Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vildi gjarnan leyfa mér að bera fram fsp. hér utan dagskrár til hæstv. utanrrh., og ég sagði honum frá því í gær, að ég mundi gera það í dag, svo að hann gæti athugað málið. Þann 7. ágúst s.l. birtist í ríkisútvarpinu í kvöldfréttum fréttatilkynning frá utanrrn. Hún var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Undanfarið hafa farið fram umr, um, að Atlantshafsbandalagið endurnýjaði og fjölgaði olíugeymum í Hvalfirði og bætti afgreiðsluskilyrði þar. Athuganir eru nú að hefjast um staðsetningu nýrra geyma, ef til framkvæmda kemur.“ Þessi frétt þótti þannig vaxin, að ástæða væri til að athuga þetta mál nánar, og þótti framsóknannönnum rétt að fá upplýsingar um þetta málefni strax hjá hæstv. ríkisstj., eftir því sem hægt væri. Var fyrst borin fram ósk um, að utanrmn. Alþingis yrði kölluð saman út af þessu málefni, en til vara óskað eftir því, að fulltrúar frá flokknum fengju að ræða við hæstv. utanrrh. Ríkisstj. hafnaði því að kalla saman utanrmn. og kvaðst líta svo á, að umboð n. hefði fallið niður með þingrofinu, en hins vegar lýsti hæstv. utanrrh. sig fúsan til að ræða við fulltrúa frá Framsfl. um málið, og ræddu þeir við ráðh., varaformaður flokksins, Ólafur Jóhannesson, og Þórarinn Þórarinsson ritstjóri þann 8. ágúst í sumar. Upplýsingar þær, sem utanrrh. veitti fulltrúum flokksins, voru m.a. þessar: Viðræður hafa staðið yfir milli íslenzku ríkisstj. og Atlantshafsbandalagsins eða NATO, sem við köllum, um að NATO byggi og eigi eftirgreind mannvirki í Hvalfirði: 1) Stóra olíubirgðastöð, og hefur verið ráðgert, að byggðir verði hið fyrsta 25–28 geymar. 2) Hafskipabryggju eða bryggjur, þar sem stór skip geti bæði landað olíu og tekið olíu. 3) Legufæri, sem verði steypt í botn fjarðarins, en NATO mundi ekki fá að nota nema með sérstöku leyfi ríkisstj. hverju sinni. Ráðh. skýrði frá því, að gerðir yrðu sérstakir samningar við NATO um þessar framkvæmdir, ef úr þessu yrði. Ríkisstj. mundi ekki telja nauðsynlegt að leggja þá samninga fyrir Alþingi, en í þeim yrðu svipuð uppsagnarákvæði og í varnarsamningnum milli Íslands og Bandaríkjanna, ef til samninganna kæmi. Þessar upplýsingar hæstv. ráðh. sýndu glöggt, að ríkisstj, taldi mjög koma til greina og var jafnvel að semja um nýjar stórframkvæmdir í Hvalfirði, sem sýnilega voru ætlaðar sem upphaf að flotastöð í firðinum að okkar dómi. Af þessu tilefni hélt framkvæmdastjórn Framsfl. því fund þegar í stað, að þessar upplýsingar lágu fyrir, og tók afstöðu til málsins á þann hátt, sem ég vil nú greina, með leyfi hæstv. forseta. „Samkv. tilkynningu frá utanrrn., sem lesin var í útvarpsfréttum 7. þ. m., og viðtali, sem fulltrúar Framsfl. hafa átt við utanrrh., fara nú fram viðræður milli Atlantshafsbandalagsins og ríkisstj. um, að bandalagið byggi stóra olíubirgðastöð í Hvalfirði, hafskipabryggju eða bryggjur og legufæri, sem ætluð eru herskipum. Af hálfu bandalagsins hafs áður verið bornar fram óskir um svipaðar framkvæmdir í Hvalfirði, en þeim þá verið hafnað. í tilefni af framangreindum viðræðum Atlantshafsbandalagsins og ríkisstj. lýsir Framsfl. sig andvigan því, að aukinn verði herbúnaður í Hvalfirði með byggingu nýrra flotamannvírkja eða á annan hátt, og skorar á ríkisstj, að ljá ekki máls á samningum um slíkt.“ Ályktun þessa sendi stjórn Framsfl. utanrrh. 10. ágúst og einnig ríkisútvarpinu. En það furðulega skeði, að ríkisútvarpið neitaði að birta þessa ályktun, enda þótt það hefði birt fréttatilkynningu ríkisstj, um þetta sama mál. Er sú framkoma ríkisútvarpsins tvímælalaust algert brot á hlutleysisstefnu útvarpsins. Er illa komið hér í landinu, ef stjórn stjórnarandstöðuflokks getur ekki komið á framfæri beinni frásögn, áróðurslausri með öllu, af afstöðu sinni til stærstu mála, en ríkisstj. einni ætlað að geta komið slíku á framfæri. Mun ég ekki ræða það atriði nánar að sinni í sambandi við þessa fsp., sem hæstv. forseti hefur leyft mér, en nú er það erindi mitt með þessum formála, sem ég hef greint, að gera fsp. til hæstv. utanrrh., og geri ég hana utan dagskrár vegna þess, hve það tekur langan tíma að fá teknar fyrir til umr. fsp., sem gerðar eru á annan hátt, en fsp. er á þessa lund og vona ég, að hæstv. ráðh, svari henni: „Hefur ríkisstj. í huga að gera eða hefur hún gert samninga við Atlantshafsbandalagið um mannvirkjagerð í Hvalfirði, og ef svo er, hvernig eru þeir samningar?“ Þetta sýnist mér lífsnauðsyn, að hv. þm. og allir fái að vita nú þegar í upphafi þings, til þess að menn geti skoðað málið í ljósi þess, sem kann að hafa gerzt eða ætlunin er að gera, sem ég vona að hæstv. ráðh. segi okkur frá, ef ríkisstj, hefur ákveðið í hyggju.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Austf. hefur spurzt fyrir um það, hvort ríkisstj. hafi í hyggju að gera samninga um mannvirkjagerð í Hvalfirði eða hvort slíkur samningur hafi verið gerður. Ég mun að sjálfsögðu svara þessari spurningu, en um leið og ég geri það, þykir mér rétt að gera nokkra grein fyrir málinu í heild, sérstaklega í tilefni af þeim orðum, sem hv. 1. þm. Austf. lét falla hér áðan. Samkv. varnarsamningnum frá 5. maí 1951 taka Bandaríkin að sér að annast varnir Íslands í umboði NATO. Bandaríkin greiða allan kostnað við veru varnarliðsins á Íslandi og mannvirkjagerð þess hér. Íslandi ber þó að láta varnarliðinu í té nauðsynlegt land án endurgjalds, eftir því sem um verður samið. Síðan varnarliðið kom til Íslands, hefur það ráðizt í framkvæmdir fyrir þúsundir milljóna ísl. kr. Allar hafa þessar framkvæmdir verið bornar fyrir fram undir ríkisstj. Íslands. Hún hefur samþ. þær og látið í té nauðsynlegt land. Þessar framkvæmdir hafa aldrei verið bornar undir Alþingi. Fyrir mörgum árum komu NATO-ríkin sér saman um að stofna sérstakan sjóð, sem skyldi greiða vissar varnarframkvæmdir. Fé í þennan sjóð hafa öll aðildarríki NATO greitt nema Ísland. Bandaríkin greiða yfir 40% af framlagi til sjóðsins. Sjóður þessi hefur verið nefndur infrastructuresjóður, og þær framkvæmdir, sem aðallega hafa fallið undir sjóðinn, eru flugvallagerðir, olíuleiðslur, eldsneytis- og