Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Jónsson Jeg á hjer brtt. á þskj. 197, sem fer fram á, að síðari málsgrein 3. greinar falli niður. Við síðustu umr. kom fram brtt. frá hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), um að prestum yrði greiddur ferðakostnaður fyrir þær ferðir, sem þeir yrðu að fara í prófdómaraerindum, og hygg jeg, að hún hafi verið feld af því að menn hafi skilið hana svo, að ætlast væri til, að prestum yrði greiddur allur ferðakostnaður, sem af eftirlitinu leiddi. Jeg get ekki sjeð, hvaða sanngirni er í því, að prestar fái enga borgun fyrir þetta starf. Menn eru altaf að vitna í tilskipun frá 18. öld, sem virðist ganga aftur ljósum logum hjer í háttv. deild. Hygg jeg algerlega óþarft verk að vera að vekja hana upp aftur, og ekki annað en hótfyndni, því allir vita, að hún er aðeins dauður bókstafur eins og svo margar aðrar tilskipanir, sem dagað hafa uppi og orðið að engu, enda jafnvel spurning, hvort þær eru ekki beinlínis úr gildi fallnar með fræðslulögunum. Margt af því, sem hefir verið gert á síðari árum, einkum um samsteypu prestakalla, sýnir, að ekki hefir verið ætlast til, að eftir þessum tilskipunum væri farið. Hversvegna voru þær ekki vaktar upp þegar allar samsteypurnar fóru fram hjer á háttv. Alþingi? Þær eru allar miðaðar við það ástand, er hver prestur sat við sína kirkju svo að segja. Það mætti máske gera það að reglu að leggja ýmsar kvaðir á embættismenn ríkisins, sem þeir fengju enga borgun fyrir, en það er ekki rjett að taka prestastjettina eina fyrir og leggja á hana töluverðan kostnað, þar sem prestarnir eru einna verst haldnir af öllum embættismönnum landsins. En sje sparnaðurinn aðalatriðið í þessu máli, má alveg eins líta á þá hlið þess, að fátækum prestum gæti orðið mikill bagi að þessari álagning, en ríkissjóð á hinn bóginn munar sáralítið um hana. Jeg vona, að háttv.þdm. sjái, að þetta er sanngirniskrafa og fallist á þessa litlu breytingartillögu.

Pjetur Ottesen Jeg á litla brtt. við þetta frv., og þarf jeg ekki að fara mörgum orðum um hana. Öllum mun ljóst, hvað fyrir mjer vakir með henni. Hún fer ekki fram á annað en að heimangöngu- og heimavistarskólar skuli njóta sama rjettar og heimavistarskólum er ætlaður í frv. Mjer skildist á háttv.frsm. við síðustu umr. þessa máls, að nefndin mundi vera mjer sammála um þetta atriði og að í framkvæmdinni mundi fyrirkomulagið vera nú eins og brtt. fer fram á. Við aðra umr. gat jeg þess, að æskilegt væri, að skýrara væri tekið fram um skyldu prestanna til að hafa eftirlit með og sjá um barnafræðsluna og að þeim bæri að fara að minsta kosti tvær húsvitjunarferðir á vetri, en við nánari athugun á þessu máli áleit jeg þess ekki þörf, því skylda þeirra til þessa, bæði siðferðisleg og lagaleg, er alveg ótvíræð. Út af því, sem háttv. 4. þm. Reykv. sagði, skal jeg geta þess, að mjer finst harla ástæðulaust að rísa upp á móti því, að prestarnir gegni þessari skyldu sinni. Það er vitanlegt, að þessi skylda hvílir á prestunum, og það er alls ekki verið að leggja þeim neinar nýjar kvaðir á herðar. Og nú eru prestarnir tvímælalaust svo vel launaðir, að ríkið á heimtingu á að fá fulla starfskrafta þeirra, og þá virðist ekki nema eðlilegt, að ríkið heimti, að þeir helgi fræðslustarfinu krafta sína jafnframt öðrum prestsstörfum meðan sambandinu milli ríkis og kirkju er haldið. Mjer komu þessi mótmæli ákaflega undarlega fyrir, og það því fremur, að jeg man ekki betur en að sami háttv.þm. hjeldi því fram í fyrra, er rætt var um nýtt prestakall í Bolungarvík, er jeg benti á í því sambandi, hvernig prestar alment litu á aðstöðu sína til fræðslumálanna, að prestunum bæri beinlínis skylda til að hafa eftirlit með fræðslu barna. Að minsta kosti tók háttv.þm. Norður-Ísfirðinga það skýrt fram þá. Jeg get því ekki verið fylgjandi brtt.háttv. 4. þm. Reykv., því með henni má segja, að verið sje að gera tilraun til að ljetta alveg af prestunum þeirri skyldu, sem á þeim hvílir til að hafa eftirlit með barnafræðslunni.

Hákon Kristófersson Jeg býst við að háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) hafi meint til mín sumt af því, sem hann sagði í ræðu sinni, af því að jeg mælti á móti líkri brtt., sem kom fram við 2. umr. En jeg verð að undirstrika það, sem háttv.þm. Borgfirðinga sagði um málið. Það er ekki undarlegt, þótt menn standi upp til þess að verja stjett sína, en þó því aðeins, að á hana sje ráðist. En mig furðar á, að háttv. 4. þm. Reykvíkinga skuli rísa upp til að berjast fyrir því, að prestarnir skuli fá ferðastyrk til að ferðast um innan sinnar eigin sveitar. Háttv. sami þm. vildi meta starfsþol prestanna og sjá um, að þeir yrðu ekki ofhlaðnir störfum; en jeg hygg, að engum detti í hug að prestar yfirleitt hafi svo mikið að gera, að ekki megi bæta dálitlum störfum við þá. Jeg skal í þessu sambandi benda á aðra starfsmenn, hreppsnefndirnar. Þær hafa engan málsvara, þótt þær vinni kauplaust, og það oft mikið starf. En þegar embættismaður á hlut að máli, þykir ósvinna, að hann hreyfi sig minstu vitund án þess að fá fulla borgun fyrir, auk þess, sem hann fær fullkomin árslaun úr ríkissjóði. Hvað snertir það, sem sami háttv.þm. talaði um, að sami prestur hefði fleiri sóknir, þá ímynda jeg mjer, að barnaprófunum yrði hagað þannig, að presturinn gæti gegnt þeim í sömu ferðinni og hann færi til annara embættisverka. Jeg álít það vera sóma þjóðarinnar að fara vel með prestastjettina, af því að hún er ein af gagnlegustu stjettum landsins. En það er ekki rjett að borga mönnum með fullum embættislaunum ferðakostnað innan síns eigin hjeraðs. Það er því alls ekki að fara illa með prestastjettina, þó brtt. sú, sem hjer er fram komin, nái ekki fram að ganga. Þá sagði sami háttv.þm., að það væri ófyrirsynju verið að vekja upp gömlu tilskipunina, sem nú væri dottin úr sögunni. En mjer finst það alls eigi vera að ófyrirsynju, því sumir prestar, þótt hinir mestu sæmdarmenn sjeu, hafa algerlega lagt niður húsvitjanir. Finst mjer því alls ekki úr vegi að rifja það upp fyrir þeim.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Samkvæmt loforði til hv.þm. Borgfirðinga hefir nefndin tekið brtt. hans til athugunar og sömuleiðis borið hana undir umsögn fræðslumálastjóra. En eftir nána íhugun hefir nefndin komist að þeirri niðurstöðu, að hún geti ekki orðið þessari till. samþykk, og álit fræðslumálastjóra var á sama veg. Jeg held, að þessi till. mundi ekki í framkvæmdinni valda mikilli breytingu frá því, sem nú er. Þetta hefði að vísu dálítil útgjöld fyrir ríkissjóð í för með sjer, en skólarnir mundu þá líka verða betur úr garði gerðir. Um brtt. á þskj. 197 frá hv. 4. þm. Reykvíkinga hefir nefndin ekki orðið alls kostar á eitt sátt. Jeg er henni frekar mótfallinn. Mjer virðist ekki ósanngjarnt, þó þessi kvöð sje lögð á prestana, þar sem fræðsluskyldan, sem áður hvíldi á þeim, hefir nú verið af þeim tekin í framkvæmdinni.

Magnús Jónsson Það blæs ekki byrlega fyrir þessari litlu kænu minni. Jeg býst við, að atkv. verði þung á móti, en jeg get huggað mig við það, að rökin hafa verið ljett. Jeg neita því ekki, að þessi gömlu ákvæði, sem vitnað hefir verið í, kunni að vera í gildi enn að nafninu til, en hitt er jafnvíst, að þeim hefir verið gleymt, eða þá ekki ætlast til, að þau væru framkvæmd út í æsar frekar en verið hefir, þegar verið var að breyta prestakallaskipuninni og setja núgildandi fræðslulög. Það er hverju orði sannara, að það er hart að nota ekki prestana til fræðslu meira en gert er, en það er annað mál, hvort rjett sje samt að taka þá út úr og hlaða á þá störfum, sem ekki var tekið neitt tillit til, þegar launin voru ákveðin. Jeg veit, að það muni vera rjett hjá hv.þm. Borgf. (P. O.), að hægt sje að knýja það fram að borga ekki fyrir störf samkv. tilskipuninni frá 1746, en þar með er ekki sagt, að það sje sanngjarnt. Og það, sem hann var að vitna í, að hreppsnefndir ynnu kauplaust, þá kom það þessu máli ekki við. Starf þeirra er borgaraleg skylda, sem kemur jafnt niður á presta og aðra, enda veit jeg ekki betur en að prestar hafi mjög oft verið í hreppsnefndum og unnið þar kauplaust eins og aðrir. Háttv. þm. Barð. (H. K.) sagði, að jeg væri að berjast fyrir mína stjett. Þetta er nú ekki alveg mín stjett, og ekki getur það, sem hjer um ræðir, neitt komið við mig. Sami hv.þm. var að fárast yfir því ef prestar ættu að fá ferðakostnað innan síns umdæmis. En hvernig er um læknana? Þeir fá nú líka háa borgun fyrir hvert verk auk ferðakostnaðar. Það er litið svo á, að þeir fái nokkurn hluta launa sinna á þennan hátt, og þó hafa læknar miklu hærri föst laun en prestar, og auk þess fá prestar ekki fulla dýrtíðaruppbót. En samt finst mönnum hneyksli, að prestar fái ferðakostnað greiddan fyrir að sinna aukastörfum.

