Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls lét hæstv. fjmrh. þess getið, að hann líti á þá hækkun fasteignamatsins eða margföldun fasteignamatsins, sem um er að ræða í þessu frv., sem bráðabirgðaráðstöfun og að mér skildist þangað til því yrði við komið að gefa út nýtt fasteignamat, en hann gerði ráð fyrir því, að það gæti orðið á árinu 1967. Að gefnu þessu tilefni frá hæstv. fjmrh. lét ég þess getið við 1. umr. málsins, að ég teldi eðlilegast, að þessi viljayfirlýsing, sem þá kom fram af hálfu fjmrh., væri sett inn í l. og það væri beinlínis tekið fram í l. í sambandi við þessa sexföldun fasteignamatsins, að hún ætti aðeins að gilda þangað til nýtt fasteignamat tæki gildi. Þessi ábending mín hefur ekki fundið náð fyrir augum n. þeirrar, sem um þetta fjallaði, og er þess varla von, því að það voru minni atriði, sem ég benti á og ekki heldur fundu náð fyrir augum meiri hl. En að gefnu þessu tilefni og til þess að reyna að taka af allan vafa í þessu efni og til þess að fasteignaeigendur geti strax vitað það, hvort þeir mega eiga von á því, þegar hið nýja og væntanlega verulega miklu hærra fasteignamat kemur í gildi, - hvort þeir þá mega eiga von á því, að það nýja fasteignamat verði sexfaldað og eignarskattur við það miðaður, vil ég leyfa mér að bera fram til hæstv. fjmrh. svo hljóðandi fsp.: Vill hæstv. fjmrh. gefa hér yfirlýsingu um, að margföldun fasteignamatsins við eignarskattsútreikning verði niður felld, um leið og nýtt fasteignamat gengur í gildi? Samkv. orðum ráðh. verður það 1967. Í öðru lagi og til öryggis ætla ég að beina annarri fsp. til ráðh., sem ég tel þó raunar fyrir mitt leyti að hann hafi þegar svarað, en það sakar ekki, að það liggi alveg hreint og óvefengjanlega fyrir, og hún er sú: Er það ekki alveg öruggt, að með álagningu eignarskatts á þessu ári verður miðað við þrefaldað fasteignamat, en ekki við sexfaldað, enda þótt frv. það, sem hér liggur fyrir, verði að l. á þessu ári?



Herra forseti. Í tilefni af þessum tveimur fsp. hv. 3. þm. Norðurl. v. tel ég rétt að taka fram, sem ég raunar hef áður sagt í umr. um þetta mál, í fyrsta lagi, að það er auðvitað alls ekki ætlunin, að þessi margföldun fasteignamatsins verði framkvæmd við álagningu á þessu ári, heldur aðeins sú þreföldun, sem nú er í gildi, í öðru lagi, að það hlýtur að koma til endurskoðunar um þessi ákvæði, sem hér er um að ræða, þegar nýtt fasteignamat verður lögfest. Það er gert ráð fyrir því í lagaákvæði, sem hv. þm. vitnaði í, í sambandi við fasteignamatið, að öll gjöld, sem miðuð eru við fasteignamat, komi til endurskoðunar. Það er að vísu orðað svo, að það skuli ekki taka breytingum til hækkunar, það skal ég ekkert fullyrða um, það er að sjálfsögðu Alþingis þá um það að segja: En ég tel sjálfsagt, að einnig þetta ákvæði hér hljóti að koma til endurskoðunar, þegar nýtt fasteignamat tekur gildi. Ég þori ekkert að fullyrða um það, það fer eftir atvikum, hver hefur með þau mál að gera, þegar nýtt fasteignamat tekur gildi, hvað verður um það. En það er mín skoðun, að það verður sjálfsagt eðlilegt, að þá verði þetta tekið til endurskoðunar. Meira geri ég ekki ráð fyrir, að hv. þm. ætlist til af mér, því að ég get ekki fullyrt frekar um það fram í tímann en það, sem er mín skoðun í því efni nú í dag.



Herra forseti. Ákvæði í 2. gr. þessa frv. hefur mjög verið gagnrýnt hér í hv. d. eins og öllum er kunnugt, og jafnvel hæstv. fjmrh. hefur viðurkennt, að ástæða sé til nokkurrar gagnrýni í sambandi við þetta ákvæði, margföldun fasteignamatsins. Sérstaklega tók hann undir þá gagnrýni, að erfitt væri að segja fyrir um, hvað þessi hækkun á eignarskatti gæfi mikið af sér, en það er auðvitað hreint ekkert aukaatriði í sambandi við þetta mál. Við í minni hl. höfum flutt till. um, að þessi gr. yrði niður felld að sinni og það, sem í henni felst, en þær till. náðu ekki fram að ganga. Nú vil ég á þessu síðasta stigi málsins hér í hv. Ed. beina því til hæstv. fjmrh., hvort hann vilji nú ekki við frekari meðferð málsins hér á Alþ. athuga gaumgæfilega, hvort ekki væri rétt eftir allt saman að fresta samþykkt þessa ákvæðis, sem um getur í 2. gr., fresta samþykktinni í því skyni að kanna málið allt betur, bæði hvað þessi skatthækkun gefur mikla upphæð af sér og kannske ekki síður að athuga það, sem í þessari gr. felst, í samhengi við l. um eignarskatt og þau ákvæði um álagningu, sem þar gilda. Ég tel þetta vera það mikið mál, að það sé vert að athuga það betur en orðið er, og þess vegna vil ég skora á hæstv. ráðh. að íhuga nú við frekari meðferð málsins, hvort ekki sé rétt að sleppa þessu ákvæði að sinni úr frv., með því að ég hygg, að það komi ekki að neinni sök. Þetta ákvæði þarf ekki að ganga í gildi nú þegar, því hefur sjálfur hæstv. ráðh. nú lýst yfir, og það er ekki þörf á að knýja þetta í gegn nú af þeirri ástæðu. Sexföldun fasteignamatsins kemur hvort sem er ekki til greina fyrr en einhvern tíma á næsta ári. Ég tel vera ástæðu fyrir hæstv. fjmrh. að íhuga þessi tilmæli mín vandlega. Það er ekki gaman, hvorki fyrir hæstv. ráðh. né aðra hér á Alþ., að flana að skattlagningu, að ákveða nýjan skatt eða nýja hækkun á skatti að lítt athuguðu máli. Hæstv. fjmrh. gat þess fyrir nokkru í opinberri ræðu, að fyrirhugað væri að leggja á utanfararskatt. Síðan hefur birzt gagnrýni á þeirri tilhögun, eins og hún var hugsuð, og er ekki fjarri mér að halda, að hæstv. fjmrh. hafi e. t. v. ekki athugað allar hliðar þess máls nógu gaumgæfilega, áður en hann lýsti þessu yfir í opinberri ræðu. Það er ekki gaman að því fyrir ráðh. að verða beran að því kannske æ ofan í æ að taka ákvörðun um að skattleggja þegnana að lítt athuguðu eða illa athuguðu máli. Slíkt má auðvitað aldrei gera, nema það sé kannað og athugað frá öllum hliðum. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi þess, að það er rétt að fara hægt í sakirnar í þessum efnum. Annar skattur, tollur, sem hæstv. ríkisstj. hefur staðið að nú nýlega, vegatollurinn, hefur einnig verið gagnrýndur mjög verulega, og margir stjórnarliðar tekið þátt í þeirri gagnrýni og ýmsir stjórnarstuðningsmenn hér á Alþ. jafnvel tekið undir það, að sá tollur væri a. m. k. of hár, þótt hann væri ekki óréttlátur að öðru leyti. Í sambandi við þessi mál fyndist mér vera tilefni til að athuga betur þá gagnrýni, sem komið hefur fram á skattlagningunni, sem felst í 2. gr. þessa frv., áður en endanlega yrði ákveðið um hana hér á hinu háa Alþingi.



