Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Steinsson Jeg á hjer eina brtt. við 3. gr. frv. Tilefni hennar var, að þessi grein var mjög gölluð í frumvarpi stjórnarinnar. Þar stendur, að hverjum karlmanni sje skylt að taka við kosningu. en konur eru ekki nefndar í því sambandi. Til þess nú að ráða bót á þessum galla greinarinnar, flutti jeg brtt. þess efnis, að öllum konum væri jafnskylt sem körlum að taka við kosningu. En nú hefir hv. 4. landsk. (IHB) komið fram með brtt. við áður nefnda grein, alveg sama efnis. Út af því vil jeg taka það fram, að það var fjarri mjer að vilja fara í kapphlaup við fulltrúa kvenna í þessu efni, sem sjest best á því, að mín tillaga er á þskj. 68, en hennar á þskj. 76. Og því til frekari sönnunar tek jeg till. mína hjer með aftur, þó að hún eftir þingsköpum ætti að berast fyrri upp.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Allshn. hefir athugað þetta frv. síðan við 2. umr., einkum þó í sambandi við brjef borgarstjóra. Að þörf hafi verið á að athuga frv. nánar en gert var fyrir 2. umr., sjest best á brtt. þeim, sem fram hafa komið við 3. gr. þess, því að ekki hefir minna dugað en að tveir þm. kæmu með sína brtt. hvor um sama efni, og jafnframt nefndin, alt við þessa sömu grein. Er því vonandi, að hún lagist við þessa umræðu. Þá hefir nefndin komið með brtt. við 4. gr., um að úrskurður sýslunefndaroddvita og atvinnumálaráðherra eftir þeirri grein verði ekki fullnaðarúrskurður, heldur að skjóta megi þeim úrskurði til dómstólanna, ef hlutaðeigandi vill. Þá tók nefndin eftir því, að hvergi var tekið fram í lögunum, hver væri oddviti kjörstjórnar. Fyrir þá sök hefir nefndin orðað upp fyrri málsgrein 9. gr. frv., til þess að ráða bót á þessu. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. En út af brtt.háttv. 4. landsk. (IHB) vil jeg taka það fram, að við síðustu umræðu þessa máls hjer í deildinni gat jeg þess, að mjer fyndist rjettast, að allar konur væru skyldar að taka við kosningu, þó að jeg til samkomulags við hina nefndarmennina gengi inn á að undanþiggja giftar konur. Mun jeg því nú greiða atkvæði með till.háttv. 4. landsk.