Jón Þorláksson Mjer þótti hv.frsm. (Þorst. J.) ekki gera alveg nógu vel grein fyrir afstöðu nefndarinnar til brtt. 208, og því vil jeg segja nokkur orð. Þessi brtt. er víðtækari en svo, að hún sje eingöngu til þess að leyfa annarshversdagsskóla. Til þess þarf nú ekki heldur nein sjerstök ákvæði, því að þetta hefir verið leyft af yfirstjórn fræðslumála og viðkomandi skóli samt verið látinn njóta sömu rjettinda og þeir skólar, sem hafa haft tvær deildir og hvor þeirra notið kenslu í 6 mánuði. Brtt. fer fram á tvent. Annað er að stytta skólatímann á ári úr 24 vikum niður í 12 vikur og hitt er að færa skólaskyldualdur niður úr 4 árum í tvö ár. Þar sem komnir eru heimangönguskólar, getur því skólahald minkað niður í ¼ þess, sem nú er. Og þótt mjer gæti sýnst rjett að minka það eitthvað, þá get jeg alls ekki fallist á að kippa því svo burt alt í einu. Brtt. fer fram á þessa heimild fyrir heimangönguskóla, en í frv. mentamálanefndar er gert ráð fyrir að leyfa þetta aðeins sem undantekningu við heimavistarskóla í sveitum. Á þetta við þau rök að styðjast, að miklu erfiðara er að stofna og starfrækja heimavistarskóla í sveitum en heimangönguskóla í kaupstöðum eða kauptúnum. Brtt. gerir þessa heimild almenna. Og hver getur fullyrt, nema ýmsir verði þá fegnir að nota sjer þann sparnað að minka skólahald að ¾ hlutum? Brtt. veldur því ennfremur, að allvíða mundi það, sem nú er farskóli, verða talinn heimangönguskóli. Þetta gæti átt sjer stað þar, sem kent er á tveimur stöðum, 12 vikur á hvorum, og húsrúm og hollustuhættir samþykt af yfirstjórn fræðslumála. Þetta mundi breyta mjög bæði launakjörum kennara þar og einnig framlagi ríkissjóðs til launanna. Launin hækkuðu úr 300 upp í 1600 kr. og framlag ríkissjóð úr 150 upp í 800 kr. og dýrtíðaruppbót að auki. Hve mörg fræðsluhjeruð mundu nota sjer þetta, veit jeg ekki, en eflaust yrðu þau nokkur, og gæti það þá munað talsverðu fyrir ríkissjóð.

Hákon Kristófersson Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) nefndi læknana til samanburðar við þau störf, sem þetta frv. leggur á prestana. En það er alt annað. Læknar verða að fara að heiman hvernig sem á stendur og í hvaða veðri sem er hvort heldur er á nótt eða degi. Því skal jeg þó ekki neita, að mjer þætti sanngjarnast, að læknar fengju enga aukaborgun fyrir ferðalög eða annan starfa sinn. Þeir sem aðrir embættismenn ættu að hafa sín árslaun og ekki meira. Þá veit jeg það eins vel og hann, að prestar eru oft í hreppsnefnd, og þurfti hann ekki að fræða mig á því. Annars verður hv. deild að meta rök okkar beggja. Það er ekki hans verk eins. Það vil jeg þó taka fram, að það er síður en svo, að jeg vilji fara lakar með presta en aðra embættismenn, en jeg vil láta hæfileika þeirra koma sem allra best að notum og að þeir vinni sem mest og best.

Pjetur Ottesen Það hefir farið nokkuð öðru vísi en jeg bjóst við, að hv. mentamálanefnd skuli nú vera á móti brtt. okkar á þskj. 208. Sjerstaklega kemur þetta kynlega fyrir sjónir, þar sem fræðslumálastjórnin hefir að dómi háttv.frsm. (Þorst. J.) einmitt framkvæmt fræðslulögin á þessum grundvelli, þar sem hún hefir leyft annars dags skóla og látið þá njóta fullra rjettinda, þótt hvert barn fái ekki í raun og veru nema 12 vikna kenslu á ári. Nú vill nefndin lögleyfa 12 vikna kenslu handa hverju barni í heimavistarskólum í sveitum, en brtt. fer fram á, að það nái líka til heimangönguskóla. Og hver er þá munurinn? Sem stendur eru engir heimavistarskólar til, en aftur á móti mjög margir heimangönguskólar. Og hví mundi fræðslumálastjórnin hafa veitt undanþágu áður? Ætli það sje ekki vegna þess, að hún eins og fleiri álíti þetta hollara en að pressa börnin til að sækja skólann á hverjum degi í 6 mánuði. Þá skoðun hafa talsvert margir, og þar á meðal einn mikilsmetinn læknir, látið uppi. Og ekki má alveg gleyma að gefa gaum að heilbrigði barnanna. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) taldi þetta mjög mikla rýmkun frá því, sem nú er, ef skólaskyldan væri færð niður í tvö ár. En hann má ekki gleyma því, að fræðsluskyldan er ekki afnumin fyrir því, því að undanþágan fæst ekki, nema sjeð sje fyrir fræðslunni á annan hátt svo að fullnægjandi sje. Og einn kostur er við þetta. Það er haldið meira í heimafræðsluna, en hún er af flestum talin hollari, og í rauninni líftaug og undirstaða allrar sannrar mentunar og menningar. Sami hv.þm. (J. Þ.) talaði um, að farskólar mundu breytast í heimangönguskóla, og óx honum í augum sá kostnaður, sem af því mundi fljóta fyrir ríkið. Jeg er nú ekki eins hræddur við þetta. Það mundi kosta stóraukin fjárútlát fyrir hjeruðin, en nú eru margar sveitir svo illa settar, að þær geta ekki haldið kenslu uppi eins og tilskilið er, og fara því algerlega á mis við styrk úr ríkissjóði. En þótt svo færi, að eitthvað bæri á þessu, þá er ekki nema sjálfsagt, að sveitirnar njóti nokkuð meira jafnrjettis við kauptúnin og kaupstaðina en nú á sjer stað. Síðastliðið skólaár fór til barnafræðslu úr ríkissjóði full ½ miljón, en af þessu fje hefir sáralítið farið í sveitirnar. Í fjárlagafrv. fyrir 1923 eru ætlaðar 350 þús. kr. í laun kennara, en aðeins 5000 kr. til þeirra sveita, sem ekki geta haft nema eftirlitsfræðslu. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) taldi þau rök ljettvæg, sem jeg hafði fært gegn till. hans. En jeg get ekki fallist á, að það sjeu ljettvæg rök, þó haldið sje fram, að prestar eigi að gera skyldu sína. Annars er ekki af þeim krafist í frv. Þar er aðeins farið fram á, að þeir inni þau störf að hendi, sem þeir eru skyldir til að lögum.

Björn Hallsson Jeg tók það fram, þegar frv. um frestun á framkvæmd fræðslulaganna frá fjvn. var hjer til umr., að jeg teldi þetta frv. vera til allmikilla bóta. Fræðslulögin eru hjer rýmkuð fyrir þá, sem geta sjeð börnum sínum fyrir fræðslu í heimahúsum, og að prestar og fræðslunefndir hafi eftirlit með þeirri fræðslu. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) er hjer á ferð með lítinn bát, sem hann kallar svo, og er hann hræddur um, að skel sú eigi erfitt uppdráttar. Mig furðar nú ekkert á því, þó óbyrlega blási fyrir þessari kænu hans, því eðlilegast er, að prestum sje ekkert greitt fyrir þetta eftirlit með barnafræðslunni. Þeir eiga að hafa það á hendi samkvæmt lögum og geta auðveldlega sameinað það öðrum aukastörfum sínum. Þeir þurfa oft að ferðast um prestaköll sín, og geta eflaust oft sameinað þetta eftirlit við þær ferðir, án þess því fylgi nokkur aukakostnaður.  (M. J.: En prófin?)  . Ekki fæ jeg heldur sjeð, að ástæða sje til að breyta frv. að því er prófin snertir. Það er svo ákveðið í 3. gr. frv., að ef um víðlend prestaköll er að ræða, þá er heimilt að skipa þar sjerstaka prófdómara. Með þessu ákvæði sýnist mjer fyrir það girt, að prestamir hafi tilfinnanleg óþægindi af þessari kvöð. Þar sem til dæmis samsteypuprestaköll eru, er heimild til að skipa prófdómara í fjarlægustu hreppunum. Hinsvegar eru prestarnir ekkert of góðir til að vera prófdómarar án sjerstakrar borgunar í þeim hreppum, sem þeir eru búsettir í. Sama máli er að gegna um fjölmenn kauptún. Þar er líka hægt að skipa prófdómara, ef þörf er á. Sje jeg því ekki neitt að athuga við það, þó þessi ákvæði standi óbreytt. Bátur hv. 4. þm. Reykv. má því gjarna steyta á skeri. Jeg ætla ekki að blanda mjer í deilur þeirra háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) og hv.þm. Borgf. (P. O.). Vil jeg aðeins geta þess, að mjer finst enginn voði á ferðum, þótt till.hv.þm. Borgf. verði samþykt, og mun jeg greiða henni atkvæði.

Jón Þorláksson Jeg hefi heyrt það út undan mjer, að till. muni koma fram um að taka málið út af dagskrá nú, vegna þess að þörf sje á að athuga það nánar. Ef svo verður, þá vil jeg ekki tefja tímann nú, og mun því falla frá því, sem jeg ætlaði að taka fram.

Lárus Helgason Af því jeg hefi hugsað mjer að koma fram með brtt., þá leyfi jeg mjer að óska þess, að málið verði tekið af dagskrá.

