Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

fjmrh. (Björn Ólafsson) Þingstörfum verður nú brátt lokið og þingi frestað, án þess að umræður fari fram um fjárlög, eins og tíðkazt hefur. Munu þær umræður að líkindum ekki verða teknar upp fyrr en á haustþingi. Af þessum sökum hef ég talið mér skylt að gefa Alþingi sérstakt yfirlit utan dagskrár um afkomu ríkissjóðs á síðasta ári, svo að þingmenn geti glöggvað sig á, hvernig fjármálum ríkisins er nú háttað. Eins og bráðabirgðaskýrsla sú ber með sér, sem lögð er hér fram á þinginu í dag, hefur afkoma ríkisins verið sæmileg á síðasta ári, þar sem tekjuafgangur er talinn 16409 þús. kr. Þær tölur, sem hér eru birtar, eru settar fram með fyrirvara um, að þær geti breytzt að einhverju leyti, þegar gengið er til fullnustu frá ríkisreikningi. Ég skal þá gera grein fyrir einstökum liðum í bráðabirgðayfirliti um tekjur og gjöld ríkissjóðs, eftir því, sem ástæða þykir til. Tekjurnar á árinu hafa orðið samtals 109542 þús. kr., og er það 43790 þús. hærra en áætlað var í fjárl. Hér er að vísu verðlækkunarskattur tekinn með, en fyrir honum var ekki ráð gert í tekjuáætlun fjárlaganna. Þetta eru mestu tekjur, sem íslenzka ríkið hefur haft á einu ári. Til samanburðar má geta þess, að tekjurnar þrjú ár uæstu á undan voru sem hér segir: 1942 kr. 86736 þús. kr. 1941 - 50382 - - 1940 - 27311 - - Um einstaka tekjuliði er þetta að segja: 1. Tekju-, eignar- og stríðsgróðaskattur voru áætlaðir 23 millj. kr. samtals, en þeir verða 28181 þús. eða 5181 þús. umfram áætlun. Undanfarin 3 ár námu þessir skattar: 1942 kr. 20470 þús. kr. 1941 - 10804 - - 1940 - 2625 - - 2. Tollar hafa farið mikið fram úr áætlun. Vörumagnstollur var áætlaður 6 millj., en varð 8949 þús. Verðtollurinn var áætlaður 21500 þús., en varð 33871 þús. Umframtekjur á þessum tveimur liðum eru samtals 15320 þús. Undanfarin þrjú ár voru þessir tollar svo sem hér segir: 1942 1941 1940 Vörumagnstollur 9420 þús. 6995 þús. 6310 þús. Verðtollur 39384 - 16699 - 6422 - Sést á þessu, að verðtollurinn, sem er stærsti einstakur tekjuliður fjárlaganna, hefur lækkað frá árinu áður um 5292 þús. Lækkun þessi stafar af því, að minna var flutt inn af ýmsum hátolluðum vörum, vegna þess að erfiðleikar hafa farið vaxandi í því að fá slíkar vörur, svo sem vefnaðarvörur, og að dregið hefur verið úr innflutningi ónauðsynlegs varnings vegna skorts á farkosti. Verður ekki annað séð en að tekjur af verðtolli muni halda áfram að lækka á þessu ári, og kem ég að því síðar. Hins vegar stendur vörumagnstollurinn í stað, enda er þessi tollur miklu traustari tekjuliður en verðtollurinn. 3. Verðlækkunarskatturinn, sem reyndist 6281 þús. í stað 7 millj., eins og gert var ráð fyrir þegar hann var settur á, hefur verið talinn í tekjum umfram fjárlög. Fjárlögin gera ekki ráð fyrir þessum skatti, og honum er ætlað að bera sérstök útgjöld, sem fjárlögin gera ekki heldur ráð fyrir og því ekki rétt að telja þennan skatt í umframtekjum. Eins og kunnugt er, var skattinum ætlað að standa undir útgjöldum samkv. l. nr. 42 1943 um dýrtíðarráðstafanir. Útgjöld samkv. þessum l. eru samtals um kr. 9075 þús., og skortir því 2800 þús. kr. á, að skatturinn standi undir útgjöldum. 4. Ríkisstofnanir eru nú stór liður í tekjum ríkissjóðs. Er að vísu aðallega um tvær stofnanir að ræða, sem verulegar tekjur gefa, áfengisverzlunina og tóbakseinkasöluna. Í fjárlögum er áætlað að tekjur af ríkisstofnunum verði 7761 þús., en tekjurnar urðu samtals 22006 þús. eða 14245 þús. umfram áætlun. Tekjur áfengisverzlunarinnar eru 16250 þús., eða 12750 þús. kr. umfram áætlun. Verð á áfengi var hækkað í miðjum septembermánuði um 50%, og stafar hinn mikli hagnaður verzlunarinnar að sjálfsögðu að verulegu leyti af því. Sama er að segja um tóbakseinkasöluna, sem skilar um einni milljón umfram áætlun. Verð á tóbaksvörum var hækkað í september. Aðrar stofnanir, sem skila hagnaði, eru: ríkisútvarpið og viðtækjaverzlunin 904 þús., ríkisprentsmiðjan 250 þús. Hins vegar eru tekjur af landssímanum 738 þús. kr. minni en áætlað var. Þá eru ótaldir nokkrir smærri tekjuliðir, sem fara fram úr áætlun, og eru þessir helztir: Stimpilgjald 641 þús. umfram fjárlög Innlendar tollvörur . 372 - - - Erfðafjárskattur .. 193 - - - Bifreiðaskattur 178 - - - Veitingaskattur 105 - - - Aukatekjur .. 82 - - - Nokkrir smáliðir hafa ekki náð þeim tekjum, sem gert er ráð fyrir í fjárlögum. Er sá halli samtals rúmlega hálf millj. kr. Er stærsti liðurinn fasteignaskattur, og vantar þar 244 þús. kr. upp á áætlun. Að öðru leyti vísast til heildarskýrslu um tekjur ríkissjóðs. Ég skal þá í stuttu máli gera grein fyrir helztu umframgreiðslum, sem orðið hafa á síðasta ári á ýmsum greinum fjárlaganna. (Samkvæmt yfirlitinu námu heildargjöldin á árinu 93.1 millj. kr., og er það 31.9 millj. umfram áætlun fjárlaganna). Alþingiskostnaður og yfirskoðun ríkisreiknings. Þessi liður hefur farið 300 þús. fram úr áætlun. Sá kostnaður, sem færður er á árið 1943, nemur 854 þús. kr. og er fyrir þingstörf 15. til 21. apríl og 1. sept. til 17. des., eða alls 115 daga. Kostnaður á dag verður ca. kr. 7426.00. Árið áður var kostnaður við þinghaldið talinn 1478 þús. kr., og var það fyrir þingstörf í 182 daga á því ári og 105 daga fyrri hluta ársins 1943, eða alls 287 daga. Kostnaður í dag verður ca. kr. 5150.00. Þegar tekið er tillit til meðalvísitölu hvort árið verður dagskostnaður nokkru hærri á árinu 1943. Kostnaður stjórnarráðsins hefur farið 200 þús. kr. fram úr áætlun. Er hér um að ræða hækkun á ýmsum kostnaði. Í þessu er og innifalin breyting, sem gerð var á stjórnarráðshúsinu í sambandi við herbergjaskipun og hitalögn. Gert er ráð fyrir, að þessi fjárhæð lækki eitthvað vegna endurfærslu á aðra liði. Til hagstofunnar hafa verið greiddar 54 þús. kr. og til utanríkisþjónustunnar 90 þús. kr. umfram áætlun. Dómgæzla og lögreglustjórn: Skrifstofukostnaður tollstjóra, lögmanns og sakadómara hefur farið 300 þús. kr. fram úr áætlun. Skiptist það þannig á embættin: Lögreglustjóri .. 126 þús. kr. Tollstjóri .. 101 - - Sakadómari .. 37 - - Lögmaður . 36 - - Toll- og löggæzla 80 þús., saka- og lögreglumál 70 þús., löggildingarstofan 39 þús. kr. Stærsti liðurinn á þessari grein er landhelgisgæzlan. Í fjárlögum er áætlað 1250 þús., en liðurinn hefur farið 1800 þús. fram úr áætlun. Vegna skattstofu Reykjavíkur og skattanefnda eru umframgreiðslur 248 þús. kr. Í þessum lið hefur burðargjald og símakostnaður orðið 58 þús. kr. undir áætlun. Samgöngumál. Umframgreiðslur eru á vegamálum og strandferðum ríkissjóðs. Til viðhalds og endurbóta þjóðvega hefur af hálfu ríkissjóðs verið varið samtals á árinu 5100 þús. En herstjórnin hefur lagt fram aðra eins fjárhæð til viðhalds veganna, svo að raunverulega hefur til viðhaldsins verið varið yfir 10 millj. kr. Viðhaldið hefur farið 1800 þús. kr. fram úr áætlun fjárlaganna. Til nýrra akvega 60 þús. kr. og til brúargerða 98 þús. kr. Samtals eru umframgreiðslurnar á vegmálum taldar 2041 þús. á móti 4224 þús. árið áður. Samkvæmt loforði, sem gefið var í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna fyrir 1943, hefur það fé, sem veitt var, en ekki notað, verið lagt til hliðar og geymt, og skiptist það svo sem hér segir: 1. Til nýrra akvega 1222 þús. kr. 2. - þjóðvega af bensínskatti 214 - - 3. - brúargerða 694 - - Alls 2130 þús. kr. Þetta er samkvæmt uppgjöf vegamálastjóra. Kostnaður við strandferðir hefur farið 1818 þús. kr. fram úr áætlun. Þessi umframgreiðsla er nokkuð minni en árið áður, en þá var hún 2672 þús. kr. Þótt ekki sé þess að vænta, að strandferðirnar séu reknar hallalaust eins og sakir standa, þá lítur ríkisstjórnin svo á, að ekki sé fært að reka þær með svo miklum halla sem verið hefur undanfarið og hefur því gert ráðstafanir til að rekstrarafkoman megi breytast eitthvað til batnaðar. Kirkju- og kennslumál. Fjárhæðin er samtals 422 þús. Af því hefur verið greitt til háskólans 127 þús. kr: Aðrir æðri skólar 103 þús., barnaskólar 80 þús. og húsmæðrafræðsla samkvæmt lögum 112 þús. kr. Vísindi, bókmenntir og listir. Fjárhæðin á þessum lið er aðeins 47 þús. og skiptist svo: Opinber söfn 30 þús., vísindamenn, skáld og listamenn 17 þús. kr. Til verklegra fyrirtækja. Stærsti liðurinn á þessari grein er mæðiveikivarnirnar, sem fara 650 þús. kr. frarn úr áætlun. Svo er jarðabótastyrkurinn 90 þús. og nokkrir smærri liðir. Nokkrir smáliðir á þessari grein eru undir áætlun. Af fjárveitingunni 500 þús. til framleiðslubóta og atvinnuaukningar hefur verið notað 50 þús. og verður væntanlega notað 50 þús. í viðbót. Almenn styrktarstarfsemi. Það eru alþýðutryggingar 590 þús. kr., sem stafar aðallega af almennri iðgjaldahækkun sjúkrasamlaga, meðlimafjölgun og hækkunum á framlagi ríkissjóðs samkvæmt lagabreytingum, gerðum á árinu. Til nauðstaddra Íslendinga erlendis 10 þús. og sumardvöl barna 32 þús. kr. Berklavarnir hafa kostað 155 þús. minna en áætlað var. Óviss útgjöld. Verðlagsuppbótin hefur orðið miklu hærri en gert var ráð fyrir, og nemur það 1955 þús. Eins og kunnugt er, voru fjárlögin byggð á vísitölu 250, en meðalvísitala ársins var 256, auk þess var verðlagsuppbótin í fjárlögunum lauslega áætluð og hefur að sumu Ieyti reynzt hærri en gert var ráð fyrir. Aðrar helztu greiðslur, sem komið hafa á þessa grein, má telja: Nefndakostnaður 188 þús. kr. Starfandi hefur verið fjöldi nefnda (yfir 50 að tölu) um ýmis málefni. Mörg þessara nefndastarfa hafa orðið æði dýr. Vilja menn oft fá mikið fé fyrir lítið starf. Er mikil nauðsyn, að settar væru fastar reglur um slíkar greiðslur og nefndunum fækkað. Enn fremur má telja: Gengistap á erlendri víxilskuld 239 þús., málskostnaður og skaðabætur 102 þús. og yfirfærslukostnaður 55 þús. og ýmsir smærri liðir. Heimildir handa ríkisstjórninni. Þær heimildir, sem notaðar hafa verið á árinu, nema samtals 308 þús., auk greiðslu vegna sjómannaskóla 500 þús. Þessir liðir eru helztir: Byggingarstyrkur til Gagnfræðaskólans í Reykjavík 50 þús. Til sauðfjárræktarbús 50 þús. kr. Styrkur til bátakaupa handa útgerðarmönnum, sem misst hafa skip sín, 126 þús. Byggingarstyrkur listamanna 68 þús. Sérstök lög. Hér er um óvenjulega háa fjárhæð að ræða, 19,7 millj., sem greidd er samkvæmt sérstökum lögum, alveg utan við sjálf fjárlögin. Stærstu liðirnir eru þessir: Til verðlækkunar á kjöti . 7000 þús. kr. - verðlækkunar á mjólk 2780 - - - hafnarbótasjóðs .. 3000 - - - alþýðutrygginga . 3000 - - - fiskveiðasjóðs 2000 - - Sumir þessara liða hafa ekki verið greiddir enn þá og eru taldir með „geymdu fé“ hjá ríkissjóði. Þingsályktanir. Útborgað 580 þús. kr. Hér er aðallega um að ræða verðuppbætur, er nema 500 þús. kr., á síldar- og fiskimjöli, sem selt var innanlands af framleiðslu ársins 1942. Á síðasta ári tók ríkissjóður ekki þátt í verðlækkun á þessum vörum. Væntanleg fjáraukalög. Fjárhæðin er samtals 590 þús. kr. Helztu greiðslurnar eru: Til loftvarna 215 þús. kr., viðgerð á menntaskólum, Akureyri 80 þús., Reykjavík 37 þús., viðgerð á safnahúsinu 80 þús., bryggjugerð í Keflavík 30 þús., prestsseturshús í Reykjavík 30 þús., og nokkrir smærri liðir. Þegar frá eru dregnar þær fjárhæðir, sem greiddar eru samkvæmt sérstökum heimildum, lögum eða þingsályktunum, þá verður eftir 11,2 millj., sem eru hinar raunverulegu umframgreiðslur, greiðslur, sem fara fram úr heimildum fjárlaganna. Af þessari fjárhæð eru rúmar 8 millj. á 4 greinum fjárlaganna, á þeim liðum, sem oftast fara fram úr áætlun, en þeir eru landhelgisgæzla, strandferðir og vegamál, en í þetta sinn bætist við verðlagsuppbót, eins og áður er frá skýrt. Allt eru þetta útgjöld, sem erfitt er að halda í skefjum samkvæmt áætlun. Eignabreytingar. - Ég skal þá gera grein fyrir greiðsluyfirliti ársins, er sýnir eignabreytingar þær, sem orðið hafa. Af yfirlitinu sést, að afborganir lána hafa orðið 3919 þús., en af því eru dönsk lán 673 þús., sem ekki hefur verið hægt að koma til réttra aðila og stendur því inni hjá ríkissjóði. Til greiðslu á lausaskuldum, sem þannig hafa safnazt, hafa verið keypt dönsk skuldabréf fyrir 1577 þús. kr., sem geymd verða fyrst um sinn. Ríkisskuldirnar. - Skuldir ríkisins 31. des. 1942 eru taldar að vera 51012 þús. Samkvæmt bráðabirgðayfirliti 31. des. 1943 eru skuldirnar 63733 þús., eða 12721 þús. hærri. Þetta stafar eingöngu af því, að geymt fé, sem ríkissjóður er talinn skulda, er nú 15 millj. kr. hærra. Lán hafa engin verið tekin á árinu. Hins vegar hefur verið greitt lán í Ameríku, um 1680 þús. kr., og venjulegar afborganir af brezkum og innlendum lánum. Afborganir og vexti af lánum í Danmörku hefur ekki verið mögulegt að greiða, og hafa þessar fjárhæðir verið settar á „lausaskuldir“, og er að sjálfsögðu gert ráð fyrir að greiða þær strax og þess er kostur. Ég skal geta þess, að þótt skuldir ríkisins séu nú taldar 63 millj. kr., þá þarf ríkissjóður ekki að bera alla þá fjárhæð. Bankarnir og síldarverksmiðjurnar skulda af þessu 7794 þús. kr. Bankavaxtabréf standa undir 7696 þús. kr. Þegar svo frá er dregið hið geymda fé, sem ríkissjóður hefur handbært, er hin raunverulega skuld, sem ríkissjóður verður nú að bera, 31272 þús. kr. Getur það varla talizt þungur baggi, eins og nú standa sakir, og þótt minna hafi verið lagt til hliðar en skyldi af tekjum ófriðaráranna, þá eru þó nú til sjóðir í sérstökum reikningum, er nema tugum millj. á móti áður greindri skuld ríkisins. Kem ég að því síðar. Geymt fé. - Ríkissjóði eru undir þessum lið taldar til skuldar ýmsar væntanlegar greiðslur, sem koma til útborgunar bráðlega. Þessar eru helztar: Stríðsgróðaskattur 5439 þús. Hafnarbótasjóður .. 3000 - Alþýðutryggingar . 3000 - Útflutningsgjald . ...... 1046 - Skemmtanaskattur .... 1242 - Fiskimálasjóðsgjald .. 930 - Eignaaukning ríkisins: - Rekstrarhagnaður ríkissjóðs fjögur síðustu ár er samtals 29284 þús., er sundurliðast þannig: 1940 .. 5497 þús. 1941 .. 5129 - 1942 .. 2249 - 1943 ca. 16409 - 29284 þús. Við þetta bætast sérstakar sjóðmyndanir, sem færðar hafa verið út af rekstrarreikningi 24375 - 53659 þús. Tekjuafgangur þessi kemur fram í aðaldráttum á þennan hátt: 1. Raforkusjóður 10000 þús. 2. Framkvæmdasjóður 11375 - 3. Hafnarbótasjóður 3000 - 24375 þús. 4. Afborganir lána . . 8149 - 5. Eignaaukning ríkisstofnana og aukið rekstrarfé þeirra 15598 - 6. Aðrar eignir 5206 - 7. Aukning sjóðs og innstæða í banka .. 15790 - 69118 þús. 8. Frá þessu dregst geymt fé etc. . 15459 - 53659 þús. Af þessu yfirliti er ljóst, að nokkuð hefur verið lagt til hliðar af þeim miklu tekjum, sem ríkissjóði hafa fallið í skaut á undanförnum ófriðarárum. Af því, sem sparazt hefur og lagt í sérstaka sjóði og til er í handbæru fé, er sem hér segir: 1. Áður greindir sjóðir . 24375 þús. 2. Til alþýðutrygginga (hjá ríkissjóði) . 3000 - 3. Varasjóðsaukning ríkisstofnana ... 5000 - Sjóðsaukning ríkisstofnana. - Þremur ríkisstofnunum hefur verið leyft að auka varasjóði sína á árinu með því að leggja fé til hliðar vegna væntanlegra húsbygginga. Áfengisverzlunin leggur 750 þús. kr. í húsbyggingu og áhaldasjóð, og er hann nú 1250 þús. kr. Tóbakseinkasalan leggur nú í fyrsta sinn til hliðar 500 þús. kr. í sama skyni. Enn fremur ríkisútvarpið 500 þús. kr. Öllum þessum stofnunum er nauðsyn að geta reist byggingar við sitt hæfi hið allra fyrsta, en úr slíkum framkvæmdum getur þó ekki orðið fyrr en stríðinu er lokið. Verðlækkun innanlands með framlagi úr ríkissjóði. - Til þess að halda verðbólgunni í skefjum, hefur fé verið greitt úr ríkissjóði á árinu, er nemur 10480 þús., og hefur það gengið til þess að lækka verð á kjöti, mjólk og smjöri. Greiðslan sundurliðast þannig: Kjöt (áætlað) 7000 þús. Mjólk 2780 - Smjör (áætlað) .. 700 - Núverandi framlag ríkissjóðs í þessu skyni er áætlað 10-12 millj. kr. yfir árið. Þótt þessum greiðslum sé enn haldið uppi, er með öllu óvíst, hversu lengi það verður gert. Ef sýnilegt þykir, að kaupgjald í landinu verði knúið upp, svo að verðlaginu verði ekki haldið í skefjum, þá er líklegt, að hætt verði að greiða niður dýrtíðina með framlagi úr ríkissjóði og verðbólgunni leyft að leita jafnvægis og stöðvunar á annan hátt. Árangur þess yrði samdráttur atvinnuveganna og minnkandi eftirspurn um vinnukraft og vörur, innlendar og erlendar. Það verður beizk lækning. En ef þjóðin vill ekki sjá kviksyndið, sem hún stefnir í, og lokar eyrunum fyrir öllum aðvörunum, getur enginn máttur forðað henni frá afleiðingum þeirrar háttsemi. Verðbætur á útfluttar landbúnaðarvörur. Samkvæmt greiðsluyfirliti voru á árinu greiddar verðbætur á útfluttar landbúnaðarvörur af framleiðslu ársins 1942, er námu alls 16764 þús. Verðbætur þessar færast á reikning ársins 1942. Þær sundurliðast þannig: Ull 5678 þús. Gærur ... 8773 þús. Kjöt .. 2313 þús. Samtals 16764 þús. Verðbætur á útfluttar afurðir af framleiðslu ársins 1943 hafa engar verið greiddar enn og koma því til útborgunar á þessu ári, samkvæmt ákvörðun í fjárlögum 1944. 10% útflutningsgjald á fiski. - Þetta gjald var sett á útfluttan afla togaranna í ágústmánuði 1942, samkvæmt heimild í lögum nr. 98 frá 9. júlí 1941. Í júnímánuði 1941 var lækkað fiskverð í Bretlandi, og varð þá ljóst, að margir togarar mundu ekki þola þetta háa útflutningsgjald. Var gjaldinu þá létt af, og hefur það ekki verið sett á aftur, þótt fiskverðið hafi aftur hækkað í Bretlandi. Verður að teljast óeðlilegt, að slíkur tollur sé lagður á afla togaranna, þegar rekstrarhagnaður útgerðarfélaganna fer að mjög verulegu leyti í ríkissjóð. Tekjur ríkissjóðs af þessu gjaldi á síðasta ári urðu 2350 þús. kr. Sérstakt fyrningargjald framleiðslutækja. - Samkvæmt þingsályktun 6. desember síðastliðinn var ríkisstjórninni heimilað, í sambandi við álagningu skatta, að ákveða, að sérstakt fyrningargjald væri dregið frá tilteknum eignum, sem komið hefði verið á fót með styrjaldarverði. Þessar eignir voru nánar taldar: Fiskiskip og vélar í þau, fasteignir og vélar í sambandi við fiskveiðar og fiskiðnað, mjólkurvinnslustöðvar, sláturhús, kjötfrystihús og ullarverksmiðjur. Að athuguðu máli var það ekki talið gerlegt að framkvæma þessa ályktun, nema upplýsingar lægju fyrir um það, hver áhrif þetta gæti haft á afkomu ríkissjóðs. Þess vegna auglýsti fjármálaráðuneytið eftir upplýsingum um, hvaða eignir hér kæmu til álita og hversu mikla fjárhæð hér var um að ræða. Þær upplýsingar, sem ráðuneytinu hafa borizt, eru á þá leið, sem hér segir, að því er snertir tegund eigna og verðmæti: Núv. verð Hæfil. verð 1. Fiskiskip og vélar 15400 þús. 3800 þús. 2. Fasteignir og vélar í sam- bandi við fiskveiðar og fiskiðnað 14700 - 4700 - 3. Kjötfrystihús 176 - 42 - 4. Sláturhús .. 311 - 112 - 30587 þús. 8654 þús. Nauðsynleg afskrift talin 2193 - Það mat af afskriftum, sem hér er um rætt, er mat eigendanna sjálfra. Þær skýrslur, sem sendar hafa verið, eru ekki allar nákvæmar, og úr þeim hefur ekki verið unnið til hlítar. Þessar tölur eru því gefnar með fyrirvara. Eignir þær, sem þarfnast þessara afskrifta, eru um 50 skip og vélar og um 40 fasteignir í sambandi við fiskframleiðslu. Líklegt er, að við nánari athugun mundi ekki talin þörf á allri þessari afskrift, en hins vegar má gera ráð fyrir, að eitthvað bætist enn við. Ríkisstjórnin hefur ekki enn tekið afstöðu til þessa máls og ekki gert sér enn grein fyrir, hvernig eða hvort tiltækilegt væri að leyfa sérstakar afskriftir með hliðsjón af áhrifum þeirra á afkomu ríkissjóðs. En ég hef talið rétt að minnast á þetta hér, því að sú verðþensla, sem hér hefur átt sér stað í sambandi við framleiðslutækin, snertir ríkissjóðinn beint og óbeint. Hvernig verður afkoman 1944? - Rúmlega tveir mánuðir eru liðnir síðan Alþingi samþykkti fjárlög fyrir yfirstandandi ár. En þótt ekki sé lengra liðið, er nú þegar útlit fyrir, að stærsti tekjuliður fjárlaganna muni hvergi nærri ná áætlun. Sá liður er verðtollur. Þegar fjárlög voru til umræðu, kom það í ljós, að hv.fjvn. vildi álíta, að þessi liður mundi á síðasta ári verða svipaður því, sem hann varð 1942, eða nálægt 40 millj. Þess vegna mundi óhætt að áætla þessar tekjur 30 millj. í fjárlögum 1944. Ég hélt því hins vegar fram, að þær mundu verða 32–33 millj. á árinu 1943 og þess vegna væri óverjandi bjartsýni að áætla þær 30 millj. í núgildandi fjárlögum. Verðtollurinn varð síðasta ár 33871 þús. kr., eins og áður er frá skýrt. Ég varaði eindregið við því að gera ráð fyrir þeim miklu verðtollstekjum, sem settar voru í núgildandi fjárlög. Þessi tekjustofn er að bresta af þeirri einföldu ástæðu, að vörurnar, sem tollinn eiga að bera, eru ekki fáanlegar nema af skornum skammti. Því lengur sem stríðið stendur, því meiri þurrð verður í ýmsum vörugreinum. Þurrðin er mest í ýmsum vörum, sem bera háan verðtoll. Þessi tollur komst hæst 1942 og var þá rúmar 39 millj. kr. Næsta ár, 1943, var hann 5 millj. kr. lægri. Á þessu ári verður lækkunin mun stórfelldari. Ég mundi ekki telja neinni furðu sæta, þótt verðtollstekjurnar á þessu ári yrðu ekki hærri en 20–25 millj. kr. Í janúar- og febrúarmánuði þessa árs eru þessar tekjur nálega helmingi lægri en á sama tíma í fyrra. Að því er séð verður nú, er útlitið þannig, að gera verður ráð fyrir mjög verulegum greiðsluhalla í fjárlögum yfirstandandi árs. Fjárlögin voru afgreidd frá þinginu með greiðsluhalla, að vísu ekki miklum, en þar að auki var tekjuáætlunin óvarleg. Sumir hv.þm. hafa opinberlega látið í ljós undrun sína yfir því, að ég skyldi taka við fjárlögunum eins og þingið gekk frá þeim, með jákvæði þessara hv. þingmanna. Ég er fyllilega sammála þessum hv. þingm. um það, að fjárlögin voru óvarlega samin, en mér skilst, að orsakar þess sé að leita hjá þinginu sjálfu og þess pólitísku erfiðleikum, því ekki veldur sá, er varir. Ef ég hefði neitað að taka við fjárlögunum, eins og málum var þá háttað, hefði það að líkindum aukið erfiðleika þingsins og skapað ástand, sem fáir hefðu talið æskilegt. Eins og áður er frá skýrt, er gert ráð fyrir, að verðlækkunarframlag ríkissjóðs á þessu ári muni nema 10–12 millj. kr. Til þess að greiða þau útgjöld hefur Alþingi veitt stjórninni heimild, en ekkert fé. Stjórnin hefur leitað fyrir sér hjá stjórnmálaflokkunum um lagaheimild til tekjuöflunar til þess að standast þessi útgjöld. Undirtektirnar hafa verið á þann veg, að ekkert samkomulag virðist mögulegt með flokkunum um heimildir í þessu skyni. Telur stjórnin því tilgangslaust að leggja fram frumvarp um þetta, eins og sakir standa. En með þeim greiðsluheimildum, sem hún hefur, telur hún sig hafa fullan rétt til að meta það, hvaða útgjöld fjárlaganna skuli mæta afgangi, ef þess verður freistað að halda verðbólgunni í skefjum á þann hátt, er verið hefur. Vegna þeirra merkilegu tímamóta, sem þjóðin stendur á, telur ríkisstjórnin skyldu sína að verjast áföllum og forðast alla árekstra, meðan undirbúningur um stofnun lýðveldis fer fram og þar til því máli er komið heilu í höfn. Eftir þann tíma er líklegt, að meðferð knýjandi viðfangsefna verði ekki slegið á frest. Ég hef áður lýst yfir því, að ég muni ekki stofna skuldir til þess að annast útgjöld fjárlaganna, ef tekjurnar hrökkva ekki fyrir þeim öllum. Ef að því kemur, er ekki annað fyrir hendi en að draga úr þeim útgjöldum, sem ekki snerta beinlínis nauðsynlegan og lögboðinn rekstur ríkisins. Aðra leið tel ég ekki fært að fara, ef skynsamlegt vit á að ráða, þegar tekjustofnar ríkisins bresta eða fjárlög eru samin af lítilli varúð. Þótt nokkur tekjuafgangur hafi orðið á rekstri síðasta árs, þá er þess að gæta, að miklum hluta þess afgangs hefur þegar verið ráðstafað samkvæmt greiðsluyfirliti.

Haraldur Guðmundsson Herra forseti. - Ég vil byrja á því að færa hæstv. fjmrh. þakkir fyrir hina skýru greinargerð hans og láta í ljósi ánægju mína yfir þeirri venju, sem hann hefur upp tekið, að útbýta ársfjórðungsyfirlitum yfir hag ríkissjóðs. Ég er lítt undir það búinn að gagnrýna ræðu hans, en þó vil ég benda á nokkur atriði. Svo lítur út samkv. 3. blaðsíðu áramótayfirlitsins, að afkoma ríkissjóðs árið 1943 hafi verið hin glæsilegasta. En líti maður á 4. síðuna, er nokkuð öðru máli að gegna. Sú aðferð hefur verið viðhöfð, að 16,7 millj. kr. verðuppbætur á útfluttar landbúnaðarvörur, er komu til greiðslu á árinu 1943, eru taldar til reiknings á árinu 1942, og samsvarar þessi upphæð meiru en allur tekjuafgangurinn af árinu 1943 nemur. Er þetta eitt út af fyrir sig ærið umhugsunarefni, og mætti hæstv. ráðh. gefa nánari skýringar á þessu. Ef uppbæturnar hefðu verið taldar með gjöldum ársins 1943, hefði orðið um 400 þús. kr. rekstrarhalli í stað yfir 16 millj. kr. tekjuafgangs. Annað atriði í ræðu hæstv. fjmrh. vildi ég minnast á nokkrum orðum. Hann sagði, að umframgreiðsla vegna strandferða hefði orðið 1818 þús. kr., og væri þessi halli svo hár, að engan veginn yrði við unað, svo að ríkisstj. hefði því gert ráðstafanir til úrbóta. Vildi ég leyfa mér að óska þess, að hæstv. ráðh. gæfi nánari skýringar á því, á hvern hátt þessar úrbætur verða framkvæmdar. Ég hef heyrt, að þessar ráðstafanir væru í því fólgnar, að leiguskipum þeim, sem Skipaútgerð ríkisins hefur haft til umráða að undanförnu, verði fækkað. Þetta mun hafa þær afleiðingar, að flutningar út um land verða miklu erfiðari en ella, en vörubirgðir þar hljóta að vera að þrotum komnar, enda hef ég heyrt, að svo sé allvíða vestan lands og norðan. Í þessu sambandi er vert að minnast þess, að hafís er mjög nærri ströndum landsins, og getur því auðveldlega farið svo, að flutningar á nauðsynjum út um land verði mjög ótryggir eða stöðvist. Þarf ekki að fjölyrða um þá hættu. Enn fremur er mér sagt, að flutningsgjöld með ströndum fram hækki eða hafi hækkað mjög mikið. Í því sambandi vil ég benda á eitt atriði. Vísitala sú, er gildir fyrir landsmenn alla, er miðuð við verðlag í Reykjavík. Hækkun flutningsgjalda frá Reykjavík út um land mun leiða til þess, nema stjórn og starfsmenn verðlagseftirlitsins verði enn röggsamari heldur en til þessa, að þær vörur, sem þessi háu flutningsgjöld koma á, verða dýrari út um land heldur en hér í Reykjavík. Þ. e. a. s. dýrtíðin verður þar meiri, án þess að það komi fram í hinni almennu vísitölu, sem miðað er við í landinu. Þetta er að sjálfsögðu ekki rétt. Vísitalan gefur þá ekki lengur rétta mynd af dýrtíðinni hjá því fólki, sem á við þetta verðlag að búa. Þetta þótti mér rétt að benda hæstv. ráðh. á og vil mega vænta þess, að hann láti þingið vita um, hverjar aðrar ráðstafanir heldur en þær, er hann hér nefndi, hann kynni að hafa ákveðið til þess að bæta úr halla við rekstur strandferðanna og einnig, hversu langt hefur verið gengið í þessum efnum, sem ég hef nú drepið á. Hæstv. fjmrh. vék að því, að það væri ekki ofmælt, að fjárl. þau, er afgreidd voru hér á síðasta þ., hafi verið ógætileg. Ég vil taka undir þetta. Ég hef áður látið í ljós, að mér hefði verið það undrunarefni, að hann skyldi taka við þeim þannig. Sérstaklega furðar mig á því, að hann skyldi sætta sig við það, að lítill þingmeirihluti setti inn í fjárl. á síðasta augnabliki 10–14 millj. kr. upphæð til verðuppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir. Hæstv. ráðh. hlaut að sjá og var enda á það bent, að slík samþykkt hlaut að leiða til þess, að kröfur um hliðstæðar og svipaðar fjárveitingar til annarra þarfa mundu einnig fram koma. Og einmitt þarna er að finna, eins og ég veit, að hæstv. ráðh. gerir sér nú ljóst, meginorsakirnar til hinnar mjög ógætilegu afgreiðslu á fjárlögunum. Við þessa ógætilegu afgreiðslu fjárl. bætist svo það, að ekkert fé er þar ætlað til greiðslu uppbóta á verði kjöts og mjólkur á innlendum markaði, en þau gjöld áætlaði ríkisstj. 10–12 millj. kr. Yrðu þá þessar uppbótargreiðslur á þessu ári um 25 millj. alls, eða nærfellt sama upphæð og s.l. ár. Hugmyndir hæstv. ráðh. um það, að dýrtíðin haldi áfram að magnast af þeim sökum, að kaupgjald verði sprengt upp, sé ég ekki ástæðu til að taka til umr. nú að þessu sinni. Mun síðar gefast tækifæri til þess. Get ég þó ekki stillt mig um að benda á það, að ég hygg, að sú kauphækkun, sem samþykkt var hjá Dagsbrún, þurfi ekki að hafa nein áhrif á dýrtíðina, ef verðlagseftirlitið og hæstv. ráðh. neytir aðstöðu sinnar til fulls, og vildi ég beina því til hæstv. ráðh. að taka þetta til athugunar. Hæstv. ráðh. lét svo um mælt í sambandi við hin ógætilegu fjárlög, sem nú eru í gildi, að það væri ekki ætlun hans að taka lán til þess að standast útgjöld fjárl., heldur, að því er mér skildist, teldi ríkisstj. sig hafa rétt til þess að meta, hvaða útgjöld fjárlaga skyldu sitja á hakanum, ef ekki væri fé fyrir hendi að annast þessar greiðslur. Ég tók að vísu eftir síðar í ræðu hans, að hann gerði þó ráð fyrir, að lögboðin útgjöld yrðu innt af hendi, enda get ég ekki látið mér detta í hug, að hæstv. ráðh. álíti, að ríkisstj. geti stöðvað greiðslur á lögboðnum útgjöldum. Ég vil taka það skýrt fram, að ég get alls ekki á það fallizt, að ríkisstj. eigi að hafa í hendi sinni, ef lítið er um fé í ríkissjóði, að ákveða, hvað af útgjöldum fjárl. skuli inna af hendi og hver ekki. Ef ríkisstj. telur einhvern tíma á árinu, að sýnt sé, að tekjur ríkissjóðs hrökkvi ekki til þess að inna af hendi þær greiðslur, sem fjárl. ákveða, og hún telur sig ekki hafa heimild til eða vill ekki taka lán til þess að annast greiðslurnar, er ekki um annað að gera fyrir ríkisstj. heldur en að kalla Alþ. saman til fundar, leggja málið fyrir Alþ. og láta það svo ákveða, hvort gera eigi einhverjar breytingar á fjárl. eða ráðstafanir til tekjuauka. Ríkisstj. getur ekki tekið sér sjálfsvald og ákveðið, að einum skuli greiða 50%, öðrum 75% eða 100% af upphæðum fjárlaganna, og einhverjum ef til vill ekkert. Slíkt vald á engin ríkisstj. að hafa. Ætti að vera óþarft að fjölyrða um þetta. En vegna ummæla hæstv. ráðh. þótti mér rétt að taka það skýrt fram, að ég er algerlega ósamþykkur ummælum hans um þetta atriði.

