Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forsrh. (Hermann Jónasson) : Alþingi hefir nú samþ. till. um frestun þingsins, þó ekki lengur en til 1. nóvember. Mér hefir borizt konungsbréf um frestun á fundum Alþingis, og er það svo hljóðandi: „Vér Christian hinn tíundi, af guðs náð konungur Íslands og Danmerkur, Vinda og Gauta, hertogi í Slésvík, Holtsetalandi, Stórmæri, Þéttmerski, Láenborg og Aldenborg. Gjörum kunnugt: Að Vér viljum, að tilskildu samþykki Alþingis, veita yður sem forsætisráðherra Vorum umboð til þess í Voru nafni að fresta fundum yfirstandandi Alþingis frá því venjulegum störfum þess verður það langt komið, að ekki þyki ástæða til lengra þinghalds að sinni, þar til síðar á árinu, þó ekki lengur en til 1. nóvember næstkomandi. Gjört á Amalíuborg 22. apríl 1939. Undir Vor konunglega hönd og innsigli Christian R. ( L. S.) Með því að Alþingi hefir nú samstundis samþ. heimild til frestunar á fundum Alþingis, lýsi ég hér með yfir, samkvæmt því umboði, sem mér hefir verið veitt, að fundum Alþingis er frestað þar til síðar á árinu, þó ekki lengur en til 1. nóv. næstk. 12. fundi í Sþ., 1. nóv., las forsætisráðherra upp konungsbréf, dags. 16. okt., um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda miðvikudaginn 1. nóv. 1939. (Sjá Stjtíð. 1939, A. bls. 75). Forseti skýrði frá, að þm. N.-Þ. (GG) væri veikur og þm. Seyðf. (HG) og þm. Vestm. (JJós) væru staddir erlendis f. h. ríkisins vegna milliríkjasamninga, og mundu þessir 3 þm. ekki geta tekið þátt í störfum Alþingis fyrst um sinn. VI. Rannsókn kjörbréfs. Á 12. fundi í Sþ., 1. nóv., var tekin til meðferðar rannsókn kjörbréfs þm. A.-Sk., Jóns Ívarssonar. Var gert hlé á fundinum meðan kjörbréfanefnd lyki athugun þess, en eftir það var fundinum fram haldið.

* Frsm. (Jónas Jónsson) : Ég get ekki komizt hjá því að skýra þetta mál lítið eitt, með því að það er ekki öllum hv. þm. jafnkunnugt. En það stendur svo á, að eftir því, sem ég veit bezt, mun framkv.stjóri Eimskipafélags Íslands, Guðmundur Vilhjálmsson, vera staddur í Kaupmannahöfn og verða innan skamms að taka ákvörðun um það, hvort hann og stjórn félagsins lætur byggja skip fyrir félagið af þessari gerð eða ekki. Aðdragandi þessa máls er sá, að Eimskipafélag Íslands hefir um nokkuð mörg ár verið að búa sig undir byggingu skips, töluvert stærra en þau skip, sem það hefir átt hingað til. Og það hefir rerið meining félagsstj. og hún hefir undirbúið það á þeim grundvelli, að það væri mjög stórt skip, en að öllum líkindum að hálfu leyti mannflutningaskip. Það er að áliti stjórnar Eimskipafél. tími til þess kominn að gera út skip, sem gangi til Englands og Danmerkur með töluvert meiri hraða en þau skip, sem nú eru í þeim förum, miðað við, að slíkt skip gæti dregið hingað útlenda ferðamenn á sumrin. Nú voru þó ekki allir í stj. Eimskipafél. á þetta sáttir, eins og nú standa sakir, þannig að eimskipafélagsstj. hefir samþ. að gera annað af tvennu, annaðhvort að byggja svona stórt skip, sem að hálfu leyti væri mannflutningaskip, en geti þó tekið töluvert meiri farm heldur en t. d. Gullfoss og Dettifoss, eða þá hinsvegar að láta gera skip, sem væri talsvert minna. Og ég hygg, að munurinn sé sá, að stóra skipið, ef til kæmi að kaupa það, mundi eftir núverandi gengi kosta talsvert á fimmtu millj. kr. og vera 320 fet á lengd. Aftur á móti er hinn möguleikinn, sem stj. Eimskipafél. álítur vera fyrir hendi, að gera skip sem sé 260 fet á lengd og gangi ekki eins hratt og stóra skipið mundi gera, en kostar þá að sama skapi minna, með því að í því skipi mundi ekki vera tekið pláss í farþegarúm nema á þiljum uppi, eins og á Dettifossi, og þá er gert ráð fyrir, að á slíku skipi mætti rúma eins marga farþega eins og nú á Gullfossi. En það, sem hefir komið okkur í fjvn. til þess að leggja þessa þáltill. hér fram, er það, að við álitum, að það væri mjög heppilegt, ef hægt væri að byggja skip nú, sem yrði alveg föst byrjun að því að leggja grundvöli að viðskiptum við Ameríku, sem fyrst og fremst byggist á vöruflutningum, og fyrst og fremst byggist á því, að flytja vörur frá okkur til Ameríku, og þá um leið væntanlega vörur til okkar þaðan aftur um leið og verzlun byrjaði þar með okkar vörur. En ef stefnt er að þessu sem aðalatriði, þá er ekki rétt að leggja höfuðáherzlu á, að skipið verði að hálfu leyti farþegaskip, því að við mundum geta fengið nóg ferðafólk frá Ameríku á sumrin, en þetta farþegarúm, ef haft væri í skipinu, yrði þá að standa autt verulegan tíma úr árinu, yfir vetrartímann. Og ef skip á t. d. að hafa farþegarúm fyrir 200 farþega,þá tekur það vitanlega mikið af lestarrúmi skipsins. En það er ekki hlutverk okkar hér í fjvn. að segja stjórn Eimskipafél. fyrir um það, hvað hún á að gera. Hitt er annað mál, sem hér liggur fyrir, og það, sem við vildum mæla með, ef Alþ. sýndist það ráð, að skora á ríkisstj. að reyna að komast að samkomulagi við stjórn Eimskipafél. Ísl. um, að það byggi skip, aðallega til Ameríkuferða, og að ríkisstj. sé heimilt að heita félaginu styrk til rekstrar þess skips. - ég skal ekki segja, hve miklum, en talsverðum, í hlutfalli við þann rekstrarhalla, sem gera má ráð fyrir, að yrði á rekstri skipsins fyrstu árin a. m. k. Nú er það þannig, að Eimskipafél. hefir í sjálfu sér skuldbundið sig til þess, nema ef það fellur frá því vegna fjárhagsástæðna, að gera vöruflutningaskip, sem að hálfu leyti væri mannflutningaskip eða að öðrum kosti samskonar skip og hér í þáltill. er vikið að. Ef Eimskipafél. byggir vöruflutningaskip þetta og kærir sig ekki um að láta það ganga nema til Englands og Danmerkur eða Englands og Þýzkalands, þá er ekki ástæða til þess að styrkja Eimskipafél. til vöruflutninga á þeim gömlu leiðum, þeir eiga að borga sig. En ég hygg, að Eimskipafél. Ísl. mundi fá velviljaðan stuðning alls þorra landsmanna, ef það tæki sér fyrir hendur að hefja Ameríkuferðir, þó að á því yrði tap fyrst í stað, sem gera má ráð fyrir. – Ég vil ekki fullyrða, hvort það gæti skeð. að fyrsta árið gæti orðið notað til þeirra ferða minna skip. þ. e. a. s. eitthvert af eldri skipunum, meðan flutningarnir væru að vaxa. Þó skiptir það ekki máli. - Ef þetta skip er vélskip, með 14 mílna hraða, þá eru í því fólgnir möguleikar til þess, að við getum byrjað að fara nýjar leiðir til viðskipta vestur þar. Það, sem knúið hefir okkur í fjvn. til þess að leggja fram þessar till., eru þessir sívaxandi erfiðleikar á að koma íslenzkum vörum á markað erlendis. Við vitum nú í dag ekki annað en að Spánn sé okkur lokaður í því efni, og það er alltaf að verða erfiðara og erfiðara með sölu í Portúgal. Við erum með mestan „kvóta“ á Ítalíu, en hann er þó lítill miðað við það, sem áður var. Salan til Þýzkalands er nú góð, miðað við það. sem áður var. En Þjóðverjar keppa alltaf með miklum dugnaði að því að vera sjálfum sér nógir, og útlit er fyrir, að ekki liðu á löngu þangað til að þeir verða það svo að þeir þurfi ekki að kaupa fisk af okkur. Þess vegna finnst mér full þörf á því að gera sem fyrst ráðstafanir til þess að geta selt fisk í Ameríku. Ég get ekki hugsað mér annað en að við munum geta unnið markað fyrir okkar fisk í Ameríku. þar sem við höfum einhvern bezta fisk í heimi til að selja. Við höfum nú kælitæki og getum gert úr honum ákaflega góða vöru. Í Bandaríkjunum er meiri kælitækni en í nokkru öðru landi í heimi. Þar eru fleiri kælihús, kælivagnar og kæliskápar heldur en í nokkru öðru landi í veröldinni. En þegar við reyndum að koma þessari vöru til Tékkóslóvakíu, þá var það þröskuldur í veginum fyrir sölu á fiski þangað, að slík tækni var þar ekki nema í tiltölulega smáum stíl og eftir að byggja hana upp. Nú dettur mér ekki í hug að segja, að það, að Bandaríkjamenn hafa mikla kælitækni, sé sama sem það, að þeir muni kaupa af okkur fisk. Það geta komið til greina stórir erfiðleikar á þessari sölu. En við stöndum vel að vígi um verzlun þar vestra að því leyti, að Bandaríkin vilja frjálsa verzlun, og þar aftur hægt að fá það, sem við viljum flytja inn. Ég játa, að þetta, sem ég hefi nú sagt um viðskipti við Ameríku, mundu e. t. v. ekki þykja þung rök, ef við værum ekki sama sem afskornir frá þessum gömlu mörkuðum. Og þó að ég gæti búizt við því, að það yrði ódýrara að flytja vissar vörur frá Ameríku með stórum skipum til Englands, þá er aftur það, sem hér kemur til greina, ef við ætlum að koma okkar vörum, t. d. fiski, inn á markað í Bandaríkjunum, að því verður ekki við komið nema með okkar eigin skipum, alveg eins og við urðum að byggja Brúarfoss á sínum tíma til þess að koma útflutningsvöru bænda til Englands. Ég fór einn dag með Vilhjálmi Þór til þess að taka á móti síld í kössum, reyktri og frystri, sem var búið að umskipa í Leith og flytja til Glasgow, og mikið af kössunum var ónýtt. Það má nú náttúrlega segja, að sú sala hafi verið á tilraunastigi og að kassarnir hafi ekki verið nógu sterkir. En það vita allir, hve miklum erfiðleikum það er bundið, ef umskipa þarf vörum, sem sendar eru svona eins og þessi síld á markaðinn. Sérstaklega mundi slík umskipun vera óþægileg á frystum fiski. Annars, þó að ég nefni þetta dæmi um síldarsendinguna, ætla ég ekki að fara út í síldarsölumálin, en aðeins segja, að þetta er ekki nema á byrjunarstigi enn. En ég vil rétt geta um það samt, þó að það sé ekki stór röksemd, að einn stærsti íslenzki kaupmaðurinn í Vesturheimi, Sveinn Þorvaldsson úr Skagafirði, seldi holllenzka síld. Hún kom í litlum ílátum. sem voru miðuð við það, sem fólkið vildi hafa þar. Þessi íslenzki kaupmaður hefði hundrað sinnum heldur viljað fá íslenzka síld til sölu. Ég hygg, að þegar betur væri leitað í Ameríku, mundi takast að koma miklu meira af okkar vörum út þar heldur en nú á sér stað. Og ein af okkar beztu vörum er nú nær eingöngu seld til Bandarikjanna, sem er lýsi, sem hefir unnið sig þar inn sem verzlunarvara. Ég læt hér staðar numið að tala um þá nauðsyn, sem mér finnst á því að hafa skip, sem hæft er til Ameríkuferða. Það er ekki hægt að segja, að gömlu skipin séu hæf til slíkra ferða, því að þau eru kolaskip og eyða svo miklu í kol. Þótt þau hafi verið notuð til slíkra ferða á stríðsárunum og verði sennilega aftur notuð til þeirra undir sömu kringumstæðum, þá er í raun og veru ekkert vit í að hafa til slíkra ferða nema olíuskip, því olían tekur svo lítið pláss og hefir ýmsa aðra kosti þar að auki. Ef það tækist að smiða svona skip, áður en ófriður skellur á. þá er það hið mesta bjargráð að hafa samband við Ameríku, og þó búast megi við, að sá ófriður verði þannig, að skip okkar verði í hættu á þessari leið, þá er það þó ekki svipað eins og kringum England. Að síðustu vil ég víkja að því, sem fyrir mér er stórt atriði. En það er viðhorfið til landa okkar í Ameríku. Þó ég geri ekki ráð fyrir, að það verði verulegur burtflutningur héðan að heiman vestur eða heimferðir að vestan, þá eru nú í Ameríku undir 50 þús. manna, sem sumt er fætt á Íslandi, sumt fætt vestra og talar íslenzku, en sumt talar ekki íslenzku. Þetta fólk er dreift um allt Kanada og öll Bandaríkin. Það er í raun og veru mikil vansæmd fyrir okkur að vanrækja þetta fólk, svo og sýna því svo lítinn sóma, að menn hér heima hafa það almennt á tilfinningunni, að þetta fólk sé dáið okkur. En það hefir aftur á móti tilfinningu fyrir okkar landi. Ég held, að ef við gætum byrjað þessar ferðir vestur, þá mundi það valda mikilli breytingu í okkar andlega lífi, að menn færu þá vestur til að læra vissa hluti og það kæmu menn að vestan, aðallega til þess að sjá gamla landið, og einnig væri hægt að skipta á unglingum til náms. Margt af þeirri teknisku þekkingu, sem við nú sækjum til annarra landa, ættum við að geta fengið þar. Ég vil í þessu sambandi aðeins minna á eina grein, lögfræðina, en í henni höfum við Íslendingar að vonum mjög lítið tekið eftir Ameríku. Þegar ég var vestra, þá talaði ég alloft við nokkra af hinum ágætu íslenzku lögfræðingum í Kanada og Bandaríkjunum. Þeir sögðust vera mjög fúsir til, ef lögfræðingar kæmu að heiman, að koma þeim inn í réttarfarið vestra. Ég nefni þetta sem dæmi, því mér finnst rétt, að við í andlegum efnum höfum ekki eingöngu samband við meginlandið. Ég ætla svo ekki að fjölyrða meir um þetta. En það getur vel verið, að þótt þessi till. verði samþ., þá náist ekki samningar milli stjórnar Eimskipafél. og ríkisstj., og gæti það komið sér illa, ef ófriður kviknaði á næstunni. En þessi till. er þó ekki miðuð við stríð, heldur frið. Hún er miðuð við það, að við réttum út hægri handlegginn í vesturátt, svo að við hér í Atlantshafinu höfum mikil og góð sambönd á báðar hendur. Það er ætlunin að stofna með þessu nýja skipi tengilið við Ameríku, svo að við getum komið þar á markað okkar fiski, síld og lýsi og kannske fleiru, og til þess, að við getum kynnzt þessu stóra landi.

*Jón Pálmason: Það stendur svo á, að ég hefi ekki getað fylgzt með meðnm. mínum í fjvn. í því að leggja til, að þessi till. verði samþ. Mér þykir ástæða til að gera grein fyrir minni afstöðu til till. Eins og hv. frsm. gat um, þá hafa að undanförnu farið fram umleitanir af hálfu stjórnar Eimskipafél. Íslands um að fá stuðning til þess að byggja stórt skip, sem að nokkru leyti sé ætlað til mannflutninga og að nokkru leyti til vöruflutninga. Það var gert ráð fyrir, að skipið væri 320 fet á lengd og myndi kosta um 4½ millj., og rekstrarhalli á því myndi verða 345 þús. kr. á ári, eftir þeim áætlunum, sem fyrir lágu. En samkv. upplýsingum frá stjórn Eimskipafél. var gert ráð fyrir, að hægt væri að færa hann nokkuð niður. Nú hefi ég litið svo til, að þótt þessar tölur væru ekki alveg nákvæmar, þá væri það hreinasta fjarstæða að leggja út í svo stórfelldan hallarekstur, þótt líkur væru til, að hægt væri að fá af því hagnað á annan hátt. Það lítur nú út fyrir, að búið sé í bili með þetta fyrirtæki, þar sem fyrrv. atvmrh. hefir með bréfi dags. 5. þ. m. neitað að mæla með því, að stuðningur verði veittur til þess að byggja þetta skip. Það má gera ráð fyrir, að núv. hæstv. ríkisstj. telji sig að einhverju leyti bundna við þá neitun. Þá kemur til greina, að láta byggja þetta vöruflutningaskip, sem þessi till fjallar um. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að samkv. upplýsingum og áætlunum, sem stjórn Eimskipafél. gaf fjvn., þá var talað um, að rekstrarhalli á þessu vöruflutningaskipi myndi verða 70–80 þús. kr. meiri en á hinu stærra skipi. Ég hefi að sjálfsögðu ekki aðstöðu eða þekkingu til þess að dæma um, að hve miklu leyti þessar áætlanir muni vera réttar. En þegar ég fæ þessar upplýsingar frá þeim aðiljum, sem hlut eiga að máli, að rekstrarhallinn á þessu fyrirhugaða vöruflutningaskipi verði hærri heldur en á hinu stóra skipi, þá treysti ég mér ekki til að mæla með því að skora á ríkisstj. að hefja samninga við stjórn Eimskipafél. á þessum grundvelli. Ég tel þess vegna mjög hæpið að gera fasta samninga um þetta minna skip nú sem stendur. Ég vil taka það fram, að ég sem þm. tel mig ekki bundinn af þeim samningaumleitunum, sem farið hafa fram um þetta mál. Það verður að meta, hvað mikil nauðsyn er hér fyrir hendi, og ég tel eðlilegt eins og þessu máli er nú komið, að þingið vísi því til ríkisstj., og vil ég leyfa mér að leggja það til.

Forseti (HG): Mér hefir borizt till. frá hv. þm. A.-Húnv. um að vísa málinu til ríkisstj.

* Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég fór því miður á mis við meiri hlutann af ræðu hv. form. fjvn. og get því ekki beinlínis svarað henni. Ég þóttist þó heyra, að hann í ræðu sinni var að tala um hina miklu hugsjón sína, að tengja íslenzku þjóðarbrotin vestan hafs og austan sem föstustum böndum. Hann hefir með för sinni vestur markað ný tímamót í sögu kynningarmálsins milli þjóðarbrotanna vestan hafs og austan. Mér er óhætt að fullyrða, að enginn Íslendingur hefir komizt í jafnnáin kynni við íslenzku þjóðina vestan hafs eins og form. fjvn. Ég lít á þessa viðleitni með hinni mestu samúð, og ég er fús að leggja minn skerf til þess að tengja sem bezt saman þjóðarbrotin vestan hafs og austan. Ég hefi orðið þess var, að hann fylgir þessu máli fast eftir í smáu sem stóru, og tek ég þessa till. sem lið í þeirri viðleitni hans. Ég álít hinsvegar, að Alþ. megi ekki blanda saman þeirri samúð, sem það hefir með því að tengja saman íslenzku þjóðarbrotin vestan hafs og austan, og hinsvegar peningamálum Eimskipafél. Íslands, nema innan hæfilegra vébanda. Ég get ekki séð, að þessi till. þótt samþ. verði, geti á nokkurn hátt verið óviðfelldin fyrir stjórn Eimskipafél. Íslands. ef litið er á hana þeim augum, sem ég ætla að leyfa mér að líta á hana, að hún sé til viðbótar því, sem ríkisstj. hefir áður sagt við stjórn Eimskipafél. í sambandi við væntanlegu byggingu Eimskipafélagsins á stóru farþegaskipi. Ég vil út af ræðu hv. þm. A.-Húnv. aðeins segja það, að ég álít, að það sé svo fjarri því, að það sé nokkur fjarstæða, að Eimskipafél. hefji byggingu á fyrirhuguðu farþegaskipi, að ég álit þvert á móti. að það væri til hins verra, ef svo væri dregið úr stórhug þessa fyrirtækis, að það þyrði ekki að ráðast í byggingu á slíku skipi, sem að sjálfsögðu væri miklu smærra spor heldur stigið var 1914, þegar Eimskipafélagi Íslands var hleypt af stokkunum með byggingu Gullfoss og Goðafoss. Ég ber ekki þau kennsl á þetta mál, að ég treysti mér til að kveða upp endanlegan dómum það, hvort þessi stefna Eimskipafél. Íslands sé rétt að öllu leyti, þó ég sjái nú, að fengnum þeim upplýsingum, sem ég tel mig hafa fengið, að það sé hyggilegra að gera það heldur en að byggja það skip, sem verið var að hugsa um. Ég vil ekki kveða upp neinn dóm um þetta. fyrr en ég hefi kynnt mér það, og ég tel mig hafa óbundnar hendur um að snúast á hvora þá sveif, sem mér finnst eðlilegri táknmynd af þeirri hugsjón Íslendinga, að geta dregið fána hinnar íslenzku þjóðar við sæmilegan hún í erlendum höfnum. Það var fjarri sanni, að ríkistj. telji sig bundna af því bréfi, sem fyrrv. atvmrh. hefir látið frá sér fara. En ég vil upplýsa það sem mína skoðun. að ríkisstj. sé bundin af öðru bréfi frá sama ráðh., og það verður þá verkefni ríkisstj. að losa þau bönd, ef hún telur ástæðu til að gera það. Ég tel ekki ástæðu til að draga það inn í umr. Ég vil. að það komi skýrt fram frá minni hendi, að ég skoða þetta sem örvun til Eimskipafél. Íslands um að styðja sem bezt viðleitnina til að tengja saman þjóðirnar vestan hafs og austan, og í öðru lagi að styðja að því, að nánari tengsl megi takast út frá viðskiptalegu sjónarmiði milli Íslands og Ameríku. En það má gjalda varhuga við að stíga víxlspor í þessu sambandi og leggja of mikið af mörkum. áður en þróunin er komin á það stig, að hún kallar á þá flutningaþörf, sem ætlað er að bæta úr með byggingu slíks skips. Ég vil svo að lokum segja það, að hvernig sem fer um till., þá lít ég svo á, að atvmrh. og raunar öll ríkisstj. hafi óbundnar hendur, bæði af till. og eins af bréfi fyrrv. ráðh., um endanlega afstöðu til væntanlegrar byggingar á skipi fyrir Eimskipafél. Ísl., sem ég að vísu álít, að ríkisstj. hafi mjög takmarkað vald yfir. Ég er yfirleitt mótfallinn því, að ríkisstj. sé í sínum afskiptum að fara út fyrir hin eðlilegu takmörk. Ég hefi ekki langan ráðherraferil að baki mér, en þessa einu viku, sem ég hefi gegnt þessu starfi, þá hefir mér ofboðið, hvað ríkisstj. er ætlað að gera í smáu sem stóru. Ég held það væri betra að ráðh. hefðu takmarkaðra verksvið, en reyndu þá að leysa þau störf, sem þeir hefðu, betur af hendi. Og í þessu sambandi vil ég leggja áherzlu á að ég álít, að ríkisstj. eigi ekki að ætla sér vald um of í viðskiptum sínum við Eimskipafél. Ísl., þar sem með stjórn þess fara reyndir og hagsýnir menn, en þekking okkar er takmörkuð í þessu sambandi. Það má ekki heldur blanda saman þeirri miklu hugsjón, sem vakir yrir hv. formanni fjvn., við hreint fjárhagslegt atriði.

*Pétur Ottesen: Ég veit. að við erum allir sammála um, að Eimskipafél. Ísl. hefir mikilsvert hlutverk að inna af hendi, þar sem okkur hefir tekizt með stofnun þess félags að losna undan því leiðinlega ástandi, að þurfa að öllu leyti að vera upp á aðrar þjóðir komnir með aðflutninga til landsins og flutninga á okkar afurðum til annarra landa. Það er ekki hægt að gera kröfu til þess, að þróunin hafi verið örari en hún hefir verið, enda skortir mikið á, að við fullnægjum flutningaþörfinni til og frá okkar landi. Ennþá þurfum við að verja allmiklu af okkar dýrmæta gjaldeyri til þess að borga farmgjöld til annarra þjóða. Hinsvegar dylst mér það ekki, að í þessari þróun hjá Eimskipafél. höfum við komizt lengra áleiðis með að fullnægja fólksflutningaþörfinni heldur en farmflutningaþörfinni, og þess vegna virðist mér það réttmætt og frekar ástæða til, að því leyti, sem ríkisvaldið sér sig knúið til, að veita Eimskipafélagi Íslands atbeina til þess að geta betur en hingað til mætt farmflutningaþörfinni, og það því fremur, sem svo stendur á hjá þjóðunum, að margir búast við, að til ófriðar geti dregið, þá er þörfin í þessu efni ennþá ríkari. Ég held þess vegna, að verið sé á réttri leið með þessa þáltill., þegar maður lítur á þessa þróun og þörfina í framtíðinni. að beina því til Eimskipafél. Ísl., að það leggi, eins og sakir sanda, meiri og ríkari áherzlu á að auka skipakostinn að því er snertir farmflutninga. Svo er líka annað atriði, sem þarna kemur til greina, að okkur er nauðsyn á því að beina okkar viðskiptum meir en verið hefir til Ameríku. Það hefir þegar komið í ljós, að það hillir undir allverulega sölumöguleika þar að því er snertir saltfisk og síld. Auk þess er það ekki ómögulegt, að þegar leiðin vestur er opnuð fyrir afurðasölu, þá gætum við fengið þar hagkvæm kaup á ýmsum þeim nauðsynjum, sem við nú kaupum frá öðrum þjóðum, og gætum við þá flutt það með sömu skipum aftur til landsins. Þegar á þetta er litið, þörfina á því að beina þróuninni í þessa átt frekar en orðið er, og haga þeim skipakosti, sem bætist við, þannig, að hann geti tekið að sér flutninga til Ameríku, þá er það svo mikilsvert atriði, að það er fullkomlega þess vert fyrir þingið að reyna að ýta undir og örva þróunina í þessu efni og færa þetta mál inn á þá braut, sem þinginu finnst réttmæt og eðlileg, eftir því viðhorfi, sem nú er. Ég get ekki fallizt á að vísa þessu máli til stj., því það er sama sem að þingið segi, að það vilji ekkert gera við þetta mál. Þegar málum er vísað til ríkisstj. undir venjulegum kringumstæðum, þá er þingið að hliðra sér hjá að taka afstöðu til málanna, og það er hægt að taka svo til orða, að það sé sama og að setja þau í drekkingarhyl. Ég vil undirstrika það, sem hv. form. fjvn. og frsm. till. sagði um hana og þá þýðingu, sem það gæti haft, að þannig væri tekið á þessu máli eins og till. hljóðar um. Ég vildi því mega vænta þess. að þingið geti fallizt á að fara þessa leið. Ef till. verður samþ., þá hefir ríkisstj. yfirlýstan vilja þeirra manna, sem greiða henni atkv., um það, hvernig þeir vilja, að tekið sé á málinu, eftir því viðhorfi, sem nú er.

*Jón Pálmason: Það er rétt hjá hv. síðasta ræðumanni, að till. mín um að vísa málinu til ríkisstj. er miðuð við það, að Alþ. taki ekki ákvarðanir um þetta fyrr en á framhaldi þessa þings á komandi hausti. Mér finnst, að málið liggi þannig fyrir, miðað við það ástand, sem fyrir hendi er, að það sé mjög athugavert að taka ákvarðanir um það, að binda ríkissjóð við stórfelld ný framlög til Eimskipafél. Íslands. Hæstv. atvmrh. tók það fram, að hann liti svo á, að vald Alþ. og ríkisstj. yfir Eimskipafél. væri mjög takmarkað. Ég er því samþykkur. Það er takmarkað að því leyti, er snertir þær ráðstafanir, sem Eimskipafél. sem stofnun hefir ráð á að sjá fyrir. Hinsvegar skilst mér, að þetta mál sé komið inn á Alþ. vegna þess, að farið sé fram á stóraukinn styrk til þessa félagsskapar úr ríkissjóði. Það er atriði, sem Alþ. og ríkisstj. hefir að sjálfsögðu vald til að taka ákvarðanir um. Hæstv. atvmrh. tók það fram, að hann teldi sig ekki bundinn af bréfi fyrrv. atvmrh. í þessu máli, og ekki heldur af till. þeirri, sem hér liggur fyrir, þótt samþ. yrði. Um þetta er það eitt að segja frá mínu sjónarmiði, að ég tel, að það heyri að sjálfsögðu undir Alþ. og ríkisstj. að taka ákvörðun um styrkinn. Þess vegna vil ég. að þeim ákvörðunum sé frestað þangað til fjárlög næsta árs verða afgr. Það er þetta, sem er ástæðan til þess, að ég vil ekki leggja til, að gerðar séu bindandi ákvarðanir í þessu efni, sérstaklega með tilliti til þess, að ég hefi upplýsingar um það frá stjórn Eimskipafél., að áætlaður rekstrarhalli á þessu skipi verði meiri en mundi verða á hinu stærra skipi, sem ég er í vafa um, að heppilegt sé að byggja. Það er rétt hjá hæstv. ráðh. að það er ýmislegt, sem mælir með því, að skipastóll félagsins sé aukinn, en eins og okkar fjárhag er nú komið, þá hygg ég, að gætilega verði að fara í það á öllum sviðum að auka gjöldin. Og ekki einasta það, heldur verði að gera gagngerðar ráðstafanir til að draga úr þeim. En mér virðist, að menn muni ekki enn hafa gert sér nægilega glögga grein fyrir því, hvernig ástandið er í raun og veru.

* Frsm. (Jónas Jónsson) : Út af ræðu hæstv. atvmrh. skal ég taka það fram, að ég hefði ekki treyst mér að bera fram þessa till., ef það væri ekki vegna vöruflutninganna. Að vísu álít ég, að það skipti miklu fyrir okkur að hafa menningarsamband við Ameríku, en eins og síðasti ræðumaður tók fram, þá álít ég okkar fjárhag svo komið nú, að ekki væri ráðlegt að leggja út í byggingu þessa skips, ef ekki væri slíkt hörmungarástand hjá okkur með markaði fyrir fiskinn og sú von, að úr því mætti bæta að nokkru með slíku skipi. Hæstv. ráðh. sagði, að hann teldi sig og stj. ekki bundna, þó að þessi till. yrði samþ. til að fara þá leið, sem hún gerir ráð fyrir. Ég skal ekki segja neitt um það, en eins og málið liggur fyrir, þá held ég, að það sé í raun og veru ekki nema um 2 leiðir að ræða. Eimskipafélagið hefir sjálft samþ. 2 möguleika, annaðhvort að byggja stórt farþegaskip eða flutningaskip nokkru minna. Ég held, að engum í stjórn Eimskipafél. hafi dottið í hug, að möguleiki væri fyrir að byggja bæði skipin. Þessi till. gæti því haft nokkra þýðingu, ef stjórn Eimskipafél. hætti við að byggja stærra skipið og tæki það ráð að byggja heldur minna vöruflutningaskip. Mitt álit er það, að ef þessi till. verður samþ., þá sé hún bindandi fyrir ríkisstj. Ég álít, að Alþ. eigi að ráða því, hvort félagið ræðst í að byggja minna eða stærra skipið. Ég álít, að ef till. hv. þm. A.-Húnv. yrði samþ., þá væri það til að ýta undir þann möguleika, að stj. tæki sér vald til að semja um þetta upp á eindæmi. Ég vænti þess vegna, að till. hans verði felld. Ég vil beinlínis undirstrika það, að atkvgr. um þetta mál sé í alvöru. Og ég lít svo á. að till. sé bindandi á þann hátt, að ef hún verður samþ., þá sé ekki heimild fyrir stj. til að semja um styrk til annars skips. Einnig að það skilyrði verði sett fyrir styrknum, að skipið sé notað til Ameríkuferða. Að öðrum kosti álit ég, að grundvöllurinn fyrir stj. til að veita styrkinn sé fallinn.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Hv. form. fjvn. hefir nú kveðið mjög skýrt á um það, hverja meiningu hann leggi í þessa till. Hann segir, að hér sé um 2 möguleika að ræða, að byggja stórt farþegaskip, 320 fet, eða minna vöruflutningaskip, um 263 fet, sem hann vill nefna Ameríkuskip. Fleiri möguleikar eru ekki fyrir hendi, segir hann. Ennfremur segir hann, að ef þessi till. verði samþ., þá telji hann ekki heimild til að byggja öðruvísi skip en till. gerir ráð fyrir.

Jú ef Eimskipafélagið gerir það sjálft

. Já, ef það gerir það án ríkisstyrks. Nú verð ég að segja fyrir mitt leyti, að mér finnst ekki eðlilegt, að Alþ., að framkomnum upplýsingum um málið, fari að taka ákvarðanir um það, hverskonar skip verði tekið. Ég segi fyrir mig, að ég mundi hika við að segja við eimskipafélagsstj., enda þótt hún teldi, að heppilegra myndi að byggja þetta skip en hitt, að þá segði ég henni að byggja hitt skipið, en ekki þetta. Því síður mundi ég gera slíkt, ef ég hefði engar talnalegar upplýsingar um, hvort væri hagkvæmara, eins og vitað er, að Alþ. hefir ekki fengið. Eftir þeim upplýsingum, sem fram eru komnar, legg ég eindregið til, að þessu máli verði vísað til stj., og ég hygg, að formaður fjvn. hafi ágæta aðstöðu hjá ríkisstj. til að koma með sínar meiningar, og ennfremur að hann þurfi ekki að vera hræddur um, að ekki verði tekið tillit til hans álits, svo fremi sem sannfæring ríkisstj. leyfir. Stjórnin hefir tilhneigingu, svo framarlega sem sannfæring leyfir, að taka tillit til óska hans í þessu máli. En mér finnst, að ekki megi krefjast þess, að Alþ. taki fram fyrir hendur eimskipafélagsstj. án þess að hafa sýnt viðleitni til að rannsaka málið.

*Sigurður Kristjánsson: Ég mun greiða atkv. með því að þessu máli verði vísað til stj., og þykir mér rétt að gera nokkra grein fyrir þeirri afstöðu minni. Það er vitað, að Eimskipafél. hefir fyrir löngu ákveðið að láta byggja skip til millilandaferða, og það allt öðru visi skip en hér er boðizt til að styrkja. Það hefir ekki komið fram í þessum umr., að Eimskipafél. hafi beðið um þennan styrk, sem hér er um að ræða, og ég geng út frá, að það hafi ekki gert það. Það mun vera fátítt, að boðizt sé til að styrkja hluti, sem ekki er beðið um neinn styrk til. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur með það, að þessi tili. er áreiðanlega borin fram í því ákveðna augnamiði að sporna við þeirri ákvörðun Eimskipafél. að byggja fullkomið millilandaskip. Ég mun þess vegna greiða atkv. með því, að þessari till. verði vísað til stj. Það er öllum vitað, að það hefir verið uppi, og er enn, viðleitni til að hnekkja starfsemi Eimskipafél. Og ég vil láta það koma fram um leið og ég greiði atkv., að ég er andvígur þeirri viðleitni.

* Frsm. (Jónas Jónsson) : Ég held, að hv. síðasti ræðumaður hafi nú enga sorgarsögu af því að segja, hvernig búið hafi verið að Eimskipafélaginu. Það hefir verið búið vel að því, eins og það hefir verðskuldað. Þetta, sem hér er um að ræða, er ekki kúgun. Það liggur fyrir, að Eimskipafél. hefir samþ., að um tvær leiðir sé að ræða, eins og ég hefi tekið fram. Það má því ekki líta svo á, að hér sé verið að koma með eitthvað út í bláinn. Eggert Claessen kom fyrir nokkrum dögum til okkar á fund í fjvn. Hann sagði við okkur um leið og hann var að fara, að við ættum nú að geta Eimskipafél. einhverja sumargjöf. Nú vil ég ekki segja. að hann hafi verið að beiðast eftir þessu í alvöru, en ef þessi till. verður samþ., þá er félagið búið að fá þessa sumargjöf. Það væri auðvitað öllum ánægjuefni. ef við gætum byggt stórt farþegaskip, en við erum bara ekki þannig stæðir, að við getum leyft okkur slíkt. Okkur vantar ýmislegt fleira en farþegaskip, sem við getum ekki veitt okkur vegna fátæktar. Við eigum t. d. ekkert almennilegt hús undir stjórnarráð. Þó er okkar gamla stjórnarráð orðið gamalt og allt of lítið. Öll skjöl eru í hættu vegna eldhættu. En hvers vegna eigum við ekki stórt og nýtízku stjórnarráðshús? Vegna þess að við erum svo fátæk, að við getum ekki byggt það. Og það er af sömu ástæðu, sem ég tel, að við getum ekki núna leyft okkur að byggja stórt farþegaskip. Það er líka annað í því sambandi. Það er vitað, að ef við fengjum stórt farþegaskip, þá mundi ferðamannastraumurinn aukast. En hvað eigum við að gera við þá ferðamenn. Við höfum engin rúm handa þeim. Við þurfum fyrst að byggja nægileg rúm handa ferðamönnum, áður en við byggjum skip til farþegaflutninga. Það sagði mér einn kunningi minn frá Englandi, hvernig hann hefði haft það hér á gististöðunum. Hann sagði, eins og satt er, að rúmin hér á gististöðunum væru svo lítil, að það væri slæmt fyrir óvana að sofa í þeim. Hann sagðist hafa það þannig, að þegar hann væri einn orðinn í herberginu, þá tæki hann rúmfötin og setti þau niður á gólf og svæfi í þeim þar. Þetta munu fleiri hafa gert. Og þetta er ekki að ástæðulausu, að ferðamenn kvarta yfir slíku. Við höfum þann sið að hringa okkur í rúmunum, en útlendingar kunna það ekki. Ég er sammála Eggert Claessen um það, að við þurfum að fá stórt farþegaskip. en við höfum ekkert að gera við það eins og stendur. Við þurfum fyrst að fá eins og 500 rúm í landinu til að taka á móti gestum. En það ber á milli okkar í meiri hl. fjvn. og stj. Eimskipafél., að hana langar til að byggja skip nú þegar. en við viljum, að það verði byggt seinna. Fyrir okkur vakir, að þjóðina vantar skip, sem sé nr. 2 af Brúarfossi, til að koma okkar ágæta fiski til þess eina lands í veröldinni, sem hefir alveg frjálsa verzlun.

*Finnur Jónsson: Ég get ekki að því gert, að mér finnst þessi till. allmiklu víðtækari en hv. þm. S.-þ. vill gera úr með fyrirsögn sinni, því að það er nokkuð víðtækt mál, þegar talað er um að byggja stórt skip til vöruflutninga. Við hvað er miðað með orðunum „stórt skip“? Þá er talað um að veita félaginu rekstrarstyrk í hlutfalli við þann rekstrarhalla, sem það kynni að verða fyrir á 10 árum. Nú getur enginn sagt um það, hve mikill rekstrarhalli kynni að verða á slíku skipi 10 ár fram í tímann. Það er jafnvel erfitt að segja fyrir um ástandið á næstu mánuðum, hvað þá næstu árum, og því er líka erfitt að segja, hverjir möguleikar séu á því að fá slíkt skip byggt. Það lítur nú ófriðlegar út en áður í álfunni, og getur jafnvel verið, að innan fárra daga, en ekki fárra mánaða, þurfi að fara að gera ráðstafanir til að verða undir það búinn, að siglingar teppist til útlanda. Ég hefi heyrt, að stríðsundirbúningsn., eða hvað hún nú heitir, hafi farið fram á það við Eimskipafél., að það leitaði fyrir sér um kaup á einu eða tveim flutningaskipum. Getur farið svo, að bráðlega þyrfti að grípa til slíkra ráðstafana. Ég gæti hallazt að því að vísa þessu máli til hæstv. stj. eins og það liggur fyrir, ekki þó með þeim forsendum, að ekkert verði gert í því, heldur þeim, að hún hefji samvinnu við stj. flokkanna og geri það bezta, sem henni litist að gera, eftir ástæðum þeim, sem uppi kynnu að verða á næstu tímum.

*Sigurður Kristjánsson: Ég held, að það sé fágætt, að Alþingi veiti mönnum eða stofnunum fé án þess að um það sé beðið. Nú er það vitanlegt, að Eimskipafél. hefir ákveðið að láta byggja mjög fullkomið skip og hefir leitað aðstoðar hæstv. stj. til þess. Það er líka vitanlegt, að þessu skipi gæti félagið beint til siglinga hvert sem því sýndist, þó að það væri í upphafi miðað við þær siglingaleiðir, sem nú eru farnar. Mér er að vísu ekki kunnugt um, hvað farið hefir milli félagsins og hæstv. ríkisstj., en ég þykist þess fullviss. að stj. félagsins hafi hagað máli sínu eins og vera her og talað um það við hæstv. ríkisstj., hverjir möguleikar myndu á því, að félagið gæti byggt skip til fullnægingar núverandi flutningaþörf á farmi og fólki. Nú kemur fram þessi till. hv. fjvn. um að veita Eimskipafél. styrk til að byggja skip til allt annarrar starfrækslu en félagið hafði sjálft ákveðið að hefja. Það fylgir engin grg. um það, að minnzt hafi verið á þetta við félagið. Ég vil því spyrja hv. flm. till., hvort þeir hafi rætt þetta við stj. félagsins og hvort þeir byggi till. sína á ósk eða ákvörðun félagsins um að byggja skip í þessum tilgangi. Ef svo er ekki þá er þessi till. alveg merkilegt fyrirbæri á Alþingi. Ég sagði áðan, að ég myndi greiða atkv. með því að vísa málinu til stj. Ég vildi þá ekki rökstyðja afstöðu mína með því, að ég áliti ekki að málið væri rétt upp tekið. En ég heyrði ekki af ræðu hv. flm. eitt orð, er gæfi til kynna. að málið hefði verið tekið upp í samráði við Eimskipafélagið. Ég held, að það sé því ekki fjarri lagi, þó að ég álykti, að hv. fjvn. hafi látið sér lást að undirbyggja flutning málsins á sjálfsagðasta hátt, með því að leita um það samkomulags við Eimskipafélagið. Og ég tel, að hv. Alþingi hafi fulla ástæðu til að biðja hv. fjvn. að fresta sínu máli þar til hún getur sýnt, að hún flytji það í samráði við Eimskipafélagið.

* Frsm. (Jónas Jónsson): Ég vil benda hv. 6. þm. Reykv. á ágæta grein í Vísi í dag. Ég get skrifað þar undir hvert orð, þó að ég geti það ekki alveg alltaf um greinar í því blaði. En blaðið tekur það fram, að þessa till. á þskj. 213 beri Alþingi að samþ., og færir góð rök fyrir því. Ég vona, að hv. síðasti ræðumaður taki tillit til þess, að þetta ágæta blað hefir komizt að þessari niðurstöðu. Út af málsmeðferðinni vil ég benda hv. þm. á það, að við erum nú að hverfa frá störfum um margra mánaða skeið. Við getum því ekki haft frekari áhrif á málið. Við óskum þess aðeins, að hæstv. ríkisstj. geri þetta. Við getum ekki farið að semja við stj. Eimskipafél. nú. Það gæti vel verið, að stj. félagsins segði: Við kærum okkur ekkert um þessa aðstoð, - og nær það þá ekki lengra. Alþingi hefir þá ekki annað gert en leggja vissa möguleika í hendur stjórnarinnar. Ég vil minna á það í þessu sambandi, að þegar Magnús Guðmundsson samdi um framlag til Eimskipafél. fyrir Brúarfoss, þá benti Jón Einarsson fulltrúi í atvmrn. honum á, að Eimskipafél. væri að byggja skip, og væru ef til vill möguleikar á því að semja við félagið um að hafa það kæliskip. Magnús Guðmundsson tók málið upp og tókst að fá því framgengt. Hv. 6. þm. Reykv. spurði, hvort félagið hefði beðið um þetta. Ég get ekki svarað því að svo stöddu, en á umr.-fundi með stj. Eimskipafél. kom það fram, að stj. áleit, að þráðurinn væri slitnaður með stóra skipið. Svo spurði formaður félagsins í spaugi: Hvað viljið þið gefa okkur? Því gátum við ekki svarað. En það dettur engum í hug, að Eimskipafél. geti byggt 200 farþega skip án ríkisstyrks. Og um það verður að ganga atkvgr. á þingi. Ef hægt væri að byggja skip til Ameríkuferða, sem gæti tekið 2000 tonn af vörum auk farþega, þá væri það eflaust hin heppilegasta stærð, því að við höfum ekki efni á að hafa afskaplega stór skip. Ég vona, að hv. 6. þm. Reykv. breyti um skoðun, er hann les Vísi og athugar, hvað Magnús Guðmundsson gerði. En málið getur vitanlega strandað á mörgu öðru, t. d. Eimskipafél. sjálfu eða hæstv. ríkisstj.

1) SÁÓ: Með tilvísun til þess, er hv. þm. Ísaf. sagði hér áðan, segi ég já.



Þar sem séð verður á till., að hæstv. ríkisstj. á að hafa óbundnar hendum um stærð og fyrirkomulag skipsins, og með þeim skilningi á henni, segi ég já.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég lít að vísu svo á að ef þessi till. yrði felld, þá hefði ríkisstj. ekki leyfi til þess, þar til þing kemur saman að nýju, að gefa Eimskipafélaginu fyrirheit um styrk umfram það, sem félagið nýtur nú, en verði till. samþ., hefir stj. leyfi til að veita félaginu styrk til Ameríkuskips. En með tilliti til þess, hvaða skilning hv. form. n. hefir lagt í málið, óska ég ekki sérstaklega eftir þessari heimild, en hefi hinsvegar ekkert á móti því, að stj. sé gefin heimildin. Þess vegna greiði ég ekki atkv.



Ég er að sönnu með því, að ríkið styrki á allan hátt Eimskipafélagið til að halda uppi siglingum milli Íslands og annarra landa. En ég álít, að þessi till. sé sett til höfuðs ákvörðun Eimskipafélagsins um að byggja allt annað skip en hér er gert ráð fyrir. Þess vegna segi ég nei.

*Pétur Ottesen: Fyrir fjvn. hefir legið þáltill. um það, að ríkisstj. verði veitt heimild til þess að ábyrgjast fyrir Sauðárkrókshrepp allt að 125 þús. kr. viðbótarlán til hafnargerðar á Sauðárkróki. Eins og tekið er fram í nál., þá vantar heimild til þess, að áðurgreind upphæð eða sem því nemur sé tekin að láni með ríkisábyrgð, en með því einu móti er unnt að afla fjár til þeirra framkvæmda, sem fyrirhugaðar eru, og kostnaður við þær mun nema, eftir þeim upplýsingum, sem legið hafa fyrir fjvn. og vitamálastjóri hefir staðfest, allt að því 110 þús. kr. til viðbótar því, sem þegar hefir verið lagt til þeirra. Þær framkvæmdir, sem þarna er um að ræða, eru fyrst og fremst til öryggis fyrir hafnargarð, sem búið er að byggja fyrir nokkur hundruð þús. kr., og á að tryggja garðinn með því að koma fyrir grjótuppfyllingu utanvert við hann til öryggis fyrir norðanbrimi, og sömuleiðis ef ís ræki að landinu. Að öðru leyti er þarna fyrirtæki. er miðar að því að skapa möguleika fyrir því, að þarna geti hafizt einhverskonar starfsemi, sem gæti leitt af sér nokkrar tekjur fyrir höfnina. Það verður að viðurkenna. að ærin þörf sé á að ljúka þessu verki sem fyrst. þar eð búið er að binda mikið fé í þessu fyrirtæki, og nú þegar er búið að verja um 620 þús. kr. til hafnargerðar á Sauðárkróki, og það er fyrirhugað, að verkinu verði lokið á þessu sumri, og þá verður heildarupphæðin, sem til þess hefir verið varið, um 730 þús. kr. En til þess að standa undir svona mikilli fjárhæð, eða þeim hluta hennar, sem orðið hefir að taka að láni, þarf vitanlegu allstórfelldan atvinnurekstur, er gefi höfninni miklar tekjur. Þarna er því ærin nauðsyn á því, að nú þegar verði hægt að taka hafnargerðina til notkunar, einkum þar sem hún skapar stuðning til þess, að þarna geti hafizt arðberandi starfsemi. Af þessum ástæðum hefir fjvn. fyrir sitt leyti getað fallizt á, að ríkisábyrgð verði veitt á láni til hafnargerðarinnar á Sauðárkróki, er nemi 110 þús. kr. Raunar getur verið, að ekki þurfi á svo mikilli ábyrgðarheimild að halda, því að enn er ónotuð nokkur fjárupphæð af þeim ábyrgðarheimildum, sem áður hafa verið veittar til hafnargerðarinnar, og því fé verður eytt fyrst. Þess vegna verður ekki notað meira af þessari ábyrgðarheimild en frekast er þörf á. Í sambandi við þetta skal þess getið, eins og fjvn. hefir tekið fram í nál., að það er þegar búið að skapa fordæmi fyrir slíkum ábyrgðum ríkissjóðs í sambandi við hafnargerðir. Kostnaðurinn við þær er mikill, en þetta eru nauðsynlegar framkvæmdir, sem miða að því að skapa aðstöðu til starfrækslu. Nauðsynlegt er, að vatn verði leitt á hafnargarðinn, sem í þessu tilfelli hefir í för með sér allverulegan kostnað, sem mun nema um 35 þús. kr., því að hér hagar svo til, að vatn verður að sækja alllangan veg. Það er alveg bráðnauðsynlegur liður við notkun hafnarinnar, að nægilegt vatn sé þar, því að það er sægur skipa, er kemur til Sauðárkróks, og er því vitanlega nauðsynlegt, að nóg vatn sé til. Að öðru leyti er þess vitanlega ærin þörf, að í sambandi við slík hafnarmannvirki sem þessi verði búið sem bezt í haginn fyrir góða aðstöðu til fiskaðgerðar og síldarsöltunar og annarrar slíkrar starfsemi, sem vitanlega þarf að fara fram sem allra fyrst hafnarmannvirkjunum sjálfum, til þess að ekki þurfi að leggja í allt of mikinn kostnað við flutninga á hráefni. Alþ. hefir áður farið inn á þá braut, sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir, sem sé við hafnargerðir á Skagaströnd og Hofsósi. Fjvn. lætur þess getið í nál. því, er fylgir þessari till., að hún hafi gengið inn á þessa stefnu, og leggur sérstaka áherzlu á það hvað vatnsveituna snertir, að hún sé nauðsynleg, því að það hefir verið gengið út frá því við þær hafnargerðir, sem framkvæmdar hafa verið á undanförnum árum og sambærilegar eru við þessa. að vatnsveita væri lögð, og kostnaður við það teldist til kostnaðar við hafnargerðirnar. Fjvn. lítur svo á, að nauðsynlegt sé að koma slíkum tækjum upp þar, sem það hefir ekki verið gert áður, og þess vegna er gert ráð fyrir vatnsveitu hér, og hefir verið gert á fleiri stöðum. sem sjá má af nál. Þá vekur fjvn. athygli á því í nál., sem fylgir þessari till. að Skagafjarðarsýsla hefir lofað að leggja fram 100 þús. kr. til hafnargerðarinnar á Sauðárkróki. Þetta fé er ekki afturkræft, og hefur sýslan þegar greitt 70 þús. kr. af þessari upphæð. Hinsvegar hefir fjvn. talið rétt í sambandi við þessa ábyrgðarheimild fyrir ríkisstj., að á þessu ári verði innt af hendi greiðsla á því, sem þá stendur eftir af þessari upphæð, sem mun nema um 30 þús. kr. Ennfremur var vakin athygli á því í nál., sem fylgir þessari till., að hér hefir verið brugðið út af þeirri venju, sem fylgt hefir verið í líkum tilfellum sem þessu. Venjulega hefir verið látið fylgja ákvæði um það, að viðkomandi sýslusjóðir taki á sig sjálfsábyrgð gagnvart ríkissjóði, en það hefir ekki verið gert að því er þessa hafnargerð snertir, og hefir því sú ríkisábyrgð, sem til þessa verks hefir verið veitt, verið tekin upp sem heimildargr. í fjárl. En á móti þessu var gerð sú krafa, og varð að samkomulagi, að 100 þús. kr. yrðu lagðar í þetta fyrirtæki sem óafturkræft fé. Ég hefi hlaupið í skarðið og haft framsögu í þessu máli, vegna þess að hv. form. fjvn. (JJ) var ekki kominn, þegar fundur var settur og þetta mál var tekið á dagskrá. Mun hann þá gera þessu máli frekari skil, ef hann telur ástæðu til þess. Niðurstaðan af till. fjvn. í þessu máli er sú að fjvn. gengur inn á, að ríkisstj. verði heimilað að ábyrgjast 110 þús. kr. til þessa verks, í stað 125 þús. kr., sem upphaflega var lagt til, og sú upphæð er miðuð við það, að áætlað er, að það kosti um 110 þús. kr. að fullgera verkið. Ég ætla svo aðeins að bæta því við, að eins og tekið er fram í nál., er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður greiði 2/5 hluta allrar upphæðarinnar, sem hafnarmannvirkið kostar, og gera má ráð fyrir, að heildarkostnaðurinn verði um 730 þús. kr., þegar lokið er við þær framkvæmdir, sem er í ráði að gera á komandi sumri.



Mér þykir vænt um að heyra, að Alþ. ætlar að afgr. þetta mál á þennan hátt, og ég vona, að fyrirhleðslurnar við Markarfljót og Þverá sæti sömu skilyrðum eins og gert er ráð fyrir, að verði sett viðvíkjandi hafnarmannvirkjunum á Sauðárkróki.



Ég hafði búizt við því, að þessu máli myndi verða vísað til fjvn. til athugunar. En í gær, þegar þetta mál kom til fyrri umr. hér í Sþ., var því hafnað við atkvgr., að málinu yrði vísað til fjvn. til athugunar. Menn minnast þess ef til vill, að ég, ásamt samþm. mínum, flutti þáltill. snemma á þessu þingi um samskonar framkvæmdir fyrir Árnessýslu. Því máli var útbýtt 17. marz og hefir ekki verið tekið á dagskrá enn. Stuttu eftir að því máli var útbýtt voru fluttar af hálfu ýmsra annarra þm. brtt. við þetta mál, og snertu þær brtt. einkum héruðin sunnanfjalls. Þrátt fyrir það, þótt búið væri að undirbúa byggingu rafveitu fyrir okkar hérað, og þeim undirbúningi væri svo langt komið, að ekki væri annað eftir en að ráðast í framkvæmdir - það þurfti ekki annað en að ákveða hvenær verkið skyldi hafið og fá fé til þess - var því máli þó ekkert sinnt hér á þinginu. Ég hygg reyndar, að af hálfu sumra þeirra þingmanna, er fluttu brtt. við þessa þáltill., hafi það verið vegna þess, að í þeirra héraði hafi verið langt komið undirbúningi slíkra framkvæmda, svo sem rannsóknum á Andakílsfossum í Borgarfirði og virkjun þeirra. Ég tek þetta fram vegna þess, að mér þykir alleinkennilega farið með þetta mál hér, ekki sízt fyrir þá sök, að hv. þm. Eyf. (BSt og EÁrna) hafa, ásamt ýmsum atriðum, er snerta þeirra hérað, flutt brtt. áður á þinginu við þessa þáltill. okkar þm. Árn., og einmitt það atriði, sem okkar þáltill. vildi fá framgengt, fólst í þeirri brtt. við þm. Árn. höfum ekki gengið fast að því við hæstv. forseta að taka málið á dagskrá, þrátt fyrir það, þótt okkar hérað hefði algerða sérstöðu um framkvæmd þessa verks. Við reiknuðum ekki með því, að þm. annarra kjördæma myndu leggja svo einhliða áherzlu á slíkar framkvæmdir fyrir sín héruð, þótt skilyrðin væru allt önnur, því að miklu minni undirbúningur til slíkra framkvæmda hefir verið hafinn af þeirra hálfu heldur en í Árnesþingi. En okkur virtist samt sem áður, að ekki væri rétt að gera þá kröfu til Alþ., að það afgr. þetta mál eitt sér, og öll önnur mál af svipuðu tagi væru sett til hliðar og framkvæmdum þeirra frestað. Af þessum ástæðum fyrst og fremst - og ég get reyndar bætt við öðrum nokkuð veigamiklum ástæðum, að þar sem framkvæmd allra slíkra virkjana á hverjum stað kostar erlendan gjaldeyri í verulegum stíl og er, eins og kunnugt er, miklum erfiðleikum bundið með slíkar greiðslur - þá höfum við ekki gengið frekar fram í því, að þetta mál yrði tekið fyrir til afgreiðslu. Þessari þáltill., sem nú er hér til umr., var útbýtt 24. þessa mánaðar, eða í fyrradag. Hún var tekin á dagskrá í gær með afbrigðum og afgr. hér við fyrri umr., síðan neitað um athugun í n. Hún er tekin ein út úr öllum þeim þáltill., sem fyrir liggja, og vinzuð úr þeim brtt., sem þm. Eyf. - þeir eiginlegu þm. Eyf. - fluttu snemma á þingi. Nú eru þeir ekki einir um þetta mál, heldur koma ótal fylgihnettir, er munu eiga að vera til þess að punta upp á og afsaka þá málsmeðferð, sem hér er stefnt til í kvöld. Við hv. 2. þm. Árn. kunnum ekki við að gera þá kröfu, að okkar rafveitumál væri tekið fram yfir öll önnur slík mál. Þrátt fyrir það, að betur stendur á um undirbúning þess heldur en þessa máls, sem hér er um rætt, og þar af leiðandi að framkvæma það, þá kann ég ekki heldur við, að þannig sé farið að með þetta mál, sérstaklega þegar litið er á það, hverjar röksemdir eru færðar fyrir framkvæmd þessarar virkjunar, því að það er talið í grg. fyrir þessari þáltill., að Ólafsfjarðarhreppi sé nauðsynlegt að fá ábyrgðina nú þegar, áður en þingi verður frestað, þar sem tilætlunin sé að hefja undirbúning á næsta sumri undir byggingu stöðvarinnar. Lengra er þessu máli ekki komið í héraði. Ég gef hvorki þm. kjördæmisins né öðrum sök á því. Þótt fyrir 2 árum eða meira hafi verið veitt heimild til að veita ábyrgð fyrir þessari virkjun hér á þingi, og svo hinsvegar þegar litið er á það, að undirbúningurinn er ekki lengra kominn, þá réttlætir það alls ekki að kippa þessu máli einu út úr og hafa á því svona sérstaka afgreiðslu og skjóta öðrum hliðstæðum málum á frest, og það slíkum framkvæmdum, sem lengra eru komnar áleiðis og snerta miklu fleiri menn. Í okkar héraði kæmi þessi framkvæmd hátt á annað þús. manns að notum. Og þó að slíkar röksemdir einar út af fyrir sig séu ekki svo sérstaklega mikilvægar, þá ættu þær þó í þessu efni, með hliðsjón af öðrum ástæðum ekki að hafa minna gildi heldur en ástæður þær, sem færðar eru fram fyrir rafveitumáli Ólafsfjarðar, sem snertir 700 einstaklinga. Nú vil ég á engan hátt verða meinsmaður þessa máls, þannig að þetta málefni sé eyðilagt á þann veg, að hæstv. Alþ., þegar það kemur saman í haust, athugi það ekki og veiti því fullkomlega afgreiðslu. Það er síður en svo. En ég vil, eins og við höfum hugsað okkur, sem stöndum að þáltill. um svipuð efni, að hún sé tekin til athugunar af fjvn. fyrst og fremst, og þá vil ég einnig, að þetta mál hljóti samskonar athugun. Nú hefir það verið fellt hér á þingi að vísa málinu til n., og þó að við síðari umr. sé, kann ég samt sem áður ekki við að bera fram till. um það. En ég vil leyfa mér að óska þess, að umr. um þetta mál verði frestað þar til þing kemur saman í haust, og ég vil mælast til þess við hæstv. ríkisstj., að hún taki þetta mál, ásamt samskonar málum, sem liggja nú fyrir þinginu, til athugunar og undirbúnings fyrir næsta þing, þegar það kemur saman í haust. Ég get ekki við því búizt, að hæstv. forseti sjái sér fært, upp á sitt eindæmi, að verða við þessum óskum, sérstaklega fyrir þá sök, að búið er að fella það að vísa málinu til athugunar í n. Vildi ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki mínar óskir til greina og beri það undir hæstv. Alþ., hvort það geti ekki fallizt á, að umr. um þetta mál verði frestað, með þeim óskum, að ríkisstj. taki það til athugunar fyrir þingið í haust. Með því móti getur málið fengið þinglega meðferð, og það er ekki nema sanngirniskrafa gagnvart öðrum þm., sem eiga samskonar óskir fram að bera, og máske öllu ríkari, að það sé höfð sama málsmeðferð um þetta mál eins og þau rafveitumál, sem þeir bera fyrir brjósti. Ég kann miklu betur við það, og ég vil óska þess, að þeir hv. þm., sem þessa þáltill. hafa flutt, geti látið sér lynda þessa afgreiðslu málsins nú á þinginu.

*Garðar Þorsteinsson: Hv. 1. þm. Árn. hefir nú sagt hér, að hann vildi ekki vera meinsmaður þessa máls  Það er ekki vegna þess, að hv. þm. sé á móti málinu, eins og hann líka tók fram, en hann sagði sem svo, að það lægju fleiri mál fyrir þessu þingi, sem svipað stæði á um, þar á meðal þáltill., sem hann og samþm. hans flyttu um ríkisábyrgð, sem ætti að ganga í svipaða átt. Ég vil strax taka það fram, að þessar ástæður hafa ekki við nein rök að styðjast, af þeirri einföldu ástæðu, að fjvn. er þegar búin að athuga þetta mál og búin að afgreiða það frá sér og mæla með því, að þessi ábyrgð sé veitt. Ég veit ekki, hvort hv. 1. þm. Árn. hefir heyrt það, að þessar ástæður, sem hann nefndi, hafa ekki við nein rök að styðjast, af því að það er búið að samþ. að veita þessa ríkisábyrgð fyrir 50 þús. kr. á Alþ. 1936. Og það liggur alls ekki þannig fyrir, að þá hafi verið komnar fram þær þáltill. sem þm. Árn. og fleiri nú bera fram á þessu þingi, um ríkisábyrgð fyrir rafveitu, og fjvn. hefir ekki tekið neina afstöðu til þeirra. Í þessu tilfelli er ekki farið fram á neitt annað en að þessi ábyrgð, sem sjálfsagt þótti að veita árið 1936, sé tekin upp og endurnýjuð. allar þær sömu ástæður, sem lágu fyrir 1936, að þessi ábyrgð væri veitt, liggja allar nákvæmlega eins fyrir nú. Og ég satt að segja skil ekki þá afstöðu, sem þessir hv. þm. hafa, að ekki sé hægt að endurnýja þessa ábyrgð, sem fjvn. var búin að athuga og þingið að samþ., alveg án tillits til þess, hvaða afgreiðslu aðrar svipaðar þáltill. fá. Ég geri ráð fyrir því, að hæstv. Alþ. víki ekki frá þeirri reglu, sem það hefir hingað til fylgt, að veita ríkisábyrgð fyrir lánum til mannvirkja, sem svipuð er þessu, og geri ég ráð fyrir því þess vegna, að engin ástæða sé til fyrir þessa hv. þm. að reyna að setja fótinn fyrir málið einungis vegna þess, að þeir vilja, að sínar till., sem þeir nú í fyrsta sinn bera fram, fái sömu afgreiðslu. Það er fyrst og fremst ekki nauðsynlegt, að tvær þáltill. fái endilega sömu afgreiðslu. Og í öðru lagi, þótt þessi þáltill. verði samþ., þá er ekkert, sem bendir í þá átt, að till. hv. þm. Árn. og hún verði að fylgjast að. Og það er ekkert, sem tengir þessar till. þannig saman, að samþykkt þeirra þurfi að fara fram samtímis. Ég vil svo strax taka það fram, að það mun ekki vera rétt, sem tekið er fram í grg. þeirrar þáltill. og hv. þm. Árn. vildu reyna að hengja hattinn á, að á þessu sumri eigi að fara fram aðeins undirbúningur undir virkjunina. En mælingar hafa þegar verið gerðar, og tilraun til þess að fá lán, sem mun fáanlegt, mun einnig hafa átt sér stað. Undirbúningurinn er þess vegna búinn og virkjun stöðvarinnar á að fara fram á þessu sumri. Og það er aðeins misritun, að það stendur í grg., að undirbúningur aðeins eigi að fara fram í sumar. Ég vildi aðeins undirstrika þetta, og ég hefi hér í höndum símskeyti, sem oddviti Ólafsfjarðarhrepps hefir sent. sem hann orðar á þá leið, að hann segist fastlega gera ráð fyrir, að lán fáist til þess að virkja Garðsá í sumar, og telur því nauðsynlegt, að ríkisábyrgð fáist fyrir láninu. Hv. 1. þm. Árn. er velkomið að sjá þetta símskeyti, ef hann óskar, svo hann geti borið saman dagsetninguna við þáltill., og sömuleiðis að hann geti séð, að í grg. þáltill. er óvart sagt, að undirbúningurinn eigi að fara fram í sumar. Nú vil ég í þriðja lagi benda á það, að rafmagnseftirlit ríkisins hefir bannað að nota rafmagnsstöðina í Ólafsfirði í því ásigkomulagi, sem hún nú er. Stöðin er rekin með gömlum mótor, sem búið er að banna að nota til þess meira. Hvað eiga Ólafsfirðingar að gera? Eiga þeir að fá sér nýjan olíumótor, og eiga þeir alveg að hætta við að virkja Garðsá? Það er tími til þess að gera það nú, þegar lánið fæst, en hinsvegar ekki leyfilegt að nota stöðina, sem þar er til nú. Það er ekkert einsdæmi, að fátæk hreppsfélög verði að leita til ríkis eða Alþ. um ábyrgð. Og ég hygg nú, að þessar ástæður fyrir þessari þáltill. fullkomlega réttlæti það, að þessi heimild sé veitt nú á þessu þingi. En ef málið er ekki afgr. nú, er virkjunni þar með stefnt í óefni, með því að ábyrgðin fáist ekki fyrr en í haust. Ég sé ekki í raun og veru hvaða hætta það er, sem ætti að varna því að veita þessa endurnýjun á ábyrgðinni. Það gerir á engan hátt hv. þm. Árn. né öðrum, sem flytja þáltill. um ríkisábyrgð, torveldara að fá þær samþ., þótt þessi þáltill. verð samþ., nema síður sé. Því að ekki væri það ólíklegt. að þm., sem greiddu atkv. með þessari ábyrgð, yrðu meðmæltir annarri ábyrgð, ef svipað stæði á. En aðaláherzluna legg ég sem sagt á þetta þrennt: Í fyrsta lagi það, að hér er aðeins um endurnýjun á ábyrgð að ræða, og í öðru lagi eru aðstæður þannig nú, að nú mun vera hægt að fá lán til virkjunarinnar. Í þriðja lagi er það, að Ólafsfirðingar mega ekki nota þá rafstöð, sem þar er nú.

*Eiríkur Einarsson: Athygli manna innan þings og utan er nú óðum að aukast og áhugi fyrir rafveitum, og er það vel farið. Það sýnir mikinn menningarvott, að hinn rétti skilningur er nú alltaf að aukast, að betra og heilsusamlegra sé að lifa í ljósinu heldur en í myrkrinu. Ég verð að láta það í ljós, að sú þáltill., sem hér liggur fyrir um ábyrgð fyrir Ólafsfjarðarhrepp, mun eiga mikinn og eðlilegan rétt á sér, og að það sé sízt ástæða til að setja sig á móti, að slík ábyrgð fáist, ef henni er framfylgt af hæstv. Alþ. á samsvarandi hátt við aðrar svipaðar þáltill., sem nú liggja fyrir. Það geta verið gildar ástæður og sjálfsagt mjög réttar fyrir kaupstaði og hreppsfélög að æskja ábyrgðar fyrir rafveitur, þar sem möguleikar eru fyrir hendi til þess að framkvæma þær. Og maður hlýtur, jöfnum höndum og þetta viðurkennist, að taka tillit til hins almenna ástands í landinu í þessum einum, og hefir verið nokkuð drepið á það af hv. 1. þm. Árn. í sambandi við það, sem fram hefir komið við þessar umr. Þegar maður athugar það, að þegar samþ. var ábyrgðin fyrir Ólafsfjörð fyrir nokkrum árum, þá var áhugi manna ekki orðinn eins almennur og nú fyrir rafveitumálum. Og nú hafa Ólafsfirðingar sótt um að endurnýja þá ábyrgð, og það má segja, að þeir hafa staðið vel á verði um að afla sér slíkrar heimildar. En líti maður svo á þetta mál með hliðsjón af öðrum rafveitumálum, verður manni nær að setja hljóðan. Það var ekki tilviljun ein, sem réð, að stærsta verklega framkvæmdin, sem gerð var hér á landi á síðari hluta 19. aldar, brúin yfir Ölfusá, var hafin einmitt í þeim hluta þessa lands, sem stærstur er og blómlegastur og þar sem fólkið er flest. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi, til þess að sýna þá meginreglu, sem ekki aðeins á að gilda um brúargerðir og vegagerðir, heldur líka um öll samsvarandi mál, og þar með rafveitumálin. Frá því Sogsvirkjunin var ákveðin og þar til hún var framkvæmd var farið að rannsaka það af kunnáttumönnum, hvernig hægt væri að koma rafmagni frá Soginu, ekki aðeins til Reykjavíkur, heldur líka til nálægra kaupstaða og annarra byggðarlaga, sem bezta aðstöðu hefðu og helzt kæmu til greina í þessu efni, og þá mætti fyrst til nefna þau kauptúnin, Selfoss, Eyrarbakka og Stokkseyri. Á öllum þessum stöðum og nágrenni mundi slík rafveita bera sig vel í þessum blómlegu byggðarlögum. Þessi menningarlega þörf biður úrlausnar. Það má segja, að margir staðir séu til hér á landi, þar sem slík rafvirkjun gæti borið sig, og þar á meðal efast ég ekki um, að Ólafsfjörður sé, en hinsvegar ber að líta á það, að með hverju misserinu, sem líður, hefir skilningur á þessum málum aukizt, því þegar eftir að farið var að gera Sogsvirkjunina, reyndum við að fá hjálp hins opinbera til raforkuleiðslna, en þá var það ekki heyrt af fjölda manna, sem ekki álitu sig eiga þar neina hagnaðarvon. Síðan hafa opnazt augu manna fyrir því, hve málefnið er gott. Ég vil ekki vera meinsmaður þess, að Ólafsfirði sé veitt þessi 50 þús. kr. ríkisábyrgð fyrir rafveitu, en af því að við vitum það vel, hve víða er nauðsyn fyrir slíka ábyrgð og þáltill. liggja nú fyrir hæstv. Alþ., sem munu bíða afgreiðslu til haustsins, þá finnst mér það vera sanngjarnt og réttlátt að láta einnig þáltill. um heimildina fyrir Ólafsfjörð bíða til haustþingsins. Ef það er ekki tryggt, að málið sé að þessu leyti tekið upp á réttan hátt, þá verður í þessu tómt handahóf, sem menn eiga ettir að naga sig í handabökin fyrir og verður til mæðu í staðinn fyrir hagsbætur. Þetta er það, sem ég vona, að hæstv. stj. fari eftir, að hún hagi sínum undirbúningi þannig, að byrjað verði þar, sem byrja skal, með tilliti til þeirra hluta, sem ég hefi nú nefnt.



Ég hefi áður lýst þeirri afstöðu, sem ég hefi til rafmagnsmála yfirleitt, en í sambandi við þessa till. langar mig til að spyrja hv. flm. hennar um nánari upplýsingar en gefnar eru í grg. Það hefir verið talað um að virkja Laxá og það hefir verið talað um að koma rafmagninu til Akureyrar og Eyjafjarðar. Í því sambandi vil ég fá upplýsingar um - það er gert ráð fyrir, að þessi virkjun kosti 155 þús. - hvað það kostar að taka línu frá Eyjafirði og til Ólafsfjarðar. Er það dýrara eða er það ódýrara, fæst meira rafmagn með því og verður það tryggara eða ótryggara? Það hefir líka verið talað um að virkja Skeiðfoss og leiða rafmagn þaðan til Siglufjarðar. Hefir verið athugað í sambandi við það, hvað kosta muni að láta Ólafsfjörð fá rafmagn þaðan? Um þetta vil ég fá upplýsingar áður en ég greiði atkv.



Ég vil vænta þess, að hæstv. forseti verði við fyrsta tækifæri við þeim tilmælum mínum, að bera fram þessa ósk mína um meðferð málsins. Við hv. 7. landsk. vil ég segja, að mér finnst það eiga við hann, að sjaldan bregður mær vana sínum; þegar ég kom fram með till. um að fresta málinu, svo að stj. undirbúi það og leggi það fram á framhaldsþinginu í haust, þá segir hann, að ég sé að drepa málið.

Eyða málinu

. Það er karlmannlegra að vilja standa við orð sín, en það getur verið, að hv. þm. vilji nú hafa sagt eitthvað annað. Ef hann hefir þá trú, að svo framarlega sem málið verður rækilega athugað, þá sé það þar með úr sögunni og það verði því að aldurtila, þá verð ég að draga þá ályktun af því, að ekki sé vanþörf á að athuga málið og rannsaka það betur. Það dregur því sízt úr mér að bera fram þá ósk til hæstv. forseta, og ég held, að það sé fullkomlega réttlætanlegt, þegar aðalflm. málsins hefir ekki sterkari trú á málinu en þetta. Hann vill láta það, sem fjvn. sagði 1936, gilda að öllu leyti nú. Það er eins og allt hafi staðið í sað nema sjálfur tíminn; hann hefir þó líklega runnið áfram, og við skrifum nú 1939. En ég hygg, að eins og ártalið hefir breytzt, þá hafi einnig ýmsar ástæður breytzt stórkostlega frá þeim tíma. Sú heimild, sem var þá veitt á Alþingi, er úr gildi fallin og féll úr gildi um leið og fjárlög þess árs. Síðan hafa kosningar farið fram og þing verið háð. Úr því að þessi heimild er úr gildi fallin, er eins mikil þörf á að fá hana samþ. nú eins og þótt málinu væri nú hreyft í fyrsta sinn. Þetta vona ég, að hv. 7. landsk., sem er að menntun sinni lögfræðingur, athugi, þegar hann fer að hugsa sig betur um og skapsmunir hans komast í betra jafnvægi en þeir höfðu, þegar hann byrjaði ræðu sína áðan. Hv. þm. segir, að það sé ekkert óeðlilegt, að 2 till. fái mismunandi afgreiðslu. Ég býst við, að flestum þm. komi ekki ókunnuglega fyrir að heyra það. því að þeir hafa séð svo mörg dæmi þess. Hann drap á það, af því að ég vék að grg., af því að ég hafði ekki annað við að styðjast en þær röksemdir, sem málið byggist á, að það væri misritun og ætti að merkja allt annað. Það er ekki mín sök. Það heyrir til undirbúningi málsins og flutningi þess inn í þingið, sem virðist þá eitthvað vera á reiki. Hv. þm. drap á það sem ástæðu fyrir því að fá þessa samþykkt nú og gera þessu máli svo miklu hærra undir höfði en öðrum samskonar málum, að rafmagnsstöðin í Ólafsfirði sé biluð og megi ekki nota hana eins og er, af því að rafmagnseftirlitið hafi bannað það. Ég er ekki í vafa um, að ef þeir, sem þarna eiga hlut að máli, sneru sér til rafmagnseftirlitsins, gætu þeir fengið þessa rafmagnsstöð lagfærða, svo að mætti notast við hana eitthvað áfram. Mótorstöðvar eru ótryggar, og verður oft að gera við þær, þegar þær fara að slitna. Það, sem Ólafsfirðingar því þurfa að gera, er að láta gera við þessa stöð, svo að þeir geti notað hana, þangað til þetta mál er leyst. Ég hefi ekki með einu orði lagt á móti því, að Ólafsfjörður fengi þessa ábyrgð á sínum tíma. Þess vegna eru þessi stóryrði hv. þm. til mín og annarra þeirra, sem vilja láta athuga málið, óþörf og óviðeigandi, og hafi menn ekki oftrú á því að haga málflutningi sinum öðruvísi en menn almennt telja viðeigandi, þá ættu menn ekki að skrúfa sig upp í að hafa slíkan málflutning sem hv. 7. landsk. hefir hér nú. Ég gaf honum ekkert tilefni til slíks, og þó að hann þykist vel að sér í sinni mennt, þá ætti hann ekki að treysta sér svo mjög, að honum geti ekki skeikað, og þó að ég hafi ekki farið óvægilegar að honum en ég hefi gert, þá ætti honum að vera það nægur lærdómur til að haga sér eins og yfirlætislausir og stilltir menn gera. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um þetta frekar. Ég vænti þess, að Alþingi líti með sanngirni og myndarskap á þessi mál og fari ekki að gera upp á milli mála. Þó að einhver peð séu að reyna að hlaupa á milli reita öðruvísi en réttar taflreglur gera ráð fyrir, þá ætti það ekki að hindra réttláta niðurstöðu hjá Alþingi.

Forseti (HG): Hv. 1. þm. Árn. hefir óskað eftir, að umr. um þetta mál verði frestað. Ég tel mig ekki hafa rétt til, þar sem gert er ráð fyrir, að þingi verði frestað um leið og þessum fundi lýkur, að verða við þessum tilmælum, nema sýnt sé, að meiri hluti þm. geti fallizt á þessa málsmeðferð. Ég mun því bera það undir þm.



Með þessari þáltill. er farið fram á, að Alþingi heimili stj. að ábyrgjast til Ólafsfjarðar allt að 50 þús. kr. Í sjálfu sér er ekki hægt að segja, að hér sé um stórt mál að ræða, þegar það er borið saman við ýmislegt annað og ýmsar samþykktir, sem gerðar hafa verið í fjármálum á Alþingi, en mér virðist hafa komið fram í umr. eins og talsverð hætta sé á, að hér sé um mjög varhugavert mál að ræða fyrir ríkissjóð; það sé yfirleitt mjög varhugavert fyrir Alþingi að heimila stj. annað eins og þetta. Mér finnst satt að segja þetta ekki bera vott um, að Alþingi hafi svo mikið traust á stj., ef það þorir ekki að fá henni annað eins mál og þetta í hendur. Það hefir komið hér fram mjög meinleysisleg ósk um að vísa þessu máli frá þinginu, víkja þessum hræðilega kaleik frá mönnum undir því yfirskini, að einhverstaðar annarstaðar þurfi líka að koma upp rafveitum. Það er svo með Ólafsfjörð, að hann er í raun og veru hérað út af fyrir sig. Hann er mjög einangraður, svo að í raun og veru er mjög sjaldan hægt að komast þangað nema á sjó. Þarna er mannmargt þorp. Þar er nægilegt vatnsafl rétt við þorpið til virkjunar, svo að þorpsbúar geta fengið þar ljós og hita með tiltölulega ódýrri rafstöð. Nú skyldu menn halda, að þetta mál sé ekki þann veg undirbúið, að tímabært sé að samþ. nú till. eins og þessa. En ef það væri svo, að eitthvað skorti á undirbúninginn, svo að ekki yrði neitt af framkvæmdum nú, þá er ekki mikil hætta á, að ríkissjóður verði fyrir mikilli byrði. Ég sé þess vegna ekki neina minnstu ástæðu til þess, að Alþingi fari nú að neita um þá heimild sem hér er farið fram á. Ég efast ekki um, að stj., ef hún fær þessa heimild, notar hana ekki, nema það sé víst, að þetta fyrirtæki geti komizt upp og hyggilega sé til þess stofnað og á því sé mikil nauðsyn. Hv. 1. þm. N.-M. spurðist fyrir um það hér áðan, hvort Ólafsfjörður mundi ekki geta notið rafmagns frá Laxá í Þingeyjarsýslu, þegar það verður leitt til Akureyrar. Ég skal ekki fullyrða um þetta, en ég veit það, að hv. 1. þm. N.-M. er svo kunnugur staðháttum, sérstaklega þar nyrðra, að hann veit, að ef á að leiða rafmagn frá Akureyri til Ólafsfjarðar, þarf að fara yfir einn allra versta fjallgarð, sem til er hér á landi, með rafleiðsluna. Hann er afarsnjóþungur, og tímunum saman að vetrarlagi er þar gersamlega ófært fyrir nokkurn mann, og ef bilun kæmi þar, er óhugsandi, að þar sé hægt að gera við tímunum saman.

Alltaf er gert við símann þar

. En það er ekki hægt að leggja rafleiðsluna á þeim stað, það er svo mikið úr leið, og þessi leiðsla yrði áreiðanlega eins dýr eða miklu dýrari en þessi rafstöð rétt við þorpið. Ég held því, að tæplega geti komið til mála að leiða rafmagn frá Laxárfossunum til Ólafsfjarðar. Það hefir verið tekið fram, að Ólafsfirðingar eiga nú við algerlega ófullnægjandi mótorstöð að búa, sem eins og tekið er fram í grg. er talið óforsvaranlegt að láta ganga, og það væri mjög óhyggilegt að fara að leggja peninga í að koma upp nýrri mótorstöð og ganga framhjá því þægilega vatnsfalli, sem þar er til. Mér finnst satt að segja, að þessi litla ábyrgðartillaga geti ekki komið til með að standa í neinu sambandi við leiðslu á rafmagni um Suðurlandsundirlendið. Þetta tvennt er svo afskaplega fjarskylt, að ég sé ekki, að það standi í neinu sambandi hvort við annað. Ég vil taka undir það, sem hv. 1. þm. Árn. sagði, að Alþingi ætti að taka undir þetta mál með sannsýni og myndarskap, en ég get ekki séð að sannsýnin og myndarskapurinn geti komið fram í öðru en að Alþingi samþ. þessa till. og geri með því Ólafsfirðingum mögulegt að framkvæma jafnnauðsynlegt fyrirtæki og hér er um að ræða, ef þeir á annað borð geta lagt fram það fé, sem til þess þarf, og yfirleitt allt það, sem nauðsynlegt er til þess að þetta geti orðið að fullum notum. En það er víst, að ef um þessa ábyrgð er neitað, þá er þetta mál drepið fyrir Ólafsfirðingum um ófyrirsjáanlega tíma. Ég vil því vænta, að þegar um svona sanngirnismál er að ræða, sem er ekki heldur hættulegra en þetta sýnir sig að vera, þá sjái þingið sér fært að samþ. þessa till.

*Sigurður E. Hlíðar: Herra forseti! Mér skildist á ummælum hv. 1. þm. N.-M., að hann vildi fá að vita, hvort ekki væri fyrirhuguð leiðsla frá Akureyri og út með Eyjafirði vestanverðum og hvort Ólafsfjörður mundi ekki geta fengið rafmagn frá þeirri leiðslu. Hv. 2. þm. Eyf. kom lítillega inn á þetta, en taldi sig ekki vita glöggt skyn á því. Ég vil því leyfa mér að gefa nokkrar upplýsingar. Það hefir verið mælt fyrir leiðslu alla leið vestur til Siglufjarðar, og þá náttúrlega um Ólafsfjörð, en ég þori ekki að segja um nema vissa hluta af leiðinni. Leiðsla frá Akureyri að Hjalteyri er áætluð að muni kosta 250 þús., en þaðan að Dalvík 200 þús. Hvað leiðsla þaðan og í Ólafsfjörð kostar, veit ég ekki, en á þeirri leið er slæmur fjallgarður, og verður að hafa sérstakan útbúnað, svo að ég geri ráð fyrir, að þegar vegarspottinn til Hjalteyrar kostar 250 þús. kr., þá muni leiðin frá Dalvík til Ólafsfjarðar kosta meira en gert er ráð fyrir, að rafstöð í Ólafsfirði kosti, sem með gengisfalli er áætluð 155 þús. kr. Þetta hefir þær verkanir, að menn eru tregir til að leggja í langar og dýrar leiðslur þangað, og það má gera ráð fyrir, að þessar línur verði ekki lagðar nú um stundarsakir. Og ef Ólafsfjörður ætti að fá rafmagn þessa leið, þá yrði hann að standa undir línunni einn alla leið. Það eru því engar líkur til, að Ólafsfjörður geti fengið rafmagn frá Akureyri, a. m. k. ekki í náinni framtíð. Hér er ekki farið fram á neina hóflausa ábyrgðarheimild, heldur aðeins ábyrgðarheimild fyrir láni, sem nemur þriðjungi stofnkostnaðar þessa fyrirtækis, eða nálægt því 50 þús. kr. Maður hefir nú séð hér í hæstv. þingsölum atkvgr. fyrir ekki mörgum mínútum síðan, þar sem heimiluð var ábyrgð fyrir meira en tvöfalt hærri upphæð, sem er ekki kannske til fyrirtækis alveg sama eðlis og þetta er, en nokkuð hliðstætt. Það er dálítið hlálegt að glúpna nú fyrir þessu, sem þó var búið að samþ. 1936, og bera því við, að ríkissjóður hafi ekki ráð á þessu. Hér er, eins og hv. 2. þm. Eyf. tók fram, þannig, að þetta litla mál, sem hér er á ferðinni, er alls ekki þess eðlis, að það á nokkurn hátt geti orðið til þess að spyrna fótum við stærri virkjun eða leiðslu rafmagns frá raforkuverum, eins og t. d. í sambandi við Sogið. Síður en svo. Þetta er alveg sérstakt mál fyrir þetta kauptún, og framgangur þess spillir ekki á neinn hátt fyrir öðrum byggðarlögum um að fá rafleiðslur hjá sér. Mér virðist öll sanngirni mæla með því, að við verðum við þessari ósk Ólafsfirðinga um að veita ríkisstj. þessa ábyrgðarheimild hér í þessum þingsal í kvöld fremur en að fresta málinu til haustsins.

