Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Svohljóðandi bréf hefur borist: „Reykjavík, 11. júní 1985. Jón Kristjánsson, 4. þm. Austurl., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég vegna sérstakra anna get ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Guðrún Tryggvadóttir meinatæknir, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Stefán Benediktsson, forseti Ed.“ Guðrún Tryggvadóttir hefur áður setið á þessu þingi og býð ég hana velkomna til áframhaldandi starfa á Alþingi. Þá hefur borist svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 13. júní 1985. Guðmundur Bjarnason, 6. þm. Norðurl. e., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Norðurlandskjördæmi eystra, Níels Árni Lund æskulýðsfulltrúi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Ingvar Gíslason, forseti Nd.“ Níels Árni Lund hefur áður setið á þingi á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkominn til starfa á ný.



Herra forseti. Utanrmn. skilar svofelldu nál. um till. til þál. um heimild fyrir ríkisstj. til að fullgilda samning um afnám alls misréttis gagnvart konum: „Nefndin hefur fjallað um till. og er sammála um að mæla með því að hún verði samþykkt.“ Það væri ástæða til að hafa nokkurt mál um þessa till. og þennan samning sem verður að teljast merkilegt skref í þá átt að tryggja raunverulegt jafnrétti manna, ekki aðeins útrýmingu misréttis heldur einnig skref í áttina til jafnréttis. Þetta mun vera flutt að frumkvæði hæstv. utanrrh. og félmrh. og hefur hæstv. félmrh. þegar látið gera breytingar á íslenskum lögum svo þau samrýmist þessum samningi. Það verður varla sagt að afnám misréttis sé langt komið í veröldinni. Það eru vafalítið næsta fá ríkin sem fullnægja skilyrðum um það. Þar kemur til venja og hefðir sem eru oft og tíðum langtum sterkari en löggjöf. Það er hugsunarhátturinn sem mestu máli skiptir. Ég held að við getum verið sammála um að Íslendingar standi framarlega í þessum málum þó margt standi þar til bóta. En alþjóðasamningar eru lítils virði nema þeim sé framfylgt. Þó geta þeir verið hvati og grundvöllur aðgerða. Það er hin mikla þýðing sem þeir hafa. Ég vil hvetja til þess að hið háa Alþingi samþykki þessa þáltill. og samningurinn verði staðfestur og megi það verða til þess að bæta hér mannlíf, auka hér jöfnuð og jafnrétti og breyta hugsunarhætti, rífa okkur úr viðjum vana og hefðar til þess að takast á við nýja tíma. Ég vil geta þess að hv. þm. Guðmundur Einarsson sat fundi utanrmn. og er sammála því að mæla með samþykkt till.



Herra forseti. Stutt athugasemd sem varðar þýðingu. Ég vil beina þeirri fsp. til nefndarinnar hvort það hafi nokkuð borið á góma þar hvort orðið „misrétti“ sé hið rétta orð sem þarna á að standa, hvort eigi ekki að standa „mismunun“. Ég hef grun um að á ensku sé notað orðið „discrimination“ og ég hygg að réttari og nákvæmari þýðing sé „mismunun“. Á þetta benti mér raunar hv. þm. Guðrún Helgadóttir sem er nú utan þings vegna annarra starfa. Ég vil bara koma þessari ábendingu hér á framfæri.



Herra forseti. Í tilefni af þessari fsp. skal upplýst að þetta kom ekki til athugunar eða umræðu hjá hv. utanrmn. Mér var bent á fyrir nokkrum dögum að líklega væri þýðingin ekki nákvæm. Ég held að þetta sé rétt ábending hjá hv. -síðasta ræðumanni. Þar sem ég held að allir nm. í hv. utanrmn. séu hér inni og ef þeir hafa ekki við það að athuga mun ég geta fallist á það fyrir hönd nefndarinnar að leggja til að þessu orðalagi verði breytt og mismunun standi í stað misréttis. Ég held að þetta sé rétt ábending. Ef enginn er annarrar skoðunar lít ég svo á það hljóti að vera hægt að leiðrétta þessa þýðingu núna við atkvæðagreiðsluna.



Það hefur komið í ljós að það hefur þurft að leiðrétta þýðingu þannig að í staðinn fyrir orðið „misrétti“ standi mismunun. Ef enginn hefur við það að athuga að þetta sé leiðrétt með þessari ábendingu verður till. borin undir atkvæði með þessari leiðréttingu.



Herra forseti. Hv. utanrmn. hefur æðioft á liðnum vetri fjallað um umsvif erlendra sendiráða og raunar aflað sér mikilla upplýsinga um hvernig málum er háttað meðal ýmissa annarra þjóða í samskiptum milli ríkja. Að vísu eru þær upplýsingar sem við fengum í nefndinni einungis munnlega fluttar af okkur þar sem um trúnaðarmál er að ræða gagnvart þeim ríkisstjórnum og þjóðum sem hafa látið okkur þessar upplýsingar í té. Málið hefur sem sagt verið mikið rætt og skoðað og tilefnið var m. a. tillöguflutningur hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar um þetta efni sem menn kannast við. En utanrmn. varð sammála um að flytja sjálf'stæða till. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að leggja áherslu á að umsvif erlendra sendiráða séu jafnan innan hæfilegra marka og felur ráðh. að fylgjast með því að svo sé og gera, ef þörf krefur, með samningum eða einhliða, ráðstafanir í þessu skyni á grundvelli laga nr. 16/1971, um aðild Íslands að alþjóðasamningi um stjórnmálasamband, og laga nr. 30/1980, um breytingu á lögum nr. 19/1966, um eignarrétt og. afnotarétt fasteigna, með sérstakri hliðsjón af íslenskum aðstæðum.“ Þetta er vandmeðfarið mál. Ég skal aðeins geta um þau lagafyrirmæli sem vitnað er til í tillgr. Með aðild Íslands að alþjóðasamningi um stjórnmálasambönd, sem var gerður í Vín 18. apríl 1961, og lögum nr. 16/1971, sem heimiluðu aðildina og gáfu samningnum lagagildi hér á Íslandi, var skapaður formlegur grundvöllur til afskipta íslenska ríkisins m. a. af stærð sendiráða hér á landi. Í 11. gr. samningsins er annars vegar gengið út frá því að gerður sé sérstakur samningur um stærð sendiráða eða eins og segir: „Getur móttökuríkið krafist þess, að stærð sendiráðs verði sett takmörk,“ eins og komist er að orði í greininni, en takmörkin skulu þó samkvæmt greininni vera þau er móttökuríkið „telur hæfilegt og eðlilegt með hliðsjón af aðstæðum og ástandi í móttökuríkinu og þörfum hlutaðeigandi sendiráðs.“ Stærð sendiráða hér á landi hefur verið með þeim hætti að yfirleitt hefur ekki verið talið að þau færu fram úr þeirri viðmiðun sem hérna er nefnd. Það er þó einungis að því er varðar sendiráð það sem er fjölmennast, þ. e. sovéska sendiráðið, að frá árinu 1981 hefur verið miðað við að það fjölgaði starfsmönnum ekki. Við útgáfu nýrra persónuskilríkja hefur verið sannreynt að um væri að ræða starfsmenn sem kæmu í stað annarra sem væru farnir eða á förum. Með þessu er ekki endilega lagt á það mat hvort núverandi starfsmannafjöldi sé nauðsynlegur. Að því er varðar aftur á móti húsnæði sendiráða kveður Vínarsamningurinn, í 21. gr., á um það að móttökuríkið skuli auðvelda sendiríkinu að afla sér í landi þess fasteigna eða húsakynna og hefur íslenska utanríkisþjónustan uppfyllt það skilyrði. Sendiráðin hér, að tveimur undanskildum, eru í eigin húsnæði. Um húsnæðið er fjallað í lögum þeim sem vitnað er til í tillgr., þ. e. lögum nr. 30/1980. Þá var breytt eldri lögunum um eignar- og afnotarétt fasteigna og sett sú regla varðandi fasteignakaup sendiráða að kaupsamninga eða afsöl fyrir fasteignum skyldi leggja fyrir dómsmrn. og öðlist gerningurinn ekki gildi fyrr en rn. hefur samþykkt hann með áritun sinni. Að því er snertir framkvæmd þessa ákvæðis hefur dómsmrn. markað þá afstöðu að það telji „að túlka beri hin nýju lagaákvæði, sem að framan getur, þannig að ætlast sé til þess að reynt sé að gæta hæfilegs samræmis um húsnæðiskaup milli erlendra sendiráða, svo og verður að hafa í huga að skyldur til nokkurrar öryggisgæslu aukast með aukinn húseign sendiráða.“ Jafnframt hefur dómsmrn. tekið fram, þegar fjallað hefur verið um kaup fimmtu húseignar sovéska sendiráðsins, að í þessu sambandi verði að geta þess „að svo virðist sem að allmiklu misvægi stefni að því er umsvif sendiráðs Sovétríkjanna varðar og telur rn. nauðsynlegt að hafa þær aðstæður í huga framvegis.“ Ég held að ekki sé ástæða til að ég fari öllu lengra út í þetta mál. En það kom til umræðu, bæði opinberlega og í nefndinni, og getur ekki verið neitt launungarmál, hvort einhvers konar gagnkvæmni kynni að ríkja. T. d. vita menn að það er takmarkað nokkuð ferðafrelsi íslenskra sendimanna a. m. k. í einu ríki. Til þess var ekki tekin bein afstaða hvort eitthvað slíkt kæmi til greina af okkar hálfu, en tillgr. held ég að segi það sem segja þarf í þessu efni. Bæði þessi lagafyrirmæli, sem ég hef frá greint, og væntanleg samþykkt Alþingis hér í dag munu auðvelda aðhald og gera utanrrn. og dómsmrn., að svo miklu leyti sem það kemur til kasta þess, auðveldara um aðhald í þessu efni. Þar sem ég geri ráð fyrir að þetta sé síðasta mál sem ég tala fyrir fyrir hönd hv. utanrmn. á þessu þingi, en nefndin afgreiddi fyrir nokkrum vikum öll þau mál sem til hennar hafa komið, langar mig að þakka sérstaklega meðnefndarmönnum og einkum og sér í lagi þó hæstv. utanrrh. og ráðuneytisstjóra utanrrn., Ingva Ingvarssyni, og skrifstofustjóra Ólafi Egilssyni sem hafa unnið gífurlega mikið starf á vegum nefndarinnar. Fundir hafa verið tíðir og margir í utanrmn. T. d. voru þeir í fyrrasumar einir níu, að ég hygg, og þá ekki síst fjallað um réttargæslu á Jan Mayen-svæðinu. En þá gerðu Efnahagsbandalagsþjóðir í annað skipti tilraun til að ráðast inn á íslenskt yfirráðasvæði og það þurfti að halda vel á spöðunum til þess að það yrði ekki hefð að unnt væri að brjóta Jan Mayen-samkomulagið, en nm. létu sig ekkert muna um það að koma að sumarlagi til einna níu funda, sem sumir hverjir voru langir og strangir, og utanrrn. vann mjög dyggilega að málum, það vita allir menn í utanrmn.



Herra forseti. Ég þakka hv. utanrmn., samnefndarmönnum mínum þar, fyrir umfjöllun á till. minni um takmörkun á umsvifum erlendra sendiráða og fyrir þá till. sem nefndin stendur hér sameiginlega að á grundvelli hennar. Þar sem ég á sæti í utanrmn. stend ég að sjálfsögðu að þessari afgreiðslu af hálfu nefndarinnar og tel að með till., eins og hún liggur hér fyrir, sé meginatriðum í upphaflegri till. haldið til haga. Ég hefði að vísu kosið að enn ríkari áhersla væri lögð á gagnkvæmnisjónarmið varðandi umsvif erlendra sendiráða hérlendis og starfsemi íslenskra sendiráða í viðkomandi ríkjum. Ég tel mjög eðlilegt að hliðstæðar reglur gildi um umsvif og aðbúnað erlendra sendimanna hérlendis og gagnkvæmt hjá íslenskum sendimönnum í viðkomandi ríkjum. Sá er raunar andi ákvæða Vínarsamningsins um stjórnmálasamband og fullveldisjafnrétti ríkja sem Ísland er aðili að og vísað er til í till. Þetta á að mínu mati einnig að endurspeglast í fjölda erlendra sendimanna í samanburði við fjölda íslenskra sendimanna hjá viðkomandi ríkjum. Í till. utanrmn. er sérstaklega til þess vísað að sé talin þörf á ráðstöfunum til að takmarka umsvif erlendra sendiráða hérlendis skuli höfð sérstök hliðsjón af íslenskum aðstæðum og hlýtur m. a. að falla undir það fámenni þjóðar okkar og takmörkuð geta til að halda uppi öflugri utanríkisþjónustu. Í utanrmn. komu fram fróðlegar upplýsingar um takmörkun á umsvifum sendiráða hjá öðrum þjóðum. Eins og hv. formaður nefndarinnar gat um hér áðan voru þær upplýsingar framreiddar sem trúnaðarmál innan nefndarinnar af hálfu utanrrn. Nefna má að till. svipaðs eðlis og sú sem hér er til umr. kom fram á s. l. vetri í sænska þinginu, en um afgreiðslu hennar er mér ekki kunnugt. Samskipti við erlend ríki eru mikilsverð og geta verið viðkvæm, m. a. aðhald að sendiráðum. Ég er þó þeirrar skoðunar að á því sviði þurfi ekki síst smáþjóð eins og Íslendingar að vera vel á verði og ganga fram með sanngirni og festu. Ég treysti því að samþykkt þessarar till. leiði til eðlilegs aðhalds stjórnvalda í þessum efnum, en vísa að öðru leyti til grg. og framsögu með þeirri till. sem ég hef tvívegis flutt um þetta efni og sem nú hefur hlotið jákvæða meðferð í hv. utanrmn. Ég vil við þetta tækifæri þakka samnefndarmönnum mínum í utanrmn., utanrrh. og starfsmönnum utanrrn. fyrir góða samvinnu um fjölmörg mál í nefndinni í vetur. Það ber vissulega að ljúka lofsorði á formann nefndarinnar fyrir að hafa beitt sér fyrir afgreiðslu mála út úr nefndinni með þeim hætti sem hér hefur ítrekað gerst og komið til atkvæða margar þær till., ef ekki allar, og hlotið samhljóða samþykki hér í Sþ. Það væri betur að slíkt gerðist hjá fleiri nefndum. að svo yrði unnt að halda á málum.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki að ræða þessa till. efnislega, um hana var eins og fram hefur komið samstaða í utanrmn., en mér þykir hlýða, þar sem hér hafa þakkarávörp verið flutt, að þakka af minni hálfu samstarf við utanrmn. og lýsa ánægju minni yfir starfi nefndarinnar.



Það er ekki till. um að þessari þáltill. sé vísað til nefndar. Það er ekki óeðlilegt vegna þess að ef svo væri hefði till. verið vísað til þeirrar nefndar sem ber till. fram. Þess vegna rekur ekki nauður til að fresta þessari umr. og okkur er ekkert að vanbúnaði að ganga strax til atkv. um till.



Herra forseti. Það verða aðeins örfá orð því að framsögu var lokið. Í máli hv. 3. landsk. þm. örlaði á kvíða vegna þess að nefndin sló því ekki föstu hvern veg bæri að standa að uppbyggingu þeirrar þjónustu sem er aðalinntak þáltill. Þegar ákveðið er að fara út í könnun er eðlilegt að binda það ekki jafnframt hvað sé gert að könnuninni lokinni, en það er álit þeirra sem í nefndinni eru að allt bendi til að sú verði niðurstaðan að eðlilegt sé að reisa kennslugagnamiðstöðvar. Hins vegar þótti ekki rétt að binda slíkt í ljósi þess að könnunin er sett fram sem aðalatriðið og í framkvæmd hennar, að henni lokinni, yrði það metið af sveitarfélögum og menntmrn. hvað bæri að gera.



Herra forseti. Nefndin hefur fjallað um þessa till. og fengið fjölmargar umsagnir, alls 25, að mestu frá heilbrigðisnefndum, sveitarstjórnum og náttúruverndarnefndum sveitarfélaga. Allar þessar umsagnir voru jákvæðar, enda vart við öðru að búast, að vísu notuð mismunandi sterk lýsingarorð. Það er ljóst að hér er um mjög mikið fjárhagsmál að ræða sem ekki verður afgreitt með einfaldri þáltill. Það eru mjög mismunandi aðstæður, eins og menn vita, þar sem fiskimjölsverksmiðjur eru staðsettar. Því var lýst t. d. í bréfi frá Raufarhöfn að hár skorsteinn hefði þar bjargað mjög miklu og raunar tekið fyrir kvartanir um mengun frá verksmiðju staðarins. Annars staðar í djúpum fjörðum Austurlands eru mjög veruleg brögð að mengun frá loðnubræðslum og fiskimjölsverksmiðjum. Það er einnig kunnugt um að mælingar á brennisteinstvíildi á fyrirhuguðum stað fyrir kísilmálmverksmiðju hafa sýnt mjög greinilegt útslag þegar brædd er loðna á Reyðarfirði eða Eskifirði. Hvort það er yfir hættumörkum er mér ekki kunnugt um. Kostnaður vegna fyrirbyggingar loftmengunar og einnig til orkusparnaðar skiptir tugum milljóna á verksmiðju, það er ljóst, og það er ljóst að það yrði harðsótt að ná því fé inn hjá verksmiðjunum sjálfum eða gera þær kröfur að þær legðu það fé fram. Jafnframt hefur það reynst nokkuð harðsótt að ná inn á lánsfjárlögum hvers árs fé sem hægt væri að verja í þessar aðgerðir. Því var lýst í umsögn frá heilbrigðisnefnd Akureyrar að þær aðgerðir sem framkvæmdar voru við verksmiðjuna á Krossanesi hefðu gjörbreytt ástandinu í mengunarmálum þar. Þá hefur það einnig komið fram í blaðafréttum að 8 millj. kr. ágóði varð af rekstri verksmiðjunnar á Krossanesi þrátt fyrir verulegar yfirborganir sem ljóst var að sú verksmiðja hafði í frammi vegna loðnu á s. l. vertíð. Þessi hagnaður, um 4%, er hægt að sýna fram á að getur stafað hreinlega af orkusparnaði sem þeirri verksmiðju hefur tekist að ná með þeim aðgerðum sem þar hafa verið framkvæmdar. Nefndin flutti brtt. á sérstöku þskj. þar sem hún taldi rétt að það yrði gerð í það minnsta áætlun um varanlegar úrbætur sem síðar mætti nota til frekari ákvörðunar. Ég sé ekki ástæðu til að lesa þá brtt. og læt máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd okkar flm. þessarar till. um mengunarvarnir í fiskimjölsverksmiðjum, en ásamt mér stóð að till. hv. þm. Helgi Seljan, þakka hv. atvmn. fyrir jákvæða meðferð þessa máls og brtt. af hálfu n. sem hér liggur fyrir sem í öllum aðalatriðum kemur til móts við þau sjónarmið sem við mæltum fyrir í upphaflegri till. Það sem helst munar á þessum till. er sá tímarammi sem við hefðum kosið að settur yrði varðandi úrbætur á þessu mikla vandamáli, en ég hygg að við höfum gert þar till. um tveggja ára átak til að ráða bót á þessu hjá fiskimjölsverksmiðjunum. Því miður hefur ekki fengist stuðningur hér við afgreiðslu frv. til lánsfjárlaga við sérstakt fjármagn í þessu skyni á yfirstandandi ári, en af hálfu hæstv. heilbrrh. hefur komið fram jákvætt viðhorf og skilningur á þeim mikla vanda sem hér er við að fást og við hljótum að vera margir þm. sem treystum því að á næstunni verði tekið á þessum málum og haldið til haga sérstöku fjármagni til fiskimjölsverksmiðja þannig að það verði þeim viðráðanlegt að bæta úr þeim vanda sem hér er við að fást og veldur miklu angri fyrir fjölda fólks þar sem slíkar verksmiðjur eru starfræktar. Ég ítreka þakkir mínar til hv. atvmn. og hv. frsm. nefndarinnar sem hefur sýnt þessu máli áhuga frá því að tillögur fyrst voru fluttar um þetta og ásamt öðrum stuðlað að því að þessi till. er fram komin til afgreiðslu í Sþ.



Herra forseti. Atvmn. Sþ. fjallaði um till. þá sem hér um ræðir, þ. e. till. til þál. um eflingu atvinnulífs með stuðningi við stofnun og rekstur smáfyrirtækja. Nefndin fékk umsagnir frá allmörgum aðilum en varð hins vegar ekki sammála um afgreiðslu þessarar till. Meiri hl. nefndarinnar tekur undir það meginsjónarmið, sem fram kemur í till., að efla þurfi atvinnulíf með stuðningi við stofnun og rekstur smáfyrirtækja. Almenn rekstrarskilyrði atvinnuveganna skipta miklu máli fyrir möguleika samtaka og einstaklinga til að reka fyrirtæki. Ýmis óbein aðstoð af hálfu hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, getur og stuðlað að stofnun og rekstri fyrirtækja. Ýmis slík aðstoð hefur verið veitt með skipulegum hætti. Þetta kemur fram í nál. meiri hl. nefndarinnar. Í umsögnum ýmissa aðila kemur fram ýmislegt sem gert hefur verið af hálfu bæði opinberra stofnana og samtaka atvinnuveganna til að stuðla að rekstri smáfyrirtækja, en hins vegar var það mat okkar að þessi till., eins og hún lítur út, fæli ekki í sér neitt sem skipt gæti sköpum í þessu efni og leggur því meiri hl. n. til að till. verði afgreidd með rökstuddri dagskrá. Okkur fannst satt að segja að í þessari till. væri ansi mikill keimur af því að ríkisvaldið ætti að taka stofnun og jafnvel rekstur smáfyrirtækja alveg á brjóst sér sem ég held að sé ekki rétt. Í 2. tölul. þessarar till. er t. d. ráð fyrir því gert að ríkið veiti tímabundna, ódýra sérfræðiþjónustu á ýmsum sviðum, ódýra rekstrarráðgjöf, ódýra bókhaldsaðstoð, ódýrar markaðskannanir, ódýra lögfræðiþjónustu og ódýra aðstoð við vöruþróun, eins og fram kemur í þessari till. Það er álit okkar að það þurfi aðrar aðgerðir til að koma til að stuðla að rekstri og stofnun smáfyrirtækja á Íslandi. Við leggjum því til að till. verði afgreidd með rökstuddri dagskrá sem er svohljóðandi: „Í trausti þess að ríkisstj. hafi uppi markvissar aðgerðir til eflingar íslensku atvinnulífi, þ. á m. til stofnunar og rekstrar smáfyrirtækja, sér Alþingi ekki ástæðu til sérstakrar ályktunar um þetta mál og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 1034 frá minni hl. atvmn. Eins og fram kemur í áliti meiri hl. n. er þar tekið undir það meginsjónarmið flm. till. að efla þurfi atvinnulíf með stuðningi við stofnun og rekstur smáfyrirtækja. Þá vil ég vitna í nál. sem að vísu var að hluta til lesið upp áðan: Almenn rekstrarskilyrði atvinnuveganna skipta miklu fyrir möguleika samtaka og einstaklinga til að reka fyrirtæki. Ýmis óbein aðstoð af hálfu hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, getur og stuðlað að stofnun og rekstri fyrirtækja.“ Svo mörg voru þau orð. Enn fremur er í rökstuddri dagskrá tekið undir þetta mál áfram með því að þar er í raun og veru skorað á ríkisstj. að hafa uppi markvissar aðgerðir til eflingar íslensku atvinnulífi. Það er þess vegna augljós nauðsyn á skipulegu átaki og markvissri heildarstefnu. Hér er um að ræða till. sem gengur í þá átt að bæta lífskjör á Íslandi með því að nauðsynlegt er að efla nýjan atvinnurekstur. En til að svara síðasta ræðumanni, sem talaði um að það væri keimur af því að það ætti að fara að leggja þetta allt á brjóst ríkisins, eins og hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson orðaði það hér áðan, þá vil ég leyfa mér að vitna í grg. með till. þar sem segir, með leyfi forseta: „Einhver algengasta ræða íslenskra stjórnmálamanna er um nauðsyn þess að fjölga atvinnugreinum. Þetta er kallað ýmsum nöfnum, svo sem að renna fleiri stoðum undir, að auka fjölbreytni, að brydda á nýjungum, að fjölga burðarásum o. s. frv. Þrátt fyrir óþrjótandi hugkvæmni við nafngiftirnar hefur árangurinn látið á sér standa. Enn þá er íslenskt atvinnulíf einhæft. Enn þá bíðum við fjölbreytileikans.“ Það er einmitt það sem þessari till. er ætlað að gera og með þessari till. er verið að leggja til að ríkisstj. gangist fyrir slíku frumkvæði í eflingu atvinnulífs af þessu tagi og leggur minni hl. n. því til að hún verði samþykkt. Undir þetta rita Kristín S. Kvaran og Jóhanna Sigurðardóttir.



Herra forseti. Hér kemur fram að álit meiri hl. hv. atvmn. er að till. feli ekki í sér neitt nýtt sem geti skipt sköpum. Það nýja við till. og sem skiptir sköpum að mati mínu er að í henni felst átak, stefnumörkun, frumkvæði, hvatning. sams konar hvatning og liggur að baki öðrum meiri háttar átökum sem hafa orðið í íslensku efnahags- og atvinnulífi, eins og í sjávarútvegi, eins og í stóriðju. Það er verið að skapa nýtt andrúmsloft. Fólk á að brenna í skinninu af löngun eftir að leita nýrra leiða. Það er það sem þessi till. felur í sér og það er það sem skiptir sköpum. Það er upphafið að herferð sem hvetur til nýjunga. Í nál. meiri hl. er einnig sagt „í trausti þess að ríkisstj. hafi uppi markvissar aðgerðir...“ Ég verð að segja að ekki ber ég það traust til þessarar ríkisstj., miðað við það sem sést hefur af verkum hennar innan þings og utan og verkstjórn hennar á sínu fólki og öðrum, að hún muni sinna þessu máli svo að fullnægjandi sé. Þvert á móti tel ég að ástæða hefði verið til að Alþingi ræki á eftir því með samþykkt þessarar till. og færi fram á það að ríkisstj. sinnti þessu máli. Í máli frsm. meiri hl. kom fram að hann teldi að hér væri á ferðinni till. um að koma einhverju á brjóstið á ríkisvaldinu. Það kemur fram í till. að lagt er til að tímabundin, ódýr þjónusta sé veitt. Hún er tímabundin, ég legg á það mikla áherslu. Það kemur líka fram í grg. að það er jafnmikilvægt atriði og að koma þessum rekstri af stað að gera hann færan um að standa á eigin fótum. Það kemur mjög greinilega fram í grg. með till. Þar er lögð á það áhersla að fyrirtækjum sé leyft að bera arð og að þeim séu að öðru leyti sköpuð þau skilyrði að þau geti verið bæði sér og öðrum til sóma. Þessi stjórnmálamaður hafði af því áhyggjur að ríkisvaldið tæki frumkvæði í þessum efnum. Það vill nú þannig til að mjög margar ríkisstjórnir hafa ekki haft af því samviskubit að taka til hendinni í þessum efnum. Hér er t. d. bók sem heitir „The small firm“, litla fyrirtækið, og er nýlega komin út. Þar er skýrt frá markvissum aðgerðum í líklega einum tíu, tólf löndum, þ. á m. Bretlandi, Norðurlöndunum, Bandaríkjunum, þar sem sett var á fót sérstök stofnun til að sinna málefnum smáfyrirtækja fyrir líklega tveimur áratugum. Þetta hefur víða verið forgangsmál í pólitík. Ég nefni Bretland þar sem Thatcher-stjórnin sem ekki hefur nú beinlínis verið orðuð við það að tak,a á brjóst sér einn eða neinn til eldis, hefur gert þetta að sérstöku baráttumáli. Hún hefur sett á fót ýmiss konar þjónustu, ódýra, tímabundna þjónustu. Þó að það standi í forsvarsmönnum þessarar stjórnar hefur hún komið þessari þjónustu á fót og þykist sjá af því mikinn árangur og mun halda áfram slíkri þjónustu og beinum fjárhagsstuðningi sem hún telur sig alts ekki þurfa að skammast sín fyrir. Ef það er mat íslensku ríkisstjórnarinnar að ríkisvaldið eigi ekki að taka frumkvæði af þessu tagi skýtur það mjög skökku við það sem gerist í öðrum þjóðlöndum þar sem það hefur þvert á móti verið forgangsverkefni að sinna þessu á þennan hátt. Ritstjóri tímaritsins Economist, það stendur í grein 16. febrúar, hefur ekki heldur af því neitt samviskubit að sinna þessum málum sérstaklega. Þar skrifar aðstoðarritstjórinn, Norman Macrae, grein þar sem hann nefnir 25 atriði sem hann vill beina til stjórnmálamanna og fólks í viðskiptalífinu. Þetta eru 25 atriði um hvað gera megi til að styðja við rekstur smáfyrirtækja. Þessi Norman Macrae hefur ekki heldur verið þekktur fyrir að mæla því sérstaklega bót að taka einn eða neinn og leggja á brjóst ríkisvaldsins. Hér er hins vegar um það að ræða að menn viðurkenni það hlutverk ríkisvaldsins að hafa frumkvæði um tímabundnar aðgerðir, að hafa frumkvæði um að móta umhverfið og hvetja til reksturs af þessu tagi. Það væri fróðlegt að lesa upp úr grein Norman Macrae þar sem eru 25 uppástungur um hvað ríkisvald og aðrir geti gert til að styðja við stofnun og rekstur smáfyrirtækja. Að lokum gæti ég vitnað til greinar í International Business Week, sem kom út 27. maí s. l., fyrir rúmum hálfum mánuði, þar sem er fjallað sérstaklega um árangur Bandaríkjanna í þessum efnum. Þar er sérstök úttekt gerð á rekstri smáfyrirtækja í Bandaríkjunum, birt um það grein sem lýsir þessu bæði almennt og einnig í ýmsum smærri atriðum, tekur fyrir ákveðin dæmi og birtir síðan lista yfir hundrað lítil fyrirtæki sem talið er að séu dæmigerð um hinn nýja vöxt atvinnulífsins. Ég ætla ekki að gera þetta mál lengra að sinni, þetta hefur komið inn í umræður að undanförnu og þess vegna ástæðulaust að lengja umræður í Sþ. vegna þess, en þetta eru dæmi um að stjórnvöld um öll Vesturlönd telja sig alls ekki þurfa að skammast sín fyrir að taka upp ódýra tímabundna sérfræðiþjónustu og fjárhagslegar aðgerðir til að styðja við þessi fyrirtæki. Ég held að komið sé að því að Íslendingar líti sérstaklega á þennan þátt efnahagslífsins af sömu ákefðinni og þeir hafa horft á stóriðjureksturinn að undanförnu. Það er ýmislegt sem bendir til þess að það sé einmitt rekstur af þessu tagi sem sé að taka við af stóriðjunni. Ef stóriðjuglýjan færðist af augum ýmissa þeirra sem hafa orð fyrir ríkisstj. í þessum efnum gæti kannske verið að menn sæju sólina.



Herra forseti. Ég sé varla ástæðu til að ræða þessa till. efnislega af ýmsum ástæðum. Kannske er það vegna þess að það sem stendur í till., svo ég tali nú ekki um í grg., er ekki í neinu samræmi við málflutning hv. þm. Guðmundar Einarssonar hér áðan. Ég sé það hvergi og heyri og get ekki skilið af því plaggi sem hv. þm. úr. BJ hafa lagt fram að það sé nokkur sérstök herferð eða átak og hreyfing sem fólk brenni í skinninu að taka þátt í. Ég sé það hvergi í plagginu. Það hefur hvergi komið fram í því sem maður hefur lesið þarna. Margt er einkennilegt í þeim lestri sem hv. þm. Guðmundur Einarsson stóð að áðan, að vitna í erlend tímarit og mann sem heitir Maetae í útlöndum og að hann sé með 25 uppástungur, eins og hæstv. forsrh. með 25 punktana, og hvorugt fengum við að heyra. Mig langar svo sem ekkert áð heyra það, en ef menn ósköp einfaldlega lesa tillgr. sjálfa er þetta eitt almennt snakkið í viðbót en ekki ákall um herferð og átak. Herra forseti. Það er ýmislegt í þessu dálítið sérstakt, og m. a. s. feitletrað, t. d. miðað við staðreyndir síðustu vikna í þjóðfélaginu, að það skuli vera feitletrað í plagginu minnst á ódýra sérfræðiþjónustu. Þó ekki væri nema af þessum ástæðum gæti ég ekki hrópað húrra fyrir þessari till. Það er út af fyrir sig ekki svo vitlaust að flytja till. af þessu tagi ef menn hefðu sleppt einhverju af grg. Þarna er vitnað í marga merka menn og þ. á m. Jón Kennedy, en það vekur furðu mína þar sem talað er um stjórn aðgerða að þar er meira og minna vitnað í byggðadeild og áætlanadeild Framkvæmdastofnunar og í fleira og fleira af því tagi, þróunarstóð. Þessi hv. þm. hefur hvað eftir annað talað á móti þeim fyrirbærum öllum. Erindi mitt upp í ræðustól að þessu sinni var aðeins það að mitt nafn hefur fallið niður á nál. á þskj. 1038 af einhverjum ástæðum og ég óska eftir því að það verði leiðrétt, herra forseti, þar sem ég skrifa undir nál. meiri hl.



Það skal tekið fram að nál. verður leiðrétt svo sem hv. 4. þm. Suðurl. fór fram á.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Mér þykir leitt ef hv. þm. Garðar Sigurðsson hefur lesið þáltill. án þess að gera sér grein fyrir því að verið sé að tala um átak. Það má vel vera að við þm. BJ hefðum þurft að bæta inn einhverjum hástigslýsingarorðum í þáltill. sjálfa til þess að opna augu hans fyrir því að þar er verið að tala um hluti sem skipta miklu máli. Af grg. sjálfri, bæði upplýsingum um hvern sess þessi mál skipi erlendis, upplýsingum um hvaða möguleikar séu og að nýir tímar séu að renna upp í þessum efnum, en upplýsingar um þetta eru í grg., ætti fólki að vera ljóst að hér er verið að tala um hluti sem gætu skipt miklu máli, en hástigslýsingarorðin eru ekki í tillgr. sjálfri og má vera að það hafi orðið til þess að ekki kviknaði á þræðinum hjá hv. þm. Hv. þm. vék að ódýrri sérfræðiþjónustu og átti það bersýnilega að vera sneið vegna upplýsinga sem hafa borist um sérfræðiþjónustu úr stóriðjubransanum að undanförnu. Ég hef vikið að því í máli mínu áður þar sem smáfyrirtæki hefur borið á góma að ég óska þess að það myndist svipuð skjaldborg og áhugi um rekstur smáfyrirtækja og myndast hefur um stóriðju í landinu án þess að því fylgi það Versala-líferni stóriðjuhirðarinnar sem manni hefur virst vera í ýmsu. Ég biðst undan því. Ég er þess fullviss að hægt er að aðstoða fólk hvar sem er á þessu landi án þess að því þurfi að fylgja þeir reikningar sem gerðir hafa verið að umtalsefni hér áður. Að lokum ætlaði ég að minnast á það sem hv. þm. hafði að segja um stjórn aðgerða. Í kaflanum um stjórn aðgerða í grg. er lögð megináhersla á frumkvæði heimafólks og vísað til hugmynda okkar um þróunarstofur landshlutanna. Það kemur heim og saman við það að það litla sem hefur gerst í þessum efnum af hálfu ríkisvalds á undanförnum árum hefur verið fyrir frumkvæði heimamanna þar sem eru iðnþróunarráðgjafar og iðnþróunarfélög. Það er veikur vísir, en alls ekki það átak sem þarf að verða í þessum efnum. Við erum að biðja um átak frumkvæði og stuðning frá ríkisvaldinu. Ég var reyndar að vona, þegar ég sá meirihlutaálitið, að hv. 4. þm. Suðurl. hefði séð sóma sinn í að vera ekki á því. Nú hefur hann leiðrétt það. Þar með hefur hann slegist í hóp þeirra sem ekkert sjá annað en stóriðjuna sem úrlausn í íslenskum efnahagsmálum þrátt fyrir það að á hverjum degi, svo að segja, berist okkur fregnir um hörmungarástandið á þeim bæ.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umr., en ég kem hingað í stólinn fyrst og fremst til að mótmæla þeirri fullyrðingu, sem hv. 4. landsk. þm. kom með í lok sinnar ræðu, að við sem stæðum að meirihlutaáliti því sem hér er til umr. sæjum ekkert nema stóriðju og beindi hann því sérstaklega til hv. 4. þm. Suðurl. Þetta er auðvitað alrangt. Ég hef hins vegar ekki stundað þann málflutning, sem þessi hv. þm. gerir hér í þinginu, að taka út úr einstakar atvinnugreinar og hafa uppi þann málflutning að við eigum að gera þetta en ekki hitt. Ég er þeirrar skoðunar að við Íslendingar eigum að nota alla þá möguleika sem við höfum í landinu til atvinnureksturs. Við eigum að nota það sem náttúra þessa lands gefur okkur, bæði til sjávar og sveita, og þá orku sem felst í fallvötnum landsins. Við eigum að nota það hugvit sem Íslendingar búa yfir og þá þekkingu og að þessu öllu eigum við að vinna jöfnum höndum og sameiginlega. En við eigum ekki að stunda þann málflutning, eins og þessi hv. þm. gerir, að við eigum að byggja allt upp á smáfyrirtækjum en ekki stórfyrirtækjum, við eigum að forðast orkufrekan iðnað, eins og hann prédikar, en byggja allt upp á smáfyrirtækjum á Íslandi. Sannleikurinn er sá að Ísland er eitt allsherjar smáfyrirtæki. Það er ekkert fyrirtæki svo stórt hér á Íslandi, jafnvel ekki Samband ísl. samvinnufélaga, að það teldist ekki til smáfyrirtækja með hinum stóru þjóðum heims. Þess vegna er þessi málflutningur, eins og hér er hafður uppi, alveg út í hött. Ég mótmæli því alfarið að hægt sé að leggja þann skilning í minn málflutning eða nál. meiri hl. að við viljum eingöngu byggja á stóriðju. Orkufrekur iðnaður er einn þáttur í okkar atvinnumöguleikum sem við eigum að rækja og rækta og kanna hvernig við getum notað, en ekki að leggja annað til hliðar þó stóriðjan sé könnuð til hlítar.  Ég vil að lokum geta um eitt enn. Það er að við megum ekki vera allt of ákafir í að taka upp hráar hugmyndir frá útlöndum. Ég hef að vísu ekki séð þá bók sem stjórn Thatchers gaf út um “The small firm" eða “The small company" sem hv. þm. var hér með. Ég hef hins vegar séð bækur sem gefnar hafa verið út í Skandinavíu, á Norðurlöndum, um smáfyrirtæki. Og ekki nóg með það. Meðan ég sat í borgarstjórn Reykjavíkur tók ég þátt í einum fjórum höfuðborgarráðstefnum sem haldnar voru í Stokkhólmi, eða í menningarmiðstöð höfuðborganna í Hässelby, þar sem rætt var um stofnun og rekstur smáfyrirtækja. Ég verð að segja það alveg eins og er að annað eins dómsdagskjaftæði og fram fór á þessum ráðstefnum, en niðurstaða þeirra átti að vera að kenna fólki að stofna og reka smáfyrirtæki, - annað eins dómadagskjaftæði um sjálfsagða hluti hef ég ekki heyrt á ævi minni og þar fór fram, og verð ég að viðurkenna að þeim peningum var ekki vel varið sem fóru í að sækja þær ráðstefnur. Við lifum nefnilega í litlu þjóðfélagi og á því verðum við að átta okkur. Í hinum stóru þjóðfélögum vita menn ekki einföldustu hluti, eins og t. d. hvert á að fara til að sækja um lóð. Það voru langir kaflar í þessum bæklingum um það við hverja á að tala ef menn ætla að fara og sækja um lóð. 



Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykv. talaði um dómadagskjaftæði sem menn hefðu staðið í á Norðurlöndum um stofnun og rekstur smáfyrirtækja. Ég skal ekki svara fyrir það hvaða dómadagskjaftæði hann hefur tekið þátt í, en ég held að hann horfi algjörlega fram hjá ákveðnum staðreyndum. Hann horfir fram hjá því að laun í þessu landi eru margfalt lægri en í nágrannalöndum okkar og að verðlag er hærra en í nágrannalöndum okkar og miklu hærra er það ef horft er á það í samanburði við laun. Ef menn reyna ekki einu sinni að leita orsaka þessa og ef menn ekki sýna einhvern vilja til að reyna að vinna sig út úr þeim vanda með átaki eins og því sem hér er verið að tala um er engin von til þess að ástandið batni. Ef menn telja að allir aðrir séu með tómt helvítis kjaftæði og allt sem þeir sjálfir séu að gera sé það besta og það eina rétta sem hægt sé að gera verður aldrei nokkur breyting. En ég trúi því ekki að hv. 4. þm. Reykv. sé í raun og veru að tala um það. Ef hann telur að hér sé ekki þörf á að kenna einum eða neinum eitt eða neitt, þá verð ég að andmæta því mjög harðlega. Það er ekki um það eitt að ræða að kenna einhverjum manni úti í bæ hvernig hann á að stofna fyrirtæki. Það er líka verið að tala um að þessu fylgi á vissan hátt, hvað eigum við að segja, sameiginlegur vilji allra þeirra sem þátt taka. Ég gæti leitt hér t. d., ef hér mættu tala, til vitnis menn sem eiga sitt undir fyrirgreiðslu hins opinbera, þurfa að sækja fyrirgreiðslu til hins opinbera. Ég tek sem dæmi mann sem þarf að fá lán erlendis vegna þess að hann er að kaupa þaðan einhvern búnað. Hvað þarf hann að bíða lengi þangað til að langlánanefnd og viðskrn. eru búin að afgreiða þá umsókn? Ég á við að þegar menn eru t. d. búnir að bíða í sex mánuði og borga 30% kostnað, þ. e. vexti og verðbætur af lánum sem þeir hafa orðið að hanga með allan tímann á meðan, er ekki hægt að tala um að stjórnvöld sýni raunverulega einhvern vilja til að aðstoða menn að jöfnu við aðra starfsemi. Þetta eru örlög og aðbúnaður smáfyrirtækja hér á Íslandi. Þar er sex mánaða biðtími eftir fyrirgreiðslu af þessu tagi alls ekki undantekning heldur regla. Til þess að forða misskilningi vegna orða hv. 4. þm. Suðurl., því að það er leiðinlegt þegar þm. eru illa upplýstir, vil ég geta þess að þm. BJ hafa lagt til að sjóðadeild, þ. e. framkvæmdasjóður Framkvæmdastofnunar, verði lögð niður. Við höfum aldrei lagt til að byggða- og áætlanadeild verði lagðar niður. Það er allt annars konar starfsemi sem þar fer fram en útlánastarfsemin úr Framkvæmdastofnun. Það er starfsemi sem við höfum þörf fyrir og er mikið gagn að í upplýsingaskyni. Ég vildi að þetta kæmi fram svo að þm. gengju ekki gruflandi að því að hv. 4. þm. Suðurl. hafði þarna rangt fyrir sér.



Herra forseti. Ég get því miður ekki talað eins og ég gjarnan vildi um þetta mál vegna þess að ég er búinn að tala tvisvar, eins og kom fram hjá hæstv. forseta. En það var hugguleg sending sem hv. þm. Birgir Ísleifur sendi Háskólanum sem nýlega hélt mjög fjölsótta og mjög merkilega ráðstefnu um þessi mál. Þar komust að 150, en 500 sóttu um. Þessir 500 töldu sig greinilega þurfa upplýsingar og áttu ekki von á því dómadagskjaftæði sem hv. þm. segist hafa setið undir erlendis. Af þeim 150 sem gengu af þeirri ráðstefnu talaði enginn um dómadagskjaftæði og óþarfa. Þeir spurðu allir: Hvenær á að halda næstu ráðstefnu? Og hvað verður áframhaldið? Í þessum æsingi opinberaðist hugur þm. til smáfyrirtækjarekstrarins þannig að ekki þarf að fara í grafgötur um það. Hins vegar fundust mér - og ætli ég ljúki ekki með því - nokkuð skondin lok ræðunnar þar sem talað. var um að Ísland væri eitt smáfyrirtæki og öll íslensk fyrirtæki væru smáfyrirtæki. Þarna er atvinnulífshöfuðpaur Sjálfstfl. greinilega búinn að skilgreina Sambandið upp á nýtt.



Herra forseti. Mér þótti hv. þm. Birgir Ísleifur Gunnarsson taka nokkuð sterkt til orða áðan, einkum og sér í lagi með tilliti til þess að ég er sannfærður um að einn af veikustu hlekkjunum í íslensku atvinnulífi er að fyrirtækjunum er ekki nægilega vel stjórnað. Það ásamt því að kunna ekki nógu mikið fyrir sér í sölumálum tel ég þá þættina í atvinnulífsmynd okkar sem hafi því miður orðið út undan. Mér fannst ekki koma nægilega ríkur skilningur á því í máli hv. þm. Birgis Ísleifs. Þó að menn viti kannske hvar þeir eigi að fá heitt og kalt vatn í Reykjavík og hvar þeir eiga að sækja um lóð, þá er það nú reyndar svo að hér eru í gildi alls konar reglugerðir og lagabálkar sem Alþingi hefur staðið að að samþykkja. Á þessu þurfa þeir sem atvinnurekstur stunda að kunna skil til þess að vita hvernig þeir eiga að feta sig rétta braut með tilliti til laga og reglugerða sem í gildi eru. Við þm. verðum æði oft varir við að ýmsir þeir sem í atvinnurekstri standa eða vilja stofna til atvinnurekstrar þekkja þetta ekki og þeir þekkja ekki kerfið í landinu. Þeir óska eftir aðstoð í því sambandi. Ýmsir eru því aðstoðar þurfi. Þegar litið er á þessi atriði held ég að það sé ljóst að þörf sé fyrir fræðslu um þessi mál. 1. liður þeirrar till. sem hér hefur verið flutt fjallar einmitt um fræðslu af þessu tagi. 2. liðurinn fjallar um það að veita mönnum aðgang að sérfræðiþjónustu með hagkvæmum hætti. Ég er ekki heldur í neinum vafa um að það getur verið mörgum stjórnendum fyrirtækja hollt. Í þriðja lagi er í till. minnst á hinn fjárhagslega grundvöll í sambandi við stofnun smáfyrirtækja. Eins og hv. þm. er vafalaust kunnugt, og ég er ekki í neinum vafa um að hv. þm. Birgir Ísleifur Gunnarsson veit það, eru í mörgum löndum sérstakir sjóðir, sérstakar stofnanir sem hafa það verkefni með höndum. Það má kannske halda því fram að úr því öll fyrirtæki eru smá á Íslandi, þar með talið ÍSAL, hafi þessu verkefni verið sinnt eftir því sem unnt er, en ég er ekki sannfærður um að það hafi verið gert með skipulegum hætti eða ekki geti verið þörf á því að hyggja að því frekar. En hin tvö atriðin, sem fram eru talin, varðandi fræðslu og sérfræðiþjónustu eiga áreiðanlega rétt á sér. Þess vegna finnst mér þessi till. góð og ástæðulaust annað en að samþykkja hana. Ég tek undir þau sjónarmið sem hér hafa verið flutt um það efni.



Herra forseti. Það er ánægjulegt að þrátt fyrir hinar miklu annir sem eru nú á Alþingi og þrátt fyrir að komið sé fram á sumar skuli hæstv. forseti gefa Sþ. tóm til að fjalla um atvinnumálin almennt og er sjálfsagt að taka þátt í þeim umr. Það er alveg laukrétt að Alþingi þarf að gefa sér meiri tíma til slíkra umræðna og ég tel nauðsynlegt líka, til þess að eyða misskilningi sem fram hefur komið, að leggja þar nokkur orð í belg. Ég vil í fyrsta lagi segja að mér finnst sú árátta hvimleið sem sumir þm. hafa, eins og m. a. kom skýrt fram í máli hv. 4. landsk. þm. áðan, að gera öðrum mönnum upp skoðanir þótt þeir séu ekki sammála í öllum atriðum. Það liggur ljóst fyrir, það sannar mátflutningur sjálfstæðismanna fyrr og síðar, stefna Sjálfstfl., saga hans, að sá jarðvegur sem Sjálfstfl. spratt upp úr var jarðvegur þeirra manna í þessu þjóðfélagi sem hafa trú á því að þá vegni þjóðarheildinni best þegar einstaklingarnir hafa sem mest svigrúm til athafna. Við þykjumst geta bent á að velgengni þjóðarinnar hafi verið mest þegar frelsið var mest, þegar losað var um verslunarhöftin, þegar menn gátu spreytt sig á þeim verkefnum sem hugur þeirra stóð til. Það sem gerir Sjálfstfl. eins sterkan í þessu landi og raun ber vitni er sú staðreynd að hugsjónir sjálfstæðisstefnunnar fara saman við sögu þjóðarinnar, hugsjónir þjóðarinnar eins og þeim er best lýst í íslenskum skáldskap allt frá öndverðu og má vel tala um ýmsar vísur í Hávamálum þessu til stuðnings. Auðvitað er það rangt, sem hv. 4. landsk. þm. segir, að sjálfstæðismenn hafi þá oftrú á stóriðju að þeir vilji ekki af þeim sökum ýta undir að smáfyrirtæki geti dafnað. Auðvitað veit hv. þm. að þetta er algerlega rangt. Hann veit að það var síður en svo afleiðingin af álverinu við Straumsvík að smáfyrirtækin í Hafnarfirði legðu upp laupana. Ég held að enginn maður geti komið með þau rök á borðið að dregið hafi úr atvinnustarfsemi í Hafnarfirði vegna þess að álverið kom þar fyrir sunnan. Þetta er útúrsnúningur. Þvert á móti varð þetta álver til þess að nýr kraftur færðist í þá byggð og fjárhagur bæjarins styrktist, bæði bæjarsjóðs og þeirra fyrirtækja sem þar eru og fólksins sem á þeim stað býr. Við getum líka talað um það t. d. að Kísiliðjan við Mývatnssveit sé stóriðja í þeim skilningi að sá rekstur sker sig mjög úr miðað við annan rekstur norður þar og vegna þess að þar er um útflutningsframleiðslu að ræða í stórum stíl. Þetta fyrirtæki hefur, bæði í Mývatnssveit og eins á Húsavík, mjög treyst undirstöður atvinnulífsins og bætt hag smáfyrirtækjanna. Við getum bent á fleiri staði. Það vita þeir sem kunnugir eru t. d. við Eyjafjörð að sá mikli samdráttur sem varð í þorskveiðum eftir 1981 og 1982 olli því að helmingi færri þorskar voru dregnir þar á land á s. l. ári en tveim árum áður. Þetta hafði mjög afdrifarík áhrif á stöðu smáfyrirtækjanna við fjörðinn, að þessi sem sumir vilja kalla mestu stóriðju okkar, fiskveiðarnar, fiskverkunin, skyldi dragast svo saman. Og þeir menn sem þarna standa fyrir rekstri, standa fyrir smáfyrirtækjunum, skilja það betur en flestir aðrir hvílík lyftistöng það yrði fyrir Akureyri, fyrir þessi fyrirtæki ef samningar tækjust um að stóriðja risi við Eyjafjörð. Þetta er mergurinn málsins. Ég er mjög ánægður yfir því að ég sé að hv. 3. þm. Norðurl. e., Stefán Valgeirsson, hefur kvatt sér hljóðs. Ég þykist vita að hann hafi gert það einmitt til þess að undirstrika þau sjónarmið sem ég hef hér sett fram. Við höfum unnið vel að mörgum málum fyrir Norðlendinga og ég efast ekki um að við getum einnig unnið vel að því að treysta undirstöður norðlenskrar byggðar. Ég vil vekja athygli á því, sem er raunar mjög fátítt, að um þetta atriði, uppbyggingu stóriðjunnar, eru sammála helstu talsmenn einkaframtaksins og helstu talsmenn Kaupfélags Eyfirðinga. Milli þessara aðila er ekki tortryggni hvað þetta snertir. Ef litið er nokkur ár aftur í tímann, ef farið er 10–15 ár aftur í tímann eða lengra, ef rifjaðir eru upp þeir tímar þegar álverið reis í Straumsvík á árunum fyrir 1970 er þess að minnast að það voru mjög skiptar skoðanir milli ýmissa þeirra sem stóðu fyrir fyrirtækjum norður við Eyjafjörð um hvort stórrekstur á borð við álver mundi verka til örvunar þessum atvinnurekstri eða drepa fyrirtækin í samkeppninni um vinnuaflið. Menn óttuðust m. ö. o. að sá atvinnurekstur sem þar var fyrir gæti ekki keppt við stóriðjuna um vinnuaflið. Ástæðurnar fyrir þessu voru þær að það hefur komið í ljós í þeim stóriðjufyrirtækjum sem hér eru að þau greiða hærri laun en allar aðrar starfsgreinar í landinu, allur annar rekstur í landinu, nema þá sjávarútvegurinn, fiskveiðarnar, þegar best lætur. Auðvitað þýða þessar auknu atvinnutekjur, þessi bætti efnahagur fólksins meiri hraða í viðskiptum, meiri veltu, meiri peninga og kemur þannig beint smáfyrirtækjunum til góða, hvort sem þessi smáfyrirtæki eru á sviði verslunar, almennrar þjónustu eða í iðnaði einhvers konar. Það er sem sagt orðin hugarfarsbreyting. Menn sem standa fyrir atvinnurekstrinum norður þar eru ekki lengur smeykir um að stóriðjuver mundi draga vinnuaflið frá þessum rekstri eins og áður og líta miklu fremur til hins, að slíkur rekstur muni styðja undirstöðu byggðarinnar. Þetta vil ég að fram komi. Ég tel nauðsynlegt að undirstrika þau sjónarmið að auðvitað kemur ekki til greina fyrir vítt sjáandi mann, sem hefur víðan sjóndeildarhring, að útiloka af sérvisku einhvern atvinnurekstur, taka einn atvinnurekstur fram yfir annan af sérvisku, heldur eigum við á hverjum tíma að reyna að haga okkar málum svo að við nýtum hver þau atvinnutækifæri sem við höfum, sem við höldum hverju sinni að skili þjóðarbúinu mestum arði. Þetta held ég að sé nauðsynlegt að fram komi.



Það mátti skilja af orðum hv. 2. þm. Norðurt. e. að tíma þingsins væri ekki of vel varið til þeirrar umr. sem hér fer fram í dag. Hér höfum við tekið til meðferðar mál sem hafa komið úr nefndum. Fyrir þingið hafa verið lagðar milli 130 og 140 þáltill. Það hafa komið úr nefndum um 20 þáltill. Flestar þessar till. eru bornar fram af þm. í stjórnarandstöðunni. Hv. 2. þm. Norðurl. e. talar um mikið annríki hér og það er hverju orði sannara. Það er fyrst og fremst vegna stjfrv. En forseti þingsins telur að það verði að gera það sem hægt er til þess að fullnaðarafgreiðslu fái þau mál úr þingnefndum sem fram hafa komið og það eru örfá mál. Þess var vænst að við gætum jafnvel lokið þessum málum í dag með þeim hætti að hafa fundinn stuttan, en það hefur verið gert ráð fyrir að þessum fundi lyki ekki síðar en kl. 4. En það fer allt eftir því hvað mönnum sýnist um það að tala mikið í slíkum umr. sem þessum. Ef menn tala mjög mikið getur brugðið til beggja vona um það að við getum á þessu þingi afgreitt allar till. sem hafa komið úr nefndum nema þingið haldi áfram fram yfir Jónsmessu. Þetta vil ég að gefnu tilefni að hér komi fram.



Herra forseti. Það er mikill misskilningur að ég hafi verið að draga úr nauðsyn þess að þessi mál væru rædd, þvert á móti. Ég lét í ljós ánægju yfir því að okkur skuli gefast þetta tækifæri - líka í ljósi þess að það er ákveðið að kvöldfundir verði í deildum. Ég er einmitt mjög ánægður yfir því að okkur þm. skuli vera gefinn kostur á því að vinna vel hér í þinginu.



Það er enginn ágreiningur milli forseta og hv. 2. þm. Norðurl. e. um að við viljum að öllum sé gefinn kostur á því að vinna vel í þinginu og ég veit að allir hv. þm. eru sammála um það. En það sem hér var sagt áður af hálfu forseta var sagt að gefnu tilefni.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað að kveðja mér hljóðs í sambandi við þessa till., en svo er hægt að tala hér að menn neyðist til að biðja um orðið til að vekja athygli á þeirri sérvisku sem sumir hv. þm. er haldnir. Það var áðan talað um oftrú á stóriðju. Hvað hefur komið fram, t. d. hjá síðasta ræðumanni, andað en oftrú á stóriðju? Var það eitthvað annað sem hann talaði um í sambandi við atvinnumál en stóriðju? Ég skil þá ekki orðið mælt mál ef þetta er ekki oftrú. Átta menn sig ekki á því að ein af auðlegðum þessa lands er hreint land og hreint loft, hreint vatn? Það er m. a. s. orðið útflutningur. Það eru gjaldeyristekjur af þessu. Ég held að menn ættu að hugleiða hvað þeir eru að fjalla um. Svo eru menn að tala um að hér séu ekki stórfyrirtæki. Halda menn að hér séu kannske stórfyrirtæki eins og hjá tugmilljónaþjóðum? Þegar þeir tala er eins og þeir geri ráð fyrir því. Þeir eru líklega búnir að vera það mikið erlendis að þeim finnst að hér hljóti að verða að stofna fyrirtæki eins og eru hjá milljónaþjóðum. Svona eiga menn ekki að tala og ekki að hugsa. Og menn þurfa að athuga vel og vandlega að gera ekkert það sem spillt getur lofti eða vatni eða landi og hugleiða það fremur en allt annað. Eru menn hættir að fylgjast með því hvað er að gerast í Evrópu? Vita menn ekki að í fyrra var sagt að þriðjungurinn af skógunum væri að deyja vegna mengunar? Í ár er sagt að helmingurinn sé að deyja. Vitið þið hvað ferðamennirnir eru að sækja til Íslands? Haldið þið að þeir séu að koma til þess að skoða stórrekstur? Þeir koma hingað til þess að sjá heiðskíran himin, til þess að sjá ósnortna náttúru, til þess að njóta þess að vera í ómenguðu landi. Við höfum mikil tækifæri einmitt vegna þess að við höfum haldið þannig á málum fram að þessu að við höfum ekki spillt náttúrunni, ekki mengað landið nema lítillega. Menn ættu að hugsa um það. Okkar möguleikar eru í því að framleiða matvöru vegna þess að hér er ómengað land enn þá og ég vona að hamingjan komi í veg fyrir að þar verði breyting á.



Herra forseti. Það er mikill misskilningur hjá hv. 3. þm. Norðurl. e. að ég hafi einhverja oftrú á stóriðju og hafi ekki minnst á nokkuð annað í minni ræðu áðan. Þvert á móti talaði ég ítarlega um þá erfiðleika sem sjávarútvegurinn hefur átt í og kom inn á hvaða skilyrði þyrftu að vera fyrir hendi til að fyrirtækjum og fólki vegnaði vel. Ég var hins vegar ekki haldinn sömu villu og hv. þm. að vilja fórna góðum lífskjörum í landinu fyrir erlenda ferðamenn. Nú er það svo, eins og við vitum, að hv. þm. sem mest talaði um hreint vatn áðan er einhver mesti samvinnumaður sem til er á þingi. Við vitum líka að mesti mengunarvaldur norður þar um langa hríð er rekstur Sambandsins. Vitum við báðir að Glerá skipti lengi litum eftir því hvað var verið að hafast að í sútunarverksmiðjum SÍS. Og af því tilefni var þessi vísa ort: Hver er þessi eina á sem aldrei frýs, gul og rauð og græn og blá og gerð af SÍS? Mengunin er því svona og svona. Auðvitað erum við allir á móti mengun, en á hinn bóginn verðum við að búa við það þó einhver mengun komi nú með SÍS-verksmiðjunum í Pollinn vegna þess að fólkið þarf atvinnu og það verður að lifa í þessu landi. Hins vegar er það mikill misskilningur hjá hv. þm. ef hann heldur að stóriðjuver séu endilega mestu mengunarvaldarnir. Þvert á móti hefur vérið sýnt fram á það í skýrslu sem gerð hefur verið vegna álversins við Eyjafjörð að hægt er að hefja þar rekstur án þess að hætt sé við nokkurri þeirri mengun sem geti torveldað að menn geti framleitt matvæli norður þar eins og hingað til.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykv. var að tala áðan um kjaftæði. Ég veit ekki hvað er meira kjaftæði en það sem kom fram hjá síðasta ræðumanni. Hvar liggur það fyrir að búið sé að rannsaka að það sé engin mengunarhætta af álveri við Eyjafjörð? Það er alrangt, mistúlkun manna sem hugsa um ekkert annað í atvinnurekstri en stóriðju. Ég ætla ekki að eyða tímanum, forseti, í umr. af þessu tagi nú, en ég er tilbúinn að gera það hvenær sem er ef tilefni gefst til.



