Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Lárus H. Bjarnason Sú br.till. sem eg hefi komið með á þgskj. 468 er komin til af því, að Nd. veitti nokkurt fé til aukakenslu við lagaskólann, og nú hefir mér verið leyft að hafa eftir nefndinni hér í Ed., að hún ætli að færa þá fjárveitingu úr 800 kr. upp í 1600 kr. Þessi viðaukatill. mín er því ekki annað en eðlileg afleiðing af fjárlögunum. Eins og menn vita, byrjar næsta skólaár 1. okt. 1909, en fjárlögin ganga ekki í gildi fyr en 1. jan. 1910, og þá eru þessar 400 kr., sem eg hefi farið fram á, hlutfallslegt kaup fyrir ársfjórðunginn frá l. okt. til l. jan. - En úr því að eg stóð upp, skal eg leyfa mér að benda lítilfjörlega á þá nauðsyn, sem ber til þess að auka kenslukraftana við lagaskólann. Eins og háttv. þingdm. er kunnugt, er skólinn nýbýli, og hér á landi hefir ekkert verið skrifað í þessari grein. Námsgreinar við skólann eru sex. í öðrum löndum er hafður kennari í hverri námsgrein, en hér eru hverjum kennara ætlaðar 3 námsgreinir, og eru þó allar órannsakaðar. íslenzki lagatextinn er alls um 18-19 þús. bls., og hverja línu í þessu þarf að rannsaka. Auk þess verður að kenna í árgöngum þegar nýir nemendur bætast við í skólanum. Og frá 1. okt. 1911 verða kennararnir að vera við því búnir, að prófa eftir sérstökum bókum þá menn, sem lokið hafa prófi við háskólann í Khöfn. Eg vona að háttv. þgdm. sjái, að það er alt of lítið, að hafa aðeins 2 kennara við skólann, ef hann á annað borð á að geta gegnt starfi sínu stórgallalaust. Þeir ættu að minsta kosti að vera 3 fastir. Eg vona að háttv. deild taki þessu vel, og það því fremur, þegar litið er til þess hve miklu fleiri kennarar eru við hina skólana, prestaskólann og læknaskólann, og eru þar þó ekki kend nein bein ísl. sérfræði. Akureyrarskólanum eru veittar 2500 kr. til aukakenslu, auk 3 fastra kennara. Við kennaraskólann eru 3 fastir kennarar, og auk þess veittar 1000 kr. til tímakenslu. Og til stýrimannaskólans, sem að eins starfar í fáa mánuði, eru veittar 1000 kr. til aukakenslu auk föstu kennaranna. Eg skal svo ekki fara frekar út í þetta fyr en eg heyri undirtektir háttv. þgdm.

Steingrímur Jónsson Eg á hér breyttill. á þgskj. 470. Það stendur svo á þessari breyt.till., að tillagið til Austfjarðabátsins var samþykt við 2. umræðu með því skilyrði, að báturinn færi 3 ferðir til Víkur og Vestmanneyja. Eftir upplýsingum, sem eg hefi fengið hjá þingmönnum í Nd., má fullyrða að þetta ákvæði verður til þess að ómögulegt verði að koma þessum bátsferðum á fót í sumar, því útgerðarmenn bátsins telja ekki tiltækilegt að láta bátinn ganga svo margar ferðir til Vestmannaeyja. Mín breyt.till. er því aðeins til miðlunar, og vona eg að háttv. deild sjái að hún sé á rökum bygð. Úr því að eg stóð upp, ætla eg lítilfjörlega að minnast á breyt.till. á þgskj. 472. Eg hefi að vísu ekki haft tækifæri til að kynna mér nákvæmlega það mál, sem hér liggur fyrir. En mér þykir það vera bygt mjög í lausu lofti, og mér dylst alls ekki að málefnið sé nokkuð hættulegt. Málið var alls ekki tekið til umræðu í nefndinni, og menn hafa ekki átt kost á að setja sig inn í það. Eg skal benda á 2 atriði, sem mér virðast viðsjárverð. Í fyrsta lagi á að veita styrkinn fyrirfram, og er alls enginn trygging sett fyrir endurborgun hans ef illa fer. Í öðru lagi er gert ráð fyrir, að landstjórnin skuldbindi sig til þess, að halda vegum í svo góðu standi, að hægt sé að aka mótorvögnum á þeim. Þetta er mjög óákveðið. Það veit enginn hve mikið þarf að gera að vegunum, né hve mikils þessi maður krefst í þá átt. Eg þykist vita að betri vegi þurfi en vér höfum nú, og skal eg benda á það að t. d. Eyjafjarðarbrautin hefir ekki reynst hæf til mótorkeyrslu.

Ari Jónsson Eg skal ekki vera langorður; eg vil aðeins athuga ofurlítið tvö atriði í ræðu háttv. 4. kgk. Annað atriðið er það, að honum fanst varhugavert að veita þessar 4000 kr. tryggingarlaust. Eg skal geta þess, að Garðar hefir gefið mér heimild til að skýra frá því, að hann sé fús til að setja trygging fyrir endurborgun fjárins, ef stjórnarráðið álítur nauðsynlegt að heimta slíka tryggingu. En annars er þetta, eins og mörg önnur skilyrði, er nauðsynlegt kann að þykja að setja fyrir fjárveiting þessari, atriði, sem á að vera í samningi milli Garðars Gíslasonar og stjórnarráðsins, en ekki í fjáraukalögum, og ætti stjórninni ekki að vera ofvaxið að taka slíkt tryggilega fram í samningnum. Hitt atriðið er það, að háttv.þm. fanst varhugavert að ganga að því skilyrði, sem Garðar setur, að vegunum sé haldið við; hann óttaðist að það gæti orðið nokkuð kostnaðarsamt. En hér er alls ekki átt við neitt dýrt viðhald. Það er ekki átt við annað en að vegunum sjá haldið við eins og góðir vegir gerast hér nú, að þeir séu stórgallalausir og nokkurnveginn jafnir, þannig að þeir séu færir fyrir aðra vagna, er tíðkast hér nú. En annars álít eg, eins og eg sagði áðan, stjórninni treystandi til að gera samninginn svo úr garði, bæði að því er þetta atriði og önnur snertir, að landið geti ekki skaðast á fjárveitingu þessari. Mér finst tilboðið svo glæsilegt, að eg álít sjálfsagt að taka því.

Gunnar Ólafsson Það var viðvíkjandi breyt.till. á þskj. 470, sem eg vildi segja fáein orð. Við 2. umræðu var fjárveitingin til bátaferða frá Langanesi til Hornafjarðar samþykt með því skilyrði, að báturinn færi minst 3 ferðir til Víkur og Vestmanneyja, eftir samkomulagi við sýslunefnd Vestur-Skaftafellssýslu. Breyt.till. á þskj. 470 fer fram á að báturinn fari aðeins 2 ferðir á þessa staði, og að ákvæðinu um, að ferðirnar skuli ákveðnar í samráði við sýslunefnd, sé slept. Þetta síðara, að útgerðarmenn ráði á hvaða dögum báturinn komi til Víkur, get eg gengið inn á, en hitt, að ferðirnar þangað séu aðeins tvær, get eg ómögulega fallist á. Eg get ekki séð að nokkur sanngirni mæli með því, að klípa af þessum þrem ferðum, þar sem hér er um svæði að ræða, sem stendur verr að vígi, að því er samgöngur snertir, en nokkur annar hluti landsins, en láta bátinn ganga vikulega eða hálfsmánaðarlega á aðrar hafnir sem hafa nálega daglegar ferðir Fyrst bátnum er ætlað að fara til Hornafjarðar, finst mér sjálfsagt að dálítið sé gert til að greiða fyrir þeim sem vestar búa, og eru illa staddir í þessu efni. Það er ekki rétt, að þessi hluti landsins sé altaf látinn vera útundan, að því er samgöngur snertir. Háttv. 4. kgk. var þegar í nefndinni talsmaður þess, að báturinn færi helzt aldrei vestur fyrir Hornafjörð. Það var svo að heyra, sem hann hefði samið við sýslunefndina í Þingeyjarsýslu um það, og ferðirnar væru fastákveðnar fyrirfram, svo að engu mætti breyta. Eg sé ekki að ástæða sé til að taka slíkt til greina, þó hann hafi verið svo fljótfær, að gera slíkan samning fyrirfram. Hér er um aukafjárveiting að ræða, sem hann gat ekkert vitað um hvort fengist, áður en hann fór úr sýslunni. Eg gæti gengið að tillögunni ef hún færi fram á 3 ferðir, en annars ekki. Eg sé ekki að það sé ósanngjörn krafa, þar sem hinum stöðunum fyrir austan eru ætlaðar 7 ferðir. Eg skal ekki fara fleiri orðum um tillöguna, en vona að háttv. deild líti með sanngirni á málið. Annars vil eg beina þeirri spurningu til háttv. flutningsmanns, hvort hann vill ekki taka breyt.till. aftur. Hún ber ekki með sér, að neitt ákvæði, sem áður er samþykt, eigi að falla burtu, eða að þetta eigi að koma í hins stað. Það lítur helst út fyrir að hvorttveggja ákvæðið eigi að standa í lögunum.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Fjórar breyt.till. hafa komið fram. Nefndin hefir að vísu ekki haft sem beztan tíma til að bera sig saman um þær, en samt áleit hún ekki þörf á að láta taka málið út af dagskrá, þar eð breyt.till. eru ekki svo mikilsverðar. Fyrst er breyt.till. á þskj. 471 frá nefndinni. Hún fer fram á það, að stjórninni veitist heimild til að kaupa fyrir byggingarsjóðinn húseign fyrv. ráðherra, H. Hafsteins í Tjarnargötu, til ráðherrabústaðar. Eg vona að háttv. deild sé nefndinni samdóma um það, að það er lítt sæmandi og enda ófært að hafa ekki bústað fyrir ráðherra. Það gæti jafnvel orðið til að fæla menn frá að taka við stöðunni, því prívat-menn hafa ekki svo mikil og góð húsnæði, sem maður í þeirri stöðu þarf að hafa. Eg hygg að deildin muni vera nefndinni samdóma um þetta. Að því er verð hússins snertir, skal eg geta þess, að það er ákveðið eftir virðingarverði þess til brunabóta. Húsið er ekki gamalt og bygt úr góðum efnum og endist því vonandi vel, að minsta kosti næsta mannsaldur. Verði húsið keypt, er því komið í veg fyrir, að þingið fari fyrst um sinn að brjótast í að byggja stærðarhöll fyrir ráðherra, og þykist nefndin því geta hvatt til kaupanna, þó hún á hinn bóginn kannist við, að bezt sé að allar opinberar byggingar séu úr steini. Vextirnir verða að vísu nokkuð meiri en núverandi húsaleigustyrkur ráðherra, en við álítum ekki í slíkt horfandi, þar sem hér er í boði fullvegleg íbúð fyrir hvern ráðherra, er vafalaust verður fullnægjandi um langan tíma. Það mælir einnig með kaupunum, að ekki þarf að borga út nema liðugan helming kaupverðsins, því landið tekur að sér veðskuld, sem á húsinu hvílir og ekki verður gengið eftir að svo stöddu. Eg skal ekki fara fleiri orðum um tillöguna, en vona að deildin taki henni vel. Þá er viðaukatill. á þskj. 472. Hún fer fram á, að Garðari Gíslasyni séu veittar 4000 kr. til mótorvagnskaupa. Nefndinni barst erindi frá Garðari um þetta, en það komst aldrei svo langt, að hún ákvæði afstöðu sína í þessu máli. Hún rak strax augun í eitt skilyrði sem Garðar setur, er gerði það að verkum að hún vildi leiða málið hjá sér, og það var skilyrðið um, að landið skuldbindi sig til að halda veginum við, svo að stöðugar ferðir geti haldist. Nefndin áleit að ef landið gengi að þessu skilyrði, gæti það orðið til þess, að Garðar gæti komið sér undan endurgreiðslu fjárins, ef svo byði við að horfa. En auðvitað er þetta samningsatriði milli Garðars og stjórnarráðsins, og þarf því í sjálfu sér ekki að vera fjárveitingunni til fyrirstöðu, en stjórnarráðið ætti að fara mjög varlega í að skuldbinda landið nokkurn hlut í þessa átt. Það gæti farið svo, að fyrirtækið yrði svo dýrt, að það borgaði sig ekki, og þá verður að vera svo um hnútana búið, að landið geti ekki beðið neinn fjárhagslegan skaða við það. Hins vegar væri þetta mikilsverð tilraun fyrir samgöngur okkar. Ef það reyndist að nota mætti mótorvagna á vegum okkar, væri mikið unnið fyrir samgöngumál okkar, því að þeir gætu þá ef til vill komið í stað járnbrauta, svo að fresta mætti eða jafnvel sleppa alveg að ráðast í járnbrautarlagningu. Og eins og eg tók fram áðan, er eg háttv.þm. Strand. samdóma um það, að öll nánari skilyrði fyrir fjárveitingunni eru samningamál milli Garðars og stjórnarráðsins, og eg álít stjórnarráðinu treystandi til að gera samningana svo tryggilega úr garði, að Garðar geti ekki smeygt sér undan endurgreiðslu fjárins, ef vagninn reynist ófær. Það er ómögulegt, að taka alt slíkt fram hér í lögunum, það verður að vera á ábyrgð stjórnarráðsins að vel sé um alla hnúta búið í samningunum. Stjórnarráðið hefir skýrar bendingar frá umræðunum hér um það, að gæta þess vel að skuldbinda landsjóð ekki um of, og ætti því ekki að vera það of vaxið. Eg mun því greiða atkvæði með fjárveitingunni. Þá er viðaukatill. á þskj. 468, við 4. gr. B. III. Er þar farið fram á 400 kr. fjárveitingu til lagaskólans til aukakenslu. Eg verð að álíta að nefndin geti vart synjað um samþykki sitt til þessarar fjárveitingar. Nd. hefir samþykt 800 kr. árlega á næsta fjárhagstímabili til aukakenslu við skólann. Verði það samþykt hér, verður einn ársfjórðungur eftir, sem aukakennara eru engin laun ætluð, nefnilega frá 1. október 1909, til nýjárs. Það er því sanngjarnt að veittar séu 400 kr. til aukakenslu þennan ársfjórðung. Við verðum að gera þær kenslustofnanir sem hér eru, svo vel úr garði sem unt er. Eg fyrir mitt leyti mun greiða atkvæði með þessari fjárveitingu, en um álit annara nefndarmanna er mér ekki kunnugt Þá er breyt.till. á þskj. 470, við 3. gr. C. 2. e. Hún fer fram á það, að báturinn, sem á að ganga milli Langaness og Hornafjarðar, fari aðeins 2 ferðir til Víkur og Vestmannaeyja í stað 3 ferða, er samþykt var við 2. umræðu. Háttv. þm. V.-Sk. hefir rétt fyrir sér í því, að tillagan er nokkuð ógreinileg; það sést ekki, að athugasemdin, sem hún á að koma í staðinn fyrir, eigi að falla burtu, en auðvitað hlýtur það að vera meiningin. Eg játa að eg er í dálitlum vanda með þessa tillögu. Þegar litið er á samgönguþörf þessara héraða, hversu þau eru útundan, fellur manni þungt, að geta ekki uppfylt allar sanngirniskröfur þeirra í þessu efni, en hinsvegar veit eg ekki, hvort hægt er að koma þrem ferðum fyrir á áætluninni. Þó verð eg að álíta, að áætlunin geti ekki verið fast ákveðin enn, þar sem styrkurinn er enn ekki veittur. Hlutaðeigendur hafa enga vissu um að féð fáist, og væri það því mjög fljótfærnislegt, ef þeir hefðu gert samning um ferðirnar fyrir fram. Sömuleiðis verð eg að gera ráð fyrir, að þó ferðirnar til Víkur og Vestmanneyja geti ef til vill verið hættulegar, þá hljóti báturinn að vera svo stór og góður, að hann gæti gengið þangað. Eg verð að ætla Austfirðingum þá hagsýni, að þeir sæki ekki um styrk til báts, er sé það kríli, eða svo ófullkominn, að hann geti ekki gengið annað en um Austfirði sjálfa. Geti báturinn gengið um Austfirði, ætti hann líka að geta farið til Víkur og Vestmanneyja. Eg tel rétt að tillagan sé feld; Nd. gæti þá íhugað þetta betur, þegar frumv. kemur þangað. Skal eg svo ekki fara fleiri orðum um breytingartillögurnar.

