Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. mun hafa verið tekið hér til umr. á föstudaginn var. Ég var þá ekki hér á fundi, hafði tilkynnt það bæði forseta og formanni fjh.- og viðskn. og átti þar af leiðandi ekki kost á því að gera grein fyrir þeim fyrirvara sem ég hafði við afgreiðslu málsins. Ég hafði þann fyrirvara við afgreiðslu málsins að ég óskaði eftir ýmsum gögnum, m. a. um tekjumissi ríkissjóðs af samþykkt þess og það hversu margir hefðu notað sér þá heimild sem í frv. þessu felst. Þessa beiðni lagð: ég fram fyrir mörgum mánuðum og ég hef ekki fengið svar við henni enn þá. Ég tel ástæðu til þess að þetta komi hér fram. Það mun ekki hafa áhrif á afstöðu mína við afgreiðslu málsins núna þar sem það á eftir að fara til 3. umr. Ég óska eftir því við formann nefndarinnar eða varaformann, hv. þm. Jón Magnússon, sem gegnir því starfi núna, að hann hlutist til um það að þær upplýsingar sem ég hef beðið um út af þessu máli verði lagðar fram svo að eðlileg afgreiðsla fáist á því við 3. umr. Jafnframt vil ég leyfa mér, herra forseti, að gera aths. hér við síðustu ákvörðun um að senda mál í nefnd. Það er út af fyrir sig rétt, að mál um erfðafjárskatt hafa sjálfsagt iðulega farið í félmn. vegna þess að þau heyra undir félmrn. Hins vegar man ég ekki betur en að frv. um það efni, sem flutt var af hv. þm. Halldóri Blöndal og fleirum, hafi fyrr á þessu þingi verið vísað til fjh.- og viðskn. Það er því ekki samræmi í þessum ákvörðunum deildarinnar varðandi nefndir til að fjalla um erfðafjárskatt. Þetta bið ég hæstv. forseta að taka til athugunar.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. frá minni hl. fjh.- og viðskn. í Nd. um frv. til l. um fjármálaráðstafanir til verndar lífskjörum. Nái. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Stjórnarandstaðan óskaði eindregið eftir því að Alþingi yrði kallað saman s. l. sumar til að fjalla um efnahagsmál. Því var ekki sinnt. Úr því að leið brbl. var farin var það lýðræðisleg skylda ríkisstj. að láta taka þau til umr. um leið og þing kom saman í okt. s. l. Nú eru liðnir rúmir tíu mánuðir síðan þessi lög tóku gildi. Það eru liðnir sex mánuðir síðan þingið kom saman og fjórir mánuðir síðan Ed. Alþingis lauk meðferð sinni á málinu. Alþm. sitja frammi fyrir löngu gerðum hlut. Þetta frv. fjallar m. a. um skattgreiðslur á árinu 1983 vegna tekna sem aflað var á árinu 1982. Þessi málsmeðferð er með öllu óverjandi. Í fskj. með frv. stendur að brbl. hafi verið sett til að „vernda hag þeirra sem við lökust kjör búa“. Í minnihlutaáliti fjh.- og viðskn. Ed. frá 17. nóv. s. l. er bent á að skattalagabreyting frv. hafi áhrif á skattgreiðslur flestra annarra en þeirra sem við lökust kjör búa. Aðrar breytingar frv., svo sem á greiðslum almannatrygginga, eru ófullnægjandi með tilliti til þess hversu gífurleg kjaraskerðing hefur orðið síðan í júní. Með hliðsjón af framansögðu um afgreiðslu og innihald þessa frv. mun minni hl. fjh.- og viðskn. Nd. ekki taka þátt í afgreiðslu þess. Guðrún Agnarsdóttir, þm. Samtaka um kvennalista, er samþykk þessu áliti minni hl. n. Alþingi, 9. apríl 1984.“ Undir þetta rita Guðmundur Einarsson, Svavar Gestsson og Kjartan Jóhannsson. Þetta er sem sagt gamall kunningi sem við sáum hérna á síðasta ári. Það er fróðlegt að rifja upp ýmislegt sem kom fram þá. Þá gerðu menn m. a. að umræðuefni þær breytingar á persónuafslætti sem frv. gerir ráð fyrir. Það eru hvorki meira né minna en 1400 kr. fyrir hvern mann. 1400 kr. á heilu ári eru 120 kr. tæpar á mánuði það ár. Ef við tökum fyrir þó ekki væri nema einungis þá mánuði ársins sem eftir lifðu þegar lögin voru sett eru þetta 200 kr. á mánuði til ársloka 1983. Miðað við 12 þús. kr. mánaðarlaun samsvarar þetta rúmlega 1% í lækkun mánaðarlauna á þeim tíma. Þetta gerist á sama tíma og það er óumdeilt að kjör fólks voru skert um líklega 25%. Þetta er um persónuafsláttinn að segja. Í ofanálag er bent rækilega á það í nál. minni hl. fjh.- og viðskn. í Ed. að breytingin á persónuafslætti nær alls ekki til þeirra sem lökust höfðu kjörin. Um þetta voru sýnd dæmi í nál. og það er öllum kunnugt. Þetta voru nú herlegheitin sem fólki var boðið upp á á þessu herrans ári. Það má líka líta á ýmsar þær breytingar sem lagðar voru til á tryggingabótum. Það er í raun sömu sögu að segja um þær, að þær hækkanir voru svo sáralitlar í ljósi hinnar stórkostlegu skerðingar lífskjara að það er spurning hvort menn geti borið höfuðið sæmilega hátt eftir að hafa staðið að því að bera fram svona mál og samþykkja það. Hins vegar vekur nafn þessa frv., frv. til l. um fjármálaráðstafanir til verndar lífskjörum, menn til umhugsunar um hvort það sé kannske ástæða til að fara að hyggja að einhverju svipuðu aftur. Þær lausafregnir sem okkur berast nú úr stjórnarherbúðum um aðferðir til „gatífyllingar“ benda til þess að menn ættu kannske að fara að huga að því annan umganginn að vernda lífskjör í þessu landi og reyna þá að finna til þess leiðir sem séu varanlegar og skipta einhverju máli. g held að það væri kannske öllu merkilegra verkefni fyrir þing og ríkisstj. að fjalla um verndun lífskjara í framtíðinni frekar en vera að tala hér um tíu mánaða gamalt mál.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. fjh.- og viðskn. á þskj. 568 um frv. til l. um breyt. á lögum um skipan opinberra framkvæmda. Frv. felur í sér að sem fyrr verði heimilt að fela einstökum ríkisstofnunum umsjón nánar skilgreindra flokka opinberra framkvæmda, enda hafi þessar stofnanir aðstöðu til að annast þessi verkefni, en við er bætt að engu að síður skuti verk að jafnaði unnið skv. tilboði á grundvelli útboðs í samræmi við 13. gr. laganna. Þá er í ákvæði til bráðabirgða gert ráð fyrir að ráðh. sé heimilt að gefa ríkisstofnunum, sem aðallega hafa framkvæmt verk sín sjálfar þrátt fyrir ákvæði þessara laga, ákveðinn umþóttunartíma til að laga sig að framkvæmd laganna. Fjh.- og viðskn. hefur fjallað um málið og leggur samhljóða til að það verði samþykkt.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti meiri hl. fjh.- og viðskn. um afnám laga um álag á ferðagjaldeyri. Frv. þetta var flutt til staðfestingar á brbl. sem gefin voru út 29. júlí 1983 og gerir ráð fyrir að niður verði felld lög frá 23. des. 1980 um álag á ferðagjaldeyri. Þetta var gert í því skyni að efla traust á íslenska gjaldmiðlinum, eyða mismunun við sölu erlends gjaldeyris og koma í veg fyrir óeðlileg viðskipti með gjaldeyri og með tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga Íslendinga í gjaldeyrismálum. Nefndin hefur fjallað um málið á nokkrum fundum og aflað upplýsinga og mælir meiri hl. nefndarinnar með samþykkt frv. eins og það liggur fyrir. Guðmundur Einarsson skrifar undir með fyrirvara, en minni hl. skilar séráliti.



Herra forseti. Ég held að það væri ástæða til þess þegar þetta mál er hér til meðferðar, sömu dagana og ríkisstj. leitar með logandi ljósi að peningum til að fylla upp í gatið fræga, að hæstv. fjmrh. væri staddur í salnum og ég vil biðja hæstv. forseta um að sjá til þess að hæstv. fjmrh. verði kallaður hingað þannig að ég geti lagt fyrir hann nokkrar fsp. undir meðferð þessa máls. Ég skila ásamt hv. þm. Kjartani Jóhannssyni sérstöku áliti um þetta mál á þskj. 559 og er nál. á þessa leið: „Undirritaðir nm. telja það einkar táknrænt fyrir vinnubrögð stjórnarmeirihlutans á Alþingi að leggja til staðfestingu á brbl. um afnám álags á ferðamannagjaldeyri sömu dagana og stjórnarliðið leitar logandi ljósi að öðrum sköttum til þess að fylla upp í ríkissjóðshítina. Ríkisútgjöldin eru nú stærri hluti þjóðarframleiðslunnar en nokkru sinni fyrr. Afnám álags á ferðamannagjaldeyri var vitaskuld ótímabært á sama tíma og félagsleg þjónusta er skorin niður. Full heimild var í lögum til álagningar gjalds þessa út árið 1983 og engin brýn nauðsyn bar til þess að fella gjaldið niður. Minni hl. fjh.- og viðskn. hefur gengið ítrekað eftir upplýsingum um formlegar kröfur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins varðandi niðurfellingu gjaldsins. Hefur komið fram að engin bréfaskipti liggja fyrir um þessi efni, þannig að krafa Atþjóðagjaldeyrissjóðsins um niðurfellingu gjalds þessa réttlætti á engan hátt setningu brbl.“ Ég vil skjóta því hér inn í, að strax og málið kom fyrir í fjh.- og viðskn. Nd. óskaði ég eftir afritum af bréfum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum til fjmrn. eða viðskrn. um mál þetta. Skjalaverðir þessara ráðuneyta leituðu með logandi ljósi í gögnum sínum að því hvort þar mætti finna einn einasta staf þar sem þess væri krafist að fella gjald þetta niður. Það fannst ekki. Og þrátt fyrir eftirgangsmuni í allan vetur hefur ekkert fengist fram um að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafi nokkurn tíma formlega farið þess á leit í bréfum að gjald þetta yrði fellt niður. Hins vegar lá fyrir að talsmenn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem koma hingað einu sinni á ári til að gefa skýrslur og skrifa skýrslur um efnahagsmál, nefndu þetta eins og í framhjáhlaupi í viðtölum við ráðh. fyrrv. stjórnar aftur og aftur, en það var greinilegt að af hálfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins fylgdi málinu enginn þungi af neinu tagi. Það er því hreinn fyrirsláttur, sem fram kemur í máli hv. 1. þm. Suðurl., að hér hafi verið um að ræða mjög alvarlega kröfu af hálfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. - Síðan segir hér í nál. minni hl.: „Auk þess hlýtur slík skattlagning að vera á valdi ríkisstj. Íslands hverju sinni og Alþingis og óeðlilegt er að bera kröfur erlendra stofnana fyrir sig í þessum efnum, en það hefur verið ein meginmálsástæða ríkisstj.“ Eins og kunnugt er var því borið við aftur og aftur s. l. sumar af hálfu hæstv. fjmrh. að það væri nauðsynlegt að fella þetta gjald niður vegna þess að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefði krafist þess. Ég tel að með þessari afstöðu sinni hafi hæstv. fjmrh. í rauninni verið að segja að skattlagningarvald á Íslandi geti verið í höndum útlendinga í ákveðnum tilvikum. Ég tel að þessi röksemd af hálfu íslensks ráðh. sé í rauninni algerlega ósæmileg og ég tel fulla ástæðu til að mótmæla henni sérstaklega hér. Auðvitað hlýtur það að vera á valdi íslenskra stjórnvalda hverju sinni hvernig þau haga skattlagningu á vörum og þjónustu hér innanlands. Þar á ekki að fara eftir fyrirskipunum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum eða öðrum slíkum alþjóðlegum stofnunum. Í nál. minni hl. segir síðan: „Í fjárlögum ársins 1983 var gert ráð fyrir að innheimta 75 millj. kr. af gjaldi þessu á s. l. ári. Miðað við breyttar gengisforsendur - er ríkisstj. felldi gengið á miðju s. l. ári - má hins vegar gera ráð fyrir að gjald þetta hefði gefið í ríkissjóð 100 millj. kr. árið 1983. Þegar gjaldið var fellt niður í júlímánuði nam innheimta þess um 58 millj. kr. og má því áætla tekjutap vegna niðurfellingarinnar á s. l. ári 40–50 millj. kr. Í ár (1984) hefði gjald þetta gefið í tekjur handa ríkissjóði (skv. lauslegri ágiskun fjárlaga- og hagsýslustofnunar) um 130 millj. kr. þannig að samtals nemur tekjutap ríkissjóðs vegna niðurfellingar þessa gjalds um 170-180 millj. kr. frá því að það var fellt niður til loka ársins 1984. Eðlilegra hefði verið að nota þessar tekjur til þess að tryggja lífsnauðsynlega þjónustu við aldraða og öryrkja en að fella gjaldið niður,“ segir enn fremur í nál. „Auk þess verður útgáfa brbl. í þessu skyni að teljast á ystu brún þess sem eðlilegt má telja þar sem engar sannanir liggja fyrir um að brýn nauðsyn hafi verið á að fella niður gjald þetta eins og kveðið er á um í stjórnarskránni. Nú er ríkisstj. önnum kafin við að setja saman frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum vegna óreiðunnar sem skapast hefur í yfirstjórn ríkisfjármála undir forustu núv. ríkisstj. Er það einkar athyglisvert að meiri hl. fjh.- og viðskn. Nd. skuli sömu dagana knýja mál þetta fram til staðfestingar. Með tilliti til málsatvika allra tetur minni hl. fjh.- og viðskn. Nd. því rétt að frv. þetta um staðfestingu á brbl. um afnám álags á ferðamannagjaldeyri verði fellt. Guðrún Agnarsdóttir, þm. Samtaka um kvennalista, er samþykk þessu nál. Alþingi, 4. apríl 1984. Kjartan Jóhannsson. Svavar Gestsson.“ Í framhaldi af þessu máli og í tengslum við það vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh.: Hvað líður undirbúningi ríkisstj. að framlagningu frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum vegna þess gífurlega halla á ríkissjóði, sem hann gerði grein fyrir fyrir nokkrum vikum? Mér var tjáð af formönnum stjórnarflokkanna, hv. þm. Þorsteini Pálssyni og hæstv. forsrh., fyrir einni eða tveimur vikum að frv. um þetta efni væri væntanlegt í þingið alveg næstu daga. Það bólar ekki á því enn og það er hver höndin uppi á móti annarri í stjórnarliðinu skv. þeim fregnum sem borist hafa í blöðum, m. a. í málgögnum ríkisstj. Í málgagni Framsfl. er skýrt frá því núna fyrir helgina að þær ráðstafanir sem hér er um rætt muni þýða um 4–6% skerðingu á kaupmætti ráðstöfunartekna almennings, en til samanburðar skal á það bent að verkalýðssamtökin og Vinnuveitendasambandið sömdu um 5% kauphækkun 21. febr. s. l. Það er með öðrum orðum bersýnilega á döfinni að skerða verulega þá kauphækkun sem um var samið af verkalýðssamtökunum núna fyrir nokkru, sem sumir talsmenn ríkisstj. töldu þó að væri innan þess sem kallað var hófleg mörk. Alþýðusambandið hefur þegar sent frá sér yfirlýsingu, þar sem talað var um að slík skattlagning af hálfu ríkisstj. væri griðrof á verkalýðssamtökunum og ég held að það sé nauðsynlegt að halda því til haga einmitt hér. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh.: Hvenær er þess að vænta að frv. til l. um ráðstafanir í ríkisfjármálum og í öðrum efnahagsmálum komi fyrir þingið? Verður það í þessari viku eða er við því að búast að málið komist ekki til meðferðar fyrr en eftir páska? Heyrst hefur að það sé ætlun stjórnarmeirihl. að þinginu verði frestað um næstu helgi. Það væri einnig fróðlegt og er kannske fróðlegt fyrir hv. þm. að taka eftir því og mér er ekki kunnugt um að það liggi neitt samkomulag fyrir um það enn, hvernig þinghaldi verður hagað til páska eða eftir páska. Ég tel að það sé tímabært, svo að ekki sé meira sagt, að gengið verði frá samkomulagi um það efni hér í þinginu. - En ég vil sem sagt spyrja hæstv. fjmrh.: Hvenær má vænta þess að frv. til l. um ráðstafanir í ríkisfjármálum og öðrum efnahagsmálum komi fyrir þingið?



Virðulegi forseti. Ég ætla helst að sleppa við að lesa ræðu mína frá því að ég lagði fram frv. það sem hér er til umr., frv. til l. um afnám laga nr. 81 frá 23. des. 1980, um álag á ferðamannagjaldeyri. Ég vil aðeins taka það fram að hvergi kemur fram í minni ræðu - ég er með hana hér skrifaða - að Alþjóðabankinn hafi gert kröfu til þess að þessum skatti yrði aflétt. Hitt er annað mál að fram kemur að gjaldið hafi verið heimilað til bráðabirgða og síðan endurnýjað þannig að það segir sig sjálft að ætlast var til þess að þessu gjaldi yrði létt af til þess að Íslendingar einir þjóða væri ekki á undanþáguákvæðum frá gjaldeyrisbankanum. Þær ráðstafanir sem verið er að vinna að um lausn á þeim efnahagsvanda sem er í prósentutölum miklu lægri en verið hefur um undanfarin ár því að það er vandamál sem við höfum verið að glíma við og kallað er hið fræga gat upp á væntanlega 10% af niðurstöðutölum gjalda fjárlaganna. Það er þó sennilega 2/5 af því sem það var s. l. ár og lægra en það var 2–3 árin þar áður. Þannig voru veitt um 25% með aukafjárveitingu árið 1983. Þessi vandi sem við sjáum fram undan gæti hugsanlega orðið um 10%. Ég vona að það séu réttari vinnubrögð að reyna, eins og kom fram í frægum ræðum milli núv. heilbrrh. og fyrrv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur, að byrgja brunninn áður en barnið er dottið ofan í hann. En sem sagt, þetta er vandi sem við sjáum fyrir og það er reiknað með að aukafjárveitingar yrðu um 10% þegar að áramótunum kemur, þegar reikningnum er lokað. Það er ekki vandi sem við erum komnir út í í dag. En lausn þessa vanda er vonandi í dag eins og hún var í gær á næsta leiti. Ég hef svarað tillögum sem fram komu frá forsrh. nýlega, með nýjum tillögum frá mér. Þetta er í athugun og á meðan menn tala saman og reyna að finna lausn get ég ekki dagsett, hvorki upp á dag né klukkutíma, hvenær frv. verður lagt fram. En öll ummæli, sem kunna að koma fram í Tímanum, jafnvel þó að þau kæmu fram í Þjóðviljanum, eru ágiskanir og ég bið hv. þm. að fara ekki of mikið eftir þeim.



Herra forseti. Ég skrifaði undir nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. með fyrirvara í þessu máli. Sá fyrirvari er af tveimur orsökum. Annars vegar vegna þess að ég álít að þetta mál hafi alls ekki gefið tilefni til setningar brbl. Ég lít svo á að taka eigi alvarlega þá grein stjórnarskrárinnar sem leggur ríkisstj. þá skyldu á herðar að meta stranga nauðsyn slíkrar lagasetningar ef hún kemur til umr. Það var alls ekki sú brýna þörf í þessu efni í júní s. l. að það væri tilefni til að setja brbl. Í öðru lagi tel ég að upplýsingaskyldu rn. hafi ekki verið sinnt í þessu máli. Það voru margítrekaðar óskir til viðskrh. um að fá upplýsingar um bréfaskipti við útlendinga sem vitnað hafi verið til. Því hefur ekki verið sinnt. Hins vegar er ég efnislega fylgjandi því að afnema álag á ferðagjaldeyri vegna þess að ég tel í fyrsta lagi að tvöfalt gengi leiði til brasks með gjaldeyri og ég held að það hafi gerst á þeim tíma sem þetta álag á ferðagjaldeyri var. Í öðru lagi skiptir það menn miklu máli að þetta álag á ferðagjaldeyri tekur ekki einungis til einhverra skemmtiferða einangraðs eða útvalins hóps. Það tekur í fyrsta lagi til skemmtiferða fjölda fólks. Það tekur í öðru lagi til hvers konar viðskiptaferða. Það tekur til styttri námsferða og styttri námsdvala erlendis, þ. e. þeirra námsferða og námsdvala sem ekki flokkast undir 6 mánaða skólanám. Ég tel að fjarlægð okkar frá meginlöndum heimsins og stærstu upplýsingalindum og menningarsvæðum sé okkur nægur þrándur í götu þó að skattheimta af hálfu ríkisvaldsins komi ekki þar að auki. Þess vegna er ég efnislega samþykkur því að fellt sé niður álag á ferðagjaldeyri. En ég tel að það hefði átt að gerast með venjulegum flutningi frv. í okt. þegar þing var sett. Varðandi tekjutap ríkissjóðs af þessum sökum er greinilegt að ef 10% álag hefði verið tekið upp á ferðagjaldeyri nú í dag fyrir árið 1984 hefði það haft veruleg áhrif á sumarleyfisáætlanir fjölda fólks því að fjöldi fólks hefur þegar gert sínar áætlanir um sumarleyfi og það er bókað í fjölda ferða. Ég tel að ekki sé við hæfi að skella svona skatti á nú með litlum fyrirvara.



