Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hv. d. hefur haft þetta mál til meðferðar, þ.e. frv. til laga um breyt. á l. nr. 10 22. marz 1960, um söluskatt. N. hefur klofnað um málið, og munu minni hlutar skila sérstökum álitum, en ég mæli hér fyrir munn meiri hl. Þetta mál hefur svo ýtarlega verið rætt við 1. umr., að ekki þykir ástæða til þess að rekja efni þess hér frekar, og mælir meiri hl. með, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég hef skilað sérstöku áliti um þetta frv., en það er ekki enn þá komið úr prentun, en verður væntanlega lagt hér fram á fundinum síðar í dag. Efni frv. er það að ákveða, að viðbótarsöluskattur af innflutningi, sem lögfestur var á síðasta þingi og þá til bráðabirgða og gildir nú til næstu áramóta, verði framlengdur um eitt ár, til ársloka 1961. Ýmsir munu þó hafa vænzt þess, að skattur þessi félli niður um næstu áramót, því að það var látið í veðri vaka af hæstv. ríkisstj., þegar hún beitti sér fyrir þessum viðbótarskatti á síðasta þingi, að hann ætti að vera aðeins fyrir þetta ár, sem nú er að líða. Hæstv. ríkisstj. segir, að hér sé ekki um nýjar álögur að ræða í þessu frv. Þó er á það að líta, að skatturinn á skv. frv. að gilda fyrir allt næsta ár, en hann var ekki í gildi nema þrjá fjórðunga þess árs, sem nú er að liða. Þannig verða menn, ef þetta verður samþ., að borga fjórar krónur næsta ár í viðbótarsöluskatt móti hverjum þrem, sem þeir hafa borgað á þessu ári, og að því leyti má segja, að sé um nýjar álögur að ræða, borið saman við það, sem nú gildir. Skv. fjárlfrv., sem nú liggur fyrir Alþingi, er gert ráð fyrir, að söluskattarnir nemi alls rúmlega 500 millj. kr., sem fyrirhugað er að leggja á á næsta ári. Af þessu er ætlað að fari í ríkissjóð 4381/2 millj. Þetta er nokkru hærra en samkvæmt fjárl. ársins í ár. Þá var söluskatturinn í heild á fjárl. 437 millj. Hér hjá okkur er um að ræða eins og víðar tvenns konar skatta. Það eru svonefndir beinir skattar og hins vegar óbeinir skattar. Það hefur komið fram, að það er stefna núv. ríkisstj. að létta beinu skattana, en taka miklu meir en áður til opinberra þarfa með óbeinum sköttum. Og stjórnin hefur þegar byrjað að framkvæma þessa stefnu sína. Á síðasta þingi var samþ. lækkun á tekjuskattinum. Þeir einstaklingar, sem hafa mestar tekjur, hafa fengið af því verulegan ávinning, en breytingin frá beinum sköttum til óbeinna er til tjóns fyrir allan fjöldann. Líklega má telja, að þetta sé það eina af stærri stefnumálum núv. ríkisstj., sem hún hefur komið fram á valdaferli sínum. Söluskatturinn er einn af stærri þáttunum í efnahagskerfi núv. ríkisstj. Hann átti með öðru að stuðla að því jafnvægi á fjármálasviðinu, sem stjórnin kvaðst stefna að. Hæstv. forsrh. orðaði það þannig í umr, hér á þingi í febrúar í fyrra, að stjórnin hefði heildaráætlun margþættra, en innbyrðis samræmdra aðgerða, enda þótt þær birtust Alþingi í mörgum frv., sem væru ekki lögð fram samtímis. Söluskattsfrv. var eitt þeirra, sem var lagt fyrir Alþingi nokkru síðar en frv. um efnahagsmál, en eins og hæstv. forsrh. tók fram, einn af mörgum þáttum í efnahagskerfi ríkisstj. Mér þykir ástæða til að víkja nokkuð að þessu kerfi í heild í sambandi við þennan þátt. Í ræðu þeirri, sem ég vitnaði til og hæstv. forsrh. flutti hér í Nd. 5. febr. 1960, þegar hann lagði frv. stjórnarinnar um efnahagsmál fyrir þingið, sagði hann m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Það er óhætt að segja, að meginvandamálið, sem leysa þarf í efnahagsmálum Íslendinga nú, og um leið það, sem sízt verður umflúið, sé greiðsluhallinn gagnvart útlöndum.“ Hvernig hefur þá til tekizt með lausn á þessu meginvandamáli? Hver verður útkoman, þegar viðskiptareikningur okkar við aðrar þjóðir verður gerður upp nú í árslokin? Það liggur ekki enn þá fyrir fullkomlega, en það er hægt að geta sér til um það, hvernig niðurstaðan muni verða að verulegu leyti. Stærstu liðirnir á þeim viðskiptareikningi eru andvirði seldrar og keyptrar vöru, verðmæti útflutningsins annars vegar og innflutningsins hins vegar. Um þetta sjáum við skýrslur í Hagtíðindunum frá Hagstofu Íslands. Hún birtir mánaðarlega yfirlit um innflutninginn og útflutninginn. Og hvernig standa þá sakir að liðnum tíu mánuðum af þessu ári? Nýjustu skýrslur Hagstofunnar eru miðaðar við októberlok. Nú er á það að líta, að það gefur ekki rétta mynd að bera saman tölurnar í ár við inn- og útflutning næstu ár á undan vegna gengisbreytingarinnar, sem gerð var snemma á þessu ári, en hagstofan hefur umreiknað verðmæti innflutnings og útflutnings árin 1958 og fram til febrúarloka 1960 til samræmis við núgildandi gengi og birtir þessa útreikninga í Hagtíðindunum. Þær tölur eru alveg sambærilegar fyrir þetta ár og tvö þau næstu á undan, eftir að sá umreikningur hefur verið gerður, og þær tölur líta þannig út: Árið 1958 var verðmæti innflutningsins, reiknað á nýja genginu, 2420 millj. kr., en útflutnings 2013 millj. Það er því halli á vöruskiptunum víð útlönd 1958 407 millj. 1959 er innflutningurinn 2530 millj., en útflutningur 2010 millj., hallinn þá 520 millj. Þetta eru tölurnar fyrir mánuðina janúar til október, að honum meðtöldum bæði árin. 1960 er til októberloka innflutt fyrir 2490 millj., en út fyrir 2027 millj., halli 463 millj. Hallinn er því í októberlok nú eða verzlunarjöfnuðurinn óhagstæður um 463 millj. á móti 407 millj. árið 1958, þegar teknar eru sambærilegar tölur, umreiknaðar vegna gengisbreytingarinnar. Já, ekki spáir þetta góðu um greiðslujöfruð í viðskiptunum á þessu ári. En mönnum skildist í fyrra, að nú ætti að vinna upp halla, sem stjórnin taldi verið hafa undanfarin ár. Í stað þess að gera það, sýnist mér, að síga muni á ógæfuhlið, að við verðum enn þá fjær jafnvægistakmarkinu, hvað snertir viðskiptin við útlönd, nú í árslokin heldur en í byrjun ársins. Þessar tölur, sem ég nefndi hér upp úr Hagtíðindunum, benda ótvírætt til þess. En það var fleira stórt og mikilsvert, sem hæstv. ríkisstj. ætlaði að gera. Í framsöguræðu sinni með efnahagsmálafrv. í fyrra sagði hæstv. forsrh. enn fremur, með leyfi hæstv. forseta. „Uppbótakerfið verði lagt niður með öllu og útflutningssjóður gerður upp, en í stað þess skráð raunhæft gengi íslenzku krónunnar, sem geti annars vegar tryggt, að jafnvægi náist í viðskiptum þjóðarinnar út á við, en hins vegar skapað útflutningsatvinnuvegunum viðunandi rekstrargrundvöll.“ Hvað er að frétta af afrekum ríkisstj. á því sviði að skapa útflutningsatvinnuvegunum viðunandi rekstrargrundvöll? Hvernig er með sjávarútveginn? Hvernig eru t.d. horfurnar viðkomandi rekstri hinna nýju, dýru skipa? Sjá útvegsmenn hilla undir bjartari framtið, ágóða af rekstrinum, skuldalækkun, vegna ráðstafana ríkisstj.? Ekki ganga sögur af því. Er ekki eina glætan, sem þeir sjá nú í bili, vonin um, að ríkisstj. geti útvegað þeim ný lán til að borga með rekstrarhallann í ár, m.a. okurvextina, sem þeir hafa verið krafðir um á þessu ári? Hvar er sá trausti og heilbrigði grundvöllur? Því miður, hann er ekki sjáanlegur. Og hvað er að segja um landbúnaðinn? Áreiðanlega þrengra fyrir dyrum hjá bændum nú við þessi áramót, sem í hönd fara, heldur en á undanförnum árum. Hvernig er með iðnaðinn, sem er orðinn stór atvinnuvegur? Ekki hygg ég, að þar sé betra ástand en að undanförnu. Lánsfjárskortur og háu vextirnir hafa gert sitt til þess að valda erfiðleikum þar. Og hvað er um verzlunina? Eru verzlunarfyrirtækin betur á vegi stödd nú en áður? Ég hygg, að þeir verði vandfundnir, sem fást við viðskipti, sem telja, að svo sé. Það var vitanlega fleira, sem hið nýja efnahagskerfi átti að laga. Það var talað um gagngera endurskoðun á ríkisbúskapnum. Það hefur verið sýnt fram á það nýlega, að á þeim tveggja ára tíma, sem núv. stjórnarflokkar hafa farið með stjórn landsins, hafa fjárl. hækkað um 700 millj. kr., og það hefur einnig verið sýnt fram á það, að tiltölulega minna af tekjum ríkisins en áður fer nú til nauðsynlegra framkvæmda og styrktar atvinnulífinu, en tiltölulega meira í rekstrarkostnað þess opinbera. Menn höfðu satt að segja vænzt þess vegna þess, hve álögurnar voru hækkaðar í fyrra, að það mundi verða verulegur greiðsluafgangur hjá ríkissjóði á þessu ári. Það er ekki enn kunnugt um útkomuna vitanlega, því að það er hálfur mánuður eftir af árinu, þó tæplega það, en hæstv. ríkisstj. hefur skýrt frá því, að það séu ekki líkur til þess, að það verði greiðsluafgangur hjá ríkissjóði í ár. Ekki hafa þá efnahagsráðstafanir hæstv. stjórnar bætt hag ríkissjóðsins. Í peningamálum átti að gera og hafa verið gerðar ýmsar ráðstafanir. Vaxtahækkunin átti m.a. að auka sparifjársöfnun og koma með því peningamálunum á traustari grundvöll. Það hefur nýlega verið sýnt fram á, að það hefur brugðizt eins og annað. Sparifjáraukningin er minni á þessu ári tiltölulega en tvö undanfarin ár. Eitt af því, sem hæstv. forsrh. boðaði í framsöguræðu sinni með efnahagsmálafrv. í fyrra, var það, að nú yrði stefnt að því að afnema haftakerfið og koma á verulegu verzlunar- eða viðskiptafrelsi. Og atvinnuvegirnir áttu að fá meira athafnafrelsi en áður. Hæstv. ráðh. talaði um það í þeirri ræðu, e.t.v. í síðari ræðu en við 1. umr. um efnahagsmálafrv., að allir þeir, sem eitthvað hefðu viljað gera á undanförnum árum, hefðu orðið að ganga fyrir yfirvöldin, bugta sig og beygja og biðja um leyfi. Nú átti þetta að hverfa úr sögunni, og hv. 6. landsk. þm., frsm. meiri hl, fjhn., sagði í umr. um stjórnarfrv. í fyrra, 11. febr.: „Okkar markmið er frelsi, þeirra markmið eru ríkisafskipti“, þ.e.a.s. stjórnarandstæðinga. Ó, það dásamlega frelsi! Nú er það víst komið, er ekki svo? Hvernig er það á viðskiptasviðinu? Geta menn t.d. farið héðan til annarra landa og reynt að selja íslenzkar vörur þar? Nei, þeir þurfa fyrst að fara og hneigja sig fyrir stjórnarvöldunum. Og það nægir ekki til. Trúlega er það árangurslaust. Meginið af útflutningnum er á vegum meira og minna opinberra fyrirtækja, sem hafa sérleyfi til slíkra athafna. Hvað er svo að segja af því, ef einhverjir, sem hafa framleitt útflutningsvöru og fengið þessum löggiltu útflytjendum afurðir sínar til sölu, hvernig fer þá með andvirðið, sem þeir fá erlendis fyrir þennan útflutning? Hafa þeir ekki nóg frelsi til þess að ráðstafa þessu, eftir því sem þeir telja sér bezt henta, fá þennan gjaldeyri í sínar hendur, af því að þeir eiga þessa vöru, sem verið er að selja? Nei, því er ekki að heilsa. Það er nú eitthvað annað. Þeir verða að skila hverri krónu til bankanna hér. Og hvað fá þeir þá fyrir þennan gjaldeyri sinn? Lögákveðið verð, ákveðið af löggjafarsamkomunni hér. Hvernig er þá hægt að segja við þá, sem hafa á sér slíka fjötra: Nú eigið þið að sigla ykkar sjó á eigin ábyrgð. Nú þýðir ekki lengur að koma til ríkisstj. og hneigja sig og biðja hana ásjár. Atvinnuvegirnir eiga að standa á eigin fótum: - Nei, það er ekki nægt. Enginn flokkur hefur treyst sér til þess að gefa viðskiptin frjáls eða treystir sér til . þess, ekki núv. stjórnarflokkar fremur en aðrir. Og meðan mönnum er skammtað af stjórnarvöldunum verð fyrir vörurnar, sem þeir framleiða, meðan þeim er skammtað það með lögákveðnu gengi, þá hvílir sú siðferðislega skylda á yfirvöldunum að sjá um, að framleiðendur fái aðstöðu til að reka sína atvinnu. Þess vegna koma útgerðarmenn um þessi áramót, sem í hönd fara, til núverandi ríkisstj., eins og fyrrverandi stjórnar, til að fá þar úrlausnir á sínum vandamálum, og stjórnin kemst ekki hjá að hlusta á þá og reyna að greiða úr vandanum. Fallegu ræðurnar um frelsið eru aðeins fluttar í blekkingaskyni fyrir kosningar og á öðrum hátíðlegum stundum. Í framsöguræðunni með efnahagsmálafrv., sem ég hef áður vitnað til og hæstv, forsrh. flutti 5. febr. á þessu ári, sagði hann m.a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Þá, sem líta bjargráðin eða tillögur okkar öðrum sugum en við gerum, sem stöndum að þessu frv., biðjum við um að fresta mótaðgerðum um nokkurt skeið og gefa með því reynslunni færi á að kveða upp sinn ólygna dóm: Hæstv. forsrh. hefur verið bænheyrður. Stjórnin hefur fengið frest um nokkurt skeið, því að það eru liðnir 101/2 mánuður, síðan hæstv. forsrh. bar fram þessa ósk. Almenningur hefur tekið á sig stórfellda kjaraskerðingu með miklu langlundargeði. Það verður ekki annað sagt. En hvaða gagn er að því? Ég hef minnzt hér með örfáum orðum á stærstu viðfangsefnin, sem hæstv. ríkisstj. kvaðst ætla að leysa með efnahagslöggjöf sinni. Allt hefur það farið á einn veg, að einu undanteknu. Það er eitt stefnumálið, sem hefur gengið fram. Þeir hafa sjálfir, hæstv. ráðh. og aðrir, sem hafa hærri tekjur en almennt gerist, fengið verulega lækkun á sköttum. Það er hið eina af hinum stærri stefnumálum, sem stjórnin hefur unnið að og hefur komizt fram. Ekki er þetta af því, að stjórnin hafi ekki getað unnið að þessu öllu í friði. Hún hefur fengið frestinn. Hún hefur verið ótrufluð af stjórnarandstöðunni. Við framsóknarmenn beittum okkur gegn þessari efnahagslöggjöf á síðasta þingi, af því að við töldum og teljum, að stefnan, sem þar var mörkuð af núverandi stjórnarflokkum, mundi leiða til tjóns fyrir þjóðfélagið. Og reynslan hefur þegar sýnt, að þetta mat var rétt. Það er ekki aðeins það, eins og ég hef getið um, . að ekkert af þessu stóra hafi gerzt, sem átti að gera, nema þetta eina. En það verður ekki komið auga á, að stjórnin nái því marki, sem hún stefndi að, þó að hún fái að starfa lengur óáreitt. Hún er, eins og ég hef getið um, að mörgu leyti fjær takmarkinu nú í árslokin en hún var í upphafi. Eins og ég gat um, er þessi bráðabirgðasöluskattur einn stór þáttur í þessu kerfi núv. stjórnar, sem við framsóknarmenn erum á móti, og þess vegna legg ég til, að þetta frv. verði fellt.



