Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti láta þess getið að utandagskrárumræða mun fara fram að beiðni hv. 4. þm. Norðurl. v., Stefáns Guðmundssonar, um á hvern hátt ríkisstjórnin hyggst bregðast við því atvinnuleysi sem orðið er í landinu. Forseti hefur fallist á að slík umræða standi í tvær klukkustundir, þ.e. 20 mín. á hvern flokk auk 10 mín. til málshefjanda og ráðherra í lok umræðu. Um þetta fyrirkomulag umræðunnar er samkomulag milli þingflokka.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur. Frv. þetta eins og það birtist hér og liggur frammi var unnið af nefnd af hálfu umhvrn. Upphaflega var frv. raunar samið af nefnd sem skipuð var 13. júní 1988 af þáv. menntmrh. Þar áður höfðu allmargar stjórnskipaðar nefndir glímt við svipað verkefni. Sumarið 1990 fékk umhvrn. frv. nefndarinnar til meðferðar eftir að málefni Náttúrufræðistofnunar Íslands höfðu verið lögð til ráðuneytisins. Þá þótti ástæða til að skoða nokkur atriði þess betur áður en það yrði lagt fyrir Alþingi og voru það einkum efasemdir um þær greinar frv. er lúta að stjórn og skipulagi Náttúrufræðistofnunar. Að endurskoðuninni unnu Jón Gunnar Ottósson frá umhvrn. og Davíð Þór Björgvinsson, dósent við Háskóla Íslands. Einnig var haft samráð við starfsfólk Náttúrufræðistofnunar. Nokkrar breytingar voru gerðar á frv. og það síðan lagt fram skömmu fyrir þinglok á 113. löggjafarþingi. Þá var mælt fyrir frv. og það sent til nefndar. Allsherjarnefnd neðri deildar sendi þá frv. út til umsagnar en lengra náði sú umfjöllun ekki í það sinn og málið var ekki tekið til 2. umr. Þá bárust umsagnir m.a. frá eftirtöldum aðilum: Náttúrufræðistofnun Norðurlands, Náttúrufræðistofnun Íslands, Fjórðungssambandi Norðlendinga, Hinu íslenska náttúrufræðifélagi og aðalfundi þess, Háskóla Íslands, Rannsóknaráði ríkisins og Orkustofnun, veiðistjóra, Grasagarði Reykjavíkur og Landssambandi hestamanna og fleiri aðilum. Í ljósi þeirra athugasemda sem komu fram í þessum umsögnum taldi ég nauðsynlegt að endurskoða frv. og skipaði til þess nefnd í ágúst sl. Þar áttu sæti fulltrúar allra þingflokka en formaður nefndarinnar og ritari voru fulltrúar umhvrn. Í nefndinni áttu sæti Hjörleifur Guttormsson alþingismaður, Kristín Einarsdóttir alþingismaður, Tómas Ingi Olrich alþingismaður, Valgerður Sverrisdóttir alþingismaður, Össur Skarphéðinsson alþingismaður og Jón Gunnar Ottósson frá umhvrn. sem var formaður nefndarinnar. Starfsmaður nefndarinnar var Þórir Ibsen frá umhvrn. Nefndin fór yfir frv. og hafði þar til hliðsjónar þær umsagnir og athugasemdir sem ég greindi frá áðan. Full samstaða varð í nefndinni um þær breytingar sem gerðar voru og skilaði nefndin því frv. fullbúnu sem er nú mælt fyrir. Í athugasemdum við frv. er fjallað um aðdraganda þess og störf nefndarinnar sem fyrrv. menntmrh. skipaði og ég sé ekki ástæðu til að fjalla nánar um það hér. En þessu frv. er ætlað að koma í stað gildandi laga nr. 48/1968 um almennar náttúrurannsóknir og Náttúrufræðistofnun Íslands. Ákvæði um almennar náttúrurannsóknir falla að mestu burt þannig að í frv. er einkum fjallað um skipulag og verkefni Náttúrufræðistofnunar Íslands í töluvert breyttri mynd frá því sem áður var. Þá eru í frv. ný ákvæði sem m.a. kveða á um stofnun náttúrustofa í kjördæmum og um sýningarstarfsemi. Helstu nýmæli frv. eru sem hér segir: Í fyrsta lagi er Náttúrufræðistofnun skilgreind sem landsstofnun og getur setur hennar verið á allt að fimm stöðum á landinu. Samkvæmt ákvæðum til bráðabirgða er aðeins gert ráð fyrir að eitt setur utan Reykjavíkur verði stofnað á næstu tveimur árum en það yrði á Akureyri. Miðað er við að heimild frv. yrði notuð til að breyta Náttúrufræðistofnun Norðurlands í setur Náttúrufræðistofnunar Íslands á næsta ári. Þess má geta að bæjarstjórn Akureyrar hefur óskað eftir aðild ríkisins að starfsemi Náttúrufræðistofnunar Norðurlands m.a. varðandi yfirtöku á kostnaði varðandi vegna náttúrurannsókna sem þar eru stundaðar. Í öðru lagi eru það nýmæli að stofnunin lúti sérstakri stjórn sem skipuð er af ráðherra og að ráðinn verði forstjóri að Náttúrufræðistofnun Íslands sem starfi í umboði stjórnar sem framkvæmdastjóri hennar og stofnunarinnar í heild. Í þriðja lagi er heimild í frv. til að veita náttúrustofum í kjördæmum fjárstuðning frá ríkinu ef þær uppfylla skilyrði um verkefni og stjórn sem sett eru. Í fjórða lagi verður uppbygging og rekstur náttúrusýningarsafna ekki lengur lögbundið verkefni Náttúrufræðistofnunar Íslands, eins og er í gildandi lögum, heldur á vegum sérstakra félaga eða jafnvel sjálfseignarstofnana. Þó er gert ráð fyrir að Náttúrufræðistofnunin aðstoði eftir sem áður við uppbyggingu slíkra safna og hún getur gerst aðili að þeim með leyfi ráðherra. Eins og áður sagði eru felld burtu ákvæði gildandi laga um almennar náttúrurannsóknir. Mikil breyting hefur orðið á aðstöðu og tilhögun náttúrurannsókna frá því að sett voru lög um Náttúrufræðistofnun Íslands árið 1965. Stofnanir á þessu sviði hafa eflst og nýjar tekið til starfa. Lög um Rannsóknaráð Íslands hafa verið endurskoðuð. Sett hefur verið á fót sérstakt vísindaráð sem m.a. hefur það verkefni að marka stefnu fyrir vísindastarfsemi í landinu. Við samningu frv. var leitast við að taka tillit til þessara breyttu aðstæðna án þess þó að fjalla um náttúrurannsóknir á vegum þeirra fjölmörgu stofnana sem slíkar rannsóknir stunda nú. Það var ekki talið vera í verkahring þeirra nefnda sem unnið hafa að gerð frv. Þetta er í raun meginástæðan fyrir því að ekki þótti eðlilegt að setja í frv. ákvæði um náttúrurannsóknir sambærileg við þau sem eru í gildandi lögum um almennar náttúrurannsóknir og Náttúrufræðistofnun Íslands. Þess í stað var valin sú leið að skilgreina nokkuð nákvæmlega verksvið Náttúrufræðistofnunar Íslands. Frv. er þannig takmarkað við málefni stofnunarinnar og náttúrustofa og því þótti rétt að breyta heiti laganna í samræmi við það. Með frv. er ekki verið að takmarka verksvið annarra rannsóknastofnana frá því sem verið hefur, né heldur að veita Náttúrufræðistofnun eða náttúrustofu neinn einkarétt til rannsókna á náttúru landsins eða umhverfisþáttum. Náttúrufræðirannsóknir á vegum Háskóla Íslands hafa aukist mjög verulega á undanförnum áratugum og samfara því hefur sú skoðun heyrst að rétt væri að leggja Náttúrufræðistofnun Íslands niður í núverandi mynd og fela öðrum stofnunum verkefni hennar. Ég er andvígur þeirri skoðun. Það er og verður nauðsynlegt að reka stofnun sem hefur lýsingu Íslands að meginverkefni. Það er hins vegar rétt eins og gert er með frv. þessu að breyta starfsemi Náttúrufræðistofnunar og auðvelda þannig tengsl og samskipti stofnunarinnar við aðra rannsóknastarfsemi á sviði náttúruvísinda. Nefndin sem gekk frá þessu frv. er sömu skoðunar og eru færð fyrir því eftirtalin rök, með leyfi forseta: 1. Æskilegt er að sérstök stofnun hafi það verkefni að sjá um skipulega söfnun heimilda um náttúru Íslands og að varðveita niðurstöður í fræðilegum söfnum sem verði öllum opin og aðgengileg. 2. Eðlilegt er að aðstaða til slíkra rannsókna sé til staðar á nokkrum stöðum á landinu og að stofnunin sé þannig landsstofnun sem eigi sér fleiri en eitt setur. 3. Fræðileg söfn og rannsóknir eru víðast hvar bakhjarl sýningarsafna á sviði náttúrufræði fyrir almenning. Því þykir rétt að tryggja áfram tengsl Náttúrufræðistofnunar við sýningarsöfn. 4. Eðlilegt er að ætla Náttúrufræðistofnun almannatengsl og fræðsluhlutverk. Einnig af þeirri ástæðu eru samskipti við sýningarsöfn eðlileg þótt slík söfn verði byggð upp og rekin sem sjálfstæðar stofnanir með þátttöku fleiri aðila en ríkisins. 5. Hefð er fyrir nánu sambandi milli almennra náttúrurannsókna, náttúrusýninga og áhugamannafélaga í Reykjavík og víðar á landinu. Ástæða er til að hlúa að síkum samskiptum fremur en að rjúfa þau enda þótt komið verði á breytti skipan um sýningarsöfn frá því sem verið hefur fram til þessa. 6. Rannsóknir á sviði umhverfismála hafa verið stundaðar af Náttúrufræðistofnun og náttúrugripasöfnum undanfarin 15 ár. Það er eðlilegt að þær verði hluti af starfsemi þeirra einnig framvegis þótt margir aðrir hljóti einnig að koma við sögu. Tengsl Náttúrufræðistofnunar við náttúrustofur í kjördæmum landsins falla vel að slíkri starfsemi og fleiri verkefnum sem tengjast umhverfisvernd. Við þetta síðastnefnda má bæta að alveg er ljóst að á næstu árum mun verða lögð mjög aukin áhersla á umhverfismat sem undanfara ákvarðana um mannvirkjagerð og skipulagsvinnu á Íslandi. Það liggur beint við að Náttúrufræðistofnun annist að verulegu leyti nauðsynlegar rannsóknir á náttúru landsins vegna mats á áhrifum mannvirkjagerðar og landnotkunar á náttúruna. Af þessari upptalningu má ráða að Náttúrufræðistofnun Íslands hefur mikilvægu hlutverki að gegna í samfélagi okkar. Þessu hlutverki eru gerð ítarleg skil í 5. og 6. gr. frv. sem kveða á um helstu verkefni stofnunarinnar, réttindi hennar og skyldur. Ég mun nú fara, virðulegi forseti, nokkrum orðum um einstaka kafla og greinar frv. sem ástæða er til að skýra kannski örlítið frekar. Í 2. gr. segir að Náttúrufræðistofnun Íslands sé stofnun í eigu íslenska ríkisins óháð hagsmunatengdum aðilum og þiggi ekki af þeim framlög eða gjafir. Þetta ákvæði vísar til þess að stofnuninni er óheimilt sem rannsóknar- og umsagnaraðila að veita viðtöku gjöfum frá stofnunum eða fyrirtækjum sem gætu átt sitt undir Náttúrufræðistofnun vegna umsagna sem hún á að veita stjórnvöldum. Hins vegar er stofnuninni að sjálfsögðu heimilt að veita viðtöku fjárframlögum, vísindastyrkjum, vísindalegum eintökum og náttúrugripum frá einstaklingum eða öðrum sem ekki teljast hagsmunatengdir aðilar. Hér er vissulega um að ræða grátt svæði ef svo má taka til orða og þess vegna er kveðið á um að ef upp kemur ágreiningur um túlkun þessa ákvæðis þá skuli ráðherra skera úr. Í 3. gr. frv. er kveðið á um að Náttúrufræðistofnun Íslands geti byggst upp af allt að fimm setrum sem hvert um sig hefði sjálfstæðan fjárhag. Auk Náttúrufræðistofnunar í Reykjavík getur ráðherra heimilað eitt setur í hverjum landsfjórðungi. Sú ákvörðun yrði þó tekin í fullu samræmi við fjárlagaheimildir hverju sinni eins og gefur að skilja. Ekki er gert ráð fyrir því að hvert setur hafi sérstaka stjórn heldur verði ein stjórn yfir stofnuninni allri eins og kveðið er á um í 4. gr. Rökin fyrir því að aðsetur Náttúrufræðistofnunar Íslands verði í framtíðinni fleiri en eitt eru þau að með þessu fyrirkomulagi er í senn stefnt að landfræðilegri dreifingu og samhæfingu verkefna. Gert er ráð fyrir að setrin auki á sveigjanleika innan stofnunarinnar og verði hvetjandi fyrir starfsemina m.a. á frumkvæði hvers seturs varðandi rannsóknir og fræðslu. Samkvæmt 4. gr. frv. skipar ráðherra stjórn Náttúrufræðistofnunar til fjögurra ára í senn. Fastráðnir starfsmenn hvers seturs tilnefna einn mann í stjórnina og forstöðumenn náttúrustofanna í kjördæmunum einn mann. Ráðherra skipar formann án tilnefningar. Samkvæmt þessu yrðu stjórnarmenn tveir við samþykkt frv. en yrði fjölgað í þrjá með tilkomu seturs á Akureyri 1. jan. 1993 og fjóra með tilkomu náttúrustofu á Austurlandi 1. jan. 1994, eins og gert er ráð fyrir í ákvæði til bráðabirgða. Líklegt verður að telja að þessi tala stjórnarmanna, eða fjórir, muni haldast óbreytt um alllangt skeið. Því þótti ástæða til að kveða á um að ákvæði formanns stjórnar réði úrslitum í þeim tilvikum þar sem atkvæði féllu jöfn innan stjórnarinnar. Hlutverk stjórnarinnar er skýrt í 4. gr. Henni ber að fjalla um starfsáætlanir, fara yfir fjárhagsáætlanir setra og fylgjast með fjárhag þeirra og ráðstöfun fjár. Stjórnin samræmir eftir föngum rannsóknir á vegum setranna og stuðlar að samvinnu við náttúrufræðistofur. Ein ástæðan fyrir því að sett er stjórn yfir Náttúrufræðistofnun Íslands og kveðið er á um einn forstjóra fyrir öll setrin er að tryggja að setrin verði rekin sem ein stofnun þrátt fyrir ákveðið sjálfstæði og dreifingu um landið og að einn aðili komi fram fyrir hönd stofnunarinnar þegar þörf er á slíku. Í 5. og 6. gr. er kveðið á um verkefni Náttúrufræðistofnunar, réttindi og skyldur. Þar er m.a. gert ráð fyrir að stofnunin stundi almennar rannsóknir á náttúru Íslands á sviði dýrafræði, grasafræði og jarðfræði og annist skipulega söfnun og vörslu heimilda um náttúru landsisns. Niðurstöður rannsókna sem eru í vörslu stofnunarinnar eiga að vera aðgengilegar og öllum opnar. Þær eiga að vera skráðar á samræmdan átt þannig að fá megi á einum stað sem best yfirlit yfir náttúru Íslands. Gert er ráð fyrir að stofnunin leggi eins og verið hefur áherslu á söfnun upplýsinga um útbreiðslu og flokkun lífvera og vistfræði þeirra, enn fremur á söfnun og greiningu sýna af steinum, bergtegundum og steingervingum. Upptalning verkefna í 5. gr. frv. er nokkru fyllri en í gildandi lögum og tekur mið af breyttum aðstæðum eins og áður er rakið og ég nefni þessi verkefni sem eru einkum að stunda vísindalegar rannsóknir á náttúru Íslands, varðveita náttúrugripi, ritsmíðar og önnur gögn á vísindalegum heimildasöfnum og byggja upp aðgengilegt gagnasafn með sem fyllstum heimildum um íslenska náttúru. Að skrá kerfisbundið einstaka þætti íslenskrar náttúru og sjá um gerð og útgáfu korta, m.a. um jarðfræði og útbreiðslu tegunda. Að styðja við uppbyggingu sýningasafna um náttúrufræði með upplýsingum og ráðgjöf og miðla að þekkingu um íslenska náttúru til skóla, fjölmiðla og almennings. Hér er áhersla lögð á aðstoð, upplýsingar og ráðgjöf. Ekki er lengur kveðið á eins og í gildandi lögum um að stofnunin skuli koma upp sýningasafni en hún getur vissulega gerst aðili að sýningasöfnum sem rekin eru af öðrum en ríkinu, sbr. 8. gr. Þá nefni ég hér það að leiðbeina um hóflega nýtingu náttúruauðlinda og aðstoða með rannsóknum við mat á verndargildi vistkerfa og náttúruminja og áhrifum mannvirkjagerðar og annarrar landnotkunar á náttúru landsins. Á þessu sviði munu umsvif stofnunarinnar áreiðanlega fara mjög vaxandi á næstu árum. Þá nefni ég það til sögunnar að vinna að rannsóknum á villtum stofnum spendýra og fugla í samvinnu við embætti veiðistjóra, sjá um fuglamerkingar --- og hefur Náttúrufræðistofnun raunar ein heimild til að láta merkja villta fugla á Íslandi. Þetta ákvæði er óbreytt frá gildandi lögum. Þá nefni ég það að greina frá niðurstöðum rannsókna í fræðslu- og vísindaritum og lýsa meginþáttum í starfsemi stofnunarinnar í árlegri skýrslu. Rétt er að taka það fram að í þessu frv. er létt af stofnuninni þeirri kvöð að hafa eftirlit með almennum rannsóknum erlendra náttúrufræðinga hér á landi. Þetta er gert vegna þess að það starf hefur í reynd verið í verkahring Rannsóknaráðs ríkisins, sbr. ákvæði reglugerðar frá 1968 og hefur síðan verið falið Vísindaráði með lögum nr. 48/1987. 6. gr. frv. fjallar um rétt Náttúrufræðistofnunar til að fá upplýsingar er varðar starfsemi hennar frá öðrum opinberum stofnunum og um skyldur hennar til að veita öðrum upplýsingar. Gert er ráð fyrir að settar verði nánari reglur um þetta efni. Þá er fjallað um rétt vísindamanna til að nota niðurstöður rannsókna og grunngögn í vörslu stofnunarinnar. Í 7. gr. er heimild til að deildaskipta setrum með reglugerð til að skapa meiri sveigjanleika í uppbyggingu. Þá er gert ráð fyrir að sett verði reglugerð um menntunarkröfur deildarstjóra og sérfræðinga hliðstæðar því sem gerðar eru í Háskóla Íslands. II. kafli frv. fjallar um náttúrustofur. Þar er lagt til skv. 9. gr. að ráðherra verði heimilt að leyfa starfrækslu einnar náttúrustofu með ríkisaðild í hverju kjördæmi landsins með fjárhagslegum stuðningi ríkisins eins og nánar er tiltekið í 10. gr. Framlag ríkisins takmarkast við laun forstöðumanns og stofnkostnað vegna húsnæðis, innréttinga, bóka- og tækjakaupa eftir því sem ákveðið er á fjárlögum hverju sinni, enda liggi þá fyrir trygging fyrir jafnháu framlagi frá heimaaðilum. Gert er ráð fyrir að heimaaðilar standi að öðru leyti undir stofn- og rekstrarkostnaði en fái í sinn hlut sértekjur. Gert er ráð fyrir að náttúrustofur starfi í nánum tengslum við Náttúrufræðistofnun, m.a. með því að í 4. gr. er kveðið á um rétt allra forstöðumanna til setu á árlegum fundum starfsmanna Náttúrufræðistofnunar þar sem samræmd er starfsemin og niðurstöður rannsókna kynntar. Þá er samstarfið einnig tryggt með því ákvæði 4. gr. að forstöðumenn skuli tilnefna sameiginlega einn mann í stjórn stofnunarinnar. Þótt heimild ráðherra sé bundin við eina náttúrufræðistofu í hverju kjördæmi er gert ráð fyrir að starfsemi stofunnar geti verið á fleiri en einum stað í kjördæminu og á sama hátt geta kjördæmi auðvitað sameinast um rekstur einnar náttúrustofu. Helstu hlutverk sem náttúrustofu er ætlað að rækja eru skilgreind í 11. gr. og felast öðru fremur í verkum sem tengjast viðkomandi svæði eða landshluta. Helstu hlutverk þar gætu verið: 1. Að safna gögnum, varðveita heimildir um náttúrufar og stuðla að almennum náttúrurannsóknum, einkum í viðkomandi landshluta. 2. Að stuðla að æskilegri landnýtingu, náttúruvernd og fræðslu um umhverfismál. 3. Að veita fræðslu um náttúrufræði og aðstoða við gerð náttúrusýninga. Náttúrustofum er heimilt að gerast aðili að sýningarsafni en heimildin er bundin því skilyrði að fjárhagur slíks safns og stofunnar verði aðskilinn. Nýting á þessari heimild breytir engu um fjárstuðning af hálfu ríkisins nema sérstakt samkomulag hafi verið gert þar að lútandi. Stjórn náttúrustofu skal skipuð þremur mönnum, eigendur í heimahéraði tilnefna tvo en ráðherra umhverfismála einn. Starfstími stjórnar er milli almennra sveitarstjórnarkosninga og ef um samstarf tveggja eða fleiri kjördæma er að ræða tilnefnir hvert kjördæmi tvo menn í stjórn. Í III. kafla frv. eru almenn ákvæði. 15. gr. fjallar um rétt náttúrufræðinga og aðstoðarmanna þeirra, þ.e. þeirra sem stunda náttúrurannsóknir eða söfnun náttúrugripa og annarra heimilda um náttúruna á vegum hins opinberra til frjálsra ferða um lönd manna. Þeim ber þó að forðast óþarfa átroðning og er skylt að greiða fullar bætur fyrir tjón sem þeir kunna að valda. Sömu aðilum er einnig heimilt skv. frv. þessu að safna náttúrugripum hvar sem er án þess að endurgjald komi fyrir. Þetta á þó ekki við ef um er að ræða náttúrugripi sem eru verðmætir fyrir landeigendur eða aðra rétthafa lands. Ef í ljós koma verðmæti sem áður voru ókunn er rannsakanda skylt að tilkynna það rétthafa þess lands þar sem verðmætin eru. Þessi grein er samhljóða 2. gr. gildandi laga nr. 48/1965, sem áður er vitnað til að öðru leyti en því að 4. mgr. er nýmæli. Samkvæmt henni er óheimilt að flytja náttúrugripi úr landi nema með leyfi Náttúrufræðistofnunar Íslands og þeim skilyrðum er hún kann að setja. Þetta ákvæði er talið nauðsynlegt m.a. vegna vandamála sem upp hafa komið í tengslum við aukinn straum ferðamanna til landsins og sókn þeirra í náttúrugripi af ýmsu tagi. 17. gr. gerir ráð fyrir því að lögin öðlist gildi 1. jan. 1992. Þetta frv. var lagt fram í haust en komst ekki á dagskrá þingsins fyrr en nú og auðvitað verður sú nefnd sem fær frv. til meðferðar að endurskoða þetta gildistökuákvæði sem segir sig nú raunar sjálft. Þá er að lokum ákvæði til bráðabirgða þar sem kveðið er á um stofunun seturs Náttúrufræðistofnunar Íslands á Akureyri eigi síðar en í ársbyrjun 1993 og innan tveggja ára þaðan í frá verði komið fót náttúrufræðistofum í tveimur landsfjórðungum. Með þessu ákvæði til bráðabirgða er mótuð stefna um notkun heimildar frv. varðandi setur Náttúrufræðistofnunar Íslands og um náttúrustofur. Hér er verið að hrinda af stað þeirri þróun sem þetta frv. felur í sér og frv. varðandi uppbyggingu og skipulag Náttúrufræðistofnunar Íslands er að setur hennar utan Reykjavíkur vaxi upp úr náttúrustofum sem starfræktar hafa verið undir nafninu Náttúrugripasafn um nokkurt skeið. Það liggur því beint við þegar horft er til umsvifa og í sögulegu samhengi að fyrsta setrið utan Reykjavíkur verði stofnað á Akureyri og fyrsta náttúrustofan á Austurlandi. Með sömu rökum kæmi Suðurland næst á eftir Austurlandi að því er varðar náttúrustofur. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum bera fram þá ósk að þetta mál, sem hefur fengið mjög mikla, langa og ítarlega umfjöllun í fleiri en einni nefnd eins og ég rakti hér í upphafi míns máls, fái skjóta og góða afgreiðslu hér á hv. Alþingi. Það hafa mjög margir aðilar komið að undirbúningi frv. Auk þeirrar nefndar sem sá er þetta mælir skipaði og gekk frá frv. eins og það liggur fyrir og þeirrar nefndar sem fyrrv. menntmrh. skipaði hafa fjölmargir aðilar sem á þessu sviði starfa komið að verkinu, ýmist með því að ræða við nefndirnar eða senda þeim skriflegar ábendingar. Öllu þessu fólki vil ég þakka góð störf og sérstaklega þó nefndinni sem gekk endanlega frá því frv. sem hér er nú mælt fyrir. Að svo mæltu, virðulegi forseti, legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. umhvn.

