Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. hefur fjallað um þetta frv. Efni þess er tvíþætt: í fyrsta lagi að hækka hámarkssektir fyrir brot á almanakslögunum, en sektir þær, sem nú eru í lögum, eru algerlega óraunhæfar og gagnslausar, í öðru lagi að gera reglur um úthlutun úr sjóðnum rýmri, en verið hafa, og er breytingin sú, að hægt verði að veita til fleiri greina, en beinlínis stærðfræði, þó þannig, að það séu vísindagreinar, sem byggjast í höfuðatriðum á stærðfræðivísindum. Finnst menntmn, sjálfsagt að verða við óskum háskólaráðs um, að þessar breytingar verði gerðar á lögunum, og mælir því með samþykkt frv.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 262 um breyt. á l. um samvinnufélög, er flutt af hæstv. ríkisstj. og hefur verið til meðferðar í allshn. Nefndin hefur ekki orðið einhuga um afgreiðslu málsins. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþykkt, en minni hl., að það verði fellt, og eru álit nefndarhlutanna á þskj. 436 og 437. Þær breytingar, sem frv. fer fram á að gerðar verði á lögunum um samvinnufélög, eru við 3. og 24. gr. laganna. Þegar lög um samvinnufélög eða samvinnulögin, eins og þau hafa verið nefnd, voru sett fyrir 37 árum, voru mörg af kaupfélögum landsins fámenn og skammt á veg komin, enda sum þeirra þá nýlega tekin til starfa og þátttaka fyrst í stað minni, en síðar hefur orðið. Af andstæðingum þessa félagsskapar var þá mjög á því alið, að félögin væru fjárhagslega ótraust og varhugavert að eiga við þau mikil viðskipti. Í samvinnulögunum var því lögð áherzla á, að félögin yrðu gerð sem traustust fjárhagslega. M.a. var þeim í þessum lögum gert skylt að safna varasjóðum og beinlínis ákveðið ílögunum, á hvern hátt efla skyldi varasjóðina. Samkvæmt 3. gr. laganna ber að leggja í varasjóð arð af viðskiptum við utan félagsmenn, nema það af honum, sem varið er á annan hátt til almenningsþarfa, en samkvæmt 24. gr. l. ber að leggja í varasjóðinn eigi minna samtals en svarar 1% af samanlagðri sölu aðkeyptra vara og afurða. Auk varasjóðsákvæðanna voru svo í lögunum sérstök ákvæði um það, að félagsmenn í kaupfélagi bæru sameiginlega ábyrgð á skuldbindingum félagsins. Nú eru að ýmsu leyti aðrir tímar í þessum efnum en þá voru, þ.e.a.s. fyrir 37 árum, þegar samvinnulögin voru sett. Fylgi samvinnustefnunnar hefur almennt farið mjög vaxandi í landinu. Félagsmenn í samvinnufélögum skipta nú nokkrum tugum þúsunda. Sú hjátrú, ef svo mætti segja, sem fyrrum var víða ríkjandi og alið á, að samvinnufélögin væru sérstaklega varhugaverðar stofnanir fjárhagslega, má nú heita úr sögunni. Þvert á móti er það nú orðin almenn skoðun, enda á reynslu byggð, að helzta úrræðið til þess að greiða fyrir framförum og velmegun í hverju byggðarlagi sé að halda þar uppi sem öflugustum félagsskap með sem mestri þátttöku almennings. Út á við njóta samvinnufélögin nú álits og trausts fullkomlega á borð við aðra aðila, sem viðskipti annast. Lagaákvæði til þess að efla traust félaganna hafa því ekki lengur sömu þýðingu og fyrrum. Samábyrgðarákvæðið var fellt niður úr samvinnulögunum fyrir 20 árum eða svo, og hefur ekki orðið vart við, að það hafi orðið félögunum til óþæginda. Eftir standa enn ákvæðin um hin árlegu framlög varasjóðs, en með þessu frv. er lagt til, að ákvæði 3. gr. samvinnulaganna um skyldu til að greiða í varasjóð samtals 1% af aðkeyptum vörum og seldum afurðum verði fellt niður. Eftir sem áður geta félögin lagt fé í varasjóð eftir þessari reglu eða á annan hátt, ef þau telja sér það nauðsynlegt, en þeim er það þá ekki skylt samkvæmt landslögum. Sömuleiðis verður það enn í lögum, þó að þetta frv. verði samþykkt, að félögunum sé skylt að leggja í varasjóðinn allan arð af viðskiptum við utanfélagsmenn, að frádregnum opinberum gjöldum, nema honum sé varið á annan hátt til almenningsþarfa, sbr. 6. lið 1. gr. Með þessu eru varasjóði að jafnaði tryggðar nokkrar tekjur, og er vart þörf á, að frekari fyrirmæli séu í landslögum um það efni. Það er rétt að taka það fram, að öðrum félögum en samvinnufélögum er hvergi gert skylt að Leggja ákveðið umsetningargjald í varasjóð. Hér er því um það að ræða að auka sjálfsákvörðunarrétt samvinnufélaga í þessu efni til móts við önnur félög, sem eru að lögum sjálfráð um það, hvað þau leggja í varasjóði sína. Meiri hlutinn telur, að hér sé um eðlilega lagabreytingu að ræða. Þá má benda á það, sem raunar stendur í nál. meiri hl. á þskj, 436, að í 26. gr. samvinnulaganna er svo ákveðið, að ekki megi úthluta arði til félagsmanna, fyrr en allar eignir félagsins hafa verið afskrifaðar nægilega, árgjöld í sjóði greidd og 3% af verði aðkeyptra vara, sem félagsmenn hafa keypt, lagðir í stofnsjóð, sem er eign félagsmanna. En stofnsjóðsinnstæður félagsmanna í kaupfélögum eru að lögum til tryggingar skuldbindingum félagsins. Fjárhagsgrundvöllur samvinnufélaganna er því með lögum, þó að þetta frv. verði samþykkt, betur tryggður, en hjá öðrum félögum. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en eins og ég sagði áðan, leggur meiri hl. n. til, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Reykv. og ég, sem sæti eigum í þeirri n., sem um þetta frv. hefur fjallað, gátum ekki átt samleið með öðrum nm. hvað frv. snertir, og höfum við lagt fram álit okkar á þskj. 437 og gert þar grein fyrir þeim ástæðum, sem við teljum fram fyrir því, að við getum ekki lagt til, að frv. verði samþykkt. Ekki verður annað skilið af ræðu hv. frsm. meiri hl., hv. þm. N–Þ., en það, að varasjóðsákvæðið í samvinnulögunum hafi í upphafi verið sett til þess að gera traustan fjárhag samvinnufélaganna. Þetta er vafalaust rétt, svo langt sem það nær, vegna þess að varasjóðsákvæði fara alltaf í þá átt að gera traustari fjárhag þeirra félaga, sem hlut eiga að máli. En svo segir hann: Þetta ákvæði hefur ekki þýðingu lengur. - Og mér skildist það væri vegna þess, að félögin væru nú orðin svo fjárhagslega vel stæð, að þetta ákvæði um tryggingarsjóði ætti ekki lengur við og þess vegna bæri að fella það niður. Einhverjum gæti nú dottið í hug að spyrja, hvort skilja ætti orð hv. þm. svo, að fjárhagur samvinnufélaganna væri nú orðinn svo sterkur, að tími væri kominn til að gera þau skattfrjáls. En þó að þessi rök stangist að miklu leyti við veruleikann, þá eru þetta þó einu rökin, sem ég hef heyrt borin fram hér á þingi með þessu frv., sem hér liggur fyrir, m.ö.o. þau rök, að samvinnufélögunum eigi ekki lengur að vera skylt að leggja í varasjóð, vegna þess að þau séu orðin svo fjárhagslega vel stæð, að því sé engin ástæða til að gera það. En hv. þm. lét undir höfuð leggjast að geta þess, að varasjóður samvinnufélaganna er grundvöllurinn fyrir skattlagningu þeirra til ríkissjóðs. Það er meginatriði þessa máls. Hann sagði enn fremur, að samvinnufélögin eigi að hafa fullt frjálsræði eins og önnur félög til þess að ákveða, hvort þau leggi í varasjóð eða ekki. Ég vil benda á, að það er mikill misskilningur hjá hv. þm. að halda því fram, að þetta sé nokkuð sambærilegt við önnur félög, vegna þess að varasjóðsákvæðið er sett til þess að tryggja ríkissjóði grundvöll til þess að skattleggja samvinnufélögin eins og aðra skattgreiðendur. Með því að kippa þessu ákvæði burt á þeim forsendum, sem hv. þm. lagði nú fram, að félögin væru orðin svo fjársterk, að ekki væri þörf á að hafa þetta ákvæði lengur, þá er jafnframt kippt í burtu grundvellinum fyrir skattlagningu þeirra. Um leið og þetta frv. var lagt fram hér í d., - þetta er 131. mál, - var lagt fram annað frv., einnig hér í þessari d., sem var 130. mál. Það var um skattgreiðslu félaga, eins og þm. er kunnugt. Þar er lagt til, að skattgreiðslu félaga sé breytt í þá átt, að öll félög, samvinnufélög sem önnur félög, greiði sama skatt af tekjum sínum, eða einn skatt, 25%. Þegar þessi frv. voru bæði lögð fram og komu bæði samtímis til 1. umr., höfðu menn ekki áttað sig á því, hvað litla frv., sem er 131. mál, þýddi. En þegar menn fóru að athuga það ofan í kjölinn, komust þeir að raun um, hvað fólst í frv. Það, sem í því