Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 13. nóv. 1978. Lúðvík Jósepsson, formaður þingflokks Alþb., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem Svava Jakobsdóttir, 10. þm. Reykv., getur ekki sótt þingfundi næstu vikur vegna veikinda, leyfi ég mér samkv. beiðni hennar og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að fara þess á leit, að 1. varamaður Alþb. í Reykjavík, Guðmundur J. Guðmundsson, formaður Verkamannasambands Íslands, taki sæti á Alþingi í forföllum hennar.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með óskum að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Ingvar Gíslason, forseti Nd.“ Ég vil nú óska þess, að kjörbréfanefnd taki kjörbréfið til athugunar, og gef 7 mínútna fundarhlé. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur haft til athugunar kjörbréf Guðmundar J. Guðmundssonar, 1. varaþm. Alþb. í Reykjavík. Kjörbréfanefnd hefur ekkert við kjörbréfið að athuga og leggur til að kosning Guðmundar J. Guðmundssonar verði tekin gild og kjörbréfið samþykkt.



Herra forseti. Hvernig var ástatt í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar þegar núv. ríkisstj. settist á valdastóla 1. sept. s.l.? Í atvinnumálum var ástandið m.a. þannig, að þýðingarmiklir þættir fiskvinnslugreina voru ýmist reknir með ábyrgð ríkissjóðs frá 1. ágúst án tilsvarandi tekjuöflunar eða mjög truflaðir vegna kjaradeilna, stöðvaðir í Vestmannaeyjum og á Suðurnesjum og yfir vofði hreinlega rekstrarstöðvun útflutningsatvinnuveganna þegar á heildina var litið. Í ríkisfjármálunum var þannig ástatt, að skuld ríkissjóðs við Seðlabankann nam 27 milljörðum króna og mundi að líkindum verða yfir 20 milljarða um áramót, þegar skuldir höfðu verið færðar upp á réttu gengi. Verðbólgan í landinu var um 50% og hafði raunar verið frá 26% og upp í 50% s.l. 4–5 ár. Í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna er lögð á það rík áhersla, að höfuðverkefni stjórnarinnar á næstu missirum sé að ráða fram úr þeim mikla vanda sem blasir við í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar. Í því skyni mun ríkisstj. leggja áherslu á að draga markvisst úr verðbólgunni með því að lækka verðlag og tilkostnað, draga úr víxlhækkun verðlags og launa og halda heildarumsvifum í þjóðarbúskapnum innan hæfilegra marka. Þá mun hún leitast við að koma í veg fyrir auðsöfnun í skjóli verðbólgu. Síðar í fjárlagaræðunni mun ég koma nánar að þessum atriðum. Allir sérfræðingar og stjórnmálamenn um víða veröld skelfast af afleiðingum 10% verðbólgu. Við Íslendingar lifum og störfum við 50% verðbólgu. Í raun og veru ríkir neyðarástand í efnahagsmálum þjóðarinnar, þótt enn þá hafi tekist að halda framleiðslustarfseminni í góðum gangi. Þessu ástandi verður að breyta, ella sjáum við fram á versnandi lífskjör og atvinnuleysi. Það eru góð lífskjör á Íslandi um þessar mundir og það er næg atvinna. En þetta byggist allt á ótraustum grunni, sem getur hrunið við minnstu áhrif til hins verra, t.d. ef viðskiptakjör þjóðarinnar gagnvart útlöndum versna skyndilega. Verðbólgan er óvinur góðra og jafnra lífskjara. Hún veldur hrikalegu misrétti milli manna og magnar upp það versta í atvinnumálum og fjármálum. Hún vinnur gegn jöfnun lífskjara, gerir þá fátæku fátækari, en þá ríku ríkari. Af þessum ástæðum og raunar mörgum fleirum verða ríkisstj. og Alþingi að snúast gegn verðbólgunni með öllum tiltækum ráðum. Þess vegna er fjárlagafrv. og væntanlegum fjárlögum beitt sem hagstjórnartæki í baráttunni gegn verðbólgunni. En að hverju leyti er fjárlagafrumvarpið þannig úr garði gert? ; Í fyrsta lagi, og það er höfuðeinkenni þeirrar stefnu sem fjárlagafrv. boðar, er gert ráð fyrir tekjuafgangi að upphæð 8,2 milljarðar kr. eða rúmlega 4% af útgjöldum fjárlaganna. Í öðru lagi er reiknað með að úr ríkissjóði verði greiddir 4.3 milljarðar kr. upp í skuldir umfram það sem tekið kann að verða að láni. Skuldasöfnun ríkissjóðs verður að stöðva og hefja verður endurgreiðslu samningsbundinna lána. Í þriðja lagi er það keppikefli ríkisstj. að ríkissjóður verði rekinn hallalaus fyrstu 16 mánuði starfsferils hennar. Það þýðir að sú skuld, sem stofnað var til vegna fyrstu efnahagsaðgerða á þessu hausti, verði greidd upp á næsta ári og ríkissjóður að auki í greiðslujafnvægi. Í fjórða lagi er varið miklum fjárhæðum, eða rúmum 18 milljörðum króna, á næsta ári til að greiða niður verð á landbúnaðarafurðum. Enn fremur er felldur niður söluskattur af matvörum, sem nemur tekjutapi ríkissjóðs að fjárhæð 5.3 milljarðar kr. Hvort tveggja er gert til að halda verðbólgunni niðri. Í fimmta lagi er ætlunin að afla tekna í þessu skyni með beinum sköttum, að hluta til beinlínis vegna þess að beinu skattarnir ganga ekki inn í vísitölugrundvöllinn eins og hann nú er og skrúfa því ekki sjálfkrafa um verðlag og kaupgjald. Með aukinni skattheimtu er og dregið úr eftirspurn og þenslu í efnahagslífinu. Bein skattaálagning hefur vissulega sína ókosti, en spyrja mætti, með hverjum öðrum hætti hægt væri að afla tekna án þess að slík ráðstöfun leiði beint og tafarlaust til meiri verðbólgu. Það er misskilningur, að beinir skattar séu háir hér á Íslandi borið saman við nágrannalöndin, og vík ég nánar að því síðar. Í sjötta lagi er dregið nokkuð úr opinberum framkvæmdum og framlögum til annarra framkvæmda til að draga úr spennunni í efnahagsmálunum og vinna gegn verðbólgunni. Í sjöunda lagi er í fjárlagafrv. gætt aðhalds í hvívetna, bæði að því er varðar nýjar stöður hjá ríkinu og kostnað, svo og um rekstrarútgjöld ríkisstofnana. Þannig er fjárlagafrv. ætlað að vinna gegn verðbólgunni, hægja á verðbólguhjólinu. Þeir, sem vilja gera fjárlögin þannig úr garði, eru raunverulegir baráttumenn gegn hinni háskalegu verðbólgu sem vegur vægðarlaust að undirstöðum efnahagslífsins. Eins og fram kemur í athugasemdum með fjárlagafrv. er frv. lagt fram með nokkrum fyrirvörum frá stjórnarflokkunum. Hér er einkum um að ræða atriði sem lúta að skattlagningu, svo sem um beitingu skattvísitölu og vali leiða til tekjuöflunar, enn fremur framlög til verklegra framkvæmda, niðurgreiðslna á vöruverði og framleiðsluaukandi framkvæmda í landbúnaði. Lögð er áhersla á að samræma þessi sjónarmið og er fjallað um þau í ríkisstjórninni í samráði við þingflokka stjórnárliðsins. Til þess að fjármál ríkisins geti verið gagnlegt tæki til þess að ná þeim markmiðum í efnahagsmálum, sem ríkisstj. hefur sett sér - fyrst og fremst að draga úr verðþenslu og ná jöfnuði í viðskiptum við útlönd - er nauðsynlegt að fella fjárlagafrv. inn í ramma þjóðhagsspár fyrir næsta ár. Með markmiðinu um jöfnuð í viðskiptum við útlönd á árinu 1979, sem er forsenda þess að unnt verði að draga úr skuldasöfnun erlendis á næstu árum, er vexti þjóðarútgjaldanna þröngur stakkur skorinn. Þar sem ekki er við því að búast, að viðskiptakjör þjóðarinnar batni á næsta ári, felur þetta markmið í sér að halda verður vexti þjóðarútgjalda - og þar með aukningu innflutnings - innan þeirra marka sem möguleg útflutningsaukning setur. Þótt jafnan sé erfitt að spá um sjávarafla, er vart við því að búast, að útflutningsframleiðslan geti aukist um meira en 1–2% á næsta ári, sem er svipuð aukning og í ár, ekki síst með tilliti til þess að áframhaldandi aðhald fiskveiða kann að verða nauðsynlegt. Sé litið til einstakra þátta þjóðarútgjalda, þ.e. fjárfestingar, samneyslu og einkaneyslu, þá er með fjárlagafrv. og við undirbúning lánsfjáráætlunar stefnt að því að draga úr fjárfestingu á árinu 1979, auk þess sem nauðsynlegt er að taka upp breytta fjárfestingarstefnu. Með samdrætti fjárfestingar og nær óbreyttri samneyslu gæti skapast svigrúm til nokkurrar aukningar einkaneyslu, eða um 1–2% á mann, án þess að það valdi aukningu innflutnings umfram það sem samrýmist markmiðinu um jöfnuð í viðskiptunum við útlönd. Hins vegar þarf að finna leiðir til þess að ná þessari neysluaukningu þannig að hún fái staðist til frambúðar og án þess að henni fylgi hætta á vaxandi verðþenslu. Þetta er sérstaklega mikilvægt við þær aðstæður í efnahagsmálum og þá sérstaklega verðlags- og kauplagsmálum sem við búum nú við. Ríkisstj. vinnur nú að þessu í samráði við fulltrúa launafólks í landinu. Niðurstaða fyrstu hugmynda um þróun útflutningsframleiðslu og þjóðarútgjalda á næsta ári bendir til þess, að þjóðarframleiðslan gæti vaxið um 1–11/2% og þjóðartekjur svipað, þar sem gert er ráð fyrir óbreyttum viðskiptakjörum. Þetta er minni hagvöxtur en undanfarin ár, en það ræðst fyrst og fremst af þeirri nauðsyn að halda vexti þjóðarútgjalda - og þar með innflutningi - í skefjum til þess að ná jöfnuði í viðskiptum við útlönd á næsta ári og til þess að draga úr verðbólgu. Róðurinn verður heldur léttari fyrir það, að nú eru horfur á að utanríkisviðskiptin í ár verði mjög nálægt því að vera í jafnvægi. En jafnframt er það enn frekari ástæða þess að fylgja fast eftir þeim árangri, sem náðst hefur, ef okkur á að takast á næstu árum að grynna á erlendum skuldum þjóðarbúsins. En erlendar langtímaskuldir nema nú 195.5 milljörðum kr. og vextir og afborganir af þeim 13.7% af útflutningstekjum. En ein mikilvægasta forsenda árangurs í þessum efnum er að nokkur greiðsluafgangur verði hjá ríkissjóði á næsta ári. Traust fjárhagsstaða ríkissjóðs er einnig algjör forsenda þess að það takist að draga úr verðbólgunni. En til þess að ná árangri í glímunni við verðbólguna þarf samstillt átak samtaka launamanna, atvinnurekenda og ríkisins. Til þessarar glímu mega menn ekki ganga með hálfum huga eða hiki. Auk aðgerða á sviði ríkisfjármála og fjárfestingarstjórnar þarf að koma til stefnubreyting í launa- og verðlagsmálum, þannig að dregið verði úr launahækkunum á næstunni stig af stigi og ríkisvaldið fái aukið svigrúm til þess að beita öllum stjórntækjum fjármálanna án þess að þær nauðsynlegu aðgerðir hrindi sjálfkrafa af stað vísitöluhækkun launa. Í stefnuræðu hæstv. forsrh., sem flutt var hér á Alþingi 19. okt. s.l., gerði hann ítarlega grein fyrir hinni almennu stefnu ríkisstj., og sé ég ekki ástæðu til að ítreka hana nema að því leyti sem hún tengist fjárlagagerðinni og efnahagsmálum í sambandi við fjárlögin. Það er ástæða til að vekja athygli á því, hversu ríkisbúskapurinn er stór þáttur efnahagsmálanna. Ætla má, að þjóðartekjur á næsta ári muni nema nálægt 680 milljörðum kr. Gjöld á fjárlagafrv. nema hins vegar rúmlega 198 milljörðum kr. og eru því tæplega 1/3 hluti þjóðarteknanna. Það ríður því mjög á að ríkisbúskapurinn sé traustur, sérstaklega þó á miklum verðbólgutímum. Það er samdóma álit hagspekinga og stjórnmálamanna, að ekki verði hamlað gegn verðbólgunni með árangri nema ríkisbúskapurinn sé í lagi og ríkissjóður hafi nokkuð ríflegan rekstrar- og greiðsluafgang. Þess vegna er það sérstaklega tekið fram í stjórnarsamningnum, að áhersla verði lögð á jafnvægi í ríkisbúskapnum og allt aðhald stórlega aukið. Þegar ríkisstj. tók við lágu drög að fjárlagafrv. í fjmrn. Þessi drög höfðu þó ekki verið afgreidd í ríkisstjórn og þess vegna stóð enginn pólitískur meiri hluti á Alþingi að baki þeim. Einnig var augljóst, að brýna nauðsyn bar til að gera ráðstafanir í efnahagsmálum, sem óhjákvæmilega hlutu að hafa áhrif á gerð fjárlagafrv. Þess vegna er ógerningur að bera þessi drög saman við fjárlagafrv., þar sem ekki er vitað hvað við þau hefði verið prjónað á annan hátt en þann sem nú hefur verið gert. Fyrsta daginn sem ríkisstj. starfaði gaf hún út brbl. um niðurfærslu vöruverðs og verðbótavísitölu í september 1978. Hinn 5. sept. voru gefin út önnur brbl. og þá um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um breytingu á gengi íslenskrar krónu. Og hinn 9. sept. voru svo gefin út brbl. um kjaramál, sem fólu m.a. í sér veruleg útgjöld og tekjuöflun fyrir ríkissjóð. Allar þessar ákvarðanir höfðu margvísleg áhrif á ríkisbúskapinn og breyttu færslum fjárlagafrv. svo þúsundum skipti. Þegar af þessum ástæðum var nauðsynlegt að breyta fjárlagafrv. í mörgum greinum til þess að það gæti verið aðgengilegt til meðferðar hér á Alþingi. Til viðbótar var svo stefna ríkisstj. felld inn í fjárlagafrv. að svo miklu leyti sem tími vannst til að ljúka því verki. Af þessum ástæðum og raunar fleiri reyndist ekki unnt að leggja fjárlagafrv. fyrir Álþingi á allra fyrstu dögum þess. Þó var fjárlagafrv. lagt fram á svo til sama tíma og haustið 1974, en þá hafði Alþingi verið frestað til 29. okt. Fjárlagaræðan er einnig haldin í seinna lagi, en þó ekki nema 6 dögum síðar en á síðasta ári. Í stjórnarsamningnum er lögð sérstök áhersla á samráð og samstarf við aðila vinnumarkaðarins um aðgerðir í efnahagsmálum. Í viðræðum um stjórnarmyndunina voru höfð allvíðtæk samráð við þessa aðila. Sama var að segja um undirbúning fyrstu efnahagsaðgerða ríkisstj. í september. Þessi samráð hafa haldið áfram, m.a. við gerð fjárlagafrv., ýmist með fundahöldum, skoðanaskiptum eða með því að skiptast á gögnum. Ríkisstj. leggur mikla áherslu á þessi samráð, en þau eru tímafrek þar sem um mjög marga aðila er að ræða. Á liðnum árum og áratugum hefur það verið venja, að fjmrh. gerði grein fyrir afkomu ríkissjóðs á liðnu ári í framsöguræðu sinni fyrir fjárlagafrv. komandi árs. Allra síðustu ár hefur hér orðið sú breyting á, að nokkur grein hefur verið gerð fyrir afkomunni að vori til um leið og A-hluti ríkisreiknings fyrir nýliðið ár hefur verið afhentur þingmönnum. Jafnframt hefur verið afhent greinargerð eða prentuð skýrsla um þetta efni. Svo var einnig gert s.l. vor, og tel ég því ekki ástæðu til að fjalla um afkomu ríkissjóðs á árinu 1977 nema að mjög litlu leyti. Samkvæmt A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1977 nam rekstrarhalli ríkissjóðs á því ári 2 543 595 000 kr. Tekjur á rekstrarreikningi námu 100 277 532 000 kr. og gjöldin 102 821 127 000 kr. Greiðsluafkoma ríkissjóðs við bankakerfið, þ.e. breyting á peningum í sjóði og stöðu bankareikninga ásamt stöðu lána við Seðlabankann, var óhagstæð um 1764 millj. kr. og að auki hækkuðu lán við Seðlabankann í erlendri mynt um 1460 millj. kr. vegna gengismunar, þannig að skuldaaukningin við bankakerfið nam 3224 millj. kr. Skuldir við Seðlabankann vegna A-hluta ríkisreiknings námu í árslokin 1977 15 milljörðum króna og eru þá skuldir í erlendri mynt gerðar upp miðað við gengisskráningu í árslok. Þegar frumvörp að fjáraukalögum og samþykkt á ríkisreikningi fyrir árið 1977 verða lögð fram, væntanlega nokkru eftir næstu áramót, mun einnig verða gerð nánari grein fyrir afkomu ársins 1977. Af framangreindum tölum svo og upplýsingum um horfur á þessu ári er ljóst, og hefur reyndar lengi verið ljóst, að á öllum sviðum ríkisfjármála þarf að sýna aðhald og ráðdeild. Vissulega eru stærstu útgjaldaliðir ríkisins tiltölulega fáir og vegna þýðingarmikilla verkefna eins og tryggingamála, heilbrigðismála, menntamála, vegamála og fleiri þátta. Árangursríkast er vitaskuld að leita eftir sparnaði og aukinni hagræðingu á þessum sviðum. En hinu má aldrei gleyma, að það er stutt inn í kvikuna í mörgum þessum málum. Samt sem áður þarf einnig að huga að hinum fjölmörgu minni útgjaldaþáttum. Hver þeirra um sig vegur ekki þungt á vogaskálunum, en í heild gera þeir það. Því er einnig nauðsyn á því, að sérhver forstöðumaður ríkisstofnunar sýni ítrustu ráðdeild á sínu sviði. Sama er að segja um framkvæmdir á vegum ríkisins. Þar má ekki eiga sér stað bruðl og eyðslusemi. En mörgum verður þröngur stakkur skorinn og hjá því verður ekki komist að sinni. Framvinda efnahagsmála á árinu 1978 hefur öðru fremur einkennst af vaxandi verðbólgu og endurteknum rekstrarerfiðleikum atvinnuveganna, einkum í þeim greinum sem framleiða til útflutnings. Á þessu hausti hefur því enn einu sinni orðið að grípa til sérstakra ráðstafana í efnahagsmálum til þess að ekki kæmi til algerrar rekstrarstöðvunar í undirstöðuatvinnuvegunum. Þetta er vitaskuld fjarri því að vera einsdæmi í okkar efnahagssögu. Það er áhyggjuefni, að þessi vandi verður til þegar ytri skilyrði eru fremur hagstæð og árferði gott. Oft áður hafa óhagstæð ytri skilyrði valdið verulegum efnahagsörðugleikum innanlands. Að þessu sinni eru það því að miklu leyti innlendar aðstæður sem erfiðleikunum valda. Þegar af þessari ástæðu ættum við nú að vera betur í stakk búnir til þess að mæta þessum vanda en oft áður, þegar óhagstæð ytri skilyrði og slæmt árferði hafa mjög þrengt svigrúmið til athafna. Verðbólgan og tæp staða útflutningsframleiðslunnar hafa verið og eru helstu vandamálin á sviði efnahagsmála. En það þarf nokkurn pólitískan kjark til að takast á við þessi vandamál. Að ýmsu öðru leyti hefur hagþróun á þessu ári um margt verið hagstæð. Þjóðarframleiðslan er talin munu aukast um rösklega 3% eða svipað og spáð var í lok s.l. árs, en þjóðartekjur vaxa minna vegna nokkurrar verslunar viðskiptakjara, einkum á síðustu mánuðum. Bandaríkjadollar hefur t.d. fallið um rúm 8% gagnvart þýsku marki síðan í ágústbyrjun. Þetta er mikið áfall fyrir okkur Íslendinga, þar sem við seljum svo mikið af okkar útflutningsvörum fyrir dollara, en kaupum inn með öðrum gjaldeyri, sem hefur stigið í verði. Horfur eru á nokkurri aukningu fiskaflans, sem má að mestu leyti rekja til aukins loðnu- og síldarafla, en botnfiskaflinn verður svipaður og í fyrra, þó kannske heldur meiri. Útflutningsframleiðsla mun aukast lítillega frá fyrra ári, en þar sem mjög hefur gengið á birgðir útflutningsafurða, einkum skreiðar- og saltfisksbirgðir, verður útflutningurinn mun meiri en sem svarar til framleiðsluaukningarinnar einnar. Þær spár, sem fram voru settar í lok s.l. árs um þessi atriði, hafa þannig að mestu gengið eftir. Kauplag og verðlag hefur þotið upp úr öllu valdi og miklu örar en spáð var í ársbyrjun, enda var í þeim spám gert ráð fyrir nokkurri takmörkun á launahækkunum. Er nú talið, að meðalverðhækkun milli áranna 1977 og 1978 verði allt að 44% samanborið við 30% hækkun í fyrra. Kauptaxtar hafa hins vegar hækkað mun meira en þetta, og er áætlað að meðalhækkunin verði um 53% á þessu ári. Atvinnutekjur á mann eru taldar hækka heldur minna eða um 52%. Ráðstöfunartekjur hækka hins vegar rétt um 50% að meðaltali á mann. Kaupmáttur kauptaxta hefur því aukist verulega á þessu ári, eða um 6–7%, og er kaupmáttaraukningin svipuð hjá flestum hópum launþega. Í þeim spám, sem fram voru settar um mitt þetta ár var reiknað með um 5% aukningu einkaneyslu eða ívið meira en aukningu kaupmáttar ráðstöfunartekna heimilanna. Í ljósi þess, sem hér hefur verið sagt um kaupmátt ráðstöfunartekna, sýnist stefna í nokkru meiri aukningu einkaneyslu, eða um 6% frá fyrra ári. Þær vísbendingar, sem liggja fyrir um einkaneysluútgjöld á árinu - t.d. upplýsingar um veltu í verslunar- og þjónustugreinum - renna stoðum undir þessa spá. Í fyrra jókst einkaneysla hins vegar nokkru meira, eða um 8%. Samneysluútgjöld eru talin munu aukast í samræmi við fyrri spár, eða um 2% á þessu ári, sem er svipuð aukning og á árinu 1977. Fjármunamyndun, eða það sem þjóðin setur í fast, er talin munu dragast verulega saman á þessu ári, eða um rösklega 5% í heild, og eru það mikil umskipti frá fyrra ári, en þá jókst fjármunamyndun um 7.5%. Hlutfall fjármunamyndunar af þjóðarframleiðslu verður þá um 26.5% samanborið við 28.4% 1977 og enn hærra hlutfall næstu ár á undan. Þetta er nokkru meiri samdráttur en reiknað var með í fyrri spám, og er skýringarinnar helst að leita í mun meiri verðhækkunum en reiknað var með fyrr á árinu. Samdrátturinn verður að langmestu leyti í opinberum framkvæmdum, eða um 15%, sem er líkt og í fyrra. Fjármunamyndun í atvinnuvegunum verður hins vegar því sem næst óbreytt frá fyrra ári, eða ef til vill heldur minni. Þetta eru veruleg umskipti frá því sem varð á síðasta ári, þegar fjármunamyndun atvinnuveganna jókst um tæplega 37%. Ástæðan er fyrst og fremst minni innflutningur fiskiskipa á þessu ári, en einnig hefur innflutningur flutningaskipa dregist mikið saman. Á móti þessu vega mun meiri framkvæmdir við járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga á þessu ári en í fyrra, en að henni slepptri er um 11% samdrátt að ræða í fjármunamyndun atvinnuveganna. Smíði íbúðarhúsa er talin munu aukast um 2% á þessu ári, en stóð í stað í fyrra. Niðurstaða þessara spáa um neyslu og fjármunamyndun verður sú, að þjóðarútgjöld muni aukast um 21/2% á þessu ári og eru birgða- og bústofnsbreytingar þá ekki taldar með. Þar sem ljóst er, að birgðir munu minnka talsvert á þessu ári eftir verulega uppsöfnun 1977, sýnist stefna í að þjóðarútgjöld - að birgðabreytingum meðtöldum - verði óbreytt frá fyrra ári, en þá jukust þau hins vegar um 10%. Þótt innflutningur hafi orðið meiri en búist var við, m.a. vegna aukins kaupmáttar á árinu, og þar með hafi brugðist þær vonir um afgang á viðskiptum við útlönd, sem spár í upphafi ársins bentu til, eru horfur á að viðskiptahallinn verði mun minni en í fyrra, eða um 2 milljarðar - 0.4% af þjóðarframleiðslu - í stað tæplega 10 milljarða króna halla 1977, eða 2,7% af þjóðarframleiðslu. Hér skipta gengisbreytingarnar á árinu miklu máli, en þessi árangur verður ekki varanlegur, ef verðbólgan æðir áfram eins og líkur standa til nema þjóðin grípi í taumana. Þegar litið er yfir þá mynd, sem nú er óðum að skýrast af hagþróun ársins 1978, verður stöðugt ljósara að nú þarf að gera mikið átak til þess að hamla gegn verðbólgu. Ríkisstj. leggur í þeim efnum höfuðáherslu á þrennt: Að dregið verði úr sjálfvirknin verðbólgugangi vísitölukerfisins og mörkuð skynsamleg launamálastefna, sem treysti hæstan mögulegan kaupmátt launa án þess að ofbjóða atvinnulífinu og efnahagskerfinu. Að dregið verði úr fjárfestingu í heild og henni beint að framleiðniaukandi verkefnum. Að ríkisfjármálin verki sem hemill á verðþensluna, en það gerist ekki nema ríflegur rekstrar- og greiðsluafgangur verði á fjárlögum næsta árs. Frá því fjárlög fyrir árið 1978 voru samþykkt á Alþingi hafa verið gerðar margháttaðar ráðstafanir í efnahagsmálum, sem hafa haft veruleg áhrif á ríkisbúskapinn á yfirstandandi ári. Samanlagt hefur gengi krónunnar lækkað um 46.8% frá áramótum til þessa dags. Verðbótarákvæðum launa hefur verið breytt á árinu. Ráðstafanir fyrrv. ríkisstj. í efnahagsmálum frá 13. febr. s.l. fólu m.a. í sér að verðbætur á laun hækkuðu hverju sinni sem svarar helmingi hækkunar verðbótavísitölunnar. Með lögum frá 24. maí var dregið úr launaskerðingu vísitölunnar með auknum greiðslum verðbóta á lægstu laun. Með brbl. frá 8. sept. um kjaramál ákvað núverandi ríkisstj. að greiða fullar hlutfallsverðbætur á laun að tilteknu launamarki, en ákveðna krónutölu þar fyrir ofan. Með hliðsjón af þeim launabreytingum, sem átt hafa sér stað, hafa breytingar á bótum almannatrygginganna verið gerðar. Auk ofangreindra ráðstafana má nefna lækkun á sérstöku vörugjaldi úr 18% í 16% frá því í febrúar s.l. og ákvörðum um 10% skyldusparnað félaga og stofnana. Ráðstafanir núv. ríkisstj. í efnahagsmálum frá því í byrjun september fólu í sér þær aðgerðir til viðbótar við það sem þegar hefur verið getið, að niðurgreiðslur á ýmsum nauðsynjavörum voru stórauknar frá septemberbyrjun og svarar sú hækkun til þess, að um 4.9% af verðbótavísitölu, eins og hún var þá, væru greidd niður. Aflað var heimildar til hækkunar vörugjalds úr 16% í 30% í allmörgum vöruflokkum. Þá er að nefna ákvæði um eignarskattsauka, sérstakan tekjuskatt og sérstakan skatt af atvinnurekstri til þess að standa undir kostnaði af niðurfærslu vöruverðs og hemla hækkunaráhrif gengisbreytingarinnar. Þá var tvívegis hækkað útsöluverð tóbaks og áfengis og lagður skattur á ferðalög til útlanda. Að áhrifum einstakra tekju- og gjaldaákvarðana vík ég síðar. Horfur í fjármálum ríkisins, þegar tillit hefur verið tekið til fyrrnefndra ráðstafana, eru í aðalatriðum þær, að útgjöldin verða samtals 158.5 milljarðar kr. eða 20 milljörðum kr. hærri en í fjárlögum eins og þau voru samþykkt. Þetta er um 14.5% hækkun. Tekjur eru nú áætlaðar 154.2 milljarðar kr., sem er 14.7 milljarða kr. hækkun frá fjárlögum, eða sem svarar 10.5%. Samkvæmt þessu er líklegt að gjöld umfram tekjur muni nema um 4.3 milljörðum kr. Um lánamál ríkissjóðs er það að segja, að við afgreiðslu fjárlaga ársins 1978 var að því stefnt að lánveitingar og afborganir lána ríkissjóðs næmu 670 millj. kr. umfram ráðgerðar lántökur og innheimtu af veittum lánum. Í þessari áætlun var við það miðað, að Seðlabankanum yrðu greiddar 3245 millj. kr. á árinu. Fyrirsjáanlegt er að ekki reynist unnt að greiða Seðlabankanum það sem áætlað var. Þegar tillit hefur verið tekið til breytinga á lánareikningi ríkissjóðs, sem gerðar hafa verið á árinu, og til 4325 millj. kr, gjalda umfram tekjur á rekstrarreikningi ríkissjóðs verður enginn afgangur í árslok til greiðslna til Seðlabankans. Mat á stöðu ríkissjóðs nú bendir því til rúmlega 400 millj. greiðsluhalla í árslok. Er þetta þó sagt með ákveðnum fyrirvara vegna mikilla sveiflna í greiðslum og tekjum ríkissjóðs fyrir áramót. Jafnframt berast nú til fjmrn. margar og háar beiðnir um umframfjárveitingar. Líklegt er að skuld ríkissjóðs við Seðlabankann hækki um 5.8 milljarða kr., þegar tillit er tekið til gengisuppfærslu eldri lána, vanáætlunar í fjárlögum 1978 og væntanlegs halla á ríkissjóði í ár. Hér er þó um lauslega áætlun að ræða. Ég mun nú gera grein fyrir þróun gjalda og tekna frá því fjárlög ársins 1978 voru samþykkt af Alþingi. Vegna fjöldamargra efnahagsráðstafana, sem gerðar hafa verið á árinu, hafa gjöld ríkissjóðs aukist verulega frá því sem upphaflega var áætlað. Þetta skýrist enn frekar þegar haft er í huga að núv. ríkisstj. ákvað þegar í upphafi starfsferils síns að beita ríkisfjármálunum sem hagstjórnartæki við úrlausn hins alvarlega vanda, sem ríkti í efnahags- og atvinnumálum við stjórnarskiptin. Nú eru útgjaldahorfurnar þær, að útgjöld ríkissjóðs aukist um 20.0 milljarða kr. frá fjárlögum, eins og ég vék að áður, og verði samtals 158.5 milljarðar kr. Í fjárlögum 1978 voru 11.4 milljarðar kr. færðir á sérstakan launalið og var fjárveiting þessi ætluð til að standa undir grunnlauna- og verðbótahækkunum 1978. Svo sem oft áður eru það laun og greiðslur vegna almannatrygginganna sem mest víkja frá fjárlögum, m.a. vegna náinna tengsla þessara útgjaldaliða við verðlagsþróunina í landinu. Talið er að launagjöld aukist um 2.6 milljarða kr. frá fjárlögum vegna meiri hækkana verðbótavísitölu en áætlað var. Útgjöld vegna almannatrygginganna munu fara um 8.3 milljarða kr. fram úr fjárlögum. Skýrist sú hækkun af meiri verðlagshækkun á ýmsum sjúkrakostnaði svo sem lyfjum og sérfræðiþjónustu en áætlað var fyrir, auk hækkunar daggjalda sjúkrahúsa og bóta lífeyristrygginganna umfram áætlun. Niðurgreiðslur á vöruverði innanlands voru auknar á árinu sem liður í lausn þess efnahagsvanda, sem við blasti í upphafi stjórnar tímabils núv. ríkisstj. Útgjöld vegna þessa þáttar eru talin fara um 4.3 milljarða kr. fram úr áætlun og verða samtals 11.2 milljarðar kr. Útflutningsbætur eru áætlaðar munn hækka um rúman 1.1 milljarð kr. og veldur þar mestu ákvörðun ríkisstj. um greiðslu 1300 millj. kr. verðjöfnunargjalds á landbúnaðarvörum, en áætlað er að 1000 millj. kr. þessarar fjárhæðar komi til greiðslu á yfirstandandi ári. Útflutningsuppbætur ársins verða samtals 4.1 milljarður kr. Vaxtagreiðslur á árinu munu hækka um 1.8 milljarða kr. og nema samtals 5.2 milljörðum. Hækkuninni veldur fyrst og fremst breyting á gengi íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum, en stór hluti lána ríkissjóðs er erlend lán eða gengistryggð. Í kjölfar mikilla verðbreytinga á innfluttum rekstrarvörum og innlendum rekstrarliðum er sýnt, að óhjákvæmilegt verður að fallast á verulegar umframfjárveitingar nú á síðustu mánuðum ársins til þess að halda gangandi t.d. nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, svo dæmi sé nefnt. Eins og áður er greint frá eru heildartekjur ríkissjóðs nú taldar verða rúmlega 154 milljarðar. Gjöld af innflutningi valda mestu um hækkunina frá fjárlögum, enda hefur innflutningur verið meiri - og þá ekki síst bílainnflutningur - en þar var miðað við. Til landsins hafa verið fluttir um 9000 bílar það sem af er árinu. Flestir aðrir teknaliðir verða einnig hærri en í fjárlagaáætlun, eins og nánar er gerð grein fyrir í aths. við frv., en ég mun hér aðeins geta stærstu liða. Að venju er hér ávallt um að ræða innheimtar tekjur ríkissjóðs á árinu, en ekki álagningu. Eignarskattar verða sennilega 2350 millj. í ár samanborið við 2000 millj. í fjárlögum. Munurinn liggur í eignarskattsaukanum samkvæmt brbl. í september, sem þó innheimtist aðeins að hluta á þessu ári, þar sem innheimtunni er dreift á tvo síðustu mánuði þessa árs og tvo fyrstu mánuði næsta árs. Tekjuskattur einstaklinga er nú áætlaður 13.1 milljarður í ár eða um 900 millj. hærri en í fjárlögum, en tekjur hafa hækkað mjög mikið frá í fyrra og þar með meiri álagning í ár en reiknað var með í fjárlagaáætlun. Til viðbótar kemur svo innheimta sérstaks skatts á hátekjur og á tekjur og fyrningar í atvinnurekstri einstaklinga samkvæmt brbl. í september. Þetta á einnig við um tekjuskatt félaga, sem verður nokkru meiri en í fjárlagaáætlun. Gjöld af innflutningi verða alls 35.5 milljarðar í ár samkvæmt síðustu áætlun og eru það rúmlega 6 milljarðar umfram fjárlagaáætlun. Eins og ég sagði áður, hefur bílainnflutningur verið mun meiri í ár en miðað var við í fjárlögum, og má sennilega rekja nær 2 milljarða af tekjuauka á þessum lið til þessarar ástæðu. Að öðru leyti er hækkun frá fjárlögum vegna meiri innflutningsaukningar í krónum en þar var miðað við. Söluskattur í ríkissjóð gæti orðið nær 51 milljarður kr. eða nær 21/2 milljarði umfram fjárlög, þrátt fyrir niðurfellingu söluskatts af matvælum í sept. s.l., sem talin var kosta ríkissjóð 1.4 milljarða á þessu ári. Almenn veltubreyting, sem mestu ræður um söluskattsinnheimtu, hefur hins vegar verið meiri en miðað var við í fjárlagaáætlun, fyrst og fremst vegna meiri verðlagshækkana. Við endurskoðun tekjuáætlunar í okt. s.l. var rekstrarhagnaður Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins talinn geta orðið allt að 13.5 milljarðar kr. í ár eða 2.2 milljarðar umfram fjárlagaáætlun. Fyrstu átta mánuði ársins jókst sala áfengis og tóbaks í krónutölu miðað við sömu mánuði í fyrra talsvert umfram það sem nam verðhækkun, þannig að búast mátti við að rekstrarhagnaður ÁTVR yrði meiri en reiknað var með í fjárlögum, e.t.v. um rúmlega 11/2 milljarð kr. Tekjuauki vegna hækkunarinnar í september var metinn 500–600 millj. kr. í ár og tekjurnar því alls um 2.2 milljörðum kr. meiri en í fjárlögum. Þessi áætlun er þó afar óviss og ekki örugg þar sem desembersalan ræður svo miklu, en tölur um sölu í september og október benda til þess, að þessi tekjuliður geti verið eitthvað ofmetinn. Af öðrum mikilvægum tekjuliðum má nefna, að sérstakt vörugjald er áætlað 8.5 milljarðar í ár eða um 700 milljónir umfram fjárlagaáætlun, bæði vegna meiri innflutnings, eins og áður var lýst, og vegna hækkunar gjaldsins að hluta úr 16 í 30% í september. Á móti kemur hins vegar lækkun gjaldsins úr 18% í 16% í febr. s.l., sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum. Launaskattur er talinn verða 8 milljarðar kr. samanborið við 7.6 milljarða í fjárlögum, og aðrir óbeinir skattar og ýmsar tekjur munu eftir innheimtunni á árinu að dæma verða talsvert umfram fjárlög eða rúmlega 9 milljarðar samanborið við 7.6 milljarða í fjárlagaáætlun. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1979, sem nú er til umræðu, er lagt fram með nokkuð öðrum hætti en tíðkast hefur á undanförnum árum. Auk nokkurra fyrirvara um atriði, sem enn hefur ekki verið tekin endanlega afstaða til, er höfuðeinkenni þessa frv., að það er lagt fram með 3.9 milljarða kr. greiðsluafgangi. Þetta er gagngert til þess annars vegar að veita Alþingi nokkurt svigrúm til ráðstöfunar og hins vegar til að ná hallalausum ríkisbúskap á fyrstu 16 mánuðum starfsferils ríkisstj. Gert er ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs verði um 206.7 milljarðar kr. og gjöld 198.5 milljarðar kr. Tekjur umfram gjöld nema því um 8.2 milljörðum kr. samanborið við áætlaðan rekstrarhalla 1978 að upphæð 4.3 milljarðar. Reiknað er með að úr ríkissjóði verði greiddir 4.3 milljarðar kr. árið 1979 vegna lánahreyfinga umfram það sem greitt verður inn í ríkissjóð. Þegar tillit hefur verið tekið til lánahreyfinganna kemur fram greiðsluafgangur að fjárhæð 3.9 mill jarðar kr., eins og áður segir. Afborganir af lánum ríkissjóðs verða samtals 7009 millj. kr. samkvæmt 1. gr. fjárlagafrv., og ganga þá 5476 millj. kr. til lækkunar erlendra skulda og 1533 millj. kr. til lækkunar innlendra skulda. Lánsfjármagnaðar ríkisframkvæmdir í A- og B-hluta fjárlagafrv. nema samtals 9.8 milljörðum kr. og er þar um nokkurn samdrátt að ræða frá árinu 1978. Gjöld frv. eru miðuð við verðlag í lok árs 1978 og er það í samræmi við forsendur frumvarpsins um tekjur. Í heild nemur launakostnaður 54186 millj. kr. sem er 10962 millj. hækkun frá fjárlögum 1978. Er hér um að ræða 27.3% af heildarútgjöldum A-hluta frv. Laun ársins eru miðuð við launataxta eins og þeir eru taldir verða í desember 1978. Launakostnaður einstakra stofnana í A-hluta fjárlagafrv. hefur samkvæmt áætlun hækkað um 67.5% frá launatölum fjárlaga 1978. Í frv. er beitt aðhaldi eftir því sem frekast er kostur. Fjölgun starfsmanna er haldið í lágmarki og svo til eingöngu bætt við stöðum sem þegar hafa verið samþykktar eða eru óumflýjanlegar, t.d. vegna fjölgunar bekkjadeilda í skólum. Með sérstökum aðgerðum verður leitast við að lækka yfirvinnu- og álagsgreiðslu á ríkisspítölum um 270 millj. kr. og hjá löggæslunni um 125 millj. kr. Þá er stefnt að lækkun launakostnaðar í grunnskólum um 150 millj. kr. með því að skerða reglugerðarheimildir um hámarksfjölda kennslustunda á nemanda á viku hverri. Samtals nemur lækkun launakostnaðar vegna þessara aðgerða um 545 millj. kr. Önnur rekstrargjöld eru áætluð 14147 millj. kr. og er það 53% hærri tala en á fjárlögum 1978. Stafar þetta einfaldlega af verðhækkunum viðhaldsliða milli ára, sem nema um 54%. Útgjöld vegna viðhalds eru áætluð 5298 millj. kr. og er það 31.6% hækkun frá fjárlögum 1978. Vísitala byggingarkostnaðar hækkar um 42.2% milli ára. Auk þessa samsvara áhrif gengisfellingarinnar í september 8.8% verðhækkun á þessum lið. Verðlagshækkun samtals er því um 51.0%. Þetta þýðir um 12–13% magnminnkun á heildarviðhaldi. Vaxtagreiðslur af almennum lánum ríkissjóðs eru áætlaðar samtals 6946 millj. kr. Er það 104.6% hærri fjárhæð en í fjárlögum yfirstandandi árs. Hækkun vaxtagreiðslna nemur því rúmlega 3.5 milljörðum kr. Framlög til almannatrygginga hækka um 14118 millj. kr. eða 41.7%. Verða framlög þessi í heild 48003 millj. kr. eða 24.2% ríkisútgjaldanna. Áætlaðar útgjaldabreytingar vegna lífeyristrygginga auk fjölgunar bótaþega eru í stórum dráttum þær, að bótahækkanir eru beint og óbeint tengdar kauptöxtum og er útgjaldahækkun þar af leiðandi meira og minna sjálfvirk. Framlög ríkissjóðs til sjúkratrygginganna hækka um 8168 millj. kr. Lyfjakostnaður sjúkratrygginganna hefur aukist mjög mikið á síðari árum. Í frv. kemur fram að lyfjakostnaður eykst yfir 100%. Stafar þetta að nokkru leyti af vanáætlun í fjárlögum 1978. Áætlun frv, miðast einnig við það, að þátttaka sjúklinga í lyfjakostnaði og kostnaði vegna sérfræðiþjónustu aukist. Í fjárlögum 1978 var einnig gert ráð fyrir hliðstæðri hækkun, en hún hefur enn ekki komið til framkvæmda. Niðurgreiðslur á vöruverði innanlands eru áætlaðar 18037 millj. kr. Svo sem alkunnugt er, ákvað núv. ríkisstj. að auka niðurgreiðslur til þess að draga úr verðbólgunni. Niðurgreiðslur eru nú áætlaðar 16.3 milljarðar miðað við það niðurgreiðslustig sem nú gildir. Í frv. er gert ráð fyrir auknum niðurgreiðslum er nema 3.9 milljörðum kr. eða sem svarar 2.5% af verðbótavísitölunni 1. des. n.k. Í frv. er því gert ráð fyrir að verja til niðurgreiðslna á næsta ári 2.8 milljörðum kr. minna en nemur niðurgreiðslustiginu í des. n.k. Þess ber að geta annars vegar, að takmörk eru fyrir því, hve mikið er hægt að greiða niður verð á vörum, og hins vegar, að auknar niðurgreiðslur eru mikið fjáröflunarvandamál. Útflutningsuppbætur landbúnaðarins eru áætlaðar 4500 millj. kr. vegna ársins 1979. Til viðbótar er fjárveiting að upphæð 537 millj. til greiðslu útflutningsbóta vegna ársins 1978. Þá gerir frv. einnig ráð fyrir 300 millj. kr. greiðslu vegna verðjöfnunargjalds bænda. En eins og ég nefndi áður ákvað ríkisstj. 1300 millj. kr. fjárveitingu vegna verðjöfnunargjalds á búvörur tímabilið 1977–1978, en þar af koma 1000 millj. kr. til greiðslu á þessu ári. Samtals nemur þessi liður 5337 millj. kr. Aðrar neyslu- og rekstrartilfærslur hækka um 4276 millj. kr. eða 45.1%. Hækkunin er nálægt eðlilegri launa- og verðlagshækkun. Í þessum útgjaldaþætti ríkissjóðs eru nokkrar B-hluta stofnanir sem háðar eru fjárveitingum. Framkvæmdaframlög samkvæmt frv. nema alls 36.8 milljörðum kr. og er það hækkun um 8.6 milljarða eða 30.4% frá fjárlögum yfirstandandi árs. Þeirri meginstefnu er fylgt, að framkvæmdaframlög verði hin sömu að krónutölu 1979 og 1978 nema lög eða samningar kveði á um annað. Undantekning frá þessari stefnu eru framlög til vegagerðar. Til viðbótar er ákveðið að lækka framlög til ýmissa fjárfestingarsjóða um 10% og nemur sá niðurskurður 993 millj. kr. Þá er horfið frá því, sem nú tíðkast, að fjármagna fjármagnsútgjöld vegna Kröfluvirkjunar með aukinni lántöku. Ég tel eðlilegra að ríkissjóður sjálfur axli fjármagnsbyrði þessa, a.m.k. þar til þetta fyrirtæki hefur fengið rekstrargrundvöll. Í frv. er gert ráð fyrir að Orkusjóður sjái um greiðslur vegna fjármagnsútgjalda Kröfluvirkjunar og er fjárveiting til sjóðsins í því skyni 2080 millj. kr. Þá er Byggðasjóði ætlað að lána 1130 millj. kr. vegna fjármagnskostnaðar byggðalína. Hins vegar eru framlög til Byggðasjóðs ekki skorin niður um 10% eins og framlög til annarra fjárfestingarsjóða. Byggðasjóði er ætlað að afla lánsfjár í þessu skyni og endurlána sem síðan verði endurgreitt þegar endanlega verður ákveðið hvaða aðili taki að sér rekstur byggðalínanna. Á þessu stigi málsins er að því stefnt að Orkusjóður taki þetta lán Byggðasjóðs og endurgreiði það síðar. Tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir árið 1979 er að venju reist í fyrsta lagi á endurskoðaðri áætlun um tekjur ríkissjóðs á líðandi ári, í öðru lagi á ákveðnum þjóðhags- og verðlagsforsendum og í þriðja lagi á ákveðnum forsendum um einstaka tekjuliði. Ég hef hér á undan gert grein fyrir þeirri tekjuáætlun ársins í ár, sem lögð er til grundvallar tekjuáætlun næsta árs, og einnig fjallað um almennar forsendur frv. og fyrirvara um leiðir til tekjuöflunar. Í aðalatriðum eru magnbreytingar helstu stofna óbeinna skatta miðaðar við 1% aukningu þjóðarútgjalda á næsta ári, og verðbreytingar eru miðaðar við áætlað verðlag undir lok ársins í ár. Innheimtar tekjur árið 1979 eru áætlaðar samtals 206.708 milljarðar króna samanborið við 154.2 milljarða í endurskoðaðri áætlun fyrir árið í ár og 139.5 milljarða á fjárlögum. Samkvæmt þessu aukast tekjur um 52.5 milljarða eða 34% frá áætlaðri niðurstöðu í ár, en frá fjárlögum nemur aukningin 67.2 milljörðum eða rösklega 48%. Sambærileg hækkun gjalda frá gildandi fjárlögum er rúmlega 43%, en í þessum tölum endurspeglast það markmið frv., að tekjur umfram gjöld verði rúmir 8 milljarðar á næsta ári samanborið við 1 milljarð í fjárlögum ársins í ár. Þetta veldur því einnig, að tekjur ríkissjóðs sem hlutfall af þjóðarframleiðslu verða hærri á næsta ári en í ár eða 31–32% samanborið við 28.5% í ár, sem er svipað hlutfall og gert var ráð fyrir í fjárlagaáætlun ársins í ár. Ég mun hér á eftir aðeins geta helstu forsendna tekjuáætlunarinnar um mikilvægustu tekjustofna, en um einstaka þætti í tekjuhlið frumvarpsins leyfi ég mér að vísa til grg. með frv. Eins og ég hef áður getið eru beinir skattar árið 1979 m.a. miðaðir við sambærilega skattlagningu og felst í ákvæðum brbl. nr. 96/1978, þ.e. síðan í september, en form þessarar skattlagningar verður endanlega ákveðið með frumvörpum þar um, sem verða lögð fyrir Alþingi á næstunni. Þar sem verulegur hluti af álögðum sköttum samkvæmt brbl. innheimtist ekki fyrr en árinu 1979, verður meiri hækkun á innheimtu en álagningu milli áranna 1978 og 1979. Í fjárlagafrv. er miðað við hækkun skattvísitölu um 43%, þ.e. hún hækkar með verðlagi, en ekki tekjum, á sama hátt og í fjárlögum líðandi árs. Ákvörðun um skattvísitölu verður hins vegar tekin við lokaafgreiðslu frv., eins og getið er í aths. þess. Það er ljóst, að hlutdeild beinna skatta í tekjuöflun ríkissjóðs verður meiri á næsta ári en í ár. Í gildandi fjárlögum var reiknað með að beinir skattar yrðu 18.2% af heildartekjum ríkissjóðs. Samkvæmt frv. verður hlutdeild beinna skatta 22.1%, en hlutdeild óbeinna skatta minnkar að sama skapi eða úr 80.9% samkvæmt áætlun fyrir 1978 í 76.4%. Aðrar tekjur en skattar eru yfirleitt um 11/2% af heildartekjum ríkissjóðs. Ég mun síðar koma nánar að skattamálum, þ. á m. um skattþunga beinna skatta hér á landi og í nágrannalöndum okkar. Af helstu stofnum óbeinna skatta má nefna að tolltekjur ríkissjóðs eru miðaðar við 1% magnaukningu almenns vöruinnflutnings, 7% verðhækkun í erlendri mynt og óbreytt gengi frá því sem nú er. Hins vegar verður að gera ráð fyrir því, að tiltölulega minna verði flutt inn af hátollavöru á næsta ári en í ár. Þannig má telja, að bílainnflutningur í ár verði meiri en búast mætti við vegna endurnýjunar bílaflotans og nokkurrar aukningar hans og því líklegt að dragi úr bílainnflutningi á næsta ári. Af þessum sökum hækka tolltekjur minna en ella og sama gildir í enn frekara mæli um innflutningsgjald af bifreiðum. Innflutningur bifreiða árið 1977 nam 7558, og líklegur innflutningur á þessu ári er um 9000. Íslendingar hafa því keypt 16500 bifreiðar til landsins á þessu og seinasta ári. Í frv. eru tolltekjurnar á næsta ári miðaðar við að tollalækkun samkvæmt gildandi tollskrá taki gildi um næstu áramót, en endanleg ákvörðun um það hefur enn ekki verið tekin. Tekjutap ríkissjóðs vegna tollalækkunarinnar er metið um 1350 millj. kr. og hefðu 1100 millj. kr. innheimst á næsta ári. Hlutur söluskatts í heildartekjum ríkissjóðs verður nokkru minni á næsta ári en verið hefur vegna niðurfellingar söluskatts af matvælum, sem talin er kosta ríkissjóð um 5.3 milljarða kr. á næsta ári. Að öðru leyti er söluskattsáætlunin miðuð við 1% aukningu þjóðarútgjalda að magni og verðlag við lok ársins í ár. Rekstrarhagnaður ÁTVR á næsta ári er áætlaður 19 milljarðar kr. og er þá miðað við óbreytt verð á áfengi og tóbaki. Eins og áður sagði er nokkur óvissa um útkomuna í ár og gæti það einnig snert áætlunina fyrir næsta ár og þarf því að endurskoða hana fyrir lokaafgreiðslu fjárlaga en það gildir raunar um flesta aðra liði tekjuáætlunarinnar, þar sem betri vitneskja liggur þá fyrir um innheimtuna á þessu ári. Í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna er lögð rík áhersla á nauðsyn þess að bæta stjórnina á fjárfestingunni í landinu. Þar er því lýst yfir að mörkuð verði gjörbreytt fjárfestingarstefna. Fjárfestingunni verði með samræmdum aðgerðum beint til framleiðniaukningar í atvinnuvegunum. Áformað er að marka heildarstefnuna í fjárfestingarmálum skýrar og setja samræmdar lánareglur fyrir öll fjárfestingarlán. Þá er bent á nauðsyn þess að draga úr fjárfestingarútgjöldum á árinu 1979, enda er of mikil fjárfesting ein af ástæðum verðbólguþróunar síðustu ára. Stefnan í fjárfestingarmálum fyrir næsta ár kemur nánar fram í lánsfjáráætluninni, sem lögð verður fram á Alþingi á næstu vikum, en eins og venja hefur verið fylgir þessu frv. yfirlit yfir ríkisframkvæmdir, sem ráðgert er að kosta með lánsfé, og yfir ráðgerða fjáröflun til þessara þarfa. Í þessu yfirliti kemur fram, að lánsfjáröflun til ríkisframkvæmda er áformuð 9.8 milljarðar kr. á árinu 1979. Með fjárlögum 1978 fylgdu áform um 10.5 milljarða kr. lántöku í þessu sama skyni og í framkvæmd mun þessi tala hafa hækkað verulega, þannig að tillögur frv. fela í sér verulegan samdrátt í lántökum til opinberra framkvæmda og enn frekar þegar litið er til verðbreytinga. Lánsfjáráætluninni verður ætlað að framfylgja þeirri stefnu, að fjárfestingin í heild verði innan við fjórðung þjóðarframleiðslunnar á næsta ári, og jafnframt að tryggt sé nægilegt fé til atvinnuframfara. Til þess að þetta markmið náist verður beitt öllu í senn: beinum fjárfestingarákvörðunum ríkisins, fjárfestingarframlögum ríkisins til atvinnuveganna og skattmeðferð fjárfestingar, lánskjörum fjárfestingarlánasjóða og heimildum til erlendrar lántöku. Einnig er mikilvægt að starfsemi bankakerfisins og almenn vaxta- og lánastefna peningastofnana stefni að sama marki. Um öll þessi atriði verður fjallað og ákvarðanir um þau teknar, þegar lánsfjáráætlunin verður afgreidd, en sú stefna sem mörkuð er með fjárlagafrv. í þessum efnum er á þá leið, að úr framkvæmdum verði að draga um sinn m.a. til að tryggja öruggan ríkisfjárhag. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að verja til verklegra framkvæmda, sem tilheyra A-hluta fjárlaga, samtals 18470 millj. kr. Enn fremur virðist svigrúm til að verja til viðbótar allt að 1000 millj. kr. til framkvæmda. Með því móti væri stefnt að um það bil 16% magnminnkun verklegra framkvæmda sem tilheyra A-hluta fjárlaga. Þar sem ekki hefur verið gengið frá lánsfjáráætlun næsta árs, er á þessu stigi ekki endanlega ákveðið hversu mikil magnminnkun verði í ríkisframkvæmdunum í heild. Hins vegar er ljóst, að verði dregið minna úr framkvæmdum en að framan greinir verður að koma til samsvarandi tekjuöflun. Telja verður að 12% magnminnkun á A-hluta fjárlaga sé í samræmi við fyrirætlanir ríkisstj. í fjárfestingarmálum, en stefnan á að miðast við það, að landsmenn geti búið við atvinnuöryggi og jafnframt sé komið í veg fyrir ofþenslu efnahagslífsins. Ég tel eðlilegast að miða samdráttinn við 12% magnminnkun og stefna að því, að ráðstafanir, sem gerðar verða til þess að tryggja samkeppni innlenda iðnaðarins, leiði til tekjuöflunar ríkissjóðs sem nægi til að framkvæma þessa stefnu í fjárfestingarmálum. Nokkrir útgjaldaliðir í fjárlagafrv. eru áberandi hæstir. Þar á meðal eru tryggingamál 51.1 milljarður kr., fræðslumál 28.5 milljarðar kr., heilbrigðismál 15.2 milljarðar kr., dómgæslu-og lögreglumál 10.5 milljarðar kr. Útgjöld skv. þessum fjórum liðum fjárlagafrv. nema 105 milljörðum kr. eða rúmlega helmingi útgjalda fjárlagafrv. Við Íslendingar verjum stórum fjárhæðum til heilbrigðis- og tryggingarmála. Ég er þeirrar skoðunar, að í heilbrigðismálum megi spara talsverðar fjárhæðir með því að efla útivist og íþróttaiðkun landsmanna. Nútíma þjóðfélag eykur á kyrrsetur og hreyfingarleysi. Um fimm þúsundir manna starfa að sjálfboðaliðsvinnu og rekstri íþróttahreyfingarinnar. Þessa starfsemi þarf enn að efla og styrkja. Ég vildi því beina þeim tilmælum til hv. fjvn., að hún athugi sérstaklega hækkun framlaga til UMFÍ og ÍSÍ. Það er raunhæf leið til sparnaðar, þótt það skili e.t.v. ekki árangri í krónum þegar á næsta ári. Svíar telja sig hafa reiknað það út, að þeir spari stórkostlega fjármuni fyrir þjóðfélagið með virkum stuðningi við æskulýðs- og íþróttahreyfinguna. Álíta þeir að heilsufar og starfshæfni aukist með skynsamlegum íþróttaiðkunum og útivist. Á undanförnum árum hefur verið unnið mikið starf við úttekt ýmissa þátta ríkisbúskaparins. Sérstök nefnd hefur starfað að athugunum á möguleikum til minnkunar ríkisumsvifa. Nefndin hefur skilað sérstökum skýrslum um nokkur fyrirtæki, svo sem Landssmiðjuna, Siglósíld, Ferðaskrifstofu ríkisins, Slippstöðina hf. á Akureyri og Bifreiðaeftirlit ríkisins. Þessar skýrslur eru til athugunar í fjmrn. og verða ræddar við viðkomandi ráðuneyti og væntanlega í ríkisstj. áður en ákvarðanir verða teknar um framhaldið. Í samstarfssamningi stjórnarflokkanna er gert ráð fyrir að stórauka aðhald í ríkisbúskapnum. Í grg. fjárlagafrv. kemur fram, að stefnt sé að lækkun rekstrarkostnaðar hjá ríkinu um einn milljarð kr. Eins og áður hefur verið greint frá hefur fjárlaga- og hagsýslustofnunin þegar haft samband við viðkomandi ráðuneyti um sparnað í heilbrigðismálum, fræðslumálum og löggæslumálum sem nemur 545 millj. kr. Er hér einkum átt við breytingar í rekstri og framkvæmd þessara mála. Ef eitthvað raunhæft á að gerast í sparnaði og aðhaldi, ber brýna nauðsyn til að halda áfram úttekt ýmissa þátta ríkisbúskaparins, og tel ég eðlilegast að hagsýslustofnunin framkvæmi slíka úttekt í samvinnu og samstarfi við viðkomandi fagráðuneyti og forstjóra ríkisstofnana. Mun ég beita mér fyrir að slíkt verði gert. Ég álít, að möguleikar séu á frekari sparnaði og aðhaldi í ríkisbúskapnum, bæði að því er snertir einstakar ríkisstofnanir og stóra málaflokka. Það mætti e.t.v. orða það svo, að ekki sé síður nauðsyn á uppskurði sums staðar í ríkiskerfinu en niðurskurði. Menn verða þó að gera glöggan greinarmun á eyðslu og eðlilegum útgjöldum. Þýðingarlaust er að standa að aðhaldi eða sparnaði nema nákvæmlega sé tiltekið í fjárlögum hvar þessi sparnaður eigi að koma niður og viðkomandi ráðherra, stjórnarnefnd og forstjóri ríkisstofnunar beri fulla ábyrgð á framkvæmdinni. Verði slíkt ákveðið í fjárlögum verður að hefja framkvæmd breytingarinnar þegar í stað, enda verði þá ekki heimilaðar greiðslur frá fjmrn. að því marki sem fjárlög ákveða um slík efni. Í þessum efnum verður að koma til markvisst starf. Yfirborðskák kemur ekki að neinu haldi. Það verður e.t.v. að ákveða hvaða stöðum á að fækka hjá ríkinu, hvar á að draga úr yfirvinnukaupi, hverju á að breyta um framkvæmd mála. Þetta er ekkert vinsældastarf, en verður að vinnast. En það verður ekki unnið á nokkrum vikum, heldur með þrotlausu starfi og eftirliti. Síðan fjárlög fyrir árið í ár voru samþykkt á Alþingi í desember í fyrra hefur kveðið mikið að lagasetningu um skattamál og fjármagnsöflun til ríkissjóðs. Í febrúar voru samþykkt lög um ráðstafanir í efnahagsmálum. Með þeim var lagður skyldusparnaður á félög á árinu 1978 og nam hann 10% af skattgjaldstekjum þessara aðila að viðbættum varasjóðstillögum. Þessi ákvæði voru tímabundin og er ekki gert ráð fyrir hliðstæðum skyldusparnaði félaga á árinu 1979. Með febrúarlögunum voru barnabætur og hækkaðar nokkuð og breyting gerð á hinu sérstaka tímabundna vörugjaldi. S.l. vor voru samþykkt á Alþingi ný heildarlög um tekjuskatt og eignarskatt eftir margra ára undirbúningsvinnu. Lög þessi fela í sér mjög róttækar breytingar á sviði tekjuskattlagningar, sem of langt mál yrði að rekja hér, en sérstaklega vil ég þó nefna reglurnar um sérsköttun hjóna, reglurnar um skattlagningu þeirra er stunda sjálfstæðan atvinnurekstur og síðast en ekki síst breyttar reglur um fyrningar og söluhagnað sem ættu m.a. að leiða til þess, að sá verðbólgugróði, sem hingað til hefur verið að mestu óskattlagður, verði framvegis talinn til tekna við skattlagningu að vissu marki. Á vorþinginu voru gerðar tvær aðrar mikilvægar breytingar á skattalögum. Er þar annars vegar um að ræða ný heildarlög um stimpilgjald, sem leystu af hólmi úrelta löggjöf frá árinu 1921 á þessu sviði, og hins vegar breytingu á lögum um söluskatt, þar sem viðurlög við vanskilum hans voru stórlega hert. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð var ljóst, að sú niðurfærsla verðlags, sem að var stefnt, varð ekki framkvæmd án verulegra aðgerða í skattamálum. Fólust þær annars vegar í niðurfellingu söluskatts af svo til öllum matvörum, en hins vegar í álagningu tímabundinna viðbótarskatta til að standa undir tekjumissi ríkissjóðs af söluskattinum og kostnaði við auknar niðurgreiðslur. Þessi brbl. eru nú til umræðu hér í þinginu þannig að ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um efni þeirra hér. Ég vil þó ekki láta hjá líða að benda á, að sökum þess hve seint á árinu ríkisstj. tók við var mjög skammur tími til stefnu til að semja þessi skattaákvæði brbl. Það kann því að vera að skattar leggist að einhverju leyti á þá sem hafa lítið gjaldþol til greiðslu þeirra. Tel ég því sjálfsagt, að í meðförum þingsins sé vandlega athugað hvort og þá hvernig bæta megi úr hnökrum þeim sem kunna að vera á brbl. d ég hér sérstaklega við eignarskattsauka þann sem lagður var á elli- og örorkulífeyrisþega. Ekki eiga allir ellilífeyrisþegar hér óskipt mál, því innan þessa aldurshóps finnast bæði stóreigna- og hátekjumenn ekki síður en í flokki þeirra sem yngri eru. Til þess að létta skattabyrðinni á þeim hluta elli- og örorkulífeyrisþega, sem minnst gjaldþol hafa, tel ég því eðlilegt að breyta eignarskattsaukanum hjá þessum hópum, þannig að breytingin samsvari því að þessir aðilar njóti 50% hærri skattfrelsismarka við útreikning eignarskattsauka en aðrir gjaldendur, þannig að hjón, sem njóta elli- eða örorkulífeyris, verði ekki skattlögð ef skattgjaldseign þeirra fer ekki fram úr 18 millj. kr. og einstaklingar sleppi við eignarskattsaukann ef skattgjaldseign þeirra er undir 12 millj. kr. Með þessum skattfrelsismörkum ættu allir þeir ellilífeyrisþegar að sleppa við eignarskattsaukann sem eiga skuldlaust eða skuldlítið húsnæði til eigin nota, svo fremi sem það sé ekki óhóflega stórt eða íburðarmikið. Til að móta stefnu um fjáröflun ríkissjóðs á næsta ári svo og frambúðarstefnu í skattamálum skipaði ég í sept. s.l. nefnd þriggja þingmanna frá öllum stjórnarflokkunum. Vinnur nefnd þessi m.a. að tillögugerð um tekjuöflun á næsta ári er verði ígildi beinna skatta brbl. Nefndin hefur ekki enn fullmótað tillögur um þetta efni og er því of snemmt að fullyrða um form þessarar skattlagningar. Ég tel þó eðlilegt að í stað eignarskattsaukans komi hækkun á skatthlutfalli eignarskatts þannig að það verði 1.2% hjá einstaklingum og 1.6% hjá félögum. Þá yrði skattfrjáls eign hækkuð til samræmis við hækkun fasteignamats, en auk þess yrðu skattfrelsismörk elli- og örorkulífeyrisþega 50% hærri en skattfrelsismörk annarra gjaldenda við álagningu eignarskattsins í heild, þannig að þessir hópar ættu að koma mun betur út við reglulega álagningu eignarskatts 1979 en þeir gerðu við reglulega skattlagningu í ár. Í stað hins sérstaka skatts á hreinar tekjur og fyrningar í atvinnurekstri kemur til greina að skerða fyrningarheimildir atvinnurekstrarins við álagningu tekjuskatts á næsta ári, t.d. með því að fella niður heimild til verðstuðulsfyrninga. Þá kemur til greina í stað hátekjuskatts brbl. að lögfesta hluta af núverandi skyldusparnaði einstaklinga sem skatt, og gæti álagning slíks skatts gefið eitthvert svigrúm til hækkunar skattvísitölu frá því sem ráðgert er í fjárlagafrv. Þingmannanefndinni er einnig ætlað að móta frambúðarstefnuna í skattamálum. Hin nýju tekjuskattslög, er ég gat um áður, öðlast gildi hinn 1. jan. n.k. og koma til framkvæmda við álagningu skatta á árinu 1980. Það er hlutverk nefndarmanna að kanna vandlega efnisákvæði laganna og taka afstöðu til þess, hvort einhver þeirra þurfi breytinga við. Þá er nauðsynlegt að nefndin athugi vandlega hvort rétt sé að flýta eða fresta framkvæmd einstakra ákvæða hinna nýju laga. Inn í starf nefndarinnar hlýtur og að koma mótun á afstöðu til óbeinna skatta, þ. á m. endurskoðun þess söluskattskerfis er við nú búum við og hvort rétt sé að taka upp virðisaukaskatt í hans stað. Einn reyndasti skattstjóri þjóðarinnar hefur vakið athygli á hvernig hugvitssamir spekúlantar geta auðgast á lántökum og látið verðbólguna eyða skuldunum, en aukið krónuverðgildi þeirra eigna, sem keyptar eru fyrir skuldirnar. Hann vitnaði til þess, að verðbólgan væri bræðsluofn skuldanna. Þess vegna hafa vaknað upp hugmyndir um einhvers konar skuldabræðsluskatt eða verðbólguskatt. Hækkandi eignarskattur er að hluta til verðbólguskattur. Ég sé ástæðu til þess að víkja sérstaklega að beinu sköttunum. Því hefur verið haldið fram af sumum, að beinir skattar séu háir hér á Íslandi. En hvað er það rétta í þessum málum, ef gerður er samanburður við önnur lönd? Hlutfall beinna skatta af þjóðarframleiðslu er árið 1976 svo hljóðandi í nokkrum löndum: Danmörk 26.5%, Svíþjóð 23.7%, Finnland 20.6%, Noregur 16.6%, Ísland 7.3%, Bretland 16.1%, Bandaríkin 14%. Hér er reiknað með raunverulegum skattgreiðslum miðað við greiðsluár skattanna. Sumir segja, að ekki sé marktækt að miða við þjóðarframleiðslu. Þetta er þó algjör misskilningur. Ef beinu skattarnir eru miðaðir við brúttótekjur heimilanna má fullyrða að það sama verður uppi á teningnum, enda hefur það komið í ljós við könnun. Hlutfall beinna skatta af brúttótekjum heimila hér á Íslandi voru 1977 10.6%, en í Noregi 33.9%. Hlutfall beinna skatta heimilanna samkv. fjárlagafrv. verða 14.3%. Seinustu tölur frá öðrum löndum um þetta efni eru frá 1976, ég hef ekki haft aðgang að nýrri tölum. Þá voru þær á þessa leið: Ísland 12.5%, Danmörk 29.3%, Svíþjóð 35.6%, Noregur 33.9%, Finnland 30.3%, Bretland 23.9% og Bandaríkin 20.2%. Hér er um að ræða hlutfall beinna skatta af brúttótekjum heimila. Þessar staðreyndir valda því, að við Íslendingar höfum miklu meira svigrúm um ráðstöfun tekna heldur en þær þjóðir, sem hér hafa verið nefndar. Eins og fram hefur komið vex hlutfall beinna skatta af þjóðartekjum við efnahagsráðstafanir ríkisstj. Sennilegast er, að hlutfallið hækki upp undir 10%, en þó fer það eftir verðbólgustiginu. Eigi að síður er þetta hlutfall miklu lægra en gerist í nágrannalöndunum og það jafnvel þótt víðar væri leitað, eins og ég hef sýnt fram á. Hins vegar er mér vel ljóst, að aukin skattheimta verður aldrei vinsæl, en getur verið óhjákvæmileg til þess að tryggja nauðsynlegar aðgerðir í efnahagsmálum og traustan ríkisbúskap, ekki síst á hættulegum tímum óðáverðbólgu eins og við búum nú við. Eitt af mikilvægustu verkefnum á sviði skattamála er að bæta skatteftirlit þannig að séð verði til þess að menn greiði skatta í samræmi við raunverulegar tekjur sínar. Helsti ókostur beinnar skattlagningar felst í því, að gjaldendur hafa misjafna aðstöðu til að hagræða tekjum sínum og gjöldum gagnvart skattlagningu. Ég mun beita mér fyrir því, að allt eftirlit í þessum efnum verði stórlega hert. Er í fjárlagafrv. gert ráð fyrir 75 millj. kr. fjárveitingu sérstaklega til þessa verkefnis. En aukin fjárframlög til skatteftirlits eru ekki nóg ein sér. Hér þurfa og til að koma breytt vinnubrögð. Tel ég eðlilegt, að þeir starfsmenn á skattstofunum, sem fara yfir framtöl atvinnurekstrarins, geri mun meira að því en nú er að fara út í fyrirtækin og kanna ástand bókhalds þeirra og yfirfara framtöl með hliðsjón af bókhaldi fyrirtækjanna á skrifstofum þeirra sjálfra. Tel ég þetta að mörgu leyti virkara eftirlit en það sem felst í núverandi vinnutilhögun, þar sem svo til allt starfið fer fram á skattstofunum sjálfum. Samhliða þessari breytingu tel ég eðlilegt að auka miðstjórnarvaldið þannig að ríkisskattstjóri og skattrannsóknarstjóri hafi aukin áhrif á val rannsóknarverkefna og vinnubrögð á skattstofunum. Þá ber nauðsyn til að gera meðferð skatta- og bókhaldsafbrota hraðari og virkari en nú er. Ég dreg þó í efa, að besta leiðin til þess sé að stofna sérstakan dómstól til að fjalla um þessi mál, og tel að finna megi leiðir til aukinnar skilvirkni í meðferð þessara brotamála innan núverandi dómstólakerfis. Núgildandi lög um tollskrá o.fl., nr. 120/1976, öðluðust gildi 1. jan. 1977. s.l. vor samþykkti Alþingi lög, sem fólu í sér verulegar breytingar á tollskrárlögum. Lög þessi voru sett til að samræma íslensku tollskrána þeim breytingum sem gerðar höfðu verið á tollnafnaskrá Tollasamvinnuráðsins frá því að hún var gefin út að nýju í janúar 1976 með áorðnum breytingum. Ísland er eitt fjölmargra ríkja sem tekið hafa upp tollskrár sem byggðar eru á tollnafnaskrá Tollasamvinnuráðsins. Hefur jafnan verið leitast við að breyta íslensku tollskránni jafnóðum til samræmis við tollnafnaskrána þannig að notið yrði þess hagræðis sem er því samfara að hafa sama tollskrárform og allar helstu viðskiptaþjóðir okkar. Framangreind samræming leiddi til verulegrar fækkunar á vöruliðum tollskrárinnar og þar með breyttrar tollflokkunar fjölmargra vörutegunda, en hafði eigi í för með sér neinar verulegar breytingar á innheimtu tolla af einstökum vörum. Með lögum þessum voru hins vegar tollar lækkaðir í áföngum úr 25% og 7% í 2% af ýmsum mikilvægum vélum og tækjum til notkunar í landbúnaði til samræmis við þá stefnu, sem mótuð var 1976 við setningu núgildandi tollskrárlaga um tollun sérhæfðra landbúnaðarvéla. Í þessu sambandi er rétt að benda á að ofangreindar breytingar til samræmis höfðu engin áhrif á framhald þeirrar tollastefnu, sem mörkuð var með tollskrárlögum 1970 og 1974, er kveður á um samningsbundnar tollalækkanir vegna aðildar Íslands að EFTA og ákvæða fríverslunarsamningsins við EBE. Á þessu ári var gefin út auglýsing með nýjum og nokkru rýmri reglum um nýtingu heimilda í 12. tölulið 3. gr. tollskrárlaga og XVI. lið 6. gr. fjárlaga þessa árs um niðurfellingu eða endurgreiðslu tolls og/eða sölugjalds af ýmsum aðföngum til samkeppnisiðnaðar. Auglýsing þessi tekur til helstu véla, tækja, vélahluta, varahluta svo og efnivara, sem iðnfyrirtæki í samkeppnisiðnaði nota. Við gerð reglna þessara var haft samráð við iðnrh. og samtök iðnaðarins. Að fenginni nokkurri reynslu, er fyrirhugað að taka reglur þessar til endurskoðunar í samráði við fyrrgreinda aðila. Sérstök nefnd var skipuð vorið 1977 til að endurskoða lög um tollheimtu og tolleftirlit. Nefndin skilaði nefndaráliti og skýrslu í ágústmánuði sem nú er til athugunar í fjmrn. Í júní s.l. gerðist Ísland einn af stofnaðilum alþjóðasamþykktar um gagnkvæma aðstoð aðildarríkja Tollasamvinnuráðsins, m.a. við að koma í veg fyrir brot á tollalögum. Alþjóðasamningi þessum er ætlað að taka við af ályktun ráðsins um sama efni frá 5. des. 1953 sem Ísland gerðist aðili að árið 1973. Eins og fram hefur komið í umræðum hér á Alþingi um brbl. um kjaramál er hækkun vörugjalds á tilteknum vöruflokkum einn liður í ráðstöfunum ríkisstj. til þess að mæta útgjöldum og tekjumissi er leiðir af samtímaaðgerðum hennar á sviði verðlags- og launamála. Sérstakt tímabundið vörugjald hefur, eins og kunnugt er, verið innheimt af ýmsum vöruflokkum allt frá árinu 1975. Vörugjald þetta hefur verið mismunandi hátt frá einum tíma til annars, lægst 12% og hæst 18%, en fyrir gildistöku brbl. um kjaramál var gjaldið 16%. Sú breyting var hins vegar gerð með síðast nefndum lögum, að vörugjaldinu var skipt í tvo gjaldflokka, annars vegar 16%, eins og það hafði verið að undanförnu, en hins vegar 30% af nokkrum vörutegundum. Tók breyting þessi gildi 9. sept. s.l. og taka gjaldflokkar þessir nær undantekningarlaust til sömu vöruflokka og áður. Gert er ráð fyrir að hækkun á vörugjaldinu frá 9. sept. s.l. muni færa ríkissjóði 400 millj. kr. á næsta ári. Jafnframt er gert ráð fyrir að vörugjaldið verði innheimt á árinu 1979 á sama hátt og nú er gert samkvæmt ákvæðum laga um kjaramál til að mæta þeim útgjöldum, sem leiðir af niðurgreiðslum, og tekjumissi, sem m. a, stafar af niðurfellingu söluskatts af matvörum á næsta ári. Miðað við sömu verð- og magnforsendur og notaðar eru um almennan vöruinnflutning er áætlað að heildarinnheimta vörugjalds á næsta ári nemi 11750 millj. kr. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir lækkun aðflutningsgjalda í samræmi við samning um aðild Íslands að EFTA og samning við EBE. Í samstarfssamningi stjórnarflokkanna er gert ráð fyrir „að samkeppnisaðstaða íslensks iðnaðar verði tekin til endurskoðunar og spornað með opinberum aðgerðum gegn óeðlilegri samkeppni erlends iðnaðar, m.a. með frestun tollalækkana“. Ekki er fullráðið með hvaða hætti þetta verður gert. Sérstök nefnd þriggja ráðuneyta hefur málið til athugunar og mun væntanlega skila tillögum innan skamms. Þegar núv. ríkisstj. tók við störfum voru kjarasamningar alls þorra launafólks settir í gildi að nýju. Ríkisstj. stofnaði til víðtæks samráðs við samtök launafólks og aðra aðila vinnumarkaðarins um stefnumörkum í kjara- og efnahagsmálum, sem hefur það að markmiði að verja kjör launafólks, ráðast gegn verðbólgu og halda uppi fullri atvinnu. Í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna er lögð áhersla á samráð við samtök launafólks um úrlausn efnahagsvandans og í því sambandi sett fram sú ósk, að núgildandi kjarasamningar verði framlengdir án grunnkaupshækkana út árið 1979. Jafnframt segir, að í tengslum við þetta sé ríkisstj. reiðubúin að taka samningsréttarmál opinberra starfsmanna til endurskoðunar þannig að felld verði niður ákvæði um tímalengd samninga og Kjaranefnd. Ríkisstj. hefur nú þegar óskað eftir því við opinbera starfsmenn sérstaklega, að samningar þeirra verði framlengdir til ársloka 1979 og að fallið verði frá þeim grunnkaupshækkunum sem um var samið að tækju gildi á næsta ári. Jafnframt þessu hefur ríkisstj. skipað nefnd til að endurskoða samningsrétt opinberra starfsmanna. Það hefur valdið nokkrum vonbrigðum, að þrátt fyrir nýfenginn verkfallsrétt BSRB og í framhaldi af því stórbætt kjör ríkisstarfsmanna hafa nokkrir hópar ríkisstarfsmanna, þ. á m. fjölmenn félög, gripið til einhliða aðgerða til að reyna að knýja fram kröfur milli samninga. Þetta er vandamál sem aðilar þurfa að reyna að leysa í sameiningu nú við endurskoðun kjarasamningalaganna. Ýmsir viðsemjendur ríkisins hafa sýnt þessu vandamáli mikinn skilning. Í því sambandi fagna ég nýgerðu samkomulagi við samtök grunnskólakennara um jöfnun kennaraprófa. Samtökin féllust á að samkomulagið taki gildi 1. júlí 1979, þ.e. eftir að núgildandi sérkjarasamningar þeirra renna formlega úr gildi. Eins og kunnugt er eru atvinnufyrirtæki ríkisins ekki í samtökum vinnuveitenda. Vinnumálanefnd ríkisins annast samningsgerð fyrir þau við hlutaðeigandi verkalýðsfélög. Árið 1975 gerði vinnumálanefnd samning við 17 verkalýðsfélög sameiginlega um samræmd launakerfi í ríkisverksmiðjunum, þ.e. Áburðarverksmiðjunni, Sementsverksmiðjunni og Kísiliðjunni. Reynslan af þessum samningi er góð og ég tel hana hvatningu til þess, að komið verði á samræmdu launakerfi fyrir allt launafólk í landinu. Eins og nú háttar eru hér ótal launakerfi og það ræðst t.d. fremur af formi launakerfanna en launaupphæðum hvort launþegar fá nú fullar vísitölubætur eða ekki. Flestir eru sammála um að stuðla þurfi að launajöfnun í þjóðfélaginu. Slíkt er mjög erfitt þegar launakerfi einstakra stétta eru jafnólík og raun ber vitni. Hugsanlega gæti launakerfi það, sem opinberir starfsmenn búa við, eða launakerfi ríkisverksmiðjanna verði gagnlegt til viðmiðunar, enda rúma þau flestar starfsstéttir. Vísitölubætur á laun hafa verið mjög til umræðu að undanförnu. Sérstakri nefnd, sem skipuð er fulltrúum aðila vinnumarkaðarins, opinberra starfsmanna og ríkisvaldsins, hefur verið falið að gera tillögur um endurskoðun viðmiðunarlauna við vísitölu. Tillögurnar skulu miða að því að draga úr verðbólguáhrifum af víxlgangi í verðlags- og kaupgjaldsmálum og stuðla að tekjujöfnun. Hér er um viðkvæmt og vandasamt mál að ræða. Hins vegar er mjög brýnt, að gerðar verði þær breytingar á núgildandi vísitölutilhögun sem slævt geti verðbólguhvatann í verðbótareglunni. Ein út af fyrir sig mundi slík breyting ekki skipta sköpum í baráttunni gegn verðbólgunni, en sem hluti af víðtækum efnahagsúrræðum er hún mjög mikilvæg. Mjög æskilegt er að samskipti opinberra starfsmanna og ríkisins verði sem vinsamlegust. Í því efni hef ég áhuga á að efla fræðslu- og félagsstarfsemi á þessu sviði til þess að auka gagnkvæman skilning beggja aðila. Um áraraðir var skrá um starfsmenn ríkisins birt með fjárlagafrv. Skrá þessi náði aðeins til þeirra, er taldir voru hafa „stöður“, og mjög ófullkomin. Var því horfið frá birtingu hennar með frv. Undanfarin ár hefur verið birt Starfsmannaskrá ríkisins í sérstakri bók er fjmrn. hefur gefið út. Samkvæmt síðustu starfsmannaskrá voru stöðugildi A-hluta stofnana 8618, en B-hluta stofnana 4015. Stöðugildin voru því samtals 12633. Að sjálfsögðu verður Starfsmannaskrá samin nú eins og undanfarin ár. Hins vegar tel ég eðlilegt að gera á henni nokkrar breytingar. Í fjárlagaræðunni hefur verið lögð megináhersla á þýðingu þess að beita fjárlögunum í baráttunni gegn verðbólgunni. Ástæðan fyrir því, að okkur Íslendingum hefur enn þá tekist að standa af okkur boðaföll verðbólgunnar án atvinnuleysis og versnandi lífskjara, er einfaldlega sú, að hægt hefur verið að halda uppi þróttmikilli framleiðslustarfsemi. Framleiðslufyrirtækin hafa ekki stöðvast. Þjóðartekjurnar á þessu ári verða 540 milljarðar kr. og útflutningur vöru og þjónustu samtals 240 milljarðar. En staða atvinnuveganna er mjög þröng, og lítið má út af bera til þess að rekstrartruflanir og jafnvel rekstrarstöðvanir eigi sér stað. Þá er stutt í atvinnuleysi og versnandi lífskjör. Með hverjum degi skýrist myndin af stöðu efnahagsmála. Það brakar í vissum undirstöðum efnahagslífsins og hættusigling er fram undan. Ef ekki er höfð aðgát gæti verðbólgan vaxið verulega frá því sem hún er nú. Við eigum því enga valkosti og verðum einfaldlega að ná verðbólgunni niður, ella stöndum við frammi fyrir versnandi lífskjörum og ótryggri atvinnu. En það getur verið erfið leið frá 50% verðbólgu niður í 10%. Það verður að gera mikið og samræmt átak til þess að ná verðbólgunni niður. En slíkt átak verður að byggjast á réttlæti og þátttöku sem flestra. Með fyrstu aðgerðum ríkisstj. hafa verið lagðir verulegir eignarskattar á einstaklinga og enn hærri á félög. Lagður hefur verið sérstakur skattur á háar tekjur. Þá hafa verið lagðir verulegir skattar á atvinnureksturinn í landinu. Ígildi þessara skatta verður framlengt í einu eða öðru formi. Þessum fjármunum hefur verið varið og verður varið til þess að halda verðbólgunni í skefjum. Eðlilegt er að í framhaldi af þessum aðgerðum komi til allsherjarþátttaka þjóðarinnar í baráttunni gegn verðbólgunni. Málið er svo alvarlegt, svo hættulegt, að allir verða að leggjast á árina til þess að fullnægjandi árangur náist. Draga verður úr sjálfvirkum verðbólgugangi vísitölukerfisins eða a.m.k. að gefa svigrúm um sinn til þess að fóta sig í stöðunni. Enn fremur verður að afgreiða fjárlögin með þeim hætti að þau hemli hraða verðbólgunnar, en slíkt gerist ekki nema þau verði afgreidd með ríflegum rekstrar- og greiðsluafgangi.



Herra forseti. Það kemur betur og betur í ljós með hverjum deginum sem líður, að bráðabirgðaráðstafanir ríkisstj. hafa engan vanda leyst, þvert á móti stóraukið hann, eins og við sjálfstæðismenn bentum á þegar við setningu brbl. í september. Síðan ríkisstj. tók við hefur ekki verið gripið til neinna þeirra aðgerða, sem gætu ráðið bót á vandamálunum. Við stöndum nú frammi fyrir svipaðri verðbólguþróun og í tíð vinstri stjórnarinnar 1971–1974, og verði ekkert að gert nú á næstunni virðist stefna í hærra verðbólgustig á næsta ári en áður hefur þekkst þér á landi. Samfara þessu eru ríkisfjármálin 1978 afgreidd með halla og er sá halli bein og ótvíræð afleiðing ráðstafana ríkisstj. frá því í september. Með fjárlagafrv. því, sem hér er til umr., sýnist ekki ætlunin að leysa á árinu 1979, nema síður sé, þann hluta efnahagsvandans sem velt var yfir á ríkissjóð með septemberaðgerðunum, og því aftur stefnt í hallarekstur hjá ríkissjóði. Í tíð fyrrv. ríkisstj. hafði tekist að koma á jöfnuði í ríkisfjármálunum eftir verðbólguáhrif vinstri stjórnarinnar, eins og fram kom í þeirri endurskoðuðu áætlun ríkisfjármálanna 1978 sem gerð var á miðju þessu ári og alþm. hafa fengið í hendur, sbr. og niðurstöður ársins 1976. Allur aðdragandi, svo og myndun núv. ríkisstj. var með þeim hætti, að áhrif Alþb. gætti þar mest og úrræðin, sem gripið var til, einkennast af stefnumörkun Alþb. í efnahagsmálum. Áhrifa flokks forsrh. gætti að vísu að nokkru leyti, en segja má að honum hafi verið rétt stjórnarforustan upp í hendurnar þegar Alþb. hafði beygt Alþfl. svo kirfilega, að ekkert stóð eftir af hinum fögru kosningaloforðum, ekki einu sinni siðbótin, og gengið hafði verið fram hjá öllum 10 punktunum í efnahagsstefnu Alþfl. Lúðvík Jósepsson, 1. þm. Austurl., kunni vel til verka sinna, enda þrautreyndur, hafði áður mótað efnahagsstefnu tveggja vinstri stjórna 1956–1958 og 1971–1974. Þær voru að vísu ekki langlífar, en samt tókst að ná fram ætlun þeirra Lúðvíks og félaga að setja íslenskt efnahagslíf úr skorðum. Lúðvík Jósepsson, hv. þm. Austurl., munaði því ekkert um að móta efnahagsstefnu þriðju vinstri stjórnarinnar, og árangurinn lætur ekki á sér standa. Reyndar taldi hann sér hagstæðara að eyða ekki tíma sínum í það að veita einhverju ráðuneyti forstöðu, heldur leitaði fyrirmynda um stöðu sína erlendis og gegnir nú yfirráðherrastörfum án stjórnardeildar. Það er hins vegar allrar athygli vert, hvernig hv. 1. þm. Austurl. tókst að leggja hin pólitísku net sín, hvernig hann leikur á metorðagirnd manna. Honum var og ljóst vegna nýrrar reynslu flokks hans í borgarstjórn Reykjavíkur, að kosningaloforð settu menn ekki fyrir sig og sviku þau ef valdaaðstaða var í boði. Hann vissi, að Alþfl.-menn í vímu kosningasigurs gætu haft að leiðarljósi afsökun sem kunnur Alþfl.-maður í Hafnarfirði notaði einu sinni er hann afsakaði svik gefinna kosningaloforða og sagði orðrétt: „Það er sitt hvað, hvað skrifað er og skrafað fyrir kosningar, en framkvæmt er eftir kosningar.“ Þannig framkallaði hv. 1. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, hjá sigurvegurum kosninganna ein mestu kosningasvik síðari ára. Viðskilnaður vinstri stjórnanna er öllum kunnur og óþarft að eyða að honum mörgum orðum. Þó verður að minna á þeirra eigin orð, en þáv. forsrh., Hermann Jónasson, sagði hér á Alþingi er ríkisstj. hans sagði af sér í desembermánuði 1958, með leyfi forseta: „Boðaði ég þá ráðherrafund að morgni laugardags 29. nóv., en þar náðist ekki samkomulag um stuðning við frv. Af þessu leiddi, að hin nýja kaupgreiðsluvísitala kom til framkvæmda um mánaðamótin, og ný verðbólgualda er þar með skollin yfir.“ Í frv. ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar, er lagt var fyrir Alþingi á útmánuðum 1974 segir, með leyfi forseta: „Hér er um svo mikla hækkun að ræða, að ný og kröpp verðbólgualda rís í kjölfarið, auk þess sem kauphækkun einstakra hópa launþega umfram ákvæði rammasamningsins magnar óhjákvæmilega togstreitu og launakapphlaup stétta á milli á næstu mánuðum og missirum.“ Það verður hins vegar ekki um það deilt, að tímabil viðreisnarstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. 1959–1971 er einn árangursríkasti áratugur í bættum lífskjörum og stöðugleika efnahagslífs á Íslandi. Vissulega átti sú stjórn við mikla erfiðleika að etja. Við vandamálunum var hins vegar brugðist og á árinu 1971, þegar vinstri stjórnin tók við völdum, var verðbólgan um 10%. Þegar hins vegar vinstri stjórnin lét af völdum 1974 var verðbólgan á því ári 54% frá upphafi til loka árs. Hér eru engin tök á að gera samanburð, svo neinu nemi, á þjóðarbúskapnum í lok viðreisnartímabilsins 1971 og við uppgjöf vinstri stjórnarinnar 1974. Sá samanburður yrði vinstri stjórn sannarlega óhagstæður í öllum greinum. Aðeins skuli tvö mikilsverð atriði nefnd. Árið 1971 var rekstrarhalli ríkissjóðs sem hlutfall af þjóðarframleiðslu 0.5%. Árið 1974 reyndist hann hins vegar 2.4%, sbr. sömu viðmiðun. Í tölum talið hefði rekstrarhallinn þurft að vera 2.6 milljörðum lægri en hann varð til þess að halda hlutfallinu frá 1971. Á árinu 1971 voru ríkisútgjöldin 24.9% af þjóðarframleiðslunni, en höfðu hækkað í 29.6% 1974. Til þess að halda sama hlutfalli 1974 og var 1971 hefðu ríkisútgjöldin því þurft að vera 6.4 milljörðum lægri. Þessar tölur tala sínu máli og sýna glöggt þróun efnahagsmála svo og ríkisfjármálanna og eru nánast skólabókardæmi um hvernig til tekst þegar vinstri stjórnir sitja að völdum. Af því, sem hér hefur verið sagt, má sjá hvert verkefni fyrrv. ríkisstj. fékk í hendur til úrlausnar á sviði efnahags- og fjármála, að ógleymdum öðrum þýðingarmiklum verkefnum, sem tengdust öryggis- og varnarmálum, svo og landhelgismálið. Hin öra verðbólguþróun, sem átt hafði sér stað á árinu á undan, svo og versnandi viðskiptakjör árin 1974 og 1975 leiddu til þess, að ekki gafst svigrúm til að snúa af þessari braut fyrr en komið var fram á árið 1976, en þá rofaði til og úr verðbólgunni tókst að draga og rekstrarafkoma ríkissjóðs varð hagstæð. Áfram hélt þessi þróun fram á mitt s.l. ár og verðbólgustigið komið niður í 26%, en þá skipti um, því miður. Gerðir voru samningar á vinnumarkaðinum, sem með engu móti gátu rúmast innan afkomu þjóðarbúsins. Þá var enn fremur samið um vísitölukerfi sem mældi í enn ríkara mæli verðlagshækkanir og magnaði þar með kapphlaup verðlags og kaupgjalds. Þá var ljóst, að ekki varð fram hjá opinberum starfsmönnum gengið með launahækkanir og leiðréttingu, og má rekja m.a. lakari stöðu ríkissjóðs á s.l. ári til aukinna útgjalda vegna þessara launahækkana. Ríkisstj. var ásökuð fyrir að bregðast ekki rétt við svo og að taka þátt í lausn þeirrar deilu, sem þá var ,milli aðila vinnumarkaðarins, með beinum aðgerðum. Það verður ekki gert af sanngirni í sama orðinu og hún er gagnrýnd fyrir sambandsleysi við aðila vinnumarkaðarins. Við 1. umr. fjárlaga fyrir árið 1978 gerði ég að umtalsefni stöðu efnahags- og ríkisfjármálanna. Þá var öllum ljóst, að grípa yrði til svokallaðra „óvinsælla aðgerða“ til þess að ekki glataðist það sem þá hafði áunnist og hægt væri að halda áfram á þeirri braut, sem þjóðarbúskapurinn var kominn á fyrri hluta s.l. árs. Í febrúarmánuði s.l. voru lagðar fram af hálfu ríkisstj. tillögur um takmarkaðar vísitölubætur, sem var ætlað að tryggja kaupmátt hinna lægst launuðu í þjóðfélaginu. Með þeim ráðstöfunum var gert ráð fyrir verðbólgustigi í lok ársins milli 35 og 40%. Þá var því og lýst yfir af hálfu ríkisstj., að hún mundi beita sér fyrir viðræðum við aðila vinnumarkaðarins um breytta vísitölu. Forsrh. Geir Hallgrímsson gerði þjóðinni grein fyrir stöðu þessara mála og lagði tillögurnar fram og kom ekki til álita að fresta slíku fram yfir kosningar. Fölsun vísitölu, fölsun kaupmáttar voru ekki tillögur fyrrv. ríkisstj. Vandanum var ekki heldur velt á ríkissjóð, sem hefði leitt til aukinnar skattheimtu eða skuldasöfnunar. Tillögur þessar fengu óblíðar viðtökur. - Kauprán - samningsrof - voru orð, sem óspart voru notuð, þá fannst mönnum það mögulegt að skipta kökunni þannig að allir fengju allt sem þeir vildu, og þeir hinir sömu boðuðu samningana í gildi. Til að tryggja enn betur hlut þeirra lægst launuðu var þessum tillögum breytt í maí. Áfram var talað um kauprán og samningsrof af hálfu óábyrgrar stjórnarandstöðu, enda nálguðust kosningar. Málflutningur þáverandi stjórnarandstöðu leiddi til þeirrar niðurstöðu, sem við blasir í dag: Vinstri stjórn með hefðbundnum efnahagsúrræðum vinstri aflanna, sem fært hefur okkur 20 ár aftur í tímann hvað snertir stjórn efnahagsmála, er endurspeglast m.a. í aukinni ríkisforsjá, eins og fjárlagafrv. þetta ber með sér Niðurstöðutölur þess fjárlagafrv., sem hér er til umr., hækka um rúmlega 65% frá síðasta fjárlagafrv. eða töluvert meira en svarar til verðbólgunnar, en vöxtur hennar verður milli 40 og 50% á þessu ári. Þá er gert ráð fyrir að auka ríkisumsvifin og áformað að ríkisútgjöldin sem hlutfall af þjóðarframleiðslu hækki um tæp 4% eða yfir 20 milljarða kr. Frv. ef að lögum verður, mun því auka enn þá verðbólgu sem við búum við. Þá ber þetta fjárlagafrv. þess merki, að við völd situr ríkisstj. sem hefur enga fastmótaða stefnu í efnahags- og ríkisfjármálum. Þá er það óvenjulegt við þetta fjárlagafrv., að stjórnarflokkarnir eru alls ekki á einu máli um það, hver skuli verða endanlega niðurstaða frv. Að sjálfsögðu hefur það gerst oft áður, að þingmenn greini á um afstöðu til einstakra atriða í fjárlagafrv. En ég held að fullyrða megi að aldrei fyrr hafi frv. verið lagt fram með jafnmiklum fyrirvörum og þetta. Væri slíkt fyrirvarafargan skiljanlegra sem aðdragandi að stjórnarslitum. Nú er því ekki að heilsa, að hæstv. ríkisstj. sé að búa sig undir að biðjast lausnar. Þvert á móti er hún nýmynduð að undangengnum löngum samningaviðræðum og á grundvelli samstarfsyfirlýsingar í fjölmörgum liðum um flesta þætti þjóðmála og ekki síst um efnahagsmál. Af ágreiningnum um fjárlagafrv. verður helst ráðið að þessar samningaviðræður hafi snúist um allt annað en lausn aðsteðjandi vanda, þar hafi menn setið og rökrætt, en látið óskhyggjuna ráða ferðinni. Í aths. við frv. kemur fram, að ætlun hæstv. ríkisstj. er að vinna upp þann halla, sem verður á ríkissjóði á þessu ári, og jafnframt tryggja hallalausan ríkisbúskap á næsta ári. Sá halli sem augljóslega verður á ríkissjóði á þessu ári er eins og áður er sagt, afleiðing ráðstafana ríkisstj. frá því í septembermánuði og mun hann nema samkvæmt áætlun fjárlaga- og hagsýslustofnunar rúmum 400 millj. kr., eins og hér kom fram áðan. Er þá ekki gert ráð fyrir að greiddar verði umsamdar afborganir til Seðlabankans að fjárhæð 3.4 milljarðar kr. Því er frv. látið sýna greiðsluafgang að fjárhæð 4 milljarðar kr. til þess að mæta þannig fjárvöntun ríkissjóðs þetta ár. Að óathuguðu máli gæti mönnum virst sem þessi markmið næðust. En við nánari athugun kemur allt annað í ljós. Veigamiklir útgjaldaliðir eru vanmetnir, ýmsum mikilvægum atriðum hreinlega sleppt, og enn fremur er farið í furðulegan talnaleik til að reyna að sýna þann rekstrar- og greiðsluafgang, sem látinn er koma fram í þessu frv. Skal nú vikið nánar að þeim atriðum, sem ég tel vera vanmetin í þessu frv. Í fyrsta lagi eru verðlagsforsendur frv. miðaðar við desembermánuð og gert ráð fyrir hækkun verðbótavísitölunnar um 10%. Samkvæmt upplýsingum, sem nú liggja fyrir, má ætla að verðbótavísitalan 1. des. hækki um 14%, en ekkí 10%, eins og frv. gerir ráð fyrir, þannig að verðlags- og launaforsendur þess eru rangar. Ef ekki er gert ráð fyrir launahækkunum sem þessu nemur, en verði verðlagsforsendunum frv. haldið, þá mun ríkissjóður þurfa að auka útgjöld vegna niðurgreiðslna á næsta ári um a.m.k. 5.2 milljarða. Í öðru lagi vantar 2.8 milljarða kr. til viðbótar þeirri fjárhæð, sem frv. gerir ráð fyrir til niðurgreiðslna, ef halda á því niðurgreiðslustigi sem efnahagsráðstafanir frá því í septembermánuði gera ráð fyrir. Í þriðja lagi er ekki reiknað með umsömdum launahækkunum til handa opinberum starfsmönnum hinn 1. apríl n.k. sem auka útgjöld til launa og tryggingamála um 2 milljarða kr. Hér er sennilega verið að taka tillit til þess, sem fram kemur í stjórnarsáttmálanum um breytingar á samningsrétti opinberra starfsmanna gegn því að fallið verði frá þeirri áfangahækkun, sem núverandi samningar gera ráð fyrir. Þrátt fyrir nefndarskipun hefur ekki enn þá heyrst að samkomulag sé í vændum í máli þessu eða hvort slíkt samkomulag muni ekki leiða til annars konar útgjalda hjá ríkissjóði. Í fjórða lagi hafa framlög úr ríkissjóði til Byggðasjóðs samkv. lögum þar um verið lækkuð um 1.2 milljarða kr. Byggðasjóði er ætlað með lántöku að tryggja sér það ráðstöfunarfé sem lögin gera ráð fyrir að sé varið til hans úr ríkissjóði. Með þessum talnaleik er á pappírnum verið að lækka útgjöld ríkissjóðs og ná þannig hagstæðari útkomu á fjárlögunum. Slík vinnubrögð eru gersamlega út í hött. Miklu karlmannlegra hefði verið fyrir hæstv. fjmrh. að leggja til breytingu á lögunum um Byggðasjóð og láta það vera háð fjárlögum hverju sinni, hvert framlag ríkissjóðs væri. Hæstv. ráðh. gat þess hér í frumræðu sinni áðan, að ætlunin væri að það lán, sem Byggðasjóður tæki, yrði endurlánað Orkusjóði. En hver skyldi síðar útvega Orkusjóði fé. Það er ríkissjóður sem síðan greiðir Byggðasjóði og Byggðasjóður síðan sínum lánanda. Í fimmta lagi er vantalinn í útgjaldahlið 1 milljarður kr., sem fjmrh. hefur gert ráð fyrir að fjvn. muni ráðstafa. Er þetta atriði eitt ljósasta dæmið um þann talnaleik, sem notaður er varðandi fjölmarga þætti frv. Þegar tekið hefur verið tillit til allra þessara atriða, sem að framan greinir, hækka útgjaldaliðir frv. um a.m.k. 12.2 milljarða kr., þannig að áætlaður rekstrarafgangur verður ekki 8.2 milljarðar, heldur rekstrarhalli sem nemur um 4 milljörðum kr., og greiðsluafgangur, sem sýndur er 4 núlljarðar, verður greiðsluhalli sem nemur 8 milljörðum kr. Þá eru ótalin loforðaútgjöld, sem einstakir stjórnarflokkar virðast ganga með upp á vasann, sem nemur milljörðum, sbr. yfirlýsingar ýmissa þingmanna Alþb. síðustu daga. Að öðru leyti en að framan greinir eru launagreiðslur frv. samkv. þeim samningum sem í gildi eru. Gert er ráð fyrir að lækka yfirvinnu- og álagsgreiðslur hjá ríkisspítölunum um 270 millj. kr. og hjá löggæslunni um 125 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir lækkun launagjalda í grunnskólum um 150 millj. kr. Við fjárlagagerð ársins 1978 voru stofnunum ríkisins gefin fyrirmæli um að skipta launaútgjöldum eftir efnisþáttum til þess að hægt yrði að skapa aukið eftirlit með launaútgjöldum ríkissjóðs. Var stofnunum gert að skila greinargerð þar að lútandi mánaðarlega og í maílok þessa árs gerður samanburður á áætlunum og útgjöldum. Með þessu fyrirkomulagi í framhaldi af því útgjaldaeftirliti, sem komið var á í fjmrn. í upphafi árs 1976, skapaðist grundvöllur til ákvarðanatöku um þær útgjaldalækkanir sem að framan greinir. Að mínum dómi ber brýna nauðsyn til að fylgja þessum verklagsreglum eftir og skapa þar með aukið aðhald og betri vitneskju um launaútgjöld ríkisins. Rekstrargjöldin hækka umfram almenna verðlagshækkun um 25% eða 1 milljarð kr. Þetta er eflaust í anda þeirrar yfirlýsingar - eða hitt þó heldur - sem fram kemur í einum af fyrirvörunum, að lögð skuli sérstök áhersla á stóraukið aðhald í ríkisbúskapnum og stefnt að því að lækka rekstrarkostnað um 1 milljarð kr. Þá miklu hækkun vaxtakostnaðar, sem fram kemur, má m.a. rekja til vanáætlunar á fjárlögum yfirstandandi árs, til greiðsluhalla þess árs svo og til þess, að ríkisstj. tekst ekki að greiða umsamdar afborganir við Seðlabankann samkv. fjárl. 1978. Hækkun niðurgreiðslna um 164% eða rúma 11 milljarða kr. má að mestu leyti rekja til efnahagsráðstafana núv. ríkisstj. Væri þessi liður rétt áætlaður, eins og bent hefur verið á, ætti hann að hækka a.m.k. um 19. milljarða kr. eða um 282% í stað 164%, eins og frv. er sett fram. Útflutningsuppbætur hækka um 80% eða 2.4 milljarða kr. og eru af því 300 millj. kr. vegna eftirstöðva verðjöfnunargjalds bænda, sem ríkisstj. ákvað að ríkissjóður tæki á sig umfram þá 10% hámarksreglu, sem er lögbundin. Hér er vissulega við mikið vandamál að glíma, og ýmsar hugmyndir hafa komið fram um breytingar þar að lútandi, sem í senn gætu tryggt jafnvægi milli framleiðslugreina landbúnaðarins, grundvallarverð til bænda og verið hvati til að selja landbúnaðarafurðir til útflutnings, jafnan á hæstu verði. Fylgt er þeirri stefnu í fjárlagafrv. varðandi opinberar framkvæmdir, að til þeirra er ætluð sama fjárhæð og á yfirstandandi ári, að framlögum til vegamála undanskildum. Með þessu á sér stað nokkur magnminnkun verklegra framkvæmda, en telja verður eðlilegt að ríkið dragi nokkuð saman framkvæmdir við núverandi aðstæður. Tekjuhlið frv, ber með sér að mörg veigamikil atriði eru enn óútkljáð hjá stjórnarflokkunum. Eitt er þó ljóst, að hlutur beinna skatta í tekjuöflun ríkissjóðs er stóraukinn á næsta ári. Gert er ráð fyrir að hlutfallið hækki úr rúmum 18% í milli 22 og 23%, og má búast við að tekjuskattsinnheimtan á næsta ári geti hækkað um allt að 100% frá árinu í ár, ef koma á saman hallalausum fjárlögum. Skattbyrði einstaklinga af tekjum greiðsluárs hækkar um 20–30%. Verður fylgst sérstaklega með afstöðu þeirra alþm., sem afnema vilja beina skatta úr tekjuöflun ríkissjóðs, svo og afstöðu þeirra, sem telja sig bera hag aldraðra fyrir brjósti. Af því, sem hér hefur verið rakið, er naumast gerlegt að gera sér grein fyrir hvert stefnir í fjármálum ríkissjóðs á næsta ári. Eitt er þó ljóst, að þeim höfuðmarkmiðum, sem ríkisstj. hyggst ná fram, eftir því sem sagt hefur verið, hallalausum ríkisbúskap, verður ekki náð með þessu frv. þrátt fyrir velvilja hæstv. fjmrh., sem ég efast ekki um. Umr. um fjárlagafrv. á þessu stigi eru næsta marklitlar. Þingmenn hefðu þurft að fá upplýsingar um efnahagsstefnu ríkisstj. í heild til þess að þeir gætu tekið afstöðu til afgreiðslu einstakra liða í fjárlögum. Hvað ætlar ríkisstj. að gera í gengismálum? Hefur hún ákveðið að láta gengið síga áfram? Hvað með stefnuna varðandi erlendar lántökur. Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj. segir, að stefnt skuli að jöfnuði í viðskiptum við útlönd á árinu 1979 og dregið úr erlendum lántökum. Hverju geta menn treyst í þessum efnum, þegar gripið hefur verið til þess ráðs á síðustu vikum að heimila sveitarfélögum að taka erlend lán til að standa undir rekstrarkostnaði? Hvað um stefnuna í vaxtamálum? Þingmenn eins stjórnarflokksins flytja frv. til laga, sem stangast á við sjónarmið hinna tveggja stjórnarflokkanna. Hvenær tekur ríkisstj. af skarið? Hvaða ráðstafanir á að gera vegna fyrirsjáanlegra kauphækkana 1. des. n.k.? Ætlar ríkisstj. Alþb. og Alþfl. að éta ofan í sig öll stóryrðin, sem talsmenn þessara flokka höfðu um efnahagsaðgerðir fyrrv. ríkisstj. í febrúar og maí? Ekki verður annað séð en helstu talsmenn þessara flokka innan verkalýðshreyfingarinnar séu farnir að búa sig undir að verja það sem þeir kölluðu „kauprán“ fyrr á þessu ári og í kosningabaráttunni. Hvernig ætlar ríkisstj. að standa að endurskoðun vísitölunnar? Hver er stefna hennar í því máli? Að þessum hugleiðingum loknum leyfi ég mér að undirstrika viðhorf Sjálfstfl. varðandi þau miklu vandamál sem nú steðja að. Sjálfstfl. telur rétt og nauðsynlegt að skrá gengi íslensku krónunnar samkv. verðgildi hennar í aðalviðskiptalöndum okkar. Sjálfstfl. telur óhjákvæmilegt að beita ítrasta aðhaldi um erlendar lántökur, sbr. stefnu fyrrv, ríkisstj. í lántökumálum á þessu ári. Sjálfstfl. leggur megináherslu á jöfnuð í erlendum viðskiptum. Það er skoðun Sjálfstfl. að beita þurfi ströngu aðhaldi í peningamálum og ná aftur jöfnuði í fjármálum ríkisins. Sjálfstfl. leggur ríka áherslu á auknar verðtryggingar í lánamálum, svo tryggðir verði fjármunir sparifjáreigenda, og minnir á þá einföldu staðreynd, að aukinn sparnaður er forsenda nýrra framkvæmda. Sjálfstfl. harmar afstöðu núv. ríkisstj. varðandi efnahagsráðstafanir fyrr á þessu ári og vekur athygli á að vandamálin 1. des. væru auðleystari nú, ef ekki hefði verið snúið af þeirri braut. Að lokum vil ég minna á yfirlýsingu fyrrv. ríkisstj. um nauðsyn þess að draga úr víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags um nauðsyn að endurskoða núgildandi vísitölu, og hefur skoðun sjálfstæðismanna í engu breyst enda þótt flokkurinn hafi skipt um hlutverk í íslenskum stjórnmálum. Herra forseti. Ég hef áður í ræðu minni vissulega dregið upp dapurlega mynd, sem hver maður getur raunar séð fyrir sér við lestur þessa fjárlagafrv. Hún er þeim mun hörmulegri þegar haft er í huga að nú er þörf á raunsæi og hugrekki til að takast á við vandamálin. Þess í stað má horfa á stjórnarflokkana verja tíma sínum og Alþingis í innbyrðis áflog. Við verðum að vona lands og þjóðar vegna, að betur fari en nú horfir. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Ég hafði hugsað mér að gera hér nokkrar almennar aths. af hálfu okkar Alþb.manna í sambandi við fjárlagafrv. sem hér hefur verið lagt fram. En áður en ég kem að þeim aths. þykir mér rétt að víkja hér nokkrum orðum að þeirri ræðu, sem hv. 1. þm. Reykn., Matthías Á. Mathiesen, hélt nú næst á undan mér. Hv. þm. hélt því fram, að stefna núv. ríkisstj. í efnahagsmálum væri mín stefna. Það er mjög ónákvæmt að segja á þennan hátt frá. Hann hefði reyndar átt að vera búinn að læra það áður, af öllum þeim mörgu ræðum, sem ég hef flutt hér, m.a. þar sem ég hef rætt um efnahagsmál, að það liggur nokkuð ljóst fyrir, að afstaða mín til ýmissa þeirra ráðstafana, sem ég tel að gera þurfi í efnahagsmálum, er allmikið frábrugðin því, sem enn er a.m.k. komið fram hjá núv. hæstv. ríkisstj., svo það er nokkuð ónákvæmt að segja að stefna hennar í efnahagsmálum sé stefna mín. Hv. þm. eignaði mér líka alla efnahagsstefnu tveggja annarra ríkisstj., sem hér höfðu áður verið við völd, þ.e.a.s. vinstri stjórnanna frá 1956–1958 og svo aftur vinstri stjórnarinnar frá 1971–1974. Ekki dettur mér í hug að neita því, að ég hafi átt alldrjúgan þátt í því sem þær stjórnir gerðu, m.a. á efnahagssviði, þó að eins og flestir þekkja væri nokkur skilnaður á milli mín og þeirra sem þar voru með mér, a.m.k. undir lokin, þar sem við vorum ekki alveg sammála m.a. um afstöðuna í efnahagsmálum. Öll var þessi tilvitnun hjá hv. 1. þm. Reykn. vægast sagt ónákvæm. Hann sagði í sínu máli, að það hefði verið erfið aðkoma hjá honum þegar hann settist í stól fjmrh. á árinu 1974, því viðskilnaður þeirrar ríkisstj., sem þá var að fara frá, hefði verið með þeim hætti. Hv. 1. þm. Reykn., Matthías Á. Mathiesen, sagði, að þá hefði t.d. ástandið verið þannig, að verðbólgan hefði verið komin í 54%. Þetta er álíka ónákvæmt eins og það sem ég var að vitna til áður. 

Hún var 90% 1. júní.

