Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm (Magnús Pjetursson) Þetta frv. er fram borið eftir samhljóða ályktun samgöngumálanefnda Alþingis. Þó skal það tekið fram, að háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hefir verið veikur, og ekki getað tekið þátt í störfum nefndarinnar upp á síðkastið, og var því ekki með í þessari ályktun. Undanfarna daga höfum vjer í þessari háttv. deild verið að heimila landstjórninni ýmsar öryggisráðstafanir. Fyrst var henni heimilað að kaupa matvæli og aðrar lífsnauðsynjar landinu til tryggingar á þessu nýbyrjaða ári. Því næst heimilum vjer henni að kaupa skip, til þess meðal annars, að flytja lífsnauðsynjar út um smáhafnirnar, dreifa þeim út um landið. En enn þá hefir engin sjerstök ráðstöfun verið gjörð, til þess að auka trygginguna fyrir því, að lífsnauðsynjarnar komist til landsins. Á því veltur þó alveg um þær ráðstafanir, sem jeg áðan nefndi, og mætti því virðast svo, sem hjer væri farið aftan að siðunum, að koma síðast með tillögur til þeirrar tryggingarráðsstöfunar, sem orðið getur grundvöllurinn undir og skilyrði fyrir, að aðrar ráðstafanir komist til framkvæmda. Hugsanlegt væri nú, að einhverir hefðu morrað áfram mókandi með þá ímyndun, að við þessu þyrfti síst að gjöra; vjer værum ekki á neinu flæðiskeri staddir, að því er snertir vöruflutninga milli Íslands og útlanda. Jeg skal fúslega játa, að sú ímyndun hefir við nokkur rök að styðjast, því að eins og bent var á í nál. og flgskj. 2 við það, þá er útlitið svo nú, að líkur eru til, að með þeim skipum, sem ætlað er að ganga eftir föstum áætlunum, muni mega flytja meiri vörur árið 1917, heldur en flutt var 1916. Þetta er sjálfsagt rjett til getið svo langt, sem það nær, en það er ekki nema hálfsögð sagan. Þess er ekki gætt, að fjöldi aukaskipa flutti hingað vörur síðastliðið ár, og enginn veit hvernig verða muni með þess konar ferðir þetta ár. Þó má gjöra ráð fyrir, að ef ástandið umhverfis oss yrði litlum breytingum undirorpið, þá væri lítil ástæða til að óttast, að skorta mundi skipakost til vöruflutninga milli Íslands og útlanda. En það vita allir, að fátt í heiminum er nú á jafn hverfanda hveli, eins og skipakostur og skipagöngur. Enn ber þess að gæta, að áætlanaskip þessi, sem jeg mintist á, og flutningsmöguleikarnir með þeim, er að miklu leyti staðbundið. Bundið við það, að flutningur til og frá landinu verði mestmegnis frá Norðurlöndum og Stóra-Bretlandi. Þetta á að minsta kosti algjörlega við skip Sameinaða fjelagsins. Þeim skipum getum vjer aldrei búist við, að snúa af braut sinni eftir okkar þörfum eða nauðsyn, enda er mjög vafasamt, hvort hyggilegt sje að varpa of miklu af áhyggjum vorum upp á það fjelag. Jeg mun síðar fá tækifæri til að minnast á Sameinaða fjelagið, og geymi mjer því að tala meira um það nú. Oss er öllum vel kunnugt, að þær leiðir, sem jeg áðan nefndi og hingað til hafa verið okkar aðalaðdráttarbrautir, hafa verið að smáþrengjast, og hver getur eða þorir að ábyrgjast, að þær lokist ekki alveg á árinu 1917? Vjer skulum vona, að þær haldist opnar, en vjer megum ekki treysta því. Öll sund geta lokast fyrir oss og öll bönd geta brostið. Ófriðurinn getur harðnað enn, og ný ríki dregist inn í hann. Hafnbann getur lagst á ný lönd, og margt komið fyrir af líku taki. Og hvar stöndum vjer, ef vjer alt í einu stæðum uppi, án annars skipakosts til millilandaferða en Eimskipafjelagsbátanna og hins fyrirhugaða standferðadalls. Hvernig sem annað fer, eru þó mestar líkur til, að Vesturheimur verði sá »heimur«, sem síðast lokast fyrir oss. En til þess að geta flutt þaðan nokkuð, sem um munar, vantar oss skipakost. Það má auðvitað segja sem svo, að þessar framangreindu ástæður, sem meðal annars vöktu fyrir nefndinni og komu af stað þessu frv., sje ástæðulítill ótti, sem gangi hjartveiki næst, og vel mætti oss líka, þótt svo reyndist. En til er líka annarskonar ótti. Óttinn við það, að landið gæti tapað nokkru fje á því, að kaupa skip nú, þegar þau eru í slíku geipiverði. Ekki vill nefndin draga neinn dul á það, að ef skip falla fljótlega í verði, sem fyrir getur komið, þó óvíst sje, þá mun landið tapa talsverðu fje á slíkum kaupum. En ef svo færi, sem enginn getur af tekið, að aðflutningar teppist, vegna þess, að oss vantar skipakost, þá gæti tjón þjóðarinnar orðið svo stórkostlegt, að ekki yrði metið til peninga, og sá skaði yrði seint bættur. Ótti nefndarinnar virðist mjer því þjóðinni hollari og mega teljast forsjálni. En hinn óttinn er það sama, sem svo oft áður hefir gjört vart við sig, og endar venjulega með þeirri óheppilegu sparsemi, að spara eyrinn en kasta krónunni. Það sæti síst á okkur nú, að hallmæla í nokkru fyrri þingum, en þess mætti þó geta, að jeg býst við, að flestir í þessari háttv. deild, og þótt víðar væri leitað, líti nú svo á, að vjer hingað til höfum verið um of smástígir, og skammsýnir með afbrigðum, að því er snertir samgöngumál vor. Það hefir oft áður komið til orða hjer á Alþingi, að kaupa skip, en aldrei orðið úr, og nú dylst víst engum, að það hafi verið að spara eyrinn en kasta krónunni. Það er mikið fje, sem þarf til þess, að kaupa svona stórt skip nú á tímum, og verða menn því til þess að spyrja, hvar vjer getum fengið alt það fje. Því miður getur nefndin ekki svarað því ákveðið, enda býst sennilega enginn við því; hún vill að eins geta þess, að hún treystir bönkunum hjer til hins besta í þessu efni, þegar svo á stendur, að þjóðarnauðsyn krefur. Annars yrði að leita láns utan Íslands. Jeg er þó í vafa um, að það væri nauðsynlegt, því vitanlega liggur ógrynni fjár - á okkar mælikvarða - hjer í landinu í sparisjóðum og víðar, sem sjálfsagt getur verið að einhverju leyti á reiðum höndum. Og jeg efast ekki um, að þjóðin yrði fús til þess að hlaupa undir bagga, ef á hennar náðir þyrfti að leita. »Skárri er það nú ofurhuginn«, hefi jeg heyrt menn segja, »að ætla nú, auk strandferðaskipsins, að kaupa stórt vöruflutningaskip. Já, fyrr má nú vera ofurhugi! að alt landið ætti að þora að ráðast i, sem tryggingarráðstöfun, það sama sem einstakir menn á þessu landi hafa gjört og gjöra enn í eigin hagsmuna skyni. Nei, það er víst óhætt að segja það, að hingað til hefir ofurhugi Alþingis ekki leitt þjóðina á glapstigu. Jeg vil, áður en jeg lýk máli mínu, lýsa yfir því fyrir nefndarinnar hönd, að þótt vjer nú leggjum til, sem tryggingarráðstöfun, að landssjóður nú kaupi skip, þá álítur nefndin, að framtíðarfyrirkomulag til eflingar samgangna vorra, verði fyrst og fremst í því fólgið, að efla sem mest og best Eimskipafjelag Íslands, og væntir, að þjóðin láti það ekki undir höfuð leggjast. En útgjörð á landsins kostnað sje að eins að skoða sem bráðabirgðaráðstöfun. Þjóðin væntir þess af oss, að vjer látum einskis ófreistað til þess að tryggja henni lífsnauðsynjar. Og fyrsta tryggingarráðstöfunin til þess, er að tryggja oss nægan skipakost. Það er að vísu svo, að þetta frv. er að eins heimild fyrir landsstjórnina, en nefndin væntir þess, að hæstv. stjórn sleppi ekki góðu tækifæri til skipakaupa, þótt nauðsynin ekki væri öllum augljós, og dragi það ekki of mjög á langinn. Enda er það víst, að allir góðir Íslendingar geta miklu fremur afsakað, þó gjörðar sje öryggisráðstafanir, sem síðar mætti segja um, að komast hefði mátt hjá, heldur en ofmikið tómlæti og hættulega varfærni.

