Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það mál, sem hér er 6. mál á dagskránni, frv. um tekju- og eignarskatt, hefur verið tekið út af dagskrá hér dag eftir dag nú í heila viku. Þetta mál er þannig vaxið, að það er um það að ræða að standa við samninga, sem gerðir hafa verið við sjómannastéttina og ég er sannfærður um það, að þessi hv. d. hefur fullan hug á því, að við þessa samninga verði staðið. Þar sem nú er vitað, að aðeins örfáir dagar eru eftir af þingi, sýnist mér, að þessu máli sé stefnt í hættu, ef það er oftar tekið út af dagskránni. Ég vil þess vegna gera þá kröfu til hæstv. forseta, að hann beri það undir deildina, hvort málið skuli afgreitt nú á þessum fundi.

Forseti (BSt): Ég hafði nú satt að segja hugsað mér að slíta þessum fundi og halda annan smáfund á eftir og ef á að taka málið fyrir á þessum fundi, þá verður að fresta honum fram yfir klukkan fimm. Þetta mun vera rétt, sem hv. þm. segir, að málið hefur verið tekið hvað eftir annað af dagskrá, en ég hef fengið boð um það frá hæstv. fjmrh., hann beðið mig um að taka það út af dagskrá og eins mun hafa verið með þá varaforseta, sem hér hafa gegnt störfum í veikindaforföllum mínum, þeir hafa tekið málið út af dagskrá af sömu ástæðu. 



Herra forseti. Þegar þetta mál var eitt sinn á dagskrá um daginn, kvaddi ég mér hljóðs og benti á, hvað það hefði mikla þýðingu og hversu nauðsynlegt væri að afgreiða þetta mál mjög fljótlega eða a. m. k. þannig, að það lægi fyrir, hvað Alþ. ætlaði að gera í þessu máli. En ég verð að segja það, að mér finnst það nokkuð hart aðgöngu, að d. skuli nú krefjast þess í fjarveru hæstv. fjmrh. að láta ganga atkv. um þetta mál. Maður veit, að það hefur verið skæð inflúenza hér í bænum undanfarið og mönnum hefur slegið niður aftur og aftur. Og þó að ég viðurkenni fyllilega, að þetta mál þurfi að afgreiða sem fyrst, þá get ég ekki látið hjá líða að vekja athygli á því, að mér finnst þetta nokkuð harkaleg vinnubrögð gagnvart hæstv. fjmrh., einkum þar sem hér er um mjög efnismikið og íhugunarvert atriði að ræða, sem ég hygg að engan veginn hafi farið fram næg athugun á. Ég mun því alls ekki geta treyst mér til þess að vera samþykkur því, að málið verði afgreitt á þessum fundi.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. síðasta ræðumanni, að mér þykir það nokkuð hart að gengið, ef það á að ganga til atkvæða um þetta mál nú, þegar - eins og hann sagði - er vitað, að hér hefur gengið allskæð inflúenza, sem hefur m. a. orsakað það, að hæstv. ráðh. hefur tvisvar sinnum lagzt í þessari veiki. Og mér er kunnugt um það sem flytjandi hér einu sinni frá honum óskir um, að þetta mál yrði tekið út af dagskrá, að hann hefur verið að láta gera athuganir á því, hvernig framkvæma ætti t. d. þær brtt., sem við málið liggja, ef þær yrðu samþykktar á lögunum. Ég álít, að það sé ákaflega mikilsvert fyrir d. að vita, hverjar niðurstöður verða af þessari hans athugun og það ríði ekki svo á um afgreiðslu málsins, að það geti ekki beðið t. d. til mánudags, eins og forseti lofaði, að málið yrði þá tekið fyrir á ný. Ég vil þess vegna eindregið mælast til þess, að jafnvel þó að umr. verði lokið nú, þá verði atkvgr. um málið frestað, þannig að manni gefist kostur á að vita um þá athugun, sem ég veit að hæstv. ráðh. hefur verið að gera á málinu, m. a. með hliðsjón af þeim brtt., sem fyrir liggja. - Ég ítreka þessi tilmæli mín til forseta og d. um það, að atkvgr. verði ekki lokið um málið nú, því að ég veit, að flm. þeirra brtt., sem hér eiga hlut að máli, hlýtur að vera mikið í mun að fá allar upplýsingar um, hvernig framkvæma ætti þá hluti, sem þeir leggja þar til. Ég mælist þess vegna eindregið til þess án þess að ræða málið efnislega, enda verði atkvgr. um málið frestað a. m. k. til mánudags.

Forseti (BSt): Ég vil benda hv. síðasta ræðumanni á, að ef umræðu er lokið, þó að atkvgr. verði frestað, þá geta ekki þær upplýsingar, sem kunna að vera fyrir hendi, komizt að. Ég fyrir mitt leyti hefði orðið við tilmælum hæstv. ráðh. og tel það sanngjarnt, því að mér skilst, að þinginu verði ekki slitið strax eftir helgi, svo að hægt sé að afgreiða málið, en ég verð að beygja mig fyrir meiri hl. hv. deildar. Deildin er að því leyti minn húsbóndi, að þegar hún samþykkir, að mál skuli tekið fyrir, þá verður það að vera.



Mér skilst, að það hafi verið samþ. að taka málið fyrir. En þarf endilega í því að felast, að það skuli endanlega frá málinu gengið nú, þó að d. hafi samþykkt, að það skyldi fyrir tekið?

Forseti (BSt): Að sjálfsögðu hefur það falizt í samþykkt deildarinnar, skilst mér.



Herra forseti. Þegar þetta mál kom hér frá Nd. breytt, var því vísað til fjhn. d. og hún hefur haft það til meðferðar á fundi eða fundum og kallað til sín sérfræðinga um þessi mál, þ. á m. skattstjórann hér í Reykjavík. N. hefur alveg lokið sinni athugun á frv. og brtt. og fengið, að ég held, þær upplýsingar, sem um getur verið að ræða að fengnar verði í þessu máli. Ég sé þess vegna ekki annað, en málið og till. hafi í alla staði fengið þinglega meðferð og það sé ekki af þessum ástæðum nein ástæða til þess að fresta umr. Þegar öllu er á botninn hvolft, hlýtur það að vera hv. d., sem ræður málinu til úrslita, en ekki hæstv. fjmrh. Varðandi veikindaforföll verð ég að segja það, að vitað er, að hæstv. ráðh. var hér mættur á þingi í gær, en málið var engu að síður tekið út af dagskrá. Það kann svo að fara, þar sem hér er um brtt. að ræða, að málið fari fyrst til hv. Nd. og síðan í Sþ., og ég tel, að ef þessari umr. lýkur ekki fyrr, en á mánudag, þá sé fullkomin óvissa um úrslit málsins. Ég tel þess vegna, að öll efni standi til þess, að málið verði afgreitt nú á þessum fundi.

Forseti (BSt): Ég beygi mig að sjálfsögðu fyrir samþykkt meiri hl. deildarinnar. En ég fer fram á það, að hv. þdm. fallist á það, að málinu verði frestað og jafnvel þó að það verði fundur í Sþ. á mánudag, þá hlýtur það að verða svo, að það megi finna þá einhvern tíma til þess að halda fund hér í hv. d. og þá mun málið verða tekið fyrir. Nægir mönnum ekki sú yfirlýsing mín? 



Herra forseti. Efnislega vil ég segja það um málið, að mér finnst furðulegt að ætla að knýja málið í gegn hér nú, meðan hæstv. fjmrh., sem málið heyrir undir, er fjarvistum vegna veikinda. En þó að meiri hluti deildarinnar hafi samþ. að taka málið fyrir, þá skilst mér, að það sé alveg á valdi hæstv. forseta að fresta umr. og halda henni áfram á mánudag og ég vil eindregið mælast til þess við hæstv. forseta, að þó að hann hafi samkv. ákvörðun meiri hl. d. tekið málið nú fyrir, þá ljúki hann ekki umr., og tel, að það sé í hans hönd að fresta henni til næsta fundar.

Forseti (BSt): Það er án efa á mínu valdi að fresta málinu til næsta fundar. En það er ekki lýðræðislegt, þar sem d. hefur samþ., að málið skyldi taka fyrir. Ég sé ekki annað fært en beygja mig fyrir því. 



Herra forseti. Það er kunnugt, að hv. fjhn. þessarar d. tók nú ekki alls fyrir löngu þetta mál til nýrrar meðferðar og átti m. a. í því sambandi viðtal við skattstjóra og jafnvel fleiri aðila. Síðan þessi athugun fór fram í n., höfum við ekkert heyrt frá n. um niðurstöðu þessarar athugunar. Ég vildi því mega mælast til þess, ef knýja á atkvgr. fram á þessum fundi, að einhver úr hv. fjhn. skýri okkur frá þeim niðurstöðum, sem þessi athugun leiddi til.



Herra forseti. Vegna veikindafjarveru hv. formanns fjhn. boðaði ég fyrir hann tvisvar sinnum til fundar í fjhn. um þetta mál og fjhn. ræddi það svo ýtarlega sem hún gat. Og það er alveg rétt, sem hv. 8. landsk, þm. sagði, að hún sleit svo umr., að hún taldi sínu starfi lokið. Hins vegar var engin till. afgr. í n. og engar samþykktir gerðar um afstöðu hennar til þeirra brtt., sem fyrir liggja. Hún boðaði til fundar við sig skattstjórann og fékk hjá honum greinargóðar skýringar, sérstaklega að því er snertir fyrri tillöguna, brtt., sem fyrir liggur við 1. gr., og þau mál, sem á bak við hana standa. En 1. gr. er komin inn í frv. aðallega vegna þess, að ágreiningur hafði orðið um skatt fyrirtækja og þó sérstaklega eins fyrirtækis, Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og í sambandi við það vitanlega líka útsvar. Það var upplýst, að búið væri að fella þann skatt niður af yfirskattanefnd Reykjavíkur og þess vegna í raun og veru tilefni greinarinnar úr sögunni, nema svo færi, að málinu yrði áfrýjað til hærri úrskurðar, seinni úrskurðaraðila og skattstjórinn taldi, að svo mundi vera, að skattamáli þessu hefði veríð áfrýjað til ríkisskattanefndar. Seinna lét hann mig vita, og það lét ég meðnm. mína vita, - að fjmrn. hefði þá einmitt þann dag, sem við héldum fundinn, afturkallað áfrýjunina og þess vegna leit ég fyrir mitt leyti svo á, en ég mæli ekki fyrir hönd n., að ástæðan fyrir því, að 1. gr. er komin inn í frv., sé niður fallin og alveg réttmæt till. mín um að fella hana niður. Að því er snertir aðrar brtt., sem fyrir liggja, var ekki eins skýrt um málsástæður. Skattstjórinn taldi nokkra örðugleika á að framkvæma það, sem í till. felst. En svo er nú með skattyfirvöld, að þeim þykja skattamál gerast fyrirhafnarsöm og flókin og eru yfirleitt á móti breyt., sem mundu auka fyrirhöfn, þykir hún ærið nóg fyrir. Því var það, að fjhn. tók enga afstöðu í málinu og allir nm. óbundnir og hún hefur engar till. að gera hér inn í þessa hv. d., en hefur hins vegar framkvæmt þá athugun, sem d. ætlaðist til af henni. - Ég hef ekki frekar um þetta að segja.

Forseti (BSt): Ef menn halda við það, meiri hl. d., að ljúka þessu máli, þá er kominn sá tími og meira til, að það verður að fresta fundi. 