sprengiefnageymslur, fjarskiptastöðvar og annað slíkt. Á árinu 1953 fór NATO fram á það við ríkisstj. Íslands, að leyft væri að taka byggingu lóranstöðvar á Snæfellsnesi inn á infrastructure áætlun NATO og að byggja stöðina á kostnað infrastructure-sjóðsins. Utanrrh., dr. Kristinn Guðmundsson, veitti þetta leyfi. Málið var ekki borið undir Alþingi, enda ekki um þingmál að ræða. Snemma á árinu 1955 komu fram till, frá NATO um, að komið skyldi á fjarskiptasambandi milli Bretlands og Íslands á vegum NATO og á kostnað infrastructure-sjóðsins. Einnig komu fram á sama tíma till. um, að gerðar skyldu í Hvalfirði geymslur fyrir olíu og sprengiefni ásamt aðstöðu fyrir skipalægi samkv. infrastructure-áætlun NATO. Á árinu 1955 verður utanrrh. Íslands, dr. Kristinn Guðmundsson, forseti NATO. Tilmælin um infrastructure-framkvæmdir í Hvalfirði eru þá ræddar hér heima og við NATO. Niðurstaðan verður sú, að fjárveiting til þessara framkvæmda er tekin upp í áætlanir um fjárveitingar úr infrastructure-sjóði, og eru áætlanir þessar gerðar 1. marz 1956. Utanrrh., dr. Kristinn Guðmundsson, er þá enn í forsæti Atlantshafsbandalagsins. Það er ekki venja og ég þekki þess engin dæmi að taka fjárveitingar upp í fjárhagsáætlun infrastructure-sjóðsins, nema áður sé gengið úr skugga um, að viðkomandi land sé samþykkt framkvæmd þeirri, sem fé er veitt til. Við ályktun Alþingis frá 28. marz um endurskoðun varnarsamningsins féllu niður að mestu verklegar framkvæmdir varnarliðsins á Ísiandi. M.a. stöðvuðust infrastructure-framkvæmdir þær, sem fé hafði verið ráðgert til. Að áliðnu ári 1956 var það kannað af hálfu NATO, hver afstaða ríkisstj. Íslands væri til ráðagerða þeirra um infrastructure-framkvæmdir á Íslandi, sem uppi höfðu verið, áður en vinstri stjórnin var mynduð. Utanrrn. þurfti því að taka til athugunar, hvort þessar framkvæmdir skyldu leyfðar eða ekki. Það kann að orka tvímælis, hversu bindandi aðgerðir fyrirrennara vinstri stjórnarinnar voru í þessum efnum. Ég ætla ekki að fara út í það, en hv. þm. Hannibal Valdimarsson, þáv. félmrh., lýsti því yfir í ræðu á Alþingi 6. des. 1956, að ekki væri hægt að ógilda loforð fyrrv. ríkisstj. um varnarframkvæmdir á Íslandi. Að athuguðu máli tók utanrrh. þá ákvörðun að standa við leyfið um byggingu lóranstöðvar á Snæfellsnesi, enda hefur rekstur þeirrar stöðvar mikla þýðingu fyrir þjóðina langt út yfir varnargildi hennar. Fyrirhugaðar framkvæmdir í Hvalfirði vildi utanrrn. hins vegar ekki leyfa. Af hálfu NATO hefur á undanförnum árum hvað eftir annað veríð leitað eftir leyfi til að byggja olíutanka í Hvalfirði og nauðsynleg löndunartæki í því sambandi. Tankar þessir eru einvörðungu ætlaðir til birgðageymslu á friðartímum og engar skipaferðir um Hvalfjörð í sambandi við þá nema til að fylla þá með eldsneyti og endurnýja það, er það hefur verið geymt þar vissan tíma. Ríkisstj. hefur nú fallizt á, að fé sé veitt úr infrastructure-sjóði til að gera mælingar og athuganir á byggingu olíutanka í Hvalfirði og mælingar og nauðsynlegar athuganir um afgreiðsluútbúnað í því sambandi. Þessar athuganir standa yfir. Olíutankarnir í Hvalfirði eru orðnir mjög gamlir. Flestir voru þeir byggðir á árunum 1942 og 1943. Eins og títt er um mannvirki gerð á stríðstímum, var lítt til þeirra vandað í upphafi, enda eru margir þeirra nú í slæmu ástandi. Einhver endurnýjun hefur farið fram, en öldungis ófullnægjandi. Ljóst er, að miklu frekari endurnýjunar er þörf. Er þar um að ræða fjárfrekari framkvæmdir en svo, að slíkt verði gert fyrir innlent fé. Eldsneytismagn það, sem hægt hefur verið að geyma í Hvalfirði, hefur og í mörg ár verið talið öldungis ófullnægjandi. Þessi staðreynd var viðurkennd af Íslands hálfu þegar fyrir daga vinstri stjórnarinnar. Loks hafa Íslendingar tvöfaldra hagsmuna að gæta í sambandi við tankana í Hv alfirði. Annars vegar er þýðing þeirra fyrir varnir landsins og hins vegar þýðing þeirra fyrir íslenzkan sjávarútveg. Það hefur komið fyrir, að olíuforði landsmanna hefur þrotið á vetrarvertið. Fram undan var stöðvun bátanna. Málinu var bjargað með olíu frá tönkunum í Hvalfirði. Ég minnist a.m.k. tveggja slíkra tilfella. Annað var á dögum vinstri stjórnarinnar, hitt tilfellið var í fyrra. Að öllum þessum ástæðum athuguðum, hefur ríkisstj. áformað að leyfa nokkra endurnýjun og aukningu á tönkunum í Hvalfirði, byggingu afgreiðsluaðstöðu í því sambandi. Verklegum athugunum í Hvalfirði er ekki lokið enn þá. Fyrirsjáanlegt er þó, að þarna verður um miklu minni framkvæmdir að ræða en áformað var 1955, þegar beiðnin kom upphaflega fram. Þá var talað um 25–28 tanka, nú eru ráðgerðir 8 með tilheyrandi löndunaraðstöðu og tvennum legufærum. Þegar verklegum athugunum er lokið í Hvalfirði, verður málið athugað nánar og ef ríkisstj. sýnist svo, verður sérstakt samkomulag gert um framkvæmdirnar. Grundvöllur þess samkomulags verður sá, að tankarnir verði eingöngu notaðir fyrir varabirgðir á friðartímum, sem gripa megi til, ef til ófriðar kemur. Skipaferðir í Hvalfirði breytast ekkert þrátt fyrir þessa mannvirkjagerð frá því, sem verið hefur. Varnarliðið hefur verið hér í full 10 ár og haft hér stórkostlegar verklegar framkvæmdir. Allar hafa þessar framkvæmdir, eins og ég sagði í upphafi, verið bornar undir ríkisstj. og leyfðar án samráðs við Alþingi, enda ekki þingmál. Þó að fé til tankbygginga í Hvalfirði komi úr infrastructure-sjóði, en ekki ríkissjóði Bandaríkjanna beint, þá breytir það engu í málinu. Í samkomulaginu, sem gert verður, ef til kemur, um framkvæmdir í Hvalfirði, verður samið um þær sem hluta varnarliðsframkvæmda samkv. varnarsamningnum. Þessar framkvæmdir fara fram á vegum Bandaríkjanna, og gagnvart Íslandi virðist það ekki breyta máli, hvaðan féð kemur. Ég hygg, að með þessum upplýsingum sé ekki aðeins svarað þeirri fsp., sem hv. 1. þm. Austf. lagði hér fyrir, heldur einnig gefin nokkru gleggri mynd af málinu en áður hefur verið. Fréttatilkynning um þetta var gefin út í sumar, þegar ráðið var að láta athuganir fara fram upp frá, en þá var málið enn á því byrjunarstigi, að fyllri upplýsingar var ekki hægt að gefa.



