Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta er útvarpsumr. og umræðan skiptist í tvær umferðir þannig að hver þingflokkur fær til umráða 30 mínútur, 15–20 mínútur í hinni fyrri og 10–15 í síðari umferð. Röð flokkanna verður hin sama í báðum umferðum, þannig: Alþb., Sjálfstfl., Alþfl., BJ, Framsfl. og SK. Ræðumenn verða: Af hálfu Alþb. tala Hjörleifur Guttormsson, 5. þm. Austurl., og Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e., í fyrri umferð og Hjörleifur Guttormsson talar einnig í hinni síðari umferðinni. Af hálfu Sjálfstfl. talar Sverrir Hermannsson iðnrh. í fyrri umferð, en Gunnar G. Schram, 2. þm. Reykn., og Guðmundur H. Garðarsson, 4. þm. Reykv., í hinni síðari umferð. Fyrir Alþfl. talar Kjartan Jóhannsson, 3. þm. Reykn., í fyrri umferð, en Jóhanna Sigurðardóttir, 2. landsk. þm., í síðari umferð. Ræðumenn BJ verða Kristófer Már Kristinsson, 1. landsk. þm., í fyrri umferð og Guðmundur Einarsson, 4. landsk. þm., í síðari umferð. Af hálfu Framsfl. tala Ingvar Gíslason, 1. þm. Norðurl. e., og Páll Pétursson, 2. þm. Norðurl. v., í fyrri umferð, en Steingrímur Hermannsson forsrh. í hinni síðari. Ræðumenn SK verða Guðrún Agnarsdóttir í fyrri umferð, hv. 3. landsk. þm., og Kristín Halldórsdóttir, 7. landsk. þm., í síðari umferðinni. Nú hefst umræðan og fyrstur tekur til máls Hjörleifur Guttormsson, 5. þm. Austurl., og talar af hálfu Alþb.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það gerðist um 1960 að þota á leið milli heimsálfa flaug yfir Ísland. Meðal farþega voru tveir virðulegir forstjórar Alusuisse, doktorarnir Müller og Meyer, þá nálægt miðjum aldri. Flugið yfir heimskautið var tilbreytingarlaust út að líta, en allt í einu rofaði til og langt fyrir neðan sást fjöllótt land, snævi þakið og það glitti í freyðandi brim við strendur. Meyer varð litið niður og hann hnippti í Müller: „Það hlýtur að vera hægt að reisa raforkuver í landi sem er þakið svona miklum snjó og ís“, sagði hann. Þannig fundu þeir Ísland að sögn dr. Cecilo, eins af stjórnarmönnum í Alusuisse, sem átti viðtal við Morgunblaðið 29. maí 1983, þremur dögum eftir síðustu ríkisstjórnarskipti á Íslandi. „Orkan, hún var kveikjan að hugmyndinni,“ segir þessi svissneski auðkýfingur, og hann bætti því við að nú borgaði sig ekki lengur að reisa smærri álverksmiðjur en með 100–150 þús. tonna framleiðslu á ári. Ísalverksmiðjan væri að vísu lítil, en það væri í lagi því að hún hefði þegar borgað sig. Þegar þeir Müller og Meyer komu heim úr hnattfluginu fyrir 25 árum tók við hefðbundinn undirbúningur að landnámi í höfuðstöðvum fjölþjóðafyrirtækisins, söfnun upplýsinga um Íslands, land og þjóð, stjórnarfar, svonefnda áhrifamenn, áform í atvinnumálum hjá innfæddum, svo og þýðing á lögum og reglum yfir á skiljanleg tungumál. Árið var ekki liðið frá uppgötvun þeirra Müllers og Meyers þegar þessir oddvitar hluthafanna í Alusuisse stigu hér á land í fyrsta en ekki síðasta sinn. Á móti þeim tóku íslenskir ráðherrar og þeir voru m.a. kynntir fyrir nýskipuðum seðlabankastjóra landsins, dr. Jóhannesi Nordal, sem bráðlega varð tengiliður númer eitt við Alusuisse sem formaður fyrstu stóriðjunefndar á vegum íslenskra stjórnvalda. Stjórnmálaástandið hérlendis reyndist Alusuisse vissulega afar hagstætt. Að völdum sat viðreisnarstjórn sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks, alltraust í sessi í rúman áratug, og hún hafði það m.a. á stefnuskrá sinni að tengja Ísland við markaðsbandalög og fríverslun í Evrópu og að festa herstöð Bandaríkjanna á Miðnesheiði í sessi. Álsamningarnir upphaflegu gengu hins vegar ekki hljóðalaust í gegn hér á Alþingi. Á árunum 1965 og 1966 og löngum síðar var tekist afar hart á um þetta mál og fátt annað en herstöðin og landhelgismálið skipti þingi og þjóð í fylkingar með svipuðum hætti og álmálið á sjöunda áratugnum. Stjórnarandstaða Alþb. og Framsfl. var einbeitt í þá tíð og samhent í þessu stórmáli og tefldi fram efnahagslegum og stjórnmálalegum rökum gegn erlendum stóriðjudraumum viðreisnarflokkanna. Forustumenn Framsfl. á þessum tíma, eins og Eysteinn Jónsson og Ólafur Jóhannesson, voru ekki myrkir í máli fremur en talsmenn Alþýðubandalagsins hér á Alþingi í andstöðu sinni við kjarna álsamninganna þar sem hinum erlenda auðhring voru búin sérstök vildarkjör umfram innienda atvinnuvegi varðandi raforkuverð, tolla og skatta. Væntanlegt álver í Straumsvík var þannig gert að eins konar Hong Kong eða Singapore og sett utan við íslenska skattalögsögu. Þessir forustumenn stjórnarandstöðunnar vöruðu einnig við hinum stjórnmálalegu hættum fyrir lítið samfélag að gefa slíkum risa í efnahagslegu tilliti fótfestu í landinu. Þess yrði ekki langt að bíða að auðhringurinn eignaðist hér sína talsmenn, dagblöð sem flyttu hans mál og stjórnmálamenn og flokka sem Alusuisse gæti vafið um fingur sér. Til voru þeir menn í þáverandi stjórnarflokkum, Sjálfstfl. og Alþfl., sem voru tortryggnir út í álsamningana eða beinlínis andsnúnir þeim. Þessir menn koma ekki síst úr röðum þeirra sem voru að baksa í hefðbundnum atvinnugreinum, sjávarútvegi og landbúnaði, við lítinn skilning af stjórnvalda hálfu, þá eins og nú. Á sama hátt fundust þeir menn í Framsfl. á þessum árum sem gerðust talsmenn samninganna við Alusuisse og tóku þátt í undirbúningi þeirra. Þar var fremstur í flokki ungur og vasklegur verkfræðingur Steingrímur Hermannsson, en rödd hans heyrðist ekki þá á Alþingi eins og síðar og hann átti sér fáa jábræður í flokki framsóknarmanna. Það er fróðlegt að lesa þessar umræður, sem þá fóru fram á Alþingi, fyrir nær tuttugu árum, og skoða þær í ljósi sögunnar nú, þegar enn eru á dagskrá álsamningar, að þessu sinni bornir fram af ríkisstjórn þar sem Steingrímur Hermannsson situr í forsæti. Það hefur mikil breyting orðið á landslagi stjórnmálanna á þessum tveimur áratugum og augljósust og afdrifaríkust hefur hún orðið í Framsfl. Það endurspeglast m.a. í þessu stórmáli sem hér er til umræðu í kvöld. Flokkurinn greiddi óskiptur atkvæði gegn álsamningunum ásamt Alþb. 1966, en stendur nú nær óskiptur að þessu frv. sem hér liggur fyrir með Sjálfstfl. við afgreiðslu málsins, þrátt fyrir þá staðreynd að sum af ákvæðum þessa samnings eru auðsæilega afturför frá hinum gamla samningi. Á það alveg sérstaklega við um breytingar sem hér liggur fyrir með Sjálfstfl. við afgreiðslu málsins þrátt fyrir þá staðreynd að sum af ákvæðum þessa verulegra hagsbóta. Viðhorfsbreyting framsóknarforustunnar í álmálinu átti sér langan aðdraganda. Hún gróf um sig í tíð ríkisstjórnar Geirs Hallgrímssonar 1974–1978 þegar flokkurinn samþykkti endurskoðun á álsamningunum sem undirbúin hafði verið af þeim Jóhannesi Nordal og Steingrími Hermannssyni. Þá tókst ekki betur til en svo, að auðhringurinn fékk til baka í lækkuðum sköttum til ríkissjóðs ekki lægri upphæð en hann greiddi í hækkuðu raforkuverði til Landsvirkjunar, þannig að hlutur Íslands vænkaðist ekkert við þá endurskoðun. Í kaupbæti fékk Alusuisse þá nokkra stækkun álversins á hinu lága raforkuverði og var afhent til eignar á silfurfati, þvert ofan í álit lögfræðilegra ráðunauta, svonefnd skattainnistæða sem myndast hafði hjá ríkissjóði samkvæmt upphaflegum samningi. Þessi gjöf til auðhringsins að upphæð rúmar 4 millj. Bandaríkjadala hefur síðan 1975 verið á hæstu vöxtum og bætt þannig við sig 3 millj. dollara. Það er nöturleg staðreynd, að þegar Alusuisse viðurkennir með óbeinum hætti gífurleg skattsvik vegna ÍSALs á undangengnum átta árum lætur ríkisstj. sér nægja að auðhringurinn greiði 3 millj. til baka „vegna lausnar frá kröfum ríkissjóðs“ eins og það er orðað. Brestirnir í Framsfl. opinberuðust síðan með afar skýrum hætti í tíð ríkisstjórnar dr. Gunnars Thoroddsens, enda var þá Steingrímur Hermannsson orðinn valdamestur í flokknum og tók við formennsku hans. Flestir landsmenn fylgdust með því í sjónvarpi þegar Guðmundur G. Þórarinsson, þá alþingismaður, sagði sig úr álviðræðunefnd í desember 1982, en þar áttu allir þingflokkar fulltrúa og aðgang að öllum upplýsingum um málið. Með þeim atburði náði Alusuisse því marki, sem auðhringurinn hafði unnið að skipulega frá því að nefndin var skipuð, að sundra formlega þessum sameiginlega vettvangi stjórnar og stjórnarandstöðu. Þingflokkur Framsfl. lagði blessun sína yfir það afdrifaríka skref og á eftir fylgdi samflot þm. flokksins á tillögu með íhaldinu og Jóni Baldvin Hannibalssyni, í febrúar 1983, sem túlkuð var sem vantraust á mig sem iðnrh. um leið og til þess var ætlast að Alþingi skrifaði upp á ýmsar helstu kröfur Alusuisse. Þannig skapaðist sú samstaða í álmálinu milli Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks sem varð einn af hornsteinum núverandi stjórnarsamstarfs og Alusuisse kunni sannarlega að hagnýta sér þá breyttu stöðu. Við stjórnarskiptin vorið 1983 stóð á auðhringnum 10 millj. dollara innheimtukrafa frá fjmrn. vegna vantalins hagnaðar á árunum 1978–1980 sem talinn var nema að lágmarki 36 millj. Bandaríkjadala eða um 1400 millj. ísl. kr. að mati alþjóðlegra endurskoðenda. Auðhringurinn átti engra annarra kosta völ en greiða kröfuna og viðurkenna þannig réttmæti hennar eða leita á náðir gerðardóms samkvæmt samningum frá 1966. Alusuisse valdi síðari kostinn, og þá auðvitað í þeirri von að geta samið sig frá dómi, eins og auðhringnum hefur nú tekist, og fengið sérstaka syndakvittun frá Sverri Hermannssyni iðnrh. og ríkisstj. í ábót. Það er á allra vitorði að Alusuisse stóð á síðasta sumri frammi fyrir gertapaðri stöðu fyrir dómnefndinni í New York vegna „hækkunar í hafi“. Þá tefldi auðhringurinn fram svokölluðu sáttartilboði, gaf í skyn að Alusuisse væri reiðubúið að leita heildarlausnar, m.a. með eitthvað hærra raforkuverði en um hafði verið rætt fram að þeim tíma, og breytingum á skattaákvæðum og skattkerfi, gegn því að fyrirtækið yrði sýknað af öllum kröfum af hendi ríkisstjórnar Íslands vegna skattsvika og annarra atriða á liðnum árum. Í síðasta lagi á þessari stundu átti ríkisstj. að vera það ljóst að hún var hér með lykilinn að því að knýja fram viðunandi lyktir í endurskoðun álsamninganna. Niðurstaðan af hinum umfangsmiklu athugunum, sem fram fóru á vegum iðnrn. á árunum 1979–1983 og álsamningunum í heild, var það atriði sem Alusuisse óttaðist meira en nokkuð annað, og vildi mikið til vinna til að forða sér undan dómsorði í málinu. En hæstv. iðnrh. áttaði sig ekki á stöðunni og ekki er víst að samninganefnd hans hafi hjálpað honum til þess. Áhrifamikil pólitísk öfl innan stjórnarflokkanna höfðu ætíð reynt að gera litið úr skattsvikum og bókhaldsbrellum Alusuisse og var fyrirmunað að skilja samhengi skattadeilunnar og aðstöðu Íslands til að ná fram viðunandi heildarendurskoðun á álsamningunum. Sverrir Hermannsson iðnrh. virðist heldur ekki hafa sett sig nema mjög takmarkað inn í málavöxtu á hverjum tíma, ef marka má mótsagnakenndar og sumpart rangar upplýsingar hans í fjölmiðlum og hér á Alþingi, eins og ég hef rakið við fyrri umræður um þetta frv. Sjálfsagt er að fagna breytingum sem nást fram til bóta á viðskiptum við hina erlendu aðila. Þær leiðréttingar á raforkuverði, sem fram koma samkvæmt rafmagnssamningnum sem fylgja þessu frv., eru vissulega ávinningur sem eins og annað í þessu máli hefur náðst fram og sótt efnisleg rök í málatilbúnað fyrri ríkisstjórnar. Alusuisse hefur hins vegar náð fram markmiðum sínum gagnvart ríkisstj. með auðveldari hætti en nokkurn gat órað fyrir og ég mun víkja að síðar hér í umr. í kvöld. En hver er þá staðan hér í þinginu varðandi þá afdrifaríku samninga sem hér liggja fyrir? Það kom skýrt fram í umræðunni hér í gærkvöldi, að Sverrir Hermannsson iðnrh. er ekkert hress með þessar horfur hér í þinginu, þótt meiri hluti sé tryggður fyrir málinu. Þrír þingflokkar hafa lýst yfir eindreginni andstöðu við málið. Auk Alþb. eru það SK og Alþfl. þótt nokkuð sé á reiki um afstöðu formanns hins síðast talda, Jóns Baldvins Hannibalssonar. Þá liggur það fyrir að hrollur er í mörgum þingmönnum Framsfl., sem m.a. kemur fram í því að þm. flokksins, sem sæti eiga í iðnn. Nd., þorðu ekki að standa með íhaldinu á sameiginlegu nál. og þannig kom ekkert meirihlutaálit fyrir þessa þd., heldur fjögur minnihlutaálit. Niðurstaða þm. Páls Péturssonar og Ingvars Gíslasonar er þó í engu frábrugðin afstöðu sjálfstæðismanna þar sem þeir mæla með samþykkt frumvarpsins. Í Ed. kom stjórnarliðið fram sameinað og framsóknarmenn reyndu þar ekki að skjóta sér undan ábyrgð á málinu. Þá gerðist það við atkvgr. eftir 2. umr. í dag hér í þingdeildinni að varaþingmaður Framsfl., Magdalena M. Sigurðardóttir, sat hjá við afgreiðslu um málið. Það var vel af sér vikið, og kannske skilur hún betur en ýmsir aðrir þá strauma sem eru úti í þjóðlífinu varðandi álmálið, nú nýkomin til þings, auk þess að standa við eigin sannfæringu gegn karlaveldinu í flokknum óskiptu. Það mátti einnig heyra á máli Ellerts Schram hér í gærkvöldi að hann hefði kosið að greiða atkvæði gegn ákvæðum einstakra greina þessa frv. og sitja hjá við aðrar, ef kostur væri að segja annað en já eða nei við málið í heild. Fátt lýsir betur inn í álit manna á þessum pakka, sem Sverrir Hermannsson iðnrh. reiðir hér fram í skammdeginu, en afstaða þessara liðsmanna úr þingflokkum stjórnarliðsins. Á sama tíma og framsóknarforustan beygir sig hér formlega fyrir Alusuisse og fylgir íhaldinu eru aðrir sem rísa upp gegn þessum afleita og niðurlægjandi samningi. Um afstöðu þingflokks BJ ætla ég ekkert að segja. Þeir munu tala sínu máli hér í kvöld. Samningum hefur áður verið rift af Alþingi Íslendinga þegar illa er til þeirra stofnað og nauðung fylgir samningagerðinni. Um það efni hefur þingflokkur Alþb. gert sérstaka samþykkt sem kynnt var á Alþingi í gær og við atkvgr. í dag. Alþb. hefur beðið um þessa útvarpsumræðu og það er trú mín að hún varpi skýru ljósi á stöðu þessa máls og verði þannig gagnleg fyrir hlustendur.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það er sagt að fjarlægðin geri fjöllin blá og mennina mikla og þannig er það í reynd, jafnt um myndir náttúrunnar sem ýmis mannanna verk, að hvoru tveggja lítur oft betur út úr fjarlægð. Einn slíkur mannlegur gjörningur er hér til umr. í kvöld. Hjúpað leynd og þagnarskyldu virtist það samkomulag, sem í burðarliðum var milli íslenskra stjórnvalda og Alusuisse í véfréttarlegum frásögnum ábúðarmikilla samningamanna, vera hin fegursta mynd. Og gylltir salir glæsihótelanna í Evrópu mynduðu gullinn ramma um sköpunarverkið. En sá tími er liðinn og hér er nærmyndin til meðhöndlunar. Og í stuttu máli sagt er hið glæsilega listaverk orðið að óbermi. Enn og aftur hafa hnjáliðirnir svikið íslenska samningamenn frammi fyrir auðhringnum Alusuisse sem væri þar deig í stað beina og bráðið smér í stað sina. Sterkri samningsstöðu Íslendinga hefur verið glutrað svo niður að gegn alls ónógri hækkun raforkuverðs fær auðhringurinn allt sitt fram. Í fyrsta lagi er samið um raforkuverð til 20 ára sem er langt undir framleiðslukostnaðarverði og án verðtryggingar, þannig að raungildi raforkuverðsins mun rýrna jafnt og þétt á samningstímanum. Endurskoðunarákvæði rafmagnssamningsins eru íslenskum hagsmunum engin trygging og að líkindum verri en engin. Þrátt fyrir að viðræður um breytt skattakerfi fyrir ÍSAL eru sagðar á byrjunarstigi er nú í þessum samningi breytt mörgum þýðingarmiklum skattaákvæðum gildandi samninga, öllum, hverju einu og einasta, til hagsbóta fyrir Alusuisse. Auðhringurinn fær sem sagt í forgjöf fyrir væntanlegar viðræður um breytt skattakerfi lagfæringar á þeim atriðum sem hann hefur talið sér óhagstæð. Þá er í samningi þessum fallist á að Alusuisse megi framselja eigin dótturfélögum hlutafé í ÍSAI. eða framselja til óskylds þriðja aðila 50% hlutafjárins, en vitað er að það er auðhringnum mikið hagsmunamál. Þá veitir ríkisstj. með samningi þessum Alusuisse ótímabundið loforð um forgang að raforku til að stækka álverið í Straumsvík um helming ef samkomulag næst um raforkuverð o.fl., en ekkert liggur fyrir um hvaða skilmálar þetta verða. Hér er því um óútfyllta ávísun til Alusuisse að ræða og sporin hræða, því miður. Það er ofvaxið mínum skilningi að í ljósi framkomu Alusuisse við okkur Íslendinga á liðnum árum, í ljósi gífurlegra skattsvika fyrirtækisins og svíðingsháttar í öllum samskiptum skuli ákveðið að veita þeim sérstaklega forgang umfram aðra að orkuauðlindum landsins. Og þá er það sá þáttur þessara samninga og málsmeðferðar allrar sem mér svíður einna mest, herra forseti, af málefnalegum, þjóðlegum og síðast en ekki síst af siðferðilegum ástæðum, en það er að fallið skuli frá öllum kröfum íslenska ríkisins á hendur Alusuisse um viðbótarskatta vegna skattsvika ÍSALs sem að mati alþjóðlegra endurskoðenda nema a.m.k. tæpum 60 millj. Bandaríkjadala eða 2300 millj. ísl. kr. á árunum 1976–1983. Alusuisse er með samningi þessum veitt ein allsherjar og fortakslaus syndaaflausn gegn greiðslu 3 millj. Bandaríkjadala eða um 120 millj. ísl. kr. sem koma til lækkunar á skuldainneign Alusuisse hjá ríkissjóði. Og hér, verð ég að segja, finnst mér einna lægst lotið í annars óburðugri frammistöðu iðnrh. og samninganefndarmanna hans. Með það skjalfest fyrir dómnefndum að Alusuisse hafi stundað „hækkun í hafi“ og að kröfur íslensku ríkisstjórnarinnar á hendur auðhringnum voru síst ofáætlaðar lætur samninganefndin narra sig til þess að taka málið úr þeim farvegi og selja Alusuisse, eins og áður sagði, slíkan allsherjarsyndaþvott að annað eins mun fátítt. Ég vil, með leyfi þínu, herra forseti, vitna í texta sáttargerðarsamningsins, en þar segir m.a.: „ Ríkisstj. samþykkir að leysa Alusuisse og ÍSAL, og leysir þau hér með, frá öllum kröfum hverju nafni sem nefnast, að lögum, eðli málsins eða í öðru tilliti, þar á meðal öllum kröfum þegar gerðum fyrir dómnefndunum, án þess að tæmandi sé talið, sem ríkisstj. hefur nokkru sinni átt, á nú eða getur hér eftir átt eða mundi eiga gegn Alusuisse eða ÍSAL af hvaða atvikum eða orsökum sem er, sem nú eru fyrir hendi eða hafa gerst fram á þann dag“ o.s.frv. Það vantar ekki annað í þennan texta, herra forseti, en það að við Íslendingar skulum frá og með undirskrift og staðfestingu þessa samnings og um aldur og ævi síðan þéra embættismenn Alusuisse jafnt á almannafæri sem í heimahúsum. Þá væri sköpunarverkið fullkomnað. Það má svo hins vegar velta því fyrir sér hverju eða hverjum er verið að bjarga með því að taka deilumálin út úr dómi þegar staðan þar er okkur til vinnings. Áhugi Alusuisse er auðskilinn. En það skyldi þó aldrei vera að fleiri hefðu átt hér einhvers konar hagsmuna að gæta. Er það hugsanlegt að pólitískir andstæðingar Alþb. og Hjörleifs Guttormssonar hafi ekki getað, þrátt fyrir ótvíræða hagsmuni Íslands, unnt honum þess að dómur gengi okkur Íslendingum í hag og málafylgja hans og vinnubrögð sönnuðu sig þannig fyrir dómi eftir það sem á undan var gengið? Er það hugsanlegt, hv. þm. Páll Pétursson, og hlæðu svo. 
             Að síðustu vil ég svo nefna það af efnisatriðum samningsins, að hafandi fengið syndakvittun súrraða saman í bak og fyrir og þannig með mun sterkari stöðu en fyrr tekst Alusuisse að undanskilja í þessu samkomulagi nokkra mjög mikilsverða þætti, svo sem breytt skattakerfi og stækkun álversins. Um þetta ætlar Alusuisse að semja síðar í ró og næði þegar það hefur ekki lengur yfir sér svipuna um áfellisdóm og alþjóðlega kaghýðingu. Þannig verður með staðfestingu þessa samnings það vopn, sem við Íslendingar áttum einna sterkast í deilunni, að engu orðið og má nærri geta að gammarnir í Sviss hugsa gott til glóðarinnar. Fleiri orð þarf ég í sjálfu sér ekki að hafa um þennan samning. Niðurstaðan er sú að ávinningarnir, þ.e. raforkuverðshækkunin fyrst og fremst, eru alls ónógir og allt of dýru verði keyptir. Og þegar ég hugsa, herra forseti, um hinar mörgu og löngu ferðir samningamanna, einmanalegar nætur þeirra á hótelherbergjum í ókunnum stórborgum og horfi á þessa rýru eftirtekju, þá dettur mér í hug gömul vísa um aðra menn sem einnig lögðu mikið á sig höfðu lítið upp úr krafsinu. Mér finnst hún eiga vel við hér: Það má segja um þessa menn, að þeir eru ekki latir, tölta dægrin tvenn og þrenn til að liggja flatir. Því miður, því miður, hnjáliðirnir sviku íslensku samninganefndina og hún lá flöt. Herra forseti. Það er annars margt í tengslum við þetta mál sem gaman hefði verið að fara hér um nokkrum orðum. Um yfirlýsingagleði hæstv. núv. iðnrh. og um orðheldni hans mætti sitthvað segja. Guðmundar þátt Þórarinssonar hins sterka mætti rekja. Málflutning Morgunblaðsins í þágu auðhringsins væri fróðlegt að fjalla um og svo mætti lengi telja, en ég mun láta mér nægja að nefna hér tvennt til viðbótar. Ungir íhaldsmenn hafa gefið út reikning og sent okkur í Alþb. Reikningur sá gengur út á það að raforkuverðið hefði getað verið hærra til álversins í Straumsvík meðan Hjörleifur Guttormsson var iðnrh. Og þetta er alveg rétt, aldrei þessu vant, hjá stuttbuxnadeildinni. Auðvitað hefði raforkuverðið getað verið hærra allan þennan tíma ef móðurskip þessara ungu íhaldsmanna, Sjálfstfl., hefði ekki samið svona illa árið 1966 og staðið svona forkostulega að endurskoðun samninganna 1975 með aðstoð framsóknar og ef þessir sömu aðilar hefðu ekki setið sem fastast á óæðri endanum öll þau ár sem völdin voru í þeirra höndum. Það var hins vegar með komu Alþb. í iðnrn. sem hafist var handa um að fá þessu ófremdarástandi breytt. Núv. hæstv. iðnrh. t.a.m. sat við lestur Víga-Glúms sögu og hafði ekki hugmynd um að nokkuð væri athugavert við raforkuverðið, hvað þá við skattamál, fyrr en Alþb. benti honum og öðrum slíkum á það. Mér segir svo hugur um að þessar bókhaldskúnstir ungra íhaldsmanna verði þeim lítt til framdráttar frekar en annað sem þeir hafa gert undanfarið. Hitt þætti mér maklegt, að íslensk alþýðuheimili, ekki síst á landsbyggðinni þar sem niðurgreiðslur til stóriðjunnar koma hvað harðast niður, og að íslenskur sjávarútvegur t.d. settu saman reikning og hann nokkuð háan og sendu honum Sjálfstæðisflokki og öðrum þeim sem með þeim flokki hafa borið íslenska hagsmuni fyrir borð um áratugaskeið erlendum auðhring til þóknunar. Annað vil ég nefna og það eru ritstörf og fjölmiðlaframganga íslensku samninganefndarmannanna á undanförnum misserum. Mitt í samningaviðræðunum komu menn úr hópi samninganefndar fram í fjölmiðlum og skrifa greinar í blöð þar sem styrkur samningsstöðu okkar var mjög dreginn í efa, Alusuisse varið og kröfur þess réttlættar og gert lítið úr árangri annarra þjóða í hliðstæðum málum. Ég vil um þessi endemi segja það eitt að það var gæfa íslensku þjóðinni að eigi voru uppi meðal hennar slíkir rithöfundar meðan hún stóð í sinni landhelgisdeilu. Það er mjög til siðs í dag að aldraðir stjórnmálaforingjar riti eða láti aðra skrá endurminningar sínar og sögu og ýmis önnur söguritun stendur með nokkrum blóma. Því er ekki óhugsandi að einhvern tíma verði saga álmálsins, þ.e. viðskipta Íslendinga við auðhringinn Alusuisse, skráð. Og þá verður í þeirri sögu alveg sérstakur kafli - kaflinn um Framsóknarflokkinn. Þar verður sá grimmi vefur, sem örlaganornir hafa spunnið einstökum mönnum í þeim flokki og honum í heild, rakin. Til þess gefst ekki tími hér, enda - mér liggur við að segja því miður - ekki víst að enn sé drukkinn í botn sá eiturbikar sem gegnir lykilhlutverki í síðasta þætti þess harmleiks. Að lokum þetta: Víglínan í baráttunni um efnahagslegt og stjórnmálalegt sjálfstæði Íslands hefur í þessu máli verið að færast til. Hún er ekki lengur við hafsbrún. Hún liggur um þvera garða og mitt á meðal vor. Hún liggur langsum og þversum gegnum stjórnmálaflokka sem hér á hinu háa Alþingi eiga fulltrúa sína. Framsfl. hefur nú gengið í lið með íhaldinu þótt einstakir þm. séu með böggum hildar við að sáldra moði yfir mykjuna. Í sameiningu ætla þessir flokkar nú að hengja jólastjörnu fyrirgefningar og syndaaflausnar á flórkálfinn Alusuisse. Í glímunni um efnahagslegt og stjórnmálalegt sjálfstæði og fullveldi íslensku þjóðarinnar hefur orrusta tapast, en baráttan heldur áfram. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Í þrjár vikur samfellt hafa þm. þæft mál þetta og umr. verið langar og strangar. Allan tímann hef ég beðið þess með mikilli óþreyju að fá að heyra skýrslu þeirra Alþb.-manna um afreksverk þeirra í nærfellt fimm ár sem þeir stjórnuðu þessum málum. Alveg sérstaklega hef ég beðið eftir vænni skýrslu frá fyrirrennara mínum, Hjörleifi Guttormssyni, um mikinn árangur hans eftir fimm ára álbaráttu, t.d. að fá frá honum að heyra hvað orkuverðið til álversins var þegar hann tók við 1978 og í hvaða hæðum það var þegar Alþb. hrökklaðist frá völdum í maílok í fyrra. Eftir öllum bægslaganginum að dæma hlýtur eftirtekjan að hafa verið ólítil. En engar tölur hafa þm. fengið um afreksverkin. Engar skýrslur hafa þeir fengið að sjá um sigra Hjörleifs og Alþb. í álstríðinu. Og nú þegar Hjörleifur talaði hér áðan í áheyrn alþjóðar skyldi maður hafa haldið að hann tíundaði afreksverkin stór og smá. En ekkert slíkt heyrðist. Hann á eftir að tala aftur í kvöld í þessum umr. Ég skora á hlustendur að leggja vandlega við hlustir ef þar skyldi Hjörleifi um munn líða eitt einasta orð sem benti til að hann hefði náð hinum minnsta árangri í fimm ára hernaði sínum. Auðvitað fá hlustendur ekkert slíkt að heyra. Allir vita að sú fimm ára saga er einn samfelldur hrakfallabálkur. Þegar Alþb. tók við stjórn orku- og iðnaðarmála 1978 var orkuverðið 6.4 mill. Þegar Hjörleifur skilaði af sér eftir fimm ára nær samfelldan stríðsrekstur var orkuverðið það sama, nákvæmlega það sama, 6.4 mill. Honum hafði ekki orðið ágengt um eyrisvirði og ekki eitt einasta hagsmunaatriði okkar hafði þokast, nema aftur á bak. Á öll samskipti og samningsgerð höfðu verið hnýttir allir þeir rembihnútar sem kostur var á og lyktirnar þær, rétt fyrir lokasennu Alþb. í ríkisstj., að ríkisstjórn Íslands var stefnt af Alusuisse fyrir alþjóðlegan gerðardóm í New York. Þannig stóðu málin þegar núverandi ríkisstj. kom til skjalanna. Strax var hafist handa, en verkefnið var afar örðugt viðfangs og átaksillt vegna þess sem á undan var gengið. Þó tókst þegar innan fjögurra mánaða að ná mjög verðmætum árangri með 50% hækkun orkuverðsins. Það er vegna þess stóráfanga sem okkur hefur tekist að halda orkuverði óbreyttu til almennings frá 1. ágúst 1983 að telja, sem hefði þýtt um 17% raungildislækkun orkunnar til almenningsnota miðað við vísitöluframfærslu. Og nú með þeim samningi sem hér liggur fyrir til loka umr. og afgreiðslu á hinu háa Alþingi hefur tekist að hækka orkuverðið tvöfali, tvöfalt, frá gjafverði Alþb., en sérfróðir markaðsmenn telja að við megum gera ráð fyrir þreföldun þess innan fárra ára. Vegna meðferðar málsins hef ég verið gagnrýndur fyrir sambandsleysi við Alþingi á meðan á samningaviðræðum hefur staðið. Það skilja allir sem skilja vilja að samningsgerð af þessu tagi verður ekki unnin fyrir opnum tjöldum. Og nú hafa öll atriði málsins verið lögð fram og nákvæmar upplýsingar gefnar um alla þætti þess. Á þeim forsendum tekur Alþingi nú lokaákvörðun sína um samninginn, sem vera ber. Ég vísa á bug öllum aðdróttunum Alþb.-manna um að niðurstaða þessarar samningsgerðar sé leynimakk milli mín og samninganefndar um stóriðju annars vegar og Alusuisse hins vegar, eins og þeir svo smekklega hafa leyft sér að orða það. Við höfum náð stórkostlegum árangri með hinum nýju samningum sem verða munu mikil lyftistöng íslensku atvinnulífi. Alþb.-menn og aftaníossar þeirra, eins og Kvennalistinn, sem andar í takt við Alþb. í öllum málum, finna þessum samningi allt til foráttu. M.a.s. Alþfl. er svo heillum horfinn að hann fylkir nú liði með andstæðingum þessa samnings. Öðruvísi mér áður brá þegar Alþfl. samdi um stóriðjuna á sínum tíma og stjórnaði landinu með Sjálfstfl. Að vísu tók hinn nýi formaður Alþfl. það til bragðs rétt fyrir formannskosningar í Alþfl. að lýsa yfir því að hann teldi gott verk hafa verið unnið af minni hálfu með þeirri nýju samningsgerð og hann endurtók þá skoðun sína í umr. um stefnuræðu forsrh. á dögunum. Nú er að sjá hvort þessi skoðun hans endist honum fram að atkvæðagreiðslunni hér á eftir. Hann var áberandi fjarverandi í dag við atkvæðagreiðslu um málið í Nd. eftir 2. umr. Kannske er þetta upphafið að stefnufestu hans sem hann af hógværð sinni álítur að muni fleyta Alþfl. úr 4% fylgi upp í 40% fylgi með þjóðinni. Það er öllu öfugt snúið í málflutningi stjórnarandstöðunnar. En á því er þó ein gleðileg undantekning, sem taka ber fram, þar sem BJ ljær samningi þessum atkvæði sitt. Orkusölufyrirtækið Landsvirkjun segir að hið nýja orkuverð sé til mikilla hagsbóta fyrir fyrirtækið og þar með þjóðina. Það er helst að skilja á talsmönnum Alþb. að með þessari skoðun sinni, sem Landsvirkjunarmenn styðja óyggjandi rökum, gerist þessir virtu embættismenn brotlegir í starfi. Slík er heiftin og hamagangurinn í máli þessu að tekur út yfir allan þjófabálk. Talsmenn Alþb. hafa í umr. um málið seilst svo rækilega um hurð til lokunnar að þeir hafa orðið berir að því æ ofan í æ að reyna til við mannorð mitt og starfsmanna minna í málinu. Mér hefur verið borið á brýn að hafa borið ósannindi á borð fyrir hið háa Alþingi og að hafa svikið hagsmuni landsins í máli þessu. Ég læt mér slíkar ásakanir í léttu rúmi liggja. Verði ég sannur að þessum sökum hef ég úr öngvum söðli að detta. Ef ekki, þá falla þau dauð og ómerk ómagaorðin. En lítum aðeins á nokkur atriði í umsögn Landsvirkjunar sem sýnir hagkvæmni fyrirtækisins af hinum nýju samningum við ÍSA L. 1. Viðbótartekjur Landsvirkjunar á tímabilinu 1985 - 1989, eða á næstu fimm árum, áætlast um 2550 millj. kr. eða hærri, eða u.þ.b. 511 millj. kr. á ári að jafnaði. 2. Viðbótartekjur Landsvirkjunar samkvæmt nýja samningnum og bráðabirgðasamkomulaginu frá í september 1983 áætlast 2750 millj. kr. fram til ársloka 1989. 3. Hefði nýi samningurinn gilt frá 1979 til og með 1984 hefði hann aukið tekjur Landsvirkjunar frá ÍSAL um 3200 millj. kr. að meðtöldum vöxtum. Þannig stendur skuld Alþb. við þjóðarbúið. Í 3.2 milljörðum kr. Hin samningsbundnu verð í nýja samningnum, 12.5 - 18.5 mill á kwst., eru til endurskoðunar á fimm ára fresti og gefa hlutaðeigandi samningsákvæði Landsvirkjun möguleika á að ná fram leiðréttingu á verðinu sér í hag. Ákvæði af þessu tagi er ekki í gamla samningnum og er því hér um mikilvæga úrbót að ræða. Og enn segja þeir Landsvirkjunarmenn: Hinn nýi rafmagnssamningur Landsvirkjunar og ÍSALs mun hafa áhrif til lækkunar á rafmagnsverði til almenningsrafveitna. Besta framtíðartryggingin fyrir lágu rafmagnsverði almenningi til handa er hins vegar fólgin í því að haga verðlagningunni þannig að Landsvirkjun gefist kostur á að fjármagna virkjunarframkvæmdir í vaxandi mæli með eigin fé úr rekstri og stilla lántökum í hóf. Þessi vitnisburður mun almenningi sýnast trúverðugri en málþófssamir Alþb.-menn sem endalaust leika sér að tölum sem ekkert mark er á takandi. Og mátti heyra það hjá Steingrími Sigfússyni hér áðan. En það er til skýr og ótvíræður vitnisburður um afstöðu Alþb. til orkuverðs meðan svo átti að heita að þeir stjórnuðu þessum málum og landinu öllu. Í marsmánuði 1983, fyrir aðeins 20 mánuðum síðan, báru allir þm. Alþb. í Nd. fram frv. til l. um leiðréttingu orkuverðs til Íslenska álfélagsins hf. með Hjörleif Guttormsson í broddi fylkingar. Þar segir svo, með leyfi forseta, í 1. gr., að verð á raforku frá Landsvirkjun til Íslenska álfélagsins hf. skuli vera 12.5 mill á klukkustund. Kannast einhver við þessa tölu? Síðan segir, með leyfi forseta, í 3. gr.: „Lög þessi falla úr gildi, þegar samningar hafa tekist milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd. um endurskoðun raforkuverðsákvæðis rafmagnssamningsins, sem að framan greinir. Sú endurskoðun skal byggjast á eftirfarandi: a) Þeirri grundvallarstefnu, sem lögfest er í 11. gr. laga nr. 59/1965 um Landsvirkjun, að raforkuverð í samningum til langs tíma við stóriðjufyrirtæki megi ekki valda hærra raforkuverði til almenningsveitna en ella hefði orðið“. Nýi samningurinn nú mun orsaka stórlækkað verð til almennings. „b) Raforkuverði því, sem álver annars staðar í heiminum greiða“. Við erum aðrir í röðinni í Evrópu á eftir Spáni og langt á undan nágrönnum okkar, Norðmönnum, samkvæmt nýja samningnum. c) Framleiðslukostnaði raforku hér á landi“. Landsvirkjunarmenn kunna að reikna út framleiðslukostnað raforku. Það kann steingrímur Sigfússon ekki og því síður Hjörleifur Guttormsson og þessa hefur verið gætt, að framleiðslukostnaður á raforku, t. a. m. frá Búrfellsvirkjun, sem sinnir ÍSAL, er langt, langt undir því verði sem við höfum samið um. - Og svo kemur d-liður, að það skuli byggjast á heimsmarkaðsverði á áli. Þessu aðalgagnrýnisatriði frá Alþb.mönnum, sem þeir hafa teflt fram gegn þeim samningi sem nú liggur hér fyrir, að skuli tekið í honum tillit til heimsmarkaðsverðs á áli eða álverðs eins og það gerist á fjórum stöðum í heiminum, sem er öllu tryggara. En þessum upplýsingum er ekki lokið. Því að hér segir svo: „Fari svo, að ekki náist samningar um endurskoðun raforkuverðsákvæðis skv. 3. gr. fyrir árslok 1983“,- ef engir samningar takast, - „skal stjórn Landsvirkjunar með stoð í þessum lögum ákvarða með gjaldskrá raforkuverðið til álversins í Straumsvík á bilinu 15–20 mill á kwst. frá og með 1. janúar 1984 og breytist verðið eftir það í samræmi við breytingar á skráðu heimsmarkaðsverði á áli.“ Auðvitað. 15–20 mills ætluðu þeir að ákveða, ef þeir væru einir um hituna, með lagasetningu. En nú höfum við samið um grunnverðið 15 mill og standa vonir til þess að ná upp undir 18.5. Af þessu, sem ég nú hef lesið, sér allur landslýður í réttu ljósi forustu þessa þjóðmálaflokks sem kennir sig við bandalag alþýðunnar. Ég er lýstur landsölumaður fyrir það að hafa náð betri samningum við Alusuisse um álverið í Straumsvík en Alþb.-mennirnir ætluðu einhliða að ákveða orku til handa með lagasetningu á Alþingi fyrir tæpum tveimur árum síðan. Þá var það annað aðalárásarefnið af hálfu Alþb. að samið væri um sættir í hinum gömlu illvígu deilumálum milli okkar og auðhringsins. Um þetta efni get ég verið fáorður. Engir samningar um hækkað orkuverð hefðu tekist ef sættir hefðu ekki tekist í þeim þrætum. Dómstólaleiðin eða dómnefndaleiðin, hvor sem farin hefði verið til að ljúka málinu, hefðu staðið yfir nú og enn um langan tíma. Auðvitað eru sættir í deilum ávallt ákjósanlegasti kosturinn, ef báðir deiluaðilar geta sæmilega við unað, sem við getum vel í þessu falli. Ég ætla nú að láta nægja vitnisburð tveggja aðila um sáttargerðina, sem allir sanngjarnir menn geta tekið mark á - og Alþb. líka ef þeir væru ekki gjörsamlega rökheldir í máli þessu. Hið virta breska endurskoðunarfyrirtæki Coopers & Lybrand hefur lengi verið í þjónustu okkar við endurskoðun á rekstri ÍSALs. Sumarið 1983 óskaði formaður samninganefndar um stóriðju, Jóhannes Nordal, eftir áliti forstjóra fyrirtækisins á dómstólaleiðinni. Í svarbréfi forstjóra Coopers & Lybrands segir m.a.: „Eftir því sem ég hef fylgst með þróun deilunnar virðist mér helst að tillit til stjórnmála hafi að nokkru leyti magnað hana. Skýrslur okkar hafa verið notaðar á þann hátt sem við hefðum ekki búist við og umræður um niðurstöður okkar virðast ekki hafa gengið nógu langt til að skapa fastan grundvöll fyrir röksemdafærslu í málflutningi fyrir gerðardómi.“ Og enn fremur segir hann: „Fyrir hendi eru fjölmörg vandamál og óvissuþættir sem munu samkvæmt minni reynslu skapa örðugleika í hvers kyns málflutningi fyrir gerðardómi. Mér segir helst hugur um,“ segir aðalforstjórinn, „að það hefði alvarlega ókosti í för með sér fyrir ríkisstj. að halda gerðardómsmeðferðinni áfram og mun æskilegra væri að jafna deiluna með samningsgerð.“ Hinn vitnisburðurinn, sem ég ætlaði að vísa til, var frá Charles Lipton í New York, sem var lögfræðilegur ráðunautur Hjörleifs Guttormssonar og minn í deilumálunum við Alusuisse. Hann segir í bréfi til mín, sem dags. er 4. okt. s.l.: „Ef ætla má að væntanleg lausn leiði einnig til orkuverðs samkvæmt rafmagnssamningnum milli Landsvirkjunar og Íslenska álfélagsins hf. sem ríkisstjórnin getur sætt sig við er það því skoðun mín að uppgjör krafnanna um framleiðslugjöld fyrir árin 1976–1980 á þeim grundvelli að Alusuisse greiði ríkisstjórninni 3 millj. Bandaríkjadala muni vera mjög viðunandi lok skattadeilunnar og réttlæting afstöðu ríkisstjórnarinnar frá upphafi.“ Væntanlega draga Alþb.-menn vitnisburð þessa manns ekki í efa. En það er fleira sem er mikilvægt í sambandi við rekstur álversins en orkusala. Ég vil aðeins nefna það að greiðslur launa, framleiðslugjalds, innlends reksturskostnaðar og fjárfestingarkostnaðar nema frá upphafi 370 millj. Bandaríkjadala eða 14.5 milljarði ísl. kr. og gjaldeyristekjur okkar af álverinu hafa numið yfir 14 millj. kr. á þessum tíma. Það má nefna líka hver hlutur í heildarútflutningi landsmanna álframleiðslan hefur verið, sem var t.a.m. 1983 17.6% af öllum útflutningi og 60% af iðnaðarvöruútflutningi. Okkur hefur tekist að ná mjög góðum niðurstöðum í þessu stóra hagsmunamáli þjóðarinnar. Ég sé sérstaka ástæðu til að þakka samninganefndarmönnum um stóriðju, þeim Gunnari G. Schram, Guðmundi Þórarinssyni og Jóhannesi Nordal, fyrir frábær störf og aðstoðarmönnum þeirra öllum. Það er á engan hallað þótt ég nefni Jóhannes Nordal sérstaklega í þessu sambandi og ómetanlega forustu hans. Þingflokkur Alþb. hefur gert nýja samþykkt í álmálinu, þar sem þeir lýsa því yfir að þeir muni sundra öllum samningum um málið þegar þeir fái tækifæri til. Þetta er þeim auðvitað sjálfrátt, mönnunum. Á hitt ber að líta að á því munu þeir ekki fá færi því að forusta þessa málaflokks verður þeim aldrei framar falin. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það mál sem hér er til meðferðar er alvarlegt og afdrifaríkt og hentar þá illa galgopaskapur eins og ráðh. stundaði hér lengstum áðan í stað málefnalegrar umræðu. Ég tel það ekki til fyrirmyndar. Til umræðu eru einkum tveir þættir í samningum Íslendinga við Alusuisse, eigendur ÍSALs: annar vegar verð á raforkusölu okkar til ÍSALs og hins vegar skattagreiðslur fyrirtækisins. Málið tengist á hinn bóginn tveimur öðrum atriðum sem rétt er að víkja að. Málið tengist í fyrsta lagi stefnu okkar í atvinnumálum og viðhorfunum til orkufreks iðnaðar. Í öðru lagi varðar það spurninguna um hvernig staðið sé að virkjunarmálum og hvers vegna verð á rafmagni sé svo hátt sem raun ber vitni hér á landi. Ég mun fyrst gera þessi tvö síðarnefndu atriði að umtalsefni, en síðan fjalla um samningagerðina. Við Íslendingar höfum löngum horft til orkunnar í fallvötnum landsins sem auðlindar sem beisla mætti til hagsbóta fyrir þjóðina og til atvinnuuppbyggingar. Öllum, sem um þessi mál hugsa, ætti að vera ljóst að slík atvinnuuppbygging hlýtur að hluta til að gerast með tilstyrk orkufreks iðnaðar. Við Alþfl.-menn höfum talið það einsýnt og beitt okkur fyrir því, að orkufrekur iðnaður ætti hlut í atvinnuuppbyggingunni. Þessi afstaða okkar hefur ítrekað komið fram hér á Alþingi. Þessu er hins vegar ekki þannig farið með alla aðra flokka hér á Alþingi. Alþb. vildi t.d. löngum enga stóriðju og hefur ævinlega haft horn í síðu hennar. Sérstaklega hefur Alþb. verið illa við alla samvinnu við erlenda aðila. Gagnrýni Alþb. nú eins og fyrr byggist á þessum sjónarmiðum. Þess vegna verður málflutningur þeirra oft að ofstækiskenndum upphrópunum sem ekki er unnt að taka mark á. Þess vegna hafa þau mál, sem varða orkufrekan iðnað og samvinnu við aðra um hann, gjarnan hlaupið í hnút þegar Alþb.-menn koma að þeim. Kvennalistinn virðist svo vera alfarið á móti öllum orkufrekum iðnaði og gagnrýni hans um einstök atriði er vitaskuld byggð á því sjónarmiði og þess vegna þeim mun léttvægari. Alþfl. telur á hinn bóginn að samstarf við erlenda aðila sé eðlilegt, m.a. til þess að minnka áhættu og binda ekki okkar takmarkaða fjármagn í þessum fyrirtækjum í of ríkum mæli. Það fjármagn, sem við Íslendingar höfum til umráða, viljum við Alþfl.-menn að notað verði sem mest til almennrar iðnþróunar og nýjunga í atvinnulífi sem er ekki síður mikilvægt. Orkufreki iðnaðurinn á að stuðla að þeirri þróun, en ekki að hindra hana. Hugmyndin var sú og á að vera sú að hinn orkufreki iðnaður stuðli að því að almennt raforkuverð á Íslandi verði lægra stóriðjunnar vegna, en ekki hærra. Einmitt þetta var lagt til grundvallar þegar samtímis var ákveðið að virkja stórt, að virkja Búrfell, og ráðast í byggingu ÍSALs. Þá vildu Alþb. og Framsfl. hins vegar fara smásprænuleiðina, virkja smátt og láta ógert að nota orkuna til slíks átaks í atvinnuuppbyggingunni. Það var þeirra viðhorf og má vera dæmigert. Í hinum upphaflegu samningum frá 1966 varðandi ÍSAL kom hins vegar fram alvarlegur veikleiki varðandi orkuverðið og við þann veikleika höfum við verið að fást annað veifið síðan. Í samningunum komu þó jafnframt fram ýmsar styrkleikahliðar, en það er einmitt á þeim styrkleikapunktum sem við höfum byggt sókn okkar í málinu, en þeir hafa m.a. varðað hráefnisverðlagningu og skattaákvæði, og kem ég að því síðar. Umbót á gjaldeyrismörkuðum, alheimsverðbólga og orkuverðssprenging áttu sinn þátt í því að orkuverðið til ÍSALs hefur reynst og lágt og af þeim sökum hefur almennt orkuverð á Íslandi orðið hærra en ella. En fleira kemur til. Hið háa raforkuverð á Íslandi verður ekki skýrt með þessu einu. Við skulum líta í eigin barm. Kröfluævintýrið var dýrt. Það hefur og mun hafa sín áhrif á orkuverðið. Við fórum geyst í svonefnda byggðalínu. Það hefur líka sín áhrif á orkuverðið. Með þessu er þó langt í frá öll sagan sögð. Landsvirkjunarrafmagnið, án tillits til þessa, er nefnilega óþægilega dýrt. Við hljótum að spyrja hvort bruðlað hafi verið í virkjunarframkvæmdum, hvort offjárfest hafi verið hjá Landsvirkjun miðað við markaðinn, hvort Landsvirkjun hafi fylgt réttri lántökustefnu eða tekið óhagkvæm og dýr lán. Ja, lánin. Þau hafa greinilega orðið Landsvirkjun dýr og ég get ekki staðhæft að þau hafi yfirleitt verið hagkvæm. Og við höfum gert virkjanirnar óþarflega dýrar, sbr. ótrúlega háar fjárhæðir sem varið er í vegalagningu, gangnamannahús, girðingar, uppgræðslu og hvers kyns sporslur sem samið var um vegna Blönduvirkjunar af fyrrv. iðnrh. og er langt umfram eðlilegar bætur, og enn munu þó ekki öll kurl komin til grafar. Fyrir þetta er almenningur látinn borga í hærra raforkuverði. En síðast en ekki síst er nú upplýst að fjárfest hefur verið í orkuvinnslugetu hjá Landsvirkjun sem er u.þ.b. 15– 20% fram yfir orkuþörf og orkusölumöguleika. Af þessum sökum er kostnaðarverð orkunnar sem þessu nemur hærra. Þegar menn nú þrátta um hvort kostnaðarverð raforkunnar sé 16,18 eða 20 mill er það ekki síst vegna þess að ýmist er reiknað með að öll orkan sé seld eða einungis sú orka sem í rauninni selst. Þessi atriði öll krefjast sérstakrar rannsóknar. Á s.l. þingi fékk Alþfl. samþykkta till. um að slík athugun færi fram og til þess yrðu kvaddir þrír óvilhallir menn. Iðnrh. Sverrir Hermannsson barðist gegn till. á þingi og dró síðan að skipa nefndina þangað til núna á seinustu vikum. Þau atriði sem ég hef hér nefnt sýna hins vegar að fyllsta ástæða er til að hraða þessari rannsókn og vinna hana vel. Við getum ekki unað því, Íslendingar, að fyrir glappaskot og rangar ákvarðanir búi almenningur á Íslandi við hærra raforkuverð en t.d. í Danmörku þar sem orkan er framleidd með olíu. Þess vegna leggjum við Alþfl.menn áherslu á að þessi rannsókn verði unnin ítarlega og af fullri alvöru. Þjóðin á nefnilega kröfu á skýrum svörum. Víkjum þá að samskiptunum við Alusuisse, eigendur ÍSALs. Sú rimma, sem staðið hefur yfir undanfarin ár, er önnur atlaga okkar til leiðréttingar á orkuverði. Hinni fyrri lauk árið 1975. Í báðum tilvikum hefur málið snúist annars vegar um orkuverðið til ÍSALs og hins vegar um skattamál fyrirtækisins. Í báðum tilvikum höfum við sótt á um lagfæringar á orkuverðinu, en jafnframt höfum við haft uppi kröfur varðandi skattagreiðslur ÍSALs. Þær kröfur höfum við reist á ströngum ákvæðum í samningunum varðandi samskipti móðurfyrirtækisins Alusuisse við ÍSAL og hvernig grunnur til skattlagningar skuli ákveðinn. Þessi ákvæði hafa verið sóknarvopn okkar í þessum deilum. Samningarnir frá 1966 og 1975 fólu hins vegar báðir í sér sama veikleikann varðandi orkuverðið. Það sem mönnum fannst e.t.v. viðunandi þegar samningarnir voru gerðir reyndist í báðum tilvikum vera orðið allt of lágt orkuverð að fáeinum árum liðnum. Reynslan hlaut því að kenna okkur þrennt: 1. Það er ekki nóg að semja um orkuverðið þannig að viðunandi sé í bili eða um stundarsakir, heldur verðum við að ná fram bæði öruggri verðtryggingu og skýrum ákvæðum um reglulega endurskoðun með hliðsjón af ófyrirsjáanlegum atvikum sem reynslan hefur sýnt að alltaf koma fyrir og hafa reyndar leikið okkur grátt. 2. Við yrðum að halda fast á þeim ákvæðum sem vörðuðu samskipti móðurfyrirtækisins Alusuisse við ÍSAL og þar með skattlagningargrundvöllinn. 3. Gera ætti samninginn þannig úr garði að sem minnstum deilum mundi valda í framtíðinni svo að ekki þyrfti að standa í eilífu málastappi. Með hliðsjón af þessu hefur Alþfl. allar götur lagt áherslu á sanngjarnt orkuverð sem væri ekki lægra en kostnaðarverð orkunnar, verðtryggingu orkuverðsins og endurskoðunarákvæði, jafnframt því sem náð yrði ótvíræðri niðurstöðu í skattamálum til að fækka árekstrum og deilumálum. Þegar tíðindi tóku að berast af því, reyndar eftir óbeinum leiðum, að til umfjöllunar væri að tengja rafmagnsverðið til ÍSALs við verð á áli, þá vöruðum við Alþfl.-menn sérstaklega við því. Sannleikurinn er nefnilega sá, að með slíku fyrirkomulagi er verið að láta Íslendinga taka þátt í áhættu af rekstri sem þeir eiga ekkert í og ráða í engu yfir. Varðandi skattamálin höfðum við Alþfl.-menn talið eðlilegt að þau færu til úrskurðar í gerðardóm og vorum sammála þeirri málsmeðferð til þess að fengist gæti ótvíræð niðurstaða um túlkun samningsins. Þegar frá leið valdi ráðh. hins vegar það sem nefnt hefur verið dómsátt. Auðvitað kom hún til álita, en þá skipti máli hvernig hún væri, ekki fyrst og fremst í peningum talið heldur varðandi framtíðartúlkun samningsins. En einmitt í því máli, í túlkun samningsins, hefur ráðh. greinilega brugðist því hann fórnaði öllu Alusuisse í vil. Lítum þá á einstaka þætti málsins og þá fyrst á orkuverðið. Í þeim samningi, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir að það verði á bilinu 12.5–18.5 mill, eins og áður hefur verið greint frá. Sé litið til baka yfir næstliðin ár sést að orkuverðið hefði samkvæmt þessum samningi orðið að meðaltali nálægt 13.5 mill. Mitt mat er að raunvirði samningsins í framtíðinni muni verða lægra en ekki hærra en þessi 13.5 mill þó svo að millin kunni að teljast eitthvað upp á við vegna verðbólgu í Bandaríkjunum. Þessi mörk, þessi viðmiðun frá 12.5 og upp í 13.5 að jafnaði, fela vissulega í sér verulega hækkun á orku - verði og stórar fjárhæðir, eins og ráðh. gat um hér áðan, sem alls ekki má vanmeta. Þetta er ávinningur. En við verðum að skoða málið í heild og í ljósi reynslunnar. Þetta orkuverð nær því ekki að rísa undir því kostnaðarverði sem tilgreint hefur verið og það er mun lægrá en meðalorkuverð til annarra óháðra áliðjuvera í Evrópu og Ameríku. Þótt hækkunin sé veruleg næst samt ekki nægilega hátt meðalverð. En hvað þá um verðtrygginguna? Í samningnum er í sannleika sagt ekki raunveruleg verðtrygging. Jafnvel þótt litið sé fram hjá sveiflum á álmarkaði er ljóst að samkvæmt þeirri formúlu sem tengir rafmagnsverðið við verð á áli er ekki um verðtryggingu að ræða. Samkvæmt formúlunni þyrfti verð á áli að hækka 50% örar en almennt verðlag til þess að um raunverulega verðtryggingu á rafmagnsverðinu yrði að ræða. Allir spádómar um slíka hækkun á áli eru gersamlega út í hött. Þess vegna mun verðgildi orkuverðsins alveg eins og áður, alveg eins og í samningunum 1966 og 1975, því miður, fara rýrnandi er fram líða stundir. Hitt er þó hálfu verra, að með tengingu rafmagnsverðsins við verðlag á áli er verið að veita sveiflum í afkomu fyrirtækisins inn í íslenskt efnahagslíf. Álverð sveiflast mjög ört og tekur stórar dýfur. Nú á Landsvirkjun, nú eiga Íslendingar að taka þessa skelli á sig og gerast þátttakendur í áhættubúskap að óþörfu. Það kemur líka einkar spánskt fyrir sjónir að núverandi iðnrh. skuli leggja inn á þessa áhættubraut því að enginn hefur talað skýrar eða meira um það en þessi hæstv. ráðh., Sverrir Hermannsson, að Íslendingar ættu einmitt ekki að taka áhættu vegna stóriðju. Við ættum t.d. engan hlut að eiga í stóriðjufyrirtækjum vegna þess að í því fælist áhætta og það væri af hinu illa. Að því er orkuverðið varðar fer því ráðh. ekki að eigin ráðum. Hann vill að Landsvirkjun taki áhættu af rekstri ÍSALs samkvæmt þeim samningum sem hann leggur hér til að verði samþykktir. Þessar sveiflur í álverði munu nefnilega skv. þessum nýja samningi speglast í sveiflum í orkuverði og þar með í tekjum Landsvirkjunar. Menn geta spurt: Hvað mun gerast þegar álverðið tekur dýfu og Landsvirkjun er búin að reikna með tekjum sem hún fær ekki? Ætli byrðunum verði ekki velt yfir á almenning eins og venjulega og almennir raforkunotendur, þú og ég, verði ekki þannig í rauninni látnir borga með ÍSAL þegar þetta kemur fyrir? Ekki skyldi mig undra það. Ég sagði líka að með tilliti til reynslunnar væri nauðsynlegt að hafa skýr endurskoðunarákvæði í samningunum sem gæfu möguleika á endurskoðun á raforkuverðinu á nokkurra ára fresti. Nú er það reyndar svo að endurskoðunarákvæði eru í samningunum og af því hældist ráðh. hér á undan. En þau eru með slíkum endemum að margir telja þau langtum verri en engin ákvæði. Þau eru þannig að Íslendingar eiga ekki rétt til endurskoðunar nema þeir geti sýnt fram á og sannað að þeir séu sérstöku harðrétti beittir, annars gildir samningurinn áfram. Hann var meira að segja framlengdur um 14 ár fram yfir núverandi gildistíma sinn. Þetta var ekki það sem við hlutum að gera sanngjarna kröfu um. Þvert á móti er ákvæðið nánast ónýtt. Sumir segja verra en ekkert. Lítum þá á skattamálin. Það varðaði í fyrsta lagi uppgjör gamalla mála þar sem Íslendingar gerðu kröfu um að ÍSAL greiddi hærri skatta en það hefði gert vegna þess að hagnaður fyrirtækisins hefði verið vantalinn. Hins vegar var spurningin um það að tryggja óyggjandi aðferðir við skattlagningu í framtíðinni og niðurstöðu um túlkun samningsins. Allur málatilbúnaður okkar að því er skattamálin varðaði var á grundvelli samningsins og þá sérstaklega ákvæðis sem kvað á um að Alusuisse skyldi sjá til þess að ÍSAL nyti bestu fáanlegra kjara á aðföngum sínum, svo sem eins og hráefnum. Deilan var um hvort súrálsverð byggðist á þessu ákvæði. Í dómssáttinni, sem svo er nefnd og gerð er í skattamálunum, er gert ráð fyrir því að ÍSAL greiði tiltekna upphæð, 3 millj. dollara, með tilliti til þeirrar kröfu sem íslenska ríkið hafði gert. En það var gert meira. Jafnframt því var þessu ákvæði, sem allur málatilbúnaður Íslendinga byggðist á, fórnað. Því ákvæði sem kvað á um að ÍSAL skyldi njóta bestu kjara að því er varðaði hráefni og önnur aðföng var fórnað í leiðinni. Ef menn vildu gera dómsátt, þá var auðvitað meginatriði að halda í þetta ákvæði og að hluti af sáttinni væri túlkun á þessu ákvæði í samræmi við okkar sjónarmið. Það var kjarni málsins og það er ekki um þennan kjarna málsins sem þeir Coopers & Lybrand og lögfræðingur í New York eru að fjalla í bréfinu sem ráðh. vitnaði til hér áðan. Þeir eru að tala um hvort 3 millj. séu hæfileg upphæð, en millj. þrjár, hvort þær séu krónunum fleiri eða færri, skipta ekki meginmáli. Kjarni málsins var samningsgrundvöllurinn og þetta ákvæði í honum. Það er í rauninni meiri háttar slys að fallist skuli á að gera þetta ákvæði óvirkt með því að það gildi einungis um þau 2–3% viðskipta sem ÍSAL á við aðra en móðurfyrirtækið. Í þessu ákvæði fólst nefnilega það tak sem Íslendingar höfðu á málinu. Nú er talað um að síðar eigi að endurskoða skattlagningarreglur ÍSALs. Hvernig halda menn að samningsstaðan sé þegar búið er að fórna því ákvæði sem menn hafa reist málatilbúnaðinn á? Það var áreiðanlega ekki tilviljun að þetta ákvæði var sett inn í samninginn á sínum tíma. Þeir sem stóðu að samningnum, Bjarni Benediktsson, Jóhann Hafstein, Emil Jónsson, Gylfi Þ. Gíslason o.fl., gerðu sér vitaskuld ljóst að ÍSAL er hluti af hringasamsteypu. Þeir gerðu sér ljóst að það yrði að tryggja að ekki yrði með bókhaldsgerðum innan þessa hrings talið fram of hátt verð á aðföngum sem rýrði afkomu fyrirtækisins og þar með skattgreiðslurnar. Þegar gengið var til þessara samninga í upphafi settu menn sér það markmið að áhrifin af sveiflum í rekstri þessa fyrirtækis á íslenskt efnahagslíf skyldu vera sem minnst. Með þeim samningi sem hér er gerður er einmitt vikið út af þessari braut í öllum meginatriðum. Sveiflurnar á að leiða inn í íslenskt efnahagslíf og ákvæði sem átti að tryggja öruggar skattgreiðslur er gert óvirkt. Sem betur fer hefur verið fellt út úr þessum samningi, eins og hann liggur nú fyrir, ákvæði sem var að finna í fyrri drögum um að minnka skyldu ÍSALs til þess að kaupa raforku. Slíkt ákvæði hefði auðvitað haft margföldunaráhrif á íslenskt efnahagslíf og getað skapað atvinnuleysi hjá stórum hópi fólks. Ég verð að segja að það var þó lán í óláni að horfið var frá þessari skerðingu á kaupskyldunni á raforku hjá ÍSA L. Þó að hér fáist þannig veruleg orkuverðshækkun, sem sjálfsagt er að meta, eru slíkir megingallar á þessum samningi að þeir sem að honum stóðu án samráðs við nokkurn aðila utan ríkisstj. verða að axla ábyrgð á honum sjálfir. Það er jafnframt skoðun okkar Alþfl.-manna, að eins og frá samningunum er gengið núna muni ekki verða friður um þetta mál, heldur þurfi að taka málið upp að nýju áður en langt um liður. En það hlaut einmitt að vera meginmarkmiðið þegar gengið var til samninga núna að koma málum svo fyrir að ekki þyrfti sífellt að standa í stappi út af þessu. Málið á sér nokkurn aðdraganda. Skoðun mín er sú, að það hafi liðið fyrir hvernig á því var haldið, bæði hjá fyrrverandi iðnrh. og núverandi iðnrh.Í höndum Hjörleifs Guttormssonar varð málið að pólitísku bitbeini. Morgunblaðið átti sinn þátt í því. En það kom jafnframt í ljós að Hjörleifur fór offari í málinu. Hann fór fram með gífuryrðum og málið var komið í mikið óefni. Annaðhvort gat Hjörleifur Guttormsson ekki eða vildi ekki semja. Þegar núverandi iðnrh. tók við málinu fékk hann tækifæri til þess að taka upp þráðinn að nýju. Núverandi ráðh. valdi þann kost að fara laumulega með þetta mál, en þó fengust af því smáfréttir vegna fréttaleka frá ýmsum samningamönnum. Þessi málsmeðferð var með öllu óviðunandi. Málið og niðurstaðan hefur auðvitað liðið fyrir þessa málsmeðferð. Hreinskilnar umræður um það hver stefnan ætti að vera í samningamálum áður en til samninganna var gengið og meðan á þeim stóð hefðu getað breytt miklu til hins betra. Það gildir um ýmis ákvæði: Ég nefni endurskoðunarákvæðið. Ég nefni ákvæðið um að ÍSAL skuli njóta bestu kjara sem nú á að gera óvirkt. Og ég nefni þá aðferð að veita sveiflum í álverði inn í íslenski efnahagslíf í stað þess að hafa raunverulega verðtryggingu. Þess vegna verður ekki hjá því komist að gagnrýna bæði fyrrverandi og núverandi iðnrh. fyrir málsmeðferð þeirra. Reynslan átti að kenna okkur hversu mikilvægt væri að ná hreinum og skýrum samningum varðandi þau efni sem ég hef hér rakið. Það hefur ekki verið gert og það er af þeim ástæðum og þeim ástæðum, sem ég hef áður rakið um ágalla samningsins, sem við Alþýðuflokksmenn munum greiða atkvæði gegn þessum samningi. Við teljum að ágallar hans séu of miklir til þess að hægt sé að samþykkja hann óbreyttan. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Rányrkja og auðlindaþurrð hefur löngum leyst okkur Íslendinga undan þeirri ábyrgð að marka stefnu í stóriðju til frambúðar. En árið 1966, þegar gengið var frá samningum við svissneska álfélagið, átti að móta stefnuna í stóriðjumálum til frambúðar. Það var ekki gert. Sá samningur, sem gerður var, er ekki stefnumarkandi á neinn hátt. Þar sem best dugði lýsti samningurinn viðhorfum þeirra manna sem hann gerðu fyrir okkar hönd. Í þessum samningi hefði átt að birtast stóriðjupólitík komandi áratuga. Þess í stað ber samningurinn þess helst vitni að það þarf meira til en reynslu í gerð húsaleigusamninga til að hætta sér í klærnar á og ná skynsamlegum samningum við einhvern forhertasta auðhring í veröldinni. Það er að vísu alveg ljóst að samningagerð, ferðalög og hanastélsveislur í öðrum löndum getur verið umtalsverður atvinnuvegur hérlendis. Það hefur reynsla undanfarinna ára sýnt og út af fyrir sig er fátt í þeim samningi sem hér er verið að staðfesta sem bendir til að á þessu verði lát eða nokkur breyting. Með réttu eða röngu börðu Íslendingar út landhelgina og náðu yfirráðum yfir veigamestu auðlind sinni. Það er freistandi að velta því fyrir sér hver hefði orðið árangur Íslendinga ef þeir hefðu borið gæfu til að standa saman í deilunni við álhringinn á sama hátt og í fiskveiðideilunni. Um það er að sjálfsögðu erfitt að segja, en ljóst er að ábyrgð manna sem tóku þá ákvörðun að sundra þjóðinni, kljúfa hana, er mikil. Af fullkominni óskammfeilni ákváðu þeir að notfæra sér samningsneyð íslensku þjóðarinnar í flokkspólitískum tilgangi. Ábyrgð stærsta stjórnmálaflokks landsins er mikil. Hann ber höfuðsökina á því að samningamálin við álhringinn hafa farið í meira klúður en samningurinn frá 1966 gaf tilefni til. Morgunblaðið þyrlaði upp pólitísku moldviðri og lét sér í léttu rúmi liggja hvoru megin hryggjar þjóðarhagsmunir lágu. Það verður ekki heldur séð að þessi ákvörðun Morgunblaðsins hafi hryggt Alþb.-mennina mjög, enda alveg ljóst að afturhaldsstefnu þeirra í atvinnumálum yrði ekki best borgið í þjóðarsamstöðukór með íhaldinu. Þessir tveir stjórnmálaflokkar eru sekir um að hafa sett flokkspólitíska hagsmuni ofar þjóðarhagsmunum í þessu mikilvæga máli. Þess vegna er ekki rétt, sem fram kemur í aths. við frv., að hér liggi fyrir árangur af starfi sem unnið hefur verið á vegum ríkisstj. frá miðju sumri 1983. Nei, hér liggur fyrir árangur áraraða pólitísks loddaraleiks og sýndarmennsku í eiginhagsmunaskyni. Sjálfstfl. með Morgunblaðið að leiktjöldum hlýtur sakir stærðar sinnar og útbreiðslu málgagns síns að bera hér mesta og stærsta ábyrgð. Það er mín skoðun að þessum aðilum hafi með málflutningi sínum og áróðri tekist að spilla samningsstöðu Íslendinga, a.m.k. við svissneska álhringinn, jafnvel til frambúðar. Það er ömurlegast og verst að ekki verður séð að tilgangurinn hafi verið annar en sá að klekkja á hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, þáv. iðnrh. Það er spurning hvort Morgunblaðið ætti ekki að fá a.m.k. helminginn af þeim reikningum sem ungir sjálfstæðismenn bera í hús þessa dagana og ætlaðir eru hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, enda er augljóst að sú aulafyndni er sennilegast upprunnin þar við Aðalstrætið. Herra forseti. Hvaða erindi eiga Íslendingar framtíðarinnar við stóriðju? Birtist t.d. í þessum samningi einhver stóriðjupólitík? Er í samningnum boðuð einhver stefna í skattamálum eða orkusölu? Hvað ætla íslenskir stjórnmálamenn með stóriðju? Á þjóðin að græða á henni? Það verður varla séð að þeir menn, sem hugsa sér að byggja stóriðjuver um landið, nánast á sömu forsendum og heilsugæslustöðvar og skóla, hyggist græða þjóðinni stórfé. Það sem fyrir þeim vakir er að treysta byggð í landinu og þar er stóriðjunni ætlað að ganga til liðs við landbúnað og sjávarútveg. Þetta er göfugt markmið, en ekki endilega mjög hagkvæmt. BJ fullyrðir að sú framtíð sem byggir á stóriðju sé framtíð gærdagsins. Sjálfstfl. og Alþb. hafa látið svo að hér sé tekist á um atvinnustefnu, stóriðju eða ekki stóriðju. Í raun er Alþb. ekki á móti stóriðju, m.a. vegna marxísks uppruna síns. Í þeirra augum er íslensk stóriðja góð, en erlend stóriðja vond. Það er að þeirra mati allt í lagi að greiða niður rafmagn til stóriðju á kostnað almennings ef það er svokölluð íslensk stóriðja - eða hvenær heyrist Alþb. hafa áhyggjur vegna taps Landsvirkjunar af orkusölu til járnblendiverksmiðjunnar? Herra forseti. Sá samningur sem hér liggur fyrir er afrakstur margra ára þvargs og rugls á milli pólitískra vindmylluriddara annars vegar og erlends auðhrings hins vegar sem þekktur er að öðru en örlæti og náungakærleika, jafnframt því sem hinn erlendi auðhringur hafði sennilega engan áhuga á að semja um eitt eða neitt ótilneyddur. Þjóðin hefur allt of lengi ráfað um í því pólitíska moldviðri sem hentaði Sjálfstfl. og Alþb. að þyrla upp. Alþb. hélt því fram í síðustu kosningum að í rauninni væri verið að kjósa um eitthvað sem þeir kölluðu álmál og kölluðu að kosningarnar snérust um. Þeim gleymdist eins og öðrum hv. þm. að tilefni kosninganna var ekki áldeilan eða frammistaða hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar í iðnrn., heldur breyting á stjórnarskránni sem hv. þm. höfðu talið svo brýnt að samþykkja. Þessi stjórnarskrárbreyting fór af einhverjum ástæðum alveg fram hjá frambjóðendum Alþb. Þeir voru að kjósa um álið. Um samninganefndina er rétt að taka fram eftirfarandi: Það er ljóst að enginn sem raunverulega teldi árangur skipta miklu notaði ítrekað sömu samninganefnd, þ.e. þá sem einu sinni hefur reynst illa hvað þá oftar. Það er ámælisvert að ekki skyldi vera skipt alveg um í samninganefndinni þegar hún hafði sannað að hún hafði takmarkaða getu til samningagerðarinnar. Það hefði verið skynsamlegt að reyna nýja menn og hafa þá gömlu til ráðuneytis, m.a. vegna reynslu þeirra í samskiptum við hinn samningsaðilann. Herra forseti. Þm. er stillt upp við vegg. Annaðhvort er að samþykkja þennan samning, eins og hann liggur fyrir fimmgildur, eða ekki. Þ.e.: hann felur í sér skattabreytingar sem virðast að umtalsverðum hluta opið dæmi, einhver óljós fyrirheit um stækkun án þess að ljóst sé hvernig eða hvenær, syndakvittun að miðaldasið, fyrir sanngjarna upphæð að sjálfsögðu, endurskoðunarákvæði sem bæði er hált og loðið og að lokum raforkuverðshækkun. Þetta er eins og að eta súran möndlugraut. Menn leggja á sig átið einungis í þeirri von að fá möndluna. Þessi samningur er á ýmsan hátt þannig að maður hissar sig ekkert á þeirri leynd sem yfir gerð hans hefur hvílt. Það er þó bjargföst skoðun mín að betur hefði ekki verið hægt að gera við þessar aðstæður og ég hafna þeirri kenningu Alþb. að það muni einhverju breyta að fella þennan samning. Það er alveg ljóst að það breytir engu. Samningsstaða okkar styrkist ekki við það. Í rauninni væri endurnýjuð vígstaða Alþb. í áróðursstríði þeirra við Sjálfstfl. og Morgunblaðið það eina sem áynnist. Ég lít ekki á það sem hlutverk mitt hér í þingsölum að ganga erinda Alþb. eða Sjálfstfl., hvorki í þessu máli né öðrum. Deilur sýna að ágreining ættu þessir flokkar að geta sviðsett á kostnaðarminni hátt fyrir þjóðina en þeir hafa gert í þessu máli og ekki óvitlaust fyrir kjósendur þessara flokka að minnast þess í sérhvert sinn sem þeir greiða rafmagnsreikninginn sinn og þeirra. Með því að samþykkja þennan samning viljum við leggja áherslu á nauðsyn þess að þjóðarsamstaða náist í viðskiptum okkar og um viðskipti okkar við aðrar þjóðir og erlend fyrirtæki. Við teljum að búið sé að spilla samningsstöðu Íslendinga svo í þessu máli að vonlaust sé að ná sanngjarnri niðurstöðu með samningum í náinni framtíð. Við teljum að Íslendingar eigi að nota þetta tækifæri, sem nú gefst, til að sameina krafta sína og búa sig undir framtíðarsamninga í samstöðu og eindrægni ofar auvirðilegum sérhagsmunum og flokkspólitík. Leggja verður áherslu á að samningar um orkuverð séu aðskildir og á vegum Landsvirkjunar. Það er óeðlilegt að verið sé að nota raforkuverð sem skiptimynt í samningum um skattamál fyrirtækja vegna þess m.a. að með þeim hætti er verið að færa til fjármagn á heldur óviðfelldinn hátt. Setja þarf samræmda löggjöf um skattamál fyrirtækja af þessu tagi. Tryggt verður að vera að ekki verði ráðist í stækkun álversins án þess að það komi áður til meðferðar Alþingis. Löngu tímabært er að losa starfsmenn iðnrn. og Landsvirkjunar úr því vafstri sem málarekstri þessum hefur fylgt þannig að þeir geti farið að snúa sér að öðrum og nytsamlegri verkefnum. Þegar litið er yfir sögu þessa máls, málsatvik, viðbrögð hér heima og heiman, sækir að manni sorg eða tregi. Sorg eða tregi vegna þeirra glötuðu tækifæra sem íslensk framtíð hefur átt öll þessi ár og fórnað hefur verið á altari hégómlegra flokkshagsmuna. Herra forseti. Hugsanlega eru sögulegar sættir í nánd. Þannig birtast þeir hv. þm. Steingrímur Sigfússon og hæstv. iðnrh. Sverrir Hermannsson nær daglega á síðum dagblaðanna og bera lof á tiltekna skógerð vegna léttleika og mýktar. Ég vænti þess að þeir skósveinar sem og aðrir aftaníossar þeirra eigi í framtíðinni eftir að ganga léttar en nokkru sinni á yfirsjónum sínum í svokölluðum álmálum. Herra forseti. ÍSAL er í Straumsvík og fer þaðan ekki um sinn. Samningur við Alusuisse liggur á borðinu. Hann hefði getað verið betri, en honum verður ekki breytt úr þessu nema hafna honum og taka á sig það tap sem af því hlytist þar til ný drög lægju fyrir. Eftir er að semja um skattamál, stækkun og að endurskoða raforkuverð að fimm árum liðnum. Það er hægt að gagnrýna án þess að sundra. Herra forseti. Háttvirtir þingmenn. Góðir landsmenn. Samþykkt þessa samnings er í okkar augum viðurkenning á staðreyndum.



Herra forseti. Góðir hlustendur nær og fjær. Við Páll Pétursson, 2. þm. Norðurl. v., stöndum sameiginlega að nál. í sambandi við þetta mál. Í þessu nál. kom fram viðhorf okkar til málsins í heild. Þar leggjum við fyrst og fremst til að frv. verði samþykkt eins og það liggur fyrir, enda er það í samræmi við samþykkt þingflokks Framsfl. um að styðja frv. sem er til bóta miðað við þann óhagstæða samning sem gilt hefur í þessum samskiptum við Alusuisse í 18 ár, og ÍSAL er í Straumsvík og fer ekki þaðan um sinn eins og sá hv. ræðumaður sagði sem hér talaði á undan mér. Hins vegar höfum við Páll Pétursson haft uppi ýmsar almennar athugasemdir um þetta mál í heild og komið fram með fyrirvara um einstök atriði sem tengjast þessu máli. Því fer víðs fjarri að þessir samningar, sem hér er verið að lögfesta, séu einhlítir og að ekkert sé út á þá að setja. Þaðan af síður eru heildarsamskiptin við Alusuisse frá upphafi vega til þessa dags hafin yfir gagnrýni. Ég tel þvert á móti að 18 ára reynsla hafi sannað það, sem andstæðingar álmálsins frá 1966 óttuðust, að viðskiptin við Alusuisse yrðu áfallasöm og óhagstæð og sífellt þrætuefni, enda frá upphafi ljóst að samningarnir voru Alusuisse um margt afar hagstæðir, ekki hvað síst þau ákvæði sem mestu skipta og fjalla um orkuverð og skatta og meðferð deilumála. Aðalsamningurinn frá 1966 er enn grundvöllur allra samskipta Íslendinga við álhringinn og breytingar á honum liggja síður en svo á lausu, og gildir einu þótt tímarnir hafi breyst, þó að aðstæður hafi breyst eða viðhorf yfirleitt hafi breyst í samskiptum af því tagi sem stofnað var til með álsamningunum fyrir 18 árum. Það er ekkert áhlaupaverk að ætla að „brjóta upp“, eins og menn segja, þennan gamla aðalsamning eða orkusölusamninginn eða hvað annað sem þessu tengist. Því er það, að þótt aðstæður allar og meginforsendur, sem gengið var út frá 1966 um orkuverð til álversins, hafi gerbreyst, þá er ekki þar með sagt að Íslendingar hafi í hendi sér að krefjast breytinga á þeim grundvelli að forsendur og aðstæður hafi breyst í áranna rás. Þeir sem stóðu að gerð álsamningsins af hálfu Íslendinga árið 1966 voru í þeirri góðu trú að fallvötnin væru að missa gildi sitt sem hagstæð orkulind því að kjarnorkan yrði fljótlega beisluð til rafmagnsframleiðslu í sívaxandi mæli. Þetta hefur alls ekki komið fram, en það hefur hins vegar engu breytt um megingrundvöll álsamninganna þegar á hefur reynt. Aðalsamningurinn er þungur í vöfum og eins óumbreytanlegur að eðli og meginefni hvað sem líður breyttum tímum og breyttum forsendum. Þetta er að vísu hryggilegt en svo er það í reynd. Ég er því þeirrar skoðunar að samningsstaða Íslendinga um hækkað raforkuverð hafi ekki verið góð að undanförnu né aðstaða til þess að koma fram breytingum á öðrum þáttum viðskiptanna við Alusuisse, t.d. hvað varðar skattgjald af álbræðslunni. Þvert á móti tel ég að samningsstaða okkar hafi verið erfið, og þessi erfiða samningsstaða á beinlínis rætur í aðalsamningnum, grundvallarplagginu frá 1966, sem ætlað var og er að gilda hálfan annan mannsaldur eða enn í næstum 30 ár. Og ég bið hv. þm. og aðra, sem á hlýða, að átta sig á því að eðlilegum endurskoðunarákvæðum var aldrei fyrir að fara í aðalsamningnum frá 1966. Þessi samningur er, eins og segir í sálminum, „borg á bjargi traust.“ Honum verður ekki hnikað með auðveldum hætti. Þess vegna sé ég enga ástæðu til að gera lítið úr þeim árangri sem náðst hefur í samningaviðræðum við Alusuisse nú síðustu mánuði um raforkuverð, hvað sem öðru líður. Þá kemur það einnig til, sem ekki hefur bætt samningsaðstöðu Íslendinga, að orkuverð til álbræðslunnar er lækkandi í heiminum og ríkir alger óvissa um hvort eða hvenær það kynni að hækka í framtíðinni. Ástæðan fyrir þessu er augljós: Áliðnaður er í kreppu og er afar óálitlegur atvinnuvegur eins og stendur og framtíð áliðnaðar er reyndar með öllu óviss. Að vísu eru til svokallaðar „spár“ um horfur í áliðnaði, og vissulega lifa ýmsir í voninni um að hagur þessa iðnaðar vænkist eftir svo og svo mörg ár, en allt er þetta óvíst og allt eins miklar líkur til þess að álkreppan sé varanleg og henni ljúki ekki á næstu árum. Íslendingar ættu að fara sér hægt í að treysta slíkum vonarpeningi sem álbræðsla er í atvinnuuppbyggingu í framtíðinni. Í þess stað ber að einbeita framtaki og fjármunum að öðrum og fjölbreyttari atvinnugreinum, taka upp nýja stefnu í iðnvæðingu sem komi í stað stóriðjustefnunnar sem hefur runnið sitt skeið á enda og á sér litla framtíð, síst af öllu á Íslandi. Miðstjórn Framsfl. hefur fjallað ítarlega um framtíðaruppbyggingu atvinnulífsins og samþykkt framsýna stefnuskrá í atvinnumálum þar sem stóriðjustefnan vegur næsta létt miðað við aðrar iðngreinar og fjölbreyttari atvinnuúrræði í náinni framtíð. Er vafamál að nokkur annar íslenskur stjórnmálaflokkur hafi sett sér svo ítarlega og markvissa stefnuskrá í atvinnumálum. Herra forseti. Ef einhverjum þykir árangur af samningum við Alusuisse lítill í þeim plöggum, sem hér eru til umræðu, þá minni ég enn á að Íslendingar eru heftir af upphaflegum aðalsamningi og að áliðnaður er ekki sérlega eftirsóknarverð atvinnugrein í heiminum um þessar mundir. Samningsaðstaða Íslendinga er ekki slík að þeir geti krafist hvers sem er og búist við að kröfum þeirra verði fullnægt. Þegar svo stendur á ber því að virða það sem vel er gert. Í því sambandi er rétt að minnast þess, að nú hefur orðið um það samkomulag milli Íslendinga og Alusuisse að tekið verði upp ákvæði um endurskoðun raforkuverðsins á fimm ára fresti. Þetta er nýtt ákvæði og reynist vonandi vel þegar til kastanna kemur. Þess er að vænta að með þessu ákvæði opnist leið til þess að ákveða raforkuverðið með sanngirni á hverjum tíma. En jafnframt verður að harma það, að enn er margt á huldu varðandi skattamál Alusuisse, en upplýst er að þau mál eru enn á viðræðustigi. Þau eru m.ö.o. ófrágengin. Hvað varðar deilur ríkisstj. við Alusuisse um skattgreiðslur á árabilinu 1975–1980, þá verður að segjast eins og er að sókn í þeim málum hefur reynst flóknari en í fyrstu var álitið, hvað sem líður réttmæti þeirra krafna sem uppi voru hafðar, sem ég efast ekkert um. Hjörleifur Guttormsson gerði rétt í því að upplýsa með víðtækum athugunum hvernig Alusuisse hagaði innkaupum og verðlagði aðföng fyrir Íslenska álfélagið. Ekki mun ég hafa á Hjörleifi fyrir það sem hann gerði í því máli nú frekar en að ég sæi eitthvað athugavert við kannanir hans á starfsemi Alusuisse meðan við sátum saman í ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens. Á hinn bóginn hefur ekki reynst auðvelt að þoka þessum kröfum fram í völundarhúsi gerðardómskerfisins, sem yfirskyggir allt réttarfar í ágreiningsmálum Íslendinga og Alusuisse og er í rauninni í höndum útlendinga, háð erlendum viðhorfum og lagatúlkun, sem er einn arfurinn af því óheillaplaggi sem aðalsamningurinn er frá 1966. Ég er eftir atvikum samþykkur því að skattadeilan var að lokum leyst með réttarsátt. Ekki af því að það sé alltaf rétt, sem segir í gömlu máltæki, að „betri sé mögur sátt en feitur dómur“ heldur er Alusuisse með þessari greiðslu þriggja milljóna dollara greiðslunni, að viðurkenna að Íslendingar hafi átt réttmæta kröfu um viðbótarskattgjald á hendur þeim, enda lætur nærri að þessi upphæð samsvari kröfu Íslendinga um viðbótarskatt fyrir árið 1980, þá kröfu sem líkur voru fyrir að hefði mátt vinna fyrir gerðardómi, en um kröfur fyrir hin árin, þ.e. 1975–1979, ríkti mikil óvissa, hvort þær yrðu nokkurn tíma viðurkenndar sem réttmætar fyrir dómi. Með þessum orðum er ég ekki að réttlæta neitt, hvorki eitt né neitt. Ég er aðeins að varpa ljósi raunsæis og raunveruleika yfir stöðuna í samskiptum okkar við alþjóðlegan auðhring. Ég er að sýna hversu veik hún er. Þetta geri ég m.a. til þess að vara menn við þeim hættum, þeim niðurlægjandi flækjum og höftum, sem leynast í samskiptum smáþjóðar við alþjóðlega auðhringi sem reyndar er eitt af auðkennum alþjóðamála á okkar öld og allir ættu að þekkja. Herra forseti. Ræðutíma mínum er nú lokið og ég get ekki tekið fyrir fleiri atriði, en ég vil ítreka í einni setningu það, sem fram kemur í nefndaráliti okkar Páls Péturssonar, að við áskiljum okkur allan fyrirvara um þær hugmyndir sem uppi eru um stækkun álversins í Straumsvík. Vísa ég nánar til nál. um það efni.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Undanfarin ár hefur samskiptum Íslendinga og Alusuisse verið þann veg háttað að alls óviðunandi hefur verið fyrir Íslendinga. Þetta á rót sína að rekja til samningsins sem gerður var við Alusuisse 1966. Hann var meingallaður í mörgum greinum, eins og framsóknarmenn bentu þá á og gagnrýndu harðlega. Deilumál var ákveðið að lytu erlendri lögsögu, endurskoðunarákvæði rafmagnssamnings voru mjög ófullkomin, skattamálum illa fyrir komið og mengunarvörnum ábótavant. Reynslan hefur sannað að öll sú gagnrýni, sem framsóknarmenn settu fram 1966, átti fyllsta rétt á sér. Árið 1975 var reynt að lagfæra samninginn frá 1966. Sú lagtæring var alls ófullnægjandi og mjög mislukkuð, eins og ég benti á þegar sá samningur var til meðferðar hér á Alþingi. Okkur hefur reynst torsótt að fá fram úrskurð í deilumálum okkar við Alusuisse, enda þótt við höfum getað stutt okkar málstað gildum rökum. Að vísu vorum við fullseinir að reisa þessa kröfu til að eiga von á fyllsta árangri og okkur hafa orðið á nokkur mistök í meðferð málsins. Sú lausn sem fæst með þessum samningi á þessum deilumálum er að mínu mati viðunandi og rétt að veita viðtöku því sáttafé sem við getum snúið út úr Alusuisse. Það er óskynsamlegt að standa í viðvarandi illdeilum bara til þess að svala sér, eins og þeir Alþb.-menn vilja. Álverksmiðjan er hér í landinu og við verðum að búa við hana áfram. sáttagreiðslan er ekki lægri en sú upphæð sem við gátum vænst með dómi og auðvitað felst í því sektarviðurkenning af hendi Alusuisse, að fyrirtækið skuli reiðubúið að reiða þessar 3 millj. dollara af hendi. Við höfum lengst af samningstímanum búið við fráleitt raforkuverð frá ÍSAL og það hefur orðið til þess að innlendir notendur raforku hafa orðið að kaupa hana miklu dýrara verði en ella, þ.e. orðið að greiða niður orkuna til ÍSALs, borga með henni. Skv. gildandi samningi þarf ÍSAL einungis að greiða þriðjunginn af því verði sem það kostar að framleiða orkuna. Við svo búið má ekki standa. Þjóðin hefur engin efni á því að borga þvílíkar fjárhæðir með þeirri raforku sem ÍSAL kaupir af okkur. Nú stendur til boða að hækka þetta orkuverð verulega, þ.e. úr þeim 6.5 millidal sem gildandi samningur hljóðar upp á. Bráðabirgðasamkomulag um þriggja millidala hækkun, sem í gildi hefur verið um skeið, er engin varanleg skuldbinding fyrir ÍSA L. Þá hækkar verðið úr samningsbundnum 6.5 upp í a.m.k. 12.5 millidal. Ég þori ekki að treysta á það að hækkunarákvæði fram yfir 12.5 allt upp í 18 eða 18.5 færi okkur verulega fjármuni á næstunni og spár geta brugðist. En gólfið í samningunum, 12.5 mill að lágmarki, ætti að halda þannig að hlutur okkar batnar um helming frá gildandi samkomulagi. Þess vegna er einboðið að samþykkja þennan samning fremur en að krefja þjóðina um það að borga áfram þessar svimandi fjárhæðir með raforkunni. Auðvitað greiðir álverið, þrátt fyrir þessa helmingshækkun á raforkuverðinu ekki framleiðslukostnaðarverð, en þetta er veruleg úrbót. Ég vil í þessu sambandi undirstrika það, sem sagði í nál. okkar Ingvars Gíslasonar og hann endaði á ræðu sína, að við höfum alla fyrirvara á um samþykkt á stækkun álversins. Það eru óreinar rangfærslur að með samþykkt þessa lagafrv. hér í kvöld sé verið að kveða á um frekari stækkun álversins. Í fskj. með þessu frv. er að finna bréf, undirritað af sverri Hermannssyni iðnrh., um það að ríkisstj. muni afhenda Alusuisse bréf þar sem tilgreind verði kjör og skilmálar varðandi hugsanlega stækkun álversins í straumsvík. Alusuisse mun svara bréfinu skjótlega, eins og þar segir, og segja til um hvort það telji kjör þessi og skilmála viðskiptalega raunhæfa. Eins og allir sjá hefur svona bréfagerð auðvitað ekkert lagagildi. Ég efa það stórlega að Alusuisse telji það orkuverð, sem við verðum að setja upp, og þá skilmála, sem við hljótum að setja, viðskiptalega raunhæfa eins og þetta er orðað í bréfinu. Það orkuverð sem við verðum að setja upp verður a.m.k. að vera framleiðslukostnaðarverð úr nýjum virkjunum og með viðunandi hækkunarákvæðum, þannig að tryggt sé að aldrei þurfi að borga með orkunni til hugsanlegrar stækkunar. Ísland er auðugt af orkulindum. Þessar orkulindir eigum við að nýta þjóðinni til hagsældar, en nýta þær með aðgát, þannig að við orkuöflunina sé kappkostað að vinna sem minnst tjón á náttúrufari landsins. Við höfum vanist því að líta á vatnsorku og jarðvarma sem innlenda orku. Þó ber að hafa í huga að það er dýrt að beisla þessa orku og það verður ekki gert nema fyrir erlent lánsfé að mestu leyti. Greiðslubyrði af erlendum lánum orkumannvirkja er skuldugri þjóð þungur baggi. Þess vegna getum við ekki leyft okkur glannaskap, hvorki við orkuöflun né þá að ráðstafa orkunni með óhagkvæmum hætti. Það er mikill siður, þegar verið er að skilgreina efnahagsvanda Íslendinga, að kenna hann offjárfestingu í hinum hefðbundnu atvinnugreinum, sérstaklega í sjávarútvegi. Og éta menn þetta hver eftir öðrum hugsunarlaust. Þetta er mikill misskilningur. Skv. upplýsingum Seðlabankans voru erlendar langtímaskuldir sjávarútvegsins um síðustu áramót einungis 16.1% af langtímaskuldum þjóðarinnar. Skuldir vegna orkumála voru hins vegar rúmlega þrefaldar sjávarútvegsskuldirnar eða meira en helmingur allra langtímaskulda Íslendinga, þ.e. 50.2%. Þetta var nú um síðustu áramót og síðan hefur enn sigið á ógæfuhlið. Efnahagsvandi þjóðarinnar og erlend skuldasöfnun stafa ekki fyrst og fremst af offjárfestingu í sjávarútvegi, landbúnaði eða hefðbundnum iðnaði. Efnahagsvandinn stafar miklu frekar af offjárfestingu í orkumálum. Við höfum virkjað fyrir of dýrt lánsfé og ekki getað ráðstafað orkunni með þeim hætti að hún stæði undir þeim kostnaði sem því fylgdi að beisla hana. Við höfum ekki gætt þess að virkjanahraðinn, orkuöflunarhraðinn, héldist í hendur við sölumöguleika orkunnar. Það þýðir ekki að virkja fallvötn nema tryggt sé að einhver vilji nota orkuna og gjalda fyrir það verð sem það kostar að framleiða hana. Vinstri höndin verður að vita hvað sú hægri gerir. Annars verða orkulindirnar, sem ef rétt er á haldið eiga að geta verið ein meginundirstaða velferðarríkis á Íslandi, þjóðinni að hefndargjöf og byrði. Ég vara alvarlega við því að við leyfum okkur lengur gáleysi í þessum efnum. Efnahagur þjóðarinnar þolir það ekki og þá þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til greina að stækka álverið nema kostnaðarverð sé greitt fyrir þá raforku sem til stækkunarinnar fer og öðrum skilyrðum sé einnig fullnægt. Afstaða Alþb.-manna nú að leggjast gegn þessum samningi er einstaklega mislukkuð. Alþb. hafði tækifæri til þess að endurbæta Alusuissesamninginn. Hjörleifur Guttormsson hafði tækifæri í ráðherratíð sinni til að breyta samningi sem við erum sammála um að sé slæmur. Hann nýtti ekki það tækifæri sem honum bauðst. Hjörleifur var iðnrh. næstum óslitið frá 1978–1983. Hann tók málið upp, að vísu of seint, en því miður freistaðist hann til þess að fara offari í deilumálum og lagði Alusuisse vopn í hendur og klúðraði þannig súrálsdeilunni. Hann náði auðvitað engum samningum um hækkað orkuverð. Því miður er það ekki hans fag að ná samningum fremur heldur en að sigra í deilum. Nú leggur Alþb. það til að við búum áfram við gamla afleita samninginn og vill að við höldum áfram að greiða niður rafmagnið handa Alusuisse. Ég held að það sé kominn tími til að draga úr þeim útgjöldum. Svo eru Alþb.-menn að reyna að skapa sér einhvern geislabaug vegna framgöngu sinnar í orkumálum. Hjörleifur Guttormsson vildi ólmur virkja og virkja í ráðherratíð sinni og sökkva landi að nauðsynjalausu og framleiða rafmagn sem ekkert var við að gera nema setja það á stóriðjuútsöluna. Herra forseti. Hefði ég einn fengið að ráða hefði ég haft þennan samning öðruvísi en hann er. Hins vegar er á það að líta að þetta er niðurstaða af löngu og ströngu samningaþófi. Í samningum er veruleg raforkuverðshækkun og hana verðum við að fá. Þeirri hækkun náum við ekki fram nema samþykkja samninginn og þess vegna legg ég til að það sé gert.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það hafa lengi verið uppi skiptar skoðanir meðal Íslendinga um virkjun fallvatna, ekki bara hvort ætti að beisla þau heldur líka hvernig og hver þeirra ætti að virkja. Hafa löngum orðið miklar deilur um þessi mál vegna sterkra skoðana. Má í því sambandi nefna Sigríði Tómasdóttur frá Brattholti í Biskupstungum, en sagan segir að hún hótaði að fleygja sér í Gullfoss ef faðir hennar seldi erlendum manni fossinn til virkjunar sem var ætlun hans. Faðirinn mat dóttur sína og virti eindregna skoðun hennar og sterkar tilfinningar svo mikils að hann hvarf frá þessu ráði sínu. Nú hefur þessari konu verið reist minnismerki við fossinn í þakkarskyni fyrir að hafa varðveitt hann til yndis fyrir komandi kynslóðir. Í Noregi er talað um lifandi vatn. Það skildi ekki íslensk stúlka sem þar dvaldi þar til henni var sýndur foss, sem féll fram af fjallsbrún óskertur og frjáls og hafði aldrei í pípu, stokk eða skurð komið. Ísland er auðugt af lifandi vatni og við skulum ekki gleyma því að það er dýrmæt eign þótt ekki sé það beislað. Ekki hafa minni deilur staðið um það hvernig væri skynsamlegast og hagkvæmast að nýta þá orku sem beislanleg er, hvernig bæri að koma henni í verð, og menn hafa ekki verið á eitt sáttir um það hvort veita ætti erlendum aðilum aðgang að náttúruauðlindum og efnahagslífi Íslendinga eða hvort Íslendingar hefðu sjálfir bolmagn til að reka orkufrekan iðnað eða stóriðju til að nýta sér raforku í stórum stíl. Þó að stjórnmálaflokkar hafi sumir tekið afdráttarlausa stefnu í þessum efnum fer því fjarri að skoðanir almennings á þessum málum fari endilega eftir öðrum stjórnmálskoðunum manna. Meginröksemd þeirra sem helst vilja virkja hefur verið sú að við yrðum að koma orku landsins í verð. Okkur sé nauðsynlegt að nýta alla þá orku sem sífellt streymir óbeisluð til sjávar í fallvötnum landsins. Þá megum við ekki gleyma því, þegar mönnum svíður svo orkusóun, að vindurinn æðir óbeislaður um loftið og sólin hellir taumlaust yfir okkur orku sinni. En það gilda sömu lögmál um allar þessar orkulindir, að það er dýrt að virkja þær. Því megum við ekki gleyma. Þess vegna getur það verið matsatriði hvort það borgar sig fyrir okkur Íslendinga að nýta fallvötnin á þann hátt að selja frá þeim raforku til stóriðju. Það er ekkert sjálfgefið að það sé hagkvæmt og það er undarlegt að þegar Íslendingar hafa beislað vatnsorkuna og bjóða hana til sölu, þá skuli þeir fá fyrir hana verð sem er talsvert undir því verði sem kostar að framleiða hana. Það virðast mér ekki hagkvæm viðskipti. Upp úr 1960 þótti ýmsum að nú lægi Íslendingum mikið við og þyrfti að hafa hraðan á ef tryggja ætti sölu á raforku úr fallvötnum Íslands, þar sem kjarnorkan yrði lausnarorð framtíðarinnar og mun ódýrari en vatnsorka. Því var, þrátt fyrir skiptar skoðanir manna, hrapað að því að gera orkusölusamning við fjölþjóðafyrirtækið Alusuisse árið 1966 til að missa nú ekki af lestinni. Þetta óðagot, þótt e.t.v. skiljanlegt sé í ljósi þeirra aðstæðna sem þá ríktu, hefur síðan leitt til þess að við erum enn að súpa seyðið af þeim samningum og er svo komið að rúmur helmingur allra erlendra skulda okkar stafar af stórvirkjanaframkvæmdum vegna stóriðju. Í þessar framkvæmdir höfum við ráðist af metnaði til að uppfylla kröfur stóriðjunnar og byggt bæði mun stærra og hraðara en hefði þurft til eigin þarfa og ráðist þannig í gríðarlegar fjárfestingar. Auk þess höfum við ratað á viðskiptaaðila, þar sem Alusuisse er, sem virðist hafa bæði töglin og hagldirnar í öllum samningagerðum og knýr fram vilja sinn af ófyrirleitni. Er fyrirtækinu þetta þeim mun auðveldara því að Íslendingar hafa staðið klofnir og tvístraðir í þessu máli frá byrjun og gildir þá einu hvaða stjórnmálaflokkar hafa haldið um stjórnartaumana. Er það Íslendingum til mikils tjóns að hafa ekki borið gæfu til að standa saman um þessi mál en leyfa erlendum aðilum að deila og drottna því að hér er um mikilvæga sameiginlega hagsmuni allra landsmanna að ræða. Sá skoðanaágreiningur í stóriðjumálum sem ríkir meðal þjóðarinnar á sér fulltrúa á Alþingi, en þar má segja að finnist þrjár meginstefnur. Í fyrsta lagi er sú stefna sem hæstv. iðnrh. túlkar og felst í því að byggja hér upp stóriðju með meirihluta eignaraðild erlendra aðila. sú stefna hefur leitt til þess að íslenskt vatns- og vinnuafl er selt lágu verði, nánast útsöluverði úr landi og má segja að þar fari sjálfstæði þjóðarinnar fyrir lítið. En dæmi um slíkan rekstur er einmitt álbræðslan í Straumsvík. Í öðru lagi er sú stefna sem hv. þm. Alþb. túlka og felur í sér að hér skuli reka stóriðju en með meirihluta eignaraðild Íslendinga. Það hefur sýnt sig að Íslendingar hafa ekki fjárhagslegt bolmagn til að standa að slíkum fyrirtækjum sjálfir né fáum við nokkru ráðið á þeim markaði þar sem stóriðjuframleiðsla er seld, og er saga járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga þar ágætt dæmi. Í þriðja lagi er svo sú stefna sem Samtök um kvennalista fylgja og felur í sér virkjanastefnu sem miðar að eigin þörfum Íslendinga en hafnar frekari stóriðju, bæði innlendri og erlendri. Ástæðurnar fyrir því að við höfnum stóriðju eru eftirfarandi: 1. Við viljum ekki frekari stóriðju hér á landi vegna þess að það þýðir í reynd aukin fjárhagsleg ítök erlendra aðila hér á landi, en það getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. 2. Stóriðja hefur alla tíð verið rekin hér með bókfærðu tapi, þannig að erfitt er að sjá fjárhagslegan ávinning af slíkum atvinnurekstri. 3. Stóriðja getur verið mengandi og náttúruspillandi og henni fylgir byggðaleg og félagsleg röskun. Þessar ástæður eru þeim mun alvarlegri þar sem Íslendingar eru fámenn þjóð sem býr í viðkvæmu landi. 4. Aukinni stóriðju fylgja auknar virkjunarframkvæmdir, en eins og menn vita hefur vegna stóriðjusjónarmiða verið farið of hratt í slíkar framkvæmdir á undanförnum árum eins og erlendar skuldir okkar sanna. 5. Sérhvert atvinnutækifæri í stóriðju er margfalt dýrara en á öðrum atvinnusviðum og auk þess eru störf þar mjög fá og þeim fækkar sífellt vegna nýrrar tækni. Fram til aldamóta er búist við því að a.m.k. 25 þús. manns komi út á vinnumarkaðinn, en stóriðjuuppbygging í samræmi við áætlanir um stórvirkjanir til sama tíma veita aðeins litlum hluta eða 6% þess fólks atvinnu. 6. Allar líkur eru á því að aukin stóriðjuuppbygging leiði það af sér að önnur atvinnuuppbygging á Íslandi verði látin sitja á hakanum og það mun hafa ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir framtíðina. Auk þess er stóriðja af mörgum álitin gamaldags og úreltur atvinnukostur og öll framsæknustu iðnaðarríki heims eru nú að flytja þungaiðnað sinn úr landi. Og þau flytja hann til þróunarlandanna, þar sem þeim býðst ódýrt vinnuafl og ódýr raforka. Góðir áheyrendur. Ég hef hér reynt að gera nokkra grein fyrir afstöðu okkar þm. Kvennalistans til stóriðju, en mun nú fjalla um það frv. till. um lagagildi viðaukasamnings milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd. um álbræðslu við Straumsvík sem hér er til umr. og atkvgr. Það var í sjálfu sér athygli vert að eftir umfjöllun málsins í iðnn. Nd. skiluðu öll stjórnmálasamtök sem eiga fulltrúa í nefndinni séráliti. Það undirstrikar að sínum augum lítur hver á silfrið, eða ætti ég kannske heldur að segja álið? Hér er um að ræða áfanga í samningagerð núv. ríkisstj. við fjölþjóðafyrirtækið Swiss Aluminium Ltd., Alusuisse. Samningum er alls ekki lokið og mikilvægur þáttur þeirra bíður enn umfjöllunar, þar sem eru skattamálin. Sú leynd sem hvílt hefur yfir samningagerð þessari og sá skortur á upplýsingum til stjórnarandstöðu sem hefur ríkt allan samningstímann er mjög gagnrýniverð. Við undirbúning þessa samnings hefði verið eðlilegt og réttlátt að fulltrúar allra stjórnmálasamtaka sem sæti eiga á Alþingi hefðu verið hafðir með í ráðum, ekki síst þar sem hér er um að ræða mál sem snertir svo mjög hag allra landsmanna. Þess í stað er samningurinn fyrst sýndur Alþingi þegar hann er fullfrágenginn og undirritaður og engin leið til að hafa þar áhrif til breytinga. Það er ekki auðvelt að hafa svo stuttan tíma til að kynna sér svo flókið og margslungið mál eins og þetta álmál Íslendinga er. Ekki er það gert auðveldara ef litið er til þess hve alvarlegt og afdrifaríkt þetta mál er fyrir efnahags- og atvinnulíf þjóðarinnar í nútíð og um ófyrirséða framtíð. Það verð ég að segja að því þykir mér allt álmálið ógeðfelldara og óhugnanlegra eftir því sem ég kynnist því meir og óttast ég um hinn íslenska Davíð gagnvart hinum ófyrirleitna Golíat fjölþjóðanna. Og það leika menn ekki lengur að draga útlenda menn út í íslenskt rökkur og selja þeim norðurljós. Það hefur löngum þótt vera aðalsmerki á Íslendingum að vera göfuglyndir og leysa gesti sína út með gjöfum. En fyrr má nú rota en dauðrota því að undirtónninn við alla samningagerðina finnst mér hafa verið, þó orðin væru ósögð: Aumingja Alusuisse, aumingja Alusuisse. Og ég segi: Ja, sér er nú hver auminginn, því að það sem hefur einkennt alla samningagerð milli Íslendinga og Alusuisse á liðnum árum setur einnig sterkan og afgerandi svip á þennan síðasta samningsáfanga sem nú bíður samþykkis Alþingis. Enn sem fyrr hefur Alusuisse tekist að ná þeim undirtökum sem það virðist hafa í hverri samningalotu og hefur sveigt samningagerðina í þá átt að tryggja hagsmuni sína langt umfram hagsmuni Íslendinga. Það er ekki ofsögum sagt að Alusuisse sé erfiður samningsaðili og er með ólíkindum að ríkisstj. skuli hafa skrifað undir það að taka þátt í samningaviðræðum við fyrirtækið í framtíðinni „í góðri trú“ eins og segir í samningnum. Mamma, hverjir tala þetta álmál? spurði lítill drengur móður sína. Það virðist augljóst af allri viðskiptasögu Íslendinga og Alusuisse að Íslendingar hafa aldrei almennilega kunnað að tala álmál. Ýmis ákvæði samningsins lúta fyrst og fremst að því að treysta stöðu Alusuisse og greiða götu þess án þess að tekist hafi að gæta íslenskra hagsmuna í sama mæli. Má þar t.d. nefna ákvæði um breyttar afskriftareglur svo og rýmkun á rétti ÍSALs til að leggja fé í varasjóð til að sleppa við skattlagningu. Sömuleiðis gefst mjög lítið svigrúm til endurskoðunar á reikningum ÍSALs og engin ákvæði eru í samningnum sem veita aðgang að bókhaldi Alusuisse eins og nauðsynlegt gæti orðið vegna tengsla þessara tveggja fyrirtækja. Auk þessara ívilnana hefur Alusuisse tekist að ná þeirri stöðu í samningsmálunum sem kann að verða Íslendingum einna afdrifaríkust. Fyrirtækinu hefur tekist að kljúfa tvö nátengd atriði þessa máls í aðskilda þætti, sem samið verði um hvorn í sínu lagi, og er hér átt við megintekjustofna Íslendinga í viðskiptum við fyrirtækið, þ.e. raforkuverð annars vegar og skattlagningu hins vegar. Þó eru þessir þættir í órjúfanlegum tengslum hvor við annan og virðist ótækt að semja um annan án tillits til hins. Með því að fallast á hækkun á raforkuverði hafa Alusuisse og ÍSAL fengið uppgefnar sakir og hreint siðgæðisvottorð þar sem ríkisstj. „leysir þau hér með frá öllum kröfum hverju nafni sem nefnast“. Syndakvittun þessari fylgir svo greiðsla frá Alusuisse upp á 3 millj. dollara. Það ber að fagna því að einhver árangur hefur náðst í því að leiðrétta hið allt of lága raforkuverð sem viðgengist hefur í viðskiptum við Alusuisse hingað til. Þó er því ekki að heilsa að meðalsöluverð orkunnar til Alusuisse muni fyrirsjáanlega ná kostnaðarverði hennar í núverandi virkjanakerfi landsins. Jafnframt er þessi hækkun of dýru verði keypt þar sem fórnað hefur verið einni sterkustu málsástæðu okkar til leiðréttingar á skattamálum. Þau mál lágu fyrir gerðardómi og var staða okkar þar talin sigurstrangleg en málflutningi að mestu lokið og stutt í dómsúrskurð. Nú stöndum við mun verr að vígi hvað snertir skattamálin. Þeim þætti, sem hefði getað knúið Alusuisse til að virða hagsmuni Íslendinga, hefur verið afsalað og samið hefur verið um raforkuverðið án tillits til skattamála. Í ofanálag hefur svo verið fellt niður ákvæði í aðstoðarsamningi milli Alusuisse og ÍSALs um að Alusuisse eigi að leitast við að „tryggja ÍSAL áframhaldandi og jafnt framboð af hráefnum með bestu skilmálum og skilyrðum sem fyrir hendi eru“. Er Alusuisse þarna gert einrátt um verð á aðföngum til ÍSALs og tekið upp í staðinn ákvæði „um hlutlægan mælikvarða á viðskiptaháttum milli ólíkra aðila“. Þarna er gengið þvert á hagsmuni Íslendinga. Við ákvörðun söluverðs raforkunnar er miðað við meðalverð í heiminum, bæði milli skyldra og óskyldra aðila. Sú ráðstöfun verður að teljast í ósamræmi við það ákvæði sem gildir um kaup á aðföngum, en þar gildir nú ákvæði um viðskipti milli óskyldra aðila eins og áður segir. Þykir eðlilegt að sami háttur sé hafður á um kaup á aðföngum og sölu á raforku. Enn fremur verður að teljast furðulegt að það raforkuverð, sem um er samið, skuli vera óverðtryggt. Þó er fyrirsjáanleg verðbólga í alþjóðlegu efnahagslífi áætluð um 5% á ári. Því má búast við að raungildi Bandaríkjadollars minnki um 5% á ári. Það leiðir síðan aftur til þess að raungildi umsamins raforkuverðs til ÍSALs nær efri mörkum sínum, eða 18.5 millum á kwst., eftir um það bil fimm ár og fer síðan lækkandi. Trygging raforkuverðsins er því engin þegar til lengri tíma er litið. Jafnframt er söluverð raforkunnar tengt heimsmarkaðsverði á áli sem gerir það enn ótryggara og háðara sveiflum. Með því að sækja svo ákaft eftir hækkuðu raforkuverði sem meginárangri í samningagerð án nægilegs tillits til annarra þátta þykir Samtökum um kvennalista að sjónarmið stundargróða hafi verið látin ráða fremur en að leitast hafi verið við að styrkja stöðu Íslendinga í viðskiptum við Alusuisse til frambúðar. Nú hefur málið verið klofið og við sitjum eftir með skattamálin óleyst og nánast enga viðspyrnu. Þau endurskoðunarákvæði, sem í samningnum eru, telja sumir verri en engin þar sem þau leyfa einungis endurskoðun á fimm ára fresti og einungis ef um er að ræða „ófyrirsjáanlega breytingu til hins verra á aðstæðum, að frátöldum breytingum á valdi Landsvirkjunar eða ÍSALs, er hafi haft í för með sér alvarleg áhrif á efnahagsstöðu Landsvirkjunar eða ÍSALs, hvors sem í hlut á, þannig að hún raski bæði jafnvæginu í samningi þessum og valdi óeðlilegu harðrétti fyrir þann aðila sem í hlut á,“ eins og segir í samningnum með leyfi forseta. Ef endurskoðun fæst skulu aðilar „eiga með sér samningaviðræður í góðri trú og reyna að ná samkomulagi um breytingu á samningi þessum.“ Ef það næst ekki er heimilt að vísa málinu til gerðardóms, en þess er skemmst að minnast að núv. ríkisstj. þótti slíkt ekki fýsilegur kostur á s.l. hausti. Samtökum um kvennalista þykja þessi endurskoðunarákvæði óljós, einkum hvað varðar efnisástæður sem leiða mættu til endurskoðunar. Enn fremur að ótryggt og langsótt gæti orðið fyrir Íslendinga að leita réttar síns eftir þessum ákvæðum. Fyrirætlanir um stækkun álbræðslunnar í Straumsvík með forkaupsrétti Alusuisse að orku úr nýjum virkjunum eru ekki vænlegar þegar litið er til fyrri viðskipta okkar við þetta fyrirtæki. Það er ekkert sem bendir til þess að það sé æskilegt fyrir Íslendinga að verða enn þá háðari fyrirtækinu um orkunýtingu hér á landi en þegar er orðið, né að takast muni að semja um að það kaupi orkuna á því verði sem kostar að framleiða hana. Enn fremur hafa Samtök um kvennalista frá upphafi bent á að stóriðja er ekki fýsilegur atvinnukostur fyrir Íslendinga og stækkun álbræðslunnar í Straumsvík þá ekki heldur. Hvað varðar aðdróttanir hæstv. iðnrh. um afstöðu Kvennalista til þessa máls hef ég lítið að segja eftir þá ádrepu sem ég gaf honum í gærkvöldi. Þó verð ég að segja það að ég undrast úrræðaleysi hans og annarra þeirra sem haldnir eru slíkum kosningaskjálfta að þeir reyna að gera Kvennalistakonur að ómerkingum í stað þess að líta í eigin barm, endurmeta ástandið og gera sinn eiginn flokk meira aðlaðandi fyrir konur. Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það virðist þurfa mikið af „góðri trú“ til að samþykkja þennan samning því að í heildina tekið er þessi samningur ríkisstj. við Alusuisse óviðunandi. Því leggja Samtök um kvennalista til að frv. þetta verði fellt. - Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Hann var gleiður iðnrh. sem talaði hér áðan. Það er ekkert nýtt. Í fyrra taldi hann sig hafa unnið ótrúlegt afrek með gerð bráðabirgðasamnings við Alusuisse. Nú hefur hann að eigin mati náð ótrúlegum árangri. Allt er þetta ótrúlegt. Sagan á eftir að dæma um þá einkunn sem ráðh. velur að gefa sjálfum sér. Sverrir Hermannsson telur sig líka hafa efni á því að senda mér bakreikninga, rétt eins og ungliðasamtökin í Sjálfstfl. 55 millj. Bandaríkjadala er upphæðin sem nefnd er, eða viðlíka upphæð og Alusuisse hefur svikið undan skatti á Íslandi á undanförnum árum. Almenningur í landinu veit betur en þessar tölur sem hér er verið að tala um. Hver minnist þess að hafa heyrt þm. Sjálfstfl. hér á Alþingi mæla með eða setja fram kröfu um endurskoðun álsamninganna? Ekki ein einasta rödd kom fram úr þeirra munni þar að lútandi fyrir árslok 1980. Það var loksins á útmánuðum 1981 að ég gat togað það upp úr fyrrv. formanni Sjálfstfl., Geir Hallgrímssyni, að kannske gæti verið þörf á að ná fram einhverri leiðréttingu á raforkuverði til álversins. Og það var ekki fyrr en iðnrn. lagði fram heildarúttekt á raforkuverði til álvera í heiminum sumarið 1982 og sýndi fram á að raforkuverðið sem ÍSAL greiddi Landsvirkjun ætti hvergi sinni líka í viðskiptum óháðra aðila að sjálfstæðismenn í stjórnarandstöðu á þeim tíma fengu málið og Morgunblaðið sneri við blaðinu. Þá loksins áttaði íhaldið sig á því að ekki væri stætt á að vera opinberlega í vörninni við hlið Alusuisse varðandi raforkuverðið til álversins. Upp frá því var viðkvæði Morgunblaðsins að ég stæði í vegi fyrir að samið væri við auðhringinn um þreföldun raforkuverðsins. Að mati Morgunblaðsins í marsmánuði 1983 var brýnasta verkefnið í álmálinu þjóðarsamstaða - ekki gegn Alusuisse, heldur þeim sem hér talar, og Framsfl. tók þá undir. Sverrir Hermannsson iðnrh. hefur greint svo frá við umr. um þetta mál fyrir skömmu að sér hafi verið lífsins ómögulegt að setja stjórnarandstöðuna inn í mál þetta vegna stærsta stjórnarandstöðuaðilans, Alþb. Það skyldi nú ekki vera að gagnaðilinn í samningaviðræðunum hafi sett ráðh. stólinn fyrir dyrnar og neytt hann inn á þessa óskynsamlegu braut pukurs og leyndar í stórmáli fyrir þjóðarheildina? Svo langt hefur þetta gengið, eftir því sem iðnrh. upplýsti hér á Alþingi í gærkvöldi, að hann hefur ekki talið sér fært að geyma nein gögn varðandi samningaviðræðurnar við Alusuisse í Stjórnarráði Íslands né heldur í iðnrn., heldur rogast með þetta allt heim til sín, þar sem það hefur auðvitað lent á dreif innan um Íslendingasögur og enska reyfara sem eiga hug ráðh. Þegar ímyndunarveikin er komin á slíkt stig að menn sjá andskota sína í hverju horni í eigin landi er ekki von á mikilli uppskeru í fangbrögðum við erlenda hagsmuni. Ákvæði rafmagnssamningsins milli ÍSALs og Landsvirkjunar eru hin afdrifaríkustu í þessu samkomulagi. Með þeim er raforkuverðið bundið innan algjörlega óverðtryggðs ramma í næstu 20 ár eða til ársins 2004. Þannig verður raforkuverðið á næstu fimm árum ekki þrefalt að upphæð miðað við það sem var, heldur aðeins 13.7 mill að mati iðnrh. og ráðgjafa hans, og fer síðan stiglækkandi á næstu árum niður í 6 eða 4 mill, eftir því hvort miðað er við hámarks- eða lágmarksákvæði vegna verðbólgu á samningstímanum. Endurskoðunarákvæðin eru haldlítil ef ekki haldlaus, þegar grannt er skoðað, og ekkert á þeim byggjandi. Eftir þessa samningsgjörð er staðan varðandi raforkuverðið til ÍSALs þannig að óviðunandi er til lengri tíma litið, þó að auðvitað sé ástæða til að fagna öllum breytingum til bóta á þessum raforkusamningi. Á móti koma síðan skattaákvæði samningsins sem hér er verið að semja um, algjörlega óviðunandi ákvæði, sem taka til baka nú þegar hluta af raforkuverðshækkuninni, og það má mikið vera ef við höfum ekki glatað þriðjungi hennar nú þegar vegna þeirra breytinga sem gerðar eru hér á aðalsamningi. Um stækkunina á álverinu í Straumsvík ætla ég ekki að vera langorður. Það er fyrirætlan sem ég vona að aldrei komi til, miðað við þær áætlanir sem hér eru upp byggðar, og ég tek ekki undir með Páli Péturssyni um það að sjálfsagt sé að semja um stækkun álversins í Straumsvík þó að framleiðslukostnaðarverð á raforku kæmi til. Það eru önnur brýnni verkefni í atvinnumálum Íslendinga en þau. Herra forseti. Góðir hlustendur. Í tengslum við aðalfund ÍSALs í fyrrasumar komu forstjórar Alusuisse í heimsókn til Íslands. Þar var í hópi dr. Müller, sá hinn sami og dr. Meyer hnippti í í flugvélinni á háloftum yfir Íslandi fyrir aldarfjórðungi. Steingrímur Hermannsson forsrh. bauð af þessu tilefni til veislu. Þar voru auk forráðamanna Alusuisse mættir fjórir íslenskir ráðherrar af samtals tíu í ríkisstjórn Íslands ásamt að sjálfsögðu með seðlabankastjóra og stjórnarformanni Landsvirkjunar í einni persónu, allir innfæddir komnir til að lyfta glösum með landnámsmanninum nýja frá 1966. Hermt er að dr. Müller hafi verið nokkuð hugsi framan af veislunni, enda orðinn óvanur slíkri tilbreytingu af hálfu íslensku ríkisstj. næstliðin þrjú ár. En eftir að hafa hlýtt á hjartnæma skálaræðu íslenska forsrh. hóf hann sig úr sæti til að þakka fyrir sig og sína. Það var inntak ræðu hans að Alusuisse fagnaði mjög myndun nýrrar ríkisstjórnar á Íslandi og teldi fyrirtæki hans tilkomu hennar vera sér til augljósra hagsbóta. Eitthvað sló þögn á veislusalinn eftir þessar yfirlýsingar hins gamla þjarks frá Zürich. Því miður sýnist mér nú á þessu kvöldi sem hann hafi þó haft lög að mæla í bili. En það liggja líka leiðir burt frá Íslandi. Kannske á Alusuisse eftir að reyna þær áður en sá samningur rennur út sem hér á að lögfesta í kvöld. Því fáið þið ráðið, góðir hlustendur. Afl ykkar þarf til að koma. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Í mörg ár hefur álmálið verið eitt helsta þrætueplið í íslenskum þjóðmálum. Í fimm löng ár stýrði Hjörleifur Guttormsson, fyrrv. iðnrh., viðræðum um endurskoðun álsamningsins með stóran hóp sérfræðinga sér við hlið og reyndi að knýja fram nýjan og betri samning. Alþjóð veit hvernig því starfi lyktaði. Enginn nýr samningur var gerður, enginn árangur náðist, og vil ég þó ekki draga í efa að menn unnu að lausn málsins eftir bestu getu. Sumarið 1983 verða þáttaskil í þessum efnum þegar ný ríkisstj. tekur við völdum í landinu. Aðkoman var að vísu ekki auðveld og fyrsta verkefnið var að eyða þeirri úlfúð og tortryggni sem greinilega hafði áður komið í veg fyrir að samkomulag næðist um eitt einasta atriði. Það tókst vonum framar og eftir þriggja mánaða starf náðist bráðabirgðasamkomulag við Alusuisse í september í fyrra um 50% hækkun raforkuverðsins sem álbræðslan greiðir, úr 6.4 millum upp í 9.5. Þetta þýddi hvorki meira né minna fyrir Landsvirkjun en 170 millj. kr. á ári í auknum tekjum og það leiddi til þess að ekki hefur þurft að hækka rafmagnsverðið til almennings í landinu í meira en heilt ár. Verðið hefur verið óbreytt frá 1. ágúst á síðasta ári, sem þýðir að raungildisverð raforku hefur nú um áramótin lækkað um 17%. Þannig kom árangurinn af þessum fyrsta samningi við Alusuisse strax í ljós til hagsbóta fyrir íslenska neytendur. Nú hefur hins vegar verið samið um miklu hærra raforkuverð til álbræðslunnar á næstu árum. Það er á bilinu 12.5–18.5 mill, en grunnverðið er 15 mill. Að mati þriggja kunnra erlendra ráðgjafarfyrirtækja og sérfræðinga Landsvirkjunar er talið líklegt að verð á áli í heiminum muni á næstu fimm árum leiða til þess að meðalverð það sem við Íslendingar fáum fyrir raforkuna verði um 15 mill eða tvöfalt til þrefalt við það verð sem í gildi var fyrir rúmu ári. Nú munu ýmsir spyrja og það með réttu: En er þetta nýja verð nógu hátt? Erum við Íslendingar ekki enn að gefa með raforkunni til stóriðju? Þeirri spurningu er e.t.v. best svarað með því að hyggja að því hvert það meðalverð í Evrópu er sem álbræðslur greiða fyrir raforkuna. Um það liggja fyrir ítarlegar upplýsingar. Meðalverðið í Evrópu er 14.6 mill eða mjög svipað því sem álbræðslan í Straumsvík mun greiða á næstu árum. Í Noregi er verðið ekki nema 8.7 mill. En lítum þessu næst á þá fullyrðingu að hinn nýi samningur hafi það í för með sér að almenningur í landinu þurfi að greiða hærra orkuverð fyrir vikið, þjóðin sé m.ö.o. að greiða niður rafmagnið til stóriðjunnar. Það höfum við heyrt hér í kvöld. Slíkt er á miklum misskilningi byggt. Við sjáum það best á því að ef nýi samningurinn hefði verið í gildi á öllu þessu ári hefði orkuverðið verið 13.8 mill. Það þýðir að meðalverð til almennings hefði getað verið 20% lægra en ef verðið til ÍSALs hefði verið 6.4 mill eins og það var í tíð fyrrv. iðnrh. Fátt sýnir betur en þetta hvern raunverulegan hag allur almenningur hefur af hinum nýja orkusamningi. Við þetta vil ég aðeins bæta því hvert framleiðslukostnaðarverð raforkunnar frá Búrfelli er skv. reikningum Landsvirkjunar, vegna þess að það skiptir hér vitanlega miklu máli. Kostnaðarverðið frá Búrfellsvirkjun er 5.3 mill við stöðvarvegg en 8.6 mill ef flutningskerfið er tekið með. Verðið sem nýi samningurinn gæfi okkur í dag er hins vegar 13.8 mill eða fimm millum hærra en framleiðslukostnaðarverð orkunnar sem álverið notar. Þetta er sú staðreynd sem hér skiptir máli. Allt annað mál er það að orkan frá nýjum virkjunum mundi í dag kosta 18–20 mill, en það er ekki sú orka sem við seljum til álversins heldur orkan frá Búrfellsvirkjun sem við munum eignast skuldlausa eftir tvö ár. Í þessu sambandi er fróðlegt að íhuga hverjar viðbótartekjur Landsvirkjunar hefðu orðið ef nýi samningurinn hefði gilt frá 1979, ári eftir að fyrrv. iðnrh. tók við völdum. Það er einfali reikningsdæmi þegar við þekkjum stærðirnar. Viðbótartekjurnar á þessu tímabili hefðu verið 3.2 milljarðar kr. með vöxtum. Þær hefðu nægt til að malbika hringveginn allan, ekki einu sinni, heldur tvisvar, svo dæmi sé tekið, eða byggja 2000 íbúðir. Það er álíka og allar íbúðarbyggingar í Reykjavík á þriggja ára tímabili. Ekkert sýnir kannske betur en þessi tala, þessi staðreynd, af hvaða tækifærum við höfum misst í þessum efnum og því er engin furða þó nú sé rætt um áratug hinna glötuðu tækifæra. Þau ár koma ekki aftur, en ljóst er að hinn nýi orkusamningur mun auka tekjur Landsvirkjunar um 2.7 milljarða kr. á næstu fimm árum ef svo fer fram sem spáð hefur verið. Þetta eru allt háar fjárhæðir, enda var vissulega tími til kominn að orkuverðið fengist hækkað. Í hinum nýja álsamningi er nú í fyrsta sinn að finna endurskoðunarákvæði sem gera það kleift að endurskoða allan samninginn á fimm ára fresti og er það til mikilla bóta. Þrátt fyrir þau ummæli, sem við höfum heyrt hér í kvöld, að þetta sé ónýtt ákvæði þá er það að finna í tugum ef ekki hundruðum alþjóðasamninga. Í öðru lagi óskaði íslenska samninganefndin eftir því að árleg endurskoðun skyldi ávallt fara fram af okkar hálfu en það hefur brugðist fyrr á árum. Í þriðja lagi verður álverið nú að hlíta reglum íslenskra skattalaga um afskriftir og framlög í varasjóð. Allt eru þetta sjálfsögð atriði sem horfa mjög til bóta. Ég hef ekki tíma til að gera sáttargerðina hér sérstaklega að umræðuefni, en ég vil aðeins minna á orð aðalforstjóra endurskoðunarfirmans Coopers & Lybrands, sem hann sagði um málið í bréfi í júlí 1983, með leyfi forseta: „Mér segir helst hugur um að það hefði alvarlega ókosti í för með sér fyrir ríkisstj. að halda gerðardómsmeðferðinni áfram og að mun æskilegra væri að jafna deiluna með samningsgerð.“ Þetta var álit aðalforstjóra Coopers & I.ybrands á því hvort það ætti að standa áfram í málaferlum eða gera sáttargerð, þá sáttargerð sem nú hefur verið framkvæmd. Fáir, ef nokkrir menn þekkja innviði þessa máls betur en sá maður. Góðir hlustendur. Miklar deilur hafa staðið um stóriðju hér á landi á síðustu árum. Ég er sammála því að stóriðja er engin töfralausn á efnahagsvanda þjóðarinnar. Þar verður að ganga fram með fullri gát og varkárni og gæta þess að leggja ekki of mikið undir í einu. Fjárfestingarmistök okkar á liðnum árum eru þegar orðin of mörg og ekki mundi ég mæla með nýrri álbræðslu hér á landi nema arðsemi hennar og hátt raforkuverð væri að fullu tryggt. Hinu verður þó ekki á móti mælt að það er skynsamlegt að nýta þá miklu orku sem enn felst óbeisluð í fallvötnum landsins og þá ekki síður til stóriðju en annarra hluta. Skynsamlegir samningar við erlenda aðila eru grundvallarforsenda í því efni, samningar sem bæði tryggja atvinnu og arðgjöf á komandi árum. Þeir geta, ef rétt er á haldið, orðið sú lyftistöng sem íslenskur þjóðarbúskapur þarf á að halda á komandi árum. - Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hér er til umfjöllunar samningagerð Íslendinga við fjölþjóðafyrirtæki og staða okkar í þeim efnum. Við þá umr. er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir ákveðnum meginatriðum og hvar Íslendingar eru staddir í þessum efnum. Þeir sem vilja vera virkir þátttakendur í jákvæðri framvindu frjálsra alþjóðaviðskipta með það að leiðarljósi að tryggja hag sinnar þjóðar sem best verða að gera það upp við sig að slíkt gerist ekki nema í jákvæðu samstarfi við erlenda aðila, samstarfi sem byggist á samningum um hin fjölbreytilegu svið mannlegra samskipta. Á það ekki hvað síst við um meiri háttar framkvæmdir í stóriðju. Að neita þessari staðreynd eða gera tilraun til að gera alla slíka samningagerð tortryggilega í augum manna jafngildir því að segja að Íslendingar skuli ekki ganga á vit framtíðarinnar með það að markmiði að bæta afkomu og lífskjör þjóðarinnar eftir nýjum leiðum og með tilliti til þeirrar þróunar sem á sér stað í heiminum og ríkjandi skipan þessara mála. Sem betur fer hefur það verið ríkjandi sjónarmið forustumanna að Íslendingar ættu óhikað að tileinka sér nýja tækni og nýjungar á hvaða sviði sem er í samstarfi eða samvinnu við erlenda aðila þar sem það hefur átt við og þar sem það hefur hentað hagsmunum okkar. Þetta hefur verið gert með djörfung en þó gætni. Það mál sem nú er til umr. er eitt af þessum stóru, nýju málum í framfarasókn þjóðarinnar á atvinnusviði. Stóriðja og stórvirkjanir eru eðli málsins samkvæmt óhjákvæmilegt skref í atvinnuuppbyggingu Íslendinga ef tryggja á frambúðarlífskjör þeirra á sambærilegan hátt og gert er í nágrannaríkjunum. Andstaða þeirra stjórnmálamanna sem tala gegn þeim samningum sem hér liggja fyrir felur í sér mjög hættulega stefnu einangrunar í uppbyggingu íslenskra atvinnuvega. Sú einangrun felur í sér stöðnun og lakari lífskjör. Það er stefna glataðra tækifæra. En er það í fyrsta skipti í sögunni sem Íslendingar semja eða eiga samstarf við erlenda aðila í framfaramálum? Eða er það í fyrsta skipti sem úrtölumenn reyna að gera slík mál tortryggileg? Ég minni á símamálið í byrjun aldarinnar þegar aðför var gerð að ráðh. vegna samstarfs við norræna aðila í sambandi við lagningu síma á Íslandi. Ég minni á upphaf íslenskrar togaraútgerðar sem var gerð í samstarfi við erlenda aðila sem bjuggu yfir þekkingu og réðu yfir fjármagni sem Íslendingar gátu nýtt sér. Um þessi mál var deilt. Þeir athafnamenn og stjórnmálamenn sem börðust fyrir þessum málum voru gerðir tortryggilegir. Gerðir þeirra og samningar voru sagðir tilræði við íslenska hagsmuni. Úrtölumenn þess tíma fundu hinni nýju tækni allt til foráttu. Úrtölumenn þess tíma töldu erlend fyrirtæki og erlent fjármagn af hinu vonda. Og enn endurtekur sagan sig. Nú snýst umræðan um stóriðju og orkumál. Úrtölumenn nútímans vilja ekki viðurkenna að Íslendingar sem og aðrar þjóðir verði að semja um þátttöku sína í stóriðju framtíðarinnar í heiminum. Andstæðingar samninganna vilja ekki viðurkenna nauðsyn þess að atvinnugrundvöllur landsmanna sé breikkaður með þeim hætti sem hér um ræðir. Andstæðingar stóriðjumála ala á tortryggni í garð samninga við hinn erlenda gagnaðila. Með því eru þeir að reyna að dylja þann megintilgang sem felst á bak við andstöðu þeirra, sem er sá að þeir vilja hindra og gjöreyðileggja alla samningamöguleika við erlend fyrirtæki um sameiginlegt stórátak í atvinnumálum þar sem það hentar hagsmunum Íslendinga. Það er alvarlegt mál að ætla þannig að reyna að einangra íslensku þjóðina frá þeim meginstraumum sem nú eru í samskiptum þjóða og fyrirtækja á sviði atvinnu- og viðskiptamála. Sú einangrun getur kostað Íslendinga efnalegt sjálfstæði. Grundvöllur frjálsra samninga milli þjóða, fyrirtækja og einstaklinga byggist á því að fullt tillit sé tekið til gagnkvæmra hagsmuna samningsaðila. Að sjálfsögðu getur mat manna á niðurstöðum samninga verið mismunandi en gagnrýni verður að byggja á raunhæfu mati á samningsstöðu og framtíðarhagsmunum. Ég tel að svo hafi verið gert við gerð þessara samninga af hálfu íslensku samninganefndarinnar og hún hafi unnið gott starf. Þá hefur hæstv. iðnrh. staðið vel að þessum málum ef höfð er í huga hin erfiða og flókna staða sem upp var komin er hann tók við embætti á s.l. ári. Góðir Íslendingar. Það sem máli skiptir er þetta: 1. Hagkvæmir samningar hafa tekist. 2. Hinir nýju samningar munu tryggja hagstæðara verð á rafmagni til almenningsnota í framtíðinni. 3. Við samningana skapast nýir og betri möguleikar í orku- og stóriðjumálum. Og síðast en ekki síst: Íslendingar hafa endurheimt traust annarra á jákvæðum vilja til samninga á alþjóðasviði þar sem það hentar íslenskum hagsmunum. - Ég þakka góða áheyrn.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er rangt sem hér hefur verið látið að liggja í umr. að formaður Alþfl., Jón Baldvin Hannibalsson, telji þennan samning góðan kost eða að afstaða hans sé eitthvað á reiki í þessu máli. Þó hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson hafi sagt að þetta væri það skásta sem frá ríkisstj. hafi komið, þá er samningurinn samt svo slæmur að hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson er andvígur honum og eru þm. flokksins einhuga í þeirri afstöðu að greiða atkv. gegn honum. Hæstv. núv. iðnrh. Sverrir Hermannsson og fyrrv. iðnrh. Hjörleifur Guttormsson hafa hvor með sínum hætti leikið afdrifaríka afleiki og klúðrað málum í samskiptum Íslendinga við svissneska auðhringinn, enda er uppskeran nú eftir því. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson lagði mest upp úr því að lemja á auðhringnum vegna deilumála um hækkun í hafi. Það er auðvitað ekki mjög vænlegt til árangurs að jagast sífellt á að menn séu þjófar og skattsvikarar og ætla síðan að setjast að samningaborði með þessum sömu mönnum um mikilvæg hagsmunamál Íslendinga. Hæstv. núv. iðnrh. samdi síðan af sér, því að honum lá mikið á að sanna að hann gæti gert það sem Hjörleifi tókst ekki, og hann vissi að tíminn var knappur því að ríkisstj. hefur lengi setið á völtum valdastólum. Fimm meginforsendur liggja til grundvallar því að Alþfl. er andvígur þessum samningi sem nú er til lokaafgreiðslu hér á hv. Alþingi: Í fyrsta lagi er það skoðun okkar að það verð sem um hefur verið samið sé allt of lágt og verið sé að ganga til samninga við Alusuisse um undirverð á raforku sem er langt undir kostnaðarverði á framleiddri orku í virkjunum Landsvirkjunar og einnig verulega undir því verði sem Swiss Aluminium greiðir í öðrum álbræðslum sínum sem er milli 19 og 20 mill. Í öðru lagi er ekki um nem verðtryggingarákvæði á orkuverði að ræða, en það verður að teljast mjög varhugavert svo ekki sé meira sagt. Í stað þess er tekin mjög veruleg áhætta umfram það sem áður var með því að tengja raforkuverð sveiflum í verði á áli. Þetta gengur líka þvert á það sem iðnrh. hefur hamrað á, að íslenska ríkið eigi að varast að taka mikla fjárhagslega áhættu í þessum málum. Í þriðja lagi telur Alþfl. ótækt að ríkisstj. hverfi frá því að láta gerðardóm úrskurða um ágreiningsefnin í skattamálum og gefast þannig upp við að fá óhagganlega niðurstöðu í þeim mikilvægu málum. Í ákvæðum samningsins er verulega slakað á þeim kröfum að skylda Alusuisse til að tryggja ÍSAL aðföng á bestu fáanlegum kjörum. Það ákvæði er veikt verulega frá áður gildandi samningi og ákvæði um að aðföng eigi ÍSAL að fá með bestu skilmálum og skilyrðum sem fyrir hendi eru er fellt niður þegar um viðskipti Alusuisse við ÍSAL er að ræða. Þeim mun alvarlegra er þetta ákvæði þegar þetta nær til u.þ.b. 98% af aðföngum ÍSALs. Mun því í raun aðeins um að ræða að 2% aðfanga skuli áfram njóta bestu kjara. Enn eru óleyst mikilvæg mál eins og breyttar skattareglur og ekkert liggur því fyrir um að skattamálin verði ekki deilumál áfram. Hvenær eða hvernig verður staðið að fyrirhugaðri stækkun álbræðslunnar liggur heldur ekki fyrir. Draga verður einnig þá ályktun að auðhringurinn sé ekki tilbúinn í bráð að fjárfesta hér í stækkun álbræðslunnar í Straumsvík, ekki síst þar sem hann hefur ákveðið að fjárfesta í stækkun álbræðslu í Noregi. Og þá má spyrja: Ef nú eru til 700 gígawattstundir af umframorku, sem svarar til allrar raforkuframleiðslu frá virkjunum eins og Blöndu, og því er spáð að næg orka sé til í landinu til ársins 1990, hverju skilar þá fjárfesting í Blöndu ef við höfum enga stórnotendur og getum ekki seli orkuna? Í veigamiklum atriðum eru það því fyrst og fremst hagsmunir auðhringsins sem gætt hefur verið í þessum samningum en ekki íslensku þjóðarinnar. Á það má einnig benda að undanlátssemi iðnrh. við auðhringinn varðandi breytingar á afskriftareglum og rýmkun á því að leggja fé í varasjóð nemur u.þ.b. 2 milljónum dollara eða um 80 millj. ísl. kr. vegna ársins 1980. Framsóknarmenn, sem ekki treysta sér til að skila sameiginlegu nál. í þessu máli með Sjálfstfl., draga mjög í efa gildi endurskoðunarákvæðis samningsins sem felur í sér að hvor aðili um sig geti á fimm ára fresti krafist endurskoðunar á samningnum. Í nál. þeirra er þessu ákvæði lýst þannig að álit manna á því veikist milli vona og efasemda. Svo veiki er þetta ákvæði að annar stjórnarflokkurinn, Framsfl., sem stendur að þessu máli, telur ástæðu til að taka það sérstaklega fram að ekkert sé á það að treysta. Það er opið í báða enda, segir Framsfl. og greiðir síðan atkv. með öllu saman. Ég sé sérstaka ástæðu til að minna á undir þessum umr. þáltill. Alþfl. sem samþykkt var fyrr á þessu ári um að ítarleg úttekt verði gerð á orsökum hins háa raforkuverðs til almennings og almenns atvinnurekstrar. Við viljum fá fram skýrar ástæður fyrir þessu háa raforkuverði. Er það vegna þess að skattlagning orkunnar hér sé meiri en annars staðar? Er það vegna þess hve orkuverð til stóriðju er lágt? Er virkjunarkostnaðurinn hjá okkur óeðlilega hár? Er það yfirbyggingu á orkufyrirtækinu að kenna? Er gætt þess aðhalds og þeirrar hagsýni í öllum rekstri sem nauðsynlegt er? Hér er brýnt mál á ferðinni því það er óviðunandi með öllu hvað raforkuverð til heimilanna í landinu er hátt, en fram hefur komið að verð til almenningsveitna sé nú þrisvar til fjórum sinnum hærra en til stórnotenda. Og þó að það sé ekki að fullu sambærilegt þar sem meiri kostnaður er vegna raforkusölu til neytenda en stórnotenda, þá var það athyglisvert sem fram kom í Fréttabréfi Orkustofnunar í sept. á s.l. ári að meðalraforkuverð til neytenda árið 1982 hafi verið um 77 mill hjá Rafmagnsveitum Reykjavíkur og um 58 mill hjá Rafmagnsveitum ríkisins á sama tíma og verð til álversins í Straumsvík var 6.5 mill. Það er því full ástæða til að spyrja hvort þessi hækkun á raforkuverði til álversins leiði til lækkunar á raforkuverði til heimilanna, eða á hún að renna óskipt í hítina hjá Landsvirkjun, þessu fyrirtæki sem hefur neitað að gefa Alþingi upplýsingar um ýmsan rekstrarkostnað, sem það á að gera lögum samkvæmt. eins og bifreiðakostnað, risnukostnað, ferða- og launakostnað? Herra forseti. Nú skal því réttilega haldið fram að sú hækkun á orkuverði sem með þessum samningi fæst er vissulega ávinningur miðað við það sem áður var. En bæði er það að verðið er allt of lágt miðað við framleiðslukostnaðarverð hjá Landsvirkjun og að verðið er mikilli óvissu háð þar sem það tengist álverði. Til marks um það var álverð í London á þriðja ársfjórðungi 1983 tæpir 1600 dollarar á tonn en fór nú í haust, eða ári síðar, niður undir 1000 dollara á tonn. Nærri lætur að álverðið sé nú 1250 dollarar á tonn sem gæfi þá í orkuverð 12.5 mill samkvæmt þessum samningi. Það er sú staðreynd sem við blasir. Ég tel varhugavert að reikna með einhverjum stórum sveiflum upp á við, eins og mér finnst gæta í þeim bjartsýnisspám sem fyrir liggja, ekki síst þegar litið er til þess ástands sem nú ríkir á álmörkuðum. Í dag er framleiðslugeta álveranna verulega meiri en eftirspurn og engar horfur taldar á því að það breytist á þessum áratug. Við höfum líka staðreyndir undanfarinna ára fyrir okkur. Þar liggur fyrir að verð á áli á árunum 1979–1983 hafi verið að meðaltali um 1400 dollarar á tonn sem gæfi þá samkvæmt þessum samningi tæplega 13.5 mill. Þess skal einnig gætt að miðað við alþjóðlega verðbólguþróun, sem spáð er, er raunhæft að áætla að meðalverð á samningstímanum á verðlagi þessa árs verði um 10 mill en ekki 15 mill á kwst. eins og talsmenn þessa samnings gera ráð fyrir. Til samanburðar má geta þess að meðalframleiðslukostnaður á raforku er nú frá Landsvirkjun á bilinu 19–20 mill. Í tímaritinu Metal Bulletin í apríl s.l. er haft eftir þekktum sérfræðingi á þessu sviði að meðalverð til álvera á árinu 1983 í Vestur-Evrópu hafi verið 18.8 mill. Spáir hann því að meðalraforkuverð 1985 verði 22.7 mill. Þá gefur samningur iðnrh. samkvæmt spám Landsvirkjunar aðeins 14 mill. Árið 1987 spáir sami sérfræðingur því að verðið verði 25.5 mill. Þá gefur samningur iðnrh. 16.5 mill. Það jafngildir 12 millj. dollara mismun eða 470 millj. kr. í tekjutap fyrir Landsvirkjun á því ári. Ég tel að þessar tölur gefi glögga mynd af því hvað hæstv. iðnrh. hefur verið auðsveipur þessum auðhring og að hann hafi í reynd keypt köttinn í sekknum. Það er líka ljóst að þessi niðurstaða veikir samningsstöðu okkar í framtíðinni þegar semja þarf um orkuverð til annarra stóriðjufyrirtækja því auðhringarnir reyna örugglega að nýta sér þetta lága orkuverð sem viðmiðun. Hægt væri að eyða hér mörgum orðum líka í þau vinnubrögð sem höfð hafa verið uppi í þessu máli og hvernig stjórnarandstöðunni hefur verið haldið frá allri vitneskju um innihald þessa samnings þar til nú fyrir nokkrum dögum. En það versta í þessu er að Alþingi stendur frammi fyrir orðnum hlut og á þess ekki kost að gera neinar breytingar á þessum samningi, það er bara af eða á. Og ekki nóg með það, heldur er þm. gert að vinna undir þeirri svipu að hver dagur sem Alþingi hefur málið til umfjöllunar kosti þjóðina 400 þús. kr. í tekjutap. Snúa má þessu dæmi við og spyrja hvað þessi afleikur ráðh. og auðsveipni við auðhringinn hafi kostað þjóðina. Við skulum ekki fara hærra en í 18 mill verðtryggð, sem hefði verið viðunandi árangur eftir margra ára viðureign við þennan auðhring til að ná fram hærra orkuverði, og einnig miðað við hver framleiðslukostnaður orkunnar er og meðalverð í Evrópu. Miðað við sömu forsendur og ráðh. gefur sér má eins segja að hver dagur héðan í frá, þar til 18 mill fást, kosti þjóðina 700 þús. kr. á dag eða 255 millj. kr. á ári, en það er hærri fjárhæð en veitt er á fjárlögum til byggingar félagslegra íbúða á þessu ári. Herra forseti. Hér hefur illa verið staðið að málum og langt frá því að hagsmuna íslensku þjóðarinnar hafi verið gætt. Því eru þm. Alþfl. andvígir þessu frv. og munu greiða atkv. gegn því. Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Við hjá BJ höfum tekið þá afstöðu að styðja þennan samning, ekki vegna þess að hann sé gallalaus, heldur vegna þess að,hann er það skásta sem við teljum að pólitískar aðstæður hérlendis geti náð fram. Stjórnmálum á Íslandi er gjarnan skipt í tvö horn: það er ríkisstj. og stjórnarandstaða, það er hægri og vinstri eða svart og hvítt. Sá er hátturinn að allt er illt sem andstæðingarnir gera, nema um sé að ræða einhverjar sárasaklausar breytingar á, segjum sem dæmi, lögum um sóknargjöld eða sýsluvegi. Í tíð fyrrv. ríkisstj. hóf þáv. iðnrh. undirbúning að löngu tímabærri og bráðnauðsynlegri endurskoðun álsamninga. Þegar rannsókn málsins var vel á veg komin varð ljóst að ISAL og Alusuisse höfðu leikið ljóta leiki til að komast hjá eðlilegum skattagreiðslum, en þá kom til hugsunarhátturinn sem ég vísaði til áðan um stjórn og stjórnarandstöðu, svart og hvítt. Sjálfstfl. gat auðvitað ekki unnt Hjörleifi Guttormssyni þess að hafa forgöngu í því þjóðþrifamáli að endurbæta samninga um ál, og ekki á ég beinlínis von á að Hjörleifur Guttormsson hafi beinlínis lagt sig fram um að ná samstöðu, leikreglur svarthvíta leiksins gera ekki ráð fyrir því. Í offorsinu við að klekkja hvor á öðrum gleymdu andstæðingarnir þjóðinni sem síðan ber auðvitað skellinn. Í offorsinu við að klekkja hvor á öðrum grófu þeir sig niður í skotgrafir, eins og gert var í fyrri heimsstyrjöldinni, enda varð lítið um orkuverðshækkun - tíðindalaust á vesturvígstöðvunum, sögðu menn um skotgrafahernaðinn forðum. Í offorsinu við að klekkja hvor á öðrum grófu flokkarnir, Alþb. og Sjálfstfl., sig í skotgrafir sem þeir nú komast ekki upp úr. Hvernig halda menn t.d. að samningsaðstaða sjálfstæðismanna hafi verið nú síðustu misserin þegar þeir voru búnir að fara hamförum síðustu ár við að verja auðhringinn Alusuisse? Til að ná verulegum árangri hefðu þeir þurft að éta ofan í sig allar árásirnar á fyrri ríkisstj. Ef dómur hefði fengið að falla í New York hefði blettur fallið á æru fleiri en Alusuisse. Eitthvað hefði kannske fallið á Sjálfstfl. og Morgunblaðið. Vegna þessa skotgrafahernaðar er sömuleiðis óhugsandi að Alþb. hefði undir nokkrum kringumstæðum fallist á samninga sem þessi ríkisstj. hefði getað gert við Alusuisse, jafnvel þó þeir hefðu verið góðir. Þeir Alþb.menn hefðu aldrei getað unnt sverri Hermannssyni þess. Þannig er þetta fornfálega flokkakerfi, sem við búum við, ófært um að ná betri samningum. Það á rætur sínar í forneskjulegri fortíð og hagsmunavörslu og setur pólitískar leikbrellur framar hagsmunum fólksins í þessu landi. Sjálfstfl. hefur nýlega sent Hjörleifi Guttormssyni víxil fyrir orkuverð sem nær aftur til stjórnarára hans. Þeir kenna um þvermóðsku hans, og auðvitað á Alþb. sinn skerf af þessum víxli. En það á Sjálfstfl. líka. Þegar hann tók þá afstöðu á sínum tíma að nota álmálið til að klekkja á Hjörleifi Guttormssyni skrifaði Sjálfstfl. upp á þennan víxil sjálfur. Þeir eiga hann sameiginlega. Ef Hjörleifur Guttormsson er greiðandi þessa víxils, þá er Sverrir Hermannsson fyrsti ábyrgðarmaðurinn. En auðvitað munu þeir aldrei greiða hann. Það verður náttúrlega þjóðin að gera. Eins og henni þarf að blæða fyrir Kröflu og eins og henni blæðir fyrir skuttogaraæðið, þá mun henni einnig blæða fyrir sundurþykkjuna í álmálinu. Nú hefur þetta kerfi skilað okkur samningi og BJ ætlar að greiða atkvæði með honum. Hvers vegna? Vegna þess að ákvæðin um raforkuverðið færa milljóna hundruð inn í þetta land og það eru engar vísbendingar um að hægt sé að gera betur, hvor skotgrafahershöfðinginn sem færi með stjórnina. Þar eru einfaldlega of miklir peningar í veði til að sleppa þessum málum lausum einu sinni enn. Við höfum ekki efni á þeim lúxus að fella þennan samning. En það er meira í þessum samningi en rafmagnsverðið eitt. Í grófum dráttum má flokka hann í fimm hluta sem skipta mestu máli, rafmagnsverð, endurskoðunarákvæði, sáttargerð um eldri mál eða syndaaflausn sem kölluð hefur verið, skattabreytingar og loforð um stækkun. Fyrirheitið um stækkun þarf að líta á sérstaklega og það ber að skoða það óháð hinum atriðunum. Það er óþolandi málsmeðferð að blanda stækkunaráformum inn í þessa samninga. Álverið í Straumsvík er staðreynd og án þess hefðu Búrfellsmannvirkin ekki orðið til. Það er spurning um viðskipti, að ná sem bestum samningum í rafmagns- og skattamálum, og í samningum verða menn ekki einráðir. En stækkun ÍSALs og stórvirkjanaframkvæmdir sem henni fylgja eru ekki viðskipti. Þar er á ferðinni stjórnmálalegt viðfangsefni um mótun atvinnustefnu á Íslandi næstu áratugina. Um það viljum við Íslendingar vera einráðir og um það á ríkisstj. að ræða við okkur, Alþingi og íslenska þjóð, en ekki svissneska áldoktora. Með bréfi dags. 5. nóv. s.l. er ríkisstj. búin að stíga fyrstu skrefin til aukinna umsvifa Alusuisse án eðlilegrar þinglegrar umfjöllunar. Það þýðir ekki að segja að engu hafi verið lofað, einungis gefin óljós fyrirheit. Stefnan hefur verið mörkuð. Það sýnir m.a. áhersla Alusuisse á það að fá þetta bréf og sömuleiðis túlkun Ragnars Halldórssonar forstjóra ÍSALs sem sagði í Morgunblaðinu þann 16. nóv. s.l. að leyfi hafi fengist til stækkunar að nánari skilyrðum uppfylltum. Eins og ég sagði áðan er álverið í Straumsvík orðinn hlutur og ég tel eins og ég sagði að samningurinn bæti eftirtekjuna af því. En ég hef efasemdir um nytsemi frekari fjárfestingar í virkjunum til stóriðju. Orkuskuldir okkar eru stærsti hluti erlenda skuldabaggans - baggans sem er notaður til að berja íslenskt launafólk til hlýðni þegar það vogar sér að óska mannsæmandi lífskjara. Og fólk á kröfu til þess að fram fari umræða um þjóðhagslegt mikilvægi þessara áforma. Það er óviðunandi að stjórn Landsvirkjunar valsi um með kreditkort upp á vasann og steypi okkur í þessar stórkostlegu skuldir. Það er staðreynd að stóriðja er á undanhaldi á Vesturlöndum. Áhrif hennar á umhverfið eru okkur ógeðfelld. Atvinnuumhverfi verkafólks í stóriðjuverum er eitrað. Reynslan sýnir að stóriðjan er á leiðinni til vanþróuðu landanna og vaxtarbroddur vestrænna atvinnuhátta er í annars konar iðngreinum sem byggjast á þekkingu og hugviti og eru í litlum fyrirtækjum. En ferðalöngum iðnaðarráðuneyta ríkisstjórna síðustu ára virðist hafa verið fyrirmunað að sjá hið smáa og fjölbreytta. Þótt ég samþykki samninginn hvað orkuverðið varðar harma ég að stjórnin skuli ætla sér að ana hugsunarlaust út í stóriðju. Ég sagði hér áðan að við hefðum ekki efni á að fella samninginn, en það er fleira sem við höfum ekki efni á. Við höfum ekki heldur efni á að láta ÍSAL-málið yfirskyggja alla orku- og iðnaðarumræðu á landinu. Við höfum heldur ekki efni á því lengur að höfuðpaurar íslenskra iðnaðarmála séu á endalausu flandri um heiminn í leit að útlendum tækifærum og komi heim rétt til þess að kasta mæðinni og ná sér í meiri dagpeninga. Hvers vegna stendur hugur þessara manna aðeins til útlanda og útlendra risaverksmiðja? Er það vegna þess að þeir treysti ekki Íslendingum og íslenskum hugmyndum eða er kannske svona gaman að flengjast um í einkaþotum með ríkum forstjórum, borða morgunmat í Montreal og kvöldmat í Kongó? Eða er þetta kannske minnismerkjaáráttan? Forustumenn virðast vilja láta muna eftir sér við múrskeiðagauf undir lúðraþyt eða ýtandi á takka í stóriðjuverum. Þannig telja þeir líklega að nöfnin þeirra geymist, annaðhvort á gulnuðum blöðum í hornsteinunum eða á svörtum marmaraskjöldum uppi á vegg. En hver ætlar að leggja og hvenær verður lagður hornsteinn að íslenskri atvinnustefnu - stefnu sem byggir á framtaki okkar sjálfra og veitir þúsundum atvinnu? Og hver ætlar að ýta á takkann sem setur af stað orkuver íslenskra hugmynda og hvetjandi sköpunar? Og hver ætlar að klippa á borðann sem opnar okkar eigin athafnafólki veginn til sjálfsforræðis í stað bónbjarga, til driftar í stað deyfðar og hvatningar í stað fjötra? Þetta eru hin stóru verkefni í atvinnumálum okkar. Með stóriðjuglýjuna í augunum höfum við gleymt því að fyrir er í landinu þekking og vilji og nýjar atvinnugreinar bíða við hvert horn. Með því að búa í haginn á heimavelli getum við best bætt lífskjörin. Því miður virðast atvinnuhættir okkar nú stefna í það að leiða okkur til fátæktar. Á sama hátt og ástandið í húsnæðismálum, skattamálum og lífeyrismálum leiðir okkur nú til vaxandi óréttlætis og ójafnaðar, þá mun ástandið í atvinnumálum leiða okkur til vaxandi fátæktar. Þess vegna skora ég á iðnrh. að kalla herdeildir sínar heim og beita ráðunautum sínum á íslenska grund. - Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Engan, sem hlustar á hér í kvöld, þarf að undra að Alþb. er mótfallið þessum samningum sem nú er verið að gera. Ég held að ég fari rétt með að Alþb. hefur verið mótfallið öllum samningum alþjóðlegs eðlis við hvaða ríki sem er, við hvaða aðila sem er nema viðskiptasamningum við lönd austan járntjalds. Alþb. var t.d. mótfallið samningunum við Norðmenn um Jan Mayen sem ég hygg að flestir telji mjög góða samninga í dag. Og ég verð að taka undir það með Guðmundi H. Garðarssyni að þetta er vissulega áhyggjuefni. Við Íslendingar lokum okkur ekki í dag frá samskiptum við aðrar þjóðir. Við þurfum áreiðanlega marga samninga að gera þótt ég vilji leggja á það mikla áherslu að fyrir litla þjóð sem okkur Íslendinga er ákaflega mikilvægt að þeir séu gerðir af varfærni og það séu hagkvæmir samningar, og ég er alls ekki að segja að allir samningar sem við höfum gert hafi verið þannig gerðir. Ég get tekið undir æðimargt sem hér hefur verið sagt í kvöld. Ég vil m.a. taka undir það með Steingrími Sigfússyni að ákaflega fróðlegt væri að skrá sögu álmálsins. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hóf þá söguritun í upphafi sinnar ræðu hér í kvöld. En e.t.v. svaraði slík söguritun ýmsum af þeim spurningum sem ég hef ekki fengið svar við. Hvers vegna krafðist Hjörleifur Guttormsson ekki endurskoðunar á reikningum Álfélagsins fyrir árin 1978/79? Ég veit að Hjörleifur Guttormsson er ákaflega vandvirkur maður og athugull og ég trúi því ekki, eins og sumir hafa sagt, að þetta hafi verið mistök. Og þá fengi maður e.t.v. svar við þeirri spurningu hvers vegna Hjörleifur Guttormsson ákærði álfyrirtækið í fyrstu orðsendingu sinni um sviksamlegt athæfi þrátt fyrir það að hinir færustu lögfræðingar, sem sátu í ríkisstj. þá, legðu mjög eindregið til og reyndar verið samþykki í ríkisstj. að þessi orð yrðu felld út. Þetta var örlagaríkt því að í tvö ár eftir það má segja að deilt hafi verið um þessa ásökun Hjörleifs Guttormssonar í garð Álfélagsins. Ég tek undir það, sem sagt var hér áðan, að ekki er skynsamlegt að kæra mann fyrir svik og þjófnað og ætla síðan að setjast niður og semja við hann. Þá fengist e.t.v. einnig svar við þeirri spurningu hvers vegna Hjörleifur Guttormsson féllst í síðustu orðsendingu sinni, ég hygg að það hafi verið haustið 1982, alls ekki á tilmæli ríkisstj. að draga þar úr ýmsu sem sett var fram og hlaut að leiða til meiri átaka. Um leið og ég segi þetta vil ég taka það skýrt fram að ég er sannfærður um að Hjörleifur Guttormsson leitaði af einlægni eftir hækkun á orkuverðinu. Það er ég sannfærður um. Ég held hins vegar að höggið hafi verið reitt of hátt og því geigað. En um leið og ég lýsi þessari sannfæringu minni vil ég vísa á bug öllum fullyrðingum, sem fram hafa komið, m.a. hjá Hjörleifi Guttormssyni, um að allir í þeirri ríkisstj. hafi ekki staðið einlægir að baki Hjörleifs Guttormssonar í hans viðleitni að fá hækkun á raforkuverðinu. Ég tel mig hafa unnið að því ötullega þann tíma sem við sátum saman. Ég tel að orðið hafi hins vegar mjög alvarleg mistök og kostað okkur ákaflega mikið í raforkuverði eins og hefur mjög greinilega komið fram. Nú er hér rætt um þann samning sem liggur fyrir við Alusuisse og menn taka afstöðu til hans. Ég ætla að fara yfir nokkur meginatriði. Ég get út af fyrir sig tekið undir það að æskilegt væri að fá enn meiri hækkun á raforkuverði. Ég held að það sé hins vegar misskilningur, sem kom fram hjá Jóhönnu Sigurðardóttur hér áðan, að orkuverð Landsvirkjunar sé 19–20 mill. Ég held að þar sé verið að rugla saman orkuverði frá nýjum orkuverum og frá eldri orkuverum. Ég vil einnig vekja athygli á því að mjög algengt verð til álvera í löndunum í kringum okkur er jafnvel lægra en hér er um að ræða. Norðmenn bjóða t.d. í dag orkuverð sem er á bilinu 9.5–10–11 mill og Kanadamenn bjóða enn í dag orkuverð sem er töluvert lægra eða allt niður í 6.5 mill. Staðreyndin er nefnilega sú að orkuverð til álvera hefur, ég verð að segja því miður, farið lækkandi núna upp á síðkastið. Staðreyndin er að bestu möguleikarnir til að semja glötuðust 1979. Þá var möguleiki til að semja um hærra orkuverð. Þá hafði olíuverð hækkað mjög mikið og þá var álverð enn þá hátt. E.t.v. voru það mestu mistökin, sem gerð hafa verið í meðferð þessa máls, að knýja ekki fram samninga þá þegar. Ég tel þess vegna að þetta orkuverð, sem nú er um samið, megi kallast viðunandi. Ég vil hins vegar leggja á það ríka áherslu að ef um stækkun álversins verður að ræða og það þá í tengslum við nýja virkjun, verður orkuverðið að sjálfsögðu að vera a.m.k. kostnaðarverð og ég tel að það sé ekki undir 18–20 millum. Menn hafa sagt það hér að við framsóknarmenn gerum lítið úr endurskoðunarákvæðinu. Við hefðum gjarnan viljað hafa endurskoðunarákvæðið enn þá markvissara. Ég vil hins vegar leyfa mér að fullyrða að endurskoðunarákvæði eins og þetta hefði gert okkur kleift bæði árin 1973 og 1979, þegar mjög mikil hækkun varð á orkuverði í heiminum, að ná fram og það skjótt endurskoðun á samningi við Alusuisse. g vil þess vegna leggja á það ríka áherslu að ég tel að út af fyrir sig sé það mikil endurbót á samningnum að fá þetta endurskoðunarákvæði inn. Menn hafa gagnrýnt það að fallist var á sátt í deilumáli við Alusuisse. Ég verð að segja að fyrst þegar hreyft var þeirri hugmynd að fallast á sátt taldi ég hana varasama. Ég hef hins vegar breytt um skoðun og vil ég nefna tvær ástæður til þess. Í fyrsta lagi er að geta bréfsins sem hér hefur verið nefnt, sem barst frá Coopers og Lybrand í júlí 1983, þar sem þessi aðalendurskoðandi og ráðgjafi, ekki aðeins Hjörleifs Guttormssonar heldur allra iðnrh. sem með málið hafa farið síðan álverksmiðjan var byggð, segir beinlínis að fyrirtækið telji mjög vafasamt fyrir íslenska ríkið að standa í slíkum málaferlum við álhringinn. Þeir nefna nokkur atriði máli sínu til stuðnings. Þeir telja í fyrsta lagi að ýmislegt bendi til þess að deilan um skattinn frá árunum 1975–1980 kunni að vera fyrnd, m.a. vegna þess að ekki var krafist endurskoðunar, eins og ég sagði áðan, fyrir árin 1978 og 1979. Þeir vekja einnig athygli á að svo kunni að vera að ekki hafi verið tekið nægilegt tillit til þess að ÍSAL hefur í gegnum árin fengið verulegar endurgreiðslur frá Alusuisse sem megi telja til lækkunar eða endurgreiðslu á súrálsverði. Enn meiri athygli mína vakti bréf frá lögfræðingnum Lipton, sem var einn helsti ráðgjafi bæði Hjörleifs Guttormssonar og núv. iðnrh. Ég fékk tækifæri til að hitta þann mann og sá fundur var mjög athyglisverður. Þessi lögfræðingur leggur eindregið til að leitað verði sátta fremur en að láta deilur um þetta atriði koma í veg fyrir að veruleg hækkun fáist á orkuverði. Tíma mínum er nú bráðum lokið. Ég vildi gjarnan nota það sem eftir er til að fara nokkrum orðum um orkumálin sem hér hafa borið töluvert á góma. Ég get út af fyrir sig tekið undir það, sem hér kom fram áðan, að fallegir fossar megi frjálsir falla og að fara þarf með varúð í að virkja. En ég trúi því varla að nokkur hér inni haldi því fram að við eigum ekki að nota þessa orkulind til að bæta lífskjörin og hagsæld í þessu landi. Við framsóknarmenn höfum gert um þetta og reyndar um atvinnumálin mjög ítarlega samþykkt, sem nýlega hefur verið birt. Við gerðum einnig mjög ítarlega samþykkt á flokksþingi okkar 1982 þar sem við teljum að æskilegt markmið sé að jafnvægi fáist í orkubúskap okkar Íslendinga um aldamótin eða m.ö.o. að framleidd orka og innflutt orka verði nokkurn veginn í jafnvægi. Við teljum að orkufrekur iðnaður sé eðlileg fylgigrein stærri virkjana. Að öðrum kosti munu stórvirkjanir reynast okkur ákaflega dýrar. Við útilokum því alls ekki orkufrekan iðnað, langt frá því. En ég vil taka undir það að orkufrekur iðnaður sem slíkur verður aldrei meginstefna í atvinnuuppbyggingu hér á landi. Og ég get fullvissað þm. um það og áheyrendur alla að ríkisstj. leggur einmitt á það ríka áherslu að nýsköpun verði í atvinnulífinu á öllum sviðum, ekki síður og reyndar langtum fremur á sviðum þekkingariðnaðar, eins og stundum er kallað, og ýmiss konar annarra atvinnu- og iðngreina sem oft hafa verið nefndar. En við viljum alls ekki útiloka orkufrekan iðnað. Ég vil að lokum, góðir Íslendingar, leggja áherslu á að menn sættist nú í þessu álmáli. Það hafa eflaust ýmis mistök verið gerð og við getum lengi rætt um þau og deilt. En tvímælalaust hefur þó loksins náðst fram mjög mikilvæg hækkun á raforkuverði og það held ég að við Íslendingar allir ættum að samþykkja og því ættum við að fagna.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Á heildina litið er þessi samningur ríkisstj. við Alusuisse með öllu óviðunandi. Langtímahagsmunum okkar hefur verið fórnað fyrir stundarágóða, og fyrir þennan stundarágóða hefur ríkisstj. fallist á allar meginkröfur Alusuisse, niðurfellingu deilumála og stækkun álbræðslunnar í straumsvík. Þess vegna hafnar Kvennalistinn þessum samningi. Rökin fyrir afstöðu okkar eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi. Þrátt fyrir nokkra hækkun raforkuverðsins mun ÍSAI. ekki greiða það verð fyrir orkuna sem nemur framleiðslukostnaði í núverandi virkjanakerfi landsins. Í öðru lagi. Sú hækkun, sem þó hefur fengist á orkuverðinu, er ekki varanleg þar sem orkuverðið er ekki verðbólgutryggt. Í þriðja lagi. Orkuverðið er tengt heimsmarkaðsverði á áli, sem þýðir að til viðbótar við velþekktar sveiflur á fiskmörkuðum okkar er hið viðkvæma íslenska hagkerfi nú einnig háð sveiflum á álmörkuðum. Í fjórða lagi. Í ákvæði um endurskoðun samningsins er sá fyrirvari að endurskoðun sé háð því að „orðið hafi teljandi og ófyrirsjáanlegar breytingar til hins verra á aðstæðum.“ Þessi fyrirvari bindur hendur okkar þannig, að við munum vart ná fram endurskoðun á þeirri forsendu að raungildi raforkuverðsins hafi lækkað vegna dollaraverðbólgu. Í fimmta lagi er með þessum samningi fallið frá málarekstri á hendur Alusuisse þrátt fyrir góða vinningsstöðu í þeim málum sem til meðferðar voru fyrir dómnefndum, bæði í Reykjavík og New York. Í sjötta lagi er svo það, að meðfram þessum samningi er gefið fyrirheit um stækkun álbræðslunnar í Straumsvík með forkaupsrétti Alusuisse að orku úr nýjum virkjunum. Þannig hefur ríkisstj. í rauninni selt allt sem seljanlegt var til þess að ná fram orkuverðshækkun sem í reynd er upp á fáein mill, og mun ég nú á þeim mínútum, sem ég hef hér til umráða, útskýra þá fullyrðingu nánar. Í samningnum er kveðið á um að orkuverðið til ÍSALs skuli vera á bilinu 12.5–18.5 mill á kwst. og breytast í samræmi við heimsmarkaðsverð á áli. Í dag mun þetta þýða að orkuverðið er um 12.8 mill á kwst. og miðað við horfur á álmarkaðnum áætlar Landsvirkjun að meðalverð orkunnar til ÍSALs á næsta fimm ára tímabili, þ.e. fram til ársins 1989, verði 13.7 mill á kwst. Meðalkostnaðarverð hverrar kwst. af orku úr virkjanakerfi landsins miðað við orkugetu 1983 er hins vegar 16 mill skv. útreikningum Landsvirkjunar, en 18.9 mill ef kostnaður vegna ónýttrar umframorku og þeirrar orku sem Landsvirkjun kaupir af öðrum virkjunum er tekinn með í reikninginn. Það má því augljóst vera að hið dýrkeypta orkuverð til ÍSALs verður á næstu fimm árum töluvert undir því sem kostar að framleiða orkuna og er þá sama við hvora töluna er miðað. Tekið skal fram í þessu tilliti að ekki þýðir að miða við kostnaðarverð úr einstökum virkjunum eða mismunandi kostnaðarverð til stóriðju og almenningsveitna, þar sem hér er um að ræða afkomu Landsvirkjunar í heild og alls orkubúskapar landsmanna, en ekki afkomu einstakra virkjana innan fyrirtækisins. Samkvæmt þessum samningi munum við því halda áfram að afhenda Alusuisse orkuna á lægra verði en kostar að framleiða hana, Landsvirkjun mun ekki fá réttmætan arð af orkusölunni í sinn hlut og tapið á orkubúskapnum munu landsmenn áfram bera, m.a. í háu raforkuverði til almenningsveitna og til innlendra atvinnugreina. Athyglisvert er að þessi orkusölusamningur er gerður á sama tíma og önnur lönd hafa - samkvæmt gerðardómi - fengið fram mun hærra orkuverð til álvera en hér er á ferðinni. Og við vitum að Alusuisse þarf að greiða töluvert hærra orkuverð annars staðar í heiminum eða 16.5 mill að meðaltali á kwst. samkvæmt upplýsingum hæstv. iðnrh. á Alþingi 25. okt. s.l. Skyldi því engan undra að á sama tíma og Alusuisse er að leggja niður álbræðslur sínar annars staðar í heiminum, t.d. í Bandaríkjunum, leggja þeir kapp á að stækka álbræðslu sína hér. Og lítið stoðar okkur að bera nýja raforkuverðið til ÍSALs saman við meðalorkuverð til álvera annars staðar í Evrópu. Samkvæmt útreikningum Landsvirkjunar mun það nú vera um 14.6 mill. á kwst. Sumir telja að hér sé um óraunhæft mat að ræða þar sem í þessari tölu sé ekki gerður greinarmunur á orkuviðskiptum skyldra og óskyldra aðila og að sambærileg orkuverðstala sé ekki 14.6 mill, heldur 25.6 mill. Hvora töluna sem menn vilja sannari hafa fer ekki hjá því að orkuverðið til ÍSALs nær ekki lægra matinu á meðalorkuverði til álvera í Evrópu. Því er oft haldið fram að það sé eðlilegt vegna lakari samkeppnisaðstöðu okkar í álframleiðslu, en þá má spyrja á móti hvers vegna í ósköpunum lagt er kapp á að byggja upp áliðnað hér á landi ef hann er ekki samkeppnishæfur við sambærilegan iðnað í nágrannalöndunum. Um deilumálin mætti hafa langt mál, en ég vil aðeins nefna hér tvö atriði. Ljóst er að þegar sú ákvörðun var tekin að falla frá málarekstri á hendur Alusuisse, þá höfum við góða vinningsstöðu í þeim málum sem til meðferðar voru fyrir dómnefndum, bæði í Reykjavík og New York. Um það er engum blöðum að fletta að þessum málum var fórnað fyrir þá orkuverðshækkun sem ég hef hér fjallað um. Ef til vill hefur þar eitthvað fleira verið á ferðinni, svo sem óþægindi þess að Alusuisse yrði berlega uppvíst að svikum í okkar garð. Óþægindi fyrir hvern er svo aftur önnur spurning sem hver og einn getur dundað sér við að svara, en víst er að svarið við þeirri spurningu tekur til þess hver hafi verið að gæta hagsmuna hverra í þessu máli. Einnig er ljóst að í framtíðinni munum við ekki hafa sama lagagrundvöll gagnvart Alusuisse hvað varðar verð á aðföngum til álbræðslunnar því það ákvæði aðalsamningsins sem kveður á um að álbræðslunni skuli útveguð aðföng „með bestu skilmálum og skilyrðum sem fyrir hendi eru“ er nú fellt brott. Þar með er farið það ákvæði sem einna haldbest reyndist í málarekstri okkar fyrir dómnefndum og það er fellt burtu á sama tíma og upplýst er á Alþingi að Alusuisse haldi áfram uppteknum hætti gagnvart okkur í sínu margfalda bókhaldi. M.ö.o.: þegar við vitum að Alusuisse hefur á undanförnum árum hlunnfarið okkur og heldur því áfram, þá er fallið frá öllum kærumálum okkar á þeirra hendur, þeim er gefið skinandi hreint siðgæðisvottorð hvað fortíðina varðar og um leið er kippt burt mikilvægri stoð þess að við getum í framtíðinni sótt rétt okkar á þeirra hendur í þessum málum. Þessi málatilbúnaður er með svo miklum ólíkindum að menn hljóta að velta fyrir sér hvort íslensku samningamönnunum hafi verið sjálfrátt. Herra forseti. Góðir hlustendur. Samningur ríkisstj. við Alusuisse er gjörsamlega óviðunandi og ber að fella þetta frv. Það flokkast ekki undir lúxus, eins og hv. þm. Guðmundur Einarsson orðaði það hér áðan. Reisn og sæmd í viðskiptum við erlendan auðhring má aldrei flokkast undir lúxus. Við eigum sjálf að byggja upp atvinnulífið í landinu - atvinnulíf sem tekur mið af framtíðinni og er í sátt við náttúru þessa lands og fólkið sem það byggir. - Ég þakka þeim sem hlýddu og býð góða nótt.



Herra forseti. Ég vil gera grein fyrir atkvæði mínu. Þar sem ég tók sæti á Alþingi í gær hef ég ekki haft tíma til að kynna mér þennan samning nægilega vel til þess að taka efnislega afstöðu til hans og kýs því að sitja hjá við atkvæðagreiðsluna.



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls í gærkvöld gerði ég grein fyrir afstöðu minni. Að mínu mati eru ýmsir hnökrar á þessum samningum og ég hef talið æskilegra að þd. hefði verið gefinn kostur á því að greiða atkvæði um hvert einstakt ákvæði samningsins, en því er ekki að heilsa. Kjarni málsins er þó sá, að með þessum samningum hefur verið samið um stórhækkað raforkuverð, sættir hafa tekist í miklu deilumáli og skilyrði eru sköpuð til aukinnar sóknar og nýtingar á fallvötnum landsins. Með vísan til þessara raka og þessara meginsjónarmiða lýsi ég mig samþykkan staðfestingu á viðaukasamningi milli ríkisstjórnarinnar og Alusuisse um álbræðslu í Straumsvík. Ég segi já.