Umræðan fer þannig fram að hver þingflokkur fær til umráða hálfa klukkustund. Umferðir verða tvær. 15–20 mínútur í þeirri fyrri og 10–15 mínútur í þeirri síðari. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Framsfl., BJ, Alþb., SK, Alþfl., Sjálfstfl. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir Framsfl. Alexander Stefánsson félmrh. í fyrri umferð og Steingrímur Hermannsson forsrh. í þeirri síðari. Fyrir BJ Guðmundur Einarsson, 4. landsk. þm., og Kristín S. Kvaran, 1. landsk. þm., í fyrri umferð og Stefán Benediktsson, 8. þm. Reykv., í seinni umferð. Fyrir Alþb. tala Svavar Gestsson. 3. þm. Reykv., í fyrri umferð og Garðar Sigurðsson, 4. þm. Suðurl., og Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e., í síðari umferð. Ræðumenn SK verða Kristín Ástgeirsdóttir, 11. þm. Reykv., og Kristín Halldórsdóttir, 7. landsk. þm., í fyrri umferð og Guðrún Agnarsdóttir, 3. landsk. þm., í þeirri síðari. Fyrir Alþfl. tala Jóhanna Sigurðardóttir, 2. landsk. þm., og Karl Steinar Guðnason, 6. landsk. þm., í fyrri umferð og Karvel Pálmason, 3. þm. Vestf., í síðari umferð. Fyrir hönd Sjálfstfl. tala Þorsteinn Pálsson, 1. þm. Suðurl., og Ragnhildur Helgadóttir menntmrh. í fyrri umferð og Ólafur G. Einarsson, 9. landsk. þm., í þeirri síðari. Hefst nú umræðan og tekur fyrstur til máls Alexander Stefánsson, hæstv. félmrh.. og talar af hálfu Framsfl.



Herra forseti. Ágætu tilheyrendur. Eldhúsdagsumræður frá Alþingi í dag, 11. júní, eru um margt óvenjulegar. Ekki er enn séð fyrir um þinglok enda þótt þing hafi nú staðið lengur en nokkru sinni fyrr. Fjöldi mála er nú meiri en áður og því miður hefur umræða um mál sem hafa ekki afgerandi þýðingu fyrir þjóðfélagið í heild tekið miklu meira af tíma þingsins en æskilegt er og þannig tafið framgang þýðingarmestu mála sem þurfa mikla umfjöllun. Ég tel að samþykkt nýrra þingskapalaga hafi jákvæð áhrif á þinghald og löggjafarstarf hér eftir og fagna þeim áfanga í starfi Alþingis. Eitt af aðalmarkmiðum ríkisstj. var að vinna að því að brjótast út úr vítahring verðbólgunnar svo unnt væri að tryggja grundvöll atvinnulífsins, koma í veg fyrir atvinnuleysi. Stjórnarandstaðan fullyrti að þessum markmiðum gæti núv. ríkisstj. aldrei náð. Hér yrði bullandi atvinnuleysi og efnahagshrun. En hver er svo staðreyndin? Ríkisstj. tók við ástandi þjóðmála þar sem verðbólgan hafði náð 130% árshraða á tímabilinu febrúar til maí 1983 og stöðvun atvinnuveganna blasti við. Í dag er verðbólgan að vísu um 25%, en atvinnuleysi í algeru lágmarki. Skv. yfirliti um atvinnuástandið í maí s. l. var atvinnuleysi hér á landi aðeins 0.6%. Á sama tíma ganga tugir milljóna manna í aðildarlöndum OECD atvinnulausir, mestmegnis ungt fólk. T. d. var atvinnuleysi í Bretlandi fyrstu mánuði þessa árs 13.2%, Írlandi 18%, Vestur-Þýskalandi 9.7%, Finnlandi 6.4, Danmörku 10.2 og í Bandaríkjunum 8.5%. Við hér á Íslandi höfum sem betur fer algera sérstöðu þar sem hér á landi hefur tekist að halda uppi fullri atvinnu. Það er vissulega tímabært að minna þjóðina á þessa jákvæðu staðreynd, ekki síst nú þegar reynt er að gera alla umræðu neikvæða á sem flestum sviðum þjóðlífsins. Atvinnuleysi er mesta böl þjóða. Meðan okkur Íslendingum tekst að haga málum svo að allar vinnufúsar hendur hafi nóg að starfa er full ástæða til að gleðjast og viðhalda bjartsýni á lífið og tilveruna. Ég vil minna á að Alþingi hefur nú samþykkt ný lög um vinnumiðlun og ný lög um ríkisábyrgð á laun. Hvor tveggja þessi lög eru mikilvægur hlekkur í málefnum vinnumarkaðarins hér á landi bæði fyrir launþega og atvinnurekendur. Vænti ég að gott samstarf takist um framkvæmd þessara laga. Ég ætla ekki hér og nú að ræða horfur um samkomulag aðila vinnumarkaðarins um kaup og kjör sem fram undan eru. En ég vona einlæglega að allir aðilar átti sig á þeirri brýnu nauðsyn að samkomulag náist á breiðum grundvelli, tryggi raunverulegar kjarabætur án þess að efnahagskerfið fari úr skorðum og óðaverðbólga taki við. Við erum væntanlega öll sammála því sjálfsagða markmiði að vernda kaupmátt lægstu launa og lífskjör þeirra sem þyngst framfæri hafa og semja þannig að það fólk sem vinnur við aðalframleiðslustörf þjóðfélagsins beri ekki sífellt skertan hlut frá borði. Gerum þessi markmið að aðalatriðum í komandi viðræðum og samningum. Sá málaflokkur félagsmála, sem mest hefur verið fjallað um í fjölmiðlum og hér á hv. Alþingi undanfarin misseri, eru húsnæðismál. Oft hefur sú umræða verið háð meira af kappi en forsjá og reynt að færa hana í neikvæðan farveg. Frá því að núv. ríkisstj. var mynduð hefur þessi málaflokkur haft vissan forgang og verið lögð áhersla á að auka fjármagn og leita leiða til lausnar á vanda húsbyggjenda og kaupenda húsnæðis. Aðkoman að þessum málaflokki var því miður allt annað en glæsileg í maí 1983. Verðbólgan komin í 130%, fjármagn ekki til útlána, hlutfall lána aðeins 13–15% miðað við staðalíbúð. Vegna augljósra vandræða fjölda fólks voru fyrstu viðbrögð okkar í ríkisstj. 1983 að setja brbl. um frestun hluta greiðslu afborgana vaxta og verðbóta sem þýddi í raun lengingu lána.Yfir 3000 aðilar notfærðu sér þessa aðgerð. Ríkisstj. gerði samkomulag við viðskiptabanka og sparisjóði um sérstök skuldbreytingalán til húsbyggjenda, allt að 8 ára lán. Þessi skuldbreyting 1983 nam 150–160 millj. kr. Ríkisstj. ákvað að veita sérstök viðbótarlán til að létta vanda húsbyggjenda og húskaupenda afturvirkt 1981–1983 með því að hækka afgreidd lán á þessu tímabili um 50%. Tæplega 5000 lántakendur fengu útborguð þessi 50% viðbótarlán í des. 1983 og jan. 1984, samtals 303 millj. kr. Þetta eru aðgerðir sem ríkisstj. framkvæmdi 1983, sem ekki hafði verið reiknað með að þyrfti að gera í sambandi við fyrstu efnahagsaðgerðir. Til viðbótar þessu samþykkti ríkisstj. að frá og með 1. jan. 1984 skyldu öll lán frá Byggingarsjóði ríkisins hækka um 50%, nýbyggingarlán til þeirra sem byggja eða kaupa í fyrsta sinn greidd í tveim hlutum, sem þýddi í raun helmings flýtingu lána til þessara aðila, og um leið hækkun lánshlutfalls úr 13–14% miðað við staðalíbúð í 30%. Ný húsnæðislög voru sett sem tóku gildi 1. júlí 1984. Ýmis mikilvæg nýmæli eru í þessum lögum sem ég lýsi ekki hér. M. a. var lánstími lengdur, gjalddögum fjölgað og fjármögnun verulega bætt þar sem lögin gera ráð fyrir 40% framlagi frá ríkissjóði að samþykktri útlánaáætlun. Hefur framlag ríkissjóðs þegar margfaldast miðað við það sem áður var, t. d. 1980–1982. Á milli áranna 1983 og 1984 tvöfaldaðist fjármagnið að raungildi. 1983 var lánað út 1 milljarður 640 millj., 1984 2 milljarðar 568 millj. Í ár verða til útlána úr byggingarsjóðunum tæpir 3 milljarðar kr. Vegna hinnar miklu verðbólgu sem náði hámarki 1982–1983 var augljóst að misgengi milli lánskjaravísitölu og launa var orðið gífurlegt vandamál fyrir húsbyggjendur og kaupendur húsnæðis, ekki síst hjá þeim er skulduðu stórar fjárhæðir til stutts tíma með fullri verðtryggingu. Þetta misgengi er fyrst og fremst þeim þungt í skauti er fjárfestu 1981–1983. Þetta misgengi var tiltölulega lítið 1984 þegar aðgerðir ríkisstj. við að ná niður verðbólgunni komu í ljós. Vegna þessa augljósa greiðsluvanda fólks ákvað ríkisstj. að tillögu félmrh. að gera ákveðnar ráðstafanir til að létta vanda þessa fólks. Stofnaður var nýr útlánaflokkur við Byggingarsjóð ríkisins sem lánar viðbótarlán og var reiknað með að til þessara aðgerða færu 200 millj. kr. Jafnhliða var sett upp ráðgjafarþjónusta við stofnunina sem tæki við umsóknum og veitti allar upplýsingar og leiðbeiningar. Samið var við banka og sparisjóði um að taka þátt í þessari aðgerð með aðild að ráðgjafarþjónustunni, sem miðast við að þessir aðilar skuldbreyti þannig að viðkomandi fái fullviðunandi fjármálalega lausn síns vanda. Ég vil geta þess að þessi ráðgjafarþjónusta og aðgerð hefur tekist miklu betur en við þorðum að vona. Farið var á helstu þéttbýlisstaði landsins á skipulegan hátt. Þann 1. júní s. l. höfðu ráðgjafarþjónustunni borist 2000 umsóknir. Búið er að afgreiða með viðbótarlánum og fyrirgreiðslu viðkomandi banka og sparisjóða tæplega 1000 umsóknir að fjárhæð rúmlega 100 millj. kr. úr Húsnæðisstofnun. Reiknað er með að um miðjan næsta mánuð verði lokið við að afgreiða allar umsóknir. Þessi ráðgjafarþjónusta hefur sannað þörfina á slíkri þjónustu við fólk sem ætlar að fjárfesta í húsnæði. Í mörgum tilfellum hefði slík þjónusta komið í veg fyrir vandamál sem fólk á nú við að stríða. Hef ég því ákveðið að slík ráðgjafarþjónusta verði fastur liður í starfsemi Húsnæðisstofnunar ríkisins. Er stjórn stofnunarinnar nú að ganga frá skipulagi fyrir þá starfsemi. Ég vil lýsa ánægju minni með framtak aðila á Suðurnesjum sem stofnað hafa slíka ráðgjafarþjónustu á því svæði með aðild Húsnæðisstofnunar. Hér er um að ræða launþegafélögin á Suðurnesjum, lífeyrissjóði og alla banka og sparisjóði á svæðinu. Þetta er til fyrirmyndar og á áreiðanlega eftir að hafa jákvæð áhrif í þessum mikilvæga málaflokki. Félmrh. fól sérstakri nefnd, sem hefur það verkefni að kanna fasteignamarkaðinn og fasteignaviðskipti, að gera tillögur um leiðir til að jafna greiðslubyrði af fasteignaveðlánum einstaklinga. Þessi nefnd skilaði áfangaskýrslu um slíka greiðslujöfnunarleið til ráðherra 22. febr. s. l. og var hún kynnt rækilega í fjölmiðlum. Á grundvelli þessara hugmynda nefndarinnar lét ráðherra semja frv. til l. um greiðslujöfnun fasteignaveðlána til einstaklinga sem lagt var fyrir ríkisstj. 7. mars s. l. Í viðræðum ríkisstj. við fulltrúa ASÍ var síðan skipaður samstarfshópur sem m. a. féllst á þessa greiðslujöfnunarleið. Hefur þetta frv. nú hlotið afgreiðslu hér sem lög frá Alþingi. Með frv. þessu er boðuð ný stefna í verðtryggingu húsnæðislána. Frv. byggir á svonefndri greiðslujöfnun fasteignaveðlána sem felst því að endurgreiðslur húsnæðislána eru tengdar launabreytingum. Tilgangur frv. er þannig að fyrirbyggja að greiðslubyrði vegna húsnæðislána þyngist ef misgengi skapast milli hækkunar lánskjaravísitölu og hækkunar launa og/eða vegna hækkunar raunvaxta. Ef laun hækka minna en lánskjaravísitala er hluta endurgreiðslu lánsins frestað þar til laun hækka á ný umfram lánskjaravísitölu. Í ákvæði til bráðabirgða er greiðendum verðtryggðra lána gefinn kostur á að fresta greiðslum afborgana og vaxta, verðbóta á næsta heila ári og gildir þetta um lán sem tekin voru fyrir 1. mars 1982. Umsóknir þurfa að berast Húsnæðisstofnun fyrir 1. sept. 1985, en stofnunin skal auglýsa reglur fyrir 15. júlí n. k. Þessi nýju lög taka aðeins til Byggingarsjóðs ríkisins. Leitað verður samninga við aðrar lánastofnanir. Lífeyrissjóðir hafa þegar samþykkt að veita lántökum þessa fyrirgreiðslu, sem er mjög mikilvægt atriði. Ég trúi því að bankar og sparisjóðir muni láta sínum viðskiptavinum þessa fyrirgreiðslu í té. Til þess að mæta þeim ráðstöfunum sem ég hef nú lýst var ljóst að það vantaði fjármagn að fjárhæð 300–400 millj. kr. Ríkisstj. var sammála um að afla þessa fjármagns með skatttöku þar sem erlend lántaka kæmi ekki til greina. Eins og alþjóð veit hafa miklar umræður farið fram um húsnæðismálin. Athyglin hefur fyrst og fremst beinst að aukinni greiðslubyrði fólks. Það er ekki nema gott um það að segja að opin umræða fer fram um þessi mál. Eftir gildistöku nýrra laga um húsnæðismál hefur Húsnæðisstofnun í samráði við félmrn. unnið að reglugerðum og nýjum hugmyndum um framkvæmd laganna, sem nú eru smátt og smátt að koma til framkvæmda. M. a. eru nú komnar í gildi nýjar reglur um stærðarmörk íbúða. Ákveðið er að lán verði eftirleiðis aðeins veitt sama aðila tvisvar og þeir sem byggja eða kaupa í fyrsta sinn fá forgang að lánsfé. Búið er að ákveða að lán til kaupa á notuðu húsnæði hækki í áföngum. Á fyrsta ársfjórðungi næsta árs verða slík lán 50% af nýbyggingarláni. Þá er verið að móta tillögur um sérstakan lánaflokk til útlána til íbúða aldraðra sem yrði lán til fárra ára. Við höfum kallað þessa nýju stefnu húsnýtingarstefnu. Jafnframt er unnið að langtímaáætlun um íbúðarhúsnæði til næstu 10–15 ára. Um leið og athugaðar eru ýmsar leiðir til að bæta húsnæðislánakerfið er brýnast að mínu mati að móta aðgerðir til að lækka byggingarkostnað. Hann er of hár hér á landi. Ég tel að ný tækni í byggingariðnaði hafi ekki skilað sér nægjanlega til lækkunar á byggingarkostnaði. Að þessu þarf að huga. Fyrir næsta þing verður tekin ákvörðun um á hvern hátt ákvæði skattalaga um vaxtafrádrátt vegna húsnæðisöflunar verður breytt. Það er alveg ljóst að þetta ákvæði núgildandi laga nýtist ekki fjölda framteljenda. Ýmsar hugmyndir hafa komið fram m. a. um sérstakan húsnæðisafslátt, endurgreiðslu á söluskatti til húsbyggjenda og í sambandi við tekjuskattslækkun. Næsta ár verður þetta að liggja ljóst fyrir. Góðir áheyrendur. Ég hef notað tíma minn að mestu til að ræða húsnæðismálin, ekki til að deila á einn eða neinn heldur til að upplýsa þessi mál. Húsnæðismálin eru einn mikilvægasti málaflokkur í okkar kalda landi. Við verðum að byggja vandað húsnæði. Um 80–90% þjóðarinnar vilja eiga sína íbúð. Hins vegar er alveg ljóst að við þurfum að byggja hentugar leiguíbúðir í meira mæli en hingað til. Þar þurfa til að koma sveitarfélög og samtök ýmiss konar. Við þurfum að vinna markvisst að því að byggja upp fjármagnskerfi húsnæðismála sem gerir öllum Íslendingum kleift að velja það húsnæðisform sem þeir vilja búa við og geta ráðið við á hverjum tíma. Áður en ég lýk máli mínu vil ég vekja athygli á málefnum fatlaðra. Alþingi hefur nú tekið ákvörðun um fyrsta skref að Greiningarstöð ríkisins og að hún skuli taka til starfa í Kjarvalshúsi. Undirbúningur í sambandi við þessa ákvörðun er nú hafinn. Þetta er mikilvæg ákvörðun til framgangs málefnum fatlaðra sem ber sérstaklega að fagna. Þá vil ég einnig vekja athygli á þörf aðgerða til að auðvelda fötluðum, hreyfihömluðum, aðkomu að byggingum í landinu, ekki síst opinberum byggingum. Um þetta eru í gildi sérstök lög og reglugerðir. Ég skora á opinbera aðila, stjórnvöld og almenning að taka hér til hendi, sveitarstjórnir að gera áætlanir um breytingar á húsnæði í þessu skyni. Það er vissulega til vansæmdar fyrir okkur sem þjóð ef við tökum ekki á í þessu máli. Ég heiti á þjóðina að líta í kringum sig og leysa þetta mál. Í dag eru merkileg tímamót hér á landi. Samband ísl. sveitarfélaga á 40 ára afmæli í dag. Samband sveitarfélaga hefur með starfi sínu haft mikil áhrif og markað djúp spor til heilla og framfara í þjóðfétagi okkar þessi 40 ár. Ég hef oft sagt að sveitarfélögin og samtök þeirra séu best fær um að tryggja framfarir og búsetuöryggi í landi okkar í nútíð og framtíð. Ég flyt Sambandi ísl. sveitarfélaga og sveitarfélögum í landinu bestu heillaóskir í tilefni þessara tímamóta. Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Hugsum okkur gamalt hús. Það er fúið, það lekur, það er maðksmogið og þar er músagangur. Það gæti hafa verið í gömlu braggahverfi frá stríðsárunum. Hvað gerum við við það núna? Sumir vilja vafalaust vernda það, setja það kannske á minjasafn, byggðasafn. Aðrir vilja vafalaust brjóta það niður og byggja nýtt. Sama máli gegnir að ýmsu leyti um stjórnkerfið okkar. Það er ættað frá ríkiskontórum í Kaupmannahöfn frá því um aldamót. Stjórnkerfið okkar er lekt eins og húsið. Þjóðin ber inn í það ómæld verðmæti sem virðast verða að litlu. stjórnkerfið okkar er maðksmogið. Þar eru hagsmunatengsl og þar eru undirheimasambönd sem veikja undirstöður þess. Og það er músagangur í því, en um meindýrin ætla ég ekki að ræða að sinni. Hvað gerum við við svona gamalt hús? Eigum við sífellt að reyna að bæta það? Eigum við að reyna að tjasla upp á það? Eigum við að reyna að laga lekann eða eigum við að byggja nýtt? Auðvitað byggjum við nýtt. Og sama á við um stjórnkerfi, sama á við um stjórnarhætti. En hvað vilja menn gera og hvað er verið að gera og hvað gera gömlu flokkarnir? Tökum dæmi. Eitt af montfrumvörpum ríkisstj. heitir frumvarp til laga um Byggðastofnun. Yfir því hafa þeir legið í tæp tvö ár og það er um það að breyta hinni illræmdu Framkvæmdastofnun í Byggðastofnun til að koma á byggðastefnu. Er hér verið að byggja upp nýtt? Nei. Það er verið að tjasla upp á það gamla. Það er verið að tjasla upp á gamla dótið. Frv. fjallar raunar aðeins um breytingar á innanhúsarkitektúr á hinni gömlu Framkvæmdastofnun uppi á Rauðarárstíg 25 og það kemur byggðastefnu ekkert við. Það þarf enga byggðastefnu ef fólkið fær að ráða. Ef svo fer sem horfir og Byggðastofnun fær að ráða þá verður byggð á Íslandi alls ekki viðfangsefni Byggðastofnunar uppi á Rauðarárstíg. Byggð á Íslandi verður verkefni Þjóðminjasafnsins. Þannig hefur verið staðið að þeim hlutum. Svokallaðir styrkir til eflingar byggðar á tilteknum svæðum verða framlög til að stuðla að fornleifauppgreftri á sömu slóðum. Þetta var eitt lítið dæmi um það að gömlu ráðin eru ætíð þau að reyna að tjasla upp á, reyna að laga, reyna að laga það sem fyrir er, í besta falli treysta menn sér til að breyta nafnspjöldunum á hurðunum. Bandalag jafnaðarmanna hefur lagt til algerlega nýja stjórnhætti. Og hverjir eru þeir? Þeir byggjast upp á nútímalegum hugmyndum og gerbyltingu þess gamla. Þeir byggjast upp á jöfnun atkvæðisréttar og eflingu sjálfsstjórnar allra landsmanna, valdið heim. Tillögur okkar eru þær í fyrsta lagi að landið verði eitt kjördæmi í alþingiskosningum. Þannig verði atkvæðisréttur jafn og mannréttindi verði ekki til að semja um. Alþm. verði þm. þjóðarinnar allrar en ekki tiltekinna borgarhverfa eða annesja. Þm. eiga nefnilega að setja lög fyrir þjóðina í heild, fyrir alla landsmenn. Í öðru lagi leggur Bandalag jafnaðarmanna til að oddviti ríkisstj., forsrh., verði kosinn í sérstakri kosningu í tveimur umferðum, ef með þarf, til að ná hreinum meiri hluta. Í Frakklandi og Bandaríkjunum er oddviti framkvæmdavaldsins kosinn beinni kosningu svo að dæmi séu tekin. En hvað þýðir þetta fyrirkomulag? Jú, það þýðir það t. d. að fólk fær að vita um stjórnarstefnu fyrir kosningar en ekki eftir kosningar eins og nú gerist á Íslandi. stefna ríkisstjórnar á Íslandi verður til í reykfylltum bakherbergjum þingsins í stjórnarmyndunarviðræðum og er víðs fjarri stefnunni sem flokkarnir lýsa í kosningum. Sjálfstfl. lofaði t. d. 80% húsnæðislánum ef hann kæmist til valda. Komst hann ekki til valda? Jú, hann komst til valda. En hvar eru 80% lánin? Þriðja stórbreytingin sem Bandalag jafnaðarmanna leggur til er fylkjaskipan eins og samþykkt var á landsfundi Bandalagsins 1983. Við leggjum til að landinu verði skipt upp í fylki sem hafi sjálfsstjórn í ákveðnum málaflokkum og sjálfstæða tekjustofna. Þannig verði fólki gert kleift að ná til sín ráðstöfunarrétti yfir eigin aflafé, ná völdum til sín á heimaslóð. Þessi sjálfstjórnarstefna er hin eina sanna byggðastefna. Það þarf engan byggðakontór uppi á Rauðarárstíg til þess að framfylgja svona byggðastefnu. Undir þessi atriði sem ég hef rakið getur enginn hinna gömlu stjórnmálaflokka skrifað. Það er lykilatriði. Þeir vilja ekki bylta. Þeir þora ekki að rífa þiljurnar utan af kofunum, utan af kumböldunum í íslenska stjórnkerfinu af ótta við að fólk sjái hvað er fyrir innan og finni af því ólyktina. Þeir hafa valið sér hlutverk minjasafnsvarðarins. Þeir ætla að standa vörð um gamla kerfið, gamla innflutta kerfið frá aldamótum. Nú kann einhver að spyrja: Hvaða erindi eiga þessi atriði í umræður á eldhúsdegi sem eiga að fjalla um þingstörf vetrarins, vera nokkurs konar úttekt á starfinu? Jú, þau eiga nefnilega það erindi að okkur hefur ekkert miðað. Hér eru sömu atriðin tekin fyrir vetur eftir vetur. Menn eru að fást við að reyna að leysa sömu vandamálin, reyna að tjasla upp á sömu hlutina í staðinn fyrir að fást við grundvallaratriði. Við verðum að breyta grundvellinum til að ná tökum á þeim vandamálum sem herja á okkur. Það eru nefnilega til peningar. Það eru t. d. til peningar til að koma í veg fyrir að aldraðir þurfi að kvíða efri árunum. Og það eru til peningar til að koma húsi yfir höfuðið á hverjum einasta Íslendingi án þess að blóðið springi undan nöglunum á honum í angist og kvíða eins og samtökin Lögvernd hafa dregið fram í sviðsljósið að undanförnu. Og það eru líka til peningar til að koma hér á fót nútímalegu atvinnulífi sem fólk getur verið stolt af og rækt af metnaði. Ég segi að þessir peningar séu til af því að ég veit það. Íslenska þjóðin bakar einhverja stærstu þjóðarköku á Vesturlöndum. En áður en fólkið nær að skipta henni á réttlátan og arðbæran hátt er hún mulin á gólfið og meindýrin komast í hana. Það er stolið af henni í heimskulegar offjárfestingar í virkjunum og það er stolið af henni í veislukostnað í versölum stóriðjuhirðarinnar og það er stolið af henni í glórulausa landbúnaðarstefnu sem kostar þjóðina hundruð milljóna. Við verðum að ná yfirráðum yfir þessum peningum. Þannig getum við skapað réttlátt samfélag. Valdaræningjarnir eru víða en það verður að sækja að þeim, það verður að steypa undan þeim og fólkið verður að ná völdum. Það er lykilatriði. - Góða nótt.