Forseti (B. Sv.) Samkvæmt ósk hv.þm. V.-Sk. (L. H.) tek jeg mál þetta af dagskrá, og er umr. frestað.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Minni hl. viðskiftamálanefndar ber fram þetta frv. eftir samráði við hæstv. stjórn. Hefði mátt vænta þess, að fleiri háttv. nefndarmenn hefðu aðhylst frv., vegna þess, að nefndin mun að mestu sammála um það, að eitthvað þurfi þó að gera til þess að bæta úr þeim viðskiftaerfiðleikum, sem þjóðin nú er stödd í. En meiri hl. nefndarinnar hefir heldur kosið að fara aðra leið að þessu marki, og þess vegna kom hann hjer fram í gær með örlítið frv. um mat á íslenskri krónu, meinlítið og, að því er best verður sjeð, fremur gagnslítið. En vel má vera, að eitthvað meira sje í vændum frá hv. meiri hl., þótt mjer sje ekki um það kunnugt. En hv. meiri hl. hefir nú tekið upp það bjargráð, sem ekki hefir þekst hjer áður. Hann hefir komið hjer fram með sjerstakt nál., á þskj. 206, um frv. okkar minni hl. manna, og gengst gegn því. Skal jeg ekki ræða um það sjerstaklega að svo komnu, en minnist þess líklega síðar. Þegar frv. eins og þetta kemur fram, þá er óhjákvæmilegt að gera sjer grein fyrir nokkrum spurningum í sambandi við það, og hversu þeim skuli svara. Fyrsta spurningin er, hvort þörf sje á þeim ráðstöfunum, sem frv. heimilar. Þeirri spurningu munu sumir vafalaust svara játandi, en aðrir neitandi. En hvort sem svarið verður, þá er það jafnvíst, að viðskiftaástand vort þarf að batna, erlendu skuldirnar að greiðast og gengið að hefjast. En sje þetta viðurkent, þá sýnist ótvírætt vera þörf á svipuðum ráðstöfunum og frv. stefnir að. Það er að vísu rjett, að gott árferði til lands og sjávar getur mikið bætt úr erfiðleikum þjóðarinnar, en ef það góða árferði bregst og ekkert er aðhafst, þá hljóta afleiðingar aðgerðaleysisins að verða illar, þegar fram í sækir, því það efar enginn, að ef lággengið helst, þá koma afleiðingar þess fram á þann veg, sem vjer síst mundum kjósa, og þannig, að efnalegt jafnvægi mundi raskast milli borgaranna í landinu. Lággengið getur að vísu auðgað stöku menn, en aðeins á þann veg, að aðrir þokist að sama skapi nær örbirgð og efnalegu ósjálfstæði. Yfirleitt geta áhrif þess aldrei verið holl eða heillavænleg. Vjer flytjendur frv. úr viðskiftanefnd höfum fyrir okkar leyti svarað þessari fyrstu spurningu játandi með frv., og í raun og veru annari spurningu líka, sem sje þeirri, hvort rjett sje að grípa fram í rás viðburðanna í þessu efni með opinberri ráðstöfun. Margir líta að vísu svo á, að sparsemdarhugur þjóðarinnar og ástundun hennar og elja við skyldustörfin og að auka framleiðsluna muni bjarga þessu öllu við. Virðist þetta vera hreint og beint trúaratriði fyrir hv. meiri hl. viðskiftan. En jeg get ekki neitað því, að mjer finst þetta nálgast allmikið oftrú; að minsta kosti gefur Reykjavíkurlífið, eins og það kemur mjer fyrir sjónir, lítið tilefni til þeirrar trúar. Þúsundir vinnufærra karla og kvenna streyma hjer daglega um göturnar, án þess að nokkurt vinnusnið sjáist á þeim, þyrpist að skemtistöðum, eins og kríur, og hvar sem einhverja tilbreytingu er að sjá eða heyra. Það liggur næst að halda, að markmið þessa fjölda sje það eitt, að fullnægja skemtanafýsn sinni og glysgirni, ef þá eigi öðrum enn lakari hvötum. Sömu söguna má segja úr öðrum kaupstöðum og kauptúnum landsins, með þeim einum mun, sem leiðir af því, að fólk er þar færra. Jeg hygg því, að vonin um það, að þessi sparnaðareiginleiki og iðjusemi fólksins bjargi oss, sje harla stopul. Iðjusemi og nægjusemi er ef til vill hægt að tala um í sveitunum og hjá tiltölulega fáum starfandi mönnum í bæjum og kauptúnum, en það nær engri átt að tala um þessa eiginleika sem þjóðardygðir; þvert á móti. Framleiðslan til lands og sjávar hvílir á lúnum höndum fárra manna, sem í góðu árferði geta hamlað upp á móti eyðslu hinna, en sjálfir verða að bita á beiskjunni, þegar í ári versnar, af því að eyðslu þeirra iðjulausu og áhugalausu verða engin takmörk sett. Jeg kem þá að þeirri spurningu, hvort takmarkinu, að fá verslunarjöfnuð og laga gengið, verði náð með þeim ráðstöfunum, sem frv. gerir ráð fyrir, og hvort aðrar leiðir að þessu marki mundu verða betri eða heppilegri. Frá sjónarmiði minni hl. er ekki um ágreining að ræða að því er fyrra atriði spurningarinnar snertir, en meiri hl. telur ráðstafanir frv. lítils verðar. Þó hygg jeg, að enginn geti með sanngirni neitað því, að ef þjóðin færði þá sjálfsfórn, hvort heldur væri af fúsum vilja eða eftir lagaboði, að neita sjer árlangt um allrar innfluttrar vöru, og það getur hún sjer að meinalausu, þá mundi sparast svo mikið fje af andvirði framleiðslunnar, að nægði til að greiða þær lausu og reikandi skuldir, sem nú þrýsta niður gengi krónu vorrar, og þótt þær skuldir sjeu ekki eina orsökin að gengisrýmuninni, þá mundi þó gengið lagast af þessu tiltölulega fljótt. Um síðari lið spurningarinnar er nokkuð öðru máli að gegna, því sitt sýnist hverjum um leiðirnar. Margir telja sjálfsögðustu leiðina að albanna þegar í stað með upptalningu allan þann varning, sem hægt er án að vera, aðrir vilja aðeins albanna nokkrar óþörfustu vörutegundirnar, en takmarka innflutning annara tegunda; enn aðrir vilja fresta öllum viðskiftahöftum að sinni, en taka þau upp síðar, og haga þeim þá eftir þörfinni og árferðinu. Allar styðjast aðferðir þessar við nokkur rök, en allar hafa þær líka sína annmarka, og versti annmarkinn er og verður jafnan mótþrói og viðsjár þeirra, sem fjárvonir eiga í auknum innflutningi, og hinna, sem geta gert innflutningshöftin sjer að fjeþúfu. Þessir annmarkar valda því, að höftunum verður aðeins að beita eftir brýnni þörf, og þau verður að hafa svo víðtæk, að fult lið megi að þeim verða. Viðskiftahöft einskorðuð og ákveðin af þinginu verða að miðast við ástandið á þeirri stundu, sem þau eru sett, og geta því eðlilega átt illa við, þegar ástæður breytast. - Fyrir því höfum vjer flm. frv. álitið rjettast að fá stjórninni heimild til að ákveða höftin, víðtæk eða langæ, nú þegar, eða síðar á árinu, eftir því sem þörfin og horfurnar gefa tilefni til. Því hefir verið barið við, að einstakir menn geti haft innflutningshöftin að fjeþúfu. Það er satt, að fram hjá þessum örðugleikum verður ekki algerlega komist. En þeir mega þó ekki verða þess valdandi, að menn fyrir þá eingöngu leggi árar í bát. Vjer flm. álítum, að höftin, ef til kemur, þurfi að ná til hvorttveggja, innflutningsbanns og eftirlits með útlendum gjaldeyri, ef tilganginum skal ná, viðskiftajöfnuði út á við og gengisjöfnuði. Ýmsum fleiri spurningum mætti varpa fram, svo sem þeirri, hvort stjórninni væri trúandi til að geta farið með þær heimildir, sem frv. vill veita henni, svo að gagni komi. Þvílíkum spurningum hefi jeg heyrt varpað fram, en jeg verð að segja, að mjer þykja þær nokkuð nærgöngular. Að vísu býst jeg ekki við, að stjórnin gæti beitt þeim öllum til hæfis - slíkt væri ekki á menskra manna færi - en jeg treysti því, að hún hafi þá glöggskygni, einbeittleik og nærgætni til að bera, sem fullkomlega tryggir oss það, að heimildunum verði ekki misbeitt, enda er þetta trúnaðarstarf stjórnarinnar engu ábyrgðarmeira en margt annað, sem henni er falið, og má í þessu sambandi minna á lögin 8. mars 1920, sem heimila henni að miklu leyti sömu ráðstafanir og þetta frv. vill heimila. Jeg veit að vísu, að ýmsum er vel sem vart, þótt lággengið haldist og dýrtíðin. Það er svo sem engum blöðum um það að fletta, að lággengið auðgar einstöku menn og jafnvel flokka manna, en á það ber ekki að líta. Heldur ekki má ráða gróðavon útgerðarmanna af lággengi fram til þess, að ársframleiðslan er seld. Það væri að láta öðrum blæða þeirra vegna á meðan. Lággengið er eitur í beinum þjóðarinnar og á að hverfa sem fljótast, eins þótt einhverjir kunni að missa við það gróðavon. Annars verð jeg að segja það, að kenning sú, sem hjer hefir heyrst, um hættu af hastarlegri verðsveiflu krónunnar upp á við, er ekki margra fiska virði. Slík verðsveifla mundi í rauninni aðeins kollvarpa nokkrum rjettlágum gróðavonum fárra manna, en um slíka verðsveiflu er það annars að segja, að hún er nær óhugsanleg sem afleiðing hastarlegra viðskiftahafta, vegna þess, að orsakir lággengisins liggja ekki einvörðungu í viðskiftahallanum út á við, heldur jafnframt á öðrum sviðum, svo sem af of mikilli umferð ótryggilegra brjefpeninga, sem seðlabanki landsins illu heilli hefir sent á markaðinn. Algeng mótbára gegn viðskiftahöftum er það, að þau skapi dýrtíð meðan þau standa á þeim varningi, sem bannaður er eða takmarkaður. Þessi mótbára hefir við nokkur rök að