Herra forseti. Rifjum aðeins upp hvernig þessi skattur var settur á. Hann var settur á með ákvörðun ríkisstj. sem var mynduð 1. sept. 1978 og ákvörðun um álagningu skattsins var tekin í stjórnarmyndunarviðræðum milli Framsfl., Alþfl. og Alþb. Það var þess vegna ekkert um það að ræða, eins og hæstv. fjmrh. orðar það, að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn eða einhver önnur slík stofnun hafi áður heimilað að þessi skattur yrði lagður á. Sú stofnun var aldrei spurð um það, heldur var ákvörðunin tekin hér. Hún var tekin af þeim flokkum sem áttu aðild að myndun þeirrar ríkisstj. Um leið og skatturinn var lagður á var svokallaður ferðamannagjaldeyrir tvöfaldaður frá því sem áður hafði verið. Þessar tvær ákvarðanir voru í rauninni mjög skynsamlegar og stuðluðu að eðlilegri vinnubrögðum í þessu efni en áður höfðu verið. Ekki var nein ástæða til þess að fella akkúrat þennan skatt niður á þessum tíma miðað við það hvernig staða ríkissjóðs virtist fyrirsjáanlega ætla að verða á síðari hluta ársins 1983 og komið hefur í ljós skv. upplýsingum núv. ríkisstj., að nú ekki sé minnst á þann vanda sem um er að ræða á árinu 1984. Þannig er hérna ekki spurningin um það hvort menn telji að þessi skattur sé góður eða vondur út af fyrir sig. Spurningin er um það hvort menn kjósa að halda þessum skatti og tryggja í staðinn tiltekna félagslega þjónustu eða hvort menn vilja fella þennan skatt niður og þá skera niður ákveðna félagslega þjónustu eða leggja í staðinn á annan skatt eins og hæstv. ríkisstj. er að tala um, þ. e. það sem rætt hefur verið um í blöðum, t. d. hækkun sjúkratryggingagjalds o. fl. í þeim efnum. Ég minni á það að sú tekjuskerðing ríkissjóðs, sem þessi niðurfelling álags á ferðamannagjaldeyri hefur í för með sér, er upp á 160 millj. kr. Það er verulega miklu hærri upphæð en fer til uppbyggingar allra sjúkrahúsa í landinu og heilsugæslustöðva á þessu ári, 1984. Hér munar um þessa tölu, hún er stór í ríkisfjármáladæminu. Þess vegna er furðulegt að hæstv. fjmrh. skuli beita sér fyrir því sérstaklega að henda þessum tekjustofni út úr ríkissjóði á miðju ári 1983, en brbl. voru gefin út 29. júlí 1983. Ég spurði hæstv. fjmrh. að því hvenær væri að vænta niðurstöðu af þeim heiftarlega ágreiningi sem er innan stjórnarflokkanna um ráðstafanir í ríkisfjármálum þar sem hver höndin er upp á móti annarri og menn vita ekkert hvað þeir ætla að gera. Upplýsingar hæstv. fjmrh. eru þær að þeir eru að skrifast á, hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh., þeir eru að senda hvor öðrum bréf þessa dagana. Ég verð að segja að það eru nokkuð sérkennileg vinnubrögð í ríkisstj. landsins ef það er þannig að ráðherrar eru að senda hver öðrum bréf. Kannske eru það póstsamgöngur sem valda því að ekki er fyrr búið að ákveða þessa hluti, það hafi dregist svona að koma bréfunum á milli Arnarhvols og Stjórnarráðsins. Sagt er að hæstv. forsrh. hafi gert tillögur í þessu máli og sent til fjmrh. Það eru athyglisverð vinnubrögð í ríkisstj. að forsrh. skuli taka tillöguvald í þessu efni af fjmrh. Það er nýlunda. Ég sat í tveimur ríkisstjórnum um nokkurra ára skeið. Ég man aldrei eftir því að það hafi verið annar en fjmrh. sem hafði frumkvæði að tillögugerð varðandi ríkisfjármál. Nú er vantraust núv. forsrh. og flokksbræðra fjmrh. á fjmrh. orðið slíkt að forsrh. er látinn gera till. og kannske hv. þm. Þorsteinn Pálsson hafi hjálpað honum að gera þær. Þannig eru vinnubrögðin orðin í ríkisstj. að búið er að taka tillöguvaldið af hæstv. fjmrh. í þessu máli. Hann nýtur ekki trausts lengur hjá sínum samstarfsmönnum úr Framsfl. og sennilega ekki úr Sjálfstfl. heldur. Það er hver höndin uppi á móti annarri og hæstv. fjmrh. er að velta því fyrir sér hvernig hann eigi að svara bréfinu frá Steingrími, hæstv. forsrh. Hann er ekki búinn að komast að niðurstöðu um það og hann segir eins og búið er að segja undanfarna daga: Þetta kemur bráðum, svarið er á næsta leiti. Það þýðir að ríkisstj. hefur gefist upp á því að koma fram með frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum fyrir páskana. Það er ljóst. Þannig verður það verkefni vorþingsins að taka á þessum málum. Það er bersýnilegt að menn ætla að vera að gaufa með þetta fram eftir vori, fram eftir útmánuðum vegna þess að engin niðurstaða er fengin. Ekkert pólitískt samkomulag er í ríkisstj. í þessum efnum af einu eða neinu tagi. Nýlundan er sú að hæstv. fjmrh. er þarna settur út í horn og forsrh. tekur að sér að skrifa niður tillögurnar um lausnir á vandanum. Hæstv. fjmrh. hefur gefið margar yfirlýsingar um ríkisfjármál. Ein er sú: Það verða ekki lagðir á skattar. M. ö. o., í tillögunum um ríkisfjármálaráðstafanir verða væntanlega ekki tillögur um skattabreytingar, eða hvað? Ég vil spyrja hæstv. fjmrh.: Hefur hann skipt um skoðun frá ítrekuðum yfirlýsingum sínum um það að skattar verði ekki hækkaðir? Er hugsanlegt að hann muni þrátt fyrir þessar yfirlýsingar leggja til skattahækkanir alveg á næstu dögum? Hæstv. fjmrh. hefur líka sagt: Það verða ekki tekin erlend lán í þessu skyni. En ljóst er að halli á ríkissjóði, peningaprentun fyrir ríkissjóð gengur á gjaldeyrisforðann og rýrir nettógjaldeyrisstöðu landsins út á við. Ætlar fjmrh. að skera niður fyrir öllu þessu gati sem þarna er um að ræða eða með hvaða hætti er yfirleitt ætlunin að þetta verði gert miðað við þær yfirlýsingar sem þegar liggja fyrir frá hæstv. fjmrh.? Ég sé ekki að hann eigi í rauninni mjög marga kosti eftir ef hann ætlar að standa við yfirlýsingarnar. En það er kannske það sem hæstv. forsrh. er að skrifa honum bréf um núna, að reyna að reka ofan í kokið á honum þær yfirlýsingar sem hæstv. fjmrh. Albert Guðmundsson hefur verið að gefa. Það er kannske bréfið sem komið er frá forsrh., þar sé verið að reyna að leiðbeina fjmrh. og fá hann vinsamlegast til þess að éta ofan í sig allar þær yfirlýsingar sem hann hefur á undanförnum mánuðum gefið í ríkisfjármálum. Hæstv. fjmrh. ræðir um það í sífellu bæði nú og oft áður að hér sé um að ræða minni vanda en oft hafi verið í ríkisfjármálum á liðnum árum. Þetta er fullkomin fjarstæða. Aldrei hefur verið önnur eins staða á ríkissjóði og er nú á árinu 1984 undir forustu hæstv. fjmrh. Alberts Guðmundssonar. Menn þurfa jafnvel að leita allt aftur til Matthíasar Á. Mathiesen til þess að finna jafnhroðalega stjórn á ríkisfjármálum og er um að ræða á árinu 1984. Er þá langt til jafnað þegar þarf að fara að bera saman við það ástand, en þá var ríkissjóður rekinn af náð Seðlabankans og Jóhannesar Nordals. Má segja að það komi vel á vondan að hæstv. fjmrh. Albert Guðmundsson skuli vera kominn á Seðlabankaframfæri. Hæstv. fjmrh. hefur iðulega lýst því yfir og sagði það fyrir áramótin aftur og aftur: Engar aukafjárveitingar á árinu 1984. Núna væri fróðlegt að vita hvernig staða þeirra mála er. Það er 9. apríl. Hafa verið heimilaðar aukafjárveitingar úr ríkissjóði til þessa? Hversu miklar? Eða hafa engar verið heimilaðar, eins og hæstv. fjmrh. lýsti yfir að yrði? Ég vil leyfa mér að spyrja ráðh. að þessu hvort hann hafi enn þá staðið fast gegn því að veita aukafjárveitingar. Er það svo að engin aukafjárveiting hafi komið það sem af er árinu? Ég vil leyfa mér að leggja þá fsp. fyrir hæstv. fjmrh. Ég held að þetta mál, frv. til laga um afnám álags á ferðagjaldeyri, sé í rauninni mjög táknrænt fyrir vinnubrögð núv. ríkisstj., stjórnleysi á ríkisfjármálum og stjórnleysi á þinginu. Í fjh.- og viðskn. Nd. sitja helstu leiðtogar stjórnarflokkanna, formaður þingflokks Framsfl., formaður og varaformaður Sjálfstfl. Þeim hefði átt að vera í lófa lagið að koma þessu máli frá sér fyrir mörgum mánuðum. En ósamkomulagið innan stjórnarliðsins hefur verið slíkt að menn hafa ekki einu sinni komið frá sér einföldum afgreiðslum og staðfestingum á brbl. Þegar málið er svo til meðferðar á hv. Alþingi er formaður fjh.- og viðskn., Páll Pétursson, ekki í salnum, hann hefur fjarvistarleyfi, eða er ekki svo? Varaformaður nefndarinnar, hv. þm. Friðrik Sophusson, situr ekki inni í þinginu. Þannig eru þeir menn, sem með þessi mál hafa haft að gera í nefndinni fyrst og fremst í vetur, ekki hér til svara. Stjórnleysið er slíkt að þegar á að fara að taka fyrir mál af þessum toga og til afgreiðslu hér í Nd. hefur stjórnarliðið ekki meiri hluta í salnum til að koma málinu fram. Ljóst er að á fundi Nd. í dag hefur það aftur og aftur gerst að stjórnarliðið hefur þurft hjálp stjórnarandstöðunnar til að þoka málum fram vegna þess að stjórnarþm. hafa ekki verið nægilega margir í salnum. Hér er því um að ræða mál sem er einkar táknrænt fyrir vinnubrögð og stjórnleysi núv. ríkisstj., bæði á málameðferð og þinghaldinu öllu.



