Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf frá hv. 8. þm. Reykv. s., Guðmundi Hallvarðssyni, dags. 9. febrúar: ,,Þar sem ég get ekki sökum læknismeðferðar sótt þingfundi næstu tvær vikur óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Sjálfstfl. í Reykv. s., Lára Margrét Ragnarsdóttir, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Virðingarfyllst, Guðmundur Hallvarðsson, 8. þm. Reykv. s.`` Lára Margrét Ragnarsdóttir hefur tekið sæti á Alþingi áður og er boðin velkomin til starfa á nýjan leik.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins vegna svars við fyrirspurn frá mér og hv. þm. Jóni Bjarnasyni sem barst á borð okkar þingmanna í gær. Þetta er svar við fyrirspurn um skattgreiðslur í tengslum við Kárahnjúkavirkjun og vekur svarið satt best að segja nokkra furðu í ljósi fjölmiðlaumfjöllunar um sama mál akkúrat sömu daga. Ein af spurningunum sem lögð er fyrir ráðuneytið er eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Hver eru helstu álitamál og vandamál sem uppi eru eða upp kunna að koma að mati fjármálaráðuneytisins í sambandi við skattalega meðferð mála í fyrrgreindum tilvikum og tengd umsvifum vegna byggingar Kárahnjúkavirkjunar í heild?`` Ráðuneytið svarar, með leyfi forseta: ,,Að mati ráðuneytisins eru engin sérstök álitamál eða vandamál sem upp kunna að koma í sambandi við skattalega meðferð mála vegna Kárahnjúkavirkjunar ...`` Engu að síður er það svo að í fjölmiðlum nákvæmlega sömu daga er verið að kvarta undan því af hálfu forsvarsmanna sveitarfélaga á Héraði að útsvarsgreiðslur skili sér ekki til sveitarfélaganna nema í örlitlum mæli, að örlitlu leyti miðað við umfang launagreiðslna á svæðinu og það sem vera ætti með réttum hætti. Það vekur einnig athygli að ráðuneytið treystir sér ekki til að veita neinar upplýsingar í svari sínu um þær skatttekjur sem þegar eru til komnar vegna launagreiðslna á þessu svæði alveg frá því um mitt sl. sumar. Það er skiljanlegt, herra forseti, úr því að svo er, að t.d. engar útsvarstekjur séu farnar að skila sér til sveitarfélaganna svo að heitið geti. Hvernig stendur á því að fjmrn. skuli eftir sem áður láta eins og allt sé þarna í lagi, eins og engin vandamál séu uppi? Svarið er bersýnilega rangt, herra forseti. Svarið er rangt og það er ámælisvert að fjmrn. skuli reyna að fegra stöðu mála með þessum hætti sem þarna er augljóslega að gerast. Ég hvet menn til þess að kynna sér t.d. það sem forsvarsmenn sveitarfélaganna og lögmaður þeirra hafa látið frá sér fara í fjölmiðlum um þetta efni undanfarna daga. Ég fer því fram á það að forseti þingsins hlutist til um það við fjmrn. að við fáum nýtt og rétt svar við fyrirspurninni.

Nú háttar þannig til að hæstv. fjmrh. er með fjarvistarleyfi í dag en þessum tilmælum verður til hans komið.

Herra forseti. Vegna svarsins sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Jón Bjarnason fengu varðandi skattgreiðslur í tengslum við byggingu Kárahnjúkavirkjunar er rétt að minna á að í tengslum við þessar miklu framkvæmdir hafði sveitarfélagið samskipti við Hagstofu Íslands varðandi heimilisfesti erlendra starfsmanna sem kæmu að vinnu við Kárahnjúkavirkjun. Það var samþykkt af hálfu hlutaðeigandi yfirvalda að lögheimilisskráning mætti vera í vinnubúðum á virkjunarsvæðinu. Nú eru 800--900 manns starfandi á svæðinu. Ég veit ekki nákvæman fjölda þeirra sem vinna hjá fyrirtækinu Impregilo en 80% þeirra eru af erlendu bergi brotnir. Þar af leiðandi er vitað að þarna er fjöldi manns sem hefur ekki lögheimili hér eða hefur alla vega ekki skilað sér til skráningar í sveitarfélagið Norður-Hérað. Útsvar hefur ekki skilað sér af tekjum þessara manna og sveitarfélagið hefur ítrekað beðið um að fá þarna leiðréttingu eða alla vega útskýringar á því hvers vegna málin standa eins og þau eru. Mér finnst það, herra forseti, grafalvarlegt mál ef þetta á að fá að ganga svona áfram. Nógu umdeild er þessi mikla virkjun og þau náttúruspjöll sem af henni hljótast þó að við bætum ekki ofan á þá framkvæmd svívirðu af því tagi sem hugsanlega er hér á ferð, þ.e. að erlend fyrirtæki geti verið með starfsmenn í vinnu og ekki skilað þeim sköttum til ríkisins og sveitarfélagsins sem þeim ber.

Virðulegi forseti. Það er eðlilegt ef hv. þm. una ekki svari sem þeir fá að þeir leiti eftir skýringum á því og það var mjög eðlilegt að hv. málshefjandi leitaði eftir því að hæstv. fjmrh. gæti verið viðstaddur.  Það er mjög gott að við eigum þess kost í upphafi fundarins að ræða mál af þessu tagi. En það er mikilvægt fyrir niðurstöðu umræðunnar, mjög mikilvægt til þess að umræðan skili einhverju og mjög mikilvægt til þess að umræðan hafi einhvern tilgang, að sá hæstv. ráðherra sem orðin beinast að sé a.m.k. viðstaddur og geti hlýtt á umræðurnar og tekið þátt í þeim. Virðulegi forseti. Ég tel að hv. 5. þm. Norðaust. hefði átt að gæta þess áður en hann hóf þessa umræðu að hæstv. ráðherra gæti verið hér til staðar til þess að taka þátt í umræðunni. Þetta er efnislegt mál sem þarf væntanlega að fá einhverjar skýringar við eins og hv. þm. ber þetta upp. Það verður ekki gert nema hæstv. ráðherra hafi aðstæður til þess og geti verið hér viðstaddur þegar svona háttar til.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þm. sem talaði síðast að það er eðlilegt að þingmenn sem eru ósáttir við þau svör sem berast frá ráðuneytum taki það upp hér og krefjist nánari skýringa. Einnig verð ég að taka undir það að eðlilegt væri og betra fyrir okkur ef hæstv. fjmrh. væri á staðnum og við fengjum hans skýringar á málinu. En varðandi þær fréttir sem hafa verið að berast og þann mun sem er á svörum fjmrn. og fréttum sem koma að austan og við höfum séð í fjölmiðlum núna, sérstaklega undanfarna daga, þá er alveg nauðsynlegt fyrir okkur að taka þetta til umræðu á þingi, taka þetta upp annaðhvort utan dagskrár eða sem sérstakt þingmál, þ.e. skattgreiðslur erlendra einstaklinga sem vinna hér á landi. Ef rétt reynist að þau mál séu í algerum ólestri, algerlega ófrágengin, þá verður ekki við það unað. Það er eðlilegt að sveitarstjórnarmenn og sveitarstjórar á viðkomandi svæði sem hafa borið upp kvartanir sínar til allra aðila eins og fram kemur í fréttum, leiti til okkar um það að málin séu tekin upp og frá þeim sé gengið þannig að um eðlilegar skattgreiðslur sé að ræða til sveitarfélaganna því þarna starfa svo margir erlendir menn. Fyrir stuttu hlustaði ég á viðtal við Vinnumiðlun Austurlands. Þar kom fram að þeir hafa gert ítrekaðar athugasemdir við það að Íslendingar fái ekki vinnu þarna, að Íslendingar séu ekki ráðnir til vinnu. Og ef það tengist skattamálunum er eðlilegt að það blandist inn í umræðuna hér. Ég tel sjálfsagt, virðulegi forseti, að við tökum þetta mál upp utan dagskrár.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þau tilmæli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem hóf þessa umræðu að fjmrh. gefi fullnægjandi skýringar á því hvernig þessum málum er háttað. Ég minnist þess ekki, hæstv. forseti, að sú staða hafi komið upp áður hér á landi að sveitarfélögum hafi ekki borist skattgreiðslur vegna erlendra starfsmanna sem vinna hér á landi og því er hér um nokkurt nýmæli að ræða. Ég minnist þess ekki að þetta hafi komið fyrir áður. Það er eðlilegt að fjmrh. gefi okkur nákvæmar skýringar á því hvernig á þessu einstaka máli standi.

Hann er ekki hér.

Ég sé það.

Herra forseti. Það hefur verið svo um hríð að sveitarstjórnarmenn á Austurlandi, a.m.k. í sumum sveitarfélögum, hafa talið að útsvarstekjur þeirra hafi ekki borist með eðlilegum hætti frá verktökum á Kárahnjúkasvæðinu. Slíkt er að sjálfsögðu óviðunandi og eðlilegt að fylgst sé með því að hin erlendu félög standi við skuldbindingar sínar og fari eftir íslenskum lögum. Mér finnst ástæðulaust hér á Alþingi að gera veður út af því þó að hæstv. fjmrh. sé ekki við. Hann hefur svarað mjög skýrt hvernig þessi mál eru vaxin. Hitt þarf ekki að taka fram, hvorki í hans svari né á Alþingi, að erlendum verktökum ber að vinna og starfa samkvæmt íslenskum lögum og auðvitað er óhjákvæmilegt að því sé fylgt eftir að þeir standi full skil á beingreiðslum sem þeir taka af starfsmönnum sínum, vörslusköttum, eins og önnur fyrirtæki. Ef upp á það vantar er það auðvitað mjög ámælisvert og þarf ekki að hafa um það fleiri orð.

Herra forseti. Þetta mál, skattgreiðslur í tengslum við byggingu Kárahnjúkavirkjunar, liggur fyrir sem þingmál, þ.e. fyrirspurn okkar hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og við henni er svo komið svar. En þetta svar stemmir ekki við raunveruleikann og er þess vegna ekki rétt. Í upphafi svarsins segir hæstv. fjmrh., með leyfi forseta: ,,Erlendir starfsmenn við Kárahnjúkavirkjun eru skattskyldir hér á landi af þeim launum sem þeir fá greidd fyrir vinnu sína þar. Gildir þá einu hvort þeir eru starfsmenn samningsverktaka eða undirverktaka, hvort þeir eru ráðnir af verktakanum sjálfum eða af starfsmannaleigum ...`` Þetta er skýrt. Einnig segir í svari hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Að mati ráðuneytisins eru engin sérstök álitamál eða vandamál sem upp kunna að koma í sambandi við skattalega meðferð mála vegna Kárahnjúkavirkjunar umfram það sem upp kann að koma vegna annarra framkvæmda af þessari stærðargráðu.`` Hvað höfum við svo í Fréttablaðinu, virðulegi forseti? Þar stendur, með leyfi forseta: ,,,,Við höfum kvartað við alla þá sem eru málsmetandi á þessu sviði, það er ríkisskattstjóra, skattstjórann í Reykjavík, skattstjórann á Egilsstöðum og nú síðast fjármálaráðherra,`` sagði Jónas Þór Jóhannsson, sveitarstjóri Norður-Héraðs um útsvarsgreiðslur til sveitarfélagsins svo og Fljótsdals vegna erlendra verkamanna við Kárahnjúkavirkjun. Jónas Þór sagði að um 40 manns væru nú á skrá vegna úrsvars. Erlendir verkamenn á svæðinu væru hins vegar sagðir um 500 talsins.`` Þessi kvörtun var komin til fjmrh. áður en þessu svari var dreift. Þessu svari var dreift í þinginu í gær. Þessi viðbrögð og þessi svör hæstv. fjmrh. eru því samkvæmt þessu tvennu röng, a.m.k. eins og það birtist hér. Í fyrsta lagi er það skýlaus krafa þingsins að fá rétt svör og í öðru lagi er þetta mál greinilega í miklum ólestri og væri vert að á því fengist líka þegar í stað lausn.

Herra forseti. Þingheimur er í reynd að ræða tvö óskyld mál. Annars vegar með hvaða hætti hæstv. fjmrh. svarar fyrirspurnum gagnvart þinginu og hins vegar um skattgreiðslurnar sjálfar. Þetta er hins vegar ekki utandagskrárumræða um skattgreiðslurnar þó að hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hafi boðað það fyrir hönd stjórnarandstöðunnar að eftir slíkri umræðu verði leitað. Það sem hér um ræðir er að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kvartar, með réttu, undan því með hvaða hætti hæstv. fjmrh. svarar fyrirspurn. Hv. þm. hafa lagt fram tiltekna fyrirspurn um ákveðið efni og í svari hæstv. fjmrh. kemur fram að ekkert vandamál sé í gangi varðandi þetta tiltekna efni. Þó liggur fyrir að sveitarstjórar tveggja sveitarfélaga og lögmenn þeirra hafa leitað til ráðuneytisins um þetta mál og alveg ljóst að vandi er á okkar höndum og ráðuneytisins vegna málsins. En hæstv. fjmrh. gefur rangt svar. Því miður er þetta ekki eina svarið sem hæstv. fjmrh. leggur með þessum hætti fyrir þingið. Við þingmenn Samf. höfum tveimur sinnum á þessum vetri orðið fyrir því að fá svör sem innihalda ekkert nema loftið eitt, tómið, þegar við höfum lagt fram fullkomlega eðlilegar spurningar. Virðulegi forseti. Ég vil hins vegar geta þess, þó að hæstv. fjmrh. sé fjarstaddur, að málið kom upp í umræðu í efh.- og viðskn. á sínum tíma. Það var sérstaklega eftir þessu gengið og reyndar komu ákveðin svör frá ráðuneytinu þá. Þá spurðum við einmitt um tvísköttunarsamninga við Ítalíu og fram kom að þeim yrði ekki lokið fyrr en sennilega eftir nokkur ár. Það er því ljóst að hér er eitthvað á ferli sem þarf að taka fast á. Það er alveg ljóst að þær greiðslur sem eiga með réttu að berast eru ekki að berast fullar til íslenskra stjórnvalda. Á því þarf að taka og því að boðað hefur verið í þessari umræðu að óskað verði eftir sérstakri viðræðu við hæstv. fjmrh. um það efni.

Virðulegur forseti. Tilefni umræðunnar er greinilega það að hæstv. ráðherra hefur svarað skriflegri fyrirspurn frá hv. þm. Vinstri grænna. Þeir gera athugasemd við það svar og beina því til hæstv. forseta og ég heyri ekki betur en hæstv. forseti hafi móttekið það svar og ekkert við það að athuga. Síðan gerist það að ekki einn, ekki tveir heldur þrír hv. þm. Vinstri grænna og svona einn og hálfur þingmaður Samf. fara í efnislega umræðu um málið. Hæstv. forseti. Ég verð að segja eins og er að þar sem upplýst hefur verið að hæstv. fjmrh. hefur fjarvistarleyfi, hefur eðlilega fjarvist, finnst mér óeðlilegt og ódrengilegt að fara í efnislega umræðu um málið. Til þess er annar vettvangur.

Forseti veltir aðeins vöngum með þessa hálfu þingmenn, en það er nú aukaatriði.

Virðulegi forseti. Eins og ég rakti áðan er hæstv. fjmrh. ekki til staðar til að ræða um svarið sem hefur verið til umræðu. Þar með getum við ekki komist að neinni efnislegri niðurstöðu um málið. Þó verð ég að vekja athygli á því sem mér finnst vera kjarni málsins þegar maður les í gegnum svarið sem ég hef verið að gera undir umræðunni. Það sem kemur fram í svari hæstv. ráðherra er að það gilda mjög skýrar reglur um skattskyldu þeirra starfsmanna sem vinna við Kárahnjúka. Það eru mjög skýrar reglur, hinar íslensku reglur sem við þekkjum. Ef menn skila ekki þessum sköttum er hægt að beita við því viðurlögum. Það er það sem hæstv. ráðherra hefur greinilega verið að vísa til annars staðar í svarinu þegar hann segir að ekki séu uppi álitamál. Það er auðvitað ekkert álitamál að um þetta gilda íslensk lög. Það eru mjög hörð úrræði sem gripið er til. Það er ekki tilviljun að þetta er stundum í daglegu tali kallað ,,rimlagjöldin``, ef menn ekki skila staðgreiðslugjöldunum, og ríkið hefur öll þau úrræði sem það vill beita til að tryggja að þessir peningar skili sér. Það er augljóslega þetta sem svarið kveður á um. Í fyrsta lagi að vekja athygli á þeim skýru íslensku reglum sem gilda og að fara skuli með þetta eins og um íslenskt fyrirtæki væri að ræða sem starfar á íslenskum markaði, og að það er ekkert vandamál því samfara að fjmrn. getur með sama hætti og það innheimtir gjöld af íslenskum fyrirtækjum innheimt gjöld af þessu erlenda fyrirtæki.

Herra forseti. Það væri fróðlegt að vita í framhjáhlaupi hvort starfið sem hv. þm. Hjálmar Árnason hefur tekið að sér er ólaunað og í sjálfboðavinnu, að vera alveg sérstakur siðameistari yfir umræðum. Ég tel að umræðan sé á allan hátt á réttum stað. Ég vek athygli þeirra sem hafa tjáð sig um hana að þetta er ekki utandagskrárumræða. Ég er ekki að leggja spurningar fyrir hæstv. fjmrh. Ég er að gera athugasemdir við störf þingsins vegna þess að það eru villandi upplýsingar reiddar fram í svari frá einu af ráðuneytunum. Að sjálfsögðu bað ég skrifstofu þingsins um að gera hæstv. fjmrh. aðvart um að ég mundi taka þetta hér upp. En úr því að hann er með fjarvist  
             Auðvitað geta menn lent í efnisumræðu tengdri álitamálinu þegar það er á annað borð komið upp á borðið. Ég vissi ekki að hæstv. sjútvrh. væri þetta svona óskaplega viðkvæmt. Ég held að hann ætti að reyna að halda sig við síldina en vera ekki uppi á heiðum. Herra forseti. Það er alveg augljóst mál að hér eru miklar brotalamir á. Samkvæmt skráningu sveitarfélaganna eru aðeins 40 af 500 erlendum starfsmönnum þar á skrá og farnir að greiða til sveitarfélagsins. Hvar eru hinir 460 skráðir? Hvert borga þeir skatta eða borga þeir enga skatta? Hvernig stendur á því að ráðuneytið getur ekkert sagt í svari sínu um þær tekjur sem þegar hafa til fallið? Er það kannski vegna þess að þær eru lítið farnar að skila sér? Hvar eiga þeir heima, þessir menn sem eru að krókna úr kulda og fá loftin ofan í höfuðið uppi við Kárahnjúka þessa dagana? Þetta er kannski ekki alveg í eins fínu lagi og ætla mætti af svarinu. Ég endurtek því óskir mínar um að fjmrn. verði beðið um að endurvinna svarið. Það reynir þá á hvort við því verður brugðist. Ef ekki, munum við að sjálfsögðu fylgja málinu eftir.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um aðgerðir gegn fátækt sem ég flyt ásamt nokkrum öðrum þingmönnum Samf. Tillagan felur í sér að ríkisstjórnin grípi til aðgerða til að sporna gegn fátækt og treysta öryggisnet velferðarkerfisins. Í því skyni á samkvæmt þáltill. að skipa nefnd með aðild Sambands íslenskra sveitarfélaga og heildarsamtaka launafólks. Nefndin skal gera tillögur til úrbóta sem miði við að enginn hafi sér til framfærslu tekjur undir skilgreindum framfærslumörkum. Það er kveðið á um það í tillögugreininni að sérstaklega skuli höfð hliðsjón af þeim aðgerðum til að vinna bug á fátækt sem lagðar eru til í skýrslu ASÍ, Velferð fyrir alla, frá mars 2003, einkum hækkun atvinnuleysisbóta og lægstu samsettu bóta lífeyrisþega. Minni ég á í því sambandi að ASÍ kynnti þessa skýrslu rétt fyrir kosningar þar sem formenn allra flokka eða forustumenn sátu fyrir svörum og þar voru kynntar sérstakar bráðaaðgerðir sem grípa þurfti til þá þegar að mati ASÍ. Forsvarsmenn flokkanna, sem í mörgum tilvikum voru formenn flokkanna, tóku mjög undir að það þyrfti að framkvæma þessar aðgerðir. Niðurstöðu nefndarinnar ásamt nauðsynlegum lagabreytingum skal leggja fyrir Alþingi á haustþingi 2004. Það er ástæða til að rifja upp að fyrir 2--3 árum flutti ég ásamt fleiri þingmönnum tillögu um að félmrh. yrði falið að láta fara fram úttekt á umfangi, orsökum og afleiðingum fátæktar á Íslandi með það að markmiði að leggja fram tillögur til úrbóta til þess að treysta öryggisnetið. Þessi tillaga nú er í breyttri mynd. Hún er um beinar aðgerðir gegn fátækt og er við það miðað að frá því að sú tillaga var lögð fram um að gerð yrði úttekt á umfangi, orsökum og afleiðingum fátæktar hafa komið fram margvíslegar upplýsingar sem rökstyðja það að það er töluverð fátækt á Íslandi, því miður. Þessar upplýsingar sem hafa komið frá hjálparstofnunum, stéttarfélögum og félagsþjónustu sveitarfélaga benda til að fátækum hafi líka fjölgað verulega á umliðnum árum. Þar hefur sérstaklega verið vitnað til rannsóknar Hörpu Njálsdóttur félagsfræðings sem rannsakaði fátækt á Íslandi. Þar kemur fram að miðað við lágmarksframfærslu vanti 40 þús. kr. mánaðarlega upp á fullan lífeyri frá Tryggingastofnun til þess að bótaþegar sem ekki hafa aðrar tekjur en bætur ríkisins geti framfleytt sér. Þar er miðað við þá skilgreiningu sem félmrn. hefur sjálft sett fram um brýnasta framfærslukostnaðinn. Mæðrastyrksnefnd hefur upplýst að t.d. á árinu 2001 fjölgaði þeim um 40% á milli ára sem leita sér aðstoðar og matargjafa og fyrir síðustu jól voru uppi svipaðar tölur, ef ég man rétt. Það hefur líka komið fram að í sívaxandi mæli þurfi að auka fé til fjárhagsaðstoðar sem hefur vaxið gríðarlega á umliðnum árum. Hún jókst um 150 millj. á þarsíðasta ári og milli áranna 2001 og 2002 jókst hún um 48%. Það er líka athyglisvert, virðulegi forseti, að ef skoðaður er norrænn samanburður á fátækt kemur fram að þeir sem búa við fátækt eru hlutfallslega flestir á Íslandi. Mæling 1997--1998 sýndi að um 6,8% búa við fátæktarmörk á Íslandi. Í Danmörku eru það 5,3%, Finnlandi 4,1%, Noregi 3,5% og Svíþjóð 4,9% á móti 6,8% hér á landi. Skýringin sem menn sjá á vaxandi fátækt er m.a. sú að jöfnunarmarkmið velferðarkerfisins hafa vikið. Kerfið er orðið fullt af fátæktargildrum og mikil tekjutenging hefur breytt kerfinu nánast í ölmusukerfi eins og haldið hefur verið fram, m.a. af Stefáni Ólafssyni hjá Félagsvísindastofnun. Í leiðbeiningum félmrn. frá 1996 sem ég nefndi áðan kemur einmitt skýrt fram hvaða þættir eru álitnir nauðsynlegir einstaklingum til að geta framfleytt sér. Þar er gert ráð fyrir að lágmarksfjárþörf fólks miðist við þann lágmarksframfærslukostnað sem ætlaður er einstaklingum eða fjölskyldum til að lifa af. Sömuleiðis er bent á að árið 2001 voru gerðar breytingar á lögum um almannatryggingar þar sem lágmarksframfærsla var ítrekuð og að hlutverk almannatrygginga væri að vera öryggisnet sem byggðist ekki á skilgreindum réttindum heldur tæki mið af framfærslu. Það er ástæða til að vekja athygli á því að hér á Alþingi var fyrir nokkrum árum, sennilega þremur, samþykkt till. til þál. sem ég flutti um að gerður yrði neyslustaðall. Sú tillaga hljóðaði svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að gera könnun á notkun neysluviðmiðana í nágrannalöndum Íslendinga við ákvarðanir er lúta að fjárhæðum bóta og styrkja í velferðarkerfinu, við mat á greiðslugetu við innheimtu vangoldinna opinberra gjalda og meðlagsgreiðslna og við ákvarðanatöku við lánveitingar úr opinberum sjóðum, svo sem lánasjóðum námsmanna og íbúðalánasjóðum. Enn fremur verði lagt mat á hvort ástæða sé til að samræma slíkar neysluviðmiðanir hér á landi, notkun þeirra eða aðferðir við gerð þeirra.`` --- Slíkir neyslustaðlar eru þekktir víða í nágrannalöndum okkar og þar er einmitt stuðst við slíka neyslustaðla og neysluviðmiðanir þegar verið er að ákvarða ýmsar bætur innan velferðarkerfisins. Því miður hefur framkvæmdarvaldið ekki farið að þessari tillögu sem þó var samþykkt samhljóða hér á þingi. Ég vitnaði áðan, virðulegi forseti, í skýrslu ASÍ þar sem bent er á hverjar séu helstu ástæðurnar fyrir aukinni fátækt. Þar er tilgreindur mikill húsnæðiskostnaður og skortur á félagslegu húsnæði. Það er enn einu sinni að koma í ljós hvílíkt óþurftarverk það var af hálfu ríkisstjórnarinnar að leggja niður félagslega húsnæðiskerfið og í stað þess tóku við viðbótarlánin svokölluðu með miklu hærri vöxtum en voru í gamla félagslega húsnæðiskerfinu. Þar voru 2,4% vextir en í viðbótarlánunum eru vextirnir 5,6% og að því er varðar leiguhúsnæði voru vextir hækkaðir úr 1% upp í allt að 4,9%. Það er líka ljóst, virðulegi forseti, og það hefur komið fram að húsaleigubætur hafa hækkað verulega sem sýnir hvaða afleiðingar þær hafa haft, þessar vaxtahækkanir, og nú er svo komið að sveitarfélögin eru að óska eftir endurskoðun á samskiptum ríkis og sveitarfélaga í þessu máli og telja sig hafa verið hlunnfarin þegar gert var samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga að því er varðar húsaleigubótakerfið fyrir sennilega 2--3 árum. Þau segja hér, með leyfi forseta: ,,Samband íslenskra sveitarfélaga hefur óskað eftir formlegum viðræðum við stjórnvöld um fjármögnun og framtíð húsaleigubótakerfisins, en framlag ríkisins vegna húsaleigubóta nemur nú um 40% af greiðslu bótanna en nam áður allt að 58%. Hlutur sveitarfélaganna í greiðslu bótanna hefur því vaxið úr rúmum 42% í 60% á undanförnum árum.`` Þau vitna til þess að á þessu ári vanti um 200 millj. kr. til þess að greiðsluhlutfall ríkisins væri 55% eins og um var samið á sínum tíma. Þetta er auðvitað bein afleiðing af m.a. vaxtahækkuninni. Síðan bendir ASÍ á skort á menntun, hátt verðlag á nauðsynjavöru, svo sem lyfjum og heilbrigðisþjónustu, uppsafnaðan fjárhagsvanda sem leiðir til þess að margir missa fótanna og lenda í vítahring fátæktar. Sérstaklega er talað um lágar atvinnuleysisbætur þeirra sem búa við langtímaatvinnuleysi. Það er vitað að sú viðmiðun sem var breytt á árinu 1995 hefur leitt til þess að atvinnuleysisbætur eru 15 þús. kr. lægri á mánuði en þær ella væru ef viðmiðið frá 1995 hefði fengið að halda sér þannig að það er verið að hafa af atvinnulausum um 180 þús. kr. á ári. Atvinnuleysisbæturnar þarf einmitt að skoða sérstaklega og það er mjög brýnt, herra forseti, að hækka þær verulega. Síðan benda þau á félagslega stöðu margra einhleypra karla en þeir eru stærsti hópur þeirra sem þiggja fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, eru oft atvinnulausir og skulda margir hverjir meðlög sem eru meiri en þeir ráða við. Síðan er bent á lágar bætur og miklar tekjutengingar sem valda því að þeir sem að öllu eða mestu leyti þurfa að treysta á bætur sér til framfærslu búa við mjög kröpp kjör. Það sem er auðvitað alvarlegt og hefur komið fram á undanförnum mánuðum og missirum er að vinnandi fólk þarf í auknum mæli að leita sér aðstoðar þó að það sé fullvinnandi. Í hópi fátækra eru einkum öryrkjar og aldraðir, einstæðir foreldrar, einstæðingar og barnmargar fátækar fjölskyldur og við sjáum glöggt hvernig öryggisnet velferðarkerfisins hefur brostið á því að stöðugt fjölgar í hópi þeirra sem hafa ekki efni á að leita til læknis eða leysa út lyfin sín. Það er orðið áberandi að læknar vísa fólki til sérfræðinga eða í rannsóknir en það skilar sér ekki þangað. Það hefur gengið svo langt að fólki sem hvorki á fyrir lyfjum né mat, t.d. mörgum þeirra sem lifa þurfa á lífeyri almannatrygginga eða sambærilegum tekjum, er gert að greiða skatt til samfélagsins sem samsvarar mánaðarlífeyrisgreiðslum. Það er einmitt þetta sem við höfum viljað taka á, hvernig verið er að skattpína fátækt fólk sem á ekki einu sinni fyrir brýnustu framfærslunni. Herra forseti. Ég sé að tíma mínum er að ljúka hér og ég fagna því að hæstv. félmrh. er viðstaddur þessa umræðu. Við áttum orðaskipti um fátækt á Íslandi í októbermánuði þar sem ég lagði fyrirspurn fyrir hæstv. ráðherra um hver væri niðurstaðan af starfi ráðherranefndar um fátækt sem skipuð var að tilhlutan fyrrv. félmrh. og hafði það verkefni að skilgreina vandann sem við er að etja vegna fátæktar og finna leiðir til úrbóta. Þessi nefnd var skipuð í janúarmánuði eftir mikla umræðu í þjóðfélaginu um fátækt þannig að hún hefur starfað í rúmt ár. Í svari hæstv. ráðherra í októbermánuði kom fram að drög að skýrslu þessa starfshóps lægju fyrir en eftir væri hins vegar að leggja á hana lokahönd og hér vitna ég orðrétt í hæstv. félmrh. í októbermánuði sl., með leyfi forseta: ,,Í skýrslunni mun m.a. verða greint frá leiðum til úrbóta. Ég get hins vegar því miður ekki gert nánari grein fyrir störfum hópsins hér og nú. Þessi skýrsla er væntanleg um miðjan næsta mánuð, þá gefst okkur kostur á að greina nánar frá þeim upplýsingum sem hópurinn hefur tekið saman og tillögum hans til úrbóta.`` Sem sagt, hæstv. ráðherra boðaði það að um miðjan nóvembermánuð yrðu þessar tillögur tilbúnar og þær yrðu þá kynntar hér í þinginu, þær tillögur sem ríkisstjórnin hefur til úrbóta í málefnum fátækra. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra taki því þátt í þessari umræðu og greini okkur frá því hvort niðurstöður séu nú ekki fengnar þegar við erum komin inn í bráðum miðjan febrúarmánuð þannig að hægt sé að fara að vinda sér í það þarfa verk, herra forseti, að ná fram úrbótum fyrir fátækt fólk á Íslandi. Og það er ástæða til, herra forseti, að vitna til þess að forseti Íslands sá meira að segja ástæðu til þess í aðventuávarpi í Dómkirkjunni fyrir jólin að segja að fátæktarumræðan sem orðið hafi í þjóðfélaginu hefði engu skilað, heit hefðu verið gefin en ástandið batnaði ekki, sagði forsetinn, enn biði fólk í röðum eftir mat og aðstoð og við vildum ekki að íslensk jól væru tími ótta og örvæntingar, þrautagöngu og erfiðleika. Og hér segir forseti íslensku þjóðarinnar, með leyfi forseta: ,,Ungar mæður standa í biðröð til að geta fengið poka með matargjöfum, karlmenn á góðum aldri leita bónbjargar, aldraðir í einveru, umkomulausir sjúklingar sem eiga ekki fyrir lyfjum.`` Þetta eru ekki góð meðmæli með íslenska velferðarkerfinu, þessi orð sem höfð eru eftir forseta íslensku þjóðarinnar, en ég vona að hæstv. félmrh. geti greint frá því í þessum ræðustól að hann hafi tillögur til úrbóta í málefnum fátækra sem verði hrint í framkvæmd fljótlega. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til hv. félmn.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að hefja máls á þessu þarfa umfjöllunarefni á Alþingi og vil gera grein fyrir því sem reyndar var spurt um. Á undanförnum missirum hefur vissulega verið að störfum samráðshópur með fulltrúum forsrn., félmrn., fjmrn. og heilbr.- og trmrn., hópur sem hefur unnið að skýrslugerð sem nú er verið að leggja lokahönd á. Skýrslan hefur verið unnin á forræði forsrn. og forsrh. mun gera grein fyrir niðurstöðum hennar innan skamms. Ég get þó upplýst við þessa umræðu að í skýrslunni er leitast við að skilgreina fátækt. Það er greint frá tekjudreifingu þjóðarinnar í 10 flokkum, frá þeim sem hafa lægstu tekjurnar til þeirra sem hafa hæstar á ákveðnu árabili, skipt eftir einstaklingum, einstæðum foreldrum og hjónum eða sambúðarfólki og enn fremur er gerð grein fyrir ráðstöfunartekjum þeirra sem minnstar tekjur hafa til framfærslu. Að lokum eru lagðar til í skýrslunni leiðir til úrbóta. Hæstv. forseti. Ég tel að sú skýrsla sem ég geri hér að umfjöllunarefni og forsrh. mun gera grein fyrir á næstunni muni verða gagnlegt innlegg í þá umræðu sem hér hefur verið hafin og við þurfum stöðugt að hafa uppi. Vegna þess að í máli hv. þingmanns komu fram áhyggjur af atvinnuleysisbótum og þróun þeirra mála vil ég líka nefna að vonandi í þessari viku verður sent frá félmrn. bréf til hagsmunaaðila þar sem óskað verður eftir tilnefningum í nefnd sem á að fara yfir atvinnuleysistryggingalöggjöf okkar og vinnumarkaðslöggjöf með það að markmiði að laga lög okkar að breyttum aðstæðum. Hækkun bótanna verður vissulega eitt af því sem þar kemur til umfjöllunar, enda rétt að atvinnuleysisbætur hafa ekki þróast með sama hætti og aðrar bætur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. En það er alveg ótrúlegt hvað þessi ríkisstjórn og hæstv. ráðherrar geta dregið lappirnar þegar í hlut eiga fátækir á Íslandi. Það er alveg með ólíkindum. Hvað þýðir ,,innan skamms``, herra forseti? Ég vitnaði til þess að við vorum að ræða þessi mál í október og þá áttu þessar tillögur að koma fram hálfum mánuði síðar eða um miðjan nóvember. Og hvað þýðir innan skamms? Er verið að tala um að við fáum þessar tillögur inn í þingið fljótlega þannig að þá sé hægt að grípa til nauðsynlegra lagabreytinga? Mér finnst þetta alveg ótrúlegt, herra forseti, vegna þess að það er ekki svo sjaldan sem við erum að fjalla hér um frumvörp og tillögur frá ríkisstjórninni sem miða að því að bæta hag þeirra sem best eru settir í þjóðfélaginu. En alltaf þegar kemur að þeim sem verst eru settir skilar ríkisstjórnin auðu. Þetta er alveg óþolandi, herra forseti. Þegar verið er að tala um atvinnulausa þá vitnar hæstv. ráðherra bara til þess að nú eigi að skipa nefnd til þess að skoða mál þeirra. Það vita allir að það þarf að bæta kjör atvinnulausra þegar í stað. Það er talað um að í þessari skýrslu sem verið hefur í vinnslu í heilt ár séu gerðar ýmsar úttektir og skilgreiningar á vandanum. Það eru til nægar úttektir á vandamálinu. Það hafa komið fram nægar skilgreiningar á því hvar þetta vandamál liggur. Herra forseti. Ég vænti ekki mikils af starfi þessarar nefndar, en guð láti gott á vita, við skulum sjá hvað skeður. En ég spyr hæstv. ráðherra að því hvort hann geti ekki verið eitthvað skýrari í tali um það hvenær þetta innan skamms er, vegna þess að við getum ekki beðið lengur eftir því að gripið verði til aðgerða til þess að bæta kjör fátæks fólks á Íslandi. Þau eru til skammar og það veit hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Vissulega mundi ég kjósa að geta svarað hv. þm. skýrar en hér er gert. Ég get þó upplýst að umrædd skýrsla liggur fyrir í lokadrögum. Þingmaðurinn spyr hvort þess megi vænta að gerð verði grein fyrir henni fljótlega. Já, ég tel að við getum gengið út frá því að gerð verði grein fyrir niðurstöðum skýrslunnar fljótlega og þá tillögum til úrbóta. Hvað varðar breytingar á atvinnuleysistryggingakerfinu þá hljótum við hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir að geta verið sammála um að það sé mikilvægt að fá aðila vinnumarkaðar og fleiri þá sem að málum koma til þess að fara yfir atvinnuleysistryggingalöggjöf okkar með það að markmiði að gera á henni þær umbætur sem nauðsynlegar eru. Við vitum það bæði, ég og hv. þm., og aðrir sem hér eru í salnum, að atvinnuleysi hefur því miður verið að þróast með þeim hætti hér á landi á undanförnum missirum og árum að ástæða er til þess að hafa áhyggjur af. Við sjáum að langtímaatvinnuleysi, atvinnuleysi þeirra sem eru án vinnu í sex mánuði eða lengur, er að aukast. Atvinnuleysi ungs fólks er sömuleiðis að aukast. Þetta eru breyttar aðstæður sem við þurfum að horfast í augu við og gera breytingar á atvinnuleysistryggingalöggjöf okkar með þetta í huga. Um það hljótum við að geta verið sammála og þarna er brýnt að vel sé vandað til verka.

