Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur ekki orðið sammála um þetta frv. Hv. þm. Barð. (GíslJ) gefur út sérstakt nál. og leggur til, að frv. verði vísað frá með rökst. dagskrá, sem ég skal aðeins nefna síðar. Hv. 4. þm. Reykv. (HG) var ekki viðstaddur, þegar n. afgreiddi málið, en við hinir 3 nm. leggjum til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Þetta mál er mjög einfalt; það er aðeins um það að fella niður frá áramótum næstu þá skerðingu dýrtíðaruppbótar, sem verið hefur á hærri launum. Þetta mun kosta ríkissjóð fé að vísu, en meiri hl. n. lítur svo á, að þetta sé að verða óhjákvæmilegt. Auk þess mun hæstv. ríkisstj. hafa gefið fyrirheit um það á. m. k. að leggja þetta til við Alþ. og haft til þess a. m. k. eitthvert fylgi, sem hún vissi um. Með því að ákveða laun misjöfn, eins og gert er í launal., viðurkennir ríkisvaldið, að það eigi að vera viss munur á launum eftir því, hver staðan er, hvað ábyrgðarmikil hún er og kannske líka að einhverju leyti hve há hún er eða virðuleg. En ef sá háttur er hafður á, sem verið hefur, að full kaupgjaldsvísitala er greidd á lægri launin, en ekki á hærri launin, þá raskast auðvitað það hlutfall, sem löggjöfin með setningu launal. hefur ætlazt til að væri á milli hinna einstöku flokka, þannig að munurinn verður minni á hærri launum og lægri en til var ætlazt. Þess vegna er það auðvitað alveg rökrétt, ef dýrtíðaruppbót er greidd á laun á annað borð, að hún sé á öll launin, hvort sem þau eru há eða lág, því að ef það er ekki gert, verður að líta á hana sem fátækrahjálp, en ekki dýrtíðaruppbót í venjulegri merkingu þess orðs. Hitt er svo annað mál, að það má játa, að þeir, sem hærra eru launaðir, þola betur en hinir að öllum líkindum, að þeirra dýrtíðaruppbót sé skert. Um álit hv. minni hl. skal ég ekki ræða, fyrr en hann hefur gert nánari grein fyrir afstöðu sinni. Þó vil ég nú þegar benda á, að annað meginatriðið í dagskrártill. fær ekki staðizt að mínu áliti, þar sem vísað er til, að það liggi fyrir þinginu frv. til nýrra launalaga, því að ákvæðin um dýrtíðaruppbót hafa alltaf verið í sérstökum lögum og eru það nú, og í sjálfu launalagafrv. er gert ráð fyrir því, að til séu lög um verðlagsuppbót. 23. gr. frv. hljóðar svo: „Á laun samkv. 1. gr. laga þessara skal greiða verðlagsuppbót eins og hún er ákveðin á hverjum tíma samkv. lögum.“ Að öðru leyti skal ég að sjálfsögðu ekki ræða um álit minni hl., fyrr en frekar heyrist frá honum.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða langt mál um tillögur mínar í þessu máli; þær eru hv. dm. kunnar frá fyrri þingum og koma auk þess mjög greinilega fram í því nál., sem ég hef gefið út á þskj. 141, og get því að langmestu leyti vísað til þess, sem þar er sagt. Ég vil þó rétt aðeins benda á, eins og reyndar tekið er fram í nál., að ég tel, að hér sé stefnt að öfugu takmarki með því að afnema skerðinguna á verðlagsuppbótinni. Ég tel, að það sé heppilegri leið í sambandi við dýrtíðarmálin í heild að halda skerðingunni og færa takmarkið, 34560 kr., niður á við smátt og smátt, en afnema það ekki, og færi fyrir því þau rök, sem tekið er fram í nál., m. a. það, að reynslan hefur sýnt, að með því að greiða fulla verðlagsuppbót á laun almennt verður dýrtíð í engu landi stöðvuð og ekki frekar hér en annars staðar, og þess vegna sé farið í öfuga átt að því takmarki, sem allir vilja stefna að: að treysta gjaldmiðil landsins og halda dýrtíðinni niðri í landinu. Ég hef einnig bent á í nál., að með breytingum á skattalögunum var hlutur þeirra manna, sem urðu að búa við skerðinguna á verðlagsuppbótinni, bættur allverulega, þar sem þeir héldu meiru af sínum launum, eftir að þeim lögum var breytt, og eru því betur settir en var, þó að ekki sé gerð á sú breyting, sem hér er lögð til. Ég hef enn fremur bent á, að einmitt þessi flokkur launamanna hefur á mörgum sviðum alls konar möguleika til þess að afla sér aukatekna umfram aðaltekjurnar, og er hv. þm. það einnig ljóst. Skal ég m. a. benda á í sambandi við það, að svo að segja hver og einn einasti kennari við menntastofnanirnar í Reykjavík hefur auk sinna launa eins mikið í aukatekjur fyrir kennslu við sömu stofnanir, en slíka möguleika hafa ekki hinir lægra launuðu, hvorki starfsmenn ríkis og bæja né aðrir lægra launaðir menn í þjóðfélaginu, og er þetta allt tekið fram í nál., auk þess sem ég bendi á í nál., að nú liggur fyrir Alþingi nýtt frv. til launalaga, og ef það frv. verður samþ., þá er sýnilegt, að þessi lög, sem hér er verið að setja, verða afnumin aftur á þessu sama þingi, ef búið verður að samþykkja frv., því að sjálfsagt er að taka þá þessi ákvæði upp í hin nýju launalög. Hv. frsm. sagði, að ríkisstj. muni hafa gefið loforð um að leggja þetta frv. fyrir Alþingi. Ég sé ekki annað en hún hafi staðið við það loforð. Frv. hefur verið lagt fram og rætt, en hins vegar hefur ekki hæstv. ríkisstj. getað lofað því, að það skyldi verða gert að lögum, því að til þess þarf samþykki meiri hluta Alþingis, og sé ég enga ástæðu til að samþykkja frv. af þeim ástæðum einum, þó að hæstv. ríkisstj. hafi gefið loforð um að leggja frv. fyrir. Hv. frsm. sagði einnig, að það væri sýnilegt, að það þyrfti að vera launamismunur eftir því, hver sú staða væri, sem verið er að launa fyrir. Það er alveg rétt, og er tillit tekið til þess í launalögunum. Hins vegar er það ekki ófrávíkjanlegt grundvallaratriði, að verðlagsuppbótin þurfi að greiðast 100% á öll launin, og kemur þar margt til greina, m. a. fjárhagsmál þjóðarinnar í heild, og í þessu tilfelli hér, eins og ég hef bent á, að það sé síður en svo nokkurt ranglæti að skerða launin við hátekjumenn vegna þeirrar aðstöðu, sem þeir hafa á öðrum sviðum, þegar þjóðarbúið krefst þess, og að það sé þá einnig rétt að fara aðra leið í þeim málum en hér er farið, eins og ég hef bent á. Um hitt atriðið, sem hv. frsm. sagði, að fyrra meginatriðið í rökstuddu dagskránni fengi ekki staðizt, þá get ég ekki fallizt á, að það sé réttur skilningur. Rökstudda dagskráin, sem ég legg til að samþykkt verði, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með því að lagt hefur verið fram af ríkisstj. frv. til nýrra launalaga á þessu þingi, sem fjárhagsnefndir beggja deilda eru sameiginlega að athuga, og með því að afnám skerðingar á verðlagsuppbót og launagreiðslur torveldar að hamla á móti vaxandi dýrtíð í landinu, þykir ekki rétt að samþykkja þetta frv., og tekur deildin því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ef þetta frv. er fellt, þá gilda sömu ákvæði um þessi mál og gilda í dag, þ. e., að launin verða greidd með skertri uppbót, þar til ný launalög hafa verið samin, svo að mér er alveg óskiljanlegt, hvernig hv. frsm. fær það út úr þessu orðalagi, að dagskráin geti ekki staðizt. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta mál nánar. Ég vildi gera afstöðu mína skýra til þessa máls, eins og ég hef gert áður, og legg því til, að rökstudda dagskráin verði samþykkt.