Bjarni Jónsson Jeg held, að það sje alveg rjettmætt að segja það, að ofurhuginn hafi ekki drepið þessa þjóð nje þing, nje heldur hafi nú ofurhuginn riðið nefndina á slig. Það er einkennilegt, að vjer, sem hjer sitjum á hala veraldar, þykjumst vera öruggir um líf vort og þarfir, þótt engin tök höfum vjer haft, eða viðleitni til þess, að tryggja oss, ef ekki væru aðrir til þess að hjálpa. Jeg tel því nefndina hafa stigið lofsvert spor í rjetta átt og enga hættu á því, að stjórnin fari ekki að vilja hennar, því að þessi stjórn er betur sett en nokkur stjórn, sem verið hefir, til þess að krefjast fullveldis Íslandi til handa í öllum þess málum; hún þarf enga flokkaskiftingu að óttast, og getur því hafið sína göngu með því að krefjast samhuga fullrar viðurkenningar í öllum vorum málum, og þá ekki síst snúið sjer að því, eins og hæstv. forsætisráðh. (J. M.) lýsti yfir í stefnuskrá sinni, að varðveita landið. Það er ekki um skör fram, þótt vjer gjörum nú ráðstafanir, sem ella eru óvenjulegar. En eins og vjer vitum, hefir nýlega verið hafnað friðarboðum, sem fram hafa komið. Við það harðnar ófriðurinn um allan helming, og þó mest á sjó, því að vafalaust gjöra Miðveldin alt, sem unt er, til þess að hnekkja siglingum til Englands. Hjer er þá tvent á að líta, bæði það, að vjer getum lent í skipaskorti, til þess að halda uppi samgöngum við England, og hitt, að ef hafnbann verður lagt á England, og það umgirt með kafbátum, þá er úti sú linkind, sem oss hefir verið veitt, og jeg tel oss hafa keypt of dýrt. En hvað eigum vjer þá að gjöra? Þá duga ekki 1-2 dallar til þess að sækja þarfir vorar til Vesturheims. En þá verður stjórnin að hafa heimild til þess, að tryggja landið á annan veg. Jeg mun því við 2. umr. koma fram með brtt. um, að veita stjórninni heimild til þess, að kaupa 2-3 skip, sem þó er líklega of lítið, en jeg þori ekki að nefna hærri tölu, af því að jeg býst þá við, að ofurhuginn kunni þá að kveinka sjer, þótt hjer sje raunar um heimild að ræða, en ekki skipun. Jeg get því sem fjárveitinganefndarmaður skrifað undir ekki að eins tillögur samgöngumálanefndar, heldur jafnvel meira. Það væri vel þess vert, ef háttv.þm. vildi nú rifja upp fyrir sjer sögu landsins. Það, sem olli því, að vjer mistum sjálfstæði vort, var fyrst og fremst það, að vjer ljetum skipakost vorn. Ef forfeður vorir hefðu tekið þann upp, að sigla til annarra landa, en ekkert hirt um Noreg, þá væri nú hagur vor annar. Og vjer þurfum ekki annað en að líta á sögu undanfarinna ára, til þess að ganga úr skugga um það, að hið danska fjelag, sem skipaferðir hefir haft hjer, hefir rúið oss og haft af oss of fjár. Vjer sjáum það, að jafnskjótt og vjer höfum mist annað skipa vorra, þá setur danska fjelagið svo upp farmgjöld og fargjöld, að það myndi beinlínis borga sig, að kaupa tvö til þrjú skip, eða jafnvel fjögur eða fimm. Það gæti verið, að landið græddi mest á því. Farkostur gjörir eyland sjálfstætt. Vöntun farkosta gjörir eyland ósjálfstætt Og ástæðan fyrir því, að vjer höfum gjört oss óhagfelda samninga við England, er sú, að vjer höfum ekki nægan skipakost, til þess að sækja kol og salt til annarra landa. Eftir þessu verða menn að taka. Stjórnin verður að haga sjer nákvæmlega eins og Íslendingar væru í ófriðnum. Það er alveg rjett tekið fram hjá háttv. framsm. (M. P.), að enginn veit, hve nær hinar þjóðirnar lenda í ófriðnum. Eins og jeg hefi þegar tekið fram, mun jeg því flytja brtt. til þess að gjöra frv. enn víðtækara.

Framsm. (Jón Jónsson) Nefndin leggur til, að frv. þetta sje samþykt með nokkrum breytingum. Skal jeg nú fyrir hönd nefndarinnar skýra frá helstu breytingunum. Við 1. gr. er sú breyting gjörð, að í staðinn fyrir „nema lagðar sje nú að fullu og öllu undir aðra jörð“ komi: nema lagðar sje að fullu og öllu undir aðra jörð, þegar mat fer fram. Hjer er átt við eyðijarðir og eyðilönd, sem sjermetin hafa verið til dýrleika. Lögin ákveða, að þessi lönd skuli ekki metin sjer, nema legið hafi að fullu og öllu undir aðra jörð síðustu 50 árin. En úr því getur verið erfitt að leysa. Virðist því nefndinni rjett, að svo sje að orði komist, að þetta sje metið sjer, nema það hafi verið lagt undir aðra jörð, þegar mat fer fram. Aðgætandi er, að mat á að fara fram á 10 ára fresti. Ef svo væri að orði komist: nema lagðar sje nú o. s. frv., þá yrði síðar að meta sjer þær eyðijarðir, sem ekki hefðu verið lagðar undir aðra jörð, þegar fyrsta mat fór fram, þó að þær hefðu verið lagðar það síðar. En það væri ástæðulaust. Þá eru smábreytingar við 2. gr. Aðalbreytingin er við fyrsta tölulið greinarinnar, þar sem byrjað er að telja upp, hvað undanskilið skuli vera ábúðarskatti. Er lagt til, að á eftir „umbætur“ komi: aðrar en á húsum. Vill nefndin, að það komi skýrt fram, að hús megi ekki undanskilja. Hinar breytingar nefndarinnar við þessa grein eru að eins orðabreytingar til að sneiða hjá endurtekningum. 2. gr. er aðalkjarni frv., og er fram komin af því, að 9. gr. laganna hefir bæði verið misskilin og er ekki alls kostar rjettlát. Nefndin álítur, að lagagreinina beri að skilja svo, að sá hluti af verði húsanna, sem fer fram úr helmingi af matsverði jarðarinnar sjálfrar, húsalausrar, skuli undanskilinn skatti. En svo verður að líta á, að á leigujörðum nái skattskyldan til húsa, sem leiguliðar eiga, en þau hús eiga að vera undanskilin skatti samkvæmt frumvarpinu, og telur nefndin það rjett. Allir vita, hve bágborin eru ákvæði ábúðarlaganna um rjett leiguliða, sem eiga hús á jörðum. Þegar þeir flytja burt, verða þeir að rífa húsin, ef hvorki landsdrottinn nje viðtakandi vilja kaupa þau. Meðan jafn hneykslanleg lagaákvæði gilda, sjá allir, hve valt er að treysta því, að slíkt komi jörðum að haldi eða fylgi þeim, þó að ábúendaskifti verði, og þá er ekki rjettlátt, að skattur hvíli á þeim. Þá leggur nefndin til, að 12. gr. laganna breytist svo, að matsnefndir fái 6 kr., Í staðinn fyrir 5 kr., á dag fyrir starf sitt. Nefndin var reyndar ekki á eitt sátt um þetta, og það var að eins út af þessu atriði, sem tveir nefndarmenn skrifuðu undir nefndarálitið með fyrirvara. Þessi smáræðis kauphækkun virðist sjálfsögð. Um hana vil jeg því ekki fjölyrða. Tel víst, að háttv. deild samþykki þessa brtt. Þá er enn brtt. um að færa lög þessi inn í meginmál fasteignamatslaganna til hægðarauka fyrir matsnefndir. Frekari breytingar komu til tals, svo sem framlenging á matstímanum frá 15. júlí 1918 til jafnlengdar 1919. En við nánari athugun sá nefndin, að þá gæti matið eigi legið fyrir þinginu 1919, ef það vildi gjöra breytingu á skattalöggjöfinni, og eins til að áætla ábúðarskattinn, og óvíst, að fasteignamatsbók yrði þá fullsamin fyrir 1. apríl 1920, eins og ákveðið er í lögunum. Ennfremur kom til tals, að taka tillit til prestsmötu og fasteignarjettinda, svo sem veiðirjettar í ám, sem einstakir menn hafa náð undan öðrum jörðum. En úr því varð þó ekki, meðfram af því, að búast má við breytingu á skattalöggjöfinni áður en langt um líður.

Einar Árnason Eins og nefndarálitið ber með sjer, þá skrifaði jeg undir með fyrirvara, og var það vegna 3. gr., sem ræðir um hækkun dagpeninga matsnefndarmanna. Jeg sje ekki að brýna nauðsyn beri til að hækka þá. Því þótt jeg viðurkenni að kaupið sje ekki hátt, þá lít jeg svo á, að menn geti unnið starf þetta sjer að skaðlausu, ef þeir nota tímann rjettilega. Til samkomulags um þetta atriði í nefndinni, bar jeg fram tillögu um að framlengja starfstíma matsnefndanna um 1 ár, svo þær gætu því fremur notað ódýran tíma. En nefndin fjelst ekki á þetta af þeim ástæðum, að nauðsynlegt væri, að jarðamatið lægi fullbúið fyrir þinginu 1919. En vegur væri það, ef fresturinn vri framlengdur til ársloka 1918, og þætti mjer ekki ólíklegt, að matsnefndirnar gætu fengið þá ívilnum hjá yfirboðurum sínum. Mjer er ekki heldur kunnugt um, að óskir hafi komið fram frá matsmönnum um kauphækkun. Enda get jeg ekki heldur sjeð, að þessi hækkun um 1 kr. dragi hvern einstakan matsmann nokkurn skapaðan hlut, en landssjóð munar það talsverðu fje. Jeg þykist sem sagt hafa reynslu fyrir mjer í þvf, að vinna megi starf þetta sjer að skaðlausu, þótt ekki sje hækkað kaupið, en auðvitað er það ekki arðvænlegt starf. Jeg álít líka, að þeir sje nógu margir, sem hagnýta vilja sjer örlæti landssjóðs, þótt matsnefndamenn gangi undan.