Eysteinn Jónsson Það er ekki ætlun mín að tefja þessar umr. með langri ræðu, enda ekki til þess ætlazt við þetta tækifæri. Ég mun fyrst minnast fáum orðum á það yfirlit, sem hæstv. fjmrh. gaf um afkomu ríkissjóðs á síðasta og síðustu árum. Í þessu yfirliti gerði hann nokkra grein fyrir því, hvað ríkissjóður hefði efnazt á þessum styrjaldarárum. Skildist mér, að hann hefði efnazt um 50 millj. kr., en þar af væri tæplega helmingur í föstum sjóðum, en hitt gengið til niðurborgana skulda og eignaaukninga ýmiss konar. Þetta er nokkur fjárupphæð og breyting frá því, sem var, og er ekki nema gott eitt um það að segja, að þessi breyting hefur á orðið. Hins vegar þykir mér ástæða til að harma, að þessi breyting er ekki enn stórfelldari en raun er á orðin, sérstaklega þegar tekið er tillit til peningaflóðsins, sem yfir landið hefur gengið, og hvað hefði verið hægt að gera á undanförnum árum. Nú ætti að vera öllum ljóst, að ef við ætlum að halda uppi eftir stríð þeirri stefnu í atvinnumálum, fjármálum og um verklegar framkvæmdir, sem okkur er nauðsynleg, til þess að halda uppi atvinnu í landinu og komast hjá gífurlegri fjárhagskreppu, er þörf á miklu fé. Þessar 20–30 millj., sem tekizt hefur að safna í framkvæmdasjóð og aðra sjóði, eru beinlínis ætlaðar til að styðja þessar framkvæmdir, þegar að þessu kemur, en þær munu hrökkva skammt. Að stríði loknu munu verkefnin kalla að, en tekjur ríkissjóðs verða þá stórum minni en nú, því að tekjuskattur og tollar hljóta að lækka mjög mikið. Verður það því hið mesta vandamál, hvernig á að afla fjár til þess að halda uppi öflugri umbótastefnu í atvinnumálum og verklegum framkvæmdum. Ég vildi aðeins nota þetta tækifæri til þess að benda á það, hvernig horfur eru að þessu leyti, og þar sem farið hefur á þá lund, að tiltölulega lítið af stríðsgróðanum hefur stöðvazt hjá ríkinu og ekki er hægt að auka tekjur ríkisins af atvinnutekjum landsmanna, þegar kreppir að, má búast við því, að grípa verði til þess, að framkvæma verði í eitt skipti tekjuöflun með sérstökum skatti, eignaraukaskatti. Það fé, sem þannig næst, yrði þá eins konar stofnfé þeirra þjóðfélagsumbóta, sem gera þarf eftir stríð. Það er ekki skemmtilegt að þurfa að grípa til slíkra úrræða, en ég get ekki séð, að hægt sé að komast hjá slíku, eins og til hefur tekizt um fjármálastjórn á stríðsárunum. Mér sýnast allar horfur á því, að verði ekki gripið til slíkra úrræða eða hliðstæðra, muni fara þannig, að á þeim tímum, sem mest verður þörf á því, að ríkið grípi inn í til stuðnings atvinnuvegum og framkvæmdum þjóðarinnar, verði ríkissjóði alveg um megn að annast slíkar framkvæmdir. Afleiðingar þess mundu verða gífurlegt atvinnuleysi og stórfelld atvinnukreppa. Viðvíkjandi fjárhagshorfum á því ári, sem nú er byrjað, vil ég aðeins segja það fyrir mitt leyti, að Framsfl. lét í ljós þá skoðun á síðasta þingi, er lauk fyrir áramót, að hann teldi afgreiðslu fjárl. mjög óvarlega, og sýndi Framsfl. þessa skoðun sína í verki með því að fylgja þeim till., sem fram komu þá á þinginu, um tekjuöflun til þess að styðja fjárlögin. En þá kom fram till. um framlengingu verðlækkunarskattsins og síðar frv. frá ríkisstj. til tekjuöflunar í þessu skyni. Eftir yfirliti hæstv. fjmrh. virðist vera enn frekari ástæða til að vera svartsýnn í þessum efnum en nokkurn tíma var á síðasta hausti, því að nú liggja fyrir gleggri líkur fyrir því, að einstakir tekjuliðir standist ekki áætlun fjárl. Mér virðist því illa horfa um afkomu ríkisins á því ári, sem nú er hafið. Verður slíkt ekki kennt þeim, sem reiðubúnir hafa verið og eru til þess að fylgja nauðsynlegri tekjulöggjöf. Ég gat um það áðan, að Framsfl. fylgdi hér á síðasta þingi frumvörpum um skatta, en þau voru ýmist felld eða döguðu uppi. Afstaða okkar er sú sama á þessu þingi. Við erum og höfum verið reiðubúnir til þess að fylgja tekjuöflun á þessu þingi og haga afstöðu okkar þannig til tekjuöflunarmála, að það gæti orðið tryggt, að svo miklu leyti, sem í okkar valdi stendur, að tekjuöflun næði fram að ganga. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara frekar út í að ræða viðhorfið í fjármálunum, en ég vil í sambandi við dýrtíðarráðstafanir, sem hæstv.ríkisstj. telur sig hafa erfiða aðstöðu til þess að kosta, benda á, hvort ekki væri rétt að styðja framkvæmd fjárlaganna og dýrtíðarráðstafanir með því að taka upp útflutningsgjald, sem um skeið var lagt á togarafiskinn og heimilt er að leggja á. Ég vil benda á, að liggi við borð, að fella þurfi niður útgjöld fjárlaganna og gera aðrar slíkar ráðstafanir, þá finnst mér sjálfsagt, að áður séu rannsakaðir allir möguleikar á því að nota þær heimildir til tekjuöflunar, sem í lögum eru. Að endingu vildi ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjmrh., vegna þess að svo mikið hefur verið rætt um einn lið í fjárl. yfirstandandi árs, sem sé verðuppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir, hvort ekki hafi farið fram sala á einhverjum af þeim afurðum, sem gert er ráð fyrir að verðbæta, og hvaða ályktanir megi af því draga. Þetta er stórt atriði í sambandi við fjárlögin, og var mjög mikil óvissa um það á síðastliðnu hausti, hvað þessi fjárútlát mundu nema miklu. Ágizkanir manna vora þá mjög mismunandi, og voru nefndar tölur í þessu sambandi, og munaði mörgum millj. kr. á þeim fjárhæðum, sem taldar voru geta komið til greina. Það væri því afar fróðlegt, ef menn gætu fengið einhverja nánari vitneskju í þessum sökum; hins vegar ætlast ég ekki til, að ríkisstj. geti sagt neitt um, hvað óorðið er fremur en aðrir. Mér hefur skilizt, að búið væri að ganga frá einhverjum liðum í þessu sambandi, sem líklegir eru til að geta gefið bendingar um þessi efni. Það væri bezt, að menn fengju þær upplýsingar, sem hægt er að gefa um þetta, sökum þess m. a., að það er verra að láta menn standa í þeirri trú, að hér sé um miklu meiri fjárútlát að ræða heldur en þau í raun og veru eru. En mér er nær að halda, að þannig sé þessu varið, ef þær fregnir um kjötsölu eru réttar, sem mér hafa borizt.

