Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Í morgun barst skeyti frá sendiherra Íslands í Washington, þar sem m. a. segir: Tillaga Gerharts congressmanns felur í sér „heimild fyrir forseta U. S. A. til að bjóða Íslandi að verða ríki í Bandaríkjunum (the American Union), enn fremur til að hefja samninga við Danmörku til að kaupa Grænland, enn fremur til að semja við Stóra-Bretland, Frakkland og önnur ríki um kaup á öllum eyjum undan strönd meginlands Bandaríkjanna í Karabíska hafinu og Kyrrahafinu.“ Í ræðu í þinginu í fyrradag mælti Gerhart á þessa leið: „Við höfum heyrt uggvekjandi fregnir um, að Rússland krefjist umboðsstjórnar yfir Dardanella-sundum, herstöðva í Spitsbergen, veðurathugunarstöðva á Íslandi og Grænlandi. Enn fremur er sagt, að Rússland hafi hernumið tilteknar eyjar í Skagerak og Kattegat og heimti Kurileyjar og aðra staði, sem hafi hernaðarlega þýðingu. Enn fremur segir Gerhart: „Ísland og Grænland liggja í leið hvers þess rángjarns stórveldis, sem hefur í hyggju að leggja undir sig heiminn. Ef Ísland stæði eitt, þegar það yrði fyrir árás, þá mundi það vera máttvana. Í heimsstyrjöld, sem við (Bandaríkin) lentum í, þá eru þeir (sennilega Íslendingar) ómissandi fyrir vernd okkar og Íslands. Íslendingar og Ameríkanar komast ekki hjá því að skilja nauðsyn félagsskapar til gagnkvæmra varna. Við höfum mikið að bjóða Íslandi: hervernd, virðuleik og frelsi til handa borgurum þess, nýting hafna og auðlinda landsins, aðgang að beztu mörkuðum heimsins fyrir afurðir þess. Þegar íslenzki og ameríski fáninn blakta hlið við hlið, þá mun harðstjórinn vissulega skjálfa og einræðisherrarnir örvænta, en frelsisunnandi þjóðir hvarvetna gleðjast, því að vegna sameiningar þessara tveggja miklu þjóða, þá mun hverfa úr huga þeirra, sem sækjast eftir heimsyfirráðum, eitt af því, sem freistar þeirra einna mest til að ráðast á hinar máttarlitlu þjóðir heimsins“ . Þá segir Thor Thors sendiherra frá því, er hann í gær fór í utanrn. Bandaríkjanna til að láta þar uppi skoðun Íslendinga á tiltæki Mr. Gerharts á þá leið, sem ég lýsti á fundi sameinaðs Alþingis í gær. Í því tilefni lét Dean Acheson, aðstoðarutanríkisráðherra Bandaríkjanna, það uppi, að samkv. stjórnarfyrirkomulagi Bandaríkjanna væri hvaða þingmanni, sem er, algerlega frjálst að stinga upp á hvaða löggjöf sem hann óskar, alveg á sama hátt og í öðrum lýðfrjálsum löndum, svo sem á Íslandi, þar sem hvaða alþingismaður sem er má láta uppi einkaskoðun sína á hverjum sem er. Enn fremur lýsti Mr. Acheson yfir því, að tillaga Mr. Gerharts um, að Ísland gerðist eitt af Bandaríkjunum, lýsi hvorki skoðunum, tilgangi né stefnu Bandaríkjastjórnar fremur en talið verði, að ýmsar fullyrðingar, er hafi í sér fólgnar árásir á Bandaríkin og einstakir alþingismenn hafi haft í frammi, lýsi skoðunum íslenzku stjórnarinnar eða yfirgnæfandi meiri hluta íslenzku þjóðarinnar. Þessi skoðun Mr. Achesons og þar sem hann þar með fyrir hönd Bandaríkjastjórnar ótvírætt afneitar tillögu Mr. Gerharts og íslenzka stjórnin hefur þegar látið uppi, hve illa hún telur til fundið, að slík fjarstæða sem tillaga Mr. Gerharts skuli borin fram á Bandaríkjaþingi, og þar sem ummæli tillögumannsins sjálfs sanna það, sem ég sagði hér í gær eftir sendiherra Íslands í Washington, að tillöguna er ekki unnt að taka alvarlega, þá sé ég ekki ástæðu til að aðhafast frekar í þessu máli nema nýtt tilefni gefist.

