sérstaklega blóðið að renna til skyldunnar að veita þeim slíka viðurkenningu. Færeysk tunga er skyldust tungu okkar af öllum tungum, og það er eina tungan, þar sem við Íslendingar getum talað okkar íslenzku og Færeyingar sína færeysku og við skilið hverjir aðra. Ég álít, að við eigum að gera Færeyingum alveg sérstaklega mögulegt að nema fræði okkar Íslendinga, okkar bókmenntir, okkar sögu og okkar mál, og þess vegna eigum við að bjóða tveim færeyskum stúdentum að geta dvalizt hér ókeypis við Háskóla Íslands. Það er eiginlega hálfeitt til þess að vita, að þau einu verulegu skipti, sem við höfum við Færeyinga, eru að biðja þá um að reka togarana okkar, þegar Íslendingar fást ekki á togarana. En við þingmenn höfum ekki svo mikið sem farið í heimsókn til þessa nágrannalands okkar, þó að ferðirnar til annarra Norðurlanda séu tíðar. Við höfum máske á ýmsan hátt reynt að láta í ljós samúð með þeirra frelsisbaráttu, en ég held, að með þeirra menningarbaráttu eigum við að láta okkar samúð í ljós og okkar vilja til þess að tengja betur saman færeyska og íslenzka menningu, og þetta ætti að vera ofur lítið framlag til þess. Þá legg ég til í 3. og 4. till. í IX. lið, að fé sé veitt til þess að mikrofilma handrit í landsbókasafninu og þjóðskjalasafninu, 50 þús. kr. til annars og 80 þús. kr. til hins. Ég kom með þessar till. í fyrra, þá var að vísu till. líka um að mikrofilma handrit erlendis, og ég endurtek það hér aftur, þó að ég hins vegar viti mér til ánægju, að það hafa þegar verið gerðar af hæstv. menntmrh. nokkrar ráðstafanir til þess, að byrjað sé á slíku. En þetta þarf að gera í stærri stíl, og þess vegna vildi ég leyfa mér að minna á þessar till. með því að koma nú fram með þetta á ný, þó að þær hafi verið felldar í fyrra. Þá kem ég fram með eina till. undir IX. tölulið 5. Það er þjóðminjasafnið, til hljómplötusafns og upptöku á stálþráð, hljómband eða annað varanlegt efni á ýmiss konar alþýðlegum fróðleik, frásagnarhætti og kveðskap, 75 þús. kr. Ég held, að ég verði að leyfa mér að fara nokkrum orðum um, hvað fyrir mér vakir með þessu. Ég held, að það væri ákaflega æskilegt, að þm. gerðu sér það ljóst, að á þessum okkar tímum eru að eyðileggjast og er verið að eyðileggja meira af gömlum minjum en gert hefur verið nokkurn tíma fyrr í sögu Íslands, að allra versta niðurlægingartímabilinu undanteknu. Ég er hræddur um, að þm. geri sér þetta ekki almennt ljóst, að á þessari öld er unnið harðvítugar að slíkri eyðileggingu en nokkru sinni fyrr, og það þó að við hefðum alla möguleika til þess að varðveita þessa hluti. Í fyrsta lagi er unnið að þessari eyðileggingu með þeim stórkostlegu breytingum, sem eru að verða á okkar þjóðháttum öllum. Það þýðir, að hlutir, sem hafa geymzt vegna fátæktarinnar, vegna einangrunarinnar, vegna gamaldags þjóðhátta, komast fyrst í þá hættu núna að eyðileggjast og að við horfum nú upp á þá eyðileggjast. Í öðru lagi: Gömul hús, sem eru búin að standa langa lengi eða hafa verið endurreist í sama stílnum og þau voru, fara forgörðum núna, af því að við höfum efni á að byggja öðruvísi og við skeytum ekki um þetta. Í þriðja lagi: Við höfum svo stórfelld tæki til þess að vinna með núna, og okkur munar ekkert um að eyðileggja hluti, sem menn áður lögðu ekki í að eyðileggja. Okkur munar ekkert um núna að skófla með jarðýtu klausturrústum í burtu, sem eru búnar að standa nokkur hundruð ára, - og það er gert. Við sjáum núna gamla kotbæi, sem hafa verið endurreistir í sama stíl og þeir höfðu öldum saman, eyðilagða og rifna. Þó að við gerum tilraun til þess að viðhalda 2–3 gömlum höfðingjasetrum, þá verður það svo eftir 50–100 ár, að það verður ómögulegt að hugsa sér fyrir okkar afkomendur, hvernig íslenzkir kotbændur lifðu öld fram af öld, vegna þess að þeir hafa það hvergi nokkurs staðar fyrir sér, hvernig kotin voru, og myndirnar segja ekki allt í þessum efnum. Meira að segja má líta á gömul höfðingjasetur. Menn þyrftu ekki annað en að fara út í Viðey og athuga, hvernig er með Viðeyjarstofuna. Áður er búið að eyðileggja Laugarnesstofuna og annað slíkt, búið að eyðileggja Batteríið og annað slíkt. Hús Skúla Magnússonar er að fara sömu leiðina. Þessir hlutir eru í einkaeign, og það virðist enginn hafa áhuga fyrir því að laga þessa hluti yfirleitt. Líf mannanna, sem bjuggu í kotunum, er að hverfa sjónum manna. Æskan, sem nú vex upp, t. d. hér í Reykjavík, á erfitt með að gera sér í hugarlund, hvernig afar hennar lifðu, og það, hvernig forfeður hennar lifðu, kemur hún ekki til með að geta gert sér almennilega í hugarlund, því að hún kemur varla til með að trúa bókunum, sem um það eru skrifaðar. Við höfum enn þá ýmsa möguleika til þess að varðveita þetta, og ég kom fram í fyrra með nokkrar till. í þessu efni. Þær voru allar saman drepnar. Ég hef ekki reynt að endurtaka þær núna, en ég hef leyft mér að koma með eina till. aftur af þeim, sem ég kom með þá, og það er um að reyna að varðveita ofur lítið af þeirri lifandi menningu, af þeirri menningu orðsins, sem hefur átt sér stað hér á Íslandi og haldið okkur lifandi sem þjóð. Við vitum, að hér hafa verið sagðar sögur, hér hafa verið kveðin kvæði, hér hafa verið kveðnar rímur, og það eru enn þá lifandi menn, sem með sínum frásagnarhætti eru alveg sérstakir í veröldinni, ekki vegna þess, að þeir séu neitt frábrugðnir því, sem verið hafði hér á Íslandi á undanförnum öldum, heldur vegna þess, að þeir eru enn þá eins og þeir voru hér á undanförnum öldum. Það eru fræðimenn, sem deila um það í dag, hvort Íslendingasögurnar hafa getað lifað á vörum manna í tvö eða þrjú hundruð ár, og menn eru að rífast um þetta. Það eru staðreyndir, sem ég líka greindi frá í fyrra, að kvæði eins og Illonskviðan og Odysseifskviðan voru fyrir um 80 árum lesnar upp af manni, sem hvorki kunni að lesa né skrifa, og tvöfalt lengri þjóðkvæði en þær eru til samans kunnu menn suður í Serbíu utan að. Í sumum sovétlýðveldunum eru sagnamenn og fræðimenn, sem hafa kunnað hetjuljóð, sem hafa gengið mann fram af manni öldum saman. Það er verið að taka þetta á stálþráð núna. Sovétstjórnin hefur áhuga fyrir því. Suður í Írlandi eru slíkir sagnaþulir til enn þá, það er verið að taka upp á stálþráð hjá þeim. En hér á Alþ., þar sem við höfum glæsilegustu menninguna af öllum þessum þjóðum til að bera, erum við að láta þessa gömlu menn deyja út, án þess að við varðveitum þeirra lifandi orð. Við höfum sjálfir hlustað á ömmur okkar segja okkur ævintýri. Við lærðum sjálfir í bernsku þessi ævintýri, þannig að þegar þau voru sögð í annað, þriðja og fjórða sinn, leiðréttu börnin, ef farið var með eitt orð öðruvísi en áður hafði verið gert. Við höfðum sannanirnar fyrir því, hvernig var hægt að segja þessa hluti orðrétt mann fram af manni. Þessir hlutir hafa verið til á Íslandi í 1000 ár og þeir eru til enn þá, en þeir eru að deyja út, vegna þess að með bókunum, útvarpinu, kvikmyndunum og öllum þessum tækjum menningarinnar er verið að eyðileggja minni mannanna, vegna þess að raunverulega eru þessar bækur og þessar kvikmyndir og allt þetta okkar minni yfirfært á vélar, sem við getum haft til taks. Það er svo ægileg bylting, sem þarna er að fara fram, að okkur ber að reyna að varðveita þessa hluti. Við höfum tæki til þess. Við höfum hljóðband, við höfum stálþráð, og við höfum önnur varanleg efni, sem við getum sett það yfir á, sem við tökum upp á stálþráðinn, þannig að það geymist endalaust, eða a. m. k. eftir því sem við getum bezt reiknað út. Þetta eigum við að gera. Við eigum að verja til þessa ofur litlu fé, og það er ekki farið þarna fram á mikið. Það er farið fram á 75 þús. kr. En það er hvert árið dýrmætt hvað þetta snertir. Það er með hverju árinu sem líður að deyja fólk, sem gat sagt frá á sérstaklega eftirtektarverðan hátt. Við jafnvel hlustum stundum á það í útvarpinu, en það er ekki tekið upp. Stundum er það kannske til á stálþræði, en þá höfum við enga tryggingu fyrir, að sá stálþráður sé ekki eyðilagður og strokið af honum seinna meir. Ég held þess vegna, að við ættum að gera ráðstafanir til þess, að þetta efni sé tekið upp. Ég efast ekki um, að allir hv. þm. vildu gefa mikið fyrir það, að þeir hefðu frásagnir þeirra manna, sem voru að segja Jóni Árnasyni eða skrifa honum þjóðsögurnar á sínum tíma. Samt er reynslan, að þegar menn fara að skrifa þetta upp, þá er það þó nokkuð öðruvísi en þegar menn segja það. Við erum með því að hafa nú á tímum til stálþráðinn og annað slíkt þeir fyrstu, sem geta tekið upp hlutina eins og þeir eru sagðir. Og við eyðum meira að segja kannske hjá okkur bara í þennan tiltölulega lítils nýta stálþráð, sem tekið er upp á það, sem við segjum, tugum þúsunda, og það er ákaflega hart að geta þá ekki fengið svo mikið sem 75 þús. kr., sem þjóðminjavörður gæti hagnýtt til þess að fara út um sveitir og taka upp þennan alþýðlega fróðleik, frásagnaþætti og kveðskap og sett á varanlegt efni. Þá legg ég enn fremur til undir þessum V. lið, að þar sé tekinn upp nýr liður til upptöku á stálþráð, hljómband eða annað varanlegt efni á einni skáldsögu Halldórs Kiljans Laxness, valinni í samráði við hann og lesinni af honum sjálfum, 50 þús. kr. Ég skal geta þess, að þessi upphæð er sett út í bláinn. Ég hef ekki hugmynd um, hvað mundi kosta að taka svona upp, en það yrði vafalaust sízt svona dýrt. Ég lagði til í fyrra, að það væru tekin upp á varanlegt efni nokkur ljóð Davíðs Stefánssonar og Jóhannesar úr Kötlum, sem þeir læsu upp sjálfir, og það var fellt. Nú hefur það síðan gerzt, að Halldór Kiljan Laxness hefur fengið Nóbelsverðlaun, og ég býst við, að okkar afkomendum þætti vænt um að eiga eina af hans sögum, við skulum segja t. d. Sjálfstætt fólk, lesna af honum sjálfum, geymda á slíku varanlegu efni sem við höfum núna tök á. Og ég býst við, að vísindamönnum framtíðarinnar mundi þykja mikill fengur að þessu. Ákaflega margt í því, sem eitt skáld hugsar í sambandi við sögu, sem það skrifar, kemur áreiðanlega í ljós, þegar slíkt skáld les söguna með þeim áherzlum, með þeim raddblæ, sem skáldið setur á upplesturinn á hinum ýmsu stöðum. Við getum lesið sögu, og þegar við lesum þessar sögur prentaðar, þá litum við þetta raunverulega um leið. Stundum tökum við sæmilega eftir því, sem við erum að lesa, og stundum illa, stundum ágætlega. En skáldið, sem les þetta fyrir okkur, tjáir okkur þetta um leið eins og hann hefur hugsað sér það. Við finnum áreiðanlega út allmikið annað, þegar við heyrum skáld lesa eigin sögu, en þegar við erum að lesa það sjálfir. Það opnast fyrir okkur ýmislegt, sem við urðum ekki varir við áður. Nú njótum við þess, að við getum heyrt öll okkar ágætu skáld öðru hverju lesa upp sína sögu í útvarp eða í samkomuhúsum, og þeir opna máske fyrir okkur ýmislegt nýtt með því. En okkar afkomendur hafa ekki neitt annað en þeirra bækur að halda sér að. Ég veit ekki, hvað við hefðum viljað gefa til þess núna, ef við hefðum átt Njálu lesna upp af því skáldi, sem skráði hana að lokum. Okkar afkomendum, sem vita, að við höfum haft möguleika til þess að láta þá eignast svona hluti, mun áreiðanlega finnast við halda illa á fjármunum, þegar eytt er í veizlur og annað slíkt, sem síðan gleymist, tugum og hundruðum þúsunda, en mestu listaverkin, sem samtíminn hefur skráð, eru ekki einu sinni til flutt af vörum þeirra manna, sem sjálfir hafa ort þau. Ég vil ekki tala um, hvað virðing okkar þjóðar byði okkur að gera í slíkum efnum sem þessum gagnvart öðrum þjóðum. En ég held við yrðum okkur til skammar, ef það kæmi allt í einu fram, að eitthvert annað ríki færi t. d. fram á það við Halldór Kiljan Laxness, hvort hann vildi gera því þann heiður að lesa inn á íslenzku eina af hans sögum, og það yrði að geymast fyrir framtíðina í öðrum ríkjum en á Íslandi. Ég er hræddur um, að það yrði e. t. v. minnzt á það einhvern tíma, þegar við værum að heimta handritin heim, hvort við ættum ekki heldur að hugsa til þess að eignast sjálfir þá dýrgripi, sem framtíðin kemur til með að setja við hliðina á handritum. Það kemur til með að þykja jafnsjálfsagt fyrir menn næstu alda að hafa aðgang að stálþráðum og öllu mögulegu þess háttar og þessu lesnu upp þannig, eins og okkur þykir sjálfsagt að hafa aðgang að því í bókum. Ég vildi þess vegna mega vonast til þess, að þessi till. fyndi náð fyrir augum hv. þm. Ég geng út frá því, að það þyrfti ekki að kosta neitt að fá Halldór Kiljan til þess að lesa upp slíka sögu, það væri eingöngu kostnaðurinn, sem við þetta yrði, sem við yrðum að bera. En ég álít, að við ættum að gera þetta. Það er kannske hægara að fá það samþykkt með hann út af því, sem gerzt hefur nú upp á síðkastið, heldur en var í fyrra með Davíð og Jóhannes, en það gæti þá e. t. v. orðið til þess, að við færum eins að við fleiri. Ég legg svo til í XI. tölul., að styrkurinn til orðabókarinnar sé hækkaður upp í 200 þús. úr 125 þús. Ég held, að það sé rétt. Við eigum að flýta okkur með orðabókina, og við eigum að geta varið meiri kröftum til hennar. Öll þau fögru orð, sem falla um okkar tungu hér í þessum sal, ættu að koma fram í því m. a., að menn vildu stuðla að því, að meira fé væri varið til þess að fá algera orðabók yfir íslenzka tungu. Með þeim stórkostlegu breytingum, sem á okkar tungu verða á þessari öld, með þeirri sífelldu nýsköpun málsins, sem á sér stað, þá held ég, að fari svo, að við förum varla að hafa undan nýmyndun málsins, ef við herðum okkur ekki dálítið með að gera okkur betur mögulegt að safna orðunum og fara að koma út sem fyrst einhverju af orðabókinni. Þá er ég með XVI. till. viðvíkjandi sumardvalarheimilum, sams konar till. og ég flutti í fyrra, að hækkaður sé styrkur til sumardvalarheimilanna almennt og sérstakur styrkur tekinn upp á fjárlögin til orlofs og sumardvalar fyrir húsmæður frá barnmörgum heimilum á vegum mæðrafélaga, mæðrastyrksnefnda og annarra samtaka, en félmrn. úthluti fénu, 200 þús. kr. - og til vara 100 þús. Ég ætla ekki að endurtaka mínar röksemdir fyrir þessu. Það hefur verið unnið gott starf af hálfu ýmissa slíkra félaga til að gera mæðrum frá barnmörgum heimilum mögulegt að fá skamman tíma dvöl á stöðum eins og t. d. Laugarvatni að haustinu til, það er rétt að styðja þessa starfsemi og það er það, sem felst í þessari till. Þá legg ég enn fremur til, að styrkurinn til slysavarna sé hækkaður, en þó sérstaklega styrkurinn til umferðarslysavarna, hann sé þrefaldaður, úr 50 þús. upp í 150 þús. Mér finnst satt að segja, að því Alþingi og þeirri ríkisstjórn, sem gerir ráðstafanir til þess að flytja inn þau ógrynni af bílum, sem flutt hafa verið, og tekur tugmilljónaskatta af bílunum og um leið viðheldur slíku skipulagsleysi í bæjarmyndun, götum og öðru slíku, að þessir bílar verða í vaxandi mæli manndrápstæki, beri skylda til að leggja meira fé fram til að varna slysum í umferðinni en gert hefur verið fram að þessu, það þurfi að taka þetta mál miklu alvarlegri tökum. Það er talað mikið um þetta, og það er af ýmsum aðilum unnið vel að þessu. Ég álít, að Alþ. eigi að taka þarna rösklegar á en það hefur gert. Þetta er ekki stór fjárupphæð, og ég vil vona, að hv. þm. geti orðið sammála mér um að veita hana. Þessar upphæðir, sem ég er með, hef ég ekki lagt saman. Ég veit, að þetta fer varla fram úr milljón, og munar þess vegna ekkert um það á þessum fjárl., sem er verið að afgreiða. Ég vil þess vegna leyfa mér að vonast eftir, að a. m. k. eitthvað af þessum till. finni þann skilning hjá hv. þm., að þeir geti orðið við því að samþykkja þær. Ég held, að hvorki þeir né þeir, sem eiga að taka við af okkur, mundu iðrast þess síðar.



Herra forseti. Ég hef ekki mikla ástæðu til þess að lengja þessa umr. mjög og skal því ekki þreyta hv. þm. með langri ræðu. Mér þótti þó tilhlýðilegt að segja nokkur orð, eftir að mælt hefur verið hér fyrir bæði till. minni hl. n. og sömuleiðis till. hv. þjóðvarnarmanna og þannig fram komnar þær megintill., sem gera mátti ráð fyrir að kæmu fram frá einstökum flokkum innan þingsins í sambandi við fjárlagafrv. Eftir eru svo vitanlega ýmsar till. frá einstökum hv. þm., sem lagðar hafa verið síðar fram á sérstöku þingskjali. Það er raunar ákaflega lítið, sem ég hef að svara fyrir hönd meiri hl. fjvn. Það hafa ekki verið gagnrýndar þær röksemdir eða skýringar, sem ég flutti fram í minni framsöguræða til stuðnings okkar till., og þarf ég því ekki sérstaklega af þeim sökum að rifja upp neitt af því, sem ég þar tók fram, en skal aðeins í örfáum orðum víkja að nokkrum þeim ræðum, sem fluttar hafa verið. Ég hefði kannske ástæðu til þess að þakka hv. 8. landsk. þm. fyrir þá umhyggju, sem hann bar fyrir Sjálfstfl. út af því, hvort væri rétt fyrir sjálfstæðismenn að hafa nú ekki sérlega gætilega tekjuáætlun og reyna að setja hana í hámark, eins og hann sagði, vegna þess að ef fram undan væri nú myndun vinstri stjórnar í landinu, væri ekki sérstök ástæða fyrir okkur til þess að fá þeirri stjórn svo rúmar hendur sem núverandi ríkisstjórn hefði haft til þess að ráðstafa eftir á tugmilljóna greiðsluafgangi til ýmissa þarfa. Ég þakka hv. þm. fyrir þessa vísbendingu. Mér fannst að vísu einnig hans till. hér benda til þess, að hann byggist ekki meir en svo við að eiga heldur aðild að þeirri ríkisstjórn, ef til kæmi, og skal ég engu um það spá. Því verður vitanlega reynslan að skera úr. Ég vil aðeins segja það, að hvort sem verður úr því, að það verði stjórnarskipti í landinu, eða ekki, þá breytir það ekki viðhorfi okkar sjálfstæðismanna til þess, að við álítum, að afgreiða beri fjárlögin á þann hátt, að afkoma ríkissjóðs á hverju ári verði greiðsluhallalaus. Það er meginstefna, og skiptir ekki máli, hver fer með ríkisstjórn. Að öðru leyti vil ég geta þess í sambandi við það, sem hv. 8. landsk. þm. sagði um greiðsluafgang ríkissjóðs 1955, að það mundi sennilega ekki vera búið að ráðstafa af honum meira en um 70 millj. kr. og ættu þá að vera um 60 millj. eftir, að það færi vissulega betur, að það væri um 130 millj. kr. greiðsluafgangur. Það væri sannarlega full þörf á því til margvíslegra þarfa í þjóðfélaginu. Það hefur áður komið að góðu gagni, að slíkur greiðsluafgangur hefur verið til, og hv. þm., ekki síður stjórnarandstæðingar en stjórnarsinnar, hafa verið mjög fúsir til þess að bera fram sínar hugmyndir um, hvernig ætti að ráðstafa því fé. En ég er ákaflega hræddur um, að þessi greiðsluafgangur í ár verði töluvert innan við 130 millj. kr., þannig að erfitt verði að reikna með því, að hann verði til allra þeirra hluta, sem ýmsir tala um. En ég vil vegna þess, sem hv. þm. sagði um, að rétt væri að taka hluta af greiðsluafgangi og verja til að greiða halla af ríkisbúskapnum á þessu ári, taka það fram, að ég álít það, og ég hygg, að það muni meiri hl. hv. þm einnig vera mér sammála um, að það séu ekki skynsamlegir búskaparhættir að ætla að fara að framfleyta ríkisbúskapnum þannig að nota greiðsluafgang til þess. Þetta mætti auðvitað vera réttlætanlegt, ef gera mætti ráð fyrir, að um einhver sérstök áföll eða kostnað væri að ræða hjá ríkinu á einu tilteknu ári, sem síðar kynni aftur að draga úr. Þá gæti verið ástæða til að gera slíkar ráðstafanir. En í slíku tilfelli sem hér er um að ræða, þar sem ekki virðast nú sérstakar horfur á, að það muni létta á ríkissjóði um önnur áramót hér frá, eða á árinu 1957, þá er mjög óskynsamlegt að ætla sér að leysa þann vanda, sem nú er að afla viðbótartekna fyrir ríkið, með því að ætla að nota þennan greiðsluafgang ti1 eyðslueyris á næsta ári upp í rekstrarkostnað ríkissjóðs. Það hefur verið vikið að því hér, bæði af hv. 8. landsk. og fleiri ræðumönnum, að það muni vera óhætt að hækka verulega tekjuáætlunina vegna þeirrar reynslu, sem hafi verið undanfarin ár. Og hv. 8. landsk. sagðist vænta þess, að þm. stjórnarflokkanna færu ekki að standa eins og glópar upp til þess að reyna að mótmæla því, að hægt væri að gera ráð fyrir, að alveg sama þróun yrði á næsta ári. Ég tók það fram í minni framsöguræðu, og ég held, að allir hljóti að geta, ef þeir hugsa í alvöru um málið, orðið mér sammála um það, að þegar verið er að afgreiða fárlög, megi ekki reikna með ákveðnum hlutfallareikningi um það, hvernig tekjur ríkissjóðs hafi vaxið ár frá ári, nema að mjög litlu leyti a. m. k., heldur verði að gera sér raunverulega grein fyrir, hvernig aðstaðan og ástandið er á hverjum tíma, því að tekjuhorfur geta auðvitað breytzt mjög frá ári til árs. Þó að þær hafi hækkað á 2–3–4 árum mikið, þá er ekki þar með sagt, að þær þurfi endilega að hækka á sama hátt á fimmta árinn. Það verður auðvitað við samningu fjárlaga að meta allar aðstæður eins og þær eru. Ég tók það einnig fram þá, að af hálfu fjvn. væru ekki endanlegar hennar till., vegna þess að við höfum ekki haft fyrir okkur nú nema afkomu 10 mánaða ársins, og vel kynni að vera, að einhverjar þær breytingar kæmu fram síðar, áður en afgreiðslu fjárlaga yrði lokið endanlega, að ástæða þætti til eða fært að gera breytingar til hækkunar á tekjuáætluninni. Vitanlega verður það þá gert. Ég get ítrekað það, sem ég sagði þá, - a. m. k. er það mín skoðun og ég hygg margra fleiri, - að sjálfsagt sé, þegar svo háttar, að nú þarf að fara að leggja álögur á landsmenn til þess að brúa bilið milli tekna og gjalda, að þá verði vitanlega að rannsaka það fullkomlega til hlítar, hversu hátt sé hægt að fara með hina áætluðu upphæð þeirra tekjustofna, sem í gildi eru, og beri