Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg var svo óheppinn, að jeg komst ekki að í gærkveldi til þess að svara athugasemdum, sem fram komu við fjárlögin. Mun því sumt ef til vill hafa fallið mjer úr minni í nótt. Jeg verð að þakka undirtektir háttv.þm. fyrir hönd nefndarinnar. Þeir hafa tekið mjúkum höndum á till. hennar. En það skal jeg þegar játa, að jeg á ekki alt lofið skilið; mun jeg síðar kannast við mínar syndir, svo að jeg verði ekki lofaður um skör fram. Fyrst vil jeg beina máli mínu til hæstv. atvrh. (Kl.J.) Hann vefengdi samanburð minn á gagnsemi símanna og veganna. Sagði hann að til væru óþarfir símar, en enginn vegarspotti væri óþarfur. Jeg skal nú ekki vefengja, að hugsast getur, að sími væri lagður þar, sem ekkert vit væri að leggja hann t. d. milli tveggja eyðikota en slíkt þarf ekki að óttast nú í þessu aldarfari og því sálarástandi, sem er hjá þessu sparnaðarþingi. En það held jeg, að varla dyljist nokkrum, að meira gagn sje að síma fyrir 38 þús. kr. en vegarspotta fyrir þá upphæð. Tökum sem dæmi verslun, sem er svo fjarri síma, að hún þarf 2 daga til ferðalaga í hann. Auk kostnaðar af sendiferðinni má vel vera, að hún verði af kjöt- eða ullarsölu sinni vegna þess, að hún veit ekki um tilboð, sem stendur aðeins einn dag eða tvo. Hvert getur tapið hjer orðið af símaleysinu? Hvernig getur slíkt tap orðið þó vegarspotti fyrir 38 þús. kr. sje ekki lagður? Háttv. þm. Mýra. (P.Þ.) vildi ekki fallast á minn samanburð, en þar við er að athuga, að það eru til lög um síma, sem ákveða svo, að því, sem afgangs verður af rekstrarkostnaði og vaxtaborgun, skuli varið til þess að leggja 3. flokks síma. En þetta hefir ekki verið gert, og hafa lögin verið brotin með því. En jeg vil minna háttv.þm. Mýra. (P.Þ.) á það, að nálægt honum er sími, svokallaður Hjarðarfellssími, sem heyrir til 2. flokks síma og átti að vera lagður fyrir lán, en fje til hans hefir verið tekið frá 3. flokks símunum. Er búið að flytja staurana og á að leggja símann í sumar. En þetta er gagnstætt lögunum. Mætti nú taka þessa staura og flytja þá til Dalasýslu. Þyrði jeg vel að taka flutninginn að mjer þó að hann sje nokkuð örðugur. Jeg vil vekja athygli stjórnarinnar á því, að henni er bæði heimilt og skylt að leggja 3. flokks síma fyrir afgangsfje, enda þótt engin fjárveiting sje veitt til þess í fjárlögum, en nú vill svo til, að símarnir í Dalasýslu og Strandasýslu standa í fjárlögum, svo að stjórnin getur keypt alt, sem til símanna heyrir, þó að þeir verði ekki lagðir fyr en næsta ár. Skora jeg á stjórnina að kaupa inn staurana í haust. Hjeraðsbúar munu flytja þá í vetur. Hefir símum þessum verið lofað 5 sinnum, og fimmfalt loforð Alþingis ætti þó að vera einhvers virði. Það er rjett hjá háttv.þm. Mýra. (P.Þ.) að staurar eru enn í nokkru hærra verði en þeir voru fyrir styrjöldina, en vír er kominn í sama verð. Legg jeg áherslu á, að afganginum af símatekjunum sje varið til að leggja 3. flokks síma, og ef það er ekki gert þegar, þá sje fjeð lagt í sjóð, uns heppilegt þykir að leggja þá. Hvort meiri sje atvinnumissir að því, að vegir sjeu lagðir niður en símar, er ekki gott að segja. en jeg tel enga þörf á að fella þetta niður, annað eða hvorttveggja. Minni hluti nefndarinnar getur ekki fallist á að auka fje til akfærra sýsluvega; þóttist gera vel að lofa upphæðinni í stj.frv. að standa óbreyttri en það gerði hann sökum þess, að hann bjóst við því að sýslufjelögin hefðu ætlað fje til þessa og vildi ekki hindra framkvæmdir þeirra í þá átt. Háttv. 2. þm. Húnv. (Þór.J.) hjelt að jeg hefði verið að gera að gamni mínu, þegar jeg sagði, að aðalhættan, sem nú vofði yfir, væri sú, að Íslendingar hefðu borgað skuldir sínar upp fyrir næstu áramót. En þetta er full alvara. Bygði jeg þetta á skýrslum manna, sem ekki eru nein líkindi til, að sjeu sjerstaklega velviljaðir oss og hafa enga hvöt til þess að fegra málstað vorn. Í þessum 16–17 miljónum eru taldar skuldir, sem ekkert koma ríkissjóði við, heldur eru skuldir einstakra manna, og sumt af því eru gjaldþrota menn, sem hvorki borga þær skuldir sjálfir nje aðrir fyrir þá. Munu þessar skuldir einstakra manna nema 5–6 miljónum króna. En jeg er samþykkur háttv. 1. þm. Skagf. (M.G.) í því, að rjett geti verið að hjálpa til þess að greiða þessar 5 milj., svo að komið verði í veg fyrir gengisbrallið, sem örfáir menn í Danmörku hafa komið af stað að gamni sínu eða einhverjum öðrum hvötum. Það er líka rjett hjá honum, að engin ástæða sje til að óttast, að gengið verði ekki komið í lag fyrir næstu áramót. Mun enginn bera honum á brýn, að hann sje um of djarftækur í spádómum sínum um fjárhaginn. Er þetta því enginn flugfisksháttur hjá mjer, og stafar heldur ekki af því, að jeg sje bjartsýnni en aðrir menn, en jeg sje stundum lengra en þeir, sem fæddir eru blindir, en annað er það ekki. Þá sagði háttv. 2. þm. Húnv. (Þór.J.), að framleiðslan borgaði sig ekki. Þetta er nú nokkuð hæpin ályktun, þegar sýnt er, að landsmenn hafa borgað 12 miljónir kr. af skuldum sínum árið sem leið. Einhver sagði, að enska lánið hefði gengið til þess að nokkrum hluta, en það er tilfært í nýju skuldunum, svo að það haggar engu. Það er rjett, að við vitum lítið um það, sem framundan er. Við vitum ekki nema að landið kunni að sökkva í sjó eða að öll eldfjöll gjósi eða að allir fiskar í sjónum farist á einni nóttu. En eigi að reikna hag landsins eftir þessu, þá má gera útlitið bágt. Og mönnum, sem svona hugsa, er líkt farið og þeim, sem haldnir eru af veiki þeirri, er efasýki er kölluð, og getur hún orðið svo mögnuð, að þeir þori ekki einusinni að opna munninn nje hreyfa sig úr sporunum, því þeim sýnist dúkurinn fyrir framan þá brennandi eldur og gólfið gínandi sjór. En ef alt er talað út í loftið og öllum tölum neitað, þá má alveg eins gera ráð fyrir því góða sem hinu illa. Hv. 2. þm. Húnv. (Þór.J.) sagði einnig, að till. um niðurfærsluna á launum til sendiherrans stafaði ekki af því, að hann væri óánægður með manninn; en þá liggur næst að hann taki till. aftur, því að vitanlegt er það, að hann getur ekki haldið starfinu áfram með þessum launum. Veit jeg að háttv.þm. muni eigi taka þessa till. alvarlega, enda færði háttv.flm. (Þór.J.) engin rök að henni önnur en þau, að ýmsar háværar raddir hefðu kallað sendiherrann „tildurherra“, „legáta“ o. s. frv., en merkilegt má heita, að ekki óskynsamari maður en þessi þm. er skuli festa nokkurn trúnað á jafnstaðlausu fleipri. Þá sagði háttv.þm. (Þór.J.), að launin hefðu upphaflega verið sett þetta, og mundi ekki vera dýrara að lifa nú. Þetta er rjett. En launin voru of lág í byrjun, en maðurinn var þá efnaður og vildi leggja fram af sínu fje; en nú er hann kominn í þröng, vegna þess, að fyrirtæki, sem hann hafði lagt mikið fje í, er farið um, og þess vegna er þörf á því að hækka launin nú. Þá sagði þessi þingmaður einnig, að það væri of dýrt fyrir landið að láta sendiherra tolla í tískunni og láta hann lifa í þeirri eyðslu, sem hann óskaði. En jeg get sagt honum, að sendiherrann berst ekki mikið á og er engin eyðslumaður, og það er heldur ekki tíska nú, að sendiherrar eyði fje í óþarfa. Þetta fje fer einungis í nauðsynjar, og þarf meðal annars að vera svo mikið vegna þess, að landið hefir ekki lagt honum til neinn bústað, svo að hann hefir orðið að kaupa sjer hann og borga fyrir það margar þúsundir á ári. - Þá sagði hann að aðrar þjóðir hefðu sett sparnaðarnefndir og reyndu að spara á öllum sviðum, en það get jeg sagt honum, að allar sparnaðarnefndir erlendis hafa lagt til, að aukið væri fje til sendiherra og utanríkismálanna enda er það eðlilegt þar sem alt er á hverfanda hveli, og engin víðsýn þjóð vill eiga alt um verslun sína undir blindri hendingu, heldur vera eins vel viðbúin sem unt er að sjá verslun sinni borgið. Það er því öfugur sparnaður, ef seglin eru dregin inn í utanríkismálunum. Það er því beinlínis gróðafyrirtæki að leggja fje til sendiherrans og það þótt ekki sje tekið tillit til neins nema auranna. Þá gat hann þess að annar maður mundi vel fallinn til þess að hafa starfa þennan. Skal jeg nota tækifærið til þess að taka það fram, að maður þessi, Jón Krabbe er einn af þeim bestu mönnum sem í þjónustu Íslands hafa verið. Og í minni „legáta“-tíð, svo jeg viðhafi þetta orð, var hann sá eini maður, sem jeg gat treyst, en það get jeg ekki ætlað honum að vinna bæði sitt verk og annara.........1) Þessir háttv.þm. vilja alls ekki offra sínum kjördæmum. En mínu kjördæmi eru þeir fúsir til að offra og kjördæmi háttv.þm. Str. (M.P.) og kjördæmi hv.þm. Barð. (H.K.) þrátt fyrir það, þótt þessi kjördæmi hafi gömul og ítrekuð loforð þingsins fyrir símalagningu. En minni hl. nefndarinnar vill alls engum offra. Fari nú svo samt sem áður, að þær nauðsynlegu símalagningar verði feldar, þá sjáum við enga ástæðu til að láta þær ónauðsynlegu standa. Það hefir nú þegar verið talað svo mikið um sambandsnefndina og laun hennar, að jeg er tilneyddur að tala, þótt jeg hinsvegar hefði helst kosið að losna við að taka þátt í þeim umræðum. Jeg verð þá að byrja með því að spyrja hvort hjer sje um að ræða samning eða ekki samning. Jeg spyr ekki af því, að jeg viti þetta ekki, heldur til þess að rifja upp þá atburði, sem sumir háttv.þm. virðast hafa gleymt. Áður en stjórnin ákvað laun íslensku nefndarmannanna, hafði hún fengið vitneskju um, að Danir ætluðu sínum mönnum 2000 kr. hverjum. Íslensku nefndarmennirnir komu ekki fram með neinar kröfur í þessu efni, en þáverandi stjórn þótti við eiga, að þeir hefðu sömu laun og þeir dönsku, og ákvað, að svo skyldi vera. Þótti nefndarmönnunum ekki ástæða til að drepa hendi við þessum launum, því vel hefði það mátt skilja á þá leið, sem vjer litum svo á að íslensku nefndarmennina bæri að setja skör lægra en þá dönsku. Hefir og alt það, sem komið hefir fram við þessa menn af hendi Dana og annara útlendra þjóða borið vitni um það, að þeir líta á þá sem „diplomata“ fullvalda ríkis. Öll viðskifti þeirra við þá og framkoma hefir verið hin hæverskasta, og hafa nefndarmennirnir ekki undan neinu að kvarta í þeim efnum. Það eina land, sem hefir sýnt nefndinni lítilsvirðingu er Ísland. Er það og ekki annað en það, sem vænta má því það er víst engin þjóð til í heiminum, sem hefir minna álit á Íslendingum en þeir sjálfir. Kæmi mjer ekki á óvart, þótt þeir tækju nú bráðum upp þennan nafntogaða Kínverja sið gagnvart gestum og framandi og segðu: „Hvað getur yðar hundur gert, yðar auðmjúkur hundur?“ - Vildi jeg raunar óska, að svo yrði ekki, því jeg hygg að oss væri sæmra að líkjast göfugum frændþjóðum vorum í síðum og framkomu heldur en Mongólum úr Austurálfu. En hvað sem öðru líður, úr því nefndinni voru á annað borð veitt þessi laun, þá eru þau þar með fastákveðin fyrir þann tíma, sem þessir menn eiga sæti í nefndinni. Jeg hjelt, að ekki þyrfti að taka annað eins og þetta skriflegt af stjórn landsins. Þess er yfirleitt vænst af þingi og stjórn hvers lands sem er, að ekki þurfi að taka það skriflegt eða vottfast, sem þau lofa, til þess að þau standi við það. Jeg skal ekki segja, hvernig dómur mundi falla í því máli, en það uggir mig, að ákvæði þáverandi stjórnar, ásamt 4 ára starfsemi nefndarinnar við þessi laun, myndi hjá dómaranum reynast þungt á metunum. Þá verð jeg að svara nokkrum orðum hv.þm.N.-Ísf. (S.St.). Hann hjelt því fram, eins og fyrri daginn, að landið sje að sökkva í skuldir og ekki lengur fyrir einum eyri trúandi, og er það, eins og menn kannast við, þetta gamla bjargráð hans til að bæta með lánstraust landsins. Hann kvað illa líta út með verð á afurðum næstu ár, og veit jeg ekki við hvað hann hefir þar að styðjast.  Jeg bygði í áætlunum mínum á rjettum tölum og rjettum rökum, en jeg veit ekki á hverju háttv.þm.N.-Ísf. (S.St.) hefir bygt, er hann komst að því, að gengisbreytingarnar, sem getið er um í 7. gr., gætu kostað okkur 6 miljónir króna.  Háttv. þm.N.-Ísf. (S.St.) tók það svo fram í lok ræðu sinnar, að vegna þessara örðugu kringumstæðna myndi hann vera með öllum lækkunum á fjárlagafrv. - En jeg verð nú að segja að jeg man ekki til þess, síðan jeg kom á þing, að hann hafi nokkurntíma verið annað en með öllum lækkunum að undanteknum brimbrjótnum forðum. Það var sama reginvitleysan viðvíkjandi genginu, sem kom fram úr háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.O.), nema bara hvað annar blær var á henni. Hann lagði aðaláhersluna á hvað hann gæti hugsað sjer. Jeg dreg það alls ekki í efa, að hann geti hugsað sjer ástandið miklu verra. Jeg hefi yfirleitt ótakmarkaða trú á spádóms- og skáldskapargáfu þessa háttv.þm. En happ tel jeg það fyrir taugar vorar þdm., að hann að þessu sinni hlífði oss við að heyra hvað honum hefir nú opinberast. Ætla jeg svo að hætta að tala fyrir hönd nefndarinnar og mæla nokkur orð fyrir mína hönd. Jeg skal þá taka það fram, að jeg get hvorki lofað nefndina, þm.N.-Ísf, (S.St.) eða 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) fyrir þær sparnaðartill., þar sem sparnaðurinn gengur út á það að leggja í sölurnar mannslíf, menningu þjóðarinnar eða fagrar vonir hennar vænstu sona, án þess nokkur nauður reki til. Sje það gert, þá er gullinu kastað, en varðveittur eirinn eða einhver ennþá verri málmblendingur. Verð jeg að segja það, að mjer finst það heldur óskynsamlegur sparnaður, sem byggist á öðru eins og þessu, enda mun það fje, sem á þann hátt vinst, skamt hrökkva til þess að borga með skuldirnar. Vil jeg jafna slíkri þingmensku við það, sem hafíslúsin er fyrir horaðar skepnur. Hjer hefir fallið úr, en jeg man ekki hvað það var. B.J. f. V.

Jón Þorláksson Jeg vil leyfa mjer að vekja athygli háttv. nefndarmanna á því, að það vantar einn gjaldalið í frv., sem ætti helst heima í 13. gr. þess. Þessi liður er bifreiðaskatturinn, sem áætlaður er 30 þús. kr. og á að verja á alveg sjerstakan hátt. Í stjórnarfrv. hefir þessi liður verið tekinn upp tekjumegin, en úr því hann er tekinn upp í fjárlögin tekjumegin, þá verður að taka upp jafnháa upphæð gjaldamegin, því að annars raskar hann jafnvæginu og fram hlýtur að koma jafnmikill tekjuhalli, sem nemur þessari upphæð. Hjá þessum halla mætti auðvitað komast, með því að taka þennan lið alls ekki inn í fjárlögin, en jeg tel þó heppilegri hina leiðina, sem sje þá, að setja jafna upphæð gjaldamegin. Að öðru leyti vil jeg líka minnast á, að það vantar þá grein gjaldamegin í frv., sem veitir fje til útgjalda við einkasölu ríkissjóðs á áfengi og tóbaki. Þegar búið er að setja þessa starfrækslu á stofn með sjerstökum lögum, þá finst mjer það mjög óviðeigandi að halda henni utan við fjárlögin. Ef rjett væri að hafa þetta svo, þá ætti það sama að gilda um póstmál og símamál. En það er ekki rjett. Það hefir löngum verið talið heppilegast að halda starfrækslu slíkra fyrirtækja undir fullu eftirliti fjárveitingavaldsins, og mun svo enn, það er að segja, ef slík fyrirtæki eru ekki aðeins rekin til bráðabirgða. Það er t. d. öðru máli að gegna um Landsverslunina, sem aðeins átti að starfa skamma stund. Jeg skal að vísu játa, að ekki er hægt að taka allan tilkostnaðinn við slíka verslun sem tóbak og áfengi upp í fjárlögin, enda er þess ekki þörf. Það mætti sleppa þeirri upphæð, sem vörurnar eru keyptar fyrir. En aftur á móti á tilkostnaður svo sem hús, hiti, fólkshald o. fl. heima í fjárlögunum. Þótt jeg hafi fundið þetta að frv., eins og það liggur nú fyrir, þá hefi jeg samt ekki komið fram með neinar brtt. um þetta. Stafar það af því, að ekki er fært neinum einstökum þm. að semja slíka breytingartillögu. Þeir eiga ekki kost nauðsynlegra skýrslna; heldur yrði hún að koma frá stjórninni eða fjvn. Jeg vil því skjóta því til nefndarinnar. hvort hún sjái sjer ekki fært að taka þennan lið með upp í frv. Jeg tek það fram, að jeg tel Landsverslunina ekki þar með, því jeg geri ráð fyrir, að hún með sínar almennu vörur hverfi brátt úr sögunni og eftir verði einungis verslun með þessar lögmæltu vörutegundir. Þá kem jeg að þeirri brtt.fjvn. að fella burt allar fjárveitingar til símalínanna. Þó jeg sje sparnaðarmaður, get jeg samt ekki greitt atkvæði með henni, og liggja til þess ýmsar ástæður. Fyrst og fremst lítur svo út, sem árið 1923 verði fremur hagkvæmt framkvæmdaár. Efniviður allur og vörur frá útlöndum verður líklega í lágu verði undireins og gengi íslensku krónunnar er komið í samt lag, og ekki er útlit fyrir, að þá verði kominn svo mikill vöxtur aftur í atvinnuvegina, að skortur muni verða á verkafólki. Liggur í augum uppi, að slæmt er að þurfa að leggja niður slíkar verklegar framkvæmdir þann tíma, sem saman fer ódýr efniviður og lágt verkagjald. Vil jeg af þessum sökum ekki strika þennan lið út úr fjárlögunum, heldur láta hann standa, en veita svo stjórninni heimild til að láta þessar framkvæmdir falla niður, ef brýn nauðsyn krefur. Þá er ein ástæðan fyrir þessari afstöðu minni sú, að mjer dylst það ekki, að hjer er um mjög lítinn sparnað að ræða. Því ekki er hægt að líta svo á, að þetta fje sparist, heldur er framkvæmdunum aðeins frestað, og sparnaðurinn nemur ekki meiru en vöxtunum af þessu fje þennan tíma, sem frestað er. Jeg verð svo að taka það fram, að jeg tel það rangt að leita jafnaðar á fjárlögunum með því að strika út verklegar framkvæmdir í landinu. Einkum tel jeg þetta óviðeigandi, þegar sá flokkur í þinginu, sem styður stjórnina, vill ekki spara þá byrði sem virkilega dregur um og mætti spara, nefnilega hina föstu árlegu launabyrði. Það hafa þegar verið borin fram nokkur frv. þess efnis, og hefir þessi flokkur undir ötulli forustu hæstv. forsætisráðherra (S.E.) eindregið sett sig móti þeim. Skal jeg t. d. taka, að í byrjun þingsins var komið fram með till. um það að komast af með tvo ráðherra, og var það þessi flokkur eingöngu, sem varð henni að bana.