Steingrímur Jónsson Það er ekki rétt hjá háttv.þm. V.-Sk. að eg hafi sagt í nefndinni, að búið væri að semja áætlun fyrir bátinn, sem ekki mætti breyta. Eg skýrði frá því, að í febrúarbyrjun hefði komið tilboð með meðfylgjandi ferðaáætlun frá eigendum bátsins á Seyðisfirði til sýslunefndanna í Þingeyjarsýslu og Múlasýslunum, og að maður úr Norður-Þingeyjarsýslu hefði verið staddur undanfarið á Seyðisfirði, til að semja um þetta. Þegar tilboðið kom og samningarnir hófust, var að vísu engin von komin um styrk, en þegar verið var að semja á Seyðisfirði, höfðu menn góða von um hann. Bátnum var ætlað að fara frá Seyðisfirði 5 ferðir norður og 6 ferðir suður, og við það er engu hægt að bæta; þetta »plan« er ómögulegt, ef báturinn á að fara 3 ferðir til Víkur og Vestmanneyja, einsog samþykt var við 2. umræðu, og því kem eg með þessa breyt.till. Málið skiftir mig að vísu ekki miklu, því aðeins einn hreppur í Norður-Þingeyjarsýslu hefir gagn af þessu, en eg hefi tekið að mér að bera málið fram á þingi, og verð því að skýra frá málavöxtum, eins og þeir eru. - Eg hygg að háttv. deild ætti að fara varlega í það, að breyta frv., og tel ekki rétt að ætlast til, að Nd. athugi málið betur og breyti til bóta; það gæti farið svo, að frv. kæmi ekki hingað aftur. Út af tillögu háttv.þm. Strand. um fjárveitinguna til Garðars Gíslasonar, skal eg geta þess, að eg tel auðvitað sjálfsagt, að stjórnin geri samning við hann, meðal annars af því, að í tilboðinu er ekkert ákveðið sagt um, hvað í boði er. Þar er aðeins talað um einhverjar ferðir, einhversstaðar í nánd við Reykjavík. En samt sé eg ekki, að þingið sé útilokað frá því, að heimta sjálfsagðar tryggingar um leið og það veitir féð. Þingið hefir vanalega veitt fé til slíkra fyrirtækja eftir á, en aldrei borgað fyrirfram fyrir tveggja ára verk. Eg kalla þetta fyrirfram borgun fyrir óunnið verk, af því að okkur er ekki ætlað að eiga vagninn, þó í tillögunni standi: »til mótorvagnskaupa«, heldur veitum vér féð í raun og veru til að halda uppi ferðunum, ef við veitum það. Eg stend við það, að mér virðist þessi fjárveiting áhættumikil, og get því ekki greitt henni atkvæði. Það má vera, að mótorvagnar séu flutningstæki framtíðarinnar, en eg þykist viss um, að þeir verða það aldrei á þeim vegum, sem við höfum nú; við verðum að leggja miklu betri vegi, ef mótorvagnar eiga að geta gengið á þeim. Auk þess vil eg benda á, að til þessa hafa mótorvagnar verið meir brúkaðir til mannflutninga og eru betur lagaðir til þess, en til þungavöruflutninga. Þess vegna geta þeir varla komið í stað járnbrauta. Að því er viðhaldsskylduna snertir, skal eg taka það fram enn, að eg get ekki skilið það öðru vísi, en að það sé skylda til að halda vegunum færum fyrir mótorvagna. Það liggur í hlutarins eðli, að þetta hlýtur að vera meint, og verði fjárveitingin samþykt, hefir stjórnin að mínu áliti enga heimild til að setja í samninginn það skilyrði, að vegirnir skuli aðeins vera slarkfærir fyrir hestavagna. Viðhaldsskyldan getur orðið okkur afar þung; og auk þess getur hún orðið til þess, að ekki verði hægt að heimta féð aftur, ef tilraunin mishepnast. Auk þess get eg ekki skilið að hægt sé að fá góðan mótorvagn fyrir 8000 kr.; þeir mótorar, sem eiga að brúkast hér á landi, verða að vera mjög sterkir; eg get hugsað mér, að 10 til 20 þús. kr. mundi vera hæfilegt verð. Sá eini mótorvagn, sem til er á Íslandi, kostaði á 6. þús. kr., en hann er ekki gerður til að fara upp fjöll, heldur aðeins fyrir slétta vegi. - Garðar lofar að annast póstflutning, en það er ekki sýnt, hvernig það gengur. Eg hygg að póstflutningur til Odda sé meiri en svo, að einn vagn nægi. Og ef samið er við manninn um póstflutning og vagninn nægir ekki, eða tilraunin mishepnast, hvar stöndum við þá? Póstinn þarf að flytja eigi að síður.

Ari Jónsson Það var aðeins stutt athugasemd, sem eg vildi gera út af orðum háttv. 4. kgk. þm. Það er auðvitað ekki gott að segja um það fyrir fram, hvernig tilraunin muni heppnast. Garðar Gíslason hefir hugsað sér að fá mótorvagn, er beri 2 tonn, og mun aldrei vera svo mikill póstflutningur, að hann nægi ekki, en hinsvegar gott, að hafa vagninn ekki stærri eða dýrari, ef tilraunin skyldi mishepnast. Annars eru mótorvagnar tvennskonar, eftir því hvort þeir eru ætlaðir til farþega- eða vöruflutnings. Á fólksflutningsvögnum er sérstakur útbúnaður með fjöðrum, til þess að draga úr hristingnum. Eg sé ekki að það sé nein áhætta, að trúa stjórninni fyrir að gera hinn væntanlega samning þannig úr garði, að landsjóður ekki taki á sig skyldur, er hefðu stór fjárútlát í för með sér, og eg býst enda við, að Garðar Gíslason myndi ganga að tilboðinu, þótt landsjóður ekki tæki á sig neina sérstaka viðhaldsskyldu á vegunum, og það er auðvitað ekki ætlast til, að landsjóður, aðeins mótorvagnsins vegna, færi að gera stórar og dýrar vegabætur, heldur að eins smáviðgerðir, er lítinn kostnað hefðu í för með sér.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Háttv. 4. kgk. þm. taldi það vogun, að samþykkja fjárveitinguna til mótorvagnstilrauna; landsjóður tapaði ef til vill þessum 4000 kr. En eg fæ ekki betur séð, en að stjórnin geti heimtað tryggingu af manninum, svo að landsjóður ávalt fái fjárupphæðina, ef fyrirtækið ekki hepnast. Aftur á móti er það rétt hjá háttv. 4. kgk. þm., að viðhaldsskyldan á vegunum gæti verið hættuleg, en stjórnarráðið getur búið svo um hnútana - og gjörir sjálfsagt - að landsjóði stafi enginn verulegur kostnaðarauki af henni; hins vegar lái eg »forretningsmanninum« ekkert, þótt hann vilji setja þetta skilyrði í samninginn; hann vill auðvitað komast að sem hagkvæmustum samningi. Eg hefi ekkert um það sagt, hvort mótorvagnarnir geta sparað okkur járnbrautarlagningu eða ekki; um það vitum vér ekkert. En vér viljum auðvitað helzt komast hjá jafnfjárfrekum fyrirtækjum og járnbrautir eru, ef hægt er að fá önnur ódýrari samgöngufæri, sem þó fullnægja þörfum vorum. Þess vegna tel eg sjálfsagt að gjöra tilraun með mótorvagna, og vona því að deildin samþykki tillöguna.

Jens Pálsson Það eru að eins örfá orð, sem ég ætlaði að segja til skýringar. Þetta atriði um viðhaldsskylduna skil eg svo, að hlutaðeigandi vilji tryggja sér fljóta viðgerð á skemdum á vegunum, smávegis skemdum, er snögglega og óvænt geta að hendi borið og gjört þá í svip ófæra vagninum, t. d. niðurhlaup eða brot á vatnsrennum, sem oft er með tré yfir og geta því hæglega skemst. Að bæta slíkar bilanir kostar venjulega lítið, en verður að gjörast tafarlaust, svo umferðin heftist eigi. Hitt getur ekki verið meiningin, að fara að gjöra meiri háttar endurbót á öllum veginum austur. En það getur verið manninum mjög áríðandi, að fljótt sé gert við slíkar smáskemdir.

Gunnar Ólafsson Háttv. 4. kgk. þm. sagði, að bátnum væri ætlað að fara 5 ferðir norður og 6 suður frá Seyðisfirði. Er það ekki misskilningur? Eg stend í þeirri meiningu, að báturinn eigi að fara 7 ferðir suður á bóginn, enda er það líklegast þar sem hann á að ganga í 4 mánuði. Eg veit ekki hvað hann ætti annars að gera við allan þann tíma, því að það er ekki svo löng sigling frá Þórshöfn til Hornafjarðar. Bátinn sjálfan þekki eg ekki, en þar sem ætlast er til, að hann fái 10,000 kr. úr landsjóði, sem ef hann gengur í 4 mánuði er 83 kr. á dag, þá má nærri geta að þetta er góður bátur, fær í allan sjó og fljótur í förum, sem slíkan styrk fær. Það mundi því ekki þurfa að fækka ferðunum mikið, og ef til vill alls ekki, þótt farnar væru 3 ferðir til Víkur og Vestmannaeyja. Enn vildi eg benda á það, að það er mjög hagkvæmt Austfirðingum, að hafa skipaferðir til Vestmannaeyja, því að þeir hafa mikla þörf á góðu sambandi við Eyjarnar, einkum vegna fólksflutninga milli þessara staða. Eg hefi talað um mál þetta við þingmenn Suður-Múlasýslu, og voru þeir tillögu minni hlyntir, og töldu að betra væri að fækka ferðunum norður en missa af sambandinu við Vestmannaeyjar, að því er þeirra kjördæmi snertir.

Sigurður Stefánsson Eg vildi leyfa mér að stinga upp á að 3 manna nefnd verði kosin í málið að lokinni umræðu.

Framsögumaður (Sigurður Sigurðsson) Það mun þykja betur hlýða að segja fáein orð til þess að skýra og gera grein fyrir br.till. landbúnaðarnefndarinnar við frv. þetta. - Br.till. nefndarinnar eru aðallega orðabreytingar og ákvæði til skýringar, en engar verulegar efnisbreytingar. Þá vil eg fyrst geta þess, að nefndin hefir lagt það til, að 1. gr. væri orðuð nokkuð á annan veg, en er í frumv. Efnisbreytingar eru þó mjög litlar en breytingarnar aðallega orðabreytingar. Dálítil efnisbreyting er það samt, að í frumv. stendur að ekki megi rífa fjalldrapa, víði, beitilyng, sortulyng, krækiberjalyng, bláberjalyng né mel, en eins og frumv.gr. er orðuð frá nefndinni, þá er leyft að rífa fjalldrapa eða víði en heimilar skógræktarstjóra að banna það, þar sem hætta er á, að það geti valdið tjóni. En annars hagar víða svo til hér á landi t. d. í Þingeyjarsýslum, að þetta rif er jafnvel nauðsynlegt fyrir ábúendur jarðanna og gerir alls engum skaða. - Ef eftirlitið er gott af hálfu þeirra, sem skóggæzlunni stýra, þá fá þeir nægilegt vald í hendur með þessu og um leið er komið í veg fyrir þau óþægindi, sem af algerðu banni leiða, fyrir ábúendur margra jarða. Nefndin hefir einnig lagt það til að 3. gr. sé orðuð á annan veg en í frv. Breytingarnar eru þó einnig hér aðallega orðabreytingar. Samkvæmt frv. gr. er ákvæðið það, sem lýtur að skyldu hlutaðeigenda til þess að fylgja skógræktarstjóra, já-kvætt, en samkvæmt till. nefndarinnar um þetta atriði verður ákvæðið nei-kvætt og kurteisara. Nefndin álítur þó að með þessu verði alveg sama tilgangi náð, þeim tilgangi að menn geti ekki skorast undan að fylgja þessum mönnum, sem hér ræðir um, enda mun ekki ástæða til þess að ætla að bændur fari að neita um fylgd eða aðstoð sína í þessu efni. Íslenzk gestrisni er svo alkunn og reynsla þeirra manna, sem ferðast hafa í svipuðum erindum er nægileg trygging fyrir því. Og fyrir því er réttast að orða þetta ákvæði laganna kurteislega og ekki sem beina skipun. Þá hefir nefndin enn fremur lagt til að 4. gr. sé orðuð á annan veg en í frumv., en sú breyting fer í svipaða átt og breytingin á 3. gr. Enginn getur bannað umferð um land sitt, en orðalagið er að eins viðfeldnara. Yfirleitt lagði nefndin þó enga sérstaka áherzlu á þessa breyt. 3. og 4. gr., en eg fyrir mitt leyti legg allmikla áherzlu á þær. Eins og eg gat um við 1. umr. þessa máls, er sá hugsunarháttur almennur að teljast ekki undan að fylgja og liðsinna ferðamönnum, og allra sízt þá, þegar þeir eiga í hlut, sem eru kvaddir til að leiðbeina öðrum. Mér fundust ákvæðin, eins og þau voru í frumv. miða að því að búa til hugsunarhátt, sem ekki er til í sveitunum. Og hvorki eg eða nefndin vildi neitt hlynna að slíku og breyt.tillögurnar eru því komnar fram til þess að fyrirbyggja þetta og laga málið á þessum greinum frumv. Breytingin á 5. gr. frumv. er efnisbreyting. Nefndin hefir lagt það til, að í stað 6000 ? faðma komi 10 dagsláttur. Eg færði þetta atriði í tal við skógræktarstjóra, og honum þótti vænt um þessa breyt., taldi hana til bóta. Breyt. við 6. gr. er að eins óveruleg orðabreyt., sem nefndin taldi til málsbóta. Eg hljóp yfir það áðan, er eg talaði um breyt. nefndarinnar við 3. gr. frv., að hún hefir lagt það til að land það sem eigandi eða nothafi skóga er skyldur til að leggja fram vinnu við endurgjaldslaust til að höggva rjóður í skógnum sé fært niður úr 200 ? föðmum í 100 ? faðma. Nefndinni sýndist það nægilega stórt svæði til þess að sýna mönnum aðferðina við að höggva og grisja skóginn. Þessar breytingar nefndarinnar eru, eins og þegar er sýnt, meira fólgnar í breytingum á orðalagi en verulegum efnisbreytingum. Eg vona, að deildin sjái að þær eru til bóta og taki þeim vel. -