að fara þar svo hátt sem framast þykir fært, án þess þó að með því sé afkomu ríkissjóðs stefnt í hættu. Ég held, að þetta sjónarmið sé ekki með neinn móti hægt að segja að sé glópska, heldur mundu jafnvel þeir hv. þm., sem halda öðru fram, vafalaust vera sömu skoðunar, ef þeir ættu að bera ábyrgð á afgreiðslu fjárlaga. En það vill nú stundum kveða nokkuð öðruvísi við hjá mönnum, - ég er ekki að segja sérstaklega þeim fremur en öðrum, sem þurfa ekki að bera ábyrgðina, heldur en þeim, sem ábyrgð eiga að hafa á því, hversu til tekst. Hv. 8. landsk. taldi óhæfu að reikna hér með söluskattinum, þar sem hann hefði ekki enn verið samþ. á þinginu. Það skal auðvitað játað, að verði söluskatturinn ekki samþ. á þinginu, kemur ekki til, að ríkissjóður hafi af honum tekjur. En ég held ekki, að nein sérstök ástæða sé til að óttast, að hann verði ekki samþ., þannig að það megi gera ráð fyrir, að hægt sé að ætla með honum sem tekjustofni, enda fengi ég ekki skilið, eins og ástatt er nú, hversu það mætti verða, að þessi stóri tekjustofn yrði ekki framlengdur. Hv. 11. landsk. ræddi nokkuð almennt um fjárlagafrv. hér áðan, og m. a. ræddi hann - eins og hann hefur raunar áður gert - um embættismannabáknið og að vöxturinn í útgjöldum ríkissjóðs væri aðallega á því sviði og nefndi um það nokkur dæmi. Ég vil vekja athygli á því, að ég hygg, að ekki sé með nokkru móti hægt að segja, að embættismannabáknið eða embættiskerfi ríkisins vaxi í þessum fjárlögum meira en efni standa til, miðað við þær launahækkanir og kostnaðarhækkanir, sem eru á öllum sviðum. Og ég vil jafnframt vekja athygli á því, að samkv. till. fjvn. er gert ráð fyrir að hækka verklegar framkvæmdir um 25% eða í kringum það, þannig að ég hygg, að það sé ekki minni hækkun, heldur jafnvel meiri en er á hinum almennu kostnaðarliðum. 9ð öðru leyti gefur ræða hv. 11. landsk. ekki tilefni til athugasemda. Ég vil þá leyfa mér að víkja örfáum orðum að hv. frsm. minni hl. fjvn., hv. 3. landsk. Hann vildi draga nokkuð í efa þau orð mín, að mikill hluti af hækkun fjárlagafrv. stafaði af afleiðingum verkfallanna og kauphækkunum þeim, sem orðið hafa af þeim sökum. Ég held, að allir þeir, sem athuga fjárlagafrv. til hlítar, geri sér ljóst, að þessi orð mín hafa fullkomlega við rök að styðjast. Ég hélt því ekki fram, að það væri öll sú hækkun, það er auðvitað töluvert mikið af henni, sem stafar af öðrum ástæðum og er enda tekið fram, eins og hann las upp úr grg. með fjárlagafrv., en það er áreiðanlegt, að mjög stór hluti af þessari miklu hækkun á fjárlögunum nú stafar einmitt af þessum sökum. Er það vitanlega eðlilegt, þegar þess er gætt m. a., að vísitala mun hækka um 14–15 stig, miðað við fjárlögin, sem nú gilda. Hann fann nokkuð að því einnig, að ekki hefði verið farið fram á það við stjórnarandstöðuna að benda á leiðir til sparnaðar. Ég sé nú ekki beinlínis, að það hafi verið þörf á að fara fram á það við stjórnarandstöðuna, vegna þess að ef hún hefði séð ástæðu til þess að gera till. um sparnað, hefði það að sjálfsögðu verið eðlilegt og skylda þeirra manna, sem töldu það fært, að gera það og ekki ástæða til þess, að þeir þyrftu að bíða eftir því, að aðrir bæðu þá um það. Vitanlega er það ekki sízt hlutverk stjórnarandstöðu að vera til nokkurs aðhalds fyrir ríkisstjórn á hverjum tíma um það, hvernig hennar fjárútlátum er háttað. Ég skal hins vegar játa það fúslega, sem hv. 8. landsk. minntist á, að það er að ýmsu leyti erfiðari aðstaða fyrir þá, sem ekki halda um stjórnvölinn, að kanna, hvernig ástatt er um einstakar stofnanir. Þetta gildir þó ekki raunar um þá, sem hafa aðstöðu til þess að starfa í fjvn., því að þar er hægt að krefjast allra þeirra upplýsinga, sem viðkomandi aðilar óska, og hægt að fylgjast með þessu, eftir því sem menn leggja sig eftir því. Auk þess er það vitanlega svo um marga liði í fjárlögum, að menn geta myndað sér sínar skoðanir um, hvort þar sé óhæfilega eytt peningum eða ekki, án þess að þurfa beinlínis að hafa þá aðstöðu, sem ráðuneytið hefur, að geta kannað það allt niður í kjölinn í einstökum atriðum. Ég vil enn fremur leiðrétta eitt smávægilegt atriði, sem hv. 3. landsk. minntist á, og það var, að ég hefði átt að segja, að aflabrögð mundu fremur minnka á næsta ári. Þetta held ég að hafi verið misheyrn eða misskilningur hjá hv. þm. Ég sagði, að það mundu bætast í bátaflota okkar töluvert margir bátar á næsta ári, en hins vegar, þar sem hefði verið mjög gott aflaár í ár, væri ekki hægt að vænta þess, að um mikla aukningu á útflutningsverðmætum yrði að ræða á næsta ári, þó að það kynni að verða, ef sérstök höpp kæmu fyrir, eins og t. d. síldveiði, sem maður aldrei veit um, en blæs nú ekki byrlega með, eftir að hún hefur brugðizt í heilan áratug. Þá mætti auðvitað ræða margt um ýmsar bollaleggingar hv. minni hl. fjvn. og orðalag í nál., þar sem virðist vera nokkuð einkennilega sums staðar til orða tekið um útskýringar á útgjaldaliðum, eins og þar sem sagt er, að fjárlagafrv. sé af meiri hl. n. lagt fram í aðalatriðum eins og það var lagt fyrir þingið í haust, að viðbættum allt að 20 millj. kr. útgjöldum samkv. tillögum ráðuneyta og nokkurra milljóna útgjöldum frá Pétri og Páll. Jafnframt er svo talað um, að það sé heldur meiri kosningasvipur á afgreiðslunni en hafi verið að undanförnu. Ég fæ ekki skilið sérstaklega, hvar það kemur fram, að það sé neinn sérstakur kosningabragur á afgreiðslu frv. Auðvitað skiptir svona orðalag ekki miklu máli, en má kannske segja, að það sé einkennilegt í nál. En það er annað í þessu nál. hv. minni hl., sem mér kemur ákaflega einkennilega fyrir sjónir, og ég verð að segja, að þeim virðist ekki hafa farið mjög mikið fram í reikningi frá síðasta þingi, en þá henti það þessa ágætu og annars mjög glöggu menn, að þeir höfðu misreiknað sig um nokkra milljónatugi, þegar þeir voru að leggja saman sínar tillögur til útgjalda á fjárlagafrv. Nú hefur sem sagt hent þá sú einkennilega villa, að þeir ræða um í sínu nál., að ef farið væri eftir þeirra till., mundi vera hægt að afgr. fjárl. hallalaust, enda þótt reiknað væri með öllum þeim útgjöldum, sem bíða nú 3. umr. og þeir reikna með að séu um 55 millj. kr. Það kann vel að vera, að það sé einhver alveg sérstök reikningsaðferð, sem þessir hv. þm. hafa fundið upp til þess að fá þessa niðurstöðu, a. m. k. mjög hagkvæm reikningsaðferð fyrir þá. En ég fæ nú ekki betur séð en að miðað við þær till., sem þeir hafa gert, og miðað við það, að þeir standa með okkur að öllum þeim till., sem meiri hl. gerir til útgjaldaauka, muni halli á fjárlagafrv. verða nærfellt 70 millj. kr., þótt reiknað sé með þeim tekjustofnum, sem þeir benda á, en ef reiknað er með öllum þeim útgjöldum, sem þeir leggja til, þannig að ég get a. m. k. ekki skilið annað en að eftir almennri málvenju og skilningi á, hvað sé halli á frv., muni þetta verða að teljast það. Ég held þetta stafi einfaldlega af því, eftir því sem ég hef bezt getað fundið, að þeir hafi gleymt algerlega að reikna með eignahreyfingunum eða sleppt þeim, nema þar sem það passaði að telja þær með. Þetta er náttúrlega ákaflega hæpinn útreikningur og mjög miður farið, að jafnglöggir og skilmerkilegir menn og þessir hv. tveir þm. skuli láta frá sér fara nál., sem byggt er upp á jafnótraustum grundvelli vægast sagt. Þetta tel ég ekki vera hægt annað en að benda hv. þm. á. Ég skal alveg láta það liggja milli hluta að meta, að hve miklu leyti kunni að vera réttar ýmsar till., sem þeir gera um hækkun á tekjubálki frv. Það virðist svo, að það geti hugsanlega orðið þær tekjur ríkissjóðs í ár, sem þeir reikna með í sinni tekjuáætlun, og má að því leyti ef til vill segja, að það fengi staðizt, sem þeir gera till. um, ef mætti gera ráð fyrir, að hagur ríkissjóðs yrði sá sami á næsta ári. En þeir eiga þó algerlega eftir að gera grein fyrir því, gera það kannske við síðari umr., eftir að þeir hafa reiknað þetta betur út og komizt að réttri niðurstöðu, hvernig þeir ætla að finna mismuninn, sem á að fara í allar þær upphæðir, þessar 50 millj., sem eftir eru og mér skilst ákveðið að þeir séu meiri hl. sammála um að beri að taka upp í þetta frv., - hvernig þeir ætla að gera það án þess að þurfa að leita að einhverjum nýjum tekjustofnum. Hv. 3. landsk. sagði, að það hefði kennt nokkurra sárinda hjá mér yfir því, þegar ég hefði verið að tala um, að það væru vissulega margar góðar till., sem kæmu fram frá minni hl. og hefði verið ánægjulegt að geta stutt, og var eitthvað að gefa í skyn um, að við mundum ekki hafa fengið leyfi til þess að styðja slíkar till. Hér er vitanlega um hinn mesta misskilning að ræða. Það, sem veldur, er ekki annað en það, sem öllum mönnum má augljóst vera, að hér er á svo mörgum sviðum um svo margvíslegar þarfir að ræða, sem við allir þekkjum, að við getum aldrei og hefur aldrei verið hægt við afgreiðslu neinna fjárl. að taka þetta til greina nema að nokkru leyti. Það eru vissulega margar hugmyndir og till., sem fram hafa komið á hverju einasta þingi í sambandi við fjárl., sem hefði verið ánægjulegt að geta samþ. og veitt fé til, en ekki hefur verið möguleiki til að gera. Það verður hér sem áður að velja og hafna og meta, og það er auðvitað ótalmargt, sem hver einstakur þm. og kannske þm. allir saman hefðu gjarnan viljað að hefði verið hægt að veita fé til, en ekki er hægt. Þetta er ósköp einföld skýring á þeim orðum, sem ég sagði. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að vera að gefa neinar yfirlýsingar varðandi þær einstöku till., sem hér liggja fyrir. Ég tók það fram í minni frumræðu, að meiri hl. n. mælti með því, að frv. yrði samþ. með þeim brtt., sem n. sameiginlega hefur öll borið fram, en n. telur að öðru leyti ekki fært að styðja aðrar till. Ég vil út af þeim till., sem fram eru settar á þskj. 185 frá hv. þm. Þjóðvfl., taka fram, að það hefur þegar verið upplýst um tvær af þeim þremur till., sem þar eru, að þær munu koma inn í frv. við 3. umr. þess, og það er þess vegna þarflaust að vera að bera slíkar till. fram nú. Varðandi heimild þá til ráðstöfunar á greiðsluafgangi, sem vikið er að í till. minni hl. fjvn., hefur hæstv. fjmrh. gefið þá yfirlýsingu, að það muni koma til kasta þingsins á sínum tíma að ráðstafa þeim greiðsluafgangi, og geri ég því ekki ráð fyrir, að þeir hv. þm. muni láta þá till. koma til atkv., því að mér skildist, að það væri fyrst og fremst áhugi þeirra með því að bera till. fram að fá úr þessu skorið. Að öðru leyti skal ég ekki þreyta hv. þm. með lengra máli, þar sem ég sé ekki, að þær ræður, sem fluttar hafa verið, gefi tilefni til þess, en ítreka aðeins þá till. mína um afgreiðslu málsins, sem ég flutti við frumræðu mína.