Jeg skal strax taka það fram, að mjer kom aldrei til hugar, að hæstv. forseti (HSteins) ætlaði að fara í kapphlaup við mig í þessu máli, enda þótt hann kæmi fram með till. svipaða að efni minni. Og jeg vona, að hann skoði það ekki sem kapphlaup af minni hálfu, þó að í brtt. okkar felist það sama. Annars er jeg þakklát fyrir að fá tækifæri til að gera grein fyrir afstöðu minni í þessu máli, sem um leið er skoðun margra kvenna. Jeg er ekki lögfróð og veit því ekki fyrir víst, hvort lög þau, sem hjer er verið að breyta, eru frá árinu 1909 eða eldri. En jeg býst við, að þegar þau gengu í gildi, þá hafi þetta þótt of stórt stökk frá fyrri lögum. Og má vel vera, að það hafi verið rjett að setja þessa undanþágu meðan lögin voru óreynd, en nú er fengin reynsla fyrir því, að þessi undanþáguheimild er með öllu óþörf. Og þó að engin hliðstæð undanþáguákvæði sjeu til um karlmenn, þá munu heldur fá dæmi þess, að þeim hafi verið þröngvað til að taka við kosningu. Það sýnir sig því, að engin ástæða er til að hafa þetta ákvæði að því er konur snertir, því að sjaldan mun hafa verið sóst mikið eftir þeim í bæjar- eða sveitarstjórnir. Jeg vil því leyfa mjer að undirstrika það, að þó ákvæði þetta hafi verið sett í góðu skyni á sínum tíma, þá var það þó gert að konum fornspurðum, og margar þeirra líta svo á, að það sje gagnslaust, og jafnvel skaðlegt, og að í því felist frekar vantraust en vorkunnsemi. Rýmkun á kosningarrjetti og kjörgengi kvenna í málefnum sveita og kaupstaða var mikil rjettarbót, og má segja, að hún hafi verið fyrirboði þess, sem varð 19. júní 1915, þegar konur fengu jafnrjetti við karlmenn. Við þeirri rjettarbót tókum vjer konur þakksamlega og töldumst í engu undan þeim skyldum, sem henni fylgdu. Þetta umrædda ákvæði hefir því engan stuðning í áliti kvenna, og þær hafa frá fyrstu talið það galla á lögunum og hafa vænst, að það yrði felt úr við endurskoðun þeirra. Það gæti hugsast, að þetta ákvæði hefði haft þann aukatilgang að koma í veg fyrir, að konur yrðu of fjölmennar við þessi störf, en reynslan hefir nú sýnt hið gagnstæða. Er því sá varnagli með öllu óþarfur nú. Að þessu athuguðu fáum við konur ekki sjeð, að þetta sje nein rjettarbót, heldur þvert á móti. Vil jeg því leyfa mjer að óska þess, að háttv. deild samþykki till. á þskj. 76, og virði þannig ummæli mín, sem jeg hygg, að borin sjeu fram með samþykki margra kvenna, giftra og ógiftra.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg þarf ekki að gera margar athugasemdir við ræðu háttv. 4. landsk. (IHB), því að við erum sammála um aðalatriðin. En það var ekki rjett hjá þessum hv.þm., að mönnum væri aldrei þröngvað í þennan starfa. Reynslan hefði sýnt það. Jeg hygg, að reynslan hafi sýnt hið gagnstæða. Það hefir vitanlega ekki komið til með konur, því að þær hafa ekki verið skyldar að taka við kosningu. En jeg veit nokkur dæmi þess, að karlmönnum hefir verið þröngvað í hreppsnefnd, sem ekkert er undarlegt, því að víða er svo háttað í sveitum, að tiltölulega fáir eru vel færir um þann starfa. Þetta á vitanlega síður að koma fyrir hjer eftir, þegar konurnar eru komnar í viðbót og þeim fjölgar þannig, sem um er að velja.

