Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á árinu 1976 og fyrri hluta ársins 1977 varð mikill bati í efnahagsmálum hér á landi. Þjóðarframleiðslan tók að aukast á nýjan leik, viðskiptakjör bötnuðu, verðbólga minnkaði verulega og mikill víðskiptahalli áranna 1914 og 1975 hvarf að mestu. Orsaka batans var að leita annars vegar í hagstæðum ytri skilyrðum, einkum hækkun verðlags á útflutningi samfara hægari verðhækkun innfluttrar vöru en áður hafði verið, en hins vegar í því aðhaldi sem stefnan í fjármálum og efnahagsmálum innanlands veitti samfara hófsemi í launasamningum. Kom þetta fram í því jafnvægi í fjármálum ríkisins, sem náðist bæði árin 1976 og 1977 eftir halla undanfarinna ára, og í mun hægari útlánum bankanna og betri stöðu þeirra en áður hafði verið. Stefnan í fjármálum og efnahagsmálum árið 1977 var við það miðuð, að batinn gæti haldið áfram á því ári og næsta ári, að þjóðarframleiðsla gæti farið vaxandi, að lífskjör gætu batnað í samræmi við bættar aðstæður, að verðbólga gæti haldið áfram að minnka og að árið 1978 gæti viðskiptajöfnuður við önnur lönd orðið jákvæður. Gæfist þannig færi á að greiða niður erlendar skuldir sem safnast hefðu. Horfur í þessum efnum virðast nú um sinn nokkru lakari en þær voru fram eftir árinu. Kemur hér tvennt til. Í fyrsta lagi fóru launasamningar s.l. sumar og samningar, sem nú hafa verið gerðir við opinbera starfsmenn, fram yfir þau mörk sem efnahagsbatinn gaf tilefni til. Í öðru lagi sjást þess nú merki að verðhækkun útflutningsafurða hafi náð hámarki og sölutregðu sé farið að gæta á sumum þeirra. Erfiðleikar eru nú þegar í rekstri atvinnugreina sem framleiða til útflutnings eða eiga í beinni samkeppni við innfluttar vörur. Horfur eru þess vegna á að framleiðsla og atvinna standi ekki eins traustum fótum og æskilegt er. Hætta er á að verðbólga fari vaxandi á ný og erfitt geti reynst að ná jöfnuði í viðskiptum landsins við önnur lönd á næsta ári. við þessar aðstæður er afar brýnt að stefnan í fjármálum og peningamálum mótist af varúð og hófsemi. Þetta er þeim mun mikilvægara sé þess gætt, að komumst við yfir þessa tímabundnu erfiðleika með skynsamlegri stjórn, þá eru horfurnar bjartari þegar lengra er litið. Sá árangur, sem náðst hefur í efnahagsmálum, svo og sigurinn í landhelgismálinu tryggja í sameiningu traustan grunn að nýrri sókn til framfara í landinu. Við undirbúning fjárlaga fyrir árið 1978 hefur mið verið tekið af þeim horfum sem ég hef nú lýst. Stefnt hefur verið að því að jöfnuður haldist á fjárlögum og grynnkað verði á skuldum frá fyrri árum. Þetta krefst ítrasta aðhalds í útgjöldum, bæði til þjónustu og framkvæmda, - aðhalds sem þó er þröngur stakkur skorinn af gildandi löggjöf og þeim framkvæmdum sem þegar eru hafnar og komnar áleiðis. Sömu sjónarmiða verður að gæta í stjórn peningamála og lánveitinga sjóða og annarra opinberra aðila, og mun það koma fram í lánsfjáráætlun fyrir næsta ár. Þáttur opinberra aðila í þjónustu og framkvæmdum hefur víðast hvar í heiminum farið mjög vaxandi, ekki síst undanfarinn áratug. Kemur þetta fram í síhækkandi hlutfalli opinberra útgjalda og opinberra tekna miðað við þjóðarframleiðslu. Það er ekki álitamál að þessi aukning hafi svarað þörfum sem orðnar voru brýnar og batnandi efnahagur gerði að vissu marki kleift að mæta. Það er heldur ekki álitamál að oft á tíðum varð þessum þörfum ekki sinnt nema fyrir atbeina opinberra aðila. Hitt hefur mönnum aftur á móti orðið ljóst í vaxandi mæli, að þessi öra aukning hefur að sínu leyti valdið nýjum vanda. Hún hefur skert möguleika til meiri einkaneyslu, sem komið hefur fram í hækkandi sköttum, hún hefur dregið úr fjármunamyndun í atvinnurekstri og þar með úr hagvexti og atvinnu. Við þetta bætist svo, að mönnum hefur einnig virst að þeim fjármunum, sem varið hefur verið til aukinnar opinberrar þjónustu og framkvæmda, hafi ekki alltaf verið vel varið, þjónustan hafi ekki sinnt þeim þörfum, sem til var ætlast, þrátt fyrir mikinn tilkostnað og framkvæmdirnar hafi ekki ætið reynst arðbærar eða gagnlegar að öðru leyti. Þessi viðhorf eiga jafnt við hér á landi og annars staðar og hlýtur að verða að taka tillit til þeirra í auknum mæli. Stefnt hefur verið að því undanfarin þrjú ár að útgjöld ríkisins lækkuðu í hlutfalli við þjóðarframleiðslu og hefur nokkur árangur náðst í því efni. Eitt veigamesta atriði til lækkunar á útgjöldum ríkisins er endurmat á þeirri þjónustu, sem ríkið veitir, og þeim framkvæmdum, sem það stendur fyrir. Slíkt endurmat getur hins vegar ekki átt sér stað fyrir tilstuðlan þeirra einna sem með fjármálastjórnina fara. Í því efni þarf samstöðu Alþingis, þeirra ráðuneyta, sem um einstaka málaflokka fjalla, og fjármálastjórnarinnar. Sú samstaða hlýtur aftur að byggjast á skilningi almennings á mikilvægi þess að breytt sé um stefnu. Sá skilningur mun áreiðanlega fara vaxandi hér á landi eins og reyndin hefur orðið annars staðar. Í athugasemdum við fjárlagafrv. fyrir árið 1975 var lögð áhersla á þrjú meginatriði: Í fyrsta lagi að sporna við útþenslu ríkisbúskaparins miðað við önnur svið efnahagsstarfseminnar í landinu. Í öðru lagi að stilla opinberum framkvæmdum svo í hóf að ekki leiddi til óeðlilegrar samkeppni um vinnuafl, þó án þess að atvinnuöryggi væri hætta búin eða þessi viðleitni hamlaði gegn þjóðhagslega mikilvægum framkvæmdum. Í þriðja lagi að styrkja fjárhag ríkissjóðs og stuðla með því að efnahagslegu jafnvægi. Ekki tókst á árinu 1975 að ná þeim árangri sem að var stefnt. Olli því m.a. meira andstreymi í ytri skilyrðum þjóðarbúsins en við hafði verið búist. Ríkissjóður var rekinn með miklum halla á árinu 1975 eins og árið 1974. Aftur á móti náðist verulegur árangur í átt til jafnvægis á öllum sviðum efnahagslífsins árið 1976 og hélt sú þróun áfram fram eftir þessu ári. Á síðasta ári voru tekjur umfram gjöld á ríkisreikningi 800 millj. kr., en á árinu 1975 var rekstrarhalli 7 500 millj. kr. og á árinu 1974 3300 millj. kr. Hlutur hins opinbera í sambandi við önnur svið efnahagsstarfsemi í landinu er oft mældur á þann veg að miða við ríkisútgjöld sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu viðkomandi árs. Árið 1974 nam hlutfall þetta 29.6 prósentustígum, 1975 fór hlutfall þetta hækkandi og varð 31.4 prósentustig, en á árinu 1976 lækkaði þetta hlutfall um 3.8 stig og varð 27:6% af vergri þjóðarframleiðslu þess árs. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1977 var stefnt að því að auka ekki hlutdeild ríkisins í þjóðarframleiðslunni og treysta þannig þann árangur sem náðst hafði 1976 að draga úr ríkisumsvifum miðað við þjóðarframleiðslu. Hækkun þessa hlutfalls 1975 má að verulegu leyti rekja til hins erfiða árferðis á þessum árum, en einnig til þess, að útgjaldaaukning og framkvæmdir höfðu verið bundnar í lög eða ákveðnar með öðrum hætti á fyrri árum, þótt á skorti að tekjurnar hrykkju fyrir útgjöldum. Úr þessu varð óhjákvæmilega að bæta með fjáröflun, sem og var gert. Nú er útlit fyrir að hlutdeild ríkisins í þjóðarframleiðslu minnki nokkuð á árinu 1977 frá því sem var á síðasta ári. Samkvæmt þessu frv. má ætla að heildarútgjöld ríkisins verði 27– 28% af þjóðarframleiðslu á árinu 1978 eða svipað hlutfall og í ár. Þannig hefur tekist á síðustu tveimur árum að draga úr ríkisútgjöldum á mælikvarða þjóðarframleiðslu, og er stefnt að því að þau aukist ekki á ný á næsta ári. Þetta er í samræmi við efnahagsstefnu ríkisstj. eins og henni hefur verið lýst í stefnuræðu forsrh., en þar voru sett fram höfuðmarkmið efnahagsstefnunnar í fimm liðum: 1) að stuðla að vexti þjóðarframleiðslu; 2) að aukning kaupmáttar ráðstöfunartekna almennings verði í samræmi við áætlaða aukningu þjóðartekna árið 1978; 3) að komast sem næst jöfnuði í viðskiptum við útlönd og takmarka þannig erlendar lántökur sem mest við afborganir eldri lána og þörf bættrar gjaldeyrisstöðu; 4) að afstýra atvinnuleysi og umframeftirspurn eftir vinnuafli svo að jafnvægi ríki á vinnumarkaðnum; 5) að hamla gegn óeðlilega örum víxlhækkunum verðlags og kaupgjalds, þannig að draga megi úr verðbólgunni á næstu árum og sé það markmið látíð sitja í fyrirrúmi. Þetta frv. er liður í þeirri viðleitni að komast sem næst þessum markmiðum á næsta ári og markar þá fjármálastefnu sem fylgja verður í því skyni. Eins og fram kom í upphafi máls míns eru nú ýmsar blikur á lofti í íslenskum efnahagsmálum. Hætta er á aukinni verðbólgu sem veikir samkeppnisaðstöðu íslenskra atvinnuvega og veldur margvíslegum efnahagsvanda. Við þessum hættumerkjum verður að bregðast á réttan hátt, með því m.a. að beita fjármálum ríkisins á næsta ári í samræmi við þau. Fjárlagafrv. endurspeglar þetta viðhorf. Kappkosta verður að treysta þann jöfnuð í ríkisfjármálum sem náðst hefur á s.l. tveimur árum, jafnframt því sem haldið er aftur af vexti þjóðarútgjalda, bæði með beinum samdrætti í opinberum umsvifum og eins með því að heita sköttum á árinu 1978 þannig að vexti einkaneyslu verði í hóf stillt. Þó er í frv. reiknað með að vöxtur einkaneyslu verði 5–6% í kjölfar 8% aukningar á þessu ári. Þessi áætlun gæti þó breyst þegar línur skýrast í þjóðhagshorfum næsta árs. Markmið frv, er að koma í veg fyrir vaxandi viðskiptahalla og jafnframt að halda svo aftur af innlendri eftirspurn að dregið geti úr verðbólgu. Þrátt fyrir samdrátt í opinberum framkvæmdum í heild um meira en 5% á næsta ári er að því stefnt með þessu frv. að skapa fjárhagslegt svigrúm fyrir aukningu vegaframkvæmda á næsta ári. Nú er svo komið að lokið er stórum áföngum í orkumálum og því gefst færi á að auka vegaframkvæmdir, en þó því aðeins að fjárhagur vegagerðarinnar sé efldur. Með frv. er gert ráð fyrir 15 kr. hækkun bensíngjalds og hliðstæðri hækkun þungaskatts í þessu skyni. Við ákvarðanir um útgjöld ríkisins á næsta ári hefur þess verið freistað að umsvif í opinberri starfsemi verði minni miðað við þjóðarframleiðsluna en á þessu ári, Þannig eru útgjöld til samneyslu rétt um 11/2% meiri en í ár, eða sem svarar fólksfjölgun. Eins og fyrr greindi verður samdráttur í opinberum framkvæmdum nærri 5%. Þessi minnkun kemur þó einkum fram í minni lántökum til framkvæmda, fremur en á sjálfri útgjaldahlið fjárlaga, vegna mikilvægis vegaframkvæmdanna sem munu aukast. Í tekjuáætlun frv. eru magnbreytingar helstu stofna óbeinna skatta miðaðar við 4% aukningu þjóðarútgjalda á næsta ári, eða svipað og búast má við um aukningu þjóðarframleiðslu og þjóðartekna. Í frv. er reiknað með tollalækkun í ársbyrjun 1978 samkvæmt gildandi tollskrá, og skerðir það árstekjur ríkissjóðs um 1600–1800 millj, kr. Þá er reiknað með áframhaldandi innheimtu sjúkragjalds svo og 18% sérstaks vörugjalds. Eignarskattsstiga verði breytt til samræmis við breytta fasteignamatsvísitölu. Í frv. er gert ráð fyrir að láta skattvísitölu við tekjuskattsálagningu á næsta ári taka mið af verðlagsþróun jafnhliða tekjuhækkun. Sú ráðstöfun er nauðsynleg við ríkjandi aðstæður þegar tekjur hækka umfram verðlag og þörf er á að beita ríkisfjármálum gegn vaxandi þunga eftirspurnar. Að öðru leyti er tekjuáætlun reist á gildandi lögum. Launaáætlun frv. er miðuð við samning ríkisins og BSRB, sem rann út 1. júlí s.l., og samning við BHM, sem rann út 1. nóv. s.l. Þar að auki voru launabreytingar áætlaðar í hátt við samninga ASÍ að því er varðar áfangahækkanir, og reiknað er með verðbótum á laun 1. sept. s.l., en ekki frekari verðhótum. Í verðlagsforsendum er í aðalatriðum miðað við verðlag í okt. s.l. Að auki er reiknað með verðbreytingum næsta ár sem telja má að fylgt gætu grunnkauphækkunum samkvæmt kjarasamningum ASÍ og vinnuveitenda frá júní s.l. Fyrir afgreiðslu fjárlaga þarf að endurmeta nákvæmlega launa- og verðlagsforsendur frv., bæði með tilliti til kjarasamninga opinberra starfsmanna og verðlagshorfa. Á þetta við bæði gjaldahlið og tekjuhlið frv. Ljóst er að útgjaldaauki ríkissjóðs vegna samninganna við ríkisstarfsmenn verður um 150v millj. kr. árið 1917 umfram þá útgjaldahækkun sem fram kemur í aths. við frv., þ.e. að útgjöldin kynnu að verða 97.5 milljarðar kr. í stað 96 milljarða kr. Tekjuáætlunin kann einnig að breytast að nokkru, en ljóst er að hér er um verulegan fjárhagsvanda að ræða. Sé litið til næsta árs virðist óhjákvæmilegt að reikna með að nýir kjarasamningar við ríkisstarfsmenn feli í sér 3500–4000 millj. kr. útgjöld á næsta ári umfram áætlun frv. eins og það liggur fyrir, að óbreyttum verðlagsforsendum að öðru leyti. Jafnframt þarf endurskoðun að fara fram vegna verðbóta bæði 1. des. n.k. og á árinu 1978, eins og fram kemur í aths. við frv. Ljóst er að draga þarf úr ríkisútgjöldum vegna launasamninga á þessu ári eða afla ríkissjóði viðbótartekna. Á þessu stigi liggja ekki fyrir ákveðnar tillögur í þessu efni, en að þeim er unnið og munu lagðar fram síðar. Áður en ég vík að tekju- og gjaldahlið frv. mun ég gera grein fyrir afkomu ríkissjóðs 1976 og þróun ríkisfjármála 1977. Í mars s.l. var lögð fram á Alþingi í fyrsta sinn skýrsla fjmrh. um afkomu ríkissjóðs 1976 samkvæmt bráðabirgðatölum ríkisbókhalds. Þá var og A-hluti ríkisreiknings 1976 afhentur þingmönnum fyrir þinglausnir á s.l. vori. Sú hefð hefur ríkt um árabil, að aðalgreinargerð fjmrh. til Alþingis um fjárhagslega afkomu ríkissjóðs á liðnu ári sé flutt með fjárlagaræðu í upphafi þings. Þar sem nú er kleift að afhenda þingmönnum A-hluta ríkisreiknings að vori og gera grein fyrir afkomu ríkissjóðs þá, og það hefur þegar verið gert fyrir árið 1976, tel ég tímabært að breyta frá þessari venju. Fjalla ég að þessu sinni ekki sérstaklega um afkomu ríkissjóðs á því ári. Ég vil þó drepa á tvö atriði. Hið fyrra er hinn hagstæði rekstrarjöfnuður, að fjárhæð 816 millj. kr., sem náðist á árinu 1976, en frá og með árinu 1968 hefur rekstrarjöfnuður ríkissjóðs aðeins tvísvar áður orðið hagstæður, þ.e. árin 1970 og 1972. Síðara atriðið er staða ríkissjóðs við Seðlabankann, bankakerfið svo og ýmsa viðskiptamenn. Staðan við Seðlabankann versnaði um 896 millj. kr, á árinu 1976. Breyting stöðunnar við innlánsstofnanir og sjóðbreyting var hins vegar hagstæð um 378 millj. kr. Þessir tveir liðir sýna því breytingu til hins verra við bankakerfið í heild um 518 millj. kr. og að auki gengishækkun lána við Seðlabankann um 699 millj. kr., eða samtals 1217 millj, kr. Lausafjárstaðan við aðra en Seðlabankann batnaði hins vegar mjög verulega, eða um 3117 millj. kr., og við aðra en bankakerfið í heild um 2739 millj. kr„ þar af við ýmsa viðskiptamenn um nær 1600 millj. kr. Skuld ríkissjóðs við Seðlabankann í árslok 1976 nam 11 582 millj. kr. Eitt brýnasta viðfangsefnið á sviði ríkisfjármála er að lækka þessa skuld. B-hluti ríkisreiknings fyrir árið 1976 hefur nú verið lagður á borð hv. þm. Fyrir þinglok vænti ég þess að geta lagt fram A- og B-hluta ríkisreikningsins með athugasemdum yfirskoðunarmanna, svörum og tillögum þeirra ásamt frv. til samþykktar á honum svo og frv. til fjáraukalaga. Á liðnum árum hafa B-hluta ríkisreiknings verið lítil sem engin skil gerð í umræðu um ríkisfjármálin. A-hluti ríkisreiknings nær, sem kunnugt er, yfir fjárreiður ríkissjóðs og ríkisstofnana, en B-hluti yfir ríkisfyrirtæki og sjóði í ríkiseign, þar með sundurliðun á reikningum almannatryggingakerfisins. Bankar og ýmsar lánastofnanir ríkisins falla ekki undir ríkisreikning samkvæmt lögum. Í B-hluta ríkisreiknings hefur allt frá árinu 1968 í samandregnu og samræmdu formi verið gerð grein fyrir reikningum um 115 ríkisaðila hvers fyrir sig ásamt samandregnu yfirliti um efnahag þeirra svo og gjöld og tekjur. Hins vegar er nú í fyrsta skipti sýnt heildaryfirlit þar sem allir meginþættirnir eru dregnir fram með hliðstæðum hætti og gert er í A-hluta ríkisreiknings. Ég leyfi mér að vísa til þess án þess að gera hér grein fyrir þeim tölum. Annað veigamikið nýmæli í B-hluta ríkisreiknings er í kaflanum um „sérstök yfirlit“. Þar eru nú í fyrsta skipti yfirlit um tekin og veitt lán ríkisins samkvæmt A- og B-hluta ríkisreiknings. Aðalyfirlitið nær yfir árin 1971–1976. Í því koma fram bæði tekin og veitt lán ásamt frádráttarliðum vegna lána innbyrðis hjá þeim ríkisaðilum sem ríkisreikningurinn nær til. Yfirlitið á því að sýna stöðu veittra lána til annarra en ríkisins samkvæmt skilgreiningu ríkisreiknings svo og stöðu tekinna lána hjá öðrum. Jafnframt koma fram tekin lán umfram veitt. Sú fjárhæð sýnir í raun og veru verðgildi þess lánsfjár nettó sem í A- og B-hluta hefur verið notað til eigin þarfa, þá fyrst og fremst fjárfestingar. Þessi fjárhæð nam 41.9 milljarði kr. í árslok 1976 og hafði hækkað um 16.4 milljarða kr. á árinu að meðtalinni gengishækkun. Án hennar nam skuldaaukningin á árinu í A- og B-hluta 10.4 milljörðum króna. Sú fjárhæð er fyrst og fremst mismunur vegna nýrra lána orkuveitna, Landsvirkjunar, Kröfluvirkjunar, línulagna og Rafmagnsveitna ríkisins og lánveitinga Byggingarsjóðs ríkisins, Byggðasjóðs, Lánasjóðs íslenskra námsmanna o.fl. aðila í B-hluta auk breytingar yfirdráttarskuldar ríkissjóðs í Seðlabankanum í árslok 1975 í umsamin lán. Skuldir ríkisins í A- og B-hluta við erlenda aðila í árslok 1976 eru samkvæmt yfirliti taldar 51.2 milljarðar kr. Gerð verður nánari grein fyrir lánamálum ríkisins þegar skýrsla ríkisstj. um lánsfjáráætlun fyrir árið 1978 verður lögð fram á Alþingi síðar í þessum mánuði. Hitt atriðið, sem ég vil að lokum fjalla um í þessum kafla ræðu minnar, er endurmatsskráning eigna ríkisins. Í lögunum um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga frá árinu 1966 er kveðið svo á í 59, gr., að auk árlegs endurmats efnislegra fjármuna skuli a.m.k. tíunda hvert ár framkvæmt sérstakt ítarlegra endurmat er sé miðað við áætlað endurnýjunarvirði að frádregnum afskriftum. Á vegum eignadeildar fjmrn. mun á næstu tveimur árum fara fram ítarlegt endurmat á eignum ríkisins og jafnframt því verða unnin fullkomin skrá yfir allar eignir ríkisins, bæði efnislega muni og réttindi. Skráin mun ná til allra fasteigna ríkisins og að auki til tækja, véla, áhalda og alls húsbúnaðar. Skráin mun ná til allra ríkisaðila, bæði í A- og B-hluta, og stefnt er að því að ljúka verkefni þessu og birta skrána eigi síðar en 1980 með ríkisreikningnum fyrir árið 1979. Áður en ég vík frá umræðu um ríkisreikninginn vil ég enn einu sinni benda á hið ótvíræða gildi þess að hafa ávallt nýjar, haldgóðar upplýsingar um ríkisfjármálin, bæði innan hvers árs og fyrir árið í heild. Ég tel að verulegur árangur hafi náðst á þessu sviði varðandi ríkissjóð svo og ríkisstofnanir sem gerð er grein fyrir í A-hluta ríkisreiknings. Í þessari jákvæðu þróun hefur tvímælalaust skipt verulegu máli sú nýskipan sem upp var tekin í ársbyrjun 1976 í bókun, endurskoðun og greiðslum, ásamt gerð skammtíma greiðsluáætlana. Ein forsenda slíkra vinnubragða er tölvuvinnsla gagna sem veitir möguleika á margþættum yfirlitum úr vinnslunni. Sýnishorn af slíkum yfirlitum fylgdi í fyrsta skipti með A-hluta ríkisreikningsins 1976 sem þm. fengu s.l. vor. Enda þótt nokkuð vel megi við una varðandi upplýsingagjöf flestra stofnana í A-hluta ríkisreiknings verður ekki hið sama sagt um ýmsa ríkisaðila er falla undir B-hluta. Dráttur á frágangi ársreikninga hefur valdið verulegum töfum við gerð B-hluta ríkisreiknings, þannig að torvelt mun reynast að skila þeim hluta að vori með A-hluta ríkisreikningsins. Að því verður þó unnið kappsamlega að koma þessu í betra horf. Þá hefur verið ákveðið að frá og með næstu áramótum verði þeim stofnunum og ríkisfyrirtækjum, bæði í A- og B-hluta, sem hafa eigin fjárvörslu, gert skylt að senda ríkisbókhaldinu mánaðarlega yfirlit um tegundaskiptingu gjalda og tekna sinna. Með þessu eru enn frekar sköpuð skilyrði fyrir yfirstjórn ríkisfjármála til að sinna því stjórnunar- og eftirlitshlutverki sem henni er ætlað varðandi útgjöld ríkisins í heild. Í fjárlögum ársins 1971 var tekin upp sú nýbreytni í fjárlagaáætlun að gera ráð fyrir verulegri fjárhæð til að mæta hækkunum á árinu, bæði verðbótum á laun og auknum rekstrarkostnaði, og var tekjuáætlun einnig byggð á þessum launa- og verðlagsforsendum. Þannig var á sérstökum lið hjá fjmrn. tekin upp rösklega 2 milljarða kr. fjárveiting í þessu skyni. Það er fyrir alllöngu orðið ljóst, að kostnaðarhækkanir hafa þegar farið fram úr þessari fjárhæð. Þar við bætast svo áhrif þeirra kjarasamninga milli ríkisins og starfsmanna þess sem nýgerðir eru og leiða munu til verulegra umframgjalda á þessu ári, bæði á launaliðnum sjálfum og einnig á öðrum liðum svo sem framlögum til sjúkratrygginga. Að vísu munu þessi áhrif einnig verða til hækkunar á tekjuhlið, en tiltölulega minna í ár sökum eðlilegra tafa í innheimtu. Þessi nýjung, að áætla fyrir verðhækkunum á fjárlagaárinu, veldur því með öðru að gjöld og tekjur munu sennilega fara tiltölulega minna fram úr fjárlagaáætlun 1977 en verið hefur um alllangt árabil. Á grundvelli upplýsinga úr ríkisbókhaldi fyrir fyrstu níu mánuði ársins og mats á áhrifum sérstakra ákvarðana, sem teknar hafa verið frá gerð síðustu fjárlaga, hefur verið gerð áætlun um gjöld, tekjur og afkomu ríkissjóðs á yfirstandandi ári. Áætlun þessi er sýnd í aths. við frv. Að því er gjaldaáætlun varðar þykir nú líklegt að heildargjöld verði 95.9 milljarðar kr., tekjur eru áætlaðar 96.5 milljarðar kr. og halli á lánahreyfingum 0.6 milljarðar kr. Þessar áætlanir benda til þess að tæpur jöfnuður náist í fjármálum ríkisins á árinu. Í þessum áætlunum er gert ráð fyrir afborgunum lána til Seðlabankans að fjárhæð 2.2 milljörðum kr. Þessar áætlanir taka þó ekki mið af áhrifum þeirra kjarasamninga sem nú er nýlokið, enda hefur ekki gefist tækifæri til þess að áætla nákvæmlega hvaða breytingar á gjaldaliðum og tekjuliðum kann að leiða af þeim í einstökum atriðum. Án sérstakra aðgerða til mótvægis mun afkoma þess vegna versna, eins og ég hef þegar drepið á. Mun ég nú gera grein fyrir í stórum dráttum þróun gjalda og tekna frá því að fjárlög ársins 1977 voru afgreidd í desember s.l., með þeim fyrirvara, að áhrif kjarasamninganna eru ekki metin í einstökum atriðum á þessu stigi málsins, eins og ég gat um áður. Svo sem jafnan á sér stað á verðbólgutímum eru það fyrst og fremst laun og framlög til almannatrygginga sem hækka sökum sjálfkrafa tengingar þessara gjaldaliða við verðlagsvísitölu. Þannig er þessu einnig farið á yfirstandandi ári. Séu laun metin á grundvelli kjarasamninga á hinum almenna vinnumarkaði í júní s.l. hafa laun í heild verið áætluð um 3500–3600 millj. kr. hærri en í fjárlögum. Þá er líklegt að framlög til almannatrygginga, þ.e. lífeyris- og sjúkratrygginga, verði um 700 millj. kr. yfir fjárlagaáætlun. Dregur það mjög úr þessari fjárhæð að ríflega hafði verið áætlað fyrir útgjöldum lífeyristrygginga, einkum vegna tekjutryggingar, í fjárlögum ársins. Niðurgreiðslur á vöruverði innanlands voru auknar á árinu sem liður í lausn kjaradeilunnar á hinum almenna vinnumarkaði, og eru þær af þeim sökum áætlaðar 700–750 millj. kr. umfram fjárlagaáætlun. Útflutningsuppbætur voru sem kunnugt er áætlaðar um 80% af verðábyrgð ríkissjóðs. Var raunar vitað við samþykkt fjárlaga að ólíklegt væri að þessi forsenda héldi án sérstakra aðgerða. Líklegt má telja að verðábyrgðin verði fullnýtt á árinu og leiðir það til 450 millj. kr. umframgjalda. Áætlun í fjárlögum 1977 um framlög til Lánasjóðs íslenskra námsmanna byggðist annars vegar á beinu ríkissjóðsframlagi og hins vegar á lántökuheimild. Veittar hafa verið umframfjárveitingar vegna I,ánasjóðs íslenskra námsmanna að fjárhæð 340 millj. kr. og til greiðslu vegna uppgjörs skólakostnaðar frá fyrri tíð, þar með talinn akstur skólabarna, að fjárhæð 350 millj. kr. Heimild er fyrir lántöku vegna þessara útgjalda, en ekki hefur verið tekin ákvörðun um hvort þessar lántökuheimildir verða nýttar. Afgangur áætlaðra umframgreiðslna, 860 millj. kr., er vegna ýmissa gjaldaliða, þ. á m. markaðra tekjustofna til samræmis við hækkaða tekjuáætlun. Heildartekjur ríkissjóðs 1977 eru nú taldar verða um 96.5 milljarðar kr. Gjöld af innflutningi og söluskattur valda mestu um hækkunina frá fjárlögum, en tekjuskattur einstaklinga og rekstrarhagnaður ÁTVR verður minni en reiknað var með í fjárlögum. Atbuga þarf að sjúkratryggingagjald er hér ekki með talið fremur en gert var í fjárlögum. Í aths. við frv. er sett fram tekjuáætlun 1977 sem hér segir: Eignarskattar verða sennilega nokkru meiri en í fjárlögum eða um 1340 millj, kr. samanborið við 1270 millj. kr, á fjárlögum. Tekjuskattur einstaklinga verður að líkindum um 7000 millj. kr. eða um 1200 millj. kr. minni en áætlað var við samþykkt fjárlaga. Tekjuskattur einstaklinga var lækkaður verulega í tengslum við gerð kjarasamninga, eða sennilega um nær 2 milljarða kr., en á móti vegur að tekjuaukningin frá 1975 til 1976 var vanmetin í fjárlagaforsendum. Tekjuskattur félaga er samkvæmt álagningartölum talinn verða um 300–350 millj. kr, umfram fjárlög og nema 2400 millj. kr. Gjöld af innflutningi hafa reynst mun meiri í ár en gert var ráð fyrir um áramót. Með tilliti til þess og með hliðsjón af innflutningsnám fyrir árið allt er gert ráð fyrir að heildarinnflutningsgjöld verði 3000 millj. kr. meiri en reiknað var með í fjárlögum og nemi alls 21 600 milli. kr. Tollhlutfall almenns innflutnings hefur verið nokkru lægra í ár en í fyrra vegna tollalækkana um s.l. áramót, en áhrif tollalækkananna hafa þó að verulegu leyti verið vegin upp af miklum innflutningi hátollavöru, einkum bíla. Bensíngjald er nú áætlað óbreytt frá fjárlagatölum. Innheimta þess var rýr fyrstu mánuði ársins, en hefur nú aukist nokkuð, þannig að horfur eru á að það nái fjárlagatölunni. Bensíngjaldið hefur í ár hækkað minna en reiknað var með í fjárlagaáætlun, en hins vegar hefur bensínsala verið mjög mikil. Innflutningsgjald af bílum er nú talið fara 500 millj. kr. fram úr fjárlagatölum. Sérstakt vörugjald er nú talið verða 6100 millj. kr. eða 600 millj. kr. umfram fjárlög vegna mun meiri innflutnings en reiknað var með við samrykkt fjárlaga. Söluskattur reynist að líkindum rúmir 35 milljarðar eða 3500 millj. kr, meiri en reiknað var með s.l. áramót. Að venju ræður innheimta síðustu mánaða ársins miklu um heildarútkomuna. Á s.l. ári reyndist verslun í nóvembermánuði óvenjulítil og var þeim mun meira verslað í desember. Fyrir ríkissjóð fólst í þessu fremur ódrjúg innheimta í desember, en óvenjudrjúg í janúar. Launaskattur er talinn verða 5050 millj, kr. eða 450 millj. kr. umfram fjárlagatölur. Má þá hafa í huga að áhrifa launahækkana í júní gætir einvörðungu í innheimtu á síðasta fjórðungi ársins. Rekstrarhagnaður ÁTVR hefur reynst mun minni en fjárlög gerðu ráð fyrir. Hér kemur einkum til að tóbakssala hefur dregist saman. Er nú gert ráð fyrir að rekstrarhagnaður ÁTVR nemi 8 milljörðum kr. og verði hví 600 millj. kr. minni en reiknað var með í fjárlögum. Aðrir óbeinir skattar og ýmsar tekjur munu eftir innheimtunni á árinu að dæma verða nokkuð umfram fjárlög, en arðgreiðslur úr B-hluta eru óbreyttar frá fjárlögum. Í heild gætu þessar tekjur numið 5900 millj. kr. samanborið við 5500 millj. kr. á fjárlögum. Ég mun nú víkja nokkru nánar að útgjalda- og tekjuáætlunum fjárlagafrv. fyrir árið 1978. Að því er varðar skýringar á breytingum fjárveitinga til helstu málefnaflokka og einstakra fjárlagaliða vísast til athugasemda með frumvarpinu. Í heild nemur launakostnaður 31885 millj, kr. sem er 9796 millj. kr, hækkun frá fjárlögum 1977, eða 44.3%. Er hér um að ræða 26% af heildarútgjöldum frv. Þessi áætlunartala er byggð á þeirri forsendu, að samningar, sem gerðir voru af aðilum vinnumarkaðarins s.l. vor, yrðu fyrirmynd samninga við ríkið, eftir því sem við gæti átt, og voru áfangahækkanir samkvæmt þeim samningum á árinu 1978 teknar með. Einnig var gert ráð fyrir 5% verðlagsuppbót í sept. s.l., en hún reyndist um 1 prósentustigi lægri sem kunnugt er. Í samræmi við venju var ekki talin ástæða til að áætla hugsanlegar verðbætur á laun frá 1. des. 1977. Á sama hátt var ekki reynt að taka mið af hugsanlegri útkomu úr samningaviðræðum ríkisins og opinberra starfsmanna frekar en fram er komið. Nú er hins vegar ljóst að þeir samningar leiða til mun meiri útgjaldaauka fyrir ríkissjóð en áætlunarforsendur fjárlagafrv. gerðu ráð fyrir. Nánar verður gerð grein fyrir endurskoðun launaliðar vegna nýrra kjarasamninga fyrir 3. umr. Önnur rekstrargjöld eru áætluð 9523 millj. kr. og er það 18.7% hærri tala en í fjárlögum 1977. Þar sem sú fjárlagatala fól í sér áætlun um verðhækkanir árið 1977 er beinn samanburður ekki alls kostar eðlilegur, en sé áætlunarfjárhæðin 1977 lækkuð sem nemur kostnaði vegna áætlaðra verðhækkana verður hækkun annarra rekstrargjalda 27.3%. Þessi tala er sambærileg við þá verðlagshækkun sem orðið hefur frá gerð fjárlaga, þ.e. 27.5%, og er því nánast um að ræða sama magn rekstrargjalda á þessum tveimur árum. Útgjöld vegna viðhalds eru áætluð 4034 millj. kr. og er það 68.7% hækkun frá fjárlögum yfirstandandi árs. Þetta er mun meiri aukning en verðlagshækkun nemur og skýrist af því átaki sem fyrirhugað er í vegamálum á næsta ári. Þannig hækkar vegaviðhaldið um 96.1% og verður alls 3000 millj. kr. Annað viðhald í ríkisrekstrinum hækkar því mun minna eða um 20.5%. Er það allverulega undir hækkun verðlags, sem á við þann útgjaldalið, en sú hækkun er um 33% frá síðustu fjárlagagerð. Vaxtagreiðslur af almennum lánum ríkissjóðs eru áættaðar samtals 3312 millj. kr. Er það 45.6% hærri fjárhæð en í fjárlögum yfirstandandi árs. Þessi aukning, sem nemur 1037 millj. kr., á í fyrsta lagi rætur að rekja til vaxta og vísitölubóta af lánum teknum 1977, 684 millj. kr., í öðru lagi til hækkana vísitölubóta af eldri spariskírteinalánum, 161 millj. kr., og í þriðja lagi til nettóhækkunar vaxta af öðrum lánum, 192 millj., vegna gengisákvæða. Framlög til almannatrygginga hækka um 8414 millj. kr, eða 38.8%. Verða framlög þessi í heild 30106 millj, kr. eða fjórðungur allra ríkisútgjalda. Sem kunnugt er ræður það mestu um aukningu framlaga til þessa málaflokks, að þau eru beint og óbeint tengd kauptöxtum og að því leyti sjálfvirk. Hefði aukningin af þessum sökum orðið enn meiri frá tölu fjárlaga 1977 ef ekki hefðu eins og áður sagði, komið til rúm framlög til lífeyristrygginga á yfirstandandi ári, en ekki er komið í ljós hversu mikilli fjárhæð þetta kann að nema. Auk þess er tekinn inn nýr bótaflokkur, heimilisuppbót, sem lögfestur var fyrr á þessu ári í sambandi við lausn kjaradeilu aðila hins almenna vinnumarkaðar, og til hans ætlaðar 450 millj. kr. Loks skal þess getið í sambandi við sjúkratryggingar, að nú er talinn með framlögum ríkissjóðs sá hluti kostnaðar er uppi var borinn með sjúkratryggingagjaldi og áætlaður er 1900 millj, kr. á næsta ári. Þessi hluti kostnaðarins var ekki talinn með ríkisframlagi í fjárlögum 1977. Á sambærilegum grundvelli nemur aukning ríkisframlags því 30% í stað áðurnefndra 38.8%. Í áætlun um framlag til sjúkratrygginga er á þessu stigi ekki gert ráð fyrir breytingu á greiðslu til kaupenda lyfja og sérfræðiþjónustu, en fyrir afgreiðslu fjárlaganna þarf að taka ákvarðanir í þessu efni. Niðurgreiðslur á vöruverði innanlands eru áætlaðar 6531 millj. kr, og er það 28% hækkun frá fjárlögum 1977. Helsta orsök þessarar hækkunar er sú ákvörðun, sem tekin var í sambandi við lausn kjaradeilunnar í júní, að auka niðurgreiðslur allverulega frá fyrra stigi. Í framangreindri fjárhæð er með talið 345 millj, kr. framlag í lífeyrissjóð bænda. Útflutningsuppbætur eru áætlaðar 2963 millj. kr. á næsta ári og er það 64.6% hækkun frá fjárlagatölu í ár. Eins og þegar er getið miðaðist fjárlagaáætlun yfirstandandi árs við að verðábyrgð ríkissjóðs yrði nýtt að fjórum fimmtu hlutum. Nú er ljóst að nýtingin á yfirstandandi ári verður mun meiri en þar var gert ráð fyrir, og er fjárlagaáætlun 1978 byggð á fullnýtingu verðábyrgðarinnar. Þetta skýrir hluta hækkunarinnar. Að öðru leyti er skýringin fólgin í aukningu landbúnaðarframleiðslu, eins og hún er metin af Hagstofu Íslands, en sem kunnugt er miðast verðábyrgð ríkissjóðs við 10% af verðmæti áætlaðrar landbúnaðarframleiðslu að gildandi lögum óbreyttum. Ríkisstj. mun beita sér fyrir ráðstöfunum til að draga úr offramleiðslu landbúnaðarafurða, m.a. með endurskoðun útflutningsuppbóta. Skilningur á þessu vandamáli kom fram á fundi Stéttarsambands bænda nú í haust. Aðrir rekstrarliðir og rekstrartilfærslur eru áætluð samtals 9504 millj. kr, eða 43.4% hærri en í fjárlögum 1977. Hér er m.a. um að ræða tilfærslur til stofnana í B-hluta fjárlaga þar sem launakostnaður er þungur á metunum, svo sem flugmálastjórn, Þjóðleikhús o.fl. Framkvæmdaframlög eru í heild áætluð 28 milljarðar kr., en það er 34.5% hækkun frá fjárlögum yfirstandandi árs. Er það rétt rúmlega hækkun byggingarkostnaðar sem er 33% frá síðustu fjárlagagerð. Af helstu flokkum þessara framlaga hækka verklegar framkvæmdir um 35.5%. Í því felst nokkur magnaukning þeirra framkvæmda sem fjármagnaðar eru um A-hluta fjárlaga, en opinberar framkvæmdir í heild munu lækka, eins og áður sagði, um 5% að magni. Verður nánari grein gerð fyrir því í lánsfjáráætlun ríkisstj. Það, sem veldur framangreindri magnaukningu, eru framlög til vegagerðar. Þar verður um að ræða, eins og áður sagði, allverulega aukningu frá áætlaðri útkomu í ár vegna þess sérstaka átaks sem fyrirhugað er í vegamálum á næsta ári og áður getur. Fjárfestingarstyrkir eru áætlaðir samtals 955 millj. kr., eða 55% hærri en í fjárlögum, og skýrist þessi mikla hækkun að öllu leyti af auknum styrkjum til vega í kaupstöðum og kauptúnum. Loks eru framlög til fjárfestingarsjóða og launagreiðslna áætluð 71672 millj. kr. sem er 31.8% aukning frá fjárlögum 1977. Mikilvægustu hækkunarliðirnir þar eru framlög til stærstu fjárfestingarsjóðanna sem að mestu eru lögbundin og verðtryggð, þ. e. til Byggðasjóðs, Fiskveiðasjóðs, Byggingarsjóðs ríkisins og Iðnlánasjóðs, eins og nánar er skýrt í aths. Tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir áríð 1978 er að venju reist annars vegar á endurskoðaðri áætlun um tekjur ríkissjóðs á liðandi ári og hins vegar á ákveðnum fjárlagaforsendum fyrir árið 1977, einkum þeirri að almenn þjóðarútgjöld aukist um 4% 1978, eða um líkt hlutfall og þjóðarframleiðslan. Verðlagsforsendur tekjuáætlunarinnar eru hinar sömu og útgjaldaáætlunarinnar. Innheimtar tekjur eru áætlaðar samtals 124.8 milljarðar kr., samanborið við 96.5 milljarða kr. í endurskoðaðri tekjuáætlun 1977 og 90 milljaðar kr. í fjárlögum líðandi árs. Samkvæmt þessu aukast tekjur um 28.3 milljarða kr. eða 29% frá áætlaðri niðurstöðu 1977, en frá fjárlögum nemur aukningin 34.9 milljörðum kr. eða 39%. Við þennan samanburð verður að taka tillit til þess að sjúkratryggingagjald er nú fært í fjárlagafrv., en hefur ekki verið fært með ríkissjóðstekjum til þessa. Tekjur af sjúkratryggingagjaldi eru áætlaðar, eins og áður sagði, 1900 millj. kr. 1978, og sé sú fjárhæð dregin frá heildartekjum samkvæmt frv, verður tekjuaukningin milli áranna 1977 og 1978 26.4 milljarðar kr. eða 37%. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að álagning óbeinna skatta verði óbreytt frá því sem er á þessu ári, að öðru leyti en því, að tekið er tillit til tollalækkunar í ársbyrjun 1978 samkvæmt gildandi tollskrá. Er hér einkum um að ræða lækkun tolla samkvæmt fríverslunarsamningum okkar og lækkun tolla á hráefnum, vélum og fjárfestingarvörum til samkeppnisiðnaðar. Tekjutap ríkissjóðs af þessum sökum er talið nema 1600– 1800 millj. kr. á árinu 1978. Eins og fyrr segir er í áætlun um bensíngjald og bifreiðaskatt enn fremur gert ráð fyrir 15 kr. hækkun bensíngjalds. Er þá ekki reiknað með frekari hækkun sem áhrif hafa á þessa stofna 1978. Áætlanir um tekjur af beinum sköttum eru reistar á gildandi lögum. í áætlun um eignarskatt er reiknað með breytingu fasteignamats samkvæmt lögum um skráningu og mat fasteigna frá 1976. Niðurstöður um hækkun mats lágu ekki fyrir þegar áætlunin var gerð. Jafnframt er reiknað með að skattstiga verði breytt nokkuð með hliðsjón af hækkun matsins. Áætlun um tekjuskatt er reist á óbreyttum lögum, en gert ráð fyrir að skattvísitala hækki svipað og verðlag, þ.e. að skattvísitala við álagningu tekjuskatts 1978 verði sett 31% hærri en 1977. Svarar það til hækkunar verðlags milli áranna 1976 og 1977. Þar með verður álagning tekjuskatts 1978 óneitanlega heldur þyngri en í ár vegna hækkandi tekna. Laun hækka meira en verðlag og eftirspurn fer vaxandi og er því nauðsynlegt að beinum sköttum verði beitt til að draga úr þenslunni. Um einstaka þætti í tekjuhlið frv. leyfi ég mér að vísa til grg. með frv. Hlutdeild markaðra tekna í heildartekjum ríkissjóðs var 72.5% 1976, en verður 14.5% samkvæmt frv. að sjúkratryggingagjaldinu meðtöldu. Að því frátöldu hækkar hlutfallið engu að síður í 13% vegna hækkunar markaðra tekna til vegagerðar. Hlutdeild beinna skatta í tekjum ríkissjóðs verður um 14% 1977 í stað 16% í fjárlögum ársins, og stafar þessi lækkun hlutfallsins af lækkun tekjuskatts einstaklinga á miðju ári. Á árinu 1978 verður hlutdeild beinna skatta samkvæmt frv. talsvert meiri, eða tæplega 18%, einkum vegna þess að sjúkratryggingagjaldið er nú fært í fjárlögum í fyrsta sinn. Hlutdeild óbeinna skatta verður um 81% og hlutdeild annarra tekna verður rúmlega 1%. Eins og venja hefur verið undanfarin ár fylgir frv. þessu yfirlit yfir ríkisframkvæmdir, bæði skv. A- og B-hluta fjárlagafrv., sem ráðgert er að kosta með lánsfé, og yfir ráðgerða fjáröflun til þessara þarfa. Í yfirlitinu koma fram lántökur að fjárhæð 10.7 milljarðar kr. til opinberra framkvæmda á vegum ríkisins árið 1978. Með fjárlögum 1977 fylgdu sambærileg lántökuáform að fjárhæð 10 milljarðar kr. Lántökurnar árið 1977 verða að líkindum 10.7 milljarðar kr, í reynd, þ.e. nær sama fjárhæð og tillaga er gerð um fyrir næsta ár. Með tilliti til verðbreytinga er hér um að ræða mjög mikinn samdrátt í lántökum að raunverulegu verðgildi. Þessi framkvæmda- og lántökuáform eru fyrsti hluti lánsfjáráætlunar, sem unnið hefur verið að samhliða fjárlagafrv., og fjallar um alla lánastarfsemi í landinu á næsta ári. Lánsfjáráætlun ber að skoða sem hluta af viðtækri stefnumótun í fjármálum og efnahagsmálum sem fjárlagafrv. felur í sér. Lánsfjáráætlunin mun stefna að sama marki og fjárlagafrv., að treysta fjárhagslegan grundvöll fyrir þjóðhagslega nauðsynlegar framkvæmdir, jafnframt því sem aðhaldi sé beitt í því skyni að draga úr verðhækkunum og viðskiptahalla á næsta ári. Til þess að svo megi verða þarf samstilltar ákvarðanir. Lánsfjáráætlanir síðustu ára hafa reynst gagnlegt tæki til að nálgast þau meginmarkmið í efnahagsmálum sem stefnt hefur verið að. Er mikilvægt að áfram verði unnið að því að bæta gerð þeirra og framkvæmd. Að undanförnu hefur verið unnið að öðrum þáttum lánsfjáráætlunar og mótun heildarmarkmiða fyrir lánsfjármarkaðinn, er séu í sem nánustu samræmi við stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum og forsendur þjóðhagsspár. Hefur verið lögð rík áhersla á að hraða gerð lánsfjáráætlunar eftir föngum svo að hún geti verið til yfirlits og athugunar sem nánast samhliða fjárlagafrv. Reynst hefur örðugt um vik að flýta áætluninni svo sem æskilegt væri. Lánastofnanir, sem að áætlunargerðinni standa, hafa að ýmsu leyti aðra starfsrás en þá sem fyrir löngu er viðtekin regla innan ríkiskerfisins sem sækir beint undir fjárlög, og við lánsfjáráætlun eru nýttar ýmsar forsendur og efniviður sprottinn af fjárlagafrv. Framkvæmdastofnun ríkisins hefur fyrir nokkru afhent tillögur sínar til lánsfjáráætlunar um lánveitingar og fjármögnun Framkvæmdasjóðs og þeirra fjárfestingarlánasjóða atvinnuveganna sem undir hann sækja um lánsfé. Þá hefur Seðlabankinn nýlega gengið frá skýrslu sinni um lánsfjármögnun fjármunamyndunar og fjáröflun hennar á innlendum sem erlendum fjármagnsmarkaði. Á næstunni er svo að vænta hugmynda um þróun lána bankakerfisins á næsta ári. Veigamikill grundvallarþáttur þeirrar áætlunar eru skipti ríkissjóðs við Seðlabankann. Er sérstaklega brýnt, einkum við þau efnahagsskilyrði í sem nú ríkja, að ríkissjóður hafi bolmagn til þess að lækka frekar en auka skuldir sínar við Seðlabankann á næsta ári. Lánsfjáráætlun komandi árs mun enn sem fyrr hafa það að meginmarkmiði að sjá fyrir brýnum fjármagnsþörfum þeirra framkvæmda er horfa til framleiðsluauka og verðmætasköpunar, en innan þeirra heildarmarka að ekki hvetji til aukinnar verðbólgu. Sérstaklega verði haft fyrir augum að efla og nýta innlendan sparnað, en stilla erlendum lántökum í hóf. Hjá verulegum erlendum lántölum verður þó ekki komist, þar sem inna þarf af hendi miklar greiðslur af skuldum frá fyrri árum. Jafnframt gætu enn verið horfur á nokkrum viðskiptahalla enda þótt beitt sé sérstöku aðhaldi að fjárfestingu. Aðhaldi að fjárfestingu er ekki síst beitt á vettvangi hins opinbera, svo sem fram kemur m.a. af áætlun um lánsfjármagnaðar framkvæmdir á vegum ríkisins sem munu nema svipaðri fjárhæð á næsta ári og í ár, eins og ég nefndi áðan. Það er einnig mikilsvert að innlend fjármögnun til ríkisframkvæmda mun aukast úr 3110 millj. kr. í 4486 millj. kr. eða um 31.6%, en erlenda fjármögnun er áformað að draga saman úr 6670 millj. kr. í 6180 millj. kr. eða um 78%. Ég hef áður gert að umtalsefni að traust fjármálastjórn ríkisins hyggist m.a, á því að hafa jafnan tiltækar upplýsingar um þróun tekna og gjalda. bæði í fjmrn. og ríkisfyrirtækjum Í byrjun árs 1976 var, eins og áður sagði, tekin upp gerð mánaðarlegra áætlana um greiðsluþarfir ríkisstofnana innan fjárlagaársins, samhliða bókun og endurskoðun, með stöðugumsamanburði við greiðslur úr ríkissjóði. Þessar greiðsluáætlanir hafa tvímælalaust átt verulegan þátt í því að sporna gegn aukningu ríkisútgjalda. Þessi vinnubrögð, ásamt skýrslum frá ríkisbókhaldi og mati fjárlaga- og hagsýslustofnunar á þróun ríkisfjármálanna, hafa leitt til virkari heildarstjórnar ríkismálanna en áður og jafnframt gert yfirstjórninni kleift að grípa til ráðstafana í tæka tíð. Áður vildi við brenna að staðið væri gagnvart orðnum hlut í þessum efnum. Jafnframt þessu vil ég henda á mikilvægi þess eftirlits og aðhalds sem ríkisendurskoðunin veitir með starfi sínu. Við 1. umr, um frv. til fjárlaga fyrir árið 1977 vék ég að því, að efla þyrfti eftirlit hjá þeim stofnunum ríkisins sem hafa eigin fjárvörslu. Hér er um að ræða viðamikið verkefni sem krefst rækilegs undirbúnings. Á þessu ári hefur verið unnið af hálfu ríkisendurskoðunar að þessu verkefni, sérstaklega á sviði heilbrigðis- og tryggingamála. Hefur verið ákveðið að á vegum fjmrn, og heilbr: og trmrn, verði gerð heildarkönnun á fjárhagsuppbyggingu sjúkra- og tryggingakerfisins, bæði með tilliti til þarfa ríkisins og þátttöku sveitarfélaga í þessum málaflokkum. Með þessu frv. hefur verið komið á fullu samræmi tölulegra merkinga ráðuneyta, stofnana, viðfangsefna svo og tekju- og gjaldaliða milli fjárlaga og ríkisreiknings, sem er grundvöllur að samanburði hinna einstöku efnisþátta fjárlaga og ríkisreiknings. Með frv. er birt yfirlit sem sýnir þróun útgjalda hinna einstöku ríkisstofnana um þriggja ára tímabil. Þar eru sýndar reikningstölur síðasta árs, fjárlög yfirstandandi árs ásamt frumvarpstölum. Þannig geta alþm, nú séð á einum og sama stað þróun útgjalda s.l. tvö ár hjá hinum einstöku stofnunum ríkisins í A-hluta. Það er ekki síst á sviði starfsmannahalds sem þörf er eftirlits og góðra upplýsinga. Með fjárlagafrv. fyrir árið 1978 er lögð fram starfsmannaskrá ríkisins 1. jan. 1977 og er það í þriðja sinn sem slík skrá er gefin út. Í 10. gr. laga nr. 97/1974, um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisstofnana, er ákvæði þess efnis að fjmrn. skuli semja slíka skrá árlega og leggja hana fram með fjárlagafrv. Megintilgangur með gerð starfsmannaskrárinnar er að tryggja að starfsmannahald ríkisins ráðist hverju sinni af fjárveitingum og þar með að Alþingi geti fylgst sem gerst með starfsmannahaldi ríkisins og ríkisstofnana. Telja verður að nokkuð hafi þegar áunnist í þessu efni. T.d. voru 576 stöður án heimildar í ríkiskerfinu 1. jan. 1976, en um síðustu áramót voru þær 312. Þannig hefur verulega stefnt í rétta átt þótt enn hafi ekki náðst viðunandi árangur. Af þeim 312 stöðum, sem setnar voru án heimildar um síðustu áramót, var u.þ.b. helmingur hjá ríkisspítölum eða 160 stöður. Hjá Póst- og símamálastofnuninni voru þær 42 og í Húsnæðismálastofnun ríkisins 11, þannig að meira en tveir þriðju hlutar af öllum óheimilum stöðum voru hjá þessum þremur stofnunum. Fjvn. Alþingis mun taka eins og áður óheimilar stöður hjá ríkisstofnunum og ríkisfyrirtækjum til sérstakrar athugunar. Á árinu 1976 fjölgaði á starfsmannaskrá ríkisins um 90 stöður eða 0.76%. Samkvæmt áætlun Framkvæmdastofnunar má gera ráð fyrir að aukning vinnuafls í heild 1976 hafi numið 1800 mannárum eða 1,9%. Heildarvinnuafl í landinu var um síðustu áramót í mannárum talið um 96 650, en fjöldi stöðugilda h,já ríkinu var á sama tíma samkvæmt þessari starfsmannaskrá 12 29 eða 12.7% af heildarvinnuaflinu. Nýmæli í þessari starfsmannaskrá eru upplýsingar um ráðningarform einstakra starfsmanna. Í þessari fyrstu atrennu tókst ekki að afla tæmandi upplýsinga um ráðningar allra starfsmanna og verður að sjálfsögðu stefnt að því að bæta þar úr í næstu skrá. Niðurstaða þessarar athugunar sýnir að 24% ríkisstarfsmanna eru skipaðir í starf, en 10.3% eru ráðnir án uppsagnarfrests. Eru þannig 34.5% ríkisstarfsmanna ráðnir æviráðningu. Með a.m.k. þriggja mánaða uppsagnarfresti eru ráðnir 18.8%, 9.4% eru ráðnir með skemmri uppsagnarfresti en 3 mánuðum, 12.4% eru ráðnir með öðrum hætti, ekki liggja enn fyrir gögn um ráðningarform 21.9% starfsmanna og óráðið var um síðustu áramót í 3% heimilla staða. Enda þótt megintilgangur með gerð starfsmannaskrárinnar sé að veita ríkisstofnunum aðhald að mannaráðningum, hefur það jafnframt verið markmiðið að upplýsinga- og notagildi skrárinnar væri slíkt, að skrána mætti nota sem hjálpartæki við nýráðningar, undirbúning fjárlaga, gerð kjarasamninga og ýmiss konar tölfræðilega úrvinnslu, auk þess að fullnægja lagaskyldu um birtingu árlegrar skrár um starfsmenn ríkisins. Til að tryggja betur að ná megi þessum markmiðum hef ég ákveðið að launadeild fjmrn. annist útgáfu skrárinnar hér eftir og sjái jafnframt um að skrá allar breytingar á starfsmannahaldi ríkisins jafnóðum og þær gerast, þannig að á hverjum tíma séu tiltækar réttar upplýsingar um starfsmannahald ríkisins. Þá er, jafnframt að því stefnt með þessu að skráin verði fyrr á ferðinni en verið hefur og verði lögð á borð alþm. fyrir þinglausnir hverju sinni. Ég hef ekki farið dult með þann ásetning minn að draga beri úr umsvifum ríkisins í þjóðarbúskapnum og jafnframt að ríkið stundi ekki atvinnurekstur sem einstaklingar eða félög þeirra geta sinnt. Varðandi fyrra atriðið hefur sá árangur náðst, að hlutfall ríkisútgjalda af vergri þjóðarframleiðslu lækkaði á árinu 1976 um tæp 4 prósentustig og jafngildir það 10 milljarða kr, útgjöldum ríkisins á því ári. Samkvæmt útgjaldaáætlun þessa árs mun þetta hlutfali ekki hækka. Þessi árangur hefur fyrst og fremst náðst vegna þeirrar aðhaldsstefnu sem ég hef beitt mér fyrir til að sporna gegn auknum útgjöldum ríkisstofnana. Ég vil benda á að eigi verulegur árangur að nást í því að minnka ríkisumsvif er í fyrsta lagi nauðsynlegt að stöðugt sé fylgst með og unnið að endurbótum á þeim rekstri sem fyrir er. Þetta er e.t.v. mikilvægasta atriði málsins. Í öðru lagi þarf jafnan að endurmeta umfang þeirra þjónustu, sem ríkið veitir, og athuga hvort þjónustuna megi veita á annan hátt og hagkvæmari en gert er. Ef árangur á að nást á þessum vettvangi er nauðsynlegt að beina athygli að tveimur meginsviðum, en það eru menntamál og heilbrigðis- og tryggingamál. Í þriðja lagi er svo nauðsynlegt að meta stöðugt þörf fyrir ríkisframlög í framleiðslu- og verðmyndunarkerfi landsins. Það er einkum á sviði landbúnaðarmála sem hlutur ríkisfjármálanna er umtalsverður. Síðara atriðið sem ég nefndi er ekki síður mikilvægt. Á síðustu áratugum hefur hið opinbera tekið upp starfsemi sem nú á í beinni samkeppni við einkaaðila eða félög þeirra. Vafalaust hafa gild rök legið til grundvallar stofnun þessara fyrirtækja ríkisins á hverjum tíma, en ástæða er til að kanna hvort þau séu ekki horfin með öllu eða hafa rýrnað mjög að gildi sínu. Á s.l. vetri skipaði ég 7 manna nefnd sem skyldi gera mér grein fyrir hvort og hvaða starfsemi, sem ríkið hefur með höndum nú, sé betur komin í höndum einstaklinga eða félaga þeirra. Þar sem hér er um geysiumfangsmikið starf að ræða verður að ætla nefndinni rúman tíma. Hins vegar óskaði ég eftir við nefndina að hún skilaði mér áfangaskýrslum, þannig að vinna mætti að þessu verkefni í áföngum. Stefnir nefndin nú að því að skila mér sinni fyrstu áfangaskýrslu fyrir næstu áramót um þau fjögur ríkisfyrirtæki og stofnanir sem hún hefur tekið til athugunar. Ég mun svo að fenginni skýrslu nefndarinnar undirbúa og gera ákveðnar tillögur í málinu. En þótt mikilvægt sé að fylgjast reglulega með framkvæmd fjárlaga á ári hverju er einnig mikilvægt að líta lengra fram í tímann og freista þess að meta með fyrirhyggju hver skuli vera hlutur hins opinbera í þjóðarbúskapnum. Við 1. umr. um fjárlagafrv, fyrir árið 1977 gat ég þess, að unnið væri að útgjaldaáætlun fyrir ríkissjóð til lengri tíma en eins árs. Með gerð langtímafjárlaga er troðin ný braut í opinberri fjármálastjórn hér á landi, og er því brýnt að gaumgæfilega verði athugað hvaða form og hvaða efnisþættir gefa langtímafjárlögum mest gildi. Reyndar orkar notkun orðsins langtímafjárlög tvímælis. Hér er ekki um lagasetningu að ræða til langs tíma, heldur könnun á horfum í ríkisbúskapnum. Þar sem orðið hefur áður verið notað í þessari merkingu verður þeirri notkun fylgt að sinni, en ég skora á þm., sem eru málhagir mjög og hafa látið til sín taka í umr. um íslenskt mál. að koma með till. þar um, og mun ég að sjálfsögðu gera athugun á því. Á liðnu ári hefur verið unnið að gerð langtímafjárlaga eins og vonir stóðu til, og má segja að hugmyndir um framsetningu og úrvinnslu gagna hafi komist í ákveðið far. Sem stendur er unnið að samræmingu og tengingu forsendna langtímafjárlaga við þjóðhagshorfur næstu ára. Ríkisstj. hefur falið Þjóðhagsstofnun að vinna að könnun á þjóðhagshorfum næstu 4 ára í samvinnu við aðra opinbera aðila á sviði efnahagsmála. Að öðru leyti hefur starfið að undirbúningi langtímafjárlaga verið tvíþætt. Í fyrsta lagi var gerð áætlun um þróun útgjalda til samgöngumála, en áætlunin var fyrst og fremst gerð til kynningar á þeim hugmyndum sem langtímafjárlögum er ætlað að falla að í heild. Sem stendur er unnið að áætlunum um útgjöld til heilbrigðis- og tryggingamála til nokkurra ára, í samvinnu við hlutaðeigandi ráðuneyti. Í öðru lagi hefur nokkrum tíma verið varið til þess að skoða þróun útgjalda helstu málaflokka fyrir liðin tímabil. Hér leitast við að meta raunverulega magnbreytingar útgjalda síðustu 5 ára og skýra í grófum dráttum hvað þar liggur að baki. Ætlast er til að slíkt yfirlit verði hluti langtímafjárlaga í framtíðinni. Ekki er tímabært að skýra frá niðurstöðum þessara athugana, en bráðabirgðaniðurstöður sýna að útgjöld til heilbrigðismála, byggðamála, dóms- og löggæslumála, orkumála, auk framhaldsmenntunar hvers konar, hafa hlutfallslega aukist umfram aukningu ríkisútgjaldanna í heild. Aftur á móti hafa útgjöld til almennrar stjórnar ríkisins vaxið minna, svo að eitthvert dæmi sé nefnt. Langtímaáætlanir fyrir ríkisbúið þjóna í fyrsta lagi því markmiði að lýsa væntanlegri þróun ríkisútgjalda án þess að vera bindandi fyrirætlun ríkisins um framgang mála. Í öðru lagi er áætlunum þessum ætlað að auðvelda árlega fjárlagagerð og vera umgjörð hennar. Í ljósi þess, sem ég nú hef sagt, lít ég svo á að gerð langtímafjárlaga fyrir sem flesta málaflokka ríkisútgjaldanna sé veigamikill liður í auknu eftirliti, aðhaldi og ábyrgri stefnu um framtíðarþróun ríkisfjármálanna í heild. Á síðasta þingi voru miklar umræður um skattamál á grundvelli frv. til l. um tekju- og eignarskatt. Ákveðið var að verja meiri tíma til þess að vinna að umbótum á skattalöggjöfinni. Verður meðal mikilvægustu verkefna þessa þings að ljúka því verki að koma á þeim umbótum sem að var stefnt með frv., en það fól í sér mjög viðtækar tillögur til breytinga á tekjuskattlagningu og framkvæmd skattamála. Eins og kunnugt er varð frv. þetta ekki útrætt, enda er að mörgu leyti eðlilegt að slíkt stórmál sem ný tekjuskattslöggjöf er sé gaumgæfilega skoðað. Að því er stefnt að fyrir Alþingi verði nú í vetur lagt fram nýtt frv. um tekjuskatt og eignarskatt. Í þessu nýja frv. verður fylgt þeirri meginstefnu sem fram kom í frv. í fyrra, en hins vegar verður það frábrugðið því í ýmsum atriðum, sumum veigamiklum. Fyrirhugaðar breytingar munu að miklu leyti verða byggðar á athugun þingnefnda á frv, í fyrra svo og athugasemdum, ábendingum og umræðum sem spruttu af því frv. Helsta nýmæli er, eins og fram kom í stefnuræðu forsrh., að komið verði á staðgreiðslu skatta sem geti komið til framkvæmda frá og með 1. jan. 1979. Að vísu er nokkuð skammur tími til stefnu til slíks, þar sem upptaka staðgreiðslu skatta hefur óhjákvæmilega í för með sér miklar breytingar á öllum störfum við álagningu og innheimtu og krefst því mikillar vinnu við endurskipulagningu skattakerfisins og breytingar á fjölmörgum lögum. Eigi að síður tel ég að þetta ætti að vera mögulegt. Um nánari útfærslu kerfisins er ýmislegt ómótað. Ljóst virðist þó, að stefna beri að upptöku staðgreiðslu skatta að þýskri fyrirmynd, í megindráttum með sama sniði og lýst er í skýrslu ríkisskattstjóra um staðgreiðslu skatta sem út koma í maímánuði 1975. Sérsköttun hjóna, svo og sérsköttun foreldra og barna, þarf að taka til athugunar að nýju, ekki síst í ljósi staðgreiðslunnar. Af fjölmörgum öðrum atriðum, sem að þarf að hyggja varðandi nýtt frv. til um tekjuskatt og eignarskatt, má nefna reglur til að auðvelda þau umskipti sem framtalsskylda sparifjár hefur í för með sér, svo og gaumgæfileg könnun á hugmyndum um upptöku fjárfestingarsjóða í stað varasjóða hjá fyrirtækjum o.fl. Upptaka virðisaukaskatts hefur lengi verið í athugun hér á landi. Er skemmst að minnast þess að starfshópur á vegum fjmrn. skilaði ítarlegri skýrslu um virðisaukaskatt í maímánuði 1975. Grannþjóðir okkar hafa nú nær allar tekið upp virðisaukaskatt og hefur hann víðast gefist vel. Að vísu hafa heyrst óánægjuraddir í Noregi um skattinn. Þar hafa verið uppi tillögur um að hverfa frá honum og taka þess í stað upp aftur einstigs söluskatt á síðasta stigi. Um þetta eru þó skiptar skoðanir þar í landi og er langt frá að allir sérfræðingar telji virðisaukaskattinn hafa misheppnast. Ákvörðun um, hvort taka eigi upp virðisaukaskatt hér á landi, hlýtur að byggjast á því, hvort ætla megi að slíkur skattur bæti úr göllum sem eru á núgildandi söluskattskerfi, svo og því, hvort upptöku slíks skatts fylgi einhverjir ókostir sem ekki gæti í núgildandi kerfi. Söluskattskerfið, sem við nú búum við, er óneitanlega gallað á margan hátt. Helsti gallinn er að skatturinn leggst á ýmis aðföng atvinnurekstrar svo sem orku, viðgerðarþjónustu og óvaranleg hjálparefni, og veldur þannig nokkurri uppsöfnun skatts sem íþyngir innlendri framleiðslu í samkeppni við erlenda. Annar höfuðókostur skattsins er að undanþágum frá skattinum hefur fjölgað mjög með hækkandi skatthlutfalli. Hafa sumar undanþágur reyndar verið teknar upp til að bæta úr fyrrnefndum ókostum, þ.e.a.s. til þess að eyða uppsöfnunaráhrifum. Hinn mikli fjöldi af undanþágum frá söluskattinum veldur því að skatturinn, sem var tiltölulega auðveldur í framkvæmd og eftirliti, öruggur og ódýr, er orðinn næsta flókinn og erfiður í framkvæmd og allt eftirlit með honum torvelt. Þá hafa undanþágurnar í för með sér óeðlilega röskun á neysluvali. Þriðji meginókostur núgildandi söluskattskerfis er að hin háa skattprósenta leiðir til þess að mikil freisting er fyrir greiðendur skattsins að skjóta veitu undan. Virðisaukaskatturinn bætir úr þessum annmörkum söluskattsins vegna þess að höfuðkostur hans er sá, að hann er hlutlaus og veldur ekki uppsöfnun skatts. því má segja að hann leysi mjög vel fyrst nefnda vandann varðandi söluskattinn. Varðandi undanþágurnar er fullkomlega ljóst að virðisaukaskattur með þeim undanþágum, sem nú eru frá söluskatti, er gjörsamlega óhugsandi. Það er algjör forsenda fyrir upptöku virðisaukaskatts, að hann geti orðið algildur eða því sem næst. Þeir erfiðleikar, sem eru við framkvæmd á undanþágum í söluskattskerfi, eru hreinn barnaleikur miðað við þá erfiðleika sem yrðu á framkvæmd hliðstæðra undanþága í virðisaukaskattskerfinu. Mjög er hæpið að ætla að virðisaukaskattur dragi að nokkru marki úr undandrætti skatts. Að vísu skilaði hver innheimtuaðili lægri upphæð en hann gerir nú, en á móti kæmi að innheimtuaðilarnir yrðu mun fleiri en nú er. Reynsla erlendis hefur og verið að almennt megi ekki vænta betri skila á virðisaukaskatti en söluskatti. Þá hefur virðisaukaskatturinn þann ókost samanborið við söluskattinn að honum fylgir nokkur skriffinnska og hringstreymi fjármagns milli ríkis og gjaldenda. Þannig má búast við að bæði ríkið og atvinnurekendur gætu þurft að kosta til nokkru meiri fyrirhöfn við virðisaukaskattskerfið en nauðsynlegt er í söluskattskerfi. Þegar þessi rök eru vegin og metin kann mönnum að sýnast sitt hvað um niðurstöðuna. Að öllu samanlögðu verður þó að telja, ekki síst í l,íósi þeirrar staðreyndar hversu framkvæmd söluskattsins er orðin miklum örðugleikum háð, að upptaka virðisaukaskatts hér á landi sé óhjákvæmileg. Hins vegar er ekki ráðlegt að leggja í slíka gjörbreytingu á neysluskattakerfinu um leið og unnið er að upptöku staðgreiðslu beinna skatta. Upptaka virðisaukaskatts verður þó að fylgja í kjölfar staðgreiðslukerfisins svo fljótt sem nokkur kostur er. Ein meginástæða fyrir því, að nauðsynlegt er að breyta söluskattinum, er að hann íþyngir útflutningsiðnaði og samkeppnisiðnaði af því að atvinnurekstur greiðir söluskatt af ýmsum aðföngum sínum. Að því er tekur til útflutningsiðnaðarins er hér mestmegnis um að ræða söluskatt af flutningatækjum, óvaranlegum rekstrarvörum, olíum, orku o.fl., en í öðrum tilvíkum er einnig greiddur söluskattur af vélum, búnaði, varahlutum o.fl. Þegar varan er fullgerð til útflutnings hefur þannig safnast upp nokkur söluskattsgreiðsla í framleiðslukostnaðarverðinu og hefur hún verið nefnd uppsafnaður söluskattur. Í nágrannalöndum, þar sem virðisaukaskattur er innheimtur, er samsvarandi skattur endurgreiddur við útflutning eða sölu innanlands. Hafa forráðamenn útflutningsiðngreina bent á, að því aðeins séu þær jafnsettar í samkeppni við þessi lönd að hinn uppsafnaði söluskattur sé endurgreiddur við útflutning. Vegna ársins 1974 var þetta gert með áætlaðri fjárhæð, aðallega vegna þess hversu gengisskráning var útflutningsiðnaði, öðrum en fiskiðnaði, óhagstæð mestan hluta þess árs. Í ársbyrjun 1975 var gerð gengisbreyting, sem verulega bætti hlut útflutningsiðnaðar, og hefur síðan ekki komið til slíkrar endurgreiðslu, enda hefur afkoma flestra greina útflutningsiðnaðarins verið allgóð, a.m.k. fram á árið 1977, þrátt fyrir þessa söluskattsbyrði. Fjmrn. hefur látið Þjóðhagsstofnun meta þessa uppsöfnun söluskatts að nýju miðað við forsendur ársins 1977. Kemur þar í ljós að uppsafnaður söluskattur er að meðaltali um 3.6% af heildarrekstrargjöldum útflutningsiðngreina (fiskiðnaður ekki meðtalinn. Á daginn kemur að hlutfallið er nokkuð mismunandi fyrir hinar ýmsu greinar eða 2.4% fyrir ullar-, prjóna- og fataiðnað, 4% fyrir niðursuðuiðnað 4.9% fyrir skinnaiðnað og 5.5% fyrir kísilgúrvinnslu. Samtals er uppsafnaður söluskattur í þessum greinum talinn nema 235 millj. kr. á ári miðað við verðlag í febr. 1977. Eftir vísbendingum, sem fyrir liggja um afkomu þessara útflutningsiðngreina 1917, virðist svo sem hún sé í mörgum tilfeilum erfið um þessar mundir. Af þessum sökum hefur ríkisstj. ákveðið að endurgreiða á árinu 1978 áætlaðan uppsafnaðan söluskatt af útflutningsvörum samkeppnisiðnaðarins vegna EFTA-aðildar á árinu 1977, og er söluskattsáætlunin 1978 við það miðuð. Afkoma þessara atvinnugreina ræðst mjög á hverjum tíma af gengisskráningu og almennum aðstæðum í efnahagsmálum. Því er ekki unnt að segja á þessu stigi hvort ráðlegt sé að halda greiðslum af þessu tagi áfram. Í þessu sambandi er ástæða til að benda á áform um upptöku virðisaukaskatts sem frambúðarlausn í þessu efni. Ný tollskrárlög tóku gildi hinn 1. jan. 1977. Lögin marka framhald þeirrar tollastefnu sem mótuð var með tollskrárlögum frá 1970 og 1974. Lögin kveða því á um samningsbundnar tollalækkanir vegna aðildar Íslands að EFTA og ákvæða fríverslunarsamnings við EBE. Samkvæmt þeim lækka tollar af iðnaðarvörum frá EFTA og EBE-löndunum í áföngum og falla niður frá og með 1. jan. 1980. Til þess að bæta stöðu hins íslenska samkeppnisiðnaðar gagnvart þessum tollalækkunum hafa á undanförnum árum verið gerðar ýmsar ráðstafanir. Í ársbyrjun 1974 voru tollar á vélum til samkeppnisiðnaðar felldir niður, en tollar á hráefnum lækkaðir um helming frá því sem þeir höfðu verið í árslok 1973, en síðari helmingur tollalækkana á hráefnum tók gildi 1, jan. 1976. Nokkur frávik voru þó frá þeirri meginreglu, að hráefni samkeppnisiðnaðarins væru tollfrjáls, en með hinni nýju tollskrá, sem gildi tók 1. jan. s.l., má heita að hráefni og vélar samkeppnisiðnaðarins séu tollfrjáls. Samkvæmt heimild í 12. tl. 3. gr, tollskrárlaga hefur fjmrn. fellt niður eða endurgreitt aðflutningsgjöld af hráefni, efnivörum og hlutum til framleiðslu iðnaðarvara í samkeppnisiðnaði eftir ákveðnum reglum svo og fellt niður við tollafgreiðslu toll af vélum, tækjum, vélahlutum og helstu varahlutum sem iðs~fyrirtæki í samkeppnisiðnaði nota. Af hálfu ráðuneytisins hafa nú verið gerð ný drög að reglum varðandi beitingu á 12. tl. 3. gr. tollskrárlaga sem fulltrúar samtaka iðnaðarins og iðnrn. hafa fengíð til umsagnar, og standa nú yfir viðræður um það. Samkvæmt heimild í XV. tl. 6. gr. fjárlaga fyrir árið 1977 hefur fjmrn. síðan 1. jan. s.l. fellt niður að fullu sölugjald af nánar tilgreindum vélum, tækjum, vélahlutum og varahlutum til samkeppnisiðnaðarins en árin 1975 og 1976 náði slík niðurfelling eða endurgreiðsla einungis til helmings af söluskatti. Nýjar og nokkru rýmri reglur um beitingu þessa heimildarliðar eru nú einnig til umsagnar og til umræðu við samtök iðnaðarins og iðnrn. Til viðbótar þeim tollalækkunum, sem ég hef nú rakið, munu tollar af helstu fjárfestingarvörum verða lækkaðir frá og með ársbyrjun 1978 til ársbyrjunar 1980. Einnig munu tollar á verndarvörum innfluttum frá löndum utan EBE og EFTA lækka til að komið verði í veg fyrir óeðlilegan tollamun á innflutningi vara eftir löndum. Það gefur auga leið, að hlutur tolltekna sem hlutfall af heildartekjum ríkissjóðs hefur lækkað undanfarin ár og mun fara lækkandi á næstu árum. Frá árinu 1969 til ársins 1977 hefur hlutur tolltekna lækkað úr 31.5% í 17% á þessu tímabili, og samkvæmt árlegum áætlunartölum fjárlagafrv. 