Herra forseti. Ég vek athygli á því að hæstv. félmrh. notar nærri sömu orð núna í síðustu ræðu sinni og hann gerði í október. Hann sagði hér í október: ,,Fyrir liggja drög að skýrslu þessa starfshóps, eftir er hins vegar að leggja á hana lokahönd.`` Það virðist sem sagt ekkert hafa gerst frá því í október. Það veldur auðvitað miklum vonbrigðum hve hægt gengur að vinna að þessum brýnu málum sem við ræðum hér. Auðvitað er það svo að aðilar vinnumarkaðarins eiga að koma að lagfæringum á löggjöf um atvinnulausa. En núna fyrst er verið að skipa þessa nefnd, og ég held að allir séu sammála um það og ég er viss um að hæstv. ráðherra er það líka að atvinnuleysisbætur eru hér allt of lágar, 77 þús. kr. Það er ekki hægt að framfleyta sér af þessum peningum. Við erum að tala um að bara húsaleiga fyrir þá sem eru á leigumarkaðnum slagar oft hátt upp í þessa fjárhæð. Það er því auðvitað engin ástæða til þess að bíða með að hækka atvinnuleysisbæturnar, en ekki að þurfa að bíða eftir því að nefnd ljúki störfum sem guð má vita hvað tekur langan tíma. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um það sem kom fram líka í Morgunblaðinu nýlega, um húsaleigubæturnar sem eru að blása út, hvort ekki megi vænta þess að á því verið tekið af hálfu ríkisstjórnarinnar þegar greiðslur sveitarfélaganna hafa aukist verulega vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar að leggja niður félagslega kerfið og hækka vexti. Það eru beinlínis aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem leitt hafa til þess að húsaleigubæturnar hafa blásið út og að hlutur sveitarfélaganna er þar orðinn miklu meiri en ráð var fyrir gert í því samkomulagi sem ríkið gerði við sveitarfélögin.

Herra forseti. Ég vil byrja á að lýsa yfir stuðningi við þessa þáltill. um að grípa til aðgerða til þess að sporna við fátækt og að treysta öryggisnet velferðarkerfisins. Frjálslyndi flokkurinn studdi tillögur ASÍ sem komu fram í góðri skýrslu, Velferð fyrir alla, og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir rakti hér ýmsar tillögur sem var að finna í þeirri skýrslu. En ég vil þó tæpa sérstaklega á einu atriði sem flestir ættu að geta sameinast um en það er að draga úr stéttaskiptingu barna, þ.e. að sveitarfélög og aðrir styðji íþróttafélög og tónlistarstarf þannig að ekki þurfi að taka há gjöld og koma á stéttaskiptingu barna, að börn sem búa við kröpp kjör heima fyrir þurfi ekki að vera án þess að geta stundað tónlistarnám eða íþróttir. En það sem ég ætlaði að leggja hér áherslu á eru einkum tvö atriði. Það er fátækt í dreifbýli, og ég tel að við þurfum að fara yfir þau atriði. Ég styð þessa tillögu og það er mjög þarft að skipa nefnd með fulltrúum sveitarfélaga og heildarsamtaka launafólks, en ég hefði einnig lagt áherslu á að fá fulltrúa frá bændum, sérstaklega frá þeim svæðum þar sem sauðfjárbúskapur er mikilvægur og þar sem ekki er aðra vinnu að fá utan búsins. Það er ljóst að víða kreppir að í sveitum landsins þar sem tekjur sauðfjárbænda hafa dregist saman. Bæði hefur verð á afurðum lækkað um 8--10% á síðasta ári og opinber stuðningur við landbúnaðinn er rúmlega helmingi minni nú en fyrir tíu árum, þannig að það kreppir víða að þessari atvinnugrein. Hæstv. landbrh. hefur viðurkennt að vandi sauðfjárbænda sé mikill og þess vegna ætti hann að styðja þá tillögu mína að bændur frá þeim landsvæðum þar sem litla vinnu er að fá utan bús, fái að skipa fulltrúa í þessa nefnd sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur lagt til að verði skipuð. Í skýrslu Hagþjónustu landbúnaðarins kemur fram að afkoma þeirra 26 sauðfjárbúa sem eru í samanburði milli ára hefur versnað um 7,7% á milli áranna 2001 og 2002. Síðan bættist við lækkun afurðaverðs á árinu 2003, þannig að hagur sauðfjárbænda er mjög slæmur. Ég tel að við á hinu háa Alþingi ættum að líta til kjara þeirra. Ég tel einnig athyglisverðar upplýsingar í skýrslu ASÍ, sem kom út í mars og ég vitnaði hér fyrr í, að það er talin vísbending um fátækt þegar tekjur eru helmingi minni en miðtekjur. Og það er áberandi að það er mun hærra hlutfall framteljenda í dreifbýli sem hafa mjög lágar tekjur. Á Norðurlandi vestra, þar sem sauðfjárbúskapur er mjög áberandi, er athyglisvert að þar er hæsta hlutfall tekjulágra á landinu, eða um 21,3% framteljenda árið 2003 eru undir hálfum miðtekjum. Ætli þetta háa hlutfall sauðfjárbænda dragi þennan landshluta niður í meðaltekjum? Ég tel vert að skoða það. Mér þætti ekki ótrúlegt að það væri full þörf á að fara yfir þessi mál. Það hefur komið fram m.a. í skýrslu frá Byggðastofnun að staða sauðfjárbænda sé mjög slæm, og þá eins og áður segir á þeim svæðum þar sem ekki er aðra vinnu að fá utan búsins. Þá hafa verið nefnd svæði eins og syðri hluti Vestfjarða, Strandasýsla, Vestur-Húnavatnssýsla, Dalasýsla, Norður-Þingeyjarsýsla og Vestur-Skaftafellssýsla. Stjórnvöld hafa viðurkennt vanda sauðfjárbænda og veittu þau sauðfjárbændum landsins sérstakt fjárframlag síðasta haust. Ég veit ekki betur en að fjárframlagið hafi farið jafnt til allra sauðfjárbænda landsins en ekki verið einskorðað við þau svæði sem eru hvað mest háð sauðfjárrækt og þar sem litla vinnu er að fá utan búsins. En þess ber að geta að fjárframlagið sem fór til sauðfjárbænda vegna þessarar tekjuskerðingar sem áður var nefnd er talsvert lægri en sömu stjórnvöld veittu til þess að loka sláturhúsum hringinn í kringum landið til að úrelda sláturhús. Sú aðgerð mun án efa hækka sláturkostnað bænda og skerða enn frekar samkeppnisstöðu þeirra á kjötmarkaðnum. Lokun sláturhúsanna hefur einnig minnkað þá vinnu sem bændur hafa getað aflað sér utan búsins. Í nýjasta Bændablaði má lesa að nær allir íbúar Skaftárhrepps hafa skrifað undir mótmæli við lokun sláturhússins. Það kom hér fram í umræðum eða fyrirspurn í þinginu að hæstv. landbrh. taldi að það þyrfti að loka þessum húsum vegna hertra reglna hjá Evrópusambandinu. En nú hefur komið í ljós að það er misskilningur. Við getum alveg ráðið því hvaða kröfur við gerum til sláturhúsanna og þess vegna tel ég að við ættum að endurskoða þessa stórsláturhúsastefnu ríkisstjórnarinnar. Það er ljóst að sú skipan landbúnaðarmála að njörva sauðfjárbændur niður í framleiðslukvóta hefur einungis gert bændur verr stadda og stjórnvöld verða að fara að skoða með opnum huga að stjórna landbúnaðarmálum með öðrum hætti en nú er gert. Ég tel að Framsfl. ætti að styðja þetta mál, sérstaklega í ljósi þess að flokkurinn auglýsti sig í upphafi kosningabaráttu sinnar undir slagorðinu Velferð fyrir alla. En af verkum ríkisstjórnarinnar nú mætti halda að það væri bara velferð fyrir utanríkisþjónustuna. Það er a.m.k. ekki mikil velferð hjá sauðfjárbændum landsins. Ég tel einnig að nefndin ætti að fara vel yfir stöðu þeirra sem hafa neyðst til að flytja úr sjávarbyggðum landsins vegna þess að kvótaflokkarnir hafa gert atvinnuréttinn í sjávarþorpunum að söluvöru. Staðreyndin er sú að handhafar kvótans hafa selt atvinnuréttinn í burtu og fengið dágóðar upphæðir fyrir á meðan aðrir íbúar hafa liðið fyrir kvótabraskið. Mörg dæmi eru um íbúa sem misst hafa vinnuna og eignir þeirra hafa verðfallið. Er ekki sanngjarnt að nefndin fari yfir stöðu þessa hóps og fari yfir hvernig bæta megi þessu fólki tjónið? Nú hefur oft heyrst hjá þeim sem eru fylgjandi þessu ósanngjarna fiskveiðistjórnarkerfi að þar hafi orðið mikil hagræðing. Ég er að vísu mjög vantrúaður á það en ef menn trúa því að það hafi orðið mikil hagræðing og hafa jafnvel, framsóknarmenn, skrifað greinar í blöðin undir fyrirsögninni ,,Kvóti -- vöxtur -- velferð`` er þá ekki rétt að fara yfir það hvernig bæta megi því fólki sem hefur farið halloka skaðann?

Var það ekki vinna? Kvóti -- vöxtur -- vinna?

Nei, það var kvóti -- vöxtur -- velferð hjá aðstoðarmanni hæstv. landbrh., mjög merk grein sem ég tel að þingmaðurinn Kristinn H. Gunnarsson ætti að kynna sér. 
             Ég vil ljúka máli mínu en tími minn er þrotinn. Ég tel að það yrði miklu árangursríkara til þess að koma á sátt um kerfið að fara vel yfir stöðu þessa fólks sem hefur þurft að líða fyrir ósanngirni kerfisins.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins grípa inn í ræðu hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar þar sem hann ræðir um fátækt í dreifbýli. Ég tek undir áhyggjur hans í þeim efnum. Það hefur glöggt komið í ljós að tekjur bænda hafa dregist saman, sérstaklega sauðfjárbænda. Þar hafa verið miklir erfiðleikar og það kemur til að mynda niður á skólagöngu barna þeirra sem eiga ekki of drjúga sjóði. Mig langaði til að geta þess að þegar settar voru á fjárlögum í haust 140 millj. kr. til sauðfjárbænda voru æðimargir, hér í þessum sal meira að segja, sem gagnrýndu þetta sem ég tel, þó að upphæðirnar hafi verið lágar, að hafi skipt máli. Það skiptir máli fyrir þann sem ekki á of mikið að fá þótt ekki sé nema örlítil upphæð. Þessum 140 millj. kr. var skipt á milli sauðfjárbænda og þær fóru á alla sauðfjárbændur. Varðandi bændur sem ekki geta sótt sér vinnu annað, 7.500 ærgildunum var deilt á þá sem ná ekki eða geta ekki sótt sér vinnu annað og á það var líka bullandi gagnrýni. Byggðastofnun er skömmuð út og suður fyrir það að Skagfirðingar náðu ekki inn í þá skilgreiningu en það gerðu aftur á móti Vestfirðirnir, 2--3 bæir í Vestur-Skaftafellssýslu, enginn í Austur-Skaftafellssýslu, enginn á Suðurlandi, en ærgildin fóru til þeirra þar sem línan var dregin, þar sem menn geta ekki sótt sér aðra vinnu daglega. Varðandi úreldingu sláturhúsa var nauðsynlegt að fara í þessa aðgerð. Ég tel að það verði samt að gæta þess að leyfa einhverjum þessara litlu sláturhúsa að vera í friði. Af því að hv. þm. nefndi Kirkjubæjarklaustur munar t.d. um að 25 millj. kr. koma inn í það samfélag bara í sláturtíðinni að hausti.

Herra forseti. Ég tel mikilsvert að skoða málefni sauðfjárbænda. Ég og hv. þm. Drífa Hjartardóttir getum verið sammála um það. En ég leyfi mér að gagnrýna það að verja hærri upphæð til úreldingar sláturhúsa sem kemur verr niður á byggðum svo sem rætt var um, t.d. í Skaftárhreppi, og mun án efa draga úr vinnu og skerða kjör fólksins þar. Líka er það að þetta mun að öllum líkindum hækka sláturkostnaðinn og í öðru lagi er ekki nóg með að þetta hækki sláturkostnaðinn, heldur hafa menn verið að vísa, m.a. í svörum á hinu háa Alþingi, ranglega í það og skýra út að það beri að fara í einhver útflutningssláturhús vegna einhverra Evrópureglna. Menn voru að tala fyrr í dag um röng svör ráðherra og ég tel að hæstv. landbrh. ætti að hafa frumkvæði að því að leiðrétta þessi röngu svör sín.

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að ítreka það að úrelding sláturhúsa kom ekki til af góðu. Það voru of mörg sláturhús í landinu. Þau voru öll eða flest rekin með tapi. Með því að sameina þau og stækka hafa þau verið að hagræða hjá sér. En ég ítreka það sem ég sagði áðan, mér finnst að það megi ekki ganga of langt í þessum málum, en þó verður að reyna að fara einhverja meðalleið í þessum sláturhúsamálum. Úreldingin kom samt ekki til af góðu.

Herra forseti. Ég vil að það komi hér skýrt fram að engir útreikningar lágu fyrir þessari úreldingu sláturhúsa.

Herra forseti. Hér tel ég að hafi verið hreyft afar þörfu máli og ég tek í einu og öllu undir það sem hv. flm. hafði fram að færa. Viðvarandi og vaxandi fátækt samfara alveg ótrúlegri misskiptingu tekna og eigna birtist mér a.m.k. daglega í störfum mínum, m.a. sem lögmanns fyrir Eflingu -- stéttarfélag. Þessi fátækt er í einu orði sagt afar svartur blettur á þjóðfélagi okkar. Ég vil gera að umtalsefni tvær staðreyndir sem að vísu hefur nokkuð verið fjallað um hér, í fyrsta lagi að atvinnuleysisbætur eru langt undir fátæktarmörkum. Á þeim tekjum lifir enginn. Það þarf ekki einu sinni að ræða það. Atvinnulausir lifa margir hverjir í svartnætti örbirgðar og félagslegra vandamála. Heimurinn hrynur hjá þeim. Þeir eiga ekki fyrir húsnæðislánunum, þeir eiga ekki fyrir neinu. Þeir eiga ekki einu sinni fyrir brýnustu framfærslu. Hin staðreyndin er sú, og hún er fyrir mér sýnu alvarlegri þótt þetta sé nógu slæmt, að það er talið að 30% einstæðra mæðra hafi framfærslu af tekjum undir framfærslumörkum. Hér hafa skapast það sem ég kalla nánast rússneskar aðstæður í fjölskyldumálum. Fjölskyldur leysast upp og karlarnir kikna undan ábyrgðinni. Þeir fara að heiman og kikna undan ábyrgðinni. Þeir sjá engin önnur úrræði. Þetta fólk hefur vart efni á brýnustu nauðsynjum. Það hefur ekki efni á íþróttum, ekki tómstundum, ekki á listnámi, það hefur ekki efni á neinu. Afleiðingar þessarar fátæktar eru margar og þær eru afdrifaríkar. Eitt dæmi þessara afleiðinga er brottfall ungmenna úr skólum eftir skyldunámið. Það stendur mér líka nær vegna þess að það eru að meiri hluta strákar sem falla úr skóla menntunarlitlir eða menntunarlausir. Það er ekki eins og þegar ég var að alast upp og maður gat gengið í vinnu. Það var ekkert mál. Maður gat gengið í vinnu og jafnvel í aðra vinnu daginn eftir --- en þeir fá ekki nokkra vinnu. Ég hef reynslu af því í mínu starfi líka, þetta eru ungmenni sem hafa ekki fengið neitt atlæti í æsku og ekki getað sinnt neinu. Þau leiðast út í afbrot og vímuefni og hvar er þá næsti áfangastaður þessara ungmenna? Hvaða opinberu stofnunum kynnast þau næst? Jú, þau kynnast lögreglu, þau kynnast dómstólum og seinast fangelsisyfirvöldum. Stór hluti af verkefnum lögreglunnar í Reykjavík t.d. í dag er að moka í þessa botnlausu hít þar sem við erum að framleiða inn í dómskerfið stöðugt fleiri ungmenni sem eru afleiðingar fátæktarinnar. Ég ætla að segja það að lokum að við höfum ekki efni á þessari fátækt. Hún er allt of dýr fyrir okkur sem þjóðfélag. Ég vil segja það líka að tíma skýrslugerðar er löngu lokið. Við höfum þetta allt á borðinu. Allt saman er þetta á borðinu. Það er kominn tími aðgerða.

Virðulegi forseti. Frummælandi Samf. í þessu brýna máli, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sem er 1. flm., hefur dregið afskaplega skýrt fram hvað það er mikilvægt að grípa til aðgerða og hver seinagangur ríkisstjórnarinnar og úrræðaleysi er. Ég tek undir með hv. þm. Atla Gíslasyni sem hér hélt sína jómfrúrræðu í dag um misskiptinguna sem blasir við hvarvetna en ríkisstjórnin virðist ekki vita af. Ástæða þess að ég bað um orðið í þessari umræðu er að ég vil tala sérstaklega um einn hóp. Hér hefur verið farið mjög vel yfir það hvað er að í samfélagi okkar, á hverju þarf að taka, og í fskj. er yfirlit úr skýrslu ASÍ, Velferð fyrir alla. Við í Samf. höfum tekið á mörgum þessara mála og gert að okkar og ég tek heils hugar undir það sem hér fer fram. En ég vil tala um börnin, sem sérstakan hóp, börnin í íslensku samfélagi og hvernig misskiptingin í samfélaginu bitnar á þeim. Það er hópurinn sem við eigum að bera mest fyrir brjósti að öllum öðrum ólöstuðum. Fyrir 2--3 þingum gerði Samf. það yfirstandandi þing eiginlega að málaþingi barna með málflutningi sínum. Við fluttum mjög mörg mál sem vörðuðu aðbúnað og uppvöxt barna í íslensku samfélagi, tókum þau sérstaklega saman og gerðum þeim skil. Eitt þingmál var samþykkt, um að búa til heildarstefnumörkun í málefnum barna, en heldur ekki það hefur komið út úr pappírsflóðinu sem liggur hjá ríkisstjórninni. Sú stefnumörkin hefur ekki séð dagsins ljós og öll önnur mál sem við fluttum fóru til nefndar, hafa verið endurflutt, hafa ekki náð fram að ganga en munu e.t.v. birtast einhvern tíma síðar þegar ríkisstjórnin ætlar að slá sér upp með því að koma fram með mál sem snúa að börnum. Ég vil líka nefna það að margar aðgerðir ríkisstjórnarinnar beinast að þeim hópum sem síst skyldi. Ríkisstjórninni hefur ekki lánast að vinna þannig að hún skoði með hvaða hætti stjórnvaldsaðgerðir bitna á hópum. Hún veit aldrei á hvaða hópum stjórnvaldsaðgerðir bitna, tekur ákvarðanir um að draga úr barnabótum, tekur ákvarðanir um að lækka vaxtabætur þannig að meðalvaxtabætur lækka um 10%. Hún skoðar ekki hvað er að gerast í umhverfi fjölskyldunnar að öðru leyti, hvort hópar eru með lág laun, hvort hópar lenda í hækkuðum leikskólagjöldum í sveitarfélögum, hvort hópar lenda í hækkuðum fasteignagjöldum eins og hefur gerst, m.a. út af stjórnvaldsaðgerðum. Hún veit ekkert. Hún segir bara: Nú ætlum við að breyta þessu og nú ætlum við að lækka vaxtabætur. Hún skoðar ekki hvort tilteknir hópar verða fyrir barðinu á stjórnvaldsaðgerðinni. Á sínum tíma var flutt stjórnartillaga um opinbera fjölskyldustefnu. Undirrituð átti hlut að þeirri tillögu en hún var samþykkt í félagsmálaráðherratíð Páls Péturssonar. Fyrsta tillagan var með fjölskylduráði og fjölskyldusjóð innan borðs, og fjölskyldusjóðurinn var svo mikilvægur vegna þess að honum var einmitt ætlað að gera úttektir á því hvernig fjölskyldan væri stödd og hvernig ýmsar stjórnvaldsaðgerðir bitnuðu á tilteknum hópum. Þegar tillagan loksins hlaut náð hjá stjórnarmeirihlutanum var búið að taka sjóðinn út þannig að fjölskylduráðið hefur verið vopnlaust í sinni vinnu. Það er óumdeilt að umgjörð í uppvexti barna hefur gífurleg áhrif á þroska þeirra og þróun og þannig skiptir máli hvernig húsnæðismálum hinna lægstlaunuðu er háttað. Það varðar umgjörð barnafjölskyldnanna, möguleika á þátttöku í skólagöngunni og það sem fylgir veru í skóla, þátttöku í tónlistarnámi og þátttöku í íþróttum. Sums staðar, svo sem eins og í jafnaðarmannasamfélaginu í Hafnarfirði, er tekið á þessu. Þar þarf ekki að borga fyrir þátttöku barna í íþróttum upp að 10 ára aldri sem er stórt og veigamikið skref sem ég vona að eigi eftir að skila sér inn í önnur sveitarfélög. Þetta er mjög stórt fjölskyldumál og mjög mikilvægt varðandi jafna möguleika barna. Við getum talað endalaust um misréttið, misrétti fullorðins fólks, en misrétti barna er ófyrirgefanlegt í ríku samfélagi eins og okkar, ófyrirgefanlegt. Það er líka vitað að börn sem vaxa upp við mikla fátækt verða frekar veik. Um þetta eru til erlendar rannsóknir sem þarf ekki að fara mörgum orðum um. Aðbúnaður fátækra bara er þess eðlis að þroski barnanna verður ekki sá sami. Allt sem fylgir erfiðum uppvexti, svo sem einelti og fleira, getur þýtt þátttökuleysi barns í samfélaginu sínu á fyrstu skólaárunum. Þetta vildi ég, virðulegi forseti, koma inn á í ræðu minni í þessu þýðingarmikla máli og við munum auðvitað halda áfram að reka á eftir ríkisstjórninni og kalla eftir úrbótum. Hér lofaði hæstv. félmrh. að atvinnuleysisbæturnar yrðu hækkaðar einhvern tíma þegar nefndin er búin að vinna. Ég fagna því að hann kom með þá yfirlýsingu úr þessum ræðustól, við munum reka á eftir nefndinni og við munum fylgjast með hvenær hækkunin verður þannig að jafnúrræðalaus og ríkisstjórnin er munum við reka á eftir henni með þessi þjóðþrifamál sem hefur verið kallað eftir endalaust og látlaust síðan hún tók við 1995.

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin er vond, segir hv. þm. Ég vil þó minna á að kaupmáttur hefur aukist hér meira en annars staðar,  Varðandi fyrirspurn hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur um nefnd sem var skipuð eftir tillögu frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur get ég bara skýrt frá því hér og nú að skýrslan er að koma frá nefndinni, hún mun koma innan nokkurra vikna. Þetta hefur verið mikil vinna og það er verið að lesa plaggið yfir þessa dagana þannig að hún mun koma hér fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar upplýsingar. Allt er í svo fínu lagi hjá okkur. Þetta eru viðteknar yfirlýsingar hjá stjórnarliðum. Það er hagvöxtur og Ísland er ofarlega þar í röðun samkvæmt hinum ýmsu mælingum alþjóðastofnana, og kaupmátturinn hefur aukist. Svo kemur hæstv. félmrh. og segir: Ja, það er auðvitað alvarlegt og erfitt að fást við. Það er aukið langtímaatvinnuleysi. Já, og það er áhyggjuefni að það er miklu fleira ungt fólk atvinnulaust núna en áður. Hvar eru, virðulegi forseti, aðgerðirnar sem á að vera að vinna að í þessum málum? Af hverju er ekki verið að nota þetta fína ástand til að bæta úr þarna? Það vantar ekki skýrslur og það vantar ekki úttektir. Þetta liggur fyrir, og aðgerðir til að taka á ýmsu eru þekktar. Ég get sest niður hérna með hæstv. félmrh. og sagt honum hvað var gert í Kópavogi þegar menn áttuðu sig á að mjög margt ungt fólk var á atvinnuleysisskrá fyrir 15 árum eða svo. Þá var í sameiningu talað við forráðamenn ríkisskólanna og það var farið með hóp af ungu fólki, 20 eða 30 ungar manneskjur á skólaaldri, í Ölfusborgir og skólastjórar allra framhaldsskóla fengnir til að vera með hvatningu til þeirra til að fara í skóla í stað þess að ganga um eigrandi, atvinnulaus. Alveg ótrúlegur árangur náðist af þessari viku, langstærsti hópurinn fór inn í einhverja skólana að þessu átaki loknu. Það er hægt að gera alveg helling, það vantar bara viljann, það vantar algjörlega viljann hjá þessari ríkisstjórn.

Virðulegur forseti. Það vantar ekkert viljann hjá ríkisstjórn Íslands. Það er margt gott gert, en góða hluti er alltaf hægt að bæta. Ég hélt áðan af ræðu hv. þingmanns að hún væri komin í andsvör við hæstv. félmrh. en ekki mig. Það er allt gott og blessað með það. Ég vil bara minna á það, þegar verið er að bera okkur saman við útlönd og sagt að ungt fólk fái ekki vinnu, að víðast hvar erlendis vinnur ungt fólk ekki. Ungt fólk vinnur ekki með skóla, krakkar vinna ekki erlendis. Það eru ekki einu sinni vinnuskólar þar eins og hér. Svo margt hefur breyst í samfélagi okkar. Hér áður fyrr gátu allir, eins og hv. þm. Atli Gíslason nefndi í jómfrúrræðu sinni áðan, fengið vinnu þegar þeir voru ungir. Það gátum við, held ég, flest sem erum í þessum sal nema kannski ungu mennirnir sem eru hér inni.  Nú má helst enginn vinna neitt vegna þess að Evrópulöggjöfin gerir ekki ráð fyrir því að unglingar eða börn vinni. Það eru takmörk fyrir því í löggjöfinni hvað ungt fólk má gera. Hér hefur verið boðuð utandagskrárumræða um blaðburðarbörn og vinnuumhverfi þeirra. Ég held að því miður sé atvinnuleysi hér meira en við viljum hafa það en það er miklu minna en annars staðar í Evrópu.

Virðulegi forseti. Ég ætla nú að vera með hrósyrði til hv. þm. Drífu Hjartardóttur. Mér finnst hún mjög ötul fyrir flokkinn sinn, og ötul yfirleitt að koma hér sem stuðningsmaður ríkisstjórnar sinnar og bera í bætifláka fyrir hana. Við eigum ekkert miklu að venjast af því hjá almennum þingmönnum stjórnarliðsins hér og ég tek ofan fyrir henni vegna þess. Hv. þm. Atli Gíslason var áðan að lýsa fyrir okkur hverju hann kynntist í starfi sínu, m.a. hjá fólki sem er á atvinnuleysisbótum og er á þessum allra lægstu kjörum. Og ég er að tala um aðbúnað barna, uppvöxt barna. Hvernig halda menn að kjör barna séu í fjölskyldum þar sem fólk er á atvinnuleysisbótum og lifir jafnvel við hungurmörk? Ég tala nú ekki um að við erum að tala hér um langtímaatvinnulausa og það var það sem ég gerði að umtalsefni áðan varðandi félmrh. enda móttók ég bara ljúflega upplýsingarnar um heildarstefnumörkun barna. Unga fólkið sem er á atvinnuleysisskrá er ekki unga fólkið sem er að vinna með skólanum. Það er ekki unga fólkið sem vinnur nokkra tíma á viku í sjoppu eða í kjörbúðunum eða hvar það nú er. Þetta er ungt fólk sem er á atvinnuleysisskrá. Það er ekkert að gera, það er ekki í skóla.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. flm. þessarar þáltill., Jóhönnu Sigurðardóttur, fyrir yfirgripsmikla og ágæta yfirferð yfir stöðu mála um bæði orsakir og mögulegar aðgerðir gegn fátækt. Þá var upplýsandi og fróðlegt að hlusta á prýðilega jómfrúrræðu hv. þm. Atla Gíslasonar þar sem bæði var mælt af hugsjón og þekkingu og urðum við, áheyrendur að þeirri ágætu ræðu, ýmiss vísari um þau mál. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fór ágætlega yfir þennan undarlega skammarblett sem fátæktin er á samfélagi okkar, mitt í peningaveislunni miklu sem hefur staðið yfir hjá hluta samfélagsins, stórgróðafyrirtækjunum og einkavinum ríkisstjórnarinnar, þeim sem hafa fengið að sitja að einkavæðingu ríkisfyrirtækjanna á undanförnum áratug eða svo. Á meðan hafa hópar fátækra í samfélaginu stækkað, að því er virðist og tölur sýna og sanna, og fátæktin virðist hafa með ýmsum hætti versnað, orðið sárari og verri en áður þekktist. Mörg eru líka dæmin úr skólum af hrikalegri eiturlyfjaneyslu unglinga, eða barna held ég að réttara sé að segja, og dapurt er til þess að vita hvernig eymdin og neyðin hefur fært sig neðar og verður ávallt sýnilegri í grunnskólunum þar sem hún ætti að vera hvað ósýnilegust og fjarlægust. Þetta kom hv. flm. ágætlega inn á. Eins og kemur fram í greinargerð sýna tölur, frá mæðrastyrksnefnd t.d., að aðstoð vegna matargjafa hefur aukist um 40%. Það er sláandi staðreynd þar sem það hlýtur að vera ótrúlega niðurlægjandi og dæmalaus staða að þurfa að leita á náðir fátæktarsamtaka til að fá mat ofan í sig og sína, og sérstaklega eins og fram hefur komið að þarna er oft um að ræða ,,venjulegt fólk``, fólk sem við mundum aldrei gera okkur í hugarlund að þyrfti að niðurlægja sig með því að leita sér svona aðstoðar. En þessi er staðan. Ef rýnt er í samanburðartölurnar á milli Norðurlandanna kemur í ljós að hér eru þeir sem búa undir fátæktarmörkum hlutfallslega langflestir. Sker í augu að skoða samanburðinn t.d. á milli Íslands og Noregs þar sem þessi tala í Noregi er 3,5% en á Íslandi 6,8%. Ótrúlegt eftir áratug peningaveislunnar ógurlegu og þess mikla hagvaxtar sem ríkisstjórnir Framsfl. og Sjálfstfl. stæra sig gjarnan af, ótrúlegt hvernig ríkisstjórn hinna marglofuðu en margsviknu skattalækkana stærir sig af hagvexti og skattalækkunum en þó er staðan sú að fátækt hefur aukist til muna. Þá komum við að þeim aðgerðum sem lagðar eru hér til svo að vinna megi gegn fátæktinni til langframa. Margt er gott lagt til en ég ætlaði sérstaklega að staldra við eitt atriði sem kemur fram í tillögunni og var einnig lagt fram í tillögu ASÍ, Velferð fyrir alla, í mars 2003. Tillagan lýtur að menntamálunum. Það meðal sem við höfum og vinnum hvað róttækast og til langframa með gegn fátækt er aukin menntun, hærra menntunarstig. Þar með búa fleiri og fleiri við öryggi og frekari ávísun á bærileg störf og aukna flóru starfa. Grunnhugmyndin er menntun, einhvers konar framhaldsmenntun, hvort sem það er starfsmenntun eða styttri námsbrautir. Erum við, nokkrir þingmenn Samf., undir forustu hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar, að vinna að slíkri þáltill. sem ber heitið Nýtt tækifæri til náms. Þar munum við leggja til að Alþingi álykti að fela menntmrh. að semja greinargerð fyrir þingið um áætlun í átaki í menntun þeirra sem ekki hafa lokið námi á grunn- eða framhaldsskólastigi. Markmið okkar með því er að hækka menntunarstig þjóðarinnar, skapa nýtt tækifæri til náms og auðvelda fólki að taka upp þráðinn í náminu þar sem frá var horfið. Við leggjum til að við undirbúning og framkvæmd verði haft samráð við aðila vinnumarkaðar, samtök sveitarfélaga, Vinnumálastofnun, Atvinnuleysistryggingasjóð og fleiri sem málið er mjög skylt. Með slíku sérstöku átaki innan menntakerfisins opnast einmitt þeim hópi sem er kannski viðkvæmastur fyrir hvers konar sveiflum og ágjöfum í samfélaginu nýtt tækifæri. Þessi hópur er viðkvæmur fyrir því að þurfa að þiggja atvinnuleysisbætur sér og sínum til framfærslu og lenda þar með í þeirri sáru neyð sem fátæktin er. Fólk þarf ekki að vera lengi á atvinnuleysisbótum einum saman til að festast í fátæktargildrum enda duga bæturnar, eins og hér hefur komið fram, hvergi nærri til framfærslu og hvað þá til að halda í við fyrri skuldbindingar, framfærslu barna sinna og fjölskyldna. Svo ömurlega er komið fyrir þeim sem lenda í atvinnuleysinu í tíð hæstv. ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Samkvæmt vinnumarkaðsrannsóknum Hagstofunnar sl. ár eru um 30% starfskrafta á vinnumarkaði með grunnskólapróf eða minni menntun og þetta er markhópur umrædds átaks sem við munum leggja upp með á næstunni. Hluti þessa hóps er svokallaður brottfallshópur úr framhaldsskóla sem talinn er vera allt að 33% af árgangi. Það bendir til þess að þörf sé á nýju tækifæri til náms, til hliðar við hina formlegu framhaldsskólamenntun með starfsmenntun og sínum hefðbundnari styttri námsbrautum og framhaldsnámi. Það er illgjörlegt að lokka þennan hóp inn í framhaldsskólana og ekki hægt að ætlast til þess að hann fari þangað aftur löngu seinna til að taka upp þráðinn. Þess vegna leggjum við þetta sérstaka átak fram og er það nátengt því átaki sem hér er verið að ræða, um aðgerðir gegn fátækt. Þannig vinnum við gegn fátækt til frambúðar, með því að auka menntunarstigið og þar með tækifæri fólksins í landinu til að afla sér nýrrar þekkingar, nýrra starfa, nýrrar tryggingar gegn hvers konar ágjöfum í efnahagsmálum eða atvinnumálum þjóðarinnar og ekki síst meira sjálfstrausts til að fara sjálft af stað og skapa sér sín eigin nýju tækifæri. Þessi umræða hefur, virðulegi forseti, verið ákaflega gagnleg og í sjálfu sér er ánægjulegt að sjá og heyra hve margir þingmenn hafa blandað sér í hana, enda um eitt af brýnustu samfélagsmálum okkar tíma að ræða.