Herra forseti. Ég skal taka það fram strax, að ég er hv. frsm. minni hl. sammála um sumt af því, sem hann nú sagði, þó að það leiði ekki til sömu niðurstöðu hjá mér og hjá honum, að fella beri þetta frv. eða sama sem fella það. Ég er því alveg sammála, að greiðsla verðlagsuppbótar óskertrar leiðir til þess, að erfiðara mun að stöðva dýrtíðarflóðið. En þetta gildir ekki einasta um hærra launaða embættismenn, heldur alla, sem verðlagsuppbót fá. Það mundi ekki standa á mér að samþykkja takmörkun á því að greiða verðlagsuppbót, ef samkomulag gæti orðið um að fylgja slíku máli fram. En hitt er það, að ég sé ekki ástæðu til þess, að nokkrir menn í landinu séu teknir algerlega út úr og allt annað látið gilda fyrir þá en alla aðra. Það mun komið svo í gegnum samninga við stéttarfélög, að svo til allir launamenn hafa verðlagsuppbót á laun sín alveg óskerta, og sé ég ekki, hvers vegna á að taka nokkra af opinberum starfsmönnum út úr, úr því að þetta er meginregla í landinu. Mér virðist það hvorki sanngjarnt né heldur að ég búist við, að ríkinu verði þá jafnvel til um menn í vandasamar stöður, ef svo er gert, því að það eru ýmis fyrirtæki í landinu, sem borga engu síður laun en ríkið, og fyrir utan einkafyrirtæki má þar til nefna sum bæjarfélög, eins og t. d. Reykjavíkurborg, sem mér virðist að muni í mörgum tilfellum greiða hærri laun en ríkið, a. m. k. liggja erindi fyrir fjárhagsnefndum frá starfsmönnum, sem krefjast að verða færðir upp um launaflokk eða launaflokka og bera sig saman við hliðstæða starfsmenn Reykjavíkurbæjar. Það er vegna þess, að þetta er aðeins jafnréttiskrafa, að ég tel verða að samþykkja þetta frv. Hitt er svo annað mál, að þessi verðlagsuppbót, ekki einasta þessara fáu manna, sem hér um ræðir, heldur verðlagsuppbótin yfirleitt, leiðir vitanlega til vaxandi dýrtíðar og verðskrúfu, ef hún helzt áfram algerlega óskert. En ég held, að það breyti ákaflega litlu í þessu efni, þó að þessir fáu menn, sem hér um ræðir, séu ekki sömu réttinda aðnjótandi og aðrir. Hv. frsm. minni hl. nefndi það, að þessir menn mundu hafa margvíslega möguleika til aukatekna, og tók sérstaklega dæmi af kennurum hér í Reykjavík. Ég hygg, að kennarar séu yfirleitt ekki með hæst launuðu mönnum í landinu, og það er tæplega hægt að ákveða launalög með tilliti til þess, að menn geti haft aukatekjur utan við starfið og starfsgreinina. Það ætti vitanlega að ætla hverjum embættismanni það mikið starf, að það sé fullt starf fyrir hann, og ef hann er sá starfsmaður, að hann getur innt starf sitt - fullt meðalmannsstarf - vel af hendi, þá sé ég ekki annað en að hann sé vel að því kominn, þó að hann leggi meira á sig en til þess þarf og afli sér einhverra aukatekna. Ég efast t. d. ekkert um, að hv. þm. Barð. gæti unnið tveggja manna verk.

Gerir hann það ekki?

Ja, ég hugsa, að hann hafi gert það a. m. k. meðan hann var form. fjvn., að þá hafi hann unnið tvöfalt á við aðra þm. að þingmálum. Hv. þm. sagði, að þetta frv., þótt það yrði að lögum, mundi verða afnumið hvort sem er, þegar launalögin verða samþykkt. Ég sé ekki, að það muni liggja fyrir, því að launalögin gera einmitt, eins og ég sagði áðan, ráð fyrir sérstökum lögum um verðlagsuppbót, svo að það kemur ekki til greina. Annars get ég látið útrætt um þetta, því að vitanlega heldur hver sinni meiningu um þetta mál.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er, eins og þdm. sjálfsagt rekur minni til, gamall kunningi. Frv. var rætt mjög mikið hér á þingi 1953, og kom þá fram um málið nokkur ágreiningur, þó aðallega þess efnis, að áður en lagafrv. væri samþ., væri rannsakað, hvernig reynzt hefði í framkvæmd innganga Íslands í Bernarsambandíð, og enn fremur, hvernig svo fámenn þjóð sem við íslendingar erum geti bezt og hagkvæmast skipað gagnkvæmri vernd rithöfundaréttar o. s. frv. Þessi dagskrá var samþ., og samkv. henni beitti menntmrn. sér fyrir því, að skipuð var 5 manna nefnd til þess að rannsaka þau atriði, sem í dagskránni greinir, og reyndar fleiri atriði. Voru skipaðir í n. af rn. hálfu Jón Ásbjörnsson hrd. og Þórður Eyjólfsson hrd. Aðrir menn í n. voru Sigurður Reynir Pétursson, Tómas Guðmundsson skáld, en Bóksalafélagið skipaði Gunnar Einarsson prentsmiðjustjóra. Jón Ásbjörnsson hrd. var svo skipaður form. nefndarinnar. Þessi n. tók til athugunar þau atriði, sem í dagskránni greinir og ég minntist á hér áðan, og n. hefur komizt að samhljóða niðurstöðu um, að það sé eðlilegt, að við tökum þá ákvörðun, sem deilt var um í sambandi við þetta frv., þegar það kom fram hér 1953, en hún er sú, að Ísland gerist aðili að milliríkjasamningi um vernd höfundaréttinda, sem undirritaður var í Genf 6. sept. 1952. En þetta frv., sem hér liggur fyrir, er nauðsynleg samræming á íslenzkri löggjöf, um leið og við undirritum þennan samning, og allir þessir nm., sem eru mjög hæfir menn, álíta Íslandi hag í því að vera í þessu sambandi, og sýna fram á, að í þetta samband hafa flestar menningarþjóðir gengið, m. a. Norðurlandaþjóðirnar, sem er nú oft til vísað, þegar við erum að ræða um einhverjar fyrirmyndir okkur til handa. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa frekari framsögu um þetta mál með tilliti til þess, hve mikið var rætt um það hér 1953, og einnig með tilliti til þess, að því fylgir grg., sem er svo ýtarleg, að ég efast um, að öðru frv. hafi fylgt öllu ýtarlegri grg. hér á Alþ. N. leggur, eins og nál. ber með sér, samhljóða til, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa langa grg. fyrir minni hugsun viðvíkjandi mínum brtt. Ég lít þannig á, að það sé ekki rétt að fara að gefa mönnum undir fótinn með það að taka upp ættarnöfn eða beint leyfi til þess að taka þau upp, eins og er í frv. Ég tel, að allir Íslendingar eigi að hafa þá virðingu fyrir foreldrum sínum, að þeir vilji kannast við þau og séu ekki að reyna að fela sitt rétta faðerni með því að taka upp gervinöfn, og það opinbera eigi ekki heldur að hjálpa þeim til þess. Þess vegna eru brtt. mínar fólgnar í því að fella úr frv. þær gr., sem lúta að því að leyfa mönnum að taka upp ættarnöfn. Eina undantekningu vil ég þó láta vera mögulega, og það er viðvíkjandi mönnum, sem af erlendu bergi eru brotnir og hafa ættarnafn frá fæðingu og fá hér íslenzk ríkisborgararéttindi. Ég vil lofa þeim að halda sínum nöfnum eða hafa ættarnöfn, þó þannig, að þeim sé þá breytt þannig, að þau falli rétt og slétt inn í íslenzkt mál, og þar vil ég láta dómsmrn. koma til eða rn. og mannanafnanefndina um að úrskurða, hvernig þeim skuli breytt. Að öðru leyti vil ég ekki hafa ættarnöfn með okkar þjóð. Ég vil segja það viðvíkjandi þeim mótbárum, sem ég hef heyrt gagnvart þessu, að það séu svo og svo margir menn hérna kannske innan þingsins, sem beri ættarnöfn óleyfilega, og að ríkisstj. hafi flaskað á því að veita mönnum embætti á fölsku nafni, óleyfilegu fölsku nafni, og það oftar en einu sinni, - viðvíkjandi því vil ég segja það, að þótt einhver hafi einhvern tíma verið þjófur eða gert eitthvað rangt og brotið einhver lög, þá er ekki þar með sagt, að það eigi að afnema lögin. Þvert á móti vil ég a.m.k., þegar slíkt kemur fyrir, vænta þess, að þeir embættismenn, sem þar eigi hlut að máli og áttu að sjá um, að l. gömlu um mannanöfnin væri hlýtt, bæti ráð sitt og þeir nýju menn, sem upp vaxa og taka við og eiga að sjá um, að þessum l. verði hlýtt, líði það ekki, að tekin séu upp þegjandi og