Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Leyfi mjer að leggja til, að málinu verði vísað til fjárhagsnefndar, að lokinni þessari umræðu.

Magnús Torfason Jeg vil leyfa mjer að benda væntanlegri nefnd á það, að hækkunin á vitagjaldinu er æði lítil, úr því að farið er að hækka það á annað borð. Peningar hafa lækkað mjög í verði, og þar sem vitagjaldinu er varið til þess að koma upp vitum og starfrækja þá, er eðlilegt, að það sje hækkað. Farmgjöld hafa hækkað svo gífurlega síðan vitagjaldið var ákveðið, árið 1911, að skipaeigendum er engin vorkunn, þótt þeir greiði hærra vitagjald nú. Vitagjaldið yrði alveg hverfandi, þegar samið væri um farmgjöldin, og yrði því ekkert tillit tekið til þess. Jeg kysi helst, að það yrði hækkað um helming. Þetta er að eins bending til væntanlegrar nefndar.

Magnús Kristjánsson Jeg get ekki verið samdóma hv.þm. Ísaf. (M. T.) um það að skora á væntanlega nefnd að hækka vitagjaldið enn meir en frv. fer fram á. Hitt væri sanni nær að lækka gjaldið frá því, sem gert er ráð fyrir í frv. Það er ekki viðkunnanlegt, að menn greiði gjald fyrir það, sem þeir fá ekki. Og svo mun oft vera um þetta gjald, að menn greiði það án þess að hafa not af vitunum. Það hagar nú svo til hjer á landi, að vitar koma eðlilega ekki að neinum notum mikinn hluta árs. Öll skip, er sigla til landsins á þeim tíma, verða einnig að greiða vitagjald. Hjá því verður ekki komist, en því meir sem gjaldið er hækkað, því ranglátara kemur það niður. Hitt er eðlilegra, að ástæða er til að hækka gjaldið jafnóðum og vitum fjölgar og skipaleiðirnar verða nokkurn veginn tryggar. En með þeim vitum, sem við eigum nú, finst mjer fullfreklega farið í að hækka gjaldið. Jeg skal leyfa mjer að drepa á annað mál, er stendur í nánu sambandi við þetta. Í þingbyrjun kom inn á þingið frv., sem fer fram á það, að tekin sje nú þegar ákvörðun um að gera meira að vitabyggingum framvegis en hingað til hefir verið gert. Jafnframt var lagt fram yfirlit yfir það, hvernig vitamálastjóri hugsaði sjer vitana reista. Frv. þetta hefir tafist af einhverjum orsökum í sjávarútvegsnefnd Nd., og hefir því þessi háttv. deild ekki átt kost á að athuga það. Því er að vísu útbýtt í dag, en það er nokkuð seint. Þetta tel jeg illa farið. Hefði frv. komið úr nefnd á rjettum tíma og væri nú komið það á leið, að menn gætu sjeð, að þingið tæki vel í það, þá væri þetta frv. verjandi. En meðan það er ekki komið lengra og óvíst er, hverjar undirtektir það fær, tel jeg ekki fært að hækka vitagjaldið meir en þetta frv. fer fram á að gert verð.

Magnús Torfason Jeg sje, að við háttv.þm. Ak. (M. K.) lítum talsvert ólíkum augum á þetta mál. Jeg veit ekki betur en að kostnaður við vitana fari þegar fram úr því, sem vitagjaldinu nemur. Og við vitum einnig, að þótt frv. um vitagerð verði eigi að lögum í þetta sinn, þá hefir þó þegar verið ákveðið að reisa nokkra vita með allmiklum kostnaði. Það er ekki hægt að segja, að vitagjaldið sje greitt fyrir ekki neitt. Þótt ekki þurfi á vitunum að halda á sumrin, þá sje jeg ekki, að landið eigi að gjalda þess, að við höfum næga birtu. Það er sá stóri og góði allsherjarviti, sem við eigum, og sje jeg ekkert á móti því, að við njótum hans líka. Gjaldið legst aðallega á útlendinga. Og, eins og jeg tók fram áðan, verða farmgjöldin svo gífurlega há, að ekkert tillit verður tekið til þessa smágjalds; það verður hverfandi. Loks er sú ástæða, sem jeg einnig drap á, að vitasmíð er orðin miklu dýrari en áður, og því eigi nema sanngjarnt, að gjaldið verði hækkað.