styðjast, þótt ekki megi alla áherslu á hana leggja. Reynslan hefir sýnt, að verðlagsnefndir og lögskipað hámarksverð hefir eigi nægt til að verja almenning fyrir ásælni seljenda. En þetta á ekki og þarf ekki að koma mjög að sök, þegar látinn er frjáls allur nauðsynjavarningur, og kaupendum er neyðarlaust að neita sjer um dýrtíðarvarning. Þennan agnúa viðskiftahaftanna verður að skoða eins og lítilfjörlegan sársauka, sem óumflýjanlegur er meðan verið er að lækna illkynjaða meinsemd eða afstýra miklu alvarlegri hættu. Um skipun innflutningsnefndar og gjaldeyrisnefndar eru skoðanir nokkuð skiftar, meðal annars um það, hve margir og hverjir eiga að skipa hana, og hvernig hún eigi að beita eftirliti sínu, einkum á fjarlægum stöðum. Þetta er alt fyrirkomulagsatriði, og varða minna en aðalmálið. En vjer álítum engan ávinning að fjölmenni í þessari nefnd, og teljum sjálfsagt, að stjórnin fái henni til fulltingis í starfinu aðstoð lögreglunnar á hverjum stað. Með lánsheimild þeirri til handa stjórninni, sem 3. gr. getur, vildum vjer aðeins gera skýrt, að lántökuheimild síðasta þings vegna viðskiftakreppunnar ætti að takmarkast við þörf ríkissjóðs eins eftirleiðis, og þess vegna leggjum vjer til, að lög nr. 76, 27. júní 1921, falli úr gildi. Það er varla ástæða fyrir mig að minnast mörgum orðum á nefndarálit meiri hlutans. En þó get jeg ekki annað en vakið athygli hv.þdm. á því, að þar virðast vera settar fram fullyrðingar, sem ekki eru alls kostar sannleikanum samkvæmar. Kemur þar ljóslega fram, að meiri hluti nefndarinnar hyggur og byggir á því, að ósjálfráð atvik muni færa alt viðskiftaástandið í lag. Telur hann einkum þrent, sem muni af sjálfu sjer bæta úr kreppunni. Í fyrsta lagi sparnaðarviðleitni hjá þjóðinni, í öðru lagi kaupgetuleysi og í þriðja lagi lækkandi verðlag á vörum. Um þessa 3 liði segir meiri hluti nefndarinnar, að þeir sjeu eðlileg og heilbrigð lausn á vandamálinu. En jeg efa stórlega, að hjer hafi meiri hluti nefndarinnar við rök að styðjast. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að sparnaðarviðleitni manna yfirleitt er meira í orði en á borði; má þar minna á jólaútsöluna síðustu o. fl. Og langt má kaupgetuleysið ganga, ef það á að verða til þess að bæta úr vandræðunum. Líst mjer það læknismeðal einna fráleitast, enda er kaupgetuleysi rjett skilið sama og örbirgð. Verðlækkunin á útlenda markaðinum nær heldur ekki til almennings hjer, vegna gengismunarins. En það er einmitt það, sem verið er að keppa eftir með innflutningshöftunum, að laga gengið og gera þannig almenning hluttakandi í verðlækkun þeirri, sem orðin er á erlendum markaði, en lággengið nú bannar oss að njóta. Í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar eru dregnar fram ýmsar tölur, sem eiga að sanna, að alt muni lagast með hægu móti og án opinberra ráðstafana. Út í þessa reikninga skal jeg ekki fara, en vil aðeins benda á, að sumar af þessum tölum eru hreinar og beinar ágiskanir. Og líkurnar virðast benda til, að hið raunverulega ástand sje mun verra en álitið sýnir. Mun það innan skamms koma betur í ljós. Samningsbundnar skuldir hafa og áhrif á gengið, þótt ekki komi það eins ljóslega fram eins og um þær lausu og kræfu. Það er heldur ekki úr vegi að minna á það, að traustið í nágrannalöndunum til bankanna hjer er ekki meira en svo, að nýlega ráðstafaði banki nokkur í Englandi inneign sinni hjá „firma“ hjer í Reykjavík á hendur „privat“-manni, sökum þess, að hann þorði ekki að láta það ganga gegnum bankana hjer. Þvílík dæmi, þótt slæm sjeu, tala miklu skýrar en ágiskaðar tölur í nál. meiri hl., eins þótt hjer sje vitanlega að ræða um ókunnugleika enska bankans. Jeg vænti þess fastlega, að þeir, sem hlyntir eru máli þessu og hafa líkan skilning á því og minni hl. nefndarinnar, láti ekki smávægileg ágreiningsatriði verða málinu að fótakefli eða til tafar, svo að um það þurfi að bítast fram á sumar. Get jeg svo látið staðar numið að sinni. Býst jeg við, að jeg síðar þurfi að taka til máls.

Atvinnumálaráherra (Kl. J.) Þótt það sje satt, sem hv.frsm. minni hluta nefndarinnar drap á, að einstökum mönnum væri það hagur að halda við hinu lága gengi íslensku krónunnar, þá er það víst, að það er skaði fyrir allan almenning, að gengi krónunnar hefir fallið og er fallandi. Ástæðurnar til þessa gengisfalls eru alkunnar og því óþarft að fjölyrða um það; en þar sem almenningsheill er í veði, er nauðsyn að laga það, og það er sjerstaklega skylda stjórnarinnar að gera það, sem í hennar valdi stendur, til að bæta úr því. Um þetta mál hefir verið mikið ritað og rætt, og mörg ráð hafa verið gefin, bæði almenn og sjerstök. Um það ber flestum skynsömum mönnum saman, að tryggasta og almennasta ráðið sje að framleiða og spara. Það verður hvorttveggja að fylgjast að, því það dugir lítið að framleiða, ef það er jetið upp jafnóðum. Margir álíta þó, að alt batni bráðlega og gengið lagist af sjálfu sjer með aukinni viðskiftakreppu og yfirfærsluleysi peninga, því hvorki gegnum banka nje póst er nú hægt að yfirfæra neitt, er nokkru nemur. En þetta er hvorugt einhlítt. Margir kaupmenn hafa náð í útlendan gjaldmiðil til að kaupa vörur fyrir. Þessi gjaldmiðill hefir að vísu orðið þeim óhemjudýr, en hvað gerir það, þeir leggja það aðeins á vörurnar, og kaupendur þeirra verða svo að borga þennan dýra gjaldmiðil óafvitandi, og auk þess hefir þeim tekist að ná í stór lán erlendis. Það mun nú vera talið nærri sanni, að skuldir við útlönd sjeu um 16–17 miljónir. Erlendir kaupsýslumenn, sem átt hafa kröfur á hendur íslenskum viðskiftamönnum sínum, hafa, er þeir voru úrkula vonar um að fá þær allar inn, boðið þær fyrir hálfvirði eða enn þá minna. Hefir af þeim sökum orðið óeðlilega mikið framboð á íslenskum peningum, og því stuðlað að því, að íslenska krónan fjell í verði. Þar af munu vera viðráðanlegar eða samningsbundnar um 10 miljónir kr. skuldir, en lausaskuldir, sem sje þær, er mest hafa áhrif á gengið, verða þá 6–7 miljónir. Hv. meiri hluti nefndarinnar hefir komið þessum skuldum niður í 4 milj. kr., samkvæmt útreikningi símun, en það er vafalaust rangt og alt of lágt áætlað. Geta þessar dægurskuldir alls ekki verið minni en um 6–7 milj. króna. Ef þessar skuldir yrðu borgaðar, er það álit manna, að gengið mundi jafna sig. Eitthvert fyrsta ráðið, sem komið hefir fram, til að bæta úr þessu, er, að rjett sje að taka lán og borga með því þær skuldir, sem ekki verði samningsbundnar. Þetta væri affarasælla en bann, ríkiseinokun eða þvingunarráðstafanir. Jeg er nú ekki á þessari skoðun. Jeg álít þegar nóg lán tekin, og mjer finst óviturlegt að taka lán eingöngu til að borga með skuldir einstakra manna, sem svo ef til vill strax reyndu að stofna ný lán. Jeg álít því ekki þessa leið færa til að komast úr ógöngunum. Önnur leiðin, sem hægt er að fara til að laga gengið, er sú, að setja höft á verslunina og banna innflutning ýmissa vara. Nú eru til lög frá 8. mars 1921, sem heimila stjórninni að banna innflutning ónauðsynlegs varnings, og getur því verið álitamál, hvort þörf sje á nýjum lögum um þetta efni, því engum hefir dottið í hug að afnema þau, og samkvæmt þeim er nú bann gegn innflutningi ýmsra vörutegunda. - En jeg er nú þeirrar skoðunar, að þessi umgetnu lög sjeu alls ekki fullnægjandi og nái ekki tilgangi sínum; þau ná aðeins til óþarfa og ónauðsynlegra tegunda, en um það eru jafnan skiftarskoðanir, hvað sje nauðsynlegt og hvað ekki. Jeg man vel, að þegar jeg las reglugerðina, sem taldi upp ónauðsynlegar og bannaðar vörutegundir, sagði jeg við sjálfan mig: Þetta kalla jeg nauðsynlega vöru. En vafalaust hafa þó aðrir verið á annari skoðun. Það eru mjög skiftar skoðanir um það, hvort þessi eða þessi vara sje ónauðsynleg eða ekki, og bætir lítið úr skák, þó að ráðherranum sje gefið vald til að ákveða það. Að vísu er skylda að hlíta þeim úrskurði, en það er alls ekki víst, að varan sje í sjálfu sjer ónauðsynleg, þó að ráðherranum sýnist svo. Ef bönn eða höft á annað borð þykja nauðsynleg, getur verið fylsta ástæða til að banna ekki einungis óþarfavöru, heldur og nauðsynjavöru, t. d. ef mikið er til af henni fyrir í landinu. Mjer er kunnugt um, að bankarnir hafa líka neitað um yfirfærslu á peningum, af því að kaupa átti inn vöru, sem nóg var til af áður, að þeirra dómi. Yfirleitt ná þessi lög því alt of skamt. Ef litið er á verslunarskýrslurnar frá 1918, sjest, að þá hefir verið keypt inn í landið fyrir 1 milj. og 100 þús. kr. af þeim vörum, sem nú eru bannaðar. Síðan eru engar verslunarskýrslur til, en mjer er kunnugt um, að á fyrsta ársfjórðungi 1920 var flutt inn bannvara fyrir 