Einar Árnason Jeg gerði örfáar athugasemdir við 2. umr. þessa máls hjer í deildinni, aðallega þó við eina brtt. nefndarinnar. Fanst mjer þá á tóninum í hv.frsm. (GuðmÓ), að hann væri móðgaður af ummælum mínum, af því að jeg hefði ekki farið nógu virðingarverðum orðum um brtt. nefndarinnar. Undrar þetta mig stórlega, því að ummæli mín voru mjög hógvær, og jeg get fallvissað háttv.frsm. um það, að jeg hafði enga tilhneigingu til þess að móðga nefndina. Aðeins þetta, að jeg hafði aðra skoðun á einu atriði en nefndin sjálf og meiri hluti þessarar deildar, sem sje um rjett kvenna til þess að skorast undan kosningu til bæjar- og sveitarstjórna. En jeg veit, að tilgangslaust er að tala um þetta hjer, því að þessi skoðun mín mun eiga formælendur fá hjer í deildinni. Það virðist vera kapphlaup um það í deildinni að búa sem ramlegast um skyldur kvenna að taka við kosningu í þessum málum, því að ekki hafa komið fram minna en þrjár brtt. sama efnis. En rökin, sem færð hafa verið með þeim, finst mjer ærið veigalítil; þau hafa mest verið upphrópanir: „skyldur“ og „rjettindi“! og aftur „rjettindi“ og „skyldur“! Háttv. 4. landsk. fullyrti, að aldrei hefði komið fyrir, að karlmönnum hefði verið þröngvað í hreppsnefndir eða til annara opinberra starfa. Þetta er ekki rjett. Og það sýnir jafnframt, hversu nauðalítið sumir menn þekkja til þessara mála í sveitunum. Jeg gæti nefnt mörg dæmi. Og hvað sjálfan mig snertir, þá var mjer í fyrstu þröngvað inn í hreppsnefnd, algerlega móti mínum vilja, því lagalega gat jeg ekki undan skorast. Ástæðurnar fyrir því, að margir menn vilja ekki taka við opinberum störfum í sveitum, eru margar. Má þar til nefna, að þau eru erfið og jafnframt illa launuð; oftast ekkert annað að hafa fyrir þau en vanþakklæti. Það er fjarri öllum sanni að bera þessi mál saman í sveitum og kaupstöðum. Í kaupstöðum þarf ekki annað en ganga stuttan spöl milli húsa, eða tala í síma við samnefndarmennina, eins og t. d. hjer í Reykjavík. Er það alt annað en að fara langar og erfiðar ferðir, oft í misjöfnuveðri og færi, eins og vill eiga sjer stað á útkjálkum þessa lands. Getur og vel komið fyrir, að fara, þurfi alt að 30 km. í ófærð og illviðri til þess að komast á hreppsnefndarfund. Undir slíkum kringumstæðum er því óhugsandi, að kvenfólk gæti sótt fundi. Má því búast við, að fyrir geti komið, að nefndin verði ekki fullskipuð á fundum, ef konur fara alment að eiga sæti í hreppsnefndum. Jeg geri ráð fyrir, að það sje tilætlunin hjá háttv. 4. landsk. og öðrum, sem sækja fastast, að konur skuli skyldugar til að taka þátt í öllum opinberum störfum í þágu sveitarinnar, að það taki ekki aðeins til hreppsnefndarstarfa, heldur allra opinberra starfa, sem inna þarf af hendi. Undir þetta telst þá að sjálfsögðu starf forðagæslumanna, en það er alls ekki svo lítið. Forðagæslumaðurinn verður að ferðast bæ frá bæ tvisvar á vetri. Hann verður að koma í hvert útihús og skoða hverja skepnu. Hann verður að koma í hverja heytóft og oft að troðast í gegnum þröngar geilar. Jeg verð að segja, að jeg tel þetta tæplega kvennaverk. Jeg vil líka skjóta því til háttv. landbn. að athuga þetta atriði í sambandi við kynbótafrv. það, sem nú er hjer til meðferðar. Jeg er þeirrar skoðunar að konur eigi að hafa þau fríðindi fram yfir karlmenn að vera lausar við svona störf. Jeg býst við, að þetta hafi ekki byr hjer, en það breytir í engu minni skoðun. Að því er snertir brtt. á þskj. 76, þá mun jeg greiða atkvæði með öðrum lið hennar, en móti hinum. Teldi jeg greinina þann veg komast í sitt upprunalega horf, sem vel mátti við una.

Jóhannes Jóhannesson Það er ekki af hlífð við konurnar, að jeg sje mig nauðbeygðan til að greiða atkvæði með því, að giftar konur megi skorast undan opinberum bæjar- og sveitarstörfum. Ekki er það heldur af því, að jeg vantreysti þeim til þessara starfa, því að jeg býst ekki við, að þær trani sjer fram til þess, sem þær eru ekki færar um að leysa sómasamlega af hendi. Mjer gengur hreint og beint til umhyggja fyrir hag heimilanna. Það er hart, en því miður nauðsynlegt, að hægt skuli að skylda einyrkja bónda til þessara starfa. En það er hreint og beint ótækt, að hægt sje að skylda húsmóðurina til þess að vera burtu frá heimilinu og kannske barnahóp svo dögum skiftir, og alt kemst af í framtíðinni eins og hingað til, þótt það verði ekki lögleitt. Vona jeg, að háttv. deild geti fallist á þetta.