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson) : Þetta frv. er um breyt. á l. nr. 93 frá 1942, um að reisa nýjar síldarverksmiðjur, og mun þetta vera í þriðja sinn, sem um er að ræða breyt. á þessum l., því að áður hefur þeim tvisvar verið breytt. Það er nú orðið alllangt síðan frv. var hér síðast á dagskrá, en þá vakti ég athygli á ósamræmi í þeim upplýsingum, sem fyrrv. atvmrh. hefur gefið um þetta mál. Á síðasta Alþ., eða í apríl 1946, var hér flutt frv. af atvmrh, um 7 millj. kr. viðbótarlánsheimild vegna nýrra síldarverksmiðja, sem þá var verið að reisa, þannig að lánsheimildin yrði 27 millj. í stað 20 millj., sem áður voru heimilaðar. Í grg., sem fylgdi þessu frv., var svo frá skýrt, að framkvæmdir væru það vel á veg komnar, að séð yrði, hvað kostnaður væri mikill við verkið, og hann talinn 27 millj., og þetta féllst Alþ. á og samþykkti frv. En sex til sjö mánuðum síðar koma þessir sömu aðilar með ósk um, að heimildin verði hækkuð um hvorki meira né minna en 11 millj., eða upp í 38 millj. Sú n., sem ráðh. skipaði til þess að sjá um þetta verk, hefur skýrt frá störfum sínum í bréfi til fjhn., dagsettu 30. nóv. 1946, og látið fylgja með til bráðabirgða yfirlit, og er það að finna á þskj. 193 með frv. Frv. þetta var upphaflega flutt af fjhn. eftir ósk ráðh., en einstakir nm. áskildu sér rétt til að hafa óbundnar hendur við atkvgr. um málið. Síðan hafa farið fram nokkrar athuganir á frv. í nefndinni, og hefur meiri hluti hennar ekki gefið út nál., en hins vegar hef ég gefið út nál., sem er að finna á þskj. 414. Ég hef drepið þar á það ósamræmi, sem fram hefur komið í þessu máli, og önnur atriði við framkvæmd verksins. Í bréfi því, er áður er um getið, og meðfylgjandi bráðabirgðayfirliti kemur það í ljós, að n. hefur samið við hlutafélag hér í bæ, sem nefnist Almenna byggingafélagið, um að það sæi um byggingar á umræddum verksmiðjum og aðrar framkvæmdir byggingarlegs eðlis. Samkv. upplýsingum n. hefur þetta félag haft skrifstofur á báðum byggingarstöðunum, og auk skrifstofumanns hefur það haft einn yfirverkstjóra á hvorum stað. Eftir reikningsyfirliti hefur þetta félag fengið 800 þús. kr. fyrir umsjón með verkinu, eða 400 þús. kr. frá hvorri verksmiðju. Í þessu eru falin laun þessara tveggja starfsmanna á hvorum stað, en að öðru leyti mun þessi þóknun vera fyrir yfirumsjón þessa og aðra fyrirhöfn, og virðist það ríflega greitt og meira en þurft hefði. Þá hefur þessi byggingarnefnd haft í sinni þjónustu einn mann á hvorum stað til þess að líta eftir framkvæmdum byggingafélagsins og auk þess mann til að líta eftir vélum á Skagaströnd. Skrifstofu- og nefndarkostnaður, laun umsjónarmanna, ferðakostnaður, teikningar o. fl. er tun 450 þús. kr. Ekki hefur fjhn. fengið nánari sundurliðun á þessu, en byggingarn. upplýsir í bréfi nýverið til fjhn., að laun byggingarn. muni vart verða meiri en 1/5 hluti þessarar upphæðar. Hvernig hinu er þá varið, liggja ekki upplýsingar fyrir um, en eins og ég hef bent á, segist n. hafa haft þrjá menn, meðan á framkvæmdum stóð til eftirlits á þessum stöðum fyrir norðan og þar að auki einn mann á Skagaströnd um tíma til að líta eftir vélum og enn fremur einn mann enn á skrifstofu í Reykjavík vegna þessara verksmiðjubygginga. En hvað mikill hluti þessarar upphæðar er laun aðstoðarmanna, ferðakostnaður eða fyrir teikningar, sem þar eru nefndar sem útgjaldaliður, skal ég ekki segja, en þess má geta í þessu sambandi, að n. upplýsir, að hjá sér liggi krafa frá Almenna byggingafélaginu á annað hundrað þús. kr. fyrir teikningar. Vill félagið fá þetta greitt fyrir teikningar til viðbótar við upphæðina, sem ég nefndi áðan, að það hefði fengið í umsjónarlaun, og nam 800 þús. kr. Hins vegar hefur n. gert ágreining um þessa kröfu, og skildist mér, að ekki væri búið að greiða Almenna byggingafélaginu þessa upphæð. Mér sýnist, að það hefði mátt spara eitthvað talsvert af þessari upphæð. Síldarverksmiðjur ríkisins hafa að sjálfsögðu skrifstofur á Siglufirði, þar sem aðsetur þeirra er aðallega: Mér skilst, að það hefði verið hægt að komast hjá í sambandi við þessar framkvæmdir að setja upp sérstaka skrifstofu vegna þeirra. Fleira kemur þar til greina, sem vafalaust hefði verið hægt að haga á annan hátt til þess að gera yfirstjórn framkvæmdanna ódýrari. Þá er það einnig kunnugt, að mjög mikið af vinnu við þessar framkvæmdir hefur verið framkvæmt utan dagvinnutíma, en nú er kaupgjald í eftirvinnu 50% hærra en í dagvinnu og í næturvinnu og helgidagavinnu 100% hærra en dagvinnukaup. Fjhn. óskaði fyrir löngu eftir upplýsingum um það, hvað eftirvinna, næturvinna og helgidagavinna væri mikil við þessar framkvæmdir, og hefur fengið bréf frá byggingarn., dags. 17. febr., þar sem birt eru sundurliðuð vinnulaun við verksmiðjuna á Skagaströnd, þ. e. a. s. það er aðeins upplýst um þá vinnu, sem Almenna byggingafélagið lét framkvæma. Hins vegar hafa engar upplýsingar borizt um framkvæmdir þessa félags á Siglufirði og ekki heldur um þá vinnu, sem framkvæmd var af