Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég kvaddi mér hljóðs nú sem fyrr - til þess aðeins að láta í ljós þá skoðun - mína, að þeim umbótum, sem verið er að keppa eftir, sé á mjög vafasaman hátt fullnægt með því fé, sem ætlað er til áframhalds Suðurlandsbrautarinnar, eins og frv. gera ráð fyrir, sem liggja fyrir Alþingi. Og mér kemur það í rauninni dálítið spánskt fyrir, að þetta er gert, þegar lítið er til þeirrar alþingissamþykktar, sem nú liggur fyrir frá síðasta þingi, þar sem þessar mikilsverðu samgöngubætur milli Suðurlandssvæðisins og höfuðstaðar vors voru til umr. Þingið samþ. þá till. til ályktunar um að rannsaka nú á ný til hlítar, hvar mundi reynast hentugust leið til fullnægingar og verulegra samgöngubóta á milli þessara umræddu staða, leið, sem uppfyllti hvort tveggja skilyrðið að vera hin skemmsta og öruggasta. Í þessari samþykkt Alþingis lá áskorun til hæstv. ríkisstj. um athugun á þessu máli. Man ég ekki, hvort tekið var fram, að leggja skyldi niðurstöðuna fyrir næsta þing, en það er þó óbeint sagt með því að óska eftir slíkri rannsókn. Það bendir í rauninni óþægilega til þess, að hv. þm. séu meira og minna á reiki með skoðanir um framkvæmd þessa máls, þar sem engar líkur eru til annars en að allt, sem ályktað var á næsta Alþingi á undan, sé nú gleymt. Ég hef sem sé ekkert heyrt, hvorki frá vegamálastjóra né frá ríkisstj., hvað hún hafi gert til þess að fylgja eftir þessari samþykkt, sem gerð var hér á Alþingi í fyrra. Og mér finnst varla hægt, í sambandi við þetta mál, að ganga fram hjá að minnast á þetta málsatriði. Mér finnst því að réttu lagi, að það megi og eigi að hafa áhrif á þessar aðgerðir, sem hér hefur verið samþ. áður, nefnilega áskorun á ríkisstj. að rannsaka málið frekar. Og ég vil beina því til þeirra af hæstv. ríkisstj., sem hér eru viðstaddir, að ég vænti þess, að athugunum og rannsóknum í samræmi við þessa till., sem Alþingi samþ., verði flýtt með allri gaumgæfni, svo að málið geti skýrzt fyrir alþjóð manna og fyrst og fremst alþingismönnum. Um það, hvort þessi Krýsuvíkurleið sé rétt eða rangt ráðin, er nú svo margt búið að ræða, en ég vil samt sem áður segja, að þegar sú vegagerð er helguð, ef svo mætti segja, samgönguþörf Suðurlandshéraðanna við höfuðstaðinn, jafnvafasöm og hún er, enda dregið í efa réttmæti hennar meira að segja af sjálfum vegamálastjóra landsins, þá er svo mikið í húfi; að ég álít þessa athugun því sjálfsagðari. Ég vona, að einhverjir þeirra þm., sem hafa vitt það á þingi, að gengið sé í berhögg við vilja þessara forustumanna, eins og t. d. við skoðun sandgræðslustjóra, séu sammála um þetta. Og þar sem það er gert að verulegu atriði, að slíkir trúnaðarmenn ríkisins geti gert skoðun sína gildandi, og þar sem það er játað, að vegamálastjóri hefur frá öndverðu verið mótfallinn þessari vegagerð, þá fæ ég ekki annað séð en að það samrýmist illa, að hann sitji áfram í embætti, þegar löggjafinn hefur till. hans að engu. Að því er snertir till. hæstv. fjmrh., þar sem sett er hámark á framlag til Krýsuvíkurvegarins, verð ég að segja, að mér finnst sú till. hvorki fugl né fiskur. Annars vegar er játað, að þessi vegagerð eigi einhvern rétt á sér, með því að veita fé til hennar, en hins vegar er dregið úr fjárveitingunni, til þess að seinka framkvæmdum. Annaðhvort er þessi vegagerð vit eða vitleysa. Ég held fyrir mitt leyti, að hún eigi engan rétt á sér. Það er rætt um tvær snjóléttar leiðir, Krýsuvíkurleiðina og Þingvallaleiðina, og í þriðja lagi er svo verið að bæta Hellisheiðarveginn. Með svona framkvæmdum er samgönguþörf Suðurlandsundirlendisins engan veginn borgið. Væri nær að verja þessu fé til annarra þarfari samgöngubóta, t. d. eru margar stórelfur enn óbrúaðar eystra, og má þar til nefna Hvítá hjá Iðu, í miðju læknishéraði, sem mjög er áríðandi að verði brúuð sem fyrst. Ég mun ekki leggja fram neina brtt. hér að lútandi, en vildi ekki láta hjá líða að lýsa skoðun minni á þessu máli í meginatriðum.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég vildi mælast til þess við hæstv. forseta, að umr. um málið yrði frestað nú og það tekið af dagskrá.