Herra forseti. Það er nú auðséð, að þeir, sem borið hafa fram þetta frv., eru búnir að missa áhuga fyrir málinu, og það er sennilega ástæðan fyrir frestuninni, eftir að það hefur tekið þessum breytingum eða kannske yfirvofandi breytingum öllu heldur. Það, sem mér sýnist vera rétt í þessu máli, er það, að í sjálfu sér er eðlilegt að fallast á frestanir, þegar beðið er um það af þeim, sem bera fram mál. En þó er það nú svo, að þeir, sem hafa áhuga fyrir málinu í því formi, sem það e. t. v. verður eftir þessa atkvgr., hafa einnig sinn rétt, engu síður, en hinir, sem hafa borið málið fram, svo þó að sá, sem hefur borið málið fram, sé búinn að tapa áhuga fyrir því, þá verður að taka tillit til þess réttar, sem þeir hafa í málinu, sem búast við að geta breytt því. Og sá, sem hefur ekki lengur áhuga fyrir málinu, á ekki að geta stöðvað mál með því að biðja stöðugt um frest. Ég læt mitt atkv. velta á því í þessu máli, hvort forseti getur fullvissað d. um það, að málið fái afgreiðslu hér á Alþingi. Það er það, sem skiptir máli í þessu sambandi. Ef þessi frestur verður til þess, að málið fái e. t. v. ekki afgreiðslu og forseti treystir sér ekki til þess að lýsa því yflr, að málið muni fá afgreiðslu hér á Alþingi þrátt fyrir frestunina, þá greiði ég atkv. með því að fresta því ekki. Ef hann lýsir því yfir, að hann sé viss um, að það verði tekin afstaða til málsins endanlega hér á Alþingi, þó að því verði frestað, þá greiði ég atkv. með frestuninni. Og þetta geri ég með tilliti til þess, sem ég álít að sé eðlilegt og rétt, að vilji þingsins fái að koma fram í þessu máli, en sé ekki komið í veg fyrir það með frestun.

Forseti (BSt): Ég veit ekkert um það, að áhugi hæstv. ráðh. í þessu máli sé horfinn. Hitt veit ég, að ég hef fengið þau boð, að hann væri veikur og þess vegna hefur hann beðið að taka málið af dagskrá undanfarið. Ég get ekki ábyrgzt, hver verða úrslit málsins í Alþingi, í hv. Nd., en hinu skal ég lofa, hvort sem ráðh, verður veikur eða ekki veikur á mánudaginn, að taka þá málið fyrir. 