hinum aðalverktakanum, vélsmiðjunni Héðni í Reykjavík. En samkv. upplýsingum byggingarn. um þessar framkvæmdir Almenna byggingafélagsins á Skagaströnd nema aukagreiðslur vegna eftirvinnu og nætur- og helgidagavinnu þar um 590 þús. kr. Byggingarn. segir að vísu í þessu sambandi, að hún hafi fengið fyrirmæli um það frá fyrrv. hæstv. ráðh. að koma þessari verksmiðju upp fyrir síldarvertíð 1948 og haga sínum framkvæmdum í samræmi við það. En það er hins vegar ljóst, að það var fyrirsjáanlegt þegar snemma á s. l. ári, snemma vors, að ekki mundi vera hægt, þrátt fyrir það að mikið var unnið í eftir- og næturvinnu, að koma báðum verksmiðjunum upp fyrir síldarvertíð, og um þetta mun hæstv. ráðh. hafa fengið umsögn frá stjórn síldarverksmiðja ríkisins í marz 1946. Í byrjun marzmánaðar 1946 mun stjórn síldarverksmiðja ríkisins hafa látið uppi það álit við fyrrv. hæstv. atvmrh., að hægt væri að hafa aðra verksmiðjuna tilbúna í byrjun síldarvertíðar með því að láta hana sitja fyrir um efni, vélar og vinnuafl, og stjórn síldarverksmiðjanna kveðst hafa gert um þetta rökstuddar till. til hæstv. ráðh. Hins vegar hefur hæstv. ráðh. ekki tekið þessar till. verksmiðjustjórnarinnar til greina, og var því, eftir því sem upplýst er, unnið við báðar þessar verksmiðjur, þótt fyrirsjáanlegt væri, að þar með gæti hvorug þeirra orðið tilbúin fyrir síldarvertíð. Ég tel því, að það hafi ekki verið heppilegt að láta vinna svo mikið við þessar byggingar í eftirvinnu og nætur- og helgidagavinnu, því að það hefur að sjálfsögðu aukið byggingarkostnaðinn mjög verulega. Af þessu, sem ég hef hér bent á og fram er tekið í mínu nál., þá tel ég það vera ljóst, að við þessar framkvæmdir hefur eyðzt miklu meira fé en þurft hefði að vera. Það hefur sínar alvarlegu afleiðingar fyrir síldarútveginn, því að eftir því sem stofnkostnaður verksmiðjanna er meiri og þar af leiðandi afborganir og vextir af stofnkostnaði hærri, eftir því er það minna, sem útgerðarmenn og sjómenn geta á hverjum tíma fengið fyrir sínar afurðir. Nú er sennilega þýðingarlítið um þetta að tala. Það er komið, sem komið er, og verður fráleitt hjá því komizt að borga þennan kostnað, eins og hann er orðinn. Það mun því ekki um annað að gera fyrir menn en samþykkja þessa hækkun á lántökuheimildinni, sem farið er fram á í frv. En ég tel, að þessi framkvæmd og saga hennar öll sé þannig, að hún eigi að vera til viðvörunar í framtíðinni, svo að meiri hagsýni verði gætt við þær framkvæmdir af þessu tagi og aðrar, sem ríkið hefur með höndum, en hér er um að ræða, því að enn er eftir að reisa nokkrar síldarverksmiðjur samkv. þessum l., á Sauðárkróki, Hólmavík og Húsavík, og væntanlega verður hægt að koma upp þessum verksmiðjum, áður en langt um líður. Og þá tel ég þýðingarmikið, að haganlegar verði að þessu unnið en hér hefur verið gert, svo að verksmiðjurnar verði ekki dýrari en þörf er á. Ég sé svo ekki ástæðu, nema tilefni gefist til, að fara fleiri orðum um þetta mál, en get látið nægja að vísa til þeirra gagna, sem hér liggja fyrir, bæði í frv. sjálfu og mínu nál.

Frsm. meiri hl. (Einar Olgeirsson) : Hv. þm. V-Húnv. hefur gefið út sérstakt nál., þó að hann hafi verið okkur sammála, hinum nm. í fjhn., um þetta mál, og að vissu leyti hefði verið nauðsynlegt að láta prenta dálítið af þeim skjölum, sem okkur hafa bætzt síðan í fjhn. En ég mun þó freista að láta duga að þessu sinni að lesa nokkuð upp úr þeim í sambandi við þær aths., sem hér hafa verið gerðar í sambandi við þetta mál, en allar víkja að því, að hv. þm. deildi sérstaklega á hagsýnina við þessar framkvæmdir. Um það vil ég segja, að lengi má deila um það í sambandi við okkar síldarverksmiðjur, hvenær sé rétt að leggja áherzlu á að byggja með miklum hraða. Mér virðist málið samt liggja þannig fyrir, að mesta hættan á tapi í sambandi við verksmiðjurnar liggi í því að hafa ekki verksmiðjurnar til, að það vanti verksmiðjur. Ég held, að mesta tapið,sem við höfum orðið fyrir í sambandi við okkar síldveiði, sé vegna þess, að við höfum ekki haft eins miklar verksmiðjur og við hefðum þurft. Nú var mikið unnið og stór átök gerð til þess að koma upp síldarverksmiðjum á skömmum tíma og reynt að hraða þeim svo, að þær yrðu tilbúnar fyrir þá síldarvertíð, sem þær áttu að koma að gagni. Ég held, að það hafi því verið hagsýni, að unnið var með eins miklum krafti og gert var þessi 2 ár að því að koma upp síldarverksmiðjum, og ef á að tala um óhagsýni, þá er hún fyrst og fremst í sambandi við það að vanrækja að koma upp verksmiðjum, meðan tækifæri var til þess, t. d. fyrir stríð, en hitt hagsýni að leggja svo mikla áherzlu á sem fyrrv. hæstv. stjórn gerði að koma upp þessum stóru síldarverksmiðjum, sem svo að segja tvöfalda afkastamagn síldarverksmiðjanna. Um hitt er engan hægt að saka, þó að aflinn brygðist og verksmiðjurnar kæmu því ekki að gagni á þeirri vertíð, sem til var ætlazt. Og út frá því sjónarmiði held ég, að það, sem hv. þm. sagði, að hefði verið rangt af fyrrv. hæstv. atvmrh. að fela sérstakri