Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég geri grein fyrir tillögu meiri hluta fjárlaganefndar við frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2005 við 3. umr. um frumvarpið. Nefndin fjallaði um málið eftir að 2. umr. lauk og hefur meiri hluti nefndarinnar lagt fram nokkrar tillögur til viðbótar því sem áður hefur komið fram og verið afgreitt á Alþingi. Samtals eru þessar tillögur til útgjaldaauka upp á 1.686 millj. kr. til hækkunar á sundurliðun 2. Í fyrsta lagi er um að ræða menntamálaráðuneytið, þ.e. hækkun á fjárheimild upp á 4 millj. kr. til Snorraverkefnis, sem er samskiptaverkefni við Vestur-Íslendinga. Á fjárlögum ársins var 1 millj. kr. fjárheimild til þessa verkefnis. Varðandi utanríkisráðuneytið er lagt til að fjárheimild verði aukin um 11,9 millj. kr. til mannúðarmála og neyðaraðstoðar en í fyrri tillögum var lagt til að þær fjárhæðir yrðu 18,1 millj. kr. Hér er gert ráð fyrir að þær verði alls 30 millj. kr. Það er vegna jarðskjálftanna í Pakistan. Varðandi landbúnaðarráðuneytið er lagt til að fjárheimild verði aukin um 430 millj. kr. Þar er um að ræða leiðréttingu á fyrri tillögu sem samþykkt var eftir 2. umr. og tengist sölu Lánasjóðs landbúnaðarins og fjárframlagi til Lífeyrissjóðs bænda. Varðandi dóms- og kirkjumálaráðuneytið er lagt til að fjárheimild hækki um 40 millj. kr. Það er til Landhelgisgæslunnar vegna viðhaldskostnaðar á skipi og þyrlu. Til félagsmálaráðuneytis er gert ráð fyrir að fjárheimildir hækki um 60 millj. kr. Það tengist samkomulagi aðila á vinnumarkaði um áframhaldandi gildi kjarasamninga. Varðandi heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið er lagt til að fjárheimildin aukist um alls 720 millj. kr. Það er vegna tekjutryggingar ellilífeyrisþega, að sú fjárhæð hækki um 456 millj. kr. og tekjutrygging örorkulífeyrisþega hækki um 264 millj. kr. Það tengist einnig samkomulagi aðila um kjarasamninga. Varðandi fjármálaráðuneyti er lagt til að fjárheimild aukist um 500 millj. kr. Það er einnig í tengslum við samkomulag aðila um framhald á gildi kjarasamninga sem gert var nú á haustdögum. Varðandi samgönguráðuneytið er lögð til leiðrétting á fjármögnun vegna vetrarþjónustu sem tillaga var samþykkt um við 2. umr. Sú leiðrétting hefur ekki áhrif á útgjöld ríkissjóðs. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til að þessar tillögur verði samþykktar og vísa ég til þingskjala til nánari skýringa. Að þessu áliti standa auk mín hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, Arnbjörg Sveinsdóttir, Bjarni Benediktsson, Birkir Jón Jónsson, Drífa Hjartardóttir og Guðmundur Hallvarðsson. Að teknu tilliti til þeirra tillagna sem hér liggja fyrir og ég hef farið yfir mun tekjuafgangur á fjáraukalögum og fjárlögum ársins samtals verða um 91 milljarður kr. sem er nokkuð sem við höfum væntanlega ekki séð áður, hvort sem um er að ræða hlutfall tekjuafgangs af fjárlögum, hlutfall af landsframleiðslu eða annað. Virðulegi forseti. Ég hef í stuttu máli rennt yfir þessar tillögur og vísa til þingskjala til nánari skýringar.

Frú forseti. Það er óhjákvæmilegt að spyrja hv. þingmann, vegna frétta sem bárust í hádeginu sem við í þingsölum höfum því miður kannski ekki fengið miklar upplýsingar um. Samkvæmt þeim fréttum virðist að einhverju leyti hafa verið skorið á þann hnút sem kom á starfsemi Byggðastofnunar. Nú á að hefja 3. umr. um fjáraukalög ársins 2004 en ekkert bólar á því að Byggðastofnunarvandinn sé tengdur því á nokkurn hátt. Því er óhjákvæmilegt að spyrja hv. þingmann hvort vandi Byggðastofnunar sé leystur án þess að það tengist á nokkurn hátt fjáraukalögum fyrir árið í ár. Frú forseti. Það verður fróðlegt að heyra svar hv. þingmanns við þessu. Það er ekki síður athyglisvert að við í fjárlaganefnd höfum ekki frekar en fyrri daginn fengið þær upplýsingar, sem við höfum kvartað undan skorti á í æðimörg ár, þ.e. um stöðu stofnana. Annars vegar vantar upplýsingar um stöðu stofnana í lok september þegar fjáraukalagafrumvarpið eða fjárlagafrumvarpið er lagt fram. Síðan vantar áætlaða stöðu stofnana í lok ársins til að hægt sé að sinna þeirri vinnu sem gert er ráð fyrir að fjárlaganefnd skili. Þessar upplýsingar hafa ekki borist nefndinni frekar en fyrri daginn. Það er nauðsynlegt að spyrja hv. þingmann hvort hann geri ráð fyrir því að rætast muni úr þeim upplýsingaskorti. Nú fer hver að verða síðastur þar sem 3. umr. fjárlaga hefst í næstu viku. Berist upplýsingarnar ekki fyrir þann tíma þá hlýtur minni hluti fjárlaganefndar að taka sér rétt til að óska eftir því að þeirri umræðu verði frestað þar til þær upplýsingar liggja fyrir. Við þessu er nauðsynlegt, frú forseti, að fá svör í upphafi þessarar umræðu.

Herra forseti. Varðandi Byggðastofnun þá liggja ekki fyrir neinar tillögur um það mál. Ekkert hefur borist til fjárlaganefndar um það. Hins vegar veit ég að ríkisstjórnin fjallaði um málið á fundi í morgun. En ég get því miður ekki upplýst nánar um það. Varðandi hitt atriðið sem hv. þingmaður spurði um, um stöðu stofnana, þá geri ég ráð fyrir að við getum dreift þeim upplýsingum á fundi fjárlaganefndar á morgun. Við höfum gengið mjög eftir því að fá þessar upplýsingar og ég vænti þess að þeim upplýsingum verði dreift til fjárlaganefndar á fundi á morgun.

Frú forseti. Ég vona að rétt reynist hjá hv. þingmanni að þessar upplýsingar liggi fyrir á fundi nefndarinnar á morgun. Ég fagna því ef svo verður því að það yrði þá í fyrsta skipti sem slíkt gerist áður en umræðu lýkur. Auðvitað þarf þetta að vera þannig að upplýsingarnar liggi fyrir þegar vinnan hefst en ekki þegar henni er að ljúka. Varðandi málefni Byggðastofnunar þá er athyglisvert að hæstv. iðnaðarráðherra boðar til blaðamannafundar sama dag og við ræðum frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2005. Ef verið er að taka á vanda Byggðastofnunar þá hlýtur a.m.k. að hvarfla að mönnum að það hljóti að tengjast að einhverju leyti því ári sem nú er að líða. En það er auðvitað venjan hjá sumum hæstv. ráðherrum að vilja sem minnst við þingið ræða. Þeir sækja fremur í aðra farvegi og þá virðast blaðamannafundir betur til þess fallnir en þingsalurinn að ræða málin. Það hlýtur að vekja sérkennilegar kenndir hjá okkur í salnum að iðnaðarráðherra boði lausn á vanda Byggðastofnunar á blaðamannafundi þegar við erum að ljúka þessari umræðu án þess að nokkur tillaga um slíkt komi inn í fjáraukalög ársins. Það kemur hins vegar ekki á óvart, frú forseti, vegna þess að umgengni ríkisstjórnarinnar og meiri hlutans á þingi um fjáraukalög og fjárlög er með þeim hætti að fjárreiðulög virðast aldrei hvarfla að því ágæta fólki.

Frú forseti. Ég vil í upphafi andsvars míns fagna því að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi látið undan þrýstingi og fellt úr gildi reglugerð um skerðingu bótagreiðslna til öryrkja og ellilífeyrisþega sem hefur verið mjög umdeild upp á síðkastið og að málið verði sett í nefnd þannig að skerðingin sem fyrirhugað var komi ekki til framkvæmda á þessu ári. En ég spyr hv. formann fjárlaganefndar hvort ekki þurfi að gera ráð fyrir því í fjáraukalögum þessa árs þannig að hægt sé að standa við ákvörðun heilbrigðisráðherra, sem ástæða er til að fagna. Í öðru lagi vil ég spyrja hv. formann fjárlaganefndar að því hvað líði skoðun á stöðu elli- og hjúkrunarheimila. Ef nefna ætti málaflokk sem verður kerfisbundið út undan og safnar halla þá eru það einmitt elli- og hjúkrunarheimili. Það er sama hvort hallinn safnast upp hjá heimilunum sjálfum eða hjá hlutaðeigandi sveitarfélögum sem standa á bak við slík heimili. Öllum ætti að vera ljóst, það hefur a.m.k. verið rækilega kynnt fyrir okkur í fjárlaganefnd, að rekstrargrunnurinn fyrir þessi heimili er rangur og afar brýnt að hann verði leiðréttur. Jafnframt þarf að koma til móts við þann halla sem þessi heimili bera. Ég hefði einmitt talið þetta væri eitt stærsta viðfangsefni fjáraukalaga, að taka á þeim uppsafnaða halla sem elli- og hjúkrunarheimili bera og hamlar þeim í allri starfsemi. Þess sér hvergi stað í þessu áliti. Ég spyr hv. formann fjárlaganefndar: Hvers vegna ekki?

Hæstv. forseti. Fyrst um það sem hv. þingmaður ræddi um reglugerð sem hafði verið felld úr gildi, sem hann fagnaði sérstaklega og var að velta fyrir sér hvort ekki þyrfti að koma til sérstakir fjármunir þess vegna. Ég geng út frá því að þetta rúmist innan fjárheimilda ráðuneytisins, a.m.k. hefur ekki komið á okkar borð nein ósk um auknar fjárheimildir til þessa máls. Varðandi elli- og hjúkrunarheimilin höfum við verið að kalla eftir upplýsingum um þau mál, hver staðan sé á rekstri þeirra. Hins vegar hefur komið fram að í gangi er ákveðin vinna í heilbrigðisráðuneytinu varðandi daggjöldin og mér vitanlega er þeirri vinnu ekki lokið. Ég vísa því til þess og það hefur reyndar komið fram áður í umræðunni.

Frú forseti. Um stöðu elli- og hjúkrunarheimila hefur mér sýnst á þeim gögnum sem hafa komið til fjárlaganefndar að ekki þurfi að vinna neinar frekari skýrslur þar um. Staðan liggur ljós fyrir. Ef minnið bregst mér ekki finnst mér að höfð hafi verið hliðstæð orð við afgreiðslu fjárlaga og fjáraukalaga fyrir ári, að þetta þurfi að skoða og úttekt sé í gangi á vegum heilbrigðisráðuneytisins og vafalaust einhver nefnd sett þar. Þetta snýst ekki lengur um nefndarskipan eða upplýsingasöfnun, frú forseti. Þetta snýst um að ganga til verks og leiðrétta þetta sanngirnismál, en ekki láta elli- og hjúkrunarheimilin bera stöðugt halla, vera með skert rekstrarframlög sem bitna á þjónustunni eða er á allan hátt þeim til trafala. Ekki er fjárhagur þeirra sveitarfélaga sem mörg hver eru að hlaupa undir bagga í rekstri á þessum heimilum svo sterkur að þau hafi aflögu. Ég átel það að ekki skuli vera tekið á málefnum um fjárhag þessara heimila nú við fjáraukalagaafgreiðsluna. Það er vitað um uppsafnaðan halla fyrrgreindra heimila, en þetta á enn einu sinni að fara í nefnd. Ég ítreka spurningu mína: Hvað á þetta að vera lengi í nefnd? Hve lengi á að draga það að við gerum þær nauðsynlegu, eðlilegu og sjálfsögðu leiðréttingar sem á að gera á rekstrargrunni og fjárhagsstöðu elli- og hjúkrunarheimila?

Hæstv. forseti. Hvað varðar elli- og hjúkrunarheimili vitum við og höfum náttúrlega fengið þær upplýsingar í fjárlaganefnd að mörg af þeim heimilum eru í ákveðnum vanda í rekstri sínum. Hins vegar er nauðsynlegt fyrir okkur að fá upplýsingar til að vita nákvæmlega um hvað málið snýst og því miður höfum við ekki fengið þær nákvæmlega. Að öðru leyti hef ég engu við þetta að bæta. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður komi að þessu í ræðu sinni á eftir og við skulum sjá til hvort við munum eiga orðastað þá frekar.

Frú forseti. Ég geri grein fyrir framhaldsnefndaráliti 1. minni hluta fjárlaganefndar sem er skipuð tveimur þingmönnum til viðbótar við þann sem hér stendur, þ.e. hv. þingmönnum Helga Hjörvar og Katrínu Júlíusdóttur. Við 3. umr. um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2005 leggur meiri hluti fjárlaganefndar til að útgjöld ríkissjóðs verði enn aukin um 1,8 milljarða kr. Að stærstum hluta skýrist þessi hækkun af tvennu, annars vegar af breytingum á kjarasamningum á almennum vinnumarkaði og hins vegar af ráðstöfun á söluandvirði Lánasjóðs landbúnaðarins í Lífeyrissjóð bænda. Í kjarasamningum ríkisstarfsmanna eru ákvæði um sambærilegar breytingar á launakjörum og ráðast í samningum á almennum vinnumarkaði. Í framhaldi af samningum milli aðila á vinnumarkaði og aðkomu ríkisstjórnarinnar vegna þess samkomulags ákvað ríkisstjórnin að þeir sem fá lífeyri hjá almannatryggingum og atvinnuleysisbætur skyldu einnig fá eingreiðslu í desember. Af þessum sökum er reiknað með að launa- og verðlagsliður fjárlaga ársins 2005 hækki um 500 millj. kr., tekjutrygging elli- og örorkulífeyrisþega aukist um 720 millj. kr. og atvinnuleysisbætur um 60 millj. kr. Þá er lagt til að framlag til Lífeyrissjóðs bænda vegna sölu á Lánasjóði landbúnaðarins hækki úr 2.200 millj. kr. í 2.630 millj. kr. eða um 430 millj. kr. Frú forseti. Samkvæmt fyrirliggjandi tillögum er gert ráð fyrir að afkoma ríkissjóðs verði jákvæð um 91,2 milljarða kr. en samkvæmt fjárlögum ársins 2005 var áætlað að afkoman yrði jákvæð um 10 milljarða kr. Ef tekið er tillit til áhrifa af sölu Símans stefnir í að ríkissjóður verði rekinn með um 33 milljarða kr. afgangi á árinu 2005 sem er 23 milljarða kr. betri afkoma en reiknað var með í fjárlögum. Þessa aukningu má fyrst og fremst rekja til þeirrar þenslu sem er í þjóðfélaginu. Má í því sambandi benda á að nú er gert ráð fyrir að tekjuskattur einstaklinga og lögaðila aukist um 11,2 milljarða kr., virðisaukaskattur um 7 milljarða kr. og vörugjöld af innfluttum ökutækjum um 4,1 milljarð kr. Er þá í rauninni hin bætta afkoma að fullu skýrð. Frú forseti. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2005 er ekki beint samhengi á milli þeirra fjárheimilda sem lagðar eru til í frumvarpinu og áætlaðra útgjalda á árinu. Kemur þar einkum tvennt til. Annars vegar eru í frumvarpinu veittar fjárheimildir til umframgjalda frá fyrri árum sem þegar hafa verið gjaldfærðar í reikningum ríkissjóðs. Hins vegar verða ekki öll umframútgjöld bætt á árinu og reynslan sýnir að fjárheimildir verða ekki að fullu nýttar á árinu. Þannig flytjast ónýttar fjárheimildir og umframútgjöld á milli ára og bætast við eða dragast frá útgjaldaheimild næsta árs. Í þessu sambandi má benda á að ráðstöfun á söluandvirði Símans og Lánasjóðs landbúnaðarins fellur ekki undir ákvæði fjárreiðulaganna um fjáraukalög. Hér er einfaldlega verið að komast hjá því að þessar fjárhæðir birtist í fjárlögum næsta árs og hafi þar með áhrif á afkomu ríkissjóðs það ár. Þessi útgjöld nema samtals 4,1 milljarði kr. og hefði áætluð afkoma samkvæmt frumvarpi til fjárlaga ársins 2006 lækkað um tæp 30% ef gert væri ráð fyrir þessum útgjöldum í því frumvarpi eins og eðlilegt er. Frú forseti. Rétt er að rifja upp í stuttu máli hvaða stærstu tölur hér er um að ræða. Í fyrsta lagi fjarskiptasjóður upp á 1 milljarð kr. Er líklegt að sá milljarður verði allur nýttur á árinu 2005? Bygging hátæknisjúkrahúss upp á 300 millj. kr. Er líklegt að það verði allt saman nýtt á árinu 2005? Búsetuúrræði fyrir geðfatlaða upp á 200 millj. kr. Verður þetta allt saman nýtt árið 2005? Eins og heyra má er um að ræða góð verkefni en þegar við höfum fjárreiðulög ber okkur að fara eftir þeim. Við sjáum á þessari upptalningu að ekkert af því er ófyrirséð. Eða hafa verið samþykkt lög á Alþingi frá því að fjárlög voru samþykkt sem tengjast þessu? Ekkert slíkt á við og þar af leiðandi á þetta ekki heima í fjáraukalagafrumvarpi heldur í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2006. Bæta má við annarri tölu sem tengist ekki sölu Símans og býsna þarft mál, en þar er um viðhaldsmál Þjóðleikhússins að ræða. Það eru 250 millj. kr. í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2005 í þá ágætu framkvæmd. Fram kom á fundi í menntamálanefnd þar sem fulltrúar Þjóðleikhússins komu að það lá algjörlega ljóst fyrir að þeir mundu ekki nýta þessar 250 millj. á þessu ári, ekki aldeilis. Það er ekki nokkur leið heldur mun það að einhverju leyti færast yfir á næsta ár. Þetta sýnir hins vegar hvaða vinnubrögð hér eru viðhöfð. Þarna er sett inn ein tala, ekki liggja fyrir almennilegar áætlanir um hvað á að gera eða hversu mikið á að gera varðandi þetta mál. Nei, þarna virðist eingöngu fundin einhver tala sem enginn veit í raun hvernig er fundin og sett í fjáraukalög. Því til viðbótar var þetta að sjálfsögðu fyrirséð þannig að Alþingi hafði samþykkt fjárlög fyrir árið 2005 þar sem þetta var ekki inni. Það lá alveg ljóst fyrir þegar þau fjárlög voru samþykkt að fara þyrfti út í viðgerðir á Þjóðleikhúsinu. Það kemur engum á óvart. Þetta er hins vegar, eins og ég sagði áðan, gott mál en sýnir umgengnina um þessi lög og það er miður að svo sé. Við vonum hins vegar að viðhald Þjóðleikhússins verði sem best, en því miður virðist ekki vera sami taktur þegar horft er til frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2006. Það virðist því sem þessar 250 millj. kr. eigi að duga töluvert inn á það ár, a.m.k. miðað við þær tillögur sem þar liggja fyrir. Frú forseti. Eins og áður er í mörgum tilfellum verið að bæta rekstrarhalla nokkurra stofnana sem þær hafa safnað á undanförnum árum og það oft og tíðum býsna mörgum. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að í nokkrum tilfellum er lagt til að uppsafnaður rekstrarhalli stofnana eða verkefna verði bættur að hluta eða öllu leyti. Er það gert í þeim tilvikum að verkefni sé lokið eða sýnt þykir að gripið hafi verið til þeirra aðgerða að rekstur verði innan fjárheimilda og hallarekstur stöðvaður. Þetta eru tiltölulega fáar stofnanir sem þannig fá leiðréttingu en það vekur upp spurningar um aðrar stofnanir sem eru í svipaðri stöðu. Hvað ræður vali á stofnunum, hvaða reglur gilda innan og milli ráðuneyta eða ræður, eins og oft áður, hrein tilviljun hvaða stofnanir eru leiðréttar hverju sinni? Þá skal það ítrekað hér að samkvæmt fjárreiðulögum eiga þessar leiðréttingar hins vegar að afgreiðast í tengslum við fjárlög næsta árs en ekki fjáraukalög yfirstandandi árs. Þetta er eitt af því sem því miður hefur verið stundað oft undanfarið. Frú forseti. Eins og undanfarin ár gengur erfiðlega að fá upplýsingar um áætlaða fjárhagsstöðu stofnana í árslok, en slíkt er nauðsynlegt til að meta trúverðugleika fjárlaga og fjáraukalaga. Í nýútkominni skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings ársins 2004 er slök framkvæmd fjárlaga gerð að umtalsefni. Þar kemur einmitt fram sú skoðun stofnunarinnar að það verði að teljast mjög óheppilegt að stór hluti útgjaldaákvarðana sé ekki ræddur í tengslum við afgreiðslu fjárlaga ár hvert. Nefna megi dæmi um fjárveitingar til stofnana samkvæmt fjárlögum sem skerðast strax í byrjun fjárlagaársins um tugi prósenta vegna umframgjalda fyrri ára. Fyrr eða síðar þurfi svo að bregðast við þeim vanda, ýmist með viðbótarfjárveitingum, hagræðingu í rekstri eða samdrætti. Síðan segir orðrétt í skýrslu Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta: ,,Af þessari ástæðu telur Ríkisendurskoðun vel koma til greina að flutningi fjárheimilda milli ára með núverandi hætti verði settar skorður, t.d. að hann takmarkist við 4% af fjárheimild ársins.“ Bendir stofnunin m.a. á að ef fjárheimild væri ekki nýtt vegna frestunar á verkefni þá gæti fjárveitingavaldið tekið nýja ákvörðun um verkefnið í tengslum við aðrar fjárveitingar. Þá sé eðlilegt að samdráttur í útgjöldum stofnana vegna halla fyrri ára sé ræddur í tengslum við afgreiðslu fjárlaga og komi fram í þeim sem hækkun eða lækkun á framlagi. Fyrsti minni hluti fjárlaganefndar getur tekið undir það sem Ríkisendurskoðun leggur til í skýrslunni. Ákvæði fjárreiðulaga um flutning fjárheimilda á milli ára hefur verið togað og teygt í allar áttir þannig að það er hætt að virka eins og til var ætlast í upphafi. Þá benda ummæli fjármálaráðherra við 2. umr. um fjárlög ársins 2006 til þess að því miður hafi hann ekki áttað sig á mikilvægi reglufestu varðandi flutning fjárheimilda milli ára. Meðan svo er er vart hægt að búast við að vinnubrögð verði bætt á þessu sviði. Frú forseti. Það var athyglisvert þegar hæstv. fjármálaráðherra ræddi m.a. tillögur okkar í minni hluta fjárlaganefndar varðandi það að fresta flutningi fjárheimilda milli ára. Hæstv. fjármálaráðherra lék sér þar nokkuð með tölur án þess að hafa, að því er virtist, fullt vald á þeim. Þannig sagði hæstv. fjármálaráðherra að það væri sérkennilegt að gera tillögu um 3 milljarða kr. frestun fjárheimilda yfir áramót þegar aðeins heildarupphæðin væri um 5 milljarðar kr. Hér leyfði hæstv. fjármálaráðherra sér að nota talnaleik á þann hátt að hann tók frávikin sem voru yfir, þ.e. inneignir stofnana, og fann mismuninn á því sem aðrar stofnanir höfðu farið yfir, en mismunurinn er um 5 milljarðar kr. í árslok 2004. Hins vegar eru þau frávik þar sem stofnanir eiga inneignir samtals upp á rúma 16 milljarða kr. og þær stofnanir sem hafa farið fram yfir eru upp á rúma 21 milljarð kr. Samanlagt er því um að ræða tæplega 38 milljarða kr. Þessi tala er hins vegar athyglisverð eingöngu í samanburði við hver talan var samanlagt í árslok árið 2003. Þá var hún samanlagt um 20 milljarðar kr. Þessi tala hefur næstum því tvöfaldast frá árinu 2004. Talan sem hæstv. fjármálaráðherra lék sér með er sem sagt talan sem þarna fæst þegar tölurnar eru dregnar frá hvor annarri og mismunurinn kemur í ljós. Að sjálfsögðu er ekki verið að tala um þá tölu heldur er verið að tala um þá tölu sem ég nefndi áðan, rúmlega 16 milljarðar kr. Það sem er alvarlegast var að hæstv. fjármálaráðherra virtist ekki gera sér grein fyrir alvarleikanum sem í þessu felst, þ.e. að við erum stöðugt að fjalla um eitthvað allt annað en raunveruleikann. Við erum að samþykkja ár eftir ár fjáraukalög sem ekki eru í samræmi við fjárreiðulögin og við erum ár eftir ár að samþykkja fjárlög sem ekki fjalla um stöðu málaflokka eða stofnana á því ári sem fjárlögin eru um. Sýndarveruleikinn virðist því hafa náð algerlega valdi á ríkisstjórninni og meira að segja á hæstv. nýjum fjármálaráðherra en að sjálfsögðu, frú forseti, munum við bíða og halda ró okkar eitt árið til því að ekki er hægt að gera þá kröfu til hæstv. fjármálaráðherra sem nýtekinn er til starfa í því ráðuneyti að hann hafi áttað sig á öllu innan dyra á fyrstu dögum eða vikum. En það verður fylgst með því hvernig hæstv. fjármálaráðherra nýtir það ár sem fram undan er þar til hæstv. ráðherra leggur fram sitt fyrsta fjárlagafrumvarp. Frú forseti. Í fjárlagavinnunni mörg undanfarin ár hefur 1. minni hluti fjárlaganefndar óskað eftir því að fjármálaráðuneytið veitti upplýsingar um rekstrarstöðu stofnana eftir fyrstu níu mánuði yfirstandandi fjárlagaárs ásamt áætlaðri stöðu í árslok. Þetta eru nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að leggja mat á trúverðugleika frumvarps til fjárlaga fyrir næsta ár. Engar heildstæðar upplýsingar hafa borist fjárlaganefnd. Fyrsti minni hluti er sannfærður um að þessar upplýsingar eru til, annað bæri vott um lélega fjármálastjórn og slakt eftirlit með rekstri ríkisstofnana og væri ekki í samræmi við reglugerð um framkvæmd fjárlaga. Það vekur því furðu að þessum upplýsingum skuli ekki komið á framfæri við fjárlaganefnd. Frú forseti. Það kallar á hugrenningar um hvort virkilega sé vilji til þess á einhverjum stöðum að fjárlaganefnd vinni ekki vinnu sína því að það er algerlega ógerningur fyrir nefndina að sinna því starfi sem henni er ætlað ef slíkar upplýsingar liggja ekki fyrir. Þannig hefur það því miður verið mörg undanfarin ár. Hv. þm. Magnús Stefánsson, formaður fjárlaganefndar, gerir sér miklar vonir um að á fundi á morgun í nefndinni verði hægt að dreifa þessum upplýsingum og því verður að sjálfsögðu fagnað ef svo verður. Það verður vonandi til þess að meiri hluti fjárlaganefndar skoðar frumvarp til fjárlaga fyrir 2006 með tilliti til þeirra upplýsinga, ef fram koma, vegna þess að þær upplýsingar ef fullkomnar eru segja þá auðvitað til um hve mikil merking er í fjárlagafrumvarpinu. Frú forseti. Í áðurnefndri skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að í árslok 2004 fóru 179 fjárlagaliðir samtals 21,3 milljörðum kr. fram úr fjárheimildum en 280 fjárlagaliðir voru samtals 16,4 milljörðum kr. innan fjárheimilda. Einnig kemur fram að fluttar inneignir frá árinu 2003 námu 14,9 milljörðum kr. en fluttar skuldir námu 4,5 milljörðum kr. Þetta eru ótrúlega stórar tölur sem nauðsynlegt er að gerð sé ítarleg grein fyrir af hálfu fjármálaráðuneytisins og annarra ráðuneyta. Fyrsti minni hluti leggur því áherslu á að upplýsingum um rekstur stofnana á fyrstu níu mánuðum yfirstandandi árs og áætluð staða þeirra í árslok verði strax komið á framfæri við fjárlaganefnd þannig að tími gefist til að skoða stöðuna fyrir 3. umr. um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2006. Eins og fram kom í áliti 1. minni hluta við 2. umr. um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2006 eru efnahagsforsendur fjárlaga yfirstandandi árs algerlega brostnar. Því er nú spáð að einkaneyslan tvöfaldist frá því sem fjárlög gerðu ráð fyrir og hið sama gildir um fjárfestingu. Ríkisstjórnin hefur hingað til treyst Seðlabankanum fyrir stjórn efnahagsmála en bankinn getur í raun aðeins beitt stjórn peningamála og hefur til þess aðeins eitt verkfæri sem eru stýrivextir. Ríkisstjórnin hefur hins vegar ekki unnið með Seðlabankanum að því markmiði að halda verðbólgu innan ákveðinna viðmiðunarmarka. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa jafnvel gengið þvert á verðbólgumarkmiðin og forsendur fjárlaga næsta árs miðast við að verðbólgan haldist ekki innan markmiðanna. Að öllu óbreyttu ættu auknar tekjur ríkissjóðs árið 2005, umfram forsendur fjárlaga, að auka afgang á fjárlögum um sambærilega fjárhæð. Það hefur hins vegar ekki gerst þar sem ríkisstjórninni hefur ekki tekist að halda útgjöldum í skefjum og aukið raunútgjöld ríkissjóðs jafnt og þétt á undanförnum árum og í raun unnið þannig m.a. gegn þeim verðbólgumarkmiðum sem Seðlabankanum hafa verið sett. Afleiðing af efnahagsstjórn ríkisstjórnarinnar eða öllu frekar efnahagsóstjórn var m.a. sú að forsendur kjarasamninga á almennum vinnumarkaði stóðust ekki. Nú er komið að skuldadögum og má orða það þannig að nú þurfi ríkissjóður að greiða vel yfir 1 milljarð kr. í „sekt“ fyrir efnahagsóstjórnina. Hvort þessi staðreynd verði til þess að ríkisstjórnin sjái að sér og fari að vanda vinnubrögð sín við fjárlagagerðina og framkvæmd fjárlaga er óvíst en reynsla undanfarinna ára gefur því miður ekki tilefni til bjartsýni. Frú forseti. Því miður hefur á undanförnum árum ótrúlega lítið áunnist varðandi umgengni ríkisstjórnar og meiri hluta Alþingis um lögin um fjárreiður ríkisins. Þess vegna vantar enn verulega upp á að eftir þeim lögum sé farið í einu og öllu. Meðan svo er munu fjárlög og fjáraukalög ekki vera sá rammi sem þau eiga að vera um ríkisreksturinn. Meðan þessi vinnubrögð ráða för og meiri áhersla er lögð á glansmyndir en raunverulega áætlunargerð munu fjárlög og fjáraukalög ekki gefa þá mynd af ríkisrekstrinum sem nauðsynlegt er. Meðan ríkisstjórn og meiri hluti Alþingis umgengst fjárlög og fjáraukalög af slíkri léttúð er því miður ekki hægt að búast við að slík stjórntæki nýtist við efnahagsstjórnina og á meðan fá þessi lög ekki þann sess sem þeim ber í fjármálastjórn ríkisins. Frú forseti. Ég hef lokið við að gera grein fyrir framhaldsnefndaráliti 1. minni hluta fjárlaganefndar sem auk mín skipa hv. þingmenn Helgi Hjörvar og Katrín Júlíusdóttir.

