Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Það mun hafa verið í apríl 1989 að Alþingi samþykkti þál. um að skora á ríkisstjórnina að skipa nefnd til að móta tillögur um sveigjanleg starfslok. Hæstv. fyrrv. forsrh. mun hafa skipað þessa nefnd á síðustu dögum sem forsrh. Þó kannski væri eðlilegra að spyrja hæstv. félmrh. um þetta mikilvæga mál spyr ég forsrh. um framgang málsins og vænti því að þetta mál fái skjóta úrvinnslu. Þegar við unnum að þessari þál. nokkrir þingmenn var það í framhaldi af könnun þar sem það hafði komið fram að alger hvíld, hvort sem hún er andleg eða líkamleg, er ekki það sem fullorðið fólk þarf á að halda. Að svipta fólk starfi sínu þegar það er nákvæmlega sjötugt hefur mjög alvarleg áhrif á líkamlega heilsu. Það kom fram í könnun sem gerð var að lyfjanotkun, bæði róandi lyfja og svefnlyfja, margfaldaðist hjá fólki á aldrinum 67--73 ára. Landlæknir fullyrðir að það sé í beinum tengslum við sviptingu starfsréttinda. Það eru auðvitað engin mannréttindi að reka fólk heim úr vinnu sinni eftir margra áratuga dygga þjónustu. Það kom líka fram í þessari könnun að margt þetta fólk fer síðan í íhlaupavinnu út á vinnumarkaðinn. Þetta hefur gert það að verkum að kostnaður ríkisins margfaldast eins og ég hef bent á vegna lyfjanotkunar og auðvitað hefur þetta valdið mörgum manninum ég vil segja bráðum bana því að sú kynslóð sem nú er um þessar mundir að hverfa úr starfi sínu um sjötugt er kynslóðin sem hefur umskapað Ísland og á það áhugamál fyrst og fremst að duga við vinnu. Ég held að það væri mjög mikilvægt að gefa kost á sveigjanlegum starfslokum þar sem fólk gæti kannski minnkað við sig störf fyrir sjötugt en haldið starfsréttindum sínum sé heilsan í lagi til 73--74 ára aldurs. Um þetta fjallaði þál. og mér er forvitni á að vita hvað störfum þessarar nefndar líður og hvenær hæstv. forsrh. býst við að nefndin muni ljúka störfum.

Virðulegi forseti. Hv. 5. þm. Suðurl. hefur borið fram fsp. um hverjir eiga sæti í nefnd sem skipuð var samkvæmt ályktun Alþingis um sveigjanleg starfslok, hvernig störfum nefndarinnar miðar og hvenær áætlað er að hún ljúki störfum. Ályktunin sem vitnað var til var samþykkt á Alþingi 13. apríl 1989 og var svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að skipa nefnd er fái það hlutverk að móta reglur um sveigjanlegri starfslok, t.d. á aldursbilinu 64--74 ára.`` Nefnd þessi var ekki skipuð fyrr en tveimur árum síðar eða í mars 1991. Í nefndina voru skipuð þau Guðmundur Benediktsson, fyrrv. ráðuneytisstjóri, formaður, Barði Friðriksson, tilnefndur af Vinnuveitendasambandi Íslands, Guðríður Elíasdóttir, tilnefnd af Alþýðusambandi Íslands, Björn Jósef Arnviðarson, tilnefndur af Sambandi ísl. sveitarfélaga og Ólafur Ólafsson landlæknir. Nefndin hefur aðeins komið saman einu sinni og mun þá hafa ákveðið að afla ýmissa gagna frá viðkomandi aðilum, svo sem samtökum atvinnurekenda, launþega, lífeyrissjóðum, Félagi eldri borgara, Læknafélagi Íslands og fleirum. Heimtur á umbeðnum gögnum hafa þó ekki verið allt of góðar. Eins og fram kom hjá fyrirspyrjanda vísuðu flm. til þess að þeir teldu það mannréttindi að fólk héldi starfsréttindum svo lengi sem hæfni, starfsorka og starfslöngun væri fyrir hendi. Það eigi hvorki að vera lögþvingun né einhliða réttur atvinnurekenda að þvinga fólk til að hætta störfum þegar ákveðnu aldursmarki er