Virðulegi forseti og ágætu tilheyrendur. Ekki verður hjá því komist að líta aðeins yfir farinn veg þessarar ríkisstj. þó að heldur sé hann ófagur og ósléttur. Ég kem ekki til með að grafa djúpt í þau fylgsni sem þessi vegur er. Það sem helst hefði átt að vera á veginum hefur ekki verið til staðar og hefur e. t. v. aldrei staðið til að sýndi sig þar. En það sem enginn hefur komist hjá að sjá þar er fyrir það fyrsta sífelld útungun á stefnuskrám, sem hafa innihaldið loforðaflaum sem ekki er efndur. Það hefur verið eilíft tal um kollsteypu og hótanir í því sambandi. Það hefur átt sér stað mikilúðleg og á stundum illkvittin umræða um ráðherrastóla og tal um að leysa hafi þurft þennan vandann eða hinn og að það hafi verið æskilegt að geta orðið þessum eða hinum að liði. En það verður bara ekki neitt úr neinu. Það vantar ekki að hæstv. forsrh., og reyndar flestir eða allir hinir hæstvirtir þykjast svo sem í einu orðinu gera sér grein fyrir vandanum og að það verði að bæta úr honum, en í hinu orðinu verður bara aldrei neitt úr neinu. Þar af leiðir að það þarf í rauninni ekki að byrja á því að telja upp allt sem hæstv. ríkisstj. hefur svikið af listanum og allt sem illa hefur tekist til, vegna þess að tíminn leyfir hvort sem er ekki að drepið sé á nema hundraðshluta af öllu góssinu. Í þessu sambandi nægir að minna á hvernig hæstv. ríkisstj. hefur farnast við þá sem erfa eiga landið nú á ári æskunnar. Það er alltaf verið að veifa nýsköpun af öllum hugsanlegum gerðum og lögunum framan í þjóðina og að það verði að skapa ný atvinnutækifæri. En það verður vitaskuld ekkert skapað af slíku ef ekki verður í heild staðið á annan hátt og betur að menntamálum en nú er gert. Það sama á við um vanda húsbyggjenda og kaupenda og þannig gæti ég haldið áfram nær endalaust. Þegar litið er til baka er ljóst að ríkisstj. hefur nú nánast alveg lokað loforðapakkanum og er nú um það bil að sýna í einu og öllu sitt rétta andlit. Í ljós kemur að hún er í raun og veru úrræðalaus. Þegar einhver mál eru til umræðu hér í þinginu, þá er þrautalendingin hjá stjórnarliðinu í umræðum nær alltaf hin sama: Já. en stjórnarandstaðan hefur ekki komið með neinar tillögur. Ég spyr: Hver er það sem á að heita ábyrgur fyrir tillögum og úrræðum hér? Ég segi: Það er ríkisstj. á hverjum tíma eða það skyldi maður ætla. En það er alveg augljóst að það stjórnkerfi sem við búum við er alveg gagnslaust og hefur runnið sitt skeið. Það ræður ekki við það að snúa vörn í sókn. Það er alveg greinilegt að með þeim hefðbundnu aðferðum sem hingað til hafa verið notaðar hefur ekki tekist að ráða fram úr vandanum og þess vegna hefur Bandalag jafnaðarmanna tillögur til grundvallarbreytingar á stjórnskipaninni, þannig að takast megi að ráða bót á þessu megingallaða kerfi, kerfi þar sem það eru í raun og sannleika milliliðirnir sem hafa mergsogið þetta þjóðfélag þannig að um fátt er að velja annað en að venda og fá nýjan byr í seglin. Bandalag jafnaðarmanna leggur til að greint verði á milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds og er markmiðið með hinni nýju skipan að styrkja ríkisstjórnir gagnvart hagsmunaöflum og spillingu og efla raunverulegt lýðræði sem aftur eykur áhrif almennings. Þetta samkrull löggjafarvalds og framkvæmdavalds hefur valdið félagslegri og efnahagslegri ógæfu. Og því viljum við snúa til betri vegar með þjóðkjöri forsrh., þar sem við viljum raunverulegt lýðræði í stað þingræðis. Við viljum í raun þjóðræðis- eða lýðræðisstjórn í stað þingræðisstjórnar. Við ætlum okkur ekki að svipta Alþingi einum eða neinum rétti sem þess er, þ. e. að setja lög og að halda uppi virku eftirliti og aðhaldi með störfum framkvæmdavaldsins. Það á Alþingi að sjálfsögðu að gera og snúa sér að því með einurð. Það sem við viljum færa til fólksins er rétturinn til þess að ráða hvaða ríkisstj. það er sem situr og hvaða stefna er tekin í málefnum þjóðarinnar. Við viljum að það sé þjóðin sem ráði þessu alfarið og beint, án milliliðanna sem ég gat um áðan og eru í þessu tilfelli þingmennirnir. Við viljum afnema að þeir séu milliliðir sem taka að sér fyrir hönd fólksins, sem kaus þá út á ákveðna stefnu, að sjóða saman úr þessari stefnu graut sem síðan er kölluð stefnuskrá viðkomandi ríkisstj. Milliliðir eru í flestum tilvikum þjóðfélaginu dýrir. Og það eru þeir í þessu tilviki einnig. Milliliðirnir græða yfirleitt á öðrum hvorum aðilanum og í þessu tilviki er áreiðanlega ekki um neina undantekningu að ræða, því að hér eru það flokkshagsmunirnir sem eru látnir ganga fyrir þegar gengið er til samninga um stefnuskrár ríkisstjórna en ekki þjóðarhagsmunir. Fjórflokkarnir hafa snúist mjög harkalega gegn þessum tillögum Bandalags jafnaðarmanna, en þeir mega leika sér með þetta og vera með hvaða útúrsnúninga sem er, vegna þess að almenningur er mun slyngari og skynsamari en þeir ætla, slyngari og skynugri en svo að hann skynji ekki hvað við er átt þegar við í Bandalagi jafnaðarmanna erum að tala um að það verði þjóðin sem endanlega ráði hvaða og hvernig ríkisstj. það er sem við völd er hverju sinni og hvaða stefna það er sem tekin er í málefnum þjóðarinnar. Ætli það séu t. d. nema örfáir sem í raun og sannleika vilja viðhalda þeim skrautlega minnisvarða sem Framkvæmdastofnunin er og hefur verið, skrautlegasti minnisvarðinn um þær ógöngur sem ríkisvaldið og hagkerfið er komið út í hvað varðar óarðbæra offjárfestingu, vaxtastefnu þar sem lán verða að styrkjum og almennt aðhaldsleysi í atvinnurekstri sem treystir á ríkisforsjá og ábyrgðarlausa kjarastefnu með aðhaldslausum fjáraustri til atvinnurekstrar. Allir flokkar hafa tekið þátt í mótun þessa kerfis og viðhaldi þess, einnig og ekki síst þeir sem vara við ríkisafskiptum. Nú beitir ríkisstj. sér fyrir því að skipt verði um heiti á þessari stofnun að mestu leyti. Það sannfærir mig bara mun betur um að sú gagnrýni sem Bandalag jafnaðarmanna hefur haft í frammi varðandi þessa stofnun hefur reynst vera réttmæt. Það virðist að með þessari aðgerð eigi að hylma yfir hvað raunverulega á sér stað innan þessara veggja. Það stendur auðvitað til að halda þessum fjáraustri áfram af því hv. þm. eru áfram skuldbundnir við kjördæmi sín, og af hræðslu við atkvæðamissi skal sukkinu haldið áfram, en þeir þora ekki annað en að breyta um formerki að þessu sinni. Þessu mætti líkja við fjárglæframanninn sem búið var að loka á með viðskipti í öllum bönkum, kominn á svartan lista, eins og það heitir víst. Hann fór bara upp á Hagstofu og breytti um nafnnúmer til þess að geta haldið áfram fjárglæfrastarfsemi sinni. Í raun og veru er það mjög svo þjóðhagslega óhagkvæmt að hafa stjórnskipanina eins og hún er nú upp byggð. Það sjá jú allir þegar grannt er skoðað. Eru t. d. ekki allir sammála um að það getur ekki verið hagkvæmt fyrir heildina þegar þingmaðurinn gerir allt hvað hann getur fyrir kjördæmið sitt? Ef hann ætlaði sér að gera vel mundi hann gera allt hvað hann gæti fyrir þjóðina sem heild, sama hvort hann hefði boðið sig fram hér eða þar. Þess vegna viljum við í Bandalagi jafnaðarmanna líka að landið verði eitt kjördæmi, þar sem hver maður hefur eitt og jafnt atkvæði, hvar á landinu sem hann býr, að vægi atkvæða verði jafnt. Þar með er komið í veg fyrir hið margumrædda og velþekkta kjördæmapot og sérhagsmunavörslu stjórnmálamanna. Við í Bandalagi jafnaðarmanna höfum líka margsinnis bent á það og flutt tillögur um að því yrði svo fyrir komið að menn hefðu réttindi til þess að semja sín á milli um kaup og kjör og þau verðmæti sem til staðar eru, ásamt því að þeim sé frjálst að semja um verð á afurðum, hvort heldur það eru fiskafurðir eða landbúnaðarafurðir. Ég vil halda því fram og fullyrða að í dag væri örugglega ekki sjómannaverkfall og að hundruð fiskverkunarfólks gengju ekki um götur atvinnulaus ef þeirra málum væri fyrir komið með þeim hætti sem ég hef lýst. Það verða að fara að skýrast línur í því hvaða verðmætamat við ætlum að notast við í framtíðinni og hvernig við ætlum að standa að framtíðarþjóðfélaginu. Það hlýtur að vera manngildið sem ræður, en til þess að svo geti orðið verðum við að treysta á manngildið og til þess að svo geti orðið þarf fólk að lifa við sæmilega reisn og þannig að því sé treyst. Við verðum að berjast fyrir því að nýjar leiðir verði farnar og hið fyrsta verði breytt um stjórnkerfishætti og að valdinu verði dreift. Við trúum þessu og þess vegna ætlum við að halda áfram að berjast fyrir nýjum leiðum.



Gott kvöld, góðir Íslendingar. „Þeir hugsa of mikið um eigið skinn en ekki fjöldann.“ Þetta er orðrétt tilvitnun í Steingrím Hermannsson þegar hann var að ræða við Morgunblaðið á dögunum. Um hverja var hann að tala? Var hann að tala um Seðlabankann? Nei, auðvitað var hann ekki að tala um Seðlabankann. Var hann að tala um Verslunarráð Íslands? Nei, auðvitað var hann ekki að tala um Verslunarráð Íslands, vegna þess að þaðan tekur ríkisstj. stefnu sína. Voru það kannske bankarnir eða okurlánasjoppurnar sem nú eru í umboði ríkisstj. að féfletta húsbyggjendur á nauðungaruppboðunum, bændur og útvegsmenn? Nei, auðvitað ekki, því að með því hefði forsrh. hitt sjálfan sig og stefnu sína fyrir. Nei, vissulega var forsrh. landsins ekki að skamma þessa þröngu sérhagsmunaliópa sem ráða Íslandi þessa dagana. Forsrh. og formaður Framsfl. var hins vegar að tala um bændur. Það eru þeir sem hugsa um sína eigin þröngu hagsmuni en ekki um fjöldann. Og það er athyglisvert hvernig Framsfl. hefur fjarlægst uppruna sinn í tíð núv. ríkisstj. Hann lætur allt falt fyrir ráðherrastólana, svo gjörsamlega að þegar formaður Framsfl. loksins byrstir sig, þá ræðst hann gegn bændum og þar með í rauninni öllum þeim sem búa við svipaðar aðstæður vegna stjórnarstefnunnar, húsbyggjendum og framleiðsluatvinnuvegum. Og það eru fleiri, herra forseti, sem fá kaldar kveðjur frá ríkisstj. þessa dagana. Fellt er frv. Guðmundar J. Guðmundssonar um kauptryggingu verkafólks. Þar með afhjúpaði ríkisstj. stéttareðli sitt. Frv. var þó allt í senn: byggðamál, jafnréttismál og mannréttindamál. Jafnréttismál vegna þess að meginhluti starfsfólks í fiskiðnaði eru konur, mannréttindamál vegna þess að flestir hópar í landinu hafa þegar fyrir löngu tryggt sér lögvarinn eða samningsbundinn rétt andspænis fyrirvaralausum uppsögnum, en byggðamál vegna þess að meiri hluti fiskvinnslunnar fer fram á landsbyggðinni. Öryggisleysið í fiskverkunarhúsunum er ein meginástæða fólksflóttans utan af landi. Framleiðslan er vissulega undirstaða lífskjaranna og framleiðslan getur aldrei gengið ef verkafólkinu er sýnd fyrirlitning eins og sú sem nú birtist í siðlausum kauptöxtunum. Þessi láglaunastefna hittir fyrir alla þá sem síst skyldi. Um þessar mundir eru fóstrur að ganga út af dagheimilum Reykjavíkurborgar. Þar eru mannaskipti svo ör að þess eru dæmi að sama barnið hafi haft yfir sér tólf starfsmenn s. l. níu mánuði. Kennarar eru að hverfa frá störfum vegna lágra launa. Þannig er vegið að hvarvetna, framleiðslustéttirnar að gefast upp, húsbyggjendur að missa íbúðarholurnar sínar, bændur að yfirgefa sveitirnar, uppeldis- og menntakerfið í upplausn. En á sama tíma og þetta gerist vaða afturhaldsöflin yfir landið með hroka og stærilæti sem aldrei fyrr. Stuttbuxnadeildin í Sjálfstfl. æðir hér um þingsali með forsrh. í tjóðurbandi og það ber ekki á minnstu viðleitni framsóknarforustunnar til þess að streitast á móti. Stuttbuxnadeildin beitir sér fyrir tugmilljónagjöfum úr sjóðum borgarbúa í Reykjavík til gæðinga íhaldsins á sama tíma og útsvör í Reykjavík eru hærri en nokkru sinni fyrr og borgarstjórnin ákveður nú að afhenda þekktri íhaldsfjölskyldu Bæjarútgerð Reykjavíkur. Þannig eru dæmin utan endis. Og spurningin er, góðir hlustendur: Vill þjóðin hafa þetta svona eða er ekkert við þessu að gera? Er það óhjákvæmilegt að launin verði jafnlág til frambúðar og þau eru nú, 25–30% lægri en þegar ríkisstj. tók við? Er það kannske óhjákvæmilegt að vextir séu okurháir áfram, eins og ákveðið var af ríkisstj. í fyrra og nú er allt að drepa? Ránvaxtastefnan var innleidd að kröfu Alþfl. og það er hún sem er auk lágu launanna stærsta efnahagsvandamálið á Íslandi í dag. Er óhjákvæmilegt, góðir hlustendur, að aldraðir á Íslandi búi við næringarskort? Er óhjákvæmilegt að frystihúsin lokist vegna þess að þar er greitt allt of lágt kaup? Er það óhjákvæmilegt að kennarar, fóstrur og aðrar uppeldisstéttir hafi lág laun og flýi starfsgreinina? Nei, góður hlustandi, svo er ekki. Ekkert af þessu er óhjákvæmilegt. En það er vísvitandi stefnt að því á Íslandi um þessar mundir af þeim sem ráða að brjóta niður félagslega.þjónustu og félagsleg viðhorf til þess að geta komið upp einkaskólum, einkadagheimilum og einkasjúkrahúsum. Það er pólitík sem þessu ræður, trúarofstæki frjálshyggjunnar sem veður hvarvetna uppi í þessu landi um þessar mundir, en einn helsti hugmyndafræðingur hennar lagði til fyrir nokkru að sala á eiturlyfjum yrði gefin frjáls, eins og það var orðað. En frelsi þeirra þýðir áþján fjöldans. En þá skuluð þið, góðir hlustendur, gera ykkur ljóst að með því að kjósa íhaldið eru menn að kjósa nauðungaruppboðin á íbúðum og skipum, kjósa niðurskurð í skólakerfinu, kjósa lágt kaup, kjósa vaxtaokrið, kjósa byggðaeyðingu. Það er kominn tími til þess að fólk átti sig á samhengi atkvæðis síns og valdsins í landinu. Þeir sem styðja íhaldið eru að kjósa gegn eigin hagsmunum fyrir utan fámenna forustuklíku í Verslunarráðinu. Eða er það kannske þetta þjóðfélag, sem ég hef hér verið að lýsa, sem fólkið vill? Er það þjóðfélag þar sem húsnæðismálin eru rædd við geðlækna, þar sem valdastéttin greiðir sjálfri sér nefndalaun, ráðgjafarlaun og starfsmannalaun sem eru margföld miðað við kauptaxta? Vill fólkið aukið misrétti, þar sem hinir ríku verða ríkari og hinir fátæku verða fátækari? Ég hef enga trú á því að svo sé og ég bendi á hliðstætt dæmi. Í verkfalli BSRB stóðu menn hlið við hlið úr öllum stjórnmálaflokkum. Enginn lét sér til hugar koma að bregðast félögum sínum og brjótast af verkfallsvaktinni né fremja verkfallsbrot. En stuðningur við íhaldið er hliðstæður vegna þess að stuðningur við íhaldsöflin jafngildir árás á eigin hagsmuni yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar. Hvaða flokkur ætli það sé sem hefur lagt sig fram um að berjast gegn stjórnarstefnu leiftursóknarinnar? Ætli það sé Alþfl. sem með glamri og töfrabrögðum hefur dregið að sér athygli að undanförnu? Nei, því miður, vegna þess að stefna formanns Alþfl. er svo lík stefnu íhaldsins að flokkarnir geta fyrirvaralaust runnið saman í ríkisstj. strax eftir næstu kosningar. Ætli það séu nýju flokkarnir? Hafa þeir breytt einhverju í þágu félagslegra sjónarmiða? Nei, því miður. Þvert á móti bendir allt til þess að sundrung félagshyggjufólks sé ein meginástæðan fyrir stórsókn afturhaldsins á öllum sviðum, m. a. sérstaklega gegn hagsmunamálum kvenna. Staða þeirra hefur vissulega ekki batnað, heldur versnað. Eini stjórnmálaflokkurinn í landinu sem getur myndað mótvægi við íhaldsöflin og framsókn hægri aflanna er Alþb. Það er sama hvort um er að ræða kjaramál, þjóðfrelsismál eða menningarmál, hvað eina sem nefnt er. Alls staðar eru ýtrustu andstæðurnar milli íhaldsins og Alþb. Það er lífsnauðsyn fyrir þjóðfélagið að þetta jafnvægi sé afdráttarlaust og það er kjósenda að gera það upp við sig hvort þeir kjósa nauðungaruppboð leiftursóknarinnar, miðjumoðið eða félagsleg sjónarmið Alþb. Og við höfum bent á færar leiðir. Við höfum flutt ítarlegar tillögur um efnahagsmál, kaupmáttartryggingu, um húsnæðismál og um hvers konar menningarmál, en þau eru líka hluti af lífskjörum okkar. Við höfum sýnt fram á það að þjóðin þarf ekki að una þeim afarkostum sem stjórnvöld skammta alþýðuheimilunum í landinu. Við neitum því að skorturinn taki öll völd á heimilunum um leið og stjórnarherrarnir vaða svo hér um með hroka. Hefur það gerst iðulega í vetur að þingið hefur verið stjórnljóst vegna innbyrðis deilna stjórnarflokkanna. Þetta kærkomna tækifæri hafa þm. úr öllum flokkum notað til þess að ná samstöðu um veigamikil mál, utanríkismál, húsnæðismál, jafnréttismál, þar sem alls staðar hefur náðst verulegur árangur og alls staðar hefur verið lýst vantrausti á þá ráðh. sem með viðkomandi málaflokka fara. Hér í þinginu var fellt frv. um sölu á Sementsverksmiðju ríkisins. Þessi mál og málatilbúnaður stjórnarandstöðunnar í vetur og heilleg tillögugerð Alþb. í flestum málaflokkum hafa litla athygli vakið vegna þess að fréttamennirnir hafa aðallega sagt frá bjórumræðum hér á þinginu. Það segir að mínu mati meira um fréttamennina en um þingmennina. Herra forseti. Nú standa yfir samningar um kaup og kjör verkafólks í landinu. Vinnuveitendasambandið hefur boðið upp á kjarasamninga sem í raun myndu festa láglaunastefnuna í sessi til frambúðar. Það er háskalegt. Samningur án kaupmáttartryggingar er ekki mikils virði eins og dæmin sanna. Þess vegna hefur Alþb. markað þá meginafstöðu sína að kaupmáttartrygging hljóti að vera úrslitaatriði. Núverandi kaupstig er óþotandi og niðurlægjandi um leið og það er efnahagslega fráleitt. Á miðstjórnarfundi Alþb. nýlega sýndu þrír ungir hagfræðingar fram á það að lágu launin eru aðalefnahagsvandamálið á Íslandi því að þau leiða til stöðnunar þegar fram í sækir þegar kaupstig er miklu lægra en í samkeppnislöndum okkar. Alþb. telur það eitt meginverkefni íslenskra stjórnmála nú að byggja upp sterkt mótvægi við íhaldið, afl sem getur barist við hlið verkalýðshreyfingarinnar, afl sem getur sótt fram til nýrra og betri lífskjara. Við viljum fá fólkið til að líta upp úr bónuskúguninni og vinnuþrældómnum og gera sér grein fyrir því að þrátt fyrir vaxandi vandamál sem núv. ríkisstj. er um að kenna eru verulegir möguleikar til á flestum sviðum. Við verðum auðvitað að gera okkur ljóst að stórfelld erlend skuldasöfnun má ekki eiga sér stað. Og við verðum líka að koma í veg fyrir að gengið verði á höfuðstól lífrænna auðlinda okkar. En þrátt fyrir þetta er unnt að benda á möguleika til verulega aukinnar þjóðarframleiðslu. Ég nefni fjögur dæmi: 1. Með því að nýta framleiðslufjármuni betur en nú er gert, hvort sem er í verslun, sjávarútvegi, landbúnaði eða iðnaði, má auka þjóðarframleiðslu um 10–15% að mati færustu hagfræðinga okkar, en það jafngildir 1012 milljörðum króna á ári. 2. Með því að leggja áherslu á rannsóknir og vöruþróun og hvers kyns nýtækni, sem byggist m. a. á hámenntun, hugviti okkar og reynslu, má tryggja hér stórstígar framfarir. Talið er raunsætt að 18 þúsund störf geti orðið í nýjum iðngreinum hér á landi eftir aðeins 15 ár, þar með talinn svonefndur upplýsingaiðnaður. 3. Með því að fullvinna sjávaraflann betur en nú er gert má gera ráð fyrir því að unnt sé að auka útflutningsverðmæti hans um þriðjung. Samhliða slíkri breytingu þarf að eiga sér stað skipulagsbreyting í sjávarútveginum þar sem fiskverkunarfólkinu eru tryggð mannsæmandi laun, fast mánaðarkaup og atvinnuöryggi og almenn mannréttindi, ekki lakar en tíðkast í öðrum atvinnugreinum. 4. Margt bendir til þess að Íslendingar eigi stórfellda möguleika í fiskeldi. Össur Skarphéðinsson ritstjóri er einn þeirra ungu sérfræðinga sem fjalla um þessi mál. Hann segir í blaði okkar nú um helgina að gera megi ráð fyrir allt að 11 milljörðum króna í útflutningsverðmæti í þessari grein, en það er meira en allt verðmæti þorskafurða. Hér hafa verið nefnd fjögur dæmi sem sýna að það er unnt að tryggja miklu betri efnahagsleg lífskjör en nú er um að ræða hér á landi. Stjórnvöld landsins þurfa hins vegar að hætta að hlaupa á eftir erlendum stórfyrirtækjum um allar jarðir með orku á útsölu eins og nú er gert. Í staðinn eigum við að einhenda okkar í að hagnýta til fulls nýjar atvinnugreinar sem byggjast á þekkingu og hugviti, reynslu okkar í aldir og hámenntun af hvaða tagi sem er. Fyrsta skilyrðið er að búa vel að almennri menntun og skólum í landinu sem skapa grunninn að hvers konar vísindastarfi og rannsóknum sem markvisst vinni í þessa átt að raunverulegri nýsköpun verðmæta. Við nýtingu þessara möguleika má ekki láta neinar kreddur ráða, hvorki um rekstrarform né almennar fjármögnunaraðferðir. Við eigum einfaldlega að hagnýta þá möguleika sem bestir bjóðast. Við eigum að verja verulegum fjármunum til að leita að þessum möguleikum og til þess að finna þá. Núv. ríkisstj. gerir allt sem hægt er til að koma ríkinu út úr atvinnurekstri. Þó er ljóst að meiri háttar átak á þessum sviðum mun ekki eiga sér stað nema með forustu og þátttöku ríkisvaldsins. Það þarf ekki að þýða að ríkið eigi öll fyrirtæki, fjarri fer því. Aðalatriðið er að stjórnvöld nálgist vandamálin opnum huga en ekki á grundvelli kreddusjónarmiða eins og nú er gert og birtist í allsherjarsölu ríkisfyrirtækja og í leit að erlendum samstarfsaðilum í stóriðnaði. Það virðist vera það eina sem ríkisstj. hefur til málanna að leggja í þessum efnum. Lýðræði á vinnustöðum á að vera hornsteinn nýrrar sóknar í atvinnu- og efnahagsmálum og lýðræði í byggðarlögunum sjálfum þar sem sköpuð er ný byggðastefna sem sækir líf sitt til fólksins sjálfs, sjómanna, bænda og verkamanna. Góðir hlustendur. Ef við hagnýtum okkur nýja tækni hámenntunar og hugvits og kosti lýðræðisins út í æsar getum við gert okkur vonir um að eignast nýtt Ísland, frjálst og fullvalda, þar sem lífskjörin eru ekki einasta sambærileg við það sem gerist í grannlöndum okkar, heldur betri. Þannig yrði vinnutíminn styttri hér á landi en nú er, húsnæði ódýrara og hamingjan á heimilunum yrði ekki aðeins í skoðanakönnunum Seðlabankans. Við þurfum að leggjast á eitt. Fyrst er að safna liði og koma ríkisstjórn ríka fólksins frá, en jafnframt að berjast og standa saman um sterkan stjórnmálaflokk eins og Alþb., sem ætlar að beita sér fyrir því sem við hljótum öll að leggja áherslu á og yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar á að geta átt samstöðu um. Það er nýtt Ísland jafnréttis og lýðræðis, þjóðfélag þar sem frelsi allra einstaklinga er í hávegum haft en ekki aðeins þeirra sem eiga fjármagn. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Eftir viku verða sjötíu ár liðin frá því að íslenskar konur öðluðust kosningarrétt og kjörgengi til Alþingis. Jafnframt er lokaár kvennaáratugar Sameinuðu þjóðanna að verða hálfnað en kjörorð hans er: Jafnrétti, þróun og friður. Það er því tvöföld ástæða til að velta því fyrir sér hvernig heimurinn og það samfélag sem við lifum í hungur sveltandi fólks, til heilsugæslu og menntunar en stuðlað að jafnrétti þegnanna og bættum hag kvenna, hvernig hefur verið unnið að þróun okkar sjálfra og hins stóra heims og hvað hafa Íslendingar lagt af mörkum til varðveislu friðar í heiminum? Spyrjum fyrst um frið. Þessa dagana er verið að safna undirskriftum allra kvenna landsins undir ávarp sem afhenda á kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem haldin verður í Nairobi í Kenýa í sumar. Í ávarpi þessu segir m. a., með leyfi forseta: „Við viljum undirbúa jarðveg friðarins með því að stuðla að réttlæti, vináttu og auknum samskiptum milli þjóða. Við viljum að fjármagni sé varið til þess að seðja hungur sveltandi fólks, til heilsugæslu og menntunar en ekki til vígbúnaðar. Við viljum að Íslendingar leggi lið sérhverri viðleitni á alþjóðavettvangi gegn kjarnorkuvopnum og öðrum vígbúnaði. Við viljum ekki að Ísland verði vettvangur aukins vígbúnaðar á norðurslóðum og höfnum kjarnorkuvopnum á landi okkar og hafinu umhverfis, hvort sem er á friðar- eða stríðstímum.“ Hér er talað tæpitungulaust og þetta ávarp felur í sér hvatningu til íslenskra stjórnvalda um stefnubreytingu. Það er ekki að ástæðulausu að eitt af kjörorðum kvennaáratugarins er friður. Og það er ekki heldur að ástæðulausu að íslenskar konur taka höndum saman til að lýsa andstöðu við kjarnorkuvopnin og aukinn vígbúnað. Á undanförnum árum hefur veröldin horft upp á vopnabúr stórveldanna þenjast út, milljörðum á milljarða ofan er varið til rannsókna á framleiðslu gjöreyðingarvopna, sem allir eru þó sammála um að aldrei megi nota. Tæplega helmingur allra vísindamanna heimsins notar þekkingu sína og hugvit til að upphugsa ný kerfi kafbáta, eldflauga og gervihnatta sem verða æ nákvæmari en um leið óútreiknanlegri. Þróun vígbúnaðarins stóreykur hættuna á að hann verði notaður. Andstæðingurinn rembist eins og rjúpan við staurinn við að finna svör sem duga og þannig koll af kolli. Það er þegar búið að leggja löndin, höfin og loftið undir stríðsleikinn. Alla daga sveima yfir höfðum okkar orrustuvélar og njósnagervihnettir sem greint geta bílnúmer á jörðu niðri. Hafið umhverfis okkur er krökki af kafbátum, hlustunartæki og radarstöðvar fylgjast með hverri hreyfingu. Og nú á að teygja sig enn lengra - út í himingeiminn, finna upp ný kerfi svo að stríðsvélin haldi áfram að mala sitt gull. Bandaríkjamenn dreymir suma hverja um að koma upp eins konar „stóra bróður“ úti í geimnum sem ætlað er að verja okkur öll og passa upp á að jarðkúlan springi ekki í loft upp. Það á að skjóta langdrægar eldflaugar niður þegar þær fara út úr gufuhvolfi jarðar á leið sinni til annarra heimsálfa. Þetta á að gera með laser-geislatækjum, sem reyndar er ekki búið að smíða enn. Hugsanlega á að nota gríðarstóra spegla til að endurkasta geislunum, en hvernig á að smíða þá og koma þeim fyrir veit enginn enn. Öllu á svo að stýra með tölvukerfi sem ekki verður hægt að stöðva eftir að ákvörðun hefur verið tekin um að skjóta. Ef af verður hafa menn á jörðu niðri svo sem 5–10 mínútur til að taka allar ákvarðanir. Yfir jörðina mun rigna geislavirkum leifum eldflauganna með ógnvænlegum afleiðingum og enginn veit hvaða áhrif þessi geimleikur hefði á andrúmsloft jarðar. Enginn veit hvort þetta er í raun framkvæmanlegt. Samt á að verja milljörðum dollara í þessa fullkomnu geggjun vígbúnaðarkapphlaupsins. Bandaríkjamenn vilja fá bandamenn sína í NATO til að styðja stjörnustríðsáætlunina. En er nema von að mönnum ói við þessum áformum? Íslenski utanrrh. er þó ekki reiðubúinn til að hafna stjörnustríði, enda traust hans á Bandaríkjamönnum óbilandi. Í austri situr svo hitt tröllið og raðar í kringum sig skotpöllum fyrir langdrægar, meðaldrægar og skammdrægar eldflaugar, kjarnorkukafbátum, gervihnöttum, hlustunarkerfum og radarkerfum, öllum þessum tólum sem ógnarjafnvægið hefur fætt af sér og ku eiga að fæla andstæðinginn frá því að gera árás, en er þó aldrei nóg af. Hópur vísindamanna í Englandi hefur sýnt fram á að það eru um 800 manns sem raunverulega taka allar ákvarðanir um vígbúnað hér vestan megin. Þar eru að verki hergagnaframleiðendur og herforingjar. Er röðin kemur að stjórnmálamönnum standa þeir frammi fyrir gerðum hlut, þegar búið er að eyða miklu fé til rannsókna og tilrauna, og þeir eru neyddir til að samþykkja hverja áætlunina á fætur annarri. Á meðan þessu fer fram eykst bilið milli norðurs og suðurs, milli velferðarríkjanna svokölluðu og þess hluta veraldarinnar sem býr við hungur, sjúkdóma og hvers kyns neyð. Við höfum hvað eftir annað fengið inn í stofu til okkar myndir af litlum, sveltandi börnum sem eiga sér enga lífsvon í löndum þar sem þurrkar herja og í ríkjum sem eru grátt leikin af misskiptingu auðsins og óréttlæti. Hvar er ábyrgð þín og mín? Í mínum huga eru vígbúnaðarkapphlaupið og hungrið í heiminum svo óendanlega mikilvægari og alvarlegri mál en það hvort Íslendingar fái að drekka bjór eða hvort Framkvæmdastofnun verður breytt í þríhöfða þurs. Það er okkur Íslendingum til vansa hversu lítið við höfum látið af mörkum til aðstoðar fátækum ríkjum heims, verandi ein af best settu þjóðum veraldarinnar. Það er okkur til vansa að hafna ekki öllum vígbúnaði á landi okkar og taka ekki skelegga afstöðu gegn vígbúnaði hvar sem er í heiminum. Því ber að fagna að Alþingi hefur samþykkt tillögu um að ekki skuli staðsett kjarnorkuvopn á Íslandi og að ætlunin er að auka smám saman framlag Íslands til þróunaraðstoðar. En betur má ef duga skal. Herra forseti. Víkjum þá að jafnréttinu. Áður en þessu þingi lýkur verður væntanlega staðfestur sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um afnám alls misréttis gegn konum. Þessa dagana er einnig verið að fjalla um breytingar á jafnréttislögum. Atþingi vill gjarnan brosa framan í konur í tilefni ársins. En allt eru þetta orð. Ég spyr um gerðir. Ég spyr um áform sem stuðla að bættum kjörum kvenna. Það vita allir, sem ekki loka öllum skilningarvitum fyrir staðreyndum lífsins, að konur búa við verulegt misrétti í þessu þjóðfélagi. Samfélagið hefur tekið hröðum breytingum á undanförnum árum, en ein sú mesta er stóraukin atvinnuþátttaka kvenna. Nú starfa um 80% kvenna utan heimilisins enda leyfa fjárlög heimilanna ekki annað. Samt virðist svo sem þessi grundvallarbreyting á þjóðfélaginu hafi nánast algjörlega farið fram hjá stjórnvöldum og atvinnurekendum og er rétt eins og þeir ímyndi sér að heima bíði ástríkar eiginkonur með strauboltann á lofti og inniskó eiginmannsins til reiðu, ilmandi steik í ofninum og börnin þæg og góð. Þetta er kannske það sem margan manninn dreymir um. En í huga flestra kvenna heyrir slíkt fortíðinni til, nútíðin er önnur. Það er litið á konur sem annars flokks vinnuafl og sér þess stað í þeim launakjörum sem konum er boðið upp á. Stjórnvöld neita að koma til móts við þarfir fjölskyldna með því að byggja nægjanlegt dagvistarrými. Skólakerfið býður börnum upp á að þjóta milli heimilis og skóla, jafnvel margsinnis á dag, rétt eins og það sé einhver heima til að sinna þeim. Það er ekki ætlast til þess að konur eigi börn. Í það minnsta er þeim ekki gefinn kostur á að sinna þeim heima nema í þrjá mánuði eftir fæðingu. Og hvað á svo að gera við þau? Þaðan af síður er gert ráð fyrir því að konur séu einar að ala upp börn sín og þurfi þar af leiðandi hærra kaup og húsnæði til að búa í. Samt eru sumir að tala um að Íslendingum þurfi að fjölga. Samhjálp og samábyrgð hafa einkennt íslenskt samfélag allt frá því á landnámsöld. Þótt margur hafi hlotið illa meðferð hefur ætíð verið gengið út frá því að okkur beri að gæta hvers annars. Á undanförnum áratugum hefur ríkt sú stefna hér á landi að byggja upp félagslega þjónustu sem tekur mið af öllum landsmönnum. Menntakerfið og heilbrigðiskerfið hafa haft að markmiði að þjóna öllum jafnt. Undanfarin ár hafa öfl, sem veifa frelsishugtakinu á undarlegan hátt, sett á oddinn þá stefnu að gefa allt frjálst, láta markaðslögmálin ráða ferðinni. Þeir sem verða undir, ja, þeir verða bara undir. Í nafni slíkra hugsjóna hefur verið vegið að heilbrigðiskerfinu. Skólakerfið er allt í upplausn. Ríkisútvarpið, sem þjónað hefur okkur dyggilega í 55 ár, má nú sigla sinn sjó í samkeppnisfrelsinu. Launakerfi ríkisins er í molum. Hinir ríku verða ríkari og hinir fátæku fátækari. Þetta kalla sumir frelsi. En í raun er þessi hugmyndafræði í hróplegu ósamræmi við aldagamlar tilraunir manna til að koma á réttlæti og jafnrétti í mannlegum samskiptum. Í raun skerðir frjálshyggjan, eins og hún birtist í stefnu ríkisstj., frelsi fólks til að lifa mannsæmandi lífi, og hún er ógnun við jafnréttisþjóðfélagið. Konur sem verja hluta hvers dags í að sinna andlegri og líkamlegri velferð sín og sinna, konur sem frá alda öðli hafa borið ábyrgð á mannlegum verðmætum, konur sem leggja af mörkum gífurlega ólaunaða vinnu svo samfélagið megi ganga frá degi til dags hljóta að hafna frjálshyggjunni og þeim frumskógarlögmálum sem henni fylgja. Konur verða að grípa til sinna ráða eigi að snúa öfugþróun síðustu ára við. Þær eru reyndar löngu byrjaðar á því verki. Þátttaka kvenna í verkfalli BSRB, kennaradeilan, mótmæli fóstra undanfarna daga og sú hörmulega staðreynd að 250 hjúkrunarfræðinga vantar til starfa á sjúkrahúsum meðan rúm standa auð, bera vott um að launamál kvenna eru í algjörum ólestri og að þær una því ekki lengur. Afleiðingar af launastefnu ríkisstj. birtast í æ fleiri myndum. Snjóboltinn, sem fór af stað fyrir tveimur árum, er nú orðinn að skriðu sem vonandi lýkur ferð sinni með því að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hrökklast frá völdum. Það blása kaldir vindar um ríkisstjórnarheimilið. Þar er ekki lengur að finna ástir samlyndra hjóna, hafi nokkurn tíma verið hlýtt þar á milli. Börnin eru meira að segja farin að ókyrrast og hlýða ekki settum reglum. Það er engin guðsblessun yfir þessu hjónabandi og stefnir greinilega í skilnað, enda engum börnum hollt að alast upp við ósætti og ástleysi. Við Kvennalistakonur höfum á þessu þingi lagt fram frv. um lengingu fæðingarorlofs, frv. um átak í dagvistarmálum, átak í byggingu leiguhúsnæðis auk fjölda annarra mála. En þar er skemmst frá að segja að það þykir of dýrt að sinna börnum, of dýrt að koma á samfelldum skóladegi og of dýrt að foreldrar geti verið hjá börnum sínum fyrstu sex mánuðina eftir fæðingu. Það þykir hins vegar ekki of dýrt að reisa bankahallir, ekki of dýrt að selja Alusuisse orku undir kostnaðarverði, ekki of dýrt að reisa risastóra flugstöð, ekki of dýrt að borga álnefndarmönnum margföld laun fóstra og kennara fyrir nokkurra mánaða starf á vegum ríkisins, margföld árslaun. Þarna skilur á milli. Við Kvennalistakonur viljum að mannleg verðmæti sitji í fyrirrúmi og komi á undan steinsteypu, malbiki og bruðli. Ég minntist þess í byrjun að hinn 19. júní verða 70 ár tíðin frá því að konur hlutu kosningarrétt til Alþingis. Konur hafa nýtt þann rétt vel þótt ekki sjáist þess enn stað í sölum Alþingis eða í sveitarstjórnum landsins. Þær hafa valið aðrar leiðir til að koma áhugamálum sínum í framkvæmd en þá að láta til sín taka í valdastofnunum þjóðfélagsins. Ef samfélagið á að breytast verða konur að komast þangað sem ákvarðanir eru teknar, eigi að takast að tryggja jafnrétti þegnanna, þróun og frið í heiminum. Hinn 19. júní munu konur um allt land hittast, halda fundi og gróðursetja þúsundir trjáplantna. Sú gróðursetning er táknræn fyrir þann vaxtarbrodd sem finnst í hreyfingum kvenna, táknræn fyrir að konur vilja græða og bæta í stað þess að ógna og eyða. Um leið minnir hver lítil planta okkur á þá gömlu speki að friðarins tré vex af rótum réttlætisins. - Góða nótt.



