Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 62 hef ég ásamt hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur og Kristínu Halldórsdóttur borið fram till. til þál. um að meta heimilisstörf til starfsreynslu. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjmrh. að sjá til þess að í kjarasamningum ríkisins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja verði starfsreynsla við ólaunuð heimilisstörf, hafi þau verið aðalstarf starfsmanns, framvegis metin á sama hátt og starfsreynsla hjá opinberum aðilum við ákvörðun um aldurshækkanir starfsmanna. Jafnframt verði tryggt að þeir starfsmenn, sem nú falla undir kjarasamning ríkisins og BSRB, njóti þessa réttar sé hann þeim ekki þegar tryggður.“ Í grg. með till. segir, með leyfi forseta: „Tillagan miðar að því að hið opinbera sem atvinnurekandi meti til starfsreynslu heimilis- og umönnunarstörf sem unnin eru launalaust á heimilum landsins. Hún felur í sér að þeir sem hafa haft ólaunuð heimilisstörf að aðalstarfi njóti sama réttar til starfsaldurshækkana og þeir sem fengið hafa starfsreynslu sína við launuð störf hjá hinu opinbera ráðist þeir sem heimilisstörf hafa stundað til launaðra starfa hjá ríki eða sveitarfélögum. Tillagan tekur einnig til þeirra opinberra starfsmanna sem rétt ættu til starfsaldurshækkana skv. till. en hafa ekki þegar notið fullra starfsaldurshækkana. Í aðalkjarasamningi ríkisins og BSRB eru nú ákvæði um starfsaldurshækkanir á þann veg að til fulls starfsaldurs teljist sá tími sem starfsmaður hefur tekið laun skv. launakerfi opinberra starfsmanna og unnið hjú ríki, sveitarfélögum og stofnunum sem styrktar eru af almannafé. Það er einnig ljóst af samningum að ráðist húsmóðir án starfsreynslu til starfa hjá hinu opinbera tekur það hana fimm ár að ná þriðja launaþrepi þess launaflokks sem hún tekur laun skv. nema hún sé 32 ára eða eldri þegar hún hefur störf hjá hinu opinbera. Tillagan miðar að því að breyta þessu fyrirkomulagi þannig að hið opinbera meti jafngilda starfsreynslu við ólaunuð heimilisstörf og þá reynslu sem störf á vegum hins opinbera veita til starfsaldurshækkana. Í till. er því gert ráð fyrir að hið opinbera viðurkenni starfsreynslu við heimilisstörf án tillits til eðlis þess starfs sem unnið er hjá hinu opinbera. Það skal einnig tekið fram að starfsmaður telst hafa heimilisstörf sem aðalstarf á meðan hún eða hann gegnir ekki hálfu starfi eða meira úti á vinnumarkaðinum. Í heimilisstörfum felst margvísleg reynsla sem ekki nýtist síður við launuð störf en almenn reynsla fengin á vinnumarkaðinum. Má þar nefna þætti eins og frumkvæði, sjálfstæði, ábyrgð og meðferð fjármuna, en það eru þeir þættir í launuðum störfum sem einna hæst eru metnir til launa á vinnumarkaðinum. Í annan stað sæta þeir sem inna af hendi ólaunuð heimilisstörf stórlega skertum ævitekjum miðað við þá sem geta óhindrað gegnt launuðum störfum falla starfsævi sína. Í þessu er m.a. fólgin efnahagsleg mismunun kynjanna, en í langflestum tilvikum eru ólaunuð heimilisstörf unnin af konum. Það kemur þó vitaskuld ekki í veg fyrir að karlar, sem sinna ólaunuðum heimilisstörfum sem aðalstarfi, njóti þeirra réttinda sem tillagan kveður á um. Ekki liggja fyrir neinar tölur sem sýna fram á hversu þjóðhagslega mikilvæg heimilisstörf eru. Fæstum blandast þó hugur um að heimilisstörf eru ekki síður mikilvæg en önnur störf sem unnin eru í þjóðfélaginu. Till. er því réttlætismál og gefur tilefni til að sýna í verki, þó í litlu sé, að ríkið meti í raun einhvers þjóðhagslegt mikilvægi ólaunaðs vinnuframlags kvenna.“ Virðulegi forseti. Kjaramál opinberra starfsmanna voru ofarlega á baugi á s.l. hausti. Í þeim kjarasamningum, sem BSRB og ríkið gerðu þá, náðist því miður ekki leiðrétting á því kynbundna launamisrétti sem viðgengst í þessum hópi launafólks rétt eins og annars staðar á vinnumarkaðinum. Ef við skoðum aðeins skiptingu kvenna og karla í launaflokka hjá hinu opinbera, þá voru í janúar 1983 2429 konur og 1567 karlar í starfsmannafélagi ríkisstofnana. Þar af voru 2017 konur eða um 90% þeirra í 15. launaflokki eða neðar á meðan aðeins 870 karlar, eða um helmingur karlanna, voru í þessum launaflokkum. Þessar tölur eru framreiknaðar miðað við hell stöðugildi. Í janúar 1984 voru 1451 kona og 845 karlar í Starfsmannafélagi Reykjavíkurborgar. Þar af voru 1227 konur eða 84% þeirra í 16. launaflokki eða neðar á meðan aðeins 57% karlanna voru í þessum launaflokkum. Konurnar eru sem sagt í miklum meiri hluta í lægstu launaflokkunum og er þessi kynbundna skipting í launaflokka vísast ekki eðlileg miðað við vinnuframlag, starfsreynslu og gildi starfa þeirra sem í hlut eiga. En þótt skiptingin sé ekki eðlileg á hún sér skýringar. Vil ég hér aðeins nefna tvær meginskýringar þótt fleiri megi tína til. Í fyrsta lagi eru þau störf sem konurnar inna af hendi, svo sem fósturstörf og matseld svo að dæmi séu tekin, metin lægra til launa en störf karlanna og því skipa konurnar lægri launaflokkana. Á síðasta þingi var flutt frv. til l. um endurmat á störfum láglaunahópa, sem tekur beint á þessum þætti málsins. Frv. fékk ekki afgreiðslu fyrir þinglausnir. Þetta frv. hefur nú verið endurflutt á þessu þingi og tel ég ákaflega brýnt að það nái fram að ganga sem fyrst svo að hægt verði að taka á starfsendurmatsmálum í heild sinni eins og eðlilegast er. Sú þáltill. sem ég er hér að mæla fyrir tekur ekki til starfsendurmats í heild, en tengist því þó þar sem í henni er lagt til að heimilisstörf verði metin sem störf og að þeir sem þau inna af hendi fái þau metin sem starfsreynslu ef viðkomandi ræður sig til starfa hjá hinu opinbera. Önnur meginskýring þess að konur skipa í miklum meiri hluta lægstu launaflokkana hjá hinu opinbera jafnt sem annars staðar er sú, að starfsævi kvenna úti á vinnumarkaðinum er að jafnaði styttri en karla þar sem þær eru venjulega bundnar börnum og heimilishaldi einhvern hluta ævinnar og geta ekki sinnt störfum úti á vinnumarkaðinum í jafnmiklum mæli og karlar. Af þessu leiðir að starfsaldur þeirra á vinnumarkaðinum er styttri en karla og launin því einnig lægri þess vegna. Jafnframt þýðir þetta að konur geta síður beitt sér úti á vinnumarkaðinum og unnið sig upp í launum þótt hugur standi til. Á þessum þætti málsins tekur sú þáltill. sem ég er hér að mæla fyrir beint þar sem í henni felst að sá tími ævinnar sem konur verja fyrst og fremst til heimilisstarfa nýtist þeim til starfsaldurshækkana ef þær ráða sig til starfa hjá hinu opinbera. Starfsævi þeirra í heild er þá metin, en ekki aðeins sá hluti hennar sem þær verja í launuðum störfum úti á vinnumarkaðinum. Till. er því í rauninni tvíþætt. Annars vegar felur hún í sér að heimilisstörfin séu metin eins og hvert annað starf. Hins vegar að starfsævi þeirra sem um ræðir sé metin í heild, en ekki aðeins hluti hennar eins og nú er. Það skal tekið fram að þótt konur séu mikill meiri hluti þeirra sem stunda heimilisstörf sem aðalstarf, þá ná þau réttindi sem till. kveður á um vitaskuld einnig til þeirra karla sem það gera. Það skal einnig tekið fram að þó að réttindi þau sem till. kveður á um nái aðeins til opinberra starfsmanna, af þeirri einföldu ástæðu að ríkið er viðsemjandi þeirra en ekki annars launafólks, er það von flm. að samþykkt þessarar till. komi einnig til með að koma öðru launafólki til góða, að önnur samtök launafólks geti á grundvelli till., yrði hún samþykkt, samið um sambærileg réttindi sér til handa. Þess ber einnig að geta að það fyrirkomulag við starfsmat, sem till. kveður á um, hefur sums staðar þegar verið tekið upp að einhverju leyti. T.d. gerði bæjarstjórn Akureyrar eftirfarandi bókun á fundi sínum 20. júní 1984, með leyfi forseta: „Bæjarstjórn hefur á fundi sínum í gær gert eftirfarandi bókun: Bæjarstjórn Akureyrar samþykkir að frá og með 19. júní 1984 skuli starfsreynsla heimavinnandi húsmóður í tvö ár eða meira metin til starfsaldurshækkunar í allt að fjögur ár við nýráðningar í Akureyrarbæ. Bæjarstjórn felur kjaranefnd að móta nánari tillögur í þessu máli og leggja fyrir bæjarráð.“ Svo að annað dæmi sé tekið, þá er í gildandi kjarasamningum Kópavogskaupstaðar og Starfsmannafélags Kópavogskaupstaðar svohljóðandi sérákvæði og er það 27. gr. samningsins: „Starfsmaður, sem haft hefur heimilisstörf sem aðalstarf minnst fjögur ár, fái þau metin til starfsaldurs.“ Þá er þar til að taka að við gerð sérkjarasamnings Starfsmannafélags ríkisstofnana, sem undirritaður var 8. des. s.l. , var samþykkt að meta til starfsaldurs öll almenn störf, þar með talin heimilisstörf, til starfa sem raðað er í 6.–8. launaflokk. Hér er, eins og í hinum dæmunum sem ég nefndi, kominn vísir að þeirri tilhögun við starfsmat sem þessi þáltill. kveður á um, nema hvað öll dæmin sem ég hef hér nefnt ganga mun skemmra í þá átt að meta heimilisstörf til starfsreynslu en gert er ráð fyrir í till. Fleiri dæmi um samningsákvæði í þessa veru eru fyrir hendi bæði hjá opinberum starfsmönnum og hjá öðru launafólki. Miðar þessi þáltill. því einnig að því að ákvæði þessi verði samræmd hvað opinbera starfsmenn varðar, færð til sanngjarnara horfs og að allir hópar opinberra starfsmanna njóti þessara réttinda. Herra forseti. Fæstum blandast hugur um mikilvægi heimilis- og uppeldisstarfa og gildi þeirra fyrir þá einstaklinga sem í hlut eiga og fyrir þjóðarbúið í heild. Hér er um störf að ræða sem sennilega verða seint að fullu metin til fjár. Sú verðmætasköpun, sem fram fer á heimilum landsins, er einfaldlega ómetanleg. Að meta heimilisstörf til jafns við önnur störf, hver svo sem þau eru, eins og till. kveður á um er að mínu viti lágmarksmat á heimilisstörfum hverju sinni. Því má heldur ekki gleyma að heimavinnandi fólk sparar ríki og sveitarfélögum ótæpilega fjármuni á ári hverju og einnig þess vegna er það réttlætismál að þessir sömu aðilar meti þessi störf einhvers þegar þetta fólk ræður sig til starfa hjá ríki og bæ. Að öllu samanlögðu er hér um réttlætismál að ræða, réttlæti í garð þeirra sem eru meðal þeirra réttindaminnstu í þessu þjóðfélagi. Framlagning þessarar till. gefur tilefni til að sýna í verki, þótt í litlu sé, að við metum einhvers það vinnuframlag sem innt er af hendi launalaust á heimilum landsins. Herra forseti. Að loknum fyrri hluta þessarar umr. óska ég eftir að till. verði vísað til hv. allshn. Sþ.



Herra forseti. Mér finnst nú nógu lítill sómi okkar karla hér á Alþingi, sem birtist í viðverunni, meðan þessu merkilega máli var hér hreyft og fyrir því mælt þó að við látum það nú ekki alveg fram hjá okkur fara. A.m.k. vil ég koma hér upp og taka undir það, þó ekki verði nema í almennum orðum, sem hér er flutt. Hér er auðvitað um að ræða anga af miklu stærra máli, eins og flm. reyndar vék að, þar sem er almennt mat á þeim þýðingarmiklu störfum sem unnin eru innan veggja heimilisins við almenn heimilisstörf, umönnun barna og því um líkt. Ég tel það eðlilegt, eins og reyndar flm. till. hljóta að gera með því að flytja málið með þessum hætti, að hið opinbera móti hér stefnuna og gangi þannig frá málum við það fólk, sem hjá því starfar, að líta megi á það sem fordæmi. Væntanlega léttir það þá róðurinn hjá öðrum, sem vinna úti á hinum almenna vinnumarkaði, að ná fram rétti sínum í þessum efnum. Það er út af fyrir sig nokkur skaði að hæstv. fjmrh., sem hér ætti að eiga hlut að máli sem viðsemjandi opinberra starfsmanna, skuli vera fjarstaddur. En mikil stoð er í því að hér er hæstv. félmrh. sem einnig tengist réttindamálum launþega á ýmsa vegu með störfum í sínu rn. Ég held að ástæða sé til að ætla að ef slík ákvæði næðust inn í samninga opinberra starfsmanna og hins opinbera, eins og hér er gerð till. um, þá yrði það tiltölulega létt verk að ná hliðstæðum ákvæðum á hinum almenna launamarkaði í komandi kjarasamningum. Eðlilegast væri þó að mínu mati að einhver rammi um þessi réttindi yrði markaður með lögum. Kannske verður það í framtíðinni ef áfangasigrar nást með þessum hætti. Ég vil svo, herra forseti, aðeins lýsa almennum stuðningi mínum við þessa till. og harma það hversu fáir eru hér til að hlusta á málflutninginn eða þá að veita till. stuðning með öðrum hætti.



Herra forseti. Ég hlustaði af athygli á framsögu hv. flm. með þessari till. og vil nota tækifærið til að lýsa því yfir að ég er algerlega sammála því sem fram kemur á þskj. 62 og eins því sem fram kom hjá hv. flm. er hún talaði hér fyrir þessu máli. Hér er um réttlætismál að ræða eins og svo mörg önnur á þessu sviði, sem Alþingi hefur því miður ekki borið gæfu til á undanförnum árum að leiða fram á réttan hátt, þannig að heimilisstörf, ekki síst störf húsmæðra hér á landi, væru rétt metin á flestum sviðum eins og efni hefðu átt að standa til. Það ætti í raun og veru ekki að þurfa að minna á ýmislegt í þessu máli. Ég verð hins vegar að játa að ég hef orðið fyrir vissum vonbrigðum í umræðum um þessi mál á undanförnum árum. Ég minnist þess, þegar ég var í þeim sporum árið 1980 að reyna að vekja athygli á óréttlæti gagnvart húsmæðrum hér á landi í sambandi við fæðingarorlof o. fl., hvað óvænt komu fram þær skoðanir hér á þingi að þeirra staða væri það góð og örugg í faðmi heimilisins að raunverulega þyrfti ekki að taka tillit til þeirra í almennri löggjöf. Svo væri sérstaða þeirra á mörgum sviðum. Þetta kom úr ólíklegustu átt og ég varð svolítið undrandi á þeim umræðum. En sem betur fer hefur orðið breyting á í okkar þjóðfélagi hvað þetta snertir, hvort sem hægt er að þakka það jafnréttisbaráttu eða því að framganga kvenna hefur aukist almennt í umræðum hér á landi. Ég skal ekki dæma um það. En hér er um að ræða mál, sem þarf að vinna skipulega að svo að réttlætið nái fram að ganga og þetta er einn þáttur þess. Ég vil lýsa því yfir um leið og ég vísa til þess sem ég hef áður flutt hér á Alþingi í sambandi við fjölskyldumál og fjölskylduvernd að ég er fyllilega sammála því og hef áhuga fyrir því að mat á heimilisstörfum og ekki síst staða heimavinnandi húsmæðra verði tryggð í löggjöf. Það komi að því að heimilisstörfin séu metin ekki aðeins í lægsta flokki heldur í hæsta flokki þegar fjallað er um gildi starfa almennt í þjóðfélaginu og ekki hvað síst í sambandi við uppeldismál okkar þjóðar. Þess vegna tek ég heils hugar undir þessa þáltill. og málflutning hv. flm.



Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Steingrími Sigfússyni, sem harmaði það hversu fáir þm. sætu hér undir þessum umr. Það hafa verið hér auk þm. Kvennalistans allt frá einum og upp í þrjá þm. mestan hluta umræðunnar og svo ráðherra auk tveggja embættismanna þingsins. En mig langaði í stuttu máli, því að efnisleg umr. hefur áður farið fram af hálfu flm. þessarar till., að lesa fyrir ykkur auglýsingu. Á vinnustöðum hanga oft uppi hnyttilegar og skondnar tilkynningar, yfirlýsingar eða auglýsingar. Oftast er þetta trúlega gert að gamni sínu, en þó ekki síður hygg ég vegna þess, að í þeim leynast sannleikskorn sem skipta máli. Fyrir nokkrum dögum rakst ég á auglýsingu sem fest var upp á vegg á vinnustað þar sem ég átti leið um. Þótti mér hún full af slíkum sannleikskornum. Hún hafði að vísu yfirskriftina „Óbirt auglýsing“, en því ætla ég að lesa hana hér að hún lýsir að nokkru því starfi sem hér er lagt til að verði metið til starfsreynslu eins og önnur: „Óbirt auglýsing. Starfskraftur óskast til þess að líta eftir fullorðnum manni, börnum og skemmtilegu heimili. Umsækjandi verður að vera 100% áreiðanlegur, hraustur og fús til að gefa hug og hjarta í starfið. Umsækjandi verður að vera ljúfur, ástríkur, kátur, þolinmóður, hafa tilslökunarhæfileika og mikla kímnigáfu. Góð heilsa og mikið líkamsþol afar æskilegt. Hæfur umsækjandi verður í byrjun starfsferils síns að geta rækt starfið óaðfinnanlega þrátt fyrir truflun á nætursvefni. Skipulagshæfileikar eru nauðsynlegir en ekki samt höfuðatriði. Eðlisþættir eða góðir eiginleikar eru miklu þýðingarmeiri en hæfileikar á sérsviðum. Vinnutími verður 24 klukkustundir á hverjum sólarhring, 7 daga vikunnar, 52 vikur ársins. Vinnutími styttist með árunum, en ábyrgð og skuldbindingar haldast til dauðadags. Frítími verður óviss. Veikindafrí nánast engin. Engin eftirlaun. Álit eða mannvirðing lítilfjörleg. Fyrir réttan starfskraft verður umbun stórkostleg, en þó óáþreifanleg. Laun eða þóknun engin.“ Hve margir ykkar, hv. alþm., og ég harma það hversu fáir eru hér inni nú, mundu vilja sækja um slíkt starf ef það yrði auglýst? Og hve margir mundu sætta sig við það að fá ekki slíka reynslu, sem starfið gefur, metna sem starfsreynslu á almennum vinnumarkaði?



