Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta skulu verða aths. um þingsköp. Hér erum við að tala um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, ekki venjulegt lagafrv., ekki ályktun Alþingis, ekki ályktun félagasamtaka. Við erum að fjalla um sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins. Við erum að tala um háttu, eðli og starf Alþingis. Inn í það fléttast auðvitað hversu margir þm. eigi að vera og hvaða verk þeir eigi að vinna. Við þetta frv. hafa verið fluttar fjölmargar brtt. Meginþorri þeirra hefur verið dreginn til baka til 3. umr., til þeirrar umr. sem forseti er nú að leggja til að fari fram á þessum fundi. Auk þess hafa verið boðaðar aðrar brtt. um breytingar sem ganga til töluvert annarrar áttar. Menn geta auðvitað ekki séð, fyrr en niðurstöður úr atkvgr. við 2. umr. þessa máls liggja fyrir, hvernig þeirri 3. muni með skynsamlegum hætti af reiða. Menn gætu þurft að breyta og bæta eða endurflytja þær brtt., sem um er að ræða og ekki eru teknar hráar úr 2. umr., heldur bætast við. Það er því, herra forseti, frá bæjardyrum Alþingis séð gersamlega óviðunandi að gerð sé tilraun til að þvinga fram 3. umr. þessa máls með því sem ég kalla þingleg bolabrögð. Það er engin ástæða til annars en þess, að 3. umr. fari fram á morgun með eðlilegum hætti og ekki sé verið að leita afbrigða frá þingsköpum til þess, vegna þess að hér erum við að tala um sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins og breytingar á henni. Ég, herra forseti, er því þeirrar skoðunar, og ég treysti því að aðrir hv. þm., hvort sem þeir eru meðmæltir eða mótmæltir þessari fjölgun, hvort sem þeir styðja önnur mál, sem verið er að leggja til, taki undir slíkar kröfur, að það sé gersamlega óeðlilegt, þegar verið er að breyta sjálfri stjórnarskrá lýðveldisins, að gera það með afbrigðum frá þingsköpum. Herra forseti. Ég set fram óskir og ég geri beinlínis kröfur um það, að 3. umr. þessa máls fari fram á morgun. Ég lýsti því á næturfundi í nótt, að til stendur að flytja brtt. við 3. umr. til viðbótar við þær sem þegar hafa verið fluttar. Það er auðvitað ekki hægt að ganga frá þeim endanlega fyrr en niðurstaða úr atkvgr. við 2. umr. kemur í ljós. Þær eru ekki tilbúnar og þetta er gersamlega óeðlilegt. Ég vil fá að kynna brtt. fyrir öðrum hv. þm. Það er því eðlilegt að 3. umr. um þetta mál fari fram á morgun, einnig vegna þess að hér er um stjórnarskrána að ræða, en ekki venjuleg lög - verk sem lengi skulu standa ef vel hefur verið til vandað. Af þeirri ástæðu, herra forseti, og hér er um mjög veigamikið prinsippmál að ræða þegar hv. Nd. Alþingis er að breyta stjórnarskrá lýðveldisins, þá fái menn þann lágmarkstíma sem nauðsynlegur er. Ég set því fram þá ósk og geri þá kröfu, að þessari umr. verði lokið svo sem venjulegt er, það sé ekki verið að þröngva henni fram með bolabrögðum eða með afbrigðum, heldur fari hún fram á morgun, og ég treysti því að einhverjir aðrir hv. þm., jafnvel þó þeir taki þátt í þessum leik fjórflokkakerfisins um fjölgun þm., taki undir þetta, því að við hinir, jafnvel þó að við séum í minni hl., eigum líka okkar rétt í þessu húsi. Herra forseti. Það er því ósk mín og það er krafa mín að 3. umr. þessa máls verði frestað til morguns.



Herra forseti. Ég hef ekki gert mikið af því að taka undir aths. um þingsköp. En hver sá sem hugleiðir þetta mál má gera sér grein fyrir því, að tilmæli þau sem hér eru fram komin eru réttmæt og mér er til efs að nokkrum þingflokksformanni, sem hefði borið fram slíka ósk, hefði verið neitað. Ég tel því að forseti þurfi að hugsa sig mjög vel um áður en hann tekur ákvörðun um að sigla fyrir fullum seglum undan þrýstingi þeirra sem vilja fyrst og fremst að málið fari í gegn með sem minnstri umfjöllun.



Ég vil taka það fram að það sneiðist nú um starfstíma hins háa Alþingis, en við munum gefa okkur góðan tíma til 3. umr. og ekki verður knúið á umfram það sem eðlilegt getur talist. Hér er ekki verið að þvinga einn eða neinn eða fara fram með neinu offorsi. En ég skýt því til deildarinnar hvort hún vill veita afbrigði fyrir því að málið megi koma fyrir til umr. Það eru þegar komnir hv. þdm. á mælendaskrá og fyrstur er þar hv. 1. þm. Vestf.



Herra forseti. Afgreiðsla þessa máls er alveg óviðunandi. Það hafa komið fram efnislegar röksemdir fyrir því m. a. að menn þurfa að endurflytja brtt. Menn kunna að þurfa að endursemja þær, menn kunna að þurfa að flytja nýjar brtt. í ljósi þeirra úrslita málsins sem hér liggja fyrir. Ég vildi, herra forseti, áður en afbrigða er leitað, hvetja til þess að formenn þingflokka, t. d. formaður stærsta þingflokksins, hv. þm. Ólafur G. Einarsson, sé hann stuðningsmaður þess að hér eigi að riðlast og bolast áfram með þeim hætti sem hér er verið að gera, geri þinginu grein fyrir hvers vegna ekki má bíða til morguns. Við erum að tala um sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins og ég óska eftir því að talsmenn þingflokka, hverjir sem þeir eru, það er ekki svo mikill munur á svo sem, segi þinginu ástæðu sína fyrir því að hér á að fara að riðlast áfram með afbrigðum þegar verið er að fjalla um sjálfa stjórnarskrána. Menn hljóta að hafa einhverjar röksemdir fyrir því. Ég hef verið að skýra mín rök fyrir því að ég vil bíða til morguns með afgreiðslu á þessu máli og heyri eitthvað undir umr. um þingsköp er það væntanlega þetta. Ég vil fá að heyra rök, en ekki að forseti níðist áfram í rökleysu eins og hér er verið að gera. Hver eru rökin fyrir því að halda áfram með þessum hætti, þegar við erum að tala um sjálfa stjórnarskrána, breytingar við hana, samþykktar eða felldar eftir atvikum? Ég vildi kalla á og knýja á um að t. d. hv. formaður þingflokks Sjálfstfl. og formenn annarra þingflokka, sem hér eru, segi þinginu og þjóðinni af hverju skuli hafa þennan hraða, af hverju þennan flýti. Ég tek undir það með hv. 5. þm. Vestf., herra forseti, að áður hefur verið orðið við slíkum óskum. Menn segja að hér eigi að fara að rjúfa þing innan tíðar. En við erum að tala um sjálfa stjórnarskrána. Við erum að tala um stjórnarskrána. Einn eða tveir dagar geta ekki verið svo mikils virði af eða frá að menn geti hastað vinnu við sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins. Því set ég, herra forseti, fram þessa kröfu og ég krefst þess, að áður en til afbrigða kemur geri þeir hraðamenn í þessum efnum þinginu grein fyrir hvers vegna þeir og þeirra flokkar heimta þennan hraða á afgreiðslu þessa máls um sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins. Einhverjar röksemdir hljóta að vera fyrir því. Ég segi ennfremur, herra forseti, að oft vil ég fallast á að umr. um þingsköp fari út fyrir leyfileg mörk, en umr. um með hverjum hætti skuli bolast áfram með mál af þessu tagi falla svo sannarlega undir þennan ramma og eiga þær umr. að vara svo lengi sem hv. alþm. kjósa. Ég sé að hv. þm. Ólafur G. Einarsson hefur beðið um orðið. Í þessum efnum verða menn að hafa skoðun og taka afstöðu. Þetta eru mínar ástæður. Bæði verða endurfluttar, endursamdar og fluttar nýjar brtt. við 3. umr. málsins og ég vil hafa þann tíma sem ber. Ég þarf að ráðfæra mig við þá sem mér ráðleggja í slíkum efnum. Það gera menn ekki á hlaupum. Þetta er óhófleg beiting valds - ég nota ekki sterkara orð - sem hér á að fara fram. Við getum vel beðið til morguns. Ég set fram ósk og geri kröfu um að með þeim hætti verði staðið að þessu máli, nema ég verði sannfærður með öðrum rökum. Við skulum þá hlýða á þau.



Ég vil aðeins taka það fram, að það hefur engin ákvörðun verið tekin um hvenær 3. umr. verði lokið. Það er alveg ný jafnaðarmennska ef meiri hl. í hv. deild má ekki ákveða hvort málið er tekið á dagskrá eða ekki.



Herra forseti. Ég tel það eðlileg viðbrögð hjá hæstv. forseta að hann vísi því til deildarinnar hvort þetta mál verði tekið á dagskrá með afbrigðum. Ég vil láta þess getið, sem er mín skoðun, að það séu hin eðlilegu viðbrögð forsetans. Ef það skiptir hv. þm. Vilmund Gylfason einhverju máli hver er mín persónuleg skoðun á þessu get ég sagt hana. Ég sé enga ástæðu til þess að bíða til morguns með 3. umr. Við 2. umr. var aðeins ein brtt. samþykkt, tvær voru felldar. Hv. þm. Vilmundur Gylfason dró allar sínar tillögur til baka til 3. umr., þannig að ég get ekki séð að hann þurfi mikinn tíma til að endursemja sínar.

Ég boðaði nýjar í gærkvöld.

Já, boðaðir nýjar. Jú, ég vissi af því að þm. boðaði nýjar. Ég sé ekki hverju hafa breytt hjá honum úrslit þessa máls við 2. umr. En hann getur sjálfsagt skýrt það betur. En ætli hann geri það þá ekki við 3. umr. málsins. Þetta er sem sagt mín skoðun, ef hún skiptir hv. þm. einhverju máli. En mér sýnist að hæstv. forseti hafi brugðist eðlilega við og leitað til þd. um afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég hefði gjarnan kosið að koma aths. mínum eða orðum um þetta frv. fram við 2. umr. málsins, en af sérstökum óviðráðanlegum ástæðum fékk ég ekki við það ráðið. Ég vil taka það fram, að ástæðan fyrir því að ég ljæ þessu máli fylgi mitt er sú, að hér hefur tekist um málið víðtækt samkomulag og að ekki verður séð að málið ráðist með farsælli hætti til lykta en orðið er. Þetta er ávinningur, en að vísu hefði ég kosið að málið hefði verið öðruvísi úr garði gert í ýmsum atriðum, og einkum og sér í lagi hefði ég kosið að ýmsar fleiri breytingar hefðu náð þar fram að ganga um leið. Ég vil taka það fram, að fjöldi þingmanna, sem menn hafa gert að miklu máli og jafnvel að höfuðatriði, skiptir að'mínum dómi ekki máli, enda þótt við hefðum brugðið á það ráð að hafa þá 66 eða 67, eins og menn ræddu sín í milli um hríð. Það hefur sýnt sig, þegar breytingar á þessu hafa verið gerðar, að ráðning þessarar gátu hefur ekki tekist nema með því að fjölga þm. Fyrir því er það, að mér sýndist löngum að það gæti orðið til að liðka mjög fyrir um framgang málsins að þm.-fjöldinn hefði verið ákveðinn hærri en raun ber vitni um, eins og til að mynda 67. Og það er einkennilegt og dapurlegt til þess að vita að mér virtist sem ýmsir utanaðkomandi aðilar hefðu þar gagngerð áhrif á þingheim. Þá er þess enn að geta, að ég hafði mikinn áhuga á að hæstv. forsrh. hverju sinni og hver sem hann er yrði sviptur þingrofsrétti. Ég hef sérstakan áhuga á að það skipulag komist á, sem ríkir í Noregi, að þjóðin velji sér löggjafarsamkundu til fjögurra ára og hún verði ekki leyst upp. Því er það, að þm. verða að fá þjóð sinni stjórn í fjögur ár og enginn þingrofsréttur getur verið verslunarvara frá mánuði til mánaðar, eins og staðreyndir hafa blasað við okkur að hefur verið í þessu veslings landi. Ég er sannfærður til að mynda um það, að sú áhrifalausa og valdalausa stjórn sem stritað hefur við að sitja síðan löngu í fyrra, á árinu 1981, en hefur nú misst öll völd, hefði hlotið að fara frá og önnur stjórn verið mynduð ef þetta hefði gilt ef menn hefðu ekki haft eitthvað í rassvasanum sem hét að versla með það sem kallað er þingrofsréttur, að vísu þverbrotin ákvæði stjórnarskrárinnar varðandi þennan þingrofsrétt, sem kveður svo á um að forsrh. skuli fara með hann, en þetta er eitt af undirborðssamningsatriðunum þegar að því kemur að hrúga upp stjórn, eins og það fór nú þokkalega úr hendi hér um árið. Þá hefði ég enn áhuga á því að ekki þyrfti aukinn meiri hl. til þess að stjórn hverju sinni næði fram málum sínum á hinu háa Alþingi. Ég er talsmaður deildaskiptingar, ég er talsmaður málfrelsis, sem kemur því máli beinlínis við, þar sem tvær deildir geta starfað í einu og mundi verða miklu þyngra í vöfum ef hið háa Alþingi yrði gert að einni málstofu. En ég vil eyða þessum órétti, sem kallaður verður, að eina atkvæðið sé ekki nægjanlegt til að ná fram máli. Þá á ég við það, að ef þrautreynt er á milli deilda að málið náist ekki fram, þar sem stendur þann veg á til að mynda, eins og í Nd. nú, að þar er hægt að stöðva framgang mála, enda þótt 31 þm. styðji eða hafi átt að heita svo að styðji hæstv. ríkisstj., þá væri hægt að stefna þeim málum til lokaafgreiðslu fyrir Sþ. Ég er maður þingræðisins og lýðræðisins þar sem eina atkvæðið ræður úrslitum. Þessi eins atkv. munur er undirstaða og hornsteinn þingræðis og lýðræðis, að eftir því sé farið. Ég tala nú ekki um þegar þingræðis- og lýðræðiskenndin er orðin svo sterk að mönnum finnst kannske að 3–4 atkv. eigi að ráða yfir 18. Það er ekki langt síðan það reið yfir okkur í Sjálfstfl. En ekki náðist þetta fram. Satt best að segja verð ég að lýsa yfir óánægju minni með hversu menn voru tjóðraðir við tölvuna, en skeyttu lítið um ýmis mikilvæg atriði sem ástæða hefði verið að huga sérstaklega að. En ég mun vinna að framgangi þessara mála áfram ef ég á og fæ til þess tækifæri. Þá var það enn, og það snertir mál sem margir í orði kveðnu láta sem þeir beri fyrir brjósti, og það er að skilja sem mest í milli löggjafarvaldsins og framkvæmdavaldsins. Fyrir því er það að ég hef gert tillögur um og beitt mér fyrir því að ráðherrar vikju úr þingsæti sínu þegar þeir tækju við þeim störfum og kallaðir yrðu inn varamenn þeirra. Þetta er sama fyrirkomulag og gildir í Noregi. Þarna er beinlínis verið að gera tilraun til þess, sem menn telja eðlilegt, að skilja enn frekar í milli framkvæmdavaldsins og löggjafarvaldsins. Ekki náði þetta fram að ganga og ég veit raunar ekki hversu langt frekar en hin atriðin sem ég hef minnst á. .4. m. k. komu mínir menn til baka engu erindi fegnir. Ég vildi minnast á þetta sérstaklega af því sem ég er staðráðinn í því fyrir mína parta að halda áfram að beita mér fyrir þessum breytingum, sem ég hef nú nefnt og ég hygg að megi finna fylgi við hér á hinu háa Alþingi, enda þótt mönnum hafi ekki sýnst tök á því að ná því fram nú. Ég tók fram í upphafi máls míns að ég hefði ýmislegt við þetta frv. til stjórnarskipunarlaga að athuga, en úr því sem komið er sé ég engin tök á því önnur en ljá því atkv. mitt, líka vegna þess að hæstv. forsrh. hefur tekið sig til og lagt hér fram eitthvert heildarfrv. til breytinga á stjórnarskránni. Þau vinnubrögð ofan í það kaup að allir stjórnmálaflokkarnir, þeir sem eiga þm. hér á þingi, hafa náð samkomulagi eru með ólíkindum og býr eitthvað fleira á bak við en venjulegir menn geta ráðið í hvað er, enda ætla ég ekki að fást við svo flóknar lífsgátur , sem jafnan er verið að fitja upp á á þeim bæ. En við skulum vona og vænta þess að það verði samt til þess að menn komist með sæmilegum sóma til botns í því máli sem menn fást nú hér við að afgreiða í lokaumr. í þessari hv. deild.



Herra forseti. Við 2. umr. um þetta mál lagði ég ýmsar spurningar fyrir formann n., sem var hér 1. flm. fyrir hennar hönd, 1. þm. Vestf. Þeim spurningum hefur ekki verið svarað. Hv. 1. þm. Vestf. var 1. flm. m. a. fyrir brtt. sem n. flutti  Ég ætla að byrja á því að víkja hér nokkuð að þeirri umr. sem kennd hefur verið við sættir. Því hefur verið haldið fram að þetta frv. sé sáttamál. Þetta er mjög í andstöðu við það sem 1. flm. málsins hefur haldið fram. Hann hefur talað um áfangasigur, að þetta sé skref í áttina. Ef verið er að tala um sættir er verið að tala um að menn hafi náð samkomulagi um ákveðna hluti sem séu þá varanlegir. Það kemur hvergi fram annað en að stefnt sé að því að steypa þessu samkomulagi jafnfljótt og hugsanlegt er að þingfylgi verði til þess og trúlega mundi hagur þeirra sem þannig hugsa vænkast eftir þá breytingu sem hér er verið að leggja til. Í þeim áfangasigri er talað um að markmiðið sé fullur jöfnuður og að ekkert tillit eigi að taka til stærðar kjördæmanna og þess lands sem hvert kjördæmi hefur. Ég vil í þessu máli einnig minnast á málflutning 9. þm. Reykv. Það vill nú svo til, að 9. þm. Reykv. var búsettur vestur á fjörðum og ég hygg að ég sé ekki einn um að hafa hlustað á hans málflutning varðandi byggðastefnu og byggðamál. Satt best að segja hlýtur hver að undrast sem hlýðir á hans mál. Hann hefur barið á einu atriði, jöfnu vægi atkvæða, og hann hefur borið þeim aðilum á brýn, sem hafa verið á annarri skoðun, að þeir væru að brjóta mannréttindi, þetta væri brot á lýðræðinu, mannréttindasáttmáli Sameinuðu þjóðanna væri brotinn og þaðan af verra. Nú hlýtur það að vera umhugsunarefni hvort hv. 9. þm. Reykv. er með þessum málflutningi sínum að halda því fram að gamalgrónar lýðræðisþjóðir Evrópu séu raunverulega ekki lýðræðisþjóðir. M. a. liggur það ljóst fyrir að Bandaríkin, sem eru nú elsta lýðræðisþjóðin, eru ekki lýðræðisþjóð að dómi þessa þm. En við skulum ekki fara svo langt. Við skulum láta okkur nægja að fara til Danmerkur. Það vill svo til að Danir eru með stjórnarskrá í litlu og þéttbyggðu landi, sem gleymir því engu að síður ekki að það þarf að reyna að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Ég lét dreifa hér á borð til þm. upplýsingum um hvernig staðið væri að þingkosningum í Danmörku. Fremst á því blaði eru útreikningar á því hvernig þær kosningar kæmu út hér á landi, ef dönsku lögin giltu. Ég hef ekki verið að leggja til að þau yrðu notuð óbreytt, en hitt er fróðlegt að hugleiða, hvernig staðan yrði ef dönsku lögin giltu. Í Danmörku eru það þrjú atriði sem lögð eru til grundvallar um það, hversu marga þm. hvert kjördæmi á að fá. Í fyrsta lagi er það fjöldi íbúa kjördæmisins. Fjöldi íbúanna þarf ekki að vera sá sami og fjöldi kjósenda. Þar kemur vissulega inn í hvort mikið er af börnum í viðkomandi kjördæmum. Í annan stað er það fjöldi kjósenda og í þriðja lagi fær hver ferkm. lands 20 atkv. - og þetta er í hinu þéttbyggða landi, Danmörku. Danir komu þeirri reglu inn eftir seinustu aldamót að þetta yrði upp tekið. Þetta er raunverulega ákvörðun þeirra um að það skuli ekki breyta Danmörku í sambandslýðveldi, heldur skuli með þessari aðferð farið út í að tryggja rétt hinna dreifðu byggða til mótvægis gegn því mikla valdi sem hlýtur að safnast saman þar sem höfuðstöðvarnar eru. Ef við rennum yfir þetta hér á Íslandi, hver væri niðurstaðan með danska kerfinu, kemur ýmislegt í ljós sem ég hygg að verði til að mörgum bregði í brún. Ef við miðum við að þm. séu 60 yrði niðurstaðan þessi: Reykjavík fengi 4 þm., Reykjanes fengi 3, Vesturland fengi 5, Vestfirðir 5, Norðurl. v. 7, Norðurl. e. 12, Austurland 11, Suðurland 13 eða samtals 60 þm. Ef við setjum þetta upp í kerfi hinna fornu fjórðunga koma fram athyglisverðir hlutir. Í fyrsta lagi blasir við að Sunnlendingafjórðungur fengi 20 þingsæti, Vestfirðingafjórðungur fengi 10, Norðlendingafjórðungur fengi 19 og Austfirðingafjórðungur fengi 11. Þetta leiðir hugann að því að sjálfstætt ríki verður ekki til án þess að þar sé bæði um að ræða land og fólk. Ég vil leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa hér upp úr bókinni Stjórnskipun Íslands stuttan útdrátt á bls. 17, þar sem vikið er að þessum orðum. Það er athyglisvert, herra forseti, að bókin heitir ekki „Stjórnskipun Íslendinga“, heldur Stjórnskipun Íslands. Á þessu er nefnilega meginmunur. Með leyfi forseta hljóðar þá textinn svo: „Ríki er mannlegt samfélag, er hefur varanleg yfirráð yfir tilteknu landssvæði, býr við lögbundið skipulag og lýtur stjórn, er sækir vald sitt til samfélagsins sjálfs en eigi til annarra ríkja, enda fari sú stjórn með æðsta vald í landinu, óháð valdhöfum annarra ríkja, að öðru en því, er leiðir af reglum þjóðaréttar. Samkvæmt þessari skilgreiningu eru fjögur grundvallaratriði óhjákvæmilegar forsendur fyrir tilvist ríkis, þ. e. a. s. fólk, land, lögbundið skipulag og stjórnarfarslegt sjálfstæði. Vanti eitthvert þessara meginatriða, er ekki um ríki að ræða. Er það auðsætt og þarfnast ekki langra skýringa.“ Danir gera sér grein fyrir því að landið skiptir þá máli og því ætla þeir þm. að vera hagsmunagæslumenn ákveðinna landssvæða. Hér á Íslandi virðist sem landið hafi nánast gleymst. Formenn stjórnmálaflokkanna hafa komist að samkomulagi um að breyta stjórnarskránni á þann veg sem þeir telja að sé hagkvæmast fyrir þá sem stjórnendur viðkomandi stjórnmálaflokka. Markmið er ekki einu sinni að hver þingflokkur fái þingmannatölu í samræmi við heildaratkvæðatölu sína, ef einhverjum hefur dottið í hug að það væri kjarninn sem verið væri að leggja til. Ég vek athygli á því, að við nafnakall í deildinni var felldur hér c-liður í brtt. frá Jóni Baldvin Hannibalssyni, þar sem lögð er höfuðáhersla á að við úthlutun þingsæta samkv. kosningaúrslitum skyldi þess gætt að hver þingflokkur fengi þingmannatölu í samræmi við heildaratkvæðatölu sína. Þetta var ekki markmiðið. Sannleikurinn er sá, að það var sest niður og gert samkomulag um valdskiptingu í landinu. Það er ekki tekin afstaða til landsins í því sambandi. Það er ekki tekin afstaða til fólksins. Það er aðeins tekin afstaða til fjórflokkakerfis sem er við lýði í dag. Hvern og einn sem telur að þessir menn geti á skyndifundum í önn dagsins afgreitt jafnstórt mál og hér er um að ræða og komist að viturlegri niðurstöðu en þjóð sem hefur um aldir varið sitt sjálfstæði og haldið og telur að það þurfi að gæta hagsmuna landsins spyr ég: Er þá Danmörk ekki lýðræðisland? Hv. 9. þm. Reykv. Það væri fróðlegt að fá svar við því. Það fer nefnilega að vera dálítið einkennilegt ef það reynist nauðsyn hjá hv. 9. þm. Reykv. að fara í endurhæfingu vestur á firði til þess að hann kannist aftur við stóran hluta af þeim skoðunum sem hann þar prédikaði bæði á framboðsfundum og eins sem fulltrúi í bæjarstjórn Ísafjarðar. Ég get út af fyrir sig vel skilið að hann telji að í stöðunni í dag sé auðveldara að skipta um skoðanir, auðveldara að halda því fram að aðalatriðið sé að vægi atkv. skuli vera jafnt og jafnframt að halda því fram með því móti að lýðræðisþjóðirnar í kringum okkur séu ekki lýðræðisþjóðir. Þá er rétt að víkja að þætti fjölmiðla í þessu máli. Hvað hafa fjölmiðlar gert? Hvað hefur Ríkisútvarpið gert? Hvað hefur sjónvarpið gert? Hafa þeir, þessir fjölmiðlar, farið í að kynna á hlutlausan hátt hvernig þessum málum er hagað í nágrannalöndum okkar? Hafa þeir gert grein fyrir því hvernig danska stjórnarskráin tekur á þessu máli? Ég segi nei. Það hefur engin upplýsingafræðsla, engin fræðsla, verið í þessum fjölmiðlum. Þar hefur aðeins glumið áróður - áróður fyrst og fremst á annan veginn. Maður skyldi halda að það sem gerðist með hv. 9. þm. Reykv. flokkaðist til hreinna undantekninga, að hann skyldi fara frá hinu mikla mannréttindasvæði, Vestfjörðum, og hingað suður, þar sem mannréttindin eru fótum troðin og hann fær aðeins brot af þeim rétti sem hann hafði á hinum staðnum. Er þetta flóttamaður og undan hverju lagði hann á flótta? Það hlýtur að vera athyglisvert ef menn flýja frá mannréttindasvæðum. Hafið þið heyrt það úr útvarpinu að menn hafi verið að flýja þaðan sem mannréttindin eru mest í heiminum til þeirra staða þar sem skortur er á mannréttindum? Ég hef ekki orðið var við þann fréttaflutning. Hvað er eiginlega að gerast? Hér er á ferðinni falsspámaður sem boðar með falsrökum villukenningar, sagnfræðilegar villukenningar og einnig nútímalegar villukenningar, um ástandið í löndunum í kringum okkur. Það eru hreinar lygar sem eru hans vopnaburður á þessu sviði. Það er auvirðilegt hlutskipti, ég segi ekki annað. Og það verður þeim mun kátbroslegra sem skoðuð er sagan og farið er yfir það af mönnum sem muna hverju hv. þm. hélt fram á sínum tíma, þegar hann var í framboði vestur á fjörðum og einnig þegar hann var í sveitarstjórn vestur á fjörðum. Hv. 9. þm. gat þess í ræðu sinni að það væri illt verk að etja saman dreifbýli og þéttbýli. Hverjir eru að etja saman dreifbýli og þéttbýli ef það eru ekki þeir aðilar sem þegja yfir þeim staðreyndum sem þeir vita í þessu máli og þyrla upp moldryki? Hverjir eru ekki að etja saman dreifbýli og þéttbýli? Ég hef ekki orðið var við að nokkur maður legði því máli jafndyggilega lið og hv. 9. þm. Reykv. að etja saman dreifbýli og þéttbýli á Íslandi. Það hlýtur að vera spurning hvort það fái staðist að allt það tímabil sem jafnaðarmenn voru við völd í Danmörku hafi þeir fótumtroðið mannréttindi. Er það tilfellið? Voru mannréttindin fótumtroðin allan þann tíma vegna þess að þeir veittu landinu rétt og töldu að það væri eðlilegt að fulltrúatala á Alþingi tæki einnig tillit til stærðar kjördæmanna. Hvað kemur til að hv. 9. þm. Reykv. þegir yfir þessu afbroti? Það er furðulegt að menn geti orðið slíkir skynskiptingar á því einu að skipta um kjördæmi. Hverjar eru þá meginreglurnar sem hafa gilt í flestum lýðræðislöndum heims, ef við förum að skoða þetta og meta staðreyndirnar? Ef löndin hafa verið mjög stór hefur meginreglan verið sú, að þau hafa orðið að sambandslýðveldum. Og hvers vegna? Það hlýtur að vera næsta spurningin. Ástæðan er sú, að öllum þeim sem stóðu að stofnun slíkra samfélaga er ljóst að það er eina örugga vörnin gegn slíkri miðstýringu að höfuðborgarsvæðið líti ekki á hinn hluta landsins sem nýlendu sem þau meðhöndla á þann hátt. Ef við skoðum það hlutfall sem Kaupmannahöfn hefur í heildarfjöldanum í Danmörku annars vegar og berum það saman við hvernig ástandið er á Íslandi blasir við að 60% íslensku þjóðarinnar búa í Reykjavík og á Reykjanesi. Það blasir við hverjum heilvita manni, sem vill skoða þessar staðreyndir, að ef jafn atkvæðisréttur væri látinn ráða og ekkert tillit væri tekið til landsins mundi þetta örlitla brot af landinu stjórna hinum hlutanum. Og ég spyr: Hver er þá munurinn á slíkri stefnu og hreinni nýlendustefnu? Til hvers er verið að sækjast eftir þessu valdi? Hvers vegna er verið að sækjast eftir því að ná meirihlutavaldinu inn í tvö kjördæmi? Hver er grunnhugsunin á bak við þá skoðun hjá hv. 9. þm. Reykv.? Það skyldi þó ekki vera draumurinn um að drottna yfir hinu svæðinu. Ég hygg að það hljóti að vera viðhorf hvers einasta sagnfræðings, sem skoðar í framtíðinni sögu þessarar þjóðar, að hann spyrji sjálfan sig hvaða undur urðu til þess að þjóðfélagsuppbyggingin fór á þann veg sem varð, því að við stöndum að miklu leyti frammi fyrir staðreyndum. Og fyrsta spurningin hlýtur að vera: Fóru menn úr óarðbærum þjónustustörfum yfir í framleiðslustörf með þessari tilfærslu? Ég segi nei. Það var ekki það sem gerðist. Við vitum vissulega að við höfum orðið fyrir utanaðkomandi áföllum sem höfðu mjög mikil áhrif, eins og t. d. þegar landið var hertekið og hér á þessu svæði skapaðist gífurleg vinna á sama tíma fyrir hærri laun en hægt var að fá annars staðar. Auðvitað raskaði þetta íslensku þjóðfélagi. Hin spurningin hlýtur þá jafnframt að vakna: Ætlum við að taka þá ákvörðun að líta svo á að aðeins viss hluti þessa lands eigi að vera í byggð, hinn hlutinn eigi að leggjast í auðn? Ef svo er, ef þetta er vilji Alþingis, tel ég að þegnum Íslands beri siðferðileg skylda til að bjóða flóttamönnum, sem ekkert land eiga og eru geymdir á bak við gaddavírsgirðingar, það land sem við teljum ekki nógu gott til að halda í byggð. Hvernig fær það staðist að sum ríki skuli hafa þann rétt að drottna yfir miklu meira landi en þau vilja kannast við að þau ætli að nota og aðrir einstaklingar á þessari jörð séu bornir til þeirrar örbirgðar að mega hvergi vera? Það fær ekki staðist. Ég get vel skilið að hv. 9. þm. Reykv. vilji sem minnst þurfa að hlusta á umr. sem þessa. Ég skil það vel að hann sé illa undir það búinn að svara því t. d. hvort Danmörk sé lýðræðissamfélag eða ekki, hann sé illa undir það búinn að svara því hvort danskir jafnaðarmenn hafi fótumtroðið lýðræðið um árabil í þessu ríki. Það má vel vera að á mörgum sviðum telji hann flóttann bestan. Ég varpaði fram þeim spurningum í gær, og við þeim hefur ekki fengist neitt svar, hvaða aðilar hefðu fengið þetta frv. til umsagnar. Mér er ljóst að það hefur ekki verið sent út í því upplagi sem hv. 4. þm. Reykv. hefur talið eðlilegt til að kynna sínar breytingar á stjórnarskránni. Hins vegar má það magnað vera ef þetta frv. er eitt af þeim örfáu sem hefur sprottið svo fullskapað út úr höfði flm. að það hefur ekki verið talið skynsamlegt eða rétt að senda það út til umsagnar til eins einasta aðila, það var of fullkomið til þess að það tæki því að leita eftir gagnrýni. Í annan stað óskaði ég eftir upplýsingum um það, hvaða aðilar hefðu verið kallaðir á fund n. til að segja álit sitt á þessu máli. Það vill svo til að Háskóli Íslands hefur yfir að ráða mjög mörgum ungum og vel menntuðum mönnum, sem e. t. v. hefðu getað svarað ýmsum spurningum sem sanngjarnt hefði verið að spyrja um. Ég spurði t. d. að því, hvaða félagsfræðingar hefðu verið kallaðir á fund n. til að meta sennilegar afleiðingar af samþykkt frv. Er það tilfellið að hagstofustjóri sé eini aðilinn sem nauðsynlegt er að kalla á til að fjalla um svona mál? Hefði ekki verið fróðlegt að varpa þeirri spurningu fyrir félagsfræðinga hvort þeir teldu að þetta yrði til að auka fólksstraum til þéttbýlisins, hvort þeir teldu að þetta yrði til að bæta ástandið í húsnæðismálum í Reykjavík, hvort þeir teldu að þetta mundi auka á félagslegt jafnrétti í landinu? Ég óskaði jafnframt eftir því að fá við því svör hvaða stjórnmálafræðingar hefðu verið kallaðir á fund n. Hefði ekki verið sanngjarnt að fá svör við því í fyrsta lagi: Hvaða áhrif er trúlegt að þetta hafi á stefnur stjórnmálaflokkanna? Hvaða breytinga má vænta á þeirra stefnu vegna þessarar breytingar? Í annan stað: Hvaða áhrif er trúlegt að þetta hafi á flokkafjöldann í landinu? Er trúlegt að þetta verði til þess að menn komi sér saman fyrir kosningar eða er trúlegt að þetta verði til þess að flokkum fjölgi í landinu og er trúlegt að það verði til að bæta stjórnarfarið í landinu? Hvers vegna ekki að kalla þessa menn fyrir og spyrja þá að slíku? Vissu hv. nm. allt? Þurftu þeir engan að spyrja? Hvaða hagfræðingar voru kallaðir á fund nefndarinnar? Hefði ekki verið sanngjarnt að þeir hefðu metið hvaða áhrif þetta hefur á fasteignaverð, hvaða áhrif þetta hefur á fjárfestingu í landinu, hvaða áhrif þetta hefur á framleiðslu atvinnuveganna? Nei, það var ekki talið skynsamlegt að kalla á neinn af þessum aðilum. Það fást yfir höfuð engin svör við því hvað nefndin gerði. Sátu nm. yfir kaffibolla og spjölluðu saman og létu plöggin liggja kyrr á borðinu? Var einhverjum einum falið að lesa þetta yfir? Það stendur að vísu í grg. að þeir hafi farið ítarlega yfir þetta. Það er nú vel, en það er meira hernaðarleyndarmálið að fá ekki minnstu skýringar á því hvað þeir gerðu. Ég varpaði fram þeirri spurningu, ef einhvers staðar erlendis hefði verið hægt að fá fyrirmyndir að því sem hér er verið að leggja til, hvaðan þær væru fengnar. Ekkert svar fæst við slíku. Það liggur í það minnsta ljóst fyrir að við höfum ekki talið okkur þurfa neitt frá Dönum, herra forseti, í þessu sambandi. Nú má vera að stoltir séu Íslendingar. Það er ömurlegt til þess að vita að þjóð sem fyrir stuttu barðist fyrir sjálfstæði sínu, sjálfstæði sem fyrst og fremst fólst í því að fá yfirráðarétt yfir þessu landi, telji að það beri ekki að meta landið nokkurs, það beri ekki að meta það neins í sinni stjórnarskrá. Það hlýtur að vekja spurninguna um hvort frelsis þess verði þá gætt í framtíðinni, því að það er nokkuð athyglisvert að eitt af því sem lögð er mikil áhersla á er að auka stjórnunaráhrif þeirra sem fluttir eru af landi brott og greiða enga skatta til hins íslenska ríkis. Það kom fram að e. t. v. ættu þeir fyrirtæki hér sumir og þess vegna væri þetta réttlætanlegt. Furðulegt er það, ef rétt er, að það sé til hagsbóta fyrir sjálfstæði og stjórn landsins að standa þannig að málum að útverðirnir skulu ekki metnir, - ef þeir búa á Íslandi, þá skuli allt gert til að draga úr þeirra áhrifum, en flóttamennirnir, sem farnir eru yfir hafið, skuli heiðraðir með því að veita þeim kosningarrétt að auki. Hver er grundvallarhugsunin á bak við slíka hringavitleysu? Er það hugsunin að þeir eigi að semja ákvæðin í skattalögunum fyrir hina sem eru heima og verða látnir borga? Ég fæ ekki séð að það búi yfir höfuð mikil hugsun á bak við þetta, enda veit ég ekki til að það hafi verið ætlunin að stuðla að því að Íslandi yrði betur stjórnað eftir en áður, takmarkið væri ekki það. Takmarkið virðist hafa verið allt annað. Ég gat um það einnig í ræðu minni í gær, að þau undur hefðu gerst að öll stjórnmálafélög í Önundarfirði hefðu talið nauðsynlegt að snúast til varnar gegn þessu frv. og þá væntanlega flm. þess og stuðningsmönnum, þ. á m. þm. Vestfjarða að stærstum hluta. Ætli það sé ekki fátítt að öll stjórnmálafélög sameinist um það að þeim stafi hætta af þm.? Einhvern tíma hefðu það nú verið taldar fréttir.

