Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Allshn. hefir komið fram með brtt. á þskj. 166, um að fyrirsögn frv. breytist eins og þar stendur. Jeg tók það fram við 2. umr., að þessi brtt. myndi koma, og gat þess, að það væri nauðsynlegt, því að ákvæði þessa frv. er viðauki við tjeð lög. Vona jeg því, að hv. deild fallist á, að brtt. þessi sje rjettmæt.

Jón Baldvinsson Brtt. á þskj. 166 er rjettmæt, en jeg vildi vekja athygli hv.frsm. (GÓ) og hv. deildar á því, hvort ekki væri rjett að breyta setningunni: Á eftir 9. gr. o. s. frv., á þann hátt, að fella niður orðin: „sem verður 10. gr.“ og að fella niður orðin: „Greinatalan breytist samkvæmt þessu“. Þetta getur staðið í greinargerð frv., en á ekki við í frv. sjálfu. Það kemur af sjálfu sjer, að greinin, sem um getur á þskj. 158, verði 10. gr. Verði lögin sjálf prentuð upp og texti þessara laga feldur inn í þau, þá er rjett að breyta þessu. Það var aðeins þetta form, sem jeg vildi gera aths. við.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það tekur því ekki að fara að prenta upp lögin frá 1907 vegna þessarar litlu breytingar, því að þau eru löng. Annars er aths. hv. 5. landsk. (JBald) rjett, og ætti að mega lagfæra umrætt atriði með skriflegri brtt.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg hefði getað látið vera að svara hv. 5. landsk. (JBald), því að hæstv. atvrh. (MG) hefir tekið að mestu fram það, sem jeg þurfti að segja. Það er rjett, að það láðist í allshn. að athuga þetta, og það er viðkunnanlegra, að þetta hvorttveggja falli burt: „sem verður 10. gr.“ og „Greinatalan breytist samkvæmt þessu“. Hæstv. ráðh. (MG) tók fram, hvernig mætti breyta þessu. Fyrir nefndinni vakti fremur efni en form frv. Hinu er jeg ósammála hv. 5.1andsk., að fara að prenta upp öll lögin, þótt smáviðauki sje samþ. við þau. Jeg tel það ekki ráðlegt að innleiða þá venju, og óvíst, að það yrði alment til þess, að menn gætu betur glöggvað sig á lögum þingsins. Það verður að fara gætilega í að prenta upp lög, sem gerðar eru smávægilegar breytingar á.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Þetta mál er það málið, sem mest allra þjóðmála hefir rætt verið undanfarið, bæði í nálægum löndum og hjer heima, og jeg tel víst, að meðan það hefir ekki fengið afgreiðslu, muni það mesta athygli vekja og mest verða rætt þeirra mála, sem nú eru á dagskrá þjóðarinnar. Þetta frv. var rætt rækilega bæði í blöðum og á Alþingi í fyrra, og einnig í sambandi við ýms önnur mál. Jeg ætla ekki nú við 1. umr. að gefa neitt tilefni til þess, að endurtaka það, sem margsagt hefir verið um málið áður. Ekki ætla jeg heldur að fara út í hina þjóðhagslegu og siðferðislegu hlið málsins, nje vitna til þess, sem fræðimennirnir og vísindamennirnir segja um það. Jeg tel það óþarfa, þar sem málið var þrautrætt í fyrra. Jeg ætla ekki að gefa tilefni til neinna frekari umr., en vil aðeins, eins og gert er í greinargerðinni, vitna til umr. í fyrra, og til skýrslu minnar, sem gengisnefndarmanns og nál. minni hl. fjhn. Það, sem jeg ætla að gera nú, er að fylgja málinu úr hlaði með athugasemdum um það, sem gerst hefir í því síðan í fyrra. Þá vil jeg drepa á það, sem reynslan hefir kent okkur til viðbótar þennan stutta tíma, og að hve miklu leyti nýjar og breyttar kringumstæður hafa skapað nýja aðstöðu. Fyrsta atriðið, sem jeg vil benda á, er það, hvaða dóm menn geta nú lagt á tíðindi þau, sem voru svo ný í fyrra, það er að segja, gengishækkunin mikla haustið 1925, í ljósi þeirrar reynslu, sem fengin er. Getum við í ljósi þeirrar reynslu sagt, að gengishækkunin 1925 hafi verið nauðsynleg eða rjettmæt? Um það hefir verið talað og því haldið fast fram af hækkunarmönnum, að það hefði verið hættulegt að halda genginu föstu þá. En jeg fullyrði, að þetta sje gersamlega rangt. Jeg vil fá tækifæri til þess að lýsa því yfir hjer, að jeg álit, að viðburðirnir hafi sannað, að þegar Íslandsbanki vildi halda áfram að kaupa sterlingspundið fyrir 26 kr. og leitaði eftir vilyrði um styrk til þess að halda áfram gjaldeyrisversluninni á þeim grundvelli, þá hafi hann haft rjett fyrir sjer. Þeir menn sáu betur en hækkunarmennirnir. Við, fulltrúar atvinnuveganna í gengisnefndinni, höfðum einnig á rjettu að standa, er við mótmæltum því, að krónan hækkaði. Í rauninni var meiri hl. gengisnefndar mótfallinn hækkuninni, þó að það væri ekki meiri hl. þeirra, sem illu heilli áttu atkvæði um sjálfa skráninguna. Þá fullyrða hækkunarmenn, að sjóðir þeir, sem mynduðust í inneignum í erlendum bönkum haustið 1925, hafi borið vott um svo mikla velgengni atvinnuvega vorra, og því hafi verið rjettmætt að hækka gengið. En reynslan sýndi, að þeim missást þar hrapallega. Það var rjett hjá okkur, er við hjeldum því fram, að þessi sjóðsöfnun væri óeðlileg og stafaði ekki af velgengni atvinnuveganna, heldur af því, að menn frestuðu í lengstu lög að borga erlendis. Sjóðir þessir hurfu líka á stuttum tíma, hurfu sem ský fyrir vindi. Og fám mánuðum eftir hækkunina voru sjóðirnir ekki lengur til og menn óttuðust afturkastið, lækkun krónunnar. Jeg álít, að það hafi verið skammsýni stjórnarvaldanna, sem olli því, að krónan hækkði 1925. Atburðirnir hafa sýnt það. Íslandsbanki hafði rjett fyrir sjer, er hann vildi halda áfram að kaupa sterlingspundið fyrir 26 kr. Jeg tel mig nú hafa fengið sannanir fyrir, að við höfðum á rjettu að standa, sem vildum láta verðgildi peninganna vera stöðugt haustið 1925. Og ef samþ. hefði verið, er jeg bar fram rökstudda till. um að stöðva hækkunina, er sterlingspundið stóð í 24 kr., þá stæði þjóðarbúið betur að vígi nú. Þá væru atvinnuvegirnir nú reknir með betri árangri. Þá hefði eigi þurft að grípa til þeirra ráða, sem nú hafa verið upp tekin. Þá er annað atriði í sambandi við það, sem gerst hefir síðan í fyrra. Þótt jeg beri nú aftur fram frv. um að leita stöðvunar á verðgildi krónunnar með festingu fyrir augum, þá játa jeg, að það er mun erfiðara nú að ná því marki heldur en í fyrra. Við stöndum miklu ver að vígi að stíga það spor en þá. Hækkunin hefir lamað svo atvinnuvegina, að þeir eru ver við því búnir að standa undir því átaki. Nú þarf enn vandlegri og vandasamari rannsókn til þess að finna hinn rjetta stað verðfestingarinnar. Undirbúningsskeiðið til endanlegrar festingar verður að vera miklu lengra nú en í fyrra. Það er enn óvissara, að takist að finna kaupmáttarjafngengið, nema á tiltölulega löngum tíma. En þótt það sje erfitt nú, þá er það mjög þýðingarmikið og ber skylda til þess, að hefjast þegar handa til þess. Eins og það er erfitt nú, eins hlutfallslega hægt var það í fyrra. Af viðburðunum sjest nú, að það hefði verið áhættulaust að festa verðgildi peninganna sem næst því gildi, sem þeir höfðu áður en hækkunin hófst haustið 1925. Þá er þriðja atriðið, sem sje sá merki lærdómur, sem við höfum numið á árinu sem leið um það, hve erfitt hefir reynst að fá verðlagið innanlands til að komast í samræmi við hækkun krónunnar. Hefir um þetta verið rætt í sambandi við önnur mál. En hjer er líka meðfram um að kenna vanrækslu landstjórnarinnar, því að hún hefir látið ýmislegt ógert, sem hefði þó getað hjálpað til að koma verðlaginu í landinu í meira samræmi við hið skráða gengi. Mjer hefir skilist á hæstv.forsrh., að hann játaði, að t. d. sumir verkstjórar ríkisins hefðu ekki gengið nógu vel fram í þessu. Opinberlega hefir verið rætt um það hjer í deildinni, hvað vanrækt hefir verið í þessu efni á búum ríkisins hjer í grendinni. En ef hjer er ekki um vanrækslu að ræða, þá sýnir það aðeins, hve erfitt þetta er í framkvæmdinni. Á öllum sviðum er þetta ósamræmi í verðlaginu innanlands; má benda t. d. á húsaleiguna í þessu sambandi. Og samkvæmt upplýsingum, sem fjhn. hefir fengið, er borgað það kaup á opinberum stofnunum, sem ekki er í neinu samræmi við gjaldþol atvinnuveganna. Jeg er sannfærður um, að ef þessu heldur áfram, þá eru engar líkur til þess, að krónunni verði haldið uppi. Árið hefir fært okkur heim sannanirnar fyrir því, hve miklum erfiðleikum þetta er bundið. Og úr því að svo erfiðlega gekk árið sem leið, mega menn eiga víst, að það mun enn meiri erfiðleikum bundið, ef krónan hækkar frá því, sem nú er, að koma innlenda verðlaginu í samræmi við hið skráða gengi. Jeg hygg, að margir muni láta sannfærast af þessari sorglegu reynslu. Þá kem jeg að fjórða atriðinu. Það er annar og enn sorglegri lærdómur, um það, hversu mikið afleiðingarnar af gengishækkuninni 1925 hafa kostað þjóðarbúið, ef á annað borð má halda fram tölum í því sambandi. Jeg hefi minst á það áður, að um s. l. mánaðamót stóð þjóðarbúskapur vor 15 milj. kr. ver en á sama tíma í fyrra. Það er rjettmætt að taka einmitt mánaðamótin febr.