Pjetur Þórðarson Það var minst á það við 1. umr. málsins, að 2. gr. kæmi í bág við það, sem búið væri að vinna að fasteignamati. En þá var líka sýnt fram á, að svo þyrfti ekki að vera, heldur mætti það standa sem búið væri að gjöra, en ákvæðið næði að eins til þess, sem ógjört væri af matinu. Það hefir líka komið í ljós, að ómögulegt er að meta jarðir, sem að mestu eða öllu leyti hafa lagst undir aðrar jarðir, og er því nauðsynlegt að breyta lögunum. Annars er 2. gr. frv. ekki annað en skýring á 9. gr. laganna. Það hefir komið í ljós, að sú gr. er svo svo óljós og óákveðin, að misskilningi hefir valdið, og jafnvel leitt til þess, að raskast hefir rjett hlutfall við matið. Má þó segja, að í þessari 2. gr. frv. sje nýtt ákvæði að því leyti, að þar er farið fram á að umbætur síðustu 10 ára, skuli ekki verða metnar til skatts. Þetta eru þá aðalbreytingarnar, sem í frv. standa og hefir þeim að eins verið vikið ofurlítið við í nefndarálitinu, og vona jeg að háttv. deild finni ástæðu til að láta þær ná fram að ganga. Viðvíkjandi kauphækkuninni, þá virtist mjer, að hv. 2. þrr. Eyf. (E Árna.) teldi hana ekki gjörlega. Jeg mæli heldur ekki beint með henni min vegna, og get mælt það af reynslu, að með því að vinna 16-18 stundir á dag, geta menn unnið að matinu sjer að skaðlausu. En annars sjá allir, hve sanngjarnt það er, að ætlast til slíks fyrir ekki hærri borgun. Sami hv.þm. (E. Árna.) sagði líka, að engar óskir hefðu legið frammi frá matsmönnunum um kauphækkun. Þó er mjer kunnugt um það, að lögð var hjer fram á lestrarstofu, þegar í þingbyrjun, áskorun um að hækka kaupið upp í 7 kr. á dag. Minnir mig að áskorun þessi hafi komið úr Gullbringusýslu. Sú kauphækkun fyndist mjer alls ekki ósanngjörn. En með þessu vildi jeg að eins benda á það, að óskir hafa komið fram um tilhlýðilega hækkun. En þar sem útlit er fyrir, að ágreiningur geti risið af þessu atriði, þá ætla jeg ekki að gjöra það að neinu áberandi kappsmáli, og mun jeg því heldur við 3. umr. koma með brtt. um að þessi gr. frv. verði feld burt, heldur en að frv. fyrir hana nái ekki fram að ganga.

Þorleifur Jónsson Jeg vil lýsa ánægju minni yfir því, að landbúnaðarnefndin hefir orðið sammála um aðalatriðin, sem sje um breytinguna á 9. gr., því eins og hún er orðuð í lögunum, þá litur svo út, sem ábúðarskatt skuli greiða af öllum húsum, sem á jörðinni standa, eins þótt leiguliðahús sje. En slíkt væri rangindi, þar sem ýms skilyrði geta breytst frá ári til árs, eftir því sem leiguliðar skifta um verustað. Er því órjett að leggja kvaðir á slík hús. Launahækkunina fer jeg lítið út í; tel það smávægilegt atriði, sem gjörir hvorki til nje frá. Jeg get reyndar játað það, að kaup það, sem nú er ákveðið, er ekki rausnarlegt, en virðist það þó ekki skifta svo miklu máli, að hugsanlegt sje, að frv. verði látið stranda á því. Þá mintist háttv. framsm. (J. J.) á það, hvort rjett væri að draga prestsmötu undan. Það gæti verið álitamál. Nefndin leit svo á, að þess væri ekki þörf, og er jeg því samþykkur. En auðvitað er það sjálfsagt, að taka tillit til kvaða, sem á jörðunum hvíla, svo lægra verði matið, og þar af leiðandi lægri skattur.

Einar Árnason Það voru að eins nokkur orð viðvíkjandi kvöðum þessum, sem nefnast prestmata. Virðist mjer ekki laust við, að misskilningur hafi komið fram um þær. Þegar tilrætt varð um þetta atriði í nefndinni, í sambandi við útreikning ábúðarskattsins, þá hjelt jeg því fram, að rjett væri, að það sæist greinilega í matsgjörðunum, hversu mikið hver sú jörð, er prestsmata hvílir á, er metinn minna vegna mötunnar, svo hægt væri að leggja þá upphæð við jarðarverðið, áður en ábúðarskatturinn er reiknaður út. Jeg þekki þess mörg dæmi, að svo há prestsmata hvílir á jörð, að þegar matsnefnd er búin að draga kvöðina frá verði jarðarinnar, þá er hún orðin lítils eða einkis virði. Af þessu leiðir svo það, að landssjóður tapar að mestu eða öllu leyti ábúðarskattinum af þessum jörðum, en leiguliðarnir, sem búa á þessum jörðum græða hann. En slíkt er í hæsta máta órjett og ósanngjarnt, því það eru eigendur þessara jarða, en ekki leiguliðarnir, sem þessi órjettláta kvöð hvílir á. Annars tel jeg rjett, að þessari prestmötukvöð væri á einhvern hátt ljett af jörðunum með sjerstökum lögum.

Stefán Stefánsson Háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.) skýrði frá því, að hann hefði skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, og er því á sama veg farið um mig. Mjer sýnist engin nauðsyn bera til þess, að hækka laun matsmanna. Auðvitað eru 5 kr. daglaun of lág, ef eingöngu þarf að verja dýrasta tímanum, sumri og vori, til starfsins. En þegar það er sýnilegt, og enda reynsla fengin um það, að mjög mikið má að þessu vinna yfir háveturinn, þegar engar aðrar annir kalla að, þá má líta svo á, sem kaupið sje viðunanlegt. Að vísu verða matsnefndarmenn að ferðast um að vori eða hausti, en þar sem þeir geta skift með sjer vissum svæðum til yfirferðar, þá hygg jeg, að þær ferðir ættu ekki að þurfa að standa lengur yfir en vinna þarf að skriftum að vetrinum. Enn fremur veit jeg ekki til, að matsmenn þurfi að kaupa greiða á ferðum sínum, og ferðist því sjer að kostnaðarlitlu, nema að því leyti sem þeir eyða tíma, og geta þar af leiðandi ekki stundað bú sitt á meðan. Auk þessa er mjer vel kunnugt um það, að talsvert kapp hefir verið um það, að ná í þetta fasteignamatsstarf, og hafa menn þó haft að vísu að ganga um 5 kr. daglaunin, svo einnig af þeirri ástæðu virðist hækkunin óþörf, enda veit jeg ekki til, að um þetta hafi verið neitt alment kvartað. Þetta er það, sem veldur því, að mjer finst ekki brýn ástæða til að hækka launin. Svo er og þess að gæta, sem sumir háttv.þm. hafa tekið fram, að matsnefndarmönnum væri lítill styrkur að þessari hækkun. Auðvitað á ekki þessi litli ágreiningur að geta orðið til þess, að fella sjálft frumvarpið. Því jeg tel sjálfsagt, að sjerstök atkvgr. verði um þenna lið. En að öðru leyti er nefndin sammála.

Þórarinn Jónsson Jeg ætlaði ekki að tala um þetta mál, en það, sem kemur mjer til þess, er það, að mjer þykir í meira lagi einkennilegt, að bændur á þingi skuli sjá ofsjónum yfir þessari 1 krónu, sem aukið er við kaup matsmanna, og heyra menn halda ræður um þetta í þingsalnum jafnhliða því, sem alt er verið að bæta upp. Að eins þessir menn mega ekki einu sinni fá svipað því sómasamlega borgun fyrir starfið. Það má og verður að ganga út frá því, að þessir menn verði að fá mann í sinn stað meðan þeir eru að verkinu. Fyrir minna en 4 krónur á dag vita allir að er ómögulegt að fá slíkan mann, þótt ekki sje talað um dýrasta tímann, heyskapartímann, sem þeir þó oft alls ekki geta notað heima hjá sjer. Þeir hafa því haft 1 kr. - segi og skrifa eina krónu - til þess að lifa af, fá fyrir fæði og farkost. Ef allir landssjóðs starfsmenn hefði slíkt kaup, mundi heyrast umkvörtun, sem ekki væri heldur ástæðulaust. Þó það sje vitanlegt, að ýms mikilsverð trúnaðarstörf sje illa borguð og óhæfilega, sjerstaklega út um sveitir landsins, þá á það engin áhrif að hafa á þetta, og úr því að breytt er til, þá ætti að gjöra það svo, að sómasamleg borgun yrði, en það tel jeg þessa borgun ekki enn, ef gengið er út frá því, að mennirnir þurfi alt að kaupa. Og að landssjóður lifi hjer á íslenskri gestrisni, tel jeg óviðeigandi. Brtt. mun jeg þó enga gjöra við frv. að þessu sinni, enda mundi það litla þýðingu hafa, eftir því sem hljóðið er í háttv.þm. En jeg tel mjög líklegt, að menn gjöri sig ekki ánægða með þessa borgun, og að næsta þing verði að bæta þar eitthvað úr.

