Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það er kunnara en frá þurfi að segja, að allt frá því stjórn Framsfl. og sósíalista tók við völdum í landinu á miðju ári 1934, hefir Sjálfstfl. verið mjög andvígur stefnu stjórnarinnar á sviði atvinnu- og fjármálanna. Hefir vantraustið á stj. vaxið eftir því sem hún hefir farið lengur með völdin og ávextirnir af gerðum hennar hafa komið betur í ljós. Sú breyting hefir nú orðið á ríkisstj., að ráðherra Alþfl. hefir látið af embætti, en við tekið þriðji framsóknarráðherrann. Ríkisstj. er þannig að forminu til hrein framsóknarstjórn. En ekki virðist nein ástæða til þess að gera sér vonir um. að sú breyt. leiði til nokkurra bóta, því að í fyrsta lagi á stjórnin líf sitt undir geðþótta sósíalista. og neyðist því að sjálfsögðu til að taka tillit til vilja þeirra og óska, en í öðru lagi tók forsrh. af öll tvímæli, er hann hér á Alþingi hinn 31. f. m. tilkynnti myndun hinnar nýju stjórnar, því í þeim boðskap sagði ráðherrann: „Ríkisstjórnin mun fylgja þeirri meginstefnu. sem fylgt hefir verið að undanförnu“. Þessi orð eru alveg skýr. Þjóðin veit nú, hvað hún á í vændum, ef þessari hæstv. ríkisstj. auðnast líf og heilsa. Það er sama meginstefnan sem fylgt hefir verið að undanförnu, sem enn á að ráða. Á fjórum árum hefir stj. tekizt að hækka útgjöld fjárl. um margar millj., að leggja sjömillj. nýja skatta á þjóðina, að taka allan gjaldeyri af löglegum eigendum, fyrir verð, sem hún sjálf ákveður, að banna mönnum að flytja nokkurn hlut til landsins, eða frá því, án leyfis, að gera það að fast að því glæp, ef foreldrar í sveit senda barni sínu í kaupstað kjötkrof eða rjómalögg, og að gerast nær einráð um atvinnu- og fjárhagsafkomu nær allra þegna þjóðfélagsins. Á þessum fjórum árum hefir þjóðinni tekizt undir forystu þessarar stefnu og þessarar stj. að hækka skuldir sínar við útlönd um 2 til 3 millj.tugi, að lenda í svo herfilegum vanskilum um samningsbundnar greiðslur við útlönd, jafnt því, að því er snertir einstaklinga sem ríkisstofnanir, að telja má með öllu glatað erlent lánstraust ríkis, bæja, einstaklinga og jafnvel banka, að skapa hér gjaldeyrisvandræði, sem verri eru og meiri óþægindum valda en nokkurn hafði órað fyrir, svo að jafnvel sjálft ríkið getur ekki greitt erlendar brennivínsskuldir, að gera nær því alla atvinnurekendur landsins eignalausa. og allan atvinnurekstur á sviði framleiðslu að hallarekstri, svo að niður er drepinn kjarkur manna og framtak til að hefjast handa um þær framkvæmdir, sem alþjóð þó eru nauðsynlegastar, og að opna leið hinum versta fjanda dugandi manna, atvinnuleysinu, er áður mátti heita óþekkt, en nú spennir helgreipar um æ fleiri og fleiri heimili og steytir hnefa framan í nær allan æskulýð landsins. Og nú fær þjóðin fyrirheit hinnar nýju stjórnar. Það á að fylgja sömu meginstefnu sem fylgt hefir verið á undanförnum árum. Stj. ætlar þá að hækka ríkisútgjöldin, þyngja skattana, herða fjötrana og auka einræði ríkisvaldsins. Um nýjar erlendar lántökur þýðir stj. varla að gefa fyrirheit, af góðum og gildum ástæðum. Sjálfsagt verður þessum boðskap stj. tekið nokkuð misjafnlega í hennar eigin herbúðum. Við sjástæðismenn þekkjum að vísu, hvers er að vænta þar, sem sósíalistar ráða, en biðum þó alveg rólegir átekta. Við vitum, að stj. hefir lofað upp í ermina sína. Við vitum, að úr því sem nú er komið um hagi þjóðarinnar, verður stefnu undanfarinna ára alls ekki lengur fylgt, hvað sem hver segir. Fyrir því sér fátækt þjóðarinnar og aðrir örðugleikar. Annaðhvort hlýtur því að ske, að stjórnin breyti um stefnu eða þjóðin breyti um stefnu, eða þjóðin breyti um stjórn. Mér þykir ekki að þessu sinni ástæða til þess að tæra mörg rök að því, að ríkisstj., sem lifir á sameiginlegum stuðningi sósíalista og Framsfl., hlýtur að verða með öllu óvirk á sviði löggjafa, ef báðir flokkarnir ætla að reynast sæmilega trúir yfirlýstum stefnum sínum. Þykist ég og vita, að flestir athugulir kjósendur hafi löngu veitt þessu eftirtekt. enda sannar saga síðustu þinganna þetta mjög eftirminnilega. Á vorþinginn 1937 báru sósíalistar fram 5 stór mál, er þeir gerðu að skilyrði fyrir áframhaldandi samstarfi. Eitt þeirra tók þingið til meðferðar, nefnilega Kveldúlfsmálið. Það var afgreitt eftir sameiginlegri ákvörðun Sjálfstfl., Framsfl. og Bændafl., gegn harðvítugri andstöðu sósíalista. Annað gerðist ekki á því þingi. Ekkert hinna málanna var virt svars, og ekkert þeirra mála hafa sósíalistar svo mikið sem nefnt á nafn síðan. Á haustþinginu 1937 fór á sömu leið, að Sjálfstfl., Framsfl. og Bændafl. tóku höndum saman um lausn aðalmáls þingsins, lögin um stjórn og rekstur síldarverksmiðja ríkisins, gegn megnri andúð og mótspyrnu sósíalista. Og enn á þessu þingi hefir farið í sama farið. Enn hafa þessir sömu flokkar sameinazt um þá einu löggjöf, er nokkru skiptir, þ. e. a. s. gerðardóminn, gegn svo megnri mótstöðu sósíalista, að þeir létu valda samvinnuslitum. Hvernig stendur á þessu? Hvað veldur því, að ekkert, sem máli skiptir, nær fram að ganga, nema í sundurþykkju og jafnvel fullum fjandskap stjórnarflokkanna? Lausn gátunnar er sú, að vegna fátæktar og fjárhagsvandræða þjóðarinnar er ekki hægt lengur að reka kröfupólitík undanfarinna ára. Þetta sjá allir hér á þingi. En munurinn á Framsfl. og sósíalistum er sá, að Framsfl. er í samræmi við vilja sinna kjósenda með því að taka upp nýja stefnu og leggja megináherzlu á að efla framleiðsluna og reisa við fjárhag ríkis og einstaklinga, en sósíalistar þora ekki að leggja út á þá braut, enda þótt þeir vildu. Vantrauststillaga sú, er ég hefi flutt hér á Alþingi f. h. þingflokks sjálfstæðismanna og hér er nú til umræðu, á auðvitað rætur í því ástandi, er stefna stj. hefir skapað hér á landi. En hún er þó borin fram með alveg sérstakri hliðsjón af atburðum síðustu daga. Ég mun því ekki við rökstuðning hennar ræða frekar en orðið er hina almennu vantrú sjálfstæðismanna á þeirri stjórnarstefnu, sem ríkt hefir að undanförnu og fyrirheit er nú gefið um, að fylgt verði, enda verður sú gagnrýni, eins og venja er til, fram sett af flokksins hálfu við framhald fyrstu umr. fjárl., hinar svonefndu eldhúsumræður, er bráðlega munu fram fara. Ég mun einnig leiða hjá mér að ræða allverulega formlega galla, er ég tel verið hafa á öllum gangi samninganna um myndun hinnar nýju stj., sem og það, að full ástæða er til að óttast, að þjóðin líti á það sem hálfgerðan skrípaleik, að nokkrum dögum eftir að stjórnarflokkarnir klofna skuli þeir enn teknir saman. Ég er ekki heldur óhræddur um, að í þeim efnum geri það illt verra, að í vændum eru ýmsar stöðuveitingar, sem, enda þótt þær út af fyrir sig geti verið að meira eða minna leyti réttmætar, þó ef til vill sjást í nokkuð sérstöku ljósi í sambandi við undangengna viðburði. Allt þetta mun ég leiða hjá mér, sem og það, hvort nokkrar líkur séu á því, að stjórnin sé lýðræðisstjórn, eftir klofninginn í Alþfl., en sannast sagna held ég, að Alþingi verði að fara að gæta sín, ef það metur nokkurs virðingu og traust þjóðarinnar. Ég mun hinsvegar sýna, að ríkisstj. skorti aðstöðu til að geta ráðið fram úr hinum mest aðkallandi og stórvægilegustu vandamálum þjóðarinnar, einmitt á því sviði þjóðmálanna, sem við sjálfstæðismenn teljum, að stj. hafi út af fyrir sig vilja til að gera hið rétta. En það liggur í hlutarins eðli, að í þeim efnum verður ekki vilji tekinn fyrir verkið, heldur verður sérhver stjórn að víkja fyrir þeirri lífsnauðsyn þjóðarinnar, að hin mestu hagsmunamál fái rétta úrlausn í tæka tíð. Á ég hér við vilja ríkisstj. til að skapa vinnufrið í landinu á þessu ári, en um hitt get ég verið fáorður, að mæti nú öfgafullar kaupdeilur stöðvun framleiðslunnar ofan á atvinnuleysi og fátækt almennings og gjaldeyrisskort og féþörf ríkisins, er engin leið til þess, að þjóðin komist ómeidd út úr því öngþveiti, er af slíku leiðir. Skal ég nú leitast við að færa rök fyrir þeim tveim höfuðatriðum, er máli skipta, þessu til sönnunar. Annað er, að sterkar líkur benda til, að alveg óvenjuleg þörf verði fyrir afskipti löggjafans eða framkvæmdarvaldsins í því skyni að setja niður kaupdeilur og tryggja vinnufriðinn í landinu. Hitt er, að það hefir hent forsrh. að búa svo um hnútana við stjórnarmyndunina, að ríkisstj. er gersamlega máttvana og öldungis ófær um að leysa af hendi einmitt þetta mikilsverða hlutverk, sem þjóðin þó á meira undir að vel og röggsamlega sé fram úr ráðið en flestu öðru. Það er alkunna, að eitt aðalvopn sósíalista og kommúnista í baráttunni um hylli verkalýðsins er að bera fram kauphækkunarkröfur, alveg jafnt þótt vitað sé, að ekki er hægt að uppfylla þær köfur, og að það myndi, ef gert væri, bitna þyngst á verkalýðnum, vegna þess atvinnuleysis, er leiðir af samdrættinum í atvinnulífinu, sem ævinlega fylgir í kjölfarið, ef greitt er hærra kaupgjald en getan leyfir. Í þessum efnum hefir ríkt mikil samkeppni milli leiðtoga sósíalista og kommúnista. En svo bágt sem þetta hefir lengi verið, virðist það þó hafa versnað um allan helming eftir að Héðinn Valdimarsson var rekinn úr Alþfl., því frá þeim degi sýnist það vera höfuðstefna Alþfl. í öllum málum, að kommúnistar og Héðinn Valdimarsson komist ekki í færi við þá. Það er engum vafa undirorpið, að eins og komið er um innri baráttu milli sósíalista annarsvegar, en kommúnista og Héðins Valdimarssonar hinsvegar, muni báðir beita kaupkröfunum fyrir sig í baráttunni um fylgi verkalýðsins langt um venju fram og í alveg fullkomnu ábyrgðarleysi á öllum afleiðingum þeirrar baráttu, enda mun a. m. k. Alþfl. telja, að hann berjist nú fyrir lífi sínu. Öll skynsamleg íhugun bendir því til, að bæði tíðar og stríðar kaupdeilur séu í vændum, og að ekkert sé líklegra en að þá og þegar geti skapazt alveg samskonar þörf fyrir afskipti löggjafarvaldsins af þeim málum og sú, er fyrir hendi var í kaupdeilunni á togurunum. Alveg í sömu átt benda þær staðreyndir, sem nú þegar eru fyrir hendi. Þær segja frá kaupdeilum, sem nú standa yfir eða eru í vændum, sem vel geta kallað á aðgerðir ríkisvaldsins og sumar hverjar eiga rætur í samkeppni sósíalista og kommúnista. Þessa dagana hafa staðið yfir samningar um kaupgjaldið á skipum Eimskipafélags Íslands og ríkissjóðs. Allar horfur virtust á, að sættir ætluðu að takast, þegar fámenn stétt, undir forystu eins af aðalstjórnendum Alþfl., gerði kröfu um 14% kauphækkun auk annara fríðinda. Samningar eru nú útrunnir, en enn hefir ekkert samkomulag náðst, svo að vel má svo fara, að mjög bráðlega komi til stöðvunar allra þessara skipa. Slíkt mál getur auðvitað vel komið til kasta ríkisvaldsins. Þá hafa verið gerðar kröfur um mikla kauphækkun í vegavinnunni. Þar er það nú ríkisstj. sjálf, sem á að standa fyrir hagsmunum ríkissjóðs, og er því beinn aðili í þeirri kaupdeilu. Enn má minna á, að 165 menn, sem vinna í síldarverksmiðjum ríkisins á Siglufirði og hafa frá 550 og upp í 700 kr. mánaðarkaup, gera kröfu um stórfellda kauphækkun, en hóta ella að stöðva rekstur síldarverksmiðjanna. Vita þessir menn þó vel, að sjómenn bera þeim mun minna úr býtum sem þeir fá hærra kaup, er í verksmiðjunum vinna, sem og hitt, að vegna verðfalis á síldarlýsi er bræðslusíldin, og þar með kaup allra þeirra sjómanna, er ráðnir eru upp á hlut, fallið ofan í helming þess, er var í fyrra. Skyldi þetta ekki geta komið til kasta ríkisvaldsins? Ég hefi hér aðeins nefnt þau þrjú dæmi, þar sem ríkið sjálft er beinn aðili, þ. e. a. s. kaupdeilurnar í ríkisverksmiðjunum, skipaútgerð ríkisins og vegavinnu ríkisins, en sannarlega eru næg önnur vitni þess, að allt bendir til, að einmitt nú verði ríkisvaldið langt umfram venju að vera viðbúið að rétta hlut þjóðarinnar, ef öfgakenndar kaupdeilur ráðast á hagsmuni hennar og sverfa svo nærri. að til vandræða horfir. Er þá næst að aðgæta, hvernig stj. stendur að vígi til þess að inna af hendi þessa ríku skyldu sína. Til þess að geta gert sér fulla grein fyrir þeirri hlið málsins, er nauðsynlegt að athuga eðli þeirrar misklíðar, er olli klofningi milli stjórnarflokkanna, rekja sögulegan gang klofningsmálsins á þingi og rannsaka, hversu sárin hafa gróið og hve vendilega er frá sættum gengið, einmitt vegna þess, að sjálft ágreiningsefnið var kaupgjaldsmál. Ætla ég þá að snúa mér að því að rekja það mál nokkuð. Svo sem kunnugt er, sögðu sjómenn á togurum upp kaupsamningum þeim, er út runnu um síðustu áramót. Aðiljum málsins tókst ekki að ná um það samkomulagi, og eigi hafði sáttasemjari ríkisins heldur getað sætt þá. Var þá enn gerð tilraun til sátta af sáttasemjara ásamt þrem öðrum mönnum, er hæstiréttur úfnefndi, sem þó einnig mistókst. Þannig stóð málið um miðjan síðasta mánuð. Vetrarvertíð fór nú í hönd, og var þá öllum ljóst orðið, að til fullkominna vandræða horfði. Ofan á atvinnuleysis og gjaldeyrisskortinn átti nú að bætast það böl, að stórvirkustu framleiðslutækin, sem tryggja 1000 sjómönnum sæmilega lífvænlega afkomu, og sjá auk þess ótal mörgum öðrum fyrir daglegu brauði, en færa milljónir í þjóðarbúið, áttu nú að liggja ónotuð yfir hábjargræðistímann. Allir skildu, að við svo búið mátti ekki standa, og allir vissu í rauninni, að nú var eitt og eingöngu eitt úrræði eftir, þ. e. a. s. að löggjafinn tæki málið í sínar hendur. Hinn 16. fyrra mánaðar lagði svo forsrh. fyrir Alþingi frumv. um, að deilan yrði lögð í gerð. Sjálfstfl., Framsfl. og Bændafl. voru frumvarpinu fylgjandi. Alþfl. hinsvegar taldi þá leið með öllu ófæra, en sýndi þó, að einnig honum var ljóst, að eitthvað þurfti að aðhafast, með því að bera fram frumvarp um, að löggjafinn tæki fram fyrir hendur aðilja, tæki af þeim hinn svokallaða helga rétt til að deila einir og óáreittir um kaupgjaldsmálin, og ákvæði með lögum kaupgjald á saltfisksveiðum. Spannst nú hin harðasta deila, einkum milli Framsfl. og sósíalista, um það, hvora leiðina bæri að fara. Héldu sósíalistar því fram, að í þessum efnum væri með öllu óverjandi að ganga lengra en nauður ræki til um íhlutun löggjafarvaldsins. Það ætti því að einskorða afskiptin við kaupgjaldið á saltfisksveiðum, en láta aðilja einráða um að semja um kaupgjaldið á síldveiðunum í sumar og fisfisksveiðum næsta haust. Framsfl. tók alveg þvert fyrir að fara þessa leið í