Virðulegur forseti. Hv. 2. þm. Reykv. s., Jóhanna Sigurðardóttir, 1. flm. þessarar þáltill. okkar hefur gert góða og skýra grein fyrir málinu. Ég tek undir hvert orð hennar og kannski sérstaklega þá brýningu að hér sé út af fyrir sig nóg talað og fyrst og fremst aðgerða þörf og óviðunandi að hér sé einfaldlega aftur og aftur boðað að bráðum sé von á skýrslum. Út af fyrir sig er líka hægt að taka undir margt annað sem komið hefur fram í máli manna við þessa umræðu. Og ég vil lýsa ánægju minni með það að hæstv. félmrh. skuli hafa fært í tal það vaxandi atvinnuleysi og þær blikur á lofti sem við sjáum í atvinnumálum því það er sannarlega ekki alltaf sem ráðamennirnir og þeir sem fara fyrir eru tilbúnir til þess að viðurkenna vanda og vaxandi vanda og aðsteðjandi vá eins og ráðherrann sannarlega gerir með því að vekja sérstaklega athygli á því að hér er vaxandi atvinnuleysi. Það er vaxandi vandi þó að kannski hafi ekki verið dregnar réttar ályktanir af því einmitt í þessari ræðu, en ég held að það hafi fyrst og fremst verið óheppileg tenging að tengja það að vaxandi atvinnuleysi kallaði á það að við hækkuðum atvinnuleysisbæturnar því að vaxandi atvinnuleysi hlýtur auðvitað fyrst og fremst að kalla á vinnumarkaðsaðgerðir og það að vinna að því að fólk komist úr þeirri stöðu að vera atvinnulaust fremur en að kalla á sérstaka hækkun bótanna. Bæturnar þurfa hins vegar hækkunar við en það er auðvitað algjörlega óháð því hvort það eru fáir eða margir sem þurfa að búa við þau lífskjör. Við höfum, margir þingmenn, ítrekað vakið athygli á því að þessi lífskjör, 77 þús. kr. á mánuði, væru algerlega óþolandi í því velmegunarsamfélagi sem við þó búum í og ég fagna því að ráðherra skuli taka undir þau sjónarmið og lýsa því yfir að atvinnuleysisbætur hafi dregist verulega aftur úr öðrum bótum. Og þar kveður við allt annan tón en fyrir tveimur mánuðum í umræðunni um fjárlögin þegar ráðherrann sá helst ástæðu til að fara með niðurskurðarhnífinn á þennan hóp og þessar litlu bætur. Ég skil það svo að hér sé ráðherrann að gefa um það yfirlýsingu að hann ætli að fylgja því eftir persónulega sem félagsmálaráðherra, í samráði við aðila vinnumarkaðarins, að þessar bætur verði hækkaðar umtalsvert. Ég get ekki skilið orð hans hér, um að atvinnuleysisbætur hafi dregist verulega aftur úr öðrum bótum og að það kalli á að þær verði endurskoðaðar, öðruvísi en svo að hæstv. félmrh. ætli að beita sér fyrir því í samráði við aðila vinnumarkaðarins að atvinnuleysisbætur verði hækkaðar verulega. Ég bið hæstv. ráðherra um að leiðrétta mig ef sá skilningur er ekki réttur hjá mér. Í öðru lagi er ekki nema sjálfsagt og eðlilegt að hæstv. ráðherra hafi samráð við aðila vinnumarkaðarins um endurskoðun á atvinnuleysistryggingalöggjöfinni en ég held að það sé mikilvægt að hann upplýsi okkur um hvaða tíma hann ætlar mönnum í þá endurskoðun og hvenær við megum búast við að athafnir fylgi orðum hans í dag og að við fáum að sjá hér í þinginu tillögur um umtalsverðar hækkanir á atvinnuleysisbótum. Í þriðja lagi vil ég spyrja ráðherrann hvort hann telji að við þá endurskoðun komi til greina að tengja atvinnuleysisbætur, í það minnsta fyrstu vikur atvinnuleysis eða fyrstu mánuði atvinnuleysis, við fyrri atvinnutekjur manna eins og víða þekkist. Sem sagt í fyrsta lagi: Hvort ég hafi ekki skilið hæstv. félmrh. rétt að hann ætli að beita sér fyrir verulegri hækkun á atvinnuleysisbótum. Í öðru lagi: Hvenær endurskoðunarinnar væri að vænta inn í þingið. Og í þriðja lagi: Hvort ráðherrann telji koma til greina að tengja atvinnuleysisbætur, a.m.k. fyrstu vikur eða mánuði atvinnuleysis, við fyrri atvinnutekjur manna til að auðvelda þeim aðlögun að nýjum aðstæðum. Væri ég þakklátur ef ráðherrann gæti veitt svör við þessum spurningum um leið og ég þakka honum fyrir að vera viðstaddur þessa umræðu í dag.

Hæstv. forseti. Þessi umræða um þáltill. er kannski frekar farin að minna á opinn fyrirspurnatíma til félmrh. en ég skal reyna að bregðast vel við þeim spurningum sem til mín hefur verið beint. Fyrst vil ég svara hv. þm. Helga Hjörvar varðandi spurningu hans um afstöðu mína til hugmynda um tengingu atvinnuleysisbóta við fyrri tekjur. Það er eitt þeirra atriða sem ég mun óska eftir við umrædda nefnd að hún taki sérstaklega til skoðunar. Flokksþing framsóknarmanna hefur m.a. fjallað um þetta mál og ályktað um að það sé ástæða til að skoða þetta sérstaklega. Það er því eitt af því sem mér finnst koma þar til greina. Ég hef sömuleiðis lýst því úr þessum stól að atvinnuleysisbætur hafi ekki hækkað í takt við aðrar bætur, þannig að það er eitt af því sem mér finnst þurfa að skoða sérstaklega. Ég vil þó, án þess að það sé stóra umfjöllunarefnið, leiðrétta a.m.k. tvo hv. þm. bara svo menn fari ekki með rangt mál í því áfram að atvinnuleysisbæturnar eru ekki lengur rúmar 77 þús. kr. heldur 79.767. Ekki að það sé allur munurinn, það er bitamunur en ekki fjár, en rétt tala. Ég hef ekki sett umræddri nefnd sem ætlað er að skoða sérstaklega vinnumarkaðsaðgerðir og lögin um atvinnuleysistryggingar sérstök tímamörk. Mér finnst þó ástæða til að við hröðum þeirri vinnu án þess að við látum hraðann bitna á gæðunum. Ég vil líka nefna það við þessa umræðu að það hefur farið af stað sérstakt starf sem lýtur að því að ráðast gegn þeim vanda sem hér hefur verið lýst og varðar langtímaatvinnuleysi. Að störfum er hópur þar sem saman koma aðilar vinnumarkaðar og fulltrúar mínir sem félagsmálaráðherra sem eiga núna um það samvinnu við sveitarfélögin, m.a. af Suðurnesjum, á Akureyri, á höfuðborgarsvæðinu og víðar, að ráðast gegn rótum þess vanda og reyna að finna leiðir til þess að aðstoða sérstaklega ungt fólk og þá sem hafa verið atvinnulausir í lengri tíma til að ganga gegn þeim vanda.

Virðulegi forseti. Hér liggur fyrir tillaga til þingsályktunar um aðgerðir gegn fátækt. Í greinargerð tillögunnar er vitnað í nýlega rannsókn Hörpu Njálsdóttur félagsfræðings sem rannsakað hefur fátækt í íslensku samfélagi. Einnig fylgir með tillögunni nokkuð ítarlegur útdráttur úr skýrslu Alþýðusambands Íslands, Velferð fyrir alla. Hér er ekki á ferðinni ítarleg rannsóknarvinna af hálfu flutningsmanna heldur er alfarið stuðst við rannsóknarvinnu þeirra aðila sem áður hefur verið getið um. Þó vil ég lýsa yfir ánægju minni á framtaki flutningsmanna tillögunnar. Samanburðartölur frá OECD eru vinsælt umræðuefni stjórnarliða fyrir kosningar. Ísland er á lista yfir ríkustu þjóðir heims samkvæmt útreikningum OECD. Aldrei, herra forseti, heyrði ég nokkurn stjórnarliða tala um fátækt á Íslandi í aðdraganda síðustu alþingiskosninga. Staðreyndin er sú að fátækt á Íslandi er meiri en í nokkru öðru ríki á Norðurlöndunum. Virðulegi forseti. Þeir sem í þessum sölum sitja fengu kauphækkun upp á rúmar 40 þús. kr. daginn eftir kosningar hinn 10. maí sl. Í skýrslu Hörpu Njálsdóttir kemur fram að 40 þús. kr. á mánuði vantar upp á fullan lífeyri frá Tryggingarstofnun miðað við lágmarksframfærslu til þess að bótaþegar sem ekki hafa aðra framfærslu eða tekjur geti framfleytt sér. Öllum mönnum sem fæðast með ákveðna hæfileika sem síðar nýtast þeim í lífinu ber að þakka vöggugjöfina. Þakkirnar eiga að endurspeglast í verkum og metnaði til handa okkar minnstu bræðrum og systrum. Á 18. eða 19. öld var hugmyndinni að velferðarkerfi fyrst kastað fram. Vandinn var skýr á þessum tímum. Aldraðir áttu bágt, öryrkjar áttu bágt, í raun áttu allir sem ekki voru vinnufærir bágt. Út frá þessu ástandi kom hugmyndin um velferðarkerfið fram. Mér þykir það miður að íslenskir þegnar sem gjarnan er kenndir við ótrúlega samhjálp og mikla samvinnu þegar illa gefur á bátinn skuli lúta valdi núverandi ríkisstjórnar. Ríkisstjórnir núverandi stjórnarflokka hafa brugðist fátækum Íslendingum. Á meðan auðæfi ákveðinnar stéttar vaxa úr hófi fram, daprast hagur annarra til muna. Áherslurnar eru greinilega rangar. Sem dæmi get ég tekið útgjaldaaukningu ríkissjóðs til utanríkismála en útgjöld til utanríkismála hafa aukist um marga milljarða á undanförnum árum. Hallir eru reistar, marmari lagður, ný störf diplómata eru sköpuð, ríkisfyrirtæki eru seld til einkavina núverandi stjórnarafla á gjafvirði, en fátæktin heldur áfram að aukast í íslensku samfélagi. Sumir hafa gengið svo langt að vilja ekki viðurkenna fátæktina í landinu. Eru þar jafnan á ferðinni jarlar sem hugsa fyrst um eigin hag og framtíð. Það er skylda okkar allra að viðurkenna vandann og leita góðra leiða svo framfærslu okkar verst settu verði borgið. Ég velti því grundvallaratriði fyrir mér hvort allir hv. þingmenn hafi lesið skýrslu Hörpu Njálsdóttur sem að mínu mati er tímamótaverk. Jafnframt er mér spurn hvort allir hv. þingmenn hafi lesið skýrslu Alþýðusambands Íslands, Velferð fyrir alla. Ég sat fund ASÍ síðastliðið vor þar sem efni skýrslunnar var sérstaklega til umræðu. Fjölmargir þingmenn stjórnarandstöðunnar sátu þennan fund. Virðulegi forseti. Ég man ekki til þess að hafa séð nokkurn þingmann úr röðum stjórnarliða á þeim fundi. Sú staðreynd endurspeglar hug þeirra til umræðunnar. Hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, Atli Gíslason, gat þess sérstaklega í ræðu sinni að við hefðum ekki efni á fátæktinni. Ég tek heils hugar undir með hv. þm. Atla Gíslasyni. Gerum okkur grein fyrir þeim sparnaði sem fylgir réttum áherslum og vinnubrögðum í velferðarmálum. Óregla, veikindi og ýmiss konar félagsleg vandamál eru fylgifiskar fátæktar. Óregla, veikindi og ýmiss konar félagsleg vandamál kosta peninga fyrir ríkissjóð. Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir tillöguna sem hér er til umræðu. Ríkisstjórn Íslands verður að grípa í taumana nú þegar og skipa nefnd með aðild Sambands íslenskra sveitarfélaga, heildarsamtökum launafólks og öðrum máltengdum félagasamtökum sem hafi það verkefni að koma fram með tillögur til að sporna gegn fátækt á Íslandi.

Herra forseti. Ég tel rétt að bæta upp á minni hv. þm. sem lét hér koma fram að hann myndi ekki eftir neinum þingmanni Framsfl. á umræddum fundi í Salnum í Kópavogi fyrir síðustu kosningar. Ég vil láta það koma fram að ég sat þann fund og reyndar var ég ekki sá eini úr mínum þingflokki sem þarna var. Í öðru lagi vil ég líka láta það koma fram vegna þess sem hv. þm. varpaði hér fram að ég hef lesið þessi gögn frá Alþýðusambandi Íslands. Ég hef að vísu ekki lesið skýrslu Hörpu Njálsdóttur til neinnar hlítar þó að ég hafi gluggað í hana. Mér finnst gæta þess hjá hv. þm. að hann taki viðfangsefnið fátækt og snúi því gegn ríkisstjórninni, rétt eins og fátæktin og ríkisstjórnin séu andstæðingar eða jafnvel að ríkisstjórnin sé að vinna að því að koma mönnum í fátækt. Ég vil biðja hv. þm. að skýra ummæli sín nánar í þessu því það væri leitt ef orð hans væru skilin á þann veg sem ég gat hér um að hægt væri að túlka þau. Ég vil segja, herra forseti, að þvert á móti hefur ríkisstjórnin unnið að því að draga úr fátækt og auka velferð. Ekki verður annað sagt en að dómurinn yfir ríkisstjórninni síðustu átta ár sé á þann veg, með öllum viðurkenndum mælikvörðum, að hún hafi staðið sig betur í því viðfangsefni en nokkur önnur ríkisstjórn á undan henni í jafnlangan tíma.

Virðulegi forseti. Ég vona að mér sé fyrirgefið að mér hafi láðst að taka eftir einum eða tveimur stjórnarliðum á fundi Alþýðusambands Íslands þar sem efni skýrslunnar Velferð fyrir alla var til umræðu. Ég vil síður en svo búa til ágreining á milli fátæks fólks á Íslandi og núverandi ríkisstjórnar. Fyrst og fremst benti ég á þá staðreynd að fátækt á Íslandi fer vaxandi. Þrátt fyrir ummæli hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar um að við Íslendingar hefðum staðið okkur afskaplega vel á síðustu átta árum þá er staðreyndin einfaldlega sú að þetta vandamál hefur aldrei verið stærra en einmitt nú í íslensku samfélagi.  Ég óska þess innilega að fleiri hv. þm. en þeir sem nú sitja í þessum sölum --- þeir eru afskaplega fáir --- muni gefa þessu málefni meiri gaum en gert hefur verið á undanförnum árum.

Herra forseti. Ég erfi það ekki á nokkurn hátt við hv. þm. þó að hann hafi ekki tekið eftir því að ég hefði setið í salnum á sínum tíma. Það er engin synd að sjá mig ekki þó að ég sé ekki með lægri mönnum. Það sem ég vildi draga fram, herra forseti, var að mér fannst ræða hv. þm. um viðfangsefnið beinast um of að ríkisstjórninni, sem aðila sem bæri sök á því ástandi sem upp var dregið. Andsvar mitt er fólgið í því að leiðrétta þann kúrs á ræðu hv. þm. Ég tel að hann sé rangur og tel að ríkisstjórnin hafi um margt staðið sig vel í þeim efnum og það verði ekki hrakið með nokkrum rökum. Á hinn bóginn er fátæktin til. Við henni þarf að bregðast. Menn þurfa að vinna að því að skapa aðstæður fyrir fólk svo það geti komist úr þeirri stöðu. Það er viðfangsefni sem ég held að allir viðurkenni að við eigum að vinna að, bæði ríkisstjórn og aðrir stjórnmálamenn.

Herra forseti. Hér er til umræðu þáltill. um aðgerðir gegn fátækt. Almennt tel ég þingmálið þarft og tel að það sé lagt fram af góðum hug, af umhyggju fyrir þeim sem í hlut eiga og vilja til að skapa samstöðu um aðgerðir til að draga úr því að menn séu í þeirri stöðu sem fellur undir skilgreiningu þáltill. Ég vil draga það fram að menn grípa ekki til aðgerða gegn fátækt einvörðungu með sértækum aðgerðum. Þetta er tvíþætt viðfangsefni sem unnið er að, fyrst með almennum aðgerðum og svo með sértækum aðgerðum. Ég tel að á undanförnum árum hafi með almennum aðgerðum í efnahagsmálum, betur en oft áður og kannski betur en nokkru sinni fyrr, tekist að skapa aðstæður fyrir fólk til að komast úr fátækt og til bjargálna. Allar tölur sýna að kaupmáttur hefur vaxið og kjör fólks batnað. Ég held að það þurfi ekki að vitna mikið í hagtölur til að sýna fram á það með óyggjandi rökum að almenn velferð hefur vaxið á undanförnum átta árum. Það eru hinar almennu aðgerðir sem skapað hafa skilyrði til að bæta kjör fólks. Á hinn bóginn eru aðstæður einstaklinga mismunandi. Þar koma til hinar sértæku aðgerðir. Ég lít svo á að þáltill. vísi til þess viðfangsefnis. Til sannindamerkis um að menn telja, þeir sem flytja málið, að ríkisstjórnin hafi um margt staðið sig vel í almennum aðgerðum þá stóð sá flokkur sem flutningsmenn tillögunnar eru úr fyrir því í síðustu alþingiskosningum að bjóða kjósendum skattalækkanir ef þeir styddu sinn flokk til áhrifa. Þeir mátu stöðuna í atvinnu- og efnahagsmálum þannig að hægt væri að grípa til almennra skattalækkana og bæta kjör fólks með því, ekki með sértækum aðgerðum heldur almennum skattalækkunum. Það er auðvitað stærsta viðurkenningin sem ríkisstjórnin getur fengið, sérstaklega í aðdraganda kosninga um góðan árangur í efnahagsmálum.  Á lofti eru ýmis teikn sem eru þess eðlis að taka verður mark á þeim og bregðast við þeim. Skýrasta dæmið, sem hér hefur oftast verið nefnt, er t.d. vaxandi fjöldi einstaklinga sem leita til mæðrastyrksnefndar. Það segir okkur einhverja sögu þó að við vitum ekki nákvæmlega hvað liggur þar á bak við. Við viljum auðvitað ekki vísa því á bug. Við viljum þvert á móti reyna að átta okkur á því hvað veldur þessu. Ég held því að við eigum að skoða þessi mál til hlítar. Ég er sammála því sem fram kemur í upphafi þáltill., að ríkisstjórnin eigi að grípa til aðgerða til að sporna gegn fátækt og treysta öryggisnet velferðarkerfisins. Það á ríkisstjórnin að gera. Ég tel að ríkisstjórnin sé að gera þetta og hafi verið að gera þetta á undanförnum árum. Hún á að halda áfram á sömu braut. Við ætlumst til þess, sem stöndum að ríkisstjórninni, að hún vinni að þessum markmiðum. Ég er fullviss um að hæstv. félmrh. mun vinna að framgangi þeirra verkefna sem þar eru dregin fram. Ég held að það gæti verið gert með því að hæstv. ráðherra setti niður starfshóp til að skoða umfangið og skoða hvaða leiðir menn hafa til að koma sér úr þeim aðstæðum sem menn geta lent í og skilgreinast undir fátæktarmörkum. Stundum er um að ræða aðstæður sem neyða menn í stöðu sem þeir hafa ekki tök á að ráða við. Stundum er um að ræða aðstæður sem einstaklingur ræður við og enginn fær breytt nema hann sjálfur. Það er breytilegt hvernig málin eru til komin. Þess vegna eru lausnirnar líka breytilegar. Ég held að við eigum að reyna að kortleggja þessa stöðu. Erum við viss um að allir þeir sem teljast undir fátæktarmörkum eigi kost á leið út úr þeirri stöðu? Það held ég að eigi að vera okkar stærsta viðfangsefni, að gera þær breytingar sem þarf til að fólk eigi þess kost að komast út úr stöðunni. Ég held að það sé mikið samhengi á milli atvinnuleysis og menntunar og þess vegna eigi að skoða hvort atvinnulaust fólk geti ekki menntað sig til nýrra starfa sem það hefur ekki átt tök á að sinna miðað við núverandi stöðu og hvort lánakerfið geri mönnum það ekki kleift að sækja sér aukna menntun og hæfni til annarra starfa en þeirra sem þeir hafa fengist við. Ég held að það þurfi að skoða þetta mjög vandlega. Það kann að vera nauðsynlegt að skoða námslánakerfið og jafnvel það sem nefnt er í fylgiskjali, að taka upp styrki, námsstyrki fyrir einstaklinga til að þeir geti fetað sig úr þeirri stöðu sem þeir eru í og menntað sig til annarra starfa. Við eigum að reyna að ýta undir það eins og hægt er og reyna að sjá til þess að leiðin sé alltaf opin fyrir einstaklinginn. Ég held líka að við eigum að skoða hvernig sveitarfélögin standa að framfærsluskyldu sinni. Það kann að vera nauðsynlegt að fara yfir það og ýta við sveitarfélögunum. Það er ekki víst að þau hafi sett skilgreiningar sínar með þeim hætti sem ásættanlegt er. Ég held líka að ríkið þurfi að skoða ákveðna hluti. Ég nefni samþykktir á flokksþingi Framsfl., t.d. varðandi öryrkja. Sumu af því er búið að hrinda í framkvæmd, m.a. að hækka almennar bætur öryrkja miðað við aldur en við erum líka með samþykktir um það að grípa til aðgerða sem mundu gera það að verkum að einstaklingar sem einvörðungu lifa af bótum almannatryggingakerfisins séu ekki að greiða skatta. Það væri mikil bót fyrir hann hóp þjóðfélagsþegna ef við næðum að koma því í framkvæmd.

Virðulegi forseti. Mér finnst hv. þm. sneiða fram hjá kjarna vandamálsins sem við erum að fjalla um. Staðreyndin er sú að þrátt fyrir góðærið sem við höfum búið við á umliðnum árum frá 1995 og vaxandi þjóðartekjur þá hefur fátækt aukist. Sá hópur sem býr við fátækt hefur stækkað. Ég man ekki eftir því að hér á árum áður hafi fólk verið í biðröðum eftir matargjöfum. Eins og forseti Íslands sagði fyrir jólin hafa umsvif hjálparstarfs aukist ár frá ári vegna fátæktar og það þrátt fyrir góðærið. Ég man heldur ekki eftir því að það hafi verið aðgengishindranir í heilbrigðiskerfinu eins og læknar halda fram nú. Gjaldtaka í heilbrigðiskerfinu hefur vaxið mjög. Á síðastliðnum 15 árum hefur hlutur heimilanna í heildarútgjöldum til heilbrigðismála hækkað um 159% meðan heildarútgjöldin hafa hækkað um 100%. Ég man ekki eftir að hafa heyrt það fyrir árið 1995 að fólk hafi ekki getað leyst út lyfin sín eða leitað sér læknishjálpar, sem er staðfest og ekki hægt að mótmæla. Ég man heldur ekki eftir svo löngum biðröðum eftir leiguhúsnæði sem nú eru. Það er þetta sem við erum að mótmæla. Þetta er vandinn sem þarf að taka á vegna þess að það er ekki hægt að mótmæla því að stéttaskipting í þjóðfélaginu hefur vaxið. Fátækir hafa ekki fengið eðlilegan hlut af góðærinu. Hæstv. félmrh. hefur reyndar viðurkennt það varðandi atvinnulausa. Hann sagði áðan að atvinnulausir hefðu dregist aftur úr og ekki fengið sambærilegan hlut og aðrir. Hann ætlar að reyna að bæta úr ef hann fær til þess stuðning ríkisstjórnarinnar. Það er alveg ljóst hver vandinn er. Mér finnst hv. þm. sneiða nokkuð hjá honum.

Herra forseti. Aldeilis ekki. Ég hef ekki verið að sneiða fram hjá vandanum heldur dregið fram í hverju hann er fólginn og hvernig menn mæta honum. Hvað varðar sértæka hluta málsins þá tók ég undir það að við ættum að skoða það mál og kynna okkur, m.a. út frá þeim teiknum sem við höfum um vaxandi fjölda þeirra sem leita til mæðrastyrksnefndar. Við þurfum að vita hvað býr þar að baki. Hvaða aðstæður hafa breyst svo mikið að það knýr fólk í auknum mæli til þessa úrræðis? Ég er ekki viss um að það megi draga allt of víðtækar ályktanir af því, eins og mér heyrist hv. þm. vilja gera. En þar eru alvarleg merki sem við eigum að taka alvarlega. Mér fannst ég einmitt taka undir málflutning þingmannsins með því að nefna þetta. Fleiri atriði mætti nota til að bæta stöðu fólks sem lendir í þessari stöðu, ekki bara að hækka örorkubætur og annað slíkt eins og menn hafa verið að gera bæði með almennum hækkunum og sértækum hækkunum eins og hv. þm. þekkir. Einnig mætti hækka aðrar bætur eins og barnabætur. Það má og gera með aðgerðum í húsnæðismálum sem hæstv. félmrh. hefur tekið sérstaklega fyrir. Ég hygg að hann verði ekki vændur um að láta sitt eftir liggja í þeim efnum. Varðandi gjaldtöku í heilbrigðiskerfinu þá er hún í meginatriðum svipuð og þegar hv. þm. var ráðherra. Það má deila um það hvort mönnum þyki sú gjaldtaka of mikil eða of lítil. En hún er um 15% af heildarkostnaði við heilbrigðiskerfið, um 10 milljarðar kr. Hlutfallslega er hún mjög svipuð og var þegar hv. þm. var ráðherra og hefur lítið breyst. Ég hef ekki heyrt á samflokksmönnum hv. þm. það viðhorf að það þyrfti að gera úrbætur að þessu leyti. Þvert á móti liggja fyrir yfirlýsingar formanns flokksins um að ekki skorti fé í heilbrigðiskerfið.

Virðulegi forseti. Það liggur fyrir í úttektum sem hafa verið gerðar, m.a. af Hagstofunni, að hlutur heimilanna í heildarútgjöldum til heilbrigðismála hefur vaxið. Hann var hlutfallslega miklu minni á árum áður, líka þegar við vorum þó ekki í því góðæri sem við erum í núna. Ég heyri samt á máli hv. þingmanns að hann hefur ákveðinn skilning á því að það þurfi að taka á málum. Því spyr ég hv. þingmann: Hvað hefur hann gert til þess að fylgja því eftir innan síns flokks, innan stjórnarflokkanna, að tekið verði á þessum málum, t.d. varðandi atvinnulausa? Það er ekki boðlegt að stórum hópi í þjóðfélaginu, nokkrum þúsundum, sé gert að lifa af innan við 80 þús. kr. á mánuði. Hv. þm. nefndi hér skattgreiðslur lágtekjufólks. Við höfum hvað eftir annað flutt tillögur um að það eigi ekki að greiða skatta af tekjum sem eru undir lágmarkslaunum. Það á að hafa forgang að taka á því máli. Þessi ríkisstjórn hefur allar götur frá 1995 fyrst og fremst hugsað um fjármagnseigendur í skattamálum. Þeirra hlutur hefur sérstaklega verið réttur af í skattamálum á umliðnum árum. Ég held að hv. þingmaður geti ekki borið á móti því. Mig minnir meira að segja að hann hafi verið í liði með okkur í stjórnarandstöðunni við að gagnrýna að verið væri að draga úr skattgreiðslum fjármagnseigenda. Því ber auðvitað að fagna. En það hefur ekkert verið gert á umliðnum árum til að lækka skattbyrði láglaunafólks, þvert á móti greiðir t.d. fólk sem er bara með lífeyri úr almannatryggingum að meðaltali sem samsvarar einum mánaðarlaunum í skatt á ári. Það er búið að skoða það.

Herra forseti. Staðreyndin er sú að það er mikill vilji til þess, a.m.k. af hálfu okkar framsóknarmanna, að vinna áfram að því að bæta kjör fólks sem er með slök kjör. Ég vil minna á, vegna þess að hv. þm. beitti sér fyrir því að koma hér á húsaleigubótum, að fyrir fáum árum var afnumin skattgreiðsla af húsaleigubótum fyrir okkar tilverknað og kjör fólks bætt sem því nam. Auðvitað eru menn alltaf að vinna að einhverjum atriðum af þessu tagi. Ég vil nefna til viðbótar það sem ég nefndi áðan um ályktanir okkar varðandi örorkubætur og skattgreiðslur þeirra sem eingöngu hafa bætur almannatrygginga. Ég hef unnið að því ásamt fleirum að fá fram samþykktir á flokksvettvangi um að hækka atvinnuleysisbætur upp í lágmarkslaun. Það liggur fyrir samþykkt um það. Og líka að taka til athugunar að tengja atvinnuleysisbætur við laun. Á ýmsum stöðum eru menn auðvitað að vinna hugmyndum fylgi sem ætlaðar eru til þess að hjálpa mönnum út úr þeim aðstæðum sem fátæktin er. Mér finnst að hv. þingmaður megi alveg taka eftir því að við erum samherjar í þessum málum. Ég tók í ræðu minni undir það efni tillögunnar að skoða fátæktina og umfang hennar og kortleggja leiðirnar sem fólki standa til boða til að komast út úr aðstæðunum. Ég tel að stjórnvöld eigi að gera það. Og ég hvet hæstv. félmrh. til að taka til skoðunar hvort ekki sé rétt að hann taki frumkvæði í málinu, setji niður hóp manna í að skoða hvaða leiðir atvinnulaus maður hafi til að koma sér úr út atvinnuleysinu. Það væri mjög þarft verk að ryðja brautina í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Ég er einn af flm. þessa máls og mér finnst umræðan um það hafa verið ágæt hér í dag. Ég vil samt byrja á því að leiðrétta það sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson sagði um skattamálin frá því í vor. Hann útfærði mál sitt svo að við hefðum, samfylkingarmenn, með því að leggja til skattalækkanir verið að skrifa upp á það að ríkisstjórnin hefði staðið sig vel í efnahagsmálum. Hann veit jafn vel og allir aðrir út á hvað þessar skattalækkunarhugmyndir gengu hjá öllum flokkunum sem lögðu þær til. Þær gengu út á þann útreikning sem menn gerðu á því hvað yrði til skiptanna á næstu árum, fyrst og fremst vegna arðs af Kárahnjúkaframkvæmdinni og öðru slíku, þannig að það sé á hreinu hvað það var sem flestir voru sammála um að mundi gefa arðinn í framtíðinni. Við erum að tala hér um fátækt en við erum raunverulega að tala um samfélag hinna ríku. Þessi eðlisbreyting á samfélaginu okkar er auðvitað illþolandi, að fátækt sé við lýði í landi þar sem menn eru svona yfirdrifið ríkir eins og Íslendingar eru. Það erum við. Ríkisstjórnin getur ekkert sloppið undan ávirðingum eftir að hafa verið við völd á níunda ár og tekið fjöldamargar ákvarðanir sem hafa verið til góða fyrir þá sem hafa það gott í þjóðfélaginu. Hún getur ekki sloppið undan gagnrýni þegar þannig háttar til. Það hefur meira að segja verið gengið á kjör barnafólks á þessu tímabili og því hefur ekki verið skilað aftur. Ýmislegt hefur verið gert til góða fyrir þá sem standa vel í þessu þjóðfélagi, eignamenn og hátekjumenn. Eftir situr fólkið sem hefur svona óskaplega lítið fyrir sig að leggja. Það er auðvitað okkur til skammar, hér á hv. Alþingi. Menn hafa t.d. hlustað á það í samfélaginu þennan tíma að ríkisstjórn, já og allir, hafi verið að tala hér um stöðugleika og hvetja verkalýðsfélögin til að fara varlega með völd sín í samningum --- til þess að varðveita stöðugleikann. Hvað hefur verið að gerast á sama tíma? Ríkisstjórnin hefur t.d. sett af stað launaskrið hjá opinberum starfsmönnum sem eru miklu meiri launahækkanir en hafa orðið almennt úti í samfélaginu. Við þingmenn sitjum nú uppi með það að á sl. níu árum hefur þingfararkaupið hækkað úr 177 þús. kr. upp í 440 þús. kr. Finna menn sambærilegar launahækkanir á markaðnum? Ég held ekki. Umræðan í kringum lífeyrissjóðsmálin fyrir jólin gerir okkur á hv. Alþingi auðvitað ekki neitt óskaplega trúverðug, okkur sem erum til að mynda að tala um fátækt, af því að menn eru tilbúnir til þess að taka hluti úr öllu almennu samhengi þegar það á við þá sjálfa. Þannig hefur það verið. Ég nefni þetta lífeyrissjóðsmál af annarri ástæðu samt. Í því samhengi sem það mál var rætt var líka verið að tala um starfslok. Og ég held að þau eigi erindi inn í þessa umræðu um atvinnuleysið og atvinnuleysisbæturnar. Ég verð að segja eins og er að ég tel að í þeim samningum sem eru núna komnir á stað á milli atvinnurekenda og launþega eigi ríkisvaldið að koma inn með eitthvert útspil hvað þessa hluti varðar. Þá á ég við að þar eigi Atvinnuleysistryggingasjóður, lífeyrissjóðirnir, verkalýðsfélögin og stjórnvöld að sameinast um að gera því fólki sem missir vinnuna, komið á nokkuð háan aldur en ekki komið á eftirlaunaaldur, kleift að byrja þá að taka eftirlaun. Það á ekki að láta fólk upp úr sextugu, eða milli sextugs og sjötugs, standa frammi fyrir því að þurfa að fara á atvinnuleysisbætur. Það er ekki hlaupið í vinnu annars staðar á þessum aldri ef maður hefur misst vinnuna. Það eru fleiri en alþingismenn sem tapa sinni vinnu sem eiga kannski svolítið erfitt með að finna eitthvað undir fæturna þegar þeir eru komnir á þann aldur. Þarna er að mínu viti fullkomlega hægt að koma myndarlega til móts við verkalýðsfélögin, t.d. með sveigjanlegum starfslokum sem yrðu þá fjármögnuð með því að þessir aðilar sameinuðust um að gera það. Umræðan um fátækt á auðvitað heima í sölum Alþingis á meðan menn hafa það ekki betra en raun ber vitni. Við samfylkingarmenn höfum undir forustu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur flutt annað þingmál um afkomutryggingu sem ég teldi að ætti líka fullt erindi í þær lausnir sem menn þyrftu að finna hér á fátæktinni. Mér finnst eiginlega löngu kominn tími til þess að menn hætti að stinga höfðinu í sandinn þegar umræða um fátækt fer fram heldur snúi þeir sér að því að koma til móts við þarfirnar. Ég held að enginn í þessu þjóðfélagi tapi á því að það verði gert. Það er ekki um slíkar upphæðir að ræða fyrir þetta forríka samfélag sem við lifum í. Ég held að það sé rétt sem var sagt áðan að við töpum á þessari fátækt. Almennt töpum við á henni og siðferðilega töpum við mikið á henni. Þeir sem tapa mest á henni siðferðilega, finnst mér, eru ráðamenn þessa þjóðfélags og svo Alþingi sem heild. Fólkið í landinu lítur auðvitað þannig á að ábyrgðin á málinu liggi hérna.