Einar Olgeirsson Ég vil aðeins minnast á eitt atriði í sambandi við þær tekjur, sem gefur að líta á yfirlitinu um afkomu ríkissjóðs árið 1943. Það er auðséð, að fulltrúar Sósfl. í fjvn. voru ekki of bjartsýnir, eins og álit margra var, þegar tekjur voru áætlaðar 70 millj. kr. Nú hefur það sýnt sig, að tekjurnar urðu ekki 70 millj., heldur 109 millj. Annars er ekki ástæða til þess að eyða mörgum orðum um útkomu ríkissjóðs eða yfirlit hæstv. fjmrh., sem hann gaf um afkomu ársins 1943. Hins vegar er annað atriði í ræðu hans, sem ég get ekki að mér gert að gera að umtalsefni og kom mér á óvart. Hæstv. fjmrh. talaði um það - og með hita - að svo framarlega sem verkamenn ætluðu að fara að hækka kaup sitt, eins og gert var nú nýlega, væri ekki um annað að gera en að sleppa öllu lausu og láta dýrtíðina vaxa í landinu og láta þjóðina fá að kenna á því, hvað af slíku mundi leiða. Mér finnst undarlegt, að hæstv. fjmrh. skuli bera slíkt fram, eftir að sá sami fjmrh. hefur tekið á móti þeim fjárl., er taka „faktiskan“ þátt í að láta nokkra tiltölulega efnaða menn fá aðra eins verulega hækkun á sínum tekjum eins og gert er með afgreiðslu síðustu fjárlaga. Það er undarlegt, ef kauphækkun verkamanna á endilega að vekja hæstv. fjmrh. til þess að kasta fram hótunum um, að nú sé verið að leiða atvinnuleysi yfir þjóðina, en kröfum frá nokkrum vel efnuðum mönnum í landinu, sem eiga fylgismenn innan veggja hins háa Alþ. og fara fram á tugi millj. úr ríkissjóði, sem teknar eru úr vösum alþýðunnar, er sjálfsagt að verða við til þess að halda niðri dýrtíðinni. Mér finnst þetta því koma úr hörðustu átt, þegar vitað er, að kauphækkun verkamanna þarf ekki að hækka verðlagið. Hins vegar er vísitalan beinlínis fölsuð með þessum fjárframlögum á kostnað launþega í landinu, því að þeirra fé er notað til þess að greiða niður verð landbúnaðarafurða í þeim tilgangi að halda niðri vísitölu og kaupgjaldi. Það er því sízt af öllu ástæða fyrir hæstv. fjmrh. að koma fram með hótanir í sambandi við þessa kauphækkun verkamanna, sem nýlega átti sér stað. Ég verð að segja það, að það er af einhverjum öðrum ástæðum heldur en af umhyggju fyrir afkomu ríkissjóðs, að slíkar hótanir skuli koma fram í sambandi við kauphækkun verkamanna, og eiga þær heima á öðrum stað og á öðrum tíma. Ég fæ því ekki betur séð en að þessar hótanir frá hæstv. fjmrh. um, að þessi kauphækkun þurfi að leiða atvinnuleysi yfir þjóðina, séu hótanir gegn því, að verkamenn fái bætt kjör, en ekki aðvörun til þjóðarinnar út af dýrtíðinni. Ég tel þetta því mjög óviðeigandi af hæstv. fjmrh., þótt hins vegar sé gott að vita, hvað undir býr og hvað ríkisstj. hefur í huga með þess háttar pólitík. Þess vil ég geta hér, einmitt út af ummælum hæstv. fjmrh. viðvíkjandi tekjuöflun og hvernig fjárl. fyrir árið 1944 voru búin í hendur honum, að Sósfl. hefur tekið heldur dauflega í að aðstoða ríkisstj. við það, sem hún hefur farið fram á. Sósfl. álítur sem sé, að það séu verk hinna 28 manna, sem gerðu hér hið alræmda samsæri, hvernig fjárl. fyrir árið 1944 voru útbúin, og að samþ. voru hinar háu verðuppbætur. Það er nú verk þessara sömu 28 manna að útvega fé til þess að greiða þau útgjöld, sem ákveðið er samkvæmt fjárl., og það er þeirra að segja til um, hvar peningar séu til þess að greiða þau með. Við getum skorað á hæstv.ríkisstj., hafi hún möguleika á, að láta þessa menn standa við það, sem þeim bar að gera. Sósíalistar greiddu atkv. á móti fjárl. eftir þá samþykkt, sem meiri hl. þingsins hafði veitt þeim, og þeir lýstu yfir því, að ríkisstj. sæti á ábyrgð þess meiri hluta. Út af hótun hæstv. fjmrh. um að sleppa dýrtíðinni lausri vil ég taka það fram, að ég álít, að hæstv.ríkisstj. bæri að kveðja Alþ. til fundar til að tilkynna það, ef hún hefur slíkt í hyggju, svo að þingið geti athugað, hvort ekki væri unnt að gera einhverjar aðrar ráðstafanir til að halda dýrtíðinni niðri. Það er t. d. vitað, að viðskiptaráðið er skipað einhliða þeim mönnum, sem standa hæstv.ríkisstj. næst og henni finnst eiga að ráða vöruverðinu, en það eru heildsalarnir og þeir, sem þeim eru skyldir. Enginn fulltrúi er þar frá neytendum eða alþýðusamtökunum. Það er ekki hægt að álíta, að unnið sé að lausn þessara mála eins og hægt er að gera kröfur til, meðan vitað er, að heildsalarnir raka saman milljónagróða og setja upp firma erlendis til að hækka vöruverðið, án þess að viðskiptaráðið geri nokkurn hlut í málinu. Meðan slíku fer fram, virðist óþarfi að tala um það sem ástæðu til að sleppa dýrtíðinni lausri, þó að verkamenn fái nokkra hækkun á kaupi sínu. Ég vil láta það koma fram, að sé það hugmynd hæstv.ríkisstj. að framkvæma þessa pólitík, þá væri réttast að kveðja Alþ. saman, svo að það gæti gert sínar ráðstafanir í málinu.

Jón Pálmason Það hefur verið föst venja að undanförnu, þegar fjárlög eru lögð fyrir Alþ., að fjmrh. gæfi yfirlit um tekjur og gjöld ríkisins liðið ár og gerði grein fyrir fjárhag þess og fjárhagshorfum. Frá þessu hefur nú verið vikið í skjóli þess, að eigi er ætlað að taka fjárlögin til afgreiðslu fyrr en á framhaldsþingi næsta haust. Um það er eigi nema gott að segja, að hæstv. fjmrh. skuli nú bæta fyrir þetta með því að gefa Alþ. þær upplýsingar, sem hann nú hefur flutt um tekjur og gjöld s.l. ár og fjárhaginn eins og nú er. Ég mun nú eigi að þessu sinni gera neina tilraun til að ræða þá skýrslu, sem hæstv. ráðh. hefur gefið, enda ekkert tækifæri til undirbúnings í því skyni. En það voru nokkur atriði í ræðu ráðh., sem gefa mér tilefni til að segja fáein orð, og það, sem fulltrúar hinna flokkanna hafa sagt, gefur að vissu leyti tilefni til athugasemda. En þeim mun ég að mestu sleppa. Hæstv. ráðh. gat þess í ræðu sinni, að verðbætur á útfluttar landbúnaðarvörur, framleiddar 1942, hefðu orðið 16 millj. og 764 þús. kr. og að sú upphæð sé færð á reikning ársins 1942. Á eftir telur hann svo rekstrarkostnað ríkisins 1942 röskar 2 millj. kr., en rekstrarhagnað ársins 1943 rúmar 16 millj. kr. Ég tel þessa reikningsfærslu mjög athugaverða. Þessar uppbætur voru ekki greiddar fyrr en seint á árinu 1943 og eiga auðvitað heima á reikningi þess árs. Vilji einhver færa það til afsökunar, að til þessara gjalda hafi verið stofnað með samþykkt Alþ. á árinu 1942, þá hefur það ekkert að segja í þessu sambandi, því að þannig er ástatt með nálega öll gjöld ríkisins, að þau eru afleiðing af samþykktum fyrra árs eða fyrri ára. Þess er og að geta, að ef sú færsla væri rétt hjá hv. ráðh. að færa þessar uppbætur á reikning ársins 1942, þá ætti á sama hátt að færa þær útflutningsuppbætur, sem enn eru ógreiddar á vörur ársins 1943, á reikning þess árs. Nú eru þær uppbætur áætlaðar 10 millj. kr., og yrði því sú upphæð eða hver sú, er þarf að greiða, að dragast frá þeim rekstrarhagnaði ársins 1943, sem ráðh. hefur nú upplýst, að sé rúmar 16 millj. kr. Hæstv. ráðh. gat þess, að sumir hv.þm. hefðu lýst undrun sinni yfir því, að hann skyldi taka við fjárl. fyrir árið 1944, sem samþykkt voru rétt fyrir jólin. Af því ég er einn þeirra þm., sem hef opinberlega látið í ljós þessa undrun, þá finn ég ástæðu til að svara hæstv. ráðh. að þessu leyti. Og mitt svar er það, að mér virtist, að fjárlögunum vera breytt það mikið frá því, sem ráðh. virtist vilja, að ég hygg, að enginn þingræðisráðh., sem studdur væri á eðlilegan hátt á þingi, hefði sætt sig við það og tekið við fjárlögunum eins og ekkert hefði í skorizt. Ég varð heldur ekki var við, að hann reyndi nein samtök við þm. á þessu sviði, enda þótt hann talaði eitthvað gegn breytingunum. Nú er ráðh. líka sjálfur að sanna það í þeirri ræðu, sem hann flutti áðan, að hann er ekkert ánægður yfir því að hafa tekið við þessum fjárlögum. Hann talaði um, að tekjur mundu ekki hrökkva fyrir gjöldum og sumir tekjuliðir jafnvel bregðast. Ég er ekkert hissa á, þó þetta geti komið fram, þótt enn sé engin vissa fyrir því. Hæstv. ráðh. lýsti því, að illa liti út með það, að verðtollurinn næði áætlunarupphæð á þessu ári. Þetta er ekki svo óeðlilegt. En þó er þess að gæta, að tekjur ríkisins fyrstu tvo mánuði ársins eru ekki réttur mælikvarði á það, hvað þær endanlega verða. Vöruinnflutningur er svo misjafn og getur vel orðið meiri síðari hluta árs, eins og oft áður. Satt að segja þótti mér öllu ískyggilegar horfa með gjöld ríkisins, þegar við töldum hjá ríkisféhirði um miðjan febrúar. Þá voru þau orðin frá nýári fyllilega 21 millj. kr. og hallinn á 1½ mánuði orðinn verulegur. Hæstv. ráðh. lét orð falla um það, að ríkisstjórnin teldi sig hafa heimild til að meta, hvaða útgjöld yrðu látin mæta afgangi, ef ekki yrðu tekjur til að mæta þeim öllum. Þetta getur nú orðið ærið athugavert. Að minnsta kosti gæti það ekki gengið út yfir lögboðin gjöld, og ef það væri tekið til greina, þá er á hitt að líta, að um það er verulegur ágreiningur, hvað eru lögboðin gjöld. Í því sambandi má nefna verðuppbæturnar á útfluttar landbúnaðarvörur, framleiddar árið 1943, sem mest hefur verið deilt um og þeir véku að í ræðum sínum nú, háttv. 3. landsk., Haraldur Guðmundsson, og háttv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson. Ég staðhæfi, að þetta séu lögboðin útgjöld samkvæmt dýrtíðarlögunum frá 4. apríl s.l. En það hefur aldrei komið fram, hvernig hæstv. stjórn lítur á það mál. Háttv. 2. þm. Reykv. gat þess, að 28 menn hér á þingi bæru ábyrgð á þessari greiðslu og stjórnin ætti að heimta af þeim peningana, þær 10 millj. kr., sem um er að ræða. Af því ég er einn af þessum 28 mönnum, þá vil ég segja það, að ég tel þessa upphæð fyllilega eins réttmæta eins og hverja aðra í fjárlögunum, og ég mótmæli því alveg, að hún verði á nokkurn hátt látin mæta afgangi. Eftir færslu ráðh. á sams konar gjöldum áður, ætti hún náttúrlega að sitja fyrir og takast af tekjuafgangi fyrra árs. Komi hins vegar til þess, að ríkisstjórnin ætli sér upp á eindæmi að skera niður gjöld vegna fyrirsjáanlegs halla, þá hlýtur það að ganga að mestu yfir framkvæmdir, og þá verður það að ganga jafnt yfir. Að lokum vil ég aðeins minnast á það, sem hæstv. ráðh. sagði um dýrtíðarráðstafanir. Hann vék að kauphækkun í því sambandi og gat þess, að öllum dýrtíðarráðstöfunum mundi hætt, ef kaup hækkaði mikið. Eins og kunnugt er, hefur nýlega verið sætt kaupdeila með mikilli hækkun, sem hlýtur að hafa í för með sér hækkun á öðru kaupi og hækkaða dýrtíð. Mér er nú sagt, að hæstv.ríkisstj. hafi samþ. það, að afleiðingar hækkaðs kaups mundu verða teknar til greina með hækkuðu verði. Hún hefur því greitt fyrir því, að samið væri um hækkað kaup, og henni hlýtur að vera ljóst, að það leiðir til hækkandi dýrtíðar. Í þessu sambandi þykir mér rétt að geta þess, að ég tel það mjög óheppilegt, að ekki skuli hafa verið teknar fastar ákvarðanir um það, hvaða dýrtíðarráðstafanir stjórnin eigi að framkvæma og hvað ekki. Hún hefur þetta mikið í sinni hendi. Það tel ég óheppilegt og vera eitt ákveðnasta merkið um þann slæma losarabrag, sem nú er á samstarfi þings og stjórnar.