felst, er, að með því eru samvinnufélögin gerð því nær skattfrjáls til ríkissjóðs. Ég ber mikla virðingu fyrir og traust til hæstv. fjmrh., en hann er flm. þessa frv. Ég verð þó að láta nokkra undrun í ljós yfir því, að hann sem fjmrh. og jafnframt varaformaður Sambands íslenzkra samvinnufélaga ætlar með þessu frv. að gera samvinnufélögin að mestu leyti skattfrjáls, á sama tíma sem hann ætlast til, að skattalögunum sé breytt þannig, að öll félög greiði sama skatt. Menn héldu, þegar þessi frv. voru lögð fram, að nú væri loksins upp runnin sú stund, er allar félagsheildir í landinu, sem störfuðu á svipuðum grundvelli, ættu að greiða sama skatt. Við vitum, að samvinnufélögin greiða nú 8% skatt af tekjum sínum, meðan önnur félög greiða eftir hækkandi stiga miklu hærri skatt. Að vísu greiða samvinnufélögin, eins og lögin eru nú, einnig stríðsgróðaskatt. En það er líka eini skatturinn, sem þau greiða að jöfnu við önnur félög, En það er nú sýnilegt, að ekki átti fyrir mönnum að liggja að sjá þá stund renna upp, að samvinnufélögin tækju sama þátt í greiðslu til almenningsþarfa og önnur félög. En ég vil í þessu sambandi taka fram, að skattafrv., sem nú liggur hjá hv. fjhn., virðist ekki hafa fengið neina afgreiðslu eða jafnvel ekki athugun og ekki útlit til, að það sjái dagsins ljós á næstunni. Ég vil nú spyrja hv. þingmenn úr stjórnarflokkunum, sem þessum málum sinna: Vakir það fyrir þeim að samþykkja þetta frv., sem er skattfrelsi fyrir samvinnufélögin, en láta hitt frv. sofna í n., sem veitir einhverja linkind öðrum félagsheildum í landinu? Samvinnufélög greiða nú skatt til ríkissjóðs af því, sem þau greiða af rekstrarhagnaði í varasjóð. Að vísu hafa þau frádráttarheimild, sem nemur 1/3, eins og útgerðarfyrirtæki, og skattur kemur því ekki á þann hagnað, sem lagður er í varasjóð, nema að 2/3 hlutum. En samkv. núgildandi lögum ber samvinnufélögum að greiða 1% í varasjóðinn af seldum vörum og afurðum hvers árs. Önnur ráðstöfun á ársarðinum, svo sem tillag í stofnsjóð og útborgun tekjuafgangs félagsmanna, er hvort tveggja skattfrjálst, enda er ekki um það deilt. Það, sem þess vegna kemur til skatts, - það, sem ríkissjóður leggur á skatt, er tillagið, sem félögin leggja til varasjóðs á hverju ári. Enn fremur er allur hagnaður af viðskiptum utanfélagsmanna skattskyldur og leggst því allur í varasjóð. Á þennan hátt er, eins og nú mæla lög, fundinn grundvöllur fyrir skattgreiðslu samvinnufélaganna til ríkissjóðs. Þeim er sem sagt eftir lögunum frá 1937 gert að skyldu að leggja ákveðinn hluta af tekjum sínum í varasjóð. Hitt er ekki skattskylt. Svo að ég víki aftur að ræðu hv. þm. N-Þ., þá vil ég benda á það, að fyrir samvinnufélögin er ekki varasjóðstillagið hlunnindi eins og hjá hlutafélögum, heldur er það kvöð, sem löggjafinn hefur sett til þess að mynda grundvöll fyrir skattgreiðslu þeirra. Þetta er tvennt ólíkt, og því er það hrein fjarstæða að tala um, að samvinnufélögin eigi að hafa sama rétt og hlutafélögin til þess að ákveða, hvað mikið þau leggi í varasjóð. Það væri sama og að segja við hlutafélögin, að þau eigi sjálf að hafa rétt til að ákveða, hversu mikið þau greiða í skatt. Ég geri ráð fyrir, að hv. samvinnumönnum mundi finnast það hart aðgöngu, ef gerð væri tillaga um slíkt athafnafrelsi. Af þessu ætti að vera ljóst, að möguleiki ríkissjóðs til þess að innheimta skatt hjá samvinnufélögum fer algerlega eftir þeim fjárhæðum, sem lagðar eru í varasjóð félaganna. Samkvæmt frv. á félögunum að vera það í sjálfsvald sett, hvað þau leggja í varasjóð af hagnaði, þegar frá er tekinn hagnaður af viðskiptum utanfélagsmanna. Það hlýtur öllum að vera ljóst, hvaða afleiðingar það ákvörðunarfrelsi hefur. Þeim er að vísu skylt að leggja hagnaðinn af viðskiptum utanfélagsmanna í varasjóð, en þá fylgir sá böggull skammrifi, að þau mega fyrst draga frá alla skatta og opinber gjöld, sem lögð eru á þennan hagnað. Alla skattgreiðendur í landinu hefur í mörg ár hungrað og þyrst eftir slíkum fríðindum, að mega draga skatta frá tekjum. Nú eiga þessi fríðindi aðeins að falla í skaut samvinnufélögum, meðan skattarnir taka eignirnar af öðrum skattgreiðendum. Það mætti einnig geta þess hér, að harðsnúnasti andstæðingur hér í þinginu þess, að skattgreiðendur fengju að draga skatta frá tekjum, hefur verið, síðan þetta ákvæði kom í lög, hæstv. fjmrh., svo að ég verð að segja, að mér finnst hann vera æði ósamkvæmur sjálfum sér í þessu efni. Ef samvinnufélögum er nauðsynlegt að fá þessi skattfríðindi, verð ég að segja, að þá er öðrum ekki síður nauðsynlegt að fá þau, sem hafa orðið meira fyrir barðinu á skattabrjálæðinu í landinu, en samvinnufélögin. Ef félögin mega ráða því sjálf, hvað þau leggja í varasjóð, og varasjóðurinn er eini sjóðurinn, sem kemur til skatts hjá félögunum, kemur þá nokkrum í hug, að þau fari sjálf að gera sig skattskyld, ef þau ekki þurfa þess? Eftir að þetta frv. hefur verið gert að lögum, geta félögin lagt - og þau munu leggja í framtíðinni allan afgangshagnað í stofnsjóð, og stofnsjóður er skattfrjáls. En stofnsjóðurinn er talinn í lögum um samvinnufélög aðalrekstrarfé félaganna, svo að á þann hátt kemur hagnaðurinn af rekstrinum félögunum til góða í stofnsjóði eins og í varasjóði. En munurinn er aðeins sá, að stofnsjóðurinn er skattfrjáls. Þá er ekki annað, sem fer í varasjóð, en hagnaður af utanfélagsviðskiptum, eftir að búið er að draga skattana frá þeim hagnaði. Því hefur lengi verið haldið fram, að skattskýrslum félaganna að því er snertir viðskipti utanfélagsmanna hafi á undanförnum árum og sé enn mjög ábótavant. Og því er enn fremur haldið fram, að skattayfirvöldin gangi mjög slælega eftir því, að sannanir séu færðar fram fyrir því, að allur hagnaður af utanfélagsviðskiptum sé talinn fram. En í lögum stendur, að ef ekki er gerð fullnægjandi grein fyrir utanfélagsviðskiptum og hagnaði af þeim, þá er allur hagnaður félaganna skattskyldur. Svo stranglega var nú tekið til orða, þegar samvinnulögin voru fyrst sett. Þá var litið svo á, að félögunum bæri svo rík skylda til að standa skil á fullum skatti af þeim hagnaði, að það mætti ekki láta undir höfuð leggjast og þess vegna yrði að setja ströng viðurlög, ef ekki væri að gert. Ég skal engan dóm leggja á, hvort þessar sögusagnir eru réttar, en þeim er þráfaldlega haldið á loft. Hitt er svo annað mál, sem hver maður getur vel sagt sér sjálfur, að það er mjög miklum erfiðleikum bundið oft og tíðum fyrir félögin að gera fullnægjandi grein fyrir viðskiptum utanfélagsmanna. En ef þetta er nú svo, að lítill afrakstur verður reikningslega á skattaframtölum félaganna af utanfélagsviðskiptum, þá fer að verða létt á metunum það, sem félögin hér eftir eiga að greiða í skatt til ríkissjóðs, til almannaþarfa. Ef þetta frv. verður gert að lögum, verður það aldrei burtu skafið, hversu lengi sem um þetta mál verður rætt, að samvinnufélögin verða á eftir að mestu leyti skattfrjáls til ríkissjóðs. Sá, sem heldur öðru fram, gerir það annaðhvort af ókunnugleika eða á móti betri vitund. Ákvæðið, sem nú er í skattalagafrv., er liggur fyrir fjhn. d. um sömu skattgreiðslu samvinnufélaganna og annarra félaga, verður því í framtíðinni ekki annað, en napurt háðsmerki í huga almennings yfir núverandi tilraunum samvinnumanna til að láta líta svo út í gegnum það frv., að þeir greiði sama skatt og önnur félög í landinu, á meðan þeir samkvæmt samvinnulögunum eru því nær gerðir skattfrjálsir. Þjóðfélagið er byggt upp á þeirri meginreglu, að allir leggi fram fé til almenningsþarfa, hver eftir sinni getu. Ef einhver er undanþeginn skatti, eins og t.d. samvinnufélögin verða, hlýtur skattabyrðin að leggjast því þyngra á hina, á allan almenning og aðra félagsstarfsemi í landinu. Almenningur og félagsstarfsemi í landinu önnur verður að taka á sig þá byrði, sem létt verður af samvinnufélögunum með þessu frv. Þess vegna vil ég nú spyrja að síðustu: Hafa samvinnumenn skap til að taka við slíku skattfrelsi, meðan allur annar rekstur í landinu stynur undan brjálsemi skattheimtunnar?