málinu. Báðir ráðherrar flokksins sýndu fram á að aðalmisklíðin væri einmitt út af kaupgjaldinu á síldveiðum og ísfisksveiðum. Það kæmi því alls ekki til mála að fresta lausn einmitt þess hluta deilunnar. Síldveiðarnar yrðu að hefjast í júní. Það væri þjóðarnauðsyn, að þær yrðu hvorki tafðar né stöðvaðar. Engin trygging væri fyrir því, að aðiljar gætu fremur þá en nú komið sér saman um kaupgjaldið. Hvað átti nú til bragðs að taka? Ekki væri líklegt, að ríkisstj. yrði á eitt sátt um að gefa út bráðabirgðalög um að leggja deiluna í gerð, en Alþingi mundi ekki eiga setu. Þá yrði að velja milli þess, að láta síldveiðarnar á togurunum falla niður, en það væri þjóðarvoði, eða kalla saman þing, til þess að reyna að leiða málið til lykta. Það væri dýrt fyrir ríkissjóðinn, en dýrara þó fyrir þjóðina. vegna þess skaða, sem orsakaðist af sérhverri töf á því, að veiðar hefðust. Töldu ráðherrarnir að með öllu væri óverjandi að stofna síldveiðunum í nokkurn ónauðsynlegan voða, og því væri alveg óhjákvæmilegt að útkljá deiluna nú þegar, með því að lögfesta gerð, er ákvæði kaupgjaldið yfir allt árið. Óþarft þykir að rekja þá deilu lengra. En hversu mikið aðiljar töldu bera á milli, - hversu mikla áherzlu Framsfl. lagði á, að ekkert yrði í óvissu um síldveiðarnar, og hversu mögnuð var andstaða sósíalista gegn því að láta ákveða kaupið á síldveiðunum fyrir tilstilli löggjafans, enda þótt þeir vildu setja lög um kaupgjaldið á saltfisksveiðum - sést bezt á því, að eftir 4 ára samstarf skildu leiðir stjórnarflokkanna út af þessum djúpsetta málefnaágreiningi. Frá því Haraldur Guðmundsson gekk úr ríkisstj. og þar til hin nýja stjórnartilkynning kom þann 31. fyrra mánaðar, mun almennt hafa verið talið nær óhugsandi, að Alþfl. mundi eiga nokkurn beinan eða óbeinan þátt í stjórnarmyndun. Haraldur Guðmundsson hafði ekki sagt af sér ráðherraembætti af persónulegum ástæðum, heldur hafði Alþfl. dregið ráðh. sinn út úr stj. vegna málefnaágreinings, þ. e. a. s. vegna andstöðu Alþfl. gegn gerðardómslögunum. Var því lítið svo á, að jafna yrði þann málefnaágreining, áður en til samvinnu gæti dregið milli þessara flokka, því ella hefði það verið frumhlaup eitt af Alþfl. að draga ráðh. sinn út úr stj. Til þessa lágu aðeins þær tvær leiðir, að Framsfl. héti því að beita aldrei oftar lögboðinni gerð í kaupgjaldsmálum, eða að Alþfl. félli frá fyrri andstöðu gegn slíkri lausn á kaupdeilum, en báðar sýndust þær leiðir ófærar í bili. Hvorttveggja sýndist jafnóhugsandi, að Famsfl. afneitaði svo snögglega þeirri stefnu í deilumálinu, sem hann ásamt Sjálfstfl. og Bændafl. hafði borið fram til sigurs, sem hitt, að Alþfl. teldi sér fært að styðja stjórn Framsfl. eða taka þátt í stjórnarmyndun með þeim flokki, er svo nýverið hafði framið jafnstórt brot á sviði löggjafarinnar, sem Aþfl. hafði talið gerðardómslögin vera. Það hefir nú farið svo sem kunnugt er, að Aþfl. hefir heitið nýrri stjórn Framsfl. stuðningi, sem forsrh. virðist, samkv. þeirri yfirlýsingu, er hann gaf hér á Alþingi 31. f. m., telja fullnægjandi. Skal nú vikið að því, er hér gerðist þann dag. Fyrst tilkynnti forsrh. hina nýju stjórn og kvað hana hljóta hlutleysis Alþfl. „fyrst um sinn“. Lék nú að vonum öllum forvitni á að vita, hversu tekizt hefði að leysa deilumálið, sem valdið hafði samvinnuslitunum, en um það gaf forsrh. engar upplýsingar í ræðu sinni. Næstur talaði Haraldur Guðmundsson. Sagðist hann „staðfesta ummæli forsrh. um, að Alþfl. hafi heitið stjórn hans stuðningi fyrst um sinn“, og myndi það haldast „nema afgreiðsla mála á Alþingi eða stjórnarframkvæmdir gefi tilefni til annars“, eins og HG orðaði það. Að öðru leyti gaf HG heldur engar upplýsingar um lausn deilumálsins, sem þó að allra dómi hlaut að skipta höfuðmáli í þessu sambandi, jafnt frá hvaða sjónarmiði sem litið var á málið, hvort heldur sem spurt var um vinnufriðinn í landinu, stefnufestu flokkanna, sem deildu, eða fótfestu og öryggi ríkisstj. Af hendi Sjálfstfl. var nú þeirri fyrirspurn beint til forsrh., hvernig samizt hefði um deilumálið, og hvort hann hefði tryggt stj. stuðning Alþfl., ef til hennar kasta kæmi um framkvæmd gerðardómslaganna. Jafnframt var HG um það spurður, hvort skoða bæri stuðning Alþfl. við stj. sem yfirlýsingu flokksins um það, að hann væri fallinn frá fyrri andstöðu gegn gerðardómslögunum. Forsrh. leysti nú gátuna. Hann játaði hreinskilnislega, að hann hefði ekki svo mikið sem vilyrði um stuðning Alþfl., ef ríkisstj. þyrfti að hafa afskipti af gerðardómslögunum. „Um það er vitanlega ekkert samið“, sagði forsrh., „hvort lög, sem Alþingi nýverið hefir sett, verði haldin. Það er svo sjálfsagður hlutur, að um það þarf ekki að tala“. En HG svaraði á þá leið, að andstaða Alþfl. gegn gerðardómnum væri óbreytt. „Lögin eru ekki komin til framkvæmda“, bætir HG við, „og ég endurtek, að stuðningur Alþfl. við stj, er alveg ótímabundinn og varir eingöngu þar til afgreiðsla mála á Alþingi eða stjórnarframkvæmdir gefa tilefni til annars“. Ég benti nú forsrh. á, að hann hlyti að vita betur en hann létist. Honum hlyti að vera kunnugt um, að annar aðili hafði á fundi 21. f. m. samþ. svo hljóðandi tillögu: „Sjómannafélag Reykjavíkur mótmælir harðlega gerðardómi þeim, er settur var með lögum 17. þ. m. til að dæma um ágreining milli sjómanna og togaraútgerðarmanna, svo og úrskurði dómsins uppkveðnum í dag. Telur félagið úrskurðinn ekki á þann hátt bindandi fyrir meðlimi sína, að því sé óheimilt að gera ráðstafanir til að ekki verði lögskráð á togara með þeim kjörum, sem í úrskurðinum eru ákveðin“. Hér væru í fyrsta lagi mótmæli gegn gerðardómslögunum. Í öðru lagi væri gerðinni, þ. e. a. s. sjálfu kaupgjaldinu á síldveiðum og ísfisksveiðum, mótmælt. Í þriðja lagi væri því skýlaust yfirlýst, að þessi aðili teldi sig eigi aðeins óbundinn af lögunum um gerðardóm, heldur teldi hann sér líka heimilt að hindra, að lögskráð yrði á skipin með þeim kjörum, sem gerðin ákveður. Af þessu væri auðsætt, að stj. hefði a. m. k. ástæðu til að óttast, að lögunum yrði ekki hlýtt. Ef til vill mætti þó segja, að ekki væri rétt að leggja of mikið upp úr slíkri yfirlýsingu sjómanna, samþykktri í hita deilunnar. Hitt væri miklu alvarlegra, að höfuðblað sósíalista, Alþbl., skýrði frá því, að þessi samþykkt sjómanna, um að þeir myndu hafa lögin að engu, ef þeim svo sýndist, væri í „fullu samræmi við afstöðu Alþfl. á þingi“, eins og blaðið orðar það. Þó væri það enn þýðingarmeira, að það væru menn úr þingflokki Alþfl., er samið hefðu og borið fram þessa tillögu. Af öllu þessu væri alveg augljós hætta á ferðum um að stjórnin yrði að láta til sín taka um framkvæmd laganna. Bar ég nú fram þá fyrirspurn til forsrh., hvort ríkisstj. myndi beita því valdi, sem hún að lögum hefði, ef með þyrfti, til að tryggja framkvæmd gerðarinnar, en HG spurði ég að því, hvort hans flokkur myndi halda áfram stuðningi við ríkisstj., ef hún tæki til slíkra ráða. Þessu svaraði forsrh. nokkuð út í hött. Sagðist alls ekki sjá neitt ólöglegt í því, þótt stjórn Sjómannafélagsins beitti áhrifum á sjómenn um að ráða sig ekki á síldveiðar, ef þeim þættu kjörin óaðgengileg; slíkt væri ekki lagabrot. Kvaðst treysta á löghlýðni. Ekkert vit væri í að fara nú að draga saman lið, og margt annað, sem enginn hafði um spurt, né nokkrum í hug dottið, að gert yrði. En því, sem um var spurt, svaraði forsrh. á þessa leið: „Komi hinsvegar til einhvers ágreinings út af lögunum, get ég hvorki né vil segja, hvað ég mun gera“. HG svaraði, að tíminn leiddi í ljós, hvað Alþfl. myndi gera; sagðist enn minna á, að stjórnarstuðningur Alþfl. væri „ótímabundinn og háður stjórnarframkvæmdum“. Þegar hér var komið, var því lýst yfir af hendi Sjálfstfl., að eftir þeim upplýsingum, er fyrir lægju, teldi flokkurinn, að hin nýja ríkisstj. hefði ekki nægilega sterka aðstöðu til þess að geta ráðið fram úr hinum mörgu og erfiðu viðfangsefnum, er framundan eru á sviði stjórnmálanna, og myndi Sjálfstfl. því bera fram vantraust á stjórnina. Það, sem fyrir mér vakir að sýna með því að rekja þessa sögu málsins, er þetta: Í fyrsta lagi það, hve Framsfl. í meðferð málsins á þingi lagði ríka áherzlu á að skapa - það sem hann taldi vera - fullkomið öryggi um síldveiðarnar nú þegar. Í öðru lagi, hve sósíalista brast algerlega þor til að fylgja samstarfsflokknum að þeim málum, en flestir ætla, að það hafi verið af ótta við Héðin Valdimarsson og kommúnista, sem nota jafnt þetta mál sem öll önnur til þess að gera sósíalistum bölvun. Í þriðja lagi, að þegar forsrh. myndar hina nýju stjórn, þá veit hann, að það er ekki aðeins hugsanlegt, heldur jafnvel líklegt, að til stjórnarinnar kasta geti komið um framkvæmd gerðardómslaganna. Í fjórða lagi, að sósíalistar þora ekki eða vilja ekki standa að þeirri framkvæmd. Í fimmta lagi, að af því leiðir, að sú stjórn, sem styðst við þingfylgi þeirra, getur hvorki tryggt framgang gerðardómslaganna, ef til hennar kasta kemur, né fullnægt þörf þjóðarinnar fyrir svipaðar aðgerðir í öðrum kaupdeilum, þótt nauðsyn bæri til. Þegar nú hér við bætist, að hæstv. forsrh., sem öðrum, er vel kunnugt um hinar aðrar deilur, sem í uppsiglingu eru, þá teljum við sjálfstæðismenn, að alveg jafnvíst og það er, að forsh. gerði skyldu sína, þegar hann setti þörf þjóðarinnar fyrir lausn togaradeilunnar ofar samvinnunni við sósíalista, alveg jafntvímælalaust sé hitt, að fyrsta og augljósasta skylda forsrh. við myndun hinnar nýju stjórnar var að tryggja það, að hún gæti framfylgt gerðardómslögunum og að öðru leyti fylgt sannfæringu sinni, ef skyldan kallaði á svipaðar aðgerðir. Fyrri stjórn Hermanns Jónassonar hafði klofnað út af ágreiningi um, hver afskipti löggjafanum og framkvæmdarvaldinu væri skylt eða heimilt að hafa af kaupgjaldsmálum. Meðan sjálft miskliðarefnið er ekki hjá liðið, og mörg svipuð geta orðið á vegi stj., liggur í augum uppi, að sérhver sá, er mynda ætlaði nýja stjórn, varð fyrst og fremst að tryggja það, að stuðningsmenn stj. væru á eitt sáttir um úrlausn deilumálsins. Þessari skyldu sinni hefir forsrh. og Framsfl. herfilega brugðizt, og með því teflt hinum mestu hagsmunamálum þjóðarinnar í alveg fyrirsjáanlegan voða. Eða hvernig skyldi nú stj. standa að vígi, ef forystumenn sjómanna, þ. e. a. s. ráðamenn Alþfl., gera alvöru úr því að hindra lögskráningu á skipin? Er hér að sjálfsögðu átt við, að þeir beiti til slíks ólöglegum ráðum, svo sem að hindra með valdi sjómenn þá, sem vilja ráða sig, frá því að lögskrást eða komast á skipsfjöl, eða annað því um líkt, sem ríkisvaldinu ber bein skylda til að vernda þegnana fyrir. Hitt dettur engum í hug, og það vil ég að komi skýrt fram, svo að af séu tekin öll tvímæli, að ríkisvaldið eigi, eða megi, fara að draga saman eitthvert lið, í því skyni að þvinga menn til að ráða sig fyrir einhver ákveðin kjör. Slíkt væri auðvitað hrein fjarstæða og alveg gagnstætt því, sem ég tel skyldu ríkisvaldsins, þ. e. a. s. að tryggja frelsi þess einstaklings, sem vill vinna fyrir þau kjör, sem gerðardómurinn ákveður, gegn ofbeldi þeirra, er slíkt vilja hindra. Já, hvað ætlar ríkisstj. að gera, ef til hennar kasta kemur um þetta? Komi til átaka og beiti stj. lögregluvaldi til verndar hinum vinnufúsu sjómönnum, má ganga út frá því sem alveg vísu, eftir ummælum Alþýðublaðsins og yfirlýsingu Haralds Guðmundssonar, um að stuðningur Alþýðuflokksins við ríkisstj. sé „ótímabundinn og háður stjórnarframkvæmdum“, að þeim stuðningi sé á sömu stundu lokið, ef ekki af öðru, þá þó af ótta við samkeppnina við Héðin Valdimarsson og kommúnista um hylli og fylgi þess hluta verkalýðsins, sem búið væri að æsa upp til að vilja beita ofbeldi. En missi stjórnin stuðning Alþfl., er hún hvorki þingræðis- né lýðræðisstjórn, og því gersamlega máttvana. Engri slíkri stjórn dettur svo mikið sem í hug að reyna að glíma við slíkar deilur. Hún segði tafarlaust af sér og kallaði saman þing, sem svo með ærnum kostnaði og mikilli fyrirhöfn færi að fást við að mynda nýja stjórn, sem gæti leyst þetta vandamál. Á meðan liður síldveiðin hjá og þjóðin verður gjaldþrota. Stjórnin er þannig alveg í sjálfheldu, en velferð þjóðarinnar stefnt í augljósan voða. Allt þetta vita bæði leiðtogar sósíalista og kommúnista. Þeir skilja ofurvel, að stj. getur hvorki hreyft hönd né fót til verndar gerðardómslögunum, án þess að falla á málinu, og þeir vita þar af leiðandi, hvað óhætt er að bjóða sér - og stjórninni. Forsrh. hefir þess vegna, með því að mynda stjórn án þess að tryggja gerðardómslögunum fylgi stuðningsmannanna, beinlínis sagt við þá, er spana vilja til vandræða: „Gerið þið það, sem ykkur sýnist; ekkert get ég gert. Mér sýnist, að með þessu sé fullkomlega á glæ kastað öllum ávöxtum hins lofsverða tilgangs Framsfl. með setningu gerðardómslaganna í samstarfi við andstæðinga sína. Og það sem verra er: Hætt er við, að hér sé verið að stofna til fordæmis um það, að fyrsta lagasetning Íslendinga um lausn kaupdeilna með gerð, samþ. af nærri 4/5 hlutum þingsins, verði höfð að engu, en skaðsemi slíks fordæmis verður í dag eigi með tölum talin. En sé nú huganum aftur rennt til þeirra annara kaupdeilna, er yfir standa og í aðsigi eru, vakna margar spurningar. Hvað ætlar stj. að gera, ef skip ríkisins og Eimskipafélags Íslands stöðvast? Tap ríkisins og félagsins af stöðvun skipanna skipta þar ekki mestu máli. Heldur ekki atvinnumissir skipshafnarinnar. Örðugast verður að búa við þá gjaldeyrisþröng og jafnvel markaðsmissi, sem leiðir af þessari stöðvun á útflutningi framleiðsluvörunnar. Hvað ætlar stj. að gera? Í þetta skipti getur hún að vísu ráðfært sig við Alþingi, sem þó að því er snertir þann meiri hl., er stjórnina styður, líklega svarar því einu, að stj. verði að fórna hagsmunum þjóðarinnar og láta deiluna afskiptalausa, því annars verði henni sjálfri fórnað. En svo kemur deilan um vegavinnukaupið. Hvað ætlar stj. þá að gera? Þar er það nú Alþýðusambandið, þ. e. a. s. yfirstjórn stuðningsflokks stj., sem semja á við ríkisstj. Hvað ætlar stj. að gera, ef haldið verður fast við hina miklu kauphækkun, sem krafizt er? Ætlar stj. þá að hugsa um sjálfa sig, eða ríkissjóðinn? Ætlar hún að fylgja þeirri sannfæringu sinni, að kaupgjaldið geti ekki hækkað? Ætlar hún sjálf að ákveða