hljóðalaust ættarnöfn af Pétri eða Páli, svo að menn kalli sig eitthvað, sem enginn kannast við né þekkir. Enn fremur finnst mér vanta inn í l. ákvæði um það, að þegar menn breyti um nafn löglega, sé manntalsskrifstofan látin fá vitneskju um það. Það kann að liggja í hlutarins eðli, að stjórnarráðið eigi að gera það, og mundi kannske gera það annað slagið. A.m.k. er það svo nú með bæjarnöfn, þegar tekin eru upp ný bæjarnöfn eða breytt um bæjarnöfn, að það kemur auglýsing frá stjórnarráðinu, venjulega með nokkurra ára millibili, um þau nýju nöfn, sem upp hafa verið tekin, og oft ekki fyrr en ári og árum eftir að nafnið er orðið viðurkennt af örnefnanefndinni, sem um það sér, og búið að vera í munni manna langan tíma. Alveg eins gæti farið með mannanöfnin. Það gæti meira að segja farið svo, að maður missti atkvæðisrétt, af því að hann væri ekki kominn inn í manntalsskrána með réttu nafni eða að það yrði dregið svo að tilkynna það, og þess vegna vil ég fá inn í lögin ákvæði um það, að þegar ný nöfn komi, hver sem þau eru, nafnbreytingar verða, þá sé það tilkynnt. Út á þetta ganga mínar brtt., og ég held, að það sé auðskilið. Það kann vel að vera, - þær voru gerðar í flýti, - að það þurfi að breyta einhverju fleiru í l. til samræmis við það, en það er þá hægast að gera það við 3. umr.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að þakka hæstv. menntmrh. fyrir að hafa valið jafnágæta menn sem hann hér hefur gert til þess að undirbúa þetta mál. Svo og þakka ég þeim mönnum fyrir það verk, sem þeir hafa lagt í undirbúning frv., og segi ég það alveg eins fyrir því, þó að ég sé ekki sammála öllum atriðum, sem koma fram í málinu. Hér er tvímælalaust um svo merkilegt mál að ræða, að það ber að þakka þá viðleitni, sem hæstv. ráðh. og nm. hafa gert til þess að komast að sem beztri niðurstöðu. Hér er um mál að ræða, sem á margan hátt hefur áhrif á ekki einungis tunguna, heldur og á frelsisbaráttu þjóðarinnar, og hefur miklu meiri áhrif á það, en margur gerir sér ljóst, hvort vér verðum færir um að vernda tungu landsins um ókomnar aldir og þar með sjálfstæði þess eða hvort einmitt þetta kann smátt og smátt, áður en vér vitum af, að blandast erlendum áhrifum, unz vér þekkjum ekki lengur uppruna málsins og gleymum því, að tungan er fyrsta og sterkasta vigið gegn hvers konar árásum á sjálfstæði lands og þjóðar. Þessi sannindi voru sjálfstæðishetjum þjóðarinnar jafnan kunn, og því er það, að þeir, sem tóku að sér það hlutverk að endurheimta sjálfstæðið á sínum tíma, byrjuðu á því að hreinsa tunguna, að útrýma úr málinu sem mestu af erlendum orðum og einkum orðum úr því tungumáli, sem talað var af þeirri þjóð, sem sat yfir rétti Íslendinga um aldir. Og án þess að þetta hefði verið gert, er ljóst, að þjóðin hefði aldrei fengið frelsi sitt. Engin mótstaða gegn sívaxandi niðurlægingu þjóðarinnar og sívaxandi ágengni á rétt hennar var eins áhrifarík og neitun klerka og kennimanna með allan þorra alþýðunnar að baki sér um að flytja guðsorð í dómkirkju landsins á erlendu máli og skipa þannig tungu vors eigin lands á hinn óæðri bekk, eins og réttindum þess hafði verið skipað um aldir. Ég hygg, að það verði erfitt að finna nokkurt eitt einstakt atriði, sem hefur verið jafnmikill þröskuldur fyrir því að ganga á rétt þjóðarinnar og einmitt þetta, þegar litið er í gegnum söguna. Á þeim tíma þótti það ákaflega fínt að bera ættarnafn, kalla sig „sen“, hvort sem var um karl eða konu að ræða, og láta nafnið bera sem óþjóðlegastan blæ bæði í ræðu og riti. Þá fylgdist hér oftast að þetta þrennt: útlend nöfn, ístran og yfirlætið. Og þá var það ekkert af þessu, sem bjargaði þessari þjóð frá því að verða undir í hinni hörðu baráttu fyrir frelsi sínu og menningu, heldur allt annað. Þeir ágætu fræðimenn, sem hafa samið þetta frv., marka skýrt og alveg ákveðið stefnu sína í þessu máli í upphafi 2. kafla grg., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Við samningu frv. þessa hefur n. gert sér far um að haga efni þess þannig, að mannanöfn nái þeim höfuðtilgangi sínum að vera nægilega glögg og áreiðanleg auðkenning þjóðfélagsþegnanna, svo að komizt verði hjá þeim ruglingi og réttaróvíssu í samskiptum einstaklinga, sem óreglulegar nafnbreytingar og ófullkomin nafnalöggjöf hefur í för með sér. Í öðru lagi eiga ákvæði frv. að miða að því, að nöfn íslenzkra manna séu í samræmi við íslenzka tungu og þannig valin, að hvorki verði að þeim málspjöll né þau verði þeim, sem bera þau, til ama eða óþæginda.“ Hér er mörkuð alveg skýr stefna í upphafi, eins og sjá má af því, sem ég hef hér lesið. En þessi stefna er þó enn skýrar mörkuð í 1. mgr. 2. gr. frv., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eiginnafn skal vera íslenzkt og rétt að lögum íslenzkrar tungu.“ Hér eru meitlaðir í örstuttri setningu svo skýrir drættir, að eigi verður um villzt, hvað við er átt. Hér er af frábærri snilld þjappað saman svo að segja öllu því efni, sem segja þarf úr meginefni frv., og flest af því, sem fylgir í eftirfarandi greinum um eignarnöfnin, hefði alveg eins mátt setja í reglugerð, svo örugglega ristir þessi eina setning línurnar, sem hvergi verða brotnar, nema gengið sé beint á móti lagaboði. En svo skeður það því miður, að fylking þessara ágætu manna rofnar og það svo. að í síðari hluta frv. brjóta þeir bókstaflega niður það, sem þeir hafa byggt upp í fyrri hluta þess. Minnir þetta óhugnanlega á hersveit, sem sótt hefur fram, byggt upp sterk varnarkerfi, en verður svo síðar að hopa og sprengja upp á flóttanum eigin verk og allt, sem hún hefur gert. Flóttans gætir strax í upphafi hjá einum nefndarmanna, herra Þorsteini Þorsteinssyni fyrrverandi hagstofustjóra, eins og sést á bls. 8. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Einn nm., Þorsteinn Þorsteinsson, lætur þess getið í sambandi við ákvæði 2. gr. frv., að enda þótt hann álíti það rétta stefnu, að eiginnöfn séu þannig löguð, að þau fari sem bezt í íslenzku máli, þá telur hann samt of langt gengið í upphafi greinarinnar, þar sem segir: „Eiginnafn skal vera íslenzkt og rétt að lögum íslenzkrar tungu“ - því að með því sé gengið of nærri frelsi manna til þess að velja börnum sínum nöfn.“ Hann vill hér strax víkja frá þeim rétti að leyfa mönnum að velja börnum sínum þau nöfn ein, sem eru ófrávíkjanlega íslenzk og rétt að lögum íslenzkrar tungu. Öðruvísi verða þessi ummæli ekki skilin. Hann lítur beinlínis þannig á, að hér eigi í fyrsta sæti að setja tilfinningar og vilja einstakra manna og tunguna í annað sæti. Hann segir hér einnig, að einkum sé það bagalegt, ef maður hefur tekið tryggð við nafn manns, er honum hefur verið kær, en nafnið fullnægir ekki þessum skilyrðum. Hér vill hann láta meira ráða tryggðina við nafnið en rétt tungunnar í þessu máli. En það er vitanlegt, að tryggð er hægt að taka við nafn, þó að það sé alveg gagnstætt íslenzkri tungu. Ég skal m.a. benda á, að mér er kunnugt um, að eitt barn var skírt „Laxfossminni“. Ég geri ráð fyrir, að það verði erfitt að sanna, að það uppfylli þá kröfu, sem gerð er hér í 1. mgr. 2. gr., en það er enginn vafi á því, að minningarnar, sem bundnar eru við undirkomu telpurnar og svo kannske við uppeldi hennar, geta verið þannig, að móðirin og jafnvel faðirinn einnig vilji ekki undir neinum kringumstæðum láta þetta nafn fara úr ættinni. Ég lít svo á, að slíkar tilfinningar eigi að víkja fyrir rétti tungunnar.