Herra forseti. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þingmanni varðandi viðhorf hans til fátæktar. Ég get alveg gert þau orð að mínum og ég hygg að sérhver stjórnarliði a.m.k. sé tilbúinn að skrifa upp á þau sjónarmið. Ég vil samt halda til haga þeirri einkennilegu stöðu sem var fyrir síðustu kosningar þegar stjórnarandstaðan gaf í raun ríkisstjórninni 10 í einkunn fyrir stjórn í efnahagsmálum með því að setja fram sem eitt aðalefnahagsprógrammið af sinni hálfu að lækka almenna skatta um tugi milljarða króna. Manni gat skilist að staðan í efnahagsmálum væri svo sterk að ríkissjóður gæti orðið af þessum tekjum án þess að geta hans til að sinna samfélagslegum verkefnum skertist. Þannig t.d. veit ég að hv. þm. sem flytja þetta mál hafa örugglega haft í huga í kosningabaráttunni að setja meiri peninga í ýmsa þætti sem þar eru nefndir til til þess að bæta þá kjör þess fólks sem býr við fátækt. Ég er alveg viss um að þeir hafa gert ráð fyrir því í áætlunum sínum að hækka þau útgjöld um nokkra milljarða króna. Þá blasir það við að samfylkingarmenn hafa talið stöðu ríkissjóðs það sterka að hægt væri að auka útgjöld til ýmissa bótaflokka um fleiri milljarða króna og samtímis lækka almenna skatta um tugi milljarða króna. Ég verð að segja, herra forseti, að það er ekki hægt að fá hærra í einkunn fyrir stjórn í efnahagsmálum en stjórnarandstaðan gaf ríkisstjórninni fyrir síðustu kosningar.

Hæstv. forseti. Þennan einkunnaskala sem hv. þm. er að nefna getur hann haft fyrir sig. Það var ekkert óskaplega mikill munur á því hvernig menn reiknuðu út þennan komandi arð af þeim framkvæmdum sem hafnar eru fyrir austan. Ég man ekki betur en að við höfum verið á svipuðu róli og Framsfl., gróft metið, þegar við vorum að fást við þær hugmyndir um skattbreytingar sem við vorum með. Þær voru allar unnar út frá jafnaðarhugmyndum. Það er rétt sem hv. þm. sagði að auðvitað gerðu menn ráð fyrir því að taka á vandamálum eins og því sem við erum að ræða í þeim hugmyndum. Það verður fróðlegt að sjá hvert framhaldið verður því að Sjálfstfl. setti fram enn þá hærri hugmyndir um hvað hægt væri að lækka skattana mikið. Þá hlýtur sú spurning að vakna: Mun Framsfl. sjá til þess að þær skattbreytingar gangi ekki fram nema hægt verði að koma til móts við þau félagslegu sjónarmið sem við höfum verið að ræða?

Herra forseti. Af okkar hálfu eiga skattalækkanir ekki að leiða til óstöðugleika í efnahagsmálum. Við setjum því fyrirvara um að hrinda þeim í framkvæmd ef þær leiða til slíks. Það hefur komið skýrt fram af okkar hálfu og er m.a. tilgreint í stjórnarsáttmála að tengja þetta við kjarasamninga svo að menn geti haft umhverfið undir í einu lagi áður en þeir hrinda þessum miklu áformum í framkvæmd þegar þar að kemur. Ég segi, herra forseti, fyrir mitt leyti, að ég hef í mínum flokki ekki verið ákafasti talsmaður mikilla skattalækkana, ég vona að ég ljóstri ekki upp miklu þó að ég segi það hér. Ég hef frekar verið á því að fara varlega í skattalækkanir og að við ættum að einbeita okkur a.m.k. fyrsta kastið að því að bæta við fjármagni í ýmsa viðkvæma málaflokka sem full þörf er á að gera og bætir hag einstakra hópa þjóðfélagsins sérstaklega, sem ég tel fulla þörf á. Ég tek undir það sem fram kom hjá hv. þm. varðandi áhrifin af vaxandi mun á tekjum og eignum. Sú breyting hefur orðið á síðustu tíu árum að miklu fleiri hafa háar tekjur en áður var og miklu fleiri eiga miklar eignir en áður var. Ég tel að þessi breyting, hvort sem hún er góð eða slæm, við skulum ekkert leggja dóm á það, sé m.a. ástæðan fyrir þessum mikla óróleika og leiði til þess að menn álykta sem svo að fátækt fari vaxandi. Það er út af fyrir sig ekki endilega samhengi þar á milli þannig og ég bið menn að hafa allan varann á með ályktanir þarna yfir. Ég tek undir það sjónarmið að þessi mikla eignasöfnun og vaxandi tekjumunur er mikið áhyggjuefni.

Hæstv. forseti. Ég fagna því sem hv. þm. sagði í raun og veru, að það væri staðfastur ásetningur Framsfl. að sjá til þess að ef Sjálfstfl. þyrfti að standa frammi fyrir því að svíkja annaðhvort kosningaloforðið um skattalækkanir eða yfirlýsingar sínar um ábyrga fjármálastjórn sjái Framsfl. til þess að það síðara verði svikið. Ég er eins og hv. þm. ekkert óskaplega mikill skattalækkunarmaður og finnst að menn eigi að fara varlega í því efni. Almennt fannst mér flestir fara fulldjarft fram fyrir síðustu kosningar hvað loforðin af því tagi varðar. Ég vona að vitið verði framar þegar kemur að því að taka endanlegar ákvarðanir og þær verði teknar einmitt með þau markmið í huga sem við höfum verið að ræða, að nú sé komið að því að menn taki myndarlega á félagslega þættinum í landinu. Annað er okkur ekki sæmandi í þeim efnahagslegu aðstæðum sem nú eru. Það er mikill vandi að stjórna svona auðugu þjóðfélagi. Við getum ekki bara gefið okkur að það sé nóg að fólk hafi í sig og á í þjóðfélaginu í dag. Þjóðfélagið er orðið auðugra en það. Við verðum að setja kröfurnar ofar fyrir þá sem minna mega sín.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka þá umræðu sem farið hefur fram í dag um það þarfa málefni, till. til þál. um aðgerðir gegn fátækt. Ég tel að sú umræða sé um margt gagnleg og mjög þörf því við getum ekki horft fram hjá því að fátækt er til í íslensku samfélagi í einhverri mynd. Ég segi það sem stjórnmálamaður að ég horfi ekkert fram hjá því að sá vandi er til staðar í íslensku samfélagi. Vissulega má alltaf deila á ríkisstjórn á hverjum tíma að gera megi betur í málefnum fátækra. Ég spyr hvort einhver ríkisstjórn hafi virkilega leyst öll þau vandamál sem hafa verið uppi á hverju tímabili fyrir sig. Ég vil minna á að það var nú síðast 1991--1995 að m.a. Alþýðuflokkurinn átti aðild að ríkisstjórn, margir núverandi þingmenn Samf. í dag sem sitja á þingi og hafa talað um þetta vandamál sem er uppi í íslensku þjóðfélagi. Ég spyr hvort sú ríkisstjórn hafi virkilega leyst öll þau vandamál sem þá voru uppi í samfélaginu því að mér finnst menn tala með þeim hætti að það sé ekkert mál að laga allt sem aflaga hefur farið. Við leysum einfaldlega aldrei öll vandamál. Ég held að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir geri sér mjög vel grein fyrir því sem fyrrv. félmrh. í erfiðu ráðuneyti að viðfangsefnin eru mörg og mjög brýnt að bregðast við þeim. Ég vil minna hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur á að þegar hún var ráðherra var Framsfl. í stjórnarandstöðu og beitti þá miklu aðhaldi, sem er nauðsynlegt á hverjum tíma fyrir sig, og ég vil taka það fram í upphafi míns máls að mér finnst sú umræða sem hér fer fram mjög þörf. En hvað um það. Ég tel að ríkisstjórnin sé að grípa til aðgerða til að sporna gegn fátækt í íslensku samfélagi. Ég vil því koma inn á nokkra þætti og byrja á því að ræða um atvinnumálin. Það er mjög mikilvægt að stjórnvöld reki ábyrga atvinnustefnu og stuðli að öflugu atvinnulífi því að án öflugs atvinnulífs höldum við ekki uppi öflugu velferðarkerfi. Þær framkvæmdir sem nú eiga sér stað á Austurlandi munu skipta mjög miklu máli fyrir íslenskt samfélag til lengri tíma litið því að þær munu skila íslensku þjóðarbúi miklum fjármunum til lengri tíma litið. Ég ber einnig þá von í brjósti að fyrirhugaðar framkvæmdir við Norðurál verði að veruleika því að þær munu skipta mjög miklu máli á höfuðborgarsvæðinu í atvinnumálum. Við verðum að horfast í augu við þann veruleika. Ég tek undir með mörgum þeim hv. þm. sem hafa talað í dag að atvinnuleysi er of mikið, u.þ.b. 3,5%, að mig minnir. Ég vil jafnframt benda jafnaðarmönnum á það að atvinnuleysi í Evrópusambandinu er 8--10% að jafnaði. Það væri gjörsamlega óásættanlegt ástand hér á landi, ég held að við getum verið sammála um það. Ég tel að ákveðin mannréttindi séu falin í því að fólk hafi og fái atvinnu við hæfi. Ég fagna því frumkvæði sem hæstv. félmrh. hefur sýnt gagnvart því að vinna gegn atvinnuleysi ungs fólks og langtímaatvinnuleysi þess, því að það er mjög mikið vandamál og ég held að við getum öll verið sammála um það. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. félmrh. hefur brugðist við hvað það varðar enda er þar um mjög brýnt mál að ræða. Mig langar að koma örlítið inn á húsnæðismál og rifja það upp að trúlega hafa aldrei jafnmörg félagsleg lán til húsnæðiskaupa verið afgreidd eins og í tíð Íbúðalánasjóðs.  Hvað varðar framboð á leiguhúsnæði þá hefur mikið átak verið í gangi hvað það varðar. Um 3.000 leiguíbúðir hafa verið fjármagnaðar með lánum sem veitt eru af Íbúðalánasjóði með ríkisábyrgð. Ég vil minna þá hv. þm., sem hafa verið að ræða um að ekki sé nægilegt framboð af lánum með lágum vöxtum, á að það er lánaflokkur hjá Íbúðalánasjóði með 3,5% vexti og er ætlaður til sveitarfélaga og félagasamtaka. Því miður hefur sá lánaflokkur ekki verið nýttur til fulls. Nýtingin á þeim lánaflokki, sem rúmar um 400 íbúðir á ári, hefur því miður ekki verið nýttur á umliðnum árum og er það miður. Ég tel að mörg sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu megi gera betur í því að byggja upp félagslegt húsnæðiskerfi í sínum sveitarfélögum. Ég fagna því að í þessari till. til þál., m.a. þar sem vikið er að fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, er sagt að hækka þurfi viðmið sveitarfélaganna um fjárhagsaðstoð, en þau eru hjá flestum sveitarfélögum um 70 þús. kr. á mánuði til einstaklinga. Það er óviðunandi. Menn eru að hneykslast á mjög lágum húsaleigubótum, sem eru of lágar, en ég vil taka fram að fjárhagsaðstoð sveitarfélaga er mun lægri en núverandi húsaleigubætur, sem eru allt of lágar. Ég fagna því ef menn ætla að fara í breytingu á því kerfi sem menn hafa búið við á umliðnum árum. Ég vil sjá hækkaðar húsaleigubætur því að menn lifa ekki af 76 þús. kr. einum saman. Að lokum vil ég nefna að það er mjög mikilvægt fyrir láglaunafólk í þeim kjarasamningum sem eru fram undan að lágmarkstaxtar verði hækkaðir verulega. Lágmarkstaxtar eru nú í kringum 90 þús. kr., sem eru of lág kjör að mínu mati. Margt fólk, sérstaklega á landsbyggðinni, býr við þau kjör. Ég tel mjög brýnt að verkalýðshreyfingin beiti sér fyrir því að lágmarkstaxtar og lágmarkslaun verði hækkuð verulega í fyrirhuguðum samningum. Það er stórt kjaramál því margir búa við fátækt sem eru að vinna á almennum vinnumarkaði á lágmarkslaunum. Þess vegna er mikilvægt í aðdraganda kjarasamninga að stjórnvöld hugi að þeim stöðugleika sem nauðsynlegur er í tengslum við slíka kjarasamninga og sú ríkisstjórn sem nú er við völd hefur sýnt mjög ábyrga fjármálastjórn. Við horfum á mjög litla verðbólgu og öll skilyrði til þess að hófleg hækkun almennra launa geti átt sér stað vegna þess að verðbólga er lág. Ég vil sjá veglega hækkun hjá þeim sem búa við lægstu launin. Ég þakka enn og aftur fyrir umræðuna. Mönnum hefur verið tíðrætt um svik hvað varðar skattalækkanir. Ég vil segja að í aðdraganda kosninga lofuðum við framsóknarmenn myndarlegum skattalækkunum, sögðum að þær mundu koma til framkvæmda á síðari hluta kjörtímabilsins og í tengslum við gerð kjarasamninga, og það mun allt saman standa.

Frú forseti. Ég vil eins og síðasti ræðumaður, hv. þm. Birkir J. Jónsson, þakka umræðuna sem farið hefur fram og vil líka fyrir mitt leyti taka undir efni þessarar ágætu till. til þál. Eins og komið hefur fram bæði hjá hv. þm. Birki J. Jónssyni og Kristni H. Gunnarssyni má ekki taka úr samhengi í umræðunni annars vegar forsendur öflugs velferðarkerfis og hins vegar sterkt, öflugt og blómlegt atvinnulíf. Þetta er það sem við framsóknarmenn lögðum alla áherslu á í aðdraganda síðustu kosninga. Við lofuðum jú skattalækkunum, en ekki það miklum að það stefndi velferðarkerfinu í hættu. Þvert á móti lögðum við áherslu á að skattar mættu ekki lækka svo að við hefðum ekki borð fyrir báru til að standa vörð um og efla velferðarkerfið. Það eru annars vegar almennar aðgerðir sem við þurfum og hins vegar skattalækkanir, blómlegt atvinnulíf og svo þessar sértæku aðgerðir sem hér hefur líka borið á góma í þessari ágætu umræðu. Mig langar aðeins til að nefna ákveðin atriði eins og afnám skatts á húsaleigubætur, hækkun örorkubóta til yngstu öryrkjanna, lækkun skerðingarhlutfalls tekna á bætur öryrkja á öllum aldri og ýmsar aðrar sértækar aðgerðir sem þessi ríkisstjórn hefur staðið fyrir. Og hugsunin er sú að koma til móts við mismundandi þarfir og aðstæður tiltekinna hópa í samfélaginu. Það er ýmislegt í umræðunni sem vekur mann til tiltekinnar umhugsunar. Í þessari tillögu er jú lagt til að skipa eigi nefnd. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hafði mörg orð um það í dag að tími nefnda og skýrslna væri liðinn, nú væri komið að aðgerðum. Tillagan gengur eftir sem áður út á það að skipa skuli nefnd sem geri tillögur og setji þær fram í skýrsluformi. En þegar maður skoðar forsendurnar þá er fyrst og fremst í þessari tillögu vísað í skýrslu sem ASÍ lét vinna --- og ég ætla að fá að taka það fram af því að hv. þm. Kristinn Gunnarsson gerði það fyrr í dag að gefnu tilefni að ég var ein þeirra þingmanna stjórnarflokkanna sem sátu þá ágætu ráðstefnu ASÍ og lagði þar vel við hlustir og lærði töluvert --- en í skýrslunni er vísað fyrst og fremst í ástæður fátæktar sem ASÍ bendir á. Og það eru þær sem hafa valdið mér tiltekinni umhugsun og íhugun meðan þessi umræða hefur farið fram en ein ástæðan sem þeir tiltaka er skortur á menntun, m.a. mikið brottfall úr framhaldsskólum og það telja þeir vera ástæðu fátæktar. Af þessu má að hluta til skilja að ástæðan fyrir brottfalli úr framhaldsskólum sé fyrst og fremst fátækt. Þá vil ég nefna það að gerðar hafa verið tvær athuganir fræðimanna við Háskóla Íslands á því hverjar orsakir brottfallsins eru og ég minnist þess ekki að fátækt eða efnahagslegar aðstæður hafi verið talið þar sem ástæða nema hjá tiltölulega mjög litlum hópi. Svo er annað mál að þeir sem falla út úr framhaldsskólanum og fara út á vinnumarkaðinn eru yfirleitt ekki hálaunamenn. Það eru þeir sem eru með lægstu tekjurnar í samfélaginu. Og ef ég man rétt, sem ég tel mig gera, þá var síðast þegar ég fór yfir það hvernig listi yfir atvinnulausa var samsettur, alla vega á höfuðborgarsvæðinu, þá var það unga fólkið á aldrinum 16--24 ára sem var þar langfjölmennast. Og þá spyr ég: Er ekki ástæða til að leggja áherslu á einhverjar aðgerðir sem geta dregið úr brottfalli úr framhaldsskólanum? Svo er annað mál að þetta unga fólk, sem kannski er með í laun 80--90 þús. kr. á mánuði --- þetta þurfum við líka að íhuga í tengslum við þær kröfur sem við mörg gerum um að atvinnuleysisbætur séu hækkaðar af því að atvinnurekendur segja að vandinn sé sá með margt af þessu unga fólki að hvatann til að vinna vanti vegna þess að það sé svo lítill munur á þessum launum og atvinnuleysisbótunum --- og við erum þá stundum að tala um ungt fólk sem býr heima hjá sér og hefur ekki fyrir neinum að sjá. En í þessu samhengi vil ég á hinn bóginn taka það fram að það er allur munur á aðstæðum þessa unga fólks og þeirra sem hafa fjölskyldu sem þeir þurfa að framfæra, og taka undir það líka sem kom fram fyrr í dag í máli hæstv. félmrh. að ein af ályktunum flokksþings framsóknarmanna er einmitt sú að huga að hækkun atvinnuleysisbóta og jafnvel tekjutengingu þeirra. Við verðum aðeins að skoða samhengið þarna og það er alveg ótrúleg einföldun í málinu að segja: Það er brottfall úr framhaldsskóla og það er fátækt sem veldur því. Það eru ýmsar aðrar ástæður sem við verðum að skoða og liggja þar á bak við. Ég hef ekki orðið vör við það hjá stjórnarandstöðunni að hún hafi tiltölulega miklar áhyggjur af þessu brottfalli, alla vega hef ég ekki séð nein þingmál sem miða að því eða gera neinar tillögur um það hvernig dregið skuli úr því. Annað sem mig langaði að nefna, og er nefnt hér sem helstu ástæður fátæktar, er hátt verðlag á nauðsynjavörum og líka á lyfjum og heilbrigðisþjónustu. Það er nýkomin út skýrsla eftir Rúnar Vilhjálmsson sem ég hef ekki náð að lesa til hlítar, hins vegar kemur m.a. fram í þeirri skýrslu, að mér er sagt, að innan við helmingur þeirra sem rétt eiga á endurgreiðslu samkvæmt reglugerð þar um frá Tryggingastofnun eða ráðuneytinu vegna lágra launa, endurgreiðslu kostnaðar vegna lyfja og lækniskostnaðar, nýtir það. Og ég spyr mig hvers vegna. Það getur verulega bætt kjör þeirra sem eru við þau tekjumörk og eiga rétt á endurgreiðslu samkvæmt reglugerð. Aðstæður og kjör einstæðra feðra, þeirra sem greiða meðlög, eru líka nefnd þarna. Og það hefur komið fram í upplýsingum frá Félagsþjónustunni í Reykjavík að þeir eru tiltölulega fjölmennasti hópurinn sem leitar aðstoðar þangað. Í því samhengi langar mig að nefna þau úrræði sem menn hafa hjá Innheimtustofnun sveitarfélaga og nokkurra ára gamla reglugerð sem heimilar það að samið sé við þá sem eru í þessum sporum til að gera þeim kleift að standa skil með því að lækka greiðslubyrði þeirra mánaðarlega og það er líka heimild til að fella niður vexti og jafnvel höfuðstólinn til lengri tíma litið. Reynsla mín af þessu úrræði, sem ég hef tekið að mér í öðru hlutverki en ég stend hér í, er ákaflega góð. Og ef menn standa í skilum gerir þetta þeim kleift að gera það og jafnvel að stofna aðra fjölskyldu eða búa við betri aðstæður en þeir gera fyrir. Úrræðin eru því ýmis og í svona umræðu er kannski ekki síður tilefni til þess að vekja athygli á þeim og að menn nýti þau af því þetta er hluti af öryggisnetinu sem þessi ríkisstjórn hefur komið á sem ætlunin er að virki sem sértæk úrræði gagnvart sérstökum hópum í samfélaginu. En ástæðan til þess að ég blandaði mér inn í þessa umræðu var kannski fyrst og fremst ræða hv. þm. Atla Gíslasonar, ágæt jómfrúrræða hans sem ég vil þakka fyrir, þar sem mér fannst hann halda því fram að ástæða fíkniefnaneyslu unglinga og ungmenna í dag lægju fyrst og fremst í fátæktinni. Og af því ég hef sérstaklega kynnt mér þau mál og unnið í slíku forvarnastarfi mörg undanfarin ár hefði ég hug á því að inna hv. þm. aðeins nánar eftir þessu, af því að ég vil halda því fram að fíkniefnaneysla og fíkniefni fari ekki í neitt manngreinarálit. Ég hef hvergi séð nokkrar skýrslur sem renna stoðum undir það að börnum sem búa við fátækt sé hættara við því að leiðast út í fíkniefnaneyslu en öðrum börnum.

Frú forseti. Ég vil fyrst svara síðasta hv. ræðumanni. Ég nefndi það að ungmenni hröktust úr skólum og ég taldi að það væri að hluta til vegna fátæktar. Ég þykist vita það líka að þegar barn fær ekki að njóta þess sem lífið býður upp á frá því það fæðist og fram að fullorðinsárum, eins og í tómstundum, íþróttum og leikjum, þá falli það úr skóla. Það verður út undan. Og þessi hópur verður út undan í skólakerfinu þar sem við það bætist að það myndast svona andfélagsleg hegðun þess hóps sem verður út undan. Hann verður út undan vegna þess að hann getur ekki orðið virkur þátttakandi í skólum og öðru slíku. Það er þessi hópur og hvort sem þessar skýrslur sem vísað er til sýna það eða ekki þá held ég að það sé staðreynd að það sé samhengi þar á milli hlutanna. En ég sagði að ungmenni sem falla brott úr skólum leiðast í fíkniefni vegna þess að þau fá ekki vinnu. Ég nefndi ekki fátækt í því samhengi og ég veit að fíkniefnaneysla fer ekki í manngreinarálit eða efnahagsálit í þeim efnum. Ég get haft uppi langar ræður um það hvernig skólakerfið og grunnskólakerfið virkar í þessum efnum. Ég hef séð dæmi um það að börn eru greind, ég hef eitt dæmi um dreng sem var greindur nokkrum sinnum frá því hann var sjö ára og fram til þess að hann varð 15 ára gamall. Í öllum greiningunum kom fram að eina virka úrræðið fyrir þennan dreng væri það að hann sætti meðferð á sérheimili. Og í niðurlagi allra þessara skýrslna stóð að ef hann fengi ekki þessa meðferð, ef hann fengi ekki þá sérstöku umönnun sem hann þyrfti, sérstakar heimilisaðstæður, þá mundi hann lenda í afbrotum og fíkniefnum. Allt þetta gekk eftir vegna þess að grunnskólakerfið bauð ekki upp á þetta. Krakkar fá greiningu í skólum en henni er ekki fylgt eftir. Það er það sem er kannski aðalatriðið. Ég kom hér upp, frú forseti, í tilefni af ræðum hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar og fleiri og þær gáfu mér tilefni til að hugleiða forgangsröðun Framsfl. í sókn sinn til velferðar fyrir alla. Ég, satt best að segja, skil hana ekki. Er það leiðin, er það forgangsröðunin að rétta hátekjufólki og stóreignafólki stórfelldar skattalækkanir í eignarskatti og í hátekjuskatti sem þegar hefur orðið raunin á síðasta ári og er stefnt að með frv. sem hér liggur fyrir? Er þetta forgangsröðunin? Á sama tíma bíða einstæðar mæður, atvinnulausir, fátækir, eftir úrbótum. Er þetta forgangsröðunin? Ég beini því til hv. þm. eða spyr hann: Er ekki nær að fresta skattalækkunum? Er ekki nær, og ég skora á hv. þm. að beita sér fyrir því, að fresta þeim og leggja þessa peninga í fátæktina, í grunnskólana, í atvinnuleysisbæturnar og bíða? Þeir hafa nóg, þessir ríku. Það er ekki verið að biðja um að þeir verði skattlagðir meira, heldur eingöngu að þessu verði frestað. Og það er svo, ég geri það a.m.k., ég dæmi bæði skólakerfið og þjóðfélagið eftir því hvernig það kemur fram gagnvart þeim sem minna mega sín, sem verða út undan. Ríkisstjórnarár Framsfl. hafa að mínu mati verið feit ár hátekju- og stóreignamanna, svo einfalt er það, og mögur ár þeirra sem minna mega sín. Slík ríkisstjórn fær falleinkunn og hún fékk falleinkunn hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði fyrir kosningar, sem lofaði engum skattalækkunum til þessara hópa sem ríkisstjórnin virðist bera mesta umhyggju fyrir í dag. Ég ítreka það að við höfum ekki efni á þessari fátækt, hún er allt of dýr í dómskerfinu, í fangelsiskerfinu og skólakerfinu.

Frú forseti. Eins og hv. þm. Atli Gíslason sagði með réttu voru það orð hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar sem voru tilefni þess að hann kom hér í ræðustól. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson er ekki í þessum umgangi í aðstöðu að svara fyrir orð sín eða skýra þau nánar. En ég vil, eins og ég gerði í upphafi ræðu minnar áðan, leggja áherslu á það sem var einkennandi fyrir stefnu okkar framsóknarmanna að við vildum lækka skatta og gera það í tengslum við gerð næstu kjarasamninga og leggja alla áherslu á að hækka lægstu laun. Vil vildum ekki lækka skatta svo mikið að það stefndi velferðarkerfinu í voða. Þess vegna stingur það mig alltaf þegar ég heyri hv. þingmenn Vinstri grænna sýknt og heilagt fetta fingur út í stefnu framsóknarmanna, sem vilja þó standa vörð um velferðarkerfið, en ekki þeirra sem lögðu alla áherslu á að lækka skattana mun meira og verja til þess miklu hærri fjárhæðum en við lögðum áherslu á. En það er svo annað mál. Það sem ég vildi koma inn á var það sem hv. þm. vék að í upphafi orða sinna vegna athugasemda minna við það að hann væri að leiða að því líkur að það væri samhengi á milli fátæktar og fíkniefnaneyslu því engar skýrslur hafa sýnt fram á að svo sé og enginn þeirra aðila sem hafa fjallað um þetta. En hv. þm. kom í máli sínu einmitt að því sem ég vil meina að sé mergurinn málsins, það er hvernig við búum að börnum í grunnskólanum. Og hann benti á það með réttu, og það sem ég vil taka hér fram er að kennarar og aðrir sem starfa í gegnum grunnskólann, segja margir að þeir sjái það strax í fyrstu bekkjum grunnskólans hver áhættuhópurinn er. Þeir hafa ekki sérstaklega nefnt þá sem búa við bág kjör efnahagslega en þeir nefna sérstaklega ung börn sem eru að byrja í skóla og þjást af ýmsu, eins og t.d. ýmiss konar þroskafrávikum og fötlunum, og sálfræði- og sérfræðiþjónustan í grunnskólanum er ekki nógu öflug til að taka á þessum vandamálum.

Frú forseti. Hv. þm. kom ekki með svar við því hvort Framsfl. vildi beita sér fyrir því að fresta þeim skattalækkunum á hátekjuskatti og eignarskatti sem nú eru fyrirhugaðar. Síðan bið ég hv. þm. um að lesa ræðu mína sem ég flutti hér fyrr í dag, því ég setti ekki samasemmerki á milli fátæktar og fíkniefnaneyslu, ég leitaði í ákveðnar líkur og hugleiddi þær.

Frú forseti. Ég er búin að tvítaka úr þessum stól hver stefna framsóknarmanna er og ég vænti þess að við getum treyst því að þeir standi við þá stefnu sem þeir kynntu í aðdraganda kosninganna. Það sem gleður mig og hefur komið skýrt fram í þessari umræðu er að ég og hv. þingmaður sjáum hvar rætur vandans liggja. Vandinn liggur kannski í skólakerfinu og við vitum að við eigum að búa betur að börnum sem eru að byrja þar. Við þurfum að efla sérfræðiþjónustuna og sálfræðiþjónustuna og við vitum það líka bæði, ég og hv. þm., að þegar grunnskólinn var færður til sveitarfélaganna var með breytingum á reglugerð dregið úr þessari þjónustu. Áður fyrr nutu börn bæði greiningar og meðferðar en eftir yfirfærsluna og breytingu á reglugerð fá þau einungis greiningu. Ég held að ef við legðum meira í þetta --- nú er ég að endurtaka það sem ég hef oft sagt, og opinberlega --- og það er á höndum sveitarfélaganna, á valdi þeirra, gætum við komið í veg fyrir afbrot, líka að unglingar leiddust út í fíkniefnaneyslu og aðrar raunir sem þau standa frammi fyrir á lífsleiðinni.