Ekki öllum.

Ekki öllum, segir hv. 6. landsk. þm. Það er rétt og virðingarvert. Þetta hefði verið skiljanlegt ef þm. Vestfjarða hefðu á undanförnum árum getað fagnað þeim stórsigrum að uppbygging samfélagsins hefði gengið svo vel að þar hefði verið myndarleg fólksfjölgun á seinustu áratugum. Svo er ekki. Það eru engir slíkir sigrar að baki. Þjóðveldið var samkomulagsskipulag. Það var samkomulagsskipulag hinna fornu fjórðunga. Enn má sjá þess stað. Menn minnast þess m. a. með skreytingum á Alþingishúsinu. Skjaldarmerkið ber þess einnig vitni. Því hefur verið haldið fram að það þurfi að fara að byggja nýtt þinghús. Að sjálfsögðu hlýtur þess þá að verða gætt að útlit hússins storki ekki því skipulagi sem upp verður tekið og merki fjórðunganna verði tekið af byggingunni, því það er kaldhæðni örlaganna ef þeir landvættir, sem á sínum tíma vörðu hina fornu fjórðunga, sitja uppi með það að fulltrúar viðkomandi landssvæða gleymdu vöku sinni og snerust ekki til varnar þeim landssvæðum til að tryggja þar uppbyggingu á við önnur landssvæði. Þá dreymdi fremur um frama innan sinna stjórnmálaflokka. Herra forseti. Það er hægt að tala lengi um þetta mál. Það er hægt að halda áfram að undirstrika að það hefur geisað áróðursstríð í þessu landi - áróðursstríð sem hefur haft það að markmiði að etja saman þéttbýli og dreifbýli á Íslandi. Mér er ljóst að þeir sem fyrir því stríði hafa staðið hafa vissulega fagnað sigri. Mér er ljóst að þeir telja sig aðeins hafa unnið áfangasigur. Mér er ljóst að markmiðið er það, að þetta litla landssvæði, Reykjavík og Reykjanes, skuli ráða yfir landinu öllu. Og mér er ljóst að þeir telja sigurinn í augsýn e. t. v. eftir næstu þingkosningar. Þeir mættu nú samt hugleiða hvort sé stærra að eiga land með höfuðborg eða eiga bara höfuðborg, sem jafnframt breytist frá því að vera höfuðborg í það að vera eina borg viðkomandi ríkis. Er það að fagna sigri? Ég segi nei. Hér hafa skammsýnir menn látið reka sig áfram til verka, sem fyrst og fremst verður spurning um þeirra eigin skynsemi, hvort þeir eiga eftir að iðrast í framtíðinni. Má vel vera að sú sjálfsgagnrýni sé ekki til staðar og þeir munu fagna því á komandi árum að hafa lagt til breytingar á stjórnarskránni, sem fyrst og fremst hafa það markmið að auka hraða byggðastraumsins til suðvesturhornsins. Ég trúi því að sagan muni ekki hylla slíka menn. Ég trúi því að þeir verði skrifaðir sem litlir karlar þrátt fyrir drauma um betri yfirskrift. Það má vel vera að stjórnmálamenn nágrannaríkjanna séu misvitrir. En furðulegt má það nú samt heita ef fjórmenningarnir þrír, sem leggja þetta til, eru mestu stjórnspekingarnir innan kerfisins. Það má að vísu bæta þeim fimmta við, hv. 1. þm. Vestf. Ég tel að það sé einkennilegt, svo að ekki sé meira sagt, ef jafnþéttbyggt land og Danmörk með jafngreiðum samgöngum þarf að hafa sérstök ákvæði inn í stjórnarskránni til að tryggja að Jótland haldi hlut sínum og eyjarnar gagnvart Kaupmannahöfn, en Íslendingar með sína miklu erfiðleika í samgöngum og með sinn mikla mun í uppbyggingu þurfi ekki að taka neitt tillit til landsins. - Hv. 1. þm. Vestf. les stjórnarskrána.

Nei, hún lítur nú ekki svona út.

Það má vel vera að það hefði verið skynsamlegt að lesa hana fyrr. Ég ól þá von í brjósti í samræmi við þann stjórnarsáttmála sem núv. ríkisstj. gerði, að það yrði staðið við það ákvæði að stjórnarskráin yrði sem heild afgreidd hér í þingsölum, að reynt yrði að standa þannig að þessu máli að það yrði til að sameina þjóðina, en ekki til að sundra henni. Hv. 1. þm. Vestf. kvartaði undan því að það vantaði aðila til að sjá um útför ríkisstj. Ég benti honum á að hv. 8. landsk. þm. hefði lýst því yfir að ríkisstj. væri sér algerlega óviðkomandi. Ég benti einnig á að hv. 6. þm. Suðurl. teldi að ríkisstj. væri sér algerlega óviðkomandi. Það hafa engir tilburðir verið hjá stjórnarandstöðunni í þá átt að bera þá upp vantraust ef þeir vildu losna við hana. Meira að segja gerðist það furðulega að hv. 4. þm. Austurl. harmaði það einna mest að hægt væri að rjúfa þingið áður en kjörtímabil þm. væri úti. Það verður ekki á annan hátt skilið en hann sé harmi lostinn yfir því að ríkisstj. skuli ekki starfa þangað til í des. á þessu ári. Sannleikurinn er sá, að kjördæmamálið svokallaða hefur orðið að algeru aðalatriði í vitund þessara manna. Það hefur orðið að slíku aðalatriði að öll umr. um efnahagsmál, allar umr. um það að hér þyrfti að koma sterk meirihlutastjórn hafa horfið. Aðalatriðið virðist hafa orðið að breyta sem fyrst stjórnarskránni á þann veg að hún tryggi að þeir sem hafi tapað í prófkjörum að undanförnu skuli nú eftir sem áður komast inn á þing. Það er markmið að tarna.  En hvað um það. Hér fyrir Nd. liggur frv. um breytingu á stjórnarskránni. Fyrir liggur að það hefur ekki verið sent út til umsagnar, nema það verði þá leiðrétt af 1. þm. Vestf. að svo hafi verið. Það liggur fyrir að ekki er talið eðlilegt að gefa hlé á milli umr. svo að menn geti skoðað brtt. sem fram koma eða samið nýjar. Það liggur fyrir að aðalmarkmiðið er að koma málinu í gegnum þingið eins og það er kallað. Þetta er eiginlega oftast nær sameignlegt einkenni á slæmu máli. Og þó að menn komi hér með misjafnt klór til að verja sína afstöðu held ég að það alaumasta af því öllu saman sé sú kenning að það hefði ekki verið hægt að komast minna, því að ella hefði verið miklu meira að gert í þessu máli. Þegar fulltrúar dreifbýlisins halda þessu fram er eins og þeir hafi gleymt því að á Alþingi Íslendinga eru í miklum meiri hluta fulltrúar dreifbýlisins og það verður engin stjórnarskrárbreyting gerð nema þeir ljái henni lið. Hvaðan telja þeir að það vald komi sem geti breytt þessa? Nei, slíkt yfirklór dugar ekki, og jafnvel ekki þó að fjölmiðlar hafi gert allt sem þeir geta til að þegja þetta mál í hel og gefa rangar upplýsingar um það, sem raunverulega er að gerast hér, og rangar upplýsingar um hvernig ástandið sé í öðrum löndum hvað þetta snertir, m. a. með þögninni. Það eru gamalkunn sannindi að hægt er að ljúga mikið með þögninni. M. a. var því haldið fram í góðri bók að Snæfellingar kynnu að ljúga með þögninni. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri að sinni. E. t. v. gerast þau undur að svör fást við einhverjum af þeim spurningum sem hér hefur verið varpað fram. Það er út af fyrir sig vel ef það verður.



Herra forseti. Það er greinilegt að hverju stefnir í afgreiðslu þessa máls. Ég gerði grein fyrir minni afstöðu til málsins strax við 1. umr. og tjáði mig andvígan því. Að sjálfsögðu kom það fram í atkvgr. við málið hér á fundi í dag. Ég held að rétt sé að rifja aðeins upp það sem gerðist við 1. umr. um þetta mál. Þess er í fyrsta lagi að geta að hér komu upp nokkrir hv. þm. við þá umr. og óskuðu eftir því að útvarpsumr. ættu sér stað um þetta mál með það í huga fyrst og fremst að almenningur í landinu fengi upplýsingar um hvað þetta frv., sem hér um ræðir, hefði inni að halda. Hv. þm. Vilmundur Gylfason hóf umr. um þetta og óskaði fyrstur hv. þm. eftir því að útvarpsumr. ættu sér stað um málið. Undir það tóku m. a. hv. þm. Geir Hallgrímsson, formaður Sjálfstfl., ásamt tveimur eða þremur öðrum hv. þm. Hv. þm. Vilmundur Gylfason ítrekaði þessa spurningu hér í gær og hæstv. forseti, Sverrir Hermannsson, greindi frá því að ekki væri fyrirhugað að útvarpsumr. ættu sér stað um þetta mál, og ég harma það. En ég held að það sé nauðsynlegt að fá upplýst hverjir það voru sem andvígir voru því að útvarpsumr. færi fram um þetta mál. Ég vil a. m. k. koma því hér á framfæri að þingflokkur Alþfl. var jákvæður í því máli. Það hefur þá strandað annars staðar. Það væri fróðlegt að fá að vita um það hjá hæstv. forseta hverjir það voru sem voru andvígir því að útvarpsumr. ættu sér stað um þetta mál eitt og sér. Þetta mál er auðvitað þess eðlis að það er óeðlilegt að keyra það hér í gegn á tiltölulega stuttum tíma án þess að þjóðin öll fái um það vitneskju hvað er hér í raun og veru um að ræða. Það er líka óeðlilegt að mér finnst, burtséð frá því hvaða afstöðu menn hafa til málsins sem slíks, að bæði 1. og 2. umr. og allt bendir til jafnvel 3. umr. líka fari fram á kvöldfundi og málið sé rætt þannig. Það er engin eðlileg málsmeðferð af hálfu þeirra sem ferðinni ráða í þessu máli að jafnvel allar umr. í deildinni séu viðhafðar að kvöldi til eða næturlagi um þetta mál. Ég sé ekki að þetta mál sé svo brýnt og leysi þann vanda að ástæða sé til að keyra það hér í gegn með þeim hætti og þeim hraða og þeim vinnubrögðum sem við hafa verið höfð og er greinilegt að áfram á að halda að viðhafa í sambandi við afgreiðslu málsins. Komið hefur í ljós að þó að mikill meiri hl. hv. þm. sé samþykkur því sem hér er um rætt og á að gera er þó nokkur hópur þm. sem er beinlínis andvígur málinu eins og það liggur fyrir. Það er önnur mynd en látin hefur verið í veðri vaka að því er varðar forustumenn flokkanna. Það hefur verið látið í veðri vaka að hér væri breið samstaða um afgreiðslu málsins með þessum hætti sem hér er lagt til. Ég skal ekki fara út í það. Það er sjálfsagt ekki ástæða til að halda uppi neitt löngum umr. um málið. Menn eru almennt búnir að tjá sig í afstöðunni til þess og gera grein fyrir á hverju sú afstaða byggist. Ég greindi frá því strax við 1. umr. að mín andstaða við málið byggðist fyrst og fremst á því, að hér væri verið að slíta úr samhengi kjördæmamálið frá öðrum málum eða þáttum að því er varðar stjórnarskrármálið sem heild. Það hefur verið og er stefna Alþfl., og henni er ég sammála, að stjórnarskrármálið sem heild eigi að afgreiða, en ekki taka þetta eitt og sér út úr. Ég er í fyrsta lagi andvígur því atriði að taka þetta mál eitt og sér út og afgreiða það án þess að önnur mannréttinda- og leiðréttingamál að því er varðar stjórnarskrána og önnur mannréttindamál, sem eru fyrir utan hana, séu afgreidd þá í leiðinni eða a. m. k. að það liggi fyrir ákveðið og skjalfest að þau verði afgreidd og þá á hvaða hátt. Það er kannske önnur meginástæða þess að ég er andvígur þessu frv. eins og það liggur fyrir. Ég tel það nánast ekki sæmandi löggjafarsamkomunni að slíta þennan þátt einan og sér úr samhengi við annað og ætla að keyra það hér í gegn á Alþingi á síðustu dögum þessa þings. Ég er þeirrar skoðunar, og hef látið það í ljós margoft, að það er önnur miklu brýnni verkefni nauðsynlegri, sem þurfa leiðréttingar við, en þetta mál, sem hér er um að ræða. Hér er um það að ræða að færa eða flytja vald frá dreifbýli til þéttbýlis með fjölgun þm. Ég er einn af þeim sem tel mörg önnur verkefni brýnni og nauðsynlegri í þessu þjóðfélagi eins og ástandíð er í dag en breyta þessum valdahlutföllum frá því sem er til hins verra fyrir dreifbýlisfólk. Það er raunar kjarni minnar afstöðu til málsins. Ég er ekki andvígur því út af fyrir sig að leiðrétt sé það misvægi, svo að notað sé það orð sem nú virðist vera í tísku, - misvægi atkv. sem ríkir í landinu. Ég er út af fyrir sig ekki andvígur því og ég er reiðubúinn að eiga þátt í að leiðrétta það, en ekki eitt og sér. Ég vil að þeir hinir sömu sem krefjast leiðréttingar á því, ég tala nú ekki um algeran jöfnuð þar á, séu líka reiðubúnir að leiðrétta annað í þjóðfélaginu, leiðrétta önnur mannréttindamál sem eru ekkert minna virði en kosningarrétturinn. Mér finnst það sem sagt afskaplega napurt að sjá í fskj. með þessu frv. yfirlýsingu á þá leið, með leyfi hæstv. forseta, eins og segir hér á bls. 3 í grg.: „Að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. M. a. fá sveitarfélög meira sjálfsforræði og þannig verði völd og áhrif landsmanna allra í eigin málum aukin, óháð búsetu þeirra. Jafnframt munu þingflokkarnir beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnalega aðstöðu manna þar sem mismunar vegna búsetu gætir helst.“ Svo koma menn hér upp hver á fætur öðrum, ég tala nú ekki um hv. 9. þm. Reykv., sem hefði verið ástæða til að tala hressilega við í dag eftir þá ræðu sem hann flutti í gær, og segja að þessum málum megi ekki blanda saman, það sé nánast guðlast að tala á sama tíma um jöfnun kosningarréttar og jöfnun annarra mannréttinda í landinu, það megi ekki heyrast. Ég er þessari skoðun algerlega andvígur. Og mér finnst tiltölulega lítið samræmi í skoðun af þessu tagi þegar í skjölum með frv. sjálfu er tekið á þessu máli, það er nefnt. En forustumenn flokkanna vantar annaðhvort vilja eða getu, nema hvort tveggja sé, til að ná jafnframt þessu máli fram leiðréttingum þannig að menn sjái þær á öðrum óréttlætismálum í þjóðfélaginu. Og ég trúi því ekki, og ætla ekki að bera það á neinn forustumann þeirra flokka sem fulltrúa eiga hér á Alþingi, að þeir vilji ekki leiðrétta þessi mál. En eitthvað skortir. Ég bendi á að ég hef margoft lesið svona frómar yfirlýsingar sem óskalista í stefnuskrám líklega allra pólitísku flokkanna í landinu, en ekkert hefur orðíð úr að slíkt yrði framkvæmt í reynd. Það er það sem á skortir. Og meðan ekkert slíkt gerist og það virðist ekki vera hægt að fá fram hér á Alþingi meirihlutaákvörðun um að taka á þessum óréttlætismálum, þau eru mörg, er ég ekki reiðubúinn að taka þetta eitt og sér út úr og afgreiða það, sem þýðir að öllum líkindum að ennþá meira hallast á dreifbýlisfólk frá því sem nú er. Nú er ljóst að andstaða þm. við þetta mál byggist á misjöfnum forsendum. Það eru ekki allir andvígir því vegna sömu ástæðna. En mér finnst þó, að það sé nokkuð greinilegt að meiri hl. þeirra sem andstæðir eru þessu máli er það vegna þess að þeir telja að það þurfi meira að leiðrétta í þjóðfélaginu og nauðsynlegt sé að gera en þetta mál eitt og sér. Ég tala nú ekki um ef það kemur fram, sem ég hélt að hefði verið boðað í framsögu fyrir þessu máli hjá hv. þm. Geir Hallgrímssyni, frsm. málsins, að það mundi a. m. k. hugsanlega koma fram till. um ákvæði til bráðabirgða um tvennar kosningar á yfirstandandi ári. Enn hefur slík till. ekki séð dagsins ljós og ekki er þess að vænta að hún komi fram. Mér þykir það ólíklegt þegar málið er nú komið til 3. umr., þó að vísu í fyrri deild sé. En það yrði þá til að kóróna þetta mál ef það ætti líka að slá því föstu í því ríkjandi þjóðfélagsástandi, sem er í dag að því er varðar efnahagsmálin og önnur mál, að demba þjóðinni út í tvennar kosningar með tiltölulega stuttu millibili á einu og sama árinu. En ég a. m. k. vona að þeir sem hafa haft þær hugmyndir uppi hafi dregið saman seglin þannig að það komi ekki til þess að við sjáum slíka till. hér á Alþingi. Margir hv. þm., sem um þetta mál hafa rætt, hafa margtekið það fram að þeir telji óskynsamlegt, nánast bannorð, að rugla saman í umr. um leiðréttingu á misvægi atkvæða leiðréttingu á öðrum málum í þjóðfélaginu, sem brenna þó miklu meira á tilteknum hópum innan þjóðfélagsins en það sem hér er um að ræða - eða finnst þeim sem beita sér fyrir þessu máli engu skipta þó að stór hluti þegna þessa lands, og þá á ég fyrst og fremst við dreifbýlisfólk, fari með helming sinna tekna í þann heimilisþátt einan og sér að kynda upp sitt íbúðarhúsnæði og sjá fyrir rafmagni til heimilisnota? Er bannorð að ræða slíkt óréttlæti í þjóðfélaginu samhliða því sem hér er um að ræða? Og þó að ég taki þetta mál eitt og sér eru fleiri, þó að að vísu skuli tekið fram að þau eru ekki jafnstingandi og það sem ég nefndi áðan. Ég tel að það sé ekki sæmandi þm., ég tala nú ekki um utan af landsbyggðinni, að hlaupa frá störfum á Alþingi nú, eins og raunar oftar áður, án þess að taka á þessu máli og leiðrétta þann ójöfnuð sem hér er um að ræða. Ég hefði viljað sjá tillögur frá t. d. formönnum flokkanna eða forustumönnum um leiðréttingu á þessum þætti samhliða því sem hér er lagt til. Þá hefði ekki staðið á mér að standa með slíku. Þetta eitt og sér er þess eðlis að ég fæ ekki mína sannfæringu til að segja mér að það sé eina óréttlætið sem brýnasta nauðsyn beri til að leiðrétta nú, en kasta öllu öðru fyrir róða. Á þessum einföldu staðreyndum byggist mín afstaða. Hv. 9. þm. Reykv. sagði ásamt mörgu öðru í gær að í raun og veru væri aldrei hægt að leiðrétta, jafna eða finna eðlilega lausn á hinum félagslegu aðstæðum í þjóðfélaginu. Ég trúi því ekki að hv. 9. þm. Reykv. hafi förlast svo frá því að hann flutti af Vestfjörðum að hann sé orðinn andstæður því að bæta úr þeim ójöfnuði sem blasir við Vestfirðingum eins og öðrum dreifbýlisbúum að því er varðar t. d. kyndingarkostnaðinn. Ég trúi því ekki, þó að ýmsum virðist förlast við það að flytja vestan af fjörðum á þetta svæði, að þá sé hv. 9. þm. Reykv. farið að förlast svo í þessum fræðum að hann sé búinn að gleyma því hver baggi það er á íbúum landsbyggðarinnar að standa straum af þessum þáttum heimilishaldsins. Hv. 9. þm. Reykv. sagði líka: Það er pólitískt mál að því er varðar ákvörðun um húshitunarmálin. - Það er út af fyrir sig rétt. En þá pólitísku ákvörðun á að taka hér. Og það er til þess ætlast af fólki, umbjóðendum úti um landsbyggðina vítt og breitt, að þm. taki á þessu pólitíska máli einmitt hér og afgreiði það. Ég vil minna á í þessu sambandi að á síðasta Alþingi voru flutt tvö þingmál, sem þm. Alþfl. höfðu forustu um að flytja, sem voru beinar tillögur um að taka á þessum þætti mála. Hvorugt þeirra frv. fékk hljómgrunn meiri hluta manna hér á Alþingi og voru þau ekki afgreidd. Nú er komin fram brtt. frá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni og Ólafi Þ. Þórðarsyni sem gengur nokkuð í sömu átt og við þm. Alþfl., ásamt þm. úr Sjálfstfl. líka, lögðum til að gert yrði á síðasta Alþingi til þess að ganga til móts við dreifbýlisfólk að því er varðar þennan ójöfnuð á búsetuskilyrðum. Ég fagna því að sjálfsögðu að slík till. er komin fram og mun fylgja henni, þó að ég vilji láta þess getið að mér fannst á það skorta hjá þessum sömu hv. þm., Stefáni Valgeirssyni og Ólafi Þ. Þórðarsyni, þegar við fluttum tvær álíka till. til jöfnunar hér á síðasta Alþingi að þeir sæju sér fært að styðja þær. En slíkur er nú munurinn á afstöðu jafnaðarmanna annars vegar og hins vegar fulltrúa Framsfl. hér á Alþingi. Að því er jafnaðarmenn varðar breytir það ekki málinu hverjir flytja það, ef það er gott á annað borð. En það virðist skipta máli hjá hv. þm. Framsfl., þar með þeim sem nú gengur í salinn, hv. skrifari Nd.

Hvaða mál er það?

En ekki meira um það. Ég mun fylgja þeim í brtt. þeirra, sem þeir hafa flutt um þetta mál, og ég geri ráð fyrir að hv. skrifari viti hver sú till. er. En er það nema furða þó að almenningur úti á landi sé orðinn langeygður eftir réttarbótum í hinum ýmsu þáttum, sem hann verður að bera bagga fyrir umfram það sem gerist t. d. á þessu svæði? Ég segi: Er það furða þegar litið er til þess að allt frá því í maí 1980 hefur dreifbýlisfólk verið skattlagt til að jafna þessa aðstöðu, en þeim peningum ráðstafað til annars þannig að segja má að það er ekkert tryggt að jöfnuður ætti sér stað þó svo að samþykkt yrði hér frv. til l. um að slíkt yrði gert? Við höfum dæmin fyrir okkur t. d. í sambandi við orkujöfnunargjaldið, þar sem beinlínis var ætlast til þess að andvirði af því gjaldi rynni til að jafna orkuverð í landinu, en núv. hæstv. ríkisstj. hefur tekið obbann af því fjármagni til allt annarra þarfa, þannig að bæði núverandi stjórnarandstaða og almenningur í landinu eru varnarlaus gagnvart ránshendi núverandi stjórnvalda í þessu tilfelli. Það gæti alveg eins orðið sama uppi á teningnum þó svo að meiri hluti Alþingis væri til þess reiðubúinn, sem ekki virðist vera, að samþykkja hér ákveðnar aðgerðir til að jafna á fleiri sviðum en þetta frv. gerir ráð fyrir. Hv. 9. þm. Reykv. sagði að það hefði líka sína kosti að búa í dreifbýli. Það er út af fyrir sig rétt. Það hefur líka sína kosti. En það hefur þann stóra ágalla að ójöfnuðurinn er orðinn slíkur í mörgum þáttum að því er varðar eðlilegt heimilishald og eðlilegt líf að með áframhaldandi aðgerðaleysi er verið að stefna obbanum af þjóðinni á það svæði sem við dveljum nú á. Hér er jafnvel búið að leggja drög að stórkostlegri mannflótta utan af landi á þetta svæði en nokkurn tíma hefur verið áður. Það er ekki íbúum þessa svæðis til neins góðs. Það fullyrði ég. Hv. 9. þm. Reykv. sagði að okkar rök að því er varðar leiðréttingu á fleiri sviðum mannréttindamála væru falskenningar og það væri verið að ala á úlfúð milli dreifbýlis og þéttbýlis með því að halda fram og ræða samtímis réttarbætur á öðrum sviðum en það frv., sem hér er til umr., gerir ráð fyrir. Ég vísa þessu algerlega á bug. Það er miklu nær að segja, án þess að ég ætli þó að halda því fram, að þeir sem knýja nú á um breytingu á valdahlutföllum, að draga meira vald frá dreifbýli til þéttbýlis, séu að efna til úlfúðar, en ekki hið gagnstæða. Þessum fullyrðingum vísa ég því til föðurhúsanna, til hv. 9. þm. Reykv. Jóns Baldvins Hannibalssonar. Mér skilst á hans afstöðu til málsins að hann sé andvígur því, vegna þess að ekki sé eins mikið gengið á dreifbýlið og hann vildi, og þykir mér þó nóg um í þessu tilfelli, en auðvitað er ljóst að ekki er af sama toga spunnin afstaða manna til málsins eins og það liggur fyrir. Hv. 4. þm. Reykv. hefur haft mörg orð í umr., ekki bara um þetta mál heldur og um mörg önnur hér, undangengna daga og vikur og hefur ekkert vandað „fjórflokkakerfinu“, eins og hann kallar það, kveðjurnar í þeim umr. Á engan hátt ætla ég að halda uppi vörnum fyrir það kerfi, því að ég vil á engan hátt njörva mig niður á pólitísk kerfi eða vera pólitískt hlekkjaður þannig að ég hafi ekki tækifæri til að hafa frjálsa skoðun á ákveðnum málum. En m. a. spurði hv. 4. þm. Reykv. Vilmundur Gylfason þeirrar spurningar hér í umr. í gær, hverjir sjálfstæðismenn mundu hafa kosið hæstv. núv. forsrh. Gunnar Thoroddsen til að gegna því hlutverki sem hann nú gegnir eftir myndun núv. ríkisstj. Auðvitað er þetta eðlileg spurning. En ég hygg að það megi á sama hátt spyrja hv. 4. þm. Reykv. Vilmund Gylfason: Hvaða Alþfl.-fólk kaus hann til þess að framkvæma þau verk sem hann er nú að framkvæma í umboði þess Alþfl.-fólks sem kaus hann við síðustu kosningar? Ég sé ekki ýkjamikinn mun á þessum tveimur annars ágætu mönnum, hæstv. forsrh. í þeirri stöðu sem hann er í gagnvart sjálfstæðisfólki sem kaus hann eða hv. 4. þm. Reykv. Vilmundi Gylfasyni í þeirri stöðu sem hann er gagnvart Alþfl.-fólki sem kaus hann. Ég legg þetta nokkuð að jöfnu. Annars ætla ég ekki að fara að gera að umræðuefni það sem hv. 4. þm. Reykv. hefur haft í frammi í umr.

Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann á langt eftir af ræðu sinni.

Hann gæti átt langt eftir, en hann gæti líka hætt fljótlega. Mér heyrist á hæstv. forseta að hann óski þess frekar að ég fari að stytta mál mitt. Ég skal gera það  Ég vil að lokum segja að það er kannske borin von að ætlast til þess eða óska þess að hægt verði að fá leiðréttingu fleiri mála í þjóðfélaginu áður en þessu þingi lýkur en hér er lagt til að gert verði. Ég vil þó enn ekki kasta fyrir róða þeirri von að þm., og þá fyrst og fremst höfða ég til þm. utan af landsbyggðinni, séu til þess reiðubúnir að afgreiða önnur leiðréttingarmál sem snúa að dreifbýlisfólki samhliða þessu eða a. m. k. áður en þessu þingi lýkur, þannig að þetta eitt og sér verði ekki afgreitt á þessu þingi og þá afgreitt á þann hátt að halla enn frekar á dreifbýlið. Ég vænti þess að ég megi vona að slíkt gerist. Ég ítreka svo að lokum, að mér finnst með öllu óafsakanlegt hvernig haldið er á þessu máli, hvernig það er keyrt hér í gegnum hverja umr. á fætur annarri og líklega allar þrjár umr. í Nd. á kvöld- og næturfundum. Það er líklega einsdæmi að eitt og sama málið hafi verið keyrt í gegnum umr. hverja á fætur annarri á kvöld- og næturfundi það sem af er þessu þingi. Kannske finnst þeim sem ráða ferðinni við hæfi að það skuli vera þetta mál sem er meðhöndlað á þann hátt að hafa sérstöðu, hvernig á því er haldið, og það skuli vera rætt á kvöld- og næturfundum eitt og sér af öllum þeim afgreiðslumálum þingsins sem líkur eru á að verði afgreidd. Ég ítreka, af því að ég sé að hv. 4. þm. Reykv. er kominn hér til áheyrnar, að ég var að upplýsa menn um það áðan vegna útvarpsumr. að þingflokkur Alþfl. tók undir að útvarpsumr. ætti sér stað um þetta mál. Og ég var að óska upplýsinga um hverjir það hefðu verið sem hefðu neitað útvarpsumr. um það og óska þess og vænti þess að hæstv. forseti geti upplýst okkur um það hér þótt síðar verði.