1978 og lækkunum samkvæmt tollskrárlögum mun þetta hlutfall lækka í 14.3% 1978 og 12.6% 1979. Árið 1980 gæti hlutfallið verið komið í 11–12%. Ég hef áður lýst því yfir, að ríkissjóður verður á einhvern hátt að fá bætta þá tekjuskerðingu er af lækkun tolla leiðir, og er brýnt að finna hentugastar leiðir í því sambandi. Áður hefur verið víkið að helstu kostum og göllum virðisaukaskattskerfisins og vísast til þess hér, en benda má á að nágrannalönd okkar hafa jafnframt virðisaukaskattinum í vaxandi mæli tekið upp svokallaða punktskatta eða vörugjöld til að mæta minnkandi tolltekjum. Nú er í fjmrn. unnið að samningu frv. til l. um breyt. á lögum um tollskrá o.fl. Frv. þetta er samið til þess að samræma íslensku tollskrána þeim breytingum sem gerðar hafa verið á tollnafnaskrá Tollasamvinnuráðsins frá því að hún var gefin út að nýju í janúar 1976 með áorðnum breytingum, m.a. með nýrri undirskiptingu tollskrárnúmeranna, sem samþykkt var fyrir tilstilli Tölfræðistofnunar Sameinuðu þjóðanna. Ísland er meðal 130 þjóða er tekið hafa upp tollskrár sem byggðar eru á tollnafnaskrá Tollasamvinnuráðsins og hefur jafnan verið leitast við að breyta íslensku tollskránni jafnóðum til samræmis við tollnafnaskrána þannig að notið yrði þess hagræðis sem er því samfara að hafa sama tollskrárform og allar helstu viðskiptaþjóðir okkar. Á s.I. vori var skipuð sérstök nefnd til að endurskoða lög um tollheimtu og tolleftirlit. Í nefndinni eiga sæti embættismenn og fulltrúar innflutningsverslunarinnar. Meðal þess, sem nefndinni var sérstaklega falið að taka til meðferðar, eru ákvæði er varða gjalddaga og greiðslufrest, þ.e. „tollkredit“, svo og fullnustu aðflutningsgjalda með sérstöku tilliti til að það fyrirkomulag geti leitt til hagstæðari innkaupa og lækkaðs vöruverðs. Nefnd þessi hefur þegar haldið allmarga fundi og kynnt sér sjónarmið innflytjenda og annarra er framkvæmd laga um tollheimtu og tolleftirlit varðar. Stefnt er að því að nefndin skili áliti upp úr næstu áramótum. Fyrir hálfu öðru ári var hér á Alþingi samþykkt stjórnarfrv. til l. um kjarasamninga BSRB. framsöguræðu minni til kynningar frumvarpinu lagði ég áherslu á að um efni þess væri samkomulag milli ríkisstj. og BSRB og að verkfallsréttur, er það kvæði á um, væri á ýmsan hátt háður skynsamlegum takmörkunum. Í fyrsta lagi væri verkfallsrétturinn einungis á hendi heildarsamtaka til stuðnings kröfum um aðalkjarasamning sem gilti skemmst í 2 ár. Aðalkjarasamningi fylgdi hvorki endurskoðunarréttur né verkfallsréttur á tveggja ára tímabilinu. Þar með væru slitin þau sjálfvirku tengsl sem áður höfðu verið milli kjara opinherra starfsmanna og launþega á almenna vinnumarkaðnum. í öðru lagi væri óheimilt að hefja verkfall nema að undangenginni allsherjaratkvæðagreiðslu um sáttatillögu sem a.m.k. helmingur atkvæðisbærra starfsmanna tæki þátt í og hefði fellt. Í þriðja lagi að tryggja ætti að borgurunum væri séð fyrir nauðsynlegri öryggisgæslu og heilbrigðisþjónustu. Sérstakri nefnd, Kjaradeilunefnd, var falið það hlutverk að úrskurða hvaða starfsmenn skuli vinna í verkfalli til að halda uppi nauðsynlegri öryggis- og heilsugæslu. Var þannig frá skipun nefndarinnar gengið, að tryggt átti að vera að hún væri ávallt starfhæf. Í henni eiga sæti formaður, skipaður af Hæstarétti, 2 nefndarmenn kosnir af Alþingi, 3 nefndarmenn skipaðir af BSRB og 3 nefndarmenn skipaðir af fjmrh. Ef nefndarmenn skipaðir af BSRB eða fjmrh. ganga úr nefndinni eða neita að starfa, eiga þeir nefndarmenn sem skipaðir eru af Hæstarétti og Alþingi, að kveðja til menn í þeirra stað. Öll þessi ákvæði taldi ég og þeir aðilar, sem að frv. stóðu, tryggja skynsamlega og hóflega beitingu verkfallsréttarins, ef til kæmi. Í nýloknu verkfalli kom hins vegar í ljós að þær forsendur voru ekki á rökum reistar í öllum greinum. Sáttatillagan, sem fram var sett af sáttanefnd, var felld með miklum mun í atkvæðagreiðslu þrátt fyrir að í henni væri mjög langt gengið til móts við kröfur ríkisstarfsmanna. Ég tel að þar hafi mestu ráðið kynning málsins. Að sjálfsögðu er það á valdi félagsmanna að samþykkja eða hafna sáttatillögum, en það hlýtur að vera lágmarkskrafa að efni sáttatillögu sé kynnt á hlutlægan hátt. Á það tel ég að hafi verulega skort og þar hafi fjölmiðar brugðist að nokkru, einkum ríkisfjölmiðlarnir. Þegar verkfallið var hafið kom fljótlega í ljós að verkfallsnefnd BSRB virti ekki í öllum atriðum úrskurði Kjaradeilunefndar og fór reyndar að dómi margra út fyrir þann lagaramma sem verkfalli opinberra starfsmanna var settur. Um þetta hafa orðið umræður hér á Albingi og er eigi ástæða til að tíunda það frekar nú. Hins vegar er ljóst, að fenginni þessari reynslu, að óhjákvæmilegt er að lög þessi verði tekin til endurskoðunar. Ljóst er að samskipti ríkisvaldsins og launþega þess hafa breyst mikið á undanförnum árum. Með hinni nýju löggjöf um kjarasamninga BSRB, og reyndar einnig með kjarasamningalögunum frá 1973, hefur viðsemjendum ríkisins fjölgað verulega frá því sem áður var og allt starf fjmrn. að gerð kjarasamninga vaxið gífurlega. Fram til ársins 1974 var Kjararáð BSRB eini viðsemjandi ráðuneytisins um kjör ríkisstarfsmanna, en nú eru viðsemiendur ríkisins 30–10 talsins, auk hinna tveggja bandalaga BSRB og BHM. Slíkri aukningu verkefna verður óhjákvæmilega að mæta með hreyttu skipulagi. Frá og með síðustu áramótum hefur skrifstofustjóri fjmrn. haft á hendi formennsku í samninganefndum ríkisins í launamálum. Skrifstofustjórinn hefur nú tekið við stöðu ráðuneytisstjóra í fjmrn. Hinn nýi skrifstofustjóri mun taka við formennsku í samninganefnd og gegna því samhliða starfi skrifstofustjóra. Þrátt fyrir þá reynslu, sem fékkst í nýloknu verkfalli BSRB og áður hefur verið lýst, vil ég vona og legg áherslu á að sem best samstarf takist milli ríkisvaldsins og samtaka opinberra starfsmanna í framtíðinni. Þegar kyrrð er komin á og samningar hafa verið undirritaðir milli ríkissjóðs og þeirra, er þess að vænta, að menn liti á þessi mál af raunsæi og stillingu. Ég er ekki í vafa um að menn muni gera sér ljóst að gott samstarf og gagnkvæmur skilningur samningsaðilanna, annars vegar á þörf launþeganna fyrir kjarabætur og hins vegar möguleikum þjóðfélagsins til að veita raunhæfar kjarabætur, er affarasælast til árangurs fyrir aðila. Kjarasamningar, sem ekki taka mið af þessu tvennu, standast ekki þegar til lengdar Lætur. Með þeim kjarasamningi, sem nú hefur verið gerður við BSRB, var ákveðin nokkur launahækkun vegna þess að sumir starfshópar innan BSRB höfðu dregist aftur úr í launaþróun undanfarinna ára. Þessar breytingar voru nauðsynlegar. Hins vegar dylst engum að með þessum samningi í heild er enn aukið á verðbólguvandann í þjóðfélaginu, sem óhjákvæmilegt er að takast á við. En forsenda árangurs í þeim efnum er einmitt skilningur launþega á þjóðfélagslegum takmörkunum launabreytinga. Þegar ríkisstj. tók við völdum fyrir rúmum þremur árum var við mjög alvarlega efnahagsörðugleika að etja vegna stórfelldrar verðbólgu og viðskiptahalla við útlönd. Ríkisstj. setti sér það meginmarkmið að vinna bug á þessum tvíþætta vanda, en þó án þess að stefna atvinnuöryggi almennings í hættu. Ekki verður um það deilt að stefna ríkisstj. hefur reynst árangursrík í öllum þessum greinum þótt ekki hafi alls staðar jafnvel tekist. Mikilvægust eru þau miklu umskipti, sem orðið hafa í stóðu þjóðarbúsins út á við. Í stað hins geigvænlega viðskiptahalla áranna 1914–1916 hefur á þessu og síðasta ári tekist að koma viðskiptahallanum niður í 1–2% af þjóðarframleiðslu. Ríkisfjármálin hafa átt sinn þátt í þessu. Tekist hefur að snúa þeim úr halla, sem nam 3% af þjóðarframleiðslunni 1974 og 1915, í því nær hallalaust horf á síðasta ári og þessu ári. Þetta er mikilvægur árangur sem við verðum nú að varðveita. Sé litið til nálægra landa eru fá dæmi um svo gagngerð umskipti í ríkisfjármálum og utanríkisverslun í átt til jafnvægis á þessum árum, einkum þegar þess er gætt að allt þetta tímabil hefur tekist að tryggja hér fulla atvinnu og á undanförnum árum hefur jafnvel frekar borið á vinnuaflsskorti og óhóflegri yfirvinnu en atvinnuleysi. Verðbólgan er hins vegar það vandamál sem erfiðast hefur reynst úrlausnar. Þótt dregið hafi um nær helming úr hraða verðbólgunnar hér á landi á undanförnum þremur árum var hann þó enn á fyrri hluta þessa árs yfir 26% á mælikvarða framfærslukostnaðar. Hafði því miðað í rétta átt þótt hægt fari, og var vissulega ástæða til að vona að framhald gæti orðið á þeirri þróun. Því miður hafa þær vonir nú brugðist í bili. Verðum við að vona að hér sé aðeins um hlé að ræða - hlé til þess að undirbúa öfluga sókn gegn verðbólgunni. Þess vegna er nú vissulega þörf aðgæslu í ríkisfjármálum. Með þeim launasamningum, sem gerðir hafa verið á þessu ári, hafa viðhorf í verðlagsmálum breyst. Nú er hætta á þenslu í þjóðfélaginu og gegn þeirri hættu þarf að beita ríkisfjármálunum. Leggja verður fram tillögur, meðan þetta frv. er til meðferðar, til þess að treysta fjárhag ríkissjóðs 1978 frekar en fram er komið. Mikilvægt er að glata því ekki, sem áunnist hefur á síðustu þremur árum á sviði ríkisfjármálanna. Vel má vera, að nauðsynlegt sé að gripið verði til svokallaðra „óvinsælla ráðstafana“ í efnahagsmálum þjóðarinnar, en undan þeirri ábyrgð getur hvorki ríkisstjórn né Alþingi vikist.



Herra forseti. Áður en ég kem að því að fara nokkrum orðum um frv. til fjárlaga fyrir árið 1978 vil ég ræða nokkuð afkomu ríkissjóðs á s.l. ári, en til þess hefur þm. ekki gefist tækifæri fyrr en nú. Skýrsla um afkomu ríkissjóðs á árinu 1976 var lögð fram á Alþ. í mars s. I. og ríkisreikningurinn lá fyrir í maí. Því miður efndi hæstv. fjmrh. ekki gefin fyrirheit um að þm. fengju tækifæri til þess að ræða skýrsluna á Alþ., heldur greip hann til þess furðulega ráðs að fjalla um hana í fyrirspurnatíma þar sem þm. hafa enga aðstöðu til að ræða mál þetta, auk þess sem enginn gat átt von á því nema hæstv. ráðh. að um efni skýrslunnar yrði fjallað í þessum fyrirspurnartíma. Í upphafsorðum skýrslunnar um afkomu ríkissjóðs 1976 segir að Alþ. sé með þeirri skýrslu í fyrsta sinn gerð grein fyrir bráðabirgðatölum um afkomu ríkissjóðs á liðnu ári. Þetta er að vísu ekki nákvæmlega rétt, því að í jan. 1976 gaf fjmrh. út sérstaka fréttatilkynningu um afkomu ríkissjóðs á árinu 1975. Í þeirri tilkynningu rn. var því slegið föstu, að halli ríkissjóðs á árinu 1975 hefði numið 5000 millj. kr. Í ljós kom síðar, þegar reikningar ríkissjóðs lágu fyrir, að hallinn hafði reyndar orðið ríflega 7500 millj. kr. Með skýrslunni um afkomu ríkissjóðs 1976 er Alþ. því ekki í fyrsta sinn gerð grein fyrir bráðabirgðatölum um afkomu ríkissjóðs. En það er skiljanlegt að fjmrh. vilji ekki láta fréttatilkynninguna frá því í jan. 1976 geymast á spjöldum sögunnar. Útgáfu skýrslunnar frá í vor ber að þakka. Hún er þáttur í ráðstöfunum sem gerðar hafa verið til þess með nýjustu tölvutækni, að hæstv. fjmrh, geti betur fylgst með afkomu ríkissjóðs en raun varð á á ári stjórnunarslyssins mikla í ríkisbúskapnum, árið 1975. Sú reynsla, sem þá fékkst, gaf lánardrottnum ríkissjóðs vissulega ærna ástæðu til að krefjast þess að gerðar yrðu sérstakar ráðstafanir til þess að hæstv. fjmrh. fylgdist með hvað stöðu ríkissjóðs liði á hverjum tíma. En á árinu 1975 var með þeim endemum staðið að þessum málum, að yfirlýsingar um, hver yrði rekstrarafkoma ríkissjóðs á árinu, breyttust frá þeirri fullyrðingu í júlí, eftir setningu brbl. um vörugjald, að reksturinn yrði hallalaus, í áætlun í grg. fjárlagafrv. fyrir 1976 um 770 millj. kr, rekstrarhalla 1975, síðan taldi hæstv. fjmrh, í fjárlagaræðu 28. okt., að hallinn yrði 1270 millj. kr., við umr. um framlengingu laga um vörugjald í des. 1975 var áætlað að hallinn yrði 3000 millj. kr., og eins og ég áðan nefndi gaf fjmrh. í jan. 1976 út fréttatilkynningu þar sem því var haldið fram sem endanlegri niðurstöðu að rekstrarhallinn yrði 5000 millj, kr. Þegar ríkisreikningurinn var lagður fram vorið 1976 reyndist hallinn vera 50% meiri en greindi í fréttatilkynningu fjmrn. frá því í jan. á því ári. Rekstrarhallinn reyndist ríflega 7500 millj. kr., en það svarar til um 13 milljarða kr. á núgildandi verðlagi. Við afleiðingarnar af þessum halla er enn verið að glíma við fjárlagagerð. Þess má t.d. geta, að áætlað er að á árunum 1975–1978, að báðum meðtöldum, nemi vaxtagreiðslur ríkissjóðs til Seðlabankans um 4600 millj, kr. miðað við verðlag hvers árs. Þessi mikli rekstrarhalli varð á því ári sem verðlag vöru og þjónustu var að meðaltali um 50.2% hærra en árið áður, en reynslan er þó sú að jafnaði, að mikil verðbólga færir ríkissjóði meiri tekjur en gjöld. Hæstv. fjmrh. tókst að snúa þessari reglu við. Þessi mikli rekstrarhalli 1975 varð þrátt fyrir það að ríkisstj, legði á nýjan skatt, 12% vörugjald, með brbl. í júlí 1975. Hæstv. fjmrh. taldi þá að sú nýja skattheimta mundi tryggja hallalausan rekstur ríkissjóðs á því ári. Gjaldið átti að falla niður í lok ársins, og í fjárlagafrv. fyrir árið 1976 var gert ráð fyrir að ekki þyrfti að reikna með því að vörugjald yrði innheimt á því ári heldur yrði það fellt niður með öllu. Hins vegar var gert ráð fyrir því, að viðlagasjóðsgjald, 2% á söluskattsstofn, rynni eftirleiðis til ríkissjóðs og tekjur ríkissjóðs hækkuðu sem því næmi. En þegar smátt og smátt runnu upp fyrir raðamönnum ríkisfjármála raunverulegar afleiðingar af stjórnleysinu á málefnum ríkissjóðs á árinu 1973, hinn stórkostlegi hallarekstur og skuldasöfnun, var ákveðið að framlengja vörugjaldið, en hirða viðlagasjóðsgjaldið einnig í ríkissjóð þrátt fyrir það. Miðað við stöðu ríkissjóðs, eins og hæstv. fjmrh. hélt að hún væri við afgreiðslu fjárlaga í des. 1975, og miðað við þjóðhagshorfur og áætluð ríkisútgjöld 1976 var það skoðun hæstv. ráðh., að vörugjald ætti að nema 10% til 1. sept. 1976 og síðan 6% til ársloka. Með þessari skattaukningu við afgreiðslu fjárlaga frá því, sem áættað hafði verið við framlagningu fjárlagafrv. fyrir árið 1976, átti áætluð heildarskattheimta, sem nú var ríflega 60 milljarðar, að skila 1.5 milljarði kr. í rekstrarafgang, og var þó jafnframt við afgreiðslu fjárlaga gert ráð fyrir nær 2000 millj. kr. lækkun skulda ríkissjóðs við Seðlabankann á árinu 1976. Það, sem þó átti eftir að gerast á árinu 1976, auk þess að veituskattar hækkuðu í samræmi við hækkun verðlags, var þetta: 1) Ytri aðstæður bötnuðu verulega t.d. jukust þjóðartekjur um 5.9% frá fyrra ári í stað 1%, sem miðað var við þegar fjárlög voru samþ. 2) Skattheimta ríkissjóðs var aukin um nær 2000 millj. kr, með sérstökum lögum sem sett voru í apríl. Í stað þess að innheimta 10% vörugjald til 1. sept, og 6% til áramóta var vörugjald ákveðið 18% frá setningu þessara nýju laga auk nýrrar skattheimtu til Vegasjóðs. Þessi nýja skattheimta var m.a. skýrð með því, að verja þyrfti 1000 millj, kr, til að auka framlag til landhelgisgæslu, fiskverndar og friðunaraðgerða. Í skýrslunni um afkomu ríkissjóðs 1976 kemur þó fram, að raunveruleg útgjöld til þessarar fiskverndar og friðunaraðgerða urðu 230 millj. kr. og útgjöld vegna landhelgisgæslu umfram eðlilegar launahækkanir urðu 452 millj. kr., eða samtals til þessara útgjalda 682 millj. Mismunurinn, 318 millj. kr., hefur því verið hirtur til einhverra annarra útgjalda ríkissjóðs en skattlagningin var réttlætt með. 3) Gengissig og vanáætlun um magn hátollavöru færðu ríkissjóði ríflega 2200 millj, kr. í tekjur umfram áætlun fjárlaga. 4) Skattvísitala ársins 1976 var ákveðin lægri en raunveruleg tekjuaukning 1975 gaf ástæðu til. Tekjuaukningin var 31.4%, en hækkun skattvísitölu einungis 28%. Þessi ákvörðun of lágrar skattvísitölu, sem var ekki í samræmi við breytingar á meðaltekjum, færði ríkissjóði um hálfan milljarð kr. umfram það sem ætlast var til við setningu fjárlaga. Þessi upphæð, sem ríkissjóður hirti, hefði dugað til þess að hækka tekjutryggingu almannatrygginga um 27% allt árið 1976, þ.e.a.s. viðbótina við almennar elli- og örorkubætur sem greiddar eru tekjulausum elli- og örorkulífeyrisþegum. En ráðamenn ríkissjóðs kusu reyndar frekar að nota þessar viðbótartekjur til að standa undir útþenslu í almennum rekstrarkostnaði. 5) Þrátt fyrir verulega bættar ytri aðstæður og stóraukna skattheimtu frá því, sem áætlað var við samþykkt fjárlaga, tókst ekki í stjórn ríkisfjármáta að tryggja þann 1504 millj, kr, tekjuafgang sem fjárlög gerðu ráð fyrir, heldur nam hann um 800 millj, kr. Sú tala er þó fengin með því, að ekki eru í útgjöldum meðtaldar ógreiddar, en áfallnar útflutningsbætur að upphæð 430 millj. kr., og með því, að greiðslustaðan við lífeyristryggingar almannatrygginga versnaði um 413 millj, kr, á árinu, greiðslustaða við sjúkratryggingar um 137 millj., við atvinnuleysistryggingar um 243 millj. og við Lífeyrissjóð startsmanna ríkisins um 166 millj. Samtals nema þessar ógreiddu fjárhæðir um áramót nær tvöfaldri þeirri upphæð sem talin er tekjuafgangur á árinu 1976. 6) Yfirdráttarskuldir ríkissjóðs við Seðlabankann voru ekki lækkaðar um nálega 2000 millj. kr., eins og upphafleg áætlun um skattheimtu í fjárlögum var miðuð við áður en hún var verulega aukin í apríl, heldur jukust skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann um 1500 millj, Þar skakkaði nær 3500 millj. kr, þrátt fyrir stóraukna skattheimtu. Ég hef hér stiklað á nokkrum atriðum, og ljóst er, þegar bornar eru saman áætlanir og niðurstöður, að verr hefur til tekist en að var stefnt enda þótt ytri aðstæður hafi orðið verulega hagstæðari en gert var ráð fyrir við setningu fjárlaga og skattstofnar hafi þar að auki verið auknir. Þótt verð innfluttrar vöru hækkaði aðeins um 5% í erlendri mynt nam hækkun framfærslukostnaðar á árinu 32%, og á stöðugt aukin skattheimta ríkisins sinn þátt í þeirri þróun. Breytingar á innflutningsverði eru ekki skýring á þeirri miklu verðbólgu, enda segir í skýrslu Þjóðhagsstofnunar 7. 12. s.l. um framvindu 1976, með leyfi hæstv. forseta: „Í ár á verðhækkun innflutnings að eiga fremur lítinn þátt í verðhækkunum.“ Þróun launamála er ekki heldur orsök verðbólgunnar. Hægri ríkisstj. hafa jafnan seilst til þess að telja það sem þær kalla óraunhæf launakjör og launabreytingar, þ.e.a.s. hækkun raungildislauna umfram bættan þjóðarhag, vera höfuðorsök verðbólgunnar. Ekki stafaði þessi mikla verðbólga samtímis litlum breytingum á innflutningsverði af því að launafólk hafi aukið hlut sinn á árinu 1976. Kaupmáttur launataxta alls verkafólks lækkaði um 4.5% á árinu 1976 samkv. opinberum skýrslum, en þjóðartekjur á mann jukust á sama tíma um 4.4%. Með enn meira vinnuframlagi en áður héldu ráðstöfunartekjur heimilanna ríflega kaupmætti frá fyrra ári, en þó aðeins sem svaraði þriðjungi þess sem þjóðartekjur á mann hækkuðu um á árinu. Það er því sama hvernig á málið er litið, stóraukin verðmætasköpun launafólks lenti að meginhluta í höndum annarra en þess sjálfs. Útflutningsverð sjávarafurða hækkaði að meðaltali um 19% í dollurum á árinu 1976 og meðalverð alls útflutnings í heild hækkaði um 18% í erlendri mynt. Magn vöruútflutnings jókst um 15.7% og verðmæti útflutningsins jókst um 34% Í erlendri mynt, en á sama tíma minnkaði kaupmáttur launataxta verkafólks og iðnaðarmanna um 4.5%. Það er einnig athyglisvert um árangur stjórnarstefnunnar, að á sama tíma og sjávarafurðir hækkuðu að meðaltali um 19% í verði í erlendri mynt og allur útflutningur um 18% var gengi íslensku krónunnar lækkað um rúmlega 13%. En áætla má að það eitt hafi valdið hækkun á verði innflutnings landsmanna í ísl. kr. um 8–9 þús. millj. kr, á s.l. ári. Ofan á þá upphæð bætist síðan tollar, vörugjald, álagning í heildsölu og smásölu og söluskattur síðan ofan á allt saman, þannig að í útsöluverði gæti þessi gengislækkun, sem framkvæmd hefur verið samtímis stórbættum viðskiptakjörum og auknu útflutningsmagni, þýtt nær 20 milljarða kr, í hækkuðu verðlagi. Svo þykjast þeir, sem þessu stjórna vera undrandi á því, að við búum við óðaverðbólgu. Orsaka 32% verðbólgu á árinu 1976 er ekki að leita í því, að launafólk hafi fengið í sinn hlut vaxandi hluta afraksturs þjóðarbúsins. Kauptaxtar launafólks rýrnuðu á árinu 1976 að raungildi samtímis mjög verulega bættum ytri aðstæðum í þjóðarbúskapnum. Ráðstöfunartekjur heimilanna jukust einungis um þriðjung þeirrar aukningar sem varð á þjóðartekjum á mann. Breytingar á hagþróun á árinu 1976 frá því, sem við var miðað við gerð fjárlaga í árslok 1975, voru ekki með þeim hætti að verr ætti að takast til um ríkisreksturinn en stefnt var að með fjárlögum, eins og reyndin varð, heldur hefði þróunin átt að stuðla að hagstæðari afkomu en áætlað var. Við afgreiðslu fjárlaga var gert ráð fyrir tæplega 7% hækkun útflutningsverðlags í erlendri mynt. Reyndin varð sú, að útflutningsverð hækkaði að meðaltali inn 18% í erlendum gjaldeyri á árinu 1976 og verðmætisaukning útflutnings í heild nam um 34% í erlendri mynt á s.l. ári, eins og ég áður sagði. Innflutningsverð hækkaði hins vegar ekki meira en gert var ráð fyrir eða um 5% í erlendri mynt. Magnaukning vöruútflutnings var við gerð fjárlaga áætluð 3–6%, en varð ríflega 15%. Í stað 10–13% heildarverðmætis aukningar útflutnings í erlendri mynt á árinu 1976, sem var lögð til grundvallar í fjárlögum,var verðmætisaukningin 34%. Ytri aðstæður urðu því mun hagstæðari en gert var ráð fyrir við gerð fjárlaga. Hæstv. ríkisstj. hélt þó ekki betur á málum en svo, að þessi efnahagsbati vegna bættra ytri aðstæðna nýttist ekki til þess að auka kaupmátt tímakaups verkafólks, minnka skattheimtu ríkisins eða grynna á skuldum við Seðlabankann. Kaupmáttur tímakaups minnkaði um 4.5% samtímis aukningu þjóðartekna á mann um 4.4%. Skattheimtan var enn aukin með sérstökum lögum í apríl. En útkoma ríkissjóðs úr öllu saman var ekki beysnari en svo, að þrátt fyrir bættar ytri aðstæður og aukna skattheimtu varð afkoma ríkissjóðs lakari en gert var ráð fyrir í fjárlögum, þar sem miðað hafði verið við lakari ytri aðstæður og minni skattheimtu og skuldin við Seðlabankann jókst um 1500 millj. kr. í stað þess að lækka um 2000 millj., eins og átti að takast samkv. uppsetningu fjárlaga sem eins og ég áðan sagði voru miðuð við verri ytri aðstæður og minni skattheimtu. Þróunin í meðferð ríkisfjármála á næsta ári eftir stjórnunarslysið mikla 1975 sem olli 7.5 milljarða kr. rekstrarhalla, varð þannig sú, að þrátt fyrir þessar bættu ytri aðstæður var þenslan í ríkisútgjöldum svo mikil og byrðarnar svo afdrifaríkar af óstjórninni 1975, að það var ekki langt liðið á árið 1976 þegar lánardrottnar ríkissjóðs gerðu hæstv. fjmrh. ljóst að hann yrði enn að hækka skattana. Sá hinn sami sem hafði lagt til með sérstöku frv. á Alþ. í árslok 1973 að lækka skattheimtu ríkissjóðs um upphæð sem svarar til 16.7 milljarða kr. í dag, sá hinn sami og skilaði rekstrarhalla hjá ríkissjóði 1975 sem nemur 13 milljörðum kr. á núgildandi verðlagi þrátt fyrir stóraukna skattheimtu varð nú, þegar ytri aðstæður í þjóðarbúskapnum höfðu stórbatnað frá því sem gert var ráð fyrir við afgreiðslu fjárlaga, að auka enn álögurnar með samþykkt sérstaks efnahagsmálafrv. fjórum mánuðum eftir að fjárlög ársins 1976 höfðu verið samþ. Þrátt fyrir að þjóðartekjur ykjust um nálega 5.4% árið 1976, þrátt fyrir að viðskiptakjör bötnuðu um 13%, þrátt fyrir verulega lækkun gengis ísl. kr. og auknar veituskattstekjur af þeim sökum og þrátt fyrir að skattvísitala væri vanreiknuð og ríkissjóður hefði nú hálfan milljarð kr. af skattþegnum með þeim hætti, gripu stjórnarflokkarnir þannig til enn frekari skattheimtu til að mæta útþenslunni í rekstrarútgjöldum ríkisins. Framlög til verklegra framkvæmda höfðu á hinn bóginn verið skorin niður bæði árið 1975 og 1976. Hlutur rekstrarútgjalda hefur vaxið að sama skapi, enda er raunin sú, að þrátt fyrir samdrátt fjárveitinga til verklegra framkvæmda á fjárlögum hafa ríkisútgjöld sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu verið hærri hvert einasta s.l. þriggja ára en á nokkru ári sem getið er um í skýrslu um afkomu ríkissjóðs sem lögð var fram s.l. vor. Þetta hlutfall hefur verið hærra á hverju ári 1974, 1975 og 1976 en á nokkru áranna 1968–7973, að báðum meðtöldum. Sama er að segja um skatttekjur ríkisins sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu. Ef tekin eru árin 1968 –1970 eru skatttekjur ríkissjóðs hæstar 1976, urðu á því ári 27.9%, þótt olíugjald og sjúkratryggingagjald séu ekki reiknuð með, eða jafnvel hærri en árið 1975, sem var hið hæsta áður. Þetta gerist samhliða niðurskurði fjárveitinga til verklegra framkvæmda og er vægast sagt ömurleg frammistaða þegar haft er í huga að það er eitt af yfirlýstum meginmarkmiðum þess flokks, sem fer með stjórn ríkisfjármála, að minnka hlutfall ríkisútgjalda af þjóðarframleiðslu. Uppgefnar tölur hin allra síðustu ár eru þó naumast með öllu sambærilegar við fyrri ár og ættu að vera enn hærri ef tekið er tillit til þess, að nokkur hluti útgjalda hefur verið færður til sveitarfélaga, um 400 millj. kr. 1976, fjölskyldubætur eða barnabætur eru ekki lengur reiknaðar með í útgjöldum, heldur koma til lækkunar á tekjuskatti, 1.5 milljarður kr. á fjárlögum 1976 og hluti af útgjöldum Tryggingastofnunar ríkisins er nú greiddur með sérstöku sjúkratryggingagjaldi, sem ekki er talið með á fjárlögum fyrr en nú, en nam 1200 millj. kr. 1976, og olíugjaldið er ekki meðtalið heldur. En þrátt fyrir að þetta vantar í tölurnar eru skatttekjur ríkisins sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu, eins og þær eru tilgreindar í töflu 6 í skýrslunni, hærri 1976 en á nokkru áranna 1968–1975, að báðum meðtöldum. Þegar þessi niðurstaða öll um ríkisreksturinn 1976 er metin: 1) stórbættar ytri aðstæður; 2) mjög aukin skattheimta við afgreiðslu fjárlaga og sérstakar viðbótarskatthækkanir á fjárlagaárinu; 3) lækkun framlaga til verklegra framkvæmda; 4) stóraukin rekstrarútgjöld; 5) nær helmingi minni rekstrarafgangur en áætlað var í fjárlögum og ógreiddir rekstrarliðir langt umfram þann afgang; 6) hækkun skulda við Seðlabankann um 1500 millj. kr, í stað 2000 millj. kr. lækkunar, - þá er naumast að undra að málgögn stjórnarflokkanna kjósi að nefna þessa niðurstöðu einungis í samanburði við útkomuna 1975. Það er hyggilegt. Í samanburði við árið 1975 er næstum sama hvernig á málum hefur verið haldið. Það gæti naumast orðið jafnslæmt. Og vissulega er hér munur á frá því að rekstrarhalli var 7500 millj. kr. á þáverandi verðlagi. Þegar málgögn stjórnarflokkanna og hæstv fjmrh. keppast við að henda á stjórnunarslysið mikla 1975 til samanburðar við afkomuna ári síðar og að skuldasöfnunin við Seðlabankann í góðærinu 1976 hafi verið miklu minni en 1975, þá minnir þetta óneitanlega á strákinn sem kom til móður sinnar og sagði: „Hvort vildir þú heldur að ég yrði fyrir bíl eða rifi buxurnar mínar?