Frú forseti. Hér er komið til 3. umr. frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2005, yfirstandandi ár. Ég leyfi mér að vitna til nefndarálits sem ég stóð að og flutti við 2. umr. fjáraukalaga og einnig að vitna talnalega til niðurstaðna og annars talnaefnis til framsögu hv. formanns fjárlaganefndar, Magnúsar Stefánssonar. Í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2005 og breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar er lagt til að útgjöld ríkisins verði aukin um tæplega 21 milljarð kr. Heimild til gjalda í fjárlögum ársins 2005 var 296,4 milljarðar kr., þ.e. 6,4% hækkun frá útgjöldum fjárlaga ársins 2004, eins og lagt var upp með samkvæmt fjárlögum fyrir um ári. Enn er áréttað að í 41. gr. stjórnarskrárinnar segir að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Í 43. gr. laga um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997, segir að ef þörf krefur skuli í frumvarpi til fjáraukalaga leitað eftir heimildum til frekari fjárráðstafana en fjárlög ársins gera ráð fyrir. Í 44. gr. laga um fjárreiður ríkisins kemur fram hvenær er heimilt að greiða fé úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum. Þar segir að valdi ófyrirséð atvik, kjarasamningar eða ný löggjöf því að grípa þurfi til sérstakra fjárráðstafana sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum ársins skuli leitað heimilda fyrir þeim í frumvarpi til fjáraukalaga. Undanfarin ár hafa ýmis fjárútlát sem fjáraukalagafrumvarp hefur kveðið á um, svo sem vegna mennta- og heilbrigðismála, verið fyrirsjáanleg við gerð fjárlaga og því átt heima í fjárlagafrumvarpi þess árs þegar það var samþykkt. Í fyrra nefndaráliti 2. minni hluta, sem lagt var fram 14. nóvember sl. var farið yfir hversu ónákvæmar grundvallarforsendur fjárlaga hafa verið, t.d. vegna gengisvísitölu og viðskiptahalla. Við getum rifjað það upp, frú forseti, að í forsendum fjárlaga fyrir árið 2005 eins og gengið var frá þeim fyrir um ári var gert ráð fyrir að gengisvísitalan á þessu ári yrði 122–124. Það voru þær forsendur sem lagt var upp með og atvinnulífið og viðskiptalífið áttu síðan að taka mið af. En hver hefur orðið raunin? Jú, gengisvísitalan hefur að undanförnu verið niður undir 100, þ.e. um 20% munur er á því sem áætlað var við gerð fjárlaga og er í raun. Viðskiptahallinn reynist líka miklu meiri, allmörgum milljörðum meiri á þessu ári en ráð var fyrir gert. Þetta sýnir kannski í hnotskurn hversu í fyrsta lagi óraunhæf áætlunargerð af hálfu ríkisins er og hversu á ýmsan hátt óraunhæf fjárlögin eru þegar þau eru samþykkt en einnig sýnir þetta stærsta veikleikann sem er að gerast í íslenskum efnahagsmálum, þ.e. hár viðskiptahalli, hátt gengi krónunnar, mjög erfið staða útflutningsgreinanna, háir vextir og verulega skert samkeppnisstaða íslensks atvinnulífs. Í þingsölum hefur undanfarið verið talað um hina erfiðu stöðu vegna hás gengis og hárra vaxta. Meira að segja sumir hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans, t.d. hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, hafa rætt um það. Ég sá í alveg splunkunýrri frétt frá OECD að væntanlega þurfi að hækka stýrivexti hér á landi enn meira frá því sem nú er. Það eru ekki nein sérstök gleðitíðindi fyrir íslenskt atvinnulíf. Þetta er spegill þeirrar efnahagsstefnu sem ríkisstjórnin gengst fyrir og er að sliga allt atvinnulíf vítt og breitt um landið, sérstaklega útflutningsatvinnugreinarnar. Þessi ónákvæmni í gerð áætlana sem ég hef rakið hefur einmitt verið ein af röksemdunum fyrir því að við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum ítrekað lagt til að sérstök efnahagsskrifstofa verði sett á fót við Alþingi og þar starfi sérfræðingar sem geti lagt sjálfstætt mat á efnahagsforsendurnar og verið Alþingi og þingmönnum til ráðgjafar við mat og tillögugerð einstakra þátta efnahags- og fjármála. Ég held, frú forseti, að það sé aldrei brýnna en nú að Alþingi eigi sjálfstæða og óháða efnahagsskrifstofu sem geti verið til aðgerða hvað þetta varðar. Núverandi efnahagsástand kalla margir ógnarjafnvægi með réttu þar sem óljóst er hvaða afleiðingar það ójafnvægi sem stóriðjuframkvæmdirnar hafa skapað hefur gagnvart öðrum atvinnugreinum eins og sjávarútvegi, ferðaþjónustu og hátækniiðnaði. Þess er skemmst að minnast að þegar sjávarútvegs- og fiskvinnslufyrirtækjum á Vestfjörðum var lokað fyrr í sumar, augljósar afleiðingar stóriðjustefnunnar, þeirra ruðningsáhrifa sem stóriðjustefnan hefur valdið og veldur enn og voru fyrirsjáanleg, þá sagði hæstv. iðnaðarráðherra við Vestfirðinga að ruðningsáhrifin gætu samt líka verið af hinu góða, þegar ruðningsáhrif stóriðjustefnunnar ollu því að fiskvinnslufyrirtækjum á Vestfjörðum var lokað. Þetta er sú stefna sem núverandi ríkisstjórn hefur keyrt áfram og öllu öðru atvinnulífi blæðir. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs lögðum fram í upphafi þessa þings tillögu til þingsályktunar um bráðaaðgerðir til að endurheimta efnahagslegan stöðugleika. Fylgja þær tillögur með sem fylgiskjöl við frumvarp þetta en þar eru einmitt tínd til þau meginatriði sem grípa þarf til strax til að reyna að koma á efnahagslegum stöðugleika á ný og skapa atvinnugreinunum, útflutningsgreinunum, sjávarútvegi, fiskvinnslu, hátækniiðnaðinum, ferðaþjónustunni, starfsgrundvöll að nýju. Eitt einkenni frumvarpsins og tekjuhliðar þess er hve stórt hlutfall tekna ríkissjóðs er orðið tengt viðskiptahallanum, þenslunni og einkaneyslu sem drifin er áfram af skuldasöfnun hvort sem er einstaklinga, heimila eða þjóðarbúsins alls. Þetta verður sérstakur skattstofn hjá ríkissjóði til að skattleggja með óbeinum sköttum, virðisaukaskatti og innflutningsgjöldum, og þetta er að verða aðaltekjustofn ríkissjóðs, þ.e. skattlagningin á viðskiptahallann og þensluna. Það er áhyggjuefni. Við vonum að þetta ástand vari ekki til eilífðar, að við söfnum ekki auknum viðskiptahalla áfram í mörg ár eða eyðum um efni fram. Hins vegar hefur ríkisstjórnin valið að lækka tekjuskatt, skatta á hæstu tekjur. Það er sú leið sem þessi ríkisstjórn velur í skattamálum, að lækka tekjuskatt á hæst launaða fólkinu en færa hlutfallslega skattbyrðina yfir á lágtekjurnar en með því veikir ríkissjóður tekjugrunn sinn þegar til framtíðar er litið sem getur líka ógnað efnahagslegum stöðugleika og möguleika ríkissjóðs á að axla ábyrgð á velferðarkerfinu. Sú stefna sem rekin er í skattamálum leiðir því til þess að tekjugrunnur ríkissjóðs verður veikari og veikari sem að mati þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er kolröng stefna. Eins og áréttað var hér að framan á einungis að veita viðbótarheimildir í fjáraukalögum vegna ófyrirséðra verkefna. Undanfarin ár hafa sérstaklega verið nefndir hinir ýmsu fjárlagaliðir vegna mennta- og heilbrigðismála sem hafa fengið viðbótarheimildir í fjáraukalögum þrátt fyrir að bent hafi verið á við fjárlagagerð að ljóst væri að fjárveitingar væru ekki nægar. Sem dæmi um viðbótarheimildir í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2005 er sérstaklega bent á viðbótarheimild til aðalskrifstofu utanríkisráðuneytisins og hefur áður verið gert hér að umtalsefni, 50 millj. kr., og til sendiráða Íslands, 276 millj. kr. Eini rökstuðningurinn fyrir viðbótarheimildinni er sagður vera uppsafnaður halli en í greinargerð Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga frá því í júní sl. kemur fram að 120 fjárlagaliðir voru með verulegan halla í árslok 2004. Halli samkvæmt höfuðstól einstakra fjárlagaliða í ríkisreikningi fyrir árið 2004 er alls rúmir 20 milljarðar, þar af eru lífeyrisskuldbindingar 7,3 milljarðar kr. Afskriftir skattkrafna eru 4,8 milljarðar en ónýttar fjárheimildir eru rúmir 16 milljarðar kr. Það er ljóst að sá vandi sem fluttist frá árinu 2004 yfir á árið 2005 verður hvorki leystur í fjárlögum fyrir árið 2005 né með fjáraukalagafrumvarpinu sem við fjöllum nú um. Í þessu sambandi má benda á að fjárlagaliðir sem komnir eru umfram heimildir hjá menntamálaráðuneytinu í árslok 2004 námu alls um 1,5 milljörðum kr. og hjá heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti um 2,6 milljörðum kr. Ekki er tekið á þessum halla eða þessum skuldum í fjáraukalagafrumvarpinu sem við erum með til meðferðar hér. Í fjáraukalagafrumvarpinu er lagt til 50 millj. kr. viðbótarframlag til Þróunarstofnunar Íslands til uppbyggingar og þróunarstarfs á Sri Lanka á árinu 2005 vegna jarðskjálftanna og flóðanna sem þar urðu í upphafi ársins. Enn fremur er lagt til 10 millj. kr. framlag til Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar vegna sama máls. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs mundu styðja hærri upphæð til þessara hamfarasvæða í Asíu. Þá er í frumvarpinu lagt til 31 millj. kr. framlag í svokallaðan Bush-Clinton-sjóð til stuðnings við fórnarlömb fellibylsins Katrínar í Bandaríkjunum og er allt gott um það að koma til stuðnings vegna þeirra hamfara sem þar urðu. Við 2. umr. frumvarps til fjáraukalaga lagði meiri hlutinn til að varið yrði 18,1 millj. kr. til hjálparstarfs vegna náttúruhamfaranna í Kasmír. Þá lagði 2. minni hluti eða sá sem hér stendur ásamt fleirum til að aðstoð við hjálparstarfið í Kasmír næmi samtals 98 millj. kr. Sú tillaga var síðan kölluð aftur til 3. umr. Nú hefur meiri hluti fjárlaganefndar lagt til að fjárveiting til hjálparstarfs í Kasmír verði hækkuð úr 18 millj. í 30 millj. kr. eða hliðstæð upphæð og veitt er til fórnarlamba fellibylsins Katrínar í Bandaríkjunum. Er það í áttina svo langt sem það nær. Af fréttum að dæma ríkir mikil neyð á hamfarasvæðunum í Kasmír og er ákaft kallað til alþjóðasamfélagsins um stuðning. Vetur gengur nú í garð á þessum svæðum og eykur kuldi, snjór og samgönguerfiðleikar enn á hörmungarnar. Við Íslendingar þekkjum hörmungar náttúruhamfara af eigin raun. Því er lagt til að samtals 87 millj. kr. verði veittar til hjálparstarfsins í Kasmír á þessum fjáraukalögum en ég og nokkrir aðrir hv. þingmenn stöndum að þeirri tillögu. Þeir eru auk mín hv. þingmenn Guðjón A. Kristjánsson, Þuríður Backman og Guðmundur Magnússon sem höldum áfram fyrri tillögu lítillega lækkaðri reyndar sem við fluttum við 2. umr. fjáraukalaga um að okkur bæri að koma myndarlegar að hjálparstarfinu, neyðaraðstoðinni í Kasmír. Reyndar má minna á, án þess að þurfa að tengja það neitt saman, að upphæðin sem við leggjum til að verði veitt þarna er sú sama og upphæðin sem ríkisstjórnin velur og leggur áherslu á á fjáraukalögum, 87 millj. kr., til að greiða hlutdeild í hernaðarflugi á vegum NATO til Afganistans og Íraks. Forgangsröðun ríkisstjórnarinnar í þessum málum er ljós. Það skal frekar verja fénu til að taka þátt í hernaðarumsvifum NATO en standa myndarlegar að þessu hjálparstarfi. Vinstri hreyfingin – grænt framboð vill sérstaklega benda á að ekki er tekið með nægilega ákveðnum hætti á uppsöfnuðum vanda hjúkrunar- og elliheimila. Uppsafnaður halli hefur í mörgum tilfellum aukist á árinu 2005 án þess að tekið sé á honum. Þá er einnig rétt að benda á að halli Háskólans á Akureyri hefur enn aukist á árinu og þær 110 millj. kr. sem veita á í fjáraukalagafrumvarpinu duga engan veginn til að leysa hallann sem skólinn hefur þegar safnað. Frú forseti. Það er alveg makalaust að Háskólinn á Akureyri sem hefur einmitt sýnt að hann er eitt öflugasta átakið í rannsóknar- og menntunarstarfi og í atvinnu og nýsköpun hér á landi að ég tali nú ekki um á Norðurlandi, á Eyjafjarðarsvæðinu eða öllu Norðurlandi, skuli vera knúinn til að loka deildum en svo er hægt að senda sendisveit til að velta fyrir sér nýrri álbræðslu í Eyjafirði. Þetta er forgangsröðunin. Þegar fara á að undirbúa álverksmiðju hvort sem er í Eyjafirði, Þingeyjarsýslum eða annars staðar þar sem ríkisstjórnin og hæstv. iðnaðarráðherra dettur í hug, þá eru til peningar. En þegar styðja á við mennta- og rannsóknarstofnanir eða aðra starfsemi þá eru þeir af svo af skornum skammti að meira að segja Háskólinn á Akureyri þarf að loka tveimur deildum til að standast þann fjárlagaramma sem honum er skammtaður svo þröngur. Frú forseti. Alvarlegast er þó hvernig elli- og hjúkrunarheimilin eru skilin eftir við þessa fjáraukalagaafgreiðslu með mikinn uppsafnaðan rekstrarhalla sem annaðhvort hvílir á heimilunum sjálfum og torveldar starfsemi þeirra eða hlutaðeigandi sveitarfélaga sem hafa hlaupið undir bagga og tekið hallann á sig. Mörg þessara sveitarfélaga eru þó ekki fjárhagslega burðug fyrir til að taka á sig þennan halla en brýn nauðsyn krefur þau til. Þessi vandi er þó ekki nýr. Upplýsingar um hann lágu fyrir í fjárlaganefnd í fyrra, í hittiðfyrra, í ár án þess að á honum sé tekið og í orðaskiptum sem við áttum hér ég og hv. formaður fjárlaganefndar, Magnús Stefánsson, kom fram hjá hv. þingmanni að málið væri enn þá í skoðun í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu, enn væri verið að skoða þessi mál og taka á þeim heildstætt til að sjá hver stærðargráðan væri, einhvern veginn þannig var það orðað. Gott og vel. Það er nauðsynlegt að hafa góða yfirsýn yfir þetta mál en eftir því sem ég fæ best séð liggja alveg fullnægjandi upplýsingar fyrir, bæði hvað vantar inn í rekstrargrunn þessara hjúkrunar- og dvalarheimila og hver hallinn er hjá viðkomandi heimilum og sveitarstjórnum sem tekið hafa á sig halla þessara stofnana. Það er því engin ástæða til að rekja það eða bíða eftir einhverri nefnd hvað það varðar. Ég verð að segja fyrir mig að ég varð fyrir vonbrigðum með að ekki skuli vera tekið á þessu máli við 3. umr. fjáraukalaga, málið hefur verið rætt svo rækilega í haust, og að það skuli enn vera í nefnd til skoðunar. Það er dapurlegt til þess að hugsa ef það verður áfram í nefnd og áfram til skoðunar fram yfir 3. umr. fjárlaga. Mér fyndist afar sorglegt og dapurlegt ef það reyndist raunin og ég vona svo sannarlega að meiri hluti fjárlaganefndar, ríkisstjórnin og meiri hluti hennar á Alþingi láti ekki þá skömm um sig spyrjast að taka ekki á rekstrarvanda og halla hjúkrunar- og dvalarheimila áður en við ljúkum 3. umr. fjárlaga á Alþingi. Í fylgiskjali með nefndaráliti mínu er vitnað í ýmis greinaskrif sem tengjast þessu máli, t.d. ágætisgrein eftir Elsu B. Friðfinnsdóttur, sem er formaður Félags hjúkrunarfræðinga, þar sem hún rekur þetta mál mjög vel en bendir jafnframt á hvernig staða og kjör þessa fólks fer aftar í röðina gagnvart hugðarefnum ríkisstjórnarinnar því greinin heitir, og hún leggur áherslu á sína skoðun, „Hjúkrunarrými í stað skattalækkana“. Þessi fyrirsögn segir margt og þarf ekki miklu við hana að bæta en í þessari grein rekur formaður Félags hjúkrunarfræðinga einmitt þetta mál, hversu þörfin er brýn og finnur að þessari forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Þá er og vitnað til ritstjórnargreinar Morgunblaðsins frá 5. nóvember 2005 varðandi ástandið á hjúkrunarheimilunum þar sem það er rakið. Ég nefni þetta hér af því að hv. formaður fjárlaganefndar taldi að enn þyrfti að skoða málið í nefnd. Ekki telur ritstjórn Morgunblaðsins þess þurfa en þar segir, með leyfi forseta: ,,Í nýrri stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar um þjónustu við aldraða kemur fram að í einungis 57% tilvika búa aldraðir á hjúkrunarheimilum á einbýli miðað við 91% í Noregi og aðeins um 29% hafa sér baðherbergi.“ Síðan segir í forustugrein Morgunblaðsins: „Það er ill meðferð á öldruðum að neyða þá til þess að búa í herbergi með öðrum, hvort sem um einn eða fleiri er að ræða. Friðhelgi einkalífs þeirra er ekki virt með þessum hætti.“ Áfram er fjallað um þessi mál í forustugrein Morgunblaðsins frá 5. nóvember 2005. Ég hefði því gjarnan viljað sjá að þessu hefði verið fylgt eftir í fjáraukalögunum og vona enn að fyrir lok 3. umr. fjárlaga verði þetta tekið fyrir. Fjárlögin fyrir árið 2005 heimiluðu tæplega 300 milljarða kr. útgjöld og nú er bætt við tæplega 20 milljörðum kr. Tekjurnar í fjárlögum 2005 voru áætlaðar um 306 milljarðar kr. Þegar bætt er við auknum skatttekjum samkvæmt fyrirliggjandi áætlunum má gera ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs verði um 340 milljarðar kr. án tekna af sölu Símans. Miðað við þá umræðu sem á sér stað núna um stöðu lífeyris- og örorkumála má búast við enn frekari uppsöfnun skulda vegna þeirra mála. Ýmislegt bendir því til þess að þrátt fyrir að skatttekjur ríkissjóðs séu mun meiri nú en áður vegna þensluástandsins verði nánast enginn rekstrarafgangur í ríkisreikningi fyrir rekstur ársins 2005. Frú forseti. Til að bæta vinnulagið og tryggja að farið sé að lögum hefur sá sem undir þetta nefndarálit ritar tvívegis mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um fjárreiður ríkisins. Þær fela í sér að þegar svo ber undir skuli fjármálaráðherra leggja fram frumvarp til fjáraukalaga fyrir Alþingi að vori og aftur að hausti. Þingið samþykkir lög fyrri hluta árs sem geta haft í för með sér fjárskuldbindingar á sama ári. Ýmsar forsendur geta einnig breyst á nokkrum mánuðum bæði í tekju- og gjaldahlið ríkisbúskaparins. Það hlýtur því að liggja beint við að fjárlaganefnd taki þau mál til meðferðar og leggi fram fjáraukalagafrumvarp sem verði afgreitt fyrir þinglok að vori. Önnur fjáraukalög væri hægt að afgreiða í byrjun október og síðan kæmu lokafjárlög. Með þessum hætti gæti Alþingi fylgt eftir ábyrgð sinni, stýrt útgjöldum og brugðist við breyttum forsendum. Þannig yrði einnig komið í veg fyrir að efnt væri til útgjalda án heimildar Alþingis nema í algjörum undantekningar- og neyðartilvikum eins og lög um fjárreiður ríkisins kveða á um. Afar brýnt er að þessi endurskipan fjárlagagerðarinnar komist sem fyrst á svo það verði Alþingi sem raunverulega ákveði fjárveitingar til einstakra verkefna. Eins og nú er stendur Alþingi frammi fyrir ákvörðunum framkvæmdarvaldsins um fjárveitingar sem þegar hafa í öllum megindráttum verið teknar. Sú er því miður raunin sem við stöndum frammi fyrir nú varðandi frumvarp til fjáraukalaga sem hér er til lokaafgreiðslu á þingi. Frú forseti. Ég hef gert grein fyrir framhaldsnefndaráliti 2. minni hluta og þeim helstu áhersluatriðum sem ég vildi draga fram um frumvarp til fjáraukalaga sem hér er til 3. umr. en ef ástæða er til kem ég að öðrum atriðum í seinni ræðu.

Virðulegur forseti. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar, einkum það sem sneri að hjúkrunarheimilum. Fyrst vil ég koma inn á það að ég lít svo á að fjárhagur ríkisins sé nokkuð góður og vel hafi verið haldið á málum. Hitt er öllum ljóst að nokkur atriði standa undan og þá sérstaklega, eins og komið var inn á áðan, varðandi hjúkrunarheimili. Það er alveg rétt að vandamál hafa komið fram varðandi rekstur hjúkrunar- og vistheimila. Fyrir ekki mörgum árum var sérstök nefnd sett á laggirnar til að kanna hver vandinn væri. Hún komst að þeirri niðurstöðu að vegna breytinga á söluskattskerfinu, þ.e. úr söluskatti yfir í virðisauka, skekktist grunnur hjúkrunarheimila um að meðaltali 8%. Síðan hefur komið fram að aðrar breytingar hafa átt sér stað sem hafa leitt til þess, eins og kom fram hjá þeim sem heimsóttu fjárlaganefnd, að skekkjan liggur á bilinu 10–12,5% eða þar um bil. Varðandi það sem hv. þingmaður kom inn á er það líka rétt að skipuð var önnur nefnd til að fara ofan í störf fyrri nefndar og hún skilaði nákvæmlega sama áliti. Þrátt fyrir að þetta liggi nokkuð ljóst fyrir vantar enn nokkur atriði upp á til að hægt sé að skoða þetta mál af fullri alvöru með heildarpakkann undir. Eins og hv. þingmaður veit og vissi þegar við sátum saman í fjárlaganefnd og málið var afgreitt úr nefndinni til 2. umr. þá gerði ég sérstaklega grein fyrir atkvæði mínu þar sem ég benti á að ég teldi að þessum málum yrði að gera betri skil en raun bæri vitni um og vinna þyrfti betur í þeim. Í ljósi þess sem hv. formaður fjárlaganefndar gat um að verið væri að skoða þennan lið sérstaklega í heilbrigðisráðuneytinu trúi ég því og treysti að svo verði. Hv. þingmaður sagði áðan að öll hjúkrunarheimili væru annaðhvort ríkisins eða undir verndarvæng sveitarfélaganna. Svo er ekki. Nokkur heimili eru sjálfseignarstofnanir og standa á eigin fótum og geta ekki sótt lagfæringar vegna daggjaldaskekkju til annars en rekstrarins. Í annan stað vildi ég líka geta um það sem hann gerði að löngu máli um aðbúnað aldraðra þar sem tveir væru í herbergi og nauðsynlegt væri að breyta þar um. Væri það gert mundi hinn 350 manna biðlisti þeirra öldruðu sem eru í mjög brýnni þörf að komast á hjúkrunarheimili lengjast. Bæði þessi spor verða því ekki stigin í einu. Við þurfum auðvitað fyrst að einbeita okkur að því að minnka biðlistann og síðan skoða þau heimili sem eru komin til ára sinna og voru byggð sem framúrstefnuheimili á sínum tíma. Það þótti gott þegar tveir voru í herbergi. En þetta tekur allt tíma og er í vinnslu.

Frú forseti. Hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson hefur unnið að þessum málum um langt árabil. Eins og fram kom í andsvari hans þekkir hann þetta mjög vel og vafalaust mun betur en ég. En þau atriði sem hann kom að voru að taka undir þær áherslur sem voru í máli mínu. Ég tek undir með hv. þingmanni að sjóðstaða ríkissjóðs er það góð núna að honum ætti þess vegna að vera vansalaust að taka á málum elli- og hjúkrunarheimila, a.m.k. að stórum hluta. Ég var aðallega að hafa áhyggjur af að framtíðartekjugrunnur ríkissjóðs væri veikur með því að færa aukna hlutdeild tekna yfir á skatta af neyslu og viðskiptahalla, en eins og nú er er staða ríkissjóðs það góð að engin afsökun er að mínu mati fyrir því að taka ekki á málefnum elli- og hjúkrunarheimila og vistheimila. Það er alveg hárrétt athugasemd hjá hv. þingmanni að ýmis form eru á rekstri elli- og hjúkrunarheimila, sem gott er, bæði með aðild sveitarfélaganna, með aðild ríkisins og félagasamtaka sem reka slík heimili sem þjónustu. Við höfum reyndar eitt heimili, Sóltún, sem er rekið á arðsemisgrunni og hefur hvað eftir annað verið hér til umræðu. Mörg heimili hafa sagt: Fáum við sama framlag á vistmann eða heimilismann hjá okkur og Sóltúnsheimilið, sem væri eðlilegt krafa, væru málin í nokkuð góðu horfi. Ég veit og treysti á stuðning hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar í þessu máli og við munum standa saman þar.

Frú forseti. Hv. þm. Jón Bjarnason nefndi Sóltún. Það er alveg rétt að önnur hjúkrunarheimili hér á landi horfa í átt til Sóltúnssamningsins, m.a. til þess sem kannski ekki hefur komið fram hér áður að það býr við þær sérstöku aðstæður að ef hinn aldraði hefur t.d. þurft að fá svo mikla lyfjagjöf að þegar ígildi kostnaðar hjúkrunarheimilisins er orðið 21 daggjald þá tekur ríkið við og borgar. Þessa njóta engin önnur hjúkrunarheimili á landinu. Annað sem ég vildi segja líka í þessu sambandi er að eins og komið hefur fram í ræðu hæstv. heilbrigðisráðherra er verið að vinna að nýrri stefnumótun í sambandi við málefni aldraðra. Sannleikurinn er sá að óskynsamlegt er að geysast áfram í að byggja hjúkrunarheimili að óbreyttu ástandi, að óbreyttum rekstrargrunni, vegna þess að alls staðar á Norðurlöndunum hafa menn tekið upp aðra starfshætti. Nú hefur mikið verið rætt um það af aðilum úti í bæ að eðlilegt og sjálfsagt sé að hinir öldruðu haldi sínu peningalega sjálfsforræði þegar þeir koma inn á slíkar stofnanir eða hjúkrunarheimili og það er eðlilegt og rétt. Hins vegar hafa t.d. aðrar Norðurlandaþjóðir og þjóðir í Evrópu farið aðrar leiðir en að byggja svona „mini-spítala“ eins og hjúkrunarheimilin eru í dag. Ekki að það sé alvont rekstrarfyrirkomulag heldur þurfum við að horfa í átt til annarra rekstrarforma sem þekkjast í kringum okkur og þá á þann veg að þeir öldruðu halda peningalegu forræði sínu og taka þátt í kostnaði í ljósi þess, hv. þm. Jón Bjarnason, sem ég vil sérstaklega benda á að byggingarkostnaður 90 rýma hjúkrunarheimilis er rekstrarkostnaður í tvö og hálft ár. Það er kannski ekki að furða þó að ríkið geysist  Hins vegar tek ég undir að aldraðir eiga - það besta er ekki nógu gott, svo vel hafa þeir búið að framtíðinni.

Frú forseti. Ég minnist þess og við, ég og hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson, vorum sammála þegar málið var afgreitt úr fjárlaganefnd eða fjárlög fyrir næsta ár voru afgreidd til 2. umr. Við gerðum báðir fyrirvara um þennan málaflokk að á honum ætti að taka og vildum sjá það gert áður en málið væri afgreitt til 3. umr. Hv. þingmaður kom inn á að þarna þurfi verulegt fjármagn til og að forgangsraða þurfi en hann nefndi einnig að nefnd væri búin að skoða þessi mál um grunnþætti og síðan hafi önnur nefnd verið sett til að skoða nákvæmlega sömu grunnþætti og komist að sömu niðurstöðu. Okkur vantar ekki meiri nefndarvinnu til að taka á ýmsum grunnþáttum sem þarna er um að ræða, alls ekki. Okkur vantar bara aðgerðir. Hv. þingmaður minntist líka á heimahjúkrun. Ég tek alveg undir með hv. þingmanni að auðvitað eigum við að efla heimahjúkrun svo fólk geti búið heima hjá sér sem allra lengst. En það liggja alveg nægar upplýsingar fyrir til að taka á ákveðnum grunnþáttum í rekstri elli- og hjúkrunarheimila og það getum við gert nú þegar.

Virðulegi forseti. Við erum við 3. umr. fjáraukalaga fyrir árið 2005 og mér finnst full ástæða til að vekja athygli þingheims á framlagi stjórnarandstöðunnar til þessarar umræðu. Hvert er framlag hennar til umræðunnar? Við erum við lokaafgreiðslu fjáraukalaga fyrir árið 2005, fjárlaga sem sýna yfir 90 milljarða í tekjuafgang, fjárlaga sem sýna að lánsfjárafgangur er yfir 100 milljarðar. Aðalatriðið er að á ári eins og þessu, þegar líkur eru til þess að hagvöxtur verði yfir 6% sem er líklega sá mesti í Evrópu, er samneysluaukningin í heild sinni ekki nema um 2,4% en um 2% hjá ríkinu, eins og langtímaáætlunin stóð til. Hún mun standa. Þetta er einstakt. Það hefur aldrei komið svona ár áður. Við munum minnast þessa árs þar sem aldrei hefur fyrr tekist að treysta svo fjárhag ríkisins sem á þessu ári. Ég á ekki von á því að á næstunni komi annað slíkt ár. Þá kemur stjórnarandstaðan - og hvað hefur hún fram að færa, virðulegur forseti? Jú, einhverjar gamlar tuggur. Mjög gott í sjálfu sér að tala um fjárreiðulögin, m.a. kom hv. þm. Einar Már Sigurðarson inn á eitt atriði sem meiri hlutinn hafði gagnrýnt í umræðum í nefndinni, þ.e. varðandi greiðslur til þess að standa straum af viðhaldi Þjóðleikhússins. Ég held að ég geti alveg verið hjartanlega sammála hv. þingmanni um það, eins og kom fram í nefndarstarfinu, að það er vafamál hvort þetta eigi heima í fjáraukalögum frekar en í fjárlögum.  Svo er líka hægt að fara yfir það eins og alltaf er hægt að gera, virðulegur forseti, að meiri peninga mætti hafa þarna eða á einhverjum öðrum stöðum. Það er lengi hægt að tína til hvað er til góða og hvað mætti bæta, breyta, hækka, stækka og betrumbæta. Þetta er allt saman hárrétt, en meginmarkmið langtímaáætlunar ríkisstjórnar um ríkisfjármál er einmitt gagnstætt, að halda niðri tilfærslufjárlögum og halda niðri samneyslunni, einmitt í þeirri uppsveiflu sem er núna í landinu. Það er meginmálið, að gæta þessara atriða þegar vel árar. Það er einmitt þetta sem hefur orðið flestum Evrópuríkjunum að falli og þess vegna eru ríkisfjármál þeirra í því óstandi sem raun ber vitni, af því að þau hafa ekki gætt þess þegar vel hefur árað að halda niðri samneyslunni. Þetta gefur vonir um að við eigum í framtíðinni möguleika til þess að halda áfram á þeirri gæfubraut sem við höfum sannarlega verið á, að bæta lífskjör Íslendinga, þeirra sem nýlega eru fæddir, þeirra sem eru ungir og ég tala nú ekki um þeirra óbornu. Þetta eru stóru skrefin. Hins vegar er ýmislegt gagnrýnisvert kannski í ríkisfjármálunum. Stjórnarandstaðan minnist hins vegar ekkert á það, ekki einu orði, enda passar það ekki inn í hugarheim þeirra. Stjórnarandstaðan kemur með tillögur og hvaða tillögur eru það? Jú, að auka og efla hitt og þetta. Ráðið til að fjármagna er hærri skattar. Þetta heyrum við í umræðunni um fjárlögin á hverju ári. Það sem er gagnrýnisvert, virðulegi forseti, við ríkisfjármál Íslands hentar ekki stjórnarandstöðunni að tala um. Það sem er gagnrýnisvert er nákvæmlega eitt, þ.e. að stjórnsýslan á Íslandi hefur of mikla peninga. Þar erum við aldrei nógu vakin yfir málunum, að passa peningana. Stjórnsýslan hefur of mikla peninga. Við verðum að gæta að því hvenær sem er og alltaf að reyna að passa þá. Allt of miklir peningar. Það þarf sterk bein til að þola góða daga, segir máltækið. Við þurfum að passa okkur á þeim. Það er mikið góðæri á Íslandi í dag. Þess vegna er það alltaf og á alltaf að vera til skoðunar hvort við notum of mikla peninga í stjórnsýsluna. Ég svara því, virðulegur forseti, afdráttarlaust: Já, of mikla peninga. Því er það hið versta mál þegar menn halda að leiðin sé að hækka skatta. Leiðin er að lækka skatta. Á þeirri vegferð erum við og á þeirri vegferð ætlum við að halda áfram, að lækka skatta, vegna þess að við þurfum ekki á skatttekjunum að halda. Það er hægt að komast af með minni peninga, á að vera hægt og yfir því skulum við vaka. Þetta er niðurstaða mín. Yfir þetta skulum við fara og þessu skulum við gera grein fyrir. Við erum að ljúka hér einhverju besta ári í sögu íslenskra ríkisfjármála, árinu 2005. Það hefur aldrei komið annað eins ár og mér er til efs að það komi nokkurn tíma aftur, a.m.k. ekki á næstunni, því að vonandi, eins og ég hef sagt áður, dregur úr einkaneyslunni strax á næsta ári. Vonandi lækka tekjur ríkisins á næsta ári. Það yrði okkur til gæfu vegna þess að sú skuldasöfnun sem einstaklingarnir standa fyrir erlendis mun hefna sín. Því fyrr sem því linnir, þeim mun betra.

Frú forseti. Hér var að mestu leyti um gamalkunna ræðu að ræða hjá hv. þingmanni og ekki ástæða til að fara út í þá sálma. Það var aðeins eitt atriði í ræðu hv. þingmanns sem er eiginlega alveg nauðsynlegt að enginn vafi leiki á hvað hv. þingmaður átti við. Það var þegar hann notaði orðin „skiptir engu máli“. Það mátti skilja þau annaðhvort svo að þessar 250 millj. sem fara í viðhald á Þjóðleikhúsinu skiptu engu máli eða að engu máli skipti hvort farið væri eftir fjárreiðulögum eða ekki. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að hv. þingmaður taki af allan vafa um það. Ég trúi ekki að hv. þingmaður hafi átt við, eins og var hægt að skilja á máli hans, að það skipti engu máli hvað stendur í fjárreiðulögunum. Þannig er auðvitað mál með vexti, eins og rakið hefur verið hér margoft og hv. þingmaður á að kannast þokkalega við, að því miður hefur meiri hlutinn á Alþingi og ríkisstjórn ekki náð að framfylgja fjárreiðulögunum. Það er mjög gagnrýnisvert hvernig menn umgangast þau lög. Þess vegna trúi ég því ekki að hann vilji hunsa þau en í þessu samhengi var hægt að skilja orð hv. þingmanns þannig að það skipti bara engu máli hvernig menn umgengjust fjárreiðulög, bara ef niðurstaðan væri nógu góð. Síðan kom mikil lýsing á því glæsilega ári sem við erum að upplifa. Það er auðvitað rétt hjá hv. þingmanni að við höfum ekki séð annan eins afgang, enda var Síminn seldur á árinu. Skárra væri það nú hvort ekki væri afgangur. Frú forseti. Ég held að það sé algjörlega nauðsynlegt að hv. þingmaður kveði skýrt upp úr með það að hann vilji ekki umgangast fjárreiðulögin þannig að það skipti bara engu máli hvað í þeim stendur.

Virðulegur forseti. Það er rétt og skylt að verða við þessari áskorun. Það vita allir að það er nauðsynlegt að passa upp á viðhald Þjóðleikhússins. Það hefur drabbast niður í mörg ár og lengi og þessar 250 millj. sem varið er til viðhaldsins  Ég tók undir gagnrýni hv. þingmanns áðan og sagði að líklega væri það rétt hjá honum að fjárhæðin ætti frekar heima í fjárlögum en fjáraukalögum. Ég benti á að í eitt og eitt skipti gæti það hent virðulega þingmenn úr stjórnarandstöðunni að hafa rétt fyrir sér og þá er rétt að halda því til haga. Kannski hefur verið óvarlegt orðalag hjá mér að segja að það skipti ekki máli. Það skiptir ekki sköpum hvorum megin hryggjar þetta liggur, þessar 250 millj., því að afkoma á ríkissjóði er náttúrlega glæsileg eigi að síður. Það er alveg hárrétt að að mínum dómi áttu þessir peningar frekar, eins og fjárreiðulögin eru, að tilheyra árinu 2006, a.m.k. stór hluti af þeim.

Frú forseti. Það er ánægjulegt að hv. þingmaður tekur undir á þennan hátt, en miklu fleiri dæmi voru nefnd sem eru algjörlega hliðstæð. Þegar farið er í gegnum frumvarpið eru þau mýmörg, og því miður allt of mörg. En það sem var aðalmálið var að fá skýrt fram að hv. þingmaður átti ekki við það að fjárreiðulögin skiptu ekki máli. Þau skipta auðvitað máli og það væri miklu frekar fyrir hv. þingmann að fara betur yfir frumvarpið þó svo að dæmið um Þjóðleikhúsið sé býsna skýrt og auðvitað leiki enginn vafi á um að stærsti hluti þeirrar upphæðar eigi heima í fjárlögum. Eins og ég sagði á það við um allt of margt annað sem er í fjáraukalagafrumvarpinu og hefur verið í fjáraukalagafrumvörpum mörg undanfarin ár. Það skýrist ekki almennilega fyrr en meiri hluti fjárlaganefndar stendur sig betur í að fá nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að fara yfir frumvörp með tilliti til fjárreiðulaga þannig að upplýsingar sem við eigum auðvitað að hafa aðgang að liggi fyrir strax í upphafi vinnuferilsins en ekki annaðhvort alls ekki eða bara í lokin. Að öðrum kosti er óhægt að bera þetta saman. Ég held að það blasi við, og hv. þingmaður hlýtur að vera mér sammála um það, að fyrr en síðar þurfi - það verður varla gert á þessu ári, vonandi á næsta - að taka eitt ár til að koma skikki á þessi mál. Það verður að vera hægt að taka eitt ár frá, þ.e. að ein fjárlög verði þannig að þau séu ekki algjörlega samanburðarhæf við önnur fjárlög af þeirri einföldu ástæðu að verið sé að koma skikki á málin. Þá getum við byrjað á núllpunkti þar á eftir og getum verið með fyllilega sambærileg fjárlög þaðan í frá og verið með fjáraukalög sem eru eins og gert er ráð fyrir í fjárreiðulögum, ella finnst mér meiri hlutinn á þingi skulda okkur að koma með breytingartillögu við fjárreiðulögin ef meiri hlutinn hefur engan áhuga á að fara eftir þeim eins og þau eru í dag.

Virðulegi forseti. Ég vil minna á að fjárreiðulögin eru frá 1997 og voru mikið framfaraspor frá þeim lögum sem við höfðum áður, eru miklu fyllri og betri í alla staði og ítarlegri. Á undanförnum árum höfum við lagt okkur mjög fram um að koma betra og meira skikki á ríkisreikninginn sjálfan. Fyrir nokkrum árum var hann ekki sýndur fyrr en löngu seinna. Við erum nú búin að koma því þannig fyrir að hann kemur alltaf árið eftir. Það er því komin röð og regla á ríkisreikninginn. Hv. þingmaður veit að unnið er að þessu. Hann veit ósköp vel að tekist hefur að ná mörgum góðum áföngum í að hafa á þessu skikk og reiðu. Hins vegar er alveg rétt að því er ekkert lokið. Þessu starfi lýkur einfaldlega aldrei. Fjárreiður ríkisins þurfa eilífs eftirlits með og menn þurfa alltaf að vera vakandi yfir þeim og passa að gera betur. Það hefur verið reynt og hefur tekist að mörgu leyti. Það má gera betur, á að halda því starfi áfram og því starfi verður haldið áfram.

Frú forseti. Hv. þingmaður fór mikinn í að hæla sér af ráðdeildarsemi við opinberan rekstur. Í því skyni finnst mér rétt að vekja athygli hv. þingmanns á svari sem ég fékk frá hæstv. fjármálaráðherra á síðasta þingi um hvað hlutur hins opinbera af þjóðarframleiðslu hefur vaxið á síðustu árum. Ég tel það ákveðið áhyggjuefni, sérstaklega núna þegar við erum í uppsveiflu, að hlutur hins opinbera, þ.e. ríkis og sveitarfélaga, hefur farið vaxandi. Mig langar að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort það sé rétt að vera svo ánægður með stöðu mála einmitt nú í ljósi þessa.

Virðulegur forseti. Ég minnist þess aldrei að hafa nokkurn tíma haldið nokkra tölu eða skrifað nokkurn einasta stafkrók þar sem ég hafi hælst yfir því hversu vel gengi með opinbera stjórnsýslu. Ég get ekki komið því fyrir mig að ég hafi nokkurn tíma tekið þátt í þeirri umræðu. Hins vegar hef ég oft staðið hér og gagnrýnt opinbera stjórnsýslu. Ég hef iðulega farið í gegnum það að við mættum gera mun betur. Ég hef oft gagnrýnt hina opinberu stjórnsýslu og sagt að þar séu of miklir peningar. Ég var að segja frá því rétt áðan. Hins vegar verða menn að gæta sín þegar þeir bera saman tölur um hið opinbera. Hið opinbera er, eins og hv. þingmaður sagði, ríki og sveitarfélög. Sveitarfélögin hafa á undanförnum árum aukið hlutdeild sína umtalsvert. Ég hef haft áhyggjur af fjárreiðum sveitarfélaganna og hef margsinnis sagt það hér, virðulegur forseti. Tekjuaukning þeirra er að meðaltali aðeins hærri en ríkisins en útgjöld þeirra eru mun hærri og launaákvæði þeirra eru líka þó nokkuð umfram launaákvarðanir ríkisins. Það er því ástæða til að gera grein fyrir því að sveitarfélögin, mörg hver, þó að það séu náttúrlega undantekningar, fara óvarlega í peningamálum. Mjög óvarlega, því miður. Einstaka þeirra gera það ekki, sýna mikla ráðdeild, en meiri hlutinn sýnist mér gera það, sérstaklega þau sem fá miklar tekjur, þau sem eru á suðvesturhorninu. Það er alrangt að ég hafi nokkurn tíma sagt að það væri ástæða til að hæla sér yfir stöðunni. Aldrei nokkurn tíma. Ég hef hins vegar oft haldið ræður um að það þyrfti að varast þetta, menn yrðu að fara varlega og vanda sig eins mikið og þeir gætu við meðferð opinberra peninga.

Frú forseti. Það er gott að heyra að hlutirnir hafa að einhverju leyti snúist við, nú hafa menn áhyggjur og er það vel. En hér í ræðunni gætti þó fullmikillar bjartsýni og mikillar ánægju með stöðu fjármála. Hv. þingmaður hefur miklar áhyggjur af stöðu sveitarfélaga. Ég get tekið undir það og þá sérstaklega hef ég áhyggjur af stöðu smærri sveitarfélaganna sem hafa farið mjög illa út úr fiskveiðióstjórninni sem flokkur hv. þingmanns hefur staðið fyrir - þar hefur orðið samdráttur í atvinnu. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort ekki sé kominn tími til að skoða hvort ekki eigi að kostnaðarmeta frumvörp og reglugerðir sem fela í sér kröfur á hendur sveitarfélögunum, hvort ekki sé orðið tímabært að sveitarfélögin komi í meira mæli að slíkri vinnu. Það eru ekki einungis frumvörp sem leggja auknar skuldbindingar á herðar sveitarfélaganna, sem kosta stórfé, heldur einnig reglugerðir sem flæða yfir í stríðum straumum, jafnvel frá Evrópu, á sviði umhverfismála. Ég heyri hér í þingsalnum að margir hafa áhyggjur af stöðu sveitarfélaganna og sérstaklega þeirra smærri sem hafa farið halloka. Í ljósi þess spyr ég hvort ekki sé rétt að fara yfir stöðu þessara mála. Ég vil einnig í framhaldi af þessari umræðu ræða áhyggjur manna af stöðu stjórnsýslunnar. Vestur á Ströndum, í Hólmavík, er einungis sýnd ráðdeildarsemi. Það er verið að skera niður í sveitarfélögum sem standa illa varðandi löggæslu. En ýmislegt annað bólgnar út. Í víkingasveitina fóru t.d. 100 milljónir á þessu ári og 100 miljónir árið áður. En alltaf er verið að klípa þjónustu af sveitarfélögum sem standa illa.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að staða sveitarfélaganna er misjöfn. Þau sveitarfélög sem hafa orðið fyrir mestum áföllum eru þau þar sem brestur hefur verið í atvinnulífinu, þar sem fólki hefur fækkað og tekjur hafa lækkað. Menn hafa verið að reyna að koma til móts við þau með auknum framlögum, verulega auknum framlögum í Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Mér er til efs að það dugi. En það hefur verið reynt og þau sjónarmið eru uppi. Við höfum oft bent á hvernig við eigum að reyna að vanda okkur í þessu og ástæða er til að fara í gegnum það aftur og aftur. Ekki er þó ástæða til að taka undir allar kröfur sem fram koma. Við megum ekki alltaf vera viðbúin því að segja já og amen við öllu sem fram kemur vegna þess að það þarf að gæta sín varðandi meðferð skattpeninganna. Mér finnst hins vegar alveg óþarfi, virðulegur forseti, að hv. þingmaður spyrji mig um framkvæmdir fjárlaga, t.d. hvað varðar dómsmála- eða heilbrigðisráðuneyti. Ég get ekki svarað fyrir það, það eiga ráðherrarnir að gera. Ég er ekki með það á hreinu hver þróun lögregluþjónustu hefur verið á hinum ýmsu stöðum. Ég veit þó að í heild hefur ríkið ekki verið að draga úr þjónustu sinni, alls ekki. Ríkið hefur verið að auka þjónustu sína, gert það vegna þess að það er að fá auknar tekjur. Tekjuaukning ríkisins er heilmikil, svona svipuð og hjá sveitarfélögunum. Menn geta því verið þokkalega ánægðir með stöðuna. Við eigum að fagna því að staðan er góð og það hefur tekist vel upp með þessi ár. En svo geta komið verri tímar og þá skulum við vera viðbúin því.