Herra forseti. Eins og fyrr hefur verið frá sagt, klofnaði fjhn., og við, sem erum í minni hl., höfum skilað sínu nál. hvor. Mitt nál. hefur ekki komið fram enn þá, því að það var nokkuð síðbúið, þannig að ég verð að tala, án þess að það liggi fyrir, en í því eru ekki neinar brtt. Afstaðan til frv. er sú að leggja til, að það verði fellt. Þessar ákvarðanir, sem nú er lagt til að framlengja, voru teknar í fyrra, þegar frv. til söluskatts var lagt fyrir, og þá stóðu í þeirri grg., sem því frv. fylgdi, svo hljóðandi rök fyrir því að leggja það fyrir, með leyfi hæstv. forseta: „Í frv. er lagt til, að lögleiddur verði 3% almennur söluskattur á vörusölu, vinnu og þjónustu á síðasta stigi viðskipta. M.a. af þeim sökum, að skattur þessi getur eigi komið til framkvæmda, fyrr en nokkuð er liðið af árinu, er fyrirsjáanlegt, að með honum einum saman fæst ekki sú fjárhæð, sem frv. til fjárl. gerir ráð fyrir. Hefur því verið horfið að því til bráðabirgða að afla þess, sem á vantar, með viðbótarsöluskatti á innfluttar vörur. Er áætlað, að til þess þurfi að hækka núgildandi innflutningssöluskatt um 8%, eða úr 7% upp í 15%, og er lagt til, að sú hækkun gildi til ársloka 1960. Eins og áður getur, hefur skammur tími verið til athugunar og undirbúnings máls þessa, og því er sú leið, sem hér um ræðir, að nokkru leyti bráðabirgðaleið.“ Þetta voru röksemdirnar í fyrra. Það var einvörðungu ein röksemd, sem var haldið fram, og hún er, að fjórði hluti ársins væri liðinn og innflutningurinn og annað, sem skyldi skattleggja á þeim hluta ársins, yrði ekki skattlagt meir, þess vegna yrði að bæta það upp með þessum álögum. Það er þess vegna alveg greinilegt, að fyrir lá frá hálfu ríkisstj., þegar þessi skattur var á lagður í fyrra, loforð og yfirlýsing um, að það kæmi ekki til mála, að þessi skattur yrði framlengdur, af því að hann væri einvörðungu bráðabirgðaskattur og af því að nú væri tekin upp ný stefna í viðskiptum ríkisins, frá því sem áður var, við þegnana, og það er að hlaða ekki frekari álögum á menn. Og það voru gerðar sérstakar ráðstafanir á sama þingi til þess að lækka allt það, sem þeir ríku í landinu og þeir, sem tekjuháir voru, þyrftu að borga, lækka tekjuskattana á þeim, sem efnaðastir og tekjuhæstir voru, þannig að það lá í öllu þessu framferði beint loforð um það, að þessir skattar - eða tollar væri réttara að segja um svona söluskatt, - þeir skyldu ekki framlengdir, þeir væru aðeins út af þessu óhappi, að ríkisstj. hefði verið svona seint á ferðinni, að henni hefði ekki auðnazt að leggja svona söluskatt á fyrsta ársfjórðunginn líka. Það er þess vegna ekki um neitt að efast, að þessi skattur átti að vera til bráðabirgða, og því var lofað, að hann yrði til bráðabirgða. Og nú á að festa hann. Að vísu er maður ekki óvanur slíku hjá einum fjmrh. Það hefur komið fyrir áður á Íslandi, að bráðabirgðaskattur hafi verið framlengdur. En það gildir alveg sérstakt nú. Það gildir nú í fyrsta skipti í 18 ár, að verið er að leggja á söluskatt, sem sé nefskatt, sem leggst á almenning án nokkurra skaðabóta, án þess að sú fátæka alþýða, sem verður að borga þennan söluskatt,fái það uppborið að einhverju leyti með sjálfkrafa hækkandi vísitölu. Hingað til hefur það verið svo, þegar slíkir nefskattar hafa verið lagðir á alþýðu, að ríkisvaldið hefur oft og tíðum kinokað sér við það, vegna þess að það þýddi sjálfkrafa launahækkun vegna vísitölunnar. M.ö.o.: almenningur var ekki alveg varnarlaus gagnvart ríkisvaldinu og gagnvart nýjum álögum og gagnvart því að framlengja bráðabirgðaskatta og bráðabirgðaolía ár eftir ár. Hann hafði ofur litla vörn, þar sem vísitalan var. Þeim fátækustu og þeim varnarlausustu var vísitalan vernd á móti þess háttar ósvífni, eins og slíkri framlengingu. En núna hefur alþýðan ekki slíka vernd. Hún hefur verið af tekin með lögum. Nú þegar þessi söluskattur er framlengdur, ef ríkisstj. hefur hér meiri hl. til þess, þá þýðir það, að þetta leggst á almenning, á alþýðu manna, án allra skaðabóta. Menn verða að bera þetta, menn verða að láta sig vanta því meira, á meðan ekki er búið að gera ráðstafanir til þess að hækka kaupið. Og að öðru leyti er þetta líka alveg frábrugðið því, sem áður hefur verið. Tekjuskatturinn hefur síðustu 18 árin ekki verið lækkaður og sízt af öllu á þeim, sem hæstar hafa tekjurnar. Það var gert í fyrra að taka þær ákvarðanir, vegna þess að því var yfir lýst, að nú ætti ekki að halda áfram á þeirri leið að auka álögur á almenning. Það var engin siðferðisleg vörn til fyrir því að lækka skattinn á þeim ríku, tekjuskattinn, réttlátasta skattinn í landinu, á hátekjumönnunum alveg sérstaklega, - það var engin siðferðisleg vörn til fyrir því, svo framarlega sem átti um leið að halda áfram að auka nefskattana á almenningi. Svo gersneyddur allri siðferðismeðvitund býst ég ekki við að meiri hlutinn hafi verið, að honum hafi dottið í hug að fara að lækka skattana á hátekjumönnunum, svo framarlega sem hann var ákveðinn í því að halda áfram að framlengja alla bráðabirgðaskatta, sem lögðust á almenning fyrst og fremst. Þess vegna stóð þarna sérstaklega á. Hvernig stendur á, að ríkisstj. svíkur þessa yfirlýsingu sína og þessi loforð? Hvernig stendur á því? Var hún ráðin í því í fyrra? Það er náttúrlega alltaf erfitt að segja, - oss er ei nýrnanna rannsókn veitt. En ekki er ég nú svo slæmur í hennar garð, að ég vilji endilega ætla henni það, að hún hafi verið ákveðin í þessu, þegar hún lagði þetta fram. Ég er hræddur um, að það sé kannske eins og með ýmislegt fleira, að allir reiknimeistarar ríkisstj. hafi reiknað vitlaust í sambandi við þetta eins og í sambandi við flest annað. Þeir eru meistarar í að reikna vitlaust. Hvernig reiknuðu þessir menn? Hvað var það, sem þeir sögðu ríkisstj. að væri höfuðatriðið í öllu saman? Jú, það væri að eignast gjaldeyrissjóði erlendis. Og hvað væri heillaráðið til þess að eignast gjaldeyrissjóði erlendis? Jú, það væri það að skera niður innflutning til landsins. Og hvernig átti að fara að því að skera niður innflutning til landsins? Jú, það var eitt ágætt ráð, það var að minnka kaupgetu almennings þannig, að hann hefði ekki efni á að kaupa, gera fólkið á Íslandi svo fátækt, að það gæti ekki veitt sér það, sem það hafði getað veitt sér á undanförnum árum. Þetta voru ráð sérfræðinganna, og þetta voru ráðin, sem ríkisstj. tók upp, og um leið eru lækkaðir skattarnir á hátekjumönnunum og lofað að vera ekki að framlengja annað eins ótæti og þennan söluskatt, það hefði bara verið þessi yfirsjón, að einn ársfjórðungurinn hafði tapazt þarna til skattálagningar. Hvað gerist svo? Hingað til höfum við á Íslandi reynt að fara þær leiðir til þess að bæta afkomu okkar þjóðar, m.a. til þess að jafna og gera verzlunarjöfnuðinn hagstæðan, að auka útflutning, vinna betur úr vörunni, framleiða meira, selja meira af fullunnum vörum úr landinu. Núv. ríkisstj. fór inn á allt aðra stefnu í þeim efnum. Hún skeytti litið um það, hvort yrði unnið almennilega úr vörunni. Henni var sama um og jafnvel þótti vænt um og stuðlaði að því, að fiskurinn yrði frekar fluttur út sem ísfiskur, að við fengjum sem minnst fyrir hann. Hvað þýddi hins vegar að fara út í það að skeyta litið um að auka útflutninginn, en minnka í staðinn innflutninginn? Jú, þetta hafði þær eðlilegu afleiðingar innanlands, að þegar alþýðan gat ekki keypt eins mikið og áður og þegar reynt var að koma í veg fyrir, að flutt yrði inn til landsins, þá var það ekki aðeins sá almenningur, sem leið undir því, sem gat ekki veitt sér það, sem hann áður hafði veitt sér, heldur jafnvel sjálfur ríkissjóður. Ég veit ekki, hvort sérfræðingarnir hafa reiknað með því, að jafnvel sjálfur ríkissjóðurinn yrði fyrir áfalli í þessu sambandi, að tekjurnar stæðust ekki. Og hvað höfum við séð? Við höfum séð í sambandi við afgreiðslu fjárl. núna og upplýsingarnar, sem við höfum fengið um tekjurnar á þessu ári, að tekjustofnarnir eru að bila og að fjárl., eins og á að afgreiða þau núna, eru raunverulega óvarlega afgreidd, gagnstætt því, sem verið hefur undanfarin 18 ár. Þau eru óvarlega afgreidd hvað það snertir, að jafnvel sjálfir reiknimeistararnir hafa nú ekki trú á, að áætlunin á fjárl. komi til með að standast hvað tekjurnar snertir. M.ö.o.: það er að bila, sem hefur verið grundvöllurinn undir því, að ríkissjóður hefur á undanförnum áratugum sífellt getað gert meira og meira fyrir almenning í landinu, veitt honum meiri og meiri þjónustu, vegna þess að kjör almennings hafa á ýmsan hátt verið það sæmileg, sérstaklega vegna sæmilegrar atvinnu, að hann hefur getað veitt sér allmikinn innflutning og þessi innflutningur hefur gefið góða skatta og tolla í ríkissjóðinn. Nú bregzt sem sé þetta, og ef maður vill leggja þetta út á hinn bezta hátt fyrir ríkisstj., þá er það þetta, sem hún stendur frammi fyrir: Tekjustofnarnir eru að bregðast, og afleiðingin, sem ríkisstj. virðist draga af því, er þetta: Þá verðum við að hækka raunverulega nefskattana, framlengja þá nefskatta, sem við lofuðum að afnema í fyrra. Þess vegna er það, að þegar svona frv. kemur fram, eins og um þessa framlengingu á söluskattinum, þá er þar um að ræða óbeina viðurkenningu ríkisstj. á því, að grundvöllurinn fyrir allri hennar pólitík sé að bresta, að allir útreikningar sérfræðinga hennar reynist vitlausir, að það standist ekki, það sem þeir höfðu áætlað. Það hefði fæstum mönnum þótt það nokkuð undarlegt, þegar sú stefna er tekin upp að rýra afkomu þjóðárbúsins, gera ekkert til að auka hana, segja jafnvel, eins og hæstv. ríkisstj. segir: Hvað varðar mig um þjóðarhag? - Hvað varðar ríkisstj. um atvinnurekendur og verkamenn? Hvað varðar ríkisstj. um atvinnulífið? Það á að eiga sig út af fyrir sig. Og svo undrast hæstv. ríkisstj., sem segist ætla að láta þetta allt saman afskiptalaust, að þegar afkoma þjóðarbúsins versnar, þá skuli afkoma ríkissjóðs, ríkisbúsins, líka fara versnandi. Auðvitað fylgist það að. Þær stoðir, sem standa undir okkar atvinnulífi, standa líka undir ríkissjóðnum, þannig að þegar verið er að brjóta þessar stoðir, eins og ríkisstj. nú gerir, þá er hún líka að brjóta það, sem ríkissjóðurinn byggir á. Þess vegna er það, þegar hún sér eina slíka stoð vera að bresta, eins og í þessu sambandi tekjuöflunina í ríkissjóð, þá er ekkert undarlegt, þótt hún grípi til þess að bregðast þeim loforðum, sem hún hafði gefið, og reyna nú að níðast á almenningi með því að leggja þennan söluskatt á, framlengja þennan söluskatt, sem átti í fyrra bara að vera til bráðabirgða. Þess vegna er nauðsynlegt að gera sér það ljóst, þegar við erum að ræða svona mál eins og þetta frv. um að framlengja bráðabirgðasöluskattinn, að það þarf grundvallarbreytingu, stefnubreytingu, hverfa frá þeirri stefnu, sem ríkisstj. hefur verið með, til þess að bæta úr þeim málum, sem hér er um að ræða. Það, að þetta frv. er komið fram, eða afleiðingin af rangri pólitík ríkisstj., afleiðingin af þeirri pólitík að fara inn á að reyna að minnka innflutninginn með því að minnka kaupgetuna, í staðinn fyrir að auka útflutninginn, auka atvinnuna, gera þjóðina ríkari og fólkið efnaðra. En það er þveröfugt, sem ríkisstj. er að gera. Hæstv. ríkisstj. hefur gengið harðvítuglega fram í að framfylgja þessari pólitík um að minnka kaupgetuna. Og hún hefur ekki látið sér nægja að skera niður kaupmátt tímakaupsins, lækka tímakaupið í sambandi við vísitölubannið. Hún hefur gert meira. Hún hefur komið á atvinnuleysi. Það er bein afleiðing af pólitík ríkisstj., að atvinnuleysi skuli nú vera komið á á Íslandi aftur, að tugir manna í bæ eins og Akureyri skuli vera atvinnulausir, að atvinnuleysi skuli þegar hafa gert verulega vart við sig í Reykjavík, að atvinnuleysi skuli nú vera að heltaka bæi eins og Ísafjörð, að atvinnuleysið yfirleitt, þessi versti vágestur okkar, skuli ætla að fara að gerast landlægur aftur. Ég hef spurt hæstv. ríkisstj. að því hér og hennar sérfræðinga, þá sem við höfum á nokkurn hátt getað náð til, - þeir hafa verið úti í París og hér og hvar, þegar fjhn. þessarar hv. d. hefur viljað við þá tala, - hvort það hafi verið vísvitandi gert af þeim, hvort það sé þáttur í þeirra útreikningi, að eigi aðeins kaupgetuminnkun vegna kauplækkunar, heldur einnig kaupgetuminnkun vegna atvinnuleysis skyldi hljótast af þeirra ráðstöfunum, hvort atvinnuleysið sé vísvitandi ráðstöfun ríkisstj. Ég hef spurt hæstv. ríkisstj. að þessu hér hvað eftir annað með þessari spurningu: Ef það er efnahagslegt hrun og atvinnuleysi í landinu, hefur þá ríkisstjórnarpólitíkin heppnazt eða hefur hún misheppnazt? Og ég hef ekki getað fengið svar við þessu. Nú er hæstv. fjmrh. viðstaddur, svo að nú væri kannske hugsanlegt, fyrst við náðum ekki í hann, þegar hann var á næturgöltri sínu hér á föstudagskvöldið, að hann gæfi okkur svar við þessu. Ég vona, að hæstv. sjútvmrh. hafi skilað til hans öllu því, sem ég las yfir honum þá, - hann lofaði því hátíðlega hér í þingsalnum, - svo að hæstv. fjmrh. svari nú og gefi nú góða skýrslu um sína afstöðu í þessum málum. Ég spurði að því, hvort hrun og atvinnuleysi þýddi það, að pólitík ríkisstj. hefði heppnazt eða hún hefði mistekizt. M.ö.o.: mig langaði til þess að vita það, þegar við sjáum fram á efnahagslegt hrun og atvinnuleysi í landinu, hvort það var þetta, sem ríkisstj. stefndi að, eða hvort það var þetta, sem hún vildi forðast. Ég skilgreindi mína afstöðu þannig, að ég áleit, að hennar sérfræðingum, sem eru mjög lærðir menn, væri það auðvitað ljóst, hvert þeirra stefna mundi leiða. Þeir þekkja það frá því andlega heimalandi sínu, Ameríku, til hvers svona stefna leiðir. Þeir sjá atvinnuleysi fara þar sívaxandi, - ég hygg, að það sé komið upp í 5 milljónir manna núna, - og þeir vita það þess vegna, ef á að koma á harðvítugri auðvaldskúgun í einu landi, þá þarf að koma á atvinnuleysi til þess. Ég gekk þess vegna út frá því, að þeir mundu álíta, að þegar staflarnir hjá Völundi hækkuðu, þegar menn hefðu minni efni á að kaupa timbur, þegar sementsverksmiðjan færi kannske að stöðvast vegna of mikillar sementsframleiðslu og of mikilla sementsbirgða, af því að menn hefðu ekki efni á að kaupa sement í hús, þá álitu þeir, að þeirra pólitík væri að heppnast, þegar margir menn væru orðnir um hvert skiprúm, af því að menn gengju hundruðum saman atvinnulausir í landi, þá álitu þeir, að þeirra pólitík væri að heppnast. En ég vildi fá að vita, hvort ríkisstj. hefði þessa sömu skoðun, sem ég ætlaði þeim. Ef svo væri, ef það er vísvitandi stefna ríkisstj. að koma á atvinnuleysi og hruni í landinu, að rýra lífskjörin hjá verkalýðnum og öðrum launþegum, að gera þá bjargálna millistétt meira eða minna gjaldþrota, - ef þetta væri hennar stefna, þá skilur maður ákaflega vel þetta frv., sem hér liggur fyrir, og það að ganga á bak orða sinna frá í fyrra. Ef það er meiningin að ná eignunum af verkalýð og millistétt í landinu og sópa þessu yfir til örfárra auðmanna í landinu, - ef það er stefnan, við skulum segja eins og gert hefur verið í Bandaríkjunum, þá skilur maður, að þetta er einn þáttur í úthugsuðu kerfi um, hvernig eigi að rýja þá íslenzku alþýðu, sem var orðin of velmegandi fyrir auðvaldið í landinu, rýja hana inn að skinninu smátt og smátt, máske ekki fara of hratt í það, þannig að það væri hægt að sætta menn við það, en ganga áfram stig af stigi. Þess vegna er það eðlilegt í sambandi við hvert einasta af þessum skipbrotsmálum ríkisstj., sem hér kemur fyrir, efnahagsmálin fyrir helgina og söluskattinn núna, að sjálf pólitík hennar komi til umr. Setjum nú svo hins vegar, að hæstv. ríkisstj. hefði viljað gera ýmsa góða hluti, auka ýmsa þjónustu við almenning með fjárl. og þyrfti þess vegna að ná í tekjur, hvað hefði þá verið rétta leiðin? Rétta leiðin í slíku sambandi væri tvennt: Í fyrsta lagi að reyna að skera nokkuð niður af óþarfa útgjöldum ríkissjóðs, m.ö.o.: á sama tíma sem væri verið að prédika það yfir almenningi, að hann ætti að spenna fastar að sér beltið, þá sýndi ríkisstj. og ríkisvaldið það einnig í nokkru, að ríkisvaldið vildi fara sparlega með það fé, sem tekið væri af almenningi, sem sannarlega þarf á sínu fé að halda. Þetta hefur ekki fengizt. Allar till. um sparnað á fjárl. hafa verið felldar, þær till., sem eitthvað munaði um, þannig að það er greinilegt, að þá leið vill ríkisstj. ekki fara. Þá var hitt til: Ef hæstv. ríkisstj. hefði fundizt, að hún þyrfti að gera svo og svo mikið ýmist fyrir almenning eða fyrir sjávarútveginn eða til framfara almennt í landinu, að hún þyrfti að leggja á nýjar álögur, þá varð að ná þessu með því að leggja einhverjar byrðar á þá ríku og á þau breiðu bök og með því að knýja fram vissan sparnað í vissum þáttum þjóðarbúskaparins, þar sem dregið hefði verið úr gróða. Við vorum með tillögur í sambandi við efnahagsmálin og slíkar ráðstafanir viðvíkjandi því að draga nokkuð úr þeim gróða, sem við vitum að nú er á t.d. vátryggingunum, draga nokkuð úr þeim gróða, sem skipafélögin hafa, og ýmsar aðrar ráðstafanir. Allt slíkt var fellt. En það hefði náttúrlega verið nær af hæstv. ríkisstj., ef henni fannst hún endilega þurfa að afla meira fjár, að hækka þá aftur tekjuskattinn á hátekjumönnunum, sjálfum sér og öðrum, heldur en að leggja þennan söluskatt á almenning. Það hefði verið nær. Það hefði verið réttlátara. Ekkert af þessu var gert. Ég veit ekki, hvort hæstv. ríkisstj. hefur rætt um það innan sinna vébanda að gera einhvern niðurskurð á fjárl. Því hefur verið fleygt, að henni hefði dottið slíkt í hug. En henni hefur þá fyrst og fremst dottið í hug að reyna að skera eitthvað niður af almannatryggingunum, en ekki treyst sér til þess strax. Hvort það er satt eða ekki, skal ég ekki fullyrða. En það er farið nokkuð svipað að, ef söluskattur er lagður á almenning eða hins vegar þær almennu tryggingar, sem hann á að fá, skornar niður. Það er hvort tveggja tekið fyrst og fremst úr sama vasanum, en hins vegar pólitískt þó nokkur munur á. Þess vegna, ef hæstv. ríkisstj. áleit óhjákvæmilegt að leggja á nýjar álögur, átti að fara aðrar leiðir en þessar, sem hér er um að ræða. Þessi söluskattur kemur til með að hvíla mjög þungt á almenningi. Hann hafði satt að segja búizt við því, að þessum hluta söluskattsins, sem hér um ræðir, yrði þó alltaf af létt, og það hefði þýtt fyrir alþýðu manna þó ofur litla lífskjarabót, þó að það hefði ekki sagt mjög mikið upp í þá gífurlegu rýringu á lífskjörunum, sem þegar hefur átt sér stað. Og nú er rétt að athuga vel, hvernig þessi skattur kemur út fyrir alþýðu manna, með tilliti til þess, sem ég gat um í upphafi míns máls, með tilliti til vísitölubannsins. Ég hef birt í sambandi við umr. um þessi mál, nú seinast í sambandi við efnahagsmálin, þróunina, sem lífskjör almennings, hvað kaupgetu tímakaupsins snertir, hafa tekið á þessu ári. Hæstv. fjmrh. vildi bera nokkrar brigður á hjá mér fyrir nokkrum dögum, að það væri rétt mynd, sem ég færi þar með. Ég hef birt vísitölu, sem reiknuð hefur verið út af Torfa Ásgeirssyni hagfræðingi, sem er sú sama sem var birt á síðasta ári líka, vísitölu, sem annar stjórnarflokkurinn fagnaði sérstaklega að sjá og lagði mjög mikla blessun yfir þann grundvöll, sem þar var reiknað á, vegna þess að það kom í ljós á þeirri vísitölu, að þegar miðað var við 1945, kaupgetu tímakaupsins þá sem 100, þá hafði vísitalan 1959 haldizt í 99, meðalvísitala ársins, sem var sérstaklega vegna þess, að janúar þess árs, 1959, var með eina hæstu vísitölu kaupgetunnar, sem þekkzt hefur á Íslandi, sem sé 109 stig, þannig að það var svo að segja þar eitt stig til þess að jafna út á hvern mánuð ársins, sem eftir var. Þegar þessi vísitala er útreiknuð miðað við 1945 sama sem 100, þá lítur þróunin eftir mánuðum þessa árs, 1960, þannig út, með leyfi hæstv. forseta: Í janúar var það 99, febrúar 99, marz 98, apríl 93, maí 92, júní 89, júlí 88, ágúst 88, sept. 88 - eða ef maður tekur það nákvæmlega 87.5, okt. 86 - eða nákvæmlega 86.2, nóvember 86 það var 85.54, desember 85 - nákvæmlega séð 85.1. M.ö.o.: það hefur lækkað um næstum 15% á þessu ári. Þetta er afrek ríkisstj. gagnvart lífskjörum almennings á þessu ári. Þetta er lífskjararýrnunin, eins og hún lýsir sér aðeins í kaupgetu tímakaupsins. Hin afrek ríkisstj. eru ekki tekin þarna með, að geta líka svipt menn tímakaupinu öllu, hindra menn í því að fá atvinnu, gert menn atvinnulausa, neytt menn, eins og alla verkamennina í Reykjavík núna, til þess að hverfa burt kl. 8–9 á morgnana, af því að þeir fá enga vinnu. Hæstv. fjmrh, vildi bera brigður á, að þetta væri rétt, að reikna vísitöluna svona, miðað við vörur og þjónustu. Ég held því fram, að það sé rétt að reikna hana svona. Hvað er það, sem verkamaðurinn þarf - fjögurra manna fjölskylda - til þess að geta dregið fram lífið samkvæmt vísitölu hagstofunnar? Hvað er það, sem hún þarf í fé yfir árið til þess að borga þessar vörur og þjónustu? Hún þarf 56 þús. kr. Og hvað er það, sem einn Dagsbrúnarverkamaður hefur í laun árið um kring fyrir sína 8 tíma vinnu, ef hann fær í friði fyrir ríkisstjórnarpólitíkinni að vinna 8 tíma á hverjum degi og er ekki sviptur vinnunni, eins og hann er núna? Hann fær 48 þús. kr. Hann vantar 8 þús. kr. til þess að geta veitt sér þessar vörur og þjónustu, sem kosta 56 þús. eftir vísitölunni. Þess vegna er rétt að miða við þetta, en ekki alla vísitöluna. Hinir tveir liðir vísitölunnar, sem þarna Eru ekki teknir með, eru annars vegar húsnæðið og hins vegar uppbæturnar viðvíkjandi almannatryggingunum og skattalækkunin. Hvernig kom það út, þegar maður reiknaði með þeirri vísitölu, sem hæstv. fjmrh. vill láta leggja til grundvallar, þeirri opinberu vísitölu hagstofunnar, eins og hún er eftir 1. okt., eftir að ríkisstj. lét breyta grundvellinum? Þá var það 68 þús., sem fjögurra manna fjölskylda þarf til að lifa af, og Dagsbrúnarverkamaðurinn hefur 48 þús. Hvernig er húsnæðisvísitalan reiknuð í þeim lið? Hvað er hún? Hún er 10 200 kr. á ári. Ætlar hæstv. fjmrh. að útvega öllum þeim Reykvíkingum, sem til hans koma, sæmilega gott húsnæði fyrir 10 200 kr. húsaleigu á ári? Hvað mörgum reykvískum fjölskyldum ætlar hann að útvega leigu á þetta 900–1000 kr. á mánuði? Ætli jafnvel okkar volduga fjmrh. mundi ekki veitast það dálítið erfitt, jafnvel þótt hann yrði aftur borgarstjóri í Reykjavík. M.ö.o.: ég held því fram, að þessi vísitala sé fölsuð og gefi ekki rétta mynd af því, sem fjölskylda í Reykjavík þarf til þess að lifa af. Hins vegar gefur þessi þáttur um vöru og þjónustu rétta mynd, og meðan það er svo, að Dagsbrúnarverkamaður getur fyrir vinnu 8 tíma hvern einasta dag ársins ekki einu sinni komizt upp í 56 þús. krónurnar, sem hann þarf til þess að borga vörur og þjónustu, þá er rétt að miða við það. Þetta verða menn að horfast í augu við, þegar menn eru að ræða um framlengingu söluskattsins. Það er nú þegar búið að íþyngja almenningi þannig með vísitölubanninu, með byrjandi atvinnuleysi, með gengislækkuninni og dýrtíðinni í kjölfar hennar, að almenningur þolir ekki meira. Hver dropi, sem við bætist, getur verið nægur til þess, að út af flói, og það væri skynsamlegra af einni ríkisstj. að halda ekki svona rakleitt áfram með óréttlátar álögur, heldur að sjá nokkuð að sér og byrja að reyna að draga í land. Það er kannske ekki okkar fyrst og fremst í stjórnarandstöðunni að reyna að gefa henni góð ráð í því sambandi. Það er svo greinilegt, að hennar stefna er að kollsigla sig, að við ættum náttúrlega ekki að harma það. En hver dagurinn sem líður með versnandi lífskjör, hverjar nýjar álögur, sem á bætast, hvert nýtt óréttlæti, sem framið er af hálfu hæstv. ríkisstj., það knýr menn hins vegar til þess að mótmæla þessu, leggja að henni að hverfa frá villu sins vegar, hætta við þessa röngu efnahagsstefnu, sem er að gera þjóðina fátækari, sem er að leiða atvinnuleysið yfir landið, sem er að leiða efnahagslegt hrun yfir okkar atvinnuvegi. Það er of dýrt að vera að gera tilraunir með löngu úreltar kenningar, eins og þær, sem er verið að gera tilraunir með á Íslandi núna. Við eigum ekki að fara aftur á neina steinöld hvað snertir efnahagskerfið. Við vissum vel, að þau efnahagskerfi, sem fyrir voru á Íslandi, voru gölluð. En þá átti að stíga sporin áfram til þess að reyna að bæta úr þeim, en ekki aftur á bak með því að skipuleggja kreppu í landinu, eins og nú er verið að gera. Mín till., herra forseti, gagnvart þessu frv. er því, að það sé fellt.