Var þetta kvenmannsnafn?

Laxfossminni, já, það var kvennmannsnafn, það var telpunafn. Ég geri ráð fyrir því út af fyrir sig, að eftir að þessi lög verða samþ., ef þau verða samþ. hér á Alþ., þá muni ekki fást leyfi til að skíra slíku nafni. Það er svo annað mál, að það mætti þá kannske taka það fyrir utan lög og rétt, eins og gert er um ættarnöfn, og skal ég koma að því síðar. Annars fallast meðnefndarmenn Þorsteins ekki á þetta. Þeir líta beinlínis svo á, að hér eigi réttur tilfinninganna að víkja fyrir rétti tungunnar. Og þetta er fullkomlega rétt ályktun, því að það verður aldrei hægt að færa fyrir því rök, að tilfinningarnar eigi að ráða hér meiru um en tungan, þó að það sé reynt að gera það af einum nefndarmanni. Hann vill orða þessa grein þannig: „Miða skal að því, að eiginnöfn séu með íslenzkum svip og særi ekki málsmekk almennings“. Þegar þessi setning er borin saman við þá setningu, sem samkomulag hefur orðið um að setja í 2. gr., þá sést, hver reginmunur er hér á afstöðu þessara manna. Og ég fagna því, að meiri hluti n. hefur þó fallizt á að marka þá stefnu, sem mörkuð er í 2. gr. og ég hef lýst, í stað þess að marka hana svo loðið sem tillaga Þorsteins Þorsteinssonar ber með sér, þótt hins vegar hafi því miður verið vikið frá henni síðar. Þegar kemur að ættarnöfnum, verður flóttinn frá hinni yfirlýstu stefnu nefndarmanna enn augljósari. Vilja þrír af nefndarmönnunum, að leyft sé að taka upp ættarnöfn með tilteknum skilyrðum, og vill einn þeirra þó ganga mun lengra inn á þá braut en hinir tveir. Hins vegar vill fjórði nefndarmaðurinn ekki, að þetta sé leyft, og færir fram sterk rök fyrir máli sínu, og þó vill hann hopa nokkuð til samkomulags, því miður. Það er engan veginn nein tilviljun, að það er prófessor í málum, sem hefur þá sérstöðu að vilja ekki leyfa að taka upp aftur ættarnöfn. Honum er eðlilega ljós hættan fyrir tungu landsins vegna sérþekkingar sinnar á málinu, og því ber að taka meira tillit til hans í þessu máli en til allra hinna þriggja, að mínu áliti, hversu prýðilegir menn sem hinir þrír eru, hver á sínu sviði. En fyrir þessu sýnist hv. menntmrn. loka augum sínum, því miður. Þessi afstaða meiri hluta n. stangast algerlega á við þá yfirlýsingu, sem n. hefur gefið í upphafi í athugasemdunum, því að með því að leggja til að leyfa að taka upp á ný ættarnöfn er horfið frá þeim höfuðtilgangi frv. að gera auðkenningu þjóðfélagsþegns nægilega glögga og þó einkum frá því, að nafn íslenzkra manna verði í samræmi við íslenzka tungu, því að það er útilokað að sameina þetta tvennt, að halda ættarnöfnunum, eins og lagt er til í frv., og að ættarnöfn, eins og segir í 11. gr., skuli vera íslenzk og rétt að lögum íslenzkrar tungu. Það fer ekki saman, eins og raunverulega prófessor Alexander Jóhannesson hefur réttilega bent á í sínu séráliti, þar sem hann segir m.a., að ættarnöfnin séu aldrei beygð samkvæmt íslenzku máli, og vitað af reynslunni, að þar fer hann með rétt mál, því að ættarnöfnin, hversu vel sem þau verða valin, verða aldrei í samræmi við íslenzka tungu, meðal annars vegna þess, að þau eru aldrei, hvorki í eintölu né fleirtölu, beygð í samræmi við lögmál tungunnar. Rök meiri hlutans fyrir þessu undanhaldi eru sem hér segir: 1) Að reynslan hafi markað afstöðu þeirra. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Reynsla sú, sem hefur fengizt af ákvæðum um ættarnöfn í núgildandi lögum, hefur öðru fremur markað afstöðu okkar til nýrrar lagasetningar á þessu sviði.“ Þetta er eitt, sem orsakar það, að þeir hopa frá sinni eigin yfirlýsingu. 2) Að lögin eru dauður bókstafur. Þeir segja einnig hér: „Eins og gerð var grein fyrir hér að framan, hefur bann við notkun ættarnafna í l. nr. 54/1925 að miklu leyti verið dauður bókstafur og engan veginn náð tilgangi sínum.“ 3) Ólögleg ættarnöfn eru notuð í 30 ár. „Í þá þrjá áratugi, sem lögin hafa verið í gildi, hefur notkun ættarnafna, sem eiga ekki stoð í lögunum, verið látin viðgangast átölulaust af hálfu allra þeirra ríkisstjórna, sem á þeim tíma hafa setið að völdum. Tekur þetta bæði til hinna fjölmörgu nýju ættarnafna, sem menn hafa tekið sér á þessum áratugum án stoðar í lögum, og einnig til óheimillar notkunar á ættarnöfnum þeim, sem upp voru tekin með stjórnarráðsleyfi á árunum 1915–1925.“ 4) Almenningsálitið er þessu ekki mótfallið. Þetta er ein ástæðan, og út af því segja þeir hér: „Ekki verður séð, að almenningsálitið hafi verið sérstaklega andstætt þessu afskiptaleysi stjórnvalda.“ 5) Stjórnarflokkarnir hafa ekki krafizt framkvæmda. Mér finnst þessi ástæða dálítið einkennileg, en ég kem að því síðar. Hér er sagt: „Flokkar þeir, sem að ríkisstjórnunum hafa staðið, virðast ekki hafa krafizt þess af þeim, að þeir framfylgdu l. að þessu leyti, og opinberrar gagnrýni frá andstæðingunum hefur ekki gætt. Þeir menn, sem nú bera ættarnöfn án stoðar í lögum, munu skipta þúsundum.“ 6) Erfitt er að framkvæma lögin og afnema ólögleg nöfn með málshöfðun. Ég skal nokkuð koma að því seinna, enda sést það í mínum till., að ég tel, að það sé enginn vandi að koma hér á ákveðinni reglu, og tel, að það sé engin þörf á að höfða mál á þessa menn til þess að laga þetta atriði, eins og ég skal koma að síðar, er ég ræði um þá tillögu í sambandi við framkvæmdirnar. 7) Óheppilegt er að hafa í gildi lög að formi til. Þetta er síðasta atriðið. Eru þetta rök, sem eru skiljanleg frá sjónarmiði lögfræðinga og dómara, en ekki er hægt að beita gegn þessu máli, og mundi það gersamlega kippa fótum undan framkvæmdavaldinu, ef nota ætti sér þetta almennt í löggjafarmálum. Ef afnema ætti öll lög, sem banna eitt eða annað í þjóðfélaginu, bara af því að þau lög eru dauður bókstafur eða þau eru brotin almennt, kæmist þjóðin í mikinn vanda. Skal ég m.a. benda hér strax á skattalögin. Ég hef sjálfur barizt fyrir því, að þau væru afnumin, ekki af þeirri ástæðu, að þau væru brotin.  Einn úr meiri hlutanum, Þorsteinn Þorsteinsson, vill þó ganga hér miklu lengra, svo sem hann og vildi í sambandi við eiginnöfnin. Hans sérstaka álit er sem hér segir, með leyfi hæstv. forseta: „Sérstaða mín varðandi ættarnöfn gagnvart meðnefndarmönnum mínum, Jónatan Hallvarðssyni og Þórði Eyjólfssyni, er aðallega í því fólgin, að ég er persónulega hlynntari ættarnöfnum heldur en þeir, því að ég tel þau mjög mikilvæg til þess að auðkenna menn umfram það, sem unnt er með eiginnöfnum einum og kenningu til föður.“ Hann segir hér enn fremur: „Þar með er fengin miklu fullkomnari auðkenning á þjóðfélagsþegnunum en unnt er að fá með kenningu til föður aðeins.