Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Eggerz) Þetta mál, sem hjer liggur fyrir, hefir tvær hliðar, aðra fjárhagslega, en hin snýr að alþýðumenningu vorri. Ef árið 1924 er lagt til grundvallar, mun áætlað, að hægt sje að spara landssjóði útgjöld, er nema 80 þús. kr. En þessi útgjöld, sem sparast, eru aðeins færð yfir á bæjar- og sveitarfjelögin. Á Reykjavík mundi koma 25 þús. kr., á aðra kaupstaði um 22 þús. kr. og á sveitarfjelögin um 34 þús. kr. Er mikil spurning, hvort bæjarfjelögin eru fær um að taka á sig þessar gjaldabyrðar af ríkissjóðnum. Hefir bæjarfjelögunum ekki verið sjeð fyrir neinum nýjum tekjustofnum, en skattar á landsmenn þó verið þyngdir að mun á þessu þingi. Lít jeg svo á, að það sje ekki verjandi, fjárhagslega sjeð, að fara þessa leið. Hjer er ekki um neinn þjóðarsparnað að ræða, heldur hvort er færara að bera þessi gjöld, ríkissjóður eða sveitar- og bæjarfjelögin. Þá er hin hlið málsins, sú, sem að menningu þjóðarinnar lýtur. Það er óþarfi að undirstrika það, að þessi aukagjaldabyrði á sveitunum mundi skapa andúð gegn alþýðumentun. Margir, sem ótrú hafa á alþýðumenningu vorri, mundu grípa tækifærið og draga úr útgjöldunum til hennar. Sú alda fór einu sinni yfir þetta land, að sjálfsagt þótti að ráðast á embættismannastjettina fyrir það, hve mikil laun hún bar úr býtum. Nú er þessi alda hjöðnuð. Enda var hún ástæðulaus orðin, því að laun flestra embættismanna eru síst hærri en hæfilegt er, og margra jafnvel bágborin. Nú hefir úlfúðinni verið snúið gegn kennarastjettinni, og er reynt að vekja öfund á því, hve mikið þeir beri úr býtum. Kennarar eiga og hljóta að njóta samúðar löggjafarvaldsins. En til þeirra verður að gera miklar kröfur, því að starf þeirra með þjóðinni er svo afar þýðingarmikið. Jeg er sannfærður um, að ekkert verður til þess að tryggja framtíð þjóðar vorrar betur en aukin menning. Álít jeg það nauðsynlegt, ef þjóðin á að fá staðist ýmisleg óholl áhrif, sem að henni munu steðja, bæði að utan sem innan. Fjárhagslega sparast ekkert við frv. fyrir þjóðarheildina, en menningarlega er það spor aftur á bak. Því er sjálfsagt að fella það.

Forsætisráðherra (JM): Háttv. frsm. (SE) benti rjettilega á, að aðalatriðið væri, hvort ríkissjóður eða sveitarfjelögin ættu að bera uppi dýrtíðaruppbótina. Þetta hefir verið deilumál bæði fyr og síðar. Áður var talið, að sveitirnar ættu að kosta barnafræðsluna að öllu eða mestu, og svo mun það vera víðast um heiminn, að sveitirnar kosta almenna barnafræðslu. Þegar launalög barnakennara voru samþykt, var ætlast til, að útgjöldunum yrði skift á milli ríkissjóðs og sveitanna. Hið sama var uppi, er dýrtíðaruppbótin kom. Jeg álít sanngjarnt, að þessum útgjöldum sje skift á milli sveitar- og ríkissjóðs, sem næst því, sem hjer er farið fram á. Er mjer og ljóst, að þetta er í sjálfu sjer enginn ábati fyrir þjóðina. Verður hjer altaf metingur milli sveitar- og ríkissjóðs. Veit jeg ekki, hve miklu þetta mundi nema meðalsveit, en varla mundi það sliga suma kaupstaðina, t. d. Reykjavík. Satt að segja þótti mjer þingið gróflega örlátt, þegar það ljetti af Rvík meir en 100 þús. kr. útgjöldum. Öllum verður hjer aldrei gert til geðs, og er víst, að sveitirnar kvarta jafnvel undan þeim kostnaði, sem þær verða nú að bera. Sje jeg þó ekki ástæðu til þess að hlífa þeim við þessum kostnaði. Hin atriði þessa máls eru lítils virði. Tel jeg það mjög eðlilegt og rjett, að reynt sje að losna við þá kennara, sem óþarfir eru, og þeir fluttir þangað, sem þeirra er þörf.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að sveitirnar og kaupstaðina mundi ekki muna mikið um þessa útgjaldaaukningu. Jeg er hræddur um, að þau líti öðruvísi á þetta. Nýlega átti jeg tal við mjög merkan mann úr sveit. Undraðist hann stórum og spurði, hvort þingið virkilega ætlaði að leggja þessa byrði á sveitarfjelögin. Hann mun ekki sá eini. Stjórnin mun eiga eftir að verða þess vör. Fyrir 2 árum voru samþ. lög, sem heimila sveitunum að leggja niður skóla og koma upp farkenslu í þeirra stað. Er í sjálfum kennaralaunalögunum næg heimild til þess að segja kennurum upp stöðu þeirra, vegna breytinga á fræðslufyrirkomulaginu. Jeg skildi á hæstv.forsrh. (JM), að hann í raun og veru væri hlyntur alþýðumentun vorri. En ef svo er, þá hefði hann aldrei lagt til, að bætt væri gjöldum á sveitirnar, ef hann hefði athugað áhrif þess. Það er hin harðasta árás, sem unt er að gera á alþýðumentun vora. Um þetta þýðir ekki að halda lengri ræðu. Hv. deild verður að skera úr því, hvort hún telur rjett að færa þessi gjöld af ríkissjóði yfir á sveitarsjóðina. Því um fjársparnað fyrir þjóðina í heild er ekki að ræða hjer. Vænti jeg samt, að hv. deild fallist á till. nefndarinnar og felli frv.

Einar Árnason Jeg skal strax geta þess, að mjer finst frv. þetta ekki vera eins fráleitt eins og hv.frsm. (SE) vildi halda fram. Taldi hann meðal annars, að með því væri verið að gera harða árás á sveitarsjóðina, því að þeim væri íþyngt svo mjög í útgjöldum með því. Jeg er alveg viss um, að hv.frsm. hefir ekki kynt sjer sem skyldi, hvað frv. þetta, ef það yrði samþykt, mundi í raun og veru auka hreppunum mikil útgjöld.  Þegar lög þessi, sem nú á að breyta, voru samin, 1919, var fyrst ætlast til, að sveitirnar borguðu dýrtíðaruppbótina í sömu hlutföllum og launin. En eins og kunnugt er, var haldið fram á því þingi, að ríkissjóður gæti helst borgað alt mögulegt; komst því inn í frv., að ríkissjóður skyldi borga alla dýrtíðaruppbótina. Annars skal jeg viðurkenna það, að það skiftir ekki mjög miklu máli, hvort frv. þetta verður samþykt eða ekki, því að eins og háttv.frsm. (SE) tók fram, hefir það engan sparnað í sjer fólginn fyrir þjóðina í heild sinni, þar sem gjaldið er aðeins fært af ríkissjóðinum yfir á sveitarsjóðina. Jeg efast um, að hv. nefnd hafi skilið rjett sum atriði frv., eftir því, sem stendur í nál., og skal jeg þar til nefna 1. gr. Þar talar nefndin um, að dálítill sparnaður mundi verða af því að samþykkja hana. En jeg er alveg á gagnstæðri skoðun. Held miklu frekar, að af henni mundi leiða ósparnað fyrir ríkissjóð, því að hingað til hefir hann eigi þurft að greiða neinn hluta af launum þeirra kennara, sem ekki hafa kent fulla 6 mánuði. En eftir frv. þessu, verði það að lögum, eiga einnig þeir kennarar, sem ekki kenna nema t. d. 8 vikur, að fá laun sín greidd úr ríkissjóði, eftir sömu hlutföllum og hinir, sem kenna í 24 vikur. Jeg vil nú spyrja hv. nefnd, hvort hún hafi athugað þetta.