Góðir hlustendur. Nýlega var því haldið fram í þingræðu að réttast væri að heiðra þá sem færu heiðarlega á hausinn. Einhver muldraði þá hér utan úr salnum að þá þyrfti að sæma alla íslensku þjóðina heiðursmerki því að hún væri öll á hausnum. Ég væri til í að umbuna núverandi ríkisstj. á einhvern hátt ef hún viðurkenndi heiðarlega og undanbragðalaust að hún er á hvínandi hausnum með stefnu sína. Til bjargar þeirri stefnu dugir ekkert hlutafélag um nýsköpun með hlutafé sem jafngildir u. þ. b. andvirði eins flugstöðvargróðurhúss á Keflavíkurflugvelli. Stofnun slíks hlutafélags er eitt þeirra mála sem stjórnarflokkarnir vilja keyra í gegn nú á lokaspretti þingsins í þeirri von að það verði ríkisstj. sú andlitslyfting sem hún þarf nú á að halda. Hugmyndin er í sjálfri sér góð, en því miður verkar málið allt eins og pólitískt vindhögg meðan ekkert er gert til að losa um þá úlfakreppu sem sjávarútveginum, undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, hefur verið komið í. Og í sömu andrá er staðið gegn eðlilegri þróun í menntakerfinu og rannsóknarstarfsemi í landinu. Það er á þeim sviðum sem við þurfum fyrst og fremst á uppbyggingu að halda. Þar á að treysta þann grunn sem öll nýsköpun framtíðarinnar og efling atvinnulífsins hlýtur að hvíla á. Núverandi ríkisstj. er sama marki brennd og flestar aðrar. Það þarf markvissar aðgerðir í efnahags- og atvinnumálum, segja ráðamenn. Og svo er stofnuð ein nefndin af annarri til að gera tillögur um breytingar á stjórnkerfi, uppstokkun sjóðakerfa, nýsköpun og eflingu og hvað það allt heitir. Efnahagsaðgerðir eru alltaf númer eitt, alltaf efstar á lista. Og með efnahagsaðgerðum á þessi ríkisstj. við eflingu og viðreisn fyrirtækjanna. Já, en hvað um okkur? spyr almennt launafólk. Þið verðið að bíða aðeins, ykkar hagur batnar þegar hagur fyrirtækjanna batnar, þegar efnahagslífið er komið á réttan kjöl, er svarið. Launafólkið, einstaklingarnir og hagur þeirra er alltaf númer tvö. Konur þekkja þetta mjög vel. Þær eru stundum með kröfur um eitt og annað, jafnrétti í launum, jafna aðstöðu til náms og starfa, trygga umönnun barna sinna o. s. frv. Já, já, þetta er alveg sjálfsagt og að þessu skulum við vinna, er sagt. En fyrst þarf að bara að gera þetta og hitt, og þetta og hitt, það eru þessar svokallaðar efnahagsaðgerðir. En menn ganga fram hjá þeirri staðreynd að slíkar aðgerðir eru dæmdar til að mistakast ef mannlegi þátturinn gleymist. Meðan stjórnvöld bardúsa við uppstokkun sjóðakerfa og útfærslu hugmynda um hlutafélög til eflingar atvinnulífinu er þrengt svo að almennu launafólki að einar launatekjur duga ekki til venjulegs heimilishalds. Sú stefna á eftir að hefna sín. Því er alla tíð borið við að atvinnureksturinn geti ekki borið hærri laun. Með alveg sama rétti má halda því fram að atvinnureksturinn, hvort sem um er að ræða framleiðslu eða þjónustu, líði fyrir láglaunastefnu. Fólk sem tæpast hefur til hnífs og skeiðar heldur ekki í miklum mæli uppi framleiðslu og þjónustu í landinu. Við sjáum dæmin allt í kringum okkur núna. Fólk flýr láglaunastörfin í fiskvinnslu og opinberri þjónustu, það leitar í störfin sem útsölufénu er dælt í á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er sú stefna sem núv. ríkisstj. er komin á hausinn með. Hagur fyrirtækisins er hagur starfsfólksins, heyrist oft sagt. Ég vil færa áhersluna til og segja: Hagur starfsfólksins er hagur fyrirtækisins. Menn kunna að segja að það komi í sama stað niður, en að mínum dómi er það ekki svo. Ef hagur starfsfólksins er hafður í fyrirrúmi ber það sjálft hag fyrirtækisins fyrir brjósti. Enginn má þó skilja orð mín svo að eina lausnin sé sú að greiða nógu há laun og bæta vinnuaðstöðu, þótt það sé efst í forgangsröðinni í mínum huga. Vitanlega þarf að búa atvinnuvegunum lífvænleg skilyrði og við þurfum að bera gæfu til að hlúa að þeim þroskavænlegu jurtum sem vaxa í okkar eigin garði í stað þess að mæna á grasið hinum megin við girðinguna Ég tek aðeins eitt dæmi. Ein þeirra tillagna sem Kvennalistinn átti frumkvæðið að á þessu þingi er um eflingu ferðaþjónustu. Ferðaþjónusta er vaxandi atvinnugrein sem er líkleg til að eiga verulegan þátt í öflun gjaldeyris á komandi árum ef markvisst er unnið að uppbyggingu hennar. Fjölgun erlendra ferðamanna hefur farið langt fram úr áætlun undanfarin ár og á síðasta ári skilaði ferðaþjónusta rúmlega 2 milljörðum kr. í þjóðarbúið. Hins vegar skortir töluvert á að við séum í stakk búin til að mæta þessari aukningu og er brýnt að byggja upp aðstöðu til móttöku ferðamanna einkanlega úti á landi. Það hefur auk þess þann mikilvæga kost að skapa atvinnu í dreifbýlinu og stuðla að jafnvægi í byggð landsins, sem ekki er vanþörf á einmitt nú. - Ekki er síður mikilvæg sú staðreynd að ferðaþjónusta er atvinnuvegur sem býður upp á fjölbreytt störf sem flest henta konum vel. Breyttir atvinnuhættir, aukin tæknivæðing og aukin sérhæfing hefur bitnað í ríkari mæli á konum en körlum og þær eru oftast í meiri hluta atvinnulausra. Það er staðreynd sem ekki má gleymast við uppbyggingu atvinnulífs á Íslandi. Ráðamenn hljóta að fara að átta sig á því að helmingur vinnuafls þjóðarinnar eru konur. Auk heimilisstarfanna, sem lofuð eru í orði en einskis metin á borði, bera þær uppi heilar atvinnugreinar eins og fiskvinnslu og margháttuð þjónustustörf. Þær hafa tekið á sig hlutverk fyrirvinnunnar við hlið karla og þjóðfélaginu ber að viðurkenna það og meta. Konur eru nú æ meðvitaðri um þrótt sinn og möguleika. Þær brýna nú raust sína sem hver fyrir sig er kannske veik og mjóróma en saman mynda þær kór sem ekki verður þaggaður niður. Ég þakka þeim sem hlýddu og óska öllum gleðilegs og gjöfuls sumars.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hver er sú mynd sem blasir við ef skyggnst er út fyrir veggi þessa virðulega húss Alþingis Íslendinga og reynt að draga upp mynd af baráttu fólksins, brauðstritinu á þessum átta mánaða tíma meðan Alþingi hefur setið að störfum? Lítum nánar á annál íslensks þjóðfélags s. l. átta mánuði og gerum síðan upp við okkur, hv. þm., hvort störf Alþingis hafa tekið mið af þeim raunveruleika sem við blasir úti í þjóðfélaginu. Í upphafi þings langvarandi kjaradeilur, hatrömm átök á vinnumarkaðinum, mánaðar verkfall opinberra starfsmanna. Vegna hvers? Vegna þess að ríkisstj. hafði gengið of langt og misboðið sjálfsvirðingu og réttlætiskennd launafólks sem þrælar myrkranna á milli og á samt ekki fyrir framfærslu heimilanna. Þetta fólk sá að ríkisstj. var úrræðalaus og því var einu gert að greiða niður herkostnaðinn af verðbólgustríðinu. Það sá líka að til var önnur þjóð í landinu sem engar byrðar þurfti að bera, sem lifði áfram sínu lúxuslífi, jók einkaneyslu sína og greiddi ekki sinn hlut í sameiginlega sjóði landsmanna á sama tíma og þriðja hver króna var hirt úr þeirra launaumslagi. Fleira bar til tíðinda á vinnumarkaðinum. Hátt á annað þúsund manns í fiskvinnslu vítt og breitt um landið var atvinnulaust svo vikum skipti. Þá kom glögglega í ljós það óþolandi réttindaleysi sem fiskverkunarfólk býr við, þegar nánast með engum fyrirvara er hægt að reka það kauplaust heim af vinnumarkaðinum. Kennarar sögðu upp störfum vegna lélegra kjara og kröfðust endurmats á störfum sínum. Flótti varð úr stétt hjúkrunarfræðinga vegna mikils vinnuálags og lélegra kjara. Neyðarástand blasir nú við á sjúkrahúsum. Þar vantar 250 hjúkrunarfræðinga. Sjómannaverkfall stendur yfir um það leyti sem Alþingi er að ljúka störfum og 1500 manns í fiskvinnslu hefur verið sagt upp störfum. Neyðarástand hefur skapast á dagvistarheimilum þar sem vantar 250 fóstrur til starfa, en 350 fóstrur og Sóknarkonur hættu störfum á s. l. ári á dagvistarheimilum vegna mikils vinnuálags og sultarlauna. Hæstv. menntmrh. datt í hug snjallræði til þess að leysa þann vanda. Skipta bara einu plássi milli tveggja barna, sagði hæstv. menntmrh. Það sem er athyglisvert við ástandið á vinnumarkaðinum s. l. vetur er sá mikli flótti sem nú er hafinn úr hefðbundnum kvennastarfsgreinum með þeim afleiðingum að neyðarástand er að skapast í sumum þeirra. Konur hafa fengið nóg. Þær hafa risið upp og krafist úrlausnar, krafist þess að augu ráðamanna opnist fyrir því að það er ekki endalaust hægt að kaupa vinnuframlag kvenna ódýru verði. Því er ekki lengur hægt að ganga fram hjá þeirri kröfu að störf kvenna á vinnumarkaðinum verði endurmetin. En sumir kvörtuðu ekki s. l. vetur yfir kjörum sínum. Það var hin þjóðin, þessi skattlausa, með sporslurnar, kaupaukana, bíla- og skattfríðindin. Þannig var það með huldumanninn sem fregnin kom um í blöðum og var tekjulaus samkvæmt skattskýrslunni en átti eignir upp á 35 millj. kr. og nýttist allur persónuafslátturinn upp í greiðslu eignarskatts. Ekki heyrðist heldur frá þeim þrem tugum einstaklinga sem samkvæmt skattframtölum eiga eignir metnar á 600 millj. kr. Samningamennirnir hans Sverris iðnrh. voru líka ánægðir með sinn hlut. Það gat verið verra. Þreföld mánaðarlaun verkakonunnar á hverjum mánuði fyrir nefndarstörf í aukavinnu og 6 millj. í risnu og ferðalög. Bankastjórarnir kvörtuðu heldur ekki. Þeir fengu 50 þús. kr. á mánuði rétt si svona í bílastyrk. Bankinn greiddi líka rekstrarkostnað af bílunum og þeir þurftu sjálfir ekki að greiða fyrir lífeyrisréttindi eins og almúginn. Á sama tíma bárust líka fréttir af aldraða verkamanninum og verkakonunni sem alltaf höfðu þurft að greiða fyrir sín lífeyrisréttindi en fengu bara í sinn hlut 1/10 af lífeyriskjörum bankastjóranna. Í fréttum var lýst neyðarástandi hjá öldruðum, margir byggju við öryggisleysi og væru vannærðir. Um 2500 aldraðir biðu eftir vistun á dvalarheimilum, lyfja- og lækniskostnaður hafði hækkað um 200–360% og kaupmáttur elli- og örorkulífeyris var einungis 64% af því sem hann var á árinu 1978. Sumir höfðu greinilega enga launaauka og sporslu frá Sverri iðnrh. því að fréttir bárust um að fjöldi fólks væri með eigur sínar á uppboði og 18000 beiðnir höfðu borist um nauðungaruppboð. Stofnaður var félagsskapurinn Lögvernd sem vernda á borgarana gegn okurlánum og aðgangshörðum skuldheimtumönnum og að sögn forsvarsmanna Lögverndar að koma í veg fyrir spillingu í íslensku réttarfari. Mjög skýrðist hvers vegna launafólk á Íslandi hefur lengstan vinnudag í Evrópu þegar eitt dagblaðanna greindi frá því að íslenski iðnverkamaðurinn væri þrisvar sinnum lengur að vinna fyrir sínum matvælum en hollenski iðnverkamaðurinn og tvisvar sinnum lengur en sá norski og danski. Áhugamenn um úrbætur í húsnæðismálum létu einnig mjög til sín taka. Á einni viku var risin upp 6000 manna fjöldahreyfing sem krafðist þess að komið yrði í veg fyrir greiðsluþrot heimilanna. Þá viðurkenndi forsrh. mistök ríkisstj. og að leiðrétta hefði átt misgengi sem á undanförnum árum hefði orðið milli launa og lánskjara, eins og Alþfl. lagði til 1980, sem varð vegna gífurlegra kjaraskerðinga og vaxtafrelsis Þorsteins Pálssonar, enda er nú svo komið að meðalskuldabyrði þeirra sem leita fyrirgreiðslu hjá Húsnæðisstofnun vegna greiðsluerfiðleika er 1250 þús. kr. En fleira bar til tíðinda. Í blöðunum var sú fregn að tæplega þriðjungur ungs fólks á aldrinum 18–22 ára á Íslandi vildi flytjast af landi brott til frambúðar skv. niðurstöðum skoðanakönnunar. Mikið var skrafað á aðalfundi Seðlabankans um sparnað, aðhald, þrengingar, peningaleysi og arðbærar framkvæmdir og áfram reis Seðlabankahöllin. Fregnir bárust um laxveiðar toppanna í embættismannakerfinu, þær hefðu numið 700 þús. kr. á síðasta ári. Bílafloti Seðlabankans væri búinn tveim torfærubílum af Range Rover-gerð og veisluhöld og risna bankans hefði numið 200 þús. kr. á mánuði á s. l. ári. Tímaritið Lúxus hóf göngu sína fyrir lúxusþjóðina um svipað leyti og fréttir bárust um að skattsvikarar gætu andað rólega því að dómsmeðferð skattsvikamála tæki mörg ár. Þannig var nú myndin af þjóðfélaginu utan við sali Alþingis. En hver er annáll 107. löggjafarþings Alþingis Íslendinga og ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar sem ferðinni ræður? Skyldu störf þess og lagasetning ekki hafa endurspeglað það ástand sem ríkti úti fyrir sölum Alþingis? Á það er fróðlegt að líta til samanburðar. Jú, Alþingi ræddi bjór, útvarpslög og selveiðar milli þess sem samþykkt voru lög um afréttamátefni, sláturafurðir, verslunaratvinnu, löggilta endurskoðendur og sölu jarðarinnar Hamars í Glæsibæjarhreppi og Víðiness í Berufjarðarhreppi, lög um veðurstofuna, alþjóðasamning um gáma, veitinga- og gististaði, mörk Garðabæjar og Kópavogs, tónlistarskóla, frádrátt frá skattskyldum tekjum vegna fjárfestingar í atvinnurekstri, framlengingu á tímabundnu vörugjaldi og lög um kirkjusóknir, sem kveða á um hve oft skuli messað í viku hverri í hverjum söfnuði, allt eftir fjölda sóknarbarna. Á sama tíma voru flest þingmál stjórnarandstöðunnar kistulögð í nefndum eða vísað frá. Svo fór um frv. sem tryggja átti atvinnuöryggi fiskverkunarfólks, þingmál Alþfl. um endurmenntun og starfsþjálfun vegna tæknivæðingar í atvinnulífinu, um sérstaka aðstoð við einstæða foreldra vegna menntunar barna þeirra, um stighækkandi eignarskatt á stóreignir og stórfyrirtæki, skattafslátt til húsbyggjenda, skuldbreytingu á skammtímalánum í bönkum til 10 ára, réttarstöðu heimavinnandi fólks og endurmat á störfum láglaunahópanna í þjóðfélaginu. Einkenni fjárlaga 1985 var mikill samdráttur í félagslegri þjónustu. Framkvæmdaframlög voru skorin niður til hafna, heilsugæslustöðva, skóla, dagvistarmála, sjóða fatlaðra og aldraðra, sem í engu skilaði sér í ríkiskassann til Alberts vegna skattívilnana á sama tíma til fyrirtækja, fjárfestingaraðila, hlutabréfaeigenda og banka. Felldar voru tillögur Alþfl. um eignarskattsauka á stóreignir og stórfyrirtæki, skatta á banka, skrifstofu- og verslunarhúsnæði og að hagnaður Seðlabankans yrði gerður upptækur í ríkissjóð. Þessar tillögur hefðu gefið um 1.5 milljarð kr., sem Alþfl. lagði til að að verulegu leyti yrði varið til húsnæðismála, svo og til nýsköpunar í atvinnulífinu, aðgerða gegn skattsvikum og til dagvistarheimila og Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Fjárlögin voru síðan afgreidd með miklum halla og vandanum vísað yfir á framtíðina en erlendar lántökur auknar um 10 þús. millj. kr., sem þýðir að hvern einasta dag ársins á að bæta við tæpum 28 millj. kr. í nýjum erlendum lánum. Erlendar lántökur, sem árin 1975–1980 námu 32–35% af þjóðarframleiðslu, eru áætlaðar á árinu 1985 tæp 64% af þjóðarframleiðslu. Þegar fjmrh. er spurður um ummæli sín þess efnis að ríkisstj. ætti að fara frá ef erlendar lántökur færu yfir 60% af þjóðarframleiðslu segir hann bara: Það var í fyrra - og situr sem fastast. Við afgreiðslu lánsfjárlaga voru síðan felldar tillögur Alþfl. hér í Nd. um að skera niður erlendar lántökur um 1 milljarð kr. og að engu haft ákvæði í hjónabandssáttmála Steingríms og Þorsteins í græna kverinu um að dregið skuli úr erlendum lántökum. Í hjónabandssáttmálanum stendur líka að róttækrar stefnubreytingar sé þörf. Samt er enga róttæka stefnubreytingu að finna í úrræðum eða tillögum ríkisstj., hvorki í frv. um nýsköpun atvinnulífsins, sem fjármagna á með erlendum lántökum, eða frv, ríkisstj. um Byggðastofnun og Framkvæmdasjóð Íslands sem ætlað er til andlitslyftingar fyrir ríkisstj. Þau fela nánast í sér þá einu breytingu að Framkvæmdastofnun verði tvíhöfða þurs, skipt í tvennt með tveimur stjórnum og forstjórum. Bullandi ágreiningur er líka hjá stjórnarflokkunum um framleiðsluráðslögin sem þó eru ekkert annað en staðfesting á áframhaldandi ríkisforsjá og óbreyttri landbúnaðarstefnu. Hæstv. fjmrh. hefur kallað 70 millj. kr. eignarskattsauka á fyrirtæki eignaupptöku. En hann minnist ekki á eignaupptöku hjá húsbyggjendum og íbúðakaupendum. Ég nefni ung hjón hér í borg. Þau standa uppi allslaus, ekki með eina krónu í vasanum ef þau selja íbúð sína. Í fjögur ár hafa þau þó notað margra mánaða laun sín í að greiða niður 400 þús. kr. lán af íbúð sinni. Samt eru eftirstöðvar lánsins 1.4 millj. kr. fjórum árum síðar eða sama upphæð og þau fá fyrir íbúð sína. Þau standa verr að vígi en þegar þau byrjuðu baslið fyrir fjórum árum síðan. En dæmi þessara hjóna endurspeglar ástandið hjá þúsundum húsbyggjenda og íbúðakaupenda. Góðir áheyrendur. Þegar tjaldið fellur og 107. löggjafarþing íslensku þjóðarinnar lýkur störfum, þá gætu eftirmæli þess verið þau sömu og um ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar: Þar var alltaf vitlaust gefið. Hinar pólitísku nótur voru aldrei slegnar í takt við veruleikann, aldrei í takt við vilja þjóðarinnar eða þarfir vinnandi fólks í þessu landi. Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Líklega hafa hugsandi menn aldrei fyrr verið jafn uggandi um ástand og horfur í íslenskum efnahags- og stjórnmálum. Aldrei hefur stjórnmálaflokkur afhjúpað sig jafn gersamlega og Sjálfstfl. hefur gert það tímabil sem núv. ríkisstj. hefur starfað. Í síðustu kosningabaráttu lagði Sjálfstfl. ofurkapp á að gefa fyrirheit um betri tíð, bætt stjórnarfar. Þeir lofuðu húsbyggjendum 80% láni á íbúð, þeir lofuðu að drepa verðbólguna, þeir hétu launþegum betri lífskjörum, það yrði aðeins að fórna nokkru um stundarsakir fyrir betri framtíð. Síðast en ekki síst var því heitið að Sjálfstfl. tryggði að sjávarútvegur yrði rekinn af þrótti og mikilli reisn. Nú er komin reynsla á þessi stefnuloforð Sjálfstfl. Nú er landsmönnum ljóst að öll þessi fyrirheit hefur Sjálfstfl. svikið. Húsbyggjendur búa við neyðarástand, verðbólgan er á fullu skriði, launþegar hafa séð 25% launa sinna hverfa úr launaumslögunum og sjávarútvegurinn býr við mikla kreppu. Hvað sjávarútveginn varðar ríkir ekki einungis algert skilningsleysi og ráðleysi. Sjávarútvegurinn er alger hornreka stjórnvalda. Tekjutap sjávarútvegsins miðað við 1980 er samtals 8 milljarðar kr. Vissulega er það alvarlegt. En í stað þess að bregðast við þessum staðreyndum á þann hátt að allt þjóðfélagið sé látið axla þá byrði er markvisst stefnt að því að koma sjávarútveginum á kné. Sjávarútvegsfólkið, sjómenn, fiskvinnslufólk og útvegsmenn, er hundelt, fólkinu greidd smánarlaun, útvegsmenn hengdir í snöru bankavaldsins. Það eru hins vegar milliliðirnir, þeir sem vart þekkja mun á þorsk og ýsu og hafa allt sitt á þurru, sem maka krókinn. Ábyrgð Sjálfstfl. á kreppu sjávarútvegsins er sú staðreynd að þeir nota framsóknarmenn til að stjórna sjútvrn. Afleiðingin er augljós. Sjávarútvegur á Reykjanesi, sem hér áður fyrr var vaxtarbroddur atvinnulífs á Íslandi, er kominn að fótum fram. Þar blasir við auðn og erfiðleikar. Hvert útgerðarfyrirtækið af öðru fer undir hamarinn. Gjaldþrot, stöðvun, uppsagnir starfsfólks eru helstu tíðindin þar syðra. Það er tímanna tákn að með tilstilli Sjálfstfl. er verið að ganga af einstaklingsframtakinu dauðu um land allt. Það er tímanna tákn að sjávarútvegur á Reykjanesi, sem var stolt Ólafs heitins Thors, er nú að koðna niður. Menn sem áratugum saman hafa lagt nótt við dag við störf að sjávarútvegi sjá nú á eftir fyrirtækjunum í hendur uppboðshaldara. Arftakarnir í Sjálfstfl. stjórna nú ráðuneyti erlendra skulda og okurlána, því ráðuneyti sem einkum er ábyrgt fyrir eignaupptöku í sjávarútvegi. Það var yfirlýst af ríkisstj. að gera þyrfti tímabundnar ráðstafanir til varnar gegn verðbólgu og erfiðu efnahagsástandi, ástandi sem Ketill skrækur íslenskra stjórnmála, Alþb., átti hvað mestan þátt í að skapa, ástandi sem vissulega var óþolandi. Það var tekið til hendi. Niðurstaðan varð hins vegar sú ein að lækka launin, ræna úr umslögum verkafólks og sjómanna. Ekkert var annað gert. Jú, ósanngjarnt væri að geta þess ekki að veðlánarar og fulltrúar þeirra ríku fengu aukið frelsi. Þeir sjálfstæðismenn með framsóknarmenn í farteskinu hafa hrópað: frelsi, frelsi, sem Þorsteinn Pálsson, sporgöngumaður framsóknar, og félagar hafa síðan innleitt í íslenskt þjóðlíf. Þetta er frelsi fyrir suma, frelsi fyrir þá sem nú maka krókinn á kostnað hinna efnaminni, frelsi til að auka tekjumuninn í þjóðfélaginu, frelsi fyrir veðlánara og okurlánara. Verkafólk og sjómenn þekkja ekki þetta frelsi. Launþegar þekkja aðeins frelsið af afspurn. Líka þá sem hafa frelsi til að verðleggja neysluvöru, þá sem hirða íbúðirnar, þá sem bjóða upp fyrirtækin. Það liggur fyrir að nú næstu vikur mun kaupmáttur launa hrapa enn frekar en áður. Launþegar finna það nú þegar því verðhækkanir lífsnauðsynja dynja yfir. T. d. má taka að sú fjölskylda sem notar 5 lítra af mjólk á dag greiðir 5 þús. kr. fyrir það á mánuði eða 60 þús. á ári. Enn á ný finna menn fyrir því að svo til allir hlutir eru vísitölubundnir nema kaupið. Verkafólk verður að fá kjarabætur. Það verður að fá leiðréttingu launa svo að hin fjölmörgu alþýðuheimili í landinu fái risið undir þungbærum útgjöldum. Það verður líka að sýna sjávarútvegsfólkinu þá sjálfsögðu virðingu að það fái starfsöryggi og mannsæmandi laun. En hvernig skal þetta gert? Eru gömlu leiðirnar færar? Er það einhvers virði að knýja fram 20–30% kauphækkanir? Alþfl. svarar þessu neitandi. Við viljum kaupmátt en ekki kollsteypu. Við viljum að nú þegar verði gengið til samninga svo kaupmáttarhrapinu verði forðað. Það verður að knýja ríkisstj. til að ábyrgjast þann kaupmátt sem um verður samið. Samningar án tryggingar eru sjónhverfing. Ríkisstj. hefur hrakist úr hverju víginu á fætur öðru. Heildaryfirsýn skortir og gullin tækifæri til að breyta þjóðfélaginu hafa ekki verið nýtt. Í fyrra þegar Verkamannasamband Íslands lagði fast að ríkisstj. að fara svokallaða skattalækkunarleið í kjarasamningum var því hafnað. Þá var tækifæri til í samráði við verkalýðshreyfinguna að minnka verðbólguna og bæta lífskjörin. Þetta tækifæri glataðist vegna ósamlyndis í þingflokkum sjálfstæðis- og framsóknarmanna sem tvístruðust eins og hænsnahópur þegar þeir stóðu frammi fyrir raunhæfum valkostum sem hefðu rétt þjóðarskútuna af. Þeir höfnuðu leið kaupmáttar og lægri verðbólgu. Þeir völdu kollsteypuna. Nú eru kjarasamningar aftur lausir í haust. Launþegar sjá fyrir sér að leið kollsteypu dugir ekki. Þeir vita að 23% kauphækkun í fyrrahaust er að engu orðin. Launþegar standa nú verr að vígi en fyrr. sú uppákoma hefur átt sér stað að Vinnuveitendasambandið er farið að bjóða launahækkanir. Sú staðreynd sýnir að hægt er að bæta kjörin í landinu. Það er líka ástæða til að gefa þeirri hugsun rúm hvers vegna verkalýðshreyfingin hefur misst frumkvæðið í kjarabaráttunni. Er hún sem lifandi framsækin hreyfing að daga uppi? Hvers vegna er ekki á vitrænan hátt reynt nú þegar að forða kaupmáttarhrapi sumarsins? Sú ríkisstj. sem ekki getur í samráði við verkalýðshreyfinguna tryggt kaupmáttinn er ónýt. Á það verður að reyna og á það skal reynt. Þeir sem ekki vilja leggja sig fram um að forða kaupmáttarhrapinu heldur bíða með hendur í skauti eru andstæðingar hagsmunum verkafólks. Ábyrgð slíkra manna er mikil. Hún er meiri en þeir fá undir risið. Við í Alþfl. viljum afmá þann smánarblett á þjóðfélaginu sem birtist í kauptöxtum Vinnuveitendasambandsins. Við bendum á að hefðbundnar leiðir í kjarabaráttunni duga ekki lengur. Okkur vantar pólitískt afl sem hefur vit og vilja til að afnema ranglætið. Og hvernig? er spurt. Með skammtímasamningum strax til að afstýra kaupmáttarhruni sumarsins, með afnámi tekjuskatts á almenn laun og lækkun útsvars strax 1985, með 3.5 milljarða framlagi til húsnæðismála á ári næstu 10 árin, með sameiginlegum lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn, með hækkun ellilauna og tekjutryggingar strax. Þetta jafnframt hóflegum tryggum kauphækkunum eru kjarabætur án kollsteypu. En hvert á að sækja peningana? Þurrkum út söluskattssvikin með því að innheimta söluskatt í tolli og skera niður undanþágur. Leggjum eignarskattsauka á skattsvikinn verðbólgugróða stóreignafyrirtækja og stóreignamanna, Stigahlíðarþjóðarinnar, sem við köllum svo. Skilum launaskattinum til húsnæðislánakerfisins. Herðum skattlagningu á banka, innlánsstofnanir og verðbréfamarkaði. Þjóðnýtum Aðalverktaka og leggjum hagnaðinn í ríkissjóð. Þjóðnýtum hagnað seðlabankans og tökum Seðlabankahöllina undir stjórnarráð. Bjóðum olíuverslunina út og lækkum þannig olíu- og bensínverð. Herðum eftirlit með innkaupsverði heildsalanna og sviptum þá verslunarleyfi sem svindla á löndum sínum. Hættum 600 millj. kr. matargjöfum í formi útflutningsbóta til ríkra úflendinga. Sneiðum fitulagið af ríkisbákninu og afnemum velferðarkerfi fyrirtækjanna. Góðir hlustendur. Þetta eru nokkrar af tillögum Alþfl. til að jafna eigna- og tekjuskiptinguna og tryggja þjóðfélagslegt réttlæti. Í brjóstum okkar bærist sú tilfinning að ríkisstj. ráði ekki við verkefni sitt. Við skulum leysa hana af hólmi sem allra fyrst. Við skulum þrátt fyrir allt, þrátt fyrir mistök og óstjórn, horfa fram á við. Fortíðin skiptir ekki meginmáli. Við skulum horfa til framtíðar. Stefna Alþfl. er í takt við þær meginhugmyndir sem bærast í brjóstum fólksins í landinu. Hugmyndir Alþfl. eru kall nýrrar tíðar gegn hefðbundnum leiðum fyrir framtíðina. Við erum bjartsýn í Alþfl. því við vitum að þetta er hægt. Íslenskt launafólk, gangið til liðs við Alþfl. Verið með í breytingunni.