Hæstv. forseti. Við erum hér í lokaumræðu um fjáraukalögin fyrir 2005 og út af fyrir sig geri ég ekki neinar sterkar athugasemdir við þá aukningu sem nú kemur inn frá meiri hluta fjárlaganefndar, sem er upp á um 1,8 milljarða kr. tæpa. Langstærstur hluti tengist kjarasamningum. Tæplega 1,3 milljarðar kr. tengjast því að standa við þríhliða samkomulag ríkisvaldsins, atvinnurekenda og Samtaka launafólks nýverið - tengist eingreiðslum í desember til öryrkja, aldraðra og atvinnulausra og sömu eingreiðslum til starfsmanna ríkisins. Gert er ráð fyrir að í það þurfi að verja í allt 500 milljörðum kr., heildarfjárveitingin er 605 milljarðar kr. í launa- og verðlagsmál varðandi launþega ríkisins. Síðan er önnur greiðsla sem ætlað er að renna í Lífeyrissjóð bænda, viðbótargreiðsla sem sett er inn í fjáraukalög upp á 430 millj. kr. og tengist sölunni á Lánasjóði landbúnaðarins. Þá munu heildargreiðslur inn á Lánasjóð landbúnaðarins nema rúmum 2,6 milljörðum þegar þeir fjármunir sem fengust fyrir lánasjóðinn hafa verið reiddir af hendi og kostnaður við sölu og smáuppgjörskostnaður dreginn frá. Um það var tekin ákvörðun síðasta vor, þegar ákveðið var að selja Lánasjóð landbúnaðarins, að þessum fjármunum skyldi varið inn í lífeyrissjóðinn. Ég hafði uppi nokkra umræðu um þennan þátt málsins á vordögum vegna þess að mér fannst liggja nokkuð við, hæstv. forseti, að menn upplýstu um hver staða Lífeyrissjóðs bænda væri um þessar mundir og hvað fjárhagsstaða lífeyrissjóðsins batnaði mikið við þá fjármuni sem inn í sjóðinn kæmu. Í framhaldi af því hver yrði þá líkleg niðurstaða af því að hækka lífeyrisgreiðslur til bænda eða meta upp réttindi þeirra miðað við að sjóðurinn hefði bætt stöðu sína. Lífeyrissjóður bænda hefur fyrir ekkert löngu síðan skert réttindi bænda í lífeyrissjóði eins og margir aðrir lífeyrissjóðir hafa þurft að gera og það byggist auðvitað á lögum um almenna starfsemi lífeyrissjóða. Þar er stjórnum lífeyrissjóðanna falið að sjá til þess að lífeyrissjóðir almennt eigi fyrir skuldbindingum sínum. Þetta ákvæði tekur einkum til þeirra lífeyrissjóða sem almennir launamenn eru í en ríkið ábyrgist hins vegar að stærstum hluta greiðslur til opinberra starfsmanna. Margir lífeyrissjóðir hafa lent í því á undanförnum árum að þurfa að skerða þessi réttindi, m.a. Lífeyrissjóður sjómanna þar sem sá sem hér stendur á nú sennilega megnið af sínum réttindum og margir fleiri sem hafa starfað á sjó ásamt mér. En látum það liggja á milli hluta. Mig hefði langað til að vita, ef hæstv. fjármálaráðherra gæti aflað um það upplýsinga, hversu mikið krónuleg staða í Lífeyrissjóði bænda lagast við þá 2,6 milljarða sem settir eru inn í sjóðinn og hvað er þá líklegt að þau réttindi sem verið er að greiða út til bænda - sem eru því miður afar lág, það verður að segjast eins og er og þess vegna er skiljanlegt að menn reyni að lagfæra þessa stöðu - geti hugsanlega hækkað. Eða er staðan e.t.v. svo slæm í Lífeyrissjóði bænda að þessi eingreiðsla breyti engu til hækkunar á greiðslum til lífeyrisþega sem núna njóta lífeyrisgreiðslna úr Lífeyrissjóði bænda? Þetta hefði ég talið fróðlegt, hæstv. forseti, að fá upplýst við þessa umræðu því að við viljum auðvitað vita hvaða árangri menn ná við ákveðnar tilfærslur á fjármunum. Það er vissulega svo að bændur lögðu fé inn í þennan sjóð, bæði með sérstöku gjaldi sem þeir greiddu til sjóðsins og síðan hafa þeir væntanlega byggt eignastöðuna í sjóðnum upp, eins og altítt er með viðskiptamenn sjóða sem greiða viðkomandi sjóði ávöxtun á því fé sem þeir fá lánað og mynda þar af leiðandi smátt og smátt inneign eða eignalega stöðu sjóðsins á einhverjum árum eða áratugum. Þetta er jú alþekkt úr t.d. sparisjóðunum þar sem menn byrjuðu með lág stofnfjárbréf og síðan voru það viðskiptamenn sparisjóðanna sem byggðu upp fjárhagsstöðuna en ekki endilega stofnfjáreigendurnir. Um þetta höfum við rætt hér á hv. Alþingi. Það sama á auðvitað við um stofnlánasjóðinn. Það eru auðvitað viðskiptamenn sjóðsins og þeir sem greiddu til hans ákveðið gjald sem væntanlega hafa byggt upp stöðu hans að mestu leyti á undaförnum áratugum. Þess vegna kunna að vera full rök fyrir því að láta þessa fjármuni renna inn í lífeyrissjóðinn, en spurningin er hins vegar: Hvaða gagn gera þessir fjármunir? Hvað breytist hjá bændum sem fá lífeyrisgreiðslur úr sjóðnum? Í svari sem gefið var á síðasta þingi, 131. þingi, við fyrirspurn hv. þm. Drífu Hjartardóttur kemur fram að menn fá ekki háar greiðslur. Til dæmis fær enginn örorkulífeyrisþegi í Lífeyrissjóði bænda greiðslu yfir 60 þús. kr. og í ellilífeyri fær enginn greiðslu yfir 50 þús. kr. og meðaltalsgreiðslurnar eru ótrúlega lágar. Það verður að segjast alveg eins og er, hæstv. forseti, að það þarf að muna dálítið um þá fjármuni sem látnir eru inn í sjóðinn svo að hægt sé að halda því fram að verið sé að lagfæra stöðu bænda með þessari greiðslu. Það tengist auðvitað öðru fyrirbæri sem ég hef gert að umræðuefni hér í þessum ræðustóli, m.a. við fjárlagaumræðuna sjálfa, og einnig varðandi eingreiðsluna í desember sem ég spurði hæstv. fjármálaráðherra um hér fyrir nokkru og hann svaraði skýrt og skilmerkilega, en það eru þær skerðingarreglur sem gilda á útgreiðslur Tryggingastofnunar, þ.e. ellilífeyri og tekjutryggingu o.s.frv. þegar fólk fær viðbótartekjur úr lífeyrissjóði. Það er því miður þannig að menn tapa tæplega annarri hverri krónu, skerðingin er 45%, þ.e. fyrir hver 10 þús. kr. í auknum lífeyrisréttindum lækka menn í bótum hjá Tryggingastofnun um 4.500 kr. Síðan kemur tekjuskatturinn á eftir. Ég benti á þetta við umræðuna í vor að það þyrfti að muna einhverju verulegu til þess að bændur fengju einhvern raunverulegan ábata af eingreiðslunni, það þyrfti að muna verulega um það í réttindainnvinnslu þessara stétta en hún er ekki há eins og þau dæmi sem ég tók hér áðan sýna. Síðan er meðferð makalífeyris og ýmislegt annað sem er í þessum sjóði og er reyndar í öðrum sjóðum nánast aftur úr grárri forneskju verð ég að leyfa mér að segja, hæstv. forseti. Ég held að það eigi einkanlega við ef fólk hefur ekki skipt á milli sín inngreiðslu í lífeyrissjóð, þ.e. hjón eða sambúðarfólk sem hefur starfað að landbúnaði, þá held ég að sé um verulega mismunun að ræða. Ég ætla ekki að hafa umræðuna um þennan þátt málsins lengri en ég geri þetta að umræðuefni vegna þess að þetta mál er í breytingartillögunum og það hefði verið fróðlegt að fá þetta upplýst. Aðrar tillögur í fjáraukaviðbótum meiri hlutans eru svo sem ekki stórar því að þegar búið er að leggja þær 430 milljónir sem koma í Lífeyrissjóð bænda til viðbótar við það sem fer í þá liði sem tengjast samkomulagi á vinnumarkaði, þá eru 76 millj. kr. umfram og ég ætla ekki að gera það að miklu umræðuefni hér. Hins vegar er athyglisvert að afkoma ríkissjóðs er enn að batna mikið og nú er gert ráð fyrir því að í viðbótartekjur komi 11,2 milljarðar vegna tekjuskatta einstaklinga og lögaðila, vegna virðisaukaskattsins komi 7 milljarðar og vegna innflutnings á ökutækjum 4,1 milljarður. Það eru samanlagt 22,3 milljarðar sem gert er ráð fyrir að komi í auknar tekjur. Það er auðvitað að sumu leyti ánægjulegt að staða ríkissjóðs skuli vera svo góð en þetta er einnig vísbending um að við séum enn á miklu innflutningsfylleríi, ef hægt er að orða það svo, hæstv. forseti, það er mikið flutt inn af vörum nú. Við erum reyndar að nálgast jólamánuðinn og erum kannski rík á þeim tíma ársins þegar hvað mest er flutt inn. En hitt er alveg ljóst að innflutningur á ökutækjum hefur verið mikill allt þetta ár og er enn mjög mikill þannig að eyðsla almennings er mikil og það vekur áhyggjur þegar horft er til vaxandi skuldastöðu heimilanna. Það er vissulega hægt að taka undir það sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sagði áðan um sérstaka fjárveitingu til Tryggingastofnunar ríkisins og ég gerði að umtalsefni við fjáraukann í 2. umr. Ég bað um að fá þetta minnisblað frá Tryggingastofnuninni með samantekt á því hvað væri búið að láta mikið fé í hönnun á tölvukerfi fyrir stofnunina en talað var um 75 milljónir til viðbótar í því skyni. Kostnaðurinn væri þá samtals orðinn um 400 milljónir við hönnun á tölvukerfi fyrir Tryggingastofnun. Ástæðan fyrir því að ég fór að velta þessu fyrir mér var m.a. sú að ég hafði verið að glugga í svar við fyrirspurn Jóhönnu Sigurðardóttur til fjármálaráðherra sem hún bar fram á 130. löggjafarþingi um hugbúnaðarkerfi ríkisins almennt þar sem hún spurði um ýmislegt sem sneri að kostnaði ríkisins. Þegar ég var að glugga í svar hæstv. fjármálaráðherra kom í ljós að búið var að eyða verulega miklum fjárhæðum í hönnun á alls konar tölvukerfum fyrir ríkið og sá pakki hjá Tryggingastofnun sem við vorum með hérna inni í fjáraukalögunum er hluti af því. Þó að niðurstaðan í svari til hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur á sínum tíma hafi verið sú að það væri ekki talin ástæða til þess að skoða í heild kostnað ríkisstofnana varðandi hönnun á ýmsum kerfum, bókhaldskerfum og launakerfum og eftirlitskerfum og öllu því sem ríkið er að láta vinna að fyrir sig, þá held ég, hæstv. forseti, og vil beina því hér við lok máls míns til hæstv. fjármálaráðherra að hann láti skoða hversu miklu ráðuneytin og einstakar stofnanir sem heyra undir viðkomandi ráðuneyti hafi á undanförnum t.d. tíu árum ráðstafað í hönnun á sérstökum tölvukerfum og eftirlitskerfum fyrir stofnanirnar. Ég er ansi hræddur um, miðað við það svar sem var veitt við fyrirspurn Jóhönnu Sigurðardóttur og það svar sem ég fékk við spurningu minni um Tryggingastofnun ríkisins, að full ástæða sé til að skoða þennan þátt málsins og kortleggja vel og vandlega hvað menn hafa verið að fást við í þessum efnum í ríkisgeiranum á undaförnum árum. Hér á landi eru fjölmörg fyrirtæki sem sérhæfa sig í alls konar tölvuúrvinnslu og því hefði mátt gera ráð fyrir því nú seinni árin að mörg þeirra væru þegar búin að hanna alls konar lausnir fyrir hinn og þennan rekstur og að eitthvað af því hljóti að geta hentað ríkinu þannig að ekki þurfi að sérhanna öll tölvukerfi ríkisins sem mér sýnist vera mikið um að gert sé. Þess vegna beini ég því til hæstv. nýs fjármálaráðherra að þessar upplýsingar liggi fyrir áður en hann leggur fram nýtt fjárlagafrumvarp næsta haust. Ég held að það sé full ástæða til að það verði skoðað. Auðvitað væri hægt að koma með þetta hér í fyrirspurn og biðja um skriflegt svar en ég vil skora á hæstv. fjármálaráðherra að taka frumkvæðið í þessu máli og skoða hvað ríkið hefur gert í slíkri vinnu á undanförnum árum, t.d. sértölvukerfi sem hafa verið hönnuð fyrir spítalana o.fl. Ég held að það væri fróðlegt að fá þetta tekið saman í heild svo hægt sé að gera sér grein fyrir því hversu mikið fé er veitt í þetta.

Hæstv. forseti. Því miður hefur það verið svo að bændur hafa haft minni möguleika til þess að vinna sér inn lífeyrisréttindi en aðrir og nú um stundir helgast það að mestu leyti af því að reiknuð laun í landbúnaði eru mjög lág. Staða Lífeyrissjóðs bænda hefur verið á þann veg á undanförnum árum að það hefur verið meira en 5% munur á eignum og skuldbindingum og ef sú staða er viðvarandi í fimm ár eða meira ber að breyta samþykktum til lækkunar. Sú upphæð sem samkvæmt tillögu í fjáraukalagafrumvarpinu er nú lögð í Lífeyrissjóð bænda mun duga til þess að sjóðurinn verði í jafnvægi og því þurfi ekki að koma til þess að greiðslur verði skertar. Reyndar er það þannig að miðað við þá tölu sem er núna við 3. umr. mun það gera meira en að setja sjóðinn í jafnvægi og sem nemur um 400 milljónum. Ég held hins vegar að það vegi ekki stórt hvað varðar þær greiðslur sem væntanlega koma úr sjóðnum í framtíðinni. Ef við skoðum það síðan í samhengi við það hversu raunverulega lágar þær eru vegna hinna lágu reiknuðu launa mun það sjálfsagt ekki breyta mjög miklu. Það skiptir hins vegar mjög miklu máli upp á öryggi þeirra sem eiga réttindi í sjóðnum að hann skuli vera í jafnvægi og ríflega það. Það er ekki fyrirsjáanlegt að það muni þurfa að koma til skerðingar á sjóðnum í næstu framtíð.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin. Það liggur þá alla vega fyrir að ekki verður um frekari skerðingu að ræða á næstunni. Mér sýnist hins vegar á svörum hæstv. ráðherra að það verði heldur ekki um það að ræða að sjóðurinn sé kominn í þá stöðu að hann fari að eiga meira en 5% umfram skuldbindingar sínar, ég tala nú ekki um 10% umfram skuldbindingar sínar. Ég get því ekki heldur heyrt á svari hæstv. ráðherra að þetta dugi til þess að hækka greiðslur til bænda í lífeyrissjóðnum heldur sé staðan einfaldlega þannig að hún sé plúsmegin en engan veginn nægjanleg til þess að auka útgreiðslur úr lífeyrissjóðnum. Þar af leiðandi á bændastéttin ekki von á sérstakri kjarabót í lífeyrissjóðnum sýnist mér miðað við þessi vör.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki getað látið reikna þetta út frá því að hv. þingmaður bar fram fyrirspurnina í ræðu sinni hér áðan en í fljótu bragði sýnist mér staðan vera þessi. Kjarabótin felst þá í því að sjóðurinn mun væntanlega vera í stakk búinn til þess að greiða það sem bændur eiga von á að fá úr sjóðnum og kannski eitthvað örlítið umfram, en ég á ekki von á því að það sé stórt, þannig að ég held að þrátt fyrir orð hv. þingmanns sé hann nú tæplega að gera lítið úr því að 2,6 milljarðar séu settir í Lífeyrissjóð bænda. En ég ætla heldur ekkert að gera meira úr því en efni standa til, en aðalávinningurinn felst í örygginu.

Hæstv. forseti. Ég var ekki neitt að gera lítið úr því að þessir fjármunir rynnu inn í lífeyrissjóðinn. Ég var einfaldlega að velta fyrir mér hver staða sjóðsins yrði eftir það og hvort bændur ættu von á lagfæringu. Ég þóttist vita miðað við það sem ég hafði lesið mér til um Lífeyrissjóð bænda að staða hans væri ekki sterk en hafði hins vegar ekki tölur um það hversu mikið þyrfti að koma þar inn af fjármunum til þess að staðan væri orðin plúsmegin. En mér heyrist á svarinu að þær 400 milljónir sem hugsanlega verða plúsmegin í þessu dæmi miðað við upplýsingar hæstv. ráðherra muni varla duga til þess að auka útgreiðsluna en þær muni, eins og ráðherra sagði, vafalaust tryggja það um einhver ár að ekki verði um frekari skerðingar að ræða enda mætti sjóðurinn varla við því miðað við þær lágu meðalgreiðslur sem bændastéttin á rétt á samkvæmt núverandi upplýsingum.

Hæstv. forseti. Nú er komið að lokum þessarar umræðu um fjáraukalög fyrir árið 2005 og rétt í lokin vil ég segja nokkur orð út af því. Það liggur fyrir að við sjáum nú meiri tekjuafgang á fjárlögum en áður hefur þekkst og gildir þá einu hvort söluandvirði Símans er inni í þeirri tölu eða ekki. Í heildina erum við að tala um nálægt 9% af landsframleiðslu sem er auðvitað gríðarlega mikið en án sölu Símans eitthvað rúmlega 3%. Við sjáum líka að lánsfjárafgangur er nálægt 100 milljörðum, við erum að lækka skuldir ríkissjóðs mjög mikið, sem er auðvitað sérstakt ánægjuefni og auðvitað mikilvægt innlegg til framtíðar. Eitt mikilvægasta verkefni okkar í öllu þessu er að halda vexti samneyslunnar niðri eins og margoft hefur komið fram í þessari umræðu. Slíkt er auðvitað einnig til hagsbóta til framtíðar, en um þessar mundir fær ríkissjóður mjög miklar tekjur vegna þenslu í samfélaginu, vegna mikillar einkaneyslu og viðskiptahalla og við megum auðvitað ekki ráðstafa öllum þeim tekjum, sem eru sveiflukenndar og að mörgu leyti tímabundnar, til þess að auka samneysluna. Ég held að það sé eitt af okkar helstu verkefnum að hvetja þjóðina til þess að draga úr einkaneyslu og líta frekar til þess að spara fjármuni en að nota þá til einkaneyslu. Í þessari umræðu eins og gjarnan í umræðu um fjárlög eða fjáraukalög, hefur komið fram að auðvitað vildu menn sjá að auknir fjármunir rynnu til ýmissa mála, en við vitum það, og ekki síst við sem fjöllum um þessi mál, að seint eða aldrei er hægt að gera allt fyrir alla eða mæta öllum kröfum og þörfum. En í heildina séð held ég að megi segja að fjáraukalagafrumvarpið eins og það liggur fyrir núna sé mjög gott. Í góðæri er mikilvægt að halda vel utan um og missa ekki tökin á rekstrarútgjöldunum, virðulegi forseti, því það fáum við auðvitað í bakið síðar meir, og við getum horft til reynslu annarra þjóða í þeim efnum. Í þessari umræðu hefur töluvert verið rætt eins og áður um fjárreiðulög og vangaveltur um það hvort farið sé að þeim eða ekki. Það er út af fyrir sig mjög eðlilegt að slík umræða fari fram, sérstaklega þegar rætt er um fjáraukalög. Menn túlka hlutina auðvitað sitt á hvað en fjárreiðulögin eru mjög mikilvægt tæki og það var mikil framför þegar þau voru sett á sínum tíma og að sjálfsögðu einbeita menn sér að því að fara eftir þeim, en í umræðunni kemur síðan fram ýmist álit manna á því hvernig til tekst. Í þessari umræðu hefur einnig verið töluvert rætt um upplýsingaöflun og fram hefur komið gagnrýni á að fjárlaganefnd fái ekki þær upplýsingar sem hún óskar eftir frá ráðuneytum og öðrum aðilum. Að sumu leyti er sú gagnrýni réttmæt og ég tek undir hana. Ég hef sjálfur gagnrýnt það nokkuð að fjárlaganefnd gangi illa að fá upplýsingar en við höfum jafnframt fengið skýringar á því frá fjármálaráðuneyti, en við höfum sannarlega gengið eftir því að fá þær upplýsingar sem menn biðja um og það eru hagsmunir okkar allra að það gangi eftir. Virðulegur forseti. Ég vildi bara rétt í lokin segja örfá orð þegar þessi umræða er að enda komin og nota tækifærið til að þakka öllum þeim sem hafa komið að umfjöllun um þetta frumvarp í fjárlaganefnd og hér á Alþingi fyrir gott samstarf.

Herra forseti. Það eðlilegt að taka undir það með hv. þingmanni að störfin í fjárlaganefnd hafi að flestu leyti verið til mjög fyrirmyndar og það hefur ekkert hallað á í áhuga gagnvart því að fá upplýsingar afhentar. Hins vegar hefur okkur þótt í minni hlutanum að meiri hlutinn gæti nú kannski tekið örlítið fastar á því máli gagnvart þeim þingflokkum sem þeir starfa í þannig að þetta ætti að vera tryggt í gegnum ráðherrana. En við vonum að betri tíð sé fram undan. Hér var minnst á eitt mál áðan og ég vildi spyrja hv. þingmann um hvort hann hefði nokkur tíðindi að segja frá því sem hv. þingmaður Guðjón A. Kristjánsson nefndi áðan um hugbúnaðarkerfi hjá Tryggingastofnun. Gert er ráð fyrir að 75 millj. kr. komi einmitt aukalega núna í það og þetta einstaka kerfi er þá líklega komið upp í tæplega 400 millj. kr. Spurningin er raunverulega hvort hv. þingmaður hafi nokkrar upplýsingar um hvort það minnisblað sem beðið hefur verið um væri nokkuð á leiðinni eða hefði einhvers staðar strandað. Ég mun svo í seinna andsvari bregðast við svari hans.

Hæstv. forseti. Það er rétt að óskað var eftir því, ég hygg í síðustu viku, að fá upplýsingar um þetta mál sem hv. þingmaður nefndi. Ég veit ekki til að okkur hafi borist þessar upplýsingar. Ég mun kanna það eftir að þessari umræðu lýkur. Sannarlega mun ég ganga eftir því að þær upplýsingar komi.

Herra forseti. Ég held að nauðsynlegt sé að hér komi fram vegna þessa máls upplýsingar sem ég hef fengið eftir að þessi beiðni kom fram í fjárlaganefnd. Þær gætu hugsanlega verið skýring á því að þessar upplýsingar hafa ekki borist. Samkvæmt ósk hv. þingmanns Jóhönnu Sigurðardóttur fór forsætisnefnd þingsins fram á það við Ríkisendurskoðun fyrir líklega um það bil einu og hálfu ári síðan að þetta mál yrði kannað í heild sinni, gerð nákvæm úttekt á því og unnin skýrsla um hvað þarna hefði raunverulega gerst, hvernig að þessu var staðið og hvað þarna væri í gangi. Miðað við þær upplýsingar sem ég hef nú má búast við því að Ríkisendurskoðun, sem er búin að vinna að þessu núna um nokkurt skeið, skili niðurstöðu um þetta mál núna á vordögum. Það væri gott ef við fengjum minnisblaðið og rétt hjá hv. þingmanni að ganga eftir því. En ég held að það sé rétt að hinkra kannski með meiri ræðuhöld um málið þar til skýrsla Ríkisendurskoðunar liggur fyrir því hún verður mjög til bóta og vonandi læra menn eitthvað af henni. En því miður finnast fleiri dæmi um að viðlíka kerfi hafa blásið mjög út í fjárhagslegu tilliti og á stundum ekki einu sinni gert það gagn sem til var ætlast þrátt fyrir það.

Virðulegi forseti. Vegna þess sem hv. þingmaður sagði ætla ég ekki að hafa fleiri orð um málið.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um öflun sönnunargagna vegna ætlaðra brota á hugverkaréttindum. Meginefni frumvarpsins snýr að því að heimilt verði að afla sönnunargagna með leit að undangengnum dómsúrskurði hjá þeim sem grunur leikur á að hafi brotið gegn tilteknum hugverkaréttindum. Frumvarpið tekur mið af þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum sem Ísland hefur gengist undir til að tryggja vernd hugverkaréttinda, einkum með aðild að TRIPS-samningnum svokallaða sem er viðauki við samning um Alþjóðaviðskiptastofnunina og lýtur að vernd hugverkaréttinda í viðskiptum. Nokkur vafi hefur leikið á því hvort íslensk löggjöf fullnægi tilteknum ákvæðum samningsins og hefur hliðstæðri löggjöf á Norðurlöndum verið breytt þannig að mælt er sérstaklega fyrir um úrræði til öflunar sönnunargagna vegna brota á hugverkaréttindum. Við mat á því hvort þörf sé á sérstöku úrræði fyrir rétthafa hugverkaréttinda til að afla sönnunargagna vegna ætlaðra brota gegn hugverkaréttindum verður að líta til þess að oft er unnt að eyða eða koma undan sönnunargögnum um brotið á svipstundu. Stendur rétthafi þannig gjarnan höllum fæti gagnvart þeim sem brotið hefur gegn réttindum hans og valdið honum tjóni. Þykir því rétt að löggjöf sé hagað þannig að gætt sé að sérstöku eðli þessara mála svo komið verði í veg fyrir að rétthafi verði fyrir réttarspjöllum. Með frumvarpi því sem nú liggur fyrir er lagt til að heimilt verði að afla sönnunargagna ef sá sem telur sig rétthafa þeirra hugverkaréttinda sem talin eru upp í frumvarpinu gerir sennilegt að brotið hafi verið gegn þeim rétti. Þarf gerðarbeiðandi þannig að sýna fram á ákveðnar líkur fyrir því að brot hafi verið framið en ekki er gerð krafa um að hann færi fram örugga sönnun fyrir brotinu. Gert er ráð fyrir að málsmeðferð hefjist á því að gerðarbeiðandi sendi beiðni um öflun sönnunargagna til héraðsdóms og er meginreglan sú að héraðsdómari tilkynni málsaðilum stað og stund þinghalds. Lagt er til að heimilt verði að víkja frá skyldum til að tilkynna gerðarþola um þingfestingu málsins ef hætta leikur á að sönnunargögnum verði komið undan, þeim eytt eða breytt eða ef dráttur vegna tilkynningar getur valdið réttarspjöllum fyrir gerðarbeiðanda. Með hliðsjón af því hve oft er, eins og áður segir, á svipstundu unnt að eyða eða koma undan sönnunargögnum um ætlað brot gegn hugverkaréttindum má gera ráð fyrir að þessari heimild verði beitt í allnokkrum mæli. Til að tryggja hagsmuni gerðarþola í slíkum tilvikum er lagt til að honum verði heimilt að krefjast endurupptöku málsins fyrir héraðsdómi innan tiltekins frests og skal sýslumaður ekki afhenda gerðarbeiðanda sönnunargögn fyrr en að liðnum þeim fresti. Fallist héraðsdómur á beiðni um heimild til að afla sönnunargagna er gert ráð fyrir að gerðarbeiðandi sendi úrskurðinn til sýslumanns sem framkvæmir í kjölfarið leit hjá gerðarþola. Að því marki sem nauðsynlegt er til að tryggja sönnun á ætluðu broti er gert ráð fyrir að sýslumaður geti lagt hald á hluti eða skjöl, tekið myndir og afritað gögn. Gert er ráð fyrir að gerðarbeiðandi höfði mál á hendur gerðarþola á grundvelli þeirra sönnunargagna sem aflað hefur verið eftir ákvæðum frumvarpsins innan fjögurra vikna en ella skal hann skila sönnunargögnum. Lagt er til að gerðarþoli eigi rétt á skaðabótum vegna aðgerða á grundvelli frumvarpsins hafi ekki verið leitt í ljós að brotið hafi verið gegn þeim hugverkaréttindum sem frumvarpið tekur til og er um hlutlæga bótaábyrgð að ræða. Herra forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umræðu.

Herra forseti. Hér er verið að ræða mikilvægt mál, frumvarp ríkisstjórnarinnar til laga um öflun sönnunargagna vegna ætlaðra brota á hugverkaréttindum. Þetta er efnismikið frumvarp og þarna er komið inn á afar spennandi mál, svo sem höfundarétt, hönnunarrétt og vörumerkjarétt, félagamerkjarétt, einkaleyfarétt, yrkisrétt og síðast en ekki síst vernd svæðislýsinga smárása í hálfleiðurum. Þetta hljómar afskaplega spennandi. Hins vegar snertir þetta sem við erum að fjalla hér um grundvallaratriði og það þarf að skoða þetta mál afskaplega vel, að mínu mati, í allsherjarnefnd. Nú við 1. umræðu langar mig að tæpa á nokkrum atriðum. Eins og kemur fram í frumvarpinu eru hugverkaréttindi samheiti þeirra eignarréttinda sem varða fyrst og fremst andleg sköpunarverk af einhverju tagi og brot gegn hugverkaréttindum felst í að einhver hagnýti sér vernduð hugverk heimildalaust. Eins og stendur í greinargerðinni eru algengustu brot gegn hugverkaréttindum ólögmætar eftirgerðir eða fjölfaldanir af tónlist, kvikmyndum og hugbúnaði. Þá má nefna ólögmætar merkingar á fatnaði og lyfjum með vernduðum vörumerkjum eða það sem einnig er oft nefnt eftirlíkingar. Brot gegn ákvæðum sérlaga á sviði hugverkaréttar geta varðað refsingum eða skaðabótum. Er þá venjulega miðað við að þeim sem gerst hefur brotlegur gegn hugverkarétti verði gert að greiða bætur fyrir það tjón sem hlýst af og eftir atvikum endurgjald fyrir hagnýtingu þessara réttinda. Þá getur verið unnt að vernda hugverkarétt með lögbanni í samræmi við ákvæði laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Með frumvarpinu er, eins og hæstv. ráðherra gat réttilega um, verið að leggja til að heimilt verði að afla sönnunargagna með leit hjá þeim sem grunur leikur á að hafi brotið gegn þeim tilteknu hugverkaréttindum sem ég minntist hér áðan á. Ef við skoðum aðeins lengra inn í frumvarpið þá sjáum við að lagt er til að leit geti farið fram hjá þeim sem grunur leikur á að hafi brotið gegn tilteknum hugverkaréttindum og er þannig vikið frá grundvallarreglunni um friðhelgi einkalífs og heimilis. Við þurfum að skoða þetta afskaplega vel í allsherjarnefndinni, bæði 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, en sá sáttmáli hefur lagagildi hér á landi. Ákveðin skilyrði í lögum þarf að uppfylla ef menn ætla að ganga á friðhelgi einkalífs, m.a. þarf þar dómsúrskurður að vera fyrir hendi. Við þurfum að ræða vel, að mínu mati, við fulltrúa frá Persónuvernd og Lögmannafélaginu og fleiri sérfræðinga hvað varðar persónuverndina. Við þurfum að skoða hvort þetta frumvarp sé hugsanlega að ganga of langt að einhverju leyti. Ég ætla ekki að fullyrða það hér en við þurfum að skoða það vel. Það kemur fram hjá frumvarpshöfundum að frumvarpið taki mið af þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands. En annars staðar kemur fram að ekki sé skylda að innleiða tilskipun Evrópusambandsins á þessu sviði í gegnum EES-samninginn. Þetta varð víst niðurstaða fastanefndar EFTA-ríkjanna. Eins og ég skil þetta þá er ekki skylda samkvæmt Evrópuréttinum að innleiða þessa tilskipun. Hins vegar hefur Ísland fullgilt svokallaðan TRIPS-samning og hann fylgir með í frumvarpinu sem er afskaplega ánægjulegt og er mjög upplýsandi að fá þann samning með í frumvarpinu. Hins vegar má spyrja hvort þetta frumvarp gangi að sumu leyti lengra en fyrrgreindur TRIPS-samningur. Því væri fróðlegt að vita frá hæstv. dómsmálaráðherra hvort hér sé gengið lengra en í þessum alþjóðasamningi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar sem Ísland hefur fullgilt. Það er einnig fróðlegt að vita í hvaða megindráttum þetta frumvarp er frábrugðið ESB-tilskipuninni sem okkur ber ekki skylda að innleiða samkvæmt niðurstöðu EFTA-nefndarinnar. Er hér gengið lengra en þörf krefur? Er gengið lengra en aðrar þjóðir hafa gert? Það væri fróðlegt að vita það ef hæstv. dómsmálaráðherra hefur það á takteinunum. Við sjáum að dómsmálaráðuneytið fór þess á leit árið 1998 að réttarfarsnefnd kannaði hvort nauðsynlegt væri að breyta lögum til að Ísland fullnægði þjóðréttarlegum skuldbindingum samkvæmt TRIPS-samningnum. Réttarfarsnefnd komst að þeirri niðurstöðu að til greina kæmi að styrkja þau úrræði sem rétthafi eigenda hugverkaréttinda hefði í íslenskri löggjöf. Réttarfarsnefnd segir einnig að til séu gögn sem benda til að brotatíðni sé há í þessum málaflokki og þau réttarfarsúrræði sem eru fyrir hendi séu ekki nægjanlega virk. Það er stundum sagt í þessu samhengi að maðurinn sé að tapa fimm styrjöldum og það er stríðið um fíkniefni, vopn, mansal, peningaþvætti og síðan og ekki síst stríðið um höfundarétt og hugverkaréttindi. Og þetta frumvarp lýtur að því að reyna að ná betri tökum á því síðastnefnda. Rökin fyrir að hafa sérstök úrræði, eins og þetta frumvarp opnar á, má finna víða í frumvarpinu. Á bls. 11 þar sem verið er að rökstyðja það segir, með leyfi forseta: „Við mat á því hvort þörf sé á sérstöku úrræði fyrir rétthafa hugverkaréttinda til að afla sönnunargagna vegna ætlaðra brota gegn slíkum réttindum er einnig til þess að líta að oft er unnt á svipstundu að eyða eða koma undan sönnunargögnum um brotið. Á það sérstaklega við um hugbúnað fyrir tölvur og önnur gögn sem vistuð eru rafrænt. Þannig stendur rétthafi gjarnan höllum fæti gagnvart þeim sem brotið hefur gegn réttindum hans og valdið honum tjóni. Því er rétt að löggjöfin taki mið af þessu og sé hagað þannig að gætt sé að sérstöku eðli þessara mála svo komið verði í veg fyrir að rétthafi verði fyrir réttarspjöllum sem hætt er við að óbreyttum lögum.“ Þetta þurfum við að sjálfsögðu að skoða mjög vel. Það hefur heyrst í umræðunni að hér sé verið að opna á svokallaða borgaralega húsleit og það má leiða líkur að því að við séum að fara yfir ákveðin mörk hvað það varðar sem eru ekki samanburðarhæf við þau úrræði sem við höfum í opinberu réttarfari. Það er hugsanleg að þetta frumvarp sé of víðtækt. Við sjáum að t.d. í 4. gr., um sannanir, stendur, með leyfi forseta: „Sönnunar verður aflað á stað sem gerðarþoli hefur umráð yfir með athugun á öllum þeim gögnum og tækjum sem haft geta þýðingu við mat á því hvort og í hvaða mæli brotið hafi verið gegn þeim hugverkaréttindum sem getur í 1. gr. Nær könnunin meðal annars til söluvöru, véla og framleiðslutækja, bókhaldsgagna, pöntunarseðla, kynningarefnis, tölvugagna og hugbúnaðar.“ Við sjáum í greinargerðinni með 4. gr. að þar er fjallað um þetta með ítarlegri hætti. Við sjáum einnig að 3. gr. er afskaplega athyglisverð og þá ekki síst 1. mgr. Það er betra að skoða það í greinargerðinni sjálfri, með leyfi forseta: „Nú gerir sá sem telur sig rétthafa hugverkaréttinda er getur í 1. gr. eða sá sem lögum samkvæmt hefur heimild til að hagnýta þau réttindi sennilegt að einhver hafi brotið gegn þeim réttindum ...“ Miðað er við að gerðarbeiðandi geti ekki eingöngu verið rétthafi heldur einnig sá sem hefur heimild til að nýta sér þessi réttindi, svo sem nytjaleyfishafi, samanber ákveðin lög og greinar. Þá er gert ráð fyrir að gerðarbeiðandi geti beint kröfu sinni að hverjum þeim sem nýtur aðildarhæfis, samanber lög um meðferð einkamála. Engar takmarkanir eru gerðar í þeim efnum. Þannig getur gerðarþoli verið einstaklingur, félag, eða stofnun, þar með talið stofnanir ríkis og sveitarfélaga. Við höfum heyrt þær raddir að hér sé verið að opna á einhvers konar borgaralega húsleit. En það er fróðlegt að vita hvort okkar þjóðréttarlegu skuldbindingar gera það að verkum að við þurfum að fara þessa leið og hvort við séum að ganga lengra en aðrar þjóðir. Það væri fróðlegt ef hæstv. ráðherra gæti upplýst okkur um það hérna við 1. umræðu. En að lokum langar mig að minnast á 2. mgr. 6. gr. sem er athyglisverð fyrir margra hluta sakir. Þar stendur, með leyfi forseta: „Nú leikur hætta á að sönnunargögnum verði komið undan, þeim eytt eða breytt eða að dráttur vegna tilkynningar geti valdið réttarspjöllum og er þá heimilt eftir rökstuddri beiðni gerðarbeiðanda að víkja frá skyldu skv. 1. mgr. til að tilkynna gerðarþola um þinghaldið.“ Hér er verið að opna á frávik frá meginreglum, að viðkomandi viti um þinghald sem snertir hagsmuni hans og beint er gegn honum. Mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort þetta sé t.d. í ESB-tilskipuninni. Í greinargerðinni er vísað í að þetta sé hluti af TRIPS-samningnum en það er fróðlegt að vita hvort Evrópuþjóðirnar ganga svona langt. En í greinargerðinni stendur um þessa grein að í 2. mgr. sé að finna heimild til að víkja frá skyldum til að tilkynna gerðardómi um þingfestingu málsins. Þetta er alveg nýtt að mínu mati og talsvert langt er gengið varðandi þá meginreglu að viðkomandi einstaklingur viti að verið sé að þingfesta mál sem varðar hagsmuni hans. En í greinargerðinni stendur, með leyfi forseta: „Verður það gert eftir rökstuddri beiðni gerðarbeiðanda ef hætta leikur á að sönnunargögnum verði komið undan, þeim eytt eða breytt eða dráttur vegna tilkynningar geti valdið réttarspjöllum fyrir gerðarbeiðanda.“ En aðeins fyrir neðan stendur: „Með hliðsjón af því að oft er unnt á svipstundu að eyða eða koma undan sönnunargögnum um ætlað brot gegn hugverkaréttindum má gera ráð fyrir að þessari heimild verði beitt í allnokkrum mæli.“ Hér er hæstv. dómsmálaráðherra að segja að þessari heimild verði beitt í allnokkrum mæli og hann mun hugsanlega segja, eðli málsins samkvæmt, að hér sé á ferðinni hugsanlegt brot sem auðvelt er að afmá eða eyða. En við þurfum auðvitað alltaf í svona málum að gæta okkur á hvort við séum að virða meðalhófsregluna. Hvort við séum að ganga of langt. Hvort hægt sé að ná fram sömu markmiðum með vægari leiðum. En þetta og margt annað í þessu frumvarpi munum við að sjálfsögðu skoða í hv. allsherjarnefnd og fá á okkar fund þá gesti sem við teljum nauðsynlegt. Þetta er mikilvægt málefni að mínu mati. Þetta snertir hagsmuni margra. Þetta getur snert almenning í heild sinni hvað varðar þessi nýju úrræði, m.a. í 3., 4. og 6. gr., og þetta þurfum við að skoða í rólegheitum sem fyrst að mínu mati.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans og spurningar. Ég vil vekja athygli á því að hér er um að ræða frumvarp sem samið er af nefnd sem ég skipaði og í áttu sæti Benedikt Bogason, dómstjóri og lektor við lagadeild Háskóla Íslands, Borghildur Erlingsdóttir, lögfræðingur frá Einkaleyfastofu, sem var tilnefnd af iðnaðar- og viðskiptaráðuneyti, og Jón Vilberg Guðjónsson, lögfræðingur hjá menntamálaráðuneyti, tilnefndur af því ráðuneyti. Ritari nefndarinnar var Ásgerður Ragnarsdóttir, lögfræðingur í dóms- og kirkjumálaráðuneyti. Hv. þingmaður hélt því fram að þetta frumvarp gengi lengra en skylt væri samkvæmt þjóðréttarlegum skuldbindingum. Ég átta mig nú ekki almennilega á því hvernig þingmaðurinn kemst að þeirri niðurstöðu miðað við efni frumvarpsins og það sem segir í greinargerðinni. En það er alveg rétt að það er ekki EES-skuldbinding að flytja frumvarp af þessum toga og frumvarpið byggist að verulegu leyti á skuldbindingum okkar og að öllu leyti samkvæmt svokölluðum TRIPS-samningi og er flutt til að fullnægja þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum sem við gengumst undir með þeim samningi. Og eins og segir hér í greinargerðinni, á bls. 11, með leyfi hæstv. forseta: „Að virtu því sem hér hefur verið rakið skortir nokkuð á að fyrir hendi séu nægjanlega trygg og skilvirk úrræði fyrir rétthafa hugverkaréttinda til að verja hagsmuni sína og afla sönnunargagna vegna ætlaðra brota gegn slíkum rétti. Því leikur í öllu falli vafi á hvort Ísland fullnægi þeirri þjóðréttarlegu skuldbindingu sem leiðir af b-lið 1. mgr. 50. gr. TRIPS-samningsins um að fyrir hendi séu tafarlausar og skilvirkar ráðstafanir til bráðabirgða til að varðveita sönnunargögn er tengjast meintu broti gegn hugverkaréttindum. Þótt hér verði ekki fullyrt að löggjöfin sé að þessu leyti í ósamræmi við alþjóðasamning sem Ísland hefur gengist undir er ástæða til að taka af allan vafa í þeim efnum. Má í því sambandi nefna að á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar var fjallað um hvort löggjöf Danmerkur og Svíþjóðar, sem var í öllum meginatriðum hliðstæð við gildandi íslensk lög að þessu leyti, fullnægði ákvæðum TRIPS-samningsins. Af þessu tilefni var dönskum lögum breytt með lögum nr. 809/2001 og nýjum kafla 57 a bætt við dönsku réttarfarslögin (Retsplejeloven) en þar er að finna úrræði á einkaréttarlegum grundvelli til að afla sönnunargagna vegna brota gegn hugverkaréttindum. Einnig var lögum breytt í Svíþjóð 1. janúar 1999 á þann veg að mæla fyrir um heimild til öflunar sönnunargagna í ýmsum lögum á sviði hugverkaréttar. Þá tóku gildi 1. maí 2000 sérstök lög um þetta efni í Finnlandi. Loks var gerð viðeigandi breyting á norsku réttarfarslögunum (tvistemålsloven) með lögum nr. 49/2004 til að fullnægja skuldbindingum samkvæmt TRIPS-samningnum.“ Við erum því hér að þessu leyti að feta í fótspor annarra sem hafa gerst aðilar að TRIPS-samningnum og hafa haft svipaða löggjöf og við. Hér er þetta gert í sérstökum lagabálki og er mjög ítarlega og vel unnið og greinargerðin mjög vel úr garði gerð. En það er ekki að ástæðulausu sem þetta er gert. Og ég minni á það sem segir í greinargerðinni á bls. 9 og ég þekkti það vel sem menntamálaráðherra á þeim tíma, og þar segir: „Þess má þó geta að ríkisendurskoðanda var falið í tilefni af samkomulagi ríkisstjórnarinnar og Microsoft-tölvufyrirtækisins frá 20. janúar 1999 að kanna lögmæti hugbúnaðar hjá ríkisaðilum. Í skýrslu embættisins frá desember 1999 kom fram að 59% alls hugbúnaðar sem könnunin tók til reyndist verða ólögmætur eða að lögmæti hans var óþekkt.“ Þetta er mjög alvarleg staðreynd og það er þetta sem við erum að takast á við með þessu frumvarpi að hér séu fyrir hendi nauðsynleg úrræði til þess að unnt sé að bregðast við málum sem þessum. Og í raun og veru tel ég að þetta sé ákveðinn blettur á íslenska upplýsingasamfélaginu að staðið sé að málum eins og kom fram í þessari athugun Ríkisendurskoðunar. Það er eina ítarlega rannsóknin sem hefur verið gerð á þessu sviði og hún náði til ríkisaðila, eins og sagt er, og hefði mátt ætla að þeir aðilar mundu gæta sín betur en aðrir jafnvel í þessu efni. Hv. þingmaður vék að því sem segir í 2. mgr. 6. gr., og nefndi réttilega að þar er um óvenjulega heimild að ræða. En hann lét þess ekki getið að þetta er ekki einstæð heimild. Því eins og segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Í 3. mgr. 21. gr. laga um aðför, nr. 90/1989, er að finna hliðstæða heimild af sambærilegu tilefni til að víkja frá skyldu til að tilkynna gerðarþola um hvenær aðför hjá honum muni byrja.“ Þannig að við erum ekki hér í þessu frumvarpi að búa til neina nýja réttarreglu. Hins vegar erum við að taka upp svipaða aðferð við rannsókn þessara mála eða athugun á þessu eins og höfð er uppi þegar um aðför er að ræða. Þannig að það er ástæða til að vekja athygli þingmanna á þessu. En ég tek undir með hv. þingmanni, það er mjög æskilegt að allsherjarnefnd fari rækilega yfir þetta. Ráðuneytið sendi þetta mál ekki til umsagnar. Ég ákvað að taka það beint frá nefndinni sem samdi frumvarpið og leggja það fram hér á Alþingi og hafa umræður um það hér í trausti þess og vitneskju þess að allsherjarnefnd leggur sig mjög fram um nákvæma yfirferð á öllum frumvörpum sem fyrir hana koma, ekki síst þegar um nýmæli er að ræða eins og þetta. Þannig að ég legg traust mitt á að í allsherjarnefnd ræði menn þetta við sérfróða aðila aðra en þá sem komu að gerð frumvarpsins og síðan megi takast samkomulag um að gera þetta sem best úr garði þannig að við höfum þau tæki hér á landi eins og annars staðar til að þvo þann blett af okkur að hér sé með ólögmætum hætti verið að nota of mikið af hugverkum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir greinargóð svör. Mig langar aðeins að bæta við einni spurningu: Hvernig verður meðferð þeirra upplýsinga háttað sem t.d. lúta að annarri refsiverðri háttsemi sem kemst á yfirborðið við slíka leit? Við sjáum að sagt er í 3. mgr. 4. gr., með leyfi forseta: „Sönnunar verður ekki aflað með gögnum sem hafa að geyma upplýsingar sem óheimilt væri að gefa vitnaskýrslu um í einkamáli fyrir dómi.“ Mig langar aðeins að átta mig á því í ljósi þess að slík leit getur verið víðtæk og náð til ýmissa gagna og tækja viðkomandi einstaklings. Hvernig verður meðferð og framhald málsins komi þar til t.d. einhverjar upplýsingar sem lúta ekki beint að hagsmunum gerðarbeiðanda, heldur t.d. öðrum hagsmunum og þá jafnvel refsiverðum atriðum? Hvað ef eitthvað meira kemur í ljós við leitina heldur en lýtur einmitt að hagsmunum gerðarbeiðanda? Fer það þá hefðbundinn farveg til lögreglunnar eða er einhver takmörkun á notkun slíkra upplýsinga að mati hæstv. dómsmálaráðherra?