Ég verð að hryggja hv. þm. með því, að mér er ekki kunnugt um hverjir hafa tafið fyrir útvarpsumr., ef sú hefur orðið raunin. En nú verður senn haldinn fundur í Sþ. og við frestum fundi þar til að loknum fundi í Sþ.



Herra forseti. Það er vel að 4. þm. Suðurl. er í forsetastól, því að ég þarf að vitna til fyrrv. formanns Alþb., Lúðvíks Jósepssonar. Hann mun hafa haft fyrir reglu að mótmæla því ef kvöldfundir væru hafðir tvö kvöld í röð, og er nú vel að úr því fáist skorið, hvort sú regla er viðurkennd af hv. 4. þm. Suðurl., og mætti honum vera málið skylt. Það hlýtur að vera eðlilegt að þessi krafa sé fram borin því að kvöldfundur stóð í gærkvöld fram undir miðnætti. Og ég efa að það sé þinginu til góðs að þannig sé staðið að málum að menn hafi sem minnstan tíma til að skoða hvað þeir eru að gera og sé nánast þvælt út með óheyrilega löngum fundahöldum. Ég vona að ég þurfi ekki að hafa þessi orð fleiri, en þessi ósk er hér með fram komin og ég vænti þess að forseti treysti sér til að afgreiða þetta strax.



Ég sé enga ástæðu til þess að menn geti ekki komið hér í kvöld og rætt málin áfram. Það er einkennilegt að menn kvarta undan miklu vinnuálagi þó að þeir sitji hér í örfáar klukkustundir þegar þjóðin öll er vön að vinna myrkranna á milli. Hv. alþm. eru ekkert of góðir til að gera það einnig, þegar þannig stendur á.



Herra forseti. Ég tek undir ræðu síðasta alþm. sem hér talaði. Hér er til umr. frv. um breyt. á stjórnarskránni og ef að líkum lætur er þetta þriðji kvöldfundurinn sem haldinn er um þetta mál. Klukkan var að verða 12 í gærkvöld þegar fundi lauk. Ýmsir menn mættu á fund kl. 9 í morgun og sumir kl. 8. Ég vil beina því til forseta, hvað vinnulöggjöfin segir um þetta, hvort það er að hans mati að alþm. fái eðlilega hvíld. Ég beini því eindregið einnig til hans að athuga hvort er eðlilegt að sama dagskrármálið sé ævinlega á kvöldfundum og menn verði að sitja hér kvöld eftir kvöld fram undir miðnætti eða fram yfir miðnætti eins og gerst hefur. Og með tilvísun til þess merka manns og öldnu kempu, Lúðvíks Jósepssonar, sem neitaði þessu gjarnan, þá fer ég fram á að það verði ekki kvöldfundur í kvöld.



Ég get ekkert sagt um hvað hv. fyrrv. þm. Lúðvík Jósepsson hefur sagt í þessum efnum, en ég þykist muna að ég hafi oft setið með honum kvöldfundi kvöld eftir kvöld þegar það hefur átt við. Varðandi vinnulöggjöfina er ég enginn sérfræðingur í því. En ég veit að hún setur almennar reglur, en gefur einnig undanþágur þegar þannig stendur á. Og þannig stendur einmitt á nú.



Herra forseti. Það var hér í fyrra og hitteðfyrra starfað langt fram á nótt í þingi kvöld eftir kvöld og þá minnti ég á þessa löggjöf. Það var ekki virt. Þá þögðu þessir þm., þeir frændur, þunnu hljóði. Þá var þetta allt í lagi. En svo er malað hér og malað á daginn um þingtímann, að það sé verið að halda kvöldfundi, og það af mönnum sem tala allan daginn. Ef þeir eru ekki að tala um viðkomandi málefni eru þeir að tala um þingsköp eða utan dagskrár með svoleiðis dómadags kjaftæði til þess að tefja þingstörf, eins og skrifari deildarinnar í dag. Sá hefði getað flutt ræðu sína á mun skemmri tíma en hann gerði. Það er auðséð hvað verið er að fara. Svo kemur hv. 6. landsk. þm., hraustur maður líkamlega, ég skal ekkert segja um hitt, og kvartar og kveinar undan því að það sé svo mikill hraði á málum og kvöldfundir og kvöldfundir. Þeir tala allan daginn, þessir menn, eru búnir að tala í allan dag, hafa skipt með sér verkum, eru hlaupandi í ræðustólinn út af öllu. Hér fór dýrmætur tími fyrir póstmeistara Alþingis að verja gerðir sínar að deginum og síðan var metingur um að fá að vita hvað þingveisla hafi kostað. Það er varla runnið af þeim sem voru í henni, - endanlegar upplýsingar fengnar um það. Ég er búinn að spyrja hér í tvö ár um utanlandsferðir í kerfinu og það kemur ekkert um það. Ég get því ekki skilið annað en að það verði að hafa pínulitla ró. Þessi hv. þm. má bíða eftir að reikningarnir komi inn. Þá verður gaman að grassera í þeim og reyna að finna út hvað hver hafi neytt mikils, bæði í föstu og fljótandi. Hér er verið að tala um að það sé verið að koma þessu frv. í gegn með einhverjum óskaplegum hraða og enginn viti hvað hann sé að gera og þetta sé svo flókið að almenningur skilji það ekki. Ég tek það á þann veg að þessir þm. skilji það ekki sjálfir. Þeir hafa bara ekki reynt að skilja það. Ég trúi því ekki að þeir séu svo tæpir að þeir skilji það ekki. En þeir hafa ekkert reynt að skilja það og ekki viljað skilja það. Hvað er búið að ræða mál eins og kjördæmamálið lengi í flokkunum? Hafa ekki verið sérfræðingar starfandi og hafa sýnt upplýsingar um fjölda aðferða og hefur ekki fjöldi tillagna komið til greina? Öllum hefur verið frjálst að sækja þá fræðslu og spyrja og spyrja. Síðan er farið með þetta mál hér inn eftir að það er búið að ræða það hvað eftir annað í öllum þingflokkum, í öllum stjórnmálaflokkum. Ég held að skrifari deildarinnar hafi heldur betur fengið æfingu í að ræða þetta mál á, ég veit ekki hvort það heitir, miðstjórnar- eða flokksstjórnarfundi Framsfl. nýlega. Svo kemur hann með þennan líka þokkaderring, eins og hann var með. Hann ræðst að formanni flokksins með gífuryrðum og hann telur að það stafi af frv. stórhætta. Hvernig í ósköpunum getur þessi föðurlandsvinur verið þekktur fyrir að vera annar maður á lista með Steingrími Hermannssyni, þessum voðamanni? Fyrst formaður Framsfl. er orðinn þessi óskaplegi svikari og óheilindamaður, sem ætlar að leggja landsbyggðina niður, hvernig ætlar þessi dúfa, sem situr hér í skrifarasætinu, að vera í 2. sæti á lista með slíkum manni? Sjá ekki allir í gegnum þessa tvöfeldni og þessi andstyggilegheit, sem svona piltar eru að boða hérna á þingi, og er að verða þinginu til skammar að hlusta á dag eftir dag? Svo kemur hér 4. þm. Reykv., sem nú er kallaður póstmeistari Alþingis, og hann segir: Þetta mál er ekki neitt. Það er ekkert í þessu máli, það er ekki neitt. Hann er búinn að tala í um það bil sex klukkutíma um mál sem er ekki neitt. Hann er búinn að flytja núna 10 tillögur, 4 tók hann aftur til 3. umr. Þeir komu hér, starfsmennirnir, hlaupandi með hverja tillöguna á fætur annarri í dag svo fjölritun hafði ekki undan. Hann er búinn að flytja 10 brtt. um mál sem er ekki neitt.

Það verða að gera það einhverjir.

Þessi segir: Mál er ekki neitt. Hinn segir: Mál er stórhættulegt. Það er nú samræmi á milli hjá þeim þessum. En einu er samræmi í. Báðir eru þeir með fíflalæti og þar hallast ekki á.

Það eru engin fíflalæti núna.

Og annar, sem er 5. þm. Vestf., lagði fram gagnmerkar upplýsingar í gær, alveg stórmerkar, á borð þm., og það er um fjölda kosningabærra manna og flatarmál hvers kjördæmis. Og hann telur þetta frv. óskaplega ranglátt. En miðað við flatarmálið á Reykjavík að fá 4 þm. af 60, Reykjanes 3 af 60, Vesturland 5, Vestfirðir 5, Norðurl. v. 7, Norðurl. e. 12 og Austurland þarf ekki að kvarta, það fær 11, en Suðurland 13. Það verður nú lagið þegar þessi stjórnlagabreyting er komin þar. Þá vona ég að ég verði kominn undir græna torfu.  Þá spurði 5. þm. Vestf. í gær hvort nefndin hefði ekki kallað hagfræðing á fundinn, hvort hún hefði ekki kallað á félagsfræðing. Það var enginn slíkur kallaður og datt engum nm. í hug.  (Grípið fram í: Ólafur Ragnar.)  Hann er þjóðfélagsfræðingur, hann var úr Ed. og var sem nm., en ekki sem sérfræðingur. Hins vegar hafa sumir, og meira að segja sá sem greip fram í, þurft oft á honum að halda á undanförnum tveimur árum og sennilega fengið mikla vitneskju út úr því samstarfi öllu og lífsreynslu.  5. þm. Vestf. segir: Ja, eigum við ekki að hætta? Fólksstraumurinn eykst hingað á suðvesturhornið með samþykki þessa frv. Það voru færri þm. eftir að landið varð fullvalda ríki. Þá voru færri þm. en nú eru og þá var hlutfallið hærra í kjördæmunum úti á landi, eins og t. d. Vestfjarðakjördæmi. En fólksstraumurinn hélt áfram bæði þaðan sem annars staðar. Það voru yfir 15% af íbúum þjóðarinnar búsett í því kjördæmi - að mig minnir - árið 1910, en ekki nema liðlega 5% núna. En það er ekki þingmannafjöldinn sem gildir. Það er fyrst og fremst: Standa þeir sig þessir þm.? Eru þeir starfi sínu vaxnir? Kunna þeir að eiga samvinnu við aðra þm. og koma málum fram með þeim hætti eða á bara að berja hausnum við steininn og láta fólkið fara? Ég ætla að benda t. d. þessum hv. þm. á að vegamál eru mjög mikilvæg mál í sambandi við byggðastefnu og í sambandi við búsetu, samgöngur og framfarir úti um land. Síðan 1978 hefur framlag ríkisins sjálfs, beint framlag til vegamála á verðlagi ársins 1982, lækkað úr 69.7 millj. kr. í 9.5 millj. kr. á s. l. ári. M. ö. o.: lækkun á beinu framlagi til vegamálanna einna nemur rúmlega 167 millj. kr. á þessum árum frá 1978–1982. Þetta höfum við verið að benda á, þm. Vestfirðinga sem þm. annarra dreifbýliskjördæma, en 5. þm. Vestf. hefur látið sér þetta allt í léttu rúmi liggja. Hann hefur verið grútmáttlaus. Það þýðir ekki að opna muninn einstaka sinnum út af kjördæmamáli eða stjórnlagabreytingu, en þegja og gleypa allt sem að honum er rétt að öðru leyti. Það er kominn tími til fyrir þennan hv. þm. að sýna dáð hvað þetta varðar. Ég vil líka minna þennan hv. þm. og fleiri þm. á framlag úr ríkissjóði til Byggðasjóðs á árunum 1972–1982 og það framlag sem er áætlað á árinu 1983 á verðlagi ársins 1982, og nú skulu menn taka eftir: Framlagið var 1972–1974 48–49 millj. kr., en 1975 fór það upp í 113.5 millj., 1976 upp í liðlega 116.2, 1977 í tæpar 130 millj. og 1978 í 108.5 millj. Hvað skeði svo eftir það? Eftir það fer það niður: 1979 niður í 90 millj., 1980 niður í 62.3 millj., 1981 niður í 58.6 millj., 1982 niður í 52.5 millj. og 1983 verður það tæplega 44.2 millj. Um leið og Sjálfstfl. var farinn úr ríkisstjórn, þar sem staðið var við framlög til Byggðasjóðs samkv. lögum var farið að klípa af og hefur verið haldið áfram síðan. Hefur nokkur heyrt stunu eða hósta frá 5. þm. Vestf. við þennan niðurskurð allan? Nei, hann hefur látið sér þetta allt í léttu rúmi liggja og samþykkt það allt saman. Hann hefur staðið að fjárlagaafgreiðslu. Hann hefur staðið að því að lækka framlög til fólksins úti á landi, sem hann ber svona mikla umhyggju fyrir núna. Það sem vantar er að velja sér betri þm. úti á landi en þetta. Þetta er léleg frammistaða, alveg hræðileg. Ef ég væri í sporum þessa hv. þm. mundi ég skríða undir borðið og ekki láta sjá mig fyrr en fundi væri slitið og reyna þá að komast heim óséður. Svo koma svona menn fram alveg hreint með munninn fullan og gleypa vind hér hvað eftir annað yfir að það sé verið að ráðast á byggðarlögin með þessu frv. og það er ekki gætt einu sinni að því að meira að segja formaður flokksins er stórskemmdur í ummælum í þeim ákafa að reyna að ráðast á aðra. Hann sagði hér, þessi maður, að fjórmenningarnir væru þrír- ég skil þetta ekki - og hann endurtók það: fjórmenningarnir þrír. Og svo sagði hann: Það mætti kannske bæta 1. þm. Vestf. við og þá eru við orðnir fimm. Þetta minnir mig á eitt, sem maður einn sagði fyrir allmörgum árum í litlu byggðarlagi. Hann sagði: Það sem okkur vantar hér í þorpinu er kvartett með svona 2–3 mönnum. Hv. 6. landsk. þm. talaði mikið um upphitunina. Mér hefur oft runnið til rifja að geta ekki notað alla þá upphitun sem frá honum streymir. Það er alveg hárrétt hjá honum að kyndingarkostnaðurinn úti um land er svívirðilega hár. Hér hafa verið fluttar tillögur á þingi. Hér hafa verið fluttar tillögur við afgreiðslu fjárlaga. Stjórnarliðið hefur staðið í veginum. Ég er alveg reiðubúinn að standa að slíkri till., en við tökum ekki kyndingarkostnaðinn inn í stjórnarskrána. Nei. Hins vegar eru fjölmörg atriði sem við þurfum að hyggja að í þessum efnum. Það hefur margt vel tekist hjá mörgum ríkisstjórnum. Það hafa líka tekist einstök atriði hjá núv. ríkisstj., ég ætla ekkert að draga fjöður yfir það, en margt er óunnið. Ég man ekki að hv. 6. landsk. þm. hafi flutt mál um þessi efni, ekki nema brtt. við fjárlög.

Ásamt hv. 1. þm. Vestf.

En það hafa ýmsir aðrir þm. flutt mál af þessu tagi og þetta er mikils virði. Hins vegar hef ég frétt að vestan, haft eftir formanni þingflokks Alþfl., að 6. landsk. þm. hafi sagt að afrakstur formanna flokkanna hafi verið hálf lína á dag við að semja þetta frv. og þennan málatilbúnað. Það hefur verið sagt að formaður þingflokks Alþfl. hafi sagt að það væri ekki mælikvarði frekar en mæla orð þm. í desíbilum. Það má leggja mismunandi vægi í fleira en atkvæðisréttinn. Ég hef margoft tekið fram að ég tel að leiðréttingar verði að gera í þessum efnum. Ef við ekki gerum það núna erum við enn að auka glundroðann í þjóðfélaginu. Það fer enn vaxandi að nýir flokkar rísi og bjóði fram. Hvað fæst með því að fleiri flokkar komi, fleiri frambjóðendur? Meira ósamræmi í þinginu. Það er nóg samt og það er nógu erfitt að halda flokkum saman í því upplausnarástandi sem er. Það er ekki rétta leiðin að fjölga þeim jafnt og þétt  Ég geri ekki mikið úr Önundarfjarðarsamþykktinni, sem 5. þm. Vestf. lýsti mjög fjálglega í gær. Ég geri ekki heldur mikið úr Hvammstangasamþykktinni. Hér er ekki verið að reyna að leita úrlausna á vandasömu og viðkvæmu máli. Ég geri ekki heldur mikið úr skoðanakönnunum sem eru sendar á bensínstöðvarnar og lesnar upp jafnharðan, þar sem gengið er fram hjá því fólki sem býr úti á landsbyggðinni. Þetta er ekki leiðin til að ná þessari þjóð saman. Þingræðið hangir núna á það veikum þræði að kominn er tími til að mynda sterka blokk manna úr öllum flokkum til að sýna þjóðinni að þm. geta staðið saman þegar aðrir gera það ekki.  Það er oft talað um að strjálbýlið þurfi að standa saman á móti þéttbýli eða þéttbýli á móti strjálbýli. Ég hef 20 ára þingreynslu og ég get því talað af talsverðri reynslu. Þegar maður hefur þurft að berjast fyrir framgangi mála, sem hafa snert það kjördæmi sem ég hef verið fulltrúi fyrir, hefur það sjaldnar verið að strjálbýlið hafi náð saman. Það hefur blossað upp öfund á milli strjálbýliskjördæmanna við afgreiðslu slíkra mála. Það er miklu oftar sem ég man eftir því að hafa leyst erfið mál með góðu samstarfi við þm. hér í þéttbýlinu. Því miður verð ég að segja að strjálbýlið hefur ekki átt þá gæfu að standa saman vegna innbyrðis metnaðar og metings um fjármuni. Þess vegna lít ég eftir þessa reynslu ekki með þröngsýni á þetta mál og þessa stöðu. Ég get alveg sagt við það fólk sem hefur sent mig á þing að þessa reynslu hef ég og af þessari reynslu hef ég lært og það þýðir ekki annað í því að koma baráttumálum fram en að njóta stuðnings annarra, njóta þess að aðrir sýni sanngirni, en að ætlast til þess að aðrir sýni sanngirni kostar það að við hinir verðum að sýna þeim sanngirni í þeirra málum. Þetta eru ekki hrossakaup, heldur er hér um gagnkvæman skilning að ræða til að koma okkur eitthvað áleiðis í þessum efnum. Það er mikið talað um af þessum mönnum að þetta frv. sé svo lítið að það hefði þurft að ná til stjórnarskrárbreytingarinnar í heild. 4. apríl á s. l. ári eða fyrir um 11 mánuðum kom formaður stjórnarskrárnefndar fram í útvarpinu og hann segir í samtalinu: Nefndin fjallar ekki eingöngu um kjördæmamál, heldur alla stjórnarskrána. Hún ljúki störfum fyrri hluta þessa árs, ársins 1982 eða í sumar, þannig að í haust, (s. l. haust) þegar þing kemur saman, og það kemur nú saman 10. okt., verði unnt að leggja fram fyrir þingið frv. til nýrrar stjórnarskrár eða um breytingar á stjórnarskránni. Það þing hafi svo að sjálfsögðu rúman tíma til að fjalla um málið, en að stjórnarskráin verði svo afgreidd á þessu þingi, vorið 1983. Hann segir í sama viðtali varðandi sjálft kjördæmamálið: Þá sýnist mér að horfi betur nú um samkomulag um víðtæka samstöðu um breytingar þar en við fyrri kjördæmabreytingar. Meginatriðið er þetta, að það þarf að leiðrétta hlut Reykjavíkur og Reykjaness, og ég held að þó að margir kjósi að fjölga ekki þm., þá verði menn að líta raunhæft á málið. Það hefur hingað til aldrei tekist að leysa kjördæmavandann nema með einhverri fjölgun þm. og ég ætla að það verði þannig nú einnig, þannig að ég tel að mestur byr sé fyrir því að halda þeirri kjördæmaskipun í megindráttum sem nú er og hefur verið síðan 1959, en fyrst og fremst að rétta hlut þessara tveggja kjördæma. Þetta segir formaður stjórnarskrárnefndarinnar. Það sem gerist svo er að nefndin lýkur ekki þessum störfum fyrr en miklu síðar og þegar þetta álit er sent til þingflokkanna eru menn á því, á einu máli að ekki sé hyggilegt að taka alla stjórnarskrárbreytinguna til afgreiðslu nú á þessum vetri. Það er ákveðið mál að ríkisstj. ætlar að láta kosningar fara fram ekki síðar en 23. apríl og því er ekki um annað að ræða en að hraða afgreiðslu þessa máls. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. segir um stjórnarskrármálið: „Stjórnarskrárnefndin, sem vinnur að endurskoðun stjórnarskrárinnar, ljúki störfum fyrir árslok 1980, þannig að Alþingi hafi nægan tíma til að ljúka afgreiðslu stjórnarskrár og kjördæmamálsins fyrir lok kjörtímabilsins.“ M. ö. o.: þeir sem að núv. ríkisstj. standa töldu að þessar tillögur þyrftu að liggja fyrir í árslok 1980, þannig að rúmur tími væri til að kanna þær og afgreiða fyrir kosningar 1983. Það var ekki skemmri tími en þetta eða næstum því 2.5 ár sem stuðningsmönnum þessarar ríkisstj. þótti vera hæfilegur til að afgreiða þetta mál eftir að tillögur stjórnarskrárnefndarinnar lægju fyrir. Það er hollt fyrir þá þm. sem nú telja að þetta eigi allt að hafa verið í einum pakka, að hugsa um að þetta er sáttmáli sem þeir sumir hverjir stóðu að og hafa staðið að til þessa. Það er líka hollt fyrir þm. eins og hv. 6. þm. Norðurl. e. að hafa þetta í huga, þegar hann segist ekki vilja taka afstöðu til þessa máls vegna þess að hann vilji hafa allar stjórnarskrárbreytingarnar inni. Þetta er útilokað. Þetta hefur engum manni dottið í hug fyrr en núna. Þetta er tekið hér fram af stuðningsliði ríkisstj. Þetta hefur hvað eftir annað verið tekið fram af fjölmörgum stjórnarandstæðingum, að Alþingi þyrfti langan tíma í þessi mál öll. Þess vegna er það ástæðan fyrir því að þessi atriði eru ekki inni í frv. sem hér er til umr. og afgreiðslu. Ég hef aldrei heyrt neitt frá hv. 4. þm. Reykv. í þessum efnum fyrr en nú. Það er eins og hann hafi ekki fylgst neitt með þessu máli, hann hafi vaknað af Þyrnirósarsvefni og vaknað svo illa að hann skrifar hér tillögur í gríð og erg. Sennilega veit hann ekkert hvað sumar tillögurnar fjalla um því að fumið og hamagangurinn er svo óskaplegt.

Þm. les ekki þskj.

Jú, ég les miklu betur þskj. en viðkomandi þm. hefur gert því að hann veit ekkert í fjölmörgum málum. Hann er í sínum leikskóla og sínum hugarheimi í þessum efnum. Þá langar mig að snúa með nokkrum orðum að hv. þm. sem ég hef ekki nefnt áður. Það er hv. 9. þm. Reykv. Hann vill gjarnan breyta kjördæmaskipuninni, að hann segir, og seint í sumar loksins kom hann ásamt hinum fulltrúa Alþfl. í stjórnarskrárnefnd með það að fækka kjördæmunum á þann veg að stækka þau, sem hann nefndi hér í ræðum. Við sem höfum starfað sem þm. fyrir stór og erfið kjördæmi yfirferðar teljum það ekki skynsamlegt að fjölga þeim kjördæmum, ef þm. eiga að sinna vel sínum störfum, og ég tel að frekar megi finna að að þm. komist ekki nógu vel yfir að sinna sínum störfum í þeim kjördæmum eins og þau eru núna, hvað þá að stækka þau. Síðan kemur það upp að gera landið að einu kjördæmi. Þetta var einu sinni baráttumál Alþfl., en Alþfl. féll frá þessu. Að gera landið að einu kjördæmi er auðvitað það sama og að segja hinum fámennu byggðum: Við ætlum bara ekkert um ykkur að hugsa. - Það mundi enginn þm. gera það fyrst í stað. Þm. sem hafa tengsli við þessi fámennu byggðarlög mundu sinna þeim fyrst í stað, en þegar fram líða stundir væri fyrst og fremst snúist um hinar fjölmennari byggðir og fjölmennustu byggðir í landinu. Þess vegna er slík till. óframkvæmanleg og hún er í fullu ósamræmi við lýðræðisleg vinnubrögð, enda er það þannig að flestar þjóðir skipta löndum sínum í kjördæmi og umdæmi. Hins vegar má deila um hvort landið eigi að vera þessi átta kjördæmi eða hvort þau eigi að vera minni eða jafnvel einmenningskjördæmi. Um það má deila. Þessi breyting, sem gerð var 1959, hefði aldrei verið gerð, ef Framsfl. hefði staðið að breytingu. Þá hefði vafalaust verið haldið við það kerfi sem var fram til þess tíma. En ég er eins sannfærður um það núna og ég var lítið sannfærður um það þá, að þessi breyting var til góðs og hún hefur á margan hátt reynst mjög vel. Ég tel að það sé hreinn misskilningur hjá andófsmönnum gegn þessu frv. að telja að þetta frv. sé látið ganga fram með einhverju offorsi. Þetta frv. hefur verið rætt tvö kvöld, sagði hv. 5. þm. Norðurl. v. Það var rætt annað kvöldið í vikunni um leið, fyrir miðja viku. Það var rætt í gærdag og gærkvöld og það hefur verið mestallan tímann í dag til umr. Ég skil ekki í að menn þurfi að kvarta undan þessu. Ef þetta mál hefði ekki verið til umfjöllunar í þingflokkum eða stjórnmálaflokkunum almennt væri hægt að kvarta. Það er búið að ræða þetta mál fram og til baka, gera fjölmargar samþykktir og ákvarðanir hafa verið teknar. Það hefur verið rætt hér í þinginu í þingnefnd, sem vinnur sameiginlega að tillögugerð í málinu, sem er skipuð 14 þm. úr öllum fjórum flokkunum og það eru allir sammála í þessum efnum. Því kemur mér ákaflega spánskt fyrir sjónir hvernig þrír framsóknarmenn hér í þessari hv. deild láta. Af hverju gerðu þeir ekki kröfu eða ósk um að fá að eiga einn fulltrúa í þessari nefnd eða gerðu þeir kannske kröfu um það og fengu ekki? Og hvaða tal er þetta hjá hv. 5. þm. Vestf., hvort nefndin hafi verið að kalla einhverja sérstaka embættismenn á sinn fund. Hagstofustjóri var eini embættismaðurinn sem kom og óskaði eftir að koma. Það eru fjölmargir embættismenn búnir að fjalla um þetta mál. Hverjum átti að senda málið til umsagnar? Þetta mál hefur verið til umsagnar í öllum stjórnmálaflokkunum. Það eru fleiri hundruð ef ekki þúsundir manna búin að fjalla um kjördæmamálið. Það liggja fyrir ályktanir þess efnis að flokkarnir reyni að ná samstarfi. Hins vegar vitum við að hver og einn vill hafa málin öðruvísi. En þegar á að taka tillit til annarra verður maður að láta af hörðum skoðunum og ég segi fyrir mitt leyti, að ef ég einn hefði átt að semja þetta frv. eða frv. um þetta efni hefði það verið með töluvert öðrum hætti en þetta frv. er. Ég kynnti þau mál í stjórnarskrárnefndinni í upphafi. Þau mál náðu ekki fram að ganga. Ég hafði aðeins tvö prinsip þegar ég fór í þessa stjórnarskrárnefnd. Í fyrsta lagi að ná sem mestum jöfnuði á milli flokka og í öðru lagi að leiðrétta það misvægi sem hefur skapast frá því að kjördæmabreytingin var gerð. Ég hef rakið víðar þessi mál og það fyrir 2–3 árum og alltaf voru nýjar tillögur. Ef hver og einn hefði átt að halda sér við það sem hann lagði fram í upphafi hefði aldrei neinn árangur orðið. Ef hver formaður í flokki eða þm. hefði ætlað að halda sér við það sem þeim hefði áður litist best á hefði enginn árangur náðst. Þá stæðum við líka frammi fyrir því að fá fleiri flokka, meiri glundroða, meiri erfiðleika til þess að standa að lausn aðsteðjandi vandamála, sem bíða úrlausnar hjá þessari þjóð.



Herra forseti. Það virðist vera orðið tæpt á því með málfrelsið hér í deild og það er athyglisvert að 1. þm. Vestf., sem gjarnan hefur verið kræfur að óska eftir því að kvöldfundir væru ekki haldnir tvö kvöld í röð, gerist nú sérstakur talsmaður þess að þeir skuli haldnir tvö kvöld í röð þrátt fyrir að hver og einn, sem var hér í gær, minnist þess að hann hljóp af kvöldfundi og sinnti ekki þingstörfum á þann veg að sitja hér þangað til fundi var lokið í deildinni. Mér finnst það koma úr hörðustu átt þegar slíkir menn kvarta unda vinnubrögðum annarra.



Herra forseti. Ég tel svona þingskapaumr. algerlega út í hött og ég ætla bara að segja það, að ég tel mig mjög sterkan og endingargóðan úr því að ég hlustaði á ræðu 5. þm. Vestf., en ég var að fara í frakkann hérna niðri þegar hann lauk máli sínu og heyrði í hátalaranum lokaorð hans og fyrstu orð frænda hans, hv. 5. þm. Norðurl. v., en þá fór ég. Ég tel að ég hafi unnið alveg fyllilega fyrir kaupi mínu í gær.

Það er rétt.



Herra forseti. Þessi umr. um frv. til stjórnskipunarlaga er nú að lokum komin og margt er búið að segja og kannske misjafnlega gáfulegt. Ég vildi, vegna þess að nú lýkur þessari umr. senn, aðeins ítreka þær skoðanir sem ég lét í ljós við 1. umr. málsins. Þó vil ég áður en ég geri það taka það fram að mér hefur fundist sem margar af þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar hafi verið þess eðlis að þeim fylgi nokkur hætta á því að menn séu að reyna að reka fleyg á milli þéttbýlis og dreifbýlis í þessu landi og það er ákaflega hættuleg stefna og hættulegur leikur sem menn leika þar. Ef ræður af því tagi sem við höfum heyrt hér, annars vegar frá fulltrúum þéttbýlis og hins vegar fulltrúum dreifbýlis, eiga að ná fram og t. d. í lagaformi, þ. e. innihald þeirra kæmist í lagaform á einhvern hátt, þá óttast ég mjög um afdrif þessarar þjóðar. Ég vil segja það og endurtaka, sem ég sagði við 1. umr., að ég harmaði það mjög þegar mér varð ljóst að hv. formenn flokkanna væru að skila - forseti, væri nokkur leið að fá hljóð, sérstaklega úr stóli forseta? Ég veit að mönnum er heitt í hamsi hér og hér hafa fallið mörg orð og þung, og sérstaklega á milli ákveðinna þm. ákveðins kjördæmis, en þeir geta bara beðið til kvöldsins. - Það sem ég var að segja var það, að þegar mér var ljóst að formenn flokkanna væru eingöngu að ræða kjördæmamálið og ætluðu sér eingöngu að skila frv. um kjördæmamálið varaði ég mjög við því og sagði strax að ég mundi ekki taka þátt í afgreiðslu þess máls einfaldlega vegna þess að ég teldi að þar með væri gengið frá mikilvægasta þættinum, þ. e. breytingunum á stjórnarskránni, sem var svo nauðsynlegt að koma fram. Ég er þeirrar skoðunar, að menn hafi ofgert því hvaða réttindum fólk nær fram með þeim breytingum sem hér er lagt til að þingið samþykki. Ég er þeirrar skoðunar að það hefðu náðst fram miklu veigameiri og miklu fjölþættari réttindamál þjóðarinnar með því að gera breytingar á stjórnarskránni. Ég skal nefna nokkur dæmi máli mínu til stuðnings. Það eru málefni minnihlutahópa, sem hefðu þurft að ná fram í sambandi við breytingu á stjórnarskránni. Það er ákvæði um þjóðaratkvæði, sem ég tel stórt og mikilvægt jafnréttismál. Það eru ákvæði um að negla inn í stjórnarskrána orðin lýðræði, þingræði og jafnrétti. Það eru ákvæði um hvernig meiri hl. skal vera til þess að ríkisstj. geti starfað í landinu. Það eru ákvæði um þingrofsrétt. Það eru ákvæði um rétt til útgáfu á brbl. Það eru ákvæði um eina málstofu. Það eru ákvæði um sjálfstæði sveitarfélaga. Það eru ákvæði um eignarrétt á landi. Það eru ákvæði um sjálfstæði sveitarfélaga, sem ég hef líklega nefnt, og þannig mætti lengi telja. Erindi mitt hingað upp var fyrst og fremst að segja í örfáum orðum það sem var kjarni í ræðu minni, sem ég flutti við 1. umr. og varð þess valdandi að ég treysti mér ekki til að taka þátt í afgreiðslu þessa máls einfaldlega vegna þess að það frv. sem hér liggur fyrir felur í sér tvennt: Að vísu nokkurn jöfnuð á milli flokka og nokkurn jöfnuð á atkvæðum manna hvar sem þeir búa á landinu, en engu að síður hefur verið sleppt því tækifæri sem gefst til þess að gera umtalsverðar breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins. Ég harma mjög að það skyldi ekki takast og ég tel að það hafi kannske verið fremur fyrir ósamlyndi manna að það ekki tókst en nokkuð annað. Þess vegna, eins og ég lýsti yfir í upphafi, get ég ekki staðið að afgreiðslu þessa máls. Það vildi ég að kæmi fram í þingtíðindum nú þegar þetta mál er að komast á lokastig. Herra forseti. Ég hef ekki meira um þetta að segja.