Magnús Kristjánsson Það er í raun og veru rjett, sem háttv.þm. Ísaf. (M. T.) tók fram, að það kostar meira nú að reisa vita en áður fyr. En jeg hygg, að hækkun sú á vitagjaldinu, sem í frv. er ákveðin, samsvari fullkomlega auknum kostnaði við rekstur vitanna.  (M. T.: Nei)  . En um það þýðir víst lítið að þrátta. Það mun víst koma oft fyrir, að skip, sem sigla til landsins, sjái engan vita. Það er því varhugavert, eins fáa vita og við eigum enn þá, að sprengja vitagjaldið fram úr öllu hófi, svo að það verði hærra en annarsstaðar, þar sem vitar eru miklu fullkomnari. Ekki veit jeg, hversu rjettlátt það er, að við tökum skatt af öðrum fyrir sólarljósið. Geri ráð fyrir, að þeir menn, sem fyrir því kynnu að verða, þættust ef til vill eiga nokkurt tilkall til þess, eins og við.

Frsm. (Hannes Hafstein) Eins og öllum er kunnugt er frv. komið frá fjárhagsnefnd Nd., og var það samþ. í þeirri háttv. deild. Þegar frv. var til meðferðar hjer í háttv. deild í vetur, var það samþ. með miklum atkvæðamun. Ástæðurnar eru enn hinar sömu, og tel jeg því óþarft að rökstyðja frv. frekar en þá var gert, enda mun þörfin öllum nægilega kunn. Jeg vil að eins geta þess, að það fer fjarri því, að seðlaþörfin hafi minkað síðan í vetur; hún hefir þvert á móti aukist og eykst stöðugt. Jafnvel þótt ýmisleg viðskifti, sem krefjast mikillar peningaveltu, sjeu ekki byrjuð, er þó seðlaveltan meiri nú en um sama leyti síðastliðið ár. Enn eru síldar- og fiskkaup ekki byrjuð, af því að veðrátta hefir verið óhagstæð útgerðinni, en til þeirra viðskifta þarf mikið fje. Má því búast við enn meiri veltu og enn meiri seðlaþörf, þegar að þeim viðskiftum kemur. Til sönnunar því, að velta bankans hafi þrátt fyrir þetta aukist á þessu ári, skal jeg leyfa mjer að lesa upp nokkrar tölur. Í júlímánuði í fyrra var mest í umferð af seðlum kr. 3.210.570, en í júlímánuði síðastliðnum mest kr. 3.762.280. Í ágúst 1916 mesta umferð kr. 3.850.650, en nú, 25. ágúst, eru í umferð kr. 4.200.000. Þetta sýnir, að seðlamagn það, sem bankanum er leyft í lögunum frá 10. nóv. 1905, 2½ miljón króna, er öldungis ónógt nú. Leyfi jeg mjer því að vænta þess, að háttv. deild samþ. frv. Eins og frv. kemur nú frá háttv.Nd. hefir verið gerð á því ein breyting frá frv. í vetur. En sú breyting er ekki veruleg efnisbreyting og ætti því ekki að fæla menn frá að samþ. það nú. Því hefir verið bætt inn í frv., að seðlaaukningin skuli ekki vera meiri en viðskiftaþörfin krefur. Í raun og veru er þetta engin breyting. Samkvæmt frv., sem lá fyrir þinginu í vetur, þurfti leyfi stjórnarinnar til seðlaaukningar, og hefði hún að sjálfsögðu miðað leyfið við viðskiftaþörfina. Þessi breyting dregur ekki úr þeim kvöðum, sem á Íslandsbanka eru lagðar.