“ Þetta er alveg misskilningur. Þegar komnir eru margir Sigurðar Briem, margir Ólafar Thors, margir Kjarval, bæði með sömu fornöfnum og sama eftirnafni, hvað er það skýrari greining á þjóðfélagsþegnum en þegar notuð er sú regla, sem nú er, að ég nú ekki tali um, þegar farið er að taka inn nöfn kvenna og gerbreyta þeim, þannig að enginn veit, hverrar ættar þær eru. Allt það, sem Þorsteinn Þorsteinsson færir fram hér í sinni rökfærslu, fær ekki staðizt undir neinum kringumstæðum. Þjóðfélagsþegninn er tvímælalaust miklu betur auðkenndur með því kerfi, sem almennt er notað hér á Íslandi, og er miklu betur auðkenndur sem Íslendingur en nokkurrar annarrar þjóðar þegn, ef haldið er því kerfl. sem við höfum haft hingað til, og að taka upp ættarnöfn og leyfa þau á þann hátt, sem hér er lagt til, er til þess að rugla þetta, en ekki til þess að gera það auðveldara. Þorsteinn Þorsteinsson lítur svo á, að yfirleitt sé tungan í engri hættu, þó að allt verði hér fullt af útlendum ættarnöfnum. Og það er einmitt þetta, sem á að gera út um hér í Alþingi. Aðeins þeir menn, sem fylgja frv. eins og það er, eru á þeirri skoðun, að það sé engin hætta á því. Ég er hins vegar á allt annarri skoðun. Ég fylgi hins vegar alveg skoðun próf. Alexanders Jóhannessonar, að það sé mjög mikil hætta á því, ef þetta sé leyft, að tungunni sé mjög hætt, enda hefur það og verið skoðun meiri hl. Alþingis, þegar rætt hefur verið um nafnbreytingu á þeim mönnum, sem hér hafa fengið íslenzkan ríkisborgararétt. Um þetta hefur staðið mjög mikil deila á hverju einasta ári, og meiri hl. Alþingis hefur ávallt komizt að þeirri niðurstöðu, að það væri sjálfsagt að setja þetta skilyrði vegna tungunnar og það sé sú minnsta fórn, sem þessir menn geta fært til þess að öðlast íslenzkan ríkisborgararétt, að verða að taka upp annað nafn. Það má því merkilegt heita, ef Alþ. nú gengur frá þessu frv. óbreyttu eins og það liggur hér fyrir. Er alveg óþarfi fyrir mig að eyða miklum tíma í að skýra þetta frekar, svo augljóst sem það er, að tungunni er einmitt hætta búin, ef ekki er spyrnt hér við fótum, eins og viðurkennt er reyndar af öllum nefndarmönnum, að undanteknum þá helzt Þorsteini Þorsteinssyni. Afstaða próf. Alexanders Jóhannessonar til þessara mála er allt önnur, eins og sést á hans séráliti. Hann segir hér, með leyfi hæstv. forseta: „Ég hef unnið með meðnefndarmönnum mínum að samningu þessa frv. Eins og frv. ber með sér, er gert ráð fyrir, að Íslendingar geti tekið sér ættarnöfn, en þess krafizt (11. gr.), að þau skuli vera íslenzk og rétt að lögum íslenzkrar tungu. Þó að tekið sé fram í lögum frá 1925, að ættarnöfn megi enginn taka sér eftir þann tíma hefur ættarnöfnum fjölgað mjög á síðustu 30 árum, og má áætla, að nú séu um 1100 ættarnöfn í landinu, og hefur engin tilraun verið gerð til að beita refsiákvæðum áðurnefndra laga gegn þeim, er tekið hafa sér ættarnöfn, síðan þau lög voru samin.“ Hann segir hér enn fremur: „Meginþorri allra íslenzkra ættarnafna sýnir, að þau eru engan veginn rétt að lögum íslenzkrar tungu.“ Og ég geri ráð fyrir, að það verði erfitt að hrekja þessa fullyrðingu prófessorsins. „Flest íslenzk ættarnöfn eru málspjöll,“ segir hann, „og munu þau, er tímar líða, valda skemmdum á tungu vorri, t.d. á þann hátt, að tvö föll verða notuð í stað fjögurra, eins og þróunin hefur orðið í öðrum germönskum málum. Má sjá þess dæmi daglega, í hverju íslenzku blaði og heyra í ríkisútvarpinu, að ættarnöfn eru beygingarlaus.“ - Þetta eru hans rök, og þau hafa ekki verið hrakin hér eða af öðrum meðnefndarmönnum. Svo segir hann enn fremur: „Þau munu slæva tilfinningu vandaðs máls og flýta fyrir margs konar mállýtum. Tign íslenzkrar tungu er m.a. fólgin í því, að hvert íslenzkt orð er gagnsætt á þann hátt, að menn skilja, hvernig merking orðs var hugsuð, og er því meira en hljómur einn, sem menn nema við endurtekna notkun. Oss Íslendingum ber því að halda vörð um geymd hins dýrasta arfs, er vér höfum fengið frá forfeðrum vorum.“ Þetta er skoðun próf. Alexanders Jóhannessonar á málinu, og það er enginn vafi á því, að ef frv. er samþ. eins og það liggur fyrir hér, verður ekki haldinn eins sterkur vörður um hinn dýra arf, sem prófessorinn minnist á í grg. Ég skal láta þetta nægja almennt um frv., en ætla mér að fara hér nokkrum orðum um brtt. mínar. Ég hef lagt til á þskj. 142, í l. brtt., við 6. gr., að 2. mgr. falli niður, en þar stendur: „Ef barn er ættleitt, eftir að því var nafn gefið, má í ættleiðingarbréfi gefa því nýtt eiginnafn í stað hins fyrra eða til viðbótar nafni, sem það hefur áður hlotið.“ Ég sé enga frambærilega ástæðu til þess að hafa þetta í lögunum. Ég sé ekki neina þörf á því, að barn þurfi að missa nafn sitt og taka annað nafn, þó að það sé ættleitt, enda eru engin frambærileg rök færð fyrir því. Ég hef lagt til í 2. till., að 9. gr. falli niður, en hún hljóðar svo: „Þegar kjörbarn er ættleitt af hjónum eða karlmanni eingöngu, má ákveða í ættleiðingarbréfi, að það sé kennt til kjörföður með sama hætti og í 7. gr. segir. - Ef barn er ættleitt af konu eingöngu, má ákveða í ættleiðingarbréfi, að það kenni sig til föður hennar.“ Ég sé heldur enga ástæðu til þess að leyfa slíkt, þó að ættleiðing fari fram. Ef ákveðnir foreldrar vilja ekki ættleiða barn, nema það breyti um nafn, þá fylgir ekki mikill hugur máli í sambandi við ættleiðinguna. Ég skal ekki dvelja lengur við þessar tvær brtt. 3. brtt. mín er við 10. gr., er verði 9. gr. og orðist svo: Lögleg ættarnöfn, sem íslenzkir ríkisborgarar bera nú, mega haldast. - Ég tel, að það sé rétt, að hin löglegu ættarnöfn megi haldast, en lögleg ættarnöfn eru ekki önnur en þau, sem hafa verið tekin upp fyrir 23. sept. 1925. Öll ættarnöfn, sem tekin eru eftir þann tíma, eru ólögleg í landinu, og þau eiga þess vegna ekki að leyfast, og það er sú minnsta krafa, sem Alþ. getur gert, að þau nöfn, séu látin niður falla, sem hafa verið og eru enn í dag ólögleg. Þess vegna hef ég einnig lagt til, að bætt yrði við greinina: „Eftir að lög þessi öðlast gildi, er óheimilt að taka upp nýtt ættarnafn hér á landi.“ Þegar atkvgr. fer fram um þessa brtt., er raunverulega úr því skorið, hvort þessi hv. d. vill fallast á, að hér sé haldið áfram ættarnöfnum eða ekki. 4. brtt. er, að í stað 10.–16. gr. komi 2 nýjar greinar, er verði 10. og 11. gr. og orðist svo: a) Þeir íslenzkir ríkisborgarar, sem tekið hafa ólögleg ættarnöfn, skulu hafa lagt þau niður fyrir árslok 1956 og kennt sig við föður samkvæmt fyrirmælum 7.