Herra forseti. Nú er hafin 3. umr. um það frv. til stjórnarskipunarlaga sem hv. þm. Geir Hallgrímsson, Steingrímur Hermannsson, Svavar Gestsson og Magnús H. Magnússon hafa flutt. Og það er ljóst, eftir 2. umr. þessa máls, að það er a. m. k. í þessari hv. deild meirihlutavilji fyrir því að afgreiða þetta mál. En það hlýtur að teljast merkilegt, ef aðeins eitt er skoðað og, eins og oft er skynsamlegast tekið dæmi af þeim fjölmennasta, og það eru hv. þm. Sjálfstfl. og einkum þeir sem í stjórnarandstöðu eru. Þegar frá er talin að mörgu leyti góð ræða hv. 1. þm. Vestf., þar sem hann reyndi að undirbyggja sinn málatilbúnað málefnalega, og það gerði hann vissulega hér áðan, hafa þessir menn augljóslega kosið að þegja. Þeim finnst þeir ekki skulda sínum umbjóðendum neitt. Þeir hafa kosið að taka þátt í þess háttar vinnubrögðum, sem oft áður hafa verið nefnd og eru auðvitað að því leyti til samsæri, að það er augljóst að þetta eru samantekin ráð nokkurra forustumanna og undirsátar hlýða. Ráðagerðin er um að láta líta svo út sem hér sé meira samkomulag en raunverulega er. Og ég endurtek það og geri enn, svo sem ég hef margoft gert áður við þessa umr., að í þessum efnum skáka þeir í skjóli þess að þetta sama lið hefur allmikil ítök í þeim sem yfir fjölmiðlum í landinu ráða. Með þessu er ekki verið að dylgja eitt eða neitt um óvönduð vinnubrögð af einu eða neinu tagi. Þetta eru bara staðreyndir málsins. Vitaskuld er það svo, að ef hér væri um að ræða mál sem t. d. þm. Reykv. með glöðu geði vildu kynna fyrir sínum umbjóðendum í Reykjavík létu mennirnir ekki svona. Þá stæðu þeir uppi stoltir og færu út á meðal sinna umbjóðenda og segðu: Þetta er það sem við erum að gera í þágu réttlætis, réttinda ykkar. - En þeir gera ekki slíkt. Þeir sitja hér meira og minna niðurlútir, eru gjarnan ekki í þingsölum. Eftirtektarvert er t. d. að 1. flm. þessa frv., hv. þm. Geir Hallgrímsson, brýtur enn þær venjur, sem hér eru, að vera við umr. En ég treysti því að forseti sjái til þess að á kvöldfundi í kvöld, sem hefur verið þvingað fram, verði til andsvara a. m. k. 1. flm. þessa máls. Ég vek athygli á því, að við flóttalega framkomu hans í þessu máli hafa áður verið gerðar aths. og veit ég að forseti mun taka tillit til þess og sjá um að slíkt verði. En þegar menn hafa staðið að máli sem þeir vilja flytja kinnroðalaust mæla þeir fyrir því. Þeir segja frá því á Alþingi hver séu rök fyrir því að leggja til svona mál og ekki einhvern veginn öðruvísi mál. En ekkert slíkt gera þeir. Þeir senda sinn fallna foringja í ræðustól, sem er 1. flm. þessa máls, og hann talar fyrir því, en hann fær engan stuðning frá sínum skoðanabræðrum í þessu máli, enda hafa þeir enga trú á þessu máli, þeir hálfskammast sín fyrir það og treysta því að andstaða við málið hér á hinu háa Alþingi sé svo máttlaus og verði svo máttlaus að það þurfi engan ótta að bera fyrir því. Það er út af fyrir sig rétt að andstæðingar þessa frv. á hinu háa Alþingi koma að verulegu leyti úr sitt hvorri áttinni. Einn hópurinn af andstæðingum þessa byggir andstöðu sína á því, að það sé ekki gengið nógu langt til jöfnunar. Það eru ekki verri sjónarmið en hver önnur og þeim sjónarmiðum þarf að sýna virðingu. Annar hópur andstæðinga þessa máls byggir sjónarmið sín á því, að þeir óttast að í kjölfar þessarar opnu fjölgunar, sem hér er verið að leggja til og vísa þar með.í þskj. með þessu frv., gerist það, að hagur dreifbýlis verði skertur. Það eru út af fyrir sig sjónarmið líka og þau sjónarmið ber auðvitað að ræða. Ef þetta mál hefði borið að með eðlilegum hætti og hér hefðu farið fram sex umr., sem hefðu dreifst yfir tvo mánuði, sem auðvitað hefði verið hinn eðlilegi farvegur, væri ekki fjórflokkakerfið í þeim vanda sem það er. Vandinn skýrist kannske einnig með því að þeir setja einhvern sinn ljúfasta fulltrúa í forsetastól og láta hann sitja undir þessu alveg að ósekju. En það er auðvitað gert meðan hinir eru víðs fjarri. Þriðji hópur andstæðinga þessa máls hefur að vísu aðeins enn um stundir einn fulltrúa hér á Alþingi. Þar er verið að mæla fyrir allt annars konar breytingu í átt til jöfnunar, í átt til efnahagslegs styrkleika, í átt til annars konar stjórnkerfis í allveigamiklum atriðum. Það er forsenda t. d. sem ég gef mér og sem veldur því að ég mæli gegn þessu frv. með þeim hætti sem ég hef gert og í svo löngu máli sem ég hef gert. Það er náttúrlega tómt rugl hjá hv. 1. þm. Vestf., Matthíasi Bjarnasyni, sem nú er hlaupinn úr salnum, að vera að búa til einhverja samstæða sveit úr andstöðunni við þetta frv. Hún er auðvitað ekki til staðar og á ekki að vera til staðar.  Þvílíkt málefnalegt raus framgekk af munni hv. 1. þm. Reykv., Geirs Hallgrímssonar, hér í gær, sem er í stökustu vandræðum þegar hann er að verja þetta mál, að augljóst er að manninum líður illa og hann skammast sín fyrir það sem í þessu frv. stendur. Hvað segir hann? Hann segir að í því felist þversögn t. d. hjá mér eða öðrum þeim sem þessu frv. hafa mælt gegn að segja að frv. feli ekki neina breytingu í sér, en tala samt svo lengi fyrir því sem við höfum gert. Þetta er auðvitað alrangt vegna þess að ég t. d. er að reyna að gera eitthvað úr þessu frv. með því að flytja við það brtt. sem eru eitthvað og fyrir þeim mun ég mæla þegar ræðu minni fram heldur. Þetta er kjarni málsins. Mitt langa mál hefur ekki fjallað um frv. sem ekkert er, enda auðvitað engin ástæða til, nema það, eins og sagt hefur verið, að í efnisleysi þessa frv. felst blekking við fólkið í þessu landi, vegna þess að allmargir - vegna lítillar kynningar - halda að þetta frv. sé allt annað og miklu meira en það raunverulega er.

Hugmyndin var að fresta fundinum kl. 7 og ég leyfi mér að spyrja, hvort hv. þm. eigi mikið eftir af ræðu sinni.

Já.

Þá vil ég mælast til þess að hv. þm. taki þá til máls að nýju þegar fundi verður fram haldið kl. 9 í kvöld

Já, allt er þetta sjálfsagt, herra forseti. En ég mælist til þess að á fundi kl. 9 í kvöld verði þeir mættir sem eru flm. að þessu frv. og á því bera ábyrgð. Það er ástæðulaust að vera að halda hér fund með þeim hætti sem nú hefur verið. Ég óska eftir að forseti taki tillit til þessara óska. Eitt er að flytja mál og annað að skammast sín fyrir það. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég vil þá fram halda þeirri ræðu sem frá var horfið þegar fundinum var frestað kl. 19 í kvöld. Og gegn því sem forseti kann að halda þá ætla ég ekki að flytja ýkjalangt mál að þessu sinni en freista þess að gera grein fyrir þeim brtt. sem ég hef flutt til viðbótar við þær sem grein var gerð fyrir í gær. Brtt. á þskj. 522 hljóðar svo, með leyfi forseta, og er eitt af lykilatriðum í stefnu Bandalags jafnaðarmanna: „ Forsrh. skal vera þjóðkjörinn. Kjörgengur er hver sá maður sem fullnægir skilyrðum kosningarréttar til Alþingis. Forsrh. skal kjörinn beinum, leynilegum kosningum af þeim er kosningarrétt hafa til Alþingis. Frambjóðandi skal hafa meðmæli minnst 1500 kosningarbærra manna og mest 3000. Kjósa skal í tveimur umferðum, ef nauðsyn krefur, og skulu tvær vikur líða í milli. Sá er rétt kjörinn er einfaldan meiri hluta hlýtur í fyrri umferð. Nái enginn frambjóðandi slíkum meiri hluta skal í síðari umferð kosið milli þeirra tveggja er flest atkvæði hlutu í fyrri umferð. Sá þeirra er þá rétt kjörinn forsrh. er fleiri atkvæði hlýtur. Ef aðeins einn maður er í kjöri er hann rétt kjörinn án atkvgr. Að öðru leyti skal um framboð og kjör forsrh. ákveðið með lögum.“ Hér lýkur þeirri grein. Mér er það auðvitað ljóst að í atkvgr. á morgun mun þessi till. hljóta eitt atkv. En hún verður samt látin ganga til atkvæða vegna þess hve við álítum þetta mál veigamikið. Með till. til þál., sem flutt var um þetta mál og er 92. mál þessa þings, eru birtar sem fskj. tvær ritgerðir frá árinu 1945, önnur eftir Gylfa Þ. Gíslason og hin eftir Ólaf Jóhannesson, þar sem rök eru leidd að nákvæmlega því af hverju svona till. kemur fram, með nokkuð ólíkum hætti að vísu. Þessir menn, sem þá voru ungir háskólakennarar, voru báðir þeirrar skoðunar að svo skyldi breyta. En áður en ég vík að því vil ég rifja upp að á árunum í kringum 1950 var mikil hreyfing í Framsfl. til nákvæmlega þessarar áttar, m. a. gáfu þeir út í fimm eða sex ár tímarit á Austfjörðum sem Gerpir hét, en fyrir því eru sögulegar ástæður, sem nú skulu raktar, og þær skipta máli í öllu þessu samhengi. Árið 1949 fóru fram kosningar til Alþingis, eftir að setið hafði ríkisstjórn, sem Stefanía var stundum kölluð, undir forsæti Stefáns Jóhanns Stefánssonar. Í marsmánuði árið 1950 var stjórnarkreppa hér á Alþingi sem oftar. Sveinn Björnsson þáverandi forseti leysti þá stjórnarkreppu með því að skipa utanþingsstjórn undir forsæti Vilhjálms Þór. Hann var framsóknarmaður, kaupfélagamaður en umdeildur að mörgu leyti. Með þessari aðferð var Framsfl. raunverulega rekinn inn í ríkisstjórn. Það vissu allir á þeirri tíð og var ekkert leyndarmál, að þetta var gert gegn vilja formanns flokksins, Hermanns Jónassonar, og gegn vilja afar margra þeirra sem þá voru skilgreindir sem vinstri kaupfélagamenn eða jafnvel framsóknarungmennafélagssinnar. Engu að síður, vegna þess hvernig þetta kerfi var úr garði gert, var þarna eins og löngum bæði fyrr og síðar mynduð ríkisstj. raunverulega í andstöðu við allmarga þingmenn, sem þó sáu sig nauðbeygða til þess að bera ábyrgð á slíkri stjórn vegna þess að þeim var hótað með utanaðkomandi stjórn. Menn hafa stundum haldið uppi vörn fyrir eitthvað sem er kallað þingræði og fjallar um stjórnarmyndanir. En ég hygg að í öllu því sem um það er sagt gæti fullkomins misskilnings á þeim hluta Íslandssögunnar sem fjallar um það hvernig stjórnarmyndanir hafa farið fram í þessu landi, þá njörvun sem þar hefur átt sér stað í efstu toppum en í raun og veru gegn vilja mikils þorra fylgismanna, enda hefur þeim heldur farið fækkandi í þessu kerfi með árunum, svo sem menn vita. Þetta var það sem leiddi til þess, að það var mjög ákveðin hugmyndafræði innan Framsfl. á árunum í kringum 1950. Og enn fyrr, þegar menn voru að mynda hér stjórnarskrá og lýðveldið var stofnað 1944, eins og upplýstir menn auðvitað vita, þá var lýðveldisstofnun auðvitað ekkert annað en sú formbreyting að þar sem áður hafði staðið kóngur kom nú forseti. Öðrum stjórnarskrárbreytingum var raunverulega slegið á frest og þar tafði flokkavaldið mjög fyrir. Stjórnarskráin, sem var mynduð 1944, var meingölluð. Hún var gölluð vegna þess að þetta var í öllum efnum stjórnarskráin frá 1874 nema að þar sem áður hafði staðið konungur kom nú forseti, enda var þá þegar sett á laggirnar stjórnarskrárnefnd. Þær hafa setið sleitulaust síðan. Mjög gjarnan hefur núverandi hæstv. forsrh. verið einhvers staðar nálægur þessum stjórnarskrárnefndum. Nú eru liðin hartnær 40 ár síðan þessi endurskoðun hófst og þetta er árangurinn sem flokkakerfið er hér að leggja fram. Er ævistarf hæstv. forsrh. vonandi merkilegra á einhverjum öðrum sviðum en í umbótum stjórnarskrárinnar, en látum það liggja á milli hluta. Ungir upplýsingarmenn rituðu um stjórnarskrármál á sínum tíma og tvær slíkar ritgerðir, sem birtust í tímaritinu Helgafelli árið 1945, eru prentaðar sem fskj. með þeirri þáltill. sem prentuð var í Gutenberg í 5000 eintökum svo sem kunnugt er. Fyrri ritgerðin er eftir Gylfa Þ. Gíslason. Hann segir, með leyfi forseta, og ég undirstrika að þetta er á árinu 1945: „Meginágallar þeirra stjórnhátta, sem vér eigum nú við að búa, virðast mér þessir: 1. Ríkisstjórnin er hvergi nærri nógu föst í sessi, hefur ekki nægileg völd og er þess vegna lítt fær um að gera áætlanir um framkvæmdir til langs tíma og stýra þeim. Hún er ennfremur alltof háð stjórnmálaflokkunum, þar eð þeir eða einhverjir þeirra beinlínis tilnefna hana. Hlýst af því ýmislegt, sem miður fer í opinberu lífi, þar eð reynslan hefur sýnt að stuðningsmenn telja sig oft eiga hönk upp í bakið á þeim sem þeir hafa lyft í valdastólinn, og erfitt getur reynst að halda því sæti án ýmiss konar umbunar“. Þetta er árið 1945. Hugi menn að skipan í embætti flugmálastjóra árið 1983 - og mætti sennilega fara víðar yfir völlinn. Enn er sagt árið 1945, með leyfi forseta, það er liður númer þrjú: „Hin nánu tengsl framkvæmdarvaldsins við stjórnmálaflokka valda því, að menn eru oft og einatt fremur valdir til trúnaðarstarfa eftir stjórnmálaskoðun og fylgispekt við valdhafa en hæfileikum og dugnaði. Hafa það nú lengi verið ein hvimleiðustu og jafnframt víðsjárverðustu einkenni á opinberu lífi þjóðarinnar, að nauðsynlegt hefur þótt að hafa flestar nefndir skipaðar flokksfulltrúum, og stuðningsmenn ríkisstjórna hafa átt öðrum greiðari aðgang að embættum og trúnaðarstörfum. Auðvitað er ekkert athugavert við það að valdamaður veiti flokksbróður stöðu ef hinn síðarnefndi er vel að henni kominn. En stjórnmálatengsl og kunningsskapur virðast í þessum efnum oft hafa verið mun þyngri á metunum en skyldi og jafnvel valdið því, að lítt hæfir menn hafa valist til þýðingarmikilla starfa, en ríkisvaldið farið á mis við starfskrafta ágætra manna. Það, að vera í stjórnmálum á öndverðum meiði við valdhafa, hefur jafnvel virst svo vís trafali á vegi til trúnaðarstarfa, að ungir menn hafa oft talið það nálgast skerðingu á skoðanafrelsi sínu, og ekki með öllu að ástæðulausu.“ Þetta gefur að vísu tilefni til að minna á að það er ekki alveg sama hver stjórnmálaskoðunin er. Þekktur Reykvíkingur í eina tíð, Haukur pressari á að hafa sagt um sjálfan sig að hann væri ópólitískur maður í landsmálafélaginu Verði. Það virðist hafa verið svo hér löngum að tengsl við einn stjórnmálaflokk öðrum fremur hafi verið skilgreind með þeim hætti að þar færi ópólitískt fólk, og ef það skiptir máli nákvæmlega í þessu sambandi, til að mynda í einhverju stærsta valdaapparatinu í þessu landi sem er borgarapparatið í Reykjavík. En þessi lýsing frá 1945 á með ótrúlegum hætti við á árinu 1983. Gylfi Þ. Gíslason segir í þessari ritgerð frá 1945: „Til þess að festa ríkisstjórnina í sessi og gera hana óháða stjórnmálaflokkunum verður að gera löggjafar- og framkvæmdarvaldið mun óháðara hvort öðru en nú er. Í því skyni virðist einkum þrennt koma til greina, sem sé að þjóðkjörinn forseti tilefni stjórnina, sem síðar starfi á ábyrgð hans, - að þingið kjósi ráðherrana til ákveðins tíma - og að kjósendur velji ráðuneyti um leið og þingmenn. Hér er ekki rúm til þess að bera leiðir þessar saman, en ég tel hið fyrst nefnda æskilegast. Forseti (það er það sama og við nú köllum forsrh.) á að taka vald sitt beint frá þjóðinni og vera hinn æðsti handhafi framkvæmdarvaldsins. Kveða ætti svo á að hann skyldi hafa meiri hluta greiddra atkvæða, og yrði þá sennilega að kjósa öðru sinni, bundinni kosningu, ef svo færi ekki við fyrsta kjör. Staða hans gagnvart Alþingi ætti að vera sterk, og einmitt þess vegna er æskilegt að hann hafi meiri hluta kjósenda að baki sér. Hann ætti að staðfesta lög og geta synjað um staðfestingu, þar til þjóðaratkvæði hefði gengið um frv., og hann ætti að hafa heimild til þess að rjúfa þingið og fyrirskipa kosningar.“ Síðarnefndri till. er ég nú raunar ósammála. „Ennfremur ætti hann að tilnefna ráðh. og ættu þeir ekki að mega vera alþm., en hafa þó rétt til að bera fram frv. og taka þátt í umræðum á Alþingi.“ Síðan segir og það skiptir máli: „Mér kæmi ekki á óvart þótt einhverjir nefndu þetta spor í einræðisátt. Það er orðin venja sumra að nefna allt, er rýrir áhrif stjórnmálaflokka, skerðingu á lýðræði.“ Nákvæmlega þetta hygg ég vera mikinn kjarna þeirrar umr. sem hér hefur farið fram. „Svo er þó vissulega ekki. Lýðræði er í því fólgið að sameiginlegum málum þjóðar sé stjórnað að vilja meiri hluta hennar - eða a. m. k. ekki gegn honum - eins og hann birtist í frjálsum kosningum, og að sérhver minni hluti eigi þess kost að afla skoðun sinni fylgis og verða meiri hluti, en þess vegna er prentfrelsi, félagafrelsi og fundafrelsi hyrningarsteinar lýðræðis. Ofangreind skipun hefur engin áhrif á þessi meginatriði lýðræðisins. Alþingi mótar auðvitað heildarstefnu ríkisvaldsins með löggjöf sinni, en það gerir ekkert annað, og samkv. eðli sínu á það ekkert annað að gera en setja lög. Forseti og ríkisstjórn framkvæma þau síðan með aðstoð embættismanna sinna. Auðvitað hefur framkvæmdin verulega stjórnmálaþýðingu, en þar eð forseti er þjóðkjörinn og hefur meira að segja meiri hluta kjósenda að baki sér, ætti ekki að vera meiri hætta á að framkvæmdarvaldinu væri beitt gegn meiri hluta þjóðarinnar en löggjafarvaldinu.“ Enn segir: „Hér er og um að ræða mjög svipað fyrirkomulag og í Bandaríkjunum, hinu helsta lýðræðislandi heims, og virðist skipun þessi ekki hafa orðið þar til skerðingar á lýðræðinu, heldur þvert á móti fest það í sessi.“ Svona mætti halda áfram. Þetta er löng ritgerð, herra forseti, og ég vísa upplýstum hv. þm. á hana og veit auðvitað að þeir hafa lesið þetta allt meira og minna. Á bls. 7 segir, sem líka skiptir máli: „Eitt af því, sem miður fer í opinberu lífi voru, er það, að alþm. hafa ekki aðeins gerst forsvarsmenn umbjóðenda sinna í þinginu, heldur og erindrekar einstaklinga meðal þeirra á ýmis konar vettvangi, jafnvel í smásnatti. Slíkt er vansæmandi fyrir stjórnmálamennina, siðspillandi fyrir kjósendurna og veldur óheilbrigðu andrúmslofti í stjórnmálunum. En þetta hlýst af hinum nánu tengslum við kjósendurna og baráttunni um hvern einstakan þeirra“ o. s. frv. Allt þetta skiptir máli, það sem rætt er fyrir því að æskilegt sé að taka umráð framkvæmdarvalds algerlega úr höndum þingsins og þar sem sagt er: „Með minnkandi áhrifum stjórnmálaflokkanna á framkvæmdarvaldið má og búast við að mjög dragi úr því, sem bæði er hvimleitt og varhugavert, að alls staðar séu flokksfulltrúar og alls staðar verið að taka tillit til flokkshagsmuna. Um leið má og vænta þess, að með hina ýmsu þætti framkvæmdarvaldsins verði fatið af meiri festu og kunnáttu.“ Þarna er, herra forseti, samandregið mikið af því sem við erum að segja. Það er út af fyrir sig bæði skemmtilegt og kostulegt að þessar ritgerðir eru eftir tvo menn sem eru á þrítugsaldri þegar þær eru skrifaðar. Seinna áttu báðir eftir að verða virkir í löggjafarvaldi og í framkvæmdarvaldi. Þeir eru auðvitað í fullum rétti að hafa skipt um skoðun, en saman eru ritgerðirnar engu að síður. Ólafur Jóhannesson sagði í sama tímariti, á sama ári, 1945, með leyfi forseta: „Þess vegna eru einmitt margir orðnir þeirrar skoðunar nú, að heppilegra sé að gera gleggri greinarmun á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds en verið hefur, og eðlilegra sé að forseti fái í raun og veru meiri hlutdeild í framkvæmdarvaldinu en að undanförnu, og þá fyrst og fremst þannig, að hann skipi ráðherrana án atbeina Alþingis, enda beri þeir ábyrgð gagnvart honum en ekki þinginu. Skoðun þessi er rökstudd með því, að þörf sé á styrkara framkvæmdarvaldi en verið hefur, að nauðsynlegt sé að draga úr valdi hinna pólitísku flokka og ýmissa annarra hagsmunasamtaka, að engin trygging sé fyrir því, að þingið reynist þess jafnan umkomið að mynda stjórn ( sem er mikill kjarni þessa máls; þetta átti eftir að reynast sönn spá) og loks, að slík skipan sé í bestu samræmi við þrískiptingu valdsins og tíðkist þar sem lýðræðið sé í einna mestum hávegum haft.“ Síðan fjallar öll þessi ritgerð Ólafs Jóhannessonar um nákvæmlega þetta. Ég held ég geti fullkomlega staðið á þeirri skoðun, sem ég hef áður haldið fram um þessar tvær ritgerðir, að þær færa okkur í raun og veru kristaltærar skilgreiningar á hinu pólitíska samfélagi sem verið er að lýsa. Og að svo miklu leyti sem við getum nú, 40 árum síðar, skoðað þessar ritgerðir sem spár um það sem gerðist, þá fara þær ótrúlega nærri lagi um samsetningu valdsins og samfélagsins. Þetta, herra forseti, eru samandregnar röksemdir fyrir þeirri brtt. að forsrh. skuli vera þjóðkjörinn og kosinn sérstaklega, og hann skipi með sér ríkisstj., og sú ríkisstj. framkvæmi lögin í landinu og hafi einnig það vald, ef yfir hana eru sett lög sem hún vill ekki una, að geta skírskotað þeim til þjóðaratkvæðis. Það er hugmynd sem er nýrri af nálinni en hér hefur verið lýst. Þeirri aðferð beittu Frakkar í sinni stjórnarskrá, þá er þeir settu hana á árinu 1958, til þess að koma í veg fyrir hugsanlegan árekstur löggjafarvaldsins og framkvæmdarvalds eftir að þau hafa verið aðskilin. Ég hef, herra forseti, í löngu máli flutt rök fyrir þessari breytingu, og ég vil aðeins endurtaka það aðalatriði málsins, vegna þess að menn hafa upp úr því lagt, að jöfnun atkvæðisréttar sé takmark í sjálfu sér. Það hlýtur að skipta máli. Það er öllum ljóst að í því frv. til stjórnskipunarlaga sem hv. þm. Geir Hallgrímsson hefur mælt fyrir er ekki um að ræða jöfnun sem nokkru nemur. Þess utan höfum við sagt í mjög einfaldri röksemdafærslu að ef menn eru að tala um að jafna algerlega fjölda þm. án þess að fækka þm. nokkurs staðar, þá eru menn að tala um 140 þm. sem er auðvitað fráleitt í alla staði. Ef menn eru hins vegar að tala um töluna 60 og þar um bil þá eru menn að tala um t. d. að Vestfirðir fái 11/2 þm. og allir sjá líka að það er fráleitt. Lausnin liggur ekki á þessu sviði. Það skal sagt með fullri virðingu um þá forustumenn stjórnmálaflokkanna gömlu, sem setið hafa árum saman og verið að reyna að leysa þetta, að auðvitað fara þar hvorki fífl né illmenni, heldur hitt, að þeir tóku að sér óleysanlegt verkefni. Enda er árangurinn þannig að aðhlátur vekur um allt land, sumpart að ósekju, því verkefnið var óleysanlegt í upphafi. En það áttu þessir mætu menn auðvitað að geta sagt sér. Það er einfaldur kjarni þessa mál. Herra forseti. Ég er sannfærður um að um landið allt vilja menn a. m. k. ræða og hlusta á og kynna sér hugmyndir, sem aðrar þjóðir hafa nýtt, og brautir, sem aðrar þjóðir hafa farið, sem ganga út á það að jafna kosningarrétt algerlega, en aðeins í öðrum helmingi valdsins, þ. e. framkvæmdarvaldsmegin, svo að þar komi einn maður og eitt atkv., en á sama tíma að varðveita þá til hlítar hagsmuni hinna dreifðu byggða, sem að sumu leyti eru mjög ólíkir þó ekki megi gera of mikið úr því, með því að hafa kjördæmaskipunina algerlega óbreytta. Menn geta tautað hér um 1 á móti 4,2 og hvað þeir vilja, en það er ekki málið. Ef menn vilja gera svo mikið úr þeim ágreiningi sem getur átt sér stað, og það er auðvitað ósæmilegt þegar menn eru að æsa dreifbýli gegn þéttbýli og öfugt, en ef um árekstur slíkra sjónarmiða er t. d. að ræða, þá ber að leysa það mál með þjóðaratkvæði. Franska reynslan sýnir að vitneskjan um það stjórnmálalega vopn gerir það að verkum að þing og framkvæmdavald ná saman. Fyrir því höfum við 30 ára reynslu í Frakklandi, að það gerist með þeim hætti. Þetta eru skynsamlegar hugmyndir, þó svo að við mætum að þessu leytinu til hálfgerðum steinaldarmönnum hér á hinu háa Alþingi, sem augljóslega vilja sem minnst um þessa hugmynd ræða. Við erum að sækja stjórnmálafundi um allt land, þar sem saman koma stundum vel á þriðja hundrað manns til að ræða þetta a. m. k. En hér mæta menn að þessu leytinu til stjórnmálalegum steinaldarmönnum, sem bara eru að ryðja í gegn fjölgun um þrjá, eins og það sé eitthvert mál. Hér kvarta menn oft yfir því virðingarleysi sem Alþingi má þola. Sumt af því er auðvitað marklaust tuð eins og öll þjóðþing þurfa að standa frammi fyrir. Hitt er miklu verra og miklu alvarlegra, ef gagnrýni á Alþingi á rétt á sér. Vitaskuld veldur það frv. sem hér um ræðir svona mildri óánægju í dreifbýli en fyrirlitningu í þéttbýli. Það er heila málið. Og ég lít svo til, að lýðræðinu sé greiði gerður með því að menn freisti þess, þó í löngum og þreytandi ræðum sé, að koma einhverri mynd á þetta frv. Dæmigerðar um lágkúrulegan rugling flokkakerfisins eru athugasemdir hv. 1. þm. Reykv. Geirs Hallgrímssonar, hér í gær. Hann iðkar þann orðaleik að ég og aðrir hv. þm., sem þessu hafa mótmælt, hafi sagt í annarri setningunni að hér væri um afskaplega ómerkilegt og lítilfjörlegt frv. að ræða en hins vegar hafi ég talað um það langt mál, og taldi hann þetta vera mikla ósamkvæmni. En sá ágæti maður, hv. 1. þm. Reykv. lítur fram hjá því, að hér er verið að flytja brtt. við þetta frv. og þar með við sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins. Það er eymdarlegt þjóðþing þar sem slíkt útheimtir ekki svolitla umræðu. Það er ekki hér. Það er þetta sem er kjarni málsins. Ég gæti auðvitað, herra forseti, að því er brtt. á þskj. 522 varðar rakið þar mál sögulega og með öðrum hætti. Hér er verið að aðlaga kerfi, sem hefur verið beitt erlendis, í Bandaríkjum Norður-Ameríku, Frakklandi og Finnlandi, sem menn skyldu ekki gleyma þó með nokkuð ólíkum hætti sé, það er verið að taka það kerfi og heimfæra það upp á íslenskar aðstæður. Það vakti athygli, þegar fulltrúar stjórnarskrárnefndar komu fram í sjónvarpsþætti ekki alls fyrir löngu, að þar opnaði málið fyrir hönd Framsfl. Þórarinn Þórarinsson og hann hóf umr. með því að segja að sjálfur hefði hann viljað ganga miklu lengra. Hann hefði viljað aðskilja til hlítar löggjafarvald og framkvæmdarvald og huga að því að kjósa framkvæmdarvaldið beinni kosningu. Annar stjórnarskrárnefndarmaður, núv. hv. 9. þm. Reykv. greip þá fram í fyrir honum og spurði hvers vegna hann væri að bera þetta á borð, því að allir vissu að með þessar hugmyndir sínar hefði hann orðið undir í sínum flokki. Allt kann þetta satt og rétt að vera. Ég þekki það, eftir að hafa reifað slíkar hugmyndir í hinum gömlu flokkunum, að þar átti það ekki hljómgrunn. Við því var ekkert að gera. En menn verða að skilja að Þórarinn Þórarinsson er talsmaður tiltekinna viðhorfa í þeim stjórnmálaflokki sem hann hefur tilheyrt. Og ég geri ráð fyrir að það fólk sem þar er og er á hans reki þekki þessar hugmyndir mætavel, vegna þess að um margra ára skeið voru þær ræddar þar í mikilli alvöru. Að viðbættu því sem ég hef greint frá um útgáfustarfsemi á Austfjörðum hygg ég rétt vera að a. m. k. á tveimur flokksþingum hafi sá stjórnmálaflokkur ályktað í þessa veru. Því má svo bæta við, að á síðari árum skrifaði Jónas Jónsson frá Hriflu mjög í þessa veru. Þá var hann að vísu kominn út úr flokkakerfinu. Í þeim efnum má vísa í tímaritið Ófeig sem hann gaf út á þessum árum. Þetta segi ég til að undirstrika það, að í þessu tilfelli og einnig í forustugrein í Tímanum var Þórarinn Þórarinsson auðvitað ekki að tala úr tómri tunnu eða fyrir sjálfan sig eingöngu, heldur er hann talsmaður tiltekinna sjónarmiða. Annað í þessum hugmyndum finnst mér að þeir sem eru virkilegir talsmenn dreifbýlis ættu að hugleiða. Ef menn skoða þau ríki sem þetta hafa tekið upp, þá er töluvert ólíku saman að jafna, vegna þess að þetta stjórnkerfi gerir að mörgu leyti frekar ráð fyrir bandalagseðli þess lands og þeirrar þjóðar, m. ö. o. það gerir ráð fyrir sjálfstæði landshluta eða fjórðunga eða sveitarfélaga, allt eftir því um hvað menn eru að tala það eða það sinnið, og það gerir ráð fyrir miklu sjálfstæði þessara eininga og að þær myndi heild eftir lögmálum bandalags frekar en lögmálum sterkrar og miðstýrðrar heildar. Af þessum ástæðum eiga þessar hugmyndir erindi þegar menn eru að ræða fjölgun eða fækkun eða óbreytta tölu þingmanna, þ. e. með hverjum hætti atkvæðisréttur skuli jafn vera eða ójafn. Það eru þessar röksemdir sem verulegu máli skipta. Það sem menn sjá er einnig hin afleidda valddreifing í þágu landshlutanna, í þágu sveitarfélaganna og í þágu hverfafélaganna í Reykjavík eða hverra þeirra eininga sem menn eru að tala um. Því undirstrika ég þetta svo rækilega að þetta er auðvitað liður í þeirri hugmyndafræði sem ég er einnig að mæla fyrir. Þetta var um þá till., herra forseti, að forsrh. skuli vera þjóðkjörinn, sem auðvitað felur í sér að á því sviði gildi eitt og jafnt atkvæði fyrir sérhvern mann. Síðan er lögð fram önnur brtt. um það hvað taki við ef forsrh. deyr eða lætur af störfum. Er lagt til að utanrrh. taki við embætti hans. Þetta er auðvitað umdeilanleg aðferð, en aðeins til undirstrikunar þess að einnig er verið að leggja til á sérstöku þskj. að þingrofsrétturinn sé afnuminn. M. ö. o. að þeir framkvæmdarvaldshafar sem kjörnir hafa verið sitji til fjögurra ára og að um það sé vitað í upphafi kjörtímabils hvað þeir sitji lengi. Þeir sitji til fjögurra ára og ef um er að ræða, sem vonandi kemur aldrei til, að maður deyi í embætti eða verði að láta af því af öðrum sökum, svo sem alltaf getur skeð, þá taki varamaður hans við, en ekki fari fram kosningar sem brengli tímann. Hið sama á auðvitað að gilda um hv. alþm. Maður, sem er kjörinn á Alþingi, á auðvitað að vita það í upphafi - og kjósendur einnig - til hve langs tíma hann er kjörinn. Ef maður er kjörinn á Alþingi þá á hann að sitja fjögur ár. Það er bæði staðfesta í stjórnarkerfinu og það er lýðræðislegt og því fylgir þess vegna ábyrgð. Hinu fylgir ábyrgðarleysi, að það vald sé á hendi einhvers eins manns, þar sem meira og minna er auðvitað tekið mið af flokkshagsmunum eða stjórnmálahagsmunum hverju sinni, að leysa þing upp og efna til kosninga. En, herra forseti, enn ein brtt. er hér flutt. Hún er um það að 28. gr. stjórnarskrárinnar falli niður. Því ég verð að segja það, að mikilvægara en hitt, hvort þm. eru 60 eða 63, er hvort hægt er að senda þá heim eða senda þá ekki heim. Á sama tíma og við erum að leggja til að þm. verði 60, með óbreyttum hætti, er verið að leggja til að þeir verði ekki sendir heim sem börn, heldur - hafi þeir verið kosnir - sitji þeir fjögur ár. Þeir viti það sjálfir og þeir sem þá kusu. Þeir viti að til þess er leikurinn gerður. Þess vegna, herra forseti, er á þskj. 527 flutt brtt. um að 28. gr. stjórnarskrárinnar falli niður. Það er greinin sem veitir núv. hæstv. forsrh. þingrofsrétt. Hafi ég heyrt rétt þá talaði hv. 4. þm. Austurl. mjög gegn þingrofsvaldinu hér í dag. Það verður fróðlegt að sjá hvernig atkv. falla um þessa till. á morgun. Ég veit að hv. alþm. gera sér ljóst að hér er verið að tala samfelldri hugmyndafræði þar sem hvað hangir er öðru háð. Augljóst er að að lykiltillögunni fallinni er eitthvað af þessu sjálfkrafa fallið. Á þskj. 525 er flutt brtt. um að forsrh. geti efnt til þjóðaratkvgr. um hvaða mál sem vera skal. Sú aðferð er sótt í hina frönsku stjórnarskrá, sem hér hefur áður verið talað fyrir, að þegar framkvæmdarvald er kosið sérstaklega og löggjafarvald sérstaklega þá sé vald til þjóðaratkvgr. til staðar, gagngert til að grípa til ef um ósættanlegar andstæður kynni að vera að ræða. Að vísu tel ég að í því felist algert vanmat á manneðlinu, að halda að til slíks komi. En gott og vel, við skulum fræðilega gera ráð fyrir þeim möguleika að slíkt geti gerst, og því er þessi varnagli sleginn. Á þskj. 524, herra forseti, er svohljóðandi brtt.: „Á eftir 15. gr. komi ný gr., 15. gr. A, svohljóðandi: Ráðherrar mega ekki vera alþm. Nú er alþm. skipaður ráðh., og skal þá varamaður hans taka sæti á Alþingi þann tíma er hann gegnir ráðherrastörfum.“ Þetta er í raun og veru sama hugmynd, að einnig þarna sé skilið á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Ef kjörinn forsrh. kann t. d. að vera forustumaður í einhverjum stjórnmálaflokki eða hagsmunasamtökum eða hvað annað, og vilji hann mynda ríkisstjórn að öllu leyti innan þings eða hálfu leyti innan þings, þá á honum auðvitað að vera það kleift. En geri hann það með þeim hætti, skipi t. d. hálfa ríkisstj. mönnum sem sitja á Alþingi, þá taki varamenn þeirra sæti á þingi, fari með atkvæðisrétt þeirra og annað slíkt, m. ö. o. í praxís sé skilið þar á milli ef til slíks kemur. Eins og ég sagði hér í gær, þegar um þetta var rætt, hvort sem menn eru að tala um svokallað þingræði eða ekki, þá eru menn annars staðar farnir að praktísera þá reglu engu að síður. Ég nefni Noreg til dæmis um það Mér finnst nú satt að segja, ef sú breyting er gerð ein, vera svolítill potarabragur á því, en það er ekki það sem um er að ræða. Það skiptir engu máli hvaða persónur hér eiga hlut að máli. Mér sýnist stundum ég þekkja það úr mínum gamla flokki. Þeir sem gjarnan sóttu það fastast voru þeir sem sátu á varamannabekkjum og töldu möguleika sína aukast til vegs og virðingar ef þetta væri gert með þessum hætti. Þessi till. á auðvitað ekkert skylt við það, heldur er hún liður í samfelldum brtt., sem í raun og veru mynda heildstætt frv., um það að ef til þessara breytinga kemur þá sé þarna skilið á milli eins og annars staðar. Herra forseti. Fyrir allmörgum af þessum brtt. mælti ég í gær. Þær voru dregnar til baka og endurfluttar við 3. umr. Það er því óþarfi að endurtaka það. En af sjálfu leiðir að þegar menn eru að aðskilja löggjafarvald og framkvæmdarvald, þá er það auðvitað mikill misskilningur að verið sé að draga úr völdum annars aðilans, sem stundum er haldið fram, þetta veiki þingið. Ég held þvert á móti að það styrki þingið. Hér er lagt til á þskj. 526 að 24. gr. stjórnarskrárinnar falli niður. Meðan ég var í mínum gamla flokki var þetta flutt sem flokksmál af hans hálfu og var ég flm. Þetta er um það að vald til útgáfu brbl. sé af tekið. Af sjálfu leiðir að ef þingið setur lögin og framkvæmdarvaldið framkvæmir þau, þá getur framkvæmdarvaldið ekki sett lög í þinghléum eins og nú er. Þau mjög svo misnotuðu forréttindi framkvæmdarvaldsins, sem við þekkjum vel, þarf að afnema. Þessi aðskilnaður þarf auðvitað að vera á báða bóga og því er þetta flutt. Ég vil svo, herra forseti, nefna brtt. á þskj. 528, sem er mjög veigamikil í þeim stjórnkerfisbreytingum sem verið er að mæla fyrir. Hún er í þá veru að á eftir 3. gr. komi ný gr. sem orðist svo: „Á eftir 43. gr. komi ný gr., 43. gr. A, svohljóðandi: Alþingi markar stefnu lýðveldisins í utanríkismálum. Ríkisstj. skal ávallt bera undir þingið mikilvæg utanríkismál.“ Kjarninn í þessum breytingum er sá, að öfugt við það sem gert er í Frakklandi, þar sem mörkun utanríkisstefnu er á hendi hins kjörna framkvæmdarvalds, leggjum við til að mörkun utanríkisstefnu sé á hendi löggjafarvalds. Ástæðan fyrir þessu er sú, að þar er tekið tillit bæði til legu landsins, sérstöðu íslenskra utanríkismála og þess, að flóra íslenskra utanríkismála er mjög víðtæk eins og menn vita. Má segja að taka verði visst tillit til hinna íslensku aðstæðna, skoðana, flokka, skulum við segja, að því er þetta varðar. Það er mikið aðalatriði í þessari áætlun allri að með þessum hætti sé farið með utanríkismálin. Ég hef þá, herra forseti, í örstuttu máli gert grein fyrir þeim brtt. sem ég flyt við þetta frv. Það er margt furðulegt í þessari umr. allri. Einn stjórnmálaflokkur í landinu hefur öðrum fremur þótt vera varnaraðili fyrir eitthvað sem kallað er þingræði. Málsvarar hans leika þann, liggur mér við að segja ódrengilega leik, t. d. í einokunarblaði sínu, Morgunblaðinu, að setja jöfnunarmerki milli þingræðis og lýðræðis. Síðan segja menn: Hérna er verið að vega að þingræðinu. Milli línanna má lesa að þar fari hættulegir menn lýðræðinu. Þetta er auðvitað umr. sem menn þekkja. En þessir þingræðisherramenn eru nú margir jafn áhugasamir um sjálfa sig eins og sjá má hér í þingsölum í kvöld. Hér er sennilega mættur einn úr þeirri þingræðissveit, hv. þm. Albert Guðmundsson. En því er þetta sagt, ég hef sagt það áður við þessa umr. en vil samt endurtaka það, að orðið „þingræði“, notað með þeim hætti sem t. d. Morgunblaðið gerir gjarnan, er mjög villandi og er þýðing á allt öðru erlendu orði. Það er þýðing á orðinu „parlamentarismi“ og þýðir auðvitað það eitt, að Alþingi skipi af sér ríkisstj., geti fellt hana eða verði a. m. k. að þola hana. Þessi orðaleikur finnst mér vera mjög ósmekklegur vegna þess að hann felur það í sér að látið er að því liggja, að tillögur um að framkvæmdavald sé kosið með aðferðum þjóðræðis í staðinn fyrir þingræðis séu frelsinu, fundafrelsi, félagafrelsi og öðrum slíkum mannréttindum, hættulegar. Þennan leik hefur þessi heldur ósmekklega og lítilfjörlega íhaldspressa leikið, gert sjálfa sig að einhverjum ógurlegum talsmönnum þingræðisins. Þingræðið er auðvitað ekkert annað en eitt form lýðræðis. Það er hægt að hugsa sér miklu fullkomnara lýðræði, þar sem einhverjir aðrir en þing myndi ríkisstj. Það er kjarni málsins. Ég þykist vita að ef Bandalag jafnaðarmanna eykur fylgi sitt í næstu skoðanakönnun úr 13% upp í 25%, þá muni þeir enn herða róðurinn í þeirri innrætingu að hér fari andstæðingar þingræðisins. Jafnvel þeim þm. sem er góður knattspyrnumaður, að vísu heldur lakari stjórnmálamaður, en er alinn upp í Frakklandi og ætti að vita hvað um er talað, veit væntanlega að í Frakklandi er lýðræði þó að ekki sé þar þingræði í þessum parlamentariska skilningi, verði reynt að vagga inn á þing á þeim forsendum að Sjálfstfl. sé að verja þingræðið gegn andstæðingum þess. Þennan leik hafa þeir leikið svo oft, og fótboltamaðurinn fyrrv. frá Frakklandi mun auðvitað ekki segja orð heldur láta Moggann vagga sér inn á Alþingi til varnar lýðræðinu. Ég veit að það á eftir að verða svona. Þeir eru þegar byrjaðir í þessum dúr í forustugreinum sínum. Að því leytinu til er kvíðvænlegt að hoppa úr 13 upp í 25 í skoðanakönnunum, að þá munu þeir allir herðast eins og menn þekkja, þessir varnarsveinar þingræðisins á Morgunblaðinu. Og það er auðvitað áhyggjuefni. Ég er ekki að segja þetta að ástæðulausu. Ég vísa í fáránlega forustugrein í því blaði, ég held á laugardaginn var, þar sem tíunduð var þingræða hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar. Eins og menn vita, þá er pólitísk umfjöllun hér oft á þá lund að menn þurfa að lesa á milli línanna. Og milli línanna var verið að ýja að því, að hér færu frelsisins óvinir, lýðræðisins óvinir, mannréttindaóvinir sem legðu til atlögu við sjálft þingræðið. Við spáum í raun hvernig þetta þingræði hefur verið og þess vegna er það a. m. k. til umr. hvort ekki sé skynsamlegt, líka annarra aðstæðna vegna, að skipta um farveg lýðræðisins, gera það að mörgu leyti beinna, gera starf löggjafarvaldsins að sumu leyti öðruvísi, en um leið styrkja stöðu þess eða setja lög til að hafa eftirlit með lögum og annað slíkt. Það er það sem verið er að leggja til. Ég átti von á því að áhugamenn á því svæði í íslenskum stjórnmálum, sem stundum er kallað til vinstri, hefðu að mörgu leyti ástæðu til og áhuga á að skoða þessar hugmyndir mjög rækilega, eins og þær eru fram settar, eins og þar er fjallað um utanríkismál í stjórnkerfinu og einnig vegna þeirrar sögu þessa máls, að á árum síðari heimsstyrjaldarinnar voru það svokallaðir vinstri menn í Alþfl. sem þessum hugmyndum héldu á lofti, og allmörgum árum síðar svokallaðir vinstri menn eða kaupfélagamenn, þar á undan ungmennafélagsmenn í Framsfl., sem slíkum hugmyndum héldu á lofti. En það er svo undarlegt í íslenskum stjórnmálum, að alltaf hefur það verið Sjálfstfl. sem hefur tekið upp hina hörðu vörn fyrir þingræðið, parlamentarismann. Menn skyldu íhuga af hverju það er. Hverjir eru það sem í raun og veru hafa haft megintök á stofnunum eins og ríkisbönkunum? Þarna er verið að leggja til að það sé skilið frá hinu pólitíska valdi svo fengnu. Menn skyldu muna það, að ríkisbankarnir á Íslandi eru eldri en sósíalisminn. Sú hugmynd er ekki frá Moskvu komin. Menn skyldu muna það, að í fyrstu ríkisstjórn á Íslandi, sem aðeins myndaði einn maður, voru blóðugustu átökin um yfirráðin yfir ríkisbönkunum. Sá skipaði sjálfan sig bankastjóra ríkisbanka daginn sem hann vék úr embætti hér í þessu húsi árið 1909. Önnur ríkisstjórn í landinu féll - ekki vegna paragraffastyrjaldar í sjálfstæðismálum, heldur vegna deilna um yfirstjórnina í Landsbankanum. Um hvað voru þessir menn að takast á? Húsið, þar sem ég hef skrifstofu, er byggt 1907. Aðrir hv. þm. hafa skrifstofu í Þórshamri. Framan á því húsi stendur ártalið 1912. Þórshamar var byggt sem einbýlishús. Það er sagt að fyrsti togarinn okkar, Jón forseti, sem keyptur var 1907, hafi borgað sig með veiðiskap á sjö mánuðum. Um hvað voru menn að takast á þegar menn tókust á um yfirráðin yfir ríkisbankakerfinu? Eignaraðildina að innréttingunni hér á landi. Og það var ekki gert með eigin fjármagni, það er ekki þess háttar kapítalismi, ónei. Það var gert með pólitískum yfirráðum yfir kapítalinu í gegnum ríkisbankana. Það er engin furða þó að þessir menn hafi svo áratugum saman verið að verja þingræðið, nefnilega aðstöðuna í þessum stofnunum. Litli maðurinn hefur að vísu fengið lán og lán, en það er bara ekki kjarni málsins. Það er þetta sem auðvitað skiptir máli. Svo hefja þeir þingræðissönginn sinn, nefnilega yfirráðin yfir þessum stofnunum, sem aftur eru yfirráðin yfir helstu efnum sem máli skipta í þessu landi. Og þeir eru hissa á því, að upplýstir menn, sem skilgreindir hafa verið á línu vinstri flokka hér, skuli ekki taka undir þennan söng alveg krítiklaust, alveg gagnrýnilaust. Nei, hér hangir allt annað og miklu meira á spýtunni. Menn þurfa ekki annað en skoða hagsöguna, sem svo mjög hefur verið fölsuð hér í gegnum árin og áratugina, til að vita út á hvað hún gekk. Skoði menn Kveldúlfsmálin hér upp úr kreppunni, þegar þetta ídol einkaframtaksins var rekið á 40% af útlánafé stærsta ríkisbankans. Um hvað halda menn að sá leikur hafi snúist? Og sá banki var ekki byggður á formúlu Lenins eða þeirra Moskvumanna. Ónei. Hann er stofnaður hér 1886. En hvers vegna höfðu þeir þessi tök á Landsbankanum og sækjast enn eftir þeim eða hverjum öðrum sjóðum af því tagi? Það er í nafni þingræðisins, að sagt er. En menn tala aldrei um og menn vilja ekki sjá og vilja ekki ræða samhengið sem þarna er á milli. Nýróttækt fólk er að skynja þetta með allt öðrum hætti. Það lætur ekki einhverja dellumakara segja sér hvað sé hægri og hvað sé vinstri. Það lætur ekki rugla sig í því að þingræði og lýðræði sé eitt og hið sama. Og það lætur ekki segja sér fyrir verkum. Það lætur ekki einhver flokksblöð kenna sér um hvað deilumál snúist, hvað sé áhugavert og hvað sé ekki áhugavert. Það er ekki kjarni þessa máls. En samandregið ætti það að vera lykilorð íslenskrar hagsögu að ríkisbankarnir eru eldri en sósíalisminn. Þeir komu fyrst. Landsbankinn var stofnaður 10 árum áður en Þorsteinn Erlingsson kynnti hér fyrstur sósíalisma og jafnaðarstefnu. Þetta gleymist oft og meira að segja sömu menn reyna að halda hinni kenningunni fram. Ég hef, herra forseti, þegar mælt fyrir þeim brtt. sem eru nýjar. En ein brtt., sem ég mælti fyrir í gær, skiptir verulegu máli og stendur í raun og veru algerlega sjálfstæð. Hún er um það að kosningaaðferðinni verði gerbreytt. Sú aðferð er auðvitað í stíl við allt annað sem við, sem höfum staðið að Bandalagi jafnaðarmanna, erum að leggja til fyrir þetta þjóðfélag. Nefnilega að sett sé í stjórnarskrá að kjörseðill eigi að vera þannig úr garði gerður, að kjósandinn geti kosið bókstaf á röðuðum lista, sem einhver hópur, lítill eða stór, hefur raðað, sem kemur auðvitað ekki löggjafanum við að neinu leyti. En í annan stað eigi kjósandinn að geta kosið einstakling af einhverjum lista. Þá hlýtur listinn auðvitað atkv. jafnframt. Í þriðja lagi skiptir það meginmáli að kjósandinn eigi að geta kosið fleiri af lista eða listum og allt upp í svo marga sem í kjöri eru. Það má segja að þessi kosningaaðferð sé blanda af því sem tíðkast í Danmörku og á Írlandi. Það er þó auðvitað ekki kjarni málsins, heldur hitt, að hér er verið að leggja til tiltekna uppreisn gegn flokkaræðinu, gegn þeirri almennu hugmynd að stjórnmálaflokkarnir standi fyrir eitthvað sérstakt, sem aðrir standi þá ekki fyrir. Því að svo mikið sem rangt er í allri hugsun í stjórnkerfinu hjá okkur er þessi grundvallarvilla ekki best, að einhver stjórnmálaflokkurinn, við getum nefnt hann og skiptir ekki máli, standi fyrir eitthvað sem hinir stjórnmálaflokkarnir standi ekki fyrir. Þetta er ekki svona.  Það verður fróðlegt að sjá með hverjum hætti flokkavaldið hér snýst gegn þessum hugmyndum í atkvgr. á morgun, sem ég er alveg sannfærður um að það gerir. Og af hverju? Setjum svo að það verði kosningar í einhverju kjördæmi í landinu. Setjum svo, þrátt fyrir það að hv. alþm. hér og fjölmiðlarnir, sem þeir meira og minna nærstýra eða fjarstýra, eru búnir að halda því fram að hér sé einhver hægri flokkur og vinstri flokkur og svo miðjuflokkar og allt sé þetta eftir munstri og strúktúr einhverjum, að það komi í ljós í einhverju kjördæmi að 60% af hv. kjósendum kysu einn af D og einn af G. Og hvað þá? Þetta er búið að vera rangt allan tímann. Munstrið er ekki það sem þessir flokkar og þessir fjölmiðlar halda að fólki, enda er ég sannfærður um að svo sé. Af hverju eru stjórnmálaflokkarnir þannig upp byggðir, að þeir neyða t. d. konur, sem hafa þá skoðun, sem kann að vera rétt og kann að vera röng, er að því leytinu til rétt að hana hafa margir, að konur njóti ekki nægra áhrifa í sveitarstjórnum eða á Alþingi eða hvar sem er, til að fara sérstaklega í framboð? Af hverju mega menn ekki kjósa konur þvert á kjörseðlunum, ef mönnum finnst það meira virði en sú skoðun, að Alþb. sé í einhverjum grundvallaratriðum öðruvísi en Sjálfstfl.? Það kemur í ljós að menn eru ekki þeirrar skoðunar. Það á að vera starf okkar hér á löggjafarþinginu að gera stjórnkerfið þannig úr garði að það lagi sig að þeim skoðunum sem uppi kunna að vera. Ef tiltekinn hópur kjósenda í Reykjavík, eigum við að segja fólk sem hneigist að sama kyni og það er sjálft, svo að ég nefni minnihlutahóp, sem hefur verið mjög umdeildur, vill sýna það sem aðalatriði sinnar stjórnmálaskoðunar með því að kjósa eftir tilteknu munstri á kjörseðilinn, þá á hann auðvitað að mega það. Ef menn eru þeirrar skoðunar að slík mál séu mikilvægari en hitt, hvor hefur skert vísitölubætur á laun oftar, Geir eða Svavar, þá eiga menn að fá að kjósa í samræmi við það. Af þessum ástæðum er lagt til, sem er mjög í stíl við allt annað sem við erum að leggja til, að kjörseðillinn sé svona úr garði gerður. Og þeim mun meiri ástæða, herra forseti, er til að segja þetta, að hér segir, svo að ég lesi þennan skemmtitexta á bls. 3 í þriðja sinn, að þingflokkarnir fjórir hafi auk þess orðið ásáttir um eftirfarandi: - Þetta finnst mér einhver grínartugasti texti sem ég hef lengi séð. - „Að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár.“ Af hverju setja mennirnir þetta? Eins og ég hef sagt er hér ekki verið að leggja til að beita sér fyrir víðari valddreifingu, eða hvað þetta heitir allt saman, samfara nýrri stjórnarskrá, heldur hinu, að setja meiri valddreifingu inn í stjórnarskrána. Það verður fróðlegt að vita hvort þessir fírar, sem eru ákveðnir í því að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði, fella það ekki að aukin valddreifing og virkara lýðræði verði með þessum hætti inn í stjórnarskrána sett. Það er aldrei að vita. Þetta er auðvitað tillaga sem gengur gegn flokkunum. Til praktískrar áherslu þessarar tillögu hef ég nefnt ástand mála vítt og breitt um landið. Ég hef nefnt sérstaklega ástand í Norðurl. v., sem mér finnst vera undirstrikun á þeirri kröfu sem hér er um að ræða, bæði innan Framsfl. og Sjálfstfl. Þarf ekki annað en að fara um landið allt til að undirstrika það að flokkarnir hafa ekki þau einkenni í dag. Kannske hafa þeir þau á morgun og kannske höfðu þeir þau í gær. En í dag hafa þeir ekki það einkenni að þeir hver um sig standi fyrir eitthvað eitt sem einhverjir aðrir standi þá ekki fyrir. Það er söguleg blekking að svo hafi verið nú um langan tíma, a. m. k. að það sé svo í dag. Þá staðreynd eiga menn auðvitað að viðurkenna með þessum hætti. Það eitt að viðhalda flokkunum á aldrei að verða neitt aðalatriði þessa máls. Nú hef ég, herra forseti, mælt fyrir þeim brtt. sem ég flyt við þetta frv. Það eru ekki minni háttar brtt. við meiri háttar frv. Það eru alvörutillögur um frv. sem er ekki neitt. Það er verið að reyna að gera þetta frv. að einhverju. Samandregið einfalt: Að valdþættirnir séu aðskildir, að fram fari bein kosning framkvæmdarvalds, þar sem sérhver þegn í landinu hafi eitt og jafnt atkv., og í þriðja lagi að hagsmunir hinna dreifðari byggða séu verndaðir með því að þar hafi einn maður eitt atkv. Ég vek athygli á hinni afleiddu valddreifingu, einkum í þágu byggðanna, sem skiptir máli. Því fylgir einnig sú sannfæring að þeim mun nær þeim verkefnum sem vinna skal sem dreifing fjárins fer fram, þeim mun skynsamlegri er hún. Í því eru hagkvæmnissjónarmið einnig. Og svo hitt, að þetta felur í sér að smærri einingar hafi meiri sjálfsstjórn, að stjórnkerfið í landinu sé minna miðstýrt og meira af eðli bandalags. Þessar hugmyndir þekkja menn. Þessar hugmyndir voru fluttar á þskj. 94 í sex liðum. Það þarf þess vegna ekki að koma neinum á óvart þó að ég freisti þess að kynna þær hér sem brtt. við þetta frv. Ég greindi raunar frá því um það leyti sem þetta frv. var lagt fram, að þess yrði freistað að koma því inn í þetta frv. Ég geri mér ekki miklar vonir um að það verði samþykkt að þessu sinni. En hitt er ekki verra, að glæða skilning á því að þetta er hægt, að þetta er skynsamlegt og hér er um að ræða réttláta aðferð, þar sem hagsmuna beggja er gætt, bæði þeirra sem þéttar búa og eins hinna, sem búa í meira dreifbýli.