Guðmundur Ólafsson Jeg get tekið undir með hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), að mjer finst litlu mál skifta, hvort frv. þetta verður samþ. eða ekki, en mjer finst það alls ekki mjög varhugavert.  Að hjer sje um svo stórt spursmál að ræða, að það geti skapað andúð gegn kennurunum, ef frv. gengur fram, nær engri átt, að minsta kosti ekki gegn þeim kennurum, sem á annað borð eru sæmilega liðnir, sem jeg held að flestir sjeu. Er jeg því viss um, að þeir verða alveg eins vel liðnir eftir sem áður, þó að þessi hálfa dýrtíðaruppbót þeirra verði lögð á sveitarfjelögin. Og má í þessu sambandi benda á, að ekki voru prestarnir ver liðnir áður, er þeir fengu öll laun sín frá söfnuðunum. Jeg hefi litið öðruvísi á 1. gr. frv. en hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Jeg hefi skilið ákvæði hennar á þann veg, að ef hjeruðin þyrftu ekki á kennaranum að halda allan skólatímann, til þess að veita öllum börnum fræðsluhjeraðsins hina lögskipuðu fræðslu, þá mætti slíta skólanum, eða nota tímann, sem afgangs yrði, til unglingafræðslu. Og að laun kennara væru miðuð við lengd skólatímans, mælir öll sanngirni með. Í mínu hjeraði er það skoðun margra, að betri not verði yfirleitt af fræðslunni, ef hinir eiginlegu barnaskólar væru látnir standa sem styst að þörf er á, en aftur bætt við unglingaskólum. Á þessari skoðun hefir ekki bólað alllítið hjer á Alþingi undanfarið. Þessu álít jeg, að hægra yrði að koma við, ef frv. það, er hjer liggur fyrir, yrði samþ., því nú verða hjeruðin að sitja hinn ákveðna tíma með kennarana, ef þau eiga að fá eitthvað af launum þeirra greitt úr ríkissjóði, hvort sem þau hafa beint með þá að gera eða ekki. Að síðustu: Mjer finst auðskilið mál, sem ekki sje hægt að neita, að það muni koma líkt niður á menn, hvort þeir greiði gjaldið til ríkissjóðs eða beint til starfsins.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Út af ummælum hv.þm. A.-Húnv. (GÓ), vil jeg taka það skýrt fram, að jeg sagði, að það væri í mesta máta óviðkunnanlegt, að um sama leyti og verið væri að leggja hina þungu skatta á þjóðina, væri einnig verið að draga gjöld frá ríkissjóði yfir á bæjar- og sveitarfjelögin. Það má vel vera, að þeir hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) og hv.þm. A.-Húnv. (GÓ) hafi umboð frá sínum kjósendum til að gera slíkt. Um það er vitanlega ekkert að segja. Slíkt göfuglyndi er virðingarvert. En þó að þessi hjeruð standi sig svo vel, að þau muni ekkert um þetta, er jeg ekki viss um, að öll önnur hjeruð vilji bæta á sig þessari þungu byrði. Háttv. 1. þm. Eyf. (EÁ) gerði lítið úr þeim gjaldauka, sem frv. þetta hefði í för með sjer fyrir hans hjerað. Það má vel vera, að svo verði fyrir þau hjeruð, sem farskóla hafa, en öðru máli er að gegna, þar sem fastaskólar eru. Annars skil jeg ekki, að gamlir og reyndir menn utan af landi færu að ástæðulausu að koma til þingmanna og kvarta undan þessari gjaldabyrði.  Að því er snertir 1. liðinn í nefndaráliti okkar, sje jeg ekki annað en hann sje rjettur, því að í 9. gr. laga nr. 75 frá 1919, e-lið, stendur: „Farskólakennarar og eftirlitskennarar við heimafræðslu hafa í árslaun 300 kr., auk ókeypis fæðis, húsnæðis, ljóss, hita og þjónustu þá 6 mánuði, sem skólinn stendur.“ En aftan við liðinn bætist: „Standi skólinn skemur, lækka launin hlutfallslega.“ Er því þarna gefin heimild til að lækka launin, ef skólinn stendur skemur en 6 mánuði. Þar sem nú engin ákvæði eru í frv., sem bæta kenslufyrirkomulagið eða hina fjárhagslegu hlið, trúi jeg ekki, að þingmenn hafi umboð frá kjósendum til að óska þess, að meiri gjöld sjeu færð yfir á sveitirnar af ríkissjóði en hingað til hefir verið gert. Er jeg því sannfærður um, að það yrði illa tekið upp. Þar sem nú ekki er títuprjóns-atriði í frv., sem bætir alþýðufræðsluna, eða er til sparnaðar fyrir þjóðin í heild, en aftur á móti mörg atriði, sem geta haft vond áhrif á alþýðumentunina, sje jeg ekki annað en það sjeu nægileg rök fyrir því, að frv. eigi að fella.

Guðmundur Ólafsson Það var hreinasti misskilningur hjá háttv.frsm. (SE), er hann var að tala um að við háttv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hefðum umboð frá kjósendum okkar til að vera með þessu frv. Jeg tók það skýrt fram, að jeg teldi það líkt fyrir gjaldendur, hvort þeir greiða gjaldið til ríkissjóðs eða beint til kennaranna. Hvað umboðið snertir, sem háttv.frsm. var að tala um, virðist ekki úr vegi að beina þeirri fyrirspurn til hans, hvort hann hafi haft umboð frá öllu landinu hjer um daginn, þegar hann fylgdi verðtollinum.  Annars gaf jeg enga ástæðu til, að háttv.frsm. færi að koma með hin ýmsu skemtilegu nýyrði, eins og t. d. títuprjónsatriði o. fl., sem hann var að slá um sig með. Að síðustu vil jeg endurtaka það, sem jeg sagði áðan, að jeg tel ekkert misráðið, þó að frv. þetta nái fram að ganga, heldur hið gagnstæða.

Forsætisráðherra (JM): Jeg get ekki skilið, að það yrði til að vekja andúð gegn fræðslulögunum, þó að frv. þetta yrði samþykt. Ef um andúð gegn þeim yrði að ræða, kæmi hún vegna annars kostnaðar, því að sumir hreppar hafa t. d. alveg neitað að leggja fram fje eins og með hefir þurft til hinnar lögskipuðu fræðslu. En hvað það atriði snertir, að frv. þetta hafi mikinn kostnaðarauka í för með sjer fyrir sveitirnar, held jeg, að of mikið sje gert úr, því að sannleikurinn mun verða sá, að fyrir utan kaupstaðina verður þessi aukakostnaður sáralítill, þar sem tæpar 34 þús. kr. skiftast milli allra hreppa landsins. Út af þeim ummælum, sem hjer hafa fallið um umboð þingmanna, vil jeg minna á, að þingmenn hafa ekki síst umboð til að hugsa um ríkissjóðinn. Annars er jeg á sömu skoðun og hv.frsm. (SE), um að alþýðufræðsluna þurfi að efla. En jeg get ekki skilið, að þessi litla breyting á launalögum barnakennara geti á nokkurn hátt orðið til þess að draga úr henni.

Einar Árnason Það virðist nú komið fyllilega í ljós, að nefndin hafi ekki skilið 1. gr. frv.  Annars finst mjer, að hv. mentmn. hefði ekki veitt af að fá, þó ekki hefði verið nema 8 vikna fræðslu í þessum málum, til þess, að hún hefði eitthvað getað skilið í þeim.



Jeg skal strax taka það fram, að eftir mjög vendilega athugun á fræðslulögunum komst nefndin að þeirri niðurstöðu, að síst væri ástæða til að hrapa að breytingu þeirri, sem frv. þetta fer fram á. Hafi nefndinni því mistekist í tillögum sínum, er það sannarlega óviljandi, því að hún athugaði báðar hliðar málsins, bæði kostnaðarhliðina, og hina menningarlegu hlið þess. Eins og hv. frsm. rjettilega hefir tekið fram, þá er sparnaður sá fyrir þjóðina, er af því leiddi, að frv. þetta yrði samþykt, svo hverfandi lítill, eða jafnvel enginn; útgjöldin aðeins flutt úr einum vasa landsmanna yfir í annan, og þarf því ekki að fjölyrða um þá hlið málsins. Hin - menningarhliðin - er því að minni hyggju mergurinn málsins, og þarf ekki að ganga gruflandi að því, að kæmist breytingar þær, er frv. gerir ráð fyrir, í framkvæmd, væri hætt við, að það myndi draga mjög úr fræðslu barna. En um það geta þó víst flestir verið sammála, að góð barnafræðsla er grundvöllurinn undir alþýðumentuninni og þá um leið undir menningu þjóðarinnar yfirleitt. Jeg gæti að vísu vel tekið í þann streng, þar sem jeg nú hefi fengist við kenslu í 30 ár, að alþýðufræðsla sú, er unglingar fengu áður, var eigi lakari en nú. En meðan fræðslulögin eru í gildi má eigi gera neitt til þess að draga úr ágæti þeirra. Nái frv. þetta fram að ganga, þá er stoðunum kipt undan lögunum. Að vísu hefir það, því miður, komið í ljós, að mjög hefir verið vikið frá lögunum og að fræðsluhjeruðin hafa af mörgum ástæðum ekki sjeð sjer fært að fylgja ítarlega ákvæðum þeirra. Afleiðingin hefir orðið sú, að börnin eru lakar að sjer nú en áður en fræðslulögin komu til sögunnar. Þetta er æðiþungt á metunum, þegar það er athugað, hversu miklu fje varið er til barna- og unglingafræðslunnar. Hv. þm. A.-Húnv. (GÓ) kvaðst álíta, að unglingafræðslan ætti að bæta það upp, ef ekki væri haldinn næglega langur skóli í sveitinni. Jeg vildi aðeins benda háttv. þm. á það, að barn, sem ekki er læst, af því að það lærði ekki að lesa í barnaskólanum, þegar það átti að gera það, það lærir það ekki í unglingaskólanum og jafnvel aldrei. Svo bið jeg hv. deildarmenn að athuga málið með velvild og skilningi, því þeir munu þá komast að raun um, að hjer ræðir um þýðingarmikið mál.

Forsætisráðherra (JM): Jeg vildi aðeins láta þá von mína í ljós, að háttv. mentmn. taki frv. til rækilegrar athugunar.

Frsm. minnihl. (Jónas Jónsson) Nefndin hefir haft mál þetta til athugunar og hefir meðal annars átt tal við 2 menn, sem mikið þekkja til sjóðsins, og hafa þeir gefið nefndinni skýrslu um starfsemi hans. Þessir menn eru þeir núverandi formaður sjóðsins, Vilhjálmur Briem, og stofnandi hans, Eiríkur Briem, sem hefir starfað við sjóðinn í 30 ár. Af upplýsingum þeim, er menn þessir hafa gefið nefndinni, er það ljóst, að Söfnunarsjóðurinn hefir nú að jafnaði um 100 þús. kr. til nýrra útlána. Þetta fje mun undanfarin ár mestmegnis hafa verið lánað til bæjanna, einkum Reykjavíkur. Sögðust báðir þessir menn, er að sjóðnum standa, mjög gjarnan hafa viljað lána sveitunum úr sjóðnum, en kváðu sjer sjaldan hafa borist beiðni þaðan. Kvaðst þó annar þeirra, Vilhjálmur Briem, hafa ýtt undir menn í sveitum til þess að nota sjóðinn. Hefir ekki orðið samkomulag um þáltill. í nefndinni. Er nefndin eiginlega þrískift, þó að nál. sjeu ekki nema tvö. Kemur það af því, að einn nefndarmanna, hv. 1. landsk. (SE) hefir skrifað undir annað nál. með fyrirvara. Tveir okkar nefndarmanna, Framsóknarmennirnir, álíta till. eins og hún var upphaflega borin fram, rjetta í eðli sínu, sem sje, að nú ætti að lána úr sjóðnum það fje, sem handbært er, til sveitanna. Einn nefndarmanna lítur svo á, að það eigi aðallega að lána sveitunum fjeð, en ekki eingöngu, og enn eru menn í nefndinni, er engu vilja breyta í þessu efni. Það hefir að vísu komið fram, að þeir viðurkenna, að veð í jarðeign sje tryggast, en benda á, að það kæmi fyrir, að sjóðnum áskotnaðist fje með því skilyrði, að það yrði lánað út til ákveðinna fyrirtækja. Álíta þeir því ekki heppilegt að ákveða sjerstaklega, að fjeð skuli lánað til sveitanna. því höfum við, 3. hl. nefndarinnar, breytt till. þannig, að sjóðnum yrði breytt svo, að lán til sveitanna fengju forgangsrjett. Jeg skal taka það fram, að höfuðtilgangur minn með till. þessari er sá að bæta úr mestu vandræðunum, þar sem nú um stund er ekki hægt að fá hjer hentug lán gegn veði í jarðeignum, og slík veðbrjef verða ekki seld í öðrum löndum sakir þess, hve óstöðugur gjaldmiðill okkar er. Aðalspurningin er því sú, hvort hv. deild vill stuðla að því, að Söfnunarsjóðurinn verði til þess að auka Reykjavík eða efla býlin í sveitunum. Jeg álít, að höfuðástæðan til þess að breyta eigi Söfnunarsjóðnum, sje sú, að það er ofvöxtur í Reykjavík og öðrum kauptúnum landsins. Þetta er ekki nýtt. Það hefir verið svo síðan um aldamót, að ráðandi menn bankanna hafa stutt að ofvexti bæjanna, en hafa ekkert um það hugsað að hlúa að sveitunum. Málið er einfalt eins og það liggur fyrir, og það er engin spurning um veðið, þó að reynt hafi verið að draga það inn í umræðumar, því að það er margviðurkent, að ekkert veð er tryggara en í jarðeign til sveita. Þeir, sem halda öðru fram, gera það af vanþekkingu. Og trausti sjóðsins spillir þetta ekki, eins og sumir hafa haldið fram, því að forstjórar sjóðsins hafa játað, að það sje síður en svo, að þeir hafi á móti veði í jarðeignum. Þeir álíta það betra en kaupstaðaveðin. Hinn aldurhnigni forstjóri sjóðsins, sem þykir vænt um hann, talaði svo um sjóðinn, að sjer væri ekki kært, að honum væri breytt að formi til. Hann hjelt því fram, sem rjett er, að sjóðurinn væri fyrst og fremst til þess að safna, til þess að geyma fje á vöxtum. Og hann lítur svo á, að það skifti ekki máli, hvar peningarnir standi, ef aðeins tryggingin er í lagi. Jeg skal játa, að þetta er að mörgu leyti rjett, frá sjónarmiði innieigenda, en þar af leiðir ekki, að þjóðin sætti sig við það, að sjóðnum sje til lengdar beitt í þá átt, að lánað sje út á veð, sem eru lakari en önnur veð. Er því að mínu viti ómögulegt að vera á móti tillögunni, nema menn vilji ekki láta sveitirnar hafa forgangsrjett að þessum 100 þús. kr., en vilji heldur stækka kaupstaðina. Þar sem jeg hefi leitt rök að því, að þau veð, sem sveitamenn hafa að bjóða, eru betri og tryggari en önnur veð, getur ágreiningur ekki staðið um annað en það, hvort styðja beri að því, að bæirnir vaxi eða sveitirnar. Mál þetta skýrist dálítið frekar við það, að þann mann hjer í hv. deild, sem mest er á móti því, má telja sem fulltrúa bæjanna hjer á þinginu, og hefir að því leyti, sem hann hefir haft ráð á landsfje, hlynt sjerstaklega að viðgangi bæja og atvinnurekstri þeirra. Hverjar eru ástæður fyrir því, að sveitirnar hafa notið þessa sjóðs svo lítið hingað til, úr því að þær hafa í raun og veru tryggari veð að bjóða? Jeg hygg, að þær sjeu aðallega tvær. Sjóðurinn starfar í kyrþey, og á þann hátt, að sjerstaklega launamönnum landsins er kunnugt um hann; hafa þeir oft fengið þar lán til húsabygginga. Enda játaði forstjóri sjóðsins, að meirihluti eigna hans stæðu í lánum hjer í Reykjavík. Aftur á móti er sjóðurinn óþektur úti um landið, menn hafa ekki hugmynd um tilveru hans. Mjer er sagt, að í sveit nokkurri, ekki langt frá Reykjavík, sje bóndi einn frægur fyrir það að hafa fengið lán úr Söfnunarsjóði. þetta hefir þótt svo mikið snildarbragð, að það einkennir manninn frá öðrum. Hin ástæðan er sú, að Reykjavík hugsar fyrst og fremst um sig, enda er hún nær sjóðnum. Er það tæplega af tilviljun, að einstakir þingmenn setja sig á móti þessari breytingu. Þeir eru fulltrúar fyrir þann hugsunarhátt, sem vill halda veltufje bankanna innan Reykjavíkur. Í þeim endurspeglast Reykjavíkurvaldið. Jeg hygg, að jeg hafi nú á þessu stigi málsins leitt nægileg rök fyrir rjettmæti þesarar till. Í henni felst ekkert annað en það, að sveitirnar eiga að fá forgangsrjett að sjóðnum gegn jöfnum tryggingum. Hjer er engin tilraun gerð til að breyta tryggingarskilyrðum.

Frsm. meirihl. (Jóhann Jósefsson) Það er auðvelt bæði að skilja og virða tilgang hv. 5. landsk. (JJ) með því að gerast flytjandi að þáltill., eins og hún var upphaflega á þskj. 247. Og væri ekkert annað atriði till. til fyrirstöðu en spurningin um það, hvort menn vildu unna landbúnaðinum þess að njóta lána af því fje, sem Söfnunarsjóður hefir til umráða, þá mundi mig ekki greina mikið á við hann í þessu máli, og ekki meirihlutann heldur. Það er hverju orði sannara, að landbúnaðurinn hefir engu að síður þörf á hentugum lánum en annar atvinnurekstur landsmanna. En hv.flm. (JJ) hefir borið niður með breytingu á fyrirkomulagi á miður heppilegum stað. Hv. flm. (JJ) skýrði nokkuð frá því, hvað í nefndinni hefir verið upplýst um tilgang og starfsemi Söfnunarsjóðsins. Þessi merkilega og einstaka stofnun er orðin nokkuð gömul, því að núgildandi lög hennar eru frá 1888. Höfuðtilgangur sjóðsins er sá, að fá menn til að safna fje, til þess, að það geti ávaxtast og vaxið í framtíðinni. Til þess að geta fengið sem fylstar upplýsingar um málið, fór nefndin til framkvæmdastjóra sjóðsins. Fyrst og fremst ljet hann það í ljós, að hann væri persónulega hlyntur landbúnaði, og kvaðst altaf hafa látið lánsbeiðnir frá landbúnaði sitja í fyrirrúmi fyrir öðrum. Hann dró engar dulur á það, að jarðarveð væru síst ótryggari en eign í kaupstað, enda hefir meirihluti nefndarinnar ekki vefengt það. Hann lýsti sem sagt yfir því, að þáltill. væri í samræmi við þá stefnu, sem hann hefði altaf fylgt sem framkvæmdastjóri sjóðsins, sem sje, að hlynna að landbúnaðinum með lánum, eftir því, sem unt væri. Yfirlýsing framkvæmdastjórans hefir ekki komið í bága við skoðun neins í nefndinni, svo að jeg hafi orðið var við. Hann taldi vandkvæði á, að lögum sjóðsins yrði breytt, vegna þess, að fjeð, sem lagt er í hann, er óuppsegjanlegt fje undir þeim lögum, sem í gildi eru um sjóðinn, og áleit ekki rjett að breyta lögunum, meðan fje stæði þannig inni. Þá benti hann á annan örðugleika. Svo sem tekið er fram í 19. gr. laganna, er gert ráð fyrir, að þeir, sem fá sjóðnum fje til geymslu, hafi rjett til að setja skilyrði nokkur um, hvernig það sje notað. Væru hendur framkvæmdastjórans algerlega bundnar, eins og þáltill. á þskj. 247 fer fram á, um það, hvernig nota mætti fje sjóðsins, áleit hann, að það gæti orðið til þess, að sjóðurinn misti af fje, sem honum hefði verið ætlað. Þannig yrði þessi ráðstöfun til þess að hindra, að menn söfnuðu fje, og væri það gagnstætt höfuðtilgangi Söfnunarsjóðslaganna. Á næsta fundi hafði nefndin tal af stofnanda sjóðsins, próf. Eiríki Briem. Hans tal fjell á líkan veg og framkvæmdastjórans. Skýrði hann frá tilgangi sjóðsins; sagði hann, að í þau 35 ár, sem hann hefði verið í framkvæmdastjórninni, hafi ekki einni einustu lánsbeiðni úr sveit verið neitað. Kvaðst hann hafa haft tilhneigingu til að láta landbúnaðinn sitja í fyrirrúmi. Prófessorinn gat einnig þess, að eftir sínu áliti gætu þeir, sem fje eiga í sjóðnum, krafist þess, að lögum hans yrði ekki breytt innieigendum í óhag. Stofnandi og framkvæmdarstjóri sjóðsins hafa því lýst því yfir, að þeir hafi í verkinu ávalt leitast við að lána úr sjóðnum á þann hátt, sem hv.flm.þáltill. (JJ) óskar, og framkvæmdastjórinn sagðist mundi halda uppteknum hætti í framtíðinni, án nokkurrar skipunar frá þingi eða stjórn. Hjer ber því ekkert á milli annað en það, að hv.flm. (JJ) vill breyta lögum sjóðsins, en þeir, af skiljanlegum „praktiskum“ ástæðum, hafa á móti slíkri breytingu. Meirihluti nefndarinnar sjer ekki heldur þörf til þess, þegar fyrir liggja yfirlýsingar frá framkvæmdastjórninni um það, hvaða aðferð þeir munu viðhafa í þessu máli í framtíðinni. Ef settar yrðu harðar reglur um, að úr sjóðnum mætti aðeins lána til landbúnaðar, mundi af því leiða töluverðan aukinn kostnað fyrir stjórn hans, með því, að þá yrði óhjákvæmilegt að hafa eftirlit með því, hvernig peningunum væri varið. En það hefir einkent þessa stofnun, hve mikil áhersla hefir verið lögð á að kosta sem allra minstu til við framkvæmdastjórnina. T. d. í 13. gr. laganna er gert ráð fyrir, að forstöðumaður sjóðsins fái enga borgun til að byrja með. Ennfremur er þar tekið fram, að þegar svo langt er komið, að farið er að greiða forstöðumanni nokkuð fyrir verk sitt, eigi hann að setja veð, sem slíkir embættismenn. Meiri hluti nefndarinnar getur því alls ekki talið rjett að breyta lögum sjóðsins, enda fer breytingin á þskj. 332 í bága við hagsmuni eigenda hans. Hv. 5. landsk. (JJ) sagði spurninguna í þessu máli snúast um það, hvort menn vildu hlynna að landbúnaði eða húsabyggingum í kaupstöðum. Meirihluti nefndarinnar er samþykkur þeirri aðferð, sem stjórn sjóðsins hefir viðhaft um útlán, og þess vegna óskar hann engrar breytingar. Spurningin, sem liggur fyrir, er sú, hvort setja skuli ákvæði í Söfnunarsjóðslögin, sem ríða í bága við frumhugsun laganna, ákvæði, sem hindra höfuðtilgang sjóðsins, þann, að hvetja menn til að geyma og ávaxta fje. En það virðist mjer gert, ef þáltill. á þskj. 247 verður samþykt. Jeg þykist hafa leitt rök að því, að öll breyting laganna er óþörf, þegar yfirlýsingar framkvæmdastjórnarinnar eru teknar til greina. Eins og jeg tók fram, brýtur þáltill. í bága við 19. gr. Söfnunarsjóðslaganna, þar sem gert er ráð fyrir, að þeir, sem leggja í sjóðinn, megi hafa atkvæðisrjett um, hvernig með það sje farið. Meirihluti nefndarinnar hefir því orðið að leggja til, með vöxt og viðgang sjóðsins fyrir augum, að engin breyting yrði gerð á lögum hans. En hv.flm. (JJ) má vera fullviss um það, að meirihlutinn hefir samúð með hugsun hans, að því er aðhlynningu landbúnaðarins snertir. Persónulega er jeg hv.flm. (JJ) þakklátur fyrir að hafa komið þessari athugun um fyrirkomulag og starfsemi Söfnunarsjóðsins af stað í þessari hv. deild. Þetta varð til þess að gefa okkur tækifæri til að kynnast nánar þessari merkilegu þjóðþrifastofnun, Söfnunarsjóðnum, og hinum göfuga tilgangi stofnanda hans.

Sigurður Eggerz Jeg er sammála hv. 5. landsk. (JJ) um það, að lánsstofnanir hafa lítið gert fyrir landbúnaðinn. Honum hefir ekki verið sjeð fyrir lánsmöguleikum með hæfilegum kjörum. Að vísu hefir verið stofnað til fasteignabanka, en vegna fjárhagsörðugleika hefir hann ekki komist til framkvæmda ennþá. Jeg verð að skoða það mjög svo eðlilegt, að þessum sjóði sje aðallega varið til landbúnaðar. En jeg vildi ekki með lögum binda starfsemi hans eingöngu við þann atvinnuveg. Það gæti orðið til að rýra innlegg í sjóðinn. Framkvæmdastjórnin hefir gefið svo ákveðnar yfirlýsingar um það, að hún vildi heldur lána fje sjóðsins til landbúnaðar. Stofnandi sjóðsins ber mjög fyrir brjósti, hvernig honum sje varið í framtíðinni. Það hafði djúp áhrif á mig að heyra, hve mikla trú stofnandi sjóðsins hafði á nytsemi hans í framtíðinni. Það er óblandin ánægja að því að hitta menn, sem leggja eins mikið að sjer með áhugamál sín, og hafa eins fasta trú á því að geta unnið framtíðinni gagn. Stofnanda sjóðsins virtist falla það þungt, ef lögum hans yrði breytt. Eins og jeg hefi tekið fram, álít jeg rjett, að sjóðurinn starfi aðallega í þarfir landbúnaðar. En hvort breyta megi lögum hans, vil jeg ekki segja ákveðið um að svo stöddu. Þó að núverandi framkvæmdastjórn vilji láta sjóðinn starfa á þennan hátt, sem jeg nefndi, er engin trygging fyrir því, að eftirmenn hennar vilji fara eins að. Eins og sakir nú standa, vil jeg leggja til, að máli þessu verði vísað til stjórnarinnar, og hún athugaði málið. Jafnframt vil jeg láta það koma mjög skýrt fram hjer í hv. deild, sem þegar hefir komið fram hjá hv.flm. (JJ) og hv.frsm. meirihl. (JJós), að hún álítur tryggilegt að lána út á jarðeignir, og heppilegt að verja sjóðnum sem mest í þarfir landbúnaðarins. Vildi jeg mælast til þess, að hæstv. stjórn athugaði, hvort nokkuð væri því til fyrirstöðu.