En tölur sýna hins vegar að á þeim mælikvarða, sem verðbólgan er metin, segja allar skýrslur að verðbólgan á árinu 1974 hafi verið 43% frá meðaltali til meðaltals á milli ára. En í 54% eða tæplega það reyndar komst hún fyrst á fyrri hluta ársins 1975, þegar hv. 1, þm. Reykn. og sú stjórn, sem hann var í, var búin að fella gengið allrösklega tvisvar sinnum á rétt rúmlega 5 mánuðum. Þá komst verðbólguhraðinn í þetta. - Hann hefði hins vegar átt að vita það, að ég réð litlu um gang mála eftir að kosningum var lokið á árinu 1974. Ég hef minnt á það áður og vil minna á það enn, að svo vel vildi til, að eftir kosningarnar sumarið 1974 var gerð röskleg úttekt á efnahagsástandi þjóðarinnar. Formaður Sjálfstfl., Geir Hallgrímsson, stóð m.a. fyrir þessu og bað Þjóðhagsstofnun um að gera þetta. Um þessi atriði liggur fyrir hvernig ástandið var í öllum höfuðgreinum á miðju ári 1974 eða um það leyti sem var verið að mynda nýja stjórn. Ég ætla ekki að fara að rekja það - hef gert það áður - að þessi skýrsla sýnir að þá var ástandið þannig, að næsta heila árið á undan, 1973, var eitt besta afkomuár þjóðarinnar í öllum greinum. Staða atvinnuveganna var þá betri en nokkru sinni fyrr og þessi ágæta afkoma stóð fram á mitt árið 1974. M.a. var þá tekið fram, að eins og þá stæðu mál væri ekki annað hægt að sjá en að það yrði fullkominn jöfnuður í fjármálum ríkissjóðs, þar mætti búast við fullkomnum jöfnuði. En hv. 1. þm. Reykn. og þeirri ríkisstj., sem flokkur hans stóð að, tókst hins vegar að stýra þannig málum á árinu 1974, þrátt fyrir þessa aðkomu, að þarna varð á árinu um stórkostlegan halla að ræða. Það er svo hliðstætt annarri ónákvæmni í frásögn þessa hv. þm. um þessi sögulegu atriði, að hann munar auðvitað aldrei neitt um að skrifa hjá mér allt það sem gerðist á árinu 1974. Það var mín efnahagsstefna. Það var ég sem réð öllum gangi á árinu 1974, þrátt fyrir það að hann væri kominn í ríkisstj, og framkvæmdi þar bæði sínar verðhækkanir og gengislækkanir seinni hluta ársins. Öðru máli var að gegna á árinu 1971. Vildi svo til, að þá kom ég inn í ríkisstj. um svipað leyti og ég hafði farið úr stjórninni á hinu tímabilinu, en þá snýr hv. þm. þessu öllu við, því árið 1971 tilheyrir þessum þm., Lúðvík Jósepssyni, ekki á neinn hátt. Það voru allt aðrir menn sem áttu það ár. Svona var samanburðurinn allur hjá hv. þm. Það var auðvitað hvergi um samræmi í neinu að ræða. Hv. þm. kvartaði undan því, við hverju hann hefði tekið í þessum efnum. Það er ekkert um það að villast, að á árinu 1974, þó staða atvinnuveganna hafi verið tiltölulega góð og heildarframleiðsla þjóðarinnar mikil, þá stóðum við á miðju ári 1974, um það leyti sem var verið að mynda nýja ríkisstj., frammi fyrir miklum vanda í verðlagsmálum. Og um það höfðu deilurnar staðið þá. Árin 1973 og 1974 höfðu um margt verið sérkennileg, eins og greinilega kemur fram í skýrslum Þjóðhagsstofnunar um þetta tímabil. Á árinu 1974 hækkaði innflutningsverð á vörum til landsins að meðaltali eftir útreikningum Þjóðhagsstofnunar um hvorki meira né minna en 34%. 34% var hækkunin á erlendu verðlagi á vörum, sem fluttar voru inn til landsins þá. En það er rétt, verðbólgan fór í 43% eftir að búið var að skrúfa hana upp seinni hluta ársins með gengislækkun og tilheyrandi ráðstöfunum. Þarna var um allmikinn vanda að ræða, sem við áttum ekki gott með að eiga við. Það var innflutt verðbólga í ríkum mæli. Þetta gerðist einnig á árinu 1973. Í upphafi þeirrar verðbólgu, sem þá kom upp úr þeim óróleika sem þá var bæði í olíumálum og gengismálum í veröldinni, hækkaði meðaltalsverð á innfluttum vörum til landsins á árinu 1973 um rúmlega 14%, en verðbólgan á því ári um 22%. Þarna var um vandamál að ræða, sem menn stóðu frammi fyrir og þurftu að glíma við. En þann tíma, sem hv. 1. þm. Reykjn. var fjmrh. og flokkur hans bar höfuðábyrgð á ríkisstj. og stefnu hennar, bjuggum við hins vegar við þær aðstæður, að þá hækkaði verð erlendis um 5–6% á ári, samkv. því sem skýrslur sýna. Á þessum tíma áttum við því ekki við neina innflutta verðbólgu að glíma, ekki sem heitið gat, var hverfandi í samanburði við þá gífurlegu verðbólgu, sem hér geisaði allan þennan tíma hér innanlands. Ég sé nokkra ástæðu til þess, í framhaldi af því sem hv. 1. þm. Reykn. sagði um þessi mál, að minna hann örlítið betur á það, hvernig hann svo skildi við eftir fjögurra ára stýrimennsku á skipinu. Hvernig var ástandið? Við skulum fara yfir nokkur kennileiti í þessum efnum. Ástandið var þannig, að Þjóðhagsstofnun segir að frá ágústmánuði 1977 til ágústmánaðar 1978 hafi verðbólgan verið rúmlega 50%. Svona stóðu leikar þegar hann fór frá. En það var ekki aðeins á þessu sviði. Málið stóð þannig, að ríkisstj. var í langvarandi deilum við öll stærstu launþegasamtök í landinu og auðvitað stefndi í hreinar ógöngur með rekstur á öllum fyrirtækjum í landinu, m.a. vegna þeirrar deilna, sem sjálft ríkisvaldið var í við hin stóru launþegasamtök. Þar var allt í flækju. Auk þess var svo ástandið þannig, að þýðingarmestu og stærstu atvinnugreinar landsmanna höfðu lýst yfir formlegri stöðvun frá 1. sept. að telja. Þá var sem sagt allt komið í þrot. Þó þetta skrimti fram til 1. sept., þá var ástandið einnig þannig, sem ekki er um deilt, að frá því í júníbyrjun á þessu ári eða í upphafi kosningamánaðar vantaði aðalútflutningsframleiðsluna um 11% til viðbótar við sitt útflutningsverð til þess að framleiðslan stöðvaðist ekki þá þegar. Hafði verið til þess að borga þessa fjárhæð gefin ávísun á sjóð, sem vitað var að var að verða tómur. Þannig var viðskilnaður í þessum efnum. Hvernig var viðskilnaðurinn á öðrum sviðum? Hæstv. fjmrh. var kominn með skuldabagga hjá Seðlabankanum milli 25 og 26 milljarða, en tók við, þegar hann byrjaði, skuld við Seðlabankann, sem var einhvers staðar á milli 1 og 2 milljarða kr. Það er dálaglega að verki verið. Það er í rauninni alveg sama hvar gripið er niður til að átta sig á ástandinu. Auðvitað er það viðskilnaður þessa hæstv. fyrrv. fjmrh. sem við erum að heyra af núna þessa dagana, að næstum öll sjúkrahús í landinu séu að stöðvast af því þau hafa engan grundvöll til rekstrar. Forstöðumenn þeirra segja nú í dag: Takk fyrir, 1 milljarð, ef við eigum að geta haldið rekstrinum áfram. Þetta er eitt dæmið um viðskilnaðinn. Hvernig stóð hjá landbúnaðinum? Landbúnaðurinn stóð þannig, að það þurfti að leysa hann út úr vanda með sérstakri aukagreiðslu upp á 1.3 milljarða kr., til þess að bændur landsins yrðu ekki fyrir stórkostlegum áföllum. Iðnaðurinn lýsti því yfir, að þannig væri ástatt, að ef hann fengi ekki lengri aðlögunartíma samkv. EFTA-samningnum eða hliðstæða aðstoð, sem því næmi, þá blasti þar við allsherjarstöðvun. Til viðbótar við þetta vissu menn, að þegar ríkisstj. fór frá, voru fram undan blátt áfram verðhækkunarholskeflur. Það vissu allir, að það var um verðhækkunarholskeflu að ræða 1. sept., og varð að grípa til þeirra ráða, sem núv. hæstv. ríkisstj. gerði, til þess að bægja frá þeirri hættu, að vísu með bráðabirgðaráðstöfunum. Og hvernig skyldi standa á þeim vanda, sem er talað um í dag að skelli hér yfir 1. des.? Halda menn að þessar verðhækkanir hafi orðið til frá því að núv. ríkisstj. var mynduð? Nei, það liggja fyrir pappírar um það, hvenær þessar verðhækkanir komu inn í alla keðjuna. Það liggur t.d. fyrir, að það var orðin verðhækkun á grundvelli landbúnaðarafurða. Það átti aðeins eftir að skrá hið nýja landbúnaðarvöruverð og hækkunin, sem þar lá á bak við, nam hvorki meira né minna en rétt u.þ.b. helmingnum af allri þeirri niðurgreiðslu sem ríkisstj. nýja greip til 1. sept. Niðurgreiðslurnar þá námu rétt í kringum 80 stig í vísitölu, en hinar nýju hækkanir á landbúnaðarafurðum námu 38 stigum. Svona voru vandamálin hvar sem lítið var. Ég skal ljúka þessari upptalningu með því aðeins að minna hv. þm. á að telja saman breytingar, sem urðu á hans tímabili í erlendri skuldasöfnun þjóðarinnar eða skuldasöfnun við útlönd. Það er ekkert smáræði sem þar gerðist. Það er því í rauninni alveg sama hvert lítið var. Það blasti við eitt allsherjar gjaldþrot hjá fyrrv. ríkisstj., enda fékk hún auðvitað dóm hjá þjóðinni í samræmi við það. Það hefði átt að standa miklu nær hv. 1. þm. Reykn. að rifja upp þennan viðskilnað heldur en fara að rifja það upp, hvað gerðist hér árið 1958, í nóvembermánuði. Ég hygg að þá hefði hann getað skýrt með allmiklu meiri nákvæmni frá því sem gerðist raunverulega í þessum efnum heldur en hann gerði. Það er enginn vafi á því, að þau efnahagsráð, sem fyrrv. hæstv. ríkisstj. fór eftir, voru óheillaráð. Þau leiddu okkur inn í meiri vanda en við höfðum verið í áður. Á þessari stundu treysti ég mér ekki til að segja neitt um það, hvernig núv. ríkisstj. muni takast í baráttunni við þennan vanda. Hún er rétt að hefja göngu sína. Ég játa að ég hefði þar viljað gera margt á annan veg en þegar hefur verið gert. En því miður sýnist mér að samstöðu um aðgerðir í þá átt, sem ég tel heillavænlegri en þá stefnu sem farin hefur verið, virðist verða erfitt að ná. Ég skal ekki við þessa umr. fara lengra út í að þræta um þessi mál við hv. 1. þm. Reykn., en koma að því sem var meginástæðan fyrir því, að ég kvaddi mér hér hljóðs. Það er kunnugt, að verið hafa óvenjulega miklar umr. um það fjárlagafrv., sem hér er nú til 1. umr., áður en það kom formlega inn í þingið. Ég man varla eftir því, að það hafi verið jafnmiklar umr. í blöðum og ætlast til að menn tækju upp umr. um frv. í útvarpi og sjónvarpi áður en það kom fram, heldur en að þessu sinni. Miklar sögur gengu einnig um það, hvernig unnið væri að gerð þessa fjárlagafrv. Ég vil segja það hér strax, eins og ég hef reyndar sagt áður, að nokkrar ástæður voru fyrir þessum miklu umr. Það kom strax upp, að það var nokkur ágreiningur meðal stjórnarflokkanna um það, hvernig réttast og eðlilegast væri við þær aðstæður, sem búið var við, að standa að framlagningu fjárlagafrv. að þessu sinni. Við Alþb.menn vorum á þeirri skoðun og Alþfl.-menn einnig, að miðað við allar aðstæður væri réttast að leggja fram það fjárlagafrv. sem hafði verið undirbúið af fyrrv. ríkisstj. og unnið á þann tæknilega hátt sem varð að vinna að gerð fjárlagafrv. og venjulega tekur langan og mikinn tíma, en slíku frv., sem lagt yrði fram, eins og þingsköp gera ráð fyrir, strax í byrjun þings, fylgdi hins vegar sú almenna grg., að stjórnarflokkarnir mundu vinna að því að breyta þessu frv. í meðförum Alþingis til samræmis við stefnu sína. Þetta var afstaða okkar, einfaldlega af því að við töldum að það væri mjög hæpið að stjórnarflokkarnir hefðu tíma til þess að undirbúa frv. með samningagerð sín á milli á þann hátt sem yrði að teljast fullnægjandi. Hæstv. fjmrh. var á annarri skoðun. Hann taldi eðlilegt að vinna upp nýtt fjárlagafrv. sem tæki eins mikið mið af stefnu stjórnarinnar í þýðingarmiklum málum og mögulegt væri, og stefna hans varð ofan á í þessum efnum. Hann hélt sér fast við þetta og þannig var síðan unnið að gerð frv. En það fór eins og okkur grunaði, að auðvitað kom í ljós, að enginn tími var til þess fyrir þrjá stjórnmálaflokka, sem stóðu að ríkisstj., með talsvert mismunandi skoðanir til margvíslegra mála sem snerta fjárlagafrv., - það var enginn tími til þess að flokkarnir gætu samið til fullnustu um afstöðu til mikilvægra mála í frv.  Þó að unnið væri að samræmingu á skoðunum flokkanna til þessara mála við gerð frv. og þó að þar næðist talsverður árangur að dómi okkar Alþb.-manna, kom frv. fram í þeim búningi að við vildum gera við það ýmsar almennar aths. af okkar hálfu. Og þær koma að sjálfsögðu á óbeinan hátt fram í þeim almennu fyrirvörum, sem fram koma í grg. með frv. og hæstv. fjmrh. hefur gert grein fyrir að talsverðu leyti. Ég geri mér fyllilega vonir um það, að þær deilur, sem enn þá eru, eða sá ágreiningur, sem enn þá er á milli stjórnarflokkanna um afstöðu til ýmissa atriða frv., verði leystur eins og allajafna í samstarfi flokka þegar þeir hafa tíma til að ræða málin og átta sig á öllum aðstæðum, sem menn verða að átta sig á þegar um samstarf aðila er að ræða. Ég sé ástæðu til að víkja að nokkrum atriðum, sem við Alþb.-menn viljum strax við 1. umr. láta koma fram að við höfum nokkra sérstöðu um, en þar drep ég aðeins á fá atriði og þau sem ég tel einna mikilvægust. Það er þá í fyrsta lagi, að í frv. er gert ráð fyrir allverulegum niðurskurði á fjárframlögum til svonefndra verklegra framkvæmda. Eins og tölur frv. bera með sér er rætt um að þessi niðurskurður muni nema að magni til, þ.e.a.s. sé tekið tillit til verðlagsbreytinga á milli ára, í kringum 16%. Þó kemur fram í frv., að til þess sé ætlast að auka framlög nokkuð, eða um u.þ.b. 1 milljarð, til þessa málaflokks, til verklegra framkvæmda, og þá gæti magnminnkun þessara framkvæmda numið í kringum 11–12%. Við Alþb.-menn höfum sagt: Við getum fyllilega við þær aðstæður, sem við búum við, sætt okkur við að þessi niðurskurður geti numið í kringum 10–12%, en viljum þá mjög tengja það hinni almennu fjárfestingarstefnu á öðrum sviðum. Á það þarf vitanlega að benda í þessum efnum, að fjárfestingin, sú sem fram kemur í A-hluta fjárlagafrv., er lítill hluti af heildarfjárfestingunni í landinu og niðurskurður á þessum tiltölulega litla lið, þegar borið er saman við heildarfjárfestinguna, segir auðvitað mjög lítið um áhrif fjárfestingarframkvæmda á verðbólgumátin, nema þá að gerð sé um leið grein fyrir því, hver stefnan eigi að vera í fjárveitingum til fjárfestingarmála á öðrum sviðum. Ég vil benda á það, að gert er ráð fyrir því, að á yfirstandandi ári verði heildarfjárfestingin í landinu í kringum 140 milljarða kr. Hins vegar mun fjárfestingin, sú sem hér er fyrst og fremst verið að ræða um, í A-hluta fjárlaga, hafa verið rétt rúmlega 20 milljarðar á fjárl. fyrir þetta ár. Því geta allir séð að þessi hluti fjárfestingarinnar getur hér ekki ráðið öllum úrslitum. Hér er um að ræða fjárveitingu til jafnnauðsynlegra mála og t.d. hafnagerða í landinu, vegamálaframkvæmda og síðan fjárveitingar bæði til skólabygginga og heilbrigðisstofnana og margra annarra slíkra þátta. Við Alþb.-menn leggjum á það höfuðáherslu, að sé um að ræða tiltekinn samdrátt í fjárveitingum til þessara framkvæmda, þá sé hann í ákveðnu hlutfalli við það sem á að gera varðandi fjármögnun annarrar fjárfestingar í landinu eða á öðrum sviðum. En okkur þykir allt of mikið bera á því hjá ýmsum aðilum, að það eitt nægi þeim að skera niður fjárframlög til þessara félagslegu framkvæmda, en hirða þá minna um það, hvernig staðið er að því að halda uppi fjárfestingu á öðrum svíðum, sem taka til sín miklum mun meira fjármagn og gæti verið í eðli sínu miklu umdeildari fjárfesting en þessi. Verði við það staðið við endanlega afgreiðslu fjárlaga fyrir komandi ár, að niðurskurður til þessara framkvæmda verði ekki meiri en sem nemur 10–12%, þá teljum við Alþb.menn það mjög eðlilegt. En við höfnuðum till. sem voru í þá átt, að þessi niðurskurður skyldi verða um 30%. Við viljum ekki standa að slíkum niðurskurði á fjárveitingum til þessara framkvæmda og það allra síst á meðan stefna hefur ekki verið mörkuð í öðrum fjárfestingarmálum. Þá er einnig í frv. gert ráð fyrir að draga nokkuð úr niðurgreiðslum á vöruverði frá því stigi sem ráðgert er að þessar niðurgreiðslur verði í nú í desembermánuði. Gert hafði verið ráð fyrir því í samstarfssamningi stjórnarflokkanna að beita sér fyrir lækkun á vöruverði sem næmi í kringum 10% miðað við framfærsluvísitölu, og við það er miðað, að því marki verði náð nú í desembermánuði og síðan áfram fram eftir næsta ári. Hins vegar er í því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, gert ráð fyrir að draga úr þessum niðurgreiðslum sem nemur 2.8 milljörðum kr. á árinu sem heild. Við erum ekki samþykkir þessari ráðstöfun og hefðum kosið að hægt yrði, miðað við þær aðstæður sem við búum við í verðlagsmálum, að halda sig við þessa verðlækkun. Við bendum á að þarna er um tvenns konar vanda að ræða: Annars vegar þann mikla vanda, sem að okkur steðjar vegna hækkandi verðlags, og þarf því að leggja sig allan fram um að reyna að halda verðlaginu niðri, og hins vegar, að sé dregið úr niðurgreiðslum mun það aftur auka á vandann hinum megin frá einnig, þ.e.a.s. stöðu íslensks landbúnaðar. Við teljum því að mjög óhyggilegt sé að stefna að samdrætti eins og þarna er gert ráð fyrir, nema þá eitthvað annað sé hugsað að komi þarna á móti sem leyst gæti vandann. Um þetta atriði höfum við enn okkar fyrirvara. Þá er í fjárlagafrv., eins og það er lagt fram, gert ráð fyrir, að tollar á svonefndum samkeppnisvörum eða EFTA-vörum verði enn lækkaðir um næstu áramót sem nemur í kringum 1.1 milljarði kr. Það kæmi að sjálfsögðu fram sem tekjutap hjá ríkissjóði að lækka tollana sem þessu næmi, en þar að auki mundi þetta leiða af sér vaxandi vanda fyrir samkeppnisiðnað okkar. Við bendum á að í samkomulagi stjórnarflokkanna var beinlínis lofað að fresta þessari tollalækkun, og við erum ekki ásáttir með að horfið sé frá þessu loforði. Iðnaðurinn gerir sterkar kröfur um að það verði staðið við þetta loforð og telur sér ekki veita af að fá þessa aðstoð. Og við álítum að öll rök mæli með því, að áfram verði staðið við það sem ætlunin var að gera af stjórnarflokkunum, þ.e. að fresta þessari tollalækkun. En frv. er lagt fram með öðrum ákvörðunum í þessum efnum. Það hefur að vísu komið fram í umr. á milli stjórnarflokkanna, að ef sú leið yrði farin, sem gert er ráð fyrir í frv., þá yrði annað að koma í staðinn til verndar íslenskum samkeppnisiðnaði sem jafngilti þeirri fjárhæð, sem þarna er um að ræða. Auðvitað er hægt að hugsa sér þá leið að lækka tollana á þessum vörum í samræmi við EFTA-samninga, en grípa svo aftur til nýrrar tollahækkunar eða einhverra nýrra álaga í sambandi við innfluttar vörur, sem jafngilda tollalækkuninni. Það er það sem komið hefur fram frá okkar samstarfsflokkum að ætlunin sé að gera. En um þetta atriði er enn ekki fullsamið. Við Alþb.-menn erum með fyrirvara varðandi þetta atriði og viljum halda okkur í þessum efnum við samkomulag stjórnarflokkanna, það teldum við eðlilegast, en að öðrum kosti við það, að aðrar ráðstafanir yrðu gerðar í staðinn sem jafngiltu því sem þarna var ætlunin að gera. Þá er enn eitt atriði sem við höfum fyrirvara um. Við höfum allan tímann lagt á það áherslu, að jafnhliða því, sem dregið yrði úr fjárfestingarframlögum ríkisins yrði að sama skapi unnið að því að draga úr rekstrarkostnaði á vegum ríkisins. Við teljum alveg fráleitt, að áfram sé haldið stefnu undanfarandi ára í þeim efnum, að rekstrarkostnaður ríkisins bólgni út í sífellu, hækki frá ári til árs, fyllilega til samræmis við verðlag, venjulega heldur meira. Við höfum því gert kröfu um að inn kæmi liður í fjárlagafrv., sem gerði ráð fyrir því, að dregið yrði úr almennum rekstrarkostnaði hjá ríkinu. Að því er vikið í grg. með frv., að leitað muni verða samkomulags um að fá fram útgjaldalækkun í sambandi við rekstrarútgjöld sem gæti numið um 1 milljarði kr. Við teldum að það væri mjög í áttina, en það hins vegar er ekki ákveðin tala um það í fjárlagafrv. Um tekjuöflun frv. er það að segja, að við teljum að óheppilegt sé að gera ráð fyrir í frv. að fella niður þann tekjustofn sem ríkið hefur búið við á þessu ári, skyldusparnaðinn. Þó að þar sé um sparnað að ræða, en ekki hreinar tekjur, jafngildir hann að verulegu leyti tekjum fyrir ríkið eða gildir sem fullkomið ráðstöfunarfé fyrir ríkið í ríkisbúskapnum. Ef þessum tekjustofni hefði verið haldið áfram hefði hann gefið samkv. útreikningum 3 milljarða í tekjur á næsta ári. Við teljum, að það sé eðlilegt að halda þessum tekjustofni, og sjáum enga ástæðu til að falla frá honum, það hefði verið nær að nota það svigrúm, sem þessar tekjur hefðu gefið, til frekara viðnáms gegn verðhækkunum, en fara ekki þá leið, að fella niður þennan tekjustofn. Um þetta höfum við einnig okkar fyrirvara. Varðandi þann ágreining, sem uppi hefur verið um tekjuöflun að öðru leyti, er það okkar afstaða, að við segjum, að ef það reynist nauðsynlegt til samkomulags að fara inn á það að lækka að einhverju leyti hina beinu tekjuskatta, þá er það afstaða okkar að sá hinn fyrsti af þessum beinu tekjusköttum ríkisins, sem á að verða fyrir lækkun eða brottfalli, er sjúkratryggingagjaldið, því þar er um að ræða 2% gjald sem lagt er á brúttótekjur niður eftir öllum tekjustiganum og hvílir tiltölulega langþyngst á lágtekjufólki, á því fólki sem nú þarf ekki að borga neinn tekjuskatt. Það er býsna athyglisvert, að síðustu skýrslur, sem lagðar voru fram um þessa skatta, sýndu að á árinu 1977 voru hvorki meira né minna en 37 þús. aðilar í landinu sem þurftu að greiða sjúkratryggingagjald sem ekki þurftu að borga neinn tekjuskatt. Það er vegna þess að þessi gjaldstofn nær miklu neðar og leggst með þunga á lágu tekjurnar. Því teljum við að það sé þetta gjald, sem eigi að víkja, áður en farið er í að breyta tekjuskattinum, þó að full ástæða sé til að breyta honum í ýmsum efnum. Auk þess, sem ég hef minnst á, eru auðvitað mörg önnur atriði, sem við höfum ekki verið beinir þátttakendur í að ákveða, en er að finna í þessu fjárlagafrv. Ég er t.d. jafnóánægður með þetta fjárlagafrv. og önnur að undanförnu varðandi hina svonefndu olíustyrki. Mér sýnist reyndar að farið sé enn harðari höndum um þá, sem áttu að njóta þessa styrks, í þessu frv. en nokkru sinni áður. Þessu vil ég breyta, því þarna er níðst á þeim sem síst skyldi. Ég tel líka alveg fráleitt, að það sé ekki tekið tillit til þess við fjárlagaafgreiðslu, að það verður að veita Rafmagnsveitum ríkisins eitthvert beint fjárhagslegt framlag í því skyni að Rafmagnsveiturnar geti lækkað raforkuverðið til sinna viðskiptaaðila. Sjá væntanlega allir að það verður ekki búið við það lengur, að þeir, sem skipta við Rafmagnsveitur ríkisins, þurfi að borga rafmagn til heimilisnota á 88% hærra verði en nú er t.d. hér í Reykjavík og að á þeim svæðum, þar sem menn verða að skipta við Rafmagnsveitur ríkisins, verður almennur iðnaður að borga fyrir raforkuna 82% hærra verð. Það hefur oft verið minnst á það áður á Alþ., að nauðsynlegt er að beint fjárframlag ríkisins verði á fjárl. til að draga úr þessum mikla vanda. Síðast en ekki síst er svo það, að enn liggur auðvitað ekki fyrir neitt samkomulag stjórnarflokkanna varðandi lánsfjáráætlun. Þær tölur, sem eru í frv. og snerta lánsfjáráætlun, eru í rauninni tölur sem ekki er samið um á neinn hátt á milli stjórnarflokkanna. Þessi atriði öll verður að taka til endurskoðunar að mínum dómi. Þetta er það sem bíður eðlilega ákvörðunar, vegna þess að ekki hefur unnist tími til þess að ná samkomulagi á milli stjórnarflokkanna um þessi mál.  Ég hef hér gert grein fyrir nokkrum allstórum atriðum í fjárlagafrv. sem við Alþb.-menn höfum fyrirvara um. En ég legg áherslu á það, að ég tel enga ástæðu til þess, að ekki geti tekist eðlilegt samkomulag á milli stjórnarflokkanna um sæmilega farsæla lausn varðandi þessi atriði öll. Til þess þarf bara nokkurn tíma. Að því er unnið nú og verður auðvitað unnið við afgreiðslu málsins í fjvn. Ég vil segja það við hv. stjórnarandstöðu, að hún ætti að fara sér hægt í að hlakka eitthvað yfir því, að þetta fari allt úr böndunum. Til þess er enginn tími á þessu stigi mátsins, en við óttumst það ekki á neinn hátt að segja skýrt og skorinort frá því, hver afstaða okkar sé til mikilvægra atriða í frv. Við eigum eftir að semja um þessi atriði. Ég trúi því fyrir mitt leyti, að við munum ná eðlilegu samkomulagi um þessi mál. En ég vil gjarnan að við 1. umr. málsins komi skýrt fram, að við höfum fyrirvara af okkar hálfu varðandi þessi atriði og ýmis önnur. En það breytir að sjálfsögðu ekki því, - þar dugir enginn útúrsnúningur á neinn hátt, - að hér er um að ræða stjórnarfrv., fjárlagafrv. sem á að taka breytingum eins og mörg önnur fjárlagafrv. hafa þurft að taka, jafnvel þó að þeir, sem að þeim frv. hafa staðið, hafi ekki haft kjark í upphafi til að segja það, að þeir hefðu ýmislegt við frv. að athuga, en þurftu hins vegar að gera það síðar, á síðara stigi málsins. En við segjum það bara strax í upphafi.



Herra forseti. Að áliti okkar Alþfl.-manna er það meginviðfangsefni þessarar ríkisstj., sem við eigum aðild að, að takast á við verðbólguna og ná þar árangri. Ástæðan liggur að sjálfsögðu í augum uppi. Um sjö ára skeið höfum við búið við verðbólgu um eða yfir 40%. Ekkert annað land á svipuðu menningarstigi og Ísland er hefur þurft að þola annað eins. Það er almennt talið, að þegar verðbólga fer mikið yfir 30% sé illmögulegt að ráða við stjórn efnahagsmála. Í þeim löndum, þar sem er her eða sterk lögregla, vitum við af reynslunni, að þegar verðbólga er orðin jafnmikil og hún hefur verið á Íslandi undanfarin 7 ár er lýðræði og frelsi í hættu. Slíkt upplausnarástand er m.a. afleiðing af verðbólgu eins og þeirri sem við höfum þekkt. Að vísu býst ég ekki við að við Íslendingar þurfum að óttast byltingu. Til þess að svo fari höfum við t.d. hvorki her né lögreglu. - Hitt er að sjálfsögðu ljóst, að ef heldur áfram sem horfir í þessum verðbólgumálum, þá hlýtur þjóðfélag okkar að brotna smátt og smátt í mola og ýmsir þeir þættir, sem við höfum verið að byggja upp á umliðnum árum í sambandi við félagsleg málefni og félagslega samhjálp, hrynja til grunna. Það er því alveg rétt, sem hæstv. fjmrh. sagði áðan, að verðbólguástandið á Íslandi hefur leitt til slíks neyðarástands, að það hlýtur að vera meginviðfangsefni hverrar ríkisstj. og þ.á m. þeirrar, sem nú situr, að reyna að beita sér af afli gegn verðbólgunni og ná þar árangri. Minn flokkur, Alþfl., leggur höfuðáherslu á þetta meginverkefni ríkisstj., og við teljum, Alþfl.-menn, að við séum skuldbundnir kjósendum okkar til þess að leggja það á okkur sem við framast megum til þess að ná árangri í baráttunni við veróólguna. Ef það tekst ekki á árinu 1979 er ég sannfærður um að það er voði fram undan, ekki aðeins í efnahagsmálum þjóðarinnar, heldur einnig á stjórnmálavettvangi og í siðferðismálum þjóðarinnar almennt. Við gerum okkur það ljóst, Alþfl.-menn, og tókum það sérstaklega fram í kosningabaráttunni í vor, að árangur næðist ekki án erfiðleika. Þetta tækist ekki án þess að byrðar yrðu lagðar á þjóðina. Þetta er auðvitað öllum ljóst og það þýðir ekkert að mótmæla því. Það þýðir ekki að láta eins og þeir hlutir, sem yfir okkur hafa dunið s.l. 7 ár, hafi ekki gerst. Við getum ekki hegðað okkur núna, á því herrans ári 1978, eins og við hefðbundið og venjulegt ástand væri að fást í efnahagsmálum þjóðarinnar. Hér er um að ræða hreint neyðarástand. Ef okkur tekst ekki að ná einhverjum árangri í baráttunni við verðbólguna á næstu mánuðum, þá er það skoðun mín að þá sé íslensku þjóðfélagi hætt. Þess vegna höfum við Alþfl.-menn lagt áherslu á gerbreytta efnahagsstefnu, og ekki aðeins á að stefnunni sé breytt, heldur einnig að önnur vinnubrögð verði upp tekin, bæði á Alþ., af ríkisstj. og af öðrum þeim sem með fjárhags- og efnahagsmál þjóðarinnar fara. Það er nefnilega alls ekki nóg að leggja byrðar á bök fólksins. Það er ekki nóg að færa fórnir. Það er ekki nóg að fórna bara fórnanna vegna. Ef við, sem eigum aðild að þessari ríkisstj., þurfum að leggja byrðar á þjóðina, eins og við þurfum að gera, þá verður þjóðin að hafa trú á þeim ráðstöfunum sem gerðar eru. Þá verðum við sjálfir að trúa því, að þær séu réttar, og þá verður a.m.k. að vera hægt að skapa þjóðinni þá von, að þessar byrðar séu á hana lagðar í þeim tilgangi að ná árangri í baráttunni við hinn erfiða verðbólguvanda. Í sambandi við þá gerbreyttu efnahagsstefnu, sem við Alþfl.-menn höfum talað um og barist fyrir, bæði í kosningunum í vor og allar götur til þessa dags, og munum halda áfram að berjast fyrir, fjöllum við um breytingar á stefnunni í fjárfestingarmálum, í vaxta- og peningamálum, í vísitölumálum og í ríkisfjármálum, svo að nokkur dæmi séu nefnd. Við höfum þegar lagt fram á þingi í frumvarpsformi hugmyndir okkar um breytta stefnu í vaxtamálum. Við höfum innan ríkisstj. og í samtölum við verkalýðshreyfinguna lagt áherslu á vilja okkar um breytta stefnu í vísitölumálum. Við höfum lagt fram till. okkar við samstarfsflokka okkar í ríkisstj. um breytta stefnu í fjárfestingarmálum. Og nú fjöllum við um ríkisfjármálin og þar viljum við Alþfl.-menn stuðla að stefnubreytingu, vegna þess að beiting stjórnunar í ríkisfjármálunum er eitt mikilvægasta tækið í baráttu við verðbólgu. Þess vegna er það frv. til fjárl., sem hér er nú lagt fram og til umr. er á þessum fundi, mjög afdrifaríkt mál. Það er að sjálfsögðu auðveldast fyrir þessa ríkisstj., eins og þær sem setið hafa á undan henni, að láta allt vaða á súðum í ríkisfjármálum. Það er hin beina og breiða braut. Það er hin auðvelda leið. En sú beina og breiða braut liggur til glötunar. Það höfum við lært á s.l. 7 árum, þ.e.a.s. þeir okkar sem eitthvað hafa af því lært. Það er öllu erfiðara að feta þann krókótta stig sem liggur að því marki, sem stjórnarflokkarnir, sem að þessari ríkisstj. standa, hafa ásett sér að ná, og það verður talsverður prófsteinn fyrir þessa ríkisstj. einmitt við afgreiðslu fjárl. nú, hvort hún hefur þrótt til þess að feta sig út af hinni beinu og breiðu braut og á þá erfiðu braut sem ein liggur að settu marki. Fjárlagafrv., sem nú er til umr. og afgreiðslu á þinginu, er prófsteinn á styrk þessarar ríkisstj. og þeirra flokka sem að henni standa. Frv. eins og fjárlagafrv. er að sjálfsögðu yfirgripsmikið plagg og lengi í smíðum. Eins og hv. 1. þm. Austurl. tók fram í ræðu sinni áðan, lá fjárlagafrv. fullbúið í rn. þegar núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum. Það liggur auðvitað ljóst fyrir, að það þarf mikinn tíma ef menn ætla sér að endurskapa fjárlagafrv. sem hefur verið í mótun í marga mánuði. Það þarf svo mikinn tíma til þess fyrir ríkisstj. að endurskapa fjárlagafrv. að sínum vilja, að óhætt er að fullyrða að fyrstu raunverulegu fjárl. ríkisstj. séu ekki fyrstu fjárl., sem sett eru á starfstíma hennar, heldur fjárl. nr. 2. Núv. ríkisstj. var engu að síður staðráðin í því að reyna að móta fjárlagafrv. það, sem hér er til umfjöllunar, sem allra mest með tilliti til stefnu sinnar. Og mér finnst það eðlilegt og nauðsynlegt, vegna þess, eins og ég sagði áðan, að það liggur mikið við að þegar í stað verði spyrnt við fótum í verðbólgumálunum. Ég sagði áðan, að þegar ríkisstj. kom til valda hafi fjárlagafrv. verið fullbúið í rn. og mikill tími mundi fara í að endurgera slíka smíð að vilja núv. ríkisstj. Þess vegna var það rétt, sem hv. 1. þm. Austurl. sagði áðan, að sú var afstaða okkar Alþfl.-manna, sem þingflokkur Alþfl. mótaði, að óska eftir því við hæstv. fjmrh., að það frv., sem var í hans rn. tilbúið þegar hann tók við störfum, yrði lagt fram strax í upphafi þessa þings, svo að fjvn. gæti farið að starfa með eðlilegum hætti. Það yrði fram tekið, þegar frv. væri lagt fram, að hér væri ekki um að ræða frv. hæstv. ríkisstj., heldur mundi hún laga frv. að sinni stefnu í meðferð málsins á þinginu, þannig að það er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. 1. þm. Austurl., að þessa afstöðu mótuðum við Alþfl.-menn og ráðh. Alþfl. báru hæstv. fjmrh. þessa beiðni okkar. Þeir Alþb.-menn voru sömu skoðunar, en engu að síður var ekki við þessum óskum orðið. Þetta er skýringin á því, hversu frv. er nú seint á ferðinni, og í grg. frv. kemur beinlínis fram, að tími hefur ekki unnist til þess að ná samkomulagi stjórnarflokkanna þriggja um alla þætti frv., þ. á m. ýmis meginefni frv., og þau mál eru því óútkljáð. Land okkar hefur lengi verið land samsteypustjórna. Undir slíkum kringumstæðum hljóta vinnubrögð að verða önnur en þar sem einn flokkur fer með meiri hl. á þingi og einn með stjórn. Hér á Íslandi verða stjórnarflokkar að semja sín á milli um öll meiri háttar mál. Enginn einn stjórnmálaflokkur í slíku samstarfi getur þannig ætlast til að fá allt sitt fram. Flokkarnir verða að sætta sig við meiri og minni tilslakanir, meira og minna fráhvarf frá þeirri stefnu sem þeir hafa fengið stuðning við. Margt í því frv., sem hér er lagt fram, erum við Alþfl.menn ánægðir með og getum stutt. Við erum hins vegar óánægðir með annað og atfarið á móti ákveðnum efnisþáttum frv. sem ég mun rekja síðar. Í þeim umr., sem farið hafa fram milli stjórnarflokkanna, bæði í ríkisstj. og á öðrum vettvangi, höfum við Alþfl.-menn lagt áherslu á eftirfarandi atriði. Í fyrsta lagi höfum við viljað láta draga úr umsvifum hins opinbera og þá einnig hvað framkvæmdir varðar. Það er alveg ljóst, ég hef sjálfur oft staðið hér í ræðustól á umliðnum árum og gagnrýnt það, að margar framkvæmdir, ríkisframkvæmdir og hálfopinberar framkvæmdir, hafa beinlínis stuðlað að verðbólguþróun í landinu, hafa skapað spennu, og starfshættir við slíkar framkvæmdir hafa verið þannig, að einkaaðilum hefur ofboðið. Við teljum mjög rangt, á sama tíma og við erum að reyna að draga úr þessari spennu, að keyra þá framkvæmdir af slíku tagi á fullu. Þess vegna er það skoðun okkar og stefna, að draga beri úr umsvifum hins opinbera, einnig úr framkvæmdum. Við gerum okkur fyllilega ljóst, að það kann að vera að það sé ekki vinsælt mál, en það er bara ekki hægt að leysa þann efnahagsvanda, sem við er að etja, með eintómum vinsælum aðgerðum. Það ætti reynsla s.l. 7 ára að hafa kennt okkur. Í annan stað höfum við Alþfl.-menn lagt mikla áherslu á það, eins og ég sagði áðan, að mörkuð yrði önnur fjárfestingarstefna eða öllu heldur að mörkuð yrði fjárfestingarstefna sem ekki hefur verið finnanleg af hálfu opinberra aðila á umliðnum árum. Við höfum þegar lagt fram við samstarfsflokka okkar hugmyndir um þau efni, tillögur lið fyrir lið, sem þeir hafa til umfjöllunar. Í þriðja lagi leggjum við höfuðkapp á það, að dregið verði úr rekstrarútgjöldum ríkisins og ríkisstofnana. Ég vil taka undir það með hæstv. fjmrh., að það gerist ekki með því að fyrirskipað sé t.d. í fjárl., að ríkisfyrirtæki og ríkisstofnanir minnki útgjöld sín um þetta og þetta mörg prósent. Sparnaður í rekstrarútgjöldum hjá ríki og ríkisstofnunum getur aðeins náð árangri ef hann er unninn þannig, að teknar eru fyrir einhverjar tilteknar stofnanir og þeim fyrirskipað að gera ákveðnar aðgerðir á mannahaldi sínu, framkvæmdaáformum og fleira sem skapar aukið aðhald. Þetta viljum við Alþfl.-menn að gert verði og viljum einlæglega óska eftir því við hæstv. fjmrh., að þegar lengra fram í sækir í meðferð fjárlagafrv. á Alþ., þá taki hann þau mál til sérstakrar skoðunar frekar en gert hefur verið. Svo dæmi sé nefnt, þá teljum við t.d. koma mjög vel til mála að taka til athugunar rekstur ríkisfyrirtækja eins og t.d. Landhelgisgæslunnar og gera það upp við sig, hvort sé rétt að haga rekstri Landhelgisgæslunnar á árinu 1979 með sama hætti og gert var þegar við Íslendingar áttum í þorskastríði. Þetta er ekki vinsælt mál, að taka fyrir ríkisstofnanir, t.d. eins og Landhelgisgæsluna eða önnur slík ríkisfyrirtæki, og gera tilteknar tillögur um sparnað á rekstri þeirra. En ef menn vilja ná árangri í slíkum málum verða þeir að gera það svona, hvort sem það er vinsælt eða óvinsælt. Öðruvísi næst árangur ekki. Öðruvísi er ráðstöfunin ekki einu sinni þess pappírs virði, sem hún er skráð á. Í fjórða lagi höfum við Alþfl.-menn í sambandi við uppsetningu þessa fjárlagafrv. lagt á það höfuðáherslu að stöðva þá skuldasöfnun sem einkennt hefur ríkisbúskapinn að undanförnu. Við höfum lagt á það höfuðáherslu, að núv. ríkisstj. breyti um stefnu, skili mjög verulegum rekstrarafgangi hjá ríkissjóði og að þeim rekstrarafgangi verði varið til þess að greiða niður erlendar skuldir þjóðarinnar. Við höfum lifað um efni fram á umliðnum árum. Það er staðreynd sem öllum hlýtur að liggja í augum uppi. Við getum ekki haldið áfram öllu lengur á þeirri braut. Einhvern tíma kemur að reikningsskilum. Einhvern tíma verður íslenska þjóðin að fara að greiða niður þær skuldir sem hún hefur safnað á umliðnum árum. Við Alþfl.-menn teljum að löngu sé orðið tímabært, að það sé gert. Við höfum stutt þá skoðun hæstv. fjmrh., að þetta beri að gera núna, þetta beri að gera þannig, að tryggt sé að mjög verulegur rekstrarafgangur verði hjá ríkissjóði sem notaður sé til þess að greiða niður skuldir þjóðarinnar erlendis. Ég tel að þessi ríkisstj. vinni gott verk, ef henni tekst að snúa við af braut skuldasöfnunar og á braut skuldaskila. Ég verð að segja eins og er, að það hefur verið tekið mjög verulegt tillit til ýmissa þeirra atriða, sem ég hef nú nefnt, í sambandi við fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir. En gagnvart ákveðnum, afmörkuðum efnisþáttum, sem við höfum óskað mjög eindregið eftir að tekið yrði tillit til við gerð fjárlagafrv., hefur ekkert tillit verið til tekið, heldur þvert á móti. Þetta er í fyrsta lagi fólgið í skattastefnu þeirri, sem boðuð er í fjárlagafrv., og í öðru lagi í þeirri stefnumörkun, sem þar er að finna hvað landbúnaðarmálin varðar. Ég tek síðasta málið fyrst og lýsi afstöðu þm. Alþfl. til þess, sem um það segir í þessu fjárlagafrv. Það er ekki ástæða til að tala langt mál um afstöðu Alþfl. í landbúnaðarmálum. Öllum landsmönnum er hún kunn. Við höfum bæði varað við afleiðingum þeirrar stefnu, sem fylgt hefur verið af þeim, sem málum hafa ráðið í landi hér í málefnum landbúnaðarins á undanförnum árum, og við höfum einnig gert till. um breytingar, m.a. hér á hinu háa Alþingi. Nú er fram komið það sem við vöruðum við. Öllum er nú ljós þörfin á stefnubreytingu. Jafnvel þeir, sem staðið hafa á umliðnum árum í þessum ræðustól til þess að takast á við okkur Alþfl.-menn um landbúnaðarmálin með því að segja, að þar væri ekkert að, þar væri allt í besta horfi, þar væri stefnan mörkuð rétt, koma nú upp í þennan sama ræðustól til þess að lýsa miklum vilja sínum á því að breyta þessari stefnu, sem nauðsynlega þurfi að endurskapa. Ég vil vara mjög eindregið við því, að fjárlagafrv., sem hér er til umr., verði afgreitt með þeirri stefnumörkun sem það felur í sér hvað landbúnaðarmálin varðar. Við skulum gera okkur ljóst, að á næsta ári ætlum við að verja til þess að greiða niður vöruverð 18 milljörðum kr. röskum. Við höfum valið þann hátt á, eða öllu heldur sá kostur hefur verið valinn að nota alla þessa peninga til þess að greiða niður ákveðnar tegundir neysluvöru, þ.e.a.s. landbúnaðarvörur. Auðvitað hefði verið hægt að verja þessari upphæð til niðurgreiðslu á öðrum þáttum sem ráða miklu um lífsafkomu manna, t.d. hitunarkostnaði, olíuhitun á húsum, eins og hv. 1. þm. Austurl. var að ræða um áðan. En sú stefna hefur verið mörkuð að nota alla þessa 18 milljarða til þess að lækka verðið á landbúnaðarafurðum. Afleiðingin er sú, að líklegt er talið, að neysla á landbúnaðarvörum innanlands aukist um 16%. Það að auka neysluna á landbúnaðarvörum innanlands um 16% á næsta ári kostar ríkissjóð og íslenska skattborgara 18 milljarða. Engu að síður liggur það fyrir, að framleiðslan í landbúnaði hefur á yfirstandandi ári aukist um 8.4%. Ef við ætluðum að nota þennan framleiðsluauka eingöngu fyrir innanlandsmarkað, mundi hann samkvæmt þessum útreikningum kosta þjóðarbúið milli 9 og 10 milljarða kr. Um það bil helmingurinn af niðurgreiðslunum, sem verja á í búvörur á næsta ári, fer í að hylja þá framleiðsluaukningu sem verið hefur á yfirstandandi ári. Það breytir því ekki, að þrátt fyrir þetta virðist vera þörf á u.þ.b. 6–6.5 milljörðum í niðurgreiðslu á útfluttar landbúnaðarafurðir á árinu 1979. Í fjárlagafrv. er áætlað, að til þess þurfi 5.3 milljarða röska. Þar kemur líka fram, að yfirleitt hafi þessi tala verið vanáætluð. Hún var vanáætluð fyrir yfirstandandi ár um 537 millj. Og ég hef ástæðu til þess að ætla að raunveruleg fjárþörf í þessu skyni sé 6–6.5 milljarðar kr. þegar allt er talið, þ.e.a.s. skuldagreiðslur frá fyrra ári og þessar 300 millj. kr. af verðjöfnunargjaldi sem flytjast hvað greiðslu varðar á árið 1979. Þá verðum við sem sé að greiða niður landbúnaðarafurðir um 18 milljarða kr. úr ríkissjóði hvað innanlandsneysluna varðar, og 6-6.5 milljarða þurfum við hvað útflutninginn varðar. Engu að síður er haldið áfram óbreyttri stefnu hvað varðar jarðræktarframlög og framlög til framræslu og önnur framlög úr ríkissjóði, sem beinlínis hvetja til aukinnar framleiðslu. Þessi stefna er ósamrýmanleg vilja okkar og skoðun. Á fjárlögum ársins 1978 var varið til búnaðarmála og til niðurgreiðslu búvöruverðs 11.4 milljörðum kr. Samkv. áætlun fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að verja á næsta ári í þessu skyni 25.4 milljörðum. Á einu einasta ári hækka þessi útgjöld úr 11.4 milljörðum í 25.4 milljarða. Þetta þykir okkur Alþfl.-mönnum vera allstórt stökk. Okkur þykir það vera að hækka útflutningsbætur milli ára um 80–85%. Hlutfall af heildarútgjöldum ríkisins hvað þetta varðar hefur þannig aukist úr 8.3% í fjárl. 1978 í 12.8% í fjárlaga frv. 1979. Og ef niðurgreiðsluþátturinn er tekinn út úr þessum samanburði og aðeins miðað við þau framlög úr ríkissjóði, sem fara á vegum landbrn. til Stofnlánadeildar, jarðræktarframlög, til framræslu, ýmis framlög og uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir, þá hækkar þessi þáttur einn úr 4.5 milljörðum á fjárlögum 1978 í 7.4 milljarða í fjárlagafrv. 1979 og í hlutfalli af heildarútgjöldum úr 3.3% árið 1978 í 3.7 árið 1979. Við Alþfl.-menn sættum okkur ekki við þennan þátt fjárlagafrv. Við viljum að gerð sé stefnubreyting í landbúnaðarmálunum í átt til okkar sjónarmiða. Við munum beita okkur fyrir því, að þessi breyting verði gerð í meðförum þingsins á fjárlagafrv., og ég tel harla ólíklegt að þm. Alþfl. samþykki þennan þátt frv. ef sú breyt. fæst ekki fram. Hitt atriðið, sem við erum ósáttir við, er varðandi skattastefnu þá sem í frv. er boðuð, þ.e.a.s. hvað varðar beina skatta sem lagðir eru á einstaklinga samkv. þeim ráðagerðum sem uppi eru í þessu frv. Það hefur verið eitt af meginatriðum í málflutningi okkar Alþfl.-manna undanfarin 7 ár og einnig nú í kosningabaráttunni, að upp skuli taka í landinu nýja stefnu í skattamálum, sem í fáum orðum er fólgin í því að afnema beina skatta á almennar launatekjur, en taka í auknum mæli upp neysluskatta með breytingum á innheimtufyrirkomulagi þess söluskatts sem við nú þekkjum. Ég ætla ekki að þreyta þingheim með því að fara mörgum orðum um þetta mál. Þeir þm., sem átt hafa sæti á Alþ. áður, þekkja þessi sjónarmið af þremur þáltill. sem Alþfl. hefur flutt. Þm. Alþfl. hafa auk þess flutt á þskj. 84 till. til þál. um virðisaukaskatt í stað söluskatts og um afnám tekjuskatts af almennum launatekjum, sem kemur til umr. og afgreiðslu á þessu þingi. Við getum því beðið með nánari umr. um þessa skattamálastefnu Alþfl. þar til sú þáltill. kemur á dagskrá. Í haust féllumst við Alþfl.-menn á þau úrræði sem óhjákvæmileg voru að okkar mati svo og allra annarra til þess að koma í veg fyrir þá bráðu hættu sem við blasti í atvinnumálum á Íslandi. Við féllumst á það bráðabirgðaúrræði að beita beinum sköttum til þess að afla ríkinu tekna til þess að greiða niður verð á vöru, sem er í vísitölunni. Allir hljóta auðvitað að gera sér ljóst hvernig á því stendur, að beitt var beinum sköttum til fjáröflunar í þessu skyni. Beinum sköttum var auðvitað beitt til fjáröflunar í þessu skyni vegna þess, að þeir eru ekki inni í vísitölunni. Gagnvart vísitölunni virðist þannig vera um kjarabætur að ræða þegar skattar voru hækkaðir, en niðurgreiðslur auknar. Við Alþfl.-menn lítum þannig á, eins og ég held að allir stjórnarflokkarnir hafi gert, að þessi úrræði frá því í haust væru neyðarúrræði, væru til bráðabirgða, og m.a. að vilji væri fyrir því og áform í ríkisstj. að taka þessa lausn - þessa neyðarlausn - til endurskoðunar þegar á árinu 1979, m.a. þá skattlagningu sem í henni fólst. Hæstv. fjmrh. hefur skipað þingmannanefnd stjórnarflokkanna, sem einn af þm. Alþfl. á sæti í, til að skoða þennan þátt. En það, sem okkur Alþfl.-mönnum líkar miður, er að fjárlagafrv. gengur mun lengra í þessa átt en brbl., neyðarúrræðin frá því í haust, gerðu. Þar er t.d. skattvísitalan miðuð við breytingar á verðlagi, en ekki breytingar á tekjum. Niðurstaðan af því er sú, að þessi viðmiðun eykur skattbyrðina um 3 milljarða kr. Þessi viðmiðun lækkar skattleysismörk tekjuskattsins og gerir tekjuskattinn að meiri launamannaskatti á árinu 1979 heldur en hann var á árinu 1978. Þessi ráðstöfun hefur það í för með sér, að fleiri lágtekjumenn greiða tekjuskatt á árinu 1979 en á árinu 1978. Og þm. Alþfl. eru ekki reiðubúnir til að samþykkja þetta, nýkomnir út úr kosningum. Það kemur ekki til mála. Þm. Alþfl. munu ekki samþykkja slíka ráðstöfun á árinu 1979. Og til frekari upplýsinga fyrir menn, þá munum við ekki heldur gera það á árinu 1980, á árinu 1981 né á árinu 1982. Það hlýtur að vera öllum ljóst, að Alþfl., sem hafði að meginstefnumáli að leggja niður hinn óréttláta launamannaskatt sem tekjuskatturinn er, getur ekki á árunum 1978, 1979, 1980, 1981 eða 1982 gert þann tekjuskatt að meiri launamannaskatti en hann var fyrir kosningarnar í vor. Það var sagt hér áðan, að skattbyrði á Íslandi væri ekki mjög mikil í samanburði við önnur lönd. Það fer nú eftir því hvaða lönd eru valin til viðmiðunar. Ég er hér með upplýsingar, unnar af Þjóðhagstofnun, um skatttekjur hins opinbera sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu. Á s.l. 20 árum, frá árinu 1960 til ársins 1979, hefur skattbyrðin, skatttekjur hins opinbera, í hlutfalli af vergri þjóðarframleiðslu aukist úr 27.4 í 38.2%. Á árinu 1974 var t.d. skattbyrðin mæld með þessum hætti í Írlandi 33%, í Bretlandi 36%, í Finnlandi 36%, í Frakklandi 36%, í Þýskalandi 38% og í Austurríki 37%. Samkv. þessari viðmiðun er skattbyrðin þyngri á Íslandi á árinu 1979 heldur en var í þessum löndum, sem ég taldi upp, á árinu 1974. Því miður hef ég ekki nýrri samanburðartölur. En hitt er að sjálfsögðu rétt, að það eru til lönd sem hafa hærra skattbyrðarhlutfall en þetta, svo sem Noregur með 46, Danmörk 46, Svíþjóð 43 og Holland 46. En það er líka ástæða til að vekja athygli á því, að skatttekjur hins opinbera sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu hafa hækkað mjög ört á tiltölulega fáum síðustu árum. Þannig var þetta hlutfall árið 1977 33%, er áætlað á árinu 1978 35% og er spáð á næsta ári, á árinu 1979, 38.2%. Hækkunin er mjög ör, og það er vissulega kominn tími til þess, að stjórnmálamenn fari að spyrna við fótum, fari að hætta þeirri stefnu sinni að mæta ávallt útgjaldaþörf ríkissjóðs með nýrri skattlagningu og nýjum sköttum án þess að leiða hugann að því, hvort væri nauðsynlegt að leysa tekjuvandamál ríkissjóðs með þeim hætti, hvort ekki væri hægt að gera ráðstafanir til sparnaðar og aðhalds í ríkisfjármálum. Ég hef einnig í höndunum aðrar mjög merkilegar upplýsingar. Þær tölur, sem ég rakti hér áðan, voru skatttekjur hins opinbera, þ.e.a.s. bæði óbeinir og beinir skattar. En ég hef hér áætlun, auk þess sem ég nefndi áðan, um beina skattbyrði einstaklinga á árunum 1964–79, þ.e.a.s. hversu þungbær hin beina skattbyrði var á þessum árum. Samkv. lauslegri áætlun er gert ráð fyrir að á árinu 1979 nemi byrði beinna skatta í prósentum af tekjum fyrra árs 19.7% og hefur aldrei verið hærri frá árinu 1974 nema í eitt skipti, árið 1972, þá nam byrði beinna skatta í hlutfalli af tekjum fyrra árs 20.2%, en er áætlað, eins og ég sagði áðan, 19.7% á næsta ári. Og það er gert ráð fyrir að skattbyrði beinna skatta, mæld með þessum hætti, hækki um rúmlega eitt prósentustig milli ára frá 1978 til ársins 1979 eða úr 18.8% í 19.7%. Þarna viljum við Alþfl.-menn spyrna fótum við. Við erum andvígir því, að farið sé með þessum hætti inn á braut beinnar skattlagningar á einstaklinga. Við erum andvígir því, að tekjuskatturinn, sem við höfum barist á móti í heil sjö ár og talið vera launamannaskatt fyrst og fremst, verði hærri, verði meiri launamannaskattur með Alþfl. í ríkisstj. heldur en hann var með Alþfl. utan ríkisstj. Með grg. frv. fylgja aths. um einstök atriði sem samkomulag hefur ekki náðst um milli stjórnarflokkanna. Þessar aths. eru oft nefndar fyrirvarar. Ég tek það sérstaklega fram, að þeir þættir þessara aths., sem lúta að þeim málum sem ég hef rakið hér, eru ekki samdir af okkur Alþfl.-mönnum, heldur er hér um að ræða frásögn fjmrh. af því, hvernig þessi mál standa í ríkisstj. Þetta eru því ekki venjulegir fyrirvarar af því tagi sem þeir gera sem fyrirvarana hafa. Ég hef nú rakið afstöðu þingflokks Alþfl. til þeirra tveggja mála, stefnunnar í landbúnaðarmálunum og stefnunnar hvað varðar skattlagningu með beinum sköttum, sem ég gat um í upphafi að ég mundi gera. Við munum berjast fyrir því á þeim tíma, sem fram undan er þar til fjárlagafrv. kemur til afgreiðslu, að þessum þáttum fjárlagafrv. verði breytt. Við treystum því að mæta þar skilningi og vonandi stuðningi frá samstarfsflokkum okkar í ríkisstj. og finnst sjálfsagt og eðlilegt að þeir taki tillit til sjónarmiða okkar, eins og við höfum tekið tillit til ýmissa sjónarmiða þeirra. Ef þetta fæst hins vegar ekki fram, þá fullyrði ég að þm. Alþfl. munu ekki greiða atkv. með þessum þáttum fjárlagafrv. Það á ekki að koma óvænt sem ég segi hér. Við Alþfl.-menn höfum tjáð hæstv. fjmrh. og samráðherra Alþfl. þetta hvað eftir annað. Síðast gerðum við það formlega við hæstv. fjmrh. skömmu áður en að fjárlagafrv. var útbýtt á Alþingi. Sú stefna og sú afstaða, sem ég hef hér lýst, er því lengi búin að vera samstarfsflokkum okkar ljós.



Herra forseti. Það hefur oft verið sagt við umr. um frv. til fjárl., að þau endurspegli stefnu viðkomandi ríkisstj. í efnahagsmálum. Satt að segja ættu allir góðviljaðir menn að biðja þess og vona að svo væri ekki að þessu sinni. Samt sem áður verður að horfast í augu við staðreyndir. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1979, er eindæma óskapnaður í því formi sem það er lagt fyrir Alþingi. Í frv. eru ótal fyrirvarar og lausir endar, margir liðir eru vanáætlaðir og sumir finnast ekki í frv. Allt þetta svo og málflutningur hv. stjórnarsinna nú við þessar umr. og tillöguflutningur afhjúpaður djúpstæðan ágreining milli stuðningsmanna núv. ríkisstj. um höfuðatriði efnahagsstefnunnar í þessu, landi, um höfuðatriði ríkisfjármálanna, m.a. í vaxtamálum, í skattamálum, stefnu í fjárfestingu, ríkisfjármálum og tollamálum. Hv. 1. þm. Austurl. taldi hér upp fyrirvara í 9 liðum, sem hv. þm. Alþb. hafa við þetta frv. að athuga. Hann taldi þar upp meginatriði eins og t.d. niðurskurð framkvæmda. Hann taldi þar upp, að ekki mætti hverfa frá niðurgreiðslu þeirri sem ákveðið var að efna til í des., en gert er ráð fyrir því í frv. Hann hafði fyrirvara um tollalækkanir og fyrirvara um að það yrði að skera niður ríkisbáknið, halda sér við skyldusparnað, lækka sjúkratryggingagjaldið o.s.frv., og endaði með því að segja, að þeir hv. þm. Alþb. hefðu ýmsa aðra fyrirvara. Það er býsna teygjanlegt hugtak. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði að Alþfl. mundi ekki samþykkja suma meginliði þessa fjárlagafrv., eins og t.d. skattastefnuna í frv., og lái ég honum það satt að segja ekki eftir þær orðræður sem hann og flokksbræður hans hafa haft uppi á hv. Alþ. og annars staðar um skattamál. Ég skal koma að því seinna. Hann hafði fyrirvara um aðra veigamikla þætti frv., aðallega á sviði landbúnaðarmála, og þar gat hann þess í leiðinni, að einn liður frv. væri vanáætlaður um allt að 1 milljarð kr. En það er bara einn af fjölmörgum liðum sem eru vanáætlaðir um svipaða upphæð eða jafnvel hærri. Það er í rauninni mjög mikið álitamál að minni hyggju, hvort það er virðingu Alþingis samboðið að ræða frv. til fjárl. miðað við þær forsendur sem hér liggja fyrir. Lúðvík Jósepsson, hv. 1. þm. Austurl., sagði í umr. um daginn, að þetta frv. væri fyrsta skyndiyfirferð ríkisstj. yfir ríkisfjármátin, og það finnst mér góð yfirskrift yfir þessu frv. Þrátt fyrir alla þessa fyrirvara viðurkenndi hv. 1. þm. Austurl., að þetta frv. væri stjórnarfrv. og að þm. stjórnarflokkanna bæru á því ábyrgð sem stjórnarfrv., og verður því að ræða stefnu þess á þeim grundvelli að stjórnarflokkarnir beri á henni fulla ábyrgð. Það, sem vekur einna mesta athygli í þessu frv., er sú stórkostlega svikamylla sem stefnt er að í skattamálum og talnaleik með kaupgjaldsvísitöluna, Í aths. frv. segir: „Frv. felur í sér auknar tekjur ríkissjóðs í formi beinna skatta sem ekki leiða til sjálfkrafa hækkunar launa og verðlags.“ Hækkun á innheimtum tekju- og eignarsköttum, sem hér er að sjálfsögðu átt við, nemur samkv. gr. frv. um 16 milljörðum kr. Það er kaldhæðnislegt, að þeir stjórnarflokkar, sem kenna sig einkum við verkalýð og alþýðu, segja beinlínis í grg. með frv. að gripið sé til þessara skattstefnu vegna þess að launþegar fái hana ekki borna uppi í kaupbótum með hærri vísitölu. En þó er þeim mun kaldhæðnislegra, að ætlunin með þessari gífurlegu skattheimtu er að standa undir fjármögnum á niðurgreiðslum um svipaða eða sömu upphæð. Þetta er gert þannig, að felldur er niður söluskattur á matvörum, sem þýðir 5300 millj. kr. tekjutap fyrir ríkissjóð og er í rauninni niðurgreiðsla á matvörum, og með hækkun á beinum niðurgreiðslum um II milljarða. Þetta lækkar kaupgreiðsluvísitölu frá því, sem hún hefði annars orðið á næsta ári, um 9–10% af því sem marka má og fram hefur komið í þessum umr. M.ö.o.: úr vösum alls þorra launafólks eru teknir 16 milljarðar kr., eða það er áformað í þessu frv., og þetta sama fólk er látið greiða niður fyrir sér kaupið um 9–10%. Þetta kemur a.m.k. þannig út fyrir allan þorra launafólks. Fyrrv. stjórnarandstæðingar telja þetta sjálfsagt mikla snilli og hið mesta bjargráð fyrir launþega, þótt þeir hafi nefnt það kauprán þegar Alþ. ákvað, að hluti vísitölubóta yrði ekki greiddur á laun samkv. samningi, til þess að draga úr skrúfugangi hækkana launa og verðlags, en slík verðbólguskrúfa er sem kunnugt er þyngst í skauti láglaunafólks. Menn spyrja e.t.v. vegna þessa: Hefur þetta ekki verið gert áður? - og jafnframt, hvort þetta komi ekki launafólki og sérstaklega hinum lægst launuðu að gagni og bæti kjör þessa fólks. Auðvitað hefur þessari aðferð verið beitt áður til áhrifa á vísitöluna, en aldrei í svipuðum mæli og nú. Auk þess hafa neysluvenjur alls almennings breyst á síðustu árum og áratugum í þessu landi, síðan vísitölugrunnurinn var reiknaður úr. Á sínum tíma var matvara, einkum landbúnaðarvörur, miklu meiri þáttur í framfærslu alþýðuheimila en nú er. Þess vegna fæst stórlega ýkt mynd af þeim kjarabótum, sem launþegar fá í raun, með niðurgreiðslum. Láglaunafólk á erfitt með að hamstra matvörur. Það varð á eftir í kapphlaupinu um kjarabótakjötið. Þegar við þetta bætist að beinar eða óbeinar niðurgreiðslur breyta mjög neysluvenjum fólks og skrumskæla verðmyndun í landinu og framleiðslu þessara vara. Ég er sammála hv. þm. Sighvati Björgvinssyni um það, að einsýnt er að þessi niðurgreiðsluleið er hvorki farsæl fyrir neytendur né framleiðendur, alveg sérstaklega ef á að fara hana með jafnýktum og öfgafullum hætti og nú er stefnt að. Ekki verður hjá því komist, að ræða nánar, áður en lengra er halið, þá skattastefnu, stórhækkun tekju- og eignarskatta, sem ætlað er að fjármagna bótalaust úr vasa almennings, þessa miklu vísitölufölsun sem ég vil kalla. Það er út af fyrir sig athyglisvert, að hluta af þessari stórhækkun tekju- og eignarskatta ætla vinir alþýðunnar, sem nú ráða ferðinni á stjórnarheimilinu, að ná með því að seilast lengra niður í tekjuþrepin og hækka skattprósentu á lægri tekjum, svo sem fram kom hjá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni. Þetta er gert með því að láta skattvísitöluna hækka einungis um 43% á sama tíma og frv. gerir ráð fyrir rúmlega 50% hækkun launatekna milli ára. Slíkri aðferð hefur að vísu verið beitt fyrr, en var þá harðlega gagnrýnd af fyrrv. stjórnarandstöðu. Með þessum sérstaka hætti er ætlunin að ná í álögur, 3700 millj. kr. aukatekjuskatt, þ.e.a.s. með nýrri skattlagningu á lægri tekjur. En það er rétt, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði, að miðað við innheimtu þessa sérstaka aukatekjuskatts á lægri tekjur verður innheimtan á árinu 1979 áætluð 2900 millj. kr. Það hefur verið staðföst stefna okkar sjálfstæðismanna í skattamálum að draga svo mjög úr sköttum á tekjuöflun, að einungis sé um sérstakan skatt til ríkissjóðs að ræða af hátekjum, þorri launafólks verði undanþegin tekjuskatti. Aftur að móti viljum við skattleggja eyðslu að svo miklu leyti sem brýn þörf er á til sameiginlegra þarfa. Rökin fyrir þessu eru augljós. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson tíundaði sum af þessum rökum okkar sjálfstæðismanna vel í umr. um fjárlagafrv. á síðasta þingi að því er varðar tekjuskattinn. Hann sagði orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Tekjuskatturinn er óréttlátur, hann mismunar fólki gróflega, býður upp á fjölmargar leiðir til löglegra undanbragða, verkar sem fjötur á vinnuvilja, enda er um að ræða hreinan launamannaskatt.“ Ég get bætt því við, að ég er honum hjartanlega sammála, að með þeirri skattstefnu, sem nú kemur fram í þessu frv., er verið að gera þennan skatt að enn meiri launaskatti og það með atfylgi Alþfl. Þegar við sjálfstæðismenn bárum síðast ábyrgð á ríkisstj. lækkuðu beinir skattar sem hlutfall af skatttekjum ríkissjóðs úr 27% í 18%, í samræmi við þá skoðun okkar í skattamálum sem ég hef hér lýst. Nú hefur Alþfl. fengið ráðherrastóla til umráða, og menn skyldu því ætla að áfram verði haldið á sömu braut, þótt sjálfstæðismanna njóti ekki lengur við, sem stefnan er svo lík sem raun ber vitni. Þessu er þó ekki aldeilis að heilsa. Við verðum að vona að þeim Alþfl.-mönnum verði eitthvað ágengt í þessu efni. Ég vil frábiðja mér þær kveðjur sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sendi okkur sjálfstæðismönnum í skattamálum í umr. á síðasta þingi, en þá sagði hann að okkur hefði skort þrek og festu í skattamálum. Ég hygg að öllum almenningi á Íslandi sýnist enn að Alþfl. skorti þrek og stefnu í skattamálum, en vonandi rætist úr og birtir til um síðir. Eyjólfur hressist kannske fyrir jólin, og Alþfl. hrindir af sér þeirri skattastefnu sem fram kemur í þessu frv. og er eins og hv. þm. lýsti að það er verið að gera tekjuskattinn að meiri launamannaskatti en áður. Ég vona að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, sem sagði í umr. um daginn að hann styddi ríkisstj. ekki bara til góðra verka -  Í framhaldi af þessari lýsingu minni á svikamyllu skattaálaga og niðurgreiðslna, sem stefnt er að með þessu frv., vil ég fara nokkrum orðum, um nokkra meginþætti frv. að öðru leyti, en geyma ýmsa smærri liði til síðari umr. Fyrst verður fyrir niðurskurður verklegra framkvæmda. Ég get út af fyrir sig verið sammála því að skera þau niður í ríkiskerfinu þegar svo er ástatt eins og verið hefur um skeið, að glíma þurfi við 30–50% verðbólgu. Þetta varð að gera í tíð fyrrv. ríkisstj., enda fengum við ótæpilega gagnrýni frá þáv. stjórnarandstæðingum einmitt fyrir mikinn niðurskurð. Í þessu veldur þó hver á heldur, eins og oft vill verða. Niðurskurðurinn nú beinist svo til einvörðungu að framkvæmdaliðum, og eins og fram kom hjá hv. fyrrv. fjmrh., Matthíasi Á. Mathiesen, hækka rekstrarliðir þessa frv. meira en sem verðbólgu nemur. Ríkisbáknið í þessu frv. er bæði kyrrt og bólgnar út. Sparnaður í ríkisrekstri, ef frá er talin hagræðing í kennslu og vaktafyrirkomulagi o.fl., sem till. voru komnar um frá fyrrv. fjmrh., fyrirfinnst hvergi í þessu frv. og viðleitni í þá átt er engin. Það óræða orðalag í fyrirvara þeirra hv. þm. Alþb., að stefnt skuli að eins milljarðs kr. sparnaði í rekstri ríkisins, er alveg furðulegt, ekki síst vegna þess, að láta mun nærri að rekstrargjöld ríkissjóðs hækki umfram verðlagsbreytingar einmitt um þennan eina milljarð. Að því er varðar verklegar framkvæmdir, þá er magnminnkun þeirra mikil, svo sem fram kemur í frv. Samkv. gögnum, sem fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur látið mér í té, nemur niðurskurður framkvæmda sem svarar tæpum 9 milljörðum kr. á næsta ári, þ.e.a.s. frv. þyrfti að hækka um nálega 9 milljarða til þess að unnt væri að halda uppi sömu framkvæmdum fjármögnuðum í A-hluta fjárlaga og urðu á yfirstandandi ári. Niðurskurðurinn í skólum er 18.9% að framkvæmdarmagni, og er þá einungis miðað við 34% verðlagshækkun milli ára. Á sömu forsendum er magnminnkun í hafnargerð 28.6%. Hér er að mínu mati um mjög alvarlega stefnu að ræða sem ég skal víkja örlítið að síðar, og ég er að sumu leyti sammála hv. þm. Lúðvík Jósepssyni að því leyti til, að niðurskurðurinn í höfnum er sérstaklega varhugaverður. Bygging sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva er skorin niður um 19.7%, þ.e. kostuð af ríki og sveitarfélögum, en um 28.6% hjá ríkisspítölum. Allt orkar þetta tvímælis. En eins og ég sagði áðan finnst mér erfiðast að sætta mig við ástand hafnarmála og niðurskurð þar um þriðjung. Þörfin á bættri hafnaraðstöðu í sjávarplássum hefur vaxið gífurlega undanfarin ár vegna stækkunar fiskiflotans. Hættuástand hefur sums staðar skapast. Ekki hefur verið kleift að mæta vaxandi þörf með framkvæmdum og oft komið til verulegs niðurskurðar á þessum lið á undanförnum árum. Hér hefur verið að undanförnu vegið um of í sama knérunn, og nú kastar fyrst tólfunum þegar ætlunin er að lækka framlög til þessa framkvæmdaliðar beinlínis í krónutölu frá núgildandi fjárl. og síðan koma að auki jafnmiklar verðlagshækkanir og raun ber vitni. Þótt gert sé ráð fyrir stórhækkun markaðra tekjustofna til vegagerðar í þessu frv. og að auki hækkun skatta af umferðinni beint í ríkissjóð verður verulegur samdráttur í framkvæmdum í vegamálum, einkum í viðhaldi vega, en þar er magnminnkun fyrirsjáanleg um nálægt því 17% eftir aths. frv. að dæma. Ástæðan fyrir þessu er sú, að ríkissjóður stórminnkar framlög til vegamála samkv. frv. Þannig lagði ríkissjóður fram 3230 millj. kr. í framlög, afborganir og vexti af lánum til vegagerðar samkv. fjárl. í ár. Áð krónutölu nema þessar fjárhæðir samkv. frv. nú 2480 millj. kr., eða 750 millj. kr. lægri upphæð nú í ár heldur en var í fyrra að krónutölu og a.m.k. 1000 millj. kr. ef tillit er tekið til verðbólgu. Eins og áður segir kemur þetta skerta framlag ríkissjóðs til Vegas jóðs fyrst og fremst niður í skertu viðhaldi vega samkv. frv. frá því sem nú er, og er vonandi að það sé fleirum en mér áhyggjuefni, því satt best að segja hefur viðhald vega verið með skornasta skammti á undanförnum árum. Þá vil ég víkja örlítið að niðurskurði á fjárframlögum til ýmissa sjóða sem fyrirhuguð eru samkv. þessu frv. Í heild nema þessar lækkanir á framlögum til sjóðanna, miðað við ákvæði laga og markaða tekjustofna, 992 millj. 220 þús. kr. Og það er athyglisvert, að á sumum sviðum er ríkissjóður að seilast þarna í markaða tekjustofna, t.d. hluta af launaskatti sem eftir sem áður er lagður á, en rennur nú beint í ríkissjóð, en ekki til þeirra verkefna sem ætlast var til. Þannig er fyrirhugað að ríkissjóður seilist í 620 millj. kr. af launaskattinum sem renna eigi til almennra þarfa ríkisins í stað þess að fara í lán til íbúðarbyggjenda, svo sem ætlast er til með gildandi löggjöf. Eftirfarandi sjóðir koma við sögu í þessum 10% niðurskurði með lækkuð framlög miðað við núgildandi lög og markaða tekjustofna. Það eru Jarðasjóður, Landgræðslusjóður, Stofnlánadeild landbúnaðarins, Framleiðnisjóður landbúnaðarins, Veðdeild Búnaðarbankans, Fiskveiðasjóður, Kirkjubyggingasjóður, Byggingarsjóður ríkisins, en hann er langmest skertur, um tæplega 680 millj. kr., Byggingarsjóður verkamanna er skorinn niður um 33 millj., Lánasjóður sveitarfélaga er skorinn niður, Erfðafjársjóður, Bjargráðasjóður, Ferðamálasjóður, Iðnlánasjóður, Iðnrekstrarsjóður og Gæsluvistarsjóður. Ofan í kaupið er svo með sérstökum bókhaldskúnstum stungið undir stól einum milljarði 130 millj. kr. af ráðstöfunarfé Byggðasjóðs, því að framlag til sjóðsins er bundið því, að hann greiði vexti og afborganir af byggðalínum, - láni það, er sagt, en samt sem áður þýðir þetta eins milljarðs skertar ráðstöfunartekjur þessa sjóðs til þeirra verkefna sem hann hefur áður sinnt. Framkvæmdageta sjóðanna minnkar auðvitað meira en kemur fram í þessari krónutölulækkun miðað við 34% verðbólgu, svo sem gert er ráð fyrir í tölum fjárlaga- og hagsýslustofnunar, sem er að sjálfsögðu mjög lág áætlun um verðhækkanir á næsta ári. Þá minnkar framkvæmdageta þessara sjóða um 29% vegna þessara skerðinga. Ríkissjóður seilist samkv. þessu frv. í marga aðra tekjustofna sem ætlaðir voru til almennra þarfa með lögum. Samkv. lögum um jöfnunargjald er áætlað að verði lagður 1 milljarður kr. á innfluttar iðnaðarvörur til landsins, og heita má að þetta fjármagn gangi svo til allt til ríkissjóðs og standi undir því sem hann hefði eðli málsins samkv. átt að standa undir, ef frá eru skildar 76 millj. kr. til iðnþróunar. Skylt er þó að geta þess, að 500 millj. af þessu fé eiga að fara til að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt, sem ríkissjóður er áður búinn að leggja á iðnaðarvörur og ætti því að réttu að greiðast úr ríkissjóði án sérstaks gjalds til að standa undir því. Þannig mætti lengi telja. Í þessu frv. eru margir þeir liðir sem núv. stjórnarherrar gagnrýndu okkur sem mest fyrir á árum áður, svo sem sjúkragjald, sérstakt vörugjald, sem þeir hækkuðu sérstaklega núna, en voru búnir að fara háðulegum orðum um í stjórnarandstöðu. Þeir hafa ákveðið að hækka lyf og læknisþjónustu hjá fólki, láta það greiða hærra fyrir það. Og svo mætti lengi telja. Til marks um ólík vinnubrögð við undirbúning þessa fjárlagafrv. og t.d. fjárlagafrv. í fyrra má nefna að eftirtaldir liðir í þessu frv. eru með óbreytta eða lækkaða krónutölu frá gildandi fjárl. Það er bygging skóla fyrir þroskahefta. Íþróttasjóður er með óbreytt framlag frá því í fyrra, og hefði hæstv. ráðh. átt að beita sér fyrir að hann hækkaði, miðað við það sem hann sagði um íþróttamálin í framsöguræðu sinni. Framlög til æskulýðsmála eru með óbreytta krónutölu frá gildandi fjárl., einnig framlag til fiskileitar, markaðsöflunar og vinnslutilrauna í sjávarútvegi. Styrkur til olíuhitunar húsa er beinlínis lækkaður frá fjárlögum ársins 1978 um 176 millj. kr. Hinir liðirnir, sem ég nefndi áðan, voru við síðustu fjárlagaafgreiðslu með hækkun um 298 millj. kr. frá gildandi fjárlögum. En þetta er einungis til marks um það, hvernig staðið hefur verið á ólíkan hátt að þessu fjárlagafrv. og hvað marga liði vantar í þetta frv. miðað við það sem áður hefur tíðkast. Ég vil fara hér nokkrum orðum um styrk til olíuhitunar húsa, en í gildandi fjárl. eru ætlaðar til þess liðar 856 millj. kr., en í frv., sem hér er til umr., einungis 680 millj. Auðvitað hafa bæst við nýir notendur á hitaveitusvæðum sem fækka þeim sem hita hús sín með olíu, en augljóst er þó að hvergi nærri er ætlað að bæta þeim, sem olíustyrki fá, verðhækkun milli ára. Þess má geta, að tekjur ríkissjóðs af 1% söluskattsstigi, sem verja á m.a. í þessum tilgangi, hækka milli áranna um 800 millj. kr. samkv. áætlun, og ef lækkun á framlagi til olíustyrksins bætist við, þá fær ríkissjóður með þessum hætti um 1000 millj. kr. meira fé til ráðstöfunar í ár en í fyrra vegna álagningar svokallaðs olíuprósents. Það er svo kannske annað mál og ætti ekki að vera að rekja það fyrir hv. þingheimi, að núv. stjórnarherrar, Alþfl.-menn og Alþb.-menn, gagnrýndu stefnu fyrri ríkisstj. ótæpilega í þessu olíustyrksmáli og töldu að stórfé væri dregið frá þessu fólki sem það ætti fullan rétt á. En það er svo eftir öðru, sem þeir hafa hugsað sér að framkvæma, að eftir þessu fjárlagafrv. að dæma lækka þeir þennan styrk og taka ekkert tillit til verðbólgu milli ára að þessu leyti. Ég hef komið hér inn á margvíslegan niðurskurð, og það er athyglisvert, að það skuli vera stefnuskráratriði hæstv. núv. ríkisstj., þar sem ég hygg að þeir flokkar, sem að henni standa, telji sig með meiri félagshyggjumönnum á þessu landi, að þar er gert ráð fyrir niðurskurði á liðum eins og skólabyggingu fyrir þroskahefta, Íþróttasjóði, framlögum til æskulýðsmála, Gæsluvistarsjóði, Byggingarsjóði verkamannabústaða, Byggingarsjóði ríkisins og Byggðasjóði. Herra forseti. Það sýnir best hvers konar ógöngur stefnt er í á sviði ríkisfjármála og efnahagsmála þjóðarinnar með þessu frv., að þrátt fyrir niðurgreiðslusvikamyllu, sem kostar skattborgarana 16 000 millj. kr., og þrátt fyrir niðurskurð verklegra framkvæmda miðað við framkvæmdagildi frá núgildandi fjárl. sem nemur vægt áætlað 9.8 milljörðum kr. og að auki lækkun á framlagi til vegagerðar um 1000 millj. kr., þrátt fyrir niðurskurð á framlögum til almennra sjóða um tæplega 1000 millj. að krónutölu, þar af til Byggingarsjóðs ríkisins um 678 millj, og Byggðasjóðs að auki um 1130 millj., þrátt fyrir nærri 100% hækkun á lyfjum og sérfræðilæknishjálp sem sjúklingar eiga að borga sjálfir og léttir af ríkissjóði 980 millj., þrátt fyrir að gert er ráð fyrir óbreyttum olíustyrk í krónutölu til neytenda, þrátt fyrir að álagt gjald á innfluttar iðnaðarvörur, sem áætlað er 1000 millj., fer nær allt til að standa undir venjulegum útgjöldum ríkissjóðs, þrátt fyrir stórfellda vanáætlun ýmissa útgjaldaliða, svo sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson minnti á um útflutningsbæturnar, og þrátt fyrir óbreytta krónutölu til ýmissa félagslegra verkefna, sem hækkuð voru í frv. til fjárl. í fyrra frá gildandi fjárl., þá er greiðsluhalli á þessu frv. upp á a.m.k. 8000 millj. kr., ef rétt er reiknað og eins og hv. þm. Matthías Á Mathiesen, fyrrv. fjmrh., sýndi fram á áðan. En það sem verra er, verðbólgan æðir áfram eftir sem áður, þrátt fyrir allar þessar ráðstafanir, og megintilgangur frv., sem á að vera að stemma stigu við verðbólgu, fer út í veður og vind. Eins og kunnugt er af fréttum á vísitala að hækka um nálægt 14% 1. des. samkv. núgildandi kjarasamningum. Það þýðir a.m.k. 50% verðbólgu á næstu ári. Þetta gerist þrátt fyrir allar þær ráðstafanir, niðurgreiðslur, vísitölufölsun og niðurskurð sem ráðgert er á fjárlagafrv. fyrir árið 1979. Niðurstaðan er því augljóslega sú, að með þeim ótrúlegu hundakúnstum, sem ætlunin er að framkvæma samkv. úrræðum þessa frv. í ríkisfjármálum og öðrum efnahagsúrræðum, sem fram koma í þessu frv., verður ekki ráðið við verðbólguna. Eftir stendur, að það var sannleikur sem fyrrv. stjórnarflokkar sögðu þjóðinni fyrir kosningar. Kjarasamningarnir í heild, sem gerðir voru 1977, þrátt fyrir að láglaunafólk fengi þar ekki ofmældan hlut frekar en fyrri daginn, - þessir kjarasamningar fóru langt fram úr getu þjóðarbúsins og atvinnuveganna. Þeir kölluðu á þvílíkan skrúfugang verðlags og launa, að fyrirsjáanlegt var að öllum var fyrir bestu að tekið yrði í taumana. Ein af mörgum ráðstöfunum sem gera varð, var að draga úr hækkun vísitölubóta, þó þannig að minnstar byrðar yrðu lagðar á lágtekjufólk. Þetta var gert með febrúarlögunum s.l. vetur. Þessa viðleitni tókst þáv. stjórnarandstæðingum að gera að nær eina kosningamálinu undir kjörorðunum: „Samningana í gildi“ og „kosningar eru kjarabarátta“. Þegar þeir tóku við stjórnartaumum í haust voru þessi fyrirheit svikin að hluta. Samningarnir voru ekki settir í gildi nema að nokkru leyti með brbl. frá í haust. Samt sem áður blasir við sú hryggilega mynd, að fjárlagafrv. allt er skrumskælt til þess að setja upp stórfellda svikamyllu í skattamálum, niðurgreiðslum og vísitölufölsun, ásamt meiri niðurskurði framkvæmda og félagslegra verkefna en sést hefur um árabil. Stefna þess leysir þó engan vanda, heldur þvert á móti mundi magna hann, ef hún yrði framkvæmd, og verðbólgan æða áfram um og yfir 50% markið á næsta ári.



Herra forseti. Fyrsta frv. nýrrar ríkisstjórnar mun ýmsum þykja forvitnilegt plagg. Það, sem af er þessari 1. umr. um þetta fjárlagafrv., er einnig að ýmsu leyti nýstárlegt og fróðlegt. Í umr. hafa þegar komið fram megineinkenni þessa fjárlagafrv. og ekki ástæða til að ítreka mjög það sem þegar hefur verið sagt af hálfu okkar stjórnarandstæðinga. E.t.v. má þó draga saman í nokkra þætti megineinkenni þessa frv. Þetta frv. er frv. margra lausra enda. Þetta er frv. vantalinna útgjaldaliða. Þetta er frv. aukinnar skattheimtu. Þetta er frv. niðurskurðar á opinberum framkvæmdum. Þetta er frv. rekstrarhækkana hjá stofnunum ríkisins. Þetta er frv. fráhvarfs í byggðastefnu. Þetta er frv. launaskriðs í þjóðfélaginu. Þetta er frv. er speglar verðbólguástand sem enn hefur ekki verið snúist gegn. Þetta er frv. óteljandi fyrirvara. Þetta er frv. er afhjúpar sundurþykkju og misvísandi stefnu þeirra flokka sem mynda núv. hæstv. ríkisstj. Allt hefur þetta komið fram í þeim umr. sem hér hafa staðið. Það er ekki ástæða til þess, að ég fari að rekja alla þá þætti sem ég hef hér nefnt og marka það frv. sem hér liggur fyrir til umr. Aðeins þykir mér þó rétt að undirstrika nokkra þeirra. Hæstv. fjmrh. sagði margt vel og réttilega í ræðu sinni í upphafi þessarar umr. Hæstv. ráðh. varð það þó á í ýmsum veigamiklum atriðum að tala í verulegu ósamræmi við það frv. sem hér liggur fyrir til umr. Hæstv. ráðh. lagði mikinn þunga í ræðu sinni á það alvarlega ástand sem við væri að etja í efnahagsmálum þjóðarinnar. Hann talaði um neyðarástand sem væri sprottið af 50% verðbólgu. Hann talaði um að það væri hættuástand fram undan, sá grundvöllur, sem þjóðfélagið byggði á, gæti brostið ef óvænt skakkaföll yrðu, t.d. í sambandi við viðskiptakjör þjóðarinnar. Hann talaði um það réttilega, að snúast þyrfti gegn þessum voða á mörgum vígstöðvum, þ. á m. í fjármálum ríkisins. Allt er þetta rétt að mínum dómi og ekki ástæða til að draga úr því. En hvernig kemur þetta þá fram í því frv. sem hér er til umr.? Er þar gætt aðhalds í hvívetna? Er þar dregið úr rekstrarkostnaði ríkisstofnana, eins og ætla mætti af orðum hæstv. ráðh.? Ég tel rétt til þess að varpa nokkru ljósi á það, hvernig þetta kemur út í frv., að rekja hvernig helstu liðir fjárlagafrv. skiptast. Þá er það fyrst, að laun eru 54.2 milljarðar og hækka samkv. aths. frv. um 25.3%. Sú tala er mjög óraunhæf vegna þess að við afgreiðslu fjárl. fyrir yfirstandandi ár var bætt við launaliðinn 11.4 milljörðum kr. til þess að mæta þeim hækkunum á launum, sem þegar var vitað um og spár voru til fyrir um út allt þetta ár. Ef þetta frv. væri fært á sambærilegan grundvöll mætti slá því föstu, að hækkun launaliðar þyrfti að vera miklu meiri en hér er gert ráð fyrir, sem kom raunar fram í ræðu hv. 1. þm. Reykn. Í fjárlagafrv. kemur fram, að kauptaxtar eru taldir hafa hækkað á milli ára um 67.5%. Ef þetta frv. væri fært á sama grundvöll og fjárlagafrv. í fyrra mætti ætla að launaliður mundi hækka um allt að 70%. Annan lið vil ég nefna, rekstrargjöld og viðhald á vegum ríkisins, sem eru 19.4 milljarðar og hækka samtals um 42.6%. Þar af hækka önnur rekstrargjöld um 53%, en liðurinn hækkar eigi meira en raun er á vegna þess að viðhaldsliðurinn er skorinn mjög niður. Fjármagnstilfærslur í þjóðfélaginu eru 81.5 milljarðar og hækka um 73.3%. Undir fjármagnstilfærslu má flokka tryggingagjöld, niðurgreiðslur o.s.frv. Hreinar ríkisframkvæmdir eru 11.4 milljarðar og hækka um 25%. Framkvæmdir, sem kostaðar eru ef ríki ásamt fleiri aðilum, og fjárfestingarstyrkir eru 8.6 milljarðar og hækka um 17.8%. Útgjöld til fjárfestingarlánasjóða eru 11.6 milljarðar og hækka um 27.5%. Afborganir og vextir eru 12.1 milljarður og hækka um 105.1%. Er þá upp talið. Þarna kemur fram, að langmest hækkun er á fjármagnstilfærslum og launalið, ef launaliður er settur á réttan grundvöll. Enn fremur, sem þó er enn hærra, vextir og afborganir, sem hækka gífurlega, m.a. vegna þeirra ráðstafana í efnahagsmátum sem núv. ríkisstj. greip til í sept. s.l. Í þessu yfirliti kemur fram, að fjárlagafrv. stefnir ekki í þá átt, sem hæstv. ráðh. vildi stefna í samkv. ræðu sinni, að draga úr rekstrarútgjöldum, að gæta mikils aðhalds í ríkisrekstrinum, en á hinn bóginn er gætt mikils aðhalds í sambandi við framlög til verklegra framkvæmda, sem eru skorin niður, eins og hér hefur komið fram, um 16% að magni til. Nærri lætur að ætla, að ef framhald yrði á þeirri þróun, sem þetta yfirlit ber með sér, og stefnt væri áfram með svipuðum hætti, yrði fjárl. ríkisins á komandi árum ekki lengur nein fjárlög, heldur einungis lauslegt rekstraryfirlit ríkissjóðs -  Í sambandi við þær fullyrðingar mínar, að hér sé ekki gætt sérlega mikils aðhalds á rekstrarliðum fjárlagafrv., vil ég aðeins vitna til eins þáttar, en það eru aðalskrifstofur rn. sjálfra. Það eru sem sé þær skrifstofur, sem hæstv. ráðh. stjórna sjálfir, þar sem þeir hafa sín daglegu umsvif og eiga hægast með að koma við sparnaði, ef það væri vilji þeirra. Ef litið er á það, hvernig aðalskrifstofur rn. koma út, þá sést að útgjöld þeirra vegna eru 1 milljarður 781 millj. 663 þús. kr. og hafa hækkað um 735.2 millj. frá fjárl. yfirstandandi árs eða um 70.3%, á meðan heildarútgjöld fjárlagafrv. hækka um 43.3% frá fjárlögum yfirstandandi ár. Ef það væri vilji hæstv. ríkisstj. að spara útgjöld í rekstri ríkisins, mundi hún tæplega hækka svo mjög umfram heildarhækkun fjárlaga rekstur eigin skrifstofa. Þess vegna harma ég að svo mikil misvísun skyldi vera á milli ræðu hæstv. fjmrh. og þess er fram kemur í fjárlagafrv. sjálfu. Skylt er að geta þess, að í þessum efnum eiga hæstv. ráðh. ekki allir jafnan hlut. Minnst er hækkun á aðalskrifstofu menntmrn. eða 50.7%. Hún er þó drjúgum hærri en heildarhækkun fjárlagafrv. greinir, sem var 43.3%. E.t.v. er það við hæfi hjá þessari hæstv. ríkisstj., að sjálfur húsbóndinn á heimilinu, hæstv. forsrh., ber langt af kollegum sínum hvað þetta snertir, þar sem útgjöld vegna aðalskrifstofu forsrn. hækka um eigi minna en 116% eða úr 62.6 millj. kr. í 135.4 millj. Frá fjárl. síðasta árs hækkar kostnaður við þessa einu skrifstofu stjórnarráðsins um meira en helming. Það var e.t.v. í samræmi við þetta sem hæstv. forsrh. lét sér sæma að beina því til okkar í fjvn. úr þessum ræðustóli í gær, að við skyldum ekki vera að telja eftir smámunalegar hækkanir á útgjöldum fjárlaga og það mundi verða erfitt að ganga gegnum hinar þröngu dyr fjvn. þegar kæmi til stærri útgjaldaliða sem hann vildi fá hækkanir á. Ég fæ ekki séð - því miður - að þetta sé í samræmi við þá ræðu, sem hæstv. fjmrh. flutti í dag. Í framhaldi af þessu er vert að geta þess, að útgjöld á vegum tveggja rn. eru í heild um helmingur af ríkisútgjöldunum. Þetta eru menntmrn. annars vegar og heilbr.- og trmrn. hins vegar. Samtals eru útgjöld á vegum þessara tveggja rn. 98 milljarðar 121 millj. 269 þús. kr., eða 49.4% af heildarútgjöldum fjárlagafrv. Ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram, að það þarf að stemma stigu við rekstrarútgjöldum ríkisins. Ég tel að þetta ætti að vera hægt, ef athafnir fylgdu orðum, því hér hafa forustumenn stjórnarliðsins hver á fætur öðrum komið í þennan ræðustól og sagst vilja skerða rekstrarútgjöld ríkisins, koma í veg fyrir útþenslu ríkisbáknsins. Það verður ekki gert að mínum dómi með því að höggva endalaust í þann sama knérunn, sem gert er þó freklegast nú á seinni árum með þessu frv., að skerða útgjöld til verklegra framkvæmda og skerða útgjöld til byggðamála, sem ég kem nokkuð að síðar, en þenja í sífellu út rekstrarútgjöld ríkisins og þá hvað helst á skrifstofum hæstv. ráðh. sjálfra. Í fjárlagafrv. kemur fram sérstakt einkennilegt ráðslag í sambandi við Byggðasjóð. Það hefur verið rakið að nokkru, en samkv. frv. virðist sem skerða eigi ráðstöfunarfé Byggðasjóðs um 1130 millj. kr. Þessar 1130 millj. kr. á sjóðurinn að taka að láni og verja því fé til þess að standa straum af fjármagnsgreiðslum vegna byggðalína. Með því að reikna sjóðnum þessar 1130 millj. kr. er talið að staðið sé við lög um sjóðinn, þ.e. að ráðstöfunarfé hans eigi að vera sem svarar 2% af útgjöldum fjárlagafrv. Ef þetta væri svo, þá mundi það þýða að það lán, sem sjóðurinn tæki, 1130 millj. kr., og þau vaxtakjör, sem á því mundu hvíla, yrðu að leggjast á lántakendur sjóðsins, en ekki verða borin af þeim greiðslum, sem færu til þess að standa straum af útgjöldum vegna byggðalína. Nú kom hæstv. fjmrh. hér í dag og talaði nokkuð á annan veg. Væri fróðlegt að vita hvað verður hið rétta í þessu máli, því hann talaði á þá lund að Byggðasjóður ætti að taka að láni 1130 millj. kr. og lána þær Orkusjóði, sem síðan tæki að sér að standa undir útgjöldum vegna byggðalína. Ef þetta á að vera á þessa lund, þá er auðvitað enn berar en áður að hvergi nærri er staðið við fyrirmæli laga um að ráðstöfunarfé Byggðasjóðs skuli vera sem svarar 2% af útgjöldum fjárlagafrv. Það hefur oft verið sagt af talsmönnum Framsfl., að þeir væru hinir einu og sönnu - ekki einasta höfundar byggðastefnu, heldur hefðu engar framkvæmdir í byggðamálum orðið ef þeirra hefði eigi notið við. Nú er hæstv. fjmrh. nýlega staðinn upp úr stól „kommissars“ í Framkvæmdastofnuninni, framkvæmdastjóra Byggðasjóðs -  Þetta er auðvitað fjarri því eina dæmið um það, að horfið er frá byggðastefnu í þessu frv. Hér hefur verið minnt á olíustyrkinn, sem ekki einu sinni er látinn halda sömu krónutölu, eins og sumir aðrir styrkir til fjárfestingarlánasjóða eða annarra mála, heldur er hann beinlínis skorinn niður um 176 millj. kr. Það hefur verið minnt á vegamál. Enda þótt ráðstöfunarfé Vegasjóðs eigi að aukast nokkuð, er það gert með því að taka það af umferðinni, en ríkissjóður fellir niður framlög til Vegasjóðs, sem nema á annan milljarð kr. Þannig má grípa á þessu víðs vegar. Það hefur verið minnt hér á fjárfestingarlánasjóðina, sem ég ætla ekki að tíunda frekar, en ýmsir þeirra, svo sem Bjargráðasjóður, hafa verið stofnaðir til þess að veita fólki á landsbyggðinni stuðning. Ég hlýt að harma að hæstv. ráðh. Framsfl. skuli hverfa svo frá byggðastefnu eftir að þeir eru hættir samstarfi við Sjálfstfl. Hér hefur aðeins verið komið inn á orkumál og er kannske rétt að ég fjalli um þau í nokkrum orðum. Mér er um það kunnugt, að hæstv. iðnrh. er að vinna að því innan ríkisstj. að fá fram breytingar á þeim liðum er snerta orkumál. Það blasir enda við, að í fjárlagafrv. er fyrirvari um þennan þátt mála. Þess vegna hef ég beðið þess að sjá, hvað út úr slíkum tilraunum hæstv. ráðh. kemur, áður en horfið væri að því að krefjast ákveðinna svara í sambandi við þau mál - svara um hvort breytingar verða frá því sem uppkast að lánsfjáráætlun og fjárlagafrv. greinir. Í þessum þáttum eru nokkur atriði sem naumast fá staðist ef halda á uppi eðlilegri þjónustu. Ég skal þó ekki, með tilliti til þess sem verið er að vinna að í þessum málum, gera einstaka liði að umtalsefni eins og sakir standa. Hins vegar þykir mér rétt að ítreka það og undirstrika sérstaklega, að nú er mikil nauðsyn að fáist fram stefnubreyting að því er varðar fjármögnum á framkvæmdum Rafmagnsveitna ríkisins - stefnubreyting sem á rætur að rekja til þess, að margháttaðar félagslegar framkvæmdir hafa lagst með það miklum þunga á þetta fyrirtæki, að engin von og engin sanngirni er til þess, að undir því verði staðið einvörðungu eða nær einvörðungu með tekjum af orkusölu. Forráðamenn Rafmagnsveitna ríkisins hófu í byrjun þessa árs að móta þá stefnu sem felur það í sér að til þess að mæta vissum hluta af fjármagnsútgjöldum vegna félagslegra framkvæmda verði að fást fjárframlög úr ríkissjóði. Ef þetta næst ekki fram nú, blasir það við, að enn heldur áfram að vaxa bilið á milli orkuverðs frá Rafmagnsveitum ríkisins annars vegar og ýmsum sveitarfélagarafveitum hins vegar. Hér er um mjög mikið stórmál að tefla og skal ekki fara langt út í það að sinni, en starfsmenn Rafmagnsveitna ríkisins ásamt starfsmönnum iðnrn. hafa unnið að því að móta fastar og skýrar tillögur um þetta efni, sem væntanlega eru til umfjöllunar hjá hæstv, ríkisstj. Ég mun bíða eftir því, hver niðurstaða verður í sambandi við lánsfjáráætlun og afgreiðslu fjárlaga í þessu efni eins og sumum öðrum. En verði þessu í engu sinnt, þá er það mjög alvarlegt mál, eins og ég hef þegar drepið á, og hefur í för með sér að á notendur Rafmagnsveitna ríkisins leggjast þvílíkir baggar vegna taxtahækkana að ekki er nokkur sanngirni í að þeir verði látnir einir rísa undir þeim. Þetta vil ég taka fram sérstaklega og undirstrika og vænti þess fastlega, að hæstv. ríkisstj. komi til móts við þá nýju stefnu sem forráðamenn Rafmagnsveitna ríkisins hafa mótað í þessu efni. Þessi stefna á sér forvera, sem eru lögin um Orkubú Vestfjarða, þar sem Orkusjóður fyrir hönd ríkissjóðs var látinn taka á sig um 75% þess fjármagnskostnaðar sem á Vestfjarðaþætti raforkukerfisins hvíldi. Í sjálfu sér er því ekki um algjörlega nýtt mál að tefla. En með tilliti til þess, að mér er kunnugt um tilraunir hæstv. iðnrh., sem gerðar eru í samráði við forráðamenn Rarik, mun ég ekki hafa um þetta fleiri orð að sinni. Í þessum umr. hefur komið fram veigamikill ágreiningur á milli þeirra stjórnarflokka sem mynda núv. hæstv. ríkisstj. Þessi ágreiningur hefur í raun legið í loftinu og verið að birtast af og til síðan ríkisstj. var mynduð, en þó e.t.v. sjaldan eins skýrt og í dag. Þar kemur fram, að talsmenn Alþb. vilja auka útgjöld til ýmissa framkvæmdaþátta, til ýmissa mála sem þeir telja að séu vinsæl. Hæstv. menntmrh. var naumast spurður svo um fjárlagalið á „beinni línu“ að hann svaraði ekki því til að hann mundi beita sér mjög hart fyrir því að fá hann hækkaðan. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson talaði snarplega á móti tveimur þáttum í stefnu núv. hæstv. ríkisstj., þ.e. skattastefnu hennar og stefnu í landbúnaðarmálum. Við höfum oft heyrt þennan hv. þm. flytja ræður um landbúnaðarmál. Ég ætla ekki að gera ræður hans um þau efni að umtalsefni hér. Einnig hafa þeir talsmenn Alþfl. iðulega rætt hér skattamál. En samt var það svo, að mér kom þessi ræða eiginlega á óvart. Það var vegna þess að einn af hinum ungu alþm. Alþfl., hv. 2. landsk. þm., hv. þm. Finnur Torfi Stefánsson, flutti ræðu í Nd. Alþingis hinn 30. okt. s.l. Í ræðu hv. þm. Finns Torfa Stefánssonar kom fram, að hann væri mjög svo sammála öllum þeim aðgerðum, sem gerðar hefðu verið í efnahagsmálum í sept. s.l. og síðan, og hann leiddi rök að því, að allar þessar aðgerðir væru byggðar á stefnu Alþfl. um kjarasáttmála, sem eins og allir muna var aðalatriðið í stefnu Alþfl. fyrir kosningar. Til þess að sanna þetta má e.t.v. lesa eina setningu eða tvær úr ræðu hv. þm. Finns Torfa Stefánssonar. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þannig voru allar þessar efnahagsráðstafanir, sem gerðar voru í haust. Þær voru mótaðar í anda kjarasáttmálans.“ Ef allar aðgerðir hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum til þessa, eða a.m.k. þær aðgerðir, sem gerðar voru í haust og mótað hafa stefnu hennar, a.m.k. að öðru leyti en því sem fram kemur í þessu fjárlagafrv., og raunar í mjög veigamiklum atriðum mótað þetta fjárlagafrv., - ef það er svo, að allar þessar aðgerðir eru gerðar beinlínis í anda kjarasáttmálans, hvers vegna er þá formaður þingflokks Alþfl. á móti þessu? Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson er því miður ekki viðstaddur, en ég hélt, eftir að hv. þm. Finnur Torfi Stefánsson flutti þessa ræðu, að þarna væri um alveg nýja stefnu að ræða hjá Alþfl. og þeir hefðu allt í einu sannfærst um að aðgerðir í skattamálum, aðgerðir í landbúnaðarmálum, aðgerðir í fjármagnstilfærslum, sem gerðar voru í haust, væru allar í anda þess kjarasáttmála sem þeir gerðu að aðalatriði í máli sínu fyrir kosningar s.l. vor. Nú hefur þarna eitthvað brenglast og svo virðist sem þeir hv. þm. Alþfl. séu ekki á einu máli í þessum efnum. Er það kannske enn eitt dæmið um það ósamkomulag sem ríkir innan þessa ríkisstjórnarliðs. Ég skal ekki, herra forseti, tíunda hér frekar eða rekja dæmi um það ósamkomulag sem ríkir á milli þeirra flokka sem myndað hafa þessa ríkisstj. og styðja hana til misgóðra verka, eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson orðar það. Ég skal, með tilliti til þess sem talsmenn Sjálfstfl. hafa sagt á undan mér, ekki fara að endurtaka það, sem fram kom í ræðum þeirra, og því mjög stytta mál mitt. Ég vil, áður en ég lýk máli mínu, samt leggja á það áherslu, að við eigum í miklum vanda. Efnahagsmálin eru í ólestri, verðbólgan æðir áfram. Ég get enn tekið undir þann þátt í ræðu hæstv. fjmrh. En hvernig eigum við þá að snúast við þessum vanda? Við verðum auðvitað að gera það með markvissum aðgerðum. Við verðum að snúast gegn honum á mörgum vígstöðvum, öllum vígstöðvum efnahagsmála þjóðarinnar, þ. á m. í ríkisfjármálum. Og það er mikið vandaverk að afgreiða fjárlög að þessu sinni, ég skal ekki draga fjöður yfir það. En það verður ekki gert með því einvörðungu að ráðast alltaf á framkvæmdaframlögin, sem nú eru aðeins 5.5% af útgjöldum fjárlagafrv., þ.e. bein framkvæmdaframlög ríkisins þar sem er um hreinar ríkisfjármagnaðar framkvæmdir að ræða. Það verður ekki endalaust gert með því að skera niður þessi framlög. Það verður að ráðast gegn sjálfu kerfinu, rekstrarliðum ríkisins og e.t.v. ýmsum þjónustuliðum ríkisins. Ég sagði áðan, að tvö rn. eyddu um 50% af útgjöldum ríkisins, þ.e. menntmrn. og heilbr.- og trmrn. Ég tel að ekki verði komið við miklum sparnaði í rekstri ríkiskerfisins nema fram komi sparnaður á þessum stóru liðum, e.t.v. uppskurður á skólabákninu, á menntakerfinu og tryggingakerfinu, eins og hæstv. ráðh. ýjaði að. Ég tel sem sagt, að það sé ekkert vit í því að skylda unglinga frá 6 til 15 ára aldurs að vera níu mánuði á ári hverju í skóla, það sé ekkert vit í því og megi gjarnan stytta skólatímann. Og það má víða koma við sparnaði í skólakerfinu. Það er einnig ekkert vit í því að gera tryggingakerfið að ríkisframfærslukerfi þar sem er búið að hafna tryggingahlutverkinu í veigamiklum atriðum og gera það, eins og ég sagði, að ríkisframfærslukerfi, sem er jafnt fyrir þá, sem betur mega sín, og hina, sem þurfa á aðstoð að halda, og eyða til þess ómældum fjármunum, tugum og aftur tugum milljarða kr. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að eftir því sem við eyðum meira af ráðstöfunartekjum þjóðarinnar til þjónustugreina, til þess að þenja út ríkisbáknið, til þess að borga fleira fólki laun í ríkiskerfinu, þeim mun minna er eftir til þess að standa að uppbyggingu og byggja traustan grundvöll fyrir atvinnuvegina og þeim mun minna er eftir til þess að borga verkamönnum og öðrum launamönnum sem að atvinnurekstri starfa. Við getum sem sé ekki greitt sömu krónurnar margsinnis. Ef við höldum áfram að auka svo ríkiskerfið sem við höfum gert að undanförnu - og þar er ég ekki að draga fjöður yfir þau ár sem eru nú nýlega liðin og Sjálfstfl. hefur átt hlut að ríkisstj., - þá kann svo að fara að við getum ekki lengur staðið undir eðlilegri uppbyggingu atvinnulífs í landinu og ekki borgað laun því fólki, sem vinnur störf að atvinnuvegunum, eins og vera þyrfti, ekki verkamönnum, ekki sjómönnum, sem vinna að því að draga björg í bú. Að þessu verður að gæta. Niðurskurður og aðhald í ríkiskerfinu kemur ekki að haldi nema dyggilega verði að því unnið að spara í hinum ýmsu þjónustugreinum ríkisins og draga saman stofnanir ríkisins. Eins og ég sagði áðan, ætti þetta að verða létt verk, því að yfirlýsingar forustumanna ríkisstjórnarflokkanna benda allar í þá átt, að þeir vilji fara þessa slóð. En reynslan verður að skera úr um það, hvernig efndirnar verða. Þessi umr., sem hér hefur staðið í kvöld og í dag, er 1. umr. um fjárlagafrv. Eins og ég sagði er hún um margt nýstárleg og óvenjuleg, vegna þess hversu skoðanir talsmanna flokkanna, sem mynda þessa ríkisstj., virðast fara á mis, óteljandi fyrirvarar eru um afgreiðslu mála og jafnvel formaður þingflokks eins stjórnarflokksins talar um að flokkur hans muni greiða atkv, gegn vissum þáttum frv. verði þeim ekki breytt. Það verður því forvitnilegt að sjá framhaldið. Ég ætla ekki að lengja þessa umr. meira. Við bíðum eftir að sjá hvernig verður staðið að því að afgreiða þetta frv., hverjar breytingar verða gerðar. Það skulum við síðan ræða við 2. og 3. umr.



Herra forseti. Allajafna eru fjárlagaumr. með líku sniði á hverju ári. Í rauninni er ekki að sjá að miklu máli skipti hvaða flokkar eiga hlut að máli í stjórn eða stjórnarandstöðu, því að svipuðum rökum er oftast beitt með og móti hver sem í hlut á. Stjórnarsinnar telja venjulega fjárlagafrv. innan skynsamlegra marka, lofa að stilla framkvæmdum í hóf, gæta aðhalds í ríkisrekstri o.s.frv. Stjórnarandstaða býsnast á hinn bóginn yfir stórhækkuðum framlögum milli ára, gagnrýnir skattastefnu og bendir á einstaka liði í frv., sem hvergi duga til að mæta þeim óskum eða brýnu þörfum, sem fyrir eru. Kjósendum kann að þykja þetta tilbreytingarlaus söngur og innantómur, alvörulítill leikur æfðra stjórnmálamanna, þar sem þeir tileinka sér rök hver annars eftir því hvorum megin borðs þeir sitja. Í sjálfu sér er ekki hægt að áfellast þm. fyrir þau hefðbundnu skoðanaskipti, sem fram fara yfirleitt við fjárlagaumr., og það er vissulega hlutverk stjórnarandstöðu að benda á veilur í frv. og veita stjórnvöldum aðhald. Hitt má benda á, að blæbrigði virðast ekki vera mjög mikil á fjárlögum frá einu ári til annars og almennt talað virðast stjórnmálamenn eða þingið ekki hafa vald á umtalsverðum breytingum við fjárlagagerð. Báknið veltur áfram og litlu er unnt að þoka til í rekstrarútgjöldum, mannahaldi og þeirri umfangsmiklu yfirbyggingu sem við höfum smám saman verið að reisa. Allar ríkisstjórnir, hvort heldur til hægri eða vinstri, lýsa yfir góðum hug til að ráðast gegn útþenslu ríkisgeirans og gæta aðhalds í ríkisrekstri. En flestum hefur meira og minna mistekist í þessari viðleitni og kemur þar margt til: samningsbundnar hækkanir á launum og verðlagi og víxlverkanir þar á milli, fastráðið starfslið, hagsmunir og þarfir einstakra hópa eða byggðarlaga og þrekleysi kjörinna stjórnmálamanna til að setja hnefann í borðið og segja nei framan í hv. kjósendur. Þetta kemur fram í ýmsum myndum. Rauða línan t.d. í þessu frv., sem hér er til umr., er þessi setning: „Hækkanir stafa af eðlilegum launa- og verðlagshækkunum.“ Þessi setning er gegnumgangandi í allri grg. með þessu frv. Þm. fara mörgum orðum um það hér í ræðustólnum, að gæta þurfi aðhalds, en á sama tíma eru þeir velflestir að gæta hagsmuna umbjóðenda sinna og beita sér fyrir hækkunum á margvíslegum framkvæmdum og rekstri sem þessa umbjóðendur þeirra varða. Almennt talað er fjárlagagerðin mjög gölluð að því leyti, að verið er að gera allt í einu, en fæstu lokið. Fjármunir standa bundnir og óarðbærir í hálfbyggðum mannvirkjum um land allt og kerfið allt er svifaseint, en umsvif ríkisins verða sífellt meiri þrátt fyrir þá óumdeilanlegu staðreynd, að flest verk séu verr og óhagkvæmar unnin þegar opinberir aðilar eru annars vegar. Enda þótt fjárlagaumr. hafi á sér hið hefðbundna yfirbragð nú, þá geta flestir viðurkennt að hún er að ýmsu leyti óvenjuleg í þetta skipti. Fjárlagafrv. sjálft er lagt fram með fleiri fyrirvörum en dæmi eru til um áður. Í öðru lagi er bersýnilegt, að langt er enn í land með að þeir flokkar, sem standa að ríkisstjórn, séu sammála um hin veigamestu atriði. Og í þriðja lagi blasir nú við allt að 14% launahækkun um næstu mánaðamót, sem mun hafa gífurleg áhrif á fjárlagagerðina ef ekki koma til róttækar ráðstafanir. Öll þessi atriði tengjast efnahagsþróuninni á næstu mánuðum og munu reyndar hafa úrslitaáhrif á efnahagsmálin eftir því hvað til bragðs verður tekið. Alvarlegasta málið er þó að frv. markar hvorki heildarstefnu né sameiginlega stefnu í efnahags- og fjármálum ríkisins. Þetta er auðvitað hrikaleg staðreynd sem verður ljós við lestur frv. og hefur enn betur verið staðfest í umr. í dag. Þau tíðindi gerðust við umr. hér seinni part dags, að fulltrúar tveggja stjórnarflokkanna lýstu margföldum og veigamiklum fyrirvörum um stærstu þætti þessa fjárlagafrv. Annar þessara talsmanna stjórnarflokkanna, hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, lýsti reyndar algerri andstöðu sinni við meginforsendur frv. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson bað okkur í stjórnarandstöðunni um að hlakka ekki yfir því, þótt þessi ágreiningur kæmi fram og fyrirvarar væru settir, og ég skal upplýsa það, að í mínum huga er enginn hlátur yfir þeirri ömurlegu staðreynd að engin samstaða sé um efnahagsaðgerðir á næstunni. Við í stjórnarandstöðunni hörmum það hins vegar, að til valda er komin ríkisstj. sem hefur ekki getað komið sér saman í grundvallaratriðum og hefur ekki minnstu stefnu um það sem á næsta leiti er. Það gekk á mjög mörgu, þegar þetta stjfrv. var í undirbúningi. Talað var um að hafa víðtækt samstarf við verkalýðshreyfinguna, og þetta frv. var kynnt sem stjfrv. og lögð mikil áhersla á það, m.a. á blaðamannafundi sem hæstv. fjmrh. hélt, að þetta væri frv. allrar ríkisstj. Nú er hins vegar spurningin sú, hvort það sé í samræmi við vilja launþegahreyfingarinnar, sem víðtæk samstaða er höfð við, að hækka skuli það sem kallað er launamannaskattur með réttu, hvort það sé með vilja verkalýðshreyfingarinnar að dregið sé úr framlögum til Byggingarsjóðs. Og skyldi það vera í samræmi við stefnu verkalýðshreyfingarinnar, að dregið sé stórlega úr framlögum til félagslegra framkvæmda? Það var upplýst í dag, að hæstv. fjmrh. hefði ekki samþykkt þær óskir Alþfl. og Alþb. að leggja fram óbreytt það frv. sem undirbúið hafði verið af hálfu fyrri ríkisstj., heldur sjálfur viljað hafa áhrif á gerð þessa frv., setja sinn svip á frv. og þá um leið marka meginstefnu ríkisstj. í efnahagsmálum með framlagningu þess. Nú kemur hins vegar í ljós við þessa umr., að það er enginn stuðningur við þessa meginstefnu sem frv. er að myndast við að móta. Hæstv. ráðh. er sannarlega ekki öfundsverður af því að sitja undir þeim hótunum og þeim yfirlýsingum, sem gefnar voru hér í dag af hálfu samstarfsmanna hans í ríkisstj. Hæstv. fjmrh. sagði í ræðu sinni í dag, með leyfi forseta: „ Ríkisstj. leggur í þeim efnum“ - þ.e.a.s. í verðbólguviðnáminu - „höfuðáherslu á þrennt: að dregið verði úr sjálfvirkum verðbólgugangi vísitölukerfisins og mörkuð skynsamleg launamálastefna, sem treysti hæstan mögulegan kaupmátt launa án þess að ofbjóða atvinnulífinu og efnahagskerfinu; að dregið verði úr fjárfestingu í heild og henni beint að framleiðniaukandi verkefnum, að ríkisfjármálin verki sem hemill á verðþensluna.“ Þetta skil ég að hafi verið megininntak ræðu hæstv. ráðh., enda voru þessi ummæli hans sérstaklega undirstrikuð í ræðunni þegar henni er útbýtt meðal þm. En við skulum athuga þessi þrjú atriði örlítið nánar. Ráðh. telur að draga skuli úr víxlverkunum kaups og verðlags, og það hefur verið gert með bráðabirgðaráðstöfunum og á samkv. þessu frv. að gera áfram næsta ár. Þetta er auðvitað ein meginforsendan í þeim ráðstöfunum sem ríkisstj. greip til. En er nú samkomulag um þetta milli stjórnarflokkanna? Heldur betur ekki. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson hefur miklar áhyggjur af því, ef dregið skuli úr þessum niðurgreiðslum, en á sama tíma lýsir hv. þm. Sighvatur Björgvinsson yfir, að þm. Alþfl. muni greiða atkv. gegn áframhaldandi niðurgreiðslum í þessum mæli. Hæstv. ráðh. vill draga úr fjárfestingu, en að svo miklu leyti sem hún á sér stað skal beina henni að framleiðniaukandi verkefnum. Þessi stefna er að vísu ekki ný. Hún er framhald á stefnu fyrri ríkisstj., enda þótt þáv. stjórnarandstaða hafi mjög gagnrýnt hana. Magnminnkun verklegra framkvæmda samkv. þessu frv. er hlutfallslega sú sama og átti sér stað samkv. síðustu fjárl. En nú kemur Alþb. og lýsir því yfir, að það telji þessa stefnu fráleita, telur fráleitt, að þessi magnminnkun eigi sér stað, og telur, að auka beri verklegar framkvæmdir og fjárfestingar. Á sama tíma lýsir Alþfl. því yfir í þeirri ræðu, sem hv, þm. Sighvatur Björgvinsson flutti hér í dag, að hér sé hvergi nærri nógu langt gengið. M.ö.o.: um þessi tvö atriði, um viðnámið gegn verðbólgunni með því að draga úr víxlverkunum og það að draga úr fjárfestingunni, er engin minnsta samstaða. Þriðja atriðið hjá hæstv. ráðh. var, að ríkisfjármálin ættu að verka sem hemill á verðþensluna. En hvernig getur það farið saman að hafa þetta meginmarkmið, en hækka þó fjárlög vel umfram það sem verðbólgunni nemur, og hvernig getur það farið saman við þá staðreynd, að öll ríkisútgjöld til rekstrar stórhækka án nokkurs viðnáms? Reyndar er meginþráðurinn í frv., að rekstrargjöld hækka sjálfkrafa einmitt vegna launa- og verðlagshækkana. Frv. hækkar t.d. vegna launa og launatengdra gjalda um 10 milljarða. Skyldi nú einhver halda að ef það væri stefna ríkisstj, að láta fjárlög verka sem hemil á verðþensluna, þá reyndi hún að halda aftur af þessum kaupgjaldshækkunum. Það er hárrétt, sem fram kom í máli síðasta ræðumanns, að það er auðvitað sparðatíningur hinn mesti að vera sífellt að krukka í verklegar framkvæmdir og fjárfestingar, sem eru tiltölulega lítill hluti af fjárlagadæminu öllu, á sama tíma sem enginn minnsti hemill er hafður á rekstrarútgjöldum ríkissjóðs. Ef einhver stefna er í þessu frv., þá er sú meginstefnan að taka fullt tillit til allra launa- og verðlagshækkana og hækka allar fjárveitingar til ríkisfyrirtækja, ríkisstofnana og rn. í fullu samræmi við þessar hækkanir. Af því, sem að framan er rakið, og með hliðsjón af þessum þremur mikilvægu atriðum, sem hæstv. ráðh. taldi upp, er ljóst af þeim ræðum, sem voru fluttar hér í dag, að það er enginn stuðningur við þessi meginmarkmið ráðh. Ríkisstj. greip til bráðabirgðaráðstafana í sept. s.l. Meginatriði þeirra ráðstafana voru þau að hækka niðurgreiðslur til að mæta kauphækkunum og leggja á aukna skatta til að standa undir niðurgreiðslunum. Samkv. þessu frv. er stefnt að því, að ríkisstj. haldi áfram á þessari braut. En við þá umr., sem nú fer fram, hefur komið í ljós að gegn þessari stefnu er mjög sterk andstaða. Hún er svo sterk, að formaður þingflokks Alþfl. lýsir yfir því, að flokkur hans muni greiða atkv. gegn auknum sköttum og áframhaldandi niðurgreiðslum. Þm. lýsir því réttilega, að frv. gangi lengra en bráðabirgðaráðstafanirnar frá því í sept. varðandi niðurgreiðslur og skattahækkanir. Þetta allt hefur hæstv. fjmrh. verið ljóst frá því áður en frv. var lagt fram, samkv. upplýsingum sem fram komu í ræðu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. Alþfl. mun hafa tilkynnt ráðh. það mjög skilmerkilega áður en frv. var lagt fram, að hann gæti ekki sætt sig við þá meginstefnu frv. að halda áfram niðurgreiðslum og leggja áherslu á aukna skatta. Þrátt fyrir þetta leyfir hæstv. ráðh. sér að kynna þetta frv. sem stjfrv. og það er lagt fram sem slíkt. Nú er erfitt að segja til um það, hvort formaður þingflokks Alþfl. talar fyrir munn allra meðlima þingflokksins, hvort hann talar fyrir munn ráðh., en erfitt hlýtur að vera fyrir hæstv. ráðh. Alþfl. að sitja undir þessum ummælum, hvort heldur sem við lítum til ummæla hæstv. fjmrh. eða ummæla formanns þingflokks Alþfl. Það kom hv. þm. Pálma Jónssyni nokkuð á óvart, að ræða hv. þm. Sighvats Björgvinssonar stangaðist á við ræðu hv. þm. Finns Torfa Stefánssonar fyrir nokkrum dögum. Það er vissulega rétt hjá honum, að mikið misræmi er í þessum ræðuflutningi. Annars vegar er því lýst yfir, að ráðstafanir ríkisstj. frá því í sept. séu í fullu samræmi við stefnu Alþfl. og séu í samræmi við þann kjarasáttmála sem Alþfl. hafi beitt sér fyrir. Hins vegar koma svo fram þær yfirlýsingar frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, sem ég hef verið að rekja hér. Kannske skýringin sé sú, sem gefin var í Alþýðublaðinu í frásögn af ræðu einhvers Alþfl.-manns á flokksþingi þeirra um helgina, að þingflokkurinn sé bandalag einstaklinga, sem flotið hafi inn á Alþ. í þeim mikla kosningasigri sem flokkurinn vann s.l. vor. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson hefur í umr. fyrr í vetur lýst eftir efnahagsstefnu Alþfl. Það er slæmt að hv. þm. skuli ekki vera viðstaddur nú, en hann hefur áreiðanlega gert sér grein fyrir því eins og ég, að þessi stefna er nú komin fram. Hún kom fram í ræðu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. Stefna Alþfl. er sem sagt sú að vera á móti þeim meginþáttum sem þetta fjárlagafrv. byggist á. Nú er það aftur kapítuli út af fyrir sig, hvernig framkoma og afstaða Alþfl. hefur verið í þessum málum. Flokkur getur auðvitað ekki hagað sér svo, að lýsa yfir stefnu fyrir kosningar, en ganga svo til stjórnarsamstarfs á allt öðrum grundvelli og halda þá kokhraustar ræður hér í þinginu um að þeir séu á móti þeim ráðstöfunum sem líf þessarar ríkisstj. byggist á. Svona tala menn ekki ef þeir ætla að virða siðgæðisformúlur Alþfl. Þaðan af síður getur nokkur maður tekið mark á því, þegar vitnað er til þess, að fluttar séu hér í þinginu till. um breytta stefnu í vaxta-, landbúnaðar- og skattamálum. Það var sem sagt einhvers konar yfirklór og afsökun, - sjálfsagt gagnvart kjósendum Alþfl., af því að þeir voru nýkomnir út úr kosningum eins og þm. tók til orða, - það átti að vera einhver afsökun að þessi flokkur hafi lagt fram þáltill. um þessi mál og jafnvel frv. Og þessi frv. ganga þvert á stefnu þá sem fram kemur í þessu fjárlagafrv.! Hvernig ætlar þessi flokkur, sem sigraði í kosningunum, að standa undir því að gefa kokhraustar yfirlýsingar í fjárlagaumr. og vísa svo til þess, að hann sé með till. í Sþ. sem hann ætlist til að séu samþykktar? Eða ætlar hann kannske að láta þetta frv. fara í gegn svona eftir þessar yfirlýsingar og ætlast svo til þess, að samstarfsmenn þeirra eða þá stjórnarandstaðan hjálpi þeim til þess að koma hinum till. og frv. í gegn síðar í vetur? Það væri kannske eftir öðru. En ég mun koma betur að þessari framkomu Alþfl. aðeins síðar. Meðan ekkert er upplýst um frekari aðgerðir og meðan stjórnarflokkarnir þrír lýsa opinberlega ósætti sínu um nokkrar eða allar leiðir, þá er auðvitað erfitt fyrir stjórnarandstöðuna að leggja mat á efnahagsstefnu ríkisstj. Í raun og veru hlýtur stjórnarandstaðan að túlka þá skoðun allra skynsamra kjósenda, hvort heldur þeir fylgja þessari ríkisstj. eða ekki, að það sé hámark getuleysis og vesaldóms einnar ríkisstj. að hafa enga markaða efnahagsstefnu eða sameiginlega skoðun á næstu lágmarksaðgerðum. Þetta sannar auðvitað þær staðhæfingar stjórnarandstöðunnar, að þessi ríkisstj. er sett saman af valdagræðgi frekar en skoðunum, og það er fleira, sem sundrar og skilur á milli hjá stjórnarflokkunum heldur en sameinar þá í ríkisstjórn.

Þetta er nú of mikið sagt.

Það skaltu afsanna með því að koma hingað upp í ræðustólinn, hv. þm. Stefán Jónsson. Ég get auðvitað rakið óteljandi dæmi úr þessu frv., sem sýna ýmist hug stjórnarinnar til viðkomandi málefna eða eru bein svik við gefin loforð undanfarin ár. Það hefur verið upplýst í umr., að hæstv, fjmrh. hafi umfram allt viljað setja svip sinn á þetta frv., hafi ekki tekið í mál að flytja frv. sem undirbúið hafði verið af fyrri stjórn. Hann hefur sjálfsagt viljað koma fram sínum stefnumálum. Því verður að skoða frv, með hliðsjón af þessum upplýsingum. Ég get með hliðsjón af því tíundað hvernig hæstv. fjmrh. gerir skipulega tilraun til þess að halda hækkunum niðri með því að setja inn í frv. óbreyttar tölur frá fyrra ári í velflestum félagsmálaliðum frv. Menningarmál, íþróttamál og æskulýðstarfsemi hafa greinilega ekki átt upp á pallborðið hjá ráðh. þegar þetta frv. var sett saman, þó hann hafi greinilega endurskoðað afstöðu sína, a.m.k. til íþróttamála, í millitíðinni. Sumir liðir hafa hækkað til málamynda, en aðrir ekki, og erfitt er að sjá hvort ætlast er til að mark eigi að taka á þessum till. eða hvort ráðh. ætlast til þess, að þingið taki ákvarðanir um eitt og annað meðan hann og stjórnin taka afstöðu til annarra atriða og eru að útkljá deilumál sín og ágreiningsmál. Flest þessara mála er þó þess eðlis að bæta má í meðförum þingsins, þótt það sé lærdómsríkt út af fyrir sig fyrir þrýstihópana og kröfugerðarmennina, sem s.l. fjögur ár hafa deilt stanslaust á fráfarandi stjórn og vildu hana feiga vegna þess að hún væri menningarfjandsamleg og andfélagsleg: námsmenn sem hafa barist fyrir hækkuðum námslánum, rauðsokkar sem hafa krafist hærri fjárveitinga til dagvistarstofnana, menningarvitar sem hneykslast hafa á lágum fjárveitingum til menningarmála, vinstri sinnaðir skólamenn sem hafa fullyrt að menntamál hafi verið vanrækt o.s.frv., o.s.frv. Hér hefur verið bent á við þessar umr. að milljarða vantar upp á til skólamannvirkja, heilbrigðismála o.s.frv., o.s.frv. Af þessu frv. mátti marka að íþróttahreyfingin var ekki virt viðlits, vegna þess að framlög til Íþróttasjóðs Íþróttasambands Íslands og Ungmennafélags Íslands voru nákvæmlega hin sömu í krónutölu og í fjárl. þessa árs. Nú hefur hæstv. ráðh. gefið mjög athyglisverða og drengilega yfirlýsingu um að fjvn. eigi að taka það til sérstakrar athugunar að hækka þessar fjárveitingar mjög ríflega. Ég fagna mjög þessari yfirlýsingu. Hún er því athyglisverðari vegna þess, að þetta voru nánast einustu tilmælin sem fjvn. fékk frá hæstv. ráðh. Ég átti reyndar von á því að hæstv. ráðh. hefði skilning á þessum málaflokki - hann er íþróttamálum kunnugur - og mér kom mjög á óvart og ég varð fyrir miklum vonbrigðum að sjá að hann hafði ekki beitt sér fyrir því sem ráðh. að hækka þessa liði. En núna hefur hann gefið grænt ljós á það, að fjvn. sinni þessu með myndarlegum hætti, og ég treysti því, að hann hafi áhrif á samstarfsmenn sína a.m.k. í þessu máli, svo að þeir verði við óskum hans. - En þetta var hliðarspor. Því miður er meginsvipurinn og meginstaðreyndin sú, að á félagsmálaliðnum, menningarmálaliðnum og öllu sem að því víkur eru nánast engar breytingar, engar hækkanir. Stefnubreyting hefur ekki komið fram - nema síður sé - við framlagningu þessa frv. Fjárlagafrv. staðfestir viljaleysi og merkingarleysi þeirra slagorða, sem uppi voru höfð í stjórnarandstöðu þessara flokka, sem gagnrýndu fráfarandi ríkisstj., að þeir vildu sinna menningarlegum og félagslegum verkefnum meira en gert hefur verið. Hvað gert verður í meðförum þingsins er annað mál og kemur í ljós við lokaafgreiðslu þessa frv., en víst er að það verður í öllum aðalatriðum ekki fyrir forgöngu ríkisstj. Í seinni tíð hafa einstaka stjórnmálamenn og jafnvel heilir stjórnmálaflokkar talið sig kallaða til að efla siðgæðið í landinu. Þar hefur legið mikið við og í þeim efnum hefur fáum verið hlíft og allra síst pólitískum samherjum. Nú virðist siðgæðishugmyndum deilt niður samkv. kenningum þessara manna eftir því, hvar í flokki fólk stendur. Þannig þótti það ein helsta forsenda fyrir því að koma þurfti fráfarandi stjórn frá, að hún héldi hlífiskildi yfir siðspillingu hvers konar, neðanjarðarhagkerfi, braski, pólitískri samtryggingu o.s.frv. Versta sökin átti þó að liggja í þeim tvískinnungi, sem á að hafa einkennt stjórnmálamennina af gamla skólanum, að segja eitt, en framkvæma annað, að lofa kjósendum fyrir kosningar, en svíkja þá eftir kosningar.  Við þessa fjárlagaafgreiðslu er fyrst og fremst tvennt til umr.: frv. sjálft og efnahagsráðstafanir ríkisstj., ef ráðstafanir skyldi kalla. En auðvitað tengist þetta tvennt og þetta eru langsamlega stærstu viðfangsefni stjórnmálanna í dag. Helsta krafa fyrrv. stjórnarandstöðuflokka, Alþfl. og Alþb., var að taka kjarasamningana í gildi. Það var hámark siðleysis að brjóta samninga og fella þá úr gildi. Í fyrstu eftir að þessi ríkisstj. settist að völdum voru kjarasamningar að einhverju leyti tekur aftur í gildi, en hvergi þó að öllu leyti, eins og margoft hefur verið sannað og staðfest, m.a. í ræðu hæstv. ráðh. í dag. En að svo miklu leyti sem það var gert, að taka samningana í gildi, var gripið til þess ráðs að auka niðurgreiðslur og fella niður söluskatt og það tekjutap bætt upp með því að seilast í vasa þess fólks sem átti að njóta góðs af gildandi samningum, með aukinni og hertri skattheimtu. Getur þetta kallast siðleg framkoma? Svari því hver sem vill. Skyldi þetta vera heiðarlegt gagnvart kjósendum sem höfðu fengið loforð um að ekki yrði tekið upp úr einum vasanum það sem sett var í hinn? Hvers vegna var gripið til þess að hækka tekjuskattana? Það var vitaskuld af því að þeir eru ekki í vísitölunni. Vísitalan á að vera hlutlaus mælikvarði á framfærslukostnað almennings. Það breytir auðvitað engu, hvort skattarnir eru í vísitölunni eða ekki, fyrir þann sem þarf að greiða þá. Kostnaðarbyrði hans og fjölskyldu hans vex sem því nemur. Eigið fé til framfærslu sér og sínum minnkar sem nemur aukinni skattbyrði. Þetta er auðvitað alveg ljóst. Það er hugsanlega löglegt og tölfræðilega rétt reiknað að fá þá útkomu hjá Hagstofunni, að skattalækkun hafi ekki áhrif á framleiðsluna, af því að slíkt er ekki í vísitölunni, en ekki hefði þetta verið talið mjög siðlegt eða heiðarlegt á máli siðgæðispostula fyrir kosningar. Alþfl. átti sér mjög stór baráttumál í þessari kosningabaráttu. Annað var að afnema eða a.m.k. lækka mjög verulega niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum. Annað er heldur en ekki uppi á teningnum í þessu frv. Nú eru þessar niðurgreiðslur áætlaðar 20 milljarðar á næsta ári. Hitt baráttumálið var að afnema tekjuskatt af öllum almennum launatekjum. Hvað segir í fjárlagafrv. um það? Tekjur ríkissjóðs hækka af beinum sköttum úr 18% í 22%. Auðvitað eru þessir skattar í langmestum mæli teknir af almennum launatekjum almennings. Þetta er launamannaskattur, eins og réttilega var orðað í dag. Með þessari skattheimtu er hvort tveggja gert að leggja tekjuskattsviðauka á allan almenning, sem hefur miðlungstekjur eða meira, og svo hitt, að skattvísitölunni er vísvitandi haldið niðri og langt fyrir neðan það mark sem almennar launatekjur og framfærslukostnaður segja til um. Gert er ráð fyrir í þessu frv. að skattvísitalan verði 143 stig, á sama tíma sem upplýst er að verðbólgan nemur a.m.k. 50%. Skyldu nú slík kosningaloforð kallast siðleg þegar þau koma fram í dagsljósið og efndirnar sjást? Nú hafa þeir Alþfl.-menn stór orð um, að hverfa skuli af þessari braut, og hafa í hótunum við hina flokkana. Óánægja þeirra sannar fyrst og fremst að þeir hafa engu ráðið um gerð þessa frv. Hitt er aftur spennandi, að fylgjast með því, hversu mikið mark verður tekið á þessum yfirlýsingum sigurvegaranna þegar til kastanna kemur. Kjósendur munu taka eftir því, og þá munu siðgæðishugmyndirnar, sem boðaðar voru fyrir kosningar, enn vera í fersku minni. Svo er líka annað meginatriði í þessu spjalli mínu um það sem hafði mikil áhrif í kosningunum. Við skulum ekkert draga fjöður yfir það, að sá áróður, sem hefur verið rekinn hér af hálfu þeirra Alþfl.-manna, hafði áhrif í kosningunum. Það er auðvitað mikil ábyrgð fyrir þessa ungu þm., sem hingað eru komnir eftir að hafa aflað fylgis með þessum hætti, mikil ábyrgð sem fylgir því að standa við allar þessar yfirlýsingar fyrir kosningar. En þessi flokkur, Alþfl., getur auðvitað ekki staðið að myndun ríkisstj., sem grípur til ráðstafana sem fela í sér auknar niðurgreiðslur og hækkun skatta, og sagt svo á eftir: Við erum á móti þessu. - Þessi flokkur getur auðvitað ekki staðið að framlagningu fjárlagafrv. sem stjfrv. og sagt svo á sama tíma: Ja, við erum með þáltill. og frv. um að breyta til í þessum efnum. - Þetta hefði einhvern tíma verið kallað yfirklór og tvískinnungur í meira lagi. Það er að sjálfsögðu af mörgu að taka í þessu fjárlagafrv., sem gagnrýna má, og margt, sem mætti gera aths. við í þeim ræðum sem hér voru fluttar í dag, einkum og sér í lagi í ræðu hæstv. ráðh. Ég skal þó ekki fara mörgum orðum um einstök atriði. Hér hafa aðrir talsmenn Sjálfstfl. gert þau mörg hver að umtalsefni. Ég vil þó að eins nefna jöfnunargjaldið. Í fyrra var lagt sérstakt gjald á innfluttar iðnaðarvörur í þeim tilgangi að efla iðnaðinn og bæta stöðu hans. Þetta gjald hefur núna einfaldlega verið tekið inn í ríkisframlögin og sjálfsögð og eðlileg framlög af hálfu ríkissjóðs hafa verið lækkuð sem nemur þessu jöfnunargjaldi með einni undantekningu. Þessi aðferð er, að ég vil segja, jafnvel fyrir neðan virðingu núv. hæstv. ráðh. Leikurinn með Byggðasjóð er ákaflega forvitnilegur. Skiljanlegt er að þær breytingar, sem gerðar eru á framlögum til Byggðasjóðs, verki illa á þá sem barist hafa fyrir byggðastefnu árum saman. Ég mun út af fyrir sig ekki setja fram efnislega gagnrýni á þessa tilhögun. En það verður þó að segja eins og er, að þarna er verið að fara í kringum tilgang laganna og bregðast því trausti, sem lagt var á þá sem hingað til hafa þóst berjast fyrir byggðastefnu, með því að taka hluta af fjárframlagi Byggðasjóðs til ákveðinna verka, þ.e.a.s. til vegamála, og skerða þannig það ráðstöfunarfé sem sjóðurinn á að hafa. Þá er vert að vekja enn einu sinni athygli á því, að þrátt fyrir að ríkisstj. hafi skorið 10% af öllum framkvæmdasjóðum og hyggist leggja fram frv. í framhaldi af því á næstu vikum, þá er síður en svo að þetta 10% minnkandi framlag til framkvæmdasjóðanna hverfi út, heldur fer það einfaldlega til ríkissjóðs beint, fer í hítina og er notað til þess að greiða stóraukinn kostnað af rekstri ríkisfyrirtækja og ríkisstofnana. Alvarlegasta málið varðandi niðurskurðinn á framkvæmdasjóðunum er auðvitað að framlag til Byggingarsjóðsins er skert um rúmlega 600 millj. kr. Þarna er um að ræða hluta af launaskattinum sem greiddur hefur verið og auðvitað verður greiddur áfram. Um þetta var gott samkomulag á sínum tíma, m.a. við verkalýðshreyfinguna, að þennan skatt skyldi greiða til þess að efla Byggingarsjóðinn. Nú hefur þessi ríkisstj. hinna félagslegu hugsjóna, félagshyggjunnar, tekið þá einhliða ákvörðun, kannske þó í samráði og víðtæku samstarfi við launþegahreyfinguna, að skerða hlut Byggingarsjóðs og láta þessar 600 millj. - rúmlega þó - renna beint í ríkissjóð. Ekki er þetta þó í samræmi við þá stefnu sem boðuð hefur verið, m.a. af hæstv. félmrh., um eflingu Byggingarsjóðsins. Í frv. má sjá lækkun á framlagi til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis, lækkun til Byggingarsjóðs verkamanna, lækkun til Styrktarfélags lamaðra og fatlaðra. Fjárveiting til Styrktarsjóðs vangefinna stendur í stað og nú er gengið út frá því eins og það sé sjálfsagt, að sjúklingar skuli taka aukinn þátt í lyfjakostnaði og sérfræðingaaðstoð. Það gekk ekki svo lítið á þegar fráfarandi ríkisstj. hugðist fara þá leið að láta sjúklinga í vissum tilfellum taka þátt í greiðslu á lyfjakostnaði. En nú eru málsvarar hinna minni máttar og félagshyggjunnar hvergi sjáanlegir og ekki er annað að heyra en það sé fullt samkomulag um þessa ráðstöfun hjá stjórnarflokkunum.a.m.k. hafa talsmenn Alþfl. og Alþb. ekki séð ástæðu til þess að hreyfa aths. við þessa ákvörðun. Herra forseti. Yfir öllu þessu vofir verðbólgudraugurinn, hrikalegri og bólgnari en nokkru sinni fyrr. Verðbólgan er auðvitað mál málanna. Við skulum láta liggja milli hluta af hvaða völdum hún vex eða hverjum sé um að kenna, en ég leyfi mér að fullyrða að það er sennilega og því miður gleggsta veikleikamerki þingræðis og þingkjörinna stjórna, hversu illa og lítið stjórnmálamönnum hefur gengið að ráða við verðbólgudrauginn. Þar geta stjórnmálmenn kennt sjálfum sér að mestu um. Þeir hafa flotið sofandi að feigðarósi, verið eftirgefanlegir á örlagastundum og látið undan þrýstingi hagsmuna- og þrýstihópa og þeir hafa sem þm. dregið sífellt úr styrk Alþingis og völdum þess. Ég skal segja það mjög hreinskilnislega, að ég hef haft af því miklar áhyggjur þegar lýðræðislega þingkjörin stjórn er að lýsa því yfir, að hún muni hafa víðtækt samstarf við hin og þessi samtök, hversu góð sem þau eru. Auðvitað er gott að hafa samráð, en stjórnleysi er afleitt, og það er hlutverk þingkjörinnar stjórnar að stjórna. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir okkur öll, sem berum hag Alþingis og þingræðis fyrir brjósti, þegar smám saman dregur úr völdum og áhrifum þingsins, þegar þessi völd færast meir og meir út í bæ, sterk hagsmunasamtök eru farin að ráða ferðinni meira og minna. Við hljótum öll að hafa áhyggjur af þessu, hvar í flokki sem við stöndum. Við skulum líka gera okkur grein fyrir því, að í augum kjósenda fer ekki lengur að vera spurning um það, hvaða stjórnmálaflokkur á sök í þessu verðbólgubáli eða hver sé við völd hverju sinni. Þeir munu hafa hina mestu skömm á stjórnmálaflokkunum öllum þegar verðbólgan hefur lagt þá alla að velli og hverja ríkisstjórnina á fætur annarri. Og það verður gersamlega þýðingarlaust að hefja einhverjar kappræður um það hér í þingi eða í kosningabaráttu, hver hafi brugðist og hver hafi svikið. Það verður kveðinn upp sameiginlegur dómur yfir okkur öllum - dómur sem lýsir vonbrigðum og vantrú á hlutverki stjórnmálamanna, þings og ríkisstj. Og hvaða afleiðingar mun þetta hafa? Verðbólgan mun að sjálfsögðu dafna áfram með öllum sínum kvillum, spákaupmennsku, spillingu og óréttlæti, þingið og trúin á lýðræðislega stjórn mun og gjalda þess. Það kallar á stjórnleysi, upplausn og ringulreið sem kippir stoðunum undan því heilbrigða og lýðræðislega þjóðfélagi sem við höfum hér þrátt fyrir allt. Mér finnst vera kominn tími til að allir þeir, sem fást við stjórnmál, hvar í flokki sem þeir standa, taki höndum saman til þess að varðveita þingræðið og lýðræðið og þeir hefji sig upp fyrir flokkadrætti og atkvæðaveiðar og geri það sem gera þarf. Mér er alveg sama hvort þar er að verki ríkisstj., sem skipuð er öðrum flokkum en mínum flokki. Hafi hún kjark og vit til þess að taka á málunum af skynsemi og raunsæi, þá mun ég a.m.k. fyrir mitt leyti ekki leggja stein í götu hennar. Fjárlagafrv., þessi umr. og sá meiri hl., sem að þessari ríkisstj. stendur, er því miður sorglega langt frá þessu marki. Þjóðin hefur.horft nánast agndofa á það sjónarspil, sem farið hefur fram í þingsölum að undanförnu. Hér hafa menn verið að karpa út af hinum ómerkilegustu málum. Það er verið að halda klukkutíma umr. uppi um það, hvort ráða skuli blaðafulltrúa hjá ríkisstj. eða ekki. Það virðist vera aðalmálið í augum almennings og fjölmiðla, hvort þingið muni skipa einhverjar rannsóknarnefndir eða ekki. Og nú liggur hér fyrir fjárlagafrv. yfirfullt af fyrirvörum, og því hefur verið lýst, að ágreiningur sé um öll stærstu mál þessa frv. Það felur ekki í sér neina stefnu - alls enga stefnu, engar sameiginlegar till. og enga fyrirsjáanlega heildarlausn á verðbólguvandanum. Það sjáum við á því, að þrátt fyrir þær ráðstafanir, sem þessi ríkisstj. greip til nú í sept. og áttu að vera fyrsti áfanginn og áhrifarík aðferð til þess að draga úr verðbólguhraðanum, stefni allt í 14% kauphækkun 1. des. Þetta er harmleikur og ógæfa sem öllum mönnum rennur til rifja. Allir sögðu á s.l. sumri, að það þyrfti að mynda ríkisstj. til að stöðva verðbólguna. Sjálfstfl., sem er stærsti flokkur þjóðarinnar með víðtæk áhrif, vildi taka þátt í þeirri baráttu en aðrir töldu það þjóna sínum pólitíska tilgangi að halda þeim flokki utan stjórnar. Nú hefur komið í ljós, að stjórnarflokkarnir hafa hvorki vit né þrek til þess að standa að erfiðum ákvöðunum, sem eru óhjákvæmilegar í þessari baráttu, og þrátt fyrir bráðabirgðaráðstafanir í sept., eins og ég sagði áðan, æðir verðbólgan áfram. Verkalýðshreyfingin talar um það núna opinskátt, að hugsanlegt sé að gefa eftir kauphækkun 1. des. Þessu ber að sjálfsögðu að fagna. Það hefði verið betur að verkalýðshreyfingin hefði uppgötvað þetta fyrr og hafið sig yfir flokkadrætti og þjónkun við einstaka pólitíska flokka í þessu landi, tekið ábyrgt á málum fyrr á þessu ári. Þá hefði staðan e.t.v. verið örlítið betri. En ef verkalýðshreyfingin ber gætu til þess að taka þátt í því að leysa verðbólguna nú á næstunni, þá mun Sjálfstfl. ekki gagnrýna ríkisstj. ef hún fer inn á þá braut að skerða verðbótavísitöluna um næstu mánaðamót. Og Sjálfstfl. mun yfirleitt ekki gagnrýna þessa ríkisstj. ef henni auðnast að grípa til skynsamlegra og raunhæfra ráðstafana. Það spáir því miður hins vegar ekki góðu, hvernig að þessari fjárlagagerð er staðið, og ég kvíði framhaldinu.



Herra forseti. Þegar hv. þm. Sighvatur Björgvinsson talaði hér í dag lýsti hann stefnu þingflokks Alþfl. varðandi frv. það til fjárl. sem hér er til umr., og um það hefur ekki verið hinn minnsti ágreiningur í okkar hópi. Það hefur verið vitað, og hæstv. fjmrh. hefur vitað það frá því að hafist var handa um að semja þessa bók, að Alþfl. er andvígur þeirri gríðarlegu hækkun, sem fram kemur til landbúnaðarmála og nemur alls um 26 milljörðum kr., það vill hann lækka. Það hefur líka verið vitað frá upphafi, og hæstv. fjmrh. hefur einnig vitað það frá því að hafist var handa um að semja það sem í þessari bók stendur, að sú hækkun tekjuskatts, sem fram kemur þar, er í andstöðu við stefnu Alþfl. Ég endurtek það enn, að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson lýsti stefnu og álit á efni þessarar bókar, sem við stöndum öll að, og þetta hefur verið vitað frá upphafi. Það er svo annað mál, að það kann að koma stjórnarandstæðingum í Sjálfstfl., t.a.m. síðasta ræðumanni, á óvart að það skuli vera stjórnmálaflokkur hér í þessu húsi sem leyfir sér að vera sömu skoðunar eftir kosningar og hann var fyrir kosningar. Það virðist svo vera, að þetta sé nýjung sem hv. þm. hafi ekki þekkt til áður. Það, sem við erum að gera, er þetta og þetta eitt: Við höfðum á stefnuskrá okkar í vor ákveðna stefnu í landbúnaðarmálum. Sú stefna er svo þekkt, að henni þarf ekki að lýsa. Við höfum einnig haft stefnu í skattamálum. Þessir tveir liðir hafa forgang. Það hefur verið vitað frá því að hafist var handa - til að segja það enn - um samningu þessarar bókar, að við lítum á þetta sem aðalatriði í afstöðu til þessa frv. Ég verð þó að segja, t.a.m. eftir að hafa hlustað á ræðu hv. þm. Lárusar Jónssonar hér í dag, að mér sýndist hann einkum vera á móti þrennu að því er varðar þetta fjárlagafrv. Hann er á móti þenslu, hann er á móti verðbólgu og hann er á móti niðurskurði! Ég hygg að að öllu samanlögðu sé ljóst að þessi þrenning gengur engan veginn upp. Hæstv. fjmrh. veit mætavel, að hann hefur fullan stuðning okkar í Alþfl. í þeirri niðurskurðarviðleitni, sem fram kemur þrátt fyrir allt í þessu frv., og hann hefur fullan stuðning okkar einnig við þau almennu markmið, sem hann lýsti í inngangi ræðu sinnar í dag. Hitt er svo annað mál og það er alveg rétt, að stjórnarflokkarnir eru ekki sammála um mörg meginatriði í þessari bók. Það kann að vera nýjung í stjórnmálum í þessu landi, að menn kasti ekki þegar fyrir róða eftir kosningar því sem þeir sögðu fyrir kosningar. Okkar nýja siðferði, sem var gert að umræðuefni í síðustu ræðu, felst m.a. í því, að við köstum ekki fyrir róða strax eftir kosningar því sem við sögðum fyrir kosningar. Mér kemur svo sem ekki á óvart að sjálfstæðismönnum þyki þetta kúnstugt og komi þetta spánskt fyrir sjónir, en engu að síður er þetta kjarni málsins og við ætlum að standa á m.a. þessum tveimur meginþáttum þessa frv., sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson lýsti í dag og ég endurtek enn. Í þessu landi búum við við samsteypustjórnir. Því fylgja sennilega margir kostir, en því fylgja einnig verulegir gallar, m.a. myndast ekki hreinar flokksstjórnir að kosningum loknum og flokkar verða að slá af. Þeir verða að meta það hverju sinni, hvort þeir fái svo mikið af sínum málum í gegn að það réttlæti stjórnarþátttöku. Það er það sem við erum að gera, og það sem meira er, við erum ekki að gera það á bak við luktar dyr nefndar, við erum að gera það fyrir opnum tjöldum hér í þingsölum, og það verður m.a. viðfangsefni næstu vikna. En það er engu að síður eðli samsteypustjórna eins og þessarar, að þær eru myndaðar af ólíkum flokkum. Alþfl. er ekki Framsfl. - guði sé lof - og þegar þrír flokkar vinna saman þá gerist það með þessum hætti. Þetta mat verðum við að leggja á hinar pólitísku hliðar hverju sinni. Við erum aðilar að þessari ríkisstj. Við viljum styðja fjmrh., ekki síst þau almennu markmið sem hann lýsti hér í dag, og verði efndirnar skyldar þeim almennu markmiðum sem hann lýsti hér í dag, þá gengur þetta, ef ekki, þá er voðinn vís, og er auðvitað öllum um það kunnugt. Ég sagði, að við í Alþfl. styðjum fjmrh. í þeirri niðurskurðarviðleitni sem þrátt fyrir allt kemur fram í þessu plaggi. Mig langar til að reifa hér hugmyndir - lauslega þó - um enn frekari niðurskurð, sem ég hygg að að skaðlausu megi gera. Ég tek það fram, að á þessu stigi er einungis um lauslega reifun að ræða. Ég er sammála því sem fram kom hjá hv. þm. Pálma Jónssyni, að ríkisbáknið er bæði orðið allt of stórt og allt of dýrt. Nú síðast var verið að leggja til, fram hjá fjárveitingavaldinu þó, að bæta við blaðafulltrúa ríkisins. Það á að kosta 11.8 millj. kr. Ég tel sjálfsagt að skera þennan lið niður og hygg raunar að það verði gert. Ég er einnig sammála hv. þm. Pálma Jónssyni um að aðalskrifstofur rn. eru orðnar allt of dýrar. Hækkun þar á milli ára er allt of mikil og þar má að skaðlausu skera niður. Sömuleiðis virðist af þessari bók, að kostnaður við sendiráð erlendis sé orðinn of mikill. Þar má skera. Rannsóknaráð ríkisins kostar 63 millj. Gagnsemi stofnunarinnar er raunar mjög dregin í efa. Mörg af verkefnum hennar má fela öðrum, menntmrn. eða rannsóknastofnunum atvinnuveganna. Þar sýnist mér að megi spara verulega. Stjórnskipaðir prófdómarar eru með 40 millj. kr. í þessari bók. Ég hygg að það væri skaðlaust og án mikilla fórna fyrir þjóðina, þó að þessi liður væri alfarið skorinn niður. Að því er tekur til landbúnaðarmála: Gert ráð fyrir 310 millj. kr. til Búnaðarfélags Íslands, yfirstjórnin ein kostar 93 millj. Þetta framlag mætti lækka a.m.k. um 100 millj. án þess að það sæi, að ég hygg, högg á vatni. Rannsóknastofnun landbúnaðarins er gert ráð fyrir að fái 1/2 milljarð kr. Það framlag mætti einnig lækka mjög verulega án þess að miklum skaða ylli, að ég hygg. Landnám ríkisins er með 61 millj. Landnámi lauk hér fyrir u.þ.b. 1000 árum. Ég er ekki viss um að þessi liður sé ýkjagagnlegur! Stofnlánadeild landbúnaðarins fær 643.5 millj. kr. Öllum er kunnugt um að það er offjárfesting í landbúnaði. Vandinn í landbúnaðinum er allur annar en virðist koma fram í þessum lið. Þessi framlög mætti auðvitað skera mjög verulega niður og jafnvel alveg. Jarðræktarframlög í landi, sem offramleiðir landbúnaðarvörur, eru 1.1 milljarður. Hér mætti höggva mjög verulega af. Uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir nema 5.35 milljörðum kr. Ekki veit ég hversu langt væri hægt að ganga á þessu stigi, en áreiðanlegt er að mjög verulega mætti skera þær niður. Styrkir til búfjárræktar nema 188 millj. kr. Þar má skera að skaðlausu. Yfir höfuð talað eru ýmsir liðir, sem lúta að landbúnaðarmálum í þessari bók, sem mega missa sín. Sumir mega jafnvel falla alveg niður. Allt væri það í þá viðnámsátt, sem fjmrh. hefur boðað almennum orðum. Ég vænti þess, að mikið af þessu a.m.k. taki hann til gaumgæfilegrar athugunar. Gert er ráð fyrir bændaskóla í Odda, 5 millj. kr. Ég sé ekki að það vanti nokkurn bændaskóla í Odda, það vanti kannske eitthvað annars staðar frekar. Svona má halda áfram. Framleiðslueftirlit sjávarafurða, þar er gert ráð fyrir 430 millj. kr. rúmum. Það er áreiðanlegt, að hér má skera niður mjög verulega. Fiskveiðasjóður, þar er gert ráð fyrir 1.2 milljörðum kr. Það er þegar offjárfesting í sjávarútvegi og hún mikil. Að skaðlausu mætti lækka mjög verulega framlög til þessa sjóðs. Önnur atriði eru smærri. Hér hafa verið taldir upp nokkrir liðir, sem samanlagt mynda háa tölu. Allt eru þetta liðir sem verulega má höggva á, sem gengi verulega í þá viðnámsátt sem hæstv. fjmrh. lýsti í dag. Ég hygg að sé hann trúr sínum almennu markmiðum, sem ég veit að hann er, þá sé hann mér sammála um að allt séu þetta liðir sem meira og minna mætti taka til athugunar í niðurskurðarskyni. Þetta eru raunar almennar ábendingar. Eitthvað af þessu verður flutt í tillöguformi taki fjvn. ekki þessar aths. til greina, sem auðvitað kemur til með að reyna á. Þetta er þó tilraun til þess að leggja inn í þessar umr. hugmyndir um enn frekari niðurskurð. Það er vissulega það sem við erum að reyna að stefna að. Fjárlagafrv. er of bólgið - allt of bólgið. Bólgið fjárlagafrv. veldur verðbólgu, um það erum við öll sammála. Ég tek heils hugar undir niðurlagsorð hv. þm. Ellerts B. Schram, sem hann viðhafði hér áðan, að skaðinn, sem er að gerast hægt og hægt í okkar samfélagi, er voðalegur. Þessi verðbólga er smátt og smátt að grafa undan bæði stjórnarstofnunum og almennu fjármálasiðferði í landinu. Brask og spilling hvers konar blómgast. Það er rétt hjá honum. Ég veit þess vegna að þrátt fyrir öll almennu orðin, sem hann notaði hér áðan, getur hann, og væntanlega fleiri í þessum sal, verið mér sammála um flesta liði og við getum almennt tekið höndum saman um að skera niður og spara. Það er það sem þarf að gera við þessa bók, miklu frekar en hún á þessu stigi málsins gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður hefur gefið hæstv. fjmrh. holl ráð um það, hvernig eigi að skera niður útgjöld á fjárlögum ríkisins. Það var dálitið einkennandi við þessa upptalningu, að það voru aðallega útgjöld, sem varða þýðingarmikla þætti í undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar, bæði í landbúnaði og sjávarútvegi. Ég skal ekki gera lítið úr þessu hjartans máli hv. þm., að ríkisstj. hafi ekki blaðafulltrúa, eða úr prófdómendunum sem hann vill líka skera niður. En mér fannst þessi upptalning nokkur vottur þess, hve þessi hv. þm. lítur grunnhyggnum augum á hinn raunverulega vanda sem við er að glíma. Það kann að vera, að hægt sé að skera niður hluti sem þessa, kannske að öllu leyti eða einhverju leyti, og það má lengi tína upp slíkt. En það, sem er aðalatriðið, er að gerður verði uppskurður, eins og það hefur verið orðað í þessum umr., á stærstu útgjaldaliðunum, sem nema samtals um 50% af útgjöldum fjárlaga, þ.e.a.s. á menntamálum og trygginga- og heilbrigðismálum. En það þarf að gera uppskurð sem þýðir í mínum huga að gjörbreyta þarf skipulagi þessara mála með það fyrir augum, að þjónað sé eins vel og áður þeim verkefnum, sem þarna er um að ræða, en með öðrum hætti og breyttu skipulagi. Hæstv. fjmrh. hóf ræðu sína í dag á því að lýsa hve mikill vandi væri á höndum fyrir hann, fyrir Alþ. og þjóðina í heild. Ég vil ekki draga neitt úr þessum vanda. Ég held að öllum sé ljóst, að okkur er mikill vandi á höndum. Auðvitað er fjmrh. mikill vandi á höndum og vandinn er sá, að það þarf að bregðast við þeirri verðbólguþróun, sem hér ríkir og hefur ríkt á undanförnum árum og er nú í hámarki. En það verður ekki gert nema með margháttuðum aðgerðum. Það þarf að móta heildarstefnu í þessum málum, og það er ekki hlaupið að því að gera slíkt. Það verður í grófum dráttum að gerast með tvennu móti: Það verður annars vegar að gerast með því, að gerðar séu sérstakar skammtímaráðstafanir til þess að afstýra aðsteðjandi vanda. En það verður einnig að gera langtímaráðstafanir, sem miða að því að ráðast að rótum vandans. Þetta stóra vandamál verður ekki leyst nema það sé tekið slíkum tökum. Og hver eru svo viðbrögð núv. hæstv. ríkisstj.? Það er ekki sanngjarnt að dæma núv. ríkisstj. eftir langtímaráðstöfunum, ríkisstj. hefur setið svo skamman tíma, enda bólar ekki enn að mínu viti á neinum langtímaráðstöfunum. En það má nokkuð marka af þeim skammtímaráðstöfunum, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir og komið í framkvæmd, hvert stefnir í þessum málum. Þá hef ég í huga bæði ráðstafanir ríkisstj. á s.l. hausti með brbl., sem þá voru gefin út, og svo það frv., sem hér liggur fyrir, en þær ráðstafanir, sem þar er leitast við að gera, eru ekki nema í mesta lagi skammtímaráðstafanir. Það er ekki neitt þar að finna, sem markvisst vegur að rótum þess vanda sem við er að glíma. Mest er um vert að öll sú viðleitni, sem við er höfð, stefni í rétta átt. Við getum ekki gert kröfu til þess, að hæstv. ríkisstj. leysi þann vanda, sem við er að glíma, í einni svipan, en við getum gert kröfu til þess, að það, sem gert er, stefni þó í rétta átt. Því miður er því ekki að heilsa með þær bráðabirgðaráðstafanir, sem voru gerðar á s.l. hausti. Það, sem einkennir þær, er fyrst og fremst að vandinn er aukinn frá því sem var, og síðan á að taka til að leysa vandann, en því miður er það ekki gert með réttum aðferðum. Í raun og veru er anað út í loftið, í þveröfuga átt við það, sem hefði þurft að fara til þess að mæta aðsteðjandi vanda: verðbólgunni. Ég skal ekki vera fjölorður nú um þessi efni. Ýmsir þeir flokksbræður mínir, sem hafa talað á undan mér, hafa komið að einstökum þáttum þessa máls og lýst þeim. Ég sagði áðan, að það frv., sem hér liggur fyrir, mótaði ekki á neinn hátt neinar langtímaráðstafanir, en að svo miklu leyti sem um viðbrögð væri að ræða gegn verðbólgunni, þá væru þau skammtímaráðstafanir. Menn hafa hér í löngum umr. rætt þessar ráðstafanir. Það eru ekki margir, sem hafa lagt áherslu á gildi þeirra. Þó verður að segja það, að þeir Alþfl.-menn sem hér hafa talað, hafa sagt að þeir væru samþykkir sumum atriðum í þessu fjárlagafrv. Þetta á bæði við um hv. síðasta ræðumann og hv. þm. Sighvat Björgvinsson. Sighvatur Björgvinsson taldi upp í fjórum töluliðum þau atriði, sem hann kvað þá Alþfl.-menn vera sammála hæstv. fjmrh. um og frv. fjallaði um. Það var í fyrsta lagi, að dregið væri úr umsvifum hins opinbera. Í öðru lagi mörkuð fjárfestingarstefna. Í þriðja lagi dregið úr rekstrarútgjöldum ríkissjóðs og ríkisstofnana. Og í fjórða lagi stöðvun skuldasöfnunar ríkisins. Ýmsir ræðumenn og þ. á m. sjálfstæðismenn, hafa komið inn á flest þessi atriði. Ég skal ekki neita því, að hæstv. fjmrh. sýnir viðleitni í þessa átt. En ég vil halda því fram, að það, sem stefnir í rétta átt, eigi það allt sammerkt að allt of skammt sé gengið. Sannleikurinn er sá, að þessi viðleitni hæstv. fjmrh. ber svipmót af því, að við séum að ræða fjárlagafrv., sem stefni að því að koma verðbólgu - við skulum segja úr 10% niður í 7–8%. En það er auðvitað alveg gagnslaust að taka þannig á þeim vanda, sem við er að glíma. Við erum ekki svo vel á vegi staddir, að það dugi að miða ráðstafanir við það að lækka dýrtíðina kannske um 2–3%. Við lifum við verðbólgu, sem nú hefur náð 50%, og þegar svo er komið verður að beita allt öðrum aðferðum, miklu markvissari og stórtækari en ef við byggjum við verðbólgu sem næmi 10%. Eitt af því, sem er grundvöllur þess að árangur náist í baráttunni fyrir verðbólgunni, er að almenningur í landinu hafi þá skoðun, að raunverulega sé verið að gera eitthvað sem umtalsvert er. Það geta engin stjórnvöld, engin ríkisstj. ráðið við þennan vanda nema skapa það andrúmsloft og það almenningsálit sem eitt getur náð að vinna bug á verðbólgunni. Í þessum umr, hafa talað tveir hv. þm. Alþfl., hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, formaður þingflokks Alþfl., og hv. 7. þm. Reykv., Vilmundur Gylfason. Vilmundur Gylfason hóf sína ræðu á að lýsa því yfir, að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefði í ræðu sinni lýst stefnu þingflokks Alþfl. og ekki væri minnsti ágreiningur í flokknum um það sem hv. þm. sagði. Það er ákaflega gott að fá þessar upplýsingar inn í þessar umr. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, eins og raunar hv. 7. þm. Reykv., Vilmundur Gylfason, ræddi einkum um tvö ágreiningsefni við hæstv. fjmrh.: annars vegar skattastefnuna og hins vegar um landbúnaðarmálin. Form. þingflokks Alþfl. var alllangorður um skattastefnuna. Það var ágætt að hlýða á hann telja fram rök okkar sjálfstæðismanna í skattamálum. En það er ekki nóg að gera slíkt. Það er ekki nóg að hafa sömu stefnu og við sjálfstæðismenn í þessu efni. Ef hv. þm. er nokkur alvara með því, sem hann segir, þá verður hann að fylgja eftir skoðunum sínum með baráttu, eins og við sjálfstæðismenn gerum í þessum efnum. Ef hann gerir það ekki hlýtur maður að ætla, að hér sé um sýndarmennsku að ræða, vegna þess að hér er að sjálfsögðu um algert grundvallaratriði að ræða. Ég átti von á því, að formaður þingflokks Alþfl. segði, að stjórnarsamstarfinu væri lokið ef ekki yrði farið að vilja þeirra Alþfl.