kaupið ein, eins og allir borgaraflokkar í Noregi nú heimta þar í landi? Eða ætlar hún að heimta lögboðna gerð, eins og sósíalistar í Noregi báru fram og fengu lögfest? Eða ætlar hún hvorugt, - ætlar hún kannske að beygja sig undir vilja íslenzku sósíalistanna, stuðningsmannanna, og hækka kaupið, eða a. m. k. að láta kaupdeiluna afskiptalausa, enda þótt vegirnir eyðileggist og umferð stöðvist vegna þess að ekki er unnið að viðgerð veganna? Og hvað ætlar stj. að gera í Siglufjarðardeilunni? Ætlar hún að þola það, að 165 menn, með frá 550–700 króna mánaðarkaupi, stöðvi rekstur síldarverksmiðjanna, ef ókleift þykir að taka af rýrum skerf sjómannanna til þess að bæta ofan á rífleg laun þeirra? Eða ætlar stj. að beita löggjöf og löglegum úrræðum ríkisvaldsins til þess að forða frá þjóðarvoða, ef allt annað bregzt? Það má lengi spyrja svipað, hvað stj. ætli að gera, eða hvað stj. vildi gera. En kjarni málsins er allt annar. Hann er alls ekki sá, hvað stj. á sínum tíma vill gera, heldur hinn, hvað hún þá getur gert. Menn verða að gera sér alveg ljóst, hversu komið er. Kommúnistar og Héðinn Valdimarsson sitja beinlínis um hvert færi til að koma Alþfl. í vanda. Eitt bezta snjallræðið er að vekja upp harðvítugar kaupdeilur og vinnustöðvanir á sviði framleiðslunnar, svo þjóðarnauðsyn kalli á aðgerðir ríkisstj. Stj. verður að spyrja Alþfl. Með því kemst hann í mestu klípu. Hann vill umfram allt hanga sem næst þeim, sem völdin hafa, af ástæðum, sem nokkuð eru kunnar, en þorir hinsvegar ekki að gefa kommúnistum höggstað á sér og aðstöðu til að ná fylgi þess fólks, sem búið er að æsa upp til kaupdeilu. Framsfl. að sinn leyti er á vegamótum. Þar geisar styrjöld milli holds og anda. Skynsemin segir, að málefnin sé ekki lengur hægt að leysa með sósíalistum, en tilhneiging ýmsra þingmanna Framsfl. er ákaflega sterk til samvinnu við sósíalista, enda eru nokkrir þessara manna mjög nærri sósíalistum í skoðun. Þetta ástand er með öllu óþolandi, og það er sjálf stjórnarmyndunin, þ. e. a. s. hvernig um hnútana er búið um stuðning við ríkisstj., sem beinlinis býður bölvuninni heim. Þegar allt er athugað í senn, svikráð Héðins Valdimarssonar og kommúnista við Alþfl., að handhægasta vopnið til að vinna á sósíalistum er kaupdeilan, og að ríkisstj. á líf sitt undir sósíalistum, þá skilst það bezt, að við stjórnarmyndunina hefir hvorutveggja gerzt í senn, að beinlínis er egnt fyrir æsingamennina um að vekja upp kaupdeilur, og jafnframt girt fyrir, að ríkisstj. geti beitt löglegu valdi til þess að leysa þá lífsnauðsyn þjóðarinnar að skapa vinnufrið í landinu. Af þessum ástæðum teljum við sjálfstæðismenn vonlaust, að núv. ríkisstj. geti leyst hin örðugu og óvenjulegu viðfangsefni, er hennar bíða. Þau leysir enginn, sem ekkert getur gert nema með leyfi sósíalista, og eru ekki á annara meðfæri en sterkrar ríkisstj., sem stendur föstum fótum í vilja þjóðarinnar um það, að bægja öllum voða frá hennar dyrum með vel athuguðum, varfærnum og réttsýnum, en hiklausum og karlmannlegum átökum hvenær sem með þarf. Við þetta er svo því að bæta, að í allri álfunni ganga menn eins og á eldsglóðum af ótta við, að heimsstyrjöld brjótist út á hverri stundu. Alstaðar eru menn sammála um, að nú gildi enn, að forystan sé sterk og hendur látnar standa fram úr ermum. Alstaðar eru menn farnir að gera margvíslegar varúðar- og varnarráðstafanir, þ. á. m. að víða að sér lífsnauðsynjum. En hér eru lífsnauðsynjar af skornum skammti, hvað þá annað, og þó aðhefst enginn maður neitt í þeim efnum. Við sjálfstæðismenn vantreystum þeirri stefnu, er forsrh. hefir lýst yfir, að hin nýja stjórn muni fylgja. Við teljum stj. myndaða á óþingræðislegan hátt. Við teljum, að hún sé ekki lýðræðisstjórn. Við teljum, að hún muni ekki einu sinni geta leyst nein venjuleg verkefni á sviði löggjafarinnar, sem máli skipta. Við teljum, að enn síður geti hún þó leyst hin stórvægilegu og óvenjulegu verkefni, er víst þykir að hennar bíði. Við teljum, að slík stjórn sé aldrei bær um að fara með völd. Við teljum, að sízt sé þó nú á slíkt bætandi. Aldrei hefir þörf þjóðarinnar á sterkri stjórn verið jafnaðkallandi og augljós og einmitt nú. Aldrei hefir jafnveik stjórn farið með völdin í landinu og einmitt nú. Með þessum rökum berum við sjálfstæðismenn fram þá kröfu, að ný stefna verði upp tekin og nýrri stjórn fengin aðstaða og styrkur til að framkvæma hana.



Sjálfstfl. hefir borið fram vantraust á ríkisstj., og form. þess flokks hefir mælt fyrir vantraustinu. Ég mun hér í kvöld svara meginrökum þeim, sem form. Sjálfstfl., hv. þm. G.-K., telur sig hafa fært fyrir því, að vantraustið eigi að samþ. hér á Alþingi. - En ég mun þó aðallega haga svörum mínum á þann hátt, að ég geri grein fyrir afstöðu Framsfl. til stj. og stjórnmálaviðhorfsins í landinu yfirleitt - og ég dreg að nokkru fram þau rök, sem Framsfl. telur liggja til þess, að rétt hafi verið, eins og á stóð, að mynda ríkisstj. á þann hátt, sem gert var. Rökin, sem hv. þm. G.-K. telur sig hafa fært fram fyrir vantrauststillögunni - auk þeirra, sem talin hafa verið í 4 ár í öllum eldhúsdagsumr. - eru í skemmstu máli þau: Að stjórnin sé of veik. Og þau rök, sem hann færir fyrir því, að stj. sé of veik, eru í aðalatriðum á þessa leið: Alþfl. á Alþingi neitaði að samþ. gerðardómslögin, og vegna þess að lögin voru samþ. óskaði ráðh. Alþfl. að fá lausn frá ráðherrastörfum. Hv. þm. bendir á, að blöð Alþfl. hafi beitt sér gegn lögunum um gerðardóm og að þau séu enn eigi komin til framkvæmda nema að litlu leyti, og svo geti farið, að þau verði óframkvæmanleg fyrir ríkisstj. í samstarfi við Alþfl. Í þessu sambandi bendir hv. þm. á samþykkt Sjómannafélags Reykjavíkur, þar sem gerðardómslögunum er eindregið mótmælt og gerðardómnum, er kveðinn var upp samkv. lögunum, einnig, og jafnframt lýst yfir, að sjómennirnir telji sig ekki bundna af gerðardómnum og telji sér heimilt að koma í veg fyrir, að lögskráð verði á skipin á síldveiðar í vor. Ennfremur bendir hv. þm. G.-K. á það, að launadeilur og vinnustöðvanir séu yfirvofandi á flutningaskipaflotanum, í vegavinnunni og í síldarverksmiðjum ríkisins á Siglufirði. Af þessum ástæðum telur hv. þm., að það hafi verið skylda Framsfl. og mín að mynda það, sem hann kallar „sterka ríkisstjórn“, til að framfylgja gerðardómslögunum, sem þegar hafa verið samþ., og í öðru lagi til þess að gera ráðstafanir til að ráða fram úr yfirvofandi launadeilum og fylgja þeim ráðstöfunum eftir. - En ekkert af þessum ráðstöfunum telur hann líkur til, að unnt sé að framkvæma með Alþfl., er sífellt hvetji til ábyrgðarleysis í launadeilum og neiti að taka á þeim til nauðsynlegrar úrlausnar. Þetta eru í aðalatriðum þær röksemdir, sem fram eru færðar fyrir vantraustinu og fyrir því, að ríkisstj., eins og hún er, sé of veik, auk þess að nokkuð hefir verið bent á erfiðleika tímanna almennt, þó ekki sem neina aðalástæðu. Ég er vitanlega enganveginn ánægður með framkomu Alþfl. í gerðardómsmálinu og ég hefi dregið fram rökin fyrir þeirri skoðun minni á öðrum vettvangi. Það var bent á það í umr. um málið hér á Alþingi og hefir verið margtekið fram í blaðaskrifum, að í togaradeilunni var, vegna þeirrar geigvænlegu hættu, sem hún hafði í för með sér fyrir þjóðina alla, gripið til samskonar ráða til úrlausnar og fulltrúar jafnaðarmanna í ríkisstjórnum nágrannalandanna hafa beitt við lausn sömu mála hjá sér. Það er meira en lítið athyglisvert, að núna fyrir 2–3 dögum var forsætisráðherra Noregs, jafnaðarmaðurinn Nygaardsvold, að setja gerðardómslög nr. 2 nú á fáum vikum, vegna kaupdeilu í vegavinnu. Borgaraflokkarnir í Stórþingi Norðmanna kröfðust þess, að ríkisstj. ákvæði sjálf kaupið í vegavinnunni, eins og jafnaðarmenn og kommúnistar halda fram, að þeir myndu gera hér, ef þeir væru í meirihlutaaðstöðu, en jafnaðarmaðurinn Nygaardsvold og stuðningsmenn hans í Stórþinginu sátu við sinn keip. Forsætisráðherrann sagðist mundu gera það að fráfararatriði, ef lögin fengjust ekki samþ. Hann vildi undir engum kringumstæðum ákveða kaupið sjálfur. Í Noregi gera jafnaðarmenn það að fráfararatriði, ef þeir fá ekki að ákveða kaupgjald með gerðardómi. Á Íslandi segja jafnaðarmenn af sér fyrir það, að gerðardómslögin eru samþ. En þrátt fyrir þessa einkennilegu framkomu Alþfl. hér á Íslandi, hefir gerðardómslögunum verið framfylgt á fyrsta stigi þeirra. Það hefir verið skráð samkv. gerðardómnum á saltfisksveiðar. Að vísu samþykktu sjómannafélagsmenn þetta kaup á félagsfundi og telja þá samþykkt undirstöðu skráningar, en ekki gerðardóminn. Slík samþykkt skiptir vitanlega ekki miklu máli til eða frá. Aðalatriðið er það, að lögin og gerðardómurinn hafa náð tilgangi sínum fram til þessa. Ég sagði það í upphafi, þegar ég fékk lögin sett, að ég ætlaði mér að treysta á löghlýðni verkalýðsins. Það traust hefir ekki brugðizt á fyrsta stigi málsins, og ég ætla að treysta því, að það bregðist ekki heldur um þann hluta laganna, sem óframkvæmdur er ennþá. Það er rétt, að Sjómannafélagið hefir mótmælt gerðardómslögunum og gerðardóminum. En það er ekkert nýtt, að lögum frá Alþingi sé mótmælt. Jarðræktarlögunum var mótmælt víðsvegar um land í miklu stærri stíl en þessum gerðardómslögum, og fleiri dæmi mætti nefna. Þó urðu þeir bændur miklu fleiri, sem voru lögunum fylgjandi, eftir að þau höfðu verið skýrð og skilin. Þannig hygg ég, að fara muni einnig um gerðardómslögin. Gott mál og rétt vinnur stöðugt á, því lengra sem liður, því meira sem menn hugsa það með ró og því betur sem menn skilja rökin, sem að málinu liggja. Við þurfum því alls ekki að kippa okkur upp við það, þótt lögunum sé mótmælt í fyrstu. Það hefir svo oft komið fyrir. Ég skil það mæta vei, að sjómenn. sem vegna þeirra kenninga, er að þeim hefir verið haldið, og hafa ekki mátt heyra gerðardóm nefndan, taki þessu máli illa í fyrstu, meðan hiti er í skapsmununum og lítið um rólega yfirvegun. Sú samþykkt sjómanna, að þeir telji sér heimilt að koma í veg fyrir, að skráð verði á skipin, þarf alls ekki að vera ólögleg. Ef það er ætlun Sjómannafél. að hindra skráningu á skipin með því að hafa áhrif á vilja sjómannanna, þá er það hvergi bannað. Lögin skylda engan þegn þjóðfélagsins til þess að fara um borð í togara og vinna þar. Þau skylda hvorki mig né form. Sjálfstfl. eða nokkurn annan til að stunda sjómennsku, eða heimila að setja okkur eða aðra með valdi um borð í togara til þess að við vinnum þar. Kaupið hefir aðeins verið lögákveðið með gerðardómi fyrir þá, sem sjómennsku vilja stunda. Sumir bændur - að vísu sárafáir - hafa verið taldir á það að taka ekki við jarðræktarstyrknum samkv. nýju jarðræktarlögunum. Sjálfstæðismenn hafa ekki framið neitt lögbrot með því að telja einstaka bændur inn á þessa leið. Bændurnir fremja heldur ekkert lögbrot með því að taka ekki á móti styrknum. Ef það er ætlun sjómanna að hindra lögskráningu, með því að beita áhrifum sínum þannig og breyta þannig vilja sjómanna, þá er ekki um neitt lögbrot að ræða. En ef á að hindra mann með valdi frá vinnu, þá gegnir allt öðru máli. En þann skilning mun ég, sem dómsmálaráðherra, ekki leggja í þessa samþykkt, og það hefir enginn, þangað til annað reynist, leyfi til að gera það, úr því að hægt er að skilja hana sem löglega á allan hátt eins og hún er orðuð. Ég hefi sagt fyrr í umr. um þetta mál, að ef það eigi fyrir mér að liggja, að mér yfirsjáist í þessu máli, þá vil ég heldur, að yfirsjón mín stafi af oftrausti á löghlýðni sjómanna og verkalýðsins en vantrausti í þeirra garð. í minni stjórnartið hefir tekizt að leysa vanda vinnudeilnanna með friði og nokkurnveginn gagnkvæmu trausti. Það kom í stað lögregluvalds, sem kostaði þjóðina of fjár, en tryggði þó ekki friðinn. Ég vil mikið til vinna, að sá friður haldist, sem verið hefir og byggzt hefir á þessum vinnuaðferðum, er upp voru teknar, er ég tók við þessum málum. Mér er það ljóst, að með því að sýna verkamanna- og sjómannastéttinni vantraust, þótt hún geri einhverjar samþykktir í hita dagsins, búast við lögbrotum, hervæðast gegn henni fyrirfram og mynda jafnvel „sterka stjórn“, eins og form. Sjálfstfl. orðar það, með miklu valdi, vitanlega þá lögregluvaldi, er mjög sennilegt, að komið yrði af stað þeim óeirðum, sem aldrei hefði þurft að koma til ella. Það mætti a. m. k. alltaf kenna því um og jafnvel ásaka sjálfan sig fyrir það. Þessu er sennilega hægt að komast hjá með því að taka á málunum með skynsemi og gætni og sýna verkalýðsstéttinni verðskuldað traust, í stað tilefnislauss vantrausts. Ég vil a. m. k. vona það í lengstu lög. Ég fer að sjálfsögðu ekki að gefa neinar yfirlýsingar um það, hvað ég muni gera, ef traust mitt reynist oftraust. Það er áreiðanlega ekki hyggilegt að ræða fyrirfram um slíkt, enda ekki unnt að segja um það fyrr en í vandann er komið og aðstæður allar liggja ljóst fyrir. Þær vinnuaðferðir hafa reynzt mér hingað til hinar hyggilegustu vinnuaðferðir. Sama máli gegnir um þær deilur, sem nú eru framundan, og gerðardóminn. Það væri óheppilegt fyrir lausn þeirra, að mynda það, sem kallað er „sterk stjórn“, til að setja lög og draga lið að sér til að framfylgja þeim lögum og gera með því ráð fyrir að óreyndu, að menn muni ekki reynast löghlýðnir og sýna endalausa ósanngirni í kröfum sínum. Ég viðurkenni, að ástandið er ekki glæsilegt, og ég verð að játa, að það eru mikil vonbrigði fyrir þá, sem hafa barizt fyrir því að halda uppi verklegum framkvæmdum til hins ýtrasta, sem hafa búizt við, að verkalýðurinn myndi sýna sanngirni í kröfum, aðeins sanngirni, að reka sig á það sem staðreynd, að sumstaðar er það svo, þegar afurðaverðið lækkar um helming frá því, sem var s. l. sumar, og kaup sjómanna við síldveiðarnar lækkar einnig stórlega, þá skuli af landverkamönnum vera gerðar kröfur um verulegar kauphækkanir. Þetta virðist ekki vera sanngjarnt, svo ekki sé meira sagt, þegar á það er litið, að kaup þessara sömu landmanna er af ýmsum talið hafa verið betra og jafnara en sjómanna s. l. sumar, þegar verð síldar var hæst, hvað þá nú, þegar afurðaverðið stórlækkar, og það því meir. sem kaup landverkamanna og þar af leiðandi vinnslukostnaður síldarinnar eykst. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að þetta stafar af því, að verkalýðurinn hefir að einhverju leyti óholla forystu. Ég veit, að þessi vinnuaðferð verður verkalýðnum ekki til blessunar, heldur til bölvunar. Allar öfgar enda að lokum í ósigri. Í einu af nágrannalöndum okkar gerði verkalýðurinn allsherjarverkfall fyrir nokkrum árum, og var það talið byggt á mikilli óbilgirni. Næstum öll milistéttin reis gegn verkamönnunum, og menn buðu sig unnvörpum fram sem sjálfboðaliða til vinnu. Allsherjarverkfallið var þannig úr sögunni á örskömmum tíma, vegna þunga almenningsálitsins. - Verkalýðurinn vinnur aldrei hagsbætur sér til handa með því að ganga of langt. Hann getur aldrei eyðilagt þjóðfélagið með óbilgirni. En hann getur eyðilagt sjálfan sig og samtök sín. Sú vinnuaðferð, sem ég vil nota til hins ýtrasta, er að leiða verkalýðnum þetta fyrir sjónir, sýna hina fyllstu sanngirni og þolinmæði, vænta þess, að verkalýðurinn skilji rökin, og freista að leysa vandamálin með góðu, en eigi með valdi. Ef ríkisstj. byrjar að safna liði að sér, þá sýnir hún það eitt, að hún ber ekki traust til almennings, og það traust vil ég ekki gefa Upp fyrr en á úrslitastundu. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar, að sú ríkisstj., sem þannig hagaði sér, hve „sterk“ sem hún væri að þingmannatölu, væri í raun og veru hin veikasta stjórn, sem unnt væri að mynda í þessu landi nú. Þingmannatala er vald, sem nægir skammt í þessu efni. Það er ekki heldur það vald, sem átt er við af formælanda þessa vantrausts, þegar talað er um „sterka stjórn“. Núv. stj. hefir næga þingmannatölu til að fá samþ. lög. Það vald, sem hin „sterka stjórn“ á að hafa, er liðsafnaður, en slíkur liðsafnaður myndi, auk þeirra afleiðinga, sem að framan eru raktar, gefa öfgaflokkunum byr í seglin og skipa verkalýðshreyfingunni á stuttum tíma í byltingaflokk, yzt til vinstri. Við Íslendingar höfum ekki hervæðzt gegn neinni þjóð, og ég held, að þótt nú líti að sumu leyti illa út hvað snertir tillitslausar kröfur verkalýðsins sumstaðar á landinn, þá eigum við ekki að byrja á því nú að hervæðast gegn verkalýðnum. Ég hefi a. m. k. enga trú á því, að sú stjórn, sem þannig hagaði sér, ætti skilið að heita „sterk stjórn“, því að hún myndi aldrei verða það í raun og veru. Það er sitt hvað að taka á þessum málum, eftir að traust ríkisstj. til verkalýðsins hefir brugðizt, ef það óhapp ætti að henda, eða að kalla slík vandræði yfir sig og aðra að fyrra bragði. Í minni meðvitund er það tvennt gerólíkt. En við höfum einnig nokkra reynslu í þessum málum. Sú stj., sem farið hefir með völdin hátt á 4. ár, hefir verið miklu sterkari stjórn gagnvart vinnufriðnum og öllu öryggi í landinu heldur en sú stjórn, sem fór með völdin áður, og það hefir ekki kostað nema tiltölulega lítið fé að halda uppi lögum og reglu, samanborið við það, sem áður var. Þannig myndi reynslan verða á ný, ef upp væru teknar þær vinnuaðferðir, sem andstæðingarnir eru nú að mæla fyrir. Því hefir og verið haldið fram, að stj. væri of veik vegna þess, að hún hefði stuðning Alþfl. ótímabundinn og eftir málefnum. Alþfl. gæti því sagt upp stuðningnum hvenær sem er, ef ágreiningur yrði milli flokkanna. Undanfarin ár hefir verið samvinna milli Alþfl. og Framsfl. um ríkisstjórn. Alþfl. hefir haft ráðh. í ríkisstj. og það hefir verið samið um mál fyrirfram. Þó hefir rás viðburðanna hagað því svo, að komið hafa upp mál, þar sem Framsfl. taldi sig fremur verða að láta samvinnuna slitna heldur en víkja frá þeirri lausn málanna, er hann taldi rétta. - Þessi ágreiningur leiddi svo, sem kunnugt er, í annað skiptið til kosninga, en í hitt skiptið til þess, að Alþfl. dró ráðh. sinn úr ríkisstj. fyrir fáum dögum. Þetta sýnir okkur tvennt. Í fyrsta lagi, að samvinnan getur jafnt slitnað, hvort sem báðir flokkar hafa ráðherra í stjórninni eða aðeins annar með stuðningi hins. Stjórnarsamvinnan og stjórnin er því sennilega hvorki veikari eða sterkari, hvor leiðin sem valin er. Reynslan frá 1927–1931 sannar þetta einnig. Í öðru lagi sýnir þessi reynsla undanfarinna ára það, að Framsfl. hefir enga tilhneigingu til þess að halda stjórnaraðstöðu, ef það þarf að kosta hann það, að víkja í lausn mála frá því, sem flokkurinn telur rétt. - Þannig mun það enn verða. Í þessu grundvallaratriði er því styrkleiki stj. óbreyttur frá því, sem verið hefir undanfarin ár. - Þær líkur, sem reynt er að færa fram fyrir hinu gagnstæða, eru því rökvillur einar. Samhliða þeim rökum, sem ég hefi nú greint, liggja önnur og dýpri rök til þess, að Framsfl. hefir talið rétt að mynda hreina flokksstjórn með stuðningi Alþfl. Framsfl. telur rétt, og það er í samræmi við þá skoðun, sem ég hefi lýst hér að framan, að afgreiða sanngjarna og milda vinnulöggjöf með Alþfl., vinnulöggjöf byggða á reynslu hinna frjálslyndu lýðræðisþjóða annarsstaðar á Norðurlöndum. Það hefir verið sagt um Framsfl., að þessi löggjöf yrði aldrei samþ. Við höfum unnið að henni í þrjú ár. Við höfum beðið og hlýtt á öll rök þessa máls, og mikill hluti verkalýðsins, sem áður var andvígur slíkri löggjöf, er nú orðinn henni meðmæltur. Þetta álitum við betri vinnuaðferðir en að kasta lögunum hér inn í þingið. og afgreiða þau undirbúningslítið og í fullum fjandskap verkalýðsins, áður en verkamenn hafa áttað sig á sanngirni málsins og því, að það er þeim fyrir beztu að fá réttláta löggjöf í þessu efni. Æsingamenn innan verklýðshreyfingarinnar reyna að magna andstöðu gegn þessari löggjöf. og þeir gera það gegn betri vitund, sjáandi það, að þar sem vinnuaðferðir þeirra hafa verið viðhafðar, er verkalýðurinn nú gersigraður og réttlaus, en í þeim löndum, sem búa við svipaða löggjöf og þá, er hér á að setja og þessir sömu menn kalla þrælalög, hefir verkalýðurinn mest frelsi og bezta afkomu yfirleitt. - Alþfl. á nú í harðri baráttu við öfgamennina, og það er ekki enn útséð um, hvort mönnunum frá Moskva muni takast að skaðskemma og sýkja verklýðshreyfinguna meira en orðið er. Framsfl. telur það miklu máli skipta, að það takist að leiða verkalýðinn inn á sömu brautir og á Norðurlöndum, þar sem hann er bezt menntur. Slíkt hefir stórkostlega þýðingu fyrir hvert þjóðfélag. Sýking í verklýðshreyfingunni er meiri og minni sýking í þjóðfélagsheildinni. Meðan ekki er útséð um það, hvaða stefnu verkalýðurinn tekur, er heldur ekki hægt að segja fyrir um, hvort framtíðarsamvinna getur orðið milli Framsfl. og Alþfl. Mörg hinna stærstu vandamála, svo sem tolla-, skatta- og bankamál, fyrirkomulag togaraútgerðarinnar o. fl., bíða nú úrlausnar, ýmist í undirbúningi hjá ríkisstj., í nefndum„ kosnum af Alþingi, eða á annan hátt. Stefna Framsfl. er ákveðin og markviss. Það fer alveg eftir stefnu verkalýðsins í landinu og viðhorfi hans til hinna stærri mála, hvort Framsfl. á þar nokkra samleið með verkamönnum eða ekki, og þá um leið, hvort stjórnarsamvinnan helzt til frambúðar. Baráttan innan Alþfl. er að miklu leyti um það, hvort fylgja skuli leiðum kommúnismans undir merkinu frá Moskva, eða fara þær leiðir, sem verkamenn Norðurlanda hafa kosið sér og Jón heitinn Baldvinsson barðist fyrir til hins síðasta. Hans síðasti vilji kemur fram í þeim orðum, er hann mælti á síðasta verklýðsfundinum, sem hann sótti: „Það er hið hættulegasta ævintýri fyrir íslenzka alþýðu, að taka sér merki mannanna frá Moskva í hönd og ganga með það út í baráttuna. Undir því merki mun hún bíða ósigur og falla“. Hann benti á, að barátta verkalýðsins væri ekki ærsl eða hávaðafundir, heldur þrotlaus barátta fyrir málefnunum sjálfum í samstarfi við millistéttina. Baráttan er um það. hvort þessi síðustu orð hins reynda verklýðsforingja eigi að marka stefnu Alþfl. eða merkið frá Moskva á að vera leiðarstjarnan. Okkur framsóknarmönnum er það vel ljóst, að ef mynduð hefði verið hin svokallaða „sterka stjórn“ til hægri með liðsafnaði og lögregluvaldi á bak við sig, þá myndi það hafa orðið því valdandi, að margir verkamenn, sem nú standa á vegamótum hinna ólíku lífsstefna, myndu í örvæntingu hafa gengið undir Moskvamerkið og sogast niður í hyldýpi byltingarstefnunnar. Og okkur er það jafnljóst, að með því að mynda hreina flokksstjórn, með því að sýna verkalýðnum fyllstu sanngirni og traust, er von til þess, er hann stendur á þessum hættulegu tímamótum, að hann geti með rólegri yfirvegun fundið hina réttu leið. Það er þessi ábyrgðartilfinning Framsfl., markviss barátta hans til að styrkja jafnvægið í þjóðfélaginn - en raska því ekki -, sem einnig réð þegar stjórnin var mynduð. Framsfl. dylst ekki, hve mikla þýðingu það hefir fyrir verkamennina sjálfa og þjóðfélagið í heild, hverja stefnu verkalýðshreyfingin tekur. Framsfl. telur það ákjósanlegt að hafa vinstra megin við sig heilbrigðan, frjálslyndan verkamannaflokk, sem vinnur að lögum og án allra öfga, sem hann getur starfað með og haft ásamt meirihlutavald á Alþingi til að koma fram umbótamálum. Ef hin „sterka stjórn“ hefði verið mynduð, myndi Alþfl. hafa orðið öfgastefnunni að einhverju leyti að bráð, svo að ekki voru nokkrar líkur til, að Framsfl. ásamt Alþfl. kæmi til að hafa meirihlutavald á Alþingi eftir næstu kosningar. Ef ekki hefði verið mynduð stjórn á þann hátt, sem gert var, en stefnt út í kosningar nú þegar, voru auk hins mikla tilkostnaðar einnig nokkrar líkur til, að stefnt væri að því, að Alþfl. myndi ekki geta myndað meiri hluta á Alþingi með Framsfl. eftir þær kosningar. Framsfl. hefði því eftir þær kosningar sennilega verið þvingaður til samvinnu við Sjálfstfl. í næstu ár, án tillits til þess, hvort æskilegur málefnagrundvöllur var fyrir hendi frá sjónarmiði Framsfl. Niðurstaðan, sem tekin var, hrein flokksstjórn með stuðningi Alþfl., var því að athuguðum öðrum leiðum hyggilegasta lausnin. Hér hefi ég nú rakið nokkuð viðhorf Framsfl. til stjórnmálanna í landinu, miðað við það, að hér séu ekki á öðrum sviðum óvenjulegir tímar. En auk þessara sjónarmiða er ríkisstj. og Framsfl. fullkomlega ljóst, hve tímarnir eru erfiðir, og álítur, að sú stjórn, sem nú situr, sé heppilega skipuð með tilliti til þess. Ríkisstj. er ljóst, að eftir eindæma aflaleysi á þorskveiðum í 2 ár, eftir markaðshrun fyrir aðalútflutningsvöruna, er útlitið ekki glæsilegt, ekki sízt ef þorskvertíðin skyldi enn verða léleg. Ástandið úti í heiminum spáir heldur engu góðu, þegar jafnvel hin ábyrgustu erlend blöð tala opinskátt um yfirvofandi og óhjákvæmilegan ófrið næstu mánuði. Þetta ástand veldur því, að sérhver maður, og þá ekki sízt ríkisstj., hlýtur að líta á ástandið með nokkrum kvíða og með yfirvegun um það, hvernig vandinn verði leystur. Framsfl. lítur með fullkominni athugun og yfirvegun einnig á þetta mál um leið og hann tekur tillit til pólitíska ástandsins í landinu yfirleitt. - En framsóknarmenn hér á þingi, og ég hygg flokksmenn um land allt, álíta, að stjórnin myndi ekki verða „sterkari stjórn“, þótt fullt samstarf hefði tekizt nú til annararhvorrar handar. Þjóðin mun ekki telja það vænlegt til lausnar vandamála á erfiðum tímum og óvenjulegum, að þegnunum sé skipað í tvær andstæðar sveitir, baráttufylkingar, hvorri gegn annari, og það þótt ríkisstj. hefði í bili einhvern liðsdrátt að baki sér og stærri fylkingu til að knésetja hina fylkinguna um stund. Á erfiðum tímum verða þjóðirnar sterkar með því einu að gera sér ábyrgðina ljósa sem heild og skipa sér ekki í tvær breiðfylkingar til baráttu hvor við aðra, heldur í eina heild gegn erfiðleikunum. Með því að hafa framsóknarstjórn við völd fer sá flokkur með völdin, sem meira og meira skapar jafnvægið, kjölfestuna í þjóðfélaginu. Það er sagt, og það er rétt, að við framsóknarmenn erum öruggir flokksmenn, stöndum fast saman og fylgjum ákveðinni stefnu, sem við höfum markað okkur. En við höfum eina meginreglu, sem er hafin yfir allar aðrar, og hún er sú, að leysa hvert stórt vandamál, sem að höndum ber, með stefnuna í baksýn, en jafnframt samkv. eðli málsins og aðstæðum öllum. Þannig var það við síðustu kosningar, þegar jafnaðarmenn heimtuðu þjóðnýtingu og gjaldþrot eins ákveðins fyrirtækis. - Við hikuðum ekki við að leggja það mál undir dóm þjóðarinnar. Niðurstaðan varð sú, sem við væntum. Þannig er það um gerðardóminn. Við leystum málið eins og við vissum réttast og sanngjarnast, án tillits til þess, hverjar afleiðingarnar kynnu að verða að því er snerti valdaaðstöðu í landinu. Þannig er það um vinnulöggjöfina, sem við myndum hafa lagt undir dóm þjóðarinnar, ef hún hefði ekki á annan hátt fengizt leyst. Það er mál, sem við höfum undirbúið og yfirvegað í 2 ár. Við höfum komizt að niðurstöðu um hina heppilegustu lausn og viljum leysa málið nú. Þannig munum við taka á hinum miklu vandamálum, sem virðast vera framundan vegna ástandsins innanlands og utan. Enginn okkar veit í dag, hvað framundan er í þessum efnum. En ríkisstj. mun vera á verði, og það mun áreiðanlega ekki standa á Framsfl., ef vaxandi og óvenjuleg hætta nálgast, að taka þær ákvarðanir, sem nauðsynlegar eru, án tillits til nokkurs annars en þjóðarhagsmuna. Mér er fullljóst, að vel getur til þess komið, að nauðsynlegt verði að mynda samvinnustjórn, ekki breiðfylkingu til vinstri eða hægri, heldur stjórn, sem skipaði öllum ábyrgum flokkum, allri þjóðinni í eina heild, til að gera samstillt átak í erfiðleikum. Þeir flokkar, sem ekki vildu taka á sig þá skyldu, ef nauðsyn krefur, yrðu þá að hverfa út af sjónarsviði stjórnmálanna - ekki fyrir valdi, heldur fyrir þunga hinnar almennu ábyrgðartilfinningar. Í öðrum löndum, sem eru okkur nálægust og skyldust, er yfirvofandi stríðshætta að þoka mönnum inn á þessar brautir. Hvort eða hvenær það kann að reynast nauðsynlegt hér, veit enginn enn. Ég bendi á þetta til þess að menn sjái, að Framsfl. einblínir ekki á eina leið. Hann hefir grandskoðað þetta mál og hefir um það fyllstu yfirsýn, eins og sá flokkur verður að hafa, sem fer með ábyrgðina á erfiðum tímum. En hitt er jafnvíst, að nú í dag er ekki í hinum flokkunum jarðvegur fyrir slíka samvinnu. Og þó getur svo farið, að rás viðburðana verði sú, utanlands og innan, að það ástand skapist, að einmitt slík samvinnustjórn allra ábyrgra flokka væri eina stjórnin á slíkum tímum, sem hægt væri að kalla „sterka stjórn“. Að þessu athuguðu fel ég það tvímælalaust eðlilegt, að Framsfl. fari með stjórn landsins eins og sakir standa.