“ Að vísu var um skuldasöfnun að ræða 1976, en ekki skuldalækkun eins og gert var ráð fyrir í fjárlögum. Að vísu náðu endar ekki saman nema með þeirri skuldasöfnun og nýrri skattheimtu umfram áætlun fjárlaga, þrátt fyrir stórum betri ytri aðstæður en lagðar voru til grundvallar við afgreiðslu fjárlaga. En vitundin um frammistöðuna 1975: 7500 millj, kr. rekstrarhallann og skuldasöfnunina miklu þá, vitundin um stórslysið mikla 1975 veldur því, að það þykir vel sloppið að hæstv. fjmrh. skuli þó ekki hafa valdið meiri spjöllum á stöðu ríkissjóðs á árinu 1976 en raun varð á. Og nú hefur verið lagt fyrir Alþ. fjórða fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. Hæstv. fjmrh., sem boðaði einu missiri áður en hann tók við ráðherrastörfum að auðvelt væri að lækka útgjöld ríkissjóðs um upphæð sem svarar í dag til nálega 16.7 milljarða kr., tókst að tvöfalda upphæð fjárlaga á tveim árum, nær þrefalda hana á þrem árum og tekst nú með framlagningu þessa fjárlagafrv. ríflega að fjórfalda heildarupphæð fjárlaga á fjórum árum. Hætt er þó við að ekki séu öll kurl komin til grafar enn. Svo margt er enn óráðið um afgreiðslu fjárlaga og óljóst um meðferð frv., að í rauninni er til lítils að ræða það í heild nú við þessa umr. Ljóst er að miðað við tekjuhlið fjárlagafrv. og þá þætti, sem hljóta að eiga eftir að bætast við gjaldamegin, ná endar ekki saman. Stefna ríkisstj. í málefnum ríkissjóðs á næsta ári liggur því í rauninni ekki fyrir enn. Það hefur einkennt fjárlagaafgreiðslu hæstv. ríkisstj. að sífellt er byggt á aukinni skattheimtu, nýjum og nýjum tekjustofnum. Hæstv. núv. ríkisstj. hefur ekki dugað þeir tekjustofnar sem fyrrv. ríkisstj. byggði tekjuöflun ríkissjóðs á, heldur hefur sífellt verið seilst lengra og lengra eftir tekjum, dýpra og dýpra í vasa almennings, ekki einungis við afgreiðslu fjárlaga, heldur með sérstökum efnahagsráðstöfunum eftir að fjárlög hafa verið afgreidd og jafnt í góðæri sem við erfiðari aðstæður. Fyrsta verk hæstv. ríkisstj. var hækkun söluskatts um 2 stig, og síðan hefur hver aðgerðin rekið aðra: viðlagagjald sem samsvarar 2 söluskattsstigum hirt í ríkissjóð, 18% vörugjald lagt á, að ógleymdum gengislækkunum og stöðugu gengissigi, jafnvel þótt verð útflutningsvöru hafi farið hækkandi. Þær lækkanir, sem á móti hafa komið vegna lækkunar tolla og breytinga á tekjuskattslögum, hafa engan veginn vegið á mótt þeim breytingum sem gerðar hafa verið til tekjuaukningar fyrir ríkissjóð, enda bera fjárlög undanfarandi þriggja ára og fjárlagafrv, nú því gleggst vitni. Það er t.d. eftirtektarvert, að ríkistekjurnar árið 1976 eru hærra hlutfall af þjóðarframleiðslu en nokkurt annað ár s.l. 10 ára a.m.k., svo sem sjá má í Hagtölum mánaðarins, maíhefti 1977, og jókst þó þjóðarframleiðslan á því ári. Ef miðað er við hækkun framfærslukostnaðar í landinu frá því að núv. ríkisstj. tók við völdum, þá var vísitalan 226 stig 1. nóv. 1973 þegar fjárlög fyrir árið 1974 voru til afgreiðslu. Áætla má að 1. nóv. n.k. verði sambærileg vísitala 840 stig eða 3.7 sinnum hærri, og þykir flestum nóg um. Það fjárlagafrv., sem hér er til umr., er þó ekki aðeins 3.7 sinnum hærra en fjárlög sem samþ. voru haustið 1973, heldur 4.5 sinnum hærra, og er þetta þó aðeins frv. Hæstv. fjmrh. hefur lýst því yfir að launaliðir fjárlagafrv. þurfi að hækka um 7.7 milljarða kr. Þó að ekki sé á þessu stigi reiknað með öðrum fyrirsjáanlegum hækkunum, þá yrðu fjárlögin 132.5 milljarðar og væru þá 4.5 sinnum hærri en þau fjárlög sem samþ. voru í des. 1973, en framfærsluvísitala 3.7 sinnum hærri. Hverju munar þetta í krónum? Ef tekjuhlið fjárlaga tæki sömu breytingum og orðið hefur á almennu verðlagi í landinu á sama tíma næmu niðurstöðutölur fjárlaga fyrir árið 1978 108.5 milljörðum kr. í stað 132.5 milljarða sem hæstv. fjmrh. hefur boðað. Það munar 24 milljörðum kr. hjá þeim ráðh., sem taldi haustið 1973 auðvelt að lækka fjárlögin um upphæð sem í dag svarar til 16.7 milljarða kr. Í stað þess að lækka fjárlögin um 16.7 milljarða hækkar hæstv. ráðh. þau umfram almenna verðlagshækkun um 24 milljarða. Mismunurinn á fyrirheitum og efndum er ríflega 40 milljarðar kr. Samkv. fyrirheitunum ættu fjárlögin að nema 108.5 milljörðum mínus 16.7 milljarðar eða 81.8 milljarðar, en verða a. m. k. 132.5 milljarðar eftir boðskap hæstv. ráðh. Það munar um 62%. Nú væri ekki yfir því að kvarta ef þessi aukna skattheimta væri notuð til þess að auka í jafnríkum mæli samfélagslega þjónustu og framkvæmdir. En staðreyndin er sú, að þessir þættir fjárlaga hafa dregist saman í hlutfalli vað almenn rekstrarútgjöld. í frv. er enn gert ráð fyrir samdrætti opinberra framkvæmda um 5%, þó að efnt sé til mikillar nýrrar skattheimtu á bifreiðaeigendur til að framkvæmdir í vegamálum verði nokkuð auknar frá því lágmarki sem þær hafa verið í síðan núv. stjórnarflokkar tóku við völdum. Jafnhliða þessari nýju skattheimtu með hækkun bensíngjalds hirðir ríkissjóður í sinn hlut með söluskatti ofan á hækkunina um 360 millj. kr. á næsta ári. Þessi hækkun á samkv. hugmyndum stjórnarflokkanna ekki að hafa áhrif á greiðslu vísitölubóta á laun. Hér er um að ræða 0.5 vísitölustig sem ekki kæmu fram sem launahækkun. Ef miðað er við félagsmenn Alþýðusambands Íslands mundi sú ráðstöfun færa atvinnurekendum um 750 millj, kr. sparnað í launagreiðslum á næsta ári og ríkinu ríflega 200 millj. kr. í sparnaði á launaútgjöldum til starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana, auk þeirra 360 millj. kr. sem ríkissjóður mundi hirða í aukinn söluskatt. Þrátt fyrir þá aukningu, sem ráðgerð er á vegaframkvæmdum á næsta ári með hækkun bensínverðs um a.m.k. 18 kr. á lítra, að meðtalinni sjálfkrafa hækkun á söluskatti, má reikna með að framkvæmdir verði að raungildi minni en á hverju áranna fyrir sig: 1971, 1972, 1973 og 1974. Ef miðað er við að vísitala vegagerðar verði 30% hærri á framkvæmdatíma á næsta ári en í ágúst í ár verða sambærilegar tölur um vegagerð á verðlagi ársins 1976 þessar frá 1970: 1970 1982 millj. kr., 1971 3770 millj., 1972 4128 millj., 1973 4689 millj., 1974 3761 millj., 1975 2742 millj., 1976 2515 millj., 1977 2208 millj. og 1978 3113 millj. Þrátt fyrir mjög mikla hækkun bensíngjalds og þungaskatts skortir þó verulega á að á næsta ári verði unnið að vegagerð fyrir hliðstæða upphæð, og gert var árin 1971–1974, að báðum meðtöldum. Framkvæmdaféð var á þessum fjórum árum að meðaltali 4087 millj, kr. á verðlagi ársins 1976, en verður á sama verðlagi á næsta ári 3113 millj. En samhliða þessari aukningu tekna Vegasjóðs hyggjast stjórnarflokkarnir nota tækifærið og hirða í ríkissjóð um 360 millj. kr. með auknum söluskatti á bensín. Jafnframt á að spara ríkinu 200 millj. kr. í launagreiðslur og viðsemjendum Alþýðusambands Íslands um 750 millj. kr. með skerðingu vísitölubóta á laun. Vaxtagjöld af ýmsum lánum ríkissjóðs í A-hluta fjárlagafrv. aukast um 1040 millj. kr. og nema 3311.2 millj, kr., en námu 411.8 millj, kr. á fjárlögum 1974 eða hafa ríflega áttfaldast í tíð núv. ríkisstj. Vaxtakostnaður í A- og B-hluta nemur 11976 millj. kr., hækkar á næsta ári um ríflega 3600 millj. Það þarf ekki að hafa mörg orð um þróunina, útþenslu rekstrarliða í samanburði við framlög til verklegra framkvæmda. Eins og ég áðan sagði námu vextir af ýmsum lánum ríkissjóðs 411.8 millj. kr. á fjárlögum 1974. Þá voru veittar 444 millj. kr. til almennra hafnarframkvæmda sveitarfélaga og auk þess 169 millj. kr. vegna sérstakra framkvæmda í Grindavík og Höfn í Hornafirði. Þó að aðeins sé miðað við hinar almennu framkvæmdir sveitarfélaga, þá nam framlag ríkissjóðs nokkru hærri upphæð en útgjöld vegna vaxtagreiðslna ríkissjóðs á því sama ári. Á fjárlagafrv. nú eru 1170 millj. kr. veittar til almennra hafnarframkvæmda sveitarfélaga, en vaxtagreiðslur í A-hluta eru áætlaðar 3312.4 millj. kr. Þetta segir nokkra sögu um hvað hefur verið að gerast hin síðustu ár. Byggingarkostnaður er 3.2 sinnum hærri en við afgreiðslu fjárl. 1974, fjárveiting til almennra hafnarframkvæmda sveitarfélaga 2.6 sinnum hærri, en vaxtagjöld 8 sinnum hærri. Það, sem jákvætt má telja í fjárlagafrv. nú, varðar einungis uppsetningu og fskj. Sjúkratryggingagjald er nú talið með tekjum ríkissjóðs, eins og frá upphafi hefði átt að gera. Sérstök yfirlit eru aukin og er það til bóta, sérstaklega yfirlit nr. 12, þar sem sýndur er samanburður á fjárveitingum samkv. ríkisreikningi 1976, fjárl. 1977 og frv. til fjárl. fyrir árið 1978 eftir rn. og stofnunum í A-hluta. Ég tel að hliðstæðar upplýsingar þyrfti að veita um heildarútgjöld eftir útgjaldaþáttum, þ.e. breyta yfirliti 1, 2 og 3 í hliðstæða mynd og yfirlit 12. Einnig þyrftu í yfirliti 8 að koma fram hliðstæðar upplýsingar um verklegar framkvæmdir og fjáröflun til þeirra á gildandi fjárl. og veittar eru um fjárlagafrv. sem lagt er fram. Án efa á fjárlagafrv. eftir að taka verulegum breytingum í meðferð Alþ. þar sem útgjöld eru sýnilega vantalin. Í sambandi við nýgerða kjarasamninga BSRB og ríkisins hafa málgögn stjórnarflokkanna óspart haldið því á lofti að útgjaldaauki vegna þeirra nemi 7.7 milljörðum kr. og vegna þessara nýju samninga verði að hækka útgjaldatölu fjárlagafrv. um þá upphæð. Morgunblaði segir t.d. hinn 26. okt., s.l., með leyfi hæstv forseta: „Fjmrh. sagði að útgjaldaauki ríkissjóðs á næsta ári af völdum þessara kjarasamninga mundi nema um 7.7 milljörðum kr., miðað við það fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir Alþ. Matthías Á. Mathiesen sagði að tryggja yrði fjármagn til þess að standa undir þessum auknu útgjöldum við afgreiðslu fjárl. í des.“ Og ritstjóri Tímans, hv. 4. þm. Reykv., Þórarinn Þórarinsson, hefur ekki viljað láta sinn hlut eftir liggja að sýna fólki fram á að auka þurfi útgjöld ríkissjóðs um 7.7 milljarða kr. vegna nýrra kjarasamninga við opinbera starfsmenn. Hv. þm. sagði í leiðara Tímans hinn 27. okt. s.l., með leyfi hæstv. forseta: „Samkv. hinum nýju samningum hækka útgjöld ríkisins um 7.7 milljarða kr. umfram það sem er áætlað í hinu nýja fjárlagafrv., og er þó búið að gera þar ráð fyrir verulegri launahækkun.“ Það fer ekki á milli mála hverjum stjórnarflokkarnir vilja kenna um þá hækkun, sem verður á fjárlagafrv. í meðförum Alþ. Ég er ekki svo kunnugur hinum nýju kjarasamningum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og ríkisins, að mér sé ljóst hver útgjaldaauki er af þeim miðað við fjárlagafrv., og niðurstaða um launakjör félagsmanna í Bandalagi háskólamanna liggur ekki fyrir. En hitt veit ég, að í fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir þeim hluta launakostnaðar á árinu 1978, sem leiðir sjálfkrafa af hækkun verðlags nú í haust, en áætlað hefur verið, að sú verðlagshækkun valdi 9.6% hækkun launa 1. des. n.k. Þessum launabreytingum, sem fyrirsjáanlegar voru, hefur verið sleppt í fjárlagafrv. að öðru leyti en því, að verðlagsbætur 1. sept: voru ofáætlaðar um 1.07%. Sú breyting á launalið, sem var fyrirsjáanleg hvað sem leið nýjum kjarasamningum, en vantar þó í fjárlagafrv., nemur 2500–2700 millj. kr., ef tekið er tillit til ofáætlunar vísitölubóta í sept. Hliðstæð hækkun á lífeyristryggingum almannatrygginga gæti numið 1400–1450 millj. kr. og á sjúkratryggingum 825850 millj. og er eingöngu vegna venjulegra verðlagsbóta í samræmi við hækkun verðlags í haust. En fjárhæðinni er visvítandi sleppt í fjárlagafrv. til þess að þessi hækkun útgjaldahliðar fjárl. verði bendluð við nýgerða kjarasamninga. Að sjálfsögðu hefur þessi útgjaldaauki þó jafnframt áhrif á tekjuhlið til hækkunar. En þeir félagar, hæstv. fjmrh. og ritstjóri Tímans, gæta þess vandlega að nefna einhverja brúttótölu sem þegar betur er að gáð inniheldur nær 5 milljarða útgjöld sem eingöngu eiga rætur að rekja til hækkunar verðlags nú á haustmánuðum. Sá hluti útgjaldaupphæðarinnar hefði að sjálfsögðu átt að vera í fjárlagafrv. En síðan leggja þeir félagar áherslu á að afla þurfi tekna til þess að standa undir þessari hækkun útgjalda, 7.7 milljörðum kr., án þess að nefna hve mikið á rætur að rekja til venjulegra verðlagsbóta á laun eða hve mikið af launaupphæðinni kemur til baka í ríkissjóð vegna skattkerfisins. Verulegur hluti launþega greiðir aftur til ríkisins 40% af því, sem við launin bætist, eftir að ákveðnu tekjumarki er náð. Og nú er í fjárlagafrv. beinlínis gert ráð fyrir því að færa þessi mörk niður í raun með því að láta skattvísitölu ekki fylgja breytingum á tekjum. Þessi tekjuauki ríkisins kemur þó að vísu að litlu leyti fram á næsta ári. Það er einnig staðfest í svari sem ég fékk við fsp. á Alþ. s.l. vor, að vísitölufjölskyldan greiðir 18.9% af útgjöldum sínum í aðflutningsgjöld, vörugjald og söluskatt, svo að skattkerfið sér sjálfkrafa um að ná til baka í ótrúlega ríkum mæli þeim hækkunum sem verða á útgjaldahlið fjárl. vegna aukinna launagreiðslna. Þarna eru í ýmsum tilvikum komin tæplega 60% aftur í ríkissjóð, svo gegndarlaus er skattheimtan. Og samkv. svarinu við fsp. minni í vor fara svo þar að auki til viðbótar 12.4% af útgjöld.um vísitölufjölskyldunnar í verslunarálagningu og allt að 11% fara í sveitarsjóð. Tilgangur þeirra fóstbræðra, hæstv. fjmrh. og ritstjóra Tímans, er auðsær og áróðurinn býsna gegnsær. 4.5–4.8 milljarða kr. upphæð beinlínis vantar í fjárlagafrv. vegna þess að látið var hjá líða að gera ráð fyrir óhjákvæmilegri og venjulegri hækkun launaliðar vegna verðlagshækkana nú í haust. Síðan er hrópað hátt um það, að þessi upphæð, auk raunverulegrar grunnkaupshækkunar komi til hækkunar á útgjöldum ríkissjóðs umfram áætlun fjárlagafrv. einungis vegna nýrra kjarasamninga við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og sleppt að minnast á sjálfkrafa breytingu á tekjuhliðinni. Ýmislegt mætti nefna sem auðljóslega þarf að hækka í fjárlagafrv. Í hafnaáætlun, sem nýlega hefur verið lögð fram, eru áætlaðar framkvæmdir á árinu 1978 taldar kosta 1476 millj. kr. á verðlagi um síðustu áramót. Samkv. upplýsingum Hafnamálaskrifstofunnar er gert ráð fyrir 90% kostnaðarauka við þessar framkvæmdir vegna verðlagsbreytinga frá því, sem áætlunin er miðuð við. Hluti ríkissjóðs í framkvæmdum með kostnaðartölu fyrir 1978 nemur um 1550 millj. kr., skuldir við hafnarsjóði vegna framkvæmda í ár umfram ónotaðar fjárveitingar nema um 140 millj. kr. Fjárveitingin þarf samkv. þessu að nema 1690 millj., en í fjárlagafrv. er einungis gert ráð fyrir 1170 millj. kr. fjárveitingum. Ef eitthvað á að vera að marka þá hafnaáætlun, sem hæstv. samgrh. hefur nýlega lagt fram, og samræmi á að vera milli hennar og fjárveitinga á fjárl. vantar hér um 520 millj. kr. Fjárveitingin þarf að hækka um 44% til þess að vera í samræmi við áætlaðar framkvæmdir 1978 í þeirri hafnaáætlun fyrir árið 1977–1980 sem nýlega hefur verið lögð fram á Alþingi. Þótt fjárlög hækki að þessu sinni um hærri krónutölu en nokkru sinni hefur áður gerst, vantar þó framlög til framkvæmda sem verður að sinna. Ég vil hér sérstaklega nefna eitt verkefni sem ég sakna alveg sérstaklega. Í þessu fjárlagafrv., sem hæstv. menntmrh. stendur að ásamt hæstv. fjmrh. og öðrum hæstv. ráðh., er ekki gert ráð fyrir að bætt verði að neinu leyti úr húsnæðisskorti Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Svo er að sjá sem þeir, sem standa að gerð fjárlagafrv., láti sér til hugar koma að ekki verði varið einni einustu krónu á a.m.k. 130 milljarða kr. fjárl. til úrbóta í húsnæðismálum fjölbrautaskólanna sem flestir telja hinn eðlilega vaxtarbrodd í menntamálum, þar sem segja má að með starfsemi þeirra sé í fyrsta sinn verið að meta verklegt nám til jafns við bóklegt og samtvinna þróun beggja þessara þátta í einni og sömu menntastofnun. Í þeim efnum hefur Fjölbrautaskólinn á Suðurnesjum verið í fararbroddi, þar sem hann hefur auk bóklegs náms tekið að sér verkefni Iðnskóla Suðurnesja og aukið það og þróað. Kennsla var hafin á tveim nýjum iðnbrautum í haust og undirbúningi var lokið að því að bóklegt nám flugliða geti hafist eftir næstu áramót. Nemendur í þessum skóla, sem starfað hefur í rúmt ár, eru nær 500, og gert er ráð fyrir að þeim fjölgi um 120–150 á næsta ári, ef ríkisvaldið sinnir því hlutverki sínu að tryggja skólanum húsnæði. Í eigin húsnæði skólans eru 7 kennslustofur, en 16 stofur verður að leigja á 4 stöðum í tveim sveitarfélögum, og þarf ekki að eyða að því orðum, hverju óhagræði þetta ástand í húsnæðismálum veldur í rekstri skólans. Alvarlegast er þó, að engin aðstaða er til að mæta fyrirsjáanlegri fjölgun nemenda. Keyrir um þverbak ef þau verða viðbrögð stjórnvalda við þessum vanda að gera ekki neitt, eins og lagt er til með því fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir. Tillaga forráðamanna skólans er að byggð verði ein hæð ofan á núverandi skólahúsnæði, og er óhætt að fullyrða að óvíða er við byggingu skóla kostur á hagkvæmari lausn á miklum vanda. Það hlýtur að vekja sérstaka furðu, að á sama tíma og hæstv. fjmrh. og hæstv. menntmrh. hafa ekki fengist til þess að setja eina einustu krónu til úrlausnar á húsnæðisvandræðum Fjölbrautaskólans á Suðurnesjum í það fjárlagafrv. sem þeir voru að sjóða saman í sumar, þá létu þeir kalla saman fjvn. til að fá hana til að samþykkja að ráðstafað yrði úr ríkissjóði um 640 millj. kr, til kaupa og lagfæringar á hússkrifli sem viðkomandi eiganda gekk illa að losna við. Þetta húsnæði átti síðan að nota fyrir menntmrn. þótt engin heimild fyrirfyndist á fjárl. þessa árs til að eyða fé eða efna til skulda til að verða menntmrn. úti um húsnæði, enda hafði aldrei verið á húsnæðismál rn. minnst á Alþ. og er þó á æðimargt drepið í umr. hér. Vegna andstöðu minni hl. fjvn, og upplýsinga um málið í dagblöðum var frá því horfið í sumar að láta verða af kaupunum á hússkriflinu á Laugavegi 166, en afstaða þessara hæstv. ráðh. Sjálfstfl. og Framsfl, er áréttuð í fjárlagafrv. Samtímis því, að þeir leggja til í fjárlagafrv. að engu fé verði varið til að leysa Fjölbrautaskólann á Suðurnesjum úr þeim þrengingum sem hann býr við í húsnæðismálum, þá leggja þeir til að eigandi Víðishússins verði leystur úr þeim þrengingum sem hann er í vegna vandræða við að losna við hússkriflið. Ég vil nú koma með tvær áskoranir á hæstv. fjmrh.: Í fyrsta lagi að í fjárl. fyrir næsta ár verði gert ráð fyrir fjármagni til að fullgera byggingu hæðar ofan á núverandi húsnæði Fjölbrautaskólans á Suðurnesjum. Og í öðru lagi verðandi húsnæði sem hann hefur til þessa sýnt meiri áhuga, að hann láti hverjum og einum alþm. í té þau gögn sem fjvn. fékk til skoðunar í sumar þegar fyrir n. var lagt að taka afstöðu til kaupa ríkisins á Laugavegi 166. Þessi plögg eru: 1) Skýrsla framkvæmdadeildar Innkaupastofnunar ríkisins, dags. 15, febr. 1977, um lauslega athugun á 4. og 5. hæð. 2) Minnisatriði frá fulltrúum menntmrn., fjmrn. og fjárlaga- og hagsýslustofnun til menntmrh. og fjmrn., dags. 10. maí 1977, um kaupverð húseignarinnar Laugavegur 166. 3) Skýrsla Ásgeirs Markússonar, dags. 15. júní 1977, um lauslega athugun á húsinu öllu í janúar 1977. 4) Minnisatriði Gísla Blöndals og Skúla Guðmundssonar, dags. 17. ágúst 1977, um byggingarkostnað fyrir almennt skrifstofuhúsnæði. 5) Bréf fjárlaga- og hagsýslustofnunar til fjvn., dags. 2. 9. 1977: Samanburður á kostnaðarmati vegna athugunar á húseigninni Laugavegur 166. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. telji eðlilegt að nú, þegar þetta umdeilda mál er lagt fyrir Alþ. til ákvörðunar við afgreiðslu fjári., þá hafi allir hv. alþm. í höndum þau sömu gögn og voru lögð fyrir fjvn. í sumar þegar ætlunin var að ganga frá málinu. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. veiti mér svar við þessari beiðni minni nú á þessum fundi. Með því að veita mér jákvætt svar við þessari beiðni sparar hæstv. fjmrh. mér að afla atfylgis þm. til að óska formlega samkv. ákvæðum þingskapa eftir skýrslu um þetta mál þar sem þessi fyrrgreindu gögn yrðu birt. Ég hef oft áður við fjárlagaumr. á undanförnum árum farið nokkrum orðum um áætluð framlög úr ríkissjóði annars vegar til uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir og hins vegar til niðurgreiðslna á vöruverði. Ekki fellur öllum jafnvel að ríkissjóður afi fjár til að stýra neyslunni svo að meira sé keypt af tilteknum landbúnaðarvörum en ella. Hitt er ljóst, að niðurgreiðslurnar koma þó þeim að mestu gagni sem vegna lágra tekna greiða minna en almennt gerist í ríkissjóð, en eyða hlutfallslega meiru af fé sínu en hinir tekjuhærri til kaupa á þessum niðurgreiddu vörum sem eru daglega á borðum fólks, Lækkun verðlags þessara mikilvægu vara hefur jafnframt áhrif á verðlagsþróunina í landinu. Sú ráðstöfun ríkisvaldsins að verja verulegu fé til niðurgreiðslna á brýnum neysluvörum getur því einkum á miklum verðbólgutímum verið eðlileg leið ásamt öðrum heildarráðstöfunum sem gerðar yrðu til að hamla á mótt keðjuverkunum verðlagshækkana. Þær eru ekki of margar, ráðstafanirnar sem gerðar eru til að hafa bein áhrif til lækkunar verðlags í landinu. Flestar ganga í þveröfuga átt með keðjuverkandi áhrifum: hækkun óbeinna skatta, hækkun vaxta, gengislækkanir og gengissig. Reynslan undanfarið hefur rækilega sýnt fram á keðjuverkun verðhækkana. Lækkun verðlags brýnustu neysluvara, borin uppi af aukinni beinni skattheimtu skattlausra fyrirtækja og þeirra einstaklinga sem best mega sin, hefði hliðstæð áhrif til hömlunar á verðbólguna. Það er á hinn bóginn ógæfuleg þróun, að af því fé, sem samtals er varið úr ríkissjóði til uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir og til niðurgreiðslna á vöruverði innanlands, fer sífellt stærri hluti til þess að greiða niður íslenskar landbúnaðarvörur í því skyni að ríkustu þjóðir heims fáist til þess að láta þær ofan í sig. Ef skoðuð er þróunin síðan á fjári. fyrir árið 1975 og fram til fjárl. fyrir árið 1978 kemur í ljós, að frá því í nóv. 1974, þegar verið var að afgreiða fjárlög fyrir árið 1975, hefur framfærsluvísitalan hækkað um 145.6%, framlag til niðurgreiðslna á vöruverði innanlands um 73.8%, en framlag ríkissjóðs til útflutningsbóta hefur hækkað um 313.8%, þ.e.a.s. hefur ríflega fjórfaldast. Hér er vitahringurinn á hraðasta snúningi. Minnkun niðurgreiðslna á verði innanlands dregur úr sölu, meira fé þarf til að greiða útflutningsbætur, hækkun óbeinna skatta til að standa undir þessum auknu útflutningshótum skrúfar síðan upp verðbólguna. Það er eðlilegt, að spurt sé: Hve lengi er unnt að viðhalda þeirri reglu, að skylt sé að greiða úr ríkissjóði í uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir 10% af heildarverðmæti allrar landbúnaðarframleiðslu, einnig reiknað af verðmæti framleiðslu svo sem kartaflna sem aldrei eru fluttar út úr landinu? Hversu lengi er unnt að viðhalda þessari reglu eftir að framleiðsla einstakra greina er komin út fyrir öll skynsamleg takmörk miðað við afurðasölu á innanlandsmarkaði? Er ekki nær að nota hluta fjármagnsins til að auðvelda tekjulágu fólki í landinu að kaupa þessar vörur? Væri ekki eðlilegra að greiðsluskylda á útflutningsbótum væri miðuð við ákveðið hlutfall af verðmæti hverrar framleiðslugreinar fyrir sig, og kæmi þá til greina að það mark væri hærra en 10%. Hér er stefnt í algert óefni þegar svo er komið að greiðslur úr ríkissjóði með útfluttum landbúnaðarafurðum, sem seljast ekki í nægum mæli innanlands, hafa ríflega fjórfaldast á þremur árum. Sá háttur, sem nú er á hafður, viðheldur stjórnleysi í framleiðslu, stýrir ekki af neinni skynsemi þróun í landbúnaði. Þegar náð er þeim mörkum, sem uppbætur úr ríkissjóði á útfluttar landbúnaðarafurðir duga til, og bændur eiga sjálfir að taka á sig mismun á verðlagi útflutnings og innanlandsmarkaðar, hljóta kjör þeirra að verða óviðunandi og sú þróun bitnar harðast á þeim sem við lökust kjör búa. Hér er því engan veginn um reikningslega hagsmuni ríkissjóðs eina að ræða. Vissulega hefur tekist að auka mjög framleiðslu á hvern vinnandi mann í landbúnaði. En gífurlegur fjárfestingarkostnaður með síauknum vaxtagreiðslum verður meiri byrði en bændur eða aðrir þjóðfélagsþegnar geti axlað, ef þróun landbúnaðar verður áfram án nokkurrar skynsamlegrar stýringar. En hér ríkir sú stefna stjórnarflokkanna sem allsráðandi hefur verið, sú eina stefna sem þeir virðast hafa: að stjórna ekki. Ytri aðstæður hafa batnað mjög s.l. ár og það sem af er þessu ári, og spáð er 4% aukningu þjóðartekna á næsta ári. Þjóðartekjur á mann verða á þessu ári líklega um 3% hærri en árið 1973, og samkv, þjóðarhagsforsendum, sem lagðar eru til grundvallar við gerð fjárlagafrv., er gert ráð fyrir að þjóðartekjur á mann aukist um 3% árið 1978. Þrátt fyrir þessa þróun er það ætlun stjórnvalda með afgreiðslu fjárl. að raska ákveðnum þáttum í grundvelli þeirra kjara sem launafólk býr nú við. Annars vegar er hér um að ræða hækkun bensínverðs á þeim grundvelli að sú hækkun komi ekki fram í verðbótum á laun, eins og í kjarasamningum er miðað við. Það gæti munað hjá félagsmönnum Alþýðusambands Íslands 750 millj. kr. á næsta ári aðeins vegna hækkunar bensínsins. Hins vegar er ætlunin að skattvísitala, sem gildir við álagningu á næsta ári, fylgi ekki að þessu sinni breytingu á meðaltekjum undanfarandi árs, eins og gilt hefur nú síðustu árin, heldur hækki til jafns við breytingar á framfærsluvísitölunni. Gera má ráð fyrir að hækkun meðaltekna á árinu 1977 verði 38–39%, en hækkun framfærsluvísitölu um 31%. Hér munar því talsverðu. Munurinn á því að nota breytingar á framfærsluvísitölu til viðmiðunar í stað breytinga á meðallaunum gæti þýtt 1750–2000 millj. kr. auknar skatttekjur hjá ríkissjóði á næsta ári. Og einnig hefur þessi ákvörðun um skattvísitölu áhrif til hækkunar á útsvör. Hæstv. ríkisstj. velur breytingar á meðallaun til viðmiðunar þegar þau hækka minna en framfærsluvísitalan. T.d. hækkuðu meðallaun um 30% 1975, en framfærsluvísitalan um 49%. Þá var miðað við hækkun meðallauna. Hins vegar kýs hæstv. ríkisstj. nú að miða breytingar á skattvísitölu við breytingar á framfærsluvísitölu þar eð dæmið hefur snúist við. En það eru ekki ýkjamörg ár síðan fulltrúar Sjálfstfl. virtust ekki í vafa um að það væri þeirra stefna að breyting á skattvísitölu skyldi jafnan vera í réttu hlutfalli við breytingu á meðallaunum. Hinn 7, mars 1974 sagði hæstv. núv. félmrh., Gunnar Thoroddsen, í umr. á Alþ. um frv. til l. um skattkerfisbreytingu, með leyfi hæstv. forseta: „Ég vil nefna annað atriði, sem er mjög hæpið í þessu frv. Það er um skattvísitöluna. Þar er gert ráð fyrir að halda áfram því fyrirkomulagi, sem ég veit að hefur verið þyrnir í augum verkalýðssamtakanna, að skattvísitalan sé ákveðin á hverju ári í fjárl., sem leiði til þess að ríkisstj., fjmrh., metur það eftir aðstæðum hverju sinni, hve mikið sé rétt að taka í tekjuskatt. Í frv. okkar sjálfstæðismanna var farin allt önnur leið. Í 6. gr. þess frv. var ákveðið að skattvísitala skyldi ákveðin af kauplagsnefnd ár hvert í samræmi við breytingar á almennum launatekjum, og er það sú trygging sem launþegasamtökin óska eftir að fá.“ Það er víst ekki ástæða til þess að spyrja um það núna, hvers launþegasamtökin óska að fá eða hvað kynni að vera þeim þyrnir í augum. Nú er beitt útsjónarsemi að velja þá leið sem hverju sinni er launþegum óhagstæðari: breytingar á framfærsluvísitölu þegar það er launafólki óhagstæðara og breytingar á launatekjum þegar það er launafólki óhagstæðara. Hæstv. núv. félmrh, var ekki hinn eini þeirra Sjálfstfl: manna um þá skoðun, að skattvísitölu skyldi breyta í samræmi við breytingar á almennum launatekjum. Hæstv. núv. fjmrh., sem nú boðar kjaraskerðingu með breyttri tilhögun á ákvörðun skattvísitölu, sagði hinn 17. des. 1973 í framsöguræðu á Alþ. fyrir því fræga skattafrv. þar sem hann boðaði lækkun ríkisútgjalda um 17.6 milljarða kr. á núgildandi verðlagi, með leyfi hæstv. forseta: „Að lokum er með frv. þessu lagt til að skattvísitala verði ákveðin af kauplagsnefnd í samræmi við breytingar á almennum launatekjum.“ Og síðar í sömu ræðu: „Í 6. gr. frv. er gert ráð fyrir að allir þeir frádráttarliðir, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., hækki samkv. skattvísitölu sem ákvörðuð verði í samræmi við breytingar á almennum launatekjum.“ Þessar ráðagerðir hæstv. núv. fjmrh. eru nú teknar að breytast varðandi skattvísitöluna ekki síður en þær sem beindust að lækkun ríkisútgjalda. Það hefur æðioft verið sagt að fjárlagaafgreiðsla spegli stefnu viðkomandi ríkisstj. Það á að sjálfsögðu við nú ekki síður en áður. En eins og á mörgum öðrum sviðum er hér erfitt að greina í sundur orsök og afleiðingu. Stjórnarstefnan markar fjárlagaafgreiðsluna. Hægri flokkar eins og þeir, sem nú fara með völd, leggja áherslu á að draga úr samfélagslegum framkvæmdum og gefa gróðahvöt einkaframtaksins sem frjálsastar hendur. Ef samkeppni er á vinnumarkaðinum skulu dregnar saman opinberar framkvæmdir, en athafnir einkaaðila, sem í ríkum mæli eru markaðar af áformum um verðbólgugróða, sitja í fyrirrúmi. Fjárlagaafgreiðslan og það, hvernig tekst að halda á málum í samræmi við sett fjárlög, setur svo mark á efnahagsþróunina. Hvað sem líður sundurgreiningu orsaka og afleiðinga er niðurstaðan sú ettir þriggja ára stjórn Sjálfstfl. og Framsfl., að fjárlög fyrir næsta ár verða líklega um 4–5 sinnum hærri en fjárlög fyrir 4 árum. Í tíð núv. hæstv. ríkisstj. hafa fjárlög hækkað meir en nokkru sinni hefur áður þekkst. Það segir nokkra sögu um stjórn efnahagsmála á þessu tímabili, og verður þá sérstaklega að hafa í huga að verðlag innfluttrar vöru hækkaði á hverju þessara ára aðeins um 5– 7%. Það er eðlilegt að þess sjáist merki í efnahagsmálum þegar ytri aðstæður eru mjög óhagstæðar, þegar jafnvel fer saman lækkun afurðaverðs og mikil hækkun innflutningsverðlags. En ríkisstj., sem hefur ekki ráðið við neitt í góðæri, getur ekki stýrt í logni, hefur enga afsökun. Ytri aðstæður hafa verið með eindæmum hagstæðar í fyrra og í ár, þ.e.a.s. ríflega tvo þriðju hluta af stjórnartímabili hæstv. ríkisstj. tiltölulega lítil verðhækkun innfluttrar vöru, en hærra afurðaverð útfluttrar vöru og meiri verðmætasköpun framleiðslustéttanna en nokkru sinni fyrr. Verðbólga hefur þó áreiðanlega aldrei verið meiri öðru sinni í hlutfalli við verðhækkun á innfluttum vörum. Oft er vitnað í verðbólguna 1974. Meðalhækkun framfærsluvísitölu á árinu 1974 nam 43%, en hækkun verðlags innflutnings nam 35% í erlendri mynt. Meðalhækkun framfærsluvísitölu árið 1975 var 49%, 1976 32% og í ár álíka mikið, en hækkun verðlags innflutnings í erlendri mynt nam árin 1975, 1976 og 1917 einungis 5–7%. Þarf ekki orðum að eyða að því að aldrei hefur verið verr staðið að því að halda innlendu verðlagi í skefjum í hlutfalli við verðlag útflutnings heldur en í tíð núv, ríkisstj., sem þó hefur stuðst við atfylgi 42 þm. af 60 og ætti að hafa afl til átaka. En þó að nauðsynlegt sé að almenningur dragi sínar ályktanir af þessum ferli hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum, þá er það svo, að meiru en að þræta um liðna tíð skiptir það, hversu tekst á komandi tíð. Nú er spurt, þegar hæstv, ríkisstj. nær engum árangri í verðlagsmálum þrátt fyrir hinar hagkvæmu ytri aðstæður: Hver verður þróunin ef eitthvað kynni að harðna á dalnum að nýju? Ráðstafanir stjórnvalda hafa verið einslakar aðgerðir bundnar við afmarkaða þætti vandans, - ráðstafanir sem sérfræðingar geta eflaust rökstutt sem eðlilegar á sínu afmarkaða sviði, ef það svið væri einangrað og án afgerandi afleiðinga á aðra mikilvæga þætti málsins, þar sem skaðinn af ráðstöfuninni er e.t.v. margfaldur á við það sem vinnst um takmarkaðan tíma á hinu afmarkaða sviði. Þetta á við um vaxtahækkanir og gengisbreytingar. Glíma við verðbólgu er glíma við að komast út úr vítahring, eða frekar eins og umbrot manns í sandbleytu þar sem hver hreyfing, sem ekki er hnitmiðuð og rétt færir hann dýpra í kaf. Það kann að vera að hækkun vaxta á verðbólgutímum, þegar gildi peninga rýrnar örar en vextir hafa fengið borið uppi, sé ekki óskynsamleg ályktun í sjálfu sér, hugsuð ein sér. En afleiðingin verður meiri verðbólga og enn rýrnun þeirra fjármuna sem ætlunin var að tryggja með hærri vöxtum, og svo koll af kolli. Lækkun gengis gjaldmiðilsins kann að líta vel út sem hugmynd þegar höfð er í huga hækkun innlends kostnaðar langt umfram hækkun afurðaverðs á erlendum mörkuðum. En afleiðingin er enn meiri verðbólga og enn styttri biðtími eftir næstu gengislækkun. Þessar ráðstafanir, þótt býsna eðlilegar geti talist ef takmarkaður hluti vandans er skoðaður út af fyrir sig, auka á heildarvandann, en leysa hann ekki. Þegar læknislyf er notað er kannað hvað mest og spurt um það, hvort það hafi hættulegar hliðarverkanir. Minna er spurt um þetta í sambandi við efnahagsráðstafanir. Til þess að gera sér grein fyrir vandanum ætti að draga saman lýsingu á sjúkdómseinkennunum, ef þau gæfu bendingar um aðgerðir sem gætu orðið hluti af heildarráðstöfunum til úrbóta. Þær ráðstafanir þyrftu án efa að vera víðtækar og í samhengi, en felast ekki í einangruðum aðgerðum til tímabundinna úrræða á afmörkuðum sviðum án tillits til hliðarverkana á aðra mikilvæga þætti, eins og verið hefur. 1) Á tímum óðaverðbólgu er sparnaður ekki mögulegur í þjóðfélaginu nema með fjárfestingu, eða a.m.k. er fjárfestingin of eftirsóknarverð leið. Fjárfesting þarf ekki að geta staðið undir eðlilegum rekstri, verðbólgugróðinn fæst án þess. Dæmi er um að húsnæði standi ónotað tímum saman, en eigandinn hljóti sitt verðbólgugull þrátt fyrir það. 2) Þegar svo er um möguleikana á varðveislu raungildis fjármuna á óðaverðbólgutímum eins og raun ber vitni leitar kaupmáttaraukningin, sem verkalýðsfélögin tryggja félögum sínum, þegar út í aukin vörukaup og auknar gjaldeyriskröfur vegna hvers konar neysluvara. Ríkisstj. eins og sú, sem nú situr, grípa þegar til þeirra aðgerða að slá niður kaupmáttaraukninguna með ráðstöfunum sem að jafnaði eru í því fólgnar að hækka enn verðlag. Væri grundvöllur til sparnaðar með eðlilegum hætti í þjóðfélaginu og hann gerður eftirsóknarverður mundi verkalýðsstéttunum reynast auðveldara að vernda kaupmáttaraukninguna. 3) Ríkissjóður greiðir nær helming vaxtakostnaðar gjaldenda án tillits til þess til hvers lánin eru tekin eða hvernig högum skuldarans er háttað. 4) Skattkerfi ríkisins byggist í æ ríkara mæli á þeim hluta tekna borgaranna sem er eytt samstundis og þeirra er aflað. Ríkinu er því illkleift að gera ráðstafanir til að hemja eyðsluna. 