Herra forseti. Á þskj. 187 flytjum við hv. þm. Vestm. og ég 4 brtt. við fjárlagafrv., og eru þær alls raunverulega að upphæð einar 8 þús. kr. til hækkunar á útgjöldum ríkisins. Að vísu mundi ein till. hækka fjárl. nokkru meira, en ég kem síðar að því, að þar er ekki um raunverulega útgjaldahækkun fyrir ríkissjóð að ræða. Fyrsta till., sem á þessu nefnda þskj. er merkt með III, er varðandi Vestmannaeyjahöfn, og leggjum við þar til, að fjárveitingu til hennar verði breytt úr 350 þús. kr., sem hv. fjvn. hefur lagt til, í 1 millj. kr. Nú mætti máske segja, að það væri ekki öldungis rétt hjá mér, að þessi till. þýddi ekki, að það væri um útgjaldahækkun að ræða úr ríkissjóði. En ég vil nú færa rök að því, að svo er ekki. Samkv. því skjali, sem fyrir liggur frá vitamálaskrifstofunni um hafnarframkvæmdir á hinum ýmsu höfnum landsins á yfirstandandi ári, að nokkru leyti að vísu áætlað, en að langmestu leyti raunverulegt, svo og áætlun um framkvæmdir í höfnum á næsta ári, kemur í ljós, að höfnin í Vestmannaeyjum hefur algera sérstöðu. Í henni hefur þegar verið unnið svo mikið, að innstæða hafnarinnar hjá ríkissjóði nemur í lok þessa árs rúmlega 3 millj. kr., eða nánar tiltekið samkv. yfirliti vitamálaskrifstofunnar 3 millj. og 11 þús. kr. Á næsta ári gerir vitamálaskrifstofan ráð fyrir, að svo mikið verði unnið í höfninni í Vestmannaeyjum, að ríkisframlag vegna þeirra framkvæmda ætti að nema 720 þús. kr. Það er þess vegna gefið mál, að á næsta ári eða fyrir lok næsta árs er ríkissjóður í rauninni skuldugur Vestmannaeyjahöfn um 3 millj. 731 þús. Hins vegar er í þeim till., sem hér liggja fyrir til fjárl., aðeins gert ráð fyrir, að út verði greiddar 350 þús. Af þessu leiðir, að ef þannig ætti að halda áfram og þó að við gerðum ráð fyrir, að hætt yrði með öllu framkvæmdum í Vestmannaeyjahöfn eftir næsta ár, mundi það samt sem áður taka meira en 10 ár, að Vestmannaeyjahöfn fengi það framlag, sem henni ber úr ríkissjóði á móti þeim framkvæmdum, sem goldnar hafa verið með fé annars staðar frá. Þetta teljum við hv. þm. Vestm. vera allt of mikinn seinagang á greiðslum ríkissjóðs á því framlagi, sem honum ber að greiða, og höfum þess vegna lagt til í allri hógværð, að þessi greiðsla, sem á fjárl. er ætluð 350 þús., verði færð upp í 1 millj. Ef það yrði samþ. og svo héldi fram næstu árin, mundi það samt taka ríkissjóð 4 ár að gera sig sléttan við hafnarsjóð Vestmannaeyja, og þó væri miðað við það, að eftir næstkomandi ár yrði ekki ráðizt í neinar framkvæmdir. Ég held, að þeir, sem gera sér í alvöru í hugarlund, hver hyrningarsteinn þessar hafnarframkvæmdir í Vestmannaeyjum eru undir íslenzkan þjóðarbúskap, geti vart látið sér miklast það, að til þessarar hafnargerðar væri greidd samkv. fjárl. 1 millj. kr. Ég fullyrði, að ef við höldum svipuðum árangri í fiskveiðum og á undanförnum árum hefur verið í Vestmannaeyjum, þá munu engar. framkvæmdir af þeim, sem ríkið leggur fram fé til, gefa íslenzku þjóðarbúi meiri og betri arð í aukinni framleiðslu en einmitt framkvæmdir við þessa höfn. Ég vil svo til frekari áréttingar því, sem ég sagði í upphafi þessara orða minna, taka það fram, að hér er alls ekki um að ræða neinar till. um aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Það ber að sjálfsögðu að viðurkenna, að þessi brtt., ef samþ. yrði, mundi hækka fjárl. ársins í ár um 650 þús., en þar er ekki um annað að ræða en það, að ríkissjóður greiddi örar en fjárlfrv. eins og það nú er og brtt. hv. fjvn. við það gera ráð fyrir. Ég undirstrika: Hér er ekki um að ræða aukin útgjöld úr ríkissjóði, heldur einungis það, að ríkissjóður hraðaði meira greiðslum til þessa ákveðna mannvirkis en gert er ráð fyrir til þessa. Kem ég þá að þeim tveimur till. okkar hv. þm. Vestm., sem hafa í för með sér útgjaldahækkun. Það er fyrst till. á þskj. 187, í XIII. tölul., en sú till. er um að hækka framlag til Leikfélags Vestmannaeyja úr 4 þús. kr. í 8 þús. kr. Ég tel, að hér sé ekki heldur ósanngjarnlega í sakirnar farið. Það er á allra vitorði, að af sambærilegum kaupstöðum við Vestmannaeyjar er þetta mjög lág fjárveiting, hafa sumir aðrir kaupstaðir nokkru hærri fjárveitingu. En sökum þess, hve Vestmanneyingar eru einangraðir og geta lítils notið af þeirri leiklist, sem annars staðar er sýnd, ber að sjálfsögðu þeim mun brýnni nauðsyn til, að leiklistarstarfsemi þar í héraði sé efld, og hygg ég, að þegar menn hugleiða þessa brtt., muni þeir geta á hana fallizt sem sanngjarna. Í öðru lagi eigum við sömu flm. till., sem merkt er XIV á þessu þskj. Hún er um að hækka styrk til Lúðrasveitar Vestmannaeyja úr 8 þús. kr. í 12 þús. Það hefur verið siður hér á undanförnum þingum að veita lúðrasveitum yfirleitt nokkurn styrk, og hefur hv. fjvn. sýnt á þeim hlutum lofsverðan skilning. Hún hefur sömuleiðis undanfarin ár aðeins mjakað þessum styrk upp. Ég minnist þess, að þessi styrkur var yfirleitt færður úr 5 þús. kr. í 8 þús. við afgreiðslu síðustu fjárl. En þó að margt hafi hækkað á þessu yfirstandandi ári, þá er samt ekki gert ráð fyrir hækkun á þessum lið, og er út af fyrir sig ekkert við því að segja, þó að ekki séu allir liðir fjárl. hækkaðir á einn og sama árinu. Ég vil aðeins benda á það, að sá styrkur, sem nú er ætlaður lúðrasveitum víðs vegar um land, 8 þús. kr., er alls ekki of hár á nokkurn hátt, en ég get ekki fallizt á, að nákvæmt sé metið, þegar allar lúðrasveitir eru hafðar í sama flokki, þótt sumar eigi máske algerlega eftir að sýna, hvort þær í rauninni standa undir nafni, hvort þeim í rauninni tekst að verða það, sem þær ætla að verða, hvort þær verða nokkru sinni raunverulegar lúðrasveitir eða hvort þetta máske eru fyrirbrigði, sem vara í 2–3 ár eða mjög skamman tíma. Hér er hins vegar um að ræða næstelztu lúðrasveit á þessu landi, hún er 51 árs á þessu ári. Að vísu ber að viðurkenna, að starf hennar hefur ekki verið fullkomlega samfellt öll þessi ár, en langflest árin hefur starfsemi hennar verið með blóma, og nú undanfarin 16 ár hefur sveitin stöðugt verið í mikilli framför, og henni stjórnar mikill hæfileikamaður, sem hefur lagt mjög mikla vinnu í það starf og hlotið fyrir það kaupgreiðslu, sem nemur 2 þús. kr. á ári. Það er sem sagt engin greiðsla, heldur aðeins lítill viðurkenningarvottur, og teldi ég, að það væri fullkomlega sanngjarnt, að Lúðrasveit Vestmannaeyja væri færð í sama flokk og Lúðrasveit Akureyrar, sem gert er ráð fyrir að fái 20 þús. kr. árlegan styrk, sem má sanngjarnt teljast. En til þess að auðvelda þeim, sem síður vildu taka stór stökk, að koma til móts við okkar óskir, höfum við hv. þm. Vestm. lagt til, að Lúðrasveit Vestmannaeyja verði færð úr 8 þús. kr. framlagi í 12 þús. kr. Þá er síðasta till. okkar á þessu þskj. Hún er merkt með XIX. Það er till., sem ekki hefur nein útgjöld í för með sér og enga hækkun á fjárl. Það er brtt. við 22. gr. fjárl., heimildagr., að ríkisstj. sé heimilt að ákveða, að ef rekstur flugmála verður hagkvæmari en gert er ráð fyrir á 13. gr. D, sé heimilt að nota þann mismun til flugvallagerðar á þeim stöðum, sem þjóðvegakerfi landsins nær ekki til. Þetta er umorðun á gr., eins og hún stendur þegar í fjárlagafrv., með þeirri efnisbreyt., að það er ekki heimilt að verja þessum væntanlega rekstrarágóða flugvallanna hvert sem er til flugvallagerðar, heldur er það okkar skoðun, að það eigi fyrst og fremst að nota þann tilfallandi ágóða þeim til hagsbóta, sem búa við örðugastar samgöngur, og þá einkum, eins og segir í okkar till., til þeirra staða, sem ekki eru í neinu vegasambandi við hið almenna akvegakerfi landsins. Þar koma þá að sjálfsögðu til greina staðir eins og t. d. eyjar, sem í byggð eru við landið, eins og t. d. Vestmannaeyjar, Grímsey, sömuleiðis staður eins og Öræfin, sem þegar eru allmiklar flugsamgöngur við, eins og raunar báða hina staðina, sem ég hef nefnt, - Grímsey að vísu á byrjunarstigi. Og ég vil taka það fram, að nú mætti segja, að á öllum þessum stöðum, sem ég hef nefnt, eru flugvellir þegar, en á öllum þessum stöðum eru flugvellirnir meira og minna ófullkomnir og enn í byggingu og þurfa mikilla lagfæringa við. Auk þess koma að sjálfsögðu til fjölmargir fleiri staðir á landinu, sem ættu forgangskröfu til flugvallagerðar umfram þá staði, sem hafa akvegi og geta notað samgöngur með bifreiðum við hið almenna vegakerfi landsins. Ég hef sýnt fram á það, að í rauninni fela okkar fjórar till. eingöngu í sér 8 þús. kr. útgjaldaaukningu fyrir ríkið. Spurningin er þá ekki fyrst og fremst fjárhagslegs eðlis, hvort samþ. beri þessar till., heldur er spurningin um hitt, hvort menn vilja líta á sanngirni málsins, og að öllum aðstæðum athuguðum leyfi ég mér að láta í ljós þá bjartsýni, að till. okkar muni ná hér samþykki.