Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Herra forseti. Það er nú langt orðið síðan þetta mál var hér síðast til umr., og skal ég nú ekki fara út í það sérstaklega. hvað hefur valdið þeirri töf. Við frv. hafa verið gerðar brtt. við 3. umr., og vildi ég þá minnast á þær till., sem mér hefur skilizt, að valdi ekki neinum ágreiningi í sjútvn. Í fyrsta lagi er það brtt. á þskj. 614. Þó að ég standi þar einn að þeirri till., hygg ég, að aðrir nm. geti verið sammála um, að hún sé bara leiðrétting til bóta við þá gr. En ég hafði borið mig þar saman við hv. 1. þm. Reykv.. sem er eini lögfræðingurinn í n., og við vorum sammála um, að þetta væri ákvæði, sem bæri að setja inn í gr., eins og þarna er gert ráð fyrir. Ég sé ekki ástæðu til þess að skýra það nánar. Þá hefur n. verið sammála um að flytja brtt. á þskj. 661, sem er um að bæta þar inn aðila, sem er landssamband íslenzkra útvegsmanna, til viðbótar við Fiskifélag Íslands. Þá er það brtt. á þskj. 870, sem er tiltölulega nýlega útbýtt, frá hæstv. dómsmrh., og hefur hann gert þá brtt. við 48. gr., eins og þar greinir, að dómsmrh. skipi formann dómsins og varaformann til sex ára í senn o. s. frv., en í frv. er gert ráð fyrir, að það sé samgmrh. Ég fyrir mitt leyti - og ég held n. - er þeirrar skoðunar. að það sé aukaatriði, hvaða ráðh. skipar dóminn. Hins vegar hefur hæstv. dómsmrh. álitið og fært nokkur rök fyrir, að þar sem dómsmrh. muni hafa skipunarvald um flesta dóma í landinu, sé ekki óeðlilegt, að hann hafi einnig þetta skipunarvald. Eina undantekningin mun vera í þessu efni félagsdómur, sem heyrir undir félmrh. En sá dómur er með nokkrum öðrum hætti skipaður en hér er gert ráð fyrir. Sem sagt, við féllumst á þessa brtt. af þeirri ástæðu. sem ég nú hef greint. - Þá er önnur brtt. á þessu sama þskj., sem er að vísu efnisbreyt., bæði a- og b-liður. frá því sem er í frv. Lögfræðingar mþn. hafa talið fært að hafa þá skipan málanna eins og frv. er, en þar er skipaskoðunarstjóra ætlað að búa málin undir málsókn, ef tilefni gefst til. N. vill sætta sig við þá skipan, að farið sé með þessi mál eins og önnur, sem heyra undir dómsmrh., og þar af leiðandi breyta þeirri málsgr., sem um þetta fjallar, bæði 9. og 10. málsgr., sem verður óþörf og fellur niður, og hinar tvær gr. koma í staðinn. Þá eru brtt. á þskj. 667 og 666, frá meiri hl. sjútvn. Í brtt. á þskj. 666, við 11. gr., er gert ráð fyrir, að niðurlag hennar orðist svo: „og hafi að dómi skipaskoðunarstjóra nægilega þekkingu á siglingum, skipum og vélum til þess að leiðbeina skoðunarmönnum, samræma eftirlitið til meira öryggis og skera úr um ágreining, sem upp kynni að rísa um haffæri skipa.“ Þessi eftirlitsmaður yrði að hafa hér miklu meira vald en þeim er ætlað í raun og veru eftir frv. Og ég tel mjög varhugavert, að það sé lagt í þeirra hendur, sem hér er ætlazt til. Því að það kemur alveg skýrt fram í gr., með leyfi hæstv. forseta: „Eftirlitsmenn skulu fullnægja þeim kröfum, sem gerðar eru til opinberra sýslunarmanna.“ Þannig er þetta í frv., það eru bara almenn ákvæði um það. En hér er ætlazt til, að þeim sé ætlað miklu meira verkefni en á öðrum stöðum, og er það í samræmi við þá togstreitu, sem var á milli mín og hv. form. n., sem var um það, hvers konar verkefni það væri, sem þessum mönnum væri ætlað að hafa með höndum. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara út í það, en ég legg eindregið á móti því, að þessi brtt. verði samþ., því að hún mundi raska mjög efnislega því, sem í frv. felst hvað eftirlitsmennina snertir. Og ég skal taka fram, að það mun vera mjög hæpið, að hægt sé að samríma þetta. Í brtt. á þskj. 667. sem mun vera frá hv. 1, þm. Reykv. og form. n., er gert ráð fyrir. að orðið „siglingafróður“ falli niður. Við höfum þráttað um þetta í n., og ég sé ekki ástæðu til þess að fara út í það. en það er á móti allri venju, að það séu ekki siglingafróðir menn, sem eru skipaðir í þessa stöðu og ég er þeirrar skoðunar, að þeir geti ekki síður verið góðir menn, sem eru aðeins siglingafróðir. en ekki vélfróðir, því að hann hefur þá menn sér við hlið, sem eru vélfróðir. Sama er að segja, ef um vélfróða menn væri að ræða, sem hefðu þetta starf, þeir yrðu og gætu haft siglingafróða menn sér til aðstoðar. En ég ætla að bæta því við, að það verður að telja sem vantraust á þessa siglingafróðu menn, ef þeir verða teknir þarna út. Því að ekki verður því neitað, að þeir menn, sem stjórnað hafa fiskiskipi, og það kannske stóru farþegaskipi. þeir eru búnir að fá mikla reynslu og þekkingu á því starfi. Þá er á þessu sama þskj. brtt. við 17. gr., að í staðinn fyrir orðin „útgerðarmaður eða skipstjóri skuli sóttir til saka“ í 7. mgr. komi: skipið skuli stöðvað. Við hv. þm. Barð. ræddum mikið um þetta við 2. umr., og ég verð að segja, að ég er algerlega á móti þessari skoðun hv. þm. Og mér er það fyllilega ljóst, að undir þeim kringumstæðum, sem getið er um í 17. gr., verður ekki gripið til þess að stöðva skip. Menn telja það alltaf varhugavert og of mikla ábyrgð, en ef eitthvað hefur verið vanrækt af því, sem ber að gera, verður hann að standa ábyrgð á því. eins og venjulegt er með skip, ef ekki er fullnægt því sem l. mæla fyrir. Ég er á móti þessu meðal annars af því. að þetta mundi vera aðeins dauður bókstafur. sem ekki yrði framkvæmt eftir. Ég hygg því, að við í meiri hl. n. séum mótfallnir þessari brtt. einnig af þeim ástæðum, sem ég hef greint frá. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara frekar út í þetta mál, ég hef aðallega haldið mér við brtt. Og ég vil segja það að lokum, að málið hafi dregizt af þeim ástæðum, sem ég ekki greini frá, og vona ég, að það fái nú fljóta afgreiðslu. Og ég vil beina því til hæstv. ráðh., að hann beiti áhrifum sínum til þess að málið nái fram að ganga á þessu þingi.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja mjög umr. um þetta mál, en vil þó fara nokkrum orðum um það deiluatriði, sem hér er á ferðinni. Mér þykir vænt um, að hæstv„ dómsmrh. er hér viðstaddur, því að hann mun gera grein fyrir því, sem hér er deilt um. Fyrsta brtt., sem meiri hl. gerir við frv. við þessa umr., er á þskj. 667. við 8. gr. Það er, að orðið „siglingafróður“ falli niður. Hv. frsm. n. hefur lýst afstöðu sinni til þessa máls, og ekki borið fram önnur rök í málinu en þau. að það mundi valda mikilli óánægju og álitast sem vantraust á þessa stétt. ef menn úr henni fengju ekki einnig leyfi til þess að skipa þessa stöðu, sem þeir hafa ákaflega takmarkað vit á, og virðist það eiga að víkja fyrir því öryggi, sem þarna er verið að reyna að skapa. Það á að halda fast við það að samþ. ákvæði um að skipa í þessa stöðu menn, sem hafa ákaflega takmarkaða þekkingu til þess að gegna stöðunni. Ég hirði ekki að taka hér upp nein bein dæmi þess, sem sýna, að ég fer hér með rétt mál, en ég veit, að hv. frsm. veit um nærtæk dæmi, og þótt jafnvel þessir menn hafi verið látnir ráða þarna miklu, þá hefur það ekki verið til öryggis, og einnig kostað ríkissjóð stórfé. Ég er því ákaflega undrandi yfir þessum rökum hjá hv. frsm. n. gegn þessari brtt., sem mundi verða, ef hún verður samþ., til meira öryggis fyrir fólkið í landinu. Ég vænti þess, að þessi brtt. verði því samþ., og þeirri baráttu verður ekki hætt, þótt svo færi, að hún yrði ekki samþykkt nú. Það virðist sem hv. þm. sé búinn að gleyma því, hvað sé höfuðtilgangur með þessari löggjöf, sem sé að skapa meira öryggi sem undirstöðuatriði þessa máls. En nú vill hv. þm. ekki, að þeir sem eiga að vera skipaðir samkv. 11. gr., hafi neina þekkingu á málinu, eins og 11. gr. segir nú, enda virðist allt annað hafa vakað fyrir hv. þm. en að þessir menn eigi að skapa öryggi. Og hefur það komið ákaflega bert í ljós við allar umr. þessa máls, að það er allt annað, sem reynt er að koma hér fram undir yfirskini þessa viðkvæma máls en öryggi og kom það langskýrast fram í ræðu hv. þm. við þessa umr. Hér er farið fram á að skapa meira öryggi með því, að þeir menn, sem valdir eru í þetta starf, hafi meiri þekkingu og séu færir um að skera úr um ágreining um haffæri skipa o. fl. Og ég skil ekki þá menn, sem vilja taka þá ábyrgð á sig að greiða atkv. á móti slíku. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta atriði frekar, en kem þá að 2. brtt. á þskj. 667. sem er um það, að í stað þess, sem stendur í frv., 17. gr. 7. mgr.: „skuli sóttur til saka“ komi: skuli skipið stöðvað. Hv. frsm. n. álítur of mikið að stöðva skipið, en ég vil þá spyrja: Er ekki of mikil ábyrgð að láta skipið halda áfram, ef ekki eru uppfyllt skilyrði laganna? Ég held, að hv. frsm. hafi fleygt svo frá sér blæjunni í þessu máli, að það væri langbezt fyrir hann að fylgja nú þessari till. og bæta fyrir það, sem hann hefur áður sagt. Þá vil ég gjarnan spyrja hæstv. dómsmrh., hvort hann almennt teldi ekki það sjónarmið rétt og heppilegra að breyta þessum ákvæðum þannig, að stöðva skipið heldur en að sækja viðkomandi til saka. Ég álít það varhugavert að bíða eftir úrskurði dóms um að stöðva skip, ef það væri þannig útbúið, að tvísýnt væri um öryggi þess og hætta væri á að það gæti kostað mannslíf, og þess vegna legg ég til, að skipið verði stöðvað. Ég tel mig ekki færan um að hafa hitt á samvizkunni. Ég mun fylgja brtt. á þskj. 870. frá hæstv. dómsmrh., og einnig brtt. á þskj. 614, frá hv. frsm., hún er meira en leiðrétting, heldur efnisbreyt. Ég bar fram brtt. við 2. umr. um að fella þetta niður, af því að ég taldi ekki rétt að taka atvinnuréttindi af mönnum, sem fyrir gáleysi eða af einhverjum ástæðum, en ekki þó fyrir vítavert gáleysi, hefðu gerzt brotlegir. Ég mun því fylgja þeirri brtt.