byggingarn. að sjá um þessa byggingu, en ekki stjórn síldarverksmiðjanna, þá efast ég ekki um, að það var rétt að fela framkvæmdirnar sérstakri n., því að það eitt tryggði, að eins mikið væri gert og gert var á þessu sviði. Eins og áður hefur verið minnzt á, vill stjórn síldarverksmiðjanna byggja minna og hægara og koma því upp á 3 árum, sem hefði verið hægt að koma upp á 2 og hægt hefði verið að koma upp fyrir síðustu vertíð, ef nauðsyn hefði verið, sem ekki varð. Þannig þýddi það vitanlega ekki að fela stjórn síldarverksmiðjanna að sjá um þessar framkvæmdir. Út frá þessu tel ég, að það hafi verið alveg rétt af hæstv. fyrrv. stjórn að flýta byggingunni eins mikið og gert var og láta vinna í eftirvinnu og næturvinnu, sérstaklega þegar síldveiðitíminn fór að nálgast allmikið. Í skýrslu frá byggingarnefnd síldarverksmiðjanna er sundurliðað, hvernig dagvinna, eftirvinna og næturvinna skiptast, og vil ég leyfa mér að lesa þær tölur upp. Árið 1945 sundurliðast þannig þau vinnulaun, sem Almenna byggingafélagið greiddi á Skagaströnd: Dagvinna kr. 602505,92 Eftirvinna - 210222,99 Nætur- og helgidagavinna -160733,21 1946: Dagvinna kr. 1111187,33 Eftirvinna – 401694,94 Nætur- og helgidagavinna - 612398,88 Vinna samtals þessi tvö ár við verksmiðjuna á Skagaströnd : Dagvinna kr. 1713693,25 Eftirvinna – 611917,93 Nætur- og helgidagavinna - 773133,09 Þetta er, þegar það er borið saman við byggingarkostnaðinn í heild, engin voða summa. Nú hefur það verið svo við allar byggingar, sem unnar hafa verið á undanförnum árum hér á landi, að þar hefur verið a. m. k. mikil eftirvinna, þannig að þarna er ekki um neitt sérstakt að sakast. Hins vegar er það rétt, að næturvinna var þarna meiri, þegar á leið, en sá kostnaður er, eins og kemur fram í skýrslunni, ekki neitt, sem hefur þar afgerandi þýðingu, og enga þýðingu, þegar það er borið saman við, hvað þarna var í húfi, hvort verksmiðjan yrði til fyrir síldarvertíðina eða ekki. Þá gerir byggingarn. grein fyrir ýmsu, sem hafi orðið atriði í því að hækka kostnaðinn frá því, sem fyrst var ráð fyrir gert. Það er verðhækkun á vélum og allur kostnaður, sem varð í sambandi við að reyna að flýta verkinu. Enn fremur þurfti að fá sérmenntaða menn úr Reykjavík til að annast vélauppsetningu og ýmis kostnaður við ferðalag þeirra og áð síðustu allur kostnaður vegna hækkandi vísitölu. En ég held, að viðvíkjandi áætlunum um slík fyrirtæki sé ekki um mikið að sakast. Ég þekki ekkert fyrirtæki, sem gerð hefur verið áætlun um, að það hafi ekki farið stórkostlega fram úr áætlun, þannig að þessi hækkun kom engum á óvart. Það er það venjulega um byggingar nú á tímum. Þá fór hv. þm. nokkuð inn á það, að Almenna byggingafélagið hefði fengið allmikið greitt fyrir umsjón sína. Félagið hefur, eftir því sem fskj. bera með sér, sem birt eru í því sameiginlega nál., greitt í vinnulaun á báðum stöðunum um 6½ millj. kr. En það hefur haft ýmislegt fleira að gera en að greiða vinnulaun. Umsjónarlaun, liður nr. 28 við Skagastrandarverksmiðjuna, eru samtals 400 þús. kr. Almenna byggingafélagið hefur upplýst í bréfi til eins nm. í fjhn., að árið 1945 hafi laun starfsmanna á byggingarstað verið 73822,75 kr., verkamannakostnaður 26954,90 kr., slysatrygging 16093,00 kr., ferðakostnaður starfsmanna, sem voru á staðnum, 4273,65 kr. og símakostnaður 12950,50 kr. Þetta er dæmi af því, hvað fer í beint útlagðan kostnað á þessum liðum, sem eru nr. 25 við Siglufjarðarverksmiðjuna og nr. 28 á Skagaströnd. Hins vegar held ég, að það mætti bera þetta saman við það, sem er venja hér í Reykjavík hjá mörgum félögum og eins hjá því opinbera. Þessi byggingarfélög taka yfirleitt 15% álag á vinnulaun, sem þau greiða. Sé sá mælikvarði lagður hér á, þá verður það mun hærra en það, sem Almenna byggingafélagið hefur fengið greitt fyrir umsjón sína. Í járnsmíði og öðru slíku hefur verið heimilað í l. um allmörg ár að taka 40% álag á vinnutaxta. Því fer fjarri, að ég álíti þetta rétt, þó að það hafi viðgengist. En þegar þetta er þannig heimilað, jafnvel af n., sem ég held, að hv. þm. V-Húnv. hafi eitthvað haft með að gera á sínum tíma að koma á og beri því meðábyrgð á þessum taxta, þá virðist það, sem Almenna byggingafélagið hefur fengið greitt í umsjónarlaun annars vegar og vélsmiðjan Héðinn hins vegar, ekki fara fram úr hófi, miðað við þann gróða, sem tíðkast að slík félög áskilji sér, og miðað við þá aðstöðu, sem þau hafa í þessu þjóðfélagi til þess að geta haft eitthvað upp úr því, sem þau vinna. Hér er síður en svo, að tekinn hafi verið óhæfilegur gróði á þessum kostnaðarliðum. Viðvíkjandi kostnaðinum við sjálfa n., þá er það upplýst, að meginið af þessum kostnaði eru útgjöld, sem n. hefur haft við alla stjórn á þessu, en ekki nema hverfandi lítið farið til nm. sjálfra, hvort sem sá kostnaður er endanlega ákveðinn eða ekki. Það er rangt að gefa í skyn, að kostnaður við n. hafi verið svo geysilegur. Skrifstofukostnaður og nefndarkostnaður, laun umsjónarmanns, ferðakostnaður, teikningar og fleira, hefur verið