Hæstv. forseti. Mig langar til þess að segja hér nokkur orð við 1. umr. þessa máls, en eins og kemur fram í greinargerð þá var ég ein af þeim sem samdi frv. í þeim endanlega búningi sem það lítur út nú. Í nefndinni sem samdi frv. var alger samstaða að skila því frá sér eins og það er hér lagt fyrir Alþingi þannig að ég þarf ekki að hafa mörg orð, en mig langar, hæstv. forseti, að segja nokkur orð við þessa umræðu. Ég tel að þetta frv. sé mikil framför frá núgildandi lögum og grundvallarbreyting er lögð til á fyrirkomulagi náttúrurannsókna í landinu með setraskipulagi sem er mjög að mínu skapi. Gengið er út frá því að allir landsfjórðungar komi sér upp setri í samráði við ríkisvaldið sem sameiginlega myndi Náttúrufræðistofnun Íslands. Ekki er gert ráð fyrir því fyrirkomulagi sem hefur mjög svo tíðkast að stofnanir séu í Reykjavík og hafi útibú úti á landsbyggðinni, heldur að jafnrétthá setur myndi sameiginlega Náttúrufræðistofnun Íslands enda hlýtur náttúran að vera þeim mun áhugaverðari eftir því sem minna hefur verið malbikað af henni og á ég þar við landsbyggðina. Undirbúningur að þessu máli á sér langan aðdraganda og hann þekkja aðrir sem hér eru betur en ég og ég ætla ekki að eyða mörgum orðum í það mál. Óhætt er að fullyrða að miklar breytingar hafa átt sér stað á aðstöðu og tilhögun náttúrurannsókna frá því að lög um Náttúrufræðistofnun Íslands voru sett fyrst. T.d. hafa atvinnuvegirnir aukið rannsóknir sínar verulega og náttúrugripasöfn hafa verið stofnuð á nokkrum stöðum á landinu þar sem rannsóknir eru stundaðar. Hverjum þykir sinn fugl fagur og ég gæti nefnt að t.d. á Eyjafjarðarsvæðinu hafa slíkar rannsóknir verið stundaðar lengi og þær eiga sér langan og merkilegan aðdraganda og langa og merkilega hefð. Sennilega er hægt að fara þar aftur til ársins 1880 með stofnun Möðruvallaskóla. Rannsóknum hefur síðan verið haldið við af kennurum gagnfræðaskólans, síðar af starfsmönnum Ræktunarfélags Norðurlands og Náttúrufræðistofnun Norðurlands. Mig langar að vitna örlítið í fylgiskjöl sem snerta einmitt það mál eða rannsóknir norðan fjalla en þar segir að árin 1964--1970 megi segja að Náttúrugripasafnið hafi tekið við þessari arfleifð og hafi síðan verið miðstöð náttúrurannsókna í Norðurlandsfjórðungi. Um áramótin 1987 voru formlega sameinuð Náttúrugripasafnið á Akureyri og Lystigarðurinn og hinni sameinuðu stofnun gefið nafnið Náttúrufræðistofnun Norðurlands. Samstarf Náttúrugripasafnsins og Lystigarðsins hafði þá um árabil verið mikið og náið en með heitinu Náttúrufræðistofnun Norðurlands var áhersla á það lögð að henni væri ætlað að þjóna Norðurlandi öllu. Akureyrarbær sér um rekstur Náttúrufræðistofnunar Norðurlands en þess hefur verið farið á leit við menntmrn. að ríkissjóður fjármagi rannsóknastarfsemi stofnunarinnar og má það teljast nokkuð einstakt að slíkar grundvallar- og grunnrannsóknir í náttúrufræðum hafa verið starfræktar þarna á kostnað bæjarfélagsins. Eins og kemur fram í bráðabirgðaákvæði er einmitt meiningin að fyrsta setur utan Reykjavíkur verði sett á stofn á Akureyri eftir um það bil ár og fagna ég því sérstaklega. Frv. fjallar einnig um náttúrustofur með ríkisaðild í kjördæmum. Þeim er ætlað að rækja mjög mikilvægt hlutverk og geta m.a. gerst aðilar að sýningarsöfnum en fjárhagur slíkra safna skal vera aðskilinn. Þetta er eitt af mikilvægum atriðum í frv. að það á að greina rekstrarlega á milli rannsóknastarfsemi og varðveislu á náttúrugripum til vísindalegra nota annars vegar og náttúrusýninga hins vegar. Samt sem áður geta Náttúrufræðistofnun og náttúrustofur stutt við starfsemi sýningasafna með ýmsum hætti og ríkið getur að sjálfsögðu verið eignaraðili að slíkum stofnunum eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra. Eins og allir vita hafa náttúrusöfn mikið gildi fyrir skóla og almenning og mjög mikilvægt að tengja þau náttúrunni eins og gert er ráð fyrir með þessu frv. Ég leyfi mér að vona það og taka undir það með hæstv. ráðherra að þetta mál eigi greiðan gang í gegnum Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hljóðs fyrst og fremst til þess að þakka fyrir það að þetta frv. skuli vera flutt en ég átti dálitla aðild að undirbúiningi málsins með því að skipa nefnd til að vinna að þessu verkefni 19. júní 1989 eins og kom fram í máli hæstv. umhvrh. Nefndin var undir forustu Hjörleifs Guttormssonar sem stýrði verkum hennar af miklu öryggi og myndarskap. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafði áður komið að þessu máli sérstaklega á hv. Alþingi með því að vera fyrsti flutningsmaður að þáltill. sem hreyfði verulega við málinu en tillöguna fluttu held ég einir tíu þingmenn úr öllum flokkum sem þá áttu fulltrúa á Alþingi. Ég tel ástæðu til þess að segja það að ég tel að þarna hafi verið unnið mjög gott starf í nefndinni á árunum 1989--1990 vegna þess að það verk að koma saman nefndaráliti á grundvelli skipunarbréfs nefndarinnar var ótrúlega flókið verk. Hlutverk nefndarinnar var í fyrsta lagi að semja drög að frv. til laga um náttúrurannsóknir og Náttúrufræðistofnun Íslands með hliðsjón af tilhögun frá fyrri árum og það frv. höfum við hér. En í öðru lagi að kanna möguleika á samkomulagi um byggingu náttúrufræðihúss á höfuðborgarsvæðinu með aðild Náttúrufræðistofnunar Íslands, Háskóla Íslands, Reykjavíkurborgar og hugsanlega fleiri aðila og í þriðja lagi að kanna aðra þætti sem tengjast þessum málum og nefndin vildi koma á framfæri. Eins og fram kom hér í máli hæstv. umhvrh. er þetta frv. afurð af starfi þeirrar nefndar sem var kölluð NNN-nefnd. Síðan fékk önnur nefnd málið í hendur undir forustu Jóns Gunnars Ottóssonar, deildarstjóra í umhvrn. Ég hygg að sú nefnd hafi verið skipuð í tíð núv. hæstv. umhvrh. en frv. var afhent umhvrn. með ákvörðun um breytta verkaskiptingu í Stjórnarráðinu. Ég hygg að það hafi verið sumarið 1990 sem umhvrn. fékk þetta mál í sínar hendur. Sannleikurinn er sá að þeir sem hafa ekki fjallað um þessi mál að neinu marki eiga kannski erfitt með að gera sér grein fyrir því hvað þetta er orðin ótrúlega löng vegferð. Deilur um þetta mál hafa verið mjög miklar og voru um áratugaskeið. Ég held að það sé næstum hægt að segja að hálf öld sé liðin síðan lagt var af stað með tilraunir til þess að ná samkomulagi um skipulag náttúrurannsókna hér á landi og byggingu náttúrufræðihúss. NNN-nefndin skilaði áfangaáliti til ráðuneytisins 20. sept. 1989 og helstu niðurstöður þessa álits voru kynntar í tengslum við 100 ára afmæli Hins íslenska náttúrufræðifélags 1. okt. 1989. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að fara hér yfir einstök mál í frv. þessu. Ég sé að um frv. er fullt samkomulag og ég er auðvitað sérstaklega ánægður með að heyra það að menn skuli hafa náð samkomulagi. Ég er alveg viss um að þær nefndir sem að þessu hafa starfað nú og áður, bæði þessi nefnd sem starfaði síðast í málinu og eins sú nefnd, sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson veitti forstöðu, lagði á það áherslu að laða saman alla þá aðila sem hér eiga hlut að máli. Þeir eru ótrúlega margir. Það eru aðilar eins og Vísindaráð, náttúruvísindadeild Vísindaráðs, Rannsóknaráð ríkisins, Hið íslenska náttúrufræðifélag að sjálfsögðu, embætti veiðistjóra og síðan fulltrúar frá Náttúrufræðistofnun Austurlands, Náttúrugripasafninu í Neskaupstað, Fjórðungssambandi Norðlendinga, Vestmannaeyjabæ og fleiri aðilum. Það eitt er stórkostlega mikið fagnaðarefni að menn skuli hafa náð þetta víðtæku samkomulagi. Ég segi það fyrir mig að ég læt þá ósk í ljós og tek undir með hæstv. umhvrh. og öðrum sem hér hafa talað að ég vil að þetta frv. verði að lögum. Ef það dregst þá er hætt við að svona mál lendi í útideyfu. Það er nauðsynlegt að halda þétt utan um mál af þessu tagi og hætt er við því að gömul ágreiningsefni geti risið upp á ný ef menn halda ekki þétt utan um mál af þessum toga. Ég vil, um leið og ég þakka fyrir sem þingmaður hér, leyfa mér að inna hæstv. umhvrh. eftir því hvað sé að frétta af öðrum þætti í starfsemi þeirrar nefndar, sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson veitti forstöðu á sínum tíma, en það var að kanna möguleika á samkomulagi um byggingu náttúfræðihúss á höfuðborgarsvæðinu með aðild Náttúrufræðistofnunar, Háskóla Íslands, Reykjavíkurborgar og hugsanlega fleiri aðila. Ég tók ekki eftir því að hæstv. umhvrh. nefndi stöðu þess máls sérstaklega í sinni ræðu en við undirbúning málsins kynnti NNN-nefndin sér sérstaklega hvernig slíkum söfnum og slíkri starfsemi er háttað erlendis, m.a. með heimsókn í Heureka-safnið í bænum Vanda rétt fyrir utan Helsinki í Finnlandi og forstöðumaður Heureka-safnsins, Hannu Miettinen, kom hingað til lands og ræddi við forustumenn Hins íslenska náttúrufræðifélags, Náttúrufræðistofnunar og nefndarmenn sem þá áttu hlut að máli og reyndar ræddi hann við fleiri aðila. Það varð til samkomulag á milli menntmrn., staðfest af ríkisstjórninni, Háskóla Íslands og borgarstjóranum í Reykjavík, Davíð Oddssyni, um það hvernig staðið yrði að uppbyggingu náttúrufræðihúss. Mig minnir að þegar fjárlagafrv. var lagt fyrir sl. haust hafi verið gert ráð fyrir því að setja einhverja upphæð í þetta hús á árinu 1992. Í fjárlögum ársins 1991 var smá upphæð inni í undirbúningi þessa verkefnis og hún var á forræði umhvrn. þó að tillaga um þá fjármuni hafi upphaflega verið flutt, eins og við var að búast, af menntmrn. Við meðferð fjárlaganna varð niðurstaðan sú að þetta var ein af þeim upphæðum sem var felld út eða lækkuð mjög verulega. Ég held að hún hafi verið felld út. Ég minnist þess að hv. þm. Margrét Frímannsdóttir flutti litla brtt. við fjárlagafrv. fyrir árið 1992 þar sem gert var ráð fyrir fjármunum inn í þetta verkefni. Sú tillaga náði ekki fram að ganga frekar en aðrar brtt. minni hlutans. En ég tel ástæðu til þess að inna hæstv. umhvrh. eftir því hvernig hann hefur hugsað sér að halda á því máli sem lýtur að byggingu náttúrufræðihúss. Á sama hátt og lagafrv. er viðkvæmt verk sem margir aðilar hafa verið kallaðir að, margir aðilar með mjög ákveðnar skoðanir á hlutunum svo að ekki sé nú meira sagt, þá er hitt líka alveg ljóst að það eru mjög ólíkar áherslur að sumu leyti sem þeir hafa sem þarf að tengja saman í kringum náttúrufræðihús, þ.e. Reykjavíkurborg, Háskóli Íslands og ríkið í þessu tilviki. Þess vegna er nauðsynlegt að halda áfram að framkvæma það samkomulag sem tókst um uppbyggingu náttúrufræðihúss á sínum tíma, lítið eða ekki breytt eftir atvikum. Þess vegna vil ég inna hæstv. umhvrh. eftir því. Ég hlýt að segja það hér að þegar menntmrn. átti viðræður við þáv. borgarstjóra í Reykjavík, Davíð Oddsson, þá fékk málið mjög góðar undirtektir Reykjavíkurborgar, mjög góðar undirtektir. Og ég er sannfærður um að í hópi starfsmanna Reykjavíkurborgar, þeirra sem þar eru enn --- sumir eru nú komnir í Stjórnarráðið eins og kunnugt er --- eru margir, menn eins og Jóhann Pálsson grasafræðingur, sem hafa sýnt þessu máli mjög mikinn áhuga, skilning og velvilja. Ég er fyrir mitt leyti alveg sannfærður um það eftir þeirri þekkingu sem ég hef á innviðum Reykjavíkurborgar að þar er mikill áhugi á að vinna að þessu verki. Ég hlýt því að leyfa mér, um leið og ég þakka fyrir frv. og óska því velgengni hér, að spyrja hæstv. umhvrh. hvar það mál er á vegi statt.

Virðulegur forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta frv. Ég átti sæti í síðustu nefnd sem fjallaði um þetta mál og þeirri sem síðasti ræðumaður nefndi sem var undir forsæti Hjörleifs Guttormssonar. Ég hef því komið að þessu máli, á síðustu stigum þess alla vega. Það er alveg rétt sem hér kom fram að verkefni nefndarinnar, svokallaðrar NNN-nefndar, var mikið og nokkuð flókið. Það var ekkert auðhlaupið að leysa það verkefni sem menntmrn. fékk okkur í hendur. Við töluðum við fjölmarga, ef ég man rétt voru það hátt á annað hundrað manns sem komu nálægt málinu, og það var ekki auðvelt að taka tillit til allra sjónarmiða, sérstaklega að því er varðaði 4. gr. frv., þ.e. um stjórnunarþáttinn. Það var nokkuð erfitt en okkar mat var að ásættanlegt væri að hafa þetta mál með þeim hætti sem kemur fram í frv. og ráðherra hefur nú skýrt nokkuð vel og tel ég óþarft að fara nánar út í það. Okkar niðurstaða var sú að að engin ein stofnun ætti að vera æðri öðrum. Náttúrufræðistofnun Íslands ætti að vera á mörgum stöðum á landinu en ekki aðeins á einum stað. Hér hafa aðrir lýst þessu og ætla ég ekki að gera það en vil leggja áherslu á að með þessu móti verður auðvitað að efla mjög verulega Náttúrufræðistofnun Íslands og gefa henni aukið hlutverk varðandi umhverfisþætti, umhverfismat og rannsóknir eins og reyndar kom fram í máli hæstv. umhvrh. Ef við ætlum að dreifa þeim litlu fjármunum sem Náttúrufræðistofnun Íslands fær nú á enn fleiri staði, þá er verr af stað farið en heima setið. Auðvitað verðum við með þessu að efla Náttúrufræðistofnun Íslands verulega. Ég vil gera að umtalsefni það ákvæði þessara laga sem felst í 8. gr., þ.e. að Náttúrufræðistofnun Íslands geti gerst aðili að sýningarsöfnum. Jafnframt því að þessi grein er þarna er fellt niður það ákvæði úr núgildandi lögum að Náttúrufræðistofnun Íslands skuli koma upp sýningasafni, eins og segir orðrétt og er vitnað til í grg.: ,,að koma upp sýningarsafni, er veiti sem gleggst yfirlit yfir náttúru Íslands og sé opið almenningi``. Ég reikna með að flestir hv. þm. hafi farið upp á Hverfisgötu og skoðað safnið sem þar er. Það er mjög gott safn þó að það sé í þröngum húsakynnum og lítið. Ég vona að sú samvinna sem var sé enn í fullum gangi milli Reykjavíkurborgar, Háskólans og ráðuneytisins að því er varðar sýningarsafn vegna þess að það er alveg ótækt að fella þetta ákvæði úr lögum ef ekkert annað kemur í staðinn. Tillaga okkar var að þetta yrði fellt burtu til þess að það yrði ekki lengur skylda Náttúrufræðistofnunar, sem er auðvitað ákveðin kvöð og kostar peninga, að koma upp sýngarsöfnum. Jafnframt er það alveg sjálfsagt að aðilar eins og Reykjavíkurborg taki þátt í kostnaði við sýningarsöfn á sínu svæði enda stóð alls ekki á því á sínum tíma að Reykjavíkurborg vildi taka þátt í þessum kostnaði. Varla þarf að rekja það, enda gerði hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir það mjög vel, að á Akureyri hafa verið stundaðar rannsóknir og ágætt sýningarsafn er þar sem Akureyrarbær hefur einn rekið eða nánast einn. Okkur, sem þetta frv. sömdum, þótti eðlilegt að ríkið kæmi inn í rannsóknir hvort sem þær eru stundaðar í Reykjavík, á Akureyri eða annars staðar ef fleiri setur verða stofnuð sem ég ætla auðvitað að vona. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta frv., virðulegur forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með að það skuli hafa verið tekið til endurskoðunar af ráðuneytinu nú á síðari stigum því að ég var ekki ánægð með frv. eins og það kom frá ráðuneytinu á 113. þingi. Ég vona að það verði að lögum nú og mun ég hafa tækifæri til að fjalla um það enn frekar í umhvn. þar sem ég á sæti.

Hæstv. forseti. Þetta frv. sem hér liggur fyrir er í veigamiklum atriðum mikil breyting frá þeim hugmyndum sem ég hygg að flestir þingmenn hafi haft allt frá því að ég tók sæti á Alþingi. Hér hefur skotið upp kollinum í mörg ár og nærri á hverju þingi hugmyndum um Náttúrufræðistofnun Íslands sem væri af umtalsverðri stærð, m.a. sýningarhús eða safn. Þegar við tölum um náttúrugripasafn eins og þau eru rekin í dag er auðvitað safnið okkar hér í Reykjavík ekkert í líkingu við slíkt safn og er svo gamaldags að mér er til efs að því væri haldið opnu í höfuðborgum hér í kringum okkur. Ég vænti þess að margir hv. þm. hafi verið gestir t.d. í Náttúrugripasafni Kaupmannahafnar og ég er ansi hrædd um að það sé órafjarri því sem við eigum að venjast. Nú er það kannski gott og blessað að skipta Náttúrufræðistofnun í fimm setur, eins og það hefur verið nefnt. En með tilliti til þess að hér á landi búa 250 þús. einstaklingar, eða 260 þús. líklega núna, gefur auðvitað auga leið, eins og hv. síðasti ræðumaður minntist á, að þar með dreifist auðvitað mjög það fé sem lagt er til Náttúrufræðistofnunar. Eins og fjárlög líta út í dag er ekki að sjá að mikill hugur sé í mönnum að auka framlög til hennar. Eins og mál standa nú á að reka Náttúrufræðistofnun Íslands fyrir 30,7 millj. kr. og segir sig sjálft hve langt það færi í fimm stofnanir. Ég ætla aðeins að koma að því seinna. Mig langar til að beina hér fyrst og fremst spurningum til hæstv. ráðherra af því að mér finnst ýmislegt, sérstaklega í greinargerðinni, ofurlítið óljóst. T.d. er spurt hér á bls. 7 í kafla sem ber fyrirsögnina: ,,Er þörf á Náttúrufræðistofnun?`` Og svarið er: ,,Þeirri spurningu hefur verið varpað fram hvort ekki sé rétt að leggja Náttúrufræðistofnun Íslands niður í núverandi mynd og fela öðrum stofnunum verkefni hennar. Hefur þá einkum verið bent á náttúrufræðirannsóknir sem vaxið hafa upp við Háskóla Íslands.`` Og ég vil lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta: ,,NNN-nefnd taldi það ekki verkefni sitt að svara þeirri spurningu litið til langs tíma en velti því hins vegar fyrir sér hvort svo róttæk breyting væri skynsamleg og framkvæmanleg við núverandi aðstæður. Niðurstaða nefndarinnar er eindregið sú að svo sé ekki, heldur beri að gera breytingar á aðstöðu og starfsemi Náttúrufræðistofnunar sem m.a. auðveldi tengsl og samskipti við aðra rannsóknastarfsemi á sviði náttúruvísinda.`` Síðan koma, hæstv. forseti, rök nefndarinnar fyrir þessu. Ég get ekki að því gert að mér finnst nefndin þess tæplega umkomin að skila frv. ef hún er þess ekki umkomin að svara því hvort þörf sé fyrir náttúrufræðistofnun. Ég hefði haldið að flestir Íslendingar væru á þeirri skoðun að full þörf væri fyrir hana. En þá þarf auðvitað að skilgreina hvar verkefni hennar liggur. Auðvitað hlýtur Háskóli Íslands að stunda náttúrufræðirannsóknir þó að Náttúrufræðistofnun geri það líka enda er sjálfsagt að þessar stofnanir séu í tengslum hvor við aðra. Mér finnst því þetta svar nefndarinnar allsérkennilegt. Hér var fyrir mörgum árum verið að berjast fyrir því, og ég átti m.a. frumkvæði að því, að koma skipulagi á almenningsbókasöfn í landinu sem hafa auðvitað liðið fyrir það að vera of mörg og of fátæk. Hugmyndin var að koma á eða reyna að hleypa af stokkunum stórum söfnum með útibúum til þess að reyna að samræma störf almenningsbókasafna þannig að allir landsmenn ættu jafnan rétt að almenningsbókasöfnum. Ég get vel skilið og fagna því að auðvitað er áhugi úti í hinum dreifðu byggðum landsins fyrir því að reka náttúrufræðisöfn og víða er það gert af mesta myndarskap. En það gefur auga leið að þau verða aldrei af neinni stærð þannig að hægt sé að tala um að þar séu náttúrfræðisöfn. Það er útilokað. Hvorki sveitarfélögin né ríkisvaldið hafa bolmagn til þess, a.m.k. ef svo fer sem nú stefnir. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra: Eru menn alveg horfnir frá því að einhvern tíma renni upp sá dagur að hér á fjölbyggðasta svæði landsins rísi myndarlegt nútímanáttúrufræðisafn, sem hægt er að tala um í sömu setningu og önnur slík í löndunum hér í kringum okkur? Eða erum við að vinna að litlum byggðasöfnum, þ.e. byggðasöfnum um náttúrufræði? Ég held að það verði að vera alveg ljóst hvort þetta er alger stefnubreyting frá því sem menn hafa verið að hugsa um, a.m.k. síðustu árin, að upp rísi myndarlegt náttúrugripasafn, ef það er ekki orðið of gamaldags nafn, það er búið að finna upp svo fín orð um þetta eins og setur og annað slíkt. Þetta er orðin löng og mikil saga og mér sýnist að hún sé að taka ansi mikilli stefnubreytingu sem ég hefði áhuga á að vita hvernig er hugsuð. Minna má á að hér var einhvern tíma búið, ef ég man rétt, að veita lóð undir nýtt náttúrufræðihús eða náttúrufræðistofnun á háskólalóðinni. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta. Ég sat ekki í nefndinni og hef ekki átt neinn aðgang að umræðu um málið meðan þetta verk fór fram. En ég undrast það dálítið að um þetta virðist vera algjör samstaða og ekki skal ég spilla fyrir því. En ég held að þetta hljóti að koma ýmsum á óvart miðað við þá umræðu og þær þáltill. sem hér hafa verið bornar fram á undanförnum árum.

Virðulegi forseti. Hér leggur umhvrh. fram frv. til laga um Náttúrufræðistofnun Ísland og náttúrustofur sem boðar talsverðar nýjungar í skipulagi og hugsun að því er varðar stofnanir ríkisins. Ég ætla ekki að fara hér yfir sögu þessa máls, hún er rakin í fylgiskjölum með frv. Ég ætla hins vegar að fara nokkrum orðum um þessar nýjungar og aðdragandann að því hvernig þær urðu til og þá merkingu og þýðingu sem þessar nýjungar geta haft á rannsóknastarf á Íslandi á sviði náttúruvísinda svo og á viðhorf almennings til þessa þáttar í vísindastarfi þjóðarinnar og einnig viðhorf almennings til náttúruverndar og umhverfisrannsókna almennt. Ég vil sérstaklega vekja athygli þingmanna á þeirri hugmynd að setja á stofn ríkisstofnun sem hefur setur víðs vegar á landinu þar sem svo er um hnútana búið að í stjórn Náttúrufræðistofnunar Íslands sitja fulltrúar frá hverju setri og eru jafnréttháir. Hér er verið að setja fram með hugmyndum um setrin og með hugmyndum um stjórn stofnunarinnar nýmæli sem verða til valddreifingar í uppbyggingu rannsóknastarfsemi í landinu. Þessi hugmynd varð ekki til átakalaust. Þegar NNN-nefndin, sem hér er sagt frá í fylgigögnum, kom að þessu máli þá er mér fullkunnugt um það af þeim gögnum sem þá lágu fyrir að þessar hugmyndir, sem hér eru lagðar fram, höfðu þá ekki mótast. Þær mótuðust í þessari NNN-nefnd við það starf sem þar var unnið og ég vil nota tækifærið sem ég hef til þess að lýsa því yfir að vinnubrögðin í þeirri nefnd voru skynsamleg. Þar var tekið á málinu af mikilli víðsýni og niðurstaðan varð í samræmi við það. Ég átti þess kost að koma að undirbúningi þessa máls með þeim hætti að ég sat í nefnd sem Akureyrarbær skipaði til viðræðna við ríkisvaldið um það með hvaða hætti sú rannsóknastarfsemi sem fram hefur farið í meira en 25 ár á vegum Náttúrufræðistofnunar Norðurlands yrði tengd almennri rannsóknastarfsemi á vegum hins opinbera og hvernig hægt væri að viðurkenna í reynd það starf sem hefur farið fram hjá Náttúrufræðistofnun Norðurlands. NNN-nefndin fékk þetta verk inn á sitt borð og leysti það með prýði. Hluti af því sem við höfum hér fyrir framan okkur í frumvarpsformi er einmitt lausn á þeim vanda sem snertir Náttúrufræðistofnun Norðurlands. Ég mun koma að því aftur í þessu stutta erindi sem ég ætla að flytja ykkur núna. En ég ætla líka að vekja athygli á öðrum þætti, sem ég flokka undir nýmæli í þessu frv., og hv. þm. Guðrún Helgadóttir kom raunar svolítið inn á í sínu máli. Það er aðskilnaður vísindastarfsins sem er Náttúrufræðistofnun Íslands og sýningarstarfseminnar. Það er gert ráð fyrir því í þessu frv. að hér verði skilið á milli og það held ég að sé skynsamleg ráðstöfun. Það er svo að sýningarstarfsemin er mjög mikilvægur þáttur í því að tengja rannsóknastarfsemina við almenning. Hins vegar hafa þar miklu fleiri aðilar möguleika á að koma að því starfi, leggja því fé og styrkja, enda njóta mun fleiri góðs af starfsemi sýningarsafnanna heldur en beinlínis af starfsemi vísindasafnanna. Sýningarsöfnin eru hluti af því sem hvert sveitarfélag hefur upp á að bjóða. Sveitarfélögin hafa af sýningarsöfnunum óbeinar og beinar tekjur og það er eðlilegt að þau komi inn í það mál með auknum krafti. Ég vil taka það fram að í þessu frv. er fólgin viðurkenning á áratuga vísindastarfi sem unnið hefur verið hjá Náttúrufræðistofnun Norðurlands. Það er einnig rétt að vekja athygli þingmanna á því sérstaklega að í áratugi hefur farið fram á Akureyri almennt vísindastarf á sviði náttúruvísinda sem er á sama grundvelli og rekið með sama hætti, með sömu markmiðum og starfsemi Náttúrufræðistofnunar Íslands. Í starfi Náttúrufræðistofnunar Íslands hefur ætíð verið tekið tillit til þess almenna vísindastarfs sem unnið hefur verið í Náttúrufræðistofnun Norðurlands sem áður hét Náttúrugripasafnið á Akureyri. Þetta þýðir það að Náttúrufræðistofnun Íslands hefur getað sérhæft sig á sviðum sem Náttúrufræðistofnun Norðurlands hefur ekki sinnt. Þannig hefur komið upp vísir að verkaskiptingu milli þessara tveggja stofnana. Hins vegar hefur það verið svo að á sama tíma og Náttúrufræðistofnun Íslands hefur verið rekin fyrir almennt skattfé hafa skattborgarar á Akureyri greitt fyrir starfsemi Náttúrufræðistofnunar Norðurlands fyrir utan smávægilega styrki sem stofnunin hefur notið úr almennum sjóðum. Í frv. er því fólgin viðurkenning á þessu viðamikla starfi sem nær marga áratugi aftur í tímann og það er vel. Ég fagna því hve vel hefur tekist að koma þessu frv. saman. Ég vil taka fram að það gefst nægilegt tækifæri til að koma að þessu frv. aftur og gera það að umræðuefni hér í þingsalnum. Í lok máls míns vil ég fara nokkrum orðum um það á hvern hátt uppbyggingin á Náttúrufræðistofnun Íslands, eins og hún er hugsuð í frv., er í samræmi við eðli þeirra málaflokka sem þetta frv. snertir með ýmsum hætti og á hvern hátt ég held að þetta frv. muni styrkja umhvrh. í hans starfi og á hvern hátt ég held að það muni efla skilning Íslendinga á náttúru Íslands og umhverfismálum almennt. Það er ekki hægt að reka skynsamlega umhverfismálapólitík nema með umhverfissinnaðri þjóð. Umhverfismálum verður ekki stjórnað úr ráðuneytum eða Stjórnarráði öðruvísi en það sé umhverfissinnuð þjóð sem tekur við þeim skilaboðum sem þaðan koma. Samstarfið við þjóðina í þessum málum þarf að vera mjög náið og beint. Nú er það svo að ég hef orðið vitni að því hvernig Náttúrufræðistofnun Norðurlands hefur í langan tíma skapað í kringum sig ákveðið mannlegt samfélag sem hrærist í náttúruvísindum, áhuga á náttúrunni og áhuga á umhverfismálum almennt. Það sama hefur gerst í Neskaupstað og það sama hefur gerst raunar víða um land í kringum náttúrugripasöfn. Með tíð og tíma þegar þetta frv. er orðið að lögum, sem ég vona að muni ekki mæta mikilli fyrirstöðu í þinginu, þá mun það falla mjög vel að eðli umhverfisverndar. Það mun stuðla að því að víða um land munu vaxa upp fræðistofnanir, vísindastofnanir sem munu skapa í kringum sig skilning og velvild í garð náttúruvísinda. Þær munu skapa aukinn skilning á náttúru Íslands og almennan áhuga á umhverfismálum. Þess vegna mun þetta verða til þess að styrkja stöðu okkar, bæði inn á við og út á við í þessum málaflokki og þess er full þörf. En það er líka góður jarðvegur fyrir slíka starfsemi þannig að ég held að hér sé að ferðinni athyglisvert mál, athyglisverðar nýjungar sem mér finnst full ástæða til þess að segja hér í upphafi umfjöllunarinnar á Alþingi að ég bind miklar vonir við.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. umhvrh. fyrir það að leggja þetta frv. hér fyrir þingið og mæla fyrir því. Þetta frv. kveður á um mörg nýmæli og víst er að það mun skipta sköpum fyrir náttúrurannsóknir í landinu og efla þær mjög, ef og þegar að lögum verður. Það hefur komið fram hér að náðst hefur samstaða um flest meginatriði sem áður ollu deilum í þessu frv. Það er skiljanlegt þegar tekist er á um jafnstórt og viðamikið mál og þetta að skoðanir kunni að vera skiptar og það virðist sem nokkuð gott samkomulag hafði náðst um þessi ágreiningsatriði. T.d. er eitt atriði sem rétt er að nefna í þessu sambandi og hlýtur jafnan að vera í umræðunni. Það er hvort höfuðstöðvar Náttúrufræðistofnunar Íslands eigi að vera í Reykjavík. Það er náttúrlega ekkert lögmál sem segir að höfuðstöðvar Náttúrufræðistofnunar Íslands skuli vera í Reykjavík. Hér er að vísu farið inn á nýja leið þar sem Náttúrufræðistofnun getur skipst eða getur verið samsett af fjórum öðrum setrum sem hafa aðsetur úti á landsbyggðinni, auk heimilda í II. kafla laganna um svokallaðar náttúrustofur, sem ég tel mjög merkilegt nýmæli, og getur orðið til þess að koma betra skipulagi á þær náttúrurannsóknir sem nú þegar er staðið að vítt og breitt um landið. En eins og ég segi, það getur alltaf orkað tvímælis þegar um það er að ræða hvort höfuðstöðvarnar eigi að vera í Reykjavík eða ekki. Alla vega þegar við lesum yfir 5. gr. frv. þar sem fjallað er um aðalverkefni Náttúrufræðistofnunar þá kemur manni í hug hvort höfuðstöðvar Náttúrufræðistofnunar ættu ekki betur heima úti í náttúrunni heldur en í Reykjavík. En þetta verður náttúrlega skoðað. Það hlýtur náttúrlega að vera sístætt umræðuefni hvar við setjum slíkar stofnanir niður nema við byggjum yfir þær eins og þessi nefnd, sem undirbjó þetta frv. í upphafi, gerði tillögur um, að byggja stórt náttúruhús í Reykjavík sem átti að kosta nærri einn milljarð króna. Um slíkar fyrirætlanir þarf náttúrlega að ræða þegar að ákvörðun kemur. n ég held að það hafi verið skynsamlegt hjá nefndinni að skipta þessu í tvö aðskilin verkefni. Annars vegar frv. til laga um Náttúrufræðistofnun og svo hins vegar um byggingu náttúruhúss í Reykjavík og blanda þessum tveimur málum ekki saman. Í þriðja lagi kemur fram hér í frv. að í skipunarbréfi nefndarinnar hafi verið gert ráð fyrir því að kannaðar yrðu hugmyndir um byggingu náttúrufræðihúss á Akureyri. Það kemur ekki fram í grg. með frv. hver niðurstaða nefndarinnar var í sambandi við athugun á byggingu náttúrufræðihúss á Akureyri en eigi að síður kemur fram í sérstöku áliti sem þessi svokallaða NNN-nefnd lagði fram að fyrirhugað væri að byggja náttúruhús í Reykjavík sem yrði stórt í sniðum og mundi fyrst og fremst hýsa Náttúrufræðistofnun og sjá um sýningarstarfsemi. En hér í þessu frv. er gert ráð fyrir því að sýningarstarfið verði ekki beint á vegum Náttúrufræðistofnunar heldur verði aðalhlutverk stofnunarinnar að efla náttúrurannsóknirnar í landinu. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta að sinni. Þetta verður tekið til gaumgæfilegrar skoðunar í umhvn. og ég vona að störfin þar megi ekki tefja framgang þessa góða máls.

Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að þetta frv. til laga um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur skuli vera komið fram og hljóta rækilega umræðu hér og þátttöku í umræðunni, þegar mælt er fyrir málinu. Mér finnst það vera mjög góðs viti og bera vott um það að áhugi er á þessu máli hjá hv. Alþingi. Ég held að skilningur hafi glæðst á þessu máli á undanförnum árum vegna þeirrar umræðu sem fram hefur farið. Vissulega kom þetta mál fram, að vísu í svolítið öðrum búningi en þó í aðalatriðum eins og það liggur hér fyrir, í tíð fyrri ríkisstjórnar. Þannig hefur málið áður komið fyrir Alþingi en það gerðist í aðdraganda alþingiskosninga. Þá var hugur manna bundinn við margt annað en stjfrv. sem voru flutt til kynningar einvörðungu eins og ljóslega var um það frv. sem lagt var hér fram í þinginu af þáv. hæstv. umhvrh., Júlíusi Sólnes, sem fékk þetta mál frá menntmrh. í eins konar heimanmund. Eins og fram kom í ágætu máli hæstv. umhvrh., þegar hann fór yfir málið, þá er hér verið að fitja upp á nýmælum af ýmsum toga. Ýmsir þeirra sem rætt hafa málið hér hafa gert því skil og ég ætla ekki að fara að ræða það efnislega. Ég hef komið að því á fyrri stigum og haft aðstöðu til þess að móta það að nokkru leyti ásamt því ágæta fólki sem skipaði þær nefndir sem síðast fóru yfir málið á vegum menntmrn. og umhvrn. Ég á því hlut að því eins og aðrir sem unnu að þessum undirbúningi og náðu samstöðu um þær hugmyndir sem hér liggja fyrir. Það hefur komið fram við umræðuna að málið á sér býsna langan aðdraganda. Ég vil nefna það hér að árið 1972, að ég held, skipaði þáv. menntmrh., Magnús Torfi Ólafsson, nefnd til þess að fjalla sérstaklega um stöðu náttúrugripasafna utan Reykjavíkur. Við vorum þrír sem áttum sæti í þeirri nefnd, þar á meðal núverandi forstöðumaður Náttúrufræðistofnunar Norðurlands, Hörður Kristinsson, svo og Sveinn Jakobsson, sem ég held að hafi þá verið forstöðumaður Náttúrufræðistofnunar Íslands. Við sömdum drög að frv. sem við skiluðum til mennmrn. 1973 í formi viðbótarkafla við þágildandi og núgildandi lög um Náttúrufræðistofnun Íslands og fjölluðum þar um hugmyndina um náttúrustofur að verulegu leyti hliðstætt því sem síðan kemur fram í þessu frv. Þannig að rætur þess máls eiga sér tveggja áratuga sögu ef svo má segja, en því miður var málinu ekki fylgt eftir á árunum sem á eftir fóru. Einnig hefur verið nefnt að vorið 1985 sameinuðumst við tíu alþingismenn um till. til þál. um náttúrufræðisafn á höfuðborgarsvæðinu og hreyfðum þar við þeirri hugmynd að hraða í samráði við hóp áhugamanna og Náttúrufræðistofnun Íslands undirbúningi að byggingu yfir nútímalegt náttúrufræðisafn á höfuðborgarsvæðinu. Hugmyndin var tengd væntanlegu 100 ára afmæli Náttúrufræðistofnunar Íslands sem var 1989. Sú breiða aðild að þáltill. varð til þess að ýta við málinu og þáv. hæstv. menntmrh., Ragnhildur Helgadóttir, skipaði nefnd í málið sem skilaði áliti 1987 og við fengum í arf sem störfuðum í nefnd á vegum menntmrn. að málinu. Á þessum 7--8 árum sem liðin eru frá flutningi þeirrar tillögu hefur því margt gerst í málinu og tekist hefur að renna bæði stoðum undir þá tillögu að nýju frv. um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur sem hér er rætt, svo og mótaðar tillögur um náttúrusafn á höfuðborgarsvæðinu sem nefnd menntmrn. á sínum tíma skilaði tillögum um sem hluta af álitsgerð sinni og var kynnt í sérstöku málsskjali undir heitinu Náttúruhús í Reykjavík í mars 1990. Það er því ósköp eðlilegt að hv. þm. átti sig kannski ekki fyllilega á samhenginu í þessari vinnu sem þarna var unnin á vegum menntmrn. vegna þess að ekki er fjallað ítarlega um það mál. Í grg. með þessu frv. er aðeins drepið á þennan þátt, þ.e. tillögurnar um náttúruhús í Reykjavík. Ég ætla ekki að fjalla um hugmyndir einstakra þingmanna sem hafa komið inn í umræðuna, en vil þó nefna það vegna þess að hv. 14. þm. Reykv. vék að ákveðnum þætti í grg. með þessu frv., þ.e. spurningunni um það hvort rétt væri að halda við Náttúrufræðistofnun Íslands sem sérstakri stofnun. Þeirri spurningu var varpað fram í álitsgerð NNN-nefndar og er hér einnig að finna í grg. með þessu frv. Ástæða þess að nefndin orðaði niðurstöður sínar um þetta mál með þeim hætti sem þarna var gert var sú að hún hafði skipunarbréf frá þáv. hæstv. menntmrh. sem gaf út af fyrir sig ekki kost á því að við færum að vísa því frá enda var það heldur ekki hugur nefndarmanna. Að athuguðu máli vorum við eindregið á þeirri skoðun sem niðurstöðu að við þáverandi aðstæður væri rétt og skynsamlegt að viðhalda Náttúrufræðistofnun Íslands en renna undir hana fleiri stoðum eins og hugmyndir komu fram um. Réttilega hefur verið vikið að tengslum náttúrurannsókna og þeirri starfsemi sem fer fram og á eftir að fara fram á vegum Náttúrufræðistofnunar Íslands við umhverfismál í landinu og var margt prýðilega sagt um það mál af hv. 5. þm. Norðurl. e., Tómasi Inga Olrich, sem talaði áðan. Ég vil taka eindregið undir þau meginsjónarmið sem komu fram í máli hans að þarna er sterkur þráður á milli og þekking á náttúrunni og aðgengilegar upplýsingar um náttúru Íslands eru auðvitað mjög gilt veganesti og verðmætt veganesti fyrir náttúruverndarstarf í landinu. Ég óttast ekki að þær stofnanir sem hér er rætt um, þ.e. Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur í landshlutunum skorti verkefni í framtíðinni. Verkefnin eru gífurlega mörg sem bíða á þessu sviði, við getum sagt því m.a. vegna þess sem ekki hefur verið komið í verk á liðinni tíð, ég vil ekki kalla það vanrækslu þó að manni detti það kannski í hug að betur hefði mátt gera. Einnig vegna þess að komin eru upp ný viðhorf í þessum málum sem kalla á auknar upplýsingar, þekkingaröflun og rannsóknir. Til þess að náttúruvernd takist svo vel sem hugur flestra Íslendinga stendur til þurfum við að hafa öflugar náttúrurannsóknir og heyja okkur vitneskju um land okkar allt og þar eru menn vissulega að vinna að máli en þar má lengi við bæta. Ég vona að þær hugmyndir sem tekist hefur að móta með þátttöku mjög margra sem hafa komið að þessu máli fái gott brautargengi á Alþingi. Ég vona það af einlægni. Ég vil vekja athygli á því að til þess að gott vinnulag og góður friður geti ríkt um þessi mál þurfa menn einnig að gæta að tengslum við aðra rannsóknaraðila í landinu. Reynt var að líta til þeirra mála eftir því sem umboð stjórnskipaðra nefnda gáfu tilefni til og ég held af þeirri reynslu sem við fengum að nauðsynin á því að viðhalda þeim tengslum og í rauninni kannski að taka mál til enn víðtækari skoðunar en hér liggur fyrir, rannsóknamálum í landinu og tengslin á milli rannsóknaraðila, sé eitt af þeim verkefnum sem Alþingi og umhvrn. þurfi að líta til í samvinnu við önnur ráðuneyti eins og menntmrn. vegna þess að við þurfum að gæta sem bestra tengsla þeirra sem þurfa að hafa samskipti í landinu. Auðvitað er það svo að fátt sem kallar jafnmikið á að landsmenn allir leggist á árar eins og þekkingaröflun um umhverfið, um náttúru Íslands og það ásamt öðru rennir stoðum undir þær tillögur sem hér eru fram bornar í þessu frv. hæstv. umhvrh. um að setur og starfsemi Náttúrufræðistofnunar Íslands geti í framtíðinni orðið víðar en á einum stað og með þessu frv. er verið að afla hugmynda og heimilda til þess að slík setur geti orðið allt að fimm talsins. Ég held að sé eitt af því sem verði til að styrkja þetta mál sé að vaxtarrými er í þeim hugmyndum sem liggja hér fyrir. Vaxtarrými skiptir mjög miklu fyrir það sem þarf að dafna og stækka eftir því sem skilningur og möguleikar leyfa, þar á meðal fjárveitingar og fyrir því er séð í tillögum frumvarpsins, bæði að því er snertir Náttúrufræðistofnun Íslands en einnig að því er varðar samvinnu ríkis við heimaaðila, sveitarfélög og fleiri um starfsemi minni eininga sem hér eru kallaðar náttúrustofur á nokkrum stöðum á landinu. Í raun var gert ráð fyrir heimild um að þær geti starfað með þátttöku ríkisins eftir ákveðnum reglum í öllum kjördæmum landsins. Hér hefur eðlilega verið nokkuð rætt um náttúruhús í Reykjavík í tengslum við þetta mál og fyrirspurnir til hæstv. ráðherra liggja fyrir. Ég vil segja um það mál að það er afar mikils virði að mínu mati að um það geti einnig tekist gott samstarf og samvinna þeirra sem hafa tekið höndum saman um undirbúning þess mikla máls, þ.e. Reykjavíkurborgar, Háskóla Íslands og ríkisvaldsins. Þetta náttúruhús í Reykjavík er hins vegar ekki einangrað fyrirbæri og ekkert eitt sér heldur er það einn þátturinn til þess að efla þann skilning sem þarf að verða á umhverfi okkar og náttúru landsins. Þar skiptir fræðslan gífurlega miklu máli og þar eru nútímaleg söfn mjög veigamikill og þýðingarmikill þáttur til þess að miðla þeirri fræðslu, ekki síst til yngstu kynslóðarinnar og skólaæskunnar í landinu. Slík söfn munu því vaxa upp víðar en í Reykjavík og þurfa að geta dafnað þar en við þurfum ákveðna verkaskiptingu í landinu og við þurfum að geta sameinast um áherslur á þessum sviðum. Auðvitað liggur það þannig að á þessu stóra þéttbýlissvæði landsins eru heimaaðilarnir með meira bolmagn en, við getum sagt því miður, úti í öðrum landshlutum eða landsfjórðungum. Því eru efni til þess að ná saman um þjóðarsafn, þ.e. öflugt náttúrufræðisafn hér á þessu svæði vegna þess fjölda sem hér hefur búsetu. Þetta skiptir ekki aðeins máli fyrir Íslendinga alla og fólk á þessu svæði heldur varðar þetta auðvitað andlit Íslands út á við mjög miklu. Við söknum þess þegar við fáum gesti til Íslands á þetta svæði sem annars staðar að við búum ekki nógu vel að þessu leyti. Ég er ekki í vafa um það að gott náttúruhús í Reykjavík með nútímalegri sýningaraðstöðu yrði verulega til styrktar fyrir ferðamennsku á Íslandi fyrir utan allt annað sem því mun fylgja og geta verið liður í því, ef rétt er á haldið, að dreifa ferðamannastraumi um landið, beina honum inn á upplýsingar og söfn annars staðar á landinu sem munu rísa og eru sumpart reyndar til staðar nokkur vísir að. Frv. veitir heimild til þátttöku ríkisins við uppbyggingu slíkra safna en greinir þarna á milli með skýrum hætti rekstrar þeirra, gerir ráð fyrir að þær séu sjálfstæðar rekstrareiningar og þar komi fleiri að. Gert er ráð fyrir því að ríkið þurfi ekki endilega að vera frumkvæðisaðili í slíku máli en eins og hér hefur verið réttilega bent á skiptir mjög miklu að náttúrusöfn hafi möguleika á aðdráttum frá vísindasöfnum og ráðgjöf og stuðning vísindamanna til þess að byggja upp sýningar sínar og fræðslu á sem bestum grunni. Ég vona að þeim misskilningi verði eytt sem mér finnst hafa gætt dálítið í sambandi við safnþáttinn sem tengist að vísu ekki með beinum hætti málinu en er þó hluti af því, ef við lítum á það heildstætt og við náum einnig saman um þann þátt málsins. Vissulega reynir á fleiri en Alþingi og stjórnvöld hverju sinni, það reynir einnig á hug annarra aðila sem þurfa að leggja þeim málum lið. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að af þeim nýmælum sem eru fram bornar með þessu frv. megi margt gott spretta og að um málið takist samstarf á Alþingi og stuðningur verði eins og mér heyrist að öll efni standi til þannig að við fáum nýja löggjöf áður en þinginu lýkur um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur.

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið mjög góð og málefnaleg umræða um þetta frv. til laga um Náttúrufræðistofnun Íslands. Það atriði sem ég ætlaði að leggja áherslu á tengist ræðu hv. 5. þm. Norðurl. e. þar sem hann kom að mikilvægi uppeldisstarfs gagnvart náttúruvísindum og náttúruvernd sem ég vil taka mjög undir. Ég vil leggja mikla áherslu á samspil allra þessara þátta, þ.e. rannsóknanna, náttúruverndarinnar og landnýtingarinnar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að menn nái að láta alla þessa þætti spila saman. Mér hefur fundist á stundum að það hafi vottað svolítið fyrir einangrun fræðimanna þegar kemur að náttúruvísindum og náttúruvernd og ég verð að segja að mér hefur fundist það að nokkru endurspeglast í störfum Náttúruverndarráðs. Mér hefur fundist á stundum að það hafi ekki verið alveg í takt við eðlilega náttúrunýtingu og eðlilega umgengnishætti þjóðarinnar við landið. Náttúruverndarstarf hefur eilítið borið keim af því að þar hafa menn ætlað að stjórna með boðum og bönnum vegna þess að hinum almenna manni hafi ekki verið treystandi til þess að umgangast landið og viðkvæma náttúru þess. Þessi stefna leiðir aldrei til góðs að mínu mati og ég held að hún sé víkjandi um leið reyndar og það er í takt við tímann að miðstýrðar tilhneigingar eiga minni hljómgrunn. Við náum aldrei árangri fyrr en við náum að virkja hinn almenna mann sem náttúruverndarmann og það gerum við ekki öðruvísi en að hann fái tækifæri til þess að umgangast landið og öðlast á þann hátt virðingu fyrir náttúru þess og að hana beri að varðveita um leið og við nýtum landið okkur til framdráttar. Ég ætla að nefna einn þátt í því sambandi sem kemur ekki fram hér þegar rætt er um við hverja eigi að gæta samráðs. Hér er nefnt Náttúruverndarráð, Vísindaráð, Rannsóknaráð og aðrar rannsóknastofnanir. Í e-lið 5. gr. stendur um hlutverk: ,,að leiðbeina um hóflega nýtingu náttúrulegra auðlinda og aðstoða með rannsóknum við mat á verndargildi vistkerfa og náttúruminja og áhrifum mannvirkjagerðar og annarrar landnotkunar á náttúruna.`` Þetta finnst mér jákvætt að sé hér inni en ég vil um leið án þess að ég vilji á nokkurn hátt vekja upp um það hér umræður og allra síst deilur, benda á hið viðkvæma umhverfi sem ríkir í þessum þáttum núna þar sem Landgræðslan er undir landbrn. --- og ég held ekki vilji til þess að breyta því, a.m.k. ekki fyrst um sinn þó svo ég geti tekið undir það að til lengri tíma litið þá þurfum við að finna leið þar sem allir þessir þættir falla undir sama stjórnskipaða valdið. En af reynslu minni m.a. af ferðalögum á síðasta sumri veit ég að árangur á ýmsum sviðum landverndar og landnýtingar á næstunni byggist á að áfram geti haldist það trúnaðarsamband sem hefur myndast á milli þeirra sem nýta landið í þessum tilfellum sem eru bændurnir og Landgræðslunnar sem heyrir undir landbrn. Þetta samband er mjög viðkvæmt og mjög mikilvægt að því verði við haldið og ekkert gert sem brýtur það niður. Að lokum, virðulegi forseti, ætla ég að fara örfáum orðum um náttúruverndarhús í Reykjavík. Ekki er laust við að það setji að mér eilítinn þjóðarbókhlöðuhroll þegar náttúruhús í Reykjavík er til umræðu. Ég er þeirrar skoðunar að áður en að því kemur séu stórvirki óunnin gagnvart náttúruvísindum og landnýtingu. Mjög mikið á eftir að vinna í grunnstarfinu, mikil grasrótarvinna er óunnin áður en að því kemur. Þegar að því kemur þurfa menn líka að leggja það niður fyrir sig hvort leiðin sé sú að það sé eitt yfirsafn. Ég er ekki viss um að það sé hið rétta. Mér finnst reyndar að með starfi sínu hafi nefndarmenn lagt grunninn að annarri leið og ég held að það sé vel. Ég held að engin þörf sé á því nú eða allra næstu missirum að leggja drög að nýrri stórbyggingu undir safn í Reykjavík meðan við hvorki getum klárað Þjóðarbókhlöðuna né haldið við þeim söfnum sem fyrir eru svo sómalegt sé.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. einstaklega jákvæðar undirtektir við frv. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir undraðist þá samstöðu sem hefði tekist um þetta mál. Ég undrast hana raunar ekki, ég fagna henni og þakka hana. Hún er árangur mjög mikillar vinnu. Eins og komið hefur fram t.d. hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni þá á þetta mál sér mjög langan aðdraganda. Erfitt hefur verið að ná samkomulagi vegna þess að ólík sjónarmið hafa verið um ýmsa meginþætti málsins. Það hefur tekist og ég veit að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur átt drjúgan þátt í að það samkomulag tókst og ég færi honum þakkir fyrir, vegna þess að hann er mikill áhugamaður um þessi mál. Ég ítreka þakkir fyrir hinar einstaklega jákvæðu undirtektir og ég trúi því að þær muni tryggja þessu máli framgang í þinginu. Mig langar að víkja örfáum orðum að nokkrum athugasemdum úr ræðum einstakra þingmanna og skal, virðulegi forseti, vera stuttorður. Hv. þm. Jóhannes Geir gerði Landgræðsluna að umtalsefni. Ég ætla ekki að fara langt út í þá sálma enda þótt það sé skylt mál er það kannski ekki einn af meginþáttum þessa máls. Það er vissulega rétt að samband Landgræðslunnar og bænda er mikilvægt. Mikilvægara er samband Landgræðslunnar og almennings í landinu vegna þess að það er auðvitað hlutverk Landgræðslunnar að bæta götin á gróðurkápunni en ekki fyrst og fremst að rækta land til beitar. Það er a.m.k. mitt grundvallarsjónarmið. Ég ætla síðan ekki að hafa fleiri orð um það. Vikið var að því hvort höfuðstöðvar ættu að vera í Reykjavík. Þær væru betur komnar úti í náttúrunni en í Reykjavík, sagði hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson. Ég ætla nú með fullri virðingu að benda honum á að í Reykjavík er líka náttúra og merkileg fyrir margra hluta sakir þótt ævinlega megi deila um það hvar eigi að hafa höfuðstöðvar slíkrar starfsemi. Þó hygg ég að með frv. sé gengið lengra til dreifingar og víðtækrar starfsemi víðs vegar um landið en gert hefur verið í mörgum málum. Ég hygg að þetta mál hafi nokkra sérstöðu fyrir það hversu langt er gengið í því einmitt að hafa starfsemina dreifða um landið og dreifa henni um náttúru landsins, ef menn vilja orða það svo, og meðal fólksins í landinu. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir spurði hvort horfið væri frá hugmyndinni um myndarlegt safn í Reykjavík. Það er ekki. Því er að nokkru svarað á bls. 9 í grg. með frv. En samkvæmt frv. er greint fjárhagslega og rekstrarlega milli rannsóknastarfsemi og varðveislu rannsóknagagna og náttúrugripa til vísindalegra nota annars vegar og sýninga hins vegar. Ég held að þetta sé alveg rétt og eðlileg stefna. Eðlilega hefur sérstaklega verið spurt um náttúrufræðihús í Reykjavík. Hv. þm. Svavar Gestsson beindi til mín spurningum um það og rakti réttilega að í fjárlagafrv. á sínum tíma hefði verið lítilsháttar framlag til náttúruhúss í Reykjavík sem síðan náði ekki fram að ganga og harma ég það. Ég vil skýra frá að samstarfshópur, þar sem í eru fulltrúar ríkisins, Reykjavíkurborgar og Háskóla Íslands, hefur unnið að þessu máli og kom saman til fundar á skrifstofu minni 10. febr. sl. þar sem einmitt var rætt um framhald málsins. Niðurstaðan varð sú að litið er á það að ekki var veitt fé í fjárlögum yfirstandandi árs til framhaldsframkvæmda í málinu, sem frestun frekar en höfnun málsins í heild. Um það held ég að ekki sé neinn ágreiningur. Í samstarfshópunum hefur tekist mjög gott samstarf og tekið sérstaklega fram að fyrrverandi borgarstjóri, Davíð Oddsson núv. forsrh., hefði stutt málið vel og dyggilega. Á það skortir heldur ekki frá hendi núverandi borgarstjóra í Reykjavík, Markúsar Arnar Antonssonar. Á þeim fundi sem haldinn var á skrifstofu umhvrh. 10. febr. sl. varð það sammæli að halda undirbúningi málsins áfram þó kannski á nokkuð hægari ferð en gert var fram að áramótum. Til umráða er enn nokkurt fjármagn, ekki mikið að vísu, sem nægir þó til þess að halda áfram að vinna að ítarlegri forsögn um þetta hús þannig að auðnast megi að hafa um það samkeppni eins og ákveðið hefur verið þó að framkvæmdir færist eitthvað lengra inn í framtíðina. Það er auðvitað alveg rétt sem hefur komið fram að við erum með býsna mikið undir í þessum efnum. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum ekki að hefjast handa um byggingu þessa húss fyrr en í samstarfi við samstarfsaðila, Reykjavíkurborg og Háskólann, að við sjáum til lands um að geta lokið verkefninu. En undirbúningsvinnunni verður haldið áfram. Samstarfshópurinn mun starfa áfram, það er vilji allra aðila sem að þessu máli hafa komið. Ég undirstrika mikilvægi þessa samstarfs sem tekist hefur með þremur aðilum, ríkinu, Reykjavíkurborg og Háskólanum, og tel afar brýnt að varðveita það samstarf í góðum anda þannig að þetta mál geti vakað áfram þó þrengingar þessara tíma valdi því að það hefur ekki eins greiðan gang og við hefðum kosið. Ég held ekki að ástæða sé til að tíunda hér fleiri atriði. Þau voru raunar ekki svo mörg sem athugasemdir voru gerðar við. Ég tek undir þau orð hv. þm. Tómasar Inga Olrich sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði raunar einnig, að slíkt náttúrufræðihús er mjög mikilvægt fyrir margra hluta sakir. Ef við héldum rétt á málum gæti það orðið eins konar musteri hins íslenska umhverfis og umhverfismála á Íslandi vegna þess að náttúrugripasöfn eins og við, sem nú erum á miðjum aldri og þar um kring, þekktum þau í gamla Náttúrugripasafninu í Safnahúsinu við Hverfisgötu heyra sögunni til. Þessar stofnanir hafa öðlast miklu meiri vídd, breidd og hæð, ef þannig má til orða taka, og gegna miklu víðtækara hlutverki en þær gerðu áður, bæði varðandi fræðslu, boðskap og varðveislu. Þetta hvort tveggja. Ég held, hvernig sem menn líta á málin, að eðlilegt og óraunhæft sé að tala um annað en að slík stofnun rísi á því landshorninu þar sem fólkið er flest og þangað sem flestir koma. Þessi mál eru í rauninni aðskilin með frv. Það var skynsamleg stefna og ég, virðulegi forseti, ætla ekki að hafa orð mín fleiri. Ég ítreka og undirstrika þakkir fyrir þá miklu samstöðu sem hefur tekist um málið og gefur til kynna að það muni eiga greiðan gang í gegnum þingið enda er nú tími til kominn.

Virðulegi forseti. Mér fannst mega skilja það á orðum hæstv. umhvrh. áðan að ekki gætu farið saman hagsmunir bænda og annars almennings, bændur eru nú hluti af öllum almenningi í landinu gagnvart Landgræðslunni. Ég vona að ekki hafi verið hægt að skilja ræðu mína á þennan hátt. Ég held þvert á móti að við náum aldrei landi í landgræðslumálum öðruvísi en að finna hina sameiginlegu hagsmuni. Það er ég sannfærður um að hægt sé að gera.

Virðulegi forseti. Ég verð aðeins að taka það fram til að fyrirbyggja misskilning að í máli mínu vék ég ekki að náttúruhúsi í Reykjavík heldur byggðist mitt mál út frá því frv. sem hér liggur fyrir og mikilvægi þeirra nýjunga sem þar er að finna og þeirra áhrifa sem setrin mundu hafa á viðhorf almennings til umhverfismála almennt. Ég ætla að eiga inni aðrar athugasemdir í umræðu um þau mál sem fjalla um náttúruhús í Reykjavík. Ég mun koma að því síðar þegar tækifæri gefst til. Ég vildi aðeins fyrirbyggja þarna misskilning.

Virðulegi forseti. Ég hygg að hér hafi kannski ekki verið neinn misskilningur á ferðinni vegna þess að náttúrustofurnar, setrin, munu þjóna því sama markmiði sem við teljum mikilvægt og sem er í rauninni tilgangur frv. Ég hygg þannig að við hv. þm. Tómas Ingi Olrich séum fullkomlega sammála enda þótt ég viðurkenni að það hafi kannski mátt skilja mál mitt einum um of út frá fyrirhuguðu náttúrufræðihúsi í Reykjavík. Annars hygg ég að okkur greini hreint ekki á í málinu.

Herra forseti. Það frv. sem ég mæli hér fyrir var lagt fram á 113. löggjafarþingi 1990 en varð ekki útrætt. Frv. er samið af nefnd sem samgrh. skipaði til að endurskoða lög nr. 57/1987, um eftirlit með skipum. Í nefndinni áttu sæti Ragnhildur Hjaltadóttir skrifstofustjóri, formaður, Einar Hermannsson, fulltrúi Sambands íslenskra kaupskipaútgerðar, Helgi Laxdal, sem þá var varaforseti FFSÍ, Jónas Haraldsson, skrifstofustjóri LÍÚ og Magnús Jóhannesson siglingamálastjóri. Nefndin fór enn fremur yfir umsagnir sem samgn. neðri deildar bárust um frv. meðan það var til athugunar og hefur það tekið nokkrum breytingum. Helsta breytingin er sú að hér er lagt til að siglingadómur verði lagður niður en það er í samráði við tillögur réttarfarsnefndar, laganefndar Lögmannafélags Íslands og meiri hluta siglingadóms. Vísast til V. kafla um athugasemdir við einstakar greinar frv. í því sambandi. Með gildandi lögum um eftirlit með skipum var leitast við að færa lagaákvæði um þetta efni til samræmis við nútímaaðstæður um leið og þau voru einfölduð. Við samingu frv. hafði nefndin til athugunar og hliðsjónar löggjöf Danmerkur og Noregs um öryggi skipa og hefur ýmislegt úr þeirri löggjöf verið haft til hliðsjónar. Nefndin hefur kallað til sín og leitað álits annarra aðila, t.d. formann siglingadóms og formann réttarfarsnefndar vegna siglingadóms og ríkissaksóknara vegna refsiákvæða. Auk þess er, eins og áður segir, tekið mið af umsögnum fjölmargra annarra aðila sem veittu samgn. 113. löggjafarþings umsögn. Veigamiklar breytingar eru gerðar á nokkrum aðalþáttum laganna, ákvæðum um haffæri skipa, hámarksaldur innfluttra skipa og farbann, auk þess sem aukin áhersla er lögð á mengunarvarnir í skipum og aðbúnað og hollustuhætti. Helsta breytingin er væntanlega sú, eins og áður segir, að hér er lagt til að siglingadómur verður lagður niður. Samkvæmt umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytis frá 28. okt. sl. hefur frv. ekki teljandi breytingar og kostnað í för með sér. Herra forseti. Hér er um lagatæknilegt frv. að ræða og ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um einstaka þætti þess en legg til að því verði vísað til hv. samgn.

Herra forseti. Þetta frv. er samið í samgrn. í samráði við Vitastofnun og hagsmunaaðila. Gildandi lög um leiðsögu skipa eru lög nr. 48 19. júní 1933, en samkvæmt þeim hefur verið sett reglugerð um leiðsögu skipa nr. 215 28. júlí 1972. Þá er í gildi gjaldskrá fyrir leiðsögu skipa nr. 396 15. ágúst 1989. Ljóst er að gildandi lög eru fyrir löngu orðin úrelt og þjóna ekki markmiðum sínum og þykir því brýn þörf á endurskoðun laganna. Tillögur þær sem settar eru fram í frv. miða að tvennu. Í fyrsta lagi auknu öryggi siglinga við strendur landsins og í öðru lagi einföldun á leiðsögukerfinu. Fyrra markmiðið á að nást með þeirri skyldu að ávallt sé nærtækur á skipi skipstjórnarlærður maður sem trygging er fyrir að hafi nokkra staðarþekkingu og skyldur til að aðstoða yfirvöld við framkvæmd við störf þeirra. Síðara markmiðið á að nást við að útgerðarmaður eða umboðsmaður skips getur sjálfur ráðið hver leiðsögumaðurinn er. Þau stærðarmörk sem sett eru miðast við að flest fiskiskip séu undanþegin því að þurfa að taka um borð sérstakan leiðsögumann enda munu skipstjórar hinna stærri skipa yfirleitt hafa öll skilyrði til að öðlast öll réttindi leiðsögumanna. Þá er við það miðað að ekki þurfi að setja almenna leiðsögumenn um borð í íslensk flutningaskip að öllu jöfnu þar sem stjórnendur þeirra muni uppfylla þær kröfur sem settar eru fram í öllu falli varðandi þau svæði er þeir sigla oftast um eða þá að viðkomandi útgerð á kost á að hafa í áhöfn skipstjórnarlærðan mann með staðarþekkingu á því svæði sem skipið á leið um. Varðandi erlend skip mun aðalreglan verða sú að íslenskur leiðsögumaður kemur um borð í fyrstu höfn og fylgir síðan skipinu uns það snýr af landi brott. Ekkert á þó að vera í vegi fyrir því að erlendur skipstjórnandi fái löggildingu leiðsögumanns og þar með heimild til að sigla skipi sínu um þau svæði sem hann hefur kynnst í fylgd löggiltra leiðsögumanna. Sú leiðsöguskylda sem frv. gerir ráð fyrir er mun minna krefjandi en almenn leiðsöguskylda í nágrannalöndunum. Hér er að aðeins gert ráð fyrir að skylda sé að staðkunnugur maður sé til taks hvenær sem er án þess að hann sé á stöðugri vakt á stjórnpalli svo sem almennt er skylda leiðsögumanna annars staðar á Norðurlöndunum og víðar. Hafnayfirvöld meta hvort hafnsögumaður eigi að leiðbeina skipinu inni á hafnarsvæðið. Við sumar hafnir getur þó verið hafnsöguskylda og verða þær hafnir taldar upp sérstaklega í reglugerð um leiðsögu skipa. Bráðabirgðaákvæði frv. gefur núverandi leiðsögu- og hafnsögumönnum tækifæri til að halda áfram starfi sínu en gera ráð fyrir að að loknum umþóttunartíma taki ákvæðin um hæfni að fullu gildi. E.t.v. mun á smærri stöðum þurfa að sjá í gegnum fingur varðandi réttindi hafnsögumanna en aftur á móti munu þangað aðeins leita smærri skip og þá yfirleitt með fullgildan leiðögumann um borð svo að fagþekking ásamt staðarþekkingu ætti ávallt að vera fyrir hendi. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að fara fleiri orðum um þetta frv. sem er tæknilegs eðlis en legg til að því verði vísað til samgn. og 2. umr.

Herra forseti. Samkvæmt 2. málsgr. 9. gr. laga nr. 54 16. maí 1990, um innflutning dýra, er sóttvarnardýralækni óheimilt að stunda lækningar dýra utan sóttvarnastöðvar. Ákvæðinu er ætlað að koma í veg fyrir að smitefni geti borist úr sóttvarnastöð í búfé og önnur dýr utan stöðvarinnar. Ekki er ástæða til að ætla að sóttvarnardýralæknir geti ekki stundað lækningar annarra dýra en hann hefur eftirlit með þar sem smitefni verður að teljast hættulaust öðrum dýrategundum en þeim sem eru í umsjá hans í stöðinni og viðurkenndum sóttvarnaaðferðum er beitt. Því er lagt til að landbrh. geti heimilað sóttvarnardýralækni að starfa utan sóttvarnastöðvar. Leyfi ráðherra er háð því að yfirdýralæknir setji sérstakar reglur um störf sóttvarnardýralæknis utan sóttvarnastöðvar. Reynst hefur erfitt að framkvæma lögbundið eftirlit í sóttvarnastöð eftir núgildandi ákvæði laganna. Sé unnt að veita sóttvarnardýralækni leyfi til starfa utan stöðvar eins og hér er lagt til er augljóst að með því væri unnt að spara umtalsverða fjármuni þar sem hægt er að fela honum önnur störf án þess að dregið sé úr smitvörnum í stað þess að hann sinnti eingöngu því eftirliti sem lögin gera ráð fyrir. Jafnframt er fellt niður ákvæði um sérþekkingu dýralækna í eggjaflutningi og sæðingu búfjár þar sem slíka sérþekkingu er auðvelt að fá utan stöðvarinnar og því óþarft að binda þá starfsþekkingu við sóttvarnardýralækni. Frv. það sem ég mæli fyrir miðar að því að draga úr kostnaði ríkissjóðs af rekstri sóttvarnastöðvarinnar. Það hefur að sjálfsögðu ekki kostnaðarauka í för með sér. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og landbn.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta frv. en ég vil þó aðeins spyrja hvort það sé eingöngu vegna sparnaðar sem verið er að gera tillögu um þessar breytingar. Ég hélt að ekki væri nema einn sóttvarnardýralæknir til og það væri sá sem væri í Hrísey. En það getur verið að það sé misskilningur hjá mér og vildi ég spyrja að því hvort þeir séu fleiri. Mér þykir mjög mikilvægt ef frv. verður að lögum að þær reglur sem yfirdýralæknir setur verði mjög strangar ef dýr eru í sóttkví eða einangrun eins og t.d. er gert ráð fyrir í Hrísey. Ef ég veit rétt er þar bæði búfé og eins gæludýr og fleiri dýr sem eru sett í einangrun. Mér finnst mikilvægt að mjög strangar reglur gildi um samgang á milli slíkra einangrunarstöðva og annarra staða þar sem dýr eru vegna þess að okkur er mjög mikilvægt hér á landi að ekki berist smitsjúkdómar frá innfluttum dýrum í búfé okkar. Ég vildi aðeins minnast á þetta við 1. umr., virðulegi forseti, og jafnframt spyrja hvort þarna sé eingöngu verið að hugsa um sparnað og hvort það sé mat t.d. yfirdýralæknis að óhætt sé að dýralæknar starfi bæði innan og utan sóttvarnarstöðva. Hefur eitthvað verið rætt um hvers konar reglur þarna verði um að ræða? Ég tel nánast nauðsynlegt að Alþingi fái hugmynd um það áður en það getur samþykkt slíka breytingu hvers konar reglur þarna eru hafðar í huga.

Herra forseti. Þetta frv. er ekki flutt af sparnaðarástæðum heldur er þetta frv. flutt vegna þess að reynslan hefur sýnt að nauðsynlegt er að hafa heimild af þessu tagi í lögum til þess að sóttvarnarlæknir geti starfað utan sóttvarnastöðvar, að sjálfsögðu undir eftirliti dýralæknis sem samdi þetta frv. og er hvatamaður að því. Hér stendur ekki til að draga úr sóttvörnum eða öryggi að því leyti, einungis að rýmka reglur með þeim hætti þó að ekki sé hætta á því að smit berist úr sóttvarnastöð til meginlandsins. Við tölum sérstaklega um Hrísey í þessu sambandi þannig að frumkvæðið að þessu máli kemur frá yfirdýralækni og hann telur nauðsynlegt að ná þessum breytingum fram. Eins og stendur hér í greinargerð verði undanþága eða leyfi sem sóttvarnardýralæknir fær til að stunda lækningar annarra dýra með þeim hætti að smitefni berist ekki í land. Ég vona að þetta sé skýrt. Um tæknileg atriði mun yfirdýralæknir auðvitað gefa nánari upplýsingar í landbn. en hér er sem sagt ekki um sparnaðarfrv. að ræða heldur er óhjákvæmilegt til að hægt sé að reka sóttvarnastöðina í Hrísey með eðlilegum hætti að heimild af þessu tagi sé í lögum.

Virðulegur forseti. Mér þykir gott að heyra að ekki eigi að slaka neitt á kröfum um sóttvarnir. En ég vil þó ítreka spurningu mína um hvers vegna er þetta er þá talið nauðsynlegt. Hefur verið erfitt að fá dýralækna til starfa með þeim skilyrðum að þeir séu staðbundnir í Hrísey, þ.e. þeir fá ekki að starfa utan sóttvarnastöðvarinnar? Það kom fram í máli hæstv. landbrh. að komið hefði í ljós að ekki hefði verið hægt að reka stöðina án þessa --- ég man ekki nákvæmlega orðalagið --- en það væri af nauðsyn sem þetta væri gert. Þá langar mig til að spyrja hver sú nauðsyn er, og fyrst og fremst hvort hafi verið skortur á því að dýralæknar hafi tekið á sig þær kvaðir sem í núgildandi lögum eru faldar.

Herra forseti. Ekki hefur verið skipaður dýralæknir í stöðu sóttvarnardýralæknis í Hrísey. Það embætti er laust.

Virðulegi forseti. Það er orðið alllangt síðan ég lagði þetta frv. fram. Þetta er annað skiptið sem ég legg það fram. Ég mæli fyrir frv. til laga um grundvöll lánsviðskipta, réttindi og skyldur ábyrgðarmanna og fleira. Flm. ásamt mér eru aðrar þingkonur Kvennalistans. Frv. er tvíþætt. Annars vegar felur það í sér þá sjálfsögðu kröfu að viðskiptatraust lántakanda og þær tryggingar sem hann getur sjálfur lagt fram eigi að vera undirstaða lánsviðskipta lánastofnunar og lántakanda eins og segir í 1. gr. frv. Í þeirri grein er einnig kveðið á um að greiðsluáætlun skuli vera grundvöllur þessara lánsviðskipta í stað þess að krafist sé, eins og nú er jafnan, ábyrgðarmanna eða veðs. Þótt frv. láti ekki mikið yfir sér mundi það fela í sér veigamiklar breytingar, ef að lögum verður, á lánsviðskiptum hér á landi. Á Íslandi er lánsviðskiptum lánastofnana og einstaklinga þannig háttað að oft er ekki spurt um greiðslugetu eða greiðsluáætlanir heldur hvort hægt sé að útvega ábyrgðarmenn eða veð. Þetta eru ekki heilbrigðir viðskiptahættir að mínu mati og hlýtur því að vera meira en tímabært að taka upp nýja siði. Í annan stað felst í frv. að sá sem lánar öðrum veð, eins og mjög oft tíðkast vegna þeirra hátta sem nú eru á viðskiptum einstaklinga við lánastofnanir, hefur nú meiri möguleika á að fylgjast með fjárhag þess sem lánið fær og því hvernig greitt er af lánum. En því miður hefur það viljað brenna við að menn hafa í góðri trú lánað t.d. einhverjum ættingja veð og ekki haft möguleika á að athuga hvernig gengur að greiða af láninu fyrr en á það er kominn mikill kostnaður og mikil vanskil og jafnvel útilokað að greiða upp skuldina sem hefði verið hægt á fyrri stigum. Þetta er mjög alvarleg brotalöm í því kerfi viðskipta einstaklinga sem nú er við lýði. Því tel ég mjög mikilvægt að einnig þessi ákvæði frv. nái fram að ganga og verði að lögum. Sl. vetur, þegar frv. var lagt fram á 113. löggjafarþingi, var það sent til umsagna og ég hef haft möguleika á að kynna mér efnisatriði þeirra umsagna. Ég er því miður ekki með þau með mér þar sem ég var orðin úrkula vonar um að það næðist nú frekar en aðra daga að koma málinu á dagskrá. Í stórum dráttum má segja að kerfið gæti að sínu í umsögnunum og ýmis tæknileg tormerki eru fundin á því að framkvæma megi ákvæði laganna samkvæmt því sem frv. segir. En ég vil vekja athygli á að enginn mælir gegn efnisatriðum frv. og séu einhverjir tæknilegir vankantar, sem ég er reyndar alls ekki sammála um að séu á frv., vonast ég til að hv. nefnd muni líta á þá og leysa vegna þess að ég held að óhjákvæmilegt sé að taka upp nýja siði í viðskiptum hér á landi. Enda benda mikil gjaldþrot undanfarinna ára til þess að hér sé víða pottur brotinn. Að vísu hefur örlítið lát orðið á þeirri fjölgun gjaldþrota sem verið hefur en þó eru fjölskyldur, ábekingar, ábyrgðarmenn og þeir sem lána veð auk þeirra sem taka lán enn að verða gjaldþrota, komast í greiðsluerfiðleika, greiðsluþrot, með þeim félagslegu og efnahagslegu afleiðingum sem það hefur. Því miður eru brögð að því að fólk hafi svift sig lífi vegna slíkra fjárhagsörðugleika og þeirra félagslegu hliðarverkana sem fylgja. Þetta er auðvitað fullkomlega óviðunandi og geti löggjafinn eitthvað gert í málinu ber honum að gera það. Í þeim tilgangi er frv. þetta flutt. Mig langar til að árétta það sem stendur í greinargerð og varðar sérstaklega það frv. sem hér liggur fyrir. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í þessu frumvarpi er lögð áhersla á að meginregla í öllum lánsviðskiptum sé gagnkvæmt traust lántakanda og lánveitanda. Eðlilegt er að við lántöku sé greiðslugeta lántakanda metin, greiðsluáætlun gerð og að hún sé grundvöllur viðskiptatrausts hans. Í flestum lánaviðskiptum tíðkast nú að krefjast trygginga fyrir skilvísum greiðslum lántakanda. Algengt er að lántakandi leggi sjálfur fram slíkar tryggingar, t.d. með veði í fasteign sinni. Hitt er ekki síður algengt að krafist sé sjálfskuldarábyrgðar eins eða tveggja manna á greiðslum lántakanda. Þarf lántakandi að útvega þessa ábyrgðarmenn sem oft eru ættingjar lántakanda. Þá er einnig algengt að lántakandi fái lánað veð í eign annars manns til tryggingar greiðslum sínum, sérstaklega í tengslum við fasteignakaup. Segja má að nánast sé meginregla að lántakandi geti ekki fengið lán án þess að afla trygginga frá öðrum. Slíkt ætti þó einungis að vera í undantekningartilvikum og gilda um það skýrar reglur. Margir sem veita ábyrgð sína á endurgreiðslum af lánum annarra gera sér ekki grein fyrir því hvert eðli og umfang slíkrar ábyrgðar er. Ef til ábyrgðarinnar þarf að taka ábyrgist sjálfskuldarábyrgðarmaður greiðslur lántakanda með öllum eigum sínum, en sá sem hefur lánað fasteignarveð leggur viðkomandi fasteign undir. Ábyrgðarmaður þarf oft að greiða verulegar fjárhæðir fyrir lántakanda sem hann ábyrgist. Ef ábyrgðarmaður getur ekki greitt skuldir lántakanda missir hann eigur sínar í hlutfalli við skuldir lántakandans, oft allt sitt. Á síðustu árum hafa gjaldþrot einstaklinga og fyrirtækja aukist mjög mikið og sífellt fleiri ábyrgðarmenn hafa þurft að standa við ábyrgðir sínar, oft með þeim afleiðingum að ábyrgðarmaður verður líka gjaldþrota. Gjaldþrot hafa ekki einungis viðskiptalega hlið því að oft leysast heimili gjaldþrota einstaklinga upp. Með þessu frumvarpi er gengið út frá þeirri meginreglu að lántakandi ábyrgist sjálfur skilvísar endurgreiðslur sínar og geri sér grein fyrir sinni lánshæfni með gerð greiðsluáætlunar. Frumvarpinu er einnig ætlað vekja athygli á stöðu ábyrgðarmanna og tryggja lágmarksréttindi þeirra til upplýsingaöflunar. Nauðsynlegt er að flytja sérstakt frumvarp um þessi efni því almenn lög um skuldabréf hafa aldrei verið sett hér á landi og ekki þótti rétt að setja þessi ákvæði í lög um viðskiptabanka, sparisjóði eða verðbréfafyrirtæki þar sem fleiri lána fé en þær stofnanir. Frændur vorir á Norðurlöndum hafa búið við almenna löggjöf um skuldabréf í langan tíma og væri þörf á að setja slík lög hér á landi þótt ekki sé ráðist í það nú með þessu frumvarpi. Verði frumvarpið að lögum geta ábyrgðarmenn á auðveldan hátt áttað sig á efni þeirra ábyrgða sem krafist er. Einnig geta þeir gripið mun fyrr en nú er í taumana ef lántakandi greiðir ekki af skuldbindingum sínum. Bitur reynsla undanfarinna ára hefur sannað að ábyrgðarmenn fjárskuldbindinga hafa brýna hagsmuni af því að þessi löggjöf nái fram að ganga.`` Hér lýkur tilvitnun í greinargerðina. Ég vil taka fram að ein af þeim athugasemdum sem kom í umsögnum um þetta frv. varðaði það að ekki væri nægjanlega skilgreint hvað væru lánastofnanir. Því er mjög einfalt mál að bæta þar úr. Því miður hafði ég ekki fengið þá umsögn í hendurnar þegar ég lagði þetta frv. fram á nýjan leik en þetta er einungis eitt af dæmunum sem ég get tekið um að það virðist vera nokkur tregða í kerfinu að styðja jafnsjálfsagt frv. og þetta er. Eflaust er hægt að kenna þar um m.a. tregðu kerfisins sem vill varðveita sinn eigin gang en ég hvet til þess að menn skoði þetta mál með opnum huga, líti á að þarna er um lítilvæg atriði að ræða sem e.t.v. þarf að kveða skýrar á um og jafnframt kalli eftir þeim umsögnum sem ekki hafa borist því að þær varða einmitt sérstaklega neytandann, lántakandann. Svo virðist sem þeir þjónar kerfisins sem spurðir voru hafi verið fúsir til að veita sínar umsagnir en aðrir hafi e.t.v. ekki gert sér grein fyrir því að ef þeir sendu ekki umsögn þegar í stað þá er hætta á því að þeirra viðhorf komist ekki til skila. Ég tók sérstaklega eftir því að ekki hafði verið beðið um umsögn frá Samtökum gjaldþrota einstaklinga og vil mælast til við hv. nefnd, þegar hún tekur málið til umfjöllunar, að leitað verði eftir umsögnum og e.t.v. viðræðum við þau samtök og jafnframt ítreka ég það að ég tel að samtök eins og Neytendasamtökin og fleiri ættu að koma nálægt málinu. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Eins og tilkynnt var í upphafi fundar hefst nú utandagskrárumræða um viðbrögð ríkisstjórnarinnar við því atvinnuleysi sem orðið er í landinu. Samkomulag hefur orðið milli þingflokka um að umræðan standi í tvær klukkustundir. Ræðutími skiptist þannig að hver þingflokkur hefur 20 mínútur til umráða en málshefjandi og viðkomandi ráðherra tíu mínútur að auki í lok umræðunnar. Hefst nú umræðan og tekur fyrstur til máls hv. 4. þm. Norðurl. v.

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að hefja hér umræðu utan dagskrár um á hvern hátt ríkisstjórnin hyggst bregðast við því atvinnuleysi sem orðið er í landinu. Þá er ekki aðeins verið að tala um atvinnuleysið heldur einnig minnkandi ráðstöfunartekjur þar sem atvinna hefur dregist mjög saman og sífellt fleiri verða nú að framfleyta fjölskyldu sinni af nánast strípaðri dagvinnunni. Samkvæmt upplýsingum vinnumálaskrifstofu félmrn. hefur aldrei fyrr verið skráð jafnmikið atvinnuleysi og í sl. janúar eða um 3,2%. Sem hlutfall af mannafla á vinnumarkaðinum er atvinnuleysið á höfuðborgarsvæðinu um 1,6% en á landsbyggðinni um 5,5%. Skráðir atvinnuleysisdagar voru 87.340, þ.e. 47 þús. karlar og 41 þús. konur. Því miður er það svo að mun fleiri eru án atvinnu en þessar tölur segja og heyrt hef ég nefnda töluna 8--10% atvinnuleysi á ákveðnum stöðum. Í forsendum fjárlaga er gert ráð fyrir því að atvinnuleysi á árinu verði um 2% og til greiðslu atvinnuleysisbóta er áætlað að verja um 1,1 milljarði. Það er ljóst að ef ekki verður tafarlaust gripið inn í þá óheillaþróun sem nú virðist stefnt í munu þeir fjármunir sem ætlaðir eru til greiðslu atvinnuleysisbóta hrökkva skammt. Það mikla atvinnuleysi sem nú virðist skollið á ætti að valda öllu hugsandi fólki áhyggjum. Það kemur varla sá fréttatími að ekki séu sögð ill tíðindi af uppsögnum starfsfólks hinna ýmsu stofnana og fyrirtækja með ríkið sjálft í fararbroddi. Bölmóður ríkisstjórnarinnar grasserar sem illkynja og nánast ólæknandi sjúkdómur í atvinnulífi þjóðarinnar. Ríkisstjórninni má ekki líðast það að halda svo fast í það stefnumark sitt sem kallað hefur verið ,,kemur-mér-ekki-við``-stefnan að hörmungar atvinnuleysis, sem um langt skeið hefur verið hér nær óþekkt, verði nú viðvarandi og verði beitt sem hagstjórnartæki. Fyrr verður að finna þau ráð sem duga til að koma slíkri ríkisstjórn frá völdum. Peningar eiga nú að vera aðgöngumiði að þeirri félagslegu þjónustu sem áður var talið sjálfsagt að veita og þeim einnig sem ekki eiga kreditkort eða eru í verðbréfaviðskiptum. Núv. ríkisstjórn er að umbreyta því velferðarþjóðfélagi sem hér hefur verið byggt upp. Fjármagn og völd eru flutt á fárra hendur og þaðan skal síðan deilt og drottnað. Samráð og samvinna eru þeim framandi hugtök. Hvað hefur núv. ríkisstjórn gert til að viðhalda og rækta vinsamleg samskipti við aðila vinnumarkaðarins sem gæti orðið til að treysta þá þjóðarsáttarsamninga sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar lagði grunn að og Morgunblaðið sagði í ritstjórnargrein að búið hefði íslenska þjóð þannig að hún hefði aldrei í sögu sinni verið betur í stakk búin til að takast á við efnahagsleg vandamál og nú? Úrtölur núv. ráðherra um möguleika þjóðarinnar til að lifa af gæðum þessa lands hafa valdið ótrúlegu tjóni og dregið mátt úr fólki til athafna. Þannig hefur ríkisstjórnin lagt lamandi hönd á atvinnulífið og vísvitandi reynt að draga mátt úr launafólki og samtökum þess til að rétta hlut sinn til kjarabóta og kjarajöfnunar. Ummæli formanns Vinnuveitendasambands Íslands vekja menn til umhugsunar um hvert stefnir. En hann segist vera sannfærður um að þetta mikla atvinnuleysi og sú niðursveifla sem við erum í sé ekkert sem ljúki á morgun. Slík orð eru mikil og alvarleg tíðindi og alvarlegur áfellisdómur á atvinnustefnu stjórnvalda og sýnir að hún hefur mistekist. Það er alvarlegur hugsunarháttur sem ráðandi er í þessari ríkisstjórn að atvinnulífið í landinu sé eitthvað sem komi ríkisstjórninni ekkert við. Halda ráðherrar ríkisstjórnarinnar að það komi þeim ekki við þegar þúsundir launafólks ganga um án atvinnu og atvinnuleysið hefur ekki verið svo alvarlegt áratugum saman? Getur það verið að ráðherrar þeirrar ríkisstjórnar sem hét þjóðinni velferð á varanlegum grunni séu svo rótslitnir frá fólkinu sem landið byggir að þeir átti sig ekki á því hvaða óhappaverk hefur hér verið unnið og kemur með svo skelfilegum hætti niður á þeim sem síst skyldi? Virðulegi forseti. Atvinnustefna þessarar ríkisstjórnar er engin. Stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar fengu ekki umboð í síðustu alþingiskosningum til að stjórna með þeim hætti að hér yrði fjöldaatvinnuleysi. Þeir lofuðu öðru, frambjóðendur Sjálfstfl. og Alþfl., fyrir síðustu kosningar. Þess vegna hefur þessi ríkisstjórn komist til valda á fölskum forsendum. Getur það verið að ráðherrarnir geri sér ekki grein fyrir því hver ábyrgð þeirra er í þessum málum? Við alþingismenn hljótum að krefjast þess að ríkisstjórnin geri hér grein fyrir atvinnu- og launastefnu sinni og þeim áformum sem draga mega úr og koma í veg fyrir þá ískyggilegu þróun sem aðgerðir núv. ríkisstjórnar hafa leitt af sér fyrir íslenskt atvinnulíf og launafólk. Allt annað er okkur alþingismönnum óásættanlegt.

Virðulegi forseti. Samkvæmt upplýsingum frá félmrn. voru rúmlega 4 þús. manns atvinnulausir í janúarmánuði 1992 en það er um 3,2% af mannafla. Þetta er mesti fjöldi atvinnulausra sem verið hefur á skrá frá því að skráning atvinnuleysisdaga hófst árið 1975. Þó munar litlu á fjölda atvinnulausra nú og fjölda þeirra sem voru atvinnulausir í janúar 1990 og reyndar er það svo að 1984 í janúar var hærra hlutfall atvinnulausra að heildarmannafla en nú. Skipting atvinnuleysis eftir búsetu og kyni hefur breyst nokkuð síðustu árin. Þannig hefur hlutfall atvinnulausra á höfuðborgarsvæðinu aukist töluvert en minnkað að sama skapi á landsbyggðinni. Nú skiptist atvinnuleysið nánast jafnt milli kynja en undanfarin ár hafa töluvert fleiri konur verið atvinnulausar en karlar. Enda þótt atvinnuleysi í janúar hafi verið mun meira á landsbyggðinni stafar það fyrst og fremst af því að mörg frystihús voru ekki komin í fulla starfsemi eftir jólafrí. Það má því búast við því að talsvert dragi úr atvinnuleysi úti á landi ná næstunni. Þá er rétt að hafa í huga að töluvert er um útlendinga í vinnu hérlendis. Samkvæmt spá Þjóðhagsstofnunar er gert ráð fyrir að atvinnuleysi verði um 2,6% af mannafla en það samsvarar því að um 3.400 manns verði atvinnulausir allt árið. Þetta er mun meira atvinnuleysi en mælst hefur hér á landi síðustu áratugina og þarf að leita allt aftur til ársins 1969 til að finna svipaðar atvinnuleysistölur. Þá var atvinnuleysi um 2,5% af vinnuafli. Ríkisstjórnin hefur markað stefnu í efnahagsmálum á grundvelli stöðugs gengis sem miðar að því að draga úr ríkisútgjöldum, koma í veg fyrir skattahækkanir, stöðva hallarekstur ríkisins, minnka viðskiptahallann og hemja erlenda skuldasöfnun. Með stefnu ríkisstjórnarinnar er leitast við að skapa atvinnulífinu viðunandi rekstrargrundvöll með almennum aðgerðum. Ríkisstjórnin telur að tími sértækra styrktar- og niðurgreiðsluaðgerða sé liðinn enda ljóst að þess háttar aðgerðir leysa yfirleitt ekki vandamál heldur skjóta þeim einungis á frest. Afleiðingar styrktarstefnunnar eru stóraukin ríkisútgjöld og auknar álögur á almenning, minnkandi framleiðni og óhagræði í rekstri. Og síðast en ekki síst gjaldþrot fyrirtækja og aukið atvinnuleysi. Það er verkefni þessarar ríkisstjórnar að fást við skipbrot þessarar stefnu. Þær fjárhagsskuldbindingar sem lagðar hafa verið á ríkissjóð mörg undanfarin ár verða þungur baggi á skattgreiðendum um ókomin ár. Jafnvel má búast við því að það þurfi að afskrifa 8--10 milljarða kr. vegna lánveitinga og ábyrgða ríkissjóðs hjá ýmsum lánasjóðum. Þetta þrengir að sjálfsögðu verulega svigrúm stjórnvalda og bætist í rauninni við þær efnahagsþrengingar sem þjóðarbúið á nú við að stríða vegna aflabrests og lækkandi afurðaverðs á erlendum mörkuðum. Í samræmi við þá stefnu að stuðla að aukinni framleiðni í atvinnurekstri hefur ríkisstjórnin beitt sér fyrir margvíslegum aðgerðum til að greiða fyrir hagræðingu. M.a. má nefna breytingar sem gerðar voru á reglum Fiskveiðasjóðs sl. sumar til að gera honum kleift að veita sérstök hagræðingarlán til fyrirtækja í sjávarútvegi. Jafnframt var ákveðið að létta undir með rekstri sjávarútvegsfyrirtækja með skuldbreytingum og lánalengingu, bæði í Fiskveiðasjóði og í Byggðasjóði. Þá var ákveðið að fresta tímabundið inngreiðslum sjávarútvegsfyrirtækja í Verðjöfnunarsjóð í ljósi lækkandi afurðaverðs á mörkuðum erlendis. Þessar aðgerðir miða að því að auka hagræðingu í sjávarútvegi enda er vandi þeirrar atvinnugreinar ekki einungis minnkandi afli og lækkandi afurðaverð heldur einnig skipulagsvandi sem kallar á sérhæfingu, samvinnu eða sameiningu fyrirtækja og betri nýtingu hráefnis. Það er nauðsynlegt að greiða fyrir þessum breytingum þannig að ekki komi til röskunar á byggð landsins. Í tengslum við framtíðarhorfur í atvinnumálum er rétt að benda á mikilvægi þess að samningar um Evrópska efnahagssvæðið takist þar sem þeir munu opna ýmsa möguleika á Evrópumarkaðnum, bæði fyrir sjávarafurðir og reyndar eins og ekki síður fyrir ýmsar aðrar atvinnugreinar og starfsemi eins og t.d. á sviði menntunar og rannsókna sem geta komið atvinnulífinu til góða. Í því sambandi er rétt að geta þess að framtíð íslensks útflutnings og framleiðni í atvinnulífinu hlýtur að byggjast á því fyrst og fremst að við aukum gæði framleiðslunnar því að varla verður um miklu meira magn að ræða, sérstaklega ekki þegar um sjávarfang er talað. Þá má einnig minna á að ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir aðgerðum á öðrum sviðum til þess að liðka fyrir frjálsri atvinnustarfsemi í landinu, svo sem um þróun svonefndra pappírslausra viðskipta og opnun frísvæða. Niðurstaðan er því sú að með stefnu ríkisstjórnarinnar er lagður grunnur að stöðugleika og bættum rekstrarskilyrðum atvinnulífs og heimila. Með gengisfestu er stuðlað að lækkun verðbólgunnar, með minni hallarekstri ríkisins og minni lántökum opinberra aðila er lagður grundvöllur að lækkun vaxta á fjármagnsmarkaði. Þetta er ekki auðvelt verk. Ytri aðstæður eru erfiðar og því reynir enn frekar á efnahagsstjórnina. Ríkisstjórnin hefur þurft að grípa til óvinsælla aðhaldsaðgerða. Á síðustu vikum hefur árangur stefnunnar hins vegar verið að koma í ljós. Verðbólgan hefur lækkað verulega og sama máli gegnir um nafnvexti. Verðlagsþróunin það sem af er árinu er hagstæðari en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Samkvæmt síðustu tölum er árshraði verðbólgunnar kominn niður í 2,5% ef tekið er mið af meðalhækkun vísitölunnar síðustu þrjá mánuði. Það liggur fyrir að gjaldskrárbreytingar ríkisfyrirtækja eru að mestu leyti komnar fram og fram til áramóta má gera ráð fyrir að áhrif þeirra á verðlag verði nálægt núlli vegna niðurfellingar jöfnunargjalds. Miðað við þessa þróun og launaforsendur fjárlaga gæti hækkunin frá upphafi til loka ársins orðið nokkuð minni en áður var áætlað eða innan við 2,5% og meðalhækkunin milli ára gæti orðið um 4,5%. Til samanburðar má nefna að í síðustu spám OECD, sem eru frá því í desember 1991, er gert ráð fyrir að verðbólgan verði að meðaltali 5% í Evrópuríkjum OECD á árinu. Miðað við þessar tölur er Ísland því komið í hóp þeirra Evrópuþjóða sem hafa lægsta verðbólgu. Þetta er auðvitað verulegur árangur. Ríkisstjórnin einsetti sér strax í upphafi ferils síns að draga úr beinni fjárþörf hins opinbera og skapa þannig skilyrði til lækkunar vaxta samhliða stöðugleika í efnahagsmálum. Á þeim tíma sem liðinn er hefur tekist að ná fram miklum breytingum á lánamarkaði. Á árinu 1991 er talið að hrein lánsfjárþörf opinberra aðila hafi orðið um það bil 40 milljarðar kr. í stað 24,4 milljarða samkvæmt lánsfjáráætlun. Nú er hins vegar áætlað að hrein lánsfjárþörf opinberra aðila verði innan við 20 milljarðar kr. eða helmingi minni en á síðasta ári. Með auknum stöðugleika í efnahagsmálum og lækkandi verðbólgu hefur tekist að ná fram verulegri lækkun nafnvaxta. Þannig hafa forvextir víxla lækkað úr tæplega 21% í ágúst niður í 12,5--15% nú í byrjun febrúar. Hvað raunvexti varðar þá er ljóst að áhrif þessara umskipta á lánsfjárþörf hins opinbera eru þegar farin að koma fram á lánamarkaði. Þannig hefur verulega dregið úr eftirspurn eftir húsbréfum, bæði vegna fasteignaviðskipta og nýbygginga. Fyrirgreiðsla Seðlabanka vegna ríkissjóðs er nú um miðjan febrúar um 2,8 milljarðar en nam 8,3 milljörðum á síðasta ári á sama tíma. Þá hefur lausafjárstaða viðskiptabankanna verið að batna og er lausafjárhlutfall nú um 13,1% samanborið við tæp 10% á sama tíma í fyrra. Áhrif þeirrar stefnu ríkisstjórnarinnar að draga úr útgjaldaþörf ríkisins á eftirspurn opinberra aðila eftir lánsfé eru þannig farin að skila sér. Þetta gefur tilefni til þess að stíga fyrsta skrefið í átt til lækkunar raunvaxta. Því hefur ríkisstjórnin ákveðið að ríða á vaðið og lækka vexti á spariskírteinum um tæplega 0,5% frá og með morgundeginum, úr 7,9% í 7,5%. Þessi ákvörðun er tekin í ljósi markaðsaðstæðna og stöðu lánamarkaðarins og í trausti þess að henni fylgi lækkun hjá bönkum og verðbréfafyrirtækjum. Jafnframt ætti þessi lækkun að gefa tilefni til enn frekari lækkunar nafnvaxta á næstunni. Þessi vaxtalækkun sýnir hve mikilvægt það er að ríkisstjórnin haldi fast við þá stefnu að draga úr lánsfjárþörf hins opinbera og skapa þannig aukið svigrúm fyrir atvinnulíf og heimilin í landinu. Ríkisstjórnin mun því áfram leggja kapp á að viðhalda þeim stöðugleika sem náðst hefur og skapa atvinnulífinu betri starfsskilyrði í skjóli lægri vaxta. Það er mikilvægt að þessu jafnvægi verði ekki raskað í komandi kjarasamningum þannig að það takist að lækka vexti enn frekar á árinu. Brýnustu verkefnin á næstunni eru mörg. Meginmarkmiðið hlýtur þó ekki síst að vera í komandi kjarasamningum að verjast þeim áföllum sem við blasa á þessu ári, sérstaklega gagnvart þeim sem búa við kröppust kjör. Besta ráðið er að tryggja sem mestan stöðugleika í verðlagsmálum. Þjóðarsáttarsamningarnir skiluðu íslensku þjóðinni ótvírætt meiri kjarabótum en hefðbundnir verðbólgusamningar hefðu gert. Þess vegna þarf að byggja ofan á þjóðarsáttarsamningana með raunsæjum kjarabótum. Varanlegustu kjarabæturnar felast í stöðugu verðlagi og lægri vöxtum. Þannig er einnig hægt að tryggja atvinnulífinu öruggan restrargrundvöll og koma í veg fyrir atvinnuleysi. Ríkisstjórnin hefur á fundum sínum rætt atvinnuástandið ítarlega. Ríkisstjórnin mun á næstunni halda áfram að kanna horfur í atvinnumálum í samvinnu við sveitarfélög og aðila á vinnumarkaði. Það verk verður unnið undir stjórn félmrh. í samráði við ráðherra einstakra atvinnugreina. Brýnasta verkefnið hlýtur þó að vera að laga útgjöld þjóðarinnar að minnkandi tekjum og draga þannig úr skuldasöfnun hennar. Takist okkur að halda verðlagi í skefjum, lækka vexti og örva atvinnulífið til ábatasamra verkefna sköpum við á nýjan leik skilyrði fyrir hagvöxt og batnandi lífskjör. Því fyrr sem víðtæk samstaða næst um þetta markmið ríkisstjórnarinnar, þeim mun auðveldara verður fyrir þjóðina að vinna sig út úr vandanum.

Virðulegi forseti. Það sem er einkennandi fyrir síðustu könnun um atvinnuástandið er í fyrsta lagi að 2 / 3 af skráðum atvinnuleysisdögum féllu til á landsbyggðinni. Í öðru lagi að mjög vaxandi atvinnuleysis gætir á höfuðborgarsvæðinu, en þar er um að ræða 50% aukningu milli mánaða, og í þriðja lagi er um að ræða verulega aukið atvinnuleysi hjá konum á landsbyggðinni, einkum á Suðurnesjum, en atvinnuleysi karla er meira á höfuðborgarsvæðinu en hjá konum. Samkvæmt athugun sem gerð hefur verið í Reykjavík fyrstu 15 daga febrúar virðist atvinnuleysi þar fara mjög vaxandi en 200 manns hafa bæst á atvinnuleysisskrá þessa 15 daga til viðbótar 853 sem voru atvinnulausir í janúarmánuði. Sömu sögu má segja um Akureyri. Þar hafa bæst við 50--60 manns fyrstu tvær vikur af febrúarmánuði. Það er vissulega ástæða til þess að hafa áhyggjur af atvinnuástandinu þegar atvinnuleysi svarar til 3,2% af mannafla nú í sl. mánuði sem jafngildir því að 4 þúsund manns hafi að meðaltali verið á atvinnuleysisskrá í mánuðinum. Að vísu er það svo að atvinnuleysi er yfirleitt hátt í janúarmánuði og oftast um eðlilega árstíðarsveiflu að ræða. Yfirleitt gengur það atvinnuleysi til baka í febrúarmánuði þannig að marktæk spá um hvort um aukningu er að ræða á atvinnuleysi frá fyrri spá, sem var 2,6% fyrir árið, liggur ekki fyrir fyrr en í fyrsta lagi í næsta mánuði þegar febrúarkönnun um atvinnuástandið liggur fyrir. Hinu er ekki að leyna að þær vísbendingar sem koma fram og ég nefndi áðan um verulega aukningu á fjölda atvinnulausra fyrstu tvær vikur febrúarmánaðar gefa ekki mikið tilefni til bjartsýni í þeim efnum. Hitt er líka áhyggjuefni að fyrirtæki tilkynntu uppsagnir hjá 1.300 starfsmönnum á síðasta fjórðungi liðins árs, sem ekki koma fram í þessum tölum, og verður varla ljóst fyrr en að lokinni marskönnun um atvinnuástandið hve mikið af þessu fólki hefur fengið endurráðningu. Fyrir utan mikið atvinnuleysi kvenna á landsbyggðinni og aukið atvinnuleysi á höfuðborgarsvæðinu er það einkennandi nú fyrir atvinnuástandið, sem ekki hefur verið áður, að atvinnuleysi í janúarmánuði hefur áður að verulegu leyti mælst aðallega í fiskvinnslunni. Þær breytingar sem við erum að sjá á vinnumarkaðinum eru að atvinnuleysi kemur einnig að verulegu leyti fram í iðnaði, verslun og þjónustugreinum og hjá opinberum starfsmönnum. Í könnun sem nú liggur fyrir frá Þjóðhagsstofnun, þar sem leitað var eftir áformum fyrirtækja um fjölgun eða fækkun starfsmanna og sumarafleysingar, en könnunin náði til um 75% af allri atvinnustarfsemi í landinu, kemur fram að atvinnurekendur á landinu öllu áforma fækkun starfsmanna um 430 en fækkun starfsmanna var talin æskileg hjá atvinnurekendum í öllum atvinnugreinum nema sjúkrahúsarekstri og þjónustustarfsemi þar sem atvinnurekendur töldu æskilegt að fjölga starfsmönnum um 60. Mest er fækkunin í iðnaði, byggingarstarfsemi, verslun og veitingastarfsemi. Til samanburðar vildu atvinnurekendur fækka starfsmönnum um 120 í janúar í fyrra, mest í fiskiðnaði og byggingarstarfsemi. Þótt áform atvinnurekenda fyrir þetta ár séu að fækka starfsmönnum töluvert meira en á sama tíma í fyrra, þá er ljóst að fækkunin sem í fyrra beindist aðallega að fiskiðnaðinum beinist núna miklu meira að iðnaði þar sem atvinnurekendur vilja fækka um 200 á móti því að þeir vildu fjölga um 20 á landinu öllu í fyrra. Einnig beinist fækkunin að verslun og veitingastarfsemi en nú vilja atvinnurekendur fækka þar um 140 manns en vildu í janúar í fyrra fjölga um 60. Sama má segja um samgöngur en þar eru áform um fækkun en í janúar í fyrra vildu atvinnrekendur fjölga þar starfsmönnum um 70. Af þeim 430 starfsmönnum sem áformað er að fækka um er talið æskilegt að fækka starfsmönnum um 330 á höfuðborgarsvæðinu en um 100 á landsbyggðinni. Á höfuðborgarsvæðinu er fækkunin mest í iðnaði, verslun og veitingastarfsemi, um 140 manns, og í þjónustu um 80 manns en á móti er talið æskilegt að fjölga á sjúkrahúsum um 50 manns. Á landsbyggðinni er áformuð mest fækkun í byggingarstarfsemi um 120 manns, í fiskiðnaði um 70 manns, um 50 manns í iðnaði en í þjónustu er hins vegar talið æskilegt að fjölga um 140 manns. Þær tölur, sem ég hef nefnt, gefa vísbendingar um eftirspurn eftir vinnuafli í helstu atvinnugreinum og þótt þær séu dökkar þá er ástæða til þess að benda á að í janúar 1990 var atvinnuleysi svipað og núna í janúar eða 3,1% en þá benti könnun til svipaðs samdráttar í mannafla og nú er spáð og það sama gilti raunar í janúarmánuði 1989. Raunar má einnig benda á að í janúar 1989 var spáð hemingi meiri samdrætti í vinnuafla á höfuðborgarsvæðinu eða um 660 manns á móti 330 í þeirri spá sem við höfum núna. Þótt útlitið sé dökkt í þeim vísbendingum sem nú liggja fyrir um mannaflaþörf á árinu hefur Þjóðhagsstofnun ekki talið ástæðu til að breyta sinni fyrri spá um 2,5--2,6% atvinnuleysi á árinu. Til þess eru óvissuþættirnir of margir, m.a. hver verður niðurstaða í kjarasamningum, hvort og þá að hve miklu leyti atvinnuleysi verður hjá opinberum starfsmönnum, svo og að niðurstaða úr könnun á atvinnuástandi í febrúarmánuði þarf að liggja fyrir til að hægt sé að endurmeta spána. Ég tel mikilvægt að fá fram frekari upplýsingar úr þeim könnunum sem nú liggja fyrir um atvinnuástandið, svo sem aldursdreifingu atvinnulausra, skiptingu eftir kynjum og stéttarfélögum og að atvinnuleysi verði nánar brotið niður í einstakar greinar. Athuga þarf hve mikill fjöldi hefur verið lengur en eitt ár á atvinnuleysisskrá og er dottinn út af atvinnuleysisbótum. Í nóvembermánuði sl. voru 7,3% atvinnulausra búnir að vera lengur en eitt ár á atvinnuleysisbótum en þá detta þeir út af bótum í 16 vikur. Einnig þarf að athuga hvort takmarka þarf ný atvinnuleyfi til útlendinga en samtals voru veitt atvinnuleyfi til samtals 2.210 útlendinga á síðasta ári. Að fengnum þessum upplýsingum er betra að gera sér grein fyrir hvernig við eigum að bregðast við en að þessu er nú unnið. Einnig er ástæða til að hafa áhyggjur af áformum atvinnurekenda um sumarafleysingar. Áform atvinnurekenda um sumarafleysingar eru um 10.800 störf en búast má við að þeir sem sækjast eftir afleysingastörfum séu um 15 þús., þar af 12--14 þús. skólanemar sem koma út á vinnumarkaðinn í sumar. Áform atvinnurekenda um sumarafleysingastörf eru tæplega 15% færri störf en mældist í atvinnukönnun sem gerð var í apríl í fyrra. Fækkunin varðandi sumarafleysingar er einkum í rekstri sjúkrahúsa og í byggingarstarfsemi. Það sem er einnig alvarlegt er sú staða að á höfuðborgarsvæðinu mátu atvinnurekendur þörf fyrir 8.150 sumarafleysingastörf sem eru um 5% minna en í fyrra en á landsbyggðinni mátu atvinnurekendur þörf fyrir um 2.660 sumarafleysingastörf sem eru um 35% færri störf en í fyrra. Munar þar mestu um fækkun sumarafleysingastarfa í iðnaði, byggingarstarfsemi, þjónustu og rekstri sjúkrahúsa. Ég vil geta þess hér að frá því í nóvember hefur verið starfandi nefnd á mínum vegum sem einmitt er að skoða atvinnumál skólafólks og hvað sé til úrbóta í þeim málum og vænti ég að nefndin skili niðurstöðum á næstu vikum. Á undangengnum árum hafa verið erfiðleikar í að útvega skólafólki atvinnu og í því sambandi hljótum við að hugleiða hvort hér getur verið um viðvarandi ástand að ræða og hvernig eigi við að bregðast. Í því sambandi hlýtur að aðlögun skólakerfisins að breyttum aðstæðum á vinnumarkaði með lengingu skólaársins að koma til athugunar. Mikilvægasta verkefnið fram undan er að tryggja atvinnuöryggið en í því sambandi skiptir mestu máli að við getum búið hér við áframhaldandi stöðugleika með nýrri þjóðarsátt. Mikilvægt er að við getum tryggt að spá um lága verðbólgu gangi eftir. Takist okkur að ná þeim markmiðum, þá auðveldar það okkur að vinna okkur út úr vandanum og að tryggja hér atvinnuöryggi. Það er forsenda fyrir úrbótum sem við þurfum að vinna að í atvinnu- og efnahagsmálum. Samningarnir um Evrópskt efnahagssvæði munu einnig skapa ný tækifæri í sjávarútvegi og fiskvinnslu og við þurfum að vinna að nýsköpun í atvinnutækifærum með því að leggja aukna áherslu á rannsókna- og þróunarverkefni. Ferðaþjónustu sem er vaxandi atvinnugrein þarf einnig að efla en gjaldeyristekjur landsmanna og þjónusta við erlenda ferðamenn hafa vaxið mikið undanfarin ár. Ég vil einnig nefna fjarvinnslu sem brýnt er að gera skipulagt átak í. Ég nefni ferðaþjónustu bænda sem skapað hefur mörgum tækifæri að undanförnu og félmrn. hefur stutt við bakið á. Einnig þarf að kanna sérstaklega og skapa skilyrði fyrir stofnun iðnfyrirtækja á landsbyggðinni. Við þurfum einnig að efla okkar fiskmarkaði þannig að afli landsmanna verði í auknum mæli seldur á innlendum mörkuðum. Ég vil einnig nefna að ég tel mjög mikilvægt fyrir bætt skilyrði atvinnurekstrarins og þar með atvinnuöryggi að endurskoða ýmsa þætti í rekstrarumhverfi fyrirtækja, m.a. að samræma skattlagningu fyrirtækja. Í því sambandi legg ég áherslu á að sem fyrst verði fellt niður aðstöðugjald á fyrirtæki og sveitarfélögunum verði fundinn annar tekjustofn. Ég bind miklar vonir við það að samstaða náist um að stíga nú verulega stórt skref í stækkun og eflingu sveitarfélaganna sem að mínu mati eru eitt stærsta byggðamálið. Því þarf að fylgja aukin verkefni og auknar tekjur sveitarfélaga ásamt samstilltum aðgerðum á sviði samgöngumála og atvinnumála en þar vil ég sérstaklega nefna flutning opinberrar þjónustu til landsbyggðarinnar. Ljóst er að stækkun sveitarfélaga ásamt bættum samgöngum er víða um land forsenda fyrir samstarfi eða undirstöðu atvinnufyrirtækja. Þar sem mörg sveitarfélög eru á sama atvinnu- og þjónustusvæði kemur oft upp togstreita um staðsetningu atvinnufyrirtækja. Með stækkun sveitarfélaganna væri hægt að koma í veg fyrir slíkt sem aftur gæti leitt til meiri hagkvæmni og styrkt atvinnulífið á stöðunum. Ef það markmið yrði sett að fækka sveitarfélögunum úr 200 í 25--30 þannig að sveitarfélögin yrðu yfirleitt ekki með undir þúsund íbúa, þá mundi það skapa skilyrði til þess að tryggja öflugt atvinnulíf á landsbyggðinni og þar með atvinnumöguleika launafólks. Takmarkanir á möguleikum á samruna fyrirtækja vegna sveitarfélagamarka mundu að mestu verða úr sögunni og stjórnsýslan öll mundi verða mun einfaldari, skilvirkari og ódýrari. Aðstæður mundu skapast fyrir dreifingu valds frá miðstjórnarstofnunum ríkisins út til sveitarfélaganna og skilyrði mundu einnig skapast fyrir hreinni verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga þannig að samstarfsverkefni þeirra gætu lagst af að mestu. Í lokin vil ég nefna að brýnt er að gera átak í atvinnumálum kvenna en til þess var veitt fjármagn nú á fjárlögum. Ég nefni einnig að við þurfum að stórefla alla starfsmenntun í landinu og lögfesta það frv. sem nú liggur fyrir í þinginu. Fjármagn sem við höfum yfir að ráða á þessu ári hefur þrefaldast frá síðustu fjárlögum þannig að verulegt átak er hægt að gera til að efla starfsmenntun á þessu ári. Það er sú leið sem okkar nágrannaþjóðir fara helst til að vinna gegn atvinnuleysi og tryggja atvinnuöryggi, einkum ófaglærðra. Fjármagn sem til þess fer mun skila sér margfalt aftur í auknu atvinnuöryggi launafólks, aukinni framleiðni fyrirtækja og hagvexti í þjóðfélaginu.

Virðulegi forseti. Það eru 200 manns á atvinnuleysisskrá hjá Dagsbrún. Þeir biðu eftir því að heyra svör ráðherranna í dag um hvað ríkisstjórnin ætlaði að gera. Það eru um 190 manns á atvinnuleysisskrá hjá Verslunarmannafélagi Reykjavíkur. Þeir biðu eftir því að heyra svör ráðherranna hér í dag um hvað ríkisstjórnin ætlaði að gera. Það eru 130 manns á atvinnuleysisskrá hjá Iðju í Reykjavík. Þeir biðu líka eftir því að heyra hér í dag hvað ríkisstjórnin ætlaði að gera. Það eru 225 manns á atvinnuleysisskrá í Keflavík einni. Þeir biðu eftir því að heyra hvað ríkisstjórnin ætlaði að gera. Það eru 125 á atvinnuleysisskrá í Njarðvíkum einum saman, meira að segja 40 í Vogunum. Allt þetta fólk og hundruð í viðbót allt í kringum landið biðu eftir því að heyra hér í dag hvað ríkisstjórnin ætlaði að gera. Svörin voru skýr og einföld. Ríkisstjórnin ætlar ekki að gera neitt. Hún ætlar í hæsta máta að halda áfram að safna tölum um þá atvinnulausu, flokka þá eftir kyni, starfsgreinum, búsetu, aldri og hjúskaparstétt og skila svo einhverjum töflum um þessa flokkun. Það er ekki þetta sem verið er að biðja ríkisstjórnina um að gera. Það er verið að biðja ríkisstjórnina um atvinnustefnu, um frumkvæði, um aðgerðir, um breytingar á þjóðfélaginu sem minnki atvinnuleysið. Sameining sveitarfélaga, sem hæstv. félmrh. nefndi hér, getur verið góð og blessuð út af fyrir sig en hún er engin lausn á þessum vanda. Vaxtalækkun um tæplega fjórðung af því sem ríkisstjórnin sjálf hækkaði vextina um þegar hún kom til valda er að vísu lítið skref í rétta átt en hún segir ekkert um breytingar á þessu atvinnuleysisástandi. Inn í þessar tölur sem við erum nú að heyra eru þeir þó ekki komnir sem fara á atvinnuleysisskrá vegna niðurskurðar ríkisstjórnarinnar sjálfrar, þau mörg hundruð sem sagt hefur verið upp á Landakoti eru ekki komin inn á þessa skrá. Framhaldsskólanemendurnir, sem ekki munu fá inngöngu í skólana vegna niðurskurðar í menntakerfinu, eru ekki heldur komnir inn á þessa skrá. Staðreyndin er sú að það stefnir í það í kjölfar þessarar stjórnarstefnu að atvinnuleysistölurnar haldi áfram að aukast umfram það sem verið hefur um langan tíma. Formaður Iðju í Reykjavík segir að í áratug hafi ekki sést aðrar eins tölur eða horfur verið jafndökkar. Við erum nú í fyrsta sinn í mjög langan tíma að horfa fram á eðlisbreytingu í okkar þjóðfélagi, eðlisbreytingu sem er fólgin í því að atvinnuleysi er ekki lengur tímabundið eða staðbundið eða bundið við fáeinar atvinnugreinar. Atvinnuleysi er að verða í fyrsta sinn í áratugi viðvarandi og útbreitt einkenni á öllu íslensku þjóðfélagi þar sem þeir atvinnulausu eru í öllum starfsgreinum, öllum byggðarlögum og öllum aldursflokkum. Og í okkar landi er í fyrsta skipti í langan tíma, áratugi, fólk sem er búið að vera á atvinnuleysisskrá svo lengi að hætt er að skrá það. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Hver eru svörin hér í dag? Þau eru engin, hæstv. forseti, engar aðgerðir aðrar en halda áfram að safna upplýsingum. Hvað á að gera á Suðurnesjum til þess að rétta atvinnulífið við þar? Það eru held ég þrír mánuðir síðan hæstv. forsrh. og hæstv. iðnrh. fóru í sérstaka heimsókn til Suðurnesja. Þeir ræddu þar við fulltrúa bæjarfélaganna og sveitarfélaganna og létu vel af heimsókninni, tóku við ábendingum frá heimamönnum um yfirvofandi atvinnuleysisástand, sögðust ætla að athuga málið og koma með tillögur og hugmyndir. Hvað hefur gerst á þessum þremur mánuðum? Ekki neitt. Atvinnuleysi á Suðurnesjum hefur haldið áfram að aukast. Hæstv. ríkisstjórn er greinilega komin með þá efnahagsstefnu sem við þekkjum frá löndum þar sem hægrisinnuð efnahagsstefna hefur verið fest í sessi, í Bretlandi og Bandaríkjunum, og atvinnuleysið er hagstjórnartæki. Það var nefnilega kjarninn í því sem hæstv. fjmrh. sagði hér, að atvinnuleysið var liðurinn í að ná stöðugleikanum. Hersveitir hinna atvinnulausu eru þeir sem eiga að fórna sér fyrir efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Það er kjarni málsins.

Þín orð.

Það er sannleikurinn, hv. þm. Egill Jónsson, vegna þess að sú ríkisstjórn sem þú styður kom ekki fram með neitt sem hún ætlar að aðhafast hér. Það rétta heiti sem henni var valið sl. haust, ,,kemur-mér-ekki-við``-stefnan á einnig við í þessum efnum því miður. Auðvitað er ekki verið að biðja um það að ríkisstjórnin fari að taka hér einhver stórfelld erlend lán til þess að setja inn í hagkerfið. Það er heldur ekki verið að biðja um það að ríkisstjórnin hefji einhvern ríkisrekstur, því er víðs fjarri. En það er verið að biðja um forustu, frumkvæði og hvatningu til atvinnulífsins og til byggðarlaganna, að kraftar manna séu leiddir saman, að það sé leitað nýrra hugmynda, að það sé tekið vel í að skoða tillögur hvort sem þær koma frá fyrirtækjum sem vilja leggja vegi og bjóða upp á nýjar leiðir í þeim efnum eða öðrum. Nei, þær eru ekki til skoðunar. Ef það koma samtök úr atvinnulífinu og bjóða til athugunar tvöföldun Reykjanesbrautarinnar, jafnvel innan Sjálfstfl. sjálfs er á Suðurnesjum safnað undirskriftum þessu til stuðnings, þá er svarið líka nei. Jafnvel fótgönguliðarnir í Sjálfstfl. á Suðurnesjum fá nei þegar þeir ganga til ríkisstjórnarinnar og biðja um einhverjar athafnir. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, sem stundum hefur það hlutverk að segja sannleikann í þessari umræðu, boðar það í dagblöðum í dag að atvinnuleysið eigi að halda áfram. Það er það sem upp úr stendur í þessari umræðu Hæstv. ríkisstjórn var m.a. mynduð um álver. Hún byggði sína atvinnustefnu á álveri. Látum það liggja milli hluta hvort það hefði verið jákvætt eða neikvætt, það er fullkomið aukaatriði. En það sýndi skammsýnina að hún hafði ekkert annað með í farangrinum. Þegar það er tekið út af borðinu er ekkert eftir. En hvað kennir reynslan okkur á Vesturlöndum þar sem hagvöxturinn hefur verið mestur? Hún kennir okkur það að 70--80% af nýjum atvinnutækifærum eru í smáum og meðalstórum fyrirtækjum. Í Vestur-Þýskalandi, jafnvel í Bandaríkjunum að ekki sé minnst á ríkin í Asíu þar sem hagvöxturinn hefur verið mestur er nýsköpun atvinnulífsins í smáum og meðalstórum fyrirtækjum og stjórnvöld þar kappkosta að styrkja vaxtarmöguleika þessara fyrirtækja. Hefur það verið gert hér? Nei. Þvert á móti fylgir ríkisstjórnin stefnu sem beinlínis stuðlar að því að skógur hinna smáu og meðalstóru fyrirtækja sé grisjaður, að þeim fækki og einingarnar stækkaðar. Það var það sem hæstv. fjmrh. var að boða hérna áðan, stækka rekstrareiningarnar, fækka fyrirtækjunum, sameina. Það heitir hagræðing. Þeir hafa ekki einu sinni lært þá grundvallarlexíu vestrænnar hagþróunar á síðustu 10--15 árum að það eru smáu og meðalstóru fyrirtækin sem halda uppi vexti atvinnulífsins. Hefur þessi ríkisstjórn einhverja stefnu gagnvart þeim fyrirtækjum? Nei, það hefur hún ekki. Er hún að efla smáfyrirtækin í sjávarútveginum? Nei. Er hún að efla smáfyrirtækin í ferðaiðnaði? Nei. Er hún að efla smáfyrirtækin í iðnaðinum? Nei. Er hún að efla smáfyrirtækin í samgöngum? Nei. Það er ekki hægt að benda á eitt einasta svið á okkar landi þar sem þessi ríkisstjórn er markvisst að vinna að því að efla vöxt smárra og meðalstórra fyrirtækja sem eru burðarásinn í hagþróun á Vesturlöndum. Það er þess vegna alveg ljóst að ef stefna þessarar ríkisstjórnar fær áfram að vera við lýði, þá mun atvinnuleysi því miður halda áfram að vaxa í okkar landi. Það eru hin döpru tíðindi sem þessi umræða flytur fólkinu í landinu og því miður er það þannig, hæstv. félmrh. og hæstv. fjmrh., að það, sem þið boðuðuð hér, að ætla á næstu vikum og mánuðum að halda áfram að safna gögnum um atvinnuleysið, hið vaxandi atvinnuleysi, verður því miður ærið verk.

