Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Máli þessu var vísað til fjhn. fyrir fáum dögum, og hefir meiri hl. nefndarinnar falið mjer að segja örfá orð um málið. Jeg get því miður harla lítið sagt um þetta mál, því að mjög mikil hula virðist hvíla yfir því, hvort sönn þörf er fyrir að taka svo hátt lán. Og enn meiri hula er dregin yfir hag bankanna, sem síst ætti við, er svo stendur á, þegar ríkissjóður á hvað eftir annað að ganga í ábyrgð fyrir þá. Það, sem fyrst gerist í málinu, er það, að stjórnin ber fram frv. um, að ríkissjóðurinn gangi enn í nýja ábyrgð fyrir bankana fyrir stórláni, og ber þær ástæður fram, „að æskilegt þyki“, að Landsbankinn komist í viðskiftasamband í Ameríku. Fleira er ekki sagt um þetta þar, svo að nefndin gat ekki grætt mikið á þessu, og þess vegna leitaði hún til stjórnar Landsbankans, lántakandans sjálfs, og spurðist fyrir um það, hvort þeir bankastjórarnir álitu, að bráðnauðsynlegt væri, atvinnuveganna vegna, að taka slíkt stórlán. Þeir vildu ekkert ákveðið um það segja, en tóku þó fram, að Landsbankinn hefði nægilegt rekstrarfje í bráðina. Þar næst kom svo röðin að bankastjórum Íslandsbanka, sem nefndin sneri sjer til; þeir könnuðust við, að þeir þyrftu einhverrar hjálpar við, að minsta kosti sem svaraði 1/9 hluta af því láni, sem ætti að taka. Var þá eftir að vita, hver þyrfti á 8/9 hlutum lánsins að halda. Nefndin sneri sjer þá til ríkisstjórnarinnar, og virtist það vera álit hennar, að atvinnuvegirnir myndu verulega líða við það, ef lánið væri ekki tekið. Eins upplýsti stjórnin, að ekki væri víst, að alt lánið yrði notað, þó að heimild væri til þess, þar sem þetta lán væri reikningslán, og því heimilt að draga af því sem sýndist, og stjórnin áleit, þó að ekki væri bein þörf á láninu í svip, að þá væri þetta nokkurskonar öryggisráðstöfun, ef illa kynni að fara um viðskifti landsins við önnur lönd. Þegar meiri hl. nefndarinnar hafði fengið þessar upplýsingar, þá vildi hann ekki taka á sig þá ábyrgð að vera á móti lántökunni, og vildi ekki á neinn hátt styðja að því, að atvinnuvegirnir biðu tjón af því, og það er þess vegna, sem meiri hl. nefndárinnar hefir fallist á að greiða atkv. með frv.

Frsm. annars minni hl. (Jónas Jónsson) Jeg hefi að vísu, á þskj. 193, gert nokkuð ítarlega grein fyrir skoðun minni í þessu efni, eftir því sem tími gat unnist til, en jeg get þó ekki komist hjá því, þar sem þetta er langstærsta fjármálið, sem liggur fyrir þinginu í vetur, að fara um það nokkrum orðum, til þess að hæstv. fjrh. (JÞ) geti gefist tækifæri til þess hjer í deildinni að skýra málið nokkru nánar. Það hefir nokkuð verið drepið á það af hv.frsm. meiri hl. (BK), að það hvíldi hula yfir þessu máli, og verð jeg að staðfesta það álit. Þetta er í sjálfu sjer þannig, að það er verið að taka það stærsta lán, sem tekið hefir verið af íslensku þjóðinni frá því að enska lánið var tekið 1921. Þó er því svo varið um þá aðilja, sem nú koma til greina, beint eða óbeint, að enginn þeirra sýnist þurfa þessa láns með, eða þeirrar ákveðnu upphæðar, sem hjer er farið fram á. Vil jeg fyrst taka Landsbankann, sem ranglega virðist vera álitinn þurfandi fyrir þetta lán. Hann virðist ekki hafa játað, að lántakan væri gerð vegna sín eða að hann þyrfti þessa láns með. Landsbankinn er nú, sem betur fer, þannig staddur, að það sýnist ekki vera nein brýn þörf fyrir hann að taka nú lán. Jeg hefi fengið upplýsingar um það síðan nál. var skrifað, að Landsbankinn muni hafa að minsta kosti sem svarar 4 miljónum króna af handbæru fje nú af viðskiftaláni sínu í næstu löndum, og ef ekki væri leitað á hann með neinar óvænlegar þarfir, þá getur maður ekki búist við öðru en að þetta væri nóg handa honum til þess að geta int af hendi sínar skyldur, þangað til gjaldeyrir fer að streyma inn fyrir framleiðslu þessa árs og vörur frá fyrra ári, sem nú eru að seljast. En nú kemur það í ljós, að Landsbankinn sýnist ekki hafa neitt með þetta mál að gera, og landsstjórnin ekki heldur, svona á yfirborðinu. Og þá kemur þriðji aðilinn, og það er Íslandsbanki; hann mun hafa snúið sjer til landsstjórnarinnar og beðið um nokkra aðstoð, eins og hann gerði á þinginu í fyrra. Þá var haldinn fundur fyrir lokuðum dyrum um það, að Alþingi veitti Íslandsbanka nokkra aðstoð, sem og var gert. En jeg get sagt það, að þegar á nefndarfundi var verið að leita að skýringu á þessu máli, og þegar bankastjórar Íslandsbanka voru viðstaddir, og þegar umtalið barst að því, hver hefði beðið um þessa upphæð, þá tók einn bankastjórinn það fram, að það dytti þó engum í hug, að það þyrfti að taka margra miljóna króna lán, þótt hann þyrfti sem svaraði einni milj. kr. með; og jeg er samdóma bankastjóranum í þessu. Ef Íslandsbanki þarf ekki með nema sem svarar einni miljón, þá er ástæðulaust að taka 9 miljónir. Jeg hefi haldið mjer að þeirri einu tölu, sem komið hefir fram hjer opinberlega og sem stjórnin hefir ekki mótmælt. Jeg get mint á það, að fyrr í kreppunni komu tveir hv.þm. í Nd. fram með þá uppástungu, að stjórninni væri veitt heimild til þess að taka 15 milj. kr. lán, og á þinginu 1923, að stjórnin mætti taka 4 milj. kr. lán, og var tiltekið, til hve langs tíma, svo að þingið hefir gefið það fordæmi og gert ráð fyrir því sem sjálfsagðri skyldu, að það væri beinlínis tekið fram í hvert skifti, hve stór ábyrgðin ætti að vera. Jeg álít þess vegna, að þessi hula, sem er yfir láninu, geti ekki stafað af öðru en því, að stjórnin er hjer með einhverjar ráðagerðir, sem hún vill ekki setja þingið inn í. Það er sem sje óhugsandi, að lánið sje tekið vegna Íslandsbanka, sem þarf ekki nema litla hjálp, og óhugsanlegt, að það sje gert vegna Landsbankans, sem bersýnilega hefir þess ekki þörf fyrst um sinn. Þá er ekki nema landsstjórnin eftir, og jeg geri ráð fyrir því, að hún búist ekki við að nota þetta lán í eyðslueyri. En það er annað til; það getur verið, að landsstjórninni sje ekki ókunnugt um það, í hvaða ástandi atvinnuvegirnir eru, eftir þá framkomu, sem hún ber ábyrgð á og sem hún hefir haldið fram með miklu stolti og dirfsku í blöðum sínum og ræðum hjer, að væri sitt verk. Það eru ekki nema eitthvað tveir mánuðir síðan hæstv.forsrh. birti mönnum þann boðskap sinn um nýja krónuhækkun. Þrátt fyrir það þó að allir sjái, að við erum á leiðinni norður og niður hvað atvinnulífið snertir, gaf hann atvinnuvegunum vonir um það, að það skyldi verða haldið áfram í sama anda og verið hefir eins fljótt og hægt væri. Nú getur þess vegna verið, að landsstjórnin hafi það á bak við, að hún viti, að ástand atvinnuveganna er þannig, að þeir eru svo þjakaðir, að hún búist við miklum fjárhagslegum hörmungum í tiltölulega náinni framtíð, og þótt sú hætta sje ekki beint þannig aðsteðjandi fyrir bankana, að þeir geti sjeð það fyrir, og stjórnin ætli sjer að hafa þetta lán til taks, til þess að grípa til þegar alt annað hrynji, þá hefi jeg í þessu nál. sýnt allítarlega fram á, hvernig það hefir gengið síðan árið 1920, að stjórnin hefir altaf gripið til þess að taka stórt nýtt lán árlega, þegar alt ætlaði um koll að keyra hjer heima, og jeg verð að játa það, að það er að vísu nokkur framsýni hjá hæstv. stjórn að sjá það, að hún geti þurft 8–9 milj. króna lán til þess að jafna skakkaföllin, þótt við förum ekki út í þá sálma að ræða um það, sem hún vill og ætlar að gera, að koma krónunni upp um þá 19 gullaura, sem eftir eru, og það með þeim afleiðingum, sem menn vita, hverjar verða, eftir þeirri reynslu, sem á undan er gengin, þá virðist lántaka þessi vera gengislán. Samkvæmt þessu þykir mjer sennilegast, að landsstjórnin sjálf vilji leggja mikla stund á að fá þetta lán, og í raun og veru hafi Íslandsbanki nokkra þörf fyrir það, en sem þó hefði mátt bæta úr með því, að ríkið ábyrgðist 1–2 milj. króna fyrir hann. Þá mætti þetta lán sparast, svo framarlega sem landsstjórnin gengi ekki með einhvern leyndan kvíða fyrir því hreti, sem hún á vofandi yfir sjer. Jeg get hugsað mjer, þótt jeg sje algerlega mótfallinn þeirri stefnu og aðferð, sem stjórnin hefir haft, að greiða ekki