Móti því máli voru ekki undantekningarlaust þeir þm., sem nú styðja stjórnina

. Svo má það samt heita. Þessu hefir svo haldið áfram undir ótrauðri forustu forsætisráðherra, sem ekki hefir beitt áhrifum sínum til annars frekar hjer í deildinni, síðan hann komst í það sæti, en leggjast á móti sparnaðartill. þm. Jeg álít nú rangt að ætla sjer að draga fjöður yfir þetta með því örþrifaráði að skera niður nauðsynlegar framkvæmdir sem þær, sem hjer er um að ræða. Þykir mjer æði óviðeigandi að afgreiða fjárlög frá þinginu, þar sem verklegar framkvæmdir eru feldar burt, en alt óþarfatildur látið halda sjer. Á slík stjórn sem þessi og ekki skilið, að henni sjeu afhent tekjuhallalaus fjárlög. Væri líka heldur von til, ef hún fengi að þreifa á afleiðingum þessarar stjórnarstefnu sinnar, að hún kynni að bæta ráð sitt. Afstaða mín til þessa máls er þá í fám orðum sú, að jeg vil greiða atkv. á móti því, að þessi liður sje feldur niður, en gefa svo stjórninni heimild til að stöðva framkvæmdirnar, ef efnahagur og ástand krefst þess.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg hefi altaf búist við því; að hann mundi blása úr því horninu, þar sem háttv. 3. þm. Reykv. (J.Þ.) situr, enda er nú að því komið en dálítið furðar mig á því, að tilefnið skyldi tekið í því máli, sem hjer er á ferðinni. Aðallega fáraðist hann um, að stjórnin vildi ekki víkja tveim mönnum úr embætti fyrirvaralaust, eða reka þá út á klakann, eins og jeg hefi leyft mjer að komast að orði. Annar er prófessorinn í hagnýtri sálarfræði. Hefi jeg skýrt frá, að jeg sje á móti að víkja honum úr embættinu, enda er mjög vafasamt, hvort nokkur sparnaður yrði að því, vegna þess, að það er álitamál, hvort hann getur ekki hafið kröfu á hendur ríkinu og fengið dómsúrskurð sjer í vil. Jeg vil ekki, að háttv. Alþingi gangi svo langt í sparnaðaráttina, að dómstólarnir geri aðgerðir þess ómerkar. Hinn maðurinn er grískukennarinn við háskólann. Þessum manni hefir háttv. sparnaðarnefnd sjálf lýst yfir, að hún vilji veita 3 þús. kr. biðlaun þegar í stað og sömu eftirlaun, og auðvitað dýrtíðaruppbót. Einn maður úr háttv. nefnd hefir að vísu lýst yfir, að hann sje á móti því, en hinir munu því fylgjandi. Sparnaðurinn að þessari ráðstöfun yrði mjög tvíbentur. Jeg tek þetta eingöngu fram til að sýna, hversu ranglát ummæli hv. 3.þm. Reykv (J.Þ.) eru um ósparnað hjá mjer í þessu sambandi. Stjórnin hefir lýst því yfir, að henni þyki útgjöld til embættismanna landsins of mikil og vilji ráða bót á því; en ekki með því að reka menn út á klakann, heldur með því að reyna að finna upp nýtt kerfi, sem sje ódýrara en hið núverandi. Vona jeg að öllum sje ljóst, hvor aðferðin muni vera affarasælli; enda er hjer aðallega veist að einum manni, pólitískum mótstöðumanni hv. 3. þm. Reykv. (J.Þ.), og skal jeg fúslega játa, að hann hefir gengið rösklega fram í að fá þennan pólitíska andstæðing sinn rekinn úr embætti. Hvað snertir afstöðu mína til kenslumálanna. skal jeg játa, að hún getur talist ósparleg en þar erum við háttv. 3. þm. Reykv. (J.Þ.) sammála, svo hann vill tæplega lasta mig fyrir skoðun mína á því máli. Annars ætti öllum að vera ljóst af ummælum stjórnarinnar í fjárlagaumræðunum, að hún vill spara. Þegar um embætti eins og hjer er að ræða, sem hafa verið veitt mönnum, sem lagt hafa á sig margra ára undirbúning mjög kostnaðarsaman, þá er of langt farið að taka þau af þeim að ástæðulausu. Fyrverandi stjórn hefir gert samning við háttv. 3. þm, Reykv. um Flóaáveituna, og býst jeg við, að honum mundi þykja súrt í brotið, ef núverandi stjórn riftaði honum fyrirvaralaust. Eins og jeg hefi tekið fram mun stjórnin gera alt, sem í hennar valdi stendur, til að gera embættakerfið ódýrara.

Sveinn Ólafsson Það voru örfá atriði í ræðu háttv. 1. þm. Skagf. (M.G.) í gærkveldi, sem jeg ætlaði að minnast á. Jeg hafði tekið afstöðu til brtt. háttv, minni hl. fjvn. um niðurfærslu á launum sendiherrans með þeim fyrirvara, að jeg sæi mjer ekki fært að vera með henni, og gefa þannig tilefni til, að sendiherrann yrði kallaður heim, þar eð nýbúið væri að setja lög um stofnun embættisins. Háttv. þm. (M.G.) sneri þessum ummælum mínum við á þann hátt, að jeg teldi embættið nauðsynlegt og ómissandi. Ekkert slíkt lá í orðum mínum; jeg var eingöngu á móti þeim hringlandahætti að stofna embætti eitt árið, en afnema það svo hið næsta. Jeg nefndi ekki á nafn brýna nauðsyn embættisins, enda lít jeg svo á að skipun þessa sendiherra sje álíka fljóthugsuð og stofnun hæstarjettar. Hvorttveggja er okkur of dýrt. Annars skiftir þetta atriði ekki svo miklu máli. Annað, sem jeg hjó eftir í ræðu háttv. sama þm. (M.G.) og þótti athugavert, var skýrsla hans um, að skuldir landsmanna utanlands, að ótöldum samningsbundnum ríkisskuldum, næmu ekki meira en 5 milj. kr. Jeg hygg að þetta sje ágiskun ein, og jeg þori að fullyrða, að tala þessi er þannig tilkomin, að frá aðalupphæð skuldanna, sem vera mun nálægt 22 milj., eru dregnar upphæðir ýmsar, sem líkur eru til, að megi samningsbinda, en engin vissa er um, að verði það. Þess vegna eru sterkar líkur til að fljótandi skuldir sjeu mun meiri en 5 milj. Jeg mundi ekki hafa fengist um þetta atriði, hefði ekki háttv.frsm. (B.J.) tekið sjer það til tekna og reynt með því að sanna, að bjartsýni hans á fjárhag landsins væri á góðum rökum bygð. - Jeg áfellist að vísu ekki háttv.frsm. þó hann spái góðu um framtíð landsins því það viljum við allir gera, en jeg álít ekki rjett að gylla fjárhagsútlitið frekar en rjettar tölur gefa tilefni til, og mjög tel jeg hæpna og athugaverða spádóma háttv.frsm. Annars var jeg að mestu leyti búinn að svara þessum atriðum í gær, en mjer dettur í hug í þessu sambandi danskt orðtæki, sem segir, að það megi byggja á spádómum veðurathugunarstofunnar, ef maður snúi þeim við eða hefir á þeim endaskifti. Sama er að segja um spádóma háttv.frsm. - Það mætti kannske byggja á þeim, ef maður hefði endaskifti á þeim og legði gagnöfuga merkingu í orðin. Háttv. frsm. sagði í ræðulok nokkur orð frá eigin brjósti, og voru það mest hnífilyrði til okkar sem lengst viljum halda í sparnaðaráttina. Jeg mundi eigi hafa svarað þeim neinu, hefði hann eigi tekið svo djúpt í árinni að segja, að við sæjum ekki í að fórna mannslífum. Mjer þykir ásökun þessi nokkuð hörð, enda illa viðeigandi af háttv.fjvn., sem hefir lagt til að fórna þeim sjúklingum, sem fátæktar vegna geta ekki vitjað augnlæknis hjer í Reykjavík og átt hafa þá einu batavon, að geta haft not af ferðum hans kring um landið. Ferðastyrk hans vill nefndin fella niður, en hann er einn af þeim fáu upphæðum, sem geta talist í þarfir hinum efnalitlu og umkomulausu. Ásökun þessi, sem annars er rakalaus hjá háttv.frsm., kennir því úr hörðustu átt. Skal jeg svo fara að loflegu dæmi háttv.fjvn. og ekki lengja umræðurnar meira.

Þórarinn Jónsson Jeg hygg, að hæstv.forsrh. (S.E.) hafi fyrstur orðið til að taka í strenginn á móti því að færa niður laun sendiherrans. Hann tók fram, hversu þetta embætti væri nauðsynlegt fyrir þjóðina, er hún tæki utanríkismálin að sjer. Skildi jeg hann svo, að embættið ætti að vera eins konar skóli og væri mikils vert að ala menn upp til slíkra starfa. En hann gat ekki um, að þjóðinni hefði enn sem komið er komið þetta embætti að nokkru haldi, og mun það stafa af því að sá maður, sem gegnir því, sje enn á uppvaxtarárunum. En ef þetta embætti á eingöngu að vera uppeldisstofnun þangað til þjóðin tekur að sjer utanríkismálin finst mjer það nokkuð dýrt. Álit mannsins sjálfs, sem gegnir stöðunni, tel jeg ekki mikils vert í þessu sambandi, því það mun varla finnast nokkur maður hversu lítilfjörlegt embætti eða starf, sem hann hefir, að honum sjálfum þyki það ekki vera mikils virði. Jeg skal aðeins taka hjer eitt dæmi til sönnunar því, að áhrif þessa embættis eru enn ekki orðin víðtæk. Jeg sá brjef frá Íslendingi, sem kom til Parísar og ætlaði að setjast þar að. En þar kannaðist enginn við hið íslenska ríki, og fjekk hann ekki að setjast þar að sem íslenskur borgari, heldur sem danskur. Satt að sega veit jeg ekki, hvernig á að skilja þetta. Auðvitað hefir maðurinn leitað á náðir danska sendiherrans á staðnum, - en hann þá ekki einusinni vitað, að til var íslenskt ríki. Áhrifin virðast því ekki stórkostleg enn. Þá sagði hv. forsætisráðherra, að ef tillagið yrði lækkað, mundi embættið falla niður. Mun jeg minnast á það atriði síðar. Ýmsir aðrir hafa komið með mótbárur gegn þessari till., og þar á meðal háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.). Kvaðst hann ekki sjá sjer fært að greiða atkv. með till., af því að hann vildi ekki leggja embættið niður. En till. fer alls ekki fram á neitt slíkt. Þegar embættið var stofnað, var þessi upphæð, sem við ætlumst til að veitt verði, talin nægileg, og ástæðurnar hafa ekki breyst svo ákaflega mikið síðan þá. Þá talaði háttv. 1. þm. Skagf. (M.G.) um hversu þýðingarmikið þetta embætti væri. Skal jeg ekki fara fleiri orðum um það en jeg hefi þegar gert. En jeg skal geta þess að það er engin furða, þótt þessum háttv.þm. (M.G.) þyki embættið nauðsynlegt, því hann er nýskroppinn út úr stjórnarráðinu og það er segin saga, að þeim finst þar, að þeir hafi aldrei nægilega marga menn sjer til stuðnings. Það er svo þægilegt að geta skotið skuldinni á aðra, ef eitthvað, sem framkvæma átti, hefir eigi komist í verk eða mistekist. En hversu mikil viðbrigði eru ekki síðan aðeins var einn ráðherra, enginn sendiherra og engar nefndir! Þá virtust engir erfiðleikar á að koma störfunum af, og jeg held, að allur þessi stuðningur, sem stjórnin nú hefir stuðli eingöngu að því að draga úr áhuga hennar og ábyrgðartilfinningu og geri hana aðgerðalausari en ella. Sami háttv.þm. (M.G.) taldi það og mikinn kost, að maður þessi sæti í Danmörku; við það sparaðist - ef svo má að orði kveða - flutningskostnaður á honum. Það er að vísu nokkurs vert, en það etur sig nokkurnveginn upp er ekki tjáir að senda hann einan, heldur einn eða fleiri til viðbótar. Þá gat háttv.þm. (M.G.) um, að sendiherrann hefði verið sendur til Noregs og Svíþjóðar. Þykir mjer það ekki mikil saga og býst jeg við, að honum hafi verið borgað fyrir þær ferðir, máske án tillits til hans embættis, enda hefi jeg ekki fengið neinar sannanir fyrir, að á þessum sendiferðum hafi græðst meira en símskeyti eða brjef frá stjórninni hefði getað áorkað. Þá talaði háttv.þm. Dala. (B.J.) um fjárhaginn og þótti jeg hafa litið of svart á hann, er jeg sagði, að skattabyrðarnar væru orðnar meiri en gjaldþol þjóðarinnar gæti borið. Jeg skal ekki fara að svara hjer spádómum hans. Það er gott og blessað, ef þeir rætast, en yfirleitt álít jeg þá ekki mikils virði. Hann sagðist hafa þá yfirburði yfir aðra menn, að hann væri núi farinn að sjá, rjett eins og hann hefði verið fæddur blindur. Hefir þessi háttv.þm. (B.J.) oft hælt sjer meira. Tal hans um, að fiskurinn gæti dáið í sjónum, er alls ekki svaravert og á ekkert skylt við þetta mál. Getur hann gert sjer gælur um þetta við þá í eintali við sjálfan sig. En hvað þessi háttv.þm. (B.J.) hefir áður álitið um laun sendiherrans, skal jeg stuttlega minnast á. Um það leyti, sem verið var að stofna þetta embætti, þá gerði hann ráð fyrir, að embættið kostaði 18 þús. kr., þ. e. 12000 kr. laun og 6000 kr. húsaleiga og risna. Þá komst hann svo að orði: ,,En hafi hann 18 þús. kr., þá getur hann lifað svo, að hann þurfi ekki að verða sjer nje landinu til skammar“ (Alþt. 1920, B. 372). Og síðar í sömu ræðu segir hann: „En þeim, sem álíta sendiherralaunin of lág, skal jeg segja það, að fyrir þessa upphæð, sem hjer er um að ræða, skal jeg taka að mjer að rækja þetta starf og verða hvorki landi nje lýð til skammar“. Hvernig fer nú háttv.frsm. (B.J.) að koma þessu heim og saman. Nú hafa launin verið hækkuð upp í 20 þúsund kr. og sendiherrann telur sig þurfa 36 þús. kr. Er þetta þá ekki útreiknað sem eitt spor í áttina festa nú 20 þúsundirnar og hækka síðan á næstunni upp í 36 þús. Nú er allur kostnaður af embættinu orðinn 44 þús. kr. á ári, en yrði þá 60 þúsund. Nú er alt nefnt smáupphæðir, og jeg býst við, að svo verði um þessa tölu. Fyrir þessa upphæð gætum vjer þó brúað eina manndrápsá á hverju ári. En jeg tel nú alveg óhætt að samþykkja brtt. okkar, enda þótt hún yrði til þess, að þessi sendiherra, sem nú er, treysti sjer ekki til að sitja í embættinu með þessum launum, sem nú eru; því að jeg býst við, að háttv.þm. Dala. (B.J.) hafi enn sama álit á sjer og fyrir tveim árum, og muni hann þá taka embættið að sjer landsins vegna, ef aðrir fást ekki til þess. Jeg vil svo ekki orðlengja frekar um þetta og býst ekki við að nota mjer, þótt jeg ætti kost á stuttri athugasemd síðar til andsvara.

Atvinnumálaráðherra (Kl.J.): Jeg vil biðja háttv. 2. þm. Húnv. (Þór.J.) og háttv. 2. þm. Skagf. (J.S.) afsökunar á því, að jeg bendlaði þá við till. um að fella burtu þjóðvegina. Jeg hafði þá ekki sjeð uppprentunina á þskj. 122. Háttv. frsm. (B.J.) skoraði á stjórnina að kaupa staura til línunnar frá Búðardal til Króksfjarðarness þegar í haust. Ekki treysti jeg mjer til að gera það, ef ekkert fje verður til þess veitt, nema þá því aðeins, að ástandið batnaði til stórra muna. Jeg veit vel, að þessari línu hefir verið marglofað, og það er hart að þurfa að ganga á þau loforð, en nauðsyn brýtur lög. Háttv. 3. þm. Reykv. (J.Þ.) tók það fram, að annaðhvort þyrfti að nema bifreiðaskattinn burt tekjumegin eða þá að vantaði jafna upphæð til útgjalda í 13. gr. Þetta er rjett, því að sjerstök ákvæði eru um það, hvernig verja skuli bifreiðaskattinum, og hann má því ekki telja með venjulegum tekjum og eyða til hvers sem er. Væri hægt að láta þar koma nýjan lið, sem gæti þá orðið 13. gr. IX, og væri þar áætlað hvernig verja skyldi þessu fje. Sami háttv.þm. (J.Þ.) taldi þurfa að koma nýja grein í gjaldabálkinn, og væri það kostnaður við einkasölu ríkisins á tóbaki og áfengi. Þetta virðist rjett, en hitt er efamál, hvort tími vinst til fyrir 3. umr. að gera um þetta áætlun, sem nokkuð sje á að græða. Þó mun jeg athuga þetta, og mætti þá líka koma því að í háttv.Ed. Jeg hygg að jeg þurfi þá ekki að víkja að fleiru. Sje ekki ástæðu til að tala nema um það, sem mjer kemur við.