150 þús. kr. Nú er það að vísu svo, að innflutningur er venjulega minstur á fyrsta fjórðungi ársins, en eykst er á árið líður; má því búast við, að inn hafi verið flutt heldur meira en fyrir 4X150 þús. eða 600 þús. kr., en þó varla yfir 750 þús. kr. Nú er jafnmikið af þessari bannvöru vafalaust ekki meira virði en 4–500 þús. á að giska, svo mikið hefir dregið úr innkaupum manna vegna peningaleysis og bankakreppu. Það er því auðsætt, að eftir þessum lögum sparast aðeins tiltölulega mjög lítil upphæð, og getur bann í þessa átt því ekki haft nein áhrif til þess að efla gengi peninga vorra. Jeg held, að það hafi verið háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.), sem taldist svo til hjer um daginn, að innfluttar vörur á árinu 1921 hefðu samtals numið 30 milj. kr. Jeg tel þetta varlega áætlað, en af því sjest, að ½ milj. til eða frá hefir alls enga þýðingu. Þessi lög eru því gagnslítil eða gagnslaus; þau eru fremur til skaða, því mönnum gremst að þurfa að sækja um, ef til vill árangurslaust, að flytja inn vöru, sem þeir vita að getur ekkert gert til nje frá, og verða óánægðir með slíkt bann, sem þeir vita að engin áhrif hefir. Nú kem jeg að aðalatriði þessa máls, en það er, hvort þörf sje á höftum og banni nú? Um þetta eru mjög skiftar skoðanir. Sumir vilja ganga mjög langt í því að banna innflutning, aðrir vilja banna hann með vissum skilyrðum, og loks vilja sumir engin höft hvernig sem á stendur. Að minni hyggju telja flestir öll verslunarhöft óeðlileg „principielt“. Jeg er og þeirrar skoðunar, þó ekki að öllu leyti. Jeg hefi látið þá skoðun mína í ljós fyrir um 10 árum, í nefnd, sem jeg átti sæti í, að jeg teldi rjett, að landið tæki einkasölu eða einokun, sem það nefndist þá, á ýmsum vörum, t. d. kolum, steinolíu og jafnvel tóbaki. Nú sem stendur getur verið, að þessi höft sjeu ekki nauðsynleg. En hver sjer inn í framtíðina? Útlitið er fremur bjart nú, það játa jeg, og jeg er miklu bjartsýnni nú en fyrir nokkrum mánuðum síðan. En menn mega ekki láta blekkjast af því, þó vel liti út nú, því vel getur farið svo, að áður en þing kemur saman næst verði ástandið þannig, að æskilegt væri fyrir stjórnina að hafa heimild sem þessa, ef nauðsyn krefði þá, að höft yrðu sett á, en slík lög mundi stjórnin aðeins skoða sem „Sikkerhedsventil“, þannig, að hún mundi aðeins grípa til þeirra í fylstu nauðsyn. Ef litið er á, hvernig koma mætti þessu í framkvæmd, eru 2 leiðir fyrir hendi. Önnur er sú, að þingið semji lög, sem kveði skýlaust á um það, hverjar vörur megi flytja, hverjar sjeu bannaðar með öllu og hverjar megi aðeins flytja með leyfi stjórnarinnar. Þessi lög væru mjög þægileg fyrir stjórnina og tækju af henni alla ábyrgð og vanda í þessu efni. En það er spá mín, að erfitt mundi verða fyrir hv.þm. að koma sjer saman um það, hverjar vörur ætti að banna, og mundi þá koma fram aragrúi af brtt., sem erfitt yrði að fást við; af praktiskum ástæðum tel jeg þessa leið miður til fallna. Hin leiðin er sú, að þingið setti heimildarlög fyrir stjórnina, eins og þau, sem hjer liggja fyrir, og hún aðeins ætti að nota og mundi nota, ef brýn þörf væri á og gengið jafnaðist ekki af sjálfu sjer. Hvort stjórnin mundi nota þessa heimild, veltur samt sem áður ekki eingöngu á þessari brýnu þörf, heldur verður og að líta á þá hlið þessa máls, hvort ríkissjóður muni þola það tekjutap, sem af þessu mundi leiða. Fjárhagur ríkisins er vissulega ekki svo glæsilegur, að hann þoli mikinn frádrátt á tekjunum. Því verður að meta og vega nákvæmlega nauðsynina á þessum höftum annars vegar, en tekjumissi ríkissjóðs hins vegar. Jeg er nú þeirrar skoðunar, að hagur ríkissjóðs yrði þar næsta þungur á metunum, og jafnvel fult eins þungur og hitt, og yrði þá nauðsynin að vera svo brýn, að engum dyldist, að nú væri nauðsynlegt að taka í taumana. Loks ber að líta á það, að væru upptalningarlög sett í stað heimildarlaga, þá giltu þau áfram, þó nauðsynin væri ef til vill fyrir löngu horfin. Heimildarleiðin er því einnig af þessum ástæðum aðgengilegri. Þá skal jeg að lokum í fám orðum segja frá 3. leiðinni, sem einkum kaupmenn telja heppilega, bæði hjer í Reykjavík og úti um land. Hún er sú, að leggja mjög hátt innflutningsgjald á ýmsar vörur, og eina vöru hafa þeir tilnefnt sjerstaklega, sem þeir segja að jafnvel mætti banna með öllu. Það er tóbak. Þetta vörugjald tel jeg aðeins vera grímuklætt bann, og að því er snertir tóbakið skal jeg geta þess, að jeg vildi ekki taka á mig þá ábyrgð að banna það, því að það er sannfæring mín, að það yrði ekki vinsælt af öllum almenningi. Jeg hefi heyrt gamla tóbaksmenn segja, að þeir vildu ganga alls á mis til þess að geta veitt sjer tóbak, þeir vildu heldur þola hungur og harðrjetti en að hafa ekki í nefið. Jeg hefi þá í stuttu mál lýst afstöðu minni til þessa frv. Jeg tel, að svo gæti farið, að nauðsynlegt væri að hafa slík heimildarlög, sem stjórnin hefði til taks, ef á þyrfti að halda. Jeg get ekki fallist á þær röksemdir meiri hluta nefndarinnar, að ef þetta frv. væri samþ., væri það áskorun til stjórnarinnar um að beita þeim. Þvert á móti mundu þau hvetja stjórnina til þess að nota þau með mestu varúð.

Frsm. meiri hluta (Magnús Jónsson) Háttv. frsm. frv. þess, sem hjer liggur fyrir (Sv. Ó.), var hálfundrandi yfir því, að meiri hluti viðskiftanefndar skyldi skrifa nefndarálit um þetta mál. En þar sem hann upplýsti nú sjálfur, að hæstv. stjórn ætti þátt í frv., þá má nærri geta, að hún hefir ekki komið með það til minni hlutans eins, á næturþeli, heldur lá það fyrir nefndinni í heild. Og af því að minni hlutinn hefir nú tekið það til fósturs, getur meiri hlutinn ekki gengið fram hjá því þegjandi fyrir sitt leyti. Hann hefir því gefið út nefndarálit um það og valið sjer framsögumann af sinni hálfu. Eins og vita mátti frá því fyrir alllöngu, var skoðanamunur talsverður á þessum málum, og beitti einn flokkur og eitt blað sjer fyrir því, að innflutningshöft væru sett hjer á nú, til þess að frelsa ættjörðina, eða, sem rjettara mun að segja, til þess að geta eignað sjer og sínum ráðstöfunum þá frelsun ættjarðarinnar, sem allir vonast eftir að nú sje í vændum. Öðruvísi verður það varla lagt út að koma einmitt nú með slíkar ráðstafanir, þegar vitanlegt er öllum, að þær ástæður, sem á sínum tíma áttu að rjettlæta innflutningshöft, eru að hverfa eða horfnar, og sá móralski styrkur, sem bak við slíkar ráðstafanir verður að standa, svo sem fordæmi annara þjóða, höft og erfiðleikar í viðskiftum undanfarið og sú þolinmæði, sem menn á stríðstímunum og fyrst þar á eftir höfðu gagnvart þvingunarráðstöfunum, eru úr sögunni. En látum nú hvern um sínar hvatir. Þar kann enginn að rannsaka hjörtun og nýrun, en hitt er þá nær, að athuga, hve mikið af skynsamlegu viti, framsýni og viðskiftahyggindum, lýsir sjer í því, sem lagt er til. Ef litið er þá fyrst alveg alment á málið og það, hve hyggilegt og hve gerlegt sje að koma nú á innflutningshöftum, þá er á það að minnast, hve mikil stefnufesta kemur fram í þessu máli. Á þinginu í hitt eð fyrra, 1920, voru sett heimildarlög fyrir stjórnina til að banna innflutning á óþarfa varningi, 8. mars. Á þeim grundvelli reisti svo stjórnin hina fögru byggingu, sem viðskiftanefnd var kölluð og menn munu tæplega gleyma á næstu árum. Gaf stjórnin út bæði reglugerð og bráðabirgðalög, er lutu að þessu, og átti nú eitthvað undan að láta. Bæði átti nú að spara allan óþarfa, svo að landið losnaði úr skuldaklípunni við útlönd, og svo líka til þess, að skipin, sem til landsins sigldu, væru ekki svo hlaðin óþarfa, að landslýðurinn sylti í hel af matvöruskorti. Því skal nú engan veginn neitað, að ástandið, sem blasti við mönnum á þingi 1920, var ekki álitlegt, og alt öðruvísi var það þá en nú, og miklu meiri vorkunn, þótt menn vildu þá grípa til slíkra ráðstafana. Þá var líka þessi stefna uppi hjá frændþjóðum vorum og nágrönnum, og vorkunn, þótt litla barnið taki ýmislegt eftir stóra bróður. Þá var ekki heldur reynslan búin að reka skýjaborgunum þann löðrung sem nú, svo að menn lifðu í sælli og bjartri pappírsborg. Í þessa nefnd völdust góðir menn, sem fullkomlega var hægt að treysta. Svo kom reynslan, en reynslan er, eins og menn þekkja, ekki æfinlega leiðitöm við hugmyndasmiðina. Og óánægjan, sem fljótt kom í ljós, var besti votturinn um það, hve ómögulegt ofurefli hjer var við að etja. Til þess að gera langa sögu stutta, þá mátti svo heita, að eftir ársstarf sæist hvergi árangur haftanna. Og jafnvel meðhaldsmenn þeirra játuðu það, en sögðu, að það væri ekki að marka, því að það væri þeirra eðli, að þau gætu ekki komið að haldi