Virðulegi forseti. Það er gaman að hlusta á hv. 3. þm. Reykv. blása út. Annað hefur hann ekki fram að færa á Alþingi en þennan útblástur sinn, sem er orðinn endurtekning á fyrri fullyrðingum. En mér þykir ákaflega leitt að þurfa að hryggja hv. 3. þm. Reykv. með því að segja honum, án þess að upplýsa nokkuð, að hvernig sem hann blæs, hvað sem hann segir, þá kemur hann ekki fleyg á milli samstarfsmanna í ríkisstj. Það þýðir ekkert fyrir hv. þm. að reyna að telja sjálfum sér eða öðrum trú um að það sé mögulegt. Til þess eru allt of ábyrgir aðilar sem standa að ríkisstj. og þeir gera sér fyllilega ljósa grein fyrir þeim mikla vanda sem þeir tóku við. Sjálfstfl. og Framsfl. eru ekki flokkar sem endilega vilja starfa saman, en þetta eru ábyrgir stjórnmálaflokkar og það er ástandið í þjóðfélaginu, sem Alþb. skildi eftir sig, sem gerir það að verkum að menn verða að ýta til hliðar ágreiningi, sem annars er á milli flokkanna, til þess að mennirnir, sem fólkið kaus, geti tekið á þeim vanda sem Alþb. skilur eftir sig sem slóð hvar sem það fer um.  Ég vil fullyrða, hv. 3. þm. Reykv., að heiftarlegur ágreiningur er ekki fyrir hendi innan stjórnarliðsins og hvað oft sem hv. þm. endurtekur það á hv. Alþingi fær hann menn aldrei til að trúa að hann fari með sannleikann í því máli frekar en flestum ef ekki öllum öðrum. Hann gæti hugsanlega verið farinn að trúa því sjálfur, en það skaðar hann mest því að hann eyðir þá sínum tíma í að vinna öðruvísi að stjórnmálum en hann ætti að gera til að ná árangri. Það er alveg rétt að forsrh. og ég höfum sett á blað okkar hugmyndir. Það er góður siður að setja á minnisblað það sem rætt er um og geyma hugmyndir, sem koma fram, og ræða málin fram og til baka. Till. sem koma fram á fyrstu fundum eru stundum ekki ræddar aftur fyrr en þær eru kannske dregnar fram á síðustu fundum, en þær geta hugsanlega reynst bestu till. Þær gleymast ekki ef þær eru á minnisblöðum. Þetta eru eðlileg og sjálfsögð vinnubrögð í opinberu samstarfi góðra samstarfsmanna. Og það er svo langt frá að tillöguvald sé tekið af fjmrh. og honum þar með sýnt vantraust. Ég hef ekki orðið var við það. Ég hef verið afskaplega sáttur við þá verklagsreglu sem tekin hefur verið upp í ríkisstj. Mér skildist á hv. 3. þm. Reykv. að hver ráðh. ætti að taka ákvörðun og af því að hann væri ráðh. ættu allir aðrir að dansa eftir hans hugmyndum og vilja. Þetta gengur ekki þannig fyrir sig í þessari ríkisstj. Við þurfum allir stuðning, við erum allir jafnlitlir, enginn stærri en annar, en við erum óttalegt afl eins og við stöndum saman. Það er það afl sem hv. 3. þm. Reykv. sér blasa við og þess vegna blæs hann og blæs á flóttanum undan þessum ógnvekjandi bola sem hann sér fram undan sér. En það er gott að hann er hræddur. Virðulegi 3. þm. Reykv. Ég get fullvissað bæði þig og þína flokksmenn innan þessara veggja og um land allt að stjórnin stendur sterk og samhent. Það er ekki á færi utanaðkomandi að kljúfa hana eða samstarfið. Nú skal ég taka undir það með virðulegum 3. þm. Reykv. að það er mikill vandi á höndum. Þetta fræga gat, - sem ég veit ekki hvort ég vil fylla lengur, mér er farið að þykja vænt um það, því þegar það er ekkert gat lengur hvað hafið þið þá til þess að tala um? - það er ekkert nýtt, það er alveg rétt. Þetta var hv. 3. þm. Reykv. ljóst. Ég minni hann á neyðarástandið sem átti að ríkja hér í 4–5 ár. Ég minni hann á þær yfirdráttarskuldir sem voru fyrir hendi þegar þessi ríkisstj. tók við. Og ég ætla að benda virðulegum þm. og þingheimi á að jafnvel þó að tekjur ríkisins yrðu meiri og það verulega miklu meiri en við búumst við, þá verðum við samt að standa saman og draga saman útgjöldin vegna þess að það er góðra og heiðarlegra manna siður að þegar vel gengur á að safna upp í þær skuldir og skuldbindingar sem þjóðfélagið stendur í. Við eigum því langt í land og það eru erfiðleikar fram undan. Virðulegur þm. sagði líka að það væri ekki margra kosta völ til lausnar. Ég er alveg sammála honum. Það eru ekkert fleiri leiðir fyrir þjóðfélagið í heild en einstaklinginn. Hann þarf að vinna fyrir skuldum. Hann þarf að draga í land. Hann þarf að spara við sig þegar hann er búinn að eyða of lengi og of miklu umfram tekjur. Það er einföld leið og þarf ekki að tala um hagfræðikenningar í því sambandi. Virðulegur þm. segir að ég sé kominn á framfæri seðlabankans. Auðvitað er það alveg rétt. É g hef aldrei nokkurn tíma þurft að berjast við aðrar eins skuldir og vandamál og einmitt síðan ég tók við af fjmrh. Alþb. seðlabankinn tók ríkisstj. í fóstur á tíma Alþb. og mér hefur ekki tekist að losna úr þeim böndum. Ég vona að það komi að því, en til þess þarf að auka tekjur þjóðarinnar og minnka útgjöld. Við þurfum að gera miklu, miklu meira fyrir minna, hvernig sem tekjurnar aukast, vegna þess að við þurfum að standa í skilum líka á sama tíma. En hv. 3. þm. Reykv. hefur kannske aldrei látið sér detta það í hug. Aukafjárveitingar hafa verið veittar á þessu ári, það er að sjálfsögðu ekkert nýtt, hvernig sem ég reyni að komast hjá því. En þær hafa ekki verið veittar öðruvísi en í samráði við forustu fjvn. Fjvn. hefur ekki öll verið á fundum með mér, en forusta fjvn. hefur fylgst með. Það eru breytt vinnubrögð. - En ég vona að smátt og smátt verði af lögð þau vinnubrögð að fjmrh. skuli vera neyddur til þess án lagaheimilda að leiða til lykta einsamall hluta af fjárlögunum eftir að þau eru samþykkt á fjárlagaárinu. Ég er oft að spyrja sjálfan mig: Hvernig stendur á því að þetta er leyfilegt? Hvernig stendur á að þetta má? Það er engin samþykkt fyrir því neins staðar. Þetta er furðulegt. Virðulegur 3. þm. Reykv. sagði að fyrrv. ríkisstj. hefði ekki þurft að spyrja Alþjóðabankann eða neinn þegar hún tók ákvarðanir um ferðagjaldeyri. Ég les, með leyfi forseta, hluta af ræðunni sem ég flutti þegar ég lagði þetta bráðabirgðalagafrv. fram. Þar segir: „Upphaflega var skatturinn, sem var 10% álag á söluverð gjaldeyris, lagður á með 17. gr. brbl. nr. 96/1978, sem staðfest voru með lögum nr. 121 frá 1978 og var þeim ætlað að gilda í eitt ár. Gjaldið var síðan framlengt tímabundið með lögum nr. 100 frá 1979 til ársloka 1980 og með lögum nr. 81 frá 1980 var gjaldið gert að ótímabundnum tekjustofni ríkissjóðs. Að mörgu leyti var þessi skattlagning hæpin á grundvelli alþjóðlegra skuldbindinga Íslands varðandi gjaldeyrismál. Með aðild sinni að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum skuldbundu Íslendingar sig til að taka ekki upp tvöfalda gengisskráningu. Veitti sjóðurinn þó tímabundna undanþágu fyrir þessari skattlagningu, en lagði jafnframt áherslu á að gjaldið yrði afnumið við fyrsta tækifæri.“ Það var bæði með brbl. og líka með undanþágu undan alþjóðlegum skuldbindingum fyrir íslensku ríkisstjórnina sem þessi ferðamannaskattur var lagður á. Það er sem sagt fyrrv. ríkisstj. sem bað um leyfi Alþjóðagjaldeyrisbankans til að setja þessi brbl., en núverandi ríkisstj. bað engan um leyfi. Hún felldi þau niður. Þetta er staðreyndin í málinu. Ég vona bæði sjálfs mín vegna og kannske heilsu annarra líka, ef við orðum það þannig, að lausn fari að finnast á þeim fjárhagsvanda sem við sjáum fram undan og við erum að reyna að forðast, þannig að hv. 3. þm. Reykv. þurfi ekki frekar en aðrir að bíða miklu lengur. En það get ég sagt, að ef ekki næst samkomulag verð ég sem fjmrh. að leggja einhverja till. fram. En ég geri það ekki nema í samstarfi við mína samstarfsmenn, þessa órjúfandi heild sem stjórnarflokkarnir eru bak við sína ríkisstj., svo ég tali nú ekki um forustuna, ríkisstj. sjálfa.



Virðulegi forseti. Ýmislegt fróðlegt kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. og full ástæða til að hefja þessa umr. miðað við það sem fram hefur komið. Það sem hann lagði mesta áherslu á var það að enginn heiftarlegur ágreiningur væri milli stjórnarflokkanna eða stjórnarsinna í sambandi við þetta mál. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Hvernig stendur þá á þessum drætti sem orðinn er á því að koma málinu hér fyrir ef þar er enginn ágreiningur? Hvað er það sem veldur þessum drætti og þessum slóðaskap miðað við þær yfirlýsingar sem formenn stjórnarflokkanna hafa haft í frammi bæði við fjölmiðla og eins við mig og aðra formenn stjórnarandstöðuflokkanna þegar við ræddum saman núna fyrir tveimur vikum eða svo? Þá var sagt að frv. væri alveg að koma, það kæmi sennilega eftir helgina sem þá fór í hönd. Það sést ekki neitt. Hvað er það sem veldur því að flokkarnir geta ekki komið sér saman fyrst þar er þessi eining andans sem hæstv. fjmrh. var að gera grein fyrir? Hann fullyrðir að þessi ágreiningur sé ekki til, það sé 100% samstaða í stjórnarliðinu. Það var sérstaklega athyglisvert að hæstv. fjmrh. lýsti því yfir að þessi samstaða stjórnarflokkanna væri „óttalegt afl“. Það er rétt. Það er nákvæmlega það sem þessi hópur sem að ríkisstj. stendur er í augum fjölda fólks, þúsunda í landinu, vegna þess að þessi ríkisstj. hefur beitt þannig ráðstöfunum að hún hefur komið fram sem óttalegt afl gagnvart almenningi í landinu. Hæstv. fjmrh. bætti við til að mála í enn þá sterkari litum, til að gefa myndmáli sínu enn þá gleggra bókmenntalegt yfirbragð og listrænt gildi: Þegar þessir tveir flokkar hafa sameinast þá birtist þar - hvað? ógnvekjandi boli. Ógnvekjandi boli, m. ö. o. nautpeningur sem hæstv. fjmrh. líkir sínum samstarfsmönnum við. Hið mikla sameiningartákn, þessi ógnvekjandi boli ríkisstj., þetta óttalega afl, það er sú niðurstaða sem væntanlega fæst áður en langur tími liður í frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Stundum hefur verið haft við orð að hæstv. fjmrh. væri misjafnlega orðheppinn maður. Ég verða að segja eins og er að ég tel að fáir menn hafi lýst ríkisstj. með gleggri og greinarbetri hætti í stuttu máli en hæstv. fjmrh. gerði hér í dag þegar hann sagði að ríkisstjórnarflokkarnir sameinaðir væru ógnvekjandi naut sem ætti núna að sleppa lausu á þjóðina áður en nokkur tími væri liðinn. Sjaldan hefur nú risið verið mikið hærra í bókmenntalegum og listrænum samlíkingum en einmitt hér.