*Haraldur Guðmundsson: Herra forseti! Ég skal ekki gera að umræðuefni niðurlagsorð hæstv. forsrh., um nauðsyn þess að mynda þjóðstjórn allra ábyrgra stjórnmálaflokka. Ég held, að það yrði, a. m. k. eins og nú standa sakir, nokkuð erfitt fyrir hann að finna samstarfsgrundvöll fyrir slíka stjórn, enda taldi hann óþarft að fjölyrða um það nú, þar sem nú mundi ekki vera jarðvegur fyrir slíka samninga, og tel ég það rétt vera. Um þá till., sem hér liggur fyrir, um að lýsa vantrausti á hæstv. stj., vildi ég segja það fyrst. að ég tel þá till. mjög ófyrirsynju fram komna. Hv. flm. var vel vitað, enda viðurkennt af honum sjálfum, að Framsfl. stendur óskiptur að núv. stj., og fyrir lá yfirlýsing um það frá Alþfl., að hann mundi að svo stöddu afstýra vantrausti á stj. Hann vissi því fyrirfram, að till. mundi verða felld. Hún er því ekki borin fram í því skyni að breyta nokkuð því pólitíska ástandi, heldur til að rekja hér harmatölur sínar, ræðu málið og ef til vill reyna með orðum sínum að skapa örðugleika í framtíðinni. Annar getur tilgangurinn ekki verið með flutningi till., eftir þá yfirlýsingu, sem ég gaf, þegar hún var flutt, um afstöðuna til stj., og nægir mér að vísa til þeirrar ræðu, sem ég flutti fyrir hönd Alþfl., þegar hæstv. forsrh. tilkynnti breyt. á stj., að Alþfl. mun fyrst um sinn láta stj. í té hlutleysi og afstýra vantrausti, ef fram kemur, en þetta hlutleysi er ótímabundið og fer eftir málefnum á hverjum tíma. Ástæðan til þess, að Alþfl. tók þessa afstöðu, er í fyrsta lagi sú, að framkvæmd gerðardómslaganna er enn sem komið er ekki orðin á annan veg en þann, sem gert var ráð fyrir í till. Alþfl. á Alþingi, sem ætla má, að sjómenn hefðu getað fallizt á, að því er snertir saltfisksveiðarnar, ef þær hefðu legið fyrir frá sáttasemjara. Fyrir þessu er nú fengin sönnun með samþykkt sjómannafélagsins um skráningu á togarana. Í öðru lagi var ætlunin að slíta ekki með öllu í sundur samvinnuþráðinn, sem verið hefir milli flokkanna, fyrr en sýnt væri með öllu, hvort unnt væri að skapa grundvöll fyrir áframhaldandi samsfarfi milli flokkanna, sem er einlæg ósk Alþfl., að megi takast. Nú eru ýmis stórmál til rannsóknar og í n., og undir þeim málum er það komið hvort samstarfsgrundvöllur fæst eða ekki. Á, ég þar við bankamálin, tolla- og skattamál, mál eins og rannsókn togaraútgerðarinnar og till. um, hvernig skuli haga rekstri hennar í framtíðinni. Ef lánast að ná samkomulagi um þessi mál milli flokkanna, tel ég líkur til að halda megi áfram samvinnunni, en takist það ekki, þá eru litlar líkur til, að samvinna geti haldizt áfram. Hæstv. forsrh. og enda líka hv. þm. G.-K. viku að þeim skoðanamun, sem verið hefir milli Alþfl. og Framsfl. út af því, hvernig leysa bæri togaradeiluna. Ég má til með að víkja nokkuð að þessu, m. a. vegna þeirra ummæla, sem fallið hafa hjá þessum hv. ræðumönnum. Þeir ágallar, sem við töldum tilfinnanlegasta á frv. hæstv. forsrh. um gerðardóm, voru þeir, er nú skal greina: Í fyrsta lagi er það skipun gerðardómsins. Með henni töldum við ekki nægilega tryggt, að borgið yrði hlut sjómanna og verkamanna, sem ættu að una dóminum, eða að þeir hefðu þá tryggingu, sem þeir verða að hafa, þegar gert er ráð fyrir þeirri þjóðfélagsafstöðu, sem verkamenn og sjómenn hljóta að hafa. Til þess að sýna fram á, að þetta sé ekki úr lausu lofti gripið, nægir að benda á, að hæstiréttur, sem eftir l. átti að tilnefna meiri hl. og hafa oddaaðstöðuna hefir áður haft aðstöðu til að tilnefna sáttanefnd, og hún var skipuð þannig, að í henni voru tveir framsóknarmenn og einn sjálfstæðismaður, en enginn alþýðuflokksmaður. þetta gefur ekki gott hugboð um, hversu dómurinn yrði skipaður, og þó að það yrði nokkuð á annan veg, þá var þó nokkur ástæða til að tortryggja þetta. Hæstv. forsrh. segir, að það komi undarlega fyrir sjónir, að Alþfl. hér berðist á móti gerðardómi samtímis því sem Alþfl. í Noregi væri að lögfesta gerðardóm þar í landi til þess að gera út um kaupdeilur. Þetta er mjög villandi. Hæstv. ráðh. veit mjög vel, að gerðardómurinn í Noregi er á annan veg skipaður en hér. Hér skipar hæstiréttur þrjá af fimm, en í flutningadeilunni í Noregi voru þrír af fimm skipaðir af forsætisráðherra sjálfum, Nygaardsvold, sem er forsrh. Alýðuflokksins norska, og þarf ekki að eyða urðum að því, hversu geysilegur munur það er fyrir verkamenn, að aðalmaður þeirra flokks ráði skipun dómsins, eins og hann gerði þar. Með því er ég þó ekki að segja að hann hafi eingöngu tilnefnt þá menn, sem lítið hafi á málið frá sjónarmiði verkamanna, en með þessu er tryggt, að verkamönnum og sjómönnum hefir verið sýndur fullur skilningur, enda tel ég, að ef niðurstöður dómsins þar eru bornar saman við niðurstöður dómsins hér, þá sé ljóst, að þetta hefir svo verið. Norski gerðardómurinn ákveður, að kaupið skuli hækka um 13,2% auk nokkurra annara fríðinda. Gerðardómurinn hér dæmir, að kaupið á saltfisksveiðunum skuli hækka um 5% og ekkert á ísfisksveiðunum, og eftir því útliti, sem nú er um verð á síldarafurðum, þá er ekki líklegt, að um neina kauphækkun verði heldur að ræða á síldveiðunum. Í öðru lagi höfum við það á móti frv. hæstv. forsrh., að í því er gengið lengra í þessu efni en aðsteðjandi nauðsyn krafði, en það er viðurkennt af öllum, sem þó gerast formælendur gerðardómsins, að óverjandi sé að taka fram fyrir hendurnar á samningsaðiljum meira en aðkallandi nauðsyn krefur og svipta aðiljana þeim rétti, sem þeir hafa til að gera út um sín mál sjálfir. Ég er sammála hæstv. forsrh. að því er það snertir að koma skipunum út á saltfisksveiðarnar. Þar þurfti þingið að grípa inn í. En ég er ekki sammála hæstv. ráðh. um, að nein nauðsyn hafi verið að setja gerðardóm til að ákveða kaupið á síldveiðunum í júní og ísfisksveiðunum í júlí eða ágúst. Það var nógur tími til þess að reyna að ná þar samkomulagi, og því rangt að grípa þar fram í fyrir þeim. Í þriðja lagi ákvað frv. hæstv. forsrh., að skipin skyldu fara strax út með óbreyttum þeim kjörum, sem giltu næsta ár á undan, en fá svo það kaup, sem yrði ákveðið siðar, þ. e. a. s., sjómenn áttu að fara út án þess að vita um kjörin. Ég benti þá strax á, að enginn mundi fara út upp á slík kjör, og reyndist það rétt. Í fjórða lagi taldi ég enga tryggingu fyrir því, að þessi lausn yrði fullkomin, þ. e. a. s. að skipin færu út á veiðar. Það lá fyrir tvöföld neitun um till. sáttasemjara. Frá útgerðarmönnum lá fyrir svokallað já, en bundið því skilyrði, sem gerði það að verkum, að það var í raun og veru neitun, sem sé að stj. yrði við þeim kröfum, sem þeir höfðu gert um styrk til þess að þeir færu á veiðar. Ekkert lá fyrir um, að þessum skilyrðum þeirra yrði fullnægt, heldur þvert á móti var það víst, að það yrði ekki gert, svo að það þýddi í raun og veru sama og neitun. Í þessu sambandi er rétt að benda á, að einustu andmæli sjálfstæðismanna gegn frv. í Ed. voru þau, að þar væri of skammt gengið. Þar var svo ákveðið, að ekki mætti dæma lægra kaup heldur en hafði verið árið áður. Þessu mótmælti hv. 1. þm. Reykv. og taldi rangt að hafa þetta í frv., sem var eina tryggingin fyrir því, að kaupið yrði ekki ákveðið svo lágt sem vera vildi. Þetta var eini agnúinn, sem sjálfstæðismenn í Ed. sáu á frv. Um skipun gerðardómsins virtist ekki fáanlegt samkomulag við Framsfl., t. d. að hann væri skipaður í félagi af forsrh. og atvmrh., sem kom til mála í sambandi við umr. um þessi mál. Við Alþfl.menn bentum á þá lausn og töldum hana heppilegri, að í stað þess að ákveða að setja gerðardóm, þá gerði þingið þá ályktun, að fastbinda kaupið eingöngu á saltfisksveiðnuum, sem sáttasemjari hafði borið fram, sem sýndi sig, að sjómenn hefðu unað við, enda var það sá eini hluti till., sem hafði í för með sér hækkun á kaupi sjómanna. Ef þessi leið hefði verið farin, þá var sneitt hjá þessum fjórum agnúum, sem ég hefi nú talið. Í fyrsta lagi hefði fengizt trygging fyrir því, að skipin hefðu farið út, og að því er útgerðarmenn snertir, þá voru alls ekki minni líkur til, að þeir hlíttu þessu en óvissum gerðardómi, og þar hafði ríkisstj. gegnum bankana vald til þess að hafa áhrif á, hvað gert yrði, sem hún hafði ekki gagnvart sjómönnum. Í öðru lagi var tryggt, að þessi lausn gat fengizt strax, en frv. forsrh., þó að l. yrði, var ekki hægt að framkvæma fyrr en gerðardómurinn hafði kveðið upp sinn úrskurð. Í þriðja lagi var aðeins tekið það, sem aðkallandi var, aðeins sett l. um kaupið á saltfisksveiðunum, en á engan hátt gripið fram fyrir hendurnar á aðiljunum sjálfum. Tíminn var nógur til stefnu til að semja um kaup á ísfisks- og síldveiðunum, þar sem margir mánuðir voru þar til þær veiðar áttu að hefjast, og með þessu var það beinlínis lagt fyrir stj. að halda sáttatilraunum áfram, og loks það, sem ekki skiptir minnstu máli, að með þessu var komizt hjá þeirri óheppilegu skipun gerðardómsins, sem ákveðin var í frv. hæstv. forsrh. Ef okkar frv. hefði verið samþ., þá hefðu allir þeir aðiljar, sem tóku á sig þá ábyrgð að ákveða, að kaupið yrði sett með l., tekið líka á sig þá ábyrgð að segja, hvað kaupið í þessu tilfelli skyldi vera, og það tel ég tvímælalaust hættuminna fyrir verkalýðinn heldur en hina leiðina, því að setjum svo, að Sjálfstfl. vildi taka upp á að fara eftir þessu fordæmi, beita gerðardómi til þess að lækka kaupið eða dæma verkalýðnum óviðunandi kaup, þá var hægt að vísa til þessa fordæmis, sem hér var gefið, skjóta sér bak við svokallaðan hlutlausan gerðardóm og segja, að gerðardómurinn hefði ákveðið kjörin, en með því að Alþingi sjálft úrskurðaði, hvað kaupið skyldi vera, þá yrðu alþingismenn um leið að taka á sig þær óvinsældir verkalýðsins, sem af því hlyti að leiða, ef kaupið væri ákveðið óhæfilega lágt. Ég ætla, að í Danmörku hafi í fyrsta skipti verið gripið inn í á þennan hátt árið 1933 í stórdeilu, sem þá reis þar upp og þingið taldi sig ekki geta látið afskiptalaust, og var því ráðið til lykta af þinginn með forgöngu Staunings, ekki með því að setja upp gerðardóm, heldur með því að lögbjóða ákveðið kaup í samræmi við till. sáttasemjara. Hér hefir því mjög greint á milli, svo mjög, að þegar Framsfl. gekk til samvinnu við Sjálfstfl. um að ákveða þá lausn á málinu, sem Alþfl. gat ekki með neinu móti gengið að, þá taldi Alþfl. sig ekki lengur geta haft mann í ríkisstj. og þar með lagt blessun sína yfir þessa lagasmíð. En nú hefir gangur málsins í raun réttri til þessa orðið í samræmi við till. Alþfl. á Alþingi. Sjómenn hafa farið út á saltfisksveiðar og látið skrá sig samkv. till. sáttasemjara, en þeir hafa ekki viðurkennt, að þeir væru bundnir af gerðardóminum að því er snertir kjör á öðrum veiðum á árinu. Hæstv. forsrh. og stj. hafa látið afskiptalaust, þó að ekki yrði farið út á skipin fyrr en eftir að dómurinn var fallinn. Loks má geta þess, að í I. eru hvorki bönnuð verkföll eða verkbönn eða refsingar lagðar við að brjóta l. Ég skil þetta á þann veg, enda hefir hæstv. forsrh. staðfest það með sínum ummælum áðan, að hann viðurkenndi, að ekki væri hægt að þvinga sjómenn og verkamenn til að vinna fyrir það kaup, sem þeir vildu ekki sætta sig við, enda lýsti hann því yfir, að hann teldi samþykkt sjómannafélagsins um það efni ekki brot á l., og er ég honum sammála um það. Það er ekki hægt eftir l. að þvinga þá til að vinna á skipunum og vil ég treysta hæstv. ráðh. í lengstu lög til að standa af sér allar kröfur um að beita ráðstöfunum til að framkvæma slíka þvingun. Ég vil, svo að ég taki mér orð hæstv. forsrh. í munn, fremur hafa oftraust en vantraust á ríkisstj. í þessu efni. Ég vil í lengstu lög ekki trúa því, að komi til ofbeldisráðstafana til þess að þvinga l. fram. Hv. þm. G.-K. talaði hinsvegar um, að stj. væri of veik, það þyrfti sterka stjórn, sem væri reiðubúin til að gera hiklaust þær ráðstafanir, sem þyrfti til þess, eins og hann orðaði það, að tryggja vinnufriðinn í landinu. Hann orðaði það á þann veg, að tryggja ætti vinnufriðinn í landinu með sterkum og djörfum ráðstöfunum. Með hvaða ráðstöfunum, vildi ég mega spyrja þennan hv. þm. Er það með því að setja upp lögreglusveitir og herlið til þess að knýja sjómenn út á skipin, eða til þess að verja strækubrjóta, ef til kæmi? Ég held, að það sé þess vert fyrir sjómenn o. fl., sem hv. þm. G.-K. lætur sér svo mjög annt um, að festa sér í minni ýmislegt af því, sem hann segir hér. Hann hrópar um það, að það þurfi umfram allt að efla og varðveita vinnufriðinn, og telur, að allt logi í vinnudeilum, en forðast þó eins og fjandann að nefna, hvað eða hvar logi í vinnudeilum. Ég vil því spyrja hv. þm., hvort hann t. d. telji ástæðu til að setja vinnudóm eða gerðardóm til þess að ákveða kaupið við síldarverksmiðjur Kveldúlfs í sumar eða kaupið á milliferðaskipunum. Ég fyrir mitt leyti tel enga þörf á slíku, því að reynslan hefir orðið sú, a. m. k. á meðan ég var ráðh., að allar vinnudeilur leystust á friðsamlegan hátt, en eigi nú að fara almennt að grípa inn í þessi mál með valdi, þá er það aðeins til þess að allt logar upp úr. Menn hafa talað hér með miklum áhyggjusvip um það, og m. a. hæstv. forsrh., að launadeilur væru í aðsigi á Siglufirði, og hv. þm. G.-K. telur slíkt alveg voðalegt. En eftir því, sem ég veit helzt, þá horfir mál þetta á þann veg, að kröfur þær, sem verkamenn á Siglufirði gera nú, munu nema um 40 þús. kr., miðað við það, sem greitt var þar fyrir vinnu í fyrra. Ég fæ því ekki skilið, að farið verði að setja alla vinnu á Siglufirði í strand fyrir einhvern hluta af þessari upphæð. Ég segi hluta af upphæðinni, því að ég geng út frá því sem fullri vissu, án þess þó að ég hafi neitt umboð frá verkamönnum á Siglufirði til þess að segja það, að við endanlega samninga myndu þeir slá eitthvað at þessum kröfum, því að hér mun um hámarkskröfu að ræða. Að vinna yrði látin stöðvast sakir þessara hluta, er og þeim mun ósennilegra, þegar þess er gætt, að breytingin á stjórn síldarverksmiðjanna, sem framsóknar- og sjálfstæðismenn gerðu í vetur, er þeir fjölguðu mönnum í stjórn verksmiðjanna með meiru, mun aldrei kosta minna en 10 þús. kr. Þá sé ég heldur engar líkur til þess, að til deilu þurfi að koma um kaup á togurunum í sumar, svo fremi sem ekki er alið á úlfúðinni m. a. af óviðkomandi mönnum. Þá fæ ég ekki heldur skilið, að félögum eins og Kveldúlfi, Alliance og Einari Þorgilssyni í Hafnarfirði verði látið líðast að stöðva útgerðina, þó að svo kynni að fara, að um lítilsháttar kauphækkun yrði að ræða. Allt, sem hv. þm. G.-K. o. fl. hafa sagt um þessar yfirvofandi kaupdeilur, er því að mála skrattann á vegginn. Ein aðalröksemdin, sem hv. þm. G.-K. bar fram fyrir vantrauststill. sinni, var sú, að stj. hefði lýst því yfir, að hún ætlaði að fylgja sömu stefnu í fjármálum og atvinnumálum sem verið hefði. Þetta tel ég aftur á móti stóran kost, og á þessari yfirlýstu stefnu stj. byggist stuðningur Alþfl. við hana. Hin ástæðan fyrir vantraustinu var aftur sú, að till.maður taldi stj. ekki nógu sterka. Þessu atriði hefði hæstv. forsrh. svarað. En hinsvegar er það alveg bersýnilegt eftir ræðu hv. þm. G.K., hvað hefir vakað fyrir þeim, sem stöðvuðu togarana, þeim, sem m. a. neituðu að láta þá fara á ufsaveiðar, þrátt fyrir gerða samninga. Þeir góðu herrar vildu knýja fram stjórnarskipti þannig, að þeir fengju þátttöku í hinni nýju stjórn, svo að þeir fengju að ráða, hvernig gerðardómslögunum væri framfylgt. Það var þetta, sem sjálfstæðismenn vildu og nú hefir fengizt staðfest með vantrauststill. og ræðu hv. flm. hennar. Það er því ekkert undarlegt, þó að þeir uni illa þeim leikslokum, sem orðið hafa, þar sem t. d. sjómennirnir fengu dálitla hækkun, Enda þótt hún væri ekki nógu mikil, þá varð hún þó til þess, að togararnir fóru út, án þess að sjómenn bindu sig frekar en á meðan á saltfisksveiðunum stæði. Samhliða þessu varð því sú breyt., að sjálfstæðismenn gengu frá öllum kröfum sínum frá í vetur, þar sem þeir hótuðu að láta skipin ekki fara út, nema þeir fengju svo og svo mikil fríðindi til handa útgerðinni. Ég get því vel skilið, að þessum háu herrum sé gramt í geði, þegar það hefir brugðizt þeim svona herfilega, að þeir fengju hlutdeild í stjórninni út af gerðardóminum. Það er og fleira en þetta, sem þessir hrjáðu menn hafa orðið að láta undan siga með. Ég minnist þess t. d., að eitt sinn, er ég var sem ráðh. á fundi sölusamlagsins og var rætt um rannsókn á hag útgerðarinnar, þá risu tveir sjálfstæðismenn upp með mesta offorsi og töldu allt slíkt móðgun og spott við þennan mikla atvinnuveg þjóðarinnar. En hvað skeður? Þegar frv. um þetta kemur svo til umr. hér í þinginu, þá rís form. Sjálfstfl. upp og telur sig fylgjandi frv., og telur meira að segja, að hér hilli undir fyllingu vona sinna. En þetta var áður en útséð var um, hvernig breytingin varð á stjórninni. Ein af meginkröfum útgerðarmanna var sú, að þeir fengju í sínar hendur allan gjaldeyri, sem til félli, og mættu verzla með hann hvernig sem þeir vildu, en slíkt hefði óneitanlega leitt til margskonar brasks með hann, sem hefði áreiðanlega haft margþætt vandræði í för með sér; og enn skýtur þessi till. upp kollinum hjá hv. þm. G.-K. En hv. þm. til hrellingar held ég, að ég verði að segja honum, að ég geri ekki ráð fyrir, að hún verði nokkurntíma að veruleika, því að ætlun mín er sú, að á meðan hlutleysið varir verði reynt að finna grundvöll að varanlegu samstarfi á milli stjórnarflokkanna, svo að bæði þessi draumur hv. þm. G.-K. ásamt fleirum renni út í sandinn. Það þarf og að hindra fleira en þessa till. Það þarf líka að hindra það, að fyrirtæki eins og Kveldúlfur fái að braska með fé þjóðarinnar. Það þarf einnig að hindra, að gerðardómslögin verði framkvæmd eins og þessi hv. þm. vill.



