Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. fjallar um lögverndun bæði á starfa og starfsheiti félagsráðgjafa og það er flutt að beiðni Stéttarfélags ísl. félagsráðgjafa, en það hefur lagt á það áherslu að fá lögverndað bæði starfsheitið og starfið. Enn fremur má geta þess, að Evrópuráðið samþykkti ályktun um félagsráðgjafa 29. júní 1967, um hlutverk þeirra, menntun og stöðu í þjóðfélaginu. Varðandi stöðu félagsráðgjafa segir í þessari ályktun: „Þar eð sjálfsagt er að félagsráðgjafar njóti viðurkenningar sem sé í samræmi við þá ábyrgð sem þeir bera í starfi sinu, er mælt með eftirfarandi aðgerðum: Gerðar séu ráðstafanir, þar sem þörf krefur og eftir því sem framkvæmanlegt er, til þess að vernda í hverju landi fyrir sig sérgreint stöðuheiti menntaðra félagsráðgjafa.“ Heilbr.- og trmrn. taldi rétt að verða við þessum tilmælum Stéttarfélags ísl. félagsráðgjafa og eins með tilliti til þessarar samþykktar Evrópuráðsins. Starfssvið félagsráðgjafa er mjög víðtækt og nær yfir bæði fyrirbyggjandi og endurhæfandi starfsemi. Flestir þeirra vinna á opinberum stofnunum svo sem félagsmálastofnunum, sjúkrahúsum, heilsuhælum, heilsuverndarstöðvum, geðverndarstöðvum, endurhæfingarstöðvum, tryggingastofnunum almannatrygginga, í skólum, við fangahjálp og við fjölskylduráðgjöf o. fl. Þó að þessi menntun eigi sér ekki stað hér á landi, þá er það staðreynd að það eru næstum því 20 meðlimir í þessu félagi, við nám í félagsráðgjöf eru eitthvað í kringum 20 nemar og lög hafa verið sett um starfsheiti og starfa annarra stétta sem ekki hafa notið náms hér á Íslandi. Því þykir okkur í heilbr.- og trmrn. eðlilegt að lögvernda starfsheiti félagsráðgjafa. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að frv. verði vísað til heilbr.- og trn.

Menntmrh. (Vilhjálmur Hjálmarsson) : Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla. Þessu frv. fylgir allítarleg grg., þar sem rakin er saga tónlistarkennslunnar og sérstaklega þeirrar löggjafar sem um hana hefur gilt. Greint er frá tildrögum þessa frv. og efni þess skýrt í einstökum greinum. Ég tei því ástæðulaust að hafa langa framsögu fyrir þessu máli. Ég vil þó í fyrsta lagi taka þetta fram um forsögu þess: Hinn 27. maí 1960 samþ. Alþ. þáltill. frá Magnúsi Jónssyni o. fl. um að skora á ríkisstj. að láta undirbúa löggjöf um tónlistarfræðslu, m. a. væru þar sett ákvæði um aðild ríkisins að þessari fræðslu. Þáv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, tók síðan málið upp í okt. 1962 og lét í framhaldi af þál. undirbúa lagafrv. um stuðning við tónlistarskólana. Þetta frv. var svo lagt fyrir Alþ. og það var afgr. sem lög 20. apríl 1963. Löggjöf þessi var þá tvímælalaust þýðingarmikið spor í rétta átt, og hefur reynslan sýnt að hún hefur orðið til mikillar eflingar tónlistarstarfsemi víðs vegar um landið. Meginstefna laganna var og er - því að þau eru enn í gildi - að tónlistarskólarnir yrðu áfram einkaskólar er nytu stuðnings frá ríkissjóði og hlutaðeigandi sveitarfélagi. Fyrrv. menntmrh., Magnús T. Ólafsson, skipaði svo n. í apríl 1973 til að endurskoða núgildandi lög um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla. Þessi n. var þannig skipuð að Kristinn Hallsson fulltrúi í menntmrn. var form. hennar. Auk hans voru skipaðir í n. Ólafur Vignir Albertsson skólastjóri Tónlistarskólans í Mosfellssveit og Bjarni Einarsson bæjarstjóri, Akureyri, en hann var skipaður skv. tilnefningu frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Þetta fannst mér rétt að kæmi hér fram varðandi forsögu þessa m áls. Ég mun svo láta nægja að minna á eftirfarandi: Á öllu landinu starfa nú nálegt 44 tónlistarskólar. Starfsemi þessara skóla þykir hvarvetna hafa orðið til hins mesta menningarauka, það er alveg óhætt að segja það. Þessir skólar eru, eins og ég áðan gat