Herra forseti. Ég vil aðeins þakka þeim hv. þm. sem hér hafa talað og tekið undir efni þessarar till. Ég þakka hæstv. félmrh. sérstaklega fyrir undirtektir hans. Það gleður mig að heyra að hann skuli setja heimilisstörf í hæsta flokk þegar verið er að meta störf. Þar eigum við hæstv. félmrh. greinilega samleið. Ég vil að lokum láta í ljós þá ósk mína að hv. allshn. hraði afgreiðslu þessarar till. þannig að hún megi koma til framkvæmda áður en mjög langt um líður.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um úrbætur í umhverfismálum og náttúruvernd. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Helgi Seljan, Steingrímur J. Sigfússon og Svavar Gestsson. Mér þætti vænt um það, herra forseti, af því að ég sé nú enga hæstv. ráðh. hér í sal, ef einhver þeirra væri hér í húsinu og gæti verið viðstaddur, t.d. hæstv. félmrh., sem ég sá hér í þingsal ekki fyrir löngu síðan, þar sem hluti þeirra mála sem till. þessi varðar heyrir undir hans rn. og um þau hefur verið fjallað á undanförnum árum á vegum félmrn. þó að ýmis fleiri rn. komi þar við sögu. Efni þessarar þáltill. sem við fjórir þm. Alþb. flytjum er svofellt, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að sjá til þess að undirbúin verði og framkvæmd eftirfarandi atriði til úrbóta í umhverfismálum og náttúruvernd: 1. Í tengslum við endurskoðun laga um Stjórnarráð Íslands verði yfirstjórn helstu málaflokka á sviði umhverfisverndar sameinuð í einu rn. ekki síðar en í árslok 1985. 2. Undirbúin verði löggjöf um umhverfismál sem sérstaklega tæki til mengunarvarna á landi, í sjó og í lofti, svo og framkvæmdaáætlun um að draga úr mengun frá frárennsli og verksmiðjum. 3. Endurskoðuð verði lög nr. 50/1981, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, m.a. til samræmis við nýja löggjöf um mengunarvarnir (skv. 2. lið) og breytta yfirstjórn umhverfismála (skv. 1. lið). 4. Lagt verði fyrir yfirstandandi Alþingi frv. til nýrra laga um náttúruvernd sem undirbúið hefur verið á vegum Náttúruverndarráðs og stjórnvalda. 5. Gripið verði til samræmdra aðgerða til verndar gróðri með friðun og hóflegri nýtingu eftir því sem við á og komið á virkri stjórn og eftirliti í þessu skyni. Næsta landgræðsluáætlun (1986–1990) verði mótuð með hliðsjón af slíku endurmati og nýjum viðhorfum. 6. Auknar verði rannsóknir á dýrastofnum á landi og í sjó við Ísland og tryggt að við nýtingu þeirra og verndun sé tekið mið af vistfræðilegum sjónarmiðum. 7. Gert verði átak í skipulagsmálum með lagabótum og með langtímasjónarmið í huga og tekið tillit til þess að landið allt er skipulagsskylt. Bætt verði hið fyrsta úr vöntun á kortum og öðrum grunnforsendum svo að unnt sé að koma við nútímalegum vinnuaðferðum við undirbúning og gerð skipulagstillagna. 8. Náttúruverndarráð undirbúi í samráði við yfirvöld orkumála áætlun um verndun vatnsfalla og jarðhitasvæða, fossa og hvera. Slík áætlun verði lögð fyrir Alþingi til kynningar og staðfestingar. 9. Mótuð verði opinber stefna í ferðamálum sem feli í sér nauðsynlegar verndaraðgerðir fyrir náttúru landsins með tilliti til breyttra samgönguhátta og aukins ferðamannastraums. 10. Aukin verði fræðsla um íslenska náttúru, umhverfisvernd og auðlindir í fjölmiðlum og skólum, m.a. með því að nýta söfn, friðlýst svæði og náttúrulegt umhverfi við þéttbýli með skipulegum hætti í þessu augnamiði. Ríkisstj. láti gera framkvæmda- og kostnaðaráætlun til næstu 10 ára um æskilegar úrbætur skv. ofangreindu og leggi hana fyrir næsta reglulegt Alþingi til að auðvelda stefnumörkun og fjáröflun í þessu skyni.“ Þetta er efni þessarar þáltill. en með henni fylgir grg. þar sem almennt er vikið að þessum málum og einstökum þáttum sem þáltill. vísar til. Ég ætla ekki að taka tíma hv. þd. til þess að fjalla í ítarlegu máli um þá alla, svo sem vert væri þó að gert yrði, en leyfi mér þó að vitna til upphafs grg. þar sem segir, með leyfi forseta: „Eftir mikla vakningu í umhverfismálum um 1970 og fram eftir síðasta áratug, sem m.a. birtist í lagabótum, margefldum umsvifum Náttúruverndarráðs og þróttmiklu starfi áhugafélaga um náttúruvernd, hafa umhverfis- og náttúruverndarmál lent í öldudal. Má segja að nú ríki ládeyða á þessu sviði miðað við það sem var fyrir nokkrum árum. Að mati flm. stafar þessi öfugþróun m.a. af því að ekki hefur verið komið á nauðsynlegum endurbótum í stjórnkerfinu varðandi umhverfismál með því að sameina í einu ráðuneyti málaflokka á þessu sviði. Þannig er ábyrgð í umhverfismálum og náttúruvernd nú dreift á flest ráðuneyti og enginn einn ráðh. er öðrum fremur talsmaður umhverfismála. Nauðsynlegar lagabætur í mikilvægum málaflokkum hafa dregist úr hömlu og fjárveitingar til framkvæmda og eftirlits á grundvelli gildandi laga og reglugerða verið alls ónógar. Í þáltill. þeirri, sem hér er flutt, er lagt til að Alþingi feli ríkisstj. að undirbúa og framkvæma mörg þau atriði sem brýnust eru á sviði umhverfismála og náttúruverndar og móta áætlun um aðgerðir til næstu 10 ára. Verði sú áætlun lögð fyrir næsta reglulegt Alþingi. Till. tekur m.a. mið af ályktunum síðustu Náttúruverndarþinga, en á fskj. I er að finna ályktun síðasta Náttúruverndarþings, sem haldið var vorið 1984, svo og ítarlegri samþykkt landsfundar Alþb., sem haldinn var í nóv. 1983, sem varðar umhverfisvernd og auðlindir. Eru þær ályktanir birtar á sérstöku fskj. með till. Sú leið er valin með flutningi till. að benda á marga þætti, þar sem skórinn kreppir, í stað þess að flytja um þá sjálfstæðar tillögur. Er þá haft í huga að óvíða er jafnmikil þörf á góðri yfirsýn og á sviði umhverfismála og því æskilegt að Alþingi fjalli um þessi mál í samhengi. Flm. er ljóst að ábendingar í till. eru engan veginn tæmandi og þess er að vænta að í meðferð þingsins bætist sitthvað við sem réttmætt er að taka inn í þennan áhersluramma.“ Fyrsti tölusettur liður þáltill. varðar umhverfisráðuneyti. Ég hef áður rifjað það upp hér við umr. um þessi mál að liðin eru nú nærfellt 13 ár síðan þessu máli var fyrst hreyft á Náttúruverndarþingi hinu fyrsta vorið 1972 og þá að frumkvæði Náttúruverndarsamtaka Austurlands. Margir hafa orðið til að taka undir þá stefnu í orði, sem þá var mörkuð, og stjórnvöld hafa gert nokkrar atrennur til að koma þessum málum áfram svo sem nauðsynlegt er. Um stöðu þeirra mála á vegum stjórnvalda var rætt hér áðan í tengslum við fsp. sem hæstv. félmrh. svaraði. Ég tel að þessi þáltill. sýni betur en margt annað hvílík nauðsyn er á því að slík samræming eigi sér stað í stjórnkerfinu og hversu tímabært það er raunar fyrir löngu að sérstakt umhverfisráðuneyti verði sett á fót, eins og hér er gerð tillaga um. Á sérstöku fskj. með till. er að finna yfirlit um málaflokka og stofnanir sem eðlilegt má telja að tengist umhverfisráðuneyti í heild eða að hluta. Er það fskj. IV með till. og á fskj. III er að finna skrá yfir þá mörgu málaflokka og lög á sviði umhverfisverndar sem þessum málum tengjast. Nú hefur það komið fram ítrekað að á vegum ríkisstj. sé unnið að tillögum til nýrra laga um Stjórnarráð Íslands og raunar boðað að slíkar tillögur sjái dagsins ljós hér á hv. Alþingi innan skamms. Ég hlýt að treysta því, meðan annað ekki kemur fram, að þær tillögur feli í sér þá brýnu samræmingu er varðar umhverfismálin í þá átt sem hér er gerð till. um og ég heiti á hæstv. félmrh., sem hér hlýðir á mitt mál, að vinna að því að svo verði í reynd. Ég tel að sú endurskoðun á Stjórnarráði Íslands sem ríkisstj. hefur haft á dagskrá sé fyllilega tímabært verkefni, en ég legg að sjálfsögðu ekkert mat á þær tillögur sem þar eru í mótun, enda hefur stjórnarandstaðan lítið að því máli komið þó að fulltrúar hennar hafi verið kvaddir á fund viðkomandi nefndar til skrafs á liðnu sumri og kynningar á þeim tillögum sem þá lágu fyrir á vegum þessarar nefndar. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um það sem snýr að stofnun umhverfisráðuneytis, en aðeins slá þann varnagla, sem líklegt er að heyrist í gagnrýnisátt gegn stofnun slíks rn., að engan veginn á að þurfa að fylgja því kostnaðarauki eða aukin útgjöld fyrir hið opinbera ef þess er gætt að nauðsynleg hagræðing og endurskipulagning eigi sér jafnframt stað. Hitt væri svo ekki óeðlilegt að til þessa málaflokks, umhverfismálanna, yrði varið auknu fjármagni einnig á stjórnsýslusviðinu á vegum hins opinbera svo mjög sem kreppir þar að á mörgum sviðum. Varðandi 2. og 3. lið þáltill., þá snýr hann að mengunarlöggjöf og endurskoðun laga um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Sem kunnugt er eru miklar gloppur í núverandi löggjöf að því er mengunarmál varðar og brýn nauðsyn á því að á þeim málum verði tekið til samræmingar og aukins aðhalds. Ég minni einnig á það, sem fram kemur í grg., að gert er ráð fyrir því að fram fari endurskoðun laganna um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Ætti sú endurskoðun raunar að vera vel á veg komin þar sem ráð er fyrir henni gert í gildandi lögum, sem sett voru 1981 og áttu að endurskoðast innan fimm ára. Ég leyfi mér að inna hæstv. félmrh. eftir því hvað líði þeirri endurskoðun laganna og hvet jafnframt til þess að að þeirri endurskoðun verði unnið með tilliti til þess að þessi málaflokkur verði með eðlilegum hætti tengdur öðrum stjórnsýsluþáttum umhverfismála. Varðandi 4. lið þáltill., endurskoðun laga um náttúruvernd, þá eru nokkur ár síðan slík endurskoðun hafði verið undirbúin. Raunar lá sérstaki endurskoðað frv. að nýjum náttúruverndarlögum frammi til kynningar á 4. Náttúruverndarþingi vorið 1981, en enn hefur slíkt frv. þó ekki verið lagt fyrir Alþingi. Skv. núverandi fyrirkomulagi þeirra mála í stjórnkerfinu er það menntmrn. sem fer með náttúruverndarlögin og framkvæmd þeirra. Í 5. tölul. er vikið að gróðurvernd og lögum um landgræðslu og atriðum sem þeim tengjast. Þar er einnig um að ræða mikla brotalöm í okkar stjórnkerfi að því er varðar eðlilega framkvæmd gildandi laga um gróðurvernd, þar sem það liggur skýlaust fyrir að þrátt fyrir góðan vilja margra aðila til að draga úr þeirri gróðureyðingu, sem átt hefur sér stað hérlendis um aldir, þá er það álitamál hvort megi sín meir endurgræðsla eða uppblástur. Þau eru mörg og víðlend svæðin á landinu sem tvímælalaust eru ofnýtt og þar sem gróður er á verulegu undanhaldi. Það þarf því nauðsynlega að taka af mun meiri festu á þeim málum en verið hefur. Ég tel að eðlileg hlífð við landið sé sú aðgerð sem árangursríkust yrði og að mestu máli skipti að takist að tryggja að ekki sé um óeðlileg beitarafnot að ræða á landi sem er þegar fullnýtt eða ofnýtt og að brugðist verði við með ákveðnari hætti til varnar þar sem uppblástur er virkur. Í 6. tölusettum lið þáltill. er fjallað um nýtingu og verndun dýrastofna. Þar er komið að þáttum sem snerta stóra hagsmuni. Þar er bæði vikið að nýtingu fiskistofna okkar og nauðsyninni á að efla hafrannsóknir og gæta þess að haga nýtingu fiskistofnanna sem næst vísindalegri þekkingu og mati á þoli þeirra. En þar er einnig vikið að nýtingu dýrastofna á landi og spendýrastofna í sjó, bæði sela og, hvala, en einnig stofna fugla og spendýra á landi. Ég ætla hér ekki að gera þau mál að umræðuefni, svo kært sem það stundum hefur orðið og notadrjúgt til umr. hér á Alþingi, en legg á það áherslu að á þessum málum, stjórnun dýrastofnanna, þarf að taka á grundvelli bestu þekkingar og að bæta úr með rannsóknum þar sem þekking er ónóg. Það skortir vissulega verulega á að svo sé í mjög mörgum efnum og umræða um þessi mál einkennist því miður oft af fordómum og vöntun á nauðsynlegri yfirsýn. Í 7. tölusettum lið þáltill. er vikið að skipulagsmálunum og nauðsyn þess að unnið sé að þeim í ljósi þeirra ákvæða gildandi laga að allt landið er nú skipulagsskylt. Í því sambandi vil ég leyfa mér að inna hæstv. félmrh. eftir því hvernig háttað sé undirbúningi að aðgerðum í sambandi við þessi mál. Lög til nýrra skipulagslaga hafa lengi verið í undirbúningi og áætlanir sem þeim tengjast þarf að sjálfsögðu að vinna. Náttúruverndarráð hefur fyrir sitt leyti sinnt skipulagsmálum kannske virkar en margir aðrir með.gerð náttúruminjaskrár og ákvörðunum um friðlýsingu sem teknar hafa verið að tillögum Náttúruverndarráðs. En í rauninni þurfa allir nýtingarþættir að koma inn í þessa skipulagsvinnu og þar vantar mikið á að menn hafi safnað nauðsynlegum tiltækum gögnum til þess að unnt sé að koma við þeirri landnotkun eða landnýtingu sem æskileg getur talist og víðtæk samstaða þarf að takast um. Kortagerðin í landinu er Akkilesarhæll þessarar vinnu. Það vantar mjög mikið á að fyrir liggi þau grunnkort af landinu sem í rauninni þyrftu að vera til staðar til að unnt sé að standa að mótun heilstæðs skipulags með þeim hætti sem nauðsynlegt er. Ég tel því að málefni Landmælinga Íslands séu einn sá þáttur sem taka þarf til róttækrar endurskoðunar í tengslum við skipulagsmálin. Í 8. lið till. er vikið að verndun fossa og hvera. Þar er komið að sérstökum þáttum náttúruminja sem tengjast áætlunum m.a. og ekki síst um orkunýtingu og virkjanir í landinu. Þar hefur Náttúruverndarráð lagt fram allverulega vinnu og undirbúning með athugunum og tillögum af sinni hálfu, en nauðsynlegt er að mínu mati að tekið sé á þessum málum af meiri festu en hingað til og Alþingi hlutist til um það að mótaðar verði áætlanir um verndun og hugsanlega nýtingu er tengist þessum verðmætum, fossum landsins, vatnsföllum og hverasvæðum, þannig að ekki sé gengið nær þeim en víðtæk samstaða getur tekist um og réttlætanlegt er frá náttúruverndarsjónarmiði. Í 9. lið till. er fjallað um ferðamál og umhverfisvernd. Það er mjög til umr. og er ekki óeðlilegt að ferðamennska geti verið vaxandi þáttur í okkar þjóðlífi og skapað hér undirstöðu í atvinnulífi til viðbótar við það sem fyrir er. Ég vil ekki draga úr möguleikum að því leyti. Gildir það bæði um ferðir okkar Íslendinga um eigið land og þeirra útlendinga sem okkur vilja heimsækja. En ef réttlætanlegt er að vinna að eflingu ferðamennsku sem atvinnurekstrar í landinu verða stjórnvöld líka að vera reiðubúin að kosta til því sem þarf til þess að sú starfsemi fari fram án þess að landið líði fyrir það og þau verðmæti sem ferðamaðurinn í reynd er að sækjast eftir. Og ég slæ varnagla í sambandi við það að hér sé efnt til aukinnar ferðamennsku og komu útlendra ferðahópa til landsins nema menn séu reiðubúnir að leggja það fram sem þarf til þess að unnt sé að standa að þeirri umferð með þeim hætti að landi bíði ekki hnekki af. Í 10. og síðasta tölusettum lið þessarar till. er vikið að umhverfisfræðslu. Það mál var til sérstakrar umr. á 5. Náttúruverndarþingi vorið 1984 og því voru gerð mjög góð skil í erindi sem þar var flutt. Í rauninni er fræðsla eitt mikilvægasta tækið í hverjum málaflokki og það varðar ekki síst umhverfismálin. Vissulega hefur nokkuð verið að gert til að bæta stöðu þeirra mála í fræðslukerfi landsins í grunnskólum, m.a. með bættu kennsluefni, en nauðsynlegt er þó að herða þar mjög verulega róðurinn. Möguleikarnir á því að koma slíkri fræðslu við bæði innan skólakerfis og með starfi áhugamanna og sveitarfélaga er fyrir hendi aðeins ef viljinn er til staðar. Það þarf hins vegar að taka tillit til þessarar nauðsynjar í sambandi við skipulag, ekki síst innan þéttbýlisstaða og í næsta nágrenni þeirra, því að það er afar mikilvægt að uppvaxandi kynslóð eigi kost á því að njóta og kynnast náttúrlegu umhverfi sem næst sínum uppvaxtarstöðvum, sem næst sínum heimilum. Um umhverfisvernd gildir svipað og um heilsugæslu, að fyrirbyggjandi aðgerðir skila bestum árangri og kosta minnst til lengri tíma litið. Ef brugðist er við á þeim sviðum sem að er vikið í þessari þáltill. er unnt í senn að bæta úr mörgu í umhverfismálum og náttúruvernd í tíð núlifandi kynslóða. Alþingi þarf hér nauðsynlega að vísa veginn og tryggja almannahagsmuni og verndun íslenskrar náttúru. Ég vísa að öðru leyti til grg. með þáltill. og þeirra mörgu fskj. sem rétt var talið að láta fylgja henni til þess að auðvelda hv. þm. umfjöllun um þetta mál. Ég legg til að eftir að umr. hefur verið frestað um till. verði henni vísað til hv. allshn. og vænti að hún fái hljómgrunn og framgang á yfirstandandi þingi.



