Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. hefur haft frv. til l. um iðnfræðslu til athugunar alllangan tíma. N. hefur rætt við höfunda frv., hún hefur rætt við menntmrh., og hún hefur leitað umsagna frá þeim aðilum, sem ekki höfðu látið í ljós álit sitt áður. Nefndin mælir einróma með því, að þetta frv. verði samþ. Í því felast mjög mikilvægar breytingar á iðnfræðslunni í landinu og fyrstu skrefin í nýjungum, sem ætla má að muni í framtíðinni gjörbreyta öllu iðnnámi. Hins vegar hefur n. lagt til allmargar brtt., sem eru prentaðar á þskj. 255. Breytingar eru reyndar ekki eins margar og till., því að þær leiðir hverja af annarri, en helztu efnisbreytingar eru þær, sem ég skal nú greina: Í frv. var gert ráð fyrir, að sett yrði upp nýtt embætti, iðnfræðslustjóri, og mundu að sjálfsögðu fljótlega fylgja honum skrifstofa og starfslið, eitthvað í áttina við það, sem er hjá fræðslumálastjóra, þó varla svo umfangsmikið. Eftir allmikla íhugun varð að samkomulagi að gera till. um að hverfa frá stofnun þessa embættis, en nota i þess stað annars vegar menntmrn., eins og hingað til hefur verið, og hins vegar iðnfræðsluráð, sem þegar er til. Allmargar af brtt, við frv. leiðir af þessari breytingu og fjalla um orðalag til samræmis við hana. Þá leggur n. til, að breytt verði skipan iðnfræðsluráðs á þann hátt, að bætt verði í það 2 fulltrúum. Eindregnar óskir komu fram um það frá Iðnnemasambandi Íslands, að það fengi aðild að þessu ráði, og þótti réttmætt að verða við því, þar sem iðnfræðsluráð fjallar mjög ekki aðeins um nám, heldur og námskjör og þar af leiðandi lífskjör iðnnema. Þá kom einnig fram ósk um, að iðnverkafólk fengi nú fulltrúa í iðnfræðsluráði, þar sem nú koma inn í l. ákvæði um viðtæk námskeið fyrir starfsfólk í verksmiðjum. Benti Félag ísl. iðnrekenda m.a. á, að eðlilegt væri, að iðnverkafólkið fengi þarna líka fulltrúa. Í samræmi við þetta tvennt leggur n. til, að bætt verði 2 fulltrúum við iðnfræðsluráð. Í 12. gr. er fjallað um það, hversu margir iðnskólar skuli vera í landinu. Í frv. er gert ráð fyrir, að þeir skuli í framtíðinni vera 8, einn í hverju kjördæmi. En þó er í gr. heimild fyrir menntmrh. til þess að leyfa fleiri skólum, sem þegar eru starfandi eða kunna að verða stofnaðir, að starfa til viðbótar. Aðalreglan átti sem sagt að vera 8 skólar, einn í hverju kjördæmi. Við nánari athugun kom í ljós, að í tveimur kjördæmum landsins eru fyrir 2 iðnskólar í hvoru það stórir, að fráleitt þótti að stöðva vöxt þeirra og tilveru. Þess vegna er gerð breyting, sem er á þá lund, að þeir skólar, sem í dag hafa minnst 60 nemendur, skuli vera iðnskólar áfram, en þó ekki færri en einn í hverju kjördæmi. Þessir umræddu skólar eru í Vestmannaeyjum og Keflavík. 60 nemenda reglan er ekki ný, hún hefur verið f lögum áður og var fyrir mörgum árum ákveðin frá Alþ. sem eðlilegt stærðarmark. En ég vil endurtaka það, að ráðherra hefur heimild til þess að ákveða, hverjir núverandi iðnskólar skuli starfa áfram til frambúðar eða fyrst um sinn. Þessi skipting á skólunum hefur meginþýðingu í sambandi við næstu grein, þar sem fjallað er um höfuðnýjung þessa frv., stóraukið verknám, sem þegar fram líða stundir hlýtur að leiða til þess, að í mörgum iðngreinum verði hægt að ljúka öllu námi í skólunum, án þess að nemendur geri samninga við meistara til margra ára. Það, sem um er að ræða, er að takmarka fjölda þeirra skóla, sem fengju slíkar verknámsdeildir, vegna þess, hve þessar deildir hljóta að verða dýrar og umfangsmiklar. Er því ekkert vit í að byrja á þeim á of mörgum stöðum. Skynsamlegast væri, að tiltölulega fáir iðnskólar byrjuðu á slíkum deildum, en þeim væri dreift um landið, eftir því sem hentugast og skynsamlegast þykir. N. gerir þá brtt. við 13. gr. að bæta þar inn í ákvæði, þar sem ráðh. er skylt að sjá svo um, að verknámsskólarnir einbeiti sér að kennslu í tilteknum greinum og skipti með sér verkum. Augljóst er, að það mundi vera lítil hagsýni að byrja á verknámsdeildum í skipasmíðum á 4-5 stöðum á landinu, svo að ég nefni dæmi, eða byrja á verknámskennslu í hárgreiðslu á 4-5 stöðum á landinu. Skynsamlegast væri, að iðnskólarnir skiptu með sér deildunum. Má búast við, að síðar meir verði verknámsdeildir í stærstu greinunum, trésmíðum og málmsmíðum t.d., á mörgum stöðum á landinu, en að öðru leyti er sjálfsagt, að skólarnir skiptist á og að þeir taki að sér að byggja hver upp sina deild sem sérgrein, til þess að þær geti orðið sem allra fullkomnastar. Við 15. gr. er brtt., sem er raunar aðeins til þess að kveða nánar á um þá hugmynd, sem felst í frv., að halda skuli námskeið fyrir starfsfólk verksmiðjuiðnaðar og gera það að fengnum till. frá samtökum iðnrekenda og verksmiðjufólks. Þótti ástæða til að taka þetta skýrar fram, en grg. frv. ber greinilega með sér, að það hefur verið hugmynd höfunda frv. frá upphafi, að slík námskeið yrðu haldin. Lítil breyting er við 20, gr., þar sem orðinu „og“ er breytt í „eða“. Í sambandi við það er rétt að taka fram, að það er skilningur menntmn., að iðnskólar eigi, eftir því sem kostur er, að vera opnir öllum þeim, sem vilja sækja þá, hvort sem viðkomandi nemendur hafa gert samninga um iðnnám við meistara eða ekki. Ef rúm er í skólunum og einhverjir vilja öðlast þá menntun, sem þeir bjóða, án þess að tengja það föstu iðnnámi þá er sjálfsagt, að þess sé kostur. Þá er brtt. við 23. gr., sem kveður svo á, að iðnskóli, sem tekur nemanda í nám til sveinsprófs í ákveðinni grein, skuli hafa sömu skyldur gagnvart honum sem um meistara væri að ræða, að svo miklu leyti sem við getur átt. Hér er horft fram í tímann, þegar að því kemur, að iðnskólarnir veita nemendum allan þann undirbúning og alla þá fræðslu, sem þeir þurfa til þess að útskrifast í sinni grein. Og verður þá iðnskólinn að koma í stað meistara, sem áður var. Sennilega verður þetta þó ekki alvarlegt vandamál, því að búast má við, að námið verði mun styttra, þegar það fer allt fram innan veggja eins og sama skóla. Fleira sé ég ekki ástæðu til að taka fram um brtt. menntmn. Ég vil ítreka það, að n. fagnar þessu frv., telur það vera stórt spor í rétta átt, til að gera iðnfræðsluna fullkomnari og opna sýn inn á nýjar leiðir á þessu mikilvæga fræðslusviði. Með þeim breytingum, er ég hef lýst, sem n. stendur einhuga að, mælir hún með því, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég er sannfærður um, að með afgreiðslu þessa máls, verða mörkuð tímamót í iðnfræðslu þjóðarinnar og lagður grundvöllur að örari tækniþróun en áður hefur verið. Það verður æ ljósara með vaxandi framförum í tækni, að það er fyrst og fremst tæknimenntun, verkkennsla og verkmenning, sem þróaðar þjóðir byggja á afkomu sina og batnandi lífskjör. Landkostir og náttúruauðæfi eru ekki lengur afgerandi í þessu efni, enda má nefna mörg dæmi þess, að þjóðir, þ. á m. smáþjóðir, sem byggja lönd, sem eru snauð af náttúruauðæfum, lifa góðu menningarlífi við góð og batnandi lífskjör, sem byggjast á verkmenningu þeirra og framleiðslutækni. Fyrir nokkrum áratugum var það ekki óalgengt, að 80 eða jafnvel 90% af vinnuafli þjóðanna starfaði að öflun hráefna og óbreyttra lífsnauðsynja úr skauti náttúrunnar, en aðeins 10-20% að verðmætaaukningu þeirra í iðnaði og þjónustu. Svo mun þetta t.d. hafa verið hjá Dönum um aldamótin. En nú munu þessi hlutföll nánast hafa snúizt við. Nú er það hinn mikli og vaxandi fjöldi iðnaðarmanna og verksmiðjufólks og annarra, sem starfa að verðmætaaukningu hráefnanna, vinnslu þeirra og dreifingu, sem í æ ríkari mæli hefur áhrif á framleiðni þjóðanna og efnahag. Hagkvæm þróun verkmenningar og þjónustu verður því sífellt mikilvægari. Framleiðni okkar í fiskveiðum er há, en öllum ætti að vera það ljóst, að hún leysir ekki allan vanda til frambúðar með vaxandi fólksfjölda. Þvert á móti má gera ráð fyrir því, að fiskveiðarnar eigi æ erfiðara uppdráttar, nema grundvöllur sé lagður að aukinni framleiðni í öðrum atvinnugreinum. Fyrirtæki nokkurt, sem miklar vonir eru við bundnar, lýsti því nýlega opinberlega í dagblöðum, að afköst verksmiðju sinnar væru aðeins þriðjungur af áætlaðri afkastagetu, aðallega vegna vöntunar á þjálfun starfsfólksins. Þetta dæmi sýnir skýrt, hvar við stöndum í þessu efni. Það þýðir ekki að gera kröfur um bætt lífskjör, nema þessu sé kippt í lag. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er stigið veigamikið spor í þá átt að auka framleiðni iðnaðarins. Í frv. felst stórfelld endurbót á iðnfræðslunni í hinum löggiltu iðngreinum, og með framkvæmd þess opnast fljótlega nýir möguleikar til verkþjálfunar iðnverkafólks fyrir verksmiðjuiðnaðinn, a.m.k. í vissum starfsgreinum, og í því sambandi er Félagi ísl. iðnrekenda og samtökum iðnverkafólks veitt aðild að iðnfræðsluráði. En við skulum gera okkur vel ljóst, að þetta er dýrt skólafyrirkomulag og mikið í fang færzt að taka verulega verkkennslu inn í iðnskólana, og ber að varast það að dreifa kröftunum um of í því efni. Kjarni þeirra breytinga, sem að er stefnt, er sá, að iðnnám hefjist ekki hjá meistara, eins og áður var, heldur með 8-9 mánaða verkstæðisskóla, er sé að hálfu leyti kerfisbundið verklegt nám undir handleiðslu sérmenntaðs fagkennara. Verður áherzla lögð á að kynna nemendum verkfæri og efni, notkun þeirra og meðferð og rétt vinnubrögð í grundvallaratriðum og leggja þannig haldgóðan grundvöll að frekara námi á vinnustað. Eftir það verður námið svipaðra því, sem nú er, undir handleiðslu meistara á vinnustað og bóklegur iðnskóli. Lögð verður meiri áherzla ú bóklega fagkennslu en tíðkazt hefur. Það er þetta fyrsta ár, sem í frv. og áliti iðnfræðslunefndar er kallað forskóli eða verkstæðisskóli, sem fyrst og fremst veldur kostnaðaraukanum frá núgildandi kerfi. Og það er þetta fyrsta ár, verkkennsluárið, sem gerir það að verkum, að nauðsynlegt er að takmarka þá kennslu við mjög fáa og stóra skóla. Í áliti iðnfræðslunefndar og í frv. er gert ráð fyrir 8 kjördæmisskólum. Ég fullyrði, að ef skynsemisog hagræðingarsjónarmiðið eitt hefði verið látið ráða, hefðu þeir skólar, sem annast hefðu átt þessa verkkennslu fyrsta árs, ekki átt að vera fleiri en 4, þar af 2 fullkomnir heimavistarskólar í sveit. Iðnskólar með bóklegu námi mættu hins vegar vera fleiri, gjarnan 8-10, er nemendur sæktu að afloknu þessu eins árs námi í sérstökum verkstæðisskólum. Þessu til skýringar skal ég nefna dæmi. Ef fullnýta ætti verkstæðin og hina sérþjálfuðu verkkennslukennara, þurfa nemendur í hverri iðngrein helzt að vera 50 á ári og tvö skólaverkstæði í hverri iðngrein. Í verklegu kennslunni má aðeins hafa 12-13 nemendur í einu. Það væri þá hægt að hafa t.d. 50 járniðnaðarnema með tvísetningu í tveimur verkstæðum, en sameina svo hópana, tvo og tvo, í tvær bóknámsdeildir með ca. 25 nemendum í hvorri. Þetta fyrirkomulag mundi gefa langbezta nýtingu, en því verður aðeins við komið í stórum skólum. Brtt. hv. menntmn. um að fjölga skólunum úr 8-10 er því ekki til bóta frá hagræðingarsjónarmiði. Hún verður aðeins til að gera kerfið dýrara og seinka því, að það nái til tilætlaðs fjölda nemenda. Ég segi þetta ekki til þess að ráðast gegn brtt. nefndarinnar. Hún hefur vafalaust átt við sína erfiðleika og önnur viðkvæm sjónarmið að stríða. Þetta skil ég líka vel sjálfur, þegar ég á sök á því sem formaður iðnfræðslunefndar, að lagt var til í frv., að skólarnir yrðu fleiri en skynsamlegt má telja, og var það að sjálfsögðu gert til þess að koma til móts við þessi önnur sjónarmið. En ég vil alvarlega vara við því, að gengið verði enn lengra en brtt. n. gerir ráð fyrir í frekari meðferð þingsins. Til undirstrikunar þessari nauðsynlegu takmörkun á fjölda verkstæðisskólanna vil ég, með leyfi hæstv. forseta, vitna í ummæli forseta Landssambands iðnaðarmanna, Vigfúsar Sigurðssonar, við setningu iðnþings s.l. haust. Forseti Landssambandsins sagði m. a.: „Frv. þetta, ef að l. verður, markar vissulega tímamót í iðnfræðslunni, fyrst og fremst með því, að komið verði með árunum upp fáum og stórum iðnfræðsluskólum, þar sem kennd yrðu bæði bókleg og verkleg fræði, í stað þeirra mörgu og á flestum stöðum smáu iðnskóla, sem nú eru dreifðir víðs vegar um landið. Það er þegar orðið nokkurt vandamál að kenna verklegt nám með þeirri aðferð, sem nú tíðkast, að nemar læri það eingöngu hjá meisturum. Störfin þróast í það að verða einhæf og því óvíst, að hægt sé að láta nemandann, á meðan á námstímanum stendur, vinna og kynnast öllum þeim störfum, sem krafizt er að hann kunni skil á að námi loknu. Þá er nauðsyn, að ungmenni fái í forskóla nokkra innsýn í þá iðngrein, sem þeir ætla að gera að lífsstarfi sínu. Of mörg eru þau tilfelli, að nemendur komast að þeirri staðreynd, þegar kemur fram á námstímann, að þeir hafa valíð rangt námsefni. Niðurstaðan verður sú, að þeir nemar, sem svo er ástatt með, hætta iðninni strax að loknu námi. Í frv. er gert ráð fyrir að fækka iðnskólum úr um 20, sem þeir eru nú, niður í 8 sem lágmark, einn í hverju kjördæmi landsins, þó mega þeir vera fleiri, ef nauðsyn krefur að dómi ráðherra.“ Síðan segir forsetinn: „Margir munu af eðlilegum ástæðum sakna síns skóla, sem þeir hafa bundizt sérstökum tengslum og verið stofnað til með samtakamætti iðnaðarmanna af dugnaði þeirra og nauðsyn, en af litlum efnum. En staðreyndin er sú, að mjög erfiðlega gengur að reka alla þessa skóla þannig, að samræmi sé í kennslu og prófum. Kennarar við hæfi námsgreina eru litt fáanlegir á hinum ýmsu stöðum og nemar víða svo fáir í ýmsum námsgreinum, að óhóflega dýrt verður að veita þeim þá kennslu, sem nauðsynlegt er. Ef koma á upp góðum iðnfræðsluskólum, sem við iðnaðarmenn krefjumst að sé gert, bæði fyrir bókleg og verkleg fræði, verðum við að sætta okkur við, að það sé gert á fáum stöðum á landinu, annað yrði óframkvæmanlegt.“ Mér virðist nú líka, að hv. menntmn. hafi skilið þessa annmarka á fjölgun verknámsskólanna, því að með brtt. við 13. gr. gerir hún góða bragarbót með því að gera ráð fyrir, að skólarnir komi á verkaskiptingu, mér skilst þá þannig t.d., að verknám í járniðnaði væri í einum skólanna en kannske t.d. í tréiðnaði í öðrum o.s.frv. N. gerir aðra stórfellda breytingu á frv., og er það varðandi yfirstjórn iðnfræðslunnar. Iðnfræðslunefndin og frv. gerðu ráð fyrir, að stofnað yrði embætti iðnfræðslustjóra til forustu um skipulag og uppbyggingu þessa þýðingarmikla fræðslukerfis og þeirrar miklu fjárfestingar og rekstrarkostnaðar, sem kerfið byggist á. N. gerir þá brtt., að iðnfræðsluráði verði falin flest þau störf, sem iðnfræðslunefndin hafði ætlað iðnfræðslustjóra. Ég hef víða orðið var við andstöðu gegn þessu ákvæði frv., bæði meðal stuðningsmanna stjórnarinnar og stjórnarandstöðunnar, og er það að jafnaði rökstutt með þeim kostnaði, sem af embættinu mundi leiða. Þessi andstaða kom þó ekki fram við 1.umr. í hv. þd., nema hjá einum hv. þm., hv. 5. þm. Reykv. Ég hef til samkomulags sætt mig við þessa breytingu og skal því ekki gera hana að frekara umræðuefni. Ég vil þó láta koma fram, að ég tel, að hér sé verið að spara eyrinn, en henda krónunni, og svipta þessa uppbyggingu nauðsynlegri forustu af hálfu stjórnarvalda. Með allri virðingu fyrir iðnfræðsluráði, eru það þó fyrst og fremst fulltrúar þeirra stétta, sem að þessu kerfi eiga að búa, og er það gott, svo langt sem það nær. Iðnfræðslustjóri hefði þó vissulega haft hlutverki að gegna til uppbyggingar þessu kerfi af hálfu stjórnarvalda og til frumkvæðis um samstarf kjördæmisskólanna að hagkvæmri lausn þeirrar viðkvæmu verkaskiptingar, sem hv. menntmn. gerir ráð fyrir. Þriðja stærsta brtt. n., að því er ókunnugum gæti virzt, er viðbót hennar við 15. gr. um aðild verksmiðjuiðnaðarins. Þessi brtt. er þó í fullu samræmi við till. iðnfræðslunefndarinnar og er aðelns fram komin vegna þess, að ákvæði frv. þóttu ekki nógu skýr. Ég er henni því fyllilega sammála og tel til bóta að taka af allan vafa um þetta atriði. Aðrar brtt. eru, eins og hv. frsm. n. gat um áðan, nánast afleiðingar af þeirri breytingu, sem hún hefur gert á yfirstjórn iðnfræðslunnar, og ekkert um það að segja, ef menn vilja fallast á þá breytingu í grundvallaratriðum. Brtt. n. eru sem sagt minni en vænta hefði mátt í jafnstóru og viðkvæmu máli. Í því kemur fram samstarfsvilji um kjarna þýðingarmikils máls, og ég mun fylgja brtt. n., nema sérstök tilefni gefist til. Ég gat ekki búizt við meiri samstöðu eða meiri friði um þetta mál en fram hefur komið í meðferð hv. menntmn. Frv., sem jafnalmenn samstaða er um, getur varla verið gallalaust. Það er með nokkrum hætti eða a.m.k. um nokkur atriði málamiðlunarlausn. Málið er ekki flokksmál neins sérstaks flokks. Hörð átök um einstaka þætti þess mundu vafalaust skemma það meira en orðið er, ef þau mundu ekki stöðva afgreiðslu þess. Ég styð það því, eins og það nú liggur fyrir frá n., nema sérstök tilefni gefist til. Ég tel, að þegar á lengri tíma verður litið og dægurátökum er sleppt, verði þessi ákvörðun Alþ. happadrýgsta samþykkt þessa þings.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að þakka hv. menntmn. fyrir afgreiðslu þessa máls, og ég vil láta sérstaka ánægju í ljós yfir því, að n. skuli hafa verið sammála og mæla með samþykkt frv. Ég vona, að þetta þýði það, að hér eftir, eftir þetta samkomulag, eigi frv. greiðan gang í gegnum hið háa Alþingi. Það er rétt að undirstrika það sérstaklega, að með samþykkt þessa frv. tel ég eitt hið merkasta spor stigið á sviði íslenzkra fræðslumála og íslenzkra iðnaðarmála, sem stigið hefur verið um langan aldur. Með stofnun og starfrækslu Tækniskóla Íslands og samþykkt þessa frv. er lagður grundvöllur að gerbreytingu, ég vildi segja gerbyltingu á sviði íslenzkrar tæknimenntunar. En með stórbættri tæknimenntun er enginn vafi á því að lagður er grundvöllur að stóraukinni velmegun á næstu árum og áratugum hér á Íslandi. Þess vegna tel ég sérstaka ástæðu til þess að fagna því, að almenn samstaða skuli hafa náðst um afstöðu til málsins.



Herra forseti. Landbn. hefur haft þetta mál um sölu Kollaleiru í Reyðarfjarðarhreppi til athugunar og sendi það til umsagnar, eins og venja er, til landnámsstjóra og jarðeignadeildar ríkisins. Fékk hún um það umsagnir þeirra, sem báðar eru jákvæðar, og leggur hún þess vegna til, að frv. verði samþ., en þó með lítils háttar viðauka samkv. því, sem fram kemur í ábendingum frá jarðeignadeild ríkisins. En með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa umsögn jarðeignadeildar. Þar segir svo: „Á undanförnum árum hafa mörg hrepps- og bæjarfélög fengið keypt það ríkisland, sem liggur innan takmarka viðkomandi sveitar- eða bæjarfélags. Hefur þetta þótt hagkvæmt af ýmsum ástæðum, m.a. vegna skipulagsins, enda hefur ríkissjóður ekki þurft á landinu að halda, og í annan stað áskilið sér rétt til að fá keyptar lóðir og lendur vegna opinberra bygginga og framkvæmda og þá á hlutfallslega sama verði og landið er selt á. Með hliðsjón af þessu sér jarðeignadeildin ekki ástæðu til annars en mæla með fyrrgreindu frv. Vakin skal athygli á því, að þeir, sem hafa ábúðar- og lóðarleigusamninga á Kollaleiru, halda vitanlega sínum réttindum, þrátt fyrir sölu þessa.“ Umsögn landnámsstjóra hnígur mjög í sömu átt, og í niðurlagi hennar er einnig vikið að því sama og í niðurlagi umsagnar jarðeignadeildar, og ég vil enn fremur vekja athygli á hér við umr., að þó að þessi sala sé samþ. eða heimiluð, þá er gengið út frá því, að þeir, sem hafa nú lóðarleiguréttindi, ábúðar- og lóðarleiguréttindi, haldi þeim eftir sem áður. En landbn. leggur sem sagt til, að frv. verði samþ. með þeirri breyt., sem er á þskj. 252.