Hannes Hafstein Það er sérstaklega eitt orð, sem eg er óánægður með í till. nefndarinnar og það er orðið að »rífa«, um það hvernig taka megi hrís af jörðu. Það var meining frumv. að banna með öllu þessa leiðu aðferð, og það er ekki vel skiljanlegt, að menn gætu ekki gert sér hrísið að fullu gagni, þótt það sé losað með hníf, exi eða klippum, en ekki rifið upp með lúkunum. Það er einmitt þessi dauðs manns aðferð, að brúka ekki hníf, heldur »standa á og rífa«, eins og draugurinn komst að orði í þjóðsögunni, sem aðallega hefir orðið þess valdandi, að stórar og fagrar lendur, sem áður voru vafðar skógi, kjarri eða hrísi, eru nú eyðilagðar og uppblásnar, jarðvegurinn fokinn burt og ber urðin eftir. Eg er sannfærður um, að hv. nefnd vill ekki styðja að því að þessi hættulega og ljóta meðferð á landinu haldist við, og eg vil því leyfa mér að skjóta því til hennar, hvort hún vill ekki breyta þessu við 3. umr. En ef endilega á að halda rifrildis- ákvæðinu, álít eg að minsta kosti nauðsynlegt, að niðurlag 1. gr. gangi í þá átt, að skógræktarstjóri eða skógarverðir þurfi ætíð að veita leyfi til þess að losa megi þannig fjalldrapa eða víðir í stað þess að þeir geti að eins bannað það á þeim svæðum, þar sem ætla má að það valdi uppblæstri landsins eða verulegum skemdum, því hætt er við að frumkvæðið verði oft skógræktarstjóra og skógarvörðum erfitt á þeim afarstóru svæðum, sem umdæmi þeirra ná yfir, og ákvæðið verði því fremur lítilsvirði eins og það er.

Pétur Jónsson Það sannast í þessu máli, að háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) er meiri fagurfræðingur en eg; hann getur ekki »útstaðið« að rífa hrís. En eg hefi oft gert það og skammast mín ekkert fyrir það. Eg held að þetta hrísrif hafi fengið svona harða dóma vegna þess, að mönnum er ekki ljóst, hvernig tilhagar sumstaðar hér á landi. Eg er viss um að þeir sem samið hafa þetta frumv. hafa ekki mikla hugmynd um það, að sumstaðar á landinu eru stórar lendur, fleiri ferhyrningsmílur á stærð, sem eru alþaktar víði og fjalldrapa. Eg á sjálfur nálega 1 ? mílu af svona landi og mér þykir það sannarlega hart, ef það á að banna mér að rífa þar hrís, þegar það eru máske helztu notin af stórum landflæmum. Sumstaðar hagar jafnvel svo til, að viðarrifið gerir engan skaða, heldur getur orðið til stórra bóta. Þeim sem samið hafa frumv. hefir verið ókunnugt um þetta, það sýna ákvæði þess. Lög þessi eiga einungis að ná til svæða, þar sem litlar leifar eru eftir af hrís og víði og þess vegna þörf er á að vernda. Það er aðaltilgangur þeirra og því má ekki gleyma. Af breyt.till. nefndarinnar leiðir það, að eg t. d. þarf ekki að sækja um leyfi til þess að mega rífa, heldur eru það skógræktarmennirnir, sem eiga að líta eftir því, hvar það er hættulegast fyrir landið að rifið sé og þar er þeim gefið vald til þess að banna alt rif. Alment bann í þessu efni mundi ekki ná tilgangi laganna betur en ákvæði nefndarinnar gera, en mundi allvíða koma í bága við réttindi og hagsmuni manna á einstökum stöðum í landinu og verða tómt pappírsgagn. Það stendur enn fremur í frumv. og mælt svo fyrir að kosta skuli kapps um að beita eigi skóga né kjarr. Á einstöku stöðum eru nú stór víði- og fjalldrapalönd með smá skógi og kjarri innan um. Samkvæmt ákvæðum frv., ef þeim væri stranglega framfylgt, mundi nær því ómögulegt að nota þessar lendur til beitar, en það eru einmitt því nær einu notin, sem hægt er að hafa af þeim, og þessi afnot gera jarðirnar byggilegar og ekkert annað. Þrátt fyrir þetta hefi eg eigi né nefndin lagt til, að draga úr þessum ákvæðum, af því þau eru víða nauðsynleg, þó þau, ef þeim væri fylgt, settu sumar jarðir í eyði. Eg sagði áðan, að stundum væri rifið ekki einungis óskaðlegt, heldur bætti það landið og væri nauðsynlegt til þess að þessum umbótum yrði við komið. Eg skal í því efni benda hv.þm. á það, að þar sem deiglendir hrísflákar eru, þá er það einasta nothæfi vegur, sem eg þekki til þess að breyta lendunum í engi eða góða vall-lendis-beit, að víðirinn og fjalldrapinn sé rifinn með rótum, og það er bót, þar sem engjar eru litlar en geysi-stórar víðilendur. Það var sagt að ekki þyrfti að rífa heldur mætti skera hrísið. Eigi að breyta þessu landi í engi, kemur aðferðin ekki að notum, og enn fremur er þess ekki gætt, að víða rífa menn hrís til eldsneytis, til þess að spara með því sauðatað, svo þeir geti notað það til áburðar. Sé hrísið skorið eða klipt, þá verður það of dýrt til eldsneytis, vegna þess að sú aðferð mun meir en helmingi seinlegri. Eg vil segja að menn verða að kynna sér þetta, áður en gerð eru lög og samþyktir um það. Eg segi þetta af því að eg á svo stórt hrísland og er því málið svo kunnugt, að eg get dæmt um það. Að öðru leyti þarf eg ekki að gera athugasemdir við frumv.

Hannes Hafstein Það er vissulega ekki meiningin með frumvarpinu að svifta eigendur jarða, þar sem hrís og kjarr vex, notkunarrétti þeirra, heldur einmitt að tryggja eigendum til langframa jafnvel mjög aukin not af slíkum skóglendum, með því að stuðla að því, að þær séu sem heppilegast notfærðar, notaðar eins og siðuðum mönnum sæmir, en ekki með þeirri skammsýni, sem lengst af hefir brunnið við hjá oss Íslendingum í þessu efni. Meining laganna er ekki, að svifta menn eigum sínum, heldur vernda þær fyrir þá og landið í heild sinni. Enda þótt svo hagi til sumstaðar, sem hjá háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) að jarðirnar séu enn þá að miklu leyti vaxnar kjarri eða hrísi, þá er ekki víst, að slíkar skóglendur verði til langframa, ef ranglega er með farið, en þar sem svo sérstaklega stendur á, að breyta á hríslendi í ræktaða jörð, verður auðvitað engin fyrirstaða á því að fá leyfi skógræktarstjóra eða skógarvarðar til þess, að rífa hrísið upp með rótum. Eg vona að nefndin fallist á þetta, og frumv. nái samþykki hinnar háttv. deildar.

Benedikt Sveinsson Eg er þakklátur þm. S.-Þing. (P. J.) fyrir athugasemdir hans við frumvarpið. Mér fanst ekki leyna sér, að hann í raun réttri telur frumv. óhafandi, þótt hann stilti orðum sínum vel í hóf. Eg get ekki neitað því, að í mínum augum er frv. mesti gallagripur. Að vísu veit eg, að tilgangurinn er góður. Frumv. er samið af góðum hug, en með svo miklu þekkingarleysi á þeim efnum, að eg tel réttast, að fella það að svo komnu. Hér sunnanlands gera menn sér alveg rangar hugmyndir um skóga og kjarr í landinu og meðferð þeirra. Þeir halda að allur skógur sé á förum og bændur sé víðast hvar hinir mestu skógníðingar. En þetta er hin mesta fjarstæða. Þeir þekkja auðsjáanlega ekki, hvernig hagar til norðan lands og austan, þar sem skógur vex. Í Þingeyjarsýslu hefir vaxið upp allmikill skógur síðust 20 árin á mörgum stöðum, sumstaðar jafnvel svo, að til vandræða horfir með fjárgeymsluna, því að féð sækir í skóginn og næst ekki aftur nema með ærinni fyrirhöfn. Í Fnjóskadal, Ljósavatnsskarði, Kinn, Laxárdal, Kelduhverfi og Öxarfirði hefir skógur og kjarr aukist afarmikið þessi ár, svo að það er ástæðulaust að kvarta um eyðing skóganna, eins og margir ókunnugir gera. Það er alveg óþarft að setja strangar skipanir í því efni. Menn eru svo hygnir, að þegar þeir hafa fengið þekkingu á meðferð skóga og gagnsemi þeirra, þá fara þeir gætilega með skógana, án þess að þeim sé skipað það með smásmuglegri lagasmíð. Það er engu meiri ástæða til að setja lög um þetta efni heldur en að banna mönnum með lögum að fara illa með túnin sín, t. d. að rista torf nálægt hlaðvarpanum, eða beita hestum á þau fyrir slátt o. s. frv. Hvorttveggja væri viðlíka óþarft að setja í lög. Þess mega menn ekki heldur vera duldir, að svo hagar víða til, einkum í sumum sveitum Þingeyjarsýslu, að varla er hægt að sleppa út kind úr húsi, nema að hitta á skóg eða kjarr. Þetta rekur sig illa á 7. gr. Þar sem meginhluti beitilandsins er kjarr eða skógur, verður þá sá einn kostur nauðugur, þeim sem lög þessi vilja halda, að hafa féð inni árið um kring! Og um geitfé er það sagt, að varast skuli á öllum tíma árs að beita því í skóglendi. Ef hlýðnast á þessu ákvæði, þá er ekki annað ráð fyrir hendi, en að taka höfuðið af þessum geitkindum, sem til eru í landinu! Eg er mikill skógavinur, engu síður en höfundar frumvarpsins, en með þessum lögum get eg þó ekki verið.

Jón Jónsson (N.-Múl.): Eg verð að lýsa því yfir, að eg er óánægður með fyrri hluta 7. gr. Reyndar er þetta vægt orðað. En ef sú yrði raunin á, að þessu ákvæði yrði beitt stranglega, mundi það geta orðið til stórbaga á útbeitarjörðum. Eg hafði því ætlað mér að koma með breytingartillögu um að fella þennan kafla greinarinnar burtu, en gleymdi því. Mun gera það við 3. umræðu. Eg lét það í ljósi í nefndinni, að eg væri ekki ánægður með þetta um útbeitina, og áskildi mér rétt til að koma fram með breyt.till.

Pétur Jónsson Eg held, að háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) hafi ekki gert sér grein fyrir, hver munur er á því, að skera og rífa hrís, því stundum verður að rífa hrísið, ef breyta á landinu í graslendi. Því hefi eg reynslu fyrir, að þá er betra að rífa hrísið, en að skera það. Hins vegar þykir mér það einkennilegt, að þurfa að sækja um leyfi til skógarvarðar til þess að mega hafa hin helztu not, sem eg get haft af landi mínu að skaðlausu. Hitt er miklu nær, að skógarvörður hafi eftirlit með því, hvar og á hvern hátt má rífa í landareigninni. Að nota skæri eða hnífa til þess að klippa með hrísið yrði of dýrt, því eins og nú stendur á, brúka menn mikið hrís til eldiviðar, og spara með því sauðataðið, en ef farið yrði að klippa hrísið þá yrði það dýr eldiviður. En sé gengið út frá því, að landseigendur hafi ekkert vit á og enga tilfinningu fyrir, að fara forsvaranlega með land sitt, þá yrði að vera maður jafnvel í hverjum hrepp, sem hefði ekki annað að gera en að líta eftir því, að menn fari rétt með land sitt í þessu efni. Ef þessi lög ná fram að ganga, þá eyðilegst t. d. allur geitpeningur í landinu, því hinn eini vegur til þess að verja geitpeningi kjarr og víðilönd er að farga honum alveg. En þar sem slík lönd eru ekki, dettur fáum í hug að hafa geitpening. En eg fyrir mitt leyti hefi ekki sérlega mikið á móti því. Geitpeningur er vargur í véum, þar sem skógar og kjarr er annars vegar. En þó er þetta kannske ekki fullathugað af meðhaldsmönnum þessa máls. Eg held að þeir háttv.þm., sem þekkja hríslendin í Þingeyjarsýslu verði sammála um það, að þar sé víða engin hætta búin, þótt hrís sé rifið. Hrísrif hefir farið þar fram um mörg ár og veit eg ekki til, að það hafi gert skaða. En það eru til landbrotsjarðir, þar sem gæta þarf sérstakrar varúðar. Það er þó margt fleira en hrísrifið, sem hafa þarf gætur á. Ef lögum þessum, eins og þau liggja nú fyrir, væri framfylgt svo, að þau meinuðu hrísrif að fullu og vetrarbeit þar sem kjörr eru, þá mundu þau setja margar jarðir í eyði, a. m. k. í Þingeyjarsýslu. Frumvarp þetta mun upphaflega samið af skógræktarstjóranum, útlendum manni og lítt kunnugum hér. Hversu góður skógfræðingur sem hann er, veit eg til sanns, að hann þekkir alls eigi, hvað hér gerir jarðir byggilegar í landbrotasveitum, og hve lítil höft á afnotafrelsi manna mega eiga sér stað til þess, að jarðirnar verði óbyggilegar með öllu.

