Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt 2. þm. Árn. að flytja till. á þskj. 15 um eftirgjöf lána vegna óþurrkanna sumarið 1955. Till. hefur verið útbýtt hér í hv. Alþ., og hafa hv. þm. þess vegna lesið hana og gert sér grein fyrir, hvað í henni felst. Í sjálfu sér er ekki nauðsynlegt að bæta miklu við það, sem í grg. till. felst. Það er kunnugt, að yfir Suðvesturland gengu slíkir óþurrkar sumarið 1955, að elztu menn muna ekki slíkt, og talið, að í hálfa öld hafi ekki slíkt tíðarfar komið yfir þennan landshluta. Það er þess vegna eðlilegt, að slíkt tíðarfar skilji eftir sig spor í efnahag og lífi þeirra manna, sem hafa orðið fyrir slíku. Það er nú fyrst eftir á, sem þetta er ljósara en áður. Það er nú komið á daginn, að margir bændur hafa safnað stórskuldum vegna fóðurbætiskaupa. Það var reynt að halda fénaðinum lifandi. Það var einnig reynt að fá nokkra nyt úr kúnum og halda öðrum búpeningi óskemmdum. Og þetta tókst með því að auka fóðurbætiskaupin svo mjög sem raun ber vitni. Þegar um það er að ræða að veita aðstoð vegna slíkra atburða, þarf helzt að hafa aðstoðina í því formi, að hún komi fyllilega að gagni. Á s.l. hausti var ákveðið að veita lán með sæmilegum kjörum, 5% vöxtum til sex ára, og samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið hjá Búnaðarbankanum, var lánsupphæðin alls 12 millj. 509 þús. og 600 kr. Þar af lagði ríkissjóður fram 9 millj. 512 þús., en framlag frá bjargráðasjóði var 2 millj. 997 þús. og 600 kr. Það blandast vitanlega engum hugur um, að bjargráðasjóður verður að fá aftur það, sem hann lagði fram, og yrði ríkissjóður þess vegna að leggja fram nýtt fé, sem nemur þeirri upphæð, er bjargráðasjóður lét af hendi, en það eru tæpar 3 millj. kr. og verður ekki talið mikið, miðað við þær fjárhæðir, sem fjárl. nú miðast við. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að ef hv. þm., sem ekki eru nægilega kunnugir þessum málum, vilja hafa fyrir því að kynna sér aðstöðu þeirra, sem hafa orðið fyrir búsifjum vegna tíðarfarsins, ríkir sú sanngirni hér í hv. Alþ., að þm. fallast á samþykkt þessarar till. Ég sé ekki ástæðu til við þessa fyrri umr. að hafa um þetta fleiri orð. Ég vil leggja til, að till. verði vísað til fjvn. að lokinni þessari umr., og þar verður þetta mál vitanlega athugað nánar, og þeir, sem ekki telja að svo stöddu réttmætt að samþykkja till., hafa þá tækifæri til þess að kynna sér málið til hlítar. Ég sé svo ekki ástæðu til að segja meira að sinni.



Það er orðin reynsla fyrir því allmikil, að þegar lán eru veitt til stuðnings vegna áfalla, skapast mikil vandamál, þegar að skuldadögunum kemur. Þetta er fullreynt orðið. Ég hef því stundum undanfarið, t.d. í fyrra á öðrum vettvangi, vakið máls á því að breyta um stefnu í slíkum málum frá því, sem verið hefur, og láta aldrei neina aðstoð vegna stóráfalla frá ríkinu sjálfu öðruvísi en sem beina aðstoð eða styrk, sem ekki væri þá ætlazt til að endurgreiða, og að það lægi hreinlega fyrir, þegar úthlutun slíks fjár færi fram, að þar væri um styrk að ræða, en ekki lánveitingar. Ef menn treystu sér ekki til þess að ganga nógu langt í fjárútlátum eftir slíkri leið, væri veitt lán í gegnum bankana, sem allir vissu hreinlega fyrir fram að væru veitt á venjulegum viðskiptagrundvelli og yrðu innheimt, hvað sem tautaði. Ég held satt að segja, að sú reynsla, sem við höfum af þessum málum, sé orðin þannig, að það eigi að hafa það sem leiðarljós framvegis, að ríkið eigi aldrei sjálft að veita nein lán, heldur aðeins styrk, þegar áföll koma fyrir, sem Alþ. þykir ástæða til að veita stuðning út af. En séu lán veitt til viðbótar, séu þau veitt í gegnum lánsstofnanir eða banka, en ekki látin koma ríkissjóði, ríkisbúskapnum neitt við. Þessa skoðun byggi ég á reynslu um það, hvaða vandi kemur upp, þegar verið er að veita lán, en hins vegar ekki talið fært að innheimta þau á venjulegan hátt, en það vitum við, að ef á að vera jafnrétti í innheimtunni, má ekki innheimta lánin þannig, að það borgi aðeins þeir, sem af sjálfsdáðum koma og láta fram peningana, heldur verður að innheimta á venjulegan hátt, að hinir, sem ekki borga, sæti þá aðför. Það er ekki hægt að haga innheimtu lána öðruvísi en þannig, ef hún á að vera réttlát. Það var lánað í fyrra til íbúa á Suðurlandi og Suðvesturlandi vegna óþurrkanna. En það er ekki í fyrsta skipti, sem hefur verið lánað í sambandi við óhöpp eða áföll. T.d. 1950, þá var lánað til Austurlandsins, og var þá hreppum lánað. Það var að vísu smáfjárhæð, samanborið við það, sem lánað var í fyrra á Suður og Vesturlandi, enda þar um minni héruð að ræða. Svo hélt óærið áfram á Austurlandi og magnaðist um allan helming og varð satt að segja þvílíkt, að til annars eins eru engin dæmi hér á landi um langan tíma. Þá var lánað aftur 1952 og þá nokkru meira fé en í fyrra skiptið. Þá var lánað beint einstaklingum og þeir látnir veðsetja fyrir þessu láni eigur sínar, Þetta eru dæmi, sem ég man eftir. Nú hefur sáralítið greiðzt af þessum lánum. Nokkrir hreppar hafa þó borgað nokkuð inn af lánum, sem þeim voru veitt, og það er kannske hægt að finna einstaklinga. sem hafa borgað inn á lánin. sem veitt voru til þeirra, en það hefur sáralítið komið til enn þá, enda voru þau lán afborgunarlaus fyrstu árin. En það hefur ekki verið gengið í innheimtuna á þessum lánum eins og gert er um venjulega bankalánainnheimtu, og þessi mál hafa legið til athugunar. Þá vil ég minna á eitt, sem líka er fróðlegt að rifja upp í þessu sambandi. Fyrir nokkru kom upp þurrafúi í skipum og bátum. Þetta voru þung áföll fyrir marga, og ég held, að það séu dæmi til þess, að það hafi kostað 800 þús. kr. að gera við eitt skip vegna þurrafúa. Þessi þurrafúi á ekkert skylt við aldur skipanna né meðferð þeirra á nokkurn hátt. Þetta er galli í efninu. Þegar þetta mál lá fyrir Alþ., var farið inn á þá braut að heimila ríkisstj. að ábyrgjast lán, sem eigendur skipanna tækju til þess að gera við þau vegna þurrafúans. Ég held, að það hafi verið 2 millj. kr. heimilaðar í fyrstu og svo aftur 2 millj. a.m.k. á síðustu fjárl. í þessu sama skyni, því að þessi þurrafúi hefur komið fram í fleiri og fleiri bátum og fleiri og fleiri skipum. Svo þegar farið var til bankanna, sögðust þeir alls ekki vilja lána þessum mönnum nema til 2 ára allra lengst. Þá stóð ríkisstj. frammi fyrir því, að annaðhvort yrðu þessi þurrafúaskip lögð til hliðar jafnóðum og ekkert hægt að gera við þau eða þá að eigendurnir tækju lán til tveggja ára með ríkisábyrgð. Og það var gert, heimildin að fullu notuð fyrsta árið, sem hún var í gildi, og ég held. að þessi þurrafúalán séu nú komin upp undir 4 milljónir, og eru þau öll til tveggja ára. Nú sjá allir, að eigendur skipanna langflestir geta alls ekki endurgreitt þessi lán á tveimur árum; þarna er í raun og veru óbeint verið að lána fé úr ríkissjóði til þess að hlaupa undir baggann í þurrafúamálinu. Og hvað verður um innheimtu, þegar eitt skip kemur, sem skuldar 800 þús. kr. tveggja ára lán vegna þurrafúa? Ef útgerðin, sem þar á hlut að máli, og raunar ýmsar aðrar ættu að standa við þetta, þá eru þær algerlega gjaldþrota. Þarna eru m.ö.o. komin styrktarlán í raun og veru, þó að framkvæmdin sé í gegnum ábyrgð, vegna þurrafúans. Nú vil ég upplýsa í sambandi við þetta mál, að ríkisstj. er að láta athuga öll þessi mál, sem ég hef hér talið, þ. á m. mál það, sem þessi þáltill. fjallar um, og raunar geri ég ráð fyrir, að þá verði um leið athugað t.d. um skuldaskilasjóð útgerðarmanna, sem settur var upp hér um árið, og reynt að kynna sér, hvaða stefnu á að taka um hann og innheimtu hans. Ríkisstj. er að athuga þessi mál og hún mun leggja sínar till. um meðferð þeirra fyrir þetta þing.



Herra forseti. Orsökin til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, er sú, að í grg. fyrir þessu stendur: „Fjöldi bænda varð að minnka bústofn vegna lélegra heyja.“ Flm. hafa ekki haft fyrir að kynna sér málið nánar, en gefa þarna í skyn, að hér hafi verið um fjölda bænda að ræða og fækkunin þess vegna sjálfsagt allveruleg. Nú liggja fyrir um þetta skýrslur, og það, sem ég þess vegna fyrst og fremst vil benda hér á, er, að þegar lögð eru svona mál fyrir alþm. yfirleitt, er varla frambærilegt að nenna ekki að hafa fyrir að afla sér þeirra upplýsinga, sem til eru, svo að málið liggi ljóst fyrir og menn eigi sem auðveldast með að átta sig á því. En þetta er ekki gert hér. og þar sem í hlut á fyrrverandi ráðherra, ætti honum að vera það alveg ljóst, að þessara upplýsinga á hann að afla sér og gefa um leið og hann leggur málið fyrir Alþingi. Nú skulum við gá að, hvernig þetta er lagað eftir skýrslum hagstofunnar. Vestur-Skaftafellssýsla átti 861 kú og fækkaði þeim um 13, en fjölgaði fénu um 714.  Þetta eru staðreyndirnar og á þessu byggja flm. umsögn sína um, að fjöldi bænda hafi minnkað bústofn sinn. Þetta eru tölurnar. Að öðru leyti skal ég ekki taka afstöðu til málsins núna. en ég vildi gefa þessar upplýsingar, og þessara upplýsinga áttu flm. að afla sér og leggja fram, og helzt líka um efnahag bænda á svæðinu. samanborið við hag bænda í öðrum byggðarlögum, því að líka um það má fá mikilsverðar upplýsingar, ef nennt er að afla þeirra.



Herra forseti. Það segir hér í grg. tillögunnar: „Afurðatjón var mjög mikið af þessum ástæðum, og fjöldi bænda varð að minnka bústofninn vegna lélegra heyja.“ Hv. síðasti ræðumaður (PZ) hrekur ekki þessa staðreynd. Í þeirri skýrslu, sem hann las hér upp, kom það berlega fram, að kúnum hafði fækkað allverulega i Rangárvalla-, Árnes- og Gullbringu- og Kjósarsýslum. Aftur á móti minna í Vestur-Skaftafellssýslu, enda náðu óþurrkarnir ekki nema austur að Sandi, ekki austur fyrir Sand. Og óþurrkarnir voru ekki eins algerir á Snæfellsnesi og á Vesturlandi eins og hér sunnanlands. En það var reynt að bæta hin slæmu hey með fóðurbætiskaupum, og það er aðalatriðið í þessu máli, að bændur hafa vegna óvenjulegra fóðurbætiskaupa safnað skuldum. Það var reynt að halda sem mestu af stofninum þrátt fyrir léleg hey, með því að bæta heyin með fóðurbæti. Búnaðarmálastjórinn, hv. 1. þm. N-M., ætti að skilja og ætti að vita, hvað þetta kostar bændur, og það kemur úr hörðustu átt, ef hann búnaðarmálastjórinn, kemur hér upp í Alþ. til þess að mæla beint eða óbeint í gegn till. sem þessari. Vera má, að bændur landsins hafi jafnvel búizt við slíkum hjáróma tón frá þessum hv. þm. og að þeir þá eftir það, hvernig hann tekur þessari till., sannfærist betur en áður um, að hann er ekki þeirra málsvari. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða öllu meira um þetta. Till. fer í nefnd. Ríkisstj., að því er hæstv. fjmrh. sagði hér áðan, hefur tekið þetta mál til athugunar, og það er vel, ef þessi till. hefur getað orðið til þess að vekja menn til umhugsunar um það, að þetta er mál, sem vert er að gefa gaum.



Herra forseti. Ég tók ekki afstöðu til till. á neinn handa máta og ætla mér ekki að gera að svo stöddu, því að hún þarf, ef hún verður samþ. á Alþ., að vera í allt öðru formi og miklu víðtækari en þessi till. er, sem hér liggur fyrir. Ég bendi bara á þá staðreynd, að hv. 1. flm., fyrrv. ráðh., hefur ekki nennt að kynna sér málið og gefur viljandi rangar og villandi upplýsingar. Ja, hvernig er það í Rangárvallasýslu? Það eru 168 kýr, sem hefur fækkað um þar, en það er 3445 kindum fleira þar á fóðri 1955–56 en veturinn áður. Hefur þá meðalbúið minnkað? Ég spyr. Hefur fjöldinn af bændunum þá fækkað, minnkað meðalbúið verulega, þegar þeir fækka um 168 kýr og fjölga fénu um 3445? Það er svo óveruleg breyting á bústofninum sem heild hjá meðalbóndanum, að það er algerlega ástæðulaust að segja, að fjöldi bænda hafi þurft að fækka verulega, algerlega ástæðulaust. Nú, fyrir liggja þar að auki skýrslur um skuldirnar, ég skal ekki fara að fara út í það núna, en náttúrlega átti hv. ræðumaður líka að vera búinn að afla sér upplýsinga um þær - þær liggja líka fyrir - og leggja þær fyrir hér líka, en ég vil bara benda á þetta og benda á þetta til viðvörunar framvegis. Svona á ekki að leggja mál fyrir. Það á að skýra frá málunum eins og þau raunverulega liggja, þannig að menn geti áttað sig á þeim, en ekki með tæpitungu og gefa allt annað í skyn en það, sem raunverulega er.

Flm. (Ingólfur Jónsson) Hv. 1. þm. N-M. (PZ) getur alveg sparað sér það að tala um, að ég hafi ekki kynnt mér þetta mál. Það er alveg vist, að ég er miklu kunnugri högum bænda en hv. þingmaður og búnaðarmálastjóri, þegar hann er að tala um það, að fénu hafi fjölgað lítils háttar á þessu svæði á s.l. ári, þar sem fjárskiptin voru. Kannske hv. þm. vilji nú halda því fram, að fjárskiptin og niðurskurðurinn hafi verið bændum til hagnaðar? Mér kæmi það ekkert á óvart, að hann kæmi hérna upp í þriðja sinn og segði, að bændur hefðu bara grætt á því að skera niður. Það er nú annað atriði, sem gefur þessari till. alveg sérstakt gildi, það er, að bændur á þessu svæði voru svo að segja fjárlausir, voru ekki búnir að koma upp fjárstofninum og búin þess vegna óeðlilega lítil og margir bændur tekjulausir eða tekjulitlir vegna fjárskiptanna. Þetta hefði hv. búnaðarmálastjórinn átt að vita, og þess vegna hefði hann ekki átt að undrast, þótt fénu hefði fjölgað eitthvað lítils háttar um það leyti, sem fjárskiptin fóru fram.