Framsm. (Jón Jónsson) Jeg býst við, að brtt. nefndarinnar verði samþykt. Mjer þykir líklegt, að háttv.þm. sjái, hve sanngjörn þessi þóknun til matsmannanna er. Jeg held, að það sje ekki rjett hjá háttv 1. þm. Eyf. (St. St.), að matsmenn þurfi ekki að borga greiða eða gistingu. Jeg skil ekki, að þeir geti til dæmis fengið ókeypis fæði og húsnæði í sjóþorpum, þótt svo kunni að vera á sveitabæjunum. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) sagði, að ekki hefði verið farið fram á breytingu í þessu efni. Mjer er kunnugt um menn, sem hafa hugsað um að sækja til aðalþingsins næsta um hækkun. Hugsast gæti líka, að einhver þeirra, sem óánægðir eru, segði af sjer. Að vísu er þetta starf veitt æfilangt, en hjer er um enga skyldu að ræða. Hugsa jeg, að þessir menn megi segja af sjer eins og aðrir. Gæti það orðið bagalegt, ef menn hættu í miðju kafi, og ókunnir menn tæki við starfinu. Mundi það valda ruglingi og ósamkvæmni í matinu. Því tel jeg rjett, að reynt sje að gjöra þessa menn ánægða.

Flutnm. (Sveinn Ólafsson) Væntanlega þarf ekki langa framsögu í þessu máli. Þetta frv. gjörir engum mein, en getur haft nokkura þýðingu, eins og nú stendur á. Frv. er komið fram fyrir beiðni lýsissala. Í ástæðum fyrir frv. er gjörð grein fyrir, hvers vegna það er komið fram. Það hefir reynst ókleift, að selja útlendum heildkaupmönnum lýsi á skipsfjöl, og hefir það spilt mjög fyrir lýsissölunni, og það hefir verið undir samningum komið í hvert skifti, hvaða verð lýsissalar hafa fengið fyrir vöruna. Vjer höfum ekki viljað lögskipa mat á lýsi, eins og t. d. hefir verið gjört um fisk og ull. Það hefir sem sje sýnt sig um ullarmatið, sjerstaklega síðastliðið ár, að það gæti haft í för með sjer skaða fyrir framleiðendurna. Vildum vjer því ekki lögskipa mat þetta, heldur lögleyfa það; gefa mönnum kost á að fá það, ef þeir vildu. Það mætti færa fram móti frv., að það hefir í för með sjer nokkur útgjöld fyrir landssjóð, sem hann getur ekki bætt sjer, nema með útflutningsgjaldi af lýsi. En það má taka fram, að landssjóður hefir sem stendur talsverðar tekjur af lýsi í verðhækkunartollinum. Útgjöldin eru að eins til áhalda þeirra, er þurfa til rannsóknar og merkingar. Áhöld þessi munu ekki dýr. Það þarf að eins litla handdælu. Held jeg því, að þetta frv. hafi ekki í för með sjer nokkur veruleg útgjöld, eða aðra annmarka, er geta tafið fyrir því. Samt tel jeg rjettara að vísa því til sjávarútvegsnefndar. Fleira sje jeg ekki ástæðu til að taka fram um frv. og vona, að því verði vel tekið.

Pjetur Jónssou Jeg mundi helst óska að málið væri tekið út af dagskrá. Jeg hafði búist við að koma fram með viðaukatill., en sá mjer það ekki fært í þetta sinn. Það vakti fyrir mjer, að fyrst vjer á annað borð erum farnir að auka tillögur til fjarðabátanna í öðrum hjeruðum, þá mundi einnig hafa þurft að auka styrkinn til Eyjafjarðarbátsins. En vjer þm. þessara hjeraða vorum ekki tilbúnir að koma fram með rökstudda till. hvernig báturinn ætti að vera enda er það örðugt nú, um þessar mundir. En sjálfsagt væri eins mikil nauðsyn, að auka styrkinn þarna sem annarsstaðar. Reksturkostnaður hefir aukist þar, sem annarsstaðar. Mjer dettur í hug, að skjóta því fram, að ef tilmæli koma fram til aukins styrks til bátsins, og stjórnin telur næg rök fyrir beiðninni, þá megi stjórnin veita þenna styrk upp á væntanlegt samþykki þingsins í sumar.

Framsm. (Þorsteinn Jónsson) Nefndin hefir athugað till. þær, sem fram hafa komið, en getur ekki lagt til, að breyta till. sinni á nokkurn hátt. Það er athugavert við till.háttv.þm. Barðstrendinga (H. K.), að hana brestur eðlilega meðmæli fjárveitinganefndar, og sömuleiðis er oss eigi fullljóst, hver þörf er á, með því að flutningsþörfin virðist vera mjög lítil á þessum slóðum. En nefndin vill ekki fara lengra en veita styrk þar, sem um verulega flutningaþörf er að ræða. Nefndin sá sjer ekki fært í þetta sinn að leggja til að veita styrk til Eyjafjarðarbátsins. Þar á móti get jeg ímyndað mjer, að á næsta þingi gangi styrkveitingin fram. Um Austfjarðabátinn er það að segja, að nefndin ætlast til að farnar verði ferðir til Akureyrar í samráði við hjeraðsstjórnir norðursýslanna. Jeg býst þá við að jeg hafi ekki meira fram að taka um þetta mál. Nefndin hefir gengið eins langt og hún hefir sjeð sjer fært, en mun ekki sinna fleiri brtt., þó að nýjar till. komi fram í þessu máli.

Framsm. (Magnús Pjetursson) Jeg hefi litlu við að bæta nefndarálitið, enda er nú sulturinn orðin keyri á oss, til þess að flýta málinu. Jeg get undirstrikað enn meir flest það, sem í nefndarálitinu stendur. Margt af farþegunum á Flóru var fátækt verkafólk, sem ætlaði að leita sjer atvinnu yfir sumartímann. Mistu sumir alveg atvinnuna, en aðrir töpuðu miklu af besta vinnutímanum. Má því geta því nærri, að margt af fólki þessu hlýtur að eiga erfitt uppdráttar, þar sem það hefir treyst upp á sumarkaupið til lífsviðurhalds í vetur. Það má nú reyndar ef til vill segja, að okkur komi ekki við, að bæta tjón þetta, af því að vjer sjeum ekki valdir að því. En eins og í nefndarálitinu stendur, greiðir landssjóður fje þetta að eins til bráðabirgða, til þess að hjálpa fólkinu, meðan verið er að ná fjenu frá þeim, sem skaðabótaskyldan hvílir á. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál.

Þórarinn Jónsson Jeg vil leyfa mjer að gjöra þá fyrirspurn til háttv. fjárveitinganefndar, hvort nokkur gangskör hafi verið gjörð að því, að fá þetta goldið frá rjettum hlutaðeigendum, Bretum, og hvort hún getur nokkuð sagt um álit ensku stjórnarinnar á þessu máli. - Jeg lít svo á, að það sje ótvíræð skylda Breta, að greiða fólkinu skaða bæturnar.

Framsm. (Magnús Pjetursson) Út af fyrirspurn hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) um, hver gangskör hafi verið gjörð, til þess að innheimta fje þetta, þá skal jeg geta þess, að samkvæmt upplýsingum frá fráfarandi ráðherra (E. A.), þá hefir málið verið sent utanríkisráðuneytinu danska til meðferðar og jafnframt hefir Birni Sigurðssyni bankastjóra, sem nú er í Lundúnum, verið falið á hendur að greiða sem mest fyrir því. En ekkert er enn þaðan komið, sem bendi til hvernig málinu muni lykta. Aftur á móti vil jeg benda á, að í brjefi landlæknis, sem er hjer í skjölunum, skýrir hann frá, að Englendingar hafi játað, að skipið hafi verið tekið af vangá, og strax lofað að borga far og fæði farþeganna. Virðist þetta benda til þess, að Englendingar viðurkenni skaðabótaskylduna.

Jörundur Brynjólfsson Jeg vil láta í ljós ánægju mína yfir þessari þingsályktunartillögu háttvirtrar fjárveitinganefndar. Alt mælir með því, að Englendingar beri kostnaðinn af því tjóni, sem farþegarnir á Flóru urðu fyrir. En mjer finst sjálfsagt, að landssjóður greiði þeim skaðabæturnar nú þegar. Það er alveg víst, að margt af þessu fólki hefir mikla þörf á að fá fjeð greitt strax. Stjórnin að sjálfsögðu innkallar fjeð hjá ensku stjórninni, og flýtir því máli sem frekast er unt. Háttv. þingmenn geta fengið upplýsingar um, hvers konar fólk þetta er. Hjer liggur skrá frammi yfir nöfn og stöðu farþeganna. Þetta er flest fátækt verkafólk, ekkjur og unglingar, sem voru að leita sjer atvinnu yfir hábjargræðistímann. Það má nærri geta, að þetta fólk hefir beðið tilfinnanlegt tjón við hrakninginn. Það hafði tapað atvinnuninni yfir júlímánuð, þegar best ljet, en þegar það kom loksins til Siglufjarðar var síld lítil, og sumir fengu ekki nærri strax atvinnu, og komu mjög fjelitlir heim í haust. Þó að háttv. þingmenn óttist, að enska stjórnin greiði ekki síðar skaðabæturnar, finst mjer það samt vera mannúðarskylda þingsins, að gjalda fólkinu bætur fyrir hrakningana. Annars gjöri jeg ekki mikið úr þeirri hættu, að Englendingar greiði ekki hrakningakostnaðinn síðar, þar sem þeir hafa játað, að hernámið hafi verið mistök ein, og af misskilningi framið. Jeg vona því, að þetta mál fái góðar undirtektir hjá háttv. deild.