–mars. því að þá er hin eðlilega aðstaða vegna hækkunarinnar frá 1925 að mestu eða öllu búin að jafna sig. Þetta er mynd af tapinu, sem orðið hefir á þjóðarbúinu, og þótt nokkuð af því kunni ef til vill að stafa frá eldri tíma, þá er þó gengishækkuninni mest um að kenna. Hin myndin af því, hversu mikið gengishækkunin hefir kostað okkur, birtist í hinni miklu þörf á lántökum. Þetta sýnir, að veltufje bankanna er horfið eða tapað, og verður því að bæta það upp með nýjum lánum frá útlöndum. Síðan í fyrra hefir verið tekið 3 milj. kr. lán, og nýlega hefir þessi hv. deild samþykt að ábyrgjast afarstórt lán, og nú liggur fyrir frv. um nálega 5 milj. kr. lán. Samtals eru þá nýju lánin, sem heimila á að taka, um 17 milj. kr. Þetta sýnir ljóslega, hve mikið gengishækkunin hefir kostað okkur. Til viðbótar má minna á það, hve atvinnuvegirnir standa höllum fæti, landbúnaðurinn stendur t. d. enn ver að vígi nú en í fyrra. Þetta er hin sorglega reynsla af gengishækkuninni. Af þessu dreg jeg þann lærdóm eða þá ályktun, að það er stórhættulegt að leggja aftur út í hækkun, um 20%, ef ná á gamla gullverðinu. Jeg er sannfærður um, að það er ómögulegt að ná því marki, og það skapaði svo mikið ranglæti, að jeg álít, að af þeirri ástæðu einni megi enginn hugsa til þess. Þá er fimta atriðið, sem jeg vil benda á í framhaldi af þessum töpum á atvinnuvegunum, og svo hinu, að viðurkent var, að stóra lánið, sem Landsbankinn ætlar að taka, sje nauðsynlegt til þess að halda áfram gengisversluninni, og það er, hve augljós hættan er á því, að krónan lækki. Fall íslensku krónunnar vofir nú yfir. Það er óhætt að segja það og jeg hygg að það sannist, að erfitt muni reynast nú að verjast gengisfalli, án stórfeldrar lántöku. Í umr. um þetta mál hafa hækkunarmenn haldið því einu fram, að við verðfestingarmenn værum á móti hækkun. En þeir hafa ekki bent á það, sem fylgir hjer samhliða, að einmitt með því að festa krónuna, viljum við koma í veg fyrir lækkun. Við viljum festa gengi krónunnar á rjettum stað, eftir nákvæma rannsókn, og verjast þannig bæði hækkun og lækkun. Hækkunarmenn halda því ennfremur fram, að við sjeum fjandmenn sparisjóðseigenda og viljum ekki láta þá ná rjetti sínum. En þetta er aðeins önnur hlið málsins. Hin hliðin er sú, að við einmitt með festingunni forðum sparifjáreigendum frá þeirri áhættu, að þeir stórtapi á nýrri lækkun krónunnar. Sú gengishækkun, sem hækkunarmenn gangast fyrir, dregur á eftir sjer þá hættu, að peningarnir falli. Ef horfið hefði verið að því ráði haustið 1925 að festa peningana, þá er jeg sannfærður um, að sú hætta mundi ekki vofa yfir nú, að krónan fjelli. Þá er sjötta atriðið, sem er sjálfsagt að nefna, því að reynslan kennir oss margt í því efni. Hvernig er útkoma peningastofnananna vegna gengishækkunarinnar? Hvernig hafa bankarnir þolað hana og hverjar eru líkur á því, að þeir þoli áframhaldandi gengishækkun? Þau orð, sem jeg segi um þetta efni, segi jeg ekki sem sjerstaklega kunnugur Landsbankanum, af því að jeg er endurskoðandi hans, heldur tala jeg út frá sjónarmiði hvers þess manns, sem les bankareikningana. Bankareikningarnir bera það ljóslega með sjer, hvílíka erfiðleika gengishækkunin hefir bakað bönkunum. Þar við bætist, að gengishækkunin er nýlega afstaðin, svo að allar afleiðingar hennar geta alls ekki verið komnar í ljós enn. Því má gera ráð fyrir meiri töpum af lánum til atvinnuveganna en orðið er. Eign Landsbankans sjálfs, varasjóðurinn, er ekki nema einar 700 þús. kr., og er það ekki nema lítið brot af þeim mörgu miljónum, sem Landsbankinn á í hinum ótryggu pappírum, sem eru víxlarnir. Þegar athugað er, hvað varasjóðurinn er lítill hluti af fje því, sem í veltu er, þá verður öllum ljóst, að bankinn á við erfiðleika að stríða. Jeg þekki ekki til Íslandsbanka, en báðir bankarnir hljóta að eiga mjög erfitt uppdráttar út af þeirri gengishækkun, sem þegar er orðin. Þess vegna álít jeg það meira en vafasamt, hvort óhætt sje að leggja það á bankana að taka við nýrri gengishækkun. Jeg hygg, að hinir væntanlegu reikningar bankanna nú verði til að staðfesta þetta enn frekar. Þá kem jeg að sjöunda atriðinu, sem fyrir mjer er stærsta atriðið, en það er siðferðishlið þessa máls. Við höfum nú haft verðfasta peninga í 16 mánuði. Á þessum 16 mánuðum, sem krónan hefir verið föst, hefir ræktunarsjóðurinn lánað út á aðra miljón króna og veðdeildin, báðir flokkarnir, lánað út 4–5 miljónir, eða meira. Auk þess hafa vitanlega óteljandi aðrar skuldbindingar verið gerðar á þessu tímabili. Ef það á nú að fara að hækka krónuna ofan á þetta, þá verð jeg að segja, að með því er framið afskaplegt ranglæti, því lengur sem það tímabil stendur, sem krónan er verðföst, því meira ranglæti er að hækka hana. Jeg skal geta þess í sambandi við þetta, að jeg hefi tillögur í smíðum, sem jeg ætla að geyma mjer að koma með, þangað til jeg hefi heyrt undirtektirnar undir þetta mál. Tillögurnar ganga í þá átt, að ef íslensk króna verður hækkuð upp í gullgengi, þá skuli öll lán, sem veitt hafa verið úr ræktunarsjóðnum og veðdeildinni, nýja flokknum, lækkuð um 20%. Þessi lán hafa öll verið veitt í föllnum krónum, og það er ekki með sanngirni hægt að mótmæla, ef krónan verður hækkuð um 20%, þá er ríkið siðferðilega skylt til þess að lækka lánin að sama skapi. Hið eina, sem við þetta er að athuga, er, að það nær ekki til allra lána. Aðstaða ríkisins til 5. flokks veðdeildarinnar er sú, að ríkið kaupir veðdeildarbrjef fyrir 3 miljónir og lánar mönnum síðan út til verklegra framkvæmda og skattleggur þá síðan, ef það lætur krónuna hækka í gullverð, um 600 þús. kr., sem ríkið stingur í sinn vasa. Jeg leyfi mjer að kalla þá menn byltingamenn, sem vilja enn hækka á grundvelli þess, sem orðið er, þá menn, sem vísvitandi og með ráðnum huga vilja auka skuldir alsaklausra manna um 1/5 hluta og refsa þeim fyrir að stofna til verklegra framkvæmda, en gefa hinsvegar öðrum mönnum 20% í viðbót við það, sem þeir eiga fyrir. Ef það er að ástæðulausu gert, þá er það mikið siðferðisbrot, að fremja svo augljóst ranglæti sem það, að svíkja með ráðnum huga allar skuldbindingar, sem gerðar hafa verið á þessu tímabili. Jeg trúi því ekki fyr en jeg tek á, að reglulegt fylgi fáist á Alþingi Íslendinga til þess að fremja slíkt ranglæti. Þetta atriði verður sárara og viðkvæmara með hverju ári, sem líður. Þá er áttunda atriðið, en það er, hvað við getum lært af því, sem gerst hefir með nágrannaþjóðum vorum síðan í fyrra. Tvær þjóðir, Frakkar og Belgir, hafa farið festingarleiðina. Þessar þjóðir hækka áreiðanlega ekki peninga sína. Hinsvegar hafa þrjár þjóðir, Englendingar, Danir og Norðmenn komið peningum sínum upp í gullgildi, með þeim árangri, sem ætti að geta orðið okkur Íslendingum til viðvörunar. Það kemur ljóslega fram, hve mikla áreynslu þetta kostar fyrir stórþjóðirnar. Englendingar fengu við þessa gengishækkun meiri blóðtöku en nokkru sinni síðan í styrjöldinni, það lá nærri borgarastyrjöld, og efnatjón manna varð ógurlegt. Í Danmörku var það „spekulation“, sem hækkaði krónuna. Útlendir menn fóru heim með miljónir króna í gróða, en landið stynur undir okinu. Danska stjórnin ætlar að færa niður útgjöld ríkisins um 60 miljónir króna. Þetta kemur sárt niður, en það er eina leiðin, sem hægt er að fara, þegar svona er komið, og við mundum verða að fara sömu leið, ekki síður en Danir. Leikur það mjög á tveim tungum, hvort Danir geti staðist raunina af gengishækkuninni, og þó er Danmörk eitt gagnauðugasta land álfunnar. Í Noregi var það líka „spekulation“, sem hækkaði krónuna. Þar er ástandið mjög alvarlegt, og eru margar sorglegar lýsingar á því í norskum blöðum. Norska bændablaðið, „Nationen“, kallar gengishækkunina þjóðarógæfu. Þessi átta atriði hefi jeg viljað draga fram; þetta hefir maður lært á árinu sem leið, í viðbót við almennar ástæður, sem jeg bar fram í fyrra, og svo sjerstakar ástæður, sem eiga við okkar land. Jeg tel, því miður, líklegast, að þetta mál nái ekki fram að ganga nú, fremur en í fyrra. Grunur minn er sá, að stjórnin leggist þunglega á móti því. En jeg hefi samt talið mjer skylt að bera þetta mál fram, vegna þess að jeg álít það rjettlætismál og hið þýðingarmesta mál fyrir fjárhagslega afkomu okkar. Þó að þetta frv. nái ekki fram að ganga nú, þá vænti jeg, að það fái nú eitthvað jálegri atkvæðagreiðslu en í fyrra, svo að aðhald skapist fyrir stjórnina fram yfir kosningar. Um þetta mál á þjóðin að kjósa næsta haust. Það er stærsta fjárhags- og rjettlætismál, sem nú er á dagskrá hjá okkur. Þess vegna eigum við að láta afstöðu okkar koma skýrt í ljós og ræða þetta mál með festu og alvöru, með heill fósturjarðarinnar fyrir augum. Að endingu óska jeg, að frv. verði vísað til fjhn.