Herra forseti. Sogsvirkjunin, sem er sameignarfyrirtæki ríkissjóðs og Reykjavíkurbæjar, hefur nú með höndum þriðju stórvirkjunina í Sogi, virkjun Efra-Sogs. Fjár hefur verið aflað að láni til virkjunarframkvæmda að öðru leyti en því, að enn vantar um 30 millj. fyrir innlendum kostnaði, þ.e.a.s. aðallega tollagreiðslum og söluskatti til ríkissjóðs. Stjórn Sogsvirkjunarinnar hafði á s.l. ári samráð um þetta við hæstv. fjmrh. þáverandi og seðlabankann um leiðir til að afla þessa fjár. Varð niðurstaðan að gera tilraun um lánsútboð eða skuldabréfaútboð, og að ráði seðlabankans var ákveðið að leita eftir heimild Alþingis til þess, að slíkt lánsútboð mætti fara fram með þeim hætti, að endurgreiðsla og vaxtagreiðsla skuldabréfanna mætti breytast í hlutfalli við breytingu rafmagnsverðs til neytenda í Reykjavík frá útgáfudegi bréfanna til gjalddaga. Frv. á þessa lund á þskj. 121 var síðan flutt af fjhn. þessarar hv. d. að beiðni hæstv. fyrrv. fjmrh. Í meðförum Ed. kom fram nokkur gagnrýni á þessari leið, og var því ákveðið að breyta frv. á þá lund, að í stað þess að miða við vísitölu rafmagnsverðs skyldi miða við almenna vísitölu, þ.e.a.s. vísitölu framfærslukostnaðar. Þegar málið kom til hv. Nd., var haldinn sameiginlegur fundur með fjhn. beggja d. um málið og fenginn þangað aðalbankastjóri seðlabankans til viðræðna um það og síðan óskað eftir skriflegri grg. bankans um málið. Sú grg. er birt á þskj. 437 með nál. fjhn. Nd. Framkvæmdastjórnin segir þar, með leyfi hæstv. forseta: „Framkvæmdastjórn seðlabankans mundi hins vegar enn leggja því lið, að bankinn tæki á sig ábyrgð á sölu nokkurs hluta Sogsvirkjunarbréfa, væru þau með endurgreiðsluskuldbindingu í hlutfalli við hækkað rafmagnsverð.“ Bankinn telur því miklu meiri líkur fyrir því, að slík bréf seljist, ef þau eru miðuð við vísitölu rafmagnsverðs, heldur en hina almennu framfærsluvísitölu. Af þessum ástæðum var frv. breytt aftur í hið upphaflega horf í Nd. og liggur því fyrir hér nú til einnar umr. nákvæmlega í því formi, sem það var, þegar málið var upphaflega lagt fyrir þessa hv. d. - Fjórir nm. í fjhn., þ.e.a.s. hv. 1. þm. Eyf. (BSt), hv. þm. Vestm. (JJós), hv. 4. þm. Reykv. (EggÞ) og ég, við mælum með því, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það nú liggur fyrir.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr. um breyt. á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, hefur verið rækilega rætt í hv. Nd. og í þessari hv. d. Það má því segja, að það sé að bera í bakkafullan lækinn að hafa um það öllu frekari umr., þar sem það er og jafnframt fyrir fram ákveðið, að málið skal keyrt í gegnum þingið breytingalaust. Þrátt fyrir þetta get ég ekki stillt mig um að fara um málið nokkrum orðum. Frv. þetta er nánast bylting á skipan Alþingis og kjördæmaskipan landsins. Hér skal með einu pennastriki afnema sjálfstæði héraðanna og færa valdið til áhrifa á löggjafarsamkomuna úr höndum þeirra í hendur flokka. Frv. þetta væri réttnefnt frv. til laga um alræði íslenzkra stjórnmálaflokka. Með aukinni tækni og auknum hraða hafa stjórnmálaflokkarnir breytzt úr því að vera hagsmunasamtök manna með svipaðar skoðanir í það að verða það ægivald, er öllu vill stjórna. Í dag er það einn versti glæpur, er um getur, að vera ekki á sama máli og flokkurinn. Dæmin eru nærtæk, ef á þarf að halda. Hin alvitra flokksforusta vill hafa vit fyrir hinum almenna kjósanda. Fram til þessa hefur hin forna og hefðbundna kjördæmaskipan vegið nokkuð upp á móti þessari óheillaþróun. Ekki er langur tími liðinn síðan fólkið í landinu tók fram fyrir hendur tveggja stærstu þingflokkanna og fór sínu fram þrátt fyrir ákvörðun þeirra um annað, m.a. til að koma í veg fyrir slíkt, og fyrst og fremst þess vegna er þetta frv. fram borið. Enginn af flm. þessa frv. hefur minnstu áhyggjur vegna þess, að með samþykkt þess, ef að lögum verður, koma Norður-Ísfirðingar, Vestur-Húnvetningar, Seyðfirðingar, Austur-Skaftfellingar og Vestur-Skaftfellingar, svo að aðeins fáir séu nefndir, til með að tapa fulltrúum sínum af löggjafarsamkomum. Ég veit, að hv. þm. N-Ísf. (SB) og hv. þm. V-Sk. (JK) munu svara þessu þannig, að ekki séu þeir nú minni þm. fyrir sín héruð, þó að þeir séu kosnir í stórum kjördæmum. En það má um þessa menn segja, að þeir eru ekki eilífir frekar öðrum dauðlegum mönnum. Og hverjum dettur í hug að velja fulltrúa úr fámennustu byggðarlögum áttunganna, eftir að frv. þetta verður endanlega samþykkt? Mér kemur það a.m.k. ekki til hugar, að nokkur hinna íslenzku stjórnmálaflokka geri slíkt, og þori að fullyrða, að innan fárra ára eiga hin harðbýlli og strjálbýlli héruð engan málsvara hér á löggjafarsamkomu. Björn Jónsson, hv. landsk. þm., hélt hér langa ræðu í gær. Um hann má það segja, að hann var allvígalegur og hjó þar títt til beggja handa. Hann hélt því fram sem bjargfastri skoðun sinni, að þetta frv. væri sá Kínalífselexír, er mundi bæta öll þjóðlísmein. Af ræðu hans varð ekki annað ráðið en það, að frv. þetta væri fyrst og fremst sigur fyrir hann og hans flokksmenn: íhaldið, eins og hann orðaði það, fylgdi þessu frv. af heimsku, kratarnir af ótta og við framsóknarmenn værum á móti því af þröngsýni. Atkvæðin eiga alls staðar að vera jöfn, sagði Björn. Rétt á eftir sagði þessi hv. þm. þó: Persónulega er ég þeirrar skoðunar, að Norðausturlandskjördæmi hefði sökum fjölmennis og fjarlægðar frá höfuðstaðnum átt að fá einum þm. fleira, en vegna þess að þá koma upp kröfur frá öðrum, vildi ég ekki stofna afgreiðslu málsins í voða með því að halda þessari skoðun minni til streitu. Þessi hv. þm. telur þá þrátt fyrir allt, að t.d. fjarlægð frá höfuðstaðnum hafi eitthvað að segja í sambandi við þingfulltrúafjölda. Fús er hann þó til þess að fórna skoðun sinni, ef aðrir ættu þar einnig af að njóta, fleiri en kjördæmi hans. Hann fjölyrti einnig nokkuð um Flateyjarverzlun hv. þm. S-Þ. (KK), eins og hann orðaði það, og sagði, að þetta brall til þess að koma fram hagsmunamálum einstakra héraða væri ein höfuðástæðan til þess, að frv. þetta ætti að ná fram að ganga. Mikið er minn ágæti vinur nú gleyminn. Það er sárastutt síðan fjárl. voru afgreidd, og þá minnir mig, að hv. þm. hafi ekki verið sem ánægðastur með fjárveitingar til Akureyrarkaupstaðar og viðhaft þar um stór orð. Núverandi kjördæmaskipun hefur haldið verkalýðsflokkunum í skrúfstykki. Framsfl. vill einmenningskjördæmi og vill þvinga fylgismenn verkamannaflokkanna inn í sínar raðir sem áhrifalausa fylgismenn, sagði hv. þm. Hinir áhrifalausu verkalýðsflokkar, eins og þm. orðaði það, eru nú í dag í slíku skrúfstykki, að þeir hafa þó skipt sér í tvennt og eiga báðir fulltrúa hér á löggjafarsamkomunni, og annar þessara flokka, sem er í skrúfstykkinu, fer í dag með stjórn landsins. Svona rekst hvað á annars horn, og mikið álit hlýtur hv. þm. að hafa á Framsfl., þar sem hann slær því fyrir fram föstu, að ef einmenningskjördæmaskipulag yrði upp tekið hér á landi, þá hlytu stuðningsmenn Alþb. og Alþfl. skilyrðislaust að ganga inn í raðir framsóknarmanna án þess að hafa þar nokkur áhrif. Ég skal fúslega viðurkenna, þrátt fyrir það þótt ég sé framsóknarmaður, að ég er hv. þm. þarna alls ekki sammála. Ég held, að ef tveggja flokka kerfi yrði upp tekið hér á landi, mundi flokkaskipunin riðlast, og ég tel ekki, að það væri skeður neinn höfuðglæpur, þótt þjóðin væri ekki neydd til að flísast í ótal smáflokksbrot. Þrátt fyrir fögur litklæði og stór slagorð máli þessu til réttlætingar skín þó alls staðar í gegn hinn eiginlegi tilgangur frv. Flutningsog stuðningsmenn frv. endurtaka og undirstrika æ ofan í æ það, er við framsóknarmenn höfum mest varað við: Það verður að efla flokksvaldið. Við, sem skipum þessa hv. d., þurfum ekki að vera í neinum vafa. Hv. 6. þm. Reykv. (GTh), borgarstjórinn í Reykjavík, hélt hér í hv. d. þriggja tíma fyrirlestur um stjórnskipan ýmissa Evrópulanda. Inn í þennan fyrirlestur var ofið af hans alþekktu snilld vel orðuðum bröndurum um þriðju síðu Tímans, bókmenningu bæjarbúa og gleðikonur. Þá sjaldan hv. 6, þm. Reykv. gerði íslenzka staðhætti að umræðuefni, varð hann að hafa eitthvað af þessu þrennu til að krydda með mál sitt. Ég er einn af þeim, sem hafa mikið álit og að mörgu leyti dálæti á hv. 6. þm. Reykv. Það var mér þess vegna sérstakt ánægjuefni að heyra hann nú loksins skila hæstv. Alþingi skýrslu um utanferð sína hér um árið til þess að leita að stjórnarskrá handa lýðveldinu. Vona ég, að með þessu sé endanlega af honum rekið slyðruorðið, og þó að borgarstjórinn hafi í leiðinni kynnt sér ýmsar aðrar hliðar á menningu Evrópuþjóða, þá tel ég, að það sé fyrst og fremst hans persónulegt mál, en ekki okkar. Ég ætla ekki að svo komnu máli að bera brigður á neitt af því, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði um stjórnskipunarlög annarra þjóða, enda hef ég ekki haft tækifæri til þess að kynnast því sem skyldi. Hitt vildi ég undirstrika, að þrátt fyrir það, að sjálfsagt sé að hafa stjórnskipan annarra landa til hliðsjónar, þegar stjórnskipunarlög vor eru endurskoðuð, þá verðum vér fyrst og fremst að miða stjórnskipunarlög vor við Íslendinga og íslenzka staðhætti. Tilhneigingin til að drottna er jafngömul mannkyninu. Eftir því sem hraðinn og tæknin hafa vaxið, hefur sú krafa orðið æ háværari, að nauðsyn beri til þess að skipuleggja alla hluti og hefta þá í fjötra skriffinnsku og skipulags. Í þeim ríkjum, er kommúnistar hafa náð völdum í, er það þeirra fyrsta verk að leggja niður sem allra mest af sjálfstæðum atvinnurekstri og taka upp ríkis- og samyrkjurekstur. Þetta er byggt á þeirri höfuðkenningu, að allt of mikið vinnuafl og fjármunir fari forgörðum, ef leyfður sé rekstur sjálfstæðra fyrirtækja. Með því að skipuleggja þetta allt eftir kúnstarinnar reglum og nýta vinnuafl og fjármagn til fulls sé unnt á stuttum tíma að ná hinu setta marki. Morgunblaðið, höfuðmálgagn stjórnlagabyltingarinnar, hefur oft í vetur verið að skýra frá grundvallarbyltingu, sem hinn kommúnistíska stjórn Kína sé að gera á landbúnaði Kínverja. Blaðið á ekki nógsamlega sterk orð til að lýsa því, hvaða ofbeldis- og gerræðisbreyting þar sé á ferðinni. Rök hinna kínversku komma eru önnur. Þeir telja sig vera að lyfta Kínverjum á hærra stig með þessum aðgerðum sínum. Þeir segjast vera að rétta litla bróður hjálparhönd. Smábúskapur er of dýr, segja þeir. Með skipulagi og aftur skipulagi er hægt að ná til fullkomnunar. Vafalaust finnast margir Íslendingar, er hafa þá grunnmúruðu sannfæringu, að leiðin til aukinnar velmegunar fyrir íslenzku þjóðina liggi í gegnum aukin flokka- og ríkisafskipti. Þeir hinir sömu menn geta fylgt þessu frv. af sannfæringu. Fyrir þá er þetta kerfi mikilvægur áfangi að lokamarkinu. Hin eiginlegu rök formælenda þessa frv. eru öll hin sömu og rök kínversku kommanna. Þrátt fyrir það, þótt frv. sé klætt í litklæði og viðhöfð um það skjall og faguryrði, eins og fólkið í þéttbýlinu rétti fámenninu bróðurhönd til einlægrar samvinnu um heill allra byggða Íslands, þá skín þó alls staðar í gegn hinn eiginlegi tilgangur. Einar Olgeirsson, hv. 3. þm. Reykv., hefur einurð til þess að segja þetta umbúðalaust. Hann telur, að óhófleg fjárfesting í dreifbýlinu sé höfuðorsök erfiðleikanna í efnahagslífinu, og hann telur, að breytt kjördæmaskipun sé ein þess megnug að snúa þessari þróun við. Prófessor Ólafur Björnsson, hv. landsk. þm., skilgreinir þetta á svipaðan hátt og nefnir uppbygginguna í dreifbýlinu pólitíska fjárfestingu. Það er allt of almenn skoðun hér í höfuðborginni og næsta nágrenni, að það sé firra að stuðla að því, að byggð haldist á afskekktum stöðum. Hversu oft heyrir maður ekki: Hvaða vit er í því að vera að brúa þessa eða hina ána? Það eru aðeins örfáar hræður, er af því njóta gagns. Það er langtum betra að flytja þessar hræður hingað suður. Hér er nægilegt fyrir þær að gera. - Eða hve oft heyri ég ekki: Hvaða vit er í því að vera að fjárfesta svona mikið á Seyðisfirði? Það er ódýrara að byggja yfir alla Seyðfirðinga hér í Reykjavík. - Og þessir sömu menn segja eins og Einar Olgeirsson: Það er ekki unnt að stöðva þessa brjáluðu fjárfestingu með öðru móti en því að steypa kjördæmunum saman í stórar einingar, þar sem flokksvaldið yfirgnæfir algerlega byggðavaldið. Ég ferðaðist lítið eitt um Jótland í vetur, keyrði m.a. um þau svæði, þar sem hagspekingar Danakonungs ætluðu íslenzku þjóðinni bólfestu, þegar þeir voru búnir að dæma Ísland óbyggilegt. Þá ætluðu Danir að rétta litla bróður sína hjálparhönd og bjarga okkur frá algerri tortímingu. Vart hygg ég, að hagspekingum þríflokkanna þættu þau skipti nú fýsileg. Mörg hin harðbýlli og fólksfærri héruð eru nú í dag í svipaðri aðstöðu gagnvart þeim, er miða þjóðlífið við útkomu á reiknistokk. Ekki eru margir áratugir liðnir, síðan sunnlenzkt verkafólk sótti í hundraðatali bjargræði á sumrum til Austurlands. Þá voru þar allir firðir fullir af síld og öðrum nytjafiski. Oft var sumarkaup þessa fólks á Austfjörðum einu peningarnir, sem það sá yfir árið. Þá var talið, að ýmsir bæir austur þar væru vel á vegi með að skáka Reykjavík. Síldin