Pjetur Ottesen Jeg vil gjöra þá fyrirspurn til háttv. fjárveitinganefndar, hvort skaðabætumar eigi líka að ná til fólks, sem var á skemtiferð með Flóru. Jeg sje í skjölum þeim, sem fyrir liggja, að tvent af þessu fólki, en það var víst 8 alls, hefir gjört skaðabótakröfur, að minsta kosti jafn háar og það fólk gjörir, sem fyrir atvinnutjóni varð. Mjer finst það töluvert álitamál, hvort greiða beri úr landssjóði, jafn háar skaðabótakröfur til þessa fólks og hins, en auðvitað er sjálfsagt, að halda í fullu tje við ensku stjórnina með skaðabótakröfur yfirleitt.

Þórarinn Jónsson Jeg hefi enn ekki fengið fullnægjandi svar um það, hvort Englendingar hafa verið krafðir um skaðabætur þessar. En jeg verð að gjöra það að skilyrði fyrir atkvæði mínu, að stjórnin gangi ríkt eftir því, og eins vil jeg fá svör um það, hversu langt þetta mál er komið í þá átt, og hverju Bretar hafi svarað. Það sem þeir kunna að hafa sagt við landlækni, einhverjir ef til vill ábyrgðalausir menn, er valt að byggja á. Hverjir af farþegunum hafa verið á skemtiferð veit jeg ekki, en eðlilegt finst mjer, að allir vilji fá skaðabætur.

Einar Arnórsson Út af því, sem háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) drap á, skal jeg geta þess, að skaðabótakröfurnar voru við og við að berast til stjórnarinnar fram í nóvember. Það er því eigi mjög langt síðan þær voru sendar út. Og án þess að jeg viti, eða hafi umboð til segja það, býst jeg við, að svarið geti dregist, með því líka, að hinn málsaðilinn þykist víst hafa öðru þýðingarmeiru að sinna. Annars er það auðvitað á valdi núverandi stjórnar, hversu ríkt hún gengur eftir skaðabótunum við ensku stjórnina.

Framsm. (Magnús Pjetursson) Viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) sagði, að alt kapp yrði lagt á að innheimta skaðabæturnar hjá ensku stjórninni, vildi jeg láta þess getið, að þetta er einmitt það, sem nefndin heldur fast við, og er undirstrikað í nál. En að því er snertir fyrirspurn háttv.þm. Borgf. (P. O.), um það, hvort fólki, sem var á skemtiferð með Flóru, eigi að greiða skaðabætur, þá þarf jeg eiginlega ekki að svara því. Þetta er skýrt tekið fram í nál., að ætlast er til að allir fái skaðabætur. Enda getur ekki annað komið til mála. Hjer er sem sje ekki um neina dýrtíðaruppbót að ræða úr landssjóði, eða niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum, sem er svo ofarlega á baugi altaf hjer í hv. deild, heldur er hjer bráðabirgðagreiðsla á rjettmætum skaðabótum, sem allir jafnt eiga heimtingu á. Enda býst jeg við, að háttv. deildarmenn ætli ekki Englendingum það, að þeir fari að jafna skaðabótunum niður eftir efnum og ástæðum fólksins. Að láta sjer detta í hug, að jafn stórlát þjóð og Englendingar greiði ekki þetta lítilræði orðalaust, það væri að ætla þeim alt annað en sæmilegt virðist.

Flutnm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg vil með fám orðum taka það fram, sem fyrir oss flutningsmönnum þessarar tillögu vakir. Vjer lítum svo á, að óhæfilegt sje, að aðrir verði bankastjórar Landsbankans en þeir, sem kunnugir eru og reynslu hafa á aðalatvinnuvegum landsins, sjerstaklega landbúnaði, fiskveiðum og verslun. Auðvitað göngum vjer út frá því, að engin stjórn skipi aðra í bankastjórasætin en þá, sem kunnugir eru bankamálum, því að án þeirrar þekkingar getur enginn maður verið hæfur í þá stöðu. En þeir verða og að vera gagnkunnugir þeim tveim atvinnuvegunum, sem líf þjóðarinnar byggist á. Þeir verða að vita full deili á, hvers þessir atvinnuvegir þarfnast, og helst sjálfir að hafa lagt stund á þá, því að sá veit gjör sem reynir. Bankarnir eiga að vera fjöregg þjóðarinnar og aðallyftistangir atvinnuveganna. En nauðsynlegt frumskilyrði þess, að fjármagn bankanna geti í raun og sannleika orðið landinu til blessunar, er það, að bankastjórarnir þekki kjör landsmanna út í ytstu æsar, og hafi einlægan áhuga á því, að hlynna að hverskonar heilbrigðum framförum. Vjer gjörum ráð fyrir, að annar sje sjerstaklega kunnugur sjávarútveginum, en hinn landbúnaðinum, og auk þess auðvitað báðir bankafróðir, og hafi góða verslunarþekkingu. Því ætlumst vjer til, að annar bankastjórinn sje valinn með hliðsjón af tillögum Búnaðarfjelags Íslands og stjórn samvinnufjelaganna, en hinn með hliðsjón af ráðum Fiskifjelags Íslands. Vjer viljum að leitað sje tillaga þessara fjelaga, af því að vjer teljum þau kunnugust atvinnuvegunum. Það er engan veginn tilætlun okkar að binda stjórnina að neinu leyti. Hún veitir auðvitað embættin hæfum mönnum, en tekur eins mikið tillit til álits nefndra fjelaga og hún sjer sjer fært. Eitt orð hefir af vangá slæðst inn í tillöguna. Það er orðið „einir“. Viljum vjer, að það falli burtu.

Gísli Sveinsson Ef það er rjett, að þingsályktunartill. um skipun ópólitískrar bankastjórnar, sem hjer var á ferðinni í gær, hefir verið óþörf, af því að ekki ætti að skipa bankastjórnina í nánustu framtíð, sem við flutnm. fjellumst á, með því að taka hana aftur um sinn, þá er þessi till. ekki síður óþörf, og er jeg hissa á, að háttv. flutnm. (Þorst. J.) skuli eigi þegar hafa tekið hana aftur. Skil jeg ekki, hvaða erindi hún getur átt til stjórnarinnar, sem ætlar ekki að skipa bankastjórnina að sinni. Mjer finst till. svo vaxin, að ekki geti komið til mála, að stjórnin taki tillit til hennar, enda stríðir hún beint á móti lögunum um skipun bankastjórnar Landsbankans. Auk þess finst mjer tillagan alleinkennilega orðuð. „Þeir sje látnir skipa bankastjórnina, er reynslu og þekkingu hafa, o. s. frv.“ Í ræðu sinni virtist háttv. flutnm. (Þorst. J.) vilja leggja í orðið skipa merkinguna „vera í“ bankastjórninni, eða var ekki svo? En jeg fyrir mitt leyti legg fremur í það orð merkinguna „veita“ stöðuna. Þótti mjer þetta því kynlegra, sem hv. flutnm. er stjórninni fylgjandi. Líklega á því þetta að þýða að „vera í“ bankastjórninni. En þetta, að þá eina skuli skipa, er þekkingu hafi á öllum aðalatvinnuvegum landsins, yrði erfitt að framkvæma, því að fáir munu þeir, er hafi alla þessa reynslu og þekkingu, og sje auk þess svo vel að sjer í bankamálum, að þeir geti talist hæfir til stöðunnar. Tillögur fjelaga þeirra og stofnana, er till. telur upp, eiga líklega að vera trygging fyrir þekkingu þessara manna á atvinnuvegunum. En mjer er ókunnugt um, hvað þessar stofnanir geti lagt til, er þýðingu hafi. Því að ef skipað er í stöður þessar með viti, verður að taka meira tillit til bankamálaþekkingar en hins, hvort umsækjendurnir hafa róið út fyrir landsteinana, haft búhokur í sveit eða búðarkytru í einhverju sjóþorpi. Mjer þætti sem stjórnin misskildi skyldu sína, ef hún skipaði ekki í stöðuna bankafróða menn. Enda yrði síst betra að treysta þeim mönnum, er kynnu að hafa aflað sjer einhverrar hrafl-þekkingar á atvinnuvegum landsins, ef til vill hlaupið frá einu í annað. Vona jeg að till. þessi verði tekin aftur. Annars vil jeg geta þess, að jeg tel ófært að láta bankann dankast áfram án fastrar bankastjórnar, er beri fulla ábyrgð gjörða sinna, en tómir þaulsetumenn látnir hafast þar við. En hvernig sem bankanum verður ráðstafað, er till. þessi jafn óheppileg.