Herra forseti. Ég verð nú sannast sagna að segja, að mér finnast þessar ábendingar til mín vera álíka óeðlilegar og fjarri lagi eins og ábendingar hv. 3. þm. Norðurl. v. voru eðlilegar. Í fyrsta lagi kemur mér auðvitað ekkert á óvart og ég býst ekki við hv. 9. þm. Reykv. heldur, að það sé talað um, að skattar og tollar séu gagnrýndir. Ég held, að það yrði ákaflega mikið kraftaverk, ef ég sem fjmrh. fyndi t.d. nú upp eitthvert gjald, sem hv. 9. þm. Reykv. teldi ekki ástæðu til að gagnrýna, þannig að það eitt út af fyrir sig, að það séu rök fyrir því að jafnvel afturkalla till. um skattheimtu, að það hafi komið fram gagnrýni á henni hér á hinu háa Alþ., það eru auðvitað engin rök. Hann beindi því til mín, hvort ég vildi ekki fallast á það að afturkalla það ákvæði, sem er í l. um húsnæðismálastjórn um fjárframlag til húsnæðismála. Nú er það að vísu svo, að þetta er ekki frv., sem ég formlega stend að, þó að ég sé ekki að mæla mig undan því að hafa átt hlut að því, að þessi fjáröflun ætti sér stað. En að hinu leytinu get ég ekki fallizt á, að neitt hafi komið fram í málinu, sem gefi ástæðu til slíkrar afturköllunar, enda sé ég ekki, með hvaða hætti hún mætti vera. Ég hef tekið það fram hér, hvað væri hægt að fara næst varðandi upphæð þess skatts, sem hér er um að ræða, eða tekna af þessari margföldun fasteignamats til eignarskatts. Og það hefur komið fram, að þetta gæti verið nokkurra millj. kr. munur til eða frá. Ég vil nú spyrja hv. þm.: Hvenær hefur verið lagður á hér skattur, sem hefur nákvæmlega verið hægt að fullyrða um, hvað gæfi miklar tekjur? Þetta er allt meira og minna áætlað. Stundum hafa skattar annaðhvort orðið miklum mun minni, eins og t.d. þessi skattur varð í fyrra, hann reyndist helmingi minni en áætlað var, stundum hafa skattar farið langt fram úr áætlun, þannig að ég held, að það sé ákaflega erfitt um vik að gera kröfu til þess og í rauninni svo óraunsætt sem hugsazt getur, að það megi ekki leggja á neinn skatt nema vita nákvæmlega upp á krónu, hvað hann gefur af sér. Svo sem þetta mál liggur fyrir, hefur það verið kannað eins og mögulegt er, bæði af ríkisskattstjóra og í áætlunum Efnahagsstofnunarinnar, og áætlanir hennar gera að vísu ráð fyrir lægri upphæð en ríkisskattstjóri er með í sínum áætlunum. En miðað við það, sem sennilegt má telja að sé það hæsta, sem hann geti farið, er hugsanlegt, að hann geti farið 5–6 millj. kr. fram úr áætlun. Þetta er það, sem fyrir liggur, þannig að hér er um skatt að ræða, sem getur ekki numið, eftir því sem fyrir liggur, nema nokkrum milljónum, tiltölulega fáum milljónum, til eða frá, hvað hann kunni að gefa. Og að það sé einstakt og óhæfa, að fjmrh. geti ekki gert nákvæma grein fyrir því upp á eyri, það finnst mér í rauninni, og ég veit, að hv. þm. raunverulega meinar það ekki, að það sé ekki frambærilegt að leggja skattinn á engu að síður, ekki sízt þegar það er alveg ljóst, og það veit ég, að hv. þingdeildarmenn skilja, að það er gersamlega ómögulegt að fullyrða þetta fyrr en við skattálagninguna á næsta ári. Þessi hugmynd er því ekki framkvæmanleg, að ætla að bíða með að lögfesta þetta gjald, þangað til þetta liggur endanlega fyrir. Það verður þá að vera búið að fara í gegnum öll skattaframtöl til þess að komast að raun um þetta, því að eins og ég gat um og allir hv. þdm. munu gera sér ljóst, þá getur skuldasöfnun manns nú á þessu ári haft veruleg áhrif á það, hvort hann borgar eignarskatt eða ekki, þannig að það er gersamlega ómögulegt að fullyrða um það, hvort það kemur út nettó-eignarskattsauki hjá þessum eða hinum. Þó að hann kannske hafi haft eignarskatt í ár, þá er ekki víst, að hann hafi það næsta ár. Hafi hann engan borgað í ár, þá getur hann greitt hann næsta ár. En það er ómögulegt að átta sig á því, fyrr en farið er í gegnum hvert einasta framtal, þannig að þetta eru í rauninni einhver óraunhæfustu tilmæli að fara fram á, að það sé beðið til þess að fá endanlega reynslu á það, hverju þetta skattgjald nemur. Og sannast sagna held ég, að geti naumast verið, að hv. 9. þm. Reykv. beri í nokkurri alvöru fram tilmæli sem þessi, að fresta þessari tekjuöflun, sem hér er um að ræða, á jafnfráleitum forsendum og hann byggir þá frestun. Hann getur verið á móti þessari skattlagningu, það hefur hann sagt, að hann sé, og hann um það. Það er sjónarmið út af fyrir sig, hvort menn vilja afla tekna til að standa undir gjöldum ríkisins eða ekki, og þýðir ekkert fyrir okkur að vera að karpa um það. Varðandi svo tilvitnun um það, að fargjaldaskattur sá, sem ég hafi boðað í fjárlfrv., það muni hafa komið í ljós, að það mál hafi ekki verið hugsað, það er algerlega út í hött. Það var hugsað alveg fullkomlega, áður en ég sagði þau orð, sem þar voru sögð, og hefur ekkert nýtt komið í ljós í því efni, sem ekki hafði verið fullkomlega tekið til athugunar, þegar það var rætt. Varðandi alla þá skattlagningu, sem ég gerði þar grein fyrir, að ríkisstj. áformaði til þess að jafna hallann á fjárl., þá var sú skattlagning athuguð til hlítar og hvað þar væri um að ræða, og væntanlega næstu daga fær hv. þm. eitthvað af þeim frv. til þess að gleðja hjarta sitt yfir.



Herra forseti. Það er að vísu óþarfi, að ég sé að eyða fleiri orðum um þetta. Ég vil aðeins vekja á því athygli, að hæstv. fjmrh. fer nú dálítið á hlið við það, sem ég sagði, í sinni ræðu. Hann segir t.d., að hvaða gagnrýni sem höfð sé uppi, þá séu það engin rök gegn skatti. Það er alveg undir því komið, hvernig sú gagnrýni er. Auðvitað geta í slíkri gagnrýni verið fólgin rök gegn viðkomandi skattformi og það ber svo sannarlega hæstv. ríkisstj. að hlusta á og athuga, ef fram kemur gagnrýni á veikum hliðum í skattlagningu. Þá ber henni að taka það til greina. Hitt er annað mál að það hafa allir við að athuga skatta yfirleitt, allir gagnrýna skatta almennt, það er annað mál, sem ekki er til umr. hér. Ég skal lýsa því yfir í sambandi við það, sem hæstv. ráðh. sagði, að líklega væri ég á móti þessum skatti, sem um er að ræða í 2. gr., að það er ég alls ekki að öllu leyti. Ég samþykkti hér í fyrra þreföldun matsins. En þegar kemur að því að sexfalda fasteignamatið, þá vil ég, að það mál sé athugað betur, sérstaklega hvernig það kemur heim og saman við ýmiss konar ákvæði, sem enn gilda í lögunum um eignarskattinn. Þetta tel ég ekki, að hafi verið athugað nógu rækilega einmitt í sambandi við þetta frv. Hér er slumpað á. Okkur vantar peninga, við þrefölduðum í vor, nú skulum við sexfalda, en einmitt við þá breytingu getur verið ástæða til þess að athuga fleira í sambandi við skattlagninguna á eignir. Hæstv. ráðh. virtist skilja orð mín þannig áðan, að ég færi fram á það við hann, að hann afturkallaði eitthvað af sínum ákvörðunum. Það gerði ég ekki. Ég bað hann ekki um að afturkalla neitt, ég bað hann aðeins um að athuga sinn gang betur. Það var það, sem ég fór fram á, en ekki að hann afturkallaði neitt. Ef hann vill ekki athuga sinn gang betur, þá getur hæstv. ráðh. staðið upp og lýst því yfir nú, en það var það, sem ég fór fram á, og ekki annað.