Herra forseti. 4 þm. Alþb. hafa á þskj. 22 borið fram till. til þál. um það, að Alþingi skuli að gefnu tilefni lýsa yfir því, að óheimilt sé að gera nokkra samninga við Atlantshafsbandalagið um framkvæmdir í Hvalfirði, nema samþykki Alþingis komi til. Nú hefur hv. 1. þm. Austf, innleitt þetta mál hér til umr. þrátt fyrir það, þó að það sé orðið skjalfest þingmál, og fengið það tekið hér fyrir utan dagskrár. Hygg ég allóvenjulegt, að þingmál sæti fyrir fram umr. sem þessum innan Alþingis. En látum það vera. Ég vil hér aðeins segja frá því að gefnu tilefni, að þegar hin fáorða og fyrirferðarlitla frétt um mannvirkjagerð á vegum NATO í Hvalfirði birtist s. 1. sumar, þá óskaði ég eftir því fyrir hönd Alþb. að fá að ræða það mál nánar við hæstv. utanrrh., og varð hann fúslega við þeim tilmælum og svaraði greiðlega þeim spurningum, sem ég og Eðvarð Sigurðsson, sem gekk með mér á hans fund, öllum þeim spurningum, sem við lögðum fyrir hann um þetta mál. Hann staðfesti það, að þarna stæði til að gera samning við NATO um byggingu alldýrra og umfangsmikilla mannvirkja í Hvalfirði og þ. á m. byggingu hafnarmannvirkja í stórum stíl og múrninga á botni Hvalfjarðar, en legufæri skyldu vera geymd í landi, þar til ríkisstj, tæki ákvörðun um, að þessar múrningar og þessi legufæri yrðu sjósett. Við spurðum um það, hvort þessi legufæri yrðu þannig, að þarna væri e.t.v. verið að búa út bækistöðvar fyrir kafbáta, sem e.t.v. hefðu meðferðis atómvopn, og minnir mig, að ráðh, segði, að vitanlega gætu öll skip, hverrar tegundar sem væru, notfært sér slík legufæri, þegar þau væru þar komin í nothæft ástand, og fannst mér í þessu felast engin synjun, engin neitun á þeirri fsp., sem við sérstaklega bárum fram um þetta atriði. Að öðru leyti hefur málið verið rakið opinberlega, fsp. okkar og svör ráðh. við henni, og hirði ég ekki að endurtaka það. En það var niðurstaða okkar máls á þessum fundi okkar með ráðh., að við mótmæltum því, að leyfilegt væri að gera á vegum ríkisstj. samninga við NATO eða önnur ríki, sem legðu kvaðir á íslenzkt land, eins og þarna væri tvímælalaust um að ræða, og kröfðumst þess, að Alþingi yrði kallað saman til ákvörðunar um slíkt mál. Ráðh. sagðist skyldu leggja þá kröfu eða ósk okkar Alþb.- manna fyrir ríkisstj., og hefur hann sjálfsagt gert það, en eins og kunnugt er, var málið ekki lagt fyrir Alþingi og hefur ekki komið til umr. hér fyrr en nú í fyrirspurnarformi, þangað til það verður þá að réttum þingsköpum tekið til umr. viðvíkjandi því þingmáli, sem nú liggur fyrir. Það er afstaða Alþb. til þessa máls, að ríkisstj. sé ekki heimilt að ganga frá slíkum samningum, enda er ekkert um það að villast, að í sjálfri stjórnarskránni er forseta ríkisins, sem skal gera samninga við önnur ríki, ekki heimilað að gera neina þá samninga, sem feli í sér kvaðir á íslenzku landi, nema samþykki Alþingis komi til. Nú tók ég svo eftir, þegar hæstv. utanrrh. talaði hér áðan, að þetta mál væri ekki orðið samningsbundið enn, það væri á athugunarstigi, og tel ég því, þegar ekki hefur orðið af samningsgerð hjá hæstv. ríkisstj., áður en Alþingi kom saman, einsætt, að halda beri ákvæði stjórnarskrárinnar um það, að ekki verði neitt í þessu máli gert, án þess að þær ákvarðanir byggist á þinglegri ákvörðun Alþingis. Það er krafa Alþb, samkv. þáltill. á þskj. 22. Ég held, að ekki sé ástæða til þess að ræða þetta mál frekar. Af hendi Alþb. verða málinu gerð skil í umr. um þingmálið, þáltill. um framkvæmdir á vegum Atlantshafsbandalagsins í Hvalfirði.