Virðulegi forseti. Ísland er smáríki með innan við 300 þús. íbúa eins og við vitum auðvitað öll. Við búum á hrjóstrugri smáeyju, lengst norður í hafi, og að áliti margra búum við á mörkum hins byggilega heims. Víða um heim býr fólk við erfið og bág kjör og það á ekki heimili, fæði eða klæði og er jafnvel á flótta vegna styrjalda og annarra hörmunga, náttúruhamfara. Miðað við þetta vesalings fólk erum við Íslendingar ríkir. En það eru ekki margir áratugir síðan Íslendingar skriðu nánast úr moldarkofunum, ef svo má segja, þar sem þeir höfðu hokrað við nöturlegar aðstæður, kaldir og svangir, öldum saman. Frú forseti. Ég fagna þeirri þáltill. sem hér er lögð fram af hálfu þingmanna Samf. með hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur í fararbroddi og heiti því að þingflokkur Frjálsl. muni styðja hana áfram fram á veginn í meðförum hins háa Alþingis. Ég tek eftir því í greinargerð og síðan fylgiskjölum með þáltill. að vitnað er í ágæta áfangaskýrslu sem Alþýðusamband Íslands gaf út í mars á síðasta ári, Velferð fyrir alla. Þessi skýrsla, frú forseti, er um margt athyglisvert plagg. Ég man eftir henni úr kosningabaráttunni, man mjög vel eftir henni. Við í Frjálsl. tókum mjög undir þau sjónarmið sem komu fram í þessari skýrslu á þeim tíma og ræddum oft innihald hennar á kosningafundum. Við styðjum það sem hér kemur fram og þær tillögur til úrbóta heils hugar enn þann dag í dag. Þó að hin sára fátækt úr fortíð þjóðarinnar sé að baki og Ísland teljist ein ríkasta þjóð heims í erlendum samanburðarkönnunum er málum því miður háttað þannig að við hljótum að spyrja hvort við lifum öll sem blómi í eggi. Búum við öll í vönduðum, hlýjum húsakynnum? Höfum við rennandi vatn í krönum, ásamt bað- og salernisaðstöðu í húsum okkar? Höfum við öll farartæki til að ferðast um á? Hafa allir möguleika á nauðsynjatækinu síma? Hafa allir rafmagn til að knýja verkfæri sín og tól? Við erum kröfuhörð í dag, enda kannski mörg góðu vön, viljum fá að ferðast og skoða heiminn, stunda íþróttir og félagslíf. En ætli allir Íslendingar geti notið þessa? Nei, því miður er það nefnilega ísköld staðreynd að sumir landa okkar ná ekki að lifa af því sem þeir vinna sér inn eða er skammtað með bótum eða lífeyri. Það eru til einstaklingar á Íslandi sem vita varla aura sinna tal á meðan aðrir lifa við svo kröpp kjör að það er ríkisstjórninni til algjörrar skammar. Já, ég segi ríkisstjórninni. Ég tel að hún beri hér þunga ábyrgð, þeir tveir stjórnarflokkar sem nú hafa ríkt hér á landi um níu ára skeið, Sjálfstfl. og Framsfl. Þeir geta ekki skorast undan ábyrgð í þessum málum. Hv. Alþingi, við sem hér sitjum við góð kjör sem þjóðkjörnir fulltrúar þjóðarinnar, má líka líta í eigin barm, svo sannarlega. Síðustu mánuði hafa miklar hækkanir orðið á greiðslum til þingmanna. Og hv. þingheimur hækkaði stórlega eftirlaunagreiðslur rétt fyrir jól. Á sama tíma og ég minni á þetta vil ég líka ítreka að ég tel að Alþingi eigi að gera gangskör að því að leita leiða til að minnihlutahópar, eins og t.d. aldraðir, öryrkjar, fatlaðir, atvinnulaust fólk, geti lifað mannsæmandi lífi. Ég ætla ekki að draga dul á að margt gott hefur verið gert til bóta. En miklu betur má ef duga skal. Þegar rætt er um fátækt í íslensku þjóðfélagi er ekki laust við að á hugann leiti sú staðreynd að það kreppir að í heilbrigðisþjónustunni svo nemur hundruðum milljóna króna. Það er verið að segja upp fólki og minnka þjónustu við þá sem síst mega við því. Mér finnst skelfilegt að hlusta á þegar ráðamenn láta hafa eftir sér að loka eigi stofnunum á borð við Arnarholt á Kjalarnesi. Óöryggið sem þessar fréttir valda er mikið, bæði hjá einstaklingum sem um er að ræða, aðstandendum þeirra og að sjálfsögðu starfsfólki á þessum stofnunum sem veit ekki sitt rjúkandi ráð. Þessi óvissa fer mjög illa með fólk. Í sömu fréttatímum og greint er frá niðurskurði í heilbrigðiskerfinu, skerðingu atvinnuleysisbóta o.s.frv. er svo sagt frá kaupum og sölum, sameiningu og hagræðingu hjá þeim sem höndla með eignir og fyrirtæki fyrir hundruð milljóna, jafnvel milljarða, án þess að hika. Orðin sameining og hagræðing merkja fyrir verkalýðinn oftar en ekki uppstokkanir og uppsagnir, þá þarf fólk að nýta atvinnuleysisbótakerfið og í því kerfi er ekki feitan gölt að flá, reyndar engan gölt ef grannt er skoðað, þegar við sjáum að atvinnuleysisbætur ná ekki einu sinni upp í 80 þús. kr. á mánuði. Að lokum skora ég á ráðamenn þjóðarinnar að sjá sóma sinn í að skoða íslenska velferðarkerfið frá grunni og tryggja minnihlutahópum hér, öldruðum, fötluðum, öryrkjum og atvinnulausum, mannsæmandi kjör. Ég vona t.d. að hæstv. utanrrh., Halldór Ásgrímsson, og hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, muni eftir þessum hópum næst þegar þeir splæsa 300 millj. í eitthvert verkefni. Þeir hikuðu a.m.k. ekki við að lofa þeirri upphæð til hernaðarflutninga fyrir NATO á fundi með stóru körlunum erlendis fyrir nokkrum mánuðum. Þá var nóg af milljónum í sjóðum ríkisins. Þá var nóg til af peningum. Ég leyfi mér að fullyrða að fátækir Íslendingar hefðu þegið með þökkum örfáar krónur af þessum feita hernaðarsjóði í viðbót sér til lífsviðurværis. Frú forseti. Við eigum gott land og við eigum öll að geta lifað hér góðu lífi. Það er til algjörrar skammar að við skulum þurfa að horfast í augu við það að bilið milli fátækra og ríkra er sífellt að aukast, og fátækt á Íslandi er því miður bláköld staðreynd. Auðurinn er því miður að safnast á fárra manna hendur sem vita ekki aura sinna tal og virðast bara verða ríkari og ríkari með hverjum deginum sem líður á meðan aðrir eiga varla til hnífs og skeiðar. Þetta er staðreynd sem við sem erum kjörin til að sitja hér á hinu Alþingi hljótum að verða að horfast í augu við. Ég vil enn og aftur ítreka að ég fagna þeirri till. til þál. að Alþingi skuli álykta að fela ríkisstjórninni að grípa til aðgerða til að sporna gegn fátækt og treysta öryggisnet velferðarkerfisins. Við verðum að standa saman um velferðarkerfið okkar. Við búum í erfiðu og dreifbýlu landi en við erum rík þjóð og getum séð til þess að allir þegnarnir lifi góðu lífi. Það ætti ekki að vera mikið mál. Við hljótum að geta staðið saman um það. Ég trúi reyndar innst inni ekki öðru en að um þetta ríki í raun og veru breið pólitísk samstaða meðal allra flokka þegar grannt er skoðað.

Frú forseti. Við deilum sömu hugsjónum hvað það varðar, ég og hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson, að við viljum útrýma fátækt í íslensku samfélagi. Ég kem hér upp vegna orða hv. þingmanns áðan um umtalaðan niðurskurð í heilbrigðiskerfinu sem virðist vera eins og hver önnur klisja sem stjórnarandstaðan talar um á hinu háa Alþingi og úti í samfélaginu. Það er ekki niðurskurður í íslensku heilbrigðiskerfi. Við erum að verja nú, stjórnvöld, 10 milljörðum kr. meira á árabilinu 2003--2004 til heilbrigðis- og tryggingamála. Þetta er hækkun upp á 10% á milli ára. Og ég fullyrði að aukning á framlögum til velferðarmála í íslensku samfélagi um 10% á milli ára, til heilbrigðis- og tryggingamála, hefur aldrei verið jafnmikil og í tíð núverandi ríkisstjórnar, enda árar vel í íslensku samfélagi. Alltaf má samt gera betur. Ég tek undir það. Mér finnst ekki rétt af hv. þingmönnum að gera lítið úr því sem vel er gert í íslensku samfélagi. Það er nýbúið að hækka mjög myndarlega lífeyri yngstu öryrkja upp í 126 þús. kr. á mánuði. Ég vil hér spyrja hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson hvort hann deili ekki þeim hugmyndum með mér að það sé mjög mikilvægt að hækka lágmarkslaunin, sem eru rétt rúmar 90 þús. kr. í dag, mjög myndarlega í þeim kjarasamningum sem fram undan eru. Ég veit að það ríkir mikil fátækt hjá mörgum launamanninum, sérstaklega á landsbyggðinni, sem hefur jafnvel ekki nema rétt rúmar 90 þús. kr. í mánaðarlaun.

Hæstv. forseti. Betur má ef duga skal. Það má vel vera að það sé rétt hjá hv. þm. Birki J. Jónssyni að það hafi verið bætt í en því miður er það samt staðreynd að það er verið að skera niður, eða kannski er verið að skera upp.  Hv. þm. minntist líka á komandi kjarasamninga. Já, komandi kjarasamningar eru tilhlökkunarefni. Það er gaman að heyra að hann sé þeirrar skoðunar að hækka beri lægstu launin. Ég tel líka að það ætti að gera myndarlega í því að koma til móts við þá minnihlutahópa sem ég talaði um í ræðu minni áðan, aldraða, öryrkja og barnafólk, t.d. með úrbótum í skattamálum. Batnandi manni er best að lifa. Ég vona að ríkisstjórnarflokkarnir taki umræðuna, þessa ágætu umræðu sem hefur farið fram hér í dag, alvarlega, taki þessa ágætu þáltill. líka alvarlega. Orð eru til alls fyrst. Við getum þá unnið saman að því á þeim tíma sem eftir er af kjörtímabilinu einmitt til að leita leiða að úrbótum í þessum málum. Ég fagna því ef hv. þm. Framsfl. er sammála mér í því og ef hann vill taka þátt í því að stíga þau skref með stjórnarandstöðunni.

Frú forseti. Það er staðreynd að það er verið að auka framlög til heilbrigðis- og tryggingamála um 9--10 milljarða á árabilinu 2003--2004 þannig að við erum ekki að tala um niðurskurð til velferðarmála í tíð þessarar ríkisstjórnar. Við erum að stórauka framboð af húsnæðisrými fyrir fatlaða. Það á að byggja ný sambýli á árinu 2004 og verja til þess miklum peningum. Það er verið að gera heilmikið í velferðarmálunum. Um það er ekki deilt. En þegar menn eru á móti því að ríkisstofnunum, hverjar svo sem þær eru, hvort sem það eru almenn ráðuneyti, heilbrigðisstofnanir, menntastofnanir eða aðrar slíkar, er gert að hagræða örlítið í rekstri sínum --- ég segi örlítið, sem nemur 1--2% af veltu --- finnst mér það mjög eðlileg krafa. Mér finnst mjög eðlilegt að hið opinbera láti stofnanir sínar sýna aðhald í rekstri, alveg sama hvort þær eru í utanríkisþjónustunni, velferðarþjónustunni eða opinberri stjórnsýslu. Og ég held að við sem ábyrgir stjórnmálamenn hljótum að vera sammála um að okkur beri að sýna aðhald í ríkisrekstri. Þar er verið að fara með fjármuni skattborgaranna. Og ég segi það enn og aftur, það er verið að verja núna 9--10 milljörðum meira af fé skattborgaranna til heilbrigðis- og velferðarmála. Og ég er því hlynntur. Ég er því hlynntur. Ég segi því enn og aftur: Það er ekki verið að skera niður til heilbrigðis- og velferðarmála í tíð núverandi ríkisstjórnar, heldur hafa framlög til heilbrigðis- og velferðarmála aldrei aukist eins mikið og í tíð núverandi ríkisstjórnar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 1. flm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir þetta þingmál og meðflutningsmönnum hennar. Það er mjög brýnt að vekja upp umræðu um fátækt á Íslandi. Í þáltill. segir m.a., með leyfi forseta. ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að grípa til aðgerða til að sporna gegn fátækt og treysta öryggisnet velferðarkerfisins. Í því skyni verði skipuð nefnd með aðild Sambands íslenskra sveitarfélaga og heildarsamtaka launafólks. Nefndin skal gera tillögur til úrbóta sem miði við að enginn hafi sér til framfærslu tekjur undir skilgreindum framfærslumörkum.`` Ég hef hlustað eftir rökum í þessari umræðu hér í dag og það sem mér finnst skipta miklu máli er hvort menn telja þetta yfirleitt vera gerlegt. Er hægt að útrýma fátækt? Ég tel svo vera. Þess vegna tel ég þessa tillögu fullkomlega raunhæfa. Ég er ekki að öllu leyti sammála þeim ábendingum sem fram koma um leiðir í því efni. En ég tel þetta gerlegt verkefni vegna þess að fátækt er afleiðing skipulagskreppu. Fátækt er mannanna verk. Hún er afleiðing skipulagskreppu og er nátengd öðru þjóðfélagsmeini sem er atvinnuleysi. Einnig atvinnuleysi er skipulagskreppa. Það var þannig nánast allan lýðveldistímann, allt fram á tíunda áratuginn, að ríkisstjórnir á Íslandi lögðu höfuðkapp á að bægja atvinnuleysi frá. Þetta tókst bærilega. Að undanskildum síðustu árum sjöunda áratugarins þegar síldin brást tókst að halda atvinnustiginu í landinu mjög háu. Atvinnustigið var allflest árin vel innan við 1% og þá bundið við tímabundnar aðstæður í sjávarútvegi. Síðan verður breyting á þessu í upphafi tíunda áratugarins. Allar götur síðan hefur atvinnuleysi verið viðvarandi. Skyldu menn gera sér grein fyrir því að í dag, 10. febrúar, eru 5.636 einstaklingar atvinnulausir, 5.636? Að sjálfsögðu er hópurinn miklu stærri sem þessi vandi tekur til vegna þess að þar erum við að tala um fjölskyldur fólks einnig. Aðeins á höfuðborgarsvæðinu, sé litið til þess, eru 1.929 karlar atvinnulausir og 1.676 konur. Hvernig skyldi ríkisstjórnin bregðast við þessum vanda? Hún er að beita sér fyrir því að fólki verði sagt upp störfum. Hún er að beita sér fyrir því að á einum stærsta vinnustað landsins, Landspítala -- háskólasjúkrahúsi, er verið að draga saman ræstingar um 10% og segja upp láglaunakonum. Fyrir nokkrum dögum var okkur sagt að 50 starfsmönnum hefði verið sagt upp á þessum vinnustað einum.  Þegar á það er bent réttilega að nauðsynlegt sé að hækka lægstu laun --- ég tek alveg undir það --- þá þarf að spyrja einnig um hitt: Hvernig er að vera láglaunamaður á Íslandi í dag borið saman við samsvarandi stöðu fyrir, við skulum segja, 15--20 árum? Ætli það sé ekki svipað ef við lítum til launanna einna. En hvernig er að vera veikur láglaunamaður í dag samanborið við það sem gerðist fyrir 15--20 árum? Hvernig er að vera láglaunamaður í húsnæðisleit í dag miðað við það sem gerðist fyrir 15--20 árum? Það er hér sem við erum farin að ræða um ábyrgð stjórnvalda. Og það er hér sem við erum farin að tala um Sjálfstæðisflokkinn og Framsóknarflokkinn og þeirra verk. Ég hef verið að hlusta eftir rökum sem fram hafa komið eða málflutningi talsmanna ríkisstjórnarflokkanna og mig rekur í rogastans. Það er talað um ábyrga fjármálastefnu. Ég held að margir hafi á tilfinningunni að þeir miklu fjármunir sem streyma í framkvæmdir á Austurlandi séu tilkomnir utan úr himingeimnum. Þetta er allt lánsfé. Þetta er allt saman lánsfé. Er þetta ábyrg stefna? Og hvað um öll hin dýru loforð sem gefin voru um atvinnustigið? Það var upplýst m.a. í umræðu hér í dag að í stað þess að 80% starfsmanna við Kárahnjúka ættu að vera Íslendingar og 20% erlent aðkomufólk þá er hlutfallið öfugt. Ég kem því ekki auga á þessa miklu ábyrgð gagnvart atvinnustiginu í landinu, gagnvart fjármálastjórninni, gagnvart aðgerðum stjórnvalda og yfirleitt þegar litið er til aðgerða stjórnvalda. Ég kem ekki auga á hana. Mér finnst að við þurfum að ræða það hér að hækka lægstu launin. Það er alveg rétt. Ég tek undir það. Það á að beina áskorunum til launamarkaðarins, til atvinnurekenda á einkamarkaði og opinberum markaði, í sveitarfélögum og hjá ríkinu um að hækka lægstu launin. En hver er ábyrgð stjórnvalda? Það er sú ábyrgð sem er til umræðu hér í dag. Hvað er verið að gera í húsnæðismálum? Hvað er verið að gera í heilbrigðismálum? Hvað er verið að gera almennt í velferðarmálum og hver hefur þróunin verið á undangengnum árum? Ég fullyrði að það er erfiðara að afla húsnæðis í dag. Það er erfiðara að vera sjúkur og launalítill í dag en fyrir fáeinum árum. Ég velkist ekki í vafa um það. Ég auglýsi eftir viðbrögðum hinna stoltu talsmanna ríkisstjórnarinnar við röksemdum á borð við þær sem ég hér hef borið fram.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson kom að mörgu í ræðu sinni og ég efa að ég komi svörum við í þessu stutta andsvari mínu við þeim spurningum sem hann bar fram. Hann bar hér fram nokkrar spurningar og mig langar að svara einhverjum af þeim. Hann talar um þær lágu bætur sem atvinnulausir búa við og ég dreg ekkert úr því að þær eru lágar, 76 eða 78 þús. kr. á mánuði. Við erum sammála um að það eru of lágar bætur. Félmrh. hefur gefið út að hann vilji endurskoða atvinnuleysisbótakerfið með aðilum vinnumarkaðarins og verkalýðshreyfingunni. Ég hef trú á því að innan tíðar muni það samráð sem menn ætla að hafa þar skila einhverjum árangri. Félmrh. hefur lýst því yfir að hann vilji hækka atvinnuleysisbæturnar, enda er ekki vanþörf á. Eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson benti hér réttilega á eru um 5.500 manns atvinnulausir í landinu og þeir eru ekki ofsælir af þeim 76 eða 78 þús. kr. sem þeir búa við í hverjum mánuði. Ég segi líka að þeir sem þiggja félagsaðstoð hjá sveitarfélögum í landinu eru ekki ofsælir af 70 þús. kr. á mánuði. Við getum verið sammála um það. Það er verið að vinna að því að sporna gegn langtímaatvinnuleysi ungs fólks. Hæstv. félmrh. hefur beitt sér fyrir því og það er verið að byrja á Suðurnesjum, þar sem mjög mikið atvinnuleysi er, að skoða hvaða aðgerða er þörf til að bregðast við til þess að sporna gegn atvinnuleysi unga fólksins. Það er mjög mikilvægt að ráðast í það. Svo segi ég það hér almennt, og við hv. þm. Ögmundur Jónasson getum verið sammála um það, að það aukna fé sem við settum í tryggingamál og velferðarmál mun koma sér vel, líka fyrir þá sem minna mega sín og eru fátækir í þjóðfélaginu. Og það að hækka framlög til heilbrigðis- og tryggingakerfisins um 10% á milli ára er veglegt framlag þó alltaf megi gera betur.

Hæstv. forseti. Þetta með hið stórhækkaða framlag til heilbrigðismála hef ég ákveðnar efasemdir um. En það er staðreynd að framlag til heilbrigðismála er nú miklu meira en það var fyrir tíu árum og margfalt meira en það var fyrir 20 árum þannig að við megum ekki einblína á krónutöluna eina. Við verðum að horfa til þeirrar þjónustu sem verið er að veita. Það er staðreynd að verið er að rýra hana og draga úr henni. Það er staðreynd eins og hér var bent á við umræðuna að til stendur að loka Arnarholti. Þar eru 40 geðsjúklingar sem vita ekki hvað bíður þeirra. Verið er að svipta fjölfatlaða stoðþjónustu í Kópavogi í tengslum við Landspítala -- háskólasjúkrahús. Það er verið að draga úr og rýra þjónustuna innan þessarar stofnunar. Meginröksemd mín var þessi: Það er erfiðara að vera tekjulítill á Íslandi í dag en það var fyrir fáeinum árum áður en Framsóknarflokkurinn komst hér til valda. Þetta er sú stóra spurning sem  Hv. þm. nefndi að atvinnuleysisbætur væru of lágar. Hann er sammála mér um að svo sé. Þær eru 79.767 kr. í mánuði hverjum. Þetta er ekki há upphæð. Hann segir að hæstv. ráðherra vilji hækka þessa upphæð. Ég man ekki betur ... 

Frú forseti. Ég held það sé mjög mikilvægt að halda því til haga í umræðunni að það kom aldrei fram neitt frv. á Alþingi ...

Fjárlagafrumvarpið.

það kom ekki fram neitt frv. á Alþingi sem benti til þess að það ætti að skerða þrjá fyrstu daga í atvinnuleysi.  
             En hvað um það. Það sem aðskilur Framsóknarflokkinn og Vinstri hreyfinguna -- grænt framboð er kannski ekki áherslur okkar á velferðarkerfið og uppbyggingu þess. Það er áherslur okkar í atvinnumálum því við rekum ekki öflugt velferðarkerfi í þessu landi nema með öflugu atvinnulífi og öflugri atvinnustefnu. Við getum minnst andstöðu  Það er rétt sem hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði áðan að það kostar sitt að reka öflugt velferðarkerfi eins og við búum við í dag. Til þess að við getum rekið það þurfum við 

Þá þurfið þið nú að fara að sýna það í verki.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að við þurfum öflugt atvinnulíf. Okkur greinir hins vegar á um það, Vinstri hreyfinguna -- grænt framboð annars vegar og Framsóknarflokkinn hins vegar, hvernig eigi að stuðla að slíku. Framsfl. aðhyllist stóriðjustefnu í anda Jósefs Stalíns.  Ég vil bara leggja áherslu á að fyrir jólin stóð til að skerða kjör atvinnulausra um 10 þús. kr. samkvæmt tillögum ráðherra Framsfl.

Það var ekki lagt fram.

Það var lagt fram í ríkisstjórn og það var lagt fram í fjárlagafrv. og þar var gerð grein fyrir því og það var gerð grein fyrir því opinberlega. Hv. þm. á ekki að gera svona lítið úr ráðherra sínum, hæstv. félmrh. sem lýsti þessu yfir bæði  
            

Hæstv. forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa orðið um þetta mál um aðgerðir gegn fátækt. Þær hafa staðið í þó nokkurn tíma og er það auðvitað skiljanlegt miðað við það mál sem hér er á dagskrá. Fulltrúar allra flokka hafa tekið mjög virkan þátt í þessari umræðu utan þingmenn Sjálfstfl. og fjarvera þeirra í þingsal við þessa umræðu hefur vissulega vakið athygli. Hv. 5. þm. Suðurk. var hér með stutta viðveru og smáandsvar og það var eina innlegg sjálfstæðismanna. Framsóknarmennirnir hafa þó haft manndóm í sér til að taka þátt í umræðunni og það hefur vissulega örlað á þeim skilningi hjá þingmönnum Framsóknar að taka þurfi á þessum málum. En framsóknarmenn átta sig aldrei á því að þeir eru ekki í góðum félagsskap. Ég þekkti það þegar ég var í ríkisstjórn með sjálfstæðismönnum að þeir eru ekki góður félagsskapur, og það er kannski meginástæðan fyrir því að framsóknarmenn koma engum málum fram, heldur láta sjálfstæðismennina berja á sér og valta yfir sig í hverju málinu á fætur öðru. Þeir hafa ekki enn komið fram hækkun á atvinnuleysisbótum sem er áhugamál hæstv. félmrh. miðað við málflutning hans í dag.

Þetta er sjálfskaparvíti hjá þeim.

Auðvitað er þetta sjálfskaparvíti og vonandi læra þeir af þessu. Það sem þó hefur komið fram á þessum degi er eins og ég sagði að hæstv. félmrh. telur að hækka þurfi atvinnuleysisbæturnar. Við skulum þá vona að hann komi því í framkvæmd. Hann talar líka um tekjutengingu á atvinnuleysisbætur sem ég held að sé hið besta mál. Síðan er boðuð þessi skýrsla um stöðu fátækra og úrbætur í því efni. Ég vænti þess að það verði þá á næstu dögum sem forsrh. skilar þessari skýrslu inn í þingið þannig að við getum tekið góða umræðu um málið. Ekki er vanþörf á. Það er staðreynd sem ekki er hægt að mótmæla að veruleg gliðnun hefur orðið í samfélaginu á undanförnum árum. Samhjálp er á undanhaldi, þeir ríku hafa orðið ríkari og þeir fátæku fátækari. Það er bara sú staða sem við stöndum frammi fyrir. Ég vitnaði í norrænan samanburð áðan. Þar kemur í ljós að fátækir eru hlutfallslega flestir hér á Íslandi, við erum að tala um 15 þús. manns sem búa við fátækt og við erum að tala um 5--6 þús. manns sem eru atvinnulausir. Þar á meðal hefur hlutur unga fólksins í atvinnuleysinu vaxið verulega. Það er ekkert hægt að bíða með þetta mál. Daglega hringir í mig fólk eða kemur, fólk sem býr við mikið öryggisleysi, hefur gefist upp raunverulega, á ekki fyrir mat eða lyfjum. Það er ekki svona samfélag sem við viljum sjá á Íslandi, að fólk þurfi að vera í biðröðum eftir mat, sé búið með tekjur sínar eftir fyrstu tíu dagana af mánuðinum, lifi á yfirdráttarlánum, leiti til hjálparstofnana eða eftir fjárhagsaðstoð. Það er ekki svona samfélag sem við eigum að þurfa að búa þjóðfélagsþegnum okkar. Við erum ríkt land en hér er mikil misskipting, það er bara staðreyndin sem við stöndum frammi fyrir. Tekjuskiptingin er röng í þessu þjóðfélagi og það er alveg ljóst að á undanförnum árum hefur ekki gengið á betri veginn í þessu efni. Það er satt sem hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði áðan. Ég man ekki eftir að hafa orðið vitni að fólki í biðröðum eftir mat eða að það gæti ekki leyst út lyfin sín eða leitað læknishjálpar. Staðreyndin er sú að þetta hefur stuðlað að verulegri stéttaskiptingu í þjóðfélaginu. Ég hvet framsóknarmenn til þess að reka á eftir forsrh. með að skila af sér þessari skýrslu inn í þingið þannig að við getum undið okkur í þær lagabreytingar sem þarf að gera til þess að tryggja betur stöðu fátæks fólks. Töluvert hefur verið vitnað í skýrslu ASÍ um velferðarkerfið sem var gefin út fyrir síðustu kosningar. Þar hafa þeir sett fram tillögur um bráðaaðgerðir. Það hefur kannski ekki mikið verið farið yfir þær í þessari umræðu en þar tala þeir um að ekki sé hægt að bíða með húsnæðismálin. Þeir leggja til að húsaleiga verði niðurgreidd umfram það sem nú er og framboð á félagslegu húsnæði aukið. Þá erum við að tala um framboð á leiguíbúðum sem beri ekki allt að 4,9% vexti, eða 3,5% í sumum tilvikum. Það var sátt í þjóðfélaginu um það, líka þegar við vorum á tímum niðursveiflu í atvinnulífinu, að hafa vexti á húsnæðislánum til leiguíbúða ekki hærri en 1%. Þeir hjá ASÍ leggja til, sem hefur verið komið hér inn á varðandi menntunarmálin, að sérstaklega þurfi að koma til móts við ungt fólk úr tekjuminni fjölskyldum þannig að það geti stundað nám til jafns við aðra. Staðreyndin er sú að við erum að sigla í að það er ekki jafnt aðgengi, hvorki að heilbrigðiskerfinu né menntakerfinu, þótt allir hafi þó viljað standa að því og sátt verið um það. Þetta er bara staðreynd sem við stöndum frammi fyrir. Þeir tala um að draga þurfi úr kostnaði sjúklinga vegna lyfja og heilbrigðisþjónustu. Hann er orðinn verulegur, er orðinn aðgengishindrun. Sjúklingar geta ekki leitað sér læknishjálpar eða leyst út lyf. Þeir tala um hækkun á barnabótum. Það er alveg ljóst að þessi ríkisstjórn hefur skert þær í sinni tíð. Árið 1995 voru barnabætur greiddar með börnum til 16 ára aldurs, þær voru ótekjutengdar og voru hlutfallslega hærri en þær eru núna, og vantar verulega á. Það er talað um að sveitarfélögin dragi úr gjaldtöku vegna skólaþjónustu og tómstunda og geri börnum kleift að stunda íþróttir og æskulýðsstarf án tillits til efnahags foreldra. Það er náttúrlega ekki boðlegt í þjóðfélagi okkar að börnum sé svo mismunað að þau geti ekki stundað íþróttir og æskulýðsstörf til jafns við aðra vegna fátæktar. Þeir leggja til, sem hlýtur að koma til skoðunar, að lægstu samsettu bætur öryrkja verði a.m.k. 110 þús. á mánuði auk barnalífeyris. Þeir telja að draga þurfi úr álögum hins opinbera á húsnæði eldri borgara og síðan er lagt til að atvinnuleysisbætur verði nú þegar hækkaðar í 93 þús. kr. á mánuði. Ég vil bæta því við þessa upptalningu sem hér hefur verið lögð fram af ASÍ að það verður að taka á skattamálum lágtekjufólks. Það er ekki hægt að búa við það að lágtekjufólk sem er bara á lágmarkslaunum, á strípuðum töxtum, og öryrkjar greiði svo mikinn skatt sem þeir gera. Á árinu 2001 --- það er sennilega orðið mun hærra núna --- greiddu þeir í skatta til samfélagsins sem nam einum milljarði kr. Það er óverjandi að það skuli vera hægt að taka 8--15 þús. kr. á mánuði af strípuðum bótum þeirra sem eru bara á strípuðum töxtum, fólks sem er búið með peningana kannski 10. eða 12. hvers mánaðar og á þá ekki fyrir mat. Hvernig er hægt að vera að taka skatta af slíkum launum eða bótum? Þessi ríkisstjórn hefur á valdaferli sínum, frá 1995, verið að bæta hag þeirra sem eiga peningana, verið að lækka skatta á fjármagnseigendur. Hvernig er þetta hægt? Ég tel að þetta sé smánarblettur og skömm í þjóðfélaginu sem við ættum að hafa burði í okkur í þessum þingsölum til að leiðrétta. Virðulegi forseti. Ég þarf út af fyrir sig ekki að lengja umræðuna. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur orðið. Ég vona að hún geti orðið lóð á þær vogarskálar að á þessum málum verði tekið. Við getum ekki búið við það lengur að bjóða atvinnulausum upp á innan við 80 þús. kr. tekjur á mánuði, það er eiginlega brýnasta verkefnið sem við þurfum að taka á. Líka það málefni sem 6. þm. Reykv. s., Jónína Bjartmarz, nefndi er orðið mjög mikið vandamál, þ.e. einhleypir karlar sem hafa lent í skilnaði og eiga í erfiðleikum með meðlög og húsnæðismál. Þessi hópur er sérstaklega nefndur í þessum bráðavandaaðgerðum sem ASÍ talar um. Þeir nefna að veita þurfi húsleigubætur vegna leigu á herbergjum, styrkja fjárhagsaðstöðu þeirra feðra sem eru það illa staddir fjárhagslega að þeir eiga erfitt með að umgangast börn sín með sómasamlegum hætti. Þetta er vaxandi vandamál og stækkandi hópur og sérkennilegt til þess að vita að þetta er stærsti hópurinn sem fær t.d. fjárhagsaðstoð hjá Reykjavíkurborg. Það er lagt til að veita þeim feðrum sem eru með sameiginlegt forræði aukna möguleika á félagslegri aðstoð, t.d. í formi leiguhúsnæðis og ráðgjafar. Síðan erum við auðvitað með vanda einstæðra foreldra almennt, við erum með vanda tekjulágra barnmargra fjölskyldna og síðan hóp öryrkja og hóp aldraðra. Margir aldraðir hafa það ágætt, það skal ekkert úr því dregið. En það er líka allt of stór hópur sem hefur það skítt, sem hefur lítið sem ekkert úr lífeyrissjóðum, sumir ekki neitt, og vanda þess fólks þurfum við að skoða. Vissulega ber að fagna því sem þó var gert af hálfu þessarar ríkisstjórnar varðandi vandamál ungra öryrkja. Það var ágætt framtak en það þurfti líka verulegan þrýsting frá Öryrkjabandalaginu til þess að skila því í höfn. Og það vita allir að atvinnulausir, öryrkjar og aldraðir hafa ekki fengið sambærilegan skerf af því sem hefur verið til skiptanna. Stjórnarflokkarnir draga stundum upp ranga mynd þegar þeir tala um kaupmáttaraukningu hjá öryrkjum og öldruðum og nefna þar háar tölur. Það er aðeins lítill hópur. Þeir sem eru allra verst settir, kannski 3% öryrkja, eitthvað svoleiðis, hafa bara 93--94 þús. kr. úr almannatryggingakerfinu. Kaupmáttur þeirra hefur hækkað heldur meira og kannski til jafns við aðra í þjóðfélaginu. En aðrir öryrkjar eða ellilífeyrisþegar hafa ekki búið við það að fá sambærilegan skerf og aðrir sem betur eru settir í okkar þjóðfélagi. Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu. Ég heiti því að við í stjórnarandstöðunni --- ég er alveg sannfærð um að við höfum stuðning vinstri grænna og frjálslyndra til að ýta á eftir því að gripið verði til aðgerða til þess að taka á bráðavanda þessa fólks, fólksins sem er að gefast upp í þessu góða þjóðfélagi sem við lifum í af því að það hefur verið sett til hliðar og ríkisstjórnin hefur ekki hugsað um það eins og hún á að gera. Þetta eru meðbræður okkar og -systur sem á að hjálpa til þess að geta lifað sómasamlegu lífi, geta staðið upprétt í þjóðfélaginu en þurfa ekki sífellt að bogna undan því oki sem á það er lagt. Þetta er fólk oft sem vinnur fullan vinnudag en á samt ekki fyrir brýnustu framfærslunni. Þess vegna vona ég að sú umræða sem hér hefur orðið í dag geti orðið til þess að við sameinumst sem allra fyrst í því að taka á þessu máli og við munum ýta fast á eftir því að þessi skýrsla um stöðu fátækra komi inn í þingið og við fáum vonandi úrbætur í málefnum fátækra eins og félmrh. var að boða að forsrh. mundi leggja fram á næstu dögum.