Jeg ætla fyrst að þakka háttv. frsm. fyrir, hve vel hann hefir skilið andmæli mín. Hvað það snertir, sem upplýst er, að körlum sje stundum þröngvað til þessara starfa, þá má vera, að til þess sjeu dæmi, en jeg hygg þó óhætt að ganga út frá því, að körlum sje vægt í þessu efni, ef lögleg forföll eru fyrir hendi. Út frá því sama má ganga um konur, og því fremur, sem værta má, að riddaraskapur karlmannanna gagnvart konum skipi jafnan öndvegið og ekki verði gengið nær getu þeirra en þeim er ljúft og mögulegt. Háttv. 1. þm. Eyf. (EÁ) sagði meðal annars, - jeg veit ekki hvort það hefir verið af því að jeg átti í hlut - að rökin hefðu verið tómar upphrópanir. Mjer þykir hart, þegar jeg tala um málefni, en ekki menn, að það sje kallaðar tómar upphrópanir. Þá sagði háttv. þm. (EÁ) í öðru lagi, að jeg vissi ekki, hve nærri væri gengið getu kvenna með þessu frv. Jeg þykist með ummælum mínum áður hafa fært full rök fyrir mínu máli, og hvorki með fullyrðingum nje upphrópunum. Í þriðja lagi sagði háttv. þm. (EÁ), að þeir, sem að þessum störfum ynnu, fengju vanþakklæti að launum. Jeg efa ekki, að slíkt geti komið fyrir, en ef meta ætti þörf störf eftir því, hvort þau eru þakklát eða vanþakklát, yrðu margir að draga sig í hlje. En því fer betur, að svona hugsa ekki allir. Hv. þm. sagði, að óhugsandi væri, að konur gætu tekið að sjer sum þessi störf. Jeg get kannast við, að sumum störfum af þessu tægi kunni að fylgja talsverðir örðugleikar. En jeg kem að því aftur, sem jeg sagði áðan, að jeg er viss um, að konum verður ekki þröngvað til slíkra starfa, ef lögmæt forföll eru fyrir hendi, þegar körlum er til að dreifa, sem vilja og geta tekið störfin að sjer.

Vart að treysta því

. Jú, reynsla liðinna alda sannar það. Þá talaði hv. þm. (EÁ) um skyldur, sem við værum að kalla yfir höfuð okkar. Honum hefir ef til vill þótt nokkuð digurt það, sem jeg sagði um daginn, að konur yrðu að gera sjer ljóst, að sömu rjettindum fylgdu sömu skyldur. Getur verið, að okkur skorti þrótt, en aflið vex, ef á er reynt. Jeg geri ráð fyrir, að það sje bæði af þekkingu talað og góðsemi í garð kvenna, að hv. þm. (EÁ) telur ófært, að konur geti ekki fengið undanþágu frá þessum störfum. Jeg skal fúslega játa, að þetta muni af góðum rótum runnið. En þótt tillögur mínar verði samþyktar, er ekki verra aðhafst en svo, að því má breyta aftur, ef þörf þykir á. Að því er snertir ummæli hv. þm. Seyðf. (JóhJóh), að hann ljeti ekki hlífð við konurnar ráða atkvæði sínu, þá firtist jeg ekki við það. Það er auðvitað gott að láta hlífa sjer, en það er betra að láta treysta sjer. Hv. þm. kvað umhyggjuna fyrir heimilunum ráða atkv. sínu. Það gæti auðvitað hugsast, ef lögunum væri framfylgt með óbilgirni, að kona, sem ekki ætti heimangengt, yrði að sinna ferðalögum. En jeg tel enga hættu á, að nokkurri konu yrði þröngvað til þeirra hluta. Slíkt væri ómannúðlegt, og varla mun til það hreppsfjelag, sem mundi beita sjer svo ómannúðlega. Það var þetta, sem jeg hafði að athuga við ræðu hv. þm. Seyðf. Jeg veit, að þetta er ekki vantraust frá hans hálfu til kvenna, heldur líklega hlífð. En umhyggjunni er ekki alstaðar hægt að koma að, og því verður að reikna með því, að konum verði sýnd sanngirni jafnt og körlum og lögleg forföll tekin til greina.