Herra forseti. Ennþá erum við á kvöldfundi að ræða frv. til stjórnskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Það er ekki neitt undarlegt við það þó að menn þurfi að taka sér tíma til að ræða um þetta mál og flytja við það brtt. Það sannar einungis það, sem margir hafa haldið fram sem hér hafa rætt þetta mál, hversu fáránlegt er að taka einn þátt þess út úr heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar, sem nú stendur yfir. Hv. þm. Vilmundur Gylfason hefur gert grein fyrir fjölda brtt., sem hann flytur við frv., og gert það í löngu og glöggu máli. Ég hef ekki gert tilraun til þess í sjálfu sér, ef frómt frá er sagt, að grunda þessar tillögur sem vert væri, vegna þess að hér er um svo yfirgripsmikið mál að ræða, þar sem stjórnarskrá lýðveldisins er, að ekki er fært á stuttum tíma að gera því þá grein sem vert væri. En erindi mitt hingað upp var þó fyrst og fremst að benda á samkennd till. þeirrar, sem hv. þm. Stefán Valgeirsson og Ólafur Þ. Þórðarson hafa flutt í þessu máli, við tölul. 2 á bls. 3 í því ágæta frv. sem birtist á þskj. 367, þar sem hinar skemmtilegu hugmyndir hv. stjórnarskrárnefndar koma fram. Með leyfi forseta vil ég aftur vekja athygli þingsins á þessum hugmyndum þeirra, sem eins og ég hef áður sagt hér úr þessum ræðustól bera nokkur merki þess að höfundur eða flm. frv. finni nokkra sök hjá sér. Með leyfi forseta hljóðar tölul. 2 á bls. 3 í grg. með frv. þannig: „Þingflokkar Alþb., Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl., sem að frv. þessu standa, hafa auk þess orðið ásáttir um eftirfarandi: . ... 2. Að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. M. a. fái sveitarfélög meira sjálfsforræði og þannig verði völd og áhrif landsmanna allra í eigin málum aukin, óháð búsetu þeirra. Jafnframt munu þingflokkarnir beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnalega aðstöðu manna þar sem mismununar vegna búsetu gætir helst.“ Lesi menn svo brtt. þeirra félaga Stefáns Valgeirssonar og Ólafs Þ. Þórðarsonar og beri saman við þessi fögru fyrirheit. Ég sé ekki annað en hv. flm. frv. á þskj. 367 ættu að grípa þetta gullna tækifæri og samþykkja þessa brtt. Þá fengju þeir þessum fögru sýnum sínum fullnægt í augnablikinu, þ. e. að það fólk sem þarf að bæta aðstöðumuninn vegna búsetu gæti fengið nokkra umbun þangað til íslensku þjóðfélagi tekst að jafna þennan mismun, sem þeir hv. alþm. Geir Hallgrímsson, Steingrímur Hermannsson, Svavar Gestsson og Magnús H. Magnússon bregða þarna fyrir augu okkar. Ég vil aðeins benda á samkennd þessara fögru sýna og till. þeirra félaga. Ég ætla ekki og hef enga áráttu til þess að tefja þetta þinghald verulega eða úr hófi fram, en leyfi mér þó að lesa brtt. þeirra Stefáns Valgeirssonar og Ólafs Þ. Þórðarsonar, sem birtist á þskj. 469, með leyfi forseta. Þeir gera það að till. sinni að á eftir 3. gr, komi ný grein svohljóðandi: „77. gr. orðist svo: Skattamálum skal skipa með lögum. Við ákvörðun skatta á tekjur og eignir skal gætt jafnræðis þegnanna, þannig að til lækkunar komi sérstakur kostnaður vegna búsetu, eftir því sem nánar verður ákveðið í lögum.“ Að mínu mati ættu flm. frv. á þskj. 367 að grípa fegins hendi þessa brtt. og samþykkja hana og beita áhrifum á félaga sína að þeir ljái henni atkv. sitt. Það hefur mikið verið rætt hér um þetta frv. til stjórnarskipunarlaga og finnst flestum, sem um hafa rætt, heldur lítið hafa lagst fyrir kappana, að hér sé lítið efni í löngu máli. Ég skal ekki frekar ræða um það hér. Ég hef þegar rætt það nokkuð á hv. Alþingi. Frsm. fyrir nál. því sem kom frá nefndinni sem fjallaði um þetta frv. hélt hér mjög skörulega ræðu í dag og hélt að sjálfsögðu, eins og hans var von og vísa, skörulega á sínu máli og færði rök fyrir sínu áliti. Hann lét hugann reika lítið eitt. M. a. minntist hann á ályktun úr Önundarfirði, sem var lesin á kvöldfundi í gærkvöldi, þar sem allir flokkar starfandi þar í firðinum létu frá sér heyra. Og honum fannst lítið til koma. Hann minntist í ræðu sinni, hv. frsm., alþm. Matthías Bjarnason, einnig á ályktun frá Hvammstanga, sem honum fannst einnig fátt um. Af þessu tilefni datt mér í hug að hann væri kannske fróðari en aðrir alþm. um hvað þessi ályktun frá Hvammstanga fjallaði yfirleitt. Þó hann nefndi hana ekki gleggra en þetta datt mér í hug að það væri ályktun sem er undirrituð af áhugamönnum um þessi mál í Framsóknar-, Sjálfstæðis-, Alþýðuflokks- og Alþýðubandalagsfélögum í Vestur-Húnavatnssýslu. Með leyfi forseta langar mig til að lesa þessa ályktun og það að gefnu tilefni og festa hana þar með í skjöl Alþingis, en þessi ályktun er frá mars 1982. Þetta er eins konar dreifibréf til félaga vítt og breitt. Þessi ályktun hefur haft veruleg áhrif vítt og breitt um landið. Hef ég nú lesturinn, með leyfi forseta: „Við undirritaðir áhugamenn í Vestur-Húnavatnssýslu um stjórnarskrármálið viljum vekja athygli á að íslenskir stjórnmálaflokkar hafa sett sér það markmið að fjölga þm. á Reykjavíkur- og Reykjanessvæðinu á kostnað landsbyggðarinnar. Undirbúningur þeirra aðgerða hefur verið í fullum gangi og telja má fullvíst, að stjórnarskránni verði breytt í þá veru við fyrsta tækifæri, ef ekkert er aðhafst af hálfu landsbyggðarinnar. Þar sem hér er ekki aðeins um hag hinna dreifðu byggða að ræða, heldur allrar þjóðarinnar þegar til lengri tíma er litið, teljum við nauðsyn á að íbúar landsbyggðarinnar standi saman og hrindi fyrrnefndum áformum af höndum sér þannig að slíkt komi ekki til framkvæmda. Staðreynd er að megináhrif búsetubreytinga landsmanna á síðustu áratugum eru fólgin í afgerandi forustuhlutverki höfuðborgarsvæðisins á flestum sviðum. Þar eru nú aðalstöðvar embættiskerfisins, hagsmunasamtaka, stjórnmálaflokka, fjölmiðla og fjármálavalds. Með tilliti til framangreinds verðum við að álíta, að þrátt fyrir minna atkvæðavægi séu áhrif íbúa stór-Reykjavíkursvæðisins til stjórnunar þjóðmála mun meiri en íbúa landsbyggðarinnar. Aðalframleiðsla þjóðarinnar á sér stað út um hinar dreifðu byggðir, en fjármunir renna til Reykjavíkur og eru síðan skammtaðir þaðan úr hnefa. Þeirri skoðun okkar viljum við nú koma á framfæri að fjölgun þm. leysir engan vanda. T. d. virðist heil heimsálfa, Ástralía, komast vel af með aðeins 64 þm. Allmiklar umræður hafa verið hér innan sýslunnar um þetta mál, bæði á pólitískum og almennum fundum. Einstaka fundarsamþykktir leggja ríka áherslu á að komi til breytinga á stjórnatskránni verði fjöldi þm. í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi, eins og þeim er nú skipað, aldrei meiri en 215 hlutar af heildartölu alþm. þjóðarinnar. Ef þú og þitt samstarfsfólk telur að kalla þurfi fram andstöðu gegn fyrirhugaðri kjördæmabreytingu og þið eruð reiðubúin að starfa að þessu málefni ættum við að leggjast á eitt og ráða ráðum okkar hvernig bregðast skuli við til varnar, þannig að íbúar landsbyggðarinnar geti búið við mannsæmandi kjör og haldið áfram að starfa að verðmætasköpun fyrir þjóðarbúið. Með bestu kveðjum og von um samstarf. F.h. áhugamanna í Framsóknar-, Sjálfstæðis-, Alþýðuflokks- og Alþýðubandalagsfélögum í Vestur-Húnavatnssýslu.“ Undir þetta rita Aðalbjörn Benediktsson, Hvammstanga, Örn Björnsson, Gauksmýri, Karl Sigurgeirsson, Hvammstanga, Egill Gunnlaugsson, Hvammstanga, Baldur Ingvarsson, Hvammstanga, Vilhelm Guðbjartsson, Hvammstanga, Björn Sigurvaldason, Litla-Árnesi, og Matthías Halldórsson, Hvammstanga. Þetta mun vera sú Hvammstangaályktun sem hv. þm. Matthías Bjarnason gat um í ræðu fyrr í kvöld og taldi lítið til koma, eins og samþykktar úr Önundarfirði, sem lesin var upp á þingfundi í gær. Ég er ekki að segja að þetta dreifibréf, sem sent mun hafa verið allvíða, muni hafa haft veruleg áhrif. Þó vitum við að snemma þessa árs var haldinn fundur á Akureyri og þaðan gerð ályktun um þessi mál og mjög í sama anda. Einnig í vetur var í bæjarstjórn Siglufjarðar samþykkt ályktun um þessi málefni, sem ég vildi leyfa mér að lesa, með leyfi forseta, og festa þar með í þingtíðindum. Þessi ályktun er svohljóðandi: „Í sambandi við þá umræðu sem nú á sér stað í þingflokkunum um breytingu á kosningalögum og jöfnun á vægi atkv. vill bæjarstjórn Siglufjarðar beina þeim tilmælum til alþm. að þeir meti í raunhæfu ljósi þann geysilega aðstöðumun, sem íbúar dreifbýlisins hafa á við þéttbýlissvæðin við Faxaflóa, og viðurkenni að eðlilegt sé að vægi atkv. sé meira í hinum strjálu byggðum heldur en á þéttbýlissvæðunum á Reykjanesi og Reykjavík. Sé þessa sjónarmiðs ekki gætt gæti fyrr en varir komið til enn aukinna búferlaflutninga frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins, sem flestum finnst nú nóg um, og byggð þannig lagst niður, sem orðið gæti dýrkeypt þjóðinni allri. Vilji alþm. ekki virða þennan rétt dreifbýlisins um mótvægi við gífurlegan aðstöðumun til hinna ýmsu þjónustuþátta ríkisins við þegna sína ber að gera aðrar raunhæfar ráðstafanir til jöfnunar lífskjara jafnframt.“ Þessi ályktun er samþykkt af öllum bæjarfulltrúum í bæjarstjórn Siglufjarðar. Hér vil ég meina að ég hafi lesið upp tvær samþykktir sem eru þvert á alla stjórnmálaflokka. Hér er ekki einn flokkur með forustu. Hér er ekki einn flokkur aftastur. Hér eru allir flokka sammála. Að ég les þetta hér upp er ekki vegna þess að það sé til umr. neitt í þessu frv. til stjórnskipunarlaga á þskj. 367, heldur er það að gefnu tilefni vegna ræðu frsm. stjórnarskrárnefndar, sem starfar þó um þessar mundir af hálfu beggja deilda, og þess að stjórnarskrárnefndir hafa unnið saman. Hv. frsm. ræddi þá ályktun, sem kom úr Önundarfirði og var lesin upp hér í gær, og taldi lítið til hennar koma. Ef hann væri hér inni nú og hefði hlustað á þessar samþykktir hefði hann að sjálfsögðu risið upp og sagt að sér þætti lítið til þeirra koma einnig. En ég veit ekki hvaða álit hann hefur, sá ágæti maður, hv. alþm. Matthías Bjarnason, á skoðunum manna út um hinar dreifðu byggðir landsins ef hann telur þessar samþykktir sem slíkar, - þessar þrjár, sem upp hafa verið lesnar, tvær sem ég hef lesið upp í kvöld og eina, sem var lesin upp hér í gær, - þvætting einn. Herra forseti. Ég vildi aðeins að þetta kæmi fram: Í fyrsta lagi samsvörun milli tölul. 2 á bls. 3 á þskj. 367 og brtt. þeirra hv. þm. Stefáns Valgeirssonar og Ólafs Þ. Þórðarsonar, en einnig vildi ég vekja athygli á samþykktum frá áhugamönnum um stjórnarskrármál í Vestur-Húnavatnssýslu undirrituðum af fulltrúum allra flokka og ályktun eða samþykkt sem var gerð í bæjarstjórn Siglufjarðar í vetur og samþykkt með öllum atkv. bæjarstjórnarmanna. Eins og ég sagði áðan er ekkert undarlegt þó að mönnum verði skrafdrjúgt um frv. til stjórnskipunarlaga. Og ég harma það nú, eins og fyrr í dag þegar ég kvaddi mér hljóðs um dagskrá, að hér skuli vera kvöldfundur um þetta mál. Þetta er þriðji kvöldfundurinn um sama málið. Ég harma að svo skuli vera þrengt að alþm. að ekki nema 1, 2, 3, 4, 5, 6 eða 7 menn hafa þrek til að hlýða á umr. til enda og kynni að vera að þeim færi að fækka áður en henni lýkur. Menn hafa ærinn starfa hér í þinginu um þessar mundir. Menn þurfa að vakna snemma til vinnu á morgnana. Ég efast um að sanngjarnt sé að ætlast til þess að menn séu hér við vinnu langt fram á kvöld á hverju kvöldi og eigi svo að standa sig á erilsömum degi. Eins og ég gat um í upphafi hef ég ekki haft tíma til að ígrunda þær brtt. sem hér hafa komið fram og harma ég það á vissan hátt, en það sýnir ennþá hvað fáránlegt er að vera að gera breytingar á stjórnarskránni á síðustu dögum þingsins og keyra þær í gegn með allt að því offorsi á kvöld- og næturfundum.



Herra forseti. Þegar dregur að lokum þessarar umr. er kannske rétt að rifja það upp fyrir þeim báðum hv. þdm. sem hér þreyja enn í salnum að þessi umr. er um stjórnarskrármál. Við erum hér að ræða frv. til stjórnskipunarlaga, sem m. a. felur í sér að meiri hl. þings hyggst leiða í stjórnskipunarlög að atkvæðisréttur íslenskra ríkisborgara skuli vera misjafn og það skuli fara eftir búsetu manna, að það eigi að verðleikaflokka íslenska ríkisborgara, að það skuli rétt dæmast að sumir Íslendingar skuli hafa óskertan atkvæðisrétt en aðrir skuli láta sér nægja vegna búsetu sinnar að hafa hálfan atkvæðisrétt eða jafnvel fjórða part úr atkvæðisrétti eða jafnvel fimmta part. Og það sem mest er: Að því er stefnt fullum fetum af yfirgnæfandi meiri hluta þings að þetta misrétti íslenskra ríkisborgara skuli bundið í stjórnarskrá með varanlegum hætti. Nokkrir hv. þdm. hafa séð ástæðu til að víkja nokkrum orðum að málflutningi mínum fyrr við þessar umr., þar sem ég hef leyft mér að andmæla því að menn skuli láta sér detta í hug að leiða slíkt misrétti í lög. Ég hef reyndar lýst þeirri skoðun minni að það að leiða slíkt misrétti í stjórnarskrá sé mannréttindabrot og samræmist á engan veg grundvallarhugmyndum manna um hvað stjórnarskrá er. Stjórnarskrá á að vera mannréttindaskrá - skrá um þau sameiginlegu almennu réttindi sem öllum þegnum ríkisins eru tryggð. En undir engum kringumstæðum á stjórnarskrá að vera pólitískt samsæri um að gera upp á milli borgaranna og skammta þeim á mjög hæpnum forsendum og vafasömum atkvæðisrétt, sem sker úr um hvort menn sitja við sama borð, hvort menn eru fullgildir þegnar í ríkinu, hvort menn eiga að njóta almennra mannréttinda, að skammta borgurunum á hæpnum forsendum mismunandi aðstöðu, mismunandi áhrif og það eftir búsetu. Ég sýndi fram á það við umr. fyrr, að sú kenning að félagsleg aðstaða fólks fari aðeins eftir búsetu fær hreinlega ekki staðist. Ég sýndi fram á það með ærnum rökum að félagsleg aðstaða fólks fer eftir ótal mörgum öðrum þáttum og flestum öðrum þáttum reyndar en búsetu. Þessum rökum hefur ekki verið hnekkt þó að þeim hafi verið andmælt og það er ekki hægt að hnekkja þeim vegna þess að þessar röksemdir eru sannar. Um þetta þarf út af fyrir sig ekki að fjölyrða. En að því er varðar aths. nokkurra hv. þm. um þetta læt ég mér nægja að vitna til ræðu hv. 5. þm. Vestf. og tek hann sem dæmi um alla hina. Mér þykir leitt að þurfa að játa að mér fannst ræða hv. 5. þm. Vestf. í þessu máli ákaflega slæm. Forsendur í máli hans voru fyrst og fremst fordómar, uppistaðan í vefnum var rökleysa og niðurstaðan var fjarstæða. Fjarstæðan var sú að halda því fram að félagsleg aðstaða fólks í ríkinu fari fyrst og fremst eftir búsetu og tengja það síðan saman að það ætti að vega og meta atkvæðisrétt manna á þann mælikvarða. Hv. 5. þm. Vestf. sagði það illt verk og löðurmannlegt að etja saman borgurum ríkisins, að efna til ófriðar milli þéttbýlis og dreifbýlis, en uppistaðan í ræðu hans var nákvæmlega þetta. Uppistaðan í ræðu hans, innihald hennar, kjarni hennar var einmitt að ala á sundrungu, að ala á illindum milli borgara í þessu ríki einmitt eftir búsetusjónarmiðum. Hv. þm. hefur áður vísað til þeirra orða að ekki megi svo fara að íslenska þjóðin skiptist í tvær þjóðir, í borgríki hér á Faxaflóasvæðinu og svo hins vegar þjóðveldið á landsbyggðinni. Og hann boðaði ákaflega sjálfstæðisbaráttu hinna kúguðu út um hinar dreifðu byggðir. Hann sótti sér vopn í þessari sjálfstæðisbaráttu einkum og sér í lagi til Danmerkur. Öðruvísi mér áður brá. Reyndar var það svo, að hv. 1. þm. Vestf. svaraði þessum röksemdum þannig að ekki þarf frekar um að binda. Hann leiddi þessa röksemdafærslu til rökréttrar niðurstöðu með því að spyrja: Ef Dönum þykir við hæfi að tengja sinn atkvæðisrétt að einhverju leyti við flatarmál Jótlands væri þá ekki réttara hjá okkur að gera slíkt hið sama? Eigum við ekki að mæla atkvæðisréttinn á einhverja vísitölu, skriðjökla, eyðisanda? Hann nefndi dæmi um að Austfirðingar ættu að hafa 12 þm. ef Vatnajökull væri talinn með. Og spurt var: Væri ekki nær að vega þetta á annan mælikvarða, strandlengjuna eða miðin út af viðkomandi kjördæmi eða landsfjórðungi? Við nánari umhugsun sér maður að þetta er síst vitlausari hugmynd en hin að vega eigi atkvæðisrétt á mælikvarða búsetu. Hvort tveggja er fjarstæða. Ég spurði fyrr við þessar umr.: Fer félagsleg aðstaða einstaklinga bara eftir búsetu? Ég hef ekki fengið nein svör í þessum umræðum við þeirri spurningu. Auðvitað er augljóst mál að svo er ekki. Félagsleg aðstaða fólks fer eftir ótal mörgum þáttum. Hún getur verið stéttbundin. Hún getur markast af eignum, efnahag, tekjum, skólagöngu og ótal öðrum persónulegum og einstaklingsbundnum þáttum. Félagsleg aðstaða láglaunafólks í þéttbýli mótast fyrst og fremst af slíkum þáttum fremur en búsetu. Ef við förum að vega og meta byggðarlög landsins kemur fljótlega í ljós að tölfræðilegt mat á þessu er í fyrsta lagi út í hött og í annan stað að rökrétt samhengi milli þessa og atkvæðisréttar leiðir til algerlega fráleitra niðurstaðna. Skýrasta dæmið um þetta er auðvitað að félagslegur aðstöðumunur er í flestum tilvikum hvað mestur innan eins og sama kjördæmis. Það er staðreynd, að bóndi sem býr afskekkt langan veg frá sameiginlegum félagslegum þjónustumiðstöðvum samfélagsins geldur þess að ýmsu leyti. Hann hefur mun verri félagslega aðstöðu en þéttbýlisbúi í sama dreifbýliskjördæmi. Ef menn segja á annað borð að atkvæðisrétt eigi að vega og meta eftir nálægð við slíkar stofnanir verða menn að draga af því þá rökréttu ályktun að atkvæðisrétturinn eigi að vera ólíkur og mismunandi innan þessa sama kjördæmis. Dæmið sem ég tók af bóndanum á Barðaströndinni þýðir nákvæmlega þetta. Samkv. þessari rökvísi á hann að hafa tvöfaldan, þrefaldan, fjórfaldan eða fimmfaldan atkvæðisrétt á við þann þéttbýlisbúa í sama kjördæmi sem nær býr skólum, grunnskólum, framhaldsskólum, heilsugæslustöðvum eða öðrum þeim stofnunum sem verið er að tala um. Það hefur engin tillaga heyrst um að leysa mál með þessum hætti, það hefur ekki hvarflað að neinum manni, sem sýnir um leið að öll röksemdafærslan um að atkvæðisréttur manna eigi að fara eftir slíkum sjónarmiðum er fjarstæða. Það er hægt að nefna dæmi um ótal starfshópa í þjóðfélaginu sem búa við lakari félagslega aðstöðu en annað fólk - fólk sem er hreyfihamlað eða fatlað, fólk sem af heilsufarsástæðum er síður fært til að notfæra sér sameiginlega félagslega aðstöðu. Eiga menn virkilega að svara þessu fólki því til að það eigi að bæta því þennan aðstöðumissi eða þennan aðstöðuskort upp með auknu atkvæðavægi? Svarið er ósköp einfaldlega það, að það hvarflar ekki að neinum manni og niðurstaðan er aftur sú hin sama: Þetta eru fjarstæðukenndar röksemdir. Það er illt verk að ala á sundurþykki, úlfúð og illindum milli borgara í ríkinu eingöngu eftir því hvar þeir eru búsettir á landinu. Og spurningin er: Hverjir eru það sem upphefja slíkar deilur? Eru það talsmenn þess fólks sem sannanlega og óvefengjanlega býr við það að því er ætlað samkv. þeim till. sem hér liggja fyrir að una því áfram að fulltrúar minni hluta þjóðarinnar ætla að skammta þeim hálft vægi atkvæða, hálft atkvæði eða þaðan af minna, og leiða slíkt misrétti í stjórnlög ríkisins? Eru það þeir sem slíku misrétti eru beittir sem vekja upp þessar deilur þó að þeir fari fram á að fá að sitja við sama borð og aðrir þegnar ríkisins? Nú er ekki langt gengið í þeim brtt. sem hér hafa verið fluttar. Það er ekki farið raunverulega fram á annað en þessi meiri hl., sem styðst við minni hl. þjóðarinnar, láti vera að beita valdi sínu til að binda þetta misrétti í stjórnarskrárlög, sem líka er fjarstæðukennd hugmynd að gera. Það er nú allt og sumt. Það er nú allt offorsið. Það eru nú öll illindin, sem verið er að efna til. Það er verið að setja fram sanngirniskröfur með ærnum rökum og það er búið að sýna fram á það og því hefur ekki verið svarað og því verður ekki hnekkt, að öll hugmyndin um að tengja atkvæðisrétt manna við búsetu er svo fjarstæðukennd að fyrir henni verða ekki flutt nein rök sem haldbær geta talist. Þetta eru ósköp einfaldlega fordómar, sleggjudómar, og af þessum fordómum kviknar sú illskáa umræða að það eigi að bæta fólki upp aðstöðumun, sem stafar af ótal öðrum þáttum en búsetu, með því að tryggja þeim kjördæmum sem á landsbyggðinni eru eða þegnum þeirra meiri atkvæðisrétt en öðrum. Menn verða ósköp einfaldlega, sem þessu halda fram, að svara því: Ef forsendan á að heita að vera rétt eru þeir þá reiðubúnir að leiða í lög, koma með tillögur um það, að einstakir starfshópar eða einstök byggðarlög, að einstaklingar eftir stéttum innan sama kjördæmis með nákvæmlega sömu rökum hafi ólíkan atkvæðisrétt? Á þá atkvæðisréttur manna að breytast, ef þeir skipta um starf, alveg eins og atkvæðisrétturinn breytist ef menn skipta um bústað? Það er alkunna að Vestfirðingar sem flytja brott, og þeir eru margir því meiri hluti Vestfirðinga býr reyndar utan Vestfjarða, verða að skilja eftir 4/5 atkvæðisréttar síns þegar farið er um Gilsfjarðarbotn. Ætti bóndinn sem hættir búskap, en flytur við skulum segja af Barðaströndinni á Patreksfjörð, að sitja uppi með sem því svarar minni atkvæðisrétt en ætti að tryggja honum sem bónda vegna fjarlægðar frá heilsugæslustöð í Búðardal? Auðvitað sjá allir menn við nánari umhugsun að öll þessi röksemdafærsla er reist á sandi. Hún fær ekki staðist. Hún er ekkert annað en fordómar. Hún er fordómar af nákvæmlega sama taginu og kveðnir voru niður í þessu þjóðfélagi fyrir mörgum áratugum, þegar forréttindastéttir þessa lands töldu sjálfsagt að gildir bændur, eignamenn, ættu að hafa atkvæðisrétt, en fátækt fólk og umkomulaust ætti ekki að hafa atkvæðisrétt. Þetta eru nákvæmlega sömu fordómarnir og þegar því var haldið fram að karlmenn ættu að hafa fullgildan atkvæðisrétt eða a. m. k. sumir þeirra, en konur, helmingur þegnanna, væru ekki verðugar þeirra mannréttinda að njóta atkvæðisréttar. Ég hef vitnað til þess áður og vitna til þess enn að það hefur sögulega séð verið hlutverk þess stjórnmálaflokks sem ég tilheyri að kveða niður slík fornaldarviðhorf, og það er ósæmandi öllum mönnum sem kenna sig við lýðræðislega jafnaðarstefnu að vekja upp slíka fornaldardrauga. Hv. 5. þm. Vestf. brigslaði mér um að hafa skipt um skoðun í þessu máli. Hann hélt því fram með miklu offorsi að á þeim árum þegar ég var búsettur í hans núverandi kjördæmi, þar sem ég reyndar er fæddur og uppalinn, hefði ég haft allt aðra skoðun á þessu máli. Líka þessi fullyrðing hv. 5. þm. Vestf. er ósönn og fjarstæða. Það vill svo til að um tveggja ára skeið, ef ég man rétt átti ég sæti í stjórnskipaðri nefnd, sem hafði það verkefni að gera tillögur til forsrn. um dreifingu ríkisstofnana um landið. Af því tilefni flutti ég á árinu 1976 erindi í Ríkisútvarpið, þar sem hugmyndir, sem þá voru ræddar innan þessarar nefndar, voru meginumræðuefnið. Þar tók ég það sérstaklega fram að sem landsbyggðarmaður væri ég ekki þeirrar skoðunar að dreifbýlisbúar og landsbyggðarmenn ættu að heyja baráttu sína fyrir jöfnun félagslegs aðstöðumunar með þeim rökum eða á þeim forsendum að þann mun ætti að bæta upp með misvægi í atkvæðisrétti. Slík rök stæðust ekki. Þar væri verið að blanda saman óskyldum málum. Það sem ætti að gera, og það sem væri rétta leiðin í þessu máli, væri auðvitað að landsbyggðarmenn ættu að gera kröfu til þess að hluta af því mikla miðstjórnarvaldi, sem búið væri á undanförnum árum og áratugum að safna á hendur ríkisstjórnar, stjórnarráðs, sérfræðinga og embættismannavalds hér í höfuðborginni, ætti að skila aftur út til fjórðunganna, út til sveitarfélaganna. Ég setti fram þær hugmyndir og þá stefnu, að landsbyggðarmenn ættu að geta sameinast um að gera kröfu um valddreifingu frá miðstjórnarvaldi ríkisins til hinna dreifðu byggða. Þeir ættu að gera tillögur um með hvaða hætti sveitarfélög og stærri einingar sveitarfélaga, og þá einkum og sér í lagi fjórðungarnir, ættu að fá tryggt í stjórnskipan ríkisins, að þeir fengju vald til þess að taka sjálfir ákvarðanir um helstu verkefni og framkvæmdir hver í sínum landsfjórðungi og fá til þess tekjustofna þannig að saman færu tekjustofnar, ákvörðunarvald og ábyrgð. Þetta væri reyndar með mest aðkallandi umbótum á stjórnkerfi ríkisins, sem ástæða væri til að berjast fyrir í okkar þjóðfélagi. Ég hef m. ö. o. alls ekki skipt um skoðun í þessu máli. Ég er enn nákvæmlega sömu skoðunar og ég var á, þegar ég var um átta ára skeið bæjarfulltrúi á Ísafirði og forseti bæjarstjórnar þar um tíma. Ég hef ekki skipt um skoðun. Ég er nákvæmlega þeirrar sömu skoðunar, að sú leið sem landsbyggðarmenn eigi að fara sé þessi. Og það vill svo til að sá flokkur sem ég tilheyri hefur lýst því yfir í stefnuskrá sinni og fylgt þeirri stefnu sinni eftir með flutningi mjög merkilegs þingmáls hér á þingi, og vísa ég þá til þáltill. hv. þm. Magnúsar H. Magnússonar, þar sem hann mótar þá stefnu að færa tekjustofna og verkefni frá miðstjórnarvaldi ríkisins yfir til sveitarfélaganna jafnframt sem að því skuli stefnt að sameina sveitarfélögin í stærri stjórnsýslueiningar þannig að þau fái ráðið við þau verkefni sem þau ættu þannig að taka við frá miðstjórnarvaldi ríkisins. Herra forseti. Ég endurtek að fullyrðingar og brigslyrði hv. 5. þm. Vestf. um að skoðanir mínar í þessu máli hafi farið eftir því hvar ég var búsettur á landinu eru rangar og ég vísa þeim heim til föðurhúsa. En hitt er staðreynd, að frá og með þeim degi að ég fluttist búferlum frá Ísafirði hlaut ég að lúta þeirri nauðung að skilja 4/5 hluta af atkvæðisrétti mínum eftir í því kjördæmi sem ég flutti úr. Fyrir því eru engin rök, hvers vegna maður sem flytur búferlum úr einu kjördæmi í annað á að verðleikaflokkast af þeim sökum á allt annan máta. Hv. 1. þm. Vestf. Matthías Bjarnason, sem um leið er fulltrúi Sjálfstfl. í stjórnarskrárnefnd, lýsti efasemdum sínum og andstöðu sinni við þær tillögur sem við dr. Gylfi Þ. Gíslason fluttum í stjórnarskrárnefnd um breytingar á kjördæmaskipun. Þessar tillögur eru birtar í skýrslu stjórnarskrárnefndar um kjördæmamálið, sem sendar voru af þingflokkum í byrjun jan. s. I. Hér er fyrst og fremst um það að ræða að stjórnarskrárnefnd setti fram ýmsa kosti, ýmsar tillögur fyrir þingflokkana að velja úr. Ein af þessum till. var sú, að í framhaldi af kjördæmabreytingunni 1959 yrði skrefið stigið lengra og í stað átta kjördæma yrði tekin upp kjördæmaskipun byggð á fornri umdæmaskipan landsins - kjördæmaskipun sem markaðist af landsfjórðungunum og höfuðborginni, þar sem kjördæmin yrðu fimm, höfuðborgin og landsfjórðungarnir fjórir. Þess vegna nefni ég þetta að einmitt þessi till. samræmist mjög vel hugmyndum mjög margra sveitarstjórnarmanna. Forsendan fyrir óskum okkar og vonum um að valdinu verði dreift frá miðstjórnarvaldi ríkisins til sveitarfélaganna nær því fólki sem staðarþekkinguna hefur er einmitt sú, að sveitarstjórnarumdæmin verði stækkuð. Þessi till. er í fullkomnu samræmi við sögulegar erfðir okkar og hún er þegar af þessum ástæðum, vegna þess að hún tengist hugmyndum manna um umbætur á sveitarstjórnarskipuninni, hin ágætasta till. Það er svo aukaatriði þessa máls að við útreikninga á því hvernig þessi kjördæmaskipan félli að þeim mælikvörðum, sem við gjarnan settum á allar þær tillögur, þ. e. hvernig vægi atkvæðisréttar eftir búsetu hefði komið út samkv. þessari tilteknu till., þá kom það á daginn að þetta var sú till. sem bestum árangri skilaði til þess að draga úr misvægi atkvæðisréttar eftir búsetu - bestum árangri skilaði t. d. á þann mælikvarða. Og ef saman fer að þar með er stigið stórt skref í rétta átt og við það bætist að þessi kjördæmaskipan gæti í leiðinni greitt götuna fyrir því að nýjum máttarstoðum yrði rennt undir sveitarstjórnarskipunina, sem aftur væri forsenda fyrir valddreifingu frá ríkinu til byggðanna, þá er þetta eins og ég sagði áðan hin ágætasta till. Og mig furðar satt að segja á því að menn, sem gera sér eðlilega samkv. sinni starfsreynslu mjög títt um hagsmuni sveitarfélaganna, skuli ekki taka betur undir slíka till. Hv. 1. þm. Vestf. Matthías Bjarnason taldi líka mikla annmarka á þeim till. sem við dr. Gylfi Þ. Gíslason settum fram í stjórnarskrárnefnd um landið eitt kjördæmi, sem eins og kunnugt er er eina till. sem tryggir öllum þegnum ríkisins skilyrðislaust, hvar svo sem þeir búa eða hver sem félagsleg aðstaða þeirra er að öðru leyti, sömu mannréttindin, sama atkvæðisréttinn um land allt. Hann hreyfði þeim mótbárum, sem oft eru nefndar í þessu samhengi, að slík skipan mundi leiða til óþolandi flokksræðis. Þau rök hafa í hálfa öld verið færð gegn þessum tillögum. Því er til að svara, að hjá þessum annmarka er hægt að komast vegna þess að þó að kosningaskipanin væri sú að kosið yrði samkvæmt hlutfallskosningum um landið allt er auðvitað hægt að framkvæma þær kosningar í kjörsvæðum og það má leggja til grundvallar núverandi kjördæmaskipun þess vegna eða fjórðunganna. Slík skipan mundi ekki koma í veg fyrir að kosningaúrslit á landinu öllu yrðu samkv. reglunni einn maður - eitt atkvæði, en engu að síður væri með slíkum hætti hægt að koma við persónulegu vali kjósenda á kjörsvæðum. Þetta nefni ég til þess að sýna fram á að það er hægt að sníða þessa agnúa af, það er hægt að mæta þessari gagnrýni og komast hjá þessum ókostum. Herra forseti. Hér liggja fyrir margar brtt. frá hv. 4. þm. Reykv. Vilmundi Gylfasyni. Sú till. sem er viðamest er á þskj. 522. Hún fjallar um þjóðkjörinn forsrh. Hún er m. ö. o. hluti af þeim till. sem fimmti flokkur þjóðarinnar hefur sett fram hér á hv. Alþingi um svokallað franskt kerfi. Ég hef áður vikið að þessum hugmyndum. Hv. 4. þm. Reykv. svaraði því fyrr við þessar umr., en á svo ófullkominn hátt að ég held að ástæða sé til að fjalla rækilegar um spurninguna: Hvaða afleiðingar hefði það að öllum líkindum fyrir íslenskt stjórnarfar ef slíkar tillögur næðu fram að ganga? Við skulum aðeins skoða ástandið í íslensku þjóðfélagi eins og það er. Ef lýsa ætti stjórnmálaástandinu hér og nú þessi misserin með einu orði hygg ég að vandfundið sé annað orð sem betur lýsir því en þetta eina: stjórnleysi. Hér ríkir algert stjórnleysi í efnahagslífinu. Mælikvarðinn á þetta stjórnleysi er 100% verðbólga, þ. e. 100% stjórnleysi, því verðbólga er í innsta eðli sínu í raun og veru stjórnleysisástand. Hvers vegna er ríkjandi hér stjórnleysi? Það er m. a. vegna þess að upp er kominn alger árekstur vegna framkvæmdar handhafavaldsins, ríkisstjórnarinnar sem er kölluð, og Alþingis. Sú ríkisstjórn sem hér situr er í reynd eins konar starfsstjórn, þar sem hún styðst ekki lengur við neinn þingmeirihluta og kemur þar af leiðandi engum málum fram. Þetta ástand kallar hæstv. forsrh. starfsstjórnarinnar stjórnskipulega sjálfheldu. Þessi ríkisstjórn hefur setið hér í allan vetur án þingmeirihluta og þar sem hún er án þingmeirihluta er hún pólitískt getulaus. Stjórnarandstaðan hefur ekki heldur afl atkv. til þess að koma þessari stjórn frá völdum né heldur afl atkv. til þess að mynda annan meiri hluta. Niðurstaðan er einföld: Stjórnkerfið er lamað. Þetta ástand hefur verið viðvarandi allt frá því að Alþingi var sett á s. I. hausti. Hugsandi menn í öllum flokkum hryllir við þeirri tilhugsun að þetta ástand haldi áfram að kosningum loknum. Líkurnar á því aukast þó dag frá degi eftir því sem framboðsaðilum fjölgar og hin pólitíska upplausn vex. Líkurnar á því að unnt verði að mynda starfhæfa meirihlutastjórn, þingræðisstjórn, að kosningum loknum minnka að sama skapi. Herra forseti. Hér höfum við fyrir augunum í hnotskurn afleiðingarnar af alvarlegum árekstri framkvæmdavalds og löggjafarvalds. Afleiðingin er í einu orði sagt stjórnleysi. Nú er það eftir öðru að á upplausnartímum koma fram á sjónarsviðið sem endranær innblásnir mannkynsfrelsarar sem tala tungum og sjá sýnir og boða lýðnum patentlausnir á öllum vanda. Tillaga hv. 4. þm. Reykv. um hið svokallaða franska kerfi er einmitt slík patentlausn. Hver eru meginatriði þessarar till.? Till. er um að taka upp forsetaveldi og afnema þingræði í þeim skilningi að ríkisstjórn verði að styðjast við meiri hl. þings eða vera umborin af því. Flm. kennir þessar hugmyndir sínar við franskt kerfi, en þegar nánar er að gáð kemur á daginn að þetta er misskilningur hv. flm. á franska kerfinu. Lagt er til að forsrh. verði kosinn beinni kosningu um land allt. Ólíkt því sem er í franska kerfinu á að kjósa forsrh. með allt annarri kosningaaðferð en þingið. Vægi atkv. á að vera jafnt þegar forsrh. er kosinn, handhafi framkvæmdavaldsins: einn maður - eitt atkv. Þar sem meiri hl. þjóðarinnar, um 60% nú, býr í þéttbýli, þá gefur auga leið að framkvæmdavaldið mun heldur hallast inn á þéttbýli, eins og viðurkennt er berum orðum í grg. með till. Þetta er enn betur tryggt með því að forsrh. á að kjósa í tveimur umferðum, sem þýðir að hann verður að ná meirihlutakosningu. Það fer ekki milli mála að allar líkur benda til þess að samkv. þessu kosningakerfi verði forsrh., handhafi framkvæmdavaldsins, kosinn af meiri hl. þjóðarinnar og endurspegli það í pólitískum skilningi. Þessi forsrh, á síðan að skipa sína ríkisstjórn og það sem meira er: það er tekið fram í till. að þingrofsréttinn eigi að afnema. Það er gerólíkt því sem er í franska kerfinu, því að það er eitt meginatriðið í þessu franska kerfi að handhafi framkvæmdavaldsins hefur þingrofsrétt. Fyrsta verk Francois Mitterand Frakklandsforseta, þegar hann hafði náð kosningu sem forseti Frakka, var að beita þessu þingrofsvaldi til að senda þingið heim til þess að efna til nýrra þingkosninga, til þess þar með að tryggja sér nýjan þingmeirihluta þannig að ekki kæmi til áreksturs, sem er meginhættan í þessu kerfi, milli forsetavalds og löggjafarvalds. Ólíkt því í þriðja lagi sem er í Frakklandi á samkv. þessum till. að kjósa löggjafarvaldið eða Alþingi með allt annarri kosningaaðferð. Þar gerði flm. ráð fyrir óbreyttri kjördæmaskipan og óbreyttum kosningalögum. Hvað þýðir það? Það þýðir að flm. ætlast til þess að minni hl. þjóðarinnar í hinum fámennari kjördæmum skuli áfram hafa yfirgnæfandi meirihlutavald á Alþingi. M. ö. o.: þessar tillögur hljóða upp á að meirihlutavaldið á Alþingi verði kosið með allt öðrum hætti en framkvæmdavaldið. Þetta þýðir að meiri hl. Alþingis verður allt öðruvísi saman settur en sá meiri hl. sem kýs forsrh. Það þýðir að tillögumaður, sem kennir sig við jafnaðarstefnu, ætlar um ófyrirsjáanlega framtíð að bjóða meiri hl. þjóðarinnar í tveimur fjölmennustu kjördæmunum, Reykjavík og Reykjanesi, að fara með aðeins 1/4 eða 1/5 part úr atkv. þegar kosið er til Alþingis. Það má orða á annan veg: Samkv. till. hv. 4. þm. Reykv. á aðeins 1/4 eða 1/5 og bráðum kannske aðeins 1/6 hver kjósandi í Reykjavík að hafa atkvæðisrétt í alþingiskosningum. Þetta misrétti, þetta misvægi atkvæðisréttar, á samkv. hugmyndum hv. 4. þm. Reykv. að binda í stjórnarskrá alveg eins og nú er og með svipaðri búsetuþróun og verið hefur má slá því föstu að þetta misvægi atkvæðisréttar muni fara hraðvaxandi á næstu árum. Til hvers konar ástands mun þetta stjórnkerfi, sem hér er stungið upp á, að öllum líkindum leiða? Það blasir alveg við augum. Hin stjórnskipulega sjálfhelda núv. hæstv. forsrh. er innbyggð í þetta kerfi. Þetta kerfi mun fyrirsjáanlega leiða til óleysanlegra árekstra milli framkvæmdavalds og löggjafarvalds. Það mun fyrirsjáanlega leiða til lömunar stjórnkerfisins í einu orði sagt. Það mun leiða til stjórnleysis sem varanlegs ástands þess ástands sem þjóðin stynur undan nú og biður til guðs á hverjum degi að frá henni megi víkja. Sú er raunverulega lýsingin á því sem þetta kerfi muni leiða til. Þessi till. er sorglegt dæmi um að læknisráðið sem boðið er upp á er verra en sjúkdómurinn, sem þó á að heita að það eigi að lækna. Það er rétt að undirstrika að þessi till. er ekki till. um franskt kerfi, heldur er þetta misskilningur hv. flm. á franska kerfinu. Í Frakklandi er sama kosningaaðferð notuð hvort heldur er verið að kjósa til þings eða forseta. Aðferðin er meirihlutakosning í tveimur umferðum - í einmenningskjördæmum í báðum tilvikum. Í forsetakosningum er það landið allt sem er eitt kjördæmi, en í þingkosningum er landinu skipt í smærri einmenningskjördæmi. Í báðum tilvikum er um að ræða meirihlutakosningu í tveimur umferðum. Þar að auki hefur forsetinn samkv. franska kerfinu þingrofsrétt í Frakklandi. M. ö. o.: hann hefur þann möguleika, ef til þessara árekstra kemur milli framkvæmdavalds og löggjafarvalds, sem að vísu er kosið með sama hætti í Frakklandi, en ekki samkv. till. höfundar, að beita þessu þingrofsvaldi til að senda þingið heim og leysa þannig þá árekstra. En einmitt þetta tæki boðar hv. flm. að hann vilji afnema og sitja þá uppi vopnlaus og varnarlaus gagnvart þeim árekstri framkvæmdavalds og löggjafarvalds sem till. mun leiða til. Því til viðbótar má geta þess, að höfundur franska kerfisins, Charles de Gaulle hershöfðingi, hafðí enn einn öryggisventil til að afstýra slíkum árekstri í franska kerfinu. Þar vísa ég til 16. gr. frönsku stjórnarskrárinnar, sem heimilar forseta fyrirvaralaust að taka sér alræðisvald og senda þingið heim hvenær sem honum þóknast. Þeir sem þekkja til sögu Frakka og fimmta lýðveldisins vita að ákvæði þessarar greinar var beitt. Herra forseti. Viðeigum að vísu enn eftir að telja hersveitir hv. 4. þm. Reykv., Vilmundar Gylfasonar, og eftir er að sjá hvernig skikkja hershöfðingjans hæfir honum, þegar hann ber kápuna svo greinilega á báðum öxlum í skilningi sínum á franska kerfinu. Nú skal það játað að meiningin er nokkuð góð hjá hv. flm. þó að aðferðin sé vitlaus og leiði til þveröfugrar niðurstöðu á við það sem meiningin er. Meiningin er sú að tryggja aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdavalds. Niðurstaða verður hins vegar í staðinn alger árekstur framkvæmdavalds og löggjafarvalds. Hið ómótstæðilega afl framkvæmdavaldsins mun samkv. þessum till. brotna á óbifanlegu bjargi landsbyggðarmeirihlutans, sem mun byggja vald sitt á misvægi atkvæðisréttarins, sem enn á að bjóða upp á. Afleiðingarnar verða að öllum líkindum þær, að það upplausnar- og stjórnleysisástand, sem við nú höfum fyrir augunum og flestir fordæma nema þeir sem fitna á því eins og púki á fjósbita, verður varanlegt og mun að lokum koma í veg fyrir að pólitískar forsendur verði fyrir því að leysa brýnustu vandamál sem greinilega er við að fást á næstu árum. Ég er algerlega sammála þeirri skoðun að draga verði skarpari skil og skýrari rök milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds. Til þess að svo megi verða þarf hins vegar ekki að afnema þingræðið. Til þess þarf reyndar ekki annað en þingmeirihluta fyrir löggjöf, sem skilgreini og takmarki verksvið og valdsvið hvors aðilans fyrir sig, en það þarf líka samkv. þessum tillögum hv. 4. þm. Reykv. þingmeirihluta til að koma því kerfi á. Þessu markmiði er hægt að ná með því að leiða í stjórnlög eftirfarandi setningu: Alþingismanni er óheimilt að hafa með höndum launuð störf í þágu opinberra stofnana eða einkaatvinnufyrirtækja meðan kjörtímabil hans endist. Þessi setning er reyndar 9. gr. gildandi stjórnarskrár. Eina breytingin er sú, að í staðinn fyrir orðið forseti hef ég sett orðið alþm. Samkv. nýjum stjórnarskrártill. er hæstaréttardómurum óheimilt að gegna umboðsstörfum. Þeir eru ekki heldur kjörgengir. Þannig er verksvið þeirra skilgreint og takmarkað. Með nákvæmlega sama hætti er hægt að ná því markmiði að draga eðlileg skýr mörk milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds, skilgreina verksvið hvors aðilans um sig með því að lögleiða stjórnarskrárákvæði af því tagi sem ég nú las upp og þegar gildir t. d. um æðsta embætti lýðveldisins, forsetaembættið. Um þetta geta menn verið sammála. Þetta þarf að gera. Hins vegar er mér til efs að fyrir slíkum tillögum sé nú meiri hluti á Alþingi. Þá ber að vinna að því að skapa slíkan meiri hl. með pólitískri baráttu og þeirri baráttu vil ég vissulega leggja lið fyrir mitt leyti. Ég vek athygli á að þess er krafist t. d. af forseta Bandaríkjanna að hann afsali sér hlutabréfum í fyrirtækjum, sem hann kann að hafa átt aðild að, meðan hann gegnir embætti forseta. Sömu kröfu ber að gera til alþm. Það á að vera hafið yfir grun að þeir láti einkahagsmuni ráða afstöðu sinni eða gerðum í löggjafarstarfi. Alþingi á að fara með löggjafarvald, fjárveitingavald og eftirlitsvald með framkvæmdavaldi. Um þetta eru allir jafnaðarmenn sammála. Þrátt fyrir þann skæting sem hv. 4. þm. Reykv. hefur gert að kæk að senda sínum fyrri samherjum þegar hann opnar munninn, sem sumum finnst vera helst til oft, hefur hann varla haft við í vetur hér á Alþingi að mæla fyrir tillögum sem ýmsir fyrrverandi samherjar hans þm. Alþfl. hafa flutt með honum hér á þingi. Nokkur dæmi: Tillögur um aukið vald og verksvið þingnefnda til eftirlits með framkvæmdavaldinu. Annað dæmi: Till. um að takmarka verksvið framkvæmdavaldsins með því að svipta það valdi til útgáfu brbl. Fleiri till. má nefna af þessu tagi, sem fulltrúar Alþfl. í stjórnarskrárnefnd hafa þar komið á framfæri og miða að því að efla sjálfstæði Alþingis gagnvart löggjafarvaldinu og draga skýrari mörk á milli þess og framkvæmdavaldsins. Um þetta hefur enginn ágreiningur verið innan Alþfl. Um þetta geri ég engan ágreining heldur við hv. 4. þm. Reykv. Tökum sem dæmi Framkvæmdastofnun ríkisins, þessa gróðrarstíu spillingarinnar sem oft er kölluð, þessa stofnun sem hæstv. forseti þessarar deildar var að verja í sjónvarpsþætti í kvöld. Formaður þingflokks Alþfl. flutti á seinasta þingi frv. til l. um að leggja þá stofnun niður, en færa þess í stað áætlunargerð um byggðamál inn í rn. Við hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fluttum um daginn sólarlagsfrv. um að leggja hana niður eigi síðar en um næstu áramót. Það skal tekið fram, að þessi tillöguflutningur er í samræmi við yfirlýsta stefnu Alþfl. Þá er spurt: En á ekki Alþfl. fulltrúa í stjórn þar eins og aðrir flokkar? Að vísu. Sú var tíð að Reykjaneskjördæmi var með geðþóttaákvörðun útilokað frá því að sitja við sama borð meðan þetta stjórnsýsluapparat var við lýði og aðrir landshlutar, önnur kjördæmi, að því er varðar lánafyrirgreiðslu til fyrirtækja. Fulltrúi þess kjördæmis situr nú f. h. Alþfl. í stjórn Framkvæmdastofnunar. Það breytir engu um að það er ítrekuð og yfirlýst stefna flokksins að leggja beri þessa stofnun niður, að breyta beri öllu stjórnkerfi fjárfestingar, sem tillögur hafa líka verið fluttar um hér á hv. Alþingi, og gerbreyta um alla stefnu að því er varðar þennan grundvallarþátt efnahagsstefnunnar, sem er stefnan í fjárfestingarmálum. Það má bæta við öðru atriði. Hv. 4. þm. Reykv. hefur oft látið að því liggja, þegar hann vill láta líta svo út, að allir stjórnmálaflokkarnir hinir, þ. e. hinir fjórir í því fimm flokka kerfi sem nú er risið, séu undir sömu sök seldir að því er varðar afstöðu þeirra til þessara mála, það sé ekki greinanlegur neinn munur á stefnu þessara flokka. Allir eiga þeir væntanlega nú, að hans sögn, að bera sömu og sameiginlega ábyrgð á því efnahagslega skipbroti lýðveldisins sem við höfum verið að upplifa á s. l. áratug. Það er út af fyrir sig eðlilegt að hv. þm. leiti sér að ágreiningsefnum við sinn fyrri flokk, en um leið óhjákvæmilegt að rifja upp að þetta er málflutningur sem er nýr í hans munni. Meðan hv. þm. var enn innan raða Alþfl. talaði hann um Alþfl. annars vegar og Kröfluflokkana. Hann talaði annars vegar um Alþfl., sem hafði verið utan ríkisstjórnar á verðbólguáratugnum, og hins vegar um þá flokka sem raunverulega hafa farið með völd og borið ábyrgð á efnahagslegum ófarnaði okkar allan þennan tíma. Meðan við vorum flokksbræður vorum við sammála um að þegar sýnt var að sú tilraun sem Alþfl. gerði í skammlífu stjórnarsamstarfi 1978–79 hefði mistekist hefði það verið flokkunum til sóma að gera það dæmi upp og segja sig úr þeirri ríkisstjórn og vísa þeim ágreiningsmálum til þjóðarinnar.

Hann skal bara fara í stjórnina.

Ég er sammála um það líka. Ég hef orðað það svo, að það hafi verið pólitískt umferðarslys. En alveg eins og hv. þm. Karvel Pálmason skiptir orðið mannkynssögunni í tvennt, þ. e. tíminn áður og eftir að hann gekk í Alþfl., er þar ekki við mig að sakast, hv. þm. Við skulum leiða hjá okkur þennan órökstudda skæting hv. 4. þm. Reykv., sem hann beinir að sínum fyrri samherjum og er ný plata - skiljanleg út frá því að hann þarf að leita sér að ágreiningsefnum vegna þess að hann yfirgaf Alþfl. án þess að láta nokkurn tíma á það reyna í stofnunum flokksins, eins og t. d. á flokksþingi, hver þessi málefnaágreiningur væri. Hann hefur eftir á reynt að mikla þann ágreining með till. sínum um þetta franska stjórnkerfi, þ. e. með tillögum sínum sem byggjast raunverulega á misskilningi hans á hinu franska stjórnkerfi, sem ég hef gert hér áður að umtalsefni. En einu er ekki hægt að láta ósvarað. Það er t. d. að það er staðreynd að þingflokkur Alþfl. hefur ekki í 4 kjörtímabil eða í 16 ár tilnefnt alþm. í bankaráð í stofnunum framkvæmdavaldsins. Eina undantekningin frá því er Benedikt Gröndal, sem sat í bankaráði Seðlabankans skamma hríð, en Seðlabankinn er hins vegar ekki, eins og menn vita, viðskiptabanki í venjulegum skilningi, heldur er hann ekki hvað síst upplýsingabanki um hagstjórn og um hann gegnir allt öðru máli en stofnanir eins og venjulega viðskiptabanka - ég tala nú ekki um fjárfestingarlánasjóði eða aðrar þær stofnanir þar sem einkafyrirtæki eða kjördæmahagsmunir leita sér fyrirgreiðslu. Herra forseti. Réttlæting hv. 4. þm. Reykv. Vilmundar Gylfasonar á þeirri till. að halda áfram að svipta meiri hl. þjóðarinnar atkvæðisrétti til alþingiskosninga er í meira lagi kyndug. Hún er sú, að ef þm. sitji ekki lengur í sjóðakerfinu eða sæki ekki lengur í sjóðakerfið skipti atkvæðisrétturinn að því er varðar þingkosningar ekki lengur neinu máli. Fyrst er nú þá aths. að gera, að til þess að koma þeim lögum í gegnum þingið, hvort heldur það er geit í venjulegum lögum eða í stjórnskipunarlögum, að þingflokkar og þm. afsali sér valdi skömmtunarstjóra allra heimsins gæða í sjóðakerfinu, þarf þingmeirihluta. Til þess þarf m. ö. o. fullgild atkvæði þéttbýlisbúa á þingi. Til þess þarf meiri hl. sem endurspeglar raunverulegan þjóðarvilja. Þegar af þeirri ástæðu er auðvitað nauðsynlegt að allir borgarar í ríkinu hafi óskertan atkvæðisrétt, hvort heldur kosið verður til löggjafarþings eða framkvæmdavalds. Ég skal rifja upp að þrátt fyrir allt gerir hv. 4. þm. Reykv. ekki ráð fyrir að afnema þingræðið með öllu, þó að hann geri það í vissum skilningi, eins og ég vék að áðan. Eftir sem áður þarf hinn þjóðkjörni forsrh. að leita til þingsins. Þingið á eftir sem áður að hafa mikið vald, bæði fjárveitingavald, löggjafarvald og eftirlitsvald. Ef það á að koma á þeirri skipan að þm. verði óheimilt að sitja í stofnunum framkvæmdavaldsins, sem ég er sammála, þarf til þess þingmeirihluta. Sá þingmeirihl. er t. d. ekki fyrir hendi á Alþingi nú, því Alþingi sem endurspeglar ekki réttan þjóðarvilja þar sem meiri hl. alþm. er hingað kjörinn með atkv. sem vega miklum mun þyngra en atkv. annarra. M. ö. o.: það er viðurkennd staðreynd að sá meiri hl. landsbyggðarmanna, sem hér er ráðandi á þingi, styðst ekki við atkv. meiri hl. þjóðarinnar. Ég endurtek: Á það er að líta að samkv. till. hv. 4. þm. Reykv. á Alþingi eftir sem áður að fara með löggjafarvald og fjárveitingavald. Alþingi mun eftir sem áður ráðstafa fjármunum í stórum stíl. Alþingi mun taka ákvarðanir um þá fjármuni sem eiga að fara til sjóðakerfisins. Alþingi mun taka ákvarðanir um framlög til verklegra framkvæmda í kjördæmum. Alþingi mun taka þessar ákvarðanir í gegnum fjárlög og lánsfjárlög. Þetta þýðir að kjördæmatogstreitan mun halda áfram að fullu. Naumt skammtaður atkvæðisréttur, sem hv. þm. vill áfram skammta meiri hl. þjóðarinnar, mun áfram tryggja minni hl. úrslitavald á Alþingi og forræði þar með yfir fjárframlögum, yfir fjárlögum, yfir lánsfjárlögum og yfir hverjum þeim öðrum lögum sem veita fjármunum í samræmi við þennan hráskinnaleik togstreitunnar milli kjördæma og byggðarlaga. Og ég endurtek: Eigi að koma í veg fyrir að þm. sitji sjálfir í stofnunum framkvæmdavaldsins þarf til þess þingmeirihl. og það verður að leiða í lög á Alþingi. Þetta ætti að nægja til þess að sýna fram á að tillögur hv. 4. þm. Reykv., sem hann kennir ranglega við franskt kerfi, ganga ekki upp. Sjálfur viðurkennir tillöguhöfundur í grg. sinni að á Íslandi eigi misvægi atkv. og þar með mismunandi geta byggðarlaga til þess að koma ár sinni fyrir borð gagnvart almannasjóðum þyngsta sök að því er varðar efnahagslega óstjórn. Þetta kemur mér ekki spánskt fyrir sjónir. Þessari skoðun hef ég haldið sjálfur fram oft og iðulega og ég er sammála henni. Engu að síður gerir tillögumaður ráð fyrir að áfram skuli haldið þessu misvægi atkvæðisréttar, sem veldur því að Alþingi endurspeglar ekki þennan þjóðarvilja þrátt fyrir þá staðreynd að vilji hann koma á aðskilnaði löggjafarvalds og framkvæmdavalds þarf hann að leiða slíkt í lög með meiri hl. á Alþingi. Tillögur hans breyta engu um það. Því ástandi sem við viljum báðir breyta verður því ekki breytt meðan misvægi atkvæðisréttar kemur í veg fyrir að Alþingi endurspegli raunverulega meirihlutavilja með þjóðinni. Herra forseti. Við skulum aðeins rifja upp. Samkv. þessum tillögum mun forsrh. með sína sjálfskipuðu ríkisstjórn að öllum líkindum styðjast við raunverulegan þjóðarmeirihluta. Þar með eru allar líkur á að hann muni leita eftir lagaheimildum fyrir gagngerum breytingum, fyrir umtalsverðri stefnubreytingu, í mjög mörgum málum og málaflokkum. Það eru mjög mikil líkindi á því að slíkur forsrh. með meiri hl. kosinn meirihlutakosningu, með meiri hluta þjóðarinnar í þéttbýlinu að baki sér, muni leita eftir því að taka upp gerbreytta stefnu í efnahagsmálum og hagstjórn. Setjum sem svo sem dæmi að slíkur forsrh. og ríkisstjórn hans vilji varpa oki landbúnaðarkerfisins af herðum neytenda í þéttbýli, leggja fram tillögur um lagabreytingar t. d. um að verja þeim tíunda hluta ríkisútgjalda sem nú fer í niðurgreiðslur og útflutningsbætur á þjóðhagslega hagkvæmari hátt. Þetta er, svo að ég nefni aðeins eitt dæmi, eitt af eilífðardeilumálum í íslenskri pólitík á undanförnum áratugum. Ég spyr: Er líklegt að massífur meiri hluti hér á Alþingi, sem er tilkominn í krafti misvægis atkvæðisréttar þar sem minni hl. þjóðarinnar mun samkv. þessu kerfi hafa áfram meiri hl. á Alþingi, muni veita forsrh. slíka lagaheimild? Reynslan kennir okkur að líkurnar á því eru hverfandi. Nú nefni ég hér aðeins eitt dæmi. Við getum nefnt ótal mörg dæmi um slík eilífðardeilumál, sem ekki hafa fengið lausn hér vegna þess að þau hafa strandað á þingmeirihl. sem hér ríkir og hefur ríkt í skjóli þessa misvægis atkvæðisréttarins. Hvað gerist þá? Fyrr í þessum umr. hefur hv. þm. brugðið á það ráð að segja: Þetta eru kreppusjónarmið. Þegar slíkir árekstrar koma, verða menn að semja. En svarið við því er ósköp einfalt. Það hefur ekki tekist að semja um þessi deilumál, ekki á s. l. áratug, ekki s. l. tvo áratugi og sum slík deilumál hefur bókstaflega ekki tekist að leysa með neinu samkomulagi á undanförnum áratug. Hvað á þá að gera? Ja, hafa þjóðaratkvgr. samkv. þessum tillögum því að um þingrofsréttinn er ekki lengur að ræða. Framkvæmdavaldið getur ekki samkv. þessum till., eins og gerist í franska kerfinu, beitt þingrofsvaldi til að senda þingið heim, en þjóðaratkvgr. er hægt að beita. Nú er ég sammála því að þjóðaratkvgr. eru af hinu góða þegar þær eiga við. Það er ein af tillögum stjórnarskrárnefndar, sem ekki hafa fengist afgreiddar hér enn, að þjóðaratkvgr. beri að viðhafa í stórum málum, sé þess óskað með skriflegum undirskriftum miðað við fimmtung þjóðarinnar. Þó er ekki gengið lengra í þá átt en þjóðaratkvgr. skuli vera ráðgefandi. Engu að síður geta þær haft mikil áhrif. Þjóðaratkvgr. er ágætt að viðhafa, þegar um er að ræða stór mál, sem þó eru þess eðlis að hægt er að leggja þau fyrir þjóðina og leita svara með skýrum og afdráttarlausum hætti, já eða nei. En ef efna á til þjóðaratkvgr. um öll þau óteljandi ágreiningsefni, stór og smá, sem yfirgnæfandi líkur eru á að upp kæmu milli svo skipaðs framkvæmdavalds sem þessar tillögur gera ráð fyrir og löggjafarvalds sem saman er sett samkv. óbreyttri kjördæmaskipan og óbreyttu vægi atkvæða, sem kosið er með svo gerólíkum hætti, þá er hætt við að því þjóðaratkvæðagreiðsluákvæði þurfi að beita svo oft og um mál af því tagi að þessi aðferð til að skera úr um ágreiningsefni verði ónothæf með öllu. Þjóðaratkvæðagreiðslur um fjárlagafrv., þjóðaratkvgr. um einstaka þætti fjárlagafrv., þjóðaratkvgr. um skattamál, þjóðaratkvgr. um lánsfjarlög eða einstaka þætti lánsfjárlaga, þjóðaratkvgr. um framlag til verklegra framkvæmda, þjóðaratkvgr. um framlög til sjóða, þjóðaratkvgr. um öll slík hugsanleg og óhugsanleg deilumál í það endalausa hljómar vel á pappírnum, en gengur ekki upp. Herra forseti. Ég þykist hafa sýnt fram á að till. sú sem hér hefur verið lögð fram um franskt kerfi er í raun og veru rangnefni. Hér er ekki verið að setja fram till. um franskt kerfi. Hér er verið að setja fram till. sem er í raun og veru í grundvallaratriðum misskilningur hv. flm. á hinu franska kerfi. Munurinn á þessu tvennu er í veigamiklum atriðum alveg skýr og ótvíræður. Franska kerfið gerir ráð fyrir að framkvæmdavaldið og löggjafarvaldið séu í grundvallaratriðum kosin samkv. sams konar kosningaaðferð, sem er meirihlutakosning í einmenningskjördæmum í tveimur umferðum, - meirihlutakosning alveg ótvírætt að því er varðar forseta, meirihlutakosning í landinu sem einu kjördæmi. Þessar tillögur gera ráð fyrir allt annars konar kosningakerfi. Þessar tillögur gera ráð fyrir að framkvæmdavaldið sé kosið samkv. einni kosningaaðferð, sem leiðir til pólitísks meiri hl. sem viðurkennt er í grg. að styðjist við þéttbýlismeirihl., en Alþingi verði á sama tíma kosið með óbreyttum aðferðum, með óbreyttu og vaxandi misvægi atkvæðisréttar, sem mun leiða til allt annarrar niðurstöðu og allt annars konar meiri hl. á þingi. Í öðru lagi gerir flm. ráð fyrir að afnema þingrofsréttinn, sem er þó öryggisventillinn í franska kerfinu til þess að leysa eða binda endi á árekstur sem hugsanlegur er í því kerfi. Áreksturinn er hugsanlegur í franska kerfinu, en hann er því sem næst gersamlega fyrirsjáanlegur í því kerfi, sem hér er boðið upp á, og miklum mun líklegri en í franska kerfinu vegna hinna ólíku kosningaaðferða. Þetta dæmi gengur því ekki upp, herra forseti. Misskilningur hv. 4, þm. Reykv. á franska kerfinu gengur ekki upp. Patentlausnin er jafnvel ennþá vitlausari en núverandi ástand og er þá langt til jafnað. Patentlausnin, sem átti að binda endi á stjórnleysið, endar í stjórnarskrártillögum, sem enda í stjórnskipulegri sjálfheldu og gera böl stjórnleysisins að varanlegu ástandi. Hér er þess vegna um að ræða patentlausn sem endar í reynd í platlausn. Eftir á að hyggja sýnist mér því þörf ábending til fimmta flokksins, sem kennir sig við jafnaðarstefnu, að það sé sennilega vitlaust vörumerki fyrir þessa hugmyndafræði. Spurningin er hvort það væri ekki nær að kalla þetta pólitíska fyrirbæri „Stjórnleysingjasamtökin“ og þau gætu þá skammstafað sig SS. - Fundarhlé.



Herra forseti. Mér er ekki ljóst hvort hv. 1. þm. Vestf. hefur skriðið undir borðið. Hann sést ekki úr ræðustól forseta. Það er hugsanlegt að hann hafi e. t. v. gripið til þess ráðs, sem hann ráðlagði þm. ef þeir yrðu sér til skammar, að læðast burtu án þess að nokkur tæki eftir honum. E. t. v. gæti hæstv. forseti upplýst hvort 1. þm. Vestf. hefði vikið af vaktinni, hvort hann er væntanlegur eða hvort hann hefur fengið leyfi hjá hæstv. forseta til að víkja af fundi. Ég geri hlé á ræðu minni andartak til að fá svör við þessu, ef hæstv, forseti hefur þessar upplýsingar á hreinu.

Forseti getur upplýst að hv. 1. þm. Vestf. bað um að fá að hverfa héðan af fundi rétt fyrir kl. 7 í kvöld, en hann hefur ekki komið hingað aftur.


             Herra forseti. Mér finnst ákaflega merkilegt ef bæði flm. frv. og jafnframt talsmaður n. hverfa af fundi. Ég minnist þess, að á fundi hér í dag, þegar rætt var um þingsköp, var ekki annað að heyra en það væri nægilegt starfsþrek hjá 1. þm. Vestf. til að vera hér fram eftir kvöldi. En þetta er dálítið undarlegt ástand, og vissulega stenst það sem hæstv. forseti sagði, að hans starfsþrek er algerlega óbugað. Ég hygg að þrátt fyrir fjarveru 1. þm. Vestf. sé eðlilegt að ég gefi mér dálítinn tíma til að víkja að ræðu hans. Það vakti ekki undrun mína þó að honum væri mikið niðri fyrir. Það vakti ekki heldur undrun mína þó að hann væri nokkuð illorður á tímabili. Og það vakti ekki heldur undrun mína þó að hann teldi sig eiga vantalað við 5. þm. Vestf. Hitt vakti aftur á móti undrun mína, að í stað þess að ræða stjórnarskrármálið vék hann að öðrum málum hér í þinginu, öðrum afgreiðslum, og kvartaði undan því að þar hefði brostið dug, m. a. bar hann það á ræðumann. Nú er það svo, að vissulega gerist það í samsteypustjórnum að menn samþykkja ýmislegt sem þeir gera til málamiðlunar, en mundu ekki samþykkja ef þeir mættu því einir ráða. - Ég vil vekja athygli forseta á því að það vantar flm. til að sitja hér undir umr. Má það undarlegt heita ef jafnmiklir áhugamenn um stjórnarskrárbreytingu og þar er að finna hafa horfið úr þingsölum. Ég ætla að víkja að ræðu 1. þm. Vestf. Hann bar mig þeim sökum í fyrsta lagi að hafa notað of langan ræðutíma, í annan stað að hafa ráðist að formanni flokksins og taldi jafnvel furðulegt að við skyldum vera á sama lista til alþingiskosninga. Nú er það svo, að þó kosið verði um kjördæmabreytinguna í næstu alþingiskosningum er jafnframt kosið um önnur mál. Það liggur ljóst fyrir að formaður Framsfl. og ég erum ekki sammála varðandi kjördæmabreytinguna. Hins vegar er það staðreynd, að í þjóðmálum almennt er þar ekki um mikinn skoðanamun að ræða. Ég vil gagnspyrja hv. 1. þm. Vestf., hvað valdi því að hv. varaþm. hans, sem sat hér inní um hríð og ég veit ekki betur en sé honum sammála í þjóðmálum, skipar ekki með honum sama lista á Vestfjörðum við næstu alþingiskosningar. Getur það verið að 20 ára starfsreynsla þm. ásamt tillitsseminni, sem hann lagði svo mikla áherslu á að sýna bæri, hafi ekki dugað til að ná því máli heilu í höfn? Hvers lags vandræðaástand er þetta? Hitt var þó öllu alvarlegra, þegar hann sneri sér að því að gefa á því skýringar hvers vegna þyrfti að fjölga þm. í Reykjavík. Jú, orðrétt sagði hv. 1. þm. Vestf.: „Það er ekki þingmannafjöldinn sem gildir, heldur hæfileikarnir.“ 20 ára starfsreynsla og forusta hv. 1. þm. Vestf. eru það mikils virði í hópi Vestfirðinga að þeir þurfa ekki nema fimm. En Reykvíkingar, hvers lags voðalegt ástand! Þar virðist skorturinn á hæfileikunum vera yfirþyrmandi hjá því liði, sem kosið hefur verið á þing, samkv. dómi hv. l. þm. Vestf. Það er alvarlegt mál. Það verður að fjölga. Hæfileikaskorturinn er svo yfirþyrmandi að það dugar ekki það sem fyrir er. Ég veit nú ekki hvort hann hefur hugleitt í orrustugleðinni hér í ræðustólnum hverja hann var að hýða með þessum orðum sínum. Ég efa stórlega að hann hafi hugleitt að með þessu móti var hann að vega að sínum flokksformanni. Það skyldi þó ekki vera að hann hafi gleymt rökréttu samhengi í þessu sambandi. Ég spurði hv. frsm. n. nokkurra spurninga. Það kom fram í máli hans að nefndin hefði engan mann kallað á sinn fund utan hagstofustjóra. Jafnframt var á honum að skilja að hagstofustjóri hefði nánast komið á fund n. að eigin ósk, það hefði ekki verið nefndin sem hefði kallað eða óskað eftir komu hans. Nefndin leitaði ekki eftir upplýsingum um hliðstæður í stjórnarskrá annarra ríkja. Nefndin kallaði enga félagsfræðinga, stjórnmálafræðinga eða herfræðinga á sinn fund. 20 ára þingreynsla hv. 1. þm. Vestf. var látin nægja sem upplýsingagjafi í þessu máli. Hv. 1. þm. Vestf. vék að ræðumönnum og veitti þeim nafnbætur eins og honum þótti hæfa. Hann kallaði einn t. d. póstmeistara Alþingis. Það er dálítið undarlegt ef sú venja að uppnefna aðra menn flokkast undir sanngirni - eða er hugsanlegt að það sé eitthvað annað sem liggur þar á bak við? Er hugsanlegt að rökþrota ræðumennska grípi til þess númer eitt að uppnefna aðra menn? Það skyldi þó ekki vera að hv. 1. þm. hafi ekki þegar til kom, þrátt fyrir 20 ára þingreynslu, talið sig hafa betri vopn í hendi á pólitískan andstæðing en að uppnefna hann og kalla hann póstmeistara Alþingis. Það kom fram í máli 1. þm. Vestf. nánast með undrun, e. t. v. örlitlum hroka, hverjum hefði átt að senda þetta frv. til umsagnar. Hverjum hefði átt að senda þetta frv. til umsagnar? Er ekki hugsanlegt að þjóðin hefði viljað kynna sér þetta frv.? Er ekki hugsanlegt að hin ýmsu fjöldasamtök þessa lands hefðu viljað lesa þetta yfir og kynna sér efni þess? Hver eru rökin fyrir því að jafnveigamikið mál og þetta er sett inn í þingið á elleftu stundu, reynt að hraða því í gegnum Alþingi án þess að fjölmiðlar fjalli um það svo að nokkru nemi og að þingnefndin, sem er sérkjörin til að afgreiða það, setjist niður, spjalli saman um málið og afgreiði það svo út úr nefndinni án þess að gera neitt af því sem venjulega er gert í þessu sambandi, hvorki að kalla menn fyrir sig, senda málið til umsagnar né kynna sér hliðstæður annars staðar? Það má segja sem svo, að raunverulega hafi verið staðið að þessu á þann veg að það hafi verið ákveðið að tryggja í upphafi að engin endurskoðun á þessu frv. ætti sér stað í nefnd. Ég neita því ekki að ég hafði dálítið gaman af 1. þm. Vestf. þegar hann fór að ræða um þm. fyrir Hvannadalshnjúk. Það glittir nefnilega stundum á gamansemi í hans málflutningi. Jú, ég hafði látið dreifa hér á borð til þm. upplýsingum um hvernig þm.-fjölda á Íslandi, ef þeir væru 60, yrði skipt á kjördæmum með því að taka þau lög, sem gilda í Danmörku, og reikna út frá þeim. Vissulega er rétt að Danir gera ráð fyrir að hver ferkm lands í ákveðnu kjördæmi hafi 20 atkv., þ. e. íbúar viðkomandi svæðis fá hlutfallslega fleiri þm. en þeir ættu að fá vegna þess að landið er tekið inn í dæmið. Út á þetta komst hv. 1. þm. Vestf. að þeirri niðurstöðu að menn gætu orðið þm. út á Hvannadalshnjúk. Það þarf vissulega nokkurn húmor til þess. Og hann bætti því við hvort ekki væri rétt að miða við strandlengjuna eða miðin. Hitt datt hv. 1. þm. Vestf. ekki í hug, að fyrst Danir teldu að það ætti að taka tillit til landsins væri hugsanlegt að sama reglan ætti einhvern rétt á sér hér uppi á Íslandi, í miklu strjálbýlla landi með allt annarri skiptingu á milli höfuðborgar og landsbyggðar. Það hefði verið fróðlegt að hafa hv. 1. þm. Vestf. hér í salnum og leita eftir því, ef jöklarnir yrðu nú dregnir frá með sitt flatarmál, hvort hann væri þá hugsanlega tilbúinn að taka þessa kenningu með. Fróðlegt hefði verið að vita hvaða tala hann hefði talið að ætti að koma sem margfeldi á hvern ferkm eða hvort hann hefði yfir höfuð ekki lagt til að það yrði margfaldað með nema einum, þ. e. hver ferkm fengi sem svaraði einu atkv. Ég hygg að hv. 1. þm. Vestf., þrátt fyrir 20 ára þingreynslu, viti sáralítið um stjórnarskrár annarra ríkja. Ég hygg að í þeirri fallegu sögu, sem hann sagði af því að þegar hann á sínum starfsferil hefði verið að berjast fyrir réttindamálum dreifbýlisins hefðu það verið þéttbýlisþm. sem hefðu staðið með honum, en dreifbýlisþm. sem hefðu staðið gegn honum, hafi hann gleymt því að hann var búinn áður að leggja til gullna reglu: Það eina sem þarf að gera var að sýna öðrum sanngirni og þá sýna þeir sanngirni á móti. Er hugsanlegt að hann hafi gleymt, herra forseti, að sýna dreifbýlisþm. sanngirni og sýnt aðeins þéttbýlisþm. sanngirni eða getur það verið að eftir 20 ára þingreynslu sé um einhvern misskilning að ræða? Ég veit að hv. 1. þm. Vestf. gefur lítið fyrir Önundarfjarðarályktunina. Hann gefur lítið fyrir Hvammstangaályktunina. Hann gefur yfir höfuð lítið fyrir allt annað en eigið álit á þessu máli. Ég tel ekki rétt að eyða lengri tíma í umfjöllun um hans málflutning. Hv. 9. þm. Reykv. flutti ræðu áðan og byrjaði á því að geta þess að stjórnarskrá íslenska lýðveldisins væri til umr. Hann fór þó fljótlega út fyrir textann og ræddi fyrst og fremst um að félagsleg aðstaða fólks færi ekki aðeins eftir búsetu. Þetta veit hver einasti Íslendingur og engin þörf á því hjá hv. 9. þm. Reykv. að eyða löngu máli í þetta. Þetta mál er yfir höfuð ekki heldur á dagskrá. Hann forðaðist aftur á móti eins og heitan eldinn að svara þremur spurningum sem ég lagði fyrir hann. Hverjar voru þessar þrjár spurningar? Ég spurði: Hvað með lýðræðið hjá Dönum? Fær það staðist að Danir séu lýðræðisþjóð ef það má ekki taka neitt tillit til landsins? Ég spurði: Hvað með mannréttindi hjá Dönum? Ekkert svar frá 9. þm. Reykv. Ég spurði: Hvað með stefnu jafnaðarmanna, fyrst þeir hafa liðið þessa stjórnarskrá og starfað eftir henni? Ekkert svar frá 9. þm. Reykv. Niðurstaðan varð sú, að Alþfl. íslenski, sem hefur verið til háðungar meðal jafnaðarmannaflokka Norðurlanda, væri með stefnuskrá sem væri fullkomin í þessum efnum. Um hitt var þagað. Það er hægt að flytja hér langar ræður fram og til baka ef menn koma ekki nálægt því efni sem er til umr., eins og hv. 9. þm. Reykv. gerði. Hann talaði rósamál. Það voru þrjú orð sem hann notaði um vef sem ég hefði verið að spinna hér í ræðustól. Hann sagði að uppistaðan í vefnum hefði verið fordómar, málflutningurinn hefði verið rökleysa og niðurstaðan fjarstæða. En hann kom með eina speki undir lokin: Að læknisráðið sem boðið væri upp á væri verra en sjúkdómurinn sem á að lækna. Ég held að þetta sé atriði sem vissulega megi nota um þetta frv. Læknisráðið sem boðið er upp á er verra en sjúkdómurinn sem ætlunin er að lækna. Ég ætla að eyða hér örlitlum tíma í það að víkja að frændum okkar Dönum. Að vísu kom fram hjá 9. þm. Reykv. að hann teldi alveg fráleitt að fara að vitna í Dani í þessu sambandi. Þessi þjóð drottnaði nú ansi lengi yfir Íslendingum og vissulega verður það ekki af Dönum skafið að þeir eru dugleg þjóð. Ég ætla að eyða örfáum orðum í að rifja upp hvers vegna þeir töldu rétt að taka tillit til fleiri atriða en kjósendafjöldans. Það hefur komið fram áður að þeir taka tillit til íbúafjöldans, þeir taka tillit til kjósenda fjöldans og þeir taka tillit til stærðar kjördæmanna. Ástæðan fyrir því að þeir ákveða að taka tillit til landsins er sú, að í byrjun þessarar aldar óttuðust þeir að um byggðaröskun yrði að ræða vegna samþjöppunar valds í Kaupmannahöfn. Og til að styrkja stöðu Jótlands og eyjanna ákváðu þeir að standa svona að þessu. Með þessari viðspyrnu hafa Danir varið sínar byggðir og byggt landið allt. Við höfum aftur á móti í þessu landi lagt í eyði heila hreppa á nokkrum stöðum. Sumir þessara hreppa voru einu sinni taldir með byggilegri svæðum viðkomandi sýslufélags. Ég hygg að þegar við hugleiðum það t. d. í því kjördæmi sem ég er þm. fyrir að eyðibyggðirnar sækja á og heilar sveitir hafa farið í eyði geti enginn maður með eðlilega sjálfsgagnrýni eftir langa þingsetu horft með ánægju á þá þróun sem þar hefur orðið. Og ég hygg að hver einasti maður hljóti að spyrja sig ýmissa spurninga, m. a. þeirrar: Hvað hafa önnur ríki gert til þess að skapa jafnvægi hjá sér? Því miður hefur hér á landi gleymst að hugsa um þetta á þann veg að það nægði til framkvæmda og um raunhæfar aðgerðir yrði að ræða. Við virðumst vera búnir að gleyma því að við töpuðum einu sinni frelsinu vegna þess að við gættum ekki landsins. Í dag þykir það nánast háðung hér í sölum þingsins að menn skuli voga sér að halda því fram að danska stjórnarskráin, sem tekur tillit til landsins, sé betri en það plagg sem hér hefur verið lagt fram. Það skal aftur á móti tekið skýrt fram, að ef ég hefði litið svo á að við ættum að taka þessi atriði dönsku stjórnarskrárinnar upp nákvæmlega eins og þau eru í Danmörku hefði ég flutt um þetta till. Það gerði ég ekki vegna þess að mér er ljóst að við getum aldrei fært lög á milli landa algerlega með því móti. Auðvitað hefði orðið að taka tillit til margs. Auðvitað hefði verið eðlilegt að jöklar yrðu ekki hafðir með. Það þarf ekki að ræða það. En ég flutti heldur enga till. um þetta. Ég lagði þetta aðeins fram til kynningar. Ég vil aftur á móti taka það fram, að það líður varla sú vika að manni berist ekki í pósti ýmsar upplýsingar um það félagslega misrétti sem er í þessu landi. 7. mars 1983 er dagsett bréf frá Félagsstofnun stúdenta til alþm. Þar kemur í ljós að í Háskóla Íslands eru um 4 þús. stúdentar og í framhaldsskólunum í Reykjavík, þ. e. í Kennaraháskólanum, Tækniskólanum, Sjómannaskólanum og öðrum framhaldsskólum, eru um 3900 nemendur, samtals 7900. Hvað haldið þið að stór hluti af þessum nemendum sé utan af landi? Það eru ekki nema á milli 1200–1800 sem eru utan af landi. - Hv. 7. þm. Reykv. gengur nú vonandi ekki í svefni. En ég var að geta um bréf frá Félagsstofnun stúdenta og upplýsingarnar eru frá þeim um þetta mál. - Það liggur alveg ljóst fyrir hvað er að gerast í menntakerfinu. Fleiri og fleiri af þéttbýlissvæðinu fara í framhaldsskóla samanborið við dreifbýlið.