Eysteinn jónsson: Herra forseti. h;g skal fyrst taka það fram til að fyrirbyggja allan misskilning, að ástæðan til, að ég spyr um þetta utan dagskrár, er sú að fá að vita, hvernig málið stendur núna, ef hægt væri, áður en ákvörðun er tekin um það, hvernig um það verður fjallað af hv. Alþingi. Það er eingöngu að fá að vita, hvernig málið stendur nú. Hæstv. ráðh. hefur gefið hér nokkur svör, og vil ég af því tilefni segja aðeins fáein orð. Fyrst vil ég segja, að í hvert skipti sem það hefur komið til orða að koma upp nýjum hernaðarmannvirkjum í Hvalfirði, hefur Framsfl. á undanförnum árum verið á móti því. Þetta er alveg ljóst og hefur ævinlega verið svona. Þegar það kom til orða hér á árunum, hvort hægt væri að fá leyfi til þess að setja þarna upp nýjar stöðvar og jafnvel setja upp sprengiefnageymslur í firðinum, þá tókum við alveg hreina afstöðu á móti því. Að okkar dómi hefur slíkt aldrei komið til mála. Hvað hefur verið sett í áætlanir um þessi efni úti í París eða einhvers staðar úti í löndum, kemur okkur ekki við, þetta er hreint og klárt. Og við víkjum einmitt að því í okkar áætlun um þessi efni af þessu gefna tilefni, að þetta er ekki í fyrsta skipti, sem við beitum okkur á móti þessu, heldur höfum við gert það áður, og hefur hér verið minnzt á, að nokkrum sinnum hafi komið til greina áður að fá að gera þarna viðbótarframkvæmdir af hernaðartagi. Þá er það auðheyrt á svari hæstv. ráðh., að ríkisstj. getur vel hugsað sér eða hefur í hyggju að leyfa að koma þarna upp nýrri olíustöð og því, sem hann kallar afgreiðsluaðstöðu. Það eru vafalaust nýjar bryggjur og hafnarmannvirki í sambandi við það og legufæri. Hann nefnir að vísu færri tanka núna en kom fram í samtölunum í sumar, en eftir öðru gætum við hugsað okkur, að það væri sem svaraði því, að litli fingurinn væri nefndur núna, en þá hafi fleira verið nefnt, þ.e. fleiri fingur verið nefndir. Ríkisstj, hefur og fallizt á, að fé verði veitt til að gera mælingar og athuganir í Hvalfirði á aðstöðu fyrir olíutanka og bryggjur. Ég vil af þessu tilefni endurtaka það, sem fólst í ályktun Framsfl., að við erum algerlega mótfallnir því að leyfa þannig nýjar hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði og finnst það vera hrein fjarstæða, eins og ástandið er nú í alþjóðamálum, að fara að ljá máls á auknum herbúnaði af þessari tegund í nýjum stöðvum í landinu. Hæstv. ráðh. minntist á, að áður hefðu verið samþykktar ýmsar ráðstafanir af hendi varnarliðsins án þess að bera þær undir Alþingi, og það er alveg rétt. En mín skoðun er sú, og það er skoðun okkar í Framsfl., að engin sú framkvæmd sé neitt hliðstæð þeirri, sem nú stendur til að gera, því að nú stöndum við á vegamótum um, hvort á að byggja Hvalfjörðinn upp sem flotastöð eða ekki, - annaðhvort eða ekki. Og það er ekki hægt að gera þetta að neinu leyti sambærilegt í huga nokkurs, sem nokkurt vit hefur á þessum málum, við það, hvort komið er upp einni lóranstöð einhvers staðar eða öðrum einstökum framkvæmdum, sem byggðar eru utan á aðrar, t.d. suður á Keflavíkurflugvelli. Hér er um stórkostlegt stefnumál að ræða. Ætla Íslendingar að láta verða flotastöð í Hvalfirði, eða ætla þeir það ekki? Ef þeir ætla ekki að láta koma upp flotastöð í Hvalfirði, þá á ekki að samþykkja þar neinar nýjar hernaðarframkvæmdir í firðinum. En ef menn ætla að samþykkja, að þar komi flotastöð, þá verður vitanlega sá háttur hafður á, að ein framkvæmd verður samþykkt í dag og önnur á morgun o.s.frv. Nú ætla ég ekki að ræða mikið þetta mál, þó að hæstv. forseti hafi leyft mér að gera þessa fsp. og þessar upplýsingar hafi komið fram, og finnst mér ég í raun og veru þurfa ekki miklu fleira að segja út af því, sem hæstv. ráðh. tók fram. En þó vil ég segja þetta til viðbótar: Okkur sýnist augljóst, að með því að byggja nýja olíustöð, nýjar bryggjur og önnur hafnarmannvirki og ekki sízt með því að fara að koma upp nýjum legufærum í firðinum, sé tvímælalaust verið að byrja á því að byggja Hvalfjörðinn upp sem flotastöð, en við erum því algerlega mótfallnir og höfum ævinlega verið, enda höfum við áður staðið á móti því, að leyfðar yrðu nýjar hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði, eins og ég hef áður lýst yfir. Við teljum, að horfur séu þannig í heiminum nú, að sízt sé ástæða til þess að leyfa hér aukinn herbúnað frá því, sem hefur verið. Það var skýrt og greinilega tekið fram af þeim aðilum, sem ræddu við íslendinga um þátttöku þeirra í Atlantshafsbandalaginu, að þátttaka þeirra í bandalaginu væri mikilsverð fyrir bandalagsþjóðirnar, enda þótt hér yrðu ekki leyfðar neinar herstöðvar á friðartímum né neinn erlendur her. Það var fullkomlega gerð grein fyrir því af Íslands hendi, að ekki mætti gera ráð fyrir því, að hér yrðu varanlegar varnarherstöðvar. Íslendingum ber þess vegna engin skylda til þess, hvorki samkv. Atlantshafssáttmálanum sjálfum né því, sem hefur farið á milli um þessi efni, að leyfa hér aukinn vígbúnað eða auknar hernaðarframkvæmdir. Okkur ber engin skylda til þess, hvorki samningslega né móralskt, - alls engin. Það er augljóst mál, að eitt þýðingarmesta atriðið í utanríkismálum er auðvitað, að Íslendingar haldi hjá sér sjálfum og einum ákvörðunarréttinum í þessum málum. Og þetta sjónarmið, sem ég er að flytja hérna, var flutt fyrir félagsþjóðum okkar í Atlantshafsbandalaginu, þegar við fórum í bandalagið, og hefur verið flutt síðan af þeim, sem ekki hafa breytt um skoðun, og þetta sjónarmið var fullkomlega viðurkennt af þeim, og ég fullyrði, að það er viðurkennt af þeim enn, ef á þessu sjónarmiði er haldið gagnvart þeim. Það ætti að vera hverjum manni ljóst, að ef leyft er að hefja byggingu flotastöðvar í Hvalfirði, þá verður haldið áfram og gengið á lagið að auka þann búnað, og síðan kemur að sjálfsögðu upp krafan um að hafa varnarlið eða herlið í þessum stöðvum. Gæti þá auðveldlega svo farið, að áður en langt um liði, væri þar komin önnur stöð ámóta og Keflavík og orðin álíka vandamál í landinu eins og Keflavíkurstöðin er. Og hugsum okkur bara, að slík stöð kæmi á aðalþjóðleiðinni umhverfis landið, sem liggur um Hvalfjörð. Það verður að leggja hina ríkustu áherzlu á, að ekkert verði gert í slíkum stórmálum eins og þessu, þó að áður hafi verið samþykktar ýmsar framkvæmdir, án samþykkis Alþingis, ekkert sé samþykkt nema það, sem áður hefur verið ýtarlega rætt og samþykkt á Alþingi. Og ég vil fara fram á það við hæstv. ríkisstj., að hún geri enga samninga, fyrr en þessi mál hafa fengið alveg fulla meðferð á Alþingi,. og hún hætti við þær fyrirætlanir, sem hún hefur nú á prjónunum í þessum efnum, því að það var að heyra á hæstv. utanrrh., að hér væri engu slegið föstu enn og þess vegna hægt að endurtaka í góðu samstarfi, ef í það færi, það, sem til mála hefði komið. Þakka ég svo hæstv. ráðh. fyrir upplýsingarnar og hæstv. forseta fyrir þolinmæðina.