Herra forseti. Um þessar mundir blasa við þrjú meginverkefni í íslenskum atvinnu- og efnahagsmálum. Í fyrsta lagi að hamla gegn óhóflegum erlendum lántökum til rekstrar og neyslu. Í öðru lagi að hefja þá uppbyggingu íslensks atvinnulífs sem verið hefur í deiglunni í því skyni að auka hagvöxt og verðmætasköpun. Og í þriðja lagi blasir við það verkefni að stuðla hér að vinnufriði til þess að unnt verði að verja kaupmátt án verðbólgu. Þessi verkefni eru nú brýnust eigi okkur að takast að vinna okkur út úr þeim erfiðleikum sem við höfum strítt við undangengin ár. Það er ætlun okkar að búa við sambærileg lífskjör og þær þjóðir sem við jöfnum okkur helst til. Og því verðum við að leysa þessi verkefni. Við stöndum á tímamótum. Að baki er árangur í baráttunni við verðbólguna en líka áföll eftir verðbólgusamninga s. l. haust sem Karl Steinar Guðnason lýsti mætavel í ræðu sinni hér á undan. Við viljum horfa fram á við. Úrslitum ræður hvort okkur tekst að vinna okkur út úr erfiðleikunum með verðmætasköpun en ekki eyðslu. Um margt hefur okkur miðað fram á við en í öðrum efnum höfum við ekki náð þeim árangri sem nauðsynlegur er, eins og gerist og gengur. Það er gömul árátta í stjórnmálaumræðum að draga upp myndir í hvítum og svörtum litum. En hér hefur aldrei verið og mun væntanlega aldrei verða mynduð ríkisstjórn sem ekki má gagnrýna fyrir það að ná ekki öllu fram sem hugur stendur til. Ástæðulaust er t. a. m. að draga fjöður yfir þá staðreynd að í þessu stjórnarsamstarfi hefur ekki tekist að stöðva gegndarlausan innflutning erlends fjármagns, sem um mörg ár, í tíð margra ríkisstjórna hefur grafið um sig eins og meinsemd í þjóðarlíkamanum. Alvarlegast er þó að erlendar skuldir hafa í auknum mæli farið í neyslu og rekstur en í minna mæli en áður til framkvæmda sem með ótvíræðum hætti skila arði í þjóðarbúið. Ein versta afleiðing skuldasöfnunar er ofþensla í þeim atvinnugreinum sem keppa við sjávarútveginn. Útvegurinn stríðir nú við alvarleg vandamál. Þau eru margslungin og af ólíkum toga spunnin. En augunum verður ekki lokað fyrir því að víða hefur gengið á eignir atvinnufyrirtækja í sjávarútvegi, enda hefur verðmæti útflutningsins rýrnað um rúma 8 milljarða króna frá árinu 1980. Það hlýtur að segja til sín í afkomu og rekstri fyrirtækjanna og setja mark sitt á afkomu þess fólks sem vinnur við svo mikilvæg störf í sjávarútvegi, við að framleiða þau verðmæti er skila mestum gjaldeyristekjum í þjóðarbúið. Í nýlegri ályktun Sambands ísl. fiskframleiðenda segir „að ekki skapist skilningur á mikilvægu hlutverki sjávarúfvegsins til öflunar gjaldeyris á meðan fjármagns til fjárfestingar og reksturs er aflað með erlendu lánsfé sem engin verðmæti standa á bak við.“ Það er því einmitt vegna sjávarútvegsins sem mikilvægast er að hefta skuldasöfnunina. Stjórnarflokkarnir gerðu um það efni samkomulag í fyrrahaust sem ríkisstj. tókst ekki að framkvæma af ýmsum ástæðum. En vegna brýnna hagsmuna sjávarútvegsins verður ekki lengur undan því vikist að takast á við þetta verkefni. Stuðningur Sjálfstfl. við núverandi ríkisstj. hlýtur að vera við það bundinn að sá árangur náist í þessum efnum sem að var stefnt með samkomulagi stjórnarflokkanna s. l. haust. Þinghaldi hefur verið haldið áfram nú í vor lengur en venja stendur til. Þetta hefur verið gert til þess að koma fram ýmsum þeim málum sem áform hafa verið uppi um og stuðla eiga að nýsköpun í íslensku atvinnulífi. Þeim verður ekki skotið á frest. Róttækar breytingar á flóknu og stöðnuðu fjármagnskerfi eru óhjákvæmilegar. Þau mál sem stjórnarflokkarnir hafa einsett sér að koma fram á þessu vori, hvort sem það kallar á lengra þinghald eða skemmra, miða að umbótum á þessu sviði. Þau eru engin allsherjar lausn en mikilvægt skref til framfara. Fyrir því hefur Sjálfstfl. lagt á það áherslu að þinginu yrði haldið áfram þar til þessum málum yrði lokið og þess er að vænta að það muni takast innan skamms. Guðmundur Einarsson, talsmaður Bandalags jafnaðarmanna vitnaði hér mjög til smádýra í ræðu sinni fyrr í kvöld. Gagnrýni hans minnti óneitanlega á pólitískan músagang. Á þeim bæ má engu breyta ef það er ekki hluti af allsherjar byltingu. Málflutningur af þessu tagi skilar sannarlega seint árangri. En það sem hér er um að ræða er stofnun nýs þróunarfélags, sem ætlunin er að verði í meirihlutaeigu atvinnulífsins og stuðlað geti að arðsamri atvinnuuppbyggingu, og auk þess eru á ferðinni verulegar breytingar á almennum reglum um fjárfestingarsjóði atvinnuveganna og lög um viðskiptabanka. Eitt mikilvægasta málið í þessu sambandi lýtur að nýrri löggjöf um framleiðslu og sölu landbúnaðarafurða. Landbúnaðurinn stendur sannarlega á tímamótum og miklu skiptir að þær breytingar sem óumflýjanlegar eru á næstu árum séu varðaðar með skynsamlegri löggjöf er stuðlað geti að sáttum framleiðenda og neytenda. Þó að það frv. sem nú er til meðferðar sé ekki með öllu gallalaust er það ótvírætt mikilvægt framfaraspor í þágu landbúnaðarins og nauðsynlegur þáttur í þeirri viðleitni sem nú á sér stað til alhliða eflingar atvinnulífs um allt land. Á þessari stundu er þó mikilvægast af öllu að unnt reynist að verja kaupmátt með vinnufriði og án verðbólgu. Stjórnarflokkarnir hafa haft forustu um lækkun tekjuskatts af almennum launatekjum í því skyni að auðvelda aðilum vinnumarkaðarins að ná þessu markmiði. Fyrsti áfangi þessarar stefnu kemur til framkvæmda á þessu ári og annar áfangi á því næsta. Sérstök ástæða er til að fagna þeirri viðleitni bæði atvinnurekenda og launafólks að freista þess nú með samningum að koma í veg fyrir það kaupmáttarhrap sem fyrirsjáanlegt er á næstu mánuðum og um leið með samningum um kaupmátt án verðbólgu að tryggja vinnufrið til lengri tíma. Engum vafa er undirorpið að mikill meiri hluti þjóðarinnar væntir þess að niðurstöður geti fengist á þessum grundvelli. En það er auðvitað áhyggjuefni að einstaka pólitískir liðsoddar Alþb. leggja nú allt kapp á að kynda undir upplausn og óróleika í þeim tilgangi einum, að því er virðist, að kjarasamningar geti leitt til nýrrar verðbólguholskeflu. Þær gömlu vinnuaðferðir hafa ekki fært launafólki í þessu landi kjarabætur, þvert á móti. Þess vegna er nú þörf á víðtækari samstöðu til þess að fylgja fram hugmyndum um nýjar leiðir út úr þeim vanda sem jafnan fylgir kjaraákvörðun. Alþb. er í kreppu vegna þess að það segist vera forustuflokkur verkalýðshreyfingarinnar án þess að vera það. Þetta er ekki hnútukast andstæðinga Alþb. og þetta er ekki forustugrein í Morgunblaðinu. Þetta eru ummæli Ólafs Ragnars Grímssonar formanns framkvæmdastjórnar Alþb. um eigin flokk og þarf þá ekki fleiri orð til að afhjúpa þá skinhelgi sem fram kom í ummælum formanns Alþb. fyrr í þessari umræðu um kjaramál og stéttaeðli sem honum er gjarnt að tala um. Alþb. er auk heldur svo upptekið við stéttastríðshugmyndir gömlu lærifeðranna og svo fjarri því að sýna þeim málum áhuga er horft geta til framfara í landinu, að Ólafur Ragnar Grímsson hefur gagnrýnt flokksforustuna í Þjóðviljanum fyrir að hundsa hinar athyglisverðu og merku hugmyndir sem forseti Alþýðusambandsins kynnti um daginn um nauðsyn nýsköpunar í atvinnumálum. Og Ólafur Ragnar benti á að Morgunblaðið hefði sýnt þessum tillögum forseta Alþýðusambandsins meiri skilning en Þjóðviljinn. Hér hafa því augljóslega skapast skörp skil í stjórnmálabaráttunni. Annars vegar fer Alþb. í forustu fyrir upplausnaröflum, sem vilja fórna hagsmunum launþega á altari verðbólgubálsins, og Alþfl., sem ekkert hefur fram að færa annað en kröfur um aukna skattheimtu, eins og Jóhanna Sigurðardóttir lýsti með ágætum hér í ræðu sinni í kvöld. Hins vegar fer Sjálfstfl. með þá meginstefnu að skapa hér aðstæður til alhliða uppbyggingar atvinnulífs, til þess að tryggja jafnvægi og verja kaupmátt í samningum til lengri tíma. Löng reynsla sýnir að hatrömm stéttaátök eru ekki leiðin að þessu markmiði. Og formanni Alþb. var vorkunn hér í umræðunum þegar hann þurfti að viðurkenna að málflutningur Alþb. í vetur hefði verið svo mjóróma að hann hefði kafnað í umræðu um jafn lítilsvert mál eins og bjór. Upp á síðkastið hafa farið fram miklar umræður um málefni húsbyggjenda. Ljóst er að í þeim efnum eru ýmsir enn að glíma við afleiðingar óðaverðbólgunnar sem fyrir tveimur árum var komin yfir 130%. Með margs konar ráðstöfunum hefur verið reynt að auðvelda húsbyggjendum að glíma við þessa erfiðleika. En svo var komið nú í vor að nauðsynlegt var að afla sérstakra fjármuna í þessu skyni og enn fremur til þess að standa undir lágmarki nýrra útlána á þessu ári, sem annars hefðu engin orðið. Þrátt fyrir þessar aðgerðir verður óhjákvæmilega talsverður samdráttur í nýbyggingum enda hníga gild rök að því að við höfum farið fullgeyst í þeim efnum. Að nokkru leyti tókst samstaða milli stjórnar og stjórnarandstöðu um þessar aðgerðir. Sú samstaða var mikils um verð. En leiðir skildu fyrir þá sök að stjórnarandstöðuflokkarnir vildu ganga tvisvar sinnum lengra í skattheimtu en stjórnarflokkarnir töldu skynsamlegt og ráðlegt við þessar aðstæður. Tekjuöflun var ákveðin með þeim hætti að byrðum yrði jafnað sem réttlátast niður þannig að meir kemur á herðar þeirra sem bestar aðstæður hafa í þjóðfélaginu. Með hliðsjón af stefnu sinni í húsnæðismálum og afstöðu til óhóflegrar erlendrar lántöku taldi Sjálfstfl. rétt og skylt að knýja á um aðgerðir af þessu tagi. Útilokað hefði verið fyrir Sjálfstfl. að sitja í ríkisstj. sem ekki hefði verið fús að leysa þetta verkefni. Á landsfundi Sjálfstfl. var mörkuð sú skýra afstaða að áframhaldandi aðild að ríkisstjórninni væri komin undir málefnalegum ávinningi. Á þeim grundvelli hefur verið unnið með árangri síðustu vikur. Við vitum að það er hægt að lyfta Íslandi upp úr doða sundurlyndis og stöðnunar í atvinnumátum og við ætlum okkur að gera það. En það gerist ekkert í þessu efni í einni sjónhendingu, allt tekur það sinn tíma. En það verður engin breyting ef menn eru ekki tilbúnir til þess að takast á við þessi verkefni og brjótast fram með nýjungar af bjartsýni og áræði. Við vísum á bug þeirri bölsýni og þeim sundurlyndisfjanda sem einkennir málflutning stjórnarandstöðunnar. Hann færir okkur ekki fram á veginn. Hann færir okkur ekki út úr erfiðleikunum til bættra lífskjara og bjartari framtíðar. Við höfum lagt áherslu á að auka kaupmáttinn með verðmætasköpun. Hún getur ekki orðið í stöðugum ófriði á vinnumarkaði. Þess vegna ræðst framtíðin af því hvort okkur auðnast að koma fram málum er geta orðið jarðvegur nýrrar uppskeru í atvinnulífinu og grundvöllur bættra lífskjara. Herra forseti. Sjálfstfl. leggur mikla áherslu á aðfylgja fram þeirri stefnu í utanríkis- og öryggismálum sem mikill meiri hluti Íslendinga hefur staðið vörð um í rúma þrjá áratugi. Aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfi innan vébanda þess við Bandaríkin er þar kjölfestan. Nýlega sameinaðist Alþingi um ályktun um friðar- og afvopnunarmál. Þar er sú stefna áréttuð að hér séu ekki kjarnorkuvopn án samþykkis íslenskra stjórnvalda. Enn fremur eru hugmyndir um kjarnorkuvopnalaus svæði tengdar aðild Atlantshafsbandalagsríkjanna að gagnkvæmum samningum um útrýmingu kjarnorkuvopna. Sjálfstfl. stóð að þessari yfirlýsingu á þessum forsendum og mun ekki láta rangtúlkanir forustumanna Alþb. breyta utanríkisstefnu Íslendinga. Íslendingar hafa tekið þátt í því alþjóðlega samstarfi í varnar- og öryggismálum. sem best hefur tryggt friðinn. Því munum við halda áfram í samræmi við lýðræðishugsjónir okkar og í ljósi þeirra sanninda að friður án frelsis er ekki til. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þessi ríkisstjórn var mynduð fyrir tveimur árum til þess að afstýra þeim bráða voða sem við blasti í efnahagsmálum og leggja grundvöll að nýrri atvinnuþróun er stæði undir betri lífsskilyrðum og blómlegri menningu. Það er einatt hlutskipti sjálfstæðismanna, er þeir koma í ríkisstjórn, að bæta skaðann af óstjórn og ábyrgðarleysi vinstri flokka í næstu ríkisstjórn á undan. Annaðhvort hafa þá vinstri flokkarnir gefist upp eða kjósendur gefist upp á þeim nema hvort tveggja sé. Sjálfstfl. og Framsfl. tóku höndum saman um björgun mála. Í þessu verkefni gátum við ekki búist við sífelldu sólskini og sunnanvindi. Við gerðum okkur strax ljóst að verulegt átak þings og þjóðar þyrfti til og þolinmæði þyrfti til þess að árangur næðist. Þetta þýddi að ýtrasta aðhalds varð að gæta í opinberum rekstri og fjárfestingum. Ástandið var slæmt, okkar hlutverk var að gera horfurnar bjartari. Mikilsverðum sparnaði var komið við á mörgum sviðum, einkanlega í orkumálum, svo og með endurskipulagningu og hagræðingu í starfi ýmissa stofnana hins opinbera, flutningi verkefna úr rn. til annarra aðila og sölu fyrirtækja til einstaklinga og samtaka þeirra. Þannig hefur verið unnt að sinna betur ýmsum verkefnum en áður hefur verið gert. Hávaði þrýstihópa byggist stundum á takmörkuðum upplýsingum og stundum á röngum upplýsingum. Dæmi um þetta eru ályktanir Lánasjóðs ísl. námsmanna, en hann hefur í fyrsta sinn nú nægileg ríkisframlög til að sinna 100% lánsfjárþörf námsmanna frá áramótunum síðustu, og síðasta ár tókst að halda 95% lánsfjárhlutfalli allt árið eins og gert var ráð fyrir. Þetta tókst með skilningi ríkisstjórnar og þings annars vegar en einnig með hagræðingu í rekstri, þ. á m. breytingu á úthlutunarreglum, hins vegar. Ríkisstj. þykir sjálfsagt að með fjármögnun Lánasjóðs ísl. námsmanna og skynsamlegum reglum um hann sé séð til þess að hann geti gegnt mikilvægu hlutverki sínu. Námsgagnastofnun gegnir lykilhlutverki í skólakerfi landsins. Hún hefur frá upphafi verið í fjársvelti og hafði þess vegna í eftirdragi alllangan slóða skuldbindinga frá fyrn árum er tafði ýmis nauðsynleg verkefni sem hún hafði með höndum. Úttekt lauk á störfum hennar og fjárþörf. Framlög ríkisins voru aukin til hennar um 77% á fjárlögum þessa árs. eða langt umfram það sem gerðist annars staðar í ríkiskerfinu. Námsbókagerðin ásamt fjármagni til hennar hefur verið flutt úr rn. til Námsgagnastofnunar, enda er samning bóka ekki stjórnarráðsverkefni í eðli sínu. Þetta var hluti af úttekt og endurskipulagningu sem gerð var á menntmrn. Hafin er gagngerð vísindaleg úttekt á árangri skólakerfisins. Á grundvelli þeirrar athugunar er stefnt að heildarendurskoðun grunnskólalaganna. Síðan má nefna fjölmörg fleiri atriði, ekki síst á sviði menningarmála. Nefna má mikilsverða lagasetningu svo sem um höfundarétt og kvikmyndir og nú eru á lokastigi frv. um Þjóðskjalasafn og afnám ríkiseinokunar á útvarpsrekstri. Kvikmyndasjóði hefur nú verið tryggt fjármagn til að sinna því verkefni sem nýju lögin gera ráð fyrir. Þau lög munu vonandi verða til þess að efla þessa nýju listgrein, þetta nýja tjáningarform nútímans. Þessi listgrein hefur orðið til þess að vekja athygli á landi okkar, lífi þess og starfi víða um heim. Kvikmyndagerð á Íslandi nýtur vaxandi virðingar meðal annarra þjóða og vissulega einnig hér á landi. Við þessa listgrein þarf að styðja. Listirnar eru lykillinn að umheiminum. Vakandi áhugi landsmanna, hugmyndir, menntun og hæfileikar listamanna okkar og stuðningur hins opinbera þarf allt að fara saman. Lífið er fleira en efnahagsmál og ríkisfjármál. Til þess að þau hafi gildi þarf meira að koma til. Atvinnuuppbygging þarf að haldast í hendur við uppbyggingu í listum og öflun þekkingar með rannsóknum og skynsamlegu skólakerfi. Enginn þessara þátta kemst af án hinna ef starfsemin á að leiða til fegurra og ánægjulegra lífs. Það er greinilegt að forusta beggja stjórnarflokkanna hefur á þessu skilning og reynslan sýnir okkur að þær þjóðir heims sem mestri hagsæld hafa náð um þessar mundir hafa á þessu skilning. Með samspili þessara þátta er líklegt að fólki verði tryggð traust og betri kjör í landi okkar í framtíðinni. Á þessu ári er alþjóðlegt ár æskunnar. Það á að vera æskufólki til hvatningar, efla frumkvæði þess og hlúa að möguleikum þess. Það á að vera okkur til áminningar um að okkur beri að skapa hinu unga fólki skilyrði til þroska og svigrúm til athafna. Ungu fólki þarf að sýna traust. Einn frægasti æskulýðsleiðtogi heims sagði: „Leggðu ábyrgð á ungar herðar og þú munt sannreyna að undir henni verður staðið.“ Hin trausta forusta Sjálfstfl. hefur fært þeim flokki sanninn heim um þetta. Hin hrausta íslenska æska mun í framtíðinni byggja á þeim grundvelli sem við leggjum. Ríkisstj. mun kappkosta að treysta þennan grundvöll. Það verður hlutskipti okkar á næstu mánuðum og það verður hlutskipti Alþingis að halda áfram að treysta þennan grundvöll. Við skulum vona það öll að þetta verði æskufólki á Íslandi og öllum landsmönnum til gæfu er fram í sækir. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Það þing sem senn lýkur hefur, eins og reyndar þjóðfélagið í heild, einkennst af þeirri kollsteypu sem var í efnahagsmálum með verðbólguöldinni um s. l. áramót. Ég ætla þó ekki að eyða mörgum orðum á verðbólguna. Ég trúi ekki öðru en að öllum almenningi a. m. k. muni vera fullkomlega ljóst að slíkt má ekki henda aftur. Verðbólgan eyðir ekki aðeins hverjum þeim kjarabótum sem um kann að vera samið heldur skilur jafnframt atvinnulífið og fjölmarga einstaklinga í þjóðfélaginu eftir í miklum erfiðleikum. Auk þess eru erlendar skuldir þjóðarbúsins það miklar að lítið má út af bera til þess að meiri háttar greiðsluerfiðleikar verði. Aðgerðir stjórnvalda undanfarna mánuði hafa beinst að því að draga jafnt og þétt úr verðbólgu, leysa erfiðleika ýmissa þjóðfélagshópa, ná jafnvægi í efnahagsmálum og skapa grundvöll fyrir nýja framfarasókn. Um þessi atriði mun ég fyrst og fremst fjalla, þó að ásfæða hefði verið til að ræða ýmislegt af því sem fram hefur komið frá stjórnarandstæðingum, eins og t. d. byggðastefnu hv. þm. Guðmundar Einarssonar. Þeir í Bandalagi jafnaðarmanna boða nú að samhjálp skuli hætta, hvert byggðarlag skuli sjá um sig. Í raun og veru boða þeir meiri frjálshyggju en öfgafyllstu markaðshyggjumenn. Umræða um það verður að bíða betri tíma. Verðbólga hefur hjaðnað ört á ný og stefnir nú óðum í svipað og var s. l. sumar. Þetta er ánægjulegt. Hins vegar eru rústir verðbólguelds undanfarinna ára miklar og vandamálin mörg, þó ég sé alls ekki sammála þeirri svartnættislýsingu sem kom fram hjá Svavari Gestssyni hér áðan. Í raun og veru má rekja marga þessa erfiðleika, ef ekki alla, til 1982 þegar verðbólgan jókst og þjóðarframleiðslan fór minnkandi og ekki náðist samstaða við Alþb. um raunhæfar aðgerðir í efnahagsmálum. Frá þeim tíma eiga margir um sárt að binda, ekki aðeins húsbyggjendur heldur einnig flestir aðrir sem hafa orðið fyrir því að eigið fé hefur brunnið upp í eldi verðbólgunnar. Líklega hefur undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar, sjávarútvegurinn, sem allt byggist raunar á, farið einna verst út úr þessari þróun því aflabrestur undanfarinna þriggja ára hefur að sjálfsögðu orðið sjávarútveginum þungur í skauti. Erfiðleika bænda með miklar verðtryggðar fjárfestingar má rekja til sömu staðreynda, misgengis á milti fjármagnskostnaðar og tekna, eða m. ö. o. verðbólgunnar. En auk þess hefur samdráttur í framleiðslu að sjálfsögðu til viðbótar skert mjög afkomu bænda. Við slíkum erfiðleikum hafa stjórnvöld snúist af krafti. Stjórnvöld hafa lagt áherslu á að veita húsbyggjendum aðstoð, eins og félmrh. hefur rakið ítarlega hér fyrr í kvöld. Sumir gera lítið úr þessu átaki og krefjast meira. Það sýnist mér ekki sanngjarnt. Mér er ljóst að sumum einstaklingum nægir ekki þessi aðstoð. Á slíkum vandamálum verður að taka sérstaklega ef þau eru þá leysanleg. En það er einnig staðreynd að fjölmörgum öðrum í þjóðfélaginu verður að hjálpa eftir verðbólgueldinn. Húsbyggjendur eru ekki einir. Þó mikill fjármagnskostnaður og verðbólga hafi leikið sjávarútveginn grátt eins og aðra aðila í þjóðfélaginu hygg ég þó að aflabresturinn ráði úrslitum um afkomu sjávarútvegsins á undanförnum þremur árum. Það munar satt að segja um minna en samdrátt í þorskafla úr 460 þús. lestum árið 1981 í 270 þús. lestir í fyrra. Að sjálfsögðu er það lífsspursmál fyrir þjóðarbúið í heild að rekstrargrundvöllur sjávarútvegsins sé viðunandi. Hins vegar lýsir það ótrúlegum óheilindum þegar stjórnarandstæðingar annars vegar áfellast ríkisstj. fyrir gengisfellinguna s. l. haust og kalla hana árás á kjörin og óþarfa, en krefjast hins vegar í næstu ræðu að sjávarútveginum sé skapaður rekstrargrundvöllur. Ég skildi Karl Steinar ekki öðruvísi en svo í þeim orðum sem hann lét falla hér áðan, að þjóðin öll ætti að axla erfiðleika sjávarútvegsins, eflaust með enn þá meiri gengisfellingu. Í rauninni er margt sem bendir til þess að gengisfellingin hefði þurft að vera meiri. Þá hefði sjávarútvegurinn fengið betri rekstrargrundvöll, þá hefði dregið úr innflutningi og viðskiptahalla og hagnaður milliliðanna, sem svo oft er talað um, orðið minni. Ríkisstj. treysti sér þó ekki til að ganga svo langt vegna kaupmáttar almennings. Í stað þess hafa fjölmargar aðrar ráðstafanir verið gerðar til þess að bæta afkomu sjávarútvegsins. Ég nefni í því sambandi þá víðtækustu skuldbreytingu og lengingu lána sem nokkru sinni hefur verið framkvæmd. Í þessu felst að sjálfsögðu viðamikil fjárhagsleg endurskipulagning útgerðarinnar. Þá minni ég á lækkun vaxta í Fiskveiðasjóði, endurgreiðslu söluskatts, sem mun verða yfir 500 millj. kr. á ársgrundvelli, og endurgreiðslu seðlabankans á vaxtagreiðslum fiskvinnslunnar, fyrst og fremst, sem nema samtals um 430 millj. kr. Sérstaklega hefur verið leitast við að aðstoða skreiðarframleiðendur sem eiga að sjálfsögðu í miklum erfiðleikum vegna markaðsmála. Samkomulag náðist við Seðlabankann um viðbótarendurgreiðslu til þeirra, sem nemur skv. áætlun bankans yfir 90 millj. kr., og á lánsfjárlögum nú er heimild til þess að skreiðardeild Verðjöfnunarsjóðs eða ríkissjóður yfirtaki afurðalán að upphæð 250 millj. kr. sem á skreiðinni hvíla. Greiðslur og ábyrgðir ríkissjóðs og Seðlabanka vegna sjávarútvegsins nema þannig á rúmu ári yfir 1 milljarð kr. auk skuldbreytinga og vaxtalækkunar Fiskveiðasjóðs. Þrátt fyrir þessar miklu ráðstafanir er mér fullkomlega ljóst að rekstrargrundvöllur sjávarútvegsins er of slakur. Því veldur fyrst og fremst of lítill botnfiskafli, erfiðleikar á mörkuðum, einkum með sölu skreiðar, og mikill fjármagnskostnaður. Einnig er það ákaflega alvarlegt að víða gengur illa að manna húsin þannig að sá afli sem á land berst verður ekki unninn í verðmætustu umbúðir. Nú er sjór hlýnandi og afli vaxandi. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt. Engu vil ég spá um skreiðarmarkaðinn þótt enn séu vonir bundnar við það að hann opnist. Ég skal viðurkenna að ég þekki ekki ráð til þess að lækka fjármagnskostnað fiskvinnslunnar. Lánin eru að langmestum hluta erlend og við vexti af því fjármagni ráðum við ekki. sjálfsagt er þó að leyfa fiskvinnslunni að ráða sjálfri eins og frekast er fært í hvaða gjaldeyri hún vill skulda. Þó er ég ekki viss um að það leysi nokkurn vanda. Það er mikið áhyggjuefni að víða skortir fólk í fiskvinnsluna. Húsin standa hálftóm og vinna verður aflann í framleiðslu sem gefur lítið. E. t. v. er þetta stærsta vandamál fiskvinnslunnar. Það er mín skoðun að óhjákvæmilegt sé að bæta kjör fiskvinnslufólks. Ef með því tekst að skipa hvert borð hæfum starfsmanni færði það fiskvinnslunni víða um land í tekjum margfaldan þann kostnað sem í launahækkuninni fælist. Þótt vaxandi sjávarafli sé e. t. v. mikilvægastur í afkomu sjávarútvegsins er nauðsynlegt að vinna áfram að því að bæta afkomuna eftir öðrum leiðum en með því að fella gengið. Ég er reyndar sannfærður um að þær leiðir eru margar, m. a. stóraukin tæknivæðing og betra hráefni. Óvíða er þó þörfin meiri fyrir bæði aðstoð og víðtæka endurskipulagningu en í landbúnaði. Ekki aðeins hefur fjármagnskostnaður orðið bændum ákaflega þungur í skauti heldur má einnig með sanni segja að úfflutningur landbúnaðarafurða sé fyrir allnokkru orðinn óframkvæmanlegur. Þjóð sem er skuldum hlaðin erlendis hefur ekki efni á því að greiða yfir 70% með útflutningi eða styrkja offramleiðslu á annan máta. Að sjálfsögðu auka slík útgjöld sem önnur á erlendar lántökur þjóðarinnar. Langsamlega mikilvægast fyrir bændur landsins í þeirri stöðu sem nú er og reyndar fyrir þjóðarbúið í heild er að markvisst verði að því unnið að draga úr óarðbærri umframframleiðslu, losna að mestu við útflutningsbætur og vafasama styrki, en vinna hins vegar skipulega á sama tíma að því að byggja upp nýjar búgreinar í sveitum og aðstoða þá bændur sem eiga í mestum erfiðleikum. Sem betur fer hefur undanfarið verið unnið á þennan máta ötullega að því að koma á fót nýjum búgreinum, einkum loðdýrarækt. Á þessu ári mun að öllum líkindum meira en tvöfaldast fjöldi slíkra búa og verða þau þá orðin hátt í 200. Fóðurstöðvar hafa einnig nú verið skipulega reistar. Í lán og styrki vegna nýrra búgreina verður í ár varið um 200 millj. kr. og er það um það bil þrefalt meira en ráðstafað var til nýrra búgreina á s. l. ári. Ég er sannfærður um mikla möguleika í íslenskum landbúnaði ef rétt er að málum staðið. Það verður að gera skipulega og til þess þarf mikið fjármagn. Í því skyni er mikilvægast að það frv. um framleiðslu landbúnaðarafurða o. fl. sem nú liggur fyrir Alþingi fáist samþykkt. Án þess mun reynast erfitt að taka markvisst á þessum málum eins og að er stefnt. Vegna útúrsnúninga Svavars Gestssonar hér áðan vil ég gjarnan taka fram að það er svo sannarlega mín skoðun að þeir sem ekki skilja þetta og engar breytingar vilja séu að hugsa um sjálfa sig en ekki fjöldann, m. a. ekki fjölda bænda. Ég hef farið nokkuð mörgum orðum um viðleitni stjórnvalda til þess að leysa erfiðleika stórra þjóðfélagshópa, því ég tel það ákaflega mikilvægt ef framhaldið á vel að takast. Mér er fullkomlega ljóst að kröfugerðarmenn og stjórnarandstæðingar gera lítið úr þessum ráðstöfunum. Það er ósanngjarnt. Aðgerðirnar eru víðtækar og miklar, eins og ég hef rakið, þótt þær leysi að sjálfsögðu ekki allan vandann. Mér hefur þótt ánægjulegt að verða var við að fjölmargir einstaklingar, sem hafa fengið aðstoð, leggja sig jafnframt ötullega fram við að vinna sig út úr vandanum og gengur það vel. Og að sjálfsögðu er það lykilorðið. Við Íslendingar verðum að vinna okkur út úr vandanum. Ég kem þá að því sem ég tel langstærsta vandamálið sem við íslenskri þjóð blasir í dag, erlendum skuldum og greiðslubyrði af þeim. Þótt tekist hafi undanfarin tvö ár að draga úr hækkun erlendra skulda hafa þær þó aukist nokkuð og eru nú taldar vera 63% þjóðarframleiðslu eða nálægt 56 milljarðar kr. Vaxtagreiðslur af erlendum skuldum hafa einnig að sjálfsögðu stóraukist. Þær voru á s. l. ári meira en 5 milljarðar eða rúmlega 19% gjaldeyristekna þjóðarinnar. Þessar staðreyndir eru það alvarlegar að varla er nú unnt að taka nokkra ákvörðun í þjóðmálum án þess að vega og meta áhrifin á erlenda skuldastöðu þjóðarbúsins. Ég er í engum vafa um að við Íslendingar getum einnig unnið okkur út úr þessum vanda. En því verður hins vegar ekki neitað að með þessu er okkur sniðinn þröngur stakkur. Í fyrsta lagi er að sjálfsögðu útilokað að halda lengur uppi lífskjörum og kaupmætti með erlendri skuldasöfnun eins og við höfum því miður gert árum saman. Í öðru lagi eru gífurlegar vaxtagreiðslur til útlanda að sjálfsögðu megin þrándur í götu þess að bæta megi kjörin. Þeir 5 milljarðar sem til útlanda greiðast í vexti á ári hverju renna ekki í vasa launafólks hér á landi, það má öllum ljóst vera. Í þriðja lagi er það brýnasta verkefnið nú að vinna sig út úr þessum vanda. Það getum við Íslendingar gert, eins og ég sagði fyrr, ef við viljum. Af þessum ástæðum hefur ríkisstj. lagt á það höfuðáherslu að skapa grundvöll fyrir nýja framleiðslu bæði í eldri greinum og nýjum. Og ég er sammála Svavari Gestssyni um það að þarna eru óhemjumiklir möguleikar. Ég er hins vegar ósammála honum um það að ríkisvaldið eigi að hafa forustu um framkvæmdirnar sjálfar. Ég treysti betur einstaklingum og samtökum þeirra, einkafyrirtækjum og samvinnufyrirtækjum. Ríkisvaldinu ber hins vegar að skapa nauðsynlegan grundvöll. Þótt fjármagn sé mjög af skornum skammti hefur þegar, eins og ég hef lauslega minnt á, verulegu fjármagni verið varið til þess að koma á fót nýjum greinum, t. d. í landbúnaði, einkum loðdýrarækt. Fiskeldi er einnig í hröðum vexti og eru miklar vonir við það bundnar. Einna mikilvægast tel ég þó það almenna átak sem verið er að gera með þróunarfélagi á vegum ríkis og einkaaðila, frv. það sem liggur nú fyrir Alþingi og verður samþykkt áður en Alþingi er slitið. Til slíks félags skuldbindur ríkissjóður sig að leggja sem hlutafé 100 millj. og ríkisábyrgð að upphæð samtals 500 millj. kr. Þetta er mikið fjármagn. Því verður að taka þetta að láni erlendis því að innlent fjármagn er ekki fáanlegt. Verkefnið er hins vegar svo nauðsynlegt að í þessu skyni sýnist mér slíkt afsakanlegt. Það er ótrúlegur sóknarhugur í fjölmörgum einstaklingum og samtökum þeirra á ýmsum nýjum sviðum. Ef okkur tekst að koma í veg fyrir nýja kollsteypu í efnahagsmálum er það sannfæring mín að uppskeran verði mikil þegar til lengri tíma er litið. Það mun hins vegar taka nokkurn tíma, jafnvel ár og krefst vinnufriðar. Í þessu sambandi legg ég áherslu á að þekkingin er sá grundvöllur sem nýsköpun í atvinnulífi verður að byggjast á. Því hefur verið ákveðið að ráðstafa 50 millj. kr. til rannsókna og tilrauna á slíkum sviðum. Einnig er óhjákvæmilegt að endurskipuleggja kennslukerfið og búa vel að kerfinu. Afskiptum stjórnvalda af nýsköpun í atvinnulífi er ekki lokið með því stóra átaki sem nú er verið að gera. Stjórnvöld geta og verða að stuðla að slíku með ýmsum beinum og óbeinum aðgerðum áfram. Því skipaði ég í apríl s. l. nefnd til þess að gera tillögur um opinberar aðgerðir sem stuðla að þróun nýrra atvinnugreina. Hún hefur nú skilað fróðlegu áliti með ýmsum athyglisverðum ábendingum sem úr verður unnið í sumar. Því má þó ekki gleyma að eflaust gefa framfarir og tæknivæðing í fiskvinnslunni arð skjótast. Allt það sem gert er til þess að rétta hlut þeirra aðila í þjóðfélaginu sem í mestum erfiðleikum eru eftir verðbólgueld undanfarinna ára, allt sem gert er til þess að skapa grundvöll fyrir nýsköpun í atvinnulífi og auka þjóðarframleiðslu, öll viðleitni til að draga úr erlendri skuldasöfnun eða koma á jafnvægi í peningamálum er háð því að ekki verði ný kollsteypa í efnahagsmálum. Ný verðbólgualda myndi eyða mestu af því sem áunnist hefur og skilja þjóðfélagið eftir í enn verri stöðu. Kjarasamningar þeir sem nú er unnið að eru því ákaflega mikilvægir. Því hefur ríkisstj. lýst því yfir að hún sé reiðubúin að taka þátt í slíkum kjarasamningum eins og aðilar vinnumarkaðarins óska og gera sitt besta til að bæta megi kjörin með beinum og óbeinum aðgerðum. Þegar hafa átt sér stað allítarlegar viðræður um húsnæðismál sem tvímælalaust báru verulegan árangur. Ríkisstj. er jafnframt reiðubúin til þess að ræða um hvað það annað sem á hennar valdi er, eins og t. d. lækkun skatta og viðnám gegn verðhækkunum. Ég er sannfærður um að mikill meiri hluti launþega gerir sér fulla grein fyrir þessum staðreyndum. Hins vegar óttast ég að hin háværu upplausnaröfl vilji ráða ferðinni. Það má að sjálfsögðu ekki gerast. Til þess er allt of mikið í húfi. Ég endurtek það sem ég hef áður sagt: Þessi ríkisstjórn mun ekki horfa aðgerðarlaus á aðra kollsteypu í efnahagsmálum. Góðir Íslendingar. Okkur framsóknarmönnum hefur ætíð verið ljóst að ekki yrði auðvelt að endurreisa íslenskt atvinnu- og efnahagslíf eftir verðbólgueld og samdrátt þjóðarframleiðslu. Við kusum þó að hafa forustu um það nauðsynlega starf. Frá þeirri ábyrgð munum við ekki hlaupa.