Frsm. meiri hl. (Steingrímur Steinþórsson) : Það er nú svo langt um liðið, síðan þetta frv. var afgr. frá landbn., að ég geri ráð fyrir, að flestum sé það úr minni fallið, en eins og nál. á þskj. 268 ber með sér, náðist ekki samkomulag um það í n. Meiri hl., sem ég er í, lagði til, að málið yrði afgr. með rökst. dagskrá, sem prentuð er í nál. Eru þar og flutt nokkur rök fyrir því, að meiri hl. landbn. gat ekki fallizt á, að skóli yrði nú reistur á Suðurlandsundirlendi. Það, sem kemur aðallega til greina frá okkar sjónarmiði, er það, að málið er ekki undirbúið. Það er enginn ákveðinn staður til fyrir skólann, og á Suðurlandi er engin hreyfing komin upp um stofnun hans. Ég veit ekki einu sinni til, að málið hafi verið rætt á aðalfundi Búnaðarsambands Suðurlands, sem nú er nýlega lokið. Við teljum ekki ástæðu til að ákveða með l. að stofna bændaskóla, á meðan ekki er komin upp hreyfing um málið með bændum á þessu mikla undirlendi. Svo er fleira, sem mælir á móti málinu, þó að það sé í sjálfu sér gott. Hæstv. landbrh., sem fer líka með stjórn kennslumála, hefur lýst yfir því, að skipuð muni verða milliþn. til að rannsaka kennslu- og uppeldismál þjóðarinnar og gera till. um umbætur á kennslukerfinu. Væri þá sjálfsagt, að þessi n. tæki einnig til athugunar bændafræðsluna og það, hvort ekki væri hægt að samræma hana kennslunni í héraðsskólunum. Er einsætt, að ef slík n. verður stofnuð, þá verði að fá hennar till., áður en farið er út í það að stofna þriðja bændaskólann. Að öllu þessu athuguðu, er ekki sjáanlegt, að þetta frv., þó að samþ. yrði, flýtti fyrir stofnun þessa skóla, því að engum dettur í hug, að hann yrði reistur þegar á næsta ári, með því að mikið fé þarf til að reisa slíka byggingu og ýmsir aðrir erfiðleikar í sambandi við málið, svo sem tímarnir eru nú. Landbn. var öll málinu velviljuð, og vill n., að tekið sé til athugunar; hvernig hægt sé að auka bændafræðsluna í sambandi við bændaskólana, en við í meiri hl. teljum, að byrjun málsins verði eðlilegust samkv. okkar till. Ég viðurkenni það líka, að ef reistur yrði þriðji bændaskólinn, þá væri margt, sem mælti með því, að hann yrði reistur á Suðurlandsundirlendinu, þó að aðrir landshlutar hafi einnig borið fram óskir í þessu efni, svo sem Vestfirðingar, sem bera fyrir sig alveg sérstaka staðhætti. Meiri hl. landbn. leggur því til, að málið sé afgr. með þeirri rökst. dagskrá, sem prentuð er á þskj. 268.

Frsm. minni hl. (Jón Pálmason) : Eins og tekið er fram í nál. á þskj. 214 og 288 og hv. frsm. meiri hl. veik að, hefur n. ekki orðið sammála um frv., en við hv. þm. Borgf. leggjum til, að það verði samþ. óbreytt. Það hefur komið í ljós, að ágreiningur er ekki mikill í n. að því er snertir nauðsynina á aukningu bændafræðslunnar í landinu, heldur um hitt, hvort rétt sé að ákveða þetta strax. Gegn því hafa komið fram þau rök, að málið sé ekki nægilega undirbúið og að í ráði sé að skipa bráðlega milliþn. í skólamálum. Ég hafði ekki heyrt þessarar milliþn. getið fyrr en eftir að frv. var komið fram, hvort sem um hana hefur verið rætt áður eða ekki. En það var ekki verið að tala um neina milliþm. í fyrra, þegar verið var að breyta héraðsskólal. þannig hefur líka verið um flesta skóla, sem settir hafa verið á stofn undanfarin ár, einkum svo kallaða héraðsskóla, og ekki hefur þótt þörf á að fresta því að setja l. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum, þar til einhver milliþm. hefði verið skipuð. Þetta er því í mótsögn við ýmislegt, sem síður hefur verið gert hér á þingi. Snertandi það, sem hv. frsm. meiri hl. sagði, að þetta hefði ekki verið tekið fyrir á fundi Búnaðarsambands Suðurlands, get ég sagt það, að þetta er í mótsögn við það, sem ég hef frétt, því að mér er sagt, að samþ. hafi verið mjög ákveðin áskorun um stofnun skólans. Hér eru uppi tvær stefnur í skólamálum, og greinir þær á um það, hvort leggja eigi meiri áherzlu á bændafræðsluna eða unglingafræðslu í héraðsskólum. Við hv. þm. Borgf. viljum auka bændafræðsluna og draga heldur úr hinni, sem hefur ekki gefizt að öllu leyti vel undanfarin ár, þó að unglingaskólum hafi verið fjölgað. Því viljum við láta samþ. frv. óbreytt, enda þótt við játum það, að málið getur ekki komizt fram fyrr en eftir að átt hefur sér stað ákveðinn undirbúningur. Held ég svo, að ekki sé þörf á að fara öllu fleiri orðum um þetta. Mér skilst, að stefnumunurinn sé lítill, a. m. k. í aðalatriðum. En ég vil lýsa yfir því afdráttarlaust, að ég tel heilbrigðara og í alla staði réttara að stofna bændaskólann á Suðurlandsundirlendinu en að stofna nýjan unglingaskóla, eins og ákveðið var hér í fyrra.