Það verða nú rauðar dulur settar fyrir bola.

Dettur mönnum kannske í hug að í þessu efni sé hæstv. fjmrh. að hugsa til þess nautpenings sem frægastur er í okkar sögu, t. d. Þorgeirsbola? En það var hins vegar athyglisvert að um leið og hæstv. fjmrh. útmálaði styrkleika þessa tvíeina bola, Framsfl. og Sjálfstfl., sem hann sagði að væri órjúfandi afl þá viðurkenndi hann um leið að svo gæti farið að hann yrði að leggja fram sínar eigin till. í þinginu vegna þess að nautið hefði ekki komist að sameiginlegri niðurstöðu. Hinn ógnvekjandi boli væri bundinn fastur í Stjórnarráðinu og kæmist þaðan ekki út. Það væri nú saga til næsta bæjar ef hæstv. fjmrh. tækist ekki að efla til lífsins þetta ógnvekjandi afl og yrði sjálfur að leggja fram tillögur í þinginu. En svo bætti hann því við eins og til að vera sjálfum sér samkvæmur: Auðvitað mun ég ekki leggja fram tillögur í þinginu nema að höfðu samráði við mína stjórnarflokka. Niðurstaðan er auðvitað engin af þessari orðræðu hæstv. fjmrh. eins og stundum áður, hún er núll komma núll fyrir utan þessar sérkennilegu bókmenntalegu samlíkingar sem hann hafði hér uppi áðan. En í þessu efni þurfti hæstv. fjmrh. enn þá einu sinni að fara að vega að síðustu ríkisstj. Ég hef stundum orðað það svo að það sé til marks um rökþrot hæstv. fjmrh. að þegar hann fer að tala um neyðaráætlun Alþb. á hann yfirleitt ekkert eftir lengur í fórum sínum. Í þessari ræðu sem hann flutti hér áðan notaði hann tækifærið enn þá einu sinni til að sverja af sér aðild sína að fráfarandi ríkisstj. Gunnars Thoroddsen, en hæstv. núv. fjmrh. beitti sér sérstaklega fyrir því að Gunnar Thoroddsen fékk umboð til myndunar þeirrar ríkisstj. á sínum tíma. Í árásum sínum á þá ríkisstj. gætir hæstv. fjmrh. þess ekki að hann er ekki einasta að ráðast á Alþb. - en látum það nú vera að hann ráðist að þeim flokki í stjórnarandstöðu sem hann er að slást við - heldur ræðst hann líka að Framsfl. alveg sérstaklega. Látum það einnig vera þó að hann sé að vísu farinn að tala fyrir Framsfl. hér aftur og aftur, en hann ræðst alveg sérstaklega að hv. þm. Pálma Jónssyni og Friðjóni Þórðarsyni sem báðir áttu sæti í þessari ríkisstj. og bera því fulla ábyrgð á gerðum þeirrar ríkisstj. allt þar til yfir lauk. Ég verð að segja að það er undarlegt langlundargeð þeirra þm. og fyrrv. félaga minna í þeirri ríkisstj. að þeir skuli aftur og aftur láta bjóða sér þann ósannindavaðal sem uppi er hafður af núv. talsmönnum ríkisstj. um fráfarandi ríkisstj. og viðskilnað hennar. En það er hins vegar líka táknrænt og fróðlegt að velta því fyrir sér að þegar núv. hæstv. ríkisstj. er að verja gerðir sínar reynir hún jafnan að gera það með samjöfnuði við fráfarandi ríkisstj. Metnaður hennar nær sem sagt á engu sviði lengra en til þess að ná því sem fráfarandi ríkisstj. gat og gerði. Það er athyglisvert og menn hljóta að velta því fyrir sér til hvers stjórnin var mynduð ef pólitískur metnaður ráðh. nær ekki til annars en þess að standa sig svipað og fráfarandi ríkisstj. gerði. Hæstv. fjmrh. viðurkenndi það í ræðu sinni áðan að hann væri kominn á framfæri seðlabankans. Mun það vera í fyrsta sinn í sögunni sem fjmrh. viðurkennir það að hann sé á beinu seðlaprentunarframfæri hjá Seðlabanka. Það var mjög athyglisvert að heyra þá yfirlýsingu. Í ræðu sinni kom fjmrh. að aukafjárveitingum og viðurkenndi að aukafjárveitingar hafa verið greiddar út úr ríkissjóði. Þar með er sú yfirlýsingin fallin líka. Það átti ekki að hækka skatta og það átti ekki að grípa til þess að yfirdraga á Seðlabankann enn meira, hann lýsti því yfir í vetur. En nú er þriðja yfirlýsingin af mörgum reyndar fallin líka. Aukafjárveitingarnar eru farnar út úr ríkissjóði, hann var að lýsa því yfir hér áðan. Hæstv. ráðh. lýsti því yfir að það væri í samráði við fjvn. Það er rangt. Það er í samráði við formann og varaformann fjvn. sem eru úr stjórnarflokkunum. En það er ekki hægt að segja að þetta sé í samráði við fjvn: þar sem eru fulltrúar stjórnarandstöðunnar og mér er ekki kunnugt um að þeir hafi verið kallaðir til í sambandi við aukafjárveitingar. Það verður fróðlegt fyrir litla manninn að sjá hinn ógnvekjandi bola þegar hann loksins birtist í frv. til l. um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Það verður fróðlegt að sjá með hvaða hætti það gerist og hvenær það gerist. Hæstv. fjmrh. hefur ekki fengist til að dagsetja það enn þá hvenær niðurstaða fæst hjá stjórnarflokkunum í þessu efni þrátt fyrir þessa órjúfandi einingu, hina góðu samstöðu þessara tveggja flokka sem báðir eru ábyrgir að sögn hæstv. fjmrh., en hann er farinn að tala líka fyrir Framsókn hér í salnum. Hæstv. fjmrh. lýsti því yfir að Framsfl. væri alveg sérstaklega ábyrgur flokkur og væri gott að vinna með honum. Sameiningartákn þessara tveggja flokka nú orðið virðist vera hæstv. fjmrh. því að inn á við í báðum flokkunum leikur allt á reiðiskjálfi yfir þeim ráðstöfunum sem nú á að fara að gera og enginn ráðh. vill taka á sig að bera þann kross sem ætlast hefur verið til af þeim skv. þeim fréttum sem birst hafa. Það er greinilegt af þessari umr. að í fyrsta lagi er fjmrh. farinn að veita aukafjárveitingar. Í öðru lagi veit hann ekkert um það hvenær ráðstafanir í ríkisfjármálum verða tilbúnar af hálfu ríkisstj. Það er hver höndin upp á móti annarri í stjórnarliðinu og það er enginn vissa um það hvaða niðurstöður verða þar til. Það er staðan sem nú liggur fyrir þegar gatið margfræga hefur verið til umr. núna um margra vikna skeið. Það eru nú öll afrekin að ríkisstj. er ekki sjálf búin að komast að niðurstöðu í þessu efni og stjórnarflokkarnir ekki heldur. Það er það sem núna liggur fyrir hjá hv. Alþingi og til þess var þessi umr. gagnleg, að fá það fram hvernig ríkisstj. stendur að málum af þessum toga á sama tíma og hún ætlar að pína það hér fram að við samþykkjum að staðfesta brbl. sem henda 160 millj. kr. út úr þeim sama ríkissjóði sem er á hausnum eins og kunnugt er.



Virðulegi forseti. Mér sýnist að ekki muni vera nema 2–3 mínútur til stefnu þar til fundi verður frestað svo að mér sýnist ekki ástæða til þess að hefja ræðuhöld fyrir þann tíma í svo viðamiklu máli sem hér er um að ræða. Ég vildi því gjarnan fara þess á leit við virðulegan forseta að hann sleppti mönnum í þessar tvær mínútur sem eru eftir til þingflokksfundartíma fyrst meiningin er á annað borð að halda fund kl. 6. Hins vegar hefði ég talið að það hefði átt að vera hægt með skikkanlegum vinnubrögðum af hálfu stjórnarliða í dag að koma þessu máli til nefndar fyrir kl. 4 og í raun og veru var að því stefnt þegar málið var rætt s. l. föstudag. En fyrst svo er ekki vildi ég fara þess á leit við forseta að málið verði ekki tekið til umr. fyrr en kl. 6 fyrst meiningin er að halda fund þá.

Við þeirri ósk verður orðið og er fundinum frestað til kl. 6.