Herra forseti. Ég ætla ekki að fullyrða mikið um þennan þátt. Þetta er að sjálfsögðu atriði sem hlýtur að koma til skoðunar. Ef menn eru að gera rannsókn að þessu leyti og komast síðan að því að grunur sé um einhverja aðra refsiverða háttsemi, þá eru þessi lög ekki þannig úr garði gerð að þau heimili mönnum sérstakar aðgerðir í því skyni, heldur hlýtur það að fara eftir þeirri kæruleið sem menn hafa þegar leita þarf til lögreglu vegna þeirra brota sem menn telja sig hafa grunsemdir um. Ég túlka það sem við erum að fjalla um því þröngt, enda er þetta eins og lögin heita: Öflun sönnunargagna vegna ætlaðra brota á hugverkaréttindum. Menn verða að túlka lögin í samræmi við það sem segir í lögunum og í 1. gr. segir: „Samkvæmt því sem mælt er fyrir um í lögum þessum verður sönnunargagna aflað vegna ætlaðra brota gegn eftirfarandi hugverkaréttindum.“ Verið er að skilgreina þarna sérstakan andlagsflokk. Það gildir náttúrlega það sama í þessu efni og jafnan þegar menn eru að kanna eitthvað. Ef þeir sjá eitthvað sem þeir telja refsivert samkvæmt öðrum lögum er eðlilegt að gera viðvart um það. En þeir hafa í sjálfu sér engar sjálfstæðar heimildir til að ganga lengra í því efni en þessi lög heimila.

Herra forseti. Frumvarp það sem ég mæli fyrir er flutt á grundvelli samþykktar kirkjuþings í október sl. sem beindi tilmælum til mín að flytja þetta frumvarp til laga um breyting á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Þegar frumvarp um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar var til umræðu á Alþingi sem varð síðar að lögum nr. 78/1997, þjóðkirkjulögunum, var lagasetningunni hagað með þeim hætti að um væri að ræða rammalöggjöf sem setti þjóðkirkjunni ytri mörk sem hún gæti síðan unnið út frá sjálf og skipað sínum innri málum og sett innri reglur, m.a. með setningu starfsreglna frá kirkjuþingi. Ég tel að löggjöfin frá 1997 hafi reynst vel en eins og jafnan er má alltaf gera betur og það hefur verið gert af hálfu kirkjunnar. Kirkjuþing kaus árið 2004 nefnd sem var falið að fara yfir prófastsdæmaskipan landsins en biskupafundur hafði þá lagt til víðtækar breytingar á henni. Nefndinni var einnig falið að skoða núgildandi fyrirkomulag kosninga til kirkjuþings. Nefndin kynnti tillögurnar almennri kynningu um allt land og aflaði umsagnar héraðsfunda, og skilaði síðan biskupafundur og kirkjuráð áliti sínu. Nefndin taldi að 21. gr. laganna um kjördæmaskipan til kirkjuþings væri of þröng. Þar eru kjördæmin njörvuð niður í níu tiltekin kjördæmi og taldi nefndin að þetta ákvæði stæði í vegi fyrir að hægt væri að gera nauðsynlegar breytingar á skipan prófastsdæma. Með frumvarpi því sem ég flyt nú er einkum ætlað að losa um þetta ákvæði þannig að kjördæmaskipan og skipan prófastsdæma geti verið með öðru móti. Ef frumvarpið verður að lögum verður kosið til kirkjuþings samkvæmt hinni nýju skipan á næsta ári en kjörtímabil þingsins er fjögur ár. Kirkjuþing og yfirstjórn kirkjunnar telja mjög brýnt að hún geti gert breytingar á starfsreglum um kirkjuþing og kjör þingsins. Þá er það einnig skoðun þjóðkirkjunnar að hún fái sjálf að ráða fjölda kirkjuþingsfulltrúa, m.a. í því skyni að geta jafnað vægi kjördæma. Áfram gildir þó að leikmenn skuli vera fleiri en vígðir. Í dag eru 12 leikmenn á kirkjuþingi en prestar eru níu. Í stað orðsins „prestar“ er lagt til að komi orðið vígðir en það hugtak nær einnig yfir aðra vígða menn er starfa innan þjóðkirkjunnar svo sem djákna. Þá telur þjóðkirkjan ekki rétt að hafa niðurnjörvað í lagatexta hvernig umdæmaskipting vígslubiskupsembættanna, stiftanna, skuli vera og vill geta breytt þeim umdæmamörkum ef hún sér ástæðu til. Með hliðsjón af tillögum kirkjuþings flyt ég þetta frumvarp og mælist til að Alþingi taki það til umræðu og síðan meðferðar í nefnd. Ég nefndi áðan að kosið væri til kirkjuþings á næsta ári. Ef frumvarpið nær ekki fram að ganga á því þingi sem nú situr frestast framkvæmdin um fjögur ár því þá yrði kjörið til kirkjuþings samkvæmt þeirri skipan sem gildir að óbreyttum lögum. En verði frumvarpið að lögum má ætla að aukakirkjuþing verði kallað saman svo unnt verði að ganga frá nýjum starfsreglum um kirkjuþingskjör. Ég segi hið sama um þetta frumvarp og það sem ég flutti áður að af hálfu ráðuneytisins hefur ekki verið leitað umsagnar um það eða skoðun annarra en þess sem lagði það fyrir ráðuneytið að flytja þetta mál á Alþingi. Ég legg því til að hv. allsherjarnefnd skoði málið í því ljósi og legg til að frumvarpinu verði vísað til hennar að lokinni umræðu.

Herra forseti. Ég ætla að vera stuttorður um þetta litla frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra. Eins og hæstv. dómsmálaráðherra sagði er m.a. lagt til að kirkjuþing hafi vald til að skipa kjördæmum með sama hætti og sóknum, prestaköllum, prófastsdæmum og einnig að ákveða fjölda kirkjuþingsmanna. Ég styð heils hugar að þjóðkirkjan sé sem mest sjálfstæð í störfum sínum. Mér finnst alveg sjálfsagt að verða við þeim óskum sem hér er verið að gera, t.d. að kirkjuþing sjálft geti ákvarðað skipan umdæma vígslubiskupa. Sá þingmaður sem hér stendur vill meira að segja auka sjálfstæði þjóðkirkjunnar það mikið að hann vill sjá fullan aðskilnað milli ríkis og kirkju. Það er kannski umræða sem við tökum síðar. En við þurfum einhvern tímann að taka þá umræðu. Ég sé að í 2. gr. frumvarpsins er vikið að því að á kirkjuþingi skuli leikmenn vera fleiri en vígðir. Í athugasemdum við frumvarpið er talað um að rétt þyki að ganga ekki lengra en svo að áskilja áfram í lögum að leikmenn verði í meiri hluta á kirkjuþingi eins og nú er. Mig langar þá að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Af hverju er ekki gengið lengra í ljósi þeirrar hugmyndafræði þjóðkirkjulaga sem komið er inn á í frumvarpinu sjálfu, að kirkjan hafi sem mest sjálfræði um eigin mál? Væri þetta ekki alveg kjörið fyrir kirkjuna sjálfa, kirkjuþing, að taka ákvörðun um hvort leikmenn skuli vera fleiri vígðir eða ekki? En það getur vel verið að kirkjan vilji hafa þetta með þessum hætti. Því er ástæða til að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Af hverju er ekki gengið lengra hvað þetta varðar? Við sjáum einnig í 3. gr. að ætlast er til að frumvarpið verði að lögum 1. janúar 2006. Það er augljóslega ætlast af okkur í allsherjarnefnd að hafa hraðar hendur í ljósi þess að aðeins fimm þingfundadagar eru eftir. En á meðan þetta mál þarf ekki að fara til umsagnar ætti það af okkar hálfu alveg að vera hægt.

Herra forseti. Það frumvarp sem hæstv. dóms- og kirkjumálaráðherra hefur mælt fyrir um breyting á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar er svo sem ekki mikið að vexti. En ég vil þó árétta og halda til haga sjónarmiðum varðandi skipan mála hjá þjóðkirkjunni. Ég er þeirrar skoðunar að mjög mikilvægt sé að þjóðkirkjan, sem er ríkiskirkja, haldi um og sé þáttur í grunnmenningarstarfi þjóðarinnar og hún hefur verið það um aldir. Skipan prestakalla, prófastsdæma og biskupsumdæma hefur verið hluti af íslenskri þjóðskipan um aldir og þess vegna er alveg ástæða til að gera ekki meiri breytingar á þeirri skipan en nauðsynlegt er til að starfsemi þjóðkirkjunnar geti aðlagast og fylgt nýjum og breyttum tímum. Og að öðru leyti að hafa í huga hina miklu og sterku menningarskyldur sem þjóðkirkjan hefur í íslensku samfélagi. 1. gr. lýtur að 18. gr. laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Gert er ráð fyrir að hún verði felld burt eins og hún er nú. Hún er núna í þremur undirliðum. 18. gr. í núgildandi lögum sem gert er ráð fyrir að falli brott, hljóðar svo, hæstv. forseti: „Umdæmi vígslubiskups í Skálholti nær yfir Múla-, Austfjarða-, Skaftafells-, Rangárvalla-, Árness-, Kjalarness-, Reykjavíkur-, Borgarfjarðar-, Snæfellsness- og Dala-, Barðastrandar- og Ísafjarðarprófastsdæmi. Umdæmi vígslubiskups á Hólum nær yfir Húnavatns-, Skagafjarðar-, Eyjafjarðar- og Þingeyjarprófastsdæmi. Kirkjuþing getur ákveðið aðra skipan vígslubiskupsumdæma. Öðlast hin nýja skipan þá fyrst gildi er tvö kirkjuþing hafa samþykkt slíka tillögu óbreytta.“ Í upphafi greinarinnar er kveðið á um hin fornu skipan biskupsstólanna á sínum tíma, Hólabiskupsdæmis og Skálholtsbiskupsdæmis. En síðan er ákvæði um að kirkjuþing geti ákveðið aðra skipan eins og reyndar raunin er orðin á að t.d. Hólabiskupsdæmi tekur nú yfir stærra svæði, tekur yfir hluta af Múlaprófastsdæmi og líklega Norður-Múlasýslu, eða gamla Austurland. Kirkjuþing hefur nú þegar heimild til að breyta þessu. Ég sé því ekki að kveða þurfi neitt nánar á um það í umræddri grein. Mér finnst 1. gr. í hinu nýja frumvarpi óþörf, þ.e. að fella eigi alla þessa þætti niður, en hún hljóðar svo: „Kirkjuþing ákveður skipan umdæma vígslubiskupa.“ Mér finnst 1. gr. óþörf. Allar þessar heimildir eru í núverandi grein til að kirkjuþing geti hnikað þar til en haldið til haga hinni fornu skipan biskupsdæma sem mér finnst alveg vera réttmætt. Þess vegna finnst mér þessi 1. gr. bara algerlega óþörf og snertir ekkert sjálfstæði kirkjunnar á nokkurn hátt miðað við þau lög sem núna eru fyrir hendi. Þá er það 2. gr. þar sem gert er ráð fyrir að fella niður þrjár undirgreinar í 21. gr., þ.e. um að skipa landinu í kjördæmi til að kjósa til kirkjuþings. Það má í sjálfu sér segja að þau atriði megi skoða á hverjum tíma en ég vil þó vara við einu í þessari umræðu og það er sú tilhneiging að fækka hratt sóknarprestum í dreifbýli. Sú heimild sem hér er verið að taka inn er í rauninni að létta undir það ferli að fækka sóknarprestum í dreifbýli. Sóknarprestar eru mjög mikilvægir í allri samfélagsþjónustu í hinum dreifðu byggðum. Ekki er nú hin almenna félagsþjónusta of mikil þar og sóknarprestar gegna þar mjög margþættu og mikilvægu hlutverki ekki hvað síst en einnig í þéttbýlinu. En ég vil draga sérstaklega fram mikilvægi þeirra einmitt í hinum stóru og dreifðu byggðum. Þar gegna þeir afar mikilvægu samfélagshlutverki, menningarhutverki, fyrir utan trúarhlutverk sitt og að rækta kristindóminn, en ég vil alveg eins og ekkert síður draga hin verkefnin fram. Verum minnug þess t.d. þegar sjávarþorpið Bíldudalur á Vestfjörðum stóð frammi fyrir þrengingum í atvinnulífinu, sem það reyndar stendur enn frammi fyrir. Þar voru lokanir fyrirtækja og uppsagnir á fólki í stórum stíl og byggðarlagið átti í miklum erfiðleikum. Samtímis var verið að leggja niður prestakallið þar. Nánast allir íbúar sendu áskorun til kirkjuyfirvalda um að fresta því og gera það ekki þá vegna þess að þá var einmitt hvað mest þörf á að sóknarprestur væri til staðar og veitti þann stuðning sem hann ætti í samfélagslegu tilliti við byggðarlagið. Því miður var það að engu haft. Ég vil láta það koma fram að hlutverk presta, hlutverk þjóðkirkjunnar hvort sem er í þéttbýli eða dreifbýli, er mjög mikilvægt hvað varðar samfélagslega þætti og menningarlega arfleifð sem við bæði erum að varðveita og líka að gera sýnilega, halda fram, rækta o.s.frv. Og þó að færa megi rök fyrir því að vægi starfsemi þjóðkirkjunnar eins og annarra eigi að færast allt inn þar sem þéttbýlið er mest og fjöldinn eigi að ráða þar ferð, þá vil ég líka draga fram þetta vægi sem ég nefndi, mikilvægi þjóðkirkjunnar og prestanna úti um hinar dreifðu byggðir í samfélagslegu og menningarlegu tilliti. Ég vil að farið sé varlega í að veikja stöðu dreifbýlisins og prestanna í dreifbýlinu með því að ýta undir möguleika eða létta undir það ferli að fækka þeim. Ég tel að skoða eigi þessar breytingar með varúð. Þjóðkirkjan er ein af elstu stofnunum þjóðfélags okkar og fara á varlega í að breyta skipan hennar.

Herra forseti. Ég er alveg sammála síðasta ræðumanni um að fara eigi varlega þegar verið er að skipa málum þjóðkirkjunnar. Ég tel að í þessu frumvarpi felist ekkert um að sóknarprestum eigi eftir að fækka, það leiði ekki af neinu því sem hér er verið að ákveða. Hér er verið að ákveða að taka út þá skiptingu á kjördæmum kirkjuþings sem miðuð er við prófastsdæmi. Ekki er neitt fjallað um sóknarpresta eða fjölda þeirra í þessu frumvarpi. Ég hef heldur ekki orðið var við það hjá kirkjunni að hún gangi þannig fram til verks að hún átti sig ekki á skyldum sínum við hinar dreifðu byggðir og nauðsyn þess að halda þar uppi þjónustu. Mér finnst hins vegar meginsjónarmiðið í þessu frumvarpi vera það sem kom fram í máli hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar að annaðhvort felum við kirkjunni að annast sín mál eða við felum henni það ekki. Hvers vegna skyldum við hér hafa meira vit á því eftir að reynsla hefur fengist á framkvæmd þessara laga síðan 1997 hvort málum skuli skipað eins og þau eru nú í 21. gr. varðandi kirkjuþingið eða á þann veg sem kirkjuþingið sjálft kýs og ætlar að sé betra fyrir starfsemina sem þar fer fram? Síðan eru tengsl á milli 18. gr., sem hv. þm. Jón Bjarnason vék að, og 21. gr. sem verið er að breyta í þessum lögum, eins og segir í athugasemd um 1. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Lagt er til að ákvæði 18. gr. laganna verði einfaldað frá því sem nú er þó efnisbreyting sé lítil. Er það nauðsynlegt vegna samhengis við önnur ákvæði frumvarps þessa. Samkvæmt því verði afnumin upptalning prófastsdæma. Kirkjuþing ákveði skipan vígslubiskupsumdæma eins og verið hefur.“ Það er þetta sem verið er að gera með þessu frumvarpi. Ekki er verið að hrófla neitt við grundvallarstarfsemi þjóðkirkjunnar um landið allt heldur er verið að fjalla um það í frumvarpinu hvernig menn kjósa fulltrúa á kirkjuþing. Ef hv. nefnd getur lokið yfirferð sinni á frumvarpinu á næstu dögum þá er það af hinu góða miðað við gildistökuákvæðið en það er að sjálfsögðu ekki neitt meginatriði í þessu hvort það er 1. janúar eða einhvern tíma síðar á árinu 2006. Aðalatriðið varðandi þær tímasetningar er spurningin um hvort unnt verði að kjósa til næsta kirkjuþings samkvæmt hinum nýju reglum eða ekki. Ég mundi því æskja þess að hv. nefnd hraðaði afgreiðslu málsins með það í huga en ekki endilega með dagsetninguna 1. janúar 2006.

Herra forseti. Þjóðkirkjan er ríkiskirkja, a.m.k. enn, og ég sé enga sérstaka ástæðu til að flýta fyrir þeim breytingum að hún verði það ekki áfram. Þar af leiðandi er mjög eðlilegt að þingmenn hafi skoðun á því hvernig málum hennar er skipað þó að sjálfsögðu sé eðlilegt að hún hafi stærstan rétt á að gera tillögur þar um. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði í ræðu minni að samkvæmt 18. gr. hefur kirkjuþing nú þegar heimild til að ákveða skipan vígslubiskupsembætta sem var breyting frá hinni gömlu skipan Hóla- og Skálholtsbiskupsdæma þannig að í sjálfu sér er ekkert sem rekur á eftir þessu. Þær breytingar sem verið er að leggja til í 21. gr. eru hins vegar vægisbreytingar, þ.e. að kirkjuþingsfulltrúar verði kosnir með öðrum hætti inn. Sá háttur er að breyta kjördæmaskipuninni þannig að vafalaust verði farið meira eftir fólksfjölda varðandi skipan kirkjuþings, verið er að breyta væginu þar. Ég hef vissan skilning á því sjónarmiði en vil líka draga fram hin sjónarmiðin sem vilja oft að mínu viti gleymast eða ekki fá þær áherslur sem eðlilegt er, hvort sem er í þessu máli eða öðru, sem er dreifbýlið með dreifðri byggð og líka með takmarkaðri annarri opinberri þjónustu, félagsþjónustu, menningarþjónustu. Þá horfir maður til þeirra starfa sem ríkið er þegar ábyrgt fyrir úti í hinum dreifðu byggðum og 

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á almennum hegningarlögum. Þar er m.a. lagt til að lögfest verði sérstök refsiþyngingarástæða þegar náin tengsl geranda og brotaþola þykja hafa aukið á grófleika verknaðar, þ.e. þegar um heimilisofbeldi er að ræða. Frumvarpið er liður í aðgerðum dóms- og kirkjumálaráðuneytisins gegn heimilisofbeldi. Ég ákvað fyrir u.þ.b. ári að leggja aukinn þunga á aðgerðir gegn heimilisofbeldi til að bregðast við ábendingum sem mér höfðu borist og þeirri umræðu sem spunnist hafði um þau mál. Einnig lögðu frjáls félagasamtök lóð á vogarskálarnar þegar þau tóku sig saman síðastliðið vor og beindu fjölda tilmæla til stjórnvalda um gerð heildstæðrar aðgerðaáætlunar gegn kynbundnu ofbeldi í kjölfar 16 daga átaks. Tók ég þær tillögur strax til athugunar sem að mínu ráðuneyti sneru. Nú er annað slíkt átak hafið og óska ég aðstandendum þess til hamingju með það um leið og ég óska þeim velgengni í starfi sínu. Í dómsmálaráðuneytinu er þannig nú þegar verið að vinna að hertum aðgerðum gegn heimilisofbeldi og kynferðislegu ofbeldi. Fyrir utan það frumvarp sem ég mæli fyrir nú og kem nánar að á eftir vil ég nefna að ég fól ríkislögreglustjóra að setja verklagsreglur lögreglu um meðferð og skráningu mála er varða heimilisofbeldi. Þær hafa nú verið gefnar út og eru birtar sem fylgiskjal með frumvarpi því sem nú er hér til umræðu. Í þriðja lagi hef ég falið Ragnheiði Bragadóttur prófessor að endurskoða ákvæði almennra hegningarlaga um nauðgun, kynferðisbrot gegn börnum og vændi. Verður frumvarp þess efnis lagt fram síðar í vetur. Í fjórða lagi er löggjöf um vændi og mansal sérstaklega til umræðu í starfshópi skipuðum af dómsmálaráðherra. Í fimmta lagi er til skoðunar í dómsmálaráðuneytinu hvaða lagabreytinga sé þörf vegna fullgildingar nýs Evrópuráðssamnings gegn mansali. Í umræðunni síðasta vetur voru uppi raddir um að gera þyrfti heimilisofbeldi refsivert og setja þyrfti sérstakt ákvæði um það í almenn hegningarlög. Ég hef ávallt lagt á það áherslu að ofbeldi, hvort sem er innan veggja heimilisins eða utan þess, sé refsivert. Ég tel því nauðsynlegt að bent sé á lagaleg úrræði til lausnar vandanum, að lagaleg rök liggi fyrir, að íslensk lagahefð fái að ríkja einmitt í því skyni að gera hin lagalegu úrræði virk. Á þeim grundvelli beindi ég því til refsiréttarnefndar að hún gæfi álit á því hvort setja bæri í almenn hegningarlög refsiákvæði þar sem heimilisofbeldi yrði lýst sem sérstökum refsinæmum verknaði eða hvort áfram skyldi stuðst við hin almennu líkamsmeiðingarákvæði 217. og 218. gr. laganna. Jafnframt fór ég fram á það við nefndina að teldi hún ástæðu til að lýsa sjónarmiðum um önnur atriði þessa máls væri óskað eftir að þau sjónarmið yrðu kynnt. Herra forseti. Á grundvelli álits refsiréttarnefndar legg ég nú þetta frumvarp fram. Í frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að lögfest verði nýtt ákvæði í 70. gr. almennra hegningarlaga þar sem verði að finna refsiþyngingarástæðu þegar náin tengsl geranda og brotaþola þykja hafa aukið á grófleika verknaðar. Um yrði að ræða heimild til að hækka refsingu innan lögmæltra refsimarka viðkomandi refsiákvæðis með sama hætti og nú er gert á grundvelli þeirra heimilda sem koma fram í 1. og 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Telja verður að ákvæði af þessu tagi sé til þess fallið að beina sjónum dómara að nánum tengslum geranda og brotaþola þegar kemur að því að ákvarða refsingu fyrir brot á gildandi refsilögum. Þannig þurfi dómari ávallt að leggja á það mat og rökstyðja í forsendum sínum hvort náin tengsl geranda og brotaþola hafi haft einhver áhrif við ákvörðun refsingar. Í öðru lagi er lagt til að ákvæði 1. mgr. 191. gr. almennra hegningarlaga verði fellt brott en í stað þess komi í hegningarlögin ný grein, 233. gr. b, og telja verður að markmið að baki 1. mgr. 191. gr. almennra hegningarlaga sé einkum að vernda friðhelgi og æru einstaklinga í samskiptum við aðra innan fjölskyldu einstaklingsins. Ljóst er hins vegar að refsivernd ákvæðisins hefur ekki verið virk í réttarframkvæmd frá gildistöku laganna. Með hliðsjón af þeim sjónarmiðum að þörf sé á að vernda einstaklinga betur en áður gegn afbrotum nákominna í skjóli hjónabands og fjölskyldu í rúmri merkingu þess orðs, er í frumvarpinu gerð tillaga um að í stað fyrrnefndrar 1. mgr. 191. gr. komi nýmæli sem hefur það að markmiði að gera þá refsivernd gegn stórfelldum ærumeiðingum þannig að raunhæfara sé að ná þeim refsiréttarlegu og réttarpólitísku markmiðum sem eðlilegt er að leggja til grundvallar í þessu sambandi. Í fylgiskjali með frumvarpinu má, eins og ég hef áður nefnt, finna nýjar verklagsreglur ríkislögreglustjóra um meðferð og skráningu heimilisofbeldismála. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég vil byrja á að fagna því að hreyfing sé komin á þennan málaflokk og að nú standi til að taka aukið tillit til heimilisofbeldis í löggjöf okkar. Að stórum hluta má þakka það hinum frjálsu félagasamtökum sem hafa verið mjög iðin að benda stjórnvöldum á galla í löggjöfinni hvað þetta varðar. Ég held að málflutningur þeirra hafi snert okkur öll og að mörg okkar hér inni hafi látið sannfærast af rökum þeirra um að löggjöfin þurfi að endurspegla betur raunveruleikann sem blasir við. Með frumvarpinu fylgja verklagsreglur ríkislögreglustjóra og ég fagna því að slíkar reglur séu settar. Í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn minni frá 2. nóvember 2003 kom fram að í íslenskri löggjöf sé ekki að finna ákvæði sem skilgreini heimilisofbeldi. Þar er ekki heldur að finna upplýsingar um hvenær beri að flokka háttsemi með þeim hætti. Hugtakið heimilisofbeldi var þar af leiðandi, samkvæmt svari hæstv. ráðherra, ekki notað í gögnum lögreglu, ákæruvalds eða dómstóla sem formleg skilgreining á broti. Í svarinu kom einnig fram að þar sem málum sé svo háttað séu hvorki til fullnægjandi gögn um fjölda tilkynninga til lögreglu um heimilisofbeldi né upplýsingar um lyktir þeirra mála hjá hinu opinbera. Það er vonandi að betri skráning og meðferð heimilisofbeldismála hjá ríkislögreglustjóra bæti úr skorti á upplýsingum sem að mínu mati eru mjög nauðsynlegar fyrir okkur öll. Réttarstaðan er varðar heimilisofbeldi er að mínu mati sérstök þar sem heimilisofbeldi sem hugtak er ekki nefnt í hegningarlögunum og það er hvergi skilgreint. Að mínu mati er heimilisofbeldi, ef svo má segja, týndur brotaflokkur í kerfinu. Núgildandi ákvæði almennra hegningarlaga eru ekki fullnægjandi að því er varðar slíkt ofbeldi. Sá sem verður fyrir heimilisofbeldi þarf oftast að þola ofbeldi af öllu tagi, andlegt, líkamlegt og kynferðislegt, og markar það að nokkru leyti sérstöðu þessara brota. Ég hef talið þörf á lagaákvæði sem nær heildstætt yfir þessi brot þar sem núgildandi ákvæði ná ekki að öllu leyti yfir eðli, umfang og raunverulegar afleiðingar heimilisofbeldis. Vegna þessa flutti ég í fyrra, ásamt nokkrum þingmönnum Samfylkingarinnar, þingsályktunartillögu um að löggjafinn mundi beita sér fyrir að sett yrði lagaákvæði sem tæki á heimilisofbeldi með heildstæðum og fullnægjandi hætti. Þar óskaði ég eftir að Alþingi mundi álykta að fela dómsmálaráðherra að undirbúa í samráði við refsiréttarnefnd framlagningu lagafrumvarps sem hefði það að markmiði að í almennum hegningarlögum verði á skýran hátt tekið á brotum er flokkast undir heimilisofbeldi. Það var mjög ánægjulegt fyrir mig sem stjórnarandstöðuþingmann að viku eftir framlagningu þessarar þingsályktunartillögu fór hæstv. dómsmálaráðherra af stað og bað refsiréttarnefnd að skoða hegningarlögin með það í huga hvort nauðsyn væri á sérstöku lagaákvæði sem tæki á heimilisofbeldi eða hvort bæta mætti núgildandi lagaákvæði. Refsiréttarnefnd skilaði síðan ágætri skýrslu nú í haust og í kjölfarið leggur hæstv. dómsmálaráðherra þetta frumvarp fram. Það er ánægjulegt að hann skuli gera það og ánægjulegt að því leyti að nú verður væntanlega gerður greinarmunur á hefðbundinni líkamsárás, samkvæmt 217. gr. almennra hegningarlaga, sem lýtur að minni háttar líkamsárás, eins og það heitir, og heimilisofbeldi sem dæmt er eftir sömu grein í mörgum tilvikum. Ég hef talið að með sérstöku lagaákvæði um heimilisofbeldi væri komið til móts við þá þekkingu sem nú liggur fyrir um ofbeldi af því tagi. Sömuleiðis væri með því komið til móts við athugasemdir frá 23. maí 2004 frá nefnd Sameinuðu þjóðanna, sem starfar samkvæmt alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, þess efnis að Ísland ætti að taka upp löggjöf um heimilisofbeldi. Heimilisofbeldi er samkvæmt skilgreiningu Samtaka um kvennaathvarf þegar einn fjölskyldumeðlimur kúgar annan í skjóli friðhelgi heimilisins og skjóli tilfinningalegrar, félagslegrar og fjárhagslegrar bindingar. Sá sem ofbeldinu beitir getur, samkvæmt skilgreiningunni, verið maki, fyrrverandi maki, foreldri, barn eða aðrir tengdir þolandanum fjölskylduböndum. En að sjálfsögðu eru til aðrar skilgreiningar á heimilisofbeldi og ég geri mér alveg grein fyrir að það getur verið flókið að skilgreina slíkt ofbeldi í löggjöf, en það er m.a. notað sem röksemd gegn því að farin sé sú leið að setja sérstakt lagaákvæði um það. Það er mikilvægt að gera sér grein fyrir því að heimilisofbeldi gegn maka er í eðli sínu kynbundið og þarf að liggja fyrir skilningur á því hvað heimilisofbeldi er til þess að unnt sé að taka á því með skilvirkum hætti. Þó er ljóst að mínu mati að heimilisofbeldi getur birst í mörgum myndum og gerendurnir geta verið mjög ólíkir, jafnvel uppkomin börn aldraðra foreldra. Í heimilisofbeldismálum sem koma fyrir dómstóla er einna helst dæmt eftir ákvæði 217. og 218. gr. almennra hegningarlaga þar sem mælt er fyrir um refsingar fyrir líkamsmeiðingar. En eins og við vitum öll getur verknaðurinn verið af mjög ólíkum toga. Innan heimilisofbeldis getur verið um að ræða hótanir, nauðung, frelsissviptingu, einangrun, kúgun, líkamsmeiðingar, innbrot, ærumeiðingar, kynferðisbrot, nauðgun o.fl. Ólík ákvæði almennra hegningarlaga geta því tekið til þessara brota án þess að þau nái að öllu leyti yfir verknaðinn. Eins og fyrr segir er 217. og 218. gr. almennra hegningarlaga fyrst og fremst beitt í málum er varða heimilisofbeldi. En áhöld eru um hvort þau ákvæði ein og sér nægi til að taka á því. Þessar greinar virðast helst eiga við um ofbeldisbrot karlmanna gagnvart öðrum körlum sem eiga sér helst stað utan dyra milli tveggja ókunnugra aðila. Það á síður við ofbeldi sem konur og börn verða fyrir sem á sér iðulega stað innan veggja heimilisins og getur falist í langvarandi niðurlægingu og þá jafnvel án sjáanlegra áverka. Í dómaframkvæmd er refsing vegna brota á þessum ákvæðum miðuð við þá aðferð sem beitt er og áverkana sem þolandi hlýtur, svo sem beinbrot. Ákvæði 217. gr. og 218. gr. almennra hegningarlaga gera almenna kröfu um heilsutjón af valdbeitingunni. Jónatan Þórmundsson prófessor segir í bók sinni Afbrot og refsiábyrgð I frá 1999 að þrátt fyrir að 217. gr. sé á mörkunum að vera tjónsbrot (tilteknar afleiðingar áskildar fyrir refsinæmi) og samhverft brot (verknaður refsinæmur án tillits til afleiðinga) þá séu líkamsmeiðingar samkvæmt greininni hugsaðar sem tjónsbrot. En þá eru ákveðnar afleiðingar áskildar fyrir refsinæmið. Í dómaframkvæmd hefur áherslan verið á beina líkamlega áverka og aðferðina við verknaðinn en það á ekki eins vel við þegar kemur að heimilisofbeldi. Refsing samkvæmt 217. gr. almennra hegningarlaga annars vegar og samkvæmt 218. gr. hins vegar er mjög mismunandi. Samkvæmt 217. gr. getur fangelsisdómur verið allt að einu ári en samkvæmt 218. gr. getur dómur orðið allt að 16 ára fangelsi. Eftir því sem líkamlegir áverkar eru meiri eða aðferð hættulegri eru meiri líkur á að háttsemin eigi við 218. gr. hegningarlaga. Heimilisofbeldi getur hins vegar verið mjög alvarlegt án mikilla líkamlegra afleiðinga og án hættulegra aðferða og þá getur legið talsvert lægri refsing fyrir slíkt ofbeldi samkvæmt núgildandi lagaákvæðum. Það er vonandi að þetta frumvarp breyti þessu. Þegar dæmt er fyrir heimilisofbeldi á ekki að skipta öllu máli hvort þolandinn hljóti marbletti eða beinbrot. Líkamlegir áverkar þolandans eru ekki endilega rétt mælistika á alvarleika þessara brota og aðferð gerandans við heimilisofbeldið á ekki að skipta höfuðmáli við mat á alvarleika brotsins. Líta má á heimilisofbeldi sem brot gegn friðhelgi þolandans. Þolandinn er ekki óhultur á eigin heimili og þarf að lifa í stöðugum ótta við að verða fyrir ofbeldi af hálfu maka eða foreldris. Þolandi býr þá í fjötrum ofbeldis og andlegrar kúgunar. Þá er vandamálið yfirleitt falið utanaðkomandi einstaklingum því gerandinn og þolandinn eru tengdir tilfinningaböndum og skömmin af athæfinu leiðir til þess að erfitt getur verið að brjótast undan okinu. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að Svíar hafa tekið þessi mál mjög til skoðunar. Svíar hafa skilgreint sérstakt „kvinnofridsbrot“ sem þýða mætti sem brot gegn friðhelgi kvenna. Í sænsku hegningarlögunum er að finna ákvæði um ofbeldi manns gagnvart maka eða öðrum nákomnum en þar er m.a. fjallað um brot gegn heilsu og lífi, brot gegn friðhelgi og kynferðisbrot en allt eru þetta brot sem þolendur heimilisofbeldis geta orðið fyrir. Sömuleiðis er litið til þess hvort verknaðurinn sé liður í endurtekinni vanvirðingu á friðhelgi manneskjunnar og skaði alvarlega sjálfsmynd hennar. Svíar hafa farið þá leið að nálgast heimilisofbeldi sem hluta af því vandamáli sem ofbeldi á konum almennt er og virðist sem yfirlýsing Sameinuðu þjóðanna um ofbeldi gegn konum hafi verið höfð til hliðsjónar. Leitast er við að vinna gegn og taka á líkamlegu, andlegu og kynferðislegu ofbeldi sem konur verða fyrir sakir kynferðis síns. Undirliggjandi forsenda þess að þetta varð hluti af sænsku hegningarlögunum er áhersla á alvarleika þeirra brota sem beinast gegn maka. Það er einnig rétt að minnast þess að Norðmenn hafa skoðað setningu sérstaks lagaákvæðis um heimilisofbeldi eins og Svíar. Heimilisofbeldi er eitt algengasta mannréttindabrot í heiminum og á sér því miður stað í öllum samfélögum. Heimilisiofbeldi var fyrst skilgreint sem mannréttindabrot á alþjóðavettvangi á mannréttindaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna árið 1993, en á ráðstefnunni voru ríkisstjórnir hvattar til að grípa til aðgerða til að sporna við ofbeldi gegn konum og tekið var fram að ekki megi réttlæta ofbeldið með vísan til siða, menningar eða trúar. Heimilisofbeldi má einfaldlega ekki líðast í skjóli friðhelgi heimilis og einkalífs og er mikilvægt að lögreglan átti sig á því. Löggjafinn þarf að nota öll möguleg úrræði til að ná utan um brot af þessu tagi. Löggjafinn þarf sömuleiðis að fylgja eftir þeirri stórauknu þekkingu sem nú liggur fyrir um þann raunveruleika sem þolendur heimilisofbeldis búa við. Ekki alls fyrir löngu, eða árið 1991, leit rannsóknarlögregla ríkisins þannig á vandamál samfara heimilisofbeldi væru ekki refsiréttarlegs eðlis heldur fremur félagslegs eðlis. Hugtök eins og „stormasöm sambúð“ heyrast þó enn þegar átt er við heimilisofbeldi, samanber nýlegan dóm Héraðsdóms Reykjaness nr. S923/2004. Þannig vottar jafnvel enn fyrir afar forneskjulegum viðhorfum hjá dómstólum landsins þegar þolandi heimilisofbeldis er jafnvel sagður eiga sök á ofbeldinu sjálfur. Nú í 1. umr. um þetta mál vil ég taka það fram að ég fagna því að sett verði refsiþyngingarástæða séu gerandi og þolandi tengdir með einhverjum hætti. Við sjáum þá vonandi greinarmun á hefðbundnum líkamsárásum samkvæmt 217. gr. og síðan heimilisofbeldi sem dæmt er samkvæmt 217. gr. almennra hegningarlaga. En það virðist vera þannig að flest heimilisofbeldismál lendi undir 217. gr. sem lýtur að minni háttar líkamsmeiðingum en ekki 218. gr. almennra hegningarlaga sem lýtur að meiri háttar líkamsmeiðingum, en það er að mínu mati vegna þeirrar áherslu sem lögð er á aðferðina og hinar líkamlegu afleiðingar. Það er vonandi að dómar framtíðarinnar fari að meta meira hið andlega tjón og felli það í frekara mæli undir 218. gr. en þeir hafa gert hingað til. Við í allsherjarnefndinni munum að sjálfsögðu skoða röksemdir sem koma fram í frumvarpinu um af hverju sé ekki sérstakt lagaákvæði um heimilisofbeldi. Í frumvarpinu eru taldar upp ýmsar röksemdir og fjallað um af hverju þessi leið er farin. Það er líka mikilvægt að mínu mati að við skoðum fleiri þætti sem varða heimilisofbeldi, t.d. þann möguleika hvort við ættum að hafa opinberar ákærur í þessum málaflokki, í brotum sem varða 217. gr. þegar kemur að heimilisofbeldi. Lögreglumenn hafa iðulega bent okkur á að því miður virðast þolendur heimilisofbeldis oft vera það niðurbrotnir, það er búið að brjóta og skaða sjálfsmynd þeirra í þeim mæli, að lögreglan fær oft símtal daginn eftir frá viðkomandi þolanda þar sem hann biður lögregluna um að sleppa gerandanum. Það er spurning hvort við eigum ekki að hafa kerfi okkar þannig að það sé opinber ákæra í þessum málaflokki í ljósi þeirrar stöðu sem þolendur heimilisofbeldis eru iðulega í. Í hinum alvarlegri brotum hegningarlaganna grípur hið opinbera inn í með opinberum ákærum þannig að þær eru ekki lengur á forræði þolandans og það er að mínu mati umhugsunarefni hvort við ættum ekki að fara þá leið þegar kemur að heimilisofbeldi. Við höfum einnig heyrt að ákvæðið um nálgunarbannið virki e.t.v. ekki eins og menn vildu og ég vildi gjarnan að við mundum skoða það í allsherjarnefndinni eða hvet þá hæstv. dómsmálaráðherra til að gera það, en ég hef heyrt það á ráðstefnum að bæði lögmenn og lögreglumenn sjá einhverja annmarka á því þó að ég þekki ekki nákvæmlega hverjir þeir eru. Ég hef einnig verið afskaplega hlynntur hinni svokölluðu austurrísku leið sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur ítrekað lagt hér fyrir á þingi sem lýtur að því að taka ofbeldismanninn út af heimilinu í ákveðinn tíma og þolandanum er einfaldlega ekki heimilt að hleypa honum inn á heimilið á nýjan leik. Ég vona að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir komi aðeins inn á það frumvarp sitt hér á eftir því að þetta er afskaplega áhugaverð leið sem hefur tekist vel þar sem hún hefur verið farin, ef mig misminnir ekki hafa Norðmenn farið þá leið. Heimilisofbeldi er eitthvað sem við þurfum öll að leggjast á eitt um að berjast gegn. Við þurfum öll að vinna saman þegar kemur að því að vinna gegn því. Við þurfum einfaldlega að setja þann málaflokk í pólitískan forgang. Við höfum séð það t.d. á Spáni þar sem ríkisstjórnin setti málefni heimilisofbeldis eða böl heimilisofbeldis á hina pólitísku dagskrá og forsætisráðherra Spánar talaði um að heimilisofbeldi væri böl á Spáni, að þeir hafa náð undraverðum árangri í baráttu sinni gegn heimilisofbeldi. Við þurfum öll að starfa saman, sama í hvaða flokki við erum, hin frjálsu félagasamtök gegna lykilhlutverki í þessu að mínu mati. Þau samtök hafa staðið sig afskaplega vel með margs konar fundum og ráðstefnum og við þurfum einfaldlega að hafa löggjöfina þannig úr garði gerða að það sé alveg ljóst að Alþingi og löggjafanum sé fúlasta alvara með að ná tökum á þessu algengasta mannréttindabroti sem viðgengst hér á Íslandi sem heimilisofbeldi er. Það er einnig ánægjulegt að ríkislögreglustjóri hefur sett sér verklagsreglur, lögreglan þarf að vera fyllilega meðvituð um þau úrræði sem hún hefur. Við megum aldrei samþykkja það að heimilisofbeldi sé látið líðast í skjóli friðhelgi einkalífsins. Þá höfum við úrræði og lögreglan þarf að átta sig á því að hún hefur úrræði að grípa inn í þegar verið er að brjóta á konum, börnum eða öðrum einstaklingum inni á viðkomandi heimili. Það er mjög nauðsynlegt að þekkingin og löggjöfin sé þannig úr garði gerð að allir geti starfað eftir henni og að skilaboð þessarar löggjafarsamkundu séu alveg skýr að við munum ekki líða heimilisofbeldi, aldrei framar.