Frú forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um eflingu vestnorræns samstarfs og mótun íslenskrar nærsvæðastefnu sem ég kýs að kalla svo. Hér er um endurflutta tillögu að ræða sem líklega hefur verið flutt tvisvar til þrisvar sinnum á síðasta kjörtímabili, fékk þá reyndar í einhver skipti a.m.k. ágætisundirtektir og um hana urðu nokkrar umræður en náði því miður ekki fram að ganga eða varð ekki útrædd. Efni tillögunnar er enn í fullu gildi og ef eitthvað er má segja að sem betur fer hafi áhugi aftur glæðst á vestnorrænu og Norður-Atlantshafssamstarfi og sér þess víða stað, bæði í norrænu samstarfi, heimskautasamstarfi og eins þeim vísi að samstarfi sem hefur verið að byggjast upp á allra síðustu árum milli eyþjóða og strandsvæða við norðanvert Atlantshaf og ég mun koma betur inn á á eftir. Tillgr. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera tillögur um eflingu vestnorræns samstarfs og mótun íslenskrar nærsvæðastefnu. Áætlun um aðgerðir í þessu skyni miði m.a. að eftirfarandi: 1. Að efla vestnorrænt og fjölþjóðlegt samstarf við norðan- og norðvestanvert Atlantshaf með frumkvæði af Íslands hálfu sem landfræðilegum, sögulegum og menningarlegum tengipunkti slíks samstarfs. Mótuð verði í þessu skyni íslensk nærsvæðastefna. 2. Að fylgja eftir uppbyggingu vestnorrænnar samvinnu sl. tvo áratugi með markvissum aðgerðum og auknum fjárframlögum, m.a. á sviði menningar- og menntamála, atvinnu- og byggðamála, umhverfis- og náttúruverndarmála og samgöngu- og ferðamála.`` Ég skýt því inn, frú forseti, að á borðum þingmanna liggja einnig tvær nýjar þáltill. sem fluttar eru af þingmönnum, fulltrúum Íslands í Vestnorræna ráðinu. Þær lúta annars vegar að auknu samstarfi Vestur-Norðurlanda á sviði sjálfbærrar nýtingar fiskstofna og hins vegar aukinnar samvinnu í heilbrigðismálum. Ég tel það sjálfboðið að bæði þessi svið eigi þarna fullt erindi, enda inn á það komið samanber samstarf á sviði atvinnu- og byggðamála, umhverfis- og náttúruverndarmála sem sérstaklega er nefnt í tillögu minni. ,,3. Að efla tengsl við nágrannalönd vestnorrænu landanna í austri og vestri með uppbyggingu skipulagðrar svæðissamvinnu á Norðvestur-Atlantshafssvæðinu í huga. 4. Að stuðla að rannsóknum á og ritun sögu Norðvestur-Atlantshafssvæðisins þar sem m.a. verði lögð áhersla á eftirfarandi: a. landnám Íslendinga á Grænlandi og sögu búsetu norrænna manna þar, b. sérstök tengsl Íslands og Færeyja, menningarlegan skyldleika, samstarf á sviði atvinnumála og samstöðu og skyldleika þjóðanna almennt, c. norræna arfleifð á skosku eyjunum og á Írlandi, Bretlandi og vesturströnd Evrópu, d. landnám norrænna manna á austurströnd Norður-Ameríku, e. söguleg tengsl Íslands og Vestur-Noregs, f. sögu siglinga, landafunda, byggðar og búsetu almennt við strendur norðan- og norðvestanverðs Atlantshafs. 5. Að fylgja eftir kynningu á vestnorrænni sögu og framlagi Íslands á sviði landafunda og landnáms í Vesturheimi í kjölfar 1000 ára afmælis Vínlandsfundar, siglingar Íslendings og annarra atburða í tilefni af landafundaafmælinu.`` Þessi töluliður ber það kannski nokkuð með sér, frú forseti, að það eru nokkur ár síðan tillagan var fyrst flutt, þ.e. í lok þessa afmælisárs ef ég man rétt. Þessir atburðir eru þó engu að síður enn ferskir í minni manna og full ástæða til að fylgja þeim eftir. Minna hefur reyndar orðið úr því en til stóð því uppi voru fögur fyrirheit um að fylgja þeim aðgerðum eftir með ýmsum hætti. Ísland fékk gríðarlega kynningu í Vesturheimi í tengslum við þessa atburði og því hefði vel mátt við halda af meiri metnaði, t.d. sem lið í almennri landkynningu og sókn fyrir hönd ferðaþjónustunnar o.s.frv. ,,6. Að rækta tengsl Íslands við Íslendingabyggðir í Kanada og Bandaríkjunum.`` Um þetta má segja að nokkuð hafi verið að gert, fyrst og fremst með opnun sendiskrifstofu og sendiráðs í Winnipeg annars vegar og Ottawa í Kanada hins vegar. Það er enginn vafi á því að stóraukin stjórnmálatengsl Íslands og Kanada hafa verið jákvæð í þessu tilliti. ,,7. Að efla stöðu Íslands sem tengipunkts á sviði samgöngu- og ferðamála á þessu svæði.`` Ástæða er til að leggja sérstaka áherslu á þennan þátt og ég kem e.t.v. aðeins betur inn á hann síðar, eftir því sem tíminn leyfir, í tengslum við tillögur sérstaks starfshóps á vegum Norðurlandaráðs sem nýlega hefur skilað áliti um aðgerðir til að styrkja vestnorræna samvinnu. Þar er einmitt sérstaklega komið inn á samgöngumálin og vestnorrænt samstarf og reyndar er því líka gert hátt undir höfði í formennskuáætlun Íslendinga sem fer með formennsku í Norðurlandaráði og Norrænu ráðherranefndinni á þessu ári. ,,8. Að móta stefnu um fjárveitingar til framangreindra verkefna til fjögurra ára í senn sem lögð verði fyrir Alþingi og endurskoðuð með reglulegu millibili.`` Eins og heyra má af þessum lestri, frú forseti, er hér um allviðamikla áætlun að ræða sem væri fólgin í þessari nálgun að Íslendingar móti sér stefnu um samskiptin við næstu nágranna sína og reyni að stuðla að því fyrir sitt leyti að svæðissamvinna með vestnorrænu löndin sem ákveðinn kjarna en einnig eyþjóðir og strandríki við norðanvert og einkum norðvestanvert Atlantshafið verði miðpunktur slíkrar svæðasamvinnuhugsunar. Það er ekki nokkur minnsti vafi á því í mínum huga að í slíkt er gríðarmikið að sækja. Sem betur fer má vel halda því fram að þessi heimshluti okkar njóti nú vaxandi athygli á nýjan leik, t.d. í norrænu samstarfi. Það er auðvitað kunnara en frá þurfi að segja að fyrstu árin eftir breytingarnar miklu í austanverðri Evrópu þegar múrinn féll og Eystrasaltsríkin öðluðust sjálfstæði og Norðurlönd lögðu mikið upp úr því að byggja upp samvinnu við þau og efla við þau tengsl sem eðlilegt og rétt og skylt var, var mikil athygli á nágrönnum Norðurlandanna í austri og suðaustri. Það má kannski segja að 10. og síðasti áratugur síðustu aldar hafi verið áratugur Eystrasaltsríkjanna og samvinnu af hálfu Norðurlanda þegar horft var mjög mikið í austur. Reyndar einnig í norður samanber t.d. stofnun heimskautaráðsins en þannig var um nokkurt árabil beinlínis sjálft skipulag Norðurlandaráðs aðlagað að því að vinna með grannríkjunum. Þá voru einkum höfð í huga grannríkin í austri, þ.e. Eystrasaltsríkin, Norðvestur-Rússland, Pólland og Kalíningrad. Nú eru málin kannski komin í meira jafnvægi auk þess sem þessi lönd öll, nema Norðaustur-Rússland og Kalíningrad, eru nú að gerast aðilar að Evrópusambandinu og samstarf við þau að komast undir önnur formerki. Þá er ánægjulegt til þess að vita og geta staðfest að það er aukinn áhugi á nýjan leik á norrænu samstarfi á vestnorrænu löndunum og að efla svæðisbundið samstarf þar og horfa til nágranna þessara landa í suðri og austri og vestri. Til marks um það t.d. er tillöguflutningur á vettvangi Norðurlandaráðs og starfshópur sem þar starfaði skilaði fyrir nokkrum mánuðum norrænu samstarfsráðherrunum skýrslu um Vestur-Norðurlönd og tengsl þeirra við hið norræna samstarf. Um er að ræða prýðilega unnið plagg þar sem staðan er kortlögð og komið með allmargar tillögur til úrbóta. Ég vil alveg sérstaklega nefna að lagt var til í 2. tölul. tillagna starfshópsins að gerð yrði úttekt á samgöngumálum, bæði flug- og sjósamgöngum milli landanna á Vestur-Norðurlöndunum og tengsla þeirra við löndin umhverfis. Uppleggið var að fenginn yrði óháður, faglegur eða sérfróður aðili til að framkvæma yfirgripsmikla samgöngu- og innviðaúttekt bæði fyrir flug- og sjóumferð. Það má kannski lesa þetta upp á frummálinu, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Derimot foreslår arbeidsgruppen, at mulighetene undersøkes for at der på uavhengig faglig grunnlag gjennomføres en samlet, overordnet trafikk- og infrastrukturanalyse for både fly- og skipstrafikken mellom landene i Vest-Norden og med lande utenfor Vest-Norden.`` Þarna er sem sagt um yfirgripsmikla úttekt á samgöngu- og innviðamálum að ræða og ánægjulegt að í formennskuáætlun Íslendinga er gert sérstaklega ráð fyrir því að ráðast í þessa úttekt. Ég veit ekki betur en í norrænu fjárlögunum fyrir yfirstandandi ár sé gert ráð fyrir fjármunum til að takast á við þetta. Þar eru í húfi geysilega mikilvægur málaflokkur því að því verður ekki neitað að óhentugar samgöngur, sérstaklega flugsamgöngur milli vestnorrænu landanna, dýrar og krókóttar leiðir, standa mjög fyrir þrifum öllum samskiptum í þessum efnum. Það nægir einfaldlega fyrir menn að upplifa hversu kostnaðarsamt og erfitt það getur iðulega verið að ferðast t.d. milli höfuðborga Íslands og Grænlands til að vita allt um þetta. Þá liggur leiðin oftar en ekki um Kaupmannahöfn með millilendingu í Syðri-Straumsfirði á Grænlandi og þaðan áfram með minni flugvélum til höfuðstöðvar Grænlands, Nuuk. Hin leiðin sem fær er er að fara um austurströnd Grænlands og þá þarf gjarnan að millilenda á tveimur stöðum á leiðinni, þ.e. í Kulusuk og Syðri-Straumsfirði eða Kangerlussuaq sem svo heitir upp á grænlensku. Fargjaldið getur kostað á bilinu 150--220 þús. kr. Við njótum að vísu mun betri samgangna milli Íslands og Færeyja. Þær eru í raun orðnar ágætlega greiðar með reglubundnum áætlunum eða áætlunarflugi bæði íslenska og færeyska flugfélagsins og ekki hafa nýju jarðgöngin í Færeyjum milli Vogeyjar og Straumeyjar spillt fyrir, því að nú er hægt að komast beina leið á bíl frá flugvellinum og inn til Þórshafnar. En það stendur mönnum stórlega fyrir þrifum að ekki skuli vera tenging milli höfuðstaðanna þriggja. Það hlýtur að vera keppikefli að koma slíku á, en til þess þarf að athuga ýmislegt í sambandi við uppbyggingu mannvirkja, bæði flugbrauta og fleiri mannvirkja. Eitt sem iðulega hefur borið á góma í því sambandi er hvort Keflavíkurflugvöllur geti þjónað einhvers konar tengistöðvahlutverki fyrir flugumferðina til og frá Grænlandi. Margt bendir til þess að það gæti orðið hagkvæmur kostur fyrir báða aðila og æskilegt væri að fá af því góða kortlagningu í úttekt af þessu tagi. Með tillögu þessari, virðulegi forseti, var dreift á borð þingmanna fskj. með tillögum starfshóps samstarfsráðherranna um vestnorrænt samstarf þar sem er á ferðinni mjög greinargóð kortlagning á þjóðunum eða svæðunum sem í hlut eiga við norðanvert Atlantshafið. Ég vænti þess að þingmenn geti fundið þetta í skjalabunkum sínum sem þeir hafa örugglega góðar reiður á. Hér er sem sagt um að ræða bækling sem Byggðastofnun Norðurlanda, Nordregio, vann fyrir starfshópinn. Þar er farið yfir öll þessi lönd allt í kringum norðanvert Atlantshafið og Norður-Íshafið. Þegar þetta er skoðað út frá eyríkjunum, strandsvæðunum og héruðunum sem í hlut eiga eru þetta miklu líkari aðilar í fólksfjölda, stærð og aðstæðum en menn skyldu ætla. Grænland er með 56 þúsund íbúa, Ísland með 390 þúsund, Færeyjar með 46 þúsund, á Svalbarða búa um 2.500 manns, í Murmansk-héraðinu, Murmansk oblast, býr um 1 milljón, í Arkhangelsk-héraði og Nenet oblast búa 1,5 millj. manna, á Hjaltlandseyjum búa 22.400 íbúar, á Orkneyjum tæp 20 þúsund, á Suðureyjum 26 þúsund. Ef Skotland er tekið með sem eining í þessu, þá búa þar um 5 millj., á Norður-Írlandi 1,5 millj., á eyjunni Mön 76 þús., á Írlandi tæpar 4 millj., í Nunavut-héraði í Norðaustur-Kanada 26 þús., í Nunavik tæp 10 þús. og á Nýfundnalandi og Labrador um 0,5 milljónir. Þessi héruð eiga sem sagt mjög margt sameiginlegt landfræðilega og hvað atvinnulíf snertir, eru tiltölulega sambærileg að stærð og eiga mikla sameiginlega hagsmuni af því að efla sína samvinnu. Út á það gengur tillagan einkum og sér í lagi, að Ísland reyni fyrir sitt leyti að stuðla að slíku og draga að nokkru leyti vagninn í þeim efnum sem sjálfstætt ríki af meðalstærð í hópnum inni á miðju svæðinu. Ég legg svo til, virðulegur forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. utanrmn.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir að þessi mál skuli tekin saman til umræðu. Þau fjalla bæði um aukna vernd gegn efni af kynferðislegum eða klámfengnum toga sem börn fá sent með atbeina tölvu- eða fjarskiptatækni. Í fyrsta lagi er um að ræða frv. til laga um breytingu á almennum hegningarlögum sem ég flyt ásamt hv. þm. Guðrúnu Ögmundsdóttur, Rannveigu Guðmundsdóttur og Ástu R. Jóhannesdóttur. Frumvarpsgreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Hver sem sendir barni kynferðislegt eða klámfengið efni með atbeina hvers konar tölvu- eða fjarskiptatækni skal sæta fangelsi allt að 6 mánuðum. Þegar slíkt efni sýnir börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt getur refsing þó orðið fangelsi allt að 2 árum.`` Frumvarpi þessu er ætlað að veita börnum aukna vernd gegn efni af kynferðislegum eða klámfengnum toga sem þau fá sent með atbeina tölvu- eða fjarskiptatækni. Með tölvu- og fjarskiptatækni er t.d. átt við tölvuskeyti, spjallrásir, heimasíður á veraldarvefnum, myndir á stafrænu formi og smáskilaboð sem send eru í farsíma. Gert er ráð fyrir því að slík háttsemi af hálfu geranda eða brotamanns verði refsiverð og geti varðað allt að 6 mánaða fangelsi, en allt að 2 ára fangelsi þegar efnið sýnir börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt. Með þeirri tækniþróun sem átt hefur sér stað undanfarin ár hafa möguleikarnir á því að miðla ýmiss konar efni milli manna aukist til muna. Klámefni af ýmsum toga er fyrirferðarmikið á veraldarvefnum, sbr. frétt á vefnum mbl.is 23. september sl., en þar kemur fram að klámsíður á netinu séu taldar vera í kringum 260 milljónir, eða 1.800% fleiri en fyrir fimm árum þegar þær voru 14 milljónir. Klámiðnaðurinn virðist því sterkari en nokkru sinni fyrr eftir tilkomu veraldarvefsins. Í könnun sem náði til 10.000 barna og foreldra þeirra á Íslandi og Írlandi og í Svíþjóð, Noregi og Danmörku kemur fram að helmingur barna sem nota vefinn hefur heimsótt klámsíður fyrir slysni eða ásetning og einn fjórði hluti barnanna hefur fengið sent klámfengið efni á netinu. Það er ástæða til að minna á að samtökin Barnaheill hafa haldið úti mjög góðri heimasíðu með leiðbeiningum og fræðslu til að vinna gegn barnaklámi. Þar kemur fram að samtökin hafa skorið upp herör gegn kynferðislegri misnotkun á netinu. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þessa stundina vafra barnaníðingar um netið. Sumir þeirra nota það til að eiga samskipti sín á milli og til að komast í samband við börn. Á netinu skiptast þeir á myndum af börnum, kaupa og selja barnaklám. Oft fara viðskiptin fram milliliðalaust, undir nafnleynd. Stundum er heilum myndasöfnum komið fyrir á leynilegum stöðum, í öðrum tilvikum er þeim dreift um netið þrátt fyrir að það sé bannað í flestum löndum heims.`` Í skýrslu nefndar um úrbætur vegna kláms og vændis er lagt til að sett verði lög sem geri þá sem reka netþjóna ábyrga fyrir því efni sem þar er að finna. Lögð er áhersla á að forða börnum frá greiðum aðgangi að klámefni á veraldarvefnum. Í því skyni er mælt með notkun hugbúnaðar sem gerir fólki kleift að loka fyrir aðgang að ákveðnum slóðum. Það er efni síðari tillögunnar. En áður en ég vík að henni vil ég nefna að ákvæði 2. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga er óbreytt frá því að lögin voru sett árið 1940. Með hliðsjón af tækniþróun undanfarin ár og klámvæðingu samfélagsins telja flutningsmenn rétt að skerpa á þeirri vernd sem börnum er sérstaklega veitt með þessu ákvæði þannig að enginn vafi geti leikið á refsinæmi þess að láta börnum í té klámfengið efni á annan hátt en í formi kvikmynda og tímarita. Við vinnslu frumvarpsins komu þau sjónarmið víða fram að þetta væri skynsamlegt til að taka af öll tvímæli um refsinæmi þess að senda börnum kynferðislegt og klámfengið efni, sama í hvaða formi eða hvernig það væri sent. Flutningsmenn leggja eins og ég gat einnig fram annað mál, um ábyrgð þeirra sem reka netþjóna. Það er þáltill. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna hvort rétt sé að breyta ákvæðum laga um rafræn viðskipti sem fjalla um takmörkun ábyrgðar vegna hýsingar gagna með það að markmiði að ábyrgð þjónustuveitanda verði aukin og hann beri skilyrðislausa ábyrgð á að gera allt barnaklám sem kann að vera hýst á netþjóni hans óaðgengilegt eða fjarlægja það. Nauðsynlegar lagabreytingar skulu lagðar fyrir Alþingi eigi síðar en 1. janúar 2005.`` Í skýrslu nefndar dómsmrh. um úrbætur vegna kláms og vændis sem ég vitnaði í áðan segir m.a. að nefndin telji að á sviði lagasetningar sem tekur til kláms á veraldarvefnum megi gera betur og að lög sem gerðu rekendur netþjóna ábyrga fyrir því efni sem þar er að finna væru til bóta. Síðan segir í skýrslunni, með leyfi forseta: ,,Fyrirmynd að slíkum lögum er til í sænskri löggjöf en þar gilda lög nr. 112 frá 1998, um ábyrgð þeirra sem reka netþjóna. Í 5. gr. laganna er kveðið á um skyldu þess sem rekur netþjón að eyða eða stöðva frekari útbreiðslu efnis af ákveðnu tagi, þar á meðal barnakláms. Geta brot gegn ákvæðinu varðað sektum eða fangelsi allt að 6 árum.`` Í sænsku lögunum er því lögð bein skylda á þann sem rekur slíka þjónustu að fjarlægja skilaboð sem hafa að geyma barnaklám eða gera þau óaðgengileg á einhvern annan hátt. Þegar þetta mál var í vinnslu komu fram hjá nokkrum sem við var rætt að skiptar skoðanir og að áhöld væru um hvort þetta sænska ákvæði gengi í bága við tilskipun Evrópusambandsins um rafræn viðskipti. Því er hér flutt till. til þál. um þetta efni en ekki frumvarp. Flutningsmenn, sem eru ásamt mér hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir, Rannveig Guðmundsdóttir og Ásta R. Jóhannesdóttir, telja ástæðu til að kanna hvort svo sé og hvort rétt sé að taka strangari reglu upp í íslenskan rétt þess efnis að sé barnaklám hýst á netþjóni beri sá sem rekur netþjóninn skilyrðislausa ábyrgð á því. Af því tilefni flytjum við þessa tillögu samhliða fyrrgreindu frumvarpi. Áður en ég lýk máli mínu, virðulegi forseti, vil ég vitna til þess sem kom fram nýlega á fjölmennri ráðstefnu í Borgarleikhúsinu um rétt barna til öryggis á netinu. Þar kom fram hjá framkvæmdastjóra Barnaheilla að um 60 ábendingar um barnaklám á netinu bærust til samtakanna Barnaheill í hverjum mánuði. Við skoðun reynist vera um barnaklám að ræða í um þriðjungi tilvika. Á sömu ráðstefnu kom fram hjá Kristjáni Inga Kristjánssyni, rannsóknarlögreglumanni hjá ofbeldisbrotadeild lögreglunnar í Reykjavík, að full þörf væri á sérþjálfaðri og vel tækjum búinni sveit innan lögreglunnar til að taka á brotum gegn börnum á netinu, svo sem barnaklámi, tælingum á börn og fleira, en brotum af því tagi fari sífellt fjölgandi. Kristján segir orðrétt í frétt í Morgunblaðinu 7. febrúar sl., með leyfi forseta: ,,Þetta er vaxandi brotaflokkur, barnaklám og brot gegn börnum tengd því.`` Síðar kemur fram í sömu grein: ,,Í erindi sínu á ráðstefnunni um öryggi barna á netinu sagði Kristján það aðeins tímaspursmál hvenær börn hér á landi lendi í vændi í tengslum við hérlenda vefi, eins og þekkt sé í tengslum við slíkar vefi erlendis.`` Virðulegi forseti. Þau ummæli og annað sem ég vitnaði í frá áðurnefndri ráðstefnu undirstrikar að hér er alvarlegt mál á ferðinni, að brýnt er að Alþingi skoði þetta mál og hvort ástæða sé til þess að herða á ákvæðum í lögum, almennum hegningarlögum sem eru frá 1940, um refsingar við slíkum brotum. Eins þarf að skoða í tengslum við þetta ábyrgð netþjóna eins og ég hef hér lýst. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði báðum þessum málum vísað til hv. allshn.

Virðulegur forseti. Ég vil vekja athygli forseta á því að hér er sérkennileg röskun að verða á dagskránni. Þingmenn sem eiga tillögur á löngu ákveðinni dagskrá og hafa verið við störf í dag virðast horfnir í burtu. Þannig er ekki hægt að fylgja dagskránni eins og hún hefur legið fyrir. Þetta tel ég mjög bagalegt. Ég vil benda virðulegum forseta á að taka þetta upp á fundum með formönnum þingflokka, að þingmenn sem eiga mál á dagskrá og eru við störf, eru ekki með fjarvistir, eigi að gjöra svo vel að vera á staðnum og vera tiltækir að tala fyrir málum sínum þegar röðin er komin að þeim. Þetta hefur verið að gerast trekk í trekk. Menn virðast í einhverri leikfimi með tillögur sínar og gufa gjarnan upp, sérstaklega ef klukkan er u.þ.b. að verða hálffimm, af einhverjum ástæðum. Þeir hafa þá ekki lengur áhuga á að tala fyrir málum sínum. Ég held að það verði að ræða þetta eins og þetta er. Á þessu er ekki nógur góður svipur. Ég mun tala hér fyrir þeim málum sem ég á hér á dagskrá án tillits til þess hvort klukkan er tvö, þrjú, fjögur, fimm eða sex, svo fremi sem ég hafi ekki fjarvist frá þingstörfum. Ég fer fram á að það verði farið yfir þetta af hálfu forustu þingsins. Við sem þingreynd erum sjáum alveg hvað er hér í gangi. Mér finnst að þeir sem ekki nota sér tækifærið og ekki eru til staðar til að mæla fyrir málum sínum þegar röðin kemur að þeim á dagskránni eigi að færast aftur fyrir og tillögur þeirra verði aftan við allar aðrar sem þegar eru fram komnar á þinginu.

Herra forseti. Ég tek undir þetta. Það var samkomulag um að reyna að koma málefnum þingmanna að. Eins og við sjáum hefur eitt dagskrármálið tekið lengri tíma en maður gat vænst, þrjár klukkustundir. Auðvitað er sjálfsagt að þeir þingmenn sem vanrækja störf sín með því að vera ekki við þegar þeir eiga að mæla fyrir frumvörpum hljóti að verða að sætta sig við að mál þeirra séu tekin af dagskrá.

Forseti hefur meðtekið athugasemdir hv. þingmanna. Svo háttar til að hv. þingmenn og fyrstu flutningsmenn dagskrármála nr. 13, 14 og 15 eru ekki viðstaddir hér til að mæla fyrir þeim málum. Því er tekið á dagskrá þessa fundar 16. dagskrármálið.

Frú forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um nýjan grundvöll búvöruframleiðslunnar og stuðning við byggð í sveitum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv.þm. Jón Bjarnason, Kolbrún Halldórsdóttir, Þuríður Backman og Ögmundur Jónasson. Þetta er 166. mál á þskj. 168. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að kjósa nefnd skipaða fulltrúum allra þingflokka til að vera stjórnvöldum og bændasamtökunum til samstarfs og ráðuneytis við mótun nýs grundvallar fyrir búvöruframleiðsluna og gera tillögur um ráðstafanir til að treysta byggð í sveitum. Sérstaklega verði hugað að því hvernig útfæra megi búsetutengdan grunnstuðning sem hluta af stuðningi við landbúnað og búsetu í sveitum. Markmiðið væri að finna leiðir til fjölbreyttari nýsköpunar og þróunar í atvinnulífi strjálbýlisins, skapa meira jafnræði milli greina, undirbúa nauðsynlegar breytingar vegna nýrra alþjóðasamninga á sviði landbúnaðarmála og taka á vandamálum núverandi landbúnaðarkerfis.`` Þannig háttar til nú um stundir að fram undan eru eða í gang eru farnar viðræður um gerð nýs samnings um mjólkurframleiðsluna og endurskoðunarákvæði eru í sauðfjársamningi og hefur reyndar mikið verið um það rætt að einnig þar yrðu breytingar gerðar á þannig að einmitt nú eru hagstæðar aðstæður til að taka upp viðræður í samstarfi stjórnvalda og hagsmunaaðila um þessi mál. Engum dylst að við margvíslegan vanda er að glíma í íslenskum landbúnaði og erfiðleika hvað varðar byggðamál í strjálbýli í landinu. Hæst að undanförnu hefur borið vanda sauðfjárræktarinnar en auðvitað búa fleiri greinar landbúnaðar við mikla erfiðleika. Þannig er t.d. afkoma loðdýrabænda mjög slæm og framleiðendur nautakjöts hafa ekki farið varhluta af ástandinu á kjötmarkaði, en þar má heita að ríkt hafi upplausnar\-ástand undanfarin missiri, kjöt verið selt á undirverðum langt undir framleiðslukostnaði og búskapurinn jafnvel rekinn af bankakerfinu að hluta til. Það er einnig alveg ljóst að núverandi fyrirkomulag á stuðningi hins opinbera við landbúnaðinn er á margan hátt umdeilanlegt, þ.e. að tvær að vísu megingreinar landbúnaðarins, mjólkurframleiðsla og sauðfjárrækt, búa við samninga við ríkisvaldið um stuðning við framleiðslu sína og njóta umtalsverðs styrks af opinberu fé í formi beingreiðslna til bænda vegna þeirrar framleiðslu sem rúmast innan samningsins, og þá er fyrst og fremst átt við framleiðslu sem fullnægir þörfum innanlandsmarkaðar. Þetta hefur hins vegar þann galla að önnur búskapartengd atvinnuumsvif í sveitum sitja þarna ekki við sama borð auk þess sem búvörusamningar bundnir við framleiðslutakmarkanir eða kvóta hafa ýmsa ágalla. Framseljanlegir kvótar taka á sig verðgildi sem gengur kaupum og sölum innan greinarinnar og búa til þröskulda í kynslóðaskiptum eða við jarðakaup í landbúnaðinum sem ella væru ekki til staðar eða lægri en nú er. Vandinn er ekki sá að ýmis nýbreytni í atvinnumálum sveitanna hefur verið að koma til sögunnar á undanförnum árum. Margt hefur þar verið reynt og sumt tekist ágætlega, eins og t.d. uppbygging í ferðaþjónustu til sveita. En því miður hafa þau störf sem þannig hafa bæst við tæplega dugað til að vega upp á móti hinum sem tapast hafa vegna samdráttar í hefðbundnum búskap. Því er gríðarlega mikið í húfi að það takist að snúa vörn í sókn og tryggja að raunveruleg nýsköpun í atvinnulífinu nýtist byggðinni í sveitunum í strjálbýli landsins til þess að fjölga atvinnuúrræðum og gera það mögulegt að snúa vörn í sókn í byggðum. Ella er það alveg ljóst að byggðahrun getur orðið í heilum héruðum og landshlutum ef svo heldur sem horfir til langs tíma. Félagslega mega sveitirnar yfirleitt ekki við því að þar fækki fólki umfram það sem nú er og sérstaklega bagalegt er það auðvitað ef ungt fólk sér sér ekki fært að setjast þar að, skapa sér þar lífsviðurværi og festa þar ráð sitt þannig að eðlileg endurnýjun og eðlileg kynslóðaskipti fari fram. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum lagt umtalsverða vinnu í að reyna að skilgreina og átta okkur á þessari stöðu og höfum á undanförnum missirum mótað tillögur um það sem við köllum búsetutengdan grunnstuðning við landbúnað og byggð í sveitum landsins. Það fyrirbæri er allítarlega útskýrt í greinargerð með tillögunni og í fylgiskjölum sem þar fylgja, bæði í ályktunum sem þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hefur gert um málefni landbúnaðarins og blaðagreinum, m.a. eftir undirritaðan sem birst hafa í Bændablaðinu og víðar um nýsköpun í atvinnulífi til sveita, um búsetutengdan grunnstuðning og mikilvægi lítilla og meðalstórra fyrirtækja í atvinnusköpun, ekki síst með tilliti til möguleika strjálbýlisins að þessu leyti. Eins og ljóst má vera, hvað sem líður góðum áformum um að auka fjölbreytni og sækja fram á grundvelli nýrra atvinnugreina, nýrra möguleika í sveitum landsins, þá verður of seint í rassinn gripið í þeim efnum ef algjört hrun er orðið í því atvinnulífi sem fyrir er og ber uppi búsetuna og byggðina enn sem komið er. Það eru auðvitað störfin sem tengst hafa hinum hefðbundna landbúnaði og þjónustu við hann og úrvinnslu á framleiðsluvörum sem borið hafa uppi hið hefðbundna búsetumunstur í strjálbýli landsins. Þess vegna þarf að nálgast þetta með tvennt í huga í senn, að verja það sem til staðar er, slá skjaldborg um það eftir því sem kostur er, ekki endilega á grundvelli þess að allt sé óbreytt heldur þannig að menn leiti nýrra leiða í þeim efnum sem eru í takt við þróun og kröfur tímans. En samtímis og til viðbótar og til hliðar þessu verður að stórauka og efla aðgerðir til þess að stuðla að nýliðun, nýsköpun og endurnýjun í atvinnulífi og búsetu í strjálbýlinu. Við höfum einnig lagt mikla áherslu á að stuðla að sjálfbærri þróun innan landbúnaðarins. Við viljum styðja hefðbundnar fjölskyldueiningar í rekstri og vörum við tilhneigingu til óhóflegrar samþjöppunar og verksmiðjubúskapar. Það gerum við m.a. af umhverfis- og hollustuástæðum. Það nægir fyrir menn að kynna sér þann ófarnað sem sums staðar hefur í nágrannalöndunum leitt af óhóflegri samþjöppun og óhóflegum verksmiðjubúskap sem hefur síðan aftur leitt yfir menn mikil vandamál á sviði hollustu- og heilbrigðismála hvað varðar sjúkdóma og fleira í þeim dúr. Við teljum að þessi grundvallarnálgun eða breyting, að opna fyrir möguleika á fjölbreyttari stuðningi við aðrar greinar landbúnaðartengdrar starfsemi og eftir atvikum jafnvel nánar skilgreind atvinnuumsvif í strjálbýli landsins og láta menn þar vera nær því að sitja við sama borð en nú er hvað varðar stuðning eða umhverfi af hálfu hins opinbera, þá megi vinna heilmikið í þessum efnum. Þannig má hugsa sér að einhver hluti þess stuðnings sem nú er innan hefðbundnu búvörusamninganna færist yfir á form búsetutengds grunnstuðnings hvað varðar hefðbundnu greinarnar tvær, sauðfjárrækt og mjólkurframleiðslu, en viðbótarfjármunum verði síðan varið í það að gera sambærilegan grunnstuðning mögulegan við aðrar greinar landbúnaðar og eftir atvikum önnur landbúnaðar- eða atvinnutengd umsvif í sveitunum. Hér þurfa menn ekki að óttast það að um yrði að ræða einhvern óútfylltan víxil og hér væri verið að fara inn á braut sem þýddi stjórnlausa aukningu útgjalda. Engu slíku er til að dreifa. Það er ekki hugsunin af okkar hálfu, enda takmarkar að sjálfsögðu sú búseta sem eftir er í strjálbýli landsins, sá fjöldi býla, mjög það umfang sem um væri að ræða nema menn væru tilbúnir til að fara inn á þá braut að opna hreinlega fyrir nýbýli eða það að búseta vaknaði upp á nýjan leik á jörðum sem komnar eru í eyði. Sá sem hér stendur ætlar síður en svo að útiloka slíkt. En um það gætu menn sett sér reglur og viðmiðanir. Ef menn væru í aðalatriðum að horfa til þess að reyna að að verja þá búsetu, þann fjölda eininga sem verið hefur við lýði, þá snerist þetta um stuðning við búsetu á kannski fjögur til fimm þúsund lögbýlum í landinu. Það er að sjálfsögðu afmarkað og viðráðanlegt viðfangsefni að skilgreina hvernig stuðningi ríkisvaldsins við slíka byggð er fyrir komið. Að sjálfsögðu þjónar þessi stuðningur margvíslegum tilgangi. Hann er liður í því að viðhalda matvælaframleiðslu og fæðuöryggi þjóðarinnar. Hann er liður í því að varðveita það menningarlega og sögulega gildi sem landbúnaðurinn hefur. Hann er liður í því að varðveita það sem við getum kallað menningarlandslag og er viðurkennt og þekkt nálgun í stuðningi nágrannaþjóða við búsetu eða landbúnað sinn í strjálbýli. Má þar nefna þann margvíslega stuðning sem af slíku tagi tíðkast á hinum Norðurlöndunum, í Evrópusambandinu og víðar. Virðulegur forseti. Enginn vafi er á því a.m.k. að þörf er fyrir nýja hugsun og það er þörf fyrir ný úrræði í þessum efnum. Við mikinn skipulagsvanda og að mörgu leyti kreppu, má segja, er að glíma í málefnum landbúnaðarins að þessu leyti. Þá á ég ekkert síður við hinn hugmyndafræðilega grunn og pólitíkina eða stefnuna sem þar er rekin heldur en beinlínis tal um krónur og aura og slíka hluti. Það er mikil þörf á nýsköpun einnig hvað varðar hinn hugmyndafræðilega og pólitíska grundvöll þessara mála í landinu. Ég held að ekki sé ósanngjarnt að orða það svo að landbúnaðurinn þurfi á pólitískum stuðningi að halda og mér liggur við að segja hjálp vegna þeirra miklu erfiðleika sem menn hafa þar verið að glíma við og vegna þeirra öru og miklu breytinga sem menn hafa gengið í gegnum. Sömuleiðis þurfa stjórnvöld á samvinnu við landbúnaðinn, við bændur og samtök þeirra, að halda eigi menn að vinna sig í gegnum þessa erfiðleika á einhvern vitrænan máta. Þarna er um klassískt samstarfsverkefni að ræða þar sem hagsmunaaðilar og stjórnvöld þurfa að taka höndum saman, enda eru þessir aðilar í viðamiklu samstarfi í gegnum búvörusamninga og málefni þessarar greinar og málefni byggðanna í strjálbýli landsins í heild sinni. Auðvitað mætti tína fjöldamargt fleira til sem skiptir máli, svo sem samgöngur, fjarskipti, jöfnun lífskjara, aðgengi manna að þjónustu, menntun, heilsugæslu o.s.frv. Allt skiptir þetta máli. En í miðpunkti eða miðlægt í þessari umræðu eru auðvitað málefni atvinnulífsins, atvinnugreinanna sem bera uppi búsetuna og tekjuöflun í strjálbýlinu. Menn hljóta að hugsa þessa hluti út frá því að reyna að verja það sem fyrir er, það sem til staðar er þó enn þá, og byggja á þeim grunni og byggja út frá því eins og kostur er. Það er nálgun okkar, virðulegur forseti, og við teljum okkur vera að leggja okkar af mörkum með þessari stefnumótun og þeim tillöguflutningi sem hér er á ferðinni. Ég legg svo til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til 2. umr. og hv. landbn. þó vissulega mætti færa fyrir því rök að fleiri fagnefndir þingsins ættu að koma að þessu borði. Ég fullyrði að það væri skynsamleg og góð ráðstöfun að skipuð yrði þverpólitísk nefnd, skipuð fulltrúum allra þingflokka til að vinna með og vera stjórnvöldum og bændasamtökum til samstarfs og ráðuneytis við þetta verkefni. Það er þannig ástatt nú, eins og ég kom að í upphafi máls míns, að tímabært er að fara í slíkar aðgerðir. Þannig stendur á að gildistími gildandi samninga býður upp á það og ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að slíku frumkvæði af hálfu Alþingis og stjórnmálalífsins yrði vel tekið af hálfu þeirra sem í hlut eiga.

