Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jón Sigurðsson) Jeg skal hafa stutta framsögu í þessu máli, því að sannast að segja bjóst jeg alls ekki við, að við kæmumst að því í dag. Í greinargerðinni eru færðar ástæður fyrir því, að þetta frv. er borið fram, og skal jeg ekki endurtaka það. Aðeins segja það, að hvort svo sem þessar hömlur á heyflutningi standa lengur eða skemur, þá er jafnsjálfsagt að stuðla að því, að gera innlent hey sem aðgengilegasta vöru fyrir notendur. Og það er trúa mín, að því aðeins verði hægt að vinna þann innlenda markað fyrir okkar hey, að að það sje gert eitthvað verulegt til þess að tryggja það, að kaupendur sjeu ekki sviknir á vörunni. Það mun hafa átt sjer víða stað, að menn hafi beðið um svo og svo gott hey, bestu töðu og þess háttar, en fengið stórskemda vöru í staðinn. Á þessu verður ekki ráðin bót, nema til sjeu löggiltir menn, sem hægt sje að snúa sjer til um mat á heyinu. Þeirra mundi að sjálfsögðu ekki verða þörf nema á tiltölulega fáum stöðum á landinu. Þá er sumstaðar vöknuð hreyfing í heyskaparsveitum, þar sem ekki er mikið landrými, en hinsvegar heyafli góður, í þá átt, að mynda fjelag til þess að greiða fyrir sölunni. Á þann hátt gætu menn snúið sjer til slíks fjelags og verið öruggir um að fá mátulega mikið af hverri heytegund. Þetta eru auðvitað mikil þægindi, að geta fengið þannig á einum stað, í stað þess að verða að leita til margra. Af þessu tvennu hefi jeg viljað hreyfa þessu máli, en þetta frv. er fyrst og fremst sniðið eftir staðháttum, þar sem jeg þekki best til. En jeg væri þakklátur væntanlegri nefnd fyrir að færa það í þann búning, sem gæti verið haganlegastur fyrir sem flesta. Þá ætla jeg ekki að hafa þessi ummæli fleiri, en vil óska þess, að málinu verði vísað til landbn., að umr. loknum.

Pjetur Ottesen Jeg er hv.flm. sammála um, að það geti verið allmikil trygging í því fólgin, að koma á mati á heyi, eins og á aðrar framleiðsluvörur. En jeg býst við, að það verði ef til vill meiri erfiðleikum bundið að koma við mati á heyi en mörgum öðrum vörum. Það gerir hinn mikli munur á heygæðum. Það, sem jeg vildi benda á, er einkum það, að landbn. taki til athugunar, að framkvæmdir á heymati eru miðaðar við sjerstakar ástæður, sem sje þær, að heyið sje metið á þeim stað, sem það er flutt frá. En nú hagar þannig til, t. d. hjer í kringum Reykjavík, þar sem mest er heysalan, að matið verður að fara fram á sölustaðnum, það er, Reykjavík. Það er svo hjer í kring, að heyið er tekið af teignum og látið í báta og verður oft að vinda bráðan bug að því, þar sem sæta verður góðu sjóveðri o. s. frv. Undir slíkum kringumstæðum er óhugsandi að koma við mati á þeim stað, sem heyið er flutt frá, enda svo ráð fyrir gert í frv., að mat fari því aðeins fram, að kaupandinn krefjist þess, en um það er ekkert hægt að vita, fyr en heyið er komið á sölustaðinn. Matið verður að fara fram á sölustaðnum, en til þess að það geti orðið, þarf líklega að breyta orðalagi 2. gr. þannig, að miðað sje við þessa staðhætti. Þetta vona jeg, að hv. nefnd athugi.

Flm. (Halldór Stefánsson) Í greinargerð þessa frv. er vikið að aðalástæðunum fyrir því. En þær ástæður eru alkunnar, með því að þetta mál hefir verið mjög á dagskrá, bæði hjer á Alþingi og eins með þjóðinni. Jeg tel því ekki þurfa neina verulega framsögu fyrir málinu, á því stigi, sem það er. Svo eru ástæður nú hjer á landi, að sveitirnar eru smám saman að leggjast í auðn. Býlum hefir farið fækkandi um langan undanfarinn tíma. Á þrengingartímum þjóðarinnar fyrir og um aldamótin 17–1800 voru miklu fleiri býli en nú eru. Þá voru 7537 býli talin. Við næstu aldamót á eftir eru þau talin 7401, og við síðustu aldamót eru þau 6796. Það er líka alþekt, að víða um land er fjöldi af eyðijörðum. í jarðabók Árna Magnússonar eru talin 3200 eyðibýli. Það er nú kannske ekki svo mikið um það að segja, þótt afskektustu býlin hafi fallið í auðn, ef fjölgað hefði býlum að sama skapi í aðalsveitum landsins. En svo hefir það ekki verið. Nú vitum við hinsvegar, að fólkinu fjölgar altaf í landinu. Fjölguninn nemur nú orðið frá 1–1½ þús. á ári. Þessu fólki verðum við að sjá fyrir einhverju verkefni til framfæris. Undanfarinn tíma hefir að vísu verið sjeð fyrir því af sjálfu sjer á þann hátt, að næg verkefni hafa fengist handa fólkmu í bæjum. það er ekki svo mikið um það að segja, á meðan þau verkefni eru næg, og ef álitið er, að þjóðlífinu sje það holt, að fólk flytjist sem mest að sjónum. En það virðast nú vera horfur á því, að lífsskilyrði fólks við sjóinn sjeu að tæmast. Jeg vil benda á það til dæmis, að stórútvegurinn okkar er nú rekinn með nýtísku tækjum, á þann hátt, sem yfir höfuð er talið arðvænlegast; en þó er svo komið, að í góðum aflaárum, eins og t. d. 1925, eru frekar taldir krepputímar fyrir þennan atvinnuveg. Ástæðan er ef til vill sú, að fiskimiðin sjeu farin að tæmast - eyðist það, sem af er tekið. Um það hefir verið rætt hjer í hv. deild á þinginu í fyrra, í öðru sambandi, og við vitum, að það er farið að tala um að leita fiskimiða fyrir okkar útgerð í öðrum heimsálfum. Og slíkt mundi ekki gert, ef gnægð væri fiskjar við strendur landsins. Það virðast þess vegna vera nokkrar líkur fyrir því, að þau skilyrði geti tæmst, sem til þessa hafa veitt fólkinu lífsframfæri sitt af sjónum. Og þótt ekki sje kannske alveg að því komið, þá muni að því reka eftir ekki langan tíma, með þeirri fólksfjölgun, sem á sjer stað í landinu. Þá verður spurningin: Hvar eigum við að leita lífsskilyrða fyrir fólkið? Nú vitum við, að landið er langsamlega strjálbygðasta land álfunnar; og þess vegna m. a. liggja hjer möguleikar fyrir því, að það geti fleytt miklu fleira fólki en nú er, með því að auka bygð í landinu og nema land á ný. Það verður ekki sjeð, að þetta verði gert á annan hátt en að býlum sje fjölgað í landinu, auðvitað er það einnig gert með því að vinna að aukinni ræktun. En það nægir þó ekki eitt út af fyrir sig, ef býlum ekki fjölgar. Það hefir áður komið fram uppástunga um þetta, en þær uppástungur hafa ekki náð nógu samfeldu fylgi. Þær uppástungur, sem jeg legg fram í þessu frv., ganga í sömu átt að vísu, en eru bornar fram í nokkuð öðru formi og með annari tilhögun, ef vera kynni, að menn gætu frekar sameinað sig um þær. Jeg skal hjer aðeins benda á það, að eins og þessar uppástungur liggja fyrir, þá eru trygðar þó nokkrar framkvæmdir í þessa átt. Það er sem sje trygt, að það verði bygð nýbýli árlega fyrir þá upphæð, sem til er tekin í 1. gr. frv. Það getur verið álitamál, hvort þar er hæfilega til tekið. En slíkt eru ekki nema uppástungur, og þeim má breyta og yrði breytt, eftir því sem menn álitu ástæðu til. Þá er annað atriði, sem jeg vil benda á, að hjer er ekki gert ráð fyrir, að framlag ríkissjóðs verði honum eyðslufje, heldur er aðeins breytt um eign. Ríkið eignast býli fyrir framlag sitt, ýmist til fullrar eignar, eða í sameign með landeiganda, og fær - að vísu lága - vexti af framlagi sínu. Yfir höfuð legg jeg þetta fyrst og fremst fram sem form, en ekki að jeg geti búist við, að allir geti endilega fallist á tillögur þær óbreyttar, sem jeg geri um einstök fyrirkomulagsatriði. Jeg geri mjer vonir um, að menn vilji líta á þetta mál og það fái að ganga til nefndar til athugunar. Skal jeg svo ekki fjölyrða um málið að svo stöddu, en leyfa mjer að óska, að frv. verði að umr. lokinni vísað til hv. landbn.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg verð að segja, að jeg er hv. 1. þm.N.-M. þakklátur fyrir, að hann kom fram með þetta frv., þar sem í því er stungið upp á að fara inn á nýja leið í þessu máli, sem allir viðurkenna, að er hið mesta nauðsynjamál. Jeg get sagt það, að jeg felli mig miklu betur við þessa leið, sem hjer er stungið upp á, en við þær aðrar, sem áður hefir verið talað um. Sjerstaklega þegar hann lætur þau ummæli fylgja, að hann vilji ekki halda fast í hvert einasta atriði í frv., þá geri jeg mjer vonir um, að af þessu frv. kunni að leiða gott samkomulag og mikið gott í framtíðinni. Jeg vil þess vegna - án þess að ganga inn á einstök atriði frv. - taka undir það, sem hann sagði. Jeg vona, að það komi skýrt og greinilega í ljós, hvort sem þetta mál verður afgr. á þessu þingi eða ekki, að það sje það mál, sem þingheimur yfirleitt vill fylgja fram með alvöru og festu. Að endingu vil jeg eindregið mæla með uppástungu hv.flm. um að vísa málinu til landbn.

Jón Sigurðsson Jeg hefði getað sparað að kveðja mjer hljóðs. En jeg vissi ekki, að hæstv. atvrh. (MG) ætlaði að tala, og vildi þess vegna tjá hv.flm. þakkir fyrir að flytja málið. Það var fyrir nokkru á þessu þingi borin fram tillaga frá hv. 2. þm. Árn. (JörB) um skipun milliþinganefndar í landbúnaðarmálefnum, og þar á meðal nýbýlamálinu. Það kynni því að virðast óþarft að flytja þetta mál, ef eitthvað yrði af nefndarskipun, því að þetta yrði auðvitað eitt af stærstu viðfangsefnum hennar. Og þótt hjer sjeu ekki neinar nýjar hugsjónir í uppsiglingu, þá vil jeg þó engu að síður tjá hv.flm. þakkir fyrir að flytja frv. Fyrst og fremst af því, að jeg tel hann þarna hafa leitt málið inn á heppilegri braut, burt frá þeim óskapnaði landnámssjóðsfrv., sem hefir verið hjer á ferð á undanförnum þingum og sem klæddi þessa góðu og gömlu hugmynd, bygging nýbýla hjer, í svo afskræmdan búning, að það hefir spilt fyrir framkvæmdum. Þarna er bent á leið, sem að vísu hefir áður verið bent á, en sem jeg býst við, að allir geti nokkurnveginn sætt sig við. Að vísu er eitt og annað í þessu frv., sem náttúrlega getur orðið ágreiningur um, að einhverju leyti. En það munu verða aðeins smáatriði. Skal jeg í því sambandi benda á það, að eftir venjulegri málvenju skil jeg það svo, að hjer sje aðallega verið að ræða um að byggja upp býli á óræktuðu landi, nýbýli, sem venjulega eru kölluð. Fyrir mjer er það í raun og veru ekki markmiðið, heldur álít jeg, að framtíðarmarkmiðið í þessu efni sje miklu fremur það, að taka málið á nokkuð svipaðan hátt og mjög tíðkast í Noregi, að með aukinni ræktun sje jörðum skift í sundur, þannig, að börn geti tekið við eftir föður sinn, en þurfi ekki að braska við að kaupa jarðir. Í stað þess að eitt systkina búi á föðurleifðinni, þá sje jörðinni skift milli þeirra og þau reisi nýja bæi og myndi á þann hátt nýjar jarðir. Með því móti, að stöðugt sje bætt við ræktaða landið, getur farið svo, ef faðirinn er atorkusamur jarðræktarmaður, að hann láti hverju barni sínu eftir ekki minna af ræktuðu landi en hann sjálfur tók við í byrjun. Það á að vera markmiðið, að hver bóndi skili jörðinni sinni þannig til barna sinna, að hvert um sig fái ekki minna land ræktað en hann tók við. En það, sem helst stendur í vegi fyrir þessu, eru örðugleikarnir á að byggja. Og mjer virðist mega með dálítilli orðabreytingu bæta um frv. með tilliti til þessa. Jeg hefi miklu meiri trú á, að skifting jarða komi að tilætluðum notum, fremur en að reisa smábýli hingað og þangað, þar sem ekkert ræktað land er og menn verða að taka lán til alls. Þetta er það atriði, sem jeg vildi benda á, sem ásamt mörgum öðrum þarf að athuga í þessu máli. En jeg endurtek, að jeg er hv.flm. þakklátur fyrir að leiða málið inn á þessa braut, burt frá því, sem áður hefir verið fitjað upp á í þessu efni, og aðeins hefir orðið til að tefja málið.

Flm. (Halldór Stefánsson) Jeg er þakklátur fyrir þær undirtektir, sem þetta mál hefir nú fengið hjá hæstv. atvrh. og í öðru lagi hjá háttv. 2. þm. Skagf. Þar sem hann (JS) var að minnast á þennan mun, sem er á þessu frv. frá því, sem hann hefir áður hugsað sjer, þá hygg jeg, að sá munur sje í raun og veru lítill eða enginn. Þótt gert sje í frv. ráð fyrir, að nýbýli verði reist á óræktuðu landi, þá er þar með ekki meint að leggja hömlur á skiftingu jarða, á þann hátt, sem hv.þm. hugsar sjer. Jeg hugsa mjer einmitt, að fyrst yrðu reist býli þannig, á meðan sá grundvöllur er til. En þegar hann er tæmdur, þá kæmi aðallega til að reisa nýbýli á alveg óræktuðu landi. Því að það er sýnilegt, að ef jörðum er skift þannig milli niðja, þá kemur einhvern tíma að þeim takmörkum, að býlin eru orðin svo mörg, að þeim verður ekki skift lengur. Það eru sett þau takmörk fyrir því, hve lítið það land má vera, sem nýbýli má reisa á, að ein fjölskylda geti haft framfæri sitt af því, þegar það er komið í hæfilega rækt.

Ólafur Thors Jeg hefi ekki verið talinn meðal þeirra, sem standa næst landbúnaðinum. En jeg verð að láta í ljós ánægju mína yfir þessu frv. Jeg hefi á undanförnum þingum sjeð eygja hjer í einhverja hugsjón, sem hefir verið svo vandlega vafin innan í óhagsýnina, að jeg hefi ekki sjeð neina von um framkvæmdir á málinu. Nú hefir aftur á móti komið fram hjer meistari, sem hefir afklætt hugmyndina, svo að hún stendur nú miklu ljósar fyrir og nær framkvæmdum. Hugsjónin er ein. En verkið lofar meistarann; og mjer sýnist, að sá hinn síðari sje hinum fremri og meiri, svo að verulegu skifti. Þegar nú þessi hugmynd er borin fram í einhverju því formi, að hugsanlegt er að hún komist í framkvæmd, er sjálfsagt, að hún sje athuguð með grandgæfni og velvilja.

Flm. (Halldór Stefánsson) Jeg kann ekki vel við það, ef menn lýsa annars fylgi sínu við þá frumhugsun, sem liggur til grundvallar fyrir þessu frv. og þeim, sem borin hafa verið fram áður, að þeir geri svo verulegan mun á því, í hvaða formi hún er. Ef hugsunin er góð og frumleg, þá átti altaf að vera hægt að laga formið í hendi sjer. Eins og jeg hefi tekið fram, þá er þetta frv. að skoða sem tilraun til þess að sameina menn um þessa hugsjón. Þó að sú hugsjón hafi verið borin fram áður, og menn alment viljað fallast á hana, þá sje jeg samt ekki, að nokkur einn sje ámælisverður fyrir það, að ekki tókst að búa hana í það form, sem menn vildu sameinast um.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vildi aðeins með örfáum orðum láta í ljós ánægju mína, eins og fleiri við þessa umr. Jeg vil láta í ljós mikla ánægju yfir því, að nýbýlamálinu er nú svo vel tekið. Því að vitanlega er formið aukaatriði; það, að koma því í framkvæmd, að ríkið geri sjerstakar ráðstafanir til að fjölga hinum sjálfstæðu býlum, það er aðalatriðið. Jeg verð að láta í ljós ánægju mína yfir því, að sú barátta, sem staðið hefir undanfarið um þetta mál, með skírskotun til þess, sem gert hefir verið í nágrannalöndunum, hefir borið svo góðan árangur, að svo margir verða til þess loks nú að lýsa fylgi sínu við þetta mál.

Ólafur Thors Það eru aðeins fáein orð. Þessi hugsjón, sem er gömul og aðflutt, getur í þessu sambandi ekki verið aðalatriðið, heldur hitt, að nú er fengið það form, sem gefur von um, að hugsjónin komist í framkvæmd. Formið, sem nú hefir verið bent á, er frumlegt og verður þess vegna aðalatriðið. Jeg held líka, að ekki mundi svo margir hafa látið í ljós ánægju sína eins og nú hafa gert, ef ekki væri borið fram eitthvað nýtt og gott í málinu.

Flm. (Einar Jónsson) Það má vera, að einhverjum hv.þm. þyki undarlegt, að frv. þetta skuli fram komið. En ástæðan fyrir því er sú, að því hefir verið veitt eftirtekt, að breyting sú, sem gerð var 1923 á sandgræðslulögunum frá 1914, hefir orðið mjög til hins lakara í garð landeiganda, og framkvæmd laganna því ekki orðið svo sem skyldi. Í lögunum frá 1914 var ekki fastákveðinn sá hluti kostnaðar, er landeigendur skyldu greiða, og jeg hygg, að þeir hafi komist ljettar út af girðingarkostnaðinum þá en nú, þar sem lögin frá 1923 mæla svo fyrir, að landeigandi skuli greiða helming kostnaðar, en ríkið hinn helminginn. Í lögunum frá 1914, 4. gr., er þetta orðað svo: „Kostnað við girðing, umfram það er eigandi eða aðrir, þeir er að standa, leggja fram, skal greiða úr landssjóði að 3/4, en úr sýslusjóði að 1/4.“ Jeg býst við, að í flestum tilfellum hafi það orðið svo, að landeigendur hafi greitt mjög lítið af kostnaðinum, og breytingin 1923 hafi því orðið æðihörð í þeirra garð. Öllum er kunnugt, hve gífurlegu tjóni sandfokið veldur bændum þeim, sem á sandfoksjörðum búa, og þótt sumir þeirra sjeu efnaðir menn, mun hitt tíðara, að þá skorti fje til kostnaðar við uppgræðslu, ef þeir verða að leggja þetta mikið fje í girðingar. Mjer sýnist, að það væri í góðu samræmi við þann áhuga, sem Alþingi hefir sýnt í sandgræðslumálinu, og meiri hvatning fyrir bændur, ef lögunum væri aftur breytt í svipað horf og þau voru 1914. - Jeg skal ekki fara út í neinn meting um framlög úr ríkissjóði til annara hjeraða, en þegar talað er um þetta mikla nauðsynjamál Rangvellinga, sandgræðsluna, er ekki alveg hægt að ganga fram hjá því að minna á hið mikla fje, sem veitt er til strandferða. En þess nýtur Rangárvallasýsla að engu. Með tilliti til þessa væri ekki hægt að segja, að aukið framlag til sandgræðslu væri ósanngjarnt. Þá vil jeg minnast á annað atriði, sem breyst hefir landeigendum í óhag með lögunum frá 1923. Eftir þeim lendir kostnaðurinn af vegum milli hliða á landeigendum einum. Mjer er þetta dálítið ríkt í huga, því að þegar reist var þessi rækilega girðing í mínum hreppi, sem er ágætlega af hendi leyst, var mikil tregða á að fá eins mörg hlið og þurft hefði. En á þessum slóðum er engin leið að gera upphleypta vegi. Slík verk eru gersamlega ónýt á sandsvæði. En víða hagar svo til, þar sem komið er upp stórum sandgræðslugirðingum, að fjölfarnir vegir lokast. Það geta verið teknar af kirkjuleiðir, leiðir til lækna, aðdráttavegir, heybandsvegir o. s. frv. Með harðneskju gagnvart landeigendum gæti Alþingi krafið þá um að leggja upphleypta vegi á slíkum stöðum, en slíka harðneskju hefir Alþingi ekki sýnt landeigendum fram að þessu, Jeg vænti, að þessu frumvarpi verði tekið með vinsemd og sanngirni. Jeg skal játa, að það hefir nokkra útgjaldaaukning í för með sjer frá hinu opinbera, en hins vegar styður það að framkvæmdum í þessu máli og ljettir baráttu þeirra, sem orðið hafa fyrir þungum búsifjum af völdum sandfoksins. Eins og jeg hefi lýst yfir áður, er jeg fús að breyta tölunum 3/4 og í 1/4 og 1/3, ef það yrði hagkvæmara fyrir framgang frv. Þau óþægindi, sem verða af sandgræðslugirðingunni, að því leyti sem vegir teppast, finst mjer Alþingi eiga að bæta fyrir og samræma við vegalögin frá 1924, þar sem bannað er að girða fyrir alfaravegi. Að sjálfsögðu vænti jeg, að frv. þetta verði ekki drepið nú, heldur verði því lofað að ganga til nefndar. Til hvaða nefndar það fer, læt jeg mig litlu skifta, en mjer finst það eiga best heima í landbn.