Frú forseti. Já, það er sannarlega hægt að taka undir með hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni að það er komin hreyfing á þessi mál í dómsmálaráðuneytinu. Það ber að þakka. Sú hreyfing teygir sig reyndar yfir til ríkisstjórnarinnar allrar því, eins og getið hefur verið um og komið hefur fram í fjölmiðlum og reyndar verið vakin athygli á hér úr þessum ræðustóli, þá hefur ríkisstjórnin ákveðið að fara út í þá vinnu sem frjálsu félagasamtökin hafa óskað eftir að farið verði í, þ.e. að útbúa heildstæða aðgerðaáætlun sem verði til þess fallin að vinna á hinu kynbundna ofbeldi sem við þekkjum í samfélagi okkar og búum við og við viljum öll gera allt sem hægt er til að koma í veg fyrir eða útrýma. Það var í miðjum síðasta mánuði sem ríkisstjórnin gaf út fréttatilkynningu þess efnis að nú skyldi farið í þessa vinnu og í fyrirspurnatíma hér á Alþingi í síðustu viku, þar sem ég átti orðastað við hæstv. félagsmálaráðherra, kom í ljós að vinna við að undirbúa aðgerðaáætlun gegn kynbundnu ofbeldi væri komin vel í gang. Ég fagnaði því sérstaklega hversu greinilegt það er að félagasamtökin sem stigu fyrstu skrefin og eru í raun og veru upphafsmenn að þessari vinnu skuli eiga að fá að vera með í ráðum. Ég tel að það sé akkúrat í þeim heimi, þ.e. hjá hinum frjálsu félagasamtökum sem mest vitneskja er til staðar varðandi kynbundið ofbeldi og heimilisofbeldi þannig að ég tel það alveg sjálfgefið og fagna því að ríkisstjórnin skuli ætla að taka á þessum málum í félagi við félagasamtökin og leita til þeirra og hafa við þau náið samstarf. Ég fagna því líka að nú skuli verklagsreglur lögreglu um meðferð og skráningu mála er varða heimilisofbeldi hafa litið dagsins ljós. Eins og fram hefur komið eru þær birtar sem fylgiskjal með frumvarpi þessu og það er satt að segja afar athyglisvert að fara í gegnum þessar reglur. Ég sé ekki annað en þær séu vel samdar og ítarlegar. Þær eru í tíu greinum í heildina og taka að því er virðist á öllum meginatriðum þeirra mála eða atriða sem lögreglan þarf að hafa í huga þegar mál af þessu tagi eru skoðuð og tekist á við þau á vettvangi. Það er alveg ljóst að það þarf heildstæða áætlun til þess að vinna á þessum málum. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að dómsmálaráðuneytið, félagsmálaráðuneytið, heilbrigðisráðuneytið og menntamálaráðuneytið hafi samstarf um þessi mál. Ég held að það sé verulega mikilvægt að ekki sé tekið einangrað á hverju atriði fyrir sig heldur sé litið heildstætt á málaflokkinn allan, þó svo að við séum hér og nú að fjalla um frumvarp sem varðar eingöngu heimilisofbeldið og það hvernig því er fyrir komið í almennum hegningarlögum. Það er kunnara en frá þurfi að segja að það er vandkvæðum bundið að fást við heimilisofbeldið eða ná utan um það af hendi löggjafans og ákæruvaldsins, löggæsluvaldsins og dómsvaldsins. Það er ekki sjálfsagt mál að fá konu sem hefur mátt þola ofbeldi af hendi maka síns til þess að ganga fram fyrir skjöldu og viðurkenna ofbeldið, að ekki sé talað um að kæra það. Í fyrsta lagi eru konur sem hafa búið við langvarandi ofbeldi alltaf hræddar, þær eru stöðugt hræddar um líf sitt. Þær hafa mjög brotna sjálfsmynd, geta varla staðið undir sjálfum sér hvað þá undir því að fara í formleg opin átök við maka sinn sem hefur beitt þær ofbeldi kannski árum saman. Svo verður að hafa í huga að það sem þær óttast kannski mest af öllu er að missa börnin sín og þess vegna þegja þær um ofbeldið frekar en að gefa sig fram. Það vita það allir sem á hafa tekið og skoðað hafa þessi mál ofan í kjölinn hversu erfið og viðkvæm þau eru og þess vegna tel ég að það skref sem er stigið með þessu frumvarpi, þ.e. að skilgreina heimilisofbeldi sérstaklega í almennum hegningarlögum sé sannarlega til þess fallið að beina sjónum dómara t.d. að því að um heimilisofbeldi geti verið að ræða í tilfellum þegar það er ekki augljóst. Ég tel líka að samhliða þessu væri mjög þýðingarmikið að lögregla fengi frekari heimildir í þessum efnum. Af því að hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson benti á frumvarp sem ég hef flutt hér og liggur nú fyrir þinginu á þskj. 53, sem varðar breytingu á lögum um meðferð opinberra mála og reyndar almenn hegningarlög líka, mál er varðar brottvísun og heimsóknarbann, þá tel ég þar vera á ferðinni tæki sem lögregla þyrfti að hafa í sínum höndum líka til þess að auðvelda meðferð þessara mála. Hugmyndin eru fengin frá Austurríki, eins og hv. þingmaður gat um. Þetta eru ákvæði sem voru leidd í austurrísk lög 1997 og hafa gefið góða raun þar. Það er búið að leiða þetta í lög í Skandinavíu, bæði í Noregi og Svíþjóð, þ.e. að lögreglan hafi í höndunum heimild til þess að vísa ofbeldismanni burt af heimili og banna honum endurkomu eða heimsóknir þangað í ákveðinn tíma. Þetta er auðvitað mjög gróft úrræði í sjálfu sér en Austurríkismenn hafa útfært það þannig að það er ekki mjög flókið að beita því. Það veitir lögreglunni þá heimild að vísa brott þeim manni sem beitir ofbeldi á heimili og það veitir lögreglunni líka heimild til þess að banna heimsóknir hans á heimilið í tiltekinn tíma. Lögreglunni er heimilt að nota þetta úrræði við ákveðnar kringumstæður þegar fjölskylda ofbeldismannsins eða öðrum stafar bein og augljós hætta af veru hans á heimilinu. Þannig er lögreglu gert að meta hagsmuni einstaklinganna á heimilinu, á staðnum, það hvort viðkomandi komi til með að valda öðru heimilisfólki skaða, hvort sem það væri sambúðarmaki, börn eða aðrir sem gætu þá beðið alvarlegt líkamlegt eða andlegt tjón af áframhaldandi veru ofbeldismannsins inni á heimilinu. Austurríkismenn leiddu þetta í lög vegna þess að þeir veittu því athygli að það leysti ekki vandann inni á heimilunum að setja konur og börn ofbeldismanna í athvörf. Kvennaathvörfin sem voru orðin mörg í Austurríki á þessum árum fengu breytt hlutverk, þau urðu athvörf fyrir ofbeldismennina. Það vill svo til að Rosa Logar sem hefur verið einn af megintalsmönnum Austurríkis fyrir þessari leið var hér á ferð fyrir skemmstu. Hún var á fundi sem UNIFEM gekkst fyrir í háskólanum þann 21. október síðastliðinn þar sem fjallað var um konur í hnattvæddum heimi og talaði á málstofu um konur og ofbeldi og gerði grein fyrir nýjustu niðurstöðum og reynslu Austurríkismanna af þessari aðferð. Rosa Logar sagði að búið væri að beita þessu nálgunarbanni 30 þúsund sinnum á síðustu sjö árum í Austurríki. Hún sagði að þetta virtist koma í veg fyrir endurtekningu brota, þannig að það væri einungis í 10% tilfella sem sami einstaklingurinn fengi dæmt á sig slíkt nálgunarbann og heimsóknarbann, og því sé augljóst að ákvæðið hafi talsvert mikinn fælingarmátt. Ljóst er að ákæruvaldið í Austurríki var nokkuð seint að taka við sér varðandi þetta mál, að það mundi virka og sama vandamál er vissulega þekkt mjög víða. Ákæruvaldið og dómsvaldið hefur átt í erfiðleikum með að greina heimilisofbeldi og þeir áttu erfitt með það í Austurríki að átta sig á að þetta nýja ákvæði hefði þann kraft eða fælingarmátt sem virkaði á þeim nótum sem það virtist gera. Frjálsu félagasamtökin sem hvöttu mjög til að þetta yrði leitt í lög voru ævinlega mjög sátt við þetta og á endanum virðist ákæruvaldið hafa sætt sig við þetta líka. Þeir erfiðleikar sem hafa komið upp varðandi beitingu ákvæðisins í Austurríki virðast fyrst og fremst vera fólgnir í hvað það er umfangsmikið að annast umönnun eða aðhlynningu þeirra barna sem í hlut eiga í ofbeldissamböndum, því að hverjum hjónum geta fylgt mörg börn. Það sem þarf að gera þegar upp koma mál af þessu tagi og þegar viðvarandi heimilisofbeldi uppgötvast er að styðja börnin til einhvers konar hjálpar. Það er það verkefni sem Austurríkismenn segjast vera að horfa fram á núna að reyna að taka betur á því að skilja ekki börnin eftir umönnunarlaus eða fylgja ekki eftir meðferð þeirra til ákveðinnar framtíðar. Við áttum okkur á að heimilisofbeldi er gríðarlega vandmeðfarinn málaflokkur. Hann er ekki einangraður við hjónin sem deila eða ofbeldismanninn og þá meðferð sem hann fær. Verulega mikil þörf er á að skoða þetta mál heildstætt, skoða hvað við getum boðið ofbeldismanninum sjálfum upp á af meðferðarúrræðum. Ég fagna því að nú skuli eiga að endurvekja verkefnið Karlar til ábyrgðar því ég tel það vera eitt virkasta vopnið í baráttunni að karlar stígi fram og standi jafnfætis konum sem hafa verið í framlínu þessarar baráttu hingað til. Ég tel að verkefnið Karlar til ábyrgðar hafi skilað ákveðnum árangri meðan það var við lýði fyrir fáum árum og fagna því þess vegna sérstaklega að nú skuli eiga að endurvekja það. Það er gert í tengslum við það verk sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að fara í til að vinna af alvöru gegn kynbundnu ofbeldi. Getið hefur verið um það hér að fyrir fáum dögum, þ.e. 25. nóvember, var hleypt af stokkunum í annað sinn á Íslandi 16 daga átaki gegn kynbundnu ofbeldi. Fjöldinn allur af félagasamtökum stendur á bak við það átak og verulega þess virði að gefa gaum ýmsum viðburðum sem verður boðið upp á fram til 10. desember. Í dag fengum við sendan póst um ályktunina 1325, þá frægu ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna sem varðar öryggi, konur og frið, mikið fræðsluefni sem við fengum frá UNIFEM á Íslandi tengt þeirri ályktun og áfram verður haldið næstu daga að fræða okkur um ofbeldismál, kynbundið ofbeldi og þar á heimilisofbeldi sinn sess. Það sem þarf að hafa í huga þegar aðgerðaáætlun af þessu tagi er útbúin eru auðvitað ótal þættir. Við þurfum að taka til rækilegrar skoðunar þá þjónustu sem Neyðarmóttaka vegna nauðgunar veitir. Tryggja þarf að hún hafi nægan styrk til að veita fórnarlömbum alls kynbundins ofbeldis aðstoð. Við þurfum að horfa á heilbrigðiskerfið og eitt af því sem hefur verið talað um í þessum efnum er að uppfræða þurfi heilbrigðisstéttirnar, uppfræða þurfi hjúkrunarfólk, sjúkraliða, lækna, slökkviliðsmenn, sjúkraflutningamenn, lögreglu og dómara. Og eitt af því sem félagasamtökin í 16 daga átakinu ætla að hefja núna er markviss vinna í að bæta hlustunarskilyrði heilbrigðisstétta og annarra stétta sem koma að heimilisofbeldi og kynferðisofbeldi til að auka líkurnar á að uppræta megi vandamálið og í fyrsta lagi greina það, að greina heimilisofbeldi rétt og geta þannig gripið til réttari úrræða. Setja þarf vinnureglur fyrir allar heilbrigðisstofnanir, ekki bara lögreglu heldur líka heilbrigðisstofnanirnar hvernig svona tilvik eru skráð, hvers konar skráningu heimilisofbeldi fær í kerfinu. Auka þarf verulega alla fræðslu þess fólks sem starfar í réttarkerfinu. Talað er um starfsfólk dómstóla, saksóknara og það fólk sem starfar í löggæslunni og nauðsynlegt er að vinna að áframhaldandi þróun á þeim heildstæðu reglum sem hafa nú litið dagsins ljós og eru í fylgiskjali með frumvarpinu, eins og greint hefur verið frá. Gera þarf nálgunar- og heimsóknarbann virkt. Ástæðan fyrir því að nálgunarbannið virkar ekki á Íslandi í dag er fyrst og fremst sú að fórnarlamb ofbeldisins þarf að óska eftir nálgunarbanninu. Eins og ég greindi frá í upphafi máls míns er ekki hægt að ætlast til þess að konur sem hafa mátt búa við ofbeldi árum saman, jafnvel áratugum saman, leggi í það að óska eftir nálgunarbanni á maka sinn. Eins og Austurríkismennirnir hafa farið að þessu hafa þeir sett valdið í hendur lögreglunnar sem metur stöðuna á staðnum og lögreglan tekur ákvörðun um að vísa viðkomandi út af heimilinu. Úrræðið er því í höndum lögreglunnar og dómari staðfestir síðan beitingu úrræðisins. Því er nauðsynlegt, held ég, að endurskoða nálgunarbannið með það í huga að það eigi að vera í höndum lögreglu og dómara en ekki í höndum fórnarlambsins sjálfs því þar virðist það vera harla máttlaust tæki. Eitt af því sem þarf að gera til að við komum betur auga á heimilisofbeldið, greint það og fundið leiðir út úr því og leiðir til að hjálpa fórnarlömbunum er að markvisst verði unnið að fjölgun kvenna í starfsstéttum sem vinna við meðferð ofbeldismála. Fjölga þarf konum í lögreglunni og það þarf að fela þeim þessi mál í auknum mæli, sérstaklega þegar við erum að feta okkur inn á nýjar brautir í meðferð slíkra mála. Fjölga þarf konum hjá ákæruvaldinu og dómstólunum og sjá til þess að þær komi að þessum málum í jafnríkum mæli og karlar gera. Ég tel líka nauðsynlegt að hið opinbera og opinberir aðilar stuðli að ákveðinni samvinnu á milli þeirra sem koma að þessum málum. Þar er ég að tala um réttarkerfið, heilbrigðiskerfið, ýmsa fagaðila og málsvara fórnarlamba. Ég held að það sé eitt af því sem við verðum að fara að skoða á næstu stigum, þ.e. á hvern hátt getum við komið þessu fólki til aðstoðar, bæði fórnarlömbum ofbeldisins og hinum líka sem beita ofbeldinu. Á hvern hátt hafa meðferðarúrræði gagnast sem reynd hafa verið? Ég held að það sé lykilatriði að ná að styðja við þetta fólk svo það geti þá komist aftur almennilega á fæturna og fórnarlömbin náð fyrri styrk, náð að styrkja sjálfsímynd sína, náð að standa undir sjálfum sér og taka ábyrgð á lífi sínu á sama hátt og skoða verður möguleikana sem ofbeldismennirnir geta haft í gegnum meðferðarúrræði. Tengt þessu máli er auðvitað mansal og hæstv. ráðherra nefndi það í upphafsræðu sinni á hvern hátt ríkisstjórnin væri að skoða þau mál. Ég er í starfshópi þeim sem hann nefndi sem starfar innan ráðuneytisins og er að reyna að skoða vændismálin sérstaklega. Vændi og mansal er mjög nátengt og þarf að skoðast í því ljósi. Ég er þeirrar skoðunar að líta þurfi á lagaákvæði varðandi klám. Við þurfum að virða þau lagaákvæði sem við búum við og hnykkja á þeim. Við þurfum að skoða ákvæði í almennum hegningarlögum, í útvarpslögum, í lögum um póstþjónustu, í samkeppnislögum og lögum um prentrétt og við þurfum að fara almennilega ofan í saumana á því á hvern hátt þeim lagaákvæðum er framfylgt eða hvort þeim er kannski alls ekki framfylgt í landi okkar. Ég held líka að í þessari vinnu þurfi að hafa ákveðið samstarf á milli sveitarfélaganna og ríkisins. Ég held að ekki sé annað hægt en að færa sveitarfélögin að borðinu til að skoða á hvern hátt þau og félagsþjónusta þeirra getur komið að þessum málaflokki, á hvern hátt þeir aðilar geta staðið saman í því að höndla þessi viðkvæmu mál sem hafa raskað tilveru svo ótal margra í samfélaginu, kvenna, karla og barna. Ég tel að við séum að stíga mjög mikilvægt skref sem þó megi ekki taka úr samhengi við annað sem verið er að gera líka og við höfum fagnað í þessari umræðu. Auðvitað mun allsherjarnefnd Alþingis fara ofan í saumana á frumvarpinu, skoða það tæknilega og athuga hvort á því eru nokkrir vankantar. Ég sé það svo sem ekki í fljótu bragði. Ég tel að greinargerðin með málinu sé mjög skýr og markmið stjórnvalda sé mjög skýrt. Ég fagna því að þetta mál skuli vera hér fram komið.

Hæstv. forseti. Við erum að ræða frumvarp til breytinga á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940. Hér er um mjög mikilvægt og gott frumvarp að ræða, enda ályktaði landsfundur Sjálfstæðisflokksins þess efnis, með leyfi forseta: „Landsfundur telur brýnt að skerpa lagaúrræði til að takast á við heimilisofbeldi og fagnar hugmyndum um hert viðurlög vegna brota sem framin eru innan veggja heimilisins.“ Ber að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir koma fram með þetta mikilvæga mál og þá áherslu sem hann hefur lagt á aðgerðir gegn heimilisofbeldi. Í frumvarpi þessu kemur fram að refsiréttarnefnd hefur farið yfir málið og er tillaga hennar nýtt í frumvarpinu. Við 70. gr. er lagt til að við bætist svohljóðandi texti, með leyfi forseta: „Hafi verknaður beinst að karli, konu eða barni sem eru nákomin geranda, og tengsl þeirra þykja hafa aukið á grófleika verknaðarins, skal að jafnaði taka það til greina til þyngingar refsingunni.“ Þá leggur nefndin einnig til að ákvæði 191. gr. hegningarlaganna verði gerð skýrari, m.a. vegna ákvæða stjórnarskrár sem krefst þess að refsiákvæði séu skýr svo þeim verði beitt. Frumvarpið tekur skýrt á þessu og lagt er til að svohljóðandi texti bætist í lögin, með leyfi forseta: „Sá sem móðgar eða smánar maka sinn eða fyrrverandi maka, barn sitt eða annan mann sem er nákominn geranda, og verknaður verður talinn fela í sér stórfelldar ærumeiðingar, skal sæta fangelsi allt að tveimur árum.“ Það er auðvitað ekki þannig, hæstv. forseti, að heimilisofbeldi sé refsilaust í dag. Það er að sjálfsögðu refsivert að beita mann ofbeldi hvort sem gerandinn er honum nákominn eður ei. Hin hefðbundnu líkamsárásarákvæði hegningarlaganna taka hins vegar ekki sérstaklega á því ef brotamaður er nákominn þeim sem hann brýtur á, en það er ljóst að ofbeldi af hendi aðila sem þolandinn er nákominn er enn alvarlegra og veldur í öllum tilfellum enn meira áfalli en annað ofbeldi. Mjög mikilvægt er að í frumvarpinu sem hér um ræðir er tekið á öllu ofbeldi, einnig kynferðislegu ofbeldi. Ljóst er að það að þyngja refsiákvæði er af hinu góða en það er ekki nóg. Hér þarf ekki síður ákveðna hugarfarsbreytingu. Almenningur þarf að vera vel meðvitaður um alvarleika heimilisofbeldis og vera óhræddur við að koma að og aðstoða þolendur slíks ofbeldis. Fjöldinn allur af frjálsum félagasamtökum hefur unnið gott starf við að halda umræðum um heimilisofbeldi á lofti. Þessi samtök eru m.a. Kvenréttindafélagið, Kvennaathvarfið, Stígamót, V-dagar og svo mætti lengi telja. Mikilvægt er að þau góðu samtök haldi áfram baráttu sinni á þessum vettvangi. Það er enn þá of útbreitt viðhorf að friðhelgi einkalífsins verji þá sem beita maka sinn eða börn ofbeldi, en ofbeldi er aldrei réttlætanlegt hvorki innan veggja heimilisins né utan. Þynging refsinga, eins og lagt er til í frumvarpinu sem hér liggur fyrir, er ekki nóg. Málið þarf að upplýsa til að komið geti til refsingar. Því er mikilvægt að vel sé staðið að því innan löggæslunnar að sinna slíkum málum og að þolendur og gerendur finni fyrir því að brot af þessu tagi séu litin mjög alvarlegum augum. Í því ljósi eru verklagsreglur ríkislögreglustjóra um meðferð mála sem varða heimilisofbeldi mjög mikilvægar enda er þeim ætlað að gera rannsókn skýra og markvissa en verklagsreglur þessar eru einmitt viðauki við þetta ágæta frumvarp. Við erum eflaust öll sammála um mikilvægi þess að taka hart á heimilisofbeldi og því er ánægjulegt að þetta frumvarp sé hér fram komið.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 144/1994, um ársreikninga, með síðari breytingum. Með frumvarpi þessu eru lagðar til leiðréttingar á lögum nr. 144/1994, um ársreikninga áður en lögin verða endurútgefin, sbr. 2. mgr. 75. gr. laga nr. 45/2005, um breytingu á lögum nr. 144/1994. Við undirbúning á umræddri endurútgáfu kom í ljós að röng málsgrein var felld niður í lögum nr. 45/2005. Enn fremur kom í ljós að millivísanir á milli lagagreina voru ekki að öllu leyti réttar. Er frumvarpi þessu ætlað að leiðrétta framangreint áður en lögin verða endurútgefin. Jafnframt er í 5. gr. frumvarpsins tekin upp 74. gr. laga nr. 45/2005 til að það ákvæði komi inn í endurútgáfu laganna sem mælt er fyrir um að nýju í 2. mgr. 6. gr. frumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 87/2004, um olíugjald og kílómetragjald og fleira, með síðari breytingum. Með frumvarpi þessu er lagt til að tímabundin lækkun á fjárhæð olíugjalds úr 45 kr. í 41 kr. verði framlengd um hálft ár, eða til 1. júlí 2006. Með lögum nr. 70/2005, um breytingu á lögum nr. 87/2004, um olíugjald og kílómetragjald og fleira, var lögfest tímabundin lækkun frá 1. júlí 2005 til 31. desember 2005 á fjárhæð olíugjalds um 4 kr. eða úr 45 kr. í 41 kr. á hvern lítra af gjaldskyldri olíu. Markmiðið með hinni tímabundnu lækkun, sem gilda átti frá 1. júlí til 31. desember 2005, var að bregðast við óhagstæðri þróun á heimsmarkaðsverði á dísilolíu, samanborið við heimsmarkaðsverð á bensíni. Verð á dísilolíu á heimsmarkaði er enn þá óvenjuhátt í samanburði við heimsmarkaðsverð á bensíni sé til viðmiðunar litið til nokkurra ára aftur í tímann. Eiga sömu forsendur nú við og fram komu þegar lög nr. 70/2005, um tímabundna lækkun olíugjalds, voru samþykkt. Óvissa er um hvernig heimsmarkaðsverð á bensíni og dísilolíu muni þróast innbyrðis á næstu mánuðum. Með vísan til þessa ástands er með frumvarpi þessu lagt til að hin tímabundna lækkun olíugjalds verði framlengd um hálft ár eða til 1. júlí 2006. Fram að þeim tíma gefst færi á að yfirfara betur innbyrðis samræmi milli olíugjalds, bensíngjalds og kílómetragjalds. Þess ber að geta að í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2006 kemur fram að í tengslum við lögfestingu tímabundinnar lækkunar olíugjalds, sbr. lög nr. 70/2005, kynni bensíngjald, olíugjald og kílómetragjald að verða stillt frekar af innbyrðis áður en gildistími tímabundinnar lækkunar olíugjalds rennur út um næstu áramót þó þannig að miðað verði við að tekjur ríkissjóðs héldust þær sömu. Verði frumvarpið að lögum er áætlað að það muni leiða af sér um 160 millj. kr. tekjutap fyrir ríkissjóð á árinu 2006 frá því sem miðað var við í forsendum fjárlaga 2006. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Það er rétt að segja það strax í byrjun að ég lýsi yfir stuðningi mínum við það frumvarp sem hæstv. fjármálaráðherra flytur hér um að framlengja afslátt eða lækkun á svokölluðu olíugjaldi úr 45 kr. í 41 kr. frá næstu áramótum til 1. júlí nk. Það geri ég vegna þess að ég er hlynntur öllum þeim lækkunum sem hægt er að koma fram með í tengslum við olíugjaldið og þá miklu skattheimtu sem á sér stað af umferð í landinu. Ég kem kannski að því síðar. Það þarf að skoða hver þróunin á heimsmarkaðsverði á olíu hefur orðið gagnvart bensíni og öðru, sem m.a. gerði það að verkum að fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra, Geir H. Haarde, neyddist til þess á síðustu dögum þingsins í vor að leggja fram frumvarp þar sem þessi lækkun úr 45 kr. í 41 kr. var sett fram. Og hér leggur sem sagt núverandi hæstv. fjármálaráðherra fram frumvarp um að Alþingi samþykki framlengingu á því til 1. júlí nk. Ég endurtek að ég styð það sem hér kemur fram. Hins vegar vil ég, virðulegi forseti, gera að umtalsefni það sem kemur fram í þessari greinargerð og hefur komið fram síðan olíugjaldsfrumvarpið var samþykkt og gert að lögum - þ.e. síðan við breyttum úr þungaskattskerfinu yfir í þetta kerfi - þá verðmyndun sem hefur verið gagnvart olíu og bensíni. Olían er orðin jafndýr og bensínið og hefur stundum verið dýrari hér á landi. Það er þveröfugt við það sem spáð var þegar við breyttum þungaskattskerfinu og tókum olíugjaldið upp. Þar var alltaf talað um að olían yrði 10–15 kr. ódýrari en bensínið. Það var talinn nauðsynlegur hvati til að auka notkun lítilla dísilbifreiða hér á landi og samræma þetta í raun og veru. Það var talið nauðsynlegt að olíulítrinn væri ódýrari vegna þess að í flestöllum tilfellum eru dísilbílar dýrari í innkaupum en bensínbílar og þeir geta líka verið dýrari í viðhaldi. Þannig að sá munur sem þar var á og leit út fyrir að yrði með upptöku olíugjaldsins hefur horfið. Eins og verðið er í dag, ég veit náttúrlega ekki hvernig verðið hefur verið í dag - en síðustu daga hefur dísillítrinn verið örfáum aurum dýrari en bensínlítrinn og þykir okkur þó nóg um núna. Heimsmarkaðsverðið er hátt og við sáum dísillítrann fara upp í 112 kr. í sumar. En þó er staða krónunnar jafnsterk og raun ber vitni, það hefur auðvitað áhrif til lækkunar. Guð hjálpi okkur, virðulegi forseti, ef krónan væri 25–30% hærri. Það sem talið var aðalatriði í þessu máli hefur ekki gengið eftir. Þess vegna ítreka ég það sem ég hef áður sagt, ég tel að það hefði verið betra að fara þá leið sem Samfylkingin lagði til þegar þungaskattskerfinu var breytt, þ.e. að búa til lægri þungaskattsflokka fyrir minni bíla og stuðla þar með að fjölgun lítilla dísilbíla í landinu og þar með hagkvæmari fyrir bæði eigendur og þjóðarbúið. En það varð ekki því miður. Olíugjaldið er orðið að veruleika og þá er að reyna að sníða alla þá agnúa af því sem eru. Það hefur hæstv. fjármálaráðherra m.a. lagt til með frumvarpi sem hann flutti fyrir nokkrum dögum og er nú til umræðu og meðferðar í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Þar eru hlutir, eins og ég ræddi þá, sem orka mjög tvímælis gagnvart jafnræðisreglu og gagnvart jafnræði ökutækja og atvinnurekenda, hvað varðar að nota tæki í sams konar vinnu ef svo má að orði komast. Þegar við tókum olíugjaldið upp var m.a. ákveðið að strætisvagnarekstur yrði áfram með þeim afslætti sem sá rekstur hafði frá þungaskatti, sem var eitthvað í kringum 80%. Nú hefur það gerst, virðulegi forseti, að strætisvagnarekstur hefur fengið á sig mikinn kostnaðarauka. Til dæmis er talað um að Strætó bs. hafi fengið upp undir 40 millj. kr. kostnaðarauka vegna þessarar upptöku, vegna þess að ekki er allt endurgreitt eins og gert var í þungaskattskerfinu. Strætisvagnar fengu 80% af þungaskattsgreiðslunni endurgreidd á sínum tíma. Núna fá þeir 80% af olíugjaldinu endurgreidd fyrir utan virðisaukaskattinn. Þar kemur það fram sem við höfum talað um að ríkisstjórnin notar virðisaukaskatt af olíugjaldi til að auka tekjur ríkissjóðs. Virðisaukaskatturinn í olíugjaldinu, virðulegi forseti, er ekki endurgreiddur til strætisvagnafyrirtækja í landinu eins og ég held að allir þingmenn hafi haldið þegar breytingin var samþykkt. Það var ekki meiningin þá að hækka rekstrarkostnað strætisvagna. Því vil ég nota tækifærið og spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort sú hafi verið meiningin, eða hvort kerfið virkar ekki eins og það á að virka - menn nota virðisaukaskattinn til að leggja hann ofan á olíugjaldið en endurgreiða hann ekki hvað strætisvagnana snertir. Jafnframt vil ég, virðulegi forseti, af því við erum að ræða um tímabundna lækkun olíugjalds úr 45 kr. í 41 kr., minna á frumvarp sem við, nokkrir þingmenn jafnaðarmanna, fluttum hér í upphafi þings, frumvarp til laga um breytingu lagaákvæða sem varða bensín- og olíugjald. Ég er flutningsmaður ásamt fjórum öðrum þingmönnum jafnaðarmanna en hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir er fyrsti flutningsmaður. Það frumvarp var annars vegar um lækkun á bensíngjaldi og hins vegar um frekari lækkun á olíugjaldi, þ.e. úr 41 kr. niður í 37 kr., og stóð til að hafa það tímabundið með sólarlagsákvæðum til loka mars árið 2006, eins og það var orðað. Þessi tillaga hefur verið flutt hér á Alþingi og liggur væntanlega hjá efnahags- og viðskiptanefnd til umfjöllunar. Þar var gert ráð fyrir að bæði bensín- og olíulítrinn lækki tímabundið um 5 kr., þ.e. olíugjaldið færi úr 41 kr. niður í 37 kr., og svo kæmu virðisaukaáhrifin þar inn. Tekjutap ríkissjóðs var áætlað í þessum tölum um hálfur milljarður kr. en á móti komu, sem var kannski aðaltilgangurinn, þau jákvæðu áhrif sem þetta hefði á vísitölu neysluverðs. Ég vildi geta þess að í þessu frumvarpi erum við bæði með bensín- og olíugjald inni. Það er rétt að taka fram að tekjur ríkissjóðs eru náttúrlega að aukast töluvert vegna þess háa verðs sem er á bensíni og olíu um þessar mundir, vegna virðisaukaskattsins sem kemur inn. Að auki eigum við eftir að fá endanlegar tölur, sem verður kannski deiluefni eitthvað fram á næsta ár, um það út frá hve mörgum seldum lítrum af olíu á að reikna olíugjaldið inn til ríkissjóðs. Hverjar verða heildartekjurnar til Vegagerðarinnar? Hvað kemur umfram í virðisaukaskatti til ríkisins? Við jafnaðarmenn bentum einmitt á að þar væri nýr tekjustofn og ný skattheimta ríkisins, eins og ég nefndi í sambandi við strætisvagnana - olíugjald og álagður virðisaukaskattur er ekki endurgreiddur, rennur beint í ríkiskassann og eykur þar með skattheimtu af umræddri starfsemi. Það er líka rétt að geta þess, virðulegi forseti, til að færa rök fyrir þeirri tillögu sem við jafnaðarmenn fluttum hér á þinginu - og má eiginlega segja að sé einnig rökstuðningur fyrir því sem hæstv. fjármálaráðherra er hér að gera - að leggja til að olíugjaldið verði áfram lækkað um 5 kr. til 1. júlí nk. Það er vegna hinna miklu tekna sem renna inn í ríkissjóð af umferð og bílainnflutningi í landinu. Ég sagði hér við síðustu umræðu um þetta mál að áætlaðar tekjur ríkissjóðs væru 31 milljarður kr., en það eru gamlar tölur. Að mati FÍB, félags íslenskra bifreiðaeigenda, eru heildarskatttekjur ríkissjóðs af bílum og umferð, virðulegur forseti, um 40 milljarðar kr. á þessu ári en voru 31 milljarður kr. á síðasta ári. Þannig að heildarskatttekjurnar aukast um 9 milljarða kr. á einu ári. Og má ég líka, virðulegi forseti, minna á að aðeins 13 milljarðar af þessum 40 renna til þeirra framkvæmda sem Vegagerðinni er skylt að standa fyrir, til nýframkvæmda, reksturs, vetrarþjónustu og annarrar þjónustu. Tekjur af notkun bíla eru helmingur þessara 40 milljarða og um helmingur vegna bílakaupa. Það skal engan undra að þessir 9 milljarðar sem koma í ríkissjóð á þessu ári, skv. mati FÍB, eru auðvitað að stórum hluta vegna mikillar aukningar á bílainnflutningi landsmanna og miklu meiri notkunar. Það er líka ástæða til, virðulegi forseti, að nefna að um 60% af verði hvers bensínlítra fara beint í skatt, þ.e. þetta almenna vörugjald, sérstaka vörugjald, sem við köllum oft bensíngjald, og virðisaukaskatt. Virðulegi forseti. Það sem ég hef hér sagt um heildarskatttekjur ríkissjóðs og nýja skatta hæstv. ríkisstjórnar af umferð - þetta eru háar tölur og því getur maður lýst yfir stuðningi við þá tímabundnu lækkun sem hæstv. fjármálaráðherra boðar nú, og er áætlað að kosti eitthvað um 160 millj. kr. Ég vil einnig benda á það tímamótafrumvarp, vil ég segja, sem lagt var fram af þingmönnum jafnaðarmanna sem átti þó ekki að kosta nema hálfan milljarð á þeim tíma sem um er að ræða. Virðulegi forseti. Ég ítreka spurningu mína til hæstv. fjármálaráðherra um virðisaukaskatt af olíugjaldinu, eins og það dæmi kemur út í strætisvagnarekstri. Það kann vel að vera að það séu fleiri dæmi úr öðrum atvinnurekstri. Ég geri mér ekki alveg grein fyrir því. En þetta dæmi er borðleggjandi og mig langar að heyra útlistun hæstv. fjármálaráðherra á hinni auknu skattheimtu af almenningsumferð í landinu.

