Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér er fylgt úr hlaði frv. til l. um breyt. á lögum nr. 75 frá 21. júní 1973, um Hæstarétt Íslands. Í stjórnarsáttmálanum frá 8. febr. 1980 segir svo um dómsmál, með leyfi forseta: „Unnið verði að umbótum í dómsmálum og stuðlað að hraðari meðferð dómsmála, með því m. a. að einfalda meðferð minni háttar mála.“ Ég tel að nokkuð hafi áunnist í þessu efni, m. a. með löggjöf sem afgreidd var á síðasta þingi. Enn þá á þó alllangt í land að meðferð dómsmála sé nægjanlega greið. Hins er að geta, að þetta er alls staðar sama vandamálið. Á fundi dómsmálaráðherra Evrópu, sem haldinn var í Sviss í septembermánuði s. l., var þetta annað aðalmálið, hvernig hraða mætti meðferð venjulegra dómsmála. Frv. þetta er samið af dómurum Hæstaréttar eftir viðræður við dómsmrh. Fjöldi mála, sem skotið er til Hæstaréttar, hefur verið þessi síðustu árin: árið 1974 223, 1975 185, 1976 244, 1977 240, 1978 224, 1979 221 og 1980 250. Á hinn bóginn eru dæmd mál alls á þessum árum sem hér segir: 1974 127, 1975 141, 1976 141, 1977 159, 1978 171, 1979 167 og 1980 168. Af mismun þessara talna má sjá að stöðugt fjölgar þeim málum sem bíða dóms, og má segja að í algert óefni stefni ef ekki verður gripið til einhverra ráða. Það gefur e. t. v. einna gleggsta mynd af ástandinu að athuga hversu mikið af þeim málum hefur fjölgað síðustu árin sem eru tilbúin til málflutnings. Segja má að stöðugt hafi sá hali lengst. Sá háttur er á hafður í Hæstarétti, að opinber mál eru að jafnaði látin hafa forgang og dæmd án verulegs dráttar eftir að þau eru tilbúin til flutnings. Ef þeirri reglu er haldið má ljóst vera að þeim einkamálum, sem nú bíða flutnings, verður ekki lokið fyrr en á árinu 1983 við óbreyttar aðstæður. Þetta er auðvitað allsendis óviðunandi. Fljót afgreiðsla dómsmála er höfuðnauðsyn í hverju réttarríki, en jafnframt verður að gæta hins fyllsta réttaröryggis. Ber því mikla nauðsyn til að bæta starfsaðstöðu Hæstaréttar til þess að hann geti með skjótum og öruggum hætti leyst úr þeim mikla málafjölda sem þangað berst. Og það má auðvitað segja að ýmsar leiðir komi til álita til að ná þessu marki. Svo sem kunnugt er hefur á undanförnum árum nokkrum sinnum verið lagt fyrir Alþingi frv. til l. um lögréttu en ekki fengið afgreiðslu. Í því frv. er gert ráð fyrir millidómstigi milli héraðsdóms og Hæstaréttar, sem yrði áfrýjunardómstóll í þeim málum, þ. á m. kærumálum, sem héraðsdómur dæmdi á fyrsta dómstigi, og kvæði þar upp endanlegan dóm, en fyrsta dómstig í stærri málum sem síðan mætti þá áfrýja til Hæstaréttar. Með stofnun slíks dómstóls yrði létt miklu álagi af Hæstarétti. Engu að síður er nauðsynlegt að leysa úr þeim vanda sem nú er við að glíma vegna hins mikla fjölda óafgreiddra mála. Með þessu frv. er lagt til að dómendum Hæstaréttar verði fjölgað úr sjö í átta. Með því móti gæti dómurinn starfað í tveim deildum í senn: sem þriggja manna dómur, er dæmdi kærumál og minni háttar ágreiningsmál, og fimm manna dómur, sem dæmdi meiri háttar mál. Má segja að á þetta hafi verið bent fyrir nokkrum árum þegar síðasta breyting var gerð á lögum um Hæstarétt. Þá er lagt til að Hæstiréttur fái að ráða sérfróða menn dóminum til aðstoðar eins og tíðkast viðast hvar annars staðar á Norðurlöndum. Þeir yrðu að sjálfsögðu að vera lögfræðingar. Slíkt mundi mjög auðvelda störf dómaranna og auka vinnuafköst þeirra. Sem stendur eru engir slíkir sérfróðir aðstoðarmenn við réttinn. Þá er lagt til að lögleidd verði heimild til bráðabirgða til að setja 2–3 varadómara allt að sex mánuðum hvort ár árin 1982 og 1983. Mundi þá Hæstiréttur getað starfað í tveim fimm dómara deildum þann tíma. Svipað fyrirkomulag og þetta hefur tíðkast um nokkurn tíma í Finnlandi og var einnig í gildi í Noregi um skeið eftir stríðið. Rétt er að benda á að þessari heimild er aðeins ætlað að gilda í tvö ár, þ. e. í takmarkaðan tíma. Að þeim tíma liðnum verður að taka málið til athugunar á ný. Ég hygg að sú leið, sem hér er valin til að leysa hinn bráða vanda sem blasir við Hæstarétti, kunni að vera eitthvað umdeild. Við höfum séð það í greinum, sem birst hafa í blöðum undanfarið, svo sem greininni „Ísberg og lögréttan“ og öðrum slíkum sem fjallað hafa um þetta efni. Mér er einnig kunnugt um að einhverjir hv. alþm. úr stjórnarflokkunum eru ekki á eitt sáttir um þá leið sem valin hefur verið hér. Með þessu frv. er enginn dómur í sjálfu sér lagður á lögréttufrv. Það hefur legið fyrir nokkrum þingum, en ekki vakið sérstaka athygli hv. alþm. En á hitt er að líta, að það verður lagt til hliðar nú um sinn. Hver er tilgangur lögréttufrv.? Hann er einmitt sá sem hér er leitast við að ná þótt eftir nokkuð annarri leið sé farið. Markmið tillagna réttarfarsnefndar, sem samdi frv. um lögréttu, var tvenns konar: í fyrsta lagi hraðari meðferð dómsmála, í öðru lagi meiri aðskilnaður dómsvalds og framkvæmdavalds. Ég er alls ekki að segja að með því frv., sem ég hef leyft mér að leggja fram nú um breytingu á hæstaréttarlögunum, sé verið að kasta frv. til lögréttulaga fyrir róða. En ég tel rétt að það verði athugað nánar. E. t. v. kemur það fram í breyttri mynd í fyllingu tímans, þegar þar að kemur. Ég þarf ekki að hafa miklu fleiri orð um þetta frv. Ég vil þó taka eitt fram, að ég óska eftir því við hv. þingnefnd, sem fær þetta mál til umfjöllunar, að hún hraði meðferð þess, því að að því verður að stefna, ef frv. á að ná þeim tilgangi sem því er ætlað, að það nái lögfestingu fyrir áramót. Ég hef svo ekki fleiri orð um frv. en óska þess, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Svo sem fram kemur í grg. þess frv., sem hér er til umr.. er skjót afgreiðsla dómsmála höfuðnauðsyn í hverju réttarríki, en jafnframt verðúr þó að gæta fyllsta réttaröryggis þannig að tryggð sé vönduð málsmeðferð, óyggjandi dómar og lyktir mála. Er því mikils um vert að búið sé að Hæstarétti eins vel og frekast er unnt svo að dómurinn geti með hröðum og öruggum hætti leyst úr þeim mikla og oft og tíðum erfiða málafjölda sem þangað berst. Þekkja allir og þó sérstaklega þeir, sem við dómsmál fást að staðaldri, hve álagið á Hæstarétt er gífurlegt og langt umfram það sem venjulegt og réttlætanlegt getur talist. Að sögn hæstaréttarritara er meðalbiðtími einkamála fyrir Hæstarétti, frá því mál er tilbúið til flutnings og þar til að flutningi kemur, talinn vera um það bil 15 mánuðir eða eitt ár og þrír mánuðir, en 27.3 mánuðir frá því að máli er áfrýjað og þar til dómur gengur. Er ekki ólíklegt að einkamál hafi þá tekið 1–2 ár í undirrétti. Þannig mun ekki óalgengt að aðilar máls þurfi að bíða eftir endanlegri dómsniðurstöðu í allt að 4–5 ár, en slíkt er að mínu mati alger óhæfa í landi sem teljast vill réttarríki. Um það, hvernig markmiðinu hraðari málsmeðferð verður best náð, hafa verið nokkuð skiptar skoðanir, einkum meðal lögfræðinga. Bundu allmargir verulegar vonir við frv. til lögréttulaga sem nokkrum sinnum hefur verið lagt hér fram í þinginu en ekki fengið afgreiðslu. Með frv. til lögréttulaga, sem samið var af réttarfarsnefnd, er aðallega stefnt að tvennu, eins og fram kom í máli hæstv. dómsmrh. á undan: annars vegar að hraðari meðferð dómsmála og hins vegar að meiri aðskilnaði dómsvalds og framkvæmdavalds sem einnig er verulegt réttaröryggismál. Í grg. með frv. til lögréttulaga segir m. a. um þessi markmið, með leyfi forseta: „Hitt er vissulega mjög vafasamt og jafnframt umdeilanlegt, hvernig best sé að ná þessum markmiðum. Til greina kemur fjölgun starfsliðs, bætt húsnæðisaðstaða og tækjabúnaður. Réttarfarsnefnd telur að allt mundi þetta stuðla að auknum hraða í meðferð dómsmála, en það er ekki í verkahring nefndarinnar að fjalla nánar um þessi atriði. Ábendingar hafa komið fram um að óheppilegt væri hve lítill hluti af stórfum ýmissa dómara dómsstörfin væru. Ef tillögur réttarfarsnefndar ná lögfestingu mundi fyrir þetta girt varðandi viðameiri mál.“ Þá segir einnig í sömu grg.: „Loks er þess að geta, að bað skiptir nokkru að málafjöldi fyrir Hæstarétti er nú svo mikill að veruleg töf verður oft á því, að mál séu flutt og dæmd. Þetta mundi vafalaust breytast ef lögrétta yrði sett á stofn.“ Af þessu tilefni vil ég beina þeirri fsp. til hæstv. dómsmrh., hvort skilja megi orð hans svo að hann hafi ekki í hyggju að leggja fram á þessu þingi frv. til lögréttulaga á ný, breytt eða óbreytt, og stuðla þannig að frekari réttarbótum í landinu. Sýnist mér að með því frv., sem hér er til umr., sé að því stefnt að hverfa frá þeirri stefnu, sem frv. til lögréttulaga gerði ráð fyrir, og halda í þess stað óbreyttu ástandi en fjölga þó nokkuð dómurum til að leysa þann tímabundna vanda sem nú blasir við. Vonandi er þetta mat mitt rangt. Hlýt ég því að harma að hér skuli ekki vera lagt fram samhliða til umfjöllunar, afgreiðslu og lögfestingar frv. til lögréttulaga. Frv. það, sem hér er til umfjöllunar, gerir ráð fyrir allnokkrum breytingum. Er þar stærst fjölgun dómara, fastra og tímabundinna, eins og síðar verður að vikið. Aðrar breytingar, t. d. skipun þriggja dómara í dóm, ef refsing fer ekki fram úr sex ára fangelsi, samkv. 2. gr. frv., ráðning sérfróðra aðstoðarmanna samkv. 4. gr. og ákvörðun þriggja dómara um áfrýjun máls samkv. 6. gr., horfa allar til bóta og hraðari málsmeðferðar. Er því ekkert nema gott um þær breytingar að segja svo og aðrar breytingar sem að fjárhæðum lúta. Þá er og jákvæð breyting í 8. gr. frv., sem fram kemur í niðurlagi, að fela megi öðrum hæfum manni en hæstaréttardómara að annast útgáfu dómasafns ásamt efnisskrá. Ætti með því að vera unnt að koma í veg fyrir að útgáfa hreinlega falli niður eða dragist úr hófi fram, eins og átt hefur sér stað einkum varðandi efnisskrá hæstaréttardóma, t. d. efnisskrá frá 1971 sem enn er ekki komin út 10 árum síðar. Varðandi fjölgun hæstaréttardómara er að mínu mati mjög óvíst að fjölgun hæstaréttardómara úr sjö í átta ein sér sé nægileg þegar til lengdar lætur, jafnvel þó að bráðabirgðaheimild sé til tímabundinnar ráðningar eða setningar 2–3 dómara til viðbótar, ef annað á ekki að fylgja með. Á ég þar við meiri háttar breytingar á dómsmálaskipaninni eins og lögréttufrv. gerir ráð fyrir. Tel ég að fjölgun fastra dómara verði að vera í 10 í stað 8, þannig að dóminum gefist kostur á að starfa í tveimur fimm manna deildum eins og minnst er á í frv. Er ljóst að slíki hefur ekki mjög mikinn kostnaðarauka í för með sér sé út frá því gengið að settir yrðu hvort eð er 2–3 bráðabirgðadómarar næstu tvö árin auk þeirra átta föstu dómara sem frv. gerir ráð fyrir. Er enda ólíklegt, að tveimur árum liðnum, er Hæstiréttur hefur vanist því að starfa í tveimur fimm manna deildum, að rétturinn sætti sig við fráhvarf frá þeirri skipan. Þá vil ég einnig í þessu sambandi minna á að með lögum nr. 75 frá 1973 var dómurum Hæstaréttar fjölgað úr fimm í sex og á ný með lögum nr. 24 frá 1979 úr sex í sjö. Miðuðu þessar breytingar báðar að hinu sama: að létta álaginu af Hæstarétti og hraða málsmeðferð. Urðu breytingarnar vissulega til bóta en sýna þó eigi að síður að þrátt fyrir þessa fjölgun erum við langt frá því marki sem fullnægjandi getur talist. Í framhaldi af þessu er einnig athyglisverð sú umr. sem átt hefur sér stað nú síðustu daga í sambandi við það bráðabirgðaákvæði, sem fram kemur í frv., um setningu 2–3 dómara til viðbótar reglulegum dómurum réttarins árin 1982 og 1983. Er í Dagblaðinu 11. nóv. s. l. haft eftir ekki ógleggri manni en borgardómaranum Steingrími Gauti Kristjánssyni að slíkt ákvæði sem þetta um dómara til skamms tíma sé ekki í samræmi við grundvallarsjónarmið stjórnarskrárinnár um sjálfstæði dómstóla, sbr. 61. gr. stjórnarskrárinnar. Vitnaði hann máli sínu til stuðnings í Stjórnskipun Íslands, Ólafs Jóhannessonar, hæstv. utanrrh., en í þeirri bók segir m. a. orðrétt á bls. 280 um þetta efni, með leyfi forseta: „Auðsætt er af 61. gr. stjórnarskrárinnar að ætlast er til þess, að umboðsstarfalausir embættisdómendur séu skipaðir í embætti sín til óákveðins tíma, þangað til þeir brjóta af sér eða fullnægja ekki lengur hæfnisskilyrðum, t. d. um aldur. Þess vegna væri óheimilt að mæla svo fyrir í almennum lögum, að umboðsstarfalausir dómendur skyldu skipaðir til tiltekins tíma, t. d. 5 ára. Aftur á móti gætu lög ákveðið að dómendur skyldu kjörnir t. d. almennri kosningu eða á Alþingi.“ Sömu eða svipaðrar skoðunar voru Eiríkur Tómasson lögmaður og kennari í stjórnskipunarrétti við Háskóla Íslands og Baldur Guðlaugsson lögmaður og nefndarmaður í laganefnd Lögmannafélags Íslands, er Dagblaðið ræddi við þá fimmtudaginn 12. nóv. s. l. Andstæð skoðun kemur hins vegar fram í máli Björns Sveinbjörnssonar forseta Hæstaréttar, í viðtali við Dagblaðið föstudaginn 13. nóv. s. l., þó að forsetinn telji þessa ráðstöfun neyðarúrræði og vissulega mjög óæskilega. Væri í þessu sambandi mjög fróðlegt að fá umsögn og viðhorf hæstv. dómsmrh. til þessa atriðis. Fyrir þá sök eina, að skiptar skoðanir eru meðal löglærðra manna um ákvæði þetta og túlkun 61. gr. stjórnarskrárinnar, hlýtur ákvæðið að rýrna í augum alþm. og ýta undir það sem hér að framan var sagt um að eðlilegra sé að fjölga föstum dómurum Hæstaréttar hreinlega í 10 í stað 8, ef það er vilji Alþingis að fara þá leið sem hér er til umræðu, þ. e. fjölgun dómara í stað meiri háttar breytingar eins og lögleiðingar á frv. um lögréttu. Að endingu er umhugsunarvert í þessu sambandi að aths. frv. gefa til kynna að dómarar Hæstaréttar í heild hafi samið frv. Skiptar skoðanir eru hins vegar um réttmæti niðurlagsákvæða frv. eins og áður er rakið. Sérstök og vafalaust einstök staða gæti því komið upp við lögleiðingu slíks ákvæðis. Vilji einhver láta á það reyna, hvort ákvæði standist samkv. stjórnarskrá, þá er það Hæstiréttur Íslands sjálfur sem hefur lokaorðið um gildi ákvæðisins, - ákvæðis sem dómurinn sjálfur hefur samið og því nánast fyrir fram úrskurðað að brjóti ekki í bága við stjórnarskrá. Styður þetta þá skoðun, sem stundum hefur verið haldið fram, að óeðlilegt sé að hæstaréttardómarar starfi jafnframt að samningu lagafrv., a. m. k. sem ein heild, enda margyfirlýst og upplýst að þeir hafa alls ekki nægan tíma til að sinna sínum aðalstörfum, dómsstörfunum.



Herra forseti. Þegar frv. til l. um fjölgun dómara í Hæstarétti kom til umræðu á Alþingi 1978–1979 gagnrýndi ég það frv. allverulega og lýsti að lokum andstöðu minni við efni þess. Ég held að ég hafi verið eini þm. á Alþingi þá sem tók slíka afstöðu. Rétt er að taka fram í upphafi að sú afstaða er ekki flokksleg afstaða með neinum hætti. Þegar þetta frv. er hér lagt fram er ég enn sömu skoðunar. Og það sem meira er, ég tel að allar þær röksemdir, sem ég flutti þá gegn frv., hafi sannast með flutningi þessa frv. og þeim röksemdum sem fluttar eru fyrir þessu frv. Það hefur komið í ljós, eins og ég spáði við meðferð fyrra frv. hér á Alþingi fyrir rúmum tveimur árum, að það mundi leiða til verulegrar lausungar í starfi Hæstaréttar og mundi á engan hátt leysa þau vandamál sem því var ætlað að leysa. Ég sagði þá m. a. í ræðu, með leyfi hæstv. forseta: „Mér þykir einsýnt að fjölgun dómara nú í sjö muni ekki frekar bera afgerandi árangur heldur en fjölgun dómara í sex fyrir fjórum árum. Ef menn fara ekki inn á aðrar brautir í þessum efnum, þá munu ekki líða mörg ár þangað til kemur fram frv. um enn eina fjölgunina í Hæstarétti.“ Þessi spásögn hefur nú komið á daginn. Og það sem meira er: í því frv., sem nú er lagt fyrir Alþingi, er haldið svo langt inn á þessar hæpnu brautir breytinga á dómstólaskipuninni í landinu, að kominn er upp ágreiningur meðal lærðustu lögfræðinga landsins um það, hvort sjálfir dómarar Hæstaréttar hafi lagt drög að broti á stjórnarskránni með því að flytja þetta frv. Dellurnar um starfshætti Hæstaréttar eru nú þegar, líki og ég spáði fyrir tveimur árum, orðnar að grundvallarágreiningi um stöðu þessa æðsta dómstóls í stjórnskipun landsins. Þegar fyrra frv. kom hér til umr. benti ég hv. þingheimi á að hagræðingarkrafan, sem var frumforsenda fyrra frv. fyrir tveimur árum og einnig þessa frv., gæti gengið svo þvert á ýmsar aðrar grundvallarforsendur dómstólaskipunarinnar í landinu, að væri hagræðingarkröfunni fylgt til hlítar hlyti að koma að því fyrr eða síðar að ýmsar aðrar grundvallarreglur - og að mínum dómi æðri reglur í dómstóla- og réttarfarsskipun landsins - yrðu brotnar. Jafnhliða væri verið að breyta eðli Hæstaréttar með því að búa til margbrotna stofnun sem væri svo laus í reipunum að hún gæti ýmist starfað sem þriggja manna, fimm manna eða sjö manna dómstóll og skipst í ýmsar deildir með þeim hætti, að auknar líkur væru á að mismunandi túlkunarskólar laganna kæmu upp í dómstólnum sjálfum. Það mundu ekki liða mörg ár þangað til þær túlkanir væru orðnar svo margar og mismunandi að alger óvissa væri orðin í réttarkerfi landsins um það, hver væri skoðun Hæstaréttar og þar með hver væri hinn rétti skilningur laganna. Þar með mundi óvissan um rétta túlkun laganna aukast. Þar með mundi fjölgun mála verða meiri vegna þessarar óvissu og niðurstaðan væri sú að menn væru engu bættari. Ég ætla ekki, herra forseti, að eyða löngu máli hér í að rifja upp mín fyrri orð fyrir tveimur árum sem flutt voru sem gagnrýni á það frv. og eru í dag miklu brýnni en þau voru þá. Ég ætla nú að fara í gegnum það frv., sem hér liggur fyrir, og rökstyðja hvers vegna ég tel enn nauðsynlegra að vera á móti þessu frv. en ég taldi vera að vera á móti þeirri fjölgun sem lögð var til hér á Alþingi fyrir tveimur árum. Ég bið hv. Alþingi og hæstv. dómsmrh. að íhuga betur en hv. Alþingi var reiðubúið að gera fyrir tveimur árum hvaða braut er hér verið að fara inn á. Eins og hv. síðasti ræðumaður kom að er í röðum ýmissa færustu lögfræðinga landsins þegar komin upp deila um það, hvort þetta frv. brjóti stjórnarskrána, - frv. sem hæstaréttardómendurnir sömdu sjálfir um þá stofnun sem þeir sitja í. Þá held ég að sé tími til kominn fyrir hv. Alþingi að gefa sér góðan tíma til að íhuga inn á hvaða brautir er verið að fara með þriðja hornsteininn í okkar lýðræðisskipulagi. Við erum nefnilega hér, hv. alþm., að fjalla um þriðja hornsteininn, í okkar lýðræðisskipulagi, og við eigum ekki að flýta okkur um of þegar við efnum til breytinga á þeirri stofnun. Við eigum að íhuga vel hvaða röksemdir liggja að baki slíkum breytingum og hvort ekki er hægt að fara aðrar leiðir til þess að leysa þann vanda sem sumir telja að sé þarna fyrir hendi. Ef við sköpum slíka óvissu um þennan þriðja hornstein í lýðræðisskipulagi landsins sem þetta frv. greinilega stefnir að, þá verður niðurstaðan sú að styrkleiki íslensks lýðræðis minnkar. Menn mega túlka þessi sjónarmið mín sem íhaldssöm sjónarmið, það er velkomið. Það eru íhaldssöm sjónarmið gagnvart þeim grundvallarlýðræðisreglum sem ég tel að okkar þjóðskipulag byggist á. Vikið er að því í grg. þessa frv., að fjölgað hafi allverulega þeim málum sem hafi verið skotið til Hæstaréttar. Það er meginröksemdin fyrir því, að frv. er flutt, nákvæmlega sama röksemdin og flutt var fyrir tveimur árum, hagræðingarröksemdin. Ég vakti hins vegar athygli á því þá og geri það aftur hér, að þær tölur, sem settar eru fram í grg., sýna hvorki verulega fjölgun mála né sýna þær aukin afköst dómstólsins þrátt fyrir að fjölgað hefur verið um tvo dómendur á undanförnum árum. Sú fjölgun, fyrst um einn fyrir allnokkrum árum og síðan annan fyrir tveimur árum, hefur því samkv. þeim tölum, sem hér liggja fyrir í grg., engin áhrif haft á að hraða meðferð mála við dómstólinn. Ég spyr: Eru einhverjar meiri líkur á því nú, að fjölgun um einn dómara enn leiði til þess, að málum verði hraðað, þegar hin fyrri skipti tvö sýna að það hefur ekki orsakað neina breytingu? Ég held að það ætti að vera mönnum tilefni til þess að staldra við og íhuga hvort ekki liggja einhverjar aðrar orsakir að baki þess, sem menn telja seinagang í dómsmálakerfinu, heldur en skortur á dómurum við Hæstarétt, sérstaklega þegar menn ætla nú, eins og ég mun koma að síðar, að fara leið breyttra starfshátta við dómstólinn sem stóreykur þá lausung sem einkennir störf Hæstaréttar. Hæstiréttur, sem býr við lausung í starfsháttum, er ekki sá hæstiréttur sem ég vil sjá í okkar þjóðfélagi. Árið 1974 var skotið til Hæstaréttar 223 málum, árið 1978 224, 1979 221, 1975 185. Í þremur af þeim sex tilvikum, sem liðin eru frá 1974, er annaðhvort um nokkurn veginn nákvæmlega sama málafjölda að ræða og 1974 eða mun minni. Það eru aðeins þrjú ár af þessum sex þar sem um fleiri mál er að ræða og er þá fjölgunin ekki mjög mikil: 244 1976, 240 1977 og 250 1980. Ef tekið er gróft meðaltal af árunum frá 1974 til ársins í ár sjáum við að það er engin afgerandi fjölgun þeirra mála sem skotið hefur verið til Hæstaréttar. Röksemdin um mikla fjölgun mála er einfaldlega ekki rétt. Síðan komum við að dæmdum málum alls á árunum frá 1974 og til 1980. Þá blasir sú staðreynd við okkur, að á árinu 1978, sem er síðasta árið áður en síðasta fjölgun varð í Hæstarétti, voru dæmd mál alls 171, en á þeim tveimur árum, sem liðin eru síðan síðast var fjölgað í Hæstarétti, eru dæmd mál alls færri en 1978, eða 167 og 168. Nú er mér auðvitað ljóst að mál eru misjafnlega viðamikil þannig að tölur einar út af fyrir sig um málafjölda segja ekki alla söguna. Ég vík hins vegar að þessu hér vegna þess að þetta er meginröksemdin sem núv. hæstv. dómsmrh. sem og fyrirrennari hans, hæstv. þáv. dómsmrh. Steingrímur Hermannsson, fluttu að beiðni hæstaréttardómaranna sjálfra fyrir því að fjölga í dómstólnum. Þetta eru þess vegna ekki fyrst og fremst röksemdir dómsmrh. beggja, heldur röksemdir dómaranna við dómstólinn. Tölurnar sýna einfaldlega að það er ekki hægt að mínum dómi að sækja röksemdir fyrir þessari fjölgun í málafjöldann né heldur sýna fram á að fjölgun dómara á undanförnum árum hafi á nokkurn hátt leyst þennan vanda. Það er nokkuð athyglisvert, að eftir fjölgun dómara fyrir tveimur árum fækkaði þeim málum sem voru dæmd alls af réttinum. Það varð fækkun dæmdra mála þrátt fyrir fjölgun dómara. Þetta var fyrsta atriðið sem ég vildi vekja athygli hv. deildar á, að sú hagræðingarröksemd, sem dómararnir í Hæstarétti beita sem meginröksemd sinni fyrir að þetta frv. sé flutt, stenst að mínum dómi alls ekki ef horft er á þær einföldu talnarunur sem er að finna í grg. frv. sjálfs. Annað atriðið, sem ég vil víkja að, er að hér er enn frekar farið inn á þá braut að skipta Hæstarétti í undirdeildir. Hæstiréttur er ekki lengur heilsteypt stofnun líkt og hann hefur, verið mestallan sinn tíma, heldur er hann orðinn margbreytileg deildaskipt stofnun svo að nánast er útilokað að átta sig á því fyrir fram, hvers konar Hæstiréttur starfar í hverju máli um sig. Þegar haldið er inn á braut slíks kerfis vakna strax spurningar um það, eftir hvaða reglum Hæstarétti skuli þá skipt í deildir, þriggja dómara, fimm dómara o. s. frv. Það kemur fram í þessari grg. og kom einnig fram í umr. hér fyrir tveimur árum, að slíkar reglur eru ekki til. Það er lauslegt samkomulag hæstaréttardómaranna sjálfra hverju sinni sem ræður því, hvernig málum er skipt á deildaskiptan réttinn og hverjir sitja þá dóminn í viðkomandi deild hverju sinni. Rannsóknir, sem farið hafa fram á slíku deildaskiptu dómstólakerfi annars staðar, sýna okkur að niðurstöður dómsins geta farið mjög eftir því, hvaða einstaklingar úr heildarhópi dómara skipa viðkomandi undirdeild réttarins í það og það sinn. Það vita allir, að innan lögfræðinnar og innan dómstólakerfisins eru uppi ýmiss konar túlkunarskólar á hinum ýmsu lagagreinum. Þegar Hæstiréttur er orðinn deildaskiptur með þessum hætti aukast allverulega líkurnar á að það kunni að vera jafnvel tilviljunarkennt hvers konar túlkunarskóli verði ráðandi í hverju máli um sig og kannske mismunandi túlkunarskólar í hliðstæðum málum eftir því hvernig valist hefur í undirdeildir réttarins. Mér er tjáð, ég hef að vísu ekki þær tölur hér við höndina, en mér er tjáð að sératkvæðum í Hæstarétti hafi fjölgað mjög á síðustu árum, eftir að tekið var upp þetta deildaskipta kerfi sem hér er gerð tillaga um að verði aukið enn frekar. Sé það rétt að sératkvæðum í Hæstarétti hafi fjölgað á þessu tímabili, þá finnst mér það staðfesta þau varnaðarorð sem ég flutti hér fyrir tveimur árum og endurtek aftur nú, að líkurnar á því, að sjónarmið einstakra dómara, en ekki réttarins í heild sem stofnunar, fari að verða ráðandi eftir nokkuð tilviljanakenndri reglu aukist allverulega.  Þar að auki er sú hætta fyrir hendi, að þegar dómstóllinn er orðinn skipaður slíkum fjölda dómara fari einstakir dómarar að sækjast eftir því að sitja undir dóminn í málum sem þeim eru sérstaklega hugstæð. Það er a. m. k. hægt að leiða vissar líkur að því, að slík mál séu einmitt þau mál þar sem viðkomandi dómarar hafi kannske meiri sérskoðanir heldur en dómstóllinn í heild. Engar reglur eru til um það, hvernig eigi að velja dómarana í þessa undirdómstóla; hvort þeir eiga að ganga í þá eftir röð eða hvort þeir eiga að sem ja um það í hvert sinn. Það er algerlega óljóst í þessum lagatexta. Ef þeir eiga að semja um það í hvert sinn skapast vissulega sú hætta, sem er skiljanleg frá mannlegu sjónarmiði, að menn sækist fyrst og fremst eftir því að fara í undirdeildir dómstólsins um þau mál sem þeir hafa sérstakan áhuga á. Þess vegna eru meiri líkur á að þeir hafi afdráttarlausari eða sérstæðari skoðanir á þeim heldur en rétturinn mundi hafa almennt sem stofnun. Mörg fleiri rök má leiða að því, að með þessu kerfi sé verið að auka allverulega óvissu um hver sé hin rétta merking í ríkjandi lagatúlkun hverju sinni. Í þriðja lagi vil ég vekja athygli á því, að með þessum lögum er Hæstarétti heimilað að ráða sérfróða aðstoðarmenn. Nú lýsti ég þeirri skoðun fyrir tveimur árum, að það gæti vissulega komið til greina að ráða slíka aðstoðarmenn til dómstólsins. Ég er enn þeirrar skoðunar, að slík skipan mála geti átt rétt á sér. En að innleiða hana með þeim hætti sem hér er gert, án nokkurra ákvæða um það, með hvaða hætti eigi að ráða slíka aðstoðarmenn, til hve langs tíma þeir eigi að vera ráðnir, hvaða skilyrði þeir eigi að uppfylla o. s. frv., tel ég algerlega ófært. T. d. í Bandaríkjunum, þar sem Hæstiréttur starfar með slíku aðstoðarmannakerfi, er reyndin sú, að það eru aðstoðarmennirnir sem semja dómana, það eru aðstoðarmennirnir með sínum ritgerðum og rannsóknum sem leggja í reynd drög að því, hver dómurinn er í hverju máli um sig. Það hefur verið skrifuð skemmtileg bók, sem vakti gífurlega athygli í Bandaríkjunum, fyrir rúmu ári af blaðamönnum þar í landi. Bókin var úttekt á störfum Hæstaréttar í Bandaríkjunum. Þar kom margt fróðlegt í ljós og ég legg eindregið til að hv. þm. kynni sér það verk áður en lengra er haldið í slíkum breytingum hér.  Í fjórða lagi vil ég vekja athygli á því, eins og hér hefur verið gert áður í þessum umr., að ýmsir af lærðustu lögfræðingum landsins halda því fram, að ákvæði til bráðabirgða um sérstaka fjölgun í dómnum á árunum 1982 og 1983 brjóti í bága við stjórnarskrána. Ég ætla ekki að kveða upp úr með það. Ég hef enga stöðu til þess að kveða upp úr með það, hvort dómendur Hæstaréttar hafi sameinast um að brjóta stjórnarskrána. En ég vek hins vegar athygli á því, að þarna er grundvallarágreiningur af því tagi að það er í raun og veru ekki hægt að fá dæmi um stærri grundvallarágreining í dómstólakerfi landsins, en um það, hvort Hæstiréttur hafi brotið stjórnarskrána með því að semja slíkt frv. um Hæstarétt. Meiri grundvallarágreining get ég nú ekki séð að hægt sé að mynda við dómstólakerfi landsins. Mér finnst a. m. k. rétt fyrir hv. Alþingi, áður en það samþykkir slíkt, áður en það gerist meðsekt Hæstarétti í að brjóta stjórnarskrána, ef sú túlkun er rétt, að menn átti sig rækilega á því, hverjar eru röksemdir með og hverjar á móti. Ég ætla ekki að rekja það hér, en vísa eingöngu til frásagnar sem kom í Dagblaðinu 11. nóv., á forsíðu, þar sem mjög rækilega eru flutt rök Steingríms Gauts Kristjánssonar fyrir þeirri skoðun, að þetta ákvæði frv. um Hæstarétt, sem Hæstiréttúr samdi, sé brot á stjórnarskrá lýðveldisins. Þar er birtur í heild sá texti úr stjórnarskipunarrétti Ólafs Jóhannessonar sem Steingrímur Gautur Kristjánsson notar til rökstuðnings. Ég held að allir þeir, sem til þekkja, viti að Steingrímur Gautur Kristjánsson er meðal virtustu og lærðustu yngri lögfræðinga í þessu landi. Álit hans er ekki léttvægur dómur sem hægt er að ýta frá sér. Ég verð satt að segja að láta í ljós þá skoðun, að svör forseta Hæstaréttar, sem birtust í Dagblaðinu föstudaginn 13. nóv., voru þunnur þrettándi. Satt að segja er að mínum dómi fyrir neðan virðingu forseta réttarins að svara í raun og veru eingöngu þannig: Af því að hæstaréttardómararnir sömdu frv. getur það ekki verið stjórnarskrárbrot. - Það er varla hægt að orða kenninguna: „Ég er lögin“ - á skemmtilegri hátt. Það er satt að segja undarleg skoðun, sem þar kemur fram hjá forseta réttarins, á engan hátt málefnaleg svör við þeirri gagnrýni sem Steingrímur Gautur Kristjánsson og aðrir hafa flutt á þetta ákvæði frv. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að þetta frv. muni ekki frekar en önnur fjölgun í Hæstarétti áður leysa þann vanda sem sumir telja að sé í dómstólakerfi landsins. Ég vil ítreka þau sjónarmið sem ég setti hér fram fyrir tveimur árum, að ef krafan um hagræðingu í dómstólakerfinu verður gerð að grundvallarreglu nr. eitt í dómstólakerfi landsins, þá eru miklar hættur á því, að aðrar grundvallarreglur verði brotnar, m. a. grundvallarreglurnar um réttaröryggi og grundvallarreglurnar um hæfni þeirra manna sem skipa réttinn hverju sinni. Traust almennings minnkar á því, að sú niðurstaða, sem fæst úr æðsta dómstól landsins, sé byggð á vel grunduðu áliti þeirra sem rétt hafa verið kjörnir, en sé ekki tilviljunarkennd niðurstaða vegna þess að einmitt þrír tilteknir einstaklingar hafi skipað þessa undirdeild Hæstaréttár í það sinn og ef einhverjir aðrir-þrír einstaklingar úr þessum stóra hópi hæstaréttardómara hefðu skipað undirdeildina hefði niðurstaðan kannske orðið á annan veg.  Í því frv., sem hér er flutt, eru nánast vafaatriði í hverri einustu grein. Líkt og ég vék að áðan sé ég engin efnisrök fyrir því, að það að bæta þriðja dómaranum við í Hæstarétti og þessum aukadómurum - og læt það liggja á milli hluta, hvort skipan þeirra yrði brot á stjórnarskránni eða ekki - muni leysa þann vanda sem menn eru að tala um. Ég held þvert á móti að rætur þessa vanda liggi annars staðar. Ég endurtek í því sambandi það sem ég sagði fyrir tveimur árum. Við þurfum að fá hér nýtt dómstig, lögréttudómstig, eins og talað hefur verið um, sem tekur vissan þunga frá Hæstarétti. Það er veruleg uppgjöf, hættuleg uppgjöf, að hætta við þá stefnu, eins og mér finnst, líkt og síðasta ræðumanni, að þetta frv. gefi til kynna að ákveðið hafi verið. Hin ástæðan er sú, að mikill fjöldi hæstaréttardómara er á kafi í ýmsum öðrum verkum en að dæma í Hæstarétti. Við skulum bara ræða það hreinskilnislega, hv. þm. Það eru ýmsir dómarar í Hæstarétti sem eru á kafi í öðrum verkum. Þeir sitja t. d. í öðrum dómstólum. Einn þeirra situr í Mannréttindadómstól Evrópu. Ekki skal ég draga úr því, að það er dómstóll sem verðskuldar alla virðingu, verðskuldar að Íslendingar sendi þangað sína hæfustu menn. En ef Hæstiréttur er svo önnum kafinn að hann getur ekki annað þeim málum sem menn telja að hann þurfi að anna, er þá eðlilegt að einn dómari í dómstólnum sé stóran hluta úr ári upptekinn við störf í einum af virðulegustu dómstólum Evrópu? Annar dómari situr í Kjaradómi, ef ég man rétt, og starfar þar. Hér hefur einnig komið fram að dómarar eru iðulega að semja lög. Ég er alveg sammála því, að það sé óeðlilegt að dómarar Hæstaréttar séu að semja lagafrv. sem þeir eiga síðan sjálfir að fjalla um sem dómarar. Dómarar Hæstaréttar eru þar að auki uppteknir við ýmis önnur störf. Þeir sitja í stjórnum, nefndum og ráðum hingað og þangað úti um þjóðfélagið og á alþjóðavettvangi. Það tekur verulegan hluta af þeirra tíma. Dómarar í Hæstarétti taka sér þriggja mánaða sumarfrí á ári. Okkur er sagt að það sé til þess að endurmennta sig og fylgjast með, lesa sum af þessum frumvörpum sem þeir voru sjálfir búnir að semja fyrir þingið og samþykkt voru um vorið. Ég skal ekki deila um það. En ég nefni hér bara fjölmargar staðreyndir sem liggja á borðinu. Þær sýna okkur að verulegur hluti hæstaréttardómara sinnir alls ekki störfum sínum í Hæstarétti sem fullu starfi, heldur eru þeir bundnir í ýmsum öðrum störfum í þjóðfélaginu og á alþjóðavettvangi sem draga verulega úr starfstíma þeirra og starfskröftum í Hæstarétti. Ég hefði talið heppilegra, ef þetta er eins mikið vandamál og menn vilja vera láta með störf réttarins, að a. m. k. á því bráðabirgðatímabili, sem fer í hönd, verði sett sú regla, að dómarar Hæstaréttar helgi sig Hæstarétti, hætti að semja frv., hætti að sitja í öðrum dómstólum hér og þar á alþjóðavettvangi, hætti að sitja í ýmsum nefndum og ráðum, hætti að taka að sér ýmiss konar aukabitlinga fyrir hina og þessa opinbera aðila. Ég er ekki viss um að það sé dómstólnum til góðs að hæstaréttardómarar séu flæktir inn í ýmiss konar önnur störf. Þvert á móti, ég tel að það sé æskilegast að hæstaréttardómarar helgi sig sínum störfum. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að engir opinberir starfsmenn hafa eins góð launakjör og hæstaréttardómarar. Hæstaréttardómarar eru einu opinberu starfsmennirnir sem - auk þess að vera í æðstu launaflokkum opinberra starfsmanna - fá full laun þegar þeir fara á eftirlaun, eftir því sem ég veit best. Þeir fá ekki bara ákveðinn hundraðshluta af sínum fyrri launum líkt og aðrir opinberir starfsmenn eða þingmenn eða ráðherrar eða einhverjir aðrir. Þeir eru eini hópurinn í landinu sem fær sín fullu laun áfram þegar þeir fara á eftirlaun, 100%. Kjör þeirra ættu þess vegna að vera svo vel tryggð að það ætti ekki að vera nein þörf á því fyrir þessa ágætu menn að leita út á annan vettvang í því skyni. Ég vil óska eftir því við hæstv. dómsmrh., að dreift verði til þm. ítarlegri og nákvæmri skrá yfir störf hæstaréttardómara á s. l. fimm árum, það verði lögð fram ítarleg og nákvæm skrá yfir öll þau frv. sem hæstaréttardómarar hafi samið og hvað þeir hafi unnið lengi við samningu frv., það verði lögð fram skrá yfir önnur störf þeirra í öðrum dómstólum eða á öðrum vettvangi, það verði lögð fram skrá yfir þær stjórnir, nefndir og ráð sem þeir sitja í, svo að menn geti fengið að átta sig á því hér á Alþingi, hvort ein af meginástæðunum fyrir seinagangi mála í Hæstarétti kynni ekki að vera sú, að þar hefur lítill hluti réttarins verið í fullu starfi. Mér finnst a. m. k. nauðsynlegt að kanna það áður en lengra er haldið. Ég vil jafnframt taka undir með síðasta ræðumanni, að það er náttúrlega mjög sérkennilegt að hér skuli koma frv. um Hæstarétt samið af Hæstarétti sjálfum, einkum og sér í lagi þegar það er haft í huga, eins og ég hef reynt að sýna hér fram á, að þetta frv. er jafnhæpið og raun ber vitni og röksemdafærslan að baki þess jafnmikið byggð á sandi og mér finnst hún vera. A. m. k. eykur það ekki traust manna á dómgreind þeirra ágætu heiðursmanna sem í þessum dómstól sitja, að það skuli vera verkefni okkar hér á Alþingi að stiga á bremsuna gagnvart því að tilraunir hæstaréttardómaranna sjálfra til þess að skapa hættulega lausung um réttinn nái fram að ganga. Það er a. m. k. staða sem ég átti ekki von á að ég ætti eftir að lenda í hér á hv. Alþingi. Ég hélt satt að segja að Hæstarétt skipuðu þeir menn sem umfram allt annað hefðu augastað á því grundvallarréttaröryggi og þeim meginreglum í stjórnskipun landsins sem Hæstarétti er ætlað að tryggja. Herra forseti. Það væri hægt að fjalla í mun ítarlegra máli um þetta frv. Ég ætla ekki að gera það að þessu sinni. Ég ætla að vona að sú nefnd, sem fær þetta frv. til umfjöllunar, gefi sér góðan tíma til að fara ofan í öll þau gagnrýnisatriði sem hér hafa nú þegar komið fram í umr., bæði frá mér og hv. síðasta ræðumanni, og kynni sér enn fremur rækilega þær skoðanir sem komið hafa fram utan þings um það, að þetta frv. sé stjórnarskrárbrot, og hugleiði til viðbótar hvort ekki sé réttara að fara aðrar leiðir til að leysa þann vanda, sem margir telja að þarna sé uppi, heldur en þær sem óhjákvæmilega hljóta að leiða til verulegra deilna um Hæstarétt Íslands.