náð. Út af fyrir sig er hægt að taka undir það að það er óæskilegt að þeir sem hafa heilsu og vilja til þess að vinna verði að hætta störfum fyrr en þeir kæra sig um. Á hinn bóginn er það býst ég við regla í flestum ef ekki öllum þjóðfélögum að menn setja a.m.k. gagnvart hinu opinbera aldursmörk af þessu tagi. Sums staðar, til að mynda víða á Norðurlöndum, eru þessi aldursmörk miklu lægri. Ég get nefnt sem dæmi að í Finnlandi mun vera miðað við 63 ára aldur. Hins vegar tel ég að þessi tillaga og sú hugsun sem að baki henni býr sé mikils virði og ég get fyrir mitt leyti sagt að ég sem borgarfulltrúi tók þátt í því á sínum tíma að málin væru unnin hjá Reykjavíkurborg með svipuðum hætti. Þar var nefnd að störfum alllangan tíma. Hún skilaði áliti og niðurstaðan varð síðan sú að þar er önnur skipan á en hér hjá ríkinu. Þar geta menn fengið að vinna í fullu starfi til 71 árs aldurs en ekki til sjötugs eins og hjá ríkinu. Eftir það geta menn, eins og segir reyndar í ályktun þessara flm. og fyrirspyrjanda, ef heilsa og starfsorka leyfir og aðstæður unnið í hálfu starfi til 74 ára aldurs. Ég minnist þess vel að þegar þetta var rætt og síðan reyndar ákveðið hjá Reykjavíkurborg voru mörg aðvörunarorð uppi um að þetta mundi geta reynst borginni afar illa. Menn mundu kannski sitja uppi með starfsmenn sem ekki mundu valda sínu hlutverki o.s.frv. Reynslan er ekki sú. Reynslan af þessu hjá borginni hefur eftir því sem ég best þekki til, og ég þekki þar allvel til, verið afskaplega jákvæð og góð. Af þeim ástæðum vil ég stuðla að því að þessi nefnd vinni vel að sínum störfum og skili áliti ekki síðar en næsta vor. Menn gætu þá í framhaldi af því ef vilji stendur til þess af þingsins hálfu breytt reglum til að mynda eitthvað í þá veru sem gengið hefur hjá Reykjavíkurborg þó að ég sé ekki að segja að það þurfi endilega að vera sú eina forskrift sem rétt sé og dugi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans og þau viðhorf sem koma fram í hans máli. Ég minnist þess að einmitt það sem hann minntist á hvernig þessum reglum var breytt hjá Reykjavíkurborg með góðum árangri kynntum við okkur einmitt þegar unnið var að þessu máli. Ég vil minnast á þær tölur sem eru svo sláandi um hvernig það fólk sem missir störf sín verður háð lyfjum. Það kom fram í þeirri rannsókn sem ég minntist á að t.d. lyfjanotkun fólks á aldrinum frá 47--66 ára er nokkuð lítil en á aldrinum 67--73 ára eykst neysla taugaróandi lyfja um 35% og svefnlyfja um 80% meðal kvenna. Meðal karlmanna á sama aldri eykst neysla taugaróandi lyfja um 50%. Þetta eru alvarlegar tölur sem benda til mikillar vanlíðunar þegar líður að starfslokum. Menn segja kannski sem svo: Hvernig dettur mönnum þetta í hug við þær aðstæður sem blasa við í þjóðfélaginu þegar atvinnuleysi vex og samtök hafa verið stofnuð til baráttu fyrir atvinnulausa Íslendinga? Það er mín skoðun að þegar til lengri tíma væri litið og búið væri að móta hin sveigjanlegu starfslok mundi það hafa þau áhrif að fólk mundi byrja að hægja á vinnu sinni og kannski vera í hálfu starfi frá 65 til 73--74 ára. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta en auðvitað harma ég það að nefndin skuli ekki hafa komið saman nema einu sinni. Miðað við þau orð sem hæstv. forsrh. lét falla, þá treysti ég honum til þess að fylgja því eftir að niðurstaða þessarar nefndar liggi sem fyrst fyrir.