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa hér um langt mál. Þær till., sem hv. 9. landsk. minntist á, höfum við flutt saman, af því að við erum á sama máli um þörf þess, að þær nái fram að ganga, og hann hefur nú rökstutt okkar mál vel. Meinið með hafnarframlögin er náttúrlega í eðli sínu það, að það er svo við neglur skorið það fé, sem ætlað er til hafnarframkvæmda, að fjvn. er náttúrlega mikil vorkunn, þó að hún eigi bágt með að verða við réttmætum óskum á þeim grundvelli, sem henni er skapaður til að vinna á. Hafnirnar eru þó, þar sem þær eru mikið notaðar, ákaflega mikil undirstaða að gjaldeyrisöflun ríkissjóðs, og á það ekki sízt við um Vestmannaeyjahöfn, eins og raun ber vitni um. Og ég efast um, að hæstv. ríkisstj. og hv. fjvn., yfir höfuð Alþingi, hafi gert sér ljóst, hvaða risaátak hefur verið gert í Vestmannaeyjum núna á síðustu árum til þess að koma höfninni í það lag, að hún samsvari þeim kröfum, sem fiskiflotinn, stór og þó sívaxandi, hlýtur til hennar að gera. Það var náttúrlega stórkostleg framför að svokallaðri Friðarhafnarbyggingu m. a., en þó var það þannig, að bátarnir urðu um háannatímann að liggja tímunum - mér liggur við að segja dægrunum saman hver utan á öðrum til að bíða eftir afgreiðslu, og allir geta séð, hvað það þýðir í aflatjóni um vertíðina og í erfiðis- og vökuálagi fyrir fólkið að þurfa að bæta því ofan á sín daglegu störf á sjónum. Fyrir því var ráðizt í þá miklu bátakvíabyggingu, sem nú hefur verið lokið og kemur að ég ætla að því nær fullu gagni á næstu vertíð. Það var byrjað á henni í fyrra, og hefur verið mikið á sig lagt til þess að koma henni í framkvæmd. Bæjarstjórnin og ég áttum um þá fyrirætlun miklar viðræður við ríkisstj., við Framkvæmdabankann, við Landsbankann og ég held við Útvegsbankann líka, a. m. k. heima, og það var ekki hægt að fá þá fyrirgreiðslu, sem að gagni kæmi, á neinum þessum stöðum þá í bili. En okkur var beinlínis bent á það af hæstv. ríkisstj., hvort við gætum ekki haft þann gang á þessu máli að reyna að útvega okkur lán í útlöndum til þess að afla okkur efnis í járnþilin o. s. frv., og sumpart af því var í það ráðizt að fá lán í útlöndum í þessu skyni. Það hefur, að því er virðist, blessazt vel, því að frá þeim tíma, sem lánið var tekið og efnisins aflað, hefur orðið stórkostleg hækkun á þessu efni, svo að það er vel farið, að það er nú komið á réttan stað hvað þessa höfn snertir og mannvirkið komið í það horf, að það verður að gagni. En við eigum eftir að borga stóran hluta af þessu láni, sem við, eins og ég sagði, mikið eftir áeggjan hæstv. ríkisstjórnar réðumst í að taka til þess að flýta fyrir verkinu. Þegar málið er skoðað í þessu ljósi, verður sanngirniskrafa sú, sem hv. 9. landsk. rökstuddi hér, enn þá berari, þar sem nú er þannig háttað, að ríkið á eftir að borga 3 millj. af sínu framlagi til hafnarinnar fyrir verk, sem búið er að vinna, fyrir utan það, sem áætla má að það þurfi að borga fyrir verk, sem verður að vinna á næsta ári. Þetta vildi ég biðja hv. þm. að hafa í huga. Það eru ekki Vestmannaeyjar einar, sem þyrftu að fá miklu stærri fjárframlög til sinna hafnargerða en þeim er ætlað í fjárlögum, þó að Vestmannaeyjar á þessu stigi málsins hafi langstærsta siðferðislega eða ég vil segja lagalega kröfu á sérstöku tilliti af hálfu ríkisvaldsins í þessu efni. Öll sagan er þó ekki sögð hér með, heldur hafa Vestmanneyingar á sama tíma lagt á sig fjarskaþung gjöld í tvöföldum vörugjöldum á vörum til hafnarinnar, gjöld, sem leggjast sem aukinn skattur á íbúa Eyjanna. Það er ekki sem þeir hafi verið hér að hlaupast undan merkjum að neinu leyti. Einmitt á sama tíma og af þessu tilefni hafa þeir lagt á sig tvöföld vörugjöld, fyrir utan það, að skipagjöldum verður að halda mjög hátt, meðan á smíði hafnarinnar stendur, og það kemur vitaskuld líka fram við neytendur og notendur og íbúa Vestmannaeyja, að því leyti sem farmgjöldin eru sett hærri, þegar menn vita, að þeir eiga að borga há gjöld fyrir skipin. Allt þetta styður að því, sem hv. 9. landsk. hélt fram, að það væri sanngirnismál að auka þetta framlag mjög verulega. Við höfum nefnt þessa upphæð, sem í till. stendur, þrefaldað till. hv. n. og það veitir sannarlega ekki af því, eins og ástatt er, ef Vestmannaeyjar eiga ekki að lenda í vanskilum með þau lán útlend, sem ríkisstj. sjálf hefur hvatt þær til að taka til þess að koma þessu verki í gott horf. Ég veit ekki, við eigum eftir að ráða það við okkur og það getur farið náttúrlega eftir því, eins og vant er, hvernig hv. n. og hæstv. ríkisstj. tekur í það að gera hér einhverja bragarbót á, hvort við látum þessa till. í þetta sinn koma hér undir atkvæði. En mér þótti sjálfsagt eins og hv. 9. landsk. að fá tækifæri hér á hinu háa Alþ. við umræðurnar til að rökstyðja enn betur þá þörf, sem hér liggur fyrir, og þá verðskuldun, sem fyrir hendi er af hálfu Vestmanneyinga, hvað höfnina snertir, framar en ég gerði á sínum tíma í því erindi, sem ég sendi hv. n. um þetta efni. Þar taldi ég þó fram nokkur rök í málinu. Um aðrar till. okkar sameiginlegar, að því er snertir lúðrasveitina og leikfélagið, sendi ég fyrir mitt leyti erindi á sínum tíma til hv. n., að ég held fyrir hvort tveggja, a. m. k. fyrir lúðrasveitina, og þarf engu við að bæta þau orð, sem hér voru töluð til þess að undirbyggja það mál. Ég skal svo aðeins stuttlega minnast á flugvallarmálið. Það er heimildartill., eins og hún ber með sér, og ég held, að það sé ómótmælanlegt, að það mæla mikil rök með því, að það fé, sem kann að verða brúkað til að endurbæta flugvelli, sé einkum og sér í lagi brúkað til þess að endurbæta flugvellina á þeim stöðum, sem litla úrkosti hafa á annan veg til samgangna, og það hljóta allir að viðurkenna, að aðstöðumunurinn er stórkostlegur á móti þeim stöðum á landinn, sem hafa flugvelli og líka góða bílvegi. Annars er rétt að geta þess í þessu sambandi, að við hv. 9. landsk. fluttum í byrjun þings till., sem sama hv. n. og stendur að þessu fjárlagaatriði fékk til meðferðar, þar sem við fórum fram á, að gerðar væru bragarbætur á flugvellinum. Það hefur að vonum ekki komið fram enn þá neitt nál. í því efni, en ég vil geta þess, að það hefur verið gerð tilraun til af hálfu flugstjórnarinnar, að ég hygg, eða að undirlagi hennar að hnekkja því, sem við þar héldum fram, með vottorði frá manni í Vestmannaeyjum, sem sennilega hefur átt lítið í því orðalagi, er á hinni svokölluðu leiðréttingu var. Ég skal ekki ræða það mál ýtarlega við þetta tækifæri, en vil bara segja það, að þó að við höfum ekki farið í það að fara í blaðaskrif eða skrifa á móti því vottorði, sem kom í blöðunum í því efni, þá höfum við í höndum gögn frá þeim, sem bezta þekkingu hafa á þessu máli, flugmönnunum sjálfum, sem lenda í Vestmannaeyjum, er sanna, að við fórum þar ekki með neitt rangt mál, heldur með rétt mál, þegar við hvöttum til þess, að slitlag vallarins væri aukið og hann yfir höfuð endurbættur. En sú till. liggur ekki fyrir hér og ég skal ekki fara um hana fleiri orðum. Ég vonast til, að þessi heimild, sem við hér leggjum til, verði samþykkt. Þar eiga náttúrlega Vestmannaeyjar stóran hlut að máli og eins aðrir staðir á landinu, þar sem líkt stendur á. Hv. 9. landsk. minntist á þá, og ég þarf ekki að fara að endurtaka það. En samanborið við það, sem Vestmannaeyjar leggja til þjóðarbúsins og þeir, sem þar stunda atvinnu og sjósókn, leggja til þjóðarbúsins, held ég, að það megi halda því fram, að hér séu ekki gerðar óvægilegar kröfur til hins opinbera af okkar hálfu fyrir hönd þeirra, sem Eyjarnar byggja, og þeirra, sem leita þangað árlega og hafa þar atvinnu sína að miklu leyti.