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður, en vildi aðeins leiðrétta tvö eða þrjú atriði, sem fram hafa komið. Hv. 5. þm. Vestf., Hannibal Valdimarsson, vildi halda því fram, að óheimilt væri að gera samninginn um byggingu tankanna í Hvalfirði án þess að bera það undir Alþingi áður, slíkt væri stjórnarskrárbrot, og virtist þm. vera þeirrar skoðunar, að hér væri um algerlega nýjan samning að ræða og samning við aðila, sem við hefðum ekki varnarsamning við fyrir. Hér er á ferðinni alger misskilningur. Ríkisstj. Íslands samdi á sínum tíma við Bandaríkin í umboði NATO um varnir landsins og um varnarframkvæmdir á Íslandi. Á grundvelli þess samnings hafa Bandaríkin framkvæmt og kostað allar þær mannvirkjagerðir, sem hér hafa átt sér stað á varnarsviðinu. Það, sem um er að ræða hér, er ekki annað en það, að ríkisstj. Íslands semji við eða heimili Bandaríkjunum innan ramma varnarsamningsins að framkvæma umræddar mannvirkjagerðir í Hvalfirði með þeirri breytingu einni frá því, sem verið hefur, að kostnaðurinn sé nú ekki borgaður úr ríkissjóði Bandaríkjanna, af bandarískum þegnum, heldur fái Bandaríkjastjórn peningana til þess að greiða kostnaðinn að langsamlega mestu leyti frá NATO. Hér er spurning um það eitt, hvernig Bandaríkjastjórn útvegar sér fé til framkvæmdanna. Að öðru leyti er hér um að ræða framkvæmdir, sem eru nákvæmlega sama eðlis og allar þær aðrar, sem gerðar hafa verið hér á þessu sviði s.l. 10 ár og allir hafa verið sammála um, að ekki væru þingmál. Hv. 1, þm. Austf. sagði, að svo væri að sjá sem eitthvað væri verið að draga í land með fyrirhugaðar framkvæmdir í Hvalfirði, vegna þess að í sumar hafi verið nefndir 25–28 tankar, mörg legufæri og miklar bryggjuframkvæmdir. Þegar fulltrúar Framsfl. og Alþb. töluðu við mig í sumar og spurðust fyrir um málið, gaf ég þeim þær upplýsingar, sem fyrir lágu, að því er upprunalegar áætlanir Bandaríkjanna og Atlantshafsbandalagsins í þessum efnum varðaði. Og þegar málið var upphaflega á ferðinni fyrir nokkrum árum, voru nefndar þær tölur, sem ég skýrði þeim frá, en jafnframt sagði ég þeim, að athuganir væru að byrja og ekki væri hægt að vita um það fyrir fram, hvernig málin horfðu við að þeim loknum. Þær tölur, sem ég nefndi því nú áðan, eru árangurinn af þeim athugunum, sem fram hafa farið til þessa, og á því stigi, sem þær eru núna. Þá sagði hv. 1. þm. Austf., að Framsfl. hefði ætíð verið á móti hernaðarframkvæmdum í Hvalfirði, það hefði aldrei komið til mála, að Framsfl. léði máls á slíku, og áætlanir, sem gerðar væru úti í París, skiptu hér engu máli. Ég get ekki verið alveg sammála þessum hv. þm. um þetta. Árið 1955 koma tilmæli til utanrrh. Framsfl. um stórfelldar hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði. Þessi tilmæli eru tekin til athugunar af utanrrn, hér í Reykjavík. Um þessar mundir verður utanrrh. Íslands forseti Atlantshafsbandalagsins. Undir hans forsæti eru áætlanir samdar um þær framkvæmdir í Hvalfirði, sem farið hafði verið fram á, og það er staðreynd, að það er ekki venja að taka upp í neinar slíkar áætlanir fjárveitingar til framkvæmda, nema fyrir liggi heimild viðkomandi lands eða viðkomandi ráðh. Menn geta svo bara getið sér til og sagt sér sjálfir: Er það líklegt, að utanrrh. Íslands hafi setið úti í París, þar sem áætlanir eins og þessar eru lagðar fram, þáttur Íslands á að vera þessi í framkvæmdunum, ef þessi sami utanrrh. og þeir, sem að honum standa, hann, sem situr í forsæti bandalagsins, vill ekkert hafa með þetta að gera og ekkert við þetta kannast? Ég held, að við þurfum ekki að deila um það, að á sínum tíma, um áramótin 1955-1956, stóð ekki á Íslendingum að taka þessar framkvæmdir upp í áætlanirnar. Þá vildi hv. 1. þm. Austf. halda því fram, að málið snerist í raun og veru um það, hvort við ættum að gera Hvalfjörð að herbækistöð, hvort við ættum að gera hann að flotastöð. Hann telur, að ef leyft verði að byggja þarna nokkra tanka til viðbótar og endurnýjunar á þeim, sem fyrir eru, leyft verði að koma fyrir bryggju, til þess að sé hægt að afgreiða skip við tankana, og koma fyrir svo sem tveimur legufærum, þá sé Hvalfjörður þar með gerður að flotastöð. Hvernig hefur þetta verið s.l. 20 ár? Það hafa verið í Hvalfirði hvorki meira né minna en 30–40 olíutankar. Þar hefur verið bryggja til þess að afgreiða skip við þessa tanka, og þar hafa verið legufæri til þess að festa þessi skip með. Það, sem rætt er um nú, er ekkert annað eri það að endurbæta og e.t.v. auka tankana um 8–9 og nauðsynlega aðstöðu til þess að afgreiða skip við þessa tanka. Þessi breyting á allt í einu að gera Hvalfjörð, sem hefur haft 4–5 sinnum fleiri tanka en verið er að tala um í 20 ár, það á allt í einu að fara að gera Hvalfjörð að flotastöð. Ég hef tekið það fram áður, og ég skal endurtaka það enn, að í öllum mínum viðræðum við NATO og við Bandaríkin um þetta mál hefur það verið grundvallaratriði, að þeir tankar og þau mannvirki, sem kæmu þarna, yrðu á engan hátt notuð annan en þann, sem verið hefur s.l. ár um tankana, sem fyrir eru, m.a. að um Hvalfjörð í þessu sambandi verði ekki um aðrar skipaferðir að ræða en þær einar, sem nauðsynlegar eru til að fylla olíu á tankana og til að skipta um olíu á tönkum, þegar sú, sem fyrir er, er orðin of gömul. Um það verður ekki að ræða að nota þessa tanka á friðartímum til áfyllingar fyrir herskip eða slíkt. Ég held, að hv. 1. þm. Austf. skjóti nokkuð mikið yfir markið, þegar hann óttast svo mjög, að þessir fáu olíutankar í Hvalfirði breyti firðinum nú allt í einu úr friðsamlegum firði í hernaðarstöð. Það hlýtur að vera eitthvað annað en áhyggjurnar út af þessu, sem svo mjög amar að þessum hv. þm.



Herra forseti. Ég mun verða við þeim tilmælum, sem hæstv. forseti hefur borið fram, og reyna að stytta mál mitt. Hæstv. utanrrh. gaf hér eina yfirlýsingu, sem mér þótti mjög vænt um að heyra. Hún var sú, að það væri ekki búið að semja um neitt viðvíkjandi Hvalfirði enn þá, og ég vil hér með láta þá ósk í ljós, að Alþingi megi treysta því, eftir að komin er fram þáltill. í Sþ. um að taka þetta mál fyrir, að á þeim tíma, sem líður þangað til Alþingi hefur afgreitt þá þál., verði heldur ekkert gert. Og ég leyfi mér að treysta því, og þótt ég annars hafi ekki mikið traust á hæstv. ríkisstj., þá hef ég það mikið traust á henni, að hún muni ekki leyfa sér annað eins og það að fara að afgreiða þetta mál, eftir að Alþingi með þskj., sem liggur fyrir, er raunverulega búið að taka málið í sínar hendur. Ég vil þess vegna leyfa mér að líta svo á, að það sé skoðun ríkisstj., að það verði ekkert í þessu máli gert frekar en nú er orðið, þangað til Alþingi hefur afgreitt þetta mál, því að eins og hver þm. skilur, þá væri það sú dæmalausasta ósvífni, sem hægt væri að hugsa sér gagnvart Alþingi, að afgreiða þetta mál nú í ríkisstj., eftir að Alþingi hefur tekið það á dagskrá hjá sér, og þá ósvífni ætla ég ekki hæstv. ríkisstj. Og ef nokkur væri annarrar skoðunar en ég í þessu, þá vildi ég gjarnan, að það kæmi fram, þannig að við mættum treysta því algerlega, að ekkert yrði gert í þessum málum, meðan Alþingi væri að fjalla um það. Þá eru nokkur orð viðvíkjandi málefninu sjálfu. Hæstv. utanrrh. heldur því fram, að það sé hægt að gera samninga út frá hernámssáttmálanum 1951 um t.d. miklar breytingar viðvíkjandi Hvalfirðinum. Ég álít, að það sé óhugsandi. Við skulum bara gera okkur ljóst, hvað þarna er um að ræða. Hæstv. utanrrh. hefur sjálfur komið fram með það, að 1955 muni hafa af hálfu Atlantshafsbandalagsins án sérstakra mótmæla frá hendi ríkisstj. verið sköpuð fyrirætlun um stórkostlegar framkvæmdir, eins og hann orðaði það, og liggur nærri að áætla, að þær stórkostlegu framkvæmdir hafi átt að eiga sér stað í Hvalfirðinum. Heyrzt hefur á skotspónum, að jafnvel ætti að gera atómsprengjuhelt byrgt með því að grafa undir Þyril og annað þess háttar, en maður veit ekki, hvað satt er í því. Eitt er greinilegt, að smátt og smátt er verið að framkvæma stórfellda breytingu, sem ekki var hugsuð 1951, þegar hernámssáttmálinn var gerður. Og hún er sú að breyta smám saman aðstöðu Íslands frá því að hafa gildi fyrir Bandaríkin sem flugvöllur, Keflavíkurflugvöllur fyrst og fremst, yfir í það að hafa gildi fyrir Bandaríkin og kannske þeirra bandaríki sem miðstöð fyrir kafbátahernað á Norður-Atlantshafi, og nú þegar hafa verið gerðar samsvarandi breytingar á herstjórnarfyrirkomulagi hér, sem benda til þess, að Bandaríkin ætli sér, ef þau geta, að koma upp smátt og smátt kafbátastöð með herskipalægi og öðru slíku í Hvalfirðinum. Er nú hugsanlegt að ætla að fara að gera svona stórbreytingar án þess að taka þetta til umr. á Alþ. og taka ákvörðun um slíkt? Er hugsanlegt, að við getum gengið út frá því, að bara með sáttmálanum frá 1951 einum saman væri hægt að gera allt, sem einni ríkisstj. þóknaðist? Við skulum taka dæmi. Ef það er leyfilegt að útbúa svo og svo marga tanka, skipalægi ný og annað slíkt, sem herskip gætu notað á ófriðartímum í Hvalfirðinum, er þá ekki eins hægt að gera það sama viðvíkjandi Ísafirði, viðvíkjandi Eyjafirði, viðvíkjandi Seyðisfirði? Væri ekki hægt að taka hverja þá staði á Íslandi smátt og smátt, sem viðkomandi ríkisstj. áliti hentugt og viðkomandi útlent stórveldi sæktist eftir, og gera þannig Ísland smátt og smátt að einu víghreiðri? Og dettur nokkrum manni í hug, að það væri hægt að gera slíkt bara út frá sáttmálanum 1951? Við skulum gá að því, að ef við ekki og þá fyrst og fremst Alþingi heldur þannig á þessum málum, að það sé stöðvað í tíma, þá er hægt að þenja út um allt Ísland þær herstöðvar, sem illu heilli hafa þegar verið á Keflavíkurflugvelli. Þess vegna er engum blöðum um það að fletta, að það, sem nú er um að ræða viðvíkjandi Hvalfirði, er stórhættulegt fordæmi, hvort sem um væri að ræða 6 tanka, 28 tanka, stærri eða minni legufæri eða annað slíkt, bara prinsipið sjálft. Það er aðalatriðið þarna að fara að útbúa Hvalfjörð sem hugsanlegt herskipaflotalægi í styrjöld. Við skulum gá að því, að það er háttur Bandaríkjanna í öllum viðskiptum við okkur á síðustu 20 árum að fara sér hægt í þessu. Fyrsta áhlaupið 1945 tókst ekki. Þá var meiningin að fá Hvalfjörð til 99 ára sem amerískt yfirráðasvæði, afgirt frá íslenzku lögsagnarumdæmi, þannig að íslendingar og íslenzka ríkisstj. hefði ekkert yfir því að segja eða neinu, sem þar gerðist. Það var takmarkið. Það var það, sem átti að ná með einu áhlaupi samkv. kröfunum 1. okt. 1945, og það var það, sem ekki tókst. En við vitum hins vegar, að Bandaríkin halda áfram að sækjast eftir því að ná þessu takmarki smátt og smátt, og það er þetta, sem við þurfum að hindra. Og spurningin um Hvalfjörð núna er einmitt slík spurning. Það er satt að segja eftirtektarvert fyrir okkur almenna þm., að það skuli þurfa alls konar rifrildi á milli gamalla samherja, sem að þessum hernaðarundirbúningi á Íslandi standa, til þess að við fáum yfirleitt að vita hitt og þetta um, hvað bollalagt hafi verið og áætlað fyrir jafnvel 10 árum af þeim flokkum, sem bera ábyrgð á þeim hlutum, sem hér er verið að gera. Það er þess vegna alveg auðséð, að Alþingi þarf að fylgjast með því, sem er að gerast, og fylgjast betur með því en það hefur gert hingað til. Ég álít þess vegna, að frá því sjónarmiði að fara. að þenja herstöðvarnar út um allt land, þá þurfi nú þegar að stöðva við, hvað Hvalfjörð snertir. Þá er annað atriði, sem ég vil minnast á og taka þar undir það, sem hv. 1. þm. Austf. sagði. Það er algerlega óviðeigandi af Íslandi og sérstaklega af Íslandi að fara einmitt á þessum tíma, sem nú er, að gera ráðstafanir til að auka, hvort sem er í smáu eða stóru, hernaðarviðbúnað hér á Íslandi. Ísland er nýbúið að undirskrifa samning, sem allir góðir menn vona að geti orðið til þess að fari að draga úr þeim viðsjám, sem verið hafa í heiminum, sérstaklega mikið síðustu 15 árin, draga úr kalda stríðinu svokallaða. Og það er engum efa bundið, að hvert smátt eða stórt skref, sem stigið er hér á Íslandi núna í þá átt að auka hernaðaraðgerðir hér, verður skilið sem aukinn hernaðarundirbúningur ýmist af hálfu Bandaríkjanna eða NATO. Ég vil þess vegna líka frá því sjónarmiði vara hæstv. ríkisstj. og hennar fylgilið alveg sérstaklega við því að gera þann óvinafagnað á þessum tímum, þegar menn hafa þó nokkuð rökstuddar vonir um, að heldur sé að batna í veröldinni, að einmitt við og sízt af öllu situr á okkur hér á Íslandi að fara að spilla eitthvað fyrir slíku, enda býst ég við, að hér séu engir menn, sem vilja gera það, Það væri mikil ógæfa, ef það ætti eftir að henda hæstv. ríkisstj. að fara núna, einmitt eins og nú standa sakir, að láta undan þrýstingi í Hvalfirði, því að ég hef fyrir satt, að þessi þrýstingur hafi verið alllengi og hafi verið staðið á móti honum, og ég sé sízt af öllu ástæðu til þess fyrir hæstv. ríkisstj. að fara að láta undan honum núna. En það að fara að stefna að því núna að koma upp aðalflotastöð fyrir flota Bandaríkjanna eða Norður-Atlantshafsbandalagsins hér á Íslandi eða gera möguleika til þess, einmitt þegar það er vitanlegt, að Pólaris-kafbátarnir eru að verða höfuðvopnið, ef til styrjaldar kæmi, þá er það slíkt glapræði, að ég vona, að okkar gæfa sé enn það mikil, að okkur verði forðað frá því að stiga slíkt skref. Formlega þori ég að vísu ekkert um það að fullyrða, vegna þess að við höfum ekki séð nein samningsuppköst eða neitt í sambandi við þessi umtöl, sem nú hafa farið fram. En fullyrt hefur þó a.m.k. verið, að það sé Atlantshafsbandalagið sem slíkt, sem standi að þessum framkvæmdum. .