Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Ég kann illa við, að þetta frv. fari í gegnum d. án þess að minnzt sé á það. Hefir það fengið mjög einkennilega afgreiðslu. N., sem átti að hafa það til meðferðar, hefir ekki sagt eitt einasta orð viðvíkjandi því, og hv. þm. yfirleitt virðist engin þörf á að ræða það. Þó er með því vikið frá þeim reglum, sem annars hafa verið hafðar um útvarpsrekstur ríkisins. Fram að þessu hefir þótt viðeigandi, að þeir, sem hlusta á útvarpið og halda því uppi, réðu einhverju um stjórn þess. Hingað til hafa þrír menn af sjö, sem eru í útvarpsráði, verið kosnir af útvarpsnotendum. Þetta er ætlunin að fella burt, og tel ég það illa farið. Ég álít óréttmætt að svipta útvarpsnotendur þeim rétti, sem þeir hafa haft til þess að láta áhrifa sinna gæta í rekstri útvarpsins, með því að gera þetta algerlega að verkefni hinna pólitísku flokka í þinginu. Er hér stefnt að því að gera útvarpið enn miklu pólitískara en það hefir verið og útiloka að vissu leyti áhrif alþýðunnar í landinu frá rekstri þess. Það er vitanlegt, að menn skiptast oft á allt annan hátt í kosningum í útvarpsráð en pólitískum kosningum til Alþ. Og ég álít mjög illa farið, að hér skuli vera farið inn á þá braut, sem er að verða tíðara og tíðara, að minnka hin beinu áhrif kjósendanna í landinu - í þessu tilfelli útvarpsnotenda - og auka áhrif hinna pólitísku flokka eða - eins og það verður í framkvæmdinni - hinna einstöku klíkna, sem brjóta undir sig völdin innan þeirra. Ennfremur vil ég í sambandi við grg. frv. mótmæla því, að nokkur sérstök ástæða sé til þess frá sjónarmiði sparseminnar að fækka mönnum í útvarpsráði. Þetta munar útvarpið hverfandi litlu. Kosningar í útvarpsráð geta orðið miklu ódýrari en þær voru síðast, því það ollu því ýms mistök, að þær urðu eins kostnaðarsamar og hér er greint. Og hvað launin snertir virðist mér þetta þing ekki vera að sjá svo mikið í slíkt. Það hefir ekki á öðrum sviðum þótt taka að spara, þegar skellt hefir verið á nýjum n., og það mun ekki vera að ræða um slíkt enn, ef flokkarnir hugsa til að bæta við tveimur ráðh. nú. Ég býst því við, að það, sem hér hefir verið sagt um sparnað í þessu sambandi, sé yfirvarp, til þess að reyna að hylja betur það, sem á að gera með þessu. sem sé að minnka áhrif útvarpsnotenda, en tryggja betur áhrif valdhafanna. Í sambandi við þetta sparnaðartal vil ég sérstaklega benda á, að íslenzku ríkisstj. ferst sízt að vera að spara við útvarpið og stofna því þannig í hættu, að dagskráin verði lélegri en ella, þar sem þetta er eitt af þeim fáu útvörpum. sem ekki þarf að borga mikið með. Þvert á móti mun það vera svo, að útvarpið hér ber sig nokkurn veginn og að frekar sé tekið fé frá því til ríkisins óbeint heldur en hitt. Ég álít, að eigi Alþ. eingöngu að kjósa menn í útvarpsráð, beri frekar að fjölga þeim en fækka, þar sem með því ætti að vera tryggð meiri fjölbreytni í dagskránni. En ég býst við. að það mundi þýða lítið að koma með brtt. í þessa átt, vegna þess að það er nú einu sinni svo komið, að hér í þingsölunum gerist ekkert af því, sem ákveðið er, að fram skuli fara á Alþ. Þingið sjálft er ekki orðið nema einskonar ytra tákn fyrir það, sem ákveðnar klíkur koma sér saman um bak við tjöldin. Ég mun því ekki freista að bera fram brtt. um þetta, þar sem ákveðið mun vera - ekki af Alþ., heldur af hálfu einstakra manna - að þetta eigi fram að ganga. En ég vildi aðeins fylgja frv. úr garði með þessum orðum, til þess að það færi ekki umr.-laust gegnum þingið.

*Héðinn Valdimarsson: Ég vil leyfa mér að gera tvær fyrirspurnir til hæstv. forsrh. Önnur fyrirspurnin er um það, hvernig gangi með þjóðstjórnarmyndun þá, sem Framsfl., ásamt öðrum tveimur þingfl. hefir verið að semja um um langan tíma undanfarið, hvort enginn árangur hafi enn orðið af þeim samningum, eða hvort hans sé ekki að vænta. Þingið hefir á margan hátt beðið eftir því, hvað gerðist í þessum efnum, og meðgöngutíminn virðist vera orðinn hæfilega langur til þess að barnið geti fæðzt, ef það kemur lifandi í heiminn. Hin fyrirspurnin er viðvíkjandi því, hvort ráðuneytinu hafi borizt nokkur fregn frá Vilhjálmi Þór um lántökumöguleika í Ameríku í sambandi við þá menn, sem hér komu á dögunum, og hvort honum hafi verið vísað á nokkra fjármálastofnun þar, sem hann geti samið við. Þriðja atriði, sem ég ætla að spyrja um, virðist vera komið hér fram í frv. formi.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það hefir ekki komið nein skýrsla frá Vilhjálmi Þór um lántökumöguleika. Hinni fyrirspurn hv. þm. verður svarað í dag, í skýrslu, sem ég mun lesa hér upp.

forseti (JörB) : Áður en störf þessa fundar hefjast vil ég minnast nokkrum orðum látins merkismanns, sem átti sæti hér á Alþingi skamma stund, eða á einu þingi, fyrir fast að hálfri öld, 1891, og sat þá í neðri deild. Þessi maður er hinn þjóðkunni rithöfundur Indriði Einarsson, sem andaðist síðastliðinn föstudag, 30, marz, í hárri elli, nærri 88 ára. Indriði Einarsson var Skagfirðingur að ætt, fæddur á Húsabakka í Skagafirði 30. apríl 18ál, sonur Einars Magnússonar, síðar bónda í Krossnesi, og konu hans Eufemiu Gísladóttur sagnaritara Konráðssonar. Hann útskrifaðist úr lærða skólanum í Reykjavík 1872, fyrir 67 árum, las síðan hagfræði við háskólann í Kaupmannahöfn og tók fyrstur íslenzkra manna próf í þeirri grein 1817. Að loknu námi fór hann til Skotlands til framhaldsnáms, en 1878 hvarf hann heim og gerðist fyrst aðstoðarmaður landfógeta um skeið, en frá 1. jan. 1880 var hann skipaður til þess að hafa á hendi hina umboðslegu endurskoðun landsreikninganna. Jafnframt því starfi sá hann um samningu og útgáfu landshagsskýrslna um 40 ára skeið og lagði með því hornstein að hagfræði Íslands, eins og merkur danskur hagfræðingur komst að orði um hann. Þegar stjórnin fluttist inn í landið 1904, var endurskoðun reikninga og samning landshagskýrslna lögð undir fjármáladeild stjórnarráðsins og Indriði Einarsson skipaður þar fulltrúi. Fimm árum síðar, 1909, var hann gerður að skrifstofustjóra þeirrar deildar og gegndi því starfl til 1918, en þá var honum veitt lausn frá embætti með fullum launum. Indriði Einarsson hafði snemma áhuga á að koma peninga- og bankamálum landsins í viðunanlegt horf, studdi að stofnun Landsbankans og síðar Íslandsbanka, og á því eina þingi, sem hann sat, 1891 (fyrir Vestmannaeyjar), barðist hann fyrir stofnun innlends brunabótasjóðs, þótt það mál gengi eigi fram fyrr en nærri fjórðungi aldar síðar. Þá er og þjóðkunn starfsemi hans í þarfir bindindismálanna. Var hann um langt skeið einn helztu forvígismanna góðtemplarareglunnar og hinn athafnamesti í því starfi. Eftir stofnun stórstúkunnar var hann ritari hennar 6 fyrstu árin, en stórtemplar á árunum 1897–1903. Enn er eftir að minnast þess þáttar í æfistarfi Indriða Einarssonar, sem lengst mun í minnum hafður, en það er ritstörf hans, einkum leikritagerð. Tvö hin fyrstu leikrit sin, Nýársnóttina og Hellismenn, samdi hann á skólaárum sínum, hið fyrra 18 ára gamall, en hið síðara um tvítugt, og nutu þau bæði þegar mikilla vinsælda. Löngu síðar endursamdi hann bæði þessi verk sín. Af öðrum leikritum, sem eftir hann liggja, má nefna Sverð og bagal, Skipið sekkur, Dansinn í Hruna og Hinn síðasta víking. Auk þess hefir hann þýtt fjölda leikrita, einkum eftir Shakespeare. Fyrir fáum árum gaf hann út æfiminningar sínar, Séð og lifað, og kann þar frá mörgu að segja af löngum lífsferli. Allt, sem Indriði Einarsson ritaði, var létt og lipurt, með ljóðrænu ívafi, samfara þeirri fjörlegu og góðlátlegu kímni, sem einkenndi þennan prúða og kvika mann. Hann stakk ekki svo niður penna í blaði, að mönnum þætti ekki unun að lesa, og jafnvel svo þyrkingslegt efni sem landshagsskýrslur eru tókst honum að gera að skemmtilestri. Af starfi sínu að leikritagerð og áhuga fyrir leikmennt varð Indriða Einarssyni ljósara flestum mönnum fremur, hve örðugt slík mál áttu uppdráttar í svo fámennu og afskekktu landi sem Ísland er, þar sem svo fátt er að sjá og læra í þeim efnum. Hugsjón hans um þjóðleikhús hér á landi spratt af þessum skilningi hans og áhuga. Hann átti allra manna mestan þátt í að hrinda því máli í framkvæmd, og þótt svo hafi skipazt fyrir rás viðburðanna. að honum auðnaðist ekki að sjá þá stofnun taka til starfa, hefir hann þar reist sér veglegan minnisvarða. Indriði Einarsson var léttur í spori og máli, íþróttamaður, hrókur alls fagnaðar, tiginn í framgöngu og skartmenni, ungur í sjón og raun langt fram á elliár. Ég vil biðja háttv. þingdeildarmenn að votta minningu þessa þjóðkunna merkismanns virðingu sína með því að rísa úr sætum sínum. [Allir þm. stóðu upp.]