Virðulegi forseti. Ég geri ekki lítið úr þeim upplýsingum sem fyrirspyrjandi vitnaði til úr skýrslu landlæknis. Ég hlýt þó að nefna það að sjálfsagt er það svo að breyttar reglur um aukinn sveigjanleika af hálfu atvinnurekenda varðandi starfslok munu einar og sér ekki breyta allri mynd. Í því sambandi tel ég eðlilegt að vitna til þess að ýmsir aðilar svo sem Rauði kross Íslands hafa komið á laggirnar mjög þörfum starfslokanámskeiðum sem fjöldi fólks hefur nýtt sér til þess einmitt að undirbúa sig fyrir þessi miklu umskipti sem fyrirspyrjandi lýsti. Ég er líka sammála hv. þm. að þrátt fyrir að atvinnuleysi hafi farið vaxandi og muni kannski vaxa nokkuð enn sé ekkert sem mæli gegn því að menn rifji upp þessa tillögu vegna þess að ef við mundum beita þeim rökum værum við að fallast á að sú þróun væri varanleg. Við hljótum að trúa því að svo sé ekki. Þess vegna er full ástæða til þess að ræða mál af þessu tagi eins og hv. fyrirspyrjandi hefur hér vakið upp.

Virðulegi forseti. Það fer ekki á milli mála að sú merkilega ráðstefna sem haldin var í sumar í Rio de Janeiro um umhverfismál hefur ekki fengið þá eðlilegu umfjöllun hér á landi sem sjálfsagt væri að gera kröfu til. Þær umræður sem fram fóru í sumar í aðdraganda þeirrar ráðstefnu snerust fremur um formið og kostnaðinn en innihald ráðstefnunnar sem þó var afar merkilegt að mínu mati. Núna þegar segja má að rykið sé að byrja að falla, þá eru menn farnir að skoða samþykktir ráðstefnunnar og velta því fyrir sér hvaða þýðingu þær kunna að hafa fyrir einstaka málaflokka m.a. hér á landi. Þess vegna var það og er nokkuð athyglisvert að tveir vestfirskir sjómenn höfðu samband við mig og vöktu athygli mína á því að samþykktir sem gerðar voru í Ríó í sumar og lutu m.a. nýtingu og verndun á sjávarfangi gætu haft nokkra skírskotun eða a.m.k. verið athyglisvert innlegg í þá umræðu sem fram fer hér á landi um stjórnun fiskveiða. Svo gerðist það núna í haust að fjórðungsþing fiskideildanna á Vestfjörðum gerði sérstaka samþykkt um þetta mál þar sem varpað var fram nokkrum spurningum í þessu sambandi og þessi mál eru einmitt til umræðu á fiskiþingi þessa dagana. Það sem ég er að vísa til er framkvæmdaáætlun sem var ein þeirra samþykkta sem gerð var á Ríó-ráðstefnunni. Framkvæmdaáætlunin er í fjórum þáttum, 40 tölusettum köflum á um það bil 800 blaðsíðum eftir því sem ég hef fengið upplýsingar um. Þar er tekið á ýmsum framtíðarmálum sem lúta að umhverfismálum og m.a. þeim þætti sem ég hef hér nefnt. Ég tel þetta hið merkasta og mikilvægasta mál og það sem mestu máli skiptir og er að mínu mati athyglisverðasta innleggið er hinn jákvæði tónn í garð íbúa sjávarbyggða sem þar er gefinn. Í kafla 17, 79 í b-lið er sérstaklega talað um að hafa beri hliðsjón af sérstakri þekkingu og hagsmunum sjávarbyggðanna og fiskimannanna á smábátunum og fólks við sjávarsíðuna þegar stjórnkerfið er sett á laggirnar --- í lauslegri efnislegri þýðingu. Sú spurning hefur m.a. vaknað hjá fólki hvernig fylgt verði eftir --- það er fyrri hluti þeirrar fsp. sem ég hef lagt fram --- þeim hluta framkvæmdaáætlunar á sviði umhverfismála, áætlunar 21, er tekur til nýtingar og verndunar sjávarfangs og samþykkt var á umhverfisráðstefnunni í Rio de Janeiro í Brasilíu í sumar. Í ljósi þess að mjög er rætt um einstakan rétt íbúa sjávarbyggða er seinni spurningin þessi: Samræmast þær samþykktir íslenskum lögum um stjórnun fiskveiða?