um, einkaskólar, og auk þess sem ríki og sveitarfélög styðja þá, þá eru þeir yfirleitt studdir af öflugu áhugamannaliði. Það er á allra vitorði að eins og nú er háttað hrekkur stuðningur hins opinbera ekki til þess að tryggja skólunum öruggan starfsgrundvöll. Ég held að þetta fari ekki á milli mála. Það hefur ekki verið unnt að fastráða kennara skólanna og veita þeim lífeyrissjóðsréttindi. Sveitarfélögin hafa sums staðar orðið að leggja á sig meiri útgjöld en talið er líklegt að þau geti risið undir til langframa. Skólagjöld nemenda eru nú viða orðin það há, að menn óttast beinlínis að upphæð skólagjaldanna kunni að leiða til þess að tónlistarmenntunin verði eins konar forréttindi þess fólks sem rýmst hefur fjárráð. Frv. er sem sagt ætlað að ráða hér nokkra bót á. Í 2. gr. frv. segir svo: „Tónlistarskólar, sem fullnægja framangreindum skilyrðum, skulu fá styrk frá ríkissjóði og frá viðkomandi sveitarfélagi er nemi launagreiðslum til kennara skólanna. Sveitarfélagið skal sjá um launagreiðslur, en ríkisstyrkurinn nemi 50% launakostnaðar og verði greiddur sveitarfélaginu, enda séu laun greidd samkvæmt gildandi kjarasamningum á hverjum tíma.“ - Með þessum hætti verða kennarar tónlistarskólanna beinlínis ráðnir af sveitarfélögunum og þá ætti að vera auðvelt að veita þeim sömu réttindi og öðrum kennurum, þ. e. a. s. aðgang að lífeyrissjóðum o. s. frv. Í 6. gr. frv. eru ákvæði um það að styrkur skuli veittur til hljóðfærakaupa eftir því sem fé er veitt til á fjárl. Menntmrn. skipti styrknum með hliðsjón af þörf skólanna og má ekki vera hærri en 1/3 af andvirði hljóðfæra. Í 7. gr. er svo ákvæði um að heimilt sé að veita styrk til tónlistarkennslu á þeim stöðum sem ekki hafa hin almennu skilyrði sem sett eru um fullgilda tónlistarskóla. Annars er, eins augljóst er af frv. eins og það liggur hér fyrir, aðeins gert ráð fyrir fremur fáorðri rammalöggjöf sem menntmrn. geti síðan útfært nánar í reglugerð. Ég vil geta þess hér, að það fór fram athugun á því þegar þetta frv. var undirbúið fyrr í vetur hvað mikið mundi kosta ríkissjóð sú breyting sem frv. felur í sér. Þá var metið að kostnaðurinn næmi 10–11 millj. kr. samtals. Þessar tölur hafa vitanlega hækkað eitthvað. Þarna er þó ekki um mjög stórar fjárfúlgur að ræða, miðað við það hvað þessi starfsemi er orðin umfangsmikil og stendur föstum fótum víða um land. Menntmrn. og n. sú, er undirbjó þetta frv., eru á einn máli um að stefna beri að sem nánustum tengslum tónlistarfræðslunnar við skólakerfi landsins. Frv. þetta má því, a. m. k. af hálfu menntmrn., skoða sem till. um bráðabirgðabreytingar frá gildandi lögum um fjárhagsstuðning við tónlistarskóla og sem eins konar áfanga að því marki að fella tónlistarnámið að hinum almenna fræðslukerfi. Má því segja að þetta frv. miði fyrst og fremst að því að tryggja grundvöll tónlistarfræðslunnar í landinu í svipuðu formi og hún er nú og koma í veg fyrir að tónlistarkennsla verði forréttindi fyrir hina efnameiri í þjóðfélaginu. En eins og ég sagði áðan, þá er nú svo málum komið að tónlistarskólarnir hafa mjög ótraustan grundvöll fjárhagslega til þess að byggja starfsemi sína á til frambúðar og skólagjöld eru orðin mjög há. Ég lít svo á að það beri brýna nauðsyn til þess að afgr. þetta frv. á því þingi sem nú situr. Ég tel það. Og ég álít að að lögfestum þeim ákvæðum, sem þetta frv. inniheldur, mundu tónlistarskólarnir fá aftur fast land undir fótum og ákveðna von um aukna fyrirgreiðslu við afgreiðslu fjárl. fyrir komandi ár. Ég vil því leyfa mér að beina þeim tilmælum til þeirrar hv. þn., sem fær málið til meðferðar, að hún geri sitt til að flýta því að frv. fái nauðsynlega þinglega skoðun svo að það gæti orðið afgr. fyrir lok þessa þings. Herra forseti. Ég vil svo leggja til að frv. verði vísað til hv. menntmn. að lokinni þessari 1. umr.