Framsögumaður meiri hlutans (Björn Þorláksson) Eg stend upp til þess að tala í þessu máli fyrir hönd meira hluta nefndarinnar, og vil gera grein fyrir allmörgum breyt.till., sem gerðar hafa verið við þetta frumv. eftir 2. umr. þess hér í deildinni. Eg tek það fram, að meiri hluti nefndarinnar hefir starfað með öllu út af fyrir sig; nefndin klofnaði sem kunnugt er, og hafa hinir hlutar hennar farið alt aðra leið, svo að samvinna gat ekki átt sér stað, enda var það eðlilegt, þar sem meiri hlutinn vildi hafa málið fram, en hinir hlutarnir vitanlega vildu tortíma því. Þá vil eg minna á það, að í breyt.till. þeirri, er síðast hefir komið fram á þskj. 177 er dálítil ósamkvæmni. Þar stendur »við bannlög«, en á að vera »aðflutningsbannlög«. Vona eg að háttv.þm. taki ekki hart á því. Háttv. þm. hafa nú öll skjöl til að átta sig á þessu máli, þar sem eru breyt.till. frá meiri hluta nefndarinnar á þskj. 439, 458 og 477. Þetta alt þarf að bera saman. Áður en eg tala frekar, vil eg fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar skýra frá því, að nefndin tekur aftur breyt.-till. aftan við 7. gr. á þskj. 439. Þá er og tekin aftur 9. gr., er svo hljóðar í sama þingskjali: »Veitingamenn og vínsölumenn - - hér á landi«. Enn eru teknar aftur breyt.till. við 9. gr. á þskj. 458. Þá sný eg mér að breyt.till. Aðal-breyt.till. við 2. gr. fer fram á, að fella burtu ákvæðið um að heimildin sé bundin vissum skilyrðum. Ákvæðið um þetta er svo sett í 4. gr. Þar er og tekið fram, að áfengið sé gert óhæft til drykkjar, þegar það kemur hingað, með aðstoð efnafræðings landsins. Þá er ætlast til, að auk lyfsafa, er hafi heimild til að fá áfengi, sé bætt við læknum út um landið, svo og kaþólskum prestum, Þessu ákvæði var við bætt á síðustu stundu, og var það fyrir tilmæli kaþólsku prestanna, því að þeir héldu því fram, að ef þeim væri synjað um þessa heimild, þá væri það sama sem að gera þá landræka héðan. Nefndin leit svo á, að réttast væri að verða við þessum tilmælum þeirra, enda væri það með öllu hættulaust, þar sem þeir fengju vínið vitanlega gegnum umsjónarmanninn. Mönnum virðist þetta nú ef til vill vera óréttmætt og ósanngjarnt, að heimila ekki einnig íslenzkum prestum þetta. En biskupinn hefir nýlega lýst yfir því, meðal annars í »Nýju Kirkjublaði«, að hann væri því hlyntur, að prestunum væri ekki veitt þessi heimild. Hann bjóst við, að lögin myndu verða brotin, og þá ef til vill vekja tortrygni og grun gegn prestum landsins. Við 3. gr. er það að segja, að síðasti liður hennar verður við breyt.till. skýrara orðaður og fyllri; og þykir tilhlýðilegt, að umsjónarmaður fái þóknun fyrir að gera áfengið ófært til drykkjar. Við 4. gr. eru, auk þess er áður er tekið fram, að eins gerðar smábreytingar. Þar sem sá er pantar áfengið verður að láta borgunina fylgja pöntuninni, þá verður hann nú einnig að láta borgun fylgja fyrir það, að áfengið er gert ófært til drykkjar. Í enda fyrra liðs 4. gr. er því bætt við, að pantandi áfengis skuli einnig borga kostnað við blöndunina. Síðari liður sömu greinar er orðaður af nýju og verður fyllri og gleggri. Þá er fresturinn, er pantandi hefir til að ná til sín áfengi frá umsjónarmanni, lengdur úr 6 mánuðum upp í 12. Í frumv. var það samþ. við 2. umr. að áfenginu skyldi helt niður, en þessu hefir nú verið breytt þannig, að í stað þess verði það gert upptækt, og er þá ætlast til þess, að það verði gert ófært til drykkjar og að því búnu selt til ágóða fyrir landssjóð. Í sambandi við þetta má geta þess, að óumflýjanlegt virðist vera, að landsstjórnin gefi út reglugerð um þetta ákvæði frumv. og fleiri. Þessu er þannig breytt alstaðar í frumv. Landssjóður getur því gert sér verð úr hinu upptekna áfengi, án þess að af því leiði drykkjuskapur. Við 5. gr. hefir slæðst inn meiningarvilla, af athugaleysi við síðustu atkv.gr. og er hún nú löguð. 6. gr. er hér orðuð upp af nýju. - Aðalbreytingin er sú, að í 1. lið er talað um áfengi til umsjónarmanns eða frá honum. Í 2. lið er talað um áfengi, er haft er til skipsforða og sömu ákvæði látin gilda, hvort eigandi er innanlands eða erlendis. Eg vona að breytingarnar við 8. gr. frumv. falli þeim vel í geð, er þykir sopinn góður og vilja gjarna hafa á pytlunni. Þá er bætt við 9. gr. alveg nýjum lið um það, að ekki megi veita ný leyfi til vínsölu eða vínveitinga eða endurnýja eldri leyfi. Reyndar þarf ekki að búast við, að mörgum mundi til hugar koma, að sækja um slíkt leyfi, en hugsanlegt er og mögulegt, að einhver yrði til þess, eins og sjá má af dæmi því, er eg vil nefna. Í kjördæminu, sem eg hefi þann heiður að vera þingmaður fyrir, var ekki fyrir löngu eða snemma á þessu ári gerð tilraun til að setja á stofn vínsölubúð, en eins og kunnugt er, var engin slík búð þar áður. Átti mönnum þó að vera kunnugt þar, að aðflutningsbannlagamálið yrði tekið fyrir á þessu þingi og ef til vill afgreitt. Þá er bætt við nýrri grein um meðferð á áfengisbirgðum einstakra manna og vona eg, að menn skoði þær breytingar til bóta og kannist við að nefndin eða meiri hluti hennar hafi með þessum ákvæðum reynt til að taka svo mikið tillit til vilja og frelsis og réttar einstaklinganna, sem kostur var að gera, ef lögin áttu ekki að verða hið mesta kák og ómynd. 15. gr. er stórbreytt. Breytt hegningarákvæðum, teknar upp sektir í staðinn fyrir fangavist. Jafnframt er þar og á öðrum stað bætt við þeim nauðsynlegu ákvæðum, að fjárnám megi gera fyrir sektum á hendur skipstjóra í skipi hans. Í 16. gr. eru sektir nokkuð lækkaðar. Þá segir nú í 20. gr. að með brot á þessum lögum skuli að öðru leyti fara sem almenn lögreglumál, sakir þess, að í lögum þessum munu vera óvanaleg ákvæði um réttarfarsreglur, t. d. í 12., 13. og 14. gr. 17. gr. um lækna er orðuð að nýju, og er hún hér skýrari og gleggri, og enn fremur dregið úr hegningarákvæðum. Í síðustu grein er felt úr ákvæðið, að lög nr. 26, frá 11/11 -1899 um sölu og veitingar áfengra drykkja sé úr gildi numin. Orsökin til þessa er sú, að í þessum lögum eru ýms ákvæði, sem verða að standa, þó aðflutningsbannlagafrumvarpið í þessari mynd verði að lögum. Eg þykist þá hafa gert stuttlega grein fyrir helztu breyt.till. nefndarinnar og vona, að háttv. deild sjái, að þær miða allar til bóta. - Sektarákvæðin eru víða lækkuð og hegningar mildaðar að miklum mun. Af þeim breyt.till., er standa á þgskj. 455 geta menn séð, að minni og minsti hlutinn hafa nú slegið sér saman og gengið í fóstbræðralag. Aðalmergurinn í síðari breyt.tillögu þeirra er sá, að láta nýja atkvæðagr. fara fram um málið eða um frumv., eins og það yrði hér frá þinginu. Eg verð algerlega að mótmæla því, að nú verði farið af nýju að greiða atkvæði um þetta mál, það væri að narra eða gabba alþingiskjósendur, ef upp á því væri tekið. Atkvæðagreiðslan í haust var sannarlega fullskýr. Nei, meining þessara háttv. herra með tillögunni um nýja atkvæðagreiðslu er vitanlega engin önnur en sú, að reyna að tefja fyrir framgangi málsins, eða jafnvel að drepa það.