*Garðar Þorsteinsson: Það, sem hv. 1. þm. Árn. sagði og var meginþátturinn í hans ræðu hér áðan, var tómur skætingur til mín og persónuleg illyrði, sem ég sumpart mun síðar svara og sumpart láta sem ég ekki hefði heyrt það. Hann talaði um, að ég hefði í upphafi minnar ræðu sagt, að hann hefði viljað eyða málinu eða drepa það. Hvort orðið sem ég hefi notað, þá stend ég við það. Það þýðir ekkert fyrir þann hv. þm. að koma hér fram með sakleysisyfirbragði og segjast vilja þessu máli vel, þegar allir vita, að hann er að reyna að draga málið á langinn, nefnilega að reyna að fá því frestað til haustsins, sem þá um leið hlýtur að verða þess valdandi, að Ólafsfjörður getur ekki notað þann möguleika, sem hann hefir nú til þess að virkja Garðsá. Við vitum, hvað sú afgreiðsla málsins þýddi, sem hér var reynt að koma fram, að vísa málinu til nefndar. Það þýddi ekki endilega, að málið yrði endanlega drepið, heldur hitt, að málið yrði ekki afgr. fyrir þingfrestun. En það má á sama hátt segja, að aldrei sé hægt að segja um mál, sem vísað er til ríkisstj., að það væri endilega fyrir fullt og allt drepið, því að það gæti vitanlega risið upp á næsta þingi. En að svo miklu leyti sem hægt er að segja, að þetta þing endi við þingfrestun, þá var það að vísa málinu til n. nú ekkert annað en að eyða málinu a. m. k. til næsta hausts, sem þýddi það, að svipta Ólafsfjörð möguleika, sem hann hefir nú til að koma þessu verki í framkvæmd. Hv. 1. þm. Árn. var að tala um, hvort ég óttist, að ef rannsókn yrði látin fara fram til haustsins á því, þá yrði það málinu til aldurtila, og hann segir, að þar sem svo virðist vera með mig, standi hann enn fastar á því, að málið verði rannsakað til haustsins. Það er síður en svo, að ég óttist þetta. Ég er sannfærður um, að ef hv. fjvn. vildi afgr. málið og ríkisstj. rannsakaði það svo til hausts, þá mundi hún komast að þeirri niðurstöðu, að rök þeirra manna séu rétt, sem með málinu eru. Sú rannsókn getur ekki leitt annað í ljós. En ég óttast, að þeim tilgangi, sem á að ná með samþykkt þessarar þáltill., verði ekki náð, ef samþykkt hennar er frestað til hausts. Og ég vil taka undir það, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði, að ríkisstj. hefir það fullkomlega á sínu valdi að rannsaka allt, sem þetta mál snertir, þó að þáltill. verði samþ., því að hér er ekkert um annað að ræða en heimild fyrir ríkisstj. til að ákveða, að ríkið gangi í ábyrgð fyrir láni, sem Ólafsfjörður kann að taka. Það er algerlega á valdi ríkisstj., hvort heimildin verður notuð eða ekki. Ég get ekki séð nein rök fyrir því, að það þurfi að binda þessar tvær till. til þál. saman, þessa till. og þá, sem hann var að tala um viðkomandi leiðslu rafmagns frá Soginu. Ég sagði það í minni fyrri ræðu og segi það enn, að það er síður en svo, að líklegt sé, að sú þáltill., sem sá hv. þm. flytur og hann nefndi, yrði fremur felld í haust, þó að þessi þáltill. yrði samþ. nú, nema síður væri, af því að það er ekki líklegt, að hv. þm. beiti sér á móti þeirri till. hv. 1. þm. Árn., ef hún að áliti fjvn. hefði við rök að styðjast. En ég sagði jafnframt, sem þessi hv. þm. og forseti Nd. hneykslaðist á, að þáltill. gætu fengið margskonar afgreiðslu. Þær geta fengið fernskonar afgreiðslu: Verið samþ., felldar, vísað til ríkisstj. eða vísað frá með rökst. dagskrá, þannig að það er ekki nein óumflýjanleg nauðsyn, að afgreiðsla þessarar þáltill. um ríkisábyrgð fyrir láni fyrir Ólafsfjörð verði á sama hátt og afgreiðsla þáltill. hv. 1. þm. Árn. Ríkisstj. fær fullkomið tækifæri til að rannsaka þetta mál áður en heimildin yrði notuð, þó að þáltill. verði samþ. nú. Og það leiðir af sjálfu sér, að rökin fyrir að nota slíkar ábyrgðarheimildir sem þessa eru ekki í öllum tilfellum fullkomlega rannsökuð af hæstv. Alþ. eða hv. fjvn. í hverju tilfelli, sem slíkar heimildir eru samþ. Það, sem til greina kemur, er um samþykkt er að ræða á svona heimildum, er það, að Alþ. setur sig ekki á móti því, að ríkisstj. gangi í slíkar ábyrgðir. Það er eðlilegt að heimila ríkisstj. að ganga í slíkar ábyrgðir gegn þeim tryggingum, sem stj. metur gildar. Þá er það á valdi ríkisstj., hvort hún gengur í slíkar ábyrgðir eða ekki. Og hér er að sjálfsögðu um slíkt að ræða. Ef ríkisstj. kemst að þeirri niðurstöðu, að þessi leið sé ekki heppileg, en t. d. heppilegra að leiða rafmagn til Ólafsfjarðar frá Laxá (sem ekki mun þó vera heppilegra), þá hefir ríkisstj. fullkomlega á valdi sínu að neita um ábyrgðina eða fara aðrar leiðir í málinu. Það er líka rétt hjá þessum hv. þm., að það hafa farið fram nýjar kosningar síðan árið 1936. En það er hinsvegar engin ástæða til þess að álíta, að sú niðurstaða, sem sú núverandi fjvn. kæmist að, yrði önnur en niðurstaða fjvn. 1936. Sömu ástæður eru nú til að ætla, að hv. þingheimur neitaði ekki um að veita ríkisstj. þá ábyrgðarheimild, sem Alþ. veitti 1936. Og það, sem mér virðist þess vegna, að hv. þm. verði að taka til greina, er, að þessi till. um ábyrgðarheimild handa Ólafsfjarðarhreppi hefir verið rannsökuð í fjvn. Alþ., þó að í þeirri n. sitji nú ekki þeir sömu menn og þá sátu í henni og þó að fram hafi farið nýjar kosningar. Mundi t. d. þessi hv. þm. telja, að ekki væri líklegt, að fjvn., sem nú situr, mundi komast að sömu niðurstöðu um eitthvert atriði, sem fjvn. á síðasta þingi komst að, þó að hinsvegar hv. þm. viti, að kosið er í fjvn. á hverju þingi, án tillits til þess, hvort kosningar hafa farið fram síðan á siðasta þingi áður? Flokkaskipting á þingum, ef ekki fara fram kosningar á milli þeirra, er svo svipuð, að það hefir ekki áhrif á gang mála að þessu leyti, þó að kosið sé í fjvn. á hverju þingi fyrir sig. Svo kemur hv. 1. þm. Árn. að mér persónulega og segir, að ég hafi verið æstur í skapi, ókurteis, hafi æst mig upp og flutt málið á óviðeigandi hátt, og að það kunni svo að vera, að mér gæti skjátlazt. Það má nú vera, að mér geti skjátlazt. En ég veit ekki til, að ég hafi sagt eitt einasta orð til þessa hv. þm. í minni fyrri ræðu, sem hann gæti hneyklazt á. Hið eina, sem ég sagði í þá átt, var, að hann með þessari till. sinni vildi eyða málinu. Því að það þekkja allir, að það að visa málum til n. þýðir stundum sama sem að eyða þeim. Eitt var, sem hv. 1. þm. Árn. sagði og ég hefði ekki minnzt á nema að gefnu tilefni, og það var, að hann viðhafði ekki almennar kurteisisreglur, er hann sagði, að þessi þáltill. væri flutt, ekki aðeins af hinum eiginlegu þm. Eyf., heldur einnig af þm., sem væru þar einhverjir fylgihnettir. Ég hygg, að þessi hv. þm., sem hneykslaðist á orðalagi minnar ræðu áðan, gæti á þinglegan hátt sagt, hverjir hefðu flutt þessa þáltill. Í sinni fyrri ræðu vildi hv. 1. þm. Árn. byggja sinn málflutning á misritun, sem er í þáltill. Það var ekkert við því að segja, ef hann hefði ekki vitað betur. En ég las fyrir honum símskeyti og bauð honum að lesa það sjálfum. En hann hefir ekki gert það. Misritunin er í því fólgin, að sagt er í grg. þáltill., að tilætlunin muni vera að hefja á þessu sumri „undirbúning byggingar stöðvarinnar“. En í símskeytinu stendur, að það eigi að hefja virkjunina í sumar, ef ábyrgðin fæst fyrir þessu láni. Ef hv. 1. þm. Árn. hefði viljað leita sannleikans í þessu máli, þá hefði hann getað lesið skeytið. En í stað þess viðhefir hann skæting og segir, að ekki sé einu sinni hægt að flytja málið rétt inn í þingið. Ég hefi þess vegna ekki viðhaft ósæmilegan málflutning, og þessi hv. þm. hefir enga ástæðu til þess að vera með persónulegan skæting í minn garð út af neinu slíku. Og þó að hann e. t. v. hefði tilhneigingu til að vera með einhverjar hótanir í minn garð, eins og hann gæti sagt mér eitthvað fyrir um það, hvort eða hvar ég skuli standa, þá segi ég bara það, að ég ætla hvorki að standa hér né annarstaðar upp á hans náð. Og þó að hann kannske geti nú sagt, að ég hafi sagt eitthvað harðort til hans, þá er það bara að gefnu tilefni. Og ég vil heldur greiða mínar skuldir að fullu, þó að sumir geti látið sér nægja 5%.



Það hafa þrír hv. þm. reynt að svara þeim spurningum, sem ég bar fram áðan. Fyrst hv. 2. þm. Eyf., sem svaraði spurningunni sýnilega frá sínu hyggjuviti, en gat ekki sagt neitt um beinan samanburð eða rannsókn, sem fram hefði farið á þessu, sem ég spurði um. Í öðru lagi svaraði hv. þm. Ak. þeim og sagði, hvaða áætlanir hefðu verið gerðar um það, hvað kostuðu rafleiðslur frá Akureyri út með Eyjafirði að vestan á nokkru af leiðinni þaðan og til Ólafsfjarðar, sem hann virtist þó ekki vita með vissu um, hverjar væru. Og sá þriðji, sem svaraði spurningu minni, var hv. 7. landsk., sem sló því föstu, að eftir upplýsingum þeim, sem fyrir lægju um það, sem ég vildi fá samanburð á, þá kæmi þar ekki neinn samanburður til greina. Og enginn þeirra minntist á virkjun Skeiðfoss. Þessi svör þessara hv. þm. voru þess vegna á þá leið, að ég er sannfærður um, að þessi samanburður hefir ekki verið gerður enn. Þess vegna mun ég vera með því að láta afgreiðslu málsins bíða, þangað til sá samanburður fæst.

*Eiríkur Einarsson: Þegar ég tók til máls áðan, hagaði ég orðum mínum þannig, að ég óskaði eftir, að hæstv. ríkisstj. var ætlað að heyra orð mín. Þá voru hæstv. ráðh. ekki inni í þingsalnum. Nú eru þeir inni, og vil ég því að nokkru leyti endurtaka það, sem ég þá sagði. Það er nú svo við þessar umr., að sumir hv. þm. skilgreinast sem meginhnettir, en aðrir sem fylgihnettir. Ég er hér eftir því fylgihnöttur. Hér er um það rætt, hvort fresta skuli afgreiðslu þessa máls til haustsins eða samþ. þessa þáltill. nú þegar. Þessi tilmæli um frestun málsins til hausts voru borin fram af hv. 1. þm. Árn., og finnast mér þau vera á rökum byggð. En það, sem ég að öðru leyti vildi sagt hafa um þetta mál, er þetta: Þegar tillit er tekið til þáltill. um raforkulínur frá Sogsvirkjuninni til nálægra kauptúna og héraða, sem liggur fyrir hæstv. Alþ. með allmörgum brtt., eins og sjá má af þskj. þar um, og hinsvegar er litið á þessa þáltill., sem hér liggur fyrir, um það, að ríkisstj. heimilist að ábyrgjast 50 þús. kr. lán fyrir Ólafsfjarðarhrepp til rafveitubyggingar, og þegar jafnframt er á það litið, að síðarnefnd till. er komin hér til þess að standa eða falla við atkvgr., en hin fyrrnefnda, viðkomandi rafleiðslu frá Soginu, og brtt. við hana liggja allar í láginni til hausts, þá verður það að viðurkennast, að það er í raun og veru ekkert, sem ræður þessum mikla mismun á meðferð þessara mála, annað en það, að þessari Ólafsfjarðarþáltill. er fylgt fram með meiri festu heldur en þáltill., sem ég nefndi, er snertir Suðurland. Það er eins og þeir, sem heima eiga nálægt síldinni þar nyrðra, taki nú upp hætti hennar, því að þeir fara nú í stórum torfum til þess að keppast við að koma þessu máli fram hér á þingi. En það er ekki hægt að segja um fiskigöngurnar hér við Suðurland. Ég vil segja það, að till. um heimild fyrir ríkisstj. til að ábyrgjast fyrir hönd ríkisins lán til þess að leggja rafveitur frá Sogsvirkjuninni, sem er miðuð við þorp og sveitir í nágrenninu, og síðan brtt. við það, að láta slíka ábyrgð gilda einnig á sama hátt fyrir fjarlægari sveitir og þorp, er miðuð við svo mannmargar sveitir og þorp, að ég tel rétt að láta eitt yfir þessar till. ganga og þá þáltill., sem hér er um að ræða, um ábyrgðarheimild fyrir Ólafsfjarðarhrepp. Ég álit rétt, fyrst till. viðkomandi Sogsvirkjuninni og leiðslum frá henni verður að bíða til hausts, að þessi till. bíði þá sama dóms. Þegar um tilstyrk ríkisins er að ræða viðkomandi raforkulögnum, hvort sem það er ábyrgð eða bein hjálp, þá álít ég, að sú regla eigi að ráða, að beiðnum um slíkan tilstyrk sé sinnt í þeirri röð, sem eðlilegast er eftir allri aðstöðu, þ. e. a. s. þar skuli byrja og þeim fyrst veittur slíkur tilstyrkur, sem hafa líklegasta og bezta aðstöðu til að hafa slíks not, m. ö. o. þar, sem flestir geta notið ávaxtanna af því með sem minnstum heildarkostnaði, og þar, sem telja má, að raforkuframleiðslan fái fyrst og bezt borið sig. Og ef hæstv. ríkisstj. og aðrir, sem um þessi mál fjalla, taka þetta upp sem meginreglu, er rétt að farið. Formælendur þess máls, sem hér liggur fyrir, halda því fram, að það komi ekkert rafleiðslum frá Sogsvirkjuninni við. Ég veit vel, að það er um rafveitu á öðrum landshjara, og þar stendur að ýmsu leyti öðruvísi á. En ef maður hinsvegar athugar, að raforkumál þjóðarinnar eru enn á ungu skeiði, en jafnframt mikilvæg og hafa færzt mjög í aukana með Sogsvirkjuninni, þá tel ég, að ríkisstj. sé móðgun ger, ef því er haldið fram, að eitt af þessum málum komi ekki öðrum rafveitumálum við. Því að það er skylda ríkisstj. að líta yfir þessi mál öll í samfelldri heild. Og þar sem mikið er sóti um slíkar ábyrgðir vegna rafstöðvabygginga og raflagna, verður að hnitmiða slíkar ábyrgðir við það, hvar nauðsyn er mest, með tilliti til þess, sem ég hefi sagt. Ég vil því láta eitt yfir allar þessar umræddu till. ganga um afgreiðslu á þessu þingi.

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti! Ég er að ýmsu leyti samþykkur hv. 8. landsk., eins og ég líka er samþykkur hv. 1. flm. till. á þskj. 6l um raforkuveitu til Selfoss, Eyrarbakka og Stokkseyrar. En við þá till. liggja fyrir ýmsar brtt., þar á meðal frá mér og hv. þingmönnum Rang., sem allar stefna að einu marki, sem sé því að hraða sem mest framkvæmd þeirrar hugsjónar að fá rafveitu frá Soginu yfir Suðurlandsundirlendið, Borgarfjörð, Reykjanesskaga og til Vestmannaeyja. Það hefði að mínum dómi verið ákaflega æskilegt, ef hið háa Alþ. hefði séð sér fært að afgr. þessi mál, og enn þá æskilegra, ef efni og ástæður ríkisins hefðu leyft, að hafizt væri handa í þessu efni bráðlega. En þrátt fyrir það, þó svo sé ekki, sé ég samt enga ástæðu til þess sem Sunnlendingur að leggjast á móti samþykkt þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 211. Ég sé ekki, að við Sunnlendingar séum á neinn hátt í hættu settir með okkar áhugamál, þó að Ólafsfirðingar fái ríkisábyrgð fyrir þessari tiltölulega litlu upphæð, sem, ef rétt er upplýst hér í grg. till. og af flm. málsins, þýðir það, að Ólafsfirðingar geti komið á sinni sérstöku rafvirkjun þegar á þessu ári. Ólafsfjörður er, eins og menn vita, eitt hið alefnilegasta fiskiþorp landsins og mjög efnilegt kauptún. Og þess vegna vildi ég fyrir mitt leyti lýsa yfir því, að þó að ég svo feginn vildi fá allt þetta samþ., sem ég taldi upp í byrjun minnar ræðu, á sama þingi eða áður en Alþ. verður frestað, þá kemur mér ekki til hugað að leggjast á móti því, að þessi þáltill. gagnvart Ólafsfirði verði afgr. nú áður en þingi verður frestað. Og ég hygg, að sama sinnis séu ýmsir fleiri hv. þm., sem ekki eiga heima á Norðurlandi, þó að þeir standi ekki beinlínis að flutningi þessarar till. Við erum sem sé, Sunnlendingar, að engu bættari, þó að Ólafsfirðingar sitji við sín rafmagnsmál í ólestri, eins og hér er lýst í grg. þáltill. En Ólafsfirðingum er nokkur bagi ger, ef settur er fyrir þá fótur í þessu máli. Ég ætla ekki að blanda mér neitt að öðru leyti inn í þessar umr. En ég vildi nota tækifærið til þess að lýsa yfir þessari skoðun minni, þar sem ég hefi ásamt öðrum hv. þm. borið fram óskir og vonir Vestmannaeyinga í sambandi við Sogsvirkjunina og þá till., sem hv. 1. þm. Árn. minntist á á þskj. 61. Ég vil hvetja hv. þm. og hæstv. ríkisstj. til þess að gera það, sem unnt er í því, að landsmenn yfirleitt geti notað raforku frá vatnsföllum landsins. Og þar sem svo stendur á eins og hér um Ólafsfjörð, að hann hefir þarna vatnsfall að sagt er hæfilega stórt til rafvirkjunar, þá álít ég það hreint og beint skyldu þingsins, ekki sízt á þessum alvarlegu tímum, að gera ekkert til þess að drepa því máli á dreif eða slá því á nokkurn hátt á frest, að Ólafsfirðingar geti komið sínum rafveitumálum í framkvæmd samkvæmt því, sem hér liggur fyrir.

Forseti (HG): Ég mun bera undir atkv. ósk hv. 1. þm. Árn. um að fresta þessu máli til næsta fundar, sem mun verða í haust. Ég vil gera 4–5 mínútna hlé áður en atkvgr. fer fram. Fundarhlé.

*Bjarni Bjarnason: Það liggur ekki á að ljúka umr. strax, úr því að hv. þm. vilja meðhöndla þetta mál eins og gert hefir verið hér, og ýmsir þm. munu muna það seinna, að það getur komið sér vel að draga eina till. út úr stóru máli. Þegar við þm. Árn. fluttum till. á þskj. 61, gerðum við það í góðri trú á, að það yrði samþ., af því að málið er í fyrsta lagi mikið nauðsynjamál, og í öðru lagi er það vel undirbúið. Við þetta mál komu fram margar brtt., og af því að okkur þótti ólíklegt, að hægt væri að sætta alla flm. brtt. við það, að einstakar till. fengjust samþ., gengum við ekki eftir því, að málið væri tekið á dagskrá, heldur vildum við bíða allsherjarlausnar á því. En fyrir fáum dögum er tekin ein af brtt. út úr og lögð fram, en forseti tekur hana strax á dagskrá, án þess að hafa tekið á dagskrá þáltill. á þskj. 61. Ég get sakað mig um að hafa ekki gengið eftir því, og ég geri ráð fyrir, að þeir menn úti á landi, sem eiga hagsmuna að gæta í sambandi við þáltill., uni því illa, hve slælega hefir verið staðið í ístaðinu fyrir þá. Svo mikið kapp er í mönnum, að málið fékkst ekki sent n. í gær. Ég vil a. m. k. taka þetta dæmi til aðvörunar í framtíðinni. En hér er svo stórt mál á ferðinni, sem felur í sér svo miklar byrðar fyrir ríkið, að við flm. hugsuðum okkur, að réttast væri að láta það bíða til næsta þings, en að málið yrði þá í heild tekið fyrir, og ef frv. um raforkuveitur ríkisins gæti orðið að l., yrðu þær veitur svo lagðar smám saman. Hv. 7. landsk. ámælir mér og meðflm. mínum fyrir að hafa leyft okkur að óska þess, að þessu máli væri vísað til fjvn., og telur hann það tilraun til að eyða málinu. Í næstu setningu segir hann svo, að að sjálfsögðu hefði fjvn. mælt með því nú eins og 1936. Þannig var nú samræmið þar. Ein höfuðástæðan fyrir þessu máli er, að þingið hefir áður veitt slíka heimild. Það er ekki þýðingarlaust, en samt er leitað nýrrar ábyrgðarheimildar, af því að hin er úr gildi fallin. Ég man ekki til, að árið 1936 lægi fyrir ósk um ríkisábyrgð fyrir annarri veitu en þessari, en nú er auk till. á þskj. 61 kominn fram fjöldi brtt. um heimildir fyrir ýms önnur héruð. Talsmenn þessarar till. halda því fram, að einmitt nú geti Ólafsfjarðarhreppur fengið lán til nýs orkuvers. En þó að málinu hefði verið frestað, hygg ég ekki, að sá lánardrottinn, sem um er að ræða, mundi kippa að sér hendinni. Þessi ástæða er því tylliástæða. Ennfremur hefir það verið borið fram, að mótorinn, sem rafstöðin í Ólafsfirði hefir, væri ónýtur. En það er algengt, að slík tæki bili, og þá verður að gera við þau. Ég geri ekki heldur ráð fyrir, að þetta verk yrði framkvæmt í vor hvort sem er, og að til þess mundi þurfa allt sumarið að minnsta kosti, svo að hvernig sem færi, mundi þurfa að gera við mótorinn. Mér finnst mjög einkennilegt, að hv. þm. skuli vera svo ákafir um að afgreiða þetta mál, þar sem ein tillaga er þarna tekin út úr stóru máli, sem á sama rétt á afgreiðslu og þessi eina till. Þetta segi ég ekki vegna þess, að ég er þm. fyrir kjördæmi á Suðurlandi, en rafveitan er fyrir pláss á Norðurlandi, heldur finnst mér eðlilegast, að slík mál fái heildarafgreiðslu, sem gildi fyrir framtíðina. Hitt er alrangt og óviðeigandi, að gera einu slíku máli hærra undir höfði en öðrum. Ennfremur er það að segja um þessar framkvæmdir, að sumar eru þannig undirbúnar, að gerð hefir verið um þær kostnaðaráætlun, en aðrar ekki. Það hefir ekkert komið fram um, að þetta mál sé sérlega vel undirbúið, þó að þm. virðist svo ákafir um að láta það ná fram að ganga. Ég vildi óska, að þetta verði ekki fordæmi um það, að önnur mál eigi að ganga fram án rannsókna eða tilrauna til þess að skýra, hvernig slík fyrirtæki mundu bera sig. Ég vil ennfremur endurtaka það, að slík meðferð á málum hjá hæstv. forseta, að taka þetta mál aldrei á dagskrá fyrr en búið er að draga út úr því einn lítinn þátt, sé einnig mjög óviðeigandi. En það kennir mönnum þá að vera betur á verði, - ég vil ekki segja gagnvart hlutdrægni, heldur vera á verði gagnvart því, að ekki sé beitt misrétti. Vitanlega er það fyllsta misrétti gagnvart þeim, sem flutt hafa þáltill. um heimild fyrir ríkisstj. til að ganga í ábyrgð fyrir rafveitur. Ég er enn ekki vonlaus um, að þetta mál fái þá afgreiðslu, sem við, sem stöndum að beiðnum um heimild fyrir ríkisstj. til ábyrgðar, viljum, svo að við verðum ekki alveg flatir fyrir réttlátum ámælum kjósenda okkar, eins og við í raun og veru erum, ef þessi þáltill. næði fram að ganga. Ef svo verður, þá er ekki hægt að verja sig fyrir þeim ámælum, sem við vitanlega fáum í því sambandi. Það er ekki réttlátt, að þessi þáltill. um ríkisábyrgð fyrir Ólafsfjarðarkauptún nái ein fram að ganga, en hinar liggi allar óafgreiddar.