Forsætisráðh. (Jón Magnússon) Jeg hefi það að athuga við þingsál.till. þessa í fyrsta lagi, að hún fer fram á það, að breyta lögum, og það virðist mjer ekki mega gjöra með þingsályktun. Um það er jeg samdóma háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Mjer skildist sú vera tilætlun háttv. flutnm. (Þorst. J.), að landsstjórnin ætti að taka sjerstakt tillit til Fiskifjelagsins við veitingu annars bankastjóraembættisins, en Búnaðarfjelags Íslands og stjórnar samvinnufjelaganna við veitingu hins. Nú er oftast svo, að annað embættið, er veitt í einu. Ef nú hver stofnun mælir með sínum manni, er vandráðið, hverja till. taka skuli til greina. En ef till. á ekki að vera bindandi fyrir stjórnina, er hún meinlaus, og þá getur stjórnin ekki haft eins mikið á móti henni. En frá hálfu deildarinnar virðist mjer varla gjörlegt að samþykkja þingsályktunartill., sem ekki er ætlast til, að landsstjórnin taki til greina. Auk þess er till. óheppilega orðuð. Fáir menn þekkja alla atvinnuvegi landsins af eigin reynslu; og engin trygging er fyrir því, að maður sje fær til að vera bankastjóri, þótt við margt hafi verið riðinn. Því þætti mjer æskilegast, að till. væri tekin aftur.

Flutnm. (Þorsteinn Jónsson) Það er orðið að samkomulagi milli vor flutningsm., að taka till. aftur, ekki af því að hún komi í bág við lög, heldur vegna þess, að að stjórnin telur hana varhugaverða. Annars lítum vjer svo á, að þótt till. hinna þriggja fjelaga komi í bág hver við aðra, ræður auðvitað stjórnin úr á eigin ábyrgð. Um notkun orðsins „skipa“ í till. vil jeg ekki þrátta hjer í deildinni, en vil taka það fram, að það er þar notað samkvæmt góðri og gildri íslenskri málvenju.

Framsm. (Pjetur Jónsson) Jeg ætla ekki að halda langa ræðu um þetta mál. Nefndin hefir, eins og sjá má á þgskj. 79, fallist á till. og leggur til, að hún verði samþ. með brtt. á þskj. 71, frá háttv.þm. Eyfirðinga. Á síðasta þingi var rætt um kolamálið, og þá kom í ljós áhugi manna á því, að rannsaka til hlítar, hvort kol sje til hjer, og hvernig sjerstaklega megi gjöra sjer arð af þeim. Hitt er annað mál, hvort kolarannsókn geti komið að liði meðan stríðið stendur. Nefndinni var ekki kunnugt um, hvað stjórnin hefir áður gjört í þessu máli, en hún telur það ekki ólíklegt, að önnur störf hafi tafið hana svo, að ekki hafi unnist tími til, að taka þetta mál til rækilegs undirbúnings. Hjer er aftur á móti farið fram á það með þessari till., að stjórnin láti undirbúa þetta mál, hvað sem öllum kostnaði líður. Með öðrum orðum, það er skorað á stjórnina, að hún útvegi sjerfræðing og annað, sem þarf með til þess, að rannsókninni verði komið í framkvæmd, en engar áætlanir liggja fyrir um það, hvað þetta muni kosta. Það er ekki heldur með neinni vissu unt að giska á, hve miklu kostnaðurinn mundi nema, því alt fer eftir því, hve viðtæk rannsóknin yrði, en að öllum líkindum mun sú rannsókn kosta stórfje, svo að hjer er ekki í svo lítið ráðist.

Bjarni Jónsson Jeg stend upp af því að það var jeg, sem flutti þessa till. inn í þingið. Háttv. nefnd, sem hefir haft þetta mál til meðferðar, hefir ekki tekið þessu máli illa, en mjer finst, að hún hafi heldur lítið gjört, og má ef til vill virða henni það til vorkunar, því það er rjett, að málið var ekki mikið undirbúið, hvorki frá minni hendi nje stjórnarinnar, sem hefði átt að leita sjer einhverra upplýsinga um málið. Það er rjett, að það mun kosta talsvert fje að framkvæma þessa rannsókn, því að bæði þarf að kaupa bora og eins þarf að fá aðstoð bæði námuverkfræðings, sem fá þarf frá útlöndum og jarðfræðings, sem vjer höfum hjer heima, en þrátt fyrir þetta getur varla heitið, að í stórt sje ráðist. Því vjer verðum að athuga það vel, að það eru líkur til, að þetta geti orðið oss gróðafyrirtæki. Geti þetta orðið til þess, að landið verði ekki kolalaust meðan á stríðinu stendur og aðflutningar til landsins teppast, þá yrði slíkt varla metið til peninga, og þá geta menn ekki sagt, eins og nú er á hvers manns vörum, að þingið gjöri ekki neinar ráðstafanir til þess, að fyrirbyggja skort á kolum. Jeg get auðvitað engin ráð gefið um það, hvernig ætti að haga rannsókninni, enda eru margir aðrir hjer á landi færari en jeg til þess að gefa slík ráð. En það hygg jeg, að haganlegast yrði að hefja rannsóknina nú þegar til þess, að hægt yrði að taka til starfa við kolavinsluna næsta vor. Hvað sem annars má segja um líkindin til þess, að slík rannsókn, sem þessi, komi að tilætluðum notum, þá er það víst að ekki má leggjast undir höfuð að framkvæma hana, því að það er svo ríkt í þjóðinni að krefjast þess, að slík rannsókn fari fram. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál, en vænti þess að stjórnin greiði götu þess eftir mætti.

Ráðherra Björn Kristjánsson Þetta mál er ekki nýtt hjer á Alþingi. í fyrra var samþ.till. hjer í deildinni, sem var líks efnis og þessi, sem nú liggur hjer fyrir. Eftir þeirri tillögu ætti stjórnin að gjöra áætlun um það, hvað mikið mundi kosta að framkvæma slíka rannsókn sem þessa, er hjer er farið fram á. En það er ekki neinn hægðarleikur að gjöra slíka áætlun. Menn vita ekki hvernig kolalögunum, sem hjer munu vera í jörð, er háttað. Þegar eitt lag er fundið, t. d. ofanjarðar, eins og hjer, þá leita menn að öðru neðar, eða fleiri lögum, því venjulega batna kolin, eftir því sem þau liggja dýpra. Þess vegna er eina leiðin, ef þingið hugsar til að taka að sjer slíka rannsókn, að veita árlega ákveðna fjárupphæð til að vinna verkið. Jeg get lýst yfir því, að jeg mundi leggja fram mína litlu krafta, til þess að sem mest gagn mætti leiða af þessarri rannsókn, því að þetta er gamalt áhugamál mitt, að þjóðin gæti fengið sem nánasta vitneskju um þau verðmæt efni, sem hjer kunna að vera fólgin í jörðu. En jeg sje engin tök á að búa til nokkra áætlun, sem bygð væri á nokkuru viti, um þetta mál. Hjer munu finnast mjög víða í jörðu surtarbrandslög og kolalög, og mjer er kunnugt um slíka staði í öllum hlutum landsins. En ef ætti að rannsaka alla slíka staði og víðar, þá mundi það taka mjög langan tíma, og þyrfti sjálfsagt að fá til þess menn frá Englandi eða Þýskalandi, en slíkir menn munu nú ekki auðfengnir frá þeim löndum, og enn örðugra mundi reynast að fá verkfæri eins og nú standa sakir. En án jarðbora og annarra áhalda, er ekki hægt að rannsaka. Mjer finst það liggja beinast við, að veitt verði í næstu fjárlögum fje til þess, að byrja á þessarri rannsókn, og það fje mætti ekki, að minni hyggju, vera minna en t. d. 20 þús. krónur á ári, og að lík upphæð yrði veitt í mörg ár. Eitt vildi jeg enn benda á. Ef þingið ætlast til, að landið taki að sjer rannsókn þessa, þá mun þurfa að setja nýjan viðauka við námulögin, sem trygði landinu rjett yfir þeim námum, er finnast kynni. Jeg vil heldur mæla með því, að till. verði samþykt, því að hún heldur málinu vakandi með þjóðinni. En hinu býst jeg ekki við, að það þurfi að vekja stjórnina, því að hún mun hafa fullan áhuga á þessu máli. Jeg hefi fyrir nokkrum árum skrifast á við eftirlitsmann námanna á Saxlandi, hr Emil Trepow, og lofaði hann mjer þá, að hann skyldi láta mjer í tje allar upplýsingar í þessu efni, sem hann gæti. Nú veit jeg ekki nema hann sje fallinn eða dáinn, og verður þá að leita annarrar aðstoðar.

Forseti: Það kynni að mega líta svo á, að þetta mál heyrði undir 16. gr. þingskapanna og þyrfti því að leita samþykkis fjárveitinganefndarinnar til þess, að það væri tekið hjer til meðferðar. En af því að jeg heyri eindreginn vilja háttv. deildar um, að þetta mál nái hiklaust fram að ganga, þá skoða jeg það sem samþykt, að þessa þurfi ekki, ef enginn hefir neitt á móti því. En til frekari fullvissu, hefir samt framsm. fjárveitinganefndarinnar, háttv.þm. V. Sk. (G. Sv.), beðið sjer hljóðs, til að lýsa afstöðu nefndarinnar til málsins.

Gísli Sveinsson Það er rjett, að ef til vill mætti líta svo á, sem 16. gr. þingskapanna hafi ekki verið með öllu fullnægt, af því að till. hefir ekki legið fyrir fjárveitinganefndinni. En ef enginn háttv. þingdeildarmaður mælir á móti því, að till. gangi fram án þessa, og þar sem fjárveitinganefnd, þótt til hennar hefði komið, mundi engan veginn hafa lagst á móti málinu, sem auk þess hefir verið í höndum fjárhagsnefndar, þá mun mega álíta, að málið megi ganga leiðar sinnar, án þess nefndin fjalli nokkuð um það.

Framsm (Pjetur Jónsson) Jeg skal einungis geta þess, að fjárhagshlið þessa máls var ekki svo sjerstaklega tekin til athugunar í nefndinni. Jeg hygg, að allflestir nefndarmenn hafi búist við því, að mál þetta yrði vart komið lengra en það fyrir næsta þing, að búið væri að útvega sjer fræðinga, og við litum svo á, að þá væri hægt fyrir stjórnina að leggja fram tillögu um hæfilega fjárveitingu í þessu skyni. Jeg býst því varla við, að mikil fjárframlög komi til mála í þessu efni, fyr en eftir næsta þing. Auðvitað stendur í tillögunni, að þetta skuli gjört nú þegar, en nefndin vildi ekki vera að breyta þessu; vildi heldur lofa því að flakka svona. Þá skal jeg geta þess, sem jeg gleymdi áðan, að nefndin leit svo á, að ekki væri rjett af stjórninni, að láta rannsaka kolanámur einstakra manna eða fjelaga, nema því að eins, að lagt væri talsvert á móti af hendi eigandans. Helst ætti stjórnin að reyna að komast að samningum við eigendur námanna, að þeir tæki mikinn þátt í kostnaðinum.

Bjarni Jónsson Jeg vildi að eins geta þess, að mjer hefir ekki komið til hugar, að stjórnin ljeti rannsaka kolanámur fyrir þau fjelög, sem vitanlegt er um, að eru leppuð af innlendum mönnum, en hitt get jeg ekki sjeð, að neitt sje á móti því, að stjórnin láti rannsaka námur fyrir þau fjelög, eða þá einstaka menn, sem hægt er að komast að samningum við, um að þeir taki þátt í rannsókninni og vinslunni. Jeg treysti stjórninni fyllilega til þess, að gjöra sitt besta í þessu efni.

Flutnm. (Bjarni Jónsson) Þetta mál, eins og næsta hjer á undan á dagskránni (kolarannsókn), og fleiri mál, sem jeg hefi komið með á þessu þingi, heyra undir það, sem vjer nefnum stríðsráðstafanir. Jeg hafði áðan ástæðu til, að taka fram skoðun mína um það, hvernig jeg álít að stjórnin eigi að haga sjer gagnvart ófriðnum, og þeim ráðstöfunum, sem gjöra þarf hans vegna, og skal jeg ekki tala um það frekar nú. Þess vil jeg að eins geta, að vel getur svo farið, að Þjóðverjar leggi hafnbann á England, það er að segja herði nú á kafbátahernaðinum, svo að hafnbannið verði fullkomið, og því er enn meiri ástæða til fyrir oss en áður, að gjöra alt sem í voru valdi stendur til þess, að tryggja oss, ef slíkt ber að höndum. Það er engin minsta ástæða til þess, að hika við að kaupa skip, af því að vjer sjeum hræddir við að taka lán hjá erlendum þjóðum, því að stjórnin mun eiga hægt með að fá alla þá peninga, sem hún þarfnast til skipakaupa til láns, hjer á landi, og þótt menn yrðu svo heimskir, að vilja ekki lána stjórninni það fje, þá væri ekki annað en taka það fje með valdi, því ef slíkt gengur ekki á þessum tímum með góðu, þá verður að taka það með illu. En færi nú svo, að samgöngur teptust, hvað væri þá sjálfsagðara, en að vjer reyndum að sjá um, að landið væri sem best birgt að þeim nauðsynjum, sem landsmenn geta sjálfir framleitt. Og þá sýnist mjer einsætt, að leggja aðaláhersluna á jarðarávexti. Þeir yrðu margfalt ódýrari, ef vjer framleiddum þá sjálfir, en þessir útlendu, sem vjer nú verðum að notast við, og auk þess eru þeir miklu betri. Það eitt, hve mikið er flutt inn af garðávöxtum, væri nóg til þess, að allir ættu að greiða atkvæði með þessari till. minni, því vitanlega væri oss í lófa lagið, að framleiða sjálfir alla þá jarðarávexti, sem vjer þörfnumst. Nú hefði mjer þótt rjettast að skylda menn með lögum til að rækta matjurtir, en jeg bjóst við, að það mundi sæta mikilli mótspyrnu hjer í þinginu og hætti því við það. En aftur á móti hugði jeg, að það myndi verða mikil hvöt fyrir marga, ef þeir ættu kost á að fá lánað fje í þessu skyni, með góðum kjörum. Jeg hefi hugsað mjer, að ekki skuli lánað til að koma upp minni garði en sem svarar 200 stikum. Slíkan garð mundi einn maður pæla á 3 dögum og girðingin í kringum hann, segja mjer fróðir menn, mundi kosta um 30 kr. og jafnvel minna. Auk þess yrði nauðsynlegt, að hafa vermireiti í sambandi við garðinn, til þess að ala þar á vorin upp plöntur af fræi. Þessir reitir eru ódýrir, nema hvað glugga þarf yfir þá, en þá mætti ef til vill komast af með ytri glugga af húsum, þar sem þeir eru til, en annars geta gluggalausir vermireitir líka gjört gagn. Nota mætti, sem.sagt, ytri glugga af húsum yfir slíka vermireiti; mundi það ekki breyta öðru en lagi vermireitanna. En það er öllum vitanlegt, að þeirra þarf með, þar sem garðrækt á að vera í góðu lagi. Vildi jeg leggja til, að umsjón framkvæmdanna væri falin Einari Helgasyni garðyrkjumanni, því að hann veit jeg vera manna best til þess fallinn. Auðvitað stæði hann undir umsjón stjórnarinnar og nyti aðstoðar hennar. Álít jeg hann líka vel til þess fallinn, að gefa út bæklinga mönnum til leiðbeiningar, og eins til að benda á þá staði, þar sem ekki er tiltækilegt að hafa garðrækt. Mundi hann eiga hægt með að ná til manna víðsvegar um land, þar sem svo margir úr öllum áttum hafa stundað garðyrkjunám hjá honum. Sömuleiðis efast jeg ekki um, að Búnaðarfjelagið og búnaðarsamböndin úti um land mundu veita honum styrk til þessarra framkvæmda. Framkvæmdirnar ættu því ekki aðallega að felast í fjárlánum úr landssjóði, heldur og hinu, að forstöðumaðurinn og búnaðarsamböndin hvettu menn til þess að auka garðræktina. Fjárveitingarnar mundu verða svo litlar, að ekki finst mjer taka að bera þær undir fjárveitinganefnd. Hygg jeg, ef rjettilega er að farið í máli þessu, þá muni það reynast, ekki að eins góð stríðsráðstöfun, heldur líka happadrjúgt í framtíðinni, því að þá myndi starfinu vera haldið áfram, og sú þraut vinnast, sem um meir en 100 ára skeið hefir reynst ofurefli, sem sje, að gjöra garðrækt almenna í landinu.

Pjetur Jónsson Jeg tel það víst, að till. þessi sje fram komin í góðum tilgangi, en mjer þykir hún nokkuð lausleg. Álít jeg, að ekki sami, að fara svo með fje landssjóðs, að lauslega mætti kallast með farið, en hjá því yrði ekki komist, ef till. yrði samþykt. Það er mín skoðun, að mál þetta hefði átt að fara í gegnum tvær nefndir, fyrst landbúnaðarnefnd og síðan fjárveitinganefnd. Tillagan hefir tvær hliðar, landbúnaðarlega, að því er hún ræðir um stækkun matjurtagarða, og fjárhagslega, að því er snertir lánveitingar. En þar sem jeg býst ekki við, að tími vinnist til að leggja málið fyrir tvær nefndir, þá vil jeg leggja það til, að því verði vísað til fjárveitinganefndarinnar.

Þórarinn Jónsson Jeg viJdi að eins með örfáum orðum taka í sama strenginn sem háttv.þm. S.-Þ. (P. J.). Álít jeg, að tillagan sje naumast frambærileg. Háttv. flutnm. (B. J.) sagði, að ekki mundi um neina verulega fjárveitingu að ræða. En jeg lít öðruvísi á. Eftir till. tel jeg víst, að annarhver búandi maður á landinu gæti farið fram á lánveitingu, og mundi þá fjárveitingin geta orðið allmikil. Ekki vil jeg samt með orðum þessum hnekkja till. sjálfri, en legg það til, að í henni sje ákveðið hámark lánveitinganna. Jeg vil enn fremur leggja það til, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndar, og leitað verði síðan álits fjárveitinganefndar - ef tími vinst til.