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Vegna fyrirspurnar til mín frá hv. þm. Barð. út af brtt. við 17. gr. þessa frv., hvort ekki sé meira öryggi í því að stöðva skip en að sækja útgerðarmenn eða skipstjóra til saka. Það er auðvitað meira öryggi í því að stöðva skipið, því verður ekki neitað. Ég vil vekja athygli á því, að í 17. gr. er greint á milli þess, hvort um er að ræða slíka galla, sem gera skipið óhaffært, eða ekki. Og það er tekið fram í 3. mgr. 17. gr., að skoðunarvottorðið skuli eigi afhent fyrr en kröfum þeim, sem gerðar eru, sé fullnægt. Svo segir aftur í upphafi 5. mgr.: „Ef það sem áfátt þykir, er þannig vaxið, að haffæri skips er óskert og eigi er hægt að bæta úr því þegar í stað,“ o. s. frv. Og síðar kemur í þessari gr., að það skuli tilkynna útgerðarmanni eða skipstjóra. En eftir að sá frestur er liðinn, sem um getur, þá ber samkv. þessari gr. að sækja þessa aðila til saka. Og ég verð að segja, að svona fljótt á litið án þess að ég hafi grandskoðað það, að það sé í raun og veru of harkalegt að stöðva skipið, ef það er haffært, þó að það sé að einhverju leyti ábótavant með annan útbúnað þess. Ég verð þess vegna að segja það við hv. þm. Barð., að mér virðist brtt. hans ganga nokkru lengra en efni standa til, miðað við ákvæði þessarar gr. að öðru leyti.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Ég tek alveg undir skýringu hæstv. dómsmrh. og tel óþarft að bæta þar nokkru við um minni háttar atriði, sem ekki varða haffæri skipa, og því mundi sennilega aldrei beitt undir slíkum kringumstæðum. Ég stóð ekki upp til að karpa við hv. þm. Barð., og skil ég ekki, af hverju hann var svo æstur. Oft heyrir maður stóryrði úr hans munni, en þessi miklu stóryrði og getsakir á ég ekki gott með að taka sem góða og gilda vöru. Hann sagði, að fyrir mér vekti með þessu frv. að minnka raunverulega öryggið. Ég veit, að mitt er ekki að dæma, hvað um mig má segja, en hann er hér að dæma alla þá menn, sem að undirbúningi þessa máls hafa unnið, allt valinkunna menn, m. a. ágætir flokksmenn hans, eins og Guðmundur Markússon skipstjóri, Benedikt Gröndal skipaverkfræðingur. Barði Tómasson skipasmíðaverkstjóri o. s. frv., og kalla ég það nokkuð þungan dóm eins flokksbróður, að þeir búi til löggjöf, sem rýri öryggið og geri það að verkum, að það, sem fyrir er, - ef ég skil þm. rétt -, þurrkist út með þessari breyt., af því að ekki er fallizt á hverja þá till., sem honum dettur í hug að gera við hverja gr. Þetta kalla ég að taka nokkuð mikið upp í sig, sem heitir á sjómannamáli að „spýta mórauðu“ og ég held, að þm. hafi laglega gert í þetta skipti. Ég skil ekki þennan æsing alltaf þegar komið er inn á þetta. Það er ekki af eintómri umhyggju fyrir öryggi. Ég ætla ekki að fara að hnýfla hann, en hann hefur sjálfur oft legið undir þungum dómi og e. t. v. stundum ómaklega - gegnum sína starfsævi, en ég ætla ekki inn á það nú. Þetta hittir hann kannske frekar en mig - allt hans brölt í þessu máli í eyrum þeirra, sem hafa fylgzt með gangi málsins. - Ég hef gert grein fyrir, hvers vegna ég get ekki fylgt till. hans. Ég tel hana ekki til bóta, og sá hugsunargangur, sem hefur komið fram hjá honum við meðferð málsins, er á allt öðru bylgjusviði en ég get viðurkennt. Ég skal svo láta útrætt um málið.



Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir skýringu hans á 17. gr., en ég vil leyfa mér að benda á, að í sambandi við þetta mál er að sjálfsögðu ekki sök að halda skipi áfram, ef það er haffært. Hér er einmitt um það að ræða, sem ekki er von, að dómsmrh. viti. Við skulum hugsa okkur skip, sem hefur beyglaða plötu, en heldur sínum fulla styrkleika, og það er föst venja, t. d. hjá Lloyds', að gefa ársfrest til slíkra viðgerða, og ef hún hefur ekki verið framkvæmd á þeim tíma, þá er skipið stöðvað til að framkvæma viðgerðina, og þeirri sömu reglu vil ég láta fylgja hér, og þarf það ekki að rýra hið minnsta haffæri skipa. Það þykir sjálfsagt, m. a. vegna sölu milli manna, að úr göllum sé bætt, en sé örygginu hins vegar ábótavant, þá er sjálfsagt að stöðva skipið. Það getur þá ekki uppfyllt haffæriskírteinið. Ég held þess vegna, að ákvæði um að beita viðurlögum svo mjög sem frsm. leggur áherzlu á og dómsmrh. hefur mildað nokkuð, eigi að falla burtu. Þessa skýringu læt ég nægja. 1. landsk. sagði, að ég væri að bera marga valinkunna menn míns flekks sökum. Ég vísa þessu á bug og m. a. með því, að hann hefur margviðurkennt í umr. um þetta mál, að ýmislegt af þeim ákvæðum, sem sett voru í mþn. og hann átti sæti í séu samkomulagsatriði og ég veit, að hann persónulega hefur sótt þetta ákvæði l. með jafnmikilli harðneskju í mþn. og sjútvn. til að ná ákveðnu marki, sem ég fer ekki frekar út í hér, og þessir valinkunnu menn hafa látið undan þeirri ásælni, til þess að fá þó einhverja afgreiðslu þessa máls. Hinu ætla ég að vísa algerlega á bug, sem hann sagði um mig persónulega. Hvenær sem er og á hvaða vettvangi sem er skal ég taka þau mál upp og sýna hv. 1. landsk., að hann hefur ekki við nokkur rök að styðjast í því, sem hann sagði, hvorki í einu né neinu. Ég veit, að ég er sóttur pólitískum ásökunum m. a. í Tímanum, t. d. í sambandi við byggingu togara, og stundum í hans eigin blöðum. en allt hefur þetta orðið þeim til smánar, og sízt til sóma fyrir þm. að blanda þessu hér inn í umræðurnar.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Ég vildi aðeins árétta, að það er rétt, sem ég sagði, að l. gera ráð fyrir, að um sök sé að ræða, þó að galli á skipinu sé ekki svo mikill, að hann skerði haffæri þess. Ég sagði í upphafi 5. gr., að ef það, sem áfátt þykir við skoðun, er þannig vaxið, að það er ekki svo mikið, að haffæri skipsins sé skert, og þá er ekki vafi, að um sök er að ræða, sem tvímælalaust mundi geta talizt refsiverð eftir ákvæðum l. Jafnvel þó að þetta atriði verði fellt niður, svo sem hv. þm. Barð. leggur til, þó kæmi til viðbótar, að heimilt er að stöðva skip fyrir þessa sök, og þar að auki munu refsiákvæði laganna gilda án tillits til þess. Svo að hann vill, að bætt sé við enn einu ströngu ákvæði, en ekki neitt strangt ákvæði tekið út, því að það atriði helzt kyrrt, sem hann virtist vera að leitast við að ná út. Og mér virðist alveg greinilegt, að það sé miklu skaplegra. úr því að haffærið er ekki skert, að láta nægja að sækja þá, sem ábyrgðina bera, til saka, en leyfa skipunum að halda áfram enn um sinn.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Þetta frv. fer í kjölfar tveggja annarra, sem komin eru áður í d. og ég hef mælt fyrir áður. Nú er þannig ástatt, að líða fer að því, að þjóðleikhúsbyggingin verði tilbúin, og þarf að setja reglugerð um, hvernig leikstarfsemin skuli fara fram þar. Þetta frv. er ætlað til þess að setja slíka reglugerð fyrir starfsemina, og hefur nú gengið gegnum Nd. og tekið dálitlum breytingum. Ég sé ekki ástæðu til að setja á langa ræðu um þetta, málið mun fá íhugun í menntmn., og mun ég eiga viðtal við n. um nokkur atriði, sem mér eru í hug að tekin verði til athugunar, sérstaklega á þann hátt að tryggja nokkuð meir en í frv. er gert fjárhagslegu hliðina í rekstri leikhússins. Ég leyfi mér að óska eftir, að frv. verði vísað til menntmn.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Mál þetta var tekið út af dagskrá í gær vegna breyt., sem gerðar voru í Nd. og ég vildi fá tækifæri til að ræða við sjútvn. d. Þessar breyt. Nd. eru á þskj. 838. N. hefur nú rætt málið, og þó að meiri hl. hennar líti svo á, að flestar þessar breyt. séu til óþurftar frv., þá eru þó þau atriði, sem mest er um deilt, í gildandi l., eins og breyt. við 22. gr. og 32. gr. Væri hins vegar farið að breyta frv. nú, er mikil hætta á, að það kastaðist milli d., og gæti þá hæglega farið svo, að frv. dagaði uppi, og yrðu þá útvegsmenn að búa áfram við sömu ákvæðin og nú er reynt að hrinda. En í frv. eru mörg mikilvæg atriði, m. a. um breyt. á stjórn félaganna og til tryggingar innheimtu iðgjaldanna, og vill því meiri hl. n. ekki leggja frv. í hættu, og leggur til, að það verði samþ. óbreytt. N. er þó ekki sammála því, sem Nd. hefur breytt, en baráttuna fyrir því má taka upp á næsta þingi, sem væntanlega kemur saman síðar á þessu ári. Einn nm., hv. 1. landsk., hefur sérstöðu, og mun líklega bera fram skriflega brtt., sem hann mun gera tilraun með að fá samþ., en meiri hl. n. leggur á móti því, þar sem hann óttast, að frv. verði með því sett í hættu. Ég mun því greiða frv. atkv. af þessum sökum, og vænti, að það verði samþ. óbreytt.