Herra forseti. Í sambandi við þetta frv. um framlengingu á 8% söluskattinum ætla ég ekki að fylgja fordæmi nokkurra hv. þm., sem hér hafa talað og rætt almennt um efnahagsaðgerðirnar. En ég tel rétt að leiðrétta nokkur ranghermi, sem komið hafa fram hjá ræðumönnum í sambandi við þetta mál. Hver eftir annan tönnlast þeir á því, að þessi 8% söluskattur hafi verið settur í fyrra einvörðungu af einni ástæðu og sú ástæða eða röksemd hafi verið sú, að smásöluskatturinn, 3%, hafi ekki getað gilt nema 3/4 þessa árs. Hv. síðasti ræðumaður endurtók þetta einnig Þessi staðhæfing er alröng. Í fyrsta lagi afsannaði þessi hv. ræðumaður það sjálfur, þar sem hann vitnaði í grg. frv., þar sem þessi ástæða var nefnd meðal annarra. Samt sem áður leyfir hann sér að segja: Það er einvörðungu þessi ástæða og engin önnur. Í umr. í fyrra um þetta mál kom það svo greinilega fram sem frekast mátti verða, hverjar voru ástæðurnar til þess, að 8% söluskatturinn var á lagður. Og bæði hv. síðasti ræðumaður og aðrir, sem hér hafa talað, vita þetta ákaflega vei. Ástæðurnar voru þrjár. Ein var sú, að við undirbúning söluskattsfrv. var í fyrsta lagi ákveðið að undanþiggja stóra flokka þessum 3% söluskatti, og nefni ég þar fyrst og fremst mannvirkjagerð, og raunar ýmislegt fleira, sem í öndverðu hafði komið til orða að láta 3% skattinn ná til, en þótti rétt að athuguðu máli að undanþiggja. Þessi ástæða gerir að verkum, að smásöluskatturinn gaf allmiklu minna í tekjur en í öndverðu hafði verið gert ráð fyrir. Fyrst og fremst var það sem sagt mannvirkjagerð og byggingastarfsemi, sem ákveðið var síðar að undanþiggja. t öðru lagi var gart ráð fyrir því, að smásöluskatturinn þyrfti að vera 4 eða jafnvel 5% í upphafi til að ná þessari upphæð, sem um er að ræða, en það var ákveðið að hafa hann ekki hærri en 3%. Í þriðja lagi var það svo einnig, að þar sem þessi söluskattur gat ekki komið til framkvæmda, fyrr en þrír mánuðir voru liðnir af árinu, þá þurfti að grípa til þessa 8% skatts. Þessar voru þrjár ástæðurnar fyrir því, að 8% skatturinn var lögleiddur, og þetta er þessum hv. þm. fyllilega ljóst. Í annan stað er því haldið fram með þessu ranghermi um, að aðeins ein ástæða hafi legið til 8% söluskattsins, sem sagt, að 3% söluskatturinn kom ekki til framkvæmda fyrr en 3 mánuðir voru af árinu, - þessi röksemd er búin til til að rökstyðja það einnig, að ríkisstj, hafi lofað því og lýst því yfir sem hreinu loforði, að söluskatturinn yrði ekki framlengdur. Þetta er alrangt, og þessir hv. þm. vita það sjálfir, að það er rangt. Í umr. um söluskattinn hér á Alþ. í fyrra tók ég það skýrt fram í báðum deildum og oftar en einu sinni að gefnu tilefni, að því færi fjarri, að ríkisstj. vildi gefa nokkur loforð um það, að þessi 8% skattur yrði ekki framlengdur. Ég hef hér t.d. fyrir mér ræðu, sem ég flutti í þessu máli 14. marz s.l. Þar segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Varðandi 8% innflutningssöluskattinn er ekki annað lagt til að þessu sinni en að hann standi þetta ár. Um það, hvað við tekur á næsta ári, skal ég ekkert segja hér nú. Eins og ég hef áður skýrt frá á hv. Alþ., er tollskráin og öll löggjöf um aðflutnings- og innflutningsgjöld í sérstakri athugun. Ætlunin er fyrst og fremst að samræma þetta kerfi og gera það einfaldara en verið hefur. En um það, hvað verður um innflutningssöluskattinn á næsta ári og framtíð hans, skal ég ekkert fullyrða á þessu stigi.“ Hér er það svo skýrt tekið fram sem verða má, og í öðrum yfirlýsingum nefndi ég sérstaklega, að það, hvort innflutningssöluskatturinn þyrfti að standa á árinu 1961, ylti allt á því, hvernig gengi að koma saman fjárl., og um það yrði ekkert hægt að segja fyrr en á haustþinginu, þegar fjárlögin yrðu til meðferðar. Hér er sem sagt annað meginranghermi, bæði hv. síðasta ræðumanns og annarra, sem hér hafa talað. Þá hafa sumir hv. þm. viljað leggja það inn í orðalagið bráðabirgðaskattur, að í því felist loforð um, að hann verði ekki framlengdur. Það er sannast sagna broslegt, þegar hv. 1. þm. Austf. kemur hér upp í stólinn og virðist leggja þann skilning í orðalagið, að þetta hafi auðvitað ekki átt að framlengjast og það séu brot gegn fyrirheitum að framlengja það. Nú vill þannig til, að þessi hv. þm. var fjmrh. hér samfleytt í 9 ár, frá 1950 snemma og til ársloka 1958. Það er eitt af fyrstu verkum hans, eftir að hann varð fjmrh. að nýju 1950, að flytja frv. um að framlengja um eins árs skeið þann söluskatt, sem þá var í lögum. Og það er tekið fram í því frv., sem hv. þm. flutti og fékk samþykkt, að þessi söluskattur skuli gilda fyrir árið 1951. Maður skyldi þó ætla eftir þessum skoðunum hans og samherja hans, að á næsta þingi hefði ekki komið til mála að framlengja þennan skatt. Hann flutti samt, sem áður nýtt frv. um það, að þessi söluskattur skyldi einnig gilda á árinu 1952. Og eftir hans skilningi og samherja hans hefði átt í þessu að felast loforð um það, að hann yrði ekki oftar framlengdur. Á næsta þingi flytur hann sams konar frv. um, að þessi skattur skuli einnig gilda á árinu 1953. Og á næsta þingi flytur hann nýtt frv. um, að skatturinn skuli gilda á árinu 1954. Og þannig heldur hann áfram alla sína tíð sem fjmrh. að flytja á hverju einasta þingi frv. um það, að þessi söluskattur skuli gilda fyrir næsta ár. Þegar hann og samherjar hans leyfa sér svo að koma hingað og berja sér á brjóst, telja vera goðgá, að framlengdur sé skattur, sem kallaður hafi verið bráðabirgðaskattur og hafi verið ákveðið um gildi hans í eitt ár, þá er nánast sagt ekki hægt að taka slíkt alvarlega. Þegar bæði hv. framsóknarmenn og hv. síðasti ræðumaður, hv. 3. þm. Reykv. tala hér nú af miklum móði á móti söluskatti almennt, er varðandi framsóknarmennina ekki hægt að taka það alvarlega, því að þegar þeir hafa farið með fjármálin og stjórnað landinu, hafa þeir alltaf byggt afkomu ríkissjóðs að verulegu leyti á söluskatti í meira en áratug. Varðandi svo Alþb. og hv. 3. þm. Reykv., sem varla á nógu sterk orð og sterkan róm til þess að lýsa hneykslun sinni á söluskattinum, þá kemur þetta dálítið einkennilega heim við það, þegar maður veit það og hefur sannanir fyrir því, að hans fyrirmyndarríki, Sovétríkin, notar nú einmitt söluskatta sem aðaltekjustofn hins kommúnistíska samveldis. Ég skal ekki fara langt út í það mál hér. Þessi hv. þm. veit ákaflega vel, að það er fyrst og fremst verzlunarálagning ríkisins og söluskattar, sem eru meginuppistaðan í tekjustofnum Sovétríkjanna. Og það eru engir smávegis söluskattur. Það er ekki verið að láta sér nægja 3% og 8%, eins og við erum að tala um hér. Við skulum taka sem dæmi eina vörutegund, sem við seljum þó nokkuð af til Sovétríkjanna. Það er saltsíld. Eftir síðustu upplýsingum, sem ég hef fengið, mun íslenzka síldin komin til Rússlands, komin í höfn þar, kosta þar um 0.8–0.9 rúblur. Í útsölu í verzlunum er kg selt á 16.40 rúblur. Það er um tuttugufalt verð. Þessi álagning eða söluskattur eða hvað það er kallað nemur ekki 3% og ekki 8%, heldur 1900%. Ég veit ekki, hvort er fremur hægt að taka það alvarlega, þegar þessi mikli og ötull málsvari Sovétríkjanna og þess skipulags, sem þar gildir og byggir svo mjög á söluskatti, kemur hingað í ræðustól á Alþingi og hneykslast yfir 3% eða 8% söluskatti. Það hefur verið sýnt fram á það áður, að þær skattalagabreytingar, sem núv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir, þ.e.a.s. breyt. á söluskatti, breyt. á tekjuskatti og útsvarslögum, koma ekki verr við meðalfjölskyldu, heldur betur en áður. Þetta hefur ekki verið hrakið. Þetta hefur verið reiknað út af hagstofunni og liggur fyrir skjallega sannanlegt. Þar er útkoman þessi, að sú lækkun, sem hefur orðið á tekjuskatti, útsvari og afnámi 9% söluskatts fyrir meðalfjölskyldu, - að þessar lækkanir nema hærri upphæð en 3% og 8% söluskattinum, sem á hefur verið lagður, þannig að þegar skattalagabreytingarnar út af fyrir sig eru metnar, þá er þetta ekki í óhag, heldur í hag meðalfjölskyldu. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta mál og ekki almennt út í umr. um efnahagsmál og gjaldeyrismál og annað þess háttar. En aðeins út af ummælum hv. 3. þm. Reykv., sem voru þess eðlis, að þau eru tæplega svaraverð að vísu, þá vil ég nú taka það skýrt fram, eins og margsinnis hefur komið fram, að það er að sjálfsögðu stefna ríkisstj. að halda uppi fullri vinnu og koma í veg fyrir, að til atvinnuleysis komi.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. var að halda því fram hér áðan, að í umr. á Alþ. í fyrra hefði hann ekki gefið neitt fyrirheit eða ádrátt um það, að þessi skattur, sem hér er verið að ræða um, yrði ekki framlengdur. Í því sambandi vitnaði hann í ummæli, sem hann hefði viðhaft 14. marz í fyrra og munu hafa verið í Ed. Ég vil í þessu tilefni rifja það upp, sem hæstv. fjmrh. sagði um þetta mál, þegar frv. um söluskattinn var til 1. umr. hér í þessari hv. d. s.l. vetur, eða 15. marz, þegar hann var að gera grein fyrir því, vegna hvers smásöluskatturinn nægði ekki á þessu ári til þess að gefa ríkinu þær tekjur, sem gert hafði verið ráð fyrir í fjárlagafrv. Hæstv. fjmrh. fórust orð á þessa leið: „Þessar þrjár ástæður liggja til þess, að söluskattur sá, sem hér er lagt til að lögfestur verði, muni ekki á þessu ári gefa þá upphæð, sem í fjárlagafrv. hafði verið tiltekin. Það varð því að ráði, að á þessu ári skyldi náð viðbótarupphæðinni með því að bæta við innflutningssöluskattinn, sem nú er 7%, og að hann skyldi hækkaður um 8%, þ.e.a.s. verða 15%.“ Hæstv. ráðh. sagði enn fremur: „Nú vil ég taka það fram, að þetta tvennt, 3% smásöluskatturinn og 8% innflutningssöluskatturinn, er m.a. að því leyti ólíkt í þessu frv., að ákvæðin um smásöluskattinn eru ekki bundin við þetta ár, heldur gert ráð fyrir, að þau ákvæði standi áfram, að smásöluskattinum verði haldið ekki aðeins þetta ár, heldur áfram. Hins vegar er 8% innflatningssöluskatturinn bráðabirgðaákvæði og ekki ákveðið annað í þessu frv. heldur en hann skuli gilda út þetta ár.“ Það má að vísu segja, að það felist í þessum ummælum ekki ákveðið loforð um það, að skatturinn skuli ekki vera framlengdur. En öll sú skilgreining, sem hæstv. ráðh. gerir á þessum tveimur sköttum í þessum ummælum sinum, verður ekki skilin á annan veg en þann, að hann sé að gefa mjög ákveðið undir fótinn um það, svo að ekki sé sterkara til orða tekið, að skatturinn verði ekki framlengdur. Og ég efa það ekki heldur, að það hafi verið vonir hæstv. ráðh. þá, að það mundi verða hægt. En hins vegar hefur honum ekki tekizt að standa við það vegna ástæðna, sem hér hefur áður verið gerð grein fyrir, sem sagt þeirra, að samdrátturinn, sem hefur hlotizt af efnahagsmálastefnunni, hefur orðið meiri en hæstv. ráðh. gerði sér vonir um þá og gerði ráð fyrir þá, og þess vegna hefur orðið nauðsynlegt að framlengja skattinn aftur á þessu ári. Það kemur mjög ljóst fram í ummælum á þessum tíma í blöðum hæstv. ríkisstj., að þar var eindregið reiknað með því og þessi ummæli ráðh. skilin á þá leið, að skatturinn mundi ekki verða framlengdur, heldur aðeins vera til bráðabirgða, vegna þess að smásöluskatturinn gæfi ekki þær tekjur árið 1960, sem upphaflega hafði verið áætlað, vegna sérstakra ástæðna, sem ráðh. gerði grein fyrir og rifjaði hér upp áðan. En þessar ástæður voru hins vegar ekki fyrir hendi á árinu 1961 og þess vegna líka gert ráð fyrir því, eins og kom líka fram í ummælum ráðh., sem ég hef hér lesið upp, að búizt var við því, að ekki þyrfti að framlengja viðbótarinnflutningssöluskattinn. Ég skal svo ekki ræða meira um þetta atriði. En ég held, að það sé nægilega ljóst af þessu og öðru, sem hér hefur fram komið, að hæstv. ráðh. gaf mjög ákveðið fyrirheit og ádrátt um það á s.l. vetri, að ekki þyrfti að framlengja þennan skatt, og vafalaust hefur hann þá líka gert sér ákveðnar vonir um, að það yrði hægt að standa við það. En vegna þeirra áhrifa, sem efnahagsmálaaðgerðir ríkisstj. hafa haft, hefur ekki verið hægt að standa við þetta fyrirheit. Hæstv. ráðh, var hér áðan að rifja upp útreikninga um það, að þær skattalækkanir,. sem ríkisstj. hafði gert og látið framkvæma, kæmu þannig út gagnvart meðalfjölskyldu, að þrátt fyrir þá hækkun á söluskattinum, sem hefði orðið, þá legðust nú minni skattabyrðar á meðalfjölskyldu en áður hefði verið, þannig að lækkun tekjuskatts og útsvars, sem var samþ. hér á s.l. ári, hefði falið í sér hærri upphæð en þá, sem felst í sölusköttunum tveimur, sem á höfðu verið lagðir, smásöluskattinum og viðbótarinnflutningssöluskattinum. Það er vert að athuga þetta nokkru nánara. Samkv. því, sem var upplýst af hæstv. ráðh. á þinginu í fyrra, nam lækkun tekjuskattsins samanlagt 75 millj. kr. Það er skýrt tekið fram í því fjárlagafrv., sem hann lagði fram. Lækkun útsvaranna var í grg. fyrir útsvarsfrv. áætluð 55 millj. kr., svo að samtals nam þessi skattalækkun 130 millj. kr. Skattalækkanirnar samkv. útreikningum ríkisstj. sjálfrar námu 130 millj. kr. Í því fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir, er hins vegar gert ráð fyrir því, að þessir tveir nýju söluskattar, sem ríkisstj. hefur lagt á, smásöluskatturinn og viðbótarinnflutningssöluskatturinn, nemi rösklega 350 millj. kr. eða m.ö.o. er nærri því þrisvar sinnum hærri upphæð en sú skattalækkun, sem ríkisstj. framkvæmdi. En þrátt fyrir þessa staðreynd segist hæstv. fjmrh. vera svona sniðugur, að þó að skattaupphæðin hafi þannig verið raunverulega þrefölduð, þá séu byrðarnar léttari fyrir meðalfjölskyldu en þær voru áður. Hvernig halda menn, að þetta geti staðizt? Með því að athuga dálítið nánar, hvernig þetta kemur út, ef fylgt er útreikningi hæstv. ráðh. í sambandi við þann skatt, sem hér liggur fyrir, þá verður dæmið á þessa leið: Samkv. þeim útreikningum, sem hann hefur birt og hann segir, að hagstofan hafi reiknað út eftir grundvelli framfærsluvísitölunnar, nemur þessi skattur, sem hér ræðir um, um 1700 kr. á meðalfjölskyldu. Það mun láta nærri, að það sé þá um 400 kr. á einstakling, vegna þess að í meðalfjölskyldunni eru rúmlega 4 einstaklingar. Þessar 400 kr. á einstakling, þegar reiknað er með því, að íbúarnir séu eitthvað í kringum 170 þús., nema samtals 68 millj. kr. Eftir þessu að dæma ætti þessi skattur ekki að gefa nema 68 millj. kr. Í fjárlagafrv., sem liggur fyrir Alþ., er hins vegar gert ráð fyrir, að þessi skattur nemi 168 millj. kr., eða 100 millj. kr. meira. Hvar heldur hæstv. ráðh. að þessar 100 millj. komi niður, þó að með einhverjum útreikningum sé kannske hægt að leiða rök að því, að af þessum söluskatti komi ekki nema 68 millj. kr. inn í sjálfa framfærsluvísitöluna? Þessar 100 millj. kr. leggjast kannske ekki beint á neytendur í landinu. Þær leggjast hins vegar á framleiðsluna og fyrirtækin í landinu, og vitanlega verða neytendur fyrr en síðar að borga það, sem atvinnufyrirtækin og verzlunarfyrirtækin verða að greiða. Þessi skattlagning verður að sjálfsögðu til þess, að afkoma atvinnufyrirtækjanna verður lakari sem þessari upphæð nemur. Það verður til þess, að þau verða að draga að sér höndina, þau verða að skera niður eftirvinnu, eins og þegar hefur verið gert, jafnvel segja fólki upp o.s.frv., og smátt og smátt kemur þetta svo fram á almenningi í landinu, með því að þessi fyrirtæki, t.d. verzlunarfyrirtækin, þurfa að fá hærri álagningu. Þó að þessir söluskattar komi ekki strax fram í framfærsluvísitölunni, þá koma þeir að sjálfsögðu fyrr en síðar fram sem byrðar á almenningi með einum eða öðrum hætti, þó að það sé ekki hægt að sýna það strax í sambandi við útreikninga, sem eru byggðir á framfærsluvísitölunni. Það er hins vegar staðreynd, sem verður ekki á móti mælt, að skattalækkunin, sem ríkisstj. hefur framkvæmt, er samkv. upplýsingum hennar sjálfrar, eins og ég hef hér rifjað upp, 130 millj. kr. á ári, en nýju söluskattarnir, sem ríkisstj. hefur lagt á, nema 350 millj. kr., og auk þess hefur ríkisstj. staðið að því að hækka marga aðra skatta en þessa, þannig að skattabyrðarnar hafa margfaldazt hjá hæstv. ríkisstj. En þrátt fyrir það leyfir hæstv. fjmrh. sér að halda því fram með því að slíta tölur úr samhengi, að þetta komi þannig út fyrir almenning, að hann hagnist á þeim skattalagabreytingum, sem hér hafa verið gerðar. Ég held, að ef menn athuga þetta nokkru nánar og með því að blekkjast ekki á því, að vissir hlutir séu dregnir úr samhengi, heldur athugi málið allt, þá geri þeir sér það ljóst, að skattabyrðarnar hafa aukizt alveg stórkostlega, enda held ég, að allir aðilar, sem þessu eru kunnugir, geri sér fullkomlega grein fyrir hinni stórauknu dýrtið, sem hefur orðið hér á þessu ári og ekki aðeins stafar. af gengisbreytingunni, heldur miklu frekar af þeim skattahækkunum, sem hafa átt sér stað, vaxtaokrinu og öðrum slíkum ráðstöfunum, sem ríkisstj. hefur framkvæmt. Vegna þess að það er orðið áliðið þingtímans að þessu sinni og ég vil ekki draga umræður óhæfilega á langinn, skal ég ekki ræða fleiri atriði að sinni af því, sem kom fram hjá hæstv. fjmrh. En það er ein fsp., sem ég bar fram til hans við 1. umr. og hann hefur enn ekki svarað, en ég vænti, að hann svari núna við þessa umræðu. Í tilefni af því, að þær vonir hafa brostið, að þessi viðbótarinnflutningssöluskattur yrði afnuminn og þar með dregið nokkuð úr þeirri kjaraskerðingu, sem almenningur hefur orðið fyrir, þá spurði ég hæstv. fjmrh. að því við 1. umr., hvaða ráðstafanir ríkisstj. hygðist gera til að draga úr hinni miklu kjaraskerðingu, sem ráðstafanir hennar hefðu haft fyrir almenning í landinu og sjást kannske ljósast af því, að laun verkamanna, jafnvel þó að þeir hafi atvinnu allan ársins hring, eru ekki nema 48 þús. kr. á ári, er. hins vegar gerir framfærsluvísitalan ráð fyrir því, að þó að gætt sé hins ýtrasta sparnaðar, þurfi meðalfjölskyldan að fá 68 þús. kr. sér til framfærslu. Þarna munar ekki mínna en 20 þús. kr., og hvar á almenningur að taka þetta? Það er að vísu sagt, að þarna komi inn í fjölskylduuppbæturnar. En þær nema ekki nema rúmum 5 þús. kr. hjá svona fjölskyldu, og þá eru 15 þús. eftir, sem þarf að brúa. En hæstv. ráðh. hafa séð um sjálfa sig. Þeir hafa lækkað sína skatta svo mikið, að þeir hafa fengið þessar 15 þús. kr. uppbætur og vel það, sem þarna ber á milli á þeim launum, sem verkamannsfjölskyldan hefur og framfærsluvísitölufjölskyldan er talin þurfa hafa. Þeir hafa brúað þetta bil og vel það með þeirri skattalækkun, sem þeir hafa veitt sér, því að eins og hér hefur verið víkið að áður, mun þessi skattalækkun svara til þess, að Dagsbrúnarverkamaður fái 50-60% kaupuppbót. Það ætti að sjálfsögðu að ýta undir hæstv. ráðh. að gera eitthvað til þess að bæta upp þá kjaraskerðingu, sem almenningur hefur orðið fyrir, að þeir hafa hugsað svona vel um sjálfa sig, og þeir eru vafalaust það skilningsríkir, að þeir vilja ekki láta almenning sitja við lakara borð en þeir sitja við sjálfir. Þess vegna beini ég enn á ný þeirri fsp. til hæstv. fjmrh., fyrst sá skattur, sem hér er rætt um, verður ekki afnuminn og almenningur verður að búa áfram við kjaraskerðingu af völdum hans, hvaða aðrar ráðstafanir hyggst þá ríkisstj. gera til að koma á móts við þær launastéttir, sem fara verst út úr kjaraskerðingunni, og til þess að sjálfsögðu að koma í veg fyrir það, að þessar stéttir neyðist til þess að grípa til einhverra sérstakra vandræðaráðstafana, eins og t.d. verkfalla, sem allir vænta þó að verði komizt hjá og á að vera hægt að komast hjá, ef ríkisstj. sýnir einhvern skilning í þessum málum og kemur til móts við menn, áður en út í óefni er komið? Og fyrst þær vonir hafa ekki rætzt, að hægt verði að afnema þennan skatt, þá hlýtur ríkisstj. að hafa einhver önnur ráð uppi í þessu sambandi, og þess vegna væri æskilegt, ef hæstv. fjmrh. treystir sér til þess að skýra frá því nú.