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að láta það koma fram hér, svo að það valdi ekki misskilningi í sambandi við ræðu hv. frsm. minni hlutans, að ég sagði ekkert um það í minni ræðu, að samvinnufélögunum væri ekki þörf á að safna fé í varasjóði nú eins og fyrr. Ég sagði það eitt um þetta atriði, að ég og meiri hl. n. teldu þess ekki þörf nú, að í lögum væru ákvæði um það, að félögin legðu í varasjóð 1% af verði aðkeyptra vara og afurða. Einnig að öðru leyti virtist mér gæta nokkurs misskilnings í ræðu hv. frsm. minni hl. á eðli þess máls, sem hér er um að ræða, þ.e.a.s. frumvarpsins, sem fyrir liggur á þskj. 262. Hér er um það að ræða, hvort ákveða skuli í lögum, að tiltekin tegund félagsskapar, þ.e.a.s. samvinnufélögin, skuli leggja fé í varasjóð og hve mikið. Þetta hefur verið gert hingað til, að því er samvinnufélögin varðar. Þeim hefur með lögum verið gert skylt að leggja í varasjóð sinn, hvernig sem á stendur, 1% af verði aðkeyptra vara og afurða. Um önnur félög, t.d. hlutafélög, gilda engin slík ákvæði í lögum, og í þessu frv. er nú lagt til, að þessi lagaskylda samvinnufélaganna verði felld niður til samræmis við önnur félög. En eftir stendur þó það, að þau leggi í varasjóði allan hreinan ágóða af utanfélagsmannaviðskiptum. Þetta ætti að nægja, ekki sízt þegar einnig á annan hátt er í lögum allvel um það búið, að félögin standi við skuldbindingar sínar, en það er einmitt þetta, sem er hlutverk varasjóða. Til þess og þess eins eru varasjóðir stofnaðir að treysta fjárhagsgrundvöll þess aðila, sem safnar varasjóði. Hv. frsm. minni hl. virðist ekki, þótt einkennilegt sé, gera sér fyllilega grein fyrir þessu meginhlutverki varasjóða, til hvers þeir eru stofnaðir og hvers vegna varasjóðsákvæðin voru á sínum tíma sett í samvinnulögin, en að þessu vék ég nokkuð í framsöguræðu minni áðan. Ég hygg, að það sé á algerum misskilningi byggt, ef hv. frsm. minni hl. eða aðrir gera sér það í hugarlund, að fyrirtæki stofni varasjóði til þess að sjá hinu opinbera fyrir skattstofni. Það hefur heldur áreiðanlega ekki vakað fyrir löggjafanum, þegar samvinnulögin voru sett í öndverðu. Nei, varasjóðsákvæðin voru sett í lögin til tryggingar fjárhag félaganna og til þess að efla traust þeirra út á við. Og þegar þessi ákvæði eiga ekki lengur við eða þeirra er ekki af ýmsum ástæðum talin hin sama þörf og áður var, er rétt að nema þau úr lögum og láta félögin sjálf um það, hve mikið þau telja sig þurfa að leggja í varasjóðinn af því, sem inn kemur vegna viðskipta félagsmanna. Ef þau telja sér þörf á þeirri árlegu aukningu varasjóðs, sem hingað til hefur verið lögboðin, geta þau sjálf ákveðið að framkvæma hana eftir sem áður. Það færi beinlínis alveg í bága við tilgang varasjóða, ef þeim væri sérstaklega ætlað að vera skattstofn, ef þeim væri ætlað að veikja fjárhagsgrundvöll félags í stað þess að styrkja hann. Í öðrum lögum er beinlínis ákveðið, að varasjóður félaga skuli vera skattfrjáls, ef hann fer ekki fram úr ákveðnum hluta af tekjum, eins og hv. frsm. minni hl. kom að áðan í sinni ræðu, og sýnir það, hvernig á þessa hluti er litið. En þetta mál, sem hér liggur fyrir, er í eðli sínu ekki skattamál og í rauninni þarflaust að ræða það sem skattamál, en ég minnist aðeins á þetta af því, að hv. frsm. minni hl, ræddi um það áðan. Í samvinnulögunum segir, að um tekju- og eignarskatt til ríkisins fari eftir almennum skattalögum, ekki eftir samvinnulögunum, heldur eftir almennum skattalögum. Samvinnulögin fjalla ekki um það mál, og þá ekki heldur það frv., sem hér liggur fyrir. Fyrir þessari hv. d. liggur hins vegar sérstakt frv. um breytingu á skattalögunum, m.a. um breytingu á tekjuskatti samvinnufélaga, þar sem þessi tekjuskattur er hækkaður til nokkurra muna. Ef hv. frsm. minni hl. eða einhverjum öðrum hv. þm. þykir það ekki nóg, vilja láta auka skatt á samvinnufélögum meira, þá stendur þeim auðvitað opið að gera tillögur til breytinga á því frv. Þar eiga slíkar breytingar heima og þar eiga líka heima þær umræður um skattamál, sem fram hafa farið í sambandi við þetta mál, aðallega af hálfu hv. minni hl. nefndarinnar.



Herra forseti. Það er með nokkuð sérstökum hætti bæði meðferð þessa máls hér í þinginu og svo einnig efni þess. Eins og fram hefur komið hér í umræðunum, þá er næsta þskj. á undan því, sem hér er nú á dagskrá, frv. til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, og því frv. var vísað til fjhn. d. á sínum tíma, en þessu frv. er hins vegar vísað til allshn. Að sjálfsögðu var eðlilegt, að þessi mál, sem svo nátengd eru hvort öðru og einmitt í sambandi í skattalegu tilliti, hefðu farið til sömu nefndarinnar. Mér finnst út af fyrir sig, að menn geti deilt eða greint á um það, hversu mikill eða lítill skattur á samvinnufélög eða önnur félög í landinu skuli vera. En það er fyrir neðan virðingu hv. þingmanna að koma hér og segja: Það á ekki að tala um skattamál í sambandi við þetta, og þetta er í eðli sínu ekkert skattamál. - En efni frv. er að setja samvinnufélögunum það í sjálfsvald, hvort þau greiði nokkra skatta eða ekki. Það er kunnugt, að sum samvinnufélög hafa ætlað að fara í kringum þau ákvæði núgildandi laga, að þeim beri að greiða í varasjóð tiltekinn hluta af veltu sinni, og ég held, að það sé rétt, að það liggi dellumál fyrir ríkisskattanefnd um þetta atriði, varðandi skattlagningu á Samband ísl. samvinnufélaga, sem aðeins á einu ári munar milli 2 og 3 millj. kr. í skattgreiðslum Sambandsins eins. Þetta frv. sker alveg úr um það, að sú deila, sem þar er háð, hlýtur auðvitað að ganga á móti Sambandi ísl. samvinnufélaga og það er að koma, a.m.k. þangað til þetta frv. er orðið að lögum, í stórkostlega miklu meiri skattaálagningu, en hefur verið fram að þessu, En við sjáum það, að bara þarna er um að vísu samband samvinnufélaganna að ræða, en bara skattlagningin á einu ári getur munað milljónum króna, miðað við það, hvort þetta ákvæði, sem hér er gert ráð fyrir að heimila í lögum, er fyrir hendi eða er ekki fyrir hendi. Ég spurðist fyrir í fjhn. í sambandi við það skattamál, sem þar er, um nokkur atriði, sem ég óskaði eftir að við fengjum svör við frá skattstjóra, og ein af þeim spurningum, sem ég bar þar fram, var þessi: Hvaða áhrif má ætla, að ákvæði frv. til l. um breyt. á l. nr. 46 13. júní 1937, um samvinnufélög, eða þetta frv., sem nú er hér til umr., geti haft á skattgreiðslu þeirra? Þessari einu spurningu af mörgum var hins vegar ekki svarað af skattstjóranum. Hins vegar átti honum að vera mjög auðvelt að svara þessari spurningu, því að hún getur haft þau áhrif að gera samvinnufélögin algerlega skattfrjáls. Ég hef fengið um þetta umsögn sérfræðings í skattamálum, sem hefur unnið um margra ára skeið á skattstofunni, og segir hann m.a. um þetta atriði, áhrif þessa frv. á skattgreiðslur samvinnufélaganna: „Erfitt er að gera sér grein tölulega fyrir áhrifum frv. á samvinnufélögin“, - það er hérna átt við skattaframvarpsins, - „en með hliðsjón af frv. til l. um breyt. á l. um samvinnufélög“, - því, sem nú er á dagskrá hér, - „sem lagt hefur verið fram, er hægt að segja þetta með fullri vissu: 1) Samvinnufélög, sem eingöngu hafa viðskipti við félagsmenn, urðu áður að svara skatti af því, sem skylt var að leggja í varasjóð, þ.e. 1% af veltu. Nú getur slíkt samvinnufélag gert sig algerlega skattfrjálst“. - Þetta er umsögn þessa sérfræðings í skattamálum um þetta, og um þetta þarf í raun og veru ekki að deila. „2) Samvinnufélög verða nú eingöngu að svara skatti af hagnaði af utanfélagsmannaviðskiptum.