Það virðist vera stéttskipt, ekki landfræðilega.

Hv. 7. þm. Reykv. hefur á þessu skýringar á takteinum. Þetta er einfaldlega ekki rétt, því miður. Og ég vænti að það muni einhvern tíma gerast að félagsfræðingar og þjóðfélagsfræðingar fari yfir ræður manna hér á Alþingi, þær sem fluttar hafa verið um stjórnskipun Íslands, kynni sér eftir fræðilegum leiðum hvað það var sem tekist var á um og sagan muni dæma það rétt þó að fjölmiðlar á Íslandi telji það ekki þess virði í dag.



Herra forseti. Það er þá víst komið að lokum 3. umr. um frv. til l. um stjórnskipun lýðveldisins Íslands. Hér hafa fallið nokkrar röksemdir varðandi þær brtt. sem ég hef mælt fyrir í kvöld, einkum hjá hv. 9. þm. Reykv., og satt að segja hver annarri ruglingslegri. Ég sé að hann er ekki í salnum, en ætla í örstuttu máli að svara honum. Það hefur verið sagt, gagnstætt því sem ég hef haldið fram, að hér sé ekki um að ræða franskt kerfi, eins og það hér er orðað. Ég hef aldrei haldið því fram að hér væri um að ræða með einum eða öðrum hætti franskt kerfi. Ég hef þvert á móti sagt að það sem við erum að leggja til er ekki þingræðisskipan í þeim skilningi sem venjulegast er lagður í það orð, og ég hef sagt að með einum eða öðrum hætti er sú stjórnskipan, sem við erum að gera tillögur um, við lýði í Bandaríkjum Norður-Ameríku, í Frakklandi og í Finnlandi. Ég hef nefnt þetta sérstaklega. Hv. þm. ruglast á því sennilega, að í vinnuskjölum sem sýnd voru í Alþfl. gamla fyrir allmörgum árum var þetta nafn stundum notað til skýringar. Það er allt og sumt. Og í þeirri till. til þál., sem flutt var á þskj. 94 og prentuð hefur verið í Gutenberg í 5000 eintökum sem kunnugt er, er hluti af þessum vinnuskjölum prentaður sem fskj. og með ártölum einnig til að undirstrika með hverjum hætti sú umr. fór fram, þó svo málið hlyti þar ekki brautargengi. Í annan stað er eitthvað verið að rugla með látinn mann, hershöfðingja gamlan í Frakklandi, de Gaulle að nafni, og verið að tala um það, sem er auðvitað alveg rétt, að í stjórnarskrá, sem við hann er kennd, í Frakklandi á árinu 1958 kveður 16. gr. svo á að um tiltekinn tíma geti framkvæmdavald, ef það svo kýs, tekið sér alræðisvald. Allt er þetta rétt, en enginn hefur lagt það til hér. Þetta var vegna þess að það voru metnar sérstakar neyðarástæður í Frakklandi á þeim tíma. Þetta er nú gamalt herland, hvers söguleg rás hefur stundum ráðist með valdi. Við búum ekki við neitt slíkt hér, enda hefur engum dottið í hug að leggja neitt slíkt til. Það er sagt að þar sé þingrofsvald og það sé þvert á móti verið að leggja til að slíkt verði ekki hér. Þetta er alveg rétt. En hér er ekki verið að leggja til neitt Gaulliskt kerfi. Það er bara útúrsnúningur minni spámanna, sem leiðist að einhverjum skuli detta þetta í hug. Í fjórða lagi er sagt að í Frakklandi sé kosið með um það bil sömu aðferð til löggjafarvalds og framkvæmdavalds. Þetta er bæði rétt og rangt. Aðferðin er vissulega sú sama, en hins vegar er franska þingið þannig uppbyggt að það er í þágu dreifðari byggða. Þær eru auðvitað dálítið öðruvísi en hér, því að það er kannske ekki nákvæmt að bera saman Marseille og Þórshöfn, en engu að síður, eins og þeir hafa skilgreint hinar dreifðari byggðir, er samsetning þings þar í þágu dreifðari byggða meðan framkvæmdavald, kosið með þeirri aðferð þar eins og hér er lagt til, einn maður - eitt atkvæði, verður í hegðan og háttum í þágu hinna þéttari byggða. Að því leyti er þetta samanburðarhæft. En kjarni málsins er sá, að þó að hugtakið „franskt kerfi“ hafi verið notað í einhverjum gömlum vinnuskjölum í Alþfl. fyrir nokkrum árum er enginn að leggja slíkt til. Það er verið að leggja til að framkvæmdavald sé kosið sérstakri kosningu. Það er gert í Bandaríkjum Norður-Ameríku, það er gert í Frakklandi og það er gert í Finnlandi, hvað með sínum hætti, en við erum hvorki að leggja til bandarískt, franskt né finnskt kerfi, heldur íslenskt kerfi sem tekur í öllum meginatriðum mið af íslenskum aðstæðum. Hins vegar verð ég að segja það um þennan hv. þm., að sá málflutningur sem hér er verið að halda á loft um kröfuna einn maður - eitt atkvæði er vitagagnslaus þegar sú krafa í sinni einföldu útlistun er annaðhvort krafa um 130–140 þm., ef menn meina eitthvað með þessu, eða á hinn bóginn krafa um að kjördæmi eins og Vestfirðir og Norðurl. v. hafi milli einn og tvo þm. Þetta er svo vitagagnslaust nöldur að engu tali tekur. Þetta er ekki hægt. Það dettur engum í hug að alþm. eigi að verða 130 og 140 eða einhvers staðar á því rekinu, en ef menn eru að tala um regluna einn maður - eitt atkv., en að öðru leyti óbreytt kerfi, er gerð krafa um þann þingmannafjölda. Ef menn eru á hinn bóginn að tala um að hafa þm. 60 eða jafna atkvæðisrétt, þá eru menn að tala um einn komma eitthvað þm. fyrir minnstu kjördæmin. Væntanlega dettur heldur engum siðuðum manni í hug að með slíkum hætti sé hægt að leysa svokölluð jafnvægisvandamál í landinu. Eins og ég hef sagt áður: Þeir sem hafa setið í stjórnarskrárnefnd eða reiknað á vegum hennar eru auðvitað hvorki fífl né illmenni. Þeir hafa einfaldlega verið að taka að sér verkefni sem eru óleysanleg. Það má segja að það sé ekki mikið vit að sjá ekki það, sem allir sáu fyrir fjórum árum, að verkefnið var óleysanlegt. Hins vegar var það siður í flokkakerfinu í gamla daga, meðan það réði betur við sjálft sig, að freista þess að ráða við hraðskákina, geta leyst mál á örfáum dögum eða vikum fyrir kosningar, en flokkakerfið er orðíð svo ónýtt, baklandið er svo fáliðað, talentinn er svo lítill, að þeir ráða ekki við hraðskákina lengur. Þessir karlar, sem hér miðstýrðu flokkakerfinu 1959, Eysteinn, Bjarni heitinn Benediktsson o. fl., kunnu þessa hraðskák, en núverandi forusta í þessu flokkakerfi, og satt að segja í félagskerfinu víða, ræður ekkert við slíka leiki. Þess vegna er þetta mál komið í fullkomið klúður. Ég vil segja það, að verið er að yfirbjóða stillta þm. þéttbýlisins, eins og okkur hv. 7. þm. Reykv. og bjóða þá betur í atkvæðisrétti, en það er náttúrlega svo einfalt, svo ómerkilegt og svo lágkúrulegt að engu tali tekur, enda sýnist mér kjósendur almennt taka undir sjónarmið mín og munu enn frekar gera í þeim kosningum sem fyrir stafni eru. Ég sé ekki betur en það blasi um það bil við. Og það er ekki aðeins verið að yfirbjóða hv. 4. þm. Reykv., heldur einnig jafnaðarmenn af landsbyggðinni, skulum við segja, eins og hv. þm. Karvel Pálmason og ganga fram fyrir skjöldu í mannréttindamálum. Æ, ég veit það ekki, en a. m. k. vona ég að sá skörulegi hópur af lítt stjórnreyndu fólki, sem hér verður næsti þingflokkur Bandalags jafnaðarmanna, fari ekki á slíkt yfirboðsról. Kjarni málsins, herra forseti, er sá, að í þeim till. sem við flytjum sem seríu brtt. við þetta frv. og eru í stjórnkerfismálum hugmyndafræði Bandalags jafnaðarmanna er verið að gera það eitt að færa til jafnvægisásinn, að búa til nýtt og skynsamlegt jafnvægi á milli sumpart ólíkra hagsmuna og sjónarmiða í þéttbýli og í dreifbýli. Vitaskuld er vissu ójafnvægi viðhaldið, það er auðvitað alveg ljóst, en líka er ljóst að ekki er verið að afnema þingræði að því er fjárlög varðar, að því er lagasetningu varðar, að því er eftirlitsvald varðar. Það er verið að afnema það að því er skipan ríkisstjórnar varðar og eftir sem áður munu að þessu leytinu til hagsmunir hinna dreifðu byggða vega þyngra. Ég segi að þó að ég sé þm. með hækkandi gengi hér í Reykjavík stend ég ótrauður á því að reka áróður fyrir hugmyndafræði af þessu tagi og ég stend jafnt á vinnustaðafundi í Landsbankanum í Reykjavík sem á fundi vestur á Ísafirði og ber að því leyti af hinu staðnaða fjórflokkakerfi að ég segi hið sama í miðri Reykjavík, á fjörðum vestur og á nesjum norður. Þetta er hægt. Það er furðulegt að aðeins skuli vera eitt lítið bandalag með einn - að vísu nokkuð góðan - þm. sem hefur efni á því að hegða sér með þessum hætti meðan flokkakerfið gamla er þverklofið upp og niður. Ef til væru - svona almennt - heiðarlegri fjölmiðlar í landinu vissi fólk auðvitað meira um það. Ég nefni aðeins dæmi af Alþfl. Ég held að það séu fjórir á móti þessu. Þeir eru níu eftir og fjórir á móti.  Sá sem andæft hefur þessu og skilur ekkert í að sá sem nú stendur í ræðustól skuli vera farinn úr Alþfl. nefndi tvö mál sem þau væru miklir talsmenn fyrir í hinum gamla Alþfl. Annað er um eftirlitsvald þingnefnda. Það er fyrsta frv. sem ég flutti hér á þingi 1978. Hitt er um afnám brbl., sem rétt er að þingflokkur Alþfl. flutti í haust og ég var 1. flm. að. Þakka skyldi þeim að hafa þetta enn á stefnuskrá sinni. En það skiptir ekki máli. Aðalatriðið er hitt, að áðan var spáð styrjöld á milli framkvæmdavalds, þar sem einn maður hefur eitt atkv., og löggjafarvalds, þar sem sanngjarnt tillit er tekið til hagsmuna landsbyggðar, og sagt að svona kerfi mundi fela í sér að hér væri stöðugt blóðugt stríð um yfirráðin yfir fjármagninu á milli þessara og þýddi allt að vikulegar eða mánaðarlegar þjóðaratkvgr. Ég vil aðeins segja það, og það er alveg rétt, að þjóðaratkvæði er sett inn í þessi drög að franskri fyrirmynd. Þar segir okkur reynslan að framkvæmdavald svona kosið og löggjafarvald kosið með ójafnri aðferð, skulum við segja, - vitneskjan um þetta stjórnmálalega vopn gerir það að verkum að menn mætast með skynsamlegri hætti á miðri leið. Eins og um allar svona hugmyndir liggur á bak við þær trú á manninn og trú á því að menn hegði sér skynsamlega! Öll stjórnkerfi eru undir því komin og alveg sama hvort menn tala um þingræði, um skilninginn að þingið eitt myndi ríkisstjórnir og felli þær, eða þjóðræði, þar sem þjóðin kýs ríkisstjórn og felli hana þá. Hvort tveggja þessara stjórnkerfa er undir því komið að mannskepnan hagi sér sem siðuð vera sé. Reynsla í Frakklandi segir að menn eru ekki að efna til styrjaldar af þessu tagi. Auðvitað mundi það ekki heldur vera svo hér, en einhvern tíma gæti slíkt skeð. En að spá upplausn og tíðum árekstrum, sem endi svo í gerð þjóðarinnar í málum eftir mál, er auðvitað alveg fráleitt. Stjórnlist kjörins framkvæmdavalds af þessu tagi felst í því að stjórna með þingi og ekki á móti því, mynda ríkisstjórn inni í þingi ef þarf. Þingið vegur eftir sem áður þungt. Það fer með fjárlagavaldið, það fer með löggjafarvaldið í það heila, en hinir geta beitt þjóðaratkvæði ef þeir vilja ekki framkvæma lög. Það er ekki verið að brjóta á bak aftur þéttbýli eða dreifbýli - alls ekki dreifbýli. Það er það sem eftir stendur af þessari lítilmótlegu gagnrýni, þessari tilraun hér inni í Reykjavík að yfirbjóða rólynda örugga þm. eins og okkur hv. 7. þm. Reykv., að bjóða betur í atkvæðisrétti. Það er svo yfirmáta ómerkilegt fyrir nýaðflutta manninn að engu tali tekur. En látum svo vera. En aðalatriðið er að varnagli er sleginn um að hvor aðilinn um sig geti beitt þjóðaratkvæði. Menn geta haft skoðanir á því að æskilegt sé að beita þjóðaratkvæði oftar en ekki. Ég er t. d. þeirrar skoðunar. Ég get vel skilið að aðrir menn séu annarrar skoðunar í þeim efnum. Aðalatriðið er þó hitt, að sá varnagli er til staðar vegna þess að Bandalag jafnaðarmanna er að leggja til að jafnað sé öðrum megin, en hagsmuna dreifbýlis sé gætt hinum megin. Það býr nærri fjórðungur ur milljón manna í landi sem er meira en 100 þús. ferkm. Aðeins þetta hefur í för með sér sérstakar aðstæður og við eigum að taka mið af þeim. Það erum við að gera. Ég treysti mér í umr. við þann sem sterkari er á skoðanasvellinu en sá sem hér hefur gagnrýnt, og það í miðri Reykjavík, til varnar sjónarmiðum Bandalags jafnaðarmanna. Að öðru leyti, herra forseti, hefur í löngu máli verið gerð grein fyrir þeim fjölmörgu brtt. sem ég hef mælt hér fyrir. Ég undirstrika, og veit að hv. þm. vita um það, að saman mynda þær seríu sem er drög að nýju frv. að öðruvísi stjórnarskrá. Nokkur atriði standa þó sjálfstæð. Ég nefni afnám greinar um brbl., nefni afnám greinar sem fjallar um þingrofsrétt og síðast en ekki síst nefni ég þá grein, sem við viljum bæta við 31. gr., þar sem kveðið er á um þingmannafjöldann, um kosningaaðferðina. Hún er mjög veigamikil. Það er mjög veigamikill liður í okkar stefnumörkun. Hið forkostulega fjórflokkakerfi hefur lýst því yfir í greinargerð með þessu frv. að stefnt skuli að, þ. e. gamla orðalagið, „auknu lýðræði og sérstakri valddreifingu“. Ég geri mér vonir um að einn og einn af þeim hátimbruðu herrum muni þess vegna greiða atkv. till. sem fer í þá átt, en auðvitað kolfellur hún eins og annað það sem við erum að leggja til. Að þessu leyti þó hefur brautin verið rudd. Það er einnig orðið deginum ljósara að við erum að fara út í kosningabaráttu þar sem þessar hugmyndir hafa verið kynntar og verða kynntar. Mín skoðun er sú, að allur almenningur í landinu eigi eftir að átta sig á því að hann hefur verið blekkingum beittur af formönnunum fjórum með því frv. sem þeir hafa lagt fyrir, að frv. er ein blekking, ef frá er skilin lækkun kosningaaldurs í 18 ár, og að frv. fjallar um ekkert annað en fjölgun um þrjá þm. Svo ætla þeir kannske Árna Johnsen og Gunnari Schram að vinna úr þessu á næsta þingi eða hverjum öðrum sem nú sitja hér ekki, en eiga eftir að sitja hér. Allt þetta á fólk eftir að skilja þegar það fær betri upplýsingar um það sem hér gerist. Þá held ég að margt fólk í þessu landi, og jafnvel fleira en nú gerir, líti í vaxandi mæli til nýrra lausna og annarra átta í þessum efnum. Herra forseti. Það var ekki meiningin að halda uppi neinu frekara þófi hér. Ég skal fúslega viðurkenna að að hluta til hefur það verið gert. Notað hefur verið lengra mál en kannske hefði þurft. Ástæðan er að okkur sumum þykir þetta vera alvörumál mikið. Ég vil sérstaklega að lokum taka út eina brtt. sem mér þykir skipta nokkru máli. Það er afar skemmtilegt að sjá hvernig fulltrúar flokkakerfisins gamla munu skiptast í þeirri atkvgr. á morgun. Það er till. um að kjósandanum verði gert heimilt að greiða atkv. með þeim hætti að hann merki við raðaðan lista, samansettan af fáum eða mörgum eftir atvikum, sem kemur löggjöf ekkert við, að hann fái að merkja við einn einstakling eða marga einstaklinga.

Áttu við Dagsbrúnarkerfið?

Demokrat Guðmundur J. Guðmundsson, hv. 7. þm. Reykv., hefur talað. Það sem skiptir máli í þessu er að löggjafinn getur ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að hópar sem telja sig beitta órétti, eins og konur eru í vaxandi mæli farnar að gera, telja það málstað sínum til heilla - telji þær svo hafa þær auðvitað rétt fyrir sér í lýðræðislegum skilningi talað - að bjóða fram sérstaklega. Annarra sjónarmiða, sjónarmiða umhverfisverndarmanna, er farið að gæta í sama skilningi. Þó að kannske sé ekki um framboð að ræða nú kann það að verða innan ekki langs tíma. Og við horfum á fleiri og fleiri skoðanir fólks sem finna ekki hljómgrunn í flokkakerfinu. Mér er sagt að Bandalagsfólk ætli að búa til slíkt plakat í einu kjördæmi landsins: Gegn flokkunum - X C. Menn segja ekki svona að ástæðulausu. Því finnst það vera allt eitt og sama fólkið sem merkt er D og merkt er G. Af þeim ástæðum búa menn til framboð fyrir sérstök ein sjónarmið og þegar þetta er orðið félagsmynstrið í landinu á löggjafinn að viðurkenna það og hann á að gefa kost á annars konar mynstri. Ef konur eða karlar vilja kjósa konur þvert af flokkakerfinu, menn sem eru með Blönduvirkjun eða menn sem eru á móti Blönduvirkjun eða hver önnur sjónarmið sem mönnum finnst skipta meira máli en einhver uppstokkun sem mótaðist að meira eða minna leyti til í fyrri heimsstyrjöld og fram í kreppu, þá á fólk að eiga kost á því. Hét er nefnilega verið að takast á um mjög veigamikil sjónarmíð. Flokkakerfi og fjölmiðlakerfi, meira og minna á þess vegum, heldur því mynstri að fólki að einhver veigamestu og kannske veigamestu sjónarmið í landinu séu félagsleg sjónarmið. Hver eru félagsleg sjónarmið? Það er það sem Sigurður Grímsson orti á sinni tíð: Mér fannst ég finna til. Ef mönnum finnst eitthvað skipta máli í félagslegum efnum skiptir það máli. Það er kjarninn. Ef mönnum finnst skipta máli að sjónarmið minnihlutahóps, sem telur sig órétti beittan, vegi þyngra en einhver uppskiptisjónarmið stjórnmálaflokka byggðra á heimskreppunni miklu skiptir það máli. Þá á fólk að fá að mynstra sín sjónarmið í lýðræðislegum kosningum með þeim hætti. Þetta mun væntanlega leiða til þess að fylkingar munu leysast upp eins og þær eru nú og umskapast. Eitt grínið í þessu t. d. í kvöld er að það skaðar ekki að nefna það, það er svo augljóst, að þetta mynstur gengur ekki. Þessi brtt., herra forseti, stendur því sjálfstætt fyrir sínu þó svo hún hangi saman við þær hinar meiri stjórnkerfisbreytingar sem við erum að leggja til. En allt um það. Ég geri ráð fyrir að fundi sé um það bil að ljúka. Það er augljóst að við andstæðingar þessa hlægilega frv. munum að því leyti tapa að það verður samþykkt. Það munu einnig ekki verða eins mikil mótmæli út um samfélagið. Ég hef sagt áður að ég tel að þetta frv. veki heldur óánægju í dreifbýli og fyrirlitningu í þéttbýli, en hins vegar eru enn heldur litlar hugmyndir, sennilega, vítt og breitt um landið um hvað þetta inniheldur og hvað ekki. En allt um það. Þetta er síðasta umr. í þessari deild. Flokksaginn mun verða meiri í hinni. Og við verðum að bíða eftir atkvgr. á morgun.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. Ég geri ráð fyrir að það sé að ljúka hér í þessari deild umræðum um það frv. til stjórnlagaskipunar sem við höfum rætt um undanfarna daga. Ég mælti fyrir brtt. í gær, sem ég flyt ásamt Ólafi Þórðarsyni, og tók hana til 3. umr. þess efnis, að skattamálum skal skipa með lögum, við ákvörðun skatta á tekjur og eignir skuli gætt jafnræðis þegnanna þannig að til lækkunar komi sérstakur kostnaður vegna búsetu eftir því sem nánar verður ákveðið í lögum. Það mátti heyra það á hv. 1. þm. Vestf. Matthíasi Bjarnasyni hér í ræðustóli í dag að hann var ekki ánægður með sitt hlutskipti, og skyldi engan furða að maður, sem finnur til eins og Matthías Bjarnason, skuli ekki láta fá sig til þess að tala fyrir frv. af þessu tagi án þess að gera tilraun í leiðinni til að rétta hlut landsbyggðarinnar að þessu leyti. Hvernig skyldi nú standa á því að það er straumur fólks utan af landsbyggðinni þrátt fyrir vægi atkv.? Ef þetta fólk vildi meta þetta eins og menn eru hér að gefa í skyn að sé eftirsóknarvert. hvers vegna flytur það? Er það ekki skoðun hv. alþm. að það sé nauðsynlegt fyrir þessa þjóð að við byggjum landið allt? A. m. k. segja forustumenn allra flokka það á tyllidögum - eða meina þeir ekkert með því sem þeir halda fram? Ég hef ekki haldið því fram að það sé óeðlilegt að breyta því vægi sem nú er. Það er fjarri mínu eðli. En ég vil gera um leið ráðstafanir til að jafna þá lífsaðstöðu sem landsbyggðin býr við. En undir þetta er ekki tekið, ekki einu sinni af þeim mönnum sem eiga hér setu á Alþingi og eru fulltrúar landsbyggðarinnar. Það má segja að ræður sumra manna hér á hv. Alþingi í þessum umr. sýni að þeir þekkja ekki æðaslátt þjóðfélagsins. Þeir vita ekki hvað þeir eru að tala um. Þeir hafa ekki jarðsamband. Einn af þeim mönnum var hér að stíga úr ræðustóli á undan mér. Hann talar um að hann sé í forsvari fyrir einhvern félagsskap sem heiti Bandalag jafnaðarmanna. Það er ekki til nema í hans munni. Hvar er það til? Hann er sem sagt fulltrúi fyrir það sem ekki er til. Það er sannleikurinn blákaldur. Það má segja að ýmislegt það sem hefur komið frá þessum hv. þm. sé á þá leið að það sé ekki svaravert. En ég veit ekki hvort rétt er að koma nokkrum manni upp á það að fara með slíkt fleipur sem hann hefur farið með úr þessum ræðustól hvað eftir annað. Hann hefur t. d. haldið því fram að mín skrifstofa sé útí í Búnaðarbanka. Það er eitt sýnishorn af því hvað þessi hv. þm. temur sér hér í ræðustól. Það er ýmislegt sem þessi hv. ræðumaður hefur rætt um á fundum sínum út um landið, en ég ætla ekki að eltast við það. Það kann að vera að hans fulltrúar eða hann sjálfur - vonandi verður það - hitti okkur í mínu kjördæmi í væntanlegri kosningabaráttu. Það væri a. m. k. gleðiefni fyrir mig að hitta á hann þar. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson talaði hér lengi og það var auðheyrt á honum að hann var ekki að tala til kjósenda landsbyggðarinnar. Hann vildi bera á móti því að hann hefði skipt um skoðun frá því að hann bjó vestur á Ísafirði. Ja, mig brestur þá illa minni ef sá hv. þm., á meðan hann var í bæjarstjórn Ísafjarðar, hefur haldið fram því sem hann gerði í þessum ræðustól bæði í dag og í gær. En mín síðustu orð skulu vera þessi: Að hverju er stefnt með þessari breytingu? Sumir hafa viljað láta orð liggja að því, og þar með hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, að ástæðuna fyrir því ástandi sem er í þjóðfélaginu sé að finna í vægi atkv. eins og það er og það muni leysa allan vandann ef þessu sé breytt. Hvað eru þessir menn að tala um? Halda menn að fulltrúar suðvesturhornsins, sem kunni að vera kjörnir til þingmennsku af þessu svæði, hafi til að bera einhverja hæfileikavisku sem fulltrúar landsbyggðarinnar hafa ekki? Ég held að þeir ættu að hugleiða hvað felst í þeim orðum sem þeir hafa látið falla í þessum ræðustól um þessi efni. Ég hygg að það sé fjarri öllu viti og öllum sanni að hægt sé að leiða rök að því að það ástand sem er í verðbólgumálum í þjóðfélaginu í dag megi rekja til þeirra laga sem eru til stjórnskipunar og það sé hægt að leiða rök að því að það muni leysa allan vanda að breyta þeim á þann veg sem þessi till. gerir ráð fyrir. Að endingu vil ég segja það, að eins og nú háttar í þjóðfélaginu í atvinnumálum tel ég það mikla ábyrgð sem þeir taka á sig sem ætla að stefna þjóðinni í tvennar kosningar í sumar. Það hlýtur að liggja nokkuð ljóst fyrir að starfhæf ríkisstjórn verður ekki komin í landinu fyrr en seinni partinn í ágúst í fyrsta lagi. Til hvers mun það leiða? Öll þau rök, sem hafa verið notuð fyrir þessu frv., eru því haldlítil, og má segja að það sé mikil ábyrgð sem þeir taka á sig sem ætla að stefna þjóðinni í tvennar kosningar undir þeim kringumstæðum sem nú eru í þjóðfélaginu.