á Siglufirði 250 þús. kr. og sams konar kostnaður á Skagaströnd 200 þús. kr. Þessi liður, sem hér hefur verið rætt um og mér fannst hv. þm. V-Húnv. gera óþarflega mikið að umtalsefni, er þess vegna í raun og veru ekki svo hár, að það sé til að fást um. En það er einn liður, sem mér finnst virkilega hár og hefði verið ástæða til að minnast á, en hv. þm. V-Húnv. gekk fram hjá. Það er liður nr. 31 á Siglufirði og 35 á Skagaströnd. Það eru vextir og lántökugjald, 850 þús. kr. á hvorum stað. Af þessu er lántökugjald 380 þús. kr., 1% af þessu öllu saman. Ef á að fara að krítisera, hvað einstök félög taka og n., sem hefur stjórnað öllum framkvæmdum, þá finnst mér mega minnast á, hvað sjálfur ríkisbankinn tekur í gjald af svona fyrirtækjum. Það eru 38 millj. kr., sem teknar eru til láns í þjóðbankanum, og það kostar 1700 þús. kr. að leggja fram þetta fé í ekki meira en 1½ ár, og þar af er lántökugjald 380 þús. kr. Það er drjúgur skildingur fyrir ekki meira starf en að bankastjórinn svarar því játandi, að bankinn leggi féð fram. Það er nærri því eins mikið og það kostar hjá verksmiðjun. að stjórna þessu í 1½ ár. Kostnaðurinn við það er ekki nema litlu meiri en lántökugjaldið. Ég held því, að ef menn ræða málið út frá því sjónarmiði, að ríkið eigi að spara sem mest af peningum og óþarfa útgjöldum, þá sé þarna kostnaðarliður, sem sé kannske einna þyngstur. Ég skal alls ekki mæla því bót, að einkafélög séu að stórgræða, en það er nú einu sinni svona í því þjóðfélagi, sem við lifum í. Svona er búið að þessum félögum, svo að það er til lítils að krítisera það. Öll venjuleg atvinnufyrirtæki eru byggð á þessu prinsippi. Það er ætlazt til, að þau græði á þessu, og ég held, að þau hafi grætt minna á þessu en mörgum öðrum fyrirtækjum. En hér hefur mikið verið gert á skömmum tíma og gert vel. Hins vegar hefur sjálfur ríkisbankinn tekið aðra eins fjárfúlgu og ég nefndi fyrir að leggja féð fram í hálft annað ár. Þannig fer ríkisbankinn að, þegar hv. þm. V-Húnv. er að tala um, að eigi að spara fyrir ríkið. Og fyrir þjóðina, sem lengi er búin að stynja undir vaxtafargi og vaxtabyrði, sem búin er að vera böl fyrir sjávarútveg okkar áratugum saman, væri meir en ástæða til að gagnrýna þá pólitík af hendi ríkisstj. og Landsbankans að leggja á síldarverksmiðjurnar kr. 1700000 við að leggja fram fé til að koma þeim upp. Þess vegna er ég sammála hv. þm. V-Húnv. um það, að ekki þýði fyrir okkur að deila um þetta hér, þýðingarlaust í sambandi við það, sem fyrir liggur. Þegar þessar verksmiðjur eru komnar upp, verðum við ánægðir yfir því, að þær eru komnar upp. Og ef síldin heldur áfram að veiðast hér við land, mun þjóðin áreiðanlega hafa það mikinn hag af því að fá þessar verksmiðjur, að hún mun ekki horfa í það, hvort þær kosta nokkrum millj. króna meira eða minna, heldur, að verksmiðjurnar komist upp.



Herra forseti. Mér er ljóst, að við þessar verksmiðjubyggingar hefur ýmislegt farið í súginn, og sennilega svo að skiptir nokkuð mörgum milljónum, en ég hef ekki hugsað mér að gera það atriði að umtalsefni hér að þessu sinni. Nú, ég hef áður við umr. um sams konar mál bent á það hér á Alþ., að ég hef talið mjög óráðlegt að skipa sérstaka byggingarnefnd í þetta mál og fela það ekki stjórn síldarverksmiðja ríkisins. Ég skal ekki ítreka þær umr., en vildi þó út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, þegar hann talaði um, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins hefði ætlað að reisa á 3 árum þessar tvær verksmiðjur, sem hér um ræðir, en þeirri byggingu verið flýtt með skipun nýrrar byggingarnefndar, leyfa mér að leiðrétta þau ummæli, sem hljóta að byggjast á misskilningi, og vil í því efni vitna til skýrslu. síldarverksmiðja ríkisins fyrir árið 1945, þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta, á bls. 4: „Í fyrr greindu bréfi stjórnar SR til atvmrh., dags. 2. nóv. 1944, segir m. a. svo: „Í stuttu máli er ætlun stjórnar síldarverksmiðja ríkisins: 1) að leggja áherzlu á, að afkastaaukningin í Siglufirði um 3500/4000 mál á sólarhring komist upp fyrir næstu síldarvertíð. 2) að hin nýja 10 þúsund mála verksmiðja í Siglufirði verði reist fyrir síldarvertíð 1946. 3) að hin nýja verksmiðja í Höfðakaupstað verði reist eins fljótt og hafnarskilyrði þar leyfa, helzt fyrir síldarvertíð 1946. 4) að halda síðan áfram nýbyggingum síldarverksmiðja, sbr. l. nr. 93 1942, eftir því sem aðstæður leyfa.