Virðulegi forseti. Framkvæmdaáætlunin sem samþykkt var á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun tekur til allra helstu þátta umhverfis- og þróunarmála. Þetta er eins og hv. fyrirspyrjandi réttilega nefndi mikið skjal, 700 blaðsíður og skiptist í 40 kafla. Í umhvrn. er unnið að greinargerð um ráðstefnuna og ég vænti þess að geta kynnt í næsta mánuði. Þar verður skýrt ítarlega frá þeim þáttum áætlunarinnar sem sérstaklega snerta hagsmuni Íslands. Þessi framkvæmdaáætlun er pólitísk stefnumörkun og ekki lagalega skuldbindandi um einstök atriði. Hún er fyrst og fremst leiðsögn um aðgerðir í átt til sjálfbærrar þróunar og ljóst er að um mörg atriði þarf frekari ákvarðanir bæði að því er varðar alþjóðasamvinnu og aðgerðir einstakra ríkja. Það mun áreiðanlega taka mikinn tíma að koma til framkvæmda þeim fjölmörgu stefnumiðum sem þar er að finna. Allar samþykktir Ríó-ráðstefnunnar verða lagðar fram á 47. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna sem nú stendur yfir. Þess er vænst að þær verði þar staðfestar og sett verði á laggirnar framkvæmdanefnd um sjálfbæra þróun sem samræmi aðgerðir þjóða í anda þessarar áætlunar. Hvað varðar framkvæmd áætlunarinnar hér á landi, þá mun umhvrn. og stofnanir þess fara yfir áætlunina í einstökum atriðum og gera tillögur sem miða að því að fylgja efni hennar fram í grundvallaratriðum á sem flestum sviðum. Hluti þeirrar vinnu er raunar þegar hafinn í nefnd á vegum ráðuneytisins. Sá kafli sem fjallar um nýtingu lifandi auðlinda hafsins verður á næstunni tekinn til nánari umfjöllunar í samvinnu umhvrn., sjútvrn. og hagsmunaaðila í sjávarútvegi. Í því sambandi verður leitast við að tryggja að við stefnumótun og framtíðarnýtingu auðlindanna verði tekið tillit til ákvæða þessarar áætlunar. Ég get nefnt sem dæmi áherslur um að auka nýtingu alls sjávarfangs. Íslensk stjórnvöld vinna að því að framfylgja þessum sjónarmiðum og í því sambandi má nefna reglur sem nýlega hafa tekið gildi um fullnýtingu afla nýrra frystitogara. Meðal mikilvægra framtíðarverkefna sem samstaða náðist um voru skref í þá átt að vernda fiskstofna vegna ofveiða á úthafinu. Það var ákveðið að boða til alþjóðlegrar ráðstefnu um það efni. Ísland hefur hvatt til þess að boðað verði til hennar þegar á næsta ári. Tel ég mig þá hafa svarað fyrri lið fsp. Grundvallaratriði þeirrar stefnu sem var samþykkt á umhverfisráðstefnunni varðandi verndun og nýtingu auðlinda er í fullu samræmi við meginstefnu okkar Íslendinga í þessum efnum og íslenska fiskveiðilöggjöf, þ.e. að nýta beri allar auðlindir á skynsamlegan og sjálfbæran hátt. Við Íslendingar tókum virkan