Virðulegi forseti. Atvinnuástandið á landinu er mjög alvarlegt um þessar mundir. Aldrei hafa verið skráðir jafnmargir atvinnuleysisdagar hér á landi og í janúarmánuði samkvæmt yfirliti um atvinnuástandið frá Vinnumálaskrifstofu félmrn. Aðeins að litlum hluta er hægt að skýra þetta mikla atvinnuleysi með því að fiskvinnsla komst ekki fyrir alvöru í gang fyrr en undir lok mánaðarins. En það skýrir aðeins hluta vandans. Því miður verð ég að deila skoðun með þeim sem telja að hér sé um alvarlega vísbendingu að ræða um að hér geti skapast varanlegt atvinnuleysi. Við höfum þegar fundið ákveðin hættumerki. Atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum er nú um 12%. Þar er því miður ekki um að ræða tímabundið ástand í verstu hefðbundnu atvinnuleysismánuðunum í upphafi árs. Nei. Á Suðurnesjum er ástandið þetta: Frá því í október hafa meira en 8% kvenna verið atvinnulaus og er þá ekki talið með dulið atvinnuleysi sem er verulegt í hópi kvenna alls staðar á landinu. Þessar tölur hef ég fengið staðfestar hjá Atvinnuþróunarfélagi Suðurnesja og þeir sendu mér áðan mjög ógnvekjandi yfirlit um hvernig mál hafa gengið að undanförnu. Þar á bæ hafa menn verulegar áhyggjur af ástandinu og reyna eftir bestu getu að finna úrbætur í þessari alvarlegu stöðu. Ég tel ástæðu til þess að vekja athygli á þáltill. sem ég hef flutt ásamt öðrum þingmönnum stjórnarandstöðunnar á Reykjanesi um átak í atvinnumálum á Suðurnesjum og aðgerðir vegna mikils atvinnuleysis kvenna þar. Í greinargerð með þeirri tillögu kemur fram að á árunum 1981--1989 varð verulegur samdráttur í fiskvinnslu á Suðurnesjum en þó hefur keyrt um þverbak á undanförnum tveimur árum og það blasir hreinlega við hrun í þessari atvinnugrein. Árið 1981 voru 15% starfa í Keflavík í fiskvinnslu en 8% árið 1989. Í Njarðvík fækkaði störfum í fiskvinnslu á sama tíma úr 13% niður í 6%. Á að krefja ríkisstjórnina svara? Ég lýsi auðvitað eftir ábyrgð hennar. Þar með á ég alls ekki við að ríkisstjórnin eigi að reka atvinnulífið í landinu. Hins vegar má ekki gleyma því að ríkið er stór atvinnurekandi og ég er ekki í hópi þeirra sem vilja sá menntakerfið eða heilsugæsluna einkavætt. Ég tel því að ríkisstjórnin verði nú sannarlega að líta í eigin barm. Ríkisstjórnin getur gert og hefur gert ýmislegt sem hefur áhrif á atvinnulífið auk þess að vera mikill atvinnurekandi. Vextir eru enn háir og það er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar sem sækist grimmt eftir lánsfé landsmanna. Sú lækkun sem hér hefur verið boðuð er hvergi nærri nóg. Í öðru lagi er sá samdráttur sem ríkisstjórnin boðar þannig að hann hefur alvarleg áhrif á atvinnulífið. Ég tek sem dæmi að ég var um helgina á sjúkrahúsinu í Keflavík í mjög fróðlegri heimsókn ásamt fleiri þingmönnum, allt of fáum að vísu. Þar kom fram að auðvitað verður samdrætti, þeim flata niðurskurði sem þeim ber að lúta, mætt með því að draga úr starfsemi, m.a. með því að ráða ekki sumarafleysingafólk og loka að sumri til. Ég sé ekki annað en þarna gangi á skjön námslánastefna ríkisstjórnarinnar og atvinnumöguleikar námsmanna í fríum svo ekki sé meira sagt, auk þess sem allir tóku undir það á þessum fundi að þarna væri mjög alvarlega vegið að atvinnumálum á Suðurnesjum. Þetta er aðeins eitt dæmi af mörgum. Atvinnustefna ríkisstjórnar þessarar og fyrri ríkisstjórnar raunar að einhverju leyti hefur byggst á röngum áherslum. Í stað þess að hlúa að nýsköpun og auka fjölbreytni hefur verið einblínt á aðeins eina lausn og hún heitir stóriðja. Ferðaþjónusta t.d. skapar gjaldeyristekjur upp á 12 milljarða, meira og minna af eigin rammleik, þótt ekki sé ég að lasta það sem stjórnvöld hafa vel gert. En stóriðjan er sá aðili sem fær fyrirgreiðslu, hún fær nánast alla fyrirgreiðsluna. Samt er ferðaþjónustan mannfrekur og gjaldeyrisskapandi atvinnuvegur og að mínu mati skapar hann mun meiri gjaldeyri en stóriðja. Dregið úr fjárveitingum til menntamála, rannsókna og nýsköpunar. Það er vont veganesti í atvinnumálum framtíðarinnar. Á Suðurnesjum má ýmislegt gera, m.a. í ferðaþjónustunni og þar mætti t.d. byggja upp, svo að ég nefni bara eitt dæmi, öfluga heilsumiðstöð við Bláa lónið og fleira slíkt sem mundi skapa miklu betri og meiri atvinnu ef saman kæmi sú lausn og fleiri en stóriðja gerir nokkurn tíma. Það er mál til komið að ríkið axli þá ábyrgð að ýta undir frumkvæði og skapa atvinnuvegum góð skilyrði. Samdráttur hins opinbera á tímum vaxandi atvinnuleysis er siðlaus aðgerð og hlýtur, þegar allt kemur til alls, að verða mjög dýr leið til sparnaðar. Atvinnuleysi kostar sitt, bæði í peningum og ómældum vandamálum, ekki síst þeim félagslegu, að ég tali ekki um þá sem eru búnir að vera atvinnulausir svo lengi að þeir eiga ekki rétt á neinum bótum. Ég hef ekki séð lausn á vanda þeirra. Við kvennalistakonur höfum bent á ábyrgð ríkisstjórnarinnar á samdráttartímum og hvatt til aukinna arðbærra framkvæmda á vegum ríkisins, og ég ítreka arðbærra. Jafnvel þótt það gæti þýtt að leggja yrði skatta á þá sem geta borgað og jafnvel þótt það gæti þýtt erlendar lántökur vegna þess að önnur lausn, samdráttur, atvinnuleysi og þeir fylgifiskar sem því fylgja, er of dýr. Ríkisstjórnin getur ekki hrist af sér ábyrgðina á atvinnuástandinu í landinu. Sá gífurlegi samdráttur sem hún boðar mun magna vandann. Hér verður að snúa við blaðinu. Við vitum hvernig ekki á að gera hlutina. Atvinnustefnu núv. og fyrrv. ríkisstjórnar má að nokkru leyti líkja við grátbroslegt ævihlaup Birtings í skáldsögu Voltaire. Hann flengdist um höf og lönd og fann að lokum út að líklegast væri réttast að rækta garðinn sinn. Eins má segja um ráðamenn með stóriðjudrauma. Þeir hafa flengst heimshluta á milli í leit að erlendu fjármagni og erlendum iðjuhöldum til að kaupa íslensku orkuna á spottprís og menga umhverfið fyrir okkur. En hefðu menn ræktað garðinn sinn í stað þess að leggjast í ferðalög og skilja garðinn sinn eftir í megnustu vanhirðu, og garðurinn er atvinnulíf þjóðarinnar, þá væri hér e.t.v. blómlegt atvinnulíf og frjósamur jarðvegur fyrir nýsköpun í atvinnuháttum, nýsköpun sem okkur vantar svo sárlega. Birtingur komst að raun um það að lokum að hann yrði að rækta garðinn sinn og það er vonum seinna að t.d. hæstv. iðnrh. hefur í allra seinustu tíð sýnt áhuga á því að leita fleiri leiða í uppbyggingu atvinnulífs en stóriðju. Í útvarpsviðtali þann 4. des. sl. kvað við nýjan tón hjá honum, tón sem var nýr hjá honum en er sá tónn sem við kvennalistakonur þekkjum mætavel. Hann nefndi nefnilega bæði ferðaþjónustu, þróun fiskveiða og fiskvinnslu, heilsuþjónustu, hugbúnað og vatnsútflutning sem nýsköpun í íslensku atvinnulífi. En að vísu sá hann ekki annan hagvöxt en þann sem tengdist orkufrekum iðnaði. Vonandi mun það uppljúkast fyrir ríkisstjórninni að það dugar ekki að rækta ekki garðinn sinn og það dugar ekki að draga saman, hætta að bera á. Það verður að byggja upp atvinnumál þjóðarinnar. Við kvennalistakonur höfum löngum boðað það að smátt sé gott í atvinnumálum og efla þurfi fjölbreytt smáfyrirtæki. Mig langar að lokum að benda á lítið dæmi frá Humber-svæðinu í Englandi. Við Hull og Grimsby hafa sveitarfélög lagt til húsnæði og aðstöðu undir alls konar atvinnustarfsemi, smáiðnað, þjónustu og fleira en fólkið sjálft hefur komið með hugmyndir og reynt þær í þessari aðstöðu í einn dag, eina viku eða mánuð án þess að leggja í stórfelldan kostnað í fjárfestingu í húsnæði og búnaði. Þetta kalla ég að rækta garðinn sinn.

Virðulegi forseti. Það er ekki margt sem lifir góðu lífi undir oki hæstv. ríkisstjórnar. Atvinnuleysisvofan er næstum hið eina sem vex hér og dafnar lýðnum til leiða. Óvissa og óöryggi eru fylgifiskar aðgerðaleysis í atvinnumálum og háir vextir leika mörg atvinnufyrirtæki og heimili grátt. Að vísu sagði hæstv. fjmrh. hér áðan að lánsfjárþörf ríkissjóðs væri mjög minnkandi og þar með mundi vextir lækka. En hann gleymdi að geta þess að lánsfjárþörf sveitarfélaga vex að sama skapi vegna aukinna byrða sem á sveitarfélög eru lagðar og erfiðleika atvinnulífsins sem sveitarfélög þurfa að taka meiri þátt í en áður hefur verið og hefur þó verið nóg um það. Ársreikningar fyrirtækja fyrir sl. ár lofa því miður ekki góðu um framhaldið ef ekkert kemur til. T.d. telja Samtök fiskvinnslustöðva að heildartapið á vinnslunni sé um 6--7%. Þetta tap hvetur til aukins útflutnings á óunnum fiski sem leiðir svo áfram til minni atvinnu, sérstaklega hjá konum. Varanlegt gæftaleysi bætir ekki úr skák og minnir okkur á að við lifum á sveiflukenndum atvinnuvegi og því er oft nauðsynlegt að grípa til almennra aðgerða, ég segi almennra, því að hæstv. fjmrh. sagði hér áðan að tími sértækra aðgerða væri liðinn. Hinar almennu aðgerðir geta t.d. verið fólgnar í því að greiða úr Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins þá 3 milljarða sem þar eru og sjávarútvegurinn hefur safnað. Þar með væri hægt að lækka skuldir sem liggja hjá ríki og bönkum og lækka þar með vaxtakostnað fyrirtækja. Fjármunir færu þá ekki út úr kerfinu. Þeir færu í bankana og til ríkisins til að lækka þessar skuldir. Hér er hæstv. ríkisstjórn jafnvel að boða tengingu íslensku krónunnar við ECU og vill festa sig í því á meðan hæstv. ríkisstjórn er ekki tilbúin að taka minnstu áhættu í atvinnumálum sem sést best á aðgerðarleysi í kringum síldarsamningana við Rússa, atvinnuveg sem hefur skapað hér þúsundum manna vinnu og mikinn gjaldeyri. Nú þegar svona horfir er hæstv. ríkisstjórn að segja upp fjölda manna í ríkisgeiranum. Hvert ætlar hæstv. ríkisstjórn að beina þessum starfskröftum, konum og körlum á öllum aldri? Það er löngu tímabært fyrir hæstv. ríkisstjórn að koma sér upp úr fornleifagröfunum, sem þeir hafa nú verið fastir í, og takast á við nútímann, tímann sem við lifum á í dag, tryggja rekstrargrundvöll fyrirtækjanna, hverfa frá barlómi og bölmóði til framsýni og bjartsýni því að hér á Íslandi eru möguleikarnir miklir ef rétt er á spöðum haldið.

Herra forseti. Ég vil í tilefni af þeirri umræðu, sem hér fer fram, greina með örfáum orðum frá stöðu sjávarútvegsins og afkomuhorfum enda hygg ég að flestum hv. þm. sé ljóst að afkoma sjávarútvegsins ræður mestu um atvinnu í landinu, verðmætasköpun og lífskjör fólksins sem hér býr. Á vegum sjútvrn. starfar sérstök nefnd að endurskoðun fiskveiðistefnu og mótun nýrrar sjávarútvegsstefnu. Þessi nefnd hefur að undanförnu unnið að athugunum á rekstrarstöðu og afkomu sjávarútvegsins. Þjóðhagsstofnun hefur unnið að frumkvæði nefndarinnar sérstaka greinargerð um greiðslu- og skuldastöðu fyrirtækja í sjávarútvegi. Mér barst þessi greinargerð í síðustu viku og gerði ríkisstjórninni grein fyrir meginniðurstöðum hennar í morgun. Hún byggir á úttekt á rekstri fyrirtækja á árinu 1990. Meginniðurstaðan í þessari úttekt Þjóðhagsstofnunar er sú að á árinu 1990 hafi 45% fyrirtækja í sjávarútvegi átt í verulegum greiðsluerfiðleikum, ekki átt með eðlilegum hætti fyrir afborgunum og vöxtum og á þann veg verið á beinni gjaldþrotabraut. Að minni beiðni hefur Þjóðhagsstofnun gert framreikning á þessari úttekt miðað við rekstrarstöðu á þessu ári. Lausleg niðurstaða nefndarinnar er sú að meiri hluti fyrirtækja í sjávarútvegi við núverandi aðstæður, eða um 59%, eigi ekki með eðlilegum hætti upp í afborganir og vexti og sé með þeim hætti á beinni gjaldþrotabraut. Hér er um að ræða yfir 200 fyrirtæki í sjávarútvegi sem eiga við erfiðleika af þessu tagi að etja. Í úrtakinu, sem í eru rúmlega 140 fyrirtæki, eru um 85 fyrirtæki sem eiga við þessa erfiðleika að etja. Þá hef ég fengið niðurstöðu af athugunum Hagfræðistofnunar Háskólans á afkomu útgerðarfyrirtækja sl. áratug. Meginniðurstaðan í þeirri úttekt er sú að á sl. áratug vanti 50--60 milljarða kr. upp á að fiskvinnslan hafi verið rekin með eðlilegum hætti, haft eðlilegan hagnað. Í morgun gerði ég ríkisstjórninni grein fyrir þessari niðurstöðu og ég hef óskað eftir því við Hagfræðistofnun Háskólans að hún geri sams konar úttekt á rekstri fiskvinnslunnar á liðnum áratug. Þá hefur Þjóðhagsstofnun gert athugun á rekstrarstöðu sjávarútvegsfyrirtækja í byrjun þessa árs miðað við rekstrarskilyrði í janúar. Niðurstaða þeirrar athugunar er sú að sjávarútvegurinn í heild, veiðar og vinnsla, eru við þær aðstæður með 4% tapi, það er 4% hallarekstur á sjávarútveginum í heild. Þegar nánar er litið á tölurnar sést að veiðarnar eru reknar með 2% hagnaði en þar er fyrst og fremst um að ræða hagnað af rekstri frystitogaranna en tap á rekstri bátaflotans. Þegar litið er á fiskvinnsluna kemur í ljós að hún er rekin með 8% halla, bæði frysting og söltun. Hér er um mjög alvarlegar tölur að ræða en til viðbótar er á það að líta að við megum frekar vænta þess að verð lækki á erlendum mörkuðum á næstu árum en að það hækki. Ég hef fengið minnisblað frá Samtökum fiskvinnslustöðva þar sem reynt er að meta væntanlegar verðbreytingar á næstu mánuðum. Þar kemur fram að að mati Samtaka fiskvinnslustöðva er gert ráð fyrir því, miðað við óbreytt framboð á fiski, að verðlækkun á botnfiskafurðum á næstu 6--8 mánuðum verði 4--6%. Ef verðþróun verður með þessum hætti sem Samtök fiskvinnslustöðva reikna með verður hallarekstur sjávarútvegsins á þessu ári enn meiri en Þjóðhagsstofnun hefur gert hér ráð fyrir. Í heild gæti hallarekstur sjávarútvegsins, ef þessar svartsýnu spár ganga eftir, orðið 7--8% og halli á fiskvinnslunni gæti orðið 12--13%. Hér er um mjög alvarlegar tölur að ræða. Eigi að síður er mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því að þetta eru blákaldar staðreyndir, staðreyndir sem við þurfum að horfast í augu við, getum ekki lokað augunum fyrir og þurfum að taka á málum hvarvetna í þjóðarbúskapnum, ríkisrekstrinum og einkaneyslu í samræmi við þessar alvarlegu staðreyndir sem eru alvarlegri en við höfum þurft að horfast í augu við um langan tíma. Fyrir þessu eru vitaskuld ýmsar ástæður en tvær meginástæðurnar eru, eins og flestir hv. þm. vita, að annars vegar hafa breytingar orðið á ytri skilyrðum í rekstri sjávarútvegsins en hins vegar, og það er ekki síður ástæða að hafa í huga, að við höfum a.m.k. í tvo áratugi búið við grundvallarskekkju í rekstri sjávarútvegsins, grundvallarskekkju í íslenskum þjóðarbúskap þar sem of lítið hefur verið gert úr stöðu framleiðslunnar en of mikið vægi lagt á neysluna. Það hefur verið viðvarandi viðskiptahalli mörg undangengin ár ef árið 1986 er frá talið. Hagnaður íslenskra fyrirtækja er um 30% eða rúmlega það meðan hagnaður að meðaltali í OECD-ríkjunum er um 40%, þ.e. hagnaður og afskriftir. Ef við ætlum að búa hér til hagsældarríki og halda í við aðrar þjóðir, treysta lífskjörin í landinu þarf að taka á þessum grundvallarvanda. Það er vitaskuld flókið verkefni og leysist ekki með einföldum aðgerðum. Nú eru í gangi mjög umfangsmiklar, sértækar aðgerðir af hálfu sveitarfélaga til hjálpar sjávarútvegsfyrirtækjum við þessar aðstæður. Það er stefna núv. ríkisstjórnar að hverfa frá sértækum aðgerðum hvort heldur þær eru á vegum ríkisins sjálfs eða annarra opinberra aðila eins og sveitarfélaga. Þess vegna verður ekki undan því vikist til þess að tryggja rekstri sjávarútvegsins eðlileg skilyrði svo að hann geti gengið án ríkisafskipta að taka á þeim grundvallarvanda sem hér er við að etja í íslensku hagkerfi. Að ætla að leysa þennan vanda með deyfilyfjum einum saman væri ábyrgðarleysi. Sú nefnd sem starfar um mótun sjávarútvegsstefnu á vegum sjútvrn. með aðild beggja stjórnarflokkanna hefur unnið að athugunum á þessum málum. Á fundi ríkisstjórnarinnar í morgun varð hún sammála um að fela nefndinni frekari könnun á stöðu sjávarútvegsins að þessu leyti og íslenska þjóðarbúsins og gera þar um tillögur til úrbóta til þess að við getum til lengri tíma tekið á þessum vanda, stefnt íslenskri þjóð og íslenskum þjóðarbúskap til sóknar á nýjan leik. Það er deginum ljósara að við þessar aðstæður getum við ekki hagnýtt okkur sem skyldi þá möguleika sem fyrir hendi eru til sóknar í atvinnumálum með nýsköpun og vöruþróun og nýjum markaðsaðstæðum nema við treystum enn betur rekstrarskilyrði útflutningsatvinnuveganna. Það verður verkefni nefndar um mótun sjávarútvegsstefnu að taka á þessu viðfangsefni og skila tillögum um nauðsynlegar aðgerðir. Það hefur þegar verulega áunnist með þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir í ríkisfjármálum og dregið hafa úr lánsfjáreftirspurn opinberra aðila og stuðlað að vaxtalækkun, lækkun á nafnvöxtum og fyrstu skrefum í lækkun raunvaxta. Allt eru þetta nauðsynlegar og óhjákvæmilegar aðgerðir til þess að skapa atvinnulífinu eðlilegt svigrúm til áframhaldandi viðreisnaraðgerða til eflingar íslensku atvinnulífi.

Hæstv. forseti. Sagt er að brennt barn forðist eldinn. Það kom glöggt fram í ræðu sjútvrh. að alvarlegir tímar eru fram undan. Það eru ekki nýjar fréttir því að fyrir þremur og hálfu ári stóð íslenskur sjávarútvegur frammi fyrir gjaldþroti nema gripið væri til alvarlegra aðgerða. Það væri vert fyrir þessa ríkisstjórn að minnast þess að hún með aðgerðum sínum á sl. vori lagði mjög þungar byrðar á íslenskan sjávarútveg sem gerir það að verkum að hann er nú á ný kominn í mjög erfiða stöðu. Vaxtahækkunin ein og sér, hvert prósentustig á útlánsvöxtum sem hækkað var, þýddi 300 millj. á íslenskan sjávarútveg. Þessi ríkisstjórn hafði það sínar fyrstu aðgerðir að hækka vaxtagrunninn í landinu. Hún hækkaði vextina um 3--4% sem þýðir að með þessum hætti lagði hún 1 milljarð á íslenskan sjávarútveg. Það er þungur baggi og er gott að hæstv. sjútvrh. hefur áttað sig á að nú er mikilvægt að taka til höndum. Ég fagna því að fjmrh. lækkar vexti. En því miður er vaxtahækkun ríkisstjórnarinnar kannski það atriði sem hefur þyngt mest á fyrirtækjunum og ræður þeirri alvarlegu stöðu sem nú er í þjóðfélaginu. Það eru alvarlegir tímar fram undan. Þó að þeir lækki raunvexti af spariskírteinum niður í 7,5% þá eru það háir vextir. Enn þá býður fjmrh. sparifjáreigendum 15,8% nafnvexti á ríkisbréf sem eru hreinir vextir á sparifé í 0% verðbólgu. Ef ríkisstjórnin tekur það ekki til alvarlegrar íhugunar með hvaða hætti hún ætlar að hjálpa atvinnulífinu út úr þeim erfiðu kröggum sem fjármagnskostnaðurinn er þá mun hér allt stranda. Á því er enginn vafi að nú er mikilvægt fyrir alla Íslendinga að staldra við og hugsa um framtíðina. Hér er atvinnuleysi mjög mikið. Hæstv. félmrh. kom og tilkynnti óvænt í þessari umræðu 1.300 uppsagnir starfsfólks sem ekki var með í síðustu skráningu, 1.300 manns í viðbót við þau 4--5 þúsund sem hér var tilkynnt um þannig að nú eru alvarlegir tímar og menn verða að staldra við. Það þýðir ekkert að berja hausnum við steininn. Menn verða að setjast niður með öllum hagsmunahópum þessa þjóðfélags til að leita úrræða. Við skulum gá að það er ekki björt framtíð sem blasir við því unga fólkið sem lýkur námi í vetur. Ríkisstjórnin hefur ráðist á opinbera geirann, sagt upp fólki á sjúkrahúsum og hinum ýmsu stofnunum þannig að neyð atvinnulífsins er sú að hún mun láta aðgerðirnar bitna á sumarvinnunni. Unglingarnir munu eiga mjög erfitt með að fá vinnu í vor. Þess vegna vil ég hafa það mín lokaorð hér --- ég vil heita á hæstv. félmrh. Þetta mál er á hennar ábyrgð eins og það stendur í dag. Þjóðin væntir þess að hæstv. félmrh. vakni til vitundar og hætti að lesa tölur heldur setji glóðina undir ráðherrana og hér verði hafið starf til þess að snúa vörn í sókn, stöðva atvinnuleysið, reisa við atvinnulífið og sækja fram. 

Virðulegi forseti. Hér hefur verið rætt um hina uggvænlegu þróun í atvinnuástandinu í landinu. Mig langar í framhaldi af því sem hér hefur verið rætt um að koma inn á það að í afgreiðslu Alþingis á fjárlagafrv. var framlag til Atvinnuleysistryggingasjóðs hækkað um 150 millj. kr. þar sem sýnt þótti að atvinnuleysi yrði meira en 2% eins og gert hafði verið ráð fyrir í fyrstu forsendum fjárlaga. Síðasta spá var reyndar 2,6% og samkvæmt þeim tölum sem nú birtast fyrir desember, janúar og það sem af er febrúar stefnir í að atvinnuleysi verði enn meira, 3,5% gæti ég trúað að það verði samkvæmt því sem það nú stefnir í. Þá eru útgreiðslur sjóðsins áætlaðar 1 millj. 508 þús. og átti framlag ríkisins að vera 1.130 millj. en var sem sagt hækkað í 1.280 millj. Nú vitum við að tekjur sjóðsins koma að 1 / 4 af tryggingagjaldi sem er greitt af launum og það hlýtur að liggja í hlutarins eðli að það tryggingagjald lækkar þar sem atvinna minnkar. Ríkissjóður skal síðan leggja fram þrefalda þessa upphæð á móti. Jafnframt var í forsendum fjárlaga boðað að það ætti að endurskoða þann bótarétt sem sjóðurinn veitir og rekstrarkostnað hans eða eins og segir í skýringum með fjárlagafrv., með leyfi forseta: ,,Sú endurskoðun mun m.a. snúa að réttindum til bótagreiðslna með það að markmiði að allir launþegar, sem iðgjöld eru greidd fyrir til sjóðsins, njóti sambærilegra réttinda og komið verði í veg fyrir misnotkun.`` En jafnframt segir þó að þessi endurskoðun eigi að leiða til 150 millj. kr. lækkunar á framlagi ríkisins þannig að mér finnst að þarna stangist aðeins á þau markmið sem eru með þessari endurskoðun. Hvernig hefur ríkisstjórnin hugsað sér að bregðast við með Atvinnuleysistryggingasjóð? Það er alveg sýnt að útgreiðslur úr honum munu aukast eftir því sem á líður árið því að það atvinnuleysi sem hér hefur verið sagt frá að sé komið í janúar og það sem af er febrúar er ekki tímabundið atvinnuleysi, ég vil árétta það. Það er ekki tímabundið atvinnuleysi sem oft hefur verið kennt við vertíðaskipti eða að bátar væru ekki byrjaðir róðra. Það hefur aðallega verið í sjávarútveginum en það er það ekki núna. Og sú aukning sem hefur orðið í Reykjavík er einnig uggvænleg. Þar er 50% aukning atvinnuleysis á milli mánaða. Það bendir einnig til þess að þegar skólafólkið kemur út á vinnumarkaðinn í vor verði lítið fyrir það að gera og ég hef haft spurnir af því að fólk er þegar farið að leita sér að atvinnu í sumar og mér hefur verið sagt að það séu svona um 10--20 manns um hvert það starf sem kemur til greina. Þannig að ekki er útlitið bjart. Og það mun ekki af veita að hugsa fyrir því að Atvinnuleysistryggingasjóður geti staðið undir einhverjum þeim kostnaði sem af þessari stefnu ríkisstjórnarinnar leiðir. Ég tel að atvinnustefna hennar hafi verið lítil sem engin og að nú þurfi að bregaðst við.

Herra forseti. Þessi umræða hefur á margan hátt verið merkileg. Hæstv. fjmrh. fjallaði um stöðu ríkisfjármála og nokkuð um stöðu atvinnumála, hæstv. félmrh. ræddi um atvinnuleysistölur en síðan kemur hæstv. sjútvrh. og upplýsir þingheim og þjóð um það að staðan í sjávarútveginum sé mun verri en menn hafa áður talið og er í reynd að segja að það sé mikil hætta á því að atvinnuleysi muni vaxa allverulega á næstu mánuðum. Þrátt fyrir það kemur jafnframt skýrt fram að ríkisstjórnin hefur á engan hátt gert það upp við sig hvað hún hyggst gera í þessu sambandi. Hæstv. sjútvrh. tilkynnti það áðan að þessi vandi yrði settur í nefnd, að nefnd sú, sem var ætlað að fjalla um mótun sjávarútvegsstefnu til næstu ára, ætti að fjalla um þetta mál. Henni var ekki ætlað það í því skipunarbréfi sem var ritað fljótlega eftir Viðeyjarsamkomulagið. Þessi nefnd átti ekki að fjalla um rekstrarvanda sjávarútvegsins. En nú ætlar hæstv. ríkisstjórn að setja þennan vanda í nefnd. Það kom fram hjá hæstv. félmrh. að hún væri þeirrar skoðunar að það þyrfti að fella niður aðstöðugjald. Það var mjög mikilvægt að hæstv. félmrh. tilkynnti það hér. En ég vildi heyra það frá hæstv. fjmrh. hvort hann ætlar að standa með hæstv. félmrh. í því sambandi vegna þess að hæstv. fjmrh. hefur ekki viljað taka undir það fram að þessu og ekki heldur hæstv. forsrh., sem nú er fjarstaddur. Við vöruðum mjög við því að sjávarútvegurinn væri sérstaklega skattlagður til að standa undir rannsóknastarfsemi sjávarútvegsins. Stendur það til, hæstv. fjmrh., að falla frá því í ljósi þeirra alvarlegu upplýsinga sem komu fram frá hæstv. sjútvrh.? Hæstv. félmrh. talaði um að nú þyrfti að efla rannsókna- og þróunarstarf. Það hefur staðið til að gera það á kostnað atvinnuveganna og stórauka skattlagningu á atvinnuvegina til að standa undir þessu starfi. Hvernig fer það saman að ætla sér að efla rannsókna- og þróunarstarf og leggja það allt saman á atvinnuvegi sem nú eru reknir með tapi? Það hefur verið boðað af hæstv. ríkisstjórn að nú standi til að selja ríkisbankana og selja þau hlutabréf á almennum markaði. Á sama tíma hefur hæstv. ríkisstjórn sett ákvæði inn í skattalög sem fælir mjög frá að atvinnuvegurinn geti sótt aukið eigið fé til markaðarins. Er nú tími til þess, hæstv. ríkisstjórn, að setja mikið af hlutabréfum í ríkisfyrirtækjum inn á markaðinn þegar atvinnulífið er þannig statt eins og raun ber vitni? Er það aðgerð sem er hugsuð til þess að auka atvinnu í landinu? Væri ekki rétt að tilkynna það að ekki sé svigrúm til þess á íslenskum fjármagnsmarkaði að selja mikið af hlutabréfum í ríkisfyrirtækjum, hlutabréfamarkaðurinn eigi nóg með að standa við bakið á íslensku atvinnulífi. Svona rekst hvað á annars horn í því sem hæstv. ríkisstjórn er að segja. En það sem er þó aðalmálið er hvernig verða þessir þjóðarsáttarsamningar --- sem skiluðu miklu, hæstv. fjmrh., eins og þú sagðir og það var það eina jákvæða sem þú sagðir um fortíðina --- verða framlengdir með aðstoð hæstv. ríkisstjórnar. Telur hæstv. fjmrh. að skattastefnan sem ríkisstjórnin hefur rekið að undanförnu, þar sem barnafólk hefur sérstaklega verið skattlagt og gjöld á ýmsa heilbrigðisþjónustu verið lögð á, sé gott innlegg í framlengingu þjóðarsáttar? Telur hæstv. fjmrh. að það hafi verið staðið þannig að niðurskurði ríkisútgjalda að það sé líklegt að það muni hjálpa til við að framlengja þjóðarsáttarsamningana? Er hæstv. ríkisstjórn almennt mjög bjartsýn um að henni muni takast það eða ætlar hæstv. ríkisstjórn e.t.v. ekkert að skipta sér af því máli? Er hún enn í aukahlutverki í þeim málum, eins og hæstv. forsrh. tilkynnti hér fyrir alllöngu síðan? Hér hafa vissulega komið fram mjög alvarleg tíðindi sem við í stjórnarandstöðunni höfum varað við. Við vorum þeirrar skoðunar að það væri ekki svigrúm til þess að skattleggja atvinnureksturinn sérstaklega, m.a. sjávarútveginn. Við vöruðum við því að breyta lagareglum um hlutabréf og arð af hlutabréfum sem vakti mikla mótspyrnu hjá atvinnulífinu og hæstv. félmrh., að því er sagt er, stóð sérstaklega fyrir, þ.e. það var gert að kröfu félmrh. Nú er að koma í ljós að trúlega hefur það aukið atvinnuleysi. Við vörum við því að setja ríkishlutabréf inn á þennan markað og það er mikilvægt að fá við þessum spurningum skýr svör. Hæstv. ríkisstjórn hefur því miður afar litlu svarað í þessari umræðu. Hún hefur komið hins vegar með váleg tíðindi sem við hljótum að taka alvarlega en það þarf að gera meira en að vísa þessum válegu tíðindum í nefnd. Það er hlutverk ríkisstjórnarinnar að taka á þessum vanda og fjalla um hann hér á Alþingi og ná samvinnu á Alþingi og í þjóðfélaginu um úrlausn hans en það er fráleitt að vísa honum í nefnd.