Herra forseti. Á þskj. 187 hef ég flutt tvær brtt. við fjárlagafrv. Fyrri brtt. er merkt IV og er um það, að á fjárlagafrv. skuli taka upp nýjan lið, aukaframlag til hafnargerðar á Þórshöfn vegna tjóns, sem orðið hefur, og yfirvofandi tjóns á hafnarmannvirkjum, 1 millj. kr. Þessi till. er flutt vegna þess, að þarna er um algert neyðarástand að ræða. Það var fyrir nokkrum árum byggður hafnargarður á Þórshöfn til að skýla höfninni þar og þ. á m. bryggju, sem nú þegar er komið nokkuð á veg með að gera. Í fyrravetur eða vetur sem leið brotnaði þessi hafnargarður algerlega í tvennt, og lagðist fremri hluti hans á hliðina, en efri hluti garðsins er nú þegar orðinn algerlega ónýtur, og má fyllilega gera ráð fyrir því, að hann falli einnig um á þessum vetri. Það er því fyrirsjáanlegt, að fyrir utan það, að höfnin er mjög óvarin og verður allerfið í slæmum veðrum og vont fyrir báta að athafna sig þar, þá er yfirvofandi, að bryggjan, sá hluti hennar, sem nú þegar hefur verið gerður, eyðileggist, ef ekki eru gerðar einhverjar ráðstafanir mjög skjótlega til úrbóta. Hafnargarðurinn, sem gerður var á Þórshöfn fyrir nokkrum árum, var í upphafi mjög illa staðsettur. Hann var byggður of nærri bryggjunni, þannig að hann þrengdi höfnina til mikilla muna, svo að skip önnur en smábátar áttu erfitt með að athafna sig við bryggjuna. Hann var einnig byggður á skökkum stað, að því er fróðir menn telja, með tilliti til þess, að hann tók á sig mikinn sjó, sem kemur fram í því, að sjór hefur nú brotið hann niður. Í brtt. frá hv. fjvn. er gert ráð fyrir að veita 100 þús. kr. framlag til hafnargerðar á Þórshöfn á næsta ári, og er þá að sjálfsögðu gert ráð fyrir, að sveitarfélagið leggi fram 100 þús. kr. á móti. Ég býst við því, að þetta framlag, sem þarna er ákveðið, sé miðað við getu þessa fátæka sveitarfélags, en alls ekki þarfirnar, sem þarna eru fyrir hendi. Mér er það vel ljóst, að þarna er um tiltölulega lítið sveitarfélag að ræða, sveitarfélag, sem hefur ekki ráð á því að leggja fram stórar fjárfúlgur, allra sízt á einu ári, enda þótt það sé alger nauðsyn og væri algerlega óhjákvæmilegt að gera það, ef þess væri kostur. Þess vegna sé ég ekki betur en að ríkið verði að hlaupa hér undir bagga, ekki aðeins til þess að tryggja atvinnuskilyrði í þessu sjávarþorpi yfir sumarmánuðina, þarna er um þó nokkrar fiskveiðar að ræða og síldarsöltun á sumrin, heldur einnig til þess að reyna að forða meira tjóni, sem þá að sjálfsögðu mundi leggjast síðar meir á ríkissjóð og þetta fátæka sveitarfélag. Ég vil því vænta þess, að þessi till. fái góðar undirtektir. Ég hef ekki lagt það í vana minn hingað til að bera fram till. vegna þess, að það gæti talizt vinsælt af kjósendum eða einhverjum mönnum í landinu að sjá þannig till. bornar fram, og í þetta skipti er því ekki heldur til að dreifa. Ég hefði ekki borið fram þessa till. nema vegna þess, að þarna er um algera nauðsyn að ræða, og sömuleiðis vegna þess, að ég sé ekki, að frá hv. stjórnarliði muni koma fram neinar till., sem geti bætt úr því ástandi, sem þarna er um að ræða. Mér hefði ekki dottið í hug að ganga hér fram fyrir skjöldu og grípa fram fyrir hendur á hv. þm. kjördæmisins, ef ég hefði ekki talið alveg örvænt um, að það mundu nokkrar raunhæfar till. koma fram í þessu efni. Nú hef ég haft þann hátt á að flytja aðra brtt., sem ég tengi saman við þessa. Sú brtt. er merkt með XVII á þskj. 187, og hún er flutt til þess, að hér skuli ekki vera eingöngu um hækkun á útgjöldum að ræða hjá ríkissjóði, því að seinni brtt. er þess eðlis að fella niður úr gjaldabálki fjárlagafrv. einn lið, sem nemur 1 millj. kr. í fjárlagafrv. Þessi liður er á 17. gr. nr. 35 og heitir ráðstafanir vegna ófriðarhættu. Nú fæ ég ekki skilið, að ófriður sé svo yfirvofandi, að það sé nauðsyn á því að verja ár eftir ár 1 millj. kr. af ríkisfé til að gera einhverjar ráðstafanir vegna hans. Hingað til hafa ráðstafanirnar ekki heldur verið neitt stórvægilegar, skilst mér. Þær hafa verið í því fólgnar, eftir því sem mér er tjáð, að inn hefur verið flutt eitthvað af sjúkragögnum, sem sjálfsagt er góðra gjalda vert og vafalaust hafa að einhverju leyti komið í góðar þarfir nú þegar og eiga sennilega eftir að einhverju leyti að koma í góðar þarfir seinna. Þó þykir mér ekki alveg örgrannt um það, að ef þessir hlutir, sem hafa verið fluttir inn, liggja lengi í pakkhúsum hér og geymslum, þá geti það tvennt gerzt, að þeir bæði úreldist og verði ekki taldir neitt sérlega hæfir til notkunar, þegar til á að grípa, og einnig hitt, að þeir geti blátt áfram skemmzt, því að mér er ekki kunnugt um, að vörugeymslur hér séu yfirleitt þannig úr garði gerðar, að hlutir geymist þar vel og tryggilega til langframa. Ég hef því lagt til, að þessi liður verði felldur niður og að þeirri milljón, sem átti að verja til ráðstafana vegna ófriðarhættu, verði varið til hafnarframkvæmda á Þórshöfn á næsta sumri. Mér er að sjálfsögðu ljóst, að þessi till. um eina milljón til hafnarframkvæmda á Þórshöfn er ekki nema lítið brot af því, sem þarf til að fullgera þá höfn. En með því að fullgera þá höfn á ég að sjálfsögðu við að lengja bryggjuna til mikilla muna, dýpka höfnina og annað þess háttar. Ég sé ekki ástæðu til þess, eins og málum nú háttar, að gera till. um meiri framtíðarframkvæmdir í þessari höfn, heldur um það eitt að reyna að koma þarna upp á næsta sumri hafnargarði, sem geti búið bátum viðunandi skilyrði í höfninni og jafnframt komið í veg fyrir, að bryggjan eyðileggist í vetrarveðrum. En eins og nú standa sakir, þá liggur hún opin við og óvarin öllum vetrarveðrum af norðvestanátt, en þau eru erfiðust í þessari höfn. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þessar litlu till., en vænti þess, að þeim verði vel tekið. Að lokum vil ég svo aðeins minnast á ræðu hv. 2. þm. Eyf. (MJ), sem hann flutti hér áðan. Ég vil óska honum til hamingju með þá ræðu. Hann játaði í henni, að flestöll eða öll þau rök, sem ég flutti hér fram í minni fyrri ræðu, hefðu verið rétt og sanngjörn, og gerði ekki tilraun til þess að hnekkja þeim á neinn veg. Hann sagði að vísu, að við þjóðvarnarmenn mundum sennilega ekki flytja till. um hækkanir á tekjuhlið fjárlagafrv., ef við ættum að bera ábyrgð á fjárlagaafgreiðslunni. Við þetta vildi ég mega gera þá athugasemd, að mig langar til að fullvissa þennan hv. þm. um það, að þegar við þjóðvarnarmenn förum að hafa áhrif á ríkisstj. landsins, sem sennilega verður nú innan skamms, þá munum við ábyggilega gera allt, sem í okkar valdi stendur, til þess að tryggja það, að fjárlögin verði afgreidd eins rétt og tök eru á, að sú stjórn, sem við komum væntanlega til með að styðja, geri sér ekki leik að því að leggja fyrir Alþingi Íslendinga rangar till. til fjárlagaafgreiðslu. Loks vil ég minna hv. 2. þm. Eyf. á það, að hann svaraði ekki fsp., sem ég beindi til hans og stjórnarliðsins í ræðu minni áðan. Ég spurðist fyrir um, hvort það stæði til að hækka nú söluskattinn, hvort frestunin á afgreiðslunni á því máli stafaði af því, að ríkisstj. hefði á prjónunum till. um að hækka þennan skatt. Hv. 2. þm. Eyf. þagði við þessari fsp. Hann kaus þá vandræðaleið að þegja við henni. En sú þögn kemur honum ekki að neinu haldi, vegna þess að ríkisstj. getur ekki frestað því lengi enn þá að leggja þetta mál hreint fyrir. Þess vegna er alveg eins gott fyrir hann að játa það hreinskilnislega nú strax, að það eigi að hækka skattinn, ef meiningin er að gera það. En annars væri hægur leikurinn og hægur vandi fyrir hann að neita því, að þetta stæði til. Þögnin verður ekki skilin á annan veg en þann, að hún sé samþykki, að ríkisstj. hafi nú á prjónunum till. um að hækka þennan rangláta og óvinsæla skatt.



Herra forseti. Á þskj. 187 á ég fáeinar brtt. við fjárlögin, allar varðandi menningarmál. Ég vil leyfa mér, enda þótt þunnskipaðir séu nú orðnir bekkirnir, að fara um þessar till. örfáum orðum. Það eru í fyrsta lagi tillögur um nokkra hækkun á styrkjum og lánum til íslenzkra námsmanna. Það er vitanlegt, að dýrtíð fer vaxandi, ekki aðeins hér á landi, heldur einnig í sumum þeim löndum, þar sem íslenzkir námsmenn verða að stunda nám utan landssteinanna. Vitanlega er full þörf á því, að þeir fái hliðstæða fyrirgreiðslu frá hinu opinbera á næsta ári og þeir hafa notið að undanförnu, ekki verði úr henni dregið, heldur fremur eitthvað við aukið, þar sem verið hefur af hvað skornustum skammti. Ég held, að það sé ástæðulaust að rökstyðja það í löngu máli, hvílík nauðsyn okkur er á því, að íslenzkir námsmenn geti haldið áfram á menntabrautinni og tekið fyrir þær margvíslegu fræðigreinar, sem okkur er bráðnauðsynlegt að stund sé lögð á, ef samfelld þróun á að verða í efnahags- og menningarlífi okkar. Þá flyt ég hér till. um nokkra hækkun á þeirri fjárveitingu, sem veitt er til skálda og listamanna. Sú fjárveiting hefur verið af nokkuð skornum skammti lengst af og þyrfti vissulega að hækka. Ég tel mig fara fremur varlega í sakirnar í þeirri till., sem ég legg hér fram, því að það er að sjálfsögðu veruleg nauðsyn á því, að betur sé búið að ýmsum þeim góðu listamönnum, sem við eigum. Við Íslendingar erum gjarnan mjög hreyknir af fornum bókmenntum okkar og fornri menningu og megum vera það. Fornbókmenntir okkar lofa allir að verðleikum, bæði íslenzkir menn og erlendir. Og við minnumst þess bæði við hátíðleg tækifæri og endranær, að þessar bókmenntir voru þjóðinni ómetanlegur styrkur á eymdaröldunum, þær voru, eins og skáldið sagði: „Hennar ljós í lágu hreysi, langra kvelda jólaeldur.