5) Bankakerfið fjármagnar verslunina í ríkum mæli í því skyni að borgararnir geti eytt peningum áður en þeirra er aflað, þannig að krafa um gjaldeyri kemur fram áður en kaupandinn hefur með vinnu sinni skapað verðmæti á móti. 6) Þeir, sem fá óverðtryggt fjármagn að láni frá opinberum aðilum til fjárfestingar, geta selt fjárfestinguna með gróða. Hagkvæmni lánsins fylgir ekki fjárfestingunni til nýs eiganda og verðlagið skrúfast upp. 7) Grundvöllur nýrrar fjárfestingar er oft ekki sá, að hún sé hagkvæm eða nauðsynleg í sjálfri sér, heldur ræður von um verðbólgugróða svo og ákvæði skattalaga um afskriftir, þ.e.a.s. það sem ræður er val milli skattgreiðslu til ríkisins eða nýrrar fjárfestingar fjárfestingarinnar vegna. Er hér oft um að ræða afskrift fjárfestingar sem kostuð hefur verið með óverðtryggðum lánum og síðan fást aftur óverðtryggð lán til að græða á hinni nýju fjárfestingu sem ráðist er í til að geta afskrifað áfram. 8) Fjárfestingar í íbúðarhúsnæði, sem taldar eru til sparnaðar á hagskýrslum, ná vart því máli þegar rýrnun verðgildis peninga hvetur til allt of mikils íburðar og jafnvel eru byggðar þúsundir íbúða þar sem nánast engin er fjölgun mannfólksins. 9) Eignarhald einstaklinga á landi, sem hefur orðið dýrmætt fyrir annarra tilverknað, er hin öruggasta ávísun á gróða. Útgjöld vegna þess gróða dreifast síðan út í verðlagskerfið. Svona mætti sjálfsagt lengi áfram telja, og oft gæti það orðið svo, að skilgreining þess, sem athugavert er, kalli sjálfkrafa á viðbrögðin. En víst er að eigi að sinna lausn verðbólguvandans af alvörn, og það hefur hæstv. núv. ríkisstj. aldrei gert, þá þarf að taka á ýmsu. Og telji einhver þjóðfélagsþegn það mikilsvert og eftirsóknarvert fyrir bann sjálfan að takist að draga verulega úr óðaverðbólgunni og færa verðlagsþróunina til eðlilegs horfs, þá er það hans að gera sér grein fyrir því, hvað er á sig leggjandi til að öðlast það sem honum er svo mikilvægt og eftirsóknarvert.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. leggur nú í fjórða sinn fram fjárlagafrv. sitt hér á hinu háa Alþ. Síðasta fjárlagafrv., sem lagt var fram áður en núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum, hljóðaði upp á 27 milljarða kr. Þá fluttu málsvarar Sjálfstfl. till. um verulega lækkun á því fjárlagafrv. eins og fram hefur komið við umr. Núna, 4 árum síðar, flytur hæstv. fjmrh. í nafni ríkisstj. fjárlagafrv. sem hljóðar upp á 125 milljarða kr. Hér er um að ræða hið minnsta hækkun um 100 milljarða á 4 árum. Aðeins frá árinu í fyrra hækkar fjárlagafrv. um 40 milljarða kr. eða ca. 48% milli ára, ef miðað er við niðurstöðutölu fjárlagafrv. þess sem lagt var fram hér á Alþ. í fyrra. Þetta sýnir best í hverjar ógöngur komið er. Hæstv. ríkisstj. hefur aldrei náð neinum tökum á meginviðfangsefnum sínum. Í samanlögðum skráðum heimildum um íslenskt mannlíf í 100 ár hefur aldrei neinn ljótur púki verið fitaður jafnmikið og ört og verðbólgupúkinn í peningshúsum félagsbús þeirra Geirs Hallgrímssonar og Ólafs Jóhannessonar. Aldrei í sögu lýðveldisins Íslands hefur jafnmargmennum þingmeirihluta tekist að verðfella íslenskan gjaldmiðil jafnmikið á jafnskömmum tíma og núv. þingmeirihluta hefur tekist. Enda þótt stjórn og stjórnarandstöðu greini á um margt er ég sannfærður um að báðir þessir aðilar eiga nú þá eindrægnu ósk, að guð gefi að íslenska þjóðin þurfi aldrei aftur að lifa þvílíkt öngþveitis- og upplausnarástand í efnahags- og fjármálum, þvílíkan Surtarloga af verðbólgu eins og þann sem bálað hefur í landinu á því kjörtímabili sem nú er senn á enda runnið. Ég hygg raunar að varla megi á milli sjá, hvorir fegnari séu að loks fer nú að hilla undir lok kjörtímabilsins, þm. stjórnarinnar eða við stjórnarandstæðingar. Raunar er ástandið á stjórnarheimilinu orðið þannig, að ætla má að ráðh. Framsfl. vildu allra helst að menn héldu að þeir væru hlaupnir úr vistinni og flúnir úr landi, því að þeir virðast gera sér sérstakt far um að koma helst ekki fram fyrir alþjóð í nafni ríkisstj. og þá allra sízt þegar ræða á opinberlega stefnumótun hennar eins og við umr. um stefnuræðu forsrh. nú á dögunum. Tilgangurinn með slíku er auðvitað augljós, því að í þessari framkomu er fólgið mat Framsóknarforingjanna á stöðu hæstv. ríkisstj. og sú niðurstaða þeirra, að best sé fyrir þá og þeirra flokk að láta sem minnst á sér kræla í stjórnarsamstarfinu til þess að losna, eftir því sem unnt er, undan ábyrgðinni. Eða halda menn að foringjar Framsfl. væru svona hlédrægir og hógværir ef þeir héldu að ríkisstj, hefði staðið sig vel og þeim væri akkur í því að tengjast sem mest gerðum hennar? Framsfl. er ekki aðeins pólitískur veðurhani á Íslandi, heldur einnig ótrúlega nákvæm vog til mælinga á veðurlagi í íslenskri pólitík, og það barómet, sem Framsfl. er, stendur nú á fárviðri fyrir samstjórn Sjálfstfl. og Framsfl., - stórviðri sem hleypt hefur slíkum fítonskrafti í hina pólitísku veðurhana flokksins að þeir hafa hoppað ofan af húsmæninum og hlaupið í felur. Og ég vek athygli á því, að nú nokkrum dögum eftir að hv. formaður Sjálfstfl., hæstv. forsrh , ræddi stefnu ríkisstj. í opinberum umr. án þátttöku ráðh. Framsfl., - að nú nokkrum dögum síðar, þegar hæstv. fjmrh. úr sama flokki stendur hér á Alþ. til þess að flytja mál sitt um fjármál ríkissjóðs, þá hefur enn, að því er ég best veit, enginn Framsóknarráðh. beðið um orðið og enginn Framsóknarráðh. er einu sinni hér viðstaddur. Hæstv. fjmrh. verður því einn í ríkisstj. að standa í þessari orrahríð, eins og hæstv. forsrh. mátti einn undir það gangast í útvarpsumr. nú á dögunum. Kannske á það eftir að koma í ljós, að einhver ráðh. Framsfl. tali hér í umr. á eftir þó að ekki séu þeir búnir að biðja um orðið enn. En ég verð að segja eins og er, að ef svo yrði, þá kæmi mér það allnokkuð á óvart. Þegar núv. hæstv. ríkisstj. tók við stjórnartaumunum lýsti hún því sem höfuðviðfangsefni sínu að koma á jafnvægi í efnahagsmálum. Fyrsta, stærsta og mikilvægasta verkefni ríkisstj. var að vinna bug á verðbólgunni. Hún lýsti því yfir sem markmiði að koma verðbólguvexti niður í 15% á tveimur árum. Í þessu meginviðfangsefni hefur hæstv. ríkisstj, herfilega misstigið sig. Henni tókst ekki að lækka vöxt verðbólgunnar frá því meti sem hæstv. síðasta ríkisstj. hafði slegið, þvert á mótt. Þegar núv. hæstv. ríkisstj. fór að reyna sig fór verðbólgan ekki niður, heldur upp og komst upp í yfir 50% á einu ári. Slíkt hefur aldrei áður gerst í sögu þessa lands, jafnvel ekki á stríðstímum þegar allar aðflutningsleiðir voru lokaðar til landsins, vöruskortur í hámarki og vöruverð steig upp úr öllu valdi. Á s.l. 4 árum hefur því í þessum málum ríkt meira en stríðsástand hér á Íslandi, það er líkt og hrein landplága hafi gengið þér yfir. Þannig hefur hæstv. ríkisstj. gersamlega mistekist meginviðfangsefni sitt, og fjárlagafrv. þetta er einmitt órækur vottur þar um: eitt hundrað þúsund millj. kr. hækkun á aðeins 4 árum. Að meðaltali á hverju ári hefur hæstv. ríkisstj. sem sé bætt við útgjöld fjárl. 25 þús. millj. kr. upphæð, sem nemur hartnær heildarfjárlögum íslenska ríkisins eins og þau voru síðasta árið áður en núv. ríkisstj tók við. Vissulega verður sú viðbára notuð, að við gerð fjárl. hafi hækkun útgjalda á fjárl. og tekna aðeins orðið sjálfkrafa sem afleiðing af verðhruni peninga sem orðið hafi í þjóðfélaginu. Því verður sjálfsagt haldið fram, að fjárlagaafgreiðslan í þessu sambandi sé aðeins afleiðing, en ekki orsök, hækkunin milli ára sé aðeins óviðráðanlegt andsvar við utanaðkomandi áhrifum frá verðbólguvextinum sem orðið hafi. Vissulega er það satt og rétt, að hin mikla hækkun fjári. hefur ekki reynst aukning í raunverulegum verðmætum. Opinberar framkvæmdir, félagsleg þjónusta, framsókn í menningarmálum o.s.frv. - þessi atriði fjárl. hafa ekki aukist, þótt fjárlagatölurnar hafi meira en fjórfaldast. En það er engu að síður rangt að halda fram því fram, að fjárlög hverju sinni ráðist aðeins af einskærum utanaðkomandi og óviðráðanlegum aðstæðum. Það er ekki frekar hægt að halda því fram, að fjárl. og upphæðir í fjárlagatillögum ríkisstj. séu afleiðing aðstæðna, en t.d. að fullyrða að höfuðið sé afleiðing af hálsinum. Hér er að sjálfsögðu um að ræða hluta af einni heild. Fjárl. eru einn af meiri háttar þáttum í stefnumótun ríkisstj, á hverjum tíma í efnahagsmálum. Þau eru ekki óhjákvæmileg afleiðing óviðráðanlegs verðbólguástands í þjóðfélaginu, heldur öllu heldur geta þau verið einn af meiri háttar aflvökum slíks ástands, eitt af eldfimustu brennsluefnum sjálfs verðbólgubálsins. Í fjári. og lánsfjáráætlun er t.d, mótuð stefna ríkisvaldsins í opinberum framkvæmdum. Halda menn að það hafi engin áhrif á þróun verðbólgu í landinu þegar fjármunamyndun sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu vex á 4 árum árum úr 24.4% í 32.9% og stór hluti þessarar fjármunamyndunar er til kominn við söfnun gjaldeyrisskulda erlendis? Halda menn að það hafi engin áhrif á vöxt verðbólgunnar og almenn lífskjör í landinu þegar 10 þús. millj. kr. er kastað í óþarfar framkvæmdir norður við Kröflu sem engan arð munu færa þjóðinni í fyrirsjáanlegri framtíð, heldur þvert á móti, af því að vextir og afborganir af lánum, sem tekin voru vegna þessarar heimskulegu og ábyrgðarlausu framkvæmdar, geta numið sem svarar tekjum ríkissjóðs af 1–2 söluskattsstigum, en það samsvarar því, að þessi framkvæmd sé fjárhagslegt áfall fyrir þjóðina er nemi í raunverulegum verðmætum um eða yfir hálfum þeim búsifjum sem þjóðin varð fyrir vegna náttúruhamfaranna í Vestmannaeyjum, og það þó að ekkert komi fyrir mannvirkin, vélarnar og tækin við Kröflu? Ef eitthvað kemur fyrir í þeim efnum, þá bætist að sjálfsögðu það tjón við þetta. Í fjárlagafrv. er þannig t.d. gert ráð fyrir að afla á næsta ári alls 1151 millj. í erlendu lánsfé til þess eins að greiða afborganir og vexti af öðrum lánum vegna Kröfluvirkjunar. Jafnvel vextina er ekki hægt að greiða nema með nýjum erlendum lántökum. Halda menn að þetta hafi engin áhrif til hvatningar á vöxt verðbólgunnar í landinu? Og hvað hefði verið hægt að gera við þessar 10 þús, millj. kr, annað en fjárfesta í jafnheimskulegri og arðlausri framkvæmd og hér um ræðir? Þetta fjármagn hefði hartnær nægt til þess, t.d. að nefna, að fella niður tekjuskatt af öllum einstaklingum á Íslandi á næsta ári. Þetta fjármagn hefði t.d. farið langleiðina til þess að kosta gerð vegar með varanlegu slittagi hringinn í kringum landið. Fjölmargan slíkan samanburð er hægt að gera, sem sýnir fram á hvað svona vitfirrt stjórnleysi kostar íslensku þjóðina. Þessar stefnuákvarðanir eru markaðar í fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. og í till. hennar um öflun erlends lánsfjár. Fjárlagafrv. eru þannig alls ekki afleiðing utanaðkomandi ástands, heldur einn af aflvökvum þeirra óskapa sem dunið hafa yfir Íslendinga með verðbólgu sem hefur náð allt að 50% vexti á einu ári. Þetta leiðir hugann að öðru þessu skyldu. Ég nefndi það áðan, að fjárfesting sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu er komin hér á Íslandi talsvert langt yfir 30%, á sama tíma og hún er í nálægum löndum 20–24%. Hér eiga ákveðnar opinberar framkvæmdir hlut að máli og þá fyrst og fremst framkvæmdir eins og þær, sem ég nefndi áðan um að fjár sé aflað með erlendri lánsfjáröflun. Það hefur lengi verið tíska hér á Alþ. meðal alþm. að telja að allar framkvæmdir hljóti að vera af hinu góða: ein Borgarfjarðarbrú hljóti að vera góð, tvær slíkar framkvæmdir á sama ári hljóti að vera tvöfalt betri, þrjár slíkar framkvæmdir á sama ári hljóti að vera þrisvar sinnum betri o.s.frv., o.s.frv. Það er eins og margir alþm, haldi að það sé til einhver gullnáma sem þeir geti grafið bendur sínar í og sótt sér fulla vasa fjár til þess að kosta framkvæmdir af þessu tagi. En allir vita að enginn getur til lengdar framkvæmt meira en hann hefur efni á, nema þess sjáist einhvers staðar merki. Og merki þessarar stjórnlausu og hömlulausu framkvæmdaáforma sjást einmitt á Íslandi í dag hvert sem lítið er, Það er alveg sama hvort heldur við litum á fjármál ríkisins, skuldasafnanir ríkisins við útlönd, sem nema nú um 40% af niðurstöðutölum þessa fjárlagafrv. Það er ekki aðeins á þessum sviðum sem áhrifanna gætir, heldur einnig á samskipti einstaklinganna í þessu samfélagi. Þegar samningar eru gerðir milli aðila vinumarkaðarins skortir þar ekki að hver silkihúfan af annarri í opinberri þjónustu, ráðunautar hæstv. ríkisstj. í æðstu stöðum, bankastjórar ríkisbanka og Seðlabanka og aðrir slíkir ryðjist fram á ritvöllinn til þess að reyna að sannfæra íslensku þjóðina að hún hafi ekki með nokkru móti efni á að greiða verkafólki við framleiðslustörf 100 þús. kr. lágmarkslaun á mánuði. En hvar eru þessir menn þegar ríkisvaldið stendur í opinberum framkvæmdum? Hvað skrifa þessir menn þegar það upplýsist, - það þarf ekki einu sinni að taka fram að það upplýsist, heldur er það á allra vitorði, - að þeir, sem starfa við opinberar framkvæmdir, eins og t.d. í virkjunarmálum, beri úr býtum laun sem eru um fimm eða sexföld á við það sem þessir herramenn eru að telja okkur trú um að við höfum ekki efni á að borga fyrir vinnu í okkar undirstöðuatvinnuvegum? Þá heyrist ekki mikið í efnahagsráðunautum hæstv. ríkisstj., bankastjórum ríkisbankanna eða Seðlabankans. Og hvaða áhrif heldur fólk að þetta hafi á viðhorf launþega? Hvaða launþegi halda menn að trúi því, að íslenska þjóðin hafi ekki efni á því að greiða verkamanni eða verkakonu í fiskiðnaði 100 þús. kr. lágmarkslaun á mánuði, þegar menn horfa upp á að hvarvetna þar sem ríkið stendur í verklegum framkvæmdum eru greidd laun sem eru fimm- eða sexföld á við þetta? Það virðist vera að ef hið opinbera, hvort sem það er ríkisvaldið beint eða einhver af ríkisstofnununum, kemur nálægt einhverjum framkvæmdum hér á þessu landi, þá sé öllum hömlum sleppt, engin aðgát sýnd, ekkert skipulag haft á einu eða neinu, heldur veður þar allt á súðum. Þetta er opinbert leyndarmál sem allir vita. Öllum er þetta ljóst. Við þekkjum öll, hvert og eitt, fjölmargar sannar sögur af því, hvernig menn hafa hegðað sér sem stjórna opinberum framkvæmdum í þessu landi. Vel má vera að það sé notað sem afsökun, að það sé ekki ríkissjóður sjálfur eða ríkisstofnanir, sem greiði þessum aðilum laun beint, heldur taki þeir laun sín í gegnum milliliði sem taki að sér að vinna ákveðin verk fyrir ríkið. En hvað skyldu þessir milliliðir þá bera úr býtum fyrir að standa í framkvæmdum fyrir ríkið og ríkisstofnanir, fyrst þeir geta greitt starfsmönnum sínum svona há laun? Svo mikið ber á milli almennra launþega á hinum frjálsa vinnumarkaði, eins og ég vil leyfa mér að kalla það, og þeirra, sem sinna ýmsum opinberum framkvæmdum, að það er óhætt að fullyrða að þessir tveir hópar eigi ekkert sameiginlegt. Og það eru dæmi þess, fleiri en eitt og fleiri en tvö, að starfsmenn, sem hafa unnið við opinberar framkvæmdir á vegum ríkisins og hafa um lengri eða skemmri tíma neyðst til þess að hverfa að öðrum störfum, hafa hreinlega neitað, nema þeim mun harðar hafi kreppt að, að vinna fyrir þau laun sem samið er um í hinum almennu launasamningum, vegna þess að þeir hafa ekki þekkt slík kjör vinnandi við þau störf sem ríkisvaldið gengst fyrir að veita þeim. Hér er engin aðgát sýnd, engin gætni, þvert á móti kostað kapps um að fara hraðar, vinna frekar, borga meira, hraða framkvæmdum hvað sem það kostar. Og það er ekki hikað við að brjóta óskráðar reglur í samskiptum verksala og verkkaupa í þessu sambandi, svo sem eins og það, þegar ein af þeim nefndum, sem á að stjórna opinberum framkvæmdum ríkisins, hin margfræga Kröflunefnd, leyfir sér að semja við verktaka þar norður frá um allt að tvöfalt hærra vetrarálag á unnin störf heldur en tíðkast nokkurs staðar í þessu landi, og það aðeins til þess að geta hraðað vinnunni þar norður frá meira en þessir verktakar treystu sér til að gera með eðlilegu móti. Hvar stöndum við nú með virkjun upp á 10 þús. millj. kr. sem ekki einni klst. getur skilað af sér til raforkunotenda? Á þessu stjórnleysi í framkvæmdamálum hins opinbera ber hæstv. ríkisstj, höfuðábyrgð. Með þessu hefur hún skapað spennu í þjóðfélaginu, öfund og illdeilur milli starfshópa og mjög alvarlegt kjaramisrétti. Afleiðingin er að sjálfsögðu tortryggni og vantrú almennings. Hvernig er hægt að trúa því, að ekki sé unnt að greiða mannsæmandi laun fyrir starf við undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, þegar ekki er óalgengt að sexföld sú upphæð sé greidd í þóknun fyrir störf við framkvæmdir á vegum ríkisins? Þessi skortur á gætni, aðgát og stjórnsemi kemur víða fram, jafnt í smáu sem stóru, jafnt í fjárlagaafgreiðslu sem við almennan rekstur ríkisins og ríkisstofnana. Ég get nefnt hér aðeins eitt lítið dæmi. Dæmið, sem ég nefndi áðan, var stórt. Dæmið, sem ég ætla að nefna núna, er smátt. Fjvn., sem ég á sæti í, reynir að vinna sín störf vel. Hún vann m.a. að því á s.l. sumri að fara yfir lista um óheimilaðar stöður á vegum ríkisins og ríkisstofnana og skera úr um hverja stöðu fyrir sig. Í þeim störfum, eins og flestum heim störfum sem fjvn, vinnur, skiptust nm. ekki í stjórnarsinna annars vegar og stjórnarandstæðinga hins vegar, heldur reyndu þeir að vinna þessi verk af trúmennsku og af kostgæfni. Nú á dögunum, þegar fjvn, fékk til sín forráðamenn ýmissa opinberra stofnana, bar það við að ein slík stofnun, sem hefur talsverð mannaforráð, reyndist hafa bætt á nokkrum mánuðum þremur óheimiluðum stöðum við eina og hálfa óheimilaða stöðu sem hún hafði ráðið í á síðasta ári og fjvn. tekið til meðferðar og óskað eftir að ráðning yrði endurskoðuð í. Við spurðum forráðamann þessarar stofnunar, sem heyrir undir hæstv. menntmrn. hvernig það væri, hvort hann hefði ekki fengið niðurstöður undirnefndar fjvn. frá því í sumar og afgreiðslu hennar á hinni einu og hálfu óheimiluðu stöðu sem ráðið hafði verið í. Forstöðumaðurinn kom af fjöllum. Hann tjáði fjvn. að hann hefði ekkert slíkt fengið, rn, hans, menntmrn., hefði svikist um að senda honum afrit af bréfinu sem undirnefnd fjvn. sendi út af þessari stofnun til menntmrn. fyrir mörgum mánuðum. Þetta er virðingin sem borin er í stjórnarstofnunum landsins fyrir aðgát, aðsjálni og gætni. Fjvn. stendur í því í sumar að beiðni hæstv, fjmrh. að gera aths. og fjalla um óheimilaðar ráðningar ríkisstofnana. En eitt stærsta og voldugasta rn. í stjórnarráðinu, menntmrn., gerir ekki einu sinni svo mikið með þessi störf að það framsendi viðkomandi stofnun niðurstöður undirnefndarinnar, með þeim afleiðingum, að stofnunin ekki aðeins tekur ábendingar undirnefndar fjvn. ekki alvarlega, heldur bætir þremur nýjum óheimiluðum stöðum ofan á þá eina og hálfa sem fyrir voru. Þetta, herra forseti, kalla ég stjórnleysi. Þetta tel ég að hæstv. ráðh. beri alfarið ábyrgð á. Og ég skora á hæstv. ráðh., ef hann vill láta taka mark á beiðnum sínum til fjvn., að taka í taugina með fjvn.-mönnum og sjá til þess að stjórnarráðið og rn. a.m.k. vanvirði ekki fjvn. á þann hátt að láta eins og þau hafi ekki fengið bréf sem fjvn, hefur ritað þessum rn. Auðvitað fer ekki vel ef stjórnsemin er almennt ekki betri en þetta. Nú kemur mér ekki til hugar að halda að hæstv. ráðh., hæstv. fjmrh. og hæstv. menntmrh., vilji hafa þetta svona. Ég veit að sá er stundum háttur stjórnmálamanna að láta í veðri vaka að andstæðingar þeirra upp til hópa sitji visvítandi svikráðum við þjóðina og vilji láta illt af sér leiða. Auðvitað er þetta mesta fjarstæða. Allir viljum við alþm. og ráðh. hag þjóðarinnar sem bestan. Við erum einfaldlega ekki sammála um hvernig að því skuli staðið. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur viljað margt vel og vill enn. Hún vildi ná tökum á verðbólgunni, en hún bara gat það ekki. Hún vildi geta komið á jafnvægi í efnahagsmálum, en henni tókst það ekki. Hæstv. ráðh., sem eru upp til hópa góðviljaðir menn. ætluðu sér að gera bæði mikið og gott. En öll góðu áformin hafa runnið út í sandinn. Það hefur ávallt vantað herslumuninn til þess að gera viljann að veruleika. Þegar til hefur átt að taka hafa öll góðu fyrirheitin, allur hinn góði vilji alltaf kafnað í einhverju óskiljanlegu klúðri. Hæstv. ríkisstj. er eins og sú manngerð, eftirlæti allra skopteiknara, sem í hjartans einfeldni er ávallt á hjólum á heimilinu til þjónustu reiðubúin, en kemur aldrei neinu öðru í verk en að lemja sig á puttana. Hversu oft hefur t.d. ekki hæstv. fjmrh. lofað nýskipan skattamála? Það loforð hefur eiginlega verið fastur liður í fjárlagaræðu hans á hverju hausti þau fjögur ár sem hann hefur gegnt embætti fjmrh. Hann, hæstv. ráðh., hefur jafnvel boðað í smáatriðum - gerði það í fjárlagaræðu sinni í fyrra - hvernig þessi nýskipan ætti að vera. En hver er raunin á? Það hefur ekkert gerst, Það lenti allt í klúðri. Hinn góðviljaði og vikaliðugi fjmrh. hefur aldrei getað „rekið naglann í vegginn“. Hann hefur aldrei hitt nema bara á puttana. Fjölmörg önnur dæmi má nefna. Hæstv. fjmrh. hefur jafnvel ekki getað afturkallað eigin gerðir. 16. júlí árið 1975 gaf forseti Íslands að tilhlutan hæstv. fjmrh. út brbl. um sérstakt tímabundið 12% vörugjald. Þetta vörugjald átti að innheimta til ársloka 1975 til þess, eins og sagði í brbl., að jafna sérstakan tímabundinn greiðsluhalla ríkissjóðs. Hæstv. fjmrh. lagði fram frv. til staðfestingar þessum brbl. á haustþingi 1975 og flutti við það tækifæri ræðu sem ég held að ég fari rétt með að var aðeins fjórar málsgr. Mér er ekki kunnugt um að nokkurn tíma hafi nokkur íslenskur fjmrh. rökstutt nýjan skatt með færri orðum en hæstv. fjmrh, gerði þá. Ef farið væri út í reikning mætti áætla að hvert orð í ræðu hans þá hafi kostað íslenska skattborgara ekki minna en 100 millj, kr. En í þessari ræðu sinni, sem var svona dýr, dýrari ræða en nokkur íslenskur fjmrh. hefur áður flutt, var hæstv. ráðh. raunar ekki að boða nýjan skatt, eins og hefði mátt virðast, heldur var hann þvert á móti að boða það, að skatturinn sem settur hafði verið á með brbl., yrði felldur niður um áramótin 1975–1976. Ég efast ekki um að þegar hæstv. fjmrh. bar Alþ. þessi boð, þá var honum alvara. Hann meinti það sem hann sagði. En hver er raunin á? Árið 1976 var skattur þessi hækkaður úr 12% í 18%. Þannig hefur hann verið innheimtur á þessu ári. Og í fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir hv. Alþ., er gert ráð fyrir að á næsta ári muni þessi skattur skila 7000 millj, kr. í ríkissjóð, og ég vek athygli á því, að nú er ekki lengur talað um sérstakt tímabundið vörugjald. eins og það hét fyrst. Nú er búið að fella orðið „tímabundið“ niður, enda er það víst eins gott. Þannig rekur sig hvert á annars horn hjá hæstv. ríkisstj. Hún hefur ekki á öllum starfsferli sínum getað mótað sér ákveðna heildarstefnu hvorki í skattamálum né í öðrum málum. Hún hefur lofað því að setja á fót nýtt skattkerfi. Það hefur hún ekki getað efnt. Hún hefur lofað því að fella niður nýjan skatt sem var settur með brbl. Það hefur hæstv. ríkisstj. ekki heldur getað efnt. Þannig hefur hún tínt sínar fjáraflanir upp úr tíu pokum. Öll hennar ferð hefur verið án fyrirheits. Við þm. Alþfl. höfum flutt till. hér á hinu háa Alþ. um mörkun ákveðinnar stefnu í skattamálum. Í þeim till. höfum við tekið mið af þeim staðreyndum um tekjuskatt og tekjuskattsálagningu sem sérhverjum skattborgara er kunnugt um. Tekjuskatturinn er óréttlátur. Hann mismunar fólki gróflega, þýður upp á fjölmargar leiðir til löglegra undanbragða, verkar gagnvart öðrum, sem gjöldin verða að þola, sem fjötur á vinnuvilja, enda er um að ræða hreinan launamannaskatt. Hvers eðlis þessi tekjuskattur er kemur best fram í því að í sjónvarpsviðtali nýlega lýsti ríkisskattstjóri því yfir einhvern veginn ú þá leið, að tekjuskatturinn, eins og hann væri, væri þess eðlis að hver og einn skattborgari beitti undanbrögðum við þeim skatti eins og hann hefði vit til. Það er því ekkert launungamál, að þessi skattur, tekjuskattur, eins og hann hefur verið tíðkaður, er skattur sem allir gera sér ljóst hvaða annmarka hefur. Þegar litið er til þess, hve tekjuskatturinn er lítill þáttur í tekjuöflun hins opinbera, sést enn betur hversu litlu máli þessi óréttláti skattur er farinn að skipta í tekjuöflun hins opinbera. Í fjárlagafrv. nú er tekjuskatturinn aðeins áætlaður 12% af heildartekjum ríkissjóðs. Beinir skattar í heild 17.9% á móti 80.8%, sem óbeinir skattar eru taldir skila af tekjum ríkissjóðs. Og þessi þróun hefur orðið jöfn og þétt. Árið 1972 námu beinir skattar 26.96% af heildartekjum ríkissjóðs, árið 1973 26.19%, 1974 19.11%, 1975 15.78%, 1976 16.39%, 1977, eftir þá lækkun sem gerð var í samningum við verkalýðsfélögin, rúmlega 11% af heildarskatttekjum ríkissjóðs og nú í fjárlagafrv. röskum 18%. Hér er um að ræða skatt sem skilar í ríkissjóð í tekjur aðeins tæplega tvöfalt meiru heldur en t.d. hið sérstaka og tímabundna vörugjald. Þegar svo er komið að skattur, sem er jafnóréttlátur og tekjuskatturinn hefur verið, skiptir jafnlitlu máli í heildartekjuöflun ríkissjóðs og raun ber vitni og allar tilraunir til þess að betrumbæta þennan skatt hafa farið út um þúfur, er eðlilegt að menn komist að sömu niðurstöðu og þm. Alþfl. hafa gert, að réttast sé að fella þetta skattform að mestu leyti niður úr tekjuöflun ríkissjóðs nema sem sérstakan hátekjuskatt. Þetta höfum við þm. Alþfl. lagt til nú um nokkurt árabil hér á hinu háa Alþ., flutt um þetta þáltill. a.m.k. tvívegis, ef ekki þrívegis. Sú stefna, sem Alþfl. hefur í sambandi við endurskoðun á tekjuöflunarleiðum ríkissjóðs hefur legið fyrir. Hæstv. fjmrh. hefur í umr, um þessi mál tekið talsvert jákvætt í ýmsa þætti þessa máls. Hann hefur ávallt sagt að það væri alveg að koma að því, að ríkisstj. legði fram frv. um breytingar á þessum málum og væri því sjálfsagt að bíða með þessar hugmyndir okkar til þeirrar afgreiðslu. En sú afgreiðsla hefur ekki enn séð dagsins ljós og sú afgreiðsla verður ekki í tíð þessarar hæstv. ríkisstj. Hún hefur að vísu boðað að hún muni flytja frv. um málið, boðað það eina ferðina enn. En það frv. kemur svo seint fram, ef það kemur, að það verður ekki hennar að efna loforðin, heldur annarrar ríkisstj. sem tekur við völdum að loknum næstu kosningum. Í augum núv. hæstv. ríkisstj. er enginn annar tilgangur með skattheimtu hins opinbera en að sjálfsögðu sá að afla ríkissjóði tekna með einhverjum hætti. Það er ekki hennar stefna að reyna að gera skattkerfið einfalt, þvert á móti. Hún hefur verið að bæta við nýjum skattaálögum í valdatíð sinni, þannig að skattkerfið er núna flóknara en það var þegar hún tók við völdum. Hún er ekki að reyna að sníða skattkerfi svo það sé líklegt til að bera árangur. Dæmi um það eru skattlagningar hæstv. ríkisstj. á umferðina. Nú er boðað að hækka eigi bensíngjald um 15 kr. á næsta ári til að afla tekna fyrir Vegasjóð. Þá mun svo vera komið eftir bestu heimildum sem ég hef, að bensín verði orðið dýrara á Íslandi en í flestum nálægum löndum. Á sama tíma er líka skattar á innflutningi á bílum meiri hér en í flestum öðrum ríkjum. Það er sem sé skattlagt eins og unnt er, bæði innflutningur ökutækja og brennsluefni sem þessi sömu ökutæki nota. Við þm.. Alþfl. höfum komið með till. um það nú tvö þing, að þessi mál, skattlagning á umferðina, yrðu tekin til sérstakrar skoðunar. Við höfum varpað fram þeirri hugmynd, hvort ekki væri rétt að breyta þessari tekjuöflun á þann veg að lækka mjög verulega innflutningsgjöld á bifreiðum þannig að bifreiðaeigendur gætu endurnýjað bifreiðar sínar með eðlilegum hætti, en til þess skortir nú mikið á, og að það skuli ekki vera hægt kostar bæði einstaklinginn og þjóðarbúið mikið fé. Á móti höfum við hins vegar komið með þá hugmynd, að tekna af umferðinni verði aflað með því að hafa bensínið tiltölulega dýrt, - sem sé hafa bifreiðarnar ódýrari, en bensínið dýrt. Hæstv. ríkisstj, hefur tekið upp helminginn af þessum tillögum. Hún hefur tekið upp þá hugmynd að hafa bensínið dýrt, en hún hefur viljað hafa bílana dýra líka. Niðurstaðan er sú, að bifreiðaeigendur á Íslandi geta hvorugt látið eftir sér, hvorki að endurnýja bifreiðar sínar með eðlilegum hætti né heldur að nota bifreiðar sínar með þeim hætti sem þeir kjósa. Þetta tel ég vera ranga stefnu. Ég tel frekar að það eigi að endurskoða svona skattlagningu með tilliti til þess að reyna að ná sem bestum og eðlilegustum árangri með því t.d. að ýta undir eðlilega endurnýjun bifreiðaflotans, en aftur á móti taka tekjurnar með því að hafa bensín talsvert dýrt. Auðvitað er hægt að snúa þessu við, hafa bensínið ódýrt, bifreiðarnar dýrar. En ég vek athygli á því, að í flestum löndum a.m.k. þar sem ég hef haft spurnir af þessu, þá er á annan hvorn veginn farið að, annaðhvort þannig, að bifreiðar eru tiltölulega ódýrar, bensín dýrt - eða öfugt. Og bifreiðaverksmiðjurnar t.d. í Bandaríkjunum móta sína verðlagsstefnu einmitt með sambærilegum hætti með það fyrir augum að reyna að fá sem mestar tekjur út úr sölu á bifreiðum og varahlutum án þess þó að hafa óeðlileg áhrif á bifreiðaeign almennings. T.d. í orkukreppunni, þegar bifreiðaframleiðsla dróst mjög saman hjá bifreiðaverksmiðjunum í Bandaríkjunum, breyttu þær verðpólitík sinni þannig, að þær lækkuðu nýjar bifreiðar talsvert mikið í verði, en tóku aftur það tap inn með því að hækka verð á varahlutum til bifreiða. Þannig ýttu þær undir bifreiðakaup og bifreiðasölur, en töpuðu ekki á því fé þar eð varahlutirnir voru hækkaðir í verði. Slík stefna er að sjálfsögðu skynsamleg. Slíka stefnu aðhyllist hæstv. ríkisstj, ekki í málefnum skattlagningar á umferðina. Þá er það ekki heldur stefna hæstv. ríkisstj. að auka jafnréttið í skattamálum. Tökum sem dæmi hvernig hæstv. ríkisstj. hefur leikið sér fram og til baka með ákvörðun um skattvísitölu á undanförnum fjórum árum. Á s.l. þremur árum hefur framfærsluvísitala hækkað allnokkru meira en meðallaun. Þá voru skattleysismörk miðuð við áætlaða meðaltalshækkun launa, þannig að ef samverkandi áhrif skattlagningar og hækkunar framfærslukostnaðar eru skoðuð reyndist kaupmáttur rauntekna sífellt fara minnkandi. Nú er hins vegar snúið við blaðinu. Nú er áætlað að meðallaunahækkun á næsta ári verði nokkuð umfram hækkun framfærsluvísitölu. Þá eru skattleysismörkin ákveðin til samræmis við áætlun um hækkun framfærsluvísitölu, þannig að ávallt eru skattleysismörkin svo ákveðin að ríkissjóður hafi hag af viðmiðuninni, en skattborgararnir óhag. Þetta nefnir hæstv, ríkisstj. í grg, með fjárlagafrv. „að beita sköttum þannig að einkaneyslu verði í hóf stillt“. Í raun og veru er hér um að ræða hækkað skattahlutfall, hækkaða skattprósentu. Við þm. Alþfl. teljum að tekjuöflunarmál ríkissjóðs verði að stokka upp á nýtt. Við teljum að m.a. verði að taka til sérstakrar athugunar hversu markaðar tekjur til ákveðinna verkefna hafa farið vaxandi. Nú eru slíkar tekjur 14.5% af heildartekjum fjárlagafrv., en voru í fyrra um 12%. Þá teljum við einnig að endurskoða þurfi ýmsar lagasetningar, sem eru ákvarðandi um upphæðir í fjárlagafrv. og fjárl. Til dæmis að nefna nær það ekki nokkurri átt, að ekki aðeins séu framlög og styrkir til landbúnaðar bundnir í sérstökum lögum, heldur jafnvel fastákveðið í þeim lögum að þau framlög skuli verðtryggð frá ári til árs þannig, að ekkert ráðrúm er til þess að takmarka slík framlög og styrki, jafnvel þótt offramleiðsla á ákveðnum sviðum landbúnaðarframleiðslu sé nú orðin þannig að um eða yfir 30% af þeirri framleiðslu þurfi að flytja út