atkv. á móti frv. við þessa umr. málsins, vegna þess að jeg vonast til, að stjórnin kunni að gefa einhverjar þær upplýsingar við 3. umr., að hægt verði að dæma framkomu hennar nokkuð mildara heldur en eftir þeim gögnum, sem nú liggja fyrir. Mjer þætti skaplegra; að tekið væri 1–2 milj. kr. að láni í eyðslueyri heldur en 9 miljónir, og jeg geri ráð fyrir, að ef stjórnin vildi gefa þinginu skýrslu um það, til hvers ætti að nota þetta lán, þá myndi þessari beiðni hennar verða tekið margfalt betur. En það er þó sjerstaklega annað, sem jeg frá stjórnarinnar hendi mundi meta svo mikils, að jeg yrði fáanlegur til að greiða atkvæði með þessu frv. Það væri sem sje sú yfirlýsing frá stjórninni, að hún væri alveg hætt við sína fánýtu drauma um gengishækkun. Þætti mjer tilhlýðilegt, að hæstv.forsrh. lýsti því yfir, að þar sem atvinnuvegirnir þyldu illa það, sem komið væri, þá hugsaði hann sjer að festa gjaldeyrinn þar, sem hann nú stæði, og hjeti á stuðning jafnvel andstæðinganna, sem og rjett er að gera í slíku máli sem þessu, til þess að verjast, ef mögulegt væri, að krónan lækkaði aftur. Þetta er sú skýring frá landsstjórninni, sem rjettlætti það, að þjóðin legði á sig byrðar til þess að ekki yrðu stórar sveiflur og ró kæmist á aðalmál viðskiftalífsins, gengismálið, og atvinnuvegirnir gætu lagað sig eftir því. Jeg skal taka það fram viðvíkjandi öðru láninu, að allir viðurkenna þörf á fasteignaláni, ef það er hentugt og ekki þarf að kvíða óhentugri verðsveiflu á krónunni. En margir álíta vafasamt að lokka menn til þess að gera jarðabætur og húsabætur, ef skuldirnar hækka um 20% ofan á háa rentu. Öll fjármálastarfsemi hæstv.forsrh. er bygð í lausu lofti. Og þótt stjórnin vilji ekki játa, að henni hafi yfirsjest, mun hún þó nauðug ganga þá braut, sem gerir henni örðugt að ná hugsjón sinni. En hver króna, sem tekin er að láni erlendis og verður eyðslufje, er nýr fjötur um fætur hækkunarmanna. Því meiri sem lánin eru og því meiri vextir, sem úr landinu fara, því minna verður álitið á fjármálum hinnar íslensku þjóðar út á við og því minna traustið á gjaldeyri landsins. Mjer finst fara illa á því, að stjórnin skuli ekki vilja gefa yfirlýsingu um þetta og leita stuðnings Alþingis til þess að rjetta við atvinnulífið, með því að festa verðgildi krónunnar. Jeg tek samt þögnina sem svar upp á það, að hún sje að fjarlægjast hækkunina. En hún er hjer að opna sjer aðra leið, sem fáa mun langa í, að minsta kosti ekki mig. Þeirri skýringu hefir verið haldið fram, að bankarnir þyrftu ekki nema lítinn hluta af láninu. Það er nokkuð undarlegt og fremur ótrúlegt, að Ameríkumenn skuli aldrei vilja lána minna en 9 miljónir króna, eins og stjórnin virðist halda. Þetta minnir mig, í sambandi við ótrúleik þessarar að framleiðslan býr við það ástand, sem skapaðist þegar Íslandsbanki fór með seðlaútgáfuna. Þá er og verð afurðanna háð gengishækkuninni, og því hefir á endanum alt lánsfje og veltufje bankanna horfið í þessa stórkostlegu skuldahít. Jeg hefi þegar nefnt dæmi um það, hvernig framleiðslan er rekin með tekjuhalla öll þessi ár, nema 1924, og þó var harðæri það ár í nokkrum hluta landsins. Jeg hygg, að þetta sje alment játað. Hvað væri annars orðið af öllum þessum miljónum? Ekki hefir verið ráðist í nein stórvirki, fáar brýr bygðar, engin hafnarvirki gerð, engin járnbraut lögð eða vegir. Yfirleitt hefir, að frátöldu árinu 1926, en þá var unnið allmikið að byggingum o. fl., lítið verið gert af opinberum framkvæmdum. Engin önnur skýring er á þessu en að fjeð hafi farið í tekjuhalla atvinnuveganna. Jeg get ekki komist hjá því að athuga dálítið, hvernig skuldirnar hafa upphaflega myndast. Kreppan byrjaði nú fyrir alvöru árið 1920. Þá lamaðist Íslandsbanki, og get jeg ekki sagt, að hann hafi rjett við síðan, jafnvel þó að 1921 væri samþykt að taka stórt lán til þess að fylla upp í hítina. - Jeg vona, að jeg geri ekki hæstv. atvrh. (MG) rangt til, þótt jeg segi, að hann hafi á þeim tíma verið á sömu skoðun og jeg er nú um það, að forðast bæri að taka lán. En þörfin var brýn. Og þá tók hann 1921 þetta voðalega lán, 10 milj. kr., með hörmulegum kjörum., En þetta fje varð eyðslueyrir ríkisins og hvarf í skuldir bankanna, einkum Íslandsbanka. Samkvæmt reikningum bankanna eru 8 milj. kr. óborgaðar af þessu láni, 6 milj. hjá Íslandsbanka, en 2 milj. hjá Landsbankanum. Sá hluti lánsins, sem Íslandsbanki fjekk, gekk eingöngu upp í þessa tegund skulda, þ. e. a. s. skuldir, sem mynduðust af tekjuhalla framleiðslunnar. Þetta var fyrsti þáttur kreppunnar, en bankinn var í jafnmiklum vandræðum eftir sem áður. Næsta skuldaskrefið var stigið, er tveir þm. í Nd. báru fram á þinginu 1923 till. um 4 milj. kr. lántöku. Rökstuddu þeir till. með því, að lánið ætti að nota til þess að borga með lausaskuldir Íslandsbanka, en ekki skuldina við póstsjóðinn danska. Það er út af vandræðum bankans, að þessir tveir þm. (JakM og BJ f. V.), sem þá voru báðir bankaráðsmenn, biðja um ábyrgð ríkissjóðs fyrir þessu láni. Þá voru skuldir bankans orðnar 15 milj. kr., þegar hjer er komið, 6 milj. kr. af enska láninu, 5 milj. kr. skuld við póstsjóðinn danska og loks þessar 4 milj. í lausum skuldum. En alt þetta fje var horfið í tekjuhalla framleiðslunnar. En þrátt fyrir öll þessi lán, var ástand Íslandsbanka hörmulegt og loks varð hann ekki lengur fær um að gegna skyldum sínum sem seðlabanki. Þess vegna er á þingi 1921 byrjað að útvega Landsbankanum veltufje til að annast starf, sem Íslandsbanki hafði tekið að sjer og bar skylda til að annast. En stjórn bankans hafði hegðað sjer svo gálauslega, að þegar hún tók að sjer að sjá um yfirfærslur á gjaldeyri, var hún raunverulega að þrotum komin. Þá er það, sem byrjað er að koma til Alþingis og biðja um ábyrgð þess. Það veitti hana í fjáraukalögum 1921, 11. gr., og verður ekki annað sagt en að gálauslega væri frá ábyrgðinni gengið og öll meðferð þingsins mjög vítaverð. Hún hefir getað orðið einskonar málafærslumannsátylla fyrir þær stjórnir, er síðan hafa viljað sniðganga þingið um þess háttar ábyrgðir, því að þarna er strax byrjað með að veita ótakmarkaða heimild. Út á þessa ábyrgð var svo tekið 4 milj. króna reikningslán í Englandi. Jeg held, að bankanum væri gert rangt til, ef sagt væri, að hann þyrfti nú að taka nýtt lán sjálfs sín vegna. Það er áreiðanlega óhætt að fullyrða, að hann á innieignir í erlendum bönkum, sem svara þessari skuld. Jeg hefi þingsins vegna viljað benda á það, að þessi sjúkleiki byrjar með ábyrgðinni í fjáraukalögum 1921. Það var stórgalli á ábyrgðarheimildinni, að hún var veitt í fjáraukalögum, sem aðeins gilda fyrir eitt ár í senn. En ábyrgðina hefir altaf þurft að endurnýja, og hefir það í raun rjettri verið gert í lagaleysi þangað til nú, ef þingið samþykkir þetta frv. Jeg hefi nú skýrt frá lántökunum 1921, hvernig þeim var háttað. Þá voru tekin þrjú stórlán, enska lánið 10 miljónir, reikningslán Landsbankans á 5. miljón og póstsjóðsskuldin danska 5 miljónir. Nú líður og bíður til ársins 1923. Þá vilja tveir bankaráðsmenn Íslandsbanka fá lánsábyrgð handa bankanum, svo að hann geti greitt lausaskuldir sínar. Alþingi vildi ekki veita þessa ábyrgð, en gerði nokkurn veginn það sama. Því að núverandi atvrh. (MG), sem þá var frsm.fjhn. í Nd., hjelt því fram fyrir nefndarinnar hönd, að heimild væri í fjáraukal. 1921 fyrir meiri lántöku en þá var gerð. Var samþ. dagskrá í þessa átt í deildinni. Stjórnin bar sig nú borginmannlega og hjelt, að nú þyrfti ekki fleiri lántökur. En í ársbyrjun 1924 var krónan að hraðfalla og ástand atvinnuveganna ömurlegt. Þá var tekið nýtt lán, sem í reikningum Landsbankans er talið 4 miljónir króna. Það var tekið í London á ábyrgð ríkissjóðs og til 20 ára. Hefir ekki verið borgað af því meira en eðlilegt er eftir tímalengdinni. - Fyrir þessari lántöku var notuð sama lögskýring og notuð var nú í aths. frv. í Nd. Þó man jeg ekki betur en að þegar það lán var tekið, hafi verið þingtími eða komið fast að þingtíma. En virðingu þingsins var svo háttað, að stjórnin vildi heldur nota sjer dagskrána frá 1923 en spyrja Alþingi leyfis fyrir ábyrgðinni. Jeg verð að segja, að jeg álít mikla missmíði vera á því að ganga í slíka ábyrgð án þess að láta þingið svo mikið sem vita um hana fyr en eftir á. Þetta lán hefir ekki heldur verið borgað, en hefir runnið til atvinnuveganna og bæst við skuldirnar út á við. Nú skyldi maður halda, að hægt hefði verið að nema staðar með lántökurnar, þegar rjett ofan í þetta lán kemur góðærið mikla 1924. Og síðan hefir ekkert bjátað á fyrir íslenskum atvinnuvegum annað en gengishkkunin. Þetta hafa verið hagstæð fiskiár og nú er t. d. mildara veður á Íslandi en við Dónárósa. En þó kemur landsstjórnin enn á ný og fer fram á heimild til ábyrgðar. Því verður ekki neitað sögu, á aðra sögu, um húsaprangara hjer í Reykjavík, sem fór í síldarbrask árið 1919. Hann sagði, að Íslandsbanki hefði troðið í vasa sína 50 þús. til þess að fara í síld. Minna mátti hann ekki fá. Þetta fje tapaðist auðvitað alt, sem vonlegt var. Þessi skýring, að ekki sje hægt að taka nema stórlán, er afarósennileg. En líklegast er, að engir segi þetta nema miðlararnir, sem fá því meiri prósentur sem lánin eru stærri. Og ef stjórnin hefir trúað þessu, þá er von, að hún borgi með ánægju það fje, sem milligöngumennirnir fá í sinn vasa. Jeg vona, að hæstv. ráðh. (JÞ) misvirði ekki við mig þessi orð um prósentur, því að svo miklar og áberandi voru prósenturnar af enska láninu, sællar minningar, að jafnvel hjer í fásinninu vissi hver maður, hvað gerst hafði. Það er jafnvel haft eftir mikilsmetnum manni, sem nú er dáinn, en var við mál þessi riðinn, að það liti svo út, sem enginn vildi það lán nema hinir dönsku og íslensku milligöngumenn, sem gerðu sjer eymd landsins að fje. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv.forsrh. upplýsi nú þetta mál og skýri ástæðuna fyrir laununginni. Jeg vil benda á það, að nefndin spurði bankastjórana, sem komu á fund hennar, hvort líkur væru fyrir því, að hægt væri að halda leyndum meðal erlendra fjármálamanna lántökuskilyrðunum og upphæð lánsins, sem Landsbankinn ætlaði nú að taka. Þeir töldu engar líkur á því vera; menn mundu fljótt fá vitneskju um alla málavöxtu, ef við færum að taka lán erlendis. - Jeg sje ekki annað en þetta sje tilraun til þess að láta hina sönnu ábyrgðarmenn, kjósendur landsins, ekki fá að vita neitt um lánsupphæðina. Þetta er rangt eftir reglum þeim, sem gilda í „parlamentariskum“ löndum. Þetta er brot á frumreglum þjóðræðisstefnunnar og persónuleg móðgun við kjósendur, að halda leyndri fyrir þeim lánsábyrgð, sem stjórnin verður að leggja á herðar þeirra. Í tilefni af þessu vona jeg, þótt sú von sje nú allveik, að stjórnin geri hjer hreint fyrir sínum dyrum (svo að jeg nú ekki kveði fastar að orði), áður en málið kemur til endanlegrar atkvgr. Það finst mörgum fleirum en mjer, að hjer vanti enn aðalskýringuna. Það hefir komið í ljós hjá sumum íhaldsmönnum, að jafnvel þar er einnig beðið með óþreyju eftir þeirri skýringu. Jeg býst við, að hæstv.forsrh. viti, að blöð þau, er styðja stjórnina, og stjórnin sjálf hafa verið óspör á loforðum um að rjetta við fjárhaginn. Það voru ekki liðnir nema 10 dagar frá því að stjórnin settist að völdum, þegar farið var að básúna út um bygðir landsins, að nú ætti að rjetta við fjárhaginn. Og það leit um eitt skeið út fyrir, að svo mundi verða, vegna þess meðal annars, að fyrsta árið, sem stjórnin sat við völd, urðu tekjur landsmanna helmingi meiri en árið áður, og kom það af hinu sjerstaka góðæri. Þá uxu og tekjur ríkissjóðs eðlilega mikið við þetta. Af þessu leiddi, að hægt var að minka skuldir ríkisins, meðfram líka af sparsemi Alþingis 1924 og hinum þungu sköttum, er þá voru lagðir á landsmenn. Jeg býst við, að mönnum, sem ekki hafa neinar yfirdrifnar hugmyndir um fjármálavit hæstv. fjrh. (JÞ), sje það ljóst, að það er ekki nóg að borga, segjum 8–10 milj. kr. af skuldum ríkissjóðs, ef svo er hrúgað upp öðrum hærri skuldum erlendis, stundum með hættulegri kjörum. - Jeg hefi álitið það skyldu mína - þar sem stjórnin aftur á móti hefir brotið skyldu sína með þessu pukri - að gefa hinum eiginlegu ábyrgðarmönnum, kjósendunum, ofurlítið yfirlit yfir hag landsins, og er það gert í nál. Mjer telst svo til, eftir gögnum þeim, sem fyrir liggja, að öll lánin, bæði þau, sem tekin hafa verið, og eins hin, sem stjórnin vill taka, komi til að nema í vor um 40–50 milj. kr. Einn liðinn, sem er skuld við póstsjóðinn danska, hefi jeg í varúðarskyni áætlað í ísl. kr., en vafi er um það, hvort ekki eigi að borga hana í dönskum kr., og gerir það nokkurn mun. Jeg mála því ástandið ekki svartara en það er. Þar að auki hefi jeg ekki tekið minni háttar skuldir lánstofnananna, sem til útgjalda kunna að koma fyrir þær eða jafnvel landið. Jeg tek það fram, að þótt landið eigi ekki Íslandsbanka, þá á það þó svo mikið hjá honum, að það mundi verða að hjálpa honum, jafnvel þótt vandræði hans kunni að aukast. Mjer finst nú ekki þessi 40 milj. kr. skuld benda til þess, að um viðreisn fjárhagsins sje að ræða. Mjer finst alt benda til þess, sjerstaklega þegar athugaður er tröppugangurinn í þessum lántökum, að Ísland hafi aldrei eftir 1874 verið jafnnálægt því að missa sjálfstæði sitt og verða undirlægja erlendra þjóða og einmitt nú. - Í raun og veru eru hinir sorglegu atburðir í fjármálalífi þjóðarinnar aðallega tveir, og eru þeir nátengdir framkvæmdum hæstv. stjórnar. Annar er hin hóflausa seðlaútgáfa Íslandsbanka fram að vorinu 1920, er náði þá hámarki sínu. En hinn er gengishækkunin 1924 og 1925. Þetta eru þeir tveir höfuðfarvegir, sem eyðslufje landsins hefir streymt eftir. - Fyrri atburðurinn, seðlaflóðið, olli dýrtíð, verðhækkun og fjárglæfrum, sem svo aftur leiddi af sjer fall krónunnar. Og svo hitt aftur á móti, að í stað þess að stöðva gildi krónunnar litlu ofan við lágmarkið og bjarga þannig við atvinnuvegunum, þá tók Landsbankinn og stjórnin þá stefnu að hækka kr., til ómetanlegs tjóns fyrir landið í heild sinni. Það er rjett að geta þess hjer, þar sem búast má við, að mönnum finnist ekki nál. vera hlýtt í garð Íslandsbanka, að bankastjórar þess banka skildu þó betur böl gengishækkunarinnar en forstjórar Landsbankans og fjrh. (JÞ). Vil jeg því bera Íslandsbanka það, að hin síðari villa sje ekki eins mikið honum að kenna og hinum aðiljunum. Út af þessum tveim undirstöðum fjármálakreppunnar má nú draga ályktanir og skýra það, sem síðan hefir gerst. Seðlaflóð Íslandsbanka, sem þingið og stjórnin ljetu því miður viðgangast, skapaði þann óeðlilega verð- og kaupgrundvöll, sem síðan hefir verið. En þegar krónan hækkaði aftur 1924 og '25, komu skuggahliðarnar í ljós og urðu skýrari með degi hverjum. - Jeg hefi reynt í nál. að gera það ljóst, enda hygg jeg, að ekki verði um það deilt, að þær milj., sem teknar hafa verið til láns, hafa farið í súginn vegna seðlaútgáfunnar og gengishækkunarinnar. Lánin eyddust í tekjuhalla, sem varð á framleiðslunni. En sá tekjuhalli stafar af því, að, að að þessu sinni vildi hún fara bak við þingið, svo sem fyrri daginn. En, sem sagt, lántakan 1924 og góðærin síðan hafa ekkert megnað á móti þeim ormi, sem nagað hefir rætur atvinnuveganna, hækkun krónunnar. Jeg geri ráð fyrir, að það sje rjett, sem einn háttv. þingmaður í Nd. sagði, og hæstvirt landsstjórn ljet ómótmælt, að þetta lán sje nálægt 9 miljónum króna og þar af eigi Íslandsbanki þegar í stað að fá álitlega fjárhæð, og meira síðar gegnum endurkaup á víxlum. Jeg býst nú við, að menn geri sjer alment vonir um, að þetta verði síðasta stóra lántakan, sem þurfi að taka í tekjuhalla framleiðslunnar. En jeg sje hvergi nein skilríki fyrir því, að svo verði. Þvert á móti eru sömu ástæður enn starfandi sem áður hafa valdið halla á útgerð, bæði til lands og sjávar. Húsaleigan er t. d. svo há, að jeg hygg mig muna það rjett, að hæstv. atvrh. (MG) hafi sjeð sig knúðan til að skjóta því inn í viðtal, er blaðamaður átti við konu hans, er þau voru í Danmörku, að húsaleiga væri helmingi hærri í Reykjavík en í Kaupmannahöfn. Einu tilraunina, sem gerð hefir verið til að þrýsta