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) Ég tel ekki viðeigandi, eins og sakir standa, að halda uppi deilum út af því, sem hv.þm. A-Húnv. drap á um afgreiðslu fjárl. Hv. þm. ættu sem minnst að vega að mér fyrir það, að fjárl. eru úr garði gerð eins, og þau eru. Út af ummælum hv.þm. A-Húnv. (JPálm) vil ég taka það fram til leiðréttingar, að ríkisstj. hefur ekki gefið neinar skuldbindingar um það, að sú kauphækkun, sem orðið hefur hér, verði tekin í verðlagið. Það er verðlagsráð, er stofnað var með sérstökum l., sem á að fjalla um þessi mál, og það hefur vald til að ákveða, að hve miklu leyti kauphækkanir hafa áhrif á verðlagið. Hv. 3. landsk. (HG) og hv.þm. A-Húnv. (JPálm) minntust á færslur á uppbótum landbúnaðarafurða 1942, og skal ég til skýringar í því sambandi taka fram, að samkv. l. um framkvæmdasjóð var megintekjuafgangi ársins 1942 ætlað að ganga til þess sjóðs. Það var því ekki hægt að gera hvort tveggja að leggja tekjuafganginn í framkvæmdasjóð og greiða uppbæturnar, enda var svo ráð fyrir gert í öndverðu, að uppbæturnar kæmu til frádráttar tekjuafgangi nefnds árs. Greiðsluna var raunar ekki hægt að inna af hendi að fullu, fyrr en seint á árinu 1943, þegar búið var að loka reikningum ársins 1942, en uppbæturnar komu eigi að síður til gjalda á reikningi ársins 1942. Get ég ekki séð, að þetta þurfi að rugla reikningana. Þetta er sérstök reikningsfærsla, sem getur ekki blandað málum á nokkurn hátt. Hv. 3. landsk. (HG) spurði, hvort hugmyndin væri að minnka tap skipaútgerðarinnar. Ég get sagt honum, að talað hefur verið um að hækka farmgjöldin, en ég get ekki gefið honum frekari upplýsingar að svo stöddu, enda heyrir þetta undir atvmrn., og get ég ekki sagt nú, hvernig þetta muni verða framkvæmt. Hv. 2. þm. S-M. (EystJ) spurði, hvernig horfði með uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir á þessu ári. Eins og flestum hv.þm. er kunnugt, hefur verið gengið frá samningum um sölu á útfluttu kjöti, og eftir útreikningi þeirra manna, sem þessu eru kunnugastir, er gert ráð fyrir, að greiða þurfi 6½ millj. með kjötinu eingöngu. Þá er þess að geta, að ull og gærur eru enn óseldar og óvíst, hvað fæst fyrir þær vörur. Fyrir nokkru var tíundi hlutinn af gærunum seldur fyrir sæmilegt verð, og menn vonuðu, að það, sem eftir var, mundi seljast sama verði, en nú er vissa fyrir því, að svo verður ekki. Er með öllu óvíst, hvaða verð fæst fyrir gærur, hvort það verður svipað verð og í fyrra eða lægra, og því er nú ómögulegt að segja, hver uppbótin verður. Hv. 2. þm. Reykv. segir, að ég hafi í hótunum um að sleppa dýrtíðinni lausri. Ég var ekki með neinar hótanir, en talaði aðeins um kaldan veruleika. Hann virðist ekki hafa tekið eftir því, sem ég sagði. Ég sagði orðrétt: „Ef sýnilegt þykir, að kaupgjaldið í landinu verði knúið upp, svo að ekki sé hægt að halda verðlaginu í skefjum, þá er líklegt, að hætt verði að greiða niður dýrtíðina“. Það einkennilega er, að þessi hv.þm. hefur jafnan áður talað mest á móti því, að verðlaginu sé haldið í skefjum með uppbótum, svo að mér skilst, að það ætti að vera í samræmi við stefnu hans og vilja, að þessu verði hætt. Það er því kynlegt, að hann rýkur upp einmitt nú út af þessu atriði, og fæ ég ekki skilið, hvers vegna það kemur svona illa við hann, að verðuppbótargreiðslum sé hætt og dýrtíðinni þar með sleppt lausri, eftir allt, sem hann hefur áður um þetta sagt.

Frsm. (Helgi Jónasson) Herra forseti. - Ég skal ekki vera fjölorður um þessa till. - N. hefur rætt hana mjög ýtarlega á fundum sínum. Hún hefur líka rætt málið við atvmrh., fjmrh. og vegamálastjóra. Þó að hv.nm. sjái sér ekki fært að fara fram á hærri upphæð en hér er gert ráð fyrir, 1/2 millj. kr., get ég lýst yfir því, að þeir mundu fallast á þessa upphæð, þótt ekki sé nú lengra gengið en hér er farið fram á, og óska ég þess eindregið, að þessi till. verði samþ.

Gísli Jónsson Herra forseti. - Ég leyfi mér að bera fram brtt. við till. Ég sé hér á þskj. 117, að fjvn. hefur verið sammála um að leggja til, að till. yrði samþ. með nokkrum breyt. - Ég ætla ekki að fara að fjölyrða um þörf vegarins sjálfs. Það er ekki það, sem barizt er um, heldur hitt, hvort hér eigi að taka upp það nýmæli að veita stóra fjárhæð fyrir utan fjárl. á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í þessari till. Ég tel, að engin rök hafi verið færð fyrir því, að rétt sé eða eðlilegt, að n. leggi til, að farið verði út á þá braut að falsa ríkisreikningana, eins og lagt er til í þessari till., því að það er fals að samþ. að taka fjárhæð 1944, sem verði færð á landsreikningana árið eftir. Er ég undrandi yfir því, að þessir níu menn, sem sæti eiga í n. og margir hafa farið með fjármál landsins um langt skeið, skuli geta látið nöfn sín standa undir slíkri till. Hér hafa farið fram umr. um sjálf fjárl. og afgreiðslu þeirra á sl. ári, og ég held, að þær umr. sýni bezt, að þetta er ekki sú stefna, sem við eigum að taka, og það alveg án tillits til þess, hvort nauðsynlegt er að leggja í þetta fyrirtæki eða ekki. Það liggja stórar fjárveitingar til þessa vegar frá fyrri árum og hafa ekki verið notaðar. Og það eru mjög miklar líkur til, að þessi fjárhæð verði ekki notuð af öðrum ástæðum á n. k. sumri, og því minni ástæða til að fara hér inn á mjög hæpna braut í afgreiðslu fjármála. Ég leyfi mér að afhenda hæstv. forseta þessa skriflegu brtt. og æski þess, að hún verði tekin hér til umr.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) Herra forseti. - Ég tek undir með hv.þm. Barð., að ég tel það mjög óeðlilegt, að fjárl. 1944 séu lögð sem útgjöld til ársins 1945 fyrir framkvæmdir, sem eiga að fara fram á því ári. Ég tel, að lítið gæti orðið um fjármuni, þegar framkvæma ætti ýmislegt síðar, ef taka ætti upp þessa aðferð, þegar þröngt er í búi. Ég vil vísa í þær umr., sem sýna, hvernig horfir um afkomu ríkissjóðs, og ég fæ ekki séð, hvernig ætti að bæta þessu á það, sem nú er fyrir, þannig að það gæti orðið framkvæmt.

Sigurður Kristjánsson Herra forseti. - Ég hef ekki tekið til máls um þetta mál, sem hér liggur fyrir á þskj. 33, en eins og hv.þm. er kunnugt, greiddi ég atkv. á móti till. eins og hún var borin fram, um 2 millj. kr. framlag úr ríkissjóði til viðbótar því, sem veitt var í fjárl. þessa árs til Krýsuvíkurvegarins. Ég á nú sæti í þeirri n., sem fjallaði um till., og get tekið það þegar fram, að ég greiddi ekki atkv., hvorki með né móti þeirri brtt., sem n. að öðru leyti varð ásátt um að bera fram, og sagði hv.frsm., að ég mundi skrifa undir nál., en gera grein fyrir afstöðu minni við síðari umr. Og skal ég nú leyfa mér að gera það með nokkrum orðum. Þegar þetta mál var flutt hér nú og eins í sambandi við aðra þáltill., sem flutt var og er á þskj. 51, var nokkurt kapp í umr., og m. a. var látið liggja að því, að þeir, sem væru flm.þáltill. á þskj. 51, - en þar er ég nú, sem sumir kalla ljósið í rófunni, síðasti meðflm., - virtust ekki vera vinsamlegir þessu máli, sem flutt er hér á þskj. 33, og var talið, að hin síðari þáltill. væri sett til höfuðs hinni fyrri. Ég býst nú ekki við, að svo sé um þá aðra hv.flm. þeirrar þáltill. en mig. En ég sagði hv.flm. að þessu máli, þáltill. á þskj. 33, að svo væri einmitt ástatt um mig, að ég hefði með síðari till. viljað hnekkja fyrri þáltill., og er skylt, að ég geri grein fyrir því. En ég geri ekki ráð fyrir, að neinum detti í hug, að ég, sem er fulltrúi fyrir Reykjavík hér á Alþingi, sé mótfallinn öruggum samgöngum milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins. Ágreiningurinn er einungis um það, með hvaða aðferð þessum málum verði bezt borgið. Og ég get skilið þá menn báðum megin Hellisheiðar, sem leggja mjög mikið kapp á að gera þessa samgönguleið örugga. Og sennilega á Reykjavík engu minna undir því en þær sveitir, sem liggja austan fjalls. Ég skal ekki fara út í þessa sálma neitt frekar. Það kom fram í umr., að flm.þáltill. töldu sig vera að vinna fyrir Reykjavík að verulegu leyti og að sjá fyrir velfarnaði barna og annarra, sem ekki mega án mjólkur vera. Ég trúi því vel, að þeir hafi það mjög fast í huga. En það ætti þá ekki síður að vera ríkjandi í mínum huga, sem á að minnsta kosti að leggja fram minn skerf til þess að sjá fyrir þessu öryggi. En það er svo um þessa vegarlagningu um Krýsuvík, að það mál hefur frá öndverðu verið sótt af mjög miklu kappi og ekki verið leitað venjulegs undirbúnings undir það. Það hefur hins vegar verið beitt ákaflega einhliða og mikilli „agitation“. Og vitanlegt er það, að búið er að vekja mikið kapp fólks, einkum austan fjalls, um þessa leið. En það er tiltölulega auðvelt mál, ef mál er flutt hlutdrægt og blekkjandi, að vekja kapp manna með því. Og ég tel engan vafa á því, að það hafi verið flutt a. m. k. mjög einhliða að leggja til, að lagður yrði vegur Krýsuvíkurleiðina. Það er eðlilegur hlutur, ef komið er til manna, sem eiga mikið undir því að koma afurðum sínum til sölustaðar, og þeir spurðir, hvort þeir séu ekki með því að bæta samgöngurnar, að þeir segi jú. Og það er hægt að spana menn til undirskrifta í þessum sökum, af því að þetta fólk hefur ekki aðstöðu til þess að kanna sjálft, hvort hér er farin tryggasta og bezta leið um vegarlagningu fyrir framtíðina. Ég legg þess vegna ekkert upp úr því, þó að harðvítugir menn og einsýnir geti spanað fólk til þess að krefjast einhverra hluta, sem það ber ekki skyn á. Það, sem að mínu viti ber fyrst að athuga, þegar um slíkt er að ræða sem öryggi samgangna milli byggðarlaga, það er, hver leiðin er heppilegust. Nú hefur það verið talið, að aðalþröskuldurinn á þessari leið væri snjóþyngsli. En það er ekki eini þröskuldurinn. Eitt af því fyrsta, sem menn spyrja um, er, hvaða leið er stytzt og ódýrust, ekki aðeins ódýrust í lagningu, heldur verður hagkvæmust og ódýrust þeim, sem um langa framtíð eiga að búa við þessar samgöngur. Nú hefur verið gengið svo langt í meðmælum með Krýsuvíkurleiðinni að segja, að það sé nú sannað mál, að sú leið teppist aldrei fyrir snjóþyngsli. Þetta er ekki nema