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það mætti virðast óþarfi að eyða mörgum orðum að þessu frv. nú. Það var hjer til umr. á síðasta þingi og náði þá ekki fram að ganga. Það er ekki heldur borið fram í þeim tilgangi nú, að það nái að verða að lögum. Þetta var tekið fram af aðalflm. þess, hv.þm. Str. En það er nú svo, að það kann að vera fyrnt yfir það síðan í fyrra, hvað þetta frv. fer fram á, og þó sumt, sem jeg segi hjer, verði endurtekning á því, sem jeg sagði á síðasta þingi, þá get jeg þó ekki látið frv. þetta ganga í gegnum 1. umr., án þess að gera dálitla grein fyrir því, sem það fer fram á. Frv. þetta kallar sig frv. til laga um stöðvun á verðgildi íslenskra peninga, en fyrirsögnin svarar ekki til efnis frv. Innihaldið fer ekki fram á stöðvun á verðgildi íslenskra peninga, heldur miðar það að því, að hleypa af stað nýju gengishringli. Það hefir orðið ofan á hjá sumum ófriðarþjóðunum að gefast upp við að færa hinn fallna gjaldeyri til gullverðs. En ennþá hefir slíkt ekki hent neina þjóð Norðurálfunnar, sem ekki hefir tekið þátt í stríðinu. En um allar þær stríðsþjóðir, sem hafa stigið þetta þunga spor, að stýfa gjaldeyri sinn, er það sama að segja, að gjaldeyrir þeirra hefir verið svo gerfallinn, að vonlaust hefir verið að reyna að rjetta hann við. Hjá þeim þjóðum, sem stöðvuðu sem næst sínu gullgildi, en það voru Belgir og Finnar, þar var gjaldeyririnn þó fallinn niður í 1/7 lögmæts gullgildis. Það er svipað því, sem okkar króna stæði í 14–15 aurum, í stað þess að hún stendur í 81½% eyri. Þegar þessar þjóðir höfðu ráðist í það, að verðfesta hinn fallna gjaldeyri sinn, þá hafa þær allar gert það á einn veg. Þær hafa fyrst reynt að halda peningunum um langan tíma í ákveðnu gildi, en síðan gert þá breytingu á peningalögum sínum, sem lögfestir peningagildið sem næst því gildi, sem verið hefir þennan reynslutíma. En það er eins dæmi, að slík leið sje farin, sem þetta frv. fer fram á. Hjer er byrjað á að skipa nefnd, sem á engan hátt getur talist hlutlaust skipuð. Seljendur erlends gjaldeyris yrðu fyrirfram í meiri hluta í nefndinni. Nefnd þessi á svo að sitja lengi á rökstólum, til þess að komast að hinu raunverulega gildi íslenskrar krónu. Þegar búið væri að skipa þessa nefnd, mundu menn geta vitað það fyrirfram, hvort niðurstaða sú, sem hún kemst að, yrði hækkun eða lækkun krónunnar. En í frv. er nú gengið þannig frá nefndarskipuninni, að mikil hætta er á því, að hún mundi komast að þeirri niðurstöðu, að ákveða krónunni lægra gildi en hún hefir haft þessa síðustu 16 mánuði. En er nú nokkur maður svo blindur að láta sjer detta í hug, að eigendur íslenskra króna og erlends gjaldeyris biðu aðgerðarlausir þennan tíma, sem nefndin sæti á rökstólum? Ætli þeir mundu ekki nota sjer þennan biðtíma sjer til hagsmuna við gjaldeyrisverslunina? Til þess að halda sjer að einhverjum tölum, þá skulum við gera ráð fyrir, að það væri vitanlegt, að sterlingspundið mundi hækka úr 22 upp í 24, er nefndin hefði lokið störfum sínum. Þá mundu allir þeir, sem eiga íslenska krónu, eða geta fengið hana að láni, biðja um sterlingspund á 22,15 fyrir hana, er þeir eiga von á því, að geta selt pundið fyrir 24 kr. daginn eftir að nefndin hefir lokið störfum sínum og kveðið upp úrskurð um gildi íslenskrar krónu. Hvernig fer nú, þegar þessi eftirspurn berst til bankanna? Geta menn búist við, að þeir þoli það til lengdar að láta taka út hjá sjer innstæður í íslenskum krónum, til þess að kaupa fyrir sterlingspund, sem bankarnir verða að fá að láni? Nú veit bankinn það, að hann verður að kaupa þau sterlingspund aftur á 24 kr., þegar nefndin hefir kveðið upp úrskurð sinn, en mismuninum stinga „spekúlantarnir“ í sinn vasa. Þannig geta engir seðlabankar í heiminum látið það ganga. Bankarnir verða tilneyddir að fella íslensku krónuna, til þess að verjast „spekulationum“, sem skapast af tilveru nefndarinnar. En þegar krónan byrjar að falla hjá bönkunum, hvar er þá grundvöllurinn, sem hægt er að byggja á útreikning á sannvirði krónunnar Jeg sje ekki, að nefndin geti þá gert annað en bíða og sjá, hvort krónan staðnæmist ekki einhversstaðar, til þess að fá tök á því, að ákveða eitthvert gildi krónunnar í samræmi við verðlagið í landinu. Þannig verður aðeins úr þessu nýtt gengishringl, sem enginn veit hvert leiðir. Engin þeirra þjóða, sem fest hafa gjaldeyri sinn, hafa leyft sjer að fara inn á þessa braut. Hvergi hefir verið borið fram frv., sem sýnir jafn algert skilningsleysi á þessum málum sem þetta. Jeg er ekkert hissa á því, að sjá nafn hv.þm. Str. sem flm. þessa frv., en jeg verð að segja, að jeg varð hissa, er jeg sá, að hv.þm. V.-Ísf. er einn af flm. Hann er of vel að sjer í þessum málum til þess, að láta nafn sitt sjást á slíku frv., sem, ef það verður að lögum, felur í sjer stóra hættu um að gengishringl komist á í stað stöðvunar. Þetta er meginþáttur frv., sem gerir það að verkum, að allir, sem skyn bera á þetta mál, hljóta að vera á móti því, þó þeir að öðru leyti vilji verðfesta íslenska peninga. Þótt jeg sje þeim mönnum ekki sammála, sem vilja verðfesta íslenska peninga, þá get jeg skilið þeirra hugsanagang, og þeir geta fært fram rök fyrir sínu máli. En þeir, sem vilja fara þessa fáránlegu leið, að stöðva verðgildi peninga með löggjöf, sem beinlínis býður „spekúlöntunum“ heim, þeir geta enga ástæðu fært máli sínu til stuðnings. Það hefir enginn orðað lagafrv. til þessa annar en hv.þm. Str.; því að þótt fleiri nöfn standi á frv., hefir hann áreiðanlega orðað hinar varhugaverðu hugsanir þess. Næst langar mig til að víkja ofurlítið að sumu, sem hv.þm. Str. sagði í ræðu sinni. Raunar var það að mestu ekki annað en endurtekningar á því, sem hann hefir áður margsagt, og nákvæmlega jafnoft er búið að hrekja. En úr því að hann hafði nú enn yfir margt af því, neyðist jeg enn til að endurtaka sumt, sem jeg hefi áður sagt, en þó mun jeg gera mjer alt far um að vera stuttorður. Mun jeg sleppa alveg ýmsu, sem hv.þm. (TrÞ) sagði, og er það ekki af því, að það megi standa óhrakið, heldur af því, að ekki er ástæða til að hrekja það frekar en orðið er. Háttv. þm. Str. byrjaði enn á því að lýsa viðburðum gengishækkunarinnar 1925, og gerði það enn rangt, eins og altaf áður. Ætla jeg að leiðrjetta frásögn hans, ekki til að firra mig ábyrgð, heldur til þess að einhversstaðar finnist rjett skýrt frá málinu. Gengishækkunina 1925 bar þannig að, að einhverntíma vorsins varð samkomulag um það, milli gengisnefndar og beggja bankanna, að reyna að halda gengi á sterlingspundi óbreyttu, 26 kr. þangað til í miðjum september. Var það gert til þess að reyna að greiða fyrir afurðasölu landsmanna. En í ágústlok tilkynnir stjórn Landsbankans gengisnefnd, að sá banki sjái sjer ekki lengur fært að kaupa sterlingspundið fyrir 26 kr. þessa ákvörðun tók Landsbankastjórnin án íhlutunar landsstjórnarinnar og algerlega á sína eigin ábyrgð. Hefir ákvörðunin eflaust verið bygð á dómi hennar um ástandið, eins og það þá var orðið. Stjórn Íslandsbanka var óánægð með þessa ákvörðun og kvaðst vilja, að staðið yrði við fyrri fyrirætlanir. Bankinn sýndi þennan vilja sinn nokkuð í verki með því að halda áfram að kaupa sterlingspundið á 26 kr. í nokkra daga, eftir að Landsbankinn var hættur því. En það var aðeins í fáa daga, því að þá sá stjórn Íslandsbanka fram á, að hún megnaði ekki að kaupa öll þau sterlingspund, sem boðin yrðu til 14. sept., því að um þetta leyti var mikið framboð á erlendum gjaldeyri. Og þetta var yfir höfuð rjett álitið, því að þegar annar bankinn sá sjer ekki lengur fært að halda áfram gjaldeyrisversluninni, gat hinn ekki haft skyldu til að halda einsamall genginu í 26 kr., eftir fyrirætlununum, því síður sem hann gat ekki vænst þess, að fá aðstoð Landsbankastjórnarinnar til