Herra forseti. Dómstólarnir eru meginstoð í okkar þjóðfélagsskipan. Það skiptir því mjög miklu máli að þeim sé að öllu leyti mjög vel farið. Einn mælikvarði á réttarríki er hægt að segja að sé hversu auðveldlega hinn venjulegi borgari geti komið málum sínum til dómstóla og fengið ágreiningsefni leyst sem hann kann að eiga við sína samborgara. Ég held að hægt sé að segja það með sanni, að því miður hefur réttarkerfið hér á Íslandi verið mjög seinvirkt og hér er áreiðanlega fjöldi fólks sem hefur kannske lögmæt málefni að bera undir dómstóla, en gerir það ekki vegna þess að það veit að það tekur of langan tíma og verður of dýrt. Þjóðfélagsþróunin hefur raunverulega gert það brýnna en nokkru sinni fyrr að dómstólameðferðin sé hröð. Bæði gerast allir hlutir mun hraðar, menn geta síður beðið lengi eftir úrslitum í málum, og svo kemur hið sérstaka íslenska fyrirbrigði, óðaverðbólgan, inn í það mál einnig, því að verðbólgan hefur gert það að verkum að hagsmunir manna verða að engu í dómsmálum ef málin dragast mjög lengi. Ég er þeirrar skoðunar, að aðbúnaður dómstóla, bæði Hæstaréttar og annarra dómstóla, sé ákaflega lakur hjá okkur. Alþingi og íslensk yfirvöld hafa verið mjög treg til að gera dómstólunum kleift að fylgjast með og aðlagast nýjum aðstæðum. Aðbúnaður Hæstaréttar er t. d. ákaflegar lakur. Húsakynni hans eru þröng og öll vinnuskilyrði dómaranna eru fyrir neðan það sem maður skyldi telja eðlilegt og heilbrigt. Ég er á þeirri skoðun, að þingið hefði tilefni til þess að taka nokkuð til hendinni og athuga þau mál og reyna að bæta verulega úr. Það frv., sem hér er til umr., er, eftir því sem mér skilst, aðallega sprottið af þeim ástæðum að nú hefur safnast upp hjá Hæstarétti töluvert mikið af ódæmdum málum. Þetta er tilraun til að leysa þann væntanlega tímabundna vanda og enn fremur að koma á betri skipan upp á framtíðina svo að dómstóllinn geti afkastað meiru en hann hefur gert hingað til. Að mínu áliti er frv. verulega til bóta. Menn hafa í þessum umr. minnt á frv. um lögréttu sem að mínu áliti er ákaflega athyglisvert frv. og þær hugmyndir sem þar liggja að baki. Staðreyndin er hins vegar sú varðandi lögréttufrv. og þá leið sem lagt er til að farin verði til þess að auka afköst dómstólanna, að það er alls ekki öruggt að lögréttulögin tryggi meiri afköst. það er hinn stóri veikleiki lögréttumálsins. Ýmis önnur sjónarmið, sem eru ágæt og góðra gjalda verð, koma fram í lögréttumálinu, en það er mikið álitamál hvort hraði málsmeðferðarinnar vaxi nokkuð við lögréttuna. En eins og kom fram hjá hæstv. dómsmrh. er alls ekki meiningin með þessu frv. að það víki lögréttumálinu neitt til hliðar. Þetta mál á að sinna öðru hlutverki, sem er fyrst og fremst að auka afköst Hæstaréttar. Það hefur komið fram ágreiningur um lögmæti frv., eins og menn orða það. Menn eru auðvitað að hugsa um það, hvort lögin, ef þetta frv. verður að lögum, kunni að brjóta í bága við stjórnarskrána. Það er alveg ljóst að það er almenn túlkun, sem ég hygg að njóti nú fylgis flestra löglærðra manna, að 61. gr. stjórnarskrárinnar feli í sér, að dómendur Hæstaréttar, þ. e. umboðsstarfalausir dómendur, verði einungis ráðnir til ótiltekins tíma. Það tel ég eðlilegt að skilja svo. Það er hin almenna regla að dómendur almennt verða að vera ráðnir með þeim hætti. En eins og lagt er til með þessu frv., þá er hugmyndin sú, að tilteknir, fáir dómendur verði ráðnir til skamms tíma til ákveðinna verkefna. Jafnvel þó að þetta frv. verði samþykkt og verði að lögum sýnist mér alls ekki að slík undantekning, ef svo má segja, þ. e. ráðning við þessar tilteknu, sérstöku aðstæður til tiltekinna verka, brjóti í bága við hina almennu reglu sem geti gilt eftir sem áður og ég tel að sé rétt regla. M. ö. o.: mér finnst alls ekki hafa verið sýnt fram á og fellst ekki á að þetta frv. brjóti í bága við hina almennu reglu og hina viðteknu skýringu á 61. gr. stjórnarskrárinnar. Ég sé að hv. 11. þm. Reykv. er kominn hér í þingsalinn. Þá er ágætt að nota tækifærið og víkja að nokkrum af aths. hans, sem voru sumar hverjar skynsamlegar þó ég sé e. t. v. ekki sammála þeim. Þá er fyrst spurningin um þetta: Þýðir fjölgun dómaranna meiri afköst? Þetta er auðvitað álitaefni sem erfitt er að svara með einhverri vissu. Það, sem fyrir liggur, er að Hæstiréttur sjálfur metur það svo, að hann þurfi frekari starfskrafta. Frá mínum sjónarhól styðja almennar líkur það, að ef afköst eru ekki nægjanleg í dómstólnum og hann telur sig þurfa meiri starfskrafta hljóti meiri starfskraftar að tryggja meiri afköst. Sá talnalestur sem hér var fluttur úr grg. frv. um fjölda mála sem dæmd hafa verið á nokkrum árum, segir okkur náttúrlega óskaplega litið um afköst, vegna þess að bæði er málafjöldi breytilegur eftir afköstunum og eftir því, hversu mál eru viðamikil, og vegna fleiri þátta. Enn fremur er sá hali svonefndur, sem Hæstiréttur hefur við að stríða, ekki endilega til kominn á þessum árum. Hann á sér gamlar rætur. Ég veit að vísu ekki hve gamall hann er, en hann hefur verið að safnast fyrir á alllöngum tíma. Hv. þm. verða að sætta sig við að bera nokkra virðingu og nokkurt traust til Hæstaréttar, vegna þess að í stjórnarskránni er Hæstiréttur jafnsettur Alþingi, og mér finnst það vera nokkuð langt gengið, þegar menn vilja ekki einu sinni leyfa Hæstarétti að hafa sjálfdæmi í því, hvað hann telur sig þurfa að hafa af starfskröftum. Annað álitaefni, sem hv. 11. þm. Reykv. tæpti á hér, var sú deildaskipting sem gert var ráð fyrir í frv., og hafði hv. þm. ýmsar skoðanir uppi í því sambandi. það er alþekki viðfangsefni í réttarfari að velta annars vegar fyrir sér vönduðum málflutningi og hins vegar hröðum málflutningi, eða vandaðri málsmeðferð og hraðri málsmeðferð. Auðvitað getur það stangast á og menn verða alltaf að finna ráð til að bræða það saman, finna málamiðlun með þessum tveimur sjónarmiðum, og það ræðst að sjálfsögðu eftir málum. En í þjóðfélagi nútímans er oft mun mikilvægara og dýrmætara fyrir málsaðila að hafa málsmeðferð hraða en vandaða. Málin verða að ganga tiltölulega fljótt, annars er niðurstaðan og úrlausnin einskis virði. Ég held að íslenskir dómstólar verði alls ekki gagnrýndir almennt fyrir skort á vandaðri málsmeðferð, gagnrýnin sé miklu frekar af hinu taginu, að meðferðin sé ekki nægilega hröð. Þetta ræðst líka, eins og ég sagði áðan, af því, hvers eðlis mál eru. Sumum málum, einkum smærri málum, þar sem hagsmunir eru ekki mjög miklir, nægir tiltölulega hröð málsmeðferð sem þarf ekki að vera mjög vönduð. Hins vegar verður að leggja meiri vinnutíma og fé í önnur stærri mál þar sem hagsmunir eru meiri. Samkv. frv. er gert ráð fyrir þriggja manna dómi sem dæmi minni kærumál. Þarna er náttúrlega stefnt að hagræðingu sem ég held að sé alveg óhjákvæmileg. Menn verða að geta beitt skjótari og hraðvirkari meðferð við hin smærri mál. Hugleiðingar hv. 11. þm. Reykv. um mismunandi dóma eftir mönnum bar það greinilega með sér, að hann hefur lesið sér eitthvað til um amerískt réttarfar og er sennilega ekki eins kunnugur hinu íslenska. Staðreyndin er sú, að hér dæma dómstólar mjög stíft eftir lögunum og það ræðst ekki eins mikið af persónulegum viðhorfum dómaranna hver niðurstaðan verður og er t. d. í Ameríku. Það er töluverður munur á réttarfarinu að því leyti. Hér leyfir dómari sér ekki að taka inn í dóma t. d. þjóðfélagsleg viðhorf, en það er algengt í Ameríku. Ég held að það sé lítil ástæða til að ætla það, jafnvel þótt dómi sé deildaskipt og kunni að vera breytilegt hvaða menn eru í dómi hverju sinni, að það muni hafa veruleg áhrif á þróun réttarins eða skapa ósamræmi. Það er ákaflega litið tilefni til að ætla það vegna þess hve dómvenjur hér eru miklu fastari í sniðum og menn eru harðari á því að fylgja lögum og öðrum nokkurn veginn skýrum réttarheimildum en er t. d. í Ameríku. Ég held að þessi deildaskipting sé óhjákvæmileg bara af hagræðingarástæðum. Þetta er fyrirkomulag sem verður að viðhafa ef menn vilja að Hæstiréttur bjóði þjóðinni þá þjónustu, að einstaklingur geti borið ágreiningsefni sín undir dómstólinn með sæmilega greiðum og öruggum hætti. Ég er sömuleiðis ákaflega hlynntur þeim ákvæðum frv. sem gera ráð fyrir að aðstoðarmenn verði ráðnir. Ég hef engar áhyggjur af því þótt dómararnir geti ráðið sér aðstoðarmenn. Ég held þvert á móti að það sé bráðnauðsynlegt til þess að auka afköstin hjá Hæstarétti. Hv. L 1. þm. Reykv. hafði áhyggjur af því, en ég held að þær áhyggjur séu líka á misskilningi byggðar. Ég held að það hafi farið fram hjá þm., að jafnvel þótt hæstaréttardómarar ráði sér aðstoðarmenn bera þeir eftir sem áður alla ábyrgð á störfum þeirra. Þeir bera ábyrgðina jafnvel þótt einhverjir aðrir vinni hluta verksins eða hjálpi þeim við vinnuna. 

Að hvaða leyti eru önnur viðhorf hjá Hæstarétti en ríkisstjórn Íslands?

T. d. því, að virðing hæstaréttardómara fyrir lögunum er miklu strangari og eindregnari en hjá stjórnmálamönnum.

Í hvaða dómum hefur það komið fram?

Við skulum ekki fara út í almennar samræður. Hv. þm. getur komið í ræðustól á eftir. En ef hann hefur lesið íslenska hæstaréttardóma og yfirleitt kynnt sér einhverja dómstólastarfsemi, þá held ég að hann þurfi ekki að efast mikið um það, að dómstólarnir - a. m. k. yfirleitt og almennt - reyna að fylgja lögunum mjög strangt. Hv. þm. kvartaði líka undan því, að ekki væru tiltækar reglur um hvernig ætti að ráða í þessa starfsemi. Það kemur fram í frv. þar segir svo í 4. gr.: „Hæstiréttur skipar dóminum ritara og ræður sérfróða aðstoðarmenn“ o. s. frv. Svo eru líka til almenn lög sem gilda um ráðningu starfsmanna til ríkisins. Ég held því að það sé enginn skortur á reglum og engin þörf á því að bæta við þær. Úr því að ég er farinn að ræða við hv. 11. þm. Reykv. get ég bætt því við, að hann setti fram í máli sínu áðan ýmsar órökstuddar dylgjur um störf dómaranna. Hann fullyrðir hér í Alþingi að dómararnir vinni ekki sín störf og vanræki þar með lagaskyldu og starfsskyldu sína. Maður er auðvitað vanur að heyra svona lagað hjá stjórnmálamönnum, menn dylgja um ýmislegt. En nú vill svo til að hv. 11. þm. Reykv. þarf ekki að láta við dylgjurnar sitja. Honum er opin leið að fá þessum sjónarmiðum sínum komið í framkvæmd. Ef þm. telur að dómarar Hæstaréttar séu að brjóta lög og starfsskyldur, þeir sinni ekki sínum störfum, þá gera lögin einmitt ráð fyrir að þm. geti fengið þessum dómurum vikið frá. Það er auðvitað skylda hv. þm., ef hann telur að dómararnir séu að brjóta lög og svíkja sínar skyldur, að láta sér ekki nægja að dylgja um það hér í Alþingi. Hann á að koma þessu til framkvæmda, láta reyna á sannleiksgildi þess sem hann er að segja. Lögin bjóða einmitt upp á úrræði fyrir hann til að gera þetta. Það eru sérstök lagaákvæði einmitt fyrir þetta gerð. Ósköp væri gaman að fylgjast með því, hvort hv. þm. vill láta taka mark á orðum sínum og láta verkin fylgja.



Herra forseti. Það er kannske undirrótin að þessu frv. og öðrum, sem flutt hafa verið hér á hv. Alþingi um dómstólana á síðustu árum, að upp kom sú umræða að réttarkerfið væri mjög seinvirkt. Það er rétt. Málum tók mjög að seinka á síðasta áratug og þá aðallega í þéttbýlinu. Það fór að ganga erfiðlega að fá niðurstöður í dómsmálum og þá fóru menn að velta fyrir sér hvernig úr þessu mætti bæta. Ég tel að það hafi aðallega verið um tvennt að ræða: annaðhvort að það kerfi, sem við bjuggum við og búum við, væri alfarið úrelt eða að ekki væri nægilega vel búið að því starfsliði dómstólanna sem ætti að framkvæma það kerfi sem búið væri við. Sú leið var farin að leggja drög að nýrri skipan þessara mála og sú leið var kölluð „lögréttuleið“. Svokölluð réttarfarsnefnd vann að því máli og skilaði frv. Eins og hv. þm. er kunnugt hefur hvorki rekið né gengið um framgang þess. Ég held að það hafi a. m. k. fjórum sinnum verið flutt hér á Alþingi því sem næst óbreytt eða með mjög smávægilegum breytingum. Þá vaknar spurningin um það, hvers vegna þessar tillögur réttarfarsnefndarinnar hafi ekki gengið fram. Ég held að þar komi tvennt til: Í fyrsta lagi að töluverður ágreiningur er um ágæti þessa frv., bæði meðal löglærðra manna í landinu og einnig meðal almennings, og svo aftur hitt, að það furðulega gerist að mönnum við dómsstörf mundi ekki fjölga verulega í þessu landi þó svo frv. næði fram að ganga. Það er talað um það í lögréttufrv. að setja 15 nýja dómara, en jafnframt er boðað, ef ég man rétt, að þá muni þeim, sem nú starfa, fækka um 11. Þarna yrði því nettó-aukning um fjóra. Orsökin að þessu frv. hér eða grundvöllur þess er að sjálfsögðu það, eins og segir í aths., að ekki hefur tekist að koma fram breytingum sem leiddu til hraðari meðferðar mála og því hefði verið valin sú leið sem hér liggur fyrir og hv. þm. hafa kynnt sér og hefur verið útlistuð fyrir þeim. Ég ætla hins vegar að víkja örfáum orðum að því sem ekki er nefnt í þessu frv. beinum orðum, en það er önnur af þeim ástæðum, sem ég nefndi áðan, eða önnur af þeim leiðum sem menn töldu að gætu orðið til úrbóta, þ. e. breyting á dómstólaskipaninni eða betri aðbúnaður þess sem fyrir væri. Sannleikurinn er sá, að þeir menn og þær stofnanir, sem unnið hafa við dómgæslu í landinu, hafa verið í algeru fjársvelti. Það er þýðingarlaust að fjölga dómurum stöðugt ef ekki tekst einu sinni að fá ritvélar í dómstólana, hvað þá starfslið til að vélrita dóma. Ég sé ekki nokkra glóru í því að fjölga dómurum ef þeir hinir sömu þurfa svo að vélrita sína dóma og vinna öll þau störf sem til falla við dómstólana. Það er hægt að fara þá leið eftir núverandi kerfi og hefur verið hægt að fá fram hraðari málsmeðferð hreinlega með því að bæta úr því ófremdarástandi að neita dómstólunum og stofnunum þeirra stöðugt um fé og fólk. Drátturinn ímeðferð dómsmála hefur verið hér á suðvesturhorninu. Fjölgað hefur verið dómurum bæði í Reykjavík og í nágrannasveitarfélögunum. Það hefur bætt nokkuð úr. Samt er langur hali. Það er hægt að leysa þessi mál og hefur verið hægt með því að fjölga t. d. dómurum við Borgardóm og auka þar sérhæft starfslið. Með því væri tappinn tekinn úr þessum flöskuhálsi. Sú leið er líka fær, sem lögð er til í frv., en hún leysir ekki grundvallarvandamálið, sem hv. Alþingi verður að gera sér grein fyrir, að það þarf bæði húsnæði fyrir dómstólana eða dómarana í landinu og þeir þurfa líka aðstoðarfólk og tæki til að framkvæma sín verkefni. Hv. Alþingi samþykkti mjög nauðsynlegar umbætur á réttarfarslöggjöfinni á síðasta þingi. Það voru nokkrar breytingar á lögunum um meðferð einkamála sem eiga að bæta og færa til nútímans þær starfsaðferðir sem dómarar viðhafa. Þar kemur það til sögunnar, að nú eiga dómarar að fá að taka tæknina í sína þjónustu. Þeir eiga að hverfa af blýanta- og strokleðrastiginu sem þeir hafa verið á fram að þessu. En þá kemur eitt í ljós þegar búið er að samþykkja þetta: Það er eingöngu einn dómsaðili til hér, í Túngötu 14, sem nýta má hina nýju tækni sem heimiluð er. Ég nefni þetta til að undirstrika það atriði, að það er ekki nóg að búa við góða löggjöf ef okkur vantar tækin til að koma henni fram. Þannig mun nú vera ástatt hjá Borgardómi Reykjavíkur. Það væri kannske þarfara að taka umbæturnar á dómsmálasviðinu í þeirri röð að ræða fyrst um að koma í framkvæmd þeim lögum, sem þegar eru fyrir hendi, áður en bætt er við nýjum.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að tala hér aftur, en það var hluti af ræðu hv. þm. Finns Torfa Stefánssonar sem gerði það að verkum að ég tek hér til máls. Ég ætla að vona að lögfræðimenntunin í Háskólanum og starfshættirnir hjá embættismönnunum í dómsmrn. séu ekki á þann hátt sem kom fram í hans ræðu, að menn kunni ekki að gera greinarmun á því, sem hv. ræðumaður kallaði dylgjur, og því, sem ég nefndi sem staðreyndir. Ég sagði að það væri staðreynd, að margir dómarar Hæstaréttar gegndu fjölmörgum öðrum störfum utan réttarins. Ég taldi nauðsynlegt að kanna það, áður en menn færu að fjölga í Hæstarétti, hvort ekki væri réttara að fara þá leið að draga úr þessum aukastörfum. Ég tók jafnframt fram að mörg af þessum störfum væru sjálfsagt nauðsynleg í okkar þjóðfélagi. En það þarf ekki endilega að vera nauðsynlegt að dómarar Hæstaréttar gegni þessum störfum. Þetta voru engar dylgjur um eitt eða neitt, hvað þá að af þessu megi draga þá ályktun, að það eigi að flytja hér á Alþingi tillögur um að viðkomandi einstaklingar verði settir af sem hæstaréttardómarar. Ég skil satt að segja ekki svona málflutning. Það var einfaldlega verið að víkja að því, að viðgengist hefur um langa hríð að hæstaréttardómarar semdu frv. Það hefur viðgengist lengi að dómararnir sitji í ýmsum dómstólum hérlendis og erlendis og þeir starfi í ýmsum nefndum og ráðum og stjórnum, bæði hérlendis og erlendis. Ég hef óskað eftir því við hæstv. dómsmrh., og hann getur vonandi látið embættismanninn í rn., Finn Torfa Stefánsson, vinna það verk, að tekin yrði saman skýrsla um þessi störf. Ég lét í ljós þá skoðun, að ég hefði ekki handbært hvað þau væru mikil eða margbrotin, nefndi þó ýmis dæmi í ræðu minni þeirri skoðun til staðfestingar að þarna mætti nefna ýmislegt, en það væri nauðsynlegt að Alþingi fengi um þetta heildarskrá til að geta metið hve ríkulega hæstaréttardómarar væru notaðir til ýmissa annarra verka. Ég mótmæli því algerlega, að þetta séu einhverjar dylgjur um, að hæstaréttardómarar séu að svíkjast um í sínu starfi, og þetta sé tilefni til þess að flytja hér tillögur um að þeir verði látnir víkja úr dómnum. Ég endurtek að ég skil hreinlega ekki svona málflutning. Það vita allir sem vilja vita, að í okkar þjóðfélagi hefur viðgengist um langan tíma að hlaðið er á ýmsa menn alls konar störfum sem fyrr eða síðar leiða til þess, að eitthvað lætur undan. Það er hugsanlegt að það, sem hefur látið undan í þessu efni, sé einbeiting hæstaréttardómaranna að störfum við réttinn. Það var hér áður fyrr að bankastjórar gegndu ýmsum störfum meðfram setu í stólum bankastjóra. M. a. sátu þeir hér á Alþingi. Smátt og smátt var horfið frá þessu kerfi vegna þess að menn sáu að menn gátu einfaldlega ekki sinnt þessum störfum. Áður fyrr voru margir háskólakennarar sem sátu hér á Alþingi. Mín fyrstu þing hér á Alþingi kenndi ég með þingmennskunni vegna þess að það var ekki hægt að fá neinn annan einstakling til að sinna þeirri kennslu. Að þeirri reynslu fenginni get ég fullyrt að það getur enginn maður að mínum dómi með góðu móti sinnt hvoru tveggja. Annaðhvort lætur þá undan: þingmennskan eða störfin við Háskólann. Þess vegna óskaði ég eftir leyfi frá störfum við Háskólann í upphafi þessa árs. Svona gæti ég nefnt fjölmörg dæmi: úr bankakerfi frá Alþingi og á öðrum vettvangi í þjóðfélagi okkar. Reynslan hefur sýnt okkur að þetta gamla íslenska kerfi, að sömu mennirnir séu að vasast í öllu, sé úrelt. Ég get nefnt hér eitt dæmi frá upphafi aldarinnar, fyrsta áratug aldarinnar, þegar sami maðurinn var dómsforseti í þáverandi hæstarétti eða landsyfirrétti, - sami maðurinn var dómsforseti þar, sem jafngilti forseta Hæstaréttar nú, sat hér á Alþingi einnig og var um leið bankastjóri Íslandsbanka. Það tíðkaðist hér í upphafi aldarinnar. Sami maðurinn var samtímis bankastjóri stærsta þjóðbankans, dómsforseti í hæstarétti og alþm. Það mundi engum detta í hug núna. Ábendingar mínar voru einfaldlega í þá veru, að það væri kannske nauðsynlegt að fara að skoða þetta kerfi. Þess vegna óskaði ég eftir því, að þessi skrá væri lögð fram. Það voru engar dylgjur. Það var einföld ósk um upplýsingar í ljósi þeirra staðreynda sem ég lagði hér á borðið um þau aukastörf, sem vitað er að hæstaréttardómarar gegna, og ábending til Alþingis. Þegar þessi skrá lægi fyrir mundi Alþingi taka til skoðunar hvort þessi aukastörf hæstaréttardómara væru orðin svo mikil að þau kynnu að vera ein af skýringunum á því, hvers vegna seinagangur hefur orðið í meðferð mála. Ég vil svo einnig ítreka það sem ég sagði áðan, að ég held að reynslan sýni að þegar aðstoðarmenn eru teknir til starfa við dómstól, - ég tala nú ekki um ef aðaldómararnir halda áfram að sinna ýmsum aukastörfum á öðrum vettvangi í þjóðfélaginu en við dóminn sjálfan, - eru vaxandi líkur á að hin raunverulega vinna við dómstólinn verði í höndum aðstoðarmannanna. Ég tel nauðsynlegt að það séu settar nánari reglur en gert er í þessu frv. um embættisgengi þessara aðstoðarmanna, hvaða menntunar- og starfshæfileika þeir þurfi að hafa. Í öðru lagi tel ég nauðsynlegt að þeir séu valdir á óhlutdrægan hátt, menn geti sótt um þau störf með opnum hætti líkt og menn geta sótt um sýslumannsstörf, sótt um dómarastörf og annað, og það gangi jafnvel hæfnidómar, það verði ákveðnar dómnefndir sem meti þá einstaklinga, sem til þessara starfa koma, og það verði ákveðnar tímareglur um hve lengi þeir geti gegnt þessum störfum. Allt slíkt tel ég að sé nauðsynlegt til að þessi mikilvægu störf fái þann styrkleika sem nauðsynlegt er ef þau eiga að koma að notum. Ég held að reynslan sýni okkar það og allir hv. alþm. þekki það af eigin reynd, að vald embættismanna hér við að semja lög og greinargerðir og ákvarðanir stjórnvalda er alverulegt. Ég held að enginn þm. haldi því fram í alvöru, að einstakir ráðherrar semji sjálfir eða taki grundvallarafstöðu sjálfir til fjölmargra þeirra mála sem undirbúin eru í þeirra ráðuneytum. Það eru nefndir sérfræðinga, aðstoðarmanna og embættismanna sem vinna verulegan hluta af þessari vinnu. Ýmsir okkar hafa talið að nauðsynlegt væri að draga úr þeim miklu áhrifum sem þetta embættismannakerfi hefði á löggjöfina í landinu. Þegar við erum í fyrsta sinn að innleiða slíkt embættismannakerfi í Hæstarétt, æðsta dómstól landsins, tel ég nauðsynlegt að Alþingi geri sér skýra grein fyrir því, hvaða skilyrði það telur nauðsynlegt að tengja við þessi embætti, nema þá þm. séu þeirrar skoðunar, að hæstaréttardómarar eigi eingöngu að geta metið þetta sjálfir. Að lokum vil ég herra forseti, taka undir það sjónarmið sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, 3. þm. Suðurl., að verulegur hluti af skýringunni á því, hvers vegna seinagangur er í íslenska dómstólakerfinu, liggur ekki í fjölda dómara, hvorki á undirdómstigum né hjá æðsta dómstól landsins, heldur liggur einfaldlega í því, eins og ég benti á fyrir tveimur árum, að fjárveitingavaldið hefur algerlega vanrækt að búa dómstólastigin öll - ekki bara Hæstarétt - því fjármagni sem þarf til þess að þar sé hægt að taka í notkun nútímaskrifstofuhald, nútímavélritunaraðferðir. 



Forseti. Hv. þm. Ólafur Ragnar sagði að hann hefði verið að flytja okkur staðreyndir í sinni fyrri ræðu. Mér heyrðist það miklu frekar vera staðhæfingar sem þm. flutti okkur. Ég var einungis að benda honum á leið til að sannreyna að staðhæfingar hans væru staðreyndir. Ég get hins vegar tekið undir það, að auðvitað er rétt að hæstaréttardómarar sinna ýmsum störfum. Þeir hafa ýmis aukastörf. Hver er skýringin á því? Hún er fyrst og fremst sú, að þetta eru yfirleitt hæfir hámenntaðir menn með dýrmæta þjálfun. Það eru einkum stjórnvöld sem í gegnum árin hafa sóst ákaft eftir því að reyna að hagnýta sér starfskrafta og þjálfun dómaranna í ýmis önnur störf. Það eru því raunverulega ríkisstjórnir á hverjum tíma sem ráða mestu um þetta. Þm. sagði miklu meira en þetta. Við vitum að allir dómararnir hafa ýmis önnur störf. Ég heyrði ekki betur en hv. þm. segði að vegna aukastarfanna vanræktu dómararnir sín dómarastörf. Það leyfi ég mér að kalla dylgjur. Það er einmitt það sem ég var að benda honum á að væti unnt að sannreyna. Nú heyrðist mér á hv. þm. Ólafi Ragnari að hann drægi töluvert mikið í land í seinni ræðunni. Mér finnst það gott. En það er líka misskilningur hjá honum, að það þurfi einhvern tillöguflutning á Alþingi til að sannreyna staðhæfingar hans. Það eru aðrar og miklu auðveldari leiðir til. Það er velkomið að verða hv. þm. úti um lögfræðilega aðstoð til að gera þetta ef hann hefur hug á því síðar. Hvað varðar þessa aðstoðarmenn, þá kann vel að fara svo, að þeir muni í tímans rás vinna mikið af störfum í Hæstarétti þegar þeir verða ráðnir þar. Mér finnst það samt ekki aðalatriðið hver raunverulega vinnur. Spurningin er fyrst og fremst um ábyrgðina og að dómararnir beri ábyrgðina. Það munu þeir gera eftir frv. Ég er ekki endilega sannfærður um að það sé nein þörf á að fara að lögbinda einhverjar frekari reglur um þessa aðstoðarmenn. Mér finnst fara miklu betur á því, að Hæstiréttur ráði því sjálfur. Það er ekki þörf á því, að Alþingi sé að skipta sér í smáatriðum af innanhúsmálum í Hæstarétti. Mér finnst einmitt þvert á móti stuðla að sjálfstæði réttarins að hann ráði slíku sjálfur. Ég get hins vegar tekið undir það sem hefur komið fram hjá mönnum, bæði hjá hv. þm. Ólafi Ragnari og eins 3. þm. Suðurl., að það er víðar en á þessu sviði sem þörf er á að bæta úr í okkar dómstólakerfi. Eins og ég gat um raunar í minni fyrri ræðu mun allur húsnæðisskortur og allur aðbúnaður dómstóla víða mjög lélegur, t. d. hjá Borgardómi Reykjavíkur sem hefur verið nefndur hér. Ég get tekið eindregið undir þau sjónarmið.



Herra forseti. Það líður nú ört á fundartímann, svo að mér gefst ekki tækifæri til að svara mjög ítarlega því sem fram hefur komið hjá hv. þdm. Ég vil þó drepa á örfá atriði. Hv. 3. þm. Vesturl. gerði nokkrar hóflegar aths. við framlagt frv. Ég get fallist á ýmislegt sem hann sagði, m. a. það, sem raunar ýmsir hafa tekið fram, að það læðist að manni sú hugsun, að með hóflegri fjölgun dómara, bættu húsnæði, auknum tækjabúnaði og bættri nútímatækni megi lagfæra býsna mikið í þessum málum. Og þá ættu menn að staldra aðeins við, en vera ekki haldnir af neinni þráhyggju, - að vilja endilega fá nýtt dómstig. Það er kannske eitthvað finna að hafa þrjú dómstig en þau tvö sem við höfum komist af með hingað til, en ég álít að menn þurfi að hugsa sig mjög vandlega um áður en þeir verða alfarið gripnir af þeirri hugsýn. Þá er það, að lögréttufrv. gerir ráð fyrir fjölgun dómara um 10–20. Hv. 3. þm. Vesturl. varpaði því fram, hvort ekki væri réttara að fjölga hæstaréttardómurum upp í 10 í staðinn fyrir 8 samkv. framlögðu frv. Það má vel vera og ég vildi gjarnan að hv. þm. hugleiddu hvort ekki væri réttara að fjölga hæstaréttardómurum nú þegar upp í 10. Hv. þm. vitnaði í viðtal við forseta Hæstaréttar. Ef ég hef skilið hv. þm. rétt held ég að það sé ekki rétt sem hann hafði eftir forseta Hæstaréttar. Ég held að hann hafi alls ekki talið þessa leið, sem farin er, neyðarúrræði, heldur væri hún eitt af þeim úrræðum sem koma til greina til að ráða bót á neyðarástandi. Hv. 11. þm. Reykv. taldi, að frv. þetta leysti ekki mikil vandamál, og vitnaði í spásögn sem hann hefði haft í frammi fyrir nokkrum árum þegar hæstaréttardómurum var síðast fjölgað. Það er náttúrlega ekki nema gleðilegt þegar þm. gerast getspakir og geta í það vitnað nokkrum árum síðar. Hann tæpti á því, að hér kynni að vera um brot á stjórnarskránni að ræða. Það er vel að góðir lögmenn og lögfræðingar spreyti sig á því að fjalla um það í málefnalegri umræðu, hvort þessi breyting táknar eða hefur að geyma brot á stjórnarskránni. Ekki er svo að mínum dómi. Mér finnst að fjölgun hæstaréttardómara úr 7 í 8 sé raunar alveg sjálfsögð og liggi á borðinu, miðað við þau rök sem undanfarið hafa verið færð fram fyrir fjölgun hæstaréttardómara, - a. m. k. nú síðast, þegar Hæstarétti var sérstaklega beint inn á þær brautir að dæma mál ýmist í þriggja eða fimm manna dómaraskor. Menn þurfa þó ekki að deila um að 5 plús 3 eru 8. Það er laukrétt hjá hv. 11. þm. Reykv., að hér er um að ræða þriðja hornsteininn í okkar lýðræðisskipulagi. Þess vegna þarf vel að vanda til þeirra breytinga sem á ákvæðum um hann eru gerðar. Hann taldi að þetta mundi stórauka lausung í fari og störfum Hæstaréttar. Ekki er ég á því. Hann taldi að hér væri verið að skipta Hæstarétti í undirdeildir og drap m. a. á amerískt réttarfar í því sambandi. Ég veit að amerískt réttarfar er um margt mjög ólíkt íslensku réttarfari. Ég rifja upp eina sögu eftir minni frá 1950. Þá hafði gamall maður um áttrætt í einni af smáborgun Connecticut-fylkis lent í umferðarslysi. Hann hafði ekið bil sínum eftir götunni í algerum órétti og valdið bæði stórslysi og miklu verðmætatjóni. Ég hef þetta að vísu eftir minni. En þessi maður var sýknaður af öllu vegna þess að hann hafði alla tíð verið góður og grandvar og heiðarlegur borgari í sínu ríki. Hv. 11. þm. Reykv. tók svo til orða, að við þyrftum að fá nýtt dómstig og lausnin lægi ekki í fjölda dómara. Ég held að nýtt dómstig hljóti að orsaka fjölgun dómara að verulegu leyti þegar fram í sækir. Hann talaði um að dómarar Hæstaréttar væru á kafi í öðrum málum og sinntu ekki störfum sínum sem skyldi. Þó að hægt sé að benda á að hæstaréttardómarar sinni ákveðnum aukastörfum og þá helst sem lögfræðingar á erlendum vettvangi, held ég að þessi staðhæfing sé fjarri því að vera á rökum reist. Það hefur ævinlega verið talið að dómarar Hæstaréttar væru hlaðnir störfum og sinntu þeim mjög vel, a. m. k. er það almenn skoðun. En þetta atriði er eitt af því sem hægt er að kanna. Ég vænti þess, að hv. þd. og sú nefnd, sem fær þetta frv. til umfjöllunar, kanni þessi mál mjög rækilega með aðstoð okkar í rn. og hæstaréttardómaranna sjálfra. Hv. 3. landsk. þm. talaði um, að seinvirkt réttarkerfi vekti vantrú fólksins, og taldi þetta frv. til bóta. En hann skaut fram þeirri aths., að ekki væri tryggt að hin svonefnda lögréttuleið yrði nokkur hraðbraut í þessum málum. Ég efast stórlega um að svo verði. Það er algerlega óreynt hvort hin svonefnda lögréttuleið muni greiða úr eða hraða málsmeðferðinni nokkuð verulega. Þar þarf ýmislegt annað að koma til greina. Við vitum að það er ekki þar með sagt, þó að ráðnir verði lögréttudómarar, að það verði skjótvirk aðferð að fækka dómurum annars staðar. Um aðstoðarlögfræðinga í Hæstarétti er það að segja, að þetta er margra ára ósk Hæstaréttar. Hér er í fyrsta sinn gert ráð fyrir að til móts við þessa ósk verði að einhverju leyti gengið. Ég er algerlega á því máli, að þar sé valin rétt stefna. Hv. 3. þm. Suðurl. gerði nokkrar aths. við þetta mál í heild og gat þess, að málum hefði tekið að seinka mjög á síðasta áratug og orsakir þess væru annað tveggja úrelt kerfi eða ónógur aðbúnaður. Þetta er rétt h já hv. þm. En þó að hann léti þess getið, að lögréttufrv., ef samþykki yrði, hefði ekki í för með sér nettóaukningu dómara nema sem næmi fjórum samkv. einfaldri reikningsaðferð, 15÷11, þá tel ég þetta mjög hæpna ályktun af hans hálfu. Hitt er rétt hjá honum, að dómstólar og við skulum segja embætti sýslumanna úti um land hafa verið í fjársvelti mörg undanfarin ár. Þeim hefur verið neitað, eins og hann sagði, um fé og fólk. Að þeim þarf að búa miklu betur en gert er, auka tækni, bæta húsnæði og annan aðbúnað. Ég man þegar ég tók fyrst við sýslumannsstarfi í Dalasýslu 1955, að þá var ég aleinn á skrifstofunni í fyrstu og þurfti að gera allt sjálfur, vélrita hvert einasta bréf á gamla ritvél sem þar var til, og þannig mætti lengi telja. Hv. 11. þm. Reykv. taldi svo í síðari ræðu sinni að aðbúnaður að Borgardómi hér í Reykjavík væri hreint hneyksli. Ég vil ekki samþykkja þetta. Ég held að aðbúnaður að Borgardómi, þó að hann sé í leiguhúsnæði, sé mjög sæmilegur og að þar sé ekki sérstakur málahali. Hins vegar vil ég benda hv. þm. á það, að á síðasta ári aflaði ég eða dómsmrn. nýrrar lóðar fyrir nýtt dómhús, sem væntanlega rís á góðum stað í borginni innan ekki allt of margra ára. Ég læt nú þessum aths. lokið, hvort sem umr. lýkur nú eða ekki. En ég bendi á, áður en ég lýk máli mínu, að lögréttufrv. hefur verið lagt fram, ef ég man rétt, fimm sinnum. Því hefur alltaf verið fylgt, að ég ætla, nokkuð skilmerkilega úr hlaði. En það hefur verið talað fyrir daufum eyrum. Það hefur ekki vakið neinar umræður  Með þessu frv., sem ég legg hér fram um breytingu á hæstaréttarlögunum, er stefnt að hraðari meðferð mála, en jafnframt að auknu réttaröryggi. Það, sem gleður mig eftir þessa umr. hér síðdegis í Ed. er það, að menn eru þó byrjaðir að hugsa og ræða um þessi mál. Ég vona að þeir fylgi því eftir með því að láta frv. hafa greiða för um hv. þingdeild.