Ég hefði getað óskað mér, að hv. landbn., sem skilað hefur álitsskjali um þetta frv., hefði fætt þar eitt afkvæmi. En álitsgerðin hefur orðið tvíburafæðing, og þegar svo er, getur alltaf verið mikið álitamál, hvort afkvæmin eru efnileg. Þó að hv. meiri hl. n. mæli sanngirni- og vinsemdarorðum til málsins, ganga samt till. hans út á frestun þess. Er talað um það af hálfu Þeirra, sem vilja fresta málinu, að það sé undirbúningslaust. Ég get ekki skilið þessa málsmeðferð, - ekki af því, að ég telji ekki, að málið þurfi undirbúnings við. Undirbúnings þarfnast það tvímælalaust. Og þar kemur tvennt til greina: Það, hvort bændaskólinn eigi rétt á sér, og svo hitt, hvar hann skuli vera: En það, hvort bændaskóli á Suðurlandi eigi rétt á sér, er játað af öllum, líka þeim, sem vilja fresta málinu. Um það atriði er því fyrir sá undirbúningur, sem gildir. Hitt atriðið, sem er mikilsvert, er spurningin: Á það ekki að vera tilgangurinn með samþykkt þessa frv., að það gefi beint tilefni til staðarvals? Mér finnst samþykkt frv. hljóta að gefa myndugleik til staðarvals. Væri þá meining þess þetta, að ekki væri ástæða til að samþ. að stofna bændaskóla, nema honum væri jafnframt ákveðinn staður í kaupstað eða sveit. En á Suðurlandi er svo rúmgott til slíkra hluta, að þeir, sem ættu að velja skólanum stað, ættu sízt að þurfa að vera í vandræðum. Þá er það ekki rétt, að þetta mál hafi ekki verið rætt af Sunnlendinga hálfu. Ég held, að hv. frsm. hafi ekki farið rangt með þetta viss vitandi. Á aðalfundi Búnaðarsambands Suðurlands var einmitt gerð samþykkt um þetta.

Það hefur þá ekki verið sent Alþingi.

Það má vera; samþykktin var gerð eigi að síður, og þrír menn kosnir, sinn úr hverju héraði, til að halda á málinu, þeir Guðmundur Þorbjarnarson á Stóra-Hofi, Sigurður Ágústsson í Birtingaholti og Skaftfellingur hinn þriðji. Ég hef rætt um þessa samþykkt við flm. hennar á búnaðarsambandsþinginu. Það mun sannast, að allir menn, sem sækja til framgangs í athafnalífinu og treysta á framtíð íslenzkra sveita, verða fylgjandi þessu máli. Ég skil varla, hvað þeim gengur til, sem óska málinu góðs, en vilja ekki annað fyrir það gera en skjóta því inn í það byrgi, sem nú á að hrófla upp til að geyma í allar umbótatillögur í skólamálum til næsta Alþ., nefndina, sem kvað eiga að leysa öll vandkvæði okkar í menntamálum. Annars hafa legið fyrir þinginu skólamál, sem ekki hefur þótt nauðsyn að leggja undir þá n., t. d. l. um húsmæðrafræðslu, sem nú mun ráðið, að nái fullnaðarsamþykki næstu daga. Það er nokkuð sérgreint mál, en stofnun þessa bændaskóla er það ekki síður. Að vísu veik hæstv. forsrh. að því í ræðu sinni um daginn og hv. frsm. meiri hl. nú, að taka þyrfti til álita, hvort ekki yrði hægt að sameina að einhverju leyti fræðslu húsmæðraskólanna og bændaskólanna við undirbúningsfræðslu þá, sem héraðsskólarnir veita, t. d. að eins vetrar nám þar veitti aðgang að framhaldsskólum húsmæðra- og bændaefna. - En mér virðist Suðurlandsláglendið eiga rétt á að fá ekki aðeins undirbúningsskóla, þannig að unga fólkinu þaðan sé ætlað að sækja menntun sína undir lífsstarfið í önnur héruð, heldur eigi sú framhaldsfræðsla að komast á þar sem allra fyrst. Sú fjarstæða er ekki svaraverð, að of skammt yrði þá milli Laugarvatnsskólans og bændaskólans. Þvert á móti væri það kostur, að samvinna þeirra væri ekki torvelduð sakir fjarlægðar. Þessi röksemd hefur ekki heldur verið höfð gegn því, að Reykholtsskóli mætti vera í sama héraði og Hvanneyri eða héraðsskólar norðan lands á báða bóga við Hólaskóla. Allir Sunnlendingar, sem vilja ekki krjúpa lægra en þeim sýnist sanngjarnt, munu fylgja eftir kröfunni um bændaskóla sinn. Ég kann minni hl. landbn. þakkir fyrir, að hann lítur á málið líkt og ég, og ég veit, að margir hv. þm. eru sama sinnis. Meiri hl. n. hefur ekki heldur haft nema vinsamleg orð um málið, þótt ég telji tillögur hans ekki æskilegar.