–9. gr. þessara laga. - Það er eðlilegt, að þessi krafa sé gerð ef Alþ. ætlast til þess, að ekki séu tekin upp ættarnöfn. Sé hins vegar ætlazt til þess, að þau séu tekin upp, eiga þeir að uppfylla þau lagaákvæði, sem sett verða, en fallist hv. Alþ. á það að taka ekki upp ættarnöfn, þá á að krefjast þess, að ættarnöfn séu lögð niður, og það er enginn vandi að koma því í framkvæmd og það án málshöfðunar, ef till. mín undir b-lið verður samþ., en hún er sem hér segir: b) Eigi má rita ólöglegt nafn íslenzks ríkisborgara á vegabréf, skírteini, kjörskrá, manntal eða nein önnur opinber gögn, og undirskrift íslenzks ríkisborgara er ógild undir hvers konar gerninga, nema nafn hans sé löglega tekið. Þetta eru nægileg viðurlög, og þarf þá ekki að fyrirskipa neina málshöfðun. Hver heldur áfram að kenna sig ólöglegu nafni, ef hann fær það ekki ritað á þau skírteini, sem hann þarf að nota í lífinu? Enginn. Ef maður ætlar að ferðast til útlanda, fær hann ekki vegabréf nema með sínu rétta nafni. Og sama gildir um áritun á víxla í bönkum og ávísanir, að þær skulu því aðeins gildar, að nöfnin séu skráð rétt. Nafn aðila kemst ekki á kjörskrá, ekki á manntal, nema það sé löglega skráð. Og hvers vegna á þetta ekki að gilda um ættarnöfn alveg eins og skírnarnöfn? Ef ég í dag í staðinn fyrir að skrifa nafnið Gísli Jónsson skrifaði mig Magnús Pétursson, mundu áreiðanlega bankarnir, þar sem mitt rétta nafn stæði á víxlum eða öðrum gerningum, neita að taka við endurnýjun slíkra skjala, nema þau væru undirrituð með löglegu nafni mínu. Hér er frá mínu sjónarmiði einföld og örugg aðferð til þess að tryggja það, að menn taki ekki upp röng nöfn, hvorki sem eiginnafn né sem ættarnafn, og sé þetta ekki tekið upp, er engin trygging fyrir því, að menn taki ekki upp í þúsundatali ólögleg ættarnöfn, þó að þessi lög verði samþykkt, og einnig ólögleg eiginnöfn, því að það er vitað, að þótt prestar skíri börn ákveðnum nöfnum, hafa þau sum tekið allt önnur nöfn, bæði í daglegu tali og jafnvel í undirskrift, og kalla sig allt annað en þau eru löglega skírð, en það mundi fyrirbyggja það, ef slík ákvæði sem þessi yrðu sett inn í lögin. Og mér finnst nú, að hvort sem frv. yrði samþ. með þeim kafla um ættarnöfnin og þeim takmörkunum, sem þar eru sett, eða ekki, þá ættu þessi viðurlög að vera lögtekin, það ætti a.m.k. að setja hömlur á, að farið yrði lengra en lögin takmarka á þessu sviði. 5. brtt. mín er við 17. gr., sem verður 12. gr., þ.e., að 4. mgr. falli niður. Það er til samræmingar á því, ef búið er að samþykkja, að ekki megi taka upp ættarnöfn, og þarf ekki skýringar við. - 18. gr., sem verður 13. gr., falli einnig niður. Það er til samræmingar, þarf ekki heldur frekari skýringa við. - 19. gr. falli einnig niður. Það er einnig til samræmingar; ef ekki er leyft að taka upp ættarnöfn yfirleitt, er gr. óþörf. Í 24. gr., sem verður 18. gr., falli 2. mgr. niður, sem er einnig til samræmingar, ef ekki er leyft að taka upp ættarnöfn. Ég vil svo enda þessi orð mín með því að benda á, að þótt þetta frv. verði samþ. óbreytt, opnar það möguleika fyrir því, að menn haldi áfram að kalla sig ólöglegum og óleyfilegum nöfnum, og bætir ekkert úr ástandinu frekar en nú er, og raunverulega væri þá miklu eðlilegra frá mínu sjónarmiði að hafa sérstaka nefnd, eins og hér er ætlazt til, til þess að leiðbeina mönnum um nöfn og ekkert annað, sem gæti að sjálfsögðu haft nokkur áhrif, en mundi þó engan veginn hafa eins djúp áhrif og löggjöf, sem sett yrði með þeim takmörkunum, sem ég hef hér bent á. Mér þætti ekkert óeðlilegt, að hv. menntmn. óskaði eftir að fresta þessari umr. og athugaði till. eftir þær umr., sem hér hafa farið fram, til þess að sjá, hvort hún geti ekki fallizt á eitthvað af þeim brtt., sem hér eru gerðar, nema því aðeins að hún hafi, síðan hún gaf út nál., haldið fundi um till. og komizt að þeirri niðurstöðu, að þar skuli engu að hennar áliti breytt. Ég vil aðeins skjóta þessu fram til hv. formanns nefndarinnar.



Herra forseti. Það er að vonum, að mönnum sýnist nokkuð sitt hvað um þetta frv. Það er vitað, að það hefur löngum verið deiluefni, hvort hér ætti að hafa ættarnöfn eða ekki. Sjálfur er ég þeirrar skoðunar, að heppilegast sé að forðast ættarnöfn eftir föngum. Hins vegar verð ég að játa, að reynslan er sú, að ættarnöfn eru orðin þáttur af íslenzku máli og íslenzkri sögu. Það er ómögulegt að neita því. Það eru svo margir góðir Íslendingar, sem uppi hafa verið á seinni öldum og borið hafa ættarnöfn, að ekki er hægt að segja, að ættarnöfnin séu óþjóðleg lengur, hvað sem í fyrstu kann að hafa verið. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að betur færi, ef sem fæstir hefðu ættarnöfn og tækju ættarnöfn, og ég vona, að hættan á almennri upptöku ættarnafna sé úr sögunni, að menn telji það vera metnaðarmál og til sóma fyrir Íslendinga að halda sínum gamla nafnasið. Ég tel, að löggjöfin eigi að stuðla að því, að þeim nafnasið sé haldið, en ég held, að hún eigi ekki að færast það í fang, sem henni hefur reynzt ógerningur, að ætla að koma með einföldu lagaboði í veg fyrir það, að menn taki upp og haldi ættarnöfnum, þeir sem það endilega vilja, ef þeir gera það með þeim hætti, að fullnægt sé réttum lögmálum tungunnar. Ég vil engan veginn gera jafnlítið úr því og hv. þm. Barð. (GíslJ), hvort löggjöf er fylgt eða ekki. Ég held þvert á móti, að einn aðalvandinn, sem hvílir á löggjafa hverju sinni, sé að átta sig á, um hvað þýðir að setja lög. Það eru ýmis efni þjóðlífsins slíks eðlis, að löggjöf um þau verður dauður bókstafur. Löggjöfin verður að vera í samræmi við réttarhugmyndir þjóðarinnar, til þess að nokkur von sé til, að henni verði framfylgt í raun og veru. Og það er eftirtektarvert, að þótt nú sé búið að vera bann við ættarnöfnum í þrjá áratugi, hefur fjöldi manna tekið upp ný ættarnöfn á þessu tímabili og fjöldi manna látið undir höfuð leggjast að fella niður ættarnöfn, svo sem þeir hefðu átt að gera samkvæmt l. frá 1925. Og ég minnist þess ekki, að nokkru sinni hafi hér á Alþ. komið fram svo mikið sem aðfinning gegn því, að þessi háttur hefur verið hafður á. Að vísu var fyrir nokkru borin fram fsp. um framkvæmd laganna. Það var sagt þá, hver hún væri. Ég hygg, að ekki hafi verið að því fundið, ekki í umr., a.m.k. ekki með ályktun, að framkvæmdin hefur verið jafnlinleg og raun ber vitni. Og nú, þegar hafizt er handa um endurskoðun löggjafarinnar, kemur frumkvæðið að því ekki frá Alþingi eða þeim, sem óánægðir hafa verið með það, að linlega hafi verið að farið, t.d. af stjórnarandstöðu eða af áhugamönnum í andstöðuliði ættarnafna, heldur er það ráðherra, sem hefst handa, af því að honum er illa við að eiga að halda uppi löggjöf, sem allir vita að er gersamlega dauður bókstafur. Ég vil alls ekki fallast á, að þessi sjónarmið séu einskis eða lítils virði. Ég held einmitt, að þau sýni, að hér hefur löggjafinn færzt meira í fang en hann var maður til að annast um framkvæmd á. Ég geri hins vegar ekki ráð fyrir því að sannfæra þá, sem eru hatrammir á móti ættarnöfnum. Þetta er meira smekks- og tilfinningaratriði en beinar röksemdir hafi þar áhrif. Ég skal að vísu játa, eins og ég hef sagt, að sjálfur er ég á móti ættarnöfnum, en ég tel aðeins, að löggjöfin í því formi, sem hún hefur verið, sé gagnslaus og þess vegna eigi að breyta til. Aftur á móti játa ég, að það er dálítið til í því, sem hv. þm. Barð. sagði, að sú hætta kann að vera á, að þótt þetta frv. yrði samþ. og gert að lögum, kynnu menn að halda áfram að taka upp og halda ættarnöfnum, sem ekki væri