og greiða þurfi 2.9 milljarða kr, með útfluttum landbúnaðarafurðum, sem er hvorki meira né minna en 64.6% hækkun frá fjárl. yfirstandandi árs. Þessu kerfi verður að sjálfsögðu að breyta. Þetta kerfi er engum til góðs, ekki neytendum og enn síður bændum. Herra forseti. Ég hef nú rætt nokkuð um tekjuhlið fjárlaga og þ. á m. um nauðsyn þess að endurskoða tekjuöflunaraðferðir ríkissjóðs í þá veru að gera hana réttlátari, einfaldari og árangursríkari, því auðvitað þarf ríkissjóður á tekjum að halda til þess að sinna viðamiklum verkefnum. Ég hef einnig rætt um hvernig áform hæstv. ríkisstj. í þeim efnum hafa ávallt farið út um þúfur sökum skorts á þreki og festu. Enn einu sinni gefur hæstv. ríkisstj. nú fyrirheit um þessi efni, að þessu sinni um staðgreiðslukerfi skatta. Að vísu ætlar hún sér ekki að efna það loforð sjálf, ekki til fullnustu, heldur gefur það á kostnað annarrar ríkisstj., þeirrar sem væntanlega á að taka við af þessari eftir kosningar. Ég vil leggja áherslu á það, að enda þótt staðgreiðslukerfi skatta sé veruleg breyting frá því kerfi sem nú er ríkjandi, þá vil ég vara við því að í því felist einhver allsherjarlausn á skattamálum. Okkur hættir til þess, Íslendingum, að vilja gjarnan trúa á einhver töframeðöl sem á einni svipstundu geti leyst allan vanda, nokkurs konar kraftaverkalækningu. Við erum að leita að einhverjum efnahagslegum lífsteini, einhverjum Bramalífselexír sem í einni svipstundu mundi ráða bót á öllum vandamálum, og það er hald margra að staðgreiðslukerfi skatta sé þess konar Bramalífselexír í skattamálum, aðeins þurfi að veifa því eins og einhverjum töfrasprota og þá sé allt leyst. Ég vil vara mjög mikið við slíkum hugsunarhætti. Staðgreiðslukerfið er í rauninni ekki annað en annað form á innheimtu sams konar skatts og nú er innheimtur eftir á. Breyting á innheimtuaðferðum einum saman lagar í sjálfu sér harla lítið, ef ekkert annað fylgir í kjölfarið. Hún ein ræður enga bót á því misrétti sem tekjuskatturinn skapar nú. Ef engar aðrar breytingar eru gerðar viðgangast tekjuskattssvik jafnt eftir sem áður, jafnvel ekki síður. Þá eru líkur á því að staðgreiðslukerfið sé dýrara og fyrir einstaka hópa þegnanna óþægilegri innheimtuaðferð en nú er. Við eigum því að gefa gætur að hvert við förum í þessum efnum því jafnvel getur hér að baki búið aðferð til þess að auka skattheimtu án þess að menn veiti því athygli. Svo dæmi sé nefnt, þá er það að sjálfsögðu stóraukin skattheimta miðað við verðmæti, ef tekjuskatti, sem nemur 40% af fyrra árs tekjum og er innheimtur í ár verður breytt yfir í staðgreiðslukerfi, sem innheimtir 40% tekjuskatt jafnóðum og teknanna er aflað, Slík breyting, þó prósentuhlutfallið sé óbreytt, felur að sjálfsögðu í sér talsverða skattþyngingu, a.m.k. ef verðbólga eða verðhrun peninga verður svipað og verið hefur. Um útgjaldaáform fjárlaga hef ég einnig farið nokkrum orðum, sér í lagi varðandi opinberar framkvæmdir. Í raun réttri er þó lítið hægt um þann þátt fjárlagafrv, að segja á þessu stigi málsins. Á undanförnum árum hefur sú breyting orðið varðandi framkvæmdir hins opinbera, að sífellt er í meira mæli brugðið á það ráð að fjármagna þær með töku erlends lánsfjár utan fjárlagafrv. Í frv. er nú að vísu gert ráð fyrir rúmlega 10 þús. millj. kr, lántöku í erlendum gjaldeyri, en þar er þó vart hálfsögð sagan, því vitað er að þar er ekki séð fyrir ýmsum framkvæmdum sem fyrirhugaðar eru, t.d. framkvæmdum í orkumálum. Hvað t.d. um lagningu byggðalínu til Vestfjarða sem hæstv. iðnrh. hefur lofað? Í fjárlagafrv. er ekki séð fyrir fé til þeirra hluta. Og hvað um frekari rannsóknir og framkvæmdir við gufuöflun í Kröflu eða aðrar aðgerðir til þess að reyna að hafa einhver not af þeim miklu fjármunum sem þar liggja bundnir engum til gagns? Allt þetta og margt fleira á eftir að koma fram í lánsfjáráætlun sem enn hefur ekki séð dagsins ljós, en þó hefði þurft að leggja fram jafnhliða fjárlagafrv. Þá eru enn óframkomnar till. um mikil útgjöld svo sem varðandi hafnarmannvirki og hafnarframkvæmdir svo nokkuð sé nefnt. Þá er ástæða til að minna á það, sem hefur verið minnt á hér áður, að ekki er gert ráð fyrir í frv. að verja svo mikið sem einni krónu til stofnframkvæmda við fjölbrautaskóla, um almannatryggingar eru fyrirsjáanlegt að þær þurfa að hækka meira en í frv. stendur, og hið almenna húsnæðislánakerfi er hrunið í rúst. Það er táknrænt fyrir þá ríkisstj, hægri aflanna, sem nú situr að völdum á Íslandi, hvernig að þessum málaflokkum er búið, alveg eins og það er táknrænt fyrir þann búskap, sem hún rekur á þjóðarheimilinu, það sem stendur í heimildagr. frv, efst á bls. 135. Þar stendur fyrst að fjmrh. sé heimilt að gefa út fyrir hönd ríkissjóðs til sölu innanlands ríkisskuldabréf eða spariskírteini að fjárhæð allt að 2000 millj kr. Í næsta lið á ettir segir að fjmrh, sé jafnframt heimilt að gefa út ný ríkisskuldabréf eða spariskírteini, eftir því sem á þarf að halda í stað þeirra sem upphaflega verða út gefin skv. liðnum sem ég las upp áðan, að viðbættri áfallinni verðlagsuppbót. Þetta þýðir ekki annað en það, að hæstv, ríkisstj. er að boða, að hún ætli að sækja sér fé með ríkisskuldabréfasölu til almennings á Íslandi að fjárhæð allt að 2000 millj. kr., og lýsir því jafnframt yfir, að þegar að því komi að greiða þurfi þetta lán muni hún gefa út ný skuldabréf, ekki aðeins með þessari upphæð, heldur einnig að viðbættri áfallinni verðlagsuppbót. Þetta er svipað og ef Jón Jónsson kæmi til bankastjóra - við skulum segja í Landsbankanum - og bæði hann að kaupa af sér 1 millj. kr. víxil til 3–4 ára og legði jafnframt inn hjá honum víxil að upphæð 1 millj. kr. + áfallnir vextir á þessum árum og tilkynnti bankastjóranum að þegar að því kæmi að greiða fyrri víxilinn, þá ætli hann að óska eftir því að bankastjórinn keypti seinni víxilinn með viðhættum vöxtum á lánstímanum. Þannig er hæstv, ríkisstj. farin að stjórna búi sínu. Í einum heimildalið óskar hún eftir heimild Alþ. til að selja innanlands ríkisskuldabréf að upphæð 2000 millj. kr, og í næsta lið á eftir óskar hún heimildar Alþ. til þess, að þegar þar að komi að þessi skuldabréf verði greidd, þá heimilist henni að gefa út ný skuldabréf að upphæð sömu 2000 millj, kr. að viðbættri áfallinni verðlagsuppbót á lánstímanum. Herra forseti. Hæstv, núv, ríkisstj. er að renna sitt skeið á enda. Von bráðar heyrir hún sögunni til. og er vonandi að þess verði mjög langt að bíða að slík stjórn komist aftur til valda. Það er mikill misskilningur að halda, að það séum aðeins við stjórnarandstæðingar sem eigum þessa von, enda held ég að enginn hyggi það. Þetta álit kemur einnig fram hjá sjálfum dyggustu stuðningsmönnum stjórnarflokkanna. Það lýsir sér m.a. í því, sem ég vék að í upphafi ræðu minnar, að foringjar Framsfl. vilja helst ekki koma opinberlega fram í nafni ríkisstj. og ekki láta orða sig við hana, störf hennar og stefnu meira en brýnustu nauðsyn ber til. Það lýsir sér einnig í skrifum ýmissa forustumanna Sjálfstfl. þessa dagana, t.d. í skrifum frambjóðenda þeirra í væntanlegu prófkjöri flokksins í Reykjavík, þar sem þeir segja beinlínis. að afglöp ríkisstj., sem þeir draga ekki fjöður yfir, séu samstarfinu við Framsfl. að kenna, og fara ekki neitt í launkofa með þá ósk að því samstarfi verði senn lokið. Eins og ég áðan sagði vill enginn stjórnmálamaður, enginn stjórnmálaflokkur, engin ríkisstj. vinna þjóð sinni ógagn. Allir viljum við vel. Hins vegar hendir það stundum, eins og það henti postulann, að það góða sem menn vilja, það gjöra þeir ekki, en það illa, sem þeir ekki vilja, það gjöra þeir. Þetta hefur hent núv. hæstv. ríkisstj. í ríkari mæli en flestar aðrar ríkisstj. á Íslandi, og ein af orsökunum er sú, að hana hefur brostið dug, samheldni og samstöðu til að koma sínum góðu áformum fram og standa gegn hinu illa. Engri ríkisstj. verður með rökum kennt um þótt illa ári hjá þjóðinni, veiði bregðist eða verðfall verði á útflutningsafurðum okkar á erlendum mörkuðum, frekar en unnt er að þakka ríkisstj. góðæri, metafla og hátt útflutningsverðlag. Ríkisstj. verða ekki dæmdar góðar eða slæmar á slíkum forsendum. Það er liðin tíð að þjóðir fórni stjórnendum sínum þótt uppskera bresti. Góðar eða slæmar eru ríkisstj. dæmdar eftir því, hvernig þær halda á málum við þær kringumstæður sem óviðráðanlegar aðstæður bjóða heim, hvernig ríkisstj, býr í haginn fyrir þjóðina í góðærum hvernig hún ver landið áföllum í harðærum. Eftir þessum verkum ber að dæma ríkisstj, góðar eða slæmar. Ég skal fúslega viðurkenna, að núv. hæstv. ríkisstj. tók við erfiðu búi. Mér dettur ekki heldur í hug að neita því, að bæði í hópi ráðh. og annarra stuðningsmanna ríkisstj, eru mætir og reyndir menn, sem ættu að geta nýst þjóð sinni sem góðir stjórnendur. En það gerðist einfaldlega ekki í núv. ríkisstj. Í stað þess að verja þjóðina áföllum, treysta samheldni landsmanna og takast á við efnahagsvandann með festu og einbeitni forklúðraði hæstv. ríkisstj., stundum með alveg óskiljanlegum hætti, flestu því sem hún ætlaði sér gott að gera. Mikilvægasta verkefni ríkisstj, var að vinna landsstjórninni aftur það traust þegnanna sem fyrrv. ríkisstj, hafði glatað. Jafnvel erfiðustu efnahagsleg vandamál er hægt að leysa ef landsmenn bera í brjósti, sjálfrátt eða ósjálfrátt, traust til þeirrar ríkisstj. sem að völdum situr, hver svo sem afstaða þeirra til hennar er að öðru leyti, ef þeir vita að stjórnin vill og stjórnin getur. En einmitt þarna hefur núv. ríkisstj. hrapallega brugðist. Þrátt fyrir það að engin ríkisstj, með meiri þingstyrk hafi setið að völdum á Íslandi s.l. aldarfjórðung reyndist hún ekki sterk að sama skapi, heldur risi á brauðfótum. Fólk hefur aldrei getað treyst þessari ríkisstj., og nú er svo komið að enginn gerir það, hvorki atvinnurekendur, launþegar né heldur stuðningsmenn stjórnarflokkanna sjálfra. Ekkert er erfiðara fyrir stjórnendur en að stjórna þegar almenningsálitið ber ekki traust til þeirra og reiknar með því að öll stjórnunin hljóti að fara út um þúfur. Aðeins sá hugsunarháttur, aðeins sá andi hjá almenningi er stormur í fangið fyrir hverja ríkisstj. Þjóðin er nú gegnsýrð vantrausti á þessa hæstv. ríkisstj. og verðbólguhugsunarhætti sem störf þessarar ríkisstj. hafa öðrum fremur skapað. Núv. ríkisstj. hefur ýtt undir þann hugsunarhátt og skarað að honum eld. Þar hefur hún fyrst og fremst brugðist. Sú er hennar stærsta sök. Þess vegna er hún vond ríkisstj. En það er ekki sama og að þeir ráðh., sem þessa ríkisstj. skipa, hljóti að vera vondir menn og illviljaðir, síður en svo. Þessir ágætu menn geta reynst vel við aðrar aðstæður, en sem smíðisgripur er þessi ríkisstj, stórlega gölluð, raunverulega algjörlega óhæf. Í leikriti um Pétur Gaut segir frá hnappasmiðnum sem hirti upp af götu sinni misheppnaða smíðisgripi til þess að bræða þá upp í deiglu sinni í þeim tilgangi að reyna að steypa úr þeim attur hluti sem hægt væri að nota. Núv. ríkisstj, bíða þau örlög að lenda í deiglu hnappasmiðsins. Að sjálfsögðu má e.t.v. nota efnið úr henni aftur og steypa úr því nýja gripi sem jafnvel gætu orðið kjörgripir, ef málmblandan væri rétt saman brædd og ekki kæmu brestir við steypinguna. En þá verður hnappasmiðurinn líka að hafa aðra málmblöndu í deiglu sinni en þá, sem núv, ríkisstj. var steypt úr, og vanda betur verk sitt en þegar Ólafur Jóhannesson myndaði ríkisstj. fyrir Geir Hallgrímsson og spengdi hana saman úr brotum sinnar eigin ríkisstj. og sundurþykkum þingmannahópi Sjálfstfl.



Herra forseti. Hér er nú til umr. fjórða fjárlagafrv. hæstv, núv. fjmrh. og ríkisstj. Mér hefur orðið hugsað til þess í hvert skipti sem hæstv. ráðh. hefur lagt hér fram fjárlagafrv. og í hvert skipti sem hann hefur mælt fyrir þeim frv., hversu geysilega erfitt það breytingatímabil hlýtur að hafa orðið honum frá því að vera stjórnarandstæðingur fyrrv. ríkisstj. og til þess sem aðaltalsmaður Sjálfstfl. í fjármálum og fjárspeki að þurfa að ganga í gegnum þann eld sem hann hefur gert sem fjmrh. núv. hæstv. ríkisstj. Það hlýtur að vera mikil og dýrkeypt reynsla fyrir einstakling sem hæstv. fjmrh. - og raunar nafna hans, hæstv. sjútvrh., líka, sem á öndverðu ári 1974 sem stjórnarandstæðingar og aðaltalsmenn stjórnarandstöðunnar og Sjálfstfl. í fjármálum lögðu fram frv. um niðurskurð ríkisútgjalda um sem næmi 2.5 milljörðum kr. og mundi þýða á núgildandi verðlagi tæplega 17 milljarða. Óneitanlega verður manni hugsað til slíkra atburða þegar litið er yfir þann tíma, sem hæstv. núv. ríkisstj. hefur setið að völdum, og það sem gerst hefur á sviði fjármála og efnahagsmála þann tíma. Hæstv. núv. fjmrh. gagnrýndi harkalega á sínum tíma fyrrv. ríkisstj. fyrir óstjórn í fjármálum. Það hefur þó gerst síðan, að sú hæstv. ríkisstj., sem nú situr að völdum, hefur gert fyrrv. ríkisstj. góða að því er varðar stjórn á peningamálum, þegar við litum til fjárl. og fjárlagafrv., sem lögð hafa verið fram í tíð núv. hæstv. ríkisstj., og förum ekki lengra aftur í tímann en aftur til ársins 1976. Það fjárlagafrv., sem þá var lagt fram af hæstv. núv. ríkisstj., var 41% hærra en fjárlög ársins þá voru. Það fjárlagafrv., sem nú er lagt fram fyrir árið 1978, er 50% hærra en það fjárlagafrv. sem lagt var fram fyrir árið 1977. Nú við þessa umr., 1. umr. fjárl. fyrir árið 1978, er ekki mikið hægt að segja um það frv. sem hér liggur fyrir. Það er ljóst, eins og raunar hefur komið hér fram, að svo margir endar eru lausir og mörgum spurningum ósvarað að það er vart hægt að fara út í samanburð eða geta um eyður sem augsýnilegar eru að því er varðar endanlega fjárlagagerð fyrir árið 1978. Talsmenn ríkisstj. hafa t.d. haldið því fram, að inn í þetta frv. vanti a.m.k. 7 milljarða kr., og þeir hafa sagt að það væri upphæð sem væri vegna nýgerðra samninga opinberra starfsmanna. Hér er augsýnilega ekki um að ræða alla þessa upphæð vegna nýgerðra samninga opinberra starfsmanna. Líklega er um að ræða vegna þeirra samninga einhvers staðar á bilinu frá 2.5 til 3 milljarða, en það sem á milli ber upp í 7.7 milljarða er af öðrum rótum runnið. En hvað sem því líður, hér vantar greinilega stórar upphæðir inn í fjárlagafrv. og ekkert liggur fyrir um það enn af hálfu hæstv. ríkisstj., hvaða leiðir eigi að fara til að afla þeirra tekna sem hér um ræðir og greinilega þarf. Hæstv. forsrh. sagði orðrétt í stefnuræðu sinni fyrir nokkrum dögum að því er þetta varðar, að afla þurfi „viðbótartekna til ríkissjóðs eða draga úr ríkisútgjöldum vegna launasamninga við opinbera starfsmenn. Á þessu stigi eru ekki gerðar ákveðnar till. í þeim efnum, en það verður verkefni þings og stjórnar við afgreiðslu fjárlaga“. Þetta er það eina sem sagt hefur verið af hálfu hæstv. ríkisstj. um það gat sem greinilega er í fjárlagafrv, að því er varðar þennan lið, launaliðinn. En ótalmörg önnur göt eru í frv. og greinilegi að það kemur til með að hækka allverulega í meðförum þingsins, ef það á að sjá með eðlilegum hætti fyrir þeim skuldbindingum sem þegar er búið að taka á sig. Það eru þó nokkrir liðir sem eru ljósir að því er varðar fjárlagafrv. Það er t.d. augljóst af frv. að skattbyrði þyngist á árinu 1978, miðað við það sem er nú í ár. Skattvísitölu á að hækka um 31% á sama tíma og tekjuhækkun milli ára er a. m. k. 41%. Greinilegt er á þessu að allveruleg aukning skattbyrði á sér stað á skattgreiðendum. Þetta er ljóst. Það er einnig ljóst, verði svo á málum haldið, sem frv. gerir ráð fyrir, að þá verða ógiltir allir kjarasamningar í landinu, nái það fram að ganga sem gert er ráð fyrir í frv., þ.e.a.s. að sú hækkun bensíngjalds, sem gert er ráð fyrir að verði, komi ekki inn í vísitölu. Verði af þessu, þá er ljóst að allir kjarasamningar í landinu eru þar með ógiltir og lausir og fyrirsjáanlegt að átök verða þá á vinnumarkaðnum tiltölulega fljótt í byrjun næsta árs. Það hefur verið einkennandi fyrir stjórn hæstv. núv. ríkisstj. á fjármálum og í þeim frv. og fjári. sem hún hefur staðið að í sinni valdatíð, að framlög til hinna ýmsu þátta verklegra framkvæmda hafa verið skorin stórkostlega niður. Það er engu líkara en eitt af aðalmarkmiðum hæstv. núv. ríkisstj. hafi verið að skera niður að raungildi samfélagslegar framkvæmdir og það sem mest. Hér er um að ræða framkvæmdir sem varða mest allan almenning í landinu. Hér er t.d. um að ræða málaflokka eins og skólamál, hafnamál, flugmál, vegamál og íþróttamál, svo að nokkuð sé nefnt. En með framlagningu þess fjárlagafrv., sem hér er nú til umr., hafa stjórnarliðar, talsmenn ríkisstj., mjög af því gumað að nú eigi að stórauka framlög til vegamála frá því, sem verið hefur, og frá því, sem er í gildandi vegáætlun ársins í ár. Það er sagt að a.m.k. einn milljarður eigi að koma til viðbótar til framkvæmda í vegamálum á árinu 1978, miðað við þá vegáætlun, sem er í gildi fyrir það ár. Miðað við að þetta stæðist væri þrátt fyrir þetta staða framkvæmda vegamála að því er varðar raungildi þeirra ekki nema tæplega 65% miðað við það sem hún var árið 1974. Svo mikið er búið að skera niður raungildi vegaframkvæmda á undanförnum árum í tíð núv. ríkisstj., að þrátt fyrir þessa gífurlegu hækkun, sem stjórnarliðar telja nú á fjárveitingu til vegaframkvæmda, mun það ekki ná 65% af raungildi framkvæmda á árinu 1974. Þetta eru í raun hinar stórauknu fjárveitingar sem talsmenn ríkisstj. guma nú hvað mest af. Ég get ekki stillt mig um, af því að ég tók eftir því í sjónvarpsþætti í gærkvöldi að hv, þm. Gylfi Þ. Gíslason, formaður þingflokks Alþfl., lýsti yfir að hann teldi það algert ábyrgðarleysi ef ríkisstj. ætlaði sér að hækka fjárveitingar til vegaframkvæmda á næsta ári eða næstu árum, það taldi Gylfi Þ. Gíslason algert ábyrgðarleysi, og mig hefði því langað til þess að spyrja þá þm. Alþfl. aðra en Gylfa Þ. Gíslason, sem ég veit um afstöðu hjá, hvort þetta er í raun og veru stefna Alþfl. að því er varðar framkvæmdir í vegamálum, að það sé algert ábyrgðarleysi að auka fjárveitingar til þess málaflokks á næsta ári.  Ég get ekki heldur stillt mig um, af því að sá hv. þm., sem talaði hér á undan mér, vandaði mjög um við hæstv. ríkisstj„ - og var það ekki nema eðlilegt og átti fyllsta rétt á sér, - en hann sagði eitthvað á þá leið, að alþm. virtust því marki brenndir að telja allar framkvæmdir góðar framkvæmdir og eftir því sem framkvæmdirnar væru fleiri, þá væru þær líklega betri. Hann nefndi sem dæmi að ein Borgarfjarðarbrú væri góð, en tvær Borgarfjarðarbrýr væru betri og þá þrjár auðvitað enn þá betri. Nú veit ég ekki af hverju þessi hv. þm. hefur tekið Borgarfjarðarbrúna sem dæmi, vegna þess að ég man ekki betur en þessi hv. þm. hafi einmitt verið stuðningsmaður þess að í framkvæmdir við Borgarfjarðarbrúna var ráðist á sínum tíma. Þessi hv. þm. deildi réttilega á ráðleysi varðandi framkvæmdir við Kröflu, og ég tek fyllilega undir það. Hann sagði að það væri fyrirsjáanlegt að sú framkvæmd yrði ekki farin að skila arði á næstu árum. Ég spyr áfram þennan hv. þm. og þá Alþfl: menn: Eru líkur á því að t.d. sú framkvæmd, sem þeir studdu hvað dyggilegast hér með núv. hæstv. ríkisstj., járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði, verði farin að skila arði á næsta ári t.d. eða þar næsta? Þar er um að ræða fjárfestingu upp á a.m.k. 20 milljarða kr., fjárfestingu sem var studd dyggilega af þm. Alþfl. þegar hún var ákveðin, - framkvæmd sem líklega verður ef hún er ekki þegar orðin til þess að raska hvað mest búsetu manna í landinu. Það hefur verið á það bent, að í þessu fjárlagafrv. er enn gert ráð fyrir vörugjaldinu illræmda, 18%, og er gert ráð fyrir að það gefi ríkissjóði tekjur að upphæð 7 milljarða kr. á næsta ári eða næstum því sömu upphæð og greidd er í launaskatt á öllu landinu á árinu 1978. Hér er um að ræða einhvern versta og ranglátasta skatt sem lagður hefur verið á um árabil, a.m.k. á það fólk sem býr fjarri höfuðborgarsvæðinu, því að það er staðreynd og hefur verið sýnt fram á að 18% vörugjald getur þýtt í kostnaði hjá neytendum víðs vegar útí á landsbyggðinni allt að 27–30% álag ofan á það vöruverð sem ella gilti. Hér er því um herfilega ranglátan skatt að ræða að því er varðar dreifbýlisfólk. Það var réttilega getið um það áðan af einum ræðumanna, að þegar þetta gjald var sett á um mitt ár 1975, þá var það gert með brbl. og þá réttlætt sem tímabundið gjald, tímabundinn tekjustofn. Nú er augsýnilega gert ráð fyrir að þessi tekjustofn, þessi skattheimta verði kirfilega fest í ríkiskerfinu, þannig að litlar sem engar líkur eru á því, a.m.k. ekki undir stjórn núverandi valdhafa, að við losnum við þetta illræmda vörugjald eða þennan óréttláta skatt. Það hefur verið vikið að því hér, að samkv. þessu fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir fjárveitingum til neinna nýbygginga eða nýframkvæmda að því er varðar skólamál í landinu á fjári. ársins 1978, - ekki gert ráð fyrir neinum nýbyggingum, nýjum framkvæmdum. Ég vil í sambandi við þennan málaflokk vekja athygli á því, að samkv. fjárlagafrv. fyrir 1978 er ekki gert ráð fyrir að hefja eða halda áfram framkvæmdum t.d. við Menntaskólann á Ísafirði sem er þegar orðinn mörgum árum á eftir áætlun miðað við byggingarframkvæmdir. Hér er um að ræða að mínu viti allalverlegt mál, því að það vita a.m.k. þeir sem til þekkja, að Menntaskólinn á Ísafirði á við að búa húsnæðisskort og vandræði að því er varðar kennsluhúsnæði, og það bitnar ekki bara á menntaskólanum sem slíkum, það bitnar einnig á öðrum skólum á Ísafirði, því að kennsla hefur farið fram í gamla barnaskólahúsinu á Ísafirði. Ég vænti þess, að þeir, sem koma til með að fjalla um þessi mál í fjvn., sýni skilning að því er þessa framkvæmd varðar, því að hún er vissulega orðin miklu lengra á eftir áætlun en nokkur sanngirni mælir með að mínu viti. En það eru fleiri málaflokkar sem koma til með að standa mjög höllum fæti, ef svo heldur fram sem horfir og ákveðið verður eins og fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Ég vil t.d. nefna íþróttamálin. Samkv. nýjustu upplýsingum mun íþróttasjóð vanta a.m.k. um 273 millj. kr. til þess að geta staðið við þær skuldbindingar sem lög gera ráð fyrir að hann standi við. Fjárlagafrv. gerir ráð fyrir 261 millj. kr. til Íþróttasjóðs, en þær skuldbindingar, sem hann á að standa skil á nú þegar, eru upp á 534 millj. kr. Og það á sama við, að því er ég best veit, um þennan málaflokk eins og skólamálin, að hér er ekki gert ráð fyrir neinum nýjum framkvæmdum að íþróttamannvirkjum umfram það sem þegar er búið að ganga frá. Það er rétt að minna á það hér í leiðinni, að þegar fyrrv. ríkisstj. tók við hafði myndast langur skuldahali hjá Íþróttasjóði. Frá þeim málum var gengið þá, það átti að greiðast upp á örfáum árum, þannig að hallinn var þá úr sögunni. Síðan hefur það gerst í tíð núv. ríkisstj., að hér hefur enn myndast stórkostlegur hali sem alveg er greinilegt að kemur til með að skapa stórkostleg vandræði og er þegar raunar farinn að skapa slíkt vandræðaástand. Ekki þarf að fara mörgum orðum um það, hvernig ástandið er í þeim málaflokki sem heyrir undir flugmálin. Þing eftir þing og ár eftir ár hefur verið á það bent af hálfu flugmálastjóra að ástand í flugmálum á svo til öllum flugvöllum landsins væri svo slæmt að í raun og veru ætti að loka öllum flugvöllum vegna skorts á öryggi og aðbúnaði þessara flugvalla. Það virðist ekki vera gert ráð fyrir því í þessu fjárlagafrv. að neinn verulegur gaumur sé gefinn að þessu hættuástandi, sem vakin hefur verið sérstök athygli á varðandi öryggi og aðbúnað á flugvöllum. Að vísu er gert ráð fyrir nokkurri hækkun í krónutölu varðandi framkvæmdir á flugvöllum, en hún er rétt liðlega yfir það sem framkvæmdakostnaður hefur aukist á milli ára. Hér er vissulega um að ræða mjög veigamikil mál sem full ástæða er til fyrir hv. Alþ. að gera sér grein fyrir og taka alveg sérstaklega að mínu áliti fastari tökum en gert hefur verið. Ég vil einnig vekja sérstaklega athygli á því, að fjárveitingu til hinnar svokölluðu byggðalínu á Vestfjörðum er hvergi að finna í því fjárlagafrv. sem hér er til umr. En í frv. er þó, að ég held, gert ráð fyrir fjárveitingum eða minnst á allar aðrar línur sem eru sambærilegar við byggðalínu til Vestfjarða. Hún virðist því enn vera tekin út úr, og frv, gerir ekki ráð fyrir að þar verði um neinar framkvæmdir að ræða á næsta ári. Nú er það svo, að hér er um að ræða eina af aðalforsendum þess, að Orkubú Vestfjarða var sett á stofn, og öllum ætti að vera um það kunnugt, að Vestfirðir eru sá landshluti sem hvað verst er settur að því er varðar raforku. Það verður því ábyggilega litið, svo að maður noti orð hæstv. forsrh., alvarlegum augum af Vestfirðingum ef ekki á að standa við gefin fyrirheit sem hæstv. iðnrh. hefur gefið, og það verður eftir því tekið, hvort Vestfirðir verða í þessu sem og mörgu öðru skildir eftir að því er varðar framkvæmdir í sambandi við orkumál. Ég nefndi hér áðan hafnamálin. Það er ekkert vafamál að hafnamálin hafa verið velflestum sveitarsjóðum og hafnarsjóðum úti á landsbyggðinni hvað erfiðastur þröskuldur í sambandi við fjárfestingu og að standa við skuldbindingar í þeim efnum. Fjárveitingar til hafnarframkvæmda hafa á undanförnum þremur árum verið stórkostlega skornar niður. Og eins og hér var hent á áðan, þá er gert ráð fyrir röskum 1100 millj. til framkvæmda í fiskihöfnum á landinu á því fjárlagafrv. sem hér er til um. Í hafnaáætlun, sem hér hefur nýlega verið dreift, er gert ráð fyrir miklu hærri fjárhæð til framkvæmda en fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Annað tveggja gerist því, að fjárveitingar til hafnarframkvæmda verða stórlega skertar að raungildi, eða þá, sem ég tel að sé sjálfsagt, að gera verður ráð fyrir verulegri hækkun á þessum lið að því er varðar fjárlög fyrir árið 1978. Þetta á við um hinar almennu fiskihafnir í landinu. En það er annað viðhorf þegar kemur út á önnur svið að því er varðar hafnamál, eins og t.d. Grundartangahöfnina. Fyrir henni virðist eiga að sjá vel, bæði að því er varðar ríkishlutann og einnig ætlar ríkið að fjármagna hlut sveitarsjóðanna sem hér eiga hlut að máli. Ég hygg að það hafi a.m.k. ekki verið ætlun þeirra Alþfl.-þm., sem studdu Grundartangaverksmiðjuna og þær hafnarframkvæmdir sem þar er gert ráð fyrir, að þær nytu forgangs umfram allar aðrar hafnir í landinu, að framkvæmdir við Grundartanga yrðu á kostnað fiskihafna víðs vegar í kringum landið. Raunin virðist hins vegar ætla að verða sú. Ég vil aðeins í þessu sambandi varðandi hafnamálin vekja athygli á því að í þeim hafnalögum, sem samþ. voru á Alþ. 1973 og tóku gildi, ef ég man rétt, um áramótin 1973–1974, var sérstakt ákvæði til bráðabirgða sem gerir ráð fyrir að gerðar skuli sérstakar ráðstafanir til þess að létta greiðslubyrði af lánum þeirra hafnarsjóða sem eru verst settir. Hér er beinlínis lagaskylda. Á fjári. áranna 1974 og 1975 voru á heimildargrein 50 millj. árið 1974 og 40 millj, á árinu 1975 til þessa. Síðan er mér ekki kunnugt um, að nokkuð hafi gerst að því er þetta varðar. Hefur því ekki verið framfylgt þessu lagaákvæði hafnalaga sem gert var ráð fyrir að yrði til þess að létta greiðslubyrði þeirra hafnarsjóða í landinu sem verst eru settir, og þeir eru margir. Hér er því um að ræða að mínu viti svik við framkvæmd þeirra laga sem allir voru sammála um að ætti að framkvæma eins og þetta bráðabirgðaákvæði í hafnalögunum gerði ráð fyrir. Það er full ástæða til að minna á þetta hér og spyrjast raunar fyrir um það hjá talsmönnum hæstv. ríkisstj., hver sé meining í þessu máli áfram, hvort enn eigi að forðast að standa við þetta lagaákvæði, kannske þriðja árið í röð, þ.e.a.s. árið 1978. Þá vil ég aðeins nefna hér eitt atriði sem mér finnst ástæða til þess að vekja athygli á að því er varðar fjárlagagerð fyrir árið 1978. Nú er það svo, eins og öllum hv. þm. er kunnugt, að ríkissjóður á 85% af öllum heilsugæslustöðvum og sjúkrahúsum. í fjárlagafrv. fyrir árið 1978 er ekki gert ráð fyrir einum einasta eyri til viðhalds þessum eignum ríkisins að 85%. Það allt virðist eiga að setja á sveitarfélögin. Um þetta virðist vera ágreiningur. Fleira að segja er mér kunnugt um að eitt rn., þ.e.a.s. það rn, sem hér á hlut að máli, heilbr.- og trmrn., eða fulltrúar þess telja að skýlaust eigi ríkissjóður að standa skil á og standa undir 85% af viðhaldskostnaði þessara mannvirkja. En hæstv. fjmrh. virðist vera á annarri skoðun og raunar ríkisstj, sem heild, því að hér er um að ræða frv. ríkisstj. sem heildar, en ekki einstaks ráðh. Um þetta er deilt. Það eru uppi um þetta deilur. Meira að segja viðkomandi rn. telur að ríkissjóður eigi að borga þennan hluta af viðhaldi.  Ég skal, herra forseti, ekki lengja öllu meira mitt mál hér. Ég vil bó, áður en ég lýk því, aðeins vekja athygli á því og taka undir þá gagnrýni sem komið hefur fram, ekki bara hér á Alþ., heldur og víðar, varðandi þau áform hæstv. ríkisstj. að ætla á fjárl. ársins 1978 að gera ráð fyrir 700 millj. kr. til kaupa og endurbóta á hinu margnefnda Víðishúsnæði. Verði það framkvæmt og verði við það staðið af hæstv. ríkisstj., eins og bendir allt til, þá er ekki á nokkurn hátt að mínu viti hægt að tala um að ríkissjóður sé í fjárþörf. Slík ráðstöfun er að mínu viti vægast sagt bruðl á fjármunum ríkisins, ef hér á að standa að máli eins og frv. og hæstv, ríkisstj. og kannske stjórnarliðið í heild ætlar sér að gera. Ég held raunar að meiri hl. fjvn., þ.e.a.s. stjórnarliðar í fjvn., hafi þegar samþykkt þessa ráðstöfun á fjármunum ríkisins að upphæð 700 millj. vegna þessara kaupa og endurbóta. Ég vil svo að síðustu aðeins fara örfáum orðum um þau vinnubrögð sem mér sýnist hæstv. ríkisstj. viðhafa að því er varðar fjárveitingar og fjárlög. Það hefur gerst á undanförnum árum, að hæstv. ráðh. leggja fram fjárlagafrv. sem fjárlagafrv. ríkisstj., og þeir gera að sjálfsögðu allt sem hægt er til þess að meiri hl. fjvn. spyrni við fótum að því er varðar mikla hækkun á fjárlagafrv. frá því, sem það er lagt fram og til þess, er Alþ. gengur frá fjárl. Það eru ótalmörg dæmi þess sjálfsagt, að beiðnum hinna ýmsu aðila, sem fjvn. hefur hafnað að taka inn á fjárlög, hefur verið sinnt bakdyramegin frá af hæstv. ráðh. Það eru mörg dæmi þess, að fjárbeiðnum, sem komið hafa til fjvn. og hefur verið hafnað fyrir afgreiðslu fjári., hefur verið sinnt bakdyramegin úr rn, viðkomandi ráðh. Nýjasta dæmið, sem ég veit um slíkt, er að því er varðar Þjóðleikhúsið. Þar er um að ræða a.m.k. 30–35 millj. kr. upphæð sem veitt var bakdyramegin eftir að fjvn. hafði hafnað þeirri heiðni í tvö ár í röð. Og fleiri slík dæmi mætti finna og nefna. Með vinnubrögðum af þessu tagi er að sjálfsögðu verið að lítilsvirða fjvn. og Alþ., og það fer að verða spurning í hugum manna, hver tilgangur sé með starfi fjvn. og Alþ. þegar einstakir ráðh. og kannske einstakir menn í kerfinu - þarf ekki ráðherratitil til - geta ráðstafað fjármunum með þessum hætti. Ég held að það sé full ástæða til fyrir hv. alþm. að gefa þessu gaum og hafa í huga að til þess eru vítin að varast þau. Ég skal svo ekki, herra forseti, hafa þessi orð fleiri að sinni. Það gefst frekara og betra tækifæri síðar til þess að ræða þetta mál við 2. umr. fjárlaga.