Herra forseti. Ég get lýst því yfir í upphafi máls að ég get verið sammála mörgu sem hér kemur fram. Í þeim rökstuðningi sem hv. flm. færði fyrir þessari till. koma fram þau meginefni sem einmitt núna er fjallað um í sambandi við það að semja það frv. sem til meðferðar er hjá ríkisstj. Þannig að margt er þar inni sem aðalatriði. Þörfin á að koma þessu máli fyrir í þeim áformum um stjórnkerfisbreytingu sem til meðferðar er er náttúrlega alveg augljós. Ég held að menn geti verið sammála um það. Vegna þess að hv. fim. beindi til mín nokkrum spurningum, þar sem ég var hér viðstaddur og hlustaði með athygli á hans málflutning, vil ég aðeins koma inn á það sem hann spurði um. Í sambandi við 3. liðinn, þar sem talað er um endurskoðun á lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, get ég upplýst það, þó að það mál heyri ekki beint undir mitt rn., að heilbrrh. er þegar búinn að setja af stað undirbúning þessarar endurskoðunar. Hún er sem sagt að fara í gang og ég held að menn geri sér grein fyrir því að þar sé ýmislegt sem þarf að taka til endurmats og breyta miðað við þá reynslu sem þegar er komin á þá löggjöf. Auðvitað er ljóst að einmitt þessi þáttur, ekki síst mengunarvarnir og allt sem þeim tilheyrir, tengist því aðalmáli sem hér er til umr. Einnig get ég upplýst það í sambandi við 4. lið að fyrir ríkisstj. hefur legið frá því í haust frv. til l. um náttúruvernd, sem var unnið á vegum Náttúruverndarráðs og stjórnvalda, og ég veit ekki betur en það sé ætlunin að leggja það frv. fram mjög fljótlega hér á Alþingi þar sem það er búið að vera til umfjöllunar í þingflokkum og í ríkisstj. Varðandi 7. liðinn, skipulagsmál, vil ég upplýsa vegna fsp. að frv. til l. um skipulagsmál hefur verið til meðferðar í félmrn. og tekið til endurmats það frv. sem lá fyrir á síðasta sumri. Eins og hv. flm. kom inn á er margt í því frv. sem gerir ráð fyrir að það nái yfir miklu stærra svið en áður hefur tíðkast. Við yfirlestur og athugun taldi ég rétt að láta vinna eða afla miklu fleiri gagna í sambandi við þetta mál. Þetta frv. er nú í endurvinnslu og ég get sagt frá því hér að það kemur einmitt inn á það svið sem hér kemur fram í þessari þáltill. Að öðru leyti get ég sagt það að mér finnst þetta mál, sem hér er flutt, undirstrika að sjálfsögðu mikilvægi þessa málaflokks í heild og þörfina á því að sem fyrst verði að veruleika að Alþingi setji heildarlöggjöf um umhverfismál. Það er þýðingarmest í þessu máli. Öllu sem hér kemur fram og stuðlar að því að því verði komið í höfn sem fyrst ber að fagna.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir svör við fsp. mínum. Skv. því sem hann greindi frá eru þar vissir þættir sem munu, ef að líkum lætur, koma hér inn í þingið til meðferðar á yfirstandandi þingi og er það út af fyrir sig vel. Ég vil hins vegar, án þess að lengja þetta mál, hvetja hæstv. ráðh. og ríkisstj. mjög eindregið til að reyna að taka þessum málum, umhverfismálunum, verulegt tak í sambandi við stjórnsýsluna og meðferð þessara mála innan stjórnkerfisins. Ég held að við séum á vissum tímamótum í þessum málum. Ef ekki tekst nú, í tengslum við umræður og tillögugerð um Stjórnarráð Íslands, að breyta til mjög verulega hvað þennan málaflokk snertir, þá er ég uggandi um að við komum þeim í það horf sem brýn nauðsyn krefur. Við erum orðnir mjög miklir eftirbátar grannlanda okkar hvað snertir meðferð þessara mála. Þörfin á að taka þau út frá nýrri sýn ætti að vera orðin sameign landsmanna eftir þá miklu umr. sem fram hefur farið um umhverfismálin á undanförnum 10 árum. En ef ekki tekst að brjóta þarna í blað, þá er ansi hætt við að það reynist dýrkeypt og það geti orðið bið á því að við komum þessum málum í það horf sem þarf. Ég hygg að ekki þurfi að hvetja hæstv. félmrh. til dáða að þessu leyti. En ég geri mér alveg ljóst að það getur verið þungt fyrir fæti hjá einstökum fagráðuneytum að taka á þeim málum sem snerta stjórnarráðið allt að heita má. Það hefur verið vísað til þess í umr. um þessi mál að þættir, sem greinilega snerta umhverfismálin, mjög veigamikla þætti, eru nú komnir undir valdsvið ekki færri en sex ráðuneyta og kannske eru þau fleiri. Ég er ekki þar með að segja að sameining allra þessara þátta undir einu rn. sé einhver allsherjar lausn. Það getur vissulega verið álitamál með hvaða hætti málum er fyrir komið í stjórnkerfinu og með góðu samstarfi er hægt að þoka málum fram þó undir fleiri en eitt rn. heyri. Þó tel ég að reynslan hafi kennt okkur að nauðsynin á að koma meginþáttum þessara mála undir einn ábyrgðaraðila sé ótvíræð og ekkert eitt atriði sé líklegra til úrbóta í þessum málum nú á næstunni, fyrir utan nauðsynlegt fjármagn til aðgerða, en einmitt það að finna þeim réttan og eðlilegan farveg í okkar stjórnkerfi.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 134 um auðlindarannsóknir á landgrunni Íslands. Með leyfi forseta hljóðar hún svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að efla og hraða rannsóknum á landgrunni Íslands, innan jafnt sem utan 200 sjómílna efnahagslögsögunnar, með sérstöku tilliti til auðlinda sem þar kunna að finnast.“ Þessi till. var flutt á síðasta þingi en hlaut þar ekki endanlega afgreiðslu og því er hún endurflutt nú. Í umr. sem fóru hér fram áðan gat hv. 5. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, þess að allmikið skorti á að til væru frá hendi Landmælinga og annarra aðila nægilega ítarleg kort af Íslandi. Það má hins vegar segja að við höfum nánast engin kort og ákaflega takmarkaða vitneskju um þær víðu lendur sem liggja utan landsins sjálfs, þ.e. innan 200 s ómílna lögsögu Íslands. Það svæði hefur verið hluti af Íslandi frá því að lög nr. 41/1979 voru sett og raunar hafsvæðið allt frá því að reglugerð var sett um 200 sjómílna fiskveiðilandhelgi 1975. En við vitum sáralítið um þetta svæði. Það er nánast ókannað og ónumið af okkar hálfu. Hér er þó ekki um neitt smáræðis svæði að ræða heldur ákaflega víðlend lönd. Landgrunnið umhverfis Ísland út að mörkum 200 sjómílna efnahagslögsögunnar er hvorki meira né minna en 753 þús. km3 að stærð eða sjö sinnum stærra en landið sjálft. Það er um þetta svæði sem þessi till. fjallar. Þar er fram tekið að hin mesta nauðsyn sé á því að við hefjum kannanir og rannsóknir á þessu svæði. Nánast engar slíkar kannanir hafa farið fram þar hingað til svo unnt sé að komast að því hvaða verðmæti, hvaða auðlindir þar kann að vera að finna. Tilgangur þessarar þáltill. er tvíþættur. Í fyrsta lagi að kanna svæðið með tilliti til þess að skv. hafréttarsáttmálanum, sem undirritaður var í des. 1982, eiga ríki veraldar ekki aðeins tilkall til hafsbotnsins eða landgrunnsins út að 200 sjómílna mörkunum, heldur í ýmsum tilvikum, þegar viss jarðfræðileg skilyrði eru fyrir hendi, verulega langt út fyrir þessi mörk, jafnvel út að 350 sjómílna mörkunum. En til þess að svo megi verða, til þess að ríki geti haldið fram þeim rétti sínum út að 350 sjómílna mörkunum verður það að leggja fram ítarlegan jarðfræðilegan rökstuðning sem hlýtur að byggjast á vísindarannsóknum. Það er kunnara en frá þurfi að segja að Íslendingar hafa haft í huga að afla sér réttinda utan 200 sjómílnanna, fyrst og fremst í suðausturátt. Hér á hinu háa Alþingi hafa verið gerðar samþykktir í þá veru, þ.e. um réttindi Íslendinga til hafsbotnssvæðanna suður að hinu svokallaða Rockall-svæði. Réttindi ríkja utan við 200 sjómílurnar, allt að 350 sjómílna mörkunum, byggjast á því að hér sé um jarðfræðilegt framhald landsins að ræða og slíkar kröfur byggjast einnig á öðrum jarðfræðilegum þáttum landgrunns og hafsbotns. Af þessum sökum er því hin mesta nauðsyn á því að aflað sé sem gleggstrar vitneskju um landgrunnið á hafsbotninum umhverfis Ísland svo unnt sé að styðja kröfur um landgrunnsréttindi utan 200 sjómílna markanna, en þar er fyrst og fremst um að ræða svæðið í suðausturátt eins og ég sagði áðan. Hér er þar að auki um grundvallarrannsóknir að ræða sem hverri þjóð er nauðsynlegt að framkvæma, og þá ekki síst Íslendingum sem hér eiga verulegra hagsmuna að gæta. Slíkar rannsóknir á íslenska landgrunninu hafa til þessa aðeins átt sér stað í mjög takmörkuðum mæli. Það er því nauðsyn á því að gerð verði rannsóknaráætlun til nokkurra ára þar sem fjallað verði um öflun aukinnar almennrar grundvallarþekkingar á landgrunninu og hafsbotninum umhverfis landið, jafnt utan 200 sjómílna markanna sem innan þeirra. Er eðlilegt að leitað verði samvinnu við erlendar vísindastofnanir um slíkar rannsóknir, en alþjóðasamvinna á þessum vettvangi hefur farið mjög vaxandi hin síðari ár eins og menn þekkja. Þetta sem ég var nú að nefna: upplýsingar og alhliða þekkingu á íslenska landgrunninu, og raunar einnig á svæðinu utan við 200 mílurnar, er fyrra markmið þessarar þáltill. Hér er um nauðsynlegan og óhjákvæmilegan fróðleik að ræða sem verður að vera til staðar ef unnt á að vera á nokkurn hátt að undirbyggja þær kröfur sem fram hafa komið, m.a. í ályktunum Alþingis, í þessu efni. Ella verður þeim fleygt til hliðar eins og laufblöðum á haustdegi, ef þær eru ekki rökstuddar á sæmilegan máta. Það ber að leggja slíkar kröfur ekki aðeins fyrir hlutaðeigandi ríki heldur einnig fyrir svokallaða landgrunnsnefnd Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um þær. Það er á grundvelli rökstuðnings sem hún gefur álit sitt og kveður upp úrskurði sína. Síðara markmið þessarar þáltill. víkur að hinum beinu efnahagslegu gæðum sem finnast kunna í íslenska landgrunninu. Þar er bent á nauðsyn þess að hefja sem allra fyrst rannsóknir á landgrunninu með vinnslu auðlindanna, sem þar kunna að finnast, fyrir augum. Það má segja að þessi liður sé að því leytinu til praktískari en sá fyrri, sem víkur meira að fræðilegu hliðinni. Það er nauðsynlegt að ganga úr skugga um það sem fyrst hvaða auðlindir kunna að finnast á þessu svæði sem er sjö sinnum stærra en landið sjálft. Eins og menn vita hafa slíkar rannsóknir verið af ákaflega skornum skammti. Þar hefur fyrst og fremst hamlað skortur á fjármagni og tækjakosti. Einn helsti áfanginn var könnun sem bandaríska fyrirtækið Western Geophysical Co. of America gerði á setlögum fyrir norðan Ísland árið 1978. Um þessar rannsóknir og aðrar gaf iðnrh. Alþingi skýrslu 10. janúar 1980. Þarna fóru fram mælingar og kannanir á landgrunninu út af Norðurlandi. Þar var þá mæld þykkt setlaga og er þetta eina umfangsmikla könnunin, sem fram hefur farið, en hún tók að vísu til takmarkaðs svæðis. Mæld var þykkt setlaga á sjávarbotninum norðan við landið á fjórum mælilínum. Miðlínan út frá landinu reyndist einna áhugaverðust með tilliti til setlaga. Í niðurstöðu þessara rannsókna kemur fram setlagalægð út af Eyjafirði og Skjálfanda um 200 km löng og með hámarksþykkt setlaga sem var um 4000 metrar. En tilvist setlaga er vísbending um að um olíu og jarðgas geti verið að ræða. Ástæða er þó til að undirstrika að það er vitanlega engin sönnun, þó setlög finnist, að um þessi verðmætu jarðefni sé þar að ræða. Sjávardýpi er þarna hins vegar hvergi meira en 400 metrar. Þessar rannsóknir voru taldar lofa allgóðu. Hér var um miklu þykkari setlög að ræða en menn höfðu haft hugmynd um áður að væru þarna fyrir hendi. framhaldi af þessu starfi hins erlenda félags skilaði nefndin, sem um þessi mál fjallaði, iðnrh. tillögum um umfangsmikla þriggja ára rannsóknaráætlun á setlögum umhverfis Ísland. Þær voru umfangsmestar á hinum svokallaða Skjálfandadal, því svæði sem ég var að nefna, en einnig var þar um að ræða frumrannsókn á suðurhluta Jan Mayen-hryggjar. Það fékkst ekki nema mjög takmörkuð fjárveiting skv. fjárlögum, 20 millj. gkr., og þessi fjárveiting náði ekki til þess að framkvæma nein meiri háttar áform. En í þessu sambandi er þó ástæða til að geta þess að rannsóknir fóru aftur fram á Skjálfandasvæðinu 1981 að tilstuðlan nefndar þar sem Orkustofnun var framkvæmdaraðili, jarðfræðirannsóknir í Flatey, á Flateyjardal og við Húsavík. Þessar athuganir bentu til þess að líkur væru á að setlögin, sem einna þykkust eru úti fyrir mynni Eyjafjarðar en ná austur á Skjálfandasvæðið, væru einnig undir Flatey. Þessar rannsóknir gáfu til kynna að skynsamlegt kynni að vera að bora í Flatey til þess að kanna nánar undirstöðu eyjarinnar og þau setlög sem þar væri að finna. Þáv. iðnrh., hv. 5. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson, fól síðan Orkustofnun að framkvæma sérstaka rannsóknarborun í Flatey á Skjálfanda sumarið 1982 til þess að kanna hugsanleg setlög. Þar var borað og fengnir borkjarnar. Rannsóknarholan var 554 metra djúp og með þáverandi búnaði var ekki hægt að ná lengra niður. Til þess að ganga úr skugga um tilvist kolvetna í setlögum þar nyrðra þarf þó að bora niður á 200 metra dýpi. En setlögin eru þar 4000 metrar á þykkt. Það má segja að þetta sé að vissu leyti einkennandi fyrir sögu þessara mála á liðnum árum. Það hafa verið gerðar mjög virðingarverðar tilraunir af hálfu stjórnvalda, en bæði fjármagn og tækjakostur hefur verið af svo skornum skammti að við höfum ekki getað gengið úr skugga um hvað þarna er raunverulega að finna. Það er kominn tími til þess að á því verði breyting. Í þessu sambandi má nefna að gerður var samningur við Norðmenn um kannanir á landgrunninu milli Íslands og Jan Mayen. Þessi samningur var gerður við Norðmenn 1981 og gekk í gildi 2. júní 1982. Samkvæmt honum eiga Norðmenn að framkvæma setlagakannanir á þessu svæði, sem er talið einna líklegasta olíusvæðið, um það bil mitt á milli Jan Mayen og Íslands, og munu sjálfir greiða kostnað af þeim könnunum. Þær munu fara fram í sumar. Og eftir því sem ég best veit er hér um að ræða einu kannanirnar á landgrunninu við Ísland, með tilliti til leitar að hagnýtum jarðefnum, sem nú eru í bígerð. En það leiðir af sjálfu sér að hér þurfum við að snúa við blaðinu. Meginatriði þessa máls er það að hér verður að verða á breyting og þessum málum verða stjórnvöld að gefa mun meiri gaum en verið hefur hingað til. Er ég þó ekki að lasta það sem hefur verið gert í þessum efnum og ég vék að hér áðan. Hér á landi starfa fallmargir vísindamenn sem menntun hafa til slíkra rannsókna, en þá hefur skort starfsaðstöðu og rannsóknartæki og fjármagn til starfa á þessu sviði. Þá er og sjálfsagt að hefja nýja og nánari samvinnu við erlenda rannsóknaraðila um auðlindaleit hér við land auk Norðmanna. Þannig var málið 1978 þegar hið bandaríska leitarfyrirtæki fékk heimildina, sem veitt var af þáverandi ríkisstjórn og iðnrh., dr. Gunnari Thoroddsen, að hin erlendu leitarfélög fjármagna sjálf slíka frumleit. Í sjálfu sér þurfum við því ekki að leggja fram fjármagn úr ríkissjóði til slíkrar frumleitar heldur eru það hin erlendu félög sem það gera. Ýmsar umsóknir hafa borist um slíkt. Ég tel það alveg sjálfsagt að verða við slíkum umsóknum, eftir að þær hafa verið rækilega skoðaðar, svo að unnt sé að hefja hér fyrstu aðgerðir án þess að þurfi að koma til sérstakra fjárútláta Íslendinga. Vitanlega er nauðsynlegt, eins og var í leiðangrinum fyrir Norðurlandi 1978, að íslenskir vísindamenn fylgist með málum, séu þátttakendur í þessum leiðöngrum og fái allar þær niðurstöður sem þar finnast. Það er því markmið þessarar þáltill. að hvetja til skjótra aðgerða í þessum mikilvægu málum. Það er full ástæða til þess að kanna sem fyrst hvaða auðlindir þar kunna að leynast. Við vitum það ekki enn. Það má vera að þær séu litlar sem engar. Það má einnig vera að hér sé um að ræða búhnykk sem miklu máli gæti skipt í þeirri erfiðu efnahagsaðstöðu sem þjóðin á í og mun sennilega eiga í nokkur næstu árin. Eins og sakir standa er hér ekki um að ræða skipulegt starf á þessu sviði þó að hér starfi raunar nefnd, svokölluð landgrunnsnefnd, að þessum efnum undir forustu deildarstjóra Orkustofnunar. En við höfum ekki mótaðar rannsóknaráætlanir. Á þessu þarf að verða breyting og með þessari till. er einmitt hvatt til þess að svo megi verða. Ég legg til að till. verði að loknum þessum hluta umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég get tekið almennt undir efni þeirrar þáltill. sem hv. þm. Gunnar G. Schram flytur hér um auðlindarannsóknir á landgrunni Íslands. Ég tel það skyldu okkar Íslendinga að sinna rannsóknum á þeim svæðum sem við gerum tilkall til og liggja innan okkar efnahagslögsögu. Það er nánast forsenda þess að við getum áfram og með góðri samvisku haldið fram okkar rétti þar svo og til svæða sem liggja utan núverandi efnahagslögsögu. Þetta gildir vissulega ekki aðeins um rannsóknir til hafsins. Hið sama gildir um rannsóknir á landi. Þeim hefur þó verið meira sinnt en rannsóknum á hafsbotninum til þessa. Vel kunnar eru umræður á alþjóðavettvangi, m.a. í tengslum við hafréttarsáttmálann, sem í rauninni leggja þjóðríkjum ákveðnar skyldur á herðar, að sinna rannsóknum, nýtingu og stýringu á nýtingu á þeim svæðum sem þær gera tilkall til og hafa rétt til að alþjóðalögum. Á þessu sviði höfum við verið næsta lítilvirkir til þessa að því er varðar landgrunn Íslands. Á því eru sumpart nokkuð eðlilegar skýringar, hve fjárhagslegt bolmagn okkar er takmarkað. Þó tel ég að við hefðum getað þokað og ættum að þoka þessum málum fram með skipulegum hætti og ákveðnari hætti en hingað til ef vel á að vera. Hv. flm. vakti athygli á og hefur raunar vikið að því í grg. með till. að nokkuð var að þessum málum unnið hér fyrir nokkrum árum. En svo virðist sem hin síðustu ár og í tíð núv. hæstv. ríkisstj. hafi þessum málum lítið verið sinnt. A.m.k. hef ég ekki orðið var við áætlanir eða áform sem tengjast rannsóknum á hugsanlegum auðlindum á landgrunni Íslands. Ég tek þannig almennt undir efni þessarar till. Ég vil nota tækifærið til að víkja að öðrum þætti sem tengist þessu máli og var til umr. hér á Alþingi 1982–1983. Þá var flutt stjfrv. um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins. Það frv. var 150. mál Ed. á 105. löggjafarþingi. Það þing stóð óvenjustutt og var rofið í marsmánuði. Frv. fékk þá meðferð í Ed. undir þinglok að því var vísað til ríkisstj. Þar var hins vegar tekið á þætti sem tengist þeirri till. sem hér er til umr., þ.e. að skorið verði úr um það með löggjöf hver teljist eigandi að auðlindum hafsbotnsins. Ég hef ekkert til málsins spurt síðan, veit ekki hvað aðhafst hefur verið á vegum hæstv. núv. ríkisstj. í þessu máli. Og þar sem engir sitja hér ráðherrarnir er ekki kostur á að inna þá eftir framgangi þess. En það var iðnrn. og ég sem iðnrh. á þeirri tíð sem flutti þetta mál inn í þingið, og það var undirbúið af nefnd sem starfaði á vegum iðnrn., nefnd sem hafði á hendi skipulagningu og ráðgjöf um hagnýtar hafsbotnsrannsóknir, eins og hún var kölluð. Þar í hópi voru viðurkenndir lögfræðingar sem áttu hlut að mótun umrædds lagafrv., þ. á m. Benedikt Sigurjónsson fyrrv. hæstaréttardómari, og fleiri lögmenn unnu að undirbúningi þessa máls. Frv. þetta fékk góðar undirtektir í umr. í þinginu. Það var mál manna að nauðsyn væri á að setja slíka löggjöf. En eitthvað þótti þingnefnd á þeim tíma skorta á fyllstu upplýsingar og tengsl við þá umr. sem þá fór fram varðandi hafréttarsáttmálann og hygg ég að það hafi ráðið úrslitum um tillögu nefndarinnar um að vísa málinu til ríkisstj. til frekari athugunar og fyrirgreiðslu. Ég vil aðeins leyfa mér hér að vitna til aths. sem fylgdu þessu frv. Það er ekki langt mál, herra forseti. Þar segir í upphafi: „Með lögum nr. 41 1. júní 1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn, voru settar reglur um fullveldi Íslands yfir hafinu og hafsbotninum umhverfis landið. Þar segir í 2. gr., að fullveldisréttur Íslands nái til landhelginnar og hafsbotnsins innan hennar. Þá segir í 6. gr. laganna, að fullveldisrétturinn yfir landgrunninu taki til rannsókna og hagnýtingar á ólífrænum auðlindum, sem þar eru. Þótt settar hafi verið lagareglur um fullveldisrétt Íslands yfir hafsbotninum, skortir reglur um eignarrétt og nýtingarrétt að auðlindum þeim, sem þar kunna að finnast, a.m.k. á svæðum utan netlaga. Rannsóknir á hafsbotninum umhverfis Ísland eru skammt á veg komnar. Hagnýt efni hafa ekki til þessa verið numin af hafsbotni, ef frá eru skilin möl og sandur. Þó hefur nokkuð verið hugað að þeim efnum.“ Síðar í aths. með þessu frv. sagði: „Eins og að framan hefur verið rakið er lítið vitað um auðlindir á hafsbotninum við Ísland. Ekki er útilokað, að þar kunni að finnast verðmæt efni, sem unnt væri að hagnýta. Það er því brýn nauðsyn að setja hið fyrsta lagareglur um það hvernig háttað skuli eignarrétti að auðlindum þessum og nýtingu þeirra. Það er engum vafa undirorpið, að ríkið sem slíkt er eigandi að auðlindum þeim, er á hafsbotni kunna að finnast, og ræður yfir nýtingu þeirra. Er það í samræmi við viðurkenndar skoðanir manna í nágrannalöndum okkar.“ Þessa tilvitnun í aths. með frv. læt ég nægja. Ég taldi rétt að vekja athygli á þessu máli, sem nú er í höndum ríkisstj., og tel raunar eðlilegt að um það verði fjallað og það verði tekið upp í tengslum við meðferð þessarar þáltill. og reynt að ýta á eftir því við stjórnvöld að frv. þetta verði endurflutt, e.t.v. með einhverjum breytingum sem réttmætt væri talið að gerðar yrðu í ljósi þróunar hafréttarsáttmála, þó að ég eigi ekki von á því að það sem þar gerðist á lokastigi hafi í rauninni breytt nokkru að því er varðar stefnumótun frv.



Herra forseti. Á þskj. 135 leyfi ég mér að bera fram eftirfarandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela félmrh. að sjá til þess að samþykkt húsnæðismálastjórnar frá 19. sept. s.l. um breyttar úthlutunarreglur húsnæðislána, sem taka eiga gildi um næstu áramót, nái ekki fram að ganga.“ Þessi till. var lögð fram á síðasta ári og verður tilvísun til áramóta að skoðast með tilliti til þess. Meðfim. eru hv. þm. Davíð Aðalsteinsson, Eiður Guðnason, Eyjólfur Konráð Jónsson, Helgi Seljan og Kolbrún Jónsdóttir. Vil ég nú greina frá aðdraganda þessa máls og skýra hvað fyrir okkur vakir með flutningi þessarar till. Lán úr Byggingarsjóði ríkisins til þeirra, sem byggja á hefðbundinn hátt, hafa verið greidd út í þremur áföngum, fyrsti hlutinn 6 mánuðum eftir að húsið er fokhelt, en annar hluti 12 mánuðum eftir fokheldi og síðasti hluti 18 mánuðum eftir fokheldi. Þessar úthlutunarreglur eru miðaðar við venjulegan byggingartíma steinsteyptra húsa. Byggingartími einingahúsa er hins vegar miklu skemmri og hafa úthlutunarreglur lána til kaupenda slíkra húsa þess vegna miðast við að greiða þau út á u.þ.b. 10 mánuðum frá fokheldi. Fyrsti hluti lánsins er þannig greiddur út hálfum mánuði eftir fokheldi, annar hlutinn þremur mánuðum síðar og þriðji hlutinn um 10 mánuðum eftir fokheldi. Þess ber þó að gæta að fokheldisstig eru í raun ekki sambærileg. Hús, sem byggð eru með hefðbundnum hætti, eru talin fokheld með uppsteyptum veggjum en ófrágengnum að utan og innan, með pappa á þaki og plasti í gluggum og gættum, en einingahúsin hins vegar fullbúin að utan með gleri í gluggum, hurð í útidyrum, með frágengnum þakköntum og niðurföllum. Þá er einingahúsið einangrað og sum eru á þessu stigi með fullfrágengna veggi að innan, þ.e. tilbúna undir málningu. Af þessu má sjá að fokheldisstig húsanna eru engan veginn sambærileg. Með þeim úthlutunarreglum, sem upp voru teknar árið 1977, var því stefnt að því að jafna aðstöðumun þeirra, sem kaupa einingahús, og þeirra sem byggja á hefðbundinn hátt. Enn fremur áttu þær að stuðla að bættri samkeppnisstöðu innlendrar einingahúsagerðar gagnvart innflutningi slíkra húsa, og að flestra mati hefur það tekist. Hinn 19. sept. s.l. samþykkti hins vegar húsnæðismálastjórn að úthlutun lána vegna einingahúsa skyldi frá næstu áramótum, þ.e. síðustu áramótum, fara fram á jafnlöngum tíma og úthlutun lána vegna hefðbundinna húsa þrátt fyrir svo ólíkar aðstæður sem áður er lýst. Að mati flm. þessarar till. væri það spor aftur á bak ef þessi ákvörðun húsnæðismálastjórnar næði fram að ganga. Framleiðsla og bygging einingahúsa hefur verið vaxandi atvinnugrein nú síðustu árin. Að margra áliti hefur þessi byggingarmáti auðveldað mörgum að koma sér upp húsnæði sem ella hefðu átt erfitt með það. Þar skiptir byggingartíminn meginmáli en hann er yfirleitt aðeins 3–6 mánuðir og getur raunar verið enn skemmri. Í flestum tilfellum eru húsbyggjendur fluttir inn áður en annar hluti lánsins er greiddur út. Er þá búið að leggja út fyrir öllu efni og vinnu. Einhver hefur gert það, húsbyggjandi eða framleiðandi. Hið sama gildir ekki um hefðbundinn byggingarmáta þar eð slík hús eru miklu skemmra á veg komin þegar annar hluti lánsins er greiddur út. Það er húsbyggjendum í raun ómetanlegt hagræði að geta flutt inn í hús sitt aðeins örfáum vikum eftir að bygging þess hefst. Þess vegna er þessi byggingaraðferð kostur hinna efnaminni. Augljóst er einnig það hagræði að geta unnið að framleiðslu húsanna að mestu leyti innan dyra í verksmiðju og stytta þannig mjög þann tíma sem unnin er úti við á byggingarstað í misjöfnum veðrum. Þannig fæst samfelld vinna sem ekki er jafnháð veðurfari og hefðbundin byggingarstarfsemi. Framleiðsla einingahúsa dregur því úr þenslu á byggingarmarkaði þar sem vinnan dreifist jafnar yfir árið. Það væri að mínu mati öfugþróun að færa meginálagstíma bygginga aftur yfir á færri mánuði ársins. Auk hagræðis og sparnaðar fyrir húsakaupendur og samfelldari og þægilegri vinnu við húsagerðina má benda á að einingahús eru framleidd á ýmsum stöðum á landinu þar sem mikilvægt er frá þjóðhagslegu sjónarmiði að hlúa að vaxandi atvinnugreinum. Í greinargerð frá 3. maí 1983 vegna könnunar á íslenskum einingahúsum er talið upp 21 fyrirtæki, sem framleiðir einingahús, þar af 6 á höfuðborgarsvæðinu, en hin 15 dreifð um allt landið, á Akranesi, í Borgarnesi, Stykkishólmi, á Blönduósi, Siglufirði, Akureyri, Húsavík, Egilsstöðum, Höfn í Hornafirði, Selfossi og í Vestmannaeyjum. Uppbygging þessa atvinnuvegar svo vítt um landið er sérstaklega ákjósanleg þróun sem við skulum fyrir alla muni ekki snúa við með vanhugsuðum aðgerðum. Með tilliti til núverandi óvissu í atvinnumálum er brýnt að vera vel á verði og aðhafast ekkert sem spillt gæti atvinnumöguleikum landsmanna, allra síst úti á landsbyggðinni, sem hefur orðið harðar úti en þéttbýlisstaðirnir á suðvesturhorninu, einkum í kringum höfuðborgina sjálfa, vegna minnkandi sjávarafla og samdráttar á ýmsum sviðum. Þetta vil ég leggja þunga áherslu á og biðja hv. þm. að íhuga vel. Með samræmdum gæðakröfum og ströngu eftirliti hefur framleiðsla íslenskra einingahúsa orðið fyllilega samkeppnishæf við hefðbundinn byggingarmáta. Þróun einingahúsaframleiðslu hérlendis nú hin síðustu ár hefur dregið stórlega úr innflutningi húseininga í íbúðar- og sumarhús. Sú þróun hefur án efa aukið hlut þeirra sem að byggingariðnaði starfa. Lenging byggingartímans er öfugþróun sem veikir samkeppnisstöðu einingahúsa og hlýtur að leiða til hærri byggingarkostnaðar. Þegar byggt er með hefðbundnum byggingaraðferðum er hugsanlegt að halda byggingarhraða í samræmi við innkomnar tekjur og lán. Slíkt er útilokað með einingahús sem rís með jöfnum hraða á skömmum tíma. Lenging útborgunartíma lánanna leiðir til mun meiri fjármagnskostnaðar en áður. Fram að þessu hafa framleiðendur einingahúsa tekið við ávísunum á lán úr Byggingarsjóði sem greiðslu upp í húsakaupin. Meðallánstími framleiðenda hefur verið um 5 mánuðir frá afhendingu hússins en eftir gildistöku nýrra úthlutunarreglna, ef af þeim verður, mundi þessi tími lengjast í um 13 mánuði. Það hefði að sjálfsögðu í för með sér gífurlega aukningu á rekstrarfjárþörf. Eins og nú er ástatt hjá bönkum eru dökkar horfur á því að framleiðendur einingahúsa geti fjármagnað aukinn útlán til kaupenda húsanna. Meiri fjármagnskostnaður hlýtur því að lenda á húsbyggjendum sjálfum. Þeir verða að laga byggingartímann að lánareglum Byggingarsjóðsins. Með breyttum úthlutunarreglum lána, sem húsnæðismálastjórn leggur til að taki gildi, væri verið að auka aðstöðumun tvenns konar byggingaraðferða sem hvor tveggja á jafnmikinn rétt á sér. Það er okkar mat að þær reglur yrðu öllum í óhag, húsbyggjendum og byggingariðnaðinum í heild. Ef komist verður að þeirri niðurstöðu að úthlutunarreglum verði að breyta, vegna þess að um mismunun sé að ræða milli tveggja byggingaraðferða skulum við endilega heldur breyta þeim á þann veg að sá úthlutunartími sem byggjendum hefðbundinna húsa er skammtaður verði styttur. Skylt er að geta þess að við umræður hér í þinginu 30. okt. s.l. vegna fsp. minnar um þetta sama mál kom í ljós að hæstv. félmrh. var alls ekki samþykkur ákvörðun húsnæðismálastjórnar frá 19. sept. s.l. Hann lét í ljós vilja til að breyta þessari ákvörðun stjórnarinnar og kvaðst mundu vinna að því. Þessari ákvörðun hefur verið frestað - ég held ég megi segja að það hafi verið til 1. mars n.k. - og mun vera unnið að athugun þessara mála. Við flm. þessarar þáltill. töldum auðsætt að hæstv. félmrh. væri styrkur að því að hafa yfirlýstan vilja Alþingis á bak við sig. Mér er ekki fyllilega ljóst hvort eðlilegt er að vísa þeirri till. til hv. allshn. eða atvmn. en hallast þó heldur að því að hún eigi heima í atvmn. og legg því til að að lokinni umræðu um þetta mál verði henni vísað til atvmn. nema hæstv. forseti sé á öðru máli.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að taka undir þá þáltill. sem mælt var fyrir hér áðan. Það er rétt sem kom fram hjá flm. að bygging einingahúsa og framleiðsla þeirra hafa auðveldað mörgum að koma sér upp húsnæði, einkum ungu fólki. Bygging einingahúsa hefur þann kost að byggingartíminn dreifist jafnar yfir árið og fer fram innanhúss, oft á veturna á þeim tíma sem minnst spenna er í atvinnulífinu. Þar að auki á bygging einingahúsa að hafa það í för með sér að einingahúsafyrirtækin geta gert stærri innkaup á byggingarefni og aukið hagkvæmnina að því leyti til. Hin hefðbundna aðferð við byggingu íbúðarhúsnæðis hér á landi hefur verið sú að byggja yfir sumartímann þegar mikil spenna hefur verið á vinnumarkaði oft á tíðum og sumarfrí hjá iðna3armönnum í fullum gangi. Þetta hefur oft leitt af sér mikla óhagkvæmni. Mörg einingahúsafyrirtæki eru nú starfandi hér á landi. M.a. þekki ég til slíkra fyrirtækja á mínum heimaslóðum. Þessi fyrirtæki hafa verið í örri þróun á undanförnum árum, húsin frá þeim hafa batnað og þau hafa yfirstigið byrjunarörðugleikana. Það væri hörmulegt ef breyttar lánareglur hefðu það í för með sér að afturkippur yrði í þessari atvinnugrein. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri en lýsa stuðningi mínum við þessa till. og vona að hún fái skjótan framgang hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég flyt hér till. til þál. um eflingu innlends lyfjaiðnaðar. Meðflm. mínir þar eru Eiður Guðnason, Guðrún Agnarsdóttir, Ólafur Þ. Þórðarson og Ragnar Arnalds. Með leyfi herra forseta vil ég lesa till.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að skipa fimm manna nefnd til þess að kanna helstu möguleika á eflingu innlends lyfjaiðnaðar. Heilbrrh. skipar formann nefndarinnar. Nefndin skal kanna aukningu á framleiðslu lyfjaforma úr erlendum hráefnum, sem gætu komið í stað erlendra sérlyfja, með það að markmiði að lækka lyfjakostnað. Enn fremur skal nefndin kanna aukningu á framleiðslu „náttúrumeðala“, þar með talinna lyfjaforma sem í eru vítamín og steinefni, úr erlendum hráefnum. Einnig skal nefndin kanna þá möguleika, sem eru hér á landi, til þess að framleiða hráefni til lyfjagerðar úr innlendum eða erlendum frumhráefnum.“ Að undanförnu hafa farið fram allmiklar umræður í þjóðfélaginu um nauðsyn þess að efla nýjar atvinnugreinar og við höfum heyrt hér frásagnir og yfirlýsingar um stofnun nýs sjóðs, svonefnds Þróunarsjóðs, sem hafa mun undir höndum um 500 millj. kr. til úthlutunar til nýrra þróunarverkefna til þess að örva, efla og auka atvinnustarfsemi í landinu. Allt er þetta mjög góðra gjalda vert. Þar hefur ýmis iðnaður verið nefndur, svo sem örtölvuiðnaður, líftækniiðnaður og annað slíkt. Ekki skal ég lasta það að lagt sé út á nýjar brautir, svo sem í þessum tveimur greinum svo dæmi séu tekin, og undirbúinn jarðvegurinn í þeim efnum svo að þessar megi verða öflugar atvinnugreinar er fram líða stundir. En það er greinilegt að allmörg ár munu líða þar til uppbygging hefur farið fram svo að arðgjöf verði orðin nokkur. En þegar menn velta fyrir sér hvernig byggja má upp íslenskt atvinnulíf á nýjan hátt ættum við að mínu viti einnig að líta okkur nær og gefa gaum að því á hvern hátt við getum byggt betur upp þann iðnað sem þegar hefur náð fótfestu í landinu, þar sem fyrir hendi er innlend þekking og undirstaðan hefur þegar verið lögð og fjármagn er þegar nokkurt fyrir hendi. Dæmigerð iðngrein í þessum efnum er innlendur lyfjaiðnaður. Hann gegnir þegar allþýðingarmiklu hlutverki á sínu sviði þó svo að hann framleiði enn ekki nema brot af þeim lyfjum sem landsmenn nota. Það liggur beint við að efla þessa iðngrein þannig að hún verði fær um að framleiða miklu stærri hluta af lyfjanotkun landsmanna, bæði með það fyrir augum að lækka lyfjaverðið og einnig að skapa við þetta atvinnu sem af sjálfu sér mundi leiða. Hér á eftir mun ég m.a. vitna í upplýsingar frá dr. Vilhjálmi Skúlasyni prófessor sem birtist í grg. með þessari till. Frá upphafi lyfjagerðar hér á landi og til skamms tíma hefur framleiðsla lyfjaforma ýmissa eingöngu farið fram í lyfjabúðum. Með þeim öru breytingum, sem orðið hafa á rannsóknum og þróun nýrra lyfja og lyfjaforma á síðustu áratugum, og ekki síður þeim vaxandi kröfum sem gerðar eru til lyfja, hefur þessi framleiðsla nú flust úr lyfjabúðunum að miklu leyti yfir í lyfjaverksmiðjur. Hér á landi hefur þessi breyting einkum átt sér stað á síðustu einum til tveimur áratugum. Er nú svo komið að nokkur fjöldi innlendra sérlyfja er skráður í sérlyfjaskrá, en framleiðsla lyfjaforma úr erlendum hráefnum hér á landi leiðir til mikillar verðmætaaukningar. Hún á einnig að geta leitt til lækkaðs lyfjaverðs hér á landi ef rétt er á málum haldið þar sem kynningar- og rannsóknarkostnaður ætti að vera mun lægri hér á landi en erlendis en þar er hann talinn nema allt að 30%. Er þó gengið út frá álitlegum hagnaði, eða allt að 10% af heildarkostnaði. Ef við lítum á stöðu þessa iðnaðar í dag, sem mjög lítill gaumur hefur raunverulega verið gefinn í allri umræðu, þá mun láta nærri að miðað við verðgildi nemi innlendur lyfjaiðnaður nú nær 25% af heildarlyfjanotkun landsmanna, eða um 200–250 millj. kr. á núverandi verðlagi. Svo að dæmi sé tekið voru framleiddar hér á landi árið 1983 53 millj. ýmiss konar lyfjataflna og um 200 tonn af öðrum lyfjum. Við höfum nú yfir að ráða nær 25% lyfjamarkaðarins í innlendri framleiðslu. Það er ekki óraunhæft, eftir því sem sérfræðingar telja, að þetta hlutfall gæti numið 50–60% af heildarverðmæti lyfja þegar fram líða stundir. Einnig er hægt að gera ráð fyrir að hérlendis mætti framleiða lyf til útflutnings, einkum ef leitað yrði eftir mörkuðum þar sem lyfjaviðskipti og upplýsingar um gæði lyfja gætu byggst á gagnkvæmu trúnaðartrausti. Eru þá fyrst og fremst höfð í huga lönd sem ekki hafa öflugu lyfjaeftirliti á að skipa, ýmis þróunarlönd sem reynslan hefur sýnt að treysta Norðurlöndunum betur í þessum efnum en ýmsum öðrum þróuðum ríkjum þar sem gróðahagsmunirnir hafa setið um of í fyrirrúmi. Eru nokkur dæmi slíks alþekkt en ég hirði ekki um að rekja þau hér. Það er í sjálfu sér af mörgu að taka. En eitt af því sem fjallað er um í þessari þáltill. og rétt er að vekja athygli á er framleiðsla svonefndra „náttúrumeðala“. Á síðustu áratugum hefur mjög vaxið viðleitni til þess að stunda svokallaðar „sjálflækningar“. Hér er um að ræða ýmis lyf sem hægt er að afla án lyfseðils, eins og vítamín margs konar, svo og lyf sem hafa verið kölluð á íslensku „náttúrumeðul“. Í þessum lyfjaformum eru venjulega mismunandi blöndur af vítamínum, steinefnum og svonefndum „drógum", en það eru jurta- eða dýrahlutar sem í eru lyf. Þessi lyfjanotkun hefur rutt sér mjög til rúms á undanförnum árum. Fjölbreytni þessara „meðala“ er mjög mikil og láta mun nærri að fjöldi þeirra vörutegunda úr þessum flokki, sem heimilt er að selja hér á landi, sé um 500. Smásöluverðmæti þessara „meðala“ á s.l. ári var áætlað um 35 millj. kr. og var um 1/20 af verðmæti allra lyfja sem þá voru notuð í landinu. Þetta er rakin leið því hér er um að ræða efni sem eru að allmiklum hluta til innlend. Í þessu samhengi má einnig minna á að sú tækni, sem notuð er til framleiðslu lyfjaforma, gæti einnig nýst til framleiðslu á formum sem gætu hentað vel til þess að flytja matvæli á sem ódýrastan og hentugastan hátt um langan veg, t.d. til þróunarlanda. Er þá hjálparstarfið í Eþíópíu ofarlega í hugum manna. Má nefna sem dæmi framleiðslu próteintaflna úr fiskimjöli eða lýsi í matarlímshylkjum sem hvort tveggja eru innlend hráefni. Með þessum hætti væri að öllum líkindum hægt að lækka flutningskostnað og einnig væri á auðveldan hátt hægt að haga samsetningu þessarar vöru í samræmi við mismunandi þarfir neytenda þar eð einingaframleiðsla er það sem m.a. einkennir framleiðslu lyfjaforma. Þar að auki má minna á þriðja þáttinn, framleiðslu hér á landi á dýralyfjum. Það er mikið notað af þeim hér, svo mikið landbúnaðarland sem Ísland enn er, og dýralyf er einnig hægt að framleiða hérlendis í auknum mæli úr erlendum hráefnum. Má þar nefna sem dæmi ormalyf, sermi og bóluefni handa sauðfé sem skipta miklu máli fyrir landbúnaðinn. Það hefur verið mikil tíska á síðustu misserum að ræða um hina gífurlega miklu og björtu möguleika sem lífefnaiðnaðurinn er talinn eiga fyrir höndum hér á landi. En það vill gleymast að á sviði lyfjaiðnaðarins fer raunverulega fram í dag þó nokkur lífefnaiðnaður. Það er þess vegna full ástæða til að gefa honum meiri gaum og skjóta undir hann styrkari stoðum. Í umræðunum um lífefnaiðnaðinn hafa ýmsir gerhvatar eða lífhvatar, öðru nafni ensímar, verið nefndir í því sambandi, svo sem heparín og insúlín, sem hvort tveggja eru mjög mikilvæg lyf. Ýmsir gerhvatar eru notaðir sem lyf og auk þess hafa þeir mikið notagildi í framleiðslu og rannsóknum. Einnig má búast við að notkun heparíns fari fremur vaxandi en minnkandi, svo dæmi sé nefnt. En einnig er nauðsynlegt að líta á lífefnavinnslu í víðara samhengi, þar sem athugað yrði með verðmæti í þörungum sem vaxa við strendur landsins, úr galli fiska og sláturdýra, og ræktun verðmætra lyfjajurta í gróðurhúsum, auk þeirra innlendu hráefna sem áður var minnst á. Ég hef þegar minnst á framleiðslu lyfjaforma úr erlendum hráefnum, en á henni byggist innlend lyfjaframleiðsla í dag. Sú verðmætaaukning annars vegar og gjaldeyrissparnaður hins vegar, sem þessi framleiðsla hefur í för með sér, fer mjög vaxandi. Þá má nefna fjórða þáttinn að lokum, lyfjaframleiðslu eingöngu úr innlendum hráefnum sem er hér á byrjunarstigi. Þar eru ýmsir möguleikar fyrir hendi til að skapa verðmæt efnasambönd. Hér verður þá jafnframt að stunda þróunarvinnu og hún byggist m.a. á því að finna nýja möguleika á notkun efnasambanda og þar með ákveðið verðgildi. Þau frumhráefni sem hér á landi koma einkum til greina til lyfjagerðar eru fiskafurðir og landbúnaðarafurðir. Það er kannske ekki úr vegi að taka eitt dæmi þessu til áréttingar. Mjólkurvinnsla er mikil hér á landi og hefur tekið stórstígum framförum á síðustu áratugum svo sem kunnugt er. Þessi vinnsla hefur í aðalatriðum verið framleiðsla rjóma, smjörs, skyrs og osta og skal ekki fjölyrt um það. Það er hægt að beita efnafræðilegum aðferðum til þess að vinna og breyta þeim fjölmörgu verðmætu efnasamböndum sem eru í mjólk og gera þau enn þá verðmætari. Þegar fitan hefur verið skilin frá mjólkinni verður undanrennan eftir, en í henni er m.a. allt að 3% af próteinefni, kaseíni, og allt að 4,5% af sykri, sem kallaður er mjólkursykur. Kaseíni er hægt að breyta í efni sem tyrósín nefnist, sem er verðmæt amínósýra, en úr henni er hægt að framleiða levódópa með tveimur mismunandi aðferðum. Levódópa er eitt mikilvægasta lyf sem völ er á gegn Parkinsonssjúkdómi, en talið er að hann hrjái u.þ.b. 1% þeirra einstaklinga sem komnir eru yfir 50 ára aldur. Þetta eru aðeins lítil dæmi. Úr mjólkursykrinum má vinna glúkósu. Þar kemur fram sorbítól, sem unnt er að breyta með örverufræðilegri aðferð, þ.e. lífefnafræðilegri aðferð, í ascorbínsýru eða c-vítamín, en allir vita hve mikið hún er notuð í lyfja- og matvælaiðnaði. Hér eru því ýmsir möguleikar fyrir hendi þegar við ræðum um innlendan lyfjaiðnað. Það er góðra gjalda vert að ræða um nýjar iðngreinar og efla þær á allan hátt, ekki síst með þróunarsjóði eins og ég nefndi í upphafi máls míns. En við skulum þó ekki síður leggja hér á brattann um stuðning við þær iðngreinar sem þegar eru til í landinu. Þar er menntað starfsfólk fyrir hendi, eins og á sviði lyfjaiðnaðarins. Þar höfum við innlend hráefni sem vinna má í mun meira mæli. Takmarkið er að lækka verulega verð lyfja ef þau eru framleidd hér innanlands. Umræður um lyfjaverð hafa oft farið fram hér á þingi á undanförnum misserum. Það er nú æðihátt og full ástæða til þess að ná þar fram verulegum lækkunum. Þetta er ein áhrifaríkasta leiðin í því efni. Að svo mæltu legg ég til að þessari þáltill. verði að umr. lokinni vísað til allshn.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Mál þessu lík hafa áður komið til umr. á Alþingi eins og hv. flm. benti reyndar á hér áðan. Þetta mál er vissulega fullrar athygli vert og þarf virkilega að gera átak þar, þó margt hafi verið þar gert til bóta. Aldrei er góð vísa of oft kveðin. Ég tek alveg sérstaklega undir það með hv. flm. að það er nokkru nær okkur að huga að verkefnum af því tagi sem þessi till. fjallar um, þ.e. eflingu lyfjaiðnaðarins og lyfjaframleiðslunnar hér á landi, heldur en þau býsna fjarlægu verkefni sem maður heyrir mest talað um nú, sem eiga svo langt í land í þróun og öllum aðdraganda að við sjáum ekki árangur í þeim fyrr en eftir svona fimm ár, sérstaklega þegar menn eru nú að tala um það sem lausnir.  Innlend lyfjaframleiðsla hefur átt um of örðugt uppdráttar. Þar hafa ýmis sjónarmið komið inn í. Hún þarf verulegan stuðning, hún þarf verulegan forgang að mínu viti og verulega verndun gegn innflutningi erlendis frá ef hún á verulega að njóta sín. Ég ætti nú kannske ekki að vera að minna á það sérstaklega, en ég man það þó og er með það hér fyrir framan mig að á Alþingi var samþykkt 10. maí 1981 þál. um eflingu innlends lyfjaiðnaðar. Þál. er að vísu stutt og fjallar um að fela ríkisstj. að skipa nefnd er fái það hlutverk að vinna að ítarlegum tillögum um eflingu innlends lyfjaiðnaðar. Þetta mun hafa verið í beinu framhaldi af ítarlegri till. til þál. um eflingu innlends lyfjaiðnaðar sem hv. þáv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson flutti ásamt nokkrum flokksbræðrum sínum og var í tíu liðum, en n. mun hafa skorið till. niður í þessa stuttorðu klausu sem ég nefndi hér áðan. Ég veit ekki annað en að nefndin hafi verið skipuð. Nú, það kann að vera að svo sé ekki. Ég veit að öðru leyti ekki um störf hennar og enn síður um árangur. Ég sé að hv. flm. hristir höfuðið og enginn er hér til andsvara frá hæstv. ríkisstj. um það hvort svo muni vera nema hæstv. sjútvrh., en ég efast um að hann hafi hugleitt þessi mál svo mjög eða farið það grannt ofan í þau að hann geti svarað því. En ef svo er ekki er vitanlega full ástæða til áherðingar af þessu tagi. Ég hef áður talað fyrir þessu máli mjög fyrir daufum eyrum hér á Alþingi. Árið 1976 flutti ég till. til þál. um eflingu innlendrar lyfjaframleiðslu. Hún var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta undirbúa frv. á þá lund að innlend lyfjaframleiðsla njóti forgangs umfram innflutt lyf sé hún fyllilega samkeppnisfær. Að því leyti sem innlend lyf eru talin jafngóð erlendum verði læknum lögð viss skylda á herðar að nýta þau umfram hin erlendu lyf. Jafnframt verði stuðlað að fjölbreyttari lyfjaframleiðslu en nú er.“ Ég man eftir því að undirtektir voru vægast sagt dræmar og till. fékk ekki afgreiðslu þó að hún væri flutt í tvígang. En ég minni á hana hér vegna þess að það er full ástæða til að hafa þessi mál stöðugt í athugun og stöðugt í gangi. Áhersla á þau er sjálfsögð og áherðing, og mun nú ekki af veita, einkum með tilliti til þess að menn eru að horfa til allt of fjarlægra verkefna í stað þess að einbeita sér að þeim sem liggja kannske beint við og geta vissulega skapað okkur ný atvinnutækifæri og um leið ný verðmæti ef við bara viljum og þorum.



Herra forseti. Ég hef óskað eftir því að taka til máls utan dagskrár til að ræða það ástand sem verið hefur í atvinnumálum fiskvinnslufólks að undanförnu og bágborna stöðu sjávarútvegs á Suðurnesjum. Frá því um miðjan desember hefur vinnsla fiskjar á Suðvesturlandi verið afar takmörkuð. Hundruð og aftur hundruð verkafólks hafa bæst í hóp atvinnulausra. Er talið að 75% af þessu vinnuafli séu konur. Á Suðurnesjum hefur ástandið verið sýnu verst, en þar voru fyrstu vikuna í janúar allt fram til þessa dags á sjötta hundrað manns atvinnulaus. Þetta sama fólk hefur að stærstum hluta verið án atvinnu frá því um mánaðamót nóvember og desember. Í Hafnarfirði hafa rúmlega 200 manns verið atvinnulaus frá 6. okt. s.l. Í Reykjavík misstu 236 verkakonur atvinnu á Þorláksmessu og eru margar þeirra atvinnulausar enn. Á sama tíma og fjöldi kvenna í fiskiðnaði í Reykjavík er atvinnulaus eru dagblöðin full af auglýsingum frá hvers konar þjónustuaðilum þar sem óskað er eftir starfsfólki til vinnu. Það þýðir ekki að fiskvinnslufólk eigi greiðan aðgang að þeirri atvinnu, enda oft erfitt fyrir rosknar konur eða einstæðar mæður að skipta yfir í verslunar- eða önnur þjónustustörf á skömmum tíma. Þar kemur til sú staðreynd að fólk sem unnið hefur lengi í fiski hefur aflað sér sérþekkingar sem hvergi nýtist nema í fiskiðnaði. Það er líka oft þannig að bönd milli almenns verkafólks og sjávarútvegs eru sterk eftir áratuga þjónustu, bönd sem erfitt er að slita þrátt fyrir erfiða afkomu. Þessar atvinnuauglýsingar sýna hins vegar hvað þrífst best þessa dagana, þ.e. verslun og hvers konar þjónustustarfsemi. Þær sýna líka hversu fiskiðnaðurinn hefur sett niður, að sjávarútvegur er á fallanda fæti. Á Suðurnesjum er hins vegar svo komið að atvinnuauglýsingar berja menn ekki augum. Reyndar er svo komið á því landssvæði að á undanförnum árum hefur mikil þensla átt sér stað á sumrin, en strax að hausti og út veturinn hefur atvinnuástandið verið afleitt. Ástandið hefur þó ekki orðið erfiðara þar en einmitt nú. Þar hefur ríkt óþolandi atvinnuleysi sem verður að bæta úr. Hjá Verkamannasambandi Íslands og í þingflokki Alþfl. hafa þessi mál mikið verið rædd. Í ályktun Verkamannasambandsins segir, með leyfi forseta: „Verkamannasamband Íslands mótmælir því réttindaleysi og atvinnuleysi sem fólk í fiskiðnaði býr við og varar við þeirri þróun sem nú á sér stað þegar þrautþjálfað fiskverkunarfólk flýr í önnur störf vegna öryggisleysis sem það býr við og lélegrar afkomu í atvinnugreinum.“ Og síðar segir: „Ótrúlegur fjöldi fjölskyldna á lífsafkomu sína undir því að þessi atvinna sé stöðug og traust. Skv. samningum og lögum, sem ekki virðist viðlit að fá breytt, er hægt að segja þessu fólki upp störfum hvenær sem er ef hráefni er ekki fyrir hendi. Skiptir engu máli hvort viðkomandi er búinn að vinna þrjá mánuði eða þrjátíu ár í starfsgreininni. Þessu þarf að breyta. Einnig þarf að breytast sá hugsunarháttur, sem nú ríkir, að það séu engin tíðindi þótt hundruðum verkakvenna sé sagt upp störfum og það þó þær uppsagnir eigi sér stað í jólamánuðinum þegar útgjöld fjölskyldunnar eru hvað mest.“ Ég verð að játa að það er nöturleg staðreynd að það þykja ekki tíðindi lengur þegar hundruð, jafnvel þúsundir verkafólks eru atvinnulaus. Það er gjarnan sagt: Já, þetta er tímabundið, þetta fylgir þessum árstíma o.s.frv. Það er skelfilegt þegar sú hugsun kemur fram að þetta ástand sé eðlilegt. Það eru mannréttindi að hafa atvinnu og það er í fyllsta mæli óeðlilegt þegar þau mannréttindi eru ekki fyrir hendi. Ég minni líka á að ástandið er nú mun verra í þessum efnum en fyrr. Lengi hefur verkalýðshreyfingin barist fyrir auknum réttindum fiskverkunarfólks. Það hefur stundum tekist að stíga fetið fram á við en aldrei nóg. Nú vill svo til að á borðum alþm. liggur frv. til l. um breyt. á lögum um uppsagnarfrest sem Guðmundur J. Guðmundsson, Jóhanna Sigurðardóttir o.fl. flytja. Af því tilefni leyfi ég mér að spyrja hæstv. sjútvrh. hvort hann muni beita sér fyrir samþykkt þess frv., hvort hann muni á þann hátt slást í lið með þeim sem vilja auka öryggi fiskverkunarfólks á vinnumarkaðnum. En það eru fleiri spurningar sem leita á. Ég spyr hæstv. sjútvrh.: Hvernig stendur á því að leyft er að flytja hundruð útlendinga til starfa í fiskiðnaði á Vestfjörðum meðan hundruð verkakvenna og verkamanna eru án atvinnu á Suðurnesjum, í Reykjavík og Hafnarfirði? Hvað um aflamiðlun? Er réttlætanlegt að kvótinn njörvi suma landshluta niður í atvinnuleysi á meðan ofþenslan er slík annars staðar? Á Suðurnesjum er nú svo komið að hvert skipið á fætur öðru er selt af svæðinu vegna rekstrarerfiðleika. Talið er að níu þúsund tonna kvóti hafi þannig á skömmum tíma verið fluttur frá Suðurnesjum. Eftir situr verkafólkið verkefnalaust, atvinnulaust. Fiskvinnslufyrirtækin sem eftir eru skortir hráefni og viku eftir viku koma til með að falla niður vinnsludagar vegna hráefnisskorts ef að líkum lætur. Ég spyr hæstv. sjútvrh.: Er það staðföst ætlun hans að láta kvóta fylgja skipi hvernig sem atvinnuástandið er á því svæði sem skipið kemur frá? Eru það útgerðarmenn skipa sem einir eiga fiskinn í sjónum? Á verkafólkið engan rétt? Mér er það ljóst að sjávarútvegurinn á í erfiðleikum þrátt fyrir að síðasta ár var eitt það fengsælasta í sögu þjóðarinnar. Ástæðan er sú helst að sjávarútvegurinn er fórnardýr efnahagsstefnu ríkisstj. Margir útvegsmenn hafa freistast til að flytja fisk út ferskan í gámum í þeirri von að fá meira verð fyrir fiskinn eða til að fá beinharða peninga strax í reksturinn. Ég veit að oft tekst að fá gott verð og það væri afturhaldssemi að leggjast alfarið gegn þeirri þróun eða þeim nýjungum sem nú eru mögulegar með nýrri flutningatækni. En slíkar breytingar verða að taka mið af atvinnuástandi sem er í landinu hverju sinni. Á Suðurnesjum er mikið um að fiskur sé fluttur út í gámum. Mér er kunnugt um af viðtölum við menn í sjávarútvegi á Suðurnesjum að í mörgum tilfellum fæst lægra verð fyrir fisk sem fluttur er út í gámum en ella mundi fást. Ég spyr hæstv. sjútvrh.: Er fylgst með því á hvaða verði gámafiskurinn er seldur? Hefur verið kannað hvort það er alltaf hagkvæmara að selja fiskinn ferskan, þar sem verkamannshöndin kemur vart nálægt, en selja hann til frystingar hér heima? Það má ljóst vera að ef sjávarútvegur er rekinn af þrótti og afkoma hans eðlileg eru engin atvinnuvandamál fyrir hendi. Málum er hins vegar þannig háttað að afkoma sjávarútvegs er afar erfið, eins og ég gat um áðan. Svo hefur reyndar verið um langt skeið. Lausaskuldir hafa hlaðist upp og þeim úrræðum einum beitt að framkalla skuldbreytingu sem aftur hefur haft það í för með sér að eignarhlutfall útgerðaraðila hefur sífellt minnkað. Ef svo heldur áfram sem verið hefur er þess skammt að bíða að sjóðaófreskjan eignist alla útgerð á Íslandi. Ég fullyrði að sjávarútvegur er verr kominn á Suðurnesjum en annars staðar á landinu, sem rekja má til ýmissa orsaka. Um skeið guldu Suðurnesin svokallaðrar byggðastefnu þar sem Framkvæmdastofnun neitaði að veita fyrirtækjum á Suðurnesjum sömu fyrirgreiðslu og tíðkaðist annars staðar. Þá er það staðreynd að skreiðarverkun hefur verið afar mikil á svæðinu og sitja menn nú uppi með mikið af óseljanlegri vöru sem vissulega hefur óheyrilegan kostnað í för með sér. Sú staðreynd að fjöldi skipa hefur nú verið seldur af svæðinu án þess að nokkuð komi í staðinn segir sína sögu. Það segir þá sögu að fyrirtæki annars staðar á landinu eru betur í stakk búin til að reka útgerð, hafa efni á að kaupa sér ný skip fremur en aðrir. Í ljósi þessa tel ég að taka þurfi málefni sjávarútvegs á Suðurnesjum sérstökum tökum. Gera þarf sérstakt átak til að útgerð og fiskvinnsla á þessu svæði haldi ekki áfram að koðna niður. Ég minnist þess að í málefnasamningi síðustu ríkisstjórnar var ákvæði um atvinnuuppbyggingu eða átak í atvinnumálum á Suðurnesjum. Reyndar var þetta stefnuatriði sett í kaflann um utanríkismál svo að ljóst má vera að höfundar þess hafa haft litla hugmynd um að útgerð og fiskvinnsla eru aðalatvinnuvegur Suðurnesjamanna. Reyndin varð sú að ekkert var gert með þetta ákvæði, hvorki á sviði sjávarútvegsmála, iðnaðar né í öðru. Og áfram hallar undan fæti í sjávarútvegsmálum á þessu svæði og svo mun enn verða ef ekkert verður að gert. Á sama tíma og svo er komið fyrir útgerðinni heyja sjómenn kjarabaráttu sem byggist á þeirri staðreynd að laun sjómanna hafa rýrnað meira en laun almennt í landinu. Ég óttast að náist ekki samkomulag milli aðila á næstu dögum telji sjómenn sig tilneydda til að boða til vinnustöðvunar. Stöðvist flotinn verður fiskverkunarfólk atvinnulaust enn á ný, ekki aðeins það fólk sem verið hefur meira og minna atvinnulaust síðan í október eða desember heldur þúsundir manna um land allt. Þróun samningamála skiptir því fiskverkunarfólk miklu máli. Því spyr ég hæstv. sjútvrh.: Er að vænta aðgerða í sjávarútvegsmálum sem gera auðveldara fyrir deiluaðila að ná saman? Mun ríkisstj. beita sér fyrir því að til vinnslustöðvunar þurfi ekki að koma á ný? Mun ríkisstj. beita sér fyrir því að atvinnuöryggi þess fólks, sem vinnur að undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar, verði betur tryggt en verið hefur?



Herra forseti. Hv. þm. Karl Steinar Guðnason talaði við mig í morgun um utandagskrárumr. og ég spurði hann hvort það væri eitthvað sérstakt sem hann vildi spyrja mig um. Hann sagði það ekki vera, það væru engar sérstakar spurningar, þær væru almenns eðlis. Hann hefur borið hér fram ítarlegar spurningar til mín, sem ég skal reyna að svara af bestu getu, en ég hefði þó getað undirbúið það betur ef ég hefði vitað nánar um innihald þeirra. Það er nú svo almennt um umr. utan dagskrár að þær eru oft og tíðum tilviljanakenndar og er oft erfitt að gera þeim þau skil sem hægt væri ef undirbúningstími væri betri, en ég skal reyna að gera mitt besta. Hann spurði í fyrsta lagi hvort ég mundi fylgja frv. til l. - svo að ég snúi mér að hinum beinu spurningum áður en ég kem að erfiðleikum sjávarútvegsins almennt -um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Ég skal viðurkenna það fúslega að ég er að sjá þetta frv. fyrst núna, en hér er um mikið vandamál að ræða. Það er spurningin í þessu sem öðru hvort réttur fólks verður fyrst og fremst tryggður með löggjöf. Hér er um miklu rótgrónara vandamál að ræða. spurningin er sú hvort viðkomandi fyrirtæki hefur starfsgrundvöll, hvort það hefur hráefni til að vinna úr og afkomu til að greiða sínu fólki mannsæmandi laun. Ég hef ekki trú á því að frv. sem þetta tryggi það nægilega. Það getur að sjálfsögðu lagt þær skyldur á fyrirtækin að greiða viðkomandi verkafólki þessi laun, sem er gott mál, en aðalatriðið er að fyrirtækin búi við þær aðstæður að þau geti staðið undir því. Ég tel hins vegar eðlilegra að ræða þetta frv. þegar það verður tekið fyrir hér í þinginu en ekki að byrja á því að ræða það í umr. utan dagskrár því að mér vitanlega hefur hv. 1. flm. þess ekki enn þá mælt fyrir því, ég vænti þess að það sé rétt, og ég tel mun eðlilegra að við ræðum það þá, enda snertir það að vísu óbeint þetta vandamál, en það er þó málefni sem snertir allt fólk sem vinnur í þessari atvinnugrein. Hv. fyrirspyrjandi spurði hvort ég teldi eðlilegt að það væri verið að flytja inn hundruð manna til starfa í fiskiðnaði þegar svo væri ástatt, eins og raun ber vitni, að það vantaði vinnu á öðrum stöðum. Vissulega er rétt að slíkt er mjög óeðlilegt. Hv. þm. gat um að e. t. v. mætti koma í veg fyrir þetta með aflamiðlun eða ég skildi hann svo. Ég kom í eitt frystihús fyrir stuttu, nánar tiltekið á Norðfirði, þar sem vantaði fólk til starfa og það lá fyrir að ef ekki fengist fleira fólk til starfa væri ekki hægt að ná upp framlegð og afköstum í húsinu. Vélarnar voru það afkastamiklar að afköstin í salnum voru ekki í neinu samræmi við afköst annars staðar í húsinu. Í þessu tilfelli, jafnvel þótt hægt væri að flytja afla frá þessum stað til annars, hefði rekstrarvandi viðkomandi húss verið óleystur. Hér er því oft spurning um framlegð í viðkomandi húsi. Það hefur oft komið til álita og oft komið til umr. að miðla afla á milli staða og það er út af fyrir sig mjög góð hugsun, en hún hefur aldrei gengið upp, einfaldlega vegna þess að sjómennirnir vilja koma í sína heimahöfn og til sinna fjölskyldna. Eina leiðin sem menn hafa fundið í þessum efnum er að miðla afla á milli staða sem stutt er á milli með því að keyra hann á milli frystihúsa. Það er enginn vafi á því að slík miðlun hefur verið mjög til bóta á Reykjavíkur- og Suðurnesjasvæðinu. En á mörgum stöðum hefur þetta ekki gengið upp. Ég get ekki annað sagt en að það er mjög óæskilegt að þurfa að flytja inn vinnuafl á sama tíma og aðrir ganga atvinnulausir. Ég tek undir það með hv. þm. Hins vegar er erfitt fyrir stjórnvöld að stýra þeirri þróun og tilflutningi milli einstakra byggðarlaga. Hv. þm. gat þess að hvert skipið af öðru hefði verið selt frá Suðurnesjum og þar af leiðandi hefði afli flust með þessum skipum til annarra staða. Það er alltaf nokkur hreyfing á fiskiskipum í landinu og verið að selja fiskiskip frá einum stað til annars. Ástæður fyrir þessu eru misjafnar. Í sumum tilfellum er um að ræða útgerðarmenn sem eru að hætta rekstri og vilja ekki sinna þessari atvinnugrein lengur. Það er um að ræða rekstrarerfiðleika og ýmsar aðrar ástæður. Einnig er afli misjafn við landið. ~g hygg að þessi tilflutningur eigi sér nokkrar rætur þar. Ég hef beðið um upplýsingar um hvað gerðist á árunum 1970–1981 því að oft er nú talað um þau ár, eftir að landhelgin var færð út og mikil aukning varð í fiskiskipaflotanum, og hvaða breyting varð þá á flotanum. Á þessum árum fór fiskiskipaflotinn úr 42 229 brúttólestum í 65 989, hann stækkaði um 56%. Ef maður lítur nánar á hvernig þetta hefur gerst, þá var aukningin á svæðinu Hornafjörður til Voga á Vatnsleysuströnd eða til Suðurnesja 91%, Hafnarfjörður-Reykjavík 15%, Akranes-Stykkishólmur 84% og Patreksfjörður-Djúpavogur 18%. Það hefur oft komið fram í umr. að aðalaukningin í flotanum hafi verið á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austurlandi, en sannleikurinn er sá að þótt togurum fjölgaði mest á því svæði fóru þeir bátar sem þar voru fyrir hendi og höfðu verið uppistaða í atvinnulífi til annarra svæða á landinu. Megnið af bátum á Norðurlandi, Vestfjörðum og Austfjörðum var selt í burtu. Þetta var að sjálfsögðu vegna þess að síldveiðin brást og þessir bátar fóru til annarra veiða. Ég hef ekki nákvæmar tölur um það enn hvað hefur gerst á árunum frá 1981 og fram á þennan dag, en það hefur m.a. verið að gerast að undanförnu að nokkuð af bátum hefur verið að flytjast aftur til Norðurlands og Vestfjarða m.a. vegna þess að þar hefur verið góður rækjuafli sem betur fer og sá rækjuafli hefur bjargað miklu í atvinnu þessara byggðarlaga. Nokkur skip hafa þess vegna farið til þessara landssvæða. Það er rétt að af Suðurnesjum hefur verið seldur nýlega a.m.k. einn togari til Hornafjarðar. Það hafa oft verið nefndir þrír togarar úr einu byggðarlagi. Einn var nú mjög gamall og fór til rækjuveiða við Vestfirði, en mun hafa gengið þar afar illa og mun vera óvíst um framtíð hans. Einnig mun eitt af þessum togskipum vera til sölu. En svo hafa verið seldir bátar, veit ég um, austan af landi til Suðurnesja og til Vestmannaeyja o.s.frv. Hv. þm. hristir höfuðið. Ég spurðist fyrir um þetta í morgun og ég veit ekki betur en a.m.k. sé nýlega búið að selja einn bát, fyrir nokkrum dögum. Það skiptir þó ekki meginmáli í þessu sambandi. En ég held að ekki sé hægt að fara alveg nákvæmlega ofan í slíkan tilflutning því að hann mun alltaf verða fyrir hendi og ég held að það væri óæskilegt ef stjórnvöld reyndu með stjórnvaldsaðgerðum að koma í veg fyrir það að skip gætu gengið kaupum og sölum. Ég sé ekki hvernig við getum fengið heilbrigðan rekstur og sterkan sjávarútveg ef við ætlum að koma í veg fyrir að slíkt eigi sér stað. Hv. þm. spurði hvort ég teldi eðlilegt að kvóti væri látinn fylgja skipi alveg án tillits til ástands á hverjum stað. Það hefur gengið fremur illa að mynda ákveðna reglu í þessu sambandi, fyrst og fremst vegna þess hve þau lög, sem unnið er eftir, gilda til skamms tíma og það er eingöngu verið að tala um kvóta innan eins árs. Það stendur hins vegar í þeirri reglugerð sem gefin hefur verið út að höfðu samráði við sjútvn. að aflamark fylgi skipi ekki sjálfkrafa við sölu þess: „Um framsal aflamarks skipa, sem eigendaskipti verða að árið 1985, skulu gilda sömu reglur og um annað framsal aflamarks skv. þessari grein og þarf til þess sérstakt samkomulag kaupanda og seljenda.“ Nú tel ég vera eðlilegt að ef skip er selt og annað keypt í staðinn geti viðkomandi aðili flutt kvótann yfir á það skip, en skipið sem selt er fái þá sóknarmörk í því byggðarlagi sem það fer til. En það er að sjálfsögðu alls ekki hægt að koma í veg fyrir að aflinn fylgi að mestu leyti skipinu, vegna þess að annars hefði það engan rekstrargrundvöll þangað sem það er keypt. Hins vegar hefur verið um það rætt, og það var í frv. því sem flutt var upphaflega, að heimilt væri að taka tillit til sérstakra aðstæðna, ef skip mundi farast o.s.frv., sem ég veit að hv. þm. kannast við, en það var talið mjög vandmeðfarið og var fellt niður við afgreiðslu málsins hér á þingi. Ég svara þessu þannig að ekki sé hægt að komast hjá því, ef skip eru seld úr byggðarlögum, að minni afli berist á land í viðkomandi byggðarlögum. Hv. þm. spurði um gáma og hvort fylgst væri með því. Það er að sjálfsögðu fylgst með því af viðskrn. Það þarf leyfi fyrir öllum slíkum útflutningi. Hins vegar hefur ekki tekist að fylgjast jafnvel með því og menn hefðu viljað. Þess vegna hafa nú verið settar nýjar reglur sem m.a. fela það í sér að sams konar skerðing verður á aflamarki þeirra skipa sem flytja út fisk í gámum og þeirra skipa sem sigla með aflann. Ég hygg að það verði til þess að draga úr gámaútflutningi. Jafnframt var ákveðið við fiskverðsákvörðun að ekki væru borgaðar uppbætur á gámafisk úr Aflatryggingasjóði. Ég býst því við að þær ráðstafanir verði til þess að draga heldur úr þeim útflutningi. Það er eitt af þeim vandamálum, sem menn eiga við að glíma á Suðurnesjum m.a., eins og hv. þm. gat um, hvað Suðurnesin liggja vel við útflutningi, bæði vegna nálægðarinnar við Keflavíkurflugvöll og nálægð við helstu kaupskipahafnir landsins. Það verður til þess að hagkvæmara er að flytja fisk út með gámum frá Suðurnesjum en almennt öðrum landshlutum. En það hafa sem sagt verið gerðar sérstakar ráðstafanir til að stemma frekar stigu við þeim útflutningi. Hins vegar má ekki koma í veg fyrir hann eins og hv. þm. gat um. Það hefur verið þannig ástatt á okkar helstu mörkuðum að við höfum safnað þar upp birgðum og ekki verið talið rétt að safna meiri birgðum. Þess vegna þurfum við að nýta alla okkar markaði, það besta úr þeim mörkuðum sem við getum fengið, og við verðum að sinna ferskfiskmörkuðunum á sama hátt og öðrum. Því er ekki skynsamlegt að fara í aðgerðir sem verða til þess að þessir markaðir séu beinlínis vanræktir. Hv. þm. spurði að lokum hvort eitthvað yrði gert af stjórnvalda hálfu til að leysa deilu milli sjómanna og útvegsmanna og sagði að laun sjómanna hefðu rýrnað meira en annarra. Nú er það að vísu ekki rétt skv. upplýsingum Þjóðhagsstofnunar að laun þeirra hafi rýrnað meira en annarra, en það er að sjálfsögðu eilíft delluefni og fer eftir því við hvaða skip er miðað. skv. þeim upplýsingum sem Þjóðhagsstofnun hefur sent frá sér mun svo ekki vera. Hitt er svo annað mál að sjómenn eru ekki ofhaldnir og nauðsynlegt er að þeir búi við góðan kost. Ríkisstj. hefur verið í sambandi við bæði útvegsmenn og fulltrúa sjómanna og ég hef átt við þá viðræður, þannig að það er fullt samband þar á milli. Það er á þessu stigi ekkert frekar um það að segja. Eftir því sem ég best veit átti að vera fundur í dag. Ég hef reynt að fylgjast með þeirri deilu eftir því sem ég frekast hef getað m.a. með það í huga að hægt væri að grípa til aðgerða sem gætu stuðlað að lausn þeirrar deilu. Ég skal ekki hér fara út í almennan vanda sjávarútvegsins og þann vanda sem menn eiga sérstaklega við að glíma á Suðurnesjum. Það yrði mjög langt mál. En það eru margar ástæður fyrir því að sjávarútvegur á nú við vanda að glíma í ákveðnum byggðarlögum á Suðurnesjum. Sem betur fer er það ekki jafnslæmt alls staðar. Það eru fyrst og fremst tvö byggðarlög sem skera sig þar úr. Þau eru Garðurinn og Keflavík. En ástand í Grindavík hefur t.d. verið þolanlegt. Rekin er þróttmikil útgerð í Grindavík. T.d. var þar saltað mikið á s.l. síldarvertíð og hafði það mikil og góð áhrif á atvinnuástand. Ýmislegt hefur þó orðið til þess að bæta úr ástandinu á Suðurnesjum. T.d. var rækjuafli á Eldeyjarmiðum næstum því helmingi meiri en gert var ráð fyrir í upphafi og hefur m.a. orðið til þess að smærri bátum hefur heldur fjölgað á þessu svæði. Einnig hefur kolaafli á Faxaflóa orðið til þess að glæða nokkuð atvinnu á þessu svæði. Það var von manna að úthafsrækjuveiði gæti orðið til þess að skapa atvinnu á Suðurnesjum. T.d. hóf fyrirtæki í Garðinum, sem hefur nýlega ákveðið að selja skip sín, slíkar veiðar og setti upp rækjuvinnslu með það í huga að beina skipunum að hluta á þær veiðar. Það gekk hins vegar ekki eins vel og á horfðist og sama máli má gegna um t.d. rækjuveiðar frá Austurlandi. En þær hafa gengið mun betur frá Vestfjörðum og Norðurlandi. Ef þetta framtak þessa fyrirtækis hefði heppnast hefði það áreiðanlega verið betur statt. Þannig er það nú í sjávarútveginum að ýmsar nýjungar sem menn vilja leggja í ganga misjafnlega og því kemur það niður á því fólki sem á afkomu sína undir þessum atvinnuvegi. Ég vil taka það fram að lokum að sjávarútvegurinn býr við mikla erfiðleika og það mun taka langan tíma að komast yfir þau vandamál. Það gerist ekki á einu ári eða tveimur eða þremur. Áreiðanlega munu verða á hinum ýmsu stöðum tímabundin vandamál sem þessu fylgja. Það hefur t.d. verið kappsmál sjómanna og útvegsmanna, sérstaklega sjómanna, að hægja mjög á veiðum í desembermánuði og jafnvel í janúarmánuði. Það verður þá til þess að atvinna verður mun minni í landi þá mánuði. Hér áður fyrr var það svo að afli í desembermánuði var kannske 10 þús. tonn, en 110 þús. tonn í apríl. Menn sjá á því hve vinnan hefur verið misjöfn. Það hefur þrátt fyrir allt tekist að breyta þessu ástandi þannig að aflinn er jafnari yfir árið, en það mun aldrei verða hægt að jafna hann svo að það verði eins og í öðrum iðnaði þar sem menn framleiða vörur með öðrum hætti. Það hefur verið leitast við á undanförnum árum að jafna þetta sem mest og það kvótakerfi sem tekið hefur verið upp hefur einmitt verkað með þessum hætti. Það hafa e.t.v. einhverjir þm. séð frétt í sjónvarpinu í gær frá Danmörku þar sem var tekið fram að þar væri kvótanum ekki skipt á einstök skip og öll skipin kepptust við að ljúka öllum aflanum á nokkrum dögum. Það yrði til þess að mikið af honum yrði ónýtt og síðan lægju öll skipin bundin í höfn löngu á eftir. Það er að sjálfsögðu kerfi sem hægt er að taka upp, en verður til þess að atvinnan verður enn þá ójafnari. Það er enginn vafi á því að vinnan hefur jafnast mun betur á s.l. ári en hægt var að gera ráð fyrir í upphafi ársins. Hins vegar hefur það ekki komið í veg fyrir vandamál á einstökum stöðum. Það eru ekki aðeins staðir á Suðurnesjum sem hafa orðið fyrir barðinu á þessum erfiðleikum. heldur einnig staðir annars staðar á landinu. Ég veit ekki hvort ég hef svarað öllum fsp. hv. þm. nægilega rækilega, en vil að lokum segja að fyllsta ástæða er til að hafa miklar áhyggjur af sjávarútveginum á Suðurnesjum. Hann hefur alllengi verið nokkuð veikburða. Það var fyrir nokkrum árum reynt að sameina fyrirtæki á Suðurnesjum með hjálp stjórnvalda. Það tókst að litlu leyti, en nokkru eftir að það var gert komu upp margir nýir aðilar að saltfiskverkun og skreiðarverkun. Þessi landshluti er mjög háður skreiðarverkun. Í þeirri framleiðslugrein eru gífurlegir erfiðleikar eins og allir vita. Það liggur í landinu skreið fyrir um að bil 2000 millj. og afurðalán hafa verið veitt út á helminginn af því. Mörg hinna smáu fyrirtækja á Suðurnesjum hafa orðið mjög fyrir barðinu á þessum erfiðleikum og hefur það orðið til þess að nokkrir hafa hreinlega gefist upp á þessum rekstri. Önnur fyrirtæki víða á landinu, sem ekki fóru af jafnmiklum krafti í skreiðarverkun, hafa sloppið betur. Margir hafa sagt með réttu að ef við gætum selt skreið með eðlilegum hætti, eins og var hér fyrr á árum, og hefðum losnað við hana væri sjávarútvegurinn tiltölulega vel staddur. Ég held að þetta sé að mörgu leyti rétt og hygg að ef hið mikla skreiðarvandamál hefði ekki komið upp væri sjávarútvegurinn á Suðurnesjum a.m.k. mun betur staddur en hann er í dag. Það má mikið af þessum vanda rekja til þess ástands sem þar hefur skapast.

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hv. málshefjandi hefur nú gert grein fyrir máli sínu og hæstv. ráðh. svarað ítarlega mörgum spurningum. En það eiga ýmsir fleiri eftir að leggja orð í belg. Það hafa þegar fimm hv. þm. beðið um orðið. Þess vegna þykir rétt að taka það fram að ekki er ætlunin að hafa kvöldfund hér. Það er ætlunin að stefna að því að ljúka fundi fyrir kvöldmat. Þess er vænst að hv. þm. hafi þetta í huga.



Herra forseti. Í þessum umr. hefur vissulega verið dregin upp svört mynd af því alvarlega atvinnuleysi sem ríkir á Suðurnesjum og víðar og því öryggis- og réttindaleysi sem fiskverkunarfólk býr við. En af hverju er svo komið í undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar? Af hverju er svo komið að hundruð verkamanna og verkakvenna í fiskiðnaði eru atvinnulaus og fjöldi þeirra býr við atvinnuleysi svo að vikum skiptir? Höfum við á því einhverja skýringu af hverju svo er komið? Er við að fást utanaðkomandi áföll og erfiðleika, sem erfitt er að ráða við, eða heimatilbúinn vanda sem að verulegu leyti má rekja til óstjórnar og fyrirhyggjuleysis í sjávarútvegi? Stjórnvöld hopa ávallt í það horn þegar spurt er um ástæður og launafólki er gefin sú skýring á því af hverju kjör þeirra séu svo bágborin og erfitt úr að bæta að við sé að eiga sérstaklega aflabrest, markaðserfiðleika og verðfall sjávarafurða. En staðreyndin er sú, að þó að áföll sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir á undanförnum árum, svo sem aflasamdráttur, markaðserfiðleikar o.fl., hafi rýrt þjóðartekjur á undanförnum árum og skapað erfiðleika í sjávarútvegi, þá eru það minni háttar erfiðleikar samanborið við þau heimatilbúnu axarsköft og fyrirhyggjuleysi sem skrifast verður á reikning stjórnmálamanna. Ég vil halda því fram að það séu ekki síst þessi heimatilbúnu axarsköft sem skapað hafa mikinn vanda í sjávarútvegi og öryggisleysi í atvinnumálum fiskverkunarfólks og sjómanna og leitt til þess að verkafólk í þessari atvinnugrein hefur þurft að búa við sultarkjör. Á það þarf vart að minna hér að Alþfl. varaði ítrekað við offjárfestingu í fiskiskipastólnum fyrir nokkrum árum, en talaði þá fyrir daufum eyrum. Nú er það almennt viðurkennt að við fórum þar of geyst í fjárfestingu. Nú er svo komið að skuldabyrði, ekki síst vegna gífurlegs fjármagnskostnaðar, er að kippa rekstrargrundvellinum undan útgerðinni og skapa atvinnuleysi í sjávarplássum vítt og breitt um landið. Það er ekki sannfærandi að leita skýringa á þessu ástandi í aflabresti og verðfalli sjávarafurða, en reyna að leyna eins og kostur er meginorsökum vandans, sem eru fjárfestingarmistök og dýr aðföng og slæm rekstrarskilyrði útgerðar og fiskvinnslu ekki síst þegar við höfum fyrir okkur að árið 1984 hefur reynst vera þriðja mesta aflaár sem við höfum búið við og verðmæti sjávarvöruframleiðslunnar 1984 hafa vaxið talsvert umfram almenna verðlagsþróun í landinu. Það er staðreynd að við eyðum árlega mun stærri hluta af okkar þjóðartekjum í fjárfestingu en nágrannaþjóðir okkar og það sem verra er, að stórum hluta er árlega varið í þjóðhagslega óarðbæra fjárfestingu. Ég hef hér nefnt mistökin í fjárfestingarmálum í sjávarútvegi, en fjárfestingarmistökin liggja ekki bara hjá sjávarútveginum. Þar er skemmst að minnast að við höfum farið of geyst á umliðnum árum í virkjanaframkvæmdir, svo að dæmi sé nefnt. Það má nefna hér að fjármunamyndun í atvinnulífinu á árinu 1983 var rúmlega 3.5 milljarðar kr. og þar af var fjármunamyndun næsthæst í verslun og veitingastarfsemi eða 831 millj. kr. Fjármunamyndun á árinu 1983 var því meiri í verslun og veitingastarfsemi en öllum öðrum atvinnugreinum að undanskildum iðnaði. Engu að síður er verslunarrýmið á höfuðborgarsvæðinu tvöfalt meira á hvern íbúa en þekkist í stórborgum erlendis. Og áfram rísa samt þessar verslunarhallir og ekkert lát virðist vera á. Þó er alltaf kveinað hjá atvinnurekendum þegar leitað er leiða til þess að bæta kjör fólks sem vinnur við þessa starfsemi. Það er líka ljóst að mikill viðskiptahalli og erlendar lántökur, sem nú eru að sliga þjóðarbúið. eru ekki síst afleiðing þess að allt of lengi hefur of stórum hluta þjóðartekna verið varið í óarðbæra fjárfestingu sem engin stjórn virðist vera á. Hér hefur verið rætt um þau slæmu kjör og öryggis- og réttindaleysi sem fiskverkunarfólk býr við. Það er deginum ljósara að þetta fólk sem og annað verkafólk hefur lagt fram sinn skerf á umliðnum mánuðum og árum til að rétta við sjávarútveginn og fiskiðnaðinn. Þetta fólk hefur fært sínar fórnir. Ríkisstj. réttlætti einmitt aðförina að launafólki, samningsrétti þess og kjörum og samdrátt í félagslegri þjónustu með því að segja launafólki að það væri að færa fórnir fyrir betri framtíð. Og hvaða framtíðarsýn dró þessi ríkisstj. upp fyrir launafólk? Jú, að fórnir launafólks mundu renna styrkum stoðum undir undirstöðuatvinnugreinar atvinnulífsins, ekki síst sjávarútveginn. Hægt væri að koma á nýsköpun í atvinnulífinu og ná niður verðbólgunni sem þýddi betri lífskjör og trygga atvinnu fyrir launafólk. En hverjar eru staðreyndirnar sem við blasa? Sú mikla tekjutilfærsla sem átt hefur sér stað frá launafólki til fjármagnseigenda vegna mikillar kjaraskerðingar frá því að ríkisstj. tók við hefur verið áætluð 7–8 milljarðar kr. Einnig hefur verið áætlað að á verðlagi ársins 1984 megi meta tekjutap landsmanna vegna utanaðkomandi áfalla og rýrnunar þjóðartekna á árunum 1983 og 1984 upp á 5.5 milljarða. Ljóst er því að fyrir síðustu kjarasamninga var tekið mun meira af launafólki en nam falli þjóðartekna á árunum 1983 og 1984. Og nú er von að spurt sé: Hvað hefur orðið um þessa framtíðarsýn ríkisstj., bættu lífskjörin, atvinnuöryggið sem fórnir launafólks áttu að skila? Hefur styrkum stoðum verið komið undir undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar? Stendur sjávarútvegurinn betur nú en áður en launþegar voru krafðir um þessar miklu fórnir? Atvinnuleysi á annað þúsund verkamanna og kvenna vítt og breitt um landið er varla til vitnis um það. Af hverju eru það milliliðirnir, heildsalarnir og verslunin sem helst blómstra, en ekki framleiðslu- og gjaldeyrisskapandi atvinnugreinar þjóðfélagsins? Hefur nokkuð verið gert til þess að stöðva það að milliliðirnir mergsjúgi ekki undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar? Og enn má spyrja: Er atvinnuöryggi fólks meira nú en það var í upphafi valdaferils þessarar ríkisstj.? Er atvinnuleysi minna? Hvað segja atvinnuleysistölur? Jú, þær segja að atvinnuleysi hafi verið í maí 1983, þegar ríkisstj. tók við, 0.7%, en í s.l. mánuði eða í des. var atvinnuleysi orðið 1.6%. Og annað einnig. Svo hefur verið þrengt að launafólki að tölur frá Verðlagsstofnun og Hagstofu sýna ljóslega að framfærslubyrðin var heimilunum erfiðari á síðari hluta s.l. árs, þegar verðbólgan var 20%, en þegar hún var yfir 100%, þegar þessi ríkisstj. tók við. Og af hverju skilaði lækkandi verðbólga sér ekki betur í bættum launakjörum fólksins? Hvað hefur orðið um þá miklu fjármuni sem teknir voru af launafólki í þágu betri framtíðar, betri lífskjara og atvinnuöryggis? Herra forseti. Það er ljóst að atvinnuleysi það sem hundruð verkamanna og verkakvenna býr nú við bitnar ekki síst á konum og lætur nærri að 75% af fiskverkunarfólki, sem nú er atvinnulaust, séu konur, enda er það staðreynd, ekki bara hér á landi heldur annars staðar þar sem fólk býr við atvinnuleysi, að það eru ekki síst konurnar sem atvinnuleysið bitnar á. Það mega konurnar einnig þola auk þess að skipa að stærstum hluta láglaunahópanna í þjóðfélaginu. Og eitt er víst: Það hlýtur að koma að því fyrr en síðar að langlundargeð kvenna þrjóti og þær sýni með eftirminnilegum hætti hvers virði vinnuframlag þeirra er þjóðarbúinu. Það er ljóst að það lagaákvæði sem atvinnurekendur veifa þegar þeir senda fiskverkunarfólk heim fyrirvaralítið og það stendur uppi atvinnulaust heggur þyngst í raðir kvenna og bitnar harðast á þeim. Það er algerlega óþolandi að þessar konur og annað fiskverkunarfólk, sem með vinnu sinni skilar okkur stærstum hluta af okkar gjaldeyristekjum, skuli búa við slíkt öryggisleysi í sínum aðbúnaði og kjörum - og ekki einasta það, heldur þarf þetta fólk, þegar það á annað borð hefur vinnu, að búa við nánast vinnuþrælkun til að bæta sér upp þá hungurlús sem kauptaxtarnir eru, enda eru það ekki síst konurnar í fiskvinnunni sem slíta sér út fyrir aldur fram og atvinnusjúkdómar ekki síst þekktir í þeirri stétt. Við skulum líka líta á að í hópi fiskverkunarfólks er ekki síst að finna það fólk sem hvað erfiðast á í þjóðfélaginu, þ.e. einstæðar mæður. Og hvaða áhrif hefur þetta öryggisleysi, sem þær búa við, á afkomu þeirra og barna þeirra eða yfirleitt á framfærslu og afkomuöryggi heimila fiskverkunarfólks? Það er skylda okkar alþm. að sameinast um það að þegar í stað verði þær ráðstafanir gerðar sem bæta úr því réttinda-, afkomu- og öryggisleysi sem fiskverkunarfólk hefur orðið að búa við allt of lengi.



Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda, hv. 6. landsk. þm., Karli Steinari Guðnasyni, fyrir að opna umr. um þetta mál og ég vil taka undir það, sem hann hefur hér sagt, með örfáum orðum. Þegar svarta skýrslan kom fram fyrir rúmu ári opnaði ég umræður utan dagskrár um þau mál og lýsti áhyggjum mínum og kvíða vegna þess ástands sem hlyti að skapast vegna þess samdráttar sem fyrirsjáanlegur væri í sjávarútveginum og spurðist fyrir um viðbrögð stjórnvalda. Við erum nú einmitt að ræða það ástand sem við óttuðumst og hlaut yfir okkur að koma ef ekki væri hart við brugðist. Ég hlýt að ítreka það, sem þegar hefur komið fram hér og ég hef raunar rætt oftar en einu sinni áður við önnur tækifæri, að það eru einkum konur sem verða að líða fyrir þann samdrátt sem nú er orðinn í atvinnulífinu, einkum úti um land. Og það olli vonbrigðum að hæstv. ráðh. vék ekki neitt að því sérstaka vandamáli. Ástandið á Suðurnesjum, þar sem 70–80% atvinnulausra eru konur, er dæmigert fyrir hið brothætta afkomuöryggi kvenna. Þær hafa löngum verið notaðar sem eins konar sveiflujafnari í atvinnulífinu, verið lokkaðar út af heimilum sínum á þenslutímum, en miskunnarlaust vísað heim aftur á samdráttartímum. Um það eru ótal dæmi frá ýmsum tímum alls staðar í heiminum. En þjóðfélagsgerðin hefur gerbreyst á undanförnum árum þótt ekki verði séð að stjórnvöld og atvinnurekendur eða jafnvel verkalýðsforustan hafi öðlast skilning á því. Það furðulega er nefnilega að ótrúlega margir líta atvinnuleysi misjafnlega alvarlegum augum eftir því hvort í hlut eiga karlar eða konur. Dæmi um slík viðhorf eru ummæli sem höfð voru eftir starfsmanni Verkalýðs- og sjómannafélags Keflavíkur í Alþýðublaðinu fyrir rúmu ári. Eftir að hafa látið í ljós áhyggjur af þáverandi ástandi og horfum í atvinnumálum á Suðurnesjum sagði hann, með leyfi forseta: „Það sem bjargar dálítið stöðunni hjá okkur er að stærri hluti atvinnulausra eru konur og því ekki fyrirvinnur. Við teljum að um þriðjungur atvinnulausra sé karlar en 2/3 konur, þannig að í sumum tilvikum hefur þetta ekki afgerandi áhrif á afkomu heimilanna þar sem konan er ekki fyrirvinnan.“ Ég hef reyndar áður vitnað til þessara orða sem eru því miður ekkert einsdæmi. Þau voru sögð fyrir rúmu ári, en hvað hefur breyst? Ég vil enn og aftur mótmæla viðhorfum af þessu tagi. Þau eru beinlínis ósæmileg og gersamlega úr takt við raunveruleika nútímans. Atvinnuleysi kvenna er nákvæmlega jafnalvarlegt og atvinnuleysi karla. Konur hafa í sívaxandi mæli tekið að sér fyrirvinnuhlutverkið, ýmist við hlið karla eða einar og óstuddar, ýmist sjálfviljugar eða tilneyddar. Það er til háborinnar skammar hvað þessum konum er boðið upp á. Öryggisleysi og lág laun eru hlutskipti kvenna í þessu þjóðfélagi, ekki síst þeirra sem bera uppi vinnslu útflutningsafurða okkar, og þessu verðum við að breyta. Það þarf að taka tillit til þess að fiskvinnslufólk er að meiri hluta konur og þessar konur eru að meiri hluta húsmæður sem eru bundnar við heimili og börn. Heildartölur á pappír um atvinnuástand í landinu segja ekki alla söguna. Við megum ekki líta fram hjá því að konum á Suðurnesjum gagnar lítt þótt vanti í nokkur fiskvinnslustörf á Vestfjörðum og Austfjörðum svo að þangað þarf að flytja inn erlent vinnuafl. Atvinnulíf á Suðurnesjum er því miður fremur einhæft, en þar held ég að ekki sé við heimamenn að sakast sem hafa verið mjög áhugasamir um atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum. Á Suðurnesjum eru óneitanlega geysimiklir möguleikar í atvinnumálum. Fengsæl fiskimið, góðar hafnir, alþjóðlegur flugvöllur, nábýli og greiðar samgöngur við höfuðborgarsvæðið og síðast en ekki síst jarðvarmi í ríkum mæli eru allt geysiveigamikil atriði í þessu tilliti. Þar er öflugt samstarf sveitarfélaga til fyrirmyndar. Þar er iðnþróunarfélag og iðnráðgjafi sem staðið hefur fyrir námskeiðum og fleiru sem stuðla má að uppbyggingu og nýsköpun í atvinnulífi. Árangur hefur áreiðanlega orðið minni en margir vildu. Þetta landssvæði, sem ætti að hafa hag af nábýli við höfuðborgarsvæðið, hefur í raun goldið þessa nábýlis, a.m.k. til skamms tíma, þar sem Suðurnesin voru ekki viðurkennd landsbyggð og nutu ekki náðar landsbyggðarstefnu. Suðurnesjamenn hafa því ekki notið fyrirgreiðslu til viðhalds og uppbyggingar í atvinnulífi á sama hátt og önnur byggðarlög og eru því á ýmsan hátt verr undir það búin að mæta afleiðingum kvótakerfis í sjávarútvegi og samdráttar í fiskvinnslunni. Það er hart til þess að vita að Suðurnesin, sem í mörgu tilliti bjóða upp á geysigóða möguleika í atvinnuuppbyggingu, hafa ekki getað nýtt þá, að töluverðu leyti vegna skorts á fjármagni og fyrirgreiðslu. Hér þarf aðgerðir og þó fyrr hefði verið. En fyrst og síðast þarf að finna leiðir til að tryggja hið brothætta afkomuöryggi kvenna sem við höfum svo sorgleg dæmi um á Suðurnesjum þessar vikurnar.



Herra forseti. Ég skal ekki taka langan tíma þannig að það skapi að nokkru leyti þörf til þess að halda kvöldfund. Það sem kom mér fyrst og fremst til þess að biðja um orðið var sú yfirlýsing hæstv. ráðh. að hægt væri að draga úr eða mundi verða dregið úr útflutningi gámafisks með því að skerða um 10% kvóta þess skips sem þann afla fiskaði. Stór hluti af þeim fiski sem fluttur er út með gámum er ekki fluttur beint með skipi, heldur frá þeim fiskvinnslustöðvum sem viðkomandi skip leggur upp hjá. Möguleiki til þess að flokka fiskinn fyrir þetta skip eða hitt er undir mörgum kringumstæðum ekki fyrir hendi í fiskvinnslustöðvunum. Þar af leiðandi eru ansi litlar líkur fyrir því að hægt verði að fylgja því út í ystu æsar að viðkomandi skip verði skert í kvóta vegna gámafisks. Hins vegar kemur einkennilegt dæmi upp í sambandi við gámafiskinn nú á fyrstu mánuðum ársins, þ.e. í sambandi við þann línuafla sem fluttur verður út með gámum og hefur verið fluttur út undanfarið. Eins og hv. þm. er kunnugt um er helmingur aflans undanþeginn kvóta. Hvernig á þá að reikna frádráttinn með hliðsjón af þeim afla sem frá línubátunum kemur? Á það að vera 5% frádráttur eða hvað? Ég tel að það verði mjög erfitt að beita þessu ákvæði gagnvart skipum almennt og þar af leiðandi sé þetta ákvæði í reglugerðinni frekar léttvægt. Í öðru lagi kom ég hér upp af því að hæstv. viðskrh. kom hér í salinn til að spyrja hann um það - það tengist ákveðið því máli sem hér er verið að ræða utan dagskrár - hvernig á því standi að ekki hafa verið leyfð afurðalán út á framleiðslu þessa árs. Eftir þeim upplýsingum sem ég fékk í dag mun ekki vera frá því gengið þannig að það verði næstu daga. Það er gefið undir fótinn með að slíkt muni eiga sér stað um mánaðamót, en eins hefur verið á málum haldið síðustu vikur. Það hefur verið gefið undir fótinn með að þetta verði á morgun, þetta verði eftir helgi o.s.frv. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. viðskrh. hver stjórni þessum vinnubrögðum. Það gefur auga leið að þegar viðkomandi frystihús getur ekki veðsett afurðir sínar dregur úr vilja þess til að hefja framleiðslu. Það eru miklar líkur fyrir því að vissir aðilar hafi ekki hafið framleiðslu, frystihús hér í Reykjavík og víðar, vegna þessara ákvarðana bankayfirvalda í landinu. Ég veit ekki til þess að slíkt hafi nokkurn tíma komið fyrir áður, að ekki hafi verið hægt að veðsetja vöru um leið og hún hefur verið framleidd, hvort sem það hefur verið á öðrum degi eftir áramót eða einhvern tíma síðar. Nokkur orð um innflutning á fólki. Ég tek undir það að ekki er gott þegar um atvinnuleysi er að ræða á einum stað að flytja inn fólk á öðrum. En þróunin í landinu er á þann veg að fólk er að flytjast á milli landshluta. Það er ekki eingöngu það að fyrirtækin á viðkomandi stöðum þurfi að halda hráefninu heima, eins og hæstv. ráðh. benti á, heldur er einnig búið þannig að fiskvinnslufólki og sjávarútvegi að fólk er að gefast upp á þessum atvinnuvegi. Á stöðum vítt um landið er fólksfækkun yfirvofandi. Til þess að standa undir svipaðri framleiðslu í frystihúsum þar er engin leið til önnur en að flytja inn fólk. Ríkisstj. hefur búið þannig að þessum undirstöðuatvinnuvegi okkar að fólk er að flýja. Er nema eðlilegt að fólk sé að flýja þegar þannig er búið að þessum atvinnuvegi eins og hv. þm. Karl Steinar Guðnason lýsti hér áðan, þ.e. fólkið getur staðið frammi fyrir því að verða atvinnulaust mánuðum saman án þess að hafa neina tryggingu fyrir því hvenær atvinna býðst aftur? Hæstv. ráðh. tók dræmt í frv. Guðmundar J. Guðmundssonar um að tryggja fiskvinnslufólki ákveðin kaupréttindi frá atvinnufyrirtækjum, sagði að það væri ekki heppilegasta leiðin sem fyrir hendi væri. Þetta er einmitt sú kenning sem haldið hefur verið fram í hvert skipti sem leitað hefur verið slíks réttar fyrir vinnandi fólk á Íslandi. Það var nákvæmlega sama kenningin og haldið var fram þegar leitað var réttar til kauptryggingar á skipum. Það var sagt að vafasamt væri að leggja slíkt á útgerðina. Menn hlytu eins og áður að búa við fiskaflahlutinn. Kauptrygging væri of mikið álag á útgerðina sjálfa. Ég held að ég fjölyrði ekki frekar um þetta, en ég árétta fsp. mína til hæstv. viðskrh., af hverju þannig sé á málum haldið að enn séu ekki veitt afurðalán út á framleiðslu sjávarafurða.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Vesturl. bar upp fsp. til mín. Hann skaut að vísu málinu til mín rétt áður en hann fór í ræðustólinn og ég hafði þess vegna aðstöðu til að kanna málið í millitíð og til þess að geta svarað nákvæmlega eins og það mál stendur. Ég hafði gert ráð fyrir því að þessi lánafyrirgreiðsla gæti hafist í gær. Eftir viðræður sem ég átti við þá seðlabankamenn á föstudag hafði ég búist við því. En það er rétt, sem hv. þm. sagði áðan, að það gerðist ekki. Það svar sem mér var gefið í Landsbankanum var að staðið hefði á útreikningi viðmiðunarverðs frá útflytjendum, en það hefði borist til þeirra nú í morgun og í fyrramálið ætti þetta að geta verið komið í lag. Þannig hljóðar það svar sem ég hef við fsp. hv. þm. og ég trúi því að við verðum báðir til þess að athuga það í fyrramálið hvort þetta gengur ekki fram eins og mér var tjáð áðan. Vonast ég til þess að ég hafi svarað fsp. hv. þm. þannig að viðunandi sé. Hins vegar var þess getið í leiðinni að með einum eða öðrum hætti hefðu menn verið aðstoðaðir með fjármagni til að sinna því sem nauðsynlegast var á þessum tíma. En auðvitað eiga slíkir hlutir að geta verið komnir í lag þegar nýtt ár byrjar. Hér var vikið að fiskútflutningi með gámum. Hv. 4. þm. Vesturl. taldi að það væru annmarkar á því að draga frá í kvóta, sérstaklega þegar um væri að ræða línuveiði. Ég get gert grein fyrir því að gerð er krafa til þess að um leið og útflutningsleyfið er gefið sé frá því skýrt hvaðan aflinn sé kominn og þá hvaða veiðarfæri er notað. Ef menn eru reiðubúnir að gefa skýrslur, sem þeir eiga að gera, ætti að vera hægt að koma þessu til skila, hvort heldur það er 10% frádráttur eða 5% . Eins er það í sambandi við greiðslu til stofnfjársjóða. Gerð er krafa til þess að verð sé gefið upp, verðathugun fari fram á mörkuðum og það gangi sömu boðleið og undir öðrum kringumstæðum þegar um erlendar sölur er að ræða. Þessar umr. hafa spunnist út af orðum hv. 6. landsk. þm. varðandi atvinnuástand á Suðurnesjum. Þar eru vissulega erfiðleikar. Útgerðin á í erfiðleikum, ekki bara þar heldur víðar. Ég geri ekki ráð fyrir að menn hafi átt von á því eftir góð aflaverðmætisár, eins og 1982 þegar útgerðin var rekin með miklum halla, að á einu ári væri hægt að kippa slíku í lag, en það er sjálfsagt að stuðla að því, hver sem betur getur. Þegar um er að ræða erfiðleika um margra ára skeið, sem birtast í hallarekstri útgerðar, verður þeim vart kippt í lag á stuttum tíma, en sennilega er þó árið 1984 betra þegar til samanburðarins kemur þó það sé auðvitað ekki nærri nógu gott og þurfi að gera miklu betur til þess að vel eigi að vera. Fyrir rúmri viku áttum við þm. Reykn. fundi með sveitarstjórnum á Suðurnesjum til að fjalla um vandamál þeirra. Þar kom vissulega fram ýmislegt af því sem hv. 6. landsk. þm. vék að áðan. Menn gerðu þó misjafnlega mikið úr erfiðleikunum eftir því hvar það var og töldu að innan skamms yrði á þessu breyting. Ég efast ekkert um að við erum sem slíkir, þm. kjördæmisins, reiðubúnir hvar svo sem við erum að starfi að gera það sem í okkar valdi stendur til að vinna að því að úr þessu megi bæta með einum eða öðrum hætti. Hv. 6. landsk. þm. vék að Framkvæmdastofnun og fjársvelti sem hann benti á að hefði verið fyrir nokkuð löngu að vísu, ef ég man rétt á árunum 1973–1975, þegar samþykkt var í Framkvæmdastofnun að ekki væri heimilt að lána til fiskverkunarstöðva í sjávarútvegi á ákveðnu svæði landsins. Menn fengu því áorkað að þessu var breytt og ýmislegt hefur þó frá þeirri stofnun komið sem létt hefur undir og lagfært þegar illa hefur árað. Ég vildi láta það koma hér fram að þess sem þarna er að gerast eru þm. kjördæmisins sér mjög vel meðvitandi og þeir fengu á þessum viðræðufundum upplýsingar sem þeir vinna úr hver sem betur getur.



Herra forseti. Ég skal draga saman mál mitt. Ég vil fyrst skjóta því að hæstv. viðskrh. að ekki er furða þó útgerð sé sein af stað ef ekki er farið að veita krónu í afurðalán, en á að byrja á því í fyrramálið. Ég hef ekki reynt hæstv. viðskrh. að ósannsögli, en ég vil einnig upplýsa að ég þekki tvo menn sem selja fisk til útflutnings í gámum og hefur aldrei verið spurt að því hvernig fisksins hafi verið aflað. Ég er reiðubúinn að spjalla um þetta við hæstv. viðskrh. síðar, en þetta er eiginlega utan dagskrár. Ég get tekið undir með hæstv. sjútvrh. að vissulega verða aðalumræður um frekari rétt verkafólks með kauptryggingu þegar tekið verður til umr. það frv. sem nú liggur fyrir á þskj. 428 og við flytjum fjögur. Hins vegar skil ég ákaflega vel helsta forsvarsmann verkafólks á Suðurnesjum, að hann sé nokkuð órólegur þegar á sjötta hundrað manns í verkalýðsfélögunum á Suðurnesjum, sem hann er helsti forsvarsmaður fyrir, eru atvinnulaus og þegar sumt af þessu fólki hefur verið atvinnulaust kannske tvo mánuði, einstaka lengur en tvo mánuði. Ég er út af fyrir sig ekki undrandi þó að á öðrum degi Alþingis á þessu ári óski hann eftir að segja nokkur orð utan dagskrár um það mál. Ég skal reyna, eins og ég lofaði í upphafi, að tempra umr. og gera það við síðari umr. En við skulum leggja eitt á minnið. Ef athugað er mannafli og vinnuafl Íslendinga koma ákaflega sérstæðir hlutir í ljós. 75% giftra kvenna vinna utan heimilis. Ekkert land í Evrópu kemst nálægt þessari tölu. Ég held að Danmörk komi næst. Ég man ekki hvort það eru 60%, 65% eða eitthvað svoleiðis þar. Í fiskiðnaði eru tæplega 75% vinnuafls konur. Ef þessara kvenna nyti ekki við og þátttaka þeirra væri ekki slík í íslensku atvinnulífi mundi íslenskt atvinnulíf hrynja saman. Sama er að segja um íslenskan iðnað, rösk 70% eru konur. Ef þessi mikla þátttaka kvenna væri ekki þar mundi íslenskur iðnaður hrynja niður. Menn skulu þess vegna átta sig fullkomlega á því að þegar verið er að ræða þessi mál er ekki verið að ræða um neitt aukavinnuafl. Það er verið að ræða um kjarnann í grunnatvinnuvegum þjóðarinnar en ekkert aukavinnuafl - fyrir nú utan það að þau eru fá heimilin á almennum tekjum sem komast af með því að bara einn úr fjölskyldunni hafi tekjur og fyrir utan einstæðar mæður og aðra sem erfitt eiga. Ég held að með þessar staðreyndir í huga þurfi að líta á þessi mál. Hæstv. sjútvrh. gefur engar yfirlýsingar út, og ég er ekkert að krefjast þess, um afstöðu til þess frv. sem hér liggur fyrir og ég minntist á áðan. En hann dregur í efa að það mál verði leyst með lögum. Það er nú svo. Það var vitnað hér áðan í sjómenn. Ég man þegar samningar náðust 1974 um kauptryggingu verkafólks, þ.e. viku uppsagnarfrest. Áður var fólki sagt að kvöldi hvort það ætti að mæta í vinnu að morgni eða ekki. Svo var auglýst í útvarpinu hvort fólk á stór-Reykjavíkursvæðinu ætti að mæta í vinnu eða ekki. Þá voru rökin þau að þetta yrði ekki leyst með lögum eða samningum. Þó breytti þessi kauptryggingarsamningur verulega, þannig að fólk hafði þó þessa viku, og reglugerð sem síðar var gefin út. Hæstv. sjútvrh. er ekki alveg bláókunnugur þessu. Formaður Landssambands útvegsmanna lýsti því yfir u.þ.b. tveimur árum seinna að þessi kauptryggingarákvæði hefðu gert vinnslu í frystihúsunum mun samfelldari. Ég held að þegar fólk fer að verða frá vinnu svo vikum og jafnvel mánuðum skiptir verði afleiðingarnar ákaflega skýrar. Nálægt 70% af skráðu atvinnuleysi á árinu 1984 eru í sambandi við fiskvinnslu. Atvinnuleysistryggingar eru upp á 583 kr. á dag og 23 kr. röskar á hvert barn þar til viðbótar. Ef við ætlum að gera vel við það fólk og ekki síst þær konur sem vinna í þessum undirstöðuatvinnuvegi, og hann mundi hrynja saman ef það legði ekki þetta vinnuafl fram, þá verðum við að gera okkur grein fyrir því að þjóðfélagið hefur við það ákveðnar skyldur, hvort sem það er karl eða kona, að það reyni að tryggja þeim sem öruggasta vinnu. Það verður ekki til lengdar hægt að hafa fiskverkunarfólk eitt utangarðs og hafa sérstök undanþáguákvæði um það. Mér er sem ég sjái, hvort sem það væri í Bandaríkjunum eða Sovétríkjunum, að þeir tækju stáliðnaðarverkamenn, sem þeir telja nú eitt sitt þýðingarmesta fólk, og létu þá hafa minni réttindi en aðra. Í báðum þessum ríkjum, svo ólík sem þau eru, er þetta forgangsfólk, bæði í kaupi og öðru. Ég hirði nú ekki að ræða hér um siglingar og gámaútflutning, en hitt er rétt sem hæstv. sjútvrh. sagði um erlent vinnuafl sem verið er að flytja inn á sama tíma og mikið atvinnuleysi er á einum stað eða í einum landshluta, og þarf ekki landshluta til. Ég vil aðeins benda á t.d. Seyðisfjörð, kjördæmi hæstv. ráðh. Það er atvinnuleysi. Á sama tíma er óskað eftir erlendu fiskvinnslufólki á Djúpavogi. Neskaupstaðar vitnaði hann til.  Ég held því að það þurfi nú að lita verulega á þessi mál. En hitt er rétt að þau eru engan veginn einföld og auðleyst. Hins vegar er meginhlutinn af þeim konum sem í frystihúsum vinna konur sem ekki eiga heimangengt. Þetta eru konur sem halda heimili. Þetta eru ekki ungar stúlkur - að hluta til er það að vísu - sem væru reiðubúnar að skreppa í annan landshluta, eins og í síldarverkun hér áður fyrr. Ef svo væri væri ekki þessi mikli vinnuaflsskortur til staðar. Þetta eru húsmæður. Þær hafa enga möguleika á flutningum til og frá. En ég vil aðeins benda á, sem hér hefur komið fram í umr., en mun ræða það síðar, og skal svo ljúka máli mínu, flóttann úr fiskvinnslunni á Reykjavíkursvæðinu. Þar leita allir, sem eiga þess kost, í aðra vinnu. Það er áberandi víða úti á landsbyggðinni að fólk flytur m.a. vegna þess hvað vinna í fiskvinnslu er ótrygg og kjör á ýmsan hátt léleg. Ég vil láta þetta koma fram og að við verðum að hugsa um í þessu tilfelli að þarna er um lifandi fólk að ræða, lifandi fólk sem lendir í erfiðleikum og þrengingum og við verðum að bæta úr fyrir.



Herra forseti. Ég vil taka undir orð síðasta hv. ræðumanns um mikilvægi kvenna í okkar þjóðfélagi. Það undirstrikast af því að ef engar konur væru í þessu landi þá væri hér engin þjóð. Það er rætt um ástand á Suðurnesjum og eru æðimörg atriði sem ástæða væri til að fjalla um því að þar búa menn við erfiðar og sérstæðar aðstæður. Hv. þm. Karl Steinar Guðnason fjallaði svolítið um gámaútflutning. Vissulega eru skiptar skoðanir á því máli. Þar er um að ræða framþróun sem ekki verður stöðvuð, en þarf hins vegar að taka tillit til á margan hátt, því þarna skarast hagsmunir annars vegar útgerðar og sjómanna og hins vegar landverkafólks. En hv. þm. tók einnig undir það að þarna ætti ekki að setja hömlur nema þá að takmörkuðu leyti. Ég ætla ekki að fara nánar út í það, en það má benda á að hlutfall gámaútflutnings á undanförnum árum hefur hækkað 100% á milli ára s.l. þrjú ár. Sú mikla aukning kemur fyrst og fremst til vegna þess að staða útgerðarinnar kallar á það að menn leiti leiða til að fá meira fyrir aflann. Fyrstu 6 mánuði ársins 1983 voru flutt 3700 tonn í gámum miðað við 7200 s.l. ár á sama tíma. Aukningin hefur því verið 100% og mun meiri en í öðrum siglingum með fisk. Það er hagkvæmt að sigla og þess vegna hefur verið siglt með fisk í gámum og á annan hátt. Verðið fyrir fiskinn hefur allt að þrefaldað tekjur sjómanna og útgerðar. Þess vegna er slík þróun ekki óeðlileg. Hitt er annað, að ef svo fer fram sem horfir fara hagsmunir sjómanna og útgerðar að rekast mjög harkalega á við hagsmuni landverkafólks víða um land. Mest hefur verið flutt út á þennan hátt frá Suðurnesjum og nálægari sjávarplássum. Þetta mál er því einn þáttur í þeim margþætta vanda sem menn eiga við að stríða á Suðurnesjum og er mun margþættari en í sömu atvinnugrein annars staðar á landinu. Það má benda á að það hefur ekki dregið úr áhuga fyrir siglingum að hægt er að kaupa olíu fyrir mun lægra verð í nálægum löndum en hér er unnt að gera. Það hefur á þann hátt hvatt til siglinga með fisk. Segja má að á Suðurnesjum - og sérstaklega í Keflavík og nágrenni þar sem vandinn er mestur - sé togað í sjómenn úr mun fleiri áttum en víðast hvar annars staðar á landinu, jafnvel stórum sjávarplássum. Á því hefur orðið mikil breyting á 10–15 árum. Fyrir u.þ.b. 10 árum kom ég oft á bryggjurnar í þessum sjávarplássum á Suðurnesjum og reyndar oft síðar. Líf þessara plássa var við höfnina. Menn fylgdust með því hvernig aflaðist, menn spurðu um gengi þessa báts og þessa skipstjóra og þessarar skipshafnar. En nú er þetta breytt. Nú sjást menn ekki á bryggjunum í þessum plássum og lífæðin hefur færst til. Það er margt sem spilar þar inn í, ég nefndi að togað hefði verið í sjómenn úr ýmsum áttum, kannske sérstaklega á Keflavíkursvæðinu ef maður tekur Suðurnesin í heild. Það eru fleiri atvinnutækifæri í boði í landi í dag en þau voru fyrir nokkrum árum og einnig hefur tekjuskipting gjörbreyst. Fyrir 10–15 árum fóru iðnaðarmenn á vertíð og margfölduðu laun sín. Nú fara iðnaðarmenn ekki til sjós til þess að margfalda laun sín. Fyrir 10 árum var ekki óalgengt að bátar væru með 800–1000 tonn á vertíð. Nú eru þessir sömu bátar kannske að fá 300–400 tonn.  Segja má að það hafi einnig orðið mikil breyting á milli plássa. Sandgerði er í dag mun hryggmeira verstöðvarpláss en Keflavík. Þessu var öfugt farið fyrir einum áratug. Það hefur verið mikil lausung og los á þessari atvinnugrein víða á Suðurnesjum. Grindavík sker sig þar úr, en þetta er meira í þessum plássum á Suðurnesjum en víðast annars staðar á landinu og það er hægt að standa við það fullum fetum af reynslu. Ástæðan er sú að menn hafa ekki fengið þann arð sem þeir hafa viljað af sinni atvinnuuppbyggingu. Þess vegna hefur orðið talsvert mikil breyting. Það má nefna að á stuttum tíma hafa verið seldir togarar frá Suðurnesjum, fyrir utan það að þaðan var seldur u.þ.b. 9000 tonna aflakvóti. Það munar um minna þegar t.d. ársaflinn 1984 í Keflavík er líklega um 24000 tonn. 9000 tonn hafa verið seld í kvóta. Alli spilar þetta inn í þegar rætt er um stöðuna í heild. Suðurnesjamenn voru hvað síðastir að koma sér inn í togaraútgerðina. Nú hafa togarar verið seldir. Það eru líklega ekki nema fimm togarar á Suðurnesjum í dag. Það er nýbúið að selja togara til Hornafjarðar, er verið að selja annan, Sveinborgu til Djúpavogs, til sitt hvors kaupfélagsins á því svæði. Í Sandgerði eru, ef ég man rétt, togararnir Ólafur Jónsson, Sveinn Jónsson og Haukur, í Keflavík eru Aðalvík og Bergvík og í Njarðvík er Dagstjarnan. Þá er upp talið. Þetta eru margir þættir sem spila inn í þessa stöðu og veruleg ástæða er til að hafa miklar áhyggjur af á Suðurnesjum. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um kvótann til þess að lengja ekki tímann. Við höfum aflað núna á s.l. ári fyrir u.þ.b. 500 millj. dollara í sjávarútvegi. Árin 1983 og 1982 var upphæðin svipuð, um 500 millj. dollara. Hins vegar var aflað fyrir um 700 millj. dollara í sjávarútvegi 1980 og 1981. Tekjurýrnunin er þannig 200 millj. dollara, eða 8 milljarðar kr. á hvert ár, og það munar um minna. Það er þetta sem veldur því að við búum við geipilegan vanda og veldur því að menn verða að horfast í augu við það að allir eigi að taka á sig sinn hluta vandans, enginn komist undan. Þegar maður lítur á svona breytingar vakna spurningar. Úr því að ástæða er til að setja kvóta á afla ætti ekki að setja t.d. kvóta á heildsölu inn í landið? Markaðurinn breytist ekki. Framleiðslan kemur til vegna tekna í sjávarútvegi, og ef við eigum ekki meiri peninga eigum við þá að hleypa endalaust inn innflutningi? Þetta eru spurningar sem við eigum að horfast í augu við og hljóta að koma upp á borðið við slíkar aðstæður. En þarna er hægara sagt en gert vegna þess að grundvallarþátturinn er sá að sjávarútvegurinn hefur liðið fyrir hina öru uppbyggingu, hann hefur setið eftir en menntakerfið, heilsugæslukerfið og aðrir fjölmargir þættir okkar þjóðarbús og þjóðfélags hafa tekið of stóran hlut. Menn hafa hikað við að snúa dæminu við. Menn hafa hikað við að skerða marga þætti í okkar velferðarsamfélagi sem ástæða er til að taka á og ná áttum til lands. Þetta er langt og mikið mál sem þyrfti lengri tíma til umfjöllunar. En með tilliti til þess að ætlast er til að umr. sé lokið á stuttum tíma ætla ég ekki að fjalla um þetta nánar núna. Ég held að ég hafi bent á ýmis atriði sem skýra þessa stöðu. Hún er ekki óskiljanleg, en menn verða að horfast í augu við það að þeir verða að ná landi ef þeir hafa tapað áttum.



Herra forseti. Það væri auðvitað þörf á því að taka miklu lengri tíma í umr. um það mál sem hér er á dagskrá og mörg önnur tengd því. Ég skal ekki lengja þessar umr. neitt að ráði en vil aðeins fara örfáum orðum um nokkur atriði. Það er út af fyrir sig ekkert óeðlilegt að umræðan hér í dag hafi spunnist um Suðurnes. Þar er kannske ástandið verst eins og er. En það er bara byrjunin. Þetta ástand er að komast á víða og er fyrir hendi víðar en á Suðurnesjum. Það verður meira og meira áberandi að fólk í fiskvinnslunni, sjómennirnir á flotanum eru að fara úr þessum störfum. Ástæðan er sú að stjórnvöld, ekki bara núverandi ríkisstj. heldur og margar fyrri ríkisstj., hafa ekki skapað nægilega góð skilyrði fyrir þessa undirstöðuatvinnugrein þjóðfélagsins svo að það fólk, sem hefur starfað við þetta til þessa, sér nú miklu betri tíð í öðrum störfum. Það er nú orðið svo ástandið á Vestfjörðum - og ég hygg að það sé svo víðar þar sem 70 til 80% vinnandi fólks vinnur við þessa atvinnugrein - að frystihúsin eru að tæmast af því fólki sem hefur unnið við þetta og hefur allt til þess að bera að skapa bestu framleiðsluna. Það skiptir auðvitað miklu máli í þessu dæmi. Sjómennirnir eru að fara af bátunum, það er liðin tíð að nú berjist menn og bíði eftir togaraplássi. Nú er það orðið vandamál að manna skuttogarana vestra. Allt er þetta vegna þess að stjórnvöld hafa skotið sér undan þeirri skyldu sinni að sjá svo um að þessi undirstöðuatvinnuvegur hafi rekstrarmöguleika. Hæstv. ríkisstj. hefur séð svo um að fyrir öðrum atvinnugreinum - og þá fyrst og fremst hér á þessu svæði - eins og verslun og viðskiptum, byggingariðnaði öllum og svo mætti lengi telja, hefur verið vel séð undangengna mánuði. Og það er engu líkara en að a.m.k. enn sem komið er sé nægilega vinnu að fá í þessum atvinnugreinum hér. Fólkið úr frystihúsunum, mennirnir af bátunum flytja utan af landi frá framleiðslustörfunum í þjónustugreinarnar. Það er þetta ástand sem verið er að innleiða nánast alls staðar á landinu. Auðvitað getur þetta ekki staðið lengi. Þessar atvinnugreinar hér blómstra ekki ef gullsins er ekki aflað í undirstöðuatvinnugreininni. Þetta ástand, sem nú er komið á Suðurnesjum, komið kannske annars staðar í minna mæli, en er vaxandi mjög víða, verður að skrifast á reikning stjórnvalda. Þau hafa ekki sinnt þeirri skyldu að skapa þau skilyrði fyrir þessa undirstöðuatvinnugrein að hún geti blómstrað og a.m.k. sé ekki sett til hliðar fyrir öðrum atvinnugreinum sem eru miklu minna virði þó að þær séu út af fyrir sig nauðsynlegar að vissu marki. Ég vil aðeins benda á það hér auk þessa að með stöðvun rækjuveiða bætast nokkur hundruð manns við á Vestfjörðum sem missa sína atvinnu nú. Kannske verður það ekki lengi og vonandi ekki, um það er ekkert vitað, það ég best veit, enn. Nauðsynlegt hefði verið að taka miklu lengri tíma til umr. um þetta stórmál sem hér um ræðir - 



Herra forseti. Þegar ég óskaði eftir því að taka til máls hér utan dagskrár, þá var það gert til þess að vekja athygli á vanda sjávarútvegs á Suðurnesjum sérstaklega og því atvinnuleysi sem er hjá fiskvinnslufólki, ekki aðeins á Suðurnesjum heldur víða um land. Þetta er mjög mikið vandamál og eins og formaður Verkamannasambandsins komst að orði áðan verða menn að átta sig á því að hér er um lifandi fólk að ræða sem þarf úrbót á sínum málum. Það hefur komið fram hér að menn gera sér grein fyrir því að sjávarútvegurinn er mjög illa staddur. Ég hygg að það sé samdóma álit manna að verði hann rekinn af þrótti og reisn, honum sköpuð skilyrði til þess að starfa á eðlilegum grundvelli, muni atvinnumálin leysast. Ég beindi hér nokkrum spurningum til hæstv. sjútvrh. og taldi það ekki spurningar sem þyrfti mikils undirbúnings við því að sjútvrh. starfar að þessum málum dag hvern. Það var líka á honum að heyra í hans svörum að hann réði fyllilega við að svara því. Hitt er annað að ég tel ástæðu til að árétta það sérstaklega hvað fram undan er í sjómannadeilunni, en framvindan þar getur orðið til þess að þar verði stöðvun sem þá veldur því aftur að þúsundir fiskvinnslufólks verða atvinnulausar. Ég vona að stjórnvöld geri ráðstafanir sem auðveldi lausn þessarar deilu. Það er alveg ljóst að gera þarf verulegar ráðstafanir í sjávarútvegi til að þessi útvegur geti gengið og ég vænti þess að svo verði gert sem allra fyrst. Ég tala nú ekki um hvað varðar málefni Suðurnesja, sem eru þannig stödd að hvergi mun ástandið vera verra í sjávarútvegi. Ég ætla ekki að tíunda ýmislegt af því, sem hér hefur komið fram en ástæða væri til að ræða um, vegna þess að tími er stuttur. En ég verð að bera sakir af starfsmanni Verkalýðs- og sjómannafélags Keflavíkur. Hv. 7. landsk. þm. hefur nú vitnað í ummæli sem höfð voru eftir honum í blaði fyrir nokkru. Hv. þm. hefur áður vitnað í þessi ummæli, sem leiðrétting hefur komið á í blaði einnig en það hefur ekki komið fram í þessum tilvitnunum. Hitt er annað mál að hugsunin á bak við það, sem þarna mun hafa átt að standa, er það, sem ekki allir skilja, að þegar atvinnuleysi er og báðar fyrirvinnur heimilis eru atvinnulausar þá er ástandið þar verra en ef aðeins annað er atvinnulaust. Ég tel að þetta sé mjög augljóst mál. Auðvitað er klaufalegt, ef rétt er eftir haft, sem ekki var, að segja að það bjargi málunum að svo og svo margir hafi fyrirvinnu. En hann hefur vafalaust rætt þetta við blaðamennina á þeim nótum að erfiðleikarnir hjá þeim fjölskyldum, þar sem báðir aðilar væru atvinnulausir, væru miklu meiri en hjá hinum sem hefðu þó einn aðila til að vinna fyrir heimilinu. Mér finnst þetta mjög auðskiljanlegt og fólkið sem horfir upp á eða þekkir hvernig atvinnuleysið leikur margt fólk, skilur þetta. Fólkið sjálft áttar sig mjög vel á þessu. Það er ástæðulaust að tönnlast á ummælum og gera þau tortryggileg ef menn átta sig ekki á því hvað býr að baki þeim. Reyndar sagði viðkomandi maður að ekki hefði verið rétt eftir sér haft. En ég hygg að þetta hafi verið sú hugsun sem hann vildi koma til skila í blaðinu. En það eru reyndar allmargir í sjávarplássunum sem þurfa að una við það og hafa þurft að gera það yfir jólamánuðina að báðar fyrirvinnur væru atvinnulausar og heimilið hefði ekkert nema atvinnuleysisbætur svo smánarlega lágar sem þær eru.



Herra forseti. Aðeins örstutt athugasemd. Mér þykir vænt um ef þessi ummæli hafa verið leiðrétt en það hefur farið fram hjá mér. Ég undraðist raunar að ekki skyldi koma einhvers staðar leiðrétting á þessu þar sem þetta var gagnrýnt opinberlega. 



Herra forseti. Hér hefur verið allnokkuð um það rætt hvort staða sjávarútvegs sé betri nú en hún var fyrir t.d. einu til tveimur árum síðan. Ég hika ekki við að segja að hún hefur skánað. Rekstrarafkoma flotans er þrátt fyrir allt heldur skárri en hún var og rekstrarafkoma fiskvinnslunnar er heldur skárri. Þessi afkoma er þó alls ekki viðunandi. En við þurfum einnig að hafa það í huga, þó að ég vilji ekki gera lítið úr ábyrgð stjórnvalda, að það er mjög hættulegt að einblína á þann þátt málsins eins og mér fannst t.d. koma fram í máli hv. þm. Karvels Pálmasonar. Við skulum gera okkur grein fyrir því að við eigum í vaxandi samkeppni við aðrar þjóðir sem eru að ríkisstyrkja sinn sjávarútveg í miklum mæli og hika ekki við það. T.d. mundi beinn ríkisstyrkur í Noregi samsvara því að á fjárlögum íslenska ríkisins færu milli 4 og 5 milljarðar í beina aðstoð við sjávarútveginn fyrir utan ýmsa óbeina styrki. Við þetta erum við að keppa. Og það kemur vissulega fram á kjörum landsmanna og kjörum þess fólks sem vinnur í þessari atvinnugrein. Við eigum einnig á hættu að vaxandi tollbönd, t.d. í Efnahagsbandalaginu, leggist á okkur. Við eigum það einnig á hættu að Bandaríkjamenn muni auka verulega sínar veiðar, sem gæti orðið til þess að innflutningur á fiski til Bandaríkjanna muni minnka. Það eru ýmsar slíkar utanaðkomandi hættur sem geta reynst okkar þjóðfélagi mjög varasamar, sem að mínu mati er mikilvægast að hafa augun á. Ég tek undir það með hv. þm. að það er ástæða til að hafa áhyggjur af flótta frá sjávarútveginum og afkomu verkafólks þar. Ég óttast að erfitt verði að bæta kjör þessa fólks nema með vaxandi tæknivæðingu. Þannig hefur farið í ýmsum öðrum ríkjum t.d. í iðnaði þar sem aukin tæknivæðing hefur orðið til þess að bæta kjör fólks í þessum atvinnugreinum, en þá með þeim hætti að miklu færri hafa getað unnið við viðkomandi atvinnugrein. Það er verið að vinna að því og ríkisstj. hefur nýlega beint því sérstaklega til Framkvæmdastofnunar, sem síðan hefur leitað til Iðntæknistofnunar og fleiri aðila, með hvaða hætti við getum nýtt þá miklu tækni sem víða hefur rutt sér til rúms í heiminum, með vélmönnum og öðrum slíkum hætti í sjávarútveginum. Það er mín trú að slík tækni muni fara vaxandi og muni verða til þess að bæta kjör þess fólks sem vinnur í sjávarútveginum, en muni einnig verða til þess að mun færri hafi þar atvinnu, sem er einnig áhyggjuefni. En að lokum varðandi fsp. hv. þm. Karvels Pálmasonar, þá er það rétt að rækjuveiðar við Ísafjarðardjúp hafa verið stöðvaðar. Það var ekki reiknað með því vegna þess að venjulega hafa seiðin verið gengin út úr djúpinu á þessum tíma. En vegna þeirra sérstöku skilyrða, sem eru við landið, er það mun seinna á ferðinni. Það liggur ekkert fyrir um það að afli rækjusjómanna úr Ísafjarðardjúpi verði neitt minni en gert hefur verið ráð fyrir. Vonandi munu því tekjur þeirra á árinu ekki rýrna. Það er hins vegar rétt að það var greitt úr Aflatryggingasjóði á sínum tíma. Hins vegar hefur greiðslum þaðan verið algjörlega breytt þannig að nú er greitt út á almennan aflabrest til allra skipa á landinu miðað við afla þeirra og ég hef ekki trú á að þar verði nein breyting á. Þessi tímabundna stöðvun rækjuveiða við Ísafjarðardjúp getur því vart orðið tilefni til greiðslna úr Aflatryggingarsjóði, a.m.k. á þessu stigi málsins.