Herra forseti. Hv. 7. þm. Reykv. beindi hér til mín fsp. um það, hvað ríkisstj. hugsaði sér að gera til að bæta kjör almennings í landinu. Ég svara því ósköp fljótt, að ég tel, að stærsta hagsmunamál launþeganna í landinu sé það, að efnahagsaðgerðirnar takist. Það er frumskilyrði fyrir því, að kjör manna geti batnað hér á næstu árum. Hið versta verk og skaðlegasta fyrir launamenn og launþega er einmitt að gera tilraunir til þess að eyðileggja efnahagsaðgerðirnar og áhrif þeirra. Hv. 7. þm. Reykv. fór hér með nokkuð einkennilegar tölur, og vil ég leyfa mér að leiðrétta þær. Hann finnur það út, að lækkun tekjuskatts og útsvars í ár sé 75 millj. varðandi tekjuskattinn og 55 millj. varðandi útsvarið. Þess er nú fyrst að geta, að hv, þm. sleppir stærsta gjaldaliðnum hér, sem er afnám 9% söluskattsins. Það var margsinnis skýrt í fyrra, hvernig þetta dæmi lægi fyrir. Afnám 9% söluskattsins þýddi um 114 millj. kr. Hefði þessi 9% söluskattur verið í gildi þetta ár, hefði hann gefið um 114 millj. kr. Sú breyt., sem gerð var á tekjuskattslögunum, rýrði tekjur ríkissjóðs ekki um 75 millj., heldur um 110 millj. Þessi tala, sem hv. þm. er með, mun vera hins vegar mismunur á áætlun fjárlaga 1959 og 1960. En málið liggur þannig fyrir varðandi tekjuskattinn, að að óbreyttum tekjuskattslögum hefði tekjuskattuxinn í ár væntanlega orðið um 180 millj., en vegna breyt. er hann áætlaður í fjárlögum rétt um eða rúmar 70 millj. Loks renna svo til jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna til þess að lækka útsvörin 56 millj. Þessar tölur, 110 millj. tekjurýrnun vegna skattalagabreyt., 114 millj. vegna afnáms 9% söluskattsins og 56 millj, til sveitarfélaganna, eru samtals 280 millj., en það er sú upphæð, sem söluskatturinn, bæði 3% og 8%, átti að gefa í ár. Þessar tölur féllu alveg saman, og þess vegna er það rétt um þessar tolla- og skattalækkanir, sem ákveðnar voru, að sama upphæð átti að nást á móti með þessum tvenns konar söluskatti. Varðandi áhrifin á afkomu meðalfjölskyldu og vísitölufjölskyldu er rétt hér að lesa upp skýrslu eða útreikning hagstofunnar, svo að það liggi þá fyrir hér. Hann er á þessa leið: Lækkun tekjuskatts 1444 kr., lækkun útsvars 924 kr., lækkun útgjalda vegna niðurfellingar 9% söluskatts er 1357 kr., lækkanir alls á vísitölufjölskyldunni 3725 kr. Hækkanir eru hins vegar: vegna 3% söluskattsins 1527 kr., vegna 8% innflutningssöluskattsins 1700, samtals 3227 kr. Mismunurinn er 498 kr., sem lækkar af þessum ástæðum á vísitölufjölskyldunni. Ég veit ekki, hvort hv. 7. þm. Reykv. vill rengja þessar tölur hagstofunnar. Ég efa, að hann leyfi sér að gera það. En hins vegar þær tölur, sem hann var með hér, voru svo algerlega villandi, að það er alveg furðulegt, að hv. þm. skuli leyfa sér að bera þær fram hér á þingi. Það, sem náttúrlega skakkar langsamlega mestu, er, að hann sleppir gersamlega einum þeim tekjustofni, sem hefði í ár gefið 114 millj., ef lög hefðu verið óbreytt í því efni.



Herra forseti. Frv. hæstv. ríkisstj. á þskj. 137 um framlengingu söluskatts gefur vissulega tilefni til þess, að rætt sé nokkuð um efnahagsmálin á breiðara grundvelli. Söluskatturinn og vaxtaokrið valda það miklu um dýrtíðaraukninguna, að ef hefði verið hægt nú að hverfa frá hvoru tveggja, samsvaraði það verulegri kjarabót alls almennings í landinu. Reynslan af dýrtíðinni, sem að verulegu leyti er tilbúningur hæstv. ríkisstj. og að margra áliti umfram það, sem nauðsynlegt var til þess að ráða fram úr aðkallandi vanda efnahagsmálanna, í þeim tilgangi gerð að fá hér aftur hina gömlu, góðu daga, sem hæstv. forsrh. talaði um hér á Alþ. s.1. vetur, með söknuði yfir, að þeir skyldu hafa horfið okkur, og tilhlökkun til þess, að þeir kæmu aftur, - sú reynsla, sem þegar er fengin, gefur hins vegar ærna ástæðu til þess, að nú sé gáð til veðurs, horft í kringum sig, hvernig umhorfs er, hvaða áhrif efnahagsmálaaðgerðirnar hafa haft á þeim skamma tíma, sem þær hafa verið í gildi, og hvert stefnir í þeim efnum. Það hefur löngum viljað við brenna, að það hefur verið misjafnt viðhorf yfirmanna til undirmanna. Meðan sú var tíð, að mikið var af verkafólki í sveitunum, þekkist bæði það, að húsbændur gengu til allra verka með hjúum sínum, gengu á undan í verstu verkin og sátu við sama borð hvað matinn snerti. Hitt þekktist líka, þótt miklu væri fátíðara, að húsbændurnir sögðu aðeins fyrir verkum, en unnu lítt eða ekki sjálfir og skömmtuðu sér betri mat en hjúunum. Eftir að skilvindur voru komnar í notkun í sveitunum og framleiðsla smjörlíkis hafin, þekkti ég þess dæmi, að húsbændur höfðu á öðrum borðsendanum nýmjólk og smjör handa sér og börnum sínum, en undanrennu og smjörlíki á hinum endanum handa vinnufólkinu. Slíkir húsbændur, sem lögðu ekki á sig erfiði eða ætluðu sér betri hlut í mat, urðu ekki vinsælir meðal hjúa sinna og hélzt illa á þeim, meðan hinir, sem gengu á undan í erfiði og borðuðu sama mat og verkafólkið, voru vinsælir af því. Þeir gátu beðið verkafólkið að leggja mikið á sig, þegar þess þurfti við, þegar þeir lögðu ekki minna á sjálfa sig. Slíkir húsbændur urðu hjúasælir. Hæstv. ríkisstj., sem er húsbóndinn á þjóðarheimilinu, hagar sér eins og bóndinn, sem lætur skammta sér nýmjólk og smjör, en verkafólkinu undanrennu og smjörlíki, Hæstv. ríkisstj. og þó einkum hæstv. fjmrh. hefur að vísu talað talsvert um, að mikið mætti spara í ríkisrekstrinum, en það er bara alltaf í undirbúningi í stað þess að viðhafa raunhæfar aðgerðir. Það hefði verið ólíkt sigurvænlegra fyrir hæstv. ríkisstj., þegar hún ætlast til þess, að allur fjöldinn af landsmönnum sætti sig við skertan hlut efnahagslega, að hún hefði við fjárlagaafgreiðsluna nú staðið við fyrirheit sin frá s.l. vetri og sýnt nú raunhæfar aðgerðir til sparnaðar í ríkisrekstrinum, en ekki látið sér nægja óraunhæfar kákaðgerðir, en það er hið rétta nafn á þeim fáu sparnaðartiðlögum, sem hún hefur sýnt þjóðinni nú. Hæstv. ríkisstj. verður ekki vinsæl meðal hjúa sinna á þjóðarbúinu, á meðan hún skammtar sér nýmjólk og smjör, en hjúunum undanrennu og smjörlíki. Það sér líka nú þegar á, þar sem þeir, er möguleika hafa á, ganga úr vistinni, flýja til annarra landa og leita sér þar betri húsbænda. Í umr. um efnahagsmálin hér á hv. Alþ. s.l. vetur leituðust þeir hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskmrh. við að gera sem allra minnst úr þeim fórnum, sem fólkið í landinu þyrfti að færa á altari viðreisnarinnar. Kjaraskerðingin átti að vera fjarska lítil, hreint ekki yfir 3–4 vísitölustig, og stundum var því haldið fram jafnvel, að menn græddu á skattabreytingunni, og er nú hægt að vitna til nýrri dæma en umræðna frá í fyrravetur eftir síðustu ræðu hæstv. fjmrh. Dæmi var sett upp fyrir þjóðina í heild. Á móti gengisfellingu og hækkuðum sköttum kom lækkun eða jafnvel afnám skatta, 9% söluskatturinn og auknar bætur almannatrygginga. Þetta átti hér um bil að standast á fyrir þjóðina í heild, bara tilfærsla, eins og hæstv. viðskmrh. vildi orða það. En hvernig hefur svo sú tilfærsla orðið? Eins og rækilega var sýnt fram á í fyrravetur af okkur framsóknarmönnum hér á hv. Alþ. og víðar og reynslan hefur staðfest, er tilfærslan þannig, að álögurnar, kjaraskerðingin er hjá öllum almenningi, en hagnaðurinn er hjá tiltölulega fáum efnahagslega sterkum einstaklingum. Það var og er stefnt að því að gera þá ríku ríkari og þá fátæku fátækari. Ríku börnin eru börn ríkisstj. og fá að sitja til borðs við borðsenda hennar og borða með henni nýmjólk og smjör, meðan allur almenningur utar við langborðið á að láta sér nægja undanrennu og smjörlíki. Í umr. hér á hv. Alþ. undanfarna daga hefur oft verið vitnað til umsagna ýmissa stéttarsamtaka um, hvernig reynslan væri af efnahagsráðstöfunum hæstv. ríkisstj., hvernig efnahagsaðgerðirnar kæmu við atvinnuvegina, hvernig þeir væru á vegi staddir í viðreisninni. Þær lýsingar hafa því miður verið ófagrar, en raunhæfar og allt of sannar. Hvernig er svo viðhorfið í dag í landbúnaðinum? Er nokkuð líka sögu að segja þaðan og t.d. frá sjávarútveginum? Ekki er hægt, hvað landbúnaðinn snertir, að skella nokkurri skuld á aflabrest. Tíðarfarið hefur, þegar landið er tekið sem heild, verið svo gott sem orðið getur hér á landi, og er það ekki lítið undirstöðuatriði í afkomu landbúnaðarins. Það er enn mikið til í því, að bóndinn eigi allt sitt undir sól og regni, þótt aukin tækni hafi nokkuð úr því dregið og breyttir búskaparhættir, þ.e.a.s. fráhvarf frá því, að hvert bú væri sjálfu sér að mestu leyti nóg, og til viðskiptabúskapar gert það að verkum, að sól og regn er ekki lengur bóndanum allt. Öllum er kunnugt, að í landbúnaðinum hefur staðið yfir mjög stórstíg uppbygging nú undanfarið. Þar hafa verið stigin risaskref á tiltölulega fáum árum. Þetta hefur verið nauðvörn landbúnaðarins, ef hann átti ekki að verða algerlega undir í samkeppninni um sambærileg lífskjör við aðrar stéttir. Tíðarfarið, árgæzkan á þessu ári, hefði átt að eðlilegum hætti að lyfta verulega undir framkvæmdirnar í sveitunum. Mild vetrartíð og ágæt sumartið skapar vissulega mikil skilyrði til umbóta fram yfir lakara árferði. Það hefði því mátt ætla, að óvenju mikið væri um alls konar framkvæmdir í sveitunum á þessu ári, unnið væri með mesta móti við jarðrækt og mikið væri byggt, bæði af íbúðar- og peningshúsum, því að enn er mikið ógert og mikil þörf bæði á aukinni ræktun og meiri byggingum. En hverjar eru svo staðreyndirnar? Það liggja eðlilega ekki enn fyrir fullnaðarskýrslur um þetta, þar sem árið er ekki enn liðið. Samt er hægt nú þegar að sjá í stórum dráttum, hvernig þetta hefur gengið á árinu, hvað gert hefur verið. Skurðgröfur vélasjóðs hafa á þessu ári grafið um 20% minna en á árinu 1959. Ekki fóru einu sinni allar gröfurnar í gang s.l. vor, af því að það skorti eftirspurn eftir vinnu þeirra. Nýrækt hefur minnkað á þessu ári samanborið við árið 1959, í Árnessýslu um rúmlega 30%, Rangárvallasýslu rúmlega 40% og Eyjafjarðar- og Suður-Þingeyjarsýslu um 24%. Þegar nú þess er gætt, að í þessum fjórum sýslum voru 44% af allri nýrækt í landinu á árinu 1959, er ljóst, hversu mikil áhrif þessi stórkostlegi samdráttur í þessum sýslum hefur á heildarræktunina í ár. Hér um bil alls staðar er nú einnig miklu minna um undirbúning nýræktar fyrir næsta ár, þannig að samdrátturinn mun enn aukast stórlega á næsta ári. Þó hafa byggingar dregizt enn meir saman á þessu ári. Til dæmis hafa steinsteyptar hlöður, sem byggðar hafa verið í ár, verið 49% minni í Árnessýslu, 56% mínni í Eyjafjarðarsýslu og 69% minni í Rangárvallasýslu heldur en 1959. Votheyshlöðubyggingar hafa minnkað í Árnessýslu yfir 50% og í Rangárvallasýslu yfir 70%. Afleiðing þessa verður eðlilega sú, að jarðræktarframlagið, sem greiðist á næsta ári vegna framkvæmdanna í ár, lækkar stórlega. Lítur út fyrir, að í Árnessýslu lækki það allt að 40% og í Rangárvallasýslu eitthvað yfir 40%. Það mun segja til sín á komandi vori, þegar bændurnir fara að kaupa áburðinn, að þeim verður það erfiðara en undanfarið, því að algengt er, að jarðræktarframlagið er einmitt notað til áburðarkaupa. Íbúðarhúsabyggingar hafa svo enn gengið miklu mest saman. Dæmi eru til þess, að í heilli sýslu hafi aðeins verið byrjað á einu íbúðarhúsi á þessu ári. Enginn skyldi láta sér til hugar koma, að þessi samdráttur stafi af því, að það sé búið svo mikið að gera í sveitunum af ræktun og byggingum, að ekki sé þörf á sama áframhaldi og verið hefur. Því fer víðs fjarri. Og ekki er heldur sú ástæða fyrir hendi, að áhugi bændanna fyrir áframhaldandi uppbyggingu sé minni nú en verið hefur. Nei, ástæðan fyrir samdrættinum er aðeins sú, að það er svo að þeim kreppt með efnahagsaðgerðum hæstv. ríkisstj., að þeir eru neyddir til samdráttarins. Til enn frekari vitnis um erfiðleikana er svo það, að nú ber meira á því en verið hefur, að menn sæki um ræktunarsjóðslán, þótt út á litlar framkvæmdir sé. Ég hef heimildir fyrir því, að það er allt ofan í 2000 kr. lán, sem sumir bændur taka nú. Vitanlega er það gert út úr hreinni neyð. Í venjulegu viðskiptaárferði mundi mönnum ekki hafa dottið svo smáar lántökur í hug. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að vara hæstv. ríkisstj. við þessari nýju braut, sem hún á s.l. ári kvaðst ætla að leiða þjóðina eftir, - braut, sem sneiddi hjá verðbólgu og samdrætti, eins og það var orðað í kosningastefnuskrá Sjálfstfl. Hæstv. ríkisstj. ætti að vera farin að sjá, að þessi nýja braut er glötunarvegurinn sjálfur. Fyrir haustkosningarnar 1959 höfðu núv. stjórnarflokkar mjög fallegar stefnuskrár: Stöðvun verðbólgu, jafnvægi í þjóðarbúskapnum, uppbygging atvinnuveganna, aukin framleiðsla og bætt lífskjör, þar sem allar aðgerðir í efnahagsmálum miði fyrst og fremst að því að greiða fyrir aukinni framleiðslu, að ógleymdri yfirlýsingu landsfundar Sjálfstfl. vorið 1959, yfirlýsingu, sem svo var tekin upp í kosningastefnuskrá flokksins, þegar leið á sumarið. Þar segir m.a. með leyfi hæstv. forseta: „Að flokkurinn skori á alla Íslendinga að sýna einhug í landhelgismálinu og láti ekki undan síga fyrir erlendu ofbeldi né sætti sig við minni landhelgi en nú hefur verið ákveðin, heldur sækja fram, þangað til tryggður hefur verið yfirráðaréttur Íslands yfir öllu landgrunninu.“ Vafalaust hefur fleiri en mér orðið hugsað til þessarar yfirlýsingar, þegar þeir hlustuðu á hæstv. ráðh. stjórnarf]okkanna í útvarpsumræðum nýlega, og trauðla skilið, hversu saman gæti farið boðskapur ráðherranna og stefnuyfirlýsingin. Ég drap á það áðan, að hæstv. ríkisstj. hefði á s.l. vetri leitazt við að gera lítið úr þeirri kjaraskerðingu, sem þjóðarinnar biði. Til þess að mæla kjaraskerðinguna er notuð svokölluð vísitala, - vísitala, sem sýnir litla hækkun frá því, sem var 1. marz 1959. En almenningur, sem þekkir viðreisnina í framkvæmd og afleiðingar hennar, en ekki vísitöluútreikninginn, lítur vísitöluna líkum augum og forðum var litið á kaupmannsreizluna, sem var bogin og lóðið lakt. Einn af tryggustu fylgismönnum hæstv. ríkisstj., varaþm. hv. 3. þm. Austf., líkti efnahagsmálaaðgerðunum á s.l. vetri við beiskt og bragðvont meðal, sem hann þó tæki glaður inn, af því að hann tryði á lækningamátt lyfsins. Hann tryði á lækninn, ríkisstj. Nú hefur annar stuðningsmaður hæstv. ríkisstj. líkt lyfinu við eitur, sem lamaði þjóðarlíkamann. Líklega hefur lækninum þó ekki orðið það á í flaustrinu í fyrravetur að grípa skakkt glas, gefa þjóðinni annað lyf en ætlað var. Það henti eitt sinn lækni, sem ætlaði að skera í ígerð í hálsinum á mér, að hann hitti ekki ígerðina fyrr en í þriðja skurði. Í hvert sinn, áður en hann snerti holdið með hnífnum, sagði hann: Það er búið. - Hann hafði sem sagt sagt þrisvar sinnum: Það er búið, áður en hann hitti ígerðina. En ég var þá auðvitað steinhættur að trúa honum. Það er líkt á komið með hæstv. ríkisstj. og lækninum mínum. Ríkisstj. ætlaði að rista í ígerð, sem hún taldi vera í efnahagskerfi okkar, en hún bara hitti ekki ígerðina frekar en læknirinn. Hæstv. ríkisstj. má vera alveg viss um það, að þótt hún segði þjóðinni, að þetta væri lækningin, verður því ekki trúað eftir þá reynslu, sem fengin er, og ef þjóðin væri nú um það spurð, mundi hún ekki fela þessari hæstv. ríkisstj. að skera í annað og þriðja sinn.