niður húsaleigu í Reykjavík, gerði jeg árið 1923, er jeg bar fram frv. um það, að húsaleiga skyldi miðuð við fasteignamatsverð hússins. En þá brutu stuðningsmenn hæstv. núv. stjórnar niður þessa tilraun. Jeg hefi ekki sjeð ástæðu til að bera þetta fram á ný. Það er þeirra að bæta fyrir afglöp sín, sem ekki vildu þekkjast góð úrræði í tíma. - Því tel jeg sennilegt, að skuldasúpan sje enn ekki hætt að vaxa. Þessar 9 miljónir geta orðið fastar og sokkið í tekjuhalla framleiðslunnar eins og allar hinar miljónirnar. Hvað þá? Ef hæstv. fjrh. (JÞ) yrði svo ógæfusamur að vera enn í stöðu sinni eftir fá missiri og þyrfti þá enn á ný að leita til Alþingis um nýja lántöku, vill hann þá ekki segja, hvað við sjeum bættari með að taka ekki karlmannlega á kýlunum þegar í stað? Er nokkur bættari með því, þótt nú sje enn á ný sukkað nokkrum miljónum, áður en gripið er til þeirra ráða, sem til þarf að grípa fyr eða síðar? Jeg hefi í nál. mínu látið skína í það, sem jeg vil nú gera gleggra. Ef hjer væri betra skipulag á fjármálunum, eins og t. d. hjá Þjóðverjum, væri kannske hægt að líta með góðum vonum til framtíðarinnar. En þar sem ekki blasir annað við en að láta tekjuhallann halda áfram og sökkva ennþá útlendu lánsfje, þá sje jeg ekki glæsilegar framtíðarvonir. Jeg sje ekki, að núverandi stjórn sje trúandi fyrir nýjum lánum, sem eiga að liggja á eftirkomendum vorum eftir að saga núverandi stjórnar er ekki orðin annað en löngu liðin raunasaga. Í þeim raunum, er nú dynja yfir þetta land, er það að vísu lítil, en þó nokkur huggun, að þeir útlendu fjármálamenn, sem stjórnin hefir staðið í samningum við, hafa komið þannig fram, að þess má vænta, að framvegis verði bæði þing og þjóð betur vakandi í þessum málum. Þessir amerísku bankamenn, sem leitað var til, neituðu að taka gilda ábyrgð hæstv. landsstjórnar án þess að hún sýndi löglegt umboð frá Alþingi. Það er nú von mín, að þetta verði síðasta lánið, sem tekið verður hjer á landi í skipulagsleysi og að hjer eftir verði engin landsstjórn á Íslandi svo djörf að nota fjáraukalög eða dagskrá, eða aðeins sína eigin ímyndun, að bakhjarli fyrir lántöku. Jeg hygg, að hjer eftir verði svo frá gengið, að leita þurfi samþykkis Alþingis í hvert sinn. Lántökurnar eru nógu slæmar, þótt löglega sje frá þeim gengið. Jeg hefi í nál. mínu bent á, að eina vonin til þess, að þetta lán verði ekki til eins mikillar óhamingju og á horfist, sje sú, að Landsbankastjórnin gæti alveg sjerstakrar varfærni um meðferð fjárins. Þar sem Landsbankinn hefir ennþá nokkrar miljónir upp á að hlaupa erlendis, en þessi nýja lántaka vekur almennan kvíða í landinu, þá verður að vænta þess, að stjórn bankans noti lánið þannig, að hægt verði að standa við allar skuldbindingar. Og jeg treysti því, að bankastjórnin sjái, að það er enginn velgerningur við landið að láta undan þeirri ásókn, sem hún fær úr mörgum áttum, að styðja framleiðslu, sem ekki getur borið sig. Einhverntíma verður að gera upp þennan skuldareikning. Þegar háttv.frsm. meiri hl. (BK) talar um aðhald og aukna tryggingu, þá er jeg honum sammála um, að það væri mjög æskilegt. En jeg er ekki svo bjartsýnn, að mjer komi til hugar, að neins þvílíks sje að vænta frá núv. hæstv. landsstjórn. Jeg geri ráð fyrir, að jeg geti að þessu sinni látið staðar numið. Tilgangur minn með þessari ræðu og nál. á þskj. 193 hefir verið að opna augu hv.þd. og allrar þjóðarinnar fyrir þeirri hættu, sem vofir yfir þjóðinni. Er það von mín, að þetta verði síðasta tekjuhallalán, sem tekið verður í okkar tíð.

Frsm. annars minni hl. (Jón Baldvinsson) Jeg held, að hjer þyrfti ekki að búast við mjög löngum umræðum, ef aðeins væru ræddar frumvarpsgreinarnar; þær eru ekki svo margar. Þó verð jeg að víkja ögn að sjálfu frv. og orðalagi þess. Einnig verð jeg að ræða um form frv. og launung þá, sem um það hefir verið. - Það er alveg einstakt, að nokkur landsstjórn hafi búið mál eins illa undir og þetta. Fyrst fær hún hv.fjhn.Nd. til að flytja frv., eins og stjórnin vill, að það sje úr garði gert. En við 2. umr. umturnar stjórnin síðan öllu frv., svo að vart stendur stafur eftir af því. - Um form frv. hefi jeg það að athuga, að nafn bankans, sem lánið skal tekið hjá, er nefnt í frv. Jeg óska að vísu ekki, að nafni bankans sje haldið leyndu. En þetta lán er veitt aðeins til eins árs. Hugsum okkur, að bankinn vildi ekki endurnýja lánið og yrði að flytja það yfir í nýjan banka. Þá mætti stjórnin til að kalla saman Alþingi til að breyta nafni bankans í lögunum. Þá er það launungin, sem um frv. hefir verið. Hæstv. landsstjórn hefir gert alt til að skapa óróa í kringum þetta mál og gefa ímyndun manna lausan tauminn til að hugsa sjer, að hjer sje alt að fara í kalda kol. Hæstv. ráðherrar hrista aðeins höfuðin, ef þeir eru spurðir um einhverja fjárhæð. Rjettast hefði verið að setja lánsfjárhæðina í frv., en sleppa nafni bankans, og í greinargerðinni átti að segja frá vöxtum og öðrum skilyrðum. Dettur hæstv. fjrh. (JÞ) í hug, að hann mundi nokkurntíma skrifa upp á víxil fyrir mann „in blanco“? Alveg því sama er hjer til að dreifa. Mjer finst ómögulegt, að þeir, sem ekki bera traust til hæstv. stjórnar, geti gengið að þessu. Það er a. m. k. óvenjulegt í viðskiftum manna á meðal, að ábyrgðarmaðurinn fái ekkert um það að vita, hvað það er, sem hann gengur í ábyrgð fyrir. En þó skyldi engum manni til hugar koma, að á þennan hátt verði þjóðin leynd hinu sanna um upphæð lánsins, þótt um það sje þagað í þinginu sjálfu. 2–3 dögum eftir að frv. var borið fram var jeg hringdur upp utan af landi og spurður, hvort fjárhæðin væri ekki þessi, vextirnir ekki þessir, afföllin ekki þessi o. s. frv. Svo að þetta er hvergi launung, nema í umræðum á Alþingi, því að alstaðar annarsstaðar vita menn það. Þegar bankastjórar Landsbankans töluðu við fjhn.Ed. spurði jeg þá, hvort þeir menn í fjármálaheiminum, sem annars teldu sig nokkuð vita um Ísland, myndu ekki allir vita, að Ísland tekur þetta lán, hve stórt það væri og með hvaða kjörum. Jú, auðvitað vita þeir það, svöruðu bankastjórarnir. En hvers vegna getur það þá skaðað að segja frá því, úr því að þessir fjármálamenn úti í heimi, sem gætu gert okkur skaða eða spilt fyrir lántöku okkar eða lánskjörum, vita þetta fullvel? Hvers vegna má ekki íslenska þjóðin vita þetta, þar sem hún á þó að ábyrgjast lánið? Frá hvaða sjónarmiði sem þetta er skoðað, þá er algerlega óforsvaranleg launungin, sem hefir verið á þessu máli. Formið á láninu er jeg áður búinn að minnast á. Í umræðum þeim, sem fram hafa farið um þetta lán, er búið að upplýsa það, að þörfin er ekki eins brýn og málið benti til í upphafi, þegar hæstv.forsrh. og stjórnin ætlaði að knýja málið í gegnum þingið með afbrigðum á afbrigði ofan. Maður heyrði sagt, að það hefði átt að ganga fram á einum tveim dögum gegnum sex umræður. Einnig sagði hv.frsm. meiri hl. fjhn. (BK) í kvöld í sinni ræðu, að eiginlega væri ekki upplýst, til hvers 8/9 hlutar lánsins eiga að ganga. Það hefir að vísu verið vikið að því af hæstv. stjórn og einnig í umræðum í fjhn. og þinginu, að atvinnuvegirnir þurfi á þessu láni að halda. En það hefir þegar verið upplýst, að aðalbankinn - Landsbankinn - hefir um sinn nægilegt erlent fje, sem þýðir það, að hann getur lánað atvinnuvegunum fje. Það er ekkert launungarmál, að Íslandsbanki hefir átt við einhverja erfiðleika að stríða, og á enn, og muni hafa þörf á erlendu láni. Það er sagt; að Íslandsbanki eigi að fá 1 milj. kr. af láninu. Hitt er heldur ekkert launungarmál, að honum muni ekki vera það fullnægjandi. Viðvíkjandi því að hjálpa Íslandsbanka til að styðja atvinnuvegina get jeg ekki stilt mig um að minnast á atvinnuvegina sjálfa í sambandi við þennan banka. Jeg ætla aðeins að nefna eitt atriði, þó að það sjeu vitanlega mörg atriði í rekstri bankans, sem mikið er talað um. Vestur á Ísafirði hefir um langt skeið verið mikill mótorbátaútvegur. Meginþorri þeirra báta hefir haft rekstrarfje sitt frá Íslandsbanka. Sagt er, að eigendur bátanna hafi tapað ár eftir ár miklu fje. Og á síðasta hausti