Herra forseti. Í þeirri góðu von að Íslendingar séu ekki fyrir löngu sofnaðir undir þessum ræðuhöldum ætla ég að leyfa mér þann munað að taka ekki þátt í þeim kórsöng sem stjórn og stjórnarandstaða stunda hér. Þessi söngur er um gerðir og misgerðir, afl og veikleika stjórnar og stjórnarandstöðu og er sunginn til að reyna að viðhalda þeirri trú fólks að þessir flokkar séu fulltrúar hugmynda og hugsjóna og takist hér á um grundvallaratriði í stjórnmálum og lífsskoðunum. Ein ástæðan fyrir því að fólk trúir þessu enn er sú, að þess er vandlega gætt af fjórum flokkum að fólk fái ekki nema stöku sinnum að fylgjast milliliðalaust með störfum þingsins. Ég tel þessa athöfn hér í kvöld ekki gefa neina milliliðalausa innsýn í störf þingsins því að hér er sett á svið umræða sem ekkert á skylt við þá umræðu sem fram fer á þingi venjulega. Og þessi umræða kemur fólki að litlu gagni við að mynda sér skoðanir á mönnum og málefnum því að auðvitað ætti að vera stöðugt og beint útvarp frá Alþingi þegar það starfar. Við störfum hér í umboði kjósenda. Þjóðin hefur ráðið þm. til starfa og þjóðin á rétt á því að geta fylgst stöðugt og milliliðalaust með því hvað við erum að starfa og hvernig við störfum. Meiri hl. þm. er á móti beinu útvarpi frá Alþingi. Ég vil nota þetta tækifæri hér til þess að hvetja samþm. mína til þess að skipta um skoðun í þessum málum því að kjósendur eru löngu búnir að missa trúna á foreldrahlutverk stjórnmálamanna og kjósendur spyrja sig þeirrar spurningar: Hvers vegna vilja starfsmenn okkar, þ. e. þm., ekki að við getum fylgst beint með störfum þeirra? Hvað hafa þeir að fela? Blygðast þeir sín fyrir eitthvað? Þeir sem ekkert hafa að fela ættu ekki að vera á móti því að útvarpað verði beint frá Alþingi. Ég veit að mörgum er það feimnismál að fylgst sé með störfum þeirra hér á þingi, feimnismál vegna þess að þeir voru kosnir, þeir voru ráðnir hér til þess að standa vörð um hugsjónir og grundvallaratriði sem þeir bregðast nærri daglega. Auðvitað er það feimnismál fyrir sjálfstæðismenn að standa hér upp í hverju málinu á fætur öðru og verja aukin afskipti og umsvif ríkisins. Auðvitað er það feimnismál þegar rædd er sala ríkisfyrirtækis og fulltrúi verkalýðsins stendur upp, ekki til að verja hagsmuni þjóðnýtingar eða starfsfólks verksmiðjunnar, nei, bara til að bera blak af tveimur löngu látnum sjálfstæðismönnum sem einhvern tíma höfðu setið í stjórn þessa fyrirtækis. Auðvitað er það feimnismál þessa Alþingis að hér er örsjaldan deilt um grundvallaratriði. Og það er í því sem þverrandi virðing Alþingis er fólgin. Hvers vegna halda menn að áheyrendapallar hafi fyllst hér í gær og allir fjölmiðlar verið á staðnum fram yfir miðnætti? Hvers vegna halda menn að áhuginn á bjórmálinu svokallaða sé jafnmikill og hann er? Það er fyrst og fremst vegna þess að fólk finnur að hér er tekist á um grundvallaratriði, um grundvallarafstöðu manna til bindindis eða áfengisneyslu og um grundvallarafstöðu manna til hlutverks löggjafans í að móta neyslu manna á áfengi. Fólk hefur skoðanir á þessu máli sem og öðru. En það er sárasjaldan sem fólk hefur það á tilfinningunni að stjórnmálamenn hafi skoðanir sem séu þess virði að kynna sér þær og fylgjast með þeim. Bjórmálið var til umræðu í fyrra, þá sem tillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu. Það var sýnt að sú tillaga hefði ekki hlotið samþykki þings. Þá töluðu menn hér af vandlætingu um að alþm. ættu ekki að afsala sér skyldu sinni til að taka afstöðu til löggjafar. Þjóðaratkvæðagreiðsla væri yfirlýsing um uppgjöf Alþingis í að takast á við grundvallaratriði. Nú er málflutningnum snúið við og það er ekki lengur hlutverk þm. að taka afstöðu til frumvarpa heldur á þjóðin að taka afstöðu fyrst. Ég er hlynntur því í raun og veru að þjóðin fái að segja álit sitt í sem flestum málum. En ég var kosinn til að taka afstöðu til frv. og fel það skyldu mína gagnvart kjósendum. Bjórmálið er áhugavert sem dæmisaga af störfum þingsins af fleiri orsökum. Bjórmálið er eitt af örfáum málum sem vekja þm. til vitundar um að við erum ein þjóð en ekki átta. Í fljótri svipan man ég ekki eftir mörgum öðrum málum nema ef vera skyldi fóstureyðingarmálum og útvarpslögum. Ég hef oft óskað þess á síðustu vikum að skoðanir manna á lýðræði væru eins skýrar og fastmótaðar og skoðanir manna á bindindi og drykkju. Það er undravert í raun og skemmtilegt að fylgjast með gangi mála hér á þingi þegar menn losna úr böndum flokksræðis og kjördæmaskiptingar og skipast hér í sveitir í afstöðu sinni allt eftir því hvað þeir telja þjóðarheill eða ekki. Fátt færir manni betur heim sanninn um að því fyrr sem landið verður eitt kjördæmi, því betra fyrir íslenska þjóð. Lýðræði Íslendinga er ungt, lýðræði Íslendinga er gallað. Það er gallað vegna þess að við fórum öðruvísi að en flestar aðrar lýðræðisþjóðir. Við byltum ekki stjórnkerfinu við skiptinguna frá einræði til lýðræðis heldur skiptum við nánast bara um nafnið. Byltingin er enn eftir. Lýðræði okkar er gallað því að kosningar skita ekki vilja þjóðarinnar í athöfnum stjórnvalda, þ. e. ríkisstjórnir gera ekki það sem þjóðin segir þeim að gera í kosningum. Í stað þess að breyta þessu á þann veg að vilji þjóðarinnar komi skýrt fram hverju sinni sitja fulltrúar gamla flokkakerfisins núna við það að lagfæra kosningalög þannig, að atkvæði kjósenda í næstu kosningum skili þeim sömu skiptingu atkvæða milli flokka og kjördæma, sama valdahlutfalli eins og meðalföl kosninga síðustu 30 ára hafa skilað þessum flokkum. Í raun og veru er verið að móta reiknireglu sem tryggir að afkvæði hvers og eins og hugsanleg sinnaskipti hans hafi eins lítil áhrif á valdahlutföll milli flokka í dag eins og mögulegt er. Þetta makk fjórflokkanna er fjörbrot gjaldþrota stjórnkerfis. Lengra verður ekki gengið í að lítilsvirða kjósendur. Þetta er fjörbrot þess stjórnkerfis sem heldur enn dauðahaldi í hina föðurlegu ímynd stjórnmálamannsins frá fyrra stríði, sem hlustaði ekki á kvartanir barna sinna heldur sagði þeim hvað þeim væri fyrir bestu. Þessi tegund stjórnmála og stjórnmálamanna er útdauð hvort sem þeim sjálfum líkar betur eða verr. Við getum þrátt fyrir allt horft björtum augum til framtíðar þar sem stjórnmál ráðast af vilja fólks en ekki fárra einstaklinga. Því að stjórnmál eru endanlega of mikilvæg til þess að láta stjórnmálamenn eina um þau. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þorsteinn Pálsson flutti enn einu sinni sína gömlu ræðu. Hún getur hafa verið síðan í fyrra og alveg eins frá því í hitteðfyrra. Þorsteinn Pálsson er eins og kunnugt er sáróánægður með hlutskipti sitt undir þessari stjórn, en hann lætur ergelsi sitt í ljós með því að skamma Alþb. Þetta er kölluð Albaníuaðferðin eins og flestir þekkja. Þorsteini var ofarlega í huga flokkur í kreppu. Enginn flokkur hefur verið eins lengi í eins alvarlegri kreppu og Sjálfstfl. Þorsteinn Pálsson talaði einnig um minnkandi erlendar skuldir á sama tíma og þær hafa aldrei verið hærri. Það var dálítið fróðlegt að heyra að fyrrv. framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambands Íslands hefði svo mikinn áhuga á bættum kaupmætti launafólks, en það gerir hann einmitt á þeim tíma þegar hann er lægri en nokkru sinni fyrr. En þrátt fyrir þetta öfugmælahjal er blómlegt um að litast í sumarsólinni í Reykjavík. Borgarstjórinn kyssir fegurðardrottningar á milli þess sem hann tínir rusl og veiðir lax í Elliðaánum. Reykvíkingar eru byrjaðir að byggja fyrir milljarðinn sem settur var í húsnæðismálin á dögunum, en ekkert er byggt úti á landi. Hér í borginni er ekki hægt að opna augun svo að maður sjái ekki ný stórhýsi innflytjenda og þeirra sem selja. Lóðir nýju markaðanna eru ekki mældar í fermetrum, heldur hekturum. Þar er allt í lukkunnar velstandi. Viðskrh. úr Hafnarfirði sagði í haust, þegar hann kastaði seinni vaxtasprengjunni um 5% í næstum alfrjálst peningakerfið, að með þeirri aðgerð væri hann að lækka vextina. Þetta var gert á þeim tíma sem þjóðarbúskapurinn og peningamálin þurftu mest á stöðugleika að halda. Eitt versta asnastrik í þessum efnum til lengri tíma og voru þau ærin fyrir. Gífurleg samkeppni hófst um sparifé eins og hlustendur kannast við úr auglýsingum um hvers kyns lukkureikninga sem hækkuðu vexti mjög mikið. Þjónustuaðilar þurftu ekki að hafa áhyggjur af því- og þríhækkuðum vöxtum. Þá vexti borguðu viðskiptavinirnir. En framleiðsluatvinnuvegirnir þoldu ekki afleiðingar óðaverðbólgu og vaxtaokrið, enda var frelsið ekki brúkað í þann endann, gengið var fast. Afleiðingar þessarar stefnu hafa kostað sjávarútveginn 6000 millj. nú á tveimur árum, enda er svo komið að hvert fyrirtækið af öðru í þessari einu stóriðju Íslendinga er að fara á hausinn. Viðskrh. þarf ekki einu sinni að opna gluggann heima hjá sér til að sjá eitt slíkt og mörg verr á sig komin finnur hann í sínu eigin kjördæmi. Verði þessari frjálshyggjukreddu haldið til streitu verður allur sjávarútvegurinn í rúst að fáum árum liðnum. Gæsin sem verpti gulleggjunum mun liggja dauð. Sjútvrh. horfir bara á þessa óheillaþróun í stað þess að taka myndarlega á við að hefja þann undirstöðuatvinnuveg sem honum hefur verið trúað fyrir til vegs á ný. Hann er uppgefinn, hann er lagstur í ferðalög og kannar nú ákaft sjávarútvegsmál allt frá Grænlandi um Kanada til Alaska. Áður en hann gafst upp hér heima og fór að leysa vandamálin úti í hinum stóra heimi greip hann til þess ágæta ráðs til að koma í veg fyrir afhroð fiskstofna í ár að banna trillum og áhugasömum mönnum um frístundaskak að renna færi nema dag og dag allt eftir nákvæmu kerfi. Á meðan verslunarráðsliðið og stuttbuxnadeild frjálshyggjumanna grefur undan undirstöðu sjávarútvegsins svo að hún riðar til falls fjasar ráðh. um smámuni sem engu máli skipta. Það er sannarlega aumkunarvert að sjá að sjútvrh. framsóknar skuli hafa gefist upp fyrir þessu liði sem staðið hefur að því að færa 6 milljarðana frá sjávarútveginum til þjónustu og verslunar, frá þeim sem við framleiðslustörfin strita. Kjartan Ólafsson þm. orðar þetta svo í alkunnri grein, með leyfi forseta: „Þeir sem fyrir þessu standa vilja ekki að sjávarútvegurinn standi á eigin fótum, heldur að þar séu bónbjargamenn reyrðir á skuldaklafa. Þeir sem gert hafa hina fjölþjóðlegu frjálshyggju að sínum pólitísku trúarbrögðum telja að allt okkar basl við sjávarútveg og landbúnað séu aðeins leifar frá liðinni tíð. Þess vegna má eignamyndun aðeins verða í kringum verslunina, þjónustuna og allt viðskiptalífið, en sjávarútvegurinn á hins vegar að sitja uppi með skuldirnar og menn fá að róa svona fyrir náð. Þannig hyggjast postularnir færa sönnur á að trú þeirra á gullkálf fjölþjóðlegrar frjálshyggju sé líka sú eina rétta. Ekkert nema tap á tap ofan í sjávarútveginum, svo að ekki sé nú talað um landbúnað, meðan viðskiptalífið blómstrar." Svo mörg voru þau orð. Það er greinilegt að útgerð og fiskvinnsla eru ekki á hægra brjóstinu á frjálshyggjuforustu Sjálfstfl. um þessar mundir og raunar furðulegt að nokkur launamaður í útgerð og fiskvinnslu skuli geta kosið höfuðandstæðing sinn, íhaldið, enda ósamrýmanleg þversögn. Hversu oft höfum við ekki heyrt þann söng að sjávarútvegurinn sé byrði á þjóðfélaginu? Hversu oft er ekki tönnlast á þeim ósannindum að sjávarútvegurinn geti ekki tekið við fleira fólki? Hinn augljósi sannleikur er sá, að enn er sjávarútvegurinn okkar eina arðbæra stóriðja sem næstum öll önnur starfsemi í þjóðarbúskapnum byggist á. Um 3/4 alls útflutnings þjóðarinnar eru fiskafurðir. Útflutningstekjur af sjávarafurðum jukust um 75–80% á föstu verðlagi frá byrjun skuttogaratímans, frá 1970 til 1981. Þetta er ómaginn að mati braskaranna. En með aukinni vinnslu og skeleggri markaðssókn má auka verðmæti afurða sjávarútvegsins um gífurlegar upphæðir og bæta við fjölmörgum arðbærum störfum. Til þess að svo megi verða er lykilatriði að borga fólki í fiskvinnslunni miklu hærri laun og tryggja atvinnuöryggi þess. Hvað mundi starfslið Seðlabankans t. d., liðlega 100 manns, segja ef bankastjórar birtust einn daginn og sendu liðið burt án launa í viku eða nokkrar vikur eða mánuði, ef þeim þætti eitthvað dauflegt í stofnuninni, hvað þá ef það væri gert nokkrum sinnum á ári? Um það þarf ekki að spyrja. En við þetta þarf fiskvinnslufólkið að búa, fólkið sem skapar obbann af útflutningstekjum þjóðarinnar. Þetta er óhæfa. Afturhaldssamir fiskvinnslumenn segja að vinnslan geti ekki greitt hærri laun. En ég segi: Vinnslan hefur miklu síður efni á að borga svona lág laun því það þýðir það að vant fólk hverfur úr vinnslunni og sífellt nýtt og óvant fólk vinnur þessi störf. Raunar fer því fólki fækkandi sem vill vinna við fisk og er það að vonum. Tveir ungir vel menntaðir menn í fiskvinnslufræðum hafa reiknað út framlegð úr einum togarafarmi annars vegar með óvant fólk við störf og hins vegar þaulvant. Útkoman var sú að í fyrra tilfellinu var framlegðin 40 þús. kr. en í hinu 1.4 millj. kr. Engin ein aðgerð er hagkvæmari fiskvinnslunni en sú að greiða hærri laun. Af því leiðir meiri afköst, betri nýtingu, meiri gæði og unnt að vinna í langtum dýrari pakkningar og ná langtum meiri tekjum fyrir afurðirnar. Herra forseti. Fólk streymir nú sem aldrei fyrr frá landsbyggðinni til Reykjavíkursvæðisins. Frjálshyggjustefnan, sem nú er orðin kjarnaatriði í pólitík Framsfl., hrekur fólkið suður. Stjórnin hefur engin úrræði í þeim efnum. Sýndartillögur í byggðamálum, sem byggðar eru á þrískiptingu Framkvæmdastofnunar, eru engin lausn. Það er heldur engin lausn að reyna að dusta rykið af byggðastefnunni með nýjum og vitlausum frumvörpum. Eina lausnin fyrir landsbyggðarfólk er að treysta undirstöðuatvinnuvegina í landinu í stað þess að svelta þá. Með því einu getur byggðajafnvægi náðst. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það verður ekki undan skaparanum kvartað, veðurguðunum eða náttúruvættunum, þegar erfiðleikar yfirstandandi árs og síðustu missera verða raktir til uppruna síns. Tíðarfar hefur verið gott, jafnvel með eindæmum gott í sumum landshlutum, gæftir eftir því og afrakstur lands og sjávar með hagstæðasta móti. Það skyldi því einhver ætla að þessari bændaþjóð og fiskimanna liði vel. Hér væri uppgangur og velsæld og ekki síst það fólk sem að framleiðslunni stendur lifði velsældartíma. En reyndin er önnur. Kjör þessa fólks sem og alls almenns launafólks hafa stórversnað. Fólksflótti er úr þeim greinum sem standa undir verðmætasköpun þjóðarinnar. Eigið fé í þeim atvinnurekstri er að brenna upp og skotlin er á ný holskefla byggðaröskunar. Og allt þetta er að gerast þrátt fyrir það að ýmsar ytri aðstæður séu með hagstæðasta móti eins og áður var rakið. En féllu ekki þjóðartekjur? spyrja menn. Svarið er nei. Þvert ofan í falsspár um annað jukust þjóðartekjur á síðasta ári um 2.7%. En varð ekki aflabrestur? spyrja menn. Nei. Þrátt fyrir nokkurn samdrátt í fiskveiðum varð heildarverðmæti sjávarafla með því mesta í sögunni á síðasta ári. En hverju má það þá sæta, spyrja menn, að mitt í góðæri rambi sjávarútvegur og landbúnaður á barmi gjaldþrots, byggðaröskun sé stórfelld og fólkið flýi úr störfum í mörgum þeim starfsgreinum sem leggja efnahagslegan og velferðarlegan grunn að samfélagi okkar? Skýringarnar eru nærtækar. Framsóknarfrjálshyggjan með sinni mannfjandsamlegu láglaunastefnu, okurvöxtum og dekri við fjármagnseigendur og gróðapunga er skýringin. Stjórnin þjarmar að framleiðslugreinum, að bændum og sjómönnum, að verkafólki kaupstaðanna, að fiskvinnslufólkinu, að fóstrum o. s. frv. til þess að geta alið betur gæðinga sína, hvort sem þeir vinna fyrir stóriðjunefnd, stunda innflutning á kaffibaunum, byggja bankahallir eða verslanir. Góðir áheyrendur. Það gefst því miður ekki tími hér til að skamma þessa ríkisstjórn eins og vert væri og skylt. Til þess þyrfti ég þennan eldhúsdag allan að segja það eitt sem ég teldi maklegt um undirlægjuhátt Geirs Hallgrímssonar og þjónustulund við vígbúnaðaröflin. Þeim mun meir sem sómi hans vex í klúbbum afturhaldsins úti í heimi minnkar hann í mínum augum. Eða þá um loforð, svik og aumingjaskap húsnæðismálaráðherrans og sjálfstæðismanna í húsnæðismálum. Ástandi húsnæðismála verður best lýst með því að fólkið í landinu hefur orðið að stofna samtök til varnar sér gegn stjórnarstefnunni. En örfá orð ætla ég að láta hér falla sérstaklega um framgöngu hæstv. ríkisstj. í landbúnaðarmálum undir forustu skörungsins hvassbrýnda, Jóns Helgasonar frá Seglbúðum. Í landbúnaðinum er ástandið þannig að afkoma bænda hefur ekki verið verri um áratugi, ekki síðan í kreppunni miklu. Launaliðir í búrekstri hafa hrapað niður úr öllu valdi og skuldir bænda og reyndar einnig margra sölufyrirtækja þeirra hafa vaxið óhugnanlega. Ríkisstj. hefur jafnt og þétt dregið úr niðurgreiðslum, en það hefur samfara kjaraskerðingunni leitt til minni neyslu, nánast hruns á innanlandsmarkaði. Þannig er vegið í senn að neytendum og bændum. Neytendur þurfa að kaupa dýrari vöru, bændur selja minna af framleiðslu sinni. Og hvernig bregst ríkisstj. við fjárhagsvanda bænda og skuldaaukningu, yfirvofandi gjaldþroti? Eða við vanda launafólks sem hefur ekki lengur efni á að kaupa þessar hollustu og brýnustu neysluvörur heimilanna? Hún gerir ekkert, ekkert nema að undirbúa á laun nýtt frv. um framleiðslu- og sölumál landbúnaðarins sem bóndinn Jón Helgason leggur svo fram í sauðburðarbyrjun af tillitssemi við bændur. Það vekur óneitanlega athygli að þeir framsóknarmenn hafa ekki pláss fyrir landbrh. í ræðumannahópi sínum. Hann fær ekki einu sinni tvær mínútur til þess að kynna hér málið fyrir þeim sem það varðar. Gallað og illa undirbúið frv. velkist nú hér í þinginu eftir ámælisverða málsmeðferð af hálfu hæstv. ríkisstj. Örlagaríkt mál fyrir bændur og neytendur, fyrir landsbyggð og þéttbýli, fyrir iðnað og þjónustu er olnbogað hér í gegnum þingið án minnstu viðleitni til að leita sátta og skapa jákvæða afstöðu þeirra sem eiga að lifa og starfa og njóta á grundvelli þessara laga. Og landbrh. er í fríi í kvöld. Þá er rétt að skoða ofurlítið ástandið í byggðamálum þegar Framsfl. á ekki aðeins landbrh. og sjútvrh. í ríkisstj. heldur forsrh. líka. Og hvernig er ástandið? Það er hliðstætt eða verra en það var á svörtustu árum viðreisnar. Stjórnin er úrræðataus og dettur það helst í hug að skipta um nafn á Framkvæmdastofnun. Við, þm. Alþb., höfum flutt tillögur um róttækar aðgerðir í byggðamálum til að snúa þessari óheillaþróun við. Liður í því er að dreifa þjónustustofnunum út um landið. Við höfum m. a. lagt til að fyrstu skref verði . stigin með því að staðsetja Byggðastofnun eða væntanlegt þróunarfélag á Akureyri. Atkvæðagreiðslur um þau mál hér á Alþingi næstu daga verða prófsteinn á raunverulegan vilja stjórnarliða í þessu efni, ekki síst framsóknarmanna, sem eru mikið fyrir hátíðlegt málróf í þessum efnum. Nú gefst þeim tækifæri til aðgerða. Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar með sína ellefu ráðherra, tíu sitjandi og einn standandi, talar mikið um þjóðarsátt. En hver er sú sáttargjörð sem hún býður þjóð sinni? Það er sátt um vaxandi launamisrétti. Það er sátt um Singapore-kjör, um vaxtaokur, um byggðaröskun, um gjaldþrot í sjávarútvegi og landbúnaði, um frelsi hinna ríku til að græða en hinna lakar settu til að fórna, um aukinn vígbúnað og útþenslu hernámsins og þjónkun við vitfirringu vígbúnaðarkapphlaupsins, um sjúklingaskatta. Það er t. d. sátt um sjúklingaskatta. Og ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar býður þjóð sinni sátt um bílamál bankastjóra og ráðherra og stóriðjunefndarlaun þm. og seðlabankastjórans á sama tíma og þeir segja að þjóðarbúið þoli ekki hækkun á lágmarkslaunum verkafólks. Slíkri sáttargjörð hlýtur og verður íslenska þjóðin að hafna. Í einum flokki og aðeins einum flokki eiga íslenskir vinstri menn og félagshyggjufólk þá brjóstvörn sem eitthvað dugar gegn kjaraskerðingar- og hermangsflokkunum. Þess skulu menn minnast og einmitt nú þegar yfir gengur svæsin óhróðursherferð afturhaldsins gegn Alþb. Þið heyrðuð hvað Þorsteinn Pálsson, hinn stóllausi, talaði um hér áðan. Hann talaði um Alþb. og Þjóðviljann, um Þjóðviljann og Alþb. Afturhaldið veit hvaðan því er mest hætta búin. Landar mínir góðir. Við skulum ekki fara að hafa þessa forheimskutilraun frjálshyggjuofstækisins með efnahagslega og félagslega velferð íslensku þjóðarinnar öllu lengri. Tvö ár eru reyndar meira en nóg. - Góðar nætur og gleðilegt sumar.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Eftir ótrúlega mildan vetur og vinalegt vor erum við senn komin að sumarsólstöðum og þingi ekki lokið. Það lengsta í manna minnum. Nú mun þó liðið nær lokaspretti og þingstörf einkennast sannarlega af hitasóttarkenndum afkastaham. Sá telst góður sem heldur þræði og rænu milli funda, mála eða ákvarðana, svo hröð er atburðarásin. Þó er hér tekist á um stóru málin, þau sem helst þyrfti að vanda. Samt virðast ríkja hér þau vinnubrögð sem of lengi hafa ráðið í útflutningsatvinnuvegum okkar. Það er spurt um magn en ekki gæði. Og öll vitum við hve afdrifaríkt slíkt vinnulag hefur reynst. Því er mál að linni og menn láti af metnaði sínum, því að verri eru ólög en engin lög. Ekki mundi mér mislíka það þótt þm. sætu almennt lengur á þingi en nú er, svo fremi þeir töpuðu ekki tengslum við þjóðlífið. Það skiptir nefnilega meginmáli að hér starfi þeir sem bera skynbragð á þarfir þjóðfélagsins og einstaklinganna sem það byggja. Og ég velti því fyrir mér í annríki dagsins, fulltrúar hverra eru þeir sem hafa mestu ráðið um gang mála á þessu þingi? Getur það verið að meiri hluti þjóðarinnar sætti sig við það verðmætamat sem þar hefur oftast ráðið ferðum? Mér gengur svo dæmalaust illa að trúa því. Er það í raun ríkjandi vilji þjóðarinnar að þeir sem gæta mestra fjármuna skuli fá fyrir það margföld laun þeirra sem gæta lítilla barna? Er það vilji þjóðarinnar að veita mæðrum ekki lengra fæðingarorlof en þrjá mánuði? Er það vilji þjóðarinnar að tryggja ekki börnum sínum örugga umönnun og samfelldan skóladag meðan foreldrar þeirra verða að vinna fyrir framfærslu heimilanna? Er það vilji þjóðarinnar að til kennarastarfa fáist einungis þeir sem ekki eiga á öðru völ? Umhverfisverndarmenn og aðrir óttast með réttu um egg og afkomu ránfugla þessa dagana. En það eru fleiri egg í hættu. Hver eru fjöregg þín, íslenska þjóð, og hvernig viltu gæta þeirra á öllum árum hinnar íslensku æsku? „Ég á engin börn,“ sagði einhleypur maður á förnum vegi um daginn. „Hvers vegna á ég að borga til að sjá fyrir annarra manna börnum? Hvað er þetta fólk að hlaða niður börnum og hendir þeim svo frá sér inn á stofnanir? Svo á ég að borga.“ Hann hafði lagt fyrir fé til ellinnar en það brann upp í verðbólgubálinu. Nú óttast hann öryggisleysi hinna öldruðu því að hann veit í hve fá hús þeir eiga að venda. Hann er heldur ekki alveg heilsuhraustur, með skerta starfsorku og veit að hlutskipti öryrkjans er litlu betra en hins aldraða. Það hefur löngum verið mönnum gefið að eiga sér draum. Og í annríki dagsins velti ég því fyrir mér hverjir draumar bærast með íslenskri þjóð. Eru það þröngir eiginhagsmunadraumar lítilla sanda og lítilla sæva eða örlátir og metnaðarfullir draumar þar sem okkur er öllum ætlað að vera með og njóta lífsins? Mér finnst ekki nóg að fylgja ríkjandi hefð og skammast endalaust út í ráðherrana og stjórnarmeirihlutann ef þeir eru í raun dyggilega studdir af fólki sem er fyllilega sátt við ráðagerðir þeirra. Fólki sem heldur að kennarar vinni létt starf og löðurmannlegt, slæpist á sumrin og séu líklega ofborgaðir. Fólki sem heldur að enginn vilji leigja húsnæði, það hljóti að vera einhver aumingjaskapur að geta ekki eða vilja ekki kaupa húsnæði. Nú, og þeir sem kaupa verði síðan að yrkja sínar drápur í steypu, fara í gegnum hefðbundnar þrengingar, duga eða drepast eins og forfeður þeirra á undan þeim, alveg án tillits til gerbreyttra efnahagsaðstæðna. Fólk sem man ekki lengur á hverju það lifir og gleymir því'að borga mannsæmandi laun fyrir fiskvinnslu og tryggja rekstur þess atvinnuvegar sem ber uppi lífskjör þess. Það er ekki nóg að skammast út í stjórnmálamennina þó að þeim séu mislagðar hendur. Þeir eru hér ekki fyrst og fremst á sínum eigin vegum heldur sem erindrekar þess fólks sem kaus þá. Ég lít á feril þessarar stjórnar, úrræðaleysi hennar vegna innri togstreitu og ósamkomulags. hversu hart hún hefur gengið að mörgum og þrengt kjör þeirra af óréttlæti, og trúi ekki mínum eigin augum þegar ég les síðan niðurstöður skoðanakannana um fylgi stjórnarinnar. Er það í raun og veru svona sem flestir vilja hafa það? Er raunin sú að flestir hafa það ágætt og þeim er sama hvað verður um hina? Því trúi ég ekki. Er það e. t. v. vænlegast að andæfa ekki ríkjandi skipulagi, vera hlýðinn og taka því sem það réttir manni, hvort sem það eru margföld mánaðarlaun eða réttindalítil láglaunastaða? Nei, reyndin er sú, að það eru æ fleiri sem sætta sig ekki við orðinn hlut, vilja breytingu á þjóðfélaginu og vilja sjálfir eiga beinan þátt í því að framkvæma hana. Treysta ekki lengur hefðbundnum fulltrúum. Kvennaframboð og Kvennalisti, Bandalag jafnaðarmanna, Flokkur mannsins, Áhugahópur um úrbætur í húsnæðismálum, Búseti og nú síðast Lögvernd eru allt dæmi um ákveðna þróun í þjóðfélaginu, viðleitni einstaklinga og hópa til að fara ótroðnar slóðir til að verða virkari í mótun samfélagsins og verja hagsmuni sína. Þessari þróun er ekki hægt að líta fram hjá. Hún táknar vaxandi óánægju með ríkjandi skipulag, löngun til að leita nýrra leiða við að reka mál sín, því að betri farveg vantar. Hvers vegna gefa stjórnmálamenn þessa mynd af sér, munnhöggvast reiðir með skömmum og úthúða hver öðrum, finna hver öðrum allt til foráttu? Ekki lætur venjulegt fólk svona í þjóðlífinu þegar það er að reyna að leysa mál sín. Flestir halda auðvitað að þarna séu á ferð hatrammir óvinir, sem varla geti heilsast, þó að í raun sé um að ræða vinnufélaga, sem oftast geta unnið saman, þótt þeir séu á öndverðum meiði. Eru og þurfa stjórnmálamenn að vera skylmingaþrælar til þess að geta af heilindum talist verðugir málsvarar? Ég segi nei. Lýðræðið hlýtur að eiga aðra kosti og þeir hljóta að bjóðast okkur öllum. Það er ekki bara kvenfrelsisbarátta síðustu ára sem hefur kallað konur út á vinnumarkaðinn. Vaxandi fjöldi kvenna verður að leita sér vinnu, ýmist sem einu fyrirvinnur heimila sinna eða í búskap með öðrum. Reyndar hafa konur löngum verið á vinnumarkaðinum og stóðu að mestu undir þeirri vinnslu vaðmáls og fiskjar sem var aðalútflutningsvara Íslendinga um margra alda skeið. En nú er þjóðfélagið bæði breyttara og fjölbreyttara. Heimilin eru ekki lengur sú félagslega eining sem áður myndaði stoð og athvarf fyrir nokkuð stóran hóp einstaklinga. Fámenn kjarnafjölskyldan þarf að spjara sig upp á eigin spýtur. Starfsval er að vísu meira, en engu að síður byggja heilar atvinnu- og þjónustugreinar á vinnuframlagi kvenna eins og áður. Hvað yrði t. d. um fiskvinnsluna og heilbrigðisþjónustuna ef allar konur hyrfu þaðan? Konur hafa reynt það að eigin samtakamáttur er sterkasta hreyfiaflið sem dugar til að þoka málum þeirra áleiðis. „Hvaða jafnréttisraus er þetta,“ sagði karlinn, „eins og það sé ekki jafnrétti á Íslandi?“ Það kemur ekkert jafnrétti upp úr launaumslögunum þegar karlar fá 53% hærri laun en konur að meðaltali á ársverk. „Ef þið viljið jafnrétti, því eru þá ekki konur í byggingarvinnu og til sjós?“ sagði annar karl. Það er einmitt mergurinn málsins, að konan fái að njóta jafnréttis á við karla en fái jafnframt að vera kona með þeim eiginleikum sem því fylgja, með þeirri lífsreynslu og því verðmætamati sem hefðbundin störf kvenna færa. Enn fremur að þau launuð störf sem konur almennt vinna og eru nánast framhald af þeim störfum sem þær vinna launalaust inni á heimilum sínum séu endurmetin og látin njóta sannmælis en ekki tekin sem sjálfsögð þjónusta. Hvers vegna skyldi kona þurfa að fara í byggingarvinnu til að njóta jafnréttis? Að sjálfsögðu ber að gera starfsval fjölbreyttara fyrir bæði kynin og eyða fordómum þannig að hver geti valið það sem hugur stendur til. Hitt er jafnmikilvægt að kynhlutverk, eiginleikar og störf beggja kynja séu metin jafnrétthá. Konum hefur gengið illa að fá hljómgrunn og brautargengi innan hefðbundinna stjórnmálaflokka eins og hin dræma þátttaka þeirra í stjórnsýslu hefur sýnt. Jafnframt finnst mörgum konum leikreglur og vinnulag karla framandi og fráhrindandi en njóta sín betur og sækja meira sjálfstraust og tjáningarfrelsi í kvennahreyfingar. Þannig eiga þær oft auðveldara með að verða marktækar á eigin forsendum. Sú skylmingahefð sem lengi hefur ríkt á vettvangi karla, ýmist í leik eða af alvöru, hefur m. a. sett mark sitt á alþjóðasamskipti. Nú er svo komið að heimsbyggðinni allri er ógnað af vígbúnaði sem hefur stigmagnast að því er virðist óviðráðanlega eins og í martröð án þess að nokkur maður hafi viðurkennt að hann hafi viljað það. Enn ætla menn að sporðreisa hið viðkvæma jafnvægi vígbúnaðarkapphlaupsins með því að sperra ósamkomulag sitt út í geiminn. Hærra, minn guð, til þín. Konur hafa ekki verið með í ráðum til að móta þann heim sem við byggjum og sá kvenleiki sem þeim er eiginlegur en býr í okkur öllum, konum jafnt sem körlum, hefur verið lítils virtur sem mótandi afl. Þeir hæfileikar sem karlar hafa til að sinna svonefndum mjúku gildum eða lífinu hafa almennt verið allt of vanræktir. Dönsk skáldkona hefur sagt að hið nýja mæðraveldi muni leysa vandamál heimsins vegna þess að umhyggjan fyrir einstaklingunum verður þar ráðandi og hið nýja mæðraveldi kemst ekki á fyrr en við öll ræktum þessa hæfileika með okkur, verðum mæður í þeim skilningi að við sýnum þessa umhyggju burtséð frá kynferði okkar og aldri. Konur eru ekki óvinir karla, en þær vilja fá að ráða nútíðinni og framtíðinni til jafns við þá. Þær eiga erindi í stjórnsýslu, ekki einungis til að leita réttar síns heldur einnig vegna þess að þær hafa svo fjarskalega margt verðmætt til málanna að leggja. Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir og gleðilegt sumar.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er mesti misskilningur hjá þeim hv. þm. sem hér talaði áðan, Steingrími J. Sigfússyni, að núverandi ríkisstj. stafi mest hættan af Alþb. Núverandi ríkisstj. stafar ekki hætta af 10% flokki eins og Alþb. nú er og fer sífellt minnkandi. Núverandi ríkisstj. stafar fyrst og fremst hætta af því sóknarafli og þeim sóknarþunga sem mun skila sér með hinni sterku stöðu Alþfl. eins og hún er nú og mun eflast á næstu vikum og mánuðum. Þar er það afl sem mun skila sér til þess að breyta íslensku stjórnmálalífi og stjórnmálastarfi. Herra forseti. Hverjir eiga Ísland? Undir þessari yfirskrift hefur Alþfl. og formaður hans fundað með þúsundum Íslendinga undanfarna mánuði víðs vegar um landið. Og þó spurningin virðist við fyrstu sýn sakleysisleg verður hún æ ágengari eftir því sem málið er betur skoðað. Og hver er ástæðan? Jú, hún er sú að búið er að veðsetja erlendum lánardrottnum 64% af árlegri þjóðarframleiðslu Íslendinga. Og enn heldur ríkisstj. áfram á þessari braut. Í ár á að bæta við erlendum lántökum upp á 10 milljarða kr. Þessi stefna ríkisstj. varðandi erlendar lántökur er svo alvarlegur leikur að fjöreggi og sjálfstæði þjóðarinnar að með ólíkindum er að menn sem teljast eiga með fullu viti skuli leyfa sér slíkt. Eða haldið þið, góðir hlustendur, að heimilisfaðir sem búinn væri að festa 60–70% af mánaðartekjum heimilisins vegna skulda héldi áfram að taka lán og veðsetja? Auðvitað ekki. Gerði einhver slíkt væri hann talinn meira en lítið klikkaður á því sviði. Og auðvitað á hið sama við um ríkisstj. og stuðningslið hennar að því er þetta varðar. Um þessar mundir eiga ráðherrarnir tíu tveggja ára afmæli. Og þó að það séu út af fyrir sig engin sérstök tímamót skulum við skoða ferilinn hjá þeim tímenningum. Milli stjórnarflokkanna og innan hvors þeirra um sig er hver höndin upp á móti annarri og enginn veit hvað ofan á verður á degi hverjum. Þetta sést best á því að stjfrv., sem búið er að ræða svo mánuðum skiptir innan stjórnarflokkanna, verða rifrildismál milli þeirra þegar þau eru komin hér inn í þingið og ásakanir og brigsl ganga á víxl. Ástandið hér í þingsölum undanfarnar vikur ber þessu glöggt vitni. Frá því um miðjan apríl munu hafa verið lögð fram hér á Alþingi um 30 stjfrv. Sum þeirra er stjórnarflokkarnir búnir að ræða í allan vetur. Við skulum taka dæmi. Landbrh. Framsfl. hefur lagt fram stjfrv. um landbúnaðarmál. Þingflokkur Sjálfstfl. krefst þess að það verði samþykkt. Flokksbræður landbrh. hóta að stöðva málið og núna á þessari stundu er þingflokkur Framsfl. einmitt að fjalla um þetta mikilvæga mál. Svona mætti fleiri dæmi nefna um ástandið á stjórnarheimilinu. Er nema von að almenningi í landinu blöskri það háttalag sem ríkisstj. og hennar lið hér á Alþingi hefur uppi varðandi málatilbúnað? En vilt þú ekki, hlustandi góður, skyggnast með mér í nokkur atriði af afrekaskrá þessara tveggja ára gömlu ráðherra? Á þessum tveimur árum er búið að taka úr launaumslögum hins vinnandi manns 8–9 milljarða kr. Hundruð láglaunaheimila í landinu búa nú við örvinglan og eygja ekki von út úr þeim ógöngum og vanda sem stjórnarstefnan hefur leitt yfir þau. 20 þúsund nauðungaruppboð á íbúðum á s. l. ári á sama tíma og Stigahlíðarauðurinn vex. Búið er að koma sjávarútvegi og fiskvinnslu, þessari undirstöðuatvinnugrein landsmanna á vonarvöl. 1500 manns vantar nú til að frystihúsin séu eðlilega mönnuð. Þetta kostar a. m. k. einn milljarð kr. í verðmætatapi á ári. 30% færri vinna nú við fiskvinnslu en áður var. Á sama tíma blómstrar hér á Reykjavíkursvæðinu bankastarfsemi, verslunarstarfsemi, byggingarstarfsemi og nánast öll starfsemi sem flokkast undir þjónustu. Bestu sjómennirnir yfirgefa flotann. Besta fiskvinnslufólkið gengur út úr frystihúsunum vegna lélegra kjara og öryggisleysis í atvinnu. Upp hefur verið tekið nú í tvö ár rússneskt alræðisvald í stjórnun fiskveiða. Sjálfstfl., flokkur einkaframtaks og einstaklingsfrelsis, hefur veitt einum framsóknarráðherra alræðisvald yfir stjórnun fiskveiða og fiskvinnslu. Var það þetta sem frambjóðendur Sjálfstfl. lofuðu fyrir kosningar? Og nú spyr ég ykkur, vestfirskir trillubátasjómenn, þegar framsóknarráðherrann meinar ykkur að draga fisk úr sjó yfir hábjargræðistímann og beitir ykkur óréttlæti: Var það þetta sem þeir Steingrímur og Matthías lofuðu ykkur fyrir kosningar? Landið er að sporðreisast. Fólksflóttinn frá landsbyggðinni og úr framleiðslugreinunum á Reykjavíkursvæðið í þjónustugreinarnar er brostinn á. Á það horfa ráðherrarnir tveggja ára ráðalausir, hreyfa ekki hönd né fót til varnar. Var ykkur ekki lofað þessu, góðir tilheyrendur? Spillingin eykst og óréttlætið hefur vaxið. Má minna á bílapeninga bankastjóra, eða nefndi einhver nefndarþóknun álkarlanna? Er það ekki sambærilegt við það sem Sóknarkonan með 14 þús. kr. mánaðarkaupið fær? Og hefur ekki eitthvað svipað verið rétt að ykkur sem í fiskinum vinnið eða að ykkur, sjómenn? Munið þið, góðir tilheyrendur, eftir fréttunum í Nútímanum, blaðinu hans Steingríms Hermannssonar, í nóvember s. l. þar sem spurt var: Hver er huldumaðurinn? Hann er tekjulaus en á eignir upp á 35 millj. kr. Ein hjón eiga í sameiningu skuldlausar eignir fyrir 65 millj. kr. Þetta er afrekaskrá ríkisstj. Var einhver að tala um óréttlæti í þessu þjóðfélagi? Hvað finnst ykkur, góðir launþegar? Finnst þér, hlustandi góður, í ljósi þess sem við höfum nú skoðað sameiginlega að ráðherrarnir tveggja ára hafi stjórnað réttlátlega, staðið við kosningaloforðin og séu áfram á vetur setjandi sem ráðherrar? Ég á von á því að þitt svar sé svipað og mitt, að sukkið og óréttlætið hafi vaxið. Í þessu landi búa nú tvær þjóðir. Önnur er Stigahlíðarþjóðin og hennar líkar sem sagt hafa sig úr lögum við fjöldann og búa við sín eigin lög. Hin þjóðin eru Sóknarkonur, fiskvinnslufólkið, sjómennirnir og aðrir launþegar sem skapa þjóðarauðinn, þann auð sem hinir lifa á, borgar skattana sem þeir eiga að borga, og hefur borgað fyrir þá eignirnar sem þeir hafa undir höndum. Og svo mætti áfram telja. Spurningin er: Hvenær er mælirinn fullur? Hvenær lýstur þessum andstæðu fylkingum saman? Hvenær segir hinn kúgaði: Hingað og ekki lengra. Þessari spurningu ættu ráðherrarnir og þeirra lið að veita athygli og velta fyrir sér. Alþfl. hefur harðlega gagnrýnt þessa stefnu og varað við henni og bent á aðrar og farsælli leiðir og flutt um það ítarleg frv. hér á Alþingi. En þó ríkisstj. skelli skollaeyrum við aðvörunum og málflutningi Alþfl., þá er fólkið í landinu farið að fylkja sér um stefnu og sjónarmið Alþfl. Það sýna skoðanakannanir undanfarið. Núverandi stjórnarstefna og hið siðspillta spilavíti sem efnahagsstefnan hefur framkallað, þar sem óréttlætið og spillingin hrópar úr hverju horni, þjappar æ fleirum saman um þá róttæku umbóta- og hreinsunarstefnu sem Alþfl. boðar, enda ljóst að það er eina leiðin, eina stefnan sem getur leitt þjóðina úf úr þeim ógöngum sem ríkisstjórnir undangenginna ára hafa yfir hana leitt. Herra forseti. Launa- og kjaramál eru í brennidepli. Manst þú, launþegi góður, að á s. l. hausti var kaupið þitt hækkað með kjarasamningum um 24%? Er þér ljóst að nú er ekkert eftir af þeirri kauphækkun vegna stefnu ríkisstj.? Allar verðhækkanir sumarsins þýða að óbreyttu beina kaupmáttarskerðingu. Spurningin til þín er þessi: Viltu fara eins að nú í samningsgerð, sem þýðir enginn raunhæfur árangur? Viltu bíða og halda að þér höndum til hausts og horfa á kaupmáttinn hrapa enn frekar vegna stjórnarstefnunnar eða viltu hefjast handa strax og ná raunhæfum kjarabótum án kollsteypu? Mitt svar er í fyrsta lagi: Það má einskis láta ófreistað til að ná samningum strax og koma þannig í veg fyrir frekara kaupmáttarhrap. Í öðru lagi þarf að tryggja fiskvinnslufólki og þeim sem vinna að sjávarútvegi hærri laun og láglaunafólki frekari uppbætur og tryggja stöðu þeirra atvinnulega séð. Í þriðja lagi, náist ekki samningar við atvinnurekendur um tryggingu kaupmáttar verður að krefjast þess af ríkisstj. að hún tryggi þann kaupmátt sem um semst. Þetta verður að ske og það sem allra fyrst. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt.