Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur bréf frá Árna Johnsen, 9. þm. Suðurk., um að hann geti ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur sökum veikinda. Í dag tekur sæti á Alþingi varamaður hans, Íris Róbertsdóttir grunnskólakennari. Kjörbréf Írisar Róbertsdóttur hefur verið rannsakað og samþykkt. Hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni, samkvæmt 2. gr. þingskapa.

Íris Róbertsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Kl. 11 í dag fer fram umræða utan dagskrár um takmarkanir á dragnótaveiðum. Málshefjandi er hv. þm. Ásbjörn Óttarsson. Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Jón Bjarnason verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Frú forseti. Við höfum á þessu haustþingi rætt þó nokkuð um skuldavanda heimilanna, leiðir til að koma fjölskyldunum í landinu til hjálpar vegna greiðsluvanda þeirra. Þann 17. mars á þessu ári kynnti ríkisstjórnin lokasvar vegna skulda- og greiðsluvanda heimilanna. Auðvitað þurfti hæstv. forsætisráðherra síðar að draga þau ummæli til baka vegna þess að ljóst var að hún hafði ekki náð utan um vandann. Eftir mótmælin á Austurvelli í upphafi þessa þings var efnt til samráðs milli flokkanna til lausnar á vandanum en síðan þá hefur hæstv. forsætisráðherra ítrekað lýst því yfir að lausnir ríkisstjórnarinnar séu á næsta leiti, ýmist fyrir eða eftir helgi eða þær yrðu kynntar næstu daga. Það dróst nokkuð að fá niðurstöðu í útreikninga sem sérfræðingar ríkisstjórnarinnar unnu að en nú er um að bil hálfur mánuður liðinn síðan þeir útreikningar birtust og lítið hefur farið fyrir samráði í millitíðinni. Ég kannast ekki við að stjórnarandstaðan hafi á einum einasta fundi síðan þá verið höfð með í ráðum til að útfæra einstakar leiðir. En hæstv. forsætisráðherra lýsir því áfram yfir að lausnir vegna vandans verði kynntar á næstu dögum, það gerði hún síðast í þessari viku. Nú vil ég bera upp þá spurningu við hæstv. forsætisráðherra hvort henni sé einhver alvara með þessum yfirlýsingum. Hvaða innstæða er fyrir þeim? Verða lausnirnar byggðar á einhverju samráði við ríkisstjórnina? Er von á því að markvissar tillögur komi í þessari viku sem munu aðstoða fólk í vanda, eða gerist það í næstu viku eða e.t.v. á næsta ári? Staðreynd málsins er sú að það versta sem við gerum á Alþingi er að senda út skilaboð til þjóðfélagsins um að það sé eftir einhverju að bíða ef það eru ekkert nema orðin tóm.

Virðulegi forseti. Mér finnst vænt um að heyra hvað formaður Sjálfstæðisflokksins hefur miklar áhyggjur af skuldavanda heimilanna í ljósi þess hvaða tillögur þeir hafa sjálfir flutt. Ég get ekki séð að þeir hafi miklar áhyggjur af skuldavandanum vegna þess að það er aðeins ein tillaga og hún er að lengja í lánum.  Mér er ljúft að svara spurningum hv. þingmanns. Það er vika síðan við héldum fund í Þjóðmenningarhúsinu með öllum þeim aðilum sem að þessu máli hafa komið að undanförnu, það var ágætisfundur. Þar voru lagðar fram tillögur sem við kynntum í lokin að við mundum skoða, þ.e. að finna einhverja samsetta lausn á þeim tillögum sem þá munu liggja fyrir. Á þeirri viku sem liðin er höfum við átt þrjá fundi með lífeyrissjóðunum og bönkunum til að reyna að nálgast lausn á þessum málum.  Fyrir liggur beiðni frá Hreyfingunni og Framsóknarflokknum um að funda með fimm manna ráðherrahóp sem hefur fjallað um þessi mál. Við höfum verið að reyna að komast nær lausninni með bönkunum og lífeyrissjóðunum áður en við kölluðum til fundarins en ég á von á því að hann geti orðið í þessari viku, vonandi, eða um helgina. Að sjálfsögðu munum við kynna stjórnarandstöðunni málin og fara yfir það með þeim 

Frú forseti. Já, ég hef miklar áhyggjur af stöðu heimilanna. Ég hef miklar áhyggjur af greiðslu- og skuldavanda þeirra. Það brennur á öllum í þjóðfélaginu að fá markvissar tillögur frá þinginu sem leysa vandann, sem koma fólki til hjálpar. Ég frábið mér að verið sé að rangtúlka tillögur okkar sjálfstæðismanna sem eru settar fram í 41 lið, þar af er sérstakur kafli sem snýr að heimilunum í landinu. Það er ekkert nema útúrsnúningur hjá hæstv. forsætisráðherra að segja að þær feli einungis í sér lengingu lána. Mér finnst hæstv. forsætisráðherra sýna bönkum og lífeyrissjóðum alveg ótrúlegt langlundargeð. Fólk í þessu landi vill ekki horfa á forsætisráðherra bíða eftir svörum frá bönkum og lífeyrissjóðum núna tveimur árum eftir hrunið. Fólk bíður eftir aðgerðum og ef þeir aðilar hafa ekki látið segjast fram til þessa þarf að segja þeim hvernig þetta verður gert, með reglum 

Virðulegi forseti. Það hefur alltaf verið talað um það í öllu ferlinu, m.a. Hagsmunasamtök heimilanna, að nauðsynlegt sé að ná samningum við bankana og lífeyrissjóðina ef við ætlum að fara út í víðtækar aðgerðir í þessu skyni. Menn töldu ekki ráðlegt að fara út í aðferðir í andstöðu við bankana sem kallað gæti á mjög víðtæka skaðabótaábyrgð á hendur ríkinu og við heyrum hvernig forsvarsmenn lífeyrissjóðanna tala. Þeir telja að það muni skerða réttindi sjóðfélaga ef farið verður út í víðtækar aðgerðir af þeirra hálfu. Ég hef ekki útilokað að við gætum farið í lagasetningar sem hjálpuðu okkur a.m.k. við að fara í aðgerðir fyrir skuldsett heimili ef ekki nást samningar við bankana. Mér finnst alveg lágmark að bankarnir hjálpi okkur þá að fjármagna þær aðgerðir sem þarf að fara í ef þeir vilja ekki vera beinir þátttakendur í því. En það er auðvitað vandmeðfarið. Við erum sérstaklega að skoða heimili sem eru yfirskuldsett og reyna að gera sérstaka greiðsluaðlögun virkari. 

Frú forseti. Við höfum verið að ræða stöðu efnahagsmála og þá framtíð sem blasir við okkur að öllu óbreyttu. Í gær átti ég samtal við formann viðskiptanefndar Alþingis, hv. þm. Lilju Mósesdóttur, sem lýsti sig algerlega andsnúna þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur markað í því fjárlagafrumvarpi sem blasir við okkur í dag. Þar komum við að tveimur þáttum: Í fyrsta lagi er allt of hart fram gengið í skattahækkunum á fólk og fyrirtæki og í öðru lagi er sá mikli skuldavandi sem blasir við þjóðinni í dag orðinn að heljarmiklum greiðsluvanda. Mig langar þess vegna að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hún telji ekki nauðsynlegt að ráðast í almennar aðgerðir til að leiðrétta skuldir heimila og fyrirtækja í landinu. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. forsætisráðherra ætlar að hitta fulltrúa Framsóknarflokksins og Hreyfingarinnar á næstu dögum en óþolinmæðin í samfélaginu eftir einhverjum raunverulegum aðgerðum er orðin mikil þegar kemur að þessum málum. Í morgun var viðtal við formann samninganefndar Starfsgreinasambands Íslands og hann heitir Björn Snæbjörnsson. Hann talaði sérstaklega um málefni heimilanna og skuldir þeirra og að það væri jafnvel eitt aðalatriðið sem kæmi út úr komandi kjarasamningum, hvort ríkisstjórnin ætlaði að beita sér fyrir einhverjum almennum leiðréttingum á skuldum heimilanna vegna þess að skuldirnar hafa stökkbreyst. Þær eru orðnar svo háar og greiðslubyrðin er orðin svo þung að verkalýðshreyfingin er farin að beita sér af alefli ásamt okkur í stjórnarandstöðunni til að hvetja ríkisstjórnina til einhverra raunverulegra aðgerða. Það er því eðlilegt að ég spyrji hæstv. forsætisráðherra að því hvort hún ætli að beita sér fyrir leiðréttingum á lánum skuldugra heimila í þessu landi, sérstaklega í ljósi þess að erfiðir kjarasamningar eru fram undan.

Hæstv. forseti. Svarið er já. Við höfum verið að vinna að því að koma með viðbótaraðgerðir fyrir skuldug heimili en ég minni hv. þingmann á, af því að hann talar um verkalýðshreyfinguna, að verkalýðshreyfingin, a.m.k. forusta ASÍ, hefur lagst gegn þeim hugmyndum sem Framsóknarflokkurinn hefur sett fram um almenna niðurfærslu á skuldum heimilanna. Það liggur alveg ljóst fyrir. Við viljum fara leiðir sem við getum verið sæmilega örugg um að þjóðarbúið þolir, að fjármálakerfið þolir, að efnahagslífið þolir, að ríkissjóður þolir, þannig að við förum ekki aftur í efnahagskollsteypu og setjum fjármálakerfið í hættu. Það mundum við gera með þeim tillögum sem Framsóknarflokkurinn hefur sett fram sem ekki gagnast skuldugustu heimilunum í landinu - og það liggur fyrir í skýrslunni - vegna þess að þó að farið yrði í almenna niðurfærslu þarf líka að fara í viðbótaraðgerðir fyrir skuldugustu heimilin. Þau höfum við sérstaklega verið að skoða með bönkum og lífeyrissjóðum. Það er nokkuð stór hópur. En við skulum líka muna að fyrir hrun voru 16 þúsund heimili í vanskilum, þau eru 22 þúsund núna, 6–7 þúsund fleiri, allt of mörg, en við hljótum að skoða helst vanda þeirra sem mestar hafa skuldirnar. Það höfum við verið að gera gegnum sérstaka skuldaaðlögun, um það ríkir nokkuð góð sátt milli bankanna og okkar hvaða leið væri hægt að fara hvað það varðar. Við erum enn þá að glíma við hvort hægt sé að fara í almenna niðurfærslu hjá yfirskuldsettum heimilum án þess að brjóta jafnræðisregluna. Við viljum ekki vera með miklar afskriftir hjá heimilum sem eiga kannski margar eignir, eru með eina yfirskuldsetta en engin veðbönd á öðrum eignum. Það er ýmislegt sem þarf að skoða í því sambandi. Síðan erum við líka að skoða stöðu þeirra hópa sem eru allra verst settir og það þurfum við að gera. Það eru heimili sem ekki eiga fyrir framfærslu, hvað þá heldur skuldum 

Frú forseti. Þær hugmyndir sem við framsóknarmenn höfum talað fyrir er varða almenna leiðréttingu á lánum hafa t.d. verið með þeim hætti að hægt væri að setja eitthvert þak á upphæðir sem mundu renna til viðkomandi heimila þannig að við höfum ekki verið að mála okkur út í horn í einhverri einni afstöðu í þeim efnum. En ég vil minna hæstv. forsætisráðherra á að 50%, helmingur heimilanna í landinu hefur átt erfitt með að ná endum saman á síðustu 12 mánuðum. Er það ekki almennur vandi í þessu samfélagi? Við hljótum líka að spyrja að öðru: Hvað kostar það aðgerðaleysi sem við höfum þurft að horfa upp á nú í að verða tvö ár? Hvað hefur það kostað íslenskt samfélag að ríkisstjórnin hefur ekki enn brugðist við með almennum aðgerðum til að leiðrétta skuldir heimila og fyrirtækja í landinu? Það hefur valdið því að vanskil hafa verið að aukast og fólk hefur því miður flutt úr landi. Við höfum horft á tíu manns á dag 

Virðulegi forseti. Ríkisstjórn og stjórnarflokkarnir gera sér fulla grein fyrir því að fjöldi heimila í landinu á erfitt með að ná endum saman. Við erum ekki bara að vinna að því máli með því að skoða skuldavanda heimilanna, heldur skapa almenna umgjörð í efnahagslífinu sem við höfum verið að gera. Margir vegvísar eru til um að við séum á leið í rétta átt, bæði með verðbólguna sem og eru atvinnuleysistölur lægri en við bjuggumst við.  Auðvitað erum við að skoða vanda heimilanna og hvernig  
            

Forseti. Á síðustu vikum hafa komið fram endurmetnar spár um þróun efnahagsmála á næsta ári. ASÍ reið á vaðið 20. október með sinni spá, síðan OECD og Seðