Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að gert er ráð fyrir að gert verði um 30 mínútna hlé að afloknum óundirbúnum fyrirspurnum fyrir þingflokksfundi og vegna skjalavinnslu.

Forseti. Oft er erfitt að skipuleggja sig í störfum þingsins, þingfundir fram á nætur, við vitum ekki hvenær þingfundir enda og ýmislegt svoleiðis. En í gær varð nú skringileg villa í tölvukerfi Alþingis þar sem að loknum þingfundi í gær var beðið eftir dagskrá næsta þingfundar sem gekk illa að birta og þegar hún loksins birtist stóð að þingfundur ætti að byrja kl. 12. Að sjálfsögðu trúir maður því og vinnan er undirbúin í samræmi við það. En svo er það víst villa þannig að það þarf að breyta öllu skipulagi, undirbúa öðruvísi, þingflokksfundir eru á öðrum tíma og alls konar svoleiðis sem bara veldur ákveðnu uppnámi. Ég myndi vilja spyrja forseta: Af hverju erum við að byrja kl. 10.30 fyrst dagskráin var fyrst birt þannig að við ættum að byrja kl. 12?

Forseti vill geta þess að á forsíðu vefs Alþingis var þess getið að þingfundur hæfist 10.30, þó að inn í skjalinu væri villa sem var síðan leiðrétt í morgun. Forseti vill jafnframt geta þess að í skilaboðum til þingflokksformanna í gær gat hann þess að stefnt væri að því að atkvæðagreiðslur hæfust um eða upp úr kl. 11 og einu athugasemdirnar sem bárust við þá tímasetningu voru frá þingflokki Samfylkingar sem óskaði eftir 20–30 mínútna hléi. Heyrðist ekki meira af því þannig að forseti telur nú að hálf klukkustund í þingflokksfundi og til þess að ljúka skjalavinnslu ætti að duga miðað við þessar aðstæður og miðað við það að skjöl í þessu máli hafa legið lengi fyrir.

Forseti. Þetta er svolítið ófyrirsjáanlegar vinnustaður. Það skiptir máli hvort það er ein og hálf klukkustund auka til að undirbúa sig eða ekki. Ef hér eiga að fara fram gagnlegar umræður og gagnrýnar umræður þarf þetta að vera á hreinu. Mér finnst ótrúlegt að þetta breytist bara einhvern veginn eftir veðrinu og það sé ekki látið standast. Ef það er villa þá þarf bara að seinka fundi vegna þess að það eru margir sem ekki voru búnir að undirbúa sig eins vel og þeir vildu.

Forseti ítrekar það sem sagt er að á forsíðu vefs Alþingis var getið um að þingfundur hæfist 10.30 og ekkert í skilaboðum frá forseta gaf annað til kynna. Sú villa sem hér hefur verið bent á inni í dagskrárskjalinu, sem var líka á heimasíðunni, var leiðrétt snemma í morgun og ég tel að allur sá aðdragandi sem hefur verið að þessu máli sé með þeim hætti að lokaundirbúningur nú á síðustu metrunum breyti kannski litlu þar um. En engu að síður stefnir forseti að því að gefa hálftímahlé að loknum óundirbúnum fyrirspurnum og áður en atkvæðagreiðsla hefst.

Forseti. Já, ég verð nú bara að taka undir með hv. þingmönnum Evu Sjöfn Helgadóttur og Birni Leví Gunnarssyni um að þegar búið er að gefa út dagskrá þá hljóti maður að miða við að hún standist. Það geta orðið mistök og ef þau mistök eru leiðrétt, kallar það þá ekki á að þau séu tilkynnt? Nú er Alþingi með ágætistilkynningarkerfi og getur sent út skilaboð, smáskilaboð, tölvupóst, og getur haft alls konar samskipti við þingmenn. Hefði ekki verið meiri sómi að því, þegar þessi mistök uppgötvuðust, sem þau sannarlega eru því að ekki var öllum þingmönnum ljóst að þingfundur myndi hefjast klukkan 10.30, að láta okkur vita? Hefði ekki þurft að tilkynna okkur þetta með einhverjum hætti þannig að við gætum mætt og verið undirbúin svo að sómi sé að í þessum þingsal?

Eins og forseti nefndi þá mun hafa verið um að ræða misvísandi skilaboð, annars vegar á forsíðu, heimasíðu Alþingis, þar sem rétta tímasetningin var, 10.30, sem raunar er sú tímasetning þar sem alltaf er byrjað á fimmtudögum og þingmenn mega fyrir fram vænta þess að þingfundir hefjist kl. 10.30. Forseti ítrekar það sem áður hefur komið fram að öll skjöl í þessu máli, breytingartillögur og annað, hafa legið lengi fyrir þannig að vandséð er að sá tími sem til stóð að gefa fyrir þingflokksfundi nú á eftir breytti öllu fyrir hv. þingmenn í því sambandi.

Forseti. Af því að virðulegur forseti nefndi skilaboð til þingflokksformanna þá er ekkert minnst á tímasetningar í tilkynningum forseta til þingflokksformanna. Það er farið yfir dagskrána en þar eru engar tímasetningar. Og eins og hv. þm. Indriði Ingi Stefánsson nefndi þá er mjög eðlilegt, þegar svona mistök koma upp, að láta þá bara vita. Það hefði kannski verið aðeins meiri fyrirvari fyrir suma sem eru bara að opna dagskrána en ekkert endilega forsíðu Alþingis og reyna að finna dagskrána þar. Þetta er bara einföld og kurteisisleg beiðni um að vinna hlutina aðeins faglegar.

Forseti vill geta þess að honum varð ekki ljóst fyrr en rétt áður en þessi þingfundur hófst að í skjalinu hefði verið tímasetningin 12, enda held ég að flestir þingmenn byrji nú á því að skoða forsíðuna áður en lengra er haldið. En allar ábendingar um bætt vinnubrögð eru auðvitað teknar til athugunar og reynt að bregðast við þeim.

Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað að það er mikilvægt að hér sé ákveðinn fyrirsjáanleiki en herra forseti er búinn að útskýra að þetta hafi verið mistök og mér finnst þetta í rauninni vera hálfgerður tittlingaskítur í ljósi þess að í gærkvöldi barst þingflokksformönnum bréf eða póstur frá forseta þar sem kemur fram að það verði gefið 20 mínútna hlé frá 11–11.20 til undirbúnings fyrir atkvæðagreiðslu. Af því hefðu þingflokksformenn mátt draga þá ályktun að fundurinn byrjaði fyrr en það, hálfellefu sem sagt, og komið þeim skilaboðum á framfæri til þingmanna sinna flokka.  
            

Ég fékk ekki þann póst.

Sú ábending sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kemur með hér er sennilega rétt vegna þess að hann er ekki fastur þingflokksformaður. Sá póstur sem hv. þm. Logi Einarsson vísaði til var sendur á lista yfir þingflokksformenn og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson var ekki á þeim lista 

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, utanríkisráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.

Virðulegi forseti. Fyrir viku síðan kom ég hingað upp og ég beindi spurningu til hæstv. fjármálaráðherra um stöðuna í efnahagsmálum og tilhneigingu margra stjórnarliða og reyndar fleiri til að kenna almenningi um stöðuna þá eins og áður. Þá eins og áður tók ráðherrann enga ábyrgð á þeirri stöðu sem nú er uppi og vísaði helst í ósjálfbærar launahækkanir. Reyndar hefur stór hluti vinnumarkaðarins axlað sína ábyrgð á stöðunni, gerði það við lok síðasta árs og stuðlaði þar með að auknum stöðugleika. Ríkisstjórnin hins vegar afneitar sinni ábyrgð á verðbólgunni og hærri vöxtum en með aðgerðum sínum í fjárlagafrumvarpinu var bálið tendrað. Það logar enn og það er í boði ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Er ráðherra enn sömu skoðunar, að ríkisstjórnin beri enga ábyrgð á því að nú í ellefta sinn í röð hækki Seðlabankinn stýrivextina? Er þessi afstaða ráðherra lóð hans á vogarskálarnar til að stilla til friðar á vinnumarkaði sem nú logar stafnanna á milli? Ekkert traust ríkir og það besta sem hæstv. fjármálaráðherra þessarar ríkisstjórnar getur nú boðið upp á er afneitun á hlut ríkisstjórnarinnar í eigin þenslu. Hættan við afneitun er aðgerðaleysi og við megum ekki við því núna. Eru einhverjar áætlanir hjá hæstv. ríkisstjórn um að reyna að vinna strax gegn verðbólgu, til að ganga í takti m.a. með seðlabankastjóra og stórum hluta vinnumarkaðar? Munum við til að mynda sjá strax aðhaldsaðgerðir hjá ríkisstjórninni og ríkisvaldinu og sparnað í ríkisrekstri?

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum höfum við séð stöðugan kaupmáttarvöxt hjá nær öllum tekjutíundum og að því marki sem hv. þingmaður heldur því fram að kjör fólksins í landinu séu háð því hvernig ríkisstjórnin stendur sig þá hlýtur það að vera þannig að ríkisstjórnin geti stært sig mjög vel af því hvernig til hefur tekist undanfarin ár. Það er meira að segja þannig, þrátt fyrir þá verðbólgu sem nú mælist, að því er spáð að kaupmáttur haldi áfram að vaxa. Ég hef áhyggjur af nýjustu verðbólgumælingunni eins og aðrir. Ég hef hins vegar bent á það hér í þessum ræðustól að af þeirri 9,9% af verðbólgu sem nú mælist er ekki hægt að rekja til aðgerða ríkisstjórnarinnar nú um áramótin nema um 0,4–0,5% í tengslum við gjaldabreytingarnar. Ef hv. þingmaður, sem segir nú vinnumarkaðinn hafa axlað sína ábyrgð, hefur ekki áhyggjur af því með sama hætti og Seðlabankinn, sem lýsti djúpum áhyggjum af því í gær að laun á Íslandi hafi hækkað umfram framleiðnivöxt núna um allnokkurt skeið, þá held ég að hv. þingmaður sé á villigötum. Það er ekki rétt ef gefið var í skyn hér að ég hafi rætt um það á undanförnum vikum að almenningur bæri ábyrgð á verðbólgunni. Ég hef bara aldrei sagt neitt slíkt og ég þarf að bera það af mér í annað skipti hér á einni viku að ég hafi sagt eitthvað slíkt. Ég hef bara ekkert verið að ræða það. 

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra talar um að við megum ekki að leita að sökudólgum. En samt er það þannig að seðlabankastjóri, fyrir áramót, við afgreiðslu fjárlaga, og Samtök atvinnulífsins bentu eindregið á að þensla ríkisútgjalda væri allt of mikil og væri ekki hjálpleg í baráttunni við verðbólguna. Þetta eru mjög skýr skilaboð af hálfu Seðlabankans. En það var auðvitað eins og fyrri daginn, að fjármálaráðherra kemur hingað upp og þrumar út úr sér einhverjum hagstærðum og prósentum eins og það sé bara sérstakt listform. Og auðvitað skyldi engan undra, hann er búinn að sitja sem fjármálaráðherra í u.þ.b. áratug. En það er ekki spurningin til hans. Hún er mjög einföld: Telur hann sig og sína ríkisstjórn ekki bera neina ábyrgð á því að Seðlabankinn er skilinn eftir og hækkar vexti í 11. sinn í röð í þessu lágvaxtalandi sem Sjálfstæðisflokkurinn auglýsti mjög grimmilega fyrir síðustu kosningar og bauð kjósendum upp á? Ætlar hann ekkert að gera? Ætlar hann ekki að koma fram með tillögur um aðgerðir sem koma í veg fyrir 12. stýrivaxtahækkun Seðlabankans í röð?

Virðulegi forseti. Ég hlýt að þurfa að benda á það hér að verðbólgan á Íslandi er ekki heimatilbúið fyrirbæri að öllu leyti. Verðbólga í Svíþjóð nú um mundir er t.d. 12%. Við erum að hluta til að eiga við fjölþætt, sem sagt fjölþætt áhrif. Eins og fram kom hjá Seðlabankanum í gær þá liggja rætur verðbólgunnar núna mjög víða. Hv. þingmaður segir að ég hafi sagt að við megum ekki leita að sökudólgum. Þetta er bara rangt. Það sem ég er að benda á er kjarni málsins, að það muni engu skila fyrir almenning að velta ábyrgðinni á milli hinna einstöku aðila sem geta haft áhrif á stöðuna í framhaldinu. Það mun bara engu skila. Ég fullyrði það eins og ég hef margoft gert hér áður. Það sem þarf að gera er að stilla saman aðgerðir á vinnumarkaði við það sem Seðlabankinn er að gera. Ég hef nú manna mest verið að tala um að það þurfi að standa með Seðlabankanum. En Seðlabankinn situr uppi með það núna að hafa væntanlega hækkað vexti of hægt, vanspáð verðbólgu of oft og hefur 

Forseti minnir hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á að ræðutími í síðari fyrirspurn og svari er aðeins ein mínúta.

Herra forseti. Ég vona að hæstv. fjármálaráðherra sé með penna því ég þarf að spyrja hann nokkurra spurninga. Sú fyrsta lýtur að því sem var til umræðu hér áðan en bara í mjög einfaldri útgáfu. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Er hann ósammála seðlabankastjóra og hagfræðingum almennt um að mikil og hröð aukning ríkisútgjalda stuðli að verðbólgu? Er hæstv. fjármálaráðherra ósammála því? Í öðru lagi spyr ég, út frá þeim málaferlum sem standa yfir vegna lána með breytilega vexti, hvort ráðuneyti hæstv. ráðherra hafi gert eitthvert mat á því hversu mikill kostnaðurinn gæti orðið fyrir bankana og þar með ríkið að hluta til og hvort hæstv. ráðherra telji eðlilegt að endurkröfur almennings fyrnist á meðan á málaferlum stendur. Þá vísa ég í gengislánin á sínum tíma, en þá var gerð breyting á lögum til að fyrirbyggja slíka fyrningu á meðan málið var í óvissu. Í þriðja lagi spyr ég um Lindarhvol, hvort hæstv. fjármálaráðherra sé búinn að finna Lindarhvolsskýrsluna sem fram kom í fjölmiðlum nýverið að hann hefði fengið senda árið 2018 og hvort hæstv. ráðherra hafi rætt þessa skýrslu við forseta Alþingis og þá á hvaða nótum.

Virðulegi forseti. Varðandi aðhald í ríkisfjármálum þá hef ég margoft sagt að við þyrftum að bæta afkomuna ár frá ári. Það er afkomubatinn sem lýsir aðhaldi í ríkisfjármálum. Það er út af fyrir sig rétt að heildarafkoman frá því að fjárlagafrumvarpið var lagt fram þar til það var afgreitt versnaði. Það verður þó að taka það með í reikninginn sem gerðist á gjaldahliðinni. Ef við tökum t.d. breytta flokkun ríkiseigna, sem leiddi til þess að eignahliðin breyttist sem leiddi til gjaldfærslu upp á 7 milljarða, þá er það ekki þensluhvetjandi aðgerð, breytt flokkun ríkiseigna. Það er heldur ekki þensluhvetjandi að reikna 10 milljarða vaxtagjöld inn á árið 2023, eins og við gerðum milli umræðna. Afkoman versnaði um 10 milljarða við það vegna þess að þessir vextir eru ekki að fara til greiðslu úti í hagkerfinu og hafa ekki áhrif á sjóðstreymið árið 2023. Sama gildir um 5 milljarða tilfærslu frá ríki til sveitarfélaga sem gerði það að verkum að afkoma ríkisins versnaði um 5 milljarða en afkoma hins opinbera breyttist ekki neitt. Helmingurinn af því sem heildarafkoman versnaði um eru því liðir sem hafa engin áhrif úti í hagkerfinu. Það er hins vegar rétt að við jukum framlög til nokkurra málaflokka og ég gat ekki fundið annað en að það verði mjög breiður stuðningur við það hér á þinginu. Eftir sem áður hefði ég viljað sjá meiri afkomubata milli ára heldur en varð niðurstaðan. Það er spurt um mat á áhrifum af þeim dómum sem eru að falla núna um þessar mundir. Að hluta til hefur slíkt mat farið fram og verið rætt milli fjármálaráðuneytisins og Seðlabankans en það þarf að vinna að því áfram. Og varðandi Lindarhvol, þar er spurt hvort ég hafi kynnt mér skýrsluna. Já, skýrsla ríkisendurskoðanda kom út árið 2020. Ég hef kynnt mér hana.

Herra forseti. Ég var ekki að spyrja um greinargerð ríkisendurskoðanda frá 2020, eins og ég held að hæstv. fjármálaráðherra hafi vitað. Ég var að spyrja um skýrsluna sem hann fékk senda árið 2018, upprunalegu skýrsluna um Lindarhvol sem einhverra hluta vegna hefur ekki enn fengist birt þrátt fyrir að forsætisnefnd Alþingis sé búin að álykta formlega um að það eigi að birta hana. Hvernig stendur á því? Hefur hæstv. fjármálaráðherra á einhvern hátt beitt sér gegn birtingu skýrslunnar? Varðandi ríkisútgjöldin þá nefnir hæstv. fjármálaráðherra hér nokkur atriði því til afsökunar hversu mikið ríkisútgjöld hafi aukist á pappír en þau hafa aukist á heildina litið, alveg gríðarlega. Þó að afsakanir hæstv. ráðherra séu gildar svo langt sem þær ná þá hafa útgjöld ríkisins þotið upp í tíð þessarar ríkisstjórnar og það hlýtur að hafa áhrif á verðbólgu, nema þessi ríkisstjórn starfi í einhverju hagfræðilegu tómarúmi.

Virðulegi forseti. Ég hef nú bara vanist því að í sérhverju máli sem ríkisendurskoðandi tekur til skoðunar sé gefin út ein skýrsla og það sem hv. þingmaður kallaði skýrslu frá 2018 var eins konar skilagrein eða greinargerð þess sem hafði verið settur ríkisendurskoðandi. Skömmu eftir að hann skilaði af sér með greinargerð hingað til þingsins og til ríkisendurskoðanda m.a. og með afriti í fjármálaráðuneytið þá brást ríkisendurskoðandi við og sagði: Ég hef móttekið þessi gögn, ég mun vinna áfram með þessi gögn. Í framhaldinu kom út endanleg skýrsla. Það er það sem gerðist. Ég veit ekki hvað ég get sagt mikið meira um það mál í sjálfu sér. En ég get fallist á það með hv. þingmanni að ríkisútgjöldin hafa vaxið töluvert vegna þess að hér á Alþingi er enginn áhugi á neinu nema ríkisútgjöldum og til vaxtar.  
            

Forseti ítrekar að ræðutíminn er takmarkaður og biður hv. þingmenn og ráðherra að virða það. Eins bendir forseti á að aðeins einn hefur orðið í einu þegar ræða er flutt hér í þinginu.

Virðulegur forseti. Það er eins gott að breyta um umræðuefni og róa fólkið niður. Svokölluð endurskoðun almannatrygginga stendur yfir og í vikunni vorum við að taka út eitt mál og afgreiða úr velferðarnefnd frá félags- og vinnumarkaðsráðherra, frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð (réttindaávinnsla og breytt framsetning). Því miður gat Flokkur fólksins ekki verið með á þeirri afgreiðslu því ekki var verið að taka á nema brotabroti af því fjárhagslega ofbeldi og öðrum annmörkum sem þessi bútasaumaði óskapnaður sem lög um almannatryggingar eru, en inni í þeim er enn þá 10% skerðing hjá þeim sem eru með lægsta ellilífeyrinn í þessu kerfi og króna á móti krónu. Enn þá er líka ekki bara verið að setja fjármagnstekjuskatt á þá sem eru í örorku- og ellilífeyriskerfinu heldur líka 65% skerðingar ofan á það, sem er auðvitað ekkert annað en fjárhagsleg eignaupptaka. Þetta er gert vegna þess að það fólk er hvað - veikt, fatlað, slasað. Um jólin greiddum við út 60.300 kr. til öryrkja en það voru 150–200 öryrkjar sem fengu ekki krónu af því. Hvers vegna ekki? Jú, vegna þess að þeir höfðu sumir verið hreppafluttir landshorna á milli og settir inn á hjúkrunarheimili. Við það missa þeir fjárhagslegt sjálfstæði, eru sviptir öllum fjármunum og dagpeningum hent í þá. En fá þeir að eiga dagpeningana? Nei. Ef þeir skyldu nú hafa einhverjar tekjur þá er 65% skerðing af þeim dagpeningum. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum er ríkið að gera þetta? Er það til að spara 10–12 milljónir eða er það bara vegna þess að þeir geta gert þetta við verst setta fólkið okkar sem er inni á stofnunum og á ekki einu sinni að vera þar? Ég spyr hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra: Ætlar hann að sjá til þess að þetta fólk fái 60.300 kr. eins og allir aðrir öryrkjar hafa fengið?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður kemur hér inn á frumvarp þar sem nýverið var tekið út nefndarálit meiri hluta í hv. velferðarnefnd. Það frumvarp snýst fyrst og fremst um réttindaávinnslu í örorkulífeyriskerfinu. Ég vil að það komi skýrt fram hér, eins og kom fram í framsöguræðu minni, og eins og kemur fram í frumvarpinu, að þar erum við að bregðast bæði við athugasemdum sem hafa komið frá Ríkisendurskoðun, vegna álita umboðsmanns Alþingis og vegna alþjóðasamninga sem Ísland er aðili að. Þarna er verið að ná enn þá betur utan um og auka réttindi fólks inni í kerfinu, koma með frekari ívilnanir til fólks þegar kemur að réttindaávinnslu. Þetta eru mikilvæg atriði sem snúa m.a. að því að fólk sem hefur flutt af landinu og komið aftur til baka geti geymt sín réttindi. Þetta lýtur að því að fatlað fólk við 18 ára aldur er að fá meiri réttindi. Það frumvarp sem hér er um að ræða tekur ekki á öllum vanda kerfisins, enda kom það mjög skýrt fram, bæði í frumvarpinu og í framsöguræðu minni hérna á þingi, sem reyndar enginn hv. þingmaður tók þátt í umræðum um. Endurskoðunin á kerfinu í heild sinni er í fullum gangi og ég er sannfærður um það - og ég veit að þankagangur okkar hv. þingmanns fer að mörgu leyti saman þar, að stefna að því og láta það takast - að þær breytingar muni skila mun meiri árangri fyrir þennan mikilvæga hóp samfélagsins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fyrir svörin sem voru engin. Hann svaraði ekki spurningunni um 60.300 krónurnar, hvort hann ætlaði að sjá til þess að þetta fólk fengi þær. Það sem er merkilegt við þetta allt saman er að þetta er yfirleitt fólk sem er nauðungarvistað inni á hjúkrunarheimilum, fólk undir 60 ára aldri sem á ekki þar heima. Í hvaða flokk er þetta fólk sett? Ef við lesum lögin þá er það sett í sama flokk og afbrotamenn. Fólk sem lendir í fangelsi er í nákvæmlega sama flokki, svipt sjálfræði og öllum til undrunar fær það vasapeninga og öllum til undrunar fær það ekki að halda vasapeningunum ef það á einhverjar krónur annars staðar. 65 aurar á móti krónu eru teknir annars staðar frá. Ég spyr: Hver bjó til þetta kerfi? Hvernig er hægt að viðhalda svona kerfi? Þetta var hægt í gamla daga en á hvaða öld erum við? Hvernig getum við komið svona fram við veikt og slasað fólk og sagt við það: Af því að þú ert veikur eða slasaður eða fatlaður 

Hæstv. forseti. Hvað varðar aðstöðu fatlaðs fólks sem þarf að dvelja á hjúkrunarheimilum þá er heilbrigðisráðherra með sérstakan starfshóp í gangi til að fjalla um það málefni og við vonumst til þess að það komi eitthvað út úr því mjög bráðlega. Það er vissulega sérstakt viðfangsefni sem ég deili með hv. þingmanni að ég hef áhyggjur af. Ég vil bara taka það skýrt fram hérna að við erum í vinnu við það að breyta þessu kerfi. Við erum í vinnu við að breyta uppbyggingu kerfisins, í vinnu við að breyta bæði greiðsluflokkum og greiðslukerfinu, við erum í vinnu sem snýr að því að innleiða samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem ber að lögfesta. Við erum að vinna að því að setja mannréttindastofnun á fót. Við erum að vinna að landsáætlun um framkvæmd samningsins. Það hefur sennilega aldrei eða það er alla vega orðið langt síðan jafn margt hefur verið að gerast í málefnum fatlaðs fólks og örorkulífeyrisþega og hjá þessari ríkisstjórn núna.

Forseti. Síðastliðinn þriðjudag mætti fjármála- og efnahagsráðherra hingað í ræðustól Alþingis og tjáði sig um lýðræði. Með leyfi forseta þá sagði ráðherra: „Þegar þingið sýnir ekki getu til þess að leyfa meirihlutaviljanum að ná fram að ganga […] þá sé það slæmt fyrir orðspor Alþingis. Það sé vont fyrir stjórnmálin á Íslandi og það sé alls ekki til heilla fyrir þjóðina.“ Nú man ég ekki betur en svo að það hafi verið meiri hlutinn sem tróð einmitt Landsréttarmálinu í gegnum þingið. Einnig tróð meiri hlutinn í gegn lagabreytingu fyrir fiskeldi sem er hægt að lesa um í nýrri skýrslu Ríkisendurskoðunar og ég veit ekki betur en að það sé meiri hlutinn sem ráði yfir heilbrigðiskerfinu með öllum sínum biðlistum, kvótakerfinu. Og svo er það auðvitað þjóðaratkvæðagreiðslan um nýja stjórnarskrá sem meiri hlutinn er búinn að stinga ofan í skúffu ásamt skýrslum um eignir Íslendinga í skattaskjólum og Lindarhvol. Þrátt fyrir þennan meirihlutavilja er hagkerfið í klessu, verðbólgan í hæstu hæðum, stýrivextir hækka enn og aftur vegna þess að fjármálaráðherra skilur ekki eftir meira í ríkiskassanum að mati seðlabankastjóra. Og við skulum ekki einu sinni tala um húsnæðiskerfið. En fjármálaráðherra finnst þetta kannski bara vera áróður. Meiri hlutinn á sko að ráða. Þess vegna vil ég spyrja dómsmála- og heilbrigðisrústandi fjármálaráðherra 10% verðbólgu, skattaskjóla og fiskeldis: Ef meiri hlutinn ákveður að ráða, til hvers að hafa minni hluta? Á minni hlutinn ekki bara að fara heim til þess að hætta að spyrja óþægilegra spurninga og benda á öll mistökin sem meiri hlutinn gerir? Er það lýðræði hæstv. ráðherra?

Hvað getur maður sagt? Við búum í lýðræðisríki. Við göngum til kosninga með reglulegu millibili og þar er gert upp við þær aðgerðir sem menn hafa hrint í framkvæmd og aðgerðaleysi ríkisstjórna sömuleiðis. Þetta þing hér er vettvangur lýðræðislegrar umræðu þar sem, já, við leiðum til lykta með meirihlutavilja þingsins hvert málið á fætur öðru. Þegar ég bendi á að það sé mikilvægt að við getum gert einmitt það, að leyfa meiri hluta þingviljans að koma fram reglulega þá er ég auðvitað ekki að segja að minni hlutinn hafi ekki hlutverki að gegna. Ég er bara að segja að þegar menn eru hér í ræðustól að flytja á annað hundrað ræður sem eru ekkert annað en endurtekning og tafaleikir til að reyna að þvinga fram einhverja niðurstöðu í máli, þá eru menn að misbeita valdi sínu. Og já, mér finnst að þingsköpin ættu að gera betur í að taka á því. Mér finnst t.d. persónulega að forseti Alþingis ætti að hafa meiri völd hér á þinginu til að skammta umræðutíma fyrir mál í samræmi við umfang þeirra. Mér finnst að Píratar hafi verið hér í grímulausu málþófi svo dögum skiptir. Ég benti bara á það og ég vona að það hafi ekki stungið illa. En nú er því lokið og á endanum munum við einmitt greiða atkvæði. Þá fá allir að segja sinn hug, líka þeir sem eru í minni hluta og hlutur þeirra er alveg jafn mikilvægur í umræðunni þegar við göngum næst til kosninga. Sagan sýnir að kjósendur gera einmitt það. Þeir vega og meta annars vegar hvernig menn hafa staðið sig og til hvers þeir horfa til lengri tíma að gera næst, og hafa bara staðið sig ágætlega í því að mínu mati að gera upp við fortíðina og leggja mat á hugmyndir til framtíðar. Það geta þeir gert með því að við notum með skynsamlegum hætti þennan ræðustól og þetta þing til þess að takast á. En að lokum verður að komast að niðurstöðu í málum.

Forseti. Blessunarlega búum við við lýðræði á Íslandi, reyndar með pínu skekkt kosningakerfi sem er vilhallt stærri flokkunum sem fá aukaþingmenn, svona bara af því að það hentar þeim. Undanfarið erum við búin að vera með þetta æðislega kvótakerfi sem hyglir mjög fáum, ekki öllum, fjármagnar ekki eftirlit með auðlindinni. Við erum með heilbrigðiskerfið í rúst, eins og ég nefndi hérna áðan, en alltaf þegar minni hlutinn segir: Bíddu, væri ekki sniðugt að gera þetta öðruvísi? þá hlustar meiri hlutinn ekki, enda er staðan eins og hún er. Lýðræðið skilar svo sem sínu í kosningum á fjögurra ára fresti en lýðræðið er meira en kosningar á fjögurra ára fresti. Lýðræðið er líka að hlusta á hverjum degi. Alltaf. Hérna viðurkenndi fjármálaráðherra áðan að þau ættu eftir að efna gefin loforð í almannatryggingum upp á tugi milljarða. 

Virðulegi forseti. Fyrst þetta síðasta. Ég var ekki að tala um að ríkisstjórnin ætti eftir að efna gefin loforð, ég sagði að hv. þingmaður, sem bar fram spurningu hérna áðan, vildi efna eigin loforð. Það hefur ekkert með ríkisstjórnina að gera. Öll þessi mál sem hv. þingmaður hefur talið hér upp að hann hafi verið ósammála, mörgum þeirra var ég líka ósammála. Já, ég greiddi atkvæði gegn landsdómi, svo dæmi sé tekið. 

Virðulegi forseti. Ísland er að dragast verulega aftur úr í háskólamálum. Staðan er svört. Það er kunnuglegt stef. Ungt fólk sækir ekki í háskólanám vegna þess að það ýmist sér ekki hag sinn í því að mennta sig eða hreinlega getur ekki séð sér farborða á meðan á námi stendur. Ísland er í beinni samkeppni við hin Norðurlöndin og lönd innan OECD um vel menntað starfsfólk. Þar ytra, víðast hvar, eru líka kjör námsmanna á heimsmælikvarða. Við sjáum þær fjárfestingar í mannauði sem felst í háskólamenntuðu fólki. Við þurfum að sjálfsögðu áfram tækni- og iðnmenntað fólk en við þurfum líka vísindafólk í fremstu röð sem getur tekist á við stærstu og alvarlegustu vandamálin sem blasa við okkur í samtímanum, hvort sem það eru farsóttir eða loftslagsvá, og við verðum að geta haldið áfram framlögum í kolefnisförgun, svo að dæmi séu nefnd. Við þurfum líka kennara, við þurfum lækna, við þurfum hjúkrunarfræðinga, við þurfum sagnfræðinga. Hvernig getum við lagt okkar af mörkum þegar þjóðarháskóli Íslands þarf að öðru óbreyttu milljarð til þess að ná saman rekstri sínum? Rektor Háskóla Íslands hefur óskað eftir því að stefnt verði að hækkun skrásetningargjaldsins úr 75.000 kr. upp í 95.000. Þetta er enn ein hækkunin. Eins og margítrekað hefur verið bent á má færa mjög sterk rök fyrir því að hér sé um illa dulbúna skattheimtu að ræða. Hvað finnst ráðherra háskólamála ráðlegt að gera þegar Háskóli Íslands stendur frammi fyrir harkalegum niðurskurði eins og nú blasir við? Er ráðherra jákvæð fyrir hugmyndum um hækkun skrásetningargjaldsins á verðbólgutímum sem þessum? Mega stúdentar búast við einhvers konar kjarabótum samhliða hækkuninni ef að henni er stefnt, svo sem eflingu styrkjakerfisins að norrænni fyrirmynd?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Hún fór yfir mjög margt á sviði háskólamála sem ég ætla að reyna að bregðast við. Fyrst kannski almennt um fjármögnun háskólastigsins á Íslandi. Fjármögnun háskólastigsins á Íslandi hvílir á gömlu reiknilíkani sem var mikið framfaraskref árið 1999 og stendur til að endurskoða. Ég hef sett þá endurskoðun í algjöran forgang til að ná betri árangri einmitt í því sem hv. þingmaður kemur inn á, hvort sem það er að gæta að auknum fyrirsjáanleika og auka gagnsæi fjármögnunar; mennta betur í þeim greinum sem virkileg þörf er á í samfélaginu, hvort sem litið er til heilbrigðismenntunar eða STEM-greina; að styðja betur við nemendur; að auka fjarnám o.s.frv. Við erum að vinna að breyttu deililíkani eða fjármögnunarlíkani háskólanna. Við erum auðvitað með mjög opið háskólakerfi og þegar við berum okkur saman við löndin í kringum okkur þurfum við að taka það inn í myndina. Við erum núna að vinna betri gögn um samanburð háskólanna á Norðurlöndunum og hér á landi. Þá er ekki einungis hægt að taka saman fjármögnun á hvern nemanda þar sem við höfum ekki haft mjög skýra sýn um hverja við erum að mennta eða lokað háskólakerfi yfir höfuð. Við erum með galopið háskólakerfi sem við höfum hreykt okkur af og erum stolt af; við höfum stutt við þessa sjö flottu háskóla sem við erum með um landið. En við hv. þingmaður erum sammála um að við þurfum að gera betur. Og niðurskurðurinn sem hún vísar til varðandi árið 2024 eru Covid-framlögin svokölluðu sem eru að öðru óbreyttu að fara af háskólunum en settir voru inn verulegir fjármunir til að mæta þeim aukna fjölda sem kom inn í háskólana. Nú erum við að taka þá stöðu að nýju við vinnu fjármálaáætlunar, hver er fjöldi nemenda, hvar er hægt að gera betur, og forgangsatriðið er að breyta reiknilíkaninu svo að við getum eflt háskólana okkar, að þeir séu og eigi möguleika á að stefna í gæði á heimsmælikvarða, að skólarnir okkar séu betri, hvort sem litið er til öflugs rannsóknastarfs eða öflugrar kennslu í þágu samfélagsins sem við búum í.

Forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin. Hér talar ráðherra um galopið háskólakerfi. Það er gott og blessað en staðreyndin er hins vegar sú að ungt fólk á Íslandi skilar sér ekki jafn vel í háskólana eins og á Norðurlöndunum. Útskrifaðir í ákveðnum aldursflokki ungs fólks eru í Noregi 51%, 49% í aldursflokknum 25–35 ára í Svíþjóð. Hér eru þessar tölur 38%. Staðreyndin er sú að það eru þröskuldar inn í háskólakerfið. Það getur enginn háskólanemi framfleytt sér á framfærslu Menntasjóðs einni og sér og nýútskrifað háskólafólk finnur fyrir kulnun og einkennum hennar örfáum árum eftir útskrift. Þetta er af því að fólk vinnur óboðlega mikið með háskólanámi sínu. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að beita sér í þessu máli? Jú, við sjáum fram á að það verði farið djúpt ofan í vasa þessara háskólanema til að plástra yfir áratugavanrækslu á þjóðarháskólanum okkar. 

Virðulegur forseti. Við getum verið sammála um það að við eigum að gera betur. Við viljum stefna þangað að háskólarnir okkar séu samkeppnishæfir og að mennta fyrir það sem samfélagið þarf og fyrir það sem við vitum ekki einu sinni í dag að við munum þurfa og þar er verk að vinna. Varðandi það sem hv. þingmaður kemur inn á, að nemendur séu að skila sér verr inn í íslenska háskóla, þá er það líka rétt. Við erum að mennta færri miðað við stærð miðað við löndin í kringum okkur og við þurfum að skoða ástæður sem liggja þar að baki. Ein ástæðan gæti m.a. verið sú að þú ert ekki að fá það mikla launahækkun eða að launajöfnuður er orðinn það mikil milli þess að fara ekki í háskólanám og að bæta við sig háskólanámi að þú sjáir ekki tækifærin í því að mennta þig meira. Þetta er eitthvað sem við þurfum að skoða í samanburði auðvitað við löndin í kringum okkur. Hv. þingmaður kemur líka inn á skrásetningargjaldið sem við erum að skoða en það hefur ekki verið hækkað síðan 2013. Grunnframfærsla nemanda var hækkuð um 18% í fyrra og hefur ekki verið hækkuð jafn mikið í mörg ár. 

Forseti. Fyrir jól var frumvarpið rifið úr nefnd þrátt fyrir augljósa gagnrýni umsagnaraðila og aðvaranir um að 2., 4., 6., 7., 8. og 13. gr. frumvarpsins gengju á réttindi sem eru tryggð í mannréttindasáttmála Evrópu og stjórnarskrá. Píratar gagnrýndu úttekt málsins harkalega og úr varð að málið yrði skoðað betur í nefnd eftir áramót. Aftur komu umsagnaraðilar og reyndu að útskýra nánar hvað væri að frumvarpinu en það hreyfði hvergi við stjórnarliðum. Það var alveg með ólíkindum. Þau vildu ekki einu sinni fá skriflegt álit óháðra aðila um hvort frumvarpið stæðist stjórnarskrá. Píratar reyndu því að útskýra fyrir þingi og þjóð um hvað frumvarpið snerist og við reyndum að fá stjórnarliða og ráðherra til að koma og útskýra fyrir okkur hvað þau héldu eiginlega að málið snerist um. En það var ekki fyrr en í fyrradag að stjórnarliðar óskuðu eftir fundi með okkur og dómsmálaráðuneytinu og þar fengum við það endanlega staðfest að þau vita nákvæmlega hvaða réttindaskerðingar þau eru að samþykkja þó að þau hafi ekki fengist til að afhjúpa skeytingarleysi sitt og segja það upphátt í þingsal. Það þurfti því ekki að útskýra málið meira fyrir stjórnarliðum og hér erum við. 

Herra forseti. Þegar fólk leitar hingað eftir vernd vegna þess að lífi þess og öryggi er ógnað í heimalandi þess þá berum við bæði lagalega og siðferðilega skyldu til að bregðast við. Þeir flokkar sem hér munu greiða þessu máli atkvæði sitt verja ákvörðunina með því að svo breytt útlendingalög muni létta álagi á innviði Íslands. Það er rangt. Þess í stað er fyrirsjáanlegt að álag á félagslegt kerfi sveitarfélaga og álag á lögreglu mun aukast. Nær 80% umsækjenda um alþjóðlega vernd koma hingað frá Úkraínu og Venesúela og fá sjálfkrafa og með réttu dvalarleyfi. Frumvarpið snertir lítið á stöðu þeirra. Það mun hins vegar hafa vond áhrif á hinn hópinn, minni hluta umsækjenda, opnar fyrir að heimilislausum muni fjölga og að ýmis önnur neyð, jafnvel til þessa lítt þekkt í samfélagi okkar, muni blasa við þeim. Þetta, herra forseti, er vond framtíðarsýn. Þetta er ekki leiðin að góðu, mannúðlegu og skilvirku kerfi í allra þágu. Þingflokkur Viðreisnar leggst alfarið gegn því að frumvarpið verði samþykkt.

Herra forseti. Samfylkingin hefur talað fyrir því að þær breytingar sem þarf að gera á útlendingalögunum verði unnar í þverpólitískri sátt. Undir þetta tóku formenn VG og Framsóknar í samkomulagi formanna haustið 2017. Það var hins vegar hunsað og ríkisstjórnin keyrir nú samstiga í gegn lög sem valda bakslagi í réttindum og þjónustu við fólk sem hingað kemur, oft í miklum nauðum. Það er sérstaklega sorglegt að horfa upp á VG, sem settu skýra fyrirvara síðustu skipti sem reynt hefur verið að koma málinu í gegn, taka nú þátt í þessu af heilum hug. Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur ítrekað horft upp á það gerast að börn, einstaklingar og fjölskyldur í viðkvæmri stöðu sem hér hafa fest rætur séu send úr landi í ömurlegar aðstæður og hér er skýrt að það á að gera það áfram. Við í Samfylkingunni munum greiða eldrautt atkvæði gegn þessu.

Virðulegi forseti. Við erum hér með mál sem við erum búin að reyna að ræða við stjórnarliða. Við erum búin að reyna að koma á framfæri áherslum umsagnaraðila sem hafa allir, nánast hver sem einn, kallað eftir samráði. Samráðið hefur ekki verið að finna heldur hefur þetta verið keyrt í gegn án þess að taka tillit til alþjóðasamninga, mannréttinda og ekki bara eins alþjóðasamnings heldur margra og af miklu skeytingarleysi gagnvart hagsmunum barna og fólks í viðkvæmri stöðu eins og við höfum ítrekað bent á hér, án þess einu sinni að fá hér inn í salinn fólk til að hlusta. Hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar hafa ekki sinnt kalli okkar um að koma og ræða þetta. Ef það hefði verið áhugi fyrir því að stytta tímann sem þetta tók hefði verið betra að ræða við okkur strax.

Herra forseti. Fólk í leit að vernd virðist hafa tapað sínum síðasta málsvara meðal ríkisstjórnarflokkanna. Aldrei hafa fleiri verið á flótta í heiminum en einmitt núna. Það geisar stríð í Evrópu. Milljónir, aðallega konur og börn, hafa flúið sundursprengdar borgir Úkraínu og einhver þeirra ratað alla leið hingað. Þá liggur fyrir að þær hörmungar sem fylgdu jarðskjálftum í Tyrklandi og Sýrlandi fyrr í vikunni hafa gert milljónir íbúa sem þó lifðu af heimilislausar. Ríkisstjórnin bregst við þessum verkefnum með því að brjóta á grundvallarmannréttindum fólks á flótta og það mun Samfylkingin aldrei styðja. Staðreyndin er að breytingar þessar munu ekki leiða til skilvirkni í málaflokknum. Breytingarnar munu heldur ekki fækka fólki í heiminum í sárri neyð sem flýr land sitt vegna stríðs, vegna náttúruhamfara, vegna vargaldar eða ofsókna. Þær munu hins vegar leiða til aukins vanda í íslensku samfélagi, hjá heilbrigðiskerfinu, velferðarkerfi sveitarfélaga og réttarvörslukerfinu.

Herra forseti. Það er verulegt undrunarefni, verulegt, að ríkisstjórnarflokkarnir ætli að keyra þetta mál í gegn eins og það er uppsett í þessu frumvarpi. Fyrir allsherjar- og menntamálanefnd hafa komið fjölmargir umsagnaraðilar. Fjölmargir hafa sent inn umsagnir um frumvarpið og lýst því þar að það brjóti oft og tíðum á grundvallarmannréttindum fólks sem fyrir er í mjög viðkvæmri og erfiðri stöðu. Það kom enginn nema dómsmálaráðuneytið fyrir nefndina og jánkaði því að þetta mál væri einhver sérstök bragarbót. Þetta er svartur dagur fyrir mannréttindi í þessu landi. Það er með ólíkindum að Framsóknarflokkurinn styðji þetta og með verulegum ólíkindum að sá flokkur sem hingað til hefur þó talað gegn dómsmálaráðherra í einstaka atriðum, VG, skuli hafa látið lemja sig til hlýðni í þessu máli.

Virðulegur forseti. Ég fagna því að við getum nú loksins greitt atkvæði um þetta mál. Ég hef þá einlægu trú að þetta frumvarp sé mikil og nauðsynleg réttarbót sem þjónar fyrst og fremst því markmiði að verndarkerfið okkar geti starfað samkvæmt upprunalegum tilgangi sínum svo að Ísland geti tekið vel á móti fólki sem hingað leitar á flótta. Ég vil þakka nefndarmönnum og ritara hv. allsherjar- og menntamálanefndar fyrir vel unnin störf. Eins vil ég þakka þeim góðu sérfræðingum í ráðuneytinu sem hafa alloft mætt á fund nefndarinnar og veitt okkur góða aðstoð í málinu. Það er fjöldi sérfræðinga úti í bæ, félagasamtaka og annarra sem hafa veitt umsagnir og komið á fundi nefndarinnar og ég vil líka þakka þeim. Þetta er í fimmta skipti sem frumvarpið er lagt fram og það hefur tekið töluverðum breytingum á þeim tíma, einmitt í ljósi þeirra umsagna sem borist hafa og þeirrar umræðu sem skapast hefur um málið. Rætt hefur verið um málið lengi og nú er kominn tími til að linni. 

Herra forseti. Ég vil byrja á að lýsa yfir ánægju minni yfir því hve margir eru í þessum þingsal. Það hefði verið mjög gaman að hafa ykkur öll sem þátttakendur í þeirri umræðu sem hefur átt sér stað hérna á þingi, en það hefur því miður reynst vera einræða Pírata sem enginn vill hlusta á. Lögin frá árinu 2016 voru samin í þverpólitískri sátt og í raunverulegu samráði við þá aðila sem hafa t.d. gefið mjög neikvæða umsögn um þetta frumvarp. Framkvæmd þeirra laga hefur hins vegar verið slæm enda hefur hún verið gagnrýnd um árabil. Nú á að lögfesta þessa slæmu framkvæmd og út á það gengur þetta frumvarp. Þetta frumvarp snýst ekki um að bæta skilvirkni í málaflokknum. Það snýst ekki um að hjálpa betur þeim sem raunverulega þurfa. Þetta snýst ekki um að straumlínulaga kerfið eða gera neitt annað til að takast á við þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir við móttöku flóttafólks, enda sýnir móttaka þúsunda einstaklinga frá Úkraínu að það þarf ekki að breyta lögunum til að tryggja skilvirkni í þessum málaflokki. Þetta frumvarp snýst um að lögfesta 

Herra forseti. Þetta frumvarp hefur tekið miklum breytingum milli framlagninga. Stærsta breytingin áður en frumvarpið kom inn í þingið núna síðast er að halda þeirri heimild inni í lögunum að taka megi mál til efnismeðferðar þó svo að fólk hafi fengið vernd í öðru ríki. Þetta er ákvæði sem VG hefur staðið vörð um enda er mikilvægt að geta alltaf litið til einstaklingsbundinna aðstæðna og að enginn hópur sé gjörsamlega útilokaður frá því að geta fengið málsmeðferð. Fleiri breytingar hafa verið gerðar, svo sem að stórir hlutar fólks eru undanskildir niðurfellingu á þjónustu. Svo er mikilvægt ákvæði um að ávallt skuli framkvæma sérstakt hagsmunamat fyrir börn og að reglugerð um það til hvaða sjónarmiða eigi að líta sé sett af mennta- og barnamálaráðherra í samstarfi við dómsmálaráðherra. Málið hefur síðan verið áfram til þinglegrar meðferðar hjá Alþingi og ég bendi á að eins og fram hefur komið hef ég kallað frumvarpið aftur inn í nefnd á milli 2. og 3. umr. Meiri hluti nefndarinnar hefur unnið saman af heiðarleika. Ég vil þakka þeim samstarfið og þá sérstaklega formanni nefndarinnar sem hefur tekið vel í allar beiðnir um gesti og umræður.

Herra forseti. Ég greiði atkvæði gegn þessu handónýta frumvarpi sem felur í sér alvarlegar skerðingar á réttindum eins viðkvæmasta hóps samfélagsins, fólks á flótta, frumvarpi sem mun marka kaflaskil í meðferð íslenskra stjórnvalda á fólki sem sótt hefur um vernd, frumvarpi sem ætlað er að stuðla að heimilisleysi, sárafátækt og hindra og hamla aðgengi fólks í viðkvæmustu stöðu í okkar samfélagi að grundvallarmannréttindum á borð við húsaskjól og heilbrigðisþjónustu. Verði frumvarpið að lögum mun það ekki leiða til aukinnar skilvirkni eða sparnaðar í kerfinu heldur koma afar viðkvæmum hópi fólks í enn verri stöðu. Aldrei hafa verið fleiri á flótta í heiminum og það eru nöturleg skilaboð sem þingmenn Vinstri grænna, Framsóknar og Sjálfstæðisflokks senda inn í þá stöðu og staðreynd með þessu frumvarpi. Ég mun leggjast alfarið gegn þessu frumvarpi ásamt þingmönnum Samfylkingarinnar.

Forseti. Nú höfum við rætt um útlendingafrumvarpið lengi en það sem skiptir mestu máli er ekki hvað okkur finnst eða hvað við segjum um þetta frumvarp heldur hvað umsagnaraðilar, sem eru sérfræðingar á sínum sviðum, segja um það. Það eru margir sérfræðingar sem eru á móti mörgum greinum frumvarpsins og ég ætla að telja hér upp nokkra umsagnaraðila sem ekki hefur verið hlustað á: Rauði krossinn á Íslandi, Íslandsdeild Amnesty International, Barnaheill, embætti landlæknis, Kvenréttindafélag Íslands, Þroskahjálp, Læknafélag Íslands, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, prestar innflytjenda og flóttafólks, Samband íslenskra sveitarfélaga, Samtökin '78, Solaris, UNICEF og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna meðal annarra. Ábyrgðin er þeirra sem samþykkja þetta frumvarp.

Virðulegur forseti. Það er ekki hægt annað en að vekja athygli á tvískinnungi málflutnings ákveðinna þingmanna, t.d. Viðreisnar, þar sem þeir tala í aðra röndina fyrir inngöngu í Evrópusambandið, sem er þeirra hjartans mál, en á sama tíma úthúða þeir stefnu þess í flóttamannamálum.  Já, það verður svolítill hiti í þessu, en fyrst og fremst stendur eftir að það verður enginn afsláttur gefinn af skuldbindingum okkar gagnvart mannúðlegum sjónarmiðum og samningi Sameinuðu þjóðanna um flóttamenn. Ég fagna þessum áfanga sem við erum að ná í dag, hann er mjög tímabær. Ég þakka kærlega meiri hluta nefndarinnar, alveg sérstaklega, fyrir góð og fagleg vinnubrögð. 

Hv. þingmenn eru beðnir að taka tillit til þess að hér hefur aðeins einn orðið í einu. 

Herra forseti. Það er mjög erfitt að koma á eftir þessu og svara þessu ekki efnislega en ég geymi það kannski fyrir seinni umferð. Ég er svo sem ekkert að segja neitt nýtt hérna. Þetta hefur allt komið fram í þeim 69 ræðum sem ég hef haldið um þetta agalega mál. Fyrir mér snýst þetta frumvarp ekki um mannréttindi flóttafólks heldur mannréttindi. Punktur. Við höfum ítrekað bent meiri hlutanum á að þetta lagafrumvarp mun ekki auka skilvirkni í málaflokknum heldur er líklegra að það muni skapa álag á félagslegu kerfin okkar og kosta ríkissjóð meiri pening. Við höfum ítrekað bent meiri hlutanum á áhyggjur sérfræðinga á borð við Rauða krossinn, Barnaheill, Mannréttindastofnun HÍ og svo mætti lengi telja. Meiri hlutinn ætlar að hunsa þær áhyggjur um að mögulega fari ákvæði þessa lagabálks í bága við stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu og lögfesta þessi lagaákvæði án þess að gera úttekt á því hvort svo sé. Þetta er ekki bara mannvonska heldur eru þetta skítleg vinnubrögð.  
            

Herra forseti. Aldrei hafa fleiri neyðst til að yfirgefa heimili sín og leggja á flótta. Á liðnu ári fjölgaði flóttafólki um tíu milljónir. Það geisar stríð í Úkraínu og neyð vegna loftslagsbreytinga er í uppsiglingu. Við þessar aðstæður telur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur rétt að samþykkja frumvarp sem mun ganga gróflega á réttindi fólks sem hingað leitar í neyð eftir skjóli. Nú finnst hv. þingmönnum VG, Framsóknar og Sjálfstæðisflokks, undir forystu hæstv. dómsmálaráðherra, kominn tími til að skapa aðstæður svo að mögulegt sé að vísa flóttafólki á götuna á Íslandi og ganga á réttindi barna. Þetta eru ekki ýkjur. Þetta er blákaldur raunveruleikinn sem flóttafólk á Íslandi mun standa frammi fyrir verði þetta frumvarp samþykkt. Við í Samfylkingunni höfnum þessu miskunnarleysi og greiðum atkvæði gegn frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Mig langar að nefna nokkur dæmi um breytingar á þessu frumvarpi frá því að það kom fyrst fram, breytingar sem fyrst og fremst hafa orðið fyrir tilstilli VG. Stærsta breytingin er sú að meginreglan um heimild útlendingalaga um að taka mál til efnismeðferðar, þó svo að viðkomandi sé með vernd í öðru landi, stendur óhögguð og sama á við um ákvæði um sérstök tengsl við Ísland eða sérstakar aðstæður. Þannig voru fyrri frumvörp ekki. Við í VG stóðum líka fyrir því að ekki væri hægt að fella niður réttindi til þjónustu hjá sérstaklega viðkvæmum hópum þegar um brottvísun er að ræða og þannig voru fyrri frumvörp heldur ekki. Þá fengum við líka inn ákvæði um að ávallt skuli framkvæma sérstakt hagsmunamat fyrir börn og þannig voru fyrri frumvörp ekki. Ég minni líka á að með samþykkt frumvarpsins tryggjum við að þau sem hér hljóta dvalarleyfi af mannúðarástæðum eða vegna sérstakra tengsla við landið þurfa ekki lengur að sækja sérstaklega um atvinnuleyfi. Virðulegi forseti. Já, við greiðum hér atkvæði um viðkvæmt mál. Við í VG höfum alltaf haft mannúð að leiðarljósi í útlendingamálum og komið afar mikilvægum breytingum til leiðar í þessu máli.

Hæstv. forseti. Til hvers erum við eiginlega hér kjörin? Hvaða skyldur höfum við sem kjörnir fulltrúar? Þetta mál er hreinlega ekki þess eðlis að við getum leyft okkur að fylgja flokkspólitískum skilaboðum í blindni eða skipunum að ofan. Þetta mál snertir réttindi fólks í viðkvæmustu stöðunni. Hér hefur ríkisstjórnin ákveðið að tala einu máli. Flóttafólk ógnar ekki velferðarkerfinu, sinnulaus ríkisstjórn ógnar því. Við skulum athuga það að hingað mun fólk halda áfram að sækja sér skjól. Hér er um að ræða mál sem fjallar um grundvallarmannréttindi, skerðingu á stjórnarskrárbundnum réttindum, réttinum til að lifa mannsæmandi lífi. Við getum gert svo miklu betur. Ég mun að sjálfsögðu ekki styðja þetta mál.

Hæstv. forseti. Velsældin getur gert fólk svo forréttindablint að það sér ekki mannréttindabrotin, það les ekki umsagnirnar, það hlustar ekki, það heyrir ekki. Það vill ekki vita í hvaða heimi það býr af því að við sem urðum svo lánsöm að fæðast hér og fá að búa hér höfum gert tiltölulega vel úr því. Við látum eins og heimurinn komi okkur ekki. Við látum eins og það komi okkur ekki við að milljónir eru á flótta, að loftslagsbreytingar hrekja fólk frá heimilum sínum og okkur finnst sómi að því að vísa fólki á götuna. Ég vona að þingmenn hér hugsi sinn gang í þessari atkvæðagreiðslu og greiði atkvæði gegn þessu frumvarpi. Það er enn tækifæri til að taka sönsum.

Herra forseti. Þetta er orðið ósköp aumt hérna í fimmtu tilraun. Þetta er mál sem var fyrst lagt fram af þáverandi dómsmálaráðherra, Sigríði Á. Andersen, sem einn stjórnarflokkanna, Vinstri grænir, náði síðan að hrekja úr ríkisstjórninni og alla tíð síðan hefur þetta mál verið þynnt út að því marki að það er í raun að engu orðið; mun ekki hafa nein teljandi áhrif, mun ekki hjálpa okkur að takast á við það gríðarlega stóra viðfangsefni sem flóttamannavandinn og hælisleitendur eru, mun ekki gera okkur kleift að hjálpa þeim sem eru í mestri neyð og velja þá úr til aðstoðar. Það hefur verið dapurlegt að fylgjast með því hvernig þetta mál hefur í raun orðið að engu. Líklega munum við þó styðja það, þingmenn Miðflokksins, hér eftir 2. umr. en svo verðum við að sjá, herra forseti, hvað gerist í nefndinni, hvort málið verður fullkomlega eyðilagt að því marki að það verði til tjóns.

Herra forseti. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum í lágkúrulegt innlegg dómsmálaráðherra hér við þessa umræðu. Það var eiginlega of aumkunarvert til að eyða miklu púðri í það. En mér þótti athyglisvert að við erum hætt að heyra Vinstri græn kyngja ælunni þegar maðurinn stígur svona fram. Það er eins og þau séu orðin svo vön því að standa vörð um mannfjandsamlega útlendingastefnu Sjálfstæðisflokksins að þetta sé bara orðið áreynslulaust. Við sitjum hér í salnum og heyrum ráðherra og þingmenn flokksins mæta í pontu eins og það að skerða rétt barna á flótta til sjálfstæðrar málsmeðferðar skipti engu máli, eins og þau séu bara alveg dús við það að draga úr möguleikum hinsegin kvótaflóttafólks til að sameinast mökum sínum. Réttindi barna eru réttindi allra barna, ekki bara þeirra sem eru íslensk. Réttindi hinsegin fólks eru réttindi alls hinsegin fólks, ekki bara þeirra sem eru íslensk. Hins vegar leyfir útlendingastefna Sjálfstæðisflokksins 

Forseti. Verndarkerfið er í fínu lagi. Framkvæmd laganna er hins vegar í ruglinu eins og umsagnaraðilar benda á. Þar er stjórnleysið sem dómsmálaráðherra segir sjálfur að sé í málaflokknum, málaflokknum sem hann ber ábyrgð á að stjórna. Þar er stjórnleysið. Stjórnvöld sinna t.d. ekki skyldu sinni til að meta hvort fólk sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Það er grafalvarlegt. Þar er stjórnleysið. Fjöldi umsókna árið 2022 var t.d. svipaður og árið 2016 ef við tökum frá umsóknir frá Venesúela og Úkraínu, um 900 umsóknir. Sá fjöldi sem fékk vernd var svipaður og 2016, um 200. Þau sem sækja frá Venesúela eða Úkraínu - það er ákvörðun stjórnvalda að bæta þeim við. Þess fyrir utan er staðan í verndarkerfinu bara svipuð og alltaf áður. Þetta er heildarumfang málaflokksins, fyrir utan þessi lönd, 900 umsóknir. Hvar er stjórnleysið í því í alvörunni? 200 fá vernd á ári. Í alvöru? Hvar er stjórnleysið þar?

Herra forseti. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra kom hingað upp í pontu og státaði sig af því að fólk í viðkvæmri stöðu yrði ekki svipt grunnþjónustu. Ég spyr: Hefur þú lesið 6. gr. frumvarpsins? Það skiptir ekki máli hvort fólk er í viðkvæmri stöðu eða ekki, þetta er samt fólk og á skilið mannréttindi. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir taldi þetta vera mikla réttarbót. Ég mun vísa aftur í þessi orð hv. þingmanns þegar kemur í ljós að beiting þeirra íþyngjandi heimilda sem þetta frumvarp mælir fyrir um samræmist ekki stjórnarskrá eða meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir benti líka á að aldrei væru fleiri á flótta en nú. Það er rétt og þess vegna er mikilvægara að við byggjum upp innviðina okkar heldur en að loka okkur af og beita svona íþyngjandi heimildum. Hæstv. dómsmálaráðherra kom hingað upp og sagði einhverja þvælu sem er ekki svaraverð og loks langar mig að benda á ábyrgð VG í þessum málaflokki. Þetta er VG, mannréttindaflokkurinn; VG, flokkur sem ég hélt að stæði fyrir mannréttindi áður en ég gekk í Pírata, því greinilega skiptir það máli hver stjórnar.

Forseti. Fólk á flótta og börn á flótta eru einn sá viðkvæmasti hópur sem er í hverju samfélagi á hverjum tíma. Hvernig fá stjórnarliðar það út að hér verði einhvers konar meiri skilvirkni ef við beinum fólki á götuna? Heimilisleysi kostar pening. Heimilisleysi gerir það að verkum að fólk er miklu líklegra til að verða fyrir hvers kyns ofbeldi og/eða mansali. Er það skilvirkni? Ætlum við að lifa í landi þar sem við ætlum að útsetja fólk fyrir ofbeldi eða mansali? Við hverju búast stjórnarliðar þegar fólki er hent út á gaddinn, að það reddist, að það fari bara? Nei, forseti. Þetta er ekki svo auðvelt og það er alveg á hreinu. Sinnum skyldum okkar sem samfélag sem stendur vörð um réttindi allra og mannréttindi allra en ekki bara nokkurra.

Herra forseti. Lengi getur vont versnað: Þegar varaformaður Vinstri grænna og hæstv. félagsmálaráðherra mætir í pontu til að réttlæta lögfestingu á ómannúðlegri meðferð stjórnvalda á fólki í viðkvæmri stöðu, réttlætir það með því að þetta sé alla vega skárra en eitthvað sem varð aldrei að lögum, komst aldrei til 2. umr. vegna þess að það var svo augljóslega hræðilegt. Það að réttlæta það að henda fólki út á götu, eitthvað sem ekkert hinna norrænu ríkjanna gerir, vegna þess að það sé þó skárra en einhver hroði sem áður var - hvað varð um VG? Hvað varð um stefnu Vinstri grænna sem þau hafa talað fyrir en reyndar ekki greitt atkvæði með? Það verður fróðlegt að sjá hvað verður hér á eftir, af því að við munum sjá í atkvæðagreiðslunni hver stefna VG raunverulega er.

Herra forseti. Ég ætla aftur að lýsa ánægju minni yfir þátttöku hv. stjórnarliða í þessari umræðu, ekki síst hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundar Inga Guðbrandssonar, sem var núna að segja sín fyrstu orð í þessari umræðu hér í þessum þingsal. Og hver eru þau? Hann er að verja þetta frumvarp. Verja það með því að halda því fram að ekki sé verið að eyðileggja heimild stjórnvalda til að taka til efnismeðferðar umsóknir fólks sem hefur fengið vernd í öðru ríki. Það er ekki rétt. Þó að ákvæðið hafi ekki verið afnumið berum orðum er búið að hola það að innan með öðrum ógeðslegum ákvæðum í þessu frumvarpi. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kemur hér aftur og aftur og segir: Nei, það eru engin mannréttindabrot, það er rangt, og finnst það ómálefnalegt og ósanngjarnt. Telur hv. þingmaður sig vita betur en öll mannúðarsamtök sem lögðu fram umsögn um þetta frumvarp? Það er mín spurning. Ég spyr einnig: Hv. þingmenn, stjórnarliðar, ef þið teljið þetta frumvarp vera svona ótrúlega fínt og ekkert að því hvers vegna í ósköpunum eruð þið ekki reiðubúin til að samþykkja það að fá formlegt mat á því hvort þetta standist stjórnarskrá? 

Virðulegi forseti. Það er sannarlega fagnaðarefni að við séum þá loksins komin með hæstv. ráðherra í salinn til að ræða málin en hér í fyrir nokkrum vikum þá var ég hérna líka inni á þingi og ræddi það sama og óskin var sú sama og hér barst mér frétt um að boðið hefði verið til súpufundar þar sem ætti að ræða málin og öll væru velkomin. En þegar ég mætti þá var ég ekki öll. Það virðist vera svolítið stef VG, öll eru ekki endilega öll. Þrátt fyrir að þeim finnist kannski betra að vera búin að silkiklæða svipuna þá er ég ekki viss um að þeim sem hún er beitt á líði eitthvað betur með það. Það er ekki þannig sem þetta virkar. Það hefði verið betra að hlusta, þá hefðum við getað gert þetta almennilega.

Virðulegur forseti. Ég er þingmaður Sjálfstæðisflokksins og Sjálfstæðisflokkurinn stendur vörð um mannréttindi. Það er eins og umræðan hérna í þingsal sé farin að snúast svolítið um vondur, verri, verstur eða góður, betri, bestur. Þetta er ekki þannig mál. Þetta frumvarp er ekki að ganga á mannréttindi fólks á flótta.  
            

Þingmenn eru beðnir að virða það þegar ræðumaður er í ræðustól og láta sér nægja að tjá sig úr ræðustól en ekki úr sal.

Virðulegi forseti. Ég verð nú að viðurkenna það að ég, bæði læs og lögfræðingur, er algerlega hætt að botna nokkurn skapaðan hlut í því sem hér fer fram. Það er í fyrsta lagi talað um að hér hafi verið örfáir einstaklingar á árinu í fyrra sem hafi komið og eiginlega ekkert fleiri en 2016. Staðreyndin er sú að hér var 3.455 einstaklingum veitt alþjóðleg vernd á Íslandi í fyrra - 3.455, þar af 2.316 frá Úkraínu og 728 frá Venesúela. Ég mun vera hér og mæla fyrir breytingartillögum fyrir hönd okkar góða þingmanns, Eyjólfs Ármannssonar, sem er nú að sinna störfum í Vestnorræna ráðinu í Færeyjum og fjarri góðu gamni. Hann hefði náttúrlega verið miklu færari og hæfari til að lesa ykkur pistilinn en ég. En allar þessar breytingartillögur eru eingöngu til að styðja við þetta frumvarp, til þess að vernda börn, til þess að gefa þeim kost á betri aðbúnaði, til að einfalda hlutina og gera þá skilvirkari. Þannig að allir þeir sem hrópa hér að hér sé bara allt saman í ruglinu og geri ekki nokkurn skapaðan hlut hljóta náttúrlega að greiða atkvæði með breytingartillögum sem ég mun mæla fyrir fyrir hönd Eyjólfs Ármannssonar.

Hæstv. forseti. Hér er mikið rætt um Vinstri græn og mannúð í því samhengi. Mig langar að minna fólk á það að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur tekið á móti um 3.500 manns á flótta á síðasta ári. Við opnuðum dyr okkar fyrir Úkraínufólki og tókum sérstaklega á móti fólki frá Afganistan, ekki bara ein aðgerð heldur tvær. Við höfum verið að huga að stöðu þeirra sem minna mega sín í hópi þeirra sem eru að sækja um vernd hér á landi frá mörgum stöðum í heiminum. En varðandi þau orð hv. þingmanna að hér muni fólk enda á götunni ef þjónusta er tekin af eftir brottvísun, þá er það auðvitað ekki rétt vegna þess að 15. gr. félagsþjónustulaga sveitarfélaga grípur fólk.  
            

Herra forseti. Það er ekki rétt sem Rauði krossinn á Íslandi segir, kemur hér fram hjá hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, loksins þegar hann skríður undan steini og mætir í salinn eftir að við höfum kallað eftir honum síðan 9. desember á síðasta ári. Þá loksins kemur í ljós að fólkið sem ríkisstjórnin vill svipta þjónustu og henda út á götuna - sveitarfélögin eigi bara að græja þetta. Þetta fengum við ekki fram inni í nefndinni, þetta fengum við ekki fram hér við umræðuna. Þetta hefur ekki legið fyrir. Þetta er það sem ráðherrann þurfti að svara í umræðunni, ekki koma hér í atkvæðaskýringu og láta eins og það sé einhver hluti af þinglegri meðferð málsins. Þessi forðun ráðherranna, þessi flótti, þessi heigulsháttur að taka ekki þátt í umræðunni, að standa ekki fyrir máli sínu, er fáránlegur. Og hvað með Framsókn, hvað með barnamálaráðherra sem ætlar að styðja frumvarp sem gengur á rétt barna á flótta með því að þeirra mál verði ekki tekin sjálfstætt fyrir? 

Enn og aftur verður forseti að minna á að ræðutími er takmarkaður þegar þingmenn hafa tækifæri til að tjá sig um atkvæðagreiðslu.

Virðulegi forseti. Ég kom því ekki að áðan tímans vegna að mér finnst það eiginlega liggja í loftinu að allir þeir góðu þingmenn sem eru á móti þessu frumvarpi hefðu kannski átt að leggja inn breytingartillögu, hefðu kannski átt að tala meira um það að hér eru 100 milljónir manna á flótta og að við skulum bara taka á móti þeim öllum. Ég get bara engan veginn skilið þetta öðruvísi, 

Hv. þingmenn eru beðnir um að stilla sig um frammíköll.

Virðulegur forseti. Það sem hefur einkennt þessa umræðu núna í þingsal er það sem einkennir þessa umræðu svo oft í samfélaginu, það er hinn háværi minni hluti. Hér hefur ekki mátt koma þingmaður úr þingliði meiri hlutans og halda sína ræðu öðruvísi en að salurinn verði eins og fuglabjarg af hálfu minni hlutans og það heyrist ekki orð af því sem menn eru að segja á meðan við hér í meiri hlutanum höfum setið hér undir óhróðri, áróðri, sem er auðvitað ekki gerður til annars en að villa um fyrir almenningi í þessu landi. Þetta er dæmigert fyrir þetta mál. Það er auðvitað ekki hægt að segja að löggjöf sem snýr að flóttamönnum í Evrópu sé ómannúðleg. Eða er það einhver tilviljun að í Evrópu er hlutfallslega í heiminum sennilega tekið mest á móti öllum flóttamönnum? Er það tilviljun?  
            

Enn minnir forseti á ræðutíma, að hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn virði það að í umræðum um atkvæðagreiðslu og í atkvæðaskýringum er tími afar takmarkaður.

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um breytingartillögu hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar, ef ég skil það rétt. Þetta er meira tæknilegt atriði og er í öðrum ríkjum og tilskipunum Evrópusambandsins sem fjalla um sams konar atvik. Hér er verið að tala um að í staðinn fyrir hugtakið „endurtekin umsókn“ verði sett inn „síðari umsókn“. Þetta er lagt fram að nýju vegna sömu atvika og tilvika; annars vegar getur einstaklingurinn komið og sótt um vernd og hann kemur aftur og aftur frá sama landi og ekkert hefur breyst hjá honum, það er bara endurtekið það sama. En þegar við erum að tala um síðari umsókn þá hefur eitthvað gerst í millitíðinni; það hefur orðið árás í landinu hans, einstaklingurinn liggur orðið undir einhverri ógn, virkilegri ógn, þannig að okkur ber í síðara tilvikinu að taka raunverulegt tillit til umsagnar hans aftur.

Herra forseti. Við hv. þm. Eyjólfur Ármannsson höfum átt mikið spjall um þessi lög. Ég tel að þessi breytingartillaga hans varpi ljósi á það hversu óúthugsuð þessi tillaga er í frumvarpinu til að byrja með. Þar sem ég er hins vegar andvíg þessu frumvarpi og þessu ákvæði frumvarpsins mun ég ekki greiða atkvæði, hvorki með né á móti þessari breytingartillögu hv. þingmanns.

Herra forseti. Þrátt fyrir að hér sé um að ræða breytingu sem er í tengslum við aðrar breytingar í þessu frumvarpi þá er alveg ljóst að hér er um mjög slæma breytingar að ræða. Þetta gengur út á það að tryggja það að fólk sem er búið að fá synjun og jafnvel kemst ekki heim til sín, vill ekki fara heim til sín, hitt eða þetta, getur verið ýmislegt, lendi á götunni án heilbrigðisþjónustu án alls, öllum til vansa, öllum. Það er enginn sem græðir á þessu. Þetta mun auka álag á kerfið. Þetta mun ekki hvetja neinn til að fara. Það er engin þjónusta sem fólk er að missa af sem hefur eitthvert aðdráttarafl hérna. Það er bara ekki rétt. Ég segi nei við þessu ákvæði eins og flestu öðru í þessu frumvarpi.

Herra forseti. Þegar önnur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við völdum vöktu margir athygli á því að Vinstri græn væru að leiða til valda í dómsmálaráðuneytinu mann sem væri nú kannski ekki þekktur fyrir sérlega mannúðlega stefnu í útlendingamálum. Það vissu þau og komu því fram eitt af öðru og sögðu að þau myndu standa vörð um þjónustu við fólk á flótta af því að varaformaðurinn geðþekki myndi jú annast þann málaflokk. Með þessari breytingu, herra forseti, sem hér er verið að gera er verið að fella niður aðkomu varaformannsins, hæstv. félagsmálaráðherra, um leið og endanleg niðurstaða liggur fyrir. Hvers vegna? Jú, vegna þess að þegar endanleg niðurstaða liggur fyrir þá er þetta bara útlendingur en ekki lengur umsækjandi um vernd og þess vegna fær hann bara að gossa.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða ákvæði sem kann að virðast saklaust en við erum einfaldlega að breyta lagalegri stöðu fólks með því að skipta um hvar það er statt í kerfinu, endurskilgreina heitið á því sem um ræðir. Þetta er þáttur í því að geta síðan meinað fólki um þá vernd og þá þjónustu sem það á rétt á og mér þykir þetta ótækt. Eins og ótal umsagnir um þetta frumvarp segja þá er þetta einn af þessum vondu þáttum í frumvarpinu og ég segi því nei.

Forseti. Það að verið sé að svipta umsækjendur um alþjóðlega vernd, þjónustu, er mjög skrýtið og það mun ekki minnka kostnað ríkissjóðs. Afleiðingarnar eru ófyrirséðar en við vitum að fólk í neyð kallar á aukna þjónustu. Nú verða þessir einstaklingar, ef frumvarpið verður samþykkt, útlendingar en ekki umsækjendur um alþjóðlega vernd og fá því ekki réttindin og þjónustuna sem þau hafa fengið áður. Ég segi því nei.

Virðulegur forseti. Íslensk stjórnvöld hafa tekið vel á móti þeim sem hingað leita á flótta. Viðkomandi fær þjónustu á kostnað ríkisins og það er gott. Viðkomandi leggur inn beiðni til Útlendingastofnunar um alþjóðlega vernd. Hann fær liðsinni löglærðs fulltrúa sem við jú greiðum. Þegar Útlendingastofnun hefur samt sem áður komist að þeirri niðurstöðu að viðkomandi uppfylli ekki þau skilyrði sem sett eru í íslenskum lögum og alþjóðasáttmálum um hvað er að vera á flótta þá fær hann synjun. Viðkomandi fær aftur aðstoð löglærðs fulltrúa á okkar kostnað til að málið geti farið fyrir kærunefnd útlendingamála. Ef kærunefnd útlendingamála kemst líka að þeirri niðurstöðu að rétt hafi verið farið með málið hjá Útlendingastofnun, að viðkomandi sé ekki flóttamaður, eigi ekki rétt á alþjóðlegri vernd, þá er auðvitað ósköp eðlilegt að hann falli ekki lengur undir þann flokk að vera aðili í leit að vernd. Það er búið að afgreiða mál hans í íslenskri stjórnsýslu og búið að fylgja þeim lögum sem þar fylgja. 

Herra forseti. Ég ætla að fá að umorða með mínum orðum það sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir var að segja hérna og það er: Stjórnvöld geta ekki haft rangt fyrir sér. Í fyrsta lagi á ákvæðið sem ég var að hafna rétt áðan varðandi endurteknar umsóknir að svipta fólk réttinum til þess að mál sé endurupptekið vegna nýrra gagna eða breyttra forsendna. Hvers vegna er verið að afnema þann rétt? Vegna þess að það eru svo mörg mál endurupptekin, vegna þess að það eru svo mörg mál. Það eru svo margir sem biðja um endurupptöku og fá endurupptöku vegna þess að stjórnvöld komust að rangri niðurstöðu. Það er vandamálið í okkar kerfi. Það er framkvæmdin á þessu sem er í ólagi. Það á að svipta fólk réttinum til þess að fá sína ákvörðun endurskoðaða vegna þess að það eru svo margar ákvarðanir endurskoðaðar. Skýtur þetta ekki skökku við? Væri ekki réttara að taka réttar ákvarðanir og vera ekki að fleygja fólki á götuna þegar það er ekki gert?

Herra forseti. Því er haldið fram að það að láta ákveðna tegund mála kærast sjálfkrafa til kærunefndar útlendinga snúist um skilvirkni. Það gerir það augljóslega ekki, sérstaklega ekki í samhengi við seinni málsl. þessa ákvæðis þar sem greinargerðarfrestur er lögbundinn, hann er lögfestur, 14 dagar. Í dag er það þannig að einstaklingar fá ákvörðun sína ekki birta með formlegum hætti eins og var. Ákvörðunin er gjarnan 15–20 bls. á íslensku, á íslensku lagamáli sem venjulegt íslenskt fólk á erfitt með að skilja, hvað þá fólk sem talar ekki íslensku. Lögmaðurinn þarf að byrja á að fara yfir ákvörðunina. Hann þarf náttúrlega að byrja á að kynna sínum umbjóðanda ákvörðunina, útskýra hana fyrir honum, skilja hana sjálfur, undirbúa kæru, undirbúa greinargerð. Það er þetta sem er verið að reyna að koma í veg fyrir vegna þess að þetta þykir vera biðtími í málinu sem skiptir ekki máli. Það að kærandi hafi tíma til að undirbúa kæruna þykir sitjandi meiri hluta hér ekki skipta máli. Það er tímasóun. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Þessi grein er að því er virðist til þess fallin að slá ryki í augun á fólki. Það kann við fyrstu sýn að virðast bara hið besta mál að kæra ákvörðun sjálfkrafa en ef ákvörðunin er sjálfkrafa kærð til hvers er þá verið að taka hana? Þetta hljómar eins og einhvers konar hringekja sem ætti að vera óþörf. Er þá ekki bara hægt að vera með einhverja nefnd sem tekur þetta þá beint fyrir og þá er jafnvel hægt að hafa ferlið þannig að fólk geti undirbúið þessa kæru skilmerkilega og geti gert þetta almennilega? Þarna er einfaldlega verið að leggja gildru fyrir fólk til þess að koma í veg fyrir að það geti fengið eðlilega úrlausn sinna mála. Eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir bendir á fá útlendingarnir þennan úrskurð á íslensku sem hljómar nú bara eins og einhver fáránleiki.

Herra forseti. Hér er verið að tala um lagaákvæði sem tala fyrir því að synjun á efnismeðferð muni sæta sjálfkrafa kæru. Ég skil að fólk haldi að það sé til þess fallið að auka skilvirkni í þessum málaflokki, en þvert á móti er það ekki að fara að gera það. Það er líklegra að óvönduð málsmeðferð muni eiga sér stað og að það muni stuðla að réttindamissi aðila máls sem hér um ræðir. Síðan ætla ég að taka undir með þeim þingmönnum sem hingað hafa komið upp í pontu, 14 dagar til að skila inn greinargerð er alls ekki nóg en ég mun fara yfir það í næstu atkvæðaskýringu minni. Kjarni málsins er sá að þessi kæra ætti einfaldlega að vera valfrjáls úr því að við elskum frelsi.

Virðulegur forseti. Hér er sem sagt verið að fjalla um að það sé sjálfkrafa kæra hjá þeim málum sem falla undir 36. gr., þannig að hér er fyrst og fremst um að ræða verndarmál og Dyflinnarmál. Yfir 90% þessara mála eru í dag kærð til kærunefndarinnar þannig að með þessu er verið að auka skilvirknina og stytta það ferli. Þannig fellur niður kærufresturinn. Þess vegna er mikilvægt líka að muna það að það gilda engu að síður stjórnsýslulög og það hvílir sú skylda á stjórnvöldum að sjá til þess að málið sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin. Tilgreindur greinargerðarfrestur takmarkar þannig ekki rétt kæranda til að koma að viðbótargögnum sem varða málið og taka skal tillit til á meðan málið er til meðferðar hjá kærunefnd. Auk þess veitir kærunefnd útlendingamála viðbótarfrest til að skila greinargerð þegar þörf er á því og þess er sérstaklega óskað. Hér er því ekki verið að ganga á mannréttindi þeirra sem koma hér og óska eftir því að mál þeirra séu kærð til kærunefndar. Það er rétt, frelsið er yndislegt, enda geta viðkomandi aðilar óskað eftir því að kæran fari ekki til kærunefndar.

Herra forseti. Hér er um að ræða 14 daga frest til að skila inn greinargerð. En staðreyndin er sú að Útlendingastofnun tekur sér að jafnaði tíu virka daga til að afhenda nauðsynleg gögn sem þurfa að koma fram í greinargerð aðila máls. 14 dagar eru einfaldlega ekki nægur tími og eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir sagði hér þá birtist niðurstaðan á íslensku lagamáli. Þetta er einfaldlega ekki nægur tími. Hann styttir líka tímann sem umsækjendur um alþjóðlega vernd hafa til að kynna sér forsendur niðurstöðu. Síðan kom hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir inn á það að Útlendingastofnun veitti stundum viðbótarfrest. Þannig að það er ekki verið að ganga á mannréttindi fólks en samt sem áður er þessi 14 daga frestur lögfestur frestur. Það skiptir ekki máli hvort veittur sé viðbótarfrestur í einstaka tilvikum, þetta er samt lögfest og þetta er samt íþyngjandi.

Forseti. Í umsögn Amnesty International segir, með leyfi forseta: „Tillögð lagabreyting felur í sér áhættu um að þessi málaflokkur verði sá eini sem lýtur málsmeðferð innan stjórnsýslunnar þar sem málsaðilum er ekki tryggður sá kostur að njóta réttar síns til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns í skilningi 13. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Miðað við ofangreint mun ákvæðið leiða til verulegrar skerðingar á réttarvernd umsækjenda um alþjóðlega vernd.“ Mannréttindaskrifstofa Íslands, með leyfi forseta: Til þess fallið að valda réttindamissi. Mannréttindaskrifstofa Íslands vísar til meginreglna stjórnsýslulaga, svo sem andmælaréttar og rannsóknarreglu, og réttarins til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindastofnun Íslands, með leyfi forseta: „Svo skammur frestur getur að mati MHÍ brotið gegn réttinum til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns sem m.a. er tryggður í 13. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu …“ Umtalsverð réttindaskerðing. Þetta eru það sem umsagnaraðilar segja. Þetta er það sem meiri hlutinn vill ekki fannst skriflegt álit á hvort sé rétt eða ekki.

Herra forseti. Almennt í stjórnsýslulögum er þriggja mánaða kærufrestur á ákvörðun stjórnvalda. Hann var styttur niður í 15 daga í þessum málum og aðilar gátu verið sammála um að það væri nægileg stytting til að tryggja skilvirkni. Nú er að verið að afnema kærufrestinn og lögbinda greinargerðarfrestinn. Með ólögbundinn greinargerðarfrest, með greinargerðarfrest sem var eingöngu í starfsreglum kærunefndar útlendingamála, hefur það samt sem áður komið upp að móttöku greinargerðar sé hafnað vegna þess að hún barst eftir frest. Þau mistök voru sannarlega leiðrétt, en ég ímyndað mér hvernig sú framkvæmd verður þegar í lögunum stendur: Greinargerð skal berast innan 14 daga. Hún skal berast innan 14 daga. Ég veit alveg um lögfræðinga sem væru reiðubúnir að túlka það þannig að ef hún berst eftir 14 daga verði ekki tekið á móti henni. - Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Hefði hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir mætt í þingsal og rætt þetta við okkur, hefði hún getað heyrt okkur lesa upp úr umsögnum, ótal umsögnum, um þetta ákvæði þar sem allir umsagnaraðilar tóku ítrekað fram að þetta byði heim hættunni á réttindamissi. Eins og aðrir hv. þingmenn hafa komið inn á þá tekur töluverðan tíma að afla þessara gagna og ekki bara frá Útlendingastofnun heldur þarf mögulega að afla gagna erlendis frá. Það er hreinlega í mörgum tilvikum ekki bara erfitt heldur ómögulegt fyrir umsækjendur að afla þessara gagna innan þess tímaramma sem er veittur. Ég veit ekki í hvað hv. þingmaður er að vísa þegar hún segir að það verði gefinn frestur. Ekkert gefur það til kynna, en það er þá kannski betra að ræða það. Ég segi nei.

Forseti. 14 dagar til að greinargerð berist er bara alls ekki nægur tími fyrir einstaklinga. Í löndum í kringum okkur er tíminn 21 dagur en ekki 14 dagar þannig að við ætlum að ganga lengra en þau. Hér er réttindaskerðing fyrir þessa einstaklinga og það er mér með öllu óskiljanlegt hvers vegna. Því segi ég nei.

Herra forseti. Við erum hér að samþykkja þá breytingu að formaður kærunefndar útlendingamála geti einn afgreitt tiltekna tegund mála. Það væri kannski sök sér ef við værum raunverulega bara að tala um endurteknar umsóknir, eins og það er orðað í ákvæðinu. Það sem meiri hlutinn er hins vegar að gera í þessu frumvarpi er að grauta saman endurteknum umsóknum og því sem kallað er beiðni um endurupptöku í dag. Það er verið að afnema rétt fólks til að fá mál sitt endurskoðað og grauta því saman við það þegar fólk fer úr landi og kemur aftur með ekkert nýtt. Formaður kærunefndar útlendingamála mun geta úrskurðað um þetta einn. Það stendur í greinargerð að ástæðan sé sú að það séu svo margar beiðnir um endurupptöku, að við megum ekki vera að því að afgreiða þetta allt saman. Stór hluti þeirra er samþykktur og það sér meiri hlutinn sem vandamál, að fólk fái rétt sinn leiðréttan. Það þarf að koma í veg fyrir það. Ég segi nei.

Forseti. Í umsögn Rauða krossins á Íslandi segir, með leyfi forseta, að í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu sé miðað að því að aðeins sé gripið til takmarkana á friðhelgi einkalífs ef brýna nauðsyn beri til, vegna réttinda annarra, til að firra glundroða eða glæpum, ef það er í þágu almannaheilla auk þess að það kunni að vera í þágu þjóðaröryggis. Það er mat Rauða krossins á Íslandi að umrædd heimild til að afla gagna uppfylli ekki þessi skilyrði og það hefur verið staðfest af Mannréttindadómstóli Evrópu. Ég segi nei.

Herra forseti. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir segir ítrekað að það sé ekki verið að brjóta á mannréttindum í þessu frumvarpi. Hér erum við með dálítið skýrt dæmi um það að hv. þingmaður telur sig vita betur en t.d. Rauði krossinn á Íslandi, sem í sinni umsögn er með mjög góða úttekt á þessu sem ég hvet alla, sérstaklega áhugafólk um mannréttindi, til að lesa. Þar eru færð mjög skýr og sterk lögfræðileg rök fyrir því að þarna sé verið að brjóta á mannréttindum. Ef meiri hlutinn er svona ótrúlega sannfærður um að ekki sé verið að brjóta nein mannréttindi, hefði þá ekki verið minnsta mál að fá það staðfest af óháðum aðila fyrst Rauði krossinn er svona svakalega háður aðili sem ekkert er að marka? Ég segi nei.

Virðulegur forseti. Það virðist vera orðin tíska hér að halda ræður um það sem umsagnaraðilar segja í umsögnum sínum, eins og við sem sitjum í hv. allsherjar- og menntamálanefnd séum ekki búin að lesa þær umsagnir yfir oftar en einu sinni og oftar en tvisvar. Þá vil ég benda á að Læknafélagið sendi einmitt inn umsókn um þetta ákvæði þar sem það gerir ekki athugasemdir við ákvæðið enda sé það í samræmi við lög um heilbrigðisstarfsmenn. Aftur á móti segir Læknafélagið líka að það árétti þá afstöðu sína að kalli útgáfa heilbrigðisvottorðs á heilbrigðisskoðun eða læknisrannsókn á grundvelli laganna þá verði viðkomandi að samþykkja slíka rannsókn, hún verði ekki framkvæmd að undangengnum dómsúrskurði. Hér er ekki verið að gefa heimild til að fara í þvingaða líkamsrannsókn, það tökum við heils hugar undir, heldur snýst þetta um að bera áfram heilbrigðisupplýsingar um viðkomandi, m.a. um bólusetningar og annað, sem nauðsynlegt er til að hægt sé að senda viðkomandi í flug.

Forseti. Hér er verið að ræða um að afla mjög viðkvæmra heilsufarsgagna um fólk í óþökk þess. Það er ekki í lagi og við ættum ekki að leyfa að það sé gert og það er svo sem ekki bara mín skoðun. Eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefnir þá hefur Læknafélagið einmitt sagt sína skoðun á þessu. Það á að þurfa dómsúrskurð og samþykki því annars getur þetta verið mögulegt mannréttindabrot. Ég segi nei því að hér virðist vera um mögulegt mannréttindabrot að ræða.

Virðulegi forseti. Við erum að tala um ákvæði sem er ætlað að afla læknisvottorða án samþykkis. Svo talar Læknafélagið sérstaklega um að samþykki þurfi að vera fyrir hendi. Aftur, ef við hefðum fengið að ræða málið efnislega við 2. umr., þá hefði þetta komið skýrt fram og við hefðum mögulega getað komist að einhverri niðurstöðu sem væri gagnleg, en umræðan fór einmitt ekki fram og því fór sem fór. En hvernig er það svo mögulegt að setja lækna í þá stöðu að þvinga fram læknisvottorð? Við erum ekki að tala um einhver fjarstæðukennd dæmi, við erum að tala um raunveruleg dæmi sem hafa átt sér stað hér með skelfilegum afleiðingum fyrir viðkomandi. Eins og með svo mörg ákvæði þá mun ég segja nei.

Já, virðulegi forseti. Hér er lögð til viðbót við lögin sem miðar að því að tryggja réttaröryggi barna. Nánar tiltekið er lagt til að framvegis skuli starfsmaður Barnaverndar ávallt vera viðstaddur við framkvæmd ákvörðunar um brottvísun barns.

Herra forseti. Hér er um að ræða breytingar á töluliðum þar sem er verið að bæta við skilgreiningu í lögin, skilgreiningu á hugtakinu „endurtekin umsókn“ sem væri hið besta mál ef við værum að tala um endurteknar umsóknir. Við erum að tala um beiðnir um endurupptöku. Það eru ekki endurteknar umsóknir. Ég segi nei.

Herra forseti. Hér leggjum við til að 6. gr. verði felld brott en í henni leggur ríkisstjórnin til að fólk sem synjað hefur verið um vernd verði svipt allri þjónustu 30 dögum eftir lokasynjun. Þjónustan heyrir undir hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, varaformanns Vinstri grænna, en hæstv. ráðherra hefur farið huldu höfði í umræðu um málið þrátt fyrir digurbarkalegar yfirlýsingar í fjölmiðlum síðastliðið vor þegar okkur í Samfylkingunni og fleirum tókst að koma í veg fyrir sambærilegar breytingar. Nú er svart orðið hvítt, Vinstri græn með Framsókn upp á arminn hafa gert útlendingastefnu Sjálfstæðisflokksins að sinni og gera allt til að koma í gegn breytingum á lögum um útlendinga sem fela í sér kaflaskil í meðferð íslenskra stjórnvalda á fólki á flótta. Í nafni skilvirkni á að vísa fólki á götuna, svipta það réttindum til grunnheilbrigðisþjónustu og þeim 10.000 kr. sem þau hafa til framfærslu í hverri viku. Þetta mun ekki leiða til skilvirkni í málaflokknum heldur velta vandanum yfir á aðra anga kerfisins, sveitarfélaga, heilbrigðisþjónustunnar og réttarkerfisins.

Herra forseti. Hér undir er 6. gr. frumvarpsins sem af mörgum slæmum er sennilega ein sú allra versta. Hún gengur mjög langt í því að þrengja að réttindum fólks. Hún er að skapa mikla óvissu og hún er líka að gera það að verkum að þessi meinta skilvirkni sem talað er um er algerlega á kostnað lýðréttinda og mannréttinda fólks sem fyrir er í ákaflega viðkvæmri stöðu. Það er ástæðan fyrir því að ég styð það að þessi tiltekna grein falli brott. Ég segi því já.

Herra forseti. Hér er lagt til að fella brott eitt ógeðslegasta ákvæði þessa frumvarps, ákvæði sem snýst um að taka fólk sem hefur sótt um vernd og svipta það framfærslu, húsnæði og aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Við vorum loksins að fá það fram hjá ráðherranum í dag að hann ætlaði bara að taka sénsinn á að sveitarfélögin gætu reddað þessu liði, sveitarfélögin gætu tekið upp slakann þar sem ómannúðleg útlendingastefna ríkisstjórnarinnar hendir fólki á götuna. Það er náttúrlega ekki tilgangurinn með þessu ákvæði. Tilgangurinn með þessu ákvæði er að svelta fólk til hlýðni þannig að það drulli sér úr landi. Það er það sem ríkisstjórnin er að segja með þessu ákvæði. Það má svelta flóttafólk til hlýðni til að ríkisstjórnin þurfi ekki að eiga við það lengur. Þetta er hin meinta mannúð. Þetta er hinn meinti stuðningur við fólk á flótta. Í þessu ákvæði birtist ein versta mannvonskan í frumvarpinu 

Virðulegur forseti. Eins og margir aðrir hv. þingmenn hafa komið inn á er þessari breytingartillögu ætlað að fella burt þetta ákvæði úr þessu frumvarpi sem er eitthvað það skelfilegasta sem er að finna í því, því að þrátt fyrir að einhverjir hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar hafi talað um að hlífa viðkvæmum hópum þá eru bara ótal dæmi um það að einstaklingar sem tilheyra þessum viðkvæmu hópum fái ekki þá stöðu í kerfinu. Sem fulltrúi sem starfar innan stjórnsýslu sveitarfélags er náttúrlega mjög forvitnilegt að sjá að skilvirknin felist í því að koma þessu fólki bara yfir á sveitarfélögin sem eru náttúrlega nú þegar ansi illa haldin. Ég segi já.

Forseti. Hér er verið að ræða að fella úr frumvarpinu mjög hræðilegt ákvæði. Ég trúi því eiginlega varla að við stöndum hér árið 2023 og séum að ræða það að svelta flóttafólk til hlýðni. Ég skil ekki hvernig þetta getur verið einhvers konar svar eða einhvers konar lausn á vandamáli sem ríkisstjórnin stendur væntanlega frammi fyrir. Þetta er ekki lausn. Þetta eykur á útgjöld, þetta eykur á allan kostnað, þetta eykur á eymd, þetta eykur á veikindi, fátækt. Afleiðingarnar eru ófyrirséðar en þær verða kostnaðarsamar fyrir alla. Ég segi því já.

Herra forseti. Ég ætla í eitt augnablik, kannski mörgum að óvörum, að taka mannúðina og leggja hana aðeins til hliðar. Ég ætla ekkert að tala um mannúðina og réttindi þess fólks sem er verið að víkja á götuna. Mig langar að benda á hversu illa úthugsað þetta ákvæði er. Þegar við vorum í vinnunni í allsherjar- og menntamálanefnd spurðum við ráðuneytið: Hvað gerist ef fólk fer ekki? Eina svarið sem dómsmálaráðuneytið var með var: Þau eiga bara að fara. En ef þau fara ekki? Þau eiga bara að fara, þau eru komin með lokaniðurstöðu, þau eiga bara að fara. Við erum nú þegar með hóp af fólki hér á Íslandi sem er komið með lokaniðurstöðu, telur sig ekki geta farið heim eða bara hreinlega getur það ekki vegna skilríkjavandræða og annars, getur ekki farið. Annað: Ef hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hefur rétt fyrir sér, þetta er kannski fóður í ræður einhverra hér síðar, þá bendir allt til þess að þjónustan aukist vegna þess að þjónusta við útlendinga í neyð er meiri en við hælisleitendur. Þá vil ég bara vekja athygli á því að það er rangt sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að þetta sé til að samræma okkar lög og framkvæmd við það sem gengur og gerist á Norðurlöndunum vegna þess að hvergi á Norðurlöndunum er fólk svipt heilbrigðisþjónustu á neinum tímapunkti, eða eins og Danirnir orðuðu það: Við viljum ekki vera með fólk búandi undir brúm hérna.

Virðulegi forseti. Þessi breytingartillaga ætti að gleðja marga þá sem sögðu já við fyrri tillögu um að fella hreinlega brott þetta ákvæði. En það er lagt til að í þeim tilvikum þegar útlendingur hefur ekki yfirgefið landið innan 30 daga frá því að honum hefur verið synjað um alþjóðlega vernd og sökum þess fallið niður réttur hans til opinberrar þjónustu þá skuli stjórnvöld engu að síður - takið eftir: stjórnvöld, það er ekki verið að henda því í fangið á sveitarfélögunum - tryggja að viðkomandi einstaklingur falli ekki í örbirgð þann tíma sem hann dvelur á Íslandi. Við hljótum öll að vera sammála um að þetta er virkilega til bóta.

Herra forseti. Við styðjum þessa tillögu en þó verður að benda á að hún eiginlega stenst ekki vegna þess að stjórnvöld eru ekki að tryggja að fólk hér á landi búi ekki við örbirgð, 

Herra forseti. Hér er verið að gera grundvallarbreytingu á aðkomu lögreglu að málefnum fólks á flótta en nú verður lögreglan ákvörðunaraðili í þeim málum en ekki bara framkvæmdaraðili eins og alltaf hefur verið. Það kom fram fyrir nefndinni að þetta var algjör stefnubreyting á þeirra störfum og gerð án samráðs við lögregluna. Lögreglan hefur ekki yfir að ráða gögnum um aðstæður og ástand fólks en lögreglan á, ef þetta verður samþykkt, eftir sem áður að taka ákvörðun um hvort fólk skuli vera undanþegið niðurfellingu á þeirri grunnþjónustu sem hér hefur verið rætt um. Þá gerir meiri hlutinn ekkert með ábendingar kærunefndar útlendingamála um að það muni leiða til aukins kostnaðar að við þetta sé komið stjórnvaldsákvörðun sem sé kæranleg verði lögregla ekki við beiðni einstaklings um þessa undanþágu. Herra forseti. Hér er enn eitt ákvæðið sem mun auka flækjustigið, sem mun minnka skilvirkni, sem mun auka kostnað við málaflokkinn. En meiri hlutinn lokar eyrunum enn einu sinni fyrir slíku í þágu málstaðarins.

Herra forseti. Það sem er að gerast hérna í þessari breytingartillögu er að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar er að leggja til að ákvörðun um það hvort einstaklingur eigi að vera með þjónustu, hvort hún eigi að vera niðurfelld eða ekki, sé í höndum lögreglunnar. Ég veit ekki hvaðan þessi hugmynd kom í nefndinni. Ég var ekki á þeim fundi þegar þetta var rætt, ef þetta var rætt. En þetta er fráleit hugmynd. Líkt og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir benti á var stungið upp á þessu án samráðs við lögregluna. Lögreglan kemur til okkar og segir: Við viljum helst ekkert vera að taka þessar ákvarðanir. Það er verið að leggja það í hendur lögreglunni að taka stjórnvaldsákvörðun án samráðs við lögregluna. Það er, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir benti á, verið að umbylta störfum lögreglu. Lögreglan er framkvæmdaraðili og á ekkert að vera að taka einhverjar ákvarðanir. Þetta er bara fullkomlega óúthugsað eins og allt annað í þessu frumvarpi. Ég segi nei.

Virðulegur forseti. Hér er um að ræða breytingartillögu frá meiri hlutanum sem felur í sér að skýra greinina enn frekar., þ.e. hvernig og hvenær tekin verður ívilnandi ákvörðun, til handa fólki sem hefur fengið synjun um vernd hér á landi, um að það fái að búa áfram í úrræði sem við veitum. Eins og ég mun kannski fara yfir hér á eftir eru undanþáguákvæðin mörg en m.a. að viðkomandi sé samstarfsfús við lögregluna. Í þessum tilfellum er um að ræða aðila sem hafa fengið synjun og ber þar af leiðandi að víkja brott af landinu. Þar með er stoðdeild ríkislögreglustjóra komin með það hlutverk að sjá til þess að viðkomandi yfirgefi landið. Í sumum tilfellum kann það að vera flókið og erfitt að verða sér úti um ferðapappíra en sýni einstaklingurinn samstarfsvilja getur hann enn búið í þeim úrræðum og fengið þá þjónustu sem veitt er. Til að hnykkja á því hver er bestur til þess að vita hvort viðkomandi sýni samstarfsvilja þá er það lögreglan þar sem þessi hluti er á hennar ábyrgðarsviði.

Virðulegi forseti. Ég veit eiginlega ekki hvar ég á að byrja varðandi þessa 6. gr. Í fyrsta lagi hefur kærunefnd útlendingamála, sem er úrskurðaraðili á æðra stjórnsýslustigi, komist að þeirri niðurstöðu að þessi aðgerð sé ólögmæt, þannig að nú ætlar hæstv. dómsmálaráðherra að lögfesta þetta. Allt eðlilegt hér. Það eru ákveðnar líkur á því að þetta fari gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Umsagnaraðilar hafa lagst mjög harkalega gegn þessu ákvæði í mörg ár. Svo er ásetningurinn á bak við setningu þessa lagaákvæðis bókstaflega að hrekja fólk burt með því að svipta það grunnþjónustu. Það er ákveðin mannvonska fólgin í því. Ekki er heldur gætt meðalhófs við beitingu þessarar heimildar. Að lokum vona ég að fólk viti nákvæmlega hvað er verið að samþykkja. Aðgerðin sem var beitt gegn Palestínumönnum fyrir tveimur árum, þar sem þeim var hent á götuna og síðan komist að því að það hafi verið ólögmætt, það er verið að lögfesta það núna og þið eruð samþykkja það núna. Ég segi nei. Og í þriðja lagi er galin lausn að setja ábyrgðina yfir á sveitarfélögin. Hvað er að ykkur?

Forseti. Eftir að frumvarpið var sett í samráðsgátt í lok janúar 2022 og þangað til það síðan kom fram um vorið voru gerðar jákvæðar breytingar sem fjölluðu t.d. um 30 daga regluna, til viðbótar við að ekki væri heimilt að fella niður þjónustu við börn þá ætti það líka að ná til foreldra eða umsjónarmanna þeirra, að alvarlega veikir einstaklingar og fatlaðir einstaklingar með langvarandi stuðningsþarfir ættu ekki að sæta skerðingu á þjónustu og margt fleira. Að sjálfsögðu eru þessar jákvæðu breytingar í þessu máli fyrir tilstilli okkar í Vinstri grænum.

Herra forseti. Þær breytingar sem eru lagðar til hér í þessu ákvæði eru ekkert annað en hræðilegar. Það segir allt sem segja þarf um mannúðlega stefnu í útlendingamálum sem VG hefur ávallt talað fyrir. Framsóknarflokkurinn hefur í stefnu sinni að við móttöku útlendinga sé unnið með mannréttindi að leiðarljósi. Meira að segja Sjálfstæðisflokkurinn samþykkti á landsfundi að útlendingalöggjöfin þyrfti m.a. að byggja á mannúð. Að sumir flokkar leggi blessun sína yfir þann möguleika hér í þessu breytingarákvæði að íslensk stjórnvöld geti sent fólk á flótta á götuna, ekki bara í Grikklandi heldur líka hér á Íslandi - viljum við svelta fólk þjónustu til að losa okkur við það, senda fólk á flótta út í húsnæðisleysi og afnema þessi mannréttindi sem kveðið er á um í alþjóðlegum sáttmálum? Er það hluti af framtíðarsýn stjórnarflokkanna? Herra forseti. Það er dapurleg mannúð sem stjórnarflokkarnir iðka hér með samþykkt þessara breytinga.

Herra forseti. Ég átti nú, og á í rauninni, á dauða mínum von einhvern tíma en ekki að þurfa að upplifa það að Alþingi færi að taka og samþykkja slíkar grundvallarbreytingar sem hér er um að ræða. Hér er ríkið að svipta ákveðinn hóp fólks algjörlega réttindum á borð við húsnæði, fæði og heilbrigðisþjónustu og þetta eru bæði vanhugsaðar og óframkvæmanlegar tillögur. Fyrir utan auðvitað það hvað það er ómanneskjulegt að svipta fólk húsnæði, framfærslu og heilbrigðisþjónustu er í rauninni bara verið að færa kostnað sem fellur til vegna þessa yfir á sveitarfélög eins og hæstv. ráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, var svo vinsamlegur að hnykkja á í ræðu um atkvæðagreiðsluna.

Þingið endurgreiðir þetta allt saman.


            

Herra forseti. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt. Þetta er alveg án alls vafa dapurlegasta ákvæðið sem hér á að lögfesta í þessari svörtu atkvæðagreiðslu sem fram fer hér í dag. Rauði krossinn er t.d. að benda á að þrátt fyrir undantekningar frá ákvæðinu sem VG hreykir sér af getur það harðast komið niður á fötluðu fólki, fórnarlömbum mansals, pyntinga og annars alvarlegs ofbeldis, einmitt vegna þess að Útlendingastofnun hefur skilgreint þennan hóp mjög þröngt. Rauði krossinn er einnig að segja að þessir einstaklingar séu berskjaldaðri fyrir hvers kyns misneytingu, ofbeldi, mansali; heimilislausu fólki myndi fjölga, örbirgð og neyð aukast. Eins og bent hefur verið á er líka verið að velta vanda yfir á sveitarfélögin en við eigum að hrósa happi yfir því að kostnaðinum eigi svo aftur að velta yfir á ríkið. Við erum ekki hér að velta því fyrir okkur hver mannúð ríkisins eigi að vera gagnvart þessum hópi heldur erum við einfaldlega að færa til fjármuni út og suður á milli kerfa í þeirri viðleitni að herða að réttindum fólks á flótta. Ég segi nei.

Forseti. Svipting þjónustu eftir 30 daga. Ég get varla byrjað að útskýra hversu ótrúlega sorgleg þróun mér þykir þetta vera. Umsagnir fara á móti þessu og þær eru svo margar. En þar má helst nefna að það sé vegna þess að þetta skerðir mannréttindi einstaklinga. Þetta eykur á neyð. Þetta mun gera það að verkum að við verðum hér með heimilislaust fólk sem mun ekki verða til þess að það verði minni kostnaður fyrir ríkissjóð heldur þvert á móti. Hér er verið að samþykkja að auka á neyð fólks. Og hvað gerist ef flóttafólk verður hér og er ekki með heimili og er ekki með þjónustu? Það verður útsettara fyrir ofbeldi og mansali. Ætla ég að samþykkja það? Ég segi nei.

Forseti. Manstu eftir palestínsku flóttamönnum sem ríkisstjórnin henti út á götuna fyrir tveimur árum, sem kærunefnd útlendingamála komst síðan að að hefði verið ólögmætt vegna þess að lögin leyfa einfaldlega ekki að refsa fólki í kerfinu okkar með því að svipta það fæðispeningum, húsnæði og heilbrigðisþjónustu, henda því út á götuna, á guð og gaddinn? Og hæstv. ráðherra, nei, Félagsþjónusta sveitarfélaga greiddi það ekki. Þeir voru upp á náð og miskunn vina og kunningja komnir. Það var ekki íslenska ríkinu eða sveitarfélögum að þakka að þeir komust í gegnum þetta. Þetta ákvæði snýst um þessa menn. Þetta ákvæði snýst um það að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur vill ekki fá skammir fyrir að setja fólk í þessa stöðu aftur. Ríkisstjórnin vill fá heimild til þess. Hér rétt á undan mér var núverandi og fyrrverandi heilbrigðisráðherra að samþykkja þessa heimild sem leyfir t.d. að svipta palestínsku flóttamennina heilbrigðisþjónustu. 

Herra forseti. Hingað kemur hv. þm. Vinstri grænna, Jódís Skúladóttir, og stærir sig af því að Vinstri græn hafi komið í veg fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn myndi henda börnum á götuna. Vel gert. Inni í því eru hins vegar t.d. ekki konur sem eru einar á ferð. Vitið þið að konum einum á ferð er almennt synjað um hæli hér á landi, fórnarlömbum mansals? Hvað gerist þegar þær missa réttinn til húsaskjóls, til heilbrigðisþjónustu, til allrar aðstoðar? Það er talað um að 90% mansalsfórnarlamba séu í hættu á að fara aftur í mansal. Hvað gerirðu ef þú ert í þeirri stöðu og þú átt hvergi heima? Þetta eru Vinstri græn að samþykkja. Þá vil ég bara benda á hversu tvísaga ríkisstjórnin er varðandi afleiðingarnar af þessu vegna þess að það er talað um að fólk eigi bara að fara, það þurfi að svipta það þjónustu svo það drulli sér í burtu, en svo kemur hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra og segir: Nei, þetta er allt í lagi, þau fara bara á sveitarfélögin. Þar er þjónustan meiri en hælisleitendur fá. Hv. þingmenn. Þetta er fullkomlega óúthugsað. Þetta er ekki í samræmi við eitt eða neitt á Norðurlöndunum eða neins staðar annars staðar. Þetta er bara eitthvað upp úr einhverjum einhvers staðar af því að það þarf einhvern veginn að refsa þessu fólki fyrir að koma sér ekki í burtu. Þetta er algerlega óúthugsað, fullkomlega ómannúðlegt, galið ákvæði. Ég segi nei.

Forseti. Ég segi nei af því að Mannréttindastofnun Háskóla Íslands segir t.d., með leyfi forseta: „Efni frumvarpsins varðar með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Til dæmis: brottfall þjónustu (6. gr.) varðar 1. mgr. 76. gr. stjskr. og 65. gr. stjskr.“ Einnig segir Mannréttindastofnun Háskóla Íslands: „Gerð er alvarleg athugasemd við frumvarpið að þessu leyti þar sem ekki virðist hafa verið tekin afstaða til þess hvernig ákvæðið samrýmist mannréttindaskyldum ríkisins á grundvelli stjórnarskrár og alþjóðasamninga.“ Ég segi nei við þessu. Og „getur algert brottfall aðstoðar við umsækjendur um alþjóðlega vernd, sbr. fyrrnefnd mál, í alvarlegustu tilvikunum falið í sér ómannúðlega meðferð í andstöðu við 68. gr. stjskr. og 3. gr. MSE“, sem er bann við ómannúðlegri meðferð. Þetta er mannúðin í þessu frumvarpi. Ef ég rölti hérna aðeins í hring þá sé ég engan forsætisráðherra, hún er skráð úr húsi. Hvernig getum við verið að hugsa um þetta frumvarp hérna þegar forsætisráðherra sleppir því að mæta í svona atkvæðagreiðslu? Í alvöru? Hvar er mannúðin í þessu?

Hv. þingmaður segir?

Ég byrjaði á því.

Hv. þingmaður segir sennilega nei.

Ég byrjaði á því í upphafi ræðunnar.

Forseti. Ég hef farið yfir það nokkrum sinnum í þessum ræðustól að þegar hv. allsherjar- og menntamálanefnd heimsótti Danmörku og Noreg þá var eitt af því fyrsta sem þingmenn þar sögðu: Við höfum virka endursendingarstefnu. Ég veit að það kann að hljóma kaldranalegt en það er hluti af umgjörð utan um útlendingamál. Svo öllum sé það ljóst þá erum við hér að fjalla um það að þegar aðilar koma til Íslands og segjast óska eftir hæli, óska eftir vernd, þá fara þeir í úrræði á vegum ríkisins. Þeir búa þar og fá fæðispeninga, fá læknaþjónustu og annað á okkar vegum. Þegar þeir eru búnir að fá nei hjá Útlendingastofnun, nei hjá kærunefnd útlendingamála, þá ber þeim að víkja burt vegna þess að þeir eru ekki í þörf fyrir vernd samkvæmt íslenskum lögum og samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum. Hversu lengi ættu íslenskir skattgreiðendur að greiða fyrir þetta fólk til að búa hér á landi? Við segjum: Fólk hefur 30 daga til að víkja brott. Auk þess er reyndar fjöldi undanþáguákvæða fyrir börn, mikið fatlaða, mikið veika, barnshafandi konur og ýmislegt þar að lútandi. Það að geta sagt hér að það séu einhvern veginn stjórnarskrárvarin mannréttindi að íslenskir skattgreiðendur  
             Þingmaðurinn segir já.

Virðulegi forseti. Þetta er 6. gr. frumvarpsins en mér finnst að hún ætti að heita „einhver annar“, því hún vísar bara í að einhver annar eigi að sjá um málið, sveitarfélögin. Svo hefur komið fram í frammíköllum: Nei, þetta fellur ekki á sveitarfélögin vegna þess að við endurgreiðum þeim. Er það skilvirknin, að henda þessu á sveitarfélögin og borga þeim síðan til baka? Þetta virðist eitthvað furðulegt. Svo er hér vikið að Danmörku og það er rétt að ákvæðin eru mismunandi milli landa og þótt það nú væri, við erum eyja. En það er þó rétt að benda hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur að þrátt fyrir ákvæðin í Danmörku er fólk aldrei svipt vasapeningum eða heilbrigðisþjónustu eða fæði eða húsnæði. Þar liggur munurinn. Það er mér mjög auðvelt, virðulegi forseti, að segja nei við þessu ákvæði.

Hæstv. forseti. Hér hefur verið heilmikil umræða um félagsþjónustulögin og ég vil koma því á framfæri að í gögnum nefndarinnar er minnisblað frá félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu frá 6. desember sl. til hv. allsherjar- og menntamálanefndar vegna þess að nefndin óskaði eftir upplýsingum frá ráðuneytinu. Það er mat ráðuneytisins að 15. gr. félagsþjónustulaganna grípi fólk sem heyrir ekki undir undanþágur ef það fer ekki úr landi. Þetta er mat ráðuneytisins. Ég hef verið að segja það hér í dag og það hlýtur að hafa komið fram í störfum nefndarinnar. Þær upplýsingar hef ég úr nefndinni að það hafi vissulega verið þannig, þar hafi líka komið fram að sveitarfélögin fái þetta endurgreitt líkt og gildir um 15. gr. laganna. Því skil ég ekki hvað er að koma fólki á óvart hér í umræðunni. Það ætti alla vega ekki að koma þeim á óvart sem sitja í nefndinni. Ég segi já.

Herra forseti. Hér er verið að koma sérreglum á fót í lögum um útlendinga, nr. 80/2016, sem varða málsmeðferðarreglur einstaklinga sem verður beitt af stjórnvöldum. Það er verið að gera vægari kröfur til stjórnvalda með því að afnema sjálfsagðan rétt fólks til að fá ákvörðun endurskoðaða vegna nýrra gagna eða breyttra forsendna. Samkvæmt núgildandi lögum er þessi heimild til staðar og nú er verið að afnema hana. Almenna reglan er sú að ef sérlög gera vægari kröfur til stjórnvalda þá þoka þau fyrir almennum stjórnsýslulögum. Hingað til hefur málsmeðferðarreglum og meginreglum stjórnsýsluréttar verið beitt við meðferð þessara mála og það hefur bara virkað nokkuð vel. Ég skil ekki alveg af hverju við erum að setja nýjar reglur á fót sem eiga eftir að mótast í framkvæmd og erum bara eiginlega að umturna þessum málaflokki. Af hverju fær Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála einhverja sérmeðferð og einhverjar sérmálsmeðferðarreglur? Ég segi nei.

Herra forseti. Ég held að þetta sé torskildasta ákvæðið í þessu frumvarpi fyrir flesta. Þarna er nefnilega verið að setja inn ákvæði um svokallaðar endurteknar umsóknir. Það er rétt sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að það er að evrópskri fyrirmynd. Hins vegar er þar verið að tala um endurteknar umsóknir, þegar fólk er búið að fá svar og sækir um aftur - er kannski búið að fara og kemur aftur og sækir um. Þetta er ekki teljandi vandamál á Íslandi. Í þessu ákvæði er verið að grauta saman við það málum þar sem fólk er með sama mál og ný gögn ef forsendur eru breyttar, tímafrestir liðnir eða annað - þá sækir það um endurupptöku sama máls. Verið er að grauta því saman til að geta vísað þeim málum frá af því að það er alltaf verið að endurupptaka þessi mál. Fólk er alltaf að fara í gegnum endurupptökuferlið til að fá rétt sinn viðurkenndan og fær það í mjög mörgum tilfellum. Með þessu ákvæði á að koma í veg fyrir það. Ég segi nei.

Virðulegur forseti. Hér er verið að taka á þessu varðandi endurteknar umsóknir og reyna að koma í veg fyrir misnotkun þar að lútandi, þ.e. að fólk geti ekki endalaust komið inn með sömu umsóknina, endurtekna umsókn. Aftur á móti vil ég benda á að endurteknum umsóknum er almennt vísað frá nema það séu sýnilega auknar líkur á því að umsóknin fái aðra umfjöllun. Ég legg áherslu á orðalagið „sýnilega auknar líkur“, því að við tökum undir með Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sem gerði einmitt athugasemd við orðalagið „verulega auknar líkur“. Nú stendur í frumvarpinu „sýnilega auknar líkur“. Því held ég að við ættum öll að geta fallist á þetta ákvæði sem er jú mikilvægt til að koma í veg fyrir misnotkun, en á sama tíma er auðvitað mjög mikilvægt að hafi fólk fram að færa ný gögn eigi það þar af leiðandi rétt á því að mál þeirra sé tekið til endurskoðunar og möguleika á að fá aðra úrlausn mála sinna.

Virðulegi forseti. Ég er ekki lögfræðingur og hafði eiginlega aldrei áður en ég fór að kynna mér þetta mál heyrt um stjórnsýslulög en eftir að hafa lesið ótalmargar umsagnir um þetta þá er mjög mikið vísað í stjórnsýslulög við umfjöllun um þessi ákvæði og mér er orðið alveg ljóst að stjórnsýslulögin eru bara grundvallarréttindi okkar. Ef við ætlum í alvörunni að gefa eitthvað eftir af þeim, hvar endar það? Mun það einhvern tímann stoppa? Ég get ekki gefið afslátt af borgararéttindum, af grundvallarréttindum í þjóðfélaginu. Ég sætti mig bara ekki við það. Þess vegna segi ég nei.

Herra forseti. Í þessari málsgrein kristallast tilgangurinn með þessu ákvæði. Þessi málsgrein segir að 24. gr. stjórnsýslulaga gildi ekki um fólk á flótta. Í 24. gr. stjórnsýslulaga er heimild til endurupptöku máls sem er mjög þröng; ef fólk hefur gögn sem munu umbylta málinu, gögn sem breyta málinu, ný gögn, og ákvörðunin var tekin á röngum forsendum eða aðstæður eru breyttar og forsendur eru breyttar. Þetta er bara grundvallarregla í stjórnsýslurétti sem er talin eiga við um alla borgara í samskiptum þeirra við ríkið, að við getum fengið málið okkar endurskoðað ef það er byggt á röngum forsendum. Ég bið ykkur um að lesa þessa málsgrein aftur. 24. gr. stjórnsýslulaga á ekki að gilda um fólk á flótta. Ég segi nei.

Herra forseti. Í 2. mgr. 4. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, segir, með leyfi forseta: „Útlendingastofnun, kærunefnd útlendingamála, lögregla, sýslumenn, Þjóðskrá Íslands og önnur stjórnvöld annast framkvæmd laga þessara.“ Því finnst mér bara gersamlega fráleitt að það séu settar á fót einhverjar sérreglur sem gilda um útlendinga jafnvel þó að það sé stjórnvald sem fer með framkvæmd mála þeirra. Hvers vegna lítum við svo mikið niður á útlendinga að við séum að setja einhverjar sérmálsmeðferðarreglur á fót, einhverjar reglur sem hafa mótast í framkvæmd nú þegar? Við erum bara að víkja frá þeim út af því að við viljum ekki taka við fleira fólki, við nennum því ekki, við viljum auka skilvirkni. Þetta er ekki að auka skilvirkni, virðulegi forseti. Ég segi nei.

Virðulegur forseti. Við höfum ítrekað verið að tala um stjórnarskrána í umræðunni um þetta mál og í ljósi þess hversu mikið er um alls konar sérreglur þar sem við erum að taka úr sambandi stjórnsýslulög og önnur ákvæði eftir geðþótta, hvernig dettur okkur þá í hug að það sé nóg að spyrja bara ráðuneytið hvort þetta sé í lagi samkvæmt stjórnarskrá? Hvernig dettur okkur í hug að fá ekki úr því skorið í það minnsta, fá einhvern hlutlausan aðila til að fara yfir þetta og meta þetta? Aftur vík ég að sama punkti: Við erum að taka úr sambandi grundvallarréttindi fólks. Hvernig getum við gert þetta? Hvernig getum við tekið úr sambandi grundvallarréttindi fólks? Ég segi nei.

Herra forseti. Hér erum við að leggja til að 8. gr. frumvarpsins falli brott, en í henni er verið að leggja til einhvers konar fyrsta griðland eða svokallað öruggt þriðja ríki í nafni skilvirkni sem á að vísa fólki til þeirra ríkja sem það hefur hvorki heimild til að fara til né dvelja í; til ríkja sem hafa engar skyldur til að taka á móti þessu fólki. Það er með öðrum orðum verið að búa til eitthvert séríslenskt kerfi án samtals við önnur ríki. Þetta gengur auðvitað ekki upp og á það hefur margsinnis verið bent í umræðunni, bæði í nefndinni og hér í umsögnum og við meðferð í hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd. Hvers vegna í ósköpunum stjórnarliðar hlusta ekki veit ég ekki. Þetta verða orð á blaði en óframkvæmanlegt. Það verður fróðlegt að heyra og sjá hvernig þau sjá fyrir sér að auka skilvirkni með þessu bulli, því að eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir benti á eru sum ríki, m.a. Norðurlönd, með virka endursendingarstefnu. En við erum ekkert með það. Við erum ekki með utanríkisþjónustu sem getur sinnt svona samtali. 

Virðulegi forseti. Ég styð þessa breytingartillögu heils hugar. Mér finnst orðalagið í þessu ákvæði vera svolítið opið; „sanngjarnt og eðlilegt sé“. Þetta er verulega matskennt ákvæði. Svo ég vísi í orð hæstv. forsætisráðherra þá talar hún um að núverandi lög hafi verið samþykkt og samin í sátt þvert á flokka. Það er vissulega mjög rétt. En jafnvel þó að núverandi lög séu fín og góð þá er samt svigrúm til að túlka þau á mjög íþyngjandi hátt eins og við höfum séð stjórnvöld gera á síðustu árum. En ég velti því fyrir mér með tilkomu þessara lagaákvæða og ef við lögfestum þetta hvernig þessi lagaákvæði verða túlkuð. Hvernig verður þeim beitt í framkvæmd? Þetta mun hafa íþyngjandi áhrif. Og svona opið orðalag eins og „sanngjarnt og eðlilegt sé“, eitthvað sem Útlendingastofnun fær að ákveða út frá einhverri hugdettu sem þau eru með, það opnar fyrir rosalega matskenndar skoðanir. Eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir sagði þá er þetta séríslenskt kerfi og við sjáum þetta ekki framkvæmt í öðrum löndum. Ég segi já.

Herra forseti. Þetta ákvæði, 8. gr. frumvarpsins - ég veit ekki hvar ég á að byrja, hvar á að bera niður í vitleysunni. Annars vegar er verið að tala um það sem hefur verið bent á, að veita Útlendingastofnun heimild til að vísa fólki - ég endurtek: vísa fólki þangað sem stofnuninni finnst sanngjarnt og eðlilegt að fólk dveljist. Það er óháð því hvort fólk hafi heimild til komu eða dvalar. Íslensk stjórnvöld geta ekki flutt fólk þangað, þannig að við verðum bara að krossleggja fingur og treysta því að þau komi sér í burtu sjálf. Þetta er nefnilega svo áhugavert vegna þess að ég hélt við værum einmitt að reyna að leysa það vandamál að það væri búið að taka óframkvæmanlegar ákvarðanir í málum fólks, synja fólki um vernd án þess að við gætum flutt það. Það er vandamál sem allir eru sammála um að þarf að leysa. Þarna er verið að auka á það vandamál. Og síðan í c-lið þessarar greinar er, eins og hefur verið bent á, beinlínis verið að brjóta á börnum þar sem verið er að leggja það til að þau missi rétt til dvalar hérna, jafnvel eftir margra ára dvöl, vegna einhvers sem foreldrar þeirra gerðu eða ættingjar eða jafnvel lögmaðurinn þeirra gerði á einhverjum tímapunkti einhvern tímann. Ég beini þessu sérstaklega til hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur; það kýrskýrt að þarna er um mannréttindabrot að ræða. Það er enginn vafi um það þótt hv. þingmaður sé ósammála því. Ég segi já við þessari breytingartillögu.

Virðulegi forseti. Hér er lagt til að fella brott úr lögum þá sérreglu íslensks réttar sem kveður á um að ef meira en 12 mánuðir eru liðnir frá því að umsókn um alþjóðlega vernd berst skuli taka hana til efnismeðferðar. Slík sérregla gerir það að verkum að í þeim tilvikum þegar álag er mikið á stjórnsýsluna þá virkjast ákvæðið og leggur enn meira álag á hana. Það skal tekið fram að eftir sem áður munu stjórnvöld þurfa að ljúka máli og þessi breyting veitir engan afslátt af því. Munurinn er einfaldlega sá að fólk mun ekki sjálfkrafa fá efnismeðferð þótt tafir hafi orðið á afgreiðslu umsókna. Mér finnst það bara liggja beint við að skora einfaldlega á stjórnvöld að manna þær stofnanir í íslensku samfélagi og íslenskri stjórnsýslu sem þurfa að taka á þessum erfiðu málum og gera kerfið skilvirkt sem því nemur. Það á enginn að þurfa að bíða hér árum saman eftir því að fá úrlausn á því hvort hann er velkominn að búa með okkur eða ekki. Þetta er í boði stjórnvalda.

Herra forseti. Tillagan sem hér er lögð fram, breytingartillaga af hálfu hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar, var inni í frumvarpinu áður. Þetta er ákvæði sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra var rétt áðan að stæra sig af því að Vinstri græn hefðu náð út úr frumvarpinu, sem myndi svipta íslensk stjórnvöld heimild til að taka til efnismeðferðar mál fólks sem t.d. hefur fengið vernd í Grikklandi. Ég vil hins vegar benda á það að jafnvel þó að þetta sé þarna - þetta er mun hreinlegri tillaga sem hv. þm. Eyjólfur Ármannsson er að leggja til. Ég er ósammála henni eins og þið sjáið, en hún er mun hreinlegri en þessi klasaklúðurslega leið meiri hlutans hérna til að hola þetta ákvæði að innan, í stað þess að afnema það bara eins og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson leggur til. Það væri hreinlegra, það væri heiðarlegra. Ég segi nei.

Herra forseti. Við í Samfylkingunni höfum lagt til að þetta ákvæði allt verði fellt brott, enda algerlega óboðlegt að lögfest yrði ákvæði sem gengur ekki upp hvernig sem litið er á það. B-liðurinn kveður á um heimild íslenska ríkisins til að synja fólki á flótta um efnislega meðferð umsóknar sinnar á þeim grundvelli að það hafi tengsl við eitthvert annað ríki. Þetta getur verið ríki sem viðkomandi hefur aldrei komið til. Þetta getur verið ríki sem viðkomandi hefur ekki dvalarleyfi í. Þetta getur verið ríki sem ekki er aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gerði alvarlegar athugasemdir við þetta lagaákvæði. Ef á að lögfesta þetta ákvæði, hvernig ætlar íslenska ríkið að tryggja að viðtökuríkið sé aðili að flóttamannasamningnum og að fólk verði ekki sent í ómannúðlegar aðstæður? Þetta ákvæði ber vott um vanþekkingu og skilningsleysi á stöðu flóttafólks og er í engu samræmi við raunveruleikann í stöðu flóttafólks í heiminum. Ég skil eiginlega ekki hvers vegna verið er að bera á borð þetta ákvæði fyrir þingmenn og fyrir þingsalinn. Þetta er óframkvæmanlegt lagaákvæði. Það þjónar engum tilgangi öðrum en að búa til óreiðu, óvissu og kaos inni í stjórnkerfinu. Ég segi nei.  
            

Herra forseti. Ég ætla að taka undir það sem fram hefur komið, og hefur reyndar fram komið hjá mörgum þeirra sem veita umsögn um þetta mál, að þetta er alveg stórfurðulegt ákvæði. Hér telja Íslendingar að þeir geti sent fólk til annarra ríkja og það er ekki einu sinni samningur um móttöku eða verið að athuga hver aðstaða fólksins verður í viðkomandi ríki. T.d. er verið að benda á að það liggur ekki fyrir að gerðar verði neinar sérstakar kröfur til þess að vernd og öryggi þessa fólks verði tryggt, auk þess sem fyrir liggur að við eigum voðalega erfitt með að senda fólk til annarra ríkja þegar það gildir ekkert samkomulag á milli ríkjanna um slíkt. Við erum því hér að tala um ákvæði sem tryggir ekki öryggi fólks og eykur skrifræði og flækjustig í stjórnsýslunni hér heima. Þetta er stórfurðulegt ákvæði og ég segi nei.

Herra forseti. Í heiminum eru 30 milljón manns á flótta. Á síðasta ári komu 820.000 umsækjendur um vernd til Írans. Nú gætu stjórnvöld í Íran tekið þá ákvörðun að setja sambærilegt ákvæði í lög um útlendinga þar í landi, þess efnis að allir þeir sem koma þangað sem mögulega hafa einhver tengsl við Ísland, að þeim finnst, eigi að verða sendir til Íslands af írönskum stjórnvöldum, alveg óháð því hvort viðkomandi hafi heimild til að koma til landsins eða geti fengið hér dvalarleyfi. Heyrið þið hvað þetta er galið? Heyrið þið hvað þetta er galin hugmynd? Þetta er ákvæði sem meiri hluti ætlar að samþykkja hér. Við erum að tala um öll ríki heimsins fyrir utan Dyflinnarreglugerðina, 

Virðulegur forseti. Hér er verið að útskýra frekar ákvæði sem er í gildandi lögum um fyrsta griðland. Það er ekki eins og það sé nýtt. Og það er ekki þannig að þetta ákvæði setji okkur í þá stöðu að við sendum fólk bara eitthvað. Það er alls ekki svo. Það er einmitt verið að skýra þetta frekar í ákvæðinu. Virðulegur forseti. Það segir í ákvæðinu að hafi umsækjandi slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað, enda þurfi hann ekki að sæta ofsóknum þar, geti hann óskað eftir að fá viðurkennda stöðu sem flóttamaður og fengið vernd í samræmi við alþjóðasamninga um stöðu flóttamanna. Fólk er ekki sent til landa þar sem lífi þess er ógnað, það er ekki sent til landa sem uppfylla ekki þær kröfur sem mælt er fyrir í flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna.

Virðulegi forseti. Ég tek undir margt af því sem aðrir þingmenn hafa komið inn á varðandi það hversu grimmilegt það er að vísa fólki til landa sem það kannski telur sig ekki endilega sjálft tilheyra. Það sem ég geld kannski helst varhuga við er að Útlendingastofnun meti þetta. Það hlýtur að vera býsna skrýtið í ljósi þess hversu mikla óbilgirni Útlendingastofnun hefur gjarnan sýnt í málum, hefur orðið afturreka með mörg þeirra. Að setja svona matskenndar forsendur inn - það má benda á að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur varað við þessu þannig að varla erum við að standast þau viðmið. Ég segi nei.

Herra forseti. Eins og hefur komið fram þá erum við hér að tala um heimild handa Útlendingastofnun til að vísa fólki þangað sem það hefur jafnvel ekki heimild til komu og dvalar. Hér afhjúpast stærsta lygin í þessu frumvarpi sem er sú að það snúist um að bæta skilvirkni. Hvernig í ósköpunum bætir það skilvirkni laganna að auka heimildir til að taka óframkvæmanlegar ákvarðanir? Jú, það á að svipta þetta fólk þessari svakalegu þjónustu en svo bara fer það á sveitina í staðinn þar sem er jafnvel enn betri þjónusta, en væntanlega eftir svolítið strögl þannig að stjórnsýslan geti dröslast með þessa einstaklinga hér og þar og út um allt í áraraðir áður en þeir lenda einhvers staðar á götunni eða þeir bara koma sér í burtu, sem er auðvitað það sem er grunnhugsunin þarna að baki. Það er ekkert í þessu ákvæði sem eykur skilvirkni. Þetta mun minnka skilvirkni. Þetta mun fjölga einstaklingum sem eru hér í áraraðir án þess að fá nokkra lausn sinna mála. Þetta mun kosta ríkið ómælda fjármuni. Þetta er algerlega fráleitt. Þetta afhjúpar algerlega að tilgangurinn með þessu frumvarpi er ekki að auka skilvirkni, hann er bara að senda einhverjum flóttamönnum skilaboð um að þau séu ekki velkomin hérna. 

Herra forseti. Það er verið að leggja fram þetta lagafrumvarp í fimmta skiptið núna og það er loksins komið til atkvæðagreiðslu. Samt sem áður er það algjört drasl með ómannúðleg og óframkvæmanleg lagaákvæði eins og þau sem við erum að afgreiða núna í 8. gr. Ef það hefði verið raunverulegur vilji hæstv. dómsmálaráðherra og ríkisstjórnarinnar að auka skilvirkni í þessum málaflokki þá hefði þetta frumvarp verið unnið með sérfræðingum í þessum málaflokki. Þá hefði hv. allsherjar- og menntamálanefnd tekið mark á þeim umsögnum sem hafa borist, þau hefðu tekið mark á þeim áhyggjum sem þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa lýst yfir í pontu. Þetta frumvarp er bara algjört skítamix. Síðan kom hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hingað upp og las upp hvernig ákvæðið yrði orðað í heild sinni varðandi það sem teldist eðlilegt og sanngjarnt. Ég get lofað hv. þingmanni að því verður ekki beitt svona. Orðalagið er rosalega vítt, það er rúmt og framkvæmdin verður ekki svona mannúðleg.

Forseti. Í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands segir, með leyfi forseta: „Hvorki virðist vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) í athugasemdunum. Verður að telja þetta afar óheppilegt. Efni frumvarpsins varðar með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Til dæmis: brottfall þjónustu (6. gr.) varðar 1. mgr. 76. gr. stjskr. og 65. gr. stjskr., breyttar reglur um endursendingar varða 68. gr. stjskr. og 3. gr. MSE, sbr. ítarlega dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins, sérákvæði um börn varða 3. mgr. 76. gr. stjskr. …“ Ég segi nei.

Forseti. Hér er m.a. verið að tala um tafir sem eru á ábyrgð annarra þannig að nú verða börn látin líða fyrir athafnir annarra. Mig langar aðeins að lesa upp úr umsögn Rauða krossins á Íslandi um þessa grein, með leyfi forseta: „Er hér raunar lagt til að börn missi rétt til efnismeðferðar ef foreldrar þess eða umsjónarmenn teljast vera valdir að töfum. Hingað til hafa börn verið talin eiga sjálfstæðan rétt til efnislegrar meðferðar eftir 12 mánaða dvöl á landinu, bæði óháð því hvenær lokaákvörðun var birt í máli þeirra og ástæðum fyrir lengd dvalar hér á landi. Umrædd breyting tekur ekki tillit til sérstakra þarfa barna og er ekki í samræmi við meginreglu barnaréttar um að við ákvarðanatöku skuli hafa bestu hagsmuni barna að leiðarljósi …“ Þetta er afturför eins og svo margt annað í þessu frumvarpi og því segi ég nei.

Herra forseti. Mig langar aðeins að koma inn á þetta hvenær stjórnvöld meta að einstaklingur hafi sjálfur valdið töf á máli. Það hefur t.d. gerst að það hefur verið metið sem töf af völdum umsækjanda þegar lögreglu hefur ekki tekist í heila 12 mánuði að ljúka einföldu vegabréfamáli. En við skulum muna eftir því að það er óheimilt samkvæmt alþjóðalögum og íslenskum að saksækja einstaklinga sem leita hér verndar fyrir að vera með röng eða fölsuð skilríki í fórum sínum við komuna, einfaldlega vegna þess að eðli málsins samkvæmt þá getur fólk á flótta oft ekki orðið sér úti um ferðaskilríki. Það hefur samt verið notað gegn einstaklingi og hann því ekki átt rétt á efnismeðferð vegna þess að löggan er svo vanfjármögnuð, í boði hæstv. dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokks, að þau hafi ekki getað klárað einfalt skilríkjamál á 12 mánuðum. Það eru svona tilvik, herra forseti, sem við erum að tala um, þar sem saklausu fólki er refsað fyrir vanfjármagnaða innviði.

Virðulegi forseti. Hér erum við að tala um eitthvað sem varðar það að börn gjaldi fyrir aðgerðir annarra, gjaldi fyrir aðgerðir mögulega ættingja, lögmanna og geti fyrir vikið verið svipt möguleikanum á að hljóta vernd á Íslandi. Skipta þessir alþjóðasamningar sem við erum að gera engu máli? Skiptir Barnasáttmálinn ekki máli? Skiptir það ekki máli að við séum að láta börn gjalda fyrir aðgerðir annarra, sem er skýrt brot á barnasáttmálanum? Skiptir þetta engu máli? Ég segi nei.

Herra forseti. Ríkisstjórnin bjó til embætti barnamálaráðherra fyrir nokkrum misserum. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra sé ekki alveg að fylgjast með atkvæðagreiðslunni vegna þess að mér sýnist á töflunni að hann ætli að greiða atkvæði með því að skerða réttindi barna á flótta. Ákvæðið sem við fjöllum um hér í þessari atkvæðagreiðslu snýst um það að börn verði gerð ábyrg fyrir því að foreldrar tefji mögulega málsmeðferð. Það stangast á við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það stangast á við það að barn hljóti einstaklingsbundna meðferð innan umsóknarkerfisins. Einu sinni átti Ísland barnamálaráðherra en af töflunni að dæma þá virðist hann vera að láta það embætti af höndum, því að hvað er barnamálaráðherra ef hann stendur ekki með öllum börnum? Hvað er barnamálaráðherra sem stendur ekki með börnum á flótta?

Herra forseti. Því er haldið fram að það sé ætlunin með þessu ákvæði að skýra ákvæði laganna um að tafir geti verið á ábyrgð umsækjenda. Þetta er ekki rétt. Kærunefnd útlendingamála er búinn að skýra það ákvæði. Hún er búin að skýra það með þessum hætti, með leyfi forseta: „… þótt 12 mánaða fresturinn sé liðinn verði umsókn ekki tekin til efnismeðferðar af þeim sökum ef tafir á málsmeðferð eða flutningi verði fyrst og fremst raktar til athafna eða athafnaleysis umsækjanda sem hann ber sjálfur ábyrgð á, nema þær tafir hafi verið óverulegar og ljóst sé að hægt hefði verið að flytja viðkomandi áður en 12 mánaða fresturinn var liðinn.“ Það er verið að skýra þetta ákvæði. Það er verið að breyta því vegna þess að Útlendingastofnun er ósátt við skýringu kærunefndar útlendingamála, vegna þess að kærunefnd útlendingamála er búin að komast að þeirri niðurstöðu að ef tafirnar eru óverulegar og það hefði samt verið hægt að flytja viðkomandi innan 12 mánaða þá séu tafirnar á ábyrgð stjórnvalda. Við þetta er meiri hlutinn hér á þingi ekki sáttur. Það er ekki verið að skýra ákvæðið. Það er verið að breyta því. Ég segi nei.

Virðulegur forseti. Jú, hér er verið að skýra séríslenskt ákvæði, við skulum líka muna það. Norðurlöndin og önnur lönd í kringum okkur eru ekki með ákvæði sem þessi. Þarna er verið að taka á því að aðallega fólk sem er með vernd í öðrum ríkjum þarf að fá afgreiðslu sinna mála innan 12 mánaða. Þessi regla er sett til að ýta undir það að íslensk stjórnsýsla vinni hratt og vel og það er gott. En það er auðvitað ekki hægt að láta það líðast að fólk misnoti þessa reglu og tefji mál sín sjálfkrafa til þess að fara inn í annað ferli og fá efnismeðferðina. 

Eru börnin að misnota kerfið?

Og aftur: 

Ógeðslegt.


             - Hv. þingmaður. Þetta er ekki boðlegt.

Hv. þingmenn eru beðnir um að gæta orða sinna og stilla sig hér í þingsal og þingmenn eru að sjálfsögðu líka hvattir til að gefa ræðumönnum frið til að ljúka máli sínu.

Forseti. Hér er lagt til að við mat stjórnvalda á því hvort einstaklingur eigi rétt á svokallaðri viðbótarvernd skuli ekki litið til efnahagsástands í viðkomandi ríki. Þessi breyting er lögð fram til að leiðrétta það ástand sem hefur skapast í kjölfar þess að kærunefnd útlendingamála kvað upp úrskurð um að veita einstaklingum sem koma frá Venesúela vernd vegna þess hve bagalegur efnahagurinn er þar í landi. Slík tilhögun fer langt fram úr bæði alþjóðlegum skuldbindingum okkar og er ekki í samræmi við framkvæmd nágrannalanda okkar. Það ber að nefna að í löndum Evrópusambandsins, sem telja nú vel á sjötta hundrað milljónir manna, var einungis 67 flóttamönnum frá Venesúela veitt vernd á síðasta ári. 56 fengu stöðu flóttamanns með viðbótarvernd, 3.255 var synjað. Við erum 360.000 og í desember síðastliðnum sóttu fleiri um vernd hér frá Venesúela en frá hinni stríðshrjáðu Úkraínu 

Herra forseti. Óvenjumikill fjöldi umsókna um alþjóðlega vernd á Íslandi hefur borist frá Venesúela undanfarin misseri. Nú er svo komið að þær eru fleiri en umsóknir frá Úkraínu og við þekkjum öll ástandið þar. Á síðasta ári bárust okkur 1.200 umsóknir frá Venesúela. Í Noregi voru þær 80. Úrskurður kærunefndar útlendingamála hefur opnað dyrnar fyrir þann fjölda sem hingað kemur frá Venesúela. Úrskurðurinn opnar fyrir það að efnahagsástand í viðkomandi ríki sé grundvöllur fyrir alþjóðlegri vernd á Íslandi. Það er andstætt lögum og andstætt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Breytingartillagan er því í raun óþörf þó að réttsýnn hugur fylgi máli. Herra forseti. Ég hef óskað eftir því að kærunefnd útlendingamála komi fyrir allsherjar- og menntamálanefnd og geri grein fyrir því hvers vegna nefndin fer ekki að lögum hvað þetta varðar.

Herra forseti. Þessi breytingartillaga er byggð á þeim misskilningi og ítrekuðum rangfærslum hv. þingmanna að fólk frá Venesúela fái hér vernd af efnahagslegum ástæðum, vegna efnahagsástandsins í Venesúela. Svo er ekki. Þá held ég að hv. þingmaður hefði kannski átt að heyra í kærunefndinni áður en hann fór að styðja þessa tillögu. Það er þannig að kærunefnd útlendingamála komst ekki að þeirri niðurstöðu upp á eigin spýtur. Hún gerði það vegna þess að það var verið að veita vernd. Samkvæmt ákvörðun dómsmálaráðuneytisins var verið að veita fólki frá Venesúela vernd. Það er ekkert sem breyttist. Þannig að kærunefnd útlendingamála sagði: Það hefur ekkert breyst. Þið getið ekki breytt stjórnvaldsframkvæmd ef það hefur ekkert breyst. Samkvæmt lögum í dag fær fólk svokallaða viðbótarvernd, líkt og fólk frá Venesúela, ef raunhæf ástæða er til að ætla að það eigi á hættu dauðarefsingu, pyndingar og aðra ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða það verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Ég heyrði hvergi minnst á efnahagslegar ástæður. Þetta er byggt á misskilningi og rangfærslum. Ég segi nei.

Frú forseti. Við erum hér m.a. að greiða atkvæði um að sett verði í lög að gerð verði sérstök reglugerð um mat á hagsmunum barna sem sækja um alþjóðlega vernd. Það hafa verið sérviðmið í reglugerð um útlendinga sem varða börn og ungmenni og þar er m.a. fjallað um fylgdarlaus börn og þá viðkvæmu stöðu sem þau eru í. Með þeirri breytingu sem hér er lögð fram er tryggt að gert verði hagsmunamat fyrir börn sem sækja hér um vernd í samstarfi við þann ráðherra sem fer með málefni barna og barnaverndar. Þetta er mikilvægt mál og ég segi já.

Herra forseti. Aftur kemur fram í greinargerð með frumvarpinu við þetta ákvæði að verið sé að skýra lögin. Það er ekki verið að skýra þau. Það sem Útlendingastofnun þykir óskýrt við núgildandi lög er að þau geta ekki synjað um dvalarleyfi vegna ríkisfangsleysis ef fólk hefur ekki ákveðin réttindi á að enda í því ríki sem á að senda það til. Það er verið að víkka út heimild Útlendingastofnunar til að synja fólki sem er ríkisfangslaust og óumdeilanlega ríkisfangslaust um dvalarleyfi hér á landi á grundvelli ríkisfangsleysisins, ekki til að skýra lögin heldur til að auka heimildir Útlendingastofnunar. Útlendingastofnun finnst lögin óskýr vegna þess að hún er ósammála þeim. Ég segi nei.

Herra forseti. Með þessu ákvæði er verið að taka ákveðna tegund flóttamanna út fyrir sviga í fjölskyldusameiningarákvæðum laganna. Þegar ráðuneytið var spurt: Af hverju í ósköpunum eruð þið að þessu? var svarið: Æ, bara, þau þurfa þetta ekkert. Þau geta bara komið í gegnum einhverja aðra leið. Við erum með áritunarfrelsi, þau geta komið. Það er sem sagt þannig samkvæmt núgildandi reglum að undir þetta fjölskyldusameiningarákvæði heyra allir flóttamenn samkvæmt kaflanum, þ.e. fólk sem kemur hérna upp á eigin spýtur, kvótaflóttamenn eða fólk sem flýr fjöldaflótta og fólk með viðbótarvernd. Samkvæmt þessu eru kvótaflóttamenn, fólk sem kemur í boði ríkisstjórnarinnar, og fólk sem flýr á grundvelli fjöldaflótta líkt og Úkraínumenn, undanskilið þessu ákvæði. Hvers vegna? Það veit enginn. Hér er enn og aftur verið að skerða réttindi fólks á flótta af engri sjáanlegri ástæðu; ekki fyrir skilvirkni, ekki fyrir straumlínulögun kerfisins, ekki til að gera neitt og þetta leysir engin vandamál sem við stöndum frammi fyrir. Ég segi nei.

Herra forseti. Í þessu ákvæði er gefin heimild til að aðskilja fjölskyldur á flótta og þetta rýrir rétt barna til fjölskyldusameiningar. Í því samhengi langar mig að spyrja hv. þingmann sem kom hér upp í pontu, Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttur, hvort þessi reglugerð sem við vorum að samþykkja hér sé að fara að bjarga þessu, hvort þetta verði jafn íþyngjandi og bagalegt fyrir börnin. Svo langaði mig líka að þakka henni fyrir að koma upp í pontu fyrir hönd Framsóknarflokksins, barnaflokksins. Ég held að hún hafi verið fyrsti Framsóknarmaðurinn til að stíga hér upp í pontu í þessu máli. Ég væri alveg til í að vita hvar ráðherra barnamála stæði í þessu. Ég segi nei.

Forseti. Eining fjölskyldunnar er grundvallarréttur fólks á flótta. Með þessu ákvæði er ekki verið að ganga á þann rétt. Það er ekki verið að koma í veg fyrir að fólk geti sameinast hér og óskað eftir fjölskyldusameiningu. Í einu ákvæðinu er um ívilnandi þátt að ræða hvað varðar kvótaflóttamenn, þannig að þær ræður sem hafa verið fluttar hér og sögur af slíku þar sem maður er talinn af, finnst svo í flóttamannabúðum og á þá ekki rétt á að koma til landsins, eru alrangar. Viðkomandi maður ætti einmitt rétt á að koma til landsins, eins og maki hans eða aðrir sem hafa komið, og fá öll þau réttindi sem því fylgir. Með þessu ákvæði er því ekki verið að ganga á rétt flóttafólks til fjölskyldusameiningar.

Herra forseti. Það er mikilvægt að halda því til haga að með ákvæðinu er verið að tryggja að til viðbótar við dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar geta þau sem tengjast fjölskylduböndum einnig fengið alþjóðlega vernd. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Það sætir nokkurri furðu að hv. þingmenn sem við höfum óskað eftir að fá hingað í umræðuna dögum og vikum saman en hafa ekki sinnt því, koma hér núna og gera grein fyrir atkvæði sínu og fara að skýra hina og þessa hluti í málinu. Mér finnst þetta óskiljanlegt. Af hverju getum við ekki rætt þetta þegar það er vettvangur til að ræða þetta? Hér erum við bara að horfa upp á aftur það sem ótal umsagnaraðilar benda á; þetta er að rýra rétt fólks til fjölskyldusameiningar. Og aftur: Börn eiga skýlausan rétt á umgengni við foreldra sína og ég ætla mér að standa með börnunum í þessu máli og segja nei.

Frú forseti. Það er merkilegt að Barnaheill, Amnesty International, Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur og Mannréttindaskrifstofa Íslands hafi misskilið þetta, það er alveg stórkostlega undarlegt, sérstaklega þegar Mannréttindaskrifstofa Íslands segir, með leyfi forseta: „MRSÍ fær ekki séð hvaða lögmæta markmið eða ríka samfélagslega þörf búi að baki tillögu þessari. Rétturinn til fjölskyldulífs er varinn af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.“ Ef meiri hlutinn er svona viss um að þessi samtök hafi rangt fyrir sér, af hverju var þá svona erfitt og af hverju var þá sagt nei við að fá skriflegt álit um að þetta væri rangt hjá þeim? Ég skil það ekki, þetta er rosalega einföld beiðni. Fáum það skriflegt þannig að við getum sýnt þingi og þjóð: Sjáið í alvöru, við erum ekki að brjóta á mannréttindum. Ekki bara eitthvað sem gestir segja á fundum nefndarinnar, af og á og ekki alveg nákvæmt. Og í því samhengi getum við kannski lagt fram tillögu hv. fyrrverandi alþingismanns, Helga Hrafns Gunnarssonar, um að fundir fastanefnda séu almennt opnir.

Forseti. Barnaheill er með kafla í umsögn sinni sem heitir: Ekki rýra rétt barna til fjölskyldusameiningar, 13. gr. Þar segja þau, með leyfi forseta: „Í þessari grein frumvarpsins eru settar takmarkanir á það hver eiga rétt á fjölskyldusameiningu eftir að alþjóðleg vernd hefur veri veitt. Um þessa grein vilja Barnaheill draga fram mikilvæg réttindi barna til að fjölskyldusameiningar skv. barnasáttmálanum, sbr. 9. og 10. greinar hans. Afar mikilvægt er að rýra ekki rétt barna til að sameinast foreldrum sínum og skulu ríki, skv. 10. grein barnasáttmálans, með jákvæðu hugarfari afgreiða beiðni barns eða foreldris þess um að koma til eða fara frá aðildarríki vegna endurfunda fjölskyldu. Mikilvægt er því að breytingartillögur frumvarpsins skerði ekki réttindi barna til fjölskyldusameiningar. Um þetta taka Barnaheill einnig undir sjónarmið Rauða krossins og Mannréttindaskrifstofu Íslands um rétt til friðhelgi einkalífs sem varinn er af 71. grein stjórnarskrár og 8. grein mannréttindasáttmála Evrópu.“ Heimild til að aðskilja fjölskyldur á flótta rýrir rétt barna til fjölskyldusameiningar. Forseti. Ég segi nei.

Herra forseti. Í þessu ákvæði er verið að bæta kvótaflóttafólki, sem sagt fólkinu sem kemur hingað sem flóttamenn í boði íslenskra stjórnvalda á vegum Sameinuðu þjóðanna, inn í þann hóp sem hægt er að svipta alþjóðlegri vernd. Við bjóðum fólki að koma hingað sem flóttamenn en við þurfum að geta haft heimild til að svipta það þeirri vernd. Þetta er enn eitt dæmið um það að þetta frumvarp snýst ekki um skilvirkni eða straumlínulögun, það snýst ekki um neitt slíkt, bara ekki neitt. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur lagt áherslu á það að þegar tekið er á móti flóttafólki, sér í lagi kvótaflóttafólki og þess háttar, þá sé það gert með það í huga að veita fólki varanlega lausn. Það er búið að gera þetta í samstarfi við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Ísland er ekki að taka á móti það mörgum flóttamönnum í gegnum þessa leið að það sé að fara að hafa nokkur áhrif á þann fjölda sem er hérna eða leitar hingað - fyrirgefið, er boðið hingað, að setja þetta ákvæði. Þetta er bara enn eitt ákvæðið sem sýnir að tilgangur þessa frumvarps er ekki sá sem hann er sagður vera. Ég segi nei.

Forseti. Hér erum við að tala um grein sem rýrir rétt kvótaflóttafólks til fjölskyldusameiningar. Eins og ég hef gert áður þá tala ég út frá umsögnum frá sérfræðingum í þessum málaflokki. Ég ætla aðeins að tala um umsögn Rauða krossins á Íslandi um þessa grein, með leyfi forseta: „Leitarþjónusta Rauða krossins og Rauða hálfmánans vinnur að því um allan heim að sameina fjölskyldur. Er það reynsla Rauða krossins að aðskilnaður getur oft varað árum saman, allt eftir aðstæðum á hverjum stað og möguleikum til leitar. Tryggja þarf að fjölskyldum sem búa við slíkar aðstæður sé ekki meinað að sameinast byggt á því að annað hjóna hafi þegið boð um komu hingað til lands.“ Þetta ákvæði er líklegast til að koma niður á t.d. hinsegin fólki á flótta. Hver er tilgangurinn með því að neita fólki að sameinast fjölskyldu sinni, að útrýma einmanaleika og eymd í nýju landi? Hver er tilgangurinn? Ég segi nei, forseti.

Herra forseti. Hér er ákvæði sem ýmsir umsagnaraðilar hafa varað við. Nú síðast fengum við umsögn frá Samtökunum '78 sem bentu réttilega á að þetta ákvæði væri líklegast til að koma umfram allt niður á hinsegin kvótaflóttafólki, fólki sem íslensk stjórnvöld hafa ákveðið að bjóða til landsins vegna þess að þau eiga á hættu að verða fyrir ofsóknum og ofbeldi í heimalandinu. Það er góð ráðstöfun hjá stjórnvöldum. Þar hafa íslensk stjórnvöld árum saman breytt rétt en núna leggur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur til að ef þetta fólk síðan uppljóstrar um að það eigi maka í heimalandinu hafi hann ekki sjálfkrafa rétt til fjölskyldusameiningar, makinn megi bara vera enn þá í aðstæðunum þar sem ofsóknir eru daglegt brauð. Þetta er sama ríkisstjórn og leggur þetta til með annarri hendinni en réttir með hinni hendinni þjónustusamning til Samtakanna '78 um að hjálpa hinsegin flóttafólki hér á landi. Hræsnin, tvískinnungurinn, bjánaskapurinn er svo stjarnfræðilegur. 

Þingmaður segir?

Nei.

Herra forseti. Ég ætla bara að mála upp smá mynd, nákvæmlega sama dæmið og ég lagði fyrir ráðuneytið þegar við vorum að reyna að skilja þetta ákvæði til fulls og vildum vera viss um að við værum alveg örugglega ekki að misskilja það. Gefum okkur að hinsegin einstaklingur fái vernd á Íslandi í gegnum kvótaflóttamannakerfið, í gegnum Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Ekki búinn að gefa það upp neins staðar í heimalandi að viðkomandi eigi maka eða tilvonandi maka vegna þess að það myndi setja viðkomandi í hættu. Á leiðinni til Íslands hittir viðkomandi þennan maka í einhverju landi á leiðinni, Þýskalandi, af því að þar mega þau giftast, þau máttu ekki giftast í heimalandinu, og þau giftast. Þetta ákvæði, ef þetta verður að lögum þá á makinn ekki rétt á þessari fjölskyldusameiningu þarna. Ég spyr bara líkt og hv. þm. Eva Sjöfn Helgadóttir gerði hérna áðan: Hver er tilgangurinn? Er þetta skilvirkni? Ég segi nei.

Ég segi nei við þessu ákvæði af því að það er gallað. Það er sagt sem svo að þetta eigi að koma í veg fyrir þvinguð hjónabönd, að þegar einhver er búinn að fá vernd sem kvótaflóttamaður þá muni einhver troða sér upp á viðkomandi og þvinga í hjónaband og fljóta með. En það er ólöglegt nú þegar. Við tökum ekki mark á svoleiðis hjónaböndum þannig að það eru ekki rök í þessu máli. Það eru hins vegar rök í þessu máli sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir kom með hérna áðan, að hinsegin fólk í ýmsum löndum er í hættu statt og gefur ekki upp maka, má ekki giftast þar o.s.frv. Það er erfitt að ljóstra upp um slíkt fyrr en viðkomandi er kominn í öryggi og það er ekki tekið tillit til þess hérna. Þess vegna er þetta gallað. Ég segi nei.

Virðulegur forseti. Hér er öllu snúið á hvolf. Ég segi já við þessu ákvæði vegna þess að það er ívilnandi fyrir fólk sem kann að vera í þessari stöðu. Dæmið hér um einstæðu móðurina sem kemur til landsins, er boðið til landsins undir kvótaflóttamannaheitinu og eiginmaðurinn birtist, þau ánægjulegu tíðindi verða að viðkomandi finnst í flóttamannabúðum einhvers staðar, með þessu ákvæði er honum núna tryggð sama vernd og eiginkonunni og börnunum, þ.e. fulla vernd hér á Íslandi, í stað þess að áður hefði viðkomandi mögulega getað sótt um dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar. Þetta er því ívilnandi ákvæði. Þau dæmi sem eru tekin hér af samkynhneigðum - þetta mun ekki breyta því að enn þá getur fólk óskað eftir dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar. En þetta ákvæði sem við ræðum hér er ívilnandi fyrir þá sem heyra undir það. Þess vegna segi ég já.

Virðulegi forseti. Hér hefur hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur bent okkur á að hún geti lesið alveg eins og við hin. En miðað við hversu rosalegur munur er á skilningi okkar á þeim texta sem hefur komið fram í þessu þá er einhvers staðar þar sem okkur ber ekki saman. Það eru ekki bara við sem erum að benda á að þetta geti komið sérstaklega niður á hinsegin fólki í leit að vernd. Það eru ótal umsagnaraðila sem benda á það. Það hefur bara skort á þessa málefnalegu umræðu sem er þó kannski loksins að eiga sér stað hérna þegar við gerum grein fyrir atkvæðum okkar en það hefði verið svo rosalega gott ef við hefðum geta tekið hana í umræðunni þar sem hún á heima. Ég segi nei við þessu ákvæði.

Herra forseti. Ég velti fyrir mér hvort allir þeir hv. þingmenn sem hafa greitt atkvæði með þessu lagaákvæði, með 15. gr., viti raunverulega hvað er verið að samþykkja hér á þingi. Ég veit ekki hvort þau vita það. Ég býst ekki við því að ráðherrar þessarar ríkisstjórnar séu búnir að kynna sér þetta lagaákvæði og mögulegar afleiðingar þess efnislega. Þetta lagaákvæði rýrir rétt flóttafólks til fjölskyldusameiningar og það er líklegra til að koma niður á hinsegin fólki á flótta. Ég bara spyr: Gerið þið ykkur grein fyrir því hvaða fordæmi er verið að setja hérna núna? Ég skil kannski að einhverju leyti að þetta sé fjarlægt sumum sem sitja hér inni af því að þau eru ekki flóttafólk og þau hafa alist upp á Íslandi og við þurfum ekki að flýja neinar erfiðar aðstæður, en þetta snertir fólk úti í heimi. Þessar ákvarðanir sem við tökum í dag, þessi rökstuðningur, þessi ömurlegi rökstuðningur sem VG-liðar eru að koma með hér upp í pontu, mun hafa afleiðingar fyrir annað fólk. Ég vona að þið séuð stolt af ykkur. Það skiptir svo sannarlega máli hver stjórnar.

Hv. þingmaður segir?

Nei.

Herra forseti. Talandi um skilvirkni. Hér er verið að fella niður tímafresti sem settir voru inn með lagabreytingum í kjölfar vandaðrar vinnu þverpólitískrar nefndar á kjörtímabilinu 2013–2016. Við í Samfylkingunni höfum lagt til að í stað þess að reyna að þröngva þessum óskapnaði í gegn enn eitt árið þá förum við í alvöruvinnu og vandaða vinnu, þverpólitíska, með þeim sérfræðingum sem best þekkja til. En nei, Sjálfstæðisflokknum og fylgiflokkum hans er meira í mun að tikka í einhver box í hverfafélögunum sem fylgja Valhöll. Tímafrestirnir sem settir voru inn breyttu til muna lengd málsmeðferðar hjá stjórnvöldum af því að þá voru stjórnvöldum sett mörk. Það gerði það að verkum að fólk hætti að daga uppi árum saman í kerfinu heldur var einhver hvati fyrir stjórnvöld til að drífa málin í gegn til að þurfa ekki að taka þau til efnismeðferðar, af því að það að taka mál til efnismeðferðar er í raun og sann að veita fólki vernd af því að þá kemur alltaf í ljós að viðkomandi þarfnast verndar. 

Herra forseti. Ég styð þessa breytingartillögu heils hugar, enda er þetta ein af þeim breytingum sem væri kannski hægt að gera til að hafa einhvers konar vit í þessum breytingum. Það sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir er að leggja til að við gerum er að við samræmum útreikning tímafresta í lögunum í rétta átt. Það er nefnilega lagt til í frumvarpinu að við samræmum útreikning tímafresta í öfuga átt, í þá átt að það gildi að tímafrestirnir séu á meðan málsmeðferðin er í gangi, þannig að lögreglan hefur alla ævi viðkomandi til að reyna að koma honum úr landi og viðkomandi öðlast engan rétt. Það er það sem frumvarpið ætlar að gera. Það sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir er að leggja til er að við höfum frestina þannig að þeir séu frá ákvörðun og þangað til stjórnvöld eru búin að framfylgja ákvörðuninni. Þetta er mjög góð breyting. Ég styðja hana. Ég hvet alla til að styðja þessa breytingu.

Virðulegi forseti. Það er mjög í anda þessarar ríkisstjórnar að gefa ráðherra aukna reglugerðarheimild til að mæla fyrir um réttindi og skyldur manna, þá sérstaklega réttindi og skyldur manna sem eru í viðkvæmri stöðu. Ég ætla að segja nei við þessu lagaákvæði og ég ætla að segja nei við þessari auknu reglugerðarheimild af því að ég treysti bara hæstv. dómsmálaráðherra ekki fyrir horn og ég treysti honum ekki til að semja reglur um réttindi og skyldur fólks sem er nú þegar í rosalega viðkvæmri stöðu.

Virðulegi forseti. Með breytingunni er lagt til að lög kveði á um það með skýrum hætti að stjórnvöld þurfi að virða réttindi fatlaðs fólks við framkvæmd ákvarðana um frávísun og brottvísun, eins og kveðið er á um í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem Ísland hefur fullgilt en stjórnvöld hafa því miður dregið endalaust lappirnar í að lögfesta hann. Þannig að við skulum bara byrja strax á að líta til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks með því að samþykkja þessa breytingartillögu.

Virðulegur forseti. Ég er glöð að sjá hversu mikil samstaða er um þetta ákvæði hér í þingsal en þetta er sem sagt bráðabirgðaákvæði sem meiri hlutinn er að leggja til. Þetta er ákvæði sem er ætlað að ná utan um mjög afmarkaðan hóp fólks sem hefur dvalið hér á landi í töluverðan tíma og ekki fengið vernd en var ekki hægt að vísa frá vegna Covid-aðstæðna. Þarna er verið að ná utan um börn og fjölskyldur þeirra sem eru í þeirri stöðu að hafa verið hér á landi í töluverðan tíma og með þessu ákvæði hyggjumst við veita þeim dvalar- og atvinnuleyfi og ákveðið rými til að ná utan um hvort þau fái vinnu hér á landi og geti þá dvalið hér. Aftur á móti er ljóst að við munum við 3. umr. koma með breytingu á tímafrestinum, dagsetningunni sem þarna er tilgreind, þar sem það hefur tekið meiri tíma en ætlað var að ná þessum áfanga sem við stöndum frammi fyrir hér í dag.

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að segja í fyrsta skipti í þessari umræðu: Þetta er flott tillaga. Þetta er að fara að bjarga nokkrum fjölskyldum en ég er samt sem áður gul á þessu. Ég velti fyrir mér hvers vegna löggjöfin er ekki bara einfaldlega höfð í lagi þannig að hún nái utan um allar fjölskyldur en ekki bara nokkrar fjölskyldur, sem þessi breytingartillaga á að bjarga. Þetta er óþolandi og algjört skítamix. Það væri svo miklu auðveldara að breyta löggjöfinni þannig að hún væri mannúðleg og myndi bjarga fjölskyldum í stað þess að sundra þeim og í stað þess að vera alltaf að grípa inn í einhver einstaka mál. Hæstv. ráðherrar segja mjög oft að það sé ekki hægt að skipta sér af einstökum málum en mér sýnist það vera gert núna. Af hverju setjum við þetta ekki bara í löggjöfina? Ég sit hjá.

Herra forseti. Ég er að sjálfsögðu hlynnt þessari aðgerð sem verið er að fara í með þessari breytingu. Eins og hv. þingmaður Lenya Rún Taha Karim sagði hérna áðan þá er verið að bjarga nokkrum fjölskyldum. En þarna er einfaldlega verið að þrífa upp skítinn eftir Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála. Það er verið að bæta upp fyrir skelfilega framkvæmd þessara laga. Þetta er ekki í fyrsta skipti og ekki í annað skipti sem annaðhvort löggjafinn eða einhver annar grípur inn í með einhverju bráðabirgðaákvæði, einhverju skítamixi til að bjarga einhverjum nokkrum hópum í kjölfar þess að almenningur verður brjálaður yfir því hvernig farið er með flóttafólk hér á landi. Líkt og kom fram í máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur þá er jafnvel um að ræða börn sem hafa dvalið hérna í mörg ár. Hvernig væri að búa þannig um löggjöfina að börn séu ekki hérna í mörg, mörg ár án dvalarleyfis og séu síðan flutt úr landi í stað þess að bjarga einhverju fyrir horn til að láta þetta frumvarp „lúkka“ betur? 

Virðulegi forseti. Í þessari breytingartillögu er lagt til að taka af öll tvímæli um það að útlendingar sem hafa fengið atvinnuleyfi hér á landi megi starfa sjálfstætt. Í dag er ekki kveðið berum orðum á um þann rétt en með gagnályktun hafa stjórnvöld túlkað lögin á þá vegu að það sé heimilt. Með því að samþykkja þessa breytingartillögu er ekki verið að tala um neina heimild. Það er bara algerlega verið að taka af allan vafa um það að ef einstaklingur sem hefur fengið vernd og er kominn með atvinnuleyfi og er búsettur hér á landi þá bara gjöri hann svo vel, hann má vinna sjálfstætt. Þetta er sjálfsagt mál.

Herra forseti. Ég hef nú þegar lagt fram frumvarp bæði á síðasta þingi og á þessu þingi þar sem þessi breyting er lögð til. Þetta ákvæði gengur út á það að fólk sem hefur fengið hér dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða fái atvinnuleyfi, geti unnið hér á landi og jafnvel farið í sjálfstæðan rekstur. Svo er það ekki í dag. Allt það fólk sem við erum að bjóða hingað til lands frá Úkraínu fær dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Það fær ekki stöðu flóttamanns eins og vera bæri og er án atvinnuleyfis. Þau þurfa að sækja sérstaklega um atvinnuleyfi eftir að hafa fundið vinnu, verið með samning og það er tímabundið. Þessu ákvæði er ætlað að laga þetta. Ég hef ítrekað lagt þetta til sér vegna þess að þetta er mjög mikilvæg breyting, gríðarlega mikilvæg breyting sem var troðið inn í þetta frumvarp þrátt fyrir að vera á sviði hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra og hefur ekkert að gera með restina af þessu frumvarpi til að aðstoð hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans við að gleypa restina af frumvarpinu. Ég segi já.

Frú forseti. Þetta er alveg stórmerkilegt dæmi um muninn á því að vera í stjórn og stjórnarandstöðu. Við höfum áður greitt atkvæði um nákvæmlega þetta. Þá hafnaði stjórnin þessari tillögu. Það var í breytingartillögu við frumvarp hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Þá sagði stjórnin nei bara af því að það kom frá hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Núna segja allir já, mjög merkilegt. Þetta ákvæði hefði getað orðið að lögum fyrir langa löngu síðan en einhverra hluta vegna þá mátti ekki gera það fyrr en það var meiri hlutinn sem kom með þessa tillögu. Ég segi já.

Herra forseti. Ég hef haldið aftur af mér í allan dag til að geta sagt hér nokkur orð um þetta mál og reyndar ekki bara þetta mál heldur þessar EES-reglugerðir sem streyma hingað alveg endalaust á færibandi. Ítrekað kemur á daginn að þingið og stjórnkerfið virðast ekki hafa gert sér grein fyrir því hvaða áhrif þessi lög raunverulega hafi. Það kemur í ljós eftir á. Þess vegna munum við þingmenn Miðflokksins jafnan sitja hjá í færibandaafgreiðslu þessara EES-mála nema sérstök ástæða teljist til að annaðhvort styðja málið eða greiða atkvæði gegn því.

Hæstv. forseti. Ég endurflyt hér frumvarp til nýrra heildarlaga um sóttvarnir sem er ætlað að leysa af hólmi gildandi sóttvarnalög nr. 19/1997, með síðari breytingum. Ef við rekjum okkur aðeins aftur, virðulegur forseti, þá skipaði þáverandi heilbrigðisráðherra þann 18. júní 2021 starfshóp sem var falið að skrifa drög að frumvarpi til heildarlaga um sóttvarnir. Skilaði hópurinn drögum að frumvarpi þann 1. febrúar á síðastliðnu ári, 2022. Þann starfshóp skipuðu fulltrúar helstu aðila sem hlutverki hafa að gegna þegar kemur að opinberum sóttvarnaráðstöfunum. Í starfshópnum sátu aðilar frá heilbrigðisráðuneytinu, embætti landlæknis, dómsmálaráðuneytinu, sóttvarnalækni, Landspítala, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, sóttvarnaráði og embætti ríkislögreglustjóra. Það frumvarp sem ég mæli hér fyrir í dag er samið af þessum starfshópi og var frumvarpið lagt fram á 152. löggjafarþingi og fór í gegnum eina umræðu á Alþingi en náði ekki fram að ganga. Við umræðuna komu fram sjónarmið um frekari aðkomu þings hvað varðar ákvarðanir og aðgerðir sem kunna að skerða athafnafrelsi fólks á grundvelli sóttvarnalaga og enn fremur komu fram ólík sjónarmið um þá aðila sem skipa skulu farsóttanefnd sem lagt er til í þessu frumvarpi að verði sett á fót. Málið gekk þá til velferðarnefndar sem fékk 12 umsagnir frá ýmsum aðilum um frumvarpið en nefndin náði ekki að ljúka umfjöllun sinni um málið. Frumvarpið sem ég nú endurflyt er með breytingum á viðeigandi ákvæðum þess í ljósi umsagnar sem kom frá Persónuvernd. Enn fremur hefur ákvæði um skipan farsóttanefndar verið breytt m.a. í ljósi umsagnar sóttvarnalæknis um að þörf væri á fleiri fagaðilum með sérþekkingu á smitsjúkdómum og faraldsfræði í nefndinni og umsagnar Sjúkrahússins á Akureyri um að í farsóttanefnd sætu aðilar af landsbyggðinni. Að lokum er lögð til breyting á gildistökuákvæði. Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi og tillögu að nýjum heildarrammalögum er ætlunin að skýra betur þau úrræði sem sóttvarnalæknir og heilbrigðisráðherra geta gripið til vegna yfirvofandi hættu á að farsótt berist til eða frá Íslandi, hættu á farsótt innan lands og vegna hættu á útbreiðslu smits frá einstaklingum. Markmið lagasetningarinnar er að vernda almannaheill, þ.e. samfélagið og líf og heilsu einstaklinga gegn smitsjúkdómum og annarri vá sem lögin taka til. Einnig er verið að skýra þær heimildir sem stjórnvöld hafa til opinberra sóttvarnaráðstafana í samræmi við kröfur lögmætisreglunnar og lagaáskilnaðarreglna stjórnarskrárinnar og jafnframt að einfalda og skýra stjórnsýslu sóttvarna. Núgildandi sóttvarnalög eru frá árinu 1997 en töluverðar breytingar voru gerðar á lögunum á Alþingi árið 2021 þar sem nauðsynlegt þótti að skýra ýmis ákvæði laganna um opinberar sóttvarnaráðstafanir í ljósi fenginnar reynslu af heimsfaraldri Covid-19 og má segja að þar vorum við að ræða málið og gera breytingar í miðjum faraldri. Við þá endurskoðun var sérstaklega horft til álitsgerðar Páls Hreinssonar sem hann vann að beiðni stjórnvalda og fjallar um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafanir í ljósi meginreglna stjórnsýsluréttar og mannréttindaákvæða. Það er ágætlega gerð grein fyrir þessu í greinargerð með frumvarpinu en mér finnst, virðulegur forseti, mikilvægt í þessu samhengi tíma og gagnlegt að rekja tilurð þessa frumvarps og þá leiðsögn sem þingið og hv. velferðarnefnd veitti á sínum tíma og þá þróun sem hefur verið frá því að starfshópur Páls Hreinssonar skilaði sinni álitsgerð og þeim breytingum sem voru þá gerðar á lögunum. Sú álitsgerð sem ég vísa til hér lá til grundvallar þessum breytingum. Það kom skýrt fram hér í þinginu og hjá hv. velferðarnefnd að það var talið óheppilegt að ráðast í of víðtækar breytingar, sér í lagi á stjórnsýslukafla laganna, í miðjum heimsfaraldri. Þá var vissulega óvissa og viðkvæmur tími fyrir slíkar breytingar þegar kannski mikilvægast var að verkaskipting væri skýr og boðleiðir vel þekktar. Þess vegna lagði hv. velferðarnefnd áherslu á að farið yrði í slíka heildarendurskoðun og horft til norrænnar löggjafar í því samhengi. Sá starfshópur sem vann að þessu frumvarpi sem liggur fyrir hér og ég mæli fyrir hafði þá leiðsögn til hliðsjónar og frá þessu er ágætlega greint í greinargerð með frumvarpinu og ég vísa til hér, virðulegi forseti. Ég vil segja að núgildandi sóttvarnalög hafa almennt reynst okkur vel í heimsfaraldri og það er mikilvægt að horfa til breytinganna sem við ræddum hér á sínum tíma og ég var að fara yfir með tilliti til þess að einfalda og skýra tiltekna þætti, sérstaklega í stjórnsýslu sóttvarna og setja heimildir til sóttvarnaráðstafana fram með skýrum og einföldum hætti og veita tilhlýðilega lagastoð fyrir þeim mögulegu aðgerðum sem þarf að fara í. Ef ég rek helstu atriði frumvarpsins og sjónarmiðin að baki þeim, virðulegur forseti, þá er frumvarpinu í fyrsta lagi ætlað að tryggja þau réttindi sem varin eru af stjórnarskrá með því að kveða skýrt á um til hvaða ráðstafana megi grípa sem kunna að skerða réttindi, í hvaða tilvikum og að sjónarmiðum um meðalhóf skuli þá gætt. Þannig er markmiðið að tryggja enn betur ef gripið er til slíkra ráðstafana sem skerða réttindi að það styðjist við viðhlítandi lagaheimild og þær séu ekki framkvæmdar nema í þágu almannahagsmuna eða til verndar heilsu eða réttindum annarra. Það er mikilvægt að fram komi að heimildir sóttvarnalæknis til skerðingar á réttindum samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu hafa þann tilgang að tryggja líf og heilsu fólks sem eru veigamestu verndarhagsmunir samfélagsins sem njóta verndar stjórnarskrár og mannréttindasáttmálans. Jafnframt hefur verið talið að á stjórnvöldum hvíli frumkvæðisskylda að stjórnlögum til að bregðast við til verndar lífi og heilsu fólks ef ljóst er að bein og ófyrirsjáanleg ógn steðji að því. Í fyrrnefndri álitsgerð Páls Hreinssonar um heimildir til sóttvarnaráðstafana segir m.a. að opinberar sóttvarnaráðstafanir geti takmarkað mannréttindi sem vernduð eru af mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Í sumum tilvikum sé nægilegt að slíkar takmarkanir styðjist við sett lög svo þær teljist heimilar, en í öðrum tilvikum verði þær að vera í þágu almannahagsmuna eða til verndar heilsu eða vegna réttinda annarra svo að þær séu heimilar. Að lokum segir að þeir almannahagsmunir að verjast farsóttum til verndar lífi og heilsu manna teljist falla undir þær undanþágur sem kveðið er á um í mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Þar er m.a. vísað til 1. mgr. 67. gr. um frelsissviptingu, einnig takmarkanir á friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu sem koma fram í 71. gr. og takmarkanir á atvinnufrelsi sem koma fram í 75. gr. stjórnarskrárinnar. Sama megi segja um ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Í öðru lagi er í frumvarpinu lagt til að sett verði sérstakt markmiðsákvæði í sóttvarnalög sem og sérstakt ákvæði um þá sjúkdóma sem lögin taka til. Þar er lögð til ákveðin stigskipting sjúkdóma þar sem tilteknir smitsjúkdómar skiptast í alvarlega sjúkdóma og samfélagslega hættulega sjúkdóma. Þá eru lagðar til heimildir stjórnvalda til sóttvarnaráðstafana og að þær skuli taka mið af framangreindri stigskiptingu sem er sambærileg því sem gildir í Danmörku. Þannig megi einungis grípa til veigamestu ráðstafananna þegar um samfélagslega hættulegan sjúkdóm er að ræða. Í þriðja lagi eru svo lagðar til breytingar á stjórnsýslu sóttvarna. Þannig er lagt til að sóttvarnalæknir verði skipaður af ráðherra líkt og landlæknir og aðrir forstöðumenn stofnana og að ábyrgð hans á framkvæmd sóttvarna heyri beint undir yfirstjórn ráðherra en ekki landlækni. Enn fremur verði sett á laggirnar nýtt fjölskipað stjórnvald, þ.e. sérstök farsóttanefnd. Hlutverk hennar verði að gera tillögu til ráðherra um opinberar sóttvarnaráðstafanir vegna samfélagslega hættulegra sjúkdóma og tillögu um skilgreiningu sjúkdóms samkvæmt stigskiptingu laganna, þ.e. hvort sjúkdómur falli undir það að vera samfélagslega hættulegur. Samkvæmt frumvarpinu verður sóttvarnaráð lagt niður og verkefni ráðsins færð til sóttvarnalæknis og farsóttanefndar. Enn fremur er lögð til sérstök heimild sóttvarnalæknis til að kveðja sér til ráðgjafar sérfræðinga vegna þeirra verkefna sem falla undir hlutverk sóttvarnalæknis. Í fjórða lagi eru svo gerðar ýmsar breytingar á gildandi lögum á þeim kafla frumvarpsins sem fjallar um opinberar sóttvarnaráðstafanir, einstök ákvæði eru brotin upp og framsetning þeirra er einfölduð. Jafnframt eru settar tilteknar skorður við tímalengd opinberra sóttvarnaráðstafanna. Síðast en ekki síst er lagt til að aðkoma og eftirlitshlutverk Alþingis að opinberum sóttvarnaráðstöfunum verði styrkt og loks að viðurlagaákvæði laganna verði uppfært í samræmi við löggjafarþróun síðari ára. Í heimsfaraldri Covid-19 má segja að hafi reynt á flesta þætti laganna og eins og ég gat um hér áðan voru tilteknar breytingar sem þóttu mikilvægar og nauðsynlegar gerðar á þeim árið 2021. Það má öllum vera ljóst að fenginni reynslu hvað beiting sóttvarnalaga getur haft víðtæk áhrif á daglegt líf fólks í landinu og raunar alla þætti samfélagsins, innviði þess, atvinnulíf, menningarlíf og svo mætti áfram telja. Við skulum hafa það hugfast hver markmið sóttvarnalaga eru og hve mikilvægt er að þau þjóni tilgangi sínum þegar á reynir, þ.e. að vernda almannaheill, samfélagið og líf og heilsu þeirra einstaklinga sem samfélagið byggja. Löggjöf um sóttvarnir snertir á nánast öllum þáttum samfélagsins þegar á reynir og beiting laganna gengur í mörgum tilvikum nærri stjórnarskrárvörðum mannréttindum okkar. Hlutverk okkar hlýtur þannig að vera að gera sóttvarnalöggjöfina sem best úr garði til að tryggja að markmiðum laganna verði sem best náð en jafnframt að ekki sé gengið nær stjórnarskrárvörðum mannréttindum en nauðsyn krefur á hverjum tíma. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu meginatriðum frumvarpsins og legg ég til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra framsöguna. Ég velti því fyrir mér, nú áttum við orðastað, ég og hæstv. ráðherra í fyrirspurnatíma síðastliðinn mánudag þar sem ég spurði hæstv. ráðherra út í þróun mála er mikla fjölgun í dauðsföllum varðar á milli ára þar sem dauðsföll árið 2022 voru 390 fleiri en þau höfðu verið að jafnaði á árunum frá 2017–2021. Samtal okkar ráðherrans þróaðist á þann veg að ráðherra sagðist vera að tala við marga og það þyrfti að skoða þetta allt saman vel. En ég velti fyrir mér hvort það sé ekki ástæða til að skoða þá hluti og þau áhrif sem framkölluðust af þeim aðgerðum sem gripið var til í þaula áður en farið er í jafn umfangsmikla breytingu á sóttvarnalögum og hér er lagt til, því að mér sýnist fljótt á litið að þetta sé í meginatriðum sá texti sem lagður var fram áður og augljóslega ekki búið að kafa ofan í, leyfi ég mér að segja, þær upplýsingar sem fram hafa komið á síðustu misserum. Þannig að ég vil spyrja til að byrja með hæstv. ráðherra hvort hann telji forsvaranlegt að gera slíka grundvallarbreytingu á sóttvarnalögum áður en að þessi mál hafa verið krufin til mergjar, sem svo sannarlega er nauðsyn á. Ég gat ekki skilið hæstv. ráðherra öðruvísi síðastliðinn mánudag en að hann teldi nauðsynlegt að slík skoðun færi fram. Yrði það til einhvers skaða að mati hæstv. ráðherra að frumvarpið fengi að bíða svona eins og einn hring þannig að það verði betur grundað hvaða áhrif núverandi sóttvarnalög og beiting þeirra kallaði fram í gegnum tímabil heimsfaraldursins?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir spurninguna og þessi atriði sem hv. þingmaður dregur hér fram. Þau eru fjölmörg og fleiri en það sem hv. þingmaður vekur hér athygli á sem við munum koma til með að þurfa að fara í gegnum. Ég nefni sem dæmi langvarandi áhrif á heilsu fólks og þá kröfur til endurhæfingar. Það atriði sem við hv. þingmaður áttum orðastað um hér sem snýr að dauðsföllum er auðvitað til skoðunar og ég kynnti mér það aðeins eftir okkar ágætu samskipti hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma varðandi - þar skiptir máli hvaða tímabil er skoðað, hversu langt, í samhengi við önnur tímabil, aðrar þjóðir, aldursdreifinguna í því. Þetta eru allt atriði eins og ég sagði þá sem við munum óhjákvæmilega fara í gegnum bæði með vísindasamfélaginu og fræðasamfélaginu. Mér finnst svona stóra spurningin, af því við erum að ræða þetta frumvarp hér: Af hverju þetta frumvarp hér og nú? Hvort þetta mætti bíða - ég held að það sé mjög gott að koma með þetta frumvarp núna og ég vísaði aðeins til þess í minni ræðu þegar við gerðum breytingar á þessu 2021 og þeirrar umræðu sem fór fram í þinginu þá og hjá hv. velferðarnefnd um hvaða breytingar væri skynsamlegt að gera á þeim tímapunkti og síðan bíða með og taka til frekari skoðunar eins og stjórnsýsluþáttinn. Ég held að það sé margt hér í frumvarpinu til aukins skýrleika til að gefa okkur betri færi á því að vinna að þessu jafnvægi á milli mannréttinda og þess að verja líf og heilsu og hafa til þess skýra lagastoð og lagaheimildir. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það var auðvitað þannig í gegnum tímabil heimsfaraldursins að stjórnvöld virtust upptekin við það á löngum köflum að skjóta lagastoð undir þegar framkvæmdar aðgerðir, sem er auðvitað ekki beint til fyrirmyndar. Auðvitað þarf á köflum að bregðast við en það má færa fyrir því rök að á köflum hafi verið gengið heldur hratt um gleðinnar dyr hvað meðferð þeirra heimilda varðar sem stjórnvöld höfðu. Það breytir því ekki að - eins og segir í sjötta kafla greinargerðar um mat á áhrifum, með leyfi forseta: „Ekki er gert ráð fyrir að frumvarpið, verði það að lögum, hafi áhrif á tekju- og útgjaldahlið ríkissjóðs og/eða eignastöðu.“ Það má eflaust til sanns vegar færa, sem er ekki alltaf raunin þegar kemur að 6. lið greinargerðar stjórnarfrumvarpa. Við sjáum bara núna hvaða gríðarlegu áhrif allar þær aðgerðir sem gripið var til í gegnum Covid-faraldurinn höfðu á fjárhagsstöðu bæði ríkissjóðs og einstaklinga, fyrirtækja, sveitarfélaga, þannig að við verðum auðvitað að horfa á þetta mál í stærri mynd. En þrátt fyrir svar hæstv. ráðherra áðan get ég ekki annað en ítrekað spurninguna hvort það sé ekki rétt að bíða þar til einhverjar niðurstöður hafa fengist í þeim úttektum sem hæstv. ráðherra segir að verið sé að vinna, þannig að það getur ekki frestað málinu um langan tíma. En eitt og sér þykir mér ekki gott að við séum að fara í svona grundvallarbreytingar á svona mikilvægri en á sama tíma mögulega íþyngjandi löggjöf, svona strax eftir að því ástandi sem hér varði hefur linnt og sömuleiðis áður en neinar meiri háttar niðurstöður hafa fengist varðandi það hver raunveruleg heildaráhrif beitingar núgildandi sóttvarnalaga voru.

Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir til hv. þm. Bergþórs Ólasonar og tel að það sé mikilvægt að taka einmitt þessa hlið hér upp við framlagningu þessa frumvarps. Þá kann stóra spurningin að vera: Af hverju erum við að leggja þetta frumvarp fram? Eigum við ekki að bíða og horfa til þeirra áhrifa og þeirra afleiðinga sem við erum að horfa á í kjölfarið á faraldrinum? Hv. þingmaður kom inn á það einmitt þegar við förum í svona aðgerðir til að vernda líf og heilsu og göngum nærri stjórnarskrárvörðum mannréttindum eins og með samkomutakmörkunum sem höfðu gífurleg áhrif hér á ýmiss konar atvinnustarfsemi og munu hafa áhrif hér, þá og inn í óræða framtíð, á líf og heilsu. Við settum af stað hópa hér, lærðum af hruninu, til að kanna það hvaða áhrif þetta hefði á börn og unglinga til að mynda, þegar röskun varð á skólastarfi sem við reyndum eins og við gátum að halda gangandi. Við settum inn mikla fjármuni til að styðja við fyrirtæki sem raunverulega stöðvuðust alveg, af því að heimurinn hætti að ferðast, í ferðaþjónustunni sem er núna aftur komin á ferðina og þarf að kljást við þá stöðu. Ég er þeirrar meiningar, svo ég svari því bara hreint út, að það er alltaf krafa um að við fylgjum því að hafa skýra lagastoð fyrir þeim ákvörðunum sem við stöndum frammi fyrir að taka hverju sinni. Þannig að ef við spyrjum af hverju þetta frumvarp og hvort það megi ekki bíða, þá tel ég það óþarfa. En það útilokar ekki allt það sem hv. þingmaður kemur inn á að við þurfum að skoða og meta inn í framtíðina. Ég vil bara segja að lokum, virðulegi forseti, af því að þegar við stóðum í þessum faraldri og vorum að taka allar þessar ákvarðanir þá gerðum við breytingar 

Virðulegi forseti. Um áhrif Covid-faraldursins þarf vart að fjölyrða, hann hefur ekki farið fram hjá neinum. Árangurinn af þeim aðgerðum hefur stundum verið upp og ofan en þegar aðgerðirnar hafa verið fumlausar hefur gengið vel. Það sem er kannski gott við þessi lög er að þau styrkja stoðirnar og auka við möguleika á að taka fumlaust á málum. En það eru líka ákveðnir annmarkar og sérstaklega þegar maður horfir á þetta út frá persónuvernd, þá eru þarna, að mér virðist, ansi margar hættur hvað hana varðar, hvort hún verði nógu vel tryggð. Það er eitthvað sem ég er því miður ekki alveg sannfærður um og myndi hvetja til að yrði skoðað. Hvað varðar aðrar afleiðingar faraldursins, sem mér sýnist þetta frumvarp að mörgu leyti ekki taka til, þá má nefna þau tilmæli sem voru gefin út að taka sérstaklega ungmenni út úr félagslífi, út úr umgengni við kunningja og vini og mögulega út úr námi því að allt þetta gerði mörgum erfitt fyrir að sinna námi sínu nægjanlega vel. Það er alveg rétt að reyna að horfa til þess að það þurfi líka að taka tillit til annarra þátta. Ég varð þess áskynja við að lesa þetta frumvarp að þarna sé meira verið að horfa á framkvæmdina eins og hún fór fram hér en ég myndi hvetja til þess að við frekari vinnslu skoðum við hvort við getum ekki komið til móts við aðra þætti eins og að sinna þeim hópi sem gæti staðið höllum fæti eftir langvarandi aðskilnað frá vinum og kunningjum, jafnvel fjölskyldu, og horfum til þess sem af því getur hlotist. Það þarf mögulega að fylgja því eftir með því að veita sálfræðiaðstoð. Svo er bara rétt að hvetja til þess að það verði alveg sérstaklega tryggt í allri vinnslu að aðgerðir brjóti ekki ákvæði stjórnarskrár. Þá má líka horfa til þess hversu illa þetta fór með mörg smærri fyrirtæki, sérstaklega þar sem fagfólk starfar í nánum samskiptum við kúnna, t.d. þurftu hárgreiðslumeistarar oft að bregðast mjög hratt við og voru oft komnir í mjög knappa stöðu. Ég vona að fleiri þættir verði hafðir til hliðsjónar þannig að við getum dregið lærdóm af því sem fór úrskeiðis í því sem var gert. Ég ætla að ljúka þessu með því að hvetja til þess að menn horfi á þetta heildrænt, skoði og taki til greina fleiri þætti en einungis þá sem unnt var að tiltaka núna. Þegar hlutirnir gerast hratt þarf eðlilega að taka ákvarðanir á mjög skömmum tíma og ekki er hægt að ætlast til þess að þau viðbrögð séu fullkomin. Það er auðvelt að horfa á það sem var gert í fortíðinni og gagnrýna það og segja að það hefði átt að gera hlutina öðruvísi. Það er ekki það sem ég er að tala um, heldur að ef við erum að fara að setja þetta niður sem einhverja heildræna sýn þá þurfi að taka sem allra flesta þætti inn í þá vinnu þannig að við séum ekki bara með afmarkað mengi og skoðum þetta bara út frá einum þætti. Þar þarf að taka fleira til, forseti.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma inn á þingið með þetta frumvarp í annað sinn enda um að ræða mikilvægt mál. Ég held að það sé óþarfi að rifja upp umræðuna þegar allir voru óvænt í þeirri stöðu að hin lagalega umgjörð hefði getað verið þéttari gagnvart þeim áskorunum sem við stóðum frammi fyrir, þ.e. að vinna bug á heimsfaraldri. Umgjörðin hefði getað verið betri og þá kannski ekki síst þegar um er að ræða takmörkun á frelsi. Hvort sem um er að ræða athafnafrelsi eða annað frelsi er það algerlega skýlaus réttur allra í frjálsu lýðræðissamfélagi að rétturinn til allra slíkra inngripa sé skýr. Ég fagna því í þessu frumvarpi. Ég vil fá að segja strax að mér finnst frumvarpið vissulega vera til bóta, það er í rétta átt. Strax í upphafi faraldursins var sleginn sá tónn að pestir væru illviðráðanlegar og best væri að nýta kraftana í að heilbrigðiskerfið réði við verkefnið. Ástæðan er einföld; ef heilbrigðiskerfið brestur er ekki hægt að beita lífsbjargandi úrræðum sem nútímaheilbrigðiskerfi færa okkur. Þetta er og var gott og skýrt markmið. En forseti, síðan var það fært nokkrum sinnum til; veirufrítt land var takmarkið, svo að hemja útbreiðsluna þar til búið væri að bólusetja og síðan að verjast innrásum ýmissa afbrigða. En það er ekki bara veira sem getur valdið álagi heldur allt mögulegt annað. Skorður á líf fólks mega ekki sjálfkrafa verða svarið. Ef bráðamóttakan ræður ekki við rútuslys getur niðurstaðan ekki orðið sú að loka vegum heldur að undirbúa spítalann betur. Það þurfti því formlegt samtal um það hvað væri undir svo að við getum sett stefnuna sameiginlega, ekki síst með það fyrir augum að veirur og áföll verða alltaf hluti af tilveru okkar. Forseti. Þingið og lýðræðislega kjörnir fulltrúar ættu að hafa meira um þetta allt að segja. Það eru því hreint út sagt vonbrigði að frumvarpið sem um ræðir skuli ekki leggja til aukna aðkomu þingsins þar sem í raun er bara mælt fyrir upplýsingaskyldu, að Alþingi skuli kynnt sóttvarnaráðstöfun um leið og ákvörðun hefur verið tekin um hana, en í slíku fyrirkomulagi hefur Alþingi ekki aðkomu að ákvarðanatökunni heldur einungis upplýsingunum um hana. Hér er mikilvægt að gera greinarmun á því að ég er að sjálfsögðu ekki að mæla fyrir því að ráðherra geti ekki tekið skyndiákvarðanir þegar brýna nauðsyn ber til, að sjálfsögðu verður slíkur varnagli að vera til staðar. En það eru mikil vonbrigði að ekkert sé að finna um aðkomu þingsins að ákvarðanatöku og að mínu mati er það ekki nógu mikil virðing fyrir því hvar ábyrgðin gagnvart fólkinu í landinu liggur þegar allt kemur til alls, sem er og á að vera hjá lýðræðislega kjörnum fulltrúum þessa sama fólks. Löndin í kringum okkur hafa mörg hver stigið frekari skref í þá átt að láta ábyrgðina liggja þar og ég hefði viljað sjá þannig nálgun. Það er auðvitað umhugsunarefni hversu auðvelt það var, of auðvelt að mínu mati, að stilla vísindum og stjórnmálum, eða vísindafólki og stjórnmálafólki, upp sem andstæðum. Þarna er ég að sjálfsögðu ekki að gera lítið úr vísindafólki, alls ekki. Það breytir hins vegar ekki þeirri staðreynd að vísindafólk ber ekki ábyrgð gagnvart fólkinu sínu eins og stjórnmálamenn gera. Mig langar að nefna þetta því að fyrir mér er pólitíska ábyrgðin mikilvægasta grundvallarreglan og einn mikilvægasti öryggisventill frjáls lýðræðissamfélags. Við ættum í stjórnmálum almennt að láta stjórnmálamennina og ráðamenn á hverjum tíma bera ábyrgðina sem þeim ber en auðvitað á það að vera byggt á allra bestu upplýsingum okkar allra besta vísindafólks. Forseti. Undir eru ekki bara veirur heldur heilt samfélag þar sem skaðinn getur verið langvinnur og ósýnilegur. Menntun barna er til að mynda mannréttindi þeirra og það er mikið á sig leggjandi til að hægt sé að halda úti sem eðlilegustu samfélagi sem ekki fer fram bak við luktar dyr. Í þannig stöðu er nauðsynlegt að horfa yfirvegað yfir sviðið og meta áhrif og afleiðingar bæði faraldursins og aðgerðanna og taka ákvarðanir með það að leiðarljósi. Við munum t.d. eftir stöðunni undir lok faraldursins þegar eitt afbrigði var svo smitandi að fyrirtæki voru farin að loka, ekki vegna veikinda heldur sóttkvíar, vegna aðgerða. Mér þykir einsýnt að það þarf líka að horfa á slíkar samfélagslegar hömlur. Það verður að taka ákvarðanir sameiginlega út frá staðreyndum eins hratt og heildstætt og hægt er og gæta þess að aðgerðirnar valdi ekki meiri sársauka en það sem þær eru að vernda gegn. Það má því velta því upp hvenær sjúkdómur hefur þær afleiðingar að mikilvæg störf, innviðir eða starfsemi heilbrigðiskerfisins raskist. Það er í raun munur á því hvort framangreind starfsemi raskast vegna sjúkdómsins sjálfs, að sjúkdómurinn sjálfur hafi það miklar afleiðingar, að fólk verði það mikið veikt að það geti ekki sinnt störfum sínum, eða hvort röskunin sé komin til út af sóttvarnaráðstöfunum sem stjórnvöld sjálf setja. Ég vil því staldra sérstaklega við hvernig samfélagslega hættulegur sjúkdómur er skilgreindur í frumvarpinu; sem er „alvarlegur sjúkdómur sem veldur eða getur valdið alvarlegri röskun á mikilvægum störfum og innviðum samfélagsins og/eða sem leitt getur til verulega aukins álags á heilbrigðiskerfið verði hann útbreiddur í samfélaginu.“ Ég leyfi mér, forseti, að staldra við orðanna hljóðan í texta frumvarpsins, „eða sem leitt getur til verulega aukins álags á heilbrigðiskerfið verði hann útbreiddur í samfélaginu“, og minni vinsamlega á að um síðustu jól var verulega aukið álag á heilbrigðiskerfið vegna flensu. Þetta verður að vera skýrt þó að í greinargerð megi skilja skýringar á þann veg að lögð sé til sambærileg skilgreining og er til að mynda notuð í Danmörku. Þannig er um að ræða alvarlegustu smitsjúkdóma sem geta herjað á samfélagið. Er þá sérstaklega átt við þá sjúkdóma sem hafa þannig smittíðni að þeir geti leitt til alvarlegrar röskunar á mikilvægum störfum, innviðum samfélagsins eða aukins álags á heilbrigðiskerfið. Skýringar frumvarpsins gefa vissulega vísbendingar um að þar sé verið að horfa á þessa skilgreiningu þrengra en texti frumvarpsins sjálfs ber með sér. Er ástæða til að beina því til hv. velferðarnefndar að passa upp á skýrleika þessarar mikilvægu skilgreiningar. Hins vegar er vert að minna á í þessu samhengi að í 16. gr. frumvarpsins er kveðið á um jafnræði og meðalhóf sem og um þau sjónarmiða sem líta skal til við ákvörðun um sóttvarnaráðstafanir. Þar vantar, forseti, sárlega að vísað sé skýrt til efnahagslegra og félagslegra hagsmuna sem verða að fá að vera með í forsendum ákvarðanatöku í samfélaginu. Í því samhengi vek ég einnig athygli á hvernig eigi, samkvæmt frumvarpinu, að skipa í farsóttanefnd þar sem eingöngu heilbrigðisstarfsfólk á að hafa þar sæti fyrir utan einn aðila sem á að hafa þekkingu á almannavörnum en enginn er þar til að meta félagslegar og efnahagslegar afleiðingar. Annað atriði sem mig langar að nefna varðar 24. gr., um málsmeðferð hjá dómstólunum. Þar kemur fram að dómari skuli sjálfur sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en hann kveður upp úrskurð og skuli sjálfur afla sönnunargagna sem hann telur þörf á. Í frumvarpinu kemur jafnframt fram að farið sé eftir lögum um meðferð einkamála og eftir atvikum sakamálalögum í málum sem varða sóttvarnalög nema kveðið sé á um annað í lögum og er 24. gr. að langmestu leyti samhljóða 15. gr. núverandi laga. Mér þykir eðlilegt að velta upp hvort óeðlilegt sé að það sé hlutverk dómara að rannsaka málið og kveða svo sjálfur upp úrskurð í því. Í raun er um að ræða þetta rannsóknarréttarfar sem hefur tíðkast hér síðan það var aflagt fyrir svolitlu síðan, þ.e. árið 1995. Mér þætti rétt að velferðarnefnd myndi skoða hvort réttara væri að málsmeðferð yrði sambærileg og í einkamála- og sakamálalögum, að sóknaraðili eða ákærandi afli sönnunargagna en dómari geti óskað eftir því að hann afli tiltekinna gagna um atvik máls sem þörf er á til að upplýsa málið eins og gengur. En hins vegar væri þessi aðgreining eins og eðlilegt er eins og er í einkamála- og sakamálalögum og ættu því fordæmi að vera alveg skýr. Einnig er tekið fram í 24. gr. að þeim sem geta vegna tengsla sinna við varnaraðila veitt nauðsynlegar upplýsingar sé skylt að veita dómara þær. Mögulega er hægt að skilja ákvæðið sem svo að t.d. mökum og fjölskyldumeðlimum varnaraðila sé skylt að bera vitni gegn honum. Bæði í einkamála- og sakamálalögum er vitnum sem eru tengd aðila máls með slíkum hætti ekki skylt að bera vitni. Það væri að mínu mati óeðlilegt að skylda nákomna aðila til að veita aðstoð við rannsókn á máli sem snýr að frelsissviptingu, sérstaklega eins og ég nefndi áðan, vegna þess að við höfum annan hátt á í einkamála- og sakamálalögum og því ætti ákvæðið að vera orðað á þann hátt og ætti að vera í fullu samræmi við almennt réttarfar. Forseti. Í 39. gr. er mælt fyrir um greiðsluþátttöku sjúklinga samkvæmt lögunum þar sem fram kemur að hún fari samkvæmt lögum um sjúkratryggingar, þ.e. að kostnaður vegna framkvæmdar laganna greiðist að öllu jöfnu eins og annar sjúkra- og lækniskostnaður. Í ljósi þess að mikið af þeirri heilbrigðisþjónustu sem mælt er fyrir um í lögunum er í senn íþyngjandi og þvinguð fram af stjórnvöldum langar mig að velta upp hvort ekki sé eðlilegt að kostnaður vegna framkvæmda samkvæmt lögunum verði að meginreglu til greiddur af ríkissjóði. Forseti. Frumvarpið er til bóta og í rétta átt og þó að allir voni að viðlíka staða blasi ekki við okkur og raunin varð í mars 2020 erum við þó alla vega aðeins betur nestuð núna. Í logninu eftir faraldurinn, þegar rykið er sest og við höfum aðeins meira andrými, förum úr óttanum, jafnvel reiðinni, gefst skjól til að ræða mikilvæga hluti og því er mikilvægt að þetta frumvarp hafi verið unnið og lagt fram. Við stóðum okkur ágætlega. Stjórnvöld stóðu sig ágætlega og er það öllum sem komu að þeim aðgerðum, sérstaklega í byrjun faraldursins, til sóma hvernig haldið var utan um íslenska þjóð á skrýtnum tímum. En það verður að mega gagnrýna nokkur atriði og það verður að mega spyrja spurninga. Það eru veigamiklir hlutir undir. Ég hef almennt í lífinu reynt að temja mér það, og ég tala nú ekki um í þeirri stöðu sem ég er í hér í dag, í því starfi sem ég sinni í þessum góða sal, að hugsa allar reglur út frá því hvernig það væri ef vondir menn væru við völd. Ég ætla að biðja hlutaðeigandi hér að taka það alls ekki til sín, því er engan veginn beint að þeim, þvert á móti. Ég hef hins vegar reynt að skoða hvað mér þykir um völd sem reglur veita einhverjum aðilum eða stofnunum út frá því hvernig það væri ef það væri ekki gott fólk sem héldi á því valdi. Út frá því prinsippi vil ég enda ræðu mína hér á að minna á að það eru talsverðar líkur á því að ef ekki hefðu orðið fjöldamótmæli í Kína nýlega væru Kínverjar enn lokaðir inni á mjög hæpnum forsendum. En þannig eru ákvarðanir oft teknar. Við megum ekki gleyma því að þannig ákvarðanir eru líka teknar af ráðamönnum og þannig ákvarðanir viljum við forðast. Ég hvet því hv. velferðarnefnd til að hafa þau gleraugu á þegar þau taka þetta ágæta frumvarp, sem er vissulega til bóta, og rýna það enn frekar með allar nýjustu upplýsingar í huga, um vendingar þessa faraldurs sem var svo skrýtinn og óskiljanlegur í byrjun. Nú vitum við meira. Tökum þær upplýsingar og rýnum þær gagnrýnið með frelsi og sanngirni og heildarsamhengi okkur til halds og trausts. Ég ítreka þakkir til ráðherra fyrir að hafa komið fram með þetta frumvarp.