Herra forseti. Ég hafði alls ekki ætlað mér að hafa afskipti af þessu máli við 2. umr., en hæstv. fjmrh. sá sérstaka ástæðu til þess að tileinka mér kafla úr sinni ræðu í dag um málið og það með nokkuð einkennilegum hætti. Hann gerði mér sem sé upp þau orð eða þann málflutning, að ég hefði lagt aðaláherzlu á það í því, sem ég sagði um þetta mál, væntanlega við 1. umr., að af því að söluskatturinn hefði heitið bráðabirgðasöluskattur, þá hefði í því fólgizt algert fyrirheit og raunar loforð um, að hann yrði ekki endurnýjaður. En þennan málflutning viðhafði ég alls ekki. Ég lagði þvert á móti áherzlu á, að ástæðan til þess, að menn fyndu nú mjög að því, að þessi skattur væri framlengdur, væri sú, að í öllum umr., sem hefðu átt sér stað í fyrra um málið, hefði tónninn verið sá, að þjóðinni ætti að skiljast, að þessi skattur mundi settur af sérstökum ástæðum, sem ekki mundu verða fyrir hendi framvegis. Það var sagt í öllum umr., að þetta væri aðeins gert í eitt sinn. Það var á þetta, sem ég lagði aðaláherzlu. Annars kann það náttúrlega ekki góðri lukku að stýra, þegar hæstv. fjmrh. hagar sér þannig við þessar umr., að hann er hvergi nærri, þegar um málið er rætt, og lætur svo kannske bera sér einhverjar meira og minna óábyggilegar fréttir. En þannig kom hæstv. ráðh. fram fyrir helgina, að hann flutti hér ræðustúf og stökk síðan á brott og var hér ekki allt kvöldið, þótt áfram væri haldið fram á nótt með umr. um málið. Er slíkt auðvitað stórlega vítavert. Og þá er auðvitað að bæta gráu ofan á svart, þegar ráðh. er svo alveg úti á þekju, eins og hann hlýtur að verða með þessum hætti, að hann skuli koma hér og gera mönnum upp málflutning, sem þeir hafa ekki að neinu leyti viðhaft. Mér er vel ljóst, að það hefur oft komið fyrir áður, að ákvæði, sem hafa verið nefnd bráðabirgðaákvæði, hafa verið framlengd. En það fer allt eftir því, hvernig á málinu hefur verið haldið og hvað um það hefur verið sagt, hvort hægt er að telja, að öðruvísi sé farið að en ráð var fyrir gert í öndverðu. Það fer ekki eftir heiti málsins, heldur eftir því, hvernig á því hefur verið haldið. Og ég vil leyfa mér að minna á, fyrst hæstv. ráðh. er farinn að ræða um þetta nú, að í fjárlagafrv., sem flutt var, eða efnahagsmálafrv., - ég man ekki nákvæmlega í grg. hvors málsins það var, - var því lýst yfir rétt í byrjun meðferðar efnahagsmálanna, að innflutningssöluskatturinn yrði ekki hækkaður. Sú yfirlýsing kom frá hæstv. fjmrh., að hann yrði ekki hækkaður, - innflutningssöluskatturinn. En það voru ekki liðnar nema fáar vikur, þegar ákveðið var að meira en tvöfalda innflutningssöluskattinn. Og var það nokkur furða, þegar svo þessari till. fylgdi, að þetta væri fyrst og fremst vegna þess, að álögurnar yrðu aðeins fyrir níu mánuði ársins, - var þá nokkur furða, þegar þetta var allt lagt saman, þó að menn drægju þær ályktanir af þessu, að á þessum skatti þyrfti ekki að halda á nýjan leik? Ég benti líka á, að það kemur mjög greinilega fram í áliti norska hagfræðingsins, sem fenginn var af hendi hæstv. ríkisstj., að honum hafði verið sagt, - það hafði verið lögð áherzla á það við hann, það var augljóst á orðalagi hans, - að þessi skattur ætti að vera aðeins til bráðabirgða, og það var þó komið fram á sumar, að ég hygg, þegar umr. fóru fram við hann. Á þetta benti ég líka, en alls ekki heiti skattsins út af fyrir sig. Þá var annað atriði, sem hæstv. ráðh. drap einnig á eða kom einnig með, og það var þetta margumtalaða dæmi, sem hann kemur ætíð með og segir, að skattalagabreytingar og tollalagabreytingar þær, sem gerðar hafa verið af hendi núv. ríkisstj., hafi komið sér heldur betur fyrir meðalfjölskyldu en það ástand, sem var. Auðvitað dettur engum í hug að rengja tölur hagstofunnar. Hagstofan er bara beðin að reikna út vissa liði, sem eru slitnir úr samhengi, eins og ég greinilega sýndi fram á fyrir helgina, - sem eru slitnir úr samhengi og settir upp út af fyrir sig til þess að gefa falska mynd af þeim áhrifum, sem efnahagsmálastefna ríkisstj. hefur haft. Það er beðið um að reikna út, hvað hækkunin nemi á vísitölufjölskylduna af söluskattinum, og síðan er dregin frá lækkunin, sem verður vegna afnáms 9% söluskattsins og útsvaranna og tekjuskattsins. Þetta er það, sem hagstofan gerir auðvitað. Það er laukrétt. En svo misnotar ráðh. þessa skýrslu hagstofunnar í blekkingaskyni til þess að reyna að halda því að mönnum, að þetta þýði, að eiginlega hafi engar kjaraskerðingar átt sér stað í sambandi .við ráðstafanir ríkisstj. En hvað er nú til í því? Það er nú í fyrsta lagi, að ráðh. biður hagstofuna að draga þarna frá 9% söluskattinn, sem var afnuminn. Nú veit ráðh., að 9% söluskatturinn rann að verulegu leyti í útflutningssjóð, og hann átti því að falla niður, um leið og gengislækkunin var sett á, og ef hæstv. ráðh. vildi láta koma hér fram rétta mynd, átti hann auðvitað að biðja hagstofuna að reikna inn í dæmið áhrif gengislækkunarinnar, sem kom á móti 9% söluskattinum. Það gerði ráðh. ekki. Það datt honum ekki í hug að biðja um, vegna þess að þá víssi hann auðvitað, að í ljós kom, hvaða áhrif þessar ráðstafanir höfðu í heild. Ráðh. lætur draga frá nýju sköttunum þá skatta, sem felldir eru niður, þó að þeir hafi að verulegu leyti runnið í útflutningssjóð, en ekki reikna aftur gengislækkunina sjálfa til útgjalda í dæminu. Hér til viðbótar kemur svo, að ekki tekur hæstv. ráðh. heldur með í dæmið alla þá skatta, sem settir voru inn í ríkissjóð að nýju í fyrsta skipti nú. Ekki er þarna tekinn inn benzínskatturinn, sem áður rann í útflutningssjóð, en ráðh. hirti í ríkissjóðinn. Auðvitað eru það nýjar álögur í þessum skilningi, því að sá skattur átti að detta niður, þegar gengislækkunin var sett í staðinn fyrir rann. Þetta rammadæmi hæstv. ráðh. hefur enga raunhæfa þýðingu. Það er auðvitað laukrétt sett upp af hagstofunni, þeir liðir, sem hún er beðin að reikna. En það eru bara einstakir liðir slitnir úr samhengi til þess að gefa ranga mynd af því, sem raunverulega hefur gerzt, enda mundi ekki kaupmáttur tímakaupsins hafa lækkað um 12% síðan í októbermánuði 1958, ef þessi rammaklausa hæstv. ráðh. hefði einhverja þýðingu í sambandi við umr, um kjaramálin. Svo vil ég aðeins segja þetta að lokum, af því að ég ætlaði ekki að fara að ræða hér um málið almennt: Ég veit ekki, í hve mikinn vanda hæstv. ríkisstj. er komin með þessi framlengingarmál sín, og ég vil ekki fara að efna til þess, að það verði að hafa hér þinghald yfir jólin út af þeim, þó að ég telji, að það hefði alls ekki átt að fresta þinginu, og mun ég færa rök fyrir því, þegar þar að kemur. Ég mun því ekki tefja þessa umr. með því að ræða meira almennt um málið. En ég vil aðeins segja að lokum: Hæstv. ráðh. hefur ekkert svarað þeim fsp., sem hér hafa verið fluttar, bæði af hv. 8. þm. Reykv. (ÞÞ), mér og fleirum, um það, hvort ríkisstj. ætli ekkert að gera til þess að bæta upp kjaraskerðinguna, eins og hún nú liggur fyrir, og hvort ríkisstj, dettur það yfirleitt í hug, að þetta geti staðið, eins og það er nú, t.d. þegar litið er á, hvernig verkamannakaup er og kostnaðurinn við að lifa er orðinn. Þessu hefur hæstv. ráðh. engu svarað. Hann segir það eitt, að það sé hagsmunamál launþeganna, að ráðstafanir ríkisstj. takist. Hvað meinar hæstv. ráðh. með, að þær takist? Við sjáum nú, hvað þegar er orðið. Það er þá væntanlega ekkert óframkomið annað en að það takist að koma á enn meira atvinnuleysi en nú þegar er orðið. Það mundi víst heita, að samdráttarstefnan og kjaraskerðingarstefnan takist. Ég veit ekki, hvað hæstv. ráðh. er að fara með svona yfirlýsingum.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. sagðist nú ekki vilja ræða meira um söluskattinn og ekki vilja fara út fyrir það mál, eins og einhverjir aðrir slæmir ræðumenn hafi gert. Mér skildist frá upphafi, að þessi blessaði söluskattur væri þáttur í þrauthugsuðu kerfi, sem hér væri lagt fyrir. Það átti svo sem ekki að gera neitt af handahófi, þegar var verið að hefjast handa með allar breytingarnar fyrir 10 mánuðum. Þetta átti allt saman að vera heilt nýtt kerfi, sem ætti að taka upp. Söluskatturinn m.a. átti að passa ákaflega vel inn í þetta, og allt átti þetta að passa svo vel, að það væri ákaflega vel tryggt, hvernig þjóðfélagsframvindan yrði. Nú vill hæstv. fjmrh. allt í einu ekki ræða samhengið þarna á milli. Hann vill ekki ræða kerfið sjálft. Er það vegna þess, að hann sér, að kerfið er að brotna, og hann vill þess vegna halda sér við söluskattinn einan og ræða ekki nokkurn skapaðan hlut annan? Ég er hræddur um, að það verði ekki komizt hjá því. Þessi söluskattur og till. um að framlengja hann eru aðeins einn þáttur í efnahagskerfi ríkisstj. og einn þáttur í hruni þess efnahagskerfis, og það er óhjákvæmilegt að ræða það kerfi um leið. Þá fer hæstv. fjmrh, inn á það, að það sé alveg rangt varðandi söluskattinn, sem við nú eigum að framlengja, að það hafi verið gengið út frá því í fyrra, að hann yrði ekki framlengdur, og minnti á, að í hví, sem ég hafi lesið upp úr grg., væri raunverulega aðeins átt við, að það sé m.a. af þessum sökum, að 3% skatturinn komi aðeins á 9 mánuði ársins, að það verði að útvega fé í viðbót. Það er sem sé bara verið að gefa til kynna, að það kunni kannske að vanta fé af einhverjum öðrum ástæðum. Hins vegar kemur eftir þetta: „Hefur því verið horfið að því til bráðabirgða að afla þess, sem á vantar, með viðbótarsöluskatti á innfluttar vörur,“ - til bráðabirgða. Hæstv. fjmrh. vildi láta líta svo út, að það hefði komið fyrir áður, að bráðabirgðaskattar hefðu verið framlengdir, og er svo enn. En hann fór ekki út í að reyna að svara því, sem ég sérstaklega beindi að í því sambandi, að nú væri allt öðru máli að gegna. Hingað til, þegar slíkir svokallaðir bráðabirgðaskattar hafa verið framlengdir, hefur almenningur fengið fulla uppbót þess, ef þeir hafa verið t.d. hækkaðir eða eitthvað annað slíkt. Hann hefur fengið uppbót þess í vísitölu, hækkuðu kaupgjaldi. Nú aftur á móti er verið að ákveða að framlengja þennan skatt, sem gefið var til kynna í fyrra að yrði tekinn af, án þess að almenningur fái sína bót. Mér fannst eiginlega á honum, þegar hann var að telja upp, hvernig hefði verið með ýmsa bráðabirgðaskatta á síðasta áratug, 1951 og fram eftir, að það kæmi fram hjá honum, sem ég held að hafi verið kallað í okkar gamla kristilega kveri einhvers konar forherðing, hann væri að venja sig við þetta, að það yrði bara að harka þetta af sér, að þó að söluskatturinn hafi verið bölvaður og hann hafi sjálfur verið einn þeirra manna, sem mest hafi barizt á móti honum og lofað því að afnema hann og kaupmenn hér í Reykjavík hafi alveg sérstaklega sett sína trú á hann og iðnaðarmennirnir ekki síður, þá sé hann að herða sig upp í þetta, að það hafi einu sinni áður og jafnvel ár eftir ár verið framlengdir slíkir skattar, - og hví skyldi hann ekki geta gert það eins? En hann vildi ekki fara í hitt, af hverju það er lakara og siðferðislega rangara núna að framlengja slíka skatta en hefur verið nokkurn tíma áður. Og mér liggur við að spyrja hann, ef hann hefur alltaf verið ákveðinn í því að framlengja þennan skatt: Af hverju kom hann ekki með þetta frv. í byrjun þings? Af hverju er hann nú á síðustu dögum þingsins að drasla þessu inn í þingið? Af hverju verðum við í fjhn. að taka þetta fyrir allra síðustu vikuna, þegar venjulega er mest að gera? Var það ekki vegna þess, að það var eitthvað í samvizkunni, sem var að mótmæla því að leggja þetta fram? Hann hefur ekki verið ákveðinn allan tímann. Þeir hafa verið að hugsa um það, hvort þeir ættu að þora að bregðast þeim vonum, sem menn höfðu gert sér og þeir höfðu gefið undir fótinn. Var það ekki vegna þess, að þeir kinokuðu sér ofurlítið við að bregðast þessum vonum, að þeir biðu svona lengi með það? Ef þeir hefðu verið alveg ákveðnir, alveg forhertir í upphafi, þá hefðu þeir skellt þessu inn með ýmsu öðru, sem framlengt er ár frá ári. Svo skaut hæstv. fjmrh. sér austur á Volgubakka, vildi gjarnan fara að berjast þar, og ekki skal ég hafa á móti því, ef hann vill fara að flýja af heimavígstöðvunum og taka upp baráttu annars staðar. Hann var að tala um, að söluskattur mundi vera allmikill í Sovétríkjunum. Ekki er það nú kannske rétt hjá honum, að það sé fyrst og fremst. Það er rétt máske að upplýsa hann um það, að megintekjur, sem Sovétríkin hafa, eins og fleiri sósialistísk ríki, eru af öllum þeim þjóðnýttu verksmiðjum, sem starfa í þessum ríkjum, og ég vildi spyrja hæstv. fjmrh., hvort hann hygðist taka þann hátt upp hér að hagnýta fyrir almenning tekjurnar af þessum fyrirtækjum í landinu, taka það til ríkisins og nota það fyrst og fremst í þágu ríkisins og almennings. Ég er ekki þar með að segja, að hann þyrfti að byrja á að þjóðnýta allt, sem hér væri fyrir, en hann gæti byrjað á því t.d. að taka fyrir mestu stórgróðafyrirtæki ríkisins til að létta á hjá almenningi, t.d. eitthvað ofur lítið af þeim hundrað millj. kr., sem bankarnir koma til með að græða í ár og þá fyrst og fremst Seðlabankinn. Ég vildi þá líka spyrja hann að því um leið, fyrst hann heldur, að söluskatturinn sé svona óskaplega þungur þarna eystra, hvort hann treysti sér til þess að gera hérna heima sams konar kúnstir og þeir gera, þó að þeir hafi söluskatt. Þá mætti náttúrlega fara að athuga ýmislegt. Treystir hann sér þá og er það hér með samningur á milli okkar, sem við framkvæmum nú í janúar, að við setjum á 8% kauphækkun, 8% hækkun á öllu kaupi verkafólks, og það náttúrlega án þess að láta nokkra dýrtíð hækka, heldur þvert á móti? Vill hæstv. fjmrh. gefa í skyn, að það sé sjálfsagt að innleiða hér söluskatt og halda honum við, vegna þess að austur í Rússlandi sé söluskattur líka, og setja um leið í gegn 8% hækkun á öllu kaupi? Vill hæstv. fjmrh. gera það hér? Ef hann vill verja sig með þeirra framkvæmdum viðvíkjandi söluskatti, vill hann þá ekki framkvæma það, sem er hagkvæmt hjá þeim og gott fyrir almenning? Vill hann þá innleiða hér, og eigum við þá að sameinast um að flytja um það lagafrv. nú, að vinnutími á viku skuli vera 42 stundir, og náttúrlega hafi menn trygga vinnu hvern einasta dag og 8% kauphækkun frá því, sem menn hafa haft? Við skulum, ef við förum að ræða þau mál, taka allar hliðar þess máls. Ég er reiðubúinn til þess að ræða það við hæstv. fjmrh., ef honum þykir betra að ræða mun á því sósíalistíska og kapitalíska kerfi og ef hann vill heldur fara út í þær umræður en fara út í að ræða heildarefnahagskerfi hans eigin ríkisstj. hér á Íslandi. Svo kom hæstv. ráðh. að vísitölunni og stagaðist á því sama sem hann hafði sagt áður, að það væri nú svo, að þessar fjölskyldubætur og niðurgreiðslan hjálpaði almenningi svo mikið og skattalækkanirnar, að það væri raunverulega engin kjaraskerðing, sem orðið hefði. Þá vil ég nú spyrja hæstv. ráðh.: Hvernig stendur á því, að hæstv. ríkisstj. fór að taka upp á því að breyta vísitölukerfinu 1. okt. 1960? Það var nýbúið að ákveða, í febrúar 1959, hvernig reikna skyldi vísitölu á Íslandi, sérstaklega unnið og samþ. af ríkisstj., sem Alþfl. og Sjálfstfl. sameiginlega stóðu að, og átti að vera mjög mikil endurbót að þessu, - hvernig stóð á því, að það var nauðsynlegt fyrir ríkisstj. að reyna að keyra það í gegn, að breytt yrði þessum vísitölugrundvelli, útreikningum hans, - hvernig stóð á því? Af hverju hafði ekki verið tekið tillit til þess í upphafi, sem þeim fannst rétt að fá þar inn í? Var það vegna þess, að útreikningarnir allir hjá sérfræðingunum og ríkisstj. hefðu brugðizt og það kom út allt annað úr dæminu en ríkisstj. vildi fá út? Það er ósköp þægileg aðferð, þegar mönnum líkar ekki útkoman úr einu dæmi, að breyta þá bara stærðfræðinni. Ég er hræddur um, að menn stæðust ekki mörg próf í skóla með því að fara inn á þá leið. Ég held þess vegna, að hæstv. ráðh. ætti að muna það, að þegar byrjað var að reikna þá vísitölu framfærslukostnaðar, sem nú gildir, þá var það eftir ákvæðum, sem samþ. voru hér og lögð til grundvallar hér á Alþ., og þegar breytt var um 1. okt. 1960, þá var það vegna þess, að ríkisstj. líkaði ekki útkoman og lét þess vegna breyta öllum reglum. En hún lét ekki breyta öðrum reglum um leið. Hún lét ekki breyta reglunum um, hvernig ætti að reikna húsnæðið. Og af hverju minntist ekki hæstv. ráðh. á það áðan, fyrst hann fór inn á vísitöluna? Af hverju vísaði hann ekki á íbúðirnar hér í Reykjavík, sem væri hægt að fá fyrir 10 300 kr. á ári, - sómasamlegar íbúðir handa fjögurra manna fjölskyldu fyrir 10 300 kr. á ári eða undir 1000 kr. á mánuði? Því lét hann ekki breyta þessu 1. okt.? Íbúðirnar í Reykjavík lækka ekki núna. Það lækkar ekki húsaleigan í Reykjavík núna, þegar flestir eru meira eða minna að stöðva byggingar. Húsaleigan í Reykjavík hefur ekki lækkað af völdum ríkisstj., eftir að 12% vextirnir voru settir á. En af hverju lætur hún ekki breyta þeim grundvelli? Af því að ríkisstj. er að gera ráðstafanir til þess að láta falsa vísitöluna. Af því að það, sem hún var búin að staðhæfa um kjararýrnun, reyndist vera miklu, miklu meira, og þegar hún stóð frammi fyrir því, þá lét hún falsa vísitöluna. Það er bara fölsun á vísitölunni að byrja að reikna þetta inn i, sem lækkar hana, og sleppa að reikna annað, sem hækkar hana, eins og afleiðingar af vöxtum eða öðru slíku. Hæstv. fjmrh. svaraði því ekki heldur, hvernig Dagsbrúnarverkamannsfjölslylda, - og það eru margar, sem hafa lægri tekjur, - sem hefði 48 þús. kr. á ári fyrir sína 8 tíma vinnu, ætti að lifa í fyrsta lagi af þeim 68 þús., sem ríkisstj. með hennar framfærsluvísitölu svona falsaðri reiknar að þurfi, né heldur hinu, hvernig hún á að veita sér bara vörur og þjónustu, sem kosta 56 þús. kr. ómótmælanlega, og