Frsm. minnihl. (Jónas Jónsson) Jeg hefi ekki getað sannfærst af rökum hv.þm. Vestm. (JJós). Jeg get að vísu þakkað honum hið hlýja hugarþel til landbúnaðarins, sem kom í ljós í ræðu hans, en þó fanst mjer það vafið inn í nokkuð viðamiklar umbúðir, sem hæglega geta gert hinn góða innmat nálega einskisvirði. Það var tekið fram áðan, að nægilegt væri, að bæði fyrverandi og núverandi forstjórar sjóðsins hefðu lýst því yfir, að landbúnaðarlán úr sjóðnum ættu, að þeirra áliti, að ganga fyrir öðrum lánum. En þessar yfirlýsingar verða ekki mikilsvirði, þó að jeg vilji ekki draga hinn góða vilja forstjóranna í efa, þegar það er athugað, að langmestur hluti sjóðsins stendur nú í kaupstaðalánum. Hvernig stendur á þessu? Ekki er það vegna þess, að þörfin sje ekki fyrir hendi í sveitunum. Annaðhvort stafar þetta af heimsku þeirra, sem í sveitunum búa, eða þá ókunnugleika. Mönnum kemur saman um það, að veð í fasteignum í sveit sje öllu tryggara en í húseignum í kaupstöðum, og þó hefir lítið sem ekkert verið gert til þess að vekja eftirtekt bænda á sjóðnum. Nei, eins og jeg tók áður fram, hafa bændur hjer í nærsveitunum orðið stórfrægir, hafi þeim tekist að fá lán úr sjóðnum. Þessvegna er hætt við því, að þrátt fyrir hin fallegu orð forstjóranna, haldi sjóðurinn áfram að verða fastur í kaupstaðalánum, ef formi hans verður ekki breytt. Annars vil jeg geta þess, að mjer leikur grunur á, að hv. meirihl. fjhn. hafi ekki orðað nál. sitt í sameiningu, því að hv. 1. landsk. (SE) var ekki eins grimmur í ræðu sinni eins og stendur í álitinu, þar sem svo er komist að orði, að það væri jafnvel móðgun við stofnanda sjóðsins, að lögum hans yrði breytt í nokkru.  Jeg þykist vita, að mikið af lánum úr Söfnunarsjóði sje trygt með veði í timburhúsum, vegna þess, að, eins og allir vita, þá eru flest hús í kaupstöðum, og einkum hin eldri, úr timbri. Svo er t. d. hjer í Reykjavík, og þar stendur langmestur hluti sjóðsins. Hvort er nú tryggara veð, timburhús hjer í Reykjavík eða jarðeign úti á landi? Um það verður ekki deilt. Jeg tek undir með hv.þm. Vestm. (JJós), að af öllum jarðneskum hlutum eru það jarðeignirnar, landið, sem er varanlegasta eignin. En meiri hluti sjóðs þessa er bundinn gegn veði í timburhúsum. Hv. þm. Vestm. (JJós) sagði, að starfsaðferð forstjóra Söfnunarsjóðsins væri í fullu samræmi við hugsun mína, og þyrfti því ekki að samþykkja tillöguna. Jeg vil neita þessari fullyrðingu. Hugsun mín er sú, að framvegis verði næstum því eingöngu veitt lán til sveitabúskaparins úr sjóðnum, en nú er hverfandi lítill hluti hans bundinn í slíkum lánum. Þá hjelt hv.þm. Vestm. (JJós) því fram, að það riði í bága við frumhugsun laga sjóðsins, að þeim yrði nú breytt í þá átt, sem till. fer fram á, því að þeir, sem fyrir mörgum árum, t. d. kringum 1890, hefðu lagt fje í sjóðinn, hefðu í raun og veru lagt það með því skilyrði, að lán úr sjóðnum væru trygð svo sem þá tíðkaðist. Nú vil jeg spyrja hv.þm. (JJós), hvort hann haldi, að þessir aðiljar ynnu málssókn á móti landsstjórninni, sem þeir kynnu að höfða vegna þessarar breytingar? Jeg held ekki, og allra síst þegar þess er gætt, að með breytingunni verða veðin aðeins gerð tryggari, og þurfa innlánsmenn síst að kvarta. Spurningin verður því aðeins þessi: Á Reykjavík að gleypa sjóð þennan, eða eiga sveitirnar að gera það? Það mun nokkurnveginn óhætt fyrir mig að segja Reykjavík, því að aðrir kaupstaðir munu mjög lítið hafa notað sjóðinn. T. d. hygg jeg, að Vestmannaeyingar, kjósendur hv.þm. (JJós), hafi sama og ekkert fengið að láni úr sjóðnum, svo að hann hefir engra sjerstakra hagsmuna þeirra að gæta í þessu efni. Jeg viðurkenni, að andi till. fer í þá átt, sem forstjórar sjóðsins hafa talið rjettmæta. En einhverra orsaka vegna hefir verið breytt gagnstætt skoðun þeirra. Sömuleiðis hafa báðir þeir hv.þm., sem hjer hafa talað, fallist á stefnu till., þó að þeir vilji ekki samþ. hana. Ennfremur hefi jeg sannað með dæmunum, sem jeg nefndi, Herdísarsjóðnum og sjóði Hannesar Árnasonar, að þar sem stofnskrám þeirra hafi verið breytt, megi engu síður breyta lögum Söfnunarsjóðsins, og það því fremur sem hann er opinber stofnun undir yfirumsjón Alþingis.  Það renna því öll rök að því, að samþykkja þessa tillögu. Sjóðnum verður komið fyrir í tryggari lánum, starf forstjóra hans verður mun ljettara, og loks verður sjóðurinn með því móti landinu í heild að ólíkt meira gagni en nú, og er það vitanlega aðalatriðið.

Forsætisráðherra (JM): Út af samanburði hv. 5. landsk. (JJ) á því, að komið hafi fyrir bæði fyr og síðar, að ákvæðum gjafabrjefa hafi verið breytt, þá skal jeg geta þess, að þetta er rjett, slíkt hefir komið fyrir. En án þess að jeg ætli mjer að fara langt út í það mál, hvort breyta eigi lögum Söfnunarsjóðsins, skal jeg taka það fram, að þetta tvent er ekki vel sambærilegt. Mjer skilst, að Söfnunarsjóðurinn hafi fengið nokkurskonar sjerleyfi til starfs síns. Hann er stofnun út af fyrir sig og á engan hátt háður landsstjórninni, þó að hann standi að dálitlu leyti undir stjórn þingsins. Með þessu er ekki sagt, að ekki megi undir nokkrum kringumstæðum breyta lögum sjóðsins; en þær breytingar eru ekki sambærilegar við breytingar á gjafabrjefum sjóða, sem standa undir beinu eftirliti stjórnarráðsins. Hjer verður það að athugast vel, að um stofnun er að ræða, sem fengið hefir sjerleyfi, líkt og Íslandsbanki, til þess að rækja starf sitt, og að viðskiftamennirnir hafa fengið með því rjettindi, er ekki verða af þeim tekin.

En lögum Íslandsbanka hefir oft verið breytt

. Já, en það hefir verið gert samkvæmt beiðni bankans sjálfs. Annars býst jeg við því, að ef máli þessu verður vísað til stjórnarinnar, þá muni hún athuga það.

Frsm. meirihl. (Jóhann Jósefsson) Hv. 5. landsk. (JJ) talaði mikið um það, að mestur hluti Söfnunarsjóðsins hafi gengið til lána í kaupstöðum, og þá einkum í Reykjavík. Jeg skal ekki vefengja þetta. Jeg hefi ekki, fremur en hann, átt kost á að kynna mjer bækur sjóðsins. Hitt hefir hv.þm. (JJ) ekki borið brigður á - og enginn í nefndinni - að forstjórar sjóðsins færu með rjett mál, þegar þeir segja, að lánsbeiðnir utan af landi hafi að öðru jöfnu verið látnar ganga fyrir lánsbeiðnum úr kaupstöðum. Virðist svo, sem ekki hafi staðið á öðru en því, að bændur færu fram á að fá lán úr sjóðnum, því að undir umr. í fjhn. kom í ljós, að tiltölulega mjög fáar lánsbeiðnir hefðu komið úr sveitum landsins til sjóðsins. Ef hjer er um það að ræða, að bændum sje ekki kunnugt um starfsemi sjóðsins, þá stendur hv. 5. landsk. (JJ) einmitt vel að vígi að bæta úr þeim ágalla. Svo var að skilja á hv. 5. landsk. (JJ), að honum þættu umbúðir sjóðsins nokkuð reykvískar. En hvað mætti þá segja um fje sjóðsins? Mjer leikur grunur á því, að mikið af peningum sjóðsins sje einmitt úr Reykjavík eða nágrenni hennar. Að því er snertir þau ummæli hv. 5. landsk. (JJ), að ekki komi til mála, að það sje móðgun við forstjóra sjóðsins að skora með þál. á þá að gera hið sama, sem þeir hafa lýst yfir, að þeir hafi haft að reglu undanfarið, þá lít jeg nokkuð öðruvísi á það atriði. Við þessari yfirlýsingu forstjóranna er ekki nema tvent að segja. Annaðhvort segir þingið: Gott og vel, við trúum ykkur og treystum í þessu efni, eða þá að það segir: Við erum óánægðir með meðferð ykkar á fje Söfnunarsjóðsins, og leggjum fyrir ykkur framvegis að haga útlánum úr sjóðnum á þann hátt, sem þál. fer fram á. Ef þingið tekur þennan kost, þá treystir það ekki forstjórunum, eða því, sem þeir hafa sagt, og það virðist mjer vera móðgun við þá, og það að ósekju. Jeg sagði ekki, að ekki mætti breyta lögum sjóðsins vegna stofnanda hans, heldur miklu fremur vegna þeirra, sem eiga fje í sjóðnum. Fæ jeg því ekki sjeð, að þeir tveir sjóðir, sem hv.þm. (JJ) nefndi, sjeu sambærilegir við þennan sjóð, því að þeir taka ekki áframhaldandi við fje til ávöxtunar. Þá spurði hv. 5. landsk. (JJ) mig að því, hvort jeg hjeldi, að maður, sem hefði lagt fje í Söfnunarsjóðinn, t. d. árið 1890, ynni mál, sem hann höfðaði út af þessari breytingu, ef svo færi, að hún yrði samþykt. Jeg skal ekkert fullyrða um þetta atriði, enda býst jeg við því, að við hv. 5. landsk. (JJ) sjeum báðir nokkurnveginn jafnsnjallir „júristar“, eða með öðrum orðum, hvorugur bær um að kryfja það mál til fullnustu. En hitt veit jeg, að ef til slíkra málaferla kæmi, þá myndi það hnekkja áliti og trausti sjóðsins, honum til ómetanlegs tjóns. Loks má geta þess, að svo er að sjá, sem breytingin ríði í bág við þau ákvæði 19. gr. laga sjóðsins, að þeir, sem eiga fje í sjóðnum, skuli hafa tillögurjett um það, hvernig því sje varið.

Frsm. minnihl. (Jónas Jónsson) Þó að hæstv.forsrh. (JM) kæmi ekki lengra en að dæmum þeim, sem jeg tók til samanburðar, þá er jeg þakklátur honum fyrir þær skýringar, sem hann gaf til styrktar máli mínu. Hann játaði fyrst og fremst, að dæmi væru til þess, að ákvæðum í gjafaskrám hefði verið breytt. Þó mun enginn sá hlutur til, sem síður ætti að vera hægt að breyta, og enda er það mjög almenn trú, að það sje með öllu óleyfilegt, þó að jeg fyrir mitt leyti hallist að hinni skoðuninni, að gjafaskrám eigi að breyta, þegar ástæða er til. Og hvað er það svo, sem menn færa fram á móti því, að ákvæðum gjafabrjefa sje breytt? Það, að menn verði ófúsari til dánargjafa en ella, alveg eins og nú er sagt, að menn verði tregari til að leggja í Söfnunarsjóðinn, ef þingið skyldi finna upp á því að breyta í formsákvæðum lögum hans. Jeg held nú samt, að hjer muni fara líkt og með dánargjafirnar. Menn gefa þær eftir sem áður, þó að sumum gjafabrjefunum hafi verið breytt, og svo mun verða framvegis, enda þótt dómsmálaráðherra landsins hafi lýst því yfir, að fullkomlega sje leyfilegt að breyta gjafabrjefunum. Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að til mála gæti komið, að lögum Söfnunarsjóðsins yrði breytt, ef óskir um það kæmu frá sjóðnum sjálfum. Mjer er spurn: Hvað er sjóðurinn sjálfur í þessu sambandi? Ekki eru það peningarnir, og varla mun hann eiga við innieigendur. Þá er ekki um annað ræða en stjórn sjóðsins, og liggur mjög nærri að halda því fram, að hún sje Alþingi sjálft, því að það kýs forstjóra sjóðsins, sem annast hin daglegu viðskifti hans. En ef hæstv.forsrh. (JM) á við inneigendur, þá er augljóst, að þeim verður aldrei náð saman til að gera nokkra ályktun í þessum efnum, enda margir þeirra, sem lagt hafa fje í sjóðinn, dánir. Þessi litli samanburðarútúrdúr hefir því skýrt málið talsvert. Það hefir verið sýnt, að fordæmi eru fyrir því, að ákvæðum dánargjafa hefir verið breytt, og er því ekki sjáanlegt, að nokkuð sje fremur því til fyrirstöðu, að lögum þessa sjóðs verði breytt í betra horf, bæði fyrir sjálfan sjóðinn og þjóðina í heild. Það er mjög ósennilegt, að stofnun, sem er undir yfirstjórn þingsins, geti ekki orðið fyrir áhrifum þaðan. Og hver vill trúa því, að hin sama stofnun, þingið, sem á sínum tíma setti stofnlög sjóðsins og fól sjer sjálfu stjórn hans, sje nú alt í einu orðið ófært um að skifta sjer nokkuð af sjóðnum? Hv. þm. Vestm. (JJós) þóttist viss um, að mestur hluti sjóðsins væri kominn úr Reykjavík. Þetta getur meira en vel verið. En þó að svo sje, þá fæ jeg ekki betur sjeð en að peningar Reykvíkinga hafi líka gott af því að standa í sem tryggustum eignum. Jeg hefi nú sýnt, að það er hin mesta fásinna, að þingið sje ekki bært að breyta lögum sjóðsins, þar sem það hefir sett þau, enda varð jeg var við, að hv.þm. Vestm. (JJós) vildi ekki halda því til streitu, að þingið gæti ekki komið fram sem aðili í þessu máli.

Eggert Pálsson Þess hefir verið getið í sambandi við þetta mál, að bæði núverandi forstjóri Söfnunarsjóðsins og stofnandi hans hafi lýst því yfir, að þeir hefðu altaf reynt að láta lán til landbúnaðarins ganga fyrir öðrum lánum úr sjóðnum. Jeg þykist vita, að enginn vilji draga í efa, að þeir fari hjer með rjett mál. En aftur á móti hefir líka komið í ljós, að landbúnaðurinn hefir fengið tiltölulega lítið að láni úr sjóðnum. Þetta kann í fljótu bragði að virðast mótsögn, en þarf þó enganveginn svo að vera. Þess ber sem sje að gæta, að til skamms tíma hafa verið til hjer á landi peningastofnanir, sem bændum hefir þótt betur henta að leita til með lánsbeiðnir sínar. Má þar fyrst nefna veðdeildina. Á meðan brjef hennar voru í sæmilegu verði, var mun betra fyrir bændur að geta fengið lán út á jarðir sínar þar. Þá var og önnur lánsstofnun til Ræktunarsjóðurinn, sem jeg vissi, að bændum var jafnan mikið áhugamál að fá lán úr. En nú er svo komið, að hvorug þessara lánsstofnana er til lengur, eða að minsta kosti hefir hvorug þeirra nokkurt fje til að lána, og væri því mjög gott, ef bændur landsins gætu nú leitað til Söfnunarsjóðsins, því að þörf þeirra á lánum til jarðabóta er vissulega ekki minni nú en áður hefir verið. En eins og kunnugt er, þá er sá agnúi á að fá lán úr Söfnunarsjóðnum, að menn verða jafnan að bíða lengi eftir að fá þau, þar sem aðsóknin er svo mikil. En þegar menn, einkum upp til sveita, þurfa að fá lán, þá þurfa þeir að fá þau fljótt, en ekki einhverntíma síðar meir. Jeg lít svo á, að það sje ekkert lagalega því til fyrirstöðu að breyta lögum sjóðsins. En mjer finst hinsvegar, að ekki megi breyta þeim þannig, að gengið sje fram hjá vilja þeirra manna, sem mest hafa með sjóðinn að gera, eða þannig, að sú breyting brjóti í bág við aðaltilgang sjóðsins, sem er að safna fje og geyma það fyrir menn á öruggan hátt. En til þess að geta verið á því hreina með, hvort sú breyting, sem hjer er um að ræða, muni brjóta í bág við þann tilgang sjóðsins að safna sem mestu fje, verða hv.þm. að vita, hvaðan það fje kemur aðallega, sem sjóðnum áskotnast. Og þessvegna þarf að athuga, hvaðan fjeð kemur eða hefir aðallega komið, áður en ákveðið er að gera breytingar á lögum sjóðsins. Ef fjeð kemur aðallega úr sveitunum, þá er ekki ástæða til að ætla, að það dragi úr söfnuninni, þótt ákveðið væri, að sjóðurinn skyldi vera fyrst og fremst til útlána fyrir sveitirnar. En ef fjeð kemur hinsvegar aðallega úr kaupstöðunum, má búast við, að menn hættu að leggja fje í sjóðinn, ef ákveðið væri, að það skyldi aðeins lánað til sveitanna. En ef breyting á lögum sjóðsins yrði til þess, að hætt yrði að leggja fje í sjóðinn, þá næði hann ekki lengur aðaltilgangi sínum, þeim sem sje, er fyrir stofnanda sjóðsins vakti, að gera menn sem fúsasta til að leggja fje í sjóðinn til geymslu og ávöxtunar. Jeg held því, að það væri mjög heppilegt að vísa málinu til stjórnarinnar og láta hana rannsaka málið og bera sig saman við stofnanda sjóðsins og núverandi forstjóra, og vita, hvort þeir gætu ekki fallist á hagkvæma breytingu á lögum hans. Jeg fyrir mitt leyti veit alls ekki, hvaðan fje sjóðsins aðallega er komið, og meðan svo er, get jeg ekki sagt um, hvort svona löguð breyting, sem hjer er farið fram á, er í raun og veru heppileg, og svo hygg jeg muni vera úti fleiri hv.þdm.

Sigurður Jónsson Í tilefni af því, sem hv. 2. þm. Rang. (EP) sagði, um að menn yrðu að bíða lengi eftir því að fá lán úr Söfnunarsjóði, vil jeg skýra frá því, að jeg hefi komist að raun um, að svo er. Jeg vildi nýlega fá lán úr sjóðnum handa öðrum manni, og átti tal um það við forstjórann, og hann tók vel í að veita lánið, enda var trygging sú góð, sem jeg bauð, en forstjórinn sagði hinsvegar, að jeg gæti ekki fengið lánið fyr en eftir 3 ár. En sökum þess, að það þurfti að fá þetta lán fljótlega, hætti jeg við að fá það hjá Söfnunarsjóðnum. Jeg held, að bændur hafi ekki sóst mikið eftir að fá lán úr sjóðnum, sökum þess hve lengi verður að bíða eftir þeim. Það liggja ekki fyrir neinar skýrslur um, hverjum hafi verið lánað úr sjóðnum, en jeg hygg þó, að lánin hafi aðallega gengið til kaupstaðanna. Jeg veit vel, að aðaltilgangur sjóðsins er að safna fje, en jeg get ekki sjeð, hvað geti verið því til fyrirstöðu, að jafnmikið fje komi í sjóðinn, þótt honum verði breytt svona. Því að þótt sumir leggi fje í sjóðinn með því skilyrði, að því sje varið á ákveðinn hátt, hygg jeg þó, að sjaldan sjeu stórar upphæðir lagðar inn í hann með slíkum skilyrðum. Og þótt lögum sjóðsins verði breytt svona, og þessvegna verði lánað frekar til landbúnaðarins en verið hefir, þá er það ekki annað en það, sem forstjórar sjóðsins hafa verið að reyna að framkvæma, því að þeir hafa altaf gjarnan viljað lána til landbúnaðarins. Þetta er því aðeins spor í þá átt að ýta frekar undir þá með að gera það. Og það er ekki unt að ætla, að þetta sje á móti hagsmunum sjóðsins, því að ef svo væri, er ósennilegt, að stjórnendurnir hefðu öllu frekar viljað láta fjeð ganga til landbúnaðarins. Mjer finst engin ástæða til að vísa málinu til stjórnarinnar, enda hygg jeg, að þeir, sem það vilja, geri það aðeins til þess að láta málið fá þægilegan dauðdaga.

Frsm. minnihl. (Jónas Jónsson) Jeg vil aðeins taka það fram, að jeg lít svo á, að sú frávísunartillaga, sem hv. 1. landsk. (SE) ber fram og vill láta hv. deild samþykkja, sje aðeins annað form til þess að eyða málinu. Jeg álít því, að þeir, sem vilja aðhyllast breytingu þá, sem felst í þáltill., verði að ganga hreint til verks og samþykkja þáltill. en fella till.hv. 1. landsk.