Magnús Kristjánsson Það eru aðeins örfá orð, sem jeg hefi að segja. Jeg mun ekki ræða þær brtt., sem fram eru komnar við þennan kafla. Þær eru flestar svo vaxnar að þær gera lítið til eða frá, og mun jeg verða á móti þeim flestum. Sumar þeirra eiga að líta út sem sparnaðarviðleitni, en ekki er jeg viss um, að sú viðleitni beri þann árangur, sem til er ætlast. Það var um formhlið fjárlaganna, sem jeg vildi segja nokkur orð. Við 1. umr. þessa frv., þegar háttv. fyrverandi fjármálaráðherra (M.G.) gaf yfirlit yfir fjárhaginn, þá kom það fram, hver feikna munur var á áætlunarupphæðunum og þeim, sem reikningsfærðar eru. Mjer virðist mikil ástæða til þess að athuga, hvort þetta gæti ekki lagast, því annars er áætlunin ekki til leiðbeiningar, heldur til þess að villa sýn. Þá er annað atriði. Þegar blandað er saman hinum raunverulegu tekjum ríkissjóðs og þeim lánum, sem tekin eru á árinu, og þetta alt talið sem tekjur, þá stafar af því sá glundroði, sem gerir háttv.þm. erfitt að átta sig til hlítar á fjárhag landsins, en öllum almenningi víst því nær ókleift. Eins er um gjöldin. Þar þarf að halda öllum skyndilántökum sjer, og yfirleitt öllu því, sem greitt er fram yfir samningsbundnar afborganir. Jeg vildi beina því til hæstv. fjármálaráðherra (Magn.J.), hvort ekki væri hægt að hafa slíkt fjárhagsyfirlit gleggra og almenningi aðgengilegra en verið hefir.

Magnús Guðmundsson Háttv. 3. þm. Reykv. (J.Þ.) kvartaði um það, að enginn liður væri útgjaldamegin í frv. þessu á móti bifreiðaskattinum; en þetta er ekki rjett. Jeg veit vel, að þessum skatti á að verja á sjerstakan hátt, og upphæðin er fólgin gjaldamegin í tveimur liðum, viðhaldi flutningabrauta og viðhaldi þjóðvega. Þá fer skatturinn til þess að bæta þær skemdir, er bifreiðarnar valda. Er það svo að skilja, að þessar upphæðir mundu hafa orðið miklu lægri í fjárl., ef skatturinn hefði ekki verið. Sami háttv.þm. (J.Þ.) vildi láta kostnað við tóbaksverslun ríkisins koma gjaldamegin. Um þann kostnað er nú erfitt að gera áætlun enn, enda var það tilætlun Alþingis í fyrra, að Landsverslunin færi með þá verslun meðan hún stæði. En Landsverslunin hefir aldrei verið tekin upp í fjárlögin, eins og háttv.þdm. er kunnugt. Um vínverslunina er því að svara, að þar á hvorki að vera um tap eða gróða að ræða, svo að það mundi þá aðeins verða jafnhá áætlunarupphæð tekna- og gjaldamegin. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) var að svara því, sem jeg mintist á hann í gær í sambandi við sendiherrann. En gallinn var aðeins sá, að hann tilfærði ekki rjett þau orð, sem hann síðan svaraði. Það vill nú svo vel til, að jeg hefi hjer fyrir mjer ræðu þá, sem skrifarinn ritaði eftir mjer, og þar stendur þetta: „Annars gladdi það mig, að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) er kominn á þá skoðun, að þennan lið megi ekki lækka eða fella niður. Hann hefir þó, eftir því sem mig minnir, verið á móti þessu máli áður“.  Sami háttv.þm. (Sv.Ó.) hjelt mig vera fullbjartsýnan á það, hve vel oss muni ganga að komast úr skuldunum. Jeg fór þar eftir þeirri niðurstöðu, sem háttv. viðskiftanefnd hefir komist að. Hún telur, að síðastliðið ár hafi skuldir landsins við útlönd minkað um að minsta kosti 10 milj. kr. Þetta er nú að vísu hærra en jeg hafði haldið, en jeg set ekki hugboð mitt hærra en þær tölur og niðurstöður, sem þær stofnanir fá út, er fást eiga við málin og hafa þau gögn í höndum, sem til eru. Háttv. 2. þm. Húnv. (Þór.J.) þarf jeg varla að svara. Hann hjelt að jeg vildi hafa sendiherra til snúninga fyrir landsstjórnina af því, að jeg hefði verið í stjórn. Sú ástæða er nú orðin lítils virði, úr því að jeg er farinn úr stjórninni. Hann virðist líka halda, að ferðir sendiherrans til Noregs og Svíþjóðar hefðu verið erindisleysa. Jeg get sagt honum, að svo var ekki. Hv. þm. vita, að vjer höfum haft deilumál við stjórnir beggja þeirra þjóða, og veitti ekki af starfi hans til að útkljá þau. Þá kem jeg að háttv.þm. Ak. (M.K.). Mjer þykir leitt, að hann hefir ekki veitt því eftirtekt, að bæði nú og í gildandi fjárlögum er áætlun tekna og gjalda gerð öðruvísi en siður var áður. Jeg lýsti því rækilega í fyrra, að reyna ætti að hafa áætlunina sem allra næst sanni, og jeg þóttist líka gera það, eftir því sem í mínu valdi stóð. Það yfirlit sem jeg gaf hjer í þingbyrjun var miðað við áætlun sem gerð var 1919 og með gamla laginu. Jeg skal ábyrgjast það, að yfirlit yfir árið 1922 verður ólíkt að þessu leyti. Jeg þori vitanlega ekki að segja, að hvergi muni fara fram úr áætlun, en jeg er samt viss um, að sumir gjaldaliðirnir verða lægri en áætlunin.1) Það vantar mikið aftan af ræðunni hjá skrifurunum. M. G.

Sigurður Stefánsson Jeg ætla ekki að svara háttv.frsm. (B.J.) mikið, því að orð hans voru mest útúrsnúningar á ummælum mínum. Hann ljest skilja orð mín svo, að jeg hyggist bráðlega við heimsslitum sbr. það fornkveðna: „Sól fer sortna. sígr fold í mar. Hverfa af himni heiðar stjörnur“ o. s. frv., en jeg held, að fáir hafi skilið mín orð svo. Þá hneykslaðist hann á því, að jeg bygði reynslu mína á liðnum og yfirstandandi tíma. Held jeg, að það sje eins hyggilegt eins og að sjá framtíðina í altof miklum hillingum. Viðvíkjandi gengismuninum er það að segja, að jeg er afarvondaufur um það, að hann verði horfinn þegar næsta afborgun og vaxtagreiðsla fer fram. Er þetta mjög stórvægilegt atriði, sem verður að taka rækilega til greina. Viðvíkjandi símunum vil jeg taka það fram, að það hefir enn eingöngu verið talað um Króksfjarðarnessímann. En það sama á við síma í mínu kjördæmi frá Hesteyri til Aðalvíkur. Hefir honum verið lofað næstum því jafnoft og eigi að veita til Króksfjarðarsímans, þá neyðist jeg til þess að gera sömu kröfu fyrir mitt kjördæmi. En jeg vildi alt til vinna, að fjárlögin yrðu tekjuhallalaus, og vildi þar ekkert láta koma til greina afstöðu mína til stjórnarinnar, en efni stjórnin ekki loforð sitt um það að taka til yfirvegunar breytingar á embættaskipun landsins, þá kemur annað hljóð í strokkinn hjá Vigurklerki. En jeg vona það, að stjórnin efni þetta loforð sitt, enda þótt jeg sje hræddur um, að þar verði ekki færri ljón á veginum heldur en verið hefir, er reynt var til að afnema þessi 2 óþörfu embætti.

Jón Þorláksson Mjer þótti það hálfleiðinlegt, að hæstv.forsrh. (S.E.) skyldi halda, að jeg væri ætíð reiðubúinn til þess að gera árásir á hann. Jeg er yfirleitt velvildarfullur, og ekki síður til stjórnarinnar en annara. Vil jeg sem háttv.þm.N.- Ísf. (S.St.) hafa bestu vonir um það, að stjórnin efni loforð sín um það að minka útgjöldin til embættisrekstrar. En það hefir mjer þótt leitt, hve öndverður hæstv.forsrh. hefir risið gegn öllum sparnaðartill., sem frá öðrum hafa komið. Hæstv. forsrh. bar upp þá fyrirspurn til mín, hvort jeg áliti, að stjórnin gæti sagt upp samningnum við mig viðvíkjandi Flóaáveitunni. Jeg tel það sjálfsagt, að stjórnin geti sagt samningnum upp við mig, ef hún vill ekki láta framkvæma verkið. Og um fjárreiður milli mín og stjórnarinnar út af slíkri uppsögn mundi jeg vilja láta fara eingöngu eftir gildandi landslögum, en hvorki veita landinu neinar gjafir eða láta það veita mjer þær. Háttv. 1. þm. Skagf. (M.G.) sagði, að bifreiðaskatturinn væri áætlaður í útgjaldaliðnum til viðhalds flutningabrautum, en þetta er gagnstætt lögunum, því að það er vitanlegt, að þær áætlunarupphæðir eru einungis ætlaðar til þess að halda vegunum við í sínu núverandi formi, eða sem malarvegum. En lögin um bifreiðaskattinn urðu öðruvísi en þáverandi fjármálaráðherra (M.G.) vildi hafa þau. Þeim var breytt í þá átt, að skattinum skyldi varið til þess að koma á framförum í gerð veganna eða til þess að gera bifreiðarhæft slitlag á þá. Vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp hjer að lútandi lagaákvæði: „Af skattinum skal stofna sjerstakan sjóð, sem landsstjórnin geymir. Heimilt er að verja fje úr sjóðnum, eftir tillögum vegamálastjóra, til þess að greiða aukakostnað, er af því stafar að gera slitlag á vegum utan kaupstaða úr grjótmulningi, tjörusteypu eða öðru efni, er hæfir umferð bifreiða, þegar slíkir vegir eru endurbygðir eða endurnýja þarf slitlag þeirra. Skulu þeir vegir ganga fyrir, þar sem mest er umferð bifreiða“. Skýt jeg því til hæstv. atvrh. (Kl.J.), sem ávalt hefir sýnt mikinn áhuga á vegabótum, að hann sjái um, að þessi tilraun til þess að gera vegina betri verði ekki gerð að engu með því að eyða þessu fje til venjulegs viðhalds veganna. Viðvíkjandi útgjaldaáætlunum af einkasölu ríkisins á tóbaki og víni skal jeg viðurkenna það með hæstv. atvrh. (Kl.J.) og háttv. 1. þm. Skagf. (M.G.), að erfitt sje enn að gera áætlun um kostnaðinn. Því nokkuð af þessu er enn í höndum starfsmanna Landverslunarinnar, sem ekki hefir verið lögð niður enn. En sú mótbára háttv. 1. þm. Skagf., að vínverslunin gefi ekki tekjur, og því eigi ekki að tilfæra hana, er einskisvirði. Póstmálin gefa engan tekjuafgang, og er þó nauðsynlegt, að fjárveitingarvaldinu gefist kostur á að sjá, hvernig fjenu til þeirra er varið. Og enn er það, að vínversluninni er ætlað að gefa nægar tekjur til þess að borga kostnaðinn við hana, en fjeð til starfrækslu hennar er tekið af landsmönnum, og því er full ástæða til þess að krefjast, að fult eftirlit sje haft með því, að hjer sje ekki farið of djúpt ofan í vasa landsmanna. Vona jeg, að sú regla verði upp tekin að taka allar tekjur og gjöld við verslunarstarfræksluna upp í fjárlögin, en það er ekkert höfuðatriði fyrir mjer, að þetta sje gert að þessu sinni, ef miklir örðugleikar eru á.

Magnús Guðmundsson Jeg get ekki sjeð, að það sje rjett hjá hv. 3. þm. Reykv. (J.Þ.), að það sje gagnstætt lögum, að bifreiðaskatturinn sje gjaldamegin áætlaður í viðhaldi þjóðvega og flutningabrauta því að þá er það í lófa lagið fyrir stjórnina að sjá um, að skattur þessi sje notaður eins og fyrir er mælt í 5. gr. bifreiðaskattslaganna. Tökum sem dæmi, að endurbyggja eigi flutningabraut og slitlag sje sett á hana, þá er kostnaður við slitlagið færður til útgjalda af bifreiðaskattinum. en hitt úr ríkissjóði. Um vínverslunina er það að segja, að ekki er hægt að áætla nema fyrir starfs launum og húsaleigu, og færa svo jafnháa upphæð til tekna af henni, en það sýnist vera fremur gagnslítið. En eftirlitið með verslun þessari liggur í öðru. Það felst í því, að yfirskoðunarmenn landsreikninganna eiga að skoða reikninga vínverslunarinnar, og ætti það að vera nægileg trygging.

Forsætisráðherra (S.E.): Hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) virtist skilja ræðu mína svo, að jeg hjeldi, að aðalhlutverk sendiherrans ætti að vera það að undirbúa oss undir að vera færir um að taka við málunum þegar að því kæmi. En þetta var aðeins ein hlið málsins. Jeg taldi upp og benti rækilega á, hve nauðsynlegt embættið væri oss í alla staði. Og jeg vil enn taka það fram, að eðli embættisins er þannig, að ekki er hægt að telja ýmislegt upp, sem svona lagaðir embættismenn starfa. Margt af því fer fram í leyndum og enginn veit um það nema stjórnin. Viðvíkjandi launum sambandslaganefndarinnar skal jeg gefa þær upplýsingar, að jeg hefi látið athuga það í stjórnarráðinu. hvort nokkur skrif væru til sem lytu að föstum samningi um kaupið. Hefir fundist brjef til ríkisfjehirðis, þar sem honum er falið að greiða 2000 kr. þóknun til hvers.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg skal nú tafsa svo jeg tefji ekki. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) þarf jeg ekki að svara, því að orð mín standa óhrakin þó að veðurfræðin í Firði standi á höfði. Háttv. 2. þm. Húnv. (Þór.J.) þótti það sjálfshól hjá mjer, þótt jeg þættist sjá lengra en alblindir menn. Raunar sagði jeg að jeg sæi stundum lengra en menn sem fæddir væru blindir, og er það talsvert annað, því að þeir eru miklu blindari og alveg útilokaðir frá allri rjettsýni. Það er því auðsætt, að þetta var ekkert sjálfshól. Þá vitnaði hann í ræðu eftir mig, þar sem jeg bauðst til að taka að mjer sendiherrastarfið fyrir þessi laun. Þetta er rjett en jeg hefi ekki fyr sagt, hvað mjer gekk til, er jeg bauð þetta. En nú skal jeg segja það. Jeg sá ekki annað en við borð lægi sú þjóðarhneysa að hafa engan sendiherra, og þá vildi jeg heldur treysta á lánstraust mitt og safna skuldum. Það var sjálfsfórn til bjargar landi mínu, líkt og sparnaðarmennirnir vilja nú fórna mjer til viðreisnar fjárhagnum. En það er að þakka háttv.þm. Borgf. (P.O.), að jeg tók það ekki og hefir hann bjargað með því fjárhag mínum. En það get jeg sagt í fullri alvöru, að síðan jeg var í þjónustu landsins hjer um árið, hefir mig ekki fýst til þess. Jeg geri það sökum fátæktar, en mun segja því starfi af mjer jafnskjótt og jeg get. En jeg veit, að háttv.þm. ætlast ekki til þess, að þessi till. verði samþykt, heldur er hún aðeins borin fram til þess að minna á sparnaðinn og sýna, að þm. sjeu honum trúir. Þá kem jeg að háttv.þm.N.-Ísf. (S.St.). Mun jeg lítið taka hann til bænar að þessu sinni, enda er jeg ekki jafnvanur þeim starfa og hann; þó mætti vera að jeg hugsaði til hans síðar. En út af þessari reynslu, sem hann var að tala um, vil jeg geta þess, að jeg studdi mína áætlun við skoðun erlendra fjesýslumanna, sem kemur alveg heim við útreikning hagstofunnar og beggja bankanna. Svo að þetta er ekki fleipur hjá mjer. Um bifreiðaskattinn skal jeg láta þess getið, að hann kom til umr. í nefndinni, en hún ljet sjer það lynda, að hann væri innifalinn í útgjöldunum til flutningabrautanna, en annars er auðvitað ekkert rangt við það, þó að hann sje tekinn upp sjerstaklega.

Jón Auðunn Jónsson Það eru aðeins örfá orð út af 12. og 13. breytingartillögu fjárveitinganefndar. Síðari brtt. fer fram á það að fella niður styrk þann, sem augnlæknir hefir haft til þess að ferðast kringum land. Þetta tel jeg mjög misráðið. Mjer er kunnugt um það, að þessar ferðir augnlæknisins hafa borið mikinn og góðan árangur. Margir menn, sem ekki hafa haft efni á því að fara til Reykjavíkur, hafa fengið bót meina sinna hjá augnlæknum á þessum ferðum þeirra. Þó hefir það dregið úr árangri, hve viðdvölin hefir verið stutt á sumum stöðum, en það er ekki nema eðlilegt, þar sem ferðastyrkur augnlæknis er ekki nema 500 kr. Vil jeg nú mælast til þess, að þessi brtt. verði ekki samþykt við þessa umr., en við 3. umr. mun jeg koma fram með till. um að hækka styrk þennan, og ákveða lengri dvalir augnlæknis á helstu viðkomustöðum skipanna. Að því er snertir fyrri brtt.fjvn., þá hefi jeg nú heyrt hjá frsm. (B.J.), að augnlæknir muni ekki vilja takast á hendur ferðir kring um land, ef þessi styrkur verður lækkaður. Þess vegna verð jeg einnig að vera á móti þessari brtt. og æski þess, að hann verði aftur færður upp í sömu upphæð og í stjórnarfrv.

Hákon Kristófersson Mjer skildist á orðum hæstv. atvrh. (Kl.J.), að hann sæi sjer ekki fært að verða við hinni eðlilegu og sjálfsögðu áskorun háttv.frsm. (B.J.), að láta nauðsynlegar framkvæmdir viðkomandi símalagningu frá Búðardal til Króksfjarðarness eiga sjer stað á næsta sumri, nema til þess sje veitt fje í fjárlögunum. Í þessu sambandi vil jeg leyfa mjer að benda á það, að í núgildandi fjárlögum er ákveðin upphæð til nefndrar símalagningar. Því vænti jeg þess, að háttv. atvrh. ekki aðeins sjái sjer fært, heldur telji sjer skylt að verða við áskorun hv.frsm. um þetta efni.