Hæstv. forseti. Ég hef nú ekki séð neina útreikninga í þá átt sem hv. þingmaður er að vísa til. Eins og hefur komið fram í umræðum hér á Alþingi að undanförnu, í síðustu viku þegar rætt var um annað frumvarp er fjallar um olíugjald þá er ekki mjög langur tími liðinn síðan kerfið var tekið upp og áður en farið verður frekar út í að stilla af, eins og reyndar er talað um í greinargerð og forsendum með þessu frumvarpi, þá þarf að kanna hvaða áhrif þessar breytingar hafa haft. Þá mun væntanlega koma í ljós hvort það sem hv. þingmaður var að tala um er rétt eða rangt. Eins hvaða áhrif breytingarnar hafa haft á aðra aðila og hvort þær eru upp eða niður, hvort þær eru réttlætanlegar eða ekki og það verður þá auðvitað að skoðast í samhengi við þá hluti sem ætlunin er að nota þetta gjald til. Til að endurtaka það, þá hef ég ekki séð þessar upplýsingar eða þá reikninga sem liggja að baki þeim upplýsingum sem hv. þingmaður nefndi og get þar af leiðandi ekki tjáð mig um það hér og nú.

Virðulegi forseti. Ég held og hef áður sagt að við eigum eftir að gera margar lagfæringar á olíugjaldslögunum innan eins til tveggja ára og ég skal að sjálfsögðu taka þátt í þeim lagfæringum sem verða til bóta. En þetta sýnir auðvitað þá mörgu vankanta sem við jafnaðarmenn bentum á við þessa upptöku og þann hraða sem var á þessu. Það mál sem ég gerði hér að umtalsefni, þ.e. aukna skattheimtu af rekstri strætisvagna, er bara borðleggjandi, þannig er þetta frá þessum fyrirtækjum og kemur fram í umsögn til efnahags- og viðskiptanefndar vegna þess frumvarps sem við jafnaðarmenn fluttum hér um tímabundna lækkun á bensíngjaldi og olíugjaldi, þetta kemur þar fram. Þetta er einn af þeim þáttum sem við bentum á, þ.e. að þungaskatturinn var aldrei með virðisaukaskatti og 80% endurgreiðsla til strætisvagna var bara 80% endurgreiðsla af þungaskattinum. Nú var tekið upp olíugjald og bætt ofan á virðisaukaskattinn og þá er framkvæmdin þannig að fjármálaráðherra endurgreiðir strætisvagnarekendum þann hluta af olíugjaldinu sem er utan við virðisaukaskatt og virðisaukaskatturinn verður eftir. Þá er komið á daginn, virðulegi forseti, það sem við sögðum og vöruðum við að hæstv. ríkisstjórn með fjármálaráðherra þáverandi, Geir H. Haarde núverandi formann Sjálfstæðisflokksins, í broddi fylkingar, var rétt enn einu sinni að auka skattheimtu af umferð í landinu. Það getur vel verið að ég geti fundið fleiri dæmi, að það sé ekki bara strætisvagnarekstur. Svo skulum við líka hafa í huga að sumir eru með þannig rekstur og hafa leyfi til að nota hann til innskatts en þetta hvað varðar strætisvagnana er borðleggjandi dæmi, virðulegi forseti, þó að ég sé svo sem ekkert að ganga hér eftir frekari svörum frá hæstv. fjármálaráðherra sem ekki hefur kynnt sér þetta mál eins og hér hefur komið fram og ekki séð þessa útreikninga. En ég hvet til þess að það verði gert svo nefndarmenn stjórnarflokkanna í efnahags- og viðskiptanefnd geti þá tekið tillit til þessa atriðis.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lagaákvæðum um lífeyrissjóði. Með frumvarpi þessu eru lagðar til tvíþættar breytingar á lagaumhverfi lífeyrissjóða. Í fyrsta lagi er lagt til að lágmarksiðgjald til lífeyrissjóða verði hækkað til samræmis við það sem samið hefur verið um á almennum vinnumarkaði, eða úr 10% í 12% í tveimur áföngum á næstu tveimur árum. Eins og fram kemur í almennum athugasemdum með frumvarpinu hefur verið samið um 2% hækkun á mótframlagi vinnuveitanda á almennum vinnumarkaði í tveimur áföngum, eða úr 6% í 7% frá og með 1. janúar 2005 og síðan úr 7% í 8% frá og með 1. janúar 2007. Þessi hækkun á lágmarksiðgjaldi til lífeyrissjóða, sem lögð er til hér er til samræmis við þær breytingar. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar sem snúa að fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða. Með umræddum breytingum er stefnt að því að bæta starfsumhverfi lífeyrissjóða og laga starfsemi þeirra að breyttum aðstæðum á fjármálamarkaði í því skyni að auðvelda þeim að sinna því hlutverki sínu að ná sem mestri ávöxtun á fjármunum sínum með sem minnstri áhættu. Í I. kafla frumvarpsins er að finna tillögur um breytingar á lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sem fela í sér hækkun á lágmarksiðgjaldi til lífeyrissjóða og breytingar á fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða. Í II.–V. kafla frumvarpsins eru lagðar til breytingar á sérlögum um einstaka lífeyrissjóði til samræmis við þá hækkun á lágmarksiðgjaldi sem fjallað er um í I. kafla frumvarpsins. Enn fremur eru lagðar til orðalagsbreytingar sem miða að því að gera ákvæði umræddra lagabálka um greiðslu lágmarksiðgjalds efnislega samhljóða sambærilegum ákvæðum í lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Mér finnst það nú alveg verðskulda nokkur orð af hálfu einhverra þingmanna að hæstv. ráðherra mælir hér fyrir þessu frumvarpi. Þó að það sé ekki stórt að vöxtum eða þykkt er það býsna mikilvægt að mínu mati því að hér er verið að festa í lög aðgerð sem tryggir betur en ella stöðu lífeyrissjóðanna og treystir þá í sessi til þess að standa undir þeim skuldbindingum og væntingum sem við þá eru bundnar. Ég held að ástæða sé til að fagna því að í framhaldi af því merka samstarfi sem tókst um afgreiðslu þessara mála á árunum 1996–1998 eða hvenær það nú var …  Ef maður fer aðeins lengra aftur í tímann er náttúrlega alveg ljóst að sú hreyfing sem komst á þessi mál á Íslandi um 1970 og samkomulag aðila vinnumarkaðarins um að hefja uppbyggingu söfnunarsjóða um það leyti var stórmerk aðgerð í íslensku samfélagi og ástæða til að hrósa þeim mönnum sem þar stóðu að verki fyrir framsýni. Það hefur síðan leitt til þess að Ísland er í allt annarri og betri stöðu eða vænlegri stöðu í þessum efnum en flest nálæg ríki vegna þess að við eigum hér öfluga samtryggingarlífeyrissjóði sem byggja á skylduaðild og tryggum greiðslum og byggja á sjóðssöfnun en ekki gegnumstreymi og allt skiptir það máli í þessu sambandi. Það leið hins vegar langur tími þangað til þetta verk var klárað með því að tryggja með lagabreytingum að greitt væri af öllum launum í lífeyrissjóði, ekki bara dagvinnulaunum eða einhverjum hluta af launum, og með því að tryggja að allir skyldu taka þátt í uppbyggingu slíks kerfis, líka sjálfstætt starfandi atvinnurekendur og aðrir hópar sem höfðu verið á vinnumarkaði og höfðu ýmist mun seinna eða jafnvel alls ekki hafið greiðslur í lífeyrissjóði þegar þetta samkomulag var gert ásamt lagabreytingum 1996. Sú ráðstöfun að hækka lágmarksiðgjöldin úr 10% í 12% er auðvitað heilmikil aðgerð því að þetta er nú býsna mikil hækkun ef horft er til þess hlutfallslega og að mínu mati er ástæða til að fagna því að um þetta hefur tekist samkomulag og ég ætla svo sannarlega að vona að menn beri hér eftir sem hingað til gæfu til og hafi framsýni til þess að verja þetta kerfi. Auðvitað hefur oft á tíðum komið upp sú umræða að því ætti að breyta og það ætti að fara á markaðstorgið og menn færa fram ýmis frelsisrök og guð má vita hvað fyrir því að það eigi bara hver og einn að geta haft þetta eins og hann vill. En algjör undirstaða þessa kerfis er samtryggingin sem í því er fólgin og hún hefur farið vaxandi, m.a. með sameiningu lífeyrissjóða þannig að kerfið hefur styrkst með færri og öflugri sjóðum sem dreifir líka betur ýmsum áhættuþáttum í þessum rekstri. Þetta var nú aðalerindi mitt hingað, frú forseti, að fagna þessu. Svo að öðru leyti vil ég bara aðeins spyrja um það hvaða lagaráðstafanir aðrar kunni að þurfa að gera sem þessu tengjast. Það er a.m.k. ljóst að félagsmálanefnd hefur upplýsingar um að eitt atriði þarf að laga annaðhvort strax eða síðar og það varðar það að Ábyrgðasjóður launa, sem greiðir laun við gjaldþrot fyrirtækja og greiðir jafnframt gjaldfallin lífeyrisiðgjöld fyrir það tímabil, er samkvæmt þeim lögum sem hann starfar eftir eingöngu skyldugur til að greiða miðað við 10%. Því þarf að kippa í liðinn þannig að menn fái bættan þann lífeyrisrétt sem þeir höfðu áunnið sér á því tímabili sem þeir áttu að fá greidd laun frá fyrirtækjum sem síðan hafa komist í þrot og málin lent hjá Ábyrgðasjóði. Ef það er nú það eina sem þarna kemur við sögu er það auðvitað fljótgert en það kann þó að vera víðar, ég skal ekkert um það segja. Síðan eru hér einnig á ferðinni minni háttar breytingar sem lúta að þeim reglum sem gilda um fjárfestingarheimildir til lífeyrissjóðanna. Það er nú ekki mikið um þetta sagt hér í greinargerðinni, satt best að segja, enda eru þær kannski ekki stórvægilegar. Þó er talað þar um breyttar aðstæður á fjármálamarkaði og ég hefði haft áhuga á því að heyra aðeins betur hvar skórinn kreppir þar að. Ég gef mér að það sé ekki verið að breyta þessum ákvæðum í þá átt að draga úr þeim lagaskyldum lífeyrissjóðanna að lágmarka áhættu sína í hverju tilviki, sem er mjög mikilvægt atriði og mun mikilvægara í mínum huga en að hafa þessa stífu áherslu á að lífeyrissjóðirnir þurfi alltaf að leita mestu ávöxtunar á hverjum tíma. Ef annað markmiðið á að víkja fyrir hinu þá er ég a.m.k. ekki í neinum vafa hvort það á að vera, þá á að velja þá leiðina sem er almennt séð tryggari og áhættuminni, því að það er ákaflega sárt ef þannig fer með fjármuni af þessu tagi, þ.e. sem safnað er inn á grundvelli skylduaðildar og eiga síðan að standa undir greiðslum fólks, að þeir glatist fyrir einhvern glannaskap. Hitt er alltaf miklu, miklu umdeilanlegra hvort einhverjar ákvarðanir voru eftir á að hyggja alveg réttar í því skyni að reyna að ná í sem mesta ávöxtun eða hámarksávöxtun enda getur það nú oltið á ýmsa vegu eins og kunnugt er. Það má jafnvel færa fyrir því rök að lífeyrissjóðirnir eigi jafnvel líka að hafa að einhverju leyti félagsleg eða siðræn viðmið þegar þeir ávaxta sjóði sína. Það eru t.d. gerðar kröfur til slíkra hluta sums staðar í nágrannalöndunum. Það hefur ekki mikið komist á dagskrá hér en því skyldi það ekki rætt hér rétt eins og ég veit að t.d. hefur verið rækilega rætt í Svíþjóð hvað varðar ávöxtun af svipuðum toga, að það sé þó aldrei fjárfest í fyrirbærum sem beinlínis reki stefnu, segjum t.d. í umhverfismálum eða í samskiptum við þróunarlönd eða annað því um líkt sem menn vilja ekki leggja nafn sitt við? Þá hafa menn gripið til þess ráðs að setja vissan ramma, kannski siðrænan ramma, um það á hvaða grunni slíkar fjárfestingar eigi að byggja á í þessum efnum. Frægar eru deilur í Noregi og einnig lyktir þess máls að norska þingið setti reglur um fjárfestingar norska olíusjóðsins þar sem eru alveg skýr fyrirmæli um að hann skuli ekki fjárfesta í starfsemi sem vafasöm getur talist að þeirra dómi og honum er ætlað að halda sig utan við vopnaviðskipti og annað slíkt. Ég nefni þetta nú ekki vegna þess að ég hafi mikla trú á því eða miklar áhyggjur af því að íslenskir lífeyrissjóðir fari að reyna að ávaxta fé sitt í slíku, ég nefni þetta fremur sem vangaveltur um grundvallarviðmið þegar að því kemur að velta þessum reglum fyrir sér, því að auðvitað eru þær ekkert óumbreytanlegar og það má alveg ræða þau ákvæði sem nú er starfað eftir og voru lögfest 1996, eða líklega var það 1997, og voru að verulegu leyti fyrir í eldri lögum. Spurningin er hvort hæstv. fjármálaráðherra færi aðeins betur yfir það hvað það er sem varðar breyttar aðstæður á fjármálamarkaði og ætlunin er að rýmka eða auðvelda starfsumhverfi lífeyrissjóðanna gagnvart.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir jákvæða umfjöllun um frumvarpið. En þau atriði sem hann spurði um varða í meginatriðum 2. gr., a, b og c-lið. Í a-lið er um að ræða að á fasteignamarkaði hafa orðið þær breytingar að lántakendur geta tekið mun hærra lán sem hlutfall af markaðsverði fasteignarinnar en áður var. Talið er rétt að heimila sjóðunum að auka hlutfall sitt í lánveitingum á fasteignamarkaði úr 65% í 75% af metnu markaðsverði til að þeir geti tekið áfram þátt í fjármögnun á þessum markaði. Í b-lið er um að ræða að heimila hærra hlutfall af fjárfestingum í hlutabréfum og það á rætur sínar að rekja til þess að það eru miklu meiri og fjölbreyttari möguleikar á hlutabréfamarkaði en áður var. Hlutabréf hafa verið að gefa mjög góða ávöxtun að undanförnu. Til að sjóðirnir geti nýtt sér þær aðstæður eða viðlíka aðstæður í framtíðinni er talið rétt að heimila þeim að hækka hlutfall sitt í fjárfestingum í hlutabréfum. Í c-lið er um að ræða að breyta viðmiðunum eða tímasetningu viðmiðana hvað varðar þau hlutföll sem að framan getur svo hægt sé að miða við árshlutauppgjör en ekki bara uppgjör um áramót. Það hefur auðvitað verið mikil gróska á þessum mörkuðum og það hefur leitt til þess að staða sjóðanna hefur vænkast mjög yfir árið og því er rétt að leyfa þeim að njóta þess í því að geta notað það sem viðmið í hlutföllum í fjárfestingum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég var að sjálfsögðu fyrst og fremst að spyrja um bakgrunn þessara breytinga. Út af fyrir sig er hægt að átta sig á því í skýringum eða fletta upp á því í lögunum hvaða hlutföllum er þarna verið að breyta. En það hlýtur að vera það sem máli skiptir í sambandi við rökstuðning fyrir þeim hver sé hinn efnislegi bakgrunnur þeirra úti á markaðnum eða gagnvart þeim aðstæðum sem hafa breyst. Ef svarið er t.d. einfaldlega það að verið sé að bregðast við þróuninni í átt til hærra lánshlutfalls eða hærra veðsetningarhlutfalls á fasteignamarkaði þá er auðvitað spurning hvort það sé endilega þróun sem menn vilja elta og hversu langt. Nú er þetta að einhverju leyti að ganga til baka og bankar hafa t.d. verið að lækka lánshlutfall sitt á nýjan leik þannig að það er í sjálfu sér ekki endilega sjálfgefið að lífeyrissjóðirnir eigi að hreyfa sig mikið þarna. En ef menn telja að það hafi háð þeim að geta ekki fylgt með í þróuninni þá eru það að svo sem rök út af fyrir sig. Ég hef jafnvel enn frekar efasemdir um hitt, að það sé endilega gæfulegt að rýmka heimildir lífeyrissjóðanna til að fara enn meira út í ávöxtun í hlutabréfum en þegar hefur verið heimilt. Það er ákaflega sveiflukenndur bransi. Og þó svo að rétt kunni að vera að fjárfestingarmöguleikarnir, væntanlega þá sérstaklega innan lands, séu takmarkaðir í öðrum pappírum - það liggur t.d. fyrir að útgáfa ríkispappíra er orðin mun minni hér en einu sinni var og svigrúmið minna í slíkum hlutum - þá breytir það auðvitað ekki hinu að meginhugsunin hefur alltaf verið áhættudreifingin sem í því er fólgin að leggja aldrei nema vissan hluta í innlend hlutabréf og aðra pappíra á móti því sem sjóðunum er heimilt að fjárfesta erlendis og mér sýnist samkvæmt þessu að sé óbreytt.

Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ekki er endilega sjálfgefið að lífeyrissjóðirnir taki þátt í þeirri samkeppni sem er um að lána sem hæst hlutfall af markaðsverði fasteigna. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni er kannski rétt að fara varlega í því og ég held reyndar að verið sé að gera það í þessu tilfelli. Ég held reyndar að bankarnir séu allir fyrir ofan þau 75% sem hér er verið að leggja til. Hér er um heimild að ræða en ekki skyldu. Sama á við um fjárfestingarhlutföllin hvað varðar hlutabréf og auðvitað hafa hlutföllin á mörkuðunum eitthvað um þetta að segja líka. Þar er líka um að ræða heimild sem sjóðirnir hafa en ekki skyldu til að fara upp fyrir þessi hlutföll en þeir þurfa auðvitað að meta hvað er hagstæðast fyrir þá. Ég náði ekki að svara hv. þingmanni hvað varðar spurningar um Ábyrgðasjóð launa. Ég er ekki með það á takteinum að svo stöddu hvort líta þurfi á fleiri þætti aðra en Ábyrgðasjóð launa en auðvitað þarf að gera það og eins og kom fram hjá hv. þingmanni á það ekki að vera neitt stórvandamál að gera það til samræmis við þetta frumvarp þegar og ef það verður að lögum. En ef upp koma einhverjir þættir sem okkur hefur sést yfir þá á ég ekki von á að neinar tafir verði á því að flytja um það frumvörp og ég vona að þau fái jafnjákvæðar móttökur og þetta frumvarp hefur fengið hjá hv. þingmanni.

Frú forseti. Eins og fram kemur í athugasemdum með frumvarpinu er hæstv. fjármálaráðherra að festa hér í lög það sem samið hefur verið um í almennum kjarasamningum, þ.e. um 2% hækkun á lágmarksiðgjaldi lífeyrissjóðanna, úr 10 í 12%, sem á að vera komin að fullu til framkvæmda 1. janúar 2007. Út af fyrir sig er það hið besta mál þó að upp komi spurningin: Hvað kostar þetta atvinnurekendur? Ég vil nota tækifærið til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í það ef hann hefur þá tölu hér á hraðbergi. Eða að hvetja efnahags- og viðskiptanefnd til þess að það verði kannað þar hvað þessi 2% kosta. Ég held að þetta sé hið besta mál vegna þess að þetta styrkir okkar góðu lífeyrissjóði. Mig minnir að það hafi komið fram í fréttum í dag að við Íslendingar erum ríkari með okkar lífeyrissjóði en Norðmenn með sinn olíusjóð. Ég veit ekki hvernig það er reiknað en ég held að ég hafi heyrt þetta rétt í fréttum í dag og er að auðvitað ánægjuefni en þessir sjóðir okkar eru sérstaklega góðir. Ég hefði gjarnan viljað sjá þessar tölur hækka meira og vil nota tækifærið og segja það hér. Ég hefði líka viljað sjá þær tölur hækka meira sem fara í séreignarsjóði, bæði með eigin framlögum og framlögum atvinnurekenda, vegna þess að það er sennilega besta leiðin til að auka sparnað í landinu. Og ekki veitir af. Væri kannski betra ef á þessum síðustu tímum hefði verið um hærri tölur að ræða þar og hefði þá kannski farið minna í þá ofboðslegu neyslu sem nú á sér stað í landinu, sem m.a. gerir fjárlagafrumvarp hæstv. fjármálaráðherra sem verið er að vinna með hér á hæstv. Alþingi svo mikið að nánast flæðir út úr ríkissjóði, þ.e. skattar og gjöld af hinum ofboðslega innflutningi og þessari ofboðslegu neyslu. Þetta segi ég vegna þess að svo virðist vera, virðulegi forseti, að við Íslendingar getum ekki hugsað okkur að fara þá leið sem margir aðrir gera, þ.e. að með auknum sparnaði og sparnaðarátaki fólks komi jafnvel skattaívilnun á móti, líkt og gert var hér fyrir mörgum árum. Mig minnir að það hafi heitið húsnæðissparnaðarreikningar sem síðast voru í gangi þar sem fólk gat lagt inn og fengið skattafslátt út á. Eða þegar fólk var í biðröðum á gamlársdag fyrir nokkrum árum að kaupa sér hlutabréf til að fá skattafsláttinn 1. ágúst árið eftir. Nú er það liðin tíð og ekki lengur gert. Hér er líka, eins og kveðið er á um, virðulegi forseti, verið að auka veðsetningarhlutfall fasteigna, með tilliti til þess sem lífeyrissjóðirnir mega gera, úr 65% í 75% af metnu markaðsvirði. Jafnframt verið að auka heimildina úr 50% í 60% til að fjárfesta í hlutabréfum eða eins og segir hér: „Með því er sveigjanleiki lífeyrissjóða til frekari fjárfestinga í hlutabréfum aukinn sem auðveldar þeim að ávaxta fé sitt á sem hagkvæmastan hátt á hverjum tíma.“ Í athugasemdum með frumvarpinu er talað um að með breytingunum sé stefnt að því að lífeyrissjóðirnir nái sem mestri ávöxtun á fjármunum sínum með sem minnstri áhættu. Þetta eru allt saman göfug markmið. En ég vil nota tækifærið, virðulegi forseti, og segja að mér hefur oft fundist í sambandi við atvinnulíf okkar og uppbyggingu þess að lífeyrissjóðirnir megi bara alls ekki neitt, eins og að taka þátt í að kaupa hlutabréf í óskráðum félögum, í litlum fyrirtækjum úti á landi sem mörg hver berjast í bökkum og vantar meira af þolinmóðu hlutafé í staðinn fyrir dýrt lánsfé eða fá kannski hlutafé inn í staðinn fyrir lánsfé sem alls ekki er hægt að fá. Á þetta sennilega mest við um atvinnurekstur á landsbyggðinni. Það er að mínu mati ljóður á lífeyrissjóðskerfi okkar að lífeyrissjóðirnir skuli ekki geta komið betur að uppbyggingu eða stuðningi við atvinnulíf, sérstaklega á landsbyggðinni - ég geri ráð fyrir að ekki sé vandi að finna góða fjárfestingarkosti á höfuðborgarsvæðinu fyrir þau fyrirtæki sem skráð eru í Kauphöllinni, sem flest hver eru á höfuðborgarsvæðinu að sjálfsögðu - vegna þess að ég held að t.d. að sjávarútvegsfyrirtækin sem skráð voru í Kauphöllinni áður og lífeyrissjóðir máttu kaupa í séu öll afskráð í Kauphöllinni nema kannski eitt. Mig minnir að HB Grandi sé þar inni enn þá. Þetta á alveg eins við hvað varðar veðsetningarhlutfall fasteigna, að hækka það að metnu markaðsvirði, og það á náttúrulega sama við hvar sem er á landinu, sama hvort um er að ræða 60–70 millj. kr. eign á höfuðborgarsvæðinu eða 3–5 millj. kr. eign úti á landi sem oft og tíðum er jafnvel erfitt að fá lán til. Ég vildi aðeins leggja þetta inn í umræðuna, virðulegi forseti, og benda á þann mismun sem þarna er og kemur fram í, eins og ég hef tekið dæmi um, atvinnurekstri á landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu og lífi og möguleikum fólks á að fá lán úr lífeyrissjóði sínum eftir því hvort sem það býr á höfuðborgarsvæðinu eða landsbyggðinni. Þar er mikill munur á.

Hæstv. forseti. Ég er nú ekki með neina tölu um hvað þetta verður há upphæð þegar þar að kemur og þetta er allt komið til framkvæmda, þ.e. þessi 2% hækkun á skyldugreiðslum í lífeyrissjóð. Hins vegar er ekki rétt að tala um þetta sem kostnað atvinnulífsins vegna þessa frumvarps þar sem um þetta hefur þegar verið samið á almennum vinnumarkaði. Sjálfsagt er stofn til tekjuskatts á bilinu 350–400 milljarðar. Ég ætla ekki að fara nákvæmar út í það. Þá eru það væntanlega 2% af þeim stofni sem um er að ræða. Þá getur hv. þingmaður reiknað sjálfur. 
            

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, með síðari breytingum. Frumvarpið er lagt fram í samræmi við tillögur tekjustofnanefndar til félagsmálaráðherra þann 17. mars síðastliðinn en nefndina skipuðu fulltrúar ríkis og sveitarfélaga. Þær meginbreytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru einkum tvíþættar. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að undanþágum frá greiðslu fasteignaskatts samkvæmt 5. gr. gildandi laga verði fækkað. Einkum er hér um að ræða undanþágur er varða ýmsar fasteignir í eigu ríkissjóðs, t.d. fasteignir sjúkrastofnana, framhaldsskóla og háskóla. Í samræmi við tillögur tekjustofnanefndar er lagt til að álagningarhlutfall gjaldflokksins verði ákvarðað á þann hátt að kostnaður ríkissjóðs vegna fækkunar undanþágna verði 600 millj. kr. á ári. Til að ná þessu markmiði er lagt til í frumvarpinu að þessar eignir verði í sérstökum gjaldflokki. Er gert ráð fyrir að álagningarhlutfall innan þess flokks verði fast og það nemi 1,32% af fasteignamati í samræmi við útreikninga Fasteignamats ríkisins. Nefndin lagði jafnframt til að fækkun undanþágna kæmi til framkvæmda í áföngum á árunum 2006–2008 og í samræmi við það er gert ráð fyrir að við lögin bætist nýtt bráðabirgðaákvæði sem kveður á um að álagningarhlutfallið verði 0,44% árið 2006 og 0,88% árið 2007. Í 4. gr. frumvarpsins eru tilteknar fasteignir sem áfram er gert ráð fyrir að verði undanþegnar greiðslu fasteignaskatts en um ástæður þess er ítarlega fjallað í athugasemdum með frumvarpinu. Hér er um að ræða kirkjur og bænahús, safnahús þar sem rekstur er ekki í ágóðaskyni og hús erlendra ríkja og alþjóðastofnana. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að álagning fasteignaskatts fari fram í Landskrá fasteigna og að breytingar geti orðið á skattstofni innan hvers árs í samræmi við breytingar sem verða á fasteignamati í Landskránni. Samkvæmt lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, skal árlega leggja fasteignaskatt á allar fasteignir sem metnar eru í fasteignamati 31. desember á næstliðnu ári. Í reglugerð um fasteignamat og fasteignaskráningu, nr. 406/1978, er hins vegar mælt fyrir um að taka skuli mannvirki í fasteignamat við fokheldi þeirra. Þetta hefur í för með sér að eigendur nýrra fasteigna sem metnar eru fasteignamati í upphafi árs geta komist hjá greiðslu fasteignaskatts í tæpt ár og getur það skapað ójafnræði í skattgreiðslum þeirra og annarra fasteignaeigenda sem fá eignir sínar metnar fasteignamati undir lok árs. Þetta leiðir einnig til þess að sveitarfélög, sérstaklega þar sem mikil uppbygging á sér stað, verða af tekjum í tæpt ár vegna fasteigna sem metnar eru fasteignamati í upphafi árs. Til að ná fram því markmiði að álagning fasteignaskatts taki mið af breytingum sem verða á fasteignamati er gert ráð fyrir því að heimilt verði að leggja fasteignaskatt á nýjar eignir sem bætast í Landskrá fasteigna frá næstu mánaðamótum eftir að breyting á fasteignamati á sér stað. Einnig er gert ráð fyrir að fasteignaskattur falli niður frá næstu mánaðamótum eftir að fasteign er afskráð í Landskrá fasteigna. Hafi allur fasteignaskattur ársins þegar verið greiddur getur orðið um endurgreiðslu að ræða vegna þessa. Sveitarstjórn annast álagningu fasteignaskatts og innheimtu hans og ber ábyrgð á skiptingu fasteigna í gjaldflokka. Til að auka öryggi og hagkvæmni við álagningu fasteignaskatta er í frumvarpinu lagt til að sveitarfélög leggi skattinn á í Landskrá fasteigna frá 1. janúar 2007 og að álagning fari þannig fram á samræmdan hátt um land allt. Ekki þykir raunhæft að ætla þessari breytingu að taka gildi strax á næsta ári en í 7. gr. frumvarpsins er þó gert ráð fyrir að einstök sveitarfélög geti í samstarfi við Fasteignamat ríkisins lagt skattinn á í Landskránni. Til að glata ekki hagræði er gert ráð fyrir að álagning fasteignagjalda geti einnig farið fram í Landskránni. Gert er ráð fyrir því að Fasteignamat ríkisins veiti hverri sveitarstjórn aðgang að aðgangsstýrðu svæði í skránni til að skrá álagningarforsendur og fylgjast með breytingum. Að álagningu lokinni er gert ráð fyrir að hægt verði að tengja upplýsingar um fjárhæðir álagningarinnar við innheimtu- og fjárhagsbókhald sveitarfélaganna. Markmiðið með Landskrá fasteigna er að hún sé ein skrá sem nýtist öllum stjórnvöldum til að sinna stjórnsýslu sinni er varðar fasteignir. Gert er ráð fyrir að nánar verði kveðið á um framkvæmd í reglugerð um fasteignaskatt. Þetta fyrirkomulag mun spara sveitarfélögunum, Fasteignamati ríkisins, Jöfnunarsjóði sveitarfélaga og öðrum aðilum sem málið kann að varða umtalsverða vinnu við úrvinnslu upplýsinga um álagningu fasteignaskatts þar sem upplýsingar um allar breytingar á álagningu verða í einni skrá. Í frumvarpinu er jafnframt lögð til sú breyting að í stað þess að sveitarstjórn geti fellt fasteignaskatt niður eða lækkað hann af ýmissi starfsemi verði sveitarstjórn heimilt að veita styrki til greiðslu fasteignaskatts af fasteignum þar sem fram fer starfsemi sem ekki er rekin í ágóðaskyni svo sem menningar-, æskulýðs- og tómstundastarfsemi og mannúðarmál. Einnig verði sveitarstjórnum skylt að setja reglur um veitingu niðurfellingar eða aflsáttar til elli- og örorkulífeyrisþega en samkvæmt athugunum ráðuneytisins virðast flest sveitarfélög nú þegar hafa sett sér einhverjar slíkar reglur. Að öðru leyti vísa ég til athugasemda við einstakar greinar frumvarpsins. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. félagsmálanefndar.