Einar Árnason Það eru aðeins örfá orð. Þar sem jeg talaði áðan um, að rökin, sem fram voru færð, hefðu að mestu verið upphrópanir, þá átti jeg engu síður við frsm. nefndarinnar (GuðmÓ) heldur en hv. 4. landsk. (IHB). Hv. 4. landsk. (IHB) er þeirrar trúar, að konum muni ekki verða þröngvað til starfa, sem þær geta ekki leyst af hendi. Jeg skal ekkert fullyrða um, hvað fyrir gæti komið. Sennilega yrði það ekki gert. En af hverju ekki Af vorkunnsemi, - eða, ef orða mætti það öðruvísi: af riddaraskap. Jeg vildi koma í veg fyrir, að sýna þyrfti þessa vorkunnsemi. Jeg kaus heldur, að konurnar hefðu sjálfar rjett til þess að neita. Mjer fanst það í alla staði skemtilegra fyrir þær. Mjer dettur ekki í hug að mæla móti því, að hv. 4. landsk. (IHB) hafi á bak við sig skoðanir einhverra kvenna á þessu máli. En það breytir ekki minni skoðun. Jeg tel betra, að konurnar njóti rjettinda heldur en vorkunnsemi.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg þarf ekki að segja mörg orð, og jeg vona, að þau verði ekki í þeim tón, sem hneykslar hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Hann vildi færa rök að því, að lítið mundi verða úr konum að sækja fund alt að 30 km. leið í stórhríð og ófærð. En jeg verð nú að segja það, að jeg þekki karlmenn, sem ekki mundu heldur sækja fund 30 km. leið í stórhríð og ófærð. En hvað segir hv.þm. um ljósmæðurnar. Jeg er hissa á, að þeir, sem eru svo riddaralegir í orðum um konur, skuli hafa þolað, að konur hafa gegnt þessari erfiðu stöðu í háa tíð. Jeg segi fyrir mig, að mjer mundi þykja miklu verra, ef kona í barnsnauð gæti ekki fengið hjálp heldur en þó að hreppsnefndarfundur færist fyrir. Jeg held, að rök þessa hv.þm. (EÁ) hafi ekki verið vitund betri en hjá mjer. Jeg er oft búinn að taka fram, að ef kona hefir lögmæt forföll, getur hún fengið undanþágu. Jeg treysti sýslunefndaroddvitum vel til þess að veita slíka undanþágu, ef um lögleg forföll er að ræða. Jeg þekki ekki það dæmi, sem hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) mintist á. Þar sem jeg þekki til, er hlífst við að taka einyrkja, sem afskektir búa, til þess að gegna sveitarstörfum.

Þeir gerast margir nú á dögum, einyrkjarnir

. Þeim fjölgar að minsta kosti ekki við þessi lög. Jeg gæti líka hugsað mjer, að svo gæti staðið á, að kona einyrkjans hefði betri tíma til þess að fara að heiman að vetrarlagi en bóndi hennar. Yfirleitt finst mjer rök andmælenda ekki vera fullkomnari en hjá okkur.

Einar Árnason Það var leiðinlegt, að hv.frsm. skyldi ekki taka til máls áður en jeg var „dauður“. En jeg skal verða stuttorður. Hv. frsm. virðist ekki kannast við, að stórhríð geti brostið á meðan fundur stendur yfir, svo erfitt geti orðið að komast heim. En það þarf ekki stórhríð til. Ófærðin ein getur hamlað því, að konur komist á fund eða af fundi. - Hv. frsm. talaði um, að oddviti mundi geta losað konur við þessi störf, ef forföll væru fyrir hendi. Jeg veit ekki hvaða vald hann hefir til þess. - Hv. frsm. fanst víst, að hann ná sjer niðri, þegar hann mintist á ljósmæðurnar. Jeg veit ekki, hvort hv.frsm. veit, hvernig farið er að, þegar sótt er yfirsetukona í ófærð. Stundum fer það fram þannig, að 6 til 8 menn á skíðum aka yfirsetukonunni á sleða þangað, sem ferðinni er heitið.