Frsm. meiri hl. (Steingrímur Steinþórsson) : Ég biðst afsökunar á því, að mér var ókunnugt um afgreiðslu till. þeirrar á fundi Búnaðarsambands Sl., sem hv. 8. landsk. talaði um, enda hefur hún ekki borizt Alþingi. Það er eðlilegt, að ný athugun sé gerð á því einmitt nú, hvernig samræma beri hlutverk héraðsskólanna og bændaskólanna. Þegar 1. frá 1938 voru sett um bændaskóla, var verklega kennslan þar á þann veg, að bilið milli þeirra og héraðsskólanna breikkaði, en héraðsskólal. frá því í fyrra minnkuðu aftur það bil, og nú, en ekki fyrr, er hægt að byggja á fenginni reynslu um samstarf skólanna framvegis. Ég álít mjög óheppilegt að lögfesta skóla án þess, að honum hafi verið ráðinn staður að standa á. Þó að það væri gert um skóla einn á Suðurlandi í héraðsskólal. síðast, tel ég það slys, en ekki til fyrirmyndar. Allir héraðsskólarnir, sem reistir hafa verið, hafa fengið margþættan undirbúning heima í héraði og lifandi áhugi komið þar fram á stofnun þeirra. Við vitum, að svo mikið er yfirleitt látið undan vilja almennings hér í landi, að ef einlægur og almennur vilji kemur fram um slíkt mál, nær það fram að ganga. Ég held fast við það, að enn hefur ekki komið í ljós sá áhugi eða vilji, að ástæða sé til að lögfesta skólann, þegar um leið er litið á það, að sú lögfesting nú gæti ekkert flýtt fyrir því, að hann verði reistur. Hv. 8. landsk. viðurkenndi, að engin tök væru á því eins og er. Því þá ekki að bíða með lögfestinguna, eins og hæstv. forsrh. talaði um, þangað til n. hefur athugað það mál í heild, hvernig sambandi bændaskólanna og annarrar alþýðufræðslu verði bezt fyrir komið? Eftir því getur m. a. farið lengd námstíma í bændaskólum, en við hana þarf að miða, þegar ákveðin er stærð og fyrirkomulag þeirrar skólabyggingar, sem reisa skal til viðbótar.



Ég efast ekki um, að búnaðarmálastjórinn, hv. 2. þm. Skagf., hefur góða og mikla trú á landinu, og ef hann skilur það, að þeir, sem beita sér fyrir stofnun þessa bændaskóla, gera það af því, að trú þeirra á sveitirnar og þörf þeirra er einlæg og vakandi, ætti hann að vita um leið, að ágreiningur um staðarval getur aldrei orðið málinu til hindrunar. Hvort sem líða eitt, tvö eða þrjú ár, þangað til hafizt verður handa að reisa skólann, þarf að vera hægt að átta sig strax á vilja Alþ. í málinu. Ef það telur, að bændaskóli á Suðurlandsláglendinu eigi fullan rétt á sér, er mikilsvert fyrir allan undirbúning heima í héraði, sem annars staðar, að það lýsi ótvírætt yfir því nú þegar. Ef Búnaðarsamband Suðurlands veldi skólastaðinn, hefðu e. t. v. einhverjir viljað, að því vali væri síðan skotið til æðri úrskurðar, og það gæti ég fallizt á. Ég vildi, að svo giftusamlega mætti fara, að hin almenna fræðsla, sem bæði héraðsskólar og bændaskólar veita, yrði fáanleg á Suðurlandsláglendinu, án þess að ungir menn þurfi að sækja út fyrir takmörk þess, - þá mundu fleiri en nú er verða vel og gagnlega undir lífsstarfið búnir.