Frú forseti. Það er kunnugt að tilurð þessa máls er sú að þetta var liður í tillögum nefndar sem endurskoða átti tekjustofna og tekjuleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Lengi gekk sú fæðing ákaflega erfiðlega eins og kunnugt er og sumum fannst nú að þegar loksins fjallið tók jóðsótt hafi fæðst lítil mús, að ekki væri nú mikið að gerast í þessum efnum sem breytti í verulegum mæli stöðu sveitarfélaganna. Þá var því mikið hampað að í tengslum við sameiningarátak mikið sem einnig var í burðarliðnum yrðu settir verulegir fjármunir til sveitarfélaga í tengslum við sameiningu þeirra eða 2,5 milljarðar kr. eða eitthvað af þeirri stærðargráðu. En nú liggja lyktir þess máls svona að verulegu leyti fyrir. Sú tilraun öll sömul rann út í sandinn og var ekki samþykkt í raun nema á einum stað og síðan var kannski einhver frekari sameining í gegnum endurkosningu. Þar af leiðandi er nú ekki sýnt um ráðstöfun þeirra miklu fjármuna nema þá að mjög litlu leyti sem eyrnamerktir voru þessu verkefni, þess þá heldur ekki þegar það hefur komið í ljós sem vakti mikla undrun mína - ég vil leyfa mér að nota tækifærið og spyrja hæstv. félagsmálaráðherra um það - að aldrei hafi staðið til að neitt af þessum fjármunum sem eyrnamerktir voru sameiningaraðgerðunum sérstaklega færu til beinnar fjárhagslegrar endurskipulagningar sveitarfélaganna, þ.e. að ekki væri um að ræða fjármuni eyrnamerkta t.d. því að skuldajafna á milli hinna væntanlegu sameinuðu sveitarfélaga heldur væri þarna verið að taka til hliðar eða lofa fjármunum í aðgerðir sem tengdust sameiningunni og hefðu útgjöld í för með sér þannig að slíkur kostnaður yrði þá endurgreiddur. Þetta er að minnsta kosti skilningur manna sem hafa leitað á náðir ráðuneytisins, hafa farið þar á fjörur og spurst fyrir um hvað þeir gætu fengið út úr þessu. Þá vil ég nú meina að þetta mál hafi kannski ekki verið kynnt alveg sem skyldi. Er þá ekki niðurstaða tekjustofnanefndarinnar, það sem eftir stendur af þessu að verða harla rýrt ef þetta er einn stærsti liðurinn fyrir utan það að í raun og veru voru framlög í jöfnunarsjóð framlengd svona af stærðargráðu þess sem verið hafði í mörg undanfarin ár vegna sérstakra erfiðleika sveitarfélaga, framlög sem voru tengd viðbótartekjujöfnun eða fólksfækkun í einstökum byggðarlögum? Ég segi nú bara: Þakka skyldi það þó að þau yrðu sett inn aftur að einhverju leyti tímabundið í einhver ár. Hér er þó alla vega um ákveðna varanlega breytingu að ræða sem er upptaka þessara fasteignaskattgreiðslna á þetta opinbera húsnæði sem fyrst og fremst á hér í hlut. Ég geri að sjálfsögðu ekkert lítið úr því að það er efnisbreyting sem mörg rök standa til. Auðvitað munar þau sveitarfélög sem aðallega fá þarna tekjur um það. En þá er líka rétt að menn hafi það alveg í huga og horfist í augu við það eins og það er að aðeins lítill hluti sveitarfélaganna í landinu fær einhverja umtalsverða búbót út úr þessu því að ekki bætir það stöðu sveitarfélaganna þó þau borgi sjálfum sér fasteignagjöld. Það er nokkuð ljóst að það hjálpar mönnum lítið t.d. þó að sveitarfélög sem sum eiga stórar fasteignir af ýmsum ástæðum, félagsheimili eða annað því um líkt, borgi sjálfum sér fasteignagjöld af þeim. Það breytir nú litlu. Nei, það sem færir þarna til fjármuni er í þeim mæli sem ríkið fer að greiða sveitarfélögunum fasteignagjöld vegna fasteigna sem það á eða stendur straum af rekstrarkostnaði að fullu eða mestu leyti. Það eru auðvitað sjúkrastofnanirnar og heilbrigðisstofnanirnar sem eru á vegum ríkisins. Það eru háskólar og framhaldsskólar og í einhverjum tilvikum fleiri slíkar eignir. Ég þykist hafa séð það einhvers staðar - hvort það er nú í frumvarpinu, kom fram í framsöguræðunni eða einhvers staðar - að þetta væru um 600 millj. kr., að stærðargráðan á þessu séu 600–700 millj. kr. Það vigtar svo sem ekki þungt í rekstri sveitarfélaganna upp á 110–120 milljarða á ári, en þó það. Hitt er kannski meira umhugsunarefni, og það þurfa menn að hafa í huga við svona umhverfi þessa máls að öðru leyti, að nettótekjurnar falla fyrst og fremst til fáeinna stærstu sveitarfélaganna í landinu. Það er alveg ljóst að það sveitarfélag sem fær langmest út úr þessari breytingu er Reykjavíkurborg. Nú er hún í sjálfu sér ekki það sveitarfélag sem manni verður fyrst hugsað til í sambandi við erfiða stöðu og brýna þörf á að styrkja hana þó að hefðbundin ræðuhöld sjálfstæðismanna um óstjórn í fjármálum Reykjavíkurborgar séu orðin eitt það sígildasta sem ber á góma í þingsölum því að þeir mega aldrei svo heyra Reykjavíkurborg nefnda, blessaðir mennirnir, að þeir spýtist ekki hér upp og reyni að koma einhverju höggi á þá sem þar hafa farið með völd undanfarin ár. Það er önnur saga. Veruleikinn er sá að stærstu sveitarfélög landsins og alveg sérstaklega sveitarfélögin hér á þenslusvæðunum, má segja, á Faxaflóasvæðinu, suðvesturhorninu, hafa verið að bæta sína stöðu. Það er heldur að rofa til í afkomu þeirra. Hún hefur auðvitað ekki verið nógu góð að meðaltali en þó langskást hér. Síðan hygg ég nú að t.d. sveitarfélag eins og Akureyri standi hvað sterkast og sé öflugast af þeim sem tilheyra landsbyggðinni. Eigi þessi breyting að skoðast sem liður í almennum aðgerðum til að bæta stöðu sveitarstjórnarstigsins í landinu verða að fylgja þessu jöfnunaraðgerðir sem dreifa síðan afrakstrinum í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga með meiri tekjujöfnunarframlögum eða einhvern veginn þannig að þetta skili sér þá að einhverju leyti til sveitarfélaganna almennt en gangi ekki bara til þess að auka enn á aðstöðumun þeirra og er hann nú ærinn fyrir. Á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga sem haldin var hér í bæ fyrir nokkru síðan var ein helsta fréttin sú - það blasti við á öllum glærum þar - að enn dregur mjög í sundur með stóru þéttbýlissveitarfélögunum, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu og öllum þorra hinna, kannski með örfáum undantekningum sveitarfélaga annars staðar í landinu. Langverst sett eru svona miðlungs þéttbýlissveitarfélög við sjávarsíðuna af ástæðum sem auðvitað skýra sig að mörgu leyti sjálfar. Ég held að það verði ekkert undan því vikist að taka fjármál sveitarfélaganna, afkomu þeirra og stöðu og vaxandi mun þeirra í tekjum, til rækilegrar skoðunar. Nú veit ég að vísu að nefnd er að störfum sem er að fara yfir úthlutunarreglur og málefni Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og það er gott í sjálfu sér svo langt sem það nær enda verði því verki þá hraðað eins og kostur er og reynt að fá þar skilvirkar og skýrar niðurstöður og menn geta áunnið nokkuð með því. Menn geta þá sagt sem svo að að því marki sem afkoma einhverra sveitarfélaga fari batnandi og þau verði betur aflögufær þá verði kannski svigrúm til staðar að sama skapi í auknum mæli til tekjujöfnunar milli þeirra í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og breyttar úthlutunarreglur þar o.s.frv. En meginvandinn er auðvitað sá að sveitarstjórnarstigið vantar svona 4–6 milljarða kr. inn í rekstur sinn til þess að sæmilega sé að því staðið. Það er bara veruleikinn. Menn hafa aðeins verið að nálgast land ef hið fræga meðaltal er notað vegna batnandi afkomu sumra stóru sveitarfélaganna sem vega þungt í þessu samhengi en vandi hinna er jafntilfinnanlegur og jafnvel vaxandi á sama tíma. Á þessu verða menn auðvitað að taka. Varðandi framkvæmdina á þessu, til að lengja ekki umræðuna hér, frú forseti, þá er hér lögð til sú breyting að þetta fari inn í Landskrá fasteigna og með ákveðinni aðlögun að því, sem sjálfsagt er nú skynsamlegt að hafa, þá verði sveitarfélögunum skylt að innheimta þetta í gegnum samræmt skráningarkerfi. Ég spyr þá hæstv. ráðherra um það fyrirbæri, Landskrá fasteigna. Ef ég man rétt gekk uppbygging hennar eitthvað hægt og vandræðagangur var í kringum mannahald, staðsetningu og fleira. Er Landskrá fasteigna þannig í stakk búin að hún sé tilbúin til að vera grunnurinn í þessu verkefni? Eru menn þar klárir í bátana og tilbúnir að takast á við þetta? Það hljómar á margan hátt skynsamlega að gera þetta með slíkum samræmdum hætti og er örugglega til mikilla bóta, ekki síst fyrir minni sveitarfélög að geta notið góðs af slíkri samræmdri innheimtu. En ég leyfi mér að spyrja hvernig ástandið sé á þeim bænum. Síðan spyr ég að því: Er það þannig að ekki hafi náðst samkomulag um annað en að hafa innheimtuna á húsnæðinu, þ.e. í b- og c-liðum 3. gr. laganna, sem 2. gr. þessa frumvarps fjallar um, þannig að álagningarhlutfallið sé fast í tilviki b-hópsins og sveitarfélögunum þá ekki heimilt að reikna þar álag með sama hætti og á við í hinu tilvikinu? Var það ríkið sem lagðist gegn því að svigrúm sveitarfélaganna væri þá hið sama og almennt gildir og var það til þess að verja ríkið fyrir útgjöldum? Maður sér í fljótu bragði ekki að það séu nein sérstök efnisrök til þess að hafa þarna þessa tvo flokka og þetta flækir auðvitað málin. Úr því að það er ákveðið að fara út í að greiða fasteignagjöld af fasteignum eins og heilbrigðisstofnunum eða skólum eða heimavistum eða hvað það nú er, rétt eins og iðnaðar- og skrifstofu- og verslunarhúsnæði og atvinnuhúsnæði, af hverju er þá ekki látið eitt um það gilda og sveitarfélögin hafi þá sömu heimildir þar og sama svigrúm til álagningar eins og annars staðar er? Auðvitað má segja að það hafi á margan hátt verið óeðlilegt að sveitarfélögin hafi ekki notið einhverra fasteignagjalda af þessu húsnæði eins og öðru húsnæði og fasteignum því að auðvitað fylgir því kostnaður og það má ekki gleyma því að fasteignagjöldin eru til þess að mæta ákveðnum kostnaði sem sveitarfélögin hljóta að hafa af slíku húsnæði. En þessu fylgja líka miklar tekjur, þetta eru líka fjölmennir vinnustaðir og þarna eru margir útsvarsgreiðendur sem skapar veltu í viðkomandi sveitarfélögum o.s.frv., þannig að ég er ekki að segja að sveitarfélög sem notið hafa góðs af því að hafa mestalla uppbyggingu opinberrar þjónustu innan sinna vébanda hafi verið illa haldin, eins og á auðvitað við um höfuðborgina öllum öðrum sveitarfélögum fremur og kannski nokkur önnur stór sveitarfélög og staði, t.d. eins og Akureyri sem er mikil miðstöð opinberrar þjónustu í sínum landshluta og hefur notið góðs af og mun væntanlega njóta í nokkrum mæli góðs af þessum breytingum. En frú forseti. Það gefst sjálfsagt hvorki tóm né aðstæður til slíkra umræðna hér á þinginu nú í jólaösinni, ef það á að afgreiða þetta frumvarp nú, sem mér sýnist flest benda til enda gildistakan miðuð við 1. janúar 2006 og þá er ekki seinna vænna að drífa þetta eitthvað áfram. En það hefði svo sannarlega verið ástæða til þess að hafa hér svigrúm fyrir rækilega umræðu um málefni sveitarfélaganna og um samskipti ríkis og sveitarfélaga og um framtíðarstefnuna í þeim efnum. Sú stefna er satt best að segja harla losaraleg núna þegar stóra sameiningarátakið er runnið út í sandinn og þeir fjármunir sem þar var verið að veifa og hampa, gulræturnar miklu, nýtast kannski að minnstu leyti vegna þess að ekkert verður af þessum sameiningum, a.m.k. ekki í þeim mæli sem lagt var upp með. Hver er þá niðurstaða t.d. hæstv. félagsmálaráðherra varðandi afkomu og stöðu sveitarfélaganna svona þó ekki sé spurt nema til næstu ára? Eiga þau að láta sér þessa dúsu nægja eða er eitthvað annað í bígerð umfram það að endurskoða úthlutunarreglur jöfnunarsjóðs, sem er auðvitað bara önnur jöfnun á fjármunum, önnur dreifing á þeim en þýðir ekki neinn nettóafkomubati sveitarfélaganna í heild sinni. Sveitarfélögin sem eru að bæta tekjustöðu sína núna gera það auðvitað fyrst og fremst af sömu ástæðu, þó í minna mæli sé og seinna en ríkissjóður. Þau fá inn svolítinn hluta af þensluveltunni - að vísu liggur aðeins öðruvísi í því þar sem þau eiga ekki hlutdeild í innflutningssköttum og öðru slíku - m.a. þenslunni á vinnumarkaði og í fasteignamarkaði og hækkun fasteignaverðs og annað því um líkt kemur þar við sögu. En með nákvæmlega sama hætti geta þau staðið frammi fyrir því að a.m.k. þessi hluti tekna þeirra hætti að aukast eða dragist jafnvel saman aftur ef hagsveiflan snýst við. Það er nokkuð sláandi þegar farið er yfir stöðu sveitarfélaganna hversu geysilega mismunandi hún er í þessum efnum. Það er að mínu mati ekki um annað að ræða en að horfast í augu við að það verður að taka á í þessum tekjujöfnunarmálum milli sveitarfélaganna ef menn vilja ekki bara sætta sig við stórfelldan aðstöðumun þeirra. Það hafa verið að koma af því fréttir í fjölmiðlum að ein stétt í landinu hefur sennilega orðið fyrir harkalegri kjaraskerðingu á undanförnum tveimur árum en dæmi eru um í langan tíma, í háa herrans tíð, og það eru sjómenn sem fá gengi krónunnar beint í hausinn í formi stórlækkaðra tekna. Hvað halda menn þá um sveitarfélögin sem hafa borið uppi afkomu sína af tekjuhárri sjómannastétt eins og víða var? Það var það sem hélt uppi meðaltekjum margra sveitarfélaga, t.d. víða á landsbyggðinni. Á meðan Vestfirðir voru með yfir landsmeðaltali í tekjum var það auðvitað tekjuhá sjómannastétt sem þar skipti sköpum. Það er því miður liðin tíð og hlutur Vestfirðinga hefur rýrnað hrottalega í þessum efnum. Bæði má sjávarútvegurinn þar muna sinn fífil fegri og síðan hefur auðvitað tekjulækkun sjómannastéttarinnar komið hart niður þar eins og annars staðar í byggðarlögunum við sjávarsíðuna. Þetta er einn anginn af þeim mikla vanda sem menn standa frammi fyrir þar, til viðbótar því að glíma kannski við fólksfækkun og hafandi séð lítið af góðærinu rómaða sem ríkisstjórnin gumar af og á nú aðallega lögheimili hér á einum stað. Mér finnst að hæstv. félagsmálaráðherra mætti vel spandera á það eins og fimm mínútum að fara yfir það með okkur hvernig hann sér þessa hluti fyrir sér. Hvað hann sjái að hægt sé að gera í þessum efnum núna í ljósi þess að þetta fór eins og þetta fór með sameininguna. Eða er það bara ætlunin að láta þetta dankast svona að óbreyttu út þetta kjörtímabil?

Frú forseti Það verður að játast að þetta er í sjálfu sér jákvætt frumvarp sem hér er á ferðinni. Hitt er það að ég sem starfandi sveitarstjórnarmaður á landsbyggðinni á svæði sem sannarlega hefur átt í vörn, hef áhyggjur af því að ekki sé horft nægjanlega til þessara byggða. Ég get sagt í því sambandi að fyrstu sex mánuði þessa árs var tekjusamdráttur í því sveitarfélagi um 8%. Þetta er tæplega 600 manna sveitarfélag og í því eru gerðir út tveir frystitogarar. Það er ekkert auðveldur veruleiki sem við stöndum frammi fyrir og á okkar svæði hefur sannarlega verið frekar erfitt en það á ekki bara við um Skagaströnd, þetta á við um fleiri byggðir . Ég verð að játa það líka að það er ekki auðvelt að sjá hvernig þetta jákvæða frumvarp nýtist mörgum þessara litlu byggða þar sem ekki er mikið um opinberar byggingar. Ég treysti því að hæstv. félagsmálaráðherra beiti sér mjög í þá átt að styrkja stöðu þessara byggða. Í sambandi við að ræða þá stöðu sem er í þessum byggðum þá er hún grafalvarleg vegna þess að það er ekkert auðvelt að draga saman þjónustu við íbúana. Þarna þarf sannarlega að taka á. Ég vil ekki trúa því að ráðamenn þessa lands muni ekki horfa til þess á næstunni að taka til í þeim málum. Ég hefði viljað heyra frá hæstv. félagsmálaráðherra hvort einhverjar nýjar fréttir eru frá þeirri nefnd sem nú er að störfum með það í huga að breyta úthlutunum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, hvort sérstaklega sé horft til þessara veikari byggða þar.

Frú forseti. Af því að hv. þm. Adolf H. Berndsen var hér í ræðustól og ræddi um frumvarpið sem nú er flutt og er jafnframt oddviti lítils sveitarfélags úti á landi, Höfðahrepps, og geri ég ráð fyrir því að sveitarstjórnin sé að vinna að fjárhagsáætlun og sé með allt á hreinu eins og sveitarstjórnir eru, um hvað muni koma í kassann og hvað verði hægt að leggja á, þá vil ég leggja eftirfarandi spurningu fyrir hv. þingmann: Hvað munu tekjur Höfðahrepps vaxa við þá breytingu sem hér er boðuð, þ.e. að fara að leggja fasteignaskatt á opinberar byggingar?

Frú forseti. Varðandi fyrirspurn hv. þm. Kristjáns Möllers hef ég þær tölur ekki á hraðbergi en á Skagaströnd er væntanlega um að ræða heilsugæslustöð, það er það eina sem ég man eftir í augnablikinu og þar er ekki um stórar tölur að ræða. Það er það sem ég hef um málið að segja á þessu stigi.

Frú forseti. Svar hv. þingmanns kom mér ekki á óvart. Það eru fasteignagjöld af einni lítilli heilsugæslustöð. Það er svona það sem mér datt í hug miðað við að þekkja til staðarins. En ég verð að segja alveg eins og er að mér þótti mjög ánægjulegt að heyra hv. þingmann, þingmann Sjálfstæðisflokksins og jafnframt oddvita í litlu sveitarfélagi, segja okkur það að tekjurnar muni lítið aukast við þá breytingu sem hér er lögð til. Þetta er auðvitað það sem menn hafa gagnrýnt í þessum breytingum og ég tala nú ekki um svo aftur hitt atriðið hvenær húseignir eru skráðar inn, að þær tekjur sem þar munu streyma inn verði þá væntanlega ekki heldur til þess að auka tekjur Höfðahrepps miðað við þá breytingu sem hér er. Frú forseti. Það sem kemur hér fram í máli hv. þingmanns, sem er eins og ég hef áður sagt jafnframt oddviti í litlu sveitarfélagi úti á landi, er það að tekjurnar muni sáralítið aukast.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um greiðslu kostnaðar vegna opinbers eftirlits með fjármálastarfsemi, með síðari breytingum, sem er 381. mál þingsins. Á árinu 1999 voru samþykkt á Alþingi lög um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Með lögunum var gjald sem eftirlitsskyldir aðilar greiða til að standa straum af rekstri Fjármálaeftirlitsins greitt á þann veg að tryggt væri að það uppfyllti skilyrði stjórnarskrárinnar um skattlagningarheimildir. Þetta þýddi m.a. að festa þurfti álagningarhlutfall í lög í stað þess að kveða einungis á um hámark álagningar. Þessum álagningarhlutföllum þarf að breyta á hverju haustþingi enda ógerlegt að ákveða nákvæmlega hlutföll álagningar á flokka eftirlitsskyldra aðila til lengri tíma en eins árs í senn. Samkvæmt þessu hefur frumvarp til breytinga á þessum lögum verið lagt fram á hverju haustþingi að fenginni skýrslu Fjármálaeftirlitsins um áætlaðan rekstrarkostnað næsta árs, athugun ráðuneytisins á skýrslunni og að fengnu áliti samráðsnefndar eftirlitsskyldra aðila. Með frumvarpinu er álagningarhlutfalli einstakra tegunda eftirlitsskyldra aðila breytt. Eru álagningarhlutföll á viðskiptabanka, sparisjóði, lánafyrirtæki, verðbréfafyrirtæki og verðbréfamiðlanir lækkuð en álagningarhlutföll vegna annarra eftirlitsskyldra aðila hækkuð. Mismunur á breytingum hvað þetta varðar skýrist af mismunandi þróun álagningarstofna einstakra flokka eftirlitsskyldra aðila en rekstraráætlun Fjármálaeftirlitsins fyrir árið 2006 gerir í meginatriðum ráð fyrir óbreyttri hlutfallslegri skiptingu eftirlitsgjaldsins milli þessara flokka. Áætlað er að álagt eftirlitsgjald hækki úr 298 millj. kr. vegna yfirstandandi árs í 424 millj. kr. árið 2006 sem er hækkun um 126 millj. kr. eða um 42,3%. Rekstrarkostnaður Fjármálaeftirlitsins samkvæmt upphaflegri áætlun fyrir árið 2005 var 309,5 millj. kr. en áætlaður rekstrarkostnaður á árinu 2006 verður 410,5 millj. kr. sem er hækkun um 101 millj. kr. eða 32,6%. Lætur nærri að launakostnaður sé um ¾ hlutar rekstrarkostnaðar Fjármálaeftirlitsins. Skýrist því meginhluti hækkunar og rekstrarkostnaðar milli ára annars vegar af áætlaðri fjölgun stöðugilda úr rúmlega 35 samkvæmt upphaflegri áætlun fyrir árið 2005 í 39,7 samkvæmt áætlun fyrir árið 2006 og hins vegar af hækkun samkvæmt kjarasamningum og launaskriði. Fjölgun stöðugilda helst í hendur við aukin verkefni og er þar einkum um að ræða aukin verkefni í tengslum við breytingar á verðbréfaviðskiptalögum, undirbúning að innleiðingu nýrra eiginfjárreglna fyrir fjármálafyrirtæki og aukin verkefni sem tengjast vaxandi umsvifum íslensku viðskiptabankanna á erlendum mörkuðum. Þá eru í frumvarpinu gerðar tillögur til breytinga á ákvæðum 2. gr. laganna til að gæta betur samræmis við almenna vinnu við fjárlagagerð og ákvæðum 4. og 6. gr. af tæknilegum ástæðum. Til marks um öra þróun í starfsumhverfi Fjármálaeftirlitsins má nefna að frá því að eftirlitið sendi ráðuneytinu áætlun sína hafa innlendir bankar ráðist í frekari kaup á fjármálafyrirtækjum erlendis og innlent vátryggingafélag hefur keypt ráðandi hlut í bresku vátryggingafélagi. Kaup þessi munu kalla á enn aukin útgjöld vegna eftirlits Fjármálaeftirlitsins með starfsemi innlendra aðila erlendis. Hæstv. forseti. Í fylgiskjali með frumvarpinu er að finna skýrslu Fjármálaeftirlitsins til viðskiptaráðherra um starfsemi eftirlitsins. Í skýrslunni er fjallað um eftirlit með einstökum sviðum fjármálamarkaðar, lánamarkaðar, verðbréfamarkaðar, vátryggingamarkaðar og lífeyrismarkaðar auk þess sem greint er frá þróun og horfum á íslenskum fjármálamarkaði og áherslum í starfi Fjármálaeftirlitsins næstu missiri. Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Frú forseti. Það verður að gagnrýna það í upphafi umræðu um þetta mál hve seint það kemur fram og hve lítill tími gefst til þess að fjalla um það bæði í þingsölum og í þingnefnd. Þó að efni til sé þetta mál um greiðslukostnað við opinbert eftirlit og þær breytingar sem eiga sér stað frá ári til árs - og tengjast því fjárlagagerðinni með óbeinum hætti, það þarf að breyta þessu á hverju ári - þá koma hér fram viðamiklar upplýsingar um fjármálamarkaðinn yfirleitt sem full ástæða er til að ræða undir þessum dagskrárlið. Ég hef haft skilning á því, frú forseti, á umliðnum árum og látið það koma hér fram að það þarf að búa vel að Fjármálaeftirlitinu eins og öðrum eftirlitsstofnunum. Eftirlitsstofnanir þurfa að hafa þann mannskap og aðbúnað sem nauðsynlegur er til þess að sinna eftirlitsskyldu sinni, ekki síst á fjármálamarkaðnum. Eins og við þekkjum hafa umsvif á fjármálamarkaði vaxið gífurlega ár frá ári og sá rökstuðningur sem Fjármálaeftirlitið setur fram fyrir þeirri aukningu sem hér er lögð til á fjármagni til starfseminnar er að mörgu leyti skiljanlegur. Ég hef ævinlega stutt þá breytingu sem Fjármálaeftirlitið hefur lagt til í þessu efni. En, virðulegi forseti, hér er á ferðinni miklu, miklu meiri breyting en við höfum séð á umliðnum árum, sem kallar á skýringu. Við erum að tala um hækkun á eftirlitsgjaldi úr 298 milljónum í 424. Við erum að tala um 126 millj. kr. hækkun eða um 42,3%, sem er gífurlega mikil hækkun. Í frumvarpinu er sagt að 80 milljónir af þessu séu vegna fjölgunar á stöðugildum um fimm. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig stendur á því að hækkun um tæp fimm stöðugildi, eða úr 35 í 39,7, kallar á 80 millj. kr. hækkun? Endurspeglast þarna kjörin sem eru almennt á fjármálamarkaðnum hjá stjórnendum og þeim sem hæst hafa launin í þessu þjóðfélagi? Þetta er gífurlega mikil hækkun og það hlýtur að kalla á skýringu þegar fimm stöðugildi kosta 80 milljónir og síðan eru 22 milljónir í rekstur. Til dæmis er ráðgerð rúmlega 400% hækkun á rekstri tölvubúnaðar. Sú skýring sem hér er sett fram af hálfu Fjármálaeftirlitsins er ekki boðleg. Þar sem verið er að réttlæta þessa aukningu á næsta ári segir, með leyfi forseta: „Sérstaklega var gerð grein fyrir þessari auknu starfsmannaþörf hjá Fjármálaeftirlitinu í frumvarpinu til breytinga á verðbréfaviðskiptalögunum og í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins.“ Síðan kemur orðrétt, með leyfi forseta: „Segja má að löggjafinn hafi viðurkennt þessa auknu starfsmannaþörf við gildistöku laganna og taldi Fjármálaeftirlitið nauðsynlegt að bregðast strax við.“ Vegna þess að Fjármálaeftirlitið er líka að fara hér fram úr á þessu ári, m.a. með þessum skýringum. Hinu vil ég þó halda til haga að á þessu var vakin athygli þegar við fjölluðum um lögin um verðbréfaviðskipti á sínum tíma, ætli það sé ekki um ár síðan. Þá var vakin athygli á því að með breytingu á lögum um verðbréfaviðskipti væri um aukna fjárþörf að ræða. Fjármálaráðuneytið áætlaði að kostnaður, miðað við að þessi verðbréfalög tækju gildi um mitt þetta ár, væri um 15 millj. kr. Þar eru því alveg fullboðleg rök fyrir hækkun á gjaldinu en ekki það að Fjármálaeftirlitið líti svo á að með því að samþykkja lögin um verðbréfaviðskipti hafi það þar með fengið heimild til þess að fara fram úr og ráða starfsfólk til þess að geta mætt þeim auknu verkefnum sem voru m.a. í þeirri löggjöf. Það hefði auðvitað átt að taka tillit til þess þegar við samþykktum sambærilegt frumvarp á þessum tíma árs fyrir ári síðan og vakti ég einmitt athygli á því að þetta vantaði þar inn í varðandi Fjármálaeftirlitið. Ég spyr því hæstv. ráðherra um skýringu á þessari miklu aukningu og sérstaklega vegna launaliðarins. Það er dregin hér fram mjög athyglisverð tafla á bls. 17 um rekstrarkostnað Fjármálaeftirlitsins á Íslandi samanborið við önnur Norðurlönd. Það er auðvitað mjög sláandi að Ísland hefur þar miklu lægri rekstrarkostnað, hlutfallslega aukningu, á umliðnum þrem, fjórum árum en önnur Norðurlönd, einkum Svíþjóð. Í Svíþjóð er um að ræða 34% aukningu en á Íslandi er um að ræða 8% aukningu. Röksemd Fjármálaeftirlitsins fyrir þessari aukningu, að það þurfi fjögur stöðugildi, get ég vel fundið stað. En, virðulegi forseti, ekki 80 milljónir vegna fjögurra stöðugilda. Það kallar á skýringu. Ég hef stundum sagt hér að við eigum kannski að taka til endurskoðunar hvernig við fjármögnum Fjármálaeftirlitið með tilliti til sjálfstæðis þess. Hjá sumum Evrópuþjóðum er það ríkissjóður sem fjármagnar fjármálaeftirlitið einmitt með tilliti til sjálfstæðis þess. Mér þykir aðkoma eftirlitsskyldra aðila að löggjöf og regluverki sem snertir umgjörð þeirra sjálfra allt of mikil. Mér finnst þeir hafa of mikil ítök hér í reglugerðarsetningu og löggjöf sem e.t.v. má rekja til þess að þeir standa undir fjármögnun Fjármálaeftirlitsins. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi ekki íhugað að ástæða sé til þess að skoða hvernig við fjármögnum þessa starfsemi. Síðan hefði ég viljað, virðulegi forseti - fyrir utan þær athugasemdir sem ég geri hér og við förum auðvitað yfir í efnahags- og viðskiptanefnd - fara yfir ýmis atriði sem snúa að fjármálamarkaðnum. Atriði sem við höfum stundum rætt hér í þessum ræðustól, ég og hæstv. ráðherra, og ég hef ekki fengið fullnægjandi svör við. Ýmislegt hefur komið fram á síðasta ári og síðustu missirum sem snertir fjármálamarkaðinn sem ekki hefur verið tekið á í lögum og reglum og hefði ég gjarnan viljað að hæstv. ráðherra svaraði spurningum mínum þar um. Ég ætla að leyfa mér að vitna til þess í örstuttu máli og skal ekki taka langan tíma til þess. Ég veit að hæstv. ráðherra er tímabundin og hér er stefnt að atkvæðagreiðslu fljótlega. Ég vil t.d. nefna þátttöku fjármálafyrirtækja í atvinnurekstri. Ég hef rætt það áður við hæstv. viðskiptaráðherra hvort ekki sé ástæða til að huga að þeirri lagaumgjörð sem er í kringum það. Forstjóri Fjármálaeftirlitsins vakti t.d. athygli á því, þegar hann talaði fyrir ársskýrslu embættisins, að það væri brotalöm varðandi upplýsingar fjármálafyrirtækja um þátttöku í atvinnurekstri. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji ekki að skoða þurfi löggjöfina og lagarammann sem er í kringum það. Ég held að það sé mjög mikilvægt og gæti rökstutt mitt mál ítarlega í því sambandi en tímans vegna ætla ég bara að drepa á þessu. Ég tel að hæstv. ráðherra þurfi að fjalla um þetta. Það kom einmitt fram hjá forstjóranum að fjármálafyrirtæki hefðu ekki sinnt upplýsingaskyldu sinni sem skyldi í þessu efni. Ég vil einnig nefna - eins og ég ræddi við ráðherrann fyrir u.þ.b. ári og mér fannst að ráðherrann ætlaði að skoða - hvort ekki væri rétt að Fjármálaeftirlitið fengi heimild til að beita sektum vegna innherjasvika. Fjármálaeftirlitið hefur heimild til að beita stjórnvaldssektum við brotum er varða tilkynningaskyldu fruminnherja og birtingu upplýsinga um viðskipti fruminnherja og innherjaskrá en ekki heimild til að beita stjórnvaldssektum sem viðurlögum við innherjaviðskiptum. Ég man ekki betur en Fjármálaeftirlitið hafi kallað eftir slíkum heimildum og þær sé að finna í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Ef ég man rétt áleit hæstv. viðskiptaráðherra, þegar við fjölluðum um það fyrir ári síðan, að skoða þyrfti þessar heimildir sérstaklega og fara vandlega yfir viðurlög við efnahagsbrotum almennt. Ég spyr: Hver er staðan núna? Stöndum við í nákvæmlega sömu sporum og fyrir ári síðan eða hefur eitthvað verið gert í þessu máli? Ég vil líka spyrja að öðru og það er nú í tilefni af svari sem hæstv. ráðherra gaf mér varðandi leikreglur á fjármálamarkaðnum. Ég kalla þær leikreglur siðlausan fjármálagjörning sem við erum farin að sjá hér á fjármálamarkaðnum. Þegar lykilstjórnendur fjármálastofnana eru farnir að kaupa hlutabréf í eigin banka og selja það síðan tveimur, þremur mánuðum síðar og græða hundruð milljóna - örfáir stjórnendur - á slíkum viðskiptum. Þetta er náttúrlega mjög óeðlilegt og hæstv. ráðherra hefur boðað að hún vilji skoða breytingar á þessu, t.d. með því að lengja eignarhaldstíma bréfanna. Ég spyr: Megum við eiga von á frumvarpi frá ráðherra hvað þetta varðar á þessu þingi? Er ráðherra að láta skoða það og yfirleitt aðgang stjórnenda að lánum hjá þeim bönkum sem þeir vinna hjá og kjör sem þeir fá á slíkum lánum? Það þarf að upplýsa slíkt mjög skýrt í ársreikningum þannig að gegnsæi sé í því eins og öðru á fjármálamarkaðnum. Mér finnst vera brotalöm í þessu í framkvæmd. Þar sem við erum að ræða hér um Fjármálaeftirlitið gefst tækifæri til þess að spyrja hæstv. ráðherra um þau atriði sem ég hef hér nefnt. Ég lýsi um leið lýsi óánægju minni með að við höfum ekki meiri tíma til að ræða almennt um fjármálamarkaðinn og þær miklu breytingar sem þar eiga sér stað núna. Ýmislegt markvert kom fram í ársskýrslu Fjármálaeftirlitsins þar að lútandi sem ég hefði viljað ræða. En það er alltaf sama sagan, við fáum þetta mál inn með mjög stuttum fyrirvara og óvanalega seint nú á þessu þingi og því gefst lítill tími til þess að fjalla um fjármálamarkaðinn almennt, sem þarf auðvitað að gera, virðulegi forseti, hér úr þessum ræðustól. Ég skal ekki tefja tímann lengur en ítreka spurningar mína til ráðherra, ítreka það að ég hef skilning á fjárþörf Fjármálaeftirlitsins en finnst nú aðeins keyra úr hófi fram. Ég hef takmarkaðan skilning á því að Fjármálaeftirlitið þurfi svona svakalega mikinn pening eins og hér er lagt til - 47% hækkun og þar af 80 milljónir í laun vegna fimm stöðugilda. Þetta þarf skýringar við og það þarf að fara betur yfir þetta í þeirri nefnd sem fær málið til umfjöllunar.

Frú forseti. Hafi síðasti ræðumaður haft lítinn tíma hef ég enn styttri tíma ef sú áætlun á að standast að greiða hér atkvæði klukkan sjö um þessi mál. En það kemur svo sem ekki að sök, ég ætlaði ekki að setja á langa ræðu um þetta mál þó að ég sé sannarlega sammála því að það sé margt sem hér heyrir undir sem full ástæða væri til að ræða rækilega. Frumvarpið í sjálfu sér er ekki ýkja flókið. Hægt er að átta sig á því og taka afstöðu til þess út af fyrir sig. Það felur fyrst og fremst í sér það sem hæstv. ráðherra fór yfir og gert var að umtalsefni áðan, þ.e. að hækka verulega gjaldtökuna til Fjármálaeftirlitsins þar sem annars stefni í hallarekstur eða aukinn hallarekstur á stofnuninni. Hér er gefið dálítið hressilega í því að hækka á rekstrarkostnaðinn milli ára um meira en 100 millj. kr., um tæpan þriðjung miðað við það sem hann er áætlaður á yfirstandandi ári eða var a.m.k. áætlaður samkvæmt áætlun upp á liðlega 300 millj. kr. og vel yfir 400 milljónir á næsta ári. Að sjálfsögðu þarf Fjármálaeftirlitið að hafa traustan fjárhag og geta sinnt sínu mikilvæga hlutverki, enginn deilir um það. Nú ætti það að vísu að vera svo ef gjaldstofninn hefði verið sæmilega skynsamlega út fundinn á sínum tíma að aukin umsvif í fjármálaheiminum skiluðu Fjármálaeftirlitinu sjálfkrafa auknum tekjum og þetta héldist í hendur. En auðvitað geta komið upp þær aðstæður, ný verkefni af einhverjum toga eða breytingar sem gera það að verkum að þetta samræmi haldist ekki að fullu og þá það. En mér finnst það kannski ekki vera neitt sérstaklega vel rökstutt þótt farið sé yfir þessi verkefni hér. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum verið þeirrar skoðunar að efla bæri Fjármálaeftirlitið, það hafi verið of veikt og það hafi ekki verið nógu sjálfstætt í störfum og við höfum flutt tillögur um að það yrði flutt undir Alþingi, það yrði eflt m.a. með því og sjálfstæði þess undirstrikað og það aukið að það starfaði í skjóli Alþingis. Sú staðreynd var nefnd áðan að það væru eftirlitsaðilarnir sem greiða kostnaðinn, það er vissulega Alþingi sem ákveður það, en það væri kannski enn þá betra ef skilið væri enn rækilegar á milli viðfangsefnanna og starfseminnar með því að ráðuneytið kæmi þar hvergi að málum heldur væri það Alþingi sem tryggði starfsskilyrði Fjármálaeftirlitsins með löggjöf og með því að fóstra það í skjóli sínu svipað og Ríkisendurskoðun og umboðsmann Alþingis. Það eru ýmis rök fyrir því að það gæti verið skynsamlegt fyrirkomulag og að það væri heppilegra líka fyrir ráðuneytið sjálft að vera ekki tengt við þau mál og hafa þau ekki með höndum. Mér hefur fundist að Fjármálaeftirlitið væri of mikið í því að bregðast við þegar orðnum atburðum á fjármálamarkaðnum og vera með aðfinnslur og setja kannski ofan í þegar allt er um garð gengið og búið og gert í staðinn fyrir að reyna að vera helst á undan og með fyrirbyggjandi ráðstafanir og ef ekki þá a.m.k. samsíða atburðunum þannig að það gæti tekið á þeim þegar þeir gerast en ekki rannsaka þá eftir á. Það hefur því miður allt of mikið verið niðurstaðan. Kannski er það að einhverju leyti vegna þess að ekki hafi verið búið nægjanlega vel að starfseminni og menn hafi einfaldlega ekki verið nógu öflugir. Vöxtur fjármálaheimsins hefur auðvitað verið mikill og hann skilar þá tekjunum jafnt og þétt inn í framhaldinu og það kann líka að einhverju leyti að skýra af hverju Fjármálaeftirlitið hefur oft viljað vera eftir á að bregðast við þegar orðnum hlutum, þegar þörfin væri eiginlega alveg hin gagnstæða, að Fjármálaeftirlitið gæti kortlagt hvert væri verið að stefna, út á hvaða braut hlutir væru að þróast og brugðist við því fyrir fram. Til dæmis þegar umsvif fjármálastofnananna stórjukust hvað varðar kaup og sölu á fyrirtækjum. Það er ekkert óskaplega langt síðan viðskiptabankarnir fóru út í það yfirleitt að fara að láta til sín taka í þeim efnum, enda hefur nú reyndar verið umdeilt allan tímann hvort þeir hafi fullnægjandi lagaheimildir til þess að hegða sér þar eins og þeir gera, vegna þess að samkvæmt lögunum er það ekki hlutverk t.d. viðskiptabanka að kaupa og selja fyrirtæki. Nei, það er að taka við innlánum og veita fjármálaþjónustu og útlán, auðvitað veita fyrirtækjum ráðgjöf og þjónusta þau en ekki premíalt að vera gerandinn í kaupum og sölum á fyrirtækjum. Þá hengja menn sig á það að túlka mjög rúmt heimild sem er til þess að vera þátttakandi í einhvers konar endurskipulagningu eða fjárhagslegri umbreytingu fyrirtækja. Ég hef verið þeirrar skoðunar að þarna ætti að skilja á milli og um það höfum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs flutt frumvörp. Eitt af því sem gerir viðfangsefni Fjármálaeftirlitsins mjög snúin er þetta samkrull almennrar viðskiptabankaþjónustu og síðan fjárfestingabankastarfsemi og í raun reksturs. Það munar ekki miklu að bankarnir á köflum hegði sér hreinlega eins og fyrirtæki sem er byggt upp miðað við það að hagnast á kaupum og sölu fyrirtækja, fyrirtækjafjárfestir eða fyrirtækjaumbreytingafjárfestir gæti það heitið. Það er stór hluti af veltu ónefndra deilda viðskiptabankanna nú hin síðustu missiri. Mætti ýmislegt um það segja. Tvennt í viðbót, frú forseti. Það fyrra er að ekki er nefnt hér til rökstuðnings auknum fjárveitingum til Fjármálaeftirlitsins - það ég best fæ séð eftir frekar lauslegan lestur á þessa vísu, ekki er boðið upp á mikið annað þegar málin koma fyrir á færibandi - ekki er nefnt að Fjármálaeftirlitið þurfi að efla sig til þess að fara yfir áhættumatið og áhættugrunninn í íslenska fjármálakerfinu til þess að vera vel á varðbergi og jafnvel fara í sérstakar ráðstafanir til að kanna hvort ekki þurfi að huga betur að áhættumati í bankakerfinu og meta hvaða áhrif á greiðslugetu fjármálakerfisins og fjármiðlunargetu þess snöggar breytingar, t.d. á gengi krónunnar eða lækkun fasteignaverðs gætu haft. Ég hefði alveg eins fagnað því og viljað leggja því lið mitt að Fjármálaeftirlitið fengi aukna fjármuni og gæti ráðið starfsmenn til að vera vel vakandi í þessum efnum og geta eftir atvikum farið í sérstakar úttektir og könnun á þessu. Ekki þýðir að gera lítið úr því að mörg sömu hættumerkin eru uppi hér og voru í fjármálakerfum annars staðar á Norðurlöndunum á árunum um og fyrir 1990 þegar bankakreppan þar var í uppsiglingu. Auðvitað vona allir hið besta og við tökum ekki mark á neinum illa ígrunduðum lausafregnum frá útlöndum um okkar ágætu banka þó að þær veki athygli og síst ef menn þurfa að éta slíkt ofan í sig aftur eins og hin merka stofnun Bank of Scotland. En við skulum horfast í augu við að hér eru mörg sömu hættumerki uppi. Hér hefur orðið gríðarleg fasteignabóla. Og hvað var það sem var mönnum einna skeinuhættast í bankakreppunum annars staðar á Norðurlöndunum? Jú, það var geysileg óraunhæf hækkun fasteignaverðs sem ýtir undir útlánaþenslu og sem gengur síðan snögglega til baka. Hér erum við með mikla áhættuþætti til viðbótar sem er gengi krónunnar sem er langt yfir öllum jafnvægismörkum eins og allir vita og deilt kannski helst um hvort lækka þurfi um 30, 35 eða 40 punkta til að það sé eitthvað sem hægt er að kalla jafnvægi. Þarna finnst mér að Fjármálaeftirlitið mætti vel eflast til að takast á við slík verkefni. Síðan er það seinna atriðið og það varðar stöðu Fjármálaeftirlitsins vegna hinna miklu umsvifa bankanna erlendis, hinna miklu fyrirtækjakaupa og dótturfélagarekstrar þeirra á erlendri grundu. Nú verð ég að játa það á mig að ég hef svo sem ekki náð að grúska almennilega í því hvernig það kemur beinlínis út fyrir Fjármálaeftirlitið. Þó er alveg augljóst mál að það starfar í verulega breyttu umhverfi að þessu leyti. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann eða ráðuneytið hafi farið ofan í saumana á því að það gæti verið að hluta til vandi Fjármálaeftirlitsins að það fái á sínar herðar verkefni, aukin verkefni sem ekki fylgi tekjur í sama mæli vegna þess að reikningsskil móðurfyrirtækjanna eru hér, samstæðuuppgjörið er hér, samstæðueftirlitið er hér en stofnanirnar greiða væntanlega eftirlitsgjöldin miðað við heimilisfang sitt, dótturfyrirtæki íslenskra banka í London o.s.frv. Þá er spurningin: Hvernig á að bregðast við þessu ef við erum að nálgast það að vera komin með eiginlega alveg, ég veit ekki hvort maður má segja afbrigðileg hlutföll eða a.m.k. mjög óvenjuleg hlutföll í því hvað hátt hlutfall veltu þessara stofnana er orðið erlendis og hvað efnahagsreikningur þeirra er orðinn skrýtinn að því leyti til að hann er geysistór og bólginn þegar samstæðan er tekin en af henni eru kannski ekki nema 30% eða jafnvel minna af veltunni innan lands. Meðaltalið er núna komið yfir 40%, þ.e. af veltu íslensku bankanna sem er erlendis. Það hefur stokkið upp úr 20% fyrir um þremur, fjórum árum í yfir 40% núna og ég veit ekki hvert það stefnir og sá bankinn sem er umsvifamestur erlendis er með þetta í 60–75%  Þá er spurningin: Er þetta eitthvað sem þarf að taka á? Hvernig er þá þessu háttað? Greiða menn sérstaklega, er hægt að láta höfuðstöðvarnar vegna samstæðureikningsskilanna og eftirlitsins sem því fylgir greiða eitthvert sérstakt gjald af því sem er ekki bara prósenta af innlendu veltunni eða hvernig er hægt að takast á við það? Ef þessi þróun heldur svona áfram og þetta verða orðin 5% eða eitthvað af veltu bankanna sem verða hér heima, þá verða þeir bókstaflega búnir að sigra heiminn og svo til öll velta þeirra yrði í fjarlægum löndum og álfum og þá geta þessi hlutföll augljóslega orðið mjög skrýtin. Þau hafa náttúrlega snöggbreyst í þessum efnum. Því er spurning hvort eitthvað er hægt að líta á þetta.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta frumvarp en vil þó láta koma fram það sem ég hef áður sagt í þinginu varðandi Fjármálaeftirlitið og reyndar Samkeppnisstofnun einnig. Ég held að tími sé kominn til að velta upp þeirri spurningu hvort Fjármálaeftirlitið og Samkeppnisstofnun ættu ekki að heyra beint undir þingið. Ég tel mig hafa orðið varan við það varðandi Samkeppnisstofnun að sum mál sem þangað hafa farið hafi fengið afar skrýtna afgreiðslu. Ég nefni mál fyrirtækja sem sent hafa þangað athugasemdir t.d. vegna viðskipta með aflamark, hvernig það blandast inn í verðmyndun sjávarfangs hér á landi, en búið er að senda nokkrum sinnum inn erindi út af því máli. Það er eins og þar sé einhver pólitísk hönd að verki sem alls ekki geti fallist á að þau mál fái afgreiðslu þar þó að þau séu ekki með neinu öðru móti en mörg önnur viðskiptamál hér á landi sem stofnunin hefur fjallað um. Ég held að það yki trúverðugleika Fjármálaeftirlitsins og einnig Samkeppnisstofnunar ef þessar stofnanir heyrðu beint undir Alþingi og skiluðu skýrslum til þingsins og væru ekki undir neinu sérstöku ráðuneyti. Þetta væru eftirlitsstofnanir eins og þær eru auðvitað til að sjá um ákveðin verkefni í þjóðfélaginu en þær heyrðu ekki undir neitt sérstakt ráðuneyti. Þetta vildi ég láta koma fram vegna þess að ég hef áður tjáð þessar skoðanir mínar í þinginu og vildi láta þess getið við umræðuna án þess að ég fari að tefja neitt fyrir framgangi þess máls sem hér er til umræðu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að bregðast vel við því að taka þetta mál á dagskrá fyrr en kannski áætlað var, en ég vil líka segja að ég skil mjög vel að það sé gagnrýnt hversu seint málið kom fram. Það var vegna einhvers misskilnings á milli Alþingis og ráðuneytisins og ekkert annað að gera en biðjast afsökunar á því. Ég skal vera fljót því að tíminn er naumur en það eru nokkur atriði sem ég vildi aðeins bregðast við, t.d. það sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir talar um og reyndar fleiri þingmenn að það er mikil hækkun á milli ára. Því er ekki hægt að neita og ég verð að viðurkenna að mér varð mjög bilt við þegar ég sá það. Það sem kannski er hægt að nefna sem skýringu er launaskrið og fjölgun stöðugilda eins og kemur fram og að halli á yfirstandandi ári reiknast líka þarna inn. Hægt er að nefna breytingar á lögum um verðbréfaviðskipti, eins og komið hefur fram í umræðunni, og kannski síðast en ekki síst útrás íslenskra banka sem hefur verið með ólíkindum á þessu ári og ekki nema gott um það að segja. Og talandi um þá starfsemi sem fram fer erlendis þá vil ég segja varðandi bankana sem hafa umsvif erlendis og eru með þá starfsemi í efnahagsreikningi hér á landi að þá er að sjálfsögðu innheimt hér. Við verðum að treysta því að svo sé. Ég held því að það vandamál sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom inn á sé kannski ekki alveg eins augljóst og hann vildi vera láta. Spurt er hvort þessi starfsemi og Fjármálaeftirlitið ætti ekki að vera á fjárlögum. Ég hef áður neitað því að svo skuli vera og held mig við það. Ég tel ekki rétt að fara þá leið og tel núverandi fyrirkomulag ágætt. Ég tel ekki að að samráðsnefndin sé of valdamikil og ég held að starfsemi Fjármálaeftirlitsins og reynslan sem við höfum af því sanni að þessi mál séu í ágætisfarvegi hjá okkur. Síðan er spurt um þátttöku fjármálafyrirtækja í atvinnurekstri. Það er náttúrlega eitthvað sem skoða þarf á hverjum tíma og ég vitna til ræðu forstjóra á síðasta aðalfundi um það efni. Auðvitað erum við alltaf með þessi mál til skoðunar. Um sektir vegna innherjasvika er þess að geta að innherjaviðskipti sem slík eru ekki refsiverð en hins vegar er annað upp á teningnum ef um svik er að ræða. Nefnd sem hæstv. forsætisráðherra skipaði er að störfum og fer yfir viðurlög. Nefndin hefur ekki skilað áliti en hún er að fara yfir mjög mikilvægt mál og ég vonast til að ekki líði langur tími þar til eitthvað fréttist af því nefndarstarfi. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir nefndi fyrirspurn þá sem hún lagði fram og ég svaraði. Verið er að skoða reglur erlendis hvað varðar innherjaviðskipti. Ég gat þess í því svari að fram kæmi frumvarp og meiningin er að það verði á vorþinginu. Aðeins vegna þess sem kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Hann taldi æskilegt að ráðuneytið kæmi hvergi að málum og kom með ýmis rök fyrir því. Ég held að þetta sé á einhverjum misskilningi byggt hjá hv. þingmönnum. Það er ekki svo að ráðuneytið hafi afskipti af starfsemi Fjármálaeftirlitsins, daglegum rekstri þess. Ég fullyrði það. Það kom líka fram hjá hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni að betra væri að Fjármálaeftirlitið heyrði undir þingið og eins Samkeppnisstofnun. Ég fullyrði að ekki væri eðlilega að málum staðið ef svo væri. Auðvitað eru þessar stofnanir hluti af framkvæmdarvaldinu og þær eru algerlega sjálfstæðar. Því verða hv. þingmenn að trúa.  Það sem fram kemur í sambandi við áhættugrunn og áhættumat er fjallað um á bls. 20 í greinargerðinni. Það er hlutur sem alltaf er til skoðunar. Standard & Poor's hafa gefið fjármálafyrirtækjum okkar mjög háa einkunn eins og alþekkt er. Við trúum því að ástæða sé til að hafa fullt traust á þeirri starfsemi sem er í gangi. En það er rétt að bankarnir eru meira í fjárfestingum hér en almennt gerist. Það eru ákvæði í lögum um fjárfestingar sem segja til um að þegar fjármálafyrirtæki kaupa í fyrirtækjum eigi það að vera til skamms tíma og bara á umbótatíma eða til endurskipulagningar á fyrirtækjum en ekki þannig að þau megi vera þar til allrar framtíðar. Hvort það eru nógu sterk ákvæði skal ég ekki segja um en ég endurtek hins vegar að þau eru til staðar. Ég veit að tíminn er naumur en ég mun koma frekar inn á þessi mál við 2. umr. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir þátttöku í umræðunni.