Ég heyrði, að hæstv. utanrrh. sagði, að það v æri eingöngu kostað af Atlantshafsbandalaginu og að samningurinn væri eingöngu við Bandaríkin. Gamli varnarsamningurinn svokallaði er eingöngu við Bandaríkin og ekki við NATO. Ég hef aldrei stúderað hann lögfræðilega nægilega vel til þess að vera viss, en ég geng út frá, að ef Ísland væri farið úr NATO, þá mundi hann falla, og náttúrlega ef Bandaríkin væru áfram í NATO, en meginið af öðrum ríkjum, sem í því eru, væri farin úr því, þá er ég hræddur um, að Bandaríkin gætu haft einhverja möguleika til að halda því engu að síður. Það eru lögfræðilegar hugleiðingar, en engu að síður álít ég, að það sé strax nokkurs annars eðlis og það sé hlutur, sem við þurfum að athuga, ef farið er að gera einhverja sérstaka samninga við Atlantshafsbandalagið sem slíkt í þessum efnum. Og bara sú formlega breyting, sem kynni að vera á slíku, meira að segja þó að Bandaríkin gerðu það í þeirra umboði eða slíkt, ef Atlantshafsbandalagið er aðilinn, - við skulum hugsa okkur þann möguleika, að Bandaríkin hefðu gert þetta aðeins á vegum NATO og NATO hefði réttinn og Bandaríkin færu úr NATO og þau ríki, sem verða eftir í NATO heimtuðu þá þessa aðstöðu. Það er rétt, í hvert skipti sem maður er að gera samning, að athuga allar aðstæður í þessu, og ég álít, að það nái ekki nokkurri átt einu sinni að vera að ræða svona samninga, án þess að það sé í fyrsta lagi ráðfært sig við utanrmn. og þetta sé borið undir Alþingi. Það hefur verið þannig af hálfu okkar Íslendinga stundum, að við höfum ráðizt í að gera svona samninga, þar sem kannske okkar utanrrh. hefur staðið svo að segja einn með að heita má engum sérfræðingum og hins vegar hafa verið ótal sérfræðingar, utanrrh. hlaupið í þetta öðru hverju, svona 10 mínútur og kortér og klukkutíma, og endað með því að gera samninginn, en hins vegar hafa setið mánuðum saman legátarnir frá stórveldunum til þess að athuga þetta saman. Hvernig eigum við að geta gert samninga upp á svona býti? Það er nógu slæmt að vera lítið ríki og gera samninga við stórveldi, en þegar maður þar að auki reynir ekki einu sinni að nota alla krafta, sem væru þó tiltækir, til þess að finna þá galla, sem kynnu að vera á slíkum samningum, þá er ákaflega illa farið. Við skulum þess vegna aðgæta það með alla svona hluti, að þarna er ekki verið að semja fyrir hönd einnar sérstakrar ríkisstj., þarna er verið að semja fyrir hönd landsins, og þjóðin sem slík og þeir, sem eiga eftir kannske að fjalla um svona samninga seinna og sjá um að segja þeim upp, sjá um að breyta þeim og semja þá aftur, þeir eiga að hafa líka réttindi í þessu sambandi. Svo að síðustu: Það hefur verið lögð hér fram þáltill. af okkur nokkrum þm. Alþb. um þessi mál. Ég hef þegar lýst hér yfir, að ég álít, að fyrst hún er komin hér fram, þá megi treysta því, að hæstv. ríkisstj. geri ekkert, meðan Alþingi hefur ekki afgreitt þá þáltill., og ég mun þess vegna að öðru leyti ekki ræða þessi mál, fyrr en sú þáltill. kemur til umr. En ég vildi einmitt með tilliti til þess, að þessi mál eru nú þegar rædd hér nokkuð utan dagskrár, og til hins, sem hæstv. utanrrh. þegar hefur sagt, óska þess, að það mætti verða sem allra fyrst, að þessi till, kæmi til umr. og hún mætti síðan fá sem greiðastan gang, þannig að hún ekki aðeins færi til utanrmn., heldur yrði líka afgreidd frá utanrmn. sem allra fyrst, til þess að Alþingi tæki sínar ákvarðanir í þessu máli.



Herra forseti. Ég skal nú ekki verða langorður hér utan dagskrár þar sem gera má ráð fyrir, að þetta mál komi mjög bráðlega fyrir hér, þegar þáltill. á þskj. 22 verður tekin til umr. En örfá orð vildi ég þó segja í tilefni af upplýsingum hæstv. utanrrh. Það er í sjálfu sér mjög gleðilegt, að enn skuli ekki hafa verið gerðir neinir samningar í þessu Hvalfjarðarmáli, að því er hæstv. ráðh. upplýsir. Hann leggur nú á það ríka áherzlu, að það, sem um sé rætt, það, sem verið sé að athuga, sé miklu minna en það, sem hann skýrði frá í vor að væri þá til athugunar. En hann hefur einnig skýrt frá því, og það var raunar vitað áður, að NATO hefur fyrir nokkrum árum farið fram á stórfelldar framkvæmdir í Hvalfirði, og þá mun ekki hafa verið á því nein launung, að það voru hernaðarmannvirki, sem átti að koma upp, og jafnvel stórfelld hernaðarmannvirki. Og gæti það nú ekki verið svo, ef þeir hafa nú mætt nokkurri mótspyrnu, sem ég vona að sé rétt, þeir NATO-menn, þá vilji þeir byrja með kannske tiltölulega lítið, en færa sig síðan fljótlega upp á skaftið. Sérstaklega mundi ég óttast slíkt, ef Alþingi telur, að sá skilningur hæstv. utanrrh. sé réttur, að hann eða ríkisstj. ein geti með slík mál sem þetta farið, algerlega án sámráðs við Alþingi. Ég tel, að samkv. því, sem þegar liggur fyrir um vilja NATO, hinn fyrri vilja í sambandi við Hvalfjörð, þá komi það ekki til mála, að Alþingi geti eða megi una við þennan skilning hæstv. utanrrh. Ég vil því leggja á það áherzlu, að það hljóti að koma nú mjög fljótlega til kasta Alþingis að skera úr um það, hvort það vill una slíkum skilningi, að hæstv. ráðh. og ríkisstj. geti ein og án samráðs við þingið tekið ákvarðanir í þessu stórmáli nú og síðar. Ég vil aðeins í þessu sambandi minna á það, að ekki alls fyrir löngu birtust mjög svo athyglisverðir hlutir, þar sem voru nokkur meginatriði úr skýrslu sérfræðings ríkisstj. um almannavarnir, um hættu á hernaðartímum og hættu af herstöðvum, og þar var m.a. gerð grein fyrir því, hvað það gæti þýtt, ef herbækistöð væri í Hvalfirði. Að þessu öllu athuguðu vil ég leggja á það alveg sérstaka áherzlu, að Alþingi hljóti nú bráðlega að skera úr um það, hvort það viðurkennir þann skilning hæstv. utanrrh., að hann eða ríkisstj. án samráðs við Alþingi hafi heimild til þess að fara með þessi samningamál, sem geta þýtt nýjar herstöðvar og mundu þýða það, að því er ráða má af líkum, þar sem vitað er, hvers NATO hefur krafizt í sambandi við Hvalfjörð. Það er því full ástæða til þess, að sú þáltill. á þskj. 22, sem við nokkrir þm. flytjum, komi sem fljótast til afgreiðslu, og það verður að treysta því, að hæstv. ríkisstj. geri ekkert í þessum málum, fyrr en vitað er um vilja Alþingis í því efni.