* Flm. (Jörundur Brynjólfsson) : Ég hef leyft mér, ásamt tveim hv. þm., að flytja þessa till. til þál. um endurbyggingu Skálholtskirkju og Þingvallakirkju. Ég get að mestu leyti vísað til grg. fyrir till. Þar er drepið á höfuðatriði til stuðnings málinu, og þar er einnig að því vikið, hver vansæmd það er fyrir þjóðina að láta þessar kirkjur enn um langt skeið vera í svo hörmulegu ástandi sem þær nú eru. Það orkar ekki tvímælis, að þessir tveir staðir eru langsamlega frægustu sögustaðir þjóðarinnar, og hvað kristna kirkju áhrærir, eru þeir líka í því tilliti frægustu staðir landsins, Þingvallakirkja vegna alþingishaldsins og þó sérstaklega vegna þess, að kristnitakan fór þar fram, sá sérstæðasti atburður í sögu kristninnar, þótt leitað væri um veröld alla. - Í Skálholti settist að hinn fyrsti íslenzki biskup, og var staðurinn gefinn kirkjunni til þess að vera biskupssetur. Biskuparnir í Skálholti voru margir hinir merkustu menn. Í þeirra tíð fór þar og fram skólahald, og sóttu þangað margir nám, bæði í þágu kirkjunnar og til þess að afla sér almennrar þekkingar, og urðu margir þeirra mjög nýtir menn og merkir, er höfðu mikil áhrif á samtíð sína og enda um margar aldir. Og sá ljómi, sem stafaði af kennimönnunum í Skálholti, barst norður í land. Það var Jón biskup helgi Ögmundsson, fyrstur biskup á Hólum, sem gerði Hólastað frægan, - hygg ég það ekki ofmælt, að hann hafi verið allra biskupa frægastur á Hólastóli, og sátu hann þó margir nýtir menn. Um Gissur biskup Ísleifsson, sem tók við biskupsdómi af föður sínum, hefur það verið sagt, að hann hefði bæri verði konungur og biskup þessa lands á sinni tíð. Hann kom fram svo einstæðri löggjöf, að ekki átti sinn líka, og hafa til skamms tíma verið í gildi nokkrir þættir hennar. Því miður varð Alþingi það ár að afnema hana með öllu fyrir rúmum tuttugu árum, í stað þess að færa hana í það horf, er hæfði samkv. breyttum háttum. Ég á hér við tíundarlöggjöfina. Brynjólfur biskup Sveinsson lét reisa kirkju í Skálholti, sem var langstærsta og veglegasta kirkja landsins og bezt gerð í þann tíð. Þangað var safnað mörgum merkis- og minjagripum, sem prýddu kirkjuna, og var hvorki sparað fé né fyrirhöfn til þess að gera þetta guðshús sem bezt úr garði. Hann varð og fyrstur manna til að meta gildi kveðskapar Hallgríms Péturssonar, og ef til vill hefur hann átt mestan þátt í, að menn komu svo snemma auga á, hvílíkur fjársjóður ljóð hans voru fyrir þjóðina. Það er raunalegra en tárum taki að sjá hirðuleysi þjóðarinnar gagnvart þessum tveim stöðum, og þá ekki sízt hvað þessa kirkju áhrærir. Báðar eru þessar kirkjur rúnar að öllu skrauti, eru með minnstu kirkjum á landinu og svo fornfálegar, að vindur og regn blæs þar í gegn að kalla. - Það er viðurkennt, að nú eru sérstæðir tímar og því eigi auðgert að byggja þessar kirkjur nú þegar, en við lifum í þeirri von, að bráðlega breytist til betra horfs, og færi þá vel á því, að þessar kirkjur yrðu meðal hinna fyrstu bygginga, sem reistar yrðu. - Að því er vikið í grg., að við flm. ætlumst til, að byggingarnar verði að stærð við hæfi safnaðanna, og teldum við hæfilegt, að kirkjurnar rúmuðu um 200 manns hvor. Teljum við, eins og högum er nú komið, að eigi væri nauðsynlegt að leggja mikið fé til stórra bygginga, en hins vegar þyrfti kirkjurnar að vera það rúmgóðar, að við sérstök tækifæri hefði þar rúm allmikill fjöldi manna. - Hvað Skálholtskirkju áhrærir, teldi ég sjálfsagt, að byggingin væri það stór, að þangað mætti safna ýmsum þeim minjagripum, sem þaðan hafa verið fluttir; og væri þeim fenginn þar öruggur og góður geymslustaður. Við Íslendingar höfum verið taldir söguþjóð, og má það að sumu leyti til sanns vegar færa. En hvað ræktarsemi og virðingu fyrir okkar sögu snertir, skortir mjög á, hvað þessa tvo staði áhrærir. - Ég gat þess fyrr í ræðu minni, að Skálholt hefði verið gefið til þess að vera biskupssetur meðan biskupsstóll væri á Íslandi. Það heit var ekki betur haldið en svo, að Skálholt var með fyrstu stólsjörðum, sem seldar voru eftir móðuharðindin: Vel má vera, að einhver kynni að álíta, að ábúendur á þessum stað hefðu getað sýnt honum meiri sóma en gert hefur verið, þótt ekki stæðu þeir fyrir kirkjubyggingu. Ég skal ekki fara út í þá sálma, enda mundi ég ekki vera talinn óvilhallur, hvað það snertir, en þeir, sem þekkja til bóndasýslana, vita, að það er hverjum ábúanda fjötur um fót, þegar ábúð er ekki tryggð nema frá ári til árs. Nú hefur ríkið eignazt Skálholtsstað, og vona ég, að það sjái sóma sinn í að sjá kirkjubyggingunni borgið hið fyrsta, enda efast ég ekki um, að það muni verða gert. Tómlæti í þessum efnum má án efa rekja til þess, hvernig ástatt hefur verið um eignarhald á staðnum. Ég mun svo ekki fara um þetta fleiri orðum. Ég vona, að hv. d. samþ. till., og ég ber það traust til hæstv. ríkisstj., að hún sinni málinu eftir beztu getu.