Frsm. (Hannes Hafstein) Jeg get verið stuttorður um þetta mál, því að í nefndarálitinu er gerð grein fyrir tillögu nefndarinnar um, að frv. verði ekki látið fara lengra að þessu sinni, en málinu verði vísað til stjórnarinnar. Nefndin hefir ekki lagt þetta til fyrir þá sök, að hún sje í sjálfu sjer á móti því, að landinu sje aflað tekna á þennan hátt, en henni virðist málið oflítið undirbúið, sjerstaklega í því efni, á hvern hátt hugsað er til að lögin verði framkvæmd. Engin grein er gerð fyrir því, hvort tilætlunin sje að stofna sjerstakt embætti fyrir útsölu stimpilmerkjanna, eða hvort önnur leið sje haganlegri. Jeg vænti þess, að hv. deild hafi kynt sjer nefndarálitið, svo að jeg þurfi ekki að endurtaka það hjer, sem í því stendur. Jeg skal ekki tefja deildarmenn lengur, en vona, að tillaga nefndarinnar verði samþykt.

Eggert Pálsson Mjer finst jeg ekki geta hleypt þessu frv. fram hjá mjer án þess að segja nokkur orð. Mig furðar á því, að nefndin segir í áliti sínu, að mál þetta hafi legið í þagnargildi síðan 1913. Þetta er ekki rjett, því að það var borið fram á þinginu 1915, og fjekk þá bestar undirtektir, sem það hefir enn fengið á þingi. Frumvarpið, sem þá lá fyrir, var afgreitt með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá: „Í trausti þess, að stjórnin taki mál þetta til rækilegrar yfirvegunar og leggi fyrir næsta þing frumvarp til laga um stimpilgjald, sjerstaklega lágt stimpilgjald af víxlum, ávísunum og kvittunum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Þingið 1915 skildi þannig við málið, og nú skyldu menn ætla, að stjórnin hefði orðið við tilmælum hv. neðri deildar og tekið málið til rækilegrar yfirvegunar. En nú hefir það komið í ljós, svo að segja svart á hvítu, að stjórnin hefir alls ekki sint málinu neitt. Samt finnur hv. fjárhagsnefnd ástæðu til að vísa málinu aftur til stjórnarinnar, þó að hún hafi látið málið fara fram hjá sjer athugunarlaust. Jeg skil ekki, að tilætlunin geti verið nein önnur, með þessari tillögu fjárhagsnefndar, en að láta málið deyja. Það dugði ekki að vísa því til stjórnarinnar 1915, með áminningu um að yfirvega það rækilega, og þá er engin ástæða til þess að ímynda sjer, að það dugi fremur nú athugasemdalaust. Leið þessi er bersýnilega valin til þess eins að láta málið deyja á fínan hátt. En er það rjett að hafna þessum tekjustofni ár eftir ár? Það er viðurkent, að hjer sje um góðan tekjustofn að ræða, en samt er málið drepið þing eftir þing. Jeg skal játa, að það er ýmsum erfiðleikum bundið að framkvæma þessi lög, en þeir erfiðleikar koma aðallega niður á stjórnarvöldum, sýslumönnum og bæjarfógetum. Þessi skattur mundi aldrei koma þungt niður á alþýðu manna. Og víst er um það, að margir skattar eru ver liðnir en þessi mundi verða, ef hann kæmist á. En því verður ekki neitað, að hjer er um talsverðan tekjuauka að ræða. Jeg hefi vitanlega ekki reiknað út, hve mikill hann verður, en fróðir menn hafa komist að þeirri niðurstöðu, að hann mundi nema um 100,000 kr. á ári.  (H. H.: Á ári?)  Já, víst hátt upp í það.  (H. H.: Nei, í hæsta lagi 70-80,000 kr. á fjárhagstímabili)  . Jeg skal ekki um það þræta, hefi sem sagt ekki reiknað það saman sjálfur, en glöggskygnir menn hafa fullyrt, að hann mundi gefa fast að 100 þús. kr. í árlegar tekjur, eftir þær breytingar og viðauka, sem háttv.Nd. hefir gert á frumvarpinu En þótt hjer kynni einhverju að skakka, þá er alt um það hjer um talsverðan tekjustofn að ræða, jafnvel þótt eigi gefi nema um 100,000 kr. á fjárhagstímabili. Mætti margt við það fje gera, og ekki rjett að fleygja því frá sjer. Menn mega ekki láta hvert fjárhagstímabilið á fætur öðru líða svo, að landssjóði verði ekki sjeð fyrir auknum tekjum. Jeg játa, að fjárhagsnefnd Nd. hefir sýnt lofsverða viðleitni í því að afla landssjóði tekna, meðal annars með því að taka upp frv. þetta. En fjárhagsnefnd Ed. hefir ekki sýnt sömu viðleitnina; öllu heldur hefir hún leitast við að drepa frv. frá fjárhagsnefnd Nd. Það er þó ekki ljett gert. Fjárhagsnefnd Ed. er jafnskylt að benda á leiðir til að auka tekjur landsins sem fjárhagsnefnd Nd. Og geti hún ekki fallist á till. fjárhagsnefndar Nd., ætti hún að reyna að útvega fje á annan hátt, en það hefir hún látið ógert. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meir um þetta mál. Vildi að eins lýsa yfir skoðun minni á því. Og jeg hefi altaf álitið, að við höfum ekki völ á betri tekjustofni en þessum, ef landið þarfnast aukinna tekna; þótt tekjurnar af stimpilgjaldinu kunni að vísu ekki að geta talist stórkostlegar, eru þær þó meiri en svo, að menn megi kasta þeim frá sjer.