Forseti (BF): Hv. 1. þm. Austf. hefur kvatt sér hljóðs, en hv. þm. hefur þegar talað tvisvar í málinu. Hann fékk að taka þetta mál inn á dagskrá í fyrirspurnarformi, en um fyrirspurnir gildir sú regla samkv. þingsköpum, að hver þm. fær að tala tvisvar sinnum. 



Ég er mjög aðþrengdur orðinn með tíma, eins og menn mega heyra. Þetta verður að vera mjög stutt, en ég taldi mig knúinn að rísa hér upp út af dylgjum hæstv. utanrrh. um, að Framsfl. muni hafa léð máls á miklum hernaðarframkvæmdum í Hvalfirði 1955, og það mætti ráða af því, að það hefði verið gerð einhver áætlun í NATO um sömu mundir og Kristinn Guðmundson hefði verið utanrrh. Mér skilst, að hann vilji koma þeirri skoðun inn hjá mönnum, að eiginlega muni Kristinn Guðmundsson hafa staði$ fyrir áætlun herforingjanna í NATO um það, sem ætti að gera. En ég vil út af þessu bara segja þetta: Aldrei hef ég samþykkt neinar hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði og aldrei félagar mínir í Framsfl., - aldrei. Hvernig ætti þá dr. Kristinn Guðmundsson að hafa gert það? Dettur mönnum í hug, að hann hefði tekið það á sig að fara að samþykkja úti í París einhverjar hernaðarframkvæmdir á Íslandi án þess að tala um það við mig t.d. eða þáverandi formann Framsfl. eða framsóknarmenn yfirleitt? Hvað segja menn um málflutning eins og þennan hjá hæstv. utanrrh.? Síðan vil ég aðeins segja og skal svo ekki níðast meira á þolinmæði hæstv. forseta: Hæstv. utanrrh. segir: Þetta er ekki flotastöð. - Hann getur kallað það hvað sem honum sýnist. En það, sem kemur til greina að gera, en ég vil vona í lengstu lög að verði hætt við, það er, að NATO byggi nýja olíustöð í Hvalfirði, nýjar bryggjur og hafnarmannvirki og ný legufæri, sem geta verið notuð fyrir herskip og birgðastöð. Hvað er upphaf að flotastöð, ef þetta er það ekki? Hæstv. ráðh. getur kallað það hvað sem honum sýnist.



Herra forseti. Það er aðeins ein setning. Það er að sjálfsögðu innanflokksmál Framsfl., til hvaða hluta ráðh. hans hafa fengið samþykki og til hvaða hluta ekki. Hitt er staðreynd, hvað gerðist í París haustið 1955 og fyrri part ársins 1956, og þær staðreyndir verða ekki misskildar. Það, sem ráðh. gerði þar, gerði hann í umboði sinnar ríkisstj. og fyrst og fremst þess flokks, sem bar ábyrgð á henni.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa þessi orð mörg, enda hefur þetta mál upplýstst við þá fsp., sem hér var gerð, og liggur það nú fyrir, að enn hefur ekki verið gengið frá samningum um fyrirhugaðar framkvæmdir í Hvalfirði. En út af því, sem hæstv. utanrrh. hefur sagt og endurtók nú allra síðast viðvíkjandi því, að utanrrh. Framsfl. muni hafa samþykkt í París 1955 þær framkvæmdir, sem NATO hafði þá farið fram á og hefði haft í huga, vil ég segja tvö, þrjú orð. Færir hann því máli sínu til sönnunar það, að upp í fjárhagsáætlun, sem þar kvað hafa verið samþykkt, hafi verið tekinn einhver liður til þessara framkvæmda. Út af því vil ég bara segja það, að svo virðist sem fyrirsvarsmenn bandalagsins hafi ekki litið svo á, að samþykki væri fengið af Íslands hálfu til þeirra framkvæmda. Þeir hafa ekki skilið dr. Kristin Guðmundsson á þá leið, vegna þess að árið eftir, 1956, snúa þeir sér, samkv. upplýsingum hæstv. utanrrh., til þeirrar stjórnar, sem þá var við völd hér á landi, og fóru fram é leyfi til þessara framkvæmda, og þeim tilmælum var hafnað. Menn geta ímyndað sér það, hvort slíkri synjun hefði verið tekið alveg þegjandi og umræðulaust af bandalaginu eða öðrum samningsaðilum, sem um þetta hafa fjallað, ef svo hefði verið, að íslenzkur utanrrh. hefði verið búinn að fallast áður á þessi tilmæli. Ég held, að þetta augljósa atriði kippi algerlega stoðum undan því, sem hæstv. utanrrh. vildi halda hér fram og telja fram sem sönnun fyrir því, að það hefði verið fallizt á þessi tilmæli á árinu 1955 af utanrrh. þeim, sem þá var. Það nær engri átt, enda þarf ég ekki að endurtaka það, sem hv. 1. þm. Austf. sagði hér áðan um afstöðu Framsfl. í þessu efni, og enginn, sem þekkir dr. Kristin Guðmundsson, lætur sér það til hugar koma, að hann hafi farið að með þeim hætti, sem núv. hæstv. utanrrh. gaf í skyn, þegar afstöðu flokks hans var háttað á þennan veg, sem lýst hefur verið.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður virðist ekki hafa tekið vel eftir því, sem ég sagði um það, sem gerðist í París haustið 1955 og 1956, og ég vil aðeins biðja hann, til þess að lengja ekki umr., að lesa það, sem í ræðu minni stóð. Þar getur hann séð, að hann hefur ekki haft alls kostar rétt eftir mér. Til viðbótar vil ég aðeins undirstrika, að fjárhagsáætlunin um framkvæmdirnar, m.a. í Hvalfirði, var gerð 1. marz 1956. 28. marz 1956, nokkrum dögum síðar, er ályktunin um endurskoðun varnarsamningsins samþykkt á Alþingi, og í byrjun desember 1956 er samþykkt að fresta endurskoðun á varnarsamningnum. Snemma á árinu 1957 taka svo Bandaríkjamenn að ræða um það og spyrjast fyrir um það, hver sé afstaða ríkisstj. Íslands til framkvæmda varnarliðsins á Íslandi, m.a. vegna þess, sem gest hafði í ályktuninni í marz 1956. Þá var þeim frá því skýrt eftir nána athugun, að Snæfellsnesið væri það eina, sem við vildum standa við, en hitt ekki. Ég ætla ekki að eyða fleiri orðum um þetta, því að umr. eru þegar orðnar nokkuð langar.