Forseti (ÞÞ) : Mér hefur borizt skrifleg brtt. frá hv. 1. landsk. þm., svo hljóðandi [Sjá þskj. 904. ] Brtt. er enn fremur of seint fram komin, og mun ég nú leita tvöfaldra afbrigða.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram þessa skriflegu brtt. í því trausti, að hún finni náð fyrir augum hv. d. Við fyrri meðferð málsins hér í d. var öll n. sammála um þessa gr., að einum undanskildum, og ýmsar aðrar brtt. Ég er óbreyttrar skoðunar um flestar þær brtt., sem sjútvn. lagði til, en Nd. breytti verulega fyrir atbeina meiri hl. sjútvn. þeirrar d., og verð ég að segja það, að brtt. Nd. eru lítt skiljanlegar, því að ég hygg, að flestar brtt. þessarar d. hafi verið til bóta, en ekki til óþurftar. Þessi brtt. mín er sérstaks eðlis, en því bar ég ekki fram fleiri, að ég bjóst ekki við, að þær yrðu samþ. Við 2. umr. voru færð sterk rök fyrir þessari brtt. af hv. frsm. n., og skal ég ekki endurtaka þau, en bæta nokkru við. Samkvæmt alþjóðareglum skal greiða öllum, sem verða fyrir því láni að bjarga úr sjávarháska, eftir verðmæti þess, sem bjargað er. Þetta er aldagamalt löggjafaratriði í löggjöf þjóðanna, og hjá okkur er það komið inn með siglingal. 1914, og þau l. gilda enn í dag fyrir okkar skip, ef þau bjarga erlendum skipum eða innlendum, nema þeim, sem tryggð eru hjá samábyrgðinni. Þessi breyt., sem gerð var 1942, snerti aðallega skip, sem ríkið rekur eða leigir, strandferðaskip, varðskip og flóabáta, og gerir þeim skylt að bjarga fyrir lítil björgunarlaun, en beinn kostnaður er greiddur. Þó að þau leggi sig í mikla hættu, fá þau engin björgunarlaun, hversu mikið verðmæti, sem það er, sem þau bjarga. Með þessu ákvæði frá 1942 var breytt ákvæðum frá 1935, sem við ýmsir þm. stóðum að, og voru um önnur skipti á björgunarlaununum en ákveðið var 1914. Það kom fram í rökum frsm., hv. þm. Barð., við 2. umr., að þetta ákvæði hefur verkað neikvætt, og fyrst og fremst neikvætt fyrir samábyrgðina. Ég átti von á grg. um þetta frá forstjóra Skipaútgerðar ríkisins, Pálma Loftssyni, en hann hefur sína reynslu varðandi sín skip. Þessi skýrsla er ekki komin, en hann segir, að svo mjög sé leitað eftir aðstoð, t. d. hér í Faxaflóa, að einn bátur anni ekki nærri því öllum þeim beiðnum, sem honum berast frá fiskibátum, sem varpa öllum sínum áhyggjum upp á þennan eina bát. Ég hygg, að þótt þessu ákvæði væri breytt í samræmi við siglingal., sé ekki verið að skapa óeðlilegan kostnað, því að það er vitanlegt, að ef ekki gengur saman, þá gengur málið til sjódóms, og er mér kunnugt um það af margra ára reynslu, að í sjódómi eru björgunarlaun yfirleitt reiknuð lágt, svo að ekki er mikil hætta á, að gengið sé á hlut vátryggingarfélaganna, og þegar málið hefur farið til hæstaréttar, hefur hann venjulegast lækkað launin frá því, sem sjódómur ákvað. Ég held því, að ótti form. félagsins sé ástæðulaus. Aðalrök hv. þm. Barð. fyrir því að samþykkja frv. nú óbreytt, eru þau, að hann óttast, að málið dagi uppi, ef gerðar verði breyt. á frv. nú. Já, ég verð nú að segja um minn ágæta samstarfsmann, að öðru vísi mér áður brá. Honum hefur hingað til ekki klígjað við að gera þær breyt., sem hann hefur talið réttmætar, og ekki talið málin í hættu af þeim sökum. Þetta er því alger undantekning. En ég trúi því ekki, þar sem ég tel, að við höfum hér rétt mál að flytja, að Nd. tefli málinu í hættu af þeim sökum. Ef form. sjútvn. Nd. vill málið áfram, tefur hann það ekki með frekari breyt. Ég vænti því, að hv. d. fallist á þessa brtt. mína og rök þau, sem ég hef fært fram fyrir henni.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Ég þarf ekki að halda uppi löngum umr. Ég er sammála hv. 1. landsk. um rökin fyrir því, að þetta sé réttmætt, en ég er alveg viss um, að málinu er stefnt í hættu, ef þessi brtt. verður samþ., því að form. sjútvn. Nd. telur betra, að málið falli, en að þessi gr. fari inn, og vil ég því ekki tefla því í tvísýnu, að málið nái fram að ganga. Ég vænti því, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og það liggur fyrir.

Gísli Jónsson : Ég er efnislega samþykkur þessari brtt., en óttast, að málið nái ekki fram að ganga, ef hún verður samþ., og segi því nei.



Ég óttast, að þetta verði til að stöðva málið, og segi því nei.

Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Herra forseti. Landbn. hefur samkv. loforði mínu við 2. umr. komið saman og athugað þetta frv., og hlýtur hún að játa, að það fer betur á og er skilmerkilegra að draga saman 8. gr. og fella niður sum atriðin, sem eru villandi, og er sammála að breyta gr. svo, að hún verði samkv. þskj. 895. Í raun og veru er ekki um verulega breyt. að ræða, heldur er óljóst orðalag fellt niður. Við 9. gr. eru svo felld niður í fyrri málsgr. þessi orð: „Ef stofnfé hrekkur ekki til lánveitinga.“ Það atriði töldum við ekkert vafamál að fella úr, jafnvel þó að það yrði til þess, að frv. yrði aftur að fara til hv. Nd. og jafnvel að komast í hættu, sem ég vona nú samt, að ekki komi til, þó að þessi breyt. verði gerð hér. Og efnisbreytingu er í raun og veru ekki verið að gera á frv. með þessari brtt. Ég hef svo ekki meira að segja í þessu máli, en vil óska þess, að hv. þdm. fylgi n. í því að hafa frv. skýrara og ljósara og greiði atkv. með henni og samþykki þessa brtt.