að halda sterlingspundinu í sama verði eftir 14. sept. - Af þessum ástæðum hætti Íslandsbanki líka að kaupa sterlingspund á 26 kr. - Íslandsbanki fór aldrei fram á aðstoð landsstjórnarinnar til að halda uppi verði stpd. - Hv. þm. Str. hefir margsinnis sagt, að Íslandsbanka hafi verið neitað um slíka aðstoð; en jeg hefi jafnan rekið það ofan í hann aftur. Það hefði heldur ekki verið skynsamlegt að veita slíka aðstoð með því að heimila bankanum að auka seðlaútgáfu sína til gjaldeyriskaupa. Svo hjelt verslunin með stpd. áfram fyrir lægra verð en 26 krónur. Einu kaupendurnir voru bankarnir. Í gengisnefnd var jafnan mikil tilhneiging til að halda uppi verði á sterlingspundum. Um eitt skeið, nokkrum dögum seinna, var gerð tilraun til að halda stpd. í 24 kr., með gengisskráningunni einni, þrátt fyrir treðgu bankanna til að kaupa. Þá hjelt nefndin skráningunni í 24 kr. í nokkra daga, þótt hvorugur bankanna vildi í raun rjettri kaupa stpd. fyrir meira en 22 kr. Árangurinn varð aðeins sá, að þessa 3 eða 4 daga fór öll gjaldeyrisverslun fram fyrir utan bankana, uns gengisnefndin, með samhljóða atkv., að því er jeg best veit, flutti skráninguna niður í hið raunverulega gangverð. - Landsstjórnin hafði stutt að því, að gengisnefnd gerði þessa tilraun. En hún reyndist árangurslaus, og fult samkomulag var um það milli fulltrúa bankanna og landsstjórnarinnar í gengisnefnd, að ekki þýddi að reyna að halda uppi öðru verði á gjaldeyrinum en því, sem var í viðskiftum manna milli. - Þessa daga var ekki fáanlegt meira en 22 ísl. kr. fyrir stpd., og var jafnvel einu útlendu tilboði svarað með boði um kr. 21,80; en kaupin gerðust þó ekki á þeim grundvelli. Svo kom að því, að gengisnefnd átti að koma saman á mánudag, og var vitanlegt, að hún mundi skrá stpd. eins og gangverð var. Hún hafði ekki vald til að skipa bönkunum að borga meira, og ríkisstjórnin vildi ekki kúga þá. En samt gekk stjórnin nú í málið og fjekk Landsbankann til samkomulags um að hækka skráningarverðið upp í kr. 22,50 og varð það úr í gengisnefnd. Fóru nú bankarnir að kaupa stpd. fyrir það verð. Hreyfingin úr kr. 22,50 niður í kr. 22,15 gerðist með þeim nýju hreyfingum, um 10 og 15 aura í hvert sinn. Við allar þessar skráningar bar málið eins að í gengisnefnd. Fyrir lágu tilboð um stórar upphæðir af stpd., og bauðst stjórn Landsbankans til að kaupa helminginn, ef Íslandsbanki keypti hinn helminginn. En stjórn Íslandsbanka sagði nei. Þá sagði stjórn Landsbankans sem svo: Við sjáum okkur ekki fært að kaupa þennan gjaldeyri allan, nema verðið verði 10–15 aurum lægra á hvert stpd. Það gengi var svo skráð, en þó greiddi fulltrúi Íslandsbanka í gengisnefnd jafnan atkv. á móti nýju skráningunni. Hefi jeg aldrei fundið neina skýringu á þessu ósamræmi, að bankinn vildi ekki kaupa fyrir hið eldra verð, en fulltrúi bankans í gengisnefndinni greiddi þó atkv. á móti lækkun. Því hefir verið haldið fram, að Íslandsbanki hafi á þessum tíma verið svo staddur, að hann hafi ekki getað keypt erlendan gjaldeyri í stórum stíl. Þetta er rangt. Bankinn hefir í mörg ár ekki átt meira ónotað af seðlalánum sínum hjá Landsbankanum heldur en einmitt þá. Þessa peninga hefði bankinn vel getað notað til gjaldeyriskaupa, en hann vildi það einhverra hluta vegna ekki. Þessar síðustu hækkanir á gengi ísl. krónu voru því að forminu framkvæmdar þannig, að tveir gengisnefndarmenn, fulltrúar Landsbankans og landsstjórnarinnar, greiddu atkvæði með þeim, en fulltrúi Íslandsbanka greiddi atkvæði á móti. Þó vildi umbjóðandi hans, stjórn bankans, engan gjaldeyri kaupa fyrir óbreytt verð. Jeg vil segja frá þessu hjer, til þess að einhversstaðar finnist sönn frásögn um þetta mál, sem leita má til, ef hv.þm. Str. fer enn á ný að strá út sínum villandi frásögnum um málið. - Það var þannig stjórn Landsbankans, og hún ein, sem átti upptökin að því, að gengi stpd. fjell úr 26 kr. Eftir þær traustsyfirlýsingar, sem hv.þm. Str. hefir nýlega gefið þeirri bankastjórn, hjer í hv. deild, held jeg að hún sje alveg einfær um að bera ábyrgðina á þessum ráðstöfunum sínum. Hitt skal jeg segja, að ef jeg hefði átt upptökin að þessum gerðum, þá þætti mjer sómi að. En þarna á stjórn Landsbankans heiðurinn, en ekki jeg. Það er eins og hv.þm. Str. þyki undarlegt, að þessar erlendu inneignir bankanna 1925 skyldu eyðast aftur. En það er ekki undarlegt. Það er vitanlegt, að þetta voru ekki raunverulegar innstæður bankanna erlendis. Þeir eignuðust að vísu stpd. erlendis, en útlendir viðskiftamenn eignuðust tilsvarandi eignir hjer í ísl. peningum. Þetta er það, sem raunverulega er ástæðan til gengishækkunarinnar hjá öllum seðlabönkum. Jeg þykist nú vita, að vonlaust sje að ætla sjer að skýra fyrir hv.þm. Str., hvílík hætta getur stafað af of miklum inneignum útlendinga í bönkum landsins, og hver áhrif of mikið aðstreymi af erlendum gjaldeyri geti haft. Jeg þykist einnig vita, að árangurslaust sje að segja hv.þm., að það er þetta, sem neyðir bankana jafnan til að stöðva innstreymið með eina tiltækilega ráðinu, að hækka verð hins innlenda gjaldeyris. En ef það gæti skeð, að hv.þm. Str. (TrÞ) mætti eitthvað læra, væri þó reynandi að segja honum, að æðimikið af þeim erfiðleikum, sem nú eru hjer á landi, og honum verður allra manna starsýnast á, stafa af því, að svona fje þarf einhverntíma að skila aftur. Það þurftum við að gera á árinu 1926, og við höfum þegar skilað miklu af því aftur og borgað með þeim afurðum, sem við fluttum út á árinu. Mesta hættan liggur jafnan í því, að þegar bankarnir fá svona mikið fje til umráða, þótt á óeðlilegan hátt sje, að þá sjeu þeir of greiðugir á útlán til fólksins og atvinnuveganna í landinu. Þegar bankarnir eru fullir af fje, er þess ekki gætt í eins ríkum mæli að neita um lán, eins og ef þeir væru tómir. En gallinn er sá, að þetta er innstæðufje útlendinga, sem þeir heimta, að skilað sje aftur, þegar þeim best hentar, og er þá ekki verið að spyrja að því, hvort íslenskum atvinnuvegum komi það betur eða ver að skila fjenu. Ef of mikið er keypt af stpd. fyrir það verð, sem útlendingar álíta sjer gróðavon að fá fyrir þau, verður afleiðingin sú, að meira fje berst til bankanna og frá þeim út til almennings en víst er, að hægt verði að borga aftur. Sem betur fer hefir ekki farið svona fyrir okkur. Við erum nú búnir að skila aftur því nær öllu fjenu, en við höfum tekið það nærri okkur. Og hefðum við haldið áfram að kaupa stpd. á 26 kr. haustið 1925, hefði okkur áreiðanlega borist meira en við hefðum verið menn til að skila aftur. Mitt álit er því það, að hækkun á verði stpd. hafi verið óhjákvæmileg varnarráðstöfun til að firra bankana því, að kaupa of dýrt þá vöru, sem þeir vissu að þeir gætu svo ekki staðið í skilum með andvirði á. Ef menn vilja líta í sögu gengishækkunarinnar í nágrannalöndunum, Danmörk, Noregi og Finnlandi, þá sjá menn, að hana hefir borið líkt að þar, en sá er munurinn, að þar hefir skilningurinn á þessum málum verið svo mikill, að þingmenn hafa ekki leyft sjer að ausa auri á þá, sem gert hafa hinar nauðsynlegustu ráðstafanir. Menn hafa borið sig misjafnlega vel undan gengishækkuninni, en hvergi hefir því verið haldið fram nema hjer, að hægt væri að verjast henni með því að kaupa erlendan gjaldeyri í vitleysu. Hv. þm. Str. sagði frá því, sem sinni skoðun, að lítil von væri um, að krónan gæti haldist í núverandi gengi sínu, heldur mundi hún senn fara að falla í verði. Jeg verð nú að hryggja hv.þm. með því að segja honum að eftir því sem allar horfur eru nú, er fult útlit fyrir, að við getum haldið krónunni í sama verði. Ástæðan til þess er sú, að nú erum við búnir að borga erlendu innstæðurnar frá 1925, og verður ekki hægt að koma aftur og heimta borgun fyrir sterlingspundin, sem við keyptum þá. Erlendar innstæður í íslenskum bönkum eru minni nú en þær hafa verið í mörg ár. Og hver getur felt gjaldeyri okkar í verði, ef ekki eru útlendingar til að taka út innstæður sínar í íslenskum bönkum? Jeg fæ ekki sjeð, að það sje í nokkurra valdi annara en okkar sjálfra. Við gætum e. t. v. gert það með einhverri sjerstakri handvömm, en jeg sje enga ástæðu til að búast við slíku af bankastjórnum vorum. - Jeg held, að það væri best fyrir háttv.þm. Str. að sleppa öllum vonum um þetta, nema einhver af hinum fornu fjendum landsins, hafís, eldgos eða önnur óáran komi honum til hjálpar. Þá veit enginn hvernig fer. Jeg vona, að það sje öllum hv.