Frsm. (Hannes Hafstein) Jeg skal ekki fara í kappræður við háttv. 1. þm. Rang (E. P.). Nefndinni var kunnugt um, að frv. um stimpilgjald kom fram í Nd. á þinginu 1915. Þá var því vísað til stjórnarinnar með rökstuddri dagskrá, eins og hv.l.þm. Rang. (E. P.) tók fram. Efri deild gafst þá ekki kostur á að ræða málið, og vildi nefndin því gefa þessari hv. deild kost á að vísa málinu sömu leiðina sem hv.Nd. vísaði því sumarið 1915. Stjórnin hefir alls ekki gert sig seka í neinni vanrækslu, þótt hún hafi ekki athugað málið, eins og henni var falið. Hún hefir haft margt þarfara fyrir stafni og ekki haft neinn tíma til að sinna þessu máli. Enda hafa orðið stjórnarskifti síðan, og er ekki von, að hin nýja stjórn hafi haft tækifæri til að kynna sjer jafnvandasamt mál. Frv. er alls ekki íslenskt smiði, heldur sniðið eftir erlendum lögum. En þar eru alt aðrar ástæður fyrir hendi, og miklu minni erfiðleikar á framkvæmdum þessara laga heldur en hjer á landi. Verður því að athuga málið gaumgæfilega, áður en okkur eru sett þessi lög. Jeg skal standa við loforð mitt, að deila ekki kappi við háttv. 1. þm. Rang. (E. P.). Jeg veit, að hann grunar okkur nefndarmenn ekki um það að vilja hafa lögmætar tekjur af landssjóði, enda þótt okkur hafi farist svo hlálega í þessu máli. Það er sannfæring okkar, að nauðsynlegt sje, að stjórnin taki málið til alvarlegrar íhugunar, einkum er kemur til framkvæmda á lögunum.

Eggert Pálsson Jeg skal að eins nefna eitt dæmi til sönnunar því, að hjer geti verið um allmiklar tekjur að ræða. Eins og mönnum er kunnugt hefir verið í ráði að selja Frökkum 10 togara. Sennilega mundi hver togari seldur á ½ miljón, eða nálægt því. Söluverðið yrði þá alls um 5 miljónir króna. Samkv. 4. gr. frv. yrði stimpilgjald af þeirri upphæð ½%, samtals 25,000 kr. En, eins og fyrirkomulagið er nú, getur landssjóður ekki haft neinar tekjur af sölunni. Jeg get þessa aðeins til að sýna fram á, að stimpilgjald gæti gefið landssjóði talsverðar tekjur í sínum tilfellum.

Frsm. (Hannes Hafstein) Jeg vil benda hv. 1. þm. Rang. (E. P.) á það, að ekki er hægt að láta lög þessi öðlast gildi áður en salan á togurunum fer fram.  (E. P.: Jeg veit það vel, nefndi að eins sem dæmi)  . Enda hefir verið talað um, að landssjóður öðlist tekjur af sölunni á annan hátt, og eru ýmsar leiðir til þess. Jeg vil og minna á, að þegar aukatekjulögin voru samþykt á þinginu 1911, þá var tekið tillit til þess, að stimpilgjald er ekki í lögum hjer á landi. Var þinglýsingargjaldið meðal annars ákveðið mun hærra fyrir þá sök.