Frsm. meiri hl. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Þetta mál var borið fram í Nd. og lagt fram á þskj. 221 í desember s. l. Málið hefur tekið nokkrum breytingum, eins og sést á þskj. 780, eftir 3. umr. í Nd. Aðalbreyt. er þó í því fólgin, að undirbúningi að byggingu verksmiðjunnar skuli lokið á árinu 1947 og byggingaframkvæmdir hafnar 1948. Sjútvn. hefur rætt þetta mál mjög ýtarlega og mun hafa kvatt til sín meiri hl. stjórnar síldarverksmiðjanna til að ræða við hana um málið, og birtist hér sem fskj. á þskj. 880 bréf, sem síldarverksmiðjustjórnin ritaði til n. Þótti hér rétt að láta það fylgja með. Fskj. 2 er yfirlit yfir móttekna síld hjá síldarverksmiðjum ríkisins árin 1939–1940, vegna þess að n. þótti rétt að láta þessi gögn koma fram í málinu og geymast sem þskj., hvernig sem fer með afgreiðslu málsins hér. Ég vil taka það fram, að í l. frá 1942 er ákveðið að reisa nokkrar síldarverksmiðjur, sem enn hafa ekki verið reistar, m. a. síldarverksmiðju á Húsavík, Sauðárkróki, Hólmavík, og að stækka síldarverksmiðjuna á Raufarhöfn. Er m. a. gert ráð fyrir, að á Raufarhöfn sé reist 5 þús. mála verksmiðja auk þeirrar sem fyrir er. Þar mun vera verksmiðja, sem getur brætt 6 þús. mál á sólarhring. Það þykir ef til vill dálítið einkennilegt að bera fram frv. um að reisa nýja 5 þús. mála verksmiðju þar sem ekki hefur unnizt tími eða tækifæri til að reisa þær verksmiðjur, sem ákveðið er í l. Það hefur við athugun komið skýrt fram, að í minni hl. sjútvn. hefur ekki verið óskað eftir, að það væri farið lengra í þessu ákvæði nú en að bæta inn í þau lög að reisa eina verksmiðju til á svæðinu, sem tiltekið er á þskj. 780, og mun hann gera grein fyrir afstöðu sinni til málsins, og skal ég ekki ræða það hér að sinni. En það eitt út af fyrir sig er ekki frá mínu sjónarmiði fullkomin lausn á því máli, sem hér er talið vera mest aðkallandi. Það er einmitt að marka þá stefnu, að á Austurlandi verði komið upp nýrri síldarverksmiðju áður en byggðar eru þær verksmiðjur, sem þegar eru í lögum. Verkefni síldarverksmiðjanna hljóta að verða tvenns konar. Annars vegar er að gera útflutningsvörur verðmætar á hverjum tíma og er eðlilegt, að verksmiðjustjórnin vilji helzt hafa verksmiðjurnar þar, sem mest síldarmagnið er og að öðru leyti einnig mest magn af verðmæti úr síldinni, eins og lýsi og mjöli. Þess vegna hefur hún einnig lagt áherzlu á, að verksmiðjur yrðu byggðar þar, sem síldveiðin er bezt. En það er, eins og vitað er, frá Húnaflóa og norðaustur undir Langanes. Hins vegar er annað verkefni síldarverksmiðjanna í landinu kannske engu minna, og það er að dreifa iðnaðinum nokkuð um landið, en halda honum ekki í einum hnapp, eins og hefur kannske verið of mikið gert að. Og þetta ræður að mestu því sjónarmiði, sem hér hefur komið fram hjá meiri hl. sjútvn. Það er sjálfsagt og eðlilegt, að sá fjörður, sem vitað er um, að hefur síldveiðaskilyrði, kannske mjög góð, a. m. k. fullkomlega í meðallagi, en í öðru lagi hefur orðið útundan slíkri atvinnugrein á undanförnum árum, fái að njóta þessa atvinnuvegar. Þetta sjónarmið hefur fyrst og fremst ráðið því hjá mér, að ég hef fallizt á, að rétt sé að mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Einn nm., hv. þm. N-Þ., hefur lagt mjög mikla áherzlu á það að færa takmarkið að Rifstanga, þannig að ekki verði útilokað að setja verksmiðju á Raufarhöfn og Þórshöfn. Í sambandi við þetta vil ég benda á það, sem mjög var haldið fram í sjútvn., að meðan ekki er uppfyllt sú áætlun að koma upp nýrri 5 þús. mála verksmiðju á Raufarhöfn, sé ekki ástæða til að víkka þetta svæði út, til þess að sá staður geti fallið undir þessi lagafyrirmæli. Sama má segja um Þórshöfn, að meðan ekki hefur verið komið upp þeim verksmiðjum, sem ætlað er að koma upp á Raufarhöfn, sé ekki ástæða til þess sérstaklega að taka þann stað inn, enda er það mín skoðun, að það eigi að staðbinda verksmiðju á Austfjörðum og þá alveg sérstaklega á Seyðisfirði. Veldur þar tvennt um, annars vegar, að hann er nokkuð miðsvæðis á því svæði, þar sem engin síldarverksmiðja er nú, en þar er sæmilega gott veiðisvæði fyrir utan, og hins vegar, að þar eru sérstaklega góð hafnarskilyrði. Það mundi þurfa sáralítinn tilkostnað til að koma upp nauðsynlegum hafnarmannvirkjum til þess að geta starfrækt slíka verksmiðju, sem hér er um að ræða. En þessu er ekki til að dreifa á Þórshöfn né Vopnafirði, og verður heldur ekki í raun og veru sagt um Norðfjörð. Eins og hafnarmannvirki eru þar nú, er þar ekki eins mikil kyrrð eins og þyrfti að vera, þar sem löndunartæki eru notuð, eins og gert er almennt fyrir síldarverksmiðjurnar. Verksmiðjustjórnin leggur raunverulega á móti því, að verksmiðjan sé byggð eða undirbúin til byggingar á þessu eða næsta ári, og kemur það til af því, að hún álítur réttara að sjá, hvernig fer um afkomu ríkisverksmiðjanna næstkomandi síldarvertíð. Veiðist mikið af síld og hafi verksmiðjurnar góða afkomu, vill verksmiðjustjórnin taka þetta mál til athugunar á ný, en ekki binda sig við að þurfa að framkvæma það, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Þetta er háttur hinna varfærnari manna, og ekkert við því að segja. Síldarverksmiðjustjórnin vill staðbinda þessa verksmiðju fyrst og fremst, þá sem fyrst er byggð, á svæðinu, sem gefur bezta veiði og bezt magn af olíu og lýsi úr síldinni. Það er einnig skoðun fjármálamanna og skoðun hinna ríku og hagsýnu. En þegar það er athugað um leið, að verkefni síldarverksmiðjustjórnarinnar er tvíþætt og hinn þátturinn engu veigaminni, að dreifa iðnaðinum, þá ber einnig að líta á þá hlið málsins engu að síður en þá, sem ég hef lýst og virðast aðalrök hjá stjórn síldarverksmiðja ríkisins fyrir því, að ekki skuli ráðast í að staðbinda verksmiðjuna á Austfjörðum. Nú er það alveg ljóst, að slíkt mannvirki þarf mjög mikinn undirbúning. Nýlega hefur verið rætt um það mál á Alþ., hve gífurlega hinar nýju verksmiðjur á Siglufirði og Skagaströnd hafa farið fram úr áætlun. Og enginn vafi er, að ákaflega mikið af mistökunum þar stafar beinlínis frá undirbúningsleysi. Mér er kunnugt, að það þarf lengri tíma til undirbúnings en menn gera nú ráð fyrir að velja staðinn, framkvæma dýptarmælingar í sambandi við hafnarmannvirki, leita tilboða um vélar og gera ýmsar jarðrannsóknir til athugunar á því, hvernig bezt skuli komið upp mannvirkjum og hvar bezt að byggja, gera teikningar af verksmiðjunni og framkvæma útreikninga. Þetta þarf allt að liggja fyrir, áður en verkið er framkvæmt. Þó að það sé sagt, að byggingarframkvæmdir skuli hafnar á árinu 1948, kann svo að fara, að það verði ekki hægt, vegna þess að nauðsynlegum undirbúningi er ekki lokið, sem frv. ætlast til, að framkvæmdur verði á þessu ári. Ég sé þó ekki ástæðu til að gera brtt. vegna þessa og senda málið þar með til Nd. nú undir þinglokin, sem gæti orðið þess valdandi, að málið strandaði. Það er að sjálfsögðu á valdi þess ráðh., sem fer með þetta mál, að flýta undirbúningi svo mjög sem unnt er, einnig að stöðva framkvæmdir, þar til hann hefði lagt fyrir síldarverksmiðjustjórnina annars vegar og Alþ. hins vegar, hvort það væri fjárhagslega skynsamlegt að fara út í þessar framkvæmdir. Þess er vænzt, að ráðh. láti fara fram fullkomna athugun á því, hvort hafizt skuli handa um byggingu, og láti ekki byrja, fyrr en þessi undirbúningur hefur verið gerður nákvæmlega. Það mun koma í ljós, að sé sá háttur hafður á, verður verkið miklu ódýrara en þau mannvirki, sem flanað hefur verið út í og ekki hugsað um annað en koma þeim einhvern veginn á stað, eins og virðist hafa verið um þær tvær verksmiðjur, sem byggðar voru nýlega. Ég tel svo mikils virði fyrir afkomu þjóðarbúsins annars vegar og öflun erlends gjaldeyris hins vegar að koma sem flestum verksmiðjum upp í landinu og dreifa þeim sem mest, og þess vegna eigi þetta mál að ganga fram á þessu þingi. Við þessar umr. hefur það komið fram, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins telur, að fitumagn síldar fyrir Austurlandi sé mjög miklu lægra en fyrir Norðurlandi, svo að nemi jafnvel 4 kílóum á mál af lýsi. Það kann vel að vera rétt, miðað við beztu síld á Norðurlandi. En það út af fyrir sig mælir ekki á móti síldarverksmiðju á Austurlandi. Meðan ekki veiðist síld fyrir Norðurlandi, verður flotinn að sjálfsögðu að sækja hana austur, ef hún fæst þar, og þannig hefur það oft verið undanfarið. Verður þá að flytja þessa síld, sem er miklu magrari en Norðurlandssíldin, til verksmiðja í Norðurlandi, og mundi það verða óhagstæðara en að geta komið henni í verksmiðju á Austurlandi. Í öðru lagi getur svo farið, að engu lakara verði fyrir báta á Austurlandi að gera út við þá verksmiðju á því svæði, þó að síldin sé magrari. Má benda á, að Færeyingar hafa staðbundið sig um Seyðisfjörð, hvað síldina snertir, og koma sum skip þeirra með allt að 12 þús. mál, þó að mjög léleg skip séu. Enn er athugandi fyrir stjórn síldarverksmiðjanna, hvort ekki er sjálfsagður hlutur að hafa sér rekstrarreikninga og rekstraruppgjör fyrir hverja verksmiðju og miða síðan verð síldarinnar við það, sem hægt er að greiða á hverjum stað, en taka ekki meðalverð, eins og nú er gert yfir allt landið. Ég tel ekki, að það sé rétt að láta þá menn, sem veiða á beztu veiðisvæðunum, endilega þurfa að bera uppi rekstrarhalla á öðrum svæðum, enda mun það verða meir til að knýja þau iðjuver til þess að komast nokkurn veginn af sjálf fjárhagslega, ef þau vissu, að ekki væri staðið undir rekstrarhalla þeirra eða miðlað til þeirra frá öðrum verksmiðjum. En þetta er mál út af fyrir sig. Ég hef þá gert grein fyrir afstöðu meiri hl. n., sem leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt. Ég vænti þess, að d. fallist á þá till.