þdm. ljóst, að það er rangt hjá hv.þm. Str., að þessi 15 miljóna tilfærsla á erlendri inneign í bönkunum sje mynduð af tapi á þjóðarbúskapnum á árinu 1926. Enda þótt skýrslur um innflutning og útflutning sjeu ekki alveg nákvæmar, er það ljóst, að þær hljóta að fara mjög nærri sanni. Ef hv.þm. Str. vildi nú renna yfir þær öðru auganu, býst jeg við, að honum yrði það ljóst, að þessar 15 milj. kr. geta ekki verið nein mynd af tapi á þjóðarbúskapnum á árinu. Þær eru að miklu leyti mælikvarði þess, hvað við leyfðum okkur að fara langt haustið 1925 í því að kaupa erlendan gjaldeyri fyrir verð, sem útlendum eigendum hans þótti gróðavænlegt. Mjer þótti hv.flm. komast æðilangt frá frv. sínu, þegar hann fór að lýsa því yfir, að það væru verðfestingarmenn, sem stæðu í móti lækkun krónunnar. Jeg verð nú að segja, að þó að frv. hans sje langt frá því að standa í móti lækkun krónunnar, þá eru þessi orð hans skynsamlega töluð fyrir munn annara verðfestingarmanna, því að það er ekki nema eðlilegt, að þeir, sem á annað borð vilja festa gengið, geri sjer far um að krónan lækki ekki. Þetta skilur hv.þm. V.-Ísf., og kom greinilega fram í ræðu hans hjer á dögunum, að hann vildi ekki, að krónan lækki. En hvers vegna hann hefir þá gerst flm. að slíku frv. sem þessu, það skil jeg ekki. Það eiga allir að vera á einu máli um það og fylgja því fast fram, að krónan lækki ekki úr því, sem hún nú er. Þetta er svo sjálfsagður hlutur, að óþarft er að eyða frekar orðum að því að útlista það. Þá fór háttv.flm. út í hag bankanna og málaði hag Landsbankans æði dökkum litum. Hann sagði, sem satt er, að varasjóður bankans mundi nema um 700 þús. kr., en gerði ráð fyrir, að hann mundi ekki hrökkva á móti töpum bankans. Þetta getur vel verið. En benda má þó á, að bankinn átti eftir síðasta reikningi sínum fjárhæð, sem hann var búinn að leggja til hliðar fyrir töpum. Svo á hann ennfremur 2 miljónir, sem er innskotsfje ríkissjóðs, ¾ þegar greitt, en ¼ trygður honum með sjerstökum lögum, og þessi upphæð er sjálfseignarfje bankans. Um hitt ætla jeg ekki að deila, hvort varasjóður muni hrökkva til þess að greiða töp bankans eða ekki. Og það veit hv.flm. eins vel og jeg, að töp Landsbankans stafa ekki af gengishækkuninni 1925. Heldur væri nær að telja þau afleiðing af lækkun krónunnar 1919 og 1920, ef menn á annað borð vilja gefa peningasveiflum sök á því. Út frá þessum veiku ástæðum um tap Landsbankans dró hann þá ályktun, að ekki væri óhætt að leggja slíka ábyrgð á bankann, að ráða því, hvort krónan hækkar eða ekki. En þar er jeg á alt öðru máli. Jeg álít, að alt ákvörðunarvald í þessu efni eigi einmitt að vera í höndum beggja bankanna. Og hv.þm. Str. getur ekki skoðað það sem vantraust á sjer frá minni hálfu, þó að jeg treysti bankastjórunum betur en honum til þess, að meta, hvort bankarnir á sínum tíma láti krónuna hækka eitthvað. Því það gætu komið þeir tímar, að bankarnir telji minni hættu á að kaupa sterlingspd. lægra verði en verið hefir áður. Jeg verð því að telja það öllum fyrir bestu, að ákvörðunarvaldið í þessu efni sje hjá þeim, sem ábyrgð bera á rekstri atvinnuveganna, en það eru bankarnir eða stjórnir þeirra. Þá vjek hv.þm. Str. að því, sem hann taldi siðferðishlið málsins. Þótti honum koma ranglæti niður á þeim mönnum, sem tekið hafa lán með lágu gengi, ef krónan á að hækka. Um þetta má lengi deila og hefir lengi verið gert. En að því er snertir hinn lagalega rjett, sem löggjafarnir verða að líta á, og framkvæmdarvaldið verður líka að líta á, sem sje það, að allir þeir, sem tekið hafa lán í peningastofnunum landsins síðan 1919, eiga að vita. að íslensk króna er ekki á þessum tíma í löglegu gullgildi, og að allar ráðstafanir, sem þessi ólögmæta lækkun byggist á, eru bráðabirgðaráðstafanir. Þess vegna hafa allir lántakendur orðið að reikna með því, að þeir verði á sínum tíma að svara aftur sínu lánsfje í löglegu gullgildi, ef rás viðburðanna vildi láta svo við horfa. Þetta er sú lagalega hlið málsins, sem ekki verður komist hjá að reikna með. Annars þótti mjer vænt um að heyra, að sú hugsun hefir komist inn í huga hv.þm. Str., sem rjett er að hver og einn beiti við athugun þessa máls. Það er nú svo um innlend lán, að þau eru eingöngu tilfærsla verðmiðils frá einum borgara til annars, og af því að hjer er ekki um hættulegra að ræða, þá er það á löggjafarvaldsins færi að draga úr þeim erfiðleikum, sem gengishækkun hefir í för með sjer. Þegar hv.flm. er að tala um, hvað gera eigi fyrir þá lántakendur veðdeildar og ræktunarsjóðs, sem þegið hafa lánsfje með lágu gengi, en svo hækki krónan, þá tel jeg, að hann sje á rjettri leið og sje að athuga þau ráð, sem rjett og vert er að athuga: að láta krónuna bakka, þegar tími er til kominn, en athuga þó jafnframt, að hækkunin valdi ekki miklu misrjetti milli manna innan þjóðfjelagsins. Mjer er ánægja að ræða þessa hlið málsins við hv.þm. Str., hvenær sem hann vill, en tel ekki ástæðu til að ræða hana í sambandi við þetta frv., hvaða skil lántakendur geri ræktunarsjóði á sínum tíma. Þó benti hann rjettilega á 5. fl. veðdeildarbrjefa í þessu sambandi, því rjett er að taka til athugunar, ef krónan stígur í gildi, að tap lántakenda lendi ekki með tilsvarandi gróða hjá ríkissjóði, vegna þess að honum er skilað fje með hærra gengi en hann lánaði það. Hv. þm. Str. fór mörgum orðum um það, hvað mikið hann hefði lært frá því í fyrra þessu máli viðkomandi. En jeg verð nú að segja honum, að mjer finst hann ekki hafa lært annað en þetta, sem jeg tók nú fram. Hann hefir fest sig um of við nútíðina og þá erfiðleika, sem atvinnuvegirnir eiga við að búa, en lítur ekki fram í tímann, nje reynir að gera sjer ljóst, að úr muni rætast á annan hátt en hann vill vera láta. En þegar hann snýr af þessari villubraut, sem hann hefir nú gengið í 2–3 ár, og snýr sjer að okkur hækkunarmönnum, þá skal jeg ræða við hann, og það af fúsum vilja, um hækkun krónunnar á þeim grundvelli, sem öllum þegnum þjóðfjelagsins er fyrir bestu. Það, sem skilur, að hv.þm. Str. stigi þessi millispor, er það, að hann einblínir eingöngu á þá erfiðleika, sem fylgja hækkuninni í bili, og þeir hafa vaxið honum svo í augum, að hann sjer ekki aðra leið færa en að festa gengið. En jeg er þeirrar skoðunar, að úr þeim erfiðleikum, sem gengishækkun veldur, megi mikið draga með góðum vilja. Það, sem aðallega skilur götu okkar hv.þm. Str., er það, að jeg er þeirrar skoðunar, að ef við tökum okkur eina út úr öðrum hlutlausum þjóðum á Norðurlöndum og stýfum gjaldeyri okkar, þá muni af því leiða svo mikil álitsspjöll, að það verði okkur margfalt þungbærara og dýrara en erfiðleikar þeir, sem gengishækkun veldur í bili. Slík ráðstöfun um innanhússmálefni íslensku þjóðarinnar, mundi ekki aðeins skapa okkur vantraust og álitsspjöll um langan aldur, heldur mundu þau gera okkur erfitt fyrir að fá frá útlöndum það lánsfje, sem þörf er á, til þess að framfarirnar verði það hraðstigar, sem landsmenn óska eftir. Og jeg er ekki einn um þessa þekkingu eða skoðun á gengismálinu. Fulltrúi okkar í Kaupmannahöfn, Jón Krabbe, hefir fyrir löngu látið þá skoðun í ljós við mig, að svo framarlega að myntsamband Norðurlanda, eða ríkin, sem í því eru, Noregur, Svíþjóð og Danmörk, hækki sína krónu upp í gullgengi, og við þá ekki fylgjumst með og hækkum okkar krónu líka, muni margskonar álitsspjöll og erfiðleikar mæta okkur, sem ómögulegt er að sjá fyrir, hvaða tjóni muni valda. Mjer er ekki gjarnt að slá á strengi tilfinninganna í opinberum málum. Þó verð jeg að kannast við, að þetta mál er að nokkru tilfinningamál fyrir mjer. Á meðan deilurnar um sjálfstæðismál þjóðarinnar stóðu yfir, fylti jeg þann flokk manna, sem fara vildi hægar og ekki taka stökkið of stórt í einu. En nú, þegar við höfum stigið sporið og fengið fullveldi okkar viðurkent, þá þoli jeg ekki sársaukalaust, að neitt það sje gert af okkar hálfu, sem orðið gæti þess valdandi, að spilla áliti okkar í augum annara þjóða. Við, sem tókum við fullveldinu 1918, höfum þeim skyldum að gegna að vaka yfir því og vernda á allan hátt. Eftirkomendur okkar eiga heimting á því, að við sýnum það í verkinu, að við sjeum færir um að gæta fullveldis okkar og höfum ekki að augnagamni neitt það, er kasti rýrð á það. Það er mín skoðun, að við mundum ekki geta gert neitt til að baka okkur meiri álitshnekki en það, ef við sýndum í verkinu, að við værum ekki færir um að halda okkar gjaldeyri í fullu gullverði.