það verður greinilegasti og bezti mælikvarðinn á, hvað hún geti veitt sér. Það vantar 8 þús. kr. til þess, að Dagsbrúnarverkamannsfjölskylda geti keypt sér þann mat, sem hún þarf, þau föt, sem hún þarf að áliti hinnar opinberu hagstofu og er nauðsynlegt til að draga fram lifið, svo að maður reikni ekki með því, að hún hafi ekkert afgangs fyrir húsnæði og ekkert afgangs fyrir opinberum gjöldum, þó að hún fái niðurgreiðsluna og fjölskyldubæturnar. Þetta er ástandið, sem á að horfast í augu við, og það er þetta ástand, sem hæstv. fjmrh. vill koma sér hjá að ræða. Það er þetta, sem hann þorir ekki að verja. Svo sagði hæstv. ráðh. út af minni fsp., hvað ríkisstj. ætlaði sér að gera viðvíkjandi atvinnuleysinu, - hann sagði, að hún mundi halda uppi fullri vinnu og koma í veg fyrir atvinnuleysi. Það er nú gott að geta togað svona yfirlýsingu út. Þá langar mig til að spyrja að öðru: Reiknaði ríkisstj. með því atvinnuleysi, sem nú er, og hennar sérfræðingar? Vissi hún ekki, að þetta atvinnuleysi mundi koma sem afleiðing af hennar ráðstöfunum? Og hvaða ráðstafanir er hún búin að ákveða að gera til þess að halda uppi fullri vinnu, til þess að tryggja, að ekki verði neitt atvinnuleysi, og af hverju er hún ekki búin að setja þessar ráðstafanir í gang? Hafi ríkisstj. vitað, hvað hún var að gera, hafi hennar sérfræðingar kunnað að reikna rétt, þá víssu þeir af þessu atvinnuleysi. Hvar eru hennar ráðstafanir til að halda uppi fullri vinnu? Hvar eru þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið á Akureyri t.d.? Hvenær á að hefja þessar ráðstafanir? Það voru fluttar af hálfu stjórnarandstöðunnar í sambandi við fjárlögin tillögur til þess að gera ríkisstj. slíkt mögulegt. Þær voru felldar. Ég er hræddur um, að þessu verði hæstv. ráðh. að svara, ef við eigum að taka það gilt, að það sé stefna ríkisstj. að halda uppi fullri vinnu og koma í veg fyrir atvinnuleysi. Ég hélt satt að segja, að það væri allt annað, sem væri stefna ríkisstj. Ég hélt, að það væri stefna ríkisstj. að láta atvinnureksturinn um það að standa á eigin fótum. Og ég hélt, að það væri hennar stefna að vera ekki að hafa ríkisafskipti af atvinnulífinu. Mér hefur skilizt a.m.k. á vissum háværum mönnum í flokki ríkisstj., að þessi afskipti af atvinnulífinu, ríkisafskipti af atvinnulífinu, séu uppspretta allrar bölvunar. Svo kemur hæstv, fjmrh. og segir hér: Við ætlum að halda uppi fullri atvinnu, koma í veg fyrir atvinnuleysi. - Hvernig ætlar ríkisstj, að fara að skipta sér af atvinnulífinu? Ætlar hún að gera það bara af því, að hún sé hrædd, eða er hún að brjóta stefnu, sem hún hefur lýst yfir, eða er ekkert að marka neinar yfirlýsingar, sem hún gefur? Hvað er að marka? Er að marka þessa yfirlýsingu hæstv. fjmrh., að það eigi að halda uppi fullri atvinnu og koma í veg fyrir atvinnuleysi? Eða er að marka þá yfirlýsingu ríkisstj., að hún ætli ekki að skipta sér af gangi atvinnulífsins? Ég hef hvað eftir annað tilkynnt það hér í þessum umr., sem orðið hafa um efnahagsmál, að ég álít, að það væri engri ríkisstj. stætt á Íslandi með því að hafa hér atvinnuleysi. Þó á það kannske vel við mig, að hæstv. fjmrh. skuli vera á þeirri skoðun. Það er dauðadómur yfir hverri ríkisstj. En afleiðingin af stefnunni, sem hún hefur tekið upp, og yfirlýsingunum, sem hún hefur gefið, að hafa ekki ríkisafskipti af atvinnulífinu, er sú, að það er að verða atvinnuleysi hérna, því að eigi einkaatvinnurekendurnir að fá að ráða í einu ríki, þá verður þar atvinnuleysi, þá verður fátækt. Það er lífsskilyrði fyrir þeirra völd. Og þeim hefur kannske þótt völdin oft og tíðum undanfarið of lítil, af því að það hefur ekki verið atvinnuleysi. Svo segir hæstv. fjmrh.: Það er aðalatriðið fyrir launþega, að efnahagsaðgerðirnar takist. - Mér skilst, að út frá sjónarmiði sérfræðinganna, Jónasar Haralz og þeirra, hafi efnahagsaðgerðirnar tekizt, launin hafi verið lækkuð, atvinnuleysið sé komið, birgðirnar séu farnar að safnast fyrir, með því að hætt er að byggja íbúðir. Efnahagsaðgerðirnar hafa tekizt. Eigum við að bíða eftir að fá meira af svo góðu? Er það það, sem verið er að segja við verkalýðinn hér í Reykjavík: Bíddu, fáðu meira atvinnuleysi, góði. Bíddu, gengislækkun á eftir að koma fram allt næsta ár í hækkaðri dýrtíð. Bíddu dálitið, það eiga eftir að stöðvast fleiri byggingar. Það verður byrjað á færri í vor. - Er það þetta, sem verkalýðurinn á að bíða eftir? Vill ekki hæstv. fjmrh. segja okkur, hvar það er í efnahagsráðstöfununum, í efnahagskerfinu, nýja kerfinu, hvar það er, sem maður getur eygt frá sjónarmiði alþýðu manna eitthvert ljós fram undan? Hvar er það? Ég get vel skilið, að peningamenn eigi ýmis ljós núna. Ég býst við, að okrararnir sjái grænt ljós núna. En hvað er það, sem alþýða manna á að hlakka til við það, að þessar efnahagsaðgerðir takist? Það er það, sem enginn hefur fengizt til að gefa neinar yfirlýsingar um hjá hæstv. ríkisstj. Það er verið að gefa ýmsar gyllivonir, ýmsar tálvonir um, að það verði byggt upp eitthvert annað efnahagskerfi hér á Íslandi og það verði svona og svona gott. Og það kerfi, sem þar er talað um, er það kerfi, sem fór á hausinn hér í kreppu 1930 og hefur aldrei komið aftur síðan, fyrr en einhverjir menn eru svo vitlausir núna, að þeim dettur í hug að fara að reyna að drasla því á. Þess vegna væri gott að fá það einu sinni fram hér. Hvað er það, sem alþýða manna á að sjá fram undan? Ég skal fyrstur manna viðurkenna, að þær tilraunir, sem gerðar hafa verið á þeim 30 árum, sem liðin eru siðan heimskreppan mölvaði kerfi einkaauðvaldsins á Íslandi, hafi verið ákaflega fálmandi, þær hafi verið ákaflega misheppnaðar margar. Það hefur fylgt verðbólga svo og svo miklu af þeim. En þær hafa samt sem áður verið í verulegum atriðum sjálfsbjargarviðleitni fátækrar þjóðar, - viðleitni þjóðar til að bjarga sér, þegar einkaauðvaldið gafst upp, - viðleitni fólks úti um allt land að koma upp bæjarútgerðum, þegar braskararnir hlupu burt og skildu fólkið eftir atvinnulaust og fátækt á mölinni. Okkur er tilkynnt núna, að þessa bæjarútgerð eigi að drepa. Það hefur verið viðleitni þjóðar, þegar einkaauðvaldið kærði sig ekki um eða vildi ekki koma upp iðnaði eða efla sjávarútveg, til þess að kaupa inn sjálf sína togara, þegar enginn togaraeigandi í Reykjavík vildi kaupa þá 1944–1945, - viðleitni þjóðar til að byggja sér sementsverksmiðju eða áburðarverksmiðju, sem einkaauðvald hafði hvorki áhuga né vald til þess að geta komið upp. Það hefur verið sjálfsbjargarviðleitni þjóðar til að vinna ýmislegt slíkt. Og það er þetta, sem á að brjóta niður. Það er þetta, sem það nýja ríka auðvald í Reykjavík heimtar að fá að leggja undir sig og mölva þessa sjálfsbjargarviðleitni fólksins niður, af því að henni hefur ekki verið nægilega framfylgt, með nægilegri áætlun, nægilegum stórhug, nægilegri forsjá, af því að hún hefur verið svo að segja tilraunir, veikar fálmandi tilraunir á kapítalistískum grundvelli, en ekki vísvitandi sósíalistískur áætlunarbúskapur. Þess vegna væri æskilegt, að hæstv. ráðh. vildi benda á, hvar það er, sem hann sér fram undan batnandi kjör fyrir alþýðu manna sem afleiðingu af þessum efnahagsráðstöfunum. Sér hann það, ef hann kemur inn í Klúbbinn, þar sem það, sem átti að vera iðnaðarfyrirtæki til þess að auka framleiðslu almennings, var gert að brennivínsbúð, tákni viðreisnarinnar? Eru það vonirnar, sem almenningur á að gera sér? Almenningur hér í Reykjavík hefur þrælað við að byggja upp þennan bæ. Hann hefur verið að tvöfalda Reykjavík á undanförnum árum. Hann hefur verið að reisa hér hvert húsið á fætur öðru, jafnvel í eftirvinnu og næturvinnu, unnið í orlofi sínu og helgidagana. Nú er honum bannað það. Viðreisnin hefur þegar áorkað því í fyrsta lagi, að menn fá ekki eftirvinnu, þó að menn vilji þræla þannig. Atvinnurekendurnir kaupa ekki vinnuaflið 50% dýrara en þeir geta fengið það. Þegar þeir eru búnir að fá sitt atvinnuleysi, sem þeir hafa heimtað af þessari ríkisstj., hætta þeir að kaupa vinnuaflið 50% dýrara en ella. Launþeginn getur þá ekki með því að þræla lengur en 8 tíma vinnudag unnið sér fyrir sinni íbúð. Í öðru lagi hefur ríkisstj. séð til þess að banna svo að segja útlán, til þess að hægt væri að koma upp íbúðum, og hækka vextina á sama tíma. Þegar menn alls staðar á Norðurlöndum geta fengið lán til 80 ára til að byggja sér íbúðir, 85% af kostnaðinum, helminginn með 2% og helminginn með 4% vöxtum, þá eru vextirnir settir þannig hér og tíminn styttur og lánin bönnuð, þannig að byggingarnar stöðvast. Er það þetta, sem fólkið á að eygja fram undan að stöðvíst enn þá meira? Hæstv. ráðh. verður að gæta þess, að nú er ekki febrúar 1960. Það var hægt með öllum þeim áróðursmætti, sem m.a. Morgunblaðið hefur hér í Reykjavik, að útmála fyrir almenningi, að bara ef menn kæmust út úr verðbólgunni og öllu mögulegu, sem verið hefði undanfarið, þá rynnu hér upp einhverjir öryggis og gósentímar. Það er ekki hægt að útmála þannig núna. Það er ekki til neins að benda mönnum bara á að bíða og bíða eftir árangrinum af efnahagsráðstöfununum. Efnahagsráðstafanirnar eru búnar að verka í níu mánuði, og afleiðingarnar eru gífurleg lífskjararýrnun almennings, ekki aðeins rýrnun á sjálfri kaupgetu tímakaupsins, heldur með gífurlega minnkandi atvinnutekjum manna og um leið gífurlegum vöxtum af öllu því, sem menn þurfa að kaupa, og miklu erfiðara að ná sér í það, sem menn þurfa, t.d. ef þeir ætla að byggja yfir sig íbúð, heldur en áður. Það, sem voru vonir í vor, þegar hæstv. ríkisstj. var að tala svona, eins og hæstv. fjmrh. talaði núna, - voru vonir og við sögðum að mundu verða tálvonir, það eru orðnar lygar og blekkingar, þegar menn halda því fram nú. Nú tala staðreyndirnar sínu harðvítuga máli allt í kringum okkur. Nú er ekki til neins að koma með þess háttar hluti, eins og menn komu með í vor. Það er verið að tala um tölur hagstofunnar. Þær tölur hagstofunnar, sem eru óhrekjanlegastar, eru þær, sem liggja fyrir í sjálfri vísitölunni. Það eru þær, sem hæstv. fjmrh. hefur ekki treyst sér á neinn hátt til þess að reyna að hrekja. Það þarf í nóvember 1960 56 þús. kr., til þess að 4 manna fjölskylda geti veitt sér það af matvörum, hita, rafmagni, fatnaði og álnavöru og ýmsum öðrum vörum og þjónustu, sem álitið er það minnsta, sem fjögurra manna fjölskylda þurfi. Það þarf 56 þús. kr. til þess. Húsnæðið og skattarnir kæmu þessu upp í 67 þús., ef menn ætluðu að búa í húsi fyrir utan að kaupa sér vörur og greiða skatta til þess opinbera. Þrátt fyrir allt, sem ríkisstj. borgar í fjölskyldubætur og annað slíkt, og fjölskyldubæturnar nægja ekki einu sinni fyrir vísitölufjölskylduna upp í skattana, - þrátt fyrir allt, sem ríkisstj. þannig reiknar og falsar húsaleiguvísitöluna, þá eru það 67 þús. kr., sem hagstofan álítur að fjölskyldan þurfi, fjögurra manna fjölskylda, til þess að lifa. Dagsbrúnarmaðurinn hefur 48 þús. kr. til að lifa af og fær ekki einu sinni núna að vinna hvern einasta dag, eins og hann gat, áður en viðreisnin kom. Ég skil það ákaflega vel hjá hæstv. fjmrh., að hann vilji koma sér hjá hví að ræða þessi mál í samhengi. En það er bara dálitið samhengi á milli þess penings, sem verkamaðurinn borgar í söluskatt, og þess penings, sem hann aflar sér með sinni vinnu. Það er samhengi þarna á milli. Þetta er hvort tveggja einn þáttur í hans afkomu, í hans lífi. Og hefði ríkisstj. verði stolt af sínu kerfi, þá hefði hún náttúrlega verið til í að ræða það í samhengi. En af því að kerfið er að hrynja og þegar allt í pörtum, þá langar hæstv. ráðh, til þess að ræða hvern part út af fyrir sig, ekki sízt þegar partarnir eru eins þokkalegir og þessi. Ég held þess vegna, að hæstv. ríkisstj. ætti að hugsa sig ofur lítið betur um, kynna okkur ofur lítið betur, hvað hún hyggst viðvíkjandi því að halda uppi fullri vinnu og koma í veg fyrir atvinnuleysi og annað slíkt. Það eru nú síðustu forvöð máske fyrir hana, áður en allt skellur yfir, sem hún hefur verið að undirbúa.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja mikið þessar umr. En það voru tvö atriði í ræðu hæstv. fjmrh., sem hann hélt hér áðan, sem ég vildi gera stuttlega aths. við. Hæstv. ráðh. vildi halda því fram, að þær tölur, sem ég hefði nefnt hér áðan í sambandi við þær skattalækkanir og skattahækkanir, sem hæstv. ríkisstj. hefði framkvæmt, væru rangar. Því einu er til að svara í þessu efni, að allar tölur, sem ég nefndi, eru frá hæstv. ráðh. sjálfum eða úr frumvörpum, sem hann hefur lagt fram hér á Alþ. Samkv. þeim nemur sú skattalækkun, sem hann tók inn í útreikninga sína í sambandi við framfærsluvísitöluna og hér hefur verið rætt um, þeim upphæðum, er ég nefndi. Samkv. fjárlagafrv. í fyrra nemur tekjuskattslækkunin 75 millj. kr. og samkv. útsvarslagafrv., sem þá var lagt fram, eða grg., sem fylgdi því, nam útsvarslækkunin samanlagt á heildarútsvörunum 55 millj. kr. Um söluskattinn, sem var lagður á iðnaðarvörur, er það að segja, að hann rann að langsamlega mestu leyti í útflutningssjóð. Hitt er hins vegar rétt, ég skal viðurkenna það, hjá hæstv. ráðh., að nokkur hluti þessa skatts rann í ríkissjóð, eða að því er áætlað var 35 millj. kr. Samtals gera þá þeir skattar, sem voru afnumdir og hæstv. ráðh. vitnar í og koma inn í framfærsluvísitöluna, 165 millj. kr. eftir þeim útreikningum, sem fyrir liggja frá hæstv. ráðh. sjálfum, þó að hann vilji nú rengja það. Lækkanirnar nema sem sagt 165 millj. kr. samkv. áætlun hæstv. ráðh. Aftur á móti eru hinir nýju skattar, sem hann tekur með inn í útreikninga sína, innflutningssöluskatturinn, sem hér er verið að ræða um, og smásöluskatturinn, áætlaðir í fjárlagafrv. núna 353 millj. kr., eða rösklega helmingi hærri. Og það getur hver sagt sér það sjálfur, hve mikið af þessum sköttum sem kann að koma beint inn í útreikninginn um framfærsluvísitöluna, að þá er það alveg óhjákvæmilegt, að skattar, sem nema 350 millj. kr., hljóta að koma harðar við almenning en skattar, sem nema 165 millj. kr. Þetta held ég að hverjum hljóti að verða ljóst, sem vill líta á þetta mál af sanngirni, þó að það megi kannske halda því fram, að á fyrsta stigi komi ekki nema nokkur hluti þessara nýju skatta inn í framfærsluvísitöluna. En þessir tveir nýju skattar, sem hér um ræðir, eru hins vegar ekki nema nokkur hluti þeirra skatta, sem hafa verið lagðir á í fjármálaráðherratíð núv. fjmrh. Þeir eru miklu meiri en þetta, þannig að það er algerlega rangt að bera aðeins saman þessar skattalækkanir og skattahækkanir. Þessir útreikningar þyrftu að vera miklu víðtækari, ef þeir ættu að vera réttir. Það, sem segir þess vegna langsamlega mest til um það, hvort kjör almennings hafa versnað eða batnað vegna þeirra ráðstafana, sem ríkisstj. hefur gert, eru þeir útreikningar, sem hafa verið gerðir á því, hver kaupmáttur launanna sé fyrir þessar ráðstafanir og eftir þær. Og þeir útreikningar sýna, að kaupmáttur launanna hefur lækkað a.m.k. um 12–15%. Það sker alveg úr um það, hvort þessar ráðstafanir hæstv. ríkisstj. hafa haft kjaraskerðingu í för með sér eða kjaraskerðingu ekki. Og þá útreikninga hefur hæstv. fjmrh. ekki treyst sér til að vefengja. - Það var í tilefni af þessum upplýsingum, sem ég beindi þeirri fsp. til hæstv. fjmrh., - og vegna þess að sú von hafði brugðizt, að þessi skattur yrði afnuminn, sem nú er verið að ræða um, - hvaða ráðstafanir ríkisstj. ætlaði sér að gera til að draga úr þeirri miklu kjaraskerðingu, sem hér hefur átt sér stað. Hæstv. fjmrh. hefur enn ekki svarað þessu á annan veg en þann, sem er náttúrlega algerlega út í loftið, að bezta kjarabótin, sem almenningur getur fengið, sé sú, að efnahagsmálastefna ríkisstj. heppnist? Á að skilja þetta svar hæstv. ráðh. þannig, að ríkisstj. ætli ekki að gera neinar ráðstafanir, heldur fylgja áfram þeirri stefnu, sem nú er, algerlega óbreyttri, sem mundi þá ekki aðeins þýða það, að sú kjaraskerðing, sem nú er orðin, mundi haldast, heldur mundi kjaraskerðingin verða miklu meiri í framtíðinni, vegna þess að sú stefna, sem nú er fylgt, mun koma til með að hafa vaxandi samdrátt í för með sér, vaxandi atvinnuleysi, vaxandi kjaraskerðingu, þannig að þótt verkamönnum sé núna reiknuð 48 þús. kr. árslaun, með því að þeir hafa dagvinnu dag hvern, eins og taxtar gera ráð fyrir, þá mundi vinnan dragast saman og þessi upphæð lækka, vegna þess að atvinnuleysið mundi verða þess valdandi, að menn fengju ekki fullan vinnutíma. Er það þetta, sem hæstv. ráðh. er að prédika, - ekki aðeins það, að kjaraskerðingin, sem nú er, skuli haldast, heldur skuli hún aukin með þeirri stjórnarstefnu, sem nú er fylgt? Annað varð ekki ráðið af þeim svörum, sem komu fram hjá hæstv. fjmrh. hér áðan. En ég vil þá spyrja hæstv. fjmrh. að því og biðja hann að svara því alveg afdráttarlaust: Álítur hann, að það sé mögulegt fyrir nokkuð stóra fjölskyldu, 4-5 manna fjölskyldu t.d., að lifa á 48 þús. kr. árslaunum, eins og eru þau laun, sem verkamenn hafa nú? Álítur hæstv. ráðh., að það sé sanngjarnt, og álítur hann, að það sé hægt að lifa mannsæmandi lífi fyrir þessi laun? Mundi t.d. hæstv. ráðh. treysta sér til þess að lifa á þessum launum sjálfur? Það væri mjög freistandi að heyra hans svar við því. En það virðist vera það svar, sem hæstv. ráðh. gaf hér áðan, að það eigi að bjóða ekki aðeins verkamönnum, heldur líka iðnaðarfólki, verzlunarfólki og skrifstofufólki, að lifa ekki aðeins á 48 þús. kr. árslaunum, heldur jafnvel lægri tekjum, ef óbreyttri stjórnarstefnu verður haldið áfram. Þess vegna vil ég biðja hæstv. ráðh. að svara því alveg afdráttarlaust: Álítur hann, að það sé mögulegt að lifa mannsæmandi lífi á þessum tekjum, og mundi hann sjálfur treysta sér til þess að gera það?



