Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Það þarf ekki að eyða mörgum orðum um þetta mál. Eins og menn vita, reyndist það nauðsynlegt að gefa út bráðabirgðalög þau, sem hér liggja fyrir ásamt frv., til þess að hægt væri að nota lántökuheimild þá, sem er í l. frá í vetur um stofnun síldarbræðsluverksmiðju á Norðurlandi, en það var vitanlega frá upphafi tilætlunin, að lántökuheimildin yrði notuð. F. h. fjhn. hefi ég því ekki annað að segja en að hún hefir athugað frv. og leggur til, að það verði samþ. óbreytt.

Bjarni Ásgeirsson Vegna þess að hv.þm. Ak. er ekki viðstaddur, vildi ég óska þess fyrir hans hönd og sömuleiðis fyrir n. hönd, að þetta mál gangi áfram til 3. umr. Þegar þessi l. voru sett, þá var það vegna þeirra takmarkana, sem orðnar voru á útflutningi kjöts. Þessi l. þóttu nauðsynleg til þess að hægt væri að hafa fullt skipulag á útflutningi kjöts til annara landa. Nú er það kunnugt hv.þm., að aðstaðan hefir ekkert breytzt frá því 1933 að lögin voru gerð, og er því sýnilegt, að fullkomlega sama ástæða er fyrir hendi nú til að framlengja lögin, sem var á sínum tíma til að setja þau. N. leggur því eindregið til, að frv. verði samþ.

Ólafur Thors Sjálfstæðisfl. telur þann tekju- og eignarskatt, sem frv. mælir fyrir um, skaðlega háan, hvort sem miðað er við hagsmuni ríkissjóðs eða gjaldþegnsins, og er þess vegna andvígur því, að þessi skattur verði fastur þáttur í tekjuöflun ríkissjóðs. Þessa afstöðu sína til málsins hefir flokkurinn viljað gera alveg ljósa, en hann vill þó ekki beita sér gegn frv., vegna þess, að ákvæðum þess er aðeins ætlað að ná til eins árs, þ. e. a. s. til tekju- og eignarskatts af afkomu ársins 1933, sem nú mun vera verið að innheimta. Þessi afstaða flokksins til frv. byggist þó fyrst og fremst á því, að það er alveg fyrirsjáanlegt, að það verður halli á ríkisbúskapnum fyrir yfirstandandi ár, ef frv. nær ekki fram að ganga.

Frsm. (Jón Pálmason) [óyfirl.]: Eins og flestum hv.þdm. er kunnugt, hefir verið á tímabilinu 1923 og fram á þennan dag ræktað meira land en nokkurntíma fyrr í sögu landsins. Til þess má telja tvær höfuðástæður. Önnur þeirra er samþykkt jarðræktarlaganna 1923, sem mestu munu valda um breytingu í ræktunarmálum bændanna, og hin ástæðan er sú, að vinnukrafturinn er svo dýr, að bændur hafa séð þann kost vænstan að auka ræktaða landið sem mest, svo meira yrði unnt að nota vélar en verið hafði. Síðan kreppan skall á hefir alvarlegasti annmarkinn, sem hamlað hefir frekari ræktunarframkvæmdum, verið bundinn við áburðarspursmálið. Með tvennu móti hafa menn þó verið styrktir í þessum efnum; annarsvegar með fjárstyrk til betri hirðingar á innl. áburði, og hinsvegar með styrk til kaupa á erl. áburði. En það hefir komið í ljós á þessum kreppuárum, að ekki hefir verið það áframhald í ræktunarmálunum sem þyrfti, og sú stífla verður ekki losuð nema hlutaðeigendum sé gert fært að kaupa áburð, eftir því sem þörf er á. Þess vegna hefir landbn. séð nauðsyn þess að halda styrkveitingu þeirri, sem verið hefir og bundin er við greiðslu flutningskostnaðar til landsins og milli hafna. Um þetta hefir meiri hl. n. orðið sammála, en nokkur ágreiningur hefir orðið um, hvernig þessu skuli hagað í framkvæmdinni. meiri hl. vill breyt. á þá lund, að ríkisstj. sé bundin við að greiða 20 kr. pr. tonn. En einn nm., sem sé hv. 2. þm. Reykv., vill halda þeirri skilgreiningu, sem er, að hér sé aðeins um heimild handa stj. að ræða, og vill binda hana við 40 þús. kr. hámark. Að sjálfsögðu gerir hv.þm. grein fyrir sinni afstöðu eða á hverju hann byggir þetta, en meiri hl. n. fellst ekki á skoðanir hans. - Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta, en vænti þess, að málið gangi áfram til 3. umr., hvort sem brtt. verður samþ. eða ekki.

Héðinn Valdimarsson Þegar flutt var hér á Alþ. frv. til l. um verzlun með tilbúinn áburð og samþ. einkasala á honum, vorum við Alþýðuflokksmennirnir því fylgjandi, en vorum mótfallnir styrknum eða endurgreiðslu flutningskostnaðar, sem engin trygging var fyrir, að kæmi réttlátlega niður meðal bændastéttarinnar, og er kostnaðarauki fyrir ríkissjóð, en til lítils gagns. Nú er það svo, að í stað þess, að í gildandi lögum er aðeins heimild handa ríkisstj., er flutt till. um, að þetta verði föst lög, og þykir mér því rétt að taka fram nokkuð sömu afstöðu af hendi okkar Alþýðuflokksmanna. Við erum alveg sammála því að hafa einkasölu, eða það fyrirkomulag, sem hefir verið, að S. Í. S. hafi áburðarsöluna f. h. ríkisins. Það virðist hafa farið vel úr hendi. Ég er meira í vafa um, hvort ákvæði 2. gr. um endurgreiðslu flutningskostnaðarins á að halda sér. Þar er um að ræða að greiða vissan hluta verðsins til baka. Upphaflega var ætlunin sú með þessum styrk, að hvetja bændurna til og kenna þeim að nota tilbúinn áburð. Það ætti að vera liðinn sá tími, svo styrksins væri ekki lengur þörf, enda er hann lítið fjárhagslegt atriði fyrir hvern bónda, en töluvert fyrir ríkissjóð, er allt kemur saman. Ég hefi þó gengið inn á það í landbn. til samkomulags, að greiða flutningskostnaðinn enn um stund, en ég tel, að hann eigi að falla niður bráðlega, t. d. innan 3 ára. Ég tel, að ekki eigi að veita styrkinn á þennan hátt lengur, því það er á móti öllum venjulegum verzlunarháttum og útlendi áburðurinn er beinlínis verndaður gegn innlendum áburði með þessum styrk. Ég legg því til, að stj. sé veitt heimild til endurgreiðslu flutningskostnaðar um 3 ár og að upphæðin sé takmörkuð, eins og gert er í till. minni, við 40 þús. kr., og er það sú upphæð, er greidd hefir verið síðastl. ár. Vona ég, að á þeim tíma - 3 árum -, sem heimildin felur í sér, sé hægt að koma upp íslenzkri áburðarvinnslu, og ætti þá ekki að verða neitt deiluefni um þennan styrk lengur. Samkv. bráðabirgðarannsóknum, sem gerðar hafa verið, virðist möguleiki fyrir allmikilli áburðarvinnslu hér á landi, á kalksaltpétri o. fl.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Út af brtt.hv. 2. þm. Reykv. vildi ég segja það, að ég er henni hlynntur, af því þar er gert ráð fyrir að hafa hámark á styrkgreiðslunni. Ég tel æskilegt, að sem bezt séu skoðaðar allar fjárveitingar, svo vitað sé, hve mikil útgjöld sé af hverjum lið, en haft sem minnst af óákveðnum útgjöldum. Undanfarið hefir framkvæmdin verið sú á fjárlagasamþykktum, að áætluð hefir verið viss upphæð, og yfirleitt ekki meira ár eftir ár, þó fjárveiting hafi farið langt fram úr fjárl.heimild. Ég er því hlynntur, að samþ. verði 40 þús. kr. í fjárl. í þessu skyni; skal ég benda á, að sú upphæð er mjög nálægt því, sem búast má við, að styrkurinn mundi nema samkv. till. landbn., er hún gerir ráð fyrir, að greiddar verði 20 kr. pr. tonn, eins og verið hefir. Ég vildi því beina til hv. landbn., að hún setti í till. sínar ákvæði, sem fela í sér hámark styrksins, svo vitað sé, á hverju má eiga von í hvert sinn.

Sigurður Kristjánsson Eftir gögnum, sem fyrir liggja um innflutning erlends áburðar, get ég ekki annað séð en áhrifin af lögum þessum hafi orðið þau, að mjög hafi verið ýtt undir aukna ræktun landsins, þó rétt sé hinsvegar, að takmörk eru fyrir því, hve langt má ganga, svo ekki sé spillt fyrir innlendum áburði. Ég vil taka það fram, að ég er ósammála einokun ríkisins á þessari vöru, sem á öllu öðru, og mun því ekki greiða frv. atkv. til 3. umr. í þeirri mynd, sem það er nú.

Hannes Jónsson í [óyfirl.]: Mér skildist á hæstv. fjmrh., að hann vildi ákveða upphæð fjárlaga 40 þús. kr. og áleit að það mundi standast undir kostnaði einkasölunnar. Ég vil þá henda á það, að samkv. LR. f. árið 1932 hefði sú upphæð ekki hrokkið langt; þá var áætl. í fjárl. 60 þús. kr., en urðu samtals rösklega 81 þús. kr., eða kr. 81732,61. Ef því yrði ákveðið að veita 40 þús. kr., þýddi það helmings niðurskurð á þessum styrk til bændastéttarinnar. Þetta vildi ég benda á þeim hv.þdm., sem virðast reiðubúnir að skera niður þann styrk, sem veittur hefir verið í þessu skyn á undanförnum árum.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég skal skjóta því fram, að þessar upplýsingar um, að styrkurinn hafi numið um 43 þús. kr. síðastl. ár, með 20 kr. styrk pr. tonn, hefi ég frá manni í landbn. Kostnaðurinn hefir verið meiri áður en kreppan skall á, sem liggur í því, að þá var innflutningurinn mikli meiri. Nú þarf innflutningur ekki að vera eins mikill. Má því taka til athugunar, hvort ekki muni vera bezt að miða við 40 þús. kr. Sú afgreiðsla, sem fram kemur í till., að framlögin séu óbundin, er í rauninni afleit. Viti Alþingi ekki, hvað það er að gera, þá er það á rangri leið. Álít ég því, að rétt sé að hafa hámarksupphæð í sem allra flestum greinum, en veita aftur á móti sem minnst fé, sem að meira eða minna leyti er veitt út í loftið. Vona ég því, að þetta atriði verði tekið til ýtarlegrar athugunar, og að sett verði hámarksupphæð. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi aflað mér í þessu efni, mun þessi 10 þús. kr. hámarksupphæð vera hæfileg.

Ólafur Thors Ég vil taka undir það með hæstv. fjmrh., að þingið verður að vita, hvað það gerir. Í þessu máli eru upplýsingar þær, sem ráðh. gefur, rangar og villandi, samkv. upplýsingum endurskoðunarmanns landsreikninganna, hv.þm. V.-Húnv. Tel ég þess vegna rétt, að hv.þdm. taki ekki afstöðu til till. eins og hún liggur fyrir. Vil ég leyfa mér að mælast til þess, að annaðhvort taki flm.till. sína aftur til 3. umr., eða að málið verði tekið út af dagskrá og hv. landbn. taki það til athugunar, og ætti hún síðan að gefa upplýsingar um málið.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég get fallizt á það hjá hæstv. ráðh., að gott sé að geta haft sem nákvæmastar áætlanir um, hversu ríkisútgjöldin verði mikil. Það er víðar en hér, sem óhjákvæmilegt er að hafa áætlunarupphæðir. Ef allt ætti að vera fastar fjárveitingar í fjárlagafrv., þá verður að gera breyt. á þeirri reglu að miða ríkisstyrk við framkvæmdir, sem ekki er hægt að sjá hve miklar verði. T. d. má nefna jarðræktarlögin í þessu sambandi. Það er ógerningur að sjá hve mikil útgjöld þau hafa í för með sér. Ég veit vel, að hæstv. ráðh. vill ekki, að þau séu áætluð, og ekki sé skeytt um, hvort framkvæmdirnar verða meiri en áætlunin gerði ráð fyrir eða ekki. Hvað snertir berklavarnalögin, sem eru einhver allra stórfelldasti liður landsreikninganna, er ómögulegt að áætla svo nákvæmlega útgjöldin, að ekki raskist eitthvað meira eða minna, ekki aðeins svo nemi tugum þúsunda, heldur jafnvel hundruðum þúsunda, eins og átt hefir sér stað samkvæmt útkomu LR. Margar upphæðir eru ekkert annað en áætlunarupphæðir, því að þau útgjöld, sem hér um ræðir, hvíla á sérstökum 1., sem ríkisstj. verður að uppfylla. Ég held, að það hafi verið árið 1932, síðasta árið, sem landsreikningurinn nær yfir, sem það kom í ljós, að verð á innfluttum, tilbúnum áburði varð tvöfalt meira en hæstv. ráðh. hafði gert ráð fyrir í fjárl. og sem tekið hafði verið í fjárlögin sem ákvörðunarupphæð í þessu skyni. Það verður því ekki hjá því komizt að hafa þennan lið áætlunarlið. Það verður sjálfsagt hægt að komast nær því rétt, en gert hefir verið undanfarið. Hér er eingöngu um það að ræða, hvort dregið skuli úr þessari fjárveitingu eða ekki. Ef þingið vill fallast á að lækka styrkinn til áburðarkaupa, þá er eðlilegt, að þessi leið sé valin, að lækka tillagið, en ekki sú, að þingið geri áætlanir um fjárveitingu, sem má ekki breyta neitt. En þá koma til greina örðugleikar fyrir þá, sem reka áburðareinkasöluna, á því að ákveða verðið. Þeir geta ekki ákveðið raunverulegt verð á áburðinum, fyrr en hægt er að sjá, hve mikill áburðarinnflutningurinn verður. Annaðhvort verður áburðareinkasalan að ákveða verðið svo hátt, að hún sé viss um, að það sé nægilega hátt, og endurgreiða síðan mögulegan mismun, eða láta áburðinn úti með verði, sem samsvarar verði undanfarandi ára, þegar tekið er tillit til þess, að flutningskostnaður er endurgreiddur.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl].: Ég vil segja fáein orð út af því, sem hv.þm. V.-Húnv. sagði, sem sé því, að árið 1933 hafi tilbúinn áburður verið 43 þús. kr. dýrari en áður. Ég hefi aflað mér upplýsinga frá landbn. þessu viðvíkjandi. Samkv. þeim hafa verið flutt til landsins 2000 tonn. Viðvíkjandi þessari upphæð frá 1932 bendir hv.þm. á, að ekki sé ávallt auðvelt að binda sig við upphæð, sem þar komi fram, því að hún geti færzt til milli ára. Þess vegna er gott að athuga landsreikningana fyrir 3. umr. Það er ekki rangt að miða við 40 þús. kr. greiðslu. Út af því, sem hv.þm. sagði um þetta atriði, að þetta yrðu áætlunarupphæðir, vil ég segja það, að ég er ekki sömu skoðunar í því efni. Enda þótt Alþingi hafi afgr.l. um jarðabótastyrk, sem felur í sér útgjöld án þess að hámark sé sett, hafa þó síðan verið sett lög, sem fyrirbyggja slíkt. Ég lít þannig á, að hægt sé að koma við hámarksupphæð við öll lög. Og í þessu tilfelli er tvímælalaust hægt að koma slíku við. Það verður auðvelt að jafna styrk þeim, sem áburðareinkasalan fær. Sé það ekki unnt fyrirfram, verður það a. m. k. hægi eftir á með uppbótargreiðslu, eða með öðru móti. Það er ekki sanngjarnt hjá hv.þm. að tala um, að menn taki afstöðu til þess, hvort lækka skuli greiðsluna um helming. Ef það væri samþ., yrði fjárveitingin lík því, sem nú er. Ég vil benda á það, að undanfarið hefir verið reynt að greiða til einkasölunnar þessa fjárveitingu í fjárlögum, enda þótt ekki hafi tekizt að sporna við því, að upphæðin færi fram úr áætlun. Vil ég svo að lokum skjóta því til hv. landbn., hvort hún gæti ekki fallizt á, að sett verði ákvæði um hámarksupphæð í þessa till. Mér sýnist ekki fjarri sanni, að miðað sé við 40 þús. kr.

Frsm. (Jón Pálmason) [óyfirl.]: Í umr. hafa komið fram nokkur atriði, sem ég vil minnast á . Hv. 2. þm. Reykv. virtist halda því fram, að væri styrknum létt af, gæti það orðið til þess að vernda erlendan áburð fyrir innlendri framleiðslu. Það er enginn áburður framleiddur hér á landi. Þessi l. eru felld úr gildi, og er því öll hræðsla í þessu efni ástæðulaus. Hvað hámarksupphæðina áhrærir, skil ég vel afstöðu hæstv. fjmrh., að honum þyki gott að hafa fjárveitingu í fjárl. til þessa, eins og annars. Vil ég þá benda á það, að ef hámarksupphæð verður svo lág, að líklegt sé, að hún hrökkvi ekki til þess að borga flutningskostnað þessarar vöru, þá verður að setja nánari ákvæði um, hvernig með skuli farið. Líklegt er, að þessi 40 þús. kr. upphæð sé of lág til þess að hægt sé að greiða með henni allan flutningskostnað. Vil ég þess vegna f. h. landbn. leggja til, að þessi till. verði felld. Hinsvegar er mér f. h. n. óhætt að lofa því, að hún taki til athugunar fyrir 3. umr., hvort ekki sé rétt að setja hámarksupphæð. Viðvíkjandi því sem hv. 6. þm. Reykv. sagði, vil ég taka það fram, að ég er yfirleitt á móti einkasölum í verzlunarháttum. Hér stendur sérstaklega á. Hér er um einskonar nauðsynjavöru að ræða. Það er veittur styrkur úr ríkissjóði í þessu skyni. Ég hefi töluvert fylgzt með framkvæmd þessa máls undanfarin ár. Mér finnst einkasala sú, sem hér um ræðir, hafa reynzt betur en aðrar. Af þessum ástæðum get ég brotið í bága við þá meginreglu mína, að vera mótfallinn einkasölum yfirleitt. Þetta þótti mér vissara að taka fram, til þess að fyrirbyggja allan misskilning í þessu efni. Vona ég svo að lokum, að hv.þdm. sé ljóst, hvernig í þessu máli liggur.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég vil benda á það, að árið 1929 var kostnaðurinn við áburðareinkasöluna: 83337,03 kr., árið 1930: 117333,80 kr. og árið 1931: 82019,73 kr. Er landflutningur þar með talinn. Ég geri ráð fyrir að sá liður, sem greiddur er til landflutninga, nemi ekki nema lítilli upphæð. Kemur því ekki til mála að lækka þennan lið. Það er ýmsum örðugleikum bundið að ræða um þetta til hlítar fyrr en fullar sönnur fást fyrir því, hver skattur verður, svo að nefndin sjálf geti athugað reikningana. Ég hygg, að um eðlilegan mismun sé að ræða ár frá ári, vegna þess að áburðareinkasalan hefir yfirfærðar hjá sér innistæður, sem ríkið á. Samkvæmt landsreikningunum frá 1932 hefir áburðareinkasalan fengið um 27000 kr. í sínar hendur frá ríkinu. Það getur verið, að slík yfirfærsla hafi átt sér stað árið 1933, og innistæður hafi minnkað frá því, sem var í árslok 1932. Mér finnst ekki vera hægt að komast hjá því að lækka styrkinn, sem veittur er, svo framarlega sem binda á fjárveitingu við 40000 kr.

Héðinn Valdimarsson Ég vil þakka hæstv. fjmrh. undirtektir hans undir að hafa ákveðna hámarksupphæð styrks. Upplýsingarnar um, að 40000 kr. hámark sé hæfilegt eru frá hr. Árna Eylands, sem staðið hefir fyrir áburðareinkasölunni. Aftur á móti hefi ég ekki heyrt útskýrt enn, hvaða brýna nauðsyn beri til, að ríkissjóður yfirleitt greiði flutningsgjöldin. Fyrst var þeirri ástæðu borið við, að kenna ætti mönnum að nota áburðinn, flutningsstyrkurinn væri einskonar auglýsing um áburðinn. Bændur vita nú um not áburðarins og nota áburðinn eins og þeir þurfa, eftir getu sinni. Sú ástæða er því ekki lengur fyrir hendi. Innlenda áburðarnotkun er enn hægt mikið að auka, og er sízt þörf fyrir að vernda útlendan áburð gegn íslenzkum. Eftir nýafstöðnum lauslegum rannsóknum er jafnvel von um framleiðslu kalksaltpéturs o. fl. í stórum stíl með rafmagnsvinnslu og bindingu í vestfirzkan kalksand. Ég get tekið till. aftur til 3. umr., ef landbn. tekur aftur brtt. til 3. umr.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Mál þetta var rætt talsvert við 1. umr., og ég sé ekki ástæðu til að bæta miklu við það, sem þá kom fram í málinu. Eins og kunnugt er, eru aðalatriðin í lögum þessum breyt. á greiðslum til Kreppulánasjóðs, frá því, sem upphaflega var ákveðið, sem sé þannig, að úr því að vera jafnar afborganir allan lánstímann, breytist það í jafnar ársgreiðslur. Þetta hefir það í för með sér, að afborganir lána verða minni framan af greiðslutímanum og meiri þegar á líður, en afleiðingin af því er aftur sú, að ekki er hægt að greiða bréfin eins ört og ætlazt var til í l. Kemur greiðslan þá vitanlega að langmestu leyti á seinni hluta lánstímabilsins. N. er öll sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt, og lítur þannig á, f. h. lántakenda, að breytt hafi verið til bóta, þannig að lánskjörin séu hagkvæmari en ella hefði orðið. Hinsvegar hafa þrír nm. skrifað undir nál. með fyrirvara, og munu þeir lýsa honum sjálfir, en ég hygg, að sá fyrirvari sé aðallega fólginn í því, að þeir hafi ekki talið nauðsyn á að setja um þetta bráðabirgðal. Um það þýðir ekki að deila úr því, sem komið er, og þar sem líka allir eru sammála um, að þessi lög skuli samþ., þá er það aðalatriðið. Á það ber að líta, að mikil þörf, ef ekki fullkomin nauðsyn, var fyrir hendi, til þess að þetta yrði gert eins fljótt og auðið var. Fjöldi manna var þá þegar búinn að ná samningum um skuldaskil við Kreppulánasjóð og beið eftir að geta tekið lánið, og þar sem kröfur komu fram um þetta og það lá í loftinu, að breyt. yrði gerð, þá virðist mér, að það hafi verið alveg rétt að breyta þessu sem fyrst. Það gat valdið mjög miklum óþægindum fyrir menn, að þurfa að bíða með lántöku þangað til seinni hluta vetrar, þegar þetta var orðið að lögum fyrir afskipti Alþ. Fyrir mitt leyti álít ég vel farið, að þessi bráðabirgðal. voru sett, og n. leggur öll til, að þessi l. verði samþ., eins og þau nú liggja fyrir.

Jón Pálmason Eins og hv.frsm. gat um, hefi ég og tveir aðrir nm. skrifað undir nál. með fyrirvara. Sá fyrirvari tekur ekki til þess, eins og frsm. gat um, að við séum mótfallnir þessu máli, því að n. er sammála um, að þessi breyt. sé til bóta, þegar tekið er tillit til þeirra lánskjara, sem hér um ræðir. Hinsvegar álítum við, þessir þrír nm., sem erum meiri hl. n., að það hafi verið með öllu óþarft að gefa út bráðabirgðal. um þetta efni. Þau eru undirskrifuð 14. ág., en Alþ. átti að koma saman 1. okt., og við teljum, að í þeim efnum, þegar ekki beri nauðsyn til að gefa út bráðabirgðal., þá sé verið að óvirða Alþ. með því að gera slíkt rétt áður en það kemur saman. Í þessu tilfelli má athuga það, að einmitt sú stofnun, sem þetta frv. nær til, hefir að mjög miklu leyti frestað sinni starfsemi frá því í ág. og til septemberloka, og þess vegna hefir útgáfa þessara bráðabirgðal. ekki komið að miklu haldi. Ég vildi aðeins taka þetta fram til þess að skýra í hverju það liggur, að ég sem nm. hefi skrifað undir nál. með fyrirvara.

Héðinn Valdimarsson Ég vil aðeins taka undir þann fyrirvara, sem hv.þm. A.-Húnv. gat um. Ég er líka á þeirri skoðun, að ekki eigi að setja bráðabirgðal., nema brýn og óhjákvæmileg nauðsyn sé fyrir hendi, og hún var ekki fyrir hendi í þessu tilfelli, auk þess sem það er mjög óviðkunnanlegt, að á skuldabréfum Kreppulánasjóðs skuli þurfa að vitna í bráðabirgðal.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Ég hefi svarað þeirri aðfinnslu nægilega við fyrri umr. þessa máls, að óþarft hafi verið að gefa út bráðabirgðal. um þetta efni, en vil samt ekki láta þeirri firru ósvarað nú, af því að hún er sögð út í bláinn og meira til þess að fá tækifæri til að tala hér á Alþ. heldur en að menn séu hér að tala um það, sem þeir vita um. Það lágu fyrir beiðnir hjá sjóðnum frá heilum héruðum um að lánskjörunum yrði breytt. Svo átti að segja við bændur, sem voru að biðja um þessi lán: Þið getið beðið þangað til Alþ. er búið að samþ.l., ykkur liggur ekkert á, eða þá: Farið og gangið að þessum kjörum, þó að óaðgengileg séu og fyrirsjáanlegt sé, að þið getið ekki staðið í skilum fyrstu árin. Það var því hin fullkomnasta nauðsyn fyrir bráðabirgðal., þ. e. a. s. brýn nauðsyn til þess að breyta þessu ákvæði l., og þess vegna er það ákaflega einkennilegt, þegar þessi l. hafa verið sett af stj., sem vitanlega var kunnugust þeirri knýjandi nauðsyn, sem var á þessum l., að heyra þá skoðun aftur og aftur, og það frá fulltrúum sveitanna, eð ekki hafi verið full nauðsyn fyrir hendi fyrir þeim.

Héðinn Valdimarsson Það mun hafa verið úr tveimur kjördæmum, sem beiðnir komu um að breyta þessum lánskjörum, og ég veit ekki betur en að það sé oft syndgað á móti fleiri kjördæmum en tveimur.

Ólafur Thors Ég vil taka undir þá skoðun, sem hér hefir komið fram, bæði frá hv.þm. A.-Húnv. og 2. þm. Reykv., og ég vil nota þetta tækifæri til að láta í ljós undrun mína yfir því, á hvern hátt, og ég vil heldur orða það þannig, á hve óviðfelldinn hátt hæstv.forsrh. hefir mætt þeim alveg rökréttu aðfinnslum, sem hann hefir orðið fyrir hér í d. Hv. 8. landsk.þm. færði mjög sterk rök að því, og sýndi berlega fram á það með lögfræðilegri þekkingu, að hér er um að ræða alveg tvímælalaust brot á anda stjórnarskrárinnar. En allt, sem hann hafði upp úr þessum leiðbeiningum síum var, að hæstv.forsrh. rauk upp eins og gikkur, og viðhafði óþingleg orð, og með hroka, sem er fullkomlega vítaverður. Það sama lýsti sér í svari hans við ræðu hv. 2. þm. Reykv. Þessi óþingvani forsrh. ætti að temja sér að leggja nokkur bönd á sitt ríka og ótamda skap. Ég skil ekki í því, að hæstv.forsrh. skuli ekki geta gert sér það ljóst, með jafnaugljósum bendingum og leiðbeiningum og hann hefir fengið, að það er sitt hvað, hvort þessi l. eigi við þau rök að styðjast, að um sé að ræða nauðsynlegar bætur á lántökuskilyrðum þeirra bænda, sem æskja eftir lánum úr Kreppulánasjóði, eða hitt, sem hér ræðir um, hvort nauðsyn var á að koma þessu í framkvæmd með bráðabirgðal. Hæstv. forsrh. rökstyður mál sitt á þennan hátt: „Þið getið trútt um talað, sem hafið ekkert vit á þessu máli“. - Það er formaður Alþýðufl., sem fær þetta. Og ennfremur segir hann, að eftir þessu láni hafi margir menn beðið, og spyr svo, hvort átt hafi að reka þá á gaddinn og segja þeim að bíða til nýjárs. Nei, hæstv.forsrh. átti ekki að gera þetta, og fyrst og fremst af því, að hann þurfti þess ekki. Hann gat látið sér nægja að segja: „Ég, landbrh., ég sjálfur - og það er ekki lítið - ætla mér að bera fram frv. á þingi um, að þessu verði breytt, og ég sjálfur ræð svo miklu á Alþ., að öruggt er, að þessi l. fái þar staðfestingu“. Þetta gat hann sagt. Undirtektir hv.þdm. á málinu sýna, að honum var óhætt að segja þetta. En því gerði hann það ekki? Með því var vandinn leystur, og þá hefði hann ekki brotið anda stjórnarskrárinnar. En nú hefir hann gert það, og svo, í stað þess að koma hér sem iðrandi syndari, þá kemur hann sem hrokafullur ráðh. Þetta má ekki eiga sér stað hér á Alþ., og þó að hæstv.forsrh. sé nýr af nálinni hér í þingsölunum, ætti hann að hafa nokkra reynslu, þar sem hann hefir verið lögreglustjóri í Rvík og er auk þess lögfræðingur. Ég vildi ekki láta hjá líða að beina þessum áminningum til hæstv.forsrh.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Ég þarf ekki að svara miklu í ræðu hv.þm. G.-K., en vil þó segja honum það, að hans föðurlegu áminningar munu hafa jafnlítið að segja hér eftir eins og hingað til. Ég mun ekki fara þar í skóla til að læra siðfræði eða mannasiði. Að öðru leyti er nákvæmlega það sama að segja um þetta, sem nú hefir komið fram í málinu, og það sem áður hefir komið fram í því, að rökin fyrir því, að ekki hafi þurft að setja bráðabirgðal. fá ekki staðizt. Þau rök, sem hv.þm. eru að reyna að færa fram fyrir máli sínu, eru þessi, að við þá bændur, sem eftir lánunum biðu, hefði átt að segja: „Þið getið beðið þangað til Alþ. er búið að ganga frá þessum l., því að ykkur liggur ekkert á að taka lánið fyrr“. Nú er það vitað, að meirihlutafylgi var fyrir því hér á Alþ. að fá 1. breytt og gera lánskjörin aðgengilegri. Um það má deila aftur og fram., hvenær brýn nauðsyn sé fyrir hendi til að setja bráðabirgðal., en eins og á stóð og á stendur fyrir bændum, og þegar litið er á þá töf, sem hefði orðið á framkvæmd l., ef þetta hefði ekki verið gert, þá lít ég svo á, að um mjög brýna nauðsyn hafi verið að ræða. - Þá vil ég líka segja hv.þm. G.-K. það, að hann hefir sjálfur sett l. um fiskeinkasölu, l. sem gerðu ekki minna til að taka fram fyrir hendur einstaklinga heldur en þessi 1., nema síður sé, og ég vil segja, að undir þeim kringumstæðum, sem þá voru, hafi verið um nokkuð vafasamari nauðsyn að ræða heldur en nú. Það fer eftir því, hvern mælikvarða menn leggja á þetta mál, hvort þeir telja, að bráðabirgðal. hafi verið þörf eða ekki. Ég er ekki í nokkrum efa um það, að hér var brýn nauðsyn fyrir hendi, og aðfinnslur við stj. fyrir setningu 1. eru því gersamlega ástæðulausar.“ Og hvað mig snertir, þá mundi ég ekki hika við að setja bráðabirgðal. hvenær sem væri, ef ég teldi þess eins brýna nauðsyn og með þau l., sem hér um ræðir. Því að það er í anda stjskr.

Jón Pálmason Hæstv. forsrh. sagði í fyrri ræðu sinni, að við hv. 2. þm. Reykv. hefðum farið með firrur einar, og mundum hugsa meira um að fá að tala á Alþ. en að fara með rétt mál. Þótt það sé sjálfur hæstv.forsrh., sem segir þetta, þá verð ég að nefna þessi ummæli hreinustu ósvífni. Og ekki sízt þar sem ég fór einmitt með rétt mál. Hér er um að ræða, að stj. hefir algerlega að óþörfu gripið til þess að gefa út bráðabirgðal. Og þó að það sé rétt, að l. þessi miði að umbótum á þeim lánakjörum, sem þau fjalla um, þá er ekki þar með sagt, að nokkur nauðsyn hafi verið á að koma þeim á hálfum öðrum mánuði áður en þing kom saman, ekki sízt þar sem Kreppulánasjóður mun mjög fá lán hafa afgreitt á þessu tímabili. Nú eins og áður kom greinilega í ljós sá hugsunarháttur hæstv.forsrh., að hann einn vissi allt, við hinir ekkert. Ef honum er mótmælt, fer hann strax að tala um heimsku og firrur og þar fram eftir götunum. Það eru rökin.

Hannes Jónsson Án þess að ég ætli að öðru leyti að blanda mér í þær umr., sem hér hafa orðið, vil ég þó benda hæstv.forsrh. á það, að bráðabirgðal. hefði ekki þurft að setja lántakenda vegna, eins og virðist vera skoðun hans. Þeir, sem lánin taka, fá sjálfir enga peninga úr Kreppulánasjóði, en þeir, sem eiga kröfur á hendur þessum lántakendum, eiga aðgang að sjóðnum. Hér getur því ekki verið um það að ræða að létta fyrir þeim, sem lánin fá, heldur í hæsta lagi fyrir þeim, sem eiga kröfur á þessa menn. Ég veit, að menn hafa óskað eftir því, að skuldabréfin yrðu ekki undirskrifuð fyrr en eftir 15. nóv., en Kreppulánasjóður færist ekki undan því, að þessi lán séu uppgerð fyrir þann tíma, ef skuldheimtumennirnir óska eftir því. En það er gert í þágu skuldakröfuhafanna, en ekki lántakenda. Ef hæstv. ráðh. hefði farið þá leið, að óska eftir því, að Kreppulánasjóður borgaði ekki út meiri lán um tíma, en biði eftir l., sem væntanlega yrðu samþ. á næsta Alþ. um lánskilmála, býst ég við, að stofnunin hefði orðið við þeim tilmælum. - En ég vil undirstrika það, að bráðabirgðal. var ekki þörf vegna lántakenda, þau gera enga þá breyt. á högum þeirra, sem ekki hefði getað beðið eftir lagasamþ. á venjulegan og eðlilegan hátt.

Gísli Guðmundsson [óyfirl.]: Ég var einn af þeim þm., sem fóru fram á það við hæstv. stj., að hún setti bráðabirgðal. um þetta efni, og ætla ég því að segja nokkur orð. Í umr. hefir komið fram sú skoðun, að ekki hafi verið þörf á bráðabirgðal. þessum. Ég held, að það álit sé þannig til komið, að flytjendur þess hafi ekki kynnt sér nægilega, hvað hér er um að ræða, og e. t. v. ekki haft tækifæri til þess. Ég get upplýst það, að í því kjördæmi, sem ég er fulltrúi fyrir, var það mjög ákveðin ósk bænda, að þessi breyt. yrði gerð. Og eitt af því, sem ég var beðinn um, þegar ég fór úr kjördæminu að afstöðnum kosningum, var að færa það í tal við stj. tilvonandi, hver sem hún yrði, hvort ekki væri hægt að fá þessu atriði breytt fljótt. Svo stóð á því, að ýmsir bændur úr Þingeyjarsýslum og víðar, sem samið höfðu um lán úr sjóðnum í marz og aprílmán., ráku sig á það, að stj. Kreppulánasjóðs leit svo á l. frá 1933, að samkv. þeim ættu árlegar afborganir af lánunum ekki að vera jafnar. Þessu höfðu bændur ekki búizt við. Og þarna er vitanlega um mikið hagsmunamál lántakenda að ræða, hvort afborgunum verður skipt jafnt niður á talsverðan árafjölda, eða hvort þeir þurfa að greiða langmesta upphæð strax. - Það hefir verið sagt hér í umr., að þessar ráðstafanir hefðu mátt bíða þingsins, og bráðabirgðal. væru því óþörf. Án þeirrar lagasetningar hefðu tvær leiðir legið fyrir. Önnur var sú, að bændur hefðu beðið með lántökur sínar í von um hagkvæmari lánsskilyrði, sem Alþ. mundi setja. Og þrátt fyrir ummæli hv.þm. V.-Húnv. er ég viss um, að það hefði orðið tilfinnanlegt fyrir marga bændur. Það mun rétt, að sumir lánbeiðendur vilji nú draga að taka lánið fram yfir 15. nóv., en ýmsar ástæður gátu þó legið til þess, að þeir vildu fá lánið strax. T. d. gátu þeir átt það á hættu, að gengið yrði að veðum fyrir veðskuldir, sem mjög gat orðið bagalegt. Hin leiðin var sú, sem nefnd hefir verið hér í umr., að lánin væru tekin til bráðabirgða, og gefin út skuldabréf fyrir þeim. Þetta hefði heldur ekki verið ákjósanleg leið. Hún hefði haft það í för með sér, að öllum lánum, sem tekin hefðu verið frá því í ágúst í sumar, hefði orðið að breyta í það horf, sem nýja fyrirkomulagið krafðist, í október-desembermán. Þetta hefði kostað stj. Kreppulánasjóðs mjög mikið verk og tilkostnað. Ég held því, eins og ég áður hefi tekið fram, að áminningar til stj. fyrir að gefa út þessi bráðabirgðal., séu á því einu byggðar, að þeir, sem þær flytja, hafi ekki átt kost á því að kynna sér málið nægilega.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég mun ekki fara mörgum orðum um mál þetta. En í áframhaldi af orðum mínum við 1. umr. vildi ég ekki láta hjá líða að vekja athygli hv. dm. á því, hvílíka meðferð hæstv.forsrh. hefir fengið í þessu máli. Ég drap á það þá, að þessu máli væri svo varið, að engin þörf hefði verið á bráðabirgðal. um það, og með setningu þeirra hefði hæstv. stj. brotið bæði anda og ákvæði 23. gr.stjskr.Hæstv. ráðh. rauk þá upp með öllu því veldi, sem staða hans í þjóðfélaginn veitir honum, lýsti því yfir, að ég hefði ekkert vit á málinu. Ég er nú helzt á því, að hæstv. ráðh. muni lítið hafa kynnt sér þetta mál, nema ef vera skyldi í sinni einu ferð til Stranda í vor. Og mér þótti vel til hlýða, að þegar rödd kom upp honum til hjálpar, var það frá hv.þm.N.-Þ. Mér skilst það vera vottur um góðan málstað og gáfulega röksemdafærslu, þegar þessir tveir hv.þm. eru sammála og berjast hvor við annars hlið.  Eitt atriði vil ég benda á til sönnunar því máli mínu, að hæstv.forsrh. muni ekki vera sem bezt kunnugur þessum málum, að hann hélt, að bændur fengju lán þessi beint og hefði því legið á þeim. Þetta eru engin peningalán, heldur er því svo fyrir komið, að skuldir lántakenda eru borgaðar sumpart í peningum og sumpart í bréfum frá Kreppulánasjóðnum. Þetta virðist hæstv.forsrh. ekki vita. En þó skiptir það meira máli, að meiri hl. n. þeirrar, er fékk þetta mál til athugunar, var sammála um það, að með þessum bráðabirgðal. hefði hæstv. forsrh brotið anda 23. gr.stjskr., og einn stuðningsmaður stj. hefir staðið hér upp og lýst því yfir, að hann teldi, að svo væri. Það er í fyllsta máta óviðkunnanlegt, að eftir þessa ádrepu stendur hæstv.forsrh. upp og segist skulu gera þetta sama aftur hvenær sem honum þóknist. Hitt hefði legið nær, að hæstv.forsrh., sem þar að auki er lögfræðingur, hefði eftir slíka ádrepu frá meiri hl. Alþ. staðið upp, viðurkennt, að hér hefði hann framið lögleysu og lofað að gera það aldrei aftur.

Ólafur Thors Ég ætla nú ekki að fara út í neinar stælur um þetta mál, en sé þó nauðsyn bera til að áminna hæstv.forsrh. um að sýna meiri varfærni framvegis en hingað til. Og ég vildi leiða athygli hv.þdm. að því, hve veik rök hæstv. ráðh. færði fyrir þessu broti sínu á anda stjskr. Fyrst kom hann með það, að bændur hefðu þurft lánanna svo fljótt, að ekki hefði mátt bíða þingsins þess vegna. Búið er að sýna fram á, að þetta er tóm vitleysa. Þá voru talin vandkvæði á því að breyta lánskjörunum eftir að lánin voru tekin. Ég mun leiða hjá mér að rökræða hinn spaugilega ef ekki sorglega skilning hv.þm.N.-Þ. á þessu máli. Hann sagði, að með bráðabirgðal. væri komið í veg fyrir aukið erfiði og tvíverknað, og þá gerði svo sem minnst til, eftir hans skilningi, hvað stjórnarskráin segði. En ég skal segja honum í fullri alvöru, að ég lít svo á, að stjórnarskráin sé meira en glingur eitt, sem hægt sé að breyta eftir geðþótta uppi í Sambandshúsi, eða annarsstaðar. Ég hygg að það muni þykja eftirtektarvert, hvernig skilning þessir herrar, hv.þm.N.-Þ. og hæstv.forsrh., hafa á stjórnarskránni. Hæstv. forsrh. lýsti því yfir áðan, eftir að hann hafði fengið maklegar ávítur fyrir þessa meðferð á stjskr., að þetta sama mundi hann gera hvenær, sem sér sýndist. Ég verð að segja, að ef þessi andi á að verða ríkjandi hér, það hnefaréttarlögmál, að „sá lýgur, sem liggur“, þá er eins gott að loka þinginu þegar í stað.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég sé ekki ástæðu til að lengja mikið þessar ómerkilegu umræður. Það má auðvitað deila endalaust um það, hve brýn nauðsyn hafi verið á því að gefa út þessi bráðabirgðal. Skoðanir á því atriði byggjast vitanlega einkum á því, hvaða augum litið er á hagsmuni hlutaðeigenda. Ég skal aðeins leiðrétta örfátt af þeim villum, sem fram hafa komið, t. d. það, sem hv.þm. V.-Húnv. var að tala um, að þessi breyt. væri einkum gerð með hagsmuni skuldareigenda fyrir augum. En breyt. er í því fólgin, að lánin greiðast hægar fyrstu árin. Þetta er vitanlega óhagur skuldareigendum, en hagur lántakendum. Hv. þm. V.-Húnv. hefir því snúið þessu alveg við. Breyt. er gerð með hagsmuni lántakenda fyrir augum, og ég hefi orð eins af búnaðarbankastjórunum fyrir því, að bændur hafi talið mikla nauðsyn á að fá þessa breyt. Út af því, sem hv. 8. landsk. var að segja, að ég mundi ekki hafa kynnt mér, að þetta væru ekki peningalán, heldur bréf, er því til að svara, að hv.þm. veit vel, að þessi bréf gilda sem peningagreiðsla á öllum skuldum, sem stofnaðar eru fyrir vissan tíma. Hv. þm. G.-K. var enn með þá villu, að hægt hefði verið að veita lánin með þeim kjörum, sem ákveðin eru í eldri l. og breyta síðan þeim ákvæðum á Alþ.

Margar leiðir opnar til lausnar!

. Það getur verið, að þeim virðist margar leiðir opnar, sem ekki vita, hvernig þessu er fyrir komið. En það liggur í augum uppi, að þegar búið var að veita lánin og afhenda bréfin, gat Alþ. ekki breytt afborgunarákvæðunum nema á þann hátt að leggja fram peninga til jafns við það, sem eldri l. gera ráð fyrir hraðari afborgunum en bráðabirgðal. Hér hefði því komið nýr og ekki óverulegur útgjaldaliður á ríkissjóð samkv. þessum ráðagerðum hv.þm. G.-K., því að vitanlega hefði orðið að fara eftir þeim ákvæðum, sem í bréfunum stóðu, eftir að þau komu í hendur skuldareigendum. Allt skraf hv. andstæðinga um þetta er byggt á skökkum forsendum, af því að þeir hafa ekki gert sér ljóst, hvernig þessum málum er fyrir komið. Er því ekki ástæða til að taka áminningar þeirra og aðfinnslur hér í d. mjög hátíðlega.

Hannes Jónson Ég hafði ekki ætlað mér að lengja hér umræður. En mér finnst undarlegt, ef hæstv. stj. og þeir, sem hana styðja, þurfa að vera að færa fram rök, sem enga stoð hafa. Það er rétt hjá hæstv. stj., að hér er um að ræða breyt. til bóta fyrir lántakendur, og er því ástæðulaust að vera með nokkrar falskar umbúðir. Hv. þm.N.-Þ. sagði, að þurft hefði að flýta lántökum bænda, svo að eigi væri gengið að fasteignaveðslánum. En þetta kemur þeim lánum ekkert við, því að það er eins hægt að ganga að þeim, þó að búið sé að undirrita kreppulánabréfin. Ég veit dæmi þess, að það hefir verið gert, og slíkt er ekki hægt að hindra, þó að kreppulánabréf séu gefin út um leið og sótt er. Fasteignaveðslánin snerta þetta ekki nema að því leyti sem eigendur fasteignaveðskrafna ganga inn á að taka greiðslu í kreppulánasjóðsbréfum, og ef fasteignaveðslánin fara fram úr fasteignamati, en þau tilfelli eru fá. Því er haldið fram, að mikill kostnaður mundi hafa fylgt því að breyta lánunum samkv. nýju l. Það er rétt hjá hæstv.forsrh., að nauðsynlegt hefði verið að stöðva útborganir úr Kreppulánasjóði til þess að forða ríkissjóði frá of miklum þunga af inndrætti bréfanna. Annars held ég, að kostnaður ríkissjóðs af þessu hefði aldrei valdið miklum straumhvörfum. En ef hæstv. stj. hefði snúið sér til stj. Kreppulánasjóðs og skýrt henni frá, að hún hefði í hyggju að bera fram löggjöf um breyt. á greiðslukjörunum, og óskað eftir, að stj. sjóðsins borgaði ekki út fyrst um sinn þau lán, sem búið væri að samþ., þá hefði náðst sama takmark og bráðabirgðal. stefna að. Þetta hefði verið miklu eðlilegri gangur málsins, þó að ég vilji hinsvegar ekki að öllu leyti taka undir það ámæli, sem stj. hefir hlotið af þessum bráðabirgðal.

Gísli Guðmundsson [óyfirl.]: Ég skal ekki lengja mikið umræður. Hv. þm. V.-Húnv. vildi ekki gera mikið úr þeim kostnaði, sem af því hefði leitt, að breyta lánskjörunum. En það liggur þó a. m. k. í augum uppi, að bæði hefði verið óviðkunnanlegt og óþarft að gefa út fjölda lánsskjala, sem óhjákvæmilegt var að breyta eftir fáa mán. Viðvíkjandi fasteignaveðslánunum svaraði hv.þm. í síðari hluta ræðu sinnar því, sem hann sagði í fyrri hlutanum, svo að ég þarf þar engu við að bæta. Þá vil ég víkja lítilsháttar að hv. 8. landsk. Ég get þakkað honum ummæli hans um mig, sem mátti skilja á þann veg, að ég væri svo vinsæll í kjördæmi mínu, að kjósendur mínir bæru fram kröfur sínar aðeins mín vegna. Hinsvegar þykir mér skrítið, að hv.þm. skuli leyfa sér að halda því fram, að menn utan af landi beri fram kröfur sínar aðeins til þess að þóknast ákveðnum stjórnmálamönnum eða þeim, sem í blöð skrifa. Hann segir, að bændur norður í Þingeyjarsýslu geri kröfur um, að lánskjörunum sé breytt, aðeins til þess að þóknast sérstökum mönnum, sem vilji nota þetta mál til árása á stj. Kreppulánasjóðsins. Jafnframt eru menn hér á einu máli um það, að þörf hafi verið á þessari breyt. Það lítur því út fyrir, að allir vilji ná sér niðri á stj. Kreppulánasjóðsins, og sjá nú allir, hvílíka röksemd hv. 8. landsk. ber fram. Annars hefir hv. 8. landsk. hér nokkra sérstöðu, því að hann efast um, að þessi breyt. sé til bóta. Aðrir hyggja, að svo sé, en deila aðeins um það, hvort rétt hafi verið að gefa út þessi bráðabirgðal. Hv. 8. landsk. var að bollaleggja um það, að hér væri um svo lítið bætt lánskjör að ræða, að það munaði lántakendur nauðalitlu. En hv.þm. ætti að fara norður í Eyjafjörð og spyrja Eyfirðinga, sem hann var að biðja að kjósa sig, hvort þeir séu honum samdóma um það. Út af ræðu hv.þm. G.-K. vil ég aðeins segja það, að mér þótti niðurlagið hjá honum talsvert smellið, en hann endaði með snjallyrðinu: „Sá lýgur, sem liggur“. Virðist ekki illa til fallið að heimfæra þetta spakmæli hans upp á kosningabaráttu Sjálfstæðisflokksins í vor og úrslit hennar.

Sigurður Einarsson Það var eigi ætlun mín að taka til máls að þessu sinni, en það var út af tveim atriðum, sem hér hafa komið fyrir, að ég kvaddi mér hljóðs. Um það er deilt, hvort rétt hafi verið að setja þau bráðabirgðal., sem hér er um að ræða. Ég verð að taka það fram, að röksemdir hæstv.forsrh. og annara fyrir nauðsyn þessarar lagasetningar hafa ekki verið eins skýrar og þörf hefði verið á. Munu þeir margir, sem fremur hefðu kosið venjulega meðferð þingsins á þessu máli. En þó að ég telji, að röksemdirnar hefðu mátt vera skýrari og fyllri af hálfu stj., verð ég, að segja, að röksemdir andstæðinganna hafa verið stórum mun léttvægari. Annað mjög eftirtektarvert hefir komið hér fram, sem gefur tilefni til að spyrja: Á að láta hugsanlega galla á meðferð stj. á þessu máli bitna á málinu sjálfu? Ég er sannfærður um, að meiri hl. hv.þm. er því andvígur, að slík aðferð sé við höfð. Annars kemur víst engum á óvart þetta þóf og nudd sjálfstæðismanna. Þetta er þeirra siður. Og að því er snertir formann Sjálfstæðisfl., hv.þm. G.-K., þá hygg ég, að honum muni fyrirgefið það í þetta sinn, þó að hann um síðir sýni viðleitni sína og hæfileika til þess að ala upp ráðherra og innræta þeim góða og fagra siði. En þetta þarfa og góða skólahald hefði hann átt að hefja fyrr, meðan einhver von var um, að það bæri árangur. Hann getur sem sé ekki búizt við, að andstæðingar hans hafi að miklu ráð hans í þeim efnum, úr því flokksmenn hans í ráðherrastöðum hafa ekki viljað nýta þau. Ég býst nú raunar við, að það hefði verið sama, hvað stj. hefði gert í þessu máli að því leyti, að það hefði alltaf orðið árásarefni frá þessum hv.þm. Hér er það aðalatriðið fyrir andstæðingunum að deila á stj., hitt er aukaatriði í þeirra augum, hvað hún var að gera, og hverjum það var til gagns. Hv. þm. G.-K. var að tala um anda stjórnarskrárinnar, og hann lagði áherzlu á, að stjskr. væri ekkert glingur, sem menn hefðu leyfi til að brjóta, eftir vild uppi í Sambandshúsi. En ég vildi mega benda þessum hv.þm. á það, að eitt hús er ekki öðru betra í þessu tilliti, og mörgum leikur grunur á, að sjálfstæðismennirnir hafi notað sjálft stjórnarráðshúsið til þess að brjóta anda stjórnarskrárinnar. Hví að vissuleg, er enginn flokkur sekari í því efni en Sjálfstæðisfl. En auðvitað er þetta ekki annað en draugur, sem þeir hv. 8. landsk. og hv.þm. G.-K. hafa vakið upp til sendinga hér í d., og er þess að vænta, að þeir, sem hafa vakið hann upp, kunni svo vel tökin á honum, að hann verði eigi áheyrendum að slysi eða snúist gegn þeim sjálfum, eins og við bar um þjóðsagnadraugana, ef klaufalega var með þá farið. Öll þjóðin veit, hvað er á seyði, þegar Sjálfstæðisfl. fer að túlka 1. Ófullkomin eru l., en ófullkomnari er túlkun Sjálfstæðisfl. á anda þeirra. Ef það er nokkur hlutur, sem þjóðin frábað sér innilega í síðustu kosningum, þá var það túlkun sjálfstæðismanna á anda laganna.

Hannes Jónsson Það er hálfergilegt að þurfa að standa í orðadeilum við menn, sem vaða úr einni vitleysunni í aðra, þegar dellan er rekin ofan í þá, eins og raun er á orðin um hv.þm.N.-Þ. Það ætti hv.þm. að vita, að menn geta fengið greitt vaxtatillagið frá ríkissjóði, þó þeir hafi ekki fengið kreppulán. En hér kemur fram sama tilhneigingin og hjá hv. 9. landsk., að vaða eiginn úr einu í annað um alla hluti milli himins og jarðar, án þess að koma nokkurn tímu nærri efninu. Það sýnir bara, hvað þeir hafa ríka þörf fyrir að tala. Hv. þm. hélt því fram, að hann þyrfti engu að svara, vegna þess, að ég hefði sjálfur rekið ofan í mig í seinni hluta ræðu minnar það, sem ég hélt fram í fyrri hlutanum. Ég benti hv.þm. á, að þessi eina undantekning um fasteignalánin, sem hann minntist á í ræðu sinni, raskar ekki höfuðreglunum. En af því að það verður að kenna þessum mönnum alveg eins og ungbörnum, vildi ég benda hv.þm. á, að fasteignalán standa ekkert í sambandi við lán úr Kreppulánasjóði, og það er opin leið fyrir hlutaðeigandi veðhafa að ganga að hverjum manni, þó að hann hafi fengið kreppulán. Ég skal svo ekki lengja þessar umræður mikið úr þessu. Ég veit, að hv.þm.N.-Þ. finnur nýja leið til að þvæla málið, og hv. 9. landsk. finnur nýtt vað til að vaða elginn.

Gísli Guðmundsson Ég get gengið inn á það með hv. síðasta ræðumanni, að það sé ekki ástæða til að eyða mörgum orðum á þá, sem vaða úr einni vitleysunni í aðra, og þess vegna ætla ég ekki að eyða mörgum orðum á hann. Hv. þm. hefir misskilið það, sem ég sagði um vaxtatillagið. Það mun öllum hv.þm. kunnugt, að Kreppulánasjóður lánar einnig til vaxtagreiðslu. Það ætti hv.þm. að vera sérstaklega vel kunnugt, þar sem hann hefir verið umboðsmaður fjölda lántakenda úr Kreppulánasjóði, að þar er samið frv. til skuldaskila á peningalánum og greiðslu vaxta. Ég held bara, að hv.þm. blandi saman vaxtagreiðslu ríkissjóðs samkv. sérstökum l. og Kreppulöggjöfinni, en þetta sýnir, að það er einmitt hann, sem ekki veit, um hvað hann er að tala.

Þorbergur Þorleifsson Ég hefi veigrað mér við að taka til máls í þessu máli, vegna þess, að mér er það ljóst, að þingið gæti staðið í fleiri mánuði eða jafnvel heilt ár, ef slíkt málþóf væri við haft í öllum málum eins og hér hefir átt sér stað. Mig furðar ekki svo mjög á því, þó hv.þm., sem ekki eru bændur, haldi því fram, að ekki hafi verið þörf á bráðabirgðal. um þetta efni, en mig furðar á því, að hv.þm. V.-Húnv., sem er bóndi, skuli halda slíku fram. Það má öllum vera ljóst, að mikill þungi hvílir nú á bændum, og í hvílíkt öngþveiti hag þeirra var komið. Mér er það kunnugt, að það voru ekki bændur í einni sýslu, heldur bændur um allt land, sem voru mjög kvíðandi yfir því, ef greiðslur þessara lána yrðu hærri en búizt var við í fyrstu. Það er því alveg víst, að þegar hæstv.forsrh. gaf út bráðabirgðal. þessi, þá var létt þungum áhyggjum af þeim mönnum, sem áttu að njóta umbótanna. Og ég vil spyrja, á hverju er meiri þörf en létta áhyggjum og kvíða af þeim mönnum eða stéttum, er við mesta erfiðleika eiga að stríða, svo að þeir verði bjartsýnni og öruggari í lífsbaráttunni? Mér er óhætt að segja, að bændur almennt glöddust yfir þessari ráðstöfun. Ég er ekki lögfræðingur og skal ekki deila um lögfræðilega hlið þessa máls, en það er alveg víst, að hæstv.forsrh. fær þakkir allra bænda, sem hér koma til greina og við 1. þessi eiga að búa. Það er álit bændanna, að nauðsyn hafi verið að gefa út bráðabirgðal., en þeir, sem eru andstæðir bændum, telja, að þess hafi ekki verið þörf.

Ólafur Thors Ég vil sérstaklega beina því til hv.þm.N.-Þ., þegar hann í fyrramálið skrifar í blað sitt um málþóf það, sem við sjálfstæðismenn höfum haldið uppi í þessu máli eins og öðrum, að minnast þess um leið, að hv.þm. A.-Sk. stóð upp til að tala, án þess að hafa ætlað sér það, og sannaði svo með ræðu sinni, að hann hafði ekkert að segja. Ég treysti honum til að geta þess vel og rækilega, svo alkunn er tilhneiging hans til að segja sannleikann á sinn hátt. Það var ástæðulaust fyrir hann að snúa út úr þeim orðum mínum, að annaðhvort yrði stjórnarskráin að gilda eða þá eitthvað annað, t. d. hnefarétturinn. Hann kemur enn með þá firru, að Sjálfstæðisfl. hafi legið svo eftirminnilega í kosningunum. Sannleikurinn er sá, að Sjálfstæðisfl. fékk fleiri atkv. en nokkur annar flokkur á Íslandi hefir nokkru sinni fengið. En flokkur þessa hv.þm., Framsóknarfl., fékk til muna færri atkv. nú en t. d. 1931. Það er hans flokki, sem hefir hrakað, og því sanni næst, að það sé hann, sem ljúgi, ef heimfæra á orðtakið: „Sá lýgur, sem liggur“. Meðan hv.þm. hélt þessa ræðu sína, sat ég hér inni í ráðherraherberginu milli tveggja ágætra manna, þeirra séra Sveinbjarnar Högnasonar, frambjóðanda Framsóknarfl. í Rangárvallasýslu, og Þóris Steinþórssonar, frambjóðanda sama flokks í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu. Ég fann það, að þeim þótti það óviðfelldið að vera þannig borið á brýn, að þeir hefðu logið, fyrst þeir lágu. Hv. 9. uppbótarþm. var með gleiðgosalegar skattyrðingar í minn garð og Sjálfstæðisfl. Ég verð að þakka honum fyrir að játa nauðsyn þess, að ég héldi uppi ráðherraupplýsingaskóla. - Ég verð að upplýsa hann um það, að Sjálfstæðisfl. þarf ekki að kvarta yfir því, að þjóðin hafi frábeðið sér afskipti hans af málum þjóðarinnar, en þjóðin hefir frábeðið sér afskiptasemi þessa hv.þm. af málefnum sínum. Sjálfstæðisfl. frábað sér hann, jafnvel eftir að hann hafði veitt mér liðsinni til kosninga í G.-K., móti þeim mæta manni, Har. Guðmundssyni. Framsóknarfl. frábað sér hann, eftir að hafa haft hann í kjöri í Barð. Alþýðufl. frábað sér hann eftir að hafa haft hann í kjöri í Ísf., og nú loksins flaut hann inn á þingið eftir andlát Vilmundar Jónssonar, og hefir nú hlotið þá upphefð að vera kallaður þm. Bolvíkinga.

Gísli Guðmundsson Það var ekki rétt hjá hv.þm. G.-K., að ég hefði haldið því fram, að sá lygi, sem lægi, heldur var það hann, sem tók það fram í sinni ræðu.

Sigurður Einarsson Hv. þm. G.-K. notaði síðustu orð ræðu sinnar til að láta í ljós margra ára harm og gremju íhaldsins yfir því, að það skyldi ekki hafa notið mín til neins síðan ég komst til vits og ára. Þessi gremja þeirra íhaldsmannanna er þó lítt skiljanleg, þar sem ég sé ekki, að þeir hafi ástæðu til að sakna mín. En þessi gremja og vonbrigði í minn garð hafa komið fram ár eftir ár, og mun engum dyljast, sem lesið hefir blöð flokksins á þeim tíma. Hér koma fram sömu eymslin og vonbrigðin hjá hv.þm. G.-K., en af því ég veit, að þessi hv.þm. er nokkuð lífsreyndur maður og hefir fengið harðan mótbyr, þó skammt sé síðan hann varð formaður Sjálfstæðisfl., því hefði ég viljað mega vænta af honum nokkru meiri karlmennsku en lýsir sér í þessum kveinstöfum hans yfir því, að ég skuli hafa orðið íhaldinu frekar til óþurftar síðan ég fór að taka þátt í opinberum málum heldur en hitt. Og það er ósköp hætt við, að ég verði að hryggja hann með því, að vera það framvegis.

Er þá þm. kominn til vits og ára?

.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) 29. ágúst síðastl. var skipuð 5 manna n. af ríkisstj. til þess að rannsaka fjárhag ríkissjóðs og stofnana og fá yfirlit yfir ástand atvinnuveganna í landinu og leggja fram, að rannsókn lokinni, till. til aukningar og eflingar atvinnuvegunum í landinu. Það liggur í augum uppi, að eigi slík rannsókn að ná tilætlun sinni, er óhjákvæmilegt, að n. eigi óhindraðan aðgang að opinberum stofnunum og embættismönnum þeirra til þess að fá upplýsingar. Það er einnig ljóst, að n. getur ekki náð tilgangi sínum nema henni sé heimilt að fara eins að við einstaklingsfyrirtæki. Sjálfsagt er, að á n. hvíli sama þagnarskylda og t. d. á skattan. og öðrum þeim nefndum, sem rétt hafa til þess að safna slíkum skýrslum. Því hefir verið haldið fram, að með frv. þessu, ef það verður gert að l., sé brotin 34. gr.stjskr. Ég hygg, að slíkar fullyrðingar séu byggðar á misskilningi. Samkv. greininni getur þingdeild veitt þingnefnd rétt til þess að heimta skýrslur af embættismönnum og einstökum mönnum, án þess að setja um það lög. Þegar um slíkar nefndir er að ræða, nægir því ályktun deildarinnar til að gefa nefndum þetta vald. Að umrædd grein banni að gefa samskonar vald með sérstökum lögum til annara nefnda, virðist mér hin mesta fjarstæða. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um frv. að sinni. Ég hygg, að hv.þdm. geti verið mér sammála um, að verkefni þessarar nefndar er mikið og merkilegt, og að hún verði að fá skilyrði og aðstöðu til þess að leysa það sem bezt af hendi.

Thor Thors Mér þykir rétt við þessa umr. að víkja nokkrum orðum að hinum sögulega undirbúningi hjá stjórnarflokkunum að skipun þessarar nefndar, sem hér er til umræðu. Fyrir kosningarnar síðustu gaf Alþýðufl. út kosningaávarp, hina svokölluðu 4 ára áætlun. Þar er miklu lofað þjóðinni til handa. Eitt af því, sem skyldi gera, ef flokkurinn fengi aðstöðu og vald á þingi, var að skipa nefnd þá, sem nú skal rætt um hér. Í 4 ára áætlun Alþfl., sem birt var í Alþýðublaðinu 26. maí í vor, segir svo um þetta: „Stofnuð sé ráðgefandi n. sérfróðra manna, þingi og stj. til aðstoðar, er geri nákvæmar áætlanir um allar opinberar framkvæmdir á tímabilinu og stjórni vísindalegum rannsóknum til undirbúnings þeim og geri jafnframt till. um, hvernig komið verði fastri stj. og skipulagi á allan þjóðarbúskapinn, jafnt opinberar framkvæmdir og fyrirtæki sem atvinnnrekstur einstaklinga, svo að þau verði sem hagkvæmast rekin og aukin með hagsmuni almennings fyrir augum (Planökonomi)“. Ég geri að vísu ráð fyrir því, að jafnaðarmenn hafi ekki, þegar þeir gáfu út þetta kosningaplagg, búizt við því, að þeir þyrftu að standa við þessi loforð eða framkvæma áætlunina. En kosningarnar fóru á þá leið, fyrir atvik, sem reyndar voru ekki til þess fallin að lýsa vilja þjóðarinnar, og aðeins var heppni stjórnarflokkunum til handa, að stefnuskrá Alþfl. hefir verið mestu ráðandi um stjórn landsins undanfarið. Þegar Framsfl. og Alþfl. höfðu ákveðið að mynda stj. saman. gerðu þeir með sér málefnasamning, sem fól í sér nokkurskonar framkvæmdskrá fyrir stj. og þar sem farið var eingöngu eftir því, sem Alþfl. hafði heitið fyrir kosningarnar og stóð nú við að kosningunum loknum. Er þessi starfskrá alþjóð kunnug og lýsir sér m. a. í þeirri nefndarskipun, sem gefið hefir tilefni til þessa frv. Samkv. áætlun Alþf1. er n. skipuð með mikið og margvíslegt rannsóknarsvið, þótt valdsvið hennar sé að vísu ekki jafnmikið, og í skipunarbréfi n. er vikið samsvarandi orðum að verkefnum hennar eins og gert var í áætluninni. Er það auðvitað virðingarvert af Alþfl. að standa við kosningaloforð sín og fyrirætlanir og eðlilegt og virðingarvert, að stjórnarflokkarnir hafi viðleitni til þess að vilja láta rannsókn fara fram á því, hvað aflaga fer í ríkisrekstrinum og með hverum hætti verður auðveldast og heppilegast að ráða á því bætur. Þótt þetta hafi verið tilgangurinn, og ég vil ekki almennt draga í efa, að svo hafi verið, hefir framkvæmdin á þessu verki orðið í andstöðu og til mótmæla þessum göfuga tilgangi, sem á bak við kann að hafa legið. Ef slík rannsókn átti að bera tilætlaðan árangur, hlaut stj. að halda sér við það, að n. yrði eingöngu skipuð sérfróðum mönnum. En hæstv. stj. valdi ekki þá leið. Þá var það ennfremur skylda stj., ef tilgangurinn var sá með n.skipuninni, að fá fram óhlutdræga og málefnalega rannsókn, að sjá svo um, að skipun n. væri ekki með pólitískum blæ. En það er svo fjarri því, að hæstv. stj. hafi gert þetta, að hún þvert á móti virðist ekki hafa tekið tillit til neins annars við skipun n. en eingöngu pólitískra skoðana. Í n. hafa verið skipaðir harðvítugir stjórnmálamenn svo að segja eingöngu. Skal fyrst frægan telja, hv. 2. þm. Reykv., sem harðvítuglegast hefir gengið fram í stjórnmálabaráttunni fyrir sinn flokk. Hinir tveir flokksmennirnir, sem sósíalistar eiga í n., en þeir hafa þar meiri hl. og öll völd eins og alstaðar annarsstaðar, þar sem stjórnarflokkarnir leggja saman, hafa báðir tveir látið til sín taka á stjórnmálasviðinu, sérstaklega þó hv.þm. Hafnf., og hinn, sem að vísu er ekki alþm., er forstjóri bæjarútgerðarinnar í Hafnarfirði, sem hv.þm. Hafnf. einnig er mjög við riðinn. Sé það svo að skilja, að bæjarútgerðinni í Hafnarfirði sé ætlað að leggja til tvo sérfræðinga í n., mun mörgum áreiðanlega sýnast svo sem henni sé gert hærra undir höfði en ástæða er til. - Af hálfu Framsfl. hefir orðið fyrir valinu í þessa n. sá maður, sem er allra manna ófyrirleitnastur í stjórnmálabaráttunni og illskældnastur óvildarmaður annars aðalatvinnuvegar landsmanna, sjávarútvegsins. Slík útnefning í n., sem ætlað er að starfa til þjóðþrifa með rannsóknum sínum, er í hæsta máta óviturleg og stefnir að því að gera n. óvinsæla hjá miklum hl. þjóðarinnar, sem fylgir Sjálfstfl. að málum, og verður enda að skoðast sem hrein ögrun í garð flokksins. Ég hygg, að það hefði verið réttara fyrir stj. á þessum tímum, þegar ný vandræði steðja á hverri stundu að atvinnurekstri og framleiðslu, að reyna að sameina kraftana til sameiginlegs átaks með því að skipa sérfróða menn eingöngu í n., eins og lofað var í 4 ára áætluninni. Þegar litið er til þess, hver styrkur er að baki hæstv.ríkisstj. hjá þjóðinni, verður enn berara, hve stj. var það sjálfsagt að haga skipun n. svo a. m. k., að hún væri ekki í beinni andstöðu við verulegan hl. þjóðarinnar. Að baki hæstv. stj. eru færri kjósendur en að baki andstöðuflokka hennar hér í þinginu. Samanlögð atkvæðatala Alþfl. og Framsfl. er um 22 þús., en samanlögð atkvæðatala Bændafl. og Sjálfstfl. um 25 þús. Valdataka hæstv. stj. byggist á hendingu einni, og hefði það átt að opna augun á stj. fyrir því að taka ekki aðeins tillit til stjórnarflokkanna, við nefndarskipunina. En þetta gerði hæstv.ríkisstj., og það er hennar að bera ábyrgðina á því, sem af því kann að leiða. Vegna þess, hvernig hæstv. stj. hefir hagað valinu í þessa n., lítur Sjálfstfl. á n. sem hreina flokksn. stj., og okkur sjálfstæðismönnum hefði þótt það bezt fara, að kostnaðurinn við þessa n. yrði greiddur úr flokkssjóði stjórnarfl., en ekki úr ríkissjóði. Það er vitanlegt og augsýnilegt á vali nefndarmannanna, sem ýmist eru yfirlýstir sósíalistar eða hafa reynzt vera svo, að tilgangurinn með n. er sá, að leita að veilum í rekstri einstakra atvinnurekenda í landinu, og þykjast finna þær, og undirbúa á þann hátt upptök sósíalismans hér á landi. Af þessum ástæðum mótmælir Sjálfstfl. þessari n., sem hann telur vera flokksn. stj. og ekkert annað. Með frv. því, sem hér liggur fyrir, á svo að gefa þessari flokksnefnd stj. rannsóknarvald um hvað sem er, og veita þannig hinum harðvítugu pólitísku baráttumönnum, sem n. skipa, tækifæri til þess að kynna sér hag og gerðir pólitískra andstæðinga sinna. N. getur heimtað skýrslur og skýringar á hverju, sem henni sýnist og hún telur þörf á eða henni kann að hugkvæmast með ötulli aðstoð illkvittni og hefndarhugar. Og þeir, sem ekki hlýða, eru settir á bekk með glæpamönnum, meinsærismönnum o. s. frv., og boðið upp í tugthús, ef þeir verði ekki þægir. Hvað á svo að rannsaka? Það er vitanlegt, að stjórnarfl. hafa fullkomna aðstöðu til þess að láta rannsaka hag einstaklinga og fyrirtækja, og þetta er einnig gert með skattskýrslum og heimild þeirri, sem skattan. og skattstjórinn hér í Rvík hafa, til þess að skoða reikningshald fyrirtækja og einstaklinga. Það er ennfremur vitað, að undanfarið hafa starfað slíkar rannsóknarn. bæði á sviði sjávarútvegs og landbúnaðar. Bændan. svokallað, hefir þegar birt skýrslur um rannsóknir sínar, og niðurstaðan af þeim var stofnun Krepppulánasjóðs. Sjávarútvegsn. mun nú í þann veginn að ljúka rannsóknum sínum og munu skýrslur hennar verða lagðar fyrir þingið innan skamms. Það getur því ekki verið þetta, sem á að rannsaka. - Það, sem e. t. v. vakir fyrir stj., mun og það að finna nýjar leiðir út úr ógöngum atvinnulífsins, þótt ólíklegi sé, að þær leiðir upplýsist með þvingunarráðstöfunum. Til þess að vinna að því marki sýnist sem eðlilegast hefði verið að kalla til samstarfs alla þekkingarríkustu krafta þjóðarinnar. Ef knýja á fram með þvingunarráðstöfunum viðskiptalega þekkingu og lífsreynslu atvinnurekenda til þess að afhenda í hendur pólitískra óvildarmanna þeirra, sýnist og vera gengið fullnærri 62. gr.stjskr., sem fjallar um friðhelgi eignarréttarins, því að atvinnuleg og andleg verðmæti heyra undir vernd þeirrar gr. engu síður en önnur verðmæti. Ef nauðsynlegt er að finna nýjar leiðir út úr örðugleikum atvinnulífsins, er þetta áreiðanlega ekki rétta leiðin. Rétta leiðin var að fara samningaleiðina. Með því að fara friðsamlega fram og viturlega og láta kunnáttumenn á þessum sviðum bera saman ráð sín til úrlausnar mátti vænta góðs árangurs vegna þekkingar þeirra, góðs vilja og þjóðfélagskenndar. Stj. átti kost á að fara þessa leið, og henni bar skylda til að fara hana vegna hins erfiða ástands atvinnurekstrar einstaklinga og fyrirtækja og fjárhagsörðugleika þjóðarinnar yfirleitt, þegar allt virðist stefna að hruni. En hæstv.ríkisstj. kaus ekki að fara þá leið að hagnýta sér þá beztu þekkingu, sem völ er á á sviði atvinnumálanna, heldur kaus hún að styðjast eingöngu við harðsvíraða pólitíska málafylgjumenn. Skipun þessarar n. og frv. það, sem hér liggur fyrir, virðist því beinlínis vera eins og ögrun á hönd andstæðinga stj., sem steytir hér sinn rauða hnefa framan í mikinn hl. þjóðarinnar. Að stj. valdi þessa leið, verður að vera á hennar ábyrgð sjálfrar, hæstv. stj. getur ekki annars vænzt en að uppskera svo sem hún hefir sáð til.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég óttast, að hv.þm. Snæf. sé ekki í sem beztu ásigkomulagi, því að hann sér eintóma drauga nú um hábjartan daginn í sambandi við þetta frv. og verkefni þeirrar n., sem hér er um að ræða. Hv. þm. hélt því þannig fram, að stj. hefði átt kost á samvinnu við þekkingarríkustu menn atvinnuveganna, en hefði hafnað þeirri samvinnu til þess að kjósa í hennar stað einlita, harðsvíraða pólitíska baráttumenn, og steytti nú „rauða hnefann“ framan í máttarstólpa atvinnulífsins. Hv. þm. orðaði þetta að vísu ekki svo en hann meinti það. Verð ég að biðja hv.þm. Snæf. að færa þessum fullyrðingum sínum einhvern stað næst þegar hann talar. Hv. þm. var hér með fullyrðingar, sem blöð flokks hans hafa viljað ósanna, a. m. k. hefi ég ekki heyrt það fyrr en nú, er ég heyri það af vörum hv.þm. Snæf., að Sjálfstfl. hafi verið reiðubúinn til samvinnu um till. um nýtt skipulag á þjóðarbúinu. Sjálfstfl. hefir til þessa haldið því fram, að atvinnurekstur allur og viðskipti ættu að vera í höndum einstaklinga, en ekki hins opinbera, að því verr gegndi, sem afskipti hins opinbera af atvinnulífinu væru meiri. Og þetta atriðið í stefnuskrá Alþfl., sem hv.þm. vitnaði í, var ein aðaltuggan í árásarræðum andstæðinga okkar jafnaðarmanna fyrir síðustu kosningar. Sjálfstæðismenn töluðu þá af mikilli vandlætingu um þetta nefndarbákn, sem við vildum koma upp, í bitlingaskyni fyrst og fremst, auðvitað, og tjáðu sig ekki vilja leggja hönd að slíkum hégóma. Veit ég, að hv.þm. Snæf. man vel eftir því, hvernig látið var út af till. um þessa nefndarskipun. Þá minntist hv.þm. Snæf. á hina mjög svo leiðinlegu tilviljun í Skagafirði, sem hann sagði, að hefði orðið því valdandi, að Sjálfstfl. náði ekki völdunum að þessu sinni. Hefi ég nú að vísu aldrei heyrt því lýst yfir af hálfu Bændafl., að hann hafi verið ráðinn og reiðubúinn til að mynd. stj. með sjálfstæðismönnum, þótt vel megi þetta svo hafa verið, en þetta er held ég í þriðja sinn, sem ég heyri þessu lýst yfir af sjálfstæðismönnum. Ef marka má orð hv.þm. Snæf., eru nú einhver veðrabrigði í Sjálfstfl., því að hv.þm. skýrir frá því, eins og ég veik að áður, að Sjálfstfl. vilji gjarnan taka þátt í störfum skipulagsn., og af því að ég er gæfur og friðsamur maður, vil ég fyrir mitt leyti stuðla að því, að það verði athugað af n. þeirri, sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, hvaða möguleikar eru á, að þetta megi verða. Eins og ég tók fram, hafði ég skilið það svo af ræðum sjálfstæðismanna fyrir kosningarnar og skrifum flokksblaðanna, að Sjálfstfl. vildi ekki taka þátt í þessu starfi, en sé það svo, að flokkurinn óski þess nú, myndi ég fyrir mitt leyti vilja leggja til, að það verði athugað í n., hvort hægt er að ganga til móts við óskir flokksins í þessu efni. Hv. þm. sagði það vera virðingarvert af Alþfl. að vilja efna þau loforð, sem flokkurinn hefði gefið fyrir kosningarnar. Sömuleiðis taldi hv.þm. það virðingarvert af stj., að hún vildi láta rannsaka, hvar umbóta væri þörf, hvaða umbætur væru æskilegastar o. s. frv. Er ég sammála hv.þm. Snæf. um þetta. En hv.þm. taldi, að framkvæmdirnar á þessu hefðu orðið á þá leið hjá stj., að þær væru verri en engar. Stj. hefði gengið fram hjá mönnum, sem þekkinguna hefðu á þessum málum, og tekið í þeirra stað harðsnúna pólitíska baráttumenn. Nú er það að vísu ekki einhlítt að draga slíkar ályktanir. Þótt menn hafi ákveðnar pólitískar skoðanir og fylgi þeim fast fram, er ekki þar með sagt, að þeir séu óhæfir til annara starf. Auk þess vill nú svo vel til, að þeir menn, sem stj. hefir valið í þessa n., hafa einmitt til brunns að bera mikla þekkingu á þessum málum, sem þeim hefir verið falið að rannsaka. Form. n. er þannig hagfræðingur að menntun, hefir hann haft á hendi forstöðu mikilla verzlunarfyrirtækja í opinberum rekstri sem einkarekstri, enda hygg ég, að hann hafi til jafns við hvern annan, sem væri, hagnýta þekkingu og menntun til þess að leysa þetta starf af hendi. Annar nm. er verkfræðingur með ágætu prófi og einhver helzti leiðtogi iðnaðarmanna jafnframt; hefir hann átt frumkvæðið að fjölmörgum nauðsynjamálum iðnaðarins og er því líklegur til að vinna með árangri að lausn hinu mörgu verkefna, sem nú bíða, á sviði iðnaðar og iðnaðarmála. Auk þess hefir hann til að bera ágæta þekkingu á sveitarstjórnarmálum og mikla hagnýta reynslu á því sviði. Þriðji nm. er iðnaðarmaður og hefir nú um langt skeið veitt forstöðu fyrirtæki, sem sætt hefir óvægari krítík en nokkurt annað fyrirtæki hér á landi.

Sá er eldurinn heitastur, sem á sjálfum brennur

. Ég býst við því, að hv.þm. G.-K. hefði þótt sá eldur heitur á sér, sem bæjarútgerðin í Hafnarfirði hefir orðið að bera, og mér er sem ég sæi upplitið á hv.þm., ef „Kveldúlfi“ væri gert að skyldu að leggja fram rekstrarreikning sinn til athugunar hverjum, sem vildi, og afbökunar. - Fjórði nm. er landbúnaðarkandidat, sem veitir forstöðu öðrum bændaskóla landsins. Hefir hann að allra dómi til að bera prýðilega þekkingu á öllum málefnum landbúnaðarins. - Fimmti nm. er einn af upphafsmönnum samvinnuhreyfingarinnar hér á landi og hefir jafnan verið í brjóstfylkingu þeirrar hreyfingar og er. Hann er því allra manna kunnugastur sumvinnumálum hér á landi, og enda erlendis líka, og mun sízt vanþörf þeirrar þekkingar í n., því að ég býst við, að þau úrræði, sem um verður að ræða, muni snerta mjög svið samvinnunnar. Ég tel mig nú hafa gert grein fyrir því, að það var ekki eingöngu með pólitík fyrir augum, að n. varð svona skipuð. Þá get ég og bætt því við, að allir þessir menn eru áhrifamenn hver í sínum flokki, en það gefur tryggingu fyrir því, að meira samkomulag verði um till. þeirra, en á því ríður, ef þær eiga að ná fram að ganga og verða til umbóta eins og til er ætlazt. Þá neitaði háttv.þm., a. m. k. öðrum þræði, að nokkurt verkefni væri fyrir þessa n., því að mest af því, sem henni væri ætlað að vinna, væri þegar búið að vinna af öðrum nefndum, og nefndi þar til n. þá, sem rannsaka átti hag sjávarútvegsmanna, ennfremur n. þá, sem rannsakaði hag bænda vegna örðugleika kreppunnar og í þriðja lagi milliþn., er rannsaka átti hag verkamanna, iðnaðarmanna og sjómanna. Ég játa að sjálfsögðu, að rannsóknir þær, sem nefndir þessar hafa innt af hendi, muni hafa mikinn fróðleik að geyma, og verða því notaðar að svo miklu leyti sem hægt er. En það hlýtur að vera takmarkað, sem þær ná, þar sem þær eru miðaðar við það að gera upp efnahag manna á ákveðinni stundu, og t. d. að koma skuldamálum bænda í léttara horf. Aftur hafa nefndir þessar t. d. ekki gert neinar till. um breyt. á framleiðsluháttum eða á sölu afurðanna. Þannig liggja engar rökstuddar till. fyrir um breyt. á búnaðarháttum bænda eða því um líkt. Úr því nú háttv.þm. Snæf. taldi sig svo mjög hneykslaðan yfir vali mannanna í þessa n., þá vil ég spyrja hann, hvað hann segi um val mannanna í n. þá, sem rannsakaði hag sjávarútvegsmanna. Þar er t. d. enginn Alþýðuflokksmaður. Form. hennar er háttv.þm. Vestm., auk þess skipa hana háttv. 6. þm. Reykv. og albróðir þm.N.-Ísf. Ætli það megi ekki segja, að þessi n. hafi á sínum tíma verið skipuð með pólitík eina fyrir augum? Verk það, sem skipulagsnefndinni er ætlað að vinna, er að fá heildaryfirsýn yfir þau mál, sem hún á að athuga, og koma svo með rökstuddar till. um breyt. til bóta. - Ég vil svo að endingu endurtaka það, að það eru ekki nema fullyrðingar einar að n. hafi á nokkurn hátt sýnt sig í því að fjandskapast við nokkra stétt manna í þjóðfélaginu, og hún hefir heldur ekkert tilefni gefið til að ætla slíkt. Þeir, sem leyfa sér að bera slíkar fullyrðingar fram, verða því að finna fyrir þeim einhver rök, ef þeir vilja ekki verða minni menn fyrir orð sín. Þá vil ég og taka það fram, að svo fremi sem Sjálfstæðisflokkurinn óskar þess af alvöru að fá að taka þátt í störfum nefndarinnar, þá er sjálfsagt að taka það til athugunar.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ég hefi leyft mér að leggja þetta frv. fram hér í hv. d., þótt það sé að vísu gamall kunningi frá fyrri árum hér á þingi. Þó mun frv. aldrei hafa enzt aldur til að komast hingað til hv.Ed. Ástæðan til þess að frv. er enn fram komið, er sú, að það er krafa allra þeirra sjómanna, sem hér hafa hagsmuna að gæta, og standa þeir, eða a. m. k. mikill þorri þeirra, bak við þessa kröfu, er í frv. felst. Mér er vel kunnugt um, að meðlimir þess félags, sem ég veiti forstöðu, óska þess eindregið, að frv. nái fram að ganga, og það sem fyrst. Það hefir að vísu verið ágreiningur um þetta mál á undanförnum þingum, hvort sú regla skyldi lögfest, að vega síld til bræðsluverksmiðjanna í stað þess að mæla. En reynslan hefir þegar sannað, að vigtun síldar er mjög hagkvæm regla og útilokar í flestum atriðum, að ég hygg, allan ágreining um það, að þessi vara sé seld eftir nokkurnveginn réttum mælikvarða. Hinu er ekki að neita, að ágreiningur hefir orðið milli kaupenda og þeirra, sem hagsmuna hafa að gæta við afhendingu síldarinnar, þegar hún hefir verið seld eftir máli. Með þessu frv., ef að l. verður, er sá ágreiningur úr sögunni. Eftir því, sem ég veit bezt, eru allar stærri síldarverksmiðjur búnar að taka upp vigtun síldar, allar verksmiðjur á Siglufirði og verksmiðjan á Krossanesi. Eftir því, sem mér hafa tjáð útgerðarmenn, sem þessum verksmiðjum hafa selt, er salan miðuð við kílóeininguna. Og svo nákvæmlega er farið að í Krossanesverksmiðjunni, að verðið var miðað við 2,2 aura fyrir kg. Eftir þessari reglu er líka farið við heildaruppgerðina á öllum aflanum. Það, sem veldur því, að heppilegra er að vega en mæla síldina, er fleira en eitt. Í fyrsta lagi er máleiningin á síldinni ekki alltaf hin sama, þ. e. a. s. síldin er í misjöfnu ásigkomulagi. Ef síldin er nýveidd, þá helzt hún stíf í kerunum, en sé hún búin að liggja e. t. v. marga daga, þá er hún orðin lin, og í málið fer þá miklu meiri þyngd, miðað við máleiningu, en gert er ráð fyrir í l., eða 135 kg. Þessi aðferð er því í mesta máta ónákvæm, og styður það að því að tekin sé upp vigtun í stað mælingar. Í öðru lagi má benda á, að í mörgum tilfellum er aðstaðan þannig, að þótt mælikerin hafi verið mokuð full í skipinu, hristist þó nokkuð úr þeim á leiðinni, og eru alls ekki full þegar á land er komið. Um þetta verður því togstreita milli kaupanda og seljanda. Þeir menn, sem ráðnir eru upp á aflaverðlaun, hafa þarna hagsmuna að gæta, því að það hefir fyrir þá ekki lítið að þýða, hvort lögð eru í land fleiri eða færri mál. Ég skal þegar upplýsa, að þar, sem ennþá er mæld síld, hefir komið að mun minna úr sama skipi, t. d. úr fullu lestarrúmi, ef mælt er úr því, heldur en ef vegið er úr sama lestarrúmi. Ég álít mig ekki þurfa að hafa lengri framsöguræðu fyrir þessu máli. Ég geri ráð fyrir, að málið fái þinglega meðferð og sé athugað nánar í n. Þótt ég hafi flutt frv. svona, er mér þegar ljóst, að eina smávægilega breyt. þarf að gera á því. Vona ég, að um það náist samkomulag í n., og legg til, að frv. sé vísað til sjútvn.