Herra forseti. Enn liggur nýtt fjárlagafrv. fyrir hinu háa Alþ. Eftir þær umr., sem hér hafa farið fram í dag af hálfu stjórnarandstöðunnar, verður víst ekki fremur nú en endranær um þetta frv. sagt hið fornkveðna, að allir vildu Lilju kveðið hafa. Þvert á móti sætir frv, harðri gagnrýni og fáir eða engir finnast vafalaust sem ánægðir eru með alla þætti þess. Það er vissulega ekki nýtt. Fjárlög grípa með ýmsum og mismunandi hætti inn í líf hvers einstaklings. Stundum hillir þar undir að vonir um mikilsverð framfaramál heilla byggðarlaga eða landsins alls rætist. Alltaf er þó hitt gert, að það er seilst ofan í vasa borgaranna til að greiða hina ýmsu reikninga. Stundum finnst manni að þeir, sem gagnrýna harðast fjárlagafrv. hverju sinni, telji sig hafa yfir að ráða einhvers konar töfraráðum sem dugi til að hækka útgjöld til framkvæmda á hinum ýmsu sviðum, hækka t.d. tryggingabætur, auka löggæslu, stórauka framlög til skóla og menningarmála o.s.frv, og lækka jafnframt álögur á almenning. Það tíðkast mjög að flytja till. um hækkun framlaga til ýmissa nauðsynjamála sem allir vildu fegnir styðja. Hitt er sjaldgæfara, að bent sé á raunhæfar leiðir til tekjuöflunar á móti. Það er t.d. ekki úr vegi að geta þess, að ég fór lauslega yfir þær till., sem fluttar voru af hálfu stjórnarandstöðunnar við 2. og 3. umr. fjárl. á s.l. ári, og ég kom þar ekki auga á neina lækkunartill., heldur aðeins hækkunartill.

Það er ekki rétt.

Ég kom ekki auga á, sagði ég. Það væri áreiðanlega auðvelt starf fjvn. hv. Alþ. og skemmtilegt, ef það væri eingöngu í því fólgið að raða verkefnum á útgjaldahlið fjárlagafrv. og engar áhyggjur þyrfti að hafa af tekjuhliðinni. En þannig gengur þetta bara ekki til. Enn eigum við sem fyrr við þann vanda að stríða, að miklu fleiri verkefni bíða úrlausnar en gjaldþol almennings leyfir að leyst séu. Ég er einn þeirra manna sem oftast finnst þeir menn hafa rök að flytja sem bera upp óskir um aukin fjárframlög við fjvn. En svo fáir sem við erum og framkvæmdageta okkar takmörkuð er engin von til að við getum á svipstundu komist fullkomlega til jafns við langþróaðar iðnaðarþjóðir við ýmiss konar uppbyggingu til félagslegra þarfa. Hitt er sönnu nær, að ástæða sé til að vera stoltur af því sem áunnist hefur. Margt af því getur áreiðanlega talist til stórvirkja. Á undanförnum árum hafa ákveðnir þættir í þjóðarbúskap okkar verið gagnrýndir öðru fremur. Má þar t.d. nefna dómsmál, samgöngumál, upphæðir bótagreiðslna almannatrygginga, ýmsa þætti sjúkratrygginga, byggingu sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva, skóla, menningarmál o.fl. Það er mjög eðlilegt að menn finni hver á sínum stað hvar skórinn kreppir einkum að, og auðvitað er það svo eins og áður, að þetta frv., sem nú liggur fyrir hinu háa Alþ., gerir ekki ráð fyrir að sé komið til móts við nema hluta af óskum þegnanna um fjárframlög til ýmiss konar framfaramála. Ef við lítum á þetta fjárlagafrv, og athugum helstu einkenni þess, þá er eitt það augljósasta hversu hækkanir verða miklar vegna aukins kostnaðar við sjálfan ríkisreksturinn. Annað, sem er augljóst, er að svipuð útgjöld eru ætluð til framkvæmda á fjárl, sjálfum eins og að undanförnu að framkvæmdamætti, en nokkur samdráttur í þeim framkvæmdur sem fjármagnaðar eru með lántökum. Það, sem ræður mestu um þessa þróun, að rekstrarliðirnir hækka mjög, eru þær miklu kauphækkanir sem hafa orðið á þessu ári og fyrirsjáanlegar eru á næstunni. Ég ætla ekki hér að fara að tala um að þessar kauphækkanir séu of miklar eða að þeir menn, sem taka kaup sitt hjá ríkinu, séu ofhaldnir af þeim launum sem þeir taka þar. En hitt er auðvitað alveg augljóst mál, að það er ákaflega náið samband á milli heildarupphæðar fjárlagafrv. og þess kaupgjalds sem greitt er í landinu hverju sinni. Þetta sést m.a. af því, að í A-hluta fjárlagafrv. eru laun áætluð, áður en þær hækkanir eru teknar inn sem stafa af síðustu kauphækkunum og áður en búið er að gera ráð fyrir þeirri kauphækkun sem verður 1. des. vegna vísitöluhækkana og annarra hækkana, þá er þó gert ráð fyrir því að laun séu nærri 32 milljarðar eða rúmlega fjórði hluti af heildarupphæð A-hluta fjárl., og í B-hlutanum eru launin áætluð rúmlega 12 milljarðar. Auk þess hafa svo auðvitað launagreiðslur geysilegt áhrif á hversu nýtast þau framlög sem varið er til hinna ýmsu framkvæmda í landinu. Þess vegna er það augljóst mál, að kaupgjaldið sjálft hefur ákaflega mikil áhrif á upphæð fjári. og miklar kaupgjaldshækkanir hækka sjálfkrafa fjárlagafrv. geysimikið, ef á annað borð á að koma á svipaðan hátt til móts við almennar þarfir þjóðfélagsins og áður hefur verið. Það kom m.a. fram hjá hv. 11. landsk. þm., eftir því sem ég skildi mál hans, að það væri ekki launahækkanirnar sem hefðu umtalsverð áhrif á verðbólguna og þær hefðu ekki heldur umtalsverð áhrif á afkomu ríkisbúskaparins, því að mikill hluti launahækkananna kæmi aftur til baka í óbeinum og beinum sköttum. Auðvitað er það rétt, að mikill hluti launahækkana kemur aftur til ríkissjóðs - mikill hluti, en ekki neitt nálægt því allt - í beinum og óbeinum sköttum. En þess ber að geta, að eins og fyrirkomulag er á skattgreiðslu kemur mjög mikill hluti af þessum hækkunum ekki til ríkissjóðs aftur fyrr en eftir nokkuð langan tíma. Og eitt af því, sem ráðgert er að breyta í skattalögunum - auðvitað aðeins eitt af því sem ráðgert er að breyta og alls ekki út af fyrir sig nein stórkostleg lækning á skattamálum - er að taka upp staðgreiðslu skatta. Það hefur auðvitað það í för með sér, að þegar launahækkanir verða miklar og verðþensla er mikil, þá koma afleiðingar launahækkana fyrr til greiðslna inn í ríkissjóð. En það er rétt sem hér var bent á, að þetta hefur veruleg áhrif á gjaldþol almennings, Ef borgaður er 40% skattur á verðþenslutímum, þá skiptir náttúrlega miklu máli hvort sá skattur er greiddur jafnóðum af því kaupi, sem út er greitt hverju sinni, eða hann er greiddur af tekjum liðins árs. Þetta mundi ekki skipta miklu máli ef við byggjum við stöðugt verðlag, en þegar verðþenslan er jafnmikil og er, þá er í raun og veru alrangt að tala um að beinir skattar séu nærri því eins háir og skattalögin sjálf segja. Menn eru á því ári, sem þeir greiða skattana, ekki að greiða nema 40 eða 50% í heild af tekjum sínum, heldur miklu lægri upphæð, misjafnlega miklu lægri eftir því hversu launahækkanir verða miklar á milli áranna. Ég ætla, áður en lengra er farið, að minnast á nokkra þætti fjárlagafrv, sem gagnrýndir hafa verið, á mismunandi hátt að vísu, og byrja á því að nefna greiðslur landbrn. Einn sá þáttur, sem mest hefur verið gagnrýndur í þessu frv., raunar bæði í sjónvarpsumr. í gærkvöldi og eins hér í dag, er sú upphæð sem ráðgert er að verja til útflutningsbóta á næsta ári. Þessi upphæð er vissulega há, og það er ekkert undarlegt við það að menn ræði um hvernig best verði snúist við þeim vanda sem skapast af því að ekki fæst það verð fyrir útfluttar landbúnaðarvörur sem við þyrftum að fá til að framleiðsla þeirra stæði undir sér. Ég hygg að menn hlaupi oft yfir þá staðreynd, að landbúnaður svo að segja hvarvetna í heiminum, þó að það finnist vafalaust undantekningar frá því, er mjög studdur af opinberu fé. Þetta er gert hér á landi, og þetta er gert í aðalviðskiptalöndum okkar, eins og t.d. á Norðurlöndunum. Hér eru beinir styrkir til landbúnaðarins einkum fólgnir annars vegar í útflutningsbótunum og hins vegar í beinum ræktunarstyrkjum og að litlu leyti í styrkjum til húsbygginga. Upphaf útflutningsbótanna má rekja til þess, að samkv. lagabreytingum frá 1959, sem ég hygg að allir stjórnmálaflokkar sem þá áttu sæti á Alþ. hafi samþykkt, var gert ráð fyrir að taka upp útflutningsbætur. Þessar útflutningsbætur áttu að vera að hámarki 10% af heildarframleiðsluverðmætt landbúnaðarvara. Lög geta vissulega verið umdeilanleg, en ég held að það sé rétt að rifja upp í fáum orðum tilefni og tilgang þessarar lagasetningar. Eitt meginatriði framleiðsluráðslaganna frá 1917 er það ákvæði, að bændum skuli tryggðar tekjur í samræmi við aðrar vinnandi stéttir í landinu, eins og það var orðað. Á fyrstu árunum eftir setningu framleiðsluráðslaganna var oft skortur á einstökum landbúnaðarvörum og útflutningur var ekki. Árið 1958 lagði Framleiðsluráð landbúnaðarins verðjöfnunargjald á dilkakjöt í innanlandssölu til að bæta óhagkvæman útflutning. Þessa ákvörðun framleiðsluráðs kærðu fulltrúar neytenda í 6 manna n., en töpuðu málinu bæði í undirrétti og Hæstarétti og lauk málinu síðla sumars 1959. Upp úr þessum átökum kom sú breyting á framleiðsluráðslögunum, að réttur til útflutningsbóta var ákveðinn og hámark þeirra miðað við 10% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar og skyldi þetta gjald greitt beint úr ríkissjóði. Flest ár síðan þetta var ákveðið hefur aðeins verið þörf fyrir hluta útflutningsbótanna, en á árunum 1967–1968 og árunum þar í kring hrökk útflutningsbótarétturinn ekki að fullu til að greiða bændum það verð sem þeir áttu að fá, og það sama er að endurtaka sig á þessu ári sem nú er að líða. Ákvæðin um útflutningsbætur eru sett til þess að tryggja bændum fullt verð fyrir framleiðsluvörur sínar þótt framleiðslan fari nokkuð fram úr innanlandsþörf. Í útflutningsbótaréttinum er viðurkennd sú meginstefna í framleiðslumálum, að miðað skuli að því að hér séu framleiddar nægar kjöt- og mjólkurvörur til innanlandsneyslu, og til þess að svo megi verða er auðvitað ekki hægt að komast hjá nokkurri umframframleiðslu, mismunandi mikilli eftir árferði. Ef tryggja á bændum viðunandi lífskjör, verður það vart gert án einhvers konar þátttöku ríkisvaldsins, einfaldlega vegna þess að viðskiptalönd okkar og nágrannar styrkja landbúnað sinn með beinum og óbeinum styrkjum og halda þannig niðri verði á neysluvörum. Eðlileg verðmyndun á sér því naumast stað í landbúnaði í okkar heimshluta. Gott dæmi um þetta eru viðskiptin við frændur okkar Norðmenn. Við seljum þeim verulegan hluta þess dilkakjöts sem við flytjum út. Norskir bændur fá til muna hærra verð fyrir sitt dilkakjöt en íslenskir bændur, og Norðmenn greiða okkur innan við helming þess verðs sem við þyrftum að fá. Ef við gætum selt dilkakjöt í Noregi á sama grundvelli og Norðmenn selja okkur skip og aðrar iðnaðarvörur, þyrfti ekki útflutningsbætur á þann dilkakjötsútflutning, og ekki stæði á norskum neytendum að kaupa kjötið okkar. Of langt mál yrði að ræða hér í einstökum atriðum rök með og móti útflutningsframleiðslu landbúnaðarvara. En minna má á að ull og skinn eru verðmæt hráefni og undirstaða iðnaðar sem veitir mikla atvinnu. Vinnsla annarra landbúnaðarvara er einnig mikilvæg fyrir atvinnulíf þéttbýlisins. Útflutningur landbúnaðarvara færir okkur þrátt fyrir allt mikilsverðan gjaldeyri. Mestu máli skiptir þó, að ef við á annað borð ætlum að halda áfram að byggja þetta land, þá verður það ekki gert án landbúnaðar. Fólki heftur fækkað mjög ört í landbúnaði á undanförnum árum. Framleiðslan hefur aukist. Ýmissa félagslegra vandamála gætir í vaxandi mæli í strjálbýlinu. Það væru hörmuleg mistök, - mistök sem afkomendur okkar ættu bágt með að fyrirgefa, ef svo yrði þrengt að íslenskum landbúnaði að enn yrði stórfelld fólksfækkun í sveitum og heil byggðarlög legðust í auðn. Við ættum heldur að hyggja að aðgerðum Norðmanna í þessu efni. Þeir telja það öryggis- og hagsmunamál að bæta hag sinnar bændastéttar og fylgja þeirri skoðun eftir með stórfelldum opinberum framlögum til landbúnaðar. Ekki er úr vegi einmitt nú að geta þess sem öllum er kunnugt, að það fara fram stórfelldar hækkanir á kaupgjaldi í landinu og með nýlegum samningum við starfsmenn ríkis og bæja hefur ríkið tekið á sig stórfelld aukin útgjöld í formi hækkaðs kaupgjalds. Á sama tíma og þetta gerist hefur orðið að leggja sérstakt verðjöfnunargjald á dilkakjötsframleiðslu haustsins 1976 og þetta verðjöfnunargjald kemur til þess að lækka kaup og tekjur bænda mjög veralega á þessu almanaksári. Ég er einn þeirra manna sem telja að stefnan í landbúnaðarmálum þurfi alltaf að vera til endurskoðunar, og ég er líka einn þeirra manna sem telja að það sé engin allsherjarlausn á vandamálum landbúnaðarins að auka framleiðsluna. En þegar hugað er að vandamálum landbúnaðarins, þá þarf að hafa fleira en eitt í hyggju og, eins og ég sagði áðan, m.a. það að leysa þau á þann hátt að við styrkjum byggðina í sveitunum fremur en veikjum hana. Til lengdar yrði það farsælast fyrir alla landsmenn. Samgrn. er eitt af þeim rn., sem vissulega er oft talað um, og þær framkvæmdir, sem það hefur með höndum eða Vegagerðin fyrir þess hönd. Vegalagning er eitt af þeim efnum sem hvað mest er til umr. manna á meðal, a.m.k. úti um landsbyggðina. Þetta rn, fær til umráða talsvert hærri fjárupphæð en var á s.l. ári. Á fjárl. 1977 var áætlað fé til vegagerðar 5 milljarðar 650 millj., en í frv. nú er sambærileg tala rúmir 9 milljarðar og hækkunin er hátt í 4 milljarða milli ára. Þetta svarar til þess að framkvæmdamáttur vegafjár hækki um 25–30% frá því sem var á s.l. ári, miðað við verðlag þess tíma sem fjárlagafrv. er sett fram. Það hefur verið minnst á það hér áður, að formaður þingflokks Alþfl. varaði alveg sérstaklega í sjónvarpinu í gærkvöldi við þessari miklu aukningu vegafjár. Ég get varla gert ráð fyrir því að formaður þingflokksins flytji þjóðinni í sjónvarpi boðskap sem hann fylgir ekki eftir hér inni á hinu háa Alþ. Það kann að vera að stórframkvæmdir séu alltaf meira og minna varhugaverðar, og vegaframkvæmdir hafa vissulega verið umdeildar. Ég hygg þó að hinn almenni borgari í dreifbýlinu spyrji ekki eins oft um neinn einstakan þátt framkvæmda og einmitt vegagerðina. Það hefur verið rakið hér áður, að víða um land vantar mikið á að frumþörfum sé fullnægt í vegagerð. Vegirnir eru allvíða þannig úr garði gerðir að stórfelldar samgöngutafir verða á vetrum, jafnvel milli allfjölmennra byggðarlaga, þótt vegir þar liggi um láglendi. Hitt er líka alveg augljóst, að við getum ekki til lengdar unað því, að ekki komi það sem kallað er varanlegt slitlag á vegina umfram það sem nú er. Ég hygg, að við eigum ekki mjög langt í land með að byggja helstu umferðaræðar um sveitir - helstu vöruflutningaleiðir og fólksflutningaleiðir um sveitir - upp úr snjónum. Og þegar því verkefni er lokið í aðalatriðum getum við snúið okkur af alefli að því að leggja slitlag á vegina. Það er oft verið að bera saman framkvæmdir í vegagerð nú og á árunum eftir 1970, og það er rétt, að á þeim erfiðleikatímum, sem þessi ríkisstj. hefur átt við að búa í fjármálum, hefur nokkuð dregið úr vegaframkvæmdum. En ég vil vekja athygli á því, að með sérstökum hætti var staðið að stórframkvæmdum á tíma vinstri stjórnarinnar, eins og t.d. vegarlagningunni yfir Skeiðarársand, og lagt var í tiltölulega stórar framkvæmdir á takmörkuðum svæðum þá, eins og lagningu bundins slittags í nágrenni Reykjavíkur. Þó að vegaframkvæmdir hafi ekki aukist að magni til frá þessum árum, þá hygg ég að þeir, sem búa í hinum dreifðu byggðum, verði ekki síður varir við vegaframkvæmdir nú en var á þessum árum, þegar undanskilinn er Skeiðarársandurinn. Hér hefur verið minnst á hafnarframkvæmdir, og m.a. kom fram í ræðu hv. 5. þm. Vestf. að það hefði ekki verið staðið við loforð um óafturkræf framlög úr Hafnabótasjóði á árunum 1976 og 1977. Ég vil upplýsa hv. þm. um að þetta er alls ekki rétt. Ég hef því miður ekki hér við höndina með svo litlum fyrirvara tæmandi upplýsingar um þetta mál. en þess má geta, að á árinu 1976 var t.d. veitt allmikið óafturkræft framlag til bæjar á Vestfjörðum sem heitir Bolungarvík og á árinu 1977 t.d. til Bíldudals. Það hefur því verið staðið við þetta loforð og fjárframlög úr þessum sjóði, óafturkræf fjárframlög vegna erfiðrar afkomu hafna, hefur m.a. runnið til Bolungarvíkur á þessum tíma. Það hefur borið allmikið á því í ræðum þeirra þm., sem hér hafa talað á undan mér, að þeir hafa fullyrt margt. Það er tiltölulega auðvelt að fullyrða, það er ekki ævinlega jafnauðvelt að standa við það sem fullyrt er. Í þessu tilfelli er auðvelt og tiltölulega fljótlegt fyrir hv. þm. að ganga úr skugga um það, að hann hafi haft þarna rangt fyrir sér og það veit ég, að hann mun gera. En ef við lítum á hafnarframkvæmdir, þá hefur vissulega mjög mikið þokast áfram í hafnarframkvæmdum á landinu á undanförnum árum. Það hefur verið unnið stöðugt að hafnargerð. Auðvitað hafa verkin þar ekki gengið eins bratt fram og áhugamenn og framkvæmdaglaðir menn hefðu viljað. Samt sem áður hefur þokast þar mjög í áttina, og ég hygg að í raun og veru sé þessi þáttur samgöngumálanna e.t.v. einna best á vegi staddur nú. Það þýðir auðvitað ekki að þarna megi láta deigan síga á nokkurn hátt. Þarna verður að halda framkvæmdum áfram um allt land. Við eigum margar hafnir í landinu. Þessar hafnir eru ákaflega nauðsynlegar, ekki eingöngu samgöngutæki, heldur líka atvinnutæki, og við megum á engan hátt vanrækja uppbyggingu hafnanna, enda tel ég, eins og áður segir, að þar hafi verið unnin stórvirki á undanförnum árum. Um flugmálin vil ég segja það, að það kemur þar fram eins og annars staðar að við höfum ekki þá framkvæmdagetu sem við hefðum óskað eftir og vissulega hefði verið þörf á. í landinu eru milli 30 og 40, ég held nær 40 áætlunarflugvellir, og það þarf ekki mikið ímyndunarafl til að átta sig á því, að það kostar mikið fé að búa þessa flugvelli fullkomnum öryggistækjum og búa þá yfirleitt svo úr garði að þeir geti kallast fullkomnir nútímaflugvellir. Í þessu sambandi er kannske rétt að geta þess, að nokkrir menn úr fjvn, áttu þess kost á s.l. vori að skoða flugvelli hjá frændum okkar Norðmönnum, og var það vissulega lærdómsríkt og mjög athyglisvert. Þeir hafa byggt ágæta flugvelli, bæði litla og stóra, með fullkomnum öryggisbúnaði og vel búna á allan hátt. Það, sem vekur þó athygli þegar bornar eru saman samgöngur í þessum tveim grannlöndum, er það, að Norðmenn hafa einungis mjög lítið fleiri áætlunarflugvelli en við Íslendingar. Ef við þyrftum ekki að byggja hlutfallslega fleiri flugvelli en Norðmenn, þá gætum við látið okkur nægja tvo flugvelli í landinu. Ég hygg að við mundum ekki verða í neinum sérstökum vandræðum með að leysa þann þátt samgöngumálanna, ef við ekki þyrftum að byggja þarna hlutfallslega meira en Norðmenn. Þess vegna hlýtur það að verða svo, að það taki langan tíma að gera alla flugvelli okkar svo vel úr garði sem þurfa þykir og vissulega væri ákjósanlegt. Að því er samt unnið stöðugt þó ekki sé eins hratt farið og margir hefðu óskað sér. Af þessu, sem ég hef hér sagt, er augljóst að sá framkvæmdaþáttur, sem gert er ráð fyrir að aukist langmest samkv. fjárlagafrv., er vegagerðin. Ég fagna því, að sú ákvörðun hefur verið tekin af ríkisstj. og studd af þeim þingmeirihl., sem hún styðst við, að gera myndarlegt átak í vegamálum. Það er atriði sem ég veit að þjóðin þakkar bæði strax og þessi verk eru unnin og ekki síður þeir sem á næstu árum eiga eftir að fara um vegina. Það hefur verið gagnrýnt hér, hvernig fjár til þessara framkvæmda verður aflað, og auðvitað er það, að menn finna sárt til þess að þurfa að greiða háar upphæðir, hvort sem það er fyrir bifreiðarnar, sem þeir kaupa, eða fyrir bensínið, sem þeir nota. Ég ætla ekki að leggja hér dóm á það, hvort hæfileg hlutföll séu þarna á milli þessara tveggja þátta. En hitt er nokkuð augljóst, að við hljótum með einhverjum hætti að leggja mikið kapp á að bæta vegina. Það er út af fyrir sig óeðlilegt ósamræmi sem í því er fólgið að við höfum efni á því að kaupa mikið af dýrum bifreiðum, en ekki efni á því að búa vegina svo úr garði að bifreiðarnar, þessar vönduðu bifreiðar okkar, endist á vegunum. Hækkanir á því fé, sem gengur til menntmrn., eru 46.6% samkv. fjárlagafrv. Þar gætir auðvitað mjög mikilla kauphækkana, og enn eiga þær kauphækkanir, sem eftir er að gera ráð fyrir í frv., eftir að hækka hlut menntmrn. í fjárl. verulega frá því sem frv. gerir ráð fyrir. Af þeim þáttum, sem þarna er verulega aukið fjármagn til, má nefna kennslu þroskaheftra. Samkv. því, sem í fjárlagafrv. segir, eru þessi framlög aukin í krónutölu úr 132 millj. árið 1976, samkv. fjárl. 1976, og upp í 372.8 millj. samkv. frv. 1978. Þarna er vissulega verkefni sem nauðsynlegt er að sinna betur er gert hefur verið, og með þessu fjárlagafrv. er sýndur mjög verulegur vilji til þess að hlúa betur að þeim, sem við erfiðleika eiga að stríða í þjóðfélaginu, heldur en gert hefur verið á undanförnum árum. Þá má líka nefna það, að verulega eru auknar fjárveitingar til fræðsluskrifstofanna sem eiga að styðja mjög við bakið á þeim, sem fást við fræðslumál dreifbýlisins. Hækkun til dómsmrn. vegna dómgæslu, lögreglumála o.fl. er 1866.4 millj. kr. Þar fer mest fyrir hækkun til sýslumanna og bæjarfógeta, eða 607 millj., og Landhelgisgæslunnar 376 millj. rúmar. Það hefur mikið verið gagnrýnt á undanförnum árum, að dómsmálakerfið væri seinvirkt og þar þyrfti úrbóta við. Á valdatíma þessarar ríkisstj. hafa verið samþykkt nokkur lagafrv. sem eiga að auka öryggi og flýta gangi dómsmála. Stærsta nýmælið þar er rannsóknarlögregla ríkisins. Þær breytingar, sem hafa verið gerðar á dómskerfinu, kosta allmikið fé, bæði í húsakosti og mannahaldi. Á næsta ári er t.d. gert ráð fyrir 125 millj. kr. til byggingar ríkisfangelsa og vinnuhæla, og er það síst of í lagt. Ég tel að með þeirri styrkingu, sem dómsmálakerfið hefur hlotið á þessu tímabili með lagasetningu og auknum fjárframlögum, sé tvímælalaust komið til móts við kröfur almennings í landinu með myndarlegum hætti. En þarna ber enn að sama brunni, að aukin þjónusta kostar aukið fé og þetta aukna fjármagn hlýtur að verða að sækja í vasa skattborgaranna. Það væri rétt að nefna hér ýmislegt fleira. Það má t.d. nefna að auknu fé er varið til fiskirannsókna og til ýmissa þátta í sambandi við sjávarútveg, og alls staðar her auðvitað frv. merki þess, að í flestum greinum er haldið áfram við þær framkvæmdir og við þau framfaramál sem aðaláhersla hefur verið lögð á á undanförnum árum. Eitt af því sem gagnrýnt hefur verið, bæði af almenningi og stundum af stjórnarandstöðu, er hinn mikli kostnaður við sjálfan rekstur ríkisins. Það kom hér fram hjá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, að komið hefði í ljós á fundi í fjvn. að ekki hefðu komist til skila ákvarðanir fjvn. um fækkun manna í ákveðnu ríkisfyrirtæki. Ég var því miður ekki staddur á þessum fundi og þekki málið þess vegna ekki frá fundinum. En ég vil gjarnan taka undir það með hv. þm., að hvernig sem á þessu stendur, hvar sem upplýsingar um þetta hafa strandað, þá er það auðvitað ófyrirgefanlegt. Ég tel að af hálfu ríkisins sé verulega unnið að því að koma í veg fyrir óþarfa og óeðlilega útþenslu ríkisbáknsins. Það er í fyrsta lagi gert með því, að allar fastráðningar starfsmanna verða að fara fyrir ráðningarnefnd ríkisins sem aflar mjög ítarlegra upplýsinga um þörf fyrir þær óskir sem berast. Mér er það persónulega kunnugt, að það er mjög algengt að neitað sé um þær beiðnir sem berast um aukið mannahald, þó að hitt komi vissulega fyrir, að slíkar óskir séu teknar til greina. Þá er það eins, að fyrir fjvn. liggja hverju sinni óskir um aukið mannahald á ýmsum sviðum, og ég hygg að þeir, sem starfað hafa í fjvn., geti borið um það, að þar er ekki að því hrapað að leyfa fjölgun ríkisstarfsmanna. Þá tel ég að útgáfa starfsmannaskrár, skrár yfir ríkisstarfsmenn, þar sem gerð er grein fyrir því, hverjir hafa verið ráðnir með fullum heimildum og hverjir án slíkra fullra heimilda, sé mjög til þess að auka aðhald að ríkisstofnunum. En það hefur óneitanlega nokkuð borið á því, að einkum þær ríkisstofnanir, sem hafa að einhverju leyti tekjur á eigin vegum, hafi aukið starfsmannahald án þess að farið væri hinar réttu leiðir til þess að fá leyfi til þess. Starfsmannaskráin hefur hjálpað til þess að fjvn. gæti gert sér gleggri grein fyrir stöðunni í þessum málum, og bæði á s.l. sumri og sumrinu 1976 fór fjvn. yfir þessa skrá, gerði að vísu till. um að talsvert mikill fjöldi þeirra manna, sem þarna voru ráðnir, fengi fastráðningu eða yrði heimilað ráðning á, en neitaði líka ráðningu margra. Ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að starfsmannaskráin komi fyrr út en verið hefur, og nú er áformað að starfsmannaskrá, sem byggist á starfsmannahaldi á áramótum, komi út mjög snemma á næsta ári, og þá verður það enn á ný verkefni fjvn. að fara yfir skrána og kanna að hve miklu leyti kann að hafa verið farið á svig við fyrirmæli fjvn. eða þær reglur sem gilda um ráðningu starfsmanna hjá ríkisfyrirtækjum. Ég tel sem sagt að þarna sé beitt mjög verulegu aðhaldi, þó að hitt sé að vísu rétt, að það getur oft verið umdeilanlegt hvernig bregðast beri við umsóknum um aukið mannahald. Einn sá kostnaður, sem er mjög tilfinnanlegur við mannahald ríkisins og þó mjög misjafnlega eftir starfsgreinum, er yfirvinna. Hún er í sumum starfsgreinum mikil og mjög kostnaðarsöm. Algengt er að þau rök séu færð fyrir óskum um aukið mannahald, að þá geti yfirvinnan minnkað. Og vissulega getur verið fullkomlega réttlætanlegt að ráða fremur fleira starfsfólk til starfa heldur en hlaða það starfsfólk, sem fyrir er, óhæfilega miklum störfum. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hélt hér langa ræðu áðan, fullyrt margt og varð ekki orða vant, eftir því sem ég best gat heyrt, til þess að túlka sjónarmið sín. Hann virtist sakna þess mjög að ráðh. Framsfl. tækju meiri þátt í umr. um fjárlagafrv. en raun ber vilni. Ég get náttúrlega tekið undir það með honum, að sjálfsagt hefðu orðið betri ræðuhöld hér ef ráðh. hefðu tekið þátt í umr. En hitt verð ég að viðurkenna, að ég skil ekki fullkomlega þessa miklu aðdáun sem Sighvatur hefur á ráðh., þó að þeir séu vissulega ágætir menn. Ég hef álitið, að við hér í hinu háa Alþ. ættum að vera nokkuð jafnir gagnvart mönnum, svo að það skipti e.t.v. ekki öllu máli, þegar mál eru rædd, hvaða starfstitil sá ber sem málin ræðir. Hins vegar skal ég taka það fram, að ég tók þetta ekki sem neitt sérstakt vantraust á mig, jafnvel þó að Sighvatur vissi að ég hefði beðið um orðið. Það var ýmislegt merkilegt í þessari ræðu, eins og t.d. fullyrðing um að aldrei hafi svo mikill meiri hl. þm. fellt gengið eins mikið og gert hefði verið hjá þessari ríkisstj.