Framsögumaður minni hlutans (Jón Jónsson S.-Múl.): Háttv. framsm. (B. Þ.) sagði, að tillaga okkar um nýja atkvæðagreiðslu í málinu væri einungis til að gabba þjóðina. Eg mótmæli slíkum ummælum, sem ekki hafa við minstu rök að styðjast. Við förum að eins fram á, að þjóðinni sé leyft að greiða atkvæði á ný um þetta mál, því að hún hefir ekki enn fyllilega áttað sig á því. Það eru margir, sem enn þá hafa ekki tekið »parti« í þessu máli, ekki enn látið það koma til afskifta sinna. Þessir menn eiga sanngjarna kröfu til að fá að leggja sitt atkvæði á metaskálarnar. Annars hefir framsm. verið svo óheppinn að gera sig sekan í ýmsum hugsunarvillum og mótsögnum í þessu máli. Hann sagði, að þeir, bannmennirnir, hefðu þjóðarviljann að baki sér í þessu máli, mikill meiri hluti þjóðarinnar vilji hafa aðflutningsbann, en þó sagði hann í öðru orðinu, að tillaga vor um að leita atkvæða þjóðarinnar á ný um þetta mál, væri banatillaga við bannlögin. Sjálfir forgöngumenn þessa máls eru þá orðnir hræddir um, að sigurinn myndi ganga þeim úr greipum, því að ekki er hægt að skilja þessi orð framsm. á annan veg, en að hann treysti ekki að meiri hluti þjóðarinnar fáist til að fylgja þeim á ný í þessu máli. Nú hafa þeir æst þjóðina upp með ósönnum »agitationum« og uppdiktuðum fregnum um bannlög í öðrum löndum og nú ætla þeir að taka hana á orðinu og láta hana nauðuga viljuga við svo búið sitja. Drengileg aðferð! Annað er líka einkennilegt við framkomu flutningsmanna, það eru þessar mörgu breytingartill. Það er svo með sumar þeirra, að síðari villurnar verða argari þeim fyrri. Þær hafa sumar farið í öfuga átt við það sem átt hefði að vera. Þegar flutnm. eru búnir að semja breyt.till. sínar, þá koma þeir með margar nýjar breyt.till. við þær breyt.till. og það með sumar þeirra jafnvel ekki fyr en núna á fundinum. Þessar breyt.till. þeirra eru ekki að eins miklar að tölu, heldur líka að efni til. Ef eg skil rétt, þá var það um stund meining meiri hluta nefndarinnar að heimila veitingamönnum og vínsölumönnum að selja áfengi í 3 ár eftir að aðflutningur væri bannaður, að aðflutningur víns skyldi bannaður 1912, en birgðir mætti selja í 3 ár til (til 1915). Þetta var allskynsamleg tillaga, en líklega þess vegna hafa þeir tekið hana aftur. Svona er hringlandinn. Eg skal enn reyna að skýra málið. Það hefir ef til vill ekki mikið að þýða, en eg geri það þá mest vegna minnar eigin samvizku, því að eg vil ekki af vita að hafa vanrækt nokkuð, sem í mínu valdi stendur til að koma í veg fyrir að lagaákvæði þessi verði samþykt. Eg skal þá fyrst minnast á »agitationina« í þessu máli, bæði meðal þingmanna og þjóðarinnar utan þings. Alt af hefir það verið viðkvæðið, að svona bannlög hefði fleiri þjóðir og bent á Ameríku. Eg benti þegar við 2. umr. á, að þetta mundi ekki vera rétt, en með því að eg þá ekki hafði óræk skilríki með höndum, fór eg ekki frekar út í það mál þá. Síðan hafa bannmenn alt af verið að ympra á þessu sama og veifað Ameríku hátt sem bannlandi og jafnvel »Templar« og sjálft ráðherrablaðið (Ísafold) hafa fullvrt, að svo væri. Slíkar sannanir, sem þeir hafa þótst hafa frá Ameríku, hafa verið notaðar mikið í »agitationinni« og eflaust ráðið miklu um úrslitin við atkvæðagreiðsluna í haust 10. sept. Annaðhvort vita þessir menn ekki, hvað þeir eru að segja eða þeir þá fara vísvitandi með ósatt mál og er hvorugt ætlandi þeim mönnum, sem þykjast hafa gott mál að flytja, og sýnir það ofurkapp, sem enginn góður drengur má láta sér verða að brúka. Eg hefi nú sett mig dálítið inn í þetta mál, og skal eg með órækum sönnunum sýna fram á, að aðflutningsbann hefir aldrei verið reynt í Ameríku enn þann dag í dag, og aldrei hefir þar komið á dagskrá að lögbanna að neyta víns eða veita áfengi. Eg skal strax geta þess, að upplýsingar þær, sem eg hefi um þetta efni eru frá árinu 1906, úr skýrslum, sem lagðar voru fyrir brezka þingið 1907, eftir ransóknum sem enska stjórnin hafði gera látið um reynslu, sem menn hefðu fengið í Ameríku um þetta efni. Skjal þetta er því »autoritativt« og að minsta kosti fult eins mikið á því að byggja og skilríkjum þeim, sem Templar, aðalmálgagn bannmanna, hefir til heimilda. Að því er snertir reynslu einstakra ríkja skal eg hér nefna fáein, en fyrirkomulagið er svo mismunandi í ýmsum ríkjum og í sama ríkinu hefir þeim verið svo margbreytt, að fádæmum sætir. Í ríkinu Suður-Caroline (South-Caroline) voru einna ströngust lög um tíma. Þau óheimiluðu öllum öðrum en stjórninni eða tilkvöddum mönnum að flytja inn vín. Það var sjálft ríkið, sem hafði »monopol« á sölunni. En þessi aðferð reyndist svo óvinsæl, að lögin voru margbrotin og loks leiddi þetta til upphlaupa og manndrápa, svo þeir sáu þann kost vænstan að leyfa aftur með lögum innflutning víns til eigin neyzlu. Eitt sem var eftirtektarvert í lögum þessum var, að heitið var háum uppljósturslaunum fyrir að koma upp brotum; annað þótti ekki tækt, og það reyndist svo, að einmitt það ákvæði var áhrifamest allra, til þess að ná í lögbrotamennina. Nú eru uppljósturslaun alveg numin úr þessu lagafrumv. okkar, og segi eg sannarlega ekki, að eg sjái eftir því ákvæði, en hins ber að gæta, að við það verða lögin vafalaust miklu fjær því að ná tilgangi sínum, þeim, að sporna við aðflutningi og nautn áfengis. Það sem menn hér hafa kallað aðflutningsbannslög í Ameríku er ekkert annað en vínsölubann, »prohibition«. Í Jowa-ríki voru bannlög sett um 1882, en eftir 10 ár reyndust þau svo illa, að þau þóttu óhafandi. Þar voru þá hinar hagfeldustu og beztu kringumstæður fyrir bann. íbúarnir lifa mest á landbúnaði og lítið gefnir fyrir áfengi, en samt voru brotin svo afskapleg, að lög þessi varð að nema úr gildi, og ný lög, og miklu mildari komu í staðinn. Þau létu sér nægja að lögleiða að eins »local option« í ríkinu og batnaði ástandið þá mikið. Í ríkinu Kansas hefir »prohibition« verið að lögum um c. 30 ár, en þó hafa lögin aldrei verið framkvæmd í stærstu bæjunum, og 1907 var tala þeirra bæja orðin um 25; í sumum þessum stærri bæjum var vínið selt ólöglega, og menn svo teknir einu sinni í mánuði og sektaðir um 50 - 100 dollara. Banninu var með öðrum orðum snúið upp í mánaðarlegt gjald fyrir vínsölu. - Í ríkinu Maine voru líka til vínsölubannslög, en lögunum var ekki hlýtt. 1901 var skipuð sérstök nefnd til að sjá betur um framkvæmd laganna. Var þá veitingastöðum í höfuðbænum Portland lokað, og yfirleitt lögð meiri áherzla á, að lögunum yrði beitt, en þó hélst leynileg vínsala áfram einkum með verri og ódýrari víntegundir, og eftir að nefndin hafði starfað að eins eitt ár, hafði hún kostað 4000 doll., en sektafé hafði að eins fengist inn um 600 doll. Í ríkinu New-Hampshire hefir um tíma verið vínsölubann, til 1903. Þá lögleiddi fylkið »local option« og voru há gjöld sett fyrir söluleyfi. Niðurstaðan hefir orðið sú, að í bæjunum hefir atkvæðagreiðslan leyft vínsölu, en í meiri hluta sveitahéraðanna er vínsala bönnuð; af 240 sveitahéruðum var synjað um leyfið í 150. Héruðin eru mörg fámenn og fundir oft illa sóttir. Á einum atkvæðafundi í smábænum Waterville, sem »Frækorn« nefndi um daginn, mætti að eins einn atkvæðisbær maður, og þar var vínsölubann samþykt í einu(!) hljóði. Tekjur þær, sem ríki þetta hefir haft af vínsöluleyfinu, námu um 1906 c. 318 þús. doll. að frádregnum kostnaði. Í skýrslum þeim, sem eg hefi úr þetta yfirlit yfir almenna reynslu í Bandaríkjunum, segir, að löggjafarvald hinna ýmsu ríkja hafi einatt verið að reyna nýjar og nýjar leiðir, sífeldar breytingar og tilraunir hafi verið gerðar, og það svo mjög, að á árunum 1904-06 hafi verið gefið út hvorki meira né minna en segi og skrifa - 161 sérstök lög, sem snerta vínsölu. Í Bandaríkjunum hafa það að eins verið 17 ríki als, sem reynt hafa »prohibition« (vínsölubann), en 1907 eru eftir að eins 3 ríki og er ekki hægt að segja að bannlögin hafi reynst þar vel enn þá, því að í þessum ríkjum er vín selt leynilega, og það í all-stórum stíl; í þessum þrem ríkjum hefir vínsalan jafnan verið arðsöm, og ávalt hægt að fá nóg vín til að drekka, en sjaldan hafa lögbrot þótt þar svívirðileg (disreputabel) að almenningsdómi, og þó hafa lögin staðið í langan tíma. Sú reynsla kemur og heldur ekki vel heim við fullyrðingar h. framsm. (B. Þ.), að ekki mundi þurfa langan tíma til að venja menn á að skoða brot á þessum lögum, sem hvern annan glæp. En slíkt er heldur ekki að furða. Menn hafa þæft mál þetta áfram án sérlegrar þekkingar, og meira að segja ekki kynt sér þá reynslu, sem aðrar þjóðir höfðu í þessu efni, og sem þeir sjálfir í fásinnu voru að vitna til. Í þeim þrem ríkjum, sem vínsölubann (aðflutningsbann hefir aldrei komist á eða verið reynt að koma á, ekki einu sinni á pappírnum), er enn í lögum, Kansas, North Dak. og Maine hafa lögbrotin verið mikil - eins og áður er sagt - og það ekki sízt upp á síðkastið. Menn brjóta þau líka svo djarflega, svo opinskátt, að auðsætt er, að þann siðferðislega grundvöll laganna, almenningsálitið vantar algerlega. Sem dæmi þess skal getið, að árið 1906 voru í ríkinu Kansas 4019 menn, í North Dak. 1582 og í Maine 594 menn, sem borguðu skatt til alríkisins fyrir smásöluverzlun með vínföng, og þetta voru sjálf bannríkin, bið eg menn að taka eftir. Það virðist því hafa reynst með öllu ómögulegt að finna siðferðisgrundvöll til laganna eða að fá almenningsálitið til að skoða lögbrotin sem ljót og ósiðleg. En án stuðnings almenningsálitsins hafa bannlög ekki getað orðið framkvæmd, nema þá með því að vekja mjög alvarlegar deilur og óeirðir. Kviðdómendur hafa orðið eiðrofar, dómarar ekki dirfst að beita hegningarákvæðum laganna, fé hefir verið hrætt út úr mönnum, mútum beitt og annað ilt athæfi framið. Lögin hafa því komist í fyrirlitning, en af því hefir aftur leitt, að vaninn að óvirða bannlögin hefir vanið menn á ólöghlýðni í öðru, Öll þessi bannlög hafa verið afaróvinsæl og fljótt dottið úr sögunni. Að eins »local option« hefir orðið æ algengari, og reynist yfirleitt fremur vel. Það er ekki ófróðlegt að taka eftir því, að árið 1896 námu gjöld fyrir vínsöluleyfi í Bandaríkjunum 49 milj. dollara eða hér um bil 3 kr. á hvert nef. 1907 er það talið að vera miklu meira. Borgunin er alt að 4000 doll. á ári fyrir leyfið, viðast þó miklu lægri. Upplýsingar þessar um Bandaríkin hefi eg úr merku riti, sem fullvel má treysta. Það er skýrsla, sem enska stjórnin lagði 1907 fyrir parlamentið, þegar byrjað var á því á Englandi að reyna að setja harðari lög en þar hafa verið áður, um veitingar og sölu áfengra drykkja. Stjórnin hafði útvegað þessar skýrslur og ransóknir gegnum sendiherra Breta í Washington. Það er annars dálítið gaman að bera saman undirbúning þessa máls hér og í Englandi. Hér hefir fólkið í skjótri svipan verið upp-agiterað, æst með mjög ofsafenginni smalamensku og einhliða frásögnum, þar sem mjög oft hefir verið hallað réttu máli og enda óspart notuð bein ósannindi. »Þjóðviljinn«, þannig fenginn, er síðan notaður sem ástæða til að knýja lögin áfram og smeygja klafanum umsvifalaust á þjóðina. En á Englandi aftur á móti byrja menn með að safna sönnum og áreiðanlegum skýrslum og öðrum upplýsingum, sem unt er að fá þar aðlútandi. Hér varðar okkur ekki um slíkt! Eins og sýnt hefir verið fram á er í flestum ríkjum Bandaríkjanna lögleitt að selja vín, með þröngum takmörkunum þó; vínsölubann (prohibition) var 1906 að eins í þrem ríkjum. Þegar vel er að gáð, þá vonast eg til að menn sjái og viðurkenni með mér, að við hér á Íslandi höfum alt það sama sem Bandaríkin, sem bannvinir hafa bent á sem fyrirmynd. Vér höfum alt þetta þrent, sem Bandamenn: prohibition, local option og license. Við höfum: 1. Bann um tilbúning áfengra drykkja, 2. Ákvæði um að sveita- eða bæjarfélög með atkvæðagreiðslu geti veitt eða synjað um vínsöluleyfi og 3. License, þar sem leyfð er vínsala gegn sölugjaldi. Þetta verður alt skýrara eftir 1915. Eftir því sem mér skilst er þá, þótt lög þessi nái ekki fram að ganga, eftir 1915 komið svo langt í takmörkun áfengis með lögum, sem þar er bezt er annarsstaðar. Með þessum skýringum um áfengislöggjöf í Bandaríkjunum hefi eg viljað sanna og vonast til að hafa tekist það. 1. Að aldrei hafi verið bannaður innflutningur víns í nokkurt ríki og því síður lögbannað að neyta víns eða veita það. 2. Að »agitationin«, sem hér hefir verið drifin að undanförnu og sem að sjálfsögðu hefir ráðið úrslitum atkvæðagreiðslunnar í haust, hefir að allmiklu leyti verið bygð á ranghermum og enda beinum ósannindum, 3. Að þar afleiðandi er það með öllu óforsvaranlegt og rangt að halda því fram, að þjóðarviljinn standi á bak við þessi bannlög, þar sem og enn er þess að gæta, eins og við áður höfum haldið fram, að almenningur hefir aldrei, fyr en nú, fengið neitt að vita um það, hvernig þessi löggjöf ætti að verða - og raunar veit enginn það enn, þegar litið er á hringlanda flutningsmanna með þessar mörgu breyt.till. hverja ofan í aðra. Eg á raunar töluvert eftir af því, sem eg ætlaði að segja, en læt þó hér staðar numið.

Framsögumaður meiri hlutans (Björn Þorláksson) Eg stend ekki upp til þess | að segja mörg orð við þetta tækifæri og eftir þessa fróðlegu ræðu háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), því eg er mjög illa fyrirkallaður, eins og menn heyra. Eg skil að ræðan átti að vera rothögg á þetta mál. Eitt af aðalstaðhæfingum hans var það, að nú væri bannlög ekki nema í þremur ríkjum Bandafylkjanna, þar væri bannlagamönnum óðum að fækka. Þetta er algerlega rangt. Eg veit eigi betur, en að tímaritið Review of Reviews sé í alla staði mjög áreiðanlegt og er þar talið, að af 85 miljónum manna lifi 40 miljónir undir bannlögum í Bandafylkjunum við árslok 1907 og ef litið er á alt landið, sé 70% undir bannlögum. Og annarsstaðar frá veit eg áreiðanlega, að á sama tíma höfðu að minsta kosti 11 ríki ríkisbannlög eða bannlög, er næðu yfir alt ríkið. Þá vil eg snúa mér að því, sem h. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sagði, að hvergi í heiminum hefði verið aðflutningsbann til þessa tíma. Þó svo hefði verið, sannaði það ekkert í móti þessu máli, því á aðflutningsbanni og sölubanni er að eins stigmunur. Hér er að ræða um tvo áfangastaði á bannlagaleiðinni, á leið að sama takmarki, tveir áfangastaðir með löngu millibili. En þó skal eg eitt dæmi nefna þess, að aðflutningsbann hefir verið til. Júlíus Cæsar tekur það fram í upphafi 4. bókar sinnar um Gallastríðið, að ein þjóð á Þýzkalandi, að nafni Svefar, þoli ekki að vín sé flutt inn til þeirra. Þetta nægir eitt til að sýna að staðhæfing þingmannsins er röng. Þar sem þm. bregður mér um hringlandaskap í þessu máli, þá ætla eg eigi að taka mér það nærri, en við það get eg kannast, að eg hefi orðið að slá talsvert af mínum kröfum, til að fá aðra til samvinnu, enda skal eg ekki dyljast þess, að mér hefir verið talsvert áhugamál að koma þessu frumv. fram. Annars ættu þeir sízt að tala um hringlandaskap, sem ekki eru fyrirmynd annara að staðfestu. Háttv. þm. var að bera í bætifláka fyrir mönnum á Seyðisfirði, sem eigi hefðu vitað, að mál þetta yrði tekið fyrir á þessu þingi. En um það fullvissaði eg þá og tók það enda skýrt fram seinna í blaðagrein í Austra, svo hér er að ræða um tilgátur einar hjá þingmanninum. Því einu vil eg viðbæta, að hina löngu skýrslu, er hann kom með um bannlagaástandið í Bandafylkjunum, álít eg vera ósannindi í aðalatriðunum. Ætla eg svo eigi að svara fleiru í ræðu háttv.þm.

Ráðherrann (B. J.) Það er að eins ein breyt.till., sem eg ætla að minnast á og mér stendur stuggur af. Það er tillagan um nýja atkvæðagreiðslu af þjóðarinnar hálfu í þessu máli. Það sjá allir, að þetta er undarlegur tvíverknaður, sama og að láta kveða upp tvisvar dóm í sama máli, og er naumast annað en að gera gabb að kjósendum. Þetta er vafalaust tilraun til að ráða málinu bana eða yrði að minsta kosti notað til þess. Þjóðin hefir greitt glögt og ákveðið atkvæði í þessu máli; hún hefir skorað á löggjafarvald landsins, að taka alveg fyrir allan aðflutning áfengis til þessa lands. Það var um þetta, atriði sem atkvæða þjóðarinnar bar að leita, en eigi um hvernig orða skuli þau lög grein fyrir grein og orð fyrir orð. Með því bragði er lögð gildra fyrir kjósendur, þessa freistað til að láta alt frumvarpið frá þinginu gjalda þess, ef ekki líkar einhver setning í því eða orð, og hafna þá lögunum alveg. Það er því óþarft og rangt að vera að spyrja tvisvar að hinu sama hvað ofan í annað, og þar að auki talsverður kostnaður. Landssjóður er illa staddur, og eigi enn að fara að eyða nokkrum þúsundum króna til þess að koma máli þessu áleiðis, er slíkt alveg óviðeigandi. Það hefir þegar verið varið talsverðu fé til bindindisútbreiðslu hér á landi og er engin hæfa að vera að gera leik til þess að bæta við það. Og þegar komið er málinu svo langt áleiðis sem hér er, að eigi vantar nema herzlumuninn til að ráða því til fullra lykta, væri slíkt alveg óverjandi. Er það ódrengilegt af mótstöðumönnum þessa máls að reyna að bregða fæti fyrir það á þennan hátt. Væri og fátt, sem þingið gæti unnið landi og lýð meira til gagns, en að gera þennan vilja þjóðarinnar löghelgan, fátt er mundi afla þjóð vorri meiri sæmdar en að sþ. nú frv. þetta til fullnaðar.

Jón Ólafsson Eg hefði eigi staðið upp, ef eg hefði eigi viljað kvitta fyrir ummæli vinar míns og samdeildarmanns 1. þm. S.-Múl. (J. J.). Eg lýsi enn yfir því, að eg ætla að greiða atkv. með þessu frv. og eg er ekki svo vantrúaður á kosti þess, að eg álíti það geti orðið mér að fótakefli.