“ Það má komast svo að orði, að tungan og bókmenntirnar hafi einnig verið hinn mesti aflvaki, þegar fór að birta af nýjum degi í sögu þjóðarinnar, og þær og fornmenningin voru öflugasta röksemdin fyrir tilverurétti þjóðarinnar, og urðu hornsteinn sjálfstæðis þjóðarinnar. Hin forna menning og bókmenntir voru hin siðferðislega röksemd fyrir því, að við værum og gætum verið sjálfstæð þjóð. En við megum ekki láta lofið um fornöldina og hina fornu menningu verða til þess að vanmeta nútímann. Það er vitað og viðurkennt af mörgum a. m. k., og þó ekki svo sem skyldi, að nú er runnið upp nýtt blómaskeið bókmennta og lista hér á landi. Eftir allt baslið og erfiðleikana á hinum myrku öldum hafa nú með vaxandi sjálfstæði þjóðarinnar endurvaknað kraftar, sem með þjóðinni bjuggu. Það er gróandi á öllum sviðum bókmennta og lista, og vitanlega verður á því að byggja í framtíðinni, að sá vöxtur og sá gróandi geti haldið áfram og orðið sem mestur. Því er ekki að neita, að skilningur á gildi menningarstarfs og listastarfs hefur heldur vaxið með þjóðinni, og þó hefur sá vöxtur farið nokkuð hægt. Ég hygg, að það sé rétt, að styrkur til menningarmála hafi verið hlutfallslega meiri á fjárlögum fyrir 25–30 árum en hann er nú. Það er vitað, að listamönnum hjá svo fámennri þjóð sem Íslendingar eru er yfirleitt ókleift að lifa á listaverkum sínum einvörðungu. En þar sem viðurkenning er nú að fást fyrir því, að starfsemi góðra listamanna er einhver mikilvægasta starfsemin, sem unnin er í þjóðfélaginu, fer ekki vel á því að launa einmitt þessum mönnum einna lægst allra þjóðfélagsþegna. Við verðum að minnast þess, einmitt þegar ákveðin eru laun slíkra manna, að framlag þeirra til menningar þjóðarinnar og þjóðarheildarinnar er eitthvert hið allra mikilvægasta alls þess, sem unnið er í þjóðarþarfir. Ég hef ekki lagt það nákvæmlega saman, hvað ætlað er nú á fjárlögum til bókmennta og lista, en við mjög lauslega athugun virðist mér, að það séu ekki nema um það bil 2 millj. kr., þ. e. a. s., það er langt innan við ½% af ríkistekjunum, þeim tekjum, sem fyrirhugað er að ríkið hafi á næsta ári. Og þó að með væri talið nokkurt framlag, sem fengið er með öðrum hætti en á fjárlögum, framlag, sem fengið er með sérstökum lögum og rennur til þjóðleikhúss og menningarsjóðs, þá mun það, sem fram er lagt til bókmennta og lista, vera töluvert innan við 1% af ríkistekjunum. Ég held, að það ætti að stefna að því, að fast hlutfall væri á milli ríkisteknanna annars vegar og þess, sem lagt er fram til þessarar mikilvægu menningarstarfsemi, hins vegar, og mér þætti það ekki mikið í lagt, þótt það væri árlega sem svaraði 2–3 af hundraði. En það er langur vegur frá því, að ég fari fram á svo mikið í þeim tiltölulega litlu tillögum, sem ég legg hér fram. Það er því enn meiri ástæða til þess að fallast á svo hógværar tillögur í þessu efni, þar sem ekki er lengra farið. Mér virðist, að ef engin breyting verður gerð á þeirri fjárveitingu, sem ætluð er skáldum og listamönnum, þá sé um allverulega rýrnun að ræða, þeir muni fá hlutfallslega minni laun á næsta ári en þeir hafa þó haft að undanförnu, þegar tillit er tekið til hinnar vaxandi dýrtíðar. Þá flyt ég hér till. um nokkra hækkun á framlagi til hinnar íslenzku orðabókar, sem nú er verið að semja. Það er vitað mál, að þetta verk er mjög mikið, og mun taka alllangan tíma að ljúka því, jafnvel þótt sæmilega sé að því búið að því er fjárframlög snertir. Þetta verk, samning stórrar og fullkominnar vísindalegrar orðabókar yfir íslenzkt mál, er eitthvert allra mesta nauðsynjaverkið, sem verið er að vinna nú fyrir íslenzka menningu. Mér virðist því, að það megi ekki láta við það sitja að hafa til slíkrar framkvæmdar sömu tiltölulega lágu fjárveitinguna og er í fjárl. þessa árs, þegar tillit er tekið til þess, að nú hækka öll laun, og það mundi þá að sjálfsögðu þýða það, að minna yrði hægt að gera fyrir sömu fjárveitingu á næsta ári en þó er hægt á þessu ári. Þá flyt ég hér till. undir liðnum XV, þess efnis að ríkið kaupi listaverk eftir Ásmund Sveinsson myndhöggvara, og hef tiltekið upphæðina 180 þús. kr. Ég minntist nokkuð á það áðan, að íslenzkir listamenn ættu eðlilega erfitt uppdráttar hjá svo fámennri þjóð sem við Íslendingar erum, en engir munu þó eiga erfiðara með að lifa á listastarfi sínu en myndhöggvarar. Þetta mun vera svo um allar jarðir, en þó alveg sérstaklega í jafnfámennu landi og Ísland er, þar sem ekki er um það að ræða, að einstakir auðmenn kaupi slík dýr listaverk, sem mikla vinnu þarf að leggja í. Það er hvort tveggja, að auðmenn eru eðlilega færri hér en hjá stórum og fjölmennum þjóðum, og við það bætist, að þeir, sem vel eru efnum búnir hér, hafa yfirleitt ekki sýnt mjög mikinn menningaráhuga. Hann hefur a. m. k. ekki komið fram í því, að þeir hafi lagt fram verulegar fjárfúlgur til þess að styrkja álitlega listamenn. Hér verður því hið opinbera að hlaupa undir bagga, enda eru höggmyndaverk þess eðlis, að það er í sjálfu sér ríkisvaldinu og bæjarfélögunum skyldast að eiga þar hlut að máli til þess að koma listaverkunum fyrir á þeim stöðum, þar sem þau geta frekast verið almenningseign. Íslenzka þjóðin hefur búið tiltölulega vel eftir getu sinni og fjármunum að hinum elzta íslenzka myndhöggvara, sem verulega kvað að, Einari heitnum Jónssyni. Þó að hann yrði að vísu að berjast allharðri baráttu fram eftir árum, þá er ekki hægt að neita því, að Íslendingar gerðu vel við hann eftir sinni getu, og ríkið var og er tiltölulega rausnarlegt varðandi hans verk. Sá maður annar, sem hefur gert höggmyndastarf að lífsstarfi sínu, er Ásmundur Sveinsson. Ásmundur er frábær hagleiksmaður, og ég hygg, að allir, sem bera nokkurt skynbragð á listir, ljúki upp einum munni um það, að hann hafi framúrskarandi formskyn. Maðurinn er fjölhæfur, og í listferli hans er mjög mikil margbreytni. Hann hefur ekki verið þar við eina fjölina felldur eða einni stefnu háður, heldur er þar um mikla fjölbreytni að ræða. Ásmundur Sveinsson hefur hlotið margvíslega viðurkenningu, einkum erlendis. Í öll þau skipti, sem honum hefur gefizt færi á að fá listaverk sín metin á alþjóðlegan mælikvarða, hafa þau staðizt matið frábærlega vel og hlotið mjög lofsamlega dóma. Þetta hefur helzt gerzt á samsýningum íslenzkra listaverka erlendis, og hafa þá yfirleitt ekki verið tök á að sýna nein hinna stærstu og tilkomumestu verka Ásmundar. Að öðrum íslenzkum myndlistarmönnum ólöstuðum hygg ég, að óhætt sé að segja, að enginn hafi hlotið öllu meiri viðurkenningu listfróðra manna erlendra. Vil ég þessu til sönnunar lesa örfáar setningar, sem erlendir listfræðingar hafa sagt um verk Ásmundar. Á listsýningunni íslenzku í Osló 1951 var það einróma álit allra gagnrýnenda, að listaverk Ásmundar bæru af öðru, sem þar var sýnt. Í blaðinu Verdens Gang var m. a. þannig að orði kveðið, með leyfi hæstv. forseta: „Það er eitthvað karlmannlegt, ungt og frumlegt hjá formsnillingnum Ásmundi Sveinssyni. „Helreið“ hans er sönn Ultíma Thule, myrk og heiðin dulrún og myndar samheild í undarlegri hrynjandi, sem hin sterka formtúlkun listamannsins er greypt í. Óvíða mun að finna annan eins frumkraft og í þöndum bogaformum „Malarans“. Höggmyndir Ásmundar Sveinssonar eru sannkölluð ævintýri óblandinnar formgleði.“ Blaðið Aftenposten fór þessum orðum um sömu sýningu: „Þegar komið er að verkum eins og „Helreiðinni“ og „Tónum hafsins“, hrífur hin stórbrotna túlkun listamannsins okkur með sér inn í heim kynja og ævintýra.“ Í sambandi við hina miklu, íslenzku sýningu í Kaupmannahöfn í fyrra komst listdómari blaðsins „Politiken“ svo að orði: „Myndir Ásmundar Sveinssonar eru langmerkilegastar og bera vott um mikið hugmyndaflug og formgáfu myndhöggvarans.“ Svipuð voru ummæli fleiri danskra blaða. Dómar um íslenzku sýninguna í Briissel 1952 voru að því er Ásmund Sveinsson varðaði afar lofsamlegir. Listablað þar í landi, viðurkennt og þekkt víða um Evrópu, kemst þannig að orði um nokkra unga íslenzka listamenn, sem sýndu á þessari sýningu, að þeir séu efnilegir og lofi góðu. Síðan heldur blaðið áfram: „Hæfileikar Ásmundar Sveinssonar lofa ekki einungis góðu, heldur er í verkum hans fólgið mikið frjómagn, kraftur til að endurnýja höggmyndalist landsins og gefa henni nýja tjáningarmöguleika.“ Þannig gæti ég haldið áfram langa hríð, en ég læt þetta nægja. Ég vil aðeins endurtaka það og leggja á það áherzlu, að hvarvetna þar, sem íslenzk list hefur verið sýnd erlendis, hafa listaverk Ásmundar Sveinssonar hlotið hvað mest og eindregnast lof. Þessi ágæti listamaður, sem nú er kominn á sjötugsaldur, stendur nú í því stórræði að reisa yfir verk sín dálítinn sýningar- og geymslusal, þar sem þau geta varðveitzt óskemmd og þar sem tök eru á að koma þeim sómasamlega fyrir. Í þeim húsakynnum, sem hann býr nú við, er svo þröngt orðið, að honum er ókleift að vinna lengur, þar sem vinnustofa hans er orðin yfirfull af listaverkum, og eru þau þó mjög mörg enn í litlu og forgengilegu formi, og þyrfti að sjálfsögðu að koma þeim í varanlegt form og í eðlilega eða fulla stærð. Mér þætti því mjög vel við eiga, ef Alþ. rétti þessum snjalla listamanni örvandi hönd með því að kaupa á næsta ári þótt ekki væri nema eitt listaverk hans, sem yrði eign ríkisins, og styðja hann þannig nokkuð til þess að koma upp þessu safni sinu eða geymslustað fyrir listaverkin. Að lokum flyt ég hér undir XVIII. tölul. till. við 19. gr., og er það lækkunartill. Þar legg ég til, að liðurinn „óviss útgjöld“ lækki um 500 þús. kr. Er það gert m. a. vegna þess, að mér virðist, þegar litið er á ríkisreikninga undanfarinna ára, þá sem fram eru komnir, að á þennan lið sé hrúgað ýmsu, sem fremur verður að teljast þarflítið og engin ástæða til að hæstv. ríkisstj. taki sér vald til að úthluta eftir geðþótta. Þarna virðist mér um að ræða ýmsa bitlinga, sem ætti þá a. m. k. að koma til kasta Alþ. að taka ákvarðanir um, en ekki að vera verkefni ríkisstj. að úthluta utan við bein fjárlagafyrirmæli. Verði þessari sparnaðartill. vel tekið, mundi ég fús til þess að flytja fleiri slíkar sparnaðartill. við fjárl. fyrir 3. umr.