-manna í þessu máli, fyrst þeir setja það svo mjög á oddinn sem form. þingflokks Alþfl. sagði. Ég geri greinarmun á því hvort maður, sem gefur yfirlýsingar eins og Sighvatur Björgvinsson gerði hér í umr. í dag, er formaður þingflokks eða ekki. Ég leit svo á, að hann talaði í nafni þingflokks Alþfl., og hv. 7. þm. Reykv., Vilmundur Gylfason, staðfesti það í ræðu sinni áðan. Hvers vegna sagði formaður þingflokks Alþfl. ekki, að slíkt grundvallarmál sem þetta varðaði stjórnarslitum? Það getur hver og einn svarað þessari spurningu fyrir sig. Hv. 7. þm. Reykv., Vilmundur Gylfason, sagði, að það kynni að vera nýjung að stjórnarflokkar væru ekki sammála. Nei, það er engin nýjung að stjórnarflokkar séu ekki sammála, en venjulega þegar deilt er um grundvallaratriði og svo veigamikil sem það mál sem Sighvatur Björgvinsson gerði einkum að umræðuefni, þá verður ágreiningur um slík mál til þess, að til stjórnarslita getur komið, ef eitthvað er meint með slíku tali sem formaður þingflokks Alþfl. hafði uppi í þessum umr. Ég hefði haft tilhneigingu til þess að víkja að einstökum þáttum þessa fjárlagafrv., en þeir sjálfstæðismenn, sem hafa talað á undan mér, hafa minnst sérstaklega á suma þeirra málaflokka, sem ég hefði komið inn á, svo ég sé ekki ástæðu til að vera að orðlengja um það, sem sérstaklega hefur verið rætt hér af þeirra hálfu, og lengja þannig umr. En ég get samt ekki komið hér upp án þess að víkja sérstaklega að einum málaflokki - það eru orkumálin - og að sérstökum þáttum þeirra. Þá kem ég fyrst að framlagi til Orkusjóðs, eins og gert er ráð fyrir að það verði samkv. þessu fjárlagafrv. Gert er ráð fyrir, að til styrkingar dreifikerfis í sveitum verði veittar 150 millj. kr., en hér er um ákaflega mikið og brýnt verkefni að ræða. Orkuráð hefur látið fara fram athugun og rannsóknir á því, hvert umfang þessa verkefnis er. Óhætt er að fullyrða, að það mundi kosta a.m.k. 10 milljarða. Hér er um að ræða svo brýnt verkefni, að til vandræða horfir í ýmsum sveitum landsins. Ég hygg að það þurfi að athuga þetta mál betur. Til jarðhitaleitarlána er gert ráð fyrir 350 millj. Það er upphæð, sem er í algeru lágmarki til þess að hægt sé að hagnýta að fullu þá jarðbora, sem fyrir hendi eru. Sumir telja að koma þurfi til fleiri jarðborar vegna þess, hve það er þýðingarmikið verkefni að leita að jarðhitanum. Lán til hitaveituframkvæmda eru upp á 350 millj., en ef vel ætti að vera ætti frekar að telja þessa upphæð í milljörðum. Til sveitarafvæðingar er ekki gert ráð fyrir nema 130 millj., sem er gert ráð fyrir að sé varið til heimtauga í sveitum landsins, sem rafvæddar hafa verið. Nú kann að vera, að ýmsum finnist það skjóta nokkuð skökku við að ég skuli fara þessum orðum um þennan þátt fjárlagafrv., þegar augljóst er eins og ég sagði, að ekki er nægilega að gert í viðleitni til að vega á móti verðbólguþróuninni með því að endurskipuleggja ríkisfjármálin og spara og draga úr þar sem hægt er. En það verður að leggja ríka áherslu á það, að þegar það er gert má það ekki vera af handahófi. Verkefnin eru misjafnlega brýn og framkvæmd þeirra hefur mismunandi áhrif. Þegar t.d. er verið að tala um að koma á jöfnuði í viðskiptunum við útlönd, þá er að sjálfsögðu eitt af því, sem hefur mikla þýðingu, að spara gjaldeyri. Fátt sparar hann í ríkara mæli en að taka t.d. jarðvarmann í notkun til upphitunar húsa. - Nú veit ég að hæstv. iðnrh. hefur áhuga og vilja til þess að hér verði bætt úr. Ég vona, að honum verði vel ágengt í þeirri viðleitni, og ég vona, að allir styðji þá viðleitni. Ég vil af sérstökum ástæðum víkja að byggðalínum. Tekið er fram í grg. með fjárlagafrv., að gert sé ráð fyrir að 1313 þús. kr. eða 1.3 milljarðar fari til Vesturlínu á næsta ári. Ég vil vekja athygli á því, að þegar Orkubú Vestfjarða var stofnað var gert ráð fyrir að þessari byggðalínu yrði lokið fyrir árslok 1979, en til þess að svo geti orðið þarf um 4 milljarða kr. Mér er kunnugt um hugmyndir um að láta þessa framkvæmd taka lengri tíma, um tvö ár, en til þess að svo geti orðið þarf 2 milljarða kr. á þessu ári. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta. Ég mun bera fram sérstaka fsp. um þetta mál og ræða málið frekar þegar þar að kemur. Ég get svo að lokum ekki látið hjá líða að minnast á verðjöfnunargjald af raforku. Í grg. með frv. segir: „Tekjur af verðjöfnunargjaldi renna óskiptar til Rafmagnsveitna ríkisins eins og lög gera ráð fyrir.“ Við þetta er að athuga, að gildandi lög gera ráð fyrir að verðjöfnunargjaldið renni til Rafmagnsveitna ríkisins sem svarar 80%, en til Orkubús Vestfjarða 20%. Það er ekki rétt, sem segir í grg. fjárlagafrv., að samkv. gildandi lögum eigi þetta allt að renna til Rafmagnsveitna ríkisins. Samkv. gildandi lögum, sem samþ. voru á Alþ. 19. des. s.l., eiga tekjur af verðjöfnunargjaldi að ganga til þessara tveggja aðila í þeim hlutföllum sem ég greindi frá. Villan er í grg. með frv., en í sjálfu frv. er gert ráð fyrir að öll upphæðin gangi til Rafmagnsveitna ríkisins, eða 1210 þús. kr. Ný þykist ég vita að hæstv. fjmrh. hljóti að vera mér sammála um að það séu mistök að setja inn í grg. frv. það sem ég sagði áðan, að þessi upphæð ætti að öllu leyti að ganga til Rafmagnsveitna ríkisins samkv. gildandi lögum, því að svo er ekki í gildandi lögum. Ég vil því leyfa mér að vona að þetta verði leiðrétt og skipting þessa fjármagns fari fram samkv. gildandi lögum. Og ég vil leyfa mér að óska svars hæstv. fjmrh. um það, hvort þetta verði ekki leiðrétt, því að ég verð að segja eins og er, að ég get ekki látið mér til hugar koma að núv. ríkisstj. ætli að breyta þeirri stefnu, sem fyrrv. ríkisstj. markaði í þessu efni og var ein af forsendunum fyrir því, að Orkubú Vestfjarða var stofnað. Herra forseti. Ég sagði áðan, að ég hefði haft tilhneigingu til þess að koma að ýmsum öðrum málaflokkum en orkumálunum, en eins og ég sagði þá, hafa aðrir komið inn á þá málaflokka, sem ég hafði hugsað mér sérstaklega að koma inn á. Ég vil ekki lengja þessar umr. með því að vera að endurtaka eitthvað af því, sem áður hefur verið sagt.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. kynnti fyrirætlanir ríkisstj. í efnahagsmálum í stefnuræðu, svo sem venja er til. Í stefnuræðu sinni komst hann svo að orði á einum stað: „ Ríkisstj. mun leggja áherslu á að draga markvisst úr verðbólgunni með því að lækka verðlag og tilkostnað, draga úr víxlhækkunum verðlags og launa og halda heildarumsvifum í þjóðarbúskapnum innan hæfilegra marka.“ Eins og að líkum lætur ætti fjárlagafrv. að vera nánari útfærsla á þessari stefnumörkun í efnahagsmálum. Fjárlagafrv. eru það yfirleitt, og þess ber að geta, að þau eru það tæki, sem ríkisstj. hefur í baráttunni við verðbólguna, sem eitt getur skilað árangri. Á hinn bóginn eru fjárlög eins og þau, sem hér eru til umr., sem sett eru saman flausturslega og af sundurleitum kröftum, hættulega eldfim á verðbólgubálinu þegar farið er með ríkisfjármálin af því kæruleysi sem hér er gert. Ég verð að segja það, að vegna þeirra kynna, sem ég hef haft af fjárlagagerð nú í nokkur ár, hef ég fylgst af athygli með þeim ræðum, sem hæstv. fjmrh. og þeir, sem ég hef haldið vera stuðningsmenn ríkisstj., hafa flutt hér um þetta mál. Og ég verð að segja það, að ég hef fyllst nokkrum kvíða um að það, sem hér er að gerast í efnahagsmálum, komi alls ekki heim og saman við þá stefnumörkun og þær frómu fyrirætlanir, sem hæstv. forsrh. gaf yfirlýsingu um í stefnuræðu sinni. Það er fleira en þær ræður, sem hér hafa verið fluttar, sem veldur mér nokkrum áhyggjum. Ég verð að segja það, að á þeim stutta tíma, sem ég hef haft aðstöðu til að fylgjast með störfum þessa þings, hafa þau verið að minni hyggju afar einkennileg. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hélt hér langa tölu í dag. Það var eitt af stóru stefnumálunum í ræðu hans, að Alþfl. væri á móti miklum opinberum framkvæmdum, það ætti að draga úr þeim skilyrðislaust. Mér er því nokkur spurn og það hefur valdið mér heilabrotum, af hvaða tilefni hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir flytur Frv. í þinginu um Framkvæmdasjóð öryrkja. Er það til þess að storka fjmrh., er það til þess að útfæra nánar stefnu þingflokks Alþfl. að hún gerir till, um að hafa tiltækar 1000 millj. kr. á ári til þess að byggja upp stofnanir fyrir þroskahömluð börn? Ég er ekki að segja að það sé ónauðsynlegt verkefni sem hér er rætt um, en þetta skýtur áreiðanlega skökku við þær hugmyndir, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur í þessu efni. Skólar fyrir þroskahömluð börn fengu í fjárl. 1977 15.9 millj. kr. Fjárveitingin var að vísu hærri, en af ýmsum erfiðleikaástæðum í menntmrn. og hjá þeim, sem þessum málum áttu að stjórna, var ekki hægt að eyða öllu því, sem var veitt til þessara mála. Til framkvæmda í þessum efnum eru á árinu 1978 60 millj. kr. og í fjárlagafrv., sem hér er til umr., er sú tala tekin upp óbreytt, 60 millj. kr., en til þess að fullnægja öllu réttlæti og styðja sem best að skoðunum formanns þingflokks Alþfl. er hér flutt frv. um að verja til þessara hluta 1000 millj. kr. á ári. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson flutti líka stefnumarkandi ræðu fyrir sinn flokk, ekki til þess að styðja einstaka þætti fjárlagafrv., heldur til þess að gera aths. við ýmsa þætti þess. Hann var alls ekki á sama máli og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson um það, hvernig ætti að fara með framlög til verklegra framkvæmda. Hann vildi hafa þær sem mestar. Hitt var annað mál, að hann vildi láta draga úr rekstrarkostnaði ríkisins eins og tök væru á og vildi helst láta nefna í því ákveðnar tölur. En mér er einnig spurn: Er það til þess að undirstrika þetta sem þm. Alþb. flytja frv. á þingi til breytinga á lögum um byggingu og rekstur dagvistarheimila, þar sem þeir gera ráð fyrir að ríkið reki dagheimilin að nokkru leyti? Er það til þess að styðja stefnu Alþb., að þetta frv. er flutt, eða er það flutt bara út í bláinn? Ég verð að segja það, að ég finn til nokkurs uggs og kvíða í sambandi við fjárlagagerð sem stendur á ekki traustari fótum en þessi dæmi, sem ég hef hér nefnt, eru vitni nm. Ég ætla ekki, herra forseti, að lengja þessar umr. frekar En ég vildi aðeins, áður en ég fer úr þessum ræðustól, koma lítils háttar að Lánasjóði ísl. námsmanna. Ég minnist þess, að meðan ég var í meirihlutaaðstöðu í fjvn., var það á hverju ári alvarlegt ádeiluefni frá stjórnarandstöðunni, hversu illa væri búið að Lánasjóði ísl. námsmanna, þar sem ekki væri ákveðið að mæta 100% umframfjárþörf íslenskra námsmanna. Nú er annar meiri hl. sem stendur að gerð fjárl., og hvernig er útkoman þá? Tölurnar sjáum við: 1977 voru ætlaðar til þessa 1069 millj., á árinu 1978 1408 millj. og með sama hætti eru nú áætlaðar 2234 millj. að lántökuheimild meðtalinni, en þessi upphæð er byggð á því, að mætt sé 85% umframfjárþörf námsmanna, en ekki 100%. Það er sama verkefni sem hér er stefnt að því að leysa og stefnt var að áður. Mér finnst að ég geti ekki - fyrst ég er kominn hér upp í ræðustólinn - annað en bent á hvernig staðið er að því máli sem virtist vera eitt af heilögum málum þeirrar stjórnarandstöðu, sem var hér í Alþ. þegar ég var í meirihlutaaðstöðu í fjvn. Þá er líka rétt að benda á, þó að það hafi komið fram áður í máli manna, að að Byggðasjóði er nú staðið á allt annan hátt en var gert t.d. við síðustu gerð fjárlaga. Ég minnist þess, að þegar verið var að leggja síðustu hönd á fjárlagafrv. fyrir árið 1978 kom að máli við mig annar framkvæmdastjóra Framkvæmdastofnunarinnar, núv. hæstv. fjmrh., og bar nokkurn ugg í brjósti um að málefni Byggðasjóðs hefðu verið borin fyrir borð, að ofmetinn mundi hafa verið sá hluti af ráðstöfunarfé sjóðsins, sem kom af eigin starfsemi hans. Þar kom okkar tali samt, áður en till. voru lagðar fyrir Alþ., að við vorum ásáttir um að hér mundi vera farið rétt að. En hvað gerist nú þegar hæstv. fjmrh., sem kunnugur var í Byggðasjóði áður, á að stjórna þessu verki? Ég sé ekki betur en það sé verið að skjóta sér undan því að láta ganga til Byggðasjóðs lögákveðnar upphæðir svo að munar rúmum milljarði kr. Ég get ekki annað en bent á þetta áður en ég fer úr ræðustólnum. Að síðustu langar mig að koma lítillega að þeirri ræðu, sem hv. þm. Vilmundur Gylfason flutti hér áðan. Hún var að ég ætla að mörgu leyti óvenjuleg. Ég vil ekki kalla hana lærdómsríka að öðru leyti en því, að ég átti von á að þm., sem tæki að sér að skýra vissa hluti í fjárlagafrv., hefði betri þekkingu á því, sem hann var að tala um, en mér virtist þarna koma fram. Hann hafði orð á því, að það væru ýmis framlög til landbúnaðarins, sem honum þættu ekki vera í samræmi við stefnu Alþfl. um landbúnaðarmál. Ég skal ekki segja um það, hvernig hann túlkaði stefnu Alþfl. fyrir kjósendum sínum hér í Reykjavík. En það plagg, sem ég hef fengið frá Alþfl. og hef í höndunum og var e.t.v. túlkað á einhvern sérstakan hátt austur í Suðurlandskjördæmi í vor, það hef ég og það stefnir alls ekki í sömu átt og það sem hv. þm. Vilmundur Gylfason var að ræða um. Þar segir m.a. um landbúnað: „Alþfl, vill efla landbúnað á Íslandi og nýta þannig þá auðlind, sem gróður landsins er. Landbúnaðinn og markaðskerfi hans ber að endurskipuleggja þannig, að framtak bænda og hagsýni nýtist þjóðarbúinu. Með skipulagðri nýtingu og markvissri uppgræðslu ber að auka að nýju gróðurlendi Íslands“ - og enn fremur: „Landbúnaður er grundvöllur byggðar í mörgum héruðum og verður því að skipuleggja hann í samræmi við byggðastefnu. Þörf er á sérstökum stuðningi við bændur í rýrari sveitum, sem þarf að halda í byggð vegna byggðasjónarmiða.“ Ég verð nú að segja það, að ég varð dálítið hissa á þessari lýsingu á stefnu Alþfl. í landbúnaðarmálum, þegar ég las þetta og heyrði þetta túlkað austur í Suðurlandskjördæmi vegna þess að mér hafa fundist ræður Alþfl.-manna hníga frekar í sömu átt og málflutningur sá, sem Vilmundur Gylfason hafði hér í frammi. Við þetta, sem ég las upp, er ekkert að athuga og ég er sammála flestu af því, sem ég las upp. En ég er andvígur því, að það sé vegið að einni stétt í landinu frekar en annarri. Ég vil að þar sé um jafnrétti að ræða og jafnræði. Og mér flaug nokkuð í hug, þegar hv. þm. hafði orð á því, að það væri sóað fjármunum í ýmislegt varðandi landbúnaðinn, og benti m.a. á að þar væri t.d. um verulegar fjárhæðir að ræða til búfjárræktar. Rétt er að allmikið fé er til þess ætlað. Sumt af því er laun til manna, sem starfa við þessa atvinnugrein. En mér flaug í hug í þessu sambandi, að e.t.v. væri nauðsynlegt að taka upp nýjan fjárlagalið, sérstaka fjárveitingu. Ég skal ekki segja undir hvaða rn. hana ætti helst að færa, en hún mætti heita: Til mannræktar.



Herra forseti. Það er nú af býsna mörgu að taka, ef á að minnast á flest af því sem rætt hefur verið um í ræðum hv. þm. En ég skal, þar sem ég er síðasti ræðumaður á mælendaskrá, stytta mál mitt og víkja að frekar fáu af því sem komið hefur fram í þessum umr. Ég vil fyrst víkja nokkrum orðum að því, sem komið hefur fram um fjárlagagerðina og hvernig að henni hefur verið staðið. Ég er þeirrar skoðunar, að fjárlagafrv. sé öðrum þræði eins konar vinnuplagg fyrir Alþ., sem eigi að gera þannig úr garði, að það komi að sem bestum notum þegar til þeirrar vinnu kemur og afgreiðslu sem Alþ. hefur með höndum varðandi fjárlagaundirbúninginn og fjárlögin. Þess vegna var það, að þegar ég kom í fjmrn. lágu þar fyrir drög að fjárlagafrv., en samtímis, fyrstu vikuna svo að segja, sem ég gegndi embætti fjmrh., voru gerðar margvíslegar ráðstafanir, sem höfðu verulega mikil áhrif á ýmsa liði fjárl., eins og ég rakti í framsöguræðu minni í dag. Að leggja þessi drög að fjárlagafrv. fyrir Alþ. án þess að gera breytingar, sem námu þúsundum á færslum í fjárlagafrv., hefði í raun og veru þýtt að fjárlagafrv. hefði verið sent beina leið aftur upp í fjárlaga- og hagsýslustofnun til þess að gera nauðsynlegar breytingar á frv., sem leiddi af þeim ýmsu ákvörðunum sem teknar voru þegar í upphafi stjórnarsamstarfsins. Í öðru lagi er rétt að geta þess, að ríkisstjórn er fjölskipað stjórnvald. Fjmrh. er einn af ráðh. í ríkisstj. og hann hefur það hlutverk að undirbúa fjárlagafrv. og leggja það fyrir Alþ., að sjálfsögðu á þann veg að sem mestar líkur séu á því að það verði samþ. með sem minnstum breytingum við meðferð Alþingis. Það hefur verið rætt mikið um meðferð fjárlagafrv., og það hefur verið gagnrýnt m.a., að ýmsir aðilar utan Alþ. hafi ekki fengið að sjá fjárlagafrv., eins og það hefur verið orðað í fjölmiðlum og umræðum manna á meðal. Ég álít það helga skyldu fjmrh. að undirbúa fjárlagafrv. á þann hátt, að það sé að sjálfsögðu fyrst og fremst, að ríkisstj. undanskilinni, lagt fram á Alþ., en ekki annars staðar og það sé réttur alþm. samkv. stjórnarskránni að verða fyrstir til að sjá fjárlagafrv. Hvergi annars staðar á að leggja það fyrst fram. Að það sé lagt fram í ríkisstj. og sýnt þar er sjálfsagt mál. Það var t.d. farið fram á það við mig, eftir að fjárlagafrv. var lagt fram á Alþ., að ég kæmi upp í sjónvarp og ræddi um fjárlagafrv. þar. Ég neitaði því, vegna þess að ég álít að það eigi ekki að flytja 1. umr. um fjárlagafrv. úr Alþingi og upp í sjónvarp. Það er mál út af fyrir sig að greina fjölmiðlun frá helstu stefnumörkun fjárlagafrv. og ýmsum stærstu dráttunum. En að ræða fjárlagafrv. annars staðar en á hv. Alþ. tel ég alls ekki við hæfi. Þannig verður að fara eftir vissum reglum í þessum efnum og skýrum og ákveðnum ákvæðum, sem stjórnarskrá og þingsköp kveða á um. Það verður að játa, að erfitt verkefni er að semja fjárlagafrv. í landi sem býr við 50% verðbólgu. Það er erfitt verkefni, ekki aðeins fyrir fjmrh., heldur fyrir þá sem starfa að þessu, og það er í raun og veru grátlegt að sjá hvernig verðbólgan brennir upp ýmsa liði fjárlaga þannig að þeir koma ekki að þeim notum, sem til er ætlast, eins og t.d. framlög til framkvæmda og margt og margt fleira. Ég taldi þýðingarmikið að leggja fram fjárlagafrv., sem felur í sér ákveðna stefnumörkun, og það gerir þetta fjárlagafrv. Í 1. gr. þess kemur fram alveg ákveðin stefnumörkun. Í fyrsta lagi, að þar er gert ráð fyrir tekjuafgangi upp á rúmlega 8 milljarða. Það er gert ráð fyrir að greiða niður samningsbundnar skuldir ríkissjóðs, fyrst og fremst erlendar skuldir, rúmlega 4 milljarða umfram það sem tekið er að láni, og það er gert ráð fyrir að það sé greiðsluafgangur á fjárlagafrv. um tæplega 4 milljarða. Þetta er í raun og veru sú stefna sem fjárlagafrv. boðar. Hvort þessi stefna fær samþykki hér á Alþ. er annað mál. Ég vonast til þess og mun a.m.k. gera mitt til þess að fylgja því fast eftir. Ég tel að við þær verðbólguaðstæður, sem við búum við, sé það óverjandi af hv. Alþ. að afgreiða fjárlagafrv. öðruvísi en með ríflegum tekjuafgangi og einnig greiðsluafgangi. Það er ekki deilumál, að slíkt er nauðsynlegt við þessar aðstæður. Það er hægt að halda áfram að taka lán og nota þau lán til mismunandi nauðsynlegra framkvæmda, en það er ekki hyggileg stefna og alls ekki miðað við þær aðstæður sem við nú búum við. Það er mjög mikill munur á því Alþ., sem nú situr, og þeim þingum, sem ég hef setið á áður, sem eru orðin nokkuð mörg, að því leyti til, að nú er það hreinlega tíska, að í staðinn fyrir að stjórnarflokkar geri út um ágreiningsefni sín innan veggja ríkisstj. og þingflokka, innan stjórnarliðsins, þá eru ágreiningsefni eða mismunandi stefnur og viðhorf stjórnarflokka kynnt hér á Alþ. og rædd þar, m.ö.o.: menn ræða ágreiningsefnin fyrir opnum tjöldum. Það er í raun og veru nýjung. Það er kannske framtíðin. Ég skal þó ekki leggja neinn dóm á það, hvernig sú aðferð reynist. Það á eftir að sýna sig. En á einhverju stigi málanna verða stjórnarflokkar að gera það upp við sig, hvort þeir vilja ganga til málamiðlunar um ýmis málefni, ýmis stefnuskráratriði, eða hvort þeir vilja segja skilið við það stjórnarsamstarf sem þeir taka þátt í. Við í Framsfl. höfum talið rétt og ég hef talið rétt að kalla fyrirvarana í fjárlagafrv. fyrirvara ríkisstjórnar flokkanna. Þó að við höfum ekki haft hátt um það, þá höfum við sem flokkur ýmsa fyrirvara um mörg atriði fjárlagafrv. Ég hef engan siðferðilegan rétt til þess að smíða fjárlagafrv., þó að ég sé fjmrh., algerlega í þágu eigin flokks, þegar hann er í samsteypustjórn með öðrum flokkum. Það hygg ég að allir hljóti að vera sammála um. Við teljum það vera okkar hlutverk að halda stjórninni saman, stuðla að því að halda ríkisstj. saman og reyna að jafna þann ágreining, sem vissulega er til á milli stjórnarflokkanna í ýmsum efnum. Það gefur auga leið og er engin ný frétt. Við framsóknarmenn höfum áhuga á ýmsum verklegum framkvæmdum, eins og t.d. í hafnarmálum, í vegamálum, í orkuframkvæmdum o.fl. málum. Við höfum áhuga á því, að olíustyrkur verði hár. En það getur verið spurning um, hvernig á að leysa ýmis þessi mál, t.d. orkumálin. Það er auðvitað grátlegt að búa við þá staðreynd, að fólk útí um landið, sem býr á þeim svæðum sem Rafmagnsveitur ríkisins þjóna, skuli þurfa að borga hér um bil tvöfalt hærra gjald fyrir rafmagn en við hér á þéttbýlissvæðinu við Faxaflóa. Þetta er ekki sæmilegt, vegna þess að fólk, sem býr á þessum svæðum, er ekkert síður þýðingarmikill hlekkur í okkar þjóðarsamsetningu en við sem búum á þéttbýlissvæðinu við Faxaflóa. Það er skoðun mín, að leysa eigi þessi mál a.m.k. að talsvert verulegu leyti með verðjöfnunargjaldi. Við höfum áhuga á málefnum landbúnaðarins í Framsfl., en við gerum kröfu til þess, að fólkið, sem stundar landbúnaðarstörf, búi við hliðstæð launakjör og aðrir þjóðfélagsþegnar. Við gerum kröfu til þess. Um þessi mál er sérstakur fyrirvari í fjárlagafrv., sem er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrirhugað er að endurskoða styrkja- og útflutningsbótakerfi landbúnaðarins með það að marki, að greiðslur komi bændum að betri notum en nú er. Ekki hefur unnist tími til að hafa eðlilegt samráð við bændastéttina í þessu efni.“ Hér er tekið upp ákvæði úr samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnar flokkanna varðandi landbúnaðinn. Það er rétt, sem komið hefur fram í þessum umr., að nokkrar vikur er auðvitað stuttur tími til þess að gera fjárlagafrv. úr garði. Venjulega hefst gerð fjárlagafrv. í aprílmánuði á því, að fjmrn. sendir beiðni um það til hinna ýmsu rn., að þau undirbúi mál sín fyrir næsta fjárlagafrv. Síðan er unnið að þessu allt vorið, allt sumarið og fram á haust, þegar kemur að því, að ríkisstj. tekur endanlega ákvörðun um fjárlagafrv, í þeim búningi sem það birtist svo í á Alþingi. Það er ýmislegt fleira, sem ég hef tilhneigingu til þess að minnast á, eins og t.d. það, að við í Framsfl. erum engir boðberar hárra skatta eða skattpíningar og við erum engir sérstakir boðberar beinna skatta umfram aðra flokka. En það er okkar hlutverk, eins og málum er háttað, að sjá til þess að tekjuöflun til ríkisins sé nægilega mikil og örugg, að búa fjárlagafrv. þannig úr garði, að hægt sé að segja að staðið sé ábyrgt að því. Við tökum þátt í því að leggja á hærri skatta en verið hefur. Það er ekkert launungarmál, að við seilumst lengra í átt til beinna skatta vegna þess að beinu skattarnir ganga ekki inn í vísitöluna, vegna þess að beinu skattarnir skrúfa ekki alveg sjálfkrafa og afdráttarlaust upp verðlagið og kaupgjaldið í landinu. Öll viðleitni okkar í þessum efnum gengur út á það að reyna að hefta eða stöðva verðbólguna. Það er talað um að falsa vísitöluna. Þetta er í raun og veru ekkert annað en það, að menn verða að búa við við þær aðstæður sem eru staðreynd. Ég fer hins vegar ekkert leynt með það eða minn flokkur, að við teljum nauðsynlegt að gera breytingar á vísitölugrundvellinum, þ. á m. að skattar og niðurgreiðslur verði tekin út úr vísitölugrundvellinum. Það hefur aðeins verið minnst á skyldusparnaðinn. Skyldusparnaðurinn er leið sem margar þjóðir hafa notað. Hann er að vísu ekki alls staðar í formi skyldusparnaðar. Hann er sums staðar í formi frjáls sparnaðar, eins og t.d. í Vestur-Þýskalandi þar sem þeir fjármagna íbúðalánakerfi sitt með því að leyfa mönnum að leggja inn fé og binda það með sérstökum kjörum um nokkurn tíma. Á þann hátt fjármagna þeir íbúðalánakerfi sitt í Vestur-Þýskalandi. Hins vegar er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að skyldusparnaður er annað en skattur. Skyldusparnaðurinn, eins og hann hefur verið framkvæmdur hér, er lántaka. Þar er ríkissjóður að taka lán. Menn eru skyldaðir til þess að spara, en ríkissjóður á að standa mönnum skil á þessum sparnaði aftur og hann á að gera það með verðbótum. Skyldusparnaður er því lántaka og annað en skattur. Fjárlagafrv. boðar, eins og ég sagði, ákveðna stefnu og það verður hlutverk ríkisstj. að hafa forustu um afgreiðslu fjárl. í anda þeirrar stefnu, sem fjárlagafrv. boðar. Fjárlagafrv. er frv. ríkisstj., sem er lagt fram með ákveðnum fyrirvörum. Þessir fyrirvarar hafa allir það sammerkt, að ef stofnað verður til útgjalda í samræmi við fyrirvarana, þá er gert ráð fyrir því, að aflað verði tilsvarandi tekna. Þeir eiga það allir sammerkt, að ríflegur tekjuafgangur verði á fjárl, og ríflegur greiðsluafgangur. Þetta gengur eins og rauður þráður í gegnum fjárlagafrv. og fyrirvarana líka. Það er nauðsynlegt að hafa það í huga. Næstu verkefni ríkisstj. verða svo að vinna að gerð lánsfjáráætlunar, og heildarmyndin í þessum málum, þ. á m. í opinberum framkvæmdamálum, kemur ekki fram fyrr en lánsfjáráætlun hefur verið lögð fram hér á Alþingi. Eins og kom fram í framsöguræðu minni, þá tel ég langsamlega þýðingarmest að beita fjárl. gegn verðbólgunni. Allir hv. þm., sem hér hafa tekið til máls, eru sammála um að svona getum við ekki búið áfram í landinu. Við höfum enga tryggingu fyrir því, að verðbólgan verði 40–50% áfram, ef ekki er höfð aðgát. Hún getur alveg eins orðið 50–60%. Hún getur farið upp í 100%, áður en við vitum af, ef ekki eru gerðar ráðstafanir til þess að snúa við. Og ég hygg að við séum mjög nálægt því að ráða í raun og veru alls ekki við þá verðbólguþróun, sem hér hefur verið að þróast á undanförnum árum. Það er e.t.v. það hættulegasta í þeirri stöðu sem við stöndum í. Við í Framsfl. höfum tekið að okkur visst forustuhlutverk í ríkisstj. og leggjum áherslu á að halda henni saman. Við trúum því, að sú breiða samvinna, sem hefur tekist um aðgerðir í efnahagsmálum, sé líklegasta leiðin, eins og nú háttar í þjóðfélaginu, til þess að koma fram aðgerðum, sem eru líklegar til að sporna gegn þeirri óheillaþróun, sem við stöndum frammi fyrir. Við höfum einnig tekið að okkur forustuhlutverk í sambandi við fjárlagagerðina. Ég hef sagt það áður opinberlega, að ég var ekki umsækjandi um þetta embætti, og láir mér það sjálfsagt enginn, en við í Framsfl. höfum tekið þetta verkefni að okkur og viljum axla þá ábyrgð sem því fylgir. Hvort tveggja hlutverkið er erfitt, eins og þm. hafa nú orðið varir við í þessum umr. Það er auðvitað sérstaklega erfitt miðað við þær aðstæður sem við er að fást í fjármálum og efnahagsmálum yfirleitt. Um einstök atriði, sem komið hafa fram í þessum umr., skal ég vera fáorður. Það er nú svo og verður að segja það alveg eins og það er, að auðvitað eru mörg atriði í fjárlagafrv. óbreytt frá þeim drögum sem lágu fyrir í fjmrn. þegar ég kom þangað. Það leiðir m.a. af því, að mikill hluti og e.t.v. of mikill hluti fjárl. er sjálfvirkur, þannig að fjárlagafrv. er gert í samræmi við lög. 70% af útgjöldum á fjárl. eru lögbundin, þannig að í sumum tilfellum hafa hv. stjórnarandstæðingar verið að leggja út af Matthíasarguðspjalli í ýmsum efnum. Það eru margir þættir, sem eru óbreyttir, og skal ég ekki fara nánar út í þá sálma. Það hefur verið endurtekið hvernig var ástatt í efnahagsmálunum og fjármálunum á s.l. hausti og er raunar enn þá. Þær ráðstafanir, sem gerðar voru þegar í upphafi þessa stjórnartímabils, voru gerðar af skyndingu, þær voru gerðar mjög skjótt. Í raun og veru var slæmt að stjórnmálaflokkarnir í landinu skyldu - ég vil segja: eyða öllu sumrinu í að reyna að koma saman stjórn. Þegar loksins tókst að mynda ríkisstj. voru menn komnir í tímaþröng, algerlega í tímaþröng eins og málum var háttað. Þess vegna varð að gera skjótar ráðstafanir, og það geta stundum verið takmörk fyrir því, hvað hægt er að vanda þær mikið á mjög stuttum tíma. Það er rétt, sem hefur komið fram, að niðurstöðutölur fjárlagafrv. hafa hækkað mikið af ýmsum ástæðum. Það liggur í augum uppi, að fjárlagafrv. hlýtur að fylgja verðlagi og kaupgjaldi. Fjárlagafrv. hlýtur að gera það í megindráttum. Það, sem hins vegar sker úr um það, hvort fjárlagafrv. vinnur gegn verðbólgu eða ekki, er fyrst og fremst hvort tekjuafgangur er á fjárlagafrv., hvort það er greiðsluafgangur á fjárlagafrv., hvort fjárlagafrv. gerir ráð fyrir að greiða skuldir eða taka lán, hvort fjárlagafrv. gerir ráð fyrir að draga saman t.d. framkvæmdir og margt og margt fleira. Þannig er háttað með þetta fjárlagafrv., að það gengur út á það að vinna gegn verðbólgunni. Það eru nokkrir nýir liðir í þessu fjárlagafrv., eins og t.d. að gert er ráð fyrir að greiða á fjárlögum á þriðja milljarð kr. vegna fjármagnskostnaðar við Kröflu. Það er alveg nýr liður í fjárlagafrv. sem hækkar fjárl. frá því sem áður hefur verið um meira en 2 milljarða. Þessi mál hafa fram að þessu verið leyst með lántökum. Varðandi það, hvort fjárlagafrv. sé vandlega unnið með tilliti til þeirra forsendna sem liggja til grundvallar, þá mætti margt um það segja. Ég vildi aðeins minnast á það sem snertir kaupgjald. Þetta er þannig, að ef verða almennar launahækkanir í landinu, svipaðar hjá opinberum starfsmönnum og hjá öðrum, þá hefur það ekki áhrif á jöfnuð fjárl. vegna þess að þegar kaupgjald hækkar aukast tekjurnar, tekjuskattar, og aukast umsvifin í þjóðfélaginu, aukast tekjur af óbeinum sköttum, t.d. söluskatti o.s.frv. Þegar því um er að ræða almennar kauphækkanir í landinu, þá hafa þær ekki áhrif á jöfnuð fjárlagafrv. Ef laun opinberra starfsmanna hækka hins vega meira en annarra í landinu, þá hefur það að sjálfsögðu áhrif til hins verra á jöfnuð fjárlagafrv. Ég vildi aðeins minnast örfáum orðum á Byggðasjóð, af því að það hefur verið rætt dálitið um hann hér. Það er gert ráð fyrir því í fjárlagafrv. að skera niður sem svarar 10% af framlögum til hinna ýmsu fjárfestingarlánasjóða. Þetta er auðvitað gert í ákveðnum tilgangi. Þetta er gert í samræmi við þá stefnu að draga úr framkvæmdaframlögum á fjárlagafrv. Þá þykir eðlilegt að stuðla einnig að því að dregið verði úr framkvæmdum úti í atvinnulífinu. Þetta er í fullu samræmi við stefnuna í fjárfestingarmálinu. Það er gert ráð fyrir 12% magnminnkun framlaga til verklegra framkvæmda í A-hluta fjárlagafrv., og það er gert ráð fyrir því að skera niður um 10% af öllum fjárfestingarsjóðum nema Byggðasjóði. Það er ekki gert ráð fyrir því að skera 10% niður af framlögum til Byggðasjóðs. Samkv. lögum á Byggðasjóður að hafa til ráðstöfunar á hverju ári upphæð sem svarar til 2% af fjárl. Og það er gert ráð fyrir að Byggðasjóður geti tekið lán. Hann gerði það á árum áður. Hann gerði það þó ekki í fyrra, það var alveg rétt hjá hv. þm. Steinþóri Gestssyni, en það er gert ráð fyrir því, að hann geti tekið lán. Ef hann gerir það, þá lækkar framlag ríkissjóðs tilsvarandi. Ég er ekki höfundur að þessari reglu, og ég skal játa það, að þegar ég var í Framkvæmdastofnuninni var mér mjög annt um Byggðasjóð og er það enn og vildi þá að það væri skilyrðislaus regla í lögum að hann ætti að fá 2% frá ríkinu. En það varð að samkomulagi, þegar síðasta endurskoðun fór fram á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins, að haga þessu þannig, að ráðstöfunarfé Byggðasjóðs skyldi aldrei verða minna en sem svarar til 2% af fjárl. Það er gert ráð fyrir að Byggðasjóður taki að láni 1130 millj. og fái þá þar af leiðandi minna framlag úr ríkissjóði sem nemur þessum 1130 millj. kr. Og það er gert ráð fyrir að hann láni þetta fé til Orkusjóðs vegna byggðalínunnar fyrir austan og vestan. Ég get nú ekki stillt mig um í þessu sambandi, þegar hv. sjálfstæðismenn gagnrýna þetta, að minna þá á, að fyrir kosningarnar í vor lýsti Sjálfstfl. því yfir, að það væri rétt, að Byggðasjóður annaðhvort legði fram eða lánaði um 1000 millj. kr: á ári til vegaframkvæmda, ef ég man rétt. Og það er auðvitað álitamál hvort er meira byggðamál, vegamál eða byggðalínur og orkumál. Það er álitamál, en þarna er bitamunur, en ekki fjár, sýnist mér. Líklegast er, að Byggðasjóður muni hafa til ráðstöfunar á næsta ári rétt tæplega 3 milljarða umfram lánið til Orkusjóðs, en hefur á þessu ári um 2.7 milljarða. Framlög frá ríkinu voru á þessu ári 2079 millj., en verða núna rúmlega 2400 millj. Það má til sanns vegar færa, að það sé verið að rýra ráðstöfunarfé Byggðasjóðs. Það hafa verið gerð mikil átök í byggðamálum á undanförnum árum - mjög mikil átök, og kann vel að vera að sé, þegar árar eins og nú í efnahagsmálum, réttlætanlegt að draga svolítið úr þessari starfsemi í bili og þá með þeim hætti sem hér er gert, því að ekki er hægt að skilja byggðalínurnar eftir úti á köldum klaka. Það er nokkuð stór biti fyrir ríkissjóð að kingja á einu ári að taka á sig sem framlag rúmlega 2 milljarða vegna Kröflu og 1130 millj. í viðbót vegna byggðalínanna. Í þessum efnum öllum verður ekki á allt kosið. Það hefur verið minnst á ýmislegt í umr. Það var t.d. minnst á það, hver væru áform í sambandi við gengismál, hver væru áform í sambandi við erlendar lántökur og hvað um 1. des. o.s.frv. Ég ætla að vonast til þess, að það takist samkomulag fyrir 1. des. sem verði með þeim hætti að við getum afstýrt þeim boðaföllum verðbólgu sem blasa við ef ekkert verður að gert. Ég ætla að vonast til þess. Ég skal engu spá um það. Það er ekki langt þangað til, og reynslan sker úr því hvað gerist í þessum efnum. En ég ætla mjög ákveðið að vonast til þess, að mönnum auðnist að ná samkomulagi innan þeirra marka, sem efnahagslífið þolir og atvinnulífið þolir, þannig að við þurfum ekki að horfa á verðbólguna æða upp í 50–60% á næsta ári. Varðandi erlendar lántökur verður kveðið á um þau mál í lánsfjáráætlun ríkisstj. sem verður lögð fram hér á Alþ. innan skamms. Það hefur verið rætt nokkuð um stöðu ríkissjóðs á þessu ári. Ég gerði grein fyrir henni, eins og mér sýnist að hún muni verða. Ég hafði þó mjög ákveðinn fyrirvara á í þessu efni. Það hefur komið í ljós að samþykkja verður talsvert af umframfjárveitingum vegna ýmiss konar þjónustu sem ekki getur stöðvast, eins og t.d. heilbrigðisþjónustu. Ég skal ekki spá um það á þessari stundu, hver endanleg útkoma verður. Það liggur ljóst fyrir að ýmsar þjónustugreinar eru illa settar og það eru verulegar umframfjárhæðir, sem um er að tefla, einungis varðandi það að halda vissum þjónustuframkvæmdum og vissri þjónustustarfsemi gangandi. Hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson minntist á Orkubú Vestfjarða. Ég veit ekki hvort hann hefur lesið grg. fyrir fjárlagafrv. að öllu leyti varðandi Orkubú Vestfjarða, en ég ráðlegg honum að gera það. Á það er minnst á fleiri en einum stað, og ég hygg, að ef hann les grg. muni hann komast að raun um að það er farið að lögum í fjárlagafrv. varðandi þetta atriði. Hv. þm. Pálmi Jónsson minntist nokkuð á launamál og launin í fjárlagafrv. Launatala fjárl. fyrir 1978 er 43 milljarðar 223 millj. kr. og þar af vegna launahækkana 11 milljarðar 414 millj. Áætluð laun á verðlagi við áramót 1977-1978 voru 38 milljarðar 450 millj. í frv. 1979 er aftur á desemberverðlagi 1978 gert ráð fyrir 54 milljörðum 186 millj. kr. eða hækkun um 40.9%. Það er engin stefnubreyting í fjárlagafrv. varðandi starfsmannahald ríkisins. Það eina, sem talandi er um í því efni, er að gert er ráð fyrir 75 millj. kr. framlagi til þess að herða skattaeftirlit, en ekki farið að ræða enn þá nánar hvernig þeirri upphæð verður ráðstafað. Það er samdráttur í rekstrarútgjöldum, það er samdráttur í framkvæmdum, það er samdráttur í framlögum til fjárfestingarlánasjóða, það er samdráttur í viðhaldi. Það hafa ekki orðið neinar breytingar á aðalkjarasamningum. Þau mál, sem hafa verið leyst í sambandi við kjaramál opinberra starfsmanna, hafa öll verið leyst innan ramma þess aðalsamnings, sem á að renna út 1. júlí á næsta sumri, og hafa þess vegna ekki gefist tilefni til þess fyrir neina einstaka flokka opinberra starfsmanna að gera kröfur um launahækkanir vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið í launamálum ríkisins. Ég held að ég láti það verða mín síðustu orð í þessum umr. að leggja áherslu á stefnumörkun fjárlagafrv. Eins og ég sagði áður, eru fyrirvarar stjórnarflokkanna allir sniðnir á þá lund að raska ekki þeim rekstrarafgangi, sem fjárlagafrv. boðar, né heldur þeim greiðsluafgangi, sem 1. gr. frv. gerir ráð fyrir. Það er mergurinn í fjárlagafrv., að þessi stefna verði ofan á við afgreiðslu frv. hér á Alþ., þó að menn hafi skiptar skoðanir um ýmsa þætti ríkisbúskaparins. Ég vil svo, herra forseti, leggja til að frv. verði að loknum þessum umr. vísað til 2. umr. og hv. fjvn.