Herra forseti. Það mun hafa verið viðtekin regla hjá mörgum hæstv. ríkisstjórnum að láta Alþ. samþykkja nýja skatta og tolla á þjóðina, og í langflestum eða mörgum tilfellum hefur það verið tekið fram, að þetta væri aðeins til bráðabirgða gert. En staðreyndin hefur verið sú, að allir þessir skattar og tollar hafa alltaf verið framlengdir ár eftir ár. Þetta kom mjög berlega í ljós á síðasta þingi, þegar lögin um söluskatt voru samþykkt. Þá var því lýst yfir af hæstv. ráðh., hvað sem hæstv. fjmrh. nú segir, að lögin um söluskatt skyldu aðeins gilda í eitt ár eða til ársloka 1960. Nú er deilt um þetta hér á Alþ., þetta segir annar og svo kemur hinn, sem segir annað þveröfugt. Í l. um söluskatt, sem samþ. voru á síðasta þingi, eru ákvæði til bráðabirgða. Þar stendur m.a. í staflið a, með leyfi hæstv. forseta: „Frá gildistöku laga þessara og til ársloka 1960 skal til viðbótar 7% söluskatti samkv. 3. kafla l. greiða 8% - 8 af 100 - af tollverði allrar innfluttrar vöru að viðbættum aðflutningsgjöldum og áætlaðri álagningu 10%, og skulu ákvæði 3. kafla laga þessara gilda um þennan viðbótarskatt.“ Hér fer ekkert á milli mála. Lögin segja alveg til um þetta. Það þarf engar yfirlýsingar, hvorki frá hæstv. fjmrh. né öðrum. Þau skyldu gilda bara til áramóta 1960. Hitt er svo annað mál, að sjálfsagt hefur hæstv. ríkisstj. alveg fullkomna þörf fyrir að fá þennan skatt. En það er alveg þýðingarlaust að vera að deila um svona hlut, sem alveg liggur ljóst fyrir, að það var ákveðið í fyrra, að lögin giltu ekki nema til ársloka 1960. Hæstv. ríkisstj. hefur náttúrlega gengið þarna á bak orða sinna og lagt fram frv. til l. um framlengingu á þessum illræmda skatti. Í aths. við frv. segir m.a., að það sé stefna hæstv. ríkisstj. að afgreiða fjárlög fyrir árið 1961 hallalaus, án þess að leggja á nýja skatta eða aðflutningsgjöld, við erum bara að framlengja þennan illræmda skatt, við erum ekkert annað að gera, - ég verð að segja, að þarna er farið svolítið í kringum hlutina, - og af þeim ástæðum, eins og segir í grg., sé ekki unnt að fella niður á árinu 1961 söluskatt þann af innfluttum vörum, sem nú er í gildi. Það kemur einmitt enn fram, sem margbúið er að tala um, að skatturinn átti ekki að gilda nema árið 1960. Það kemur mjög skýrt fram og svo ljóst sem frekast má vera, að allir útreikningar hinna vísu hagfræðinga hæstv. ríkisstj. hafa reynzt alrangir. Ekkert af útreikningum þeirra hefur staðizt, ekki einn einasti þeirra. Allir spádómar þessara manna um, að efnahagsaðgerðirnar, þar með talin gengisfellingin, yrðu til þess að koma atvinnuvegunum á heilbrigðan grundvöll, hvernig hefur þetta reynzt? Vilja útgerðarmennirnir, sem eiga togarana og bátana, viðurkenna það? Vilja þeir gefa hæstv. ríkisstj. siðferðisvottorð upp á vasann um það, að efnahagsaðgerðir hæstv. ríkisstj. hafi orðið þeim einhver björg í bú? Ég er hræddur um, að það mundi verða erfitt fyrir þá að fá slíka yfirlýsingu upp á vasann. Ég dreg það mjög í efa, að útgerðin hafi nokkurn tíma staðið eins höllum fæti og núna. Menn ræða um það sín á milli og að því er virðist í fullri alvöru að láta bátana jafnvel liggja í vetur. Svona er ástandið alvarlegt. Ég veit ekki nema það hafi meira að segja verið rætt um þetta á fundum þeirra eigin samtaka, að flotinn verði ekki hreyfður, fyrr en hæstv. ríkisstj. er búin að mæta kröfum þeirra að meira eða minna leyti. Við skulum vona, að til slíks alvarlegs ástands sem þess, að skipafloti landsmanna stöðvist, muni ekki koma og hæstv. ríkisstj. mæti kröfum útgerðarmanna og hreinlega viðurkenni, að allar hennar efnahagsráðstafanir hafi hrunið um sjálfar sig. Það er það eina, sem hún getur gert. Hæstv. ríkisstj. mun fyrr eða síðar standa frammi fyrir þeirri staðreynd, að ekki verður hægt hjá því að komast að mæta m.a. sanngjörnum kröfum sjómanna um hækkað fiskverð og sanngjörnum kröfum landverkafólks um hærri laun. Fyrri yfirlýsingar og nýjar yfirlýsingar hæstv. ráðh. um það, að þeim komi ekkert við kaupdeilur og kaupkröfur, það séu mál, sem séu alveg fyrir utan þeirra verkahring, svona fjarstæðukenndar yfirlýsingar er hreint og beint ekki hægt að taka alvarlega. Ríkisstj., sem leyfir sér að gefa slíkar yfirlýsingar, hlýtur að vera eitthvað skrýtin í kollinum. Ég efast um, að það séu margar ríkisstjórnir í heiminum, sem leyfa sér að gefa slíkar yfirlýsingar sem þessar, enda hefur nú hæstv. ríkisstj. þegar brotið þessa yfirlýsingu, m.a. með því að gefa út brbl. og banna verkfall, sem flugmenn á íslenzka flugflotanum voru búnir að boða til. Þá stóð yfirlýsingin ekki lengur. Þá var þara að gefa út brbl., og verkfallið var bannað. Nei, það verður ekki sagt, að hæstv. ríkisstj. hafi verið neitt sérstaklega smátæk í álögunum á fólkið í landinu það tímabil, sem hún hefur setið. T.d. hafa tollar og skattar í tíð núv. ríkisstj. hækkað hátt í 400 millj. kr. Þessir nýju skattar munu nema nálægt því að vera um 10 þús. kr. á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu. Til viðbótar þessu koma svo áhrif gengisfellingarinnar, sem að sjálfsögðu eru miklu meiri en þessar skatta- og tollaálögur. Þá má benda á það, að samkv. reikningsyfirliti eru rekstrartekjur fjárlaga fyrir árið 1961 áætlaðar 1585 millj. kr., en það þýðir, að hver maður á Íslandi greiðir til ríkissjóðs tæpar 10 þús. kr. eða hver 5 manna fjölskylda tæpar 50 þús. kr. á ári. Ég verð að segja það, að mér finnst þetta mjög ískyggilegar tölur, og þær sýna mjög ljóslega, hvernig ríkisvaldið í æ ríkara mæli sýgur til sín tekjur almennings. Þetta er því alvarlegra, þegar það er haft í huga, að tekjur ríkissjóðs eru að langmestu leyti fengnar með alls konar tollum og sköttum, sem teknir eru í gegnum vöruverðið. Slík skattainnheimta kemur að sjálfsögðu langþyngst niður á stærstu fjölskyldurnar, þ.e.a.s. þyngst niður á því fólki, sem hefur flest börn á sínu framfæri. Ég hjó eftir því áðan, að hæstv. ráðh. fullyrti það, sem ég er reyndar búinn að taka hér fram áður, að því hafi aldrei verið lofað, að söluskatturinn yrði felldur niður. Og þá er spurningin þessi, sem menn eru alltaf að velta fyrir sér: Hvernig stóð á því, að þessi 8% skattur skyldi aðeins vera látinn gilda til ársloka 1960? Ég tel, að í því liggi full sönnun þess, að þegar þessi söluskattur var lagður á í fyrra, var ákveðið af hæstv. ríkisstj., að hann skyldi aðeins gilda til ársloka 1960. Hæstv. ríkisstj. var svo bjartsýn á þessar margumtöluðu efnahagsráðstafanir, að hún hélt, að sér væri alveg óhætt að lofa þessu. Hún lofaði upp í ermina á sér, stóð ekki við gefið loforð. Þetta kemur svo skýrt fram sem verða má á bls. 9 í grg. fyrir frv. um söluskatt. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Í frv. er lagt til, að lögleiddur verði 3% almennur söluskattur á vörusölu, vinnu og þjónustu á síðasta stigi viðskipta. M.a. af þeim sökum, að skattur þessi getur eigi komið til framkvæmda fyrr en nokkuð er liðið af árinu, er fyrirsjáanlegt, að með honum einum saman fæst ekki sú fjárhæð, sem frv. til fjárl. gerir ráð fyrir. Hefur því verið horfið að því til bráðabirgða“ - takið eftir því, að hér stendur: til bráðabirgða - „að afla þess, sem á vantar, með viðbótarsöluskatti á innfluttar vörur. Er áætlað, að til þess þurfi að hækka núgildandi innflutningssöluskatt um 8% eða úr 7% í 15%, og er lagt til, að sú hækkun gildi til ársloka 1960. Eins og áður getur, hefur skammur tími verið til athugunar og undirbúnings máls þessa, og því er sú leið, sem hér er farin, að nokkru leyti bráðabirgðaleið. Verður unnið áfram að málinu og væntanlega unnt að leggja fyrir næsta Alþingi tillögur um frambúðarlausn þess.“ Ég skil þá ekki mælt mál, ef hér er ekki alveg eindregið kveðið á um það, hvað þessi skattur átti að gilda lengi. Það er talað um, að hann sé aðeins til bráðabirgða og hann skuli aðeins gilda til ársloka 1960. En síðan er því lofað hátíðlega, að öll þessi mál skuli tekin til endurskoðunar og væntanlega verði hægt að leggja fyrir næsta Alþingi tillögur til frambúðarlausnar þess. Enn sem komið er hefur hæstv. ríkisstj. ekki staðið við þetta loforð, hvað sem síðar kann að verða. Annars eru menn orðnir vanir því, að hæstv. ríkisstj. standi ekki við gefin loforð, svo að hér er ekki um neitt einsdæmi að ræða frá hendi hæstv. ríkisstj. Að sjálfsögðu væri hægt að flytja langt mál um söluskattinn og aðrar hliðstæðar ráðstafanir hæstv. ríkisstj. En þessu máli, sem hér liggur fyrir, svo og öðrum hliðstæðum málum hafa að undanförnu veríð gerð svo góð og glögg skil. að þar er ekki miklu við að bæta. Ég vil að lokum minna hæstv. fjmrh. á og undirstrika það, sem hann sagði hér áðan, að hann og mér skilst hæstv. ríkisstj. mundu vinna að því, að næg atvinna yrði í landinu, svo að ekki kæmi til atvinnuleysis. Ég skal ekki fullyrða, hvort þetta er alveg rétt eftir haft, en þetta var meiningin í því, sem hæstv. ráðh. sagði. Þessi yfirlýsing er ágæt, ef henni mætti treysta. Því miður er ástandið í atvinnumálunum orðið þannig, að mjög alvarlegt atvinnuleysi er þegar skollið á í sumum kaupstöðum landsins, og allt virðist benda til þess, að atvinnuleysi sé á næstu grösum. Þetta er enginn gleðiboðskapur. En það verður ekki komizt hjá því að segja það hér. Ég verð því miður að láta þá skoðun í ljós, að ég hef mjög takmarkaða trú á því, að hægt verði að koma í veg fyrir atvinnuleysi að óbreyttri núverandi stjórnarstefnu hæstv. ríkisstj. Ég vil benda á, að hér í Reykjavík eru nú helmingi færri íbúðarhús í byggingu en voru á s.l. ári. Sömu sögu er að segja frá öðrum byggðarlögum víðs vegar um land. Ef áframhald verður á þessari óheillaþróun, stefnir að stórauknu atvinnuleysi í byggingariðnaði landsmanna, og það er þegar farið að bera á því, að menn, sem við þessa atvinnu hafa unnið undanfarin ár, hafa þar ekki vinnu lengur. Verði áframhald á siglingum togara og annarra fiskiskipa á erlendan markað, hlýtur að koma til alvarlegs atvinnuleysis hjá því fólki, sem vinnur við hraðfrystihúsin. Fjárveitingar til allra opinberra framkvæmda eru miklu lægri nú en í fjöldamörg ár, ekki að krónutölu, það skal tekið fram, nema að litlu leyti, heldur beinlínis vegna hins háa verðlags, sem er fyrst og fremst að kenna stefnu hæstv. ríkisstj. og gengisfellingunni og öðrum hliðstæðum ráðstöfunum. Allt þetta lofar sannarlega ekki góðu um framtíðina. Nei, það er eitthvað annað en það sé bjart fram undan. Það má og benda á, að ræktun í sveitum landsins hefur þegar dregizt stórlega saman svo og húsabyggingar í sveitum. Ekki er vitað til þess, að hæstv. fjmrh. eða hæstv. ríkisstj. hafi yfir að ráða neinum leynisjóðum, sem hún gæti gripið til, ef atvinnuleysi kynni að aukast verulega frá því, sem nú er. Það má vera, að hún lúri á einhverjum leynisjóðum, en það er a.m.k. mér alveg hulið, og ég býst því við því, að það séu fleiri hv. alþm., sem vita ekki til þess, að slíkir sjóðir séu til, sem hægt yrði að grípa til, ef um atvinnuleysi yrði að ræða. Ég verð því að draga í efa, að mjög mikið mark sé á því takandi, þó að einstakir hæstv. ráðh. séu að gefa yfirlýsingar um þetta eða hitt. Hins vegar hyggst ég vita, að hæstv. fjmrh. vilji gjarnan sporna á móti því, að hér verði atvinnuleysi. Hann hefur sjálfur kynnzt atvinnuleysinu hér á árunum fyrr, þegar hundruð og þúsundir manna voru atvinnulausir hér í Reykjavík og urðu að fara hverja sultargönguna á fætur annarri til viðkomandi ráðh. til þess að reyna að knýja þá til að koma í gegn atvinnu. Ég veit, að hann man vel þessa tíma, og ég er alveg viss um, að það er langt frá því, að hann óski eftir því, að slíkt endurtaki sig. En á meðan hæstv. ríkisstj, sýnir ekki minnstu tilburði í þá átt að breyta um stjórnarstefnu, er ákaflega hætt við því, að erfiðlega gangi að sporna við auknu atvinnuleysi og samdrætti atvinnuveganna, sem að sjálfsögðu mundi þá þýða aukið atvinnuleysi. Annars væri æskilegt, ef hæstv. fjmrh. vildi skýra þingheimi frá því, hvernig hæstv. ríkisstj. hugsar sér að mæta hugsanlegu atvinnuleysi. Hvernig ætlar hæstv. ríkisstj. t.d. að bæta úr því atvinnuleysi, sem nú er þegar skollið á á Akureyri? Það er vitað, að þar eru um 200 atvinnuleysingjar. Hvað hefur hæstv. ríkisstj. gert til að bæta úr því ? spyr. Það eru fleiri staðir á landinu, þar sem er atvinnuleysi. Það er hægt að telja marga, en ég læt þetta nægja. Og hvernig ætlar hæstv. ríkisstj. að bæta úr því atvinnuleysi, sem nú þegar er skollið á hér í Reykjavík, hjá því fólki m.a., sem hefur haft atvinnu sína af því að vinna í hraðfrystihúsunum? Það mun vera mjög algengt, að menn vinna þar ekki nema 2–3 daga í viku. Ég hef ekki orðið var við það, að hæstv. ríkisstj. hafi gert nokkurn skapaðan hlut til þess að bæta úr því, nema alveg þveröfugt. Nei, það er ekki nægjanlegt að gefa góð og fögur fyrirheit. Gefnum loforðum þurfa að fylgja aðgerðir, sem að gagni koma. Annað mun verkalýðshreyfingin ekki sætta sig við. Það má hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstj. í eitt skipti fyrir öll vera alveg víss um. Verkalýðshreyfingin á Íslandi bjó á sínum tíma við atvinnuleysi, og hún mun ekki sætta sig við það, að sama ástand eða líkt ástand myndist aftur.