Því verður ekki neitað, að ýmis mál, sem Alþ. hefur til meðferðar, sýna greinilega, að skilningur hv. þm. á þörfum þjóðarinnar á þessum tímum er ekki sem gleggstur. Það er ekki nema rúm vika liðin frá krossmessu, og hafa menn séð, hve húsnæðisvandræði hér í Reykjavík og öðrum kaupstöðum eru gífurleg. Hins vegar virðast hv. alþm. ekki hafa áhuga fyrir öðru fremur í húsnæðismálum en að endurreisa gamlar kirkjur, rétt eins og þeir óttist, að guð almáttugur lendi á götunni út af húsnæðisvandræðum. Minni áhyggjur sýnast hv. þm. hafa af því, hvað verður um þá tugi fjölskyldna, sem eru alveg húsnæðislausar. Og þegar þessir hv. þm. segja, að það sé raunalegra en tárum taki, hvílíkt sinnuleysi þjóðin sýni þessum gömlu kirkjum, verð ég að taka mér orð þeirra í munn og segja, að það sé þyngra en tárum taki, hve mikið skeytingarleysi þingheimur sýnir í ýmsum vandamálum þjóðarinnar, þar á meðal húsnæðiseklunni í kaupstöðunum. Ég álít, að þetta mál eigi ekki að fá jákvæðar undirtektir. Það mætti seinna gera minningu Þessara sögustaða sómasamlega, t. d. með byggingu safna, en að fara að byggja stórar kirkjur eins og nú er ástatt, tel ég ekki aðeins ótímabært, heldur beinlínis heimskulegt, og hlýt ég því að greiða atkv. gegn þessu máli.

*Gísli Guðmundsson: Þessi þáltill. fjallar um það að skora á ríkisstj. að láta fram fara undirbúning til endurreisnar kirkjunum í Skálholti og á Þingvöllum, og með undirbúningi mun vera átt við kostnaðaráætlanir og uppdrætti. Undanfarið virðist hafa verið nokkur tilhneiging til ofvaxtar í kirkjugerð í landinu, og á ég þar sérstaklega við 2–3 dæmi, sem ég mun ekki fara út í nánar, en það ber að viðurkenna, að hér stendur sérstaklega á, þar sem um er að ræða sögufræga staði, sem full ástæða er til að heiðra og vernda. Ummæli hv. flm. bera það með sér, að hér er hóflega í farið, þar sem gert er ráð fyrir, að stærð kirknanna miðist við hæfi safnaðanna. Ég vildi nú skjóta því fram, hvort ekki væri rétt að athuga samtímis því, sem undirbúningur kirkjubygginganna færi fram, að aðsetursstaður biskupsins yrði eftirleiðis í Skálholti. Af þessum ástæðum þætti mér vel til fallið, að umr. yrði frestað nú og málinu yrði vísað til n., sem þá mundi vera allshn., og vil ég skjóta þeim tilmælum til hæstv. forseta.