Björn Kristjánsson Jeg vil aðeins segja nokkur orð viðvíkjandi því, sem hjer hefir verið rætt um það, hvort breyta mætti lögum Söfnunarsjóðsins. Það er enginn vafi á því, að það er hægt að breyta þessum lögum eins og öðrum, en spurningin er aðeins þetta: Hver getur afleiðingin orðið af slíkri breytingu? Það er viðurkent, að ekki megi breyta veðdeildarlögum. Og af hverju er það? Það er vitanlega mögulegt að breyta þeim, en þó er viðurkent, að þeim megi ekki breyta, sökum þess, að þeir, sem hafa keypt veðbrjefin, hafa keypt þau með tilliti til þeirra laga, sem giltu um deildina á þeim tíma, og sem þeir höfðu ástæðu til að ætla, að ekki yrði breytt. Og ef þeim væri breytt, mundi afleiðingin verða sú, að enginn mundi þora að byggja neitt á veðbrjefunum.

En ef breytingin hefði í för með sjer aukna tryggingu?

Hvað tryggingunni viðvíkur, þá kem jeg að því máli seinna, og ætla því ekki að fara út í það nú. - Eins mundi verða, ef breyta ætti lögum Söfnunarsjóðsins. En það væri ennþá hættulegra að breyta lögum hans, sökum þess, að það fje, sem lagt er inn í hann, er óuppsegjanlegt, og er lagt inn í hann í því trausti, að lögum hans verði ekki breytt. Það var talað um það áðan, að málaferli gætu risið út af því, ef lögum sjóðsins væri breytt. En þótt svo færi, þá er það ekki svo mikil hætta fyrir sjóðinn. Hitt er hættulegra fyrir hann, ef það yrði til þess, að menn hættu að leggja fje í sjóðinn, sökum þess, að þeir hættu að treysta honum. Og þar að auki finst mjer ekki óhugsanlegt, að þeir menn, sem lagt hafa fje óuppsegjanlega inn í sjóðinn, geti sagt því upp, ef lögum hans er breytt. Í þessu tvennu liggur aðalhættan. Þeirri staðhæfingu, að jarðir í sveit sjeu yfirleitt betri veð en húseignir í kaupstöðum, og verið sje með þessu að bæta tryggingar þær, sem Söfnunarsjóðurinn fær fyrir lánum sínum, er margsvarað, bæði af hv.frsm. meirihl. (JJós) og fleirum. Þeir, sem leggja fje í sjóðinn með því skilyrði, að það sje lánað út á hús í kaupstöðum, hættu að leggja fje í hann, ef slík breyting sem þessi kemst á, og því er með henni brotið í bága við aðaltilgang sjóðsins, að safna fje. Þótt því sje haldið fram, að jarðarveð sjeu betri en veð í húsum, þá held jeg þó, að ekki sje hægt annað að segja en að veð í húsum sjeu fulltrygg. Og ef aðeins er lánað 1/3 – 2/5 virðingarverðs húsa út á þau, þá held jeg sje alveg eins mikil trygging í þeim eins og jörðum, þegar lánað er út á þær ½ virðingarverðs, eins og veðdeild Landsbankans hefir gert. Enda mundi Söfnunarsjóðurinn eða veðdeildin ekki hafa lánað út á húseignir, ef þau hefðu ekki talið þær fulltrygg veð. Ef brtt. á þskj. 332 verður samþykt, þá er ætlast til, að aðeins verði lánað úr honum út á jarðarveð, en ekkert ákveðið um, til hvers fjenu skuli varið. Það er þó meira vit í þáltill. upphaflegu, því að samkvæmt henni er ætlast til, að sjóðurinn láni til ákveðinna fyrirtækja, sem sje ræktunar í sveit, endurbyggingar sveitabæja og til nýbýla. En hvaða trygging er fyrir því, að lánin gangi til eflingar landbúnaði, þó að þau sjeu fengin út á jarðarveð? Hún er alls engin. Það er sem sje alkunnugt, að menn hafa oft tekið lán út á jarðir í sveitum til þess að kaupa hluti í útgerðarfjelögum eða öðru slíku, eða jafnvel lagt fjeð í verslunarbrask. Nú stendur líka svo á, að verið er að gera ýmsar tilraunir til þess að útvega landbúnaðinum fje. Árið 1921 var stofnaður ríkisveðbanki, sem átti að vera aðallega fyrir landbúnaðinn. Og nú er á leiðinni frv. um að stofna búnaðarlánadeild við Landsbankann. Og um það má þó segja, að dálítið munar um það. Þó held jeg, að besta leiðin til að útvega landbúnaðinum rekstrarfje, væri að stofna 5. veðdeild við Landsbankann, eða samlagslánsfjelag fyrir bændur. Jeg hefi svo ekki mikið meira um þetta mál að segja. Málið er orðið vel rætt, og það er búið að segja flest, sem segja þarf. Hv. 2. þm Rang. (EP) sagði, að Ræktunarsjóður Íslands og veðdeildin væru í raun og veru ekki lengur til. Í því sambandi vil jeg geta þess, að Ræktunarsjóðurinn er ennþá til og lánar. En að veðdeildin er ekki starfandi nú, er eingöngu Alþingi að kenna. Ef þingið vildi, mætti láta hana starfa eins og áður.

Ingvar Pálmason Það er eitt atriði, sem jeg vildi minnast á, því að lítið hefir verið um það talað nú við þessar umræður, en það er, hvernig á því stendur, að landbúnaðurinn hefir orðið útundan með lán úr Söfnunarsjóðnum. Jeg hefi átt tal um þetta við báða forstjóra sjóðsins, og mjer skildist, að reglan væri sú, að þegar lánbeiðnir kæmu til sjóðsins, þá væru þær skrifaðar á lista, og svo væru lánin veitt í þeirri röð, sem beiðnirnar stæðu á listanum. Forstjórarnir töldu báðir, að ekkert væri því til fyrirstöðu, að landbúnaðurinn væri látinn sitja fyrir lánunum. Ef vjer athugum þessa reglu, sjáum vjer, að það er ofureðlilegt, að sveitirnar verði útundan. Allir, sem sækja um lán úr sjóðnum, verða að bíða nokkur ár, og svo eru lánin veitt, eins og jeg áður hefi tekið fram, í þeirri röð, sem beiðnirnar koma. En nú er það vitanlegt, að upphæðirnar, sem sótt er um úr sveitunum, eru alt af lægri en úr kaupstöðunum, og því er skiljanlegt, að það verði meira fje, sem gengur til kaupstaðanna. Í öðru lagi eiga bændur, sem á láni þurfa að halda, venjulega mjög erfitt með að bíða eftir þeim. En öðru máli er að gegna um menn í kaupstað, sem vilja fá lán úr Söfnunarsjóði til húsbygginga. Þeir geta venjulega bygt húsin og fleytt þeim með víxlum í 2–3 ár, ef þeir eiga eftir þann tíma víst að fá lán úr Söfnunarsjóði. Það er því eðlileg afleiðing af þessu fyrirkomulagi, að landbúnaðurinn hafi orðið útundan með lán úr Söfnunarsjóði. Þessvegna höfum við, minnihl. fjhn., viljað breyta skipulagi sjóðsins þannig, að lán til landbúnaðar væru látin ganga fyrir. Annars tel jeg ekki ástæðu til að fara frekar út í það, sem komið hefir fram við umræðurnar. Það hafa allir virst vera á einu máli um það, að jarðarveð væri tryggara en veð í húsum í kaupstöðum. Þó virtist hv. 2. þm. G.-K. (BK) draga það í efa. Hann hjelt því fram, að breytingin hefði í för með sjer hættu fyrir sjóðinn. En jeg get ómögulega skilið, að það hafi í för með sjer hættu fyrir sjóðinn, þó að hagur viðskiftamanna hans sje betur trygður en áður. Það er því ekki hægt að skilja ummæli hv.þm. (BK) öðruvísi en svo, að hann telji jarðarveð lakara en veð í húseignum í kaupstöðum. En svo var annað, sem sami hv.þm. (BK) sagði, sem mig langaði til að minnast á. Hv. þm. sagði, að þótt fje væri fengið gegn veði í fasteign, þá væri ekki hægt að vita nema það væri notað í verslunarbrask. Jeg skal taka það fram, að jeg þekki ekki slíkt, en það lítur út fyrir, að hv. 2. þm. G.-K. (BK) bæði þekki verslunarbrask og viti til þess, að fje hafi verið fengið út á jarðir til þess að nota til slíks. Annars kemur þetta alls ekki málinu við, því að það er aldrei hægt að fyrirbyggja, að lánsfje sje notað í verslunarbrask eða annað slíkt. Þó mun yfirleitt vera minni hætta á, að það fje, sem fengið er út á jarðir, sje notað til slíks, heldur en það, sem fengið er út á fasteignir í kaupstöðum. Jeg ætla mjer svo ekki að fara frekar út í þetta. Jeg hefi viljað leitast við að skýra það, hversvegna lán úr Söfnunarsjóðnum gangi minna til sveitanna en til kaupstaðanna. Og jeg hefi líka viljað benda á hitt, að trygging sú, sem sveitamenn hafa að bjóða fyrir lánum sínum, muni vera öllu betri, eða að minsta kosti ekki lakari en húseignir í kaupstöðum. Og af því dreg jeg þá ályktun, að þessi breyting, sem hjer er um að ræða, geti ekki leitt til neins tjóns eða álitshnekkis fyrir sjóðinn. Vel má vera, að eitthvert fje hafi verið lagt í sjóðinn með því skilyrði, að því yrði varið til húsabygginga í kaupstöðum, en það gerir ekki neitt til, því að það er ekki ætlast til þess, að öllu fje sjóðsins verði varið til lána handa landbúnaðinum. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara frekar út í einstök atriði. Jeg treysti því, að hv. deild afgreiði þetta mál þannig, að hún samþykki brtt. okkar, minnihl. fjhn., því að jeg get ekki sjeð, að hún geti gert nokkurn skaða, en er aðeins spor í áttina að því marki, að fje úr sjóðnum verði hjer eftir varið meira til landbúnaðarins en áður hefir verið. Eitt atriði vil jeg minnast á enn, og það er, hvaðan það fje sje aðallega, sem sjóðurinn hefir yfir að ráða. Mjer er nú ekki vel kunnugt um það, því að jeg hefi alls ekki rannsakað það neitt. En það er bæði mjer og öðrum hv. deildarmönnum kunnugt um nokkurt fje, sem fer stöðugt vaxandi, og verður máske á endanum aðalstarfsfje sjóðsins, og það fje mun vera að miklu leyti, ef ekki að mestu leyti, úr sveitunum. Jeg held annars, að þegar á alt er litið, hljóti allir að sjá, að ekki er um neinn voða að ræða, þó að þáltill. sje samþykt. Og ef hv.þdm. kemur saman um, að það beri að styðja landbúnaðinn, þá er hjer einmitt ágætt tækifæri til þess að sýna það í verkinu.