““ Í sambandi við þetta eru svo í skýrslu síldarverksmiðjanna gefnar mjög margar upplýsingar um það, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins var búin að undirbúa byggingu þessara verksmiðja, t. d. með pöntun á ýmsum vélum, á þann hátt, að ómögulegt hefði verið fyrir nýbyggingarstjórn að koma upp verksmiðjunum, ef sá undirbúningur hefði ekki farið fram með því takmarki fyrir augum, sem segir í skýrslunni. - Ég vona því, að það hendi ekki hv. 2. þm. Reykv. framar í þessu máli að bera það ranglega á stjórn síldarverksmiðja ríkisins, að hún hafi ekki ætlað að leysa þessi mál eins fljótt og unnt væri. Hitt er svo aftur á móti alveg rétt hjá hv. 2. þm. Reykv., að mesta hættan fyrir okkur á tapi liggur í því að hafa ekki verksmiðjurnar tilbúnar. Það er mesta hættan í sambandi við síldveiðarnar að hafa ekki möguleika að taka á móti síldinni, þegar hún berst að. En því miður verður að upplýsa, að þessar tvær síldarverksmiðjur, sem búið var að segja af þeim ráðh., sem bar ábyrgð á kostnaðinum við byggingu þeirra, að yrðu tilbúnar í byrjun síðustu síldarvertíðar, því miður verður að segja, að þær verksmiðjur voru ekki tilbúnar þá og eru það ekki enn þá, svo að í rekstrarhæfu ástandi sé. Og ég hygg, að sú mesta hætta, sem vofir yfir okkur í þessu máli, sé sú, að þessar verksmiðjur verði ekki rekstrarhæfar fyrir næstu síldarvertíð. Það birtist í blöðum og útvarpi tilkynning um það, að verksmiðjurnar yrðu tilbúnar í byrjun síldarvertíðarinnar. En á fundi, sem verksmiðjustjórnin hélt 27. júlí s. l. sumar á skrifstofu framkvæmdastjórans, voru teknar fyrir viðræður stjórnar síldarverksmiðja ríkisins við byggingarnefnd. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á fundinum mættu frá byggingarnefnd þeir dr. Trausti Ólafsson, Þórður Runólfsson og Snorri Stefánsson. Form. byggingarn., dr. Trausti Ólafsson og Þórður Runólfsson, skýrðu frá, að n. gæti ekki afhent síldarverksmiðjurnar á Skagaströnd og Siglufirði sem tilbúnar í sumar og naumast fyrr en næsta vor. Allt hefði verið miðað við að koma verksmiðjunum á stað sem fyrst, og mætti vænta, að við reynslu kæmi í ljós ýmislegt, sem þyrfti að breyta, lagfæra og ljúka við. Í sumar yrði haldið áfram að fullgera verksmiðjurnar, eftir því sem hægt væri. Við lagfæringar yrði að sjálfsögðu tekið tillit til þess, sem trúnaðarmenn og framkvæmdastjóri SR kynnu að óska. Að samkomulagi varð, að endanleg ákvörðun um, hvenær verksmiðjurnar yrðu afhentar SR, yrði tekin í haust. Formaður byggingarnefndar skýrði frá, að þegar væri búið að greiða 25 millj. kr. fyrir byggingarframkvæmdir, en reikninga vantaði frá vélsmiðjunni Héðni o. fl. Samkomulag varð um, að byggingarnefnd ráðstafaði ekki húsum, bilum, vélum eða öðru lausafé nema í samráði við stjórn SR. Byggingarnefnd taldi, að verksmiðjan á Siglufirði gæti orðið tilbúin til reynslu í næstu viku.“ Ég hygg, að þessi skýrsla sameiginlegs fundar staðfesti fyllilega það, sem sagt hefur verið af verksmiðjustjórninni, að hvorki síldarverksmiðjurnar á Siglufirði né á Skagaströnd séu komnar í rekstrarhæft ástand; staðfesti það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að mesta hættan fyrir okkur í síldariðnaðinum væri sú, að verksmiðjurnar yrðu ekki tilbúnar, þegar á þeim þarf að halda. Það var ekki fyrirsjáanlegt annað, þegar síldarvertíðin hófst, en á þessum verksmiðjum þyrfti að halda, og það var ekki annað en síldarleysið, sem bjargaði því, að ekki hlutust af því hin mestu vandræði, að verkamiðjurnar voru ekki tilbúnar. Verksmiðjan á Siglufirði var svo reynd, ekki í vikunni á eftir 27. júlí, heldur 14. ágúst. Í skýrslu um þetta segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Byrjað var að taka á móti síld í þró SR 46 hinn 14. ágúst, en móttaka stöðvaðist strax vegna ólags á löndunarkrönum, og næstu daga var alltaf annar og stundum báðir kranarnir bilaðir, svo að miklu minna var landað í þrærnar hjá SR 46 en mundi hafa verið, ef löndunartæki hefðu verið í lagi. Hinn 19. ágúst hafði verið landað ca. 5 þúsund málum. Ákvað byggingarnefnd að setja í gang kl. 13 síðdegis 19. ágúst og byrja þá að taka síld inn í verksmiðjuna til vinnslu. Fyrsta síld var þó ekki tekin inn fyrr en um kl. 10 um kvöldið og vannst lítið og varð fljótlega að stöðva aftur eftir lengri eða skemmri tíma, þar til kl. 9,45 22. ágúst, að stöðvað var til þess að hreinsa til í verksmiðjunni. Höfðu þá alls verið unnir 267 sekkir frá því kvöldið 19. ágúst eða tæp 1200 mál, miðað við eðlilega mjölútkomu, en allmiklu meira hráefni hafði farið í gegnum vélarnar, því að ekki fékkst full mjölútkoma. Talsverður hluti mjölsins var brenndur. Vinnslu þessara ca. 5 þús. mála var lokið 27. ágúst. Síðan var unnið að lagfæringum í nokkra daga og tekið á móti í þrær verksmiðjunnar 5–6 þúsund málum síldar. Voru þau unnin í septembermánuði, og gekk vinnsla þeirra álíka illa og í fyrra skiptið. Alls voru unnin í verksmiðjunni 11292 mál í sumar.“ Það eru ekki líkur til, að hægt hefði verið að vinna meira en unnið var, þar sem verksmiðjurnar voru í því ástandi, að koma mátti í gegn einum 5 þús. málum og þó illa. Nú er það svo, að sama niðurstaða varð af þeirri reynslu, sem fékkst á Skagaströnd, varla hlekkur í kerfi verksmiðjunnar, sem var í rekstrarhæfu ástandi s. l. sumar. Og enn er ástandið þannig í þessum málum, að verksmiðjustjórnin skrifaði byggingarnefnd síldarverksmiðja ríkisins 26. febrúar, og byrjar bréfið þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt beiðni stjórnar SR hefur Hilmar Kristjónsson, tæknilegur framkvæmdastjóri verksmiðjanna, samið skrár yfir óleyst verkefni í sambandi við byggingu hinna nýju síldarverksmiðja ríkisins á Siglufirði og Skagaströnd. Eru þær skrár svohljóðandi: ...