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, er ekki mikið að vöxtum, en eins og fram kemur í aths. við frv. eru það einkum tvenns konar breytingar, sem frumvarpið felur í sér, ef samþykkt verður. Með frv. er lagt til, að sjúkrasamlögunum verði skylt að greiða verulegan hluta af óhjákvæmilegum ferðakostnaði lækna, þegar ferð læknis til sjúklings er yfir ákveðnu marki, sem hér er ákveðið 10 km, eða nota verður skip eða flugvélar við ferðina, eins og þar segir, og flutningsþörf er brýn og líðan sjúklings svo varið, að hann verði ekki fluttur eftir venjulegum farþegaleiðum. Hér er um að ræða skýrari ákvæði en eru í gildandi l. um læknavitjanasjóði og allverulega rýmkun frá því, sem þar er ákveðið, en það hefur verið álit manna, að þeir hafi komið að heldur litlum notum miðað við þær starfsreglur, sem þeim hafa verið settar á undanförnum árum. Þá er einnig gert ráð fyrir því í frv. þessu, að Tryggingastofnun ríkisins annist styrkveitingar til örkumla manna og fatlaðra, sem þarfnast gervilima, umbúða eða annarra þess háttar tækja, svo og til lamaðra, sem þarfnast æfingarmeðferðar með viðeigandi nuddi og rafmagnsaðgerðum utan sjúkrahúss, sbr. annað stjórnarfrv., sem er 3. mál á dagskránni, um ríkisframfærslu, og væntanlega verður tekið fyrir hér á eftir. Vegna þess að mörg sjúkrasamlögin eru svo fámenn, að gera verður ráð fyrir, að þau geti ekki ávallt risið undir þeim kostnaði, sem leitt gæti af ákvæðum þessa frv., er lagt til, að héraðssamlögin greiði sjúkrasamlögunum 3/4 hluta þess kostnaðar, sem af 2. gr. frv. leiðir, en Tryggingastofnun ríkisins veitir í dag lífeyri og styrk til öryrkja, og virðist eðlilegt, að hún veiti einnig styrki þá til örkumla manna og fatlaðra, sem greinir frá í 3. gr. þessa frumvarps. Ég tel á þessu stigi ekki frekar þörf á að útskýra frv. nánar. Með því er allýtarleg grg. ásamt yfirliti um, hvernig þessum útgjöldum hefur áður verið skipt milli læknavitjanasjóða og lífeyrisdeildar almannatrygginganna, og nægir í því efni að vísa til þeirra tölulegu upplýsinga, sem þar liggja fyrir. Herra forseti. Ég legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leyfa mér að láta í ljós, að ég tel, að hér sé stórt mál á ferðinni. Ég álít þá breyt., sem felst í þessu frv., vera spor í rétta átt, og tel, að hér sé um að ræða endurbót á tryggingakerfinu. Ég tek alveg undir það, sem kom fram hjá hæstv. ráðh., að læknisvitjanasjóðirnir hafa reynzt ófullnægjandi, þó að það hafi að baki þeim búið góð hugsun, og ég tel þá breyt., sem ráðgerð er í þessu efni, eðlilega. Ég tel þess vegna sjálfsagt að veita þessu frv. allan stuðning og alla þá fyrirgreiðslu, sem hægt er, og ég get um leið látið í ljós, að hið sama á við um það frv., sem næst stendur hér á dagskrá á eftir.



Herra forseti. Með afnámi skerðingarákvæðanna í l. um almannatryggingar, sbr. l. nr. 86 28. des. 1960, var opinberlega staðfest, að efnahagur bótaþega skyldi sem meginregla ekki hafa áhrif á upphæð bóta. Með þessu frv. er einnig lagt til, að efnahagsviðmiðun verði felld niður í sambandi við ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla. Þá er enn fremur lagt til með frv., að úr þessum l. verði fellt ákvæði um styrki til þeirra, er þarfnast gervilima, umbúða og annarra þess háttar tækja, svo og þá styrki til sömu aðila, sem frá var greint í framsögu fyrir næsta dagskrármáli hér á undan, um breyt. á l. um almannatryggingar. Þess í stað er nú samhliða þessu frv. flutt það frv. og gert ráð fyrir því, að Tryggingastofnun ríkisins greiði framvegis umrædda styrki og þá aðstoð, sem þar er frá greint. Upphaflega var ríkisframfærslunni ætlað að aðstoða einungis í baráttunni við berklaveiki. Með árunum var starfssvið hennar stækkað, vegna þess að sjúkratryggingar voru annaðhvort engar eða mjög ófullnægjandi. Endanlegt mark í þessum efnum hlýtur hins vegar að vera það, að sjúkrasamlögin taki alveg að sér hjálp vegna sjúkra og sú verkefnaskipting, sem ríkt hefur í þessum málum, verði afnumin. Með því mætti væntanlega spara vinnu og óþarfa skriffinnsku án þess að skerða í raun og veru aðstoðina við hina sjúku, nema síður sé. Síðari breyt. frv. er varðandi hina svonefndu gervilimastyrki og styrki vegna æfingameðferðar. Tryggingastofnun veitir lífeyri og styrki til öryrkja, og virðist jafnframt eðlilegt, að hún sjái um styrkveitingar í þessu skyni, svo sem frá var greint í framsögu fyrir breyt. á l. um almannatryggingar. Á árinu 1965 voru áætlaðir gervilimastyrkir taldir nema um 2.5 millj. kr. Það er nú með frv. þessu gert ráð fyrir að létta þessum útgjöldum beint af ríkissjóði. Sú styrkjaaukning, sem kann að leiða af tilfærslum þessum, á því ekki að þurfa að auka útgjöld ríkissjóðs, nema síður sé. Svo sem fram er tekið í grg. fyrir frv., hefur ríkisstj. nú til athugunar, að ríkisframfærslan sem slík verði lögð niður, a.m.k. í því formi sem hún nú er. Þess í stað verði Tryggingastofnun ríkisins falið að hefja undirbúning að því, að sjálfar sjúkra- og lífeyristryggingarnar geti tekið við hlutverki ríkisframfærslunnar ekki síðar en á árinu 1967. Ef það þætti þó eftir þá endurskoðun betur henta, mætti áfram greiða kostnað vegna berklasjúklinga, geðveikra og fávita af ríkisframfærslunni. Ég legg til, herra forseti, eða það er ósk mín, að afgreiðslu þessara frv. beggja verði hraðað svo sem unnt er, þannig að það megi hljóta endanlega afgreiðslu hér á hv. Alþingi fyrir n. k. áramót. Ég ætla að gera það að till. minni, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Þess ber að geta, sem vel er gert, og ég vil láta í ljós ánægju mína með framkomu þessa frv. Með því er stigið fyrsta skrefið í þá átt að afnema úrelt og ranglát ákvæði í l. um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla. Aðalefni þessa frv. er, eins og hæstv. félmrh. tók fram, afnám skerðingarákvæðis, þess ákvæðis, að langlegusjúklingar skuli ekki njóta ríkisframfærslu, nema þeir séu örsnauðir. Þetta er í sjálfu sér mikilsvert atriði, að færa það til rétts vegar og til samræmis við það, sem gildir um sams konar tilvik í almannatryggingalögunum. Hitt er þó ekki minna virði en efni sjálfs frv., það sem kemur fram í grg., en þar er því eindregið heitið af hálfu hæstv. ríkisstj., að áfram skuli haldið á þessari braut og að önnur úrelt og óréttlát ákvæði í þessum l. um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla skuli afnumin og l. í heild samræmd l. um almannatryggingar. En þetta á að ske ekki síðar en á árinu 1967. Ég sem sagt þakka hæstv. ríkisstj. fyrir að hafa flutt þetta mál inn í þingið nú og fagna því, að lofað skuli fullu afnámi þessara úreltu ákvæða.