Forsætisráðherra (S.E.): Hvað viðvíkur 22. brtt. við 14. gr. get jeg tekið í sama strenginn og háttv.frsm. (B.J.), um að það sje rangt að gera upp á milli skrifstofukostnaðs biskups og landlæknis. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi aflað mjer um störf þeirra, munu þau vera lík. Viðvíkjandi 23. brtt. skal jeg leyfa mjer að skjóta þeirri spurningu til háttv. nefndar, hvort þessi styrkheimild sje veitt án tillits til lánsheimildarinnar í 1. nr. 35 frá 20. okt. 1913. Þá var stjórninni heimilað að veita alt að 15000 kr. í lánum. þannig að hverjum presti mátti veita 5000 kr. lán. Jeg býst að sjálfsögðu við, að nefndin ætlist til, að báðar heimildirnar standi áfram. 24. brtt. þarf jeg ekki að minnast á. Viðvíkjandi 25. brtt. skal jeg geta þess, að mjer þykir nokkuð hart aðgöngu, að skólagjöld skuli verða tekin af þeim mönnum, sem þessa skóla sækja, en fjárhagsvandræðin eru auðvitað mjög tilfinnanleg og nokkur bót í máli er að því, að heimilt er að veita efnalitlum mönnum frípláss. Hvað snertir 29. brtt., þá hefi jeg skýrt afstöðu mína til þess máls þegar frv. um frestun fræðslulaganna var til umræðu. Er nokkuð einkennilegt, að háttv.fjvn. skuli miða við ástand, sem ekki er komið á og enginn býst við, að nokkurn tíma komist á. Frv. þetta er bein árás á alþýðumentunina í landinu, og hygg jeg að engum blandist hugur um, hve mikla þýðingu barnafræðslan hefir fyrir þjóðina, ekki síst nú, er kominn er á almennur kosningarrjettur. Öllum er kunnugt um, að meiri hluta allra heimila á landinu er ómögulegt að veita börnunum nægilega fræðslu, vegna fólksskorts, og prestaköllin eru nú orðin svo stór, að prestarnir hafa alls engan tíma afgangs til að sjá um fræðslu barnanna. Það er því aðeins til málamynda, er menn segjast ætla að bæta úr barnafræðslunni með aðstoð prestanna.  Mjer finst háttv. Alþingi sýna hið mesta ábyrgðarleysi, ef það ætlar að fara svo með fræðslu barnanna. Árangurinn yrði eingöngu sá, að efnaðra manna börn hlytu fræðslu, en börn fátæklinga enga. Jeg verð að leggja fast að háttv. Alþingi að breyta ekki hvatvíslega í þessu máli, því ef þetta fyrirkomulag yrði innleitt, mundu sárfáir landsmenn verða læsir eða skrifandi að 20–30 árum liðnum. Menn sjá ástandið í gamla daga í hillingum. Er jeg ekki í nokkrum vafa um, að alþýðumentunin var langtum verri þá en nú. Það eina sem gæti komið til greina, er að liður 3 fjelli niður. Þá kem jeg að 30. brtt. Jeg er í raun og veru ekki mótfallinn þeirri hækkun, sem háttv. nefnd þar fer fram á, en hún mun vera sett með tilliti til lækkunarinnar á undanfarandi lið, og mun ekki haldið fram, ef hann fellur. 31. brtt. er nýr liður og fer fram á að veita Ingibjörgu Guðbrandsdóttur 600 kr. styrk til kenslu. Þótt þessi till. fari ekki í sparnaðaráttina, vil jeg samt ekki leggjast á móti henni, því jeg veit að hlutaðeigandi hefir mikinn áhuga á starfi sínu og er vel til þess fallin.  (M. G.: Hvað hefir hún kent mörgum á ári?)  . Það veit jeg ekki; hefi engar skýrslur um það nú. Þá kemur 32. brtt., um að veita 1500 krónur til að ljósmynda og afrita skjöl í söfnum erlendis. Við þann lið hefi jeg ekkert að athuga, og ekki heldur þann lið, er lýtur að fjárveitingu til kaupa á listaverkum. Honum er jeg samþykkur. Þá kem jeg að 43. brtt., sem er við 15. gr. Eins og mönnum er kunnugt er athugasemd um það í núgildandi fjárlögum, og einnig í frv. stjórnarinnar, að styrk þessum skuli úthlutað af 3 manna nefnd, þar sem einn maðurinn er kosinn af Listvinafjelaginu, annar af Bókmentafjelaginu og þriðji af Stúdentafjelagi Reykjavíkur. En nefndin ætlast til, að þessi aths. falli niður og stjórninni verði falin úthlutunin. Jeg var einn þeirra manna, sem fyrst kom upp með það að fela þannig kosinni nefnd úthlutun styrksins, og jeg er þeirrar skoðunar enn, að heppilegra sje að fela henni það en stjórninni. Það verður að ganga að því sem vísu, að nefnd, sem þannig er kosin, hafi meiri sjerþekkingu á þessu sviði en stjórnin. Hún er þá illa skipuð, ef hún hefir það ekki. Það getur altaf komið fyrir, ef stjórnin úthlutar styrknum, að álitið verði, að pólitík ráði nokkru um styrkveitinguna, en sá grunur kemur síður fram ef svona nefnd úthlutar. Jeg verð því að mæla með því að aths. stjórnarfrv. fái að standa áfram. Menn mega ekki gleyma því, að þó menn sjeu kannske óánægðir með úthlutun þessarar nefndar, þá var iðulega megn óánægja meðan stjórnin eða þingið gerðu það. Þá er nýr liður, til Sveinbjörns Sveinbjörnssonar. Býst jeg við, að það eigi að vera heiðurslaun til þessa manns og muni eiga að standa áfram. Er jeg því meðmæltur. Þá er 45. brtt. við 15. gr., að hækka styrkinn til dr. Helga Jónssonar úr 1200 kr. upp í 2000. Því er jeg samþykkur, því að jeg þekki áhuga þess manns á vísindum og gagnsemi starfs hans. Þá má og benda á, að Poestion hefir unnið oss mikið gagn. Hann hefir breytt út þekkingu á þjóðinni erlendis og tekið miklu ástfóstri við íslenskar bókmentir. Hygg jeg því, að það sje að verðleikum að styrkur hans er hækkaður af fjvn. Legg jeg til, að það verði samþykt.

Atvinnumálaráðherra (Kl.J.): Jeg get verið stuttorður, því að það vill svo vel til, að í kafla þeim, sem nú er til umræðu, er ekki nema einn liður, sem snertir mig. En það er 26. brtt.fjvn. á þskj. 117, um það, að styrkurinn til verslunarskólanna skuli falla niður. Jeg get ekki neitað því, að mjer kom það undarlega fyrir sjónir, að háttv.fjvn. skyldi fremur beinast að þessum skólum en öðrum skólum. Ástæður nefndarinnar eru þær, að nóg muni nú til af mönnum í landinu með þessari mentun. En hið sama mætti segja um ýmsa aðra skóla, t. d. stýrimannaskólann. Jeg veit ekki betur en að svo margir sjeu útskrifaðir af þeim skóla, að nóg sje í svipinn af lærðum sjómönnum í landinu. Sama má segja um kennaraskólann. Frá sjónarmiði nefndarinnar hefði verið nær að ráðast á hann þar sem hún vill einmitt nú takmarka kenslu í landinu. Í nál.fjvn. stendur, „að ekki mundi saka, þótt þessir skólar legðust niður um stund, þar til er settur væri á fót ríkisskóli í verslunarfræði á næstu árum“. En jeg hygg, að þess verði langt að bíða, eins og ástæðurnar eru nú, að þing og stjórn sjái sjer fært að setja á stofn ríkisskóla í þessum greinum. Það yrði áreiðanlega ekki á næstu árum. Jeg álít því, ef þessir skólar verða lagðir niður nú, þá verði það mikill hnekkir fyrir mentun og menningu verslunarstjettarinnar. Jeg verð því að leggja á móti því, að þessi brtt. nái fram að ganga, og vænti þess, að háttv. deild líti sömu augum á það mál.

Jón Sigurðsson Við eigum hjer þrír 2 brtt. á þskj. 122. Jeg býst við, að það þyki hlýða að fylgja þeim með fáum orðum úr garði. Jeg bjóst við, að háttv.frsm. (B.J.) mundi minnast eitthvað á þær, svo jeg þyrfti ekki annað en svara honum. En hann hefir ekkert á þær minst, og verð jeg því að minnast nokkuð ítarlegar á þær. Í fyrri liðnum er farið fram á það, að aukakennaraembættið við háskólann í samanburðarmálfræði og gotnesku verði lagt niður. Þetta embætti er nú gamall kunningi hjer. Það var mikið um það þráttað á síðasta þingi og margar tilraunir gerðar til þess að gera það að föstu embætti, en þær tilraunir mishepnuðust. Því hefir verið haldið fram, að sjerstakur kennarastóll í þessum fræðum væri ómissandi. Engu að síður er það þó flestum kunnugt, að frá því að háskólinn tók til starfa haustið 1911 og til ársins 1916 kendi prófessor Björn Ólsen einn þær fræðigreinar, er eftirmaður hans og Alexander kenna nú, og heyrðust þá engar kvartanir um, að þörf væri á sjerstökum kennara. En svo kom þessi maður til sögunnar og sækir, að mig minnir 1915, um styrk til þingsins til þess að kenna þýsk fræði við háskólann, og þá fyrst varð þörf fyrir þetta embætti. Íslenskukenslan við háskólann hefir nú staðið í 10 ár og enn hefir enginn maður útskrifast í þeim fræðum hjer, og bendir það óneitanlega til þess, að þetta starf sje ekki eins nauðsynlegt og af er látið. Því var haldið fram hjer í fyrra að við ættum að stefna að því að gera háskólann svo úr garði á þessu sviði, að erlendir menn sæktu hingað til að nema íslensk fræði. En þetta hefir ekki tekist. Til þess að það gæti orðið, þyrfti að bæta við, að sögn fróðra manna, 1 prófessor og 2 dósentum, en á því mun verða bið. Menn munu því fara hjeðan út til að nema þessi fræði, hvort sem Alexander heldur starfinu áfram eða ekki. Jeg fjölyrði svo ekki um þennan lið meira. Jeg skal þó geta þess, að þótt hjer sje ekki um neina stórupphæð að ræða, eitthvað á 7. þúsund kr.. er hún þó þess verð, að hún sje spöruð, en starfið er heldur ekki mikið, sem niður fellur, eitthvað 4 stundir vikulega og engir fyrirlestrar. Minni hluti nefndarinnar álítur því að þessi liður megi falla niður. Þá kem jeg að hinum liðnum. Þar er farið fram á, að styrkurinn til skálda og listamanna sje færður niður í 10000 krónur. Þessi liður er í stj.frv. 21200 kr., að með talinni nafnbundinni veitingu til Bjarna Jónssonar. Meiri hluti nefndarinnar hefir lagt til, að þetta yrði fært niður í 15200 kr., þar af 10000 til skálda og listamanna og auk þess tvær nafnbundnar veitingar, til Bjarna Jónssonar og Svbj. Sveinbjörnssonar. Þetta teljum við hæfilegt eftir atvikum. Þegar við leggjum til, að styrkurinn til skálda og listamanna sje lækkaður, er það ekki af því, að við viðurkennum ekki það andlega verðmæti, sem þessir menn geta framleitt, heldur af því, að við teljum ekki æskilegt fyrir okkar litla þjóðfjelag að jafnmikið kapp verði framvegis lagt á að framleiða jafntorfengna vöru og sönn skáld og listamenn eins og gert hefir verið að undanförnu. Sannir listamenn eru torfengin vara, og það svo, að hjá stórþjóðunum kemur kannske ekki nema 1 maður slíkur á hálfri öld. Til þess að geta haldið lífi í fjölda listamanna þarf þjóðin að vera auðug, svo hún geti keypt af þeim listaverkin, en það erum við því miður ekki. Samt sem áður hafa síðustu þing, beint eða óbeint, ýtt stórum hóp manna út á listamannabrautina, þótt flestir viðurkenni, að okkur vantar öll skilyrði til þess að geta framfleytt þeim. Síðastliðið ár fengu 27 menn styrk, að ótöldum Einari Jónssyni. Það er eins og nefndin hafi verið að stritast við að styrkja flesta hagyrðinga þessa lands og alla, sem geta strokið lit á ljereft. Jeg verð að segja það að það er þung ábyrgð, sem hvílir bæði á einstökum mönnum og undanfarandi þingum, að hafa tælt unga og efnilega menn með skjalli og fyrirheiti um fjárstyrk, frá framleiðslu eða nauðsynjastörfum út á listamannabrautina, og endirinn verður því miður of oft sá, að þeir framleiða hvorki andlegt verðmæti nje annað. Við leggjum því til, og leggjum áherslu á, að horfið verði frá þeirri stefnu, sem verið hefir uppi undanfarandi, að styrkja allan þennan sæg af mönnum. Við leggjum til, að veittur sje styrkur aðeins viðurkendum afburðamönnum og að ferða- eða námsstyrkur verði ekki veittur nema einum manni í hverri grein. Ef þessi stefna yrði upp tekin, þá er vandalaust að sýna fram á það, að upphæð sú, er okkar brtt. nefnir, er fullnægjandi. Það þekkist ekki í neinu landi, að veittur sje styrkur hverjum þeim manni sem „fúskar“ við eitthvað af öllu þessu er hann heldur að sje list. Og ættu t. d. frændur okkar Danir að styrkja alla þá menn, er hjá þeim fást við samskonar og í líku hlutfalli, þá myndi sú upphæð skifta miljónum króna. Jeg legg áherslu á, að úrvalsmennirnir komi til greina og að þeim verði launað svo um muni, en hætt við að skifta þessu fje milli allra handa Pjetra og Pála, sem lítið hafa annað til brunns að bera en vitlausar hugmyndir um sjálfa sig, og þá mun það koma í ljós, að þessi upphæð er nægileg. Að vísu mætti um þetta segja fleira, en bæði er það, að jeg vildi takmarka mig sem mest, og svo ætla jeg að minnast fátt eitt á sumt af því, sem fram hefir komið í umr. Þess vegna læt jeg nú staðar numið um þennan svo nefnda listamannastyrk. Mjer finst, eftir því sem lengra líður á umr., að sannast hafi á hv.frsm. (B.J.) það fornkveðna, að örðugt sje tveimur herrum að þjóna. Honum hefir líka farið svo, að hann hefir fremur kosið að halda á lofti sínum skoðunum og þeirra manna, er honum fylgja að málum, en sneitt hjá ágreiningsatriðum þeim, sem orðið hafa innan nefndarinnar. Þó ætla jeg ekki að rekja að sinni öll þau ágreiningsatriði, sem myndað hafa meiri og minni hluta, en minnast aðallega á tvö atriði, og þykist jeg þá tala fyrir munn okkar þriggja með því, sem jeg nú segi. Um ljósmyndun skjala í erlendum söfnum er það að segja, að jeg mun greiða atkvæði á móti þeim lið, bæði vegna þess, eins og bent hefir verið á, að upphæð þessi er svo lítil, að hún getur ekki komið að neinu gagni, og svo finst mjer, að þetta geti beðið um stund, og það að skaðlausu. Ennfremur mun jeg greiða atkvæði móti hækkuninni til dr. Helga Jónssonar. Jeg álít að það fje, sem stjfrv. nefnir, sje nægilegt, enda er það í samræmi við styrk sem ætlaður er öðrum mönnum til rannsókna og líkt stendur á fyrir, sem sje Guðmundi Bárðarsyni og Bjarna Sæmundssyni. Hæstv. atvrh. (Kl.J.) mintist á verslunarskólana og sagði, að nefndin legði til, að þeir væru lagðir niður á meðan verið væri að undirbúa einn allsherjar ríkisverslunarskóla. Þessi ummæli munu byggjast á því, að háttv.frsm. (B.J.) hjelt þar fram sinni skoðun á þessu máli, en ekki okkar minnihlutamanna. Fyrir okkur vakir ekki það, að stofnaður verði ríkisverslunarskóli á næstu árum. Miklu fremur er það hitt, eða svo er að minsta kosti fyrir mjer, að nú sje nógum lærðum, starfshæfum verslunarmönnum á að skipa eftir verslunarmagni okkar, hvort sem heldur er að ræða um stöður hjá kaupmönnum eða kaupfjelögum. En um hitt, sem hæstv. atvrh. (Kl.J.) sagði að eins mætti leggja niður kennaraskólann eða stýrimannaskólann, þá vil jeg benda honum á það, að báðir þessir skólar eru kostaðir af ríkinu, og yrði því að greiða föstum kennurum þeirra laun eftir sem áður.

Sveinn Ólafsson Mjer hefir yfirleitt komið betur saman við háttv.fjvn. að þessu sinni en undanfarið, þó að ekki sje jeg henni sammála í öllu nje geti fylgt öllum brtt. hennar. En jeg met viðleitni hennar að færa saman kvíarnar og minka útgjöldin, enda er öllum ljóst, að eina færa leiðin út úr fjárhagsörðugleikum þjóðarinnar er sú, að spara sem kostur er. Það er líka í viðurkenningarskyni við þessa viðleitni nefndarinnar, að jeg kem fram með brtt. á þskj. 131 við 15. gr., enda verð jeg að álíta, að þar hafi háttv.fjvn. sjest yfir, og vildi jeg því bjarga þessu minnisleysi hennar. Jeg legg til, og held að það sje í samræmi við aðra sparnaðarviðleitni nefndarinnar, að niður falli liðurinn 19 b við 15. gr., sem sje styrkurinn til þýðingar á seinni hluta Goethes Faust. Jeg held að með þessu geri jeg háttv.frsm. (B.J.) meiri greiða en ógreiða og að meira samræmi verði í fjárlögunum en ella. Nú er lýðum ljóst, að fella verður niður margar nytjafjárveitingar, eins og t. d. símana, vegna þess hversu fjárhag landsins er komið. Þessi liður hefir líka lengi verið þyrnir í augum manna og myndi ekki síður verða það nú en áður enda horfir það undarlega við almenningi að láta þennan þarflausa styrk standa, þegar svo margt er niður skorið, sem áður þótti nauðsynlegt að styrkja. Um þetta ætti ekki að þurfa að fjölyrða, en þó verð jeg að geta þess, að það munar nærri 10 þús. króna, sem búið er að borga fyrir þýðingu og prentun á fyrri hluta þessa skáldrits, og verður ekki annað sagt en að það sje sæmilega launað starf. Jeg ætla ekki að fella dóm um verk þetta; bæði hefi jeg gert það áður og svo finst mjer það tæplega viðeigandi. Þó vil jeg segja það, að jeg hefi aldrei talið skáldrit þetta stóran vinning fyrir þjóðina nje gróða bókmentum okkar. Efni ritsins er aðeins fremur klúr og lítilfjörleg þjóðsaga, sem í engu stendur framar sögunum af Sæmundi fróða og fleirum álíka, er við könnumst við, en búið í skáldlegan og íþróttalegan búning af Goethe, er ekki nýtur sín þó nándarnærri í hinni nýju íslensku þýðingu. Er sá bragðmunur á frumritinu og þýðingunni ekki ólíkur því, er okkur Íslendingum finst, er við lesum Hávamál eða Sólarljóð á dönsku. Skal jeg svo ekki fleira um þetta mæla. En vilji menn fella annað niður, sem að allra dómi er nauðsynlegra, þá geta þeir ekki staðið sig við að greiða atkvæði á móti þessari brtt. minni. Þá kem jeg að annari brtt. minni á sama þskj., við 15. gr. 20. Í frv. stjórnarinnar er lagt til, að nafngreindum manni verði veittur 7 þús. kr. styrkur til samningar orðabókarinnar margkunnu. Þessi styrkur finst mjer óþarflega hár og legg því til, að þessum sama manni, sem nú er hniginn að aldri og lítið getur að orðabókarstarfinu unnið, verði framvegis veittur sæmilegur styrkur, 3500 kr., en að öðrum manni, Þórbergi Þórðarsyni, verði líka veittur nokkur styrkur til þess að safna orðum úr alþýðumáli, og hygg jeg, að hann muni ekki óþarfari verða orðabókinni en hinn (þ.e. Jóhannes Lynge), sem talinn er aðalmaðurinn. Þó að jeg og fleiri hafi lítinn árangur sjeð af þessu orðabókarstarfi, þá býst jeg við, að vaninn sje þegar búinn að helga þetta, svo að ekki þyki gerlegt að fella styrkinn algerlega niður og færa manninn til 18. gr. með eftirlaunum, en þessi brtt. mín ætti að vera í samræmi við sparsemdarviðleitni háttv.þdm., og vænti jeg því, að þeir ljái henni fylgi sitt. Jeg skal geta þess, að framan af, á meðan styrkur þessi var margfalt lægri, þá fylgdu honum skilyrði um eitthvað ákveðið, sem vinna átti á ári. Nú er þetta fallið niður fyrir löngu og fjárveiting þessi orðin að hreinum og beinum bitling, sem gagnslítið er snarað eins og í sjóinn væri. Jeg get þess til, að eitthvað hafi unnist á þessu sviði en að það sje svo mikils virði, að árlega sje rjett að greiða eins mikið fyrir það og nú hefir verið gert um hríð, því neita jeg fult og fast. Jeg hygg að flestir okkar verði komnir undir græna torfu áður en orðabókin kemur út, eftir þeim vinnubrögðum að dæma sem hún hefir orðið að sæta síðustu árin. Jeg verð að lokum að segja hið sama um þessa brtt. mína og hina á undan, að jeg vona, að hún sje í samræmi við vilja háttv.þdm. Vænti jeg því, að þessi upphaflega fjárveiting verði ekki látin standa eins og grýla, þegar alt stórt og smátt, sem miðar þó til meiri nytja, verður að fella niður. Jeg þykist því ekki þurfa að segja fleira till. til stuðnings, enda tel jeg mig hafa fært gildar ástæður fyrir því, hvers vegna jeg hefi borið hana fram.