Herra forseti. Það eru aðeins örfáar brtt., sem ég vildi leyfa mér að fara um nokkrum orðum og ég flyt ásamt nokkrum öðrum hv. þm. á þskj. 188. Það er fyrst brtt. um að taka upp fjárveitingu til tveggja ferjubryggna, í fyrsta lagi í Ögri, 50 þús. kr., og í öðru lagi að Bæjum á Snæfjallaströnd, 25 þús. kr. Þannig er málum varið, að fyrir einum þremur árum lánaði Ögurvegur 50 þús. kr. til þess að ljúka byggingu ferjubryggju í Ögri. Síðan þetta lán var veitt, hefur það ekki verið endurgreitt. Vegamálastjóri hefur mælt með því nú s. l. tvö ár við hv. fjvn., að fjárveiting yrði tekin upp í þessu skyni. Ef það verður ekki gert, mun verða að greiða þessa skuld af fjárveitingu til vegarins á fjárl. næsta árs. Það væri hins vegar mjög illa farið, ef til þess úrræðis þyrfti að grípa, þar sem Ögurvegur er aðalvegurinn út með vestanverðu Ísafjarðardjúpi og má engan veginn við því, að klipið sé af þeirri fjárveitingu, sem til hans er veitt. Ég vænti þess vegna, að hv. fjvn. fallist á það að mæla með samþykkt þessarar brtt., og ég væri jafnvel fús til þess að taka hana aftur til 3. umr., ef líkur væru á því, að samkomulag tækist um hana við 3. umr. Um hina till. er það að segja, að fyrir nokkrum árum var byggð ferjubryggja að Bæjum á Snæfjallaströnd. Það er í örfámennu hreppsfélagi, og taldi hreppurinn sér ekki fært að leggja neitt fram á móti ríkissjóði, þegar bryggjan var byggð. Einstaklingur, sem bjó þá á þessum bæ, lagði þá fram allmikið fé, nokkru hærri upphæð en þetta, og hefur ekki fengið það fé endurgreitt. Hins vegar hafa ferjubryggjurnar víð Ísafjarðardjúp og víðast hvar annars staðar, flestar, ef ekki allar, verið kostaðar að öllu leyti af ríkissjóði. Þessi till. er því flutt til þess, að unnt verði að endurgreiða þessum einstaklingi, sem lagt hefur þetta fé fram, framlag hans. Þá hef ég leyft mér að flytja brtt. á sama þskj. ásamt hv. 3. landsk. þm. (HV) og hv. þm. V-Ísf. (EirÞ) um það, að veitt verði 5 þús. kr. fjárveiting til byggðasafns Ísfirðinga á Ísafirði. Vestur- og Norður-Ísafjarðarsýsla ásamt Ísafjarðarkaupstað hafa nýlega bundizt samtökum um að koma upp byggðasafni á Ísafirði. Það er alkunna, að slík byggðasöfn hafa risið víða um héruð og þótt að þeim mikið gagn. Takmark þeirra er að varðveita ýmsa gamla, merka muni, sem eru að hverfa og hætt er við að fari forgörðum, ef menn leggja sig ekki fram um að varðveita þá. Hins vegar greinir menn ekki á um, að það hafi menningarlegt gildi fyrir þjóðina að varðveita ýmsa þessa gömlu hluti, sem segja sögu liðins tíma. Mér er kunnugt um það, að á undanförnum árum hefur verið veittur styrkur til slíkra byggðasafna, og síðast nú í brtt. hv. fjvn. er lagt til, að eitt slíkt verði styrkt. Ég vænti þess vegna, að þessi litla till. um styrk til byggðasafns á Ísafirði hljóti náð fyrir augum hv. Alþingis. Læt ég svo þessi fáu orð nægja til þess að mæla með þessum þremur brtt., sem ég hef leyft mér að flytja.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja allmargar brtt., sem prentaðar eru á þskj. 188, og langar til þess að fara nokkrum orðum um nokkrar þeirra, sérstaklega fjórar af þeim. Ég hef leyft mér að leggja til, að varið verði 1 millj. kr. sem stofnfjárframlagi til vísindasjóðs, sem hafa skuli það hlutverk að styrkja íslenzka vísindamenn til sjálfstæðra rannsókna, til sjálfstæðra vísindastarfa hérlendis eða erlendis, eða þá til þess að búa sig undir slík störf, og geri ég ráð fyrir, að sjóðnum sé stjórnað af 5 mönnum, séu tveir þeirra tilnefndir af háskólaráði og tveir af menntamálaráði og einn af menntamálaráðherra. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að fjárveitingavaldið ver nokkru fé til þess að efla bókmenntir, til styrktar skáldum og rithöfundum. En fjárveitingavaldið ver mjög litlu fé til beinnar styrktar vísindalegum rannsóknum. Er þó augljóst mál, að íslenzka þjóðfélaginu er hin mesta þörf á því, að þeir, sem leggja vilja fyrir sig vísindastörf, fái til þess bætta aðstöðu frá því, sem nú er. Þegar um er að ræða að fá menn til þeirra starfa hér á Íslandi, þar sem um vísindalega sérþekkingu þarf að vera að ræða og þar sem menn eiga að starfa að vísindalegum rannsóknum, hefur komið mjög í ljós og verið til mikils baga, hversu fáir menn hafa haft til þess efni að búa sig sómasamlega undir þau störf. Þess vegna vill oft fara svo, að ekki sækjast eftir þessum störfum jafnmargir og æskilegt væri, bæði af því, að menn hafa ekki haft efni á því að búa sig undir störfin svo sem þörf væri, og svo einnig vegna hins, að menn vita, að þegar í störfin kemur, eru starfsskilyrði ófullnægjandi að ýmsu leyti. Sjóði slíkum sem þessum væri ætlað að ráða hér bót á og auðvelda mönnum að ráðast í að helga sig vísindastörfum, jafnvel þó að ekki væri vissa fyrir, að embætti biðu. Einnig ætti að vera hlutverk sjóðsins að gera þeim, sem vilja og eiga samkvæmt gildandi lögum um viss störf að helga sig vísindastörfum, það kleifara en ella. Á ég hér sérstaklega við ýmis vísindastörf á tæknisviðinu, en um það ætti ekki að þurfa að deila, að framtíð íslenzks þjóðfélags er að verulegu leyti og í vaxandi mæli komin undir því, að Íslendingar eigi á að skipa fjölmennum og vaxandi hópi vísindamanna á tæknisviðinu. En þetta ætti ekki einvörðungu að geta eflt vísindarannsóknir á tæknisviði, heldur einnig á öðrum sviðum, í þjóðfélagsmálum og þjóðlegum fræðum. Ef fjárveitingavaldið veitti um nokkur ár slíkt framlag til vísindasjóðs, mundi sjóður þessi geta orðið öflugur og verða fær um að sinna þessu hlutverki, sem ég tel vera mjög mikilvægt. Þá hef ég og leyft mér að flytja till. um, að varið verði 125 þús. kr. til þess að efna til veitingar fimm heiðurslauna fyrir afrek í listum og vísindum, þ. e. a. s. til þess að veita heiðurslaun til vísindamanns, rithöfundar eða skálds, myndlistarmanns, tónlistarmanns og leikara fyrir unnið afrek á næsta ári, og geri ráð fyrir, að slík tilhögun verði einnig höfð framvegis. Eins og ég gat um áðan, veitir fjárveitingavaldið nú þegar allmyndarlega fjárhæð til styrktar skáldum og listamönnum og litla fjárhæð til styrktar fræðimönnum. Um það er ekki nema gott eitt að segja. Þó hygg ég, að heppilegt væri að taka einnig upp það fyrirkomulag að verðlauna sérstök afrek í listum og vísindum með því móti að efna til veitingar sérstakra heiðurslauna. Það mundi verða hlutaðeigandi listamönnum og vísindamönnum hvatning til sérstakra átaka, ef þeir gætu átt von á því, að afrek þeirra yrðu sérstakrar viðurkenningar aðnjótandi, og jafnvel þótt ekki sé litið á þetta sem hvatningu til sérstakra afreka, þá er það sanngirnismál, réttlætismál, að þeim afrekum, sem unnin hafa verið og mundu raunar hafa verið unnin án sérstakrar hvatningar, sé sýnd verðskulduð viðurkenning. Ég hygg, að þetta fyrirkomulag sé heppileg endurbót á því fyrirkomulagi, sem nú þegar ríkir varðandi styrkveitingar til skálda og listamanna, og ætti að takast upp. Þá vildi ég fara nokkrum orðum um þá till. mína, sem ég raunar hef flutt áður, að komið verði á fót mannfræðideild við þjóðskjalasafnið, er m. a. hefji samningu spjaldskrár yfir Íslendinga, þar sem getið væri æviatriða þeirra, varðveittar væru mannamyndir, sem fáanlegar eru, og tekið upp á hljómplötur eða segulband talmál og ýmiss konar þjóðlegur fróðleikur. Við Íslendingar höfum hvað þetta snertir algera sérstöðu meðal þjóðanna. Við erum ein fámennasta menningarþjóð veraldar, þeirra sem sjálfstæðar eru. Frá upphafi Íslandsbyggðar hafa ekki lifað á þessu landi og talizt til þessarar þjóðar fleiri menn en svo, að vel væri vinnandi að koma upp spjaldskrá yfir alla þá, sem vitað er um, og það er vitað um nokkur meginatriði í æviferli tiltölulega fleiri Íslendinga en nokkurrar annarrar þjóðar á byggðu bóli. Slík spjaldskrá yfir Íslendinga yrði því án efa einstætt verk í heimsmenningunni. Ég tel, að Íslendingar ættu ekki að láta undir höfuð leggjast að vinna þetta verk. Það er ekki mikil fjárhæð, sem ég sting upp á að veitt verði til þessa, aðeins 150 þús. kr., en hún mundi nægja til þess að ráða tvo starfsmenn til þess að sinna þessu verki og til greiðslu nauðsynlegs aukakostnaðar í því sambandi. En á því er enginn vafi, að fengju tveir hæfir menn aðstöðu til þess að sinna þessu verki, þá gætu þeir á fáum árum unnið stórvirki, sem ekki aðeins mundi verða okkur sjálfum til þjóðlegrar hvatningar, heldur einnig hlyti að vekja athygli um víða veröld. Þá vildi ég og fara örfáum orðum um till., sem ég hef raunar einnig flutt áður, en það er um 500 þús. kr. fjárveitingu til þess að skreyta opinberar byggingar með listaverkum. Þó að gott eitt sé um það að segja, að myndlistarmenn séu styrktir með listamannalaunum, eins og nú er gert, hygg ég samt sem áður heppilegra form á viðurkenningu af hálfu þjóðfélagsins þeim til handa að veita þeim starfsskilyrði, þ. e. a. s. að veita þeim skilyrði til þess að skreyta opinberar byggingar með listaverkum. Það er án efa þakklátari viðurkenning til myndlistarmannanna en að veita þeim listamannalaun, ekki hvað sízt af því, að þá yrði almenningi einnig gert kleifara en ella að njóta listar þeirra, auk þess sem þeim yrði þá gert kleift að starfa að list sinni fyrir þau viðurkenningarlaun, sem hið opinbera veitti þeim. Um aðrar brtt. mínar get ég verið mjög fáorður. Ég hef flutt till. um aukningu á námsstyrkjum til námsmanna hér og erlendis, um nokkra aukningu á því fé, sem veitt er til vísindastarfsemi í háskólanum, og um aukningu á því fé, sem veitt er til samningar íslenzkrar orðabókar. Enn fremur hef ég borið fram till. um nokkra hækkun á fé því, sem veitt er til skálda, rithöfunda og listamanna, og hækkun á fjárveitingu til tónlistarskólans í Reykjavík. Einnig hef ég leyft mér að flytja till. um 1 millj. kr. framlag til byggingar heimavistarhúss við menntaskólann í Reykjavík, en á þeirri framkvæmd er brýn nauðsyn, vegna þess að margir utanbæjarnemendur stunda nám í menntaskólanum í Reykjavík og hafa til þess að ýmsu leyti óhæga aðstöðu vegna þess, hve framfærslukostnaður er hár hér í Reykjavík, en hann ætti að geta lækkað mjög verulega fyrir utanbæjar menntaskólanemendur, ef komið yrði upp heimavistarhúsi við skólann. Að síðustu vil ég svo minnast á till., sem ég hef leyft mér að flytja um 50 þús. kr. fjárveitingu til KFUM til styrktar starfrækslu sumardvalarheimilis félagsins fyrir unglinga í Vatnaskógi. Þeir, sem þekkja til þess starfs, sem KFUM hefur unnið í Vatnaskógi fyrir unglinga, munu allir ljúka upp um það einum munni, að þar sé unnið hið mesta þjóðþrifastarf. sem mörgum, ekki hvað sízt efnalitlum unglingum í Reykjavík, hafi orðið til mikils góðs. Ég held, að þessi starfsemi, sem nú þegar er orðin nokkurra áratuga gömul og aldrei hefur notið nokkurs styrks frá því opinbera, eigi skilið, að henni sé sýnd nokkur viðurkenning. Svo sem kunnugt er, er það hinn þjóðkunni æskulýðsleiðtogi séra Friðrik Friðriksson, sem hafði forgöngu um þetta starf í Vatnaskógi og hefur enn brennandi áhuga á, að það megi eflast og verða sem flestum að notum. Einnig hans vegna held ég, að það væri æskilegt, að starf þetta hlyti nokkra viðurkenningu af hálfu fjárveitingavaldsins.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa þau orð mörg, sem ég segi hér, en ég vil aðeins minnast á brtt. við fjárlögin á þskj. 189, sem ég flyt ásamt hv. samþingismanni mínum og hv. 7. og hv. 5. þm. Reykv. Þessi till. er um nýja fjárveitingu til Austurvegar. Þetta mál er það kunnugt, að ég þarf ekki að lýsa því neitt sérstaklega við þetta tækifæri, vil þó aðeins fara um það nokkrum orðum. Til nýrra akvega eru nú veittar 14970000 kr. eftir brtt. hv. fjvn. við fjárlagafrv. það, sem nú er til umr. Af þessari upphæð fara til þriggja sýslna á Suðurlandi, þ. e. Árnessýslu, Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu, 1690000 kr. Á þessu svæði má segja, að afkoma öll og framleiðsla þeirra manna, sem þarna búa, byggist á góðum og öruggum samgöngum, bæði innanhéraðs til þess að flytja alla þá framleiðslu, sem þar er um að ræða, á einn stað, á vinnslustaðinn, mjólkurbú Flóamanna á Selfossi, og síðan þaðan hingað til Reykjavíkur. Þarna mun vera um að ræða, t. d. frá Selfossi til Reykjavíkur, flutning, sem nemur 40–50 tonnum af mjólkurvörum á dag. Í þessum sýslum munu vera nál. 11 þús. íbúar. Þegar tekið er tillit til þess, að bæði þessi mannfjöldi á aðild að þessu máli, sem hér er um að ræða, og einnig allir íbúar Reykjavíkur, þá virðist ekki vera stórkostlega mikið atriði að leggja þennan veg, sem þarna er um að ræða og viðurkennt er að muni veita mikið öryggi um flutningasamgöngurnar á þessari leið. Ég vænti, að þessari till. verði vel tekið og hv. fjvn. vilji taka til góðfúslegrar athugunar, hvort hún sjái sér ekki fært að taka fjárveitingu þá, sem hér um ræðir, upp í sínar till. til 3. umr. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um þetta meira, en endurtek þá ósk, að tillögu þessari verði vel tekið.