Herra forseti. Lög um Bjargráðasjóð Íslands voru fyrst sett 1913, og í einhverri mynd hafa slík lög verið í gildi síðan, en tekið ýmsum breytingum. Höfuðtilgangur l. er að afstýra hallæri af náttúrunnar völdum með lánveitingum og styrkveitingum til sveitarfélaga og einstakra manna. Hér liggja fyrir breytingar á þessum l., aðallega í því fólgnar að hækka framlög til sjóðsins, þannig að hann geti betur staðið undir þeim verkefnum, sem á hann hlaðast. 1961 voru gerðar breytingar á bjargráðssjóðslögunum, þannig að framlag til hans var hækkað úr 2 kr. á íbúa í hverju sveitarfélagi, sem sveitarfélögunum var skylt að greiða til sjóðsins, og jafnhá hækkun úr ríkissjóði, sem er og hefur verið jafnt tillagi sveitarfélaganna, þá voru þessi gjöld hækkuð í 5 kr. úr 2 kr. á íbúa. Nú er lagt til, að þessi framlög hækki enn úr 5 kr. í 10 kr. Og í öðru lagi er gerð breyt. á ákvæði 9. gr. l., þess efnis að skilgreina nánar, til hverra hluta heimilt sé að verja fé úr sjóðnum. Þessi viðbótartöluliður við 9. gr. frv. er á þá leið, að heimilt sé að veita bændum lán eða styrk, ef þeir verða ella að farga bústofni sínum vegna grasbrests, svo að til auðnar horfi. Í aths. við frv. segir, að framlag frá bjargráðasjóði nemi á þessu ári 1.9 millj. kr. En samkv. frv. hækka tekjur bjargráðasjóðs um helming eða tvöfaldast. Enda þótt líta megi svo á, að í l. hafi falizt heimild til að hlaupa undir bagga í sams konar tilvikum og hér eiga sér stað, þá verður að teljast eðlilegt að heimila sjóðsstjórninni að verja fé í þessu skyni og einkum að koma til móts við óskir hennar um það, að nánar sé tekið til í l. um það, hvað henni sé heimilt að gera, þar sem hér er um óvenjulega fjárveitingu að ræða. En það, sem hér er um að ræða að þessu sinni, er það, að leitað hefur verið til sjóðsins og raunar ákveðið, að hann hlypi undir bagga vegna sérstakra ástæðna á Austurlandi á yfirstandandi ári. Þau fjárframlög, sem þar er um að ræða, eru 4.2 millj. kr. í styrk og 2.4 millj. í lán, eða alls 6.6 millj. til bjargar bændum á Austurlandi vegna kalskemmda í túnum og grasbrests yfirleitt. Það eru ekki aðrar efnisbreytingar í frv., því að hinar gr. frv., 3. og 4. gr., eru aðeins formsatriði. Heilbr.- og félmn. ræddi þetta frv. á 2 fundum og var sammála um að mæla með því, að það yrði samþ. óbreytt, og hafði áður átt viðtöl við formann bjargráðasjóðsstjórnar, sem er ráðuneytisstjórinn í félmrn., en aðrir í stjórn bjargráðasjóðs eru formaður Búnaðarfélags Íslands, fiskimálastjóri og formaður samtaka sveitarfélaganna - Sambands ísl. sveitarfélaga. Hef ég svo ekki meira um þetta frv. að segja, en legg til fyrir hönd n., að það verði samþ.



Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að mannvirkjagerð á Íslandi tekur yfirleitt of langan tíma. Á þetta bæði við um opinberar framkvæmdir og framkvæmdir einkaaðila. Fyrir þessar sakir verða framkvæmdirnar allar yfirleitt dýrari en nauðsynlegt og eðlilegt er, ekki aðeins vegna þess, að hér hefur um áratuga skeið ríkt verðbólga,. sem gert hefur allan framkvæmdakostnað þeim mun meiri, sem lengri tími líður frá upphafi verks til loka þess, heldur einnig vegna hins, að vaxtakostnaðurinn leggst þyngra á framkvæmdaféð, eftir því sem framkvæmdatíminn er lengri, jafnvel þótt verðlag haldist stöðugt. Ýmislegt hefur valdið því, að mannvirkjagerð hefur tekið lengri tíma hér á Íslandi en oft á sér stað í öðrum löndum. Meginástæðan er eflaust sú, að um áratuga skeið hefur framkvæmdahugur verið meiri og framkvæmdaáætlanir stærri en svarað hefur til þess fjármagns og til þess vinnuafls, sem fyrir hendi var til framkvæmdanna. Hinn mikli framkvæmdahugur og hinar stóru framkvæmdaáætlanir hafa á hinn bóginn eflaust staðið í sambandi við það, að stöðug verðbólga hefur haft í för með sér hækkandi framkvæmdakostnað frá ári til árs og menn þess vegna gjarnan keppzt við að hrinda fyrirætlunum sínum sem fyrst í framkvæmd. Hver aðili um sig hefur reynt að ýta sínu áhugamáli og sinni framkvæmd áfram, þótt heildarniðurstaðan hafi orðið sú, að yfirleitt hafi allar framkvæmdirnar dregizt meira á langinn en raun hefði orðið á, ef tilteknar framkvæmdir hefðu verið látnar ganga fyrir og þeim hraðað, en látíð bíða að hefja hinar, þangað til hægt væri að ljúka þeim með fullum hraða. En ástæða þess, hversu framkvæmdatími hefur yfirleitt verið langur við íslenzka mannvirkjagerð, hefur ekki einungis verið skortur á fjármagni og vinnuafli miðað við framkvæmdaáætlanir, heldur einnig oft og einatt ónógur undirbúningur og ófullkomin áætlanagerð við undirbúning framkvæmdanna. Allir, sem kunnugir eru íslenzkum skólabyggingum, hafa um langt skeið gert sér ljóst, að byggingartími skólanna hefur yfirleitt verið of langur. Fé það, sem veitt er til skólabygginga, bæði af hálfu ríkis og sveitarfélaga, hefði á undanförnum áratugum áreiðanlega nýtzt mun betur, ef unnið hefði verið að færri skólabyggingum í einu en átt hefur sér stað, en þeim hins vegar hraðað þeim mun meir. Svo sem kunnugt er, gera gildandi lög um greiðslu skólakostnaðar ráð fyrir því, að ríkisframlag til þeirra skóla, sem byggðir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum, sé greitt á 5 árum. Á sínum tíma var þessi lagasetning mikil framför frá því, sem áður hafði verið, en þá giltu engin ákvæði um það, á hversu löngum tíma ríkið skyldi greiða lögboðna hlutdeild sína í sameiginlegum skólabyggingum. Hins vegar er augljóst mál, að 5 ár eru of langur byggingartími á skóla og fæst sveitarfélög hafa efni á því að leggja fram svo mikið fé, að byggingartíminn geti stytzt verulega. Af ýmsum ástæðum hafa sveitarfélögin þó viljað hefja skólabyggingarnar þegar í stað og fyrsta fjárveiting er fengin, jafnvel þótt augljóst megi telja, að bygging muni taka a.m.k. 5 ár. Veldur þar venjulega mestu ótti um verðrýrnun peninganna. Er jafnvel mjög fast á það sótt að fá byrjunarfjárveitingar til skólabygginga, þótt þær séu mjög litlar og langt undir 1/5 hluta heildarkostnaðar, beinlínis til þess að lagaskilyrðum sé fullnægt til þess að hægt sé að biðja um leyfi til þess að hefja framkvæmdina. En skólakostnaðarl. gera ráð fyrir því, að bygging skóla sé ekki hafin fyrr en fé til hans hefur verið veitt á fjárl. Hér er að mörgu leyti um mjög óhagkvæma skipun að ræða. Ég teldi æskilegra, að Alþ. veitti hverju sinni fé til byggingar færri skóla en nú á sér stað, en hins vegar meira fé til