Guðmundur Ólafsson Það er eitt einkennilegt við þessar umræður, og það er, að allir ræðumenn virðast vera að nokkru leyti á sömu skoðun. Og sú skoðun er sú sama og umráðamenn Söfnunarsjóðsins segjast hafa haft, sem sje, að vilja gera alt fyrir landbúnaðinn. Jeg efast ekki um, að stofnandi sjóðsins muni líta hýru auga til landbúnaðarins, eins og hv. 2. þm. G.-K. (BK) sagði, en þrátt fyrir það mun enginn draga í efa, að landbúnaðurinn hefir fengið minna fje úr sjóðnum en kaupstaðirnir. Enda hefir sjóðurinn aðsetur sitt í stærsta kaupstað landsins, og standa íbúar hans því betur að vígi með að ná til sjóðsins en aðrir. Það er líka búið að leiða rök að því, að þeir, sem búa í kaupstað og ætla að fá lán úr Söfnunarsjóði til að koma upp húsi, eiga hægra með að nota þau en bændur, þótt þeir verði að bíða nokkuð eftir að fá lánin, og geta þá fleytt sjer með víxlum í bili. Þótt því hafi verið haldið fram, að ekki mætti breyta reglugerð sjóðsins sökum þess, að það gæti verið hættulegt fyrir sjóðinn, þá hafa þau rök, sem fram hafa verið færð fyrir því, ekki gert mjer það skiljanlegt, að svo væri. Jeg get ekki skilið, að breytingin geti verið til nokkurs skaða fyrir þá, sem eiga fje í sjóðnum, ef tryggingin fyrir lánunum er jafngóð eða betri. Og það eru allir sammála um, að jarðarveð sje að minsta kosti ekki lakari trygging en veð í húseignum í kaupstöðum, og jeg fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að jarðarveð sje miklu betra. Annars finst mjer þessar umræður ganga svipað því sem svo oft vill verða í þessari hv. deild, þegar rætt er um landbúnaðinn, þá er öllum svo vel við hann, að enginn sjer ráð til að gera neitt fyrir hann. Hv. 1. landsk. (SE) og hv. 2. þm. G.-K. (BK) vildu láta landbúnaðinn halla sjer að fasteignabankanum til þess að fá rekstrarfje, þótt sá banki vitanlega sje aðeins til á pappírnum. Hv. 2. þm. G.-K. (BK) mintist ennfremur á 5. veðdeild Landsbankans, sem enginn annar en hann mun vita, að sje til. Þetta hvorttveggja sýnir, að þeim er hlýtt til landbúnaðarins, og ráð þessara hv.þm., honum til styrktar, sanna það ljóslega. Annars finst mjer, að úr því, að hv. 2. þm. G.-K. (BK) mintist á 5. veðdeild Landsbankans, sem engin er til, þá hefði hann haft alveg eins mikla ástæðu til að minnast á bankann, sem stofnaður var af honum og flokksmönnum hans hjer á þinginu í fyrra. Hv. 2. þm. G.-K. (BK) virtist ennfremur halda því fram, að jarðarveð væru ekki góð veð. Því hefir nú verið mótmælt áður, en jeg get þó ekki látið vera að taka það fram í því sambandi, að jeg er þeirrar skoðunar, að slík veð sjeu miklu betri og tryggari en veð í húseignum í kaupstöðum. Jeg skal taka það fram, að jeg er ekki vel kunnugur Söfnunarsjóðnum yfirleitt, og get því ekki fyllilega sagt um, hver áhrif slík breyting sem þessi mundi hafa á hann. En mjer finst þó, að það ætti að vera alveg óhætt að athuga málið á þann hátt, er þáltill. ætlast til, og tel því rjett að samþykkja hana. Væri þá stjórninni skylt að leggja álit sitt um málið fyrir næsta þing. Þykir mjer velvilji hv. deildar til landbúnaðarins vera af skornum skamti. Er jeg máske næmari af því, að jeg er sveitabóndi. Tel jeg þó, að þingið gæti gert margt, sem því yrði minni heiður að en þótt það samþykti þessa till. Hv. 2. þm. G.-K. (BK) vísaði til búnaðarlánadeildar. Tel jeg mikinn vinning að fá hana. Býst jeg þó við, að till. um stofnun hennar yrði feld, ef hún kemur frá Nd., alt af velvilja til landbúnaðarins. Þá er að snúa sjer til bankans, sem ennþá er aðeins til á pappírnum, eða þá til veðdeildarinnar, sem eins er farið.

Sigurður Eggerz Óþarfi er að bregða mjer um ræktarleysi við landbúnað vorn. Þykist jeg hafa sýnt velvilja minn til hans í verki, á þingi og utan þings. Hefi jeg bent á, að þótt búið væri að stofna fasteignabanka, væri hann ennþá aðeins dauður bókstafur. Þingtíðindin sýna, að jeg barðist fyrir stofnun hans, enda var sá tími álitinn hentugur til stofnunar bankans. Býst jeg við, að hv.þm. A.-Hún. (GÓ) verði að viðurkenna þetta. Finnast mjer ákúrur hans í garð þingsins óþarfar. Yfirleitt hefir þingið tekið mjög vel málum landbúnaðarins, og gæti jeg fundið ótal dæmi því til stuðnings. Tel jeg einnig landbúnaðinum sýndan velvilja, þar sem lagt er til að vísa þessu máli til stjórnarinnar, með tilmælum um, að sjerstaklega verði lánað úr sjóðnum til landbúnaðar. Vona jeg því, að hv.flm. (JJ) geti sætt sig við till. mína, með þeim rökum, sem jeg hefi fært fyrir henni.

Guðmundur Ólafsson Hann fer að verða langur, umræðuparturinn, ef alt þetta verður prentað. Jeg sje eftir, að jeg fór að minnast nokkuð á 1. landsk. (SE). Hann talaði að vísu mjög fallega um landbúnaðinn og fór fögrum orðum um að leggja honum lið og styrk sinn. En mjer þótti minna varið í ráðin til þess. Met jeg að litlu fögru orðin um stuðning við landbúnaðinn, þegar þm. legst á móti landbúnaðinum í verki. En þó viðurkenni jeg, að hv. 1. landsk. (SE) hefir mörgum þm. fremur verið alvara stundum áður með að styrkja landbúnaðinn. Hefir honum þó nú missýnst í þessu máli. Hv. 1. landsk. (SE) veit, að rökstudd dagskrá, þótt munnleg sje, er sama sem að fella málið. Er hún ekki nokkur hvöt fyrir stjórnina að aðhafast neitt í málinu.

Einar Árnason Það er víst best, úr því sem komið er, að halda áfram lopanum um þessa þál. það sem eftir er af deginum. Jeg hafði raunar ekki hugsað mjer að taka þátt í þessum umræðum, en þær hafa nú snúist svo einkennilega, að jeg sje mig til neyddan að gera litla athugasemd. Allir, sem til máls hafa tekið, hafa hrósað sjer af því, hve hlyntir þeir sjeu landbúnaðinum. En þótt jeg efist ekki um, að þeir óski þess, að atvinnuvegir vorir gangi sem best, þá vil jeg þó ekki láta demba yfir hv. deild allskonar rugli um, að samþykt þessarar till. muni leiða af sjer málsóknir á hendur sjóðnum, og að menn hætti að leggja fje í sjóðinn, ef úr honum verður lánað út á fasteignir í sveitum. Hingað til munu þeir, sem fje hafa lagt í sjóðinn, engin skilyrði hafa sett um ráðstöfun þess, enda væru þesskonar skilyrði bæði fráleit og með öllu óframkvæmanleg. Nei, það eina, sem innlagsmenn ætlast til, er það, að sjóðurinn geymi fje þeirra á tryggan hátt, og þess eiga þeir líka kröfu til. Alt tal um málaferli í þessu sambandi er staðlausu stafir. Annars þekki jeg þess dæmi, að bændur hafa beðið um lán úr sjóðnum og boðið fyrir því jarðarveð, en ekki fengið ennþá, þótt liðin sjeu 2–3 ár síðan. Læt jeg hv. deild það eftir að dæma um það, hvort þetta kemur heim við, að landbúnaðurinn sitji í fyrirrúmi.