þátt í samstarfi við önnur ríki vegna undirbúnings þessarar ráðstefnu, en það verður að segjast eins og er að þau drög að tillögum sem upphaflega bárust og vörðuðu fiskveiðar ollu okkur verulegum áhyggjum. Þar voru í fyrirrúmi það sem kalla mætti andnýtingarsjónarmið og hafa verið nokkuð áberandi í umræðum að undanförnu. Slík sjónarmið eru í andstöðu við hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar og þar stefndi allt nokkuð í sömu átt, hvort heldur það voru ákvæði um nýtingu einstakra tegunda, notkun veiðarfæra eða veiðiaðferðir almennt. Sem betur fer tókst að breyta þessari þróun á undirbúningsfundum ráðstefnunnar. Það tel ég að þakka megi góðri samvinnu sem tókst hér heima við undirbúninginn, samstarfi umhv.-, utanr.- og sjútvrn., hagsmunaaðila í sjávarútvegi og annarra sem létu sig málið varða, m.a. fulltrúa Alþingis. Í framkvæmdaáætlun Ríó-ráðstefnunnar, og það er mikilvægt, er sú meginregla staðfest að allar auðlindir hafsins beri að nýta á skynsamlegan hátt. Að því er varðar nánari stefnumörkun sem fram kemur í framkvæmdaáætluninni má nefna viðleitni til að auka þekkingu á lifandi auðlindum hafsins, nýtingu vannýttra stofna og tegunda, þróun nýrrar tækni, bætta meðhöndlun afla, nýtingu úrgangs, bætta menntun og þjálfun starfsmanna í sjávarútvegi, aukna valhæfni veiðarfæra, aðlögun stærðar fiskiflota að afrakstursgetu stofna og verndun vistkerfis. Allt eru þetta atriði sem íslensk stjórnvöld stefna að á grundvelli þeirra laga og reglna sem gilda á sjávarútvegssviðinu. Stjórnkerfið sem stuðst er við í dag er í fullu samræmi við markmiðin, enda þótt efast megi kannski um að ákvarðanir hafi alltaf miðast við hagkvæmustu langtímanýtingu fiskstofna. Með þeirri ákvörðun sem tekin var í júní sl. um leyfilegan botnfiskafla á yfirstandandi fiskveiðiári var áreiðanlega farið að ystu mörkum afrakstursgetu stofnanna miðað við núverandi ástand þeirra.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga máli á Alþingi. Ég hafði þá ánægju að vera fulltrúi Alþingis á þessari ráðstefnu og ég held að flest sem þar kom fram og var samþykkt hafi verið í ágætu samræmi við það sem við erum að leitast við að gera hér á landi. Ég er hins vegar sammála hv. 3. þm. Vestf., hv. fyrirspyrjanda, um það að undirbúningur ráðstefnunnar, ráðstefnan sjálf og síðan það sem á eftir hefur komið hefur ekki hlotið þá umræðu sem skyldi. Ef marka má framgöngu hæstv. umhvrh. og starfsmanna ráðuneytisins á ráðstefnunni og eins það sem síðan hefur fylgt á eftir held ég að hv. 3. þm. Vestf. þurfi ekki að kvíða því að við verðum eftirbátar annarra í því að fylgja fram samþykktum ráðstefnunnar.