hvers og eins, þannig að meðaltími skólabygginganna gæti stytzt mjög verulega frá því, sem nú á sér stað. Við ýmsa örðugleika er þó að etja í þessu sambandi, og þarf ég ekki að ræða þá nánar hér. Í menntmrn. og Efnahagsstofnuninni hefur hins vegar um alllangt skeið verið að því unnið að kanna skólabyggingaþörfina og undirbúa samningu framkvæmdaáætlunar um skólabyggingar í landinu fyrir nokkur ár fram í tímann. Yrði þá tilgangur slíkrar áætlunargerðar að láta þær skólabyggingar ganga fyrir, sem mest þörf er talin á, og stuðla að því, að það fé, sem varið er til skólabygginga, skili sem mestu fullgerðu skólahúsnæði á ári hverju á þann hátt, að meðalbyggingartími skólanna sé styttur verulega frá því, sem nú á sér stað. Hef ég hug á því, að í framtíðinni geti fylgt fjárlagafrv. till. um framkvæmdaáætlun fyrir skólabyggingar á næsta ári og jafnframt frumdrög að framkvæmdaáætlunum fyrir nokkur næstu ár, þannig að ljóst verði, hvenær til greina gæti komið að byggja þá skóla, sem ekki er gerð till. um á næsta fjárhagsári. Margvíslega undirbúningsvinnu er búið að vinna í þessu sambandi. Sjálf skólakostnaðarlögin eru og í endurskoðun og mun henni ljúka nú á þessu ári. Jafnframt eru í undirbúningi ráðstafanir til þess að koma fastari skipan á greiðslu ríkisframlags til sameiginlegra skólabygginga ríkis og sveitarfélaga og á allar byggingarframkvæmdir við ríkisskólana, m.a. með því að undirbúa verkið miklu rækilegar en gert hefur verið og styðjast við útboð í stórauknum mæli. Munu þessi mál koma til kasta þessa þings. Á fjárl. fyrir yfirstandandi ár voru veittar 139 millj. kr. til skólabygginga á vegum menntmrn. Svo sem kunnugt er, var sett í fjárl. ákvæði um heimild fyrir ríkisstj. til þess að lækka fjárveitingar til opinberra framkvæmda um 20%. Ríkisstj. ákvað síðar að nota þessa heimild að því er snertir allar opinberar framkvæmdir, þ.á.m. skólabyggingar. Upphæð sú, sem menntmrn. hafði þess vegna til ráðstöfunar til skólabygginga, lækkaði þannig úr 139 millj. kr. í 111 1/2 millj. kr. Ríkisstj. taldi það einsætt mál, að ekki bæri að framkvæma lækkun skólabyggingafjárins með þeim hætti, að fjárveiting til hvers einstaks skóla lækkaði um 20% Þannig gat staðið á, að fjárveiting til ákveðins skóla nægði einmitt til þess að ljúka byggingu hans eða tiltekins áfanga byggingarinnar, þannig að lækkun fjárveitingarinnar um 20% ylli því, að byggingu eða áfanga yrði ekki lokið og skólahúsnæði, sem brýn þörf væri fyrir, yrði því ekki til ráðstöfunar. Á hinn bóginn gæti einnig staðið þannig á, að fjárveiting til tiltekins skóla væri svo lítil, að hún dygði hvort eð er ekki til þess að miða skólabyggingunni verulega áfram, og jafnvel alls ekki tilætlun af hálfu sveitarfélags að óska eftir notkun fjárveitingarinnar. Virtist því augljóst, að mjög æskilegt væri, að hægt væri að greiða fulla fjárveitingu til sumra skólabygginga og jafnvel meira en fjárveitingunni nam, en fresta alveg greiðslu fjárveitingarinnar til annarra skólabygginga, sem annaðhvort mundu hvort eð er ekki nota hana til framkvæmda eða framkvæmdin gæti að skaðlausu beðið, þar eð hún lyki hvort eð er ekki við nothæft skólahúsnæði. Menntmrn. hefur hins vegar ekki almenna heimild til þess að halda fjárveitingum fyrir þeim aðilum, sem féð er veitt, hvað þá að greiða meira fé til aðilanna en fjárveitingar segja til um. Ef hægt átti að vera að hafa framkvæmdina þá, sem ég lýsti áðan og augljós rök lágu til að skynsamlegast og haganlegast væri, varð menntmrn. að fá til þess sérstaka lagaheimild. Þess vegna voru 28. maí s.l. gefin út þau brbl., sem hér hafa verið lögð fyrir Alþ. til staðfestingar. Efni þeirra er, að ríkisstj. sé heimilað að fresta greiðslu fjárveitinga að einhverju eða öllu leyti til byggingar þeirra skólamannvirkja, sem fyrirsjáanlegt væri um, að hvorki væri hægt að ljúka að fullu né að nothæfum áfanga með þeim fjárveitingum Alþ., sem fyrir væru, og framlögum sveitarfélaga. Skyldu þá slíkar fjárveitingar geymdar í ríkissjóði, en jafnframt heimilað að veita lán af þeim til að hraða byggingu þeirra skólamannvirkja, sem unnið er að, til þess að þeim yrði lokið sem fyrst. Ég skal nú gera grein fyrir því í aðalatriðum, hvernig framkvæmdin hefur orðið á grundveili þessara brbl. Það kom nú að góðu haldi, að unnið hafði verið að undirbúningi framkvæmdaáætlunar skólabygginga í landinu. Þegar að lokinni samþykkt fjárl. var samin framkvæmdaáætlun um skólabyggingar á árinu 1965. Að því er snertir barna- og gagnfræðaskóla utan Reykjavíkur voru í framkvæmdaáætlunina teknar allar byggingar, sem voru að einhverju leyti í notkun um s.l. áramót, og enn fremur þær, sem verulega hafði verið unnið að á árinu 1964. Einnig voru taldar með allmargar byggingar, sem í reynd voru fullgerðar 1964, en greiðslu ríkisframlags til þeirra ekki lokið. Að því er snertir barna- og gagnfræðaskóla í Reykjavík varð framkvæmdin sú, að heildarfjárveitingin var lækkuð um 20% og Reykjavíkurborg fengin hin lækkaða fjárveiting til ráðstöfunar í heild til framkvæmda við þær skólabyggingar, sem borgaryfirvöld töldu nauðsynlegt að hraða. Að því er snertir framlög til iðnskóla voru þau lækkuð í heild um 20%, en sömu meginreglu fylgt og varðandi barna- og gagnfræðaskóla utan Reykjavíkur. Framlög til ríkisskólanna lækkuðu um 20%. Með því að taka á framkvæmdaáætlun ársins aðeins þær barna og gagnfræðaskólabyggingar utan Reykjavíkur, sem ég gat um áðan, var hægt að greiða til þeirra framkvæmda alla fjárveitingu fjárl. og í sumum tilfellum, þar sem sérstök þörf var fyrir hendi, meira að segja hærri fjárhæð. Ber sérstaklega að nefna í því sambandi, að til byggingar hins nýja heimavistarskóla við Kolviðarneslaug, Laugagerðisskóla, hafa verið greiddar 2 millj. kr. umfram fulla fjárveitingu ársins, enda bar sérstaka nauðsyn til þess að ljúka þeirri skólabyggingu. Þær fjárveitingar, sem ekki hafa verið greiddar og skoðast því sem geymt fé þeirra skólabygginga, sem hlut eiga að máli, nema um 12 millj. kr. Hefur þetta fé verið greitt til annarra skólabygginga til þess að koma þeim fyrr í gagnið og mun verða endurgreitt af fjárveitingu til þessara skóla á næsta ári. Heildarniðurstöðutala framkvæmdaáætlunar skólabygginganna fyrir árið 1965 var 170.9 millj. kr. Þar af voru framkvæmdir við barna- og gagnfræðaskóla utan Reykjavíkur 97.7 millj. kr., við barna- og gagnfræðaskóla í Reykjavík 43.5 millj. kr., við iðnskóla 8.4 millj., við ýmsa ríkisskóla 17.3 millj. og ýmsar minni háttar fjárveitingar til skólastjórabústaða og skólabíla o. fl. 4 millj. kr. Fé til þessara framkvæmda var áætlað að fengist þannig, að 111.5 millj. kæmu úr ríkissjóði, en það var fjárveiting fjárl. lækkuð um 20%, 13.8 millj. voru geymt skólabyggingafé nettó og 44.7 millj. framlög sveitarfélaga. Lækkaðar fjárveitingar til barna- og gagnfræðaskóla utan Reykjavíkur, sem teknar voru á framkvæmdaáætlunina, námu 58.9 millj. kr., geymt fé 6.5 millj. kr. og framlög sveitarfélaga 20 millj. kr., eða samtals 85.4 millj, kr. Samkv. framkvæmdaáætluninni fengu þessar framkvæmdir 12.3 millj. kr. í viðbót eða samtals 97.7 millj. kr. í því skyni, að þeim yrði ýmist fulllokið eða nothæfum áfanga lokið eða miðað verulega áfram. Í framkvæmdaáætlunina voru einnig teknar framkvæmdir og skuldagreiðslur við eftirtalda ríkisskóla, sem ríkið byggir eitt: Menntaskólann í Reykjavik, Menntaskólann að Laugarvatni, Tækniskóla Íslands, Íþróttakennaraskóla Íslands og Hjúkrunarskóla Íslands. Fjárveiting til þessara skóla á fjárl. þessa árs nam 17.3 millj. kr. að frádregnum 20%. Til framkvæmda við Menntaskólann í Reykjavík verður hins vegar varið mun meira fé f ár en fjárveitingunni svarar til hans, 3.2 millj., og er hér um að ræða lánsfé innan ramma framkvæmdaáætlunar ríkisstj. Ég skal nú lesa skrá yfir þá skóla, sem teknir voru á framkvæmdaáætlunina fyrir þetta ár og unnið hefur verið að í samræmi við það. Ég les fyrst skrá um barnaskóla utan Reykjavíkur, sem voru sem næst fullgerðir í árslok 1964 eða unnið var við 1964: Höfn, Hornafirði, Mosfellsskóli, Reykhólaskóli, Húsavík, Patreksfjörður, Laugaland í Holtum, Laugaland, Þelamörk, Keldunesskóli, Varmá í Mosfellssveit, Þorlákshöfn, Bárðardalur, Grafarnes, Hvammstangi, Siglufjörður, Eiðar, Suður-Múlasýslu, Mývatnssveit, 1. áfangi, Ólafsvík, 2. áfangi, Laugar, Dalasýslu, Flateyri, Akureyri, Oddeyri, 2, áfangi, Stöðvarfjörður, Laugardalur, Árnessýslu, Öxarfjörður, Öngulsstaðaskólahverfi, sundlaug, Bolungarvík, Öldutún, Hafnarfirði, 2. áfangi, Garðaskólahverfi, 2. áfangi, Akranes, 2. áfangi, Borgarnes, 2. áfangi, Kópavogur, Digranes, Egilsstaðir, Nes, AusturSkaftafellssýslu, Leirá, Borgarfirði, Tálknafjörður, Bíldudalur, Grímsey, Kolviðarnes, Hallormsstaður, Hafnarfjörður, íþróttahús, Ísafjörður, Raufarhöfn, Vopnafjörður, Reykir, Austur-Húnavatnssýslu, Flúðir, Árnessýslu, Ólafsvík, íþróttahús, Hvamms- og Reykhólahverfi, Seltjarnarnes, 2. áfangi, Dalvík, íþróttahús, Kársnes, Mývatnssveit, Varmaland og Rauðisandur. Þá les ég skrá yfir þá gagnfræða- og héraðsskóla utan Reykjavíkur, sem voru sem næst fullgerðir eða unnið var við árið 1964: Siglufjörður, Héraðsskólinn að Reykjum, Hrútafirði, Neskaupstaður, Keflavík, Laugarvatn, héraðsskóli, miðskóli, Stykkishólmur, heimavist, Kópavogur, Reykjanes, héraðsskóli, 1. áfangi, Laugar, héraðsskóli, 2. áfangi, gagnfræðaskóli, Akureyri, gagnfræðaskóli, Selfossi, 1. áfangi, Héraðsskólinn Núpi, Héraðsskólinn Reykjum, 2. áfangi, Héraðsskólinn Reykjanesi, 2. áfangi, Héraðsskólinn Reykholti, 2. áfangi, Héraðsskólinn Skógum, 2. áfangi, og Héraðsskólinn Eiðum. Þá les ég skrá um þá skóla, sem fé er veitt til á fjárl. þessa árs, en ekki voru teknir á framkvæmdaáætlunina fyrir þetta ár. Fyrst koma barnaskólar, sem fyrsta fjárveiting til var tekin á árinu 1965: Kleppjárnsreykir, 2. áfangi, Eskifjörður, íþróttahús og sundlaug, Blönduós, Klúka í Bjarnarfirði, Silfurtún, íþróttahús, Kópavogur, sundlaug, 1. áfangi, Stykkishólmur, Laugar, Dalasýslu, sundlaug, Borgarfjörður eystri, Keflavík, Vík í Mýrdal, Reykhólar, Barðastrandarsýslu, sundlaug, Norðfjarðarhreppur, Háls- og Ljósavatnshreppur, Sandgerði, leikfimishús og skólastofur, Skeiðaskóli, Árnessýslu, Akureyri, íþróttahús, og barnaskóli Kópavogs, smíðastofa. Þá koma hér gagnfræðaskólar, sem fengu fyrstu fjárveitingu þessa árs fjárl.: Verknámshús, Kópavogi, Héraðsskólinn Laugum, 2. áfangi, Reykir, Hrútafirði, leikfimishús, Gagnfræðaskólinn í Keflavík, Gagnfræðaskólinn í Húsavík, Gagnfræðaskólinn á Sauðárkróki og fimleikahús Reykholti. Þá les ég hér skrá yfir skóla, sem teknir voru á fjárlög 1964 eða fyrr og ekki voru teknir á framkvæmdaáætlun þessa árs: Barnaskólar: Aðaldalur, Hveragerði, íþróttahús, Kirkjubæjarklaustur, heimavist, Akranes, íþróttahús, Svarfaðardalur, Hraungerðisskólahverfi, Neskaupstaður, íþróttahús, Þorlákshöfn, 2. áfangi, Árskógsströnd, Eyjafirði, Reykjadalur, Suður-Þingeyjarsýslu, Hellissandur, íþróttahús, Skagaströnd, Ytri-Njarðvík og Stykkishólmur, sundlaug og íþróttahús. Aðrir skólar, sem fjárveitingar voru til og ekki voru teknir á framkvæmdaáætlun, eru tveir iðnskólar, í Hafnarfirði og á Akureyri. Um mjög margar þessara skólaframkvæmda er það að segja, að fyrirætlanir voru alls ekki um að efna til neinna framkvæmda, þar eð fé, sem fyrir hendi var, er augljóslega of lítið til þess, að skynsamlegt væri að ráðstafa því. Um allar þessar framkvæmdir gildir það, að fjárveitingar þær, sem fyrir hendi voru til þeirra frá ríki og heimaaðilum, nægðu engan veginn til þess að hrinda neinum nothæfum áfanga í framkvæmd, þannig að ekkert hefði aukizt við nothæft skólahúsnæði á árinu, þótt öllum þessum aðilum hefðu verið greiddar fjárveitingar samkv. fjárl. til framkvæmdanna. Ég tel því hafið yfir allan efa, að brbl. og sú framkvæmd þeirra, sem viðhöfð hefur verið og ég hef gert grein fyrir, hafi stuðlað að því, að ýmsum skólabyggingum ljúki nú á þessu ári, sem ella hefði ekki lokið, og þeim skólabyggingum hafi miðað áfram, sem mest þörf er fyrir. Og ég fullyrði, að engin skólabygging hafi misst af fé, sem hægt hefði verið að nota til þess að fullgera skólahúsnæði. Ég tel það hafið yfir allan efa, að með aðstoð brbl. og þeirra framkvæmda, sem byggðar hafa verið á grundvelli þeirra, hafi það skólabyggingarfé, sem menntmrn. hafði til ráðstöfunar á árinu 1965, notazt eins haganlega og skynsamlega og unnt var og í öllu falli mun betur en hefði framkvæmdin orðið sú að lækka allar einstakar fjárveitingar til skólabygginga hlutfallslega um 20%. Að lokinni þessari umr. legg ég til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn. Ég mun að sjálfsögðu með ánægju láta hv. n. í té nákvæma skýrslu um þau atriði, sem ég hef gert grein fyrir í ræðu minni, og aðrar þær upplýsingar, sem hún kann að óska eftir um framkvæmd brbl.