- Fundarhlé. Virðulegi forseti. Það frv. sem hér um ræðir var á dagskrá hv. deildar s. l. föstudag til 1. umr. Þá sýndist ýmsum, þ. á m. mér, að æskilegra væri, vegna þess að allmargir hv. þm. höfðu fjarvistarleyfi og voru fjarverandi, að 1. umr. yrði a. m. k. ekki lokið án þess að þeim sem fjarverandi voru gæfist tækifæri til að tjá sig um málið. Mér sýndist ekki hafa fjölgað mikið í hv. deild frá því sem var á föstudag þannig að þess sé ekki að vænta að margir láti í sér heyra. En hvað um það, ekki er það mín ættan að reyna að tefja neitt fyrir þessu máli og engin ástæða til þess. Það frv. sem hér um ræðir er vissulega þess eðlis að um það mætti segja allmikið þó að é ætli ekki að gera það, a. m. k. ekki við þessa 1. umr. Ég mun geyma mér frekari umfjöllun um það eftir að málið hefur farið til nefndar enda var lögð á það áhersla af hæstv. sjútvrh. að málið kæmist sem fyrst til nefndar. Þó má benda á að málið er búið að vera allmargar vikur ef ekki mánuði í hv. Ed. þannig að ekki er að sjá að þar hafi verið talin mikil þörf á að flýta umfjöllun málsins. Hæstv. sjútvrh. hefur boðað veikindaforföll. Það er að vísu slæmt en ég sé ekki ástæðu til annars en að ljúka þessari umr. þótt hann sé ekki viðstaddur. Hann kæmi þá inn í þær umr. síðar. Hins vegar væri miklu viðkunnanlegra að hv. þm. Stefán Guðmundsson, formaður þeirrar nefndar sem málið fer til, þ. e. sjútvn., væri viðstaddur umr. En enga kröfu geri ég til þess að hann verði fluttur hingað inn frekar en aðrir stjórnarsinnar sem fjarverandi eru. Það verður þá að koma í ljós hvort þeir sjái sér fært að vera hér síðar. Áhrif þess frv. sem hér er um að ræða eru afskaplega einföld. Frv. er um breytingu á lögum um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins og er hér enn ein ferðin farin í þá átt að færa til fjármuni frá sjómönnum til útgerðaraðila. Nú ætti það að vera ljóst öllum sem til þekkja að líklega hefur engin stétt í þjóðfélaginu orðið fyrir meiri kjaraskerðingu á undanförnum vikum, mánuðum eða árum en sjómenn. Þar kemur tvennt til. Sú aflaminnkun sem orðið hefur á okkar fiskimiðum vegna stjórnar fiskveiðanna með aflatakmörkunum og síðast en ekki síst kvótaskiptingunni sem tekin var upp á yfirstandandi ári. Og svo einnig hitt, sem snýr líka að öðrum launþegum, þ. e. sú kjaraskerðingarstefna sem uppi hefur verið undangengna mánuði og má raunar segja undangengið ár. Þó að hún hafi bitnað harkalega á launafólki almennt hygg ég að engir hafi orðið eins illa fyrir barðinu á henni og sjómannastéttin. Því finnst mér það frv. sem nú er til umræðu furðuleg ráðstöfun hjá hæstv. ríkisstj., að færa frekari fjármuni frá sjómönnum til útgerðaraðila með því að hækka greiðslu í Stofnfjársjóð fiskiskipa úr 10% í 14% fyrir árið í ár. Menn segja að þetta geti gengið í eitt ár og gert er ráð fyrir að þetta ákvæði til bráðabirgða gildi ekki nema í eitt ár. En líklega eru miklu fleiri dæmi þess að þó að menn hafi ætlað sér að hafa tiltölulega stuttan gildistíma á ákvæðum sem þessum hafi þau orðið lífseig og ekki verið afnumin. Hættan er sú að ef þetta skref verður á annað borð stigið verði því ekki kippt til baka á næstunni. Nú hygg ég að öllum sé ljóst hver upprunalega ætlunin var og hver tilgangur með stofnun Aflatryggingasjóðs var á sínum tíma. Það var til að tryggja sjómönnum laun ef illa gengi og útgerðaraðilar kæmust af einhverjum ástæðum í þá aðstöðu að geta ekki staðið í skilum. Þessu markmiði hefur Aflatryggingasjóður sinnt frá upphafi. Nú er gerð tillaga um að breyta þessu að nokkru leyti með því að skerða verulega getu sjóðsins til að sinna þessu brýna verkefni. Við umr. í hv. Ed. kom fram að hagsmunaaðilar, þ. e. Sjómannasamband Íslands, Alþýðusamband Íslands og Farmanna- og fiskimannasamband Íslands hafa harðlega mótmælt þessum bráðabirgðaákvæðum frv. Og hver skyldi lá þessum aðilum það eftir það sem á undan er gengið, kjaraskerðingu þá sem umbjóðendur þeirra hafa orðið fyrir? Hv. 12. þm. Reykv. flutti líka harðorða gagnrýnisræðu s. l. föstudag þar sem hann mótmælti harðlega þessu frv. og lýsti því yfir að hann mundi ekki greiða því atkvæði enda hafi það aldrei verið borið undir hann, þótt stjórnarsinni væri og sér vitanlega hafi það ekki verið borið undir þingflokk Sjálfstfl. Nú skal ekkert um það sagt hvort fleiri stjórnarsinnar í þessari hv. deild eru þessarar skoðunar. Ekkert hefur komið í ljós um það enn. En ég hygg að margir hverjir vildu gjarnan hafa sömu afstöðu og hv. 12. þm. Reykv., þ. e. mættu þeir um frjálst höfuð strjúka í þeim efnum. Hv. þm. Pétur Sigurðsson gerði líka grein fyrir því, eins og ég hygg raunar að hafi verið rifjað upp í umr. í Ed., að sú ráðgjafarnefnd í sjávarútvegsmálum sem starfandi hefur verið hafi komið á fund sjútvn. Ed. og gert þar grein fyrir þessu máli. Ég sé ekki ástæðu til að rekja álit þessara einstaklinga frekar, það gerði hv. þm. Pétur Sigurðsson rækilega. En mér sýnist að af þeim 11 einstaklingum sem þar er um að ræða séu 8 andvígir þessari breytingu, þ. á m. útvegsmenn og framámenn í sjávarútvegi og útgerð. Ég óttast að verði af þessu sé það fyrsta skrefið til þess að eyðileggja Aflatryggingasjóð, a. m. k. eyðileggja grundvöll þess sem hann átti upprunalega fyrir að sjá og hefur þjónað frá upphafi. Menn geta sagt sem svo að kannske gerist ekki mikið þó að þetta kæmi til með að gilda í eitt ár. En ég er næstum því viss um að ef á annað borð verður stigið skref af þessu tagi verður það áframhald á endanum, a. m. k. er hætta á því að sjóðurinn verði ekki lengur fær um að þjóna sínu upprunalega markmiði. Virðulegi forseti. Ég skal ekki hafa hér langt mál að sinni en mig langar til í tengslum við þetta mál um Aflatryggingasjóð að greina með örfáum orðum frá atburði sem gerðist fyrir rösklega 45 árum vestur í Bolungarvík, atburði sem ég hygg og ýmsir aðrir að hafi verið fyrsta skrefið í þá átt að tryggja sjómönnum með þeim hætti sem Aflatryggingasjóður hefur gert að þeir fengju laun sín greidd. Greint er frá þessum atburði í samantekt um starfsemi Verkalýðs- og sjómannafélags Bolungarvíkur frá stofnun þess. Þar segir, með leyfi forseta, í þeim kafla sem ég tel að sé nokkuð nálægt því umræðuefni sem við erum nú að tala um: „Í desembermánuði 1938 sagði sjómannadeild innan Verkalýðs- og sjómannafélags Bolungarvíkur upp samningum og ákvað félagið að standa með deildinni ef til deilu kæmi. 5. febr. 1939 var haldinn fundur í sjómannadeildinni og ræddur samningsgrundvöllur og var samningsnefnd veitt fullt umboð til að semja fyrir deildarinnar hönd. Sest var að samningum við útgerðarmenn kl. 5 að kvöldi 6. febr. og setið til kl. 2 um nóttina ásamt ríkisskipuðum sáttasemjara er þá var Björn Jónsson skólastjóri á Ísafirði. Kl. 2 um nóttina var langt komið með að semja og 7. febr. var framhaldsfundur þar sem samningar fóru í strand vegna þrákelkni atvinnurekendafélagsins. 9. febr. 1939 voru svo samningar loksins undirskrifaðir kl. 12 á miðnætti. Samningar þeir er þá voru undirskrifaðir voru að einu leyti þeir merkilegustu sem gerðir höfðu verið fyrir sjómenn á Íslandi með því að þeir byggðust alveg á því að sjómenn og útgerðarmenn stofnuðu tryggingarsjóð sem tryggja skyldi sjómönnum í Bolungarvík ákveðnar mánaðartekjur, eins þótt illa gengi með aflabrögð. Voru þar ákveðnar lágmarkstekjur 125 kr. á mánuði. Tekjur þessa sjóðs skyldu vera 2% af brúttóafla báta þeirra er samningur þessi náði til en þá voru stærri bátar allt niður í 5 smálestir. Var samin reglugerð fyrir sjóð þennan sem lögð var fyrir Stjórnarráð Íslands og staðfest þar. Að öðru leyti voru samningar svipaðir og þeir er áður höfðu gilt. Í sjómannadeildinni voru samningar þessir samþykktir mótmælalaust. Þó fannst það á að ekki voru allir ánægðir. Þessir samningar í gömlu verstöðinni við hið ysta haf áttu þá eftir að valda gjörbyltingu í tryggingamálum sjómanna um allt Ísland “. Ég held að þessi stutta frásögn af því sem þarna gerðist fyrir röskum 45 árum síðan eigi vel við til þess að koma inn í umr. þær sem nú fara fram um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins. Á þessum tíma var í raun og veru lagður grundvöllur að því kerfi sem við höfum búið við um langt árabil, kerfi sem ég held að sjómenn almennt séu sammála um að fráleitt sé að skerða. Ég tek undir þau varnaðarorð hv. 12. þm. Reykv. á föstudaginn og vara hæstv. ríkisstj. við því að ganga þessa leið í ljósi þess að ef það verður gert er hér um slíka ögrun við sjómannasamtökin að ræða að engar líkur benda til þess að þau láti bjóða sér það ofan á það sem þau hafa þurft að þola til þessa. Ég hygg að það væri miklu affarasælla fyrir hæstv. ríkisstj. að ganga til móts við sjómannasamtökin að því er þetta varðar heldur en að knýja þetta mál hér fram með þeim hætti sem mér sýnist allt benda til að eigi að gera. Því að verði það gert er það vitandi vits gert í ljósi þess að sjómannasamtökin a. m. k. munu ekki una þessum lagaákvæðum ef þau verða í þeim dúr sem hér er lagt til. Ég held að hvað sem mínum varnaðarorðum liður ætti hæstv. ríkisstj., hæstv. sjútvrh. að taka tillit til þeirra varnaðarorða sem hv. þm. Pétur Sigurðsson, 12. þm. Reykv., sem stjórnarsinni, lét sér um munn fara s. l. föstudag. Verði þetta gert með þessum hætti er hæstv. ríkisstj. að egna til ófriðar á vinnumarkaðnum, ekki bara gagnvart sjómannastéttinni. Afleiðingar þessarar ákvörðunar, nái hún fram að ganga, koma til með að ná miklu víðar og hafa miklu meiri afleiðingar en það eitt að sjómannasamtökin muni segja: Hingað og ekki lengra. Ég hugsa að hæstv. ríkisstj. þyrfti á því fremur að halda að ástunda friðariðju - í skjóti friðarumræðna sem hér hafa farið fram lengi vel - í viðskiptum sínum við sjómannasamtökin, við launafólk almennt í landinu, ef hún á að eiga möguleika á því að halda velli. Ég skal ekki, virðulegi forseti, hafa þessi orð öllu fleiri. En ég lýsi strax við 1. umr. algjörri andstöðu Alþfl. við þetta frv., við þá breytingu sem hér er um að ræða, að skerða nú ofan á allt annað launakjör sjómanna og færa þannig til stórar fjárhæðir frá sjómönnum til útgerðaraðila. Ég vildi gjarnan koma þeirri ósk á framfæri við hv. þm. Stefán Guðmundsson sem formann hv. sjútvn. sem málið fer til - bæði frá mér og hv. þm. Pétri Sigurðssyni sem ekki gat verið hér viðstaddur - að fengin verði skrifleg umsögn stjórnar Aflatryggingasjóðs um þá breytingu sem hér er lagt til að gerð verði, í umr. í n. eða með öðrum hætti þannig að formlega liggi ótvírætt fyrir hver afstaða stjórnar Aflatryggingasjóðs til þessa máts er. Það er eindregin ósk okkar, hv. þm. Péturs Sigurðssonar og mín, að þetta verði gert og þessu er hér með komið á framfæri við hv. formann sjútvn. Ég skal svo ekki, herra forseti, eyða meiri tíma í þetta að sinni. Ég vil á engan hátt standa í vegi fyrir því að málið komist sem fyrst til n. þó að ekki yrði þess vart í Ed. að því lægi mikið á þar sem það var í margar vikur eða mánuði án þess að það væri afgreitt. Ég vil að lokum enn ítreka varnaðarorð um það að hæstv. ríkisstj. sjái nú að sér og gangi ekki þessa götu til enda því að þá mun illa fara, bæði fyrir henni og öðrum.