hvarf um stundarsakir. Erlendir veiðiþjófar urðu upp fiskimiðin. Erfitt árferði og illvígir sauðfjársjúkdómar herjuðu landbúnaðinn. Allt þetta samvirkt er þess valdandi, að fólksfjölgun hefur ekki verið ör á Austurlandi á síðustu árum. Íbúar Austurlands hafa nú vonandi yfirstigið mestu örðugleikana. Mikilvirk framleiðslutæki hafa verið byggð í landi. Fiskiskipastóll er nú þar orðinn bæði mikill og góður. Stórri vatnsvirkjun er nýlokið. Byggingum í sveitum og ræktun hefur fleygt fram. Hin nýja tólf mílna landhelgislína tryggir fiskimiðunum friðun fyrir erlendum ránsmönnum. Allar skynsamlegar líkur benda til, að einmitt þarna verði á næstu árum stórfelld fólksfjölgun. Austfirðingar hafa með miklum dugnaði yfirunnið erfiðleikana. Hvernig líta svo hagspekingar þríflokkanna á þessa viðleitni? Þar kemur enn fram snilld þeirra með reiknistokkinn. Hlutfallið er í augnablikinu óhagstætt hvað fólksfjölda viðkemur. Þá er bara að fækka um einn þm. Einn af mestu valda- og virðingarmönnum hinnar heilögu þrenningar, hæstv. forseti sameinaðs Alþingis, Jón Pálmason, orðaði þetta þannig í útvarpsræðu sinni nú nýlega, að ekkert kjördæmi yrði lagt niður nema Seyðisfjörður, hin yrðu aðeins sameinuð. Nú hef ég ekki tekið eftir því enn þá í frv., að inn sé komið ákvæði um það að svipta Seyðfirðinga kosningarrétti, en vel getur verið, að það þyki heppilegra að setja það ekki inn, fyrr en á sumarþingi. Öðruvísi mér áður brá. Seyðfirzkir kjósendur kusu lengi gagnmerka sjálfstæðisþm. til setu hér á hv. Alþingi. Þá heyrðist aldrei á það minnzt, að sérstök þörf væri á því að gerbylta allri kjördæmaskipan landsins aðeins til þess að leggja niður þetta eina kjördæmi. Það hefði þótt tíðindum sæta árið 1953, ef þá hefði verið prédikað af frambjóðanda Sjálfstfl., að hin nauðsynlegasta breytingin á íslenzkum stjórnlögum væri sú að leggja einmitt þetta kjördæmi niður. Það hafa orðið nú á síðustu árum þær breytingar á íslenzkum þjóðarhögum, að nauðsyn hefur verið endurskoðunar stjórnarskrárinnar, þ. á m. endurskoðunar kjördæmaskipanarinnar. Um þetta hafa allir flokkar verið sammála. Greint hefur á um leiðir, en enginn ágreiningur verið um, að leiðrétting væri nauðsynleg. Framsfl. telur eðlilegast, að stjórnarskrármálið í heild sé tekið til endurskoðunar af þar til kjörnu sérstöku stjórnlagaþingi. Vitað er, að þessi till. á miklu fylgi að fagna hjá fólki úr öllum stjórnmálaflokkum víðs vegar um landið. Það hafa verið notuð sem höfuðrök gegn þessari till., að Alþingi setti niður við, að kosið yrði sérstakt stjórnlagaþing til að setja lýðveldinu stjórnarskrá. Vart munu finnanleg meiri falsrök, en þessi. Ekkert er eðlilegra og æskilegra en það, að sérstakt þing setjist á rökstóla og setji lýðveldinu grundvallarstarfsreglur. Ætla mætti, að slíkt stjórnlagaþing yrði ekki eins rígskorðað af pólitískum flokkshagsmunum og Alþingi því miður er, og væri þá vel farið. Þegar þessi leið reyndist lokuð, lýsti Framsfl. sig reiðubúinn til þess að hafa fullt samstarf um sanngjarna lausn kjördæmamálsins. Framsfl. hefur í þessari viðleitni sinni til að ná einingu um þetta mál borið fram till., sem í öllum meginatriðum tryggja hinum almenna kjósanda í þéttbýlinu svipaðan rétt og hann fær með því frv., sem hér er til umræðu. Framsfl. hefur hins vegar verið algerlega ófáanlegur til þess að fórna sjálfstæði og sjálfræði héraðanna á altari flokksræðisins. Þar greinir á milli. Við teljum, að hin sögulega þróun kjördæmanna og sjálfstæði héraðanna sé svo rótfastur hluti af hinum íslenzka þjóðlífsmeiði, að þar megi ekki við hrófla. Flokksvaldið er of mikið þegar í dag, það þyrfti að minnka, en ekki að aukast. „Framsfl. hefur allt of marga fulltrúa miðað við fylgi flokksins meðal þjóðarinnar, þetta verður að breytast,“ er eitt af aðalkjörorðum forsvarsmanna þessarar stjórnlagabyltingar. Jafnvel Alþýðublaðið, blað bandalagsflokks okkar framsóknarmanna úr síðustu alþingiskosningum, notar þetta sem rök og birtir þeim til stuðnings tölur úr síðustu alþingiskosningum. Já, þetta mál þarf á undarlegustu röksemdafærslum að halda. Önnur aðalrökin eru þau, að Framsfl. verði stórlega veiktur með þessu frv. og sé það höfuðástæðan til andstöðu flokksins. Þegar umbúðirnar eru teknar utan af þessu, hvað kemur þá í ljós? Í hinum smærri kjördæmum hafa allir stjórnmálaflokkar nákvæmlega sama rétt til að afla sér fylgis. Framsfl. hefur þar enga sérstöðu, enda á Sjálfstfl. marga merka alþingismenn á þingi nú úr fámennum kjördæmum. Við getum tekið sem dæmi gagnmerkan þingmann eins og hv. þm. V-Sk. (JK), er verður nú að lúta þeim örlögum, að forusta flokks hans hefur ákveðið að svipta umbjóðendur hans, Vestur-Skaftfellinga, þm. sínum. Og hver er svo sannleikurinn um það, að Framsfl. verði stórlega veiktur með þessari breytingu? Jú, ef notuð er rökfræði flm. málsins, þá gæti leynzt í þessu svolítið sannleikskorn. Með því að hnitmiða þingmannatölu hinna einstöku kjördæma við það, að sem flest atkv. Framsfl. verði óvirk í kjördæmunum, ætla mennirnir með reiknistokkinn að gera tilraun til þess að hnekkja eitthvað þingmannatölu Framsfl. Af þeim rótum er runnin fækkun þm. á Austurlandi, og af sömu ástæðum er Norðlendingum og Sunnlendingum neitað um eðlilega fulltrúatölu, miðað við höfðatöluregluna. Hér gleymist aðeins það, að hvað sem mennirnir með reiknistokkinn reikna og reikna og hvaða útkomu sem þeir fá, þá er það kjósandinn sjálfur, sem setur krossinn á kjörseðilinn, en ekki reiknivélin. Hitt gleymist einnig, að Framsfl. hefur nú um árabil ekki átt þm. úr höfuðstaðnum og aldrei á Reykjanesi. Nú getur ekki einu sinni reiknistokkurinn breytt því, ef þetta frv. verður samþ., að þá fær Framsfl. kjörna þm. úr báðum þessum kjördæmum. Framsfl. veikist ekki við þessa breytingu, heldur þvert á móti. Hann, eins og allir hinir flokkarnir, styrkist og eflist. Það er alveg sama, hvernig þessu dæmi er velt fyrir sér, útkoman verður ávallt sú sama. Stjórnmálaflokkarnir eflast allir vegna þessara breytinga, flokksvaldið kemst í algleymi, réttur hins almenna kjósanda hverfur í skugga flokksvaldsins, og það verður þjóðin ein, sem tapar. Þetta er nú í þriðja sinn á tæpum þremur áratugum, sem gripið er til þessa sama leiks. Ávallt er ranglætið orðið því meira að fáum árum liðnum og þörfin brýnni til breytinga. Nú er þó skeiðið nær á enda runnið, næsta skrefið hlýtur að verða landið eitt kjördæmi. Annars er nógu merkilegt, að virða það fyrir sér, að alltaf er gripið til þessa ráðs, þegar mestir örðugleikar steðja að þjóðinni. Árið 1933, þegar mesta kreppa, sem yfir þjóðina hefur gengið, var í algleymi, var gripið til kjördæmabreytingar. Árið 1942, í umróti síðari heimsstyrjaldarinnar, þegar svo mikil nauðsyn var talin á þjóðareiningu, að alþingismenn höfðu þá nýlega framlengt sín eigin kjörbréf, þá var einnig gripið til þessa ráðs. Og nú, þegar nær óyfirstíganlegir örðugleikar steðja að íslenzku fjármálalífi og lífsnauðsyn var einingar þjóðarinnar um lausn þeirra vandamála, þá er einnig gripið til þessa ráðs. Þjóðarskútunni er fleytt á fyrningum og tilbúnum tölum yfir tvennar kosningar og strikið haldið beint út í fjárhagslega ófæru. Þjóðin er vitandi vits leynd staðreyndum um ástand efnahagsmálanna. Efnt er til tvennra kosninga, og að þeim loknum er meiningin að leysa efnahagsmálin a.m.k. að verulegu leyti á kostnað dreifbýlisins. Jafnvel nú er ekki til fulls hægt að leyna tilganginum. Verklegar framkvæmdir eru lækkaðar, raforkuáætlun dreifbýlisins er pörtuð í sundur og gerð að óskapnaði. Hvað mun þá á eftir fara, þegar vald héraðanna hefur verið afnumið, flokksvaldið er komið í algleyming og þeir menn, sem ráða mestu í þríflokkunum, geta þjónað þeirri hagspeki sinni, að öll fjárfesting utan Faxaflóa sé óarðbær og pólitísk fjárfesting, sem sé efnahagslífinu hættuleg, og þess vegna beri að stöðva hana? Enginn vafi er á því, að ef frv. þetta nær endanlegu samþykki, þá verður ekki unnt að stöðva þá öfugþróun, sem nú er hafin. Þá munu aftur hefjast í stórum stíl flutningar fólks utan af landi hingað til Faxaflóasvæðisins. Heil landssvæði munu leggjast í auðn og fólkið þyrpast hingað suður. Allir sjá, hve geysihættuleg þessi þróun verður, ekki síður fyrir íbúa Faxaflóasvæðisins, en aðra landsmenn. Þegar vinstri stjórnin tók við völdum árið 1956, var það eitt af aðalstefnumálum hennar að stöðva fólksflóttann utan af landi. Þetta tókst til mikillar blessunar fyrir alla aðila. Þessi stöðvun vannst ekki með neinu pennastriki eða töfraaðgerðum. Nei, stöðvunin náðist aðeins vegna þess, að vinstri stjórnin skildi þarfir fólksins úti um hinar dreifðu byggðir. Vinstri stjórnin veitti miklu fjármagni út á land til uppbyggingar framleiðsluatvinnuveganna. Þessi þróun sagði fljótt til sín í efnahagslífinu. Framleiðslan úti um landsbyggðina tók stór stökk fram á við. Stöðvun fólksflutninganna hingað suður til Reykjavíkur varð þess þegar valdandi, að atvinna í Reykjavík varð tryggari, en verið hafði um stund og meiri, vegna þess að óeðlileg fjölgun varð ekki á vinnumarkaðnum. Þessi stefna vinstri stjórnarinnar mun lengst halda merki hennar á lofti. Uppbyggingunni á atvinnulífinu úti um landið er nú komið vel á veg. Þó er hægt með einu pennastriki að þurrka út eða lama mikið af því, sem áunnizt hefur. Sterk öfl hafa ávallt unnið á móti þessari stefnu. Því miður eru þessi öfl ofan á nú um stund. Ég trúi því þó ekki, fyrr en ég tek á, að fólkið, er byggir landsbyggðina, láti það viðgangast, að allt vald verði tekið úr þess hendi og verði flutt yfir á flokkshendur. Ég trúi því ekki heldur, að fólkið í þéttbýlinu skilji ekki þann voða, er að því steðjar, ef fólksflutningar utan af landi hefjast á nýjan leik. Eina ráðið til þess að koma í veg fyrir þetta hvort tveggja er, að kjósendur í landinu leysi í þessum kosningum af sér flokksviðjarnar og kjósi eingöngu með tilliti til skoðana sinna á þessu mikla máli. Ef svo verður, þá þarf ekki að efa úrslitin. Þm. Framsfl. hafa nú í báðum hv. þd. lagt fram ýtarleg nál. í stjórnarskrármálinu og í ræðum greint greinilega frá skoðunum flokksins. Ég hef reynt að lýsa einum þeim þætti þessa máls, er ég tel mjög mikilsverðan, látið öðrum eftir að lýsa hinum sögulegu rökum, er einnig mæla öll á móti frv. Hv. 6. þm. Reykv. (GTh), borgarstjórinn í Reykjavík, hélt, eins og ég sagði áðan, mjög langan fyrirlestur um stjórnskipunarlög almennt. Nokkuð miklu af tíma sínum varði þessi hv. þm. til þess að sýna og sanna þá höfuðkenningu sína, að án undantekninga eigi atkvæði að vera jöfn, eitt atkv. eigi að vera jafngilt, hvort sem það er norður á Hornströndum eða hér suður í Reykjavík. Hann tók skýrt fram, að þetta frv., er hér er til umr., væri meingallað að þessu leyti, þar sem mun meira atkvæðamagn væri á bak við hvern fulltrúa þéttbýlisins, en þingfulltrúa utan af landi. Hann lýsti þeirri skoðun sinni, að þetta yrði að leiðrétta. Hann tók fram, að sín skoðun væri sú, að þetta ætti að leiðrétta á grundvelli þess skipulags, er hér væri lagt til. Á sama hátt lýsti þessi hv. þm. áhuga sínum og aðdáun á því, er hann kallaði þýzka kerfið, þar sem uppbótarsætum væri úthlutað, þar til fullum jöfnuði væri náð á milli þingflokka. Yfirlýsingar 6. þm. Reykv. í þessu máli undirstrika allt það, sem við framsóknarmenn höfum sagt. Tilgangur frv. er að gera vald hinna strjálbýlli landshluta að engu. Hitt væri svo ákaflega fróðlegt að fá að vita, á hvern hátt hv. 6. þm. Reykv. ætlar að þjóna hinu fullkomna réttlæti. Eftir því sem hann lýsti skoðunum sínum, þá getur það ekki verið með því að leggja niður uppbótarsætin, heldur þvert á móti, að sú tala á að vera óbundin, þar til fullum jöfnuði er náð á milli þingflokka. Og þá er aðeins tvennt eftir: annaðhvort er að fækka stórlega þm. utan mesta þéttbýlisins frá því, sem lagt er til í því frv., sem hér er til umræðu, eða þá að fjölga stórlega þm. frá því, sem nú er ákveðið. Mér finnst, að þjóðin eigi kröfu á því að fá svör við því, hvernig þetta er hugsað, þar sem svona hlut er skilyrðislaust lýst yfir af jafnmikilsvirtum stjórnmálaleiðtoga og hv. 6. þm. Reykv. er. Ég vil svo aðeins að lokum endurtaka það, að frv. þetta er fyrst og fremst fram borið til að eyða hinu forna byggðavaldi og færa allt vald í hendur misviturrar flokksforustu. Við framsóknarmenn höfum til sátta borið fram miðlunartillögur í málinu, sem í öllum aðalatriðum gátu tryggt fólkinu í þéttbýlinu sama áhrifavald og það, sem er í stjórnlagabyltingarfrv. Það, sem þar greinir á milli, er aðeins eitt, og það er að, við viljum ekki auka flokksvaldið á kostnað byggðavaldsins. Við viðurkennum, að til staðar eru fullkomnar ástæður til þess, að fólkið í þéttbýlinu fái meiri rétt til áhrifa á löggjafarsamkomuna, en það hefur í dag. Við viljum láta það fá þennan rétt án þess að fótumtroða hina fornu héraðaskipun eða brjóta á bak aftur vald héraðanna. Við höfum varað við því gerræði, sem hér er verið að fremja, og berjumst gegn því eftir mætti. Fyrirsjáanlegt er, að málið verður keyrt í gegnum þingið. Þjóðin sjálf á næsta leik, og það er hún, er segja mun síðasta orðið.



Herra forseti. Ég mun ekki að þessu sinni flytja langa ræðu, en vil aðeins segja nokkur orð, bæði af því, að ég á visst erindi sem frsm. minni hl., en þó jafnframt vegna nokkurra atriða, sem komu fram í ræðu hv. 8. landsk. þm. (BjörnJ) hér í gær og snertu mig jafnvel persónulega lítils háttar. Ég beið með nokkurri eftírvæntingu eftir ræðu hv. 8. landsk., því að vitað var, að Alþb. í heild hafði verið tregt til samninga í kjördæmamálinu, ekki talið það einboðið hagsmunamál fyrir sig og sumir ekki reiðubúnir að flokka það undir einboðið réttlætismál heldur. Svo kom ræðan, og hún var alls ekki hjáróma ræðum sjálfstæðismanna í neinu, sem máli skipti, en steig í sumu talsvert hærra, en ræður þeirra. Hún minnti mig á það, sem einhvers staðar stendur: „Eldi heitari brennur með illum vinum friður fimm daga.“ En framhaldið muna menn vafalaust. Það þarf nú ekki endilega að setja það í samband við fyrri hlutann hér, en ég vil þó leyfa mér að gera það: „En þá slokknar, er hinn sjötti kemur, og versnar allur vinskapur.“ Nú eru enn ekki liðnir fimm dagarnir, en sá sjötti kemur einhvern tíma. Hv. 8. landsk. þm. viðurkenndi, að Norðausturlandskjördæmi væri afskipt eftir þeim mælikvarða, sem notaður hefði verið við að semja frv., en tók fram, eins og hann hafði tekið fram í n., að hann stæði með þessu eigi að síður. Hins vegar virtist hann sjá ástæðu til þess að álasa mér fyrir að hafa ekki flutt brtt. um leiðréttingu. Þegar ég heyrði undirtektir hans í n., sá ég ekki til neins að flytja um þetta brtt. Úr því að hann, sem viðurkenndi óréttinn og var málið sérstaklega skylt, vildi ekki styðja slíka till., þá hafði vitanlega enga þýðingu fyrir málið, að ég færi að flytja hana, og við framsóknarmenn höfum engar smærri till. borið fram, heldur aðeins till. um aðalatriði. Hitt er ég víss um, að ef hv. 8. landsk. þm. hefði haldið fast á rétti Norðausturlands, eins og honum var skylt að gera, þá hefði hann getað fengið þessu breytt, því að svo mikið lá þríflokkunum á samstöðunni. Hann hafði þá aðstöðu. Ég hafði hana enga. Hann getur því ekki komizt hjá ámæli fyrir þetta heima fyrir. Hann á, eins og málin stóðu, sök á þessu eins og aðrir þríflokkaþingmenn af þessu svæði alveg sérstaklega. Ef þeir hefðu allir staðið saman um þetta atriði, hefði þetta verið þeim leikur einn, það er ég víss um. En þeir hafa ekki lagt á þetta skylda áherzlu. Svo vill hv. 8. landsk. halda því fram, að enginn þurfi að efast um samstöðu þm. allra flokka í hinum stóru fyrirhuguðu kjördæmum vegna málefna kjördæmanna, eða kjördæmísins, sem þá verður eitt. Honum fannst ljótt af mér að draga þá samstöðu í efa. Segja má nú, að samstaðan hafi byrjað fallega í kjördæmamálinu sjálfu. Hv. 8. landsk. var í ræðu sinni að reyna að fetta fingur út í þá samvinnu, sem ég nefndi sem dæmi, að veríð hefði milli þm. Ak. og mín um útvegun fjár til Akureyrarhafnar annars vegar og hafnarbóta í Flatey á Skjálfanda hins vegar. Hann nefndi þá mjög svo eðlilegu nágrannasamvinnu okkar hrossakaup. Öll orð má misnota, eins og hann gerði þarna. En þegar þau eru misnotuð, þá verða þau feilskot. Ég sýndi fram á, hvað slík samvinna sem okkar þm. á Ak. hefði verið fáliðaða staðnum Flatey mikilsverð. Með því hefði hann náð sínum rétti eins og fjölbýlisstaðurinn, af því að hann átti, fáliðaði staðurinn, sinn sérstaka þm. í einmenningskjördæmi. Ég leiddi rök að því, að þetta yrði ekki fyrir hendi, þar sem þm. af ýmsum flokkum ættust við innan stóru kjördæmanna, og mundi ekki verða framvegis, að því er snerti Akureyrí og Suður-Þingeyjarsýslu, í sama mæli og áður var. Þá yrði nefnilega Flatey og aðrir fámennir staðir miklu verr settir. Á stóru svæðunum tekst ekki sú heilbrigða samvinna milli manna af ýmsum flokkum, sem var með mér og þm. Ak. fyrir kjördæmi okkar, en hv. 8. landsk. þm. leyfði sér að nefna hrossakaup. Það verður miklu heldur sú samvinna í stóru kjördæmunum, sem er nýafstaðin milli hv. 8. landsk. þm. og þm. Ak. við afgreiðslu málefna Akureyrar í sambandi við fjárlögin. Hvað vill hv. 8. landsk. kalla þá samvinnu? Kannske ósamtök. Nei, það er of veikt orð. Þar var í sumu maður á móti manni. Svona verður það í stóru kjördæmunum. Að kalla samvinnu, sem ég talaði um að verið hefði milli okkar fyrrv. þm. Ak., hrossakaup var ekki aðeins feilskot í venjulegri merkingu, það var fellskot, sem hitti skyttuna sjálfa. Hv. 8. landsk. þm. talaði um það, sem hv. þm. Seyðf. (BjörgJ) minntist mjög vel á hér áðan, að einmenningskjördæmin hefðu haldið verkalýðshreyfingunni í skrúfstykki. Hv. þm. Seyðf. benti á það, að þetta skrúfstykki hefði þó ekki verið sterkara en svo, að verkalýðurinn hefði getað staðið í tveimur fylkingum. Satt að segja finnst mér, þegar svona er talað, að þá sé beinlínis stofnað til þess að rifja það upp, sem er raunalegt í sögu verkalýðsins, að hann gengur fram klofinn og hefur á því tapað miklu í verkalýðsbaráttu sinni og á margan hátt með því gert pólitíska lífið í landinu óheilbrigðara og misheppnaðra. l;g held þess vegna, að hv. þm. hefði átt heldur að biðja um þann kosningagrundvöll, sem væri enn sterkari til áhrifa um að sameina það, sem hefur ekki getað staðið saman í verkalýðshreyfingunni, en átt hefur að standa saman að öllum réttum lögmálum. En þetta virðist einhvern veginn snúa öfugt fyrir hv. 8. landsk. þm., því að það er ekki aðeins þetta, að hann kenndi einmenningskjördæmunum um klofninginn, einmenningskjördæmunum, sem eru grundvöllur samstöðu, eins og allir vita, heldur sagði hann, að með breytingunni yrði aflétt þeirri nauðung, sem verkalýðurinn hefur búið við í þessu efni. Einmitt með kjördæmabreytingunni verður verkalýðnum gert léttara að greinast enn meir. Þá verður þeim mönnum, sem búa yfir sundrungaranda, gefið enn betra tækifæri til þess að kljúfa og skapa sundraðan lýð. Ég held þess vegna, að þegar verkalýðssinnarnir eru á móti einmenningskjördæmum, en halda, að hlutfallskosningar séu lausn á þessum sundrungaranda þeirra, þá fari þeir algerlega villir vegar og biðji um handa sér það, sem þeim kemur verst. Hv. 8. landsk. þm. sagði, að sterk og sameinuð verkalýðsstétt verði það eina afl, sem geti bugað afturhaldið og íhaldið. Verkamenn og bændur verði að beita sér saman til þess. Hefur hann nú ekki með afstöðu sinni til þessa frv. tekið stefnu í öfuga átt til að ná þessu marki? Er ekki einmitt verið að skapa enn fyllri grundvöll fyrir þessar stéttir, sem hann nefndi, þetta fólk í landinu, sem hann nefndi, til þess að vera sundraður lýður? Og af hverju var það, sem vinstri stjórnin féll? Nú erum við alveg á sömu skoðun, við hv. 8. landsk., um það, að það hafi verið skaði, að vinstri stjórninni auðnaðist ekki að starfa lengur. En hvað var það, sem gerði það að verkum, að sú samstaða, sem hafði um stund tekizt, rofnaði? Frá mínu sjónarmiði var það, sem kom í veg fyrir áframhaldið, að verkalýðurinn, sem tók þátt í þessari samstöðu, gat ekki komið sér saman um niðurstöður á Alþýðusambandsþingi. Og af hverju var það? Það var af því, að þar áttust við tveir pólitískir flokkar, sem kepptu um völd innan Alþýðusambandsins. Ég er afar hræddur um það, að meðan svo er, þá gangi aldrei að ná því marki, sem hv. 8. landsk. þm. taldi að væri nauðsynlegt að stefna að og ég tel líka rétt að stefna að. Okkur greinir þess vegna ekki á um markmiðið, heldur leiðirnar að markinu, og ég held, að leið sú, sem hv. 8. landsk. í þetta sinn vill fara, sé villigata. Hv. 8. landsk. þm. minntist á Frakkland og var eitthvað að segja í þá áttina, að við framsóknarmenn teldum þar mikla fyrirmynd, þar væri búið að brjóta niður það, sem hann kallaði frelsi, og taka upp nokkurs konar einræði. Ég vil lýsa því yfir, að ég tel Frakkland ekki fyrirmynd, en ég tel Frakkland vera hræðu, sem þeir, sem unna lýðræði, verða að forðast. Sundrungin vegna hlutfallskosninga var komin á svo hátt stig í Frakklandi, að landið var pólitískt að liðast; lýðræðið var að drepa sjálft sig. Það var fyrir þetta, að fram kom aftur maður, sem tók þau hörðu tök, sem máske hafa verið nauðsynleg, - ég skal ekki segja um það, - en a.m.k. eru ekki æskileg. Þess vegna vil ég, að það sé rétt skilið - alveg rétt skilið, að við framsóknarmenn teljum ekki æskilegt, að það gerist í stjórnmálum, sem gerzt hefur í Frakklandi. En við teljum rétt að taka Frakkland sem dæmi um það, sem við eigum ekki að láta gerast hjá okkur. Og eins og Íslendingar eru óstilltir í pólitík, þá þykir mér ekkert líklegra, þegar búið er að setja upp hlutfallskosningakerfið um land allt, en að þá greinist þeir og leysi þeir upp sitt lýðræði á svipaðan hátt og gerðist í Frakklandi. Þess vegna er ég á móti hlutfallskosningunum. Og ég vil endurtaka það, sem ég sagði hér áður, að þó að hlutfallskosningar hafi verið í Reykjavík og ekki leitt af sér fleiri flokka, en þar hafa komið fram, þá er það því að þakka fyrst og fremst, að framboðin hafa verið miðuð í Reykjavík og flokkaskiptingin við landsmálaflokka. Einmenningskjördæmin sem aðalregla í landinu hafa komið í veg fyrir það, að smáflokkaþróunin yrði meiri, en raun hefur á orðið, líka í Reykjavík. Hv. 8. landsk, þm. sagði, að Framsfl. miðaði till. sínar við það, að hann hafi sem mestan hagnað pólitískt, ef þær gangi fram. Þetta er rangt ályktað. Það getur vel verið, að það sé rétt, sem hv. þm. sagði, að t.d. fengi Framsfl. annan þm. á Akureyri. En till. um Akureyri er aðeins í samræmi við það, sem er annars staðar á landinu, sem sé í tvímenningskjördæmum, sem við höfum ekki viljað ganga svo langt í að flytja till. um að lögð yrðu niður, enda eru þau kjördæmi, sem hafa tvímenningskosningar hjá sér, sjálfstæðar félagsheildir. En það er ekki annað fyrir aðra flokka, en að auka fylgi sitt á Akureyri til þess að slá þennan möguleika niður, því að Framsfl. hefur engin sérréttindi, engin forréttindi. Það er rangt að túlka það svo, þó að hann hafi haft meira fylgi í ýmsum kjördæmum, en aðrir flokkar, þar sem aðrir flokkar hefðu líka getað aflað sér fylgis, ef þeir hefðu unnið eins vel fyrir þau svæði landsins og Framsfl. En Framsfl. vill stjórnlagaþing. Hann hefur flutt tillögur um stjórnlagaþing, og hann er eini flokkurinn, sem hefur viljað, að þjóðin sjálf taki við málinu af hinum pólitísku flokkum, og með því hefur flokkurinn sýnt það og sannað, að hann vill ekki gera stjskr.-málið að hagsmunamáli flokka; hann einn flokkanna hefur bréf upp á það, að það hefur ekki verið hans stefna. En hinir flokkarnir hafa verið á móti því. Vegna hvers? Ja, frv. virðist vera sönnun þess, að það sé vegna þess, að þeir hafa viljað gera stjskr.-málið að pólitísku hagsmunamáli fyrir sig. Hv. 8. landsk. sagði í sambandi við till. um stjórnlagaþing: Ef Framsfl. telur það beztu leiðina, að málið verði afgreitt á stjórnlagaþingi, hvers vegna sömdu þá framsóknarmenn um það við myndun vinstri stjórnarinnar að leysa stjskr.-málið með vinstri flokkunum? Þegar samið var um það að leysa stjskr.-málið með vinstri flokkunum, þá er ekkert um það talað, á hvern hátt ætti að leysa það, aðeins talað um að leysa það, áður en kjörtímabilið væri úti. Vel var hægt að hugsa sér, að með því að bera saman bækurnar rólega og skynsamlega samkv. þessum samningi hefði það getað orðið niðurstaðan að fela stjórnlagaþingi málið, svo að það er engin mótsögn í þessu. En þar að auki, ef hægt hefði verið að leysa málið, stjskr.-endurskoðunina, í heild á viðunandi hátt öðruvísi, þá hefur náttúrlega Framsfl. út af fyrir sig ekki sagt, að það kæmi alls ekki til mála. Ef nú vinstri flokkarnir hefðu á sínu stjórnartímabili getað leyst endurskoðun stjskr. á þann hátt, að heillavænlegt hefði mátt telja og því máli samboðið, þá hefði Framsfl. vitanlega getað sætt sig við það og látið niður falla till. um stjórnlagaþing. En hann sagði annað í sambandi við þetta, hv. þm. Hann sagði, að Framsfl. hefði svikið þennan samning. Það er ákaflega mikil rangtúlkun. Kjörtímabilið var ekki á enda. Framsfl. hafði gengizt fyrir því, að n. var skipuð af stjórnarflokkunum til þess að vinna að þessu máli, og það stóð ekki á framsóknarmönnum að vinna í þeirri nefnd. Mér skilst, að það hafi staðið á öðrum, jafnvel að maður frá Alþb. hafi hvað eftir annað vikið sér undan að mæta á nefndarfundum til að ganga frá því. Og málið var alls ekki komið í eindaga, heldur miðað við kjörtímabilið. Samningurinn var bara um það að leysa það fyrir lok kjörtímabilsins. Nú segi ég ekki, að það hafi verið Alþb., sem endanlega brást í því að leysa þetta mál eða rauf samninginn um það. Ég segi það ekki. Það var hinn samstarfsflokkur Framsfl., sem gekk úr leik, áður en Alþb. gerði það, og þess vegna tel ég fyrir mitt leyti, að engin svik af hálfu Alþb. hafi komið fram gagnvart þessum samningi vinstri stjórnarinnar. Ég tel það ekki, eins og málin leiddust út, þó að einhver fulltrúi hans hafi haft einhver undanbrögð, sem seinkuðu verkum í málinu; en málið var sem sagt ekki komið í eindaga þrátt fyrir það. En það er hreinasta fjarstæða að halda því fram, að Framsfl. hafi svikið þann samning, sem gerður var um að ganga frá endurskoðun stjskr. fyrir lok kjörtímabilsins. Það voru aðrir, sem ollu því, að þetta varð ekki hægt. Hv. 8. landsk. þm. gerði svolítinn útúrdúr úr ræðu sinni frá aðalefninu, - það gera menn oft, þegar svona stórt mál er á ferðinni, sem reyndar er ekki heldur hægt að segja endilega nákvæmlega um, hvar hefur sín landamerki. Hann var að segja, að Framsfl. færist ekki að tala sterklega sem dreifbýlisflokkur undir öllum kringumstæðum, þar sem hann t.d. vildi gegnum Samband ísl. samvinnufélaga draga alla innflutnings- og útflutningsverzlun til Reykjavíkur. Þetta er mjög skökk ályktun, sem er ekki hægt að láta vera að mótmæla, og hv. 8. landsk, hlýtur líka að fallast á það, ef hann hugsar betur um málið. Samband ísl. samvinnufélaga hefur nefnilega með skipakosti sínum og skipulagi unnið að því að beina verzluninni beinar leiðir milli framleiðenda og neytenda í mjög stórum stíl. Hitt er það, að viðskiptalífið í landinu er þannig upp sett, að í mörgum tilfellum er örðugt að komast fram hjá höfuðstaðnum, Reykjavík, og það er eitt það lögmál, sem gerir það að verkum, að Reykjavík verður stór og sterk og nýtur mikils frá landsbyggðinni. Hv. 8. landsk. var að tala um aðhlátursefni, ég man nú ekki gerla, hvernig hann orðaði það, - ég man ekki, um hvað hann taldi að hlátur væri eðlilegastur í sambandi við þetta mál. En hlátur er góður, og hann lengir lífið. Við skulum ekki vera neitt að vanþakka það, ef koma fram hlátursefni. Íslendingar hlæja alls ekki of mikið. Og eftir ræðu hv. 8. landsk. fann ég, að kjördæmamálið, þó að alvarlegt sé, getur þó haft í för með sér hlátursefni. Það er hlátursefni, ef réttlínumennirnir í Alþb. - ég segi réttlínumennirnir í Alþb. - halda því fram eins sterklega og hv. 8. landsk. gerði, að þeir séu mestir lýðræðissinnar á Íslandi í þeim efnum, þeir séu hinir einu, sem ekkert eigi sökótt við fortíðina að því er lýðræðið snertir, þeir séu aðeins með kjördæmamálinu af því, að þeir vilji efla hið fullkomna, sanna lýðfrelsi. En þetta var þungamiðjan í ræðu hv.8.landsk. Og hann lýsti svo sterklega lýðræðisstefnu sinni og samherja sinna, að þó að hv. þm. sjálfstæðisins, hv. þm. N-Ísf. og hv. 6. þm. Reykv., væru áður að tala um lýðræðisást sina og flokks síns, eftir því sem þeir virtust hafa kraftana til, verður það, sem þeir sögðu, eins og hjóm eitt, eftir að hv. 8. landsk. þm. talaði. Haldi hann og línubræður hans svona áfram, þá vantar ekki hlátursefni í kosningunum í sumar. Þá verður hlegið um allt Ísland. Það verður hollur hlátur. Við hann munu margir vitkast í þessu máli. Í stjskrn. hreyfðum við framsóknarmenn hugmynd um, að ákvæði í frv. - fleiri eða færri - yrðu ekki látin taka gildi, nema kjósendur við sérstaka atkvgr. samþykktu ákvæðin. Meirihlutamennirnir vildu ekki taka undir þetta þá. En talað var um að hugsa þetta eitthvað betur, og við framsóknarmenn gátum þess í nál. okkar, að það gæti verið, að við bærum fram tillögu eða tillögur í þessa átt. Nú hefur hv. frsm. meiri hl., hv. form. stjskrn., skýrt mér frá því, að meiri hl. fallist ekki á till. um fyrirvara af þessu tagi í neinni mynd. Og þá höfum við nm. stjskrn. af hálfu Framsfl. ákveðið að bera ekki fram till. um þetta nú við 3. umr., vegna þess að við sjáum, að það hefur í sjálfu sér enga þýðingu, þær munu verða felldar, og við höfum enga sérstaka ánægju af því að vera að tefja þetta mál meira, en rétt er til þess að ræða það. Og auðvitað teljið þið, hv. þingmenn þríflokkanna, ykkur hafa framgang þessa frv. í hendi ykkar. Og það er alveg rétt. Þið eigið létt með það atkvæðamagnsins vegna að ráða afgreiðslu frv. hér. En málinu er, eins og hv. þm. Seyðf. sagði, ekki þar með lokið. Eftir er annar leikur og jafnvel tveir leikir, og það er ekkert víst, að þið vinnið þá leiki.



Herra forseti. Hv. þm. S-Þ. hafði margar aths. að gera við þá ræðu, sem ég flutti hér í gær um þetta mál, og veit ég ekki, hvort ég muni gera öllum þeim aths. skil. En þó get ég ekki stillt mig um að taka a.m.k. eitthvað af þeim atriðum til meðferðar, sem hann gerði hér að umtalsefni. Hv. þm. sagði, að Framsfl. hefði ekki svikið neitt í sambandi við það loforð, sem hann gaf í stjórnarsáttmálanum um það, að kjördæmaskipunin yrði endurskoðuð, og þetta rökstuddi hann með því, að svo hefði verið frá þessu gengið, að þetta ætti að gerast á kjörtímabilinu, en nú hafi kjörtímabilinu aldrei verið lokið og þess vegna væri þarna ekki um nein svik að ræða. Þessi röksemd er byggð á algerlega röngum forsendum, því að í stjórnarsáttmálanum segir, að kjördæmaskipunina skuli endurskoða á starfstíma stjórnarinnar, og ég held, að þegar þetta er betur athugað, geti engum blandazt hugur um, að hver sá, sem hlaut það hlutskipti að semja við Framsfl., mundi einmitt hafa orðað þetta svona, vegna þess að Framsfl. er þekktur að því að sitja ekki í samsteypustjórn út heilt kjörtímabil. Það hefur verið reynslan að undanförnu, að hann hefur oftast nær rofið stjórnarsamstarf, þegar eitt ár var eftir af kjörtímabilinu, sennilega til þess að geta haft þessa afsökun fyrir þeim vanefndum, sem hjá honum hafa orðið á þeim loforðum, sem hann hefur gefið, þegar stjórn var mynduð og um hana samið. Ég held þess vegna, að það, sem ég sagði um þetta, standi algerlega óhaggað. Ég vísa sömuleiðis til föðurhúsanna fullyrðingum hv. þm. um það, að starf þeirrar n., sem skipuð var af stjórnarflokkunum, hafi strandað á því, að fulltrúar Alþb. hafi neitað að mæta á fundunum, og ég þykist fullviss um það, að hann geti ekki fengið þessa fullyrðingu sína staðfesta af neinum af sínum flokksbræðrum.

Ég neita að hafa sagt það, haft undanbrögð við að mæta.

Já, n. mun e.t.v. hafa verið kölluð saman tvisvar eða þrisvar sinnum, og einmitt var hún kölluð saman, þegar leit út fyrir, að stjórnin mundi rofna. T.d. í maí í fyrra, þegar allir töldu stjórnina af, þá rauk hæstv. þáv. forsrh. (HermJ) til og kallaði n. saman til fyrsta fundar, þegar sýnilegt var, að stjórnin var að gliðna, og einmitt til þess að geta síðar skotið sér á bak við það, að ekki hafi verið vanrækt það loforð, sem í stjórnarsáttmálanum var gefið varðandi þetta. Þá er ekki furða, þó að ýmislegt fleira fari á milli mála, þegar á þennan hátt er staðið að röksemdafærslu, enda var það svo, að í flestum atriðum var farið með enn meiri ósannindi en varðandi þetta. T.d. taldi hv. þm., að það væri hin mesta ósvinna að halda því fram, að Samband ísl. samvinnufélaga undir forustu framsóknarmanna hefði á nokkurn hátt stutt að því, að útflutningsverzlunin færi fram hér í gegnum Reykjavík, þetta væru hreinustu ósannindi, heldur hefði þvert á móti verið unnið að því að koma upp skipakosti, sem flytti vörurnar beint til og frá landsmönnum, hvar sem þeir væru búsettir í landinu. Það vill nú svo til, að ég hef nokkurn kunnugleika úr mínu byggðarlagi á þessari jafnvægisstefnu hv. framsóknarmanna og man, að á árunum fyrir síðari heimsstyrjöldina hafði Kaupfélag Eyfirðinga á Akureyri lagt drög að því að koma sér upp farskipaflota, hafði eignazt tvö skip, gerði þau út um árabil og átti í stríðslokin gilda nýbyggingarsjóði til þess að halda þessari starfsemi áfram og auka þennan skipakost. En þá gerist það, að þáverandi framkvæmdastjóri Kaupfélags Eyfirðinga tók við framkvæmdastjórn í Sambandi ísl. samvinnufélaga, og eitt af fyrstu verkum hans í því starfi var að beita sér fyrir því, að þessi skipaútgerð frá Akureyri yrði lögð niður og flutt hingað til Reykjavíkur. Og með ofurvaldi sínu í Sambandi ísl. samvinnufélaga tókst framsóknarmönnum að eyðileggja þennan blómlega atvinnuveg, sem Akureyringar og Eyfirðingar höfðu komið sér upp með eigin fjármagni. Skip Sambands ísl. samvinnufélaga eru merkt stöðum úti á landi. Á þessum stöðum sjást skipin aldrei, ekki svo að árum skiptir, og ég veit ekki betur en a.m.k. eitt af þeim bæjarfélögum, sem hafa fengið þann heiður, að skipin hafi verið talin þeim til heimilis, standi nú í málaferlum við Samband ísl. samvinnufélaga um lítilfjörlegt útsvar, sem þessari útgerð var ætlað að greiða í þessu byggðarlagi. Hv. þm. gerði sér tíðrætt um afgreiðslu á málefnum Akureyrar nú nýverið í fjvn. og á Alþ. og taldi, að það sýndi sig varðandi mig og hv. þm. Ak., að samvinna mundi ekki verða mikil milli þm. mismunandi flokka, þó að kjörnir væru í sama kjördæmi. Ég ætla ekki að fara út í neitt mat á því, að hvaða gagni samstaða okkar hv. þm. Ak. hefur orðið fyrir málefni kaupstaðarins. Það er annarra, en mín að dæma það. En hitt veit ég, að í þau 3 ár sem við höfum báðir setið hér á þingi, höfum við flutt hvert einasta mál, sem hefur varðað Akureyri, saman hér á Alþ., þangað til nú, að sú breyt. varð á, að hv. þm. Ak. varð ráðherra, og þá er það af ofur eðlilegum ástæðum, að hann hefur ekki verið flm. með mér að þeim till., sem ég hef flutt um málefni Akureyrar síðan. Ég er líka þeirrar skoðunar, að þó að það gerðist í einu eða tveimur tilfellum, að hæstv. ráðh., þm. Ak., greiddi atkv. gegn mínum till., þá var það ekki vegna þess, að hann væri mér ekki sammála um það, að hlutur Akureyrar hefði verið of rýr, og ég er sannfærður um, að ef hann hefði átt sæti í fjvn. eins og áður, þá hefði þessu verið á annan og betri veg farið. Ég þykist líka geta fullyrt, að afgreiðsla fjvn. á málefnum Akureyrar hafi alls ekki verið með vilja hæstv. ráðh., sem kemur einmitt fram í því, að á milli 2. og 3. umr. beitti hann sér fyrir því við fjvn., að nokkrar leiðréttingar yrðu gerðar í samræmi við mínar till. Ég held þess vegna, að það sé ekki hægt með neinum rétti að halda því fram, að við höfum spillt hvor fyrir öðrum varðandi málefni Akureyrar, heldur þveröfugt. Hv. þm. S-Þ. sagði, að það hefði verið síður en svo, að Framsfl. hefði fallið frá því, að stjórnlagaþing ætti að afgreiða kjördæmamálið, enda þótt um endurskoðun á kjördæmaskipun hefði verið samið í sambandi við myndun vinstri stjórnarinnar. Ja, mér er nú bara spurn: Hvernig átti að tryggja það, að samkomulag milli flokkanna, milli þeirra flokka, sem stóðu að vinstri stjórninni, gæti haldizt og væri meira en orðin tóm, ef síðar átti að láta allt aðra stofnun en þessir flokkar höfðu tökin á afgreiða málið? Ég held þess vegna, að það verði ekki hrakið, að ef framsóknarmenn töldu skilyrðislaust, að stjórnlagaþing ætti að afgreiða kjördæmaskipunina, gátu þeir ekki samið um það, að málið yrði leyst af vinstri stjórninni og af Alþingi. Hv. þm. S-Þ. hélt áfram að berja höfðinu við steininn um það, að framsóknarmenn æsktu engra forréttinda, og taldi, að það væri síður en svo, að það væri verið að skapa Framsfl. forréttindi, þó að Akureyri t.d. kysi tvo menn hlutfallskosningu og síðan héldist kjördæmaskipunin óbreytt á Norðurlandi. Það væri hið fullkomnasta lýðræði. Það hefðu allir jafna möguleika í þessu efni. Eftir því eru það ekki nein forréttindi að geta fengið fjóra þingmenn af 6 út á 3700 atkv., meðan öðrum flokkum er gert að fá tvo eða þrjá þm. út á helmingi fleiri atkv. Það eru ekki forréttindi?

Það eru engin lög um það, hvað atkv. eru mörg hjá hverjum flokki.

Nei, það verður erfitt bæði fyrir hv. þm. S-Þ. og aðra framsóknarmenn að halda því fram, að það sé ekki einmitt flokkshagsmunaleg togstreita, sem ræður þeirra gerðum í þessu og þeirra till. öllum. Eins og ég benti á í ræðu minni hér í gær, höfðu þeir gert till. sínar svo vísdómslega úr garði, að samkv. fenginni reynslu hefðu þeir fengið 50%a af hinum nýju þingmönnum, enda þótt atkvæðamagn þeirra væri ekki meira en 25–26% af atkvæðum allra kjósenda í landinu. Hv. þm. gerði það að gamanmálum að hafa hér yfir fornan kveðskap um það, að vinátta með illum vinum brynni eldi heitari í fimm daga, en þá væri vináttan úti. Ég held, að það hafi verið öllum ljóst af minni ræðu hér í gær, að samstaða okkar Alþb.-manna og sjálfstæðismanna í kjördæmamálinu stafar ekki af neinni vináttu. Þvert á móti. Afstaða okkar markast í fyrsta lagi af því, að hér er um mannréttindamál að ræða, og í öðru lagi og kannske ekkert síður af því, að hér er um hagsmuni verkalýðsstéttarinnar í landinu að tefla, að með hinni nýju kjördæmabreytingu sé skapaður betri grundvöllur, en áður, til þess að berjast fyrir málum hennar, teljum, að þetta mál sé, jafnframt því að vera mannréttindamál, hið mesta hagsmunamál fyrir verkalýðshreyfinguna í landinu. Ég ætla ekki að spá neinu um það, hvort þessi breyting verði til þess að sameina verkalýðsflokkana eða hvort illspár framsóknarmanna um það, að vinstri menn í landinu klofni í fleiri flokka en áður, rætast. Það treysti ég mér ekki til að fullyrða um. En ég veit, að þessi skipan, sem nú er verið að ganga frá og allir vita að verður ofan á, skapar grundvöll til sameiningar verkalýðshreyfingarinnar.



Herra forseti. Ég ætla ekkert málþóf að hefja. Ég þarf þess ekki heldur. Hv. 8. landsk. þm. viðurkenndi ýmist beint eða óbeint flest af því, sem ég hélt fram í ræðu minni og snerti ræðu hans frá í gær. Hann viðurkenndi mistök á samvinnu milli þingmannanna frá Akureyri, en vonaðist bara til, að slíkt kæmi ekki fyrir aftur. Og það er gott að lifa í voninni, en stundum rætast ekki vonirnar. Hann hélt því fram, að í samningi þeim, sem vinstri flokkarnir gerðu, þegar hin svonefnda vinstri stjórn var mynduð, um kjördæmamálið, hefði staðið, að átt hefði að endurskoða stjórnarskrána á starfstíma stjórnarinnar. Þetta er vafalaust rétt, að það hafi verið þannig orðað. En hitt er jafnvíst, að þegar þessi stjórn var mynduð, þá gerði hún auðvitað ráð fyrir því að sitja að völdum kjörtímabilið. Og annað kemur einnig til sögunnar, sem sannar það, að ég hafði rétt fyrir mér, og það er það að, að því er stjórnarskrármálið snertir, þá gerðu flokkarnir með sér sérsamning, og í þeim sérsamningi er tekið fram, að enginn flokkanna þriggja megi afgreiða málið á kjörtímabilinu með stjórnarandstöðunni gegn samstarfsflokkum sínum. Þetta var sérsamningur, og þar er miðað við kjörtímabilið. Og ég bið menn að taka eftir því, af því að stundum hættir mönnum til að snúa út úr, að þessi samningur var við það miðaður, að flokkarnir hefðu samstöðu í þessu máli út kjörtímabilið, og sú samstaða mætti vitanlega vera með stjórnarandstöðunni, ef það væri ekki gegn þeim flokkum, sem samninginn gerðu. Eðlilegast var vitanlega að afgreiða málið með samstarfi allra flokka. En þessir flokkar, sem tóku á sig sameiginlega að stjórna landinu, ákváðu það, að á kjörtímabilinu skyldu þeir ekki rjúfa þá samvinnu með því að afgreiða málið með stjórnarandstöðunni gegn einhverjum hinna flokkanna. Ég þarf ekki að segja meira. Það liggur sjálfsagt ljóst fyrir öllum, sem hér eru, hvernig þessi samningur var haldinn. Ég fullyrði þrátt fyrir það, sem hv. 8. landsk. sagði, að Framsfl. rauf ekki þennan samning. Hann beitti sér fyrir því, að nefnd var skipuð, og sú nefnd, þó að hún ynni lítið, þá hafði hún tíma fyrir sér til kjörtímabilsloka, og enn fremur: það var síður en svo, að rekið væri eftir störfum hennar af samstarfsflokkum Framsóknar, sem þeir þó höfðu vitanlega í hendi sinni að gera. Hv. 8. landsk. þm. sagði, að það væri ekki af neinni vináttu við Sjálfstfl., að Alþb. hefði gengið í lið með honum í kjördæmamálinu. Ja, af ræðu hans varð ekki annað séð í gær, en að sá friður, sem Edda talar um, væri fullkomlega á ferðinni, sem ég líka vitnaði til. Og ekki efast ég um það, að Sjálfstfl. hefur talið sér það vinargreiða, þegar Alþb. sló til og gekk í félag um afgreiðslu kjödæmamálsins. Það hefur hann talið vinargreiða. Og síðan minnist ég ekki heldur að hafa heyrt hann kalla Alþýðubandalagið kommúnista, sem hann gerði iðulega áður. Hann nefnir það Alþýðubandalag með þeirri hlýju, að það er alls ekki ástæðulaust að hugsa sér, að eins og sakir standa sé mjög gott þarna á milli.



Herra forseti. Það er náttúrlega ekki nýtt, að menn hafa talað um það sín á milli, að þessi maður ætti margan fénað í sínum högum og hann gengi mjög á öðrum o.s.frv. Þetta hefur verið svo öldum saman, og hefur verið reynt að gera við því á ýmsa vegu. Benedikt Halldórsson lét 1651 ganga dóm í Skagafirðinum um það að takmarka hross, Skúli Magnússon gerði það h.u.b. 100 árum seinna, og þó fjölgaði hrossunum alltaf upp yfir það, sem ákveðið var, og fór allt í vandræði. Núna á seinni árum hefur maður heyrt ákaflega mikið talað um það af mörgum, að það væri ofsett í landið og þyrfti á einhvern hátt að gera ráðstafanir til þess, að það verði ekki örtröð á því, eins og menn halda að geti orðið, ef ekkert er að gert. Vegna þessa flutti þm. V-Húnv. á sínum tíma frv. til l. um ítölu, og það eru þau, sem hér liggur fyrir að breyta. Því er þetta frv. um ítölu, sem komið er hingað frá Nd., í raun og veru breyting á lögum, sem sett voru á Alþingi á sínum tíma og þm. V-Húnv. beitti sér fyrir. Þau hafa þó ekki verið framkvæmd, þó að nokkuð langt sé síðan þau voru sett, og þegar kom að því, að átti að fara að framkvæma þau á s.l. sumri, þegar Hvammshreppur í Vestur-Skaftafellssýslu hafði beðizt þess, að þessi lög yrðu framkvæmd hjá sér og tekin ítala, sem kallað er, þ.e. að ákveða af sérstökum matsmönnum, eins og tilfært er í lögunum, hvernig þetta eigi að metast, - þeir skyldu meta, hve margar skepnur mættu vera á hverri jörð og í afréttinni í heild í hreppnum, til þess að hún væri ekki ofsetin og þó fullsetin, eins og það er orðað í lögunum, þá kom í ljós, að lögin voru með annmörkum, sem gerðu það að verkum, að það var ekki hægt að framkvæma þau. Það var komið svo langt, að það var búið að skipa menn til að meta ítöluna, og þeir voru byrjaðir að athuga sinn gang, þá rákust þeir á tvö ákvæði, sem vantaði mjög tilfinnanlega inn í lögin, eins og þau voru, til þess að hægt væri að framkvæma ítöluna. Nú eru menn ákaflega skiptir um þessa ítölu í heild. Sumir, kannske hvað helzt þeir, sem vilja hafa sem flest um sig og kannske sérstakt gagn af annarra landi, þeir kæra sig ekkert um, að slíkt komi fram. Aðrir vilja fá það til þess að reyna að láta ganga sem jafnast og réttast yfir, eftir því sem landsþröng verður á þessum eða hinum staðnum. En þegar þetta var komið í óefni hjá Búnaðarfélagi Íslands, þá fékk Búnaðarfélag Íslands þá Halldór Pálsson annars vegar og Ásgeir L. Jónsson hins vegar til að semja uppkast að breytingum við lögin, sem til voru um ítölu, og þeir settust að seinni partinn í fyrrasumar eða í haust til að gera þetta. Þau eru frá 1943, ítölulögin, sem nú gilda, a.m.k. þangað til þessi eru komin fram. Og þeir gerðu þetta, og þetta er það lagauppkast, sem þeir sömdu og lögðu fyrir búnaðarþing, sem setti í það undirnefnd og athugaði það rækilega og sendi það svo Alþingi. Landbn. neðri deildar, en í henni er form, einn af þeim, sem eiga setu á búnaðarþingi, flutti það inn í Alþingi. Nú er það svo, að það er ýmislegt í þessum lögum, sem maður hefur ekki enn þá neina reynslu um, hvernig það gengur. Þau eru ný, það er verið að biðja um fyrstu ítöluna núna, og okkur, sem í landbn. stöndum og unnum, kom saman um það, að í raun og veru þyrfti helzt af öllu að fást reynsla á þetta og meira um þetta vitað en við núna vitum, og kom mjög til tals að fresta aðalmálinu og lofa því að liggja. En þá sáum við, að þau ákvæði, sem helzt strandar á, að hægt sé að framkvæma matið núna í Hvammshreppnum og annars staðar, þar sem kynni að verða beðið um það, þau þurfa að koma inn, og það þarf að fást svolítil reynsla á þessu öllu, og þess vegna vorum við fjórir, sem vorum saman á fundinum seinast, því að einn nefndarmaður var þá ekki á honum, sammála um að leggja til við d., að frv. yrði samþykkt með ofur litlum breytingum. Og breytingarnar, sem við leggjum til, eru þá þessar fyrst og fremst, að bætt sé aftan við 1. gr. frv. ákvæði um það, að þar megi þó ekkert gera, sem komi í bága við sauðfjárveikivarnirnar. Önnur brtt. er við 14. gr. Þar virðist hafa gleymzt að setja „stjórn Búnaðarfélags Íslands“, því að það er í samræmi við það, sem búið er að gera í öðrum greinum áður í frv. Þar sem í lögum frá 1943 var ákveðið, að sandgræðslustjóri skyldi koma til og segja um, hvort væri hætt við ofbeit í þessu landi eða ekki, þá er nú þessu breytt til og stjórn Búnaðarfélagsins sett í staðinn fyrir sandgræðslustjóra nema í einni grein, þar hefur orðið „sandgræðslustjóri“ staðið eftir, og það má nánast taka þessa brtt. sem leiðréttingu í samræmi við það, sem búið er að gera annars staðar í frv. Þá er sett inn ný grein á eftir 14. gr. um það, að þessi lög skuli endurskoðast ekki seinna en 1963. Þá er gengið út frá því, að það sé þá búið að reyna þau svo, að það séu búnir að koma fram aðalannmarkarnir á þeim í framkvæmd og a.m.k. alltaf í umræðum manna á milli, svo að það liggi fyrir miklu ljósar, en núna, hverju helzt þarf að breyta, til þess að lögin nái betur tilgangi sínum. Það síðasta á þessu þskj. er ekki annað en það, við 17. gr., að þar er rétt til vísað í lög, sem þurftu að falla úr gildi, og látin eiga sig önnur lög, sem var búið að nema úr gildi áður og þurfti þess vegna ekki aftur að taka upp. Eins og þið heyrið, þá mæli ég með frv. og við gerum það a.m.k. allir þessir fjórir, sem vorum þarna, við gerum það allir saman með því ákveðna fororði, að lögin verði endurskoðuð mjög fljótt, eða strax og það fæst úr því skorið, hverju þarf að breyta meiru, en gert er í þessum lögum. Ég get búizt við, að það komi margt þar upp á, sem menn hafa ekki áttað sig á. Gildir það sérstaklega um kaupstaðina, en hvernig ítala skuli þar gerð, er alveg óleyst með þessu frumvarpi. Annars skal ég geta þess, hvað það er, þetta tvennt, sem gerir það að verkum í gömlu lögunum, að ekki er hægt að framkvæma lögin. Annað er það, að eins og lögin eru núna frá 1943, þá er ekkert ákveðið um það, hvernig eigi að meta ítölu í landinu, þar sem komið hefur verið til byggð, sem engan hlut á í sameiginlegu afréttarlandi. Við getum tekið Hvammshreppinn sjálfan sem dæmi, sem núna óskar eftir ítölu. Og af hverju óskar Hvammshreppurinn eftir ítölu? Ja, meðfram kannske af því, að þar eru misstór lönd. - Já, við skulum taka bæði dæmin frá Hvammshreppi, úr því að við erum með hann og hann hefur beðið um hana. Þar hefur komið upp þorp, sem heitir Vík í Mýrdal. Þetta þorp er byggt á landi tveggja jarða, Norðurvíkur og Suðurvíkur, þessara tveggja jarða. Ábúendurnir þar hafa verið góðir drengir og velviljaðir, og þeir hafa lofað Pétri, að hann mætti byggja og fá sér þarna 200 metra lóð eða eitthvað undir hús, sem hann vildi byggja þar, og svo hafa þeir leyft öðrum, einhverjum Jóni, að hann mætti byggja þarna, fá lóð þar undir hús. Hins vegar hafa ekki verið gerðir neinir samningar, en þeir hafa átt að borga kannske eitthvað og kannske ekkert, margir ekkert og sumir 10 kr. eða 5 kr. eða eitthvað lítið fyrir þessar lóðir. Svo setjast þeir þarna að. Svo langar þá til að hafa garð, fá leyfi til að hafa garð, þar sem engum er mein að því, og þeir borga ekkert fyrir hann, og svo fara þeir að rækta þarna túnblett, og svo, áður en nokkur veit af, þá eru þeir búnir að fá þarna 20–30 hesta blett kannske, kannske á lóðinni, sem þeir fengu upprunalega, og kannske á engri lóð, sem þeir hafa fengið, heldur bara ræktað það út, í sandinn og enginn amazt við. Hvaða rétt eiga nú þessir menn til beitilands fyrir fénaðinn, bæði í landi jarðarinnar, sem lofaði þeim að byggja hús þarna handa sjálfum sér að búa í, og í afréttinni, sem er sameiginleg fyrir allar jarðirnar í hreppnum? Áður en hægt væri að meta ítölu á jarðirnar, þá var náttúrlega alveg nauðsynlegt að fá úr því skorið, hvaða réttur þessu fylgi, þessum húsum í Víkinni. Ég lít á, eins og frv. núna gerir, að rétturinn fylgi jörðinni. Þó að einhver maður hafi leyft manni að byggja hús í einhverju landi, þá gefi hann ekki þeim manni, nema þá það sé sérstakur samningur um það gerður, rétt í veiði eða rétt til sameiginlegs upprekstrarlands í afrétt o.s.frv. Það voru allt ákvæði, sem fylgdu jörðinni áður. Hann hefur ekkert af þeim látið frá sér, hann hefur bara leigt þennan ákveðna blett til að byggja á honum hús. Þetta var annað, sem þurfti úr að skera og er gert með frv., eins og það er núna. Hitt, sem þurfti beinlínis að breyta, eins og það var hugsað í fyrra frv., var tekið fram, að ítalan skyldi metin eftir fasteignamati jarðanna, og þegar svo var til orða tekið, þá var auðvitað talað um síðasta fasteignamat. Nú er það svo, að síðan fasteignamat hefur farið fram, - við skulum segja, að það hafi verið eitthvert samræmi í þeim reglum, sem farið hefur verið eftir, og þó hefur það nú ekki verið mikið, - en matið hefur breytzt eftir því, sem ræktaða landið á jörðinni hefur aukizt. Ég tek í Mýrdalnum ósköp litla jörð, sem að fornu mati, 1861, hefur verið metin, ég man ekki hvað, en mjög lítið eða nokkur hundruð, enda mjög landlítil. Nú hefur mikið til allt landið verið ræktað og rekinn þar búskapur í nokkuð stórum stíl og fasteignamatið orðið hátt. Önnur jörð í þessum hrepp líka, sem hefur kannske stækkað túnið um einn tuttugasta á við það, sem litla jörðin hefur gert, á jafnframt beitiland, sem er margfalt á við land hinnar, sem ekkert er orðið. Ef við ættum að fara að meta ítölu milli þessara jarða núna, þá yrði jörðin með mikla túninu nýja látin hafa miklu meira en hin, þótt hún eigi ekkert beitiland. Þess vegna er nauðsynlegt, þegar á að fara að meta ítölu jarða, að þá sé ekki tekið nema sem minnst tillit til umbóta, sem gerðar hafa verið á jörðunum, nema, eins og segir í frv., að því leyti, að það sé tekið tillit til þess, þegar beitt er á ræktað land. Þá hefur komið þar meiri kúarækt, og þá er tekið tillit til þess. Það er eiginlega ekki hægt að framkvæma ítöluna eftir gildandi lögum, fyrr en búið er að samþykkja þessi lög, og það er sem sagt von mín og okkar fjögurra, sem vorum á fundi landbn., að með því að samþykkja þetta núna, þá muni fást á næstu árum mikilsverðar upplýsingar um það, hvernig enn þurfi að breyta lögunum til þess að ná sem bezt þeirri skipun á beitirétti jarðanna, sem við öll viljum ná. Ég vona þess vegna, að menn geti orðið okkur sammála um það að láta þetta fara fram með þessum breytingum, því að við megum ekki standa í vegi fyrir því, að það sé hægt að framkvæma ítöluna, með því að lofa ekki að breyta lögunum, eins og Nd. hefur gert. Þó vil ég nú svolítið breyta frv.