Herra forseti. Ein af þeim ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. til þess að hleypa dýrtíðinni sem allra lengst upp á við í viðbót við það, sem leiddi af gengislækkuninni og fleiri stjórnarráðstöfunum á s.l. ári, var setning lagaákvæða um svimháan söluskatt. Það er einmitt þessi viðbótar-bráðabirgðasöluskattur, sem nú er hér til umræðu. Vissulega var það svo, eins og margsinnis hefur verið sýnt fram á hér í þessum umr., að menn gerðu sér mjög vonir um það, að það yrði eitt af því fyrsta, sem hæstv. ríkisstj. gerði að nokkrum mánuðum liðnum, að fella niður þennan bráðabirgðasöluskatt. En svo virðist sem hæstv. ríkisstj. sé nú í engu ákveðnari en því að halda fast við hann og framlengja hann, gera hann að föstum tekjustofni fyrir ríkissjóð. Í þessu sambandi dettur mér í hug vísa, sem er eftir einn af hagyrðingum landsins. Hún er svona: Klónni slaka ég aldrei á undan blaki af hrinu, þótt mig hrakið hafi frá hæsta takmarkinu. Það er eins og þessi vísa sé orðin kjörorð hæstv. ríkisstj., og er það þó sannarlega auðsætt mál, að hana hefur hrakið frá því hæsta takmarki sínu að tryggja þjóðinni betri lífskjör, en það var það, sem hún sagði að fyrir sér vekti með öllum sínum efnahagsmálaaðgerðum. Ég hygg, að hvert einasta mannsbarn í þessu landi geri sér það nú ljóst, að ríkisstj. hefur rekið óralangt frá þessu takmarki. Það hefur verið á það minnzt hér í umr., að miðað við október 1958 hafi lífskjörum alþýðu samkv. viðurkenndum vísitöluútreikningum hrakað um a.m.k. 12%. En þá er hæstv. ríkisstj. gerður sá greiði að miða ekki við þann tíma, þegar kaupmáttur tímakaupsins var mestur nú á siðarí árum, þegar vísitala tímakaupsins fór hæst, en það var í janúarmánuði 1959, rétt um sömu mundir og núv. hæstv. stjórnarflokkar fóru að ráða stefnunni. Þá var kaupmáttur tímakaupsins talinn 109 og hefur aldrei orðið hærri. Og hvað er hann nú? Nú er hann kominn niður í 85. Honum hefur því hrakað um 24 stig, þegar miðað er við það, þegar hann var beztur í upphafi þessa tímabils, og það, sem hann er nú. Þannig hefur hæstv. ríkisstj. hrakið frá því takmarki sínu, sem hún lét í veðri vaka að fyrir sér vekti, að tryggja þjóðinni bætt lífskjör. Þessi efnahagsmálastefna, „viðreisnin“ svokallaða, sem allir nefna nú svo í háði, átti að vera leiðin til bættra lífskjara, eins og öllum er í fersku minni. Hæstv. ríkisstj. hefur svo sannarlega fengið blak af hrinu hvað eftir annað, áminningar um það, að þessi stefna leiddi í þveröfuga átt við það, sem látið var heita að fyrir ríkisstj. vekti í upphafi. Dýrtíðarólgan varð meiri en nokkurn óraði fyrir, og svo kom að því, að atvinnulífið fór að dragast saman, viðskiptalífið að dragast saman, ekki aðeins verkalýðsstéttin, heldur allar framleiðslustéttir þjóðarinnar sárkvörtuðu undan afleiðingum viðreisnarinnar, og meira að segja er svo komið, að kaupsýslustéttirnar emja nú á hæstv. ríkisstj. út af því, hvernig fyrir þeim sé komið, af þeirri einföldu ástæðu, að kaupmáttur fólksins hafi nú brostið. En svarið, sem fólkið fær, er þetta, að hæstv. ríkisstj. hyggi ekki á að slaka á klónni hið minnsta, hvorki á þann veg að fella niður söluskattinn né annan. Hér hafði hæstv. fjmrh. orð fyrir ríkisstj. í kvöld og þrætti algerlega fyrir það, að nokkurn tíma hefði verið gefið loforð um, að þessi söluskattur, sem þó var í gögnum ríkisstj. ávallt nefndur bráðabirgðasöluskattur, hefði ekki átt að vera í gildi nema fyrir árið 1960, það væru engin svik framin með því að framlengja hann, og mér skildist á hæstv. ráðh., að úr því að hann hefði verið kallaður bráðabirgðaskattur, þá hefðu allir mátt vita, að það væri ætlunin að framlengja hann, því að svo hefði það verið á dögum Eysteins Jónssonar, og nú virtist svo sem aldrei hefði vakað fyrir hæstv. ríkisstj. að afnema á næsta ári skatt, sem hét bráðabirgðaskattur. Það var sem sé Eysteinn Jónsson og svo Sovétríkin, sem voru fyrirmyndir hæstv. ráðh. í því, að söluskattur skyldi einmitt vera tekinn af fólkinu, og úr því að hann hét bráðabirgðasöluskattur, gat engum dottið í hug, að hann yrði afnuminn. En það voru einmitt styðjendur hæstv. ríkisstj., sem stóðu í þeirri meiningu, að þegar nokkrir mánuðir væru liðnir og blessun stjórnarstefnunnar væri farin að segja til sín, jafnvægið farið að berja að dyrum, þá mundi hæstv. ríkisstj. byrja á því að afnema einmitt söluskattinn. Þessa minnist ég sérstaklega í sambandi við það, að þegar miðstjórn A.S.Í. á s.l. hausti var að hugleiða, hvaða svör verkalýðshreyfingin ætti að gefa hæstv. ríkisstj. vegna þeirrar kjaraskerðingar, sem orðin væri hjá öllum launastéttum landsins, og var komin að þeirri niðurstöðu, að ekki yrði hjá því komizt að krefjast 15–20% kauphækkunar í landinu móti þeirri kjaraskerðingu, sem þá var orðin, og gera ýmiss konar aðrar ráðstafanir að auki til kjarabóta fyrir fólkið, jafnvel þótt það kynni að kosta harða baráttu, þá voru einmitt nokkrir stjórnarsinnar í miðstjórn A.S.Í. sem sögðu: Við skulum fara aðra leið. Við skulum biðja ríkisstj. um að gera ráðstafanir án kauphækkana til þess að auka kaupmátt launanna. - Og þeir stungu upp á því, að hún skyldi beðin þess í fyrsta lagi til þess að lækka verðlag í landinu að fella niður þennan umrædda söluskatt, 8.8% söluskattinn af vörum í tolli. Við skyldum enn fremur biðja hæstv. ríkisstj. að lækka aðflutningsgjöld og herða á öllum verðlagsákvæðum og þjappa og þrýsta þannig verðlaginu niður. Þeir lögðu til, stjórnarsinnarnir í miðstjórn Alþýðusambandsins, á haustnóttum, að við bæðum ríkisstj. að lækka enn fremur en orðið væri útsvör, létta útgjöldum af almenningi með lækkun útsvara á láglaunatekjum. Og eitt af því, sem þeir lögðu til að við bæðum hæstv, ríkisstj, um til kjarabóta fyrir fólkið, var að lækka aftur útlánsvextina, sérstaklega í sambandi við húsnæðismál. Þetta leiddi til þess, að miðstjórn A.S.Í. samþykkti að reyna þessa leið, og daginn eftir þennan miðstjórnarfund hjá Alþýðusambandinu, eða þann 20. okt., var hæstv. forsrh., Ólafi Thors, ritað bréf, þar sem þess var farið á leit, að hann tæki upp viðræður við miðstjórn Alþýðusambandsins um það að fella niður söluskattinn, lækka aðflutningsgjöld, lækka útsvör af almennum launatekjum, lækka útlánsvextina og gera samkomulag við verkalýðssamtökin um hverjar aðrar ráðstafanir, sem hæstv. ríkisstj. kynni að geta gert til þess að lækka verðlag, og Alþýðusambandið lýsti því yfir, að verkalýðshreyfingin mundi síðan meta, hve mikils virði þessar verðlækkanir væru sem kjarabætur fyrir launþega, og draga það frá kröfum fólksins að því er snertir kaupgjaldið sjálft. Það voru höfð snör handtök um þetta, þar sem við þóttumst hafa fengið vísbendingu um það frá stjórnarsinnunum í miðstjórninni, að ríkisstj. mundi vera mjög fús til þess að fara þessa leið, því að við höfðum líka séð það í Morgunblaðinu í haust, að ríkisstj. vildi fara leið í kaupgjaldsmálunum, sem leiddi ekki af sér verkföll, en það væri bara verkalýðshreyfingin, sem ógnaði alltaf með verkföllum. Þann 20. okt. var forsrh. skrifað á þessa leið um það, að við vildum taka upp viðræður við ríkisstj. um hvers konar ráðstafanir til verðlækkunar, til þess með þeim hætti að fá úr því skorið, hvað hægt væri að bæta launakjör fólksins, auka kaupmátt launanna, án þess að farið væri í kauphækkanir að öðru leyti en því, sem ríkisstj. kynni að bresta vilja eða getu til þess að leysa málið með þessari aðferð. Það leið nokkuð á þriðju viku, þangað til svar barst frá ríkisstj. á þá leið, að nú vildi hæstv. ríkisstj. taka upp viðræður við Alþýðusambandið út af bréfinu. Þar mættu til viðtals af hendi hæstv. ríkisstj. fjmrh. og viðskmrh., en hæstv. forsrh. ekki. Ég hirði ekki að greina í einstökum atriðum, um hvað þetta viðtal snerist, að öðru leyti en því, að fulltrúar Alþýðusambandsins hafa tjáð mér, að engin vilyrði hafi á þessum fundi verið gefin um neinn árangur eftir þessari leið, en því hafi verið slegið föstu, áður en upp var staðið, að þetta væri fyrsta viðtal og fulltrúar Alþýðusambandsins mundu verða kvaddir til viðræðu við ríkisstj. síðar. Nú í dag eru tveir mánuðir siðan Alþýðusambandið skrifaði ríkisstj, og fór fram á þetta. Og nú er verið að knýja á um það hjá hæstv. ríkisstj., að söluskatturinn verði felldur niður, það sama sem var fyrsta atriði hjá stjórnarsinnunum, fylgismönnum hæstv. ríkisstj., í miðstjórn Alþýðusambandsins í haust, sem þeir sögðu að væri sjálfsagt að biðja fyrst um til þess að auka kaupmátt launa án kauphækkana. Það hefur að vísu ekkert komið út úr viðræðunum, enginn fundur verið boðaður af hæstv. ríkisstj. á ný, en hér berst svarið sjálfsagt. Það er auðheyrt, að hæstv. ríkisstj. vill ekki taka það í mál að gera þessa ráðstöfun til verðlækkunar og þar með til kjarabóta fyrir launastéttirnar. Ég hygg, að það liggi fyrir á prenti, hafi verið birt í Morgunblaðinu, að ef söluskatturinn væri felldur niður, mundi það a.m.k. þýða 3% kjarabót fyrir launþegana. Ég held, að það fari ekkert á milli mála, að það er meira að segja útlendur hagfræðingur, sem hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að ef þessi bráðabirgðasöluskattur verði felldur niður, muni það þýða um 3% kjarabót fyrir launþega. Nú skal ég ekki slá neinu föstu um það, hvort þessi útreikningur hins erlenda hagfræðings er réttur eða hvort hann er jafnvitlaus og aðrir útreikningar hagfræðinga hæstv. ríkisstj., - það gæti hann líka verið, - og þó er það ljóst, að einhver kjarabót hefði verið að því fyrir launþegastéttirnar, ef hann hefði fengizt felldur niður. Nú virðist auðsætt, að það fæst ekki. Undirtektirnar eru ekki þannig, að líkur þyki til, að hann verði afnuminn. En mér leikur hugur á að vita, hvort það er svo, að hæstv. ríkisstj, sé ófús til þess að fara þessa leið, hvort hún ætli ekki að halda viðræðum áfram við verkalýðssamtökin um það að reyna að bjóða launþegastéttunum, sem svo grátt hafa verið leiknar af allri viðreisninni, allri þessari efnahagsmálastefnu hæstv. ríkisstj., neinar kjarabætur að þessari leið, með því að draga úr verðlaginu, lækka það, annaðhvort með lækkun á sköttum, útsvörum, vöxtum eða á annan hátt. Mér finnst, að þegar tveir mánuðir eru liðnir frá því, að þessi viðtöl hófust, mætti vænta þess, að niðurstöður færu að liggja fyrir. Og svo mikið er víst, að ef þessu verður neitað, annaðhvort með þögninni ellegar það fengist botn í viðræðurnar á þann hátt, að enginn árangur fáist að þessari leið, þá liggur það fyrir, að þá gefur hæstv. ríkisstj. ekki kost á annarri leið til kjarabóta en verkalýðshreyfingin berjist fyrir kauphækkunum, þaulreyni fyrst samninga við atvinnurekendurna, og náist ekki viðunandi árangur af þeim samningum, þá er það gefinn hlutur, og það veit hæstv. ríkisstj., að þá kemur til verkfalla. Mér þykir ekki óeðlilegt, að ég ræði þetta einmitt í sambandi við það, að söluskatturinn er á dagskrá, og mér þætti mjög svo eðlilegt, að hæstv. ráðh. gæfi nú Alþ. svör, þegar hæstv. ríkisstj. hefur forsmáð verkalýðssamtökin í tvo mánuði og ætlar sér sjálfsagt ekki að svara neinu. Hæstv. ráðh. fullyrti það í ræðu sinni í kvöld, að í raun og veru hefði söluskatturinn ekki verið nein aukabyrði á fólkinu, á launþegunum, því að það hefði verið létt af sköttum, tekju- og eignarskatti t.d., þannig að þetta stæðist á endum, þetta dæmi gengi upp, lækkun skatta næmi jafnmiklu og söluskatturinn. Þetta er alrangt, eins og sýnt var fram á hér í kvöld. Tekju- og eignarskatturinn var árið 1959 130 millj., og hann verður á árinu 1961 75 millj., vörumagnstollurinn var 35 millj. 1959 og verður það á árinu 1961. Innflutningsgjaldið af benzíni var 17 millj. árið 1959, en verður á árinu 1961 58 millj. Verðtollurinn var 270 millj. árið 1959, en verður á árinu 1961 343.6 millj. Söluskattur af innflutningi var 145 millj. á árinu 1959, en verður 156.5 millj. á árinu 1961. Söluskattur af innlendri vörusölu og þjónustu, að frádregnum hluta sveitafélaganna, var enginn árið 1959, en verður 148 millj. á árinu 1961. Og bráðabirgðasöluskattur af innflutningi, að frádregnum hluta sveitarfélaganna, var enginn árið 1959, en verður 134.5 millj. 1961. Þessir skattar, sem hér hafa nú verið taldir, námu á árinu 1959 597 millj., en á árinu 1961 koma þeir til með að nema 950.6 millj. kr. Hækkunin er þarna 353.6 millj. Svo segir hæstv. ráðh., að þetta gangi alveg upp, lækkunin á tekjuskattinum og aðrar lækkanir samsvari alveg þeirri hækkun, sem hafi orðið á söluskattinum. Nei, kjaraskerðingin hefur átt sér stað í gegnum gengislækkunina og verðhækkunarflóðið, sem af henni leiddi. Hún stafar af söluskattinum og hlutdeild hans í verðhækkununum. Og versta, fantalegasta kjaraskerðingin liggur í vaxtaokrinu og lánasamdrætti bankanna og samdrætti atvinnulífsins og þannig minnkandi atvinnu. Það fer því ekkert á milli mála, að kjaraskerðing launastéttanna í landinu er mun meiri en vísitala vöruverðs og þjónustu segir til um. Hún er miklu meiri en opinberar skýrslur um kaupmátt tímakaupsins segja til um vegna einmitt samdráttar atvinnulífsins. Ég skal láta mér nægja að ræða eingöngu um þetta atriði, og hefði þó verið full ástæða til að halda miklu lengri ræðu um þessa viðreisnarráðstöfun hæstv. ríkisstj., söluskattinn. En þess hefur verið óskað, að menn stytti ræður sínar, til þess að hægt sé að ljúka málum hér á fundinum í kvöld, og skal ég hér láta staðar numið. En mér þætti afskaplega vænt um, ef hæstv. ráðh. gæti upplýst það hér á Alþingi, þó að hann hafi neitað verkalýðssamtökunum um svör við því, hvaða möguleikar eru á því, að hann auki kaupmátt launanna, bæti launastéttunum að einhverju leyti upp þá gífurlegu kjaraskerðingu, sem þær hafa orðið fyrir, með einhverjum þeim ráðstöfunum, sem gætu leitt til lækkaðs vöruverðs. Verkalýðshreyfingin hefur lýst því yfir, að hún mundi meta slíkar verðlækkanir til kjarabóta og draga jafngildi þeirra frá sínum framlögðu kauphækkunar- og kjarabótakröfum.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr., því að ég hef áður lýst afstöðu minni til söluskattsins og þarf þar engu við að bæta. En ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, er sú, að ég, ásamt þrem hv. þm. öðrum, þeim Karli Guðjónssyni, Garðari Halldórssyni og Halldóri Ásgrímssyni, flyt hér brtt., sem ég vil nú lýsa, en hún er svo hljóðandi: „Á undan 1. gr. frv. komi ný gr., svo hljóðandi: Á eftir 27. gr. l. komi ný grein þannig: Ríkisstj. er heimilt að verja hluta af söluskattinum til þess að standa straum af eftirfarandi hækkunum á launum starfsmanna ríkisins: a) Laun, sem samkv. gildandi launalögum fara stighækkandi eftir starfsaldri, hækka á tveimur árum í stað fjögurra, þannig að byrjunarlaun verði samsvarandi núv. launum með tveimur aldurshækkunum og hækki síðan á tveimur árum í hámarkslaun launaflokksins. b) Starfsmönnum, sem laun taka samkv. 13. og 14. launaflokki, verði greidd laun samkv. 12. launaflokki.“ Ástæðan til þess, að við flytjum þessa till. nú, er sú, að samkv. úrskurði hæstv. forseta hér við fjárlagaafgreiðsluna var ekki talið fært að láta þessa till. koma undir atkv. í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna. Hins vegar eru fordæmi fyrir því, t.d. í efnahagsmálalöggjöf hæstv. ríkisstj., að þar er mörgum lögum breytt, svo sem kunnugt er. Þess vegna tel ég, að það sé eðlilegt að freista þess að fá álit hv. þm. um þetta mál á þessu stigi, þar sem það kom fram í umr. um málið við fjárlagaafgreiðsluna, að ástæðan til þess, að þetta mál var ekki afgreitt hér á jákvæðan hátt þá, væri ekki sú, að andstaða væri gegn málinu, heldur hitt, að formgallar væru taldir á því. Nú tel ég, að þeir séu ekki til staðar og þess vegna geti þeir, sem vilji ljá málinu lið, lagt því það. Það hefur líka komið fram í umr., að hæstv. ríkisstj. og fleiri aðilar hjá ríkinu hafa orðið að sniðganga sumt af þessum lagaákvæðum til þess að missa ekki af starfskröftum, sem þeir hafa átt kost á. Og til þess að hér sé rétt að farið, er þessi tillaga flutt, í von um það, að úr þessu máli megi bæta á þann hátt, sem bezt má vera. Þar sem þessi till. er svo seint á ferðinni og það seint fram komin, að ég verð að leggja hana fram skriflega, leyfi ég mér, hæstv. forseti, að óska eftir því að leita eftir afbrigðum um tillöguna.



Herra forseti. Þetta frv. til laga um samþykkt á ríkisreikningi fyrir 1959 er samið eftir ríkisreikningnum, sem útbýtt hefur verið í þinginu, og legg ég til, að frv. sé vísað til 2. umr. og hv. fjhn.