Virðulegi forseti. Það er náttúrlega ekki boðlegt að ráðherra geri í örstuttri ræðu grein fyrir afstöðu sinni til stórra mála sem hún var spurð um, eins og þátttöku fjármálafyrirtækja í öðrum atvinnurekstri, um innherjasvik, um eignarhaldstíma stjórnenda á hlutabréfum og hvernig þeir hafa að mínu mati beitt sér þar fyrir fjármálagjörningum sem ég tel algerlega siðlausa og þurfi að taka á. Hæstv. ráðherra boðar að hún muni fara ítarlegar yfir þessi mál þegar málið kemur til 2. umr. Ég ætla að sætta mig við það í ljósi þess knappa tíma sem hér er til umræðu af því að hér eru mál að fara í atkvæðagreiðslu og hæstv. ráðherra upptekin. En ég fagna auðvitað því sem ráðherra nefndi áðan að hún muni leggja fram frumvarp á vorþinginu er varða eignarhaldstíma, ef ég skildi hana rétt, á hlutabréfum stjórnenda fjármálafyrirtækja. Ég fagna því mjög og hefði auðvitað viljað fara aðeins nánar út í það en það var mjög gott að fá þetta fram við þessa umræðu. Hæstv. ráðherra nefndi að í þeim 80 milljónum sem ég gagnrýndi áðan væri líka halli vegna síðasta árs. Það skýrir auðvitað þessa háu fjárhæð en við munum fara betur yfir það í efnahags- og viðskiptanefnd. Og í trausti þess að hæstv. ráðherra muni við 2. umr. gera betur skil þeim stóru málum sem snerta fjármálamarkaðinn, sem ég og fleiri þingmenn komum inn á í þessari umræðu, mun ég ekki krefja ráðherrann frekari svara í þessu efni.

Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hljóðs áðan til að leita álits ráðherra á ýmsu sem mér finnst ástæða til að ræða við þessa umræðu en hæstv. ráðherra er ekki í salnum og þykir mér það miður. Ég spyr hvort hægt sé að gera ráðstafanir til þess að ráðherra komi í salinn. Ég skal lofa því að ég mun ekki tala nema í örfáar mínútur en það veltur auðvitað á því hvað hæstv. ráðherra verður fljótur inn í salinn. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga sem er þáttur í samkomulagi ríkis og sveitarfélaga sem gert var og fjallar um hækkun á undanþágu frá greiðslu fasteignaskatts einkum er varðar fasteignir í eigu ríkisins. Þegar um er að ræða fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga kippist maður aðeins við og fer að skoða málið og frumvarpið sem lýtur að því þegar slík mál eru til umfjöllunar, vegna þess að brugðið hefur við að fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga séu ekki sem skyldi. Það er augljóslega trúnaðarbrestur í samskiptum ríkisvalds og sveitarfélaga að því er varðar fjárhagsleg samskipti. Maður skilur það vel þegar horft er til reynslunnar og liðinna ára, af því að þegar menn hafa sest yfir tekjustofna sveitarfélaga nú og reynt að horfa kannski frekar til varanlegra tekjustofna þeirra og á aukinn hlut þeirra í verkefnum og tekjum sem þeim eiga að fylgja þá koma sveitarfélögin ekki að hreinu borði. Þar standa út af, að því er sveitarfélögin telja og við ræddum m.a. á fjármálaráðstefnu ríkis og sveitarfélaga, a.m.k. um 2 milljarðar þar sem lagabreytingar sem ríkisvaldið hefur staðið fyrir án samráðs við sveitarfélögin hafa skert verulega tekjustofna sveitarfélaga. Þar er m.a. um að ræða einkahlutafélög þar sem hallar verulega á sveitarfélögin þeim í lagabreytingum sem gerðar voru varðandi starfsgrundvöll einkahlutafélaga. Sveitarfélögin fóru verulega halloka gagnvart ríkinu í þeim samskiptum sem urðu vegna uppgjörs á húsaleigubótum. Húsaleigubætur hafa vaxið alveg gríðarlega, m.a. vegna hækkunar á húsaleigu í kjölfar breytinga sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir á fasteignamarkaðnum með þeim afleiðingum að húsaleigubætur eða kostnaður við þær hefur þrefaldast frá því sem menn gerðu ráð fyrir. Allt þetta er auðvitað innlegg í það að trúnaðarbrestur varð í samskiptum þessara aðila. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann sér fyrir sér framtíðarsamskipti þessara aðila varðandi varanlega trausta tekjustofna sem sveitarfélögin geta reitt sig á. En ég held að við stöndum á þeim krossgötum núna að það þýði ekkert að ræða frekari verkefni til sveitarfélaganna. Við erum strand í því þar til farið verður að ræða frekar um framtíðartekjustofna sveitarfélaganna og menn setjast yfir þá hlið á málinu en setja þá aðeins til hliðar verkefnatilfærsluna vegna þess að menn eru nokkuð klárir á því og það ríkir bærileg sátt um hvaða verkefni ættu heima hjá sveitarfélögunum ef því fylgdu þá nauðsynlegir tekjustofnar. Það hefur ekki verið gert, við vorum komin vel áleiðis með að flytja málefni fatlaðra yfir til sveitarfélaganna en það strandaði á því að ekki náðist samstaða um tekjustofnana þannig að ég spyr ráðherrann: Megum við vænta þess að farið verði í, af fullum heilindum, að skoða frekari breytingar á fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga? Við sjáum það t.d. varðandi grunnskólana þegar þeir fóru yfir til sveitarfélaganna að við það jókst hlutur sveitarfélaganna í staðgreiðslunni og var meira en helmingur af staðgreiðslunni sem fór við þá breytingu yfir til sveitarfélaganna. En örfáum árum síðar, sennilega 6–7 árum síðar hafði þetta snúist við og ríkið var aftur komið með meiri hluta í staðgreiðslunni. Og ég hef reitt fram tölur því til stuðnings að í þeim auknu skatttekjum sem hafa orðið á umliðnum 4–5 árum, sem er 15% aukning, þá hefur ríkið fengið 14% af því en sveitarfélögin ekki nema 1%. Í þeirri gósentíð sem er núna hjá ríkissjóði þar sem allt veltur í peningum og varaformaður fjárlaganefndar hefur sagt að það sé of mikið af þeim, þá hefur ríkissjóður haft í auknar tekjur t.d. á þessu ári um 100 milljarða meðan sveitarfélögin fá um 6 milljarða. Þessu er því ekki bróðurlega skipt milli þessara opinberu aðila, ríkisins annars vegar og sveitarfélaganna hins vegar. Varðandi þá breytingu, af því að ég ætla að stytta mál mitt, virðulegi forseti, sem hér er til umræðu þá vil ég spyrja af því að hér stendur í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins: „Afnám undanþágna frá greiðslu fasteignaskatts mun hafa í för með sér aukinn kostnað fyrir ríkissjóð þar sem t.d. framhaldsskólar og sjúkrastofnanir hafa verið undanþegin skattinum.“ Ég spyr: Er gert ráð fyrir þessu í rekstri þessara stofnana á næsta ári, t.d. í rekstri framhaldsskólanna, rekstri sjúkrastofnana eða hvernig eiga þessir aðilar að standa straum af þessu eða mun ríkissjóður greiða þetta undir einum hatti eða er þetta sett á viðkomandi stofnanir? Ég held að það sé nauðsynlegt að við fáum það fram. Við erum að ræða fjárlögin og ekki er búið að loka þeim þannig að það þarf að fá fram hvort gert sé ráð fyrir þessu í rekstri þessara stofnana. Það er hægt að ræða margt um þetta frumvarp en ég vil spyrja um þá heimild sem er í 4. gr. Þar stendur: „Heimilt er sveitarstjórn að lækka eða fella niður fasteignaskatt sem tekjulitlum elli- og örorkulífeyrisþegum er gert að greiða. Skylt er sveitarstjórn að setja reglur um beitingu þessa ákvæðis, svo sem um tekjumörk, tekjuflokka og hvort lækkun er í formi fastrar krónutölu eða hlutfalls af fasteignaskatti.“ Ég hygg að það síðasta sem ég var að lesa sé nýtt, frú forseti, þarna er verið að skylda sveitarstjórnir til að setja reglur þar að lútandi og í viðamikilli greinargerð sem fylgir kemur fram ágæt úttekt um hve sveitarfélögin framkvæma þetta mjög misjafnlega gagnvart elli- og örorkulífeyrisþegum. Hérna stendur: „Flest sveitarfélög veittu bæði elli- og örorkulífeyrisþegum afslátt […] en þó veitti hluti þeirra aðeins ellilífeyrisþegum afslátt (16%).“ Síðan er misjafnt hvort þetta er eins og hér segir í fastri krónu eða hlutfall af fasteignaskatti. Ég spyr: Er hugmyndin að samræma reglurnar þannig að þetta verði eins hjá öllum sveitarfélögunum eða á einungis að skylda hvert sveitarfélag fyrir sig til að setja slíkar reglur? Ég hef stundum nefnt það úr þessum ræðustól að mér finnst það umhugsunarvirði hvað ýmis þjónusta sem íbúar sveitarfélaganna fá er misjöfn og svo misjöfn að manni finnst stundum að jafnræðis íbúanna sé ekki gætt hér á landi, að það sé ekki jafnræði með þeim. Ég nefni t.d. leikskólagjöldin sem eru mjög misjöfn eftir sveitarfélögunum og þann afslátt sem sveitarfélögin veita af þeim. Sama má segja um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga o.s.frv., þannig að manni finnst vanta mikið upp á að þarna sé ákveðið jafnræði en auðvitað togast á líka sjálfstæði sveitarfélaganna annars vegar og síðan jafnræði þegnanna eða íbúanna hins vegar. En má gera ráð fyrir einhverjum grundvallarbreytingum að því er varðar fasteignaskatt hjá tekjulitlum elli- og örorkulífeyrisþegum eða tekjulágum hópum eða þeim hópum sem ég hef nefnt við þessa breytingu? Ég spyr um það og hvernig framkvæmdin á þessu sé hugsuð og skal svo ekki lengja mál mitt frekar, virðulegi forseti.

Frú forseti. Við erum að ræða um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Eins og fram hefur komið er tilgangur frumvarpsins einkum tvíþættur. Það er annars vegar að fækka undanþágum frá greiðslu fasteignaskatts og hins vegar að fasteignaskattur verði lagður í Landskrá fasteigna. Það er rétt að taka fram að í frumvarpinu kemur fram að talið er að með því að fækka undanþágum frá greiðslu fasteignaskatts muni hann skila sveitarfélögunum 600 millj. Það er að vísu ekki reiknað með að það fari upp í þá tölu fyrr en 2008. Það kemur fram í skjali frá nefnd um tekjustofna sveitarfélaga að á árinu 2006 er áætlað að þetta muni ekki skila nema 200 millj. Þegar farið er yfir skjalið sem nefnd um tekjustofnana skilaði af sér vekur athygli að alla vega sumir nefndarmenn telja að hér hafi menn ekki verið gengið nógu langt. Það sé löngu kominn tími á að ná fram sanngjarnri leiðréttingu á tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga til að tryggja betri fjárhagsstöðu sveitarfélaganna. Það er jafnframt talað um að hér séu eingöngu úrlausnir af hálfu ríkisvaldsins, svokallaðar skammtímaúrlausnir. Þannig hafi það verið oft áður og sé hér enn og aftur, en það þurfi að taka þetta meira heildstætt, taka almennan tekjugrunn sveitarfélaganna og horfa um leið til framtíðarskipunar sveitarstjórnarmála í landinu. Fleira hef ég ekki að segja.

Hæstv. forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram um þetta mál. Nokkrar spurningar hafa komið fram hjá hv. þingmönnum og ég mun gera mitt besta til að svara þeim við þessa umræðu. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Jóhanna Sigurðardóttir viku að ýmsum atriðum sem varða samskipti ríkis og sveitarfélaga, ekki síst út frá tekjuskiptingu þeirra. Í því ljósi vildi ég rekja, hæstv. forseti, ákveðin atriði sem snerta tillögur tekjustofnanefndar og þar með einmitt þessi samskipti en tillögur nefndarinnar voru alls sex talsins og litu ljós í mars á þessu ári. Það er allt útlit fyrir að okkur takist að ljúka við að hrinda þeim í framkvæmd fyrir áramót ef störf þingsins ganga með þeim hætti sem ég helst vonast til. Í þessum tillögum er lögð áhersla á að taka á vanda þeirra sveitarfélaga sem búa við erfiðar ytri aðstæður. Í fjárlagafrumvarpinu hefur þegar verið gert ráð fyrir 700 millj. kr. viðbótarframlagi ríkissjóðs í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Þetta eru peningar sem ætlaðir eru til að jafna aðstöðumun þeirra sveitarfélaga sem eru í mestri þörf, m.a. vegna erfiðra ytri aðstæðna og þessa dagana er verið að vinna að gerð reglna um úthlutun þeirra fjármuna í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Það er gert ráð fyrir að jafnhá fjárhæð komi á fjárlögum áranna 2008 og 2007 í þessu sama skyni og þarna er þá um að ræða ríflega 2 milljarða kr. Ég hef þegar mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um húsnæðismál auk þess frumvarps sem hér er til umræðu og felur í sér tvær breytingar að auki. Jafnframt hefur umhverfisráðherra lagt fram frumvarp sem kveður á um framlengingu á gildistíma laga um stuðning við framkvæmdir sveitarfélaga í fráveitumálum en samkvæmt þeim styrkir ríkissjóður fráveituframkvæmdir sveitarfélaganna um allt að 200 millj. kr. á ári og er gert ráð fyrir að gildistími þeirra laga verði framlengdur um þrjú ár eða frá 2006 til og með 2008. Að síðustu hef ég í samræmi við 6. tillögu tekjustofnanefndarinnar, en það hefur komið til umræðu og umtals í dag, skipað nefnd til að endurskoða lög um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og gert er ráð fyrir að hún ljúki störfum sínum fyrir 1. apríl 2006 en nefndina skipaði ég í september síðastliðinn. Hlutverk nefndarinnar er að meta kosti og galla núverandi jöfnunarkerfis og kanna hvort það tryggi réttláta jöfnun meðal sveitarfélaganna. Verði niðurstaða nefndarinnar sú að þörf sé á breytingum á núverandi kerfi, hvort sem það er á kerfinu í heild sinni eða einstökum þáttum þess er gert ráð fyrir að hún skili tillögum um þær breytingar. Í þessari endurskoðunarnefnd eiga sæti alþingismenn, bæjarfulltrúar og sveitarstjórar en stjórnarformaður ráðgjafarnefndar jöfnunarsjóðsins er Herdís Sæmundardóttir varaþingmaður sem er formaður nefndarinnar. Með nefndinni starfa m.a. sérfræðingar frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, félagsmálaráðuneytinu, jöfnunarsjóðnum, iðnaðar- og viðskiptaráðuneyti og fjármálaráðuneyti og ég vonast til að nefndin ljúki störfum sínum fyrir 1. apríl á næsta ári. Hér hefur sömuleiðis, hæstv. forseti, verið tæpt á reglum um sameiningarframlög. Reglur um fjárhagslega aðstoð Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að greiða fyrir sameiningu sveitarfélaganna eru frá árinu 2003 og þær fela m.a. í sér að sjóðurinn tekur verulegan þátt í þeim kostnaði sem hlýst af undirbúningi og framkvæmd sameiningar sveitarfélaga. Svo er veitt margvísleg aðstoð á næstu árum eftir sameiningu, t.d. til skuldajöfnunar ef sveitarfélag sem sameinast er illa statt fjárhagslega. Ef reglur sjóðsins að öðru jöfnu mundu leiða til að framlög til sameinaðs sveitarfélags skerðist eftir sameininguna er mælt fyrir um það í reglunum að sú skerðing komi ekki til framkvæmda á sameiningarári né á næstu fjórum árum eftir sameiningu. Hvað varðar 2,4 milljarða sameiningarframlög eða allt að 2,4 milljörðum eins og rætt var um í aðdraganda sameiningarkosninga, þá voru tryggðir fjármunir í gegnum jöfnunarsjóð til aðstoðar sveitarfélögum við sameiningu allt að 2,4 milljörðum á fimm árum í þeirri viljayfirlýsingu sem félagsmálaráðherra, fjármálaráðherra og formaður Sambands ísl. sveitarfélaga undirrituðu 17. september 2004. Þeir peningar voru ekki síst ætlaðir til að aðstoða við endurskipulagningu stjórnsýslu í kjölfar sameiningar. Í ljósi niðurstöðu kosninganna er hins vegar augljóst að ekki verður þörf fyrir allt þetta fjármagn til að greiða framlög til þeirra sveitarfélaga sem hafa ákveðið að sameinast. Það liggur í augum uppi. Hve hár stuðningur jöfnunarsjóðs verður við þau sveitarfélög sem hafa ákveðið að sameinast eða munu gera á næstu mánuðum liggur hins vegar ekki fyrir á þessari stundu. Niðurstaða um það veltur m.a. á því hve mikla áherslu nýjar sveitarstjórnir leggja á að þróa stjórnsýslu sína og þjónustu sveitarfélagsins. Það hefur margoft komið fram, hæstv. forseti, og um það eru allir sammála að rekstrarafkoma sveitarfélaganna á árinu 2003 var í heildina langt í frá nógu góð. Niðurstöður ársreikninga 2004 og fjárhagsáætlana fyrir árið 2005 sýna hins vegar verulegan viðsnúning í rekstri sveitarfélaganna þegar á heildina er litið. Samanlagður rekstrarafgangur á árinu 2004 var 2,3 milljarðar kr. og samkvæmt fjárhagsáætlunum 2005 er gert ráð fyrir 1,2 milljörðum í afgang. Reyndar er þegar ljóst í kjölfar endurskoðunar á fjárhagsáætlunum hjá fjölmörgum sveitarfélögum að afgangurinn verður umtalsvert meiri á þessu ári. Ég geri mér hins vegar fulla grein fyrir því að mestur hluti rekstrarafgangs sveitarfélaganna er til kominn á höfuðborgarsvæðinu og byggðarlögunum í kring og það liggur fyrir og því hef ég ekki andmælt að rekstrargrundvöllur, tekjuöflunarmöguleikar og fjárhagsleg staða sveitarfélaga er ákaflega mismunandi. Þróun í tekjustofnum sveitarfélaga þar sem íbúum fjölgar ört og lítið lát er á hækkun fasteignaverðs er verulega frábrugðin þeirri þróun sem hefur allvíða orðið á landsbyggðinni þar sem íbúum hefur fækkað og erfiðleikar verið í atvinnulífi. Eins og fram hefur komið í umræðunni, hæstv. forseti, sendi eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga 11 sveitarfélögum bréf í októbermánuði þar sem óskað var eftir greinargerð viðkomandi sveitarstjórnar vegna neikvæðrar rekstrarniðurstöðu á árinu 2004. Með því bréfi var ekki verið að gera athugasemdir við ársreikningana, einungis verið að minna á að með breytingu á reglugerð var sett inn nýtt ákvæði sem felur í sér skyldu sveitarstjórnar til að senda nefndinni greinargerð með ársreikningi, fjárhagsáætlun og þriggja ára áætlun, ef rekstrarniðurstaða ársreiknings eða áætlunar er neikvæð. Það er ánægjulegt að geta getið þess að eftirlitsnefndin hefur nýlega lokið athugun á ársreikningum sveitarfélaga 2004 og sá ekki ástæðu til að gera sérstakar athugasemdir við niðurstöðu þeirra hjá neinu sveitarfélagi. Það undirstrikar auðvitað það sem ég hef fyrr sagt, hæstv. forseti, að um er að ræða viðsnúning í rekstri sveitarfélaganna, sem betur fer. Af öðru því sem hér var tínt til þá spurði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hvort Landskrá fasteigna væri þannig í stakk búin að hún gæti tekið við því verkefni sem henni er ætlað með frumvarpinu. Starfsmenn Fasteignamatsins telja svo vera, samanber fylgiskjal II með frumvarpi þessu. Að öðru leyti hvet ég hv. félagsmálanefnd til að kynna sér það mál, bæði með lestri þeirrar greinargerðar og samtölum við starfsmenn Fasteignamatsins, ef nefndarmenn telja ástæðu til. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spurði sömuleiðis hvort álagningarprósenta sú sem nefnd er í frumvarpinu og lýtur að álagningu á fasteignum ríkissjóðs væri föst og ákveðin, og svo er. Um það var samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga, þ.e. samkomulag um tiltekna fjárhæð, að tiltekin fjárhæð skilaði sér til sveitarfélaganna af hálfu ríkisins vegna þessara fasteigna innan þriggja ára, 600 millj. kr. Út frá því er álagningarprósentan reiknuð. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir nefndi hér ítrekaðar lagabreytingar án samráðs við sveitarfélögin sem hefðu orðið til verulegs kostnaðarauka fyrir sveitarfélögin. Þá er auðvitað ástæða til að halda því til haga að í tengslum við niðurstöðu tekjustofnanefndarinnar var ákveðið að eftirleiðis verði öll lagafrumvörp sem varða sveitarfélögin tekin til kostnaðarmats, sérstaklega með tilliti til hagsmuna þeirra. Kostnaðarmat af þessu tagi hefur verið framkvæmt til reynslu í nokkrum ráðuneytum en samkomulagið felur það í sér að nú verður það gert á sviði allra ráðuneytanna. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttur spyr sömuleiðis hvort áform séu uppi um það nú að skoða sérstaklega tekjuleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Því er til að svara að á þessu stigi eru ekki frekari áform um það. Tekjustofnanefndin komst að niðurstöðu, sem ég rakti áðan, í mars sl. og þær tillögur sem nefndin komst að niðurstöðu um koma til framkvæmda á næstu þremur árum, síðast á árinu 2008. Ekki er áformað að taka upp frekari viðræður milli ríkis og sveitarfélaga um þessi tekjulegu samskipti fyrr en þá að þeim tíma liðnum eða í lok hans. Hv. þingmaður spyr sömuleiðis hvort gert sé ráð fyrir kostnaði við fasteignaskattana af hinum opinberu fasteignum. Ég verð að játa það, hæstv. forseti, að ég get ekki svarað hv. þingmanni þeirri spurningu. Ég þekki það einfaldlega ekki og það er þá viðkomandi ráðherra, eða fjármálaráðherra, að svara því en ég er ekki í stakk búinn til þess hér og nú. Varðandi spurningu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um 4. gr. frumvarpsins, og sérstaklega þann lið þess sem fjallar um reglur vegna undanþágu elli- og örorkulífeyrisþega og ákvæði þess efnis að sveitarfélögunum verði hér eftir skylt að setja reglur um þær undanþágur og hvort það feli einungis í sér skyldu þeirra til reglusetningarinnar en ekki samræmingar, þá er það rétt skilið hjá hv. þingmanni að þarna er einfaldlega um það að ræða að sveitarfélögunum verður eftirleiðis skylt að setja þessar reglur en ekki er verið að skylda þau til að samræma þær. Ég tel að ég geti fullyrt að mikil andstaða yrði við það meðal sveitarstjórnarmanna því þeir líta svo á að þarna sé höggvið nærri sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaganna og sömuleiðis að sveitarfélögunum eigi að vera kleift að hafa á milli sín ákveðna samkeppni um íbúana og þetta kunni að vera liður í því. Hæstv. forseti. Ég held að ég hafi rakið flest þau efnisatriði sem komið hafa til tals við þessa umræðu í dag og vona að svo sé. Ég ítreka síðan ósk mína um að málinu verði vísað til hv. félagsmálanefndar til umfjöllunar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans. Ég held að hann hafi svarað sæmilega skilmerkilega öllu því sem ég bað hann um og ég þakka fyrir það. Þegar ég spurði hæstv. ráðherra um halann sem út af stendur í samskiptum ríkis og sveitarfélaga og hvort ekki væri ástæða til að hafa hreint borð milli þessara aðila, ríkis og sveitarfélaga, í því efni og þetta uppgjör færi fram, þá svaraði ráðherrann því raunverulega neitandi. Ekkert yrði gert í því eða ég skildi mál hans þannig vegna þess að hann vísaði einungis til þess að héðan í frá yrði gert kostnaðarmat á málum sem varða hag sveitarfélaga í frumvörpum sem hér koma inn. Með því telur hæstv. ráðherra væntanlega að það mál sé afgreitt. En ég held að trúnaðarbrestur muni vera milli ríkis og sveitarfélaga meðan þessi hali stendur út af og er ekki afgreiddur. Það var sömuleiðis athyglisvert sem hæstv. ráðherra sagði varðandi endurskoðun á tekjustofnum sveitarfélaga en hann sagði í reynd hér og nú að ekki yrði meira gert í því máli fyrr en kannski á árinu 2008. Ég tel það mjög miður vegna þess að ég tel að um leið sé verið að segja að ekkert meira verði gert í verkefnatilfærslu til sveitarfélaganna fyrr en eftir 2008 ef mönnum tekst að leiða þá til lykta þær deilur sem eru um tekjustofnana. Það er auðvitað til vansa að ekki sé hægt að setjast yfir það og búa sveitarfélögunum framtíðartekjustofna. Ég vænti þess að hv. fjárlaganefndarmenn hafi hlýtt á hæstv. ráðherra þegar hann sagði að ekki sé vitað hvort gert sé ráð fyrir fasteignaskatti sem ríkið er nú að yfirtaka á fasteignum ríkisins, t.d. í framhaldsskólum og sjúkrastofnunum. Hér er um að ræða 200 milljónir á næsta ári. Er það virkilega svo að þetta standi út af og hefur ekki verið gert ráð fyrir því í tekjum þessara stofnana?

Hæstv. forseti. Með aðstoð nútímasamskiptatækni þ.e. SMS-skilaboðum, get ég nú í andsvari mínu svarað hv. þingmanni að það mun verða gert ráð fyrir þessum kostnaði í fjárlagafrumvarpinu á sameiginlegum lið fjármálaráðuneytis og þaðan verður því deilt út á viðkomandi stofnanir. Það er ánægjulegt að geta með þessum hætti tekið tæknina í sína þjónustu, hæstv. forseti. Tekjustofnar ríkis og sveitarfélaga verða að sjálfsögðu sífellt umfjöllunar- og því miður eflaust deiluefni milli ríkis og sveitarfélaga. Við höfum komist að niðurstöðu um tilteknar breytingar sem skila sveitarfélögunum umtalsvert auknum tekjum á næstu árum. Það er ánægjulegt. Hvað verður í framtíðinni get ég ekki spáð fyrir um. Það sem ég legg hins vegar áherslu á er það að við höfum náð þeim árangri að sveitarfélögin munu á tilteknum tíma hafa einhvers staðar á bilinu 5–6 milljarða í auknar tekjur fram til ársins 2008 frá því sem nú er. Það tel ég að sé mikill áfangi, hæstv. forseti. Framtíðin verður svo að leiða í ljós hvernig þessum tekjulegu samskiptum verður háttað.

Virðulegi forseti. Við þingmenn Samfylkingarinnar höfum farið yfir það í umræðum og í álitum okkar hvernig farið er á svig við fjárreiðulög í ýmsum atriðum fjáraukalaganna. Það er því miður orðið að hvimleiðu munstri hjá hæstv. ríkisstjórn að nota fjáraukalögin til að breyta myndinni af ríkisrekstrinum. Það er orðið að hvimleiðu munstri hjá ríkisstjórnarmeirihlutanum að slá upp glansmyndum í stað þess að fram fari raunveruleg áætlanagerð. Umgengni ríkisstjórnarinnar og meiri hluta Alþingis á lögum um fjárreiður ríkisins hefur ekkert farið fram eins og sést í þessu frumvarpi til fjáraukalaga. Á meðan svo er munu fjárlög og fjáraukalög ekki vera sá rammi sem þau eiga að vera um ríkisreksturinn ef farið væri að fjárreiðulögum í einu og öllu. Við þessar aðstæður er því ekki hægt að búast við að stjórntæki á borð við fjárlög og fjáraukalög nýtist við efnahagsstjórnina eins og þeim ber ef rétt væri á málum haldið. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings ársins 2004 er slök framkvæmd fjárlaga gerð að umtalsefni. Þar kemur fram sú skoðun stofnunarinnar að það verði að teljast mjög óheppilegt að stór hluti útgjaldaákvarðana sé ekki ræddur í tengslum við afgreiðslu fjárlaga ár hvert. Einn stærsti galli þessa fjáraukalagafrumvarps er hvernig tekið er á vanda einstakra fjárlagaliða vegna þess að ekki er hægt að sjá neina reglu í því hvernig tekið er á einstaka vanda heldur virðist vera um dapurlega tilviljunarkennt úrtak að ræða á hverju tekið er hverju sinni. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að í nokkrum tilfellum sé lagt til að uppsafnaður rekstrarhalli stofnana eða verkefna verði bættur að hluta eða öllu leyti. Hér er um fáar stofnanir að ræða sem þannig fá leiðréttingu núna sem vekur upp spurningar um þann fjölda annarra stofnana sem eru í svipaðri stöðu. Hvað það er sem ræður vali á stofnunum eða hvaða reglur gilda innan á milli ráðuneyta er óljóst. Því er hér, eins og oft áður, hrein tilviljun sem ræður því hvaða stofnanir eru leiðréttar í frumvarpi þessu. Í þessu sambandi er mikilvægt að benda á að samkvæmt fjárreiðulögum eiga þessar leiðréttingar hins vegar að afgreiðast í tengslum við fjárlög næsta árs en ekki fjáraukalög yfirstandandi árs eins og hér er gert. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnarmeirihlutinn ber alla ábyrgð á þessum vinnubrögðum og þar með á málinu öllu. Samfylkingin getur ekki tekið þátt í þeirri gjörð og mun sitja hjá við afgreiðslu málsins.

Frú forseti. Fjáraukalög fyrir árið 2005 koma nú til lokaafgreiðslu við 3. umr. Ég hef áður lagt áherslu á það við umræður um fjárlagagerð á vegum þingsins að fjáraukalög væru unnin að vori og hausti þannig að Alþingi tæki í raun ákvarðanir um fjárútlát og aðrar breytingar sem gera þarf á fjárlögunum innan ársins. Þær tillögur sem liggja fyrir í þessu fjáraukalagafrumvarpi sem komið er til 3. umr. eru að stærstum hluta tillögur um gerðan hlut, ákvarðanir sem framkvæmdarvaldið hefur tekið og Alþingi er í rauninni formsins vegna að leggja blessun sína yfir. Slík vinnubrögð eru ólíðandi og þau eru óþingræðisleg og þess vegna legg ég áherslu á að tillögur sem ég hef lagt fram, og þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, um fjáraukalög að vori og fjáraukalög að hausti verði tekið upp. Það sem mér finnst þó alvarlegast við þessa lokaafgreiðslu á fjáraukalögum er að ekki skuli vera tekið á þeim rekstrarvanda og uppsafnaða halla hjá ellilheimilum, öldrunarstofnunum og hjúkrunarheimilum sem liggur fyrir og hefur legið fyrir ekki bara í ár, það lá líka fyrir í fyrra, og áfram er sagt að hann sé til skoðunar í nefnd. Þetta liggur allt fyrir og mér finnst það ábyrgðarhluti að á því skuli ekki tekið við lokaafgreiðslu fjáraukalaga. Þetta hef ég gagnrýnt og geri enn. Ég hef ásamt nokkrum öðrum þingmönnum lagt fram tillögu um að auka framlög til hjálparstarfsins, neyðaraðstoðarinnar, í Kasmír og hún kemur til atkvæða á eftir. Ég gleðst yfir því að meiri hluti fjárlaganefndar leggur fram aukin framlög frá því sem var við 2. umr. til hjálparstarfsins í Kasmír og ég fagna því þó svo að mér finnist það allt of lítið, bæði miðað við þörfina og það sem okkur ber að gera. Ég hvet Alþingi og landsmenn alla til að taka virkan þátt í að styrkja hjálparstarfið í Kasmír. Þar er virkileg neyð. Frú forseti. Að öðru leyti sitjum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hjá við meginafgreiðslu þessa frumvarps.

Hæstv. forseti. Nú fer í hönd tímamótaatkvæðagreiðsla. Það er ekki aðeins að við munum greiða atkvæði um að skila fjáraukalögum með 33,2 milljarða kr. tekjuafgangi að frátalinni sölu eigna eða afgangi upp á 3,4% af landsframleiðslu heldur erum við einnig að greiða atkvæði um að skila lánsfjárafgangi upp á 103 milljarða kr. að meðtalinni sölu eigna. Þetta er alveg örugglega met. Ég veit ekki hvort við munum fá tækifæri til að greiða atkvæði um slíkar tölur aftur. Ég mundi gjarnan vilja það.  
            

Frú forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um að auka framlag til hjálparstarfsins í Kasmír í Pakistan upp í 30 millj. kr., um 11,9 millj. kr. Það er ekki mikið en það er þó litur og ég styð það.