Herra forseti. Þegar fyrst byrjaði síldariðnaður á Norðurlandi, voru stöðvar stofnaðar við Siglufjörð og Eyjafjörð. Þá mun hafa verið lítil trú á, að um verulega síld væri að ræða miklu austar. Það mun hafa verið rétt að farið að byrja á þessum stöðum - líka með tilliti til þess, sem hv. frsm. tók fram, að það er gömul og ný reynsla, að síldin er yfirleitt feitari á vestursvæðinu en austursvæðinu. Það var ákaflega lítil trú á austlægara svæðinu þar til nokkru seinna, að Norðmenn reistu litla verksmiðju á Raufarhöfn og byrjuðu þar síldariðnað. Það kom þá í ljós, að það var oft mikil síld og engu minni á svæðinu við Melrakkasléttu og þar austan við en á svæðinu vestan við. Fyrir þennan skort á þekkingu á síldargöngum austarlega við Norðurland var eingöngu reynt að sjá fyrir verksmiðjuþörfinni á miðsvæðinu og vestursvæði síldveiðanna. Á þingi 1932 flutti ég frv. um það, að ríkið keypti þessa norsku verksmiðju á Raufarhöfn, því að þá var svo komið, að eigendur voru að verða gjaldþrota og gátu ekki haldið rekstrinum áfram. Þessu var ekki vel tekið. Mikill meiri hl. á þingi var á móti, og frv. var látið daga uppi. En 3 árum seinna, að ég hygg á þingi 1935, höfðu augu manna svo mjög opnazt fyrir nauðsyn þess að fá verksmiðju austur þar til þess að grípa til, þegar lítil síld var úti fyrir Norðurlandi, en mikil austar. Gekk því málið svo greiðlega gegnum Alþ., að ríkið keypti þessa litlu verksmiðju á Raufarhöfn. Við það, að ríkið byrjaði á að reka þessa verksmiðju, opnuðust augu manna enn betur fyrir því, að þarna var mikil nauðsyn að auka verksmiðjuafköstin. Leiddi það til þess, að 1940 var hafizt handa um byggingu nýrrar síldarverksmiðju á Raufarhöfn með 5 þús. mála afköstum í viðbót við þessa gömlu, norsku verksmiðju. Þetta var gert fyrir ákaflega eindregin meðmæli eða kröfu sjómanna, sem oft urðu að sækja veiði austur fyrir Sléttu, þegar síld var ekki fáanleg vestar, og voru menn að vonum óánægðir með að fara með hana til Siglufjarðar. Síðan hefur verksmiðjan starfað, og við það að stækka hana mikið, hefur síldveiðiflotanum gefizt tækifæri að nota veiðina á austursvæðinu miklu meir en áður, og hefur það orðið til ómetanlegs hagræðis og skapað stórum aukinn gjaldeyri fyrir íslenzku þjóðina, því að það að sigla með síld frá Þistilfirði og austar svo langt vestur hefði verið bæði feikileg tímatöf og orðið til þess oft og tíðum að eyðileggja vöruna, auk þess sem þetta er mikil eldsneytiseyðsla og í sumum tilfellum hættuleg leið fyrir sökkhlaðin síldarskip, þegar vont er í sjó. Fyrir austan Langanes er oft mikil síld. Ég held menn geti verið sammála um, að sæmilega sé nú séð fyrir vinnsluþörfinni á miðsvæðinu og vestursvæðinu og engin ástæða sé að bæta þar við. Að þessu leyti er ég algerlega sammála hv. flm. og öðrum, sem talað hafa fyrir því, að verksmiðjuafköstin á Norðausturlandi væru aukin. Þess vegna hef ég skrifað undir þetta nál. Hins vegar skrifaði ég undir með fyrirvara og kem þá að því, að hann gildir lítils háttar breyt. á svæðinu, sem þessari verksmiðju er ætlað að starfa fyrir. Ég legg til, að í stað orðanna „sunnan Langaness“ komi „austan Rifstanga“. Þetta felur í sér möguleika fyrir Raufarhöfn og Þórshöfn að vera með. Með því að þekking á síldargöngum við Austurland er tiltölulega takmörkuð, álít ég breyt. til mikilla bóta. Það væri alveg skakkt á þessu stigi málsins að útiloka Þistilfjarðarhöfn frá að koma til greina sem staður fyrir nýja síldarverksmiðju. Það gengu s. l. sumar miklar sögur um nóga síld djúpt út af Norðausturlandi, miklu dýpra en síldveiðiskipin fóru. Má vera, að þetta sé rétt. En ég álít að áður en því er skilyrðislaust trúað, sé réttara að láta fara fram nýja athugun á þessu. Það mun nú ákveðið, að sérstakt skip verði haft til að annast síldarleit einmitt á þessu svæði, bæði út frá Austfjörðum og á öllu svæðinu út af Norðausturlandi. Ég álít þess vegna langt um heppilegra að slá ekki föstu á þessu augnabliki, hvort verksmiðjan verði reist sunnan Langaness eða norðan, því að ef kæmi í ljós við rannsókn og sennilega mjög auknar síldveiðatilraunir á þessum slóðum, að þar væri um litla síld að ræða, hygg ég það mundi koma nokkuð til álita að flytja frá þessum stað. Hv. frsm. taldi eitt af því, sem líta þyrfti á við staðsetningu slíkrar verksmiðju, hver væri atvinnuþörf þess fólks, sem á þessum stöðum byggi. Ég vil alls ekki neita því, að taka megi eitthvert tillit til þess. Hins vegar álít ég, að fyrst verði það sjónarmið að ráða, hvar verksmiðjan er bezt staðsett fyrir síldveiðiflotann í heild. Og á þessu augnabliki álít ég of snemmt að slá því föstu. Ég geri ráð fyrir, að þeir, sem stefna að því að byggja 5 þús. mála verksmiðju á Raufarhöfn í viðbót, ætlist til, að hún sitji fyrir öllum öðrum framkvæmdum á þessu sviði. Að vísu er ekkert nefnt um það í þessum l. En verksmiðjustjórnin hefur ótvíræða heimild til að byrja framkvæmdir þar, ef hún telur það rétt. Ég álít bara, að slík verksmiðja sé ekki nægilega stór fyrir alla þá veiði, sem á austursvæðinu getur komið, þegar síldarlaust er vestarlega og næg síld austur frá. Annars getur Þórshöfn líka komið til greina. Er álíka langt þangað og til Raufarhafnar fyrir skipin, sem stunda veiði kringum Langanes. Á Þórshöfn er léleg höfn, en hana stendur til að bæta, og líður vonandi ekki á löngu, þar til þær framkvæmdir verða. En sá staður hefur alla aðstöðu betri á landi en Raufarhöfn. Þar er mjög byggilegt og feikimikil ræktunarskilyrði fyrir verksmiðjufólkið. Vatnsleiðsla er þar nægileg og ágæt. Það leggja nú sumir mikið kapp á að fá þessa verksmiðju sunnan Langaness. Virðist mér þeir ekki sýna alveg eins góða trú á málstaðnum með því að vilja slá þessu föstu nú. Ég hef nú talað nokkur orð fyrir till. minni, og vona, að hv. d. taki þessi rök til greina. En ég lýsi yfir, að þó að till. mín verði felld, mun ég samt sem áður greiða atkv. með frv., því að vegna síldveiðanna í heild og aukningar á gjaldeyri, sem ég hygg, að leiði í ríkum mæli af aukningu verksmiðja við Norðausturland, álít ég, að ekki megi fresta framkvæmdum á byggingu einhverrar verksmiðju á þessum slóðum austur frá.



Ég hef skrifað undir nál. á þskj. 880 með fyrirvara, og minn fyrirvara er að finna í brtt. á þskj. 871. Það var mjög velt vöngum um þetta mál í virðulegri sjútvn., og mér kom ekki á óvart ræða hv. frsm. Hygg ég, að hún hafi verið sá bezti rökstuðningur fyrir þeirri till., sem ég flyt, því að hans skoðun á málinu er sú, að það eigi ekki að leggja svo mikla áherzlu á að byggja þarna verksmiðju, eins og til er ætlazt, með undirbúningi á yfirstandandi ári og hefja framkvæmdir á næsta ári. Ég hygg, að meiri hl. n. hafi í raun og veru verið þessarar skoðunar, enda kemur það fram í till. okkar, mín og hv. 1. þm. Reykv., að við teljum ekki rétt, eins og stendur, að fyrirskipa ríkisstj. eða verksmiðjustjórn, sem mundi inna þetta starf af höndum, án þess að á undan færi fullkomin athugun á því, hvort þetta er kleift. Það varð sú breyt. á þessu, að frsm. n. og form, hefur tekið þann kostinn að vera með frv., eins og það liggur fyrir og með því orðalagi, sem á því er, að hefja framkvæmdir á árinu 1948. Hins vegar er vitanlegt, að sjútvn. Nd. vildi ekki ganga lengra en það að setja inn í síldarverksmiðjul., að það skuli taka inn verksmiðju sunnan Langaness á Norðausturlandi með 5000 mála vinnslumöguleikum. Gegn þessu hefur stjórn verksmiðjanna lagt fram allþung rök, sem sjá má sem fskj. í nál. sjútvn., og ýmis önnur rök, sem ekki koma þarna fram, en komu fram í viðræðum við meiri hl. verksmiðjustjórnar á fundi n. En hvað sem því líður, þá skil ég það vel, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins vill vera mjög varfærin í því að ráðast í fleiri verksmiðjubyggingar, eins og sakir standa, fyrr en séð er á þessu sumri, hvernig síldarvertíð kemur til með að koma út. Eins og kunnugt er, hvílir nú sá baggi á verksmiðjunum að standa undir afborgunum og greiða vexti af ekki minna en 50 millj. kr., og vitanlega verður þessi baggi að leggjast á útvegsmenn og sjómenn, sem síldveiðar stunda, og þar af leiðandi hefur það áhrif á síldarverðið. Þessi gífurlegi kostnaður, sem orðinn er við að byggja síldarverksmiðjur, hlýtur að stafa af tvennu: Lækkuðu meðalverði á síld án hagnaðarmöguleika fyrir þá, sem hafa gamlar verksmiðjur, og ódýrar verksmiðjur, sem skapa þetta almenna verðlag og borga ekki verð til þeirra, sem kaupa síld. Það eru þessi rök, sem gera það að verkum, að við þm. viljum vera mjög varfærnir í þessum efnum að reisa nú fleiri verksmiðjur að lítt athuguðu máli. Ég skal fúslega viðurkenna, að það er ekki nema eðlilegt, að Austfirðingafjórðungur óski þess, að þar verði reist verksmiðja. Þar er vaxandi útvegur með skipum, sem stunda síldveiðar, og hver fjórðungur vill vera sem næst sínum heimastöðum til þess að geta afsett afla sinn. Nú er það svo, að það er talið, að vinnslugeta allra verksmiðjanna, sem nú eru til og eiga að verða til fyrir næstu síldarvertíð, nemi um 70 þús. málum á dag, og ef við reiknum með 40 vinnsludögum á síldarvertíð, þá eru þetta upp undir 3 millj. mála, sem hægt er að veiða á flotanum. Þeir í verksmiðjustjórninni færa rök fyrir því, að skipakostur landsmanna sé ekki nú meiri en það, að verksmiðjurnar þurfi hans full not. Þetta eru þau rök yfirleitt, sem hníga að því, að menn vilja vera varfærnir í þessum efnum. Ég skal líka geta þess, að síld er misjafnlega verðmæt eftir því, hvar hún veiðist. Síld austan Langaness hefur minna fitumagn en síld, sem veidd er á Húnaflóa. Nú segi ég ekki, að það eigi að hverfa frá því, þó að síldin sé magrari á þessum slóðum, að reisa verksmiðju á þessum stað, því eins og hv. þm. N-Þ. benti á, þá hefur reynslan af verksmiðjunni á Raufarhöfn verið svo góð, að síldarafli landsmanna mundi mörg árin hafa verið mjög miklu minni, ef hennar hefði ekki notið við, og ég var á sínum tíma stuðningsmaður þess, að Raufarhafnarverksmiðjan væri keypt. Nú er meiningin hjá ríkisstj. og verksmiðjustjórn, að jafnvel fyrsta aukningin verði einmitt stækkun verksmiðjunnar á Raufarhöfn, og það væri ekki óeðlilegt, þó að Raufarhafnarverksmiðjan væri stækkuð upp í 10 þús. mál. Eins og sagt hefur verið, þá er þessi till. um síldarverksmiðju fram komin til þess að reyna að skapa atvinnulíf á þessum stöðum. Í öðru lagi vilja þeir, sem eiga skipin á þessum stöðum, gjarnan losna við síldina ekki mjög fjarri sínum heimastöðvum. Ég lít svo á, að það sé ekki nema einn staður á Austurlandi, sem eigi að koma til greina. Það er Seyðisfjörður. Sá staður hefur sjálfgerða höfn, og ætti því að verða lítill kostnaður við hafnarmannvirki. Þar er góð bryggja, svo að þar er hægt að leggja að skipum til þess að losna við sílina, og í öðru lagi er þar vatnsleiðsla og rafmagnsveita. Nú er hugsun mín sú, að rannsakaðir séu allir möguleikar í sambandi við byggingu slíkrar verksmiðju, í fyrsta lagi, hvaða líkur eru til, að hægt sé að reka slíka verksmiðju með góðum árangri, að hún skili því, sem aðrar verksmiðjur geta skilað, með nægilegu vinnslumagni, og annað, sem hv. þm. N-Þ. minntist á, að það er ekki hægt að taka eitt ár til marks um það, hvar vinnslumagnið liggur frá ári til árs. Því hefur verið haldið fram, að órannsakað sé austurhafið milli Noregs og Íslands og þar sé um mikla síldveiði að ræða, sem ekki hafi verið notuð. Ég álít, að rannsókn eigi að fara fram á því, hvað mikið sé upp úr þessu leggjandi að leita eftir síld á þessum austurslóðum. Sú skýrsla, sem hér liggur fyrir um veiðina á Austurlandi, sýnir ekki rétta mynd af síldveiðunum þar. En meðan ekki liggur fyrir þessi athugun, tel ég ekki rétt að fara að byggja 10–15 þús. mála verksmiðju. Ég þykist nú hafa fært nokkur rök að því, hvers vegna ég flyt þessa brtt. á þskj. 871.



Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er flutt í Nd. af þm. úr Austfirðingafjórðungi og var samþ. þar í því formi, sem það liggur hér fyrir, af yfirgnæfandi meiri hl. dm. Þó að þetta mál sé flutt af þm. úr Austfirðingafjórðungi, og þeir hafi lagt niður, meðan málið er fyrir Alþ., allan ágreining um það, hvar væntanleg síldarverksmiðja eigi að vera, þá er þetta mál langtum víðtækara. Það er mál alls landsins og alls síldarflotans. Síldveiðarnar eru nú orðnar svo mikill þáttur í atvinnulífi þjóðarinnar, að það má segja, að þær séu einn af aðalatvinnuvegunum og sá atvinnuvegur sem hvað tryggasta sölu hefur á afurðum sínum. En eins og kunnugt er, hafa allar þær síldarverksmiðjur, sem fyrir eru, verið staðsettar á Norðurlandi, sem er ekki nema eðlilegt. En nú er þannig háttað okkar landi og okkar veðráttu, að menn ættu ekki að vera búnir að gleyma því, að það geta komið fyrir þau ár, að allt Norðurland sé lokað af hafís, og hvert á þá sá stóri síldarfloti að snúa sér með afurðir sínar. Eins og kunnugt er, þá byggðust Austfirðirnir aðallega í kringum 1880–1890 og urðu að kaupstöðum, aðallega vegna síldveiða, sem þar voru. Einmitt þessi ár, sem Austfirðir voru að byggjast, veru hafísar fyrir Norðurlandi. Þá var síld inni í hverjum firði og flóa þar, og var ekki til þess komið, að það væri farið að reka neinar verksmiðjur á Norðurlandi. Þetta getur vel komið fyrir aftur. Það verða engar fregnir sendar þar á undan, svoleiðis að þó að aðeins væri litið á byggingu síldarverksmiðju fyrir austan Langanes sem tryggingarráðstöfun fyrir þennan mikla flota, sem yrði atvinnulaus, ef hafís kæmi, þá er það forsvaranleg ráðstöfun, jafnvel þó að verksmiðjan hefði ekkert annað að gera en að vera til tryggingar fyrir flotann, á sama hátt og menn tryggja eigur sínar. En af þessum ástæðum er það, að ég vil mæla á móti till. hv. þm. N-Þ., sem staðsetur verksmiðjuna, af því að ég álít fullkomna nauðsyn á því, að síldarverksmiðjan verði einmitt fyrir sunnan Langanes. En það er svo langt frá því, að ég haldi það, að síldarverksmiðja á Austurlandi þurfi að standa auð og vera einungis sem tryggingarráðstöfun. Ég er sannfærður um það, að hún út af fyrir sig mundi bera sig vel og veita sjómönnum, útgerðarmönnum og þjóðinni í heild bæði gróða og tryggingu. Það er sem sé kunnugt, að íslenzkir sjómenn hafa yfirleitt ekki fengizt til að halda sig á austurmiðum, þó að þar sé meiri og minni síld á hverju vori. Það virðist svo, að síldin sé að breyta göngu sinni og liggi austlægar nú en verið hefur. Það hefur verið lagt hér fram bréf frá stjórn síldarverksmiðja ríkisins, þar sem hún mælir á móti, að lagt verði út í þessa verksmiðjubyggingu. Ég verð nú að álíta, að þetta bréf sé eingöngu frá meiri hl. stjórnarinnar, því að bréfið ber það með sér, að till. var samþ. með 3:2 atkv. Það er sem sé vitað, að 2 af 5 stjórnarnefndarmönnum verksmiðjanna eru meðmæltir því, að frv. þetta nái fram að ganga, og ég verð að segja, að þær ástæður á móti því, sem færðar eru fram í bréfinu, eru að mínu áliti ekki veigamiklar. Fyrsta ástæðan er það, að reynsla sú, sem fengizt hafi af rekstri síldarverksmiðjanna í Neskaupstað og á Seyðisfirði, bendi eindregið til þess, að ekki sé hægt að láta slíka verksmiðju bera sig á þessum slóðum. Ég verð að halda á móti því, að þetta sé rétt, og ég álít, að síldarverksmiðjustjórn hefði sem minnst átt að tala um reynsluna af síldarverksmiðjunni á Norðfirði. Eftir því sem mér er sagt af kunnugum, þá var reist slík síldarverksmiðja þar, og hún komst í fjárþröng eins og mörg fyrirtæki þá og var yfirtekin af landsbankanum og rekin með góðum hagnaði í 2 ár. Svo keypti síldarverksmiðjustjórn hana til að selja hana. Um síldarverksmiðjuna á Seyðisfirði er það að segja, að eftir að hún kemst í hendur manna, sem kunnugir voru þessum málum, þá hefur hún borið sig vel öll þessi ár, og ég vil vekja athygli á því, að í þá verksmiðju hafa ekki lagt upp önnur skip en færeysk skip, sem hafa miklu verri útbúnað en íslenzk skip. En þrátt fyrir það að skilyrði til móttöku fyrir austan voru verri en á Norðurlandi, þá hefur útkoman orðið sú síðustu 3 árin, að meðalafli þessara skipa hefur orðið meiri en meðalafli sambærilegra skipa, sem skipt hafa við síldarverksmiðjur ríkisins. Meðalafli þessara skipa hefur verið: Hjá Seyðisfjarðarverksmiðjunni. Árið 1944 meðalafli 12244 mál - 1945 - - 3126 - - 1946 - - 5323 - Hjá síldarverksmiðjum ríkisins : Árið 1944 meðalafli 10323 mál - 1945 - - 1465 - Það er því ýmislegt, sem bendir til þess, að þessi síldarverksmiðja geti borið sig, a. m. k. ekki síður en aðrar verksmiðjur, og það er einmitt það, sem ég vil sérstaklega benda á, að undanfarin síldarleysisár munar þetta miklu á meðalaflanum: Þá má benda á það til þess að sýna, að þessar tölur eru miklu óhagstæðari síldarverksmiðjum ríkisins en Seyðisfjarðarverksmiðjunni, að þessi skip, sem þarna veiddu, hafa ekki þau þægindi, sem önnur skip hafa, t. d. að leitað var eftir síld með flugvélum. Það er alveg óhætt fyrir hvaða síldarverksmiðjustjórn, sem er, að vera bjartsýn, þegar Austurlandið er annarsvegar, því að í grein, sem Árni Friðriksson skrifaði nýlega í Ægi, heldur hann fram, að sú síld, sem átti að gera aðalveiðina s. l. ár, hafi haldið sig norðar og austar en gert var ráð fyrir, og hann hefur snúið sér til verksmiðjustjórnarinnar og lagt til, að flogið yrði austur frá Langanesi, eins langt og þurfa þætti, til að leita síldar á djúpinu, og einnig norður af landinu, einkum austan til. Þessu hefur þó ekki verið sinnt. Þó er það vitað, að í júnímánuði er alltaf mjög mikil síld í hafinu milli Færeyja og Íslands, en það hefur ekki verið reynt að veiða hana. En nú loks er mér sagt, að fyrir forgöngu Hafsteins Bergþórssonar útgerðarmanns eigi að senda skip til að athuga þessar síldargöngur. Þá er einnig vitað, að vetrarsíld er á hverju ári í fjörðunum, og að árin 1931–33 var hún mjög mikil. Torfurnar voru svo þykkar, að lagnet sukku, ef þau voru lögð út, mestan hluta vetrar á sumum fjörðum, en síldin kom ekki að neinum notum. Þá er loks vitað, að togarar, sem hafa verið við veiðar austur af Lónsbugtinni, hafa stundum fyllt vörpur sínar af síld, svo að vitað er, að síld er við botninn síðsumars og á haustin út af Austurlandi. Ég held því, að flest rök mæli með því, að ráðizt verði í þessa byggingu og það sem fyrst. Hv. 1. þm. Reykv. og hv. 1. landsk. hafa skrifað undir nál. með fyrirvara og vilja draga úr fyrirskipuninni um að byggja þessa verksmiðju. Ég hef ekki getað fallizt á, að vægar verði orðað í frv. en það kom frá Nd., og er það sérstaklega vegna afstöðu síldarverksmiðjustjórnar. Ég á við, að eins og meiri hl. hennar hefur tekið á þessum málum, sé nauðsynlegt, að fyrir liggi bein fyrirskipun Alþ. En hitt er svo vitanlega annað mál, að þó að lagt sé fyrir að byggja verksmiðju 1948, en fé er ekki fyrir hendi, t. d. ef síldveiði bregzt eða eitthvað kemur fyrir, þá er hægt að leggja þessa ákvörðun undir endurskoðun þingsins aftur. Því hefur verið haldið fram og það sjálfsagt með nokkrum rétti, að fitumagn síldarinnar sé minna á austursvæðunum en vestursvæðunum. Þetta kemur náttúrlega að sök, þegar lýsi er nú í töluvert hærra verði en síldarmjöl. En ég man eftir því, að í skýrslu, sem verksmiðjustjórnin sendi okkur til athugunar, þar sem yfirlit var yfir lýsissölu og mjölsölu, að þá var a. m. k. eitt árið mjölið í helmingi hærra verði en lýsið. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta núna, en vildi mælast til þess, að d. samþykkti frv. óbreytt, eins og það kom frá Nd.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að flytja brtt. við frv. það, sem nú er til umr. á þskj. 869. Legg ég þar til, að síðari málsl. 