Herra forseti. Hæstv. ríkisstj. hefur sýnt mikinn dugnað í því að gefa út brbl., hvað sem annars má um dugnað hennar segja. Ég hygg, að engin ríkisstj. hafi á samsvarandi tíma gefið eins mikið út af brbl. og sú hæstv. ríkisstj., sem nú situr að völdum. Ýmis þessara brbl. munu mörgum í fersku minni og þá sérstaklega þvingunarl., sem út hafa verið gefin og snerta ýmsar stéttir þjóðfélagsins, svo sem verkamenn, lækna, verkfræðinga og flugmenn. Fyrir útgáfu þessara brbl. allra var því borið við, að brýna nauðsyn bæri til útgáfu þeirra. Miklar deilur stóðu að vísu um þá brýnu nauðsyn, og ég er í hópi þeirra, sem telja, að öll þvingunarlög, sem snert hafa starfsstéttir þjóðfélagsins, hafi verið sett alveg að nauðsynjalausu. Um líkt leyti og þau brbl., sem hér eru til umr., voru sett á s.l. vori, voru sett önnur brbl. Það var í júnímánuði s.l. Þá setti hæstv. ríkisstj. brbl. um verðjöfnunar- og flutningasjóð síldveiða. Allir vita nú, hvernig fór um framkvæmd þessara laga. Það var ekki liðinn langur tími, þegar hæstv. ríkisstj. lýsti því yfir, að hún teldi enga nauðsyn til bera að framkvæma þessi lög. Ekkert sannar betur en þetta haldleysi þeirra raka, sem til grundvallar útgáfu brbl. liggja, en einmitt svona yfirlýsing. Fyrst setur hæstv. ríkisstj. brbl. og síðan lýsir hún því yfir, að framkvæmd brbl. sé nauðsynjalaus. Þessi brbl., sem hér er nú leitað staðfestingar á hjá hinu háa Alþ., voru sett seint í maímánuði s.l. eða að ég hygg réttum hálfum mánuði eftir að þingi lauk. Eins og venjulega er útgáfa þessara brbl. um byggingu skólamannvirkja rökstudd með því, að brýna nauðsyn hafi til borið að gefa þau út. Nú vildi ég spyrja, hvað gerðist á þessum hálfa mánuði síðari hluta maímánaðar. Hvað gerðist, frá því að þingi lauk og þangað til brbl. voru útgefin, sem gerði það að brýnni nauðsyn að gefa út þessi lög? Ég veit ekki til, að neitt slíkt hafi gerzt, og held því meira að segja fram, að brbl. þessi, eins og mörg önnur, séu gefin út gersamlega að þarflausu. Ríkisstj.. sem hefur ríka tilhneigingu til að gefa út brbl., lýsir með því vissri tilhneigingu til að hrifsa til sín vald, sem hún raunar á ekki, og það held ég, að komi ljóslega fram við útgáfu þeirra brbl., sem hér er um að ræða. Þingi er nýlokið, skömmu fyrir miðjan maí, og hálfum mánuði síðar er gripið til útgáfu brbl. Síðasta Alþ. hafði með fjárl. 1965 ákveðið í einstökum atriðum fjárveitingar til skólabygginga, og mér er ekki kunnugt um, að neitt það hafi gerzt, sem réttlæti að breyta vilja Alþ., eins og hann birtist í samþykktum um styrkveitingar til skólabygginga í landinu. Það gerðist ekkert í millitíðinni, og þess vegna tel ég, að hæstv. ríkisstj. hafi borið í þessu efni að halda sér við ákvæði fjárl., eins og meiri hl. Alþ. hafði á síðasta þingi frá þeim gengið. Hér var ekki um neina brýna nauðsyn að ræða, og þess vegna tel ég, að þessi brbl., eins og svo mörg önnur, sem hæstv. ríkisstj. hefur staðið að, hafi verið byggð á röngum forsendum. Efni þessa frv. er það, að hæstv. ríkisstj. veitir sjálfri sér heimild til að fresta fjárgreiðslu til vissra skólabygginga, að geyma þannig sparað fé í ríkissjóði og að lána af því fé til vissra annarra skólabygginga. Hún tekur sér m.ö.o. vald til þess að umbylta að vild því, sem Alþ. hafði skömmu áður samþ. Rök hennar fyrir þessu eru þau, að hún vilji flýta fyrir byggingu nokkurra skólahúsa. Þetta er í sjálfu sér góðra gjalda vert. En við skulum hafa það hugfast um leið, að með því að flýta þannig fyrir byggingu nokkurra skólahúsa tefur hún með vilja fyrir byggingu annarra, og það er ekki jafngott. Og það, sem ég hef einkum að athuga við efni þessa frv., er þetta. Hæstv. ríkisstj. er veitt heimild til þess að fresta fjárgreiðslum til skólabygginga, til þess að geyma fé í ríkissjóði og til þess að lána af þessu geymda fé eða lána ekki. Henni er það algerlega í sjálfsvald sett, hvort hún notar þetta geymda fé eða ekki samkv. brbl. Og við þetta hljóta þeir að hafa nokkuð að athuga, sem treysta ekki hæstv. ríkisstj. allt of vel, hvorki í skólamálum þjóðarinnar né öðrum málum. Alþ. hafði gefið hæstv. ríkisstj. heimild til þess að skera allar verklegar framkvæmdir ríkisins niður um 20%. Þetta notaði hæstv. ríkisstj. sér einnig hvað snerti skólabyggingarnar. En hún óskaði að gera meira í þeim efnum. Og ég óttast mjög, að það, sem hún hafi gert frekar í þeim efnum, hafi helzt verið i þá átt að skera enn meira niður féð til skólabygginganna. Þetta ber sérstaklega að vita í þessu mikilsverða máli, skólabyggingamálinu, því að eins og kunnugt er, er mikill skortur skóla í öllu landinu og á öllum stigum skólakerfisins. Það hefði verið nær, að hæstv. ríkisstj. hefði gefið út brbl. um aukna fjárveitingu til skólabygginga á árinu, en ekki heimildarlög til þess að draga úr byggingu skóla í heild. - Ég vildi láta þessarar gagnrýni getið nú þegar í upphafi, því að ég tel, að þessi brbl. eins og mörg önnur séu gefin meira eða minna út að þarflausu.



Herra forseti. Ég sé, að hæstv. menntmrh. hefur vikið af fundi, en hér er til umr. mál, sem hann stendur að með sérstökum hætti, þar sem ríkisstj. hefur tekið sér löggjafarvald um mikilvægt atriði og gefið út brbl. þau, sem hér eru til umr. Ég vildi vænta þess, að hæstv. forseti léti athuga, hvort menntmrh. sæi sér ekki fært að vera hér í d., meðan þessar umr. fara fram. Mér þykir hlýða við 1. umr. þessa frv. að vekja nokkra athygli á efni þessa máls og þá ekki síður á hinu, hvernig þetta mál ber að, því að ég ætla, að málsmeðferðin sé með nokkuð sérstökum hætti. Í gildandi l. um greiðslu kostnaðar við skóla, sem reknir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ákveður hverju sinni, til hvaða skólaframkvæmda stofnkostnaðarframlög eru veitt, og er ekki heimilt að hefja framkvæmdir, fyrr en fyrsta fjárveiting er fyrir hendi. Nú hefur Alþ. samþ. slíka fjárveitingu, og ákveður það þá einnig, hvernig framlögum skuli háttað framvegis, en skylt er ríkissjóði þó að hafa lokið greiðslu framlaga til hverrar framkvæmdar miðað við upphaflega kostnaðaráætlun innan 5 ára frá því, að fyrsta framlag var innt af hendi.“ Fyrst eftir að lög um barnafræðslu og gagnfræðanám voru sett, var sá háttur hafður á við afgreiðslu fjárl., að fjárveitingar til stofnkostnaðar einstakra skólaframkvæmda voru ekki sundurliðaðar í fjárl., heldur var framkvæmdavaldinu falið að skipta þessum framlögum ríkisins. En um sama leyti og þessi lagaákvæði, sem ég vitnaði til, voru lögfest, var tekinn upp á Alþ. sá háttur að sundurliða í fjárl. hverju sinni það ríkisframlag, sem veitt er til hverrar einstakrar skólabyggingar. Það er því svo ótvírætt sem verða má, að það hefur verið vilji og ætlun löggjafans, að Alþ. hverju sinni ákvæði, hvað lagt yrði til hverrar skólaframkvæmdar árlega, og að eftir því skyldi farið. Og við afgreiðslu fjárl. hefur sá háttur verið hafður á ávallt siðan þessi lagaákvæði voru sett, að fjvn. Alþ. leitar eftir till. frá þeim embættismönnum, sem kunnugastir eru framkvæmd þessara mála og hafa á hendi endurskoðun á reikningum yfir skólabyggingarfé, og eftir að fjvn. hefur fengið till. þeirra, gerir hún sínar till. til Alþ., og reglan hefur verið sú, að alþm. hafa yfirleitt samþ. án breytinga þær till., sem þannig hafa verið undirbúnar. Það má því með sanni segja, að þessi mál hafa verið undirbúin nú að undanförnu að beztu manna yfirsýn. Og þannig var haldið á þessum málum við setningu fjárl. fyrir 1965, á sama hátt og gert hefur verið undanfarin ár. En hæstv. ríkisstj. sá ástæðu til þess með setningu þeirra brbl., sem hér eru nú til 1. umr., að breyta í framkvæmd út af því, sem Alþ. hafði ákveðið í fjárl. fyrir árið 1965. Með þessum brbl. og framkvæmd þeirra eru því í raun réttri ákvæði fjárl. og vilji Alþ., sem kom fram við samþykkt þeirra, sniðgengin. Þetta tel ég vera með nokkuð