Virðulegi forseti. Það er rétt að segja um þetta nokkur orð og er þó kannske óþarfi að segja miklu meira en hv. þm. Karvel Pálmason sagði um það áðan. Ég veit satt að segja ekki fyrir hönd hverra hann var að bera fram þær hótanir sem komu fram í hans máli. Út af fyrir sig er full ástæða til að taka myndarlega í þegar um þetta mál er að tefla. Það hafa komið umsagnir frá ýmsum aðilum varðandi þetta frv. og að því ég best veit til hafa flestir þeir aðilar sem ég hef séð umsagnir frá verið neikvæðir. Áður en ég held lengra máli mínu um þetta efni verð ég að leyfa mér að kvarta yfir því að hafa ekki fengið í hendurnar nál. minni hl. frá Ed., en út af fyrir sig er hægt að ræða málið án þess að hafa það milli handanna. Efni frv. er einfalt. Það fjallar í stuttu máli um að taka þá peninga sem lagðir hafa verið í almennu deild Aflatryggingasjóðs og færa þá yfir til útgerðarinnar í gegnum stofnfjársjóð. Þetta er tilgangur frv. Þar með hlýtur hlutverk almennu deildarinnar að falla niður þann tíma sem þetta frv., ef að lögum verður, á að gilda, sem sagt á árinu 1984. Menn skyldu athuga að þessi 4% eru allmiklir fjármunir, þ. e. 25. hluti af öllu verðmæti fiskafla í landinu, fjórir hlutar af hundrað af öllu hráefnisverði fiskjar í landinu. Það er einfalt að ráðast að öllum atriðum frv., en sannleikurinn er sá að það hagar nokkuð sérstaklega til á þessu ári eftir að voru settar reglur um kvótasetningu. Þá er hverju skipi ætlaður ákveðinn skammtur af hverri fiskitegund og menn geta gengið að því vísu, menn geta fengið þarna ákveðinn skammt í sinn hlut. Almenna deildin hefur verið notuð til að greiða þeim sem ekki hafa fiskað nægilega mikið til að standa undir tryggingu. Jafnvel þó svo væri ekki ber þessum útgerðum að greiða mönnum hana. Það atriði í þessum lögum sem er verst að mínum dómi er einfaldlega að þessi 4% af afla skuli fara óskipt til útgerðar. Hv. alþm. ætti að vera fullkunnugt hversu mjög hefur gengið á hlut sjómanna að undanförnu, ekki aðeins á þessu ári eða hinu síðasta, heldur undanfarin ár. Árið 1981 var mesta aflaár í sögu þjóðarinnar. Það er engin ástæða til að búast við því að slík aflaár komi hvert á eftir öðru eða mörg í röð. Einhvers staðar hlýtur toppurinn að vera. Og menn geta fyllilega sætt sig við það að fá heldur minna í hlut en það ár sem mest veiðist. En svo langt og svo hratt hefur aflinn hrapað á undanförnum þrem árum að sjómannastéttin hefur farið á stuttum tíma úr ágætum kjörum ofan í þau verstu sem þekkjast í landinu. Ég vil leyfa mér að fullyrða að sjómaður hefur lægra tímakaup en nokkur starfsmaður í annarri atvinnugrein í landinu. Við getum rétt ímyndað okkur hver væru laun hjá fólki sem ynni aldrei minna en 84 stundir í viku, því það er það sem menn gera á togurum sem hafa sex og sex tíma vaktir og þykir ekki mikið hjá sjómönnum. Þegar sá háttur var tekinn upp á sínum tíma þótti það satt að segja mikill lúxus, svo maður noti forníslenskt orð, en 84 tímar samt, fjarri heimili og vinna jafnt nætur og daga. Ég er alveg sannfærður um að á meðalvertíðarbát er tímakaupið hjá sjómanninum miklu lakara en þekkist í nokkurri annarri stétt. Þegar afli dregst svo saman sem raun ber vitni gefur auga leið að sjómannastéttin dregst aftur úr og hrapar mjög niður í launum og nú, eftir að sýnt var að ekki var hægt að mæla með meiri þorskveiði á þessu ári en 220 þús. tonnum eða svo, varð ljóst að á sama tíma og aðrar stéttir í landinu fengu nokkra launahækkun, sem virðist nú vera að falla fyrir borð þó lítil væri, að á sama tíma og aðrar starfsstéttir hafa fengið nokkra leiðréttingu sinna mála hafa sjómenn misst stórkostlega af sínum tekjum. Það er talað um að laun þeirra muni á þessu ári fatla kannske frá 30–45% eftir aðstæðum. Frv. þetta fylgir á eftir brbl. á s. l. ári, þegar sjómenn þurftu að taka á sínar herðar miklar byrðar sem fólgnar voru í meiri þátttöku í kostnaði og talsvert stærri hluti var tekinn af hráefninu utan skipta. Og þó að það sé sagt að það eigi að gilda aðeins á þessu ári er ákaflega óheppilegur tími valinn til að bæta enn ofan á kostnaðarhlutdeildina um 4%. Það liggur alveg ljóst fyrir að ef farið verður að eins og þetta frv. gerir ráð fyrir fer af fiskverðinu 41 kr. af hverjum 100 áður en til skipta kemur. Ég verð að segja að þarna finnst mér allt of langt gengið eins og á stendur. Ég er alveg viss um að íslenskir sjómenn eru tilbúnir að taka á sig allmiklar byrðar til að leysa erfið vandamál í þessu þjóðfélagi. En ég sé ekki ástæðu til þess að þeim séu lagðar miklu þyngri byrðar á herðar en nokkrum öðrum í þessu þjóðfélagi - miklu þyngri, því miður. Út af fyrir sig er þarna um að tefla lög sem eiga, ef samþykkt verða, að gilda aðeins í eitt ár. Það er jákvætt að svo skuli vera og er þá greinilega tekið mið af því að kvótakerfið eigi aðeins að gilda jafnlangan tíma. Það er samhengi þarna á milli. Þarna er ekki verið að breyta lögum um hina almennu deild Aflatryggingasjóðs nema um tiltekinn fyrir fram ákveðinn tíma. Það er einnig jákvætt. En ég vil ekki sætta mig við að þessir feikna fjármunir séu fluttir yfir til útgerðar án þess að áhöfnin fái sinn hlut. Í raun og veru er óforskammað eins og á stendur að bjóða upp á það. Virðulegi forseti. Um þessi atriði mætti auðvitað fara miklu fleiri orðum, en málið er í raun og veru afar einfalt. Ég held, án þess að hafa kynnt mér sérstaklega álit minni hl. sjútvn. í Ed., að ef hæstv. ríkisstj. hugsar sér að ýta þessu máli áfram og gera þetta frv. að lögum í því skyni að sjálfsögðu að gera tilraun til að leysa hluta þess vanda sem útgerðin stendur frammi fyrir og allir sjá og viðurkenna, verði ekki komist hjá því, þrátt fyrir slæma stöðu útgerðar á þessu ári aflasamdráttar að ríkisstj. sjái svo um að þessi 4% komi til skipta. Ég á bágt með að trúa því að þeir sem þekkja til sjávarútvegs og aðstæðnanna á þessu ári vilji ganga svo hart fram að taka þessi 4% algjörlega út úr hlut sjómannanna. Sannleikurinn er sá að í flestum tilfellum mun útgerðin fá 2/3 eða svo af þessum 4%, en áhafnirnar 1/3. Auðvitað getum við flutt um það brtt., en ég vil leyfa mér að beina því til hæstv. ríkisstj. - og ég veit að þar sitja menn sem þekkja til þessara hluta, nokkrir þeirra, - að hún sjái um það sjálf að þetta verði leiðrétt. Ég óttast að hæstv. ríkisstj. og hæstv. sjútvrh. hafi ekki hugsað þetta mál til enda. Ég á afar bágt með að trúa því að t. d. maður eins og hæstv. iðnrh. og hæstv. forsrh., sem báðir eru gjörkunnugir þessum efnum, hafi ekki hugað að þessu atriði nægilega vel og gert sér grein fyrir hvað það þýðir. Ég hef enga stöðu til að hóta einum eða neinum ráðstöfunum á vegum sjómanna eða tala fyrir þeirra hönd, en ég vil segja við hæstv. ríkisstj. í fullri alvöru: Það er mjög óskynsamlegt að þröngva þessu máli óbreyttu í gegn. Ég tek aftur fram að í þessum orðum felast engar hótanir af neinu tagi. Það er ákaflega óskynsamlegt að ganga þannig fram. Ég legg þess vegna til, virðulegi forseti, að hæstv. ríkisstj. ræði þetta atriði, þó að ekki sé um annað að ræða í frv. en þetta eina atriði sem ég nefni hér, á næsta fundi sínum. Það er skynsamra manna háttur að meta stöðu eins og þessa og taka síðan ákvarðanir af yfirveguðu ráði. Þarna er gengið svo grimmt fram á versta tíma og þegar verst á stendur að ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að hæstv. ríkisstj. sjái ekki að það er eina leiðin sem er boðleg í sambandi við þetta mál.