Magnús Jónsson Jeg á tvær brtt. á þskj. 131, og skal jeg ekki eyða miklum tíma í að gera grein fyrir þeim. Önnur þessi brtt. er við 14. gr. A. b. 2. um að styrkur, sem settur var í fyrra 10000 krónur til fátækra presta og prestsekkna fái að halda sjer óbreyttur. En í stj.frv. hefir hann verið lækkaður niður í 8000 kr. og háttv.fjvn. ekkert við því hróflað. Í fyrra flutti jeg hjer í deildinni frv. þess efnis, að uppgjafaprestum yrði borguð eftirlaun eftir sömu reglum og öðrum. Þetta mætti nokkurri mótspyrnu, þó að undarlegt megi virðast því að hjer var þó ekki farið fram á annað en að uppgjafaprestar fengju eftirlaun, sem stæðu í sama hlutfalli við þeirra lágu laun eins og annara við þeirra hærri. Frv. þetta strandaði hjer í þessari háttv. deild, en í staðinn fyrir það var styrkurinn settur ríflegri. Þegar jeg svo sá í fjárlagafrv., að stjórnin hafði lækkað þennan styrk, var mjer það með öllu óskiljanlegt. Jeg leitaði í ástæðum stjórnarinnar og þóttist þar sjá, að þetta væri gert í sambandi við lækkun dýrtíðaruppbótarinnar. Þetta eru ekki stórar upphæðir að lifa af, og verða þau því heldur ódýr rökin stjórnarinnar. Finst mjer fremur að nærri stappi brigðmælum, ef skera á nú þennan lítilfjörlega styrk við neglur sjer. Þetta er aðeins ofurlítil viðleitni í þá átt, að láta ekki þessa menn fara á mis við alt. Vona jeg því, að háttv. deild láti styrkinn halda sjer eins og hún gekk frá honum í fyrra. Annars er mjer ekki kunnugt um, hvernig háttv.fjvn. tekur í þetta, enda sakna jeg þess, að háttv.frsm. (B.J.) mintist ekkert á brtt. einstakra þm. En þó get jeg ekki við ráðið að mjer finst illur grunur læðast inn í huga mjer þegar jeg lít á brtt. nefndarinnar á annari grein síðar, þar sem skera á af fátækustu mönnunum hálfa dýrtíðaruppbót; það er þeim mönnum, sem hafa um 100 kr. laun og þar um. Inn í hina brtt. mína hefir slæðst prentvilla og tek jeg hana því aftur til 3. umr. Annars sje jeg ekkert á móti því að geyma hana, þangað til uppvíst er hver upphæðin af þrem, 20. 15 eða 10 þús. sem ætlað er til listamanna, nái fram að ganga. En verði styrkur þessi lækkaður úr 27 þús. kr. niður í 10 þús. kr., þá verður eflaust „þröng fyrir durum“ þegar þeim styrk verður úthlutað. Annars líkaði mjer illa að heyra til hv. 2. þm. Skagf. (J.S.). Hann sagði, að fátækar þjóðir eins og við mættum ekki eiga listamenn og hann fór óvirðingarorðum um þá unga menn, sem „flónskuðust út í það“ að þjóna köllun sinni. Eftir hans kenningu er þá ekki annað að gera ef margir listamenn vekjast upp en að skera af fóðrunum. Og honum finst ófært eins og úthlutunarnefndin hefir farið að, að skifta um styrk á milli sem flestra. En jeg efast nú um, þó að háttv. 2. þm. Skagf. (J.S.) væri allur af vilja gerður að hann gæti dæmt um, hver væri „fúskari“, sem „stryki lit á ljereft“. Það hefir allajafnan reynst erfitt að sjá í upphafi, hvað í mönnum býr. Því væri vafalaust hollara að gefa sem flestum tækifæri að reyna sig; að minsta kosti getur það ekki orðið „afburðamanninum“ til tjóns sem þm. bar svo mjög fyrir brjósti. Annars er það fjöldamargt, sem jeg vildi gera aths. við. En jeg vil ganga á undan með góðu eftirdæmi og spara þingkostnaðinn. Þess vegna læt jeg hjer staðar numið og fel háttv. deild þessa einu brtt. mína.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg vil minna háttv. 2. þm. Skagf. (J.S.) á, að þó honum líki ekki, hversu jeg þjóna tveim herrum, þá eru ummæli hans í þá átt nokkuð orðum aukin. Þegar jeg lýsti yfir því. hverjum brtt.fjvn. jeg gæti ekki greitt atkvæði með, þá var slíkt ekki hluti af minni framsögu, heldur greip jeg þar tækifærið um leið til að gera grein fyrir mínu sjeratkvæði, og hugði mig með því spara mjer sjerstaka ræðu, enda mun jeg ávalt hafa tekið ljóst fram hvað jeg sagði frá eigin brjósti og hvað jeg mælti í umboði nefndarinnar. Þá vil jeg í fám orðum lýsa undirtektum nefndarinnar undir brtt. á þskj. 131. Um III. lið er það að segja, að nefndin er á móti þeirri hækkun, og sömuleiðis móti hækkun á IV. lið.  Þá átti jeg að skila til háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.), að nefndin væri mótfallin brtt. hans við 15. gr. 19 b. Frá eigin brjósti skal jeg ekkert um þá till. ræða, af því jeg er við málið riðinn. Vil jeg aðeins láta í ljós meðaumkun mína með veslings Goethe, að hann skyldi fara að yrkja út af ómerkilegri þýskri þjóðsögu og takast það jafnilla og þessi háttv.þm. segir. Um hina brtt. þessa háttv.þm. (Sv.Ó.) við 15. gr. 20. lið hefir nefndin áskilið sjer óbundin atkvæði. En þó jeg hafi lofað að halda ekki langar ræður viðvíkjandi mentamálunum að þessu sinni, þá verð jeg þó að fara fáeinum orðum um þennan lið. Orðabókin var upphaflega bitlingur til eins manns, og honum fylgdu þau skilyrði, sem engum dauðlegum manni var fært að uppfylla, en það var að hafa vissa arkatölu tilbúna á ári. Þessu fjekk jeg breytt síðar, og í það horf, að semja skyldi vísindalega íslenska orðabók. Slíkt verk er sómi hverri þjóð, enda hafa bestu vísindamenn meðal annara þjóða verið valdir til þess starfa. Þegar þessi breyting komst á, þá voru ráðnir tveir ágætir menn til þess að framkvæma verkið, þeir dr. Björn heitinn frá Viðfirði og síra Jóhannes L. L. Jóhannsson. Auk þess fjekk og ungur efnismaður fljótt að fljóta með, Þórbergur Þórðarson. Úr því nú að Alþingi hafði ráðist í þetta ágæta fyrirtæki, þá var ekki nema sjálfsögð von, að það ljeti verða framhald á því verki. En því er ekki að heilsa Alþingi hefir þar horfið frá góðum málstað og látið einn mann vinna að verkinu, eftir að Jakob Smári var tekinn frá starfinu og gerður að kennara við mentaskólann. Síðan hefir Jóhannes haft starfið einn á hendi. en það er honum algerlega ofverk. Þó er verk hans gott og verður til nota, þegar menn aftur ranka við sjer og taka upp að nýju þetta þarflega verk með fullum krafti. Þegar þessi maður (Jóh.Jóh.) var ráðinn til orðabókarstarfsins, fór hann úr ágætu embætti, og það örstuttu áður en kjör presta voru bætt, þannig að ef hann hefði fengið að sitja lengur í embættinu, þá hefði hann verið miklu betur settur en nú, með þeirri fjárveitingu, sem hann hefir. Jeg fæ því ekki betur sjeð en að það hljóti að vera spaug hjá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.), þegar hann leggur það til, að þessum manni verði veittar einar 3500 krónur, því jeg get varla trúað því, að jafnroskinn þm. viti ekki, hvað hann er að gera. Verri hvatir vil jeg ekki gera honum í þessu máli. En jeg treysti því og veit það að háttv.þm. telji þar við liggja sóma þingsins, að ekki sje níðst á þessum manni, og muni því hiklaust drepa þessa till. Um b-lið brtt. hefir nefndin óbundin atkv. Þetta læt jeg þá nægja um brtt. einstakra þm. En hjer liggja einnig fyrir á þskj. 122 brtt. frá þrem háttv.þm., og þarf jeg að drepa á þær nokkrum orðum. Þessir háttv.þm. fara fram á það, að laun dr. Alexanders Jóhannessonar sjeu feld niður. Ástæðuna telja þeir vera þá, að þessi kennari sje óþarfur. En ef þessir háttv.þm. hefðu látið svo lítið að spyrja um álit háskólans á þessu máli, þá hefðu þeir vafalaust fengið það svar, að þessi maður væri ekki óþarfur, heldur nauðsynlegur. Og jeg verð að halda fast við það, að kennarar háskólans munu hafa meiri þekkingu og vit á þessum málum en þessir 3 háttv.þm., sem brtt. flytja. Alexander kennir nú íslenska samanburðarmálfræði við háskólann. Mun enginn háskóli í víðri veröld, að ekki hafi hann kennarastól í samanburðarmálfræði. Er ekki líklegt, að háskóli Íslands vilji vera eftirbátur í þessari grein, því allir hafa hugsað sjer, að einmitt í fornnorrænum fræðum ætti hann að geta haft forgöngu og staðið öðrum háskólum framar, vegna þess hve góða aðstöðu hann hefir. Það hefir og sýnt sig, að við erlenda háskóla hefir ekki verið unnið mikið í þessari fræðigrein án þess að þar hafi notið við Íslendinga. Má þar sem dæmi nefna Hafnarháskóla; þar hefir mestalt í þessum fræðum verið unnið með aðstoð íslenskra manna, og þektasti vísindamaðurinn í þeirri grein þar er Íslendingur. Íslendingar eru stórvirkir menn þegar þeir leggja sig fram, og því ætti háskóli vor ekki að þurfa að vera eftirbátur á því sviði, þar sem við höfum sjálfir ætlað honum forgönguna. Alexander Jóhannesson hefir nú nýlega gefið út fornnorræna málfræði, mikið verk og gott. Þarf ekki þar um eingöngu að njóta umsagnar og dóms íslenskra manna. heldur og erlendra, og það jafnvel Þjóðverja, sem taldir eru manna lærðastir í þessari grein. Alexander er og manna áhugasamastur og starfsamastur og vel fallinn til þess að verða vísindamaður á þessu sviði, því þangað hnígur öll þrá hans og áhugi. Háttv. 2. þm. Skagf. (J.S.) taldi vera hægt að komast af án þessa manns. Það er auðvitað hægt að segja að einn kennari geti tekið að sjer að kenna alt það í íslenskum fræðum, sem heimtað er til meistaraprófs. En það er heldur ekki meira en hægt að segja það. Og það er ekki til neins að segja það. Slíkur afburða- og afkastamaður er ekki til. Það er hægt að skifta æfi sinni þannig, að fást fyrstu 10 árin við þessa fræðigrein, næstu 10 árin við aðra, þriðju 10 árin við enn aðra o. s. frv. En að segja einhverjum að taka allar þessar fræðigreinar í einu og kenna þær það er fjarstæða. Það getur enginn dauðlegur maður. Þessir háttv.þm. gera sig því aðeins hlægilega með því að koma fram með svona till. Þeir hefðu átt að láta svo lítið að spyrja háskólann um málið áður; þá hefðu þeir fengið rjett svar. Enn þarf hjer að athuga eitt atriði, og það er það, að ef þessi maður er sviftur þessu fje, þá er beinlínis rofið heit við hann. Hann gat ekki haldið áfram kenslunni við háskólann, nema hann fengi uppbót á laun sín, þannig að hann hefði sömu laun og dósentar. Þessu sagði hann stjórninni frá. Stjórnin svaraði því, að ef hann vildi afsala sjer starfi því, sem hann hafði hjer fyrir þýska ríkið, þá skyldi hann fá launahækkunina. Síðan talaði stjórnin við fjvn. Báðar fjvn. komu á sameiginlegan fund og samþyktu þar launahækkunina. Þess vegna þykir mjer því víkja allundarlega við, ef Alþingi vill nú leggja niður starf þessa manns og reka hann frá, eftir að hann hefir sjálfur lagt í sölurnar 6 þúsund króna embætti, til þess að geta haldið starfi sínu áfram við háskólann. Jeg get naumast hugsað mjer, að mönnum sje hjer svo mikið áhugamál að vængstýfa þennan háskóla, að þeir vilji vinna það til að halda illa orð við menn. Auðvitað má segja, að atkv. þingmanna hafi ekki gengið um þetta beinlínis, en það er þó í síðustu fjárlögum. Þá kem jeg að brtt. þessara þriggja fjvn.-manna, þar sem þeir fara fram á enn frekari lækkun á styrknum til skálda og listamanna. Meiri hluti nefndarinnar taldi ekki óaðgengilegt að lækka þennan styrk niður í 15 þúsund kr., úr því að ákveðinn var sjerstaklega styrkur til söngskáldsins Sveinbjörns Sveinbjörnssonar. En að lækka þann styrk enn frekar, eða niður í 10 þús. krónur, tel jeg algerlega ófært. Ýmsir menn hafa þegar notið þessa styrks í mörg ár t. d. Einar Hjörleifsson, Guðmundur Friðjónsson o. fl. Þessum mönnum er ekki gott að bægja frá, enda naumast sæmilegt, þar sem þeir munu hafa gert sjer öruggar vonir um styrkinn. En þar sem nú margar fjárveitingar af þessum litla styrk mega þegar heita fyrirfram ákveðnar, þá fer að verða lítið eftir handa ungum efnilegum listamönnum, sem þó getur verið nauðsyn að hjálpa. Annars ætti það að verða framtíðarregla að veita ekki jafnmörgum skáldum styrk og áður hefir tíðkast. En því má ekki kippa í lag með harðýðgi og í einu vetfangi heldur smátt og smátt. Ríkið er þó móðir mannanna, og þegar það hossar einhverjum hátt um stund, þá má það ekki gera það eins og grísku guðirnir í þeim tilgangi að fella þá því dýpra. Viðvíkjandi styrknum til listamanna, þá er þess að gæta, að enginn er svo vitur, að geta fyrirfram sagt. hvort rjettara, sje að veita A., B. eða C. hann; því að eigi er auðið að vita fyrirfram, hver þeirra verður afburðamaður. Það verður því altaf að veita hann fleirum en einum og miða við það, að allir verði sæmilega nýtir menn. Því það er eins fyrir þjóðunum eins og náttúrunni, að þær þurfa að hafa úr mörgum að velja, til þess að geta framleitt einn afburðaeinstakling. Jeg vil nú eindregið leggja til, að 3. liður á þskj. 122 verði feldur, því að þetta er sannarlega misskilinn sparnaður og þjóðin hugsar ekki svona. Því jeg er viss um, að bændurnir úti um landið myndu veita þennan styrk, ef þeir ættu um þetta mál að fjalla. Það þýðir ekki að brosa. Jeg þekki bændurna eins vel og þessi háttv.þm., sem brosir, og jeg er viss um, að þeir gerðu þetta.

Þorsteinn Jónsson Jeg get ekki stilt mig um að gera nokkrar athugasemdir við brtt.háttv.fjvn., á þskj. 117. við 14. gr. Hún segir í nefndaráliti sínu, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin leggur sjerstaka áherslu á þessa grein, sakir þess, að hjer eru fjárveitingar til flestra þeirra mentastofnana, sem landi og þjóð eru meiri nauðsyn en flest annað og alþjóð manna ann mest. Hún hefir því víða gengið feti framar en stjórnin gerði í frv. sínu og dregið úr aðeins þar, er hún taldi til umbótar, en eigi til skemdar mentun og menning þjóðarinnar“. Það er því einkennilegra, er nefndin hefir haft þessi orð, hvernig hún fer að í brtt. sínum. Hin fyrsta brtt. nefndarinnar, sem jeg vildi minnast á, er að hún leggur til að koma á nemendagjöldum við gagnfræðadeild mentaskólans, gagnfræðaskólann á Akureyri, kennaraskólann, stýrimannaskólann og vjelstjóraskólann, og það eigi minna en 100 kr. af hverjum nemanda. Þetta getur nú ef til vill litið vel út, ef ekkert er annað haft fyrir augum en beinlínis sparnaður á útgjöldum ríkissjóðs. Mig undrar það stórlega, hvers vegna nefndin vill þá ekki ganga svo langt að láta nemendur borga allan kostnað við skólana, og ljetta skólakostnaði þannig alveg af ríkissjóði. Ef þessi leið yrði farin, sem hv. fjárveitinganefnd leggur til, sem sje að leggja skólagjöld á flesta nemendur áðurtaldra skóla, þá er afleiðingin auðsæ, og hún yrði engin önnur en sú, að miklu færri sæktu skólana en áður. Og það getur háttv.fjvn. verið þekt fyrir, þrátt fyrir það, þó að það sje viðurkent af öllum mentaþjóðum, að skólarnir sjeu bestu og þörfustu stofnanirnar, sem þjóðirnar eiga. Hvar kæmi nú þetta gjald harðast niður? Því er fljótsvarað. Það kæmi auðvitað langharðast niður á fátæklingunum. Og afleiðingin yrði einnig sú, að miklu færri myndu sækja þessa skóla úr sveitunum. Reyndin yrði því sú, að skólana sæktu nær eingöngu Reykvíkingar og Akureyringar og einstöku efnamannabörn utan af landi. Fátæka sveitafólkið yrði því að sitja á hakanum. En hvaðan koma nú gáfuðustu og duglegustu unglingarnir? Hvort koma þeir heldur úr sveitum eða kaupstöðum? Hvort eru þeir frekar ríkra eða fátækra manna synir? Jeg býst við, að allir háttv. fjárveitinganefndarmenn verði að taka undir með mjer og svara spurningunni þannig, að þeir komi langtum fleiri úr sveitunum og þeir sjeu að jafnaði fremur fátækir en ríkir, því að reynslan er fyrir löngu búin að sanna það, að þeir menn, sem þegar í æsku hafa vanist á erfiða vinnu og að bjarga sjer sjálfir, verða miklu þrautseigari með að ryðja sjer braut í lífinu en hinir, sem ekkert hafa þurft að hafa fyrir lífinu. Þessi tillaga háttv.fjvn. gengur því beinlínis í þá átt að sporna við því, að fátækir efnilegir unglingar sæki skólana, og um leið að stuðla að því, að þjóðin fái ljelega embættismenn. Að vísu hefir nefndin lagt til, að veitt yrði undanþága frá þessum skólagjöldum, en slík undanþága gæti ekki komið til greina, fyr en nemandinn væri búinn að vera að minsta kosti 1–2 ár í skólanum. Yrði hún því að frekar litlu gagni. Þá hefir háttv. nefnd lagt til að fella niður allan styrk til verslunarskólans og samvinnuskólans, því hún telur nægilegt vera til af lærðum mönnum í þeim greinum hjer. En hæstv. atvrh. (Kl. J.) hefir sýnt fram á, að engin meiri ástæða sje til að leggja þá skóla niður heldur en aðra sjerskóla, eins og t. d. kennaraskólann eða stýrimannaskólann. Annars hefði nefndin verið sjálfri sjer samkvæmust, ef hún hefði lagt til að stíga sporið stærra og leggja niður alla skóla í landinu. Barnafræðslan er vitanlega allra stærsti liðurinn, sem háttv. nefnd vill leggja niður. En um það er þegar búið að ræða svo mikið, að jeg skal ekki fara frekar út í það nú. Þá hefir nefndin lagt til að fella niður styrk til framhaldsnáms kennara og einnig utanfararstyrk handa kennurum. En það hefir altaf verið talið jafnnauðsynlegt fyrir kennara eins og t. d. lækna að fara utan, til þess að kynna sjer hið nýjasta í fræðigrein sinni. Er því skoðun háttv. fjárveitinganefndar hjer sjerstök eins og svo víða annarsstaðar. Annars get jeg ekki skilið, að það geti talist löglegt að samþykkja niðurfærslu á upphæðum, sem gildandi lög beinlínis ákveða, að skuli vera hærri. Jeg get því eigi skilið, að þessar tillögur sjeu framkomnar til annars en ef vera skyldi til þess, að háttv.þm. Dala. (B. J.) og aðrir háttv. fjárveitinganefndarmenn geti hælt sjer af því að hafa komið með fjárlögin tekjuhallalaus. Þá er að minnast á unglingaskólana. Styrkinn til þeirra hefir nefndin hækkað. Það er öðru máli að gegna en jeg vilji mæla á móti þeim. En jeg vildi aðeins benda á, að ef unglingaskólarnir yrðu margir og lögleidd yrði skólaskylda á aldrinum 14–18 ára, eins og helst virðist vaka fyrir háttv. fjárveitinganefnd, hvort ekki myndi verða óánægja með þá, engu síður en barnafræðsluna, og yrði því að breyta í sama horfið aftur. Það er atriði, sem altaf er hægt að deila um, hvort árangurinn af skólagöngu sje mikill eða lítill, og því er haldið fram, að árangurinn af skólagöngu sumra manna sje mjög lítill, og jafnvel enginn, en þetta á við um nemendur jafnt í æðri skólum sem lægri. En út í það skal jeg eigi fara frekar nú. Það er að eins einn skóli, sem háttv. fjárveitinganefnd hefir þótt ástæða til að styrkja meira en stjórnin lagði til, og það er kvennaskólinn á Blönduósi. Það er víst að sá skóli getur aldrei orðið eins alment sóttur eins og kvennaskólinn í Reykjavík. Og borið saman við hann, er vafasamt hvort rjett sje að auka styrkinn til Blönduósskólans.

Magnús Guðmundsson Jeg hjó eftir því hjá háttv.frsm. (B.J.), að styrkurinn til Ingibjargar Guðbrandsdóttur myndi hafa fallið niður af vangá hjá stjórninni. En svo er alls ekki. Fyrst og fremst lá engin umsókn fyrir frá henni, og í öðru lagi engin skýrsla, er sýndi, að hún hefði unnið fyrir styrknum; því að hann er veittur til þess, að hún kenni utanbæjarstúlkum ókeypis leikfimi, til þess að þær gætu svo kent úti um sveitir á eftir. Sama máli er að gegna um styrkinn til Listvinafjelagsins. Þar lá heldur engin umsókn fyrir, og fyrir því tók stjórnin hann ekki upp. Yfirleitt finst mjer ekki von að nokkur stjórn sje svo fíkin í að bruðla út landsfje, að hún taki upp persónulegar fjárveitingar án þess að fram á það sje farið og án þess að hún viti, hvort hlutaðeigandi vill inna af hendi þær skyldur, er því fylgja. En vitaskuld vill háttv.þm. Dala. (B. J.), að stjórnin hegði sjer þannig. Styrkurinn til Bjarna Sæmundssonar var hækkaður í fyrra, án þess að um það væri beðið. Fyrir því setti stjórnin hann niður nú, því það er næsta undarleg aðferð að veita hærri styrki en beiðendur fara fram á. Um hækkun á styrknum til unglingaskólanna er það að segja, að jeg mun greiða atkvæði á móti honum nú, því að vel getur svo farið, að till. fjárveitinganefndar um að lækka styrkinn til barnafræðslunnar falli, og þá hefir ríkissjóður ekki annað en aukinn kostnað upp úr krafsinu, en sú var ekki tilætlunin. Þetta vona jeg, að háttv. deildarm. athugi við atkvæðagreiðsluna. Ekki get jeg verið með því að láta dyravörð hins almenna mentaskóla fá aukinn styrk til ræstingar skólanum, því það er ætlast til, að dyraverðir við opinberar byggingar annist ræstingu þeirra að mestu leyti, þar sem þeir annars fengju kaup sitt fyrir sama sem ekkert; því að þeir hafa einnig ókeypis húsnæði, ljós og hita. Um fjárveitinguna til ljósmyndunar skjala er það að segja, að jeg tel hana altof litla eins og fjárveitinganefnd áætlar hana, því að það segir sig sjálft, að svona lítil upphæð myndi fara mestöll í ferðakostnað til þeirra staða, þar sem ljósmynda á skjölin. Jeg tel því miklu hyggilegra að láta þessa fjárveitingu bíða svo sem 1–2 ár, en veita þá aftur töluvert meiri upphæð til þessa verks; því eins og nú horfir við, færi þessi upphæð nær því öll í ferðakostnað. Jeg verð að hryggja háttv. 4. þm. Reykv. (M.J.) með því að lýsa því yfir, að jeg get eigi greitt atkv. með brtt. hans á þskj.131, um uppbót til prestsekkna. Mjer finst rjett, að sá liður lækki í hlutfalli við lækkun á dýrtíðaruppbót til annara. Viðvíkjandi brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) um Faust, þá verð jeg að geta þess, að jeg get eigi fylgt henni, því að jeg vil eigi vega tvisvar í sama knjerunn. Um orðabókarstyrkinn er það að segja, að það mun þykja nauðsyn á að veita hann, af því að maður sá. er nýtur hans, var tekinn úr embætti. En það er engin ástæða til að samþykkja hinn liðinn. Mjer virðist Þórbergur Þórðarson vera kominn út á nokkuð breiða braut í orðasöfnun sinni. Jeg sje eigi t. d., hvert gagn er að því að safna allskonar skepnuheitum. Mjer kemur það vissulega ekki ókunnuglega fyrir, þó að sauður í Öræfum heiti Svartur, eða hestur í Suðursveit Sokki, hestur, sem er með hvíta fætur, einn eða fleiri, eða þá hundur þar. sem heitir Bismark. Jeg er viss um að þessa finnast dæmi í hverri sveit á landinu. En aðalatrið er, að hjer er komið út í heimsku og öfgar, sem engri átt nær að styrkja úr ríkissjóði. Þá sagði háttv.frsm. (B.J.), að fyrv. mentamálaráðherra hefði gert þann samning við kennarann í samanburðarmálfræði við háskólann, að það embætti væri veitt til lífstíðar. Jeg hefi nú spurt um þetta og fengið það svar, að engin hæfa sje fyrir þessu.

Jón Sigurðsson Jeg skal haga orðum mínum þannig, að ekki krefji langs svars, enda fara gætilega í sakirnar. Þar sem háttv.frsm. (B. J.) gat þess að hann hefði spurt sig fyrir í háskólanum um það, hvort starf dr. Alexanders Jóhannessonar væri áríðandi, og fengið það svar að það væri það, þá vil jeg geta þess, að þetta er eigi fast embætti, svo háskólanum er þetta með öllu óviðkomandi. Þessu var upphaflega laumað inn af stjórn og fjárveitinganefnd á bak við þingið. Jeg verð að viðurkenna, að mig skortir þekkingu til þess að geta að fullu dæmt um þörf þess. En sú skoðun hefir komist inn hjá mjer, með rjettu eða röngu að embættið sje óþarft, og henni held jeg þar til mjer verður sannað hið gagnstæða. Þegar talað er um að leita álits háskólans eða annara viðkomandi stofnana um niðurlagningu embætta, þá tek jeg ekki mikið mark á þeirri umsögn; hjá þeim er áreiðanlega ríkjandi nokkurskonar samábyrgð um að styðja hver annan, það er því ekki þess að vænta, að þeir veitist hver að öðrum eða leggi til, að embætti sjeu lögð niður, þótt þau sjeu ekki bráðnauðsynleg. Eins og jeg hefi áður getið um, hefir þessum manni verið laumað inn smátt og smátt. Þar sem síðasti forsætisráðherra og fjárveitinganefnd eru búin að koma málinu í þetta horf. Þá undrar mig ekki, þótt frsm.fjvn. taki í strenginn, því hann hefir altaf verið tilbúinn að styðja allar embætta- og fjárveitingar. En hann hefir samt engin rök fært fyrir þörfinni á þessu starfi enn. Hann sagði reyndar, að enginn einn maður gæti int það af hendi. En jeg vil þá minna háttv.þm. (B.J.) á það, að á árunum 1911–1916 gegndi einn maður þessu starfi. Hann sagði líka, að ef fjárveitingin væri feld, þá væri það loforðabrigði. En sú rökfærsla heyrist altaf ef við einhverju á að hrófla. En það er auðvitað þýðingarlaust að karpa við háttv.þm. (B.J.) um skilning á fjárlögum og því, sem fjvn. hefir komið sjer saman um bak við tjöldin. Um 2. liðinn skal jeg vera fáorður, enda ber þar ekki svo mikið á milli. Háttv. þm. (B. J.) sagði ófært að fella þá burtu, sem lengi væru búnir að standa þar. Háttv. þm. lítur svo á, að ef einhver hefir komist í einhverja stöðu hjá ríkinu, þá sje óverjandi að fella niður starf hans eða styrk til hans. En þetta er nú vissulega of langt gengið. Hvernig yrði fjárhagsafkoma framleiðenda, ef þeir fylgdu þeirri reglu að halda starfsmönnum sínum og greiða þeim full laun, þótt þeir hefðu lítið eða ekkert handa þeim að gera? Hann sagði, að enginn einn maður væri svo vitur að geta bent á þann besta, og því yrði að styrkja marga. Þetta er að vísu rjett, að slíkt er ekki hægt að sjá. En ef þessi hugsun er rakin út í æsar, þá ætti að styrkja alla, því annars getur farið svo, að mestu listamannsefnin verði útundan og njóti aldrei hæfileika sína, því aldrei munu öll listamannsefni sækja um styrk. 

Jón Auðunn Jónsson Mjer þótti það eigi rjettilega mælt hjá hv. 1. þm. Skagf. (M.G.), að orðasöfnun herra Þórbergs Þórðarsonar væri komin inn á breiða braut. Hann er nú einmitt kominn á rjetta braut með því að safna fágætum orðum og orðatiltækjum víðsvegar af landinu. Annars hygg jeg það lítinn búhnykk að fella niður styrkinn einmitt nú, þegar maðurinn er kominn á góðan rekspöl og að mínu áliti á rjetta leið með orðasöfnunina, nefnilega að fá góða menn í hinum ýmsu hjeruðum til að safna og senda honum stærri og smærri orðsafnanir, sem svo verða ónýtar, ef enginn er til að vinna úr þessu. Þeir sem fróðir eru um þessi mál, álíta að starfsemi hr. Þ. Þ. sje engu þýðingarminni og eins vel launaverð og orðabókarstarf hr. Jóh. L. L. Jóhannssonar.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg vil svara háttv. 1. þm. Skagf. (M.G.), viðvíkjandi leikfimiskenslu Ingibjargar Guðbrandsdóttur, því, að stúlkur hafa lært hjá henni og kent svo aftur víðsvegar um land.  (M. G.: Hvar?)  . Jeg hefi ekki lært það utan að. Mjer þótti eðlilegt að heyra það, sem fyrv. fjármálaráðherra sagði, en þó þykir mjer nú skörin vera farin að færast upp í bekkinn, ef fjármálaráðherrarnir eru orðnir tveir  (M. G.: Þm. sagði gleymt)  . Já, hann var nú svo góðgjarn. Þá vil jeg nefna það, sem jeg hafði gleymt viðvíkjandi háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst.J.), þar sem hann sagði, að jeg vildi styrkja unga listamenn, en hefði láðst að veita fje til þeirra til að læra að lesa og skrifa, og jeg vildi kippa fótum undan mentun þeirra. Þetta er ekki rjett, því tillögur mínar miða einmitt í þá átt að gera þjóðina mentaðri heldur en hún verður með núverandi fyrirkomulagi. Viðvíkjandi háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.) skal jeg geta þess, að þó við færum að styrkja einn mann á ári til að verða listamaður, þá er óvíst, að hann yrði það. Eins rjett að allir verði listamenn. Jeg efast t. d. ekki um, að hann sje sjálfur listamannsefni. En annars átti rökleiðsla hans ekki við, þó rjett væri, því jeg gaf eigi tilefni til hennar.  En út af því, sem hann sagði um dr. Alexander Jóhannesson og kenslu í háskólanum, vil jeg geta þess, að jeg hjelt því ekki fram, að það væri bein lagaskylda að leita umsagnar háskólaráðsins um þetta mál, en jeg áleit það kurteisisskyldu. Þó þm. sje vel að sjer, þá er það þó rjett, sem hann sagði, að hann er ekki nógu gáfaður til að gera sjer ljósa grein fyrir því, sem þarf að kenna í háskólanum. Eins og nú stendur kennir dr. Alexander þetta í háskólanum: Íslenska málfræði, norræna málfræði og norræna og germanska samanburðarmálfræði og almenna samanburðarmálfræði, gotnesku og engilsaxnesku. Ef þessi maður væri tekinn frá þessu starfi, þá myndi það, sem hann kennir, lenda á Sigurði Nordal, en hann kennir nú: Bókmentasögu, menningarsögu, íslenska tungu og skýringar á fornritum, goðafræði og samanburðargoðafræði. Þetta alt væri óhæfilega mikið verk fyrir einn mann, nema þá að námstíminn væri miklum mun lengri, en það gæti tæplega álitist heppilegt. Það var að vísu satt hjá háttv.þm. (J.S.), að fyrst var ekki nema einn maður, sem kendi þessar námsgreinar, en þá gaf háskólinn mönnum eigi heldur kost á því að taka próf í þessari grein. Nú gerir hann það, og taka væntanlega 2 menn próf á næsta vori, sem áreiðanlega hefði eigi verið hægt með einum kennara. Jeg tel hjer eigi með smádót eins og t. d. miðaldalatínu, sem jeg kenni og að sjálfsögðu má strika út. En jeg mótmæli því, að háskólinn megi missa dr. Alexander, nema þá að setja í staðinn jafngóðan mann, eða að skólanum verði sjeð fyrir jafngóðri kenslu, en það yrði líka að borga og yrði síst ódýrara. Jeg hefi ekki farið hjer með nein skrök, og getur hv.þm. (J. S.) fullvissað sig um það með því að spyrja háskólaráðið um þetta. Jeg skal svo eigi lengja umr. meira

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg skal þegar í upphafi geta um eina orðabreytingu, sem nefndin leggur til að verði gerð. Hún er sú, að fyrir „Fiskiveiðasjóðs“ komi „Fiskveiðasjóðs“. Eins og háttv. deild sjer, er þetta engin stórbreyting, en nefndinni þótti hlýða að finna rjetta orðmynd á nafni þessa sjóðs. Annars hefir nefndin lagt það til, að veittar verði 10000 kr. til þess að leitast fyrir um markað fyrir fiskafurðir erlendis. Það er kunnara en frá þurfi að segja, hver vandræði hafa verið á um fisksöluna erlendis á síðustu árum. Þótti nefndinni því sjálfsagt að bregðast vel við þessu máli, enda má svo að orði kveða, að allir nefndarmenn væru einhuga um það, þó að hins megi og geta, að raddir heyrðust þar um, að þessi fjárveiting mundi mega bíða. Aftur þótti öðrum þessi styrkur of lágur, og tel jeg líkara, að þá væri betur, ef hann væri hækkaður. Þá hefir nefndin orðið ásátt um að leggja það til, að Gísla Guðmundssyni gerlafræðingi væru veittar 1600 kr. til rannsókna á kjötsölu og kjötverkun. Ennfremur þótti nauðsynlegt, að þessi maður færi utan til þess að kynna sjer þessa hluti. Leggur nefndin því til, að honum verði veittur til þess 6000 kr. ferðastyrkur. Nefndinni er kunnugt um, að þessi maður er duglegur og hefir allmikla þekkingu í sinni grein; má því vænta nokkurs árangurs af þessum tilraunum, og er það enda ekki að nauðsynjalausu, þótt reynt sje eitthvað í þessu efni. Vill hún því hvetja háttv. deild til þess að samþykkja þennan lið. Þá leggur nefndin enn til, að Þórdísi Ólafsdóttur sjeu veittar 400 krónur til þess að kenna hannyrðir. Á síðasta þingi var þessari konu veittur jafnhár styrkur, og nefndin hefir fengið vottorð frá prófasti og sýslumanni, sem hlut eiga að máli, um það að hún noti styrkinn vel og njóti eigi færri en 10 stúlkur tilsagnar hennar að staðaldri. Þykir nefndinni því ekki ástæða til að fella niður þennan styrk aftur. Þá hefir nefndin ennfremur gert nokkra breytingu á 31. tölulið 16. greinar. Það hefir alt til þessa verið svo, að leiðbeinandi við húsagerð til sveita hefir á ferðum sínum um landið unnið oft alllengi á sama stað og endurgjaldslaust. Þessu er nefndin mót fallin. Hún vill að þessi leiðbeinandi fari sem víðast og gefi upplýsingar. en ef hann vinnur lengi á sama stað, ætlast hún til, að hann taki fult dagkaup, og renni það í landssjóð. Þá er nýr liður um að gera Eyrarfoss í Laxá í Svínadal laxgengan. Þess skal getið hjer, að prestssetrið Saurbær á land að ánni fyrir ofan þennan foss annarsvegar, og mundi það verða allmikil hlunnindi á þeirri jörð, ef fossinn yrði laxgengur. Þar er og Vatnaskógur. Það er afgirt land og friðað fyrir ágangi og er eign ríkissjóðs. Það er víst, að fyrir neðan þennan foss er allmikil veiði í ánni, en laxinn gengur ekki upp fyrir hann. Er þetta því eina ráðið til þess, að Saurbær og aðrir bæir alt upp að Draghálsi geti veitt. Jeg skal svo ekki víkja að þessu fleiri orðum, en vil þó benda á, að ríkið gæti haft af þessu fyrirtæki hagnað, sem næmi þessum 800 kr., sem farið er fram á, ef veiði kæmi fyrir jörðum þess og það leigði ána út til stangaveiða. Væri ekki ólíklegt, að ýmsir menn hjeðan úr Reykjavík vildu um sumartímann una við veiðar í Vatnaskógi. Þá er næst 18. grein. Þar hefir meiri hl. nefndarinnar lagt það til að lækka eftirlaun fyrverandi atvinnumálaráðherra Sigurðar Jónssonar. En jeg hefi áskilið mjer rjett til þess að vera á móti því. Annars munu þessar brtt. vera þannig, að flestir munu skilja þær, og þarf því ekki langt mál til þess að skýra þær. Þó vildi jeg minnast á 60. brtt., um það að veita Guðrúnu Jónsdóttur, ekkju Þorsteins Erlingssonar, 300 kr. styrk, auk þess styrks, sem syni þeirra er veittur. Þessi kona hefir orðið að vinna fyrir börnum sínum, og þó að dóttir hennar sje nú nokkuð upp komin, er hún á stúlkuskóla, og því eigi minni ómagi en áður. Skal jeg aðeins geta þess, að vant er að veita slíka styrki, ef líkt hefir staðið á, og vænti jeg, að deildin muni vilja heiðra minningu Þorsteins Erlingssonar á þennan hátt. Þá vildi jeg og fyrir nefndarinnar hönd geta þess, að henni þykir ekki viðeigandi að lækka um helming styrkinn til Páls Erlingssonar sundkennara, einkum er á það er litið, að hann var veittur honum í fyrra sem viðurkenning fyrir vel unnið starf. Nefndin hefir því lagt það til, að farinn verði hjer meðalvegur og styrkurinn lækkaður úr 1000 kr. niður í 800. Um brtt. við 19. gr. er það að segja, að Ásgeiri Pjeturssyni var í fyrra endurgreiddur síldartunnutollur af þeim ástæðum, að hann hafði keypt tunnurnar áður en tollurinn var lagður á, en fyrir ófyrirsjáanleg atvik hafði hann ekki getað flutt þær fyr en nokkru eftir að tollurinn var kominn á. Nú mun standa eins á um þann mann, sem nú beiðist endurgreiðslu á þessum tolli. Þykir nefndinni því rjett að heimila stjórninni nú að gera það, ef ástæður reynast hinar sömu við nánari rannsókn. Um lánin skal jeg ekki fara mörgum orðum; tvö af þeim eiga að ganga til þess að kaupa læknissetur, og verða þau því sjálfsagt auðfengin. - Þá eru lánin til þess að stofna kjötniðursuðu og smjörlíkisgerð. Þau lán eru ný og jeg vænti því, að þm. hlutaðeigandi kjördæma skýri þar nánar frá málavöxtum. Jeg vildi aðeins stuttlega drepa á þessa 20000 króna lánveitingu til ostagerðar. Þetta lán á að veita eftir tillögum Búnaðarfjelags Íslands, og mun vera ætlast til, að stofnuð verði 2 ostabú, og verði þau aukin hægt og hægt frá því, sem verið hefir, og alt kapp lagt á það að vinna fastan markað fyrir vöruna. Um ostinn er það víst, að hann reynist vel, og selst íslenskur gráðaostur ágætlega. Gæti því ostagerð orðið drjúgur útflutningsliður síðar. Síðasta tillagan er um það að veita Jóni Ísleifssyni verkfræðingi 30000 kr. lán til þess að reisa hús með nýrri aðferð og ódýrari en hjer hefir þekst áður. Hefir Jón þessi sýnt teikningar og áætlanir og fært nefndinni heim sanninn um, að með þessari aðferð megi byggja hús með talsvert minni tilkostnaði en nú, en þó vistleg og eldtrygg. Þessi maður treystist ekki til að reisa slíkt hús af eigin ramleik, og fer því fram á þessa lánveitingu, en húsið mun standa fyrir láninu, svo engin hætta er að veita það. Aftur taldi nefndin mikilsvert að vita, hvernig þessi aðferð gæfist, og vill hún því að hann byggi fullstórt íveruhús, en ekki smáhýsi. Það hefir verið reiknað út eftir áætlunum frá Einari Erlendssyni, að með þessu móti megi byggja 39% ódýrara en áður. Er nefndinni því áhugamál, að þessi lánveiting verði samþykt í háttv. deild; mun hún skýra málið frekar, ef mótmælum verður hreyft. Að síðustu vil jeg lýsa því yfir, að meiri hluti nefndarinnar tekur aftur brtt. 63 b við 18. gr. fjárlaganna með fullu samþykki, og vildi jeg því biðja háttv.þm. að skila til háttv.þm. Str. (M.P.), að við munum taka með þökkum tillögum frá honum um að spara annarsstaðar jafnmikið fje og hjer var til ætlast.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg vildi aðeins leyfa mjer að gera örstutta athugasemd við 58. brtt. á þskj. 117 við 18. gr., um að lækka eftirlaun fyrverandi atvinnumálaráðherra Sigurðar Jónssonar. Jeg vil mæla með því, að háttv. deild láti þennan styrk standa óbreyttan, og virðist það smásmuglegt að lækka eftirlaun þessa manns, þar sem mjer er fullkunnugt um, að hann safnaði ekki fje meðan hann var ráðherra. Auk þessa er maðurinn nú orðinn gamall, kominn á sjötugs aldur, og heimafyrir á kona hans við heilsuleysi að berjast. Sýnist mjer því ekki rjett að lækka eftirlaun hans nú, enda er ekki mikill sparnaður að því, og mun jeg ekki telja mig ósparnaðarmann fyrir því, jafnvel þótt háttv.þm. Borgf. (P.O.) haldi því fram. Annars skildist mjer, að þessi háttv.þm. væri því meðmæltur, að veittar væru 4000 kr. til Sveinbjarnar Sveinbjörnssonar, og fæ jeg ekki betur sjeð en þar hafi þó verið stofnað til eftirlauna. 

Atvinnumálaráðherra (Kl.J.): Það er nú orðið áliðið, og vil jeg því ekki þreyta háttv. deild á langri ræðu. Enda er fátt af brtt., sem snerta mig sjerstaklega. Það, sem jeg þó aðallega vildi tala um, eru brtt. við 16. gr. Jeg er háttv.fjvn. þakklátur fyrir það, að hún hefir lagt það til að hækka styrkinn til sandgræðslu um 3000 kr. Eftir því sem stjórn Búnaðarfjelags Íslands skýrir frá, miðar sandgræðslunni mjög vel áfram ár frá ári, og vona jeg þess vegna, að þessi tillaga nefndarinnar fái góðan byr í háttv. deild. Þá hefir nefndin einnig lagt það til, að búnaðarfjelög gefi skýrslur um það, hvernig þau verji styrk þeim, sem þau fá. Þetta ákvæði tel jeg sjálfsagt, því það verður að tryggja hjer sem annarsstaðar, að öll skilyrði fyrir styrkveitingunni sjeu haldin. Við þennan lið hefir komið önnur brtt. um það, að þessi styrkur verði feldur niður með öllu. Jeg á erfitt með að skilja, hvernig slík brtt. getur komið fram. Þessi styrkur hefir nú staðið um fjöldamörg ár; mundi það því valda miklum vonbrigðum, ef hann væri feldur nú; einkum má þó líta á það, að þessi styrkur kemur áreiðanlega að miklum notum. Hitt er ekki nema sanngjarnt, að stjórnin hafi eftirlit með því, að honum sje sem best varið. Einn þm. úr Ed., sem jeg átti tal við í dag og nákunnugur er öllum búnaðarháttum, sagði, að þessum styrk mundi vera best varið af öllum þeim styrkjum, sem ganga til landbúnaðarins; væri það því ómaklegt að fella hann niður. Háttv. fjvn. hefir engar brtt. gert við 14. tölulið e. í 16. grein, en getur þess í nefndarálitinu, að mikið ósamræmi muni vera í ullarmati, og vill hún, að það verði lagað. Mjer er satt að segja ekki kunnugt um, við hvað háttv. nefnd á.  Þá hefir nefndin enn lagt það til, að orðabreyting verði gerð á einum lið, þannig, að fyrir „Fiskiveiðasjóðs“ komi „Fiskveiðasjóðs“. Þessi sjóður heitir „Fiskiveiðasjóður Íslands“, og efast jeg stórlega um, að rjett sje að breyta nafni hans þannig í fjárlögunum. Þá er nýr liður við 16. grein, um að veita styrk til þess að leitast fyrir um markað fyrir fiskiafurðir erlendis. Jeg vil votta hv. nefnd þakklæti fyrir þetta, en vil þó geta þess, að jeg held, að sú upphæð, sem háttv. nefnd hefir stungið upp á, sje altof lág. Þeir, sem hafa ferðast erlendis, vita, að enginn ferðast langt fyrir 10000 krónur. Jeg vona því, að brtt. komi fram við þennan lið til 3. umr., um það að hækka styrkinn í 15000 eða helst 20000 kr. Þá vil jeg sömuleiðas votta nefndinni þakklæti fyrir næsta nýja lið, um að veita Gísla Guðmundssyni gerlafræðingi styrk til þess að rannsaka kjötsölu og kjötverkun, og utanfararstyrk í sama skyni. Mjer er kunnugt um, að þessi maður er mikill dugnaðar- og áhugamaður og hefir auk þess mikla vísindalega mentun í sínum fræðum; má því búast við, að styrkurinn komi að góðum notum. Þess vegna legg jeg mikla áherslu á, að þessi liður verði samþyktur. Um aðrar brtt. hefi jeg fátt eitt að segja; um 57. brtt. við 16. gr. 31. tölulið skal jeg aðeins geta þess, að mjer finst sjálfsagt og eðlilegt, að leiðbeinandi í húsagerð taki fult kaup, ef hann vinnur lengi á sama stað. Þá er að síðustu brtt. um að veita 800 kr. styrk til þess að gera Eyrarfoss í Laxá laxgengan. Jeg er ekki svo kunnugur þessu máli, að jeg geti dæmt um nytsemi þessa styrks, en tel rjett, að þessi litla upphæð verði veitt. Þá eru víst ekki fleiri brtt., sem jeg hefi ástæðu til að minnast á, og skal jeg því láta staðar numið.

Fjármálaráðherra (Magn.J.): Jeg fæ ekki betur sjeð en að háttv.fjvn. hafi farið mjög hóflega í sakirnar. Hún leggur til, að gerðar verði nokkrar smáhækkanir, og þar sem jeg þekki til, er þetta ekki of langt gengið. Get jeg þar nefnt 59. lið í brtt. nefndarinnar, 500 kr. til síra Guðlaugs, og 61. liðinn um 300 kr. hækkun á styrk Páls Erlingssonar. Þetta eru menn, sem unnið hafa landinu lengi og með trúmensku, og eru þessi eftirlaun síst of mikil. Líka get jeg nefnt 60. liðinn, um styrk til ekkju Þorsteins heitins Erlingssonar. Ekki tel jeg rjett að leggjast á móti 64. lið. Þingið er áður búið að sýna, að það telur sanngjarna slíka eudurgreiðslu, en vitanlega verður það metið, hvort hjer stendur eins á og um það tilfelli, sem Alþingi þegar hefir felt úrskurð um.

Pjetur Þórðarson Mig langar til að gera hæstv. atvrh. (Kl.J.) skiljanlegt, hvers vegna jeg hefi komið með VI. brtt. á þskj. 131. Jeg vil fyrst geta þess, að jeg veit ekki til, að mikið hafi verið athugað, hvernig búnaðarfjelögum í sveitum hefir farnast á síðustu árum. Jeg vildi því gefa ofurlítið yfirlit um það. Árið 1914 fengu 166 fjelög styrk. Styrkupphæðin var alls 22000 kr. eða 132 kr. á hvert fjelag að meðaltali. Meðaltal dagsverka var það ár 893 á hvert fjelag. Árið 1915 sami styrkur alls, 168 fjelög, 835 dagsverk að meðaltali og 131 kr. að meðaltali styrkur til hvers fjelags. 1916 var enginn styrkur veittur. 1917 var styrkurinn 20000 kr. og eins næsta ár. Fyrra árið voru 177 fjelög, sem styrk fengu, en upphæðin ekki nema 113 kr. á hvert. Meðal dagsverkatala þá 705. 1918 fækkar dagsverkunum niður í 640, og fjelögum fækkar líka um 30 á því ári, svo að meðalstyrkur verður hærri en árið áður, eða 137 kr. Árið 1919 hækkar styrkurinn í 30000 kr., en fjelögum hefir fækkað niður í 122, svo að meðalstyrkur verður talsvert hæstur það ár. En dagsverkatalan er þá komin niður í 540 á hvert fjelag. Af þessu sjest, að fjelögum hefir fækkað til muna á þessu tímabili, dagsverkatalan hefir lækkað stórlega og styrkurinn er að meðaltali ca. 160 kr. á ári á fjelag, en lægst aðeins 113 kr. Góður bóndi úr sveit sagði við mig, að það væri styrkurinn, sem hjeldi lífi í fjelögunum. Ef svo er, þá veitir ekki af að halda styrknum. En heldur þykir mjer bændur lítilþægir, ef 110–120 kr. geta haldið lífi í búnaðarfjelagsskap í heilum smærri eða stærri hreppi og ekkert annað. En jeg átti hjer aðra brtt., sem atkv. voru greidd um í dag. Þar áleit jeg að styrkur kæmi að meiri notum, en flutti þessa um leið, til þess að sýna, að jeg vil ekki auka útgjöldin. Nú var hún feld, og þar sem jeg tel ekki þörf á að fella þessa upphæð niður nema því aðeins, að henni væri þá varið til nauðsynlegri hluta, þá tek jeg hjer með VI. brtt. á þskj. 131 aftur. Jeg á aðra brtt. á sama þskj. Það er VIII. liðurinn. Þetta er nokkuð afskekt jörð við fjallveg milli Dala- og Mýrasýslu. Þetta er lítil upphæð og sömu tegundar og nokkrar aðrar upphæðir í frv., þar sem þessi á að koma inn í það; en í stað þess að þær standa í fjárlögum ár frá ári, þá er farið fram á að hún komi aðeins eitt skifti, og vil jeg mælast til að deildin sýni þessari litlu brtt. velvild. Fyrst menn leggja hjer kapp á að breyta alviðurkendum og löggiltum nöfnum, þá má benda á prentvillu eða ritvillu, sem er í 65. lið a í brtt. nefndarinnar. Bærinn. sem þar getur, heitir Áslækur, en ekki Árlækur. Þá vildi jeg spyrja háttv.þm. Borgf. (P.O.), hvort það er að tilhlutun hlutaðeigenda að liðurinn 65 b í sömu brtt. er fram kominn. 

Magnús Kristjánsson Jeg ætlaði að minnast á 58. lið í brtt. nefndarinnar, en hæstv. forsætisráðherra (S.E.) hefir nú gert það, svo að litlu er við að bæta. Jeg get þó ekki leitt það alveg hjá mjer. Mjer þykir hálfundarlegt að ætla nú að fara að klípa af þessum eftirlaunum, sem þingið hefir veitt Sigurði Jónssyni, fyrv. ráðherra. Þessi eftirlaun eru þó ekki svo há, borið saman við það, sem Björn Sigurðsson og Björn Kristjánsson fá fyrir að hafa verið bankastjórar í nokkur ár. Þeir fá 4000 kr. og dýrtíðaruppbót, en hann 1500 kr. Eitthvert samræmi verður að vera í gerðum Alþingis. Hitt verður því aldrei til sóma. Enda er og þetta hinn mesti smámunaskapur og hefir engin áhrif á fjárhag ríkisins. En svo er og um fleira hjá háttv. nefnd, og virðist sumt vera helst til að sýnast. Þetta mál hefir líka aðra hlið. Hjer er aldraður maður tekinn í þessa stöðu, sem óneitanlega er ábyrgðarmikil. Hann er af alþýðustjett og getur ekki horfið að eftirlaunum vegna fyrri embætta, eins og tíðkast hefir um fyrverandi ráðherra. Skoðun nefndarinnar virðist vera sú, að þinginu sje ekki vandgert við aðra fráfarandi ráðherra en þá, sem verið hafa í öðrum embættum áður. Ef þetta verður að reglu, er hæpið að nokkur maður af alþýðustjett fáist til að gegna slíku embætti, hve hæfur sem hann væri, að minsta kosti ef hann væri fátækur. Þetta væri illa farið og gæti orðið dýr sparnaður. Þá var annað atriði, sem jeg vildi vekja máls á, þótt jeg búist við, að það valdi hneyksli. Það er 65. liður, stafliður a í brtt. á þskj. 117, um lán til Hrunamannahrepps til þess að koma upp smjörlíkisgerð. Nokkuð skyld lán og þetta eru ekki óvanaleg, nefnilega smjörbúalánin, en jeg verð samt að vera á móti þessu. Hjer er um iðnrekstur að ræða, sem ríkið á að hafa vakandi auga á. Það á sjálft að taka slíkan iðnað að sjer. Sú er reynslan í útlöndum að einstakir menn hafa stórauðgast og orðið miljónaeigendur á smjörlíkisgerð, en að mínu áliti væri sá gróði, sem af þessum iðnaði kynni að verða, best kominn hjá ríkinu sjálfu. Ef háttv. Alþingi væri framsýnt, þá gæti það fengið ríkinu hjer góða tekjugrein. Það er því mín skoðun, að ekki beri að lána fje til slíkra fyrirtækja, heldur taka sem fyrst að undirbúa framkvæmdir í þá átt, að ríkið taki þennan iðnað í sínar hendur. Í þessu sambandi vil jeg minna á annað, sem væri mjög heppilegt að ríkið tæki í sínar hendur, og það er baðlyfjagerð. Landið þarf mikið af baðlyfjum, og því eðlilegast að ríkið sjálft annist tilbúning þeirra. Mun reynslan sýna, að þetta er hugsjón, sem kemur fyr eða síðar til framkvæmdar. Slæ jeg þessu fram nú til þess, að háttv.þm. vakni til umhugsunar um þetta. En svo jeg víki að smjörlíkisgerðinni aftur, skal jeg geta þess, að það væru ekki svo litlar tekjur, sem ríkið fengi, ef það ætti smjörlíkisgerðina hjer í Reykjavík. Hefir hún gefið eigendunum stórtekjur. Vil jeg vona, að hæstv. ríkisstjórn taki þetta til athugunar, því það er mjög þýðingarmikið, að arður af svona fyrirtækjum lendi ekki hjá einstökum mönnum, heldur hjá ríkinu.

Eiríkur Einarsson Jeg var ekki viðstaddur er háttv.frsm. (B.J.) fór yfir sögu, en jeg heyrði, að hann hefði vísað til okkar, sem hlut eigum að máli um brtt. Þær brtt., sem snerta mig, eru brtt. við 21. gr., a- og d-liðir. Hin fyrri er lánveitingin, sem háttv.þm. Ak. (M.K.) mintist svo hlýlega, 5000 kr. til að koma upp smjörlíkisgerð við Áslækjarrjómabú. Þarna var fyrrum rjómabú, en það hefir nú lagst niður, sem flest önnur. En nú vilja bændur í Hrunamannahreppi gera tilraun til smjörlíkisgerðar í sambandi við rjómabúið, en þurfa til þess lánsfje með þolanlegum kjörum. Hefir sá maður. sem talinn er einn mestur hyggindabóndinn þar í sveit, beðið mig að flytja þetta. Er hann því á gagnstæðri skoðun um nauðsynina og háttv.þm. Ak. (M.K.), og sannar það einna best, hve góðgjarnar og viturlegar till. þessa háttv.þm. eru. Ekki þarf að óttast, að þessi smjörlíkisgerð yrði hættulegur keppinautur við smjörlíkisgerðina hjer í Reykjavík, því að bæði er staðurinn um 100 km. hjeðan og auk þess er á það að líta, að þótt þessi tilraun hepnaðist vel, yrði framleiðslan ekki meiri en svaraði smjörlíkisþörfinni eystra, er á hvorttveggja er litið, að þar eru mannmörg kauptún, og myndi þetta heimafengna smjörlíki koma þeim að góðum notum, og svo er hitt, að þetta ætti að verða bændum hvatning til sparnaðar á hinni dýru vöru, smjörinu; sannar það breytni bændastjettar nágrannaþjóðanna, svo sem Dana, er gæta hins ítrasta sparnaðar við smjörframleiðslu sína. Ættu þessar mótbárur því síst að koma úr þeirri áttinni, er hæst lætur í sparnaðartálknunum. Háttv. fjvn. var svo víðsýn að hún skildi þessa virðingarverðu dugnaðarviðleitni, og jeg hygg að þessar mótbárur háttv.þm. Ak. (M.K.) stafi af því að hann gerist nú syfjaður og viti eigi glögga grein á því, sem hann segir, og er það afsökun. Hin brtt. er 11000 kr. lán til kaupa á læknissetrinu Laugarási. Hjeraðslæknir hefir nú látið af embætti, en situr áfram í Skálholti. Er þetta hin haganlegasta jörð til þessa. Eru þar hverir og laugar, sem að gagni kæmi, ef sjúkrahús væri þar bygt síðar. Hefðu hlutaðeigendur haft þörf fyrir hærri styrk, því að bærinn er í rústum; en þeir vildu gæta hófs og fara aðeins fram á þetta lán, í vændum þess, að það fáist örugglega. Vænti jeg fastlega, að háttv. deild samþykki báðar þessar till., því að hjer er aðeins að ræða um lán gegn fullri tryggingu, og mesta nauðsyn er á hvorutveggja.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi við atkvæðagreiðsluna þokast meir og meir að þeirri skoðun, að sparnaðarskrafinu fylgdi ekki jafnmikil alvara og búast mætti við hjá mörgum háttv. deildarmönnum. Sjerstaklega hefi jeg þó sannfærst um það að alvaran er ekki mikil hjá háttv.fjvn. Hefir atkvgr. fallið alleinkennilega og yfirleitt verið á móti því, að fjárveitingar væru lækkaðar. Auðvitað hefir þetta gengið nokkuð á skakk, en svona virðist mjer heildaryfirlitið. Eftir allan þennan bardaga hefir einn stór liður fallið. Það eru símarnir; en eftir standa óbreyttir þeir liðir sem minstan rjettinn eiga á sjer og á jeg þar einkanlega við fjárveitingar eins og til þýðingar Faust í 15. grein 19 b., sem þó hefir hlotið flest atkvæði og ómaklegust. En um þetta tjáir nú ekki að fárast. Jeg á hjer 2 brtt. Önnur þeirra er við 16. gr. 30. Kæmi mjer ekki á óvart þótt till. þessi yrði feld, því að þessi liður á þó meiri rjett á sjer en sá, sem jeg nefndi áðan. En það virðist þó auðsætt, að starf þessa aðstoðarmanns húsagerðarmeistara hlýtur að verða ærið lítið, þegar fresta á öllum opinberum byggingum ríkissjóðs. Sýnist því eðlilegt, að reynt væri að losna við þennan mann nú, einkanlega þar sem laun hans eru ekki lögákveðin. Hin brtt. er við 21. gr., en jeg ætla í samráði við háttv.fjvn. að fresta henni til 3. umr. fjárlaganna. Jeg vil ekki tefja tímann á því að fara að ræða um brtt. þær, sem fram hafa komið, en þó vil jeg taka það fram, að mjer fanst skörin vera farin að færast upp í bekkinn þegar jeg sá 58. brtt.fjvn., þar sem færa á eftirlaun Sigurðar Jónssonar fyrv. ráðherra úr 1500 kr. niður í 1000 kr., jafnframt því sem 500 kr. styrkur er ætlaður til prjónakonu einhverrar vestur í Dölum. Er ekki ósennilegt að ætla, að lækkunin á launum Sigurðar Jónssonar sje fram komin til þess að geta veitt prjónakonunni þennan styrk, og mun þá ljett verk að ættfæra brtt. Skal jeg svo ekki tefja tímann meira að þessu sinni.

Gunnar Sigurðsson Það hafa ýmsir látið í ljósi óánægju sína yfir fjárlagafrv., en þótt mjer þyki það nokkuð sviplítið hvað verklegar framkvæmdir snertir, þá skal jeg virða þá viðleitni háttv. nefndar, að reyna að afgreiða fjárlögin sem tekjuhallaminst. Jeg vil þakka nefndinni fyrir það, að hún hefir hækkað tillagið til sandgræðslu í 2. lið 16. gr. Það er mjer mjög mikið áhugamál, að það tillag. sje sem hæst. Þessi hækkun er gleðilegur vottur þess, að augun eru farin að opnast hjá þm. fyrir því, að það sjeu viturlegar jarðabætur að hefta sandfok og græða út nýgróður á sandsvæðinu. Jeg mun bera fram brtt. við 3. umr., er breytir að nokkru tillagi landeigenda, ef sjerstakar ástæður eru fyrir hendi, en því mun jeg nánar gera grein fyrir þá. Jeg vil ennfremur þakka háttv.fjvn. fyrir að hafa tekið ekkju Þorsteins sál. Erlingssonar inn í 18. gr., því jeg hefði talið það illa farið, hefði sú smáa fjárveiting fallið niður. En sjerstaklega vil jeg þakka nefndinni fyrir að hafa tekið aftur þá till. sína við 18. gr., að vilja helminga dýrtíðaruppbótina á þeim, sem í þeirri grein standa, því það hefði komið niður á ekkjum og munaðarleysingjum, og hefði það verið að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur.

Magnús Kristjánsson Háttv. 1, þm. Árn. (E.E.) gaf mjer tilefni til að standa upp og segja nokkur orð. Var ekki laust við, að hann bæri mig brigslum og kvað hann ræðu mína hafa borið þess vitni, að jeg mundi orðinn syfjaður. En hvað sem því líður, þá þori jeg að leggja það undir dóm háttv.þm., hvor okkar framsetji hugsanir sínar skýrara hjer á þessum stað. Jeg tók það fram og stend við það, að hjákátlegt sje, þegar landið er áður búið að styrkja þetta fyrirtæki, og það ekki getað int það hlutverk af hendi, sem því var ætlað, að fara þá að bæta við nýjum iðnrekstri, sem enn síður gæti borið sig á þessum stað vegna samgönguerfiðleikanna. Því það er auðsætt, hver kostnaður yrði samfara slíku fyrirtæki. Þótt jeg sje ekki kunnugur á þessum stað, álít jeg, að flutningar allir verði að fara fram á hestum langar leiðir, og það tel jeg nærri frágangssök, sje um nokkra verulega iðnaðarframleiðslu að ræða. Jeg tel því litlar líkur til, að slíkt fyrirtæki geti átt nokkra verulega framtíð fyrir sjer. Yfirleitt þótti mjer þessi háttv.þm. (E.E.) líta nokkuð stórt á sig og kjördæmi sitt, þar sem hann verður óður og æfur, ef nokkur gerist svo djarfur að hreyfa andmælum gegn höfuðórum hans. Ekki þótti mjer röksemdirnar jafnast á við rembing hans. Víðsýnið var heldur ekki meira en búast er við af manni, sem hefir alið allan sinn aldur á láglendinu. Mun jeg ekkert af því taka aftur, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni. Jeg býst við, að háttv.þm. komi að litlu haldi, þótt hann beri fyrir sig orð þessa merka manns; hann mun vart bjarga sjer og sínum vafasömu fyrirtækjum út úr ógöngunum með því einu. Skal jeg svo ekki lengja umræðurnar frekar að þessu sinni.

Þorsteinn Jónsson Jeg hefi flutt till. á þskj. 131 ásamt háttv. 1. þm. Eyf. (St.St.). Það er till. um að veita Sambandi norðlenskra kvenna 500 kr. styrk til líknarstarfsemi sinnar. Það hefir að vísu sótt um 1000 króna styrk, en ekki fundið náð fyrir augum fjvn. Hún hefir ekki lagt til, að því verði neinn styrkur veittur, og mun það stafa af því, að hún er ókunnug starfsemi sambandsins. Jeg vona nú samt sem áður, að háttv. þingd. samþykki þessa fjárveitingu. Þetta fjelag hefir orðið til mikils gagns og hefir það með höndum að hjúkra fátækum sjúklingum og hjálpa þeim með fje. Einnig hefir það veitt ungum stúlkum styrk til þess að nema hjúkrunarstörf. Aðalverksvið þess er því hið sama sem hjúkrunarfjelagsins Líknar hjer í Reykjavík, og því ekki ástæða fyrir þingið að gera mikinn mun þessara fjelaga. En auk þess hefir það reynt að útbreiða þekkingu manna og áhuga á garðyrkju í Norðurlandi. Það gefur út tímaritið „Hlín“, sem er mjög gott og fræðandi rit.

Magnús Jónsson Jeg vil með nokkrum orðum gera grein fyrir brtt. minni á þskj. 131, X. lið, sem fer fram á, að Ólafur J. Hvanndal sje ekki krafinn um eftirstöðvar af viðlagasjóðsláni, sem er að upphæð kr. 4334.00. Það er vitanlegt, að þessi iðn, sem hann rekur, er ekki arðvænleg, og gengur erlendum myndamótaverksmiðjum mjög illa að bera sig, þrátt fyrir það, þó að þær hafi miklu betri aðstöðu heldur en hjer getur verið um að ræða; fyrst og fremst af því að þær hafa miklu meira verkefni, og í öðru lagi fá þær mikið af stórum myndum til þess að gera mót af, en stóru myndirnar eru þær, sem mestan arðinn gefa að tiltölu. En hjer eru mestmegnis gerð mót eftir smámyndum, og verður það því lítt arðvænlegt. Verkið er svipað, en gjaldið er greitt fyrir myndamótin eftir fersentimetrum. Hjer var nýlega sett upp önnur myndmótaverksmiðja, en hún hætti fljótlega, því að hún bar sig alls ekki. Það er nú orðið öllum ljóst, að nauðsynlegt er að hafa þessa myndamótagerð í landinu, og því megi hún ekki leggjast niður. Því hefir verið haldið fram, að blöðin og tímaritin ættu að kosta prentmyndagerðina. En slíkt er ekki rjett, því að tímaritin þola svo lítinn aukakostnað, því að það er enginn gróði á því að gefa þau út. Einnig flytja tímaritin venjulega svo lítið af myndum, að það er varla teljandi. Það eru mest einstakar bækur og blöð, sem nota myndamót, meðal annars til auglýsinga, og væri hart, ef tímaritin ættu að bæta á sig aukakostnaði vegna slíks. En ef þau vildu ná upp kostnaðinum með því að hækka verð mótanna, hverfur atvinnan frá þeim til útlendu verksmiðjanna. Ef þessi myndamótun legðist niður hjer mætti búast við, að menn leituðu til útlanda með að fá þessi myndamót. Jeg vil því biðja háttv. þingmenn um að athuga þetta vel áður en þeir greiða atkvæði á móti því, því að ef þessi prentmyndagerð legst niður hjer, má búast við að margar þúsundir króna verði borgaðar út úr landinu fyrir prentmyndir. En um það eru allir sammála, að spara þurfi allar útborganir út úr landinu.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg vil þá byrja á því, fyrir nefndarinnar hönd, að þakka háttv.þm. fyrir alt það þakklæti. sem yfir hana hefir dunið. Jeg vænti þess eftir þessum undirtektum að dæma, að tillögur fjárveitinganefndar eigi ekki erfitt uppdráttar. Jeg gleymdi áðan að lýsa afstöðu nefndarinnar til brtt. þeirra frá einstökum þingmönnum, sem fram hafa komið við þennan kafla fjárlaganna. Skal jeg því gera það nú. Er þá fyrst að minnast á VII. brtt. á þskj. 131. um styrk til Sambands norðlenskra kvenna. Um þessa brtt. hafa nefndarmenn allir óbundnar hendur með atkvæði sín. En jeg fyrir mitt leyti get tekið það fram að jeg er þessari brtt. fylgjandi. Viðvíkjandi VIII. brtt. á þskj. 131, frá þm. Mýra. (P.Þ.), um styrk til bóndans í Grísatungu. vil jeg geta þess, að þar um átti jeg að skila frá nefndinni, að hún væri mótfallin tillögunni. Um IX. brtt. á þskj. 131. frá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.), hafa nefndarmenn allir óbundin atkvæði. Þá hefir nefndin orðið mótfallin brtt.háttv. 4. þm. Reykv. (M.J.), um eftirgjöf á viðlagasjóðsláni til Ólafs J. Hvanndals. Aftur á móti er nefndin meðmælt því að veita manni þessum alllangan greiðslufrest á borgun höfuðstóls og vaxta, ef það mætti koma manninum að gagni og væri gott ef háttv. 4. þm. Reykv. vildi athuga það til 3. umræðu. Þá er XI. brtt. á þskj. 131. Þar vill nefndin ekki ganga eins langt eins og flm. fer fram á, og vonar því að háttv. flutningsmaður taki tillöguna aftur nú, og flytji næst í öðru formi. Jeg sakna mjög, að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) er ekki hjer inni nú. Hann sótti mjög að Goethe gamla í kvöld, svo jeg held, að honum mætti fara að líða illa í gröf sinni. Háttv. þm. hefir eflaust hugsað sem svo, „að nú skyldi Gutti setja ofan“. Jeg samhryggist þingmanninum yfir því, að tillaga hans skyldi fá svona vondar undirtektir hjer í þessari háttv. deild, því að slíkt er allslæmt fyrir annan eins höfðingja eins og háttv.þm. er. En annars hygg jeg, að þessi háttv.þm. verði fyrir fleiri vonbrigðum áður en hann fer af þessu þingi, því að þeim sparnaðarframkvæmdum, sem hann fylgir, getur enginn annar en hann verið þektur fyrir að fylgja. Því að allir sparnaðarmenn verða að minsta kosti að hafa þekkingu á þeim sparnaðartillögum, sem þeir bera fram og jafnframt verða þær að vera blandaðar sem minstum illvilja.

Eiríkur Einarsson Jeg vil með nokkrum orðum víkja að háttv.þm. Ak. (M.K.) sjerstaklega viðvíkjandi því, sem hann var að tala um bændurna í Hrunamannahreppi. En þar sem hann hjó til mín, mun jeg eigi nenna að svara, því að það sveið ekki svo sárt, þó að hann hyggi til mín af miklum móði og ásýnd hans líktist krumma. Jeg get ekki sjeð, að rjett sje að vera að tala í háði um menn, þó að þeir eigi erfitt aðdrátta, eins og þeir bændur, sem búa í þessari sveit; því að það er víst, að þar búa ekki minni fyrirhyggjumenn en annarsstaðar. Og má nefna sem dæmi, að þar var stofnað hið fyrsta rjómabú, og í Gnúpverjahreppi var stofnað hið fyrsta reglubundna búnaðarfjelag hjer á landi árið 1843. Sýnir þetta, að þeir eru ekki minni framfaramenn en aðrir, þrátt fyrir það, þó að þeir þurfi að flytja „trúss á einu merarbaki“, eins og hinn háttv.þm. komst svo vel að orði. Jeg vildi nú mega spyrja hv.þm. Ak. (M.K.), hvort ekki sje rjett að spara, þó aldrei nema að það sje smjör, og nota annað feitmeti, sem ódýrara er, og selja svo smjörið út úr landinu. Er það ekki framleiðsla? Að minsta kosti fara Danir svo að. Þeir borða smjörlíki, en selja svo aftur sitt smjör út úr landinu, eins og jeg hefi áður tekið fram, en gáfnafar hv.þm. Ak. heimtar að sje ítrekað. Þá talaði háttv.þm. um það, að láglendingarnir vildu vera ríki í ríkinu. En þeir æskja þess að fá að vera í friði það sem þeir eru, óáreittir af þm. Ak.; enda er það ofætlun fyrir hann að hluta ríkið sundur á einn eða annan veg; hann hefir nógu öðru sundur að hluta. Það er einkennilegt, að þeir Hreppamennirnir, sem sækja um þessa litlu lánsupphæð, og vilja með því gera tilraun um þýðingarmikla framleiðslu, eru hinir sömu, sem á þingmálafundi nú rjett fyrir þingið urðu til þess að mótmæla einróma þeirri vöru, sem háttv.þm. Ak. (M.K.) hefir sjerstaklega á boðstólum, sem sje tóbakinu. Er þingmaðurinn nú máske að jafna þessa skuld við bændurna, með því að spyrna á móti þessari virðingarverðu tilraun þeirra. Annars er jeg hissa á því, hve þessi litla lánbeiðni bændanna eystra hefir hleypt mikilli ilsku í háttv.þm. Ak. (M.K.). En jeg get látið hjer staðar numið, enda veit jeg, að sá vinnur fyrir gýg, er vill reyna að sannfæra þennan háttv.þm. með röksemdum, því hafi hann bitið sig í eitthvað, lætur hann aldrei sannfærast, heldur ber hann höfðinu við steininn og endurtekur sín tilvöldu einkunnarorð: „Jeg tek ekkert aftur“.