Herra forseti! Heiðruðu tilheyrendur! Þar sem þetta er í fyrsta sinn síðan Kommúnistaflokkur Íslands eignaðist fulltrúa á Alþingi, að vantraust á ríkisstj. er rætt, þykir mér hlýða að gera nokkra grein fyrir almennri afstöðu flokksins til ríkisstjórna í auðvaldsskipulagi. um leið og ég lýsi afstöðu flokksins til þeirrar till. um vantraust á ríkisstj., sem hér liggur fyrir. Við kommúnistarnir erum andstæðingar núv. auðvaldsskipulags. Við berjumst fyrir því að afnema það með öllu og koma þjóðfélagi sósíalismans á í staðinn. Við erum svarnir andstæðingar auðvaldsskipulagsins vegna þess, að í því þjóðfélagi eru framleiðslutækin, sem mennirnir vinna með - verksmiðjurnar, togararnir, samgöngutækin - eign lítillar stéttar - auðmannastéttarinnar, en meiri hluti mannanna, einmitt mennirnir, sem vinna og skapa verðmætin, verkamennirnir, eru eignalausir og verða að selja vinnuafl sitt, og auðmennirnir kaupa það því aðeins, að þeir græði á því. Við kommúnistar erum andstæðingar auðvaldsskipulagsins vegna þess, að í því skipulagi eru vinnandi stéttirnar látnar þræla til að skapa fámennri yfirstétt auð, og er svo hent út á gaddinn, varpað út í vonleysi atvinnuleysisins. þegar yfirstéttin vill ekki nýta vinnuafl þeirra lengur. Við erum andstæðingar auðvaldsskipulagsins vegna þess, að í því eru peningarnir gerðir að drottnum mannanna. en lífshamingja og velferð fjöldans að verzlunarvöru, og það vöru, sem oftast er einskis metin og svívirt. Þar sem auðvaldsskipulagið þannig byggist á kúgun verkalýðsins og allrar alþýðu, rís verkalýðurinn og allir þeir. sem þrá frelsi, upp gegn þessu skipulagi og berst fyrir afnámi þess. –fyrir sköpun þjóðfélags. þar sem verkalýðurinn á sjálfur framleiðslutækin. - þar sem vinnandi stéttirnar ráði sjálfur lífsskilyrðum sínum og njóti því ávaxtanna af erfiði sínu og fórnum. Þessi frelsisbarátta verkalýðsins - fyrir afnámi auðvaldsskipulagsins og fyrir því að koma sósíalismannm á - er stórfenglegasta frelsisbarátta allra tíma, og við kommúnistar, sem erum hluti þess verkalýðs, sem sækir fram til sósíalismans, skoðum það sérstaklega sem skyldu okkar að berjast þar í fylkingarbrjósti. en að hafa þó á hverjum tíma baráttunnar heildarhagsmuni verkalýðshreyfingarinnar fyrir augum. Við kommúnistar vitum, að frelsi alþýðunnar fæst ekki að fullu nema með afnámi auðvaldsskipulagsins, og berjumst fyrir því með allri alþýðu. En í því felst ekki það, sem oft er haldið fram á síðustu tímum af þeim mönnum, er reyna að kljúfa vinstri öflin í baráttunni gegn fasismanum. að barátta verkalýðsins og þar með kommúnistaflokka beinist gegn lýðræðinu, af því að í sumum löndum ríkir auðvaldsskipulagið með borgarlegu lýðræðisfyrirkomulagi. Þessi kenning um baráttu okkar gegn lýðræði er hreinasta bábilja. Virkilegt lýðræði annarsvegar og auðvaldsskipulag hinsvegar eru raunverulega andstæður, sem aldrei er hægt að samræma, frekar en hægt er að samræma peningagildi og manngildi eða yfirráð auðs og full mannréttindi. Lýðræði í þjóðfélagi, þar sem yfirgnæfandi meiri hluti mannanna er atvinnulega háður lítilli eignastétt, verður því aldrei nema svipur hjá sjón. Einræðið er það skipulag, sem mest er í samræmi við hagsmuni auðvaldsins, og því það skipulag, sem það viðheldur meðan tök eru á. Alþýðan knýr að vísu auðvaldið oft með samtökum sínum til að koma á nokkuð almennum kosningarrétti, eins og t. d. íslenzka alþýðan hefir smám saman gert á síðasta mannsaldri, - en undirtökunum heldur auðmannastéttin, og þyki henni völd sín í hættu sökum of mikilla mannréttinda fólksins, þá svífst hún ekki þess að beita hvaða ráðum sem er til að koma á fullkomnu einræði sínu aftur. Spánn er bezta dæmið um þetta. Lýðræði í auðvaldsþjóðfélagi er því aðeins svipur hjá sjón, samanborið við fullkomið lýðræði á grundvelli sósíalisma. - og auk þess eins fallvalt og raun ber vitni um, hvert sem maður litur í auðvaldsheiminum. Við kommúnistar, og öll sú alþýða, sem berst fyrir sósíalisma, erum andstæðir auðvaldsskipulaginu, af því að það er sjálft í eðli sínu kúgunarskipulag og andstætt öllu lýðræði og frelsi. Það liggur því í augum uppi fyrir þá, sem vilja skilja örlagaríkustu baráttu nútímans, að einmitt andstæðingar auðvaldsins, fylgjendur sósíalismans eru forvígismenn lýðræðis og felsis. Það leiðir því einnig af sjálfu sér, að á öllum venjulegum tímum auðvaldsskipulagsins erum við kommúnistar hinir ákveðnustu andstæðingar hverrar ríkisstj., sem fer með völd í auðvaldsþjóðfélagi. Því að slíkar ríkisstjórnir eru venjulegast aðeins nefndir, sem auðvaldið setur til að gæta heildarhagsmuna sinna og beitir sem verkfærum sínum. Þetta á einnig við að miklu leyti um ríkisstjórn þá. sem nú situr, ráðuneyti Hermanns Jónassonar. Þessi ríkisstj. staður að viðhaldi auðvaldsskipulagsins og alls þess ranglætis, sem því fylgir. Þessi ríkisstj. hefir enn ekki þorað að láta til skarar skríða gegn fjármálaspillingunni í landinu, gegn þjóðarskaðsamlegum yfirráðum landsbankastjórnarinnar og Kveldúlfs yfir atvinnu- og fjárhagsmálum landsins, - og það þó óhjákvæmilegt sé orðið frá lagalegu sjónarmiði að gripa þarna inn í. Þessi ríkisstj. hefir nú nýlega knúð fram lögþvingaðan gerðardóm í vinnudeilu, og ætlar sér nú að knýja fram vinnulöggjöf, er skerðir verkfallsrétt verkamanna, þó að mikill meiri hluti verkalýðssamtakanna mótmæli. Þessi ríkisstj. hefir ekki fengizt til að gera þær stórfelldu ráðstafanir, sem meiri hluti þjóðarinnar heimtar, til að bæta úr atvinnuleysinu. Þótt þúsundir vinnufærra Íslendinga gangi atvinnulausir mánuðum saman, þótt ungu verkamennirnir lifi við hörmungarkjör og skorturinn sverfi æ fastar að fjölskyldum verkamanna, þá hafa núv. stjórnarflokkar samt steindrepið hverja einustu tillögu okkar kommúnista hér á þinginu, sem miðaði í þá átt að auka atvinnuna, tryggja byggingu verkamannabústaða, bæta alþýðutryggingarnar, auka fiskiflotann. eða á annan hátt að bæta kjör vinnandi stéttanna. Það þarf því engan að undra, þótt við kommúnistar vantreystum núv. ríkisstj. og þessari pólitík hennar, sem núv. ráðuneyti hefir lýst yfir, að verði haldið áfram. Enda vorum við kommúnistar einu þingmennirnir, sem greiddum atkv. á móti fjárl. í fyrra, - fjárl., sem þýddu nýjar milljónaálögur á þjóðina, - en íhaldið ýmist greiddi atkv. með þeim eða sat hjá. Afstaða okkar kommúnistanna gagnvart þeirri pólitík. sem ríkisstj. hefir rekið, er því skýr. Nú liggur hér fyrir vantraustsyfirlýsing á þessa ríkisstjórn. Hvaðan kemur þessi vantraustsyfirlýsing og hver er tilgangurinn með henni? Það er Sjálfstfl., með Ólaf Thors í fararbroddi, sem ber till. fram. Og hver er afstaða þess flokks til þeirra mála, sem við kommúnistar berjumst fyrir og gera það að verkum, að við erum andstæðir núv. ríkisstjórn? Afstaða hans til fjármálaspillingarinnar, landsbankaóstjórnarinnar og Kveldúlfshneykslisins er, að öllu þessu skuli halda áfram. Það lá við, að Sjálfstfl. hótaði hér uppreisn, ef annað eins ætti að láta viðgangast og að gera upp gjaldþrota fyrirtæki. Hv. þm. G.-K. fór mörgum hjartnæmum orðum um „helgreipar atvinnuleysisins“. Hann man víst ekki eftir því lengur, þegar Kveldúlfur lagði upp togurunum 1936 til þess að gera neyðina meiri. Og flokksmenn hans í bæjarstj. taka sér ekki eins nærri atvinnuleysið, þegar þeir eru að leggja niður atvinnubótavinnuna. Hv. þm. ætti frekar að leita til flokksbræðra sinna í bæjarstj. Reykjavíkur og biðja þá að létta af atvinnuleysinu og spyrja þá um hitaveituna, hvað henni liði. Nei, við erum nú farnir að þekkja afstöðu Sjálfstfl. til atvinnuleysisins, sem sé, að honum komi það ekkert við. Og söm er afstaða flokksins til húsnæðismálanna í Rvík. Bjarni Benediktsson lýsti yfir því, að þau mál væru utan við verkahring Sjálfstfl. Það væri dálagleg útkoma, sem verkalýðurinn ætti í vændum, ef þessir menn ættu að ráða. Hv. þm. talaði lítið um dýrtíðina, enda má hann vita, að það eru nánustu stuðningsmenn hans, sem halda henni uppi. Og þá einu sinni heyrist Morgunblaðið kvarta, þegar komið er við þeirra kaun, sbr. kolaverðið. Það er sama, hvaða hagsmunamál verkalýðurinn á. Alstaðar er Sjálfstfl. hans versti andstæðingur. Ég vil skjóta því hér inn í, að það er ekki aðalatriðið fyrir þessum herrum, hvaða kaup verkamennirnir fá. Á Siglufirði neituðu atvinnurekendur að skrifa undir kaupsamninga um daginn, nema þeir fengju gerðardóm. Þeir vilja geta kúgað verkamennina. Það er aðalatriðið. Hv. þm. G.-K. hefir sagt, að það þyrfti að vera til gerðardómur í kaupdeilumálum, því að kaupkröfur verkamanna væru ósvífnar. En hverjar eru kröfurnar? 1500–3000 kr. á ári. Samt gætu árslaunin verið um 7000 kr. að meðaltali, ef jafnt væri skipt. En hvað gera Ólafur Thors og hans nótar sig ánægða með? Við skulum athuga það. Richard Thors er framkvæmdarstj. fisksölusamlagsins og hefir 21 þús. kr. í laun. Þar eru 3 framkvæmdarstj. með þessi sömu laun. Magnús Sigurðsson bankastjóri hefir upp undir 30 þús. kr., 2 aðrir bankastjórar hafa ámóta laun. Sjálfur er Ólafur Thors og bræður hans álíka hálaunaðir hjá Kveldúlfi. í Landsbankanum fer yfir 1/2 millj. kr. í kaupgreiðslur, og 6 menn fá 1/5 partinn af þeirri upphæð. Þar er hv. þm. G-K. innsti pottur í búri með 2500 kr. laun fyrir að líta þangað inn rétt stöku sinnum. Eggert Claessen, formaður Vinnuveitendafél., samdi við Íslandsbanka um árið um 40 þús. kr. laun á ári, er væru tryggð í 10 ár, á sama tíma sem hann var að setja bankann á hausinn! Þessir herrar leyfa sér svo að koma og heimta ríkisstj., sem sé nógu sterk til að lækka kaupið hjá þeim fátækustu, og heimta, að slík ríkisstj. beiti ríkisvaldinu miskunnarlaust í kauplækkunarskyni. Verkalýður Íslands, sem er berjast við að bæta hin lélegu kjör sín, svarar þessum herrum, þessum kauplækkunarpostulum, með því að segja: „Byrjaðu á sjálfum þér, góði! Skerið þið fyrst niður háu launin. Prófið þið að lifa sjálfir af árslaunum verkamannanna, og síðan skulum við talast við um álit ykkar á kauplækkun“. Sú pólitík, sem alþýðan heimtar, að sé framfylgt, er, að gert sé upp sukkið og að fjár sé aflað með sköttum á auðinn. Við kommúnistar höfum hvað eftir annað lagt fram till., sem miða að þessu. Við höfum sannað með frv. okkar, að hægt sé að afla millj. kr. með sköttum á gróðann. Við höfum barizt fyrir auknum réttindum alþýðunnar, bættum tryggingum, neytendasamtökum á móti dýrtíðinni, hjálp til smáútvegsmanna. Við höfum barizt fyrir því, að einokunaraðstaða heildsala gagnvart smákaupmönnum verði afnumin, að reynt verði að reisa við útgerðina, að prófuð verði útgerð allstórra vélbáta með dieselvélum. Bak við kröfur okkar stendur meiri hluti kjósenda. Við erum vissir um, að meiri hl. þjóðarinnar vill þessa pólitík, og að frammi fyrir dómi fólksins mundi pólitík okkar standast. Við erum reiðubúnir til að styðja hverja ríkisstj., sem vill gera þetta með okkur, en - þetta er ekki annað en það, sem Framsfl. lofar fyrir hverjar kosningar, þó að minna verði úr efndum. Þessi vantrauststill., sem hér liggur fyrir, kemur frá afturhaldssamasta hluta burgeisastéttarinnar á Íslandi, frá þeirri auðmannaklíku, sem vill ræna fólkið því lýðræði, sem það hefir aflað sér, stöðva með ofbeldi sókn alþýðunnar fram til sósíalismans og leiða yfir þjóðina algert einræði spilltustu auðmannaklíknanna, fasismann. En þar sem framsóknarflokkarnir og sósíalistar og kommúnistar hafa tekið höndum saman, hefir fasisminn verið stöðvaður. Það kom líka greinilega í ljós bæði í ræðu hv. þm. G.-K. um daginn, er hann tilkynnti vantraustið, og nú, að það, sem hann og hans fylgifiskar vantreysta ríkisstj. til, það er að beita ofbeldi gegn verkalýðnum, framfylgja gerðardómslögunum með ofbeldi og liðsafnaði. Það er hér um að ræða árás á lýðræðið frá afturhaldinu, árás á stjórn, sem auðmannaklíkan óttast, að verði ekki nógu fylgispök sér. Það liggur því í augum uppi, að þrátt fyrir vantraust okkar kommúnista á núv. ríkisstj., þá getum við alls ekki greitt atkv. með vantraustsyfirlýsingu úr þeirri átt sem þessi kemur. Þvert á móti hefðum við, ef flytjendur vantraustsins hefðu þorað að láta rökstuðning sinn fyrir vantraustinu standa í hinni prentuðu till., greitt atkv. gegn þessari vantraustsyfirlýsingu íhaldsins. Þar sem hinsvegar þáltill. hljóðar aðeins um, að Alþingi lýsi vantrausti á ríkisstj., og við vantreystum henni, ekki sízt vegna vinnulöggjafar þeirrar, sem hún nú ætlar að knýja fram, - en erum algerlega andstæðir öllum þeim ástæðum, sem flytjendur till. færa fyrir henni, þá munu þm. Kommfl. sitja hjá við atkvgr., með skírskotun til þeirrar afstöðu okkar, sem ég hefi nú lýst. Þar með er ekki sagt, að það gæti ekki komið fyrir, að við kommúnistar styddum ríkisstj. í auðvaldsskipulagi. Nú er svo komið að auðmannastéttin, eða a. m. k. afturhaldssamasti hluti hennar, hefir með fasismanum hafið árás á það lýðræði, sem alþýðan hefir knúið fram innan auðvaldsskiplagsins, og baráttan, sem nú stendur yfir jafnt úti í heimi sem hér á Íslandi, er nú sem stendur baráttan milli fasisma og lýðræðis. Við kommúnistar skipum okkur í þeirri baráttu hiklaust með lýðræðinu, en til þess að geta varið lýðræðið gegn fasismanum, er ekki nóg að hrópa í sífellu: „Lýðræði, lýðræði!“ Til þess að verja lýðræðið og til þess að fá hinar vinnandi stéttir til að verja það með öllum ráðum, verður að gefa lýðræðinu slíkt innihald, að fólkið finni, að það sé þess vert að verja það. Er von að fólkið vilji „lýðræði“, sem skammtar því hungur og atvinnuleysi? Er von, að menn elski það „lýðræði“, sem ofsækir verkalýðinn með vinnulöggjöf og stéttardómum, en neitar honum um réttinn til að afla sér brauðs í sveita síns andlitis? En lýðræði, sem gerir allt, sem í þess valdi stendur, til að bæta kjör fólksins, og hikar ekki við að hnekkja okri og gróða auðmannanna til að lina þjáningar hinna fátæku, slíkt lýðræði vinnur hjarta fólksins, um slíkt lýðræði slá vinnandi stéttirnar órjúfandi skjaldborg. Þess vegna berjumst við kommúnistar fyrir því fólksins og lýðræðisins vegna, að tekin sé upp allt önnur, djörf og einörð pólitík af hálfu þeirra flokka, er lýðræðið vilja vernda og kenna sig við vinnandi stéttirnar. Pólitík núv. ríkisstj. er mörkuð hálfvelgju og ótta. Hún stendur eins og á millí tveggja elda. Annarsvegar eru vinnandi stéttirnar, sem hún á fylgi sitt hjá og heimta af henni róttækta pólitík, hinsvegar hin drottnandi auðmannaklíka í landinu: Kveldúlfur, Landsbankinn, heildsalarnir og hringavaldið, sífellt með hnefann á lofti. Milli þessara afla stendur togstreitan um pólitík ríkisstj. Afturhaldið, með landsbankastj. í broddi fylkingar. heimtar, að Kveldúlfsvaldinu sé haldið við á kostnað landslýðsins, að ekki sé haggað við einræði landsbankastj., að ekki séu þyngdir skatturnir á þeim ríku, en tollarnir hinsvegar hækkaðir á þeim fátæku, að gróði heildsalanna og hringanna, sem eru innundir hjá bankavaldinu, sé ekki skertur, að vinnulöggjöf sé komið n. Og afturhaldinu hefir orðið nokkuð ágengt um þetta. Því tókst í fyrrasumar að fá stöðvaðar allar aðgerðir gegn Kveldúlfi og að láta ausa milljónum kr. í viðbót í þá hít. Því tókst að ná til sín valdinu yfir síldarverksmiðjum ríkisins, til að láta reka þær í samræmi við hagsmuni Kveldúlfs og landsbankavaldsins. Og því tókst nú nýlega að koma á fyrsta lögþvingaða gerðardóminum á Íslandi, með þeim árangri, að harðvítugir atvinnurekendur hugsa sér nú strax gott til glóðarinnar og neita að semja við verkamenn á Siglufirði um kaupgjaldið í síldarverksmiðjunum, til þess að láta ríkisvaldið lögbjóða það með nýjum gerðardómi, þegar þar að komi. En þrátt fyrir sigra afturhaldsins í þessum málum, þá er langt frá því, að það hafi unnið nokkurn úrslitasigur ennþá. Ef framsóknarmenn vilja nú læra af reynslunni og ekki fljóta sofandi að samskonar feigðarósi og lýðræðisflokkar Mið-Evrópu, þá taka þeir nú höndum saman við verkalýðinn, við allan verkalýðinn, án tillits til, hvort það eru sósíaldemokratar eða kommúnistar. Og hver eru skilyrðin til þess, að hægt sé að skapa slíka ríkisstj., stj. fólksins og lýðræðisins gegn afturhaldi og fasisma auðmannaklíkunnar? Skilyrðin eru fyrst og fremst tvenn: Í fyrsta lagi sameiningverkalýðsins, og í öðru lagi þjóðfylking vinstri flokkanna. samvinna verkamanna, bænda og millistétta bæjanna. Bæði þessi skilyrði þarf að skapa í ár. Þá væri hægt að mynda ríkisstj. þjóðfylkingarinnar á næsta ári á Íslandi. Örlög íslenzku þjóðarinnar geta oltið á því, að alþýðan nái að sameina krafta sína svo snemma. að þetta geti tekizt. Hverjir eiga að skapa þessi skilyrði? Það eruð þið, vinnandi stéttirnar, þið, sem hafið byggt upp verklýðshreyfinguna og samvinnuhreyfinguna. Tengið nú þessar hreyfingar saman! Hindrið fasismann og ofbeldi íhaldsins! Fasisminn verður aldrei stöðvaður með undanhaldi, og það þarf einkum Framsfl. að læra. Það er ykkar, íslenzkir alþýðumenn og konur, að skapa einingu lýðræðisaflanna í landinu. Ný kreppa er að færast yfir, nýtt heimsstríð er að hefjast, ef til vill í ár. Sakir þessa verða allar mótsetningar enn skarpari, átökin milli afturhalds og lýðræðis enn harðvítugri, og þess vegna verða kraftar alþýðunnar að verða sterkari og umfram allt sameinaðir, ef nokkur von á að vera um sigur. Þess vegna skorar Kommfl. á ykkur héðan úr sölum Alþingis, verkamenn, bændur, fiskimenn, að nota tímann, sem nú er að liða, þessa mánuði, þetta ár, til að skapa þá einingu, sem ekkert afturhald getur rofið. Og til þess verður að brjóta á bak aftur mótspyrnu hægri aflanna í Framsfl. og Alþfl. þeirra afla. sem vinna í þágu afturhaldsins með því að sundra vinstri flokkunum og berjast gegn samstarfi þeirra og samvinnu. Þessi stj., sem nú situr, nýtur hvorki traust til hægri né vinstri. Hún kemur til með að lafa sem milliflokkastjórn í því millibilsástandi, um héðan af verður í íslenzkri pólitík til næsta þings. En þetta millibilsástand verða vinstri öflin í landinu að nota til hins ýtrasta til að undirbúa á næsta ári ríkisstj., sem nýtur trausts vinstri aflanna. ríkisstj., sem hefir alþýðuna óskipta á bak við sig, ríkisstj., sem framkvæmir vilja fólksins og bætir úr brýnustu þörfum þess. Og skilyrðið til þess, að þetta takist, er, að á þessu ári verði aðalkjörorð Kommfl. á yfirstandandi tímabili gert að veruleika: Vinnandi stéttir Íslands! Sameinizt!



Herra forseti! Ég vil fyrir hönd Bændafl. gera grein fyrir afstöðu flokksins til þeirrar till., sem hér liggur fyrir. En út að því tilefni verð ég að rekja að nokkru afstöðu Bændafl. til þeirrar sambræðslustjórnar Framsfl. og sósíalista, sem hér hefir farið með ríkisvaldið s. l. 4 ár. Þegar sambræðslustjórnin kom til valda 1934. lýsti Bændafl. því yfir í blaði sínu og síðan við fyrsta tækifæri í útvarpi, að flokkurinn mundi styðja stj. til allra góðra mála, að flokkurinn mundi gagnrýna hispurslaust allar veilur í stjórnarframkvæmdum og vafasamar aðgerðir - og að Bændafl. mundi veita stj. fullkomna andstöðu í þeim málum öllum, sem hann teldi til skaðsemdar landi og lýð. Þessari yfirlýsingu hefir Bændafl. ávallt fylgt. Hann hefir með fullri einurð gagnrýnt veilurnar hjá stjórnarflokkunum. Hann hefir veitt stj. viðnám í öllum hennar skaðsemdarmálum, og má þar m. a. minna á andstöðu flokksins gegn þeirri skerðingu á eignarrétti bænda á jörðum sínum, er Framsfl. lét sósíalista hafa sig til að koma á með hinnm svonefndu 17.- greinarákvæðum jarðræktarlaganna o. fl. o. fl. En Bændafl. hefir aldrei leiðzt til blindrar eða ofstækisfullrar andstöðu gegn stj. Hann hefir alltaf verið fús að rétta hönd til samkomulags, ef það mátti verða til þess að bjarga góðum málum. Bændafl. hikaði t. d. ekki við að vinna að samkomulagi á búnaðarþinginu 1937 um I. kafla jarðræktarlaganna, og fullyrði ég, að það samkomulag hefði alls ekki náðst án milligöngu og áhrifa Bændafl. Bændafl. fylgdi afurðasölulögunum, enda hafði hann unnið að undirbúningi þeirra áður en sambræðslustjórnin tók við völdum. En hann gagnrýndi þær breyt., sem stjórnarflokkarnir gerðu á þeim til hins verra frá því, sem S. Í. S. hafði gert till. um, og frá því, sem nefnd sú, er ég hafði skipað til að undirbúa þessa löggjöf, hafði lagt til. Bændafl. hefir gagnrýnt ýmisleg mistök, sem urðu í framkvæmd laganna. En Bændafl. hefir líka viðurkennt og fagnað hverri lagtæringu, sem sú gagnrýni hefir komið til vegar. Bændafl. gagnrýndi t. d. þau mistök, sem urðu í framkvæmd mjólkurlaganna, þegar mjólkurverðið var lækkað, áður en bændur voru búnir að fá eins eyris hagnað af skipulaginu. En Bændafl. veitti hinsvegar stj. fulla viðurkenningu, þegar þetta var loks lagfært (nú fyrir nokkrum mánuðum). Og það þrátt fyrir það, þó að þessi mistök hafi kostað bændur um 120 þús. kr. á ári, eða um 370 þús. a. m. k. frá ársbyrjun 1935 og þangað til leiðrétting fékkst. Bændafl. hefir einkum átalið ýmiskonar mistök og vanrækslur af hálfu stj. á þeirri skyldu hennar að vinna að viðreisn framleiðslunnar. og þar telur Bændafl. stj. stærstu yndir, einkum þegar þess er gætt, hve hún hefir jafnframt hækkað útgjöld ríkissjóðs með álögum á framleiðendum sem neytendum. Bændafl. fylgdi skattaálögufrv. stjórnarinnar, meðan þau voru við hóf. Bændafl. vildi styðja stj. til að fá tekjur ríkissjóðs hækkaðar úr 10–13 millj., eins og þær voru 1932 og 1933, upp í 15–16 millj. í hverju löku meðalári, til þess að hægt væri að auka verklegar framkvæmdir í landinu. En þegar stj. vildi geta tekið til sinna þarfa hvorki meira né minna en 18 millj. af framleiðendum og neytendum landsins í slæmu árferði, og það án þess að auka að verulegum mun verklegar framkvæmdir í landinu, þá þótti Bændafl. nóg orðið um álögurnar. Hann vildi miða álögur við getu landsfólksins, og hann taldi, að það mundi hefna sín á afkomu atvinnuveganna, ef álögur yrðu hækkaðar um 30%, eða úr 119 kr. á mann, eins og þær voru 1933, upp í 155 kr. á hvert mannsbarn í landinn, eins og þær eru nú orðnar. Bændafl. tók vel þeim tilraunum til samvinnu, sem hófust milli Framsfl. og stjórnarandstæðinga í fjárveitinganefnd 1935 um lækkun á ríkisútgjöldum. Tókst þar hin bezta samvinna í nefndinni milli form. Framsfl. og fjmrh. annarsvegar og Magnúsar heitins Guðmundssonar og annara stjórnarandstæðinga hinsvegar, um að lækka rekstrarútgjöld á fjárlagafrv. um heila millj. kr., eða úr 13 millj. í 12 millj. En þá bregður svo við, að strax er þetta samkomulag vitnast, þá herðir sósíalistafl. svo ólina að hálsi fjmrh. og Framsfl., að hann verður að hækka rekstrarútgjöldin upp í 14,6 millj., eða um 2,6 millj. frá því, sem samið var um. Þetta eru áreiðanlega hin stærstu þingsvik í allri þingsögu þessa lands, enda hafa þau orðið dýrkeypt þjóðinni, eins og nú er komið á daginn. - Þetta er eitt dæmið um þróttleysi Framsfl. í sambúð sinni við sósíalista. En þrátt fyrir þetta og þrátt fyrir allan þann fjandskap. sem stjórnarflokkarnir hafa sýnt frv. og tillögum Bændafl. á þingi til viðreisnar og eflingar atvinnuvegunum, þá hefir Bændafl. staðið fast við sína fyrstu yfirlýsingu um að veita stj. stuðning í hvert skipti, sem hún bæri fram gott mál. Hann hefir stutt hverja nýtilega tillögu til hagsbóta atvinnuvegunum, er ekki skerti um of athafnafrelsi einstaklingsins. Bændafl. hefir stutt Framsfl. í öllum þeim málum, sem sósíalistar brugðust honum í. En það eru einmitt málin, sem Framsfl. hefir fengið aukið fylgi og sóma af. Skal ég þar nefna 3 mál, sem vakið hafa athygli alþjóðar. I. Hið svokallaða Kveldúlfsmál, sem snerist um það. hvort stöðva ætti með lagaboði athafnamesta útvegsfyrirtæki landsins eða hvort Landsbankanum ætti að leyfast að taka á móti auknum tryggingum fyrir lánum sínum. II. Síldarverksmiðjumálið svonefnda, sem laut að því, að lagfæra það ástand, sem var við síldarverksmiðjur ríkisins á Siglufirði, þar sem sósíalistar höfðu sóað hundruðum þúsunda í hreina og beina vitleysu, eins og hinn nýi forstjóri verksmiðjunnar og blöð Framsfl. hafa sýnt fram á. En fé þetta hefði mátt nota til að stækka stórum verksmiðjurnar, og tryggja þannig sjómönnum og verkafólki meiri og öruggari atvinnu. III. Loks gerðardómsmálið, sem hér hefir verið um rætt. Engu þessara mála gat Framsfl. komið fram, nema með stuðningi andstæðinga sinna, þar sem samstarfsflokkur hans í ríkisstj. skarst þar algerlega úr leik. Af þessum málum er vitanlega gerðardómsmálið mest vert, þar sem um var að ræða hvorki meira né minna en það, hvort allur togaraflotinn, þessi stórvirkustu útvegstæki landsmanna, ætti að vera bundinn í höfnum inni alla vertíðina. á meðan erlendir togarar skæfu upp fiskimiðin og fylltu þennan takmarkaða fiskmarkað, sem okkur er skammtaður, og ynnu sér ef til vill þannig til frambúðar þann markað, sem við höfum hingað til haft. Það var um það að ræða, hvort allur sá fjöldi sjómanna og verkamanna, sem beint og óbeint á atvinnu sína undir togaraveiðunum, ætti að fá lífsuppeldi af atvinnu sinni eða standa uppi vinnulaus og lenda á máttvana bæjarfélögnnum og máttvana ríki með fjölskyldur sínar. Og þar var loks um það að ræða, hvort svipta ætti þetta gjaldeyrisörþrota land 8-10 millj. á saltfisksvertíðinni af þeim gjaldeyri, sem það þarf til að kaupa fyrir hinar allra brýnustu nauðsynjar sínar. Það var vitað, að fjöldi sjómanna vildi ekkert annað fremur en að komast út á miðin með þeim kjörum, sem sáttasemjari og sáttanefnd höfðu lagt til. En alþýðuflokkarnir báðir og kommúnistarnir voru þrátt fyrir innbyrðis óeirðir sameinaðir í því, að hindra að samkomulag næðist. Þeir skeyttu engu um það, sem í húfi var fyrir þjóðarheildina, og þeir skeytlu því ekki að neinu, þó að hver innilegudagur togaranna væri tugþúsund. tap fyrir verkamannastéttina. Meir lokuðu algerlega augunum fyrir því, að þó að framhald kaupstreitunnar kynni að gefa einhverjum kauphækkun að lokum, þá mundi þurfa 10–20 ár til að vinna upp atvinnutapið í vetur, ef allt væri þá ekki hrunið í rústir þegar á þessu ári, svo að útlendingarnir tækju togarana og öll okkar framleiðslutæki af okkur upp í skuldir. Sósíalistar fengu þá ekki lengur notið við þess foringja, sem vitrastur var og hófsamastur, og þeir voru því forustulausir og ráðlausir. Þegar samstarfsflokkur framsóknarmanna í ríkisstj. brást svo til bjargar þjóðarheildinni, þá sá Framsfl. þann einan kost fyrir höndum að treysta á þegnskap andstæðinganna og reyna að bjarga þjóðinni með þeirra aðstoð. Varð hann því nú sem fyrr að kyssa á þá hönd, er hann hafði áður óskað. að af væri. Og nam hann nú þann lærdóm af Erpsbræðrum, sonum Guðrúnar Gjúkadóttur, að betra er að eiga þann að, sem þegar líf við liggur veitir sama lið sem höndin fætinum. Það er ekki af aðdáun fyrir vísdómi hv. forsrh. þó ég geti þess, að honum hafi ratazt satt á munn. Hann var óvenjulega orðheppinn er þeir deiletu harðast í Ed. um gerðardómsfrv., hann og þáv. atvmrh., Haraldur Guðmundsson. Fyrrv. avmrh. hafði verið að tala um, að ekki mætti skerða hinn heilaga rétt til að gera verkföll. En forsrh. svaraði því, að þótt verkfallsrétturinn væri heilagur, þá væri þó réttur þjóðfélagsins til að lifa enn helgari. Forsrh. hitti þarna alveg í mark. Deilan var um það, hvort verkfallsrétturinn ætti að vera helgari en réttur allrar þjóðarinnar til að lifa. Hæstv. forsrh. horfðist þá á þeirri úrslitastundu í augu við því staðreynd, að hann gat ekki í samstarfi við sósíalista tryggt þjóðinni þennan frumrétt mannanna, réttinn til að sækja sér björgina í skaut náttúrunnar - réttinn til að lifa! Því varð hann í fjórða sinn að kyssa á höndina, sem hann hafði áður viljað afhöggva, og fá stuðning andstöðuflokkanna til þess að leysa mál, sem hann gat ekki komið fram annars. Þessi dæmi, sem nú hafa verið rakin, hafa sýnt forsrh., að hann getur ekki leyst mikilsverð og aðkallandi nauðsynjamál með stuðningi sósíalista, og það jafnvel þó að líf þjóðarinnar liggi við. Þau hafa fært honum heim um það sanninn, að sósíalista brestur til þess þegnskapinn eða þrekið, þegar mest á reynir, að hægt sé að stjórna landinu með stuðningi þeirra einna. Forsrh. hefir sjálfur horfzt í augu við staðreyndina, að í samvinnu við þá er ekki hægt að tryggja þjóðfélaginu réttinn til að lifa! Forsrh. hefir í þessu máli sýnt þjóðinni, að þess þegnskapar, sem ekki var fyrir að hitta hjá samvinnuflokki hans, hefir hann orðið að leita og fundið hjá andstöðuflokkunum. Andstöðuflokkarnir veittu honum stuðning, og með þeirra tilstilli kom hann gerðardómslögunum fram. Andstöðuflokkarnir gerðu meira. Þeir veittu honum óbeinan stuðning með fullkomnu hlutleysi af hálfu stjórnarandstöðunnar á þingi, á meðan hann þóttist þess með þurfa vegna togaradeilunnar. Fyrir þetta hefir forsrh. fært stjórnarandstöðunni opinberar þakkir hér á Alþingi. Hver er þá sú hugsunarrétta og málefnalega afleiðing af því, sem hér er komið fram? Sú málefnalega rökrétta afleiðing af því, sem fram kom í gerðardómsdeilunni, var eðlilega sú, að forsrh. og Framsfl. hefðu gengizt fyrir því að mynda þjóðstjórn. Hann var búinn að reyna samvinnuslit af samstarfsflokki sínum út af deilu um það, hvort helgari væri verkfallsrétturinn eða réttur þjóðfélagsins til að lifa. Hann var búinn að sjá þegnskap samstarfsflokks síns af margendurteknum hótunum hans um að neitað yrði að hlýða landslögum. Og hann var búinn að sjá þingmann samstarfsflokksins bera upp á fundi tillögu um mótmæli gegn gerðardómi hæstaréttar og yfirlýsingu um, að þeir telji ekki óheimilt að gera ráðstafanir til þess, að ekki verði lögskráð á togarana með þeim kjörum, sem í gerðardómnum voru ákveðin. Hvað lá þá annað fyrir en að reyna að endurskipa stjórnina á traustari grundvelli en þeirri samvinnu einni, sem svo hafði reynzt? Það var opinbert leyndarmál, að þannig hafi ýmsir reyndir og mikilsráðandi menn innan Framsfl. litið á. Það er ennfremur opinbert leyndarmál, hvað því veldur, að þessir menn, sem allir standa næst samvinnufélagsskapnum í landinu, höfðu snúizt til þessarar áttar. Það eru hin alkunnu fjárhagsvandræði landsins. Það eru hinar sívaxandi skuldir þjóðarinnar út á við og það eru greiðsluörðugleikarnir og vanskilin við útlönd. Fjmrh. hefir öldungis vanrækt að gefa þinginu yfirlitsskýrslu um hinar innifrosnu millj. í bönkum landsins, og ef til vill er sú skýrsla alls ekki til. En ef þingið fengi þá skýrslu, mundi af henni mega marka vanskilin á öllum sviðum, jafnvel hjá stofnunum ríkissjóðs. Fjmrh. hefir sjálfur ekki alls fyrir löngu staðið hér á þingi og játað það hreinskilnislega, að þó að takast kynni að afla gjaldeyris fyrir erlendri vöruúttekt og greiðslum þessa árs, þá vissi hann ekki, hvað til bragðs skyldi taka um vanskilin, sem stafa af því, sem frosið var hér inni um s. l. áramót. Má vera, að hann telji sig vita það nú, en úr þeim málum hefir þó ekki, svo vitað sé, neitt greiðzt síðan. Þjóðin stendur nú á þeirri fremstu nöf vanskilanna, sem óvíst er, hvenær hún hrapar fram af. En þegar svo er komið, þá er það ekki varlegt að hafa stjórn, sem hefir aðeins meiri hl. á þingi, en vitanlega minni hl. með þjóðinni. Það, sem hér þarf að gera, og það, sem til bragðs mundi tekið með öðrum þjóðum, er líkt stæði á fyrir, er að setja þjóðstjórn. Það var skylda stærsta þingflokksins að athuga og reyna alla hugsanlega vegi til þess. En ef það hefði ekki reynzt framkvæmanlegt, þá að reyna stjórnarmyndun með a. m. k. 2/3–3/4 þjóðarinnar að baki sér. Að þessu hefir ekki verið horfið, heldur sett flokksstjórn með ótímabundnu og óumsömdu hlutleysi 7 annara þingmanna úr tvíklofnum flokki, sem hvor um sig kallar sig alþýðuflokk, en um kjósendafylgi hvors flokksbrotsins er fátt vitað. Og þetta gerir forsrh. án þess að afla sér tryggingar fyrir, að togaradeilan leystist friðsamlega að því er snertir síldveiðarnar og ísfisksveiðarnar. Bændafl. telur þetta óvarlegt á slíkum alvörutímum og vítir það, að ekki voru gerðar tilraunir til að setja þjóðstjórn eða a. m. k. traustari stjórn. En hann sér ekki nauðsyn á eða tíma til kominn að bera fram vantrauststillögu til þess að sýna þessa afstöðu, heldur telur hann nægilegt að lýsa afstöðu sinni með rökst. dagskrá, sem kveði skýrt á um það, hvað hann telur, að átt hefði að gera, og hvað hann vill skora á ríkisstj. og stærsta þingflokkinn að gera í málinu. Ég mun því leyfa mér að afhenda hv. forseta svo hljóðandi rökst. dagskrá í því máli, sem hér er til umræðu: „Alþingi lítur svo á, að nauðsynlegt sé á jafnalvarlegum tímum og nú eru, að ríkisstj. hafi öruggan meiri hl. þjóðar að baki sér, og telur, að afkomuhorfur og fjárhagsvandræði þjóðarinnar hefðu átt að knýja stærsta flokk þingsins til að gera tilraun til að koma á þjóðstjórn. er allir ábyrgir þingræðisflokkar stæðu að, og sameina þannig sem flesta krafta til átaka gegn erfiðleikunum. Með því að ekki hefir verið horfið að því ráði, heldur sett að nokkru leyti ný stjórn, er hefir sem stendur yfirlýstan þingmeirihluta að baki, þá telur Alþingi ekki tímabært, að leitað sé samtímis atkvæða um vantrauststillöguna, en ætlast til þess, að ríkisstj. athugi skilyrði fyrir þjóðstjórn eða styrkri meirihlutastjórn. og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Flokkurinn ber fram dagskrártill. sína af þessum ástæðum: 1. Dagskrártill. markar ákveðna skoðun og stefnu um það, hvað gera átti og hvað gera þarf. Vantrauststill. felur ekki í sér annað en það eina neikvæða atriði, að stj. skuli beiðast lausnar. 2. Vantrauststill. er ekki tímabær að því leyti, að hún felur í sér vantraust á nýkomnum ráðh., sem enn er eins og óskrifað blað í þessu starfi og ekki verður um dæmt, fyrr en séð er. En með dagskártill. vill Bændafl. geyma sér réttinn til að dæma hann, þar til hann verður sem ráðh. dæmdur af verkunum. 3. Með vantrauststill. fæst ekki úr skorið um neitt, sem máli skiptir, þar sem það er þegar yfirlýst, að stj. hefir meiri hl. þingmanna að baki sér. En í dagskrártill. er áskorun til valdhafanna um að vinna að því, sem þjóðinni ríður nú ef til vill mest á. Bændafl. telur, að stj. hafi að undanförnu sýnt allt of mikið flokkaeinræði. Hann lítur svo á, að Framsfl. hafi nú fengið þarflega reynslu fyrir því að ekki er hægt að ganga alveg framhjá andstæðingunum, þegar leysa verður vandamálin. Hann skorar á hina nýju stjórn að láta sér reynsluna að kenningu verða og hefja meira samstarf við þingið í heild, einnig um skipun stjórnarinnar sjálfrar. Flokkurinn telur, að nauðsyn þjóðarinnar krefjist þess, að reynt sé að mynda þjóðstjórn, eða a. m. k. stjórn, er hafi ekki aðeins meiri hl. þingmanna, heldur 2/3 til 3/4 hluta þjóðarinnar að baki sér. Forsrh. treystir því, að vinnudeilur leysist bezt með þeirri stjórn, sem nú er. Hinsvegar er það reynsla annara þjóða, að þjóðstjórnum gangi stjórna bezt að leysa vinnudeilur með friði og sátt. Fjárhagsmálum landsins er nú svo komið, að sundraðir munum vér ekki fá rönd við reist. En þar á ofan bætist sú óvissa, sem ríkir um viðhorfið út á við. Í öðrum þingræðislöndum er nú talað um þjóðstjórn eða samvinnustjórnir sem flestra flokka vegna óvissunnar, sem ríkir um samskipti þjóðanna framvegis. Og tekur það þá ekki síður til okkar, sem eigum flestum þjóðum meira undir viðskiptum vorum út á við. Vér vitum, að forsrh. og foringi alþýðufylkingarinnar frönsku hefir nýlega sagt: „Fylking þjóðarinnar allrar er betri en fylking alþýðunnar einnar“. Vér vitum, að sósíalistastjórnin í Danmörku hefir talað um að afsala nokkru af valdi sínu til andstöðuflokkanna og setja þar þjóðstjórn eða samsteypustjórn með öllum flokkum nema kommúnistum. Vér vitum, að vegna viðskiptaóvissunnar er þessi sambandsþjóð vor að gera ráðstafanir til að geta birgt sig upp af erlendum matvörum, áburði og kolum. Hvernig stöndum vér að vígi um vörubirgðirnar, þar sem brýnustu nauðsynjavörur hafa orðið að liggja tímunum saman óafgreiddar á afgreiðsum skipanna, vegna gjaldeyrisvandræða landsins, og fást þar ekki út? Og þegar ríkið sjálft eða stofnanir þess eru imilljónavanskilum um vöruúttekt sína erlendis vegna gjaldeyrisvandræða, þá er svo sem séð, hvað við tekur. En út yfir tekur þó, að þjóðin er óviðbúin. Hún hefir verið dulin þess, hvernig ástandið er. Stj. hefir á hverju ári flutt fólkinu boðskapinn um nýja sigurvinninga sína á erfiðleikunum, og það einmitt í gjaldeyrismálunum. Hún á að hafa minnkað skuldirnar og hún á að hafa komið á hagstæðum greiðslujöfnuði við útlönd. En þetta er bara eins og nýju fötin keisarans. Skuldirnar hafa vaxið úr þeim 74–75 millj., sem þær voru taldar 1933, upp í 110–120 millj., sem þær munu nú vera, ef vanskilin, sem stafa af innifrosnu erlendu fé, eru með talin. Greiðslujöfnuðurinn hefir aldrei náðst nema á pappírnum hjá hæstv. ríkisstj., því að þær tölur, sem þar var reiknað með um duldu greiðslurnar, voru rangar. Það getur t. d. hvert mannsbarn séð, hver reginvitleysa það er, þegar fjmrh. hefir sagt þjóðinni, að vextir af erlendum skuldum væru ekki nema 31/2 millj. Hvert mannsbarn getur séð það, að vextir af 110 millj. eru ekki undir 5-6 millj., þó að nokkur hluti skuldanna sé á lágum vöxtum. Fjmrh. sagði það þjóðinni í fjárlagaræðunni, þegar hann lagði fram fjárlagafrv. fyrir 1937, að hinar svokölluðu duldu greiðslur væru um 6 millj. - Nú fyrir skemmstu gizkaði hann að vísu á það hér á þingi, að duldu greiðslurnar mundu vera um 10 millj. En hann mun nú bráðum reka nefið í nóttina og komast að raun um, að duldu greiðslurnar eru ekki 6 millj., heldur 14 millj. a. m. k., að umsömdum afborgunum meðtöldum. Þessi niðurstaða leiðir það í ljós, að fjárhagsmálum landsins hefir verið stýrt eftir ímynduðum tölum, en gengið framhjá staðreyndum. Og þá verður mönnum ljósara, hvernig stendur á því, að svo er komið sem komið er. Þjóðin hefir lifað á falskri kaupgetu, á fölsku verðmæti innlendra peninga og á atvinnu, sem ekki hefir raunverulega borið sig. Þess vegna hefir hvorttveggja safnazt saman í bönkunum. Skuldirnar, sem leiðir af taprekstri atvinnuveganna, annarsvegar, og innifrosið, erlent fé, sem leiðir af fölskum kaupmætti, hinsvegar. Því er nú hrun fyrir dyrum, ef ekki eru ráð fundin. Margur mun að vísu segja, að núv. stj. sé sjálf rétt til þess komin að leysa þann vanda, og að það sé því bezt að láta hana eina um það, að leysa þann hnút, sem stuðningsflokkar hennar hafi riðið á hendur sér. En nauðsyn þjóðarinnar krefst annars. Hún krefst þess, að kraftarnir séu samelnaðir til átaka. Og því er þjóðstjórn eða traust meirihlutastjórn nauðsynleg. Ekki til þess, að nýir menn komist í æðstu stöður landsins. Ekki til þess, að sem flestir geti bakað sig í geislum nýrrar valdasólar. Ekki til þess, að allt geti legið í værð og dvala, af því að nú séu menn sáttir og sammála. Heldur til þess, að unnt verði að gera sameinuð átök. Heldur til þess, að menn geti með einum huga horfzt í augu við erfiðleikana kalda og nakta, þegar allur grímuklæðnaðurinn og kosningagyllingin er af horfin - og sigrazt á þeim. En þegar að því kemur, að slík samstarfsstjórn yrði sett, þá verður hún að byrja á þeirri undirstöðu, sem allt þjóðfélagið er reist á. Hún verður að byrja á viðreisn framleiðslunnar. Frumskilyrði þeirrar viðreisnar er, að atvinnulifið fái borið sig, svo að allir fái atvinnu og þar með aðstöðu til að vinna sér daglegt brauð. Á þeirri viðreisn verður hún að byggja getuna til að standast skuldaskilin við útlönd. Og á þeirri viðreisn einni fær hún undirbúið það þjóðarfullveldi, sem við öll óskum að öðlast. Sá tími kemur, að þjóðinni verður ljóst, að þetta er eina úrræðið. Og þeir erfiðleikar geta verið skemmra undan en menn ætla, að hún verði til þess neydd. Eins og á stendur nú í þinginu er vantrauststill. neikvætt spor, sem færir oss ekki nær þeirri þjóðstjórn eða traustri meirihlutastjórn, sem þjóðin þarf. Dagskrártill. miðar að því að stiga jákvætt spor að marki, sem keppa þarf að. Þess vegna er dagskrártill. flutt.