“ - Ég skal ekki þreyta hv. þdm. með að lesa þetta upp hér, en skal geta þess, að þau atriði, sem framkvæmdastjóri verksmiðjanna á Siglufirði telur, að bæta þurfi úr nú þegar, eru í 19 tölul., og þau öll nokkuð umfangsmikil og raunar mörg þess eðlis, að ef ekki verður búið að koma þeim í lag fyrir næstu síldarvertíð, þá eru verksmiðjurnar alveg óstarfhæfar. Og að því er viðvíkur Skagaströnd, þá eru talin þar upp 29 óleyst verkefni. - Í framhaldi af þessari upptalningu segir verksmiðjustjórnin: „Svo sem fram kemur í framanskráðri upptalningu framkvæmdastjóra SR á óleystum verkefnum í hinum nýju verksmiðjum, eru mörg þeirra svo þýðingarmikil fyrir rekstur verksmiðjanna, að fyrirsjáanlegt er, að nýju verksmiðjurnar verða ekki í reksturshæfu ástandi á komandi síldarvertíð, nema því aðeins, að það takist að bæta úr því, sem mest er ábótavant, í tæka tíð fyrir næstu síldarvertíð. Það skal tekið fram, að upptalning framkvæmdastjóra á þeim atriðum, sem þurfa úrbóta, er miðuð við það, sem hann hefur komið auga á, að er brýn þörf á að framkvæma og lagfæra fyrir næstu síldarvertíð. Margt fleira getur komið í ljós, er úrbóta þarf, við nánari athugun og þegar farið verður að reka verksmiðjurnar. Oss er ljóst, að útvegun sumra vélarhluta og efnis og lagfæring á alvarlegum ágöllum og sumar byggingarframkvæmdir hafa dregizt svo á langinn, að ekki er öruggt, að nýju verksmiðjurnar verði í fullkomlega rekstrarhæfu ástandi á komandi síldarvertíð, jafnvel þótt nú þegar verði gert allt, sem hægt er, til þess að vinna að því og undirbúa, að svo megi verða. Til þess er of skammur tími til stefnu. Má því enginn tími fara forgörðum til þess að vinna að lausn hinna óleystu verkefna í verksmiðjunum. Í framhaldi af þeirri aðstoð, sem vér höfum látið yður í té til þess að framkvæma ýmislegt í sambandi við byggingu nýju verksmiðjanna, bjóðum vér yður enn aðstoð SR til þess að ljúka verkinu og óskum samkomulags og samvinnu við yður um, hvernig lausn hinna óleystu verkefna skuli hraðað sem mest. Förum vér fram á, að þér gerið nú þegar sérstakar ráðstafanir til þess að hraða framkvæmdum og að þær séu gerðar í fullu samráði við stjórn verksmiðjanna.“ Ég skal ekki þreyta hv. d. á langri ræðu um þetta, en taldi skyldu mína að leiðrétta að nokkru það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um vilja stjórnar síldarverksmiðja ríkisins til nýbygginga, og eins hitt, að upplýsa það, að það er langur vegur frá því, að verksmiðjurnar hafi verið rekstrarhæfar nokkurn tíma á s. l. sumri, og hætta á, að þær verði enn ekki rekstrarhæfar fyrir næstu síldarvertíð að dómi stjórnar síldarverksmiðja ríkisins, nema róttækar ráðstafanir verði gerðar. Ég vil svo óska þess við hæstv. forseta, að hann reyni að hraða afgreiðslu þessa máls, sem er búið að liggja hér allt of lengi. Það er áreiðanlega fyrir allra hluta sakir bezt, að því verði hraðað gegnum þingið, svo að ekki sé hægt að benda á það fyrir næstu síldarvertíð, ef verksmiðjurnar komast ekki í gang, að nýbyggingarstjórn hafi brostið fé til framkvæmdanna.

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Ég þarf ekki að tala langt mál, en vil þó aðeins gera nokkrar aths. út af ræðu hv. 2. þm. Reykv. Hann sagði, að okkur hefði vantað verksmiðjur, og rétt er það, og þess vegna erum við með þessar framkvæmdir, að vantað hefur fleiri verksmiðjur. Hann sagði, sem líka er rétt, að ekki væri hægt að gera við því, þó að síldaraflinn brygðist stundum. Rétt er það. Ég get sleppt því að ræða um það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um það, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins hafi verið „innstillt“, eins og hann orðaði það. Hv. þm. Ísaf. hefur skýrt það mál með tilvitnun í skýrslu síldarverksmiðja ríkisins árið 1945, en þm. hafa fengið hana í hendur. Það kemur ljóslega fram, að allt frá því, að l. þessi voru sett á fyrra þinginu 1942, þá hefur stjórn síldarverksmiðjanna gert allt, sem í hennar valdi stóð til þess að undirbúa framkvæmdir þessar, þótt þær hins vegar tefðust vegna stríðsins. Hv. 2. þm. Reykv. lagði fram upplýsingar um eftirvinnu, næturvinnu og helgidagavinnu. Þetta tók ég fram áðan, en aftur á móti liggja engar upplýsingar fyrir um, hve mikil eftirvinna og helgidagavinna var hjá vélsmiðjunni Héðni eða verksmiðjunni á Siglufirði í þessu sambandi. Hv. þm. segir, að ekkert sé um það að fást, þótt unnin sé helgidaga og eftirvinna, samanborið við það, hve mikið sé í húfi, ef verksmiðjurnar komist ekki upp í tæka tíð. Ég hef nú einmitt fundið að því, að hvorug verksmiðjan var í standi og er það ekki enn. Nú segir hv. þm., að ekki sé um að sakast, þótt áætlun standist ekki. Þrátt fyrir það eru þær upplýsingar gefnar í apríl s. l., að framkvæmdir séu það vel á veg komnar, að slá megi því föstu, að kostnaður fari ekki fram úr 27 millj. kr., þó að það svo komi seinna á daginn, að hann verði 38 millj. kr. Slík málafærsla sem þessi er, eins og allir hljóta að sjá, fyrir neðan allar hellur og óafsakanleg. Eftir því sem hv. þm. Ísaf. segir, þá vantar enn mikið á, að verksmiðjurnar séu nothæfar þrátt fyrir þessi miklu fjárframlög til þeirra. Getum við ekki átt von á 4. frv. um lántökuheimild fyrir þær, og hvað verður þá um háa fjárhæð að ræða? Viðvíkjandi greiðslunni til Almenna byggingafélagsins segir hv. 2. þm. Reykv., að hún fari ekki yfir það, sem venja er að greiða slíkum félögum fyrir sína fyrirhöfn, eða 15%. Mér finnst það ekkert þakkarvert. En að borga mönnum hærri þóknun eftir því, sem kostnaður við framkvæmdina vex, það álít ég í fremsta máta vítavert. Þá segir hv. þm., að vélsmiðjan Héðinn megi leggja á allt að 40% og sé ég og minn flokkur meðábyrgur um þennan taxta. Ég vil leyfa mér að gera þá aths., að Framsfl. á ekki fulltrúa í verðlagsráði. Hv. þm. segir og, að meginhlutinn af greiðslunni til byggingarn. sé ekki laun nm., heldur annað. Nú liggur ekkert fyrir, er sýni, í hvað annað þessar 450 þús. hafa þá farið. N. hefur haft eftirlitsmenn bæði á Siglufirði og Skagaströnd og þar að auki einn byggingameistara til þess að líta eftir framkvæmdum Almenna byggingafélagsins og mann til þess að líta eftir vélum á Skagaströnd um tíma, auk þess einn skrifstofumann í Reykjavík. Benda má á það, að sumir þeirra manna, sem. n. hefur í þjónustu sinni, eru starfsmenn hjá ríkinu, t. d. er einn þeirra prófessor við háskólann og annar vélaeftirlitsmaður hjá ríkinu, og ekki er annað vitað en að þeir séu á fullum launum. Þá minntist hv. 2. þm. Reykv. á það, að vextir og lántökugjald til Landsbankans væru 1700 þús.. kr., og kvað hann það drjúgan skilding fyrir ekki meiri vinnu en það væri fyrir einn bankastjóra að segja já. Ég býst við, að hv. þm. sé ekki svo skyni skroppinn, að hann sjái ekki, að þetta er ekki fyrir vinnu, heldur leiga eftir fjármagn. Hér er um ríkisfyrirtæki að ræða, en hvort hann græðir of mikið, það skal ég ekki um segja, en hitt er og víst, að á honum hvíla miklar kvaðir. Hv. þm. sagði einnig á þessa leið : „Það þýðir ekki að krítísera það, þótt einstök gróðafélög græði á ríkisframkvæmdum.“ Þessu er ég algerlega á móti. Það á ekki að eiga sér stað, að menn noti sér að skara eld að sinni köku, þegar um ríkisframkvæmdir er að ræða. Ríkið ætti að hafa á þessu annað lag. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að allir væru ánægðir yfir því, að verksmiðjurnar væru komnar upp. Ég vil leyfa mér að benda hv. þm. á a. m. k. einn aðila, sem ekki er ánægður, en það er stjórn síldarverksmiðja ríkisins, sem ekki er ánægð með það, að verksmiðjurnar, þrátt fyrir allan kostnaðinn, eru enn ekki upp komnar og varla líklegt, að þær verði í nothæfu standi fyrir komandi vertíð. Allir hljóta að sjá, hversu ófært og óviðunandi það er.



Ég hef leyft mér að bera frsm brtt. við frv. það er hér um ræðir og er hana að finna á þskj. 441. Það er um að veita Jörgensen, Alfred Christian húsgagnasmið hér í bæ ríkisborgararétt. Hann er fæddur í Danmörku, en fluttist hingað 1929. Það að hann var ekki tekinn með af meiri hl. allshn. stafar af því, að upphaflega var ætlunin að fylgja þeirri reglu að veita aðeins fólki af íslenzkum foreldrum ríkisborgararétt. Nú, en við 2. umr. um frv. var nokkrum fleiri bætt við, sem öðruvísi var ástatt um, og þar með vikið frá hinni upphaflegu reglu. Þegar þannig var komið, sýndist mér ekki hægt annað en verða við ósk þessa manns. Hann á íslenzka konu og uppkomin börn og hefur dvalið hér að staðaldri síðan 1929. Ég þekki ekki manninn, en þeir, sem hann hafa umgengizt, bera honum bezta orð, telja hann góðan þegn, trúverðan starfsmann og háttprúðan. Þar sem hann óskar nú að dvelja hér áfram með fjölskyldu sína, tel ég ekki rétt, úr því sem komið er, að synja honum um ríkisborgararétt. Fyrir þessar sakir ber ég þessa brtt. fram og vænti, að d. fallist á hana. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að flytja þá brtt. við frv., sem prentuð er á þskj. 459, en hún er um það, að í 1. gr. bætist eftir stafrófsröð Göhlsdorf Elisabeth, tungumálakennari í Reykjavík, f. 3. ágúst 1890 í Þýzkalandi. Hún fluttist hingað til lands 6. apríl 1935 og hefur dvalið hér síðan. Hún var áður alltengd Jóhanni Jónssyni skáldi, og bjuggu þau saman. Þá kynntist hún Íslandi og Íslendingum. Ég tel, þótt ekki væri nema fyrir þeirra samveru, Jóhanns og hennar, þá sé það skylda að verða við beiðni þessarar konu. Þegar Jóhann stundaði nám í Þýzkalandi, veiktist hann og sótti því um styrk til ríkisstj., en var synjað þrátt fyrir meðmæli frá rektor háskólans, sem hann stundaði nám við. Þegar svo Jóhann sýndi rektor synjunarbréfið, sagði hann: „Þó að þjóðin þín hafi ekki ráð á að styrkja þig, þá hefur háskólinn þinn ráð á því“ - og fékk hann styrk frá háskólanum í veikindum þeim, er hann átti við að stríða. Hann náði aldrei heilsu eftir þetta, en vegna hjálpar Göhlsdorf lifði hann sæmilegu lífi til dauðadags. Fyrir þetta tel ég það sjálfsagða viðurkenningu, að þessi kona fái ríkisborgararétt.