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Hæstv. forsrh. hefir nú flutt langa ræðu.  (Forsrh. JÞ: Jafnlanga og hv.flm.)  . Jeg er alls ekki að tala um það til aðfinninga, og ræðan hefir verið röggsamlega flutt, sjerstaklega þó, þegar dró á seinni hluta hennar. Það gat engum dulist, að hæstv. ráðherra svall móður í brjósti og var helst til heitt, þegar hann byrjaði ræðu sína, og mun engan kunnugan furða á því. Hann mælti mörgum hörðum orðum, sem hann getur ekki staðið við, og alveg óviðeigandi að láta koma frá þeim stóli, er hann situr í. Hann sagði, að jeg ljeti alt annað í veðri vaka en stæði í frv. og að jeg hefði teygt menn með mjer, sem vissu þó, að hjer væri ekki alt með feldu. Slík orð gat hann á engan hátt rökstutt. Það er engin nýlunda, þó að hæstv.forsrh. vilji gera mig tortryggilegan í þessu máli. Í fyrra hóf hann röksemdir sínar á móti frv. með því að hanga í prentvillu, sem í því stóð. Nú vildi hann halda því fram, að þetta frv. okkar væri ekki borið fram til þess að stöðva hækkun gjaldeyris okkar, heldur til þess að halda áfram nýju gengishringli. Hitt veit hann þó, að ekki er hægt að festa krónuna, nema fyrst fari fram rannsókn um, hvert hið raunverulega gildi hennar sje, og um aðstöðu atvinnuveganna. Engum verðfestingarmanni í heiminum dettur í hug að verðfesta, án undangenginnar ítarlegrar rannsóknar. Hann dregur mest dár að okkur fyrir það, að við viljum ekki festa krónuna fyr en þessi rannsókn hefir verið framkvæmd, og þó er honum fullkunnugt um, að þetta er bygt á áliti þeirra manna, sem mest hafa rætt og ritað um gengismál, t. d. eins og lærimeistari hæstv.forsrh., er hann vitnar oftast til í bók sinni „Lággengi“, próf. Cassel. Hann sagði, að í frv. væri gefið í skyn, að fram mundi koma við rannsókn, að krónan yrði að lækka. Ekki get jeg fallist á, að sú skipun, sem frv. nefnir, sje gerð til þess að fella krónuna í verði. En vilji hæstv.forsrh. halda því fram, að svo sje, þá er það af því einu, að hann er sannfærður um, að rannsókn muni sýna, að krónan sje enn virt of hátt, og þá fellir hann jafnframt mjög þungan dóm yfir þeirri hækkun, sem hann ber ábyrgð á. Um nefndarskipunina þarf jeg ekki mikið að ræða. Það er grýla hjá hæstv.forsrh., að bankarnir geti ekki notið sinna áhrifa um þetta mál. Hann virðist gleyma því, að bankarnir hafa einmitt tvo fulltrúa í nefndinni, og ef fulltrúi ríkisstjórnarinnar legst á sveif með þeim, sem ætla má, þá er þar með skapaður meiri hl. nefndarinnar. Jeg get ekki betur sjeð en að bankarnir hafi full tök á að athuga um þetta mál og beita áhrifum sínum í þá átt, er þeir telja betur fara. En jeg vil ekki afhenda bönkunum neitt einræði í þessu máli. Enn vildi hæstv.forsrh. gera frv. tortryggilegt fyrir það, að þar væri „spekúlerað“ í lækkun krónunar. En jeg vil þá segja honum það, sem hann raunar veit áður, að um öll lönd Norðurálfunnar hefir verið rekin „spekulation“ í þessu efni, en sjaldnast um lækkun. Nei, það er í hækkuninni, sem „spekúlerað“ hefir verið langoftast. Ef nokkurn mann er að ásaka fyrir að hafa boðið „spekulationinni“ heim hingað, þá verður það ekki jeg, sem fyrir þeim ásökunum verð, heldur hæstv.forsrh. (JÞ) sjálfur. Hann hefir talað svo, sem forsætis- og fjármálaráðherra landsins, að beinlínis hefir mátt skoða sem hvöt til manna að „spekúlera“ í íslensku krónunni. Álít jeg þá framkomu svo ámælisverða, að jeg ætla ekki að segja þau orð, sem eiga við um það. Jeg hefi nýlega lesið í mjög ábyggilegu útlendu blaði, að það hafi verið um 100 milj. kr., sem útlendir menn komu með í veltuna til þess að hækka dönsku krónuna. Með ummælum sínum, sem alkunn eru, hefir hæstv.forsrh. (JÞ) beinlínis verið að kalla á þessa „spekúlanta“, að koma með sitt útlenda fjármagn hingað - aðeins í bili, meðan verið er að hækka - atvinnuvegum landsins til niðurdreps. Ef þetta væri kunnugt erlendum mönnum, sem peninga hafa á reiðum höndum, þeim t. d., sem búnir eru að taka ofurgróða af þessu í Danmörku og Noregi og þeir álíta, að hæstv. ráðh. (JÞ) hefði svo mikið bolmagn, að hann mundi koma hækkun í framkvæmd, þá er þeim boðið upp á gróðavænlega „spekulation“; Ef þeir koma með nokkrar miljónir, þá eiga þeir víst, ef hæstv. ráðh. fær sinn vilja fram, að taka 20% gróða af sínum miljónum. Sá maður, sem hæstv.forsrh. hefir - þangað til hann var búinn að skrifa bók sína um gengismálið - talið sinn læriföður, hefir sýnt fram á það betur en aðrir, að það eru einmitt hækkunarmenn, sem bjóða „spekulationinni“ heim. Þess vegna segi jeg, að þær ákúrur, sem hann beindi til mín í þessu efni, þær eigi miklu fremur heima um hann sjálfan. Það eru þessir útlendu „spekúlantar“, sem eru samherjar ráðherrans. Slíkir menn hafa verið samherjar hækkunarmanna í Danmörku og Noregi. Og út frá kenningu hæstv.forsrh. um, hvernig eigi að mæta því, ef slíkt peningaflóð kemur hingað, þá liggur nærri að álykta, að hann sje að kalla á þessa samherja sína. Jeg álít það of mikinn ábyrgðarhluta - og ófyrirgefanlegt - að kalla á slíka menn til samstarfs úr því sæti, sem hæstv. ráðh. (JÞ) skipar. Það er að gera tilraun til að leiða yfir okkar land þá þjóðarógæfu, sem Norðmenn eiga nú við að búa. Jeg mótmæli, að það sje kallað á slíka menn úr sæti sjálfs forsætisráðherra. Þetta var viðvíkjandi inngangsorðum hæstv.forsrh. þegar hann kom út í einstök atriði, bæði í minni ræðu og annað, sem kom þessu máli við, varð hann miklu rólegri, og kom að sumu leyti fram talsverð samúð við það, sem jeg held fram. Jeg skal geta þess um þetta stillingarleysi í ræðu hæstv.forsrh., að jeg hefi þá sálfræðilegu skýringu á því, að hæstv. ráðh. finni til samviskubits yfir gerðum sínum í þessu máli og viti líka af hinu, að í hans eigin flokki eru það jafnvel traustustu fylgismennirnir á öðrum sviðum, sem finna og vita, hvað hæstv. ráðh. hefir skjátlast í þessu efni. Hæstv. forsrh. fór þó nokkuð inn á sögu gengishækkunarinnar, eins og hana bar að haustið 1925. Við höfum svo oft talast við um það, að það er að bera í bakkafullan læk að víkja að því. En jeg vil leyfa mjer að beina því til hæstv.forsrh., hvort hann vilji ekki skora á þann mann, annan en mig, úr gengisnefndinni, sem á sæti hjer í hv. deild, að skýra frá, hvernig þessa atburði bar að 1925. Það er fulltrúi sjávarútvegsins í nefndinni, hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh). Mjer þætti mjög vænt um, málsins vegna, að hann vildi skýra þetta greinilega frá sínu sjónarmiði. Hæstv. forsrh. segir, að mín frásögn sje villandi. Jeg hefi í einstökum atriðum skotið þessu undir dóm hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), og hann hefir ekki leiðrjett það í neinu, sem jeg hefi eftir honum haft, sumt gagnstætt því, sem hæstv. ráðh. hefir haldið fram. Jeg veit, að hv.þm. (ÓTh) lítur svo á, að við eigum báðir að standa okkar umbjóðendum reikningsskap í þessu mikla máli sem öðrum, og leyfi mjer því fastlega að vænta, að hann verði við þessum tilmælum. Jeg ætla ekki neitt að fara að skýra afstöðu Íslandsbanka í þessu máli. Jeg skýrði frá í minni fyrstu ræðu, að þetta haust hefði Íslandsbanki viljað fara rjetta leið, þegar hann vildi halda áfram að kaupa sterlingspundið á 26 krónur. Jeg hefi ekki sagt, að bankinn hafi farið fram á aðstoð, en hitt sagði jeg, að bankinn mun hafa látið leita hófanna og fjekk ekki þær undirtektir, að hann byggist við því að fá aðstoð. Slík orð sem þessi hefir fulltrúi bankans látið sjer um munn fara. En hæstv.forsrh. segir, að stjórnin hafi ekki viljað kúga bankann til þess að kaupa sterlingspundið vissu verði. Það hefir engum dottið í hug. Stjórnin þurfti ekki annað en ljetta af bönkunum áhættunni af þeirri gjaldeyrisverslun, sem fór fram um ákveðinn tíma. En þar var ekki um nema mjög litla áhættu að ræða. Það er hægt að sanna nú með tölum, að það var um enga áhættu að ræða. Hæstv. forsrh. kom inn á ummæli mín um Landsbankastjórnina og traustsyfirlýsingu, sem jeg hefði látið Landsbankanum í tje í sambandi við annað mál. Það þýðir ekki að heimfæra það til gengismálsins. En jeg segi, að aðalábyrgðina á þessu beri hæstv. ráðh., þegar hann neitaði að kveðja saman aukaþing og þegar hann, neitaði að taka tillögur mínar, haustið 1925, til greina, sem voru í fullu samræmi við þingvilja. Þá kem jeg að því atriðinu, sem furðulegast er af þeim, sem hæstv. ráðh. kom með viðvíkjandi minni ræðu. Hann