Virðulegi forseti. Frv. þetta til l. á þskj. 531 um heimild til að selja kristfjárjörðina Ytra-Vallholt í seyluhreppi í Skagafjarðarsýslu er flutt af mér ásamt öðrum þeim þm. Norðurl. v. sem sæti eiga í hv. Nd. Jörðin Ytra-Vallholt í Seyluhreppi, sem kallast kristfjárjörð, var gefin með gjafabréfi Þórðar biskups Þorlákssonar hinn 20. júlí 1693 til að vera „æfinlegt kristfé“ þaðan í frá, eins og segir í því gjafabréfi. Gjafabréf Þórðar biskups er birt í Lovsamling for Island, I, bls. 508–509, og er gjafabréfið birt frá orði til orðs í grg. frv. Þar segir m. a. með leyfi hæstv. forseta: „Góðum og guðhræddum lesendum og heyrendum þessa bréfs óska eg. Þórður Þorláksson, Superintendens Skálholtsstiftis, guðs náðar og miskunar, með tímanlegum og eilífum frið fyrir vorn drottinn Jesum Christum: Hérmeð kunnugt gjörandi, að ég hefi í guðs nafni og góðri meiningu tileinkað og gefið fátækum guðs þurfamönnum, einkum munaðarlausum ekkjum og föðurlausum börnum í Hegraness þingi til ágóða og viðhjálpar, mína eignarjörð Ytra-Vallholt í Skagafirði, eptir því sem mitt testamentisbréf, daterað Skálholti þann 30. júnii Anno 1690 og auglýst á alþingi í lögréttu þann 10. júlii sama árs, útvísar, hvers bréfs póstur og innihald um sagt efni svo er hljóðandi orð fyrir orð sem eptir fylgir: Sanetæ Mariæ kirkju að Hólum í Hjaltadal, hvar ég er borinn og barnfæddur, gef ég jörðina Ytra-Vallholt, XI hundruð að dýrleika, með VI kúgildum, hverja jörð mér fékk og gaf mín elskulega fósturmóðir, Halldóra Pétursdóttir, í próventu, með samþykki og ráði síns fróma og góða ektamanns, Hallgríms Guðmundssonar. Jörð sú er í Skagafirði, Hegraness þingi og Holts kirkjusókn. Skal jörðin, með kúgildunum og öllu því sem henni með réttu tilheyrir, vera æfinlegt kristfé héðan í frá. En það skil ég til, að fátækar, munaðarlausar ekkjur og föðurlaus börn, sem helzt eru þurfandi í Norðlendinga fjórðungi, einkum Hegraness þingi, hafi not af jörðinni. Biskup á Hótum sjái fyrir jörðinni og hennar afgjaldi sem bezt hentar, og fátækum guðs þurfamönnum má bezt haga &c.“ Gjafabréfið er allmiklu lengra. Skv. ákvæðum gjafabréfsins skal jörðin Ytra-Vallholt vera ævinlegt kristfé, og með því öðlast ábúandi hennar ekki kauprétt skv. ábúðarlögum og jarðalögum. Á hinn bóginn hefur Alþingi í nokkrum tilvikum afgreitt sérstök lög um sölu kristfjárjarða, þannig að talið er að Alþingi hafi til þess fullt vald að kveða á um breytingar á gjafabréfum slíkum sem ég las hér kafla úr. Fyrir því eru nokkur fordæmi. Fyrir lýðveldistökuna 1944 var sótt um leyfi konungs í slíkum tilvikum og konungur Danmerkur og Íslands á þeirri tíð gaf leyfi sitt fyrir því að fjölmargar jarðir, sem voru kristfjárjarðir eða amtgjafasjóðsjarðir, voru seldar einstaklingum. Fyrir slíkum ráðstöfunum eru því ærin fordæmi. Jörðin Ytra-Vallholt er sjálfseignarstofnun, sem nefnd er Legatssjóður Ytra-Vallholts. Skv. gjafabréfinu var Hólabiskupi falið að hafa umsjón með henni. Síðustu áratugi hefur prófasturinn í Skagafjarðarprófastsdæmi haft þessa umsjón með höndum í umboði biskups. Í frv. þessu er lagt til að ríkisstj. fái heimild til að selja þessa jörð og annast um sölu hennar. Eðlilegt er að þar sé kveðið á um að matsverð gildi varðandi söluverð og er gert ráð fyrir að verð fari eftir mati dómkvaddra manna og andvirði jarðarinnar verði síðan afhent biskupi til ráðstöfunar í samræmi við ákvæði gjafabréfsins. Jafnframt er gert ráð fyrir því að kaupandi greiði kostnað við matið til þess að fullnægja því að fullt verð komi fyrir þessa eign. Ábúandinn á Ytra-Vallholti, Hafsteinn Lúðvíksson, hefur búið þar síðan 1964. Hann er eigandi að nálega öllum mannvirkjum á jörðinni, öllum húsum, ræktun og mestöllum girðingum. Þessi mannvirki eru allmikil vegna þess að ábúandinn, Hafsteinn Lúðvíksson, er mikill myndarbóndi og duglegur og hefur þess vegna gert mikið á jörðinni. Ef svo færi, sem vitaskuld kemur að, að ábúendaskipti yrðu á þessari jörð og nýr ábúandi keypti ekki af fráfaranda, þá yrði Legatssjóði Ytra-Vallholts skylt að leysa til sín eignir núverandi ábúanda ef hann færi af jörðinni. Til þess hefur sjóðurinn ekkert bolmagn. Það er lítið fé í þeim sjóði. Þess vegna er betur séð fyrir hagsmunum sjóðsins með því að sala fari fram á jörðinni en hið gagnstæða, þó að einhver kynni að ætla annað. Ég vil svo geta þess að með frv. eru tvö fskj., meðmæli frá jarðanefnd Skagafjarðarsýslu og hreppsnefnd Seyluhrepps. Báðar þessar nefndir mæla með því, að Hafsteinn Lúðvíksson fái ábýlisjörð sína keypta. Bæði fskj. eru með undirskrift Gunnars Gíslasonar sem er ritari bæði jarðanefndar og hreppsnefndar. Má vel geta þess hér að sá Gunnar Gíslason er séra Gunnar Gíslason, fyrrv. alþm. og prófastur í Glaumbæ, sem hafði umsýslu með þessari eign í umboði biskups til skamms tíma. Ég leyfi mér svo að mælast til þess að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Ég hef nú ekki sett mig sérstaklega inn í það mál sem hér var mælt fyrir, sölu þessarar tilteknu kristfjárjarðar, Ytra-Vallholts í Seyluhreppi í Skagafjarðarsýslu, en ég kveð mér hljóðs fyrst og fremst til að vekja athygli á því að staða kristfjárjarða er að ég best veit með mjög sérstökum hætti hvað snertir umráð og tilgang með stofnun þeirra á sinni tíð. Ég er dálítið kunnugur þessu máli vegna lagafrv. sem afgreitt var sem lög vorið 1982 frá hv. Alþingi í tengslum við fyrirhugaða kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. En svo vill til að þær þrjár jarðir sem tengjast athafnasvæði fyrirhugaðrar kísilmálmverksmiðju voru einmitt kristfjárjarðir sem var ánafnað í því skyni einhvern tíma fyrir árið 1367, en gjafabréf vegna þeirra jarða er nú glatað. Ég vil vekja sérstaka athygli hv. þingnefndar og hv. þingdeildar á því að um þetta mál var fjallað á þessum tíma, og er þó staða þessara jarða nokkuð önnur en þeirrar jarðar sem hér er lagt til að seld verði tilteknum aðila. Munurinn er kannske sérstaklega sá að söluheimild var veitt skv. 4. gr. laga um kísilmálmverksmiðju frá árinu 1982, eins og segir í 4. gr. orðrétt, með leyfi forseta: „Í sambandi við stofnun hlutafélags skv. 1. gr. er landbrh. fyrir hönd ríkissjóðs og hreppsnefnd Reyðarfjarðarhrepps, hreppsnefnd Helgustaðahrepps og bæjarstjórn Eskifjarðarkaupstaðar sem umráða- og hagsmunaaðilum heimilt að selja ríkissjóði kristfjárjarðirnar Sómastaði, Sómastaðagerði og Framnes í Reyðarfjarðarhreppi. Andvirði hinna seldu jarða skal varið til félagslegra framkvæmda í Reyðarfjarðarhreppi, Helgustaðahreppi . og Eskifjarðarkaupstað. Ráðstöfun söluandvirðis skal háð samþykki félmrn. og ráðstöfun söluandvirðis skal vera samræmanleg hinum forna tilgangi kristfjárgjafa.“ Í athugasemdum við þessa frvgr., sem eru allítarlegar, er vikið að því sem vitað er um stofnun þessara jarða sem kristfjárjarða. En eins og ég gat um er gjafabréfið glatað og hið helsta sem vitað er um er að jarðirnar voru orðnar kristfjárjarðir fyrir árið 1367. Síðan segir um þetta í athugasemdunum: „Umráð kristfjárjarðanna Sómastaða og Sómastaðagerðis höfðu frá ómunatíð verið í höndum prestsins á Hólmum við Reyðarfjörð. Með breyttri þjóðfélagsskipan færðust þessi umráð snemma á öldinni til ríkisins en fram til ársins 1960 var afgjaldinu skipt milli umræddra hreppa til að létta fátækraframfærsluna. Engin afgjöld hafa verið innheimt fyrir jarðirnar síðasta áratuginn. Stjórnarráðið, nánar tiltekið landbrn., hefur með hendi umsjá kirkjujarða annarra en prestssetra. Því er eðlilegt að líta svo á að umráðin, sem frá ómunatíð höfðu verið í hendi kirkjunnar, séu nú réttilega í höndum landbrn. Sveitarstjórnirnar hafa hins vegar ríkra hagsmuna að gæta af sölunni og því þykir eðlilegt að þær komi fram sem hagsmunaaðilar við söluna ásamt landbrh. sem seljanda. Samhliða því að heimild er veitt til sölunnar er fjmrh. veitt heimild til að kaupa jarðirnar. Ábúendur jarðanna eru eigendur mannvirkja og ræktunar. Þar sem nábýli við verksmiðjuna torveldar búskap á jörðunum er fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs veitt heimild til að kaupa eignir ábúenda þannig að þeir geti komið sér fyrir á nýjum stað og verði ekki fyrir fjárhagslegu tjóni vegna verksmiðjuframkvæmdanna.“ Síðan er gert ráð fyrir því í því framhaldi að ríkissjóður leigi hlutafélaginu Kísilmálmvinnslunni hf. nauðsynlegt jarðnæði fyrir verksmiðjureksturinn. Fyrirtækið verði ekki eigandi heldur ríkissjóður sem leigir verksmiðjunni aðstöðu. Mikið var unnið á vegum iðnrn. að athugun þessa máls í samvinnu við sveitarstjórnirnar í umræddum þremur hreppum og liggja því fyrir í iðnrn. veruleg gögn varðandi stöðu kristfjárjarða og lögfræðileg skoðun þess máls unnin af Halldóri Kristjánssyni lögfræðingi ásamt fleirum sem hann leitaði til. Ég tel að hér sé um mjög athyglisvert lögfræðilegt atriði að ræða fyrir utan almenna stöðu og tilurð kristfjárjarða og hvet eindregið til þess að vel sé farið ofan í þessi efni í tengslum við athugun á því frv. sem hér er til umr. Hér var einmitt vitnað til þess, eins og stendur í gjafabréfi Þórðar Þorlákssonar biskups, að jörðin sé gefin til að vera ævinlegt kristfé þaðan í frá. Menn vitna oft í sambandi við eignar- og umráðarétt til stjórnarskrárinnar og eignarréttarákvæða stjórnarskrárinnar sem ýmsir vilja túlka mjög þröngt. Ég er ekki í hópi þeirra, síst þegar um almannaheill og almannarétt er að ræða. En ég spyr: Hvar kemur inn réttur kristjarða og Kristsbónda í sambandi við ákvæði stjórnarskrárinnar? Er ekki vert að menn velti því fyrir sér og taki það til athugunar í sambandi við meðferð þessa máls? Ég hef enga mótaða skoðun hér og nú varðandi afgreiðslu þessa fyrirliggjandi frv. Ég tel þetta fyrst og fremst vera mátefni sem þörf sé að fara ofan í með tilliti til fordæmis, þeirrar ráðstöfunar sem gerð hefur verið á kristfjárjörðum undanfarið eða það sem menn hafa heimildir til og hvernig menn meta stöðu kristfjárjarða með tilliti til þeirra, sem enn halda gildi sínu sem slíkar, varðandi afgjöld og ráðstöfun afgjalds, hvernig er staða þeirra m. a. með tilliti til viðhorfa manna til eignarréttarákvæða stjórnarskrárinnar.