*Sveinbjörn Högnason: Eins og fyrsti flm. sagði, þá flytjum við þessa till. til þál. vegna þess, að ekki er vansalaust, að sama ástand ríki á hinum söguhelgustu stöðum þjóðarinnar og áður. Enda þótt litlar horfur séu á, að hægt verði að byrja strax á verkinu, þá er þó gott að hafa tímann fyrir sér, til að koma sér saman um allt fyrirkomulag á þessu. Því er tímabært að leggja þetta fyrir hv. Alþingi, og síðan yrði hafizt handa með byggingarnar um leið og byggingarmálefni þjóðarinnar komast í rétt horf. Ég álít óþarft fyrir mig og aðra flm. að eyðu mörgum orðum um mótmæli hv. 4. landsk., vegna þess að hans mótmæli stefna aðeins í þá átt, að ekki skuli reisa kirkjur á þessum stöðum. Hans sjónarmið er háð öðrum trúarbrögðum, og í þeim trúarbrögðum er algengt að breyta kirkjunum í söfn, enda sagði hann, að þarna ætti fremur að byggja söfn. Ég skil það líka ósköp vel, út frá hans sjónarmiði, en við erum andlega fjarskyldir, og um það mun ég ekki fara að deila. Sem betur fer er vitað, að meiri hluti þessarar þjóðar játar kristna trú, en hefur ekki hallazt að austrænum trúarbrögðum, sem menn geta ekki séð, að fært hafi með sér neina blessun, ef við lítum á það ástand, sem þau eiga í rauninni upptök að. Það er enginn vafi, að þjóðin er þess hugar, að minningarnar, sem tengdar eru við þessa staði, Þingvelli og Skálholt, eru svo helgar og þjóðinni til svo mikillar blessunar, að það beri að endurreisa þá í sama anda og áður. - Þess vegna er það álit okkar flm., að fyrst og fremst beri að reisa þarna kirkjur, og þá yrði jafnframt hægt að geyma þar muni, sem þessir staðir eiga, gamla söguhelga muni, svo að þessir staðir yrðu til þess að halda uppi minningum, sem hafa verið þjóðinni til hinnar mestu blessunar. - Ég ætla ekki að eyða fleiri orðum í þetta, en víkja að því, sem hv. þm. N.-Þ. sagði. Honum finnst hér ekki nógu langt gengið, en viðurkennir samt, að við séum á réttri leið. Hann vill, í sambandi við þessa till. til þál., endurreisa Skálholtsstað þannig, að þar yrði biskupssetur. Mér finnst þetta rétt, að biskup yrði fluttur þangað, en mér er ekki grunlaust um, að einhver mótstaða sé gegn því, og þess vegna vil ég ekki blanda þessum málum saman. Ég veit, að hv. þm. er mér sammála um, að við þurfum ekki að blygðast okkar fyrir, þó að biskupinn sitji hér í Reykjavík, en við þurfum að blygðast okkar fyrir það skeytingarleysi, sem þessum söguhelgu stöðum þjóðarinnar er sýnt. Því má ekki dragast að bæta um í því efni, en ég álít, að málið gæti tafizt á því að fara að blanda þessu saman.



Ég ætla ekki að fara út í neinar trúarbragðadeilur, en ég skal viðurkenna, að ég tilheyri hvorki vestrænum né austrænum trúarbrögðum, en hv. síðasti ræðumaður telst til austrænna trúarbragða, þar sem hann mun þykjast maður kristinn. Ég efast mjög um, að kirkjan hafi nokkurn tíma verið til blessunar hér á landi. Á henni finnast ýmsir svartir blettir gegnum aldirnar. Hún hefur kúgað bændur og landsmenn, og ef út í þá sálma er farið, þá er ýmislegt hægt að tína þar til. Í minni ræðu lagði ég áherzlu á, að réttara mundi að endurreisa eitthvað af kotunum í grennd við hina merku sögustaði eða byggja yfir húsnæðislaust fólk í kaupstöðunum, - því var ekki svarað, enda þótt það sé mál, sem alla varðar nú í svipinn. - Skilningur manna á húsnæðisvandræðum virðist vera mjög þverrandi hér á hv. Alþingi. - Hér hefur þó á sínum tíma verið stofnaður byggingar- og landnámssjóður, en nú er farið að tala um, og það í fullri alvöru, að reisa kirkjur, þótt fólk svo hundruðum skiptir hafi ekki þak yfir höfuðið. Tilgangurinn mun sá að hressa upp á hugi hinna húsnæðislausu. Eftir er aðeins að vita, hvort þeir gera sér það að góðu. Ég fyrir mitt leyti geri það ekki.

*Gísli Guðmundsson: Ég varð fyrir vonbrigðum, hvernig hv. 1. þm. Rang. tók í till. mína um, að í till. til þál. um kirkjubyggingu yrði bætt áskorun til ríkisstj. um að flytja aðsetursstað biskups til Skálholts. Mér virðist liggja beint við, að þetta tvennt sé athugað í einu, en hv. þm. segir, að andstaða sé gegn því, að biskup verði fluttur. Ég hef ekki orðið var við neina andstöðu, en þó má vel vera, að svo sé. Það eru raddir um, að nú beri að stefna að því að efla Þjóðleg verðmæti, og þetta, sem ég er hér með, er í fullu samræmi við það. Hins vegar er vitanlegt, að alltaf er við ramman reip að draga, ef stungið er upp á, að einhverjir embættismenn séu fluttir úr Reykjavík. En það verður aldrei gert neitt í að flytja þetta mál, ef einhver byrjar ekki á því, og það eiga þeir að gera, sem eru fulltrúar sveitanna. Ég vænti þess, að hv. flm. fallist á, að till. verði vísað til n., þar sem þetta yrði athugað.

* Flm. (Jörundur Brynjólfsson) : Ég mun aðeins segja örfá orð um þetta. - Þar sem nú eru komin þinglok og þessi till. til þál. hefur lengi legið frammi, þá ættu hv. þm. að vera henni svo kunnugir, að þeir gætu vandræðalaust tekið afstöðu til hennar. En þessari till., sem hv. þm. N.-Þ. er með, verður varla bætt við þáltill, nema með sérstökum lið, og svo lengi hefur till. legið frammi, að kostur hefði verið á því. Mér finnst þetta mjög óskylt kirkjubyggingu í Skálholti, því það hefur á engan hátt hin minnstu áhrif á, hvort kirkja verður byggð né stærð hennar eða lögun. Kirkjan mundi verða með sama sniði, hvort sem biskupssetrið yrði flutt til Skálholts eða verður áfram hér í Reykjavík. Mér er ekki ljúft, að málinu sé vísað til n., ef n. fer að blanda þessum tveimur mál um saman, því að mér er ekki grunlaust um, að það kunni að ríða þessari till. til þál. að fullu. Ég vona, að hv. þm. N.-Þ. haldi sér ekki fast við, að þessu máli sé frestað. Um hans till. þarf sérstaka till. til þál. Ég hefði verið fús til, að tekið yrði tillit til óska manna í þessu efni, en ekki með þeirri aðferð, sem hv. þm. N.-Þ. vill beita. Ég vona, að hv. þm. fari ekki að leggja stein í götu þessarar till. til þál., því að mér virðist hann vera okkur alveg sammála að öðru leyti. - Svo vænti ég þess, að hv. d. greiði fyrir málinu eftir megni.

*Gísli Guðmundsson: Ég vil aðeins taka fram, að það er hægara að fá einhverju á orkað í því, að biskupssetrið verði flutt í sambandi við þessa till. til þál. heldur en að það sé í sérstakri till., og þess vegna vil ég, að þessum málum sé slengt saman. Því að ef þetta verður ekki gert núna, þá uggir mig; að það verði ekki eins auðvelt, síðar.

*Sveinbjörn Högnason: Ég verð að segja, að mér er ómögulegt að skilja rök hv. þm. N.-Þ., þegar hann segir, að það sé hægara að koma fram þessu máli í sambandi við þessa till. til þál. og gera till. um leið sem umfangsmesta. Betra mun vera að flytja þetta smátt og smátt, en ráðast ekki í allt í einu, því að það skapar aðeins upplausn. Ég veit, að þessi hv. þm. er svo vanur málum, að hann skilur, að þetta eru ekki rétt rök. Ef kirkja verður byggð í Skálholti, þá er hægara um vik á eftir að hugsa um að flytja biskup þangað, en að flétta þessi tvö mál hvað inn í annað, það nær engri átt.

*Gísli Guðmundsson: Ég þyrfti lengra en stutta athugasemd til að koma hv. 1. þm. Rang. í skilning um, að þetta sé rökrétt, hjá mér, en ég ætla að láta mér nægja að benda á það, að ef um er að ræða mál, sem á erfitt uppdráttar, þá er vænlegasta ráðið að taka það upp í sambandi við mál, sem engin andstaða er gegn, og þannig virðist vera með kirkjubyggingarmálið. - Ég hygg, að hv. þm. sé þetta ljóst.

*Sveinbjörn Högnason: Það mun rétt hjá hv. þm. N.-Þ., að erfitt mun reynast að koma mér og öðrum hv. þm. í skilning um, að rök hv. þm. N.-Þ. séu á nokkru reist, - því hans rök benda ótvírætt í aðra átt. Ég get aldrei skilið, að hægara sé að koma óvinsælu máli fram í sambandi við mál, sem nýtur vinsælda, en aftur á móti veit ég,að það er hægt með því að eyðileggja mál, og mér er ekki grunlaust um, að slíkt sé hér á ferðinni hjá hv. þm. N.-Þ. - Ég get heitið hv. þm. N.-Þ. því, að seinna meir skal ég styðja hann í að fá biskupsstólinn fluttan, en þetta er fyrsta skrefið til endurreisnar þessum stólum, og hann á að styðja að því, að þetta nái fram að ganga til sóma og blessunar fyrir þjóðina.