staðhæfing. Það eina, sem við höfum öruggt, er, að eftir því sem landið liggur lægra yfir sjávarmál, eftir því eru meiri líkur til þess, að leið um það verði opin vegna snjóa. En engin af þeim leiðum, sem um hefur verið rætt, - ekki nokkur þeirra, - er örugg um, að hún teppist ekki vegna snjóþyngsla. Meira að segja þegar vegamálastjóri lét rannsaka þetta mál og lét rannsaka snjóþyngslin á Krýsuvíkurleiðinni, sem þá var byrjað að leggja, fékk sú leið þann vitnisburð, að oft væru mikil snjóþyngsli á þessari leið. Og ég var með í leiðangri í vinsamlegu boði Krýsuvíkurmanna til að athuga þessa leið nú á þessum vetri. Við vorum óheppnir, því að veður var óhagstætt, en þó gat maður komizt að raun um, að leiðin var ekki örugg fyrir snjóþyngslum. Ég sá í blöðunum, að einhver var þá rétt á eftir að segja frá því, að þessi leið hefði þá verið alveg hrein. En það er sannast mála, að við komumst ekki nema lítinn kafla af henni, því að það er ekki búið að leggja nema lítinn kafla af henni. En á þeirri leið, sem búið er að leggja veg á af þessari leið, urðum við hálffastir í snjó og komumst með naumindum til sama lands. - En það raskar því ekki, að eftir því sem leiðin liggur lægra yfir sjávarmál, eftir því verður hún oftar fær. Öryggið liggur þess vegna í því, að til séu sem flestar leiðir austur. Og eftir að Þingvallaleiðin opnaðist, en síðan eru ekki nema þrjú ár, hefur öryggið aukizt stórlega um að komast á milli þessara byggðarlaga báðum megin Hellisheiðar. Það, sem menn líta á auk öryggisins, það er, eins og ég sagði, kostnaðurinn, hvað kostar að leggja þessa vegi. Nú hefur verið gerð áætlun um kostnað við vegarlagningu um Krýsuvík. Og eftir þeirri áætlun á sá kafli, sem nú er ólagður, að kosta 5 og 1/2 millj. kr., og er sá kostnaður miðaður við kaupgjald, sem er 5 kr. á tímann. Nú er það kaupgjald, sem við þá vegarlagningu kæmi til greina, í dag kr. 6,35 á tímann, og því mundi þá þessi kafli kosta eftir þessari áætlun um 7 millj. kr. Á þessu geta náttúrlega orðið skekkjur, bæði til lækkunar og hækkunar. Bæði gæti það orðið til lækkunar á kostnaðinum, að vinnuaðferðir gætu e. t. v. orðið umbættar frá því, sem nú er, með því að notuð yrðu stórvirkari vinnutæki, sem gætu lækkað þessa 7 millj. kr. upphæð. En aftur á móti kemur oft fyrir í svona framkvæmdum, að örðugleikar koma til, sem ekki hefur verið hægt að sjá fyrir fram, hleypa kostnaðinum fram. Og það þarf ekki að búast við öðru en slíkir fyrir fram óþekktir örðugleikar mæti manni við þetta verk eins og önnur. En ég skal ekki dóm á það leggja, hvort svo muni verða. Sakir standa þannig nú, að eftir núverandi verðlagi er gert ráð fyrir, að þessi kafli muni kosta um 7 millj. kr. Nú hafa ýmsir menn sagt, að það sé nú búið að leggja svo mikið fé í þessa vegarlagningu, að ekki geti annað komið til mála en segja B, þegar búið er að segja A. En það er nú ekki búið að leggja nema 10% í þennan veg af því, sem áætlað er, að vegurinn muni kosta. Og ég legg ekki svo mjög mikla áherzlu á þetta. Mér finnast það ekki í raun og veru rök í málinu, að ef byrjað sé á hlut, þó að hann sé ekki réttur, þá eigi að halda áfram með hann. Þá finnst mér bezt að snúa við sem fyrst. En ég legg líka mikla áherzlu á hitt, að nauðsynlegt er að fá leiðina örugga. Og þessi leið er viðbót við það öryggi. Og því lægra sem leiðin liggur, því meira öryggi er að henni til vetrarflutninga. En það kemur aldrei til mála, að þetta verði aðalleið austur. Munurinn á vegarlengd hennar annars vegar og þeirra tveggja leiða hins vegar, sem búið er að leggja, er svo mikill. Hellisheiðarvegurinn er frá Reykjavík að Selfossi 59 km, Þingvallavegurinn milli sömu staða 93 km, og þriðja leiðin, sem nú er rætt um, um Krýsuvík, er 103 km frá Reykjavík að Selfossi. Leiðirnar falla saman að austan á töluvert löngum kafla. Nú getur hver maður skilið það, eftir þeirri geysiumferð, sem er á þessum leiðum, að það mundi muna ákaflega miklu í kostnaði, hver leiðin væri farin. Á lengstu leiðinni, sem er 44 km lengri en sú skemmsta, mundu eyðast bara í brennsluefni milljónir kr. á skömmum tíma fram yfir það, sem verða mundi með því að fara stytztu leiðina. Og þess vegna dettur engum manni í hug, ef aðrar leiðir eru færar, að fara þessa Krýsuvíkurleið, sem er lengst. Hún kæmi því ekki til greina nema þegar hún er fær, en hinar ekki, þ. e. í mestu snjóþyngslum. Ég get í þessu sambandi tekið fram, að eftir þeim upplýsingum, sem mér hafa verið gefnar um mjólkurflutningana, þegar Hellisheiðarvegurinn var tepptur, en Þingvallaleiðin opin og því farin, að það taldist 2 þús. kr. dýrara að fara með dagsmjólkina eftir Þingvallaveginum en eftir Hellisheiðarveginum, þegar hann var fær. Og þessi munur hefði ekki orðið minni, ef hina lengstu leið hefði orðið að fara. Ég er sannfærður um, að þessi leið yrði aldrei annað en varaleið, sem aðeins yrði farin, þegar aðrar leiðir væru lokaðar. Það hefur nú verið erfitt að koma orðum við þá góðu menn, sem tekið hafa ástfóstri við Krýsuvíkurveginn, og ég hef ekki tekið þátt í þeim umr. hér í þinginu, en andstaða mín gegn þessari leið stafar af því, að ég er sannfærður um, að fyrst eigi að fullgera skemmstu leiðina, Hellisheiðarleiðina. Fyrsta varaleiðin yrði vafalaust Þingvallaleiðin, og þá ber auðvitað að fullgera þá leið næst. Loks kæmi svo Krýsuvíkurleiðin, og yrði hún ekki farin, nema báðar hinar væru lokaðar, og svo gætu auðvitað allar leiðirnar lokazt. Í sambandi við þetta má auðvitað taka fram, að uppi eru skoðanir um, að bráðlega muni verða tekin í notkun tæki, sem geri fært að flytja þungan flutning á snjó með eins konar dráttarvélum, og vel gæti verið, að það gæti komið í staðinn fyrir varaleiðirnar báðar. Með því að mér finnst mikið hafa verið gert úr því, hve oft hafi teppzt leiðin yfir fjallið, þá held ég, að það væri rétt, að ég læsi upp, hve marga daga leiðin yfir Hellisheiði hefur teppzt undanfarin ár. Yfir þetta hafa verið gerðar skýrslur frá 1929. Það ár kom enginn dagur, að ekki væri fært yfir fjallið. 1930–1931 voru það 67 dagar, 1931–1932 22 dagar, 1932–1933 66 dagar, 1933–1934 12 dagar, 1934–1935 6 dagar, 1935–1936 37 dagar, 1936–1937 102 dagar (lengst, mjög snjóþungur vetur), 1937–1938 26 dagar, 1938–1939 4 dagar, 1939–1940 10 dagar, 1940–1941 enginn dagur og nú síðast til ársloka 1943 4 dagar. Það verður að taka það fram, að á þessu árabili, sem er 14 ár, voru engin tæki til að ryðja snjó og næstum því allan þennan tíma engin varaleið. En Þingvallavegurinn hefur nú bætt mikið úr þessu, enda tepptist leiðin engan dag 1942 og aðeins í 4 daga 1943. Ég vildi taka þetta fram, því að mér virðist þessi snjóþyngsli vaxa mönnum meira í augum en efni standa til. En þetta er reynslan. Áður en ég geng frá þessu atriði, legg ég á það áherzlu, að það er sagt út í bláinn, þegar verið er að tala um andstæðinga samgöngubóta austur yfir fjall, því að auðvitað stafar það ekki af öðru en því, að þeir ætla að gylla sig í augum fólksins. Það er aðeins ágreiningur um það, hvaða aðferð skuli notuð. Ég er þess fullviss, að fyrst ber að fullgera aðalleiðina. Það vantar mjög mikið á, að búið sé að gera þá leið eins góða og hún getur orðið, og það vantar mikið á, að þessi Krýsuvíkursýki hafi dregið úr því, að kapp væri á það lagt að gera þann veg eins og til var ætlazt. Sama er að segja um fyrstu varaleiðina, og auðvitað á síðar að gera þá leið eins fullkomna og ætlazt er til, en mikið skortir á, og þyrfti þó ekki mikið til þess að færa þá leið á þá staði, sem eru miklu betri á vetrum en það vegarstæði, sem nú er notað. Sem önnur varaleið kæmi svo Krýsuvíkurvegurinn, ef menn hafa þá ekki komizt að raun um, að samgöngurnar ættu að vera allt aðrar, t. d. járnbraut. Það var talað um það hér í umr. síðast, að vegamálastjóri væri á móti þessari leið og hefði sýnt því máli óvild. Ég held, að þetta sé alveg ranghermi, en hitt er annað mál, að hann tók það fram í áliti sínu, þegar frv. um Krýsuvíkurveginn var fyrst flutt, að það mætti teljast lítt gerlegt að velja þessa leið sökum erfiðleika á vegarstæði, sökum þeirra torfærna, sem á leiðinni eru. Þá var fjármagn ríkissjóðs auðvitað mjög takmarkað, og það hefur vaxið honum í augum. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að það mundi draga mjög frá vegalagningu annars staðar á landinu, t. d. Hellisheiðarveginum, en það væri ekki sanngjarnt að leggja niður að mestu leyti vegagerð í öðrum héruðum landsins vegna þessarar einu leiðar, þó að öryggi á henni væri auðvitað mikils virði. En til þess að sýna, að vegamálastjóri hefur, eftir að þessi leið var valin, ekki sýnt Krýsuvíkurveginum neina óvild, skal þess getið, að til 1940 var veitt til vegarins 338 þús. kr., en á sama tíma unnið fyrir 667 þús. kr., þ. e. tvöfalt á við það, sem var í fjárl. Þetta var allt sett í veginn í samráði við vegamálastjóra, og fer því fjarri, að það beri vott um óvild af hans hálfu, að unnið hefur verið við veginn fyrir tvöfalt hærri fjárhæð en stóð í fjárl. Ég fullyrði, að það kapp, sem á það hefur verið lagt að setja fé í þessa leið, hefur dregið úr nauðsynlegri vegalagningu annars staðar á landinu. Þetta tel ég mjög misráðið og óeðlilegt, að því er snertir aðalleiðina, Hellisheiði. Nú þykist ég vita, að eftir þennan rökstuðning þyki mönnum undarlegt, að ég skuli ekki hafa klofið mig frá fjvn. í þessu máli. Ég skal útskýra það. Ég greiddi að sönnu atkv. móti till., á meðan hún fór fram á 2 millj. kr., en svo varð um þetta sú miðlun, að ef n. vildi mæla með fjórðungi þess, sem upphaflega var farið fram á, 500 þús. kr. í stað 2 millj., og að þessi fjárveiting yrði færð á árið 1945, mundu flm. sætta sig við það. Ég taldi mér skylt að koma eitthvað til móts við flm. og vildi gera það með því að greiða ekki atkv. á móti þessari miðlun, en greiða þó ekki heldur atkv. með henni. En af þessu vildi ég ekki slá á framrétta hönd þeirra, þegar þeir færðu sig meira til hófs en áður var, því að bæði er það, að ég tel ekki eins horfa til stöðvunar annars staðar á landinu, ef veittar eru 500 þús. kr. í stað 2 millj. kr. Og svo er ekki því að neita, að ég hef með sjálfum mér efazt um, að þetta fé yrði allt notað í sumar, og þá er gefið mál, eftir því sem gengið hefur til um fjárveitingu til þessa vegar undanfarið, að eitthvert fé verður veitt á árinu 1945. Gæti þetta þá að einhverju leyti komið í staðinn fyrir þá fjárveitingu. Af þessum sökum mun ég ekki greiða atkv. móti þessari till., þó að ég hins vegar treysti mér ekki til að greiða atkv. með henni.