fyr en alllöngu eftir á. Nefndin hefði einmitt verið búin að gera undirbúningsstarf sitt, og ávextirnir hefðu farið að koma í ljós, þegar hún var látin hætta. Það er svo um höftin, það er eilíft hefði, hefði. En eins og maður veit, þá stoðar það ekki baun. Það er vel til, að innflutningsnefndin hefði getað starfað með meira árangri næsta ár. En hvers vegna? Langmest vegna þess, að þá voru viðskiftin, alveg af sjálfu sjer, að færast í rjettara horf. Jeg efast ekki um, að hefði viðskiftanefndin starfað fram að þessu, þá væri alt það, sem nú hefir kipt úr innflutningnum, verið eignað hennar blessunarríka starfi. Þingið í fyrra ljet nú hætta þessu. Það lagði ekki sitt nauðsynlega samþykki á bráðabirgðalögin frá 15. apríl 1920, og stjórnin ljet viðskiftanefndina hætta. Það kom úr dánarbúinu firn af skýrslum, órækur vottur um elju og starf þessara góðu „kontór“-manna, sem þar unnu, en þau ótemjulæti, sem menn hjeldu að hlaupa mundu í allan innflutning, komu ekki. Það var annað og miklu sterkara afl, sem hjelt í taumana, og það var viðskiftalögmálið. Kaupmenn hafa ekki mikla löngun til þess að flytja inn firn af óþörfum vörum, þegar markaðsverð er lækkandi, svo að hver, sem síðar kaupir, getur undirboðið hinn, og kaupgeta fólksins er lítil. Þegar fólkið fer að velta peningunum þrisvar, áður en það kaupir, þá veltir kaupmaðurinn því jafnan oft við í höfði sjer, hvað honum sje óhætt að flytja inn, svo að hann sleppi skaðlaus. Þarna voru nú tvö þing búin að fara hvort ofan í annað í þessu máli, þar sem mest ríður á beinni stefnu. En viti menn! Á þriðja þinginu í röðinni vilja menn svo breyta um enn og snúa nú aftur, eins og ritningin segir, „til spýju sinnar“ frá því í hitt eð fyrra. Og svona á þá væntanlega að „krusa“, eins og skip undan kafbát, fyrst um sinn. Í fyrra var hægt að byggja á undirbúningsstarfi viðskiftanefndarinnar. Og þá voru menn með höftin á fótunum. En þá var það ráðið af að fella þau niður. En nú, þegar búið er að gera alt starf nefndarinnar ónýtt, og þegar búið er að láta verslunina vera nokkurn veginn frjálsa í ár, þá á að fara að hefja starfið á nýjan leik. Fyrst verður nú þá að byrja á ársundirbúningi; það er nú það minsta. Það er byrjað á því að skrafa um væntanleg höft, til þess að allir, sem geta, skuli vera varir um sig og birgja sig sem best. Mjer kæmi ekki á óvart, þótt þetta skraf, þessi urðarmáni á viðskiftafestingunni, væri búinn að gera viðskiftajöfnuðinum meira tjón en höft nokkru sinni gætu bætt upp. Svo ættu nú höftin sjálf að koma. Nú eru kaupmenn vafalaust búnir að gera langsamlega megnið af innkauparáðstöfunum sínum fyrir árið. Ekki getur komið til mála að ónýta slíkar ráðstafanir, því væntanlega yrði það ekki til þess að auka viðskiftalegt álit vort út á við, eða bæta fyrir oss þar, að neyða kaupmenn til þess að brigða orð sín eða ganga á gerða samninga. Þetta, hve alt í þessu efni er seinvirkt, sýnir ljóslegast, hve mikil firra það er að hringla sitt árið í hverja áttina í þessum málum. Jafnvel þótt viðskiftahöft væru annars heilbrigð, þá verða þau það aldrei með því lagi. Þess vegna get jeg svo vel skilið, að þeir, sem í fyrra voru á móti því að fella úr gildi bráðabirgðalögin og þar með viðskiftanefndina, þeir sjeu nú jafneindregnir á móti því að fara að setja höftin á aftur. En hina sálarfræðina á jeg dálítið erfiðara með að skilja, að vera með afnámi haftanna í fyrra og ónýtingu alls, sem unnið hafði verið, en vera nú með því að tjasla því upp af nýju úr slitrunum. Þá er hitt, sem ekki er minna virði, hve miklu erfiðara er að fá menn til að sætta sig við slíkar þvingunarráðstafanir eftir að þær hafa einu sinni verið afnumdar. Ættu menn að muna reynsluna í því efni frá því, þegar átti að fara að taka upp aftur seðlaskömtun, en reyndist alveg ógerningur, af því að einu sinni hafði verið hætt. Svo mundi og verða í þessu efni, nema hægt væri að benda á alveg sjerstakar, knýjandi ástæður, og þær nýjar. Það er ekki nóg að þyrla upp mekki af almennum slagorðum um ilt ástand og mannfjölda hjer á götunum! Það verður að sýna samband þess við þetta mál. Meðalið þarf að hafa tvo kosti: Það þarf að eiga við sjúkdóminn, og það má ekki gera sjúklingnum stórskaða að öðru leyti. Hitt er skottulækning. Þá er fyrst að líta á og gera upp fyrir sjer viðskiftaástandið. Allir munu geta fallist á, að það sje ekki gott, og langt frá því. En það ástand er arfur frá fyrri árum. Árið 1918, sem var gott ár fyrir atvinnuvegina að því er afurðasölu snertir, lokkaði menn út í stórkostlegar framkvæmdir og undirbúning framkvæmda á árinu 1919, sem fyrir ýmsra hluta sakir má kalla ógegndarárið. Framtakssama menn dreymdi gulldrauma, og lánin voru mjög laus fyrir, utan lands og innan. Alt var á hátoppi hvað verð snerti, en menn höfðu von um, að afarverð hjeldist á afurðunum. En margt brást. Má fyrst nefna síldarútgerðina. Hún var rekin með ægilegum kostnaði. Fullsöltuð síldartunna mun hafa kostað að meðaltali 60–70 krónur, og framleiðslan varð mjög mikil. En salan brást svo, að það mun ýkjulaust, að á þeirri einu atvinnugrein hafi tapast um 10–12 miljónir króna. Auðvitað kom það tap ekki alt niður á verslunarjöfnuðinum við útlönd beinlínis, en þó var það mjög tilfinnanlegt, og meiri parturinn af því mun hafa skilað sjer í þeirri mynd, beinlínis og óbeinlínis. Þá brugðust mönnum og vonir um hin stórfeldu skipakaup. Milli 10 og 20 miljónir hafa farið út úr landinu fyrir skip, stærri og smærri, en mörg þeirra komu ekki fyr en tækifærið til að græða á þeim var um garð gengið, og ekkert þeirra náði í nema skottið á gróðanum. Það þarf því enginn að standa undrandi yfir því, þótt hagurinn væri ekki góður. Auk þess fylgdi þessu afarmikil og góð atvinna, svo að menn höfðu alment mikið fje handa milli, og kaupgetan óx og verðið hækkaði, og innflutningslöngunin óx að sama skapi. Undir slíkum kringumstæðum verður verslunarjöfnuðurinn ekki góður, þegar afurðasalan bregst samtímis. Það getur því varla komið neinum mjög á óvart, þótt viðskiftaskuldir við útlönd væru í marsmánuði 1921 undir það 34 miljónir kr. umfram inneignir. Nú er viðskiftaástandið það, að um áramót voru viðskiftaskuldir umfram inneignir um 23 miljónir. En þá lágu óseldar afurðir, sem innlendir menn áttu, fyrir um 4 miljónir, en þær eru nú víst seldar, og andvirði þeirra má reikna frá þessum skuldum, en þá verða eftir 19 miljónir. Ef nú er bætt við þetta um 4 milj. af enska láninu, sem líklega mun rjett, ef gera á upp við sig viðskiftareikningana fyrir árið, þá eru þær skuldir, sem sambærilegar eru við þessar 34 miljónir í fyrra, nú 23 miljónir, eða 11 miljónum minni en í fyrra. Þetta ætti þá að sýna nokkurn veginn verslunarjöfnuðinn á árinu. Og jafnvel þótt enn væri af þessu slegið, og það allverulega, þá verður þó aldrei hægt að fara svo með reikningana, að ekki verði útkoman sú, að á árinu 1921, sem var þó að mörgu leyti erfitt ár, hafi verið borguð allveruleg upphæð af eldri skuldum, en það þýðir sama sem að verslunarjöfnuðurinn hafi verið hagstæður. Það má ef til vill segja, að útgerðin hafi grætt á ósamkomulagi Spánverja og Norðmanna, en ekki vil jeg leggja mikið upp úr slíku, en hitt er víst, að það aðfengna efni, sem útgerðin starfaði með, var langtum dýrara en framvegis þarf að vera, og um landbúnaðinn vita allir, hve óhagstæða afurðasölu hann bjó við. En samt hefir verið borgað það, sem aðfengið var, og talsvert mikið umfram. Því miður hefir maður ekki skýrslur til að byggja á í þessu efni, til þess að sýna, hvernig þessi verslunarjöfnuður er á kominn. En þó má sjá það, að árið 1920 hefir yfirleitt verið lægra en 1919 með innflutning, og þó hygg jeg, að öllum muni koma saman um, að árið 1921 hafi verið til muna lægra með innflutning en 1920, og á því byggist þetta að miklu leyti. Hjer í höfuðstaðnum hygg jeg að fá mætti óræka vitnisburði um það, hve verslun öll hefir verið miklu minni en árin á undan, og alt gengið treglegar út, en það ræður vitanlega mestu um það, hve mikla áherslu kaupmenn leggja á það að nálgast vöruna, því þótt sumum virðist það ekki ljóst og haldi, að kaupmenn vilji helst hrúga inn birgðum á birgðir ofan, ef verslunin sje frjáls, þá þarf ekki nema heilbrigða skynsemi til þess að sjá, hve fjarstætt slíkt er. Allur fjöldinn, eða allir rjettara sagt, þurfa lán til vörukaupa, en auk þess, hve erfitt er um að fá lán, þá er það ekki bein freisting fyrir kaupmenn að leika sjer að því að liggja með birgðir upp á tugi þúsunda og borga af því milli 8 og 9%. Nei, úrkippur í kaupgetu fólksins leiðir af sjer á augabragði úrkipp í innflutningi, - nema menn eigi von á innflutningshöftum, og kem jeg að því atriði síðar. En svo er annað, sem veldur því, að innflutningurinn 1921 hefir numið minna en á undan, og það er stórlækkað innkaupsverð. Það er ekki nóg að líta á tonnatalið, því það er sitthvað, hvort borgaðar eru 150 krónur fyrir hlutinn eða 100. Ef oss þykir ótrúlegur hinn góði verslunarjöfnuður ársins sem leið og leitum að orsökum hans, þá eru þær því í raun rjettri auðsæjar strax á því að athuga innflutninginn, bæði magn vörunnar og verð. Hinar 3 eðlilegu orsakir til takmörkunar á innflutningnum eru þessar: 1. Sparnaðarviðleitni hjá þjóðinni. 