Virðulegi forseti. Málshefjandi í þessari umræðu og ýmsir aðrir ræðumenn hafa spurt hvað ríkisstjórnin hafi gert og hvað hún hyggist gera til að tryggja atvinnu í landinu. Þar er mikilvægast að hinar almennu forsendur atvinnulífsins séu í lagi. Í því sambandi langar mig til að benda á að verðbólga er nú á bilinu 2--6% miðað við heilt ár eftir því hvernig mælt er og hefur reyndar ekki lægri verið frá því á viðreisnartímanum. Menn hafa bent á vextina sem íþyngjandi fyrir atvinnulífið. Mig langar að benda á að nafnvextir í bankakerfinu eru nú lægri en þeir voru þegar ríkisstjórnin tók við í vor, reyndar lægri en þeir hafa verið í 20 ár. Og frekari lækkunar er án efa að vænta á næstunni. Spariskírteinavextir ríkissjóðs, raunvextir, verða lækkaðir á morgun eins og kom fram hjá fjmrh. Reyndar mun svo komið að ávöxtunarkrafa spariskírteina á lánsfjármarkaði er nú lægri en hún var í maí 1991. Þetta er ákaflega mikilvægt. Vextirnar voru í vor er leið hækkaðir til þess að örva innlenda lánsfjáröflun fyrir ríkið. Betra jafnvægi á lánamarkaðinum núna gefur svigrúm til lækkunar raunvaxta og frekari lækkunar á aföllum húsbréfanna. Hér er um mjög jákvæða þróun að ræða sem mun örva atvinnustarfsemina í landinu og kemur bæði fyrirtækjum og almenningi til góða. Vegna orða hv. 1. þm. Austurl. vil ég nefna að ríkisstjórnin mun að sjálfsögðu gæta þess að eignasala á hennar vegum raski ekki þessu markaðsjafnvægi á fjármagnsmarkaðnum. En helsta vandamál þjóðarbúsins núna er, eins og okkur öllum er ljóst, að atvinnuvegirnir hafa í heild því miður ekki skilað aukinni framleiðslu á síðustu árum. Sem betur fer eru frá þessu undantekningar. Ég vil sérstaklega nefna að iðnaðarframleiðslan jókst um 1,5% árið 1990 og 2,5% í fyrra samfara framleiðniaukningu í greininni. En atvinnulífið á við erfiðleika að stríða víða um land og þar kemur margt til en fyrst og fremst það að þjóðin glímir nú við viðskiptakreppu í umheiminum, aflasamdrátt og minnkandi umsvif hér heima. Þessir erfiðleikar birtast okkur í auknu atvinnuleysi, bæði í heild og í einstökum landshlutum. Eins og fram hefur komið var atvinnuleysið í janúar 3,2% af mannafla. Í því sambandi vil ég benda á að atvinnuleysið mælist yfirleitt hæst í þessum mánuði vegna lítilla fiskveiða. Það er ástæða til að benda á að ef maður tekur tillit til þessarar árstíðarbundnu sveiflu þá lækkar atvinnuleysistalan í um það bil 1,5%. En víða er mjög alvarlegt staðbundið atvinnuleysi. Ég nefni t.d. atvinnuleysi meðal kvenna á Reykjanesi sem er nálægt því að vera 10%. Þetta er mikið áhyggjuefni því að atvinnuleysi er einstaklingum og fjölskyldum ómælanlegt böl. Það er athyglisvert í þessu máli að atvinnuleysið nú í janúar á þessu ári er því sem næst hið sama og það var í janúar 1990, fyrir tveimur árum. Þetta nefni ég m.a. vegna orða hv. 8. þm. Reykn. sem talaði um að atvinnuleysið væri nú meira en verið hefði áratugum saman. Viðbrögðin við þessum aðstæðum í hittiðfyrra voru sáttargjörð á vinnumarkaði um kyrr kjör. Þetta eru líka rétt viðbrögð nú en það er fráleitur málflutningur að halda því fram að lélegt atvinnuástand sé að kenna afskiptum eða afskiptaleysi stjórnvalda eins og vakað hefur í máli sumra ræðumanna hér. Flestir þingmenn, þar á meðal hv. málshefjandi Stefán Guðmundsson, ættu að vera í nægilega góðu sambandi við atvinnulífið til þess að vita að við eigum enn í höggi við fornan fjanda, einhæfni atvinnulífs. Það gildir bæði um byggðirnar utan Reykjavíkur og atvinnulífið í heild. Þegar samdráttur verður í sjávarútvegi kemur hann alls staðar niður en ríkisstjórnin hefur gert allt sem í hennar valdi hefur staðið til þess að sækja fram gegn samdrættinum og einhæfni atvinnunnar. Ég vil fyrst nefna niðurskurð ríkisútgjaldanna sem er algerlega og óumflýjanlega forsenda þess að hægt sé að ná niður verðbólgu og vöxtum. Lækkandi vextir og stöðugleiki í efnahagslífinu munu gera bæði starfandi fyrirtækjum og nýgræðingi auðveldara að ná sér á strik. Ríkisstjórnin hefur líka lagt sig alla fram um það að ná árangri í samningunum um Evrópska efnahagssvæðið. Þessa dagana, þessa klukkutímana, eru örlagastundir í þeim samningum. Við eigum afar mikið undir því komið að tengjast þeirri alþjóðlegu verslunar- og iðnaðarsamvinnu sem stöðugt styrkir sig í sessi í Evrópu. En EES-samningsdrögin fela í sér sem næst fullt tollfrelsi fyrir íslenskar sjávarvörur í Evrópu. Tollar munu þá ekki lengi enn standa í vegi fyrir flakaútflutningi til Evrópu í stað útflutnings á óunnum fiski. Þetta verður mikil búbót fyrir íslenska fiskvinnslu. EES felur líka í sér aðgang fyrir Íslendinga að ýmiss konar tæknisamvinnu sem mun leggja grunninn að atvinnulífi álfunnar í byrjun nýrrar aldar og því er ekki síður mikilvægt fyrir iðnað og þjónustu að við tengjumst EES. Ríkisstjórnin hefur unnið og vinnur nú að margvíslegum atvinnumálum. Ég nefni t.d. frv. sem er hér í þinginu sem m.a. felur í sér heimildir fyrir erlend skip að landa hér og kaupa margvíslega þjónustu. Ég nefni að undirbúningsvinna og undirbúningsrannsóknir vegna álvers á Keilisnesi halda áfram eins og um var samið í árslok í fyrra og þegar álverð og efnahagur umheimsins batnar mun bygging álversins hefjast. Þá eru nú í gangi mjög umfangsmiklar undirbúningsrannsóknir vegna hugsanlegs útflutnings raforku um sæstrengs til Evrópu. Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar hefur nýlega verið falið að athuga sérstaklega leiðir til að koma hér upp smáum og meðalstórum orkufrekum fyrirtækjum. Ég nefni saltverksmiðju á Reykjanesi sem hefja mun störf í vor. Ég nefni viðræður við bandaríska aðila um uppsetingu slípimassaverksmiðju. Ég nefni viðræður um þilplötuverksmiðju. Ég nefni það að raforkufyrirtækjum hefur verið falið að leita leiða til að auka hlut raforku í orkunotkun landsmanna. Ég nefni það að vatnsútflutningur fer nú vaxandi. Ég nefni það að sérstakar viðræður hafa farið fram við talsmenn Eyjafjarðarsvæðisins og Austfirðinga um samstarf við iðnrn. um að koma sambandi á við fyrirtæki sem líkleg væru til að setja hér upp orkufrekan iðnað sem henta mundi aðstæðum á þessum slóðum. Iðnrn. hefur látið taka saman upplýsingar um og fara sérstaklega yfir þá aðstoð og aðstöðu sem fólki og fyrirtækjum stendur til boða sem vill brydda upp á nýjungum í framleiðslu vöru eða þjónustu eða stofna ný fyrirtæki. Þetta er gert bæði til þess að unnt sé að kynna það sem í boði er og einnig til þess að hægt sé að skipuleggja þessa stuðningsstarfsemi betur. Á næstu vikum verður kynnt samstarfsverkefni iðnrn., Iðntæknistofununar og fleiri aðila sem nefnist ,,Snjallræði`` til þess að greiða fyrir nýsköpun í atvinnulífinu. Það hefur verið komið á fót samstarfsverkefni fyrirtækja í málmiðnaði og í undirbúningi er átak í húsgagna- og innréttingaiðnaði. Íslendingar hafa tengst upplýsinganeti Evrópuþjóða um samstarf og viðskipti milli lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Samstarf fyrirtækja í svokölluðum fyrirtækjanetum felur í sér margvíslega möguleika. Virðulegi forseti. Aflasamdrátturinn og ýmiss konar rekstrarbreytingar í sjávarútvegi, samruni fyrirtækja, fjölgun vinnsluskipa og útflutningur óunnins afla hafa valdið miklum breytingum á högum fólks og fyrirtækja víða um land. Á næstunni mun fara fram sérstök athugun á þessu máli í nánu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins til að kanna betur en áður hefur verið gert efnahagsleg tengls iðnaðar, þjónustu og sjávarútvegs og meta rétt viðbrögð við þessum aðstæðum. Iðnaður og þjónusta sem tengjast sjávarútveginum taka auðvitað dýfur um leið og hann. Skipaiðnaðurinn er gott dæmi um þetta og eins og stendur býr hann við erfiðleika, ekki síst vegna þess að fjárfestingar útgerðarinnar hafa nú beinst að kvótakaupum fremur en meiri háttar endurbótum eða skipakaupum. Þessi mál hef ég rætt og kynnt mér með viðtölum við fjölmarga aðila sem í greininni starfa. Við munum snúast við þessum vanda. Ég nefni að á fjárlögum er nokkurt fé hjá iðnrn. til hagræðingar, könnunar og markaðsöflunar til þess að hjálpa skipaiðnaðinum í gegnum þann öldudal sem hann er nú í og búa hann betur undir sín framtíðarverkefni. Virðulegi forseti. Íslenska þjóðarbúið glímir nú við nokkurt andstreymi. En það er einmitt við slíkar aðstæður sem þörf er fyrir nýjar lausnir og sannleikurinn er sá að sem betur fer hvetur viðnám erfiðleikanna menn oft til dáða. Eitt mikilvægasta atvinnuverkefni þings og stjórnar er nú að tryggja stöðu Íslands í alþjóðaviðskiptakerfinu til þess að við getum unnið okkur út úr vandanum. Þess vegna eru EES- og GATT-samningarnir mikilvægustu milliríkjasamningar Íslands á lýðveldistímanum. Við þurfum að róa á ný mið og til þess þurfum við að opna ný hlið út í heim í gegnum EES og GATT.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að lýsa því yfir að mér þykja þau tíðindi, sem hæstv. sjútvrh. flutti áðan, mjög alvarleg. Hann er í raun að segja það, með þeim tölum sem hann nefndi, að aðstæður í sjávarútvegi séu eitthvað svipaðar og þær voru þegar hann fór frá sem forsrh. hér síðast. En í því sambandi sagði hann reyndar í haust að það hefði verið vegna þess að Framsfl. hefði ekki getað fallist á þá gengislækkun sem hefði verið nauðsynleg til að laga til fyrir sjávarútveginn. Og kannski eru það þessar raunhæfu aðgerðir sem hann nefndi áðan, þ.e. að breyta genginu til þess að lagfæra þá grundvallarskekkju sem hann talaði um í hagkerfinu og væri ástæðan fyrir því að ekki hefði verið hægt að reka þessa atvinnuvegi okkar á undanförnum árum. Ég tel að full ástæða sé til að líta þau tíðindi mjög alvarlegum augum sem hæstv. sjútvrh. var hér að flytja og ég vara við því ef Alþingi Íslendinga fær ekki að fjalla um þau mál eðlilega og að þau fá ekki þá umræðu sem þau þurfa hér í þinginu vegna þess að ef að taka þarf á málunum með afdrifaríkum hætti, sem tölurnar virðast benda til, þarf um það samstöðu í þjóðfélaginu. Þessi ríkisstjórn getur ekki vaðið fram með einhverjar stórkostlegar breytingar á hagkerfinu til þess að rétta við hag sjávarútvegsins nema í samráði við þjóðina og atvinnuvegina í landinu. Ég tel mikla ástæðu til að efna til þeirrar umræðu sem hér fer fram en því miður er sá tími sem til hennar er ætlaður allt of stuttur. Mér finnst reyndar fráleitt að efna til tveggja tíma umræðu um atvinnumál eins og hér er gert. Hér hefði átt að vera ótakmarkaður tími, þ.e. tíminn hefði átt að takmarkast eingöngu af þeim reglum sem eru í þingsköpum um lengri umræður utan dagskrár. Mig langar í upphafi að spyrja hæstv. forseta hvort hann hafi ekki stundum litið á sjónvarp undanfarið og séð þar myndir af brosandi og hamingjusömum Íslendingum sem vitnuðu um góðan arð af gullbókinni sinni, metbókinni eða skiptikjarareikningnum eða hvað aðrir sparikostir fjármagnseigenda, sem nú er boðið upp á, heita. Það virðist vera nýjasta eftirlætisíþrótt okkar Íslendinga að ávaxta fé hraðar en þekkist í öðrum löndum og ekki er lengur með í umræðunni að allir ættu að leggja vinnuframlag sitt af mörkum og hljóta í staðinn hlutdeild í arðinum af atvinnuvegum þjóðarinnar. Nú eru nýir tímar. Gróðinn leitar þangað sem hann margfaldast hraðast og hann á að stjórna þróuninni. Það eru engin takmörk fyrir því hver gróðinn má vera. Lögmálið um framboð og eftirspurn á að ráða í heimi fésýslunnar. Þar eiga ekki að gilda siðareglur almennra viðskipta eins og þær að það sé okur ef einhver leggur miklu hærra á en annar eða tekur til sín óeðlilega hátt endurgjald fyrir það sem hann leggur af mörkum. Það eru hinar vinnandi hendur í þjóðfélaginu sem skapa auðinn og þær verða að bera uppi þenna okurgróða sem verður til á fjármagnsmarkaði um þessar mundir. Þau atvinnutækifæri sem við höfum haft undanfarin ár hafa mörg hver ekki staðist þessar gróðakröfur sem nú eru uppi fyrir fjármagnið. Í þessum nýju kröfum til atvinnulífsins er að finna eina aðalskýringuna á því að atvinna minnkar ár frá ári. En skýringarnar eru reyndar fleiri. Þjóðfélagið hefur smám saman verið að opnast meir og meir fyrir erlendri samkeppni og þá án tillits til þess hvort viðkomandi starfsemi er niðurgreidd eða styrkt af þeim stjórnvöldum sem hlut eiga að máli. EFTA-aðildin hefur kostað okkur mörg atvinnutækifæri. Hið Evrópska efnahagssvæði mun gera að líka. Leikreglurnar eru einfaldar. Finnist einhver hlutur ódýrari á viðskiptasvæðinu en sá sem framleiddur er hér mun okkar framleiðsla verða undir. Smæð þjóðarinnar mun koma okkur í koll. Fyrirtæki okkar eru of lítil til að ná tökum á hinum stóru mörkuðum. Húsgagnaiðnaðurinn hrundi við EFTA-aðildina. Fataiðnaðurinn heyrir nánast sögunni til. Skipasmíðaiðnaðurinn hefur verið látinn deyja út og hin stórfurðulega ríkisstjórn Davíðs Oddssonar sem ætlaði að setja af stað mestu  Aðrir alvarlegir hlutir eru að gerast sem tengjast undirstöðuatvinnuvegum okkar. Svo ég taki sem dæmi hefur flutningur á óunnum fiski sífellt verið að aukast t.d. af Vesturlandi á höfuðborgarsvæðið eða beint í útflutning. Þannig er þetta líka annars staðar á landinu. Hin hefðbundna fiskvinnsla, frysting og söltun innan lands hefur verið að tapa samkeppninni við aðra kosti, t.d. fiskmarkaði erlendis sem geta keypt óunninn fisk tollfrjálsan en útflytjendur okkar verða að borga tolla ef tekið er svo mikið sem hausinn af þeim fiski sem fluttur er út. Þá hefur nýr útflutningur á fiski á háu verði með flugi komið til sögunnar og síðast en ekki síst er nú komið í ljós að útgerð á ísfiskstogara og vinnsla á þeim afla í hefðbundnum frystihúsum allt í kringum landið stenst engan veginn samkeppni við afla sem unninn er ferskur úti á sjó. Við öllu þessu þarf að bregðast með margvíslegum hætti. Við alþýðubandalagsmenn lögðum fram tillögu í haust um gæðamál og sölumeðferð á ferskum fiski og aðra tillögu um ráðstafanir í sjávarútvegi. Þær tillögur hafa auðvitað strandað í þinginu eins og aðrar tillögur stjórnarandstöðunnar sem komast yfirleitt ekki til umræðu. Ekki er hægt að ræða okkar úrræði en þó er sannarlega ástæða til að spyrja ríkisstjórnina hvað hún hyggist fyrir í atvinnumálum og hvort ekki sé farið að örla á spurningarmerkjum hjá henni um þá samdráttarstefnu sem ofan á erfiðar aðstæður er að mynda neyðarástand í atvinnumálum. Hér dugar auðvitað ekkert minna en ný stefna í atvinnu- og kjaramálum. Reyndar er það umhugsunarvert að hin almenna afstaða ríkisstjórna á undanförnum árum, að hlutverk ríkisstjórna sé að sjá til þess að fólkið í landinu hafi tækifæri til þess að taka þátt í atvinnulífinu, virðist hafa hopað fyrir átrúnaði á leiðsögn fjármagnsins. Ástæða er til að vara við þeim annaðhvort ótrúlega sofandahætti ríkisstjórnarflokkanna eða því sem verra er og ég nefndi áðan, að menn trúi því að ekki þurfi og ekki eigi að koma til afskipti stjórnvalda í því skyni að hafa áhrif á þróun atvinnumála í landinu. Alla vega er ótrúlegt að á sama tíma og við horfum upp á atvinnuleysistölur hækka stöðugt séu ekki uppi neinir tilburðir stjórnvalda til að hamla á móti. Mesta áhugamál stjórnarflokkanna virðist vera að koma okkur inn í samstarf, þ.e. hið Evrópska efnahagssvæði, sem á að vera aðgöngumiði inn í 21. öldina eða þannig hafa menn reynt að vekja vonir um að við munum uppskera í atvinnulegu tilliti vegna EES-samninganna. Á meðan hrannast hættumerkin upp, hættumerki sem segja okkur að margir þættir í atvinnulífi okkar standist ekki samkeppni í opnu og hindrunarlausu viðskiptaumhverfi. Augljóst virðist að ný atvinnutækifæri munu eiga erfitt uppdráttar, nema kannski í sjávarútvegi, eftir að EES-samningarnir koma til ef þeir verða þá að veruleika. Ljóst er reyndar að mikil hætta er á að við töpum einhverjum af þeim atvinnutækifærum sem við nú höfum. Menn verða að gera sér grein fyrir að í því starfsumhverfi sem hér er komið á og er að myndast þarf miklu öflugra starf til nýsköpunar en iðnrh. hefur verið að lýsa fyrir okkur. Ríkisstjórnin eða stjórnvöld geta ekki verið stikkfrí. ,,Kemur-mér-ekki-við``-stefnan gengur ekki. Ríkisstjórnarflokkarnir virðast ekki sýna nein merki þess að þeir séu að rakna úr rotinu. Forustumennirir hljóta að hafa fengið högg á höfuðið, eins og einn hv. þm. komst að orði í haust. Það bólar alla vega ekki á neinum aðgerðum til að styðja atvinnulífið í landinu. Við horfum á erlend fyrirtæki flytja atvinnuna úr landi í óunnum hráefnum. Við horfum á atvinnutækifærin skreppa saman og flytjast út á sjó í frystiskipin og horfum á skipaiðnaðinn sigla til annarra landa. Við horfum á atvinnutækifæri í húsgagnaiðnaði, fataiðnaði, fiskeldi og loðdýrarækt hverfa. Við sjáum að reynsla síðustu ára hefur kennt þeim, sem annars hefðu hugsanlega haft frumkvæði til nýsköpunar, að láta vera að taka áhættu fyrir sig og fjölskyldu sína í þeim efnum. Þetta er greinileg þróun og því miður ástæða til svartsýni. Í stað þess að takast á við hin stóru vandamál atvinnulífsins eykur ríkisstjórnin á vandann með samdráttaraðgerðum. Það bólar ekkert á stefnu hennar í kjara- og atvinnumálum og hún hefur sett málefni sjávarútvegsins í nefnd. En hún veit hver á að borga pillurnar og skólagjöldin.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvers ég vænti í þessari umræðu en e.t.v. einhverra svara. Þau hafa ekki verið mörg, þó einhver. Ég er sammmála hæstv. iðnrh. að erfiðleikar eiga að sjálfsögðu að hvetja til dáða. En ég vil þá sjálf fá að skilgreina hvað dáðir eru. Hins vegar tala ráðherrarnir nokkuð ólíkt. Það var mikið svartnætti í ræðu hæstv. sjútvrh. og mér finnst að boðskapur hans ætti nú raunar að vera hvatning til nýrrar og betri atvinnustefnu hér á landi. E.t.v. rennur brátt upp fyrir ráðherrum að þörf er t.d. á byggðakvóta. Atvinnuleysi er nefnilega afskaplega mikið á landsbyggðinni og það eru þær byggðir sem helst þurfa á slíku að halda. Ég vil bera saman atvinnuleysistölur janúarmánaðar þar sem landsbyggðin var með 5,5% atvinnuleysi á móti 1,6% á höfuðborgarsvæðinu. Hvort tveggja er reyndar of mikið. Ég held að hægt sé að gera ráð fyrir því með nokkurri vissu að ræða hæstv. sjútvrh. hafi borið mjög vott um að kjarasamningar eru fram undan. En ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það, til þess gefst ekki tími. Við súpum hins vegar seyðið af rangri atvinnustefnu fortíðar eins og ég gat um áðan. En í nútíð eigum við a.m.k. tvo kosti. Að ríkið haldi áfram að íþyngja fyrirtækjum með háum vöxtum og auka á atvinnuleysi með samdrætti hins opinbera með ófyrirsjáanlegum afleiðingum eða að við snúum okkur að uppbyggingu í stað niðurrifs. Það má t.d. gera með því að ríkið hætti við niðurskurð í heilsugæslu og menntamálum. Enn er ekki of seint að snúa við. Með því vinnst a.m.k. tvennt, þjónusta við sjúka og aldraða verður ekki skert til vansa eins og nú blasir við og menntakerfið ekki rústað eins og einnig blasir við. Atvinnuástandið ætti þá a.m.k. ekki að versna. Það má nefnilega gera ýmislegt fleira en að draga saman. M.a. má fara betur með fé. Það er ein leiðin og afla má fjár með skattlagningu á breiðu bökin, þ.e. hátekjufólkið og fjármagnseigendur. Meira að segja má taka erlend lán í arðbærar framkvæmdir eins og ég gat um áðan. Það skilar sér nefnilega. Meira kemur í kassann gegnum beina og óbeina skatta með meiri veltu og það kæmi bæði ríki og sveitarfélögum til góða. Ekki veitir af. Við þurfum að marka heilbrigðari atvinnustefnu en tíðkast hefur fram til þessa. Það má t.d. gera með bættri nýtingu sjávarfangs. Það veitir ekki af og ég trúi ekki öðru en þar sé verið að reyna eitthvað. Atvinnuvegirnir þola ekki að þeim sé íþyngt með því að standa straum af slíkum kostnaði. Sá kostnaður er okkar allra. Einnig þarf að efla rannsóknir í atvinnulífi í stað þess að velta hlutverki t.d. Lánasjóðs ísl. námsmanna á rannsóknasjóði en það er ein af mörgum fáránlegum tillögum sem við höfum heyrt að undanförnu. Meiri hvatningu þarf líka til nýsköpunar t.d. með aðgerðum eins og ég nefndi áðan og útvega aðstöðu til þess að koma ýmsum tímabundnum tilraunaverkefnum á laggirnar. Með því er hægt að byggja upp heilbrigðari atvinnustefnu framtíðarinnar. Ég varð fyrir örlitlum vonbrigðum, ekki þó undrandi, að heyra enn talað um álver. Ég varð ekki eins undrandi á að heyra talað um EES en vara við þeim afleiðingum sem aðild að EES getur haft á atvinnulíf okkar. Sem betur fer hefur nú fleira flotið með, m.a. verkefnið ,,Snjallræði`` sem er nokkuð í þeim anda sem ég hef nefnt og byggir á smærri fyrirtækjum, hugmyndaauðgi og fjölbreytni. Þetta er sá tónn sem við verðum að spila. En það stangast á við það að vera um leið að skerða framlög til menntamála, rannsókna og nýsköpunar. Annað vil ég sérstaklega nefna. Við megum ekki íþyngja einstaklingum og fyrirtækjum landsins með álögum á nauðþurftir og fjármagn til rekstrar eða húsnæðiskaupa einstaklinga og fyrirtækja. Við megum ekki íþyngja fólki svo með því að leggja auknar álögur á skólagöngu, læknisþjónustu, lyfjakostnað og þess háttar að það lami hreinlega allt þrek í samfélaginu. Að það þrúgi menn svo að ekki sé eftir nokkur orka til frumkvæðis vegna þess að allt þrekið fari til brauðstritsins. Við megum ekki halda áfram rangri stefnu. Við verðum að snúa við blaðinu og það nú þegar.

Þá hafa þingflokkar fullnýtt ræðutíma sinn. Hv. 4. þm. Norðurl. v. tekur nú til máls en að lokinni ræðu hans mun hæstv. fjmrh. ljúka umræðum.

Virðulegi forseti. Þetta hafa á margan hátt verið fróðlegar umræður. Okkur er í fersku minni þegar ríkisstjórnin var mynduð og ráðherrar hennar riðu úr hlaði í sína örlagamiklu ferð. Þá veitti þjóðin því athygli að ráðherrarnir sátu öfugir í hnakknum þegar þeir riðu úr hlaði frá Bessastöðum. Þegar þeim var bent á mistök sín  Vitaskuld er frammistaða ríkisstjórnarinnar í þessum málum hörmuleg og langverst er að það virðist hvergi nokkurs staðar vera glætu að sjá, nánast hvergi nokkurs staðar vonarneisti nema það sem hæstv. iðnrh. gat um. Þar er greinilega farið að birta af degi. Satt að segja datt mér í hug að kosningar væru í nánd. Auðvitað er gott að slá svona hugmyndum fram og vonandi verður eitthvað að veruleika sem þar var sagt, en við skulum fara með gát. Nógur var skaðinn þegar rætt var um álver, bæði fyrir norðan og sunnan. Það er nógur tími að telja fólkinu trú um þessa þætti þegar meira og betur hefur verið að þeim unnið. Hæstv. fjmrh. og núsitjandi forsrh. segja að dregið hafi úr atvinnuleysinu. Þetta er rangt og sem verra er, þetta sýnir okkur hversu lítið ríkisstjórnin hefur hugsað um þessi mál. Það er hið alvarlega í málinu. Ég vitnaði í orð formanns stjórnar Vinnuveitendasambandsins. Menn hafa vitnað í skrif hv. þm. Vilhjálms Egilssonar, hvað hann segir um málið. Menn hlustuðu á hvað hæstv. félmrh. sagði um þessi mál, vantalin í upptalningunni um 1.300 störf og ástandið verulega dökkt. Þannig veldur það mér miklum áhyggjum að hæstv. ráðherrar og hv. þm., stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar, virðast ekki tala sama mál. Er þetta allur áhuginn á því sem er að gerast í landinu? Ég má ekki gleyma því sem hæstv. sjútvrh. sagði, og er trúlega með því merkilegra sem komið hefur fram í umræðunni, að þær dapurlegu niðurstöður sem hæstv. sjútvrh. kom með benda til þess að ástandið sé ekki glæsilegt. En hvernig má vera að við þessi starfsskilyrði sem sjávarútveginum eru búin og kannski mestar vonir bundnar við --- og ég fullyrði að þar liggja milljarðatugir í möguleikum í sjávarútvegi ef menn hafa skilning á að taka á þeim málum og reyna að nýta þá möguleika sem þar eru fyrir hendi --- en því gengur hæstv. fjmrh. þá fram fyrir skjöldu með því að leggja fleiri milljarða í nýjum álögum á sjávarútveginn eins og gert var nú í vetur þrátt fyrir stórminnkandi afla? Ég tala ekki um þann mikla fjármagnskostnað sem fyrirtækin mega búa við. Ég nefni það að auðlindaskattur var lagður á til þess að þjónka Alþfl. og svínbeygja þá sjálfstæðismenn sem vildu berjast gegn þeirri gjaldtöku. Hvers lags stjórn er þetta sem hér situr? Atvinnustefna ríkisstjórnarinnar er greinilega engin og atvinnulífið er því miður á undanhaldi. Hæstv. iðnrh. gat þess áðan að verðbólgan væri lægri en fyrr og þakkaði þjóðarsátt. Ég er sammála því. Ég gat um það í mínum upphafsorðum. En ég spyr aftur á móti og spurði um það í mínum upphafsorðum: Hvað hefur ríkisstjórnin og hæstv. ráðherrar gert til þess að reyna að tryggja nýja þjóðarsátt? Ekkert hefur komið fram í umræðunni sem bendir til þess nema orð hæstv. fjmrh. áðan að vextir verði lítillega lækkaðir á morgun. Eftir að hafa hækkað vextina á atvinnuveginn, sjávarútveginn, ekki um hundrað milljónir heldur um hundruð milljóna, trúlega milljarða, koma þessir menn og gorta af því að á morgun eigi lítillega að lækka vexti. Hæstv. iðnrh. segir að atvinnulífið muni trúlega skila litlum bata. Það er eftir því, hæstv. ráðherra, hvernig menn snúa sér að þessum málum og vinna að þeim. Ég fullyrði, og sagði það rétt áðan, að í möguleikum í sjávarútveginum einum liggja milljarðar. En það þarf að vinna að og nýta þá möguleika. Hæstv. iðnrh. nefndi einnig skipasmíðaiðnaðinn og að því þurfi að vinna að endurreisa hann. Hver eru afrekin þar? Trúlega er verið að byggja 3 eða 4 ný skip í dag fyrir Íslendinga og a.m.k. tvo báta. Allt eru þetta verksmiðjuskip sem eiga að fullvinna aflann úti á sjó. Slippstöðin sem var með 300 manns í vinnu er nú með rétt um 100 manns. Getur það hafa verið tilviljun að Fiskveiðasjóður samþykkti þessa samninga alla eftir síðustu kosningar? Er þetta viljinn til þess að styrkja íslenskan skipaiðnað? Öll nýsmíðin er flutt úr landi. Og ég spyr: Hver er stefna ríkisstjórnarinnar varðandi endurnýjun togaraflotans sem allir sjáandi menn hljóta að sjá að er á næsta leiti? Hvar hefur sú umræða farið fram? Hvergi. Hún hefur hvergi farið fram. Er það virkilega atvinnustefna þessarar ríkisstjórnar að skera niður framkvæmdafé til Byggðastofnunar stórlega, skera niður Framleiðnisjóð landbúnaðarins um 340 millj. kr. sem átti þó að verða til þess að auka atvinnutækifæri í sveitum landsins? Nei, virðulegi forseti. Hægt væri að halda lengi áfram og skeggræða við þessa ríkisstjórn um atvinnukostina og ráðaleysið sem hér hefur ríkt um of langan tíma. Ég vil segja að lokum, virðulegi forseti, að þótt tíma mínum sé lokið, hefði ég haft áhuga á því að fá að ræða aðeins við hæstv. sjútvrh. um þá stórmerkilegu ræðu sem hann flutti hér. Ég sé ekki annað, eftir að hafa hlýtt á þau orð, en að við séum tilneyddir til þess. Við berum ábyrgð og umræða um þann vanda sem þar liggur fyrir verður að fara hér fram. Hún á að fara hér fram en ekki í einhverri nefnd úti í bæ. Hér er um svo mikið og stórt alvörumál að ræða að alþingismenn geta ekki látið það líða hjá. Það sem út úr þessari umræðu kemur er vissulega dapurlegt. Það eru engin svör við því hvernig ríkisstjórnin hyggst bregðast við því atvinnuleysi sem orðið er í landinu. Það sem hefur komið upp er að atvinnuleysið er meira en birt hefur verið, það er staðfest af ráðherra. Og til viðbótar: Spá ráðherra ríkisstjórnarinnar er um það að atvinnuleysið eigi eftir að vaxa verulega enn. Þrátt fyrir það sýna ráðherrar enga tilburði til þess að bregðast hér við. Virðulegi forseti. Ég skal nú ljúka máli mínu. Þessi ríkisstjórn á hins vegar ekki um marga kosti að velja. En versti kosturinn fyrir þjóðina er örugglega sá að hún sitji mikið lengur. Það er versti kosturinn.

Virðulegi forseti. Ég ætla að gera hér tilraun til þess að svara örfáum fyrirspurnum og ræða örfá atriði sem komið hafa fram í þessum umræðum. Hv. síðasti ræðumaður gat um skipaiðnaðinn og spurðist fyrir um það hvað ríkisstjórnin hygðist gera varðandi framtíð hans. Því er til að svara að starfandi er nefnd iðnrn. og sjútvrn. um þetta mál. Þar eru þessi mál auðvitað til umræðu en jafnframt hafa þau að sjálfsögðu verið rædd í ríkisstjórninni. Um þessi mál er því fjallað á þeim vettvangi sem eðlilegastur er. Ég get verið sammála því sem kom fram hjá hv. þm. Önnu Ólafsdóttur Björnsson að það er mikilvægt fyrir atvinnulífið í landinu að þróa rannsókna- og þróunarstarfsemi en ég vil benda á af því að hún mælti gegn þátttöku okkar í EES að einmitt með þátttöku okkar þar opnast nýir möguleikar, sérstaklega á þessu sviði og einnig á menntunarsviðinu. Það þekkja þeir auðvitað sem starfa til að mynda við háskóla eða rannsóknir. Hv. þm. Jóhann Ársælsson sagði að staðan í sjávarútveginum í dag væri jafnslæm og hún var 1988. Því miður verð ég að hryggja hv. ræðumann með því að staðan, þegar á heildina er litið, er mun verri vegna þess að skuldastaða fyrirtækjanna hefur versnað, skuldirnar hafa hækkað. Til viðbótar því hafa tapast milljarðar í gegnum sjóðakerfið í þeim sjóðum sem þáv. ríkisstjórn setti á laggirnar og áttu að bjarga öllu. Það er sú staðreynd, sem við stöndum frammi fyrir, að þær aðgerðir sem þá var gripið til reyndust aðeins vera frestsaðgerðir, því miður. Það sem vantar í sjávarútveginn er að sá skilningur --- hann hefur ekki verið fyrir hendi allt of lengi því miður og þar ætla ég ekkert að kenna einni stjórn annarri fremur um --- að gróða þarf í sjávarútveginn, það þarf ágóða til að standa fyrir þeirri uppbyggingu sem nauðsynleg er til þess að við náum meiru út úr þessari grein. Og þar kem ég að því sem kannski er mikilvægast og það er að við aukum gæðin í greininni því um meira magn verður vart að ræða á komandi missirum og jafnvel árum. Hv. 1. þm. Austurl., Halldór Ásgrímsson, ræddi hér nokkuð um þjóðarsáttarsamninginn og spurðist fyrir um það hvert hefði verið framlag ríkisstjórnarinnar til þess samnings og framhalds af honum. Hann svaraði reyndar spurningunni sjálfur. Ég vil heldur að ég fái að leggja þar til málanna og ég vil benda hv. þm. á að kannski er veigamesta og mikilvægasta framlag ríkisstjórnarinnar það að hafa sýnt það í verki að hægt er að ná stöðugleika við verðbólgustig sem ekki hefur þekkst í áratugi og eins að nú fara vextir lækkandi og eru um það bil þeir sömu og þegar ríkisstjórnin tók við. Það er talsvert afrek miðað við þann viðskilnað sem þá var við að etja. Ég vil hins vegar benda hv. þm. Framsfl. á að það er kannski einn ákveðinn munur á stjórnarandstöðu Sjálfstfl. þá og stjórnarandstöðu Framsfl. nú. Stjórnarandstaða Sjálfstfl. þá hafði skilning á þjóðarsáttarsamningi og studdi slíkan samning og hafði skilning á stöðugleikanum sem þarf að vera í þjóðfélaginu. Því miður, það gildir að vísu ekki um alla framsóknarþingmennina, þá finnst mér stundum örla á því í þeirra röðum að þeir hafi nú misst sjónar á þeim skilningi sem þeir höfðu þá. Varðandi hlutabréfamarkaðinn vil ég geta þess að það mál er að sjálfsögðu í skoðun hjá ríkisstjórninni ásamt eignatekjum og eignatekjuskatti. Ég get fullvissað hv. þm. um það að við munum ekki koma fram með tillögur eða frumvörp sem munu leiða til þess að þeir sem vilja spara, til að mynda með hlutabréfum, sjái minni ástæðu til þess en ella. Hv. þm. Jóna Valgerður fjallaði nokkuð um Atvinnuleysistryggingasjóð að vonum. Í því sambandi vil ég taka fram að samkvæmt útreikningum, sem ég er hér með, má búast við því að mismunur á áætlun í fjárlögum og því sem hugsanlega gæti þurft að greiða úr sjóðnum gæti verið á bilinu 150--350 millj. kr. eftir því hvort miðað er við 2,3% eða 2,6% atvinnuleysi eins og verstu spár sýna. Ég vil eingöngu segja að auðvitað stendur ríkissjóður á bak við sjóðinn þannig að enginn þarf að kvíða því. Eins vil ég nefna að Atvinnuleysistryggingasjóður á vel á annan milljarð í eignum þótt þær eignir séu þess eðlis að erfitt geti reynst að selja sumar þeirra, t.d. bréf í atvinnutryggingardeild Byggðastofnunar o.s.frv. Hv. þm. Guðni Ágústsson ræddi hér nokkuð um vextina og hélt því fram að ríkisstjórnin hefði hækkað vextina með þeim hætti að það hefði kostað atvinnuvegina milljarð, eða skilja mátti hans orð á þann veg. Ég er alveg hissa á formanni bankaráðs Búnaðarbankans að orða þetta svona því hann veit jafn vel og ég sem sat í bankaráði líka á sínum tíma að skráðir vextir á eftirmarkaði, um það leyti sem stjórnin kom að völdum, voru 8,4% á húsbréfum og 7,85% á ríkisskuldabréfum, spariskírteinum ríkissjóðs. Það var þess vegna nánast formsatriði að hækka þessa vexti í takt við það sem markaðurinn sagði. Það eru hins vegar aðrir sem lána atvinnuvegunum. Það eru bankarnir sem lána atvinnuvegunum og þeir hækkuðu vextina langt umfram það sem þurfti til að halda starfseminni gangandi á síðari hluta ársins. Þeir voru, og það hafa forsvarsmenn bankanna viðurkennt, að vinna inn það tap sem þeir urðu fyrir á fyrri hluta ársins þegar þeir urðu fyrir því óláni að fara eftir tillögum þáv. ríkisstjórnar. Þetta veit hv. þm. auðvitað mætavel. Hv. þm. sagði að við gengjum of hart fram. Ég vil eingöngu minna hann á að enn þá er ástandið svo í landinu að viðskiptahalli er líklega upp á 15 milljarða kr. Við erum því enn að safna skuldum. Af OECD-þjóðunum eru Íslendingar með langmestan viðskiptahalla vegna þess að ríkisstjórnir hér á landi hafa ekki viljað taka þannig á málum að horfið sé til þeirrar stefnu að fullt jafnvægi ríki í viðskiptum við aðrar þjóðir til þess að höggið verði ekki of mikið. Það sama á við í ríkisfjármálunum. Þetta hefur verið gert viljandi og við höfum ekki sett markið hærra en svo að ríkissjóðshallinn á þessu ári á að verða sá sami og hugmyndir fyrrv. ríkisstjórnar voru um. En vegna vaxtanna vonast ég að sjálfsögðu til þess að hv. þm. Guðni Ágústsson, sem ætlar að tala hér á eftir, lýsi því yfir fyrir hönd bankaráðs Búnaðarbankans að hann hugsi sér að lækka vextina á föstudaginn þegar vaxtaákvörðun fer fram í þeim banka. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson kom hér í ræðustól og minntist á nokkur atriði. Hann sagði til að mynda að ríkisstjórnin notaði atvinnuleysi sem stjórntæki. Ég hef sagt það hér að þetta er alrangt því að ríkisstjórnin hefur farið mjög mjúklega í sakirnar eins og tölur og dæmi sanna. Í Finnlandi er atvinnuleysi nú um 10--11%, í Svíþjóð 4--5%, í Danmörku nálægt 10%. Samt er efnahagssamdrátturinn á Íslandi á milli áranna 1991 og 1992 líklega fjórum sinnum meiri en þar sem hann er mestur í þessum löndum. Þetta skulum við hafa í huga þegar menn tala um efnahagshrun í þessum löndum og erfiðleika hjá okkur. Hv. þm. sagði að engar aðgerðir hefðu komið frá ríkisstjórninni. Eru það engar aðgerðir að draga úr lánsfjárþörf ríkissjóðs, opinberra aðila? Eru það engar aðgerðir að lækka vexti? Eru það engar aðgerðir að hafa náð stöðugleikanum niður í lægsta verðbóglustig sem hér hefur þekkst í áratugi? Eru það engar aðgerðir sem gripið var til í sjávarútveginum seint á síðasta ári? Ég var auðvitað sammála hv. þm. um að það á ekki að grípa til nýrra erlendra lána né heldur ríkisreksturs. En hvað var það sem hv. þm. lagði til að gert yrði? Hafði hann skoðun á því? Nefndi hann eitthvað til sögunnar? Jú, hann nefndi eina hugmynd, sem hann fékk lánaða hjá sjálfstæðismönnum á Suðurnesjum, og það var að tvöfalda Reykjanesbrautina. Það var eina hugmyndin sem frá honum kom í hans ræðu og sýnir kannski vel hugmyndafátækt stjórnarandstöðunnar. Virðulegi forseti. Það er komið að lokum þessarar umræðu. Ég vil eingöngu segja það að erfiðleikarnir sem við stöndum frammi fyrir eru alvarlegir. Ég lýsi því yfir að enginn stjórnmálaflokkur á Íslandi, og ég treysti mér þar til að tala fyrir hönd þeirra allra, stefnir að því að auka atvinnuleysi hér á landi. Atvinnuleysi er sá bölvaldur sem við viljum síst hafa í okkar landi. Hins vegar eru mismunandi sjónarmið uppi um það hvernig ráðast skal að draugnum. Við skulum líka viðurkenna þær staðreyndir sem við stöndum frammi fyrir. Það getur enginn læknað vandamálin, það getur enginn ráðist að rótum vandans nema sá sem viðurkennir að hann sé til. Það sem skiptir máli fyrir okkur er að styrkja samkeppnisstöðuna með því að halda stöðugleikanum, með því að lækka vexti en umfram allt að byggja upp hagvöxt sem hlýtur að hvíla á arðsömum rekstri og bæta þannig lífskjör þjóðarinnar. Við getum lært margt af þeim þjóðum sem þannig hafa farið að að treysta á framtak og frumkvæði einstaklinganna því að þeim hefur vegnað best þegar þær þjóðir hafa verið að keppa að sem bestum lífskjörum.

Á grundvelli samkomulags sem gert var um þessa umræðu milli þingflokkanna og lýst var mjög greinilega í upphafi umræðunnar þá er þessari umræðu nú lokið. Óskað hefur verið eftir því að veita andsvar. Ég tel að það geti ekki rúmast innan 56. gr. þingskapanna þar sem segir að forseti ,,geti`` leyft þingmönnum að veita stutt andsvar. Ég tel að hann geti það ekki á grundvelli þess samkomulags sem þingflokkar höfðu gert fyrir þessa umræðu.

Herra forseti. Ég vil enn einu sinni vekja athygli á því að sú umræða sem hér fer fram er ekki í samræmi við þingsköp. Það er nánast út í hött hjá hæstv. forseta að ætla svo að vitna í þingsköp til að segja að hér sé ekki málfrelsi. Það er ekki rökfræðileg hugsun til í þessum útlistunum. Það getur náttúrlega enginn samið af þingmönnum þann rétt sem þeir hafa hér í þinginu samkvæmt þingsköpum. En ég vil minna hæstv. forseta á að senn kemur hæstv. forsrh. til landsins aftur ef guð lofar. Hér er umræðu um byggðamál, skýrslu Byggðastofnunar, ólokið. Hæstv. forsrh. hefur gefið út reglugerð um Byggðastofnun og það er eitt og annað órætt í því sambandi. Undir þeim dagskrárlið er hægt að tala um stefnu Sjálfstfl., stefnuna að fjöldaatvinnuleysi á Íslandi. Þar er hægt að tala um stefnu hæstv. iðnrh. sem virðist telja að vitlaust gengi krónunnar sé besta tryggingin til að koma íslenskum iðnaði á hausinn sem hann hefur unnið dyggilega að á sínu tímabili. Hæstv. forseti. Það þarf ekki að biðja um andsvar þegar sú umræða verður leyfð. Það þarf ekki að biðja um leyfi til andsvars. Þá verða eðlilegar umræður samkvæmt þingsköpum og forsetar verða að gera sér grein fyrir því að þá verður ekki liðinn sá leikaraskapur við stjórn þingsins eins og verið hefur. Annaðhvort gilda hér þingsköp eða það verður það magnaður ófriður að sumir mundu heldur kjósa að vera kyrrir í prestakalli austur á landi.

Herra forseti. Mér er fullkunnugt um það að gert var samkomulag um þessa utandagskrárumræðu og ég vil að sjálfsögðu sem þingmaður að staðið sé við það samkomulag. Það er hins vegar svo að í þingsköpum er gert ráð fyrir því að forseti geti leyft þingmönnum að veita stutt andsvar við einstökum ræðum strax og þær hafa verið fluttar. Það er nýtt fyrir mér ef þessi réttur er ekki fyrir hendi í utandagskrárumræðum þar sem samið er um ákveðna tímalengd á flokk. Ég ætla ekki að fara að rökræða það hér við hæstv. forseta en ég tel mikilvægt að það tekið sé fyrir á fundum forsetadæmisins, sem væntanlega hefur verið gert, en gallinn er sá að forsetadæmið er eingöngu skipað fulltrúum stjórnarflokkanna því miður og því verður þetta kannski rætt sérstaklega á fundi þingflokksformanna. Hafi þingflokksformenn gert slíkt samkomulag um að það yrðu ekki andsvör, þá skal ég fallast á það en mér er ekki kunnugt um að svo hafi verið. Ég vil því spyrja hæstv. forseta eða þá þingflokksformenn sem hér eru hvort svo sé litið á að þingmenn hafi samkvæmt slíku samkomulagi ekki rétt til þess að fara í andsvör. Hæstv. forseti. Í þingsköpunum stendur: ,,Forseti getur leyft þingmönnum að veita stutt andsvör.`` Þingsköpin segja að það sé á valdi forseta. En ég skil það svo að forsetadæmið neiti því í þessu tilviki og væri þá fróðlegt að fá upplýst í hvaða tilvikum forsetadæmið hyggst beita slíkum neitunum í framtíðinni eða hvort það muni geta orðið almenn regla að forsetar beiti slíkri neitun eftir því sem henta þykir í hvert skipti. Við erum vissulega að fara inn á nýja braut að því er varðar þingsköpin og það er mikilvægt að þau séu túlkuð með þeim hætti að flestir geti við unað. Ég á erfitt með að una við þann úrskurð að ekki sé hægt að veita andsvar, sérstaklega þegar hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar nota tækifærið sem síðustu ræðumenn í slíkum umræðum til þess að veitast sérstaklega að einum stjórnarandstöðuflokknum eins og hæstv. fjmrh. gerði hér. Það er að sjálfsögðu mikilvægt að síðasti ræðumaður hverju sinni, sem er hæstv. ráðherra, hagi þá orðum sínum með þeim hætti að ekki sé líklegt að það muni kalla á sérstök andsvör. Hitt er svo annað mál að næg tækifæri gefast, virðulegi forseti, til að ræða við þessa ríkisstjórn á næstu dögum. Við getum vissulega gert það undir öðrum dagskrárliðum, eins og hv. 2. þm. Vestf. benti réttilega á, ef slíkir dagskrárliðir fást almennt teknir hér á dagskrá.

Ég vil að gefnu tilefni minna hv. þm. á að það er löng hefð fyrir utandagskrárumræðum á Alþingi Íslendinga en það var fyrst árið 1985 að ákvæði voru tekin í þingsköp Alþingis um umræður utan dagskrár. Allt til þess tíma grundvölluðust þessar umræður, utandagskrárumræðurnar, á samkomulagi milli þingflokka, samkomulagi sem þingflokkar leituðu eftir að standa við, eins og allir hv. þm. sem tóku þátt í þessari umræðu reyndu að gera í hvívetna, og virða þann tímaramma sem hverjum þingflokki var settur. Það er ekkert í þingsköpum sem bannar forseta að gera slíkt samkomulag við þingflokka um umræður utan dagskrár. Ef á þetta mál er litið af fullri sanngirni hljóta hv. þm. að sjá að skyldugt er að standa við samkomulag sem gert er hér milli þingflokka. Ég leit svo á að hér ætti að standa við samkomulag sem á sér stoð í ákvæðum 72. gr. þingsakapa.

Herra forseti. Hv. 1. þm. Austurl. notaði allnokkrum sinnum í ræðu sinni hugtakið ,,forsetadæmið``. Ég hef tekið eftir því í löngum umræðum um þingsköp hér í vetur að allmargir hv. þm. stjórnarandstöðunnar nota gjarnan þetta hugtak, forsetadæmi. Ég hef af þessu tilefni litið í þingsköpin. Þar finnst þetta hugtak hvergi. Ég veit ekki til þess að á vegum Alþingis sé til nokkur hlutur eða nokkurt fyrirbrigði sem heitir forsetadæmi. Við höfum hér forseta Alþingis og við höfum forsætisnefnd. Ég hygg að þegar þingmenn taka svo til orða að þeir beini orðum sínum eða athugasemdum til forsetadæmisins, þá eigi þeir ýmist við forseta þingsins eða forsætisnefnd. Ég beini því til forseta að hann geri athugasemdir við þennan málflutning í þeim tilgangi að fá menn til þess að nota hér tilvísanir í þær stofnanir þingsins sem stjórna þinginu og til eru að réttum þingskapalögum.

Hæstv. forseti. Það er að verða sorgarsaga á þessu þingi að forsetarnir fara því miður dálítið frjálslega með þingsköpin, búa til hinar og þessar reglur sem jafnvel henta ríkisstjórninni betur. Ég harma það að forseti sem stýrir hér fundi skuli leyfa sér að brjóta þau þingsköp sem svo skýrt eru skrifuð í bók sem liggur á forsetaborðinu. Ég hygg að það sé almenn skoðun þingmanna um styttri umræðu utan dagskrár, þar sem menn mega nánast ekki tala nema í tvær mínútur, að þá hlaupi menn ekki upp með andsvör í þeim tíma. En þegar um lengri umræður er að ræða --- sem verður að líta svo á að sé í þessu dæmi sem hér hefur verið í dag, þó að menn hafi samið um styttri tíma þá var hér almenn stjórnmálaumræða --- þá gilda þingsköpin að fullu. Um andsvörin segir ekkert annað en það sem stendur í 56. gr. Það er helgur réttur þingmannsins að fá að nota sér það að bera fram andsvar því að . . .  Síðan get ég haldið áfram lestrinum en ég sleppi því. Hefðum við komist í þann rétt, sem við áttum hér, að nota okkur andsvarið, gat það þó ekki staðið lengur en í 15 mínútur því að það segir líka í þessari grein. Þess vegna harma ég mistök forsetans en ég segi, eins og aðrir, að við fáum auðvitað næg tækifæri til þess að tala við ríkisstjórnina og ráðherrann og ég erfi það ekki við vin minn forsetann þótt þetta hafi hent hann í þetta sinn. En ég veit að það mun ekki henda hann í annað sinn héðan í frá.

Enn og aftur að gefnu tilefni vegna ávirðinga hv. 5. þm. Suðurl. um að ég hafi brotið þingsköp og að ég hafi gert mistök með fundarstjórn. Ég tel að ég hafi stjórnað fundi hér fram að þessu í krafti þingskapa og samkomulags sem þingflokkar gerðu um þá umræðu sem hér fór fram. Ég tel mig skyldugan að gæta þess að samkomulag sé haldið og þeim tíma, sem samkomulag náðist um að mundi skiptast jafnt á milli flokkanna, yrði ekki misskipt.

Herra forseti. Ég get tekið undir það með hæstv. sjútvrh. að forsetadæmið mun ekki til í þingsköpum. Það er eins með fortíðarvandann, hann er ekki til í orðabók Blöndals og er þó notaður í þingsölum og væri hugsanlegt að semja um að bæði féllu út. Hitt þykir mér þó langalvarlegast ef það eru fortíðarinnar þingsköp sem eru komin í gildi. Hér vitnaði hæstv. forseti, sem er nýkosinn á þing, í þingsköpin eins og þau voru árið 1985 og fyrir 1985 og taldi að á grundvelli þess hvernig þingsköpin voru fyrir 1985 væru efni til þess að standa hér upp og halda fróðleiksræðu yfir þingmönnum. Ég bjó við það þegar ég fór á þing árið 1979 að menn notuðu þingsköpin sem voru þá í gildi en ekki þau sem voru í gildi 1974. Mér sýnist nú fortíðarvandinn fara stórkostlega vaxandi ef hann er kominn á það stig að menn snúi sér að því að fara eftir þingsköpum sem jafnvel hæstv. iðnrh. hlýtur að vita að eru fallin úr gildi og eiga ekki að notast hér við stjórnun þingsins. Þess vegna vona ég að þetta gerist aldrei aftur þegar menn ætla að leiðrétta það að ekki sé verið að fara eftir þingsköpum heldur eftir samkomulagi sem er fyrir utan þingsköp og rúmast þar ekki. Það eru aðeins tvær heimildir til í þingsköpum varðandi þessar umræður, annaðhvort hálftíma umræða eða frjáls umræða. Það er verið að taka rétt af þingmönnum ef farið er út fyrir þetta. Það breytir engu hvað menn ræða í skrifstofu forseta þar um. En ég vil aðeins undirstrika að ég óska eftir skýru svari frá hæstv. forseta um það hvort hann ætlar að notast í framtíðinni við þau þingsköp sem eru í gildi nú og verða í gildi í framtíðinni eða hvort hann ætlar að notast við þingsköp sem voru í gildi fyrir 1985.

Forseti, sem nú situr á forsetastóli, mun hér eftir sem hingað til stjórna fundum þingsins á grundvelli þingskapa og hefða og þess fyrirkomulags sem eiga stoð í þingsköpum og almennt samkomulag er um á milli þingflokka og þingmanna að hæfi umræðum og starfsháttum í þinginu.

Virðulegi forseti. Til okkar formanna þingflokkanna var beint fyrirspurn og ég tel bæði rétt og skylt að svara henni. Það samkomulag sem náðist fjallaði ekki um andsvör, ekki var rætt um slíkt, heldur aðeins um þann heildartíma sem hver flokkur hefði til umráða. Ég get því ekki tjáð mig um andsvör en get raunar látið þess getið að það hefur verið rætt áður og er óleyst vandamál hvernig bregðast megi við þegar lokaræður í slíkri umræður gefa tilefni til andsvara. Þetta er óleyst mál og ég tel í rauninni að þetta sé alvarlegt vandamál. Ég vil einnig árétta það að ég lít svo á að þegar samkomulag hefur náðst milli þingflokksformanna um tveggja tíma umræður, þá sé það vegna þess að hálftíma umræða dugi ekki en ekki vegna þess að það þurfi að takmarka hina löngu umræðu. Hálftímaformið hentar mjög sjaldan og þess vegna höfum við oft brugðið á það ráð að reyna að ná einhvers konar samkomulagi sem í rauninni er ekki hægt að nýta þingskaparammann til, strangt til tekið. Samt sem áður hefur það virkað í megindráttum, eins og annað samkomulag af ýmsu tagi og svo sannarlega hefur verið reynt að fara eftir því. Slíkt samkomulag er gert vegna þess einfaldlega að hin styttri umræða hefur mjög oft reynst of stutt, bæði að mati málshefjanda og þess ráðherra sem hann vill tala við. Því lít ég svo á að samkomulag um tveggja tíma umræðu sé fyrst og fremst viðurkenning á því að hálftímaumræðan eigi mjög sjaldan við.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. sjútvrh. að orðið ,,forsetadæmi`` kemur ekki fram í þingsköpunum. Það er hins vegar ljóst að þegar það orð er notað er átt við forsætisnefndina. Við teljum að það sé verkefni aðalforseta að túlka þingsköpin þótt rétt sé að varaforsetar komi í stað aðalforseta í öllum störfum. Það er mjög mikilvægt að forsætisnefndin ræði það ítarlega hvernig túlka beri þingsköp og aðalforseti þingsins komi þeirri túlkun á framfæri. Ég vil hins vegar minna hæstv. sjútvrh. á að ekkert samkomulag er við stjórnarandstöðu þessa þings um skipan forsætisnefndarinnar og það er engin sátt um það mál hér á Alþingi. Vel má vera að það sé einmitt þess vegna sem menn nota stundum annað orð. Ég vil minna á að það er mikilvægt að bærileg sátt ríki um stjórn þingsins en meiri hluti Alþingis hefur ekki lagt sig fram í því máli svo að ekki sé meira sagt. Ég vil svo að lokum segja að ég vil að sjálfsögðu standa við samkomulag þingflokksformanna. En ég hygg að enginn alþingismaður sé tilbúinn til þess að afsala sér þeim rétti eða vilji að um það sé sérstaklega samið að þegar ráðherrar í ríkisstjórn Íslands nota tækifærið í síðustu ræðu til þess að koma með sérstakar ávirðingar á hendur ákveðnum þingmönnum eða stjórnmálaflokkum að þá sé ekki hægt að svara fyrir það. Þegar þannig stendur á tel ég að forseti þingsins eigi að hafa þann skilning á málum að hann leyfi andsvar í slíkum tilvikum þótt e.t.v. sé rétt að það eigi ekki ávallt að leyfa andsvör í utandagskrárumræðu. En þegar sá ráðherra sem talar síðastur gefur sérstakt tilefni til þess, þá tel ég að forseti þingsins eigi að vera það víðsýnn að hann leyfi slík andsvör. Það mundi m.a. tryggja meiri frið um þinghaldið ef forsetar þingsins hefðu slíka víðsýni til að bera.

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að þegar þingflokksformenn gera samkomulag eigi að standa við það. Hins vegar eiga forsætisnefndin og þingflokksformenn að draga ályktanir af þeirri umræðu sem hefur farið fram. Það er náttúrlega algerlega ófært að ekki sé hægt að veita andsvör við lokaræðu í umræðu eins og hér fór fram. Ég tek þátt í umræðunni vegna þess að ég vil láta það koma fram að mér finnst einkennilegt að það sé á brattann að sækja að fá umræðu um þetta mál sem hér var á dagskrá samkvæmt síðari mgr. 50. gr. um umræður utan dagskrár en þessi utandagskrárumræða byggist á 50. gr. þingskapanna. Í síðari mgr. segir að hægt sé að leyfa utandagskrárumræður um mikilvæg og aðkallandi mál og þá mega þingmenn tala í 15 mínútur hver. Búið er að takmarka umræðuna frá því sem var frá þingsköpunum 1985 með nýjum þingsköpum. En greinileg tregða er á því að veita þessa lengri umræðu og þarf trekk í trekk að semja sig áfram. Hvað eru mikilvæg og aðkallandi mál ef ekki það hraðvaxandi atvinnuleysi í landinu sem hefur verið lýst hér? Auðvitað er það mikilvægt og aðkallandi mál og ekki á að þurfa að standa í hörkusamningum til þess að fá lengri utandagskrárumræðu um það. Ég veit ekki hvað er aðkallandi mál ef ekki það þegar þúsundir manna eru atvinnulausar í landinu. Þetta vildi ég láta koma fram en að öðru leyti á auðvitað að standa við samkomulag sem þingflokksformenn hafa gert og ég vona að menn dragi ályktanir af þeirri þingskapaumræðu sem hefur farið fram.

Herra forseti. Mig langar til þess að vekja athygli forseta á því að þingskapaumræða hefur staðið yfir í líklega 30--40 mínútur. Ef forseti hefði verið svolítið sveigjanlegur í sinni og brugðist við aðstæðum á þinginu væri umræðum lokið fyrir eins og 15 mínútum og þingmenn farnir heim vegna þess að í 56. gr. þingskapa segir að orðaskipti í andsvörum megi ekki standa lengur en í 15 mínútur í einu. Forseti hefði því ekki þurft að óttast að þessi fundur teygðist fram úr hófi og menn væru í andsvörum fram eftir kvöldi. Ég vil bara vekja athygli á þessu til að sýna fram á fáránleika þess að vera svo stirður við þá þingmenn sem óskuðu eftir að gefa andsvör við lokaræðu fjmrh. Það var ekki verið að fara fram á andsvör í miðri umræðu og þingmenn héldu sig mjög stíft við það samkomulag sem gert var. Einungis var farið fram á að bregðast við lokaræðu fjmrh. Eins og ég segi værum við öll komin heim núna ef rétt hefði verið við brugðist.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir orð hv. 2. þm. Austurl. að forsætisnefndin ræði í framhaldi af umræðum um það málefni sem hefur nú verið rætt í hálftíma. Mér er ljóst að hæstv. forseti er í vanda í þessu tilviki, þ.e. að gæta þess að allir flokkar hafi jafnan rétt og þess vegna kannski erfitt að fara fram úr umsömdum tíma. Ég vil taka undir að sjálfsagt er að virða þegar samkomulag hefur verið gert. Hins vegar vil ég benda á það sama og kom reyndar fram hjá síðasta ræðumanni og fleirum að andsvör geta aldrei staðið lengur en í 15 mínútur og hámarksræðutími er tvær mínútur hjá hverjum ræðumanni. En hins vegar er í 55. gr. heimild til þess að jafnan sé hægt að bera af sér sakir og kannski voru það mistök þeirra sem hér vildu svara eða gera athugasemdir að óska ekki eftir því að bera það undir ákvæði þeirrar greinar að bera af sér sakir. Sú ræða má þó standa í fimm mínútur og forseti getur ekki neitað því skv. ákvæði 55. gr. Ég held þess vegna að það sé miklu betri kostur í þessu tilviki að nota andsvaraformið en að fá umræður um þingsköp þar sem bæði er lengri ræðutími og engin takmörk þá fyrir því hversu oft er hægt að taka til máls.