fór að lýsa því, að þær miklu inneignir útlendinga og það, hve mikið barst að af sterlingspundum 1925, hafi haft það í för með sjer, að það hefði mátt til að hækka ísl. krónuna í verði. Það væri yfirleitt eina ráðið til þess að mæta aðstreymi utan að frá. Bein afleiðing af þessu er sú, að hvenær sem útlendingum þóknast að beina hingað peningum, nógu miklum, og láta þá liggja hjer, í bili, þá verðum við að gera svo vel og hækka gjaldeyri okkar, með öðrum orðum: að hver einstakur peningamaður útlendur, nægilega fjesterkur, geti sagt okkur Íslendingum að hækka okkar krónu, hvenær sem honum þóknast. Nei, þó að óeðlilega mikið berist að einhvern tíma, þá eiga bankastjórarnir að hafa vit á að festa það ekki í atvinnuvegunum, ef um óeðlilegt aðstreymi peninga er að ræða. Bankarnir geta hvenær sem er lækkað vexti af þessu aðkomna fje. Það má kaupa fyrir inneign ytra ríkisskuldabrjef, dönsk eða ensk, sem gæfu hærri vexti en bankarnir þyrftu að gefa fyrir inneign. En þau verðbrjef má selja, hvenær sem er. Hæstv. forsrh. lætur í ljós mikið vantraust á stjórn Landsbankans, ef hann álítur, að þeir viti ekki, að þetta er auðveldur hlutur. Þetta var sem sagt höfuðástæðan, sem hæstv. ráðh. bar fram, sem jeg fyrir mitt leyti verð að telja gersamlega einskis virði. Hæstv. forsrh. kvað mig hafa sagt, að gengi krónunnar muni falla. Það hefi jeg alls ekki sagt, en að jeg óttist það. Jeg álít það stórkostlegt böl, ef krónan þarf að falla. En sökina eiga þá þeir menn, sem valda gengishækkuninni. Hæstv. forsrh. fullyrðir, að hún geti haldist, og þykir mjer að vísu vænt um, að hann trúir því. En með því slæma útliti fyrir okkar atvinnuvegi verð jeg að segja, að jeg hefi ekki nema daufa von um það. Hæstv. forsrh. sagði, að sú eina von um að krónan fjelli, væri eldgos og hafís. Jeg verð nú að segja, að fyrir ráðherra er það alveg ósæmilegt að koma með slíkt sem þetta inn í rökræður um mjög alvarleg mál. Ennfremur sagði hæstv. ráðh., að jeg hefði málað hag Landsbankans með of svörtum litum. Jeg hefi alls ekki gert það - vitnaði bara í það, sem reikningarnir sýndu. Þeir sýna, að varasjóðurinn er alveg á förum, vegna tapa, sem fallið hafa á bankann og sem að töluverðu leyti eru gengishækkuninni að kenna, en hljóta að verða meiri en þegar eru fram komnir. Mjer hefir aldrei dottið í hug, að Landsbankinn lenti í nokkrum þrotum vegna þessara mála. Hann er alt of samtvinnaður landinu til þess; og meðan landið stendur, stendur Landsbankinn. Ef það er rjett, sem hæstv.forsrh. sagði, að Landsbankinn sje ekki farinn að afskrifa enn neitt af þeim töpum, sem hann hefir beðið af gengishækkuninni 1924 og 1925, þá hafa menn ástæðu til að halda, að hagur hans sje verri en raun mun vera, og þá á hann eftir að afskrifa mikið. En jeg get sagt hæstv.forsrh., að Landsbankinn er farinn að afskrifa töp frá 1924. Þegar hæstv. ráðh. kom, í seinni parti sinnar ræðu, inn á siðferðislega hlið þessa máls, þá varð hann allmiklu sanngjarnari en oft áður. Eins og hann sagði mig hafa lært á einu sviði, verð jeg að segja hið sama um hann á öðru. Hann ljet orð falla um það, að tilfærslur eigi sjer stað á verðmæti, sem ekki eru rjettmætar, og þjóðfjelagið eigi að gera eitthvað til þess að bæta úr því misrjetti, sem stafar af því. Og hann talaði með nokkurri samúð um þá uppástungu mína út af þessu frv., að færa niður lán nýrra veðdeildarflokka og ræktunarsjóðs, ef krónan hækkaði. En ef hæstv. ráðh. viðurkennir, að þarna sje rjettlæti á ferð, þá verður hann að viðurkenna, að svo er á mörgum fleiri sviðum. Hæstv. ráðh. er of þröngur, ef hann vill eingöngu láta þetta ná til ræktunarsjóðs og veðdeildar. Jeg hygg það sje svo um stórútveginn, að a. m. k. helmingur flotans sje keyptur fyrir verðfallna peninga og slíkar skuldir sjeu því allar í verðföllnum peningum. Þau lán eru ekki ræktunarsjóðslán nje veðdeildar. Jeg álít það hróplegt ranglæti, ef ríkið reynir bara að bæta tjónið á einu sviði, en ekki fleirum. Sem sagt þótti mjer vænt um, að hæstv. ráðh. vildi á þessu sviði viðurkenna, að ríkið megi ekki drýgja þetta ranglæti. En jeg vil beina því til hans, að taka það til athugunar, að þetta er stórt svið, að eina ráðið til þess að gera öllum nokkurnveginn rjett til, er að festa á þeim grundvelli, sem álitið er rjettlátast. Þá á jeg eftir að koma að niðurlagsorðum hæstv. ráðh., þar sem hann beindi ásökun til þeirra manna, sem láta sjer erfiðleikana vaxa í augum og vildu ekki sýna þrótt til að stiga hækkunarsporið. Hann kvað okkur, festingarmenn, vera að stofna til álitshnekkis fyrir landið. Jeg vil aðeins minna á það enn, að hæstv. ráðh. hefir skrifað um þetta mál mikla og rækilega bók. Í upphafi hennar eða eftirmála - man ekki hvort heldur - hefir hann sagt, hver sá maður sje, sem hann álítur merkastan og fjölfróðastan í þessu efni, og hann telur sinn læriföður. Við festingarmenn erum í samræmi við þann mann hjer. Og þótt hæstv.forsrh. vitni í mann í Kaupmannahöfn - þó að hann sje af íslenskum ættum - um það, hver áhrif þetta hafi á traust til okkar lands, þá verð jeg að segja, að jeg er samt sammála þeim Jóni Þorlákssyni, sem skrifaði „Lággengi“, að sá maður, sem best vit hefir á þessu máli, er maðurinn, sem hann hefir vitnað mest til í þeirri bók. Það á að fara eftir kenningum og ráðleggingum mestu vísindamanna á þessu sviði, sem eru viðurkendir um allan heim fyrir þær till., sem þeir hafa borið fram. Það verður aldrei lagt neinni þjóð til lasts. Hæstv. forsrh. sló á strengi tilfinninga síðast í ræðu sinni, sem hann kvaðst þó óvanur að gera, og vildi telja metnaðarmál að færa peningana í gullgildi. Það er gott að slá á strengi metnaðar; en það, sem er meira vert en metnaður, er að breyta siðferðilega rjett. Ef hæstv. ráðh. horfir eingöngu á þennan metnað, þá vill hann fyrst og fremst gera það, sem lærimeistarinn okkar sænski talar um, að stofna til að svíkja skuldbindingar, sem gerðar hafa verið manna á milli í viðskiftum um fjöldamörg ár. Það snertir alvarlega ábyrgðartilfinningu manna, hvort ríkið eigi að stofna til slíks óskaplegs ranglætis. Náttúrlega er gott að hafa mikinn metnað og vera hnarreistur og vilja líta glæsilega út á yfirborðinu; en miklu æðra er þó það, að breyta siðferðilega rjett - geta varið fyrir samvisku sinni, það sem maður gerir. Jeg met það hinn mesta metnað, bæði í lífi einstaklinga og þjóða, að kappkosta að stunda rjettlæti.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg hafði ekki ætlað að taka til máls við þessa umr., en þar sem jeg er einn af flm., þá neyðist jeg til að svara nokkrum orðum sumum þeim aðfinslum, sem hæstv.forsrh. bar fram við þetta frv. Fyrirsögn frv. er sú, að þetta sje frv. til laga um stöðvun á verðgildi íslenskra peninga. En hæstv.forsrh. heldur því fram, að þetta sje frv. til laga um nýtt gengishringl. Nú vil jeg vekja athygli hv. deildar á því, að hringl og hreyfing er ekki eitt og hið sama. Sú stöðvun, sem frv. gerir ráð fyrir, mundi sennilega byrja með nokkurri hreyfingu; en ef sú hreyfing er gerð í vissum tilgangi, þá er ekki um hringl að ræða. Það er ekki frekar hringl að láta hið skráða gengi nálægjast hið raunverulega gengi, heldur en það er hringl, að vatnið rennur niður á við og reykurinn stígur upp. Þetta er hreyfing, sem hefir við rök að styðjast, en ekki hringl. Hæstv. ráðh. kvaðst vart skilja í því, að jeg, sem hefi nýlega lýst yfir því, að jeg vildi ekki verða þess valdandi, að gengið hryndi - skyldi geta verið meðflutningsmaður að öðru eins frv. Í sambandi við lánsábyrgð fyrir Landsbankann gat jeg þess einmitt, að jeg mundi ekki fylgja neinu því, sem gæti valdið gengis-„hruni“; en aftur á móti gæti jeg fylgt þeim breytingum, sem gerðar væru af þjóðhagslegum ástæðum og með festingu fyrir augum. Sem sagt, hringl og hrun eru andstæður festingarstefnunnar; en breyting í áttina til kaupmáttarjafngengis er höfuðtrygging fyrir því, að tilraunir til festingar gengisins hepnist. Það er sem sje ekki nóg, að samþykkja, að nú skuli krónan fest. Hún er ekki föst þar fyrir. Það þarf að skapa hagstæð skilyrði, rjett eins og fyrir hækkun. En það er miklu hægra viðureignar að skapa skilyrði fyrir festingu heldur en fyrir hækkun. Þetta er frv. til laga um stöðvun á verðgildi ísl. peninga; og að sú stöðvun á að byrja með nokkurri breytingu í áttina til kaupmáttarjafngengis, miðar til þess eins að gera stöðvunina enn öruggari. En þar fyrir skal jeg ekki segja, að það sje útilokað, að hægt sje að stöðva í núverandi gengi, þrátt fyrir það, að það er ekki í samræmi við sanngengi. Jeg hefi á síðasta ári boðið það til samkomulags, og er nú enn frekari ástæða til þess fyrir okkur festingarmenn að bjóða þá samninga enn þá, þar sem þessi skráning hefir nú staðið árinu lengur. Enda vita hækkunarmenn, að þetta tilboð stendur, þó við höfum borið frv. fram í sinni gömlu mynd. Hæstv. ráðh. hjelt því fram, að það væri fásinna að bera fram frv. um festingu á þessu stigi málsins, og taldi það til, að hvorki Finnar nje Belgir hefðu farið svo að. Er það mála sannast. Þeir báru ekki fram frv. og samþyktu ekki lög um þessi efni fyr en að myntlagabreytingunni var komið. En það stafar af því, að hjá Finnum og Belgum hafa seðlabankastjórarnir haft forustuna og ríkisstjórnirnar; þær gátu unnið að festingu, og þurftu enga þingsamþykt fyr en að lokastigi málsins var komið. Ef okkar íslenska seðlabankastjórn - en jeg held fram, að Landsbankin sje og hafi verið um nokkurn tíma seðlabanki okkar - ef hún hefði haft forustuna í festingar-pólítíkinni, þá hefði ekkert frv. þurft að bera fram, fyr en gerð verður breyting á myntlögunum. En myntlagabreyting er ekki varleg, fyr en skráð gengi er búið að standa fast 1–5 ár. Það hefði verið það langbesta og hagfeldasta, til þess að ná tilgangi festingarmanna. En þegar þetta nú bregst og forustan fæst ekki úr þeirri átt, sem hennar ætti helst að vera að vænta, frá landsstjórn og gengisnefnd, þá verða þingmenn að taka til sinna ráða. Og það, sem við höfum gert, bæði á þinginu í fyrra og nú, það er að bera fram frv. um þá stefnu, sem við hefðum óskað, að seðlabankastjórnin, gengisnefnd og landsstjórnin hefði haft frá því fyrsta. Ef þær hefðu frá upphafi tekið þessa stefnu, þá má vel vera, að við hefðum verið svo gæfusamir nú, að í stað þess að samþ. lánsábyrgð og deila um hækkun og festingu, hefðum við getað samþ. frv. um breytingu á sjálfum myntlögunum á þessu þingi - frv., sem hefði lofað festu og öryggi fyrir atvinnuvegi og viðskiftalíf og hefði átt eins lítið skylt við þau frv., sem nú eru rædd í þinginu, eins og velgengni á við hallæri. Hæstv. fjrh. lagði áherslu á það, að hjer mundi alt verða vitlaust í gjaldeyrisversluninni, ef frv. yrði samþ., svo sem það er, og viðurkendi, að sanngengi væri nú lægra en hið skráða gengi. Mjer virtist hæstv.forsrh. ekki gá vel að því, hvaða verði hann kaupir þessa röksemd. Eftir 16 mánaða fast gengi ætti ekki að vera svo mikið ósamræmi milli hins skráða gengis og verðlagsins í landinu, eða sanngengisins, að alt þurfi að verða vitlaust, þótt gengið væri fært í raunverulegt horf. Að minsta kosti ættu hækkunarmenn ekki að halda því fram, því að það er rothögg á þeirra stefnu. En sannleikurinn er sá, að eftir 16 mánaða gengiskreppu hefir ekki tekist að skapa það samræmi, sem ruglaðist af gengishækkuninni 1924 og 1925. En úr því að þetta ósamræmi er, þá get jeg ekki skilið, að hæstv.forsrh. geti haldið því fram í alvöru, að við getum haldið áfram að hækka úr því gengi, sem nú er. Hann sagði að vísu, að við hefðum skilað öllum útlendum inneignum, er hjer voru 1925. Þetta getur verið, en þó hefi jeg ekki frjett um aðrar nje meiri fjárhæðir en 40 þús. sterlingspund, og það eru engin ósköp. Og jeg hefi hugsað mjer þá skýringu á hinum óhagkvæma greiðslujöfnuði s. l. ár, að hagurinn hefði verið verri 1925 heldur en látið er í veðri vaka. Erlent fje streymir þá inn, vegna sífeldrar hækkunar, en innlent fje stöðvast, vegna vonar um hækkun. Árið 1926 er þetta öfugt; þá streymir innlenda fjeð út. Og þessi gagnstæða hreyfing getur skýrt hinn mikla mun, sem varð á verslunarjöfnuðinum árið 1926, án þess að grípa þurfi til „stórra erlendra inneigna“ til skýringar. En hvað sem þessu líður, þá er það ekki nægileg ástæða til þess að halda genginu háu, þótt við höfum skilað einhverjum inneignum aftur. Við verðum að gæta að kaupmáttarjafngenginu, við verðum að gæta að því, að hægt sje að framleiða vörur í landinu með þeim tilkostnaði, að það borgi sig að flytja þær út. Það hlýtur óhjákvæmilega að trufla gengið, ef atvinnuvegirnir bera sig ekki og lánstraust okkar erlendis bílar. Lækkun getur orðið ókleift að hindra, ef illa fer, en hækkun er altaf hægt að komast hjá, ef viljinn er til. Og er það aðalástæðan til þess, sem jeg áðan nefndi, að ekki er vert að hrapa að myntbreytingu fyrir tímann. Þótt við viljum viðhalda genginu með lántökum, þá er ekki sannað, að það takist. Ef verðlagið innanlands breytist ekki í samræmi við gengið, þá verður eina ráðið að breyta genginu og skapa þannig jafnvægi. Og það hvílir sú mikla ábyrgð á stjórn Landsbankans, sem nú ræður mestu í gengisnefnd með landsstjórninni, að breyta genginu áður en í óefni er komið. Það þarf að breyta genginu meðan við höfum nógan kraft til þess að ráða einhverju um breytinguna. Landsbankastjórn og hæstv. landsstjórn verða að líta vel í kringum sig í þessum efnum, því að ábyrgðin, sem á þeim hvílir, er ekki horfin, þótt svarað hafi verið út þeim inneignum, sem útlendingar kunna að hafa átt hjer. Mjer virtist á ræðu hv.þm. Str. sem einhver brú lægi milli skoðana þeirra, hæstv.forsrh. og hans, og þeir þyrftu ekki annað en ganga sinn út á hvorn enda, til þess að geta tekist í hendur. Þetta vissi jeg ekki fyr. Þó hæstv.forsrh. óski þess að semja á þessum grundvelli, að bæta örfáum, til dæmis ræktunarsjóðs- og veðdeildarlántakendum, upp tap, sem þeir hafa á hækkun - þá þarf engar vonir að gera sjer um það, að festingarmenn gangi frá grundvallarstefnu sinni til að ná því broti af rjettlætinu. Slíkir samningar, sem raunar koma ekki til, væru líkastir því, ef Framsókn fengi Íhaldið til að ganga inn á að færa kosningarrjett í sveitum niður í 21 ár, gegn því, að íhaldið fengi að halda 25 ára lágmarkinu í kaupstöðum. Allir jafnir fyrir lögunum! Það gerir málstað hækkunarmanna ekki betri, þótt þeir vilji rjetta hlut eins, sem getur best sannað með tölum sinn skaða, en neita öllum öðrum um rjett sinn. Og ef ekki er tekið jafnt tillit til allra hjer á þingi, þá gerir Alþingi sig - eða hluti þess - að dómara, er segir um tvo málsaðila, sem báðir hafa jafnmikið til síns máls, að annar sje sýkn en hinn sekur. Það er fullkomin rjettlætiskrafa, sem kemur fram frá atvinnuvegunum, um lækkun á gengi. Og jeg þekki ekki aðra leið rjettari en að láta eitt yfir alla ganga, með því að festa gengið sem næst núverandi sanngengi. Heilbrigð skynsemi krefst þessa. Hjer þýðir ekki að tala um tilfinningar einar og stolt fyrir þjóðar sinnar hönd, og að þjóðin heimti að krónan skuli komast upp í gullgengi! Það hefir verið minst á góðan mann, Jón Krabbe, sem álítur, að það muni skaða lánstraust okkar, ef við festum gengið. En það má benda á hundrað fyrir einn meðal þjóðhagsfræðinga, sem eru á alveg gagnstæðri skoðun, og meðal þeirra eru heimsfrægir fjármálamenn. Þeir halda því fram, að lánstraust aukist við það, að verðfest sje gildi peninga. Á alþjóðafundi fjármálamanna, var skorað á þjóðirnar að festa gengi peninga sinna. Það er hægt að fá orð fjölda fjármálamanna fyrir því, að lánstraust vort sje komið undir því. hve „solid“ viðskifti vor eru, og því fyr sem festing á verðlagi og gjaldeyri kemst á, því traustari og ábyggilegri verða viðskiftin. Erlendar lántökur fara ekki eftir þjóðarstolti, tilfinningum eða neinu slíku, heldur er um þetta eitt spurt: hver er tryggingin? Fram hjá þeirri spurningu verður ekki komist. - Það er satt, að hæstv.forsrh. skírskotar meir til tilfinninga í þessu máli en öðrum. það er ógæfa hæstv. ráðh., að hann flýr hjer inn á þau svið, þar sem hann er ekki sterkastur, og frá skýrum málsrökum, sem annars eru honum eiginlegust. Sem hækkunarmaður nýtur hann ekki sinna góðu gáfna, af því að þau rök, er hann af skynsemi sinni sjer fult svo vel sem nokkur annar, getur hann ekki notað sakir málsstaðar, sem hyggist á tilfinningum og misskildu stolti. Það er nú hans sorgarsaga í þessu máli. Að minsta kosti er svo háttað skilningi mínum á innræti hans og eðli gengismálsins. Jeg hafði ekki ætlað mjer að taka til máls. En vegna þess, hve hæstv.forsrh. tók þunglega í frv., taldi jeg mjer sem flm. skylt að verja málstað minn. Jeg sje ekki, að hann hafi bent á neina stórvægilega galla á frv.; smávægilegar athugasemdir, sem jeg viðurkenni, má lagfæra með lítilfjörlegmn breytingum á samtengingum og atviksorðum.