Jón Jónsson (N.-Múl.): Þetta biskupamál er nú orðið nokkuð sögulegt hér á þinginu. Fyrst lagði stjórnin fyrir þingið frumv. um einn varabiskup. Var svo skipuð þriggja manna nefnd til að athuga það. Hún klofnaði. Meiri hlutinn lagði til að samþykkja stjórnarfrumv. með breytingum í praktiska átt. En minni hlutinn (J. Þ.) var á öðru máli. Hann gerði sér lítið fyrir og samdi nýtt frumv. um endurreisn Hólabiskupsdæmis. Skyldi drottins þjónn þess umdæmis hafa 4000 kr. að árslaunum. Enn fremur skyldu vera tveir vígslubiskupar sinn í hvoru biskupsdæmi. Háttv. þm. (J. Þ.) stóð nú víst einn uppi með aðalbiskupinn. En hann var nú ekki af baki dottinn fyrir því og fékk hana upp til atkvæða greinina um vígslubiskupana tvo og var hún samþykt. Bæði frumv. stjórnarinnar og þessa h. þm., voru á dagskrá sama daginn og var frumv. um 3 biskupana fyr á dagskránni. Gramdist minni hlutanum og fleirum að svona fór og töldu stj.frumv. ekki fallið, þótt svona færi, og tjáði deildin sig því samþykka með atkvæðagreiðslu. Og mér er grunur á, að sumir háttv.þm. hafi upphaflega greitt atkv. með því að hafa tvo vígslubiskupa af gletni til þess að hafa skemtan af að heyra orð og ástæður háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) fyrir máli sínu. En nú tókst honum með kænsku sinni að fá meiri hlutann á sitt mál til að tryggja því fylgi þingsins. En eg veit að ýmsir þingmenn eru á móti því að hafa tvo vígslubiskupa. Þess vegna hefi eg leyft mér að koma fram með þessar breytingartill. Eg fæ ekki séð að nein minsta þörf sé á að hafa tvo vígslubiskupa. Tilgangur stjórnarfrumv. var sá, að biskup landsins þyrfti ekki að sækja vígslu til útlanda. Það er þjóðleg ástæða. En aðaltilgangur háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) er sá, að endurreisa hin fornu biskupsdæmi. En það er að mínu áliti misskilin þjóðrækni, tildur sem einkisvert er. Engar raddir hafa komið frá þjóðinni um fjölgun biskupa, enda er biskupsembættið ekki svo erfitt, að létta þurfi störfum af biskupi landsins og það því síður, sem hann er fær í allan sjó. Þessi nýju vígslubiskupsembætti geta orðið vísir til launaðra embætta, auk þess sem vígslubiskuparnir mundu að ýmsu leyti verða til að létta störfum af biskupi landsins gegn reikningi, er þeir fengju borgaðan úr landssjóði og gæti það orðið laglegur skildingur. Hinir nýju vígslubiskupar yrðu líka að sjálfsögðu einhverjir aldraðir merkisprestar. Og falls er von af fornu tré. Þeim eru ætlaðar í frumv. 500 kr. í vígslukostnað og eg hefi ekki séð mér fært að breyta því. Ef tíð biskupaskifti yrðu, gæti þetta eitt dregið sig saman. Þetta er sama sem að kasta peningum í sjóinn. Eg vona því, að hin háttv. deild samþ. breyt.till. mínar, er gera ráð fyrir einum vígslubiskupi, því að ekki geri eg mér von um að frumv. verði felt.

Framsögumaður (Eggert Pálsson) Eins og frumv. það, sem hér liggur fyrir, ber ljóslega með sér, hefir háttv.Ed. breytt því að eins að forminu til, en efnið hefir ekkert raskast. Nefndin lítur líka svo á, að þessi formbreyting hafi verið til batnaðar, því eins og frumv. er nú framsett í 3 gr. er það einmitt lögulegra en það áður var, þegar það var innibundið í einni gr. Það sem frumv. áður hafði var vitanlega óviðkunnanlegt, eins og líka eðlilegt var, þar sem það var að eins ein grein slitin út með atkvæðagreiðslu úr sambandi annara greina úr öðru sérstöku frumv. Viðvíkjandi því atriði, hvort hafa skuli tvo vígslubiskupa, eins og frumv. ætlast til, eða einn eins og breyt.till. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) fer fram á, þá er þegar áður hér í háttv. deild, að mínu áliti búið að ræða og gera út um það, svo það sýnist óþarfi að endurtaka þær umræður. Það er ekki unt að komast að annari niðurstöðu, en hin háttv. deild hafi viljað hafa biskupana tvo, og samþ. það fyrirkomulag. En að halda því fram, að það hafi orðið svo fyrir gaman eða glens úr háttv.þm., sem hér eiga sæti, eins og háttv.þm.N.-Múl. (J. J.) gaf í skyn, virðist mér með öllu óviðeigandi og blátt áfram ósæmilegt. Að bera þingmönnum deildarinnar það á brýn, að þeir séu með glettur eða grín við atkvæðagr. í löggjafarmálum þjóðarinnar er hin mesta fjarstæða að mínu áliti, sem hugsuð verður, og mér er það ekki vel skiljanlegt, að nokkur háttv. þingm. geti tekið á móti slíkri aðdróttun sem góðri og gildri vöru; eg verð því að vera þeirrar skoðunar, að háttv. deild hafi með fyrri atkv.gr. ótvírætt látið það í ljósi, að hún aðhyltist fremur þá stefnuna, að hafa tvo vígslubiskupa en 1 og að hún muni enn hafa sömu skoðun á málinu og þess vegna hafna breyt.till. 1. þm.N.-Múl. (J. J.). En að því er snertir breyt.till. frá h. 1. þm. Húnv. (H. G.) þá víkur henni talsvert öðruvísi við. Hann telur biskupana eiga og mega vera 2, en vill ekki hafa þá vígða biskupa. Þessi brt. hans stafar því án efa af þeirri skoðun, að vígslan sé með öllu ónauðsynleg og henni megi því sleppa. En þar erum við - eg og hann, þótt við séum stéttarbræður - algerlega á gagnstæðri skoðun. Eg lít svo á, að það þurfi að sjálfsögðu að hafa vígslubiskupana vígða, ef þeir eru annars hafðir til þess, að þeir geti framkvæmt það hlutverk, sem þeim er ætlað. Biskupsvígsla framkvæmd af þeim er að minni ætlun ekki fullkomlega gild, að kirkjunnar áliti, nema þeir sjálfir hafi hlotið biskupsvígslu. Eg hefi svo ekki meira um þetta að segja og læt því hér staðar numið að sinni.

Hálfdan Guðjónsson Eg ætla ekki að vera margorður, því það er óþarfi að vera að endurtaka það sama um afstöðu mína gagnvart þessu frumv. sem eg sagði, er það var síðast til umr. hér í deildinni og annað með tímann að gera. Þó get eg ekki látið hjá líða að geta þess, að vígslubiskupar þessir þurfa ekki að hafa sérstaka biskupsvígslu til þess að geta staðið í stöðu sinni á þann hátt, sem til er ætlast. Mér finst þeir eins geta framkvæmt vígslu fyrir það, en á þennan hátt sparast tvennar 500 kr. Þess vegna get eg ekki annað en haldið fast við þessa breyt.till. mína. Með henni er því tvennu rýmt úr frumv., sem er sérstaklega þyrnir í augum ýmsra manna, þ. e. hinni sérstöku biskupsvígslu og kostnaðinum, sem af henni leiðir. En frumv. sjálft heldur sér í aðaldráttunum fyrir því. Vænti eg því þess, að á þennan hátt sé flestum gert til hæfis og frumv. þannig bezt borgið Og það ætti þeim að vera kært, sem er það mest áhugamál, að frumv. þetta nái fram að ganga. En í þeirra tölu er eg ekki. Tel það þó meinlaust og gagnslítið, ef breyt.till. mín verður sþ.

Framsögumaður (Eggert Pálsson) Eftir því sem mér skilst, þá er háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) á alt annari skoðun, eða lítur alt öðru vísi á þetta mál, en bæði eg og aðrir. Orð hans féllu svo sem hann teldi frumv. þetta í sjálfu sér óþarft eða hálfgert hégómamál, sem hér væri um að ræða. En eg þykist þess fullviss, að fáir muni líta svo á það með honum. Hér er einmitt um atriði að ræða, sem snertir sjálfstæði vort. Frumv. miðar í þá átt, að koma í veg fyrir að fara þurfi út yfir pollinn til þess að vígja biskup landsins. Sú athöfn kemur eða getur komið eigi allsjaldan fyrir, og er því nauðsynlegt, að biskupsefnið þurfi ekki að sigla til þess að taka vígslu, en að hún geti farið fram hér. En þar sem háttv.þm. heldur því fram, að vígslubiskuparnir eigi og megi vera óvígðir sem biskupar og geti framkvæmt biskupsvígslu jafnt fyrir því, þá er mér ómögulegt að ganga inn á þá skoðun. Enda hefir sú skoðun aldrei verið viðurkend í kirkjunni. Og biskupar landsins hafa því hver eftir annan orðið að sækja vígsluna út sér til skaða og landinu til vansa. Að gera lítið úr vígslu biskupanna og telja hana ónauðsynlega, það er sama sem að draga úr gildi vígslunnar yfir höfuð, eða gera tilraun til að eyðileggja þýðing hennar alveg. Því sé það þýðingarlaust, að vígslubiskuparnir sé biskupsvígðir menn, þá er líka þýðingarlaust að vígja aðalbiskupinn. Og sama má þá segja um prestsvígslur. Nei, sannleikurinn er sá, að það er ekki hægt að álíta fyllilega sæmilegt, að biskupar landsins vígist af einhverjum undirmanna sinna, fremur en prestar af leikmönnum, heldur af einhverjum þeim, er tekið hafa sömu vígslu. Sé það meining háttv.þm., að setja sig á móti frumv. þessu, þá ætti hann að gera það með berum orðum, en vera ekki að koma með breyt.till., er gerir ekki annað en spilla því og gera það með öllu óaðgengilegt, ef breyt. hans næði fram að ganga.

Jón Þorkelsson Vegna þess að hv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) ávarpaði mig sérstaklega í ræðu sinni, þá neyðist eg til að standa upp og svara honum nokkrum orðum. Breyt.till. þm. eru að mínu áliti óheppilegar og til skemda á frumv., ef þær næðu fram að ganga, sem eg vona að verði ekki. Eg legg áherzlu á það, að vígslubiskuparnir séu tveir, á því fer bezt og með því er sjálfstæði kirkjunnar betur borgið heldur en ef vígslubiskupinn er ekki nema einn. Hitt er mér ekkert kappsmál og vil lofa kennidóminum að kljást um það, hvort þeir eigi að vera biskupsvígðir eða ekki. - Eg legg hins vegar áherzlu á það, að Hólabiskupsdæmi og kristnin norðanlands fái aftur nokkurn veginn sóma eftir því, sem nú verður við komist, og það getur að eins orðið með því móti, að vígslubiskuparnir séu tveir. Ekki veit eg, hvers vegna háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) er að skifta sér af þessu máli á þá leið, sem hann gerir, því mér finst varla líklegt, að öðrum eins kennimanni geti þótt það mjög áríðandi að fá tekin út úr frumv. ákvæðin um vígslu biskupanna. Frv. alt í heild sinni miðar að því að auka virðingu kirkjunnar, og eg skil ekki annað en að vígslan hljóti fremur að vera henni sæmdarbót. Annars læt eg það efni mig litlu skipta. Eg má til að mótmæla þeim ummælum háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) að nokkurri undirhyggju hafi verið beitt til þess að koma þessu máli fram hér í deildinni í þessu formi. Allir vita eða gætu vitað, að hér hefir verið farið að undirhyggjulaust. Hér var gengið hreinmannlega til verka. Upphaflega var farið fram á að endurreisa Hólabiskupsstól, sem allir vissu að var vonlaust verk að sinni. Og þegar því náði ekki, þá var sá tekinn upp að fara fram á, að tveir yrðu vígslubiskuparnir, sinn í hvoru hinna fornu biskupsdæma, og að því ráði hurfu deildarmenn með mér. Breyt.till. háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) á að fella allar, eins og þær eru, og skrítið er það, að hann skuli hafa komið með þessar till., þar sem hann hefir nýlega verið að berjast fyrir aðskilnaði ríkis og kirkju, eins og menn muna. Breyt.till. háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) er að vísu bezt að fella líka, þó að mér þyki það á minna standa.

Jón Jónsson (N.-Múl.): Háttv. .1 þm. Rvík. (J. Þ.) hélt enn, sem vænta mátti, fast fram biskupamáli sínu. En þó að eg hafi flutt tillögu um aðskilnað ríkis og kirkju, sé eg ekki, að tillögur mínar í þessu máli komi neitt í bága við það. Þær stefna að því, að fækka einum embættismanni í þjónustu ríkiskirkjunnar frá því sem er í frumvarpinu, svo þetta er fremur spor áfram en aftur á bak, að því er skilnaðinn snertir. Annars þarf háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) ekki að hugsa, að mér sé ant um það, að stofna, þó ekki sé nema eitt vígslubiskupsembætti. Það var ekki ætlun mín, að drótta að háttv. 1. þm. Rvk. (J. I3.), að hann hefði beitt undirferli í þessu máli, heldur hefði hann lagt kapp á, að fá sitt mál fram, og lagt sig í framkróka með það, að ná samkomulagi við meðnefndarmenn sína. Þá var frmsm. málsins, háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.), að tala um, að það ætti ekki við, að ætla neinum þingmanni, að hann greiddi atkvæði að gamni sínu í neinu máli hér á þingi. En hér stóð nú svo sérstaklega á með þetta mál, enda ekki um úrslit þess að ræða, svo þetta hefði verið alveg saklaust. Ekki verður þetta heldur talið stór-nauðsynjamál, heldur hreint og beint hlægilegt hégómamál. Og þar sem háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) er, eins og öllum er kunnugt, fyndinn í orði og skemtilegur, var vorkunn, þó að þingmenn vildu gefa honum tækifæri til að skemta þingdeildinni við 3. umræðu þessa máls, þó að úr gamninu yrði alvara, eins og kunnugt er.

Skúli Thoroddsen Þegar þetta frv. var lagt fyrir þingið, þá áleit hin háttv. stjórn, að það nægði, að hafa einn varabiskup, enda getur ekki hjá því farið, að tilgangi frumvarpsins yrði fyllilega náð á þann hátt, að fela prófastinum í Kjalarnesþingi, að annast biskupsvígslu, ef þörf er á, en nú er frumv. komið í það horf, að tveir skulu vera vígslubiskupar, og er þeim jafnframt ætlað, að vígja presta í forföllum biskups. Að gera ráð fyrir prestsvígslum í Norðurlandi finst mér vera hreinn og beinn óþarfi, því að þeir guðfræðiskandidatar, sem vígslu eiga að taka, munu tíðast vera búsettir í Reykjavík, eða þá eigi telja á sig, að skreppa þangað. - Frá prestastéttinni yfirleitt hafa heldur engar óskir komið þess efnis, né um vígslubiskupa yfirleitt. Þar sem háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) styður frumv. þetta með þjóðræknislegum ástæðum, þá er þar um misskilda eða öfgakenda þjóðrækni að ræða, sem réttast er að brosa að, og get eg ekki séð, að frumv. miði til annars, en að afla tveim mönnum nafnbóta, og útvega þeim biskupsskrúða, sem og baka landssjóði óþarfa kostnað. - En frumv. mun verða til þess, að kveikja nýja tegund hégómadýrðar hér á landi, því að ýmsum mun þykja vegsauki að nafnbótinni, og því sækjast eftir henni. Eg álít því, að bezt sé, að fella frv., og mun eg því styðja hverja þá breyt.till., sem miðar í þá átt að hefta framgang þess. Ef biskup landsins, mót von minni, lifir ekki til næsta þings, þá getur stjórnin löggilt dómkirkjuprestinn, eða prófastinn í Kjalarnesþingi, til að sjá um biskupsvígslu, og vil eg því, sem fyr sagt, ráða deildinni til þess, að hafna þessu frumv.

Jón Sigurðsson Það er gamall og góður siður að fylgja gestum til dyra. Og af því að þessir vígslubiskupar eru nú á förum úr deildinni, þá vil eg einnig fylgja þeim til dyra með nokkrum orðum. Þetta mál er í rauninni hégómi. Eins og háttv. þingdeildarmenn muna, þá kom frumv. þetta upphaflega frá stjórninni og átti að tryggja það, að biskupsvígsla gæti jafnan farið fram hér á landi. En eg fæ ekki séð, að nein vandkvæði þyrftu að vera á því, að verk þetta gæti orðið framkvæmt, án þess að sérstakur maður sé til þess ætlaður. - Forstöðumaður prestaskólans gæti gert það, eða þá einhver velæruverður prófastur. En ef einhver fastur maður með sérstakri vígslu er til þessa ætlaður, þá er alveg nóg, að hann sé ; einn. Þetta frumv. er nú í því horfi, sem það er, af því, að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) af þjóðræknishvötum bar fram frumv. um endurreisn Hóla-biskupsdæmis hins forna; það frumv. fékk ekki byr hér í deildinni, sem kunnugt er, en af því fæddist svo þessi óskapnaður, sem nú liggur fyrir í frumvarpsformi, þ. e. frv. um 2 vígslu-biskupa. En þetta er, eins og eg hefi áður tekið fram, mesti hégómi, og eg vænti þess, að háttv. þingdeild geri sig ekki að athlægi með þjóðinni með því að senda slíkt frumv. frá sér. Það stendur einhversstaðar í fornum skrifum, er eg geri ráð fyrir, að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) beri kensl á, eg meina Krukkspá, að tveir muni verða poka-biskupar á Íslandi að síðustu. Skyldi nú Krukk gamla ætla að fara að ratast satt á munn? Það er ekki gott að segja! Eg fæ ekki séð, að 2 vígslubiskupar gætu á nokkurn hátt verið til gagns eða eflingar guðs kristni hér á landi - eins og háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) kemst að orði. Það væri auðvelt, að framkvæma vígsluna hér á landi án þeirra. Eg. ætla nú til vara, að styðja þá breyt.till., sem líklegust er til þess, að fá þessu breytt, en tel réttast, að fella frumv., eins og það nú liggur fyrir. Háttv. 1. þingm. Rangv. (E. P.) gat þess, að frv. mundi óhætt, það hefði fengið góðan byr áður. En eg verð þó að benda á það, að atkv.greiðslan var í meira lagi tvíræð, sem sjá má af því, að menn töldu hitt frv. ekki fallið; mönnum var þetta nokkuð óljóst. Eg vil ráða háttv. deild til þess, að fella þetta frumv.; eg sé ekki, að það sé svo mikil ástæða til þess fyrir þingið, að fara að stuðla að því, að Krukkspá rætist í þessu atriði; þetta er eins og eg áður hef tekið fram hégómamál og tildur; að fara að afgreiða það, sem lög, það er þinginu til háðungar.

Framsögumaður (Eggert Pálsson) Eg skal ekki vera langorður. Það er búið að segja svo margt um það, sem fram hefir komið í þessu máli. En eg vil þó ekki láta ómótmælt hin síðustu orð í ræðu hins háttv.þm. Mýr. (J. S.) Hann sagði, að það væri háðung að samþykkja þetta frumv. En eg vil þá leyfa mér að segja, að það væri miklu meiri háðung að fella það nú, sem samþykt hefir verið áður í báðum þingdeildum. Um skoðanir hins háttv.þm. Mýr. (J. S.) og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) skal eg ekki þrátta. Þeim er auðvitað heimilt að hafa sína skoðun á gildi vígslunnar, hvort heldur það er biskupsvígsla eða prestvígsla. En hitt ætti hinum háttv.þm. þá einnig að vera ljóst, að ef það þætti ekki nauðsynlegt, að vígslubiskupinn hefði sérstaka vígslu, þá yrði beina afleiðingin af þessu sú, að það væri heldur ekki nauðsynlegt, að prestar væru vígðir af prestum eða biskupi, þeir gætu haft kennimannlegt embætti á hendi jafnt fyrir því í kirkjunni, eða þá að einn eða annar leikmaður gæti framkvæmt slíka vígslu. Með öðrum orðum: vígslan er að þeirra áliti þýðingarlaus hégómi, hvort heldur biskupsvígsla eða prestsvígsla, sem eigi að hverfa. Eins og eg sagði áðan, hafa þessir háttv.þm. heimild til að líta svo á þetta mál; það getur enginn meinað þeim. En þeir verða þá einnig að viðurkenna, að vér hinir höfum líka heimild til að halda því fram, að vígslan sé kirkjunni til vegs og virðingar. Hún er til þess innleidd, að auka gildi og virðingu klerkdómsins. Og á meðan þessi skoðun ríkir innan kristilegrar kirkju alment, þá virðist ekki ástæða til að löggjafarvaldið leggi þann dóm á, að vígslunni skuli hafna. Eg skal svo ekki þrátta um þetta atriði lengur. En af því að háttv. deild hefir áður fallist á frumv. þetta og háttv.Ed. hefir ekki fundið ástæðu til að breyta því að efni til, þá tel eg að það væri engan veginn vansalaust að fella það nú.

Framsögumaður (Stefán Stefánsson) Eg gat þess við 1. umr. af hverjum ástæðum frumv. þetta er fram komið. Nefndin hefir orðið á eitt sátt um það, að samþykkja frumv. með þeirri einni breytingu, sem er á þingskj. 234, en hún áleit, að takmarka bæri nokkuð sölu hjáleigna, þannig, að þær væru ekki seldar, nema þær hefðu sérstök ummerki á engjum og túni. Enn fremur leit nefndin öll svo á, sem og var hugsun mín sem flutningsmanns frumv., að sjálfsagt væri að leita samþykkis hlutaðeigandi prests í hverju einstöku tilfelli. Hvað skoðun hæstv. biskups snertir í þessu máli, þá er það sjáanlegt af bréfi hans til stjórnarráðsins 10. apríl 1908, að hann er hlyntur sölunni með því fyrirkomulagi, sem hér er ætlast til. Sumir kunna að álíta, að sala þessara jarða sé ekki heppileg fremur en annara þjóðjarða. En þar við er það að athuga, að eins og nú hagar búnaði manna og fólksafla í sveitum, þá er ekki líklegt, að prestar óski framvegis, að búa nema á einni jörð, því ákveðna prestssetri, sem venjulegast er ein með fyrstu og beztu jörðum sveitarinnar. Eg skal þá ekki fjölyrða meira um þetta jarðasölumál, en vona, að frv. fái góðan byr í þinginu, því eins og eg áður hefi bent á, er það ekki að skoða nema sem sjálfsagða skýringu á lögunum um sölu kirkjujarða, og það sem vitanlega var meining þingsins með þeim lögum.

Framsögumaður (Benedikt Sveinsson) Svo sem sjá má á nefndarálitinu, hefir nefndin klofnað í þessu máli. Meiri hlutinn hefir ekki getað fallist á frumv., og jafnvel ekki með breyt.till. þeim, sem virðulegir flutningsmenn frv. hafa komið fram með, er þeir sáu, hversu þunglega horfði. Eins og getið er í nefndarálitinu, hefir nefndin borið þetta undir verkfræðinginn, og einnig haft í höndum bréf hans til stjórnarráðsins um frv., sem prentað er aftan við það. Honum þótti ekki fremur en nefndinni ástæða til þess að breyta lögunum á þann hátt, sem fram á er farið í frumv. Vera má, að það sé sanngjarnt, að sýna einhverja linkind þessum sýslum, en þá mundi og vafalaust jafnframt verða að létta á Norður-Múlasýslu viðhaldskostnaði Fagradalsbrautarinnar, sem sýslan ber að þriðjungi móts við Suður-Múlasýslu og landssjóð. Sama er að segja um úttekt flutningabrauta. Óheppilegt þótti nefndinni að breyta þeim ákvæðum, er nú gilda, enda taldi og verkfræðingurinn það örðugt. Eg þarf ekki að fjölyrða um þetta, því að mönnum mun vera málið ljóst af skjölum þeim, sem að því lúta.

Einar Jónsson Eg get látið mér nægja að vísa í álit minni hluta nefndarinnar. Ástæðurnar fyrir frv. eru þær, að engin sanngirni er í því, að láta Rangæinga taka þátt í viðhaldi vega í öðrum sýslum. Raunar á þetta sér stað annarsstaðar, en þó er nokkuð öðru máli að gegna um Rangæinga. - Rangárvallasýsla er hin eina sýsla, sem hefir ekki not strandferðanna. Í annan stað nota fleiri þessa vegi, en þessar 2 sýslur, bæði Skaftfellingar, útlendir ferðamenn, að eg tali nú ekki um Reykvíkinga. Aftur á móti nota engir aðrir Fagradalsbrautina, en Norðmýlingar og Sunnmýlingar. Okkur flutningsmönnum frumv. lá ríkast á hjarta að afnema viðhaldið með öllu, en er við fundum undirtektir þingdeildarmanna, töldum við ekki þorandi að halda því til streitu. Þar á móti held eg fast við þá kröfu, að frv. verði tekið til greina með þeim breyt.till., sem eg hefi lagt til, að gerðar væru, enda vona eg, að háttv. þingdeild sýni þá sanngirni af þeim ástæðum, sem eg hefi fram flutt. Auk þess er og á það að líta, hversu lítið Rangæingar hafa fengið til vega í sýslunni, að undanteknum veginum frá Þjórsá að Rauðalæk, c. 15 kílom., mjög illa bygðum vegi, og hefir sýslan orðið að gera alla aðra vegi, sem þegar eru til, á eigin kostnað. Í samræmi við það, sem eg hefi lagt til, að létt yrði á Rangæingum, hugði eg ekki ósanngjarnt, að létt væri á Árnesingum tiltölulega. Eg er kominn að raun um það, að langar umræður hafa heldur lítið að þýða. Vona eg því, að hver einstakur þingmaður athugi málið með sanngirni, og um leið skal eg geta þess, að verkfræðingurinn taldi sanngjarnt, að losa Rangæinga við viðhald Flóavegarins.

Sigurður Sigurðsson Jafnvel þótt eg búist við því, að það sé að tala fyrir daufum eyrum að minnast frekar en orðið er á þetta mál hér, vil eg þó leyfa mér, að segja nokkur orð um það, áður en til atkvæða er gengið. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að fella frumv., þrátt fyrir það, þótt sýnt hafi verið fram á það við 1. umr., hvílík sanngirni mælir með því. - Minni hlutinn hefir nú komið með breyt.till. við frumv., að nokkru leyti í samráði við verkfræðinginn. Eins og menn sjá, þá fara þær skemra en frumv., og er því enn meiri ástæða fyrir andstæðinga málsins að vera með þeim og samþykkja þær. Eins og tekið hefir verið fram, er svo ástatt, að á Rangæingum hvílir ? viðhaldskostnaðarins af veginum milli Ölfusár og Þjórsár. Sá vegur allur er 18 km,, og koma þá 6 km. á Rangæinga. Nú munu allir skilja, hversu óvinsælt það er að skylda sýslu til þess að halda við vegum í annari sýslu. Auk þess munu Rangæingar fá nóg af viðhaldi sinna eigin vega; vegurinn milli Þjórsár og Rangár er í slæmu ástandi, og viðhald hans mun kosta mikið í framtíðinni. - í samráði við verkfræðing landsins hefir því minni hlutinn farið fram á það, að landssjóður kosti viðhald flutningabrautarinnar austur um Ölfus, að vegamótum Grímsnesbrautarinnar, og að Rangárvallasýsla losni við að taka þátt í viðhaldskostnaðinum við Flóaveginn. Með þessu yrði sýslunum gert jafnt undir höfði að mestu leyti. Þó mun Árnesingum vera lítill hagnaður að þessum skiftum, því að Ölfusvegurinn er góður og kostnaður við viðhaldið miklu minni tiltölulega en á Flóaveginum. Eins og eg gat um getur það ekki blessast til lengdar, að sýslur kosti vegi annara sýslna, er liggja um þær. Það er öðru máli að gegna, þótt Norður-Múlasýsla kosti með Suður-Múlasýslu viðhald Fagradalsbrautarinnar, því að þær sýslur einar nota hana, og svo er sá vegur í rauninni fjallvegur. Þessar sýslur, Arness- og Rangárvallasýslur, hafa svo mikið saman að sælda, að óskandi er, að löggjöfin spilli ekki samkomulagi þeirra með óheppilegum lögum. - Hér er um sanngirniskröfu að ræða, og ekki það eingöngu, heldur og réttarkröfu. Það hefir verið vitnað í verkfræðinginn í sambandi við þetta mál. Eg skil það, að hann muni eiga erfitt með að ganga frá vegalögunum, sem hann er sjálfur aðalhöfundur að. En eg veit, að hann er hlyntur þessari breyt.till. Eg hefi raunar ekki tekið það skriflegt af honum, en vona, að háttv.þd. taki samt orð mín trúanleg. Minni hlutinn hefir og lagt til að fella tvær síðustu málsgreinir 2. gr., en heldur fast við, að 1. málsgr. standi. Verkfræðingurinn má heita eftir vegalögunum einvaldur, hvað úttekt veganna snertir. Eg trúi vel núverandi verkfræðingi til sanngirni, þegar um úttekt flutningabrauta er að ræða, en ekki getur hans notið við um aldur og æfi. Og vel má búast við manni í það sæti síðar, sem er ekki jafnréttsýnn. Það er seint að breyta lögunum, þegar í óefni er komið. Okkur flutningsmönnum finst það, þrátt fyrir álit meiri hlutans og skoðanir hans, að ekki sé rétt, að þessi úttekt sé falin á hendur einum manni, er sé einvaldur í því máli. Ef br.till. minni hl. verða samþ., þá hefir frv. fengið góðan búning. Eg hefi reynt að gera það ljóst, að þetta frumv. er bygt á sanngirni. Það eykur tiltölulega lítið útgjöld landssjóðs, þótt það bætist við að þurfa að halda við þessum 12 km. af brautinni austur. Það fer líka betur á því, að landssjóður taki að sér viðhald á veginum austur Ölfusið, þar sem sá vegur stendur í sambandi við Hellisheiðarveginn, er honum ber að viðhalda samkvæmt vegalögunum.

Framsögumaður (Benedikt Sveinsson) Ræður háttv. flutnm. (S. S. og E. J.) hafa ekki getað sannfært mig um ágæti frv. þessa. Mér finst ekki ástæður þeirra veigamiklar eða mikilsverðar. Þeir gerðu mikið úr því og lögðu mikla áherzlu á það, að landsverkfræðingurinn væri hlyntur breyt.till. Mér skildist þó fullkomlega á orðum verkfræðingsins, að bezt væri að breyta lögunum als ekki, þótt hann játaði að vísu, að þessi breyt.till. gæti komið til mála. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) talaði um það, að þingið væri með þessu fyrirkomulagi að spilla samvinnu og samlyndi milli sýslnanna, sem hefði verið í alla staði ágætt fyrirfarandi og þótti slíkt illa sæma alþingi. Eg get ekki skilið, að það geti spilt þessari góðu samvinnu, þótt hún sé látin haldast framvegis. Þingið fer ekki fram á að breyta neinu, það vill einmitt láta þessa góðu samvinnu sýslnanna haldast óbreytta og vantreystir þeim ekkert í því efni. En það er háttv. 2. þgm. Árn. (S. S.), sem er með öndina í hálsinum um samvinnuna og skorar nú á alþingi að afnema hana með lögum til þess að afstýra ófriði og ósamlyndi milli héraðanna og kemur það heldur en ekki í bága við þau fögru ummæli, er hann hafði um þá ágætu samvinnu, sem nú væri þar á milli. Viðvíkjandi atriðinu um úttekt brautanna, þá játaði háttv.þm. það sjálfur, að henni væri borgið á meðan núverandi verkfræðingur, Jón Þorláksson, hefði hana á hendi, af því hann væri svo sanngjarn maður. Eg er á sama máli og get því ekki séð, að ástæða sé fyrir hendi að fara að breyta lögunum nú þegar, og finst heldur enga nauðsyn bera til þess að halda, að heimur fari svo versnandi, að ekki megi treysta réttsýni verkfræðinga lengur en á meðan Jóns Þorlákssonar nýtur við. En ef svo færi, þá væri réttur tími til kominn að breyta lögunum. Eg verð að telja það óheppilegt að raska nýsettum lögum, áður en séð er, hvernig þau reynast. Ef þingið fer að breyta þessum lögum, þá kemur N.-Múlasýsla með sömu kröfu, því að hún þarf að greiða ? af kostnaðinum við viðhald vegarins um Fagradal, sem allur liggur utan sýslunnar og Borgarfjarðarsýsla þarf að greiða nokkurn hluta af viðhaldskostnaði vegar, sem liggur um Mýrasýslu. Af þessu verður það ljóst, hversu afaróheppilegt er að koma með breytingar við lög, sem raska alveg grundvelli þeirra, eins og þessar breytingar gera. Það er alveg það sama, sem háttv.þm. fer fram á hér, sem hann fór fram á í öðru frv. er hann flutti hér í deildinni um það að raska núverandi prestakallaskipun. Þessi aðferð er æfinlega röng, það verður háttv.þm. að viðurkenna. Ef breyta þarf lögum, þá verður að endurskoða þau í heild sinni, en ekki að fleyga þau eða raska þeim jafnvægisgrundvelli, sem þau eru bygð á. Eg vona því að háttv. deild verði nefndinni samdóma og felli frv.

Sigurður Sigurðsson Háttv. frsm. (B. Sv.) virtist misskilja mig, þar sem eg sagði, að þessi lög gæti spilt samkomulagi milli sýslnanna, og sneri dálítið út úr því, sem eg þó ekki finn ástæðu til að eltast við, en fyrirgef honum. Það sem er aðalatriðið í þessu sambandi og ber að athuga, er þetta, að löggjöfin er, ef ekki beinlínis, þá óbeinlínis að stuðla að því með vegalögunum, að spilla sambúð og samvinnu þessara héraða. Þá gat hann þess, að þar sem eg hefði viðurkent, að Jón Þorláksson væri sanngjarn maður, sæi hann litla ástæðu til þess að breyta lögunum. En þess er að gæta, að ekki er farið að framkvæma lögin enn, og þau fela í sér altaf freistingu fyrir verkfræðinginn, hver sem hann er, til þess að vera hlutdrægur í úttekt veganna. Það geta ávalt fundist menn, sem eru búnir til að beita hlutdrægni í þessu efni; það þarf ekki að stafa af því, að »heimur versnandi fer«, því mennirnir eru ekki eins góðir og þeir ættu að vera. Háttv. framsm. (B. Sv.) kom með þá athugasemd, að það væri goðgá næst að breyta nýjum lögum. Engin verk eru alfullkominn og heldur ekki lögin, og strax þegar manninum verður það fyllilega ljóst, að gallar eru á þeim, þá er það skylda löggjafarvaldsins að bæta úr þeim göllum jafnskjótt og verða má. Það gæti máske verið rétt og full þörf að taka vegalögin til endurskoðunar frá rótum. Við flutnm. vildum þó ekki gera það, en tókum að eins það til athugunar, sem okkur þótti mest um vert og bersýnilega var ranglátt og ósanngjarnt. Ef frumv. þetta er felt nú, þá verður málið líklega tekið bráðlega upp aftur og þá farið vafalaust lengra hvað breyt. snertir. Eg fyrir mitt leyti get lýst því yfir, sem minni skoðun, að eg álít sjálfsagt að breyta lögunum á þennan veg, að sýslurnar greiði að eins að hálfu leyti eða að helmingi viðhaldskostnað þeirra vega, er nú að lögum hvílir á héruðunum, en að landssjóður kosti viðhaldið að öðru leyti. Eg þykist hafa gert grein fyrir skoðun minni og svarað þeim athugasemdum, sem fram hafa komið gegn frv. Eg vonast eftir, að ástæður mínar hafi verið svo ljósar, og að það mæli svo mikil sanngirni með frumv., að háttv. þingdeild finni ástæðu til þess að taka þær til greina og samþ. frumv. eða að minsta kosti leyfi því að ganga til 2. umr.

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Það eru ekki nema örfá orð, sem eg ætla að segja um þetta mál; tillagan segir alt sjálf, sem segja þarf. - Eg hefi leyft mér að bera hana fram eftir ósk manna í Grunnnavíkurhreppi, sem óska, að bréfhirðing verði sett að Dynjanda, með því að bygðin er mest þar í grendinni. Þess hefir og jafnframt verið óskað, að aukapóstur verði látinn ganga frá Dynjanda til Furufjarðar, og hefir sú ósk áður komið fram á sýslunefndarfundum, enda verður ekki annað sagt, en að þetta sé í alla staði réttmætt, því að hér er um afar-brýna þörf að ræða. Eins og mörgum mun kunnugt, þá eru Austur-Hornstrandirnar mjög afskektar, og engar póstferðir þangað. Bréf eða blöð koma því að jafnaði örsjaldan til þeirra, að eins þegar svo vill til, að einhver aukaferð fellur. Vona eg, að háttv. þingdeild samþykki tillöguna, svo og að landstjórnin taki henni vel, svo að framkvæmd geti orðið á þessu hið bráðasta.

Ráðherrann (H. H.) Eg get látið þessa tillögu liggja á milli hluta, það kemur ekki til minna kasta að framkvæma hana. En eg get þó eigi bundist þess, að taka fram, að mér finst óþarfi að gera þingsályktun um önnur eins smáatriði eins og þetta, meðan alls ekkert liggur fyrir, er sýni, að landsstjórnin hafi á móti þessu eða ætli sér annað. Það getur vel verið, að póststjórnin ætli sér einmitt að gera þessar ráðstafanir, og virðist þá réttast fyrir háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), að grenslast eftir því fyrst, og koma svo fram með málaleitunina við stjórnarráðið, ef þarf. Ef það hefir engan árangur, þá er fyrst ástæða til þess að fara til þingsins; en með því að ekki verður til þess ætlast, að þingm. séu svo kunnugir staðháttum, að þeir geti þegar vitað, hverjar ástæður eru til þess, að slíkar tillögur nái fram að ganga, þá ætti að setja nefnd í málið. Eg vil því spyrja hinn háttv. þingm. N.-Ísf. (Sk. Th.), hvort honum lítist ekki heldur að fara þennan veg, sem eg benti á. Mig minnir annars, að bréfhirðing hafi verið á Dynjanda í Grunnavíkurhreppi og aukapóstur gengið að Furufirði, eins og hér er farið fram á. - Hafi því verið breytt, þá hafa eflaust legið til þess ástæður, sem vert væri að vita um, áður en ályktun er gerð.

Ráðherrann (H. H.) Eg tek því með mestu sálarrósemi, að háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th .) ásakar mig um að fylgja föstum reglum; eg vona, að hann sjái sjálfur, að slíkt hið sama ætti hann að gera. En að samþykkja lítthugsaðar till. um einstök atriði í verksviði stjórnarinnar, getur leitt til þess, að stjórnin neyðist til þess að ganga fram hjá þeim og ef til vill ganga þvert á móti þeim. Stjórnin verður að fara eftir föstum meginreglum um bréfhirðingar og aukapósta, og fara eftir viðskiftaþörfinni, bréfafjölda og fólksfjölda, og því sem haganlegast er fyrir heildina, en ekki eftir því, hvort þingmenn eru meira eða minna sniðugir og duglegir til þess að drífa í gegn einhverja kjördæmis-tillögu, ef til vill með litlum atkvæðamun, með flokksfylgi og jafnvel hrossakaupum stundum; eg á alsekki við það, að slíku sé hér til að dreifa, og eg hefi ekkert á móti bréfhirðing á Dynjanda og aukapósti til Furufjarðar. Það er að eins þingsályktunarleiðin í þessum efnum, sem mér finst óviðfeldin og óviðeigandi og jafnvel viðbúið, að slík brúkun á þingsályktunum raski því hlutfalli, sem á að vera milli verksviðs löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, og dragi úr virðingu þeirri, sem stjórnin ætti að bera fyrir ályktunum alþingis, ef þær eru rétt notaðar. Ef till. verður ekki tekin aftur, virðist mér eiga að setja nefnd í málið til að athuga það, en fella till. að öðrum kosti.

Ráðherrann (H. H.) Eg er forviða á því að háttv.þm. (Sk. Th.) skuli leyfa sér að bera hér á borð svo ósvífin ósannindi, að eg hafi svikið loforð mín um þingsályktun viðvíkjandi skólareglugerðinni, og mér þykir kynlegt að háttv. forseti skuli ekki finna ástæðu til að hringja bjöllunni, þegar svona orðbragð er haft. Bæði h. virðulegi þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) og aðrir, munu minnast þess, að eg lofaði einmitt engu um efni þeirrar þingsályktunar, öðru en því, að leita álits skólamanna, er vit hefðu á þessu, og gera það sem forsvaranlegt álitist að þeirra dómi, og eg hefi fyllilega haldið alt það, sem með nokkrum rétti er hægt að segja, að eg hafi dregist á í þessu efni. Eg tók skýrt fram, að eg gæti als ekki gert í því annað en það, sem álíta yrði hentugt í kenslufræðislegu tilliti, og var á móti röksemdum tillögumanns, eins og þingtíðindin sýna. Aðdróttun þingmannsins er gersamlega ósönn og ástæðulaus. Annars er mér lítt skiljanlegt, hvernig þessi hiti hefir getað komist í þingmanninn út úr ekki merkilegra máli en þessi þingsályktunartillaga hans er.

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Eg er þakklátur háttv. 1. þm. Rvík. (J. Þ.) fyrir undirtektir hans í þessu máli, nema hvað hinar málfræðislegu athugasemdir hans snertir, því að till. er orðuð, eins og alment tíðkast þar í bygðarlaginu. Hæstv. ráðherra (H. H.) var óþarft að bera mér á brýn hita í þessu máli, því að sjálfur hefir hann tekið þessari meinlausu þingsályktunartillögu með mestu ákefð, enda má honum vera það kunnugt, að eg er því óvanur að dylja hann skoðana minna, að því er til ýmsra starfa hans kemur, sem eigi verður komist hjá að geta að einhverju leyti.

Framsögumaður (Benedikt Sveinsson) Það er ekki of sagt, að þessar þingsályktunartillögur eru nokkuð margar; þær eru á 6 þingskjölum og auk þess sumar í mörgum liðum. - Þessum tillögum hefir öllum verið vísað til samgöngumálanefndarinnar. Hún hefir svo athugað þær og er öll á eitt mál sátt um það, að flutningsmenn þessara tillagna hafi að vísu mikið til síns máls, er þeir fara fram á það, að stjórnin hlutist til um, að ransökuð verði brúastæði, vegir, hafnir og lendingar. Það er kunnugra, en frá þurfi að segja, að hér á landi eru margar og miklar torfærur - bæði á sjó og landi, og yrði því slík ransókn almenningi til hags. Nefndin hefir nú borið þessar tillögur undir verkfræðing landsins, þann, er aðal-umsjónina hefir með vega- og samgöngumálum; hafa nefndarmenn þar gert grein fyrir hverju atriði. - En það hefir komið í ljós, að sumstaðar, þar sem ætlast er til þess, að ransókn fari fram, þar er henni þegar lokið, og þykir því ástæðulaust að skora á stjórnina að láta rannsaka þá staði aftur. Í annan stað yrði ransókninni ekki lokið fyr, þótt skorað væri á stjórnina um þetta með sérstökum þingsályktanatillögum, þar sem um jafnmarga staði er að ræða, og verkfræðingarnir hafa ærinn starfa með höndum. Hitt er víst, að þeir láta sitja í fyrirrúmi að ransaka sem fyrst þá staði, er engin rannsókn hefir gerð verið á. Þykir oss mega bera það traust til stjórnarinnar, að hún láti gera þetta, svo fljótt sem unt er. Finst mér því nægja að bera hér upp rökstudda dagskrá, er eg vil lesa upp með leyfi hæstv. forseta: »Í fullu trausti þess, að stjórnin láti sem fyrst að við verður komið framkvæma rannsóknir þær, sem um er beðið á þingskjölum 100, 150, 160, 171, 202 og 357, að því leyti, sem það er ekki þegar gert, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá«.