* Flm. (Bernharð Stefánsson): Það hefir verið talað um, að við flm. þessarar till. höfum hleypt kappi í málið. En mér virðist, að andstæðingar þessa máls beiti meira kappi, og það slíku ofurkappi, að mjög er óvanalegt um ekki stærra mál. Hv. 2. þm. Árn. talaði m. a. um það, að meðferð þessa máls væri óvenjuleg og óviðeigandi, og færði það til, hve málið hefið verið tekið snemma á dagskrá, svo og að fellt var, að því yrði visað til n. Ég man oft eftir um mál, sem legið hefir á, að fellt hefir verið að visa þeim til n., og það hafa jafnvel verið stórmál, sem hafa verið afgr. þannig gegnum þingið. Eins hefir verið tekið fram, að sérstakar ástæður voru fyrir hendi, þannig að ekki var eins mikil ástæða til að vísa þessu máli til n. eins og oft hefir verið um önnur mál, þar sem ekki eru liðin nema 3 ár síðan málið var fyrir fjvn. og þá stutt af henni, eins og hv. 7. landsk. og fleiri hafa bent á. Hv. 2. þm. Árn. var þá, eins og nú, í fjvn. og var formaður hennar og frsm. fjvn. um fjárl., og ef ég man rétt, þá mælti hann sem slíkur með þessari ábyrgðarheimild. Þetta finnast mér svo sérstakar ástæður, einmitt að búið er að samþ. það áður, að það afsaki það fyllilega, þótt málinu hafi verið hraðað. Ég verð að líta svo á, að þegar hæstv. Alþ. hefir heitið einhverjum aðila í landinu ákveðnum fríðindum, þá eigi Alþ. ekki að haga sér eins og óreiðumenn gera, að svíkja gefin loforð. Ég lít svo á, að þar sem hæstv. Alþ. samþ. ábyrgðarheimild fyrir Ólafsfjarðarkaupstað 1936, þá sé það loforð, sem sjálfsagt sé, að hæstv. Alþ. standi við, þótt svo sé, að af því að ábyrgðarheimild sú var í fjárl., sem ekki gilda nema eitt ár, þá verði formsins vegna að ganga svo frá því, að samþ. hana á ný. Nú er heimildin borin fram sem sérstakt þingmál, en þess hefði ekki þurft, ef heimildin frá 1936 hefði verið borin þannig fram á sínum tíma og þá gilt enn. Aðalástæðan, sem borin er fram á móti till., er, að ýmsir aðrir hafi borið fram svipaðar till., sem ekki hafi verið teknar til afgreiðslu. Það er engan veginn hægt að telja það sjálfsagt að láta slíkt marka afstöðu manna til mála. Það er þekkt tilfinning í mannlegum hjörtum, sem veldur því, en það sæmir yfirleitt betur að láta ekki mikið á þeirri tilfinningu bera. Ég er dálítið undrandi yfir, hve mjög er fjölyrt um þetta, að ómögulega megi samþ. þessa till. af því, að hinar till. séu ekki samþ. líka. Við þm. Eyf. bárum fram brtt. við þessa till. snemma á þinginu, og við höfum ekki rekið frekar á eftir því en aðrir hv. þm., að málið væri tekið á dagskrá. Nú höfum við samt sérstaka ástæðu til að leggja áherzlu á afgreiðslu till. Mér hefir borizt símskeyti frá lögreglustjóranum í Ólafsfirði um það, að nú væri hægt að framkvæma þetta, ef ábyrgðin fengist. Því hljóta allir að sjá, á hvaða grundvelli málið er lagt fram, en sé það ekki samþ. nú, þá er sá grundvöllur búinn að vera. Ég kann miklu betur við, að menn leggist beinlínis á móti málinu og greiði atkv. á móti því, heldur en að ætla að hafa þá aðferð, sem hér stendur til að notuð sé, því ekki þýðir að ætla að taka þetta mál upp á sama grundvelli í haust. Ég skal ekki neita því, að þótt till. verði felld nú, þá megi Ólafsfirðingum samt e. t. v. takast að koma upp rafstöð siðar, e. t. v. í sambandi við ríkisábyrgð fyrir fleiri raflínur, en þeir möguleikar, sem till. nú byggist á, möguleikarnir til að fá lán og möguleikarnir til framkvæmda, verða þá komnir út í veður og vind. Ég ætla að vona - og það virðist hafa komið fram í atkvgr. um þetta mál - að hæstv. Alþ. samþ. till., svo að þetta nauðsynjamál Ólafsfjarðar, sem sannarlega hefir ekki verið neitt óskabarn fjárveitingavaldsins, nái fram að ganga, og vona, að hin önnur mál, sem eru í sambandi við þetta, fái góða afgreiðslu í haust, en ekki verða þær tillögur frekar samþykktar þótt þessi falli. Ég sé ekki, að það geti á nokkurn hátt skaðað þau mál, að þessi tillaga sé samþykkt.



Fyrst svo er komið, að þetta mál þolir enga bið, ekki einu sinni stundarbið, og það á að keyra það í gegn með ofurkappi, eins og hér standi svo sérstaklega á, að hvergi geti annarstaðar komið neitt líkt til greina, verður útkoma lokaatkvgr. augsýnileg fyrirfram. Úr því að hv. þm. telja svo aðkallandi afgreiðslu þessa máls, þá virðist það eingöngu eiga við Ólafsfjörð af því, að þar sé bilaður mótor rafstöðvarinnar. Virðast þeir telja það svo mikið atriði, að allt annað eigi að leggjast til hliðar þess vegna. Hefi ég því leyft mér, ásamt nokkrum öðrum hv. þm., að orða brtt. við aðaltill. þá, sem hér er til meðferðar. Það þarf tvennskonar afbrigða fyrir henni, og vil ég mælast til, að hæstv. forseti fari fram á, að þau verði leyfð. Hún kemur of seint fram og er þar að auki að nokkru leyti skrifleg, en að nokkru leyti prentuð, og vona ég, að afbrigði fáist, þar sem ekki er um annað að ræða en að keyra málið áfram. Allir hv. þm. hafa samt tekið undir það með mér, að afgreiða eigi málið með sanngirni og myndarskap, og mér dettur ekki í hug að efa, að þann myndarskap og sanngirni muni þeir sýna fleirum en Ólafsfirði einum, heldur eigi þar allir að sitja við sama borð. Því geng ég út frá því sem gefnu, að afbrigði fáist og brtt. verði samþ. Brtt. er að mestu shlj. brtt., sem flutt var á þskj. 82 af þeim hv. þm. Rang. og hv. þm. Vestm. Með mér hafa gerzt flm. þessarar brtt. þeir hv. 2. þm. Árn., hv. þm. Mýr., hv. þm. Borgf., hæstv. atvmrh. og báðir hv. þm. Rang. Ég hefi nú þegar talað tvisvar, svo að ég má víst ekki bæta miklu við þetta, en af því að ég á að svara til saka, þá vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann leyfi mér að gera stutta aths. Í sjálfu sér er þegar búið að draga það fram, sem máli skiptir um till. Það er upplýst, að málið er hvergi nærri nægilega athugað; það kom fram út af fyrirspurn, sem hv. 1. þm. N.-M. bar fram, og virðast ekki aðrar upplýsingar liggja fyrir um undirbúning málsins en þær, sem felast í símskeyti frá oddvita Ólafsfjarðarhrepps, sem er um, að nú megi takast að framkvæma málið, en ber ekki á neinn hátt með sér, hver undirbúningur hafi verið gerður. Það má vel vera, að búið sé að leita eftir láni því, sem ábyrgðarheimildin á að vera fyrir, en ég sé ekkert á móti því, að þetta verði athugað eins og önnur hliðstæð mál, svo að tæmandi upplýsingar fáist um það, eins og um rafvirkjun í Árnesþingi. Ég vil ekki skiljast svo við, að ég ekki svari hv. 7. landsk. lítilsháttar. Honum fannst ég vera harðorður og óþinglegur, þegar ég nefndi hann fylgitungl þeirra hv. þm. Eyf., og hafi honum fundizt það móðgandi, þá þykir mér það leiðinlegt; ég meinti alls ekkert móðgandi með því. En mér fannst það heppilegra orðaval heldur en að kalla hann t. d. halastjörnu. Hv. þm. kvaðst ekki hafa sagt eitt misjafnt orð í minn garð í sinni fyrri ræðu. Má vera, að hann hafi þann mælikvarða. Hann sagði, að fyrir mér vekti að drepa málið. Það var allt annað, sem ég sagði. Ég lagði til, að málinu væri frestað í nokkra mánuði, þá færi fram athugun á því og síðan legði ríkisstj. þá athugun fyrir þingið. Út frá þessum ummælum mínum leggur hv. þm. þá merkingu í orð mín, að ég vilji drepa málið. Nei, ég vil láta eitt yfir öll þessi mál ganga. Þau eru öll nauðsynjamál, sem eðlilegt er, að almenningur hafi áhuga fyrir, og því finnst mér þessi aths. hv. þm. ekki meinlaus, - öðru nær. Hv. þm. endaði, eins og hann byrjaði, á því að býsnast yfir, að ég skuli andmæla þessari till. Hv. þm. lætur sér sæma að hlaupa með gamlar blaðalygar, og kemur það mál ekki við mig, þótt hann telji sér slíkt sæmandi. Og ég ætlast sannarlega ekki til, að hann telji sig sitja á þingi fyrir neina náð frá mér. Ég hefi til þess enga kröfu gert og veit ekki til, að ég hafi neitt tilefni gefið til slíkra ummæla. Ef ég vildi haga mér eins og hann, að fara út í persónuleg ummæli, þá veit ég ekki nema hægt væri e. t. v. að finna einhverjar prósentutölur, en ég tel það fyrir neðan mig að hafa slíkt um hönd. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta, en þakka hæstv. forseta fyrir, að hann leyfði mér að gera þessa aths., og óska, að þingheimur beri giftu til að gera þessu máli þau skil, sem viðunandi eru.

Forseti (HG): Hv. 1. þm. Árn. og fleiri hafa borið fram brtt. við till. til þál. á þskj. 211. Það er of skammt liðið frá því að till. kom fram, og hún er ennfremur skrifleg, svo að tvennskonar afbrigði þarf.

*Garðar Þorsteinsson: Ég vil benda á, að þetta er ný leið til að eyða frv., og vil mælast til, að neitað verði um afbrigði.

*Eiríkur Einarsson: Það er aths. um málið sjálft, sem gefur mér tilefni til að lýsa lítilli brtt., er ég vil gera til viðauka við brtt. þá, sem fram er komin. Ég sé ekki betur en að gleymzt hafi það, er einkum skiptir máli og ég og aðrir hv. þm. höfum tekið fram, að þegar veitt er ríkisábyrgð fyrir rafveitum, hvort heldur er frá Sogsvirkjuninni eða í Ólafsfirði, þá sé það skylda hins opinbera að undirbúa málin sem bezt og að það sé látið sitja fyrir, sem virkilega á að sitja fyrir.

Forseti (HG) : Ég vil benda hv. þm. á, að það er eftir að veita afbrigði fyrir hinni brtt.

*Eiríkur Einarsson: Ég vildi með leyfi hæstv. forseta mega lýsa þessari brtt. minni, og ég æski þess, að hann leiti afbrigða fyrir henni ásamt hinni fyrri.

* Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég ætla ekki að blanda mér inn í þær umr., sem fram hafa farið um málið. Ég vil leiða athygli að því, að hér er um að ræða að sýna þingvilja um heimild til ríkisstjórnarinnar. Fyrir forgöngu hv. 7. landsk. (GÞ) hafa 15 þm. látið sér sæma að neita að sýna þann þingvilja, sem 23 þm. vildu fá fram. Þetta er vítavert og því vítaverðara sem mál þetta er knúið áfram á síðasta degi þingsins. Ég mun beita mér fyrir því, að ríkisstj. hafi hliðsjón af þessari málsmeðferð, þegar ákveða skal, hvort væntanlega ábyrgðarheimild til Ólafsfjarðar skal nota eða ekki.

*Pétur Ottesen: Það er nú komið í ljós, hve mikil heilindi voru í tali hv. 7. landsk., að sjálfsagt mundi verða tekið með mesta velvilja öðrum till. um samskonar nauðsynjamál og um ræðir í þáltill. þessari. Það leið ekki nema klukkutími frá því, að hann talaði þessi fögru orð, þangað til hann stóð upp og eggjaði þm. til að neita um, að slíkar till. yrðu ræddar á Alþingi. Þessi framkoma er svo langt fyrir neðan allar hellur, að það er ekki hægt að grafa annað eins upp í sögunni hér á Alþingi. Það er hörmulegt, að slíkt ólán skuli hafa komið fyrir þessa stofnun, að maður með slíku hugarfari hefir komizt inn fyrir veggi hennar. Það er ekkert um að tala, þó að svona persónur séu til, heldur að sá, sem hefir þann mann að geyma, skuli verða fulltrúi á þingi þjóðarinnar. Hv. 1. þm. Eyf. talaði fyrir till., og honum vil ég svara nokkrum orðum. Hv. þm. (BSt) taldi, að þetta mál væri búið að afgr. fyrir 3 árum í fjvn. og Alþingi. Ég vil henda honum á þær breytingar, sem orðið hafa á þessu tímabili. Fyrir þinginu liggur heildarlöggjöf um þessi efni, sem felur í sér fulla lausn þeirra í mörgum héruðum. Breytingar og rannsóknir síðustu ára hafa komið málunum á þann rekspöl, að slíka löggjöf er hægt að setja og framkvæma. En þá krefst heilbrigð skynsemi þess, að ekki sé slitið út úr eitt atriði, heldur sé frestað að taka ákvörðun um málið, sem liggur hér fyrir, þangað til heildarlausnin fæst og framkvæmdir í þessum stórmálum standa föstum fótum. Og það því fremur sem ekkert af þessu er hægt að framkvæma án styrks frá því opinbera. - Ég vildi láta í ljós undrun mína yfir því, að hæstv. fjmrh., sem ég sé, að nú er viðstaddur, skuli ekki hafa látið til sín heyra, því að fyrir ríkið er það stórmál fjárhagslega, hvernig slíkum ábyrgðum á að haga. Til þess er fjmrh., að hann sé leiðandi maður í fjármálum, bæði á Alþingi og þann tíma, sem Alþingi situr ekki. Hér liggja fyrir tillögur, sem kosta margar milljónir, þegar til kemur, og það tekur til fjmrh., þó að minna væri. Mér finnst full ástæða til þess, þegar fyrir liggja áætlanir um slíkar framkvæmdir í einum sex sýslum, að afgreiðslan sé látin ganga hér jafnt yfir alla. Ég vil því gera það að minni till., að þessari þáltill. verði vísað til ríkisstj. og hún taki málin öll til frekari athugunar, þangað til þing hefst aftur, væntanlega 1. nóv. í haust.

Forseti (HG): Nú er einn maður á mælendaskrá. Þegar hann hefir lokið máli sínu, verður ræðutími hvers þm. styttur samkv. 37. gr. þingskapanna niður í 5 mínútur.

*Jónas Jónsson: Mér fannst tilhlýðilegt, úr því að ég er form. fjvn., að ég segði nokkur orð, áður en þetta mál er afgr. Við mundum allir óska þess, að hægt væri að gera rafveitu fyrir Ólafsfjarðarkauptún. Við mundum vilja raflýsa hvern einasta bæ á landinu, ef við bara hefðum efni á því. En ég vil mæla varnaðarorð til ýmissa manna, sem mest beita sér hér fyrir því að afgreiða þetta mál. Og ég geri það alveg án tillits til þess, hvort málið er í sjálfu sér gott eða ekki. Það hefir verið tekið fram í blöðum Sjálfstfl. undanfarið, að gæta yrði meiri varúðar en hingað til í meðferð opinbers fjár. Ekki hefir sízt verið lögð áherzla á þetta í blaði, sem talið mun, að standi bak við þann hv. þm., sem harðast hefir barizt hér fyrir þessari ábyrgð, og félaga hans. Þar hefir verið haldið stíft fram, að engin gætileg fjármálastjórn væri hugsanleg nema fyrir þeirra tilverknað. Ég vil segja það, að hæstv. fjármálaráðherra hefir tekið við talsvert skóluðu liði í gætilegri fjármeðferð.  Þegar hin nýja stjórn tók við 1934 af Ásgeiri Ásgeirssyni, voru ábyrgðir ríkissjóðs búnar að skapa mesta öngþveiti. Það hafði verið sótt fast á í stjórnartíð hans, og mér er það ljóst, að í fyrstu hafði hann bezta vilja á því að hamla móti, halda í horfinu um fjárstjórnina. En reyndin varð sú innan skamms, að hann réð ekki við neitt, og hverjum manni fannst hann gæti gengið í ríkissjóðinn og skammtað sér sjálfur eða náð með hrossakaupum hverju, sem hann hafa vildi. Þá hlóðust upp ábyrgðirnar, sem þingið var síðan mörg ár að burðast með og hafði gengizt undir móti vilja sínum. Þó að kosningarnar 1934 gæfu ekki mikinn meiri hl., stóð hann fast saman, og ég skal viðurkenna, að fyrsta árið beitti hann dálítilli hörku til þess að kippa ýmsu í lag og láta ekki draga taumana úr höndum sér. Ég var einn í þessum meiri hl. og átti minn þátt í þessu, en það varð að taka fast á því. Þá varð einskonar samkomulag um, að í eitt kjördæmi skyldi ekki koma einn eyrir til vegalagninga, - til þess að sýna sýslubúum, að þeir gyldu þess, hvernig þeir hefðu kosið. En svo kom náttúran, sjórinn, og gerði tjón, og allir urðu þá sammála um að hlaupa undir bagga. Í annað kjördæmi átti í refsingarskyni að láta einungis 4 þús. kr., en önnur kjördæmi fengu nokkru meira. En svo kom upp úr dúrnum, að vegaviðhaldið varð þar 35 þús. kr. á einu ári. Og bráðlega áttuðu menn sig á því, að svona refsiaðgerðir væru ósköp þýðingarlitlar, og hættu þeim. En það hafði verið tekin upp ný fjármálastefna, algerlega ólík þeirri, sem rekin var í stjórnartíð Ásgeirs Ásgeirssonar og Þorsteins Briems, bæði réttlátari og harðari við sjálfa sig. Það kom annar blær á afgreiðslu fjárlaganna; þó að þau hafi vaxið, þá er það ekki af léttúð né hrossakaupum. Hrossakaupin, sem ég býst við, að séu komin á bak við í þessu máli, eiga engan rétt á sér. Hrossakaupin hafa verið fordæmd í eitt skipti fyrir öll og eiga að hverfa úr þessari stofnun. Það er ekki ofsagt, þó að einhverja furði á, að við, sem stóðum að þessari nýju fjármálastefnu, séum skólaðir eða tamdir í meðferð fjár og ætlumst nú til jafngóðrar forystu í þeim atriðum af hæstv. fjmrh. og við höfum haft, eða ennþá betri, ef þess kynni að mega vænta. En þá verðum við að sjá einhvern lit á því í þessu máli hjá hæstv. fjmrh. og þeim hv. þm., sem honum standa næstir. Ella mundi ég neita að eiga sæti og formennsku í fjvn. á síðara þingi þessa árs, ekki af því, að það mundi hryggja svo þessa hv. þm., þó að ég færi, heldur af því, að ég teldi tíma mínum og kröftum sóað til ónýtis í starf, sem Alþingi væri handvíst til að rífa allt niður á eftir. Mig undrar ekkert, þó að 1–2 þingmenn hafi slegið sér lausum í þessu máli, en mig undrar það, ef heimingur þingmanna lætur til leiðast í einskonar kátínu að taka þátt í þessum leik. Til þeirra mæli ég þessum varnaðarorðum, svo að þeir viti, hvað þeir eru að gera. Það er ekki hægt að búast við, að unnt verði að framkvæma til fullnustu á stuttum tíma allar þær kröfur, sem fram hafa komið í þessum málum. Ástæðan til þess er fátækt landsins, og ekkert annað. Þessi fátækt landsins veldur því, að það eru ekki minnstu líkur til þess, að ein einasta af þessum till. komi til framkvæmda, þó að þær væru samþ. í kvöld, ekki á þessu ári, og kannske ekki á næsta ári. Það er því það einasta, sem hafzt getur upp úr þeim skrípaleik, sem viðhafður hefir verið hér í kvöld, að kasta bletti á Alþ. og hæstv. fjmrh., sem ég efast ekki um, að vilji af fullum krafti og myndarskap starfa í því embætti. En ábyrgðin á þeim skrípaleik, sem hér hefir verið leikinn í kvöld, hvílir á ykkur, sem brotið hafið þau grið, sem ríkt hafa undanfarið í réttlátri fjármálastjórn milli héraða, sem getur orðið til þess, að þingið verði eins ábyrgðarlaust aftur og það eitt sinn var, þegar hver ríkisábyrgðin var samþ. á fætur annarri og þegar hver loddari, sem fór úr landi með slíka ábyrgð, fékk neitun í hverjum bankanum ettir annan. Mér finnst, að þessir þm. ættu á þessum stað að minnast þess, að Reykjavík er búin að ganga með sinn borgarstjóra nú nýlega með slíka ríkisábyrgð land úr landi, borg úr borg og banka úr banka, og er búin að reyna að fá lán, en hefir verið neitað, af því að ekki var treyst okkar gjaldgetu, sem hefir verið fyrir okkar fátækt og ekkert annað. Svo virðast þessir menn halda, að það sé það, sem landinu riði mest á, að leysa öll bönd og bregða drengskap þeim, sem verið hefir undirstaðan að því, að við höfum hætt að samþ. heimskulega mikið af ríkisábyrgðum. Svo er neitað um afbrigði í þessu máli ofan á annað, sem fram hefir komið. Það skal verða séð um, að þeir, sem fyrir því hafa gengizt, hafi ekki nema leiðindi af þeirri málsmeðferð. Það skal engin rafveita koma í Ólafsfirði út af þessu máli. Liggur til þess sama ástæða og lá fyrir því, er einn mætur hv. þm., Hannes heitinn Hafstein, sagði á Alþ., þegar gerð voru hrossakaup um brúna á Ólafsfjarðarós. þá felldi hann það mál með sínu atkv., af því að hann vildi ekki með sínu atkv. kasta bletti á þingið með hrossakaupum.