Herra forseti. Það er ekki undarlegt þó að málefni landbúnaðarins beri á góma og heldur ekki undarlegt þó að hv. 5. þm. Norðaust., Steingrímur J. Sigfússon, ríði þar á vaðið, gamall landbúnaðarráðherra sem markaði á sínum tíma nýja stefnu í málefnum sauðfjárbænda sem ég hygg að hafi verið á margan hátt skynsamleg, en því miður hafi verið horfið frá þeim grundvallarsjónarmiðum sem mörkuð voru með búvörusamningnum 1991, nefnilega að stefna að því að byggja sauðfjárræktina upp á þeim grundvelli að hún dygði fyrir neyslu innan lands, en á hinn bóginn yrði farið gætilega í það að stækka bústofninn og auka framleiðsluna í von um það að markaðir fyrir dilkakjöt við viðunandi verði næðust erlendis. Við sjáum í hvaða far þessi mál eru komin nú. Það er auðvitað erfitt að takmarka framleiðslu á dilkakjöti og því miður varð reyndin sú á síðustu missirum að einstök fyrirtæki tóku að bjóða framleiðslu bænda á verði sem ekki dugði fyrir framleiðslukostnaði með þeim afleiðingum að óviðunandi ástand varð hér á kjötmarkaði og ýmsir bændur urðu að sætta sig við það að fá ekki afurðir sínar greiddar, sem þeir höfðu ekki ráð á. Landbúnaðurinn gefur ekki svo mikið af sér að menn megi við því að svo og svo mikið af framleiðslu þeirra hverfi í hít illa rekinna fyrirtækja og verði gjaldþrotum að bráð. En þannig hefur það verið undanfarið að ekki hefur náðst jafnvægi á kjötmarkaðnum og má segja að þar hafi mörg fyrirtæki verið rekin með halla ár eftir ár með þeim afleiðingum m.a. að sláturhús hafa verið lögð niður, eins og á Austurlandi, og með þeirri afleiðingu enn fremur að þeir sem enn eru að berjast á þessum markaði geta ekki fagnað því að hafa viðunandi afkomu. Auðvitað er óhjákvæmilegt að reyna að glöggva sig á því hvernig hægt sé að bregðast hér við. Ég vil líka taka undir með hv. þm. þegar hann talar um að óhjákvæmilegt sé að reyna að glöggva sig á þeim atvinnutækifærum öðrum sem til greina kæmu í strjálbýli. Ég vil þó sérstaklega vekja athygli á því að ferðaþjónustan á einstaka stöðum á landinu ætti að geta gefið viðunandi árstekjur ef rétt er að henni staðið. Ég vil halda því fram að óhjákvæmilegt geti verið að efla dreifbýlustu héruð landsins með því að greiða nokkuð niður stofnkostnað í t.d. hótelum svo við tökum dæmi í Norður-Þingeyjarsýslu. Eftir að vegur er kominn í Öxarfjörð með bundnu slitlagi þá hygg ég að það gæti mjög lyft þeim strjálbýlu og fátæku héruðum sem þar eru. Ef t.d. heitt vatn yrði lagt í Ásbyrgi ef nokkur stofnstyrkur yrði lagður fram til þess að byggja þar upp gestamóttöku, og ef gæsla þjóðgarðsins þar og annars staðar raunar um landið yrði falin heimamönnum eða þeim sem gæfu sig fram til að starfa í byggðinni sem yrðu þá um leið heimamenn þegar þeir hefðu sest þar að. Öll slík umsvif sem tengjast eðlilegum rekstri þjóðgarða, sem reknir eru á grundvelli þess að þeir geti verið paradís fyrir ferðaþjónustu, eiga um leið að vera lyftistöng fyrir þá sem þar eru að berjast við að geta framfleytt sér og sínum, því eins og við vitum er ástandið þannig nú að flestir sauðfjárbændur þurfa að afla tekna utan búsins, utan heimilis til að lifa af. Þetta þekkjum við og þetta vitum við, og það er nauðsynlegt að horfast í augu við það. Jafnframt vil ég taka undir það sem hv. þm. sagði að rétt sé að reyna að glöggva sig á því hvort hægt sé að breyta hinum framleiðslutengda styrk í svæðisbundinn styrk þannig að menn reyndu að ná samkomulagi um það hvaða héruð það eru í landinu sem þeir vilja sjá fyrir sér sem sérstök sauðfjárræktarhéruð og hvar menn telji á hinn bóginn að ekki sé ástæða til þess að styðja sérstaklega við slíkan rekstur. Því að auðvitað vitum við það að Ísland án búskapar yrði fátæklegt land og lítið skemmtilegt að ferðast um það. Sauðfjárræktin er hluti af okkar sögu, okkar þjóðmenningu, og okkur ber að reyna að finna leiðir til þess að þeir sem vinna við þá atvinnugrein, leggja sig fram og vinna sín verk vel, geti haft viðunandi afkomu. Ég vil að því leyti taka undir það sem segir í tillögu hv. þm. þó að ég á hinn bóginn sé ekki trúaður á þá leið að nefnd, skipuð fulltrúum allra flokka, geti leyst vandamál eins og þetta. Má kannski segja að það sé eðlilegt að þar sem ég er í meiri hluta hér á Alþingi þá sé ég trúaður á að rétt sé að meiri hlutinn beri ábyrgð á slíkum tillögum og reyni að fylgja þeim fram. En ég er sammála um að það þurfi að horfa á þessi mál frá nýjum sjónarhóli og taka þau öðrum tökum en verið hefur um leið og ég tek undir með hv. þm. að það hefur ýmislegt gerst úti um land sem gefur tilefni til bjartsýni og ástæðulaust sé af þeim sökum að vera með nokkurn gráttón. En kjarni þess sem ég vil segja er að við eigum að leggja meiri áherslu á það að styrkja vegakerfið og afla fjár sem gæti orðið stuðningur fyrir þá sem vilja hefja nýjan atvinnurekstur í sveitum.

Virðulegi forseti. Ég kem í ræðustól til að lýsa stuðningi við þá tillögu sem hér var mælt fyrir af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og þá hugsun að skoða þurfi og móta að nýju grundvöll íslensks landbúnaðar og horfa þar til þeirrar framtíðar sem ég tel einna mest um vert, að Ísland án landbúnaðar og án búsetu vítt og breitt um landið verði okkur ansi lítils virði í framtíðinni. Ég tel að það sé eiginlega grundvöllur þess að við seljum þetta land í framtíðinni sem ferðamannaland, sem áhugaverðan kost fyrir fólk frá öðrum löndum og okkur sjálf að ferðast um, og það markmið sem mér finnst að við ættum að setja okkur er að sjá til þess að byggð í sveitum landsins haldist og þar geti fólk lifað eðlilegu lífi með eðlilega afkomu, nokkurn veginn sambærilega afkomu við það sem gerist í þéttbýlinu. Það er með því hugarfari, held ég, sem við verðum að horfa til framtíðar. Ég hygg að það væri óbætanlegur skaði fyrir okkur Íslendinga sem þjóð ef svo færi á næstu árum og áratugum að stöðugt héldi áfram að fækka í sveitum og á hinum byggðu bólum í landi hér, og ef sú staðarþekking sem því fylgir að hafa verið búandi í sveit kannski mann fram af manni eða að hafa tekið við býli þar sem þekkingin gekk frá manni til manns hyrfi eða finnist þá aðeins skráð í bókum en ekki í hinu eðlilega umhverfi þar sem fólk býr og þekkir til staðhátta, sögu og nytja. Það er auðvitað þannig að nytjum manna á sveitabýlum hafa verið sett takmörk og það höfum við jú gert með þeim ákvörðunum að skammta mönnum framleiðslurétt, nokkurs konar kvótakerfi í landbúnaði, bæði í mjólkurframleiðslunni, og þó alveg sérstaklega þar, en einnig í sauðfjárframleiðslunni þó að þar geti menn framleitt án þess að njóta hinna beinu styrkja, þ.e. beingreiðslnanna. Ég tek undir það og tel að það sé gott innlegg í þetta mál þar sem segir í tillögunni ,,að kjósa nefnd skipaða fulltrúum allra þingflokka til að vera stjórnvöldum og bændasamtökunum til samstarfs og ráðuneytis við mótun nýs grundvallar fyrir búvöruframleiðsluna og gera tillögur um ráðstafanir til að treysta byggð í sveitum``. Ég held að þetta sé algjörlega hárrétt ályktun og er í raun og veru sama niðurstaða og við í Frjálsl. komumst að þegar við vorum að skoða þær staðreyndir sem við búum við í landbúnaði og hvað við vildum sjá til framtíðar, vegna þess að það var skoðun okkar eftir að hafa starfað í nefnd með flokksmönnum okkar um landbúnaðarmálin að það yrði að horfa til breyttrar framtíðar en þó með það að leiðarljósi að það væri mikils virði að halda landinu í byggð og til þess vildum við fórna einhverju. Og í raun og veru væri þar, þegar til framtíðar væri litið, e.t.v. ekki um neina fórn að ræða heldur eingöngu að tryggja það að þau verðmæti sem liggja í sveitum landsins og náttúru þess verði bæði okkur og öðrum gestkomandi í landinu til afnota og ánægju um ókomna framtíð. Fyrir utan það að aðalmarkmið landbúnaðar er auðvitað að framleiða vöru sem íslenska þjóðin vill kaupa og sem betur fer þrátt fyrir mjög mikla framleiðslu í öðrum kjötafurðum, eins og svínakjöti og kjúklingum, er það samt svo að við neytum mikils af kindakjötinu og notum okkar innlendu mjólk. Ég tel að þessar hefðbundnu greinar landbúnaðarins muni áfram um þó nokkra framtíð og vonandi sem lengst verða undirstaðan í því að hægt sé að búa hér í landinu því að samfara því er auðvitað ákveðin landnýting og ákveðin menning, sem líka er áhugaverð fyrir þá sem um landið fara. Og daufar væru sveitir landsins ef ekki væru búin og landnytjar fólksins sem þar býr til að horfa á. Við teljum að breyta þurfi styrkjum í landbúnaði og horfa til þess að núverandi búvörusamningar falla úr gildi annars vegar 2005, mjólkursamningurinn, og hins vegar 2007, sauðfjársamningurinn, og ekki seinna vænna að vinna að því hvað við eigi að taka og hvers konar útfærsla þar eigi að vera. Við teljum að áfram þurfi að leggja fé til landbúnaðarins og eins og ég sagði áðan í ræðu minni muni það verða þjóðinni til góðs til framtíðar og við eigum ekki að horfa á það sem neikvæðan þátt að landbúnaðurinn njóti einhverra styrkja. Hins vegar teljum við að það þurfi að breyta núverandi styrkjafyrirkomulagi í það að vera landnýtingar- og búsetustyrkir og er það nokkuð í samræmi við það sem vikið er að í tillögunni sem hér er verið að ræða. Efnislega getum við í Frjálsl. því tekið undir það að fara í vinnu að þessu leyti. Ég held að það væri affarasælast fyrir okkur sem þjóð og einnig fyrir fólkið sem býr í sveitum landsins að um þetta næðist nokkuð víðtæk samstaða á Alþingi. Ég vil trúa því að hvaða áherslur sem menn hafa í pólitík að þessu leyti sé það viðhorf almennt ríkjandi í þjóðfélaginu í öllum stjórnmálaflokkum að okkur sé enginn ávinningur að því að byggðir fari meira halloka en verið hefur og það beri að stuðla að því að skoða það. Það er auðvitað fjöldamargt sem getur styrkt atvinnurekstur í sveitum eins og ferðamennska og náttúrunytjar, en náttúrunytjunum hafa auðvitað verið settar skorður vegna þess að þær hafa verið teknar m.a. inn í kvótakerfið. Og þær náttúrunytjar sem menn höfðu áður aðgang að til búdrýginda og voru jafnvel uppistaða í tekjum sumra, voru teknar úr sjó. Fjörunytjarnar eins og reki og selur eru kannski minna virði nú en áður var en það er hins vegar ferðamennskan sem hægt er að horfa á í því sambandi og fjöldamargt annað ef við sameinumst um það.

Hæstv. forseti. Það eru örlög hæstv. landbrh. þessa dagana að vera fjarri þegar rætt er um málefni landbúnaðarins á Alþingi. Kannski væri ástæða til að sjónarmið hans kæmust á framfæri, bæði í þessari umræðu og öðrum sem hér hafa farið fram. Það vakti einnig athygli manna að sjálfur byggðamálaráðherrann hélt því fram á heimasíðu sinni að það stefndi ekki í rétta átt í sauðfjárbúskap. Hún hafði reyndar sjálf staðið í honum í 30 ár og taldi fullreynt hvað varðaði útflutning á sauðakjöti. Mér finnast nokkur tíðindi að hér skuli koma tveir fyrrverandi landbúnaðarráðherrar og vera sammála um að komið sé að leiðarlokum þessarar stefnu, stefnu sem hefur reyndar sérstaklega verið keyrð af Sjálfstfl. og Framsfl. gegnum tíðina og kynslóðum saman. Nú er auðvitað öllum ljóst að á þessu verður að verða breyting. Þó að ég lýsi út af fyrir sig yfir ánægju með það sem hér er lagt fram virðist mér sem hér sé ekki lagt upp með þau markmið sem mér finnst að þurfi að vera á bak við breytingu af þessu tagi. Mér finnst tími kominn til að menn horfist í augu við að það eigi að gilda jafnræði hvað varðar atvinnurekstur í sveitum. Ef menn vilja styðja búsetu og atvinnulíf í sveitum þá eiga menn að gera það á jafnræðisgrundvelli og stefna að því að koma á slíku fyrirkomulagi á einhverjum tíma. Mér finnst uppgjöf fólgin í því orðalagi sem notast er við í tillögugreininni, þ.e. að tala um að skapa meira jafnræði milli greina. Eftir því sem ég skil það er bæði átt við greinar innan landbúnaðarins og annað atvinnulíf sem gæti verið í sveitum. Ég held að ýmislegt bendi til þess að ef við tökum ekki á þessum málum með markmiði af því tagi sem ég nefndi þá verðum við neydd til þess innan fárra ára, með þeim samningum sem við tökum þátt í að skapa á alþjóðlegum vettvangi. Það er ekki þannig að menn ætli að hætta að styðja landbúnað, t.d. í Evrópu. En menn styðja hann ekki lengur með þeim hætti sem gert er hér. Við verðum að horfast í augu við það. Ég ætla að taka það fram að mér finnst ekki að alltaf eigi að sækja viðmiðin út fyrir landsteinana. Mér finnst t.d. að afstöðuna til þess hvort gæta eigi jafnræðis, að þegnarnir séu látnir njóta jafnræðis, þurfi ekki að sækja út fyrir landsteinana. Það eiga menn að geta séð. Það ætti að vera Alþingi leiðarljós í öllu sem gert er, að gætt sé jafnræðis milli þegnanna, milli atvinnugreina og innan atvinnugreina. En ekkert af því hefur verið stundað í grundvallaratvinnugreinunum í okkar landi. En þegar fyrrverandi hæstvirtir landbúnaðarráðherrar hafa gengið í stólinn hver um annan þveran og lýst því yfir að nú þurfi að breyta og taka málin öðrum tökum, eins og hæstv. forseti Alþingis komst að orði áðan, er auðvitað ástæða til að fagna því. Þá getur maður farið að vona að eitthvað gerist sem breyti þeirri stefnu sem hefur gilt svo lengi. Menn hafa verið tilbúnir að verja fram í rauðan dauðann sérréttindi ákveðinna hópa í þjóðfélaginu til stuðnings frá ríkinu. Þó menn hafi verið að basla í lífsbaráttunni hlið við hlið hefur ríkið fært einum fjármuni en látið annan éta það sem úti frýs. Svona fyrirkomulag hafa alþingismenn varið með öllum ráðum. Ég tel að ef menn ætla í alvöru að endurskoða þessa stefnu verði þeir að horfast í augu við það að jafnræðisreglurnar þurfa að vera leiðarljós inn í framtíðina. Þetta er innlegg mitt til þessa máls. Ég hef þá skoðun að það megi auka stuðning við búsetu og atvinnulíf í sveitum og það eigi að gera það. Jafnframt tel ég að menn verði að setja stefnuna á að það verði byggðastuðningur sem fólk, sem vill búa úti á landsbyggðinni, njóti jafnræðis til að fá. Það kann að vera að það þurfi tíma til að koma slíku jafnræði á en að mínu viti er kominn tími til þess fyrir langa löngu að takast á við það verkefni að komast út úr þessum frumskógi sérréttinda og misnotkunar á almennum sjóðum landsmanna til handa einstökum aðilum í þessu þjóðfélagi. Það hefur nánast aldrei verið verjandi að menn moki fjármunum í tvær búgreinar en láti aðra éta það sem úti frýs. Auðvitað er heldur ekki verjandi í sjávarútveginum að nýliðar í sjávarútvegi fái engan stuðning en öðrum sé úthlutað að fá að nýta auðlindina fyrir ekki neitt. Þannig er búið til fyrirkomulag sem lokar fyrir nýliðun í greininni. Þannig er það líka í landbúnaðinum. Þar er lokað fyrir nýliðun í greininni. Ef menn ætla að halda þessari stefnu áfram þá er það stefna sérréttinda. Það er engin nýliðun ef menn kaupa réttinn til að fá stuðning frá ríkinu af þeim sem fyrir eru. Þetta er óþolandi ástand sem menn verða að sýna virkilegan vilja til að koma sér frá. Til þess er löngu kominn tími. En ég fagna því að það örlar greinilega á stefnubreytingu í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram.

Herra forseti. Sú till. til þál. sem við hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs flytjum, um nýjan grundvöll búvöruframleiðslunnar og stuðning við byggð í sveitum, boðar í sjálfu sér nýja hugmyndafræði og nýja hugsun í nýtingu landsins gæða vítt og breitt um landið. Hingað til höfum við verið bundin af magnframleiðslu á mjólk og kjöti, bæði af nautgripum, sauðfé, svínum og alifuglum. Á þetta hefur að stórum hluta verið litið sem hina eiginlegu landbúnaðarframleiðslu en þar eru tímarnir orðnir mjög breyttir. Því er mikilvægt að aðlaga stefnuna í landbúnaðarmálum, í nýtingu landsins gæða, nýjum áherslum, nýjum viðmiðunum og nýjum gildum. Það er gert í þessari till. til þál. af hálfu okkar þingmanna Vinstri grænna. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að kjósa nefnd skipaða fulltrúum allra þingflokka til að vera stjórnvöldum og bændasamtökunum til samstarfs og ráðuneytis við mótun nýs grundvallar fyrir búvöruframleiðsluna og gera tillögur um ráðstafanir til að treysta byggð í sveitum. Sérstaklega verði hugað að því hvernig útfæra megi búsetutengdan grunnstuðning sem hluta af stuðningi við landbúnað og búsetu í sveitum. Markmiðið væri að finna leiðir til fjölbreyttari nýsköpunar og þróunar í atvinnulífi strjálbýlisins, skapa meira jafnræði milli greina, undirbúa nauðsynlegar breytingar vegna nýrra alþjóðasamninga á sviði landbúnaðarmála og taka á vandamálum núverandi landbúnaðarkerfis.`` Meginmarkmiðið sem við leggjum upp með er ný framtíðarsýn í landbúnaði. Það er einmitt vert að undirstrika að byggð og búseta og samfélög vítt og breitt um landið eru í sjálfu sér auðlegð. Auðurinn er ekki bara fólginn í kílóum af kjöti eða í krónum og aurum heldur er byggð og samfélag auðlegð sem er hornsteinn samfélags okkar. Ef við brjótum byggðina niður mun halla undan fæti fyrir þjóðfélagi okkar í heild. Þegar við lítum á þetta mál þá skoðum við það í hinu stóra samhengi. Hvers konar Ísland viljum við byggja? Hvers konar samfélag viljum við eiga? Hvernig viljum við bæði umgangast og nýta náttúruauðlindir okkar til skemmri og lengri tíma? Í auðlindum landsins eigum við miklu víðtækari möguleika en við höfum til þessa tíma talið, sé miðað við þátttöku ríkisins í að styðja verndun og nýtingu þessara auðlinda sem hefur að langmestu leyti verið bundin við hina svokölluðu hefðbundnu landbúnaðarframleiðslu. Okkur hefur verið tíðrætt um ferðaþjónustuna. Ferðaþjónustan á Íslandi býður upp á gríðarlega möguleika. Samkvæmt þeim áætlunum sem hafa legið fyrir um þróun ferðaþjónustu hér á landi af hálfu Samtaka ferðaþjónustunnar er gert ráð fyrir því að innan tíu ára muni um milljón ferðamenn heimsækja þetta land. Fyrir tveimur árum komu milli 200 og 300 þúsund, ef ég man rétt, ferðamenn til landsins. Í áætlunum er gert ráð fyrir að innan tíu ára verði það yfir milljón ferðamenn. Það að taka á móti svo stórum hóp, veita þjónustu og byggja upp atvinnuveginn, svo hratt vaxandi atvinnuveg, kostar sitt. Það er mikilvægt að á því sé tekið og þar skiptir búsetan, meðferð og nýting á auðlindunum, hinum dreifðu byggðum og náttúrunni, gríðarlega miklu máli. Þetta er mjög nálægt okkur. Ég get vísað til þess, virðulegi forseti, að samkvæmt fréttum sem ég hef frá greiningardeild Búnaðarbankans er talið að erlendum ferðamönnum hafi fjölgað um 40 þúsund á árinu 2003 frá árinu á undan og hafi verið um 320 þúsund á árinu 2003. Árið 2002 skilaði ferðaþjónustan um 37 milljörðum kr. í gjaldeyristekjur en áætlað er að á árinu 2003 hafi gjaldeyristekjur af ferðaþjónustu aukist um 5 milljarða kr., bara á einu ári. Við sjáum hversu hratt þetta vex í samanburði við önnur lönd sem hafa jafnvel mátt þola samdrátt í ferðaþjónustu. Af því sjáum við hve gríðarlegt forskot og sterka stöðu við höfum í þróun ferðaþjónustu. En land sem ekki er byggt og náttúra sem ekki er hirt er hins vegar takmarkaðs virði í þróun og eflingu þessa atvinnuvegar. Við höfum áður á þinginu rætt um Árneshrepp á Ströndum. Byggð stendur þar höllum fæti. Á síðasta ári fóru mörg þúsund ferðamanna norður um Strandir til að sækja þá menningar- og náttúruauðlegð heim. Það yrði ekki gert með sama hætti ef byggð hefði þar lagst af. Hugsið ykkur hve mikil auðlegð er í því fyrir þetta fólk, fyrir okkur og þennan fjölda manns sem sækir þetta landsvæði heim, að það sé setið og nýtt? Er ekki eðlilegt að íbúar þessa svæðis fái metið að verðleikum það starf og hlutverk sem þeir gegna í að gera þessa auðlind aðgengilega fyrir alla landsmenn? Svo mætti áfram telja, virðulegi forseti. Landbn. fékk í dag ljómandi góða kynningu á starfsemi Nytjalands sem er að gera kort af landinu, náttúru og auðlindum þar, sem sýnir að við eigum grunn til að byggja á til að koma inn í þetta mál á fjölþættan hátt. Því miður er einn ljóður á stefnu eða stefnuleysi landbrh., virðulegi forseti. Það er sala jarða, ríkisjarða. Það að selja náttúruauðlindirnar sem byggðirnar byggja framtíð sína og stöðu á með skipulagslausum hætti er til stórvansa. Ég skora á hæstv. landbrh. að endurskoða rækilega stefnu sína í jarðasölumálum.

Virðulegur forseti. Hér fer fram hin ágætasta umræða um byggðamál þar sem til umræðu er till. til þál. um nýjan grundvöll búvöruframleiðslunnar og stuðning við byggð í sveitum. Það er nú ekki oft sem það gerist að ég er svona almennt mjög sammála málflutningi hv. þingmanna Vinstri grænna en ég verð að segja að í þessu máli held ég að sé nú ekki mikill ágreiningur, e.t.v. að undanskildum síðustu orðum hv. þm. Ég tel að þessi umræða sé afskaplega nauðsynleg og góð og tel að hún fari mjög vel saman við þá vinnu sem ég veit að hæstv. landbrh. hefur staðið að og ýtt úr vör á vegum ráðuneytis síns um sama efni. Ég hygg að í rauninni sé enginn ágreiningur um að þetta mikilvæga mál þurfi að fá ítarlega og góða umræðu eins og hér hefur farið fram. Grundvallarspurningin í þessu hlýtur auðvitað að verða sú sem oft kemur til umræðu, hvort það eigi almennt að veita opinberan stuðning til landsbyggðarinnar, hvort heldur það er skilgreint til landbúnaðar eða annarrar atvinnustarfsemi. Eins og við vitum eru nú kannski ekki alveg allir sammála um að það sé réttlætanlegt. Ég hygg samt að yfirgnæfandi meiri hluti þingsins sé þeirrar skoðunar og styður það auðvitað rökum. Í fyrsta lagi má líta til þess sem gerist erlendis þar sem alls staðar er veittur einhver stuðningur til landbúnaðar af einföldum ástæðum, þ.e. menn telja að landbúnaður sé hverri þjóð afskaplega mikilvægur. Að sumu leyti truflar stuðningur sem t.d. Evrópusambandið veitir --- mestu útgjöld Evrópusambandsins eru til landbúnaðar --- að nokkru leyti íslenskan landbúnað því niðurgreiddar innfluttar landbúnaðarafurðir hafa áhrif á samkeppnisstöðu hins íslenska landbúnaðar. En rökin er ekki bara að finna í samanburði við erlendar þjóðir heldur verðum við ekki síður að horfa til þess hvaða þýðingu þetta hefur fyrir okkur hér innan lands. Það snertir efnahag okkar. Það snertir uppbyggingu atvinnulífs okkar. En hér gilda ekkert síður hin menningarlegu rök vegna þess að það er mikilvægt fyrir menningu okkar og þjóðina að hafa landið allt í byggð. Eins og þróunin hefur verið á síðustu árum búa um 70% þjóðarinnar á höfuðborgarsvæðinu. Það kallar auðvitað á nokkuð einsleita menningu en kjarni menningar okkar byggir á fjölbreytileika í búskaparháttum og öðru slíku. Til þess að sinna ferðaþjónustunni, til þess að sinna orkuverum okkar, til þess að sinna sjávarútvegi og þar fram eftir götunum þá þurfum við á búsetu í hinni dreifðu byggð að halda. Síðan kemur auðvitað alltaf fram spurningin hversu dreifð sú búseta muni verða. Það er annað mál og kemur hér oft til umræðu. Niðurstaðan af þessari grundvallarspurningu er í rauninni já, við þurfum að vera með opinberan stuðning, eða öllu fremur, við viljum það, líklega yfirgnæfandi meiri hluti þingsins. Þá kemur að þessari annarri grundvallarspurningu: Hvernig viljum við skilgreina þann stuðning? Hvað landbúnaðinn varðar þá má segja, eins og hér hefur komið fram í umræðunni, að í tímans rás hefur sú skilgreining verið nokkuð þröng. Hún hefur fyrst og fremst verið bundin við mjólkurframleiðslu, við lambakjötsframleiðslu og í einhverjum mæli að undanförnu við grænmeti. Þetta á í rauninni allt saman sínar skýringar og byggir á því að þessar landbúnaðarafurðir sem hér voru nefndar og hafa fyrst og fremst notið stuðnings af hálfu hins opinbera snerta framfærslu þjóðarinnar í mjólk og lambakjöti. En þeir matarhættir, má segja, eða neysluhættir hafa verið að breytast. Á sama tíma hefur skipulag landbúnaðar líka verið að breytast. Þar eru bú að renna saman og þar fram eftir götunum. En nýjar hugmyndir eru að koma upp. Þegar verið er að fjalla um þetta þurfum við að velta upp spurningunni: Hvað eigum við við með landbúnaði? Við þurfum þá væntanlega að velta fyrir okkur spurningunni um landnýtingu, þ.e. hvernig við viljum stuðla að því að land okkar sé nýtt á þeim forsendum sem ég nefndi í upphafi ræðu minnar? Nú hefur það verið að gerast t.d. að undanförnu að framtakssamir bændur hafa viljað virkja bæjarlækina til þess að skapa sér tekjugrundvöll, en ekki bara tekjugrundvöll því þar sem orkan er opnast möguleikar til annarrar framleiðslu og mætti hugsa sér meira að segja, eins og sumir bændur hafa nefnt, létta iðnaðarframleiðslu. Við þekkjum átak í skógrækt. Við þekkjum átak í kornrækt sem hefur farið gífurlega mikið fram hér á allra síðustu árum. Þar hafa orðið gífurlega miklar framfarir og því má velta upp hvort kornræktin geti þá ekki alveg eins og hin hefðbundna búnaðarframleiðsla fallið undir skilgreininguna því að kornræktin er afskaplega mikilvæg í rekstri búa. Er ferðamennskan hluti af landnýtingunni? Ferðamennska nýtir landið þó að ekki sé bitið gras. Með henni njóta menn fegurðar landsins og njóta landslags og búskaparhátta. Spyrja má hvort ekki sé líka hluti af landbúnaði eða landnýtingu það sem ýmsir bændur hafa tekið upp, þ.e. að annast börn sem hafa lent út af sporinu einhverra hluta vegna og er komið fyrir á, eins og sagt er, góðum íslenskum sveitaheimilum. Auðvitað er það ákveðin landnýting þó að hún snúist ekki endilega um það að bíta gras og framleiða mjólk. Ýmiss konar nýsköpun hefur verið að spretta upp í sveitum landsins. Ég nefni þessa þætti aðra en lambakjötsframleiðslu og mjólkurframleiðslu, virðulegi forseti, vegna þess að þeir lýsa þróun sem hefur átt sér stað í sveitum landsins. Það má í raun skilgreina hugtakið landbúnað kannski með örlítið breyttum hætti. Það hefur verið í umræðunni og komið fram m.a. hjá hæstv. landbrh., þ.e. að skilgreina hugtakið landbúnað að nýju og láta það lúta e.t.v. meira að landnýtingu í þess orðs víðustu merkingu. Þannig er opnað fyrir fjölbreytileika og um leið styrkist byggðin í sveitum landsins. Ég ætla ekki að orðlengja þetta, hæstv. forseti, enda er tíminn senn á þrotum. Ég tel að skilgreiningin á landbúnaði, á landnýtingu sé grundvallaratriði í þessu. Yfir það þarf að fara mjög vasklega bæði innan þings og utan því að ég hygg að viljinn sé til staðar til þess að halda uppi byggð í dreifbýlinu. Ég tel að sú vinna sé hafin og það er ágætt að sú umræða skuli einnig fara fram innan þingsins.

Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu að neinu marki. Ég vil fyrst og fremst þakka fyrir góðar umræður hér og jákvæðar undirtektir við tillöguna svona að mjög miklu leyti. Ég leyfi mér að túlka það sem svo. Ég held í það heila tekið megi segja að hér hafi verið mikill samhljómur í ræðum manna fyrir utan kannski það helst að stjórnarliðar höfðu uppi nokkra tilburði til að rökstyðja að þessu væri öllu saman vel fyrir komið í höndum meiri hlutans. Menn geta haft sínar skoðanir á því. En hitt leyfi ég mér að fullyrða að ef svo er að sæmilega þverpólitísk samstaða sé á bak við aðgerðir í þessa veru, þó menn auðvitað mundi greina eitthvað á um á um útfærslu og leiðir, þá eru algjör mistök að virkja ekki þá samstöðu. Ekki veitir nú landbúnaðinum og sveitunum og strjálbýlinu af. Ég skora því á menn í stjórnarflokkunum og ekki síst í flokki hæstv. landbrh. að bera hæstv. ráðherra þau skilaboð að góð ástæða sé til að ætla að verulegur, þverpólitískur og öflugur stuðningur sé bak við það að fara í vinnu af þessu tagi í samstarfi við Bændasamtökin og eftir atvikum mættu það gjarnan einnig vera aðilar vinnumarkaðarins eins og hér var á árum áður, um að reyna að móta slíkan nýjan grundvöll undir búvöruframleiðsluna og byggð í sveitum, ekki síst með nýsköpun í atvinnulífinu þar í huga. Fáein atriði vil ég aðeins drepa hér á sem borið hefur á góma. Ég er sammála hv. 2. þm. Norðaust., Halldóri Blöndal, um að ég tel að gerð hafi verið ákveðin mistök í sambandi við endurskoðun búvörusamningsins frá 1991 þegar menn lentu út á þá braut að taka upp sameiginlega ábyrgð eða sameiginlega útflutningsskyldu í stað þess að halda sig við upphaflega stefnumótun um að beina stuðningi ríkisvaldsins að framleiðslunni fyrir innanlandsmarkað, m.a. til þess að það nýttist sem best til að ná niður verðinu á þeirri mikilvægu neysluvöru, og halda síðan útflutningstilraununum aðgreindum og hafa þær á ábyrgð framleiðenda og útflytjenda, alls ekki með það í huga að útiloka möguleika á útflutningi heldur hitt að hann yrði að vera sjálfstæð viðleitni af hálfu þessara aðila og yrði ekki blandað saman við innanlandsmarkaðinn og stuðning ríkisvaldsins við þá framleiðslu. Auðvitað er ljóst að ef enginn útflutningur væri eða reynist mögulegur þá er það mikið áfall, sérstaklega fyrir sauðfjárræktina. Við óbreyttar aðstæður mundi það þýða 30--40% samdrátt í framleiðslunni og samsvarandi samdrátt í úrvinnslu, verri afkomu sláturleyfishafa og annað í þeim dúr. Ekki þarf því að ræða það í sjálfu sér hvað sem byggðamálaráðherra finnst um það efni. Einnig er ljóst að loksins hefur rofað verulega til í þessum útflutningstilraunum núna síðustu eitt, tvö árin. Nú er að skila sér mun betra verð og meira magn er að seljast á tiltölulega viðunandi verði en nokkurn tímann áður. Í sumum tilvikum er þar um að ræða miklu meira unna vöru þannig að virðisauki verður eftir í landinu þar til viðbótar skilaverðinu sem að endingu kemur til bænda. Það er auðvitað fagnaðarefni. Menn hafa rætt um og eru yfirleitt sammála um mikilvægi þess að stuðla að og hlúa að öðrum atvinnukostum. Hv. þm. Halldór Blöndal nefndi sérstaklega ferðaþjónustuna og ég er honum ákaflega sammála um það og fleiri gerðu það. Ég er talsmaður þess að menn hlúi að uppbyggingunni þar og beiti eftir atvikum svæðisbundnum styrkjum eða byggðastyrkjum. Við höfum til þess fullar heimildir. Það er alveg ljóst að uppbygging ferðaþjónustu úti um landið flokkast öll undir atvinnustarfsemi sem er í raun og veru hvoru tveggja, á svæðum sem flokkast samkvæmt evrópskum reglum sem þróunarsvæði og um er að ræða rekstur í svo litlum einingum að við getum beitt heimildum sem samkeppnislöggjöf Evrópusambandsins heimilar til að styðja við atvinnustarfsemi í litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Okkur eru því allir vegir færir hvora leiðina sem við vildum fara. Alþingi hefur tekið upp tilskipun um stuðning við lítil og meðalstór fyrirtæki, flokkun á þeim. Reyndar flokkast allur þorrinn af íslenskum fyrirtækjum undir það að vera litlar eða meðalstórar einingar í rekstri á evrópska vísu. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson lýsti stuðningi við tillöguna og kom inn á mikilvægi þess að verja búsetuna út frá þeirri þekkingu sem þar væri og þeim gríðarlegu verðmætum sem í henni eru fólgin. Ég er algjörlega sammála því. Það hafa fleiri nefnt menningarlega þáttinn og þá þekkingu sem þar er til staðar, landnýtinguna og sambúðina við landið, gæslu landsins og þau verðmæti sem fólgin eru í þeim þáttum. Ég vil líka minna á innviðina sem byggðir hafa verið upp í formi samgöngukerfis, raforku- og fjarskiptakerfis, hafna, flugvalla og vega um landið og glatast eða nýtist með allt öðrum hætti ef byggðin hverfur og um verður að ræða einhverjar selstöðvar eða sumardvalarbyggðir. Hv. þm. Jóhann Ársælsson nefndi fjarveru hæstv. landbrh. og reyndar líka skrif á heimasíðu hæstv. iðn.- og viðskrh. sem fer með byggðamál. Ég get tekið undir það. Það kom manni spánskt fyrir sjónir að lesa þær vangaveltur um málaflokk sem heyrir undir flokksbróður hæstv. ráðherra í ríkisstjórn. Maður spyr sig að því: Er lítill samgangur þarna á milli? Hafa þau aldrei sest niður og rætt þetta yfir kaffibolla, hæstv. byggðamálaráðherra og hæstv. landbrh.? Hvernig stendur á því að hæstv. byggðamálaráðherra fer jafnhörðum orðum og raun ber vitni um viðleitni til útflutnings á landbúnaðarvörum undir handleiðslu hæstv. landbrh., því í þetta eru lagðir opinberir fjármunir sem fara um landbrn. að miklu leyti. Að vísu er utanrrn. komið í þetta líka með einhverjar eyrnamerktar fjárveitingar en þar er enn einn flokksbróðir hæstv. byggðamálaráðherra á ferð. Ekki verður því málið minna kúnstugt við það, ef hæstv. byggðamálaráðherra Valgerður Sverrisdóttir er svona óskaplega vantrúuð á og ósátt við þá viðleitni sem þarna er í gangi og fer fram alveg sérstaklega undir forustu formanns og varaformanns Framsóknarflokksins, utanrrh. og landbrh. Maður skyldi ætla að þetta væri í traustum höndum. Það eru greinilega skiptar skoðanir um þetta í herbúðum framsóknarmanna, samanber lesningar á heimasíðu byggðamálaráðherra. 
             Já. Það er kannski ekki ástæða til að gleyma því að rúsínan í pylsuendanum var auðvitað sú lausn á málinu sem hæstv. ráðherra velti vöngum yfir, þ.e. að þetta leystist allt með því að ganga í Evrópusambandið. Það er enn kostulegra því í skýrslu utanrrh. frá því í apríl 2000, ef ég man rétt, stóru skýrslunni um mat á því hvaða hagsmunir væru fólgnir í því á móti göllum að ganga í Evrópusambandið, var komist að tiltölulega afdráttarlausri niðurstöðu hvað landbúnaðinn varðar, að það væri ekkert minna en rothögg á allar helstu greinar landbúnaðarins að ganga í Evrópusambandið, það væri helst sauðfjárræktin sem gæti mögulega hjarað vegna þess að hún er svo gríðarlega mikið styrkt sem hálfgerð hobbígrein eða fjallabúskapur í löndum Evrópusambandsins. Ef íslenskir sauðfjárbændur væru duglegir við að sjúga styrki út úr kerfinu í Brussel ættu þeir sér lífsvon í Evrópusambandinu, en það er tiltölulega afdráttarlaust. Hvað varðar aðrar greinar, hvítakjötsframleiðsluna, mjólkuriðnaðinn að verulegu leyti nema helst dagvöru, garðyrkju og grænmeti, yrðu þetta miklar búsifjar. Ekki sækir hæstv. byggðamálaráðherra rök í skýrslu flokksbróður síns og formanns, hæstv. utanrrh., hvað varðar landbúnaðinn og hag hans af því að ganga í Evrópusambandið. Hv. þm. Jón Bjarnason nefndi ferðaþjónustuna einnig og verðmæti sem í byggðum væru fólgin sem drægju til sín ferðamenn og dreifðu þeim út um landið. Ég er algjörlega sammála því. Eitt af því sem blasir við okkur Íslendingum er þetta gríðarlega verkefni að taka við vaxandi fjölda ferðamanna, allt að 0,5--1 milljón innan fimm til tíu ára ef heldur sem horfir. Hvernig í ósköpunum ætlum við að fara að þessu? Ætlum við að stafla þeim upp í fleiri og fleiri hótel í Reykjavík? Ætlum við að láta fleiri og fleiri fótumtroða Landmannalaugar, Gullfoss og Geysi og Herðubreiðarlindir eða ætlum við að reyna með skynsamlegri pólitík að dreifa álaginu af þessum vaxandi fjölda ferðamanna sem allra víðast um landið og byggja upp aðstöðu og möguleika til að taka á móti þeim og svara þörfum þeirra sem víðast og á sem fjölbreyttustum forsendum þannig að þetta verkefni verði viðráðanlegt? Ef við gerum það ekki byrjar að myndast haugatúrismi eða massaferðamennska af því tagi sem getur orðið sjálfveiðandi í lokin vegna þess að menn troðast þar hverjir innan um aðra og sú sérstaða og þau einkenni sem ferðalög um Ísland hafa hingað til haft glatast ef við gætum ekki vel að okkur. Fyrir utan að fjársjóðurinn sjálfur, náttúra landsins, sem dregur 90% af öllum ferðamönnum sem koma til Íslands að samkvæmt könnunum er í húfi. Hv. þm. Hjálmar Árnason hafði sömuleiðis uppi heldur hlýleg orð og taldi það tíðindi nokkur að hann væri tiltölulega jafnsammála málflutningi hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og raun ber vitni í málinu. Ég vona að hv. þm. verði ekki bumbult þó þetta gerist af og til, heldur á hv. þm. þvert á móti að gleðjast yfir því að stundum liggja leiðir manna saman. Ég get verið sammála um að út af fyrir sig er grundvallarspurningin sem fyrst þarf að svara í þessum efnum: Er pólitískur vilji til að styðja áfram landbúnað, matvælaframleiðslu og matvælaöryggi þjóðarinnar um leið og við erum að verja byggðina í strjálbýlinu og viðhalda þeim verðmætum sem í henni eru fólgin, ekki bara í núinu, ekki bara sem eitthvert stöðugt fyrirbæri heldur líka möguleika framtíðarinnar? Ég held að menn eigi að hafa það sérstaklega inni í myndinni að í gegnum byggðina og áframhaldandi búsetu sem víðast í landinu varðveitast þeir möguleikar sem eru í lifandi byggð til þróunar og uppbyggingar, hvort sem það er á sviði ferðamennsku eða einhverra annarra hluta. Það tapast að verulegu leyti í eitt skipti fyrir öll ef byggðin hverfur nema við höfum trú á því að menn fari að nema land á nýjan leik, sem er nú hægara sagt en gert í nútímanum að lífvænleg samfélög spretti upp í byggðum sem orðnar eru eyðibyggðir. Þær hafa mesta tilhneigingu til þess annaðhvort að tæmast alveg eða breyta um eðli og verða að sumarbyggðum, sem geta verið ágætar sem slíkar, en best er þó að þetta sé allt saman blandað og sem fjölbreytilegast. Sé grundvallarspurningin sú sem svífur hér yfir vötnum, að það sé pólitískur vilji til þess að gera þetta, svarið sé yfirleitt já, erum við komin hálfa leið. Þá er umræðan fyrst og fremst um útfærslu, um það hvernig við gerum þetta með sem árangursríkustum hætti. Því auðvitað er mikilvægt og rétt og skylt, hér eins og annars staðar, að nýta fjármunina vel og ná árangri í þeim aðgerðum sem við erum að gera. Hv. þm. Hjálmar Árnason nefndi m.a. umönnunarstörf og fleiri slíka hluti sem hafa skotið rótum og orðið til nýsköpunar í atvinnulífi á ákveðnum svæðum. Við getum tekið sem dæmi Suður-Þingeyjarsýslu þar sem ársverk skipta núna einhverjum tugum við umönnun. Þar er leyst úr brýnni þörf við aðstæður sem hafa reynst mjög hentugar, þ.e. ungmenni sem þurfa á aðstoð og stuðningi að halda og þurfa á langtímavistun að halda eru vistuð á heimilum í sveit þar sem er búskapur, þar sem er mjög verndað umhverfi og góðar aðstæður til að sinna þeim persónulega og þörfum þeirra. Þetta hefur gefist ákaflega vel og yfirleitt biðlistar eftir því að komast í þessa þjónustu. Það er einmitt eitt af því sem er útgangspunktur þessarar tillögu, samanber það sem segir í tillögugreininni: ,,Sérstaklega verði hugað að því hvernig útfæra megi búsetutengdan grunnstuðning sem hluta af stuðningi við landbúnað og búsetu í sveitum. Markmiðið væri að finna leiðir til fjölbreyttari nýsköpunar og þróunar í atvinnulífi strjálbýlisins, skapa meira jafnræði milli greina, --- sem hv. þm. Jóhann Ársælsson lýsti eftir --- undirbúa nauðsynlegar breytingar vegna nýrra alþjóðasamninga á sviði landbúnaðarmála og taka á vandamálum núverandi landbúnaðarkerfis.`` Þarna er þetta í raun og veru allt saman undir eins og menn hafa velt ágætlega upp í umræðunum. Ég endurtek það að lokum og að síðustu: Mér finnst að mönnum beri nokkur skylda til að taka í útréttar hendur ef þær eru í boði. Ef það er svo, sem ástæða er til að ætla eftir þessa umræðu, að það gæti orðið góð þverpólitísk samstaða um að vera þátttakendur í svona vinnu í samstarfi við bændasamtökin og aðra viðkomandi aðila ber mönnum nokkur skylda til að taka það til skoðunar að svo verði gert.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga. Flutningsmenn, ásamt þeirri sem hér stendur, eru hv. þm. Samf. Össur Skarphéðinsson, Margrét Frímannsdóttir og Ágúst Ólafur Ágústsson. Við leggjum til að breyta 18. gr. laganna um réttindi sjúklinga í þá veru að við þá grein bætist ákveðin ákvæði um að hámarksbið eftir aðgerð verði að jafnaði ekki lengri en þrír til sex mánuðir eftir eðli sjúkdóms. Þegar þessi lög voru fyrst sett árið 1997, áttum við þrír fyrstu flutningsmennirnir sæti í hv. heilbr.- og trn. og lögðum þá til þessa breytingu við 18. gr. Þá voru rökin sem notuð voru gegn því að ákvæðið yrði samþykkt að ekki væri búið að kostnaðargreina, kostnaðargreining var rétt að byrja á verkum innan sjúkrahúsa á Íslandi. Þess vegna var ekki talið tímabært að gera þessa breytingu. Við erum nú að flytja frv. til breytingar á lögunum í fjórða sinn. Í þrjú fyrri skiptin hefur breytingin ekki náð fram að ganga en nú hefur kostnaðargreiningu, eða DRG-greiningu á Landspítala miðað mjög vel áfram, er langt komin, þannig að við teljum ástæðu til að leggja málið fram og sjá hvort menn séu ekki tilbúnir að samþykkja ákvæðið. Ýmis rök mæla með því að kveðið sé á um það í lögum hvað skuli að jafnaði teljast hámarksbiðtími eftir aðgerð. Þó svo að biðlistar hafi styst, bið eftir aðgerðum hefur minnkað undanfarið, er svona ákvæði í lögunum ákveðinn þrýstingur á stjórnvöldum að halda biðinni innan þessara marka ef mögulegt er. Einnig hefur maður áhyggjur af því hvort fjárþörf spítala eins og Landspítala sé ekki mætt við fjárlagagerð og að það muni hafa áhrif á biðlistana, þá mundi ákvæði eins og þetta vera ákveðin vörn í þeim efnum. Við höfum einnig tekið það inn í rökin fyrir þessu að í nágrannalöndum okkar eru ákvæði um hámarksbið komin í lög. Í Svíþjóð og Noregi hefur verið lögfest þriggja mánaða hámarksbið eftir aðgerð og í Danmörku tveggja mánaða þannig að ef menn fá ekki aðgerð innan þess tíma hafa þeir heimild til að fara annað. Þá er greitt fyrir aðgerðina annars staðar þar sem sjúklingurinn getur fengið hana. Við erum þó ekki að kveða á um að það skuli vera tveir eða þrír mánuðir heldur erum við mun sveigjanlegri, tölum um þrjá til sex mánuði eftir eðli sjúkdóms. Við vitum að langur biðtími hefur mjög oft mikil óþægindi í för með sér fyrir sjúklinga og fjölskyldur þeirra. Þessu fylgir vanlíðan, streita, kvíði og fjárútlát. Menn upplifa virðingarleysi við líf sitt og heilsu ef þessum verkum er ekki sinnt sem geta bæði læknað og linað þjáningar. Biðlistarnir eru líka kostnaðarsamir bæði fyrir sjúklinginn og þjóðfélagið í heild. Það er ákveðið vinnutap fyrir samfélagið og sjúklinginn. Þetta getur haft alvarleg áhrif bæði á fjárhag sjúklingsins og fjölskyldu hans. Vinnutapið leiðir til minni skatttekna fyrir ríkissjóð og lyfjakostnaður Tryggingastofnunar eykst í hlutfalli við lengd veikindanna. Það má líka telja til kostnað vegna heimaþjónustu, heimahjúkrunar, annarra læknismeðferða og ýmissar umönnunar, vistunarplássa o.s.frv. Einnig ef menn hafa beðið lengi eftir aðgerð er aðgerðin sem gera þarf að lokum oft umfangsmeiri og kostnaðarsamari en sú sem upphaflega átti að gera og sjúklingurinn byrjaði að bíða eftir. Það eru því mjög mörg rök sem hníga að því að menn eigi að taka upp svona ákvæði í lögin. Herra forseti. Frekari rök fyrir málinu eru í þingskjalinu sem liggur fyrir og ég er að mæla fyrir, með frv. til laga um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri að sinni enda hef ég mælt fyrir málinu þrisvar sinnum áður í þinginu og vonast til þess að þegar málið fer að lokinni þessari umræðu til hv. heilbr.- og trn. að þar verði tekið á málinu og vonandi afgreitt frá nefndinni þannig að ákvæði eins og þessi um hámarksbið verði sett í íslensk lög eins og er í nágrannalöndum okkar.

Herra forseti. Það hvarflar ekki annað að mér en að hv. 1. flm. þessa frv. gangi gott eitt til með flutningi þess. En ef frumvarpsgreinin sjálf er skoðuð segir í henni að þurfi sjúklingur að bíða eftir meðferð --- það er það sem málið gengur út á --- skuli læknir gefa skýringar á biðinni ásamt upplýsingum um áætlaðan biðtíma og jafnframt gefa sjúklingi kost á að bóka aðgerð. Ég held að í nær öllum tilvikum sem sjúklingar þarfnast aðgerðar vinni læknar einmitt svona, gefi skýringar á biðinni, upplýsingar um áætlaðan biðtíma og gefi jafnframt sjúklingum kost á að bóka aðgerðina. Þannig verða biðlistarnir til. Í greinargerð með frumvarpinu eru rakin tiltekin rök en þau eru hins vegar ekki rök fyrir því að setja reglu um að miða skuli við að bið eftir aðgerð sé að jafnaði ekki lengri en þrír til sex mánuðir, eins og segir í frumvarpsgreininni. Það eru fyrst og fremst rök fyrir því að stytta biðlistana, flýta aðgerðum og koma í veg fyrir að fólk þurfi að bíða meira en góðu hófi gegnir. En eins og hv. framsögumaður kom einmitt inn á hefur verið unnið að því sérstaklega og ég leyfi mér að nefna Landspítala -- háskólasjúkrahús og geta þess sem fram kemur í áliti hv. heilbr.- og trn. til fjárln. að aðgerðum hefur þegar einungis á síðasta ári fjölgað um 3% og að 200 millj. kr. var varið í sérstakt átak í tilteknum aðgerðum þar, auk 50 millj. kr. í aukna þjónustu vegna hjartaþræðinga og sömu fjárhæð í aukna meðferð vegna hjartabilunar. Það er tekið sérstaklega fram í áliti nefndarinnar að bið eftir aðgerðum hafi styst umtalsvert, og vegna þess að í frv. kemur fram sú ástæða fyrir því að sjúklingar þurfi að bíða, að fjárskorti sé um að kenna, sé ein ástæðan sem ekki sé hægt að sætta sig við, þá finnst mér líka rétt að láta þess getið að í greinargerð sem stjórn Landspítala -- háskólasjúkrahúss gaf heilbr.- og trn. þingsins var sérstaklega tekið fram að þær aðhaldsaðgerðir sem sjúkrahúsinu var gert að fara í mundu ekki á nokkurn hátt koma niður á þeim aðgerðum sem sjúkrahúsið hefur verið að vinna eftir núna og mundu ekki á nokkurn hátt koma niður á biðlistum heldur yrði þvert á móti haldið áfram á þeirri braut sem menn hafa verið að vinna undanfarin missiri við að stytta biðlistana. Ég vil líka halda því til haga að það er í rauninni ekki um að ræða biðlista sem ná þeirri tímalengd að fólk þurfi að bíða þennan tíma nema á tilteknum, ákveðnum sviðum og fyrst og fyrst og fremst má nefna þar aðgerðir við augnsjúkdómum sem eru komnir til af nýrri tækni sem ekki þekktist áður og þar safnast upp á biðlistann allir þeir sem telja sig hafa þörf fyrir hana og hafa gagn af henni. Hluti af sameiningarferli Landspítalans var einmitt að sameina skurðdeildirnar og af því að hv. 1. flm. nefndi áðan kostnaðargreininguna og að rökin fyrir því að taka ekki þetta ákvæði upp í lögin um réttindi sjúklinga á sínum tíma hafi verið þau að kostnaðargreiningu væri ekki lokið eða forsendan væri kostnaðargreining, þá vil ég láta þess getið að kostnaðargreiningunni er lokið á ákveðnum sviðum á Landspítala -- háskólasjúkrahúsi en ekki á öðrum en kostnaðargreiningin hefur líka leitt í ljós að framleiðni eftir sérgreinum á sjúkrahúsunum er mjög mismunandi og hún hefur leitt í ljós að hægt er með tilteknum skipulagsbreytingum á sjúkrahúsinu að auka framleiðnina á þeim sérsviðum eða sérgreinum þar sem á hana hefur þótt skorta. En í heildina litið held ég að óhætt sé að segja að innan Landspítala -- háskólasjúkrahúss ríki mikill metnaður um það að hafa biðlistana sem allra stysta, og eins og ég sagði áðan gerði stjórn sjúkrahússins okkur grein fyrir því að aðhaldsaðgerðirnar núna mundu ekki og ættu ekki að koma niður á aðgerðafjöldanum þannig að áfram yrði haldið á þeirri braut sem verið hefur að stytta þessa biðlista sem mest menn mega. Það er því ekki fjárskortur í heilbrigðiskerfinu sem veldur þeim biðlistum sem núna eru og þarf af leiðandi er hægt að taka undir þar sem segir að að mati flutningsmanna sé það eina sem ekki sé hægt að réttlæta bið með sé fjárskortur, en það er ekki fjárskortur sem um er að kenna núna og síst þeim aðhaldsaðgerðum sem sjúkrahúsinu var gert að fara í.

Herra forseti. Vegna orða hv. formanns heilbr.- og trn., Jónínu Bjartmarz, um tillögugreinina þá er það svo að í lögunum um réttindi sjúklinga er nú þegar 18. gr. eins og hún stendur hér: ,,Þurfi sjúklingur að bíða eftir meðferð skal læknir sem hann leitar til gefa skýringar á biðinni ásamt upplýsingum um áætlaðan biðtíma og jafnframt gefa sjúklingi kost á bókun aðgerðar.`` --- Við leggjum til að til viðbótar komi setningin: ,,Miða skal við að bið eftir aðgerð sé að jafnaði ekki lengri en þrír til sex mánuðir eftir eðli sjúkdóms.`` Það er auðvitað verið að leggja hér til þessi mörk til að sjúklingur viti að hverju hann gengur, að hann þurfi ekki að bíða lengur en í sex mánuði eftir aðgerð ef til biðar kemur. Ég nefndi áðan að biðlistar hefðu styst en auðvitað veldur það ákveðnum áhyggjum þegar fjárvöntun spítalans er ekki mætt og það vantar mörg hundruð milljónir upp á það. Hv. þm. segir að það muni ekki bitna á þeim sem eru að bíða eftir aðgerð. En við vitum nú þegar að aðhaldsaðgerðirnar koma niður á þjónustu Landspítalans, t.d. þjónustu við fjölfatlaða í Kópavogi þar sem búið er að lýsa því yfir að það eigi að leggja niður þá þjónustu. Það eru 55 manns sem eiga ekki að fá neina þjónustu þannig að auðvitað hefur maður áhyggjur af því að þjónusta verði skorin niður víðar en bara við fjölfatlaða, við vitum að það eru áætlanir um það þó að ég voni að það komi ekki til þess á endanum. En atriði sem hv. þm. nefndi varðandi fyrri hluta greinarinnar eru nú þegar í lögunum þannig að það er bara þessi eina setning sem við leggjum til að bætist við og að komið verði á sama umhverfi og er á Norðurlöndunum hvað varðar bið eftir læknisaðgerð.

Herra forseti. Í máli hv. flm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur í andsvari við ræðu minni kom fram og það með réttu að 3 / 4 hlutar frumvarpsgreinarinnar væru þegar inni í lögunum, og eins og ég tók fram vinna læknar samkvæmt þessari reglu, að gefa skýringar á bið, upplýsingar um áætlaðan biðtíma og gefa sjúklingi kost á bókun aðgerðar. Í greinargerðinni segir að það sem ekki sé afsakanlegt sé ef fjárskortur hamli og valdi bið eftir aðgerðum og það sem ég tók fram, og hv. þm. er líka kunnugt um, er að í greinargerð Landspítalans um hvernig hann ætli að bregðast við kröfum stjórnvalda um aðhald í rekstri spítalans var sérstaklega tekið fram að það ætti ekki að hafa áhrif á skurðsviði og afköst á því sviði heldur yrði haldið áfram á þeirri braut sem sjúkrahúsið hefur verið á á liðnum missirum að stytta biðlistana enn frekar. Ég tók það líka fram að biðlistarnir hafa almennt styst um 3% á síðasta ári og að haldið verður áfram á þeirri braut. Það er því ekki hægt að blanda þessu saman við umræðu um einhverjar allt aðrar aðgerðir og halda því fram að fjárskortur valdi þessu. Í stuttu máli, herra forseti, get ég ekki séð að það að setja inn í lögin um réttindi sjúklinga setningu sem segir: ,,Miða skal við að bið eftir aðgerð sé að jafnaði ekki lengri en þrír til sex mánuðir eftir eðli sjúkdóms``, bæti kjör, réttindi og aðstæður sjúklinga og því get ég ekki stutt þessa frumvarpsgrein. Það sem við þurfum að sameinast um er að styrkja spítalann í því verkefni sem hann hefur verið að vinna undanfarin missiri, að stytta á biðlistana og bæta aðstæður sjúklinga.

Herra forseti. Með þessari setningu er verið að leggja til aukin réttindi sjúklinga og auðvitað er lagasetning þannig að hún miðast ekki endilega við daginn í dag og ástandið nákvæmlega í dag. Verið er að tryggja réttindi sjúklinga til lengri tíma. Þó svo að menn séu að stytta biðlistana núna, sem er mjög vel og ég er margbúinn að segja að er raunin, það er verið að stytta biðlistana, þá er ekki þar með sagt að það verði endilega í framtíðinni, við vitum það ekki. Þetta snýst um réttindi sjúklingsins, að þau séu til staðar þarna og það sé til framtíðar, ekki endilega að miða við ástandið eins og það er í dag þó ýmsir þurfi reyndar að bíða í dag lengur en þetta. Nágrannaþjóðir okkar hafa séð ástæðu til þess að setja svona hámarksbið, náttúrlega mun styttri, kannski hefðum við átt að leggja til að hún væri bara tveir mánuðir eins og Danirnir en hérna erum við að fara hægar í sakirnar með því að koma inn svona ákvæðum um hámarksbið og ég verð að segja, herra forseti, að ég harma það að hv. þm., formaður heilbr.- og trn., sem hér talaði áðan og ég er að veita andsvar, skuli ekki taka undir þetta mikla réttindamál fyrir sjúklinga, að setja það inn í lög, heldur horfa aðeins á stöðuna eins og hún er í dag og líta til sannfæringar sinnar um að það verði ekki skorið niður og það verði ekki minni þjónusta og það verði ekki lengri biðlistar. Ef það verður ekki þá ætti að vera í lagi að setja svona hámarksbiðreglu inn í lögin ef hún er alveg sannfærð um að það verði ekki frekari bið. Það ætti ekki að saka. Það er verið að auka réttindi sjúklingsins.

Herra forseti. Það gleður mig að heyra að hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir fer þessum lofsorðum um stefnu stjórnvalda og þann árangur sem hefur náðst í rekstri Landspítala -- háskólasjúkrahúss eins og á öðrum sviðum í heilbrigðiskerfinu og viðurkenning hennar á því að biðlistar eftir aðgerðum hafi styst er mér og öðrum stjórnarliðum sérlega mikils virði. En hv. þm. segir: við erum ekki að gagnrýna þetta eins og það er í dag, við erum á réttri leið en við erum að horfa til framtíðar. Aðstæður geta breyst og þá skiptir það sjúklingana máli að það standi í lögum að biðtími skuli ná einhverju hámarki. Ég held að sé ekki ástæða til að ætla það eins og staðið er að stjórn heilbrigðismálanna í þessari ríkisstjórn. Hins vegar er ástæða til að kvíða því ef flokkur hv. þm. kæmist í ríkisstjórn, af því það er einungis sá flokkur einn sem hefur haldið því fram að það sé ekki fjárskortur sem hrjái heilbrigðiskerfið. En eins og er og undir forustu framsóknarmanna í heilbrigðismálunum, er ljóst að við erum sammála um að það er ekki ástæða til að setja þetta sérstaka ákvæði. Ef ég hins vegar væri á þeirri skoðun að það væri til þess fallið að auka rétt sjúklinga eða til að flýta aðgerðum, stæði ekki á mér að styðja þetta frv. En í rauninni er hún innantóm eins og aðstæður eru og þá má sleppa henni.

Herra forseti. Ég tek undir tilganginn með frv., að auka rétt sjúklinga og þeirra sem eru að bíða eftir aðgerðum, og tek undir með hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur að langur biðtími eftir aðgerð hefur í för með sér mikil óþægindi fyrir sjúklinga og aðstandendur þeirra og vanlíðan, streita, kvíði og óvissa er algeng hjá sjúklingum sem þurfa að bíða lengi eftir aðgerð. Mér er ómögulegt að skilja, herra forseti, að það sé eitthvert kappsmál að viðhalda þessum biðlistum, eins og virðist koma fram í ræðu hv. þm. Jónínu Bjartmarz, að það sé eitthvert nauðsynlegt lögmál að halda biðlistum. Ég get ekki heldur skilið að það sé ekkert samhengi milli fjárveitinga til sjúkrahússins og þess að fólk þurfi ekki að vera lengi á biðlistum eftir aðgerðum. Ég skil ekki svona röksemdir, herra forseti, finnst þær alveg út í bláinn og mér fannst alveg keyra um þverbak þegar hv. þm. fór að hæla sér af stefnu og aðgerðum ríkisstjórnarinnar í heilbrigðismálum og sérstaklega þætti Framsóknarflokksins í þeim. Það verður að segja hæstv. heilbrrh. til hróss að hann hefur sagt að því miður væru hendur hans bundnar og hann gæti ekki gert betur og þótti miður. En hér kemur hv. þm. og ber sér á brjóst og er stolt fyrir hönd síns flokks af niðurskurðinum í heilbrigðiskerfinu. Ég vil leyfa mér að spyrja hv. þm.: Var ekki verið að skipa sérstakan trúnaðarmann sjúklinga við Landspítala -- háskólasjúkrahús til að sjúklingar gætu leitað stuðnings og trausts hjá trúnaðarmanni sjúklinga? Flestir aðilar fögnuðu því að þetta starf væri komið til. Ég leyfi mér að spyrja: Hvernig fór þetta starf út úr niðurskurðinum?

Nákvæmlega.

Virðulegur forseti. Ég vil fá að þakka flm. málsins, hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur, fyrir málið og þá greinargerð sem hún hefur gert fyrir því og segja fyrir mitt leyti að ég tel að hér sé á ferðinni ákaflega mikilvægt mál, að tryggja réttindi sjúklinga. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að ég skil ekki fyllilega hvaða ágreining formaður heilbr.- og trn. er að gera í málinu, hv. þm. Jónína Bjartmarz, eða um hvað andsvörin snerust. Mér heyrðist í öllum aðalatriðum að þessir tveir hv. þm. ættu að vera sammála í málinu og í rauninni ekki nema sjálfsagt að Alþingi setji niður um það viðmið hversu lengi fólk sem þarf á aðgerðum að halda þurfi að bíða. Það er einfaldlega mjög nauðsynlegt að við setjum kröfur um þjónustustig í heilbrigðiskerfinu, lágmarkstryggingar fyrir borgarana í landinu um það við hverju þeir megi búast af heilbrigðiskerfinu. Það er ekki þar með sagt að á sjúkrahúsum landsins og á Landspítala -- háskólasjúkrahúsi sé ekki engu að síður unnið af kappi og af góðum hug við að reyna að stytta þá biðlista sem þar eru. En það firrir Alþingi fráleitt ábyrgð á biðtímanum. Það firrir okkur ekki því að svara því hversu lengi við teljum að viðunandi sé að fólk bíði eftir aðgerðum. Það eru pólitískar ákvarðanir vegna þess að á grundvelli slíkra pólitískra ákvarðana er fjármunum forgangsraðað í heilbrigðiskerfinu. Það er einmitt það sem við í Samf. höfum verið að kalla eftir í heilbrigðismálunum, að á Alþingi fari fram pólitísk forgangsröðun og pólitísk stefnumótun um hvað við viljum fá út úr þessu kerfi en að þeirri ábyrgð sé ekki varpað yfir á stjórnir sjúkrastofnananna í landinu heldur séu þær ákvarðanir teknar hér. Ástæðan fyrir því er líka sú að ákvörðunin í þessu efni snertir miklu fleiri svið en rekstur einstakra sjúkrastofnana. Vegna þess að hv. þm. Jónína Bjartmarz ræddi um augnaðgerðir er það ágætt dæmi til að fjalla um, þó ég átti mig ekki alveg á því hvaða nýja tækni hún telur að hafi leitt til þess að lengja biðlista eftir augnaðgerðum. Ég hef ekki fylgst með því sviði hin allra síðustu ár, en ég hygg að stærstur hluti biðlista eftir augnaðgerðum séu augnsteinaskipti eða katarakt-aðgerðir, sem er í sjálfu sér ekki ný tækni en því miður hefur á síðustu árum biðlistinn eftir slíkum aðgerðum verið að lengjast, alla vega síðast þegar ég vissi. Það gerðist kannski fyrst við það að Landakotsspítali var sameinaður Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Þá var einfaldlega minni áhersla lögð á þennan þátt í starfseminni í forgangsröðinni og það byrjuðu að skapast biðlistar þar. Við augnsteinaskipti endurheimtir sá sem þeirrar aðgerðar nýtur sjónskerpu sína og við það alla færni í daglegu lífi. Það skiptir því sköpum fyrir daglegt líf þeirra sem þeirra aðgerða njóta að endurheimta sjónskerpuna. Hundruð manna hafa á stundum verið á bið eftir þessum aðgerðum og biðtími verið svo mánuðum skiptir. Þegar ég skoðaði þetta sérstaklega í tíð Sjúkrahúss Reykjavíkur var kostnaðurinn við hverja aðgerð af þessu tagi um 25--30.000 kr. Það eru sannarlega ekki dýrar aðgerðir en hafa gríðarlega mikilvæg áhrif, bæði félagslega, fyrir fólk á vinnumarkaði, fyrir tryggingakerfið allt og fyrir heill og hamingju þeirra heimila sem í hlut eiga. Það hlýtur þess vegna að vera pólitísk ákvörðun um þessar aðgerðir eins og aðrar aðgerðir. Bæklunaraðgerðir eru annað dæmið um óhæfilega langa biðlista í heilbrigðiskerfinu. Það hlýtur að vera pólitísk ákvörðun hversu lengi hægt er að bjóða fólki upp á að bíða eftir slíkum aðgerðum, en ekki síður, hvað er skynsamlegt að láta fólk bíða lengi eftir þessum aðgerðum vegna þess að það er svo oft sem það er miklu dýrara að láta fólk bíða eftir aðgerðunum en að framkvæma þær. Þeirri niðurstöðu geta menn ekki komist að nema þeir horfi á biðtímann heildstætt, út frá hagsmunum samfélagsins alls, ríkissjóðs í heild sinni en ekki út frá mánaðaruppgjöri viðkomandi heilbrigðisstofnunar einnar.