Rýrt verðgildi gjaldmiðilsins, sagði ég.

Rýrt verðgildi gjaldmiðilsins svo mikið. Þetta getur sjálfsagt verið rétt og þarna sleginn varnagli sem ákaflega auðvelt er að koma sér á bak við, þar sem verið er að tala um hversu mikill meiri hl. sé. Ég er ekki viss um að styrkleiki ríkisstj. þurfi endilega að fara eftir því, hvort meiri hl. er einum eða tveimur mönnum í þinginu meiri eða minni, þótt vissulega sé stuðningur að því að hafa mikið þingfylgi. En það er kannske ekki endilega það sem úrslitum ræður. Mér fannst þetta ágætt dæmi um hvernig hægt er að vera með stórar fullyrðingar á þann hátt að kannske þýði þær í raun og veru ekki nokkurn skapaðan hlut, því nógu margir varnaglar voru í fullyrðingunni til þess að það var mjög ólíklegt að hún gæti ekki staðist, án þess að hún segði þó í sjálfu sér nokkurn skapaðan hlut. Það voru líka notuð hér hörð orð um Kröfluvirkjun. Ég veit það jafnvel og allir landsmenn, að þar hefur orðið slys. Það var ekki séð, þegar þessi framkvæmd var ákveðin, að þar yrðu þau stórfelldu eldsumbrot sem orðið hafa og ekki sér enn fyrir endann á. Það verður auðvitað aldrei sannað eða afsannað að Kröfluvirkjun hefði verið afbragðs fyrirtæki, ef þetta slys hefði ekki hent. Það er ómögulegt að gera það. En ég vil leyfa mér að fullyrða að það sé okkur mjög nauðsynlegt að virkja gufuafl hér á landi og það sé ekki hægt að fullyrða neitt um það nú í dag nema þessi virkjun eigi eftir að reynast vel og skila góðum arði. Hins vegar er það rétt, að ef við hefðum getað séð svolítið fram í tímann hefðum við auðvitað ekki valið stað til öflunar gufu þar sem eldgos var í þann veginn að brjótast upp á yfirborðið. Þá gagnrýndi hv. þm. Sighvatur Björgvinsson þá menn, sem teldu að framkvæmdir væru sífellt af því góða, og tók sem dæmi máli sínu til sönnunar, að þetta væru menn sem hugsuðu svo, að ein Borgarfjarðarbrú væri góð, tvær Borgarfjarðarbrýr væru helmingi betri og þrjár Borgarfjarðarbrýr þá náttúrlega þrisvar sinnum betri. Ég er einn þeirra manna sem telja sig vera framkvæmdasinnaða. En ég held að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson meti ekki rétt skynsemi landsmanna þegar hann mælir orð eins og þessi. Ég held að það sé algerlega fráleitt að almenningur á Íslandi hugsi á þessa leið og að nokkur hugsi á þessa leið. Og ég verð að segja það eins og er, að ég kann því út af fyrir sig ekki vel að einmitt á þetta sé deilt. Við erum skammt á veg komnir með ýmsar framkvæmdir af mjög eðlilegum ástæðum. Við vorum fátæk þjóð langt fram á þessa öld, og við höfum ekki getað gert allt það sem hugurinn girnist. En ég mótmæli því alveg, að það sé hinn almenni hugsunarháttur að hugsa ekkert um það til hvers framkvæmdirnar leiða. Auðvitað er það svo, að menn greinir á um hversu skynsamleg hver einstök framkvæmd er, en þó venjulega miklu meira um það, hvernig skuli raða þeim framkvæmdum sem við getum komið á hverju sinni. Hv. þm. talar líka um stjórnlaus og hömlulaus framkvæmdaáform. Ég held að þetta fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir, beri þess ekki vitni að fyrirhugaðar séu stjórnlausar og hömlulausar framkvæmdir. Ég held að það verði miklu fleiri til þess að gagnrýna þetta frv. einmitt með svipuðu hugarfari og hv. þm. Karvel Pálmason, sem virtist algerlega á öndverðum meiði við hv. þm. Sighvat Björgvinsson og taldi að framkvæmdaþættirnir væru allt of litlir og það væri allt of stutt stigið til framfara og framkvæma. Mér virðist að þessir hv. þm. og alveg sérstaklega hv. þm. Sighvatur Björgvinsson eigi svolítið erfitt með að samræma þetta tvennt sem hann telur sig þó fylgja, annars vegar framkvæmdir, hins vegar ekki framkvæmdir, annars vegar megi fjárlög ekki hækka, hins vegar verði ekki hjá því komist að þau hækki, m.a. vegna hækkaðra kaupgreiðslna. Það væri ákaflega æskilegt ef mál eins og fjárlög, frv. eins og fjárlagafrv. væri rætt efnislegar en mér finnst að þessir tveir hv. þm. hafi gert. Það hefur verið minnst á skattamál, og það er rétt að ekki hefur enn þá séð dagsins ljós nýtt skattafrv. Ég er einn þeirra manna sem telja að það sé mikil nauðsyn að endurskoða skattalög, og ég vil vona að það takist, áður en þessu þingi lýkur, að semja ný skattalög. Það var minnst á staðgreiðslu skatta og þannig tekið til orða, að staðgreiðslukerfið ætti að taka upp á kostnað annarrar ríkisstj. Ég hygg að það sé ekki líklegt að slíkt fyrirkomulag mætti mjög verulegri gagnrýni, ef það er framkvæmt skynsamlega. Og ég vil vænta þess, að það fyrirkomulag að staðgreiða skatta verði þegnunum og ríkisheildinni heppilegra en það fyrirkomulag sem nú er. Herra forseti. Það er vissulega margt í þessu frv. til fjárl. sem væri vert að taka til miklu nánari skoðunar en hefur verið gert í þessum fáu orðum mínum. Ég hefði viljað að hægt væri að samþykkja fjárlög sem fælu hvort tveggja í sér, að hægt væri að framkvæma meira og þyrfti minni skatta að taka. En það er bara ekki hægt. Við verðum að sníða okkur stakk eftir vexti. Við verðum að velja úr þær framkvæmdir, sem við teljum nauðsynlegar, og reyna að koma þeim eins hratt áfram og við getum. Við verðum að stilla í hóf skattaálögum á allan almenning í landinu, og við verðum að stilla í hóf kostnaði við ríkisreksturinn. Einn af stærstu kostnaðarliðunum og einn sá kostnaðarliður sem hvað mest mun hækka í meðförum fjvn., eru framlög til heilbrigðis- og tryggingamála. Þessi þáttur er núna langfyrirferðarmestur í fjárlagafrv. eða rösklega þriðjungur af heildarupphæð fjárlagafrv., og þessi þáttur á mjög eftir að hækka vegna hækkana á lífeyrisgreiðslum og greiðslum til sjúkratrygginga sem verða beinar afleiðingar þeirra kaupsamninga, sem nýgerðir eru, og þeirra hækkana, sem fyrirsjáanlegar eru á kaupgjaldi á næstunni. Það hafa stundum komið upp raddir um það, að hægt væri að spara í þessum þætti ríkisútgjalda, og sjálfsagt væri það hægt. En ég vil spyrja: Viljum við það í rauninni þegar á herðir? Þarna er auðvitað mjög stór liður, og ef einhverjar aðgerðir væru gerðar til þess að lækka þennan lið, þá mundi þar fljótt geta munað um. En ég hygg samt að þegar grannt er skoðað verði menn mjög tregir til þess að lækka útgjöld til t.d. tryggingamálanna og til þeirra sem að einhverju leyti eiga erfitt í þjóðfélaginu, annaðhvort vegna aldurs eða vegna veikinda. Herra forseti. Ég mun ekki orðlengja þetta meira að ráði. Þó langar mig aðeins til þess að geta um eina stofnun sem var nefnd sérstaklega í kvöld, og það er Fjölbrautaskóli Suðurnesja. Það er rétt, að þar er ekki gert sérstaklega ráð fyrir framlagi til framkvæmda. Það er hins vegar ekki rétt, að það sé ekki rúm innan fjári. fyrir framkvæmdir t.d. á grunnskólastiginu. Það hefur alls ekki verið ákveðið enn þá í hvaða nýjar framkvæmdir kunni að verða ráðist. En rétt til þess að sýna hvernig fjárlög geta hækkað milli ára, þá er ekki ófróðlegt að geta þess, að samkv. ríkisreikningnum 1976 var varið 23 millj. kr. til Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Samkv. fjárl. fyrir 1977 er þessi upphæð 52.3 millj. Og samkv. frv. nú er áætlað að verja til Fjölbrautaskóla á Suðurnesjum 143.9 millj. Þetta eru vissulega miklar hækkanir, þar sem bilið á milli fjárl. 1977 og áætlunar 1978 er að þetta hefur nærri þrefaldast. Á sama tíma er hækkað framlag til grunnskóla á Reykjanesi um 300 millj., en einhver hluti af þessari miklu hækkun Fjölbrautaskólans er vafalaust á kostnað grunnskólans. Þetta auðvitað leysir ekki húsnæðismál skólans, en þessar tölur sýna einungis að víða í okkar ríkiskerfi verða hækkanir, sem fylgja lögum og oft gleymast þegar talað er um framlög ríkisins til hinna ýmsu stofnana. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. sem ég tel nauðsynlegt að gera hér út af þeim ummælum hv. þm. Inga Tryggvasonar áðan, þar sem hann sagði að það væri rangt hjá mér, að þau ummæli mín, að ég vissi ekki til að gerðar hefðu verið ráðstafanir samkv. gildandi bráðabirgðaákvæði hafnalaga um sérstakar ráðstafanir til þess að létta greiðslubyrði hafnarsjóða sem verst væru settir. Ég sagði áðan að mér vitanlega hefði þetta ekki verið gert undanfarin tvö ár, þ.e.a.s. árin 1976 og 1977, og ekkert henti til þess að slíkt ætti að gerast samkv. fjárlagafrv. fyrir árið 1978. Þetta bráðabirgðaákvæði hljóðar svo, með leyfi forseta: „Gera skal sérstakar ráðstafanir til að létta greiðslubyrði þeirra hafnarsjóða af lánum, sem verst eru settir, og skal þá miðað við lánin eins og þau eru, er lög þessi taka gildi.“ Hér er um að ræða sérstakar ráðstafanir umfram þær venjulegu ráðstafanir sem Hafnabótasjóður hefur haft heimild til um áraraðir til þess að styrkja einstök hafnarmannvirki. Í hafnalögum er einmitt tekið fram í sambandi við Hafnabótasjóð, að sjóðnum er heimilt að veita styrk til nýrra hafnarframkvæmda sem nemi allt að 15% umfram ríkisframlag, og það er það sem þessi hv. þm. var að tala um þegar hann nefndi dæmi eins og Bolungarvík og Bíldudal. Þetta ætti bann að vita miklu betur, því að þessi hv. þm. á einmitt sæti í samstarfsnefnd um hafnamál sem er nokkurs konar toppur á því kerfi sem lýtur að hafnamálum í landinu. Enn standa því fullkomlega þau ummæli mín, að mér vitanlega hafa engar ráðstafanir verið gerðar undanfarin tvö ár til að standa við þetta að mínu viti mikilvæga ákvæði gildandi hafnarlaga um sérstakar ráðstafanir til að létta greiðslubyrði hafnarsjóða sem verst eru settir. Það er allt annað sem hv. þm. Ingi Tryggvason var að tala um þegar hann benti á Bolungarvík og Bíldudal. Það er samkv. hinum venjulegu reglum sem Hafnabótasjóður hefur haft heimild til um áraraðir.



Herra forseti. Í umr. þeim, sem hér hafa farið fram í dag um fjárlagafrv., hafa komið fram nokkur atriði sem ég vil gjarnan gera að umræðuefni, enda þótt ég hugsi mér ekki að lengja umr. um of. Ég tel þó ekki mögulegt að ljúka þeim öðruvísi en koma að þeim aths. sem ég hef hripað á blað. Hv. 5. þm. Vestf., Karvel Pálmason, vék að því í ræðu sinni áðan, að ekkert fjármagn væri ofætlað í þessu fjárlagafrv. til greiðslu og viðhalds á heilsugæslustöðvum, og hann vék að kostnaðarhlutfalli því sem er varðandi byggingu heilsugæslustöðva, en ríkið greiðir 85% af kostnaðinum. Hann sagði m.a. frá því sem gerðist á fundi fjvn. Þar hafði ráðuneytisstjóri heilbr: og trmrn. komið og sagt skoðanir sínar á því, hvernig kostnaði við viðhald ætti að skipta, hver ætti að greiða hann, og taldi að um viðhaldskostnað heilsugæslustöðva ætti að gilda sama regla og um stofnkostnað. Ef lögin frá 1973 eru lesin, 22. gr., með leyfi forseta, þá kemur sk.ýrt fram að rekstrarkostnaður heilsugæslustöðva svo og kostnaður vegna aðstöðu lækna utan stöðva, annar en launakostnaður lækna, hjúkrunarkvenna og ljósmæðra, greiðist af þeim sveitarfélögum sem hlut eiga að máli. Viðhaldskostnaður hefur verið talinn til rekstrarkostnaðar eftir því sem ég best þekki til. þannig að hér er þetta skýrt tekið fram. Og ef litið er í grg. frv. kemur þar fram á bls. 16, með leyfi forseta: „Kostnaður við byggingu og búnað heilsugæslustöðva greiðist úr ríkissjóði að 85%.“ Einnig er gert ráð fyrir að laun héraðslækna og hjúkrunarkvenna, sem starfa í læknishéruðum, greiðist að fullu úr ríkissjóði, en annar rekstrarkostnaður heilsugæslustöðva af viðkomandi sveitarstjórnum. Mér sýnist því skýrt kveðið á um það hér, hvernig skuli fara með þennan kostnað. Hitt getur svo vel verið. að það séu skiptar skoðanir um hvort rétt sé að leggja þennan kostnað á sveitarstjórnirnar. Þá kemur líka þar á móti, að það geta verið skiptar skoðanir um hvort eðlilegt sé að ríkið greiði 85% af stofnkostnaðinum á móti 15% frá sveitarfélögunum. Ég held að það sé skýrt kveðið á um þetta, hvað sem ráðuneytisstjóri heilbr: og trmrn. segir um málið í hv. fjvn.  Hv. þm. vék enn fremur að því, að fjvn. væri lítilsvirt, og vildi vekja athygli á því, að umframgreiðsla hefði verið heimiluð í sambandi við Þjóðleikhúsið. Það vill nú svo til að það er eitt af þeim verkefnum sem fjmrn. er ætlað, að meta umframgreiðslur ef beiðnir koma fram um þær. Það er rétt, það kom fram beiðni í sambandi við Þjóðleikhúsið vegna ákveðinna framkvæmda sem þar var talið óumflýjanlegt að stofna til. Og ég er viss um það, að þegar ríkisreikningurinn fyrir árið 1977 verður lagður á borð þm., þá geti ég hent þessum hv. þm. og öðrum hv. þm. á að hlutfallslega hafi verið minna um umframgreiðslur á þessu ári heldur en kannske oft áður. Þá kem ég að atriði sem hv. 11. landsk. þm., Geir Gunnarsson, vék að í ræðu sinni. Þar ræddi hann um þá skýrslu, sem gefin var á Alþ. af fjmrh. á s.l. vetri, og vildi meina að hér hefði ekki verið um þá fyrstu skýrslu að ræða, heldur hefði hún verið gefin 1976, eftir áramótin, nm útkomu ríkissjóðs á árinu 1975. Eftir áramótin 1975–1976 var ekki gefin skýrsla um afkomu ríkissjóðs eins og gert var á s.l. vetri um afkomu ríkissjóðs 1976. Þar var um að ræða fréttatilkynningu um bráðabirgðatölur sem þá lágu fyrir, og vissulega var það rétt, þær tölur voru ekki fallegar. Hv. þm. - og reyndar líka hv. 8. landsk. þm. - vildi mjög gjarnan sýna fram á hversu góð fjármálastjórn hefði verið hjá fjmrh, á því ári. Ég skal fúslega viðurkenna að útkoma ársins 1975 er ekki til eftirbreytni, hvorki fyrir þann fjmrh„ sem situr í dag, né neinn annan. En ég held að við verðum að gera okkur grein fyrir því, að árið 1975 bar keim af því sem gerst hafði á árinu 1974, og það ár kom síður en svo vel út. Ég kom í rn. síðustu daga ágústmánaðar og sat þar 4 mánuði ársins 1974. Varla verður sagt að sá tími hafi verið með þeim hætti að hægt sé að kenna útkomuna setu minni þar. En það kom einmitt í ljós, þegar farið var að athuga þessi tvö ár. að árið 1974 verður ár sem þeir skoða sem vilja gera athugun á ríkisfjármálunum þegar fram líða stundir. Það er verkefni, sem gjarnan er haft þegar stúdentar við Háskólann skrifa um fjármál. að þá eru ríkisfjármálin skoðuð. Þá kemur í ljós að fjárl. á árinu 1974 eru 29.4 milljarðar, en ríkisreikningurinn er 41 milljarður, þannig að frávik frá fjárl. til ríkisreiknings er 11.6 milljarðar eða 39.5%, og það er ekki hægt að finna hærri prósentutölu um mismun á fjári. og ríkisreikningi allan þann tíma sem ríkisreikningurinn hefur verið gerður samkv. þeim lögum sem nú gilda um ríkisbókhaldið. Ef við ætlum að bera saman fjármálastjórn á þessu tímabili. 1974–1977, þá gætum við e.t.v. skoðað tölur ríkisreikningsins 1974 og þá útkomu sem spáð er í dag og gerð er grein fyrir í fjárlagafrv., 97.4 milljarðar. Þá kemur í ljós að ríkisreikningurinn, þ.e.a.s. útkoman hjá ríkissjóði, heldur ekki í við vísitöluna, eins og haft var til samanburðar áður. Framfærsluvísitalan, miðað við 100 meðalvísitölu 1974, er 245 stig 1977, síðla árs. En ef tekin er vísitala ríkisreiknings 100 1974, þá er hún 238 stig 1977, þannig að hér er um lægri tölu að ræða. Ef lítið er á útgjöld ríkissjóðs sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, þá getum við skoðað árin 1974 og 1976 og gert okkur grein fyrir því, að árið 1974 voru ríkisútgjöldin 31.4% af vergri þjóðarframleiðslu, en 27.6% á árinu 1976. Ef miðað er við þjóðarframleiðsluna á árinu 1976, þá er hér um að ræða 10 milljarða kr. sparnað, og ef litið er til þess, sem gert er ráð fyrir, að það sé svipað hlutfall vergrar þjóðarframleiðslu til ríkisútgjalda 1977, þá er hér um að ræða enn stærri tölu og þá komast menn jafnvel upp fyrir þá 16 milljarða sem þeir reiknuðu till. mínar og nafna míns á árinu 1974. Þá er sparnaðurinn í ríkisútgjöldunum kominn upp fyrir þá tölu sem við vorum að leggja til á þeim tíma. Varðandi þá upphæð, sem verður að taka tillit til við fjárlagagerðina fyrir næsta ár, hefur sjálfsagt einhver ruglingur orðið þegar menn hafa verið að meta hvað dæmið væri stórt. Ég gat þess í minni framsöguræðu, að vegna samninganna við opinbera starfsmenn væri sú tala um 3.5–4 milljarðar. Síðan þarf að bæta við vísitölubótum vegna desembervísitölunnar sem er eitthvað á 4. milljarð. Þannig er talan á 8. milljarð komin til. Þegar gagnrýnt er að vísitölubætur í des. skuli ekki reiknaðar inn í fjárlagafrv„ þá er það með nákvæmlega sama hætti nú og á s.l. ári, og þá ber að benda á það, að tekjuáætlun fjárlagafrv. gerir ekki heldur ráð fyrir þeim forsendum, að vísitölubætur séu komnar inn, og verðlagsforsendurnar miðaðar við það, þannig að hér er samræmi bæði í tekjum og gjöldum fjárlagafrv. En í ræðu hv. 11. landsk. var eins og hann vildi álita að það væri ekki verið að taka inn útgjaldatölur, en hins vegar reiknað með því í tekjuliðunum. Hv. 8. landsk. þm. vék að menntmrn. og því, að varðandi bréf, sem hv. fjvn. ritaði rn. og ætlaðist til framhaldsritunar þar, hefði komið í ljós að slíkt hefði ekki verið gert. Ég er honum alveg sammála um að hér er um að ræða vanrækslu að mínum dómi sem ekki er hægt að þola, og ég er sannfærður um að hæstv. menntmrh. hefur ekki visvítandi staðið að því að slíkt yrði vanrækt. Til þess hef ég óskað eftir mjög nánu samstarfi við fjvn, að hægt sé að koma fram þeim vilja sem Alþ. lýsir með samþykkt fjárlagafrv. Ég mun að sjálfsögðu í viðræðum við hæstv. menntmrh. víkja að þessu, og ég efast ekkert um það, ef honum er þetta ekki þegar ljóst, hann muni gera sínar ráðstafanir. En í framhaldi af því, sem hv. fjvn.-menn vita varðandi starfsmannahald ríkisins, þá mun ég gera mitt til þess að fjvn. geti sinnt því hlutverki, sem ég tel að sé hennar, í fullu samráði og samstarfi við fjmrn. Hv. þm. vék að skattalögunum og sagði þá sögu ekki fagra hjá núv. fjmrh, né heldur ríkisstj. Hér er um að ræða veigamikla lagasetningu, og ég held að það væri miklu auðveldara fyrir stjórnarandstöðuna að gagnrýna fljótvirkni og fljótfærni heldur en að standa hér upp og gagnrýna það, að menn vilja ekki rasa um ráð fram. Á síðasta Alþ. var lagður fram lagabálkur um þessi mál og skýrt tekið fram í framsöguræðu fyrir því frv., að það væri lagt fram til þess að hægt væri að fá um það almennar umr. hér á þingi og annars staðar. Það frv., sem lagt verður fram á þessu þingi, kemur sjálfsagt til með að bera keim af því, að tekið hefur verið tillit til ýmissa þeirra hugmynda sem fram komu hér á þingi og annars staðar þar sem umr. fóru fram um skattamál. Hann vék síðan að vörugjaldinu. Ég held að það sé ekki möguleiki að finna neins staðar í ræðum eða umsögn eftir mig, að ég segði að vörugjaldið félli niður. Ég hef alls staðar haft þau orð að lögin giltu til áramóta, enda hafa þau verið framlengd og gilt aðeins eitt ár í senn. Hins vegar liggur ljóst fyrir að þegar ríkissjóður verður af miklum tekjum; eins og nú er í sambandi við tollalögin, verður með einum eða öðrum hætti að bæta honum það upp, nema mikill niðurskurður eigi sér stað. En það var ekki að heyra á ræðum þeirra stjórnarandstæðinga áðan, að þeir væru tilbúnir að skera mikið niður. Mér fannst heldur hitt vera, að þá vantaði mikið fjármagn til þess að koma fram mörgum ágætum áformum sínum sem annarra. En það er nú gjarnan svo, að menn eru ekki tilbúnir að benda á, hvað eigi að skera niður, og ekki heldur, ef fjármagn vantar, að benda á með hvaða hætti það eigi að nást. Hv. þm. vék að viðtali, sem sjónvarpið átti við ríkisskattstjóra, og hefur sennilega ekki tekið nægilega vel eftir. Ég hef þess vegna aflað mér þess texta sem er ritaður af segulbandi því sem ríkisskattstjóri talaði inn á. Spurningin, sem var beint til hans, var á þessa leið, með leyfi forseta: „Heldurðu að það verði erfiðara að svíkja undan skatti eftir að staðgreiðslukerfið verður tekið upp?“ Ríkisskattstjóri svaraði: „Ekki held ég það nú, og þó má vera að það verði, vegna þess að í þessu kerfi felst visst eftirlit. Það er miklu erfiðara að fara að ganga frá ákveðnum hlutum eftir á, vegna þess að þessir hlutir verða að gerast jafnóðum. En ef menn eru þess sinnis og hafa vit á geta þeir alltaf skattsvikið.“ Ég vil svo að lokum víkja að tveimur atriðum sem hv. 11. landsk. þm. kom inn á. Annars vegar var það Fjölbrautaskólinn á Suðurnesjum, og hann blandaði því máli saman við hið fræga Víðishús. Ég veit að hann gerir sér miklu betri grein fyrir þessu en fram kom í því sem hann sagði áðan. Honum er ljóst að gjaldfærður stofnkostnaður til þessara skóla er á ákveðnum lið. Sú upphæð er óskipt í fjárlagafrv. og hefur verið það og það er þingsins að skipta því fé. Hitt má svo vel vera, að mönnum finnist að fjmrh. liggi vel við höggi af því að það hefur verið sótt um byggingu skóla í hans kjördæmi og hann hefur ekki viljað taka það upp sem sérstaka fjárveitingu í fjárlagafrv. til þess að sýna það, heldur gert ráð fyrir, að fjvn. við athugun málsins tæki tillit til þeirra þarfa sem um er að ræða, þ.e.a.s. byggingar ofan á iðnskólahús í Keflavík, en þar hefur Fjölbrautaskólinn verið til húsa. Hv. 6. þm. Norðurl. e, vék að því í ræðu sinni, hvað fjárveitingar til þessa skóla hafa hækkað á síðustu tvennum fjári. og þessu fjárlagafrv., og það ber vissulega ekki volt um vonsku fjmrh. við kjördæmi sitt. En við skulum vona að ég og hv. 11. landsk. þm. getum staðið saman að því að líta á þarfir þessa skóla við skiptingu þess fjármagns, sem er í lið 792, framlög til byggingar grunnskóla og íbúða fyrir skólastjóra, gjaldfærður stofnkostnaður. Samkv. því, sem menntmrn. hefur óskað eftir, er gjaldfærður stofnkostnaður vegna fjölbrautaskóla hafður á þessum lið og kemur þess vegna óskiptur til fjvn. Verður fjvn. að meta það og vega, hvaða byggingar það eru sem í skal ráðist. Það hlaut að teljast hlutdrægni, ef þessi skóli hefði verið tekinn þar út úr. Varðandi Víðishúsið, sem flokksbræður hv. 11. landsk. þm. hafa gert að pólitísku bitbeini á undanförnum mánuðum, var það hugsun mín að hv. þm, fengju að sjálfsögðu þær skýrslur sem fjvn, fékk á s.l. sumri, þannig að það þarf ekki að hafa með einum eða öðrum hætti fyrir því. Þær mun ég láta hv. þm. í té strax á morgun. Ég taldi hins vegar eðlilegt að það yrði gert í sambandi við þetta frv. Athugun á að kaupa Víðishúsið kom til í sambandi við vilja stjórnar Ríkisútgáfu námsbóka sem hafði heimild til að kaupa hús fyrir sig. En þau mál þróuðust þannig, að menntmrn, óskaði eftir því að fá heimild til að kaupa á húsnæði í sama húsi, og þannig kom til að menntmrn. lagði til kaup á Víðishúsinu. Ég sé ekki ástæðu til að lengja þessar umr. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hæstv. ráðh. fyrir að láta þm. í té þá skýrslu sem ég það um, og sérstaklega að það skuli vilja svo til að það er á morgun sem hann ætlar að gera það og hefur haft það í undirbúningi. En það, sem ég ætlaði að gera að þessu sinni, var aðeins að leiðrétta það sem kom fram hjá hæstv. ráðh. varðandi fjárveitingar í gjaldfærðan stofnkostnað fyrir Fjölbrautaskólann á Suðurnesjum. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að Fjölbrautaskólinn á Suðurnesjum gæti átt von á því að fá hluta af framlögum til byggingar grunnskóla og íbúða fyrir skólastjóra, sem er liður nr. 792 hjá menntmrn. Ég hélt að hæstv. ráðh. vissi að Fjölbrautaskólinn á Suðurnesjum heyrir ekki undir grunnskóla, hann er ekki grunnskóli. Aftur á móti er á sérstökum lið undir menntmrn., lið 353, Fjölbrautaskóli Suðurnesja. Þar er framlögum ríkisins skipt í þá þætti sem þar eru tilgreindir: laun, önnur rekstrargjöld, viðhald og gjaldfærður stofnkostnaður, og þar er upphæðin 5 millj. Þessi upphæð er ætluð til þess að greiða tæki sem þegar er búið að kaupa. Ef ætti að koma framlag til þess að verða við óskum Suðurnesjamanna um byggingu ofan á hús iðnskólans, þá yrði þessi tala að hækka. Það er þess vegna alger misskilningur hjá hæstv. ráðh., að það sé um það að ræða að Fjölbrautaskólinn á Suðurnesjum geti átt von á því að fá hluta af framlagi til byggingar grunnskóla, nema hæstv. ráðh ætli að sjá til þess að sá liður verði lækkaður og sú upphæð í staðinn færð yfir á Fjölbrautaskólana, Fjölbrautaskóla Suðurnesja kannske sem aðra.

Sighvatur Björgvinsson Hæstv. forseti. Ég stóð nú fyrst og fremst upp til þess að þakka hæstv. fjmrh. mjög fróðlegan fyrirlestur um það, hvernig var umhorfs í ríkisfjármálunum þegar hann tók við starfi sínu, og samanburðinn, sem hann gaf okkur þm. á því, hvernig árið 1974 hafi komið út, síðasta ár áður en hæstv, ráðh. tók við embætti fjmrh., samanborið við árið 1975. En ég vek athygli hæstv. ráðh. og hv. þm. á því, að ég tel varla að mikil þörf hafi verið á því fyrir hæstv. ráðh. að fræða okkur stjórnarandstöðuþm. á þessum staðreyndum, sem ef marka má hans mál eru t.d. notaðar sem eins konar námsefni við viðskiptadeild Háskóla Íslands um það, hvernig ekki eigi að stjórna ríkisfjármálum. Ég held að hæstv. fjmrh. hefði miklu frekar átt að nota tækifærið þegar viðstaddur hefði verið á þingfundi sá einstaklingur úr hópi þm., sem fór með fjármálaráðherraembættið árið 1974, og fræða hann þá um hvernig núv. hæstv. fjmrh. gerir úttekt á fjármálastjórninni það ár. Ég vona það einlæglega, þó að ráðh. samstarfsflokksins hafi ekki sýnt þann ábuga á þessum umr, að vera viðstaddir nema við brot af þeim í upphafi umr., að þá geri þó sá eini þm. úr samstarfsflokki hæstv. fjmrh., sem tekið hefur til máls í þessum umr. og verið viðstaddur þær til loka, það þó fyrir hæstv. ráðh. að koma þessum mjög athyglisverðu ábendingum hans til skila til réttra aðila.



Herra forseti. Hv. 8. landsk. þm. hefur kannske ekki gert sér grein fyrir því, þegar hann talaði hér áðan, að þegar fjárlagafrv., sem var borið saman við fjárlagafrv. það sem hér liggur fyrir, var unnið og samþ. á Alþ., þá gegndi hv. 11. landsk. þm. því starfi að vera formaður fjvn. Það skyldi þó aldrei hafa verið hann sem hér á Alþ. átti töluvert mikinn þátt í því að móta það frv. - 29 milljarða frv. sem reyndist 41 milljarður í ríkisreikningi? Ég hef áður vikið að þessu hér á þingi, og ég hef vikið að þessu hér á þingi að viðstöddum forvera mínum, sem þurfti að taka við þessu fjárlagafrv. Það gerðu sér allir grein fyrir því sem sátu á þingi 1973 þegar þetta fjárlagafrv. var barið í gegn, að það var óraunhæft. Þáv. fjmrh. fékk í hendurnar óraunhæf fjárlög. Það er það sem ég var að benda á áðan, þegar ég sagði að ríkisreikningurinn 1977 verði með minna fráviki frá fjárlögum en ríkisreikningurinn hefur verið undanfarin ár, vegna þess að það hafa verið lögð fram og það hafa verið samþ. á þingi nú seinustu tvö árin raunhæfari fjárlög en oft áður. Og það er það sem á að gera til þess að hægt sé í raun og veru að hafa fjármálastjórnina í lagi. Varðandi það, sem hv. 11. landsk. þm. sagði í sambandi við Fjölbrautaskólann á Suðurnesjum, þá var mér fullkomlega ljóst að á liðnum Fjölbrautaskóli Suðurnesja var þessi tala, 5 millj., til kaupa á tækjum. En samkvæmt till. menntmrn. er á þeim lið, sem ég las upp áðan, það fjármagn sem ætlað er í gjaldfærðan stofnkostnað vegna grunnskóla og vegna fjölbrautaskóla, hvort sem sú upphæð er sú sem menntmrn. lagði til eða vildi gjarnan fá, það er allt annað mál. Ef við, þegar við afgreiðum fjárl., ætlum fjármagn til Fjölbrautaskólans á Suðurnesjum til byggingar, þá er þetta liðurinn þar sem fjármagnið er, hvort sem það er nægjanlegt eða nægjanlegt ekki. Þegar fjvn. skiptir þessu fjármagni þarf hún að taka tillit til þess, að samkvæmt beiðni menntmrn. er gjaldfærður stofnkostnaður grunnskóla og fjölbrautaskóla óskiptur á þessum lið. Það var því enginn misskilningur hjá mér að í þessum lið væri það fjármagn sem ætti að fara í stofnkostnað fjölbrautaskóla.



Herra forseti. Ræðan skal vera örstutt. Ég verð að segja eins og er, að nú kom hæstv. fjmrh. og bætti um betur, þegar hann upplýsti að hæstv. fyrrv. fjmrh. hefði tekið við fjárlagafrv. úr hendi formanns fjvn. Ég hélt að yfirleitt gengi þetta öfugt fyrir sig, að sá, sem væri formaður fjvn. hverju sinni, tæki við fjárlagafrv. úr hendi fjmrh. Ef fyrrv. fjmrh., sem á að leggja fjárlagafrv. fram á hv. Alþ., hefur ekki verið meiri stjórnandi en svo, að hann hafi tekið við fjárlagafrv. úr hendi hv. núv. 11. landsk. þm., sem þá var formaður fjvn., þá list mér ekki á.



Herra forseti. Ekki bætti hv. 8. landsk. þm. um betur með þessu, því hér'var sagt að hæstv. fyrrv. fjmrh. tók við fjárlögum úr hendi Alþ. Frv. kom frá ráðh., formaður fjvn. var 11. landsk., sem mótaði meira og minna og að sjálfsögðu eins og formenn fjvn. gera smiði fjárlaganna eftir að frv. var lagt fyrir þingið.