Herra forseti. Ég vil fagna þessu frv. alveg sérstaklega og ekki siður því sem kom fram í ræðu hæstv. ráðh. áðan, þar sem hann taldi að hér væri um áfanga að því marki að ræða, að tónlistarkennslan yrði flutt í ríkari mæli inn í hið almenna skólakerfi Um þetta flutti ég einmitt og fékk samþ. í fyrra þáltill., þar sem einmitt var vikið að því að það þyrfti að samræma starf hinna einstöku tónlistarskóla skyldunáminu og reyna að skipuleggja almenna tónlistarkennslu, þar sem engin væri nú. Ég er viss um að það er hægt að nýta okkar tónlistarskóla, sem nú eru þegar fyrir víða um land, miklu betur en gert er og sérstaklega þá í þágu þarna og unglinga og færa þá meira í tengsl við barnaskólana og unglingaskólana, almenna kerfið. Ég geri mér ljóst að þetta frv. er stórt spor í rétta átt hvað snertir stuðning ríkis og sveitarfélaga við þessa nauðsynlegu menningarstarfsemi. Og ekki aðeins það, með aukningu fjár til þessarar starfsemi lækka skólagjöld nemenda vitanlega og mismunurinn verður því minni en verið hefur, en þó er það svo að enn er tónlistarnám nokkur forréttindi. Ég minni þar á dýr hljóðfærakaup - það er að vísu komið inn á það hér varðandi tónlistarskólana. Þessi forréttindi þurfa að hverfa og þau hverfa ekki fyrr en tónlistarnámið almennt, þ. e. a. s. ekki bara söngnámið, heldur einnig kennsla í hljóðfæraleik, er komið inn í almenna skólakerfið. Ég vitna í ræðu á hinni miklu menningarráðstefnu sveitarfélaganna, sem ráðuneytisstjórinn í menntmrn. flutti í gær, þar sem hann talaði um kennslu í tónmenntum sem jafnsjálfsagða kennslu og skrift. Það er áreiðanlega mjög réttilega mælt. Ég vil sem sagt, jafnframt því sem ég þakka ráðh. fyrir þau orð sem hann lét hafa eftir sér um að þetta væri áfangi á þeirri leið að auka tónlistarfræðsluna almennt í skólakerfinu, óska eftir því við hann að hann beiti sér svo sem fært er fyrir framkvæmd þeirrar till. sem ég fékk hér samþ. í fyrra, þar sem aðalniðurstaðan byggist á í raun og veru áliti tónmenntunarnefndar menntmrn. frá 30. ágúst 1972 sem reyndar er vitnað í í þessu frv., að þessi grein verði gerð að almennri kennslugrein í skólunum, ekki bara söngkennslan sjálf, heldur einnig undirstöðukennsla a. m. k. í hljóðfæraleik. Ég veit hvert vandamál er hér á ferðinni. Það er alveg sérstaklega í sambandi við menntunarþáttinn að kennaraskorturinn í þessum greinum er ábyggilega alverlegasta vandamálið sem hrjáir tónlistarskólana og ekki síður hina almennu söng- og tónlistarmenntun í barna- og unglingaskólum. Það væri reyndar gaman að vita það nú - ég fékk yfir það yfirlit fyrir nokkrum árum í hvað mörgum skólum enn í dag er engin söng- og tónlistarkennsla. Það var nefnilega ansi há prósenta af skólum landsins, þar sem engin slík kennsla fór fram, engin söngkennsla. En þrátt fyrir það að við erum komnir með kennaraháskóla og erum að hefja þessa menntun upp á æðra stig, skulum við segja, þá eru kennarar almennt nú, sem útskrifast úr þessum skóla, miklu ófróðari en áður um t. d. tónlistarkennslu. Áður fyrr voru þó margir sem gerðust svona bænabókarfærir, ef svo mætti segja, í tónfræðum, söngfræðum og gátu svona skammlaust a. m. k. látið börn syngja. Nú tilheyrir það ekki lengur þessari háþróuðu kennslu í kennaraskólanum, þetta er orðið algert sérfag. Ég er því viss um að það þarf að gera sérstakt átak í þessum menntunarefnum og það er kannske það brýnasta að koma söngmálum skólanna í lag, þannig að söngkennsla sé a. m. k. kennd í öllum - ég segi öllum skyldunámsskólum okkar og síðan verði tónlistarkennsla almennt, kennsla í hljóðfæraleik, færð þar inn. En sem sagt, þetta spor um tónlistarskólana sjálfa er spor í rétta átt, en ég vildi þó leggja áherslu á það, að um leið og tónlistarskólarnir eru styrktir betur og meir en gert hefur verið, þá verði þeim lagðar einhverjar skyldur á herðar gagnvart hinu almenna skólanámi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð sem mig langar að segja um þetta frv. við 1. umr. Ég er að vísu ekki viðbúinn að kryfja frv. til mergjar, því að ég hef naumast lesið það yfir enn þá, en vil aðeins benda á eitt nú þegar sem ég rek augun í og hnýt um. Mér sýnist að gert sé ráð fyrir því að tónlistarskólar séu reknir af einu sveitarfélagi, og ég vil að menn hugleiði hvort ekki muni vera nauðsynlegt að hafa hér annað orðalag, því að viðast hvar um landið mun vera fleiri en eitt sveitarfélag sem standa að rekstri slíkra skóla, og verður sú leið að sjálfsögðu að vera opin. Ég þekki það í minni heimabyggð, þar sem er tónlistarskóli með mjög mörgum tónlistarnemendum, sem eru úr hinum ýmsu sveitarfélögum sýslunnar og skólinn er deildaskiptur til að ná til sem flestra nemenda og hefur kennslu í félagsheimilunum hingað og þangað úti um sýsluna. Þess vegna tel ég að það þurfi að koma inn í frv. að skólinn sjálfur sé skyldaður til þess að hafa eitt eða fleiri sveitarfélög sér að baki eða á annan hátt sem best væri orðað. En í sambandi við það sem hér hefur aðeins verið rætt um, tónlistarkennslu í barnaskólum, þá vil ég mjög taka undir það, að það er að sjálfsögðu skilyrði þess að tónlistarskólar komi að verulegum notum fyrir unglinga almennt að nemendurnir hafi áður fengið einhverja nasasjón af a. m. k. nótnalestri. Ég held að jafnvel þó að kennaranám sé kannske ekki komið alla leið upp á háa C-ið, þá muni flestir kennarar geta kennt nótnalestur, en það er frumskilyrði þess að nemendur geti notið tónlistarkennslu. Það hefur minna að segja fyrir starfsemi tónlistarskólans hvort söngkennsla hefur verið iðkuð eða ekki. Ég þekki það, að nú er mjög víða í skólum farið að kenna börnum að leika á flautur, og það krefst þess að börnin læri nótnalestur. Ég tel mjög mikilvægt að það væri iðkað sem allra víðast. Erindi mitt var að þessu sinni ekki annað í ræðustól en að vekja athygli á því, að mér sýnist að í frv. þurfi að vera annað orðalag um sveitarfélögin eða gefa því ákveðnara og hentugra form en gert er ráð fyrir. Að öðru leyti vil ég lýsa ánægju minni yfir því að þetta frv. er komið fram, svo að leystur sé sá vandi sem tónlistarskólarnir úti um hinar breiðu byggðir eiga víðast hvar við að búa.



Herra forseti. Hér verður lagt fram frv. til laga um Hússtjórnarkennaraskóla Íslands, stjfrv. Flutningur þessa frv. er með nokkrum hætti tengdur frv. um heimilisfræðaskóla sem einnig hefur verið lagt fram í þessari hv. d. og er næsta mál hér á dagskránni. Megintilgangur þessa frv. er raunar sá að samræma ákvæðin um kennslu hússtjórnarkennara ákvæðum í væntanlegum lögum um heimilisfræðaskóla annars vegar og svo hins vegar að aðlaga ákvæði um starf og tilhögun í Hússtjórnarkennaraskóla Íslands þeim breyttu viðhorfum ýmsum til hússtjórnar eða heimilisfræðanáms sem vissulega hafa orðið frá því að lögin um Húsmæðrakennaraskóla Íslands voru sett 1965. Vinna sú er liggur að baki þessu frv. hefur í stuttu máli verið framkvæmd þannig: Hinn 29. nóv. 1971 skipaði menntmrn. n. til að endurskoða núgildandi lög um húsmæðrafræðslu og lög um Húsmæðrakennaraskóla Íslands. Í þessa n. voru skipuð: Steinunn Ingimundardóttir skólastjóri, sem var jafnframt skipuð formaður n., Björn Halldórsson skrifstofustjóri, Halldóra Eggertsdóttir formaður Kennarafélagsins Hússtjórnar, Sigríður Haraldsdóttir kennari og Vigdís Jónsdóttir skólastjóri Húsmæðrakennaraskóla Íslands. N. sendi rn. með bréfi 7. mars 1973 tvö lagafrv. um Hússtjórnarkennaraskóla Íslands og um heimilisfræðaskóla. Frv. þessi voru bæði lögð fyrir Alþ. 1973 í þinglokin til kynningar og svo voru þau á ný lögð fyrir síðasta Alþ. og þá með nokkrum breyt. sem rn. hafði gert. Þetta er því í þriðja skiptið sem bæði þessi frv. eru lögð hér fram og enn þá með nokkrum, en þó fremur litlum breyt. frá fyrri gerð. Þær breyt., sem nú voru gerðar á frv., voru ræddar nokkuð við fyrrv. form. mþn. og við skólastjóra Húsmæðrakennaraskóla Íslands og höfðu þær ekkert við þær að athuga. Hér skal ég svo aðeins víkja að helstu efnisbreytingunum sem þetta frv. felur í sér, en í sannleika sagt eru þar ekki neinar stórbreytingar á ferðinni. Í lögum um Húsmæðrakennaraskóla Íslands er heimild til að reka ráðskonudeild, eins og það er kallað í lögunum, auk kennaranámsins sem vitanlega er aðalatriðið. Í þessu frv. er hins vegar gert ráð fyrir að ákveða að þessar tvær deildir starfi við skólana, þ. e. a. s. kennaradeild og deild fyrir matráðsmenn eins og það er nú nefnt. Í núgildandi lögum er landspróf og nám í húsmæðraskóla megininntökuskilyrðið, þó að þar komi fleira til. En í frv. eru meginskilyrðið stúdentsmenntun og 20 vikna hússtjórnarnám. Með þessu er leitast við að samræma ákvæðin um Hússtjórnarkennaraskóla Íslands þeim ákvæðum sem nú gilda um inntöku í Kennaraháskóla Íslands, þ. á m. í handavinnudeild hans. Enda þótt nú sé almennt talin þörf stúdentsmenntunar fyrir kennaraefni, þá þótti samt rétt að hafa enn um sinn ákvæði í lögum um Hússtjórnarkennaraskóla Íslands sem heimili að meta annað nám gilt til að fullnægja inntökuskilyrðum, svo að þetta er ekki alveg bundið við stúdentsmenntun. Eins og fram kemur í aths. menntmrn. hefur sú spurning vaknað hjá rn.-mönnum og vafalaust víðar, að til þess komi fyrr eða síðar að heppilegt verði talið að sameina Hússtjórnarkennaraskólann Kennaraháskóla Íslands, því að hann er á ýmsan hátt nokkuð hliðstæður handavinnudeild Kennaraháskólans sem nú þegar starfar þar og hefur raunar gert lengi. En eins og málin standa í dag, þá eru engin skilyrði til þessa. Handavinnudeild Kennaraháskóla Íslands býr við allsendis ófullnægjandi húsakost, eins og flestir hv. alþm. áreiðanlega vita. Og það gildir raunar alveg hið sama um Kennaraháskóla Íslands í heild. Í stórum dráttum eru húsnæðismál þeirrar stofnunar þannig, að það var byggð ein álma af þremur sem áformaðar voru á sínum tíma. Nú er í þessari einu álmu kennt ámóta fjölda nemenda og fyrirhugað var að kenna í allri byggingunni eins og hún var áformuð. Af þessu hefur það leitt að hluti kennslunnar fer fram á geymsluloftum sem aldrei voru ætluð til kennslu og eru ekki manngeng nema rétt undir blámæninum. Sannleikurinn er sá að ég hef varla nokkurn tíma séð verri aðstöðu til kennslu, bæði vegna gólfþrengsla og svo vegna þess hversu lofthæð er lítil. Og þó að þarna sé vel um gengið á allan hátt og reynt að „hagræða öllu sem snotrast“, eins og þar stendur, svo sem framast er unnt, þá breytir það ekki þeirri staðreynd að í þessum skóla ríkir algert ófremdarástand í húsnæðismálum. Það er því tómt mál að tala um að vinda sér í það núna að sameina Hússtjórnarkennaraskólann Kennaraháskóla Íslands. Ég vil aðeins minna á það hér, að teikningar þær, sem gerðar voru á sínum tíma að Kennaraháskóla Íslands eru nú orðnar að sumu leyti úreltar. Ég held að það séu allir ásáttir um að breyta þeim. Hafa nú verið gerðar ráðstafanir til þess að huga að fyrri plönum, sem þurfa endurskoðunar við. Auðvitað sker svo Alþ. úr um það með fjárlagaafgreiðslu þegar þar að kemur, hvenær hafist verði handa um byggingar við Kennaraháskóla Íslands og hversu hratt þá verði hægt að þoka þeim málum áfram. Í frv. er svo nokkuð breytt þeim ákvæðum sem gilt hafa um námsefni, og þar er í raun og veru fyrst og fremst um að ræða samræmingu við reynslu s. l. 10 ára. Sama gildir raunar um þá tilrauna- og æfingakennslu sem ævinlega er tengd menntun kennaraefna. Sama má raunar einnig segja um þær breyt. sem gerðar eru á öðrum ákvæðum laganna um Húsmæðrakennaraskóla Íslands. Þar er fyrst og fremst um að ræða að aðhæfa starfsemi að nýjum viðhorfum og að vissu marki samræmingu við hliðstæð ákvæði í öðrum lögum. Ég skal ekki fjölyrða frekar um einstakar breyt. Ég held að þessi atriði öll liggi nokkuð ljóst fyrir, bæði í frv. sjálfu og svo í þeim aths. sem frv. fylgja, í umsögnum mþn. sem þar eru prentaðar og svo beint frá rn. Ég tel að það væri æskilegt og í sjálfu sér eðlilegt að þessi tvö frv., um Hússtjórnarkennaraskóla Íslands og heimilisfræðaskóla, sem einnig er hér á dagskrá, gætu fylgst að í afgreiðslu þingsins. En ég vil þó segja að ég tel enn brýnna að hraða afgreiðslu frv. um heimilisfræðaskólana sem ég væntanlega mun gera grein fyrir hér á eftir. Herra forseti. Ég vil svo leyfa mér að leggja til að þessu frv. verði að umr. lokinni vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Þetta frv. fjallar um heimilisfræðaskóla, en það er raunar nýtt nafn á þeim skólum sem áður hafa verið nefndir húsmæðraskólar. Það er langt síðan tók að gæta hér á landi nokkurra sveiflubreytinga í aðsókn að húsmæðraskólunum. Aðsóknin dvínaði um hríð öðru hvoru, t. d. um 1950, en svo jókst hún aftur. En um nokkurt árabil hefur stöðugt dregið úr aðsókn að þessum skólum. Síðustu árin hafa aðeins tveir 8–9 mánaða skólar, en það er hinn fasti námstími, verið fullsetnir, og í allmörgum skólum hafa fastir nemendur, og þá á ég við þær stúlkur sem hafa numið vetrarlangt, verið engar ellegar þá mjög fáar. Þetta segir hins vegar ekki alla sögu um nýtingu á þessu skólahúsnæði, því þó að hún sé ekki góð víða og langt frá því, þá hafa verið haldin námskeið í breytilegu formi við þessa skóla viðast hvar, og allvíða að því marki að það má segja að nýting húsnæðis og annarrar aðstöðu þar hafi verið þó nokkur. Með vísun til þessarar þróunar allrar telur menntmrn. skynsamlegt að breyta löggjöfinni í þá stefnu sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Meginbreytingar frv. felast í eftirgreindum atriðum: Ég nefni þar fyrst, að eins árs nám í heimilisfræðaskóla skal nú veita sömu réttindi til framhaldsnáms og eins árs náms í almennum framhaldsskóla að afloknu skyldunámsstigi. Námsefni skólanna er nokkuð breytt í samræmi við þetta markmið. Þetta er ákaflega mikilsverð breyt., því að áður var það svo með tilliti til framhaldsnáms í skólakerfinu, að það mátti segja að nám við húsmæðraskóla endaði í blindgötu, nemendur voru engu nær um að komast áleiðis í skólakerfinu. Heiti laganna er breytt í samræmi við breytingu almennra viðhorfa, og nú er gert ráð fyrir að bæði stúlkur og piltar skuli eiga aðgang að þessum skólum. Hinn almenni starfstími heimilisfræðaskólanna skal vera hinn sami og húsmæðraskólanna nú, en nú er heimilt að víkja frá honum, og er í frv. gert ráð fyrir því að heimilt verði að setja hverjum skóla sérstaka reglugerð og ákveða þannig mismunandi verkefni fyrir þá, t. d. einungis í formi námskeiða með lausráðnu starfsliði við suma, og svo í annan stað að skólarnir taki að sér heimilisfræðakennslu sem fram á að fara í grunnskólum og önnur slík verkefni eftir því sem henta þykir. Þá er hér sú breyt. gerð að heimilisfræðaskólar skuli vera ríkisskólar og kostaðir af ríkissjóði að fullu. Um gildistöku þessa ákvæðis segir í 19. gr. frv. þannig: „Lög þessi öðlast þegar gildi og koma til framkvæmda að því er varðar þá húsmæðraskóla, sem nú eru starfandi, jafnóðum og samið hefur verið um yfirtöku ríkissjóðs á skuldum þeirra og eignum, ef forráðamenn þeirra æskja að skólarnir komi undir ákvæði laga þessara. Þangað til skulu um þá gilda áfram lög nr. 49/1946, um húsmæðrafræðslu, og lög nr. 49/1967 um skólakostnað. Yfirtöku ríkissjóðs á eignum og skuldum skólanna fylgir ekki kvöð um að þeir verði reknir áfram í sama formi, þ. e. a. s. sem húsmæðra- eða heimilisfræðaskólar, nema umsóknir um skólavist fullnægi því lágmarki sem nauðsynlegt telst á hverjum tíma til þess að slíkur skóli verði rekinn.“ Ég vil láta koma hér fram, að þess hefur mjög gætt og í vaxandi mæli að sveitarfélögin vilja losna við rekstur þessara skóla. Til þess liggur m. a. sú ástæða sem hefur verið viðvarandi frá byrjun, að það eru engin lögákveðin skólahéruð utan um þetta samstarf. Það er því tilviljunum háð, hvaða sýslur eða sveitarfélög standa að rekstri húsmæðraskóla yfirleitt og hverjar alls ekki og skólarnir hafa verið sóttir alveg jafnt eða sóttir ekki hvaðanæva, hvort sem viðkomandi sýslu- eða bæjarfélag var aðili að nokkrum slíkum rekstri eða ekki. Þess skal svo getið að árið 1973 greiddu sveitarfélögin 1/7 af rekstrarkostnaði húsmæðraskólanna eða 6.2 millj. kr. af 42.9 millj. kr. sem heildarkostnaðurinn nam. Þegar þess er enn fremur gætt að með yfirtöku ríkissjóðs ætti að opnast leið til aukinnar hagkvæmni í nýtingu skólanna frá því sem nú á sér stað og það væntanlega í æðiríkum mæli, þá sýnist mér að hér sé naumast um teljandi útgjaldaauka að ræða fyrir ríkissjóð eins og þetta mál allt stendur í dag. Með frv. þessu, ef að lögum yrði, væri stigið fyrsta skrefið til aukinnar hagkvæmni í rekstri húsmæðraskólanna gömlu og þá um leið að sjálfsögðu fyrsta skrefið út úr því millíbilsástandi sem ríkt hefur í málum þessara skóla nú allmörg missiri og ég tel satt að segja orðið mjög brýnt að breyta. Ég tel að í raun og veru hefði þurft að vera fyrir allnokkru búið að gera gangskör að því að koma slíkum breyt. á. Ég vil þess vegna leyfa mér að fara þess á leit við hv. þn. sem fær þetta mál til meðferðar, að hún athugi góðfúslega alla möguleika á því að þetta mál verði afgr. á því þingi sem nú situr. Ég vil svo leggja til, herra forseti, að þessu frv. verði vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Það voru síðustu orð hæstv. menntmrh. að beina þeim tilmælum til hv. menntmn., að hún flýtti fyrir afgreiðslu þessa máls, um leið að hann lagði til að málinu yrði vísað til þeirrar n. Ég er ekki í vafa um að menntmn. tekur þeim tilmælum vel. Ég stend ekki upp til þess að ræða hér fyrst og fremst um efni frv., heldur að ræða um samskipti menntmrn. og þessarar þd. og vil þá minna á að þetta mál var hér á ferðinni fyrir einu ári. Það kom þá mjög seint fram og þótti mörgum einkennilegt hvað það var seint þá á ferðinni. Menntmn. Ed. tók sig til og afgr. málið eins hratt og mögulegt var og síðan fór það gegnum d. og á því voru gerðar allmargar breytingar. Ég get upplýst að þær voru samtals 9 talsins. Síðan fór málið til Nd. En vegna þess að þingrof bar að með nokkuð skjótum hætti eins og margir minnast, þá dagaði málið uppi í Nd. Nú hefði maður búist við því þegar frv. kæmi á nýjan leik fyrir þingið, að gerðar hefðu verið á því eða skoðaðar þær breytingar sem n. og þessi d. gerður á frv. í fyrravetur. En svo er ekki. Það munu að vísu hafa verið gerðar breytingar á frv. fyrst og fremst milli áranna 1973 og 1974. Mér er ekki alveg ljóst, hvort einhverjar breytingar hafa verið gerðar frá árinu 1974, en í öllu falli engin af þeim sem þessi d. gerði á s. l. vetri. Frv. kemur sem sagt nákvæmlega eins, a. m. k. hvað snertir þau atriði sem d. breytti í fyrra, eins og síðast. Og það sem verra er, frv. kemur einkennilega seint. Það eru aðeins eftir fáar víkur af þingi og því satt að segja býsna þröngt um vik að afgr. frv. úr báðum d. þings á þessum stutta tíma, þó að það sé siður en svo útilokað. Þetta sem sagt finnst mér mjög einkennilegt og ég vek á þessu athygli, ekki vegna þess að þetta sé einsdæmi, heldur virðist þetta vera meginregla. Ég bendi á frv., sem hér var til umr. næst á undan, það gegnir alveg nákvæmlega sama máli um það. Það kom fram í fyrra, var fjallað um það á mörgum fundum menntmn. Ed. og því síðan breytt og þær breyt. samþykktar hér í d. og það sent til Nd. En það dagaði uppi. Þegar svo frv. kemur hér aftur, þá virðist menntmrn. ekki taka tillit til neins af því sem hafði þó verið fjallað um í fyrra og frv. kemur algjörlega óbreytt hvað þau atriði snertir. Þetta finnst mér óskynsamleg vinnubrögð og ég held að þetta auðveldi ekki afgreiðslu málanna í þinginu, að menntmrn. skuli ekki reyna að kynna sér hvaða breyt. voru gerðar á frv. við meðferð þess hér í d. og hvort rn. geti ekki þá fallist á þær breytingar að einhverju leyti eða kannske að öllu leyti og þá sér frv. lagt fram í þeim búningi. Þá tæki afgreiðsla þess hér í d. miklu skemmri tíma. En þegar fyrir liggur að rn. hefur ekki viljað fallast á þær breyt. sem gerðar voru í fyrra, þá er líklegt að n. þurfi að skoða þær allar að nýju og þetta tæki allt miklu lengri tíma en ella væri. Ég vek á því athygli að þetta gildir um frv. um heimilisfræðaskóla sem reyndar hét frv. til laga um hússtjórnarskóla, eftir að það fór frá þessari hv. d. í fyrra, og þetta gildir um mörg önnur mál sem koma frá menntmrn. þessa dagana og þessar vikurnar. Ég nefni enn eitt dæmið, þ. e. a. s. frv. um viðskiptamenntun sem við fjölluðum um á fjöldamörgum fundum í menntmn. Ed. í fyrra og breyttum talsvert og síðan voru þær breytingar samþykktar hér í hv. Ed. og frv. sent til Nd., en þar dagaði málið uppi. Á þessum vetri kemur frv. aftur fram og þá algerlega óbreytt frá því sem áður var, í öllum þeim atriðum sem þessi d. hafði breytt. En til þess að flækja málið enn frekar er nú málið flutt í annarri d., þ. e. a. s. í Nd., sem gerir það að verkum að það má búast við að gangur þess í gegnum þingið verði enn torveldari en ella. Ég gæti nefnt mörg önnur dæmi sem mér finnst að séu einkennileg í vinnubrögðum menntmrn. og ekki til þess fallin að auðvelda málum að komast í gegnum þingið. Þau eru býsna mörg málin sem hafa verið lögð fram af hálfu menntmrn. á seinustu árum sem hafa dagað uppi í d. og í báðum d. Alþ., reyndar áberandi mörg, og ég held að sökin hljóti að vera að einhverju leyti af því að rn. hefur kannske ekki hagað málum á sem skynsamlegastan hátt og lítið tillit viljað taka til þeirrar meðferðar sem mál hafa fengið hér í þinginu. Mig langar til að nefna enn eitt dæmi, - ég er þegar búinn að nefna 3 eða 4, - en mig langar til að nefna enn eitt dæmi. Það er þjóðleikhúsmálið, sem kom hér fyrir Alþ. 1972 og var hér fjallað um lengi vel í menntmn. Ed. og síðan tekið til afgreiðslu í þessari d. og því breytt í allmörgum atriðum. Þetta mál dagaði uppi á þinginu 1972, og áttu menn þá von á því að málið hlyti að koma fram á næsta þingi á eftir, þannig að það væri hægt að afgr. það. Það lá á að koma þeim málum betur á hreint. En það hafa liðið núna 3 ár án þess að nokkuð bólaði á þessu frv., og hefur í raun og veru enginn getað skilið hver væri skýringin á þeim langa drætti. En svo loksins þegar þetta frv. birtist hér nú fyrir skömmu, að vísu í annarri d., þ. e. a. s. í Nd., þá sýnist manni fljótt á litið að ekkert tillit - nákvæmlega ekkert tillit hafi verið tekið til þeirra umr., sem fram fóru um málið á Alþ. á sínum tíma, ellegar þeirra breyt. sem þessi d. þá gerði á frv. Ég er ekki að segja að þeim, sem leggja málin fram af hálfu menntmrn. eða undirbúa þau af hálfu rn., beri nein skylda í sjálfu sér til þess að taka til greina þær breyt. sem gerðar eru á frv. sem síðan ná ekki fram að ganga. Ég er ekki að segja að það sé nein skylda af þeirra hálfu. Ég er ekki að segja að þeir séu ekki í fyllsta rétti til að haga málum með þessum hætti. En ég held að þessi vinnubrögð séu hins vegar óskynsamleg og þau séu ekki til þess fallin að auðvelda málum framgang í gegnum Alþ. Ég er að sjálfsögðu siður en svo að áfellast hæstv. núv. menntmrh. í þessum efnum vegna þess að það, sem ég hef hér tekið til umr., er að sjálfsögðu ekki nema að takmörkuðu leyti á hans ábyrgð. En ég er fyrst og fremst að vekja athygli hans á því, hver gangur þessara mála hefur verið á undanförnum árum og er nú, að það er sem sagt að birtast hér hvert frv. á fætur öðru um menntamál, allt saman mál sem hafa verið til umr. hér á þinginu á undanförnum árum, án þess að í þessum frv. sé nokkurt tillit tekið til þeirra umr. og þeirra brtt. sem beinlínis hafa verið samþ. í annarri hvorri deildinni.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að taka upp neina þrætu við hv. 5. þm. Norðurl. v., m. a. af þeim ástæðum að ég er honum sammála um að það sé næsta nauðsynlegt að gott samstarf sé með rn. ok Alþ. Það er tvennt sem hann gagnrýndi í sinni ræðu, fannst mér, efnislega séð. Annars vegar það, hversu frv. eru seint lögð fram á Alþ., jafnvel þó að mönnum virðist ærinn möguleiki til þess að þau komi snemma fram. Ég er honum sammála um að þetta er afleitur siður og ég hef hugsað mér að gera það sem í mínu valdi stendur, á meðan ég vinn í menntmrn., til þess að breyta þessum síð, þannig að þau frv., sem fram koma frá þessu rn. og ekki eru þá alveg ný af nálinni og koma úr vinnslu eftir að langt er líðið á þing, verði lögð snemma fyrir Alþ. Það hafa auðvitað á öllum tímum ýmsar ástæður orðið þess valdandi að svona hefur þetta gengið til. Það getur varla annað verið, annars væri það ekki einleikið, hvernig þessi saga endurtekur sig ár eftir ár, ekki einasta frá þessu rn., heldur frá ýmsum fleirum. Ég get einnig tekið undir það, að það er mjög æskilegt að nýta eftir því sem hægt er þá vinnu, sem unnin er á Alþ. hverju sinni við meðferð þeirra frv. sem ekki ná afgreiðslu á þessu eða hinu þinginu, að nýta hana við undirbúning mála áður en þau eru lögð fram á næsta Alþ. Stundum eru svo kannske vissar ástæður fyrir því að flytjendur frv. og þá t. d. viðkomandi rn. telja rétt að sýna þau aftur í sömu mynd, þrátt fyrir ágreining sem orðið hefur á Alþ. og þrátt fyrir till. einnar þd. um að breyta þeim. Mér dettur t. d. í hug frv. um viðskiptamenntun. Það hafði hlotið meðferð hér í þessari hv. d. og verið gerðar á því nokkrar breyt. Þetta var rætt í menntmrn. varðandi þetta frv. En mönnum þótti samt sem áður og m. a. með tilliti til breyttrar skipunar þingsins rétt að sýna það frv. eins og það var fram lagt í fyrstu og láta skoða það aftur og það því fremur sem það auðnaðist nú þó að leggja það fram nokkuð snemma á þinginu. Og svo er þetta líka stundum þannig, að rn. getur ekki fallist á allar till. þingsins og vilt reyna til þrautar þá tilhögun sem það telur eðlilega. Mér dettur í hug eitt atriði úr þjóðleikhúslögunum þar að lútandi. Það er sú skipan, sem þar er lagt til að verði gerð á þjóðleikhúsráði. Það er hugsað sem nokkuð fjölmennt ráð er komi saman tvisvar á ári, minnir mig, launalaust og ræði útlínur í starfsemi leikhússins. Í frv. núna er þessu haldið í aðalatriðum, þrátt fyrir það að þingið hefði í meðferð sinni komist að annarri niðurstöðu. En hins vegar er þó ein veigamikil breyt. á þessu ákvæði - án þess að ég muni nú eftir umr. um þetta á sínum tíma - sem ég gæti trúað að hafi ráðið nokkuð miklu um það að þingið snerist öndvert gegn þessari tilhögun, og það er kosningatilhögunin sjálf. Það er óvenjulegt, eins og þá var stungið upp á, að flokkarnir tilnefndu beint í svona n., heldur að fram fari hlutfallskosning. Það er miklu venjulegra og er lagt til núna að það sé gert og haldið hinu, að hafa ráðið fjölmennt og svo aftur fámenna framkvæmdastjórn. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Ég kvaddi mér ekki hljóðs til þess að taka upp karp við hv. þm., því að ég er honum fyllilega sammála um að það er höfuðnauðsyn að á milli ru. og þingsins ríki gott samstarf og að sú vinna sem unnin er á hvorum staðnum fyrir sig nýtist sem best við undirbúning þingmálanna.