Páll Zóphóníasson Herra forseti. - Ég vildi bara gera lítils háttar brtt. við till.fjvn. á þskj. 117. Skoðun mín á málinu er áður kunn af umr. um annað mál, og skal ég því ekki eyða tíma í að endurtaka hana. Menn vita, að ég vil sem allra fyrst fá Krýsuvíkurveginn fullgerðan. Því sagði ég, er ég sá till.n.: „Smátt skammtar faðir minn smjörið“. Ég fylgi að fjárhæð til till.flm., en þar sem sýnilegt er, að hún hefur ekki fylgi, legg ég nú til, að í stað 500 þús. kr. í till.n. komi 1 millj. kr., og þarf sú till. engrar skýringar við. Hæstv. fjmrh. taldi óviðeigandi að samþ. nú till. um útgjöld ársins 1945, og í sama streng tók hv.þm. Barð. Þetta tel ég ekki vera rétt. Ég mundi telja það ógerlegt að samþ. nú þessa till. sem viðbót við gjöld þessa árs. Þar er hlaðið á fjárl. En að ákveða nú þegar, að við skulum taka á næstu fjárl. tillag til Krýsuvíkurvegarins að upphæð 1 millj. kr. og að fela ríkisstj., sem hefur ótal leiðir til að leggja það fé fram í sumar upp á endurgreiðslu ársins 1945, að láta vinna fyrir það þegar í sumar, tel ég sjálfsagt og eðlilegt. Hv. 7. þm. Reykv. sagði margt, sem þörf væri á að svara. Ég mun þó ekki gera það, en út af því, að hann var að tala um velvilja vegamálastjóra til þessa máls, vil ég biðja hann að athuga leiðina, sem þessi vegur á að liggja eftir, og leiðina, sem vegurinn frá Viðfirði til Norðfjarðar á að liggja eftir, og umsögn vegamálastjóra um báðar leiðirnar. Mun hann þá sjá velviljann.

Flm. (Sigurður Kristjánsson) Ég ætla að vera stuttorður, en það segja nú reyndar flestir frsm., þó að efndirnar séu misjafnar. En ég ætla mér nú að efna það. Það skal fram tekið, að till. þessi er flutt fyrir sérstaka hvatningu frá starfsmannasambandi ríkis og bæjarfélaga. Vitanlega hafa flm. sameinazt um till. vegna þess, að þeir álíta, að hún eigi fullan rétt á sér. Eins og hv.þm. er kunnugt, var ákveðið í dýrtíðarl. 1942, að greiða skyldi sérstakar bætur til þeirra manna, er hafa börn á framfæri sínu. Var ákveðið í 1., að greiða skyldi 300 kr. fyrir hvert barn innan við 16 ára aldur. Skyldi þetta greitt í tvennu lagi ár hvert. Með þessu var, að ég hygg, ætlazt til, að jafnað yrði dálítið milli þeirra manna, sem fátt hafa á framfærslu sinni, og hinna, sem hafa fyrir mörgum að sjá. Nú er það vitað, að þrátt fyrir greiðslu dýrtíðaruppbótar eiga þeir erfitt uppdráttar, sem hafa stórri fjölskyldu fyrir að sjá. Nú er hér um heimildarl. að ræða og því á valdi ríkisstj., hvort hún gerir þetta eða ekki. Ríkisstj. hefur nú auglýst, að því er mér er sagt (sjálfur hef ég ekki veitt því athygli), að hún muni ekki greiða þessa uppbót árið 1944, en hún hafði greitt þær árin 1942 og 1943. Um ástæður fyrir þessu er mér ekki kunnugt, en við nm. vitum ekki til, að frá því að þessum greiðslum lauk í árslok 1943, hafi orðið þær breyt., sem réttlæti eða geri það a. m. k. sjálfsagt að fella þessar greiðslur niður. Það má þó vel vera, að ástæður séu fyrir hendi og í fyrsta lagi þær, sem komu fram núna nýlega í yfirliti hæstv. fjmrh. um fjárhagsafkomu ríkissjóðs, að heldur horfi dapurlega, að tekjur hrökkvi fyrir útgjöldum. Ég mun ekki véfengja þetta, því að það er kunnugt, að ég hef talsvert gagnrýnt fjárl. fyrir þetta ár og gerði um það till., að ríkisstj. væri heimilað að fella niður 25% af öllum greiðslunum, ef það kæmi í ljós, að fjárl. mundu ekki standast, að tekjur mundu ekki fást fyrir gjöldum. Sú till. var felld. En þar með sýndi ég að ég taldi ekki vel úr hlaði riðið með fjárl. Þykir því víst undarlegt, að ég skuli vera viðriðinn þessa till., því að ég hef staðið mjög á móti ýmsum öðrum till., sem fram hafa komið við fjárl. á yfirstandandi ári. En að ég vildi vera með að flytja þessa till., stafar af því, að mér er kunnugt um, að það mundi koma mjög hart niður, ef felldar væru niður þessar greiðslur, sem voru með öllu sanngjörn uppbót vegna dýrtíðarinnar. Ég vil ekki heldur láta hjá líða að taka það fram, að sá frádráttur, sem eftir skattal. er heimilt að draga frá skattskyldum tekjum og talinn er persónufrádráttur, hefur staðið óbreyttur nokkuð lengi þrátt fyrir stóraukna dýrtíð. Ég held, að þessi frádráttur sé 300 kr. fyrir hvert barn, en ef á þetta kæmi hækkun, sem sýnist, að væri nokkuð sanngjarnt og í samræmi við aðra hækkun, sem orðið hefur á útgjöldum, mundi það ekki nema mjög mikilli upphæð nema fyrir þá menn, sem hafa þungt heimili eða mikla framfærslu. Ég vil segja, að þetta tómlæti Alþ. í því að leiðrétta þetta mál, að hækka persónufrádráttinn, sé einmitt mikill stuðningur við þessa till. Ég vil svo að lokum taka það fram, að eftir upplýsingum frá fjmrn. mundu þessar greiðslur ríkissjóðs nema kr. 225 þús. yfir árið, en auðvitað miklu meira alls, því að það er fjöldi fyrirtækja og stofnana í landinu og öll bæjarfélög, sem hafa greitt þessar uppbætur og ætla sér að fylgja því, þó að það sé engin lagaskylda, en fella þær niður, ef ríkisstj. fellir niður að greiða þeim, sem launaðir eru af ríkissjóði. Málið snertir því mjög marga utan embættismannastéttarinnar og, að ég hygg, fleiri utan hennar. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta frekar, en fer fram á, að málinu verði vísað til síðari umr. og fjvn.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) Það er rétt, að stj. ákvað fyrir áramót að fella niður greiðslur á þessum ómagastyrk, sem greiddur er samkv. lagaheimild frá 30. júní 1942, og ekki sízt af þeirri ástæðu, að í fjárl. er engin fjárhæð ætluð til þess að standa straum af þessum útgjöldum. Þessi styrkur hefur verið greiddur í tvö ár, 1942 og 1943. 1942 nam hann kr. 288 þús., en 1943 kr. 215 þús. Þar að auki greiða að sjálfsögðu ríkisstofnanir þennan styrk, og ég held, að ætla mætti, að útgjöld ríkissjóðs og ýmissa stofnana við þessi útgjöld mundu nema um 1/2 millj. kr. Það er athugandi í sambandi við þennan styrk, að lagaheimild þessi er sett á vorþingi 1942, og þá eru aukauppbætur til starfsmanna ekki komnar til greina, ef líta átti á þennan styrk sem nokkrar aukauppbætur til starfsmanna. En á sumarþinginu eru svo aukauppbæturnar ákveðnar, svo að ég gæti hugsað mér, að ekki væri nema eðlilegt, að þessi styrkur félli niður, um leið og aukauppbæturnar væru ákveðnar. Þar að auki virðist ekki sjálft Alþ. hafa haft mjög mikinn áhuga á því, að þessum styrk væri haldið uppi, þar sem hann hefur ekki verið tekinn í fjárl. Þetta hefur verið framkvæmt þannig, að ríkissjóður hefur aðeins greitt þennan styrk til þeirra, sem eru fastir hjá ríkinu. Ef þeim væri haldið áfram, mundu miklu fleiri starfsmenn ríkisins koma undir þetta, t. d. hreppstjórar og ljósmæður, sem gætu heimtað að fá þennan styrk sem starfsmenn hjá ríkinu. En ef ríkisstj. kynni að verða skylduð til að greiða þennan styrk, mætti taka margt til athugunar í því sambandi, t. d. hvort rétt gæti talizt að greiða mönnum slíkan styrk, þótt þeir eigi ekki nema 1–2 börn, en gæti talizt sanngjarnt að veita þeim stuðning, sem eiga fyrir mörgum börnum að sjá.

Flm. (Sigurður Kristjánsson) Herra forseti. Það, sem ég vildi segja, er aðeins það, að þessi útgjöld hafa aldrei verið í fjárl. Það var því afsakanlegt, þó að fjvn. sæi ekki ástæðu til að taka þau í fjárl., og það er ríkisstj. sjálf, sem hefur látið það falla niður úr sínu frv. En ég vildi taka það fram, að það er mjög gamalt form fyrir því að láta vilja Alþ. í ljós að veita heimild, og því held ég, að ríkisstj. geti ekki skoðað það nema sem vilja Alþ., þegar Alþ. veitir henni heimild til einhvers hlutar, eins og hún krefst í þessu máli.