leyfi fyrir. Einmitt þess vegna tel ég, að það þurfi að athuga brtt. hans betur, þær sem fjalla um viðurlög við því, ef menn hafa ólöglegt ættarnafn. Ég vildi biðja hv. n. um að athuga þetta, annaðhvort með því, að umr. nú yrði frestað, eða brtt. þessar yrðu teknar aftur til 3. umr. og þessi atriði rædd við n., sem undirbjó frv., og eftir atvikum haft samráð við mig um málið, ef nefndinni sýndist það réttara. Ég er því sammála, að það er tiltölulega þýðingarlítið að vera að setja nú löggjöf að nýju, ef hún á að verða sami dauði bókstafurinn og verið hefur. Ég tel raunar minni hættu á því með þetta frv. en lögin, vegna þess að hér er opnaður möguleiki til þess, að vísu takmarkaður, en þó opnaður, að menn geti tekið upp ættarnöfn, aðeins á að fylgjast með því, að þau séu rétt að lögmáli tungunnar. Og fyrir fram mætti mega vænta þess, að menn sættu sig við að lúta þeirri leiðbeiningu. Ég játa, að það er þó engan veginn víst og að öruggara getur verið að hafa einhverjar slíkar reglur, þær sömu og hv. þm. stingur upp á eða einhverjar hliðstæðar. Ég er að minnsta kosti fús til þess að athuga það af minni hálfu og vonast til þess, að hv. menntmn. beri sig saman við semjendur frv. um það. Vera kann þó, að þær séu of einstrengingslegar, ef svo mætti orða, og víss vandkvæði koma hér á. Ég játa það t.d., að ég er ekki alveg viss um, - og má þó segja, að skömm sé að játa slíkt, hvernig er með útgáfu vegabréfa nú. Það segir, með leyfi hæstv. forseta, í brtt., b-lið 4. töluliðar: „Eigi má rita ólöglegt nafn íslenzks ríkisborgara á vegabréf“ o.s.frv. Ég er ekki viss um, hvernig þessu er háttað nú, þegar menn fara með konum sínum til útlanda. Ég veit, að það kemur fyrir stundum, að þá er þar ritað föðurnafn mannsins einnig við nafn konunnar af mjög skiljanlegum ástæðum, vegna þess að það getur komið sér mjög illa að hafa konuna með allt öðru nafni en maðurinn, t.d. ef farið er inn á hótel, og a.m.k. á árunum fyrst eftir stríð var heimtað, að menn legðu þá vegabréfin með, og slík gerólík eftirnöfn hefðu getað valdið mönnum miklum erfiðleikum. Af þeim sökum hafa menn stundum, einmitt varðandi vegabréf, fengið sett föðurnafn sitt á eftir nafni konunnar á hennar vegabréf. Slíkt mundi verða algerlega bannað, ef till. hv. þm. yrði samþykkt. Þetta virðist mér þurfa að skoða betur, vegna þess að auðvitað á það ekki neitt skylt við ættarnöfn, þó að menn neyðist til þess með þessum hætti að auðkenna konuna erlendis. Við vitum, að fram hjá því verður mjög erfiðlega komizt. Fleiri slík atriði kunna að koma hér til greina. En þó að ég sé ósammála meginatriðunum í till. hv. þm. Barð. og hv. 1. þm. N-M. (PZ), tel ég, að þessi atriði, sem ég nú drap á í till. hv. þm. Barð., þurfi frekari íhugunar við, og vildi þess vegna mega vænta þess, að n. annaðist um þá íhugun á milli funda. Varðandi till. n. um það að heimila erlendum konum að hafa föðurnafn manns síns, þá treysti ég mér ekki til að greiða atkv. á móti þeirri till. Það getur oft verið, að föðurnafn konunnar sé svo annarlegt, að það sé ákaflega erfitt fyrir hana að taka það upp. Hennar fyrra ættarnafn eftir giftinguna brýtur algerlega á móti hennar eigin tilfinningum, þar sem venja er að breyta um nafn, þegar kona giftist, og ég get ekki séð, að það mundi valda miklu tjóni, þó að slík takmörkuð heimild, föðurnafn mannsins, yrði leyfð, heldur þvert á móti tel ég þá till. n. vera í samræmi við þá meginstefnu þessa frv. að reyna að finna reglu, sem haldi við hinum forna íslenzka nafnasið, en veiti þó heimild til undantekninga, þar sem ljóst er, að slíkar undantekningar hafa við sérstök rök að styðjast.



Herra forseti. Það segir sig sjálft, að n. hefur ekki tekið þær brtt., sem fluttar eru á þskj. 142 og 143, til sérstakrar athugunar, sökum þess að þær hafa ekki legið fyrir eða ég hef ekki séð þær t.d. fyrr en nú á þessum fundi. Það kann að vera, að þeim hafi verið útbýtt fyrr og það farið fram hjá mér. Hins vegar tók n. það mál, sem till. fjalla um aðallega, til athugunar, sem sé það, hvort leyfa skyldi ættarnöfn innan vissra takmarka ellegar ekki, og n. tók alveg ákveðna afstöðu til þess atriðis, eins og ég gerði grein fyrir, þegar málið var hér fyrst til 2. umr., og féllst þar á frv. í þessu efni og álit meiri hl. þeirrar n., sem undirbjó frv. Hitt er svo annað mál, að það kann að vera ástæða til að athuga sérstaklega, jafnvel þó að frv. yrði í höfuðatriðum samþ., hvort ekki ætti að setja inn í það einhver svipuð ákvæði og hv. þm. Barð. (GíslJ) leggur til í b-lið 4. till. sinnar, að stjórnarvöldin megi ekki taka gilda undirskrift manna með ólöglegu nafni, hvort sem ættarnöfn eru leyfð eða ekki. Þó er ég hræddur um, að eins og sú till. liggur fyrir, gætu orðið vafningar úr því töluvert miklir. Við skulum segja, maður kemur með ávísun í banka og ávísunin hljóðar á eiginnafn hans og ættarnafn. Hvernig á bankinn að vita það um að öðru leyti óþekktan mann, hvort ættarnafnið er löglegt eða ólöglegt, en undirskrift eða framsal mannsins þarf á ávísunina, til þess að hann geti fengið hana greidda? Ég er hræddur um, að þetta yrði dálítið vafningasamt. Hitt er svo aftur rétt, að það er einmitt það, sem þarf, hvort sem ættarnöfnin eru leyfð eða ekki, að stjórnarvöldin geri það, sem í þeirra valdi stendur, til þess að rétt nöfn séu sett á opinberar skýrslur. Hv. 1. þm. N-M., sem flytur till, á þskj. 143, sem eru svipaðs efnis og till. hv. þm. Barð., sem sé um að banna ættarnöfn, vildi álíta, að embættismenn mundu bæta ráð sitt og gera það hér eftir, sem þeir hafa ekki gert hingað til, án þess að lagaákvæði kæmu um það. Ég verð að játa, að ég hef takmarkaða trú á þessu. Dómsmrh. er æðsti vörður laga og réttar í landinu. Á honum hvílir að gera ráðstafanir til, að lögum landsins sé hlýtt. Nú veit ég það, að síðan lögin frá 1925, sem bönnuðu ættarnöfn, voru sett, hafa verið menn í dómsmálaráðherraembætti, sem yfirleitt hafa verið skörungar og röggsamir embættismenn. Og sjálfur dómsmrh. hefur nú í þessari d., bæði við 1. umr. og nú áðan, lýst því, hvernig framkvæmd þessara laga hefur gengið. Hefur hann verið lengi dómsmrh. og er yfirleitt á móti ættarnöfnum, svo að ekki er það vegna þess. að hann vilji stuðla að því, að ættarnöfn séu tekin. Ég veit t.d. um Hermann Jónasson, hv. þm. Str., sem var átta ár dómsmrh., að hann er líka á móti ættarnöfnum, og ég hugsa, að hann greiði hreint og beint atkv. með þessum brtt., en ekki veit ég til þess, að hann gerði neitt til þess að hafa hendur í hári þeirra manna, sem tóku upp ættarnöfn ólöglega, og svo er um aðra dómsmálaráðherra, sem setið hafa undanfarið. En það er vitanlega ekki furða, þó að hv. þm. Barð. leggi áherzlu á að fá ættarnöfnin bönnuð, þar sem hann telur svo mikið í húfi, að jafnvel frelsi þjóðarinnar og tungumál hennar sé í veði, ef ættarnöfn eru leyfð. Það mun nú hafa verið síður hjá mjög mörgum