“ - Og hann hefur stillt upp nokkrum dæmum, þessi aðili. Í fyrsta lagi, þar sem engin utanfélagsmannaviðskipti væru, og stillir því upp, að um sé að ræða samvinnufélag með 200 þús. kr. tekjur, velta 10 millj. kr. Skattar voru áður 5.758, en verða hér engir, ef félagið óskar sjálft eftir því að leggja ekkert af hagnaðinum í varasjóðinn. Og félag með 300 þús. kr. tekjur og veltu 20 millj. kr. var með skatta áður 15.841, en skv. þessu frv. þyrfti það ekki að borga neina skatta frekar, en það vildi sjálft, og félag með 500 þús. kr. tekjur og 25 millj. kr. veltu átti áður að greiða 20 þús. kr., en gæti eftir þessu frv. orðið algerlega skattfrjálst. Eins hafa mikil áhrif á skattgreiðslur samvinnufélaganna ákvæðin hér um utanfélagsmannaviðskipti, en þar er gert ráð fyrir nokkrum dæmum hjá þessum sama aðila og ráðgert þá, að um 15% af veltunni sé utanfélagsmannaviðskipti. Og þá litur dæmið þannig út, að ef um væri að ræða tekjur upp á 50 þús. kr. og veitu 21/2 millj., þá voru skattar áður 1.533 kr., en yrðu nú eftir ákvæðum þessa frv. 1.250 kr. Og ef tekjurnar væru 100 þús. og veltan 5 millj. kr., voru skattar áður 3.086, en yrðu 2.500. Ef félag hefði tekjur upp á 200 þús. kr. og veltu 10 millj., þá urðu skattar áður 6.891, en yrðu nú 5.000. Félag með 300 þús. kr. tekjur og veltu 20 millj. kr. var skattað áður 18.634 kr., en nú 7.500, og félag með 504 þús. kr. tekjur t, d. og veltu upp á 25 millj. kr. átti áður að greiða í skatta 33.341 kr., en miðað við þessar breytingar 12.500. Það er algerlega útilokað að ræða um þetta mál öðruvísi, en í sambandi við einmitt skattamál samvinnufélaganna. Það er svo annað, að menn kannske vilja hafa einhverja aðra aðferð á því að jafna metin á milli félaganna, hlutafélaga og samvinnufélaga, í sambandi við skattgreiðslur heldur en þá, sem lagt er til með oft nefndu frv., sem hér liggur fyrir, um breytingar á lögunum um tekjuskatt og eignarskatt. En það er ómögulegt að búast við því, að menn geti leitt það hjá sér að ræða um skattgreiðslur samvinnufélaganna í sambandi við þetta mál, þegar það er þess eðlis, að það setur samvinnufélögunum, eins og margsinnis hefur verið tekið fram, það í sjálfsvald, hvort þau í raun og veru greiða nokkra skatta eða ekki. Það er þess vegna ákaflega einkennilegt að bera fram á sama þinginu og svo að segja í sömu þingskjölum eða hverju á fætur öðru annars vegar tillögur um það í skattalagafrv. að hækka hlutfallsgjald samvinnufélaga í sambandi við skattgreiðslur úr 8% upp í 25%, en á hinn bóginn að ganga þannig frá málunum, að þessi skattlagning geti orðið nær engin, ef samvinnufélögin vilja hafa tiltekinn hátt á ráðstöfun síns arðs. Og það byggist auðvitað fyrst og fremst á því, að þeim kemur alveg að sama haldi í raun og veru, eins og þeirra uppbygging er, hvort þau úthluta arði í stofnsjóðinn eða varasjóðinn, því að eins og hv. 2. þm. Reykv. benti réttilega á, þá hagnýtast stofnsjóðirnir sem rekstrarfjármagn samvinnufélaganna. Það má þess vegna ætla, að samvinnufélög, sem engin utanfélagsmannaviðskipti hafa, mundu í framtíðinni algerlega hverfa af skattskránum einmitt vegna samþykktar þessa frv., ef þau óskuðu þess sjálf að vera ekki lengur á skattskrá. Sannast að segja hefur þegar verið nægjanlega mikið misrétti í sambandi við skattamálin hér hjá okkur, þó að þessu eigi nú ekki við að bæta, og það er skoðun mín, að ég held, að þeir menn, sem að slíku ranglæti standa eins og hér er um að ræða, verði í raun og veru mjög skamma stund fegnir út af því og það muni sannast, að fólk tekur það ekki sem góða og gilda vöru, að borgararnir í þjóðfélaginu búi algerlega við gagnstæð réttindi eftir því, hvort þeir kjósa að haga sínum atvinnurekstri á grundvelli samvinnufélagsskapar eða einhvers konar annars félagsskapar, hlutafélaga eða einkarekstrar. Hv. framsóknarmönnum, sem standa nú að þessu frv. ásamt öðrum stjórnarsinnum, hefur tekizt að ná samkomulagi um það, eftir því sem fram kemur um afgreiðslu málsins í allshn., við hina tvo stjórnarflokkana að afgreiða þetta mál núna með þeim afleiðingum, sem það getur haft. Hitt er hins vegar enn á huldu, hvað verður um skattafrv., sem einnig liggur fyrir þessu þingi, en það er spá mín, að slík ákvæði eins og hér er um að ræða muni ekki lengi í lögum standa og það muni sjálfsagt, ef það verður samþykkt nú, fyrr en varir koma að því, að slíkt ranglæti yrði aftur afnumið.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir það með hv. síðasta ræðumanni, að mér finnst meðferð þessa máls hér í hv. d. vera mjög óeðlileg. Nú er það þannig, eins og kunnugt er, að fyrir d. liggur annað frv. um breytingu á skattskyldu félaga. Væri því auðvitað það eðlilegasta, að þessi mál hefðu orðið samferða og vísað til sömu n., en sá háttur hefur ekki verið hafður á, eins og kunnugt er. E.t.v. er þetta gert af ásettu ráði, enda verður þetta auðveldlega til þess, að menn missa þá heildaryfirsýn yfir málið, sem nauðsynleg er til þess að gera sér grein fyrir því, hvað hér er raunverulega um að ræða. Af hálfu stuðningsmanna þessa frv. hefur því verið haldið fram, að samvinnufélögin byggju hér við ranglæti, miðað við annan atvinnurekstur, þar sem þeim er gert að leggja vissa prósentu af arði sínum í varasjóð, en tilsvarandi ákvæði gildi ekki um annan atvinnurekstur. Þetta kann að líta vel út, ef litið er á þetta ákvæði eitt. En það, sem hér skiptir meginmáli, er auðvitað sú staðreynd, sem allir þekkja, sem einhvern kunnugleika hafa á skattalöggjöf og skattamálum, að samvinnufélögin þurfa ekki að greiða skatt af því, sem þau leggja í stofnsjóð, en annar félagsskapur, sem atvinnurekstur annast, hefur enga samsvarandi möguleika. Skattamál samvinnufélaga eru annars málefni, sem mikið hefur verið rætt, eins og eðlilegt er, og á því er ekki vafi, að samkv. þeirri löggjöf, sem nú gildir, njóta samvinnufélögin mjög verulegra skattfríðinda, og það er eðlilegt, að þeim, sem annan atvinnurekstur stunda, sé þetta nokkur þyrnir í augum. Ég vil engan veginn halda því fram, að sjálfsagt sé og eðlilegt, að allur atvinnurekstur, í hvaða formi sem hann er, sé skattlagður eftir nákvæmlega sömu reglu. Hitt hlýtur hins vegar að verða deilumál, og mun ég víkja nokkuð að því á eftir, hvað mikill mismunur á aðstöðu mismunandi félagsforms á að vera hvað skattgreiðslur snertir. En hvað sem líður réttmæti þess, að samvinnufélögin njóti þeirra skattfríðinda, sem þau njóta nú, þá er ekki á því nokkur vafi, að jafnvel þó að frv. það, sem nú liggur fyrir um breytingu á skattgreiðslu félaga, yrði samþykkt, sem engan veginn er þó víst enn þá, þá mundi það bil, sem nú er milli samvinnurekstrarins og einkarekstrar, verða aukið mjög frá því, sem nú er, hvað skattfríðindi snertir. Það er að vísu svo, að frv. það, sem nú liggur fyrir um breytingu skattgreiðslu félaga, gerir ráð fyrir því, að í stað þess að félagaskatturinn verði stighækkandi, eins og hann nú er, skuli greidd ákveðin prósenta af arði félaganna, þannig að skatturinn verður hlutfallslegur í stað þess að vera stighækkandi. Ég skal enga dul draga á það, þó að það mál sé ekki til umræðu hér nú, að þetta atriði út af fyrir sig tel ég til bóta. Ég tel eðlilegra, að félagaskattur sé hlutfallslegur, heldur en stíghækkandi. Á hinu er þó rétt að vekja athygli, að það er ekki um það að ræða, að það eigi að létta sköttum af félögunum í heild til hins opinbera eða ríkisins, og kemur það glöggt fram í grg. fyrir frv. Það er aðeins um að ræða breytingu á formi þessa skatts, en gert ráð fyrir því, að heildarskatturinn til ríkisins verði nokkurn veginn sá sami og áður. En breytingin er fyrst og fremst fólgin í því, að það eru stærri hlutafélögin eða þau, sem skila meiri hagnaði, sem koma til að lækka í skatti, en aftur á móti kemur skatturinn til að hækka á öðrum félögum. Þrátt fyrir þetta tel ég þetta atriði út af fyrir sig þó til bóta frá því, sem nú er. Það er að vísu gert ráð fyrir því í frv., að stríðsgróðaskattur félaga til bæjar- og sveitarfélaga falli niður, en það verður þá auðvitað komið undir því, hvort bæjar- og sveitarstjórnir telja sig mega missa þann tekjustofn, sem hér er um að ræða, hvort um raunverulega skattaívilnun þessum aðilum til handa verður að ræða hvað þetta atriði snertir. Hins vegar hefur verið á það bent, að verði það frv., sem hér liggur fyrir, samþ., þá þýði það mjög verulega ívilnun til handa samvinnufélögunum, þannig að það bil, sem nú er milli samvinnufélaga og t.d. hlutafélaga, kemur til að breikka mjög verulega frá því, sem nú er. Nú tel ég mig síður en svo í hópi andstæðinga samvinnufélagsskaparins, þó að ég að vísu telji ekki, að samvinnuúrræðin og þetta form á atvinnurekstri sé nein allsherjarbót allra þjóðfélagsmeinsemda. Eftir sem áður tel ég ekki vafa á því, að það er ekki eingöngu þannig, að samvinnufélagsskapurinn eigi á sér fullan rétt, heldur er ekki vafi á því, að það er rekstrarform, sem ýmis vandamál getur leyst. Annað mál er svo það, hvort samvinnufélagsskapinn á að styrkja í svo ríkum mæli sem nú er, með stórkostlegum skattfríðindum, miðað við annan atvinnurekstur, og ég tel sérstaka ástæðu til þess að vekja athygli á því, að slík skattfríðindi geta haft í för með sér mjög verulegar hættur. Ég sé að vísu ekki svo mjög ofsjónum yfir því, að um einhvern hagnað sé að ræða á atvinnurekstri, hvort sem um samvinnufélagsskap er að ræða eða atvinnurekstur í öðru formi. Skilyrðið fyrir því, að hæfir menn fáist til að stunda atvinnurekstur, hlýtur ávallt að vera það, að von sé um einhvern hagnað, og ber síður en svo að lasta það, að sköttunum sé ekki þannig fyrir komið, að þessi hagnaðarvon hverfi með öllu, þannig að ef víst væri, að áhrifin af þessum skattfríðindum kæmu eingöngu fram í meiri hagnaði þessum aðilum til handa, þá væri minni ástæða til andstöðu við málið en ella. En þessu er engan veginn þannig varið að mínu áliti, að trygging sé fyrir því, að þær skattaívilnanir, sem veittar kunna að vera, þurfi að koma fram í betri afkomu og meiri hagnaði þeirra fyrirtækja, sem þessara fríðinda njóta. Það er mjög mikil hætta á því, að í stað þess að skattfríðindin bæti afkomu þeirra aðila, sem þeirra njóta, verði þau beinlínis skjól fyrir óhagkvæman atvinnurekstur. Það er ekki vafi á því, að ef ákveðið fyrirtækjaform nýtur skattfríðinda, þá skapar það möguleika á því, að rekstur slíkra fyrirtækja geti þrifizt, í fyrsta lagi þó að þeim sé verr stjórnað en öðrum fyrirtækjum, og í öðru lagi skapa skattfríðindin möguleika á því að ráðast í ýmiss konar rekstur, sem telja má óhagkvæman frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Skattfríðindin, í hvaða mynd sem þau eru, bitna því ekki endilega fyrst og fremst á þeim, sem ekki njóta þessara skattfríðinda, og þurfa ekki að þýða betri afkomu þeirra, sem njóta skattfríðindanna, en þau geta einmitt að verulegu leyti komið fram í því, að sá rekstur, sem skattfríðindanna nýtur, verður með óhagkvæmara móti en ella og bitnar þannig á þjóðfélaginu í heild. Það er ekki vafi á því, að munurinn á aðstöðu samvinnufélagsskaparins og annars félagsskapar, ekki sízt eftir að búið væri að samþykkja þetta frv., er orðinn svo mikill, að sú hætta, sem verið hefur fyrir hendi í þessu efni áður, hlýtur að fara stórum vaxandi. Ég skal taka það fram, að þetta sjónarmið, sem hér er nefnt, á ekki eingöngu við samvinnufélagsskapinn og þau skattfríðindi, sem hann kann að njóta, heldur auðvitað við öll slík skattfríðindi og þá auðvitað ekki sízt við hinn opinbera rekstur, en sú hlið málsins er ekki til umræðu nú. Niðurstaðan af því, sem sagt hefur verið, verður sú, að ég tel stórlega varhugavert að samþykkja það frv., sem fyrir liggur, og er sammála hv. minni hl. allshn. um það, að réttmætt mundi vera, óháð því, hvað verður um afdrif hins málsins, sem fyrir liggur, að fella þetta frv.



Herra forseti. Efni frv., sem hér liggur fyrir, er að létta að nokkru leyti af samvinnufélögum skyldu til að leggja fé í varasjóði, en slík kvöð hvílir ekki á hlutafélögum eða öðrum fyrirtækjum. í nál. minni hl. allshn. er lítið rætt um efni frv., en hins vegar um skattamál samvinnufélaganna, og það er einmitt vegna þess, sem ég sé ástæðu til að segja nokkur orð, út af því, að hv. minni hl. hefur leitt umræður um skattamál inn í umræðurnar um þetta frv. Hv. frsm. minni hl. virðist liggja svo mikið á að koma að sínum skoðunum um það efni, þ.e.a.s. skattamálin, að hann getur ekki beðið eftir því, að frumvarpið um breytingar á skattalögunum komi hér til umræðu, sem væntanlega verður eftir fáa daga. Ég vænti þess, úr því að þetta tilefni hefur gefizt, að mér leyfist þá einnig að ræða nokkuð um skattamál, út af því, sem fram hefur komið. Frásögn minni hl. um skattamálin, þ.e.a.s. skattamál samvinnufélaga, í nál. þeirra á þskj. 437 er röng og villandi. Í 1. gr. frv. segir, að arður af viðskiptum, er utanfélagsmenn kunna að hafa gert við félagið, að frádregnum opinberum gjöldum, sem á hann eru lögð, skuli lagður í varasjóð, nema honum sé varið á annan hátt til almenningsþarfa. Um þetta segir svo í nál. minni hl., með leyfi hæstv. forseta: „Félögin fá með þessu sérstaka frádráttarheimild á sköttum frá tekjum, sem engir aðrir skattþegnar hafa.“ Víst ætti þeim háttvirtu þingmönnum, sem gefa út minnihlutaálitið, að vera það kunnugt, að á öðrum skattþegnum hvílir ekki skylda skv. landslögum til að leggja fé í varasjóði eins og á samvinnufélögunum. Aðrir skattþegnar hafa því enga þörf fyrir heimild til að draga opinber gjöld frá tekjum, áður en þær eru lagðar í varasjóði. Það er því erfitt að skilja, hvers vegna þessi setning, sem ég vitnaði til, er sett í nál., en hún getur vel orðið til þess að villa um fyrir mönnum. Eins og setningin er orðuð, gætu þeir, sem lesa hana eða heyra lesna, fengið þá hugmynd, að ætlunin sé að veita samvinnufélögunum sérstaka heimild til að draga greidda skatta frá tekjum, áður en þær eru skattlagðar, en engar till. liggja fyrir um slíkt. Þá segir enn fremur í nál. minni hl., að verði frv. samþykkt, geti samvinnufélögin komið sér hjá allri skattgreiðslu til ríkissjóðs, nema af þeim óverulega hagnaði, sem stafar af viðskiptum utanfélagsmanna, eins og það er orðað. Þetta er ekki rétt. Samvinnufélögin borga skatt til bæjar- og sveitarfélaga einnig vegna félagsmannaviðskipta, samkvæmt ákvæðum í samvinnulögunum, og skattur þessi er ekki frádráttarhæfur við ákvörðun skattskyldra tekna. Félögin þurfa því að borga tekjuskatt til ríkissjóðs af þeim upphæðum, síðan aftur skatt af þeim tekjuskatti, þar sem hann er ekki frádráttarhæfur, o.s.frv. Hér er því rangt með farið í nál. Og hv. 5. þm. Reykv. endurtók þessi ósannindi í ræðu sinni hér áðan. Hann sagði, að frv. gæti haft þau áhrif, að samvinnufélögin verði algerlega skattfrjáls, þ.e.a.s. ef þau hafa engin utanfélagsmannaviðskipti. Og hann vitnaði í einhvern mann, sem hann kallaði sérfræðing í skattamálum, og sagði, að hann segði þetta, og hv. þm. var með einhver útreiknuð dæmi, sem hann sagði að væru eftir þennan sérfræðing. Það er dágóð sérfræði það. En það lítur út fyrir, að frsm. minni hl., hv. 2. þm. Reykv., sé þegar búinn að átta sig á því, að hann og félagi hans hafa farið rangt með í nál., því að í ræðu sinni áðan orðaði hann það þannig, að félögin gætu orðið því nær skattfrjáls. Þarna er hann byrjaður að draga í land, og er það vel, ef hann áttar sig á því, að hann hefur þarna ofmælt áður. Samvinnufélögin munu vissulega halda áfram að borga skatta, þó að þetta frv. verði samþykkt, en mörg þeirra hafa á liðnum árum verið mestu skattgreiðendur í þeim bæjar- og sveitarfélögum, þar sem þau eiga heima. Öðru máli gegnir um sum önnur félög. Hér er til viðskiptafyrirtæki, sem mig minnir að nefnist Innflytjendasambandið. Það mun vera félagsskapur kaupmanna og þeirra fyrirtækja til að annast vörukaup. Þetta samband hefur starfað alllengi, og ég hef heyrt, að það hafi ekki greitt tekjuskatt né eignarskatt og ekki heldur útsvar. Hygg ég, að þær upplýsingar séu réttar. Af hverju stafar það, að þetta innkaupafélag kaupmanna hefur ekki borgað skatta, en Samband ísl. samvinnufélaga, sem annast innkaup fyrir kaupfélögin, borgar stórar fjárhæðir í skatta? Ástæða gæti verið til að athuga þetta mál og afla upplýsinga um það. Og það eru fleiri stór viðskiptafyrirtæki, sem ekki hafa greitt skatta til ríkisins. Svo mun vera um Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Það félag annast sölu á frystum fiski fyrir framleiðendur og mun einnig fást eitthvað við innkaup. En það hefur að sögn aldrei greitt tekjuskatt. Hvernig stendur á því? Til samanburðar má nefna skattgreiðandann Samband ísl. samvinnufélaga, sem einnig annast sölu á freðfiski, og einnig mætti gjarnan nefna hér til samanburðar sérstakt afurðasölufélag bænda á Suðurlandi, Sláturfélag Suðurlands, sem er samvinnufélag, Það mun á undanförnum árum hafa borgað mikinn tekjuskatt, ég hygg oft sem nemur hundruðum þúsunda á ári. Víst gæti þetta allt verið merkilegt rannsóknarefni. Eins og áður segir, er það efni þessa frv. að létta nokkuð þá skyldukvöð um framlög í varasjóði, sem nú hvílir á samvinnufélögunum. En þó að frv. verði samþykkt, hvílir eftir sem áður sú lagaskylda á félögunum að leggja allan hreinan hagnað af utanfélagsmannaviðskiptum í varasjóði. Þetta telja samvinnumenn eðlilegt, vegna þess að það er ekki tilgangur félaganna að færa félagsmönnum gróða af verzlun, heldur að útvega þeim vörur til eigin nota með hagkvæmustum kjörum og koma framleiðsluvörum þeirra í sem bezt verð. Því er lagt til, að enn haldist í lögum fyrirmælin um, að hreinn hagnaður af utanfélagsmannaviðskiptum leggist í varasjóði samvinnufélaga, en engin slík kvöð hvílir á öðrum félögum eða fyrirtækjum. En hv. minni hl. allshn. þykir ekki fullnægjandi, að slík kvöð viðkomandi hagnaði af utanfélagsmannaviðskiptum hvíli á samvinnufélögunum einum allra fyrirtækja. Hann vill halda við skyldu félaganna til að leggja í varasjóð 1% af viðskiptaveltunni. En hvers vegna ber hv. minni hl. þá ekki fram till. um, að önnur fyrirtæki, t.d. hlutafélög, sem annast kaup og sölu á vörum, skuli einnig leggja í varasjóð 1% af sinni viðskiptaveltu? Væri óeðlilegt að gera ráð fyrir slíku af mönnum, sem alltaf eru með jafnréttið á vörunum? Eða er kannske að vænta till. frá hv. minni hl. um þetta? Vill hv. minni hl. t.d. setja lög um, að félög, önnur en samvinnufélög, sem selja landbúnaðar- eða sjávarafurðir, skuli leggja í varasjóði 1% af verði afurðanna? Ekki væri það ósennilegt, úr því að hann vill ekki fallast á, að létt verði af t.d. Sláturfélagi Suðurlands þeirri lagaskyldu að leggja 1% af söluverði landbúnaðarafurða frá félagsmönnum í varasjóð. Hefur hv. minni hl. ef til vill nú í smiðum frv. um þetta efni? Það er ástæða til að spyrjast fyrir um ýmislegt vegna hinnar einkennilegu afstöðu hv. minni hl. allshn. Minni hl. heldur því fram, að samvinnufélögin muni sjálf geta ráðið miklu um það, hvað skattskyldar tekjur þeirra eru miklar, einkum ef þetta frv. verður samþykkt. Önnur fyrirtæki geta að sjálfsögðu einnig haft áhrif á upphæð skattskyldra tekna hjá sér, t.d. hlutafélög. Þau geta takmarkað hagnað sinn með því að setja lágt verð á þá þjónustu, er þau veita. Þau geta miðað álagningu á vörur, er þau selja, við það, að tekjuafgangur verði lítill, og þau geta líka veitt viðskiptamönnum sínum afslátt á vöruverði, en við það lækka skattskyldar tekjur hjá félögunum. Það er opin leið fyrir þessi fyrirtæki að gera það. Það er ekki nýtt að heyra einstaka menn –og þá marga - tala um forréttindi samvinnufélaga. Sá söngur hefur oft verið kyrjaður fyrr, en hér í dag. Meðal forsöngvara í þeim kór hafa oftast verið þeir menn, sem hafa verzlun og ýmiss konar viðskiptastarfsemi með höndum, og margir þeirra hafa stofnað og rekið hlutafélög til að annast þann rekstur. En ef þeir sjálfir tryðu því, að samvinnufélögin nytu óeðlilegra réttinda, samanborið við t.d. hlutafélög, hvers vegna hafa þessir menn þá ekki yfirgefið hlutafélagaformið í sínum atvinnurekstri, en stofnað samvinnufélög í staðinn til þess að geta notið þeirra réttinda, er landslög ákveða þeim félögum? Þetta hefðu þeir getað, því að öllum er frjálst að beita sér fyrir stofnun samvinnufélaga, og mönnum er líka frjálst að ganga í samvinnufélög, sem fyrir eru. En þetta hafa þessir menn ekki gert. Skýringin á því mun vera sú, að þrátt fyrir þann áróður, sem þeir halda uppi, að of vel sé búið að samvinnufélögum, samanborið við aðra, hafa þeir talið sér sjálfum hagkvæmara að hafa sinn rekstur í öðru formi, og þetta mun vera rétt athugað hjá þeim, sem vilja hagnast á verzlun og ýmiss konar fjármálastarfsemi. Með þátttöku í kaupfélögunum geta menn aflað sér nauðsynja til eigin nota með hagkvæmara móti yfirleitt, en með öðrum hætti, og samvinnufélagsskapur um sölu á eigin framleiðsluvörum er einnig gagnlegur samkv. margra ára reynslu margra framleiðenda. En vilji menn græða á verzlun, þá stofna þeir ekki kaupfélög, því að samvinnufélög veita einstaklingum ekki svigrúm til fjáröflunar með þeim hætti.



Herra forseti. Ég skal vera mjög stuttorður, enda hafa þær ræður, sem hér hafa verið fluttar, ekki gefið mikið tilefni til andsvara af minni hálfu umfram þau andsvör, sem þegar hafa komið fram frá öðrum. Ég held, að hv. 2. þm. Reykv. hafi misskilið mig, þegar hann virtist álíta, að ég hefði sagt, að ekki mætti leggja skatt á varasjóði. Ég ætla, að ég hafi ekki sagt það, eða a.m.k. var ekki ætlun mín að segja það, heldur sagði ég hitt, að það væri ekki tilgangur varasjóða að vera skattstofn, þeir væru ekki stofnaðir til þess að vera skattstofn. Annars er í sjálfu sér ekki þýðingarmikið að deila um það, hvað hafi vakað fyrir löggjafanum, þegar ákvæðin voru sett um varasjóði samvinnufélaga. Ég hef haldið því fram, að það muni ekki hafa verið það að lögfesta þar skattstofn fyrir ríkissjóðinn, heldur allt annað, og get ekki fundið neinar líkur til þess, að svo hafi verið. Ákvæði um skatta eiga að sjálfsögðu að vera í skattalögum, og það er alveg þarflaust að hafa slík ákvæði í öðrum lögum, eins og t.d. samvinnulögunum, sem helzt má telja til félagsmála.



Herra forseti. Í stjórnarsamningi fyrrv. ríkisstj., þeirrar er sat næst á undan þeirri, sem nú er, var eitt þess, sem ákveðið var að gera, að endurskoða lögin um tekjuskatt og koma þar á nokkrum leiðréttingum frá því, sem verið hefði. Sú endurskoðun var tvíþætt, annars vegar var endurskoðun á skattinum á einstaklinga og hins vegar skattur á félög. Eins og kunnugt er, náði fram að ganga töluverð leiðrétting varðandi einstaklinga frá því, sem verið hafði, og mikið verk hafði verið unnið til þess að undirbúa nýja löggjöf um skatta á félög, og virtist a.m.k. svo um sinn sem samkomulag væri fengið milli undirnefndar eða þeirra manna, sem að þessu höfðu sérstaklega unnið til undirbúnings, um tillögur þessa efnis. En í þeim ákvæðum var eitt meginefnið það að fá sett ný ákvæði, er hindruðu takmarkalausa álagningu veltuútsvars og þá um leið einnig afnæmu hinn svokallaða stríðsgróðaskatt. Menn töldu sem sé, að allvel mundi horfa um samkomulag í þessum efnum, þó að játað skuli, að það samkomulag hafði ekki komizt á til hlítar. Og það var vitað mál, að ýmsir af þeim, er sérstaklega töldu sig vera málsvara samvinnufélaganna í landinu, voru þess mjög hvetjandi, að löggjöf yrði sett um þessi efni. En svo skeði atburður, sem skyndilega gerbreytti viðhorfinu í þessum efnum. Það var, að upp var kveðinn í hæstarétti dómur, sem kvað á um það, að samvinnufélögin og sérstaklega Samband ísl. samvinnufélaga, sem ég hygg að þar hafi verið málsaðili, skyldu lúta öðrum reglum um álagningu veltuútsvars, en aðrir skattgreiðendur. Þetta varð til þess, að hæstv. fjmrh., - sem ég harma mjög og raunar viti, að ekki skuli vera við slíkar umræður sem þessar, og ég bið um að koma þeim skilaboðum áleiðis, að ég tel ósæmilegt, að fjmrh. skuli ekki vera viðstaddur, þegar slíkt skattamál sem þetta er hér til umræðu í Nd. Alþingis, – en þá var það svo, að hæstv. fjmrh. missti skyndilega allan áhuga á því að halda fram þeirri endurskoðun skattalöggjafarinnar varðandi hlutafélög, sem um hafði verið samið. En því var hreyft, hvort það gæti verið vegna þess, að þarna hefðu samvinnufélögin enn fengið eina forréttindaaðstöðuna og áhugi hans til endurskoðunarinnar hefði einungis enzt, á meðan samvinnufélögin voru í þessum efnum látin lúta sömu lögum og aðrir, en áhuginn gufaði upp, jafnskjótt og komið var í ljós, að einnig að þessu leyti höfðu samvinnufélögin forréttindi umfram aðra. Þessu var hreyft á fundi í þáv. ríkisstj., og fjmrh. kvað þvert nei við og taldi sjálfsagt, að endurskoðuninni yrði haldið áfram. Einhvern veginn fór það nú samt svo, að eftir þetta gekk málið ekki. Því þokaði ekki neitt áleiðis. Áhuginn var sem sé gersamlega úr sögunni, þó að hreinskilnina og kjarkinn brysti til þess að segja til um, af hverju hið skyndilega áhugaleysi var komið í staðinn fyrir eirðarleysi hæstv. fjmrh. og hv. þm. V-Húnv. um breytingu á þessu, meðan samvinnufélögin voru um þetta atriði látin sitja við sama rétt og aðrir þegnar landsins. Þetta varð til þess, að horfið var frá því og ekki reyndist kleift að koma fram því, sem lofað hafði verið, að endurskoða tekjuskattslögin einnig varðandi skatta félaga. Hins vegar hafði heyrzt, að unnið væri að því að halda endurskoðun áfram, og menn fögnuðu því mjög, þegar það bar að og sagt var frá því í vetur, að til stæði, að hér á Alþingi yrði lögð fram breyting á tekjuskattslögunum, sem hefði í sér fólgið fullkomið jafnrétti félaga varðandi a.m.k. tekjuskattinn. Þá voru látin eiga sig ákvæðin um veltuútsvör, sem áður höfðu verið talin meginhluti þessa máls. Í fyrstu virtist svo sem vantraust manna á áhuga hæstv. fjmrh. í þessum efnum hefði ekki við rök að styðjast. En þegar betur var að gáð, kom í ljós, að hér var einmitt um fullkominn og algeran skollaleik að ræða, að því fór svo fjarri, að hæstv. fjmrh. ætti skilið nokkurt traust eða þakkir fyrir þá umbót, sem hér var boðuð og ýmsir héldu í fyrstu að í þessum frv. væri fólgin, - að hér var einmitt verið að leika þann leik, sem átti að hafa í för með sér, að héðan í frá eiga samvinnufélögin ein allra skattþegna í landinu að geta með góðum tekjum sjálf skammtað sér, hversu mikinn tekjuskatt þau skuli gjalda. Frv. um breytingu á tekjuskattslögunum, sem átti að hafa í sér fólgið jafnrétti félaga í þessum efnum, - þeim böggli fylgdi sem sagt heldur óþrifalegt skammrif, og það er þetta frv., sem nú er til umræðu hér í hv. d. Það var að vísu látið í fyrstu svo sem það frv. kæmi skattamálum ekkert við, því að hv. þm. N-Þ. var að leika þann gamanleik hér í sinni framsögu og ræðuhaldi í upphafi, sem þetta væri ekkert skattamál og nánast væri ósæmilegt að tala um skattamál í sambandi við afgreiðslu þessa máls, og í allshn. lét hv. þm. einmitt svo í fyrstu og sjálfur raunar lengst af öðru hvoru sem þetta væri óbundið öllum skattamálum. Á meðan ekki var gengið frá samningum milli stjórnarflokkanna um áframhaldandi samstarf, var ljóst, að þetta frv. hafði mjög lítinn byr í allshn., en jafnskjótt og ljóst var, að til samninga dró um lausn efnahagsmálanna, var mjög freklega farið að reka á eftir afgreiðslu málsins, og það duldist ekki, úr hvaða átt sá eftirrekstur kom. Jafnframt var því beinlínis lýst yfir af hv. form. allshn., hv. 10. landsk. þm., að þetta mál ætti að afgreiðast í sambandi við frv. um tekjuskatt, að þar væri beint samband á milli, og það fór ekki leynt, að það var talið nauðsynlegt af stuðningsmönnum þessa frv., að það yrði afgreitt áður en jafnréttisfrv. svokallaða um tekjuskattinn yrði tekið til meðferðar. Hv. frsm. og félagar hans vildu sem sagt ekki eiga undir neinum eftirkaupum við sína góðu samstarfsmenn um það að samþykkja fyrst það frv., sem felur í sér, að samvinnufélögin yrðu jafnrétthá öðrum, nema því aðeins að búið væri að afgreiða þetta á undan, sem á að tryggja það og tryggir, að samvinnufélögin ein allra skattþegna, þeirra sem góðar tekjur hafa, geti sjálf ákveðið, hvort þau vilji borga nokkurn skatt eða ekki. Þegar búið væri að tryggja það með löggjöf, að samvinnufélögin fengju þá algeru sérstöðu í landinu, voru framsóknarmenn reiðubúnir að koma fram með helgisvip og segja: Jú, nú erum við reiðubúnir til þess að ætla samvinnufélögunum sams konar réttindi og öðrum varðandi skattaálagningu á það fé, sem félögin sjálf lýsa sig fús til þess að hafa skattskylt. Svona liggur þetta mál í raun og veru fyrir. Það má margt um það segja, hvort réttlætanleg sé sú sérstaða, sem samvinnufélögin undanfarin ár hafa haft í skattamálum, eða ekki. Ég skal ekki blanda mér í þær deilur. Það er vafalaust eðlilegt, að þau um sumt hafi einhverja sérstöðu. Ég mæli ekki á móti því. En hvort sú sérstaða á að taka til, eftir að reksturinn hefur orðið jafnumfangsmikill og fjarskyldur því, sem í upphafi var ráðgert, þegar félögin fyrst voru stofnuð og einnig þegar lögin frá 1921 voru sett, það er annað mál. Það er atriði, sem þarf að rannsaka og hugleiða af viðsýnum mönnum með glögga þekkingu á skattareglum, hvaða áhrif þær hafi, og það var þvílík athugun, sem fyrrv. hæstv. ríkisstj. hafði boðað að láta fram fara og menn vonuðu að mundi fram fara, en var stöðvuð, eftir að kom í ljós, að samvinnufélögin nutu sérréttinda varðandi veltuskattinn, sem menn höfðu ekki gert sér grein fyrir áður. En þetta er mál fyrir sig. Hitt er annað mál og því óskylt og sannast sagt fullkomlega ósæmilegt, að þessi félög skuli vera að sækjast eftir meiri forréttindum, en áður án þess að fást til þess að gera grein fyrir, að svo sé í raun og veru, að þeir skuli vera að reyna að hylja það fyrst fyrir Alþingi, þegar málið er lagt fram, síðan í n., loks hér við 2. umr. málsins af forsvarsmönnum þessa frv., að þetta er einmitt tilgangurinn. Það er, eins og ég segi, athugunarefni, að hve miklu leyti hinar almennu skattareglur eigi að gilda um form þessa félagsskapar, alveg eins og það er athugunarefni, að hvaða leyti þörf er á því að breyta tekjuskattslögunum varðandi tekjuskatt og hafa þar einn skattstiga, eins og nú er ráðgert í hinu nýja frv., en ekki stighækkandi skattstiga, eins og hingað til hefur verið. Þetta er athugunarefni. Hitt verður að teljast mjög ámælisvert af hæstv. fjmrh., að bera þetta frv. fram með þeim hætti, sem hann hefur gert, að gera ekkert til þess að skýra málið, þegar það fyrst er flutt hér í d., að etja sínum aðstoðarmönnum fram til slíkra blekkinga eins og hv. þm. N-Þ. og hv. þm. V-Húnv. hafa haft hér í frammi og óvirða þingheim með því að mæta ekki sjálfur við umræðurnar.



Herra forseti. Samkvæmt lögum nr. 40 frá 1957, um leigubifreiðar í kaupstöðum og kauptúnum, er bæjarstjórnum veitt heimild til að takmarka fjölda leigubifreiða í tilteknum kaupstöðum, en þegar þau lög voru sett, þá hefur fallið niður að setja í lögin ákvæði um viðurlög fyrir brot á nefndum lögum. Þetta frv. fjallar um það að bæta þeim ákvæðum inn í lögin. Samgmn. hefur athugað þetta frv. og vill eftir atvikum mæla með því, að það nái fram að ganga.



Herra forseti. Það virðist ætla að verða erfitt að fá hv. samvinnumenn til að skilja það, að tillag til varasjóðs hlutafélaga er byggt á allt öðrum forsendum en tillag til varasjóðs samvinnufélaga, og það byggist á því, eins og ég tók fram í minni fyrri ræðu, að samkvæmt lögum er sett kvöð á varasjóð samvinnufélaga. Allt öðru máli gegnir með það tillag, sem hlutafélögin leggja í sinn varasjóð. En kvöðin, sem lögð er á varasjóð samvinnufélaga, er sú, að þau eiga að greiða eftir ákveðnum reglum skatt til ríkissjóðs af því, sem greitt er í varasjóði. Fyrir hlutafélögin eru þetta hlunnindi. Þau þurfa ekki að greiða skatt af því, sem fer í varasjóði. Hins vegar greiða þau skatt af öllum öðrum tekjum. En samvinnufélögin leggja ýmist í frjálsa sjóði, stofnsjóði, eða úthluta fénu skattfrjálst til félagsmanna sinna. Hv. þm. V-Húnv. sagði: Hvers vegna eru ekki hlutafélög skylduð til að leggja 1% í varasjóð af viðskiptaveltu sinni? Já, ég mundi segja, ef ég ætti að velja: Ég vil gjarnan taka það hlutskipti að greiða 1% af veitu í varasjóð, ef allur annar hagnaður verður skattfrjáls, annaðhvort með því að leggja í stofnsjóð félagsins eða sem frjálst og skattfrjálst framlag til félagsmanna. Slíkur samanburður verður ekki hans máli til framdráttar. Hv. þm. var að snupra menn fyrir það að ræða skattamál í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir. Ég vil nú spyrja hann: Undir hvaða málaflokk heyrir þetta frv., ef það er rangt málefnislega að ræða skattamál í sambandi við það? Greinar frv. fjalla allar um ákvæði í samvinnulögunum, sem varða skattgreiðslu samvinnufélaganna. Ef svo er, er þá rétt að segja, að það eigi ekki að ræða um skatta við þessa umræðu? En ég get vel skilið það, að hv. þm. vildi vera laus við allar umræður um skatta í sambandi við þetta frv. vegna þess málstaðar, sem hann berst fyrir. Hann minntist á, að samvinnufélögin greiddu mikla skatta til bæjar- og sveitarsjóða. Það er rétt, þau greiða víst 2% af fasteignamati þeirra fasteigna, sem þau nota, og svo sveitarútsvar, að mig minnir, af hagnaði af verzlun við utanfélagsmenn. Það er ekki þetta, sem við erum að ræða um hér. Við erum að ræða um skatt til ríkissjóðs, til almenningsþarfa. Hv. þm. hélt því fram, að ég hefði dregið í land frá því, sem stendur í nál., vegna þess að ég hefði sagt í minni fyrri ræðu, að frv. gerði félögin nálega skattfrjáls. Ég get ekki séð, að það standi í nál. eða því sé haldið fram þar, að félögin séu alveg skattfrjáls. Í nál. stendur: „Verði frv. samþykkt, er sýnilegt, að samvinnufélögin geta komið sér hjá allri skattgreiðslu til ríkissjóðs nema af þeim óverulega hagnaði, sem stafar af viðskiptum utanfélagsmanna.“ Við höfum aldrei haldið öðru fram. Ég hef aldrei sagt, að þau yrðu alveg skattfrjáls. Þau eiga að borga skatt af þeim óverulega hagnaði, sem stafar af viðskiptum við utanfélagsmenn, þegar hagnaðurinn er talinn fram. Ef hann er ekki talinn fram, þá borga þau auðvitað engan skatt af honum. Það er nú næsta broslegt að heyra því haldið fram af hverjum þm. eftir öðrum, að samvinnufélögin eigi að hafa sama rétt og önnur félög til þess að leggja í varasjóð. Hlutafélög mega leggja 20% af sínum tekjum í varasjóð og meira ekki, en ef þau leggja minna í varasjóð, þá borga þau hærri skatt. Samvinnufélögin verða að láta ákveðinn hundraðshluta af sinni veltu í varasjóð. Af því, sem þau leggja í varasjóðinn, eru 2/3 skattskyldir. Ef framlag þeirra til varasjóðs minnkar, þýðir það lægri skatt fyrir samvinnufélögin. Rökfærsla hv. þingmanna stangast því á við veruleikann. Út af því, sem hv. þm. N–Þ. sagði einmitt í sambandi við varasjóðinn og ákvæðin, sem eru nú í lögum um hann, - og hann tók fram, eins og hann hefur áður tekið fram, að honum finnst óréttlátt að skylda samvinnufélögin til að leggja í varasjóð, - þá vil ég spyrja: Hvaðan kemur þá það fé, sem ætti að verða grundvöllur fyrir skattlagningu ríkissjóðs á félögin til almennra þarfa, ef félögin leggja ekki í varasjóði? Hvar á þá ríkissjóður að ná sínum skatti? Hann má ekki skattleggja stofnsjóðinn, og hann má ekki skattleggja greiðslur til félagsmanna af verzlun þeirra yfir árið. Hvar getur hann þá samkvæmt lögum fundið grundvöll til þess að leggja tekjuskatt á félögin? Við komum alltaf að sama svarinu: Það er varasjóður félaganna, sem er grundvöllurinn fyrir skattlagningu ríkissjóðs. Með því að setja það á vald félaganna, hversu mikið og hvort þau leggja í varasjóð, þá er um leið félögunum í sjálfsvald sett, hversu mikinn skatt þau greiða í ríkissjóð. Ég vil taka fram enn þá einu sinni, að það, sem ég ræði um, er fyrir utan þann óverulega hagnað, sem stafar af utanfélagsviðskiptum. Hv. þm. sagði, að varasjóður eins félags gæti ekki haft nema eitt hlutverk, það að tryggja afkomu félaganna. En ég verð að segja: Því miður er þetta ekki rétt hvað samvinnufélögin snertir. Varasjóður samvinnufélaganna hefur tvenns konar hlutverk. Hann hefur þetta hlutverk, sem hv. þm. sagði, að tryggja afkomu þeirra, og það er hlutverk, sem varasjóðir hafa venjulega. Hann hefur og hitt hlutverkið, að segja til um, hvaða fjárhæð ríkissjóður getur skattlagt af tekjum þeirra. Þetta stafar af þeirri sérstöðu, sem samvinnufélögin hafa í íslenzkum skattalögum. Hann sagði einnig: Varasjóðir, sem hafa það hlutverk að tryggja afkomu félaganna, eiga þess vegna ekki að vera skattstofn. - Ég er alveg á sama máli og hv. þm. að þessu leyti, en ég vil bara benda hv. þingmönnum á, að s.l. 5–8 ár hefur varasjóður hlutafélaga í landinu verið skattstofn, sem hefur verið þunglega skattlagður, - og af hverju? Af því að félögin hafa orðið að borga miklu hærri skatta, en tekjur þeirra námu. Og þegar tekjurnar hrökkva ekki til, þá er gripið til varasjóðsins. Flest hlutafélög í landinu í dag eða mjög mörg eru með öfugan höfuðstól, vegna þess að skattarnir hafa étið sig svo djúpt inn í varasjóði félaganna, að mörg félög hafa enga varasjóði lengur. Ég er alveg sammála hv. þm., að á þennan hátt á ekki að skattleggja félög. Ef samvinnufélögin hefðu eitthvað svipaðan grundvöll, mundi ég vera honum sammála. En þeirra grundvöllur var lagður fyrir mörgum árum, þegar samvinnulögin voru samþykkt, - lagður á allt annan hátt og með allt annað fyrir augum. Ég held, að hv. þm. N-Þ, hafi spurt, hvort okkur, sem værum á móti þessu frv., fyndist þá, að ætti að skattleggja samvinnufélögin hærra í skattalögunum en gert er ráð fyrir í því frv., sem fyrir liggur. Það vakir alls ekki fyrir okkur. Fyrir okkur vakir, að samvinnufélögin haldi áfram að hafa tekjustofn, sem háður sé skattlagningu til ríkissjóðs. En okkur er alveg sama, hvort samvinnufélögin borga 8%, eins og nú er, eða 25%, eins og gert er ráð fyrir í frv., ef svo á frá málunum að ganga eins og með þessu frv., að félögin þurfi ekki að telja fram tekjur frekar, en þau vilja. Um það er deilt.