Virðulegur forseti. Öllum hér í þessum sal eru í fersku minni þær sóttvarnatakmarkanir sem í gildi voru á árunum 2020–2022 þótt einhverjar myndu sjálfsagt helst vilja gleyma þeim. Hins vegar er mikilvægt að draga lærdóm af þeim fordæmalausu atburðum sem áttu sér stað, bæði þar sem vel tókst til og þar sem hefði mátt gera betur. Heilt yfir stóðu stjórnvöld sig vel í að takast á við ástandið og að mörgu leyti náðum við góðum árangri í baráttunni við heimsfaraldur kórónuveirunnar, til að mynda ef litið er til alvarlegra veikinda og dauðsfalla. Hins vegar komu í ljós ákveðnar brotalamir í sóttvarnalöggjöfinni sem að einhverju leyti er bætt úr í þessu frumvarpi heilbrigðisráðherra. En betur má ef duga skal. Ég kalla eftir breytingum á því hvernig ákvarðanir um sóttvarnaráðstafanir eru teknar. Þegar litið er til baka má sjá að sóttvarnaráðstöfunum var stundum beitt með of íþyngjandi hætti gagnvart borgurum. Úrræðum eins og samkomutakmörkunum, einangrun og sóttkví var beitt óspart og oft og tíðum mun lengur en aðstæður kröfðust. Atvinnulífið lamaðist löngum stundum og atvinnurekendur og launþegar urðu fyrir gríðarlegu tekjutapi með tilheyrandi fjárhagsáhyggjum. Úr því þarf að bæta. Það er áhyggjuefni að framkvæmd sóttvarnaráðstafana var ekki sérstaklega lýðræðisleg, enda setur ráðherra fram reglur um sóttvarnaráðstafanir sem alla jafna eru samhljóða tillögum sóttvarnalæknis án nokkurrar aðkomu lýðræðislega kjörinna fulltrúa á Alþingi. Mikilvægt er að aðkoma Alþingis að jafn mikilvægum og íþyngjandi aðgerðum og sóttvarnaráðstöfunum sé tryggð með það að markmiði að öll sjónarmið sem máli skipta fái að heyrast. Það er ekki nóg að líta einungis til þess hver verði möguleg fjölgun eða fækkun smita. Nauðsynlegt er að horfa einnig til félagslegra og efnahagslegra afleiðinga sóttvarnaráðstafana sem geta verið fjölmargar, enda hafa sóttvarnaráðstafanir jafnvel leitt til þess að fólk hafi misst lífsviðurværi sitt. Þá er fyrirséð að samkomutakmarkanir, einangrun og fjárhagserfiðleikar hafi neikvæð áhrif á andlega heilsu fólks og ætla má að slíkar afleiðingar hafi ekki enn komið að fullu fram og líklegt að þær verði talsverðar á komandi árum. Til þess að sóttvarnaráðstafanir nái markmiðum sínum verði almenningur að treysta því að slíkar ákvarðanir séu teknar á grundvelli málefnalegra sjónarmiða. Ef slíkt vald er fært of fáum einstaklingum með svipaðar skoðanir er hætta á að sóttvarnareglur séu settar á ómálefnalegum grundvelli, rétt eins og þegar stjórnvöld supu hveljur yfir tilhugsuninni um áheyrendur á knattspyrnuleikjum á sama tíma og 200 manns máttu koma saman innan dyra til að horfa á leiksýningu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um póstþjónustu, nr. 98/2019. Frumvarpið felur í sér minni háttar breytingar á lögunum og er tilefni þess þríþætt. Í fyrsta lagi er frumvarp þetta flutt til að leiðrétta mistök við flutning stjórnsýslu póstmála frá Póst- og fjarskiptastofnun, sem nú heitir Fjarskiptastofa, til Byggðastofnunar. Þetta hafði gerst með frumvarpi til laga um breytingu á lögum um póstþjónustu og lögum um Byggðastofnun, þskj. 895, 534. mál, og frumvarpið varð að lögum nr. 76/2021. Með lögunum var orðunum Póst- og fjarskiptastofnun breytt í orðið Byggðastofnun í I. og II. kafla laga um póstþjónustu en mistök leiddu til þess að þessi hugtakabreyting skilaði sér ekki í aðra kafla laganna og er hér lagt til að bætt verði úr því. Í öðru lagi er nauðsynlegt að styrkja lagastoð fyrir innleiðingu Evrópureglugerðar nr. 644 og 1263, báðar frá árinu 2018, en með reglugerðunum er leitast við að tryggja gagnsæi gjaldskráa póstrekenda yfir landamæri og greiða fyrir netverslun á milli landa. Þá er einnig lagt til að sett verði sérstakt innleiðingarákvæði í lögin til aukins skýrleika og í samhengi við reglugerðarheimild í d-lið 1. mgr. 47. gr. laganna, samanber einnig 3. gr. frumvarpsins. Í þriðja lagi er lagt til að heimildir þjónustuveitanda til að nýta bréfkassasamstæður verði rýmkaðar til muna frá þeim reglum sem nú gilda en samkvæmt þeim er alþjónustuveitanda aðeins heimilt að setja upp bréfkassasamstæðu á einum stað fyrir alla móttakendur póstsendinga í þéttbýli. Bréfasendingum hefur fækkað jafnt og þétt undanfarin ár á sama tíma og pakkasendingum fjölgar verulega. Fyrr á þessu ári skilaði starfshópur á vegum ráðherra um alþjónustu í póstdreifingu af sér tillögum til úrbóta sem nú er unnið að í ráðuneytinu. Tillögurnar miða m.a. að því að lækka kostnað ríkissjóðs af póstþjónustu, svonefndan alþjónustukostnað. Enn fremur eiga tillögurnar að tryggja að allir landsmenn fái notið póstþjónustu og greiði fyrir hana viðunandi verð, tryggja heilbrigða samkeppni á svæðum þar sem ekki er markaðsbrestur og greina mögulega skörun á milli laga um póstþjónustu og laga um farþegaflutninga og farmflutninga. Ein af tillögum starfshópsins var að ráðuneytið léti gera könnun um afstöðu neytenda til póstþjónustu í landinu. Könnunin var gerð á vormánuðum 2022. Jákvæð afstaða til bréfkassasamstæðna í niðurstöðum könnunarinnar og jákvæð reynsla og afstaða Norðmanna til aukinnar notkunar bréfkassasamstæðna í þéttbýli gaf tilefni til að leggja til að rýmka heimild til að nota bréfakassasamstæður og draga með því úr bréfaburði upp að dyrum. Þá er líklegt að aukin notkun bréfkassasamstæðna geti mögulega minnkað alþjónustukostnað ríkissjóðs, enda felur það í sér minni útburð fyrir alþjónustuveitanda. Svokölluð póstbox, sem Íslendingar þekkja vel og sækja pakka í, eru hliðstæða við bréfakassasamstæðu og hefur þeim verið vel tekið hér á landi og ört vaxandi notkun þeirra gengið vel. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á umferðarlögum. Með frumvarpinu er ætlunin að tryggja lagastoð til innleiðingar fjögurra reglugerða Evrópuþingsins og ráðsins og einnar tilskipunar. Auk þess eru lagðar til breytingar sem byggja á tillögum starfshóps um smáfarartæki sem og aðrar minni breytingar. Með reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2018/956 er mælt fyrir um kröfur er varða vöktun og skýrslugjöf vegna koltvísýringslosunar og eldsneytisnotkunar nýrra þungra ökutækja. Eftirlitsstofnun EFTA í tilviki EFTA-ríkjanna er veitt heimild til að leggja á sektir þegar skýrslugjöf framleiðenda ökutækja er ekki í samræmi við gerðar kröfur og ekki er hægt að réttlæta frávik frá þeim með fullnægjandi hætti. Felur frumvarpið í sér lagastoð heimildarinnar. Það skal þó tekið fram að hér á landi er enginn framleiðandi ökutækja í skilningi reglugerðarinnar, alla vega ekki nú um stundir, og áhrif heimildarinnar takmarkast sökum þess. Viðmiðunargildi fyrir koltvísýringslosun nýrra þungra ökutækja er svo ákveðin samkvæmt reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2019/1242. Framleiðendum ökutækja eru samkvæmt henni veittar losunarheimildir og geta þeir hvort heldur sem er átt inneign eða staðið í skuld. Verði framleiðandi innan EFTA-ríkjanna talinn bera ábyrgð á umframlosun koltvísýrings á tilteknu skýrslutímabili frá og með árinu 2025 er Eftirlitsstofnun EFTA falið að leggja á gjald vegna hennar. Eftirlitsstofnun EFTA er samkvæmt núgildandi umferðarlögum heimilt að leggja á umframlosunargjald þegar vegið meðaltal útblásturs er yfir mörkum og er nú lögð til smávægileg orðalagsbreyting á ákvæðinu svo heimildir eftirlitsstofnunar samkvæmt reglugerðinni falli einnig skýrlega þar undir. Benda má á að líkt og vegna fyrri reglugerðar er enginn framleiðandi ökutækja í skilningi reglugerðarinnar hér á landi, í það minnsta ekki nú um stundir, og áhrif heimildir hennar gagnvart innlendum aðilum takmörkuð í ljósi þess. Með reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2018/858 eru tilteknar breytingar gerðar á reglum um vélknúin ökutæki, eftirvagna þeirra og kerfi, íhluti og aðskildar tæknieiningar. Er aðildarríkjum samkvæmt henni skylt að tilnefna viðurkenningar- og markaðseftirlitsstjórnvald á þessu sviði. Hér á landi annast Samgöngustofa viðurkenningar ökutækja, íhluta o.fl. og er lagt til að mælt verði með skýrum hætti fyrir um það í hennar lögum, svokallaðar gerðarviðurkenningar. Þá er lagt til að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun verði falið markaðseftirlit þar sem Samgöngustofa getur ekki með góðu móti sinnt því samhliða viðurkenningarhlutverki sínu án verulegra breytinga á skipulagi stofnunarinnar. Löggjafinn hefur þegar falið Húsnæðis- og mannvirkjastofnun markaðseftirlitshlutverk með lögum nr. 18/2021, um breytingu á lögum um Neytendastofu og fleiri lögum, varðandi stjórnsýslu neytendamála. Með áðurnefndri reglugerð, 858/2018, er aðildarríkjum einnig falið að setja reglur um viðurlög við brotum markaðsaðila og gera ráðstafanir til að tryggja að þeim sé beitt. Viðurlögin skulu vera skilvirk, í réttu hlutfalli við brot og hafa varnaðaráhrif. Innan EES-svæðisins er Eftirlitsstofnun EFTA þá í ákveðnum tilvikum heimilað að leggja sektir á markaðsaðila vegna þess að ökutæki, kerfi, íhlutur eða aðskilin tæknieining uppfyllir ekki þær kröfur sem mælt er fyrir um. Til að svo megi verða þarf í umferðarlögum að heimila stofnuninni að leggja slíkar sektir á markaðsaðila. Heimildin hefur helst verið talin hafa þýðingu gagnvart framleiðendum ökutækja og viðurkenndum tækniþjónustum og sem fyrr segir er þá aðila ekki að finna hér á landi. Með reglugerð 1054/2020 hafa breytingar verið gerðar á gildandi reglum um aksturs- og hvíldartíma ökumanna í farþega- og farmflutningum í atvinnuskyni. Meðal þeirra breytinga er að reglurnar taka nú til ökutækja að meðtöldum eftirvögnum eða festivögnum yfir 2,5 tonn að heildarþyngd sem notaðir eru til farmflutninga þvert á landamæri eða gestaflutninga en í gildandi umferðarlögum er kveðið á um að þær taki aðeins til ökutækja yfir 3,5 tonnum að heildarþyngd. Sökum þess er lagt til að ákvæðið verði lagað að þeim breytingum sem orðið hafa. Því til viðbótar er í reglugerðinni mælt fyrir um að flutningsaðili skuli skipuleggja vinnu ökumanns svo hann komist að jafnaði aftur á bækistöð flutningsaðilans þar sem hann hefur aðsetur og þar sem vikulegur hvíldartími hans hefst. Þá er flutningsaðila gert að skrásetja hvernig hann uppfyllir þær skyldur að geyma gögn þar um á athafnasvæði sínu til framvísunar að beiðni eftirlitsyfirvalda og að bera kostnað af hvíldaraðstöðu ökumanns sem er við störf fjarri eigin heimili. Í ljósi þessa er lagt til að reglugerðarheimild ráðherra verði skýrð og við hana aukið svo að útfæra megi fyrrgreindar skyldur nánar. Þá hafa verið gerðar breytingar á reglum um endurmenntun ökumanna sem stjórna ökutækjum til farþega- og farmflutninga í atvinnuskyni og mælt er fyrir um í tilskipun 645/ 2018. Nánar tiltekið snúa þær að kröfum um að aðeins megi kenna tiltekinn hluta endurmenntunar í fjarnámi. Þótt fengist hafi ákveðin aðlögun að þessum kröfum hér á landi þarf að kenna einhvern hluta endurmenntunar í verklegu staðnámi. Eru lagðar til breytingar á umferðarlögunum til samræmis við það. Frú forseti. Þá hef ég lokið umfjöllun um reglugerðir og tilskipanir og sný ég mér að umfjöllun um aðrar þær breytingar sem felast í frumvarpinu. Þar ber fyrst að nefna að í júní síðastliðnum skilaði starfshópur ráðherra um smáfarartæki skýrslu sinni. Verkefni starfshópsins var að leggja fram tillögur að aðgerðum sem myndu stuðla að auknu öryggi við notkun slíkra tækja án þess þó að standa í vegi fyrir frekari þróun fjölbreyttari ferðamáta. Þau smáfarartæki sem mest hefur borið á eru rafhlaupahjól sem njóta mikilla vinsælda og hefur notkun þeirra margfaldast á skömmum tíma. Vinsældum rafhlaupahjóla fylgja áskoranir til að koma á móts við nýjan ferðamáta sem getur skilað samfélaginu ávinningi ef rétt er á haldið. Tillögur starfshópsins til úrbóta eru í sex liðum og varða fimm þeirra breytingar á umferðarlögum. Í fyrsta lagi þá lagði starfshópurinn til að nýr ökutækjaflokkur smáfarartækja yrði innleiddur í umferðarlög. Þá yrði miðað við að smáfarartæki væru ekki hönnuð til hraðari aksturs en 25 km hraða á klukkustund og að hjól yfir þeim mörkum væru óheimil í umferð. Því miður er því farið svo að slysin hafa verið tíð og stór hluti þeirra gerist þegar um ölvunarakstur er að ræða. Því lagði starfshópurinn til í öðru lagi að sett yrði hlutlægt viðmið um áfengismagn í blóði ökumanna smáfarartækja sem í fælist að refsivert yrði að stjórna smáfarartæki ef áfengismagn í blóði væri umfram 0,50‰ eða 0,25 milligrömm af vínanda í hverjum lítra útöndunarlofts. Miðað yrði við að brotum mætti ljúka með sektargreiðslu. Í þriðja lagi lagði starfshópurinn til að ökumenn smáfarartækja skyldu að lágmarki hafa náð 13 ára aldri og að yngri en 16 ára yrði gert skylt að nota hjálm. Í fjórða lagi lagði starfshópurinn til að almennt bann yrði lagt við því að breyta hraðastillingum aflknúinna smáfarartækja, léttra bifhjóla og rafmagnsreiðhjóla. Í fimmta lagi lagði starfshópurinn til að leyfa ætti akstur smáfarartækja í almennri umferð á vegum þar sem hámarkshraði væri ekki meira en 30 km á klukkustund að því gefnu að gengið yrði að tillögum hópsins hvað varðar ölvunarakstur og aldursmörk, enda getur veghaldari lagt sérstakt bann við umferð smáfarartæki á einstökum vegum eða vegarköflum, þyki ástæða til þess. Frumvarpið felur í sér allar framangreindar tillögur starfshópsins. Smáfarartæki tilheyra sem stendur flokki reiðhjóla og fer um þau sem slík. Hér er lagt til að um þau muni að mestu leyti áfram fara sem reiðhjól og um ökumenn þeirra sem hjólreiðamenn nema annað sé tekið sérstaklega fram. Er það að danskri fyrirmynd. Það er staðreynd að of mörg börn slasast á rafhlaupahjólum á Íslandi en árið 2020 voru börn um 45% þeirra sem leituðu á bráðamóttöku vegna slíkra slysa. Sérstaka athygli vakti að þriðjungur þeirra barna var undir tíu ára aldri. Starfshópurinn benti á mjög ung börn ráða ekki yfir færni til aksturs vélknúinna ökutækja og fá yfirleitt ekki umferðarfræðslu í skólum. Sökum þess sé knýjandi að stjórnvöld setji almenn aldursmörk fyrir notkun smáfarartækja. Í ljósi þess að niðurstöður rannsóknar sem birt var í Læknablaðinu voru að slysatíðni yngri barna væri margfalt hærri en þeirra sem komin er á unglingsaldurinn var það mat ráðuneytisins að rétt væri að takmarka akstur smáfarartækja við 13 ára aldur. Í því sambandi má benda á að smáfarartæki er að mörgu leyti sambærileg léttum bifhjólum í flokki I og löggjafinn hefur mælt svo fyrir að enginn yngri en 13 ára megi stjórna slíku ökutæki. Um ölvun þeirra sem aka smáfarartækjum fer í dag eftir sömu reglum og gilda um hjólreiða- og hestamenn. Samkvæmt 6. mgr. 49. gr. umferðarlaga má enginn hjóla eða reyna að hjóla eða stjórna eða reyna að stjórna hesti ef hann er undir svo miklum áhrifum áfengis eða annarra örvandi eða deyfandi efna að hann getur ekki stjórnað hjólinu eða hestinum örugglega. Brot gegn því ákvæði eiga, líkt og öll önnur ölvunarbrot samkvæmt umferðarlögum, undir 1. mgr. 95. gr. og varða sektum eða fangelsi. Sektir fyrir brot gegn ákvæðinu eru ákveðnar í sektarreglugerð ráðherra samkvæmt 97. gr. laganna en sektarfjárhæðir ákveður ráðherra að fengnum tillögum ríkissaksóknara. Í frumvarpinu felast ekki breytingar á þessu. Hins vegar er lagt til að í stað matskenndrar reglu 6. mgr. 49. gr. komi hlutlæg áfengismörk. Markmið þess er að auðvelda lögreglu að framfylgja þessum reglum. Ég vil að endingu geta tveggja breytinga sem í frumvarpinu felast en leiða hvorki af Evrópugerðum né tillögum starfshóps um smáfarartæki. Annars vegar er lögð til sú breyting að ríkisaðila verði með samþykki ráðherra heimilað að setja reglur um notkun stöðureita og gjaldtöku fyrir hana á landi í eigin umráðum. Það er til viðbótar fyrri heimildum ríkisaðila til að sjá um innheimtu fyrir notkun stöðureita sem hann hefur umsjón með. Hins vegar er svo fyrir tilstuðlan fjármála- og efnahagsráðuneytis lögð til breyting á bráðabirgðaákvæði í virðisaukaskattslögum. Með henni er lagt til að sérstakri virðisaukaskattsívilnun vegna reiðhjóla verði breytt í þeim tilgangi að viðhalda gildissviði ákvæðisins. Virðulegi forseti. Ég hef nú farið yfir helstu efnisatriði frumvarpsins og vísa að öðru leyti til frumvarpsins sjálfs og greinargerðar sem því fylgir. Það er mitt mat að samþykkt frumvarpsins komi til með að stuðla að auknu umferðaröryggi auk þess að stuðla að því að íslenska ríkið uppfylli alþjóðlegar skuldbindingar sínar. Legg ég því til að eftir 1. umr. verði málinu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir að gera málinu prýðisgóð skil. Mig langar að víkja að nokkrum hlutum hvað varðar þetta frumvarp. Fyrst er það hvort farið hafi fram mat á hagsmunum barna varðandi takmarkanir á notkun smáfarartækja þar sem í mörgum tilfellum gæti verið erfitt fyrir börn að komast leiðar sinnar annars, einfaldlega vegna skorts á öðrum möguleikum til samgangna. Fleira sem ég var að velta fyrir mér var hver rökstuðningurinn er fyrir því að hafa önnur viðmið fyrir smáfarartæki en hesta og reiðhjól. Mér finnst að löggjöf ætti að vera sambærileg. Annað sem mig langar að hvetja til er að fundin verði leið til að hafa eftirlit með gang- og hjólastígum. Þar virðist vera ákveðinn blindur blettur hvað varðar löggæslu því mikið er um að ökutækjum sé lagt sem hindra umferð um stíga og svo mögulega önnur tæki sem ekki ættu að vera á stígunum en það virðist enginn hafa neitt eftirlit með því. Svo langar mig að hvetja til þess að við finnum leið til að tryggja aðkomu sem flestra samtaka varðandi samgöngur, eins og hjólreiðamanna, við frekari vinnslu frumvarpsins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fínar spurningar. Varðandi það að leggja bílum eða öðrum farartækjum á stíga þá eru slík ákvæði í núverandi umferðarlögum og það þarf kannski bara að framfylgja þeim. Varðandi hlutlæga matið um af hverju það er hjá smáfarartækjum en ekki reiðhjólum og hestum þá er þessi tillaga komin úr þessum starfshópi. Þegar rannsóknin var gerð, og starfshópurinn byggði mjög mikið á þeim gögnum, þá kom í ljós að 40% af þeim slysum sem voru á 18 ára og eldri voru vegna ölvunaraksturs. Það er litið svo á að þarna sé líklegra að menn séu að reyna að nýta sér þetta heldur en að ferðast um á reiðhjóli eða hestum í slíku ástandi. Þetta er tillaga til að auðvelda í raun og veru eftirlit með þessu og kannski setja einhverjar reglur um það. Þetta er eitt af því sem er auðvitað stórhættulegt og ég held að mjög margir geri sér grein fyrir því að menn taka oft ekki yfirvegaða ákvörðun þegar þeir ákveða að fara heim eftir gott kvöld á slíku hjóli, kannski vegna þess að þeir komast ekki heim á annan hátt, sem við erum reyndar að vinna í líka. Ég vildi gjarnan hafa lengri tíma til að fara í svarið við fyrstu spurningu hv. þingmanns um hvort það séu til einhver gögn, rannsóknir um heildarhagsmuni barna. En þá vísa ég fyrst og fremst til þess að það birtist í Læknablaðinu þessi skýrsla um rafskútuslys á höfuðborgarsvæðinu þar sem langflest slysanna, eða 45%, voru á börnum yngri en 18 ára 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir svarið. Þetta hangir kannski pínulítið saman því að það væri miklu frekar að leiðbeina börnunum um það hvernig hægt sé að nýta farartækin með öruggum hætti því að eins og ég kom inn á í andsvarinu áðan þá er lítið sem ekkert eftirlit með þeirri umferð sem fer fram á stígum og þessi farartæki eru gjarnan staðsett þar. Því má færa rök fyrir því að það raunverulega hangi saman og sérstaklega í ljósi þess, eins og hæstv. innviðaráðherra vísar til, að það er að finna ýmis bönn við því að leggja ökutækjum á hjólreiðastígum en undirritaður hefur alveg prófað það á eigin skinni að slík bönn halda afar lítið og eftirliti með því er svo til ekki sinnt. Það má benda á ótal myndbönd af slíku og jafnvel horfa upp á lögreglubíla keyra fram hjá og láta óátalið. Það er einmitt grunnurinn í þessu, að við setjum okkur reglur og lög sem við getum framfylgt því að ef við framfylgjum þeim ekki þá missir þetta allt saman marks. Þá er frekar betra að leiðbeina en að vera að setja reglur sem síðan verða að engu þegar því er ekki sinnt og ekki tryggt að farið sé eftir þeim. Það næst meiri árangur með því að leiðbeina, frekar en að banna eitthvað sem er ekki hægt.

Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni að það er ekki skynsamlegt að setja boð og bönn sem er ekki hægt að framfylgja því að þá dregur eiginlega bara úr trúverðugleika annars vegar þeirra banna og þess vilja sem menn vilja ná fram. Auðvitað er lögð mikil áhersla á fræðslu og leiðbeiningar og örugglega alltaf hægt að gera betur þar. Varðandi börnin þá er slík tillaga í starfshópnum að það þurfi að auka leiðbeiningu og fræðslu til þeirra, bæði um notkun slíkra tækja en líka auðvitað að auka umferðarfræðslu og annað. Það voru fyrst og fremst læknar sem sátu í þessum rannsakendahópi og það er þeirra mat, og kemur fram í skýrslunni sem er reyndar mjög áhugaverð lesning, að börn sem eru yngri en tíu ár hafa einfaldlega ekki þann hreyfiþroska og færni sem þarf til að stjórna vélknúnum ökutækjum. Þess vegna hefur t.d. löggjafinn miðað létt bifhjól, sem eru minnstu bifhjólin, við 13 ára aldur og er það býsna vel rökstutt og svo getum við líka borið okkur saman við Norðurlöndin sem mörg hver eru með mun hærri aldursmörk. Ég held hins vegar að við höfum tekið þessum nýja samgöngumáta dálítið opnum örmum og svolítið stokkið af stað. Mér skilst að það séu til hjól sem eru sérstaklega ætluð börnum sem eru þá aflminni og minni í stærð sem eykur líkurnar á að börnin geti nýtt þau. Ég tek alveg undir með hv. þingmanni, við þekkjum það að fjöldinn allur af börnum yngri en 13 ára er auðvitað að nota þetta til að koma sér á milli staða og auka hreyfanleika sinn en það verður að gera það líka af einhverri skynsemi. Mér finnst 45% 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 682, 540. mál, um breytingu á ýmsum lögum er varða opinbert eftirlit Matvælastofnunar. Frumvarpið er samið í matvælaráðuneytinu og tilefni þess er í fyrsta lagi að breyta gjaldtökuheimildum sem fyrir eru í fimm lagabálkum sem falla undir verksvið Matvælastofnunar og í öðru lagi að bæta við gjaldtökuheimildum í tvo lagabálka þar sem þær skortir. Það er rétt að benda á það í upphafi að þetta mál er afar mikilvægt. Matvælastofnun sinnir ákaflega víðfeðmum og mikilvægum verkefnum og þjónustu við samfélagið og atvinnulífið og eins og bent er á í nýlegri úttekt á stjórnsýslu fiskeldis Ríkisendurskoðunar þarf gjaldskrá Matvælastofnunar að endurspegla raunkostnað. Markmið þessa frumvarps er að tryggja það. Þá einnig að uppsetning gjaldskrár verði einfaldari og gagnsærri en nú er. Matvælastofnun sinnir verkefnum og þjónustu á grundvelli fjölda lagabálka og innheimt þjónustugjöld á grundvelli gjaldskrár til að standa straum af þeim kostnaði sem hlýst við þjónustuna. Mikilvægt er að gjaldskrárheimildir séu orðaðar með sambærilegum hætti og að ítarlega sé gert grein fyrir þeim kostnaðarþáttum sem felast í raunkostnaði þjónustu og eftirlits sem stofnunin sinnir, svo sem launakostnaði, tengdum kostnaði eins og vegna aðbúnaðar og aðstöðu og svo rannsóknarkostnaði vegna opinbers eftirlits. Þær breytingar sem hér eru lagðar til eru til einföldunar og til að auka gagnsæi við gerð gjaldskrár Matvælastofnunar, ekki einungis fyrir stofnunina sjálfa heldur einnig fyrir þau sem nýta þjónustuna. Lagt er til að gjaldtökuákvæðum í lögum um varnir gegn sjúkdómum og meindýrum á plöntum, lögum um fiskeldi og lögum um velferð dýra verði breytt á þann veg að þar séu taldir upp þeir kostnaðarþættir sem skuli standa straum af kostnaði við þjónustuna eða vegna eftirlitsverkefna sem Matvælastofnun sinnir og ég hef tæpt hér á. Þá er lagt til að bætt verði ákveðnum sjónarmiðum við gjaldtökuheimild sem fyrir eru í lögum um innflutning dýra sem heimilt er að líta til við gerð gjaldskrár en slík sjónarmið er að finna í ákvæðum annarra laga sem varða verkefni Matvælastofnunar. Um er að ræða sjónarmið eins og t.d. hagsmuni fyrirtækja með litla framleiðslu og þarfir fyrirtækja með aðsetur á svæðum sem líða fyrir landfræðilegar takmarkanir. Að auki er lagt til að gjaldtökuheimildum verði bætt við annars vegar lög um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim og hins vegar lögum um útflutning hrossa. Matvælastofnun annast ýmis verkefni á grundvelli þessara laga og hefur hingað til ekki getað innheimt raunkostnað vegna þeirra verkefna. Að lokum eru lagðar til smávægilegar orðalagsbreytingar á einu ákvæði í lögum um skeldýrarækt. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni frumvarpsins sem hér er til umræðu og vil að öðru leyti vísa til greinargerðarinnar sem fylgir því þar sem ítarlega er fjallað um efni þess. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 927, 596. mál, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, og er um afnám tegundatilfærslu í deilistofnum botnfisks o.fl. Frumvarpið er sett fram til að koma í veg fyrir ofveiði á íslenskum deilistofnum botnfisks, gullkarfa og grálúðu, vegna reglna um tegundatilfærslur og tryggja þannig framfylgni milliríkjasamninga um þessa stofna. Einnig er kveðið á um lagagrundvöll fyrir heimild ráðherra til að færa aflamark hryggleysingja og deilistofna uppsjávartegunda milli ára til sveiflujöfnunar og vegna umframveiði, eins og gildir um aðrar tegundir nytjastofna. Í aflamarkskerfið er innbyggður sveigjanleiki hvað varðar tegundatilfærslu fisktegunda. Meginmarkmiðið með honum er að auðvelda útgerðarmönnum og sjómönnum að fara að settum reglum og stuðla að ábyrgri nýtingu fiskistofna. Með tegundatilfærslu er átt við reglu sem heimilar að afli í einni tegund dragist að ákveðnu marki frá aflaheimildum skips í annarri tegund. Vegna möguleikans á tegundatilfærslu í íslenska fiskveiðistjórnarkerfinu hafa íslenskar útgerðir veitt töluvert umfram samningsbundinn hlut sinn úr gullkarfastofninum síðustu ár, samkvæmt tvíhliða samningi við Grænland. Heildarveiði úr gullkarfastofninum hefur því verið umfram heildaraflamark og ráðgjöf. Vegna tegundatilfærslu hefur hins vegar heildarafli grálúðu verið minni en sem svarar samningsbundnum hlut Íslands. Engu síður er sá möguleiki fyrir hendi að sambærileg staða geti komið upp varðandi grálúðu og er nú varðandi gullkarfa og því eiga sömu röksemdir við. Ef ekkert er aðhafst eykst uppsafnaður umframafli Íslands í gullkarfa frá ári til árs og þar með afli umfram ráðgjöf, sem er ekki í samræmi við stefnu íslenskra stjórnvalda um sjálfbæra nýtingu fiskistofna. Umframaflinn fer að auki í bága við samning Íslands og Grænlands um deilistofna og að óbreyttu eru líkur til að Grænland rifti þeim samningi. Umræddri breytingu er einnig ætlað að hafa áhrif á samningaviðræður um aðra deilistofna og bæta stöðu Íslands við samningaborð við erlend ríki. Frumvarpið hefur verið unnið í matvælaráðuneytinu í samráði við stofnanir, hagsmunaaðila og almenning með birtingu áforma og frumvarpsdraga í samráðsgátt stjórnvalda. Ég mun nú víkja nánar að einstökum ákvæðum frumvarpsins. Lagt er til að breyta ákvæði 1. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, um tegundatilfærslu deilistofna botnfisks þannig að heimildin gildi ekki um íslenska deilistofna botnfisks, þ.e. gullkarfa og grálúðu. Lagt er til að heimilt sé að flytja allt að 15% af aflamarki deilistofna uppsjávartegunda; kolmunna, makríls og norsk-íslenskrar síldar, frá einu fiskveiðiári yfir á það næsta og 5% af aflamarki hryggleysingja. er það gert til að styrkja lagagrundvöll slíkrar ráðstöfunar en einnig að mæla fyrir um hámark flutnings þótt áfram gildi heimild ráðherra samkvæmt lokamálslið 3. mgr. 11. gr. laganna um hærra hlutfall. Það er í samræmi við heimildir sem gilda um aðra nytjastofna. Lagt er til að heimilt sé að veiða allt að 3% umfram aflamark hryggleysingja og allt að 5% umfram aflamark í deilistofnum uppsjávartegunda; kolmunna, makríls og norsk-íslenskrar síldar, enda dregst umframafli frá við úthlutun aflamarks næsta fiskveiðiárs á eftir í samræmi við heimildir sem gilda um aðra nytjastofna. Frumvarpið var ekki talið gefa tilefni til skoðunar á samræmi við stjórnarskrá en skiptir máli varðandi framfylgni tvíhliða samninga Íslands og Grænlands um veiðar á umræddum stofnum eins og áður var rakið. Breytingunum er ætlað að tryggja að veiðar á gullkarfa og grálúðu séu í samræmi við útgefið aflamark og vísindaráðgjöf og því stuðlað að sjálfbærri nýtingu þessara fiskstofna. Mikilvægt er talið að Ísland standi við samningsbundnar skuldbindingar sínar um skiptingu aflamagns í deilistofnum við aðrar þjóðir og þær breytingar sem hér eru lagðar til muni sporna við kerfisbundinni ofveiði gullkarfa og grálúðu ef svo ber undir. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir því en þar er nánar fjallað um efni þess. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til tónlistarlaga. Hér er um gríðarlega mikilvægan áfanga að ræða fyrir tónlistarlífið í landinu en með frumvarpinu er í fyrsta sinn lagt til að sett verði heildarlög um tónlist á Íslandi. Frumvarpið byggir á tillögum starfshóps sem skipaður var á degi íslenskrar tónlistar hinn 1. desember 2020. Hlutverk hópsins var að rýna umhverfi tónlistargeirans á Íslandi, skoða hvernig stuðnings- og sjóðakerfi tónlistar væri best skipulegt, leggja drög að tónlistarstefnu og skilgreina hlutverk og ramma tónlistarmiðstöðvar sem ráðgert var að setja á laggirnar. Frumvarpið tekur einnig mið af drögum að tónlistarstefnu fyrir árin 2023–2030 sem var kláruð samhliða við samningu frumvarpsins sem hér er til kynningar. Með því er lagður heildarrammi fyrir málefni tónlistar til að efla umgjörð fyrir sköpun og flutning tónlistar á Íslandi og búa þessari mikilvægu og blómstrandi listgrein hagstæð skilyrði svo að hún geti haldið áfram að dafna. Virðulegur forseti. Við samningu frumvarpsins var litið til stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og þar einsettum við okkur að tryggja undirstöður íslensks menningar- og listalífs og skapa ný og fleiri tæki fyrir íslenskt listafólk. Greitt aðgengi er mikilvægur þáttur þessa því það skiptir miklu máli að við öll getum notið lista og menningar og tekið þátt í slíku starfi til að auðga lífið í landinu. Helstu efnisatriði frumvarpsins eru eftirfarandi: Í frumvarpinu er kveðið á um nýja tónlistarmiðstöð sem ætlað er að sinna uppbyggingu og stuðningi við hvers konar tónlistarstarfsemi sem og útflutningsverkefni allra tónlistargreina. Þar að auki mun miðstöðin sinna skráningu, umsýslu og miðlun íslenskra tónverka. Með stofnun tónlistarmiðstöðvar er stigið stórt skref í áttina að því að veita listgreininni aukið vægi og greiða leið íslensks tónlistarfólks innan lands sem utan. Er lögð áhersla á að teikna upp nútímalegt og hvetjandi umhverfi fyrir íslenskt tónlistarlíf. Markmiðið er að miðstöðin verði raunverulegur miðpunktur tónlistargeirans og tengipunktur við stjórnvöld. Mikilvægt er að markmið, hlutverk og skipulag miðstöðvarinnar sé skýrt frá upphafi og endurspegli fjölbreytni tónlistarlífsins. Tónlistarmiðstöð sinnir þremur kjarnasviðum. Fyrsta kjarnasviðið, Inntón, kemur til með að sinna því hlutverki að annast fræðslu og styðja við tónlistartengd verkefni og uppbyggingu tónlistariðnaðar hér á landi. Kjarnasviðið Útón veitir síðan útflutningsráðgjöf og styður við útflutningsverkefni allra tónlistargreina. Útón byggir á því góða starfi sem Útflutningsskrifstofa íslenskrar tónlistar hefur sinnt frá árinu 2006, að efla útflutning á íslenskri tónlist og skapa sóknarfæri fyrir íslenska tónlist á erlendum mörkuðum. Loksins verður það hlutverk Tónverks að sjá um skráningu, umsýslu og miðlun íslenskrar tónverka, m.a. með því að halda úti tónaveitu, þ.e. rafrænum nótnagrunni. Tónverk byggir á grunni Íslenskrar tónverkamiðstöðvar sem hefur starfað frá árinu 1968 sem miðstöð sígildrar tónlistar og samtímatónlistar á Íslandi. Miðstöðin hefur hingað til haldið utan um að skrá og kynna íslensk tónverk og gera þau aðgengileg til flutnings. Miðstöðin heldur nú þegar úti tónaveitu sem hefur að geyma 10.000 íslenskt tónverk sem flytjast yfir í nýja nótnaveitu að gefnu leyfi rétthafa. Með sameiningu þessara verkefna undir hatti tónlistarmiðstöðvar er ætlunin að gefa þeim aukinn slagkraft og nýta samlegðaráhrif þeirra. Þá er hinni nýju tónlistarmiðstöð sömuleiðis ætlað að annast umsýslu nýs tónlistarsjóðs. Virðulegur forseti. Nýr tónlistarsjóður sameinar þrjá sjóði sem fyrir eru á sviði tónlistar og verður lykilhlutverk hans að efla íslenska tónlist, hljóðritagerð og þróunarstarf í íslenskum tónlistariðnaði. Með tilkomu sjóðsins verður styrkjaumhverfi tónlistar einfaldað til muna og skilvirkni aukin. Sjóðurinn mun taka yfir hlutverk tónlistarsjóðs, hljóðritasjóðs og útflutningssjóðs íslenskrar tónlistar. Í frumvarpinu er sömuleiðis að finna ákvæði um sérstakt tónlistarráð sem verður stjórnvöldum og tónlistarmiðstöð til ráðgjafar um málefni tónlistar. Ráðinu er ætlað að vera öflugur samráðsvettvangur milli stjórnvalda, tónlistarmiðstöðvar og tónlistargeirans, enda felst í því mikill styrkur að ólík og fjölbreytt sjónarmið komi fram við stefnumótunarvinnu á sviði tónlistar. Að lokum er rétt að nefna að gildandi löggjöf um Sinfóníuhljómsveit Íslands verður færð undir heildarlög um tónlist, nái frumvarpið fram að ganga. Aðgengi, inngilding og jafnrétti eru mikilvæg leiðarstef í nýrri tónlistarstefnu og áhersla er lögð á að frumvarpið endurspegli þau gildi. Þá verður í hvívetna gætt að jafnrétti óháð kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum eða kyntjáningu við skipan í stjórnir, nefndir, ráð, störf og val í verkefni sem bjóða upp á þátttöku fag- og listamanna. Verði frumvarpið samþykkt skal framkvæmd laganna endurspeglast í fjölbreyttum hópi þátttakenda á sviði tónlistar. Vegna vísbendinga um að ákveðins kynjahalla kunni að gæta í tónlistariðnaði er ástæða talin til að árétta að markmið laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna og laga um jafna meðferð utan vinnumarkaðar í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Hið blómlega tónlistarlíf á Íslandi hefur fært okkur ríkan menningararf sem á sér fastan sess í hjörtum okkar allra. Tónlistin er ekki bara einn veigamesti hlutinn af menningu landsins. Hún er einnig atvinnuskapandi og mikilvæg útflutningsgrein þar sem hvert tónlistarverkefni skapar mörg afleidd störf. Framleiðsla á tónlist hefur aukist jafnt og þétt á undanförnum áratugum hér á landi án þess að innviðir þessara mikilvægu listgreinar, þ.e. fyrirtækja á sviði tónlistar, hafi fylgt með. Blómlegur tónlistariðnaður er forsenda þess að utanumhald tónlistarverkefna haldist á Íslandi og að upp byggist sterkt tónlistarumhverfi. Umhverfi tónlistar á Íslandi er frjótt og er það öflugu tónlistarfólki og fagfólki innan tónlistar að þakka. Hlutverk stjórnvalda er að hlúa að tónlistargeiranum og rækta með því að styðja við bakið á listafólki og huga um leið að því að jarðvegurinn geti nært grasrótina og vöxt sprota sem og annarra fyrirtækja. Með frumvarpinu eru stigin stór skref í stuðningi við frekari uppbyggingu þessarar mikilvægu listgreinar sem er okkur svo mikilvæg og kær. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi til 2. umr. og til umfjöllunar hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra Lilju Alfreðsdóttur fyrir að gera málinu afar góð skil og vil líka þakka fyrir framtakið. Það er mjög jákvætt að sinna tónlistinni vel og gera henni æ betri skil og heilmikill menningararfur sem fylgir því að varðveita og sinna tónlistinni. Það er eitt sem ég samt hjó eftir í frumvarpinu og það varðaði forstöðumann tónlistarmiðstöðvar. Nú er háskólamenntun afar gagnleg og gagnast oft mjög vel þeim sem hana nýta sér og afla sér en ég velti fyrir mér hver sé þörfin fyrir því að forstöðumaður tónlistarmiðstöðvar sé háskólamenntaður og hvort ekki sé þá rétt að það komi fram hvert markmiðið sé með því viðmiði og þá mögulega að það sé tilgreint á hvaða sviði slík menntun ætti að vera að því. Ég get staðfest að það að vera sjálfur háskólamenntaður gerir mig að engu leyti hæfan eða færan til að stýra tónlistarmiðstöð.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að sýna málinu áhuga því að það er sannarlega mikilvægt að við förum af stað í þessa vegferð. Tónlistin á það skilið að Alþingi fjalli um bæði frumvarpið og þessa stefnu sem við erum að vinna að og loksins erum við að setja á laggirnar tónlistarmiðstöð, sameina og gera öflugri tónlistarsjóð og erum einmitt með þetta frumvarp sem við erum að ræða hér. Varðandi spurningu hv. þingmanns um háskólamenntun og hvers vegna við veljum að tilgreina hana en nefnum engu að síður ekki á hvaða sviði þá er það iðulega svo að þegar við erum að auglýsa eftir forstöðumönnum, hvort sem það væri forstöðumaður Listasafns Íslands eða Kvikmyndamiðstöðvar Íslands, er auglýst eftir háskólamenntun sem nýtist í starfi. Svo er það hæfnisnefnd sem metur hvort sú háskólamenntun sem viðkomandi aðili hefur gagnist í því starfi. Ég held að þessi krafa um háskólamenntun fyrir forstöðumann tónlistarmiðstöðvar sé gagnleg. Við erum komin með mjög breiðan hóp af einstaklingum sem er bæði með mjög góða menntun og sem hefur verið að sérhæfa sig í rekstri á miðstöðvum eins og þessum sem sérhæfa sig í ákveðinni listgrein. Við höfum verið mjög farsæl með okkar forystufólk í tónlist og það er gaman frá því að segja, virðulegur forseti, að grunnurinn að þessari vinnu kemur frá grasrótinni, þ.e. fólk sem hefur skarað fram úr í tónlist síðustu áratugi á mikinn heiður skilið fyrir þessa vinnu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra svar við andsvari. Ég tek í það minnsta undir það að vissulega byggir allt þetta starf á þeirri grasrót sem hefur náttúrlega haldið þessum málum á lofti áratugum saman en ég velti fyrir mér hvort við séum mögulega að útiloka of stóran hóp með því að krefjast háskólamenntunar þar sem það er stór hópur sem getur átt erfitt með að afla sér háskólamenntunar þrátt fyrir að hafa heilmikið fram að færa. Þrátt fyrir að það hafi ítrekað verið vísað til þess hingað til þá hef ég oft velt fyrir mér einmitt þeirri vísun; háskólanám sem nýtist í starfi. Nú starfa ég t.d. í tæknigeiranum og þar er afar gagnlegt að hafa farið í gegnum háskólanám í tölvunarfræði en það er ekkert endilega það sem nýtist í starfi heldur eru það allt aðrir eiginleikar sem stuðla að færni í starfinu sem koma ekki endilega háskólanámi við. Þannig að ég myndi hvetja til þess að það sé skoðað hvort þessi krafa sé mögulega of íþyngjandi og hvort hún eigi endilega við.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Indriða Inga Stefánssyni fyrir að vekja máls á þessu og tel að nefndin eigi að skoða það hvort í þessu tilfelli sé mögulega of íþyngjandi að krefjast háskólamenntunar. Við fyrstu sýn hefði ég ekki talið að svo væri en það kann að vera ástæða til að skoða það betur. Eins og ég segi, virðulegi forseti, þá finnst mér mjög mikilvægt að umræða eigi sér stað í nefndinni um frumvarpið og þessa mikilvægu atvinnugrein. Þetta er grein sem hefur verið að vaxa og dafna mjög hratt. Til að mynda að þegar við settum á laggirnar endurgreiðslukerfi til handa þeim sem eru að hljóðrita tónlist á Íslandi þá sáum við mjög mikla aukningu í hljóðritun á tónlist. Svo tel ég líka að það sé mikilvægt, og við erum að skoða það í ráðuneytinu, að fara ofan í saumana á tækniþróun og skapandi greinum. Við sjáum það til að mynda þegar við erum komin með gervigreind, þegar við erum komin með allar þessar streymisveitur, að rekstrarumhverfi tónlistarfólks og margra þeirra sem starfa í listgreinum er að gjörbreytast mjög hratt. Það er því mjög mikilvægt að þetta frumvarp sé komið fram en svo þurfum við að halda áfram með því að átta okkur á þeirri þróun sem er að eiga sér stað.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um tónlistarstefnu fyrir árin 2023–2030. Um er að ræða fyrstu opinberu stefnuna í málefnum tónlistar á landinu. Stefnan byggir á tillögum starfshóps frá árinu 2021 sem skipaður var helstu hagaðilum tónlistar á Íslandi. Á þeim grunni var unnið að frekari mótun stefnunnar með virku samtali við hag- og fagaðila. Við mótun stefnunnar var einnig höfð hliðsjón af öðrum stefnum á borð við kvikmyndastefnu, menningarstefnu og ekki síður menningarsókn. Mikilvægt er að almenn sátt sé um þá stefnu sem mörkuð er í málefnum tónlistar og að stjórnvöld hafi sem besta innsýn í ólík sjónarmið. Drög að stefnunni voru birt í samráðsgátt stjórnvalda í ágúst 2022 og barst töluvert af umsögnum. Meginþorri umsagna um málið tengdust tónlistarmenntun og voru þær mjög dýrmætt innlegg í vinnu við frekari úrvinnslu stefnudraganna. Tónlistarmenntun er ein af grunnstoðum tónlistarlífs og því var grundvallaratriði að við mótun framtíðarstefnu fyrir málefni tónlistar yrði tónlistarmenntun tekin fyrir. Við nýja skipan ráðuneyta sem tók gildi í ársbyrjun 2022 færðust málefni tónlistarmenntunar yfir í mennta- og barnamálaráðuneytið annars vegar og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti hins vegar. Það ber að þakka fyrir afar gott samstarf á milli ráðuneytanna í vinnsluferlinu og fagna því hve metnaðarfullar margar af aðgerðunum eru. Meðal annars má nefna að ein aðgerðanna er sú að sett verði af stað endurskoðun á aðalnámskrá tónlistarskóla. Aðgerðaáætlun stefnunnar verður í tveimur hlutum. Fyrri hluti aðgerða hefur nú þegar verið mótaður fyrir árin 2023–2026. Á komandi árum verði mótuð aðgerðaáætlun fyrir árin 2027–2030. Með tónlistarstefnu er mótuð framtíðarsýn og vegvísar með það að markmiði að styðja við tónlist sem listgrein en ekki síður að styðja við tónlistarfólk og önnur þau sem starfa við tónlist. Tryggja skal inngildingu og aðgengi almennings að tónlist og tónlistarmenntun. Þingsályktunartillaga um tónlistarstefnu inniheldur þrjár megináherslur sem hver um sig hefur að geyma tiltekin markmið og aðgerðir til að ná markmiðunum. Fyrsta megináherslan snýr að tónlistarmenningu og -menntun og inniheldur þrjú markmið. Fyrsta markmiðið snýr að aðstöðu. Húsnæði til tónlistariðkunar er nauðsynlegt og þarf að svara fjölbreyttum þörfum. Ýmis tækifæri geta leynst til betri nýtingar á húsnæði í eigu ríkis eða sveitarfélaga um land allt. Við opnun Hörpu árið 2011 eignuðust landsmenn tónleikahús á heimsmælikvarða. Mikilvægt er að halda á lofti mikilvægi Hörpu sem tónlistarhúss og tryggja að kostnaður sé ekki hindrun fyrir því að haldnir séu fjölbreyttir tónlistarviðburðir í húsinu. Annað markmiðið snýr að tónlistararfleifð og varðveislu menningarverðmæta á sviði tónlistar. Tónlistarverðmæti má finna á fjölmörgum stöðum. Mikilvægt er að fá yfirsýn yfir hvar þessi verðmæti er að finna og móta leiðir til að varðveita þau og gera aðgengileg almenningi. Þriðja markmiðið snýr að tónlistarmenntun. Tónlistarmenntun er undirstaða sterkrar tónlistarmenningar og á stóran þátt í grósku og velgengni íslenskrar tónlistar. Í tónlistarnámi er lögð rík áhersla á skapandi hugsun, sjálfstæði, öguð vinnubrögð og samvinnu sem nýtist nemendum á hvaða sviði sem er og er góður undirbúningur fyrir framtíðina. Í stefnunni er gengið út frá því að á Íslandi skuli vera aðgengi að fjölbreyttri tónlistarmenntun og að börn og unglingar eigi að geta haft aðgang að tónlistarnámi óháð bakgrunni og búsetu. Mikill skortur er á tónlistarkennurum á öllum skólastigum og er meðalaldur stéttarinnar með því hæsta sem gerist í kennarastétt. Kerfið er ekki sjálfbært og þörf er á markvissu átaki í nýliðun. Huga þarf að því að efla menningarlæsi og leggja áherslu á nýja menningarneytendur sem eru tónlistarunnendur framtíðarinnar. Börn eiga að hafa aðgengi að fjölbreyttum tónlistartegundum í ólíkum birtingarmyndum og þau þurfa að sjá að tónlist er tungumál sem á sér engin mörk. Önnur megináhersla stefnunnar snýr að tónlist sem atvinnugrein og skiptist hún í fjögur markmið. Fyrsta markmiðið er að hér á landi verði sterkur og framsækinn tónlistariðnaðar. Tónlistarframleiðsla og útgáfa á landinu hefur blómstrað frá aldamótum og trúlega státa fá lönd af jafn mörgum útgefnum titlum á ári miðað við höfðatölu. Á sama tíma og gróska í tónlist hefur aukist gríðarlega hefur uppbygging tónlistargeirans sem atvinnugreinar gengið hægar. Til að vinna gegn þessari þróun þarf að styðja uppbyggingu innviða og þekkingar með því að hlúa að tónlistartengdum sprotafyrirtækjum og grasrót í tónlist og efla nýsköpun. Annað markmiðið snýr að því að tónlist verði fullgild og eftirsóknarverð atvinnugrein. Markmiðið felur í sér að nýjar kynslóðir tónlistarfólks hafi atvinnuöryggi og sjái möguleika og tækifæri til að vinna að list sinni. Sagan hefur sýnt að íslensk tónlist hefur alla burði til að vera öflug útflutningsgrein. Hvati þarf að vera til staðar fyrir stofnun tónlistartengdra fyrirtækja og fyrir því að utanumhald tónlistarverkefna haldist í íslensku hagkerfi. Töluvert má læra af uppbyggingu greina á borð við kvikmyndagerð og tölvuleikjaframleiðslu hér á landi og liggja þar mikil tækifæri til samstarfs og þekkingaryfirfærslu. Tónlistariðnaðurinn á að vera aðgengilegur tónlistarfólki og öðru fagfólki af ólíkum bakgrunni og áhersla skal lögð á fjölbreytileika og inngildingu. Leitast skal við að virkja og hvetja nýja Íslendinga til sköpunar og þátttöku í tónlistargeiranum. Þriðja markmiðið er að ná betri yfirsýn yfir umfang íslenska tónlistargeirans en þar á töluverð sköpun og framleiðsla sér stað. Á sama tíma eru stærð hans og umfang sem og útflutningsverðmæti tónlistar að mörgu leyti á huldu þar sem skortur hefur verið á greinargóðri tölfræði. Mikilvægt er að yfirsýn sé yfir þær greiningar sem liggja fyrir ásamt því að fylgjast með straumum og stefnum í alþjóðlegum greiningum. Mikil tækifæri liggja í því að ný tónlistarmiðstöð sinni þessu hlutverki og byggi upp yfirgripsmikla þekkingu á tónlistariðnaði sem nýtist í stuðningi við uppbyggingu á honum hér á landi. Fjórða markmiðið snýr að skilvirku sjóðakerfi fyrir tónlist. Sjóðakerfi tónlistar á að styðja við nýsköpun og framgang tónlistargeirans og auka aðgengi almennings að fjölbreyttri tónlist á ólíku formi. Fylgja þarf eftir þeirri endurskoðun sem farið hefur fram á sjóðakerfi tónlistar með stofnun nýs tónlistarsjóðs. Markmið og árangursmælikvarðar sjóðsins eiga að vera skýrir og eftirfylgni á framgangi verkefna sem hlotið hafa styrki úr sjóðnum á að vera tryggð. Virðulegur forseti. Þriðja megináherslan fjallar um útflutning á tónlist og hefur hún tvö markmið. Fyrra markmiðið er að auka útflutningstekjur af tónlist. Ísland er vel staðsett á milli Norður-Ameríku og Evrópu og er vinsæll viðkomustaður á ferðalögum fólks á milli heimsálfa. Þessi staðsetning landsins ætti jafnframt að koma skapandi greinum til góða og gefa tækifæri á að landið marki sig sem alþjóðlega miðstöð tónlistar og skapandi greina í Norður-Atlantshafi. Á Íslandi er rík tónlistarmenning. Gera þarf tónlistarviðburði, tónlistararfinn og tónlistarsenuna alla sýnilegri við komuna til landsins í borg og á landsbyggð, bæði gagnvart heimafólki og ferðamönnum. Mikil tækifæri eru falin í uppbyggingu á menningarferðamennsku í tengslum við tónlist. Síðara markmiðið snýst um að tónlistargeirinn sé sjálfbær og umhverfisvænn. Sjálfbærni og græn skref skal hafa í huga í öllum verkefnum, ekki síst útflutningstengdum verkefnum. Íslenskur tónlistariðnaður á að vera framarlega leiðandi í sjálfbærni og umhverfisvitund. Leiðarstefið á alltaf að vera: Stækkum menningarfótsporið en minnkum kolefnisfótsporið. Virðulegur forseti. Það er ekki að ástæðulausu að ákveðið var að tími væri kominn til að setja skýra tónlistarstefnu. Tónlistarsenan hefur svo sannarlega blómstrað frá aldamótum og var upptakturinn að því hafinn rúmum áratug þar á undan. Íslenskt tónlistarfólk sem starfar í alls kyns tónlistarstefnum og tegundum tónlistar hefur náð gríðarlegum árangri á erlendri grundu og unnið til fjölda alþjóðlegra verðlauna fyrir störf sín. Með tónlistarstefnu viljum við setja skýra sýn og stefnu í málefnum tónlistar og styðja þannig enn frekar við bakið á tónlistarfólkinu okkar, tónlistarkennurum og öllu því fagfólki sem starfar á sviði tónlistar. Von mín er sú að sá fjöldi fari vaxandi á komandi árum og að íslensk tónlist blómstri sem aldrei fyrr. Með þeirri stefnu sem ég legg hér fram er traustur grunnur lagður að þeirri sýn. Að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að málið gangi til síðari umræðu og til umfjöllunar hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um myndlistarstefnu til ársins 2030. Tillagan felur í sér stefnu og aðgerðaáætlun í myndlist sem miðar að því að efla myndlistarmenningu landsins. Í október 2020 var verkefnahópi með fulltrúum myndlistarumhverfisins og þáverandi mennta- og menningarmálaráðuneytis falið að móta heildstæða stefnu um málefni myndlistar á Íslandi til ársins 2030. Markmið hópsins var að greina starfsemi hins opinbera á sviði myndlistar, allt frá löggjöf til stofnana og stuðningskerfis sem og tölulegar upplýsingar um myndlist, að móta fyrstu drög að markmiðum og aðgerðum í samráði við ráðherra og fulltrúa helstu stofnana, hagaðila og atvinnulífs á sviði myndlistar og leggja grunn að stefnu og aðgerðaáætlun. Myndlistarlíf á Íslandi er í miklum blóma og fram undan er tilefni til að beina sjónum að frekari tækifærum til vaxtar. Sköpun íslenskra listamanna fangar athygli fólks hér á landi sem og erlendis. Árangurinn birtist í fleiri tækifærum íslenskra listamanna til þátttöku í kraftmikilli safnastarfsemi og vönduðum sýningum um allt land. Einnig endurspeglast árangurinn í þátttöku á virtum alþjóðlegum viðburðum og sýningum. Eftirspurn eftir kaupum á íslenskum listaverkum er umtalsverð. Ísland er orðið fjölmenningarsamfélag og brýnt að fjölbreytt samsetning íbúa landsins endurspeglist í myndlistarlífinu hér á landi. Ungt fólk sækir í auknum mæli í listgreinar, eins og myndlistina, sem eru í eðli sínu greinar framtíðar, alþjóðlegar og sjálfbærar í senn. Fyrir utan að gegna ríku og vaxandi hlutverki í samfélaginu er myndlist sífellt mikilvægari þáttur í alþjóðlegri markaðssetningu Íslands sem lands lista og skapandi greina og á ríkan þátt í einstakri upplifun erlendra ferðamanna sem koma til landsins. Af þessu má álykta að með aukinni fjárfestingu muni greinin geta skilað þjóðarbúinu talsvert meiri verðmætum en hún gerir nú. Það er því mikilvægt að skapa íslenskri myndlist bestu mögulegu aðstæður til að vaxa og dafna. Erfitt getur reynst að henda reiður á umfangi myndlistar. Með stefnu og aðgerðaáætlun er markmiðið að fá yfirsýn yfir sýnilega og ósýnilega þræði myndlistarinnar, allt frá frumsköpun til hagræns umfangs. Því fylgir stefnunni ekki tæmandi listi yfir þá aðila sem koma að málefnum myndlistar og hugtökin myndlistarumhverfi og atvinnulíf á sviði myndlistar eru heldur ekki skilgreind frekar til að halda því sem opnustu hverjir geta fallið undir stefnuna. Virðulegur forseti. Með framtíðarsýn myndlistarstefnunnar er stefnt að því að á Íslandi ríki kraftmikil og lifandi myndlistarmenning og myndlistarstarfsemi. Þar er áhersla lögð á að myndlist leiki stórt hlutverk í samfélaginu og verði órjúfanlegur hluti af menntun, þroska og daglegu lífi fólks um allt land óháð aðstæðum. Myndlistarfólk verði metið að verðleikum og áhersla lögð á kennslu og nám í myndlist og listasögu á ólíkum skólastigum. Myndlist eigi vaxandi samfélagslegu hlutverki að gegna og stuðli að gagnrýnni og skapandi hugsun og umræðu. Framtíðarsýnin stefnir einnig að því að starfsemi listasafnanna þjóni þörfum síbreytilegs samfélags. Stofnana- og stuðningskerfin myndlistar verði einfalt og skilvirkt. Að lokum er stefnt að því að vöxtur atvinnulífs á sviði myndlistar endurspeglist í fjölda myndlistarsýninga, fjölda gallería og annarra fyrirtækja með starfsemi á sviðinu. Íslensk myndlist veki athygli og marki sér stöðu innan alþjóðlega listheimsins. Myndlist á Íslandi hafi aðdráttarafl fyrir þátttakendur í alþjóðlegu myndlistarlífi og myndlistin stuðli þannig að aukinni þekkingu og áhuga almennings á myndlist og bæti lífsgæði og hamingju. Verði tillagan sem ég mæli hér fyrir óbreytt að þingsályktun er gert ráð fyrir að lagt verði af stað í þá vegferð að koma aðgerðum í framkvæmd. Gríðarlegur meðbyr og áhugi er á þeirri vinnu sem fór fram við gerð myndlistarstefnunnar og mörg verkefni þegar farin af stað í átt að bættu myndlistarumhverfi, til að mynda hefur myndlistarmiðstöð nú þegar tekið til starfa með breyttum áherslum. Virðulegur forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögreglulögum, nr. 90/1996, sem kveður á um heimildir lögreglu til aðgerða í þágu afbrotavarna, eflir eftirlit með störfum lögreglu og hefur að geyma lagafyrirmæli um vopnaburð lögreglumanna. Frumvarp þetta er afrakstur vinnu dómsmálaráðuneytisins sem staðið hefur yfir undanfarin ár og varðar greiningu og endurskoðun á þeim lagaheimildum sem lögreglan hefur til að grípa til aðgerða í þágu afbrotavarna, einkum í því skyni að stemma stigu við skipulagðri brotastarfsemi og brotum sem geta raskað öryggi borgaranna og ríkisins. Með aðgerðum af þessu tagi er átt við heimildir lögreglu til að hafa afskipti af einstaklingum, bein eða óbein, í því skyni að koma í veg fyrir afbrot verði framið án þess þó að grunur um slík afbrot sé til staðar. Í b-lið 1. gr. lögreglulaga er kveðið á um afbrotavarnahlutverk lögreglu og er það að nokkru nánar útfært í 15. gr. laganna. Lögin mæla hins vegar ekki fyrir um með skýrum hætti í hverju slík afskipti geta falist eða hversu umfangsmiklar aðgerðir lögreglu í þágu afbrotavarna kunna að vera. Af því leiðir að lögreglan verður að styðjast við almennar heimildir laganna er hún sinnir hlutverki sínu á þessu sviði, m.a. í formi upplýsingaöflunar til eftirlits með stöðum og fólki. Með frumvarpi þessu er ætlunin að skýra, útfæra og styrkja heimildir lögreglu til aðgerða í þágu afbrotavarna og bæta þar með starfsumhverfi lögreglu. Er, eins og áður segir, einkum horft til þess að efla getu lögreglu til að koma í veg fyrir skipulagða brotastarfsemi og brot sem beinast gegn öryggi ríkisins. Til að átta sig betur á samhengi þessa við störf lögreglu er í frumvarpinu sérstaklega fjallað um lagaheimildir hér á landi og þær bornar saman við heimildir lögreglu á hinum Norðurlöndunum. Af þeim samanburði er ljóst að starfsumhverfi, stofnanauppbygging og lagaheimildir lögreglu á sviði afbrotavarna eru takmarkaðri hér á landi samanborið við nágrannaríki, einkum að því er varðar öryggi ríkisins. Segja má að með samþykkt frumvarpsins verði í raun engin breyting þar á en stigið verður hins vegar skref í þá átt að lögregla geti unnið með markvissari hætti í þágu almennra afbrotavarna sem og til að sporna gegn skipulagðri brotastarfsemi og tryggja öryggi ríkisins og almennings. Sé horft nánar til efni frumvarpsins er annars vegar kveðið á um almennar heimildir lögreglu til aðgerða í þágu afbrotavarna og hins vegar afbrotavarna í þágu öryggis ríkisins. Í grófum dráttum má greina þær heimildir sem frumvarpið hefur að geyma í þrennt. Í fyrsta lagi er verið að skjóta skýrri lagastoð undir heimild lögreglu til að afla og nýta upplýsingar sem hún býr yfir í því skyni að stemma stigu við afbrotum. Í því felst heimild til að nýta upplýsingar til greiningar en jafnframt til að afla upplýsinga með almennum aðgerðum í þágu afbrotavarna, þar á meðal með því að hafa eftirlit á almannafæri, vakta vefsíður sem opnar eru almenningi og með samskiptum við uppljóstrara. Aðgerðir af þessu tagi verða ekki taldar með tæmandi hætti og er því gert ráð fyrir því í frumvarpinu að þær verði nánar útfærðar í reglugerð sem ráðherra setur. Til viðbótar er kveðið á um sérstaka heimild fyrir lögreglu til að afla upplýsinga frá öðrum stjórnvöldum og stofnunum ef upplýsingarnar eru nauðsynlegar og til þess fallnar að hafa verulega þýðingu fyrir störf hennar í tengslum við rannsókn alvarlegra brota gegn öryggi ríkisins eða til að afstýra slíkum brotum. Í annan stað er mælt fyrir um afmarkaða heimild lögreglu til að hafa eftirlit með einstaklingum sem tengjast skipulögðum brotasamtökum eða sem sérgreind hætta kann að stafa af fyrir öryggi ríkisins eða almennings. Kjarninn og mikilvægi þessarar heimildar felst í því að lögreglu verður kleift að hafa eftirlit með slíkum einstaklingum án þess að þeir séu grunaðir um tiltekið brot. Aðalatriðið er, eins og áður segir, að fyrir liggi skýrar upplýsingar um að viðkomandi hafi annaðhvort tengsl við skipulögð brotasamtök eða af honum kunni að stafa sérgreind hætta. Sé hins vegar grunur um brot til staðar er lögreglu eftir sem áður heimilt að hafa eftirlit með viðkomandi á grundvelli laga um meðferð sakamála. Heimild þessi er því nauðsynleg viðbót við heimildir lögreglu til að stemma stigu við skipulagðri brotastarfsemi og koma í veg fyrir brot sem geta ógnað öryggi ríkisins og borgaranna. Ákvæði frumvarpsins þessa efnis fela í sér heimild fyrir lögreglu til að fylgjast með ferðum einstaklings á almannafæri og veita viðkomandi eftirför milli staða. Er hér um að ræða aðgerð sem almennt er nefnd skygging og og hefur m.a. það að markmiði að staðreyna grun um afbrot. Lögreglan skal þó aldrei viðhafa ítarlegra eftirlit en nauðsynlegt er. Þá skal hún gæta meðalhófs og tryggja að ekki sé gengið nærri friðhelgi viðkomandi en tilefni er til hverju sinni. Þar sem eftirlit af þessu tagi er sértækt í þeim skilningi að það beinist að ákveðnum aðilum, einum eða fleiri, er kveðið á um að beiting þess sé háð ákveðnum skilyrðum. Eftirliti verður þannig aðeins beitt hafi lögreglan upplýsingar um að tiltekinn einstaklingur eða hópur einstaklinga hafi tengsl við skipulögð brotasamtök eða að af honum kunni að stafa sérgreind hætta fyrir almannaöryggi. Þá verður úrræði þessu aðeins beitt að undangenginni ákvörðun lögreglustjóra eða annars yfirmanns samkvæmt ákvörðun lögreglustjóra. Það er því á ábyrgð lögreglustjóra hverju sinni að ákvörðun um að viðhafa eftirlit með einstaklingi uppfylli skilyrði laganna. Ákvörðun skal jafnframt skráð í kerfi lögreglu og um leið tilkynnt gæðastjóra lögreglu. Gildissvið frumvarpsins er þrengt verulega með þessum skilyrðum og verður eftirliti þar af leiðandi ekki beitt við hefðbundnar aðgerðir í þágu afbrotavarna heldur aðeins þegar þær varða skipulagða brotastarfsemi eða teljast ógn við öryggi ríkisins eða almennings. Í þriðja lagi er mælt fyrir um að lögreglu verði við tilteknar aðstæður heimilt að beita þvingunarúrræði í því skyni að koma í veg fyrir brot gegn öryggi ríkisins, nánar tiltekið er um heimild til handlagningar að ræða er beinist að þriðja aðila og verður henni aðeins beitt að undangengnum dómsúrskurði. Þá eru þau skilyrði sett að haldlagning sé nauðsynleg og líkleg til að veita lögreglu upplýsingar sem hafa verulega þýðingu fyrir aðgerðir til að koma í veg fyrir brot gegn öryggi ríkisins auk þess að ríkir almanna- eða einkahagsmunir krefjist þess. Mikilvægi heimildar af þessu tagi felst í því að lögreglu verði gert kleift að afla nauðsynlegra upplýsinga hjá þriðja aðila óháð þagnarskylduákvæðum í lögum. Virðulegi forseti. Skipulagðri brotastarfsemi hér á landi hefur vaxið fiskur um hrygg á síðasta áratug líkt og skýrslur greiningardeildar ríkislögreglustjóra og magn haldlagðra fíkniefna sýna glöggt fram á. Innlend sem erlend brotasamtök stunda skipulagðan innflutning á fíkniefnum sem og aðra fjölbreytta brotastarfsemi sem ógnar grundvallarhagsmunum íslensks samfélags. Þróun þessarar starfsemi er okkur ekki hagfelld eins og atburðir undanfarið gefa til kynna og merkir lögregla aukna hörku í starfsemi brotasamtaka hér á landi. Manndráp, alvarlegar líkamsárásir og aukinn vopnaburður sýna slíkt svart á hvítu. Að sama skapi má ekki gera lítið úr möguleikanum á að hér á landi kunni að verða framin hryðjuverk eða önnur alvarleg brot gegn öryggi ríkisins eða tilraun til slíks atburðar skipulögð. Nýlegar skýrslur greiningardeildar gefa þó vissulega og sem betur fer til kynna að sú hætta hafi ekki aukist þrátt fyrir aðra þróun í nágrannaríkjum okkar. Með frumvarpi þessu er löggæsluyfirvöldum veitt nauðsynleg verkfæri til að takast á við þá alvarlegu ógn sem hér hefur verið lýst. Það er grundvallarforsenda fyrir því að íslenskum stjórnvöldum takist að draga úr umfangi skipulagðrar brotastarfsemi að lögreglu verði veitt raunveruleg og skilvirk úrræði til að grípa til aðgerða áður en grunur um afbrot er til staðar og ná þannig að uppræta starfsemi skipulagðra brotasamtaka og vinna gegn frekari uppgangi þeirra. Í frumvarpinu felast afmarkaðar heimildir til handa lögreglu til að vinna markvisst gegn skipulagðri brotastarfsemi og vernda öryggi ríkisins og almennings. Öfugt við það sem virðist oft mega ráða af opinberri umræðu felur frumvarpið ekki að nokkru leyti í sér víðtækar eftirlitsheimildir með almennum borgurum eða að verið sé að setja á stofn einhvers konar leyniþjónustu. Hin hliðin á þessu máli er að heimildum þeim sem mælt er fyrir um í frumvarpinu fylgir auðvitað mikil ábyrgð og er mikilvægt að tryggja að þeim verði aðeins beitt að uppfylltum skilyrðum laga og ekki í meira mæli en nauðsynlegt er. Vegna þessa er í frumvarpinu gert ráð fyrir að eftirlit með störfum lögreglu verði eflt verulega og að sérstakt eftirlit verði með aðgerðum lögreglu í þágu afbrotavarna. Í þessu skyni verður komið á fót innra gæðaeftirliti hjá embætti ríkislögreglustjóra og skal ráðherra skipa í embætti gæðastjóra lögreglu til fimm ára í senn. Jafnframt er nefnd um eftirlit með lögreglu efld til muna og verður nefndarmönnum fjölgað úr þremur í fimm og starf formanns gert að fullu starfi og skal ráðherra skipa formann til fimm ára. Þá verður starfsmönnum nefndarinnar einnig fjölgað vegna eðlis og umfangs tiltekinna aðgerða sem lögreglu verður heimilt að beita. Í þágu afbrotavarna er kveðið á um í frumvarpinu að nefnd um eftirlit lögreglu skuli hafa eftirlit með að aðgerðir uppfylli skilyrði laganna. Nánar greint skal lögregla þegar tiltekinni aðgerð er lokið tilkynna nefndinni um það svo fljótt sem unnt er. Jafnframt skal lögregla við upphaf aðgerðar skrá hana í kerfi lögreglu og tilkynna um það til gæðastjóra lögreglu þannig að tryggja megi rekjanleika aðgerða. Telji nefndin tilefni til er henni heimilt að taka aðgerð til skoðunar og sé afstaða nefndarinnar að aðgerðir lögreglu hafi ekki uppfyllt skilyrði laga getur nefndin beint því til lögreglustjóra að tilkynna viðkomandi að hann hafi sætt eftirliti. Er lögreglustjóra skylt að verða við slíkum tilmælum. Vakni hins vegar grunur um refsiverða háttsemi skal nefndin án tafar senda héraðssaksóknara eða eftir atvikum ríkissaksóknara málið til meðferðar. Með þessu er tryggt að einstaklingar geti leitað réttar síns komi til þess að aðgerðir hafa verið viðhafðar að ósekju eða ekki uppfyllt skilyrði laga að öðru leyti. Loks er mælt fyrir um að nefndin skuli skila stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis skýrslu ár hvert um störf sín þar sem upplýst er um viðeigandi tölfræði varðandi eftirlit nefndarinnar, almennar ábendingar og athugasemdir varðandi verklag og starfshætti lögreglu, aðgerðir lögreglu í þágu afbrotavarna og tillögur að úrbótum á lögum ef við á. Frumvarp þetta veitir þannig ríkt og nauðsynlegt aðhald með störfum lögreglu, ekki aðeins á sviði afbrotavarna heldur einnig almennt og er því ekki aðeins til þess fallið að bæta starfsumhverfi lögreglu heldur einnig að auka réttaröryggi borgaranna. Að lokum skal nefnt að frumvarp þetta kveður á um lögfestingu tiltekinna grundvallarákvæða í gildandi reglum um valdbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna frá árinu 1999 sem birtar voru fyrst opinberlega með auglýsingu nr. 156/2015. Reglur þessar voru settar á grundvelli 1. mgr. 3. gr. vopnalaga er kveður á um að ráðherra setji sérstakar reglur um vopn í eigu lögreglu. Eðlilegra er hins vegar að kveðið sé á um meðferð og notkun vopna í lögreglulögum og reglum settum á grundvelli þeirra frekar en í vopnalögum. Frumvarpið hefur ekki að geyma efnislegar breytingar á þeim reglum sem gilda um þau vopn sem lögreglu er heimilt að nota og hvernig meðferð þeirra er háttað heldur fyrst og fremst verið að flytja lagastoð reglnanna yfir í lögreglulög. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir aðalatriðum frumvarpsins og legg til að málinu verði vísað til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og þóknanlegrar 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir ræðuna. Það eru ákveðin atriði í þessu frumvarpi sem ég er að velta fyrir mér. Ég hef áhyggjur af sjálfstæði þessa gæðastjóra lögreglunnar og velti því fyrir mér með hvaða hætti hæstv. ráðherra sér fyrir sér að sjálfstæði embættisins sé tryggt og hvernig það sé tryggt að það geti náð þeim markmiðum sem því er ætlað í frumvarpinu. Jafnframt er ég að velta fyrir mér hvort ekki vanti í frumvarpið að einstaklingur sem hafi sætt eftirliti sem á endanum leiði ekkert saknæmt í ljós eigi að geta kallað eftir því að öllum gögnum úr slíku eftirliti verði eytt. Það myndi ég telja að væri afar eðlilegt. Ef einstaklingur hefur að ósekju sætt slíku eftirliti væri eðlilegt að hann hefði tilkall til þess beinlínis að lögregla og eftirlitsaðilar myndu eyða slíkum gögnum. Að sama skapi kalla ég eftir því að ekki megi taka því með léttúð og það þurfi jafnvel að rannsaka hvernig það kemur til ef slíkt gerist því að þarna er um að ræða alvarlegt inngrip í friðhelgi einkalífs einstaklinga og ég hef bara miklar áhyggjur af því í ljósi nýlegra dæma um framgöngu lögreglunnar í umfjöllun t.d. gagnvart blaðamönnum sem fjölluðu um Samherja. Ég vil hvetja til að þetta verði skoðað.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Indriði Ingi Stefánsson spyr hér um sjálfstæði gæðastjórans og þess embættis sem verður skipað sem er nokkurs konar innra eftirlit í störfum lögreglu. Ég held að það sé nú tryggt, m.a. með skipun hans. Þetta er embætti sem skipað verður af ráðherra sem gefur vísbendingu um ákveðið sjálfstæði og öll umgjörðin býr að því að embættið sé sjálfstætt. Það eru líka tilkynningarskyldur frá lögregluembættum inn til þessa nýja embættis og síðan samskipti við eftirlitsnefndina sem hefur enn ríkara hlutverk en hefur verið og við erum að styrkja verulega þá starfsemi. Reynslan hefur einmitt sýnt okkur eftir að þessi nefnd kom til að hún hefur haft meira á sinni könnu en menn kannski reiknuðu með og þess vegna er mjög tímabært að efla hana og það er gert bæði með því að fjölga starfsmönnum, fjölga í nefndinni og eins að gera formannshlutverkið að föstu starfi. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni þegar hann spyr um einstaklinga sem að ósekju hafa verið til rannsóknar og könnunar og er þá tilkynnt um að þeir geti farið fram á það að gögnum um þá sé eytt. Mér finnst það hljóma mjög eðlilega í þessu öllu og get tekið undir þau sjónarmið sem liggja þar að baki út frá persónuvernd. Svo getur náttúrlega verið að þau gögn séu hluti af einhverjum stærri bunka rannsóknargagna sem mögulega þyrfti að halda í. En þetta er eitthvað sem nefndin ætti að skoða og væru auðvitað eðlilegar spurningar sem kæmu fram á þeim vettvangi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svar við andsvari. Ég er að velta fyrir mér hvort það sé þá nóg að gert hvað varðar gæðanefndina og hvort það sé fullkomlega tryggt að hún hafi það sjálfstæði og hvort í þeim tilfellum sem hefur reynt á gæðanefndina hafi niðurstaðan gefið til kynna að það sé hafið yfir vafa að nefndin hafi haft fullt sjálfstæði til starfsins. Það er alveg gríðarlega mikilvægt að við pössum upp á að hér sé algjörlega hlutlaus aðili sem sinnir því. Með hvaða hætti munu t.d. þingið og aðrir geta gaumgæft að rétt sé að staðið? Mun t.d. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd geta óskað eftir því að fá til umfjöllunar eða fá skýrslur um starfsemi gæðanefndar um það hvernig hún hefur höndlað þau mál sem komið hafa upp? Þá tel ég mikilvægt að það sé hægt að nálgast tölfræði um það, að alla vega stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd geti nálgast tölfræði um það hvernig starfsemi nefndarinnar fer fram og hver niðurstaða mála sem fyrir hana koma hafi verið. Ég myndi hvetja til þess að þetta yrði eitt af því sem myndi fylgja þessu máli inn í nefndina.

Virðulegur forseti. Fyrst af öllu langar mig að biðja forseta að leiðrétta hér nefndina sem ég vísaði málinu til. Ég átti við allsherjar- og menntamálanefnd en það stóð hér stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, en mál af þessum toga hafa farið til allsherjar- og menntamálanefndar. Já, ég held að það sé verið að ávarpa hér mjög mikilvæg atriði í þessu. Þessum auknum heimildum verður að fylgja mikil ábyrgð og við þurfum að huga alveg sérstaklega að því og við höfum verið að gera það við samningu frumvarpsins. Ég er algjörlega opinn fyrir því að menn skoði þá einhver atriði sem betur mættu fara við málsmeðferðina hér í þinginu sem koma upp þar. Það hefur reynt heilmikið á eftirlitsnefndina. Eins og ég kom inn á áðan þá hefur hún haft fullmikið að gera, það hafa verið það mörg verkefni sem henni hafa borist, og það hefur alveg reynt á sjálfstæði hennar í þeim efnum. En hér er verið að mæla fyrir um að nefndin sem skipuð verður, þá að nýju og með þessum öfluga hætti, skuli skila stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis skýrslu ár hvert um störf sín þar sem upplýst er um viðeigandi tölfræði varðandi eftirlit nefndarinnar, almennar ábendingar og athugasemdir varðandi verklag og starfshætti lögreglu og aðgerðir lögreglu í þágu afbrotavarna og tillögur að úrbótum á lögum ef við á. Þannig að það er hugsað hér beintenging einmitt milli þessarar nefndar og stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eða þingsins og ég tel það bara mjög gott að þingið sé með þannig eftirlitshlutverk á þessum mikilvæga hluta starfsins.

Virðulegur forseti. Þingflokkur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs gerði fyrirvara við þetta frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra. Að okkar mati í þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs er það til marks um styrk samfélagsins og Íslands sem réttarríkis að það heyrir til algerra undantekninga að lögregla þurfi að beita vopnavaldi. Það hefur hingað til ekki þótt ástæða til að almennir lögreglumenn beri á sér skotvopn við skyldustörf og að okkar mati í þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs er til mikils að vinna fyrir samfélagið allt að svo megi vera áfram. Þó að hér sé ekki lögð til efnisbreyting á lagaramma um vopnaburð lögreglu í frumvarpinu þá telur þingflokkur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs að rétt sé að nýta tilefnið til að árétta þá afstöðu að vopnaburður lögreglu skuli ekki vera almennur hér á landi og að slíkt beri að forðast í lengstu lög. Þingflokkurinn vill að við þinglega meðferð verði það skoðað og rætt hvort ráðherra beri að hafa samráð við Alþingi áður en slíkar reglur eru settar. Virðulegi forseti. Þingflokkur VG telur einnig ástæðu til að árétta að þó að gert sé ráð fyrir að lögregla hafi eftirlit með einstaklingum eða hópum til að sporna við skipulagðri brotastarfsemi eða ógn við öryggi ríkisins eða almennings skuli lögregla ætíð gæta hófs við beitingu slíkra rannsóknaraðferða. Þeim skuli aðeins beitt þegar það telst nauðsynlegt og aldrei gengið lengra en raunverulegt og rökstutt tilefni er til. Almennar grundvallarreglur um meðalhóf við framkvæmd löggæslu koma fram bæði í lögreglulögum og lögum um meðferð sakamála og þeirra skal gætt vandlega við beitingu þeirra rannsóknaraðferða sem lagðar eru til í frumvarpinu. Þá vil ég fyrir hönd þingflokks VG koma þeirri ábendingu til allsherjar- og menntamálanefndar að skoðað verði hvort rétt sé að takmarka beitingu slíkra rannsóknaraðferða við þau tilvik þegar grunur er um brot sem kunna að varða alvarlegri refsingu að lögum.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Orra Páli fyrir ágætu ræðu. Þingflokkur VG gerði vissulega sögulegan fyrirvara við þetta frumvarp en frumvarpinu var samt hleypt út úr ríkisstjórn, sama með rafvopnavæðingu lögreglunnar. Og jafnvel þótt það hafi ekki verið frumvarp og það hafi þannig séð ekki beinlínis farið í gegnum ríkisstjórnina þá er VG samt hluti af þessu ríkisstjórnarsamstarfi og það er tími til að axla ábyrgð. Hv. þm. Orri Páll Jóhannsson talar um eftirlit og að lögreglan gæti hófs við beitingu þessarar heimildar en þetta lagafrumvarp veitir bara frekar víðtæka heimild fyrir lögreglu til að hafa eftirlit með borgurum sem er auðvitað ekki góðs viti fyrir réttarríki okkar. Hv. þingmaður talaði um að við þinglega meðferð verði þessi ákvæði skoðuð ásamt fleiru. En ég held að sagan sýni nú alveg að þegar hæstv. dómsmálaráðherra er búinn að gera upp hug sinn varðandi einhver tiltekin lagaákvæði sem hann vill hafa í lagafrumvarpi þá er það bara fast. Því langar mig að spyrja hv. þingmann: Ef hæstv. dómsmálaráðherra neitar að víkja frá þessum víðtæku heimildum og neitar t.d. að víkja frá almennum vopnaburði lögreglu til hvaða aðgerða mun þingflokkur VG grípa? Þið eruð náttúrlega með þann fyrirvara eða þann varnagla að þið gerðuð sögulegan fyrirvara við þetta lagafrumvarp. Ég bara hlakka til að sjá.

Ég þakka hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim fyrir spurninguna og andsvarið. Já, þú metur það sem svo að þetta sé sögulegur fyrirvari þingflokks VG. Ég er búinn að reifa innihaldið í honum og ég tel að afstaða okkar sé afar skýr. Hins vegar þegar mál eru afgreidd - og ég get ekki svarað fyrir ríkisstjórn en ég get svarað fyrir þingflokk VG - og þegar mál eru afgreidd úr þingflokkum þá eru þau til þinglegrar meðferðar. Hér erum við, eins og ég hef reifað, búin að draga upp atriði í fyrirvara okkar sem við viljum að séu sérstaklega ávörpuð og ég hygg reyndar, ef ég skildi inntak andsvars hv. þingmanns, að við séum á svolítið svipaðri línu með þetta. Ég hjó þó eftir því í ræðu hæstv. ráðherra að hann tók það sérstaklega fram að frumvarpið fæli ekki í sér víðtækar eftirlitsheimildir gagnvart almennum borgurum. Ég treysti þeim texta en ég treysti líka allsherjar- og menntamálanefnd og frekari þinglegri meðferð til að fara ofan í saumana á því og girða fyrir það ef einhver göt eða glufur eru á því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Orra Páli fyrir svarið. Hann kom inn á það að hæstv. dómsmálaráðherra hafi í ræðunni tekið fram að þetta frumvarp feli ekki í sér víðtækar heimildir til að hafa eftirlit með almennum borgurum. Það kann að vera að hann hafi sagt það en það er náttúrlega eitt að segja eitthvað í greinargerð eða að lesa upp úr greinargerð og annað þegar kemur að beitingu laganna og beita þeim í framkvæmd. Hæstv. dómsmálaráðherra og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, formaður hv. allsherjar- og menntamálanefndar, vilja líka meina að útlendingafrumvarpið sem við erum að samþykkja í dag feli ekki í sér mannréttindabrot sem það gerir. Mér skilst, eins og hv. þingmaður sagði sjálfur, að við séum þannig séð á sömu blaðsíðu en ef það kemur í ljós að þetta hafi ekkert verið skoðað eða það kemur í ljós, eftir að hv. allsherjar- og menntamálanefnd hefur farið ofan í saumana á þessu frumvarpi, að þetta séu bara frekar víðtækar heimildir, alla vega víðtækari heimildir en lögreglan hefur nú í dag, sér hv. þingmaður fyrir sér að þingflokkur VG muni greiða atkvæði gegn þessu frumvarpi? Sér hv. þingmaður fyrir sér þann möguleika að vera rauður á þessu frumvarpi? Þetta er ekki bara þessi víðtæka heimild sem ég er að tala um heldur eru líka nokkur önnur vond ákvæði í þessu frumvarpi sem ég vona innilega að verði fjarlægð við þinglega meðferð. En eftir afgreiðslu útlendingamálsins í dag þá bind ég ekki rosalega miklar vonir við það.

Forseti sér ástæðu til að minna hv. þingmenn á að nota fullt nafn eða númer hv. þingmanna þegar vísað er til þeirra og jafnframt að nota ekki 2. persónu þegar vísað er til þingmanna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim fyrir seinna andsvar. Nú er það svo að þingleg meðferð þýðir þingleg meðferð og það þýðir að mál geta tekið og alla jafna taka breytingum í þinglegri meðferð. Hvort sá sem hér stendur muni hér gefa upp þá afstöðu að hann ætli sér að leggjast gegn frumvarpinu, taki það ekki breytingum miðað við það sem hv. þingmaður segir hér á undan - mér þykir það afar óábyrgt af mér að standa hér og svara því þegar þingleg meðferð málsins er rétt að hefjast. En við skulum spyrja að leikslokum þegar að atkvæðagreiðslunni kemur. Ég vona að það sé hugur okkar allra hér alla jafna í þingmálum að við leyfum málum að klára þinglega meðferð áður en við tökum endanlega afstöðu til þeirra. Ég alla vega vinn þannig.

Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið þá ræðum við hér frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra um breytingu á lögreglulögum sem hann leggur fram í tengslum við mikilvægi þess að bregðast við skipulagðri brotastarfsemi og öðrum þeim þáttum sem hæstv. ráðherra telur að þurfi að bregðast við eftir ábendingum lögreglunnar og þeirra sem bera ábyrgð á þeim málum. Ástæðan fyrir því að ég vil taka til máls undir þessu máli, og aðeins til viðbótar við það sem hv. þingmaður og þingflokksformaður VG ræddi hér áðan um fyrirvara okkar í VG, er að mig langar að brýna það fyrir nefndinni, enda er málið komið til þinglegrar meðferðar að lokinni 1. umr., hversu mikilvægt það er að stíga varlega til jarðar í þessum efnum, þ.e. þegar um er að ræða það að auka heimildir lögreglu. Ég er algjörlega sammála því og þeim forsendum sem hæstv. ráðherra nefnir hér, að það þarf að taka á málum sem þessum af festu, en ég vil reisa það flagg sem ég tel mikilvægt að halda til haga á öllum tímum sem er hversu mikilvægt það er að við gætum að mannréttindum fólks og mannréttindum almennings eins og við vinstra fólk höfum alltaf gert þegar heimildir lögreglu hafa verið til umræðu. Það er alltaf hætta, sem við verðum að ræða hér, virðulegur forseti, við 1. umr., á því að það sé gengið á grundvallarsjónarmið að því er varðar lýðræði, persónuvernd og mannréttindasjónarmið. Þess vegna tel ég mikilvægt að nefndin fjalli sérstaklega um það hvort besta leiðin til að styðja við og styrkja stöðu réttarríkisins og öryggis borgaranna sé með auknum rannsóknarheimildum eða að auka starfsafla, fjárframlög til þeirra úrræða sem til eru, þeim heimildum sem þegar eru fyrir hendi og hvað það er nákvæmlega, án þess að ég ætli að fara að ætlast til þess að hæstv. ráðherra svari þessu en fyrir okkur og fyrir hv. nefnd, sem ekki er hægt með núgildandi heimildum en væri hægt með þeim breytingum sem hér eru boðaðar. Hvað er það sem bætist við? Það er auðvitað gríðarlega mikilvægt líka að breytingar af þessu tagi, eins og hv. þm. Lenya Rún Taha Karim nefndi hér áðan, sem eru aukinn vopnaburður o.s.frv., og við höfum líka gert athugasemdir við, séu ekki gerðar á grundvelli ótta, séu ekki gerðar á þeim grundvelli að við séum hrædd því að við þurfum alltaf að byrja á því að hugsa um lýðræði og mannréttindi. Það er kannski frekar á borði hæstv. dómsmálaráðherra að byggja málflutning sinn á frelsishugtakinu heldur en beinlínis þeim sjónarmiðum sem ég hef staðið fyrir en ég vil þó segja að frelsi er sá hornsteinn sem er réttur fólks til að vera til og njóta dagsins án þess að eiga það á hættu að einhver sem fer með opinbert vald gægist yfir öxlina á þeim og fylgist með þeim í daglegu lífi. Ég veit að það er ekki verið að boða slíkt í þessu frumvarpi hér en það er svo mikilvægt að engar breytingar séu gerðar þar sem slík sjónarmið eru sett í hættu. Við vitum, og ég er ekki að tala um sérstök tilvik hér á landi, að í pólitískri sögu víða um lönd og víða um heim kemur alltaf fram krafa og þrýstingur frá lögregluyfirvöldum á að nú sé komið að því að auka heimildir vegna þess að nú sé svo mikil ógn, hver sem hún er, og þá komi krafa um auknar heimildir og aukið eftirlit. Það er nefnilega verkefni og viðfangsefni þingsins að gæta að þessum sjónarmiðum. Þingið hefur það hlutverk að vera í raun og veru fyrsta snerting við fulltrúalýðræðið. Það er okkar að setja lögreglunni og öðrum handhöfum valds rammann. Það er stórt hlutverk. Við munum viðbrögðin við 11. september og við getum nefnt það sem dæmi. Við höfum séð margar hliðstæður þar sem dregin er fram raunveruleg ógn sem kallar á raunverulegan ótta og þar með raunverulegar breytingar á heimildum lögreglu. En það sem mig langar að gera í þessari ræðu er að draga fram að það er líka raunveruleg hætta á ferð þegar heimildir eru auknar. Ég vil skilja þá spurningu eftir hér í umræðunni hvort við séum með opin augun að vega og meta þá hættu sem auknar heimildir fela í sér. Hv. þm. Orri Páll Jóhannsson fór hér yfir fyrirvara VG og þar töluðum við sérstaklega um það hve mikils virði það samfélag er sem við byggjum hér sem er samfélag þar sem við höfum viljað viðhalda friðsamlegum samskiptum í lengstu lög. En ég vil líka segja það, af því að ég vil bara orða það hér, að nefndin þarf sérstaklega að skoða hvort það sé fullkomlega tryggt að pólitísk samtök og grasrótarhreyfingar séu ekki undir sérstakri skoðun þegar og ef kemur til aukinna heimilda því að það er hættulegt fyrir lýðræðið. Ég myndi auðvitað vilja að við ræddum miklu meira hvað það er sem veldur því að þessi staða kemur upp sem kallar á ótta og sem kallar þá á ákall um auknar heimildir. Eigum við að ræða þau samfélagsmein sem endurspeglast í því að fólk hagar sér á þann hátt að samfélaginu stafi ótti og ógn af því? Eigum við kannski líka að ræða þá upphafningu sem er víða í dægurmenningu á valdbeitingu, ofbeldi? Það er áhyggjuefni. Það er einhvers staðar jarðvegur fyrir hópa, það er einhvers staðar jarðvegur sem við sem samfélag þurfum líka að horfa til því að ef við hugsum einungis eða fyrst og fremst um einkennin, birtingarmyndirnar, þá erum við kannski að kallast á við vanda sem er ekki í þann veginn að verða leystur heldur mun bara vaxa. Félagslegar og samfélagslegar forsendur verður alltaf að skoða þegar við erum að tala um stórar, félagslegar og samfélagslegar spurningar og það hvernig við byggjum upp og búum að lögreglunni á hverjum tíma er viðfangsefni sem við verðum að skoða með slíkum augum. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu lengri en mér fannst mikilvægt að kalla þessi sjónarmið hér fram við 1. umr. í ljósi þess að við Vinstri græn höfum sett okkar mark á bæði afgreiðslu málsins í gegnum ríkisstjórn og líka í gegnum þingflokk VG. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að þessi sjónarmið sem hér hafa verið rakin séu nesti inn í umræðuna hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd því að hér eru mjög viðkvæm og dýrmæt verðmæti í húfi sem eru lýðræði og mannréttindi.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. matvælaráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, fyrir að gera grein fyrir sjónarmiðum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Ég velti því samt fyrir mér í þessu samhengi hvort hæstv. matvælaráðherra telji nóg að gert, hvort fyrirvararnir sem gerðir hafa verið við þetta frumvarp séu nægir til þess að við tryggjum friðhelgi einkalífsins og við tryggjum að borgarar í þjóðfélaginu verði ekki fyrir óeðlilegu inngripi hvað varðar friðhelgi einkalífsins. Ég væri mjög forvitinn að heyra afstöðu ráðherra hvað það varðar, hvort við séum búin að gera nóg og sérstaklega í ljósi þess að forverar hennar í þeim flokkum sem urðu seinna að Vinstrihreyfingunni – grænu framboði máttu ítrekað sæta þess á árum áður að með þeim var fylgst af lögreglu og oft á grímulausan hátt. Ég tek undir með hæstv. matvælaráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, um að við verðum að stíga varlega til jarðar. En ég er hreinlega ekki sannfærður um að við séum að stíga alveg nógu varlega til jarðar í þessu máli. Það kallar á ákveðna árvekni og við verðum einhvern veginn að tryggja að það sé jafn mikið eftirlit með þessari eftirlitsstarfsemi og öðru.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég snerti nú lauslega á því í minni ræðu áðan að það væri gömul saga og ný að það væri ákveðin hætta á ferðum þegar valdhafar hafa heimildir til að fylgjast með fólki. Ég held að við þurfum nú ekki að fara djúpt í söguna til að kalla fram að það hefur auðvitað verið raunin og ekki síst gagnvart fólki sem hefur sett spurningarmerki við ríkjandi skoðanir. Ég get t.d. nefnt fólk sem hefur barist fyrir vernd náttúrunnar. Ég get nefnt fólk sem hefur barist fyrir réttindum vinnandi fólks. Ég get nefnt stjórnmálaöfl og stjórnmálahreyfingar hér fyrr á tímum sem þurftu að sæta því að með þeim var fylgst. Það eru til margar frásagnir af þessu sem eru bæði í bókum, tímaritum og blaðagreinum sem væri fróðlegt að rifja upp á fundum nefndarinnar því að þetta er raunverulegt viðfangsefni lýðræðisins á hverjum tíma. Það hvort nákvæmlega þetta mál snýr við blaðinu hvað varðar slíkar heimildir er bara eitthvað sem mér finnst að nefndin þurfi að fjalla sérstaklega um. Mér fannst mikilvægt þegar hv. þingmaður fór í andsvar við hæstv. ráðherra um eftirlitið og innra gæðaeftirlit og það væri vel utan um það haldið. En hvort nóg sé að gert varðandi fyrirvara - já, ég tel það vera, vegna þess að bæði með ræðu hv. þm. Orra Páls Jóhannssonar en líka með þeim varnaðarorðum sem hér eru uppi í umræðunni þá tel ég að það sé tímabært að mál af þessu tagi fái ítarlega þinglega meðferð.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. matvælaráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, fyrir svar við andsvari mínu. Já, það er gott að heyra að hæstv. matvælaráðherra telji fyrirvaranum nægjanlega vel fyrir komið en nú getur ýmislegt gerst í meðförum nefndarinnar. Ég velti fyrir mér: Verður því fylgt eftir af hálfu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs að þessum fyrirvörum verði viðhaldið? Skjótt skipast veður í lofti og það er mjög mikilvægt að passa upp á það að þessum fyrirvörum sé haldið til haga. Myndi það koma til greina af hálfu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs að draga til baka stuðning ef svo bæri við að ekki væri nóg að gert og einhverjir þessara fyrirvara yrðu ekki fullnægjandi til þess að gæta hagsmuna framboða og almennings?

Virðulegi forseti. Ég er nú þeirrar skoðunar að það sé ekki kannski mikið vit í því að ég sé að spá í spilin svona fram í tímann með það hvernig málið mögulega gæti litið út eftir þinglega meðferð. Ég hef sjálf bara mjög mikla trú á þinginu og ég held að þeir fyrirvarar sem við erum að tala fyrir hér séu til þess fallnir að opna samtalið mjög vel, þ.e. að öll þau sjónarmið og ekki síst þau sjónarmið sem þingflokkur hv. þingmanns hefur staðið fyrir eigi að rata inn í umfjöllun málsins í nefnd. Mér finnst það mikilvægt og eins og ég rakti hér áðan bæði í andsvari og ræðu þá finnst mér, þegar við erum að fjalla um heimildir lögreglu, að við eigum alltaf að iðka mjög víðtækt lýðræðislegt samtal frekar en að leggja upp með einhverja tiltekna tillögu sem sé þannig um búið að hún hljóti bara afgreiðslu enda er þingræðið til þess hugsað að við fjöllum um mál og gerum það vel. Ástæðan fyrir því að ég tek til máls undir þessu þessum lið er fyrst og fremst sá vilji minn sem ég vil lýsa hér og ég tel að allsherjar- og menntamálanefnd muni gera þetta af trúmennsku og að málið fái góða yfirferð þar.

Virðulegi forseti. Ég ætla alls ekki að hafa þetta langt. Ég ætla bara að lýsa yfir nokkrum sjónarmiðum þar sem ég veit ekki hvort ég geti komið þeim á framfæri við 2. umr., enda er ég ekki alltaf hér inni. Ég ætla bara að byrja á því að segja að lögreglan er eina stofnunin á Íslandi sem er með lagaheimild til þess að beita borgara ofbeldi og það ber alltaf að gæta hófs við beitingu þessarar heimildar. Það er auðvitað mjög nauðsynlegt að sporna gegn skipulagðri glæpastarfsemi, ég er algjörlega þar. Þessi nálgun sem við erum að taka núna með því að auka eftirlitsheimildir og með því að fela lögreglunni rafvarnarvopn - sem eru ekki rafvarnarvopn, þetta eru bara rafvopn, guð minn góður - held ég að sé ekki til þess fallin að koma í veg fyrir frekari skipulagða glæpastarfsemi heldur er þetta að fara að ýta undir vopnakapphlaup. Ég hef svo sem farið út í þá sálma en það sem mig langar að brýna fyrir okkur núna varðar eftirlitið sem lögreglan sætir á Íslandi eða réttara sagt eftirlitið sem lögreglan sætir ekki. Það er ekkert sjálfstætt eftirlit með störfum lögreglu hér á landi. Nefnd um eftirlit lögreglu hefur hvorki sjálfstætt rannsóknarvald né saksóknarvald eins og annars staðar á Norðurlöndum, til að mynda í Danmörku. Í Danmörku er sérstakt sjálfstætt embætti sem hefur eftirlit með lögreglunni. Í lagafrumvarpinu, minnir mig, það er svolítið langt síðan ég las það, er vísað til þess að við séum að samræma regluverk okkar hvað varðar starfsemi lögreglu við önnur Norðurlönd. Allt í góðu en t.d. á hinum Norðurlöndunum fer leynigæslan þar ekki með rannsókn á skipulagðri glæpastarfsemi eins og er ætlast til að leynilögreglan eða sérsveitin hér eigi að gera. Þá segir dómsmálaráðuneytið í greinargerð með frumvarpinu að leyniþjónustan á Norðurlöndunum hafi miklu víðtækari heimildir heldur en til stendur að veita ríkislögreglustjóra hér með þessu frumvarpi. En mér finnst það í besta falli hálfsannleikur. Eins og hefur fram komið í máli hv. þm. Orra Páls Jóhannssonar og hæstv. matvælaráðherra Svandísar Svavarsdóttur þá er þetta mál vissulega enn þá í 1. umr., það á eftir að sæta þinglegri meðferð. En þegar mál varðar beina hagsmuni og réttindi borgara sem við hér á þingi eigum að gæta þá ber að flagga þessu bara um leið í 1. umr. Þess vegna langaði mig að koma þessu á framfæri hér. Síðan eru notuð þessi rök sem ég var að telja upp varðandi Norðurlöndin til að réttlæta það að við þurfum ekki sjálfstætt eftirlit með lögreglunni. Mér þykir það vera algerlega rangt. Þegar við gefum lögreglunni auknar heimildir þarf að vera aukið eftirlit með lögreglunni. Þannig á þetta bara vera, þetta er smá eins og vegasalt. Það gengur ekki að lögreglan sé, án eftirlits, með alls konar heimildir, jafnvel þó að þeim verði ekki endilega alltaf beitt, jafnvel þó að þeim verði beitt í hófi. Þetta er rosalega vandmeðfarið. Við verðum að gæta hófs og þess vegna tel ég að það yrði ágætt jafnvægi að í fyrsta lagi falla frá þessu lagaákvæði sem veitir lögreglunni frekar víðtækar heimildir og að auka sjálfstætt eftirlit með lögreglunni. Við höfum heyrt þessa sömu sögu með búkmyndavélar lögreglu, að þau geti bara neitað að afhenda eftirlitsnefndinni myndböndin frá handtökum þeirra, það er gjörsamlega galið. Það er ógeðslega skrýtið að við búum í samfélagi þar sem lögreglan er eina stofnunin sem má beita fólk ofbeldi en samt má lögreglan segja nei við að afhenda myndbönd úr búkmyndavél sinni. En aftur að Norðurlöndunum. Í Danmörku er sjálfstætt eftirlit með lögreglu og rannsakendur og saksóknarar eru í þessari eftirlitsnefnd og þau sinna bara rannsókn á mögulegum glæpum lögreglunnar og þau taka við kvörtunum frá borgurunum. Þegar ríkissaksóknari fór með rannsókn á saknæmu athæfi lögreglumanna áður fyrr þá benti hún sjálf á, annaðhvort í umsögn um breytingu á lögreglulögum eða í opnu bréfi til dómsmálaráðuneytisins, ég man ekki alveg, en það var þess efnis að ríkissaksóknari rannsakaði bæði brot gegn valdstjórninni og svo brot lögreglunnar og það orki tvímælis gagnvart sjálfstæði stofnunarinnar til að rannsaka brot lögreglu gegn borgurum vegna þess að oft er þetta bara eitt og sama atvikið. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að fara að reifa dóma hérna en það er mjög mikilvæg dómur sem varðar þetta efni, hæstaréttardómur nr. 2 frá 1990, hann er kallaður aðskilnaðardómur III, þar sem Hæstiréttur lagði til grundvallar að sýslumannsembættið og dómari - eða var það lögreglustjóri? - væru bara tvö aðskilin embætti og sama manneskjan mætti ekki gegna sömu störfum til að ganga ekki inn á valdsvið hinnar, það væri auðveldara til þess að veita aðhald. Og þetta er nákvæmlega svona mál. Bara það að ríkissaksóknari rannsaki bæði brot gegn valdstjórninni og líka meint brot lögreglunnar gagnvart borgurum er ekki til þess fallið að það muni skila einhverjum árangri og það eykur ekki traust í garð lögreglunnar. Ég hlakka til að sjá hvernig hv. allsherjar- og menntamálanefnd tekur í þetta mál og hvernig þau ætla að sinna vinnslu þess í nefndinni. Það gleður mig rosalega mikið, ég ætla bara að segja það, að þingflokkur VG er búinn að gera fyrirvara við þetta frumvarp vegna þess að ég held að það sé bara alls ekki góð þróun að vera að auka eftirlitsheimildir lögreglu áður en við aukum eftirlit með lögreglu.

Virðulegi forseti. Ég hef pínulitlar áhyggjur af þessu máli. Ég hef áhyggjur af þeim hlutum sem ég vék að í andsvörum við hæstv. dómsmálaráðherra Jón Gunnarsson hvað varðar sjálfstæði og tel afar mikilvægt að það sé tryggt. Ég hef áhyggjur af réttindum þeirra sem sæta eftirliti að ósekju. Nú vék hæstv. dómsmálaráðherra einnig að því að ekki væri ætlunin að beita þessu eftirliti gegn almennum borgurum. En hverjir eru almennir borgarar? Eru það ekki bara við öll? Erum við ekki öll almennir borgarar þangað til annað kemur í ljós? Ég velti fyrir mér: Hvernig útfærum við það? Hvernig tryggjum við að almennir borgarar verði ekki fyrir þessu eftirliti? Það gengur einhvern veginn ekki upp í hausnum á mér hvernig það verður tryggt. Það er annað sem mig langar að víkja að. Það þarf að vera alveg girt fyrir það, þegar þetta kemur til umfjöllunar, að lögreglan, eftir að hafa farið í slíkt eftirlit, fari að fiska, fari að reyna að finna eitthvað til að réttlæta það að eftirlitið hafi farið af stað. Það er stórhættulegt og það eru dæmi um það frá öðrum löndum, þar sem lögregla hefur slíkar heimildir, að leitast er eftir því að ef ekkert finnst þá fari af stað vinna við að finna eitthvað annað. Það kemur fyrir að fólki verður á og þá er óeðlilegt, ef stofnað hefur verið til eftirlits út af ákveðnum hlutum, að hægt sé að nýta alls óskylda hluti sem uppgötvast við það til að réttlæta það eftirlit. Ég held að það þurfi að afmarka það mjög þröngt hvernig eftirliti er beitt og að það sé alveg skilgreint, áður en farið er af stað í slíkt eftirlit, hver tilgangurinn er. Eftir hverju er verið að leita? Það á ekki að vera í boði að fá einhvers konar frítt spil, að finna bara eitthvað. Það gengur einhvern veginn ekki upp í mínum huga og ég held að það gæti orðið stórhættuleg þróun. Mér líst eiginlega ekki neitt sérstaklega vel á hvert það gæti farið. Það er það sem ég legg til, ég legg til að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skoði hvernig við getum tryggt hagsmuni hins almenna borgara, sem við erum jú öll. Ég læt þetta duga í bili.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir það sem hér hefur komið fram hjá ræðumönnum í þessu máli, þ.e. mikilvægi þess að umfjöllun um málið í allsherjar- og menntamálanefnd verði vönduð og að það verði skoðað út frá ólíkum sjónarhornum. Eins og fram hefur komið hér þá er meginefni frumvarpsins þríþætt. Lagt er til að lögfest verði sérstakt ákvæði um meðferð og notkun vopna hjá lögreglu, auk þess sem sett verði lagastoð fyrir nánari reglum þess efnis. Þá lúta meginbreytingarnar að starfi lögreglu í þágu afbrotavarna og er ætlað að skýra og styrkja heimildir lögreglu til aðgerða á því sviði. Einnig er verið að gera ákveðnar breytingar á eftirliti með störfum lögreglu, verið að efla það með því að setja á fót innra gæðaeftirlit hjá embætti ríkislögreglustjóra. Ég ætlaði að koma hér örstutt til þess að koma á framfæri mikilvægi þess að í umfjölluninni verði ekki eingöngu hugað að þeim afbrotavörnum sem tilteknar eru í greinargerð með frumvarpinu og í frumvarpinu sjálfu heldur afbrotavörnum sem felast í góðum forvörnum í samfélaginu, afbrotavörnum sem mikilvægt er að lögreglan komi að í samstarfi við alla þá sem sinna forvörnum hvar sem er í samfélaginu, með börnum, ungmennum og fólki sem á einhvern hátt finnur sig ekki tilheyra því samfélagi sem það býr í. Þegar fjallað var um þetta mál í þingflokki Framsóknarflokksins var rætt ítarlega um mikilvægi forvarna í starfi lögreglunnar og hvort tækifæri fælust í því að efla forvarnir samhliða innleiðingu nýs verklags á öðrum sviðum, að efla það starf sem hefur stundum verið kallað starf samfélagslögreglunnar og er svo mikilvægt, hvort sem er í einstökum hverfum eða byggðarlögum, að fólk alist upp við það að lögreglan sé hluti af samfélaginu sem allir geti unnið með ef þeir þurfa á því að halda, að byggt sé upp traust og það sé hluti af því að tilheyra samfélagi að geta treyst lögreglunni, geta treyst því að hægt sé að vinna með henni á öllum tímum. Þannig viljum við byggja upp samfélag. Við bókuðum ákveðinn fyrirvara við málið um að í starfi allsherjar- og menntamálanefndar yrði, samhliða þeim breytingum sem lagðar eru til með frumvarpinu, lögð áhersla á að hlutdeild forvarna í starfi lögreglunnar verði aukin og að aukin áhersla verði lögð á tengsl við nærsamfélagið og sérstaklega á aukin tengsl við ungt fólk, þ.e. að hlutverk samfélagslögreglu verði aukið og verði liður í afbrotaforvörnum. Því öflugri sem sá liður er því minni þörf verður fyrir þær afbrotaforvarnir sem verið er að leggja áherslu á í þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003. Megintilgangur frumvarpsins er að bregðast við úrskurði úrskurðarnefndar raforkumála í máli nr. 8/2021, sem kveðinn var upp hinn 30. júní sl. Frumvarpið er samið í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu í samstarfi við Orkustofnun. Þar sem um er að ræða nokkuð aðkallandi mál var ekki viðhaft samráð um áform um lagasetningu en drög að frumvarpinu voru kynnt til umsagna í samráðsgátt stjórnvalda. Í samráðskafla greinargerðar er greint frá umsögnum við frumvarpsdrögin og viðbrögð við þeim. Í úrskurði úrskurðarnefndar raforkumála í máli nr. 8/2021 komst úrskurðarnefndin að þeirri niðurstöðu að ákvæði reglugerðar um framkvæmd raforkulaga sem varða innheimtu viðbótarkostnaðar, svokallað kerfisframlag fyrir dreifiveitur, skorti fullnægjandi lagastoð. Kerfisframlag felur í sér sérstaka greiðslu notanda ef ný tenging veldur það miklum kostnaði að tekjur dreifiveitu af tengingunni samkvæmt gjaldskrá standa ekki undir þeim kostnaði. Kerfisframlag byggir ekki á þeirri forsendu að kostnaði við sérstaklega kostnaðarsamar tengingar sé velt yfir á aðra notendur með almennum gjaldskrárhækkunum. Rétt er að benda á að raforkulög mæla fyrir um skyldu dreifiveitna til að tengja alla við dreifikerfið sem eftir því sækjast. Þá skal tryggja að tekjur dreifiveitna sé í samræmi við þann kostnað sem hlýst af veittri þjónustu að teknu tilliti til arðsemi. Raforkulög mæla sérstaklega fyrir um heimild til flutningsfyrirtækisins Landsnets til að innheimta viðbótarkostnað vegna tengingar við flutningskerfið. Við setningu raforkulaga, nr. 65/2003, var í 4. mgr. 17. gr. laganna að finna sambærilegt ákvæði um heimild dreifiveitna til að innheimta viðbótarkostnað vegna tengingar sem veldur auknum tilkostnaði annarra notenda. Með breytingum á raforkulögum árið 2011 féll ákvæðið úr lögunum. Ekki er að finna á því sérstakar skýringar en ljóst er að markmið breytinganna var ekki að taka fyrir innheimtu viðbótarkostnaðar enda hefur verið litið svo á að dreifiveitum sé það heimilt, samanber ákvæði þess efnis í reglugerð um framkvæmd raforkulaga. Í ljósi framangreinds úrskurðar úrskurðarnefndar raforkumála er rétt að þetta ákvæði sé sett aftur inn í lögin til að taka af öll tvímæli um heimild dreifiveitna að þessu leyti. Þá er í frumvarpinu mælt fyrir um að dreifiveitur skuli í samráði við notendur setja sameiginlegar reglur um rekstur og stýringu raforkudreifingar sem samþykktar skuli af Orkustofnun en í reglugerð um framkvæmd raforkulaga er mælt fyrir um slíkar samræmdar reglur. Þá er í raforkulögum að finna sambærilegar kröfur gagnvart flutningsfyrirtækinu Landsneti. Tilgangurinn er að gæta samræmis gagnvart ákvæðum raforkulaga sem varða flutningsfyrirtækið Landsnet og ákvæðum reglugerðar um framkvæmd raforkulaga. Virðulegur forseti. Ég hef rakið meginefni frumvarpsins og ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóða ræðu og fara í gegnum efnisatriði þessa að því er virðist frekar stutta frumvarps, mikilvægs frumvarps sem skiptir máli til að skerpa á því sem þarf að breyta, m.a. á grundvelli niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Hins vegar af því að málið fjallar fyrst og fremst um það, ef ég skil rétt, og bið þá hæstv. ráðherra um að leiðrétta mig ef ég er að fara með fleipur, að samræma þessar gjaldskrár eða getuna öllu heldur til að samræma gjaldskrár og þá kviknaði eðli málsins samkvæmt spurningin: Mun það endilega að hafa áhrif á gjaldskrárnar til hækkunar einstakra neytenda, þ.e. þessar breytingar sem ráðherrann boðar hér?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hv. þm. Orri Páll Jóhannsson kemur hér með fyrirspurn sem er mjög eðlileg í þessu máli. Í grunninn er þetta auðvitað þannig að það er verið að innheimta viðbótarkostnað sem augljóslega er til staðar við tengingar og framkvæmdin hefur verið með ákveðnum hætti eins og rakið er. Menn stóðu í þeirri trú að þannig væri málum fyrir komið og það er tilgreint í greinargerðinni, en eins og ég skil málið hefur það fallið úr frumvarpsdrögunum í meðförum þingsins á sínum tíma. Svo bara kemur í ljós, eins og ég skil málið, að lagatextinn er ekki fullnægjandi þannig að það eru gerðar athugasemdir við það og úrskurðarnefndin kemst að þeirri niðurstöðu að hérna sé ekki heimild til þess að innheimta þennan viðbótarkostnað sem menn hafa gert og gert er ráð fyrir. Þá voru góð ráð dýr og ekkert annað í stöðunni en að breyta annaðhvort algerlega fyrirkomulaginu, sem myndi þýða það að kostnaðurinn sem mönnum finnst eðlilegt að setja á viðkomandi aðila þegar þeir ná tengingu yrði settur einhvers staðar annars staðar, eða, og niðurstaðan er sú, að leiðrétta það sem þarna hefur misfarið, að því gefnu að þingið samþykki það. Eins og kemur fram er þetta nokkuð aðkallandi, málið fer ekki í hefðbundið samráðsferli út af því að það þurfti að bregðast við þessu nokkuð skjótt. Varðandi fyrirspurn hv. þingmanns um hvort þarna sé um einhverjar hækkanir að ræða þá þýðir þetta óbreytt ástand í rauninni. En það er verið að skerpa á því vegna þess að þarna hefur vantað að lagatextinn hafi verið í samræmi við framkvæmdina og eftir því sem ég best veit hefur mönnum ekki fundist neitt athugavert við uppleggið eða framkvæmdina. En það var eitthvað athugavert við lagatextann og þess vegna kveður úrskurðarnefndin upp þennan úrskurð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svar við mínu andsvari. Ég sé það líka við nánari skoðun þegar maður fer að reyna að bora sig örlítið ofan í, afsakið orðbragðið, virðulegi forseti, og skoða nánar efnisatriði þessa frumvarps að við vinnslu þess var eðli málsins samkvæmt haft samráð við valda aðila. Ég hnýt hér um breytingu sem náttúruverndarsamtökin Landvernd draga fram en þau telja, samkvæmt því sem stendur í greinargerð með frumvarpinu, breytinguna nauðsynlega til að fyrirbyggja að almennir notendur beri aukinn kostnað vegna tengingar einstakra notenda sem fylgir mikill stofnkostnaður og umsvif við dreifikerfið. Er það vel ef það er niðurstaðan þegar upp er staðið, nái þetta frumvarp fram að ganga og verða að lögum, því að þetta er eðli málsins samkvæmt umræða sem á fullkomlega rétt á sér. Við höfum margoft tekið hana með ýmsum hætti, þ.e. þegar viðbætur við kerfið og/eða einstaka tengipunktar hafa ekki bara ákveðnar niðurstöður í för með sér, að hægt er að sækja orku á nýja staði, heldur líka aukinn kostnað og/eða ekki réttmætan kostnað vegna þessara auknu tenginga hjá þeim sem ráðast í framkvæmdina. Auðvitað skoðar hv. atvinnuveganefnd þetta mál betur við þinglega meðferð en við fyrstu sýn ber ekki að skilja annað en að þetta sé frekari skerping og skýring á því sem féll úr við meðferð málsins á fyrri stigum.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi hitt naglann á höfuðið. Þetta er til að verja neytendur. Ef breytingin næst ekki getur það leitt til hækkunar verðs hjá almennum notenda og markmiðið er að notandi sérstaklega dýrra tenginga greiði fyrir það. Sá greiðir sem veldur kostnaði. Markmiðið er að skýra betur heimild dreifiveitna til að haga gjaldskrá sinni þannig að almennir notendur dreifikerfisins beri ekki kostnað ef nýjar tengingar notenda við kerfið valda viðbótarkostnaði sem bundinn er við þá tengingu. Það eru dýrar tengingar fram undan og kostnaðurinn myndi annars lenda á heimilum. Ég skil bæði hv. þingmann og umsögn Landverndar þannig að þau séu sátt við frumvarpið og ég er það líka, virðulegi forseti, enda flyt ég málið. Það er mjög oft þannig að þegar hæstv. ráðherrar flytja mál eru þeir sáttir við það. Ég finn ekki annað en mikla sátt í þessum sal. Hann er að vísu ekkert ofsalega fjölmennur nákvæmlega núna en það breytir því ekki að ég held að það sé mjög gott þegar ég og hv. þingmaður náum saman, það er bara mjög góð byrjun á þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 93/2002. Frumvarpið er m.a. samið í samráði við háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið og er því ætlað að mæta þeim áherslum sem fram koma í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þess efnis að auka svigrúm og skilvirkni við ráðningu erlendra sérfræðinga og að auðvelda íslenskum nýsköpunar- og sprotafyrirtækjum að ráða til starfa fólk frá löndum utan Evrópska efnahagssvæðisins sem býr yfir sérhæfðri þekkingu. Í 8. gr. laga um atvinnuréttindi útlendinga er kveðið á um heimild Vinnumálastofnunar til að veita tímabundið atvinnuleyfi vegna starfs sem krefst sérfræðiþekkingar. Í frumvarpinu er lagt til að við fyrrnefnda 8. gr. laganna verði bætt nýrri málsgrein þar sem kveðið verði á um heimild ráðherra til að birta í reglugerð lista yfir þau störf sem krefjast sérhæfðrar þekkingar sem tímabundinn skortur er á hér á landi. Hafi slíkt starf verið birt í reglugerð er gert ráð fyrir að Vinnumálastofnun verði heimilt að veita tímabundið atvinnuleyfi á grundvelli ákvæðisins til einstaklings sem er ríkisborgari utan Evrópska efnahagssvæðisins og ráðinn hefur verið til að gegna því starfi sem um ræðir. Ákvæðinu er þannig ætlað að ná til starfa sem ekki krefjast tiltekinnar sérfræðiþekkingar í formi háskóla-, iðn-, list- eða tæknimenntunar sem viðurkennd er hér á landi en krefjast þess þó að þeir einstaklingar sem ráðnir eru til að gegna þeim búi yfir sérhæfðri þekkingu sem tímabundinn skortur er á hér á landi. Gert er ráð fyrir því að þau störf sem um ræðir kunni m.a. að vera á sviði upplýsinga- og fjarskiptatækni eða annarra starfsgreina þar sem störf kunna að krefjast sérhæfingar þeirra sem þeim gegna en þó teljast ekki sem sérfræðiþekking í skilningi núverandi 8. gr. gildandi laga. Reynslan sýnir að í ýmsum starfsgreinum, þar á meðal á sviði upplýsinga- og fjarskiptatækni, hefur þróun starfa og þeirrar hæfni sem gerð er til þeirra sem slíkum störfum gegna verið hröð og ljóst að slík störf kunna í dag að gera kröfu um sérhæfða þekkingu sem ekki telst sérfræðiþekking í skilningi 8. gr. gildandi laga. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að sá starfalisti sem heimilt verði að birta í reglugerð komi til endurskoðunar með reglulegum hætti. Þannig er gert ráð fyrir að ráðherra skuli a.m.k. á 12 mánaða fresti óska eftir tillögum að breytingum á reglugerðinni frá hlutaðeigandi stofnunum og hagsmunasamtökum. Með hlutaðeigandi stofnunum og hagsmunasamtökum er m.a. átt við Alþýðusamband Íslands, Samtök atvinnulífsins, Samtök iðnaðarins og Vinnumálastofnun, sem og aðrar stofnanir og aðra hagsmunaaðila eftir því sem þurfa þykir hverju sinni. Er þannig gert ráð fyrir að stjórnvöld og hagsmunaaðilar eigi virkt samtal um það hvers konar sérhæfða þekkingu skortir hér á landi á hverjum tíma áður en listi yfir slík störf verður birtur í reglugerð. Við undirbúning frumvarpsins var m.a. litið til fyrirkomulags á veitingu tiltekinna tímabundinna atvinnuleyfa í nágrannaríkjum, sér í lagi í Danmörku þar sem veiting tiltekinna atvinnuleyfa er með svipuðu sniði og hér er lagt til. Virðulegi forseti. Líkt og komið hefur fram í máli mínu er í frumvarpinu lagt til að við 8. gr. laga um atvinnuréttindi útlendinga verði bætt nýrri málsgrein þannig að fleiri störf geti fallið undir ákvæðið en til þessa hefur verið í gildandi lögum. Þá er frumvarpinu ætlað að tryggja markvissari afgreiðslu umsókna um atvinnuleyfi vegna tiltekinna starfa og auka fyrirsjáanleika við framkvæmd laga um atvinnuréttindi útlendinga í tengslum við umrædd störf. Er þannig stigið skref í þá átt að auðvelda aðgengi íslenskra fyrirtækja að sérhæfðri þekkingu sem getur leitt af sér aukna nýsköpun og kröftugri hagvöxt í íslensku samfélagi. Áður en ég lýk máli mínu tel ég rétt að taka það fram að í ljósi ábendinga frá Alþýðusambandi Íslands sem bárust í samráðsgátt stjórnvalda voru gerðar tilteknar breytingar á frumvarpinu frá þeim drögum sem lögð voru fram til kynningar í samráðsgáttinni. Þannig innihéldu drög að frumvarpinu sem birt voru í samráðsgátt stjórnvalda tillögur að breytingum hvað varðar umsagnarrétt stéttarfélaga í tengslum við umsóknir um tímabundin atvinnuleyfi hér á landi. Í ljósi ábendinga frá Alþýðusambandi Íslands hefur verið fallið frá þeim breytingum að sinni og þannig tekið undir ábendingar ASÍ þess efnis að rétt sé að ræða breytingar á því fyrirkomulagi í stærra samhengi. Virðulegi forseti. Ísland á í harðri samkeppni við aðrar þjóðir um hæfileikaríkt starfsfólk og ljóst er að mikil eftirspurn hefur verið eftir starfsfólki með sérhæfða þekkingu til að gegna hinum ýmsu störfum á innlendum vinnumarkaði og bendir ekkert til þess að sú eftirspurn fari dvínandi á komandi árum. Reynslan hefur sýnt að skortur á sérhæfðri þekkingu getur hamlað vexti fyrirtækja, ekki síst fyrirtækja í hugverkaiðnaði, og þykir því mikilvægt að auka svigrúm til veitingar atvinnuleyfa til ríkisborgara ríkja utan Evrópska efnahagssvæðisins vegna starfa sem krefjast slíkrar þekkingar. Líkt og komið hefur fram felur frumvarpið í sér tiltölulega afmarkaðar breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga og er því ekki um að ræða stórvægilegar breytingar hvað varðar veitingu dvalar- og atvinnuleyfi hér á landi á grundvelli atvinnuþátttöku en þó er í samræmi við áherslur í stjórnarsáttmála stigið skref í þá átt að auðvelda aðgengi íslenskra fyrirtækja að sérhæfðri þekkingu. Til viðbótar er vert að nefna að nú er starfandi starfshópur um atvinnuréttindi útlendinga sem forsætisráðherra skipaði í því skyni að rýna með almennum hætti fyrirkomulag dvalar- og atvinnuleyfa, ekki síst til að greina hvar séu tækifæri til úrbóta. Í lokin vil ég leggja áherslu á að þrátt fyrir að þær breytingar sem frumvarp þetta gerir ráð fyrir að verði að lögum um atvinnuréttindi útlendinga tel ég mikilvægt að ræða áfram í víðara samhengi þær reglur sem gilda um heimild til að veita ríkisborgurum ríkja utan Evrópska efnahagssvæðisins, tímabundin atvinnuréttindi hér á landi, bæði út frá forsendum atvinnulífsins sem og forsendum þeirra einstaklinga sem hingað vilja koma í því skyni að vinna fyrir sér. Ég hlakka til að eiga það samtal hér á þessum vettvangi. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundi Inga Guðbrandssyni, fyrir að gera málinu góð skil í ræðustól. Það er eitt sem mig langar að koma að og það er að sérhæft starfsfólk er oft afar eftirsótt á alþjóðamarkaði og það er mögulega ekki nóg að gert að bæta við þeim hópum sem uppfylla þessi skilyrði heldur væri nærtækara að einfalda einnig þetta ferli. Þetta er eitthvað sem ég hef rætt við fyrirtæki sem eru í nýsköpun og eiga oft og tíðum erfitt með að fá starfsfólk og erfitt með að klára það ferli sem það kallar á að fá þetta sérhæfða starfsfólk inn í landið. Ef þú ert búinn að tala við einhverja manneskju og það er búið að semja um kaup og kjör og svo tekur við margra vikna ferli við að fá það á hreint hvort þessi manneskja fái yfir höfuð að flytja til landsins þá getur raunverulega allt fallið um sjálft sig. Þetta ráðningarferli, sem getur oft og tíðum verið afar dýrt, getur farið í súginn. Þetta er eitthvað sem ég myndi hvetja til að yrði skoðað samhliða, að tryggja það að flækjustigið í kerfinu verði ekki fjötur um fót, að það sé tekið tillit til þess að hlutirnir þurfi að gerast á ákveðnum hraða, að það megi ekki dragast úr hófi að klára hlutina.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir þessa ágætu umræðu. Ég ætla að fá að taka undir með hv. þingmanni þegar hann talar um að það væri hægt að gera ýmislegt sem gæti einfaldað kerfið. Þetta er einmitt eitt af því sem sá starfshópur forsætisráðherra sem ég nefndi hér áðan er að taka til skoðunar. Ég hef aflað mér upplýsinga að sjálfsögðu frá Vinnumálastofnun um þann tíma sem það tekur að afgreiða atvinnuleyfi og hann er að meðaltali 21 dagur, sem er kannski ekkert óskaplega langt. Í sumum tilfellum tekur það ekki nema einn til tvo daga. Ástæðan fyrir því þegar þetta tekur langan tíma er yfirleitt að það vantar gögn, einhver gögn sem þarf í málinu, en alla jafna á þetta að geta gengið tiltölulega smurt fyrir sig um leið og allar forsendur fyrir bæði dvalarleyfi og atvinnuleyfi liggja fyrir. Ég get ekki annað sagt en að ég held að þetta sé eitthvað sem við munum reyna að vinna áfram með og þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu ábendingu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundi Inga Guðbrandssyni, fyrir svar við andsvari. Það er gott að heyra að það sé verið að skoða akkúrat þessa hluti. Það sem ég myndi kannski að lokum vilja stinga að, sem gæti nýst í þessu samhengi, er að fyrirtæki sem hefur slíkt ráðningarferli gæti verið búið að forvinna, gæti jafnvel verið búið að senda inn umsókn þó að ekki væri búið að semja um starf og þá gæti verið hægt að byrja að taka afstöðu til þess hvort hægt verði að bregðast við þannig að hægt sé að klippa af því ferli. Þótt tveir dagar, þrír dagar, 21 dagur, sé mögulega ekki langur tími þá getur það hins vegar verið tími þar sem viðkomandi raunverulega veit ekki hver staðan er. Hann getur þá kannski ekki sagt upp í þeirri vinnu sem hann er í og þetta er möguleg óþarfa flækja sem væri vel hægt að hjálpa til með því að gera kerfið ögn liprara og gera fólki kleift að vera mögulega búið senda inn umsókn sem væri þá komin þegar í vinnslu.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé rétt að taka það líka fram, líkt og kom í fram í framsöguræðu minni, að með þeirri leið sem við erum að fara núna erum við að stíga ákveðið skref til einföldunar. Í dag er þetta þannig að það fólk sem þessi tillaga að lagabreytingu nær utan um er það sem sækir um leyfi á grundvelli 8. gr. um sérfræðiþekkingu. Ef fólk uppfyllir ekki þau skilyrði hennar um menntun þá í flestum tilfellum er því beint í 9. gr. sem er sú sem fjallar um skort á starfsfólki. Þannig að með því að búa til lista í reglugerð yfir þau störf sem falla undir þetta nýja ákvæði sem hér er lagt til erum við auðvitað að einfalda málsmeðferðina því að það þarf þá ekki að fara í gegnum það ferli að kanna fyrir hvern og einn hvort viðkomandi uppfylli þau skilyrði sem í dag eru gerð til menntunarinnar, vegna þess að í reglugerðinni er einfaldlega listi yfir þau störf sem eru þess eðlis að þau falla undir þetta nýja ákvæði laganna.