sérstökum hætti og þess eðlis, að full ástæða sé til þess nú þegar við 1. umr. þessa máls að vekja eftirtekt á þessari málsmeðferð. Ástæður fyrir því, að þessi brbl. eru sett og ákvæði fjárl, sniðgengin, eru sagðar þær -  - [ Umr. frestað um stund.] Í upphafi ræðu minnar, meðan hæstv. menntmrh. var fjarverandi, hafði ég vakið athygli á því, að lög mæla svo fyrir, að Alþingi ákveði greiðslu kostnaðar við skóla, og að í samræmi við það hafi þeirri venju verið fylgt að undanförnu að sundurliða í fjárl. hverju sinni þær fjárveitingar, sem til stofnkostnaðar skóla eru veittar. Ég hafði og bent á það, að með þeim brbl., sem hér eru nú til 1. umr., er í raun og veru í framkvæmd verið að sniðganga ákvæði fjárl. að þessu leyti og þann vilja Alþingis, sem kom fram við setningu fjárl. fyrir árið 1965. En í ástæðum, sem fram eru færðar fyrir setningu þessara brbl., segir svo, að þar sem samin hefur verið framkvæmdaáætlun um skólabyggingar í því skyni, að þær byggingar verði látnar sitja fyrir, sem þörf er mest á, og til þess að byggingartími styttist frá því, sem verið hefur, þá beri brýna nauðsyn til að setja brbl. um byggingu skólamannvirkja. Ástæðurnar fyrir þessum brbl. eru í forsendunum þær, að það hafi verið samin framkvæmdaáætlun fyrir skólabyggingar og fyrir þeirri framkvæmdaáætlun, sem samin er a.m.k. utan Alþingis, virðist allt annað eiga að víkja, ákvæði fjárl., óskir sveitarfélaga, sem standa að skólabyggingum, hvað þá annað. Ég ætla, að þessar ástæður og sú málsmeðferð, sem kemur fram í sambandi við þessi brbl. og framkvæmd þeirra, sé svo sérstaks eðlis, að það sé full ástæða til þess hér á hv. alþingi að vekja eftirtekt á því. En það er fleira eftirtektarvert í þessu máli. Síðasta Alþingi lauk störfum 12. maí, en þessi brbl. eru gefin út 28. maí, eða m.ö.o. 15 dögum eftir að Alþingi lauk störfum. Nú er það næsta ótrúlegt, að þessi framkvæmdaáætlun, sem hér er vitnað til um skólabyggingar og ákvæði fjárl. virðast eiga að víkja fyrir hjá framkvæmdavaldinu, hafi komið alveg fullgerð frá hendi rn. þennan dag, sem brbl. eru gefin út, 28. maí s.l. Það getur varla hjá því farið, að undirbúningur þeirrar framkvæmdaáætlunar hefur átt sér nokkurn aðdraganda, og það getur varla hjá því farið, að það hafi legið fyrir í öllum meginatriðum 12. maí, áður en alþm. fóru heim, hvað væri ráðgert í sambandi við þá framkvæmdaáætlun, sem ég geri hér að umræðuefni. Þá hefði vitanlega verið eðlilegast, að hæstv. ráðh. gerði Alþingi grein fyrir þessu máli í heild, og ef honum hefði þótt ástæða til lagabreytinga, að leggja þá fyrir þingið frv. um það efni. Við, sem höfum setið hér á þingi að undanförnu og m.a. í tíð þessarar hæstv. ríkisstj., erum því hvort sem er ekkert óvanir að fá mörg mál til meðferðar á síðustu dögum þingsins. Þetta er ekki gert, heldur er Alþingi slitið, þegar tímabært þykir, en 15 dögum síðar eru svo gefin út þessi brbl., sem í raun og veru raska ákvæðum fjárl., sem jafnan eru þó gildur þáttur í lagasetningu hvers þings. Þessi málsmeðferð er fráleit, og ríkisstj., sem fer þannig að, getur ekki komizt hjá því að fá áfellisdóm fyrir þessa málsmeðferð. En við setningu fjárl. fyrir árið 1965 hafði ríkisstj. knúið fram, að inn í fjárl. yrði felld heimild til að fresta til ársins 1966 verklegum framkvæmdum ríkisins, sem fé er veitt til í fjárl. fyrir árið 1965. Það hafði nú raunar hvarflað að mörgum, þegar þessi brbl. voru gefin út, að samband væri á milli þeirra og þessarar heimildar, sem ríkisstj. aflaði sér við setningu fjárl., og í ræðu hæstv. menntmrh. hér áðan kom það einmitt fram, að þetta er réttur skilningur, það er samband á milli þessara brbl. og hinnar almennu heimildar í fjárl. um frestun framkvæmda. Ég held, að það sé efnislega rétt, að hæstv. ráðh. hafi sagt, að við athugun hafi það komið í ljós, að menntmrh. hefði ekki getað komið því við að nota þessa almennu heimild gagnvart skólabyggingunum, án þess að til kæmi sérstök lagabreyting, og að í því skyni hefðu verið gefin út þessi brbl. Það hafði verið dregið í efa af mönnum, sem bera gott skyn á löggjafaratriði og vanir eru stjórnsýslu, að þessi almenna heimild veitti framkvæmdavaldinu rétt til þess að fella niður að fullu og öllu einstakar framkvæmdir, sem fjárl. veittu fé til, en greiða fé til annarra framkvæmda að fullu. Hitt lægi nær, að skilja þessa almennu heimild í fjárl. þannig, að að svo miklu leyti sem hún yrði notuð, þá bæri að lækka hlutfallslega jafnt framlög til allra framkvæmda f þeim málaflokki, sem niðurskurðurinn tæki til. Hvað sem um þetta er, þá benda þessi brbl. til þess, að hæstv. menntmrh. hafi komizt að raun um, að hin almenna heimild veitti takmarkaðan rétt til ráðstöfunar á einstökum fjárveitingum, og hafi þess vegna leitað eftir því að koma fram þessum brbl. En einmitt þegar þessi skilningur er athugaður á málavöxtum, þá er í raun og veru gengið lengra með setningu þessara brbl. og framkvæmd þeirra í að breyta frá ákvæðum fjárl. heldur en jafnvel hefði verið fært án þeirra. Það er einnig eftirtektarvert, að sambandið, sem er á millí hinnar almennu heimildar í fjárl. og þessara brbl., það sýnir, að hæstv. ríkisstj. fékk sérstakan áhuga á að grípa inn í þessi mál í sambandi við niðurskurð framkvæmda eða frestun framkvæmda á þessu sviði. Það má vel vera, að hæstv. ríkisstj. hafi nokkrar áhyggjur af því, hvernig fjárfestingarmálum í landinu er komið undir hennar stjórn. Það væri í sjálfu sér ekki óeðlilegt, því að allur almenningur sér, hvaða glundroði á sér stað í þeim efnum. En ef hæstv. ríkisstj. vill taka upp skipulag í þeim málum, þá virðist mér, að það væru ýmsir aðrir málaflokkar en skólamálin, sem þar ættu fyrr að koma til athugunar, og að það bæri fremur að takmarka framkvæmdir á öðru sviði en í byggingum skóla. En menn verða þess ekki varir, að áhugi ríkisstj. sé mikill fyrir því að takmarka t.d. byggingu verzlunarhúsa. Margir veita því eftirtekt, hvað bankarnir færast mikið í fang á þessum árum, og ef hæstv. ríkisstj. vildi sýna áhuga sinn á því að skipuleggja fjárfestinguna í landinu, þá væru önnur verkefni áreiðanlega nærtækari og jafnvel áhrifameira að beita því á þeim sviðum heldur en að því leyti sem til skólabygginga tekur. Það er ekkert vafamál, að það er mikil þörf fyrir auknar skólabyggingar og að með því að fresta fjárgreiðslum ríkisins til vissra framkvæmda getur dregið mjög úr því framtaki, sem annars er til staðar heima fyrir um að halda áfram þeirri uppbyggingu, sem þarf að vera á þessu sviði. Ef til vill hyggst hæstv. ríkisstj. færa það fram sem rök, að það sé ekki óeðlilegt, að hún hlutist fremur til um þær framkvæmdir, sem kostaðar eru úr ríkissjóði, heldur en um framkvæmdir, sem einstaklingar kosta og standa að, en ef á þetta er litið, þá ber að gæta þess, hvernig eignarrétti skólanna í landinu er varið. Suma skóla á ríkið að fullu og öllu, aðra skóla á það að hluta til á móti sveitarfélögunum, en um barnafræðslustigið gildir það, að það eru sveitarfélögin, sem talin eru eiga skólahúsin, og sveitarstjórnirnar, sem beita sér fyrir byggingu þeirra eða framkvæmdum á þessu sviði. Með því að breyta ákvæðum fjárl. og hverfa frá að greiða fjárveitingar, sem sumar sveitarstjórnir hafa þegar átt von á, þá er vissulega af hálfu ríkisvaldsins verið að leggja stein i götu þess, að sveitarfélögin sjálf haldi áfram þeim framkvæmdum, sem þörf er á heima fyrir og þeim ber að hafa forgöngu um. Þegar á þetta er litið, er ekki ýkjamikill munur á því, hvort ríkisstj. fer að hlutast til um þennan þátt mála eða hlutast til um aðra þætti, þar sem einkaframtakið hefur framkvæmdirnar á sínum vegum. Ég vildi láta þessar aths. koma fram við þetta mál þegar við 1. umr. og segja að lokum, að hér er til meðferðar mál, sem rétt er að vekja athygli á og ætti ekki að verða fordæmi fyrir ríkisstj., sem síðar koma.