var talið svo komið, að það væri ekki lengur hægt að halda áfram, heldur yrði að taka bátana af eigendum, til þess að halda ekki altaf áfram í sömu súpunni og verið hefir. Nú voru um síðustu áramót gerðar þær ráðstafanir, sem leiddu af sjer stöðvun bátanna. En að stöðva þessa báta þýddi aftur á móti það, að fjöldi manna á þessum stað varð atvinnulaus. Og jeg verð að segja, að eftir þeim upplýsingum, sem fram hafa komið frá stjórn Íslandsbanka í viðtali við blöð, þá virðist það ekki vera fyrir rekstrarfjárskort, að bátarnir voru stöðvaðir. Að vísu er ekkert við því að segja, þótt bankinn hafi tekið bátana af eigendum, ef álitið er, að þeir geti ekki staðið við skuldbindingar sínar. En maður verður að heimta það af þeim, sem höfðu þarna hönd í bagga um að taka bátana og í rekstri bankans á Ísafirði, að þeir hefðu vitað, að aðalvertíð þessara báta byrjaði strax upp úr nýári, svo að af stöðvun bátanna hlaut að leiða stórt tap fyrir hjeraðið. Það er trú manna þar vestra, að útibú Íslandsbanka á Ísafirði hafi hreint og beint gert þetta vitandi vits og gert bæjarfjelaginu þann skaða af pólitískum ástæðum. Bankastjórnin mátti vel vita, að ef bátarnir áttu að geta notfært sjer þann góða afla, sem venjulegast er hjer við Faxaflóa frá því í janúar og fram í mars, þá hefðu bátarnir þurft að vera tilbúnir um áramót. Þess vegna átti bankastjórnin ekki að gera þær ráðstafanir, sem komu svo herfilega niður á bæjarfjelaginu við það, að aðalatvinnuvegurinn stöðvast í 3–4 mánuði, eða hver veit hvað. Þetta er atvinnuvegur, sem bankinn hefir stutt hingað til. En jeg verð að segja, að varla þarf Íslandsbanki rekstrarfje handa þessum bátum, sem liggja uppi í fjöru á Ísafirði og hann virðist engan vilja hafa á að hjálpa. Og þess vegna þarf því ekki að láta hann fá fje af væntanlegu láni. - Hitt atriði málsins, sem er eiginlega á hvers manns vörum, að af útibúinu á Ísafirði sje að einhverju leyti unnið að því að halda bátunum kyrrum, og það er talið stafa af óvilja gegn þeim meiri hluta, sem ræður í bæjarfjelaginu á Ísafirði. Og þá fer maður að skilja, að allir geti naumast verið fúsir til þess að lána slíkri stofnun fje til þess að ráða yfir atvinnurekstri þjóðarinnar. Það hefir þó ekki enn verið bent á neitt, sem bendi til, að brýn þörf sje á lántöku, nema ef Íslandsbanki þarfnaðist einhvers. Úr því að jeg hefi minst á bankastjóra Íslandsbanka á Ísafirði, sem margir segja að sje hlutdrægur, þá skal jeg lýsa yfir því, að síðan landið skipaði meiri hl. í bankastjórnina mun ekki hafa borið á slíku í aðalbankanum sjálfum. En fram að þeim tíma var ekki ugglaust um, að Íslandsbankastjórn blandaði sjer í atvinnudeilur milli atvinnurekenda og verkalýðsins. Í eitt skifti var enda játað af einum bankastjóra Íslandsbanka, að hann hefði gert tilraun til að hnekkja samtökum sjómanna og notað til þess vald bankans yfir viðskiftamönnum hans. En slíkt getur ekki gert menn fúsa til þess að afhenda þessari stofnun peninga, ef það loðir ennþá við, þó ekki sje nema útibú bankans. Ef alt hefði verið með feldu um þetta mál, þá hefði jeg getað tekið undir með háttv. 4. þm. Reykv. (HjV), er sagði í Nd., þegar þetta mál var þar rætt, að sjálfsagt væri að fylgja því, ef hjer væri alveg venjulegt rekstrarlán handa Landsbankanum. En mjer skilst alt, sem fram hefir komið, benda á annað, því að Landsbankinn á fje erlendis og þarf því ekki í bili á slíku láni að halda. Mjer er sagt, að eftir að sú skipun komst á, að toppseðlarnir voru teknir frá Íslandsbanka og fluttir til Landsbankans, þá hafi ríkisstjórnin haft nokkurn hlut um það, hvað Landsbankinn endurkeypti af víxlum frá Íslandsbanka, sem leiddi aftur af því, að ríkisstjórnin væri orðin nokkurskonar bankastjórn, meðan seðlaútgáfurjettinum væri ekki skipað á annan hátt en að stjórnin færi með hann í samráði við Landsbankann. Nú hefir það upplýst, að hæstv. stjórn vill stuðla að því, að Íslandsbanki fái hluta af þessu væntanlega láni. Jeg álít, að „pólitísk“ stjórn eigi ekki að blanda sjer inn í slík viðskifti milli bankanna. Því að tilmæli stjórnarinnar til annarshvors bankans um að gera þetta eða hitt, eru vitanlega skoðuð sem skipanir. Það er að vísu ýmislegt rjett í nál.hv. 1. landsk. (JJ), og reyndar í ræðu hans líka, en þó get jeg ekki verið honum sammála um nærri alt. Hann telur þá hættu við að taka þetta lán, að hæstv. stjórn noti það til þess að hækka gengið. Jeg get ekki skilið, að nokkur búist við að krónan hækki meðan svona stendur. En hitt getur komið fyrir, að það þurfi einhverntíma að taka slík lán. Jeg viðurkenni það hinsvegar hjá hv. 1. landsk., að nokkur hætta getur stafað af skuldum okkar við útlönd á þann hátt, að óorð komist á peningamál okkar. Það hefir að minsta kosti verið litið svo á, að það væri ekki lítið atriði í gengismálinu, að menn hefðu trú á því, að fjármál landsins væru í góðu lagi. Trúin ein getur í þessu efni haft áhrif á gengið. Ef við erum búnir að taka stórlán, getur erlendum bankamönnum hæglega staðið stuggur af því. Þess vegna gæti þetta lán ef til vill orðið til þess að fella krónuna í verði. Og meðan hægt er að sýna fram á, að til er nokkuð af óeyddu fje, sem bankinn getur átt aðgang að erlendis, þá er ekkert í hættu; það er fyrst hætta, þegar fer að verða hörgull á erlendum gjaldeyri. Jeg býst ekki við að geta greitt atkvæði með þessu máli eftir alt það, sem komið er upp í þessu máli, og sjerstaklega eftir þær upplýsingar, að þörfin fyrir lán er ekki eins brýn eins og látið var af í upphafi. Jafnvel þótt hæstv. stjórn geti knúð þetta fram, þá álít jeg, að það eigi að spyrna við. Hún fór þannig af stað í þessu máli, að það sýnir sig, að það veitir ekki af að setja á hana einhverja „bremsu“, svo að hún hlaupi ekki með fjármál landsins í voða, eins og hún hefði getað gert, hefði hún haft öll ráð frá upphafi í þessu máli. Í þessu alvarlega máli er það reyndar ofurlítið spaugilegt, að enginn hefir getað fundið út, til hvers eigi að nota þessa 8/9 hluta lánsins. En samt á að taka það svona stórt, að við þurfum ekki að nota nema 1/9 hluta. Hitt á víst að vera til þess að sýna, hvað við getum „slegið stórt“ erlendis. Þetta minnir mig á það, þegar leitt var í lög, að enginn mætti kaupa minna af brennivini en 3 pela flösku. Eitt þjóðskáldið samdi sögu um þetta, og er hún á þá lund, að maður nokkur, sem þótti gott að fá aðeins í staupinu, fór í kaupstaðinn og kemur í búð - en hafði ekki hugmynd um þessi nýju lög - og biður um eitt staup. Búðarþjónninn segir, að hann fái ekki minna en 3 pela. Manninum þótti gott í staupinu og var hætt við að drekka heldur illa; en hann ætlaði í þetta skifti að stilla sig og taka sjer aðeins einn „dramm“. En lögin heimtuðu, að hann tæki 3 pela, og freistingin varð of sterk, svo að hann keypti flöskuna. Náttúrlega fór manngarmurinn á sjóðandi fyllirí og alt lenti í áflogum og gauragangi þegar heim kom. Jeg vil vona, að það fari ekki eins fyrir hæstv. stjórn, að alt fari í sukk og voða fyrir það, að stjórninni hefir farið eins og þessum manni, að hún tekur mörgum sinnum stærra lán en við þurfum.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. meiri hl. nefndarinnar fyrir undirtektir undir þetta mál. Og jeg get ákaflega vel tekið undir þá hugsun, sem kom fram hjá hv.frsm., að það er yfir höfuð ákaflega áríðandi nú - eins og raunar endranær - að bankarnir fari sjerstaklega gætilega með það lánsfje, sem þeir hafa og fá á milli handa. Jeg get fullkomlega tekið undir það, að það lítur svo út, sem í ýmsum tilfellum hafi verið farið of langt í því að halda uppi atvinnurekstri, sem rekinn var með tapi. Auðvitað hafa þeir bankastjórar, sem þetta gerðu og ábyrgð á því bera, eflaust í hverju tilfelli gert það í góðri meiningu. Það getur oft verið mikið vandamál að skera úr, hvenær á að stöðva slíkan atvinnurekstur, eins og raunar átakanlega hefir komið í ljós í þeim ræðum, sem hv. 1. landsk. (JJ) hefir haldið hjer, þar sem hann hefir lagt sjerstaka áherslu á að halda ekki uppi atvinnurekstri, sem rekinn er með tapi, - og í ummælum hv. 5. landsk. (JBald) um það, hver óhæfa hafi verið framin af útibúi Íslandsbanka á Ísafirði, þegar nú var stöðvaður þar rekstur allmikillar mótorbátaútgerðar, sem hefir verið rekin með tapi árum saman. Þetta skapaði náttúrlega nokkuð atvinnuleysi; og það bakar hlutaðeigandi bankastjórn eða útibússtjóra meðal annars ákúrur - að jeg hygg alveg óverðskuldaðar og órjettmætar - fyrir það, að þetta sjeu einhverjar „pólitískar“ brellur hjá andstæðingunum, til þess að skapa neyðarástand. Um eftirlit ríkisstjórnarinnar með bankanum er það svo, að hún á býsna erfitt með að hafa nokkurt verulegt eftirlit með ákvörðunum um einstakar lánveitingar. En hún getur lýst skýrt yfir við bankastjórnina - og því vil jeg ekki á neinn hátt skorast undan - því áliti sínu, að það verði að gæta ýtrustu varúðar um lánveitingar og ýtrustu varúðar í að halda uppi til langframa fyrirtækjum, sem rekin eru með tapi. Hitt held jeg allir viðurkenni, að þótt það komi fyrir í sjerstökum kreppuárum, að atvinnufyrirtæki, sem sýnt er, að eru heilbrigð, beri eitthvert tap frá borði, þá sje oft og einatt ekki rjettlátt að velta þeim og stöðva atvinnu vegna slíks. Hv. 1. landsk. hjelt hjer langa ræðu, og hv. 5. landsk. endurtók sumt úr henni. Að því leyti, sem þessi langa ræða hv. 1. landsk. snerti málið, var hún bygð á einum grundvallandi misskilningi, sem sje að hjer væri um það að ræða, að Landsbankinn tæki í raun og veru stórt lán. Það er ekki það, sem hjer er um að ræða, heldur á honum að verða opin heimild til þess að fá lán eftir hans nauðsynlegu þörfum. Því hefir verið rjett lýst, að þarfirnar fyrir slíkt erlent lán eru nú sem stendur ekki mjög miklar eða aðkallandi. Og það getur vel farið svo - og myndu sjálfsagt allir vilja óska þess -, að sú lánsheimild, sem þessi ameríski banki vill nú opna Landsbankanum, verði ekki notuð nema að einhverju mjög litlu leyti. Það er vitanlega ekki að sökkva sjer í skuldir, þó að einn banki semji svo við annan, að hann geti fengið hjá honum alt að nokkuð mikilli upphæð, ef til þess þarf að taka. Þetta er ekki að taka lán. Það er ekki stofnað til skuldar fyr en ef heimildin til notkunar lánsfjárins er framkvæmd. Nú mætti náttúrlega segja, að ef lægi fyrir stór og brýn þörf fyrir lánsfje, þá mætti telja líklegt, að notað yrði eftir því mikið af slíkri heimild. En báðir þessir hv.þm., sem jeg nefndi, hafa lýst því rjettilega, að þannig er ekki ástatt nú sem stendur. En þá finst mjer því síður varhugavert fyrir löggjafarvaldið að gera það, sem þarf til þess, að Landsbankinn fái þá tryggingu gegn fjárskorti, sem hjer er um að ræða. Og jeg verð að segja, að það er ekki rjett að vilja neita Landsbankanum um þessa ábyrgð, þó að bankinn eigi nokkra fúlgu af sínu öðru lánstrausti óeydda erlendis. Jeg hefi leyft mjer að benda á það í umræðum málsins í hv.Nd., að móts við þá upphæð, sem bankinn hefir þurft að hafa til umráða og nota af erlendu lánsfje 1926, er sú fúlga ekki stór, sem Landsbankinn á nú ónotaða af sínu erlenda lánstrausti. Það er ekki gert ráð fyrir, að Íslandsbanki muni nota öllu meira erlent lánsfje heldur en hann nú hefir. Og Landsbankinn á ekki ónotað erlendis svo mikið af sínu lánstrausti, sem þó getur komið fyrir að hann þurfi að nota á einu ári, ef kreppan heldur áfram. Það er höfuðástæðan fyrir því að vilja nú útvega tryggingu fyrir, að hann geti haft aðgang að meiru fje, svo framarlega sem nauðsyn krefur. Það er ekki rjett hugsun hjá hv. 5. landsk., að vilja skjóta slíku máli á frest vegna þess að það er ekki í augnablikinu komin þörf fyrir að nota slíkt reikningslán, sem hjer er farið fram á að tryggja bankanum. Þessi hugsun gæti staðist, svo framarlega sem þingið sæti hjer alt árið eða væri sjerstaklega auðvelt að ná því saman. En svo er einmitt ekki. Alþingi verður að gæta þess að gera meðan það situr þær ráðstafanir, sem duga mega þangað til það á að koma saman aftur. Það er því algerður misskilningur hjá hv. 1. landsk., að hjer sje verið að taka stærsta lán, sem landið hefir tekið síðan enska lánið var tekið 1921. Það var raunverulegt lán, - öll sú upphæð var tekin að láni, sem þar var fjallað um; og lánssamningur var gerður, svo sem kunnugt er, um afborganir á 30 árum. Sama er að segja um lán það, sem Landsbankinn tók í London í ársbyrjun 1924. Það var tekið með ábyrgð ríkisstjórnarinnar án þess að álitið væri, að til ábyrgðarinnar þyrfti sjerstaka lögheimild eða samþykki þingsins. Þetta eru hin raunverulegu lán, sem tekin hafa verið; en hitt, nefnilega reikningslánið í London, er ekki lán í sama skilningi, heldur samningur um heimild til þess að notfæra sjer vissa fjárfúlgu eftir því sem þörf krefur. T. d. má geta þess, að í 2 ár samfleytt, 1924–'25, notaði Landsbankinn sjer ekkert af sínum reikningslánum í London; skuldaði þar ekki neitt. Nei, það nær ekki nokkurri átt, eins og hv. 1. landsk. (JJ) gerir, að telja skuldir landsins út á við með því að leggja saman raunveruleg lán og reikningslánsheimildir, sem Landsbankinn hefir í erlendum bönkum. Þetta verður að fá út á hverjum tíma með því að taka föst lán og raunverulegar skuldir eða draga frá innieignir hjerlendra banka í reikningslánum hjá erlendum viðskiftaaðiljum. Að ekki er tekin fram lánsupphæð og lánskjör í lagafrv., er ekki annað en það, sem tíðkast meðal annara þjóða. Þjóðbankinn í Danmörku trygði sjer reikningslán í Englandi og Ameríku og ríkið ábyrgðist. En hvergi var því slegið fram opinberlega, hversu miklu það næmi. Þetta stafar af því, að ef birt væri, mundi það gefa almenningi, sem ekki hefir skilyrði til að átta sig á eðli lánsins, skakka hugmynd um það. Mundi margan henda, eins og hv. 1. landsk. og hv 5. landsk., að rugla saman hámarki lánsheimildar og raunverulegri lántöku. Í þessu efni hefir ekkert verið dulið fyrir þinginu. Allar upplýsingar hafa staðið því til reiðu. Og stjórn Landsbankans hefir samið um tiltekið reikningslán, og liggur skýrt fyrir hámark lánsupphæðarinnar. En hversu mikill hluti hennar verður notaður, verður ekki sagt um að svo stöddu. Báðir hv.þm., sem jeg á orðastað við, hafa gert gengið að umtalsefni í sambandi við þessa lántöku. Hv. 1. landsk. sló bæði úr og í. Hann gerði ráð fyrir, að nota ætti lánið til að hækka gengið, en hinsvegar, að það yrði fjötur á fót hækkunarmanna og mundi gera þeim örðugra fyrir að hækka krónuna. Hv. 5. landsk. var með efasemdir um, hvernig það mundi verka, en reyndi þó að setja það í samband við gengismálið. En þar er ekki um hið minsta samband að ræða. Jeg hefi áður lýst því yfir fyrir hönd stjórnarinnar, að hún álítur öldungis ótækt að gera tilraun til að hækka gengið með erlendum lántökum. Ef krónan hækkar vegna framboðs á erlendum gjaldeyri, er hann öðruvísi til kominn og ekki að láni tekinn, heldur gengur þvert á móti til að borga erlendar skuldir eða safnast fyrir sem innieign erlendis. Jeg finn ekki ástæðu til að rekja lið fyrir lið þá raunalegu fjármálasögu, sem hv. 1. landsk. hefir flutt bæði í ræðu og nál. sínu. Jeg þarf ekki að taka það fram, að hún er ákaflega ófullkomin og villandi, og mundi ekki verða til annars en málalenginga, sem þessu máli væru algerlega óviðkomandi, ef jeg tæki mig til og færi að hnekkja einstökum atriðum. En það er einstaklega auðvelt. En út af ummælum hans ætla jeg að nota tækifærið til að minnast á eitt, sem umbóta er vant. Það eru hagskýrslur þjóðarinnar. Þær þurfa að komast í það horf, að þing og stjórn og aðrir, sem hug hafa á, geti fylgst með í þjóðarbúskapnum í heild sinni, hvernig hann er rekinn og hvernig hann er stæður. En til þess vantar, að gefnar sjeu skýrslur um skuldaskifti landsmanna við útlönd. Af því að þær liggja ekki fyrir, er mögulegt að gefa svo villandi yfirlit og rangt, sem hv. 1. landsk. hefir nú gert. Jeg hefi fært þetta í tal við hagstofustjóra, og hann hefir lofað að gera sitt til að fá þessu kipt í lag, þannig, að hæfilegum tíma eftir áramót mætti fá glögt yfirlit um hreyfanleg skuldaskifti landsmanna við útlönd. Talsverðar ýkjur voru það hjá hv.þm. (JJ), að alt útlenda fjeð, sem bankarnir hafa fengið að láni, hafi farið í tekjuhalla á rekstri atvinnuveganna. Jeg hefi áður sýnt, að þótt mikið hafi tapast á rekstri þeirra, má þó benda á aukin verðmæti í landinu, sem fram til 1923 að minsta kosti samsvara skuldaaukningunni við útlönd. Og þótt haldið sje áfram til ársins, sem er að líða, verður útkoman ekki lakari. Þetta segi jeg til þess að leiðrjetta það, sem hv.þm. ofsagði, en ekki til þess að mæla bót því að halda uppi of lengi tekjuhallaatvinnurekstri. En jeg hygg, að stjórnir bankanna leggi nú inn á heilbrigðari brautir og því minni ástæða til að vera hræddur við að trúa bönkunum fyrir auknu lánsfje. Gott, ef satt væri hjá háttv. 1. landsk., að ekki hefði annað ábjátað hjá okkur en gengishækkunin. Við stæðum vel að vígi þá, ef ekkert verðfall hefði orðið síðan 1925 móti gulli á útfluttum vörum. Auðvelt er að sýna fram á, að ljeleg afkoma ársins 1926 stafar að mestu leyti af þessu verðfalli. Hv. þm. ætti að vera það kunnugt, að erfiðar horfur landbúnaðarins stafa af verðfalli á kjöti, sem ekkert á skylt við neina gengishækkun, því að það átti sjer stað frá því í okt. síðastl. til þessa, án þess að um gengisbreytingar á ísl. krónu væri að ræða. Jeg get ofurvel skilið, að háttv. 1. landsk. sem stjórnarandstæðingur vilji ekki trúa stjórninni fyrir lánsfje. Það er að minsta kosti eðlilegt, að hann segi það, hvað sem hann annars kann að álíta um það. En það er ekki rjett, að stjórnin komi hjer til þingsins og biðji um nýtt lán. Hvað sem seinna kann að verða, þá er það ekki gert með þessu frv. Það var því óþarfi fyrir hann að vera að minnast á vantraust sitt á stjórninni í þessu efni í sambandi við þetta frv. Hv. 5. landsk. fann það að frv., að nafn bankans, sem tekur upp viðskifti við Landsbankann, er nefnt þar. Færði hann þau rök til, að ef hentara þætti að flytja viðskiftin yfir í annan banka, þyrfti nýja heimild. Ef færsla færi fram um áramót, sæti eigi þing á rökstólum og gæti valdið óþægindum. En þetta ber ekki svo að. Lánsheimildin er opnuð Landsbankanum til afnota um 12 mánuði. Ef til breytinga kæmi, yrðu þær um þingtímann næsta ár. Hitt er rjett; ef óskað er að flytja lánsheimildina í annan banka, þarf til nýja heimild. Það er í samræmi við það, sem gert er með þessu frv., að þar sem landsstjórn var áður heimilt með fullri vitund þings að ábyrgjast rekstrarlán fyrir Landsbankann, þurfi nú lagaheimild til. Það getur að vísu valdið óþægindum, en jeg viðurkenni, að það hefir líka sína kosti. Það getur orðið óheppilegt, að bankastjórn veit sjer óhætt að gera hverjar þær ráðstafanir, er henni sýnist, og getur hvenær sem er farið til landsstjórnar og krafist nýrrar ábyrgðar af henni, er hún þarf við. Jeg hefi ekkert við breytinguna að athuga, enda sjálfur flutt hana að efni til sem brtt. við upphaflega frv., til að staðfesta í lagaformi þá heimild, sem stjórnin hefir haft. Getur verið, að betri gætur verði hafðar á útlánum, ef gert er erfiðara fyrir að ná í ábyrgð ríkisstjórnar fyrir nýjum lánum. í þá átt fer þetta frv. Það er svo fjarri því, að hjer sje verið að skrifa upp á víxil „in blanco“, þar sem upphæðin er ókunn, heldur er um að ræða ábyrgð fyrir tiltekinni lánsupphæð, sem þegar er gengið frá. Þá ræddi hv.þm. (JBald) um afskifti stjórnarinnar af viðskiftum bankanna sín á milli. Þau eru miklu minni en hann gerir ráð fyrir. Jeg get sagt það, að í minni stjórnartíð hefi jeg sem minst viljað blanda mjer inn í viðskifti þeirra. Landsstjórnin hefir þó að ýmsu leyti þá aðstöðu til bankamála, að hún getur ekki komist hjá allri íhlutun um þetta, þar sem forsrh. er í bankaráði Íslandsbanka og fjrh. er samkvæmt lögum eini maðurinn utan framkvæmdarstjórnar Landsbankans, sem á að ráða um bankans málefni. Það er ekki hægt að vísa til neins annars en fjármálaráðherra, ef eitthvað kemur fyrir, sem bankastjórnin vill ekki taka ákvörðun um. Jeg vona, þegar búið er að skipa Landsbankanum yfirstjórn, sem Alþingi ræður að sínu leyti, þurfi stjórnin ekki að blanda sjer í viðskifti bankanna. Jeg þakka hv. 1. landsk., að hann ætlar ekki að setja sig á móti frv., sitja hjá eða greiða atkv. með því til 3. umr. Með því sýnir hann, að hann stendur nærri flokksbræðrum sínum í Nd., sem hafa sýnt skilning á þessu máli og gert skýrt og skilmerkilega grein fyrir ástæðum sínum til þess að vera því fylgjandi.

Frsm. annars minni hl. (Jónas Jónsson) Hæstv. ráðh. (JÞ) lauk máli sínu með því að lýsa ánægju sinni yfir því, að jeg muni ekki greiða atkvæði móti frv. En honum láðist að geta þess, að hann hefir ekki gert neitt til þess að uppfylla þau skilyrði, er jeg setti fyrir því. En eins og menn geta iðrast á banasænginni, svo má og vel vera, að um síðustu forvöð sjái hæstv. ráðh. að sjer. Jeg er ekki eins bráður og hann að drepa frv. strax við 1. umr. Hann tók sárt til ölvuðu embættismannanna, er frv. mitt var á ferðinni, og brá fæti fyrir það þegar. Jeg býst við, að hann geti ekki lagt mjer það út til lasts, þótt jeg fylgi ekki slíkri slátrunaraðferð, jafnvel þó að um slæmt mál sje að ræða eins og nú, þegar hann kynokar sjer ekki við að sporna við framgangi góðs málefnis, sem verður þrátt fyrir alt samþykt eftir 1–2 ár. Annars held jeg það sje ljósasti vottur um slæman málstað hæstv. ráðh., að hann þakkar öllum, líka þeim, sem húðstrýkja hann. Því að ekki andaði miklu trausti í hans garð hvorki í nál. nje ræðu frsm. Yfirleitt sjer á, að hæstv. ráðh. vill rifa segl. Hann finnur málstað sinn veikan og vill ekki láta á sjer bera nema sem minst. Hyggur, að með því móti kunni þetta að fljóta í gegn. Þótt hann þurfi að lítillækka sig, vonast hann til, að árangurinn bæti úr lítillækkuninni við að koma þessu fram. Jeg tek það fram, að hæstv. ráðh. hefir ekki á nokkurn hátt getað hrakið, að skuldirnar verði eins miklar og jeg sagði. Jeg tel það enga mótsönnun, þó að einhver lánsheimild sje ekki að fullu tæmd. En ný lánsheimild bendir á, að svo muni verða að áliti ráðherra innan skamms. Þess er og að gæta, að jeg hefi aðeins talið þær viðurkendu skuldir og ábyrgðir. Íslandsbanki mun t. d. vera í ábyrgð fyrir nýju fyrirtæki hjer í Reykjavík, sem enginn er kominn til að segja, að geti borið sig, og margar slíkar ábyrgðir munu vera til. Í sinni löngu ræðu hefir hæstv. ráðh. ekki sagt eitt orð til varnar meðferð hans og stjórnarinnar á þessu máli, að ætla sjer að taka lán án þess að spyrja þingið leyfis og hvernig gerð var tilraun til að hraða málinu óeðlilega og með afbrigðum gegnum þingið. En um aðalatriði ræðu minnar, ástæðuna til hinnar miklu skuldaaukningar, hefir hæstv. ráðh. játað, að tekjuhallafyrirtækjum væri haldið hjer uppi. Þannig hefir Íslandsbanki tapað 1 miljón fyrir skömmu á einu fyrirtæki á Vesturlandi. Til þess að gera enn berari bláþráðinn í ræðu hæstv. ráðh., skal jeg víkja að einstökum atriðum. Hann tekur undir þá ósk mína, að vel og gætilega verði farið með lánsfjeð. Upphæðin, sem farið er fram á, er sannarlega ekki gætileg, og það er víst ekki síst að þakka kröfum mínum og mótstöðu þeirri, sem þessi lánsheimild hefir fengið, að hæstv. ráðh. vill fara gætilega með fjeð. Hæstv. ráðherra dró þá ályktun af orðum mínum, að jeg vildi stöðva atvinnulífið með svipuðum hætti eins og gert var á Ísafirði. Jeg er ekki kunnugur á Ísafirði, en því hefir verið haldið fram í blöðum, að þessi stöðvun hafi ekki verið gerð af hagfræðilegum ástæðum, heldur pólitískum, og það af flokksbróður hæstv. ráðh. Auðvitað er það óverjandi að stöðva atvinnufyrirtæki í einum bæ úti á landi og ekki annarsstaðar. Það er kunnugt, að hjer eru sum atvinnufyrirtækin, altaf á hausnum. Mjer er kunnugt um einn stuðningsmann stjórnarinnar, kaupmann af Norðurlandi, sem skuldaði Íslandsbanka 600 þús. kr. í fyrra. Hann mun hafa fengið meiri hluta þess eftirgefinn og svo nýtt rekstrarfje. En honum gekk illa aftur, og nú er hann enn kominn og vill enn fá uppgjöf á svo sem 75%, og svo nýtt lán að auki. Þetta er eitt dæmi þess, hvað gerist úti á landsbygðinni. Hvernig mun því þá varið um þá, sem betur eru settir og njóta íhaldsstjórnarinnar hjer í Reykjavík? - Jeg hefi ekki sagt orð um það, að jeg áliti þessa stöðvun á Ísafirði rjetta. En jeg býst við, að sum fyrirtæki sjeu sjúk þar eins og annarsstaðar. Hjer eru mörg sjúk fyrirtæki, sem jeg álít ekki rjett að ausa fje í, eins og þennan norðlenska kaupmann, sem jeg nefndi. Það var slíkt ráðlag, sem jeg vítti. Ein aðalvörn hæstv. ráðh. var sú, að Landsbankinn muni ekki þurfa alt þetta lán. Það er nú alment álitið, að Landsbankinn kæri sig ekkert um þetta lán. Landsbankinn virðist hafa nægilegt fje fyrir sig, svo að útlit er fyrir, að hjer sje um að ræða utanaðkomandi pressu. Eitt af því, sem haldið hefir verið fram um þetta lán og sem gerir ósennilegt, að Landsbankinn taki það án þess að vera undir áhrifum stjórnarinnar, er það, að bankinn verður að greiða framlengingargjald, sem svarar tvennum ráðherralaunum. Það er rangt hjá hæstv. ráðh., að órjett sje að reikna með hámarki reikningslánsins, því ef illa gengur, er það hámarkið, sem gildir. Það hefir ekki verið skilið eftir í lögginni hingað til undir svipuðum kringumstæðum. Og nú er talið, að hæstv. ráðh. muni þegar vera búinn að ráðstafa 1 miljón af þessu láni yfir í reikningslán Íslandsbanka. Með því er verið að færa skuld hluthafanna yfir á bak allrar þjóðarinnar. Því er haldið fram af þeim, sem eru svo vitrir að sjá, að þetta hlýtur að verða fast lán, að stjórnin búist einmitt við því. Annars hefði ekki þurft ákvæðið um framlenginguna. Með því að ýta undir þessa 9 miljóna lántöku, og sjerstaklega með því að ráðstafa hluta þess áður en þingið samþykti lántökuna, hefir stjórnin gert það, sem hún gat, til þess að lánið yrði fast. Ef Íslandsbanki hefir verið að biðja stjórnina um lán til þess að bjarga láni, er ólíklegt, að hann geti staðið í skilum til Ameríku fyrir næstu áramót. Þá verður þessi summa föst á ábyrgð landsins. Stjórnin gengur í ábyrgð fyrir reikningsláni, sem hún ætlast til, að verði fast lán. Og svo hirðulaus er hún, að þótt Bandaríkin banni föst lán til annara landa, ætlar hún samt að ganga í gildruna til þess að færa lausaskuldir Íslandsbanka yfir á landið. Þá hefir hæstv. ráðh. haldið því fram, að sjer væri sjerstök gleði að því að geta komið þessari ráðstöfun á meðan þingið situr. En hann gleymir því, að í upphafi ætlaði hann að gera þetta á bak við þingið, og hann hefir ekki vott af afsökun sjer til handa í því efni. Hæstv. ráðh. ætti að gera sjer ljóst, að það þarf meira en að vera lítill vexti og hafa ofbeldistilhneigingu til þess að stofna hjer til Ítalíu-ástands. Jeg vildi óska, að hæstv. ráðh. lærði nú af reynslunni og áreitti ekki þingið framar á þennan hátt. - Röksemdir hæstv. ráðh. um, að ekki mætti blanda saman reikningsláni og föstu láni hefi jeg svarað. Hvernig fór um póstsjóðslánið danska? Varð það ekki fast lán af því að ekki var hægt að borga það á tilsettum tíma? - Út af laununginni um þetta mál hefir hæstv. ráðh. ekki aðrar varnir fyrir sig að bera en danskt fordæmi og tísku hjá bræðraþjóðinni. Það vakir víst fyrir hæstv. ráðh. að setja einskonar fjármáladrengjakoll á þjóðina, gera ísl. þjóðarkollinn snoðinn með eftiröpun eftir Dönum. Jeg held, að rjettara væri að líkja eitthvað annað eftir Dönum en þetta. Annars hefir hæstv. ráðh. líklega hlaupið undir pilsfald dönsku mömmu í þetta sinn af blygðunarsemi yfir skuldasúpunni, sem sífelt er að magnast, þrátt fyrir lofsöng hinna mörgu blaða ráðherrans yfir því, að hann sje að rífa skuldafjötrana af þjóðinni. Hjer vottar fyrir blygðunarsemi hjá hæstv. ráðh., sem vekur vonir um, að hann kunni að snúa málinu til betra horfs áður en það fer út úr deildinni. Jeg tel það vott hins betra, að stjórnin skyldi fyrirverða sig fyrir að láta þjóðina vita, hve mikið skaðlegt hún var að gera. Hæstv. ráðh. sagði, að hjer hefðu komið fram tvær skoðanir viðvíkjandi notkun þessa láns, að það yrði notað til að hækka krónuna og gæti hinsvegar orðið til þess að lækka hana. Ráðh. tók skýrt fram, að hann vildi ekki hækka krónuna með lánsfje. Þar með er fengin sú lítilfjörlega viðurkenning, að barnaskapur ráðh. sje ekki svo mikill, að hann ætli að nota þetta lán til að hækka krónuna. - Hæstv. ráðh. vildi neita því, að þetta lán stæði í sambandi við gengismálið. En í blaði, sem hæstv. ráðh. borgar ekki svo lítið af tekjuhallanum á, er játað, að ástand þess firma, sem næst því stendur, sje svo, að það geti hvorki borgað tekju nje eignarskatt, og það er ekki gefin nein ástæða fyrir þessu önnur en gengishallinn. Því fer fjarri, að þetta sje eina fjelagið, sem hefir tapað. Mörg fjelög hafa lifað með tekjuhalla á kostnað bankanna. Það er því rangt hjá hæstv. ráðh., að þörfin fyrir lánið sje ekki vegna gengishækkunarinnar. Þá hjelt hæstv. ráðh. því fram, að skuldaskýrsla mín væri ekki rjett. Hún er bygð á Lögbirtingablaðinu og þingtíðindunum. Jeg vildi gjarnan, að í henni væri villa og skuldirnar minni. En því er miður, að ástandið er svona. Hæstv. ráðh. getur ekki hrakið skýrsluna. Þessar skuldir hafa safnast undir fjármálastjórn núverandi atvrh., en nú lítur út fyrir, að starfsbróðir hans fái þá ánægju að ganga feti framar í þessu efni. Í þessu er fólgin sú viðrjetting fjárhagsins, sem mest hefir verið gumað af. Svona er fjármálaheilsan undir forustu þessarar virðulegu stjórnar. Hæstv. ráðh. neitaði því, að gengishækkunin væri höfuðböl landsmanna. Hann nefndi m. a., að kjötið hefði fallið á útlendum markaði. Mjer þykir ósennilegt, að hæstv. ráðh. viti ekki, að Norðmenn eiga líka við gengishækkun að stríða. Þar ráða sömu hvatir og hjer. Því er þar eymd og volæði eins og hjer. Kaupmáttur Norðmanna er lamaður vegna gengishækkunarinnar. Þeir geta ekki keypt vörur okkar, þó að þeir vildu. Hæstv. ráðh. hefir komið því upp, að alstaðar fylgir sama bölið gengishækkuninni, og þarna grípur það inn í okkar viðskiftalíf á skaðlegan hátt. Hæstv. ráðh. reyndi ekki að neita, að 1924 hefði verið gott ár að því er sjávarafla snerti. Þetta ár hefði átt að kasta langri birtu fram. En skuggi gengishækkunarinnar lagðist yfir þrátt fyrir sæmilega góð ár 1925 og 1926. Gengishækkunin er sú mikla uppspretta böls og erfiðleika, sem nú gengur yfir bæði Ísland og nágrannalöndin. Hæstv. ráðh. hefir nýlega hjer í deildinni reynt að hindra það, að skatti væri ljett á landbúnaðinum. Ef hann hefði kynt sjer rit Keynes eða Cassels, mundi hann vafalaust fá að vita, hvaða áhrif tollar hafa til þess að skapa tekjuhallaframleiðslu eins og hjer um ræðir. Í sambandi við þau orð hæstv. ráðh., að gengishækkun geti ekki gert nema lítið til þess að lama atvinnulíf þjóðanna, vil jeg benda honum á, að 2 nálæg lönd, þar sem atvinnulífið er í fullum blóma, nefnilega Þýskaland og Finnland, byrjuðu með því að kasta af sjer lággengisskuldum með stöðvun gjaldeyrisins. Að alt er í slíkum blóma, kemur til af því, að hvorugt þessara landa hefir dregið yfir sig skugga deflationarinnar. Ef litið er á ástandið í hækkunarlöndunum, Englandi, Danmörku og Noregi, þá er það hið hörmulegasta. Í Danmörku eru 100 þúsundir atvinnulausra manna. Það má segja, að fátækt Englands út af hækkun hafi spilt dönskum markaði. Sú hækkun, sem gerð var í Frakklandi í síðasta mánuði, varð svo tilfinnanleg, að iðnforkólfarnir snjeru sjer til íhaldsstjórnarinnar og báðu hana að hætta að hækka, til þess að þeir yrðu ekki gereyðilagðir. Það er öllum vitanlegt, að sú þjóð, sem var ríkust í Evrópu fyrir stríðið og átti erfiðast með að sætta sig við festingu á gjaldeyrinum, nefnilega Frakkar, ætla nú að festa. Og er þó ólíku saman að jafna, þar sem hjer eru litlar gamlar innieignir, en Frakkar eiga geysimiklar innieignir, bæði í landinu sjálfu og utanlands, sem auðvitað falla í verði með mynt landsins. Hæstv. ráðh. hefir ekki bætt fyrir sjer á neinn hátt. Hann hefir aðeins gert mönnum ljósara en áður, að hann er hræddur við lánið. Hann finnur, að það er rothögg á hans fyrri fjármálapólitík, sem hann svo mjög hefir látið hrósa sjer fyrir. Sú lömun á sjálfstrausti hæstv. ráðh., sem olli því, að hann ætlaði að fara á bak við þingið í þessu máli, er gleðilegur vottur þess, að hann óttast afleiðingarnar af sínum misstígnu sporum.