*Fjmrh. (Jakob Möller) : Mér virðist, að það mætti ráða það af því út af fyrir sig, sem sumir hv. þm. sagt hafa hér í kvöld, að það væri ekki 50 þús. kr. ábyrgð, sem hér væri um að ræða, heldur a. m. k. 50 millj. Svo gífuryrtir virðast mér hv. þm. gerast út af því ódæði, sem viss hluti þm. gerir sig líklegan til að fremja hér með því að samþ. heimild þessa til að veita ríkisábyrgð, sem þó hefir þegar verið samþ. af þessu háa Alþ. Hér er ekki um annað að ræða en endursamþ. á ríkisábyrgð, sem hefir verið veitt áður. Og meira að segja, sú ábyrgð var ekki veitt á þeim ábyrgðarlausu tímum, sem hv. síðasti ræðumaður talaði um, heldur einmilt eftir að fjárstjórnin og samstarf ríkisstj. og fjvn. var komið í það mjög svo lofsamlega horf, sem hv. þm. talaði um; það var. reyndar árið 1936. Ég sé því ekki, að hér sé farið fram á neitt ódæði, þó að þessi heimild sé veitt, sérstaklega þegar litið er á það, að hér er um stað að ræða, sem þegar hefir komið upp hjá sér raflýsingu með tækjum, sem þeim verður nú bannað að nota. Það er því ekki nema um þrennt að gera fyrir Ólafsfirðinga, annaðhvort að hverfa frá rafljósum og fara að nota olíuljós, eða framkvæma þessa virkjun, eða í þriðja lagi að kosta ærnum peningum til þess að endurbæta þá rafveitu, sem nú er þarna í Ólafsfirði, og kasta því fé þá í sjóinn. Mér virðist, að þegar ekki er um meiri upphæð að ræða en hér er um að ræða, og þetta hefir þegar verið samþ. af Alþ. áður, þá liggi ekkert annað beinna við heldur en að endurtaka nú þessa samþykkt. Og að setja þessa 50 þús. kr. ábyrgð í samband við það fyrirhugaða rafveitukerfi, sem hugsað er að leggja út frá Sogsvirkjuninni, virðist mér svo fjarstætt sem frekast má verða, vilji menn gera sér einhverja grein fyrir, hver kostnaðurinn er í hvoru tilfellinu fyrir sig. Ég geri ráð fyrir, að hann yrði í sambandi við Sogsvirkjunarrafleiðslurnar, sem hér hefir verið um rætt, ekki tífaldur, heldur tvítugfaldur á við upphæð þá, sem hér er reynt að fá ríkisábyrgð fyrir, sem sumir hv. þm. leggja svo ríka áherzlu á að setja Sogsvirkjunarrafveituna í samband við. Ég legg á móti því, að þetta mál verði látið stranda nú á þinginu. Og ég mun enn greiða atkv. með því, að þessi ábyrgðarheimild verði veitt.



Mér skilst á þeim umr., sem hér hafa farið fram, að það sé margt, sem ber á milli, og að þessi rafveitumál í heild sinni séu hvorki svo vel undirbúin fyrir Ólafsfjarðarhrepp eða annarstaðar sem þyrfti. Ég hefi ekki fengið upplýsingar, hvað raforkuleiðsla til Ólafsfjarðar mundi kosta í sambandi við rafveitu frá Skeiðsfossi, þegar hún verður gerð, og ekki heldur, hvað hún mundi kosta í sambandi við raforkuleiðslu frá Laxá. Þess vegna vil ég leyfa mér að bera fram svohljóðandi rökst. dagskrá: Í trausti þess, að ríkisstj. láti fyrir framhaldsþingið í haust rannsaka, á hvern hátt rafmagnsþörf íbúa Árnessýslu, Rangárvallasýslu, Gullbringu- og Kjósarsýslu, Mýra- og Borgarfjarðarsýslu og Ólafsfjarðarhrepps verði bezt og ódýrast fullnægt, tekur þingið fyrir næsta mál á dagskrá.

*Einar Árnason: Það hefir verið talað um, að nokkurt kapp væri í þessu máli. Ég skal viðurkenna, að mér virðist það á ýmsu því, sem hér hefir verið sagt, að nokkurt kapp væri í sambandi við þetta mál hjá hv. þm. En ég sé ekki, að það kapp hafi verið mest af hálfu þeirra manna, sem staðið hafa að flutningi þessarar þáltill., þó að ég kannske geti viðurkennt það, að það hafi ekki verið haldið eins vel á þessu máli eins og hvað málið er gott. Hv. 2. þm. Árn. var að veita hæstv. forseta ákúrur fyrir það, að hann hefði tekið þetta mál út úr öðru máli. Þetta á sér engan stað. Þetta mál hefir alls ekki verið tekið út úr öðru máli, því að hér er um að ræða byggingu rafstöðvar í Ólafsfirði. En það, sem ýmsir hv. þm. hafa verið hér að tala um, er raforkuleiðsla frá Sogsvirkjuninni, sem er allt annað mál. Ég vil minna á, að þegar Sogsvirkjunin var sett upp, þá held ég, að margir okkar, sem stöndum að þessari þáltill., höfum rétt upp höndina til þess að ríkið gengi í ábyrgð fyrir láni til þeirrar virkjunar. Hér er aðeins um að ræða að ábyrgjast lán til þess að koma upp rafveitu fyrir kauptún. En þáltill. sú, sem rædd hefir verið hér í sambandi við þetta mál, um raforkuleiðslur frá Sogsvirkjuninni, væri þá fyrst hliðstætt mál rafveitumálum Ólafsfirðinga, ef búið væri að koma upp rafveitu hjá þeim og um það væri að ræða að fara að dreifa rafmagninu þaðan út um héraðið í kring. Það er því alls ekki sama eðlis og till. sú, sem fyrir liggur, það mál, sem dregið hefir verið hér inn í þetta mál nú við umr. Það geta því ekki verið ástæður gegn þessu rafveitumáli Ólafsfirðinga, þó að raforkuleiðslumálin í sambandi við Sogsvirkjunina séu ekki leyst samhliða því. En það virðist samt hafa verið eina ástæðan, sem haldið hefir verið fram gegn þessu máli. Mér datt ekki í hug að vera á móti því, að afbrigði væru veitt frá þingsköpum um að taka fyrir til umr. brtt. um raforkuleiðslurnar frá Sogsvirkjuninni, sem bornar voru fram í kvöld, enda þótt verið væri að blanda þar saman óskyldum málum, því að ég sá, að fjmrh. var innan handar að gera upp á milli þessa efnis, sem í till. er, og brtt., sem fram komu við þetta mál, af því að það voru tvö óskyld efni í till. og brtt. Þó að þáltill. og brtt. við hana hefðu verið samþ., þá gat fjmrh. vel tekið þessa 50 þús. kr. ríkisábyrgð út úr handa Ólafsfirði. Og það er rétt, sem hæstv. fjmrh. sagði um þetta mál. Það er hörmulegt, að slíkt ofurkapp í sambandi við þetta mál skuli hafa getað orðið út af einni 50 þús. kr. ábyrgð.

*Garðar Þorsteinsson: Herra forseti! Ég skal ekki tala lengi. Ég vil aðeins segja hæstv. atvmrh. (ÓTh) það, að það er hvorki vítavert né fáheyrt, sem hér hefir komið fyrir, að neitað var um afbrigði fyrir brtt. við mál það, sem hér liggur fyrir. Hæstv. ráðh. veit, að þessi brtt., sem kom hér fram í kvöld, kom ekki fram til þess að vera samþ. - því bjóst enginn við - heldur kom hún fram til þess, ef hún hefði verið samþ., að drepa málið, sem fyrir liggur. Og þegar vitað var, að sú leið var farin í þessum miður heiðarlega tilgangi, þá veit ég, að ef hæstv. atvmrh. hefði staðið í þeim sporum að vilja þessa þáltill. samþ., þá hefði hann ekki talið það vítavert eða fjarstæðu að neita um þessi afbrigði. Ég vil benda hæstv. atvmrh. á, að hér er aðeins um heimild að ræða. Ríkisstj. hefir það fullkomlega á valdi sínu, hvort hún neitar um þessa ábyrgð eða veitir hana. Ef það sýnir sig, að virkjunin sé þannig undirbúin, að ekki sé rétt að veita þessa ábyrgð, eða að þær tryggingar, sem ríkisstj. vill hafa, eru ekki fullnægjandi, þá getur ríkisstj. neitað um ábyrgðina. Og sjálfsagt lætur ríkisstj. rannsaka þetta mál áður en hún veitir ábyrgð þessa. Hv. þm. S.-Þ. (JJ) virtist vera að beina til mín orðum sínum í sambandi við það, að neitað var um afbrigði fyrir brtt. Ég vil spyrja þennan hv. þm. um það, hvers vegna hann hafi viljað veita þessi afbrigði. Hann vildi ekki gera það til þess að koma fram málinu, heldur til þess að geta komið þessu máli þannig fyrir kattarnef. Það var heldur ekki eðlilegt, að þessi afbrigði væru veitt, þegar vitað var, í hvaða tilgangi nokkrir hv. þm. vildu veita þessi afbrigði. Það er frá þessum hv. þm. komið, að staðið er á móti þessu máli og að nokkrir hv. þm. telja ekki, að Ólafsfirðingar eigi að fá þessa rafveitu. Ég vil einnig endurtaka það gagnvart þessum hv. þm., að hér er aðeins um endurnýjun á ábyrgð að ræða, sem veitt var 1936, þegar fjmrh. var hæstv. viðskmrh. (EystJ), og þá mun þessi hv. þm. hafa samþ. þessa ábyrgðarheimild. Og hann hefir ekki gert nokkra tilraun til þess að benda á, að aðrar ástæður séu fyrir hendi nú í sambandi við þetta mál en voru þá. En það er upplýst, að Ólafsfjarðarhreppur er megnugri nú að koma virkjuninni í framkvæmd en hann var árið 1936. Og ef hv. fjvn. hefði viljað athuga málið, þá vissi hún þetta, því hreppsnefnd Ólafsfjarðarhrepps skrifaði um þetta mál til hv. fjvn. og hún biður fjvn. um þessa ábyrgð. Ef fjvn. hefði athugað málið, þá má gera ráð fyrir, að hún, eftir að hafa samþ. það 1936, hefði ekki hvað eftir annað reynt nú að hindra framgang þessa máls hér á hæstv. Alþ.

Hver hindraði það?

. Það má spyrja formanninn. Hann stendur þarna í dyrunum. Hv. þm. Borgf. lét hér nokkur miður sæmileg orð falla í minn garð. Er þetta í annað sinn, sem hann ræðst að mér með persónulegum svívirðingum og skömmum. Ég læt þetta nú framhjá mér fara. En ef hann í þriðja sinn sýnir slíka framkomu í minn garð, þá mun ég taka undir þá ósk með háttvirtum þingmanni Ísafjarðarkaupstaðar, að hann væri aftur kominn í hrútakofann.

*Einar Olgeirsson: Ég gat varla orða bundizt, þegar hv. þm. S.-Þ. fór að segja hv. þingheimi til syndanna með miður sæmilegum orðum og í sérstaklega mjög ósæmilegum tilgangi. Ég sá ekki betur en að það kæmi fram, sem suma menn hefir grunað, að vissir menn gangi með þá hugmynd, að þeir ættu að ráða á þinginu, hvað gera skyldi, og ekki aðeins á þinginu, heldur líka, hvað ríkisstj. gerði. Hv. þm. S.-Þ. lýsti yfir, eins og hann talaði fyrir hönd ríkisstj., að þó að þetta mál yrði samþ., þá mundi ríkisstj. ekki taka mark á því, og rétt áður var þó hæstv. fjmrh. (JakM) búinn að gefa yfirlýsingu um, að hann væri með því, að þessi ábyrgðarheimild yrði veitt. Það var eins og hv. þm. S.-Þ skoðaði sig eins og einskonar yfirráðherra, sem hefði getið stjórnina af sér. Mér þykir mjög vænt um afstöðu hæstv. fjmrh. í þessu máli, sem mun koma til með að hafa mest um þetta að segja. Ég álít, að þetta ógurlega ofurkapp, sem komið er inn í þetta mál, og kom fram sérstaklega greinilega hjá hv. þm. S.-Þ., stafi í raun og veru alls ekki af því máli, sem hér liggur fyrir. Það var ekkert tilefni gefið í sambandi við þetta mál, sem komið gæti af stað þeim ólátum, sem farið hefir verið út í hér í umr. um þessa þáltill. um ábyrgðarheimild fyrir Ólafsfjörð, þar sem búið er áður á Alþ. (1936) að samþ. samskonar ábyrgðarheimild fyrir þetta sama hreppsfélag, heldur kemur þetta kapp hv. þm. af tilfinningalegum ástæðum, við það, að vissir hv. þm. hafa orðið fyrir vonbrigðum í dag, þar sem þeir hafa ekki fengið að ráða á Alþ. eins og þeir hafa viljað, og að þegar handjárnin losnuðu, þá finnst þeim eins og allt sé að fara norður og niður, og það sé því um að gera að reyna hið skjótasta að smeygja þeim á aftur. Við þm. vorum sammála um að samþ. 110 þús. kr. ábyrgðarheimild fyrir Sauðárkrókshrepp. En þegar svo á að fara að endurtaka ábyrgðarheimild frá 1936, um að veita Ólafsfirði ríkisábyrgð fyrir um 50 þús. kr. láni, þá er alveg eins og landið sé að farast. Svo er því lýst yfir af hv. þm. S.-Þ., að sú aðferð hafi verið höfð einhverntíma áður á hæstv. Alþ., að þau kjördæmi, sem ekki voru valdhöfunum sérstaklega þóknanleg, hafi verið ströffuð með neitunum um tilstyrk hins opinbera. Og það lítur út fyrir, að það ætti helzt að beita við Eyjafjarðarkjördæmi sérstaklega þess háttar ströffum framvegis. Ég álít þetta, að beita þess háttar ströffum, mjög óviðeigandi, og að yfirlýsing hv. þm. S.-Þ. gefi miður fagrar hugmyndir um það, hverskonar hrossakaup hafi átt sér stað fyrr á Alþ., en svo segir hann, að nú sé ekki um slíkt að ræða. Þessi hv. þm. sagði, að þessi siður, að straffa á þennan hátt, hefði verið hjá einhverjum valdhöfum hér á hæstv. Alþ., ef ekki hefði verið kosið eins og valdhöfunum þóknaðist. Svo talaði hann um skrípaleik, sem viðhafður sé hér á Alþ. í sambandi við þetta mál, sem hér liggur fyrir um ábyrgð fyrir Ólafsfjörð, og í sambandi við mál, sem afgr. var í dag, er snerti Siglufjörð. Ef hann ætlar að kalla þær till. skrípaleik, hvað kallar hann þá þá brtt., sem borin var fram hér áðan af nokkrum hv. þm., sem fór fram á ábyrgðarheimildir svo nam millj. kr. í sambandi við raforkuleiðslur frá Sogsvirkjuninni? Svo leyfir þessi hv. þm. sér að enda ræðu sína, eftir að hafa gefið allar þessar upplýsingar, með því að segja, að það hafi verið hér á hæstv. Alþ. gætileg og réttlát fjármálastjórn milli héraða. Ég álít það viðeigandi, .að hv. þm. sýni það gagnvart þessari þáltill., þar sem engin hrossakaup komust að á hæstv. Alþ. á því herrans ári 1936, þegar þessi till. var samþ., að farið verði einnig nú eftir málefnum, og samþ. því þáltill., sem fyrir liggur.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Hv. 2. þm. Eyf. (EÁrna) gat þess, að honum virtist sér koma það undarlega fyrir sjónir, að mál þetta væri sótt með svo miklu kappi. En ef mál hafa verið sótt með kappi hér á hæstv. Alþ., þá er það sérstaklega þetta mál. Það hefir verið sótt með kappi, og ég vil segja offorsi, þannig að það hefir ekki fengið afgreiðslu eftir venjulegum reglum, sem hafa átt sér stað um afgreiðslu annarra mála; þær reglur hafa ekki fengið að komast að um þetta mál. Það hefir ekki fengizt, að þessu máli yrði vísað til n. Og allan þann tíma, sem ég hefi setið á þingi, sem er að vísu ekki langur tími, man ég ekki til þess, að nokkur ábyrgðarfrv. eða ábyrgðarþáltill. hafi verið afgr. svoleiðis, að fjvn. hafi ekki verið gefinn kostur á að segja álit sitt um málið. Ég er ekki að segja, að þetta mál sé stórt. En það er þó það stórt, að hér er um að ræða ríkisábyrgð fyrir hálfu hundraði þús. kr., og a. m. k. hefði um afgreiðslu þessa máls mátt hafa sömu reglur og um afgreiðslu annarra hliðstæðra mála. Ég hygg, að það sé óhætt að segja, að einstaklingum þyki enginn leikur að ganga í ábyrgðir og að þeir hafi oft orðið að finna til þess, að það hafi komið til með að verða meira fyrir þá en handskriftin ein oft, að taka slíkt á sig. Það hafa oft fylgt því óþægilegar afleiðingar. Og ég hygg, að það megi líka segja um ríkissjóð, að hann hafi stundum orðið að uppskera miður góða ávexti af því að hafa gengið í ábyrgðir. Það má því ekki minna vera en að fjvn. fái að athuga, hvernig til þeirra mála er stofnað, sem ríkissjóður gengur í ábyrgð fyrir. Nú við afgreiðslu þessa máls hafa nokkrir hv. þm. þjappað sér saman um að fylgja þessu máli fram án þess að á því verði höfð venjuleg afgreiðsla í n. Sósíalistafl. hefir viljað sparnað 

Hv. þm. velt vel, hvað hann segir, og fer ekki nema með rétt mál; það er ekki hætt við því

. Annað eins hefir nú komið fyrir óvart. - Þeir menn, sem lýst hafa hátíðlega yfir því, að þeir ætluðu að skipa sér sem þéttast um það að spara og að niðurskurður á fjárl. ætti sér sem mest stað, og telja það allra meina bót, þeir hafa nú, með hæstv. fjmrh. í broddi fylkingar, undantekningarlaust greitt atkv. á móti því, að málið væri fengið fjvn. til athugunar. Mér virðist þetta nokkuð langt gengið í þessu atriði, og ég vænti þess af þeim fl., að hann mundi ekki vilja hraða svo þessu máli, að það fengi ekki skynsamlega athugun. Um þá hv. þm. Eyf. og uppbótarþm. þeirra hefi ég ekki annað að segja en það, að það er ekki nema mannlegt, þó þeir beiti sér fyrir þessu máli fyrir sína kjósendur. Ég ætla ekki að fást um það. Hv. 1. þm. N.-M. (PZ) tók það fram, að mál þetta væri lítið athugað með tilliti til þess, hvort raforkuleiðsla frá Dalvík til Ólafsfjarðar yrði ódýrari heldur en að setja upp sérstaka rafveitu í Ólafsfirði. Ég álít, að landið hafi ekki svo breitt bak, að það muni ekki um ábyrgð, sem nemur um hálfu hundraði þús. kr., því að reynslan hefir sýnt, að oft hafa orðið vanskil á því hjá mönnum að greiða skuldir. Og ég verð að segja það, að ég lofa þá bjartsýni þeirra hv. þm., sem nú telja okkar land svo vel stætt, að það muni ekki um að ábyrgjast 50 þús. kr. lán upp á von og óvon. En það er þá bara, að þeirra álit sé ekki á sandi byggt.

*Bergur Jónsson: Það var eitt, sem kom fram í röksemdum hv. 7. landsk. (GÞ) - sem hefir, þótt hann sé ekki fyrsti flm. þessa máls, gert sig að aðalforsvarsmanni þessarar þáltill. - hann sagði, að það væri ekki hættulegt að samþ. þessa þáltill., af því að hér væri um ábyrgðarheimild að ræða. Ég lét þetta þá afskiptalaust. Svo kom hann aftur með þetta sem rök fyrir því, að óhætt væri að samþ. þessa till., og benti jafnframt á, að það væri hægt að setja öll möguleg skilyrði fyrir því, að ábyrgðin væri veitt. Ég hélt, að þessi hv. þm. vissi, að það eru yfirleitt aldrei veitt leyfi fyrir ríkisstj. til að ganga í ábyrgðir, nema að því hafi verið horfið að veita þær ábyrgðir. Ég man ekki heldur eftir því, að nokkru sinni hafi verið samþ. l., er heimiluðu ríkisstj. að ganga í ábyrgð fyrir láni, þar sem það hafi verið öðruvísi orðað en að ríkisstj. væri þetta „heimilt“. Og þessi hv. þm. talar um, að það séu skilyrði, sem ríkisstj. geti sett fyrir ábyrgðinni. Þessi till., sem hér liggur fyrir, er bókstaflega alveg skilyrðislaus. Það er skilyrðislaus heimild fyrir ríkisstj. um að ábyrgjast fyrir Ólafsfjarðarhrepp þessar 50 þús. kr.

Hún getur sett skilyrði.

Hún getur það ekki. Ríkisstj. er skyldug til þess að hlýða þáltill., ef hún verður samþ., alveg eins og það er alltaf talið skylt fyrir ríkisstj. að hlýða öllum þeim heimildum, sem byrja á því, að ríkisstj. sé heimilt þetta og þetta, og svo taldar upp ábyrgðirnar, sem þar er um að ræða. Það getur vel verið, að þessi hv. þm. hafi komið fram með þessar rökfalsanir til þess að fylgja málinu eftir, án þess að vita, að þetta var svona. Ég er sannfærður um, að hæstv. fjmrh. velt þetta. Þó tók hann fram í sinni ræðu, að hér væri aðeins um heimild að ræða. Þegar athugað er, hvernig þessu máli er fylgt fram að öðru leyti, þar sem tekin hefir verið upp sú einstaka aðferð, sem ég veit ekki, að tekin hafi verið upp fyrr, að neita um afbrigði fyrir brtt. af þeim sömu mönnum, sem eru að reyna að koma fram afbrigðilegri meðferð á þessu máli hér á Alþ. með því að taka út úr eitt fjárlagaatriði, án þess að það sé látið fara til fjvn. til rannsóknar, og þar með gera þinghluta, sem ekki var meiningin að gera að fjárlagaþingi, að fjárlagaþingi um heimild fyrir einstakt kjördæmi, þá má það beita furðulegt. Þessir sömu menn stóðu líka í dag fyrir þeirri einkennilegu aðferð, að neyta minnihlutatölu í Sþ. til þess að drepa frv. Það er líka óvanalegt, enda höfðu þeir þar í frammi óvanalegan rökstuðning fyrir máli. sem kemur í bága við allar venjur og reglur í afgreiðslu mála. Þar sem þeir hafa staðið að því að neita um afbrigði, þá er ekki nema eðlilegt, að stj., sem á að taka við þessari heimild, lýsi því yfir, eins og hæstv. atvmrh. hefir gert, að hún telji sig ekki bundna við till., þó samþ. verði, þar sem aðeins sé um heimild að ræða.



Er ekki hæstv. fjmrh. svo nálægur hér, að hann megi heyra mál mitt? Hæstv. fjmrh. gat þess, að það væri óeðlilegt að hafa svo miklar umr. um slíkt smámál, þar sem aðeins væri um að ræða 50 þús. kr. ábyrgðarheimild. Ég vil benda þessum hæstv. ráðh. á, að ef hann ætlar að verða með öllum ábyrgðarveitingum eða fjárframlögum, sem eru 50 þús. kr. eða þar fyrir neðan, þá getur skeð, að það dragi sig saman, svo það verði álitleg upphæð, því ef hvert kjördæmi kæmi með 50 þús. kr. til ákveðinna framkvæmda, þá væri það þegar orðin stór upphæð. Ég verð að segja, og er ég þar sammála ýmsum öðrum, sem talað hafa hér, að þeir, sem flytja þetta mál, virðast hafa beitt þar nokkurri frekju. Ég skal játa, að það væri æskilegt, að Ólafsfjörður gæti haft rafmagn. En það eru nú svo mörg héruð hér á landi, sem ekki hafa getað orðið þeirra gæða aðnjótandi. Ólafsfjörður hefir þó rafstöð, þó hún sé ekki í fullkomnu lagi, sem mörg önnur kauptún - og ég tala nú ekki um sveitir - hafa ekki. Þetta mál virðist ekki heldur vera nægilega undirbúið, þar sem það hefir komið fram, að flm. geta ekki gefið frambærileg svör við þeim spurningum, sem til þeirra hefir verið beint út af þessu máli. Það mun vera lakar undirbúið en rafveitumál ýmsra annarra héraða, sérstaklega á Suðurlandi, sem nú fara fram á ríkisábyrgð til þess að koma sínum rafveitumálum fram, sem verða látin bíða til frh. þings. Þeir menn, sem standa að þessari till., hafa með atkv. sínum komið í veg fyrir, að málið fengi athugun í n., og einnig neitað um afbrigði, svo það er ekki ofmælt, að þeir sækja þetta mál með nokkurri frekju. Ég tel það ógiftusamlegt, að hæstv. fjmrh. skuli byrja á því að standa með þeim, sem mesta frekju sýna í málaflutningi. Það lítur þá ekki út fyrir, að hann verði líklegur til að auka ábyrgðartilfinningu þm. í fjármálum, og ég tel það illt, ef hann heldur þannig fram stefnunni. Geri hann það, þá eru litlar líkur til, að rætist draumar ýmsra flokksmanna hans um meiri sparnað á ríkisfé en að undanförnu og lækkun skulda, sem margir eru sammála um, að æskilegt væri, að gæti orðið.

Forseti (HG) : Ég vil geta þess, að 2 menn eru á mælendaskrá, og mun ég að loknum ræðum þeirra stytta ræðutímann niður í 2 mínútur.

*Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég held, að hv. þm. V.-Húnv. hafi misskilið þetta mál, því hann talaði um það eins og upphæð úr ríkissjóði, sem greiða ætti. Ég veit ekki til, að hér sé um það að ræða, að ríkissjóður eigi að greiða neitt, heldur er hér að ræða um að veita ábyrgð á 1/3 kostnaðar við rafveitu í blómlegri byggð, sem engin ástæða er til að ætla, að ríkissjóður biði halla af. Þar við bætist, að þingið hefir, eins og ég sagði áðan, áður samþ. þessa till. með shlj. atkv. 1936. Ég kem þá að hv. þm. Barð. Hann veit, að hér er aðeins um heimild að ræða. Það er misskilningur hjá hv. þm., að ábyrgðir séu aldrei veittar nema sem heimildir. Ég hefi flett upp í Stjórnartíðindunum, þar sem eru í. um virkjun Sogsfossa, og þar segir í 4. gr., að ríkisstj. ábyrgist lán handa Rvíkurbæ til þeirra framkvæmda, sem um getur í 1.–3. gr. Það er alveg tvímælalaus lagasetning um, að ábyrgðin skuli veitt, og það sýnir, að greinarmunur er gerður á því, hvort um heimild er að ræða eða fyrirmæli Alþ. Það stendur því óhaggað, sem ég sagði, að það er á valdi ríkisstj., hvort hún veitir þetta eða ekki, að fengnum þeim upplýsingum, sem hún telur nauðsynlegt að fá til þess, að tryggt sé, að ekki sé lagt út í óhæfilega áhættu í sambandi við þessa 50 þús. kr. ábyrgð.

*Jónas Jónsson: Ég álít, að einn þáttur í þessu máli sé eðlilegur, en það er frammistaða kommúnistanna. Þetta mál er þannig borið fram og öll meðferð þess er þannig, að hún væri eðlileg af andstöðuflokki stj. eða kommúnistum. Kommúnistar í hvaða landi sem er hafa það hlutverk, að reyna að leysa upp þjóðfélagið, sem þeir segja. að sé ranglátt. Þess vegna reyna þeir að hafa í frammi þau verk, sem eru þess valdandi að skaða landið. Þess vegna vil ég ekkert svara þeim þm., sem talaði fyrir hönd kommúnista. Ég vil aðeins segja það, að hann er á sínum rétta stað. Hans tillaga í þessu máli er eins og maður gat búizt við af honum og hans flokki. Hann er þar í sinu rétta eðli, alveg eins og það er eðli músarinnar að grafa niður í moldina. Það er hennar skylda og til þess hefir hún hæfileika, og við því er ekkert að segja. Ég vil geta þess, að sá þm. Eyf., sem hefir haft þar einna traustast fylgi af sínum kjósendum og verið einna vinsælastur, setti sig einu sinni á móti máli, sem varðaði hans kjördæmi. Af hverju gerði hann það? Ekki af því, að hann vildi skaða sitt kjördæmi, Eyjafjörð. Hvaða takmark hafði þá þessi þm. Eyf.? Hann var að hugsa um hin kjördæmin, en vildi ekki láta taka sitt kjördæmi út úr og ívilna því. Hann vildi ekki fá góða hluti fyrir kjördæmið þannig, að hann þyrfti að skammast sín fyrir það. Sú aðferð, sem höfð er við þetta mál, á ekki að liðast í meðferð fjármála, að taka þetta mál, sem er hliðstætt fjölda af öðrum málum, út úr á þennan hátt fyrir ofstopa þeirra, sem að því standa og hindrað hafa það, að málið færi í n., þó það sé illa undirbúið frá þeirra hálfu. Að þetta mál, sem hefði í raun og veru alls ekki átt að taka á dagskrá, er tekið á dagskrá í þinglokin, er fyrir áróður þeirra manna, sem standa eins að þessu máli og mennirnir, sem stóðu að Ólafsfjarðarósi í gamla daga. Þeir, sem ekki vilja láta þingið sökkva niður í þá músarholu, sem hv. 5. þm. Reykv. vill, að það sökkvi niður í, munu ekki beygja sig fyrir því, að þessi aðferð sé höfð. Við höfum ekki hér á þingi neinn Hannes Hafstein, en við höfum þó átt okkar þátt í því að byggja upp betra skipulag á afgreiðslu mála heldur en þegar allt gekk í gegn. Við höfum líka fyllsta rétt til, eftir því ofbeldi, sem beitt hefir verið í þessu máli, að stinga fótum við. Við höfum rétt til að gera það í krafti þess skipulags, sem byggt hefir verið upp undanfarið af þeim mönnum, sem vilja gæta þess, að annar blær sé á þinginu heldur en sá, sem byltingarmennirnir vilja hafa á því. Þeir eiga ekki að verða hissa á því. Þeir eiga að skoða það sem samskonar aðvörun og Hannes Hafstein gaf, þegar hann felldi Ólafsfjarðarós. Við munum reyna að sjá um, að ofbeldi og yfirgangur fái ekki að haldast uppi, heldur verði þeir, sem slíku vilja beita, látnir inn í músarholuna til kommúnistanna.

Forseti (HG): Út af þeim ummælum, sem féllu hjá hv. síðasta ræðumanni, að það væri fyrir áróður, að þetta mál hefði verið tekið á dagskrá, þá vil ég taka það fram, að það er rangt. Það er afleiðing af afgreiðslu þess við fyrri meðferð málsins á þingi.

*Bergur Jónsson: Hæstv. fjmrh. vildi ekki sætta sig við það, sem ég sagði áðan, að það væri svo að segja undantekningarlaus regla, að ábyrgðir væru ekki veittar nema sem heimildir. Ég veit, að hæstv. fjmrh. er þetta jafnkunnugt og mér. Ég vil benda á 22. gr. fjárl., en þar er safnað saman öllum ábyrgðarheimildum. Sú gr. hefst á því, að „ríkisstj. sé heimilt“. Svo eru taldar upp allar þær ábyrgðir, sem ríkisstj. er heimilt að veita. Ég vil benda hæstv. fjmrh. á dæmi eins og hitaveitulögin frá síðasta þingi. Hvað hefði hann sagt, ef fyrrv. fjmrh. hefði neitað að veita ábyrgð ríkissjóðs fyrir hitaveituláni, vegna þess að l. nr. 41 frá 1938 væru aðeins heimildarlög. Þar er það tekið fram, að þetta skuli gert gegn tryggingum, sem stj. metur gildar. Hér er um enga slíka varnagla að ræða. En stj. getur kannske skotið sér undir það, að flm. till. og hæstv. fjmrh. hafa lýst því yfir, að stj. sé ekki bundin af þessu vegna þess, að það sé aðeins heimild.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Það var af tilviljun, að ég mundi eftir l. um Sogsvirkjunina, en ég efast ekki um, að það eru mýmörg tilfelli, þar sem eins er ástatt, að þingið beint fyrirskipi að veita ábyrgðir. Þó 22. gr. fjárl. sé orðuð sem heimildir til ríkisstj., þá sannar það ekkert um, að það geti ekki verið mýmörg tilfelli, þar sem ábyrgðirnar eru fyrirskipaðar. Hvað snertir heimildina til þess að ábyrgjast lán til hitaveitu, þá býst ég við, að ég hefði tekið upp í mig, ef fyrrv. fjmrh. hefði neitað að veita þá ábyrgð. En því verður ekki neitað, að hann hafði formlegan rétt til þess. Ég geri ekki ráð fyrir, að hv. þm. Barð. mundi ætla þeim mæta manni að gera sig sekan um slíkt, nema hann hefði nægilegar ástæður til þess, t. d. að fyrirtækið væri fjárhagslega hættulegt. Ef svo var ekki, þá var ekkert að óttast, þó ábyrgðin væri veitt. Ég vil svo aðeins leiðrétta það, sem hv. 5. landsk. sagði hér áðan, að þeir, sem væru fylgjandi málinu, hefðu með fjmrh. í broddi fylkingar hindrað, að málið færi í n. Þetta er ekki rétt. Ég greiddi ekki atkv. á móti því, að málið færi í n.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Ég verð að þakka hv. þm. S.-Þ. fyrir síðustu ræðu hans, sérstaklega sem kommúnisti. Ef einhverjir hv. þm. hafa haft einhverjar ógurlegar hugmyndir um það, hvernig kommúnistar litu út, þá var sú mynd, sem hv. þm. S.-Þ. dró upp af þeim, mjög sannfærandi. Hann var að mála djöfulinn á vegginn, þegar hann var að lýsa því, hvað það væri ógurlegt, sem kommúnistar vildu framkvæma í þessu máli. Það væri hvorki meira né minna en að þeir vildu grafa ræturnar undan þingskipulaginu, og það einmitt í þessu máli. Hvað er það svo, sem um er að ræða? Það er verið að ræða um það að veita litlu sjávarþorpi ábyrgð ríkissjóðs fyrir 50 þús. kr. til að koma upp rafveitu. Þessi ósköp eru það, sem eiga að leysa upp þjóðfélagið. Þannig fara formenn þessara stóru flokka að því að sjá ofsjónir og mála fjandann á vegginn, til þess að hræða menn. Ég held, að hv. þm. hafi með þessu músarholutali sínu slegið eitt það mesta vindhögg, sem hann hefir slegið hér á Alþ. Hann er hér að tileinka okkur alla þá menn, sem að þessari till. standa. Hann gefur okkur þar t. d. hv. þm. Eyf., sem eru kosnir með flestum atkv. af þm. Framsfl., og ýmsa mæta menn aðra. Þessi taumlausi geðofsi hjá hv. þm. stafar af því, eins og komið hefir í ljós í dag og undanfarna daga, að hann hefir ekki reiknað rétt, þegar hann var að beita sér fyrir því að koma á þjóðstjórn. Hann hefir reiknað með því, að sömu handjárnin mundu halda og áður, svo að lítil klíka í fjvn. gæti komið sér saman um allt. Hann hefir reiknað með því, að hægt væri að taka ráðin af þm. En þegar þm. vilja sjálfir fara að ráða málunum og hætta að láta klíkurnar ráða fyrir sig, þá er það sem sjálfur klíkuhöfðinginn gerist svona æstur.

* Flm. (Bernharð Stefánsson): Það hefir verið talað um okkur flm. þessarar till. eins og menn, sem ætluðu að setja þjóðfélagið á höfuðið. Ég get ekki stillt mig um að minna á í þessu sambandi þá aðstöðu, sem ég og við þm. Eyf. höfum haft í fjármálum undanfarin ár. Við höfum ekki á mörgum þingum borið fram neina brtt. til hækkunar á fjárl., heldur höfum við haldið okkur við að samþ. till. fjvn. Við vorum á móti því, að þetta mál færi til fjvn., en ástæðan var sú, að það er sami meiri hl. í fjvn. nú eins og var, þegar mælt var með þessu máli, og það var okkur óskiljanlegt, þó að einhverjar ástæður kynnu að vera aðrar nú en þá voru, að það, sem öll fjvn. mælti með fyrir 3 árum, skyldi teljast stórglæpur nú. Þetta offors er líka óskiljanlegt. Ég vil algerlega mótmæla þeim brigzlyrðum, sem komið hafa fram í garð okkar þm. Eyf. Ég hefi hvað eftir annað greitt atkv. móti fjárveitingum í mitt eigið kjördæmi, sem einn maður hefir sérstaklega verið að flytja.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þessa till. til þál., sem hér liggur fyrir. Ástæðan til þess, að hún er fram komin, er fyrst og fremst sú, að það liggja fyrir þinginu mörg allstór mál, sem ástæða þykir til, að tími fáist til að rannsaka nánar. Þarf ég ekki að telja þau mál upp. Stærstu málin eru vitanlega fjármálin. Það er ennfremur augljóst, þar sem nú hafa orðið stjórnarskipti og nýir menn tekið við sumum stjórnardeildunum, að þeir telji það heppilegt að fá tíma til að rannsaka þau mál og undirbúa áður en þingi verður að fullu lokið á þessu ári. Er alveg sérstök ástæða í því sambandi að benda á fjármálin og afgreiðslu mála í sambandi við þau. Ég skal ekki fara út í umr. um þá till., sem var verið að samþ., en í þeim komu fram raddir um, að þingið þyrfti að taka fjármálin þeim tökum, sem tímarnir gæfu tilefni til. Það kom í þessum umr. fram kvíði fyrir því, að Alþ. ætlaði að fara að taka upp önnur vinnubrögð viðvíkjandi fjármálum en það hefir haft. Ég held, að þetta sé ástæðulaus ótti, en hitt er jafnaugljóst, að ef á að taka fjármálin föstum tökum, þá hlýtur það að koma við ýmsa. Er þá fyrsta reglan, sem hafa verður í því sambandi, almennt réttlæti. Menn eru viðkvæmir fyrir misréttinu, en menn munu tvímælalaust þola, að tekið sé föstum tökum á fjármálunum sem öðrum málum, ef sami réttur gengur yfir alla. Og ég fullyrði, að stjórnin muni vera einhuga um það að undirbúa fjárlögin í þessum anda. En það eru einmitt þessi mál, sem þarf að vinnast tími til að rannsaka, svo að hægt verði að leggja þau vel undirbúin fyrir þingið í haust, í samræmi við það ástand, sem þá verður ríkjandi. Það er rétt að minnast á það í sambandi við þessa þingfrestun, að það virðist svo sem ástandið sé þannig í heiminum, að enginn geti séð, hvað framtiðin geymir. Við vitum því lítið, hvaða ráðstafanir við kunnum að þurfa að gera fyrir næsta ár. Við vonum, að sumarið muni leiða eitthvað í ljós um þetta og að þingið geti í haust, með tilliti til þess ástands. sem þá verður, tekið til afgreiðslu þessi mál með meira öryggi en mögulegt er að gera nú. Ég vil að lokum óska eftir því, vegna þess, hve áliðið er nætur, að menn hafi um þetta mál stuttar umr.

*Héðinn Valdimarsson: Ég skal ekki lengja umr. mikið. Það er öllum hv. þm. kunnugt, að við sósíalistar á þingi töldum það æskilegt, að leitað yrði nýrra umboða fyrir þm. eftir þeim breyttu viðhorfum, sem orðið hafa nú á þessu þingi. Þetta hefir ekki orðið að ráði, en í stað þess hefir ríkisstj. farið fram á þessa heimild til að fresta þinginu. Ég og mínir flokksmenn munum ekki greiða þeirri till. atkv. Að öðru leyti vil ég segja það út af þessari till., að ég tel, enda þótt þinginu verði frestað, þetta óheppilegan tíma til þess. Það veit enginn, hvaða tíðindi kunna að gerast í álfunni nú alveg næstu daga. Ég get ekki neitað því, að það muni vera nokkur uggur hjá mörgum út af þessu ástandi, og mér er það mikið sorgarefni, að þetta þing skuli ekki hafa gert neinar ráðstafanir til varúðar, ef hörmungartímar skyldu yfir okkur dynja vegna ófriðar í nágrannalöndunum. Ég geri nú fastlega ráð fyrir, að þessi frestunartill. verði samþ., en ég vil áður en ég lýk máli mínu beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ríkisstj., hvort ekki yrði, ef ófriður brytist út í okkar nágrannalöndum, þegar stefnt saman þingi.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ummæli hv. 3. þm. Reykv. gefa mér ekki tilefni til rökræðna, en ég skal að sjálfsögðu svara fyrirspurn hans. Ég geri fastlega ráð fyrir, að þing mundi verða kallað ,saman, ef ófriður brytist út; a. m. k. verður leitað álits allra þm. um, hvaða ráðstafanir skulu gerðar.