1. gr. frv. verði felldur niður, þ. e. a. s. að ríkisstj. eða stjórn síldarverksmiðjanna verði eigi gert að skyldu að hafa lokið undirbúningi að byggingu verksmiðjunnar á árinu 1947 og ekki sé heldur gert að lagaskyldu að hefja framkvæmdir á árinu 1948. Ég þarf í raun og veru mjög lítið um þessa breytingu að segja, því að 1. landsk. hefur í grg. fyrir sinni brtt. jafnframt gert grein fyrir, á hverju mín till. er byggð. Sannast að segja er mjög veigalítill munur á þessum tveim brtt., og ég mun að sjálfsögðu, svo framarlega sem mín brtt. verður felld, greiða atkv. með till. hans og læt mér raunverulega í léttu rúmi liggja, hvor till. verður samþ. Það eru aðeins örfá atriði, sem ég vildi bæta við það, sem hv. 1. landsk. tók fram í sinni ræðu. Ég verð að láta þá skoðun í ljós, að það orki a. m. k. nokkurs tvímælis, hvort Íslendingum sé nú brýnust þörf á auknum síldarverksmiðjum. Hv. 1. landsk. sagði, að afköst verksmiðjanna mundu verða kringum 70 þús. mál, og ég held, að afköst séu frekar yfir það á sólarhring en undir. Á síðustu árum hafa verið byggðar a. m. k. þrjár verksmiðjur, auk þess sem afköst nokkurra verksmiðja hafa verið aukin, og heildarafkastaaukning síðustu þriggja ára er því mjög mikil, svo framarlega sem þær vonir rætast, sem gerðar hafa verið um afköst nýju ríkisverksmiðjanna - og líklega er ekki ástæða til að véfengja, að þær vonir muni rætast. Mér er að sönnu ljóst, að þó að afköst verksmiðjanna séu milli 70 og 80 þús. mál á sólarhring, þá getur komið fyrir í mjög skörpum síldarhrotum, að einhverjar tafir verði á affermingu skipanna, en hins vegar er ég á þeirri skoðun, að það sé hæpin hagfræði að ætla sér að gera afköst síldarverksmiðjanna svo mikil, að aldrei kæmu fram löndunartafir við þær. Það má ekki gleyma því, að síldarverksmiðjurnar kosta mikið fé, og það var réttilega fram tekið hjá hv. 1. landsk., að því meiri skuldabaggar sem lagðir eru á verksmiðjurnar, þeim mun lægra verð fá sjómenn og útgerðarmenn hlutfallslega fyrir framleiðsluna, því að aldrei verður hjá því komizt, að árlega sé greitt það, sem tilskilið hefur verið og vextir og afborganir af lánum, sem á hvíla. Eins og hann tók fram, mun lánið nema yfir 50 millj. kr., þegar búið er að fullgera nýju verksmiðjurnar. Þótt ef til vill megi segja, að vextir og afborganir af 50 millj. kr. sé ekki svo mjög þungbært, meðan síldarafurðir haldast í því verði, sem nú er, þá ætti hver maður að geta séð í hendi sér, að ef afurðir falla í það normala verð, sem mun vera eitthvað kringum 15 sterlingspund fyrir tonnið af síldarlýsi og eitthvað lægra fyrir mjölið - ef afurðir falla í þetta, getur hver maður séð, hve voðalegur baggi það er fyrir verksmiðjur og eigendur að standa undir 50 millj. kr. láni. Ég held því, ef eitthvað á að horfa fram í tímann, þá sé tryggilegast að gefa síldarverksmiðjunum tækifæri til þess að lækka verulega þær skuldabyrðar, sem á þær hafa verið lagðar. Það er á það bent, að síldveiðiflotinn hafi stækkað, og það er vitanlega rétt. Bæði hefur skipum fjölgað og þau skip, sem síldveiðar stunda, eru stærri og afkastameiri en þeir bátar, sem við fram að þessum tíma höfum orðið að notast við. En það liggja engin óræk rök fyrir því, að meðalafköst verði eins mikil, þegar nótum fjölgar eins mikið og raun hefur orðið á. Það má vel vera, að munur á meðalafköstum verði mikill, þegar sjór er svartur af síld frá Horni til Langaness, og þá geri ég ekki ráð fyrir, að skipti miklu máli, hvort 150, 200 eða 300 skip stunda veiðar. En þegar síld er á takmörkuðum svæðum eins og venjulega, veldur það því, að meðalafköst skipa minnka verulega þegar mjög stór floti þyrpist að. En ef þessi yrði raunin á, hygg ég, að óhætt sé að fullyrða, að engin óyggjandi rök séu fyrir því, að þau afköst, sem þær síldarverksmiðjur gefa, sem í notkun eru, verði ekki nægileg í allri venjulegri veiði. Ég vil í þessu sambandi minna á það, að við megum einnig varast það - og láta þá vítin verða til varnaðar - að gera atvinnurekstur voru of einhæfan. Við megum minnast þess, að þegar þorskveiðin var svo að segja eina atvinnugreinin, sem bar uppi utanríkisverzlunina, þá var þröngt fyrir dyrum hér. Og eins og er, þá er síldarbræðslan orðin svo veigamikill þáttur í atvinnulífi okkar og farin að yfirganga flestar aðrar greinar atvinnulífsins svo mjög, að það getur orkað tvímælis, hve lengi á að halda áfram á þeirri braut. Við munum þá tíma, þegar síldarlýsið var komið í 9 £ tonnið og síldarmálið í 30 kr. Og þó að við óskum þess að sjálfsögðu, að við eigum ekki eftir að lifa þá tíma upp aftur, þá höfum við enga tryggingu fyrir því, að það geti ekki endurtekið sig. Ef það kæmi fyrir og með þeirri þenslu, sem nú er á öllum sviðum þjóðlífsins, þá býst ég við, að það gæti haft sömu afleiðingar fyrir okkur eins og þegar þorsk- og saltfiskverðið féll á sínum tíma úr öllu valdi. Það er eins og það vilji gleymast, sérstaklega þegar vel árar fyrir einhverja atvinnugrein, að í þeim flestum eru miklar sveiflur, og þó að ein atvinnugrein sé álitleg og gefi góðar vonir um arð í ár, er ekki víst að svo verði árum saman. Og ég verð að segja það, að mér finnst því ekki hafa verið nægur gaumur gefinn nú á undanförnum árum, og er mér fullljóst, að við mikla örðugleika er að stríða, að notfæra síld á annan veg en þann eina að búa til úr henni lýsi og mjöl. Það er vitað, að íslenzk hafsíld, sem veiðist hér, er betur fallin til söltunar en líklega nokkurs staðar annars staðar í heiminum, og því er ömurlegt til þess að hugsa, að saltsíldarframleiðslan skuli ekki vera nema lítið brot af framleiðslu hjá öðrum, nálægum þjóðum, sem mikið hafa verið við veiðar nálægt okkur. Ég held, að við ættum, eins og sakir standa, að beina huganum meira að því að auka saltsíldarframleiðsluna og fá nýja markaði fyrir saltsíld og kynna hana í þeim löndum, sem ekki kunna að notfæra sér hana, heldur en halda áfram þeirri gegndarlausu þenslu í verksmiðjuiðnaðinum. Við höfum verið svo lánsöm að koma saltsíldinni á nýja markaði að undanförnu, markaði í fjölmennum löndum, sem án efa gætu notað alla okkar saltsíld, ef hún er seld hæfilegu verði, þó að framleiðsla hennar væri margföld við það, sem nú er. Erfiðleikar á undanförnum árum hafa fyrst og fremst legið í því, að erfiðlega hefur gengið að útvega síldartunnur, en ekki af því að dregizt hafi að selja framleiðsluna, einnig hefur framleiðslan orðið dýrari hjá okkur en góðu hófi gegndi. Ég skal nú ekki fara að rekja þau rök, sem komið hafa fram, bæði frá stjórn síldarverksmiðjanna og frá einstökum þm. gegn því, að síldarverksmiðja verði byggð austanlands. 1. landsk. hefur tekið fram það, sem ég tel ástæðu til að nefna, og vil ég ekki endurtaka það, sem hann sagði um það. Þrátt fyrir það að margvísleg rök hafa verið lögð fram gegn þessu, hef ég ekki viljað setja mig móti því, að heimild sé í l. til þess að reisa verksmiðju einhvers staðar á Austurlandi. Mér er ljóst, að óskir héraðsbúa á þessum svæðum um að fá síldarverksmiðju eru skiljanlegar, og má vera, að ekki liggi fyrir enn þá sú rannsókn á þessu máli, að hún hafi leitt í ljós með neinu öryggi, að ekki geti verið réttlátt að reisa verksmiðju á þessu svæði. Hins vegar eru rök, sem hafa komið fram fyrir því, að verksmiðju ætti að byggja austanlands, næsta veigalítil, og vil ég í þessu sambandi benda á, að höfuðrökin, sem hv. þm. Seyðf. færði fram fyrir nauðsyn á síldarverksmiðju á Austurlandi, nálgast það að vera brosleg. Hann talaði um, að fyrir hefði komið, þó að það hefði ekki verið síðustu áratugi, að Norðurland lokaðist af hafís. Vissulega getum við ekki fullyrt, að það komi ekki fyrir. Það mun hafa komið fyrir oftar en einu sinni,. að hafís væri landfastur fram á höfuðdag. En ég er ákaflega hræddur um það, að þó að 5 þús. mála verksmiðja kæmi á Seyðisfirði, yrði síldveiðiflotinn með 250–300 nótir litlu bættari fyrir það. Þau afköst skipta tæplega neinu teljandi máli fyrir útgerðina eða þjóðarheildina. En á þessu stigi málsins virðist mér það nægilegt að veita ríkisstj. og stjórn síldarverksmiðjanna heimild til að reisa verksmiðju á Austurlandi, ef eftir nákvæma athugun þætti skynsamlegra og arðvænlegra fyrir landið í heild sinni og fyrir atvinnureksturinn, sem hér um ræðir, að svo yrði gert. En að leggja skyldur á þessa ríkisstofnun um að auka skuldirnar, sem þegar eru of háar, í dýrtíðinni og verðbólgunni með því að byggja verksmiðju fyrir 10–20 millj. kr., álít ég ekki verjanlegt. Og þótt mér, af ýmsum ástæðum, hefði verið kærara að geta stutt að þessu máli, þá verð ég að segja eins og er, að vegna sannfæringar minnar í þessu máli, hef ég ekki treyst mér til að gera það. Ég verð að segja, eins og er, að þeir, sem hafa beitt sér fyrir þessu máli, geta fullkomlega sætt sig við þá lausn, sem ég og hv. 1. landsk. höfum stungið upp á. Þeir ættu að geta treyst því, að hafizt yrði handa svo fljótt sem fært þætti um að byggja verksmiðju á Austurlandi, svo framarlega sem einhverjar athuganir á þessu máli leiddu í ljós, að það þætti hyggilegt. En framar skilst mér, að þeir eigi heldur ekki. kröfu.

