Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BF): Áður en gengið er til dagskrár vill forseti geta þess, að samkomulag hefur orðið um það milli þingforseta að hafa reglulega fundi í sameinuðu Alþingi framvegis á þriðjudögum, og hefst sú tilhögun í næstu viku. Er þetta gert til þess, að sameinað Alþingi hafi rýmri fundartíma til umráða en verið hefur, þar eð þingflokksfundir á miðvikudögum valda því, að fundartími er naumur þá daga. Þessi breyting á fundartíma Sþ. hefur það í för með sér, að nú þurfa hv. alþm. að skila fsp. til skrifstofunnar í síðasta lagi á laugardögum í stað mánudaga áður. Forseti vonar fyrir sitt leyti, að þessi breytta tilhögun geti orðið til þess að greiða fyrir afgreiðslu mála í Sþ., enda þótt hann geri sér ljóst, að lenging fundartíma er ekki einhlít í því efni. Þar þarf einnig til að koma meiri hófsemi í ræðutíma hv. alþm. og að þeir taki tillit til málefna hver annars, þannig að unnt sé að koma að sem flestum málum á dagskrá hvers fundar til umr. og afgreiðslu. Forseti vill, að því er varðar fsp., beina þeim tilmælum til hv. alþm. og hæstv. ráðh., að þeir séu minnugir þeirra fyrirmæla 31. gr. þingskapa, að fsp. skuli vera skýrar, um afmörkuð atriði og mál, og við það miðaðar, að hægt sé að svara þeim í stuttu máli. Sjái hæstv. ráðh. sér ekki fært að svara fsp. í stuttu máli, vill forseti beina þeim tilmælum til þeirra, að þeir leggi fram skriflegar skýrslur, svo sem ráð er fyrir gert í því frv. til breyttra þingskapa, sem þrívegis hefur legið fyrir hv. Alþ. og verður nú lagt fram í fjórða sinn. Nokkur fordæmi eru fyrir þessari tilhögun, og telur forseti, að á þennan hátt komi svör hæstv. ráðh. hv. alþingismönnum að meira gagni heldur en með upplestri langra skýrslna í takmörkuðum fyrirspurnatíma sameinaðs Alþingis. Forseti vonar, að þessi tilmæli hljóti góðar undirtektir þingheims, en fari það hins vegar svo, gegn von forseta, að reynslan sýni, að allur eða mestallur fundartími Sþ. fari eftir sem áður í umr. um fsp., mun forseti taka það til athugunar að ætla fsp. svo sem eins og klukkustund af fundartíma hvers reglulegs fundar, eins og gert er í neðri málstofu brezka þingsins, sem þó kemst yfir að afgreiða 30–40 fsp. á þeim tíma.



Herra forseti. Í gær skrifaði ég þingflokki Alþb. svo hljóðandi bréf: „Alþingi, 27. okt. 1970. Til ítrekunar og skriflegrar staðfestingar á því, sem ég tjáði formanni þingflokks Alþb. í gærmorgun og þingflokksfundi síðdegis í gær, dreg ég hér saman þessi meginatriði: Til Alþb. var upphaflega stofnað til að vinna að aukinni og bættri samstöðu hinnar verkalýðssinnuðu hreyfingar á Íslandi. Þetta hlutverk Alþb. hefur mér alltaf verið hugstætt, og þegar augljóst varð á síðustu árum, að til forráða í því voru komin öfl, sem greinilega unnu gegn þessum markmiðum, var það mér ekki að skapi. Gerði ég þó ýmsar tilraunir til að fá Alþb. til að taka forustu um að efla jákvæða samstöðu vinstri manna í landinu, en þær urðu allar að Íúta í lægra haldi fyrir valdi þeirra sundrungarmanna, sem m.a. höfðu uppi opinberar kröfur um það í Þjóðviljanum 1967, að af Alþb. yrðu höfð 40% löglegra atkv. þess í Reykjavík, af því að þann hóp töldu þeir vont Alþb.-fólk. Ekki tel ég ástæðu til að rekja allar tilraunir, sem í þessa átt fóru, en ég minni á síðustu till. mína og minna samherja í framkvæmdastjórn Alþb. til þess að freista þess að gera Alþb. trútt stefnuhlutverki sínu. Sú till. var þannig: „Fundur í framkvæmdastjórn Alþb., haldinn 27. sept. 1968, samþykkir að gera alvarlega könnun á því, hverjir möguleikar kunna að vera á bættri samstöðu verkalýðssinna og vinstri manna í landinu, bæði á sviði hinnar almennu kjarabaráttu verkalýðsstéttanna og á vettvangi stjórnmálanna. Til þess að framkvæma þessa könnun kýs framkvæmdastjórnin nefnd, er taki þegar til starfa. Í þessu augnamiði verði leitað eftir samvinnu og/eða skipulagslegri einingu við Alþfl. og aðrar hreyfingar vinstri manna, sem til slíkra viðræðna væru fúsar. N. miði störf sín við það, að málið eða veigamiklir þættir þess verði tilbúnir til ákvörðunar á landsfundi þeim, sem ákveðinn hefur verið hinn 1. nóv. n. k., eila verði landsfundinum frestað. Karl Guðjónsson. Magnús T. Ólafsson. Guðjón Jónsson. Sigurður Guðgeirsson.“ Ekki var till. þessari sinnt í einu eða neinu, enda yfirráð Alþb. þá þegar komin í hendur þeirra afla, sem snúizt höfðu gegn upphaflega áformuðu hlutverki þess. Nú fyrir fáum dögum sendir svo Alþfl. þingflokki Alþb. bréf, þar sem hann býður viðræður um stöðu vinstri hreyfingar á Íslandi. Bréf þetta las formaður þingflokks Alþb. mér í síma s.l. föstudagskvöld ásamt drögum að svarbréfi, sem hann hafði gert, og spurðist fyrir um samþykki mitt við svarið. Ég kvaðst vera því mótfallinn og taldi, að svara ætti jákvætt og gera allt, sem unnt væri, til að umr. þessar yrðu uppbyggilegar og efldu samstöðu vinstri manna. En fyrst og fremst taldi ég þó, að bréfið ætti að taka fyrir til umr. og afgreiðslu á þingflokksfundi. Bauðst formaður þá til að halda þingflokksfund kl. 11 á laugardagsmorgun. Tjáði ég honum, að ég gæti ekki komið til fundar á þeim tíma, þar eð ég hefði heitið mínum stéttarsamtökum, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, því að vinna fyrir þau um helgina og væru fundir, sem ég yrði á, þegar boðaðir á Siglufirði laugardaginn 24. okt. og á Blönduósi sunnudaginn 25. okt., en strax eftir helgina væri ég reiðubúinn til þingflokksfunda. Lauk þar tali okkar. En þegar ég kom til Reykjavíkur að nýju, sé ég, að svarið hefur verið sent og birt í blaði þeirra ráðamanna Alþb. Átaldi ég formanninn fyrir þessi vinnubrögð og kvað það lágmarksrétt þm., að ekki yrði gengið fram hjá eindreginni ósk hans um þingflokksfund um stórmál, sem ekkert lá á að afgreiða með svona skjótum hætti. Tel ég, að þm., sem svo er lítilsvirtur í þingflokki sínum, að slíkri ósk hans er ekki anzað, hafi heldur ekki skyldur til að fara eftir samþykktum þess sama þingflokks og jafngildi þessi vinnubrögð því brottvísun þm. úr þingflokknum. Mun ég því ekki telja mig í þingflokki Alþb. hér eftir, en lita á mig sem þm. utan flokka. Kjósendum mínum, sem og öllum íbúum Suðurlandskjördæmis, mun ég eftir sem áður vinna allt það gagn, sem ég má, enda ber sundurþykkja mín og þingflokks Alþb. engan skugga á milli mín og þeirra. Ekki breytir hún heldur stjórnmálalegum hugmyndum mínum, utan hvað hún er að sjálfsögðu þáttur í lífsreynslu minni, og lífsreynslu skyldi enginn vanmeta. Með kveðju, Karl Guðjónsson. Til þingflokks Alþýðubandalagsins.“ Herra forseti. Þetta er að vísu bréf til þingflokks Alþb., en eftir atvikum tel ég rétt og mér skylt að birta það á þingi.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Sunnl., Karl Guðjónsson, hefur sent þingflokki Alþb. það bréf, sem hann hefur hér lesið. Það barst mér reyndar í hendur nú fyrir nokkrum mínútum eða í upphafi þessa þingfundar, en það breytir engu fyrir mig. Bréfið kemur mér í rauninni ekkert á óvart, nema helzt það úr efni þess þar sem hv. þm. fer óumdeilanlega með rangt mál. Það hélt ég, að hefði verið búið að Íeiðrétta þannig við þm., að hann sæi ekki ástæðu til að endurtaka þær fullyrðingar hér á þennan hátt. Það hefur legið ljóst fyrir, að Karl Guðjónsson hefur verið með nokkrum hætti sérstæður í okkar þingflokki nú um skeið. Hann hefur ekki viljað telja sig til okkar stjórnmálaflokks, Alþb., og staðið utan þess og verið opinberlega með ádeilur á flokkinn. Hann hefur neitað að vera í framboði áfram á vegum flokksins, og í mínum augum er því það, sem hér hefur gerzt, ekki annað en tylliástæða fyrir því, að hann segir sig nú hér formlega úr þingflokknum. En það kalla ég tylliástæðu að reyna að halda því fram, að við, sem með honum höfum verið í þingflokki, höfum vísað honum á brott úr þingflokknum með okkar starfsháttum. Það rétta um það tilvik, sem hann hér minnist á, bréfið frá Alþfl., er, að það bréf, sem nú hefur verið birt í blöðum opinberlega og þingflokkur okkar fékk frá Alþfl., barst mér í hendur seint á fimmtudag. Við bárum okkur allir saman í þingflokki Alþb. um svar við þessu bréfi á föstudag, en allan föstudaginn reyndist ómögulegt að ná í Karl Guðjónsson, og það var ekki fyrr en þá um kvöldið, að tókst að ná tali af honum. Svarbréf okkar var lesið yfir honum eins og öðrum úr þingflokknum og honum tjáð, að við vildum svara bréfinu á þessa leið, sem einnig hefur komið fram opinberlega í blöðum. Viðbrögð hans voru þau, að hann sagðist vilja svara bréfinu á jákvæðari hátt en þar væri gert og hann hefði gjarnan viljað, að þingflokksfundur yrði haldinn um málið. Þá bauð ég honum strax upp á þingflokksfund, sem t.d. yrði haldinn kl. 11 á laugardagsmorgun, og eins og kemur fram í bréfi hans, sagði hann, að hann gæti ekki mætt þá á þingflokksfundi, vegna þess að á föstudagskvöld væri hann að fara norður í land og mundi ekki koma fyrr en eftir helgi. Ég gerði honum þá það alveg ljóst, að við teldum nauðsynlegt að svara bréfi Alþfl. strax, þar sem Alþfl. hefði birt bréf sitt til okkar opinberlega í Alþýðublaðinu á föstudag. Það fór því ekkert á milli mála hjá okkur, að Karl Guðjónsson skildi það, að við mundum svara bréfinu á þessa leið, og það var skýrt tekið fram við hann, að afstaða hans, sem var önnur en okkar, skyldi koma fram, ef hann óskaði eftir. Hann óskaði ekki eftir því, og á það legg ég áherzlu, - hann óskaði ekki eftir því, að það yrði beðið með að svara bréfinu til Alþfl., þar til þingflokksfundur yrði haldinn. En hitt gaf auðvitað auga leið, að þar sem við tókum fram, að við værum reiðubúnir til þess að mæta Alþfl. til viðræðna um það mál, sem hann óskaði eftir, en gætum hins vegar ekki mætt á þeim degi, sem Alþfl. hafði stungið upp á, þá þurfti að svara bréfinu tímanlega. En hv. 6. þm. Sunnl., Karl Guðjónsson, hefur kosið að nota þetta tækifæri til þess að segja sig úr þingflokki Alþb., og við því er ekkert að segja. Það er algerlega hans mál. En það skal liggja ljóst fyrir, að það er hann, sem segir sig úr þingflokknum. Honum hefur ekki verið vikið, honum hefur ekki verið sýnd þar nein lítilsvirðing, honum hefur ekki verið neitað um neinn þingflokksfund og hann fer ekki úr flokknum af þeim ástæðum. En hitt er kannske öllum skiljanlegt, að maður, sem neitar að vera í ákveðnum stjórnmálasamtökum, neitar að bjóða sig fram á þeirra vegum og hefur uppi opinberar deilur gegn þeim stjórnmálasamtökum, kunni að hafa leitað eftir tækifæri til þess að segja sig úr þingflokki slíkra samtaka. Það hefur hv. þm. gert. Mér þykir leitt, að það skuli vera með þessum hætti, en við því er hins vegar ekkert að segja.



Herra forseti. Ég stend ekki upp hér til þess að lengja þessar umr. um innanflokksmál okkar Alþb.-manna, heldur til þess að láta í ljós harm minn vegna þess, að jafnágætur maður og Karl Guðjónsson skuli nú hafa sagt skilið við okkur. Um leið læt ég í ljós furðu mína yfir því, og munu eflaust fleiri gera, að hann skuli grípa hér til þess ráðs að efla samstarf vinstri manna með því að gera nú úr sjálfum sér enn einn þingflokkinn. En enn fremur vil ég láta þess getið, að mér var algerlega ókunnugt um það, hvað hér stæði til, þangað til Karl Guðjónsson kvaddi sér hljóðs. Það bréf, sem hann las hér upp, barst í hendur formanni þingflokks okkar núna rétt fyrir fundarbyrjun. Aftur á móti er svo að sjá sem aðrir aðilar hafi haft um þetta nokkurt hugboð, því að strax og fundur hefst stendur hér í dyrunum ljósmyndari Morgunblaðsins til þess að taka mynd af Karli Guðjónssyni undir þessum kringumstæðum. Og ég vil að síðustu óska honum til hamingju með þennan heiður, sem honum hefur nú hlotnazt, að verða sérstakt myndskreytingarefni fyrir málgagn Sjálfstfl.



Herra forseti. Hinn 16. sept. s.l. sendi starfsfólk hinnar svo nefndu Siglóverksmiðju á Siglufirði iðnrn. áskorun, þar sem segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Starfsfólk Sigló-verksmiðjunnar á Siglufirði beinir þeim tilmælum til iðnrn., að það veiti nú þegar fjárhagslega fyrirgreiðslu, til þess að verksmiðjan geti keypt a.m.k. 10 þús. tunnur af síld, ef hún býðst í haust og vetur.“ Þessari áskorun var stuttu síðar fylgt eftir af hálfu stjórnar Síldarverksmiðja ríkisins, sem fer með stjórn Sigló-verksmiðjunnar, en stjórnin samþykkti með 6:1 atkv. eindregnar undirtektir undir þessa áskorun. Ástæðan til þessarar áskorunar er sú, að hráefni verksmiðjunnar var á þrotum, og nú sennilega alveg þrotið, og ef ekki væri að gert, mundu 100 manns, sem vinna við verksmiðjuna, missa atvinnu sína. Og þetta gerist, þegar atvinnuhorfur eru að öðru leyti með allra versta móti á Siglufirði. Það er því óhætt að fullyrða, að beðið mun með nokkurri óþreyju eftir svari við fsp. þeirri, sem ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 20, svo hljóðandi: „Hver hafa verið viðbrögð iðnrn. við áskorun starfsfólks Sigló-verksmiðjunnar um, að verksmiðjunni verði veitt fyrirgreiðsla til þess að kaupa hráefni til vinnslu?“



Herra forseti. Svar við þessari fsp. er á eftirfarandi hátt: Starfsfólk Síldarniðursuðuverksmiðju ríkisins beindi þeim tilmælum til iðnrn. í bréfi dags. 16. sept. 1970, að rn. veitti þá þegar fjárhagslega fyrirgreiðslu, til þess að verksmiðjan gæti keypt a.m.k. 10 þús. tunnur síldar. Rn. barst skömmu síðar bréf frá stjórn síldarniðursuðuverksmiðjunnar, sem er líka stjórn Síldarverksmiðja ríkisins, dags. 18. sept., þar sem hins sama var farið á leit. Bréf þessi voru tilefni fundar iðnrh. með stjórn verksmiðjunnar 30. sept. s.l. og með fulltrúum verksmiðjunnar og Siglufjarðarbæjar 1. okt. Á fundi ríkisstj. 8. okt. var samþ. að verða við beiðni stjórnar niðursuðuverksmiðjunnar, sem rædd var á fundi með ráðh. 7. okt., að Síldarverksmiðjur ríkisins mættu ábyrgjast greiðslu á helmingi andvirðis allt að 4 þús. tunna af kryddsíld, þ.e. í það magn af tómum tunnum, sem talið var, að verksmiðjan sjálf ætti, en þetta jafngilti um 6 millj. kr. ábyrgð. Samkv. þessari heimild voru fest kaup á 565 tunnum kryddsíldar. Síðan breyttust aðstæður, svo að ekki varð úr frekari kaupum samkv. henni. En þær ástæður voru ríkisstj. óviðkomandi. Á sama ríkisstjórnarfundi, þ.e. 8. okt., var einnig samþ., að sjútvrh. sæi um í samvinnu við síldarútvegsnefnd, að síld yrði ekki seld úr landi án hliðsjónar af hráefnisþörfum innlendra framleiðenda. Vert er að geta þess, að ríkissjóður hefur fyrr á þessu ári, 31. jan. 1970, veitt niðursuðuverksmiðjunni 4 millj. kr. lán til kaupa á 3000 tunnum kryddsíldar. Lán þetta var veitt til þess að tryggja rekstur á þessu ári. Lánið er enn ógreitt. Rekstrarhorfur niðursuðuverksmiðjunnar eru slíkar í ár, að líkur eru á 3–4 millj. kr. tapi. Verksmiðjan hefur nú starfað frá 1962 og hefur verið rekin með halla öll árin nema 1969, en þá olli mikill gengishagnaður því, að verksmiðjan skilaði ágóða. Tap verksmiðjunnar hefur ósjaldan verið ámóta hátt og vinnulaun viðkomandi árs. Starfsmenn iðnrn. ásamt fulltrúa fjmrn. og fulltrúa verksmiðjunnar ásamt bæjarstjóra Siglufjarðar hafa kannað möguleika á að bæta rekstrarafkomu verksmiðjunnar og skapa fyrirtækinu sem heppilegast rekstrarform í framtíðinni. Eins og kunnugt er, hefur nú í nokkurn tíma staðið yfir undirbúningur þess að skilja stjórn niðursuðuverksmiðjunnar frá Síldarverksmiðjum ríkisins og setja verksmiðjunni ný lög. Ráðuneytismenn hafa í því sambandi rætt við ýmsa aðila, sem málið varðar. Komið hefur fram m.a. í þessum umr., að sænskur framleiðandi niðurlagningarvara hefur mikinn hug á samvinnu við Síldarniðursuðuverksmiðju ríkisins um framleiðslu á síld undir hans merki. Stjórn Síldarverksmiðja ríkisins hefur nú til afgreiðslu tilboð um vinnslu 4000 tunna fyrir þessa aðila. Fulltrúi hins sænska fyrirtækis er nú staddur hér á landi og hefur hafið samninga við síldarniðursuðuverksmiðjuna. Á ríkisstjórnarfundi 22. okt. var ákveðið, að forsrh., iðnrh. og sjútvrh. tækju að sér athugun þess, með hvaða hætti mætti tryggja niðursuðu- og niðurlagningariðnaðinum þær 7400 tunnur kryddsíldar, sem alls hafa verið saltaðar í haust hérlendis, en það er allt magnið, sem saltað hefur verið með þessum hætti. Það er fyrst með bréfi Síldarverksmiðja ríkisins dags. 23. okt., að iðnrn. verður kunnugt um, við hvaða verði hægt er að kaupa kryddsíld hjá síldarútvegsnefnd, hversu mikið magn hefur verið saltað og um hvaða kjör önnur er að ræða, svo sem stærðarflokkun og afhendingartíma. Í sama bréfi er tjáð eftirfarandi till., sem samþ. hafði verið 22. okt. af stjórn Síldarniðursuðuverksmiðju ríkisins: „Stjórn Síldarniðursuðuverksmiðju ríkisins samþykkir að fara þess á leit við ríkisstj., að hún heimili Síldarniðursuðuverksmiðju ríkisins að taka tilboði síldarútvegsnefndar og útvegi greiðslutryggingu eigi síðar en 1. nóv. n.k. í trausti þess, að í væntanlegum sölusamningi um niðurlagða síld til Sovétríkjanna og annarra kaupenda niðurlagðrar síldar fáist hækkun á söluverði, sem svarar til aukins tilkostnaðar frá fyrra ári.“ En daginn áður hafði síldarútvegsnefnd gert ákveðið tilboð um kaup á þessu magni af kryddsíld, sem ég greindi frá áðan. Greiðslutryggingin, sem þarf að setja fyrir 1. nóv. miðað við 7400 kryddsíldartunnur, er um 18 millj. kr. Kaupverðið alls er um 32 millj. kr., en þar af mun fást lánað í viðskiptabönkum um 14 millj. kr. út á síldina. Iðnrn. barst einnig eftirfarandi bréf frá stjórn Síldarniðursuðuverksmiðju ríkisins 23. okt.: „Í framhaldi af bréfi voru til iðnrn. dags. í dag viljum vér skýra frá því, hvað verksmiðjustjórnin hyggst gera, ef ekki reynist unnt að fá með fyrirframsamningum þá verðhækkun á niðurlagðri síld, sem svarar til aukins kostnaðar frá fyrra ári. Hafi það komið í ljós í árslok, að ekki náist viðunandi samningar eins og að er stefnt, þá viljum vér taka fram, að það er ætlun verksmiðjustjórnarinnar að selja kryddsíldina í tunnum á erlendan markað um áramótin, áður en til flutningskostnaðar milli hafna innanlands kemur á síldina, að undanskildum 2400 tunnum, sem þurfa að fullverkast í verkunarhúsi verksmiðjunnar á Siglufirði, svo að hún sé viðbúin að leggja síldina í dósir, ef samningar takast um sölu niðurlagðrar síldar. Viðræður hafa þegar hafizt við Seðlabankann um greiðslutryggingu þá, sem ríkisstj. er beðin að útvega fyrir 1. nóv.“



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans, og einnig ber að þakka fyrirgreiðslu hans og annarra aðila. Þetta var að vísu nokkuð löng lesning, og ég verð að játa, að ég áttaði mig ekki fyllilega á niðurstöðunum, en eftir því sem ég kemst næst, þá eru allar horfur á því núna, að Siglóverksmiðjunni verði tryggðar 7400 tunnur til vinnslu, þannig að segja má, að þarna hafi verið orðið við óskum starfsfólksins a.m.k. að 3/4 hlutum. En það vakna að sjálfsögðu fleiri spurningar í þessu sambandi og ekki hvað sízt eftir ræðu hæstv. ráðh. Hvað verður um Sigló-verksmiðjuna í framtíðinni? Hæstv. ráðh. talaði um hallarekstur í þessu sambandi, og tölur sýna það eflaust, þó að mér skiljist nú, að nokkur ágóði hafi stundum orðið. En ástæðan fyrir hallarekstri er án efa sú, hvað lítið hefur farið fyrir fyrirgreiðslu hins opinbera varðandi þetta fyrirtæki. Eins og hæstv. ráðh. vék að, hefur það lengi verið ósk manna, ekki hvað sízt þeirra, sem þarna eiga helzt hagsmuna að gæta, Siglfirðinga sjálfra, og raunar líka stjórnar SR, að Siglóverksmiðjan verði sett undir sérstaka stjórn. En einnig hafa verið uppi grunsemdir um það, að stjórnarvöld gætu hugsað sér að selja þetta fyrirtæki í hendurnar á einstaklingum, og ég býst nú við, að flestir hafi gert ráð fyrir því, að það yrðu þá Íslendingar, en eftir ræðu hæstv. ráðh. að dæma, eru Svíar komnir þarna í spilið. Ég ætla ekki að dæma um, til hvers samningar við sænska aðila kunna að leiða, en hitt er víst, að vilji manna er sá, að þetta verði eftir sem áður ríkisfyrirtæki. En helzti gallinn á þessu hefur verið sá, að stjórn SR hefur haft með stjórn Sigló-verksmiðjunnar að gera ásamt mörgum sínum verkefnum, erfiðum og víðtækum, og einstakir aðilar, sem mestu hafa um þetta ráðið, eru jafnframt helztu postular einkaframtaksins hér á Íslandi, og þess vegna er ekki þess að vænta, að þeir beri svo mjög hag ríkisfyrirtækis fyrir brjósti. Það er ekki að efa, að rekstur þessarar verksmiðju hefði getað verið allur með öðrum hætti, og að sjálfsögðu hefur markaðsöflunin verið hreint kák á undanförnum árum. Ég ætla ekki að fara neitt út í þá sálma að ráði, en ég er sannfærður um það, að gróðamenn mundu eflaust, ef þeir fengju tækifæri til, hugsa gott til þess að reka verksmiðju eins og Sigló-verksmiðjuna, ef þeir teldu sig þá geta treyst því, að áframhald yrði á þeirri stjórnarstefnu, sem greinilega hefur að sama skapi mikla velþóknun á einkarekstri sem hún hefur hana litla á félagslegum rekstri eða ríkisrekstri.



Herra forseti. Ég bið afsökunar á því, ef ég hef farið of fljótt yfir sögu í minni grg. Ég var minnugur orða, sem nýlega voru fallin úr forsetastóli um það, að menn reyndu að stytta sem allra mest mál sitt og verja sem stytztum tíma í fsp. og svör við fsp. Ég skal því alveg leiða hjá mér allt umtal um framtíð verksmiðjunnar og fortið. Ég vil þó segja það, að þann tíma, sem þessi verksmiðja hefur heyrt undir iðnrn., þá hef ég enga ástæðu til þess að áfellast stjórn Síldarverksmiðja ríkisins fyrir stjórn hennar á þessu fyrirtæki og tel þess vegna af þeim ástæðum hnútukast óþarft í hennar garð. Það hefur verið sagt frá því, held ég, opinberlega, og það kom fram í mínu máli, að unnið er að því að skipa málefnum þessarar verksmiðju til frambúðar, þannig að hún gæti verið sjálfstætt fyrirtæki, þ.e. að atvinnurekstur þessi verði styrktur til þess að vera öruggari vinnugjafi á Siglufirði heldur en ella. En fleiri orðum skal ég ekki um það fara og ekki heldur svara ýmsum ásökunum, sem beint hefur verið í garð ráðh. fyrir það að kaupa ekki síld, sem ég veit ekki, hvað kostar, veit ekki, hvað hægt er að fá mikið af, og veit ekki, á hvað hægt er að selja, eins og málin hafa staðið fram að þessu. Hvernig hún kynni að seljast síðar, vitum við ekki í dag. En ég vil aðeins draga saman til frekari skýringar, svo að það fari ekki á milli mála, sem er aðalefni spurningarinnar, viðbrögð ríkisstj. Þau eru þau í stuttu máli, að þegar var orðið við tilmælum um að ábyrgjast kaup á síld í 4000 tómar tunnur verksmiðjunnar, þegar beðið var um það. Þá var okkur sagt í ríkisstj., að það væri hægt að tryggja kaup á þessu magni fyrir tiltekið verð, sem var mjög hagstætt verð. Svo fór það út um þúfur. Það voru aðeins 565 tunnur, sem þannig var hægt að kaupa. Nokkru síðar kom í ljós, að það voru ekki nema alls 7400 tunnur kryddsíldar í landinu. Þá höfðu þegar, áður en við vissum um, hvað þetta var mikið, verið gerðar ráðstafanir til þess, eins og ég sagði, af hálfu sjútvrh., að ekki yrði seld úr landi kryddsíld, án þess að hagsmunir síldar- og niðurlagningariðnaðarins yrðu tryggðir. Hér verður að hafa í huga, að það eru fleiri verksmiðjur af þessu tagi heldur en verksmiðjan á Siglufirði. En málin hafa aðallega snúizt í kringum hana, og það, sem ég hef svarað, snertir hana. Við erum að reyna að tryggja þessar 7400 tunnur fyrir þennan iðnað í landinu, og til þess þurfum við fyrir mánudaginn kemur að hafa útvegað fyrir fyrirtækið og þá, sem þarna eiga hlut að máli, 18 millj. kr. tryggingu. Af því er gert ráð fyrir, að 2400 tunnur verði sendar strax norður, en að öðru leyti verði beðið samninga um sölu á framleiðslu þessarar verksmiðju og annarra, ef til kemur. Síðan minntist ég á Svía. Það er ekkert í tilboðum eða skrifum frá þeim, sem bendir til þess, að þeir vilji ásælast þessa verksmiðju, heldur er það að fá verksmiðjuna til þess að vinna fyrir sig úr svo og svo miklu magni af síld, en þeir ætla að leggja til tunnur og annað efni, salt, krydd o.s.frv., ef þeim tækist þá að afla þess, sem við skulum vona, því að þetta er sáralítið magn af kryddsíld, sem saltað hefur verið, en með sæmilegum afla gæti auðvitað við þetta bætzt. Ef af því yrði, óháð því, sem hér hefur verið gert, þá væri þó alltaf með því móti, - sem ég veit ekkert um og skal ekkert fullyrða um, - tryggð 4000 tunna úrvinnsla fyrir verksmiðjuna, úrvinnsla á þessum 2400 tunnum fyrir svo utan 5000 tunnur, sem þá eru eftir af þessum 7400 tunnum, annaðhvort til vinnslu á Siglufirði eða annars staðar, eftir því sem þörf krefur. En hér hefur fyrst og fremst verið höfð í huga þessi niðurlagningarverksmiðja. Við höfum gert það, sem í okkar valdi stendur, til þess að tryggja hráefni í þessa verksmiðju við mjög erfiðar aðstæður. Það er ekki ofmælt, og það er unnið kappsamlega að því að koma þessu fyrirtæki á sjálfstæðan og öruggan rekspöl fjárhagslega í framtíðinni.



Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta sinn, sem niðurlagningarverksmiðja ríkisins er á dagskrá hér í þinginu. Hún hefur fyrr verið í erfiðleikum, og þá hefur verið leitað, eins og kallað er, á náðir ríkisstj., og það hefur verið hægt þá að bæta eitthvað úr, skaffa peninga til að kaupa síld og leggja niður, sem svo hefur selzt á sæmilegu verði. Mér finnst eitthvað að í þjóðfélagi eins og okkar. Við erum þjóð, sem byggjum tilveru okkar að langmestu leyti á sjávarútvegi. Við strendur Íslands hefur verið fáanlegt, þó að það sé erfiðleikum bundið núna, eitt það bezta hráefni, sem hægt er að fá, sem er síldin okkar. Hún hefur á síðustu áratugum verið flutt út sem hráefni handa öðrum þjóðum til að vinna. Svo er loksins hafizt handa um það að byggja upp niðursuðuverksmiðju. Þegar það var gert á sínum tíma, þá voru sumir með ólund í sambandi við þá stofnun og eru enn. Ég hef líkt niðurlagningarverksmiðju ríkisins við olnbogabarn, og það er ekkert ofmælt. Fyrirtækið var fyrst sett í lélegar byggingar. Það voru alls ekki þær vélar, sem þar hefðu bezt verið komnar, og það var alltaf skortur á rekstrarfé. Ég verð að segja það sem mína skoðun, að mér finnst ófært, að stjórnendur svona fyrirtækis þurfi að vera inni á gafli hjá ráðh. og taka frá þeim þeirra dýrmæta tíma kannske marga tíma á dag, kannske oft á ári til að útvega rekstrarfé handa fyrirtæki eins og þessu. Ég verð að segja það, að mér finnst, að það eigi að vera bankanna verk. Nú hefur verið skrifað um það, og það hefur komið hér fram, að þetta fyrirtæki hafi verið rekið s.l. ár og þetta ár með miklu tapi. Það er alveg rétt. Það var tap 1968. Það var hagnaður 1969. Það hefur alltaf verið sagt, að það hafi stafað af gengislækkuninni, og það er rétt, en engu að síður var hagnaður, en það er fyrirsjáanlegur halli núna 1970. En þá er vert að hafa í huga, að á árunum 1968, 1969 og 1970 er búið að borga Síldarverksmiðjum ríkisins um 6 millj. kr. í húsaleigu, sem þessar verksmiðjur, sem eru eign ríkisins líka, hefðu ekki fengið annars. Það má hafa það líka í huga. Þá má líka hafa það í huga, að á þessum árum er Síldarverksmiðjum ríkisins borgað 1.2 millj. fyrir bókhald. Það er greitt fólki, sem hefði verið þarna á staðnum hvort sem var. Þá er á þessum árum búið að borga í útflutningsgjöld um 2.6 millj. kr. Þarna er tapið. Það er á reikningunum 10 millj. Það eru 6 millj., sem eru greiddar SR, sem þær hefðu annars ekki fengið. Það eru 1.2 millj., sem hafa verið greiddar verksmiðjunum, og hitt fékk ríkið í útflutningsgjald. Ástandið er nú ekki verra en þetta. En það er á annað hundrað manns, sem fær þarna vinnu við þetta fyrirtæki. Ég ætla ekki að halda hér langa ræðu um niðurlagningarverksmiðju ríkisins, en ég vildi benda á þetta hérna. Ég vil þakka þá fyrirgreiðslu, sem nú hefur verið látin í té, en ég vona, að það takist að afla 2500 tunna í viðbót, svo að hægt sé að kaupa, eins og áætlað var, 10 þús. tunnur fyrir vinnslu á næsta ári í niðurlagningarverksmiðju ríkisins í Siglufirði.



Herra forseti. Veturinn 1968–1969 fjölluðum við þm. hér um frv. til l. um breyt. á lögum um Listasafn Íslands, þar sem lagaákvæði voru samræmd fenginni reynslu. Við í menntmn. Nd. höfðum þá á þann skynsamlega hátt, að við fórum í heimsókn á Listasafn Íslands til þess að kynna okkur þar störf og starfsaðstöðu. Við þá heimsókn kom það í ljós, sem sumir vissu að vísu nokkuð um áður, að aðstaða Listasafnsins í húsakynnum sínum var ákaflega bágborin, Í fyrsta lagi voru sýningarsalir allt of litlir. Þarna er hægt að sýna svo sem eins og 100 listaverk í senn, þó að listaverkaeignin sé orðin 1700–1800 listaverk. Auk þess kom það í ljós, að húsakynnin voru þá ákaflega léleg, húsið mjög gallað, sprungið og lekt, hitalögn og loftræstingarkerfi mjög áfátt, gluggar óþéttir, og frá sprungnu þaki hafði seytlað vatn inn í húsið. Þarna var ekkert eldvarnarkerfi og hvorki rakamælar né sjálfvirkir hitamælar. Auk þess kom það í ljós, að þá nýlega hafði orðið mjög alvarlegt slys í þessum húsakynnum, bilun á hitunarkerfinu hafði leitt til þess, að vatn hafði flætt niður um veggi safnsins og skemmt ein 15 listaverk, þ. á m. mjög ágæt listaverk eftir Jóhannes Kjarval, Jón Stefánsson, Guðmund Einarsson frá Miðdal og dýrmætar danskar myndir frá síðustu öld, sem voru hluti af stofni safnsins. Um þetta allt saman var rætt hér, þegar n. skilaði áliti um frv., og menn voru mjög einhuga um nauðsyn þess, að við svo búið mætti ekki standa. Þá var því heitið af hæstv. ráðh., að ráðizt yrði í lagfæringar á húsinu, og það var vissulega gert, en slíkar lagfæringar einar saman leysa ekki þann vanda, sem ég hef verið að lýsa. Og af þessum ástæðum fluttum við fjórir þm., einn úr hverjum flokki, sameiginlega þáltill., þar sem skorað var á hæstv. menntmrh. að beita sér fyrir því, að tekin yrði ákvörðun um lóð handa Listasafni Íslands og hafinn undirbúningur að byggingu jafnframt því, sem hæstv. ríkisstj. gerir áætlanir og till. um nauðsynlega fjáröflun, til þess að framkvæmdir geti gengið sem greiðlegast. Þessi till. okkar fékk ágætar undirtektir hér í þinginu. Um hana var fjallað í n., og n. lagði einróma til, að till. yrði samþ., og síðan var þessi ályktun samþ. í einu hljóði hér á Alþ. Ég ber fram þessa fsp. til þess að grennslast fyrir um það, hvað líði framkvæmdum á þessari þál.



Herra forseti. Áður en ég svara fsp., vil ég aðeins ítreka það, sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda sjálfum í ræðu hans, að þegar í stað, þegar vart varð skemmda á húsi Þjóðminjasafnsins vegna bilunar á hitunarkerfi, var brugðið við og látin fara fram eins fullkomin viðgerð á húsinu og byggingarfróðir menn frekast töldu mögulega, og hefur síðan ekki borið á neinum afleiðingum þeirra alvarlegu skemmda, sem þá komu í ljós. M.ö.o., það var brugðið eins skjótt og vel við og hægt var að ráði byggingarfróðustu manna. Þessar viðgerðir á húsinu kostuðu stórfé, en þau útgjöld voru að sjálfsögðu nauðsynleg, og sem betur fer - og það vildi ég sérstaklega láta koma fram - virðast þessar viðgerðir hafa heppnazt - ég vil næstum segja vonum framar. Það hefur verið fylgzt nákvæmlega með því síðan, hvað kynni að geta gerzt þar í framhaldi af fyrri skemmdum, og byggingarfróðir menn telja húsið ekki vera í minnstu hættu eftir að þær viðgerðir, sem framkvæmdar voru, fóru fram. En nokkur uggur var í forráðamönnum þeirra mikilvægu safna, sem þarna eru til húsa, út af þessum skemmdum á hitunarkerfinu, sem var alger nýjung á sínum tíma, þegar Þjóðminjasafnshúsið var byggt, og lagt var af ensku fyrirtæki, sem framleiðir hitunartækin. Forráðamenn hússins höfðu látið í ljós þá skoðun, að þessi bilun væri svo alvarleg, að vafasamt væri, að hægt væri að gera húsið fulltryggt fyrir þau verðmæti, þau gífurlegu verðmæti, sem þar eru geymd. En athuganir, sem síðan hafa verið á þessu gerðar, virðast leiða í ljós, að sú viðgerð, sem framkvæmd var með ærnum kostnaði, hafi sem betur fer heppnazt, þannig að allar áhyggjur í þeim efnum eiga að vera ástæðulausar. Það breytir auðvitað engu um þá staðreynd, að jafnnauðsynlegt er eftir sem áður að hugsa fyrir nýju húsnæði fyrir Listasafn ríkisins og auka þar með húsnæði Þjóðminjasafnsins. En svar mitt við fsp. er þannig: Farið hafa fram bréfaskipti og ítarlegar viðræður milli menntmrn., borgaryfirvalda og forráðamanna Listasafns Íslands um lóð handa Listasafninu. Ýmsar lóðir hafa verið taldar koma til greina. Á sínum tíma var rætt um lóð á Melunum, á horni Hringbrautar og Birkimels, en sú lóð er nú ætluð væntanlegri þjóðarbókhlöðu. Undanfarið hefur einkum verið rætt um stað í Öskjuhlíð eða í fyrirhuguðum nýjum miðbæ sunnan Miklubrautar og austan Kringlumýrarbrautar. Aðalskipulag þessa borgarhluta liggur ekki fyrir, en mun verða tilbúið á þessu ári, eftir því sem bezt verður vitað. Þá hefur og verið um það rætt, að ýmsir staðir aðrir geti komið til greina, einkum í tengslum við útivistarsvæði borgarinnar, en aðalskipulag gerir einmitt ráð fyrir því, að á slíkum svæðum megi ætla stað ýmsum opinberum byggingum. Safnráð Listasafns Íslands hefur mestan áhuga á lóð við Öskjuhlíð, og er ég persónulega á sama máli. Borgaryfirvöld hafa sýnt málinu fyllsta velvilja, og er mér óhætt að fullyrða, að þegar aðalskipulag fyrirhugaðs nýs miðbæjar liggur fyrir nú á næstunni og lokið hefur verið áætlanagerð um stærð húss og lóðar Listasafnsins, en hún getur legið fyrir samtímis, þá muni vera hægt að ganga frá úthlutun lóðarinnar, hvort heldur er við Öskjuhlíð eða í fyrirhuguðum nýjum miðbæ. Eign byggingarsjóðs Listasafns Íslands nemur 9 217 989.69 kr. Þegar ákvarðanir hafa verið teknar um áætlaða stærð húss og lóðar og safninu hefur verið ætlaður staður, mun menntmrn. hlutast til um, að safnhúsið verði teiknað og leitað eftir frekari fjárveitingum til byggingarsjóðsins, til þess að hægt sé að hefja framkvæmdir og ljúka þeim á hæfilegum tíma.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Hins vegar urðu mér það býsna mikil vonbrigði, að ekki skuli hafa orðið meira úr framkvæmdum í sambandi við þessa þál., því að eins og fram kom af ræðu hæstv. ráðh., þá hefur ekkert í þessu máli gerzt annað en ýmsar viðræður milli ýmissa aðila, eins og hann greindi frá. Mér kom það dálítið á óvart, þegar hann sagði, að það væru uppi ýmsar kenningar um það, hvar ætti að velja Listasafninu stað, því að listaráð samþykkti einróma snemma árs 1969 að leggja fram ósk sína um að fá lóð í Öskjuhlíðinni, og mér er ekki kunnugt um það, að listaráð hafi breytt þeirri afstöðu, þannig að ég hygg, að það sé einróma afstaða listaráðs. Og mér virðist, að það hefðu átt að vera full tök á því, að sú staðarákvörðun yrði bundin fastmælum á þeim tíma, sem liðinn er síðan þál. var samþ., en það er meira en 11/2 ár. Ég vil einnig benda á, að það er mjög erfitt að gera áætlanir um fyrirkomulag slíkrar byggingar og tilhögun aðra, fyrr en vitað er, hvaða lóð hún getur fengið, því að það getur bæði farið eftir stærð lóðar og lögun lóðar, hvernig húsakynni menn hugsa sér, þannig að ef aðeins hefðu legið fyrir næsta örugg vilyrði um, að Listasafnið hefði getað fengið þá lóð, sem það hefur óskað eftir eða sem listaráðið hefur óskað eftir, þá hefði það auðveldað mjög allan undirbúning. Mér þótti vænt um að heyra það, að hæstv. ráðh. taldi, að þær lagfæringar, sem gerðar hafa verið á Þjóðminjasafnshúsinu, hefðu reynzt vei og þar væri nú allt fulltryggt, eins og hæstv. ráðh. sagði. Því miður verð ég nú að draga það í efa, að þar sé allt fulltryggt. Hitalögnin er engan veginn þannig, að hún hæfi fyrir listasafn. Þar eru ákaflega miklar sveiflur á hitastigi frá degi til dags, og í sjálfum sýningarsölum Listasafnsins er stundum ákaflega kalt, og það vita allir, að slíkar breytingar á hitastigi eru mjög hættulegar fyrir listaverk og skemma þau á vissu árabili. Í sambandi við aðstöðu Listasafnsins vil ég einnig minna á það, að þegar við ræddum þetta mál hér fyrir tveimur árum eða svo, skýrði hæstv. menntmrh. frá því, að hann teldi þá vera brýnasta verkefnið að útvega geymslur fyrir þau málverk, sem ekki væru sýnd hverju sinni í safninu og aðstöðu til þess að skoða málverk og pakka þeim inn. Hæstv. ráðh. sagði, að lausn á því máli mætti ekki dragast og það væri verið að fjalla um það einmitt þá dagana, sem hann flutti ræðu sína, og ákvörðun yrði tekin innan örfárra vikna. Ég veit ekki til þess, að í þessu hafi neitt gerzt. Ég veit ekki betur en geymslu safnsins séu enn þá í húsakynnum Þjóðminjasafnsins, og eftir því sem eignir safnsins aukast, þá verður að ganga á sjálfa sýningarsalina. Það verður að taka meira og meira húsnæði undir geymslurnar, og hlutfallið á milli þeirra listaverka, sem eru í geymslum, og hinna, sem hægt er að sýna, er orðið algerlega fráleitt, þannig að það hefur lengi verið býsna mikið álitamál, bæði fyrir listamenn og almenning, hvert keppikefli það væri, að listaverk væru falin í geymslum, eins og þar er gert. Ég vil minna á það, að á okkur hvílir býsna mikil skylda í sambandi við að hraða þessu máli. Listasafn Íslands hefur notið mikillar velvildar frá fjölmörgum aðilum, og það hefur hlotið mjög góðar gjafir, og með því að taka við þeim gjöfum, þá höfum við tekið á okkur miklar siðferðilegar skuldbindingar. Ég vil minna á það, að byggingarsjóður Listasafnsins var stofnaður með myndarlegri gjöf frá Jóhannesi Kjarval. Ég vil minna á hina miklu gjöf Ásgríms Jónssonar listmálara, sem gaf 400 málverk og mörg hundruð teikningar og ætlaðist að sjálfsögðu til þess, að íslenzka þjóðin, sem tók á móti þeirri gjöf, gerði ráðstafanir til þess, að hægt yrði að koma upp húsi, sem hentaði fyrir slíka eign. Margir aðrir einkaaðilar hafa sýnt safninu mikla vinsemd og fært því stórar gjafir, m.a. húseignir hér í Reykjavík. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að ef húsbyggingarmáli Listasafnsins væri hrundið af stað, þá mundu margir verða til þess að leggja því máli lið, og þó að sjálfsagt sé, að ríkið hafi þar alla forustu, sjálfsagt og óhjákvæmilegt, þá er sjálfsagt að hagnýta sér þá miklu velvild, sem þetta safn nýtur. En það gerum við því aðeins, að við hrindum þessu máli frekar af stað en gert hefur verið að undanförnu.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Varðandi það, sem hv. fyrirspyrjandi vitnaði til frá umr. hér á hinu háa Alþingi í fyrra í tilefni af till., sem þá lá fyrir, að æskilegt væri að rýma geymslur safnsins og koma þeim verkum, sem þar eru geymd, fyrir annars staðar, þá er það að segja, að ég bauð stjórn Listasafnsins þegar í stað að taka húsnæði á leigu annars staðar, til þess að hægt væri að koma þessum verkum í geymslu utan Þjóðminjasafnshússins og sú leiga mundi verða greidd. En að vandlega athuguðu máli og eftir að ýmiss konar húsnæði hafði verið skoðað, varð stjórn Listasafnsins á einu máli um það að þiggja ekki þetta boð, heldur leggja áherzlu á það, að heildarhúsnæðismál safnsins yrðu leyst sem fyrst, og að sjálfsögðu taldi ég mér skylt að gera þessa skoðun að minni, þ.e. gera ekki meira í málinu af hálf u rn., þegar skoðun listaráðs var þessi sem raun bar vitni. Það, sem fyrirspyrjandi sagði um breytilegt hitastig í safninu er vitanlega alveg rétt. Þetta er vandamál, sem öll lítil söfn eiga við að etja. Fyrir þessu hafði ekki verið hugsað, þegar húsið var byggt á sínum tíma, og óframkvæmanlegt er að koma við í gömlu húsnæði eins og þessu þess konar ráðstöfunum, sem tryggja mundu fullkomlega jafnt hitastig og þannig fullkomið öryggi málverkanna, þegar yfir áratugi er litið. Raunar er þetta ekki bara vandamál okkar safns hér heldur vandamál, sem alls staðar er við að etja, og tiltölulega fá söfn í nálægum löndum eru búin hinum fullkomnustu tækjum, sem þó eru þekkt í þessu efni, enda mjög dýr. Sjálfsagt er þó að hafa nýjustu þekkingu til hliðsjónar, þegar ráðizt verður í byggingu nýs listasafns. Varðandi það, að hann lýsti vonbrigðum sínum yfir því, að ekki skyldi meira hafa gerzt en orðið er frá því í fyrra varðandi úthlutun lóðarinnar, vegna þess að fyrir lægi einróma skoðun stjórnar Listasafnsins á því, hvar hún kysi væntanlegu listasafni stað, þá er það að segja, að hérna eru ekki allir á einu máli. Það er algerlega rétt, að stjórn Listasafnsins er á einu máli um það, að við Öskjuhlíðina sé hinn æskilegasti staður, og er sú skoðun þó ekki gömul í hópi meðlima stjórnar Listasafnsins. Ég er persónulega, að vandlega athuguðu máli, á þeirri skoðun. En ýmsir skipulagsmenn eru á annarri skoðun og vilja heldur, að safninu verði valinn staður í hinum nýja miðbæ. Ástæðan til þess, að ekki hefur endanlega verið tekin ákvörðun um þetta, er sú, að ekki er fullkomlega hægt að gera sér grein fyrir því, hver aðstaða safnsins mundi vera í hinum nýja miðbæ, fyrr en aðalskipulag hans liggur fyrir. En eins og ég tók fram í svari mínu áðan, þá mun það verða nú á þessu ári. En ég hef fulla ástæðu til þess að ætla það eftir þær ítarlegu viðræður, sem fram hafa farið við borgaryfirvöld, að ef rn. og stjórn Listasafnsins halda fast við ósk sína um það að fá lóð undir safnið við Öskjuhlíð, þá muni verða orðið við þeirri ósk, og sú niðurstaða á að geta legið fyrir, áður en þessu ári lýkur.



Herra forseti. Fsp. okkar þriggja til hæstv. menntmrh. er þessi: „Hvenær verða lagðar fyrir Alþ. niðurstöður nefndar þeirrar, er að undanförnu hefur starfað að endurskoðun fræðslulaganna?“ Síðan þessi fsp. var lögð fram, hefur hæstv. forsrh. flutt stefnuyfirlýsingu ríkisstj. sinnar. Þar er frá því greint, að fyrir þetta þing verði lagt frv. til l. um skólakerfi og fræðsluskyldu og frv. til l. um grunnskóla. Þessum fyrirhuguðu lögum er samkv. upplýsingum forsrh. í sömu ræðu ætlað að koma í stað gildandi laga um skólakerfi og fræðsluskyldu nr. 22 frá 1946, laga um fræðslu barna nr. 34 frá sama ári og laga um gagnfræðanám nr. 48 einnig frá 1946. Með þessari yfirlýsingu eru, eins og hv. alþm. sjá, boðuð ný lagafrv. um þá þætti skólamála, sem fyrst og fremst hafa verið verkefni þeirrar nefndar, sem hér er spurt um niðurstöður frá, og að frv. verði lögð fram á þessu þingi. Þar með má vænta, að niðurstöður nefndarinnar sjái loksins dagsins ljós, og mætti kannske segja, að með þessu sé fsp. okkar að nokkru svarað. Engu að síður sjáum við ekki ástæðu til að draga fsp. til baka með því líka, að ekki er einskis vert, hvenær á yfirstandandi þingi frv. verða lögð fram, því að á miklu veltur, að unnt verði að afgreiða þá lagasetningu á þessu þingi annaðhvort í því formi, sem nefndin leggur til, sem ég ætla, að sé grundvöllur þeirra frv., sem hæstv. forsrh. kynnti, eða einhverju öðru formi, eftir því sem alþm. kann að sýnast réttara við frekari skoðun. Gildandi lög um þessi efni eru öll frá árinu 1946, eins og ég áðan sagði. Með tilliti til þess, að hér er fjallað um hin þýðingarmestu mál, menntun æskufólksins á tímum aukinnar menntunarþarfar og breyttra kringumstæðna, varðar e.t.v. mestu, að skólakerfið sé ekki látið dragast aftur úr, en til þess að einstakir þm. geti hugsanlega komið fram með þarfar ábendingar, er nauðsynlegt, að þeir fái að vita, hvað fyrirhugað sé af yfirvöldum og þeim, sem bezta yfirsýn hafa yfir þessi mál. Sérstök ástæða er til að hraða því að birta umrætt álit, þar sem lengi hefur verið vitað, að nefnd væri starfandi 3 þessum málum, og ýmsir eru satt að segja orðnir ærið langeygðir eftir því að sjá eitthvað frá þessari nefnd. Vitneskjan um tilvist hennar hefur áreiðanlega í mörgum tilfellum dregið úr frumkvæði manna til þess að lýsa hugmyndum sínum um tilhögun ýmissa þátta menntamálanna. Menn hafa hugsað sem svo, að þar sem svo háttaði til, að nefnd færustu sérfræðinga væri alveg að koma með nýjar tillögur um málin, væri ástæðulaust fyrir menn að koma sínum hugleiðingum á framfæri fyrr en niðurstöður nefndarinnar lægju fyrir. En það hefur dregizt æði lengi. Það þýðir ekki, að ekkert hafi verið gert í menntamálum. Ég er ekki að segja það. Það hafa af og til verið að birtast tilkynningar frá yfirvöldum menntamálanna um hinar og þessar breytingar, sem gerðar hafa verið á framkvæmd gildandi laga, og sjálfsagt eru margar þeirra til bóta. Þær ætla ég ekki að ræða hér. En það er mín skoðun, að það sé réttara að byrja á byrjuninni og breyta þeim undirstöðulögum, sem nú eru orðin 25 ára gömul og öll bygging menntamálanna hvílir á. Ég vona þess vegna, að hæstv. menntmrh. sjái sér fært að gefa okkur ákveðin svör við þeirri fsp., sem hér er til umr.



Herra forseti. Nefnd sú, er í fsp. getur, var skipuð af menntmrn. 4. júlí 1969 til þess að endurskoða gildandi lög um skólakerfi og fræðsluskyldu nr. 22 1946, lög um fræðslu barna nr. 34 1946 og lög um gagnfræðanám nr. 48 1946 á grundvelli athugunar, sem þegar hafði farið fram í menntmrn. Í nefndinni eiga sæti Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri, formaður, Andri Ísaksson, forstöðumaður skólarannsóknadeildar menntmrn., Gunnar Guðmundsson, skólastjóri Laugarnesskóla, Helgi Elíasson fræðslumálastjóri, Jónas B. Jónsson fræðslustjóri, Kristján J. Gunnarsson skólastjóri og Sveinbjörn Sigurjónsson skólastjóri. Í fjarveru Andra Ísakssonar veturinn 1969–1970 tók Jóhann S. Hannesson skólameistari sæti í nefndinni í hans stað og hefur síðan starfað áfram í nefndinni, eftir að Andri tók þar sæti að nýju. Nefndin er nú að ljúka störfum og hefur samið tvö lagafrv., frv. til l. um skólakerfi og fræðsluskyldu og frv. til l. um grunnskóla. Hafa frv. þegar verið sett sem handrit. Þegar ríkisstj. hefur athugað þau, munu þau . verða send ýmsum aðilum til umsagnar, og hef ég hugsað mér að efna til fundar þessara aðila, til þess að þeir geti skipzt á skoðunum um frv. Samtímis munu þingflokkarnir fá þau til athugunar. Síðan verði nefndinni ætlaður ákveðinn tími til þess að athuga ábendingar þær, sem kynnu að berast, og gera till. um, hverjar þeirra beri að taka til greina, áður en frv. verða lögð fyrir Alþ. Stefnt er að því, að unnt verði að leggja frv. fram á fyrri hluta þessa þings, þ.e. í síðasta lagi áður en Alþ. fer í jólaleyfi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör við fsp. okkar. Samkv. svari hans mætti ætla, að nefnd sú, sem hér um ræðir, hafi ekki haft ýkja langan starfstíma, þar sem hún var skipuð 4. júlí 1969, en þess er þá að gæta, sem einnig kom fram í svari hæstv. ráðh., að nefndin byggði athuganir sínar á grundvelli athugana; sem þegar höfðu farið fram í menntmrn. Þær athuganir hygg ég, að hafi farið fram á þann hátt, að önnur nefnd hafi verið starfandi til endurskoðunar á sama viðfangsefni, og núv. nefnd hafi því tekið við, þar sem hinni sleppti. Sé þetta rangt, bið ég afsökunar á því, og þá verður það eflaust leiðrétt. En ef þetta er svona, sem ég held, að sé, þá sé ég ekki, að þessar upplýsingar breyti því, sem ég sagði hér áðan, að þessi endurskoðun hefur verið furðulengi í fæðingunni. Að öðru leyti ætla ég ekki að gera hugsanlegar niðurstöður nefndarinnar að umræðuefni. Ég hef ekki skilyrði til þess, ég hef ekki séð þær. Ég fagna því, að nefndin hefur nú lokið störfum og hv. alþm. mega eiga von á því að sjá niðurstöður hennar fyrr heldur en síðar, og sérstaklega tel ég ástæðu til þess að taka vel þeirri nýbreytni, sem hæstv. menntmrh. hyggst viðhafa í þessu sambandi, að senda frv. þingflokkunum til umsagnar, áður en það er lagt fyrir Alþ. Það getur eflaust og mun eflaust greiða fyrir fljótari og heppilegri vinnubrögðum í þessum málum, sem ég endurtek, að eru hin þýðingarmestu. Skal ég svo ekki að öðru leyti gera þau að umtalsefni hér að þessu sinni.



Herra forseti. Ég vil aðeins bæta örstuttum skýringum við ummæli mín áðan um undirbúning málsins í tilefni af því, sem hv. þm. sagði um það. Ég hafði sagt, að störf þessarar nefndar hefðu hafizt í fyrrasumar, sumarið 1969, á grundvelli athugana, sem gerðar hefðu verið í menntmrn. Hann túlkaði þetta þannig, að áður hefði önnur nefnd starfað að málinu. En sannleikurinn er sá, að embættismenn í menntmrn. - þar tel ég skólarannsóknir með - höfðu um nokkurt skeið áður starfað að mjög ítarlegri athugun á þessu máli og unnið mjög mikið undirbúningsverk. Ég hef ekki viljað og vil ekki enn segja, að hér hafi verið um nefnd að ræða, þar sem hér var um starfsmenn rn. að ræða, sem ég hafði falið þetta.

Voru það engir aðrir?

Engir aðrir, eingöngu starfsmenn menntmrn. Þeir hafa eflaust rætt við ýmsa menn um þetta, en þeir voru ekki til þess skipaðir sem formleg nefnd og ekki venjan, að því er ég bezt veit, að tala um nefndarskipun, þegar starfsmenn rn. taka að sér ákveðið verk að ósk ráðh., enda t.d. ekkert fyrir það greitt sérstaklega. Þetta er þeirra verk í rn. og sem þeir unnu með hinni mestu prýði. Og sannleikurinn er sá, að þessi undirbúningsvinna hefur gert það mun auðveldara fyrir nefndina, sem skipuð var ekki aðeins starfsmönnum rn. heldur ýmsum mönnum utan rn., hún hefur gert þeim kleift að inna ótrúlega mikið verk af höndum á aðeins rúmu ári. Án undirbúningsvinnunnar, sem áður hafði verið unnin af embættismönnum sem embættisverk, hefði ekki tekizt að inna þessi störf af hendi af jafnmikilli vandvirkni og átt hefur sér stað, og nægir aðeins í þessu efni að vísa til þess, að þegar slík lagaendurskoðun fór fram síðast, þá tók það miklu lengri tíma, og minni ég í því sambandi t.d. á endurskoðun menntaskólalöggjafarinnar, sem tók mun lengri tíma en nefndarstarfið nú, en heildarvinnan hefur tekið mun lengri tíma en nefndarstarfinu nemur. Það er fullkomlega rétt og ekki að ástæðulausu, þegar það er haft í huga, um hversu geysilega flókið og viðamikið efni hér er að ræða.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja það, að með nefndarstarfi átti ég ekki við þau embættisstörf, sem starfsmenn menntmrn. inna af höndum, og satt að segja tel ég það svo sjálfsagt, að þeir séu að vinna að menntamálunum í sínum vinnutíma, að ástæðulaust sé að geta þess hér sérstaklega. En ef það er eina undirbúningsvinnan, sem undir þessi frv. hefur farið fram, þá skal ég afturkalla það, sem ég sagði hér um nefnd, sem hafi verið að vinna að þessu, en hitt hygg ég þó, að sé rétt, að fyrr hafi nefnd verið skipuð til þess að endurskoða þætti menntamála. Það kunna að vera aðrir þættir menntamála heldur en hér er um að tefla. Ég þekki þetta ekki nægilega vel til þess að fullyrða það gegn andmælum ráðh., að nefnd hafi áður starfað að þessari endurskoðun, en ég endurtek það, að ég átti ekki við þau venjulegu störf, sem starfsmenn hans í menntmrn. vinna hversdagslega. Þau hefði ég ekki gert hér að umtalsefni og tel satt að segja ekki neitt umræðuvert, þó að þeir vinni að endurskoðun menntamála.



Herra forseti. Það eru aðeins örfáar setningar. Mér þykir vænt um, að ekkert ber á milli okkar hv. fyrirspyrjanda um þetta efni, sem hann nú síðast gerði að umtalsefni. Ég hefði kannske getað bætt því við áðan, sem mér ekki hugkvæmdist, að ef hann kynni að hafa átt við það, að áður hafi starfað nefnd með hliðstæðu verkefni, þá er það rétt. En hún starfaði fyrir 10–11 árum. Ég lét það vera eitt af mínum fyrstu verkum, þegar ég tók við forustu menntmrn., að skipa nefnd - það er alveg rétt hjá hv. þm. - að skipa nefnd til þess að endurskoða þessa sömu löggjöf. Sú nefnd starfaði nokkuð á annað ár og skilaði ítarlegu áliti, en meginniðurstaða þeirrar nefndar var sú, að ekki væri ástæða til þess að endurskoða grundvallaratriði þessarar löggjafar, sem þá var orðin rúmlega áratugs gömul. Og það er höfuðástæðan fyrir því, að endurskoðun allrar sérskólalöggjafarinnar var látin ganga fyrir öllu verki í menntmrn. um þessi efni. Sannleikurinn er sá, að nú er lokið endurskoðun hvers einasta lagabálks, sem um íslenzka skóla fjallar, nema laganna frá 1946, sem er um skólakerfið og fræðsluskylduna sjálfa. Og þegar þessari endurskoðun á allri sérskólalöggjöfinni var lokið, þá þótti okkur tímabært að taka til við endurskoðun grundvallarlöggjafarinnar sjálfrar, sem í raun og veru lýtur fyrst og fremst að lengd fræðsluskyldunnar, sem gert er ráð fyrir, að nú verði lengd í þessum frv., sem samin hafa verið núna. Að því var unnið þannig, að fyrst var embættismönnum falið að vinna ákveðna undirbúningsvinnu, og síðan var nefnd sett í málið. Af langri reynslu af störfum í stjórnarráðinu tel ég, að slík vinnubrögð að undirbúningi mikilvægra lagabálka séu heppilegri en þau, sem yfirleitt hafa tíðkazt hingað til, að láta stórar nefndir með fulltrúum úr öllum mögulegum áttum sitja kannske árum saman á rökstólum og vinna verk, sem er hreint embættisverk. Það tel ég tímasóun og peningasóun og auk þess líklegt til þess, að útkoman verði ekki eins fagleg og skynsamleg og raun ber vitni. Þess vegna hef ég á síðari árum í vaxandi mæli farið út á þá braut, þegar verið er að undirbúa mikilvæga lagabálka, að fela embættismönnum fyrst undirbúning verksins. Hitt er mér fullkomlega ljóst, að embættismenn vita ekki allt í þessu efni og mörg fleiri sjónarmið þurfa að koma til en embættismannanna einna, í þessum efnum skólamannanna sjálfra. Þess vegna skipaði ég nefnd með embættismönnum og skólamönnum til þess að ganga frá málinu og geri mér þó enn ljóst, að það er ekki fullnægjandi athugun, málin þurfa að fara til enn fleiri aðila, þar á meðal þingflokkanna, og það mun verða gert, áður en málið kemur fullbúið fyrir þetta Alþ., sem síðan auðvitað breytir því eins og því sýnist.



Herra forseti. Fsp. mín til hæstv. heilbrmrh. er svona: „Hvaða ráðstafanir hyggst heilbrmrh. gera til þess að ráða bót á þeim skorti hjúkrunarfólks, sem nú veldur því, að nýjar, fullbúnar deildir geta ekki tekið til starfa?“ Tilefni þessarar fsp. er, hvað mig snertir, það, að ég fór í heimsókn á Borgarspítalann í kynnisferð borgarfulltrúa hér í Reykjavík. Þá voru okkur m.a. sýndar tvær nýjar sjúkradeildir, sem voru lokaðar vegna þess, að starfsfólk, hjúkrunarfólk fékkst ekki. Það var annars vegar legudeild við lyflækningadeild spítalans með 18 rúmum og hins vegar svo nefnd gjörgæzludeild, þar sem fyrir hafði verið komið mjög dýrum og fullkomnum tækjum til þess að vaka yfir lífi manna, ef svo mætti segja, eftir uppskurði t.d., svæfingu, eða þegar menn veikjast snögglega af hjartasjúkdómum og ýmsum fleiri alvarlegum sjúkdómstilfellum. Þá var enn fremur upplýst á viðkomandi sjúkrahúsi, að álagið á skurðstofufólkinu væri óheyrilegt. Þar voru aðeins fimm hjúkrunarkonur, sem störfuðu að verkefnum, sem 12 hjúkrunarkonum væru ætluð samkv. fjárhagsáætlun spítalans. Svo koma sumarleyfin, sögðu menn og hugsuðu til þeirra með hryllingi, því að svo erfitt sem það er að halda sjúkrahúsinu gangandi að öllu venjulegu, kastar þó fyrst tólfunum, þegar nokkur hluti sjúkraliðsins þarf að fá sitt venjulega og lögboðna sumarfrí. Mér fór þá að verða hugsað til þess, hvort þetta væri einsdæmi á Borgarsjúkrahúsinu eða hvort ríkissjúkrahúsin væru nokkuð undir sömu sök seld. Og ég hef fengið hér upplýsingar frá skrifstofu ríkisspítalanna. Niðurstöðurnar, - það verður að fara fljótt yfir sögu hér, því að tíminn er naumur, - eru þær, að heimilaður fjöldi samkv. fjárlögum er 1901/2 hjúkrunarkona, en í starfi í dag eru 1551/2. Samkv. þessu vantar því 35 hjúkrunarkonur til þess að fylla upp í fjárlagaheimild, og ég held, að mér sé óhætt að segja það, að fjárlagaheimildin sé ekki of rúm. Þegar þessar upplýsingar lágu fyrir, kom björgunin, að því er virtist. 39 nýjar hjúkrunarkonur voru útskrifaðar úr Hjúkrunarskólanum, og ég hélt þá, að þar með mundi þetta leysast. En því miður er fleira að athuga heldur en þetta og þá fyrst það, að 1967 gerði Kjartan Jóhannsson verkfræðingur á vegum fjmrn. athugun á því, hvé margar hjúkrunarkonur væru í starfi, hve margar hefðu horfið frá störfum, athugun á starfsaldri hjúkrunarkvenna og framtíðarhorfum á grundvelli þeirra athugana, eins og þar segir. Rannsókn þessi leiddi í ljós, að 34% útskrifaðra hjúkrunarkvenna hverfa frá starfi sama ár og þær eru brautskráðar. En að tveimur árum liðnum hafa 6056 þessa hóps horfið frá starfi, og aðeins 23% starfa að loknum námstíma, þar til þær hætta sökum aldurs. Þá er enn fremur þess að gæta, að Hjúkrunarskólinn var 1967 stækkaður þannig, að hann getur nú tekið á móti 80–90 nemendum í einu, og samkv. upplýsingum skólastjórans, Þorbjargar Jónsdóttur, sem birtar eru í tímariti Hjúkrunarfélags Íslands, í 2. og 3. hefti þessa árs, þá voru árið 1968 nýir nemendur yfir 80. En svo segir hún, - Þetta er nú því miður á dönsku, en ég hef snúið þessu á íslenzku: „En á síðasta ári neyddumst við til að skera töluna niður í 60 þrátt fyrir mikla aðsókn. Útskrifaðir nemendur í ár og næsta ár verða ca. 85 og um 80 1971, en tæpast útskrifast fleiri en 50–60 nemendur 1972, og þetta dugar tæpast til að mæta þeirri miklu eftirspurn eftir hjúkrunarkonum, sem nú er fyrir hendi.“ Hún segir í þessari grein, að það sé hægt að kenna 80–90 nemendum í einu og að skólinn hafi nægilegt rými bæði fyrir bóklegu kennsluna og nógu mörg pláss á sjúkrahúsunum fyrir þá verklegu og stóran hóp umsækjenda með betri og samræmdari undirbúningsmenntun en fyrr, sem bíður eftir skólavist. Þrátt fyrir þetta er útlit fyrir, segir hún, að við verðum í framtíðinni að takmarka nemendafjöldann verulega, kannske jafnvei nú í haust, þar sem gífurlegur skortur er á hjúkrunarkennurum. Fleira er athyglisvert í þessari grein; sem ég hef að sjálfsögðu ekki tíma til að kynna þm. í stuttum ræðutíma í fsp.-formi, en ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri í upphafi, heldur vil ég heyra svör hæstv. heilbrmrh. við því, hvað hann hyggst gera til þess að mæta þessum vanda, en segi kannske nokkur orð hér á eftir.



Herra forseti. Það var nú nokkurt álitamál í upphafi miðað við efni þessarar fsp., hvor okkar ætti að svara hér, hæstv. menntmrh. eða ég. Niðurstaðan varð þó sú, að ég svaraði; en svör mín eru nánast byggð á upplýsingum, sem fengizt hafa annars vegar frá Hjúkrunarskóla Íslands og hins vegar frá menntmrn. Þegar hafizt var handa um þá stórfelldu stækkun á nýbyggingu sjúkrahúsa, sem nú er komin allvel á veg, var ekki samtímis gerð áætlun um, hvernig skyldi manna þessar stofnanir, hvorki hvað snertir lækna, hjúkrunarlið eða annað starfslið sjúkrahúsanna. Þetta er raunar í samræmi við það, að engin heildaráætlun hefur enn verið gerð um störf sjúkrahúsa eða heilbrigðisstofnana fyrir landið í heild og einstök byggðarlög. Ef litið er til þess, hver nýting menntaðra hjúkrunarkvenna er, þá voru 1. jan. 1970 922 hjúkrunarkonur á landinu auk 196 nema. Þá voru starfandi 483, þar af 348 í fullu starfi. Í sambandi við skort annars sérmenntaðs fólks og starfsliðs fyrir sjúkrahús, þá hefur rn. nú ákveðið að setja á laggirnar nefnd, sem hefur það hlutverk að semja lög um námstilhögun og starfsréttindi slíks fólks, og er þess að vænta, að slíkt lagafrv. verði lagt fyrir þetta Alþingi.



Herra forseti. Ég vil nú þakka hæstv. heilbrmrh. svörin. Ég get út af fyrir sig vel skilið það, að það hafi verið matsatriði hjá þeim og kannske nokkurt ágreiningsatriði, hvor ætti að standa hér upp til þess að flytja þessa skýrslu, og ég segi það sem mína skoðun, að ég öfunda hæstv. heilbrmrh. ekkert af því að hafa orðið fyrir valinu. Hitt er svo annað mál, að þýðingarlaust er um þetta að tala. Hitt er úrlausnarefni, hvernig hægt sé að tryggja sjúkrahúsunum, eins og þau eru í dag og þá ekkert síður eins og þau verða, þegar þau eru komin í viðunandi horf, sérmenntaða starfskrafta til þess að sinna sjúklingum og þeim, sem þangað þurfa að leita. Og ég segi það hér sem mína skoðun, að ég tel fullkomlega óverjandi, að ekki sé hægt að veita viðtöku fullri tölu nemenda í Hjúkrunarskólann, eins og hann getur frekast við tekið. Þörfin er vissulega fyrir hendi. Skólinn var stækkaður 1967, þannig að hann getur nú tekið við 80–90 nemendum, eins og ég sagði áðan, bæði til bóklegs og verklegs náms, og það er upplýst, að fyrir liggur nægilegur fjöldi og raunar fleira en hægt er að taka við af betur undirbúnu fólki en fyrr hefur sótt um inngöngu í þennan skóla til þess að gera þessi líknarstörf að ævistarfi. Og ég tel það enga afsökun, sem þó er tæpt á í þeirri grein, sem ég minntist hér á áðan, að ekki sé hægt að afla kennslukrafta. Ég hreinlega trúi því ekki, að það sé ekki hægt að fá fólk til þess að kenna við Hjúkrunarskólann. Hér hlýtur eitthvað annað að búa að baki. Hvað það er, skal ég ekki spá um, en eitt atriði vil ég nefna. Í þeirri grein, sem skólastjóri Hjúkrunarskólans skrifaði í áðurnefnt tímarit og ég las hér upp úr nokkrar setningar, minnist hún á það sem hugsanlegan möguleika, að ríkið styrki hjúkrunarfólk til náms, þannig að það geti aflað sér þeirrar menntunar, sem til þarf til kennslu. Það mun ekki hafa verið farið út á þessa braut. Er það ekki tilraun að fara út á þá braut? Er ekki tilraun að fá erlenda kennara, ef Íslendingar treysta sér á engan hátt til þess að gera þetta? Ég held það. Eitthvað verður að gera. Það er út af fyrir sig gott, sem hæstv. ráðh. sagði, að kosin verði nefnd og lagt fram frv. á Alþ. til úrbóta í þessum málum. Betra er seint en ekki. Ég skal fúslega fallast á það. En það er fullkomlega þýðingarlaust að byggja dýr sjúkrahús með fullkomnustu og dýrustu tækjum til þess að láta þau standa ónotuð, og það er óverjandi stefna að ráðast í byggingu slíkra húsa án þess fyrst að vera búinn að tryggja sér starfskrafta, til þess að húsin og tækin komi að fullum notum. Ég vona, að þessar umr., þótt ófullkomnar séu að sjálfsögðu í fsp.-tíma, geti vakið athygli hæstv. ríkisstj. og hv. þm. á því alvarlega ástandi, sem hér er vissulega fyrir hendi, og nú taki þing og ríkisstj. höndum saman um að bæta úr þessu, þannig að ekki þurfi til þess að koma oftar, að nýjar, dýrar deildir standi fullbúnar ónotaðar, vegna þess að það er enginn til þess að vinna í þeim.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 44 um úthlutun fjárveitingar til jöfnunar námskostnaðar skólafólks. Eins og kunnugt er hv. þm., bar ég fram frv. til l. á síðasta þingi um jöfnun aðstöðu þess fólks, sem sækja þarf skóla frá heimili sínu með ærnum kostnaði, og hins, sem á þess kost að sækja skóla kannske í gegnum allt skólakerfið frá barnaskólum og upp í gegnum öll námsstig frá heimili sínu eða réttara sagt að heiman án sérstaks aukakostnaðar við það. Þetta frv. mitt lá í meðförum þings og n. allan þingtímann í fyrra, en fékk ekki afgreiðslu, en hins vegar voru teknar 10 millj. kr. inn á fjárlög til jöfnunar þessa mismunar, og var með því sýndur litur á því að fullnægja þessu máli á nokkurn hátt, þó með allsendis ófullnægjandi fjárupphæð. Það varð mér ljóst þegar í byrjun. Nú er mér sagt, að rn. hafi sett menn í það að hugleiða, hvernig ætti að skipta þessari 10 millj. kr. upphæð, og muni vera skammt á veg komið með það verk, og svo mikið er vist, að engar styrkveitingar hafa, svo að mér sé kunnugt, átt sér stað til jöfnunar þess misréttis, sem þarna er um að ræða, og veit ég ekki, hversu langt þessu starfi í rn. er komið. Nú er spurningin um það, eftir hvaða reglum þessu fé hafi verið eða verði úthlutað af rn. hendi, og er fyrri liður spurningarinnar um það. En að öðru leyti langar mig til þess að fá að vita, til hvers reynslan af þeim gögnum virðist benda, sem liggja nú fyrir, um fjármagnsþörf til þess að jafna á sómasamlegan hátt það misrétti, sem námsfólk á við að búa vegna þessa aðstöðumunar. Vænti ég góðra og greiðra svara af hendi hæstv. ráðh. um það, því að það gæti gefið nauðsynlegar vísbendingar um það, hvaða tökum verður að taka þetta mál, til þess að misrétti þetta verði úr sögunni að mestu eða helzt öllu leyti.



Herra forseti. 1. fsp. hljóðar þannig: „Eftir hvaða reglum er úthlutað því fé, 10 millj. kr., sem ætlað var á fjárlögum þessa árs til jöfnunar námskostnaðar skólafólks, er stunda verður nám fjarri heimilum sínum?“ Þær reglur, sem lagðar eru til grundvallar við úthlutun styrkja vegna skólaársins 1969–1970, eru í stórum dráttum þær, að veittir verða tvenns konar beinir styrkir til framhaldsskólanema, ferðastyrkir og dvalarstyrkir. Ferðastyrkir allt að 3/4 verða veittir vegna ferðakostnaðar nemenda frá dvalarstað hér innanlands í byrjun skólaárs og frá skóla við lok skólaárs. Dvalarstyrkir verða veittir þeim nemendum, er verða að dvelja utan heimila sinna án þess að eiga kost á skólaheimavist. Dvalarstyrkur fyrir skólatímabilið er allt að 1200 kr. á mánuði eða fyrir 9 mánaða skólagöngu 10 800 kr. Styrkirnir voru auglýstir í maí s.l. og reglugerð ásamt umsóknareyðublöðum send til skólanna. Umsóknir bárust mjög dræmt, og aðeins 100–200 umsóknir höfðu borizt í júlí. Var því ákveðið að bíða með úthlutun styrkja, þar til skólar hæfust að nýju nú í haust og tryggt væri, að sem flestir nemendur fengju vitneskju um styrkina. Var því sent út nýtt bréf til skólanna, þar sem mælzt var til þess, að umsóknum yrði skilað eigi síðar en 25. okt. og athygli nemenda yrði vakin á styrkjum þessum, ef slíkt hefði ekki verið gert áður. Úthlutunarnefnd kom saman til fundar einum degi eftir að umsóknarfrestur var útrunninn, og má vænta, að úthlutun styrkja hefjist nú á næstunni. Jafnframt er í undirbúningi útsending á umsóknareyðublöðum fyrir skólaárið 1970–1971, sem ætlunin er að afgreiða fyrir vorið. 2. spurning er svo hljóðandi: „Til hve margra náði úthlutunin og á hvaða skólastigum voru þeir?“ Þegar liggja nú fyrir umsóknir frá 994 nemendum, sem skiptast þannig milli skólastiga: Gagnfræðaskólar 204 umsóknir, menntaskólar 347 umsóknir, kennaraskólar 269 umsóknir, sérnámsskólar 174 umsóknir. Þessi umsóknafjöldi er nokkru lægri en áætlun rn. gerði ráð fyrir, en hún var 1200 umsóknir. Hins vegar eiga eflaust eftir að bætast við umsóknir á næstunni. 3. og síðasta spurningin er þannig: „Til hvers bendir reynsla þessa árs um fjármagnsþörf til viðunandi jöfnunar á aðstöðumun námsfólks að þessu leyti?“ Þó að sjálfsögðu sé erfitt að ákveða, hver viðunandi jöfnun á aðstöðumun námsfólks ofar skyldunámi sé vegna búsetu þess, þá er samt rétt að taka eftirfarandi fram: Það er ljóst, að viðunandi jöfnun á aðstöðumun vegna búsetu er ekki hægt að ná nema með verulega auknum fjárframlögum frá því, sem nú er, en einnig ber að hafa í huga, að þyngsti aðstöðumunurinn er ekki vegna búsetu heldur vegna efnahagsaðstöðu nemenda og aðstandenda þeirra. Það getur því verið álitamál, hve langt hið opinbera eigi að ganga í því að jafna aðstöðumun eingöngu með tilliti til búsetu, áður en gripið er föstum tökum á aðstöðumun vegna efnahags. Þeirri fjárveitingu, 10 millj. kr., sem Alþ. hefur veitt til þess að jafna aðstöðumun nemenda í strjálbýli til framhaldsnáms, er m.a. ráðstafað til þess að veita einbirni tekjuhárra foreldra í strjálbýli ferðastyrk og einnig mánaðarlegan fæðisstyrk, búi hann ekki í heimavist. Hins vegar er tveimur, þremur eða fleiri systkinum, sem við lélegan efnahag búa, en eru búsett í grennd við þann framhaldsskóla, sem þau sækja, ekki veittur neinn styrkur, og námslána eru þau heldur ekki aðnjótandi fyrr en á háskólastigi eða á sambærilegu stigi. Væri fæðisstyrkur veittur til nemenda, sem búsettir eru í strjálbýli og verða að vista sig annaðhvort í heimavist eða við skóla á annan hátt, þannig að nemendur greiddu litlu meira en sem næmi efniskostnaði, mundi til þess þurfa u.þ.b. 24 millj. kr. Væri húsaleigustyrkur til þeirra af þessum nemendum, sem ekki komast í heimavist, ákveðinn 1500 kr. á mánuði, mundi til þess þurfa um 18 millj. kr. Væri enn fremur ferða- og akstursstyrkur til þeirra miðaður við tvær ferðir fram og aftur milli heimilis og skóla, mundi til þess þurfa um 6 millj. kr. Alls mundi því þurfa um 48 millj. kr. miðað við nemendafjölda á yfirstandandi skólaári. Það liggur því í augum uppi, að þær 10 millj. kr., sem Alþ. veitti í fyrra til þess að jafna þennan aðstöðumun, nægja ekki til þess, sem ég þykist vita, að flm. eigi við með viðunandi jöfnuði vegna búsetu eingöngu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingar, sem hann hefur gefið varðandi fsp. mínar, og harma það hins vegar, að enn þá virðist ekki vera komið til framkvæmda að verja þessum 10 millj. kr., sem þó voru veittar á fjárlögum yfirstandandi árs til þess, að svo miklu leyti sem sú fjárhæð gat hrokkið til, að draga úr því misrétti, sem námsfólk á við að búa vegna aðstöðumunar að þessu leyti. Ég hrekk í raun og veru ekkert við, þó að ég heyri nefndar 48 millj. kr., sem til þess þurfi að jafna þennan aðstöðumun ungs fólks til lærdóms og mennta. Ég bjóst alltaf við, að til þess þyrfti háa upphæð, ef jafna ætti þann aðstöðumismun að nokkru gagni. Þetta var mér ljóst sökum þess, að hér er um átakanlegt og mikið misrétti að ræða. Það er þung byrði á því heimili, sem þarf í fyrsta lagi að koma tveimur til þremur börnum á barnaskólastiginu í skóla til heimavistar eða ráðstöfunar utan heimilis með öðrum hætti. Það nemur tugum þúsunda á hvert barn. Ef svo fer á framhaldsskólastigi, að einn eða tveir nemendur eru frá sömu fjölskyldu, verður þar einnig um að ræða hátt í 100 þús. kr. bara vegna þess, að það þarf að kosta unglingana í skóla fjarri heimili og borga þar heimavistarkostnað eða kostnað á heimili, sem unglingunum yrði komið fyrir á. Þessi mismunur er umfram þann efnahagslega mismun, sem svo getur verið um að ræða, en ég býst við, að okkar þjóðfélag sé nú ekki komið svo langt enn, að það treysti sér fremur á þessu sviði heldur en öðrum til að jafna aðstöðumun vegna efnahags, og væri það þó sannarlega æskilegt, að við værum þar lengra á braut komnir. En þegar hitt bætist við, er sérstök ástæða til þess að gera allt, sem þjóðfélagið getur, til þess að jafna þennan aðstöðumun, sem fsp. mínar og frv. frá því í fyrra miðaðist við. Það er átakanlegt að vita til þess, að góð mannsefni geti ekki haldið áfram á menntabraut vegna mismunandi efnahags. En það er enn þá átakanlegra, þegar sumir verða einnig að neita sér um menntun og menntunaraðstöðu vegna þess, hvar þeir eru búsettir í landi okkar. Og það var sá aðstöðumunur, sem ég vildi með frv. því, sem ég flutti í fyrra, reyna til að fá jafnaðan að verulegu leyti, svo að viðhlítandi mætti teljast, með fjárframlögum úr ríkissjóði. Þörfin var svo brýn og átakanleg, að hún var viðurkennd með þessari litlu upphæð, 10 millj. kr., og það hefur orðið til þess, að gögn sýna nú, að þá upphæð þyrfti raunar sjálfsagt a.m.k. að fimmfalda.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. menntmrh., hvaða rök liggja fyrir því, að nemendur í gagnfræðaskóla, sem heimavistar njóta, eru alveg hafðir út undan við úthlutun þess fjár, er hér um ræðir.



Herra forseti. Hér er um þýðingarmesta mál að ræða, sem er nú til umr. hér í sölum Alþ. dag eftir dag, og er það vel. Ég stend hér upp til þess að fá útskýringar, má vera á misskilningi mínum, og nota tækifærið til þess að beina máli mínu til hæstv. menntmrh., þar sem hann á þegar ósvarað öðrum fsp. Ég tók svo eftir, að þær 10 millj., sem ráðstafað er á fjárlögum 1970 í þessu skyni, ættu aðeins að ganga til greiðslu kostnaðarmismunar fyrir nemendur í gagnfræða-, mennta-, kennara- og sérskólum, en ekki til nemenda á skyldustiginu. Ég veit ekki, hvort það hafa komið nokkrar umsóknir um fyrirgreiðslu til handa nemendum, sem eru á skyldunámsstiginu. Það virðist vera, að þær hafi ekki borizt. Ég veit ekki heldur, hvernig auglýsingin var orðuð um það, að styrkur væri fyrir hendi til handa nemendum. Það kann að vera, að auglýsingin hafi ekki náð til nemenda á skyldunámsstiginu. Ég hef ekki kynnt mér það. En styrkurinn ætti tvímælalaust fyrst og fremst að ná til nemenda á skyldunámsstiginu. Það er auðvitað slæmt, að aðstaðan sé mismunandi til náms þess, sem menn langar til að öðlast, en það er algerlega óverjandi, að það sé námsaðstöðumismunur hjá þeim, sem verða að sækja skólana, sem eru lögskyldaðir til að sækja skólana. Það eru engin lagafyrirmæli um styrk til nemenda í framhaldsskólum. Það hefur nuddazt hér fram, vil ég segja, með tillöguflutningi ár eftir ár, að fjárveitingavaldið hefur tekið 10 millj. kr. í þessu skyni, sem allir eru svo í vandræðum með að skipta, af því að það er svo lítið. En það eru til lagafyrirmæli, sem kveða á um það, að nemendur við skyldunámið skuli fá fjárstyrk, ef þeir þurfi á því að halda. Þessi fyrirmæli eru í lögunum frá 1946, upphaflegu fræðslulögunum. Þar segir í 9. gr.: „Nú getur nemandi ekki stundað skyldunám sökum fjárskorts, og skal þá veita styrk til þess af almannafé.“ Og ég spyr: Hverju nema styrkveitingar samkv. 9. gr. laga nr. 22 frá 1946 á því 25 ára tímabili, sem lögin hafa verið í gildi?



Herra forseti. Hæstv. ráðh. nefndi það margar tölur um kostnað skólanemenda, sem þurfa að vistast að heiman, að ég náði þeim ekki öllum, en ég náði því þó, að hann taldi fjárþörfina um 48 millj., en við hvað hann miðaði, var ég ekki alveg viss um og langar til þess, að hann endurtaki það. Miðar hann ekki við þá, sem koma til greina samkv. auglýsingum rn. í sumar? Ég tók það svo. En auglýsingin var á þá leið, að þeir einir kæmu til greina, sem ekki væru á skyldunámsstigi, m.ö.o., þeir fá engan styrk, sem eru á skyldunámsstiginu. Þeir, sem eru í heimavistum, hvar sem er á landinu, koma heldur ekki til greina. Það eru aðeins þeir, sem komast ekki í heimavistir, svo og þeir, sem eru ekki á skyldunámsstigi, sem koma til greina. Eru þessar 48 millj. miðaðar við þessa nemendur? Nú hafa, eins og ég hef getið um í sambandi við annað mál, legið fyrir upplýsingar samkv. bréfi frá menntmrn., sem mér hefur borizt, um að nemendur utan barnaskólanna hafi verið fyrir tveimur árum um 3640, en eru vafalaust orðnir um 4000 núna. Þetta er utan barnaskólastigsins. Ekki koma nú háar upphæðir út úr þessum 48 millj., ef á að skipta þeim niður, þannig, að hver fái námsstyrk. Þá taldi ráðh. upp, hve margar umsóknir hefðu borizt. Það er ekki við því að búast, að það berist margar umsóknir, þegar mönnum er sagt: Það þýðir ekkert fyrir ykkur að sækja, sem eruð á skyldunámsstigi, og ekki heldur ykkur, sem eruð í heimavistarskólum. Þær verða náttúrlega aldrei margar með því móti. Hæstv. ráðh. nefndi, að það væri fleira en dvalarstaður eða heimilisfesta nemendanna, sem segði til um það, hvort þörf væri á námsstyrk. Þetta er rétt hjá honum. Menn eru misjafnlega efnaðir. Sumir foreldrar hafa ekki efni á því að senda börn sín í skóla. Þetta er alveg rétt. En mun verri eru ástæður fátæks fólks, sem verður að senda börn sín að heiman, en hinna, sem geta látið þau ganga í skólann heima hjá sér. Og þess vegna held ég, að það ætti að láta það fólk ganga fyrir. Annars veit ég ekki, hvernig hæstv. ráðh. hugsar sér að flokka fólkið eftir efnahag foreldra. Ég held, að það verði dálítið flókið. Hvernig er það með námslán háskólastúdenta? Eru þau flokkuð eftir efnahag foreldranna? Ekki hef ég heyrt það nefnt. Nei, það er alls ekki gert. Á þá að taka upp einhverja nýja aðferð hvað þessa nemendur snertir? Þá átta ég mig ekki á því, hvers vegna ekki er farið að útbýta styrkjunum. Ég hef reyndar fundið þá skýringu og sagt frá því í þingræðu, að það muni vera vegna þess, að það sé ekki hægt að skipta þessum 10 millj. af nokkurri sanngirni, það sé svo lítil upphæð. Og þess vegna sagði fulltrúi hæstv. ráðh. mér fyrir fáum dögum, að það ætti að bíða með það, þangað til kæmi önnur fjárveiting, og skipta svo hvoru tveggja í einu. Er þetta ekki alveg rétt? Ég tók þetta alveg trúanlegt. Og ég skil það ósköp vel. Ég held, að það sé ekki hægt að skipta þessum 10 millj. af nokkurri sanngirni. En hefði þetta verið hægt, hefði vafalaust verið auglýst fyrr um styrkina, því að ég ætla, að skólar hafi verið um það bil að hætta störfum í vor, þegar loksins kom auglýsingin frá rn., jafnvel löngu hættir. Ég man ekki nákvæmlega, hvenær þetta var í sumar, sem ég sá auglýsinguna, en ég held, að skólar hafi verið löngu hættir, nemendurnir komnir hingað og þangað, svo að það var ekki að búast við mörgum umsóknum á þessu tímabili. Það getur verið, að þær komi núna, eftir að skólarnir eru byrjaðir aftur og nemendur eru farnir að átta sig á þessum hlutum. En aðalerindi mitt var það að spyrja hæstv. ráðh.: Eru þessar 48 millj., sem hann telur fjármagnsþörfina, miðaðar við þá nemendur, sem geta komið til greina að fá styrk samkv. auglýsingum rn. í sumar?



Herra forseti. Hv. 11. þm. Reykv. sagði, að sig furðaði á því, að nemendur skyldunámsins skyldu hafa verið afskiptir í þessari úthlutun, og hafði um það allstór orð. Hv. þm. virðist ekki hafa athugað, hvernig ákvæði fjárlaga um þetta efni er. Ég er hér með fjárlögin fyrir framan mig, og þar stendur í gr., sem um þetta fjallar, 15. lið: „Til að jafna aðstöðu nemenda í strjálbýli til framhaldsnáms.“ Það er Alþ., sem hefur ákveðið það, en ekki ég eða ríkisstj., hverjir fá skuli þessar 10 millj. Peningarnir voru til þess að jafna aðstöðu nemenda til framhaldsnáms einmitt, ekki til nemenda á skyldunámsstiginu.

Ráðh. hefur ekkert haft með það að gera.

Hvernig þetta var orðað? Það segi ég ekki, en lagaákvæðið er svona, og engin brtt. kom fram um það að breyta þessu, áreiðanlega ekki. En í öllu falli, fyrst lagaákvæðið er svona, þá er náttúrlega algerlega út í bláinn að deila á mig eða ríkisstj. fyrir það að hafa ekki úthlutað peningunum til nemenda, sem ekki máttu fá þá og ekki áttu að fá þá. Hv. 3. þm. Vesturl. spurði um það, hvers vegna nemendur í heimavistarskólum hefðu ekki orðið aðnjótandi styrks samkv. þessum reglum. Skýringin er sú, að þeir njóta þegar verulegs ríkisstyrks til námsins með þeim hætti, að fæðiskostnaður þeirra er stórlega niðurgreiddur, auk þess sem þeir njóta ókeypis húsnæðis í heimavistarskólunum. Í þessu er þegar fólginn verulegur styrkur, sem kemur til greina til allra þeirra, sem njóta skólavistar í heimavistarskólum, eins og raunar hefur verið margtekið fram í þessum umr. áður. Það er mikill misskilningur, að ríkið hafi fram að þessu ekki styrkt neitt vegna aðstöðumunar til að sækja skóla. Þvert á móti, allur rekstur heimavistarskólanna er stórfelldur styrkur til þeirra nemenda, sem verða að stunda nám utan síns heimilis, styrkur, sem nemur milljónatugum á hverju ári. Þessi litla fjárhæð, sem hér var bætt við, kemur til viðbótar þeim styrk, og þá var náttúrlega ekkert vit í því að ráðstafa þessari litlu fjárhæð að einhverjum hluta til þeirra aðila, sem þegar njóta mjög verulegs styrks af hálfu hins opinbera. Þess vegna var ákveðið að nota þessa litlu fjárhæð, eins og í reglugerðinni kemur greinilega fram, til þess að styrkja þá nemendur, sem ekki njóta þeirrar hagkvæmnisaðstöðu að geta stundað nám sitt í heimavist, m.ö.o. til þess að greiða ferðastyrki og til að greiða dvalarstyrki til þeirra, sem verða utan heimavistar. Þetta er tvímælalaust sanngirnisatriði. Þá harmaði hv. þm. Sigurvin Einarsson, 1. þm. Vestf., það, að ekki skyldi hafa verið úthlutað þegar á s.l. skólaári því fé, sem veitt var í fjárlögum á því ári. Því er til að svara, að öll byrjun er erfið. Í fyrsta lagi hlaut það að vera erfið byrjun að finna út reglur til að greiða úr jafngeysilega flóknu vandamáli og hér er um að ræða. Það var ekki hægt að hefja samningu þeirra reglna, fyrr en fjárlög lágu fyrir. Það var ekki fyrr en undir síðustu áramót. Það er langt frá því, að ég ámæli embættismönnum þeim, sem þessar reglur sömdu, fyrir það, að það tók margar vikur að koma sér niður á skynsamlega reglu um ráðstöfun jafntakmarkaðrar fjárhæðar og hér er um að ræða. En bréfin til skólanna, tilkynningin um þetta, fóru út 15. maí samkv. ljósritum, sem ég hef hér, og hefðu því átt að geta náð til skólanna. Skólum er ekki lokið 15. maí. En ástæðan til þess, að fénu var ekki úthlutað, var ekki sú, að ekki væri hægt að úthluta 10 millj. Ég dreg það ekki í efa, að embættismaðurinn hafi sagt við hv. þm., að það væri erfitt eða eitthvað því um líkt. En auðvitað trúi ég því ekki, að hann hafi sagt, að það væri bókstaflega ekki hægt. En erfitt hefur hann eflaust sagt, að það væri, og það er erfitt.  Hv. 1. þm. Vestf. sagði út af þeim aths. eða hugleiðingum, sem ég nefndi um efnahaginn, að erfitt hlyti að verða að taka tillit til ólíks efnahags nemenda og foreldra þeirra við úthlutun slíkra styrkja. Það er auðvitað fullkomlega rétt, að það er mjög erfitt. Það er líka rétt, sem hann sagði, að þrátt fyrir miklar umr. árum saman fram og til baka, umr., sem ég er nákunnugur, umr. um það, hvort taka eigi tillit til efnahags nemenda og foreldra þeirra við úthlutun námsstyrkja eða námslána, en þar er um tuga millj. úthlutun að ræða, það er rétt, sem hann sagði, að niðurstaðan hefur orðið sú að taka ekki tillit til efnahags nemendanna eða foreldra þeirra. Í nálægum löndum eru uppi tvær skoðanir eins og hér á þessum efnum, og framkvæmdin er tvenns konar. Sums staðar er tekið tillit til efnahags foreldra eftir mismunandi reglum þó, en sums staðar ekki, og hér hefur það orðið niðurstaðan, og þar hefur skoðun stúdentanna eða námsmannanna sjálfra ráðið mestu, að ekki er tekið tillit til efnahags foreldra eða nemenda. En þm. spyr, hví í ósköpunum ég láti mér þá detta í hug að nefna efnahag foreldranna í þessu sambandi? Það er vegna þess, að hér er um að ræða styrkveitingu, sem er sérstaks eðlis, sem tekur tillit til mismunandi aðstöðu, mismunandi búsetu. Þá hlýtur manni að detta í hug: Hvar eru takmörkin á milli þess að hafa efnahagsörðugleika vegna mismunandi búsetu eða réttara sagt, hvar eru takmörkin á milli þess, að menn eigi erfitt með að sækja skóla vegna búsetu eða vegna efnahags? Um námsstyrkina og námslánin til námsmanna heima og erlendis, sem úthlutað er samkv. lögum um námssjóð, þar er ekki um nein slík sjónarmið að ræða. Þar er verið að hjálpa mönnum til þess að stunda nám og hvorki tekið tillit til búsetusjónarmiðanna eða sjónarmiða skyldra þeim né heldur efnahagssjónarmiðanna. Ég nefndi hitt, efnahagssjónarmiðin, vegna þess að þarna er verið að reyna að taka tillit, með miklum vandkvæðum þó, til búsetusjónarmiðsins. Hjá öllum skynsömum mönnum hlýtur því að vakna spurningin: Hvar eru takmörkin milli erfiðleika á að sækja skóla vegna búsetu og vegna efnahags? Ég geri mér algerlega ljóst, a.m.k. eins vel ljóst og hv. þm. hafði vonað, að þar er um geysilega flókin og vandmeðfarin mál að ræða, og við höfum hugsað mikið um það, sem um þetta höfum fjallað, hvar takmörkin séu og hvernig eigi að nota það fé, sem Alþ. veitir, sem skynsamlegast og réttlátast. Og þá hlýtur efnahagssjónarmiðið að koma til greina í þessu sambandi. Mitt verk í þessu og okkar í menntmrn. er að úthluta því fé, sem Alþ. veitir, sem skynsamlegast og sem réttlátast. Það hefur verið reynt að gera fram að þessu, og þeirri viðleitni munum við halda áfram, en þá hljóta efnahagssjónarmiðin að skipta máli.



Herra forseti. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að það er nokkuð dregið úr kostnaði hjá nemendum, sem eru í skyldunámi í heimavist. En enda þótt það sé gert, hafa þeir nemendur erfiðari aðstöðu en þeir, sem heiman geta gengið. Hins vegar er það svo, að þegar komið er í gagnfræðaskóla, falla þau hlunnindi niður, sem tilheyra skyldunáminu, eins og greiðsla til starfsfólks og fleira þar um. Um húsnæðið mun hins vegar vera rétt, að þeir þurfa ekki að greiða húsaleigu. Þess vegna er það ekki réttmætt, að þessir nemendur, þeir, sem frá því að þeir hófu barnaskólanám hafa haft erfiðari aðstöðu en þeir, sem að heiman hafa gengið, skuli sitja við það borð nú, að við þeim sé ekki einu sinni lítið. Og ég vil undirstrika það, að það er hróplegt ranglæti, ef þannig á að fara með þetta mál í framkvæmdinni síðar meir. Hæstv. ráðh. getur í þessu tilfelli afsakað sig með því einu, að fjárhæðin sé svo lítil, að það sé ekki hægt að skipta henni meira en gert er. En það er ekki réttlætanleg skipting að skilja nemendur í gagnfræðaskólum, sem heimavistar njóta, eða menntaskólum, sem heimavistar njóta, algerlega eftir, eins og hér er gert. Ég vil því undirstrika það, að það er óhugsandi, að það sé hægt að framkvæma þetta mál svo framvegis. Enda þótt þessir nemendur hafi minni húsaleigukostnað, hafa þeir mjög svipaðan fæðiskostnað, að ég hygg, og hafa auk þess haft erfiðari aðstöðu áður fyrr.



Þetta eru nú aðeins örfá orð. Hæstv. ráðh. viðurkenndi, að það væri rétt, að það væri erfitt að flokka nemendur niður eftir efnahag foreldranna. Ætli það sé ekki alveg óhætt að bæta því við, að það verði ekki framkvæmanlegt. En ég tók hitt fram, að þó að við tökum tvö heimili, bæði fátæk, annað getur sent börnin sín í skóla heima hjá sér, en hitt heimilið verður að senda þau burtu, ætli það séu ekki nokkurn veginn glögg skil á milli þess, hver aðstöðumunurinn er? Ég held, að það sé enginn vandi að sjá það. Hæstv. ráðh. viðurkenndi líka, að það væri rétt, sem ég hélt fram áðan, að þessa sjónarmiðs efnaðra og fátækra foreldra hefði aldrei gætt í úthlutun námsstyrkja eða námslána til háskólastúdenta. Þetta er auðvitað staðreynd. Treystir yfirleitt nokkur sér til þess að fara út í þá sálma? A.m.k. verður það ekki gert núna á næstunni viðvíkjandi þeim námsstyrk, sem nú á að fara að úthluta. En aðalerindi mitt hingað er það að fara fram á það við hæstv. ráðh., að hann endurtaki nú auglýsinguna um námsstyrkina, sem birtist í maí í vor, af því að hún mun hafa farið fram hjá mönnum einmitt á þeim tíma, sem skólarnir voru að hætta, og nú eru nemendurnir komnir hingað og þangað, en samt eiga styrkirnir að vera fyrir námsárið í fyrra, - að hann endurtaki þessa auglýsingu nú með ákveðnum umsóknarfresti, svo að mönnum gefist nú kostur á að sækja um styrk, og það sé tekið fram, hverjum þýði að sækja, alveg eins og var gert í sumar. Þar er tekið skýrt fram, að það þýði ekkert fyrir neinn á skyldunámsstiginu að sækja um styrk, og að það þýði ekki fyrir neinn, sem hefur verið í heimavistarskóla, að sækja um styrk. Þetta er reglan, sem búið er að gefa út. Ég fer fram á það, að hæstv. ráðh. endurtaki auglýsinguna.



Herra forseti. Það er ekki oft, sem ráðh. er í þeirri ánægjulegu aðstöðu, þegar ósk er beint til hans frá þm., að geta sagt: Það er búið að verða við henni. Hv. þm. óskar eftir því, að ég eða menntmrn. auglýsi aftur og tilkynni rækilega, hverjir eigi að sækja og hverjir muni fá styrkinn. Þetta var gert 1. okt. s.l. Það er búið að því. Svona líkt hugsuðum við í rn. þeim, sem eru velviljaðir dreifbýlismönnum, að við erum búnir að þessu.

Þá hefur það verið í Alþýðublaðinu.

Nei, nei, það var sent dreifibréf til allra skólastjóra á landinu, og þetta hefur eflaust verið auglýst í Lögbirtingablaðinu líka og útvarpinu. Hvort það hefur verið auglýst í dagblöðum, man ég ekki. Við erum ekki vanir að auglýsa þar. En hver einasti skólastjóri á landinu fékk vitneskju um þetta 1. okt. Frestinum lauk 25. okt., og það er verið að vinna að úthlutuninni. Mér þykir reglulega vænt um að geta meira að segja orðið á undan óskum hv. þm. varðandi umhyggju fyrir dreifbýlinu. Út af því, sem hv. þm. Halldór E. Sigurðsson sagði um styrkinn til gagnfræðaskólanemendanna, er okkur algerlega ljóst, að hér er um mikið vandamál að ræða, sem mikið hefur verið hugsað um og mikið rætt við forustumenn ýmissa skóla. Fyrst svo fór, - það er hugmynd, sem ég varpa fram núna, - að færri umsóknir bárust en við höfðum gert ráð fyrir, kæmi til álita, - og þann möguleika skal ég kanna eða láta kanna í fullri alvöru, - hvort hægt væri að nota það fé, sem ekki þarf til þeirra, sem sóttu eftir reglunum, til þess að greiða að einhverju leyti fyrir nemendum í heimavistarskólunum. Ég lofa engu um þetta, því að sérfróðir menn þurfa um þetta að fjalla, og málið er flókið, en málið skal verða athugað.