Virðulegur forseti. Það sem rekur mig í stólinn er að hæstv. umhvrh. fullyrti að núgildandi kvótakerfi væri í fullu samræmi við þær hugmyndir sem var skrifað undir í Ríó. Ekki get ég séð það. Mér finnst það undarleg túlkun. Hafa menn t.d. gert sér grein fyrir því að ef núgildandi kvótakerfi væri komið á með sama hætti og ætlast er til hefðu smábátarnir, sem minnst var á áðan, orðið að kaupa veiðileyfin af stórútgerðunum á árinu sem er að líða. Þar sem verið er að tala um að vernda heimamið handa smærri útgerðarfyrirtækjum þá samrýmist það ekki því að menn geti keypt og selt aflakvótana eins og gert er í þessu kerfi. Fyrirspyrjandi (Einar K. Guðfinnsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. skýr og greinargóð svör við fyrirspurnum mínum. Það sem mér finnst standa upp úr er í fyrsta lagi það sem hæstv. ráðherra nefndi, að það nýtingarsjónarmið, sem við Íslendingar höfum ævinlega verið talsmenn fyrir varðandi auðlindina við strendur landsins, varð ofan á. Auðvitað skiptir það mjög miklu máli. En það sem vekur mesta athygli innan lands og hlýtur óhjákvæmilega að verða mjög til umræðu, og sú umræða er raunar hafin nú þegar, er merking þeirra orða að hafa beri hliðsjón af sérstakri þekkingu og hagsmunum sjávarbyggðanna, fiskimannanna á smábátunum og fólks við sjávarsíðuna, þegar stjórnkerfi sé sett á laggirnar. Þetta er auðvitað það sem menn eru að horfa á og sú spurning vaknar með hvaða hætti menn ætla sér að reyna að tryggja þetta markmið. Sú spurning vaknar og hlýtur óhjákvæmilega að verða varpað fram, eins og hv. síðasti ræðumaður gerði, með hvaða hætti við gerum það t.d. gagnvart eigendum smábátanna eða því fólki sem kann að standa frammi fyrir miklum erfiðleikum vegna fyrirkomulagsins um réttindi til þess að sækja fisk úr sjó. Annað sem kom líka fram í máli hæstv. ráðherra var áherslan á valhæfni veiðarfæranna. Þetta er auðvitað innlegg í þá umræðu sem ævinlega fer fram um skynsamlega nýtingu hafsbotnsins og skynsamlega nýtingu sjávarfangsins, einkanlega það sem nú hefur verið meira á döfinni en oft áður. Það er spurningin: Hver er þáttur einstakra veiðarfæra í þróun vistkerfisins í sjónum? Það er mál sem var á þessari umhverfisráðstefnu réttilega vakin athygli á og þess vegna tel ég að ástæða sé til að fagna þessari samþykkt og að hún eigi erindi inn í þá miklu umræðu sem fram mun fara um nýtingu auðlinda hafsins.

Virðulegi forseti. Ég vil beina því til hv. 3. þm. Vesturl. að hann kynnti sér þetta mál örlítið betur áður en hann hefur hér uppi stórar fullyrðingar í þeim efnum eins og hann gerði áðan. Ég held að það sé alveg rétt að leggja sérstaka áherslu á að þessi áætlun er pólitísk stefnumörkun. Hún er mjög langt og ítarlegt skjal þar sem verið er að reyna að samræma sjónarmið, taka tillit til allra hagsmuna og þar er margt mjög athyglisvert og þar er líka margt sem má túlka á mismunandi og ólíka vegu. Þessi umræða er rétt að byrja. Það er afar mikilvægt að við Íslendingar tökum þátt í því alþjóðasamstarfi sem fram fer um þessi efni og þá nefni ég sérstaklega þá ráðstefnu sem ég minntist á áðan um veiðar á úthafinu og þær reglur og þann rétt sem þar á að gilda. Við höfum lagt til að það verði boðað fljótt til slíkrar ráðstefnu. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur sem fiskveiðiþjóð að fylgjast með og láta rödd okkar heyrast þar. Ég nefni líka og tek undir með þeim sem áður hafa talað að auðvitað er það mikilvægasta í þessu öllu, það eru í raun og veru straumhvörfin í þessari umræðu, að nýtingarsjónarmiðin hafa orðið ofan á, þ.e. að nýta skuli með sjálfbærum hætti allar lifandi auðlindir sjávarins sem nýtanlegar eru. Það er mikil breyting frá þeirri umræðu sem áður var þar sem var talað í þá veru að ákveðnar auðlindir, eins og sjávarspendýrin, mætti ekki og ætti ekki að nýta. Það sjónarmið hefur orðið undir og andinn í öllu því sem samþykkt var á umhverfisráðstefnunni í Ríó er sá að það eigi með skynsamlegum hætti að nýta allar auðlindir sjávarins.