Frsm. meiri hl. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Það hafa komið fram ýmis rök móti því hér að ákveða í l. byggingu verksmiðju á þessu svæði og taka fram beint í l., að undirbúningur skuli hafinn og byggingarframkvæmdir hafnar á næsta ári. Ég sé ekki, að ákaflega mikill eðlismunur sé, hvor till. sem verður samþ. Ég held, að við þurfum ekki að líta langt til baka til að fullvissa okkur um, að daglega eru samþ. hér l., þar sem ríkissjóður er bundinn milljónaframkvæmdum og jafnvel án þess, að það sé tekið upp í fjárlögin. Það liggja hér frv. um að leggja 500 þús. í þetta eða hitt, og m. a. eitt frv., sem ætlazt er til, að verði að l., þar sem ákveðið er, að 500 þús. eigi að leggja í ákveðið fyrirtæki næstu 10 árin, hvort sem nokkur möguleiki er til þess eða ekki. Frá því sjónarmiði sé ég. ekki, að síldarverksmiðjur ríkisins eða hæstv. ríkisstj. á hverjum tíma sé meira bundin af þessum fyrirmælum, ef framkvæmd er ógerleg, en af mörgum öðrum, sem gerð eru í sambandi við ýmis önnur mál. En þetta er það eina, sem tryggir, að eitthvað verði gert og það verði a. m. k. hafizt handa um undirbúning. Það má segja, að þetta verði alveg eins gert, ef samþ. er till. minni hl. n. En þar liggur sú hætta í, að þá nái málið sjálft ekki fram að ganga. Þessi till., sem hér kom fram, breytir þó enn frv. og á kannske ekki nægilegu fylgi að fagna í Nd., til þess að frv. verði þannig samþ. þar, og þá kemur frv. hingað aftur og dagar svo uppi, áður en þingi lýkur. Það er þetta, sem vakir fyrir mér, þegar ég vil ekki leggja til, að breyt. sé gerð á frv. Einnig legg ég mjög upp úr því, að þegar verði hafizt handa um rannsókn á, hvar verksmiðjan skuli standa og hver kostnaður muni verða. Það er að vísu ætlazt til, að gert verði, eftir till. minni hl. En það er enn meiri áherzla lögð á það, að því verði hraðað, ef framkvæmdir eru ákveðnar 1948. Ég get ekki hugsað mér, að neinn ráðh. taki á sig þá ábyrgð að láta þjóta í framkvæmdir á árinu 1948, nema því aðeins að málið sé gerhugsað og gerundirbúið, eftir þá sorglegu reynslu, sem fengizt hefur í þessu máli, sem raun ber vitni um á Skagaströnd og Siglufirði. Þá er það alveg sama frá mínu sjónarmiði í höndum framkvæmdarvaldsins, hvort frv. fer í gegn eins og lagt er til af meiri hl. eða með þeim breyt., sem minni hl. ætlast til, að gerðar verði. Hitt er annað mál, og um það má deila, að ef frv. þetta væri samþ. eins og það var afgr. frá hv. Nd., þá gengi þessi verksmiðja fyrir þeim, sem þegar eru fyrir í l., en ef till. minni hl. er samþ., þá segir þar ekkert um, að þessi verksmiðja skuli ganga fyrir, heldur aðeins, að tæknilegum undirbúningi skuli lokið eins fljótt og unnt er. Ég tel, að ýmis rök hnígi að því, að byggja skuli verksmiðjuna. Í fyrsta lagi er, að því stærra sem veiðisvæðið er, því betra, og við byggingu 5000 mála verksmiðju stækkar veiðisvæðið raunverulega, þ. e. a. s. möguleikarnir fyrir flotann til að nota stærra veiðisvæði verða meiri en ef notazt væri eingöngu við verksmiðjuna á Raufarhöfn, og einmitt af því að nótunum fjölgar, er ef til vill mest aðkallandi að stækka veiðisvæðið. Því fleiri nætur sem eru á óbreyttu veiðisvæði fyrir norðan, því minni meðalveiði. Þá er annað atriði, og það er, að vitað er, að á Seyðisfirði veiðist oft síld á haustum og fram á vetur, og fyrir stríð var hún flutt þaðan út í ís til Þýzkalands, og enginn vafi er á því, að það er hægt í stórum stíl, þegar veiðin er á annað borð, og í sambandi við það er óhjákvæmilegt að hafa verksmiðju til að taka við því, sem ekki er flutt út og ekki saltað. Tökum t. d. síldveiðina í vetur í Faxaflóa. Hve mikið tapaðist við það, að ekki var hér verksmiðja til að taka við síldinni, og var það þó verri síld en veiðist fyrir norðan? Samt var ráðizt í að flytja hana í bræðslu norður til Siglufjarðar um hávetur, þó að fitumagn hennar væri ekki nema rúmur helmingur á móts við Norðurlandssíldina. Þó að hér hefði þá aðeins verið 2000 mála verkamiðja, hefði veiðin orðið miklu meiri. Ég held því, að þótt talað sé um, að vafasamt sé að byggja fleiri verksmiðjur, þá sé hitt einnig vafasamt að athuga ekki þá staði, þar sem síld veiðist á vissum tímum árs. Hver verksmiðja verður að byggjast upp með það fyrir augum, að hún beri sig, og þó að mikil síld berist ekki í einu á land á sama staðnum, þá gæti langur vinnslutími vegið þar á móti og þannig unnizt upp. Ég legg því eindregið til, að frv. þetta verði samþ. eins og það kom frá Nd. Þetta yrði mikið á valdi ráðh. og hann hefur lýst yfir því við mig sem form. n., að þó að ekki yrði gert annað en samþykkja till. minni hl., mundi hann láta undirbúninginn fara fram á þessu ári og hefja framkvæmdir á næsta ári, ef tiltækilegt yrði fjárhagslega. Og þegar slíkt liggur fyrir frá honum, sé ég ekki eðlismun á leiðum, annan en þann, að öruggt er, að málið nær fram að ganga nú, ef það þarf ekki að ganga aftur til Nd.



Herra forseti. Ég vildi aðeins gera litla aths. út af ræðu hv. þm. Barð. Mér skildist, að rök hans fyrir frv., eins og það er nú, væru þau, að það væri alveg saklaust að samþykkja, að undirbúningi skuli verða lokið 1947 og byggingarframkvæmdir hafnar 1948, af því að ráðh. fari því aðeins eftir þeim l., að skynsamlegt þyki að byggja. En til hvers er þá að lögfesta þessi ákvæði, ef á að brjóta þau, ef svo bíður við að horfa. Er þá ekki betra að samþykkja till. hv. 1. landsk. um að hraða undirbúningnum sem mest, án þess að setja tímatakmark, ef það er hvort sem er tilætlunin að haga þessu þannig. Mér finnst það bæði eðlilegra og virðulegra af Alþ. að ákveða ekki annað í l. en það, sem ætlazt er til, að farið verði eftir.

Frsm. meiri hl. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Ég get upplýst hv. 1. þm. Reykv. um það, að ef frv. hefði komið þannig frá Nd., að aðeins hefði verið ákveðið þar um undirbúninginn, þá hefði ég ekki viljað breyta því. Aðalrökin fyrir því, að ég vil ekki breyta frv. frá því, sem er, eru þau, að ég óttast, að það kynni að falla við þá breyt. En mér er ljóst, að fjöldi l. hefur verið samþykktur þannig, að tekið hefur verið valdið af þinginu og farið allt öðruvísi að en fyrir hefur verið mælt í l. Ég vil t. d. nefna vegaféð. Það kom upp úr kafinu, að samgöngumrh. hafði s. l. ár (með samþykki hæstv. fyrrv. fjmrh. geri ég ráð fyrir) látið eyða tveimur millj. kr. fram yfir fjárlög, á sama tíma og vanrækt var að vinna fyrir eina millj. á öðrum stöðum. Ef þetta er þinglegt, þá sé ég ekki, að það sé dauðasynd, að ráðh. vanræki að láta byggja verksmiðju, ef sjáanlegt er, að sú framkvæmd muni leiða atvinnuvegina í gönur. Ég sé ekki, að slík tilhögun stríði á, móti því, sem er orðin algild regla, sem hver ríkisstj. telur sér heimilt að taka.