Jörundur Brynjólfsson Jeg er þess fullviss, að till. þessi er borin fram í besta skyni, og getur orðið til góðs, ef vel er með hana farið. Jeg álít, að hjer sje um talsvert fjárhagsatriði að ræða, og get verið með því, að málinu verði vísað til fjárveitinganefndar, en efast þó um, að það fái nægan undirbúing fyrir því. Eins og kunnugt er, hefir hjer á landi verið alt of lítið um garðrækt hugsað, og of mikið tómlæti í því máli; hefir Búnaðarfjelag Íslands látið sig það of litlu skifta. Virðist því brýn nauðsyn til, að ýta undir menn til framkvæmda í garðræktinni. Háttv. flutnm. (B. J.) virtist trúa Einari Helgasyni garðyrkjumanni best til framkvæmda í þessu máli, og mun það rjettlátt, en þó tel jeg það ofvaxið honum einum. Hefir hann ekki nógum mönnum á að skipa og ekki næg sambönd, og á auk þess mjög annríkt sjálfur. Menn þurfa sjálfsagt allalment góðra leiðbeininga í garðræktinni, því mjög margir eru óhæfilega fákunnandi í því, er að garðrækt lýtur. Álít jeg því heppilegra, að Búnaðarfjelagið hefði yfirumsjón og væri það þá ekki heldur útilokað, að málið nyti góðs af Einari Helgasyni, þar sem hann er einmitt í þjónustu fjelagsins. Álít jeg að Búnaðarfjelagið hafi betri sambönd, svo sem Ræktunarfjelag Norðurlands, og hin einstöku búnaðarsambönd. En er ekki hjer til tryggari leið en lánveitingar? Væri ekki heppilegra að veita verðlaun fyrir góða garðrækt? Þetta er að vísu lauslega athugað hjá mjer og því bara slegið fram. En mjer virðist það framkvæmanlegra. Með því móti mundi þurfa minna fje, og hvað stefnuatriði málsins snertir, þá tel jeg verðlaunaveitingar heppilegri. Það getur verið gott að lána fje til garðræktar, þar sem stjórnin þekkir til, eða getur auðveldlega fengið ábyggilegar upplýsingar um, en slíkt gæti ekki orðið alment, og mundi henni reynast ómögulegt að sinna slíka út um land.

Flutnm. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi ekkert á móti því, að málinu verði vísað til fjárveitinganefndar. Það er satt, að einn formgalli er á tillögunni, sá, að tilnefndur er Einar Helgason garðyrkjumaður, án þess að fengið hafi verið samþykki hans. Sumir hafa sagt, að sennilega mundi tilgangurinn með till. vera góður. Jeg veit ekki betur en að jeg sje þegar búinn að taka fram, hver tilgangur minn sje með henni, sem sje sá, að fá menn til að rækta matjurtir í íslenskri mold, til þess svo að geta nærst á þeim á eftir. Þetta er minn tilgangur, og geta menn sjálfir dæmt um, hvort hann er góður eða vondur. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að Einar Helgason mundi hafa verri sambönd en Búnaðarfjelagið, en á því get jeg frætt hann að flest þau sambönd, sem fjelagið hefir, hefir hann útvegað. En ef Alþingi vill ekki nefna þann rjetta mann, heldur stofnun þá, sem hann starfar við, þá er mjer það sama. Þá eru það fjárhagslegu atriðin, sem vaxa mönnum í augum. Jeg álít, að þótt menn færi alment að auka garða sína, þá mundu flestir einkis láns með þurfa til þess. Það yrðu að eins fátæklingarnir, sem þess þyrftu, og þær upphæðir mundu verða svo lágar, að litlu máli skiftu. Ekki get jeg sjeð, að neinar sjerstakar reglur þurfi fyrir slíkum lánveitingum. Stjórnin hefir sínar reglur eftir að fara í þeim efnum, og tekur tryggingar eftir því, sem við horfir í það og það skiftið. Hingað til hefir ekki þurft að hvetja stjórnina til að setja hörð skilyrði fyrir lánveitingum. Það væri líka ljótt og ilt afspurnar, að trúa ekki hinni nýju stjórn, sem skipuð er þrem dugandi mönnum, fyrir öðru eins smáræði og þessu. En hvað sem því líður, þá er jeg ekki móti því, að málinu verði vísað til fjárveitinganefndar að lokinni þessari umræðu.

Jörundur Brynjólfsson Það var að eins örlítil athugasemd. Það getur verið rjett hjá háttv. flutnm. (B. J.), að Búnaðarfjelagið hafi fengið sambönd frá Einari Helgasyni. En það hefir fleiri mönnum á að skipa, heldur en honum, því að enn þá fleiri hafa lært búfræði en garðrækt, og hefir fjelagið alla þá menn, sem að jarðrækt vinna, undir sinni umsjón, beint eða óbeint, og það var það, sem jeg meinti með því, að fjelagið hefði víðtækari og betri sambönd.

Pjetur Jónsson Háttv. flutnm. (B. J.) þótti jeg segja helsti lítið með því að komast svo að orði, að jeg teldi líklegt að tilgangurinn með till. væri góður, en það var það eina, sem jeg gat sagt um hana til hróss. En þar sem umræður eru orðnar allmiklar um mál þetta, vil jeg leyfa mjer lýsa skoðun minni nánar. Það hefir nú í seinni tíð verið gjört allmikið að því á þessu landi, að ýta undir menn með garðrækt og annað fleira, en árangurinn orðið minni en skyldi, og hefi jeg því litla trú á slíku. Það er á margvíslegan hátt reynt að styðja að ræktun landsins af hálfu hins opinbera og einstakra stofnana í landinu, og þar á meðal einnig að garðræktinni. Verð jeg að segja það, að jeg hefi ósköp litla trú á, að tilraun sú og aðferð, sem þessi tillaga fer fram á, gjöri þar nokkur veruleg áhrif. En þurfi eigi nema 30 kr. til að girða garð, eins og hv. flutningsmaður áætlar, þá er það svo hverfandi kostnaður, að ekki er þörf á opinberum styrk. Enda er það ekki fjárþröngin, sem eiginlega stendur garðræktinni fyrir þrifum, ef vjer að eins hefðum áhuga fyrir málinu. Sjálfur þekki jeg þetta atriði, og hefi reynslu fyrir því frá eldri tímum, þeim tímum, þegar harðærið gekk mest yfir Faxaflóa sunnanverðan. Og þá var ekki veitt lán eingöngu, heldur meira að segja veitt fje til styrktar garðrækt hjá þeim einmitt, sem sárastan liðu skortinn. En jeg hefi fengið fregnir um það frá mönnum, sem fyrir þessu gengust, að árangurinn hafi orðið sárgrætilega lítill, einmitt fyrir áhuga- og aðburðaleysi. Nei, það þarf að vekja áhugann hjá þjóðinni til þess að nota eigin framreiðslu sem best, og það var stóri tilgangurinn í tillögunni. Háttv. þingm. virtist jeg leggja of mikla áherslu á, að tillagan væri lausleg. Og það er satt; hún er lausleg og þarf ekki að benda á annað en t. d. það, að vilja fela Einari Helgasyni framkvæmd málsins svona fyrirsagnarlaust, en ganga fram hjá Búnaðarfjelagi Íslands, sem hefir meðal annarra Einar Helgason í sinni þjónustu. Ekki er heldur bent á, hverjar tryggingar eiga að vera fyrir lánum þessum. Það er þó auðvitað gjört við lánsheimildir í fjárlögum. Þær þurfa að vera sæmilega góðar, en þó ekki fráfælandi.  (Bjarni Jónsson: Trúir ekki hv. þingm. stjórninni fyrir lánveitingafyrirkomulaginu.)  . Jú, jeg trúi henni fyrir því að vísu, en það er venja að setja ákvæði um tryggingarfyrirkomulagið, og það þarf að vera samræmi í þessum lánveitingum og öðrum, sem veittar eru í svipuðum tilgangi. Jeg get enn fremur bætt því við, að það kynni að vera íhugunarefni fyrir hv. nefnd, hvort svona lán ætti heldur að vera veitt úr landssjóði eða Ræktunarsjóði, sem hefir ræktunarmál landsins sjerstaklega til meðferðar.

Eins og jeg gat um í byrjun ræðu minnar, er jeg á því að þingsályktunartillagan sje ekki nægileg, heldur hefði hjer átt að gefa út ströng nauðungarlög. En því er öðru vísi varið með þingsályktunartillögu nú en verið hefir. Þingmenn hafa á þessu þingi verið svo sáróánægðir með þessa útlegð sína í Babýlon, að þeir hafa ekki gefið sjer minsta tíma til að koma fram með vilja sinn í frv. formi. Þinginu hefir borist fjöldinn allur af till. til mjög mikilla fjárveitinga. Jeg hefði komið með frv. til þvingunarlaga í máli þessu, ef jeg hefði búist við að tími þingsins entist (Pjetur Jónsson: Þm. hefir eigi hugsað málið), og ef þessir gömlu skrjóðar, sem hafa aldrei hugsað ærlega hugsun alla sína alkunnu hundstíð, hefðu ekki setið hjer sem þröskuldar í vegi fyrir nytsömum og þjóðþörfum fyrirmælum. Að svo mæltu óska jeg þess, að málinu verði vísað til 2. umr., þó jeg hins vegar hafi ekkert á móti því að það komist til landbúnaðarnefndar, ef því á þann veg kynni að verða betur borgið.