þjóðum, fyrst og fremst Norðurlandaþjóðunum, og ég hygg miklu fleiri þjóðum, að menn hafa kennt sig til föður. Nú er þetta horfið og ættarnöfn komin í staðinn. Þessar þjóðir halda frelsi sínu og tungu alveg eins fyrir því, og ef vér lítum nú á endurreisn íslenzkrar tungu t.d. og hverjir hafa þar mest að unnið, þá kemur það undarlega í ljós, að sumir af þeim mönnum hafa borið ættarnöfn. Mér dettur í hug maður eins og Jón Thoroddsen, sem fyrstur skrifaði, eins og við vitum, skáldsögur á nútímaíslenzku, skáld eins og Steingrímur Thorsteinsson, Einar Kvaran, og svo mun nú hv. þm. Barð. kannast við mann, sem hét Guðmundur Kamban og lagði ekki svo lítið til íslenzkra bókmennta. Þá hefur og nú alveg nýskeð íslenzkt skáld fengið sérstaka viðurkenningu úti í löndum fyrir það að hafa endurvakið íslenzka frásagnarlist, en hann heitir Halldór Kiljan Laxness. Og ef litið er til frelsisbaráttunnar sérstaklega, þá er sama að segja. Þar hafa unnið menn, sem hafa ættarnöfn, þó að aðrir, sem hafa kennt sig til síns föður, hafi þar einnig mikið að unnið. Ég minni aðeins á Skúla Thoroddsen, Sigurð Eggerz, og fleiri mætti nefna, að ógleymdum Ólafi Thors, sem ég tel víst að hv. þm. Barð. telji hafa átt nokkurn þátt í því að minnsta kosti, að Ísland varð lýðveldi og sagði að fullu skilið við þá þjóð, sem áður hafði drottnað yfir henni. Ég held því, að það sé ekki mikil hætta á, að tunga þjóðarinnar og frelsi hennar glatist, þó að það sé leyft innan vissra takmarka að taka upp ættarnöfn, eins og hæstv. ráðh. sagði. Ég held, að þetta sé mjög að falla úr tízku, virðist mér. Ég gæti vel hugsað, að það yrði ekki mikið um það, að minnsta kosti held ég, að það sé miklu árangursríkara að hefja áróður fyrir því, að menn haldi hinum gamla, góða sið að kenna sig til föður síns, heldur en að banna það með lögum. Hv. þm. Barð. sagði, að frv. að því er snertir ættarnöfnin og till. nefndarinnar, sem undirbjó frv., stönguðust við upphafið eða við ákvæði 2. gr. frv. Ég get nú ekki beinlínis séð, að þetta sé rétt, vegna þess að það er tekið fram um ættarnöfnin, að þau eiga að lúta lögum íslenzkrar tungu. Ef það sýnir sig svo, eins og hv. þm. Barð. hélt fram, að ættarnöfn gætu ekki í eðli sínu verið íslenzk, og ef það verður dómur hæfustu manna í þeirri grein, verða ekki ættarnöfn upp tekin. Það er upplýst, að bannið við ættarnöfnum hefur ekki verið haldið, menn hafa tekið upp ættarnöfn. Hv. þm. Barð. og hv. 1. þm. N-M. og ef til vill fleirum finnst þetta, að beygja sig fyrir slíku, vera að kippa fótum undan framkvæmdavaldinu, og nefndi hv. þm. Barð. fleiri l., sem ekki væru haldin og engum dytti þó í hug eða fáum að afnema. En það fer eftir eðli málsins. Það eru vitanlega öll l. brotin og það dugir ekki að afnema öll lög þó að þau séu brotin. En þau l., sem beinlínis snerta almenningsheill, verður að reyna að framkvæma til lengstra laga, og almenningur er í raun og veru með því, að þau lög séu framkvæmd. En svo eru önnur lög, sem fólki finnst fjalla um svo mikið einkamál manna, að ríkisvaldinu komi það mjög lítið við, og þau eru brotin og almenningur telur rétt að brjóta þau, og það er óneitanlegt, að þetta er ærið mikið einkamál, hvernig foreldrar gefa börnum sínum nafn og hvort maðurinn óskar eftir að bera ættarnafn eða ekki. Ég get ekki líkt þessu frv. neitt við skattalög að þessu leyti, það væri nær að líkja því við bannlög og þess konar afskiptasemi af einkalífi manna. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar. Það hefur verið stungið upp á því, að n. athugaði þessar till. Eins og ég sagði, hefur hún þegar tekið afstöðu um höfuðatriði till. En aftur á móti getur vel komið til mála að athuga b-lið 4. till. hv. þm. Barð. nánar. Þetta mætti auðvitað gera með því móti, ef hv. þm. taka till. sínar aftur nú við þessa umr. og n. athugaði þetta mál þá á milli umr. Tel ég, að það mundi vera hentugast. Á hinn bóginn hefur hæstv. forseti, sem jafnframt er hv. þm. Barð., á valdi sínu að fresta þessari umr., og skal ég fyrir n. hönd ekkert hafa á móti því, að umr. verði frestað, og þó að ég sé ekki formaður n., hef ég haft samráð við hann um það og get lofað því, að n. mun taka þetta til athugunar, hvor leiðin sem farin verður, hvort heldur tillögurnar eru teknar aftur eða umr. nú frestað.



Herra forseti. Ég skal ekki fara út í það, sem ég sagði áðan, neitt að ráði, að ég er yfirleitt á móti ættarnöfnum og vil ekki láta leyfa þau almennt, þótt með leyfi sé, elns og í frv., heldur banna þau alveg fyrir framtíðina. En af því að málið fer til n. aftur, eru það tvö atriði, sem ég vil biðja n. að taka til athugunar. Í þessu frv. er farið inn á gamlar, troðnar slóðir, þær að skipa nefnd, sem á að standa, meðan lögin gilda, og vera nokkurs konar ráðunautur ríkisstj. um, hvaða nöfn eru hæfileg til að falla inn í málið o.s.frv., og hún er kölluð mannanafnanefnd. Ég held, að þetta sé óþarfi. Ég held, að það sé upplagt fyrir dómsmrh. á hverjum tíma að láta mann í ráðuneytinu gera þetta og þurfa ekki að setja upp neina eilífðarnefnd til þess að segja um það og greiða henni borgun fyrir. Ég held, að við höfum alveg nóg að borga úr ríkiskassanum í framtíðinni og á næstu árum, þó að við leikum okkur ekki að því að búa til slíka nefnd og kosta hana, þar sem ævinlega eru í dómsmrn. nægilega margir menn til að geta annazt þetta til viðbótar við þau störf, sem þeir nú hafa. Þetta var annað, sem ég vildi biðja n. að athuga, og hitt var það, að ef frv. á að samþykkjast eins og það er, þá er óumflýjanlegt, að það komi fram, hverjir skipti um nöfn, hvaða börn eru ættleidd og fá annað nafn og hvaða mönnum er leyft að taka upp ættarnöfn. Það vantar í frv., að það komi fram, ekki með 5–6 ára millibili, eins og núna er um breytingar á nöfnum á jörðum, sem koma frá stjórninni með auglýsingu í Lögbirtingi með nokkurra ára millibili, heldur um leið og nafnið er tekið, og komi strax inn í manntalið. Þetta þarf líka að koma inn í frv. Það þarf að koma inn í frv. að skylda dómsmrn., þegar það er búið að samþykkja einhverja nafnbreytingu, eða mannanafnanefndina, ef maður lætur hana gera það, að tilkynna nafnbreytinguna opinberlega. Það er sögð sú saga í bænum, ekki veit ég, hvort hún er sönn eða ekki, að það hafi verið stofnað félag í Reykjavík og ekki sett inn í félagsskrár og ekki auglýst, en einn bankinn hafi flaskað á að lána því víxil, og þegar kom að því, að hann féll, var firmað ekki til og bankinn fékk ekkert. Það nákvæmlega sama getur komið fram um einstaklingana, sem breyta um nöfn. Þeir geta tekið víxil og víxillinn fallið, og hver er ábyrgur? Þeir geta skrifað undir einhvern sölusamning, og hver er ábyrgur? Það verður strax að koma fram, þegar menn skipta um nafn, og þarf að komast inn í lögin, m.a. af því, að það er reynsla fyrir því, að alveg tilsvarandi „möndl“ með bæjarnöfnin er ekki tilkynnt nema með löngu millibili.