2. Kaupgetuleysi, sem stafar af því, að peningar verða fastari fyrir. 3. Lækkandi vöruverð, sem hvetur menn til þess að geyma innkaup sín í lengstu lög. Þessar ástæður eru nú þegar farnar að starfa, og þær hafa gert það, sem löggjafarvaldinu mistekst, og hlýtur að mistakast að gera með bolatökum. Ef vjer lítum svo á horfurnar, sem nú eru fram undan, þá verður ekki sagt, að þær sjeu neitt illar hvað snertir atvinnuvegina. Auðvitað má segja, að alt slíkt sje spádómur, og jeg skal ekki fara að taka hjer þátt í þessum deilum, sem orðið hafa hjer í þessari háttv. deild um gildi slíkra spádóma, árekstur sólkerfa og bráðan bana allra og annað slíkt, sem getur ruglað alt rím, en jeg hygg þó, að það verði jafnan erfitt fyrir hið háa Alþingi að komast alveg hjá því að meta horfur og miða ráðstafanir sínar að nokkru við þær. Og það er ekki neitt skynsamlegt vit, sem segir manni, að afkoma ársins 1922 muni verða lakari en ársins 1921. Jeg hygg því, að það verði nokkuð erfitt að finna því stað, að ætla nú að fara að gera slíkar ráðstafanir, sem hjer er um að ræða, ráðstafanir, sem ekki verða rjettlættar með neinu nema alveg sjerstökum og nýjum voðahorfum. Þá er að líta á hitt atriðið, sem jeg drap á áður, að meðalið yrði að eiga við sjúkdóminn og að það mætti ekki gera sjúklingnum annan og verri skaða. Jeg þykist nú hafa sýnt, að hjer er ekki neinnar skottulækningar þörf. Náttúrunnar læknandi máttur er farinn að starfa, og hann mun, ef látinn er afskiftalaus, verða einhlítur. En setjum nú svo, að menn vildu óvægir nota meðalið og segðu eins og í sögunni: Það skal í hann! Hvaða áhrif hefði það? Hvaða áhrif mundu viðskiftahöft þau, sem frv. gerir ráð fyrir, hafa? Við skulum um fram alt horfa á það með opnum augum og berum, en hvorki blundandi nje gegnum neinar litarbrillur. 1. Það er þá fyrst, að bann eða höft á vörum mundu valda verðhækkun, sem engin stjórnarvöld, nefndir nje reglugerðir mundu ráða við, enda játaði hv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) það í vissu falli. - Horfum aðeins með berum augum á verðlagsráðstafanir vorar á undanförnum árum. Það er von, þótt menn villist í fyrsta sinni, og það er afsakanlegt í annað sinn. En það er óafsakanlegt, að geta aldrei lært af reynslunni. Þegar samkepni er útilokuð, og jafnvel hætta á þurð, þá hækkar varan. Við getum eins vel gert lagaráðstafanir til þess, að ekki hækkaði í sjónum um aðfall, eins og í þessu efni. En svo er líka annað. Er það afsakanlegt, þegar verðlag fer lækkandi á erlenda markaðnum, að banna innflutning á þeirri nýrri vöru, en vernda okurverð á því, sem flutt er inn undir óhagstæðari skilyrðum. Vjer lendum altaf í sama feni, og ef við viljum hafa innflutningshöft, þá eigum við að taka þau með þessari vissu fyrir augum, en ekki ljúga að sjálfum oss, til þess að friða flokkssamviskuna. 2. Í nánu sambandi við þetta er önnur afleiðing haftanna, en hún er sú, að vörukaup almennings glæðast og aukast strax þegar bann eða höft koma á vöruna, og slá höftin þar sjálf sig löðrung. Vonin um verðlækkun, sem er langsterkasta aflið til sparnaðar, er þá tekin burt, og í stað hennar kemur óttinn við, að varan hækki eða fáist alls ekki, sem hefir þær afleiðingar, að menn reyta sig til þess að ná í vöruna. Við það eykst eftirspurnin, og verðið hækkar, og þegar varan er þrotin, er tekið að knýja á með undanþágur, og þá er ekki dregið af upphæðunum, til þess að vera viðbúinn afslættinum. Þó að slík nefnd skeri pantanir manna niður í 1/3 eða ¼, þá er það engin sönnun fyrir því, að nefndin hafi í raun og veru heft innflutninginn um nokkra ögn, því að kaupmenn miða pantanirnar við þekkingu sína á niðurskurðarhæfileikum nefndarinnar. Höftin vekja þannig beina tilhneiging til aukins innflutnings. En sje nú alveg bann á viðkomandi vöru, þá verður freistingin afarmikil að afla hennar á óleyfilegan hátt, en eftirlitið hjer þekkja allir, og það um bannvöru, sem sterkara afl stendur á bak við og gerir vart við sig með afleiðingum sínum á töluvert skýrari hátt en t. d. gullhringur eða silkipjatla. Nei, ekki skulum vjer heldur í þessu efni loka augunum og svíkja oss sjálfa. 3. Þetta er sparnaðarráðstöfun fyrir heildina, segja menn. Öllum getur komið saman um það, að ástand vort lagist ekki, nema með því að hætta að kaupa meira en við getum borgað. Það er ósköp einfalt mál, og ekkert deilt um það, þó að haftamenn haldi, að þeir hafi einhverskonar „patent“ á þessum sannleika. En það, sem deilt er um, það er, hvort innflutningshöft sjeu nauðsynleg í þessu efni, og hvort þau verki. En þá er að líta á það, að þessi sparnaður fyrir heildina verður að ósparnaði fyrir flesta einstaklinga þjóðarinnar. Þetta verður með tvennum hætti. Fyrst með því að sprengja upp vöruverðið, eða í besta falli koma í veg fyrir verðlækkun. En svo er líka á annað að minnast. En það er það, að ríkissjóður mundi missa allverulegar tekjur við innflutningshöftin, ef þau yrðu nokkuð annað en kák. Og reyndar kannske að sumu leyti þótt þau væru kák, að svo miklu leyti sem þau hlaða undir viðleitni manna til leynilegs innflutnings. Fyrir þessu tekjutapi yrði að gera jafnframt því, að höftin væru sett á, og skil jeg raunar ekkert í því, hvers vegna háttv.flm. frv. hafa ekki jafnframt bent á leið til þess. Það hefir kannske verið litið svo á, að það mundi ekki afla frv. vinsælda. Því sje það oftraust á stjórn, að fela henni það vald, sem í frv. felst, þá er það þó enn meira oftraust að fela henni skattalöggjöf um leið. En jeg býst við, að fjeð í ríkisfjehirslunni verði, því miður, ekki of mikið, þótt skattstofnar þeir, sem nú er bygt á, verði ekki snertir. - Hvar ætti nú að bera niður til þess að ná þessu fje? Tekjuskatturinn býst jeg ekki við að heimtist of vel, eins og hann er. Nei, ætli það yrði ekki að flýja til tollhækkunar á því, sem frjálsastur væri innflutningur á, sem sje nauðsynjavörunum? En þá er það auðsætt, að sparsemdarmaðurinn, sem neitar sjer um óþarfann, hann er neyddur til að bera hlutfallslega meira af skattabyrðinni en rjett er, og sparnaður hans gerður að sama skapi erfiðari og árangurslausari. 4. Þá vil jeg nefna það með ókostum slíkra ráðstafana, að svifta hóp manna atvinnu fyrir það, að atvinna þeirra byggist beinlínis eða óbeinlínis á innflutningi óþarfavöru. Þessir menn hafa rekið atvinnu sína án þess að þeir eða aðrir hafi nokkru sinni talið það óheiðarlegt eða skaðlegt fyrir landið. Gullsmiðurinn hefir t. d. rekið sína atvinnu nákvæmlega jafnt undir lögum landsins eins og bakarinn. Menn hafa varið miklu til þess að koma atvinnugrein sinni upp, og það er alósýnt, að þessir menn hlaupi þegar inn í aðra atvinnu, sem þeir geta lifað af. Jeg skal láta, að jeg tel þetta ekki með stærsta böli haftanna, en jeg tel það samt alveg óforsvaranlegt að gera fjölda manna slíkan usla fyrir dægurþyt, sem ef til vill er á næsta ári liðinn hjá, því hver veit nema þessir sömu hv.þm. verði orðnir alls annars sinnis á næsta þingi. Þeir geta alveg eins skift um skoðun nú, milli þinga 1922 og '23, eins og milli þinganna 1921 og '22. En þá eru menn hraktir frá atvinnunni, og ósýnt, að þeir geti tekið hana upp aftur. 5. Þá má minnast á það, að inn- flutningsbann er alls ekki ávalt sparnaður. Á sumum vörum er það sparnaður, t. d. á tóbaki og slíku, sem menn nota jafnóðum og brúka ekki meira af síðar, þótt þeir spari þetta árið. En þetta er alls ekki svo um allar vörur. Viðvíkjandi mörgum vörum verka innflutningshöft í rauninni eingöngu eða að mestu sem frestun. Hún getur verið góð í sjálfu sjer, en hún er ákaflega varasöm í vissu efni. Það er eins og að stífla vatnsrás. Vatnið verður ekki að engu, heldur safnast fyrir. Þegar stíflan er svo tekin úr, getur flóðið gert miklu meiri usla en nokkru sinni fyr. Það er ekki mín skoðun eingöngu, eða meiri hl. nefndarinnar, heldur og margra ágætra manna, sem jeg hefi talað við, að þegar höftin verði af tekin, (og það verður væntanlega einhvern tíma, og það kannske fyr en varir), þá hljóti, svo framarlega sem höftin hafi verkað, að komast á mjög illur verslunarjöfnuður fyrst í stað, með öllum sínum afleiðingum, einmitt þessum afleiðingum, sem nú á að frelsa þjóðina frá. 6. Og hvað munu svo aðrar þjóðir halda um þessar ráðstafanir? Það er einróma álit, að oss ríði á að vernda lánstraust vort og fjárhagslegt álit út á við. Á því veltur svo afarmikið fyrir öll viðskifti, og (svo að maður minnist á það eitt) fyrir gengi okkar krónu. En hvað mundu menn draga af þessu, að vjer förum nú að tildra þessu upp, sem bæði við sjálfir og aðrar þjóðir eru áður búnar að afnema, til þess að sýna, að fjárhagsafkoman sje að komast í lag. Og hvernig væri litið á þessi síkubbuðu verslunarsambönd við Ísland? Höftin mundu áreiðanlega, bara í álitshnekki einum, eta upp alla nytina sína fyrir þjóðina. Og þá er loks að minnast á þessa nýju ástæðu, sem á að rjettlæta það, að demba öllu þessu böli yfir, en það er hið lága gengi íslenskrar krónu. Gengismálið var hjer til umr. í þessari hv. deild í gær, svo að jeg get farið þar fljótt yfir sögu, og jafnframt því að vitna í nál. meiri hl. gert að mínum orðum útreikninga hv.frsm. gengismálsins (Ó. P.), því að reikningum og áliti okkar mun að mestu bera saman, enda ekki um að villast samkvæmt þeim skýrslum, sem fyrir liggja frá hagstofunni. Það var líka játað í gær, í sambandi við gengismálið, einmitt af hv.frsm. þessa frv. (Sv. Ó.), að verslunarjöfnuður síðasta árs hefði verið góður, þó að hann reyndi, að ástæðulausu, að draga úr því. Útlendu viðskiftaskuldirnar eru 15 miljón krónum lægri nú en í fyrra. Og af þeim eru að minsta kosti 10 miljónir, sem beinlínis hafa verið borgaðar og sýna afgang þjóðarbúskaparins. Og af þessum viðskiftaskuldum, sem eftir eru, eru það einar 4–5 miljónir, sem áhrif þurfa að hafa á gengið, sje lagt kapp á að festa þær skuldir, sem festar verða. - Það er ekki til neins að berja höfðinu við steininn og segja, að við þurfum viðskiftahöft til þess að laga gengið. Og jeg vil miklu heldur segja, að höft gætu haft skaðleg áhrif, ef þau hefðu nokkur áhrif. Þau gætu sem sje valdið því, sem er skaðlegast af öllu, og enn þá skaðlegra en fast lágt gengi, sem sje óeðlilegum sveiflum, fyrst upp og svo niður aftur. Þá verð jeg að minnast ofurlítið á gjaldeyrisráðstafanir þær, sem gert er ráð fyrir í frv. Það er umsjónarrjettur og ráðstöfunarrjettur, sem stjórninni er heimilaður. Í greinargerð frv. er ekkert vikið að framkvæmd þessa eða fyrirkomulagi, og er það ekki nærgætnislegt um jafndularfult atriði sem þetta, jafnnýstárlegt og órannsakað mál, sem umfram alt þyrfti að hugsa út í æsar. Sama þögnin hvíldi yfir þessu í framsöguræðu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). En af ræðu eins háttv.þm. í gær, sem reyndar er ekki flytjandi þessa frv., en mun vera því mjög hlyntur, skildist mjer það, að ein ástæðan til slíkra ráðstafana væri sú, að útlendir menn keyptu svo mikið af fiskframleiðslu vorri og fengju þannig í hendur erlenda gjaldeyrinn. Þeir keyptu svo íslenskar krónur mjög lágu verði, sem þeir svo notuðu hjer og dræpu alla samkepni með. Já, gott og vel. Það er nú fyrst og fremst ekki víst, að þetta þurfi að vera svo afarmikið til baga. En sleppum því. Það er bara spurningin, hvaða bót frv. ræður á þessu. Hvorki það nje nokkur okkar lög geta náð gjaldeyrinum úr höndum þessara manna. Frv. gerir ekkert annað en gefa þessum útlendingum yfirtökin algerlega, þar sem þeir geta valsað með sinn erlenda gjaldeyri, en Íslendingar verða að telja sinn gjaldeyri fram eða jafnvel afhenda hann til ráðstöfunar. Beina afleiðingin af þessu ákvæði væri því sú, að öll framleiðslan yrði seld þessum útlendingum fyrir íslenskar krónur, og við eignuðumst alls engan erl. gjaldeyri til ráðstafana. - En fyrir utan það, þá er þetta svo stimplað pappírsgagn sem mest má verða, því hvernig ætlar stjórnin að fara að troða upp í allar þær smugur, sem menn geta notað til þess að smjúga fram hjá þessum ákvæðum? Nei, hjer er ekkert á ferðinni nema ein af þessum óteljandi syndum gegn tilverunni, eins og hún er í raun og veru, þessi bolatök, sem menn halda að hægt sje að beita við tilveruna. Eina heilbrigða leiðin er sú, að vinna að því, að bankarnir geti rækt yfirfærslustarf sitt óhindrað og án þvingunarráðstafana við framleiðendur, og þá verða þeir, eins og á öllum eðlilegum tímum, sá farvegur, sem gjaldeyririnn streymir um. Það verður að ná sólskininu inn í kofann með því að opna því eðlilega leið, en er ekki til neins að ætla, eins og Molbúar, að ausa því inn með skjólum eða öðrum ílátum. Og það er víst, að það sem er viðskiftaástandi voru nú óþarfast af öllu, það er slíkur hugsunarháttur, að vilja þvinga alt og neyða þvert ofan í eðlileg viðskiftalög. En svo er loks að minnast á það, sem náttúrlega er mjög notað, að þetta sjeu aðeins heimildarlög. Jæja, það er þó gott, að háttv.flm. finna sjálfir, að það er kostur við frv., að það kemur líklega aldrei til framkvæmda. Jeg skal fallast á það, að ef þetta frv. yrði að lögum, þá væri það þess helsti kostur, að það væri ekki skylda að brúka þau. En hinu má ekki þar fyrir gleyma, að slík heimildarlög eru alls ekki skaðlaus, jafnvel þótt þau væru aldrei notuð, heldur væru þau beinlínis háskagripur, og alveg óverjandi af Alþingi að setja þau, með það fyrir augum, og alveg óverjandi af nokkurri stjórn að taka við slíkum bögli. Það má fullyrða, að umtalið eitt um væntanleg viðskiftahöft er nú þegar búið að gera landinu stórskaða, eins og jeg mintist á áður. Þetta frv., bara í frv.-formi, gerir skaða á hverjum degi, sem það fær lífi að halda. Og þó væru lögin sjálf auðvitað miklu sterkari í þessu efni, jafnvel þó að þau væru geymd niðri í skrifborðsskúffu stjórnarinnar. Þetta er svo einfalt mál, að það ætti ekkert slíkt barn að sitja á þingi, sem ekki sjer það í hendi sjer. Þegar vöruverð er lækkandi á heimsmarkaðinum, eins og nú hefir verið og er, þegar lán eru vandfengin og dýr, eins og nú, þegar kaupgeta fólks er lítil, eins og nú, þá má eiga það víst, að enginn kaupmaður með viti (jeg á hjer ekki við æðisgengna braskara og svikara), enginn kaupmaður með viti flytur inn meira af vörum en hann hefir nokkurn veginn vissu um að geta selt fljótt, og hann reynir að stilla þannig í hóf kaupunum, að hann þurfi sem minst veltufje og geti jafnan notið hverrar verðlækkunar. - En þessi verslunaraðferð byggist á því, að verslunin sje frjáls. Hún getur ekki þrifist undir eilífri haftabliku á lofti. Þegar kaupmenn heyra sífelt tal um væntanlegt innflutningsbann, þá taka þeir þann kostinn, sem þeir mundu annars ekki láta sjer detta í hug, að birgja sig að vörum, til þess að vera ekki slyppir, ef óveðrið skyldi skella á. Nú þegar hafa þeir vafalaust margir gert ráðstafanir miklu víðtækari en þeir hefðu gert, ef óttinn við höft á atvinnu þeirra hefði aldrei verið til. Fyrir bragðið verðum við að hafa vörur með óhagstæðara verði. 8–9% á lánum til vörukaupa koma vitaskuld niður á vöruverðinu því meira, sem þeir taka meiri birgðir og umsetja sömu peningana sjaldnar. Lakari innkaup koma líka ver niður, bæði á kaupendunum og á verslunarjöfnuði ársins. Ef á að fara að samþykkja slík heimildarlög sem þessi, án þess þau sjeu brúkuð (og það veit jeg að engin stjórn leggur út í), þá er það beinlínis að gera gyllingar til þess að spilla verslunarhag vorum inn á við og út á við, með því að örfa bæði kaupendur og kaupmenn til óþarflega mikilla vörukaupa, með þessum yfirvofandi höftum. Lögin verkuðu eins og grýla, sem hræddi menn til eyðslusemi. Og þá væri tilgangur laganna kominn laglega upp í loft. En þetta er nú sannleikurinn. Jeg álít því, að það sje hrein og bein skylda þingsins, að fella þetta frv. nú þegar frá 2. umr., eða sem fyrst. Þá uppfyllist líka sú von frsm. meiri hl., að þingið dragist ekki vegna þess fram á sumar.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg þarf litlu við að bæta það, sem jeg hefi áður tekið fram um þetta mál. Jeg varð var dálítils ótta hjá hv.þm. V.-Sk. (L. H.) við, að útrýmingarböðun færi fram á næsta sumri. En jeg get nú fullyrt, að til þess muni ekki koma, og mun því óþarfi að ræða málið frekar á þeim grundvelli. En það, sem þegar hefir unnist í þessu máli, er það, að tilboð um verð á baðlyfjum hefir nú lækkað um helming. En þó að slík tilboð sjeu nú komin fram, þá er þó ekki loku fyrir það skotið, að þau gætu orðið enn þá ódýrari með því að framleiða þau hjer á landi.

Björn Kristjánsson Jeg hefi áður skýrt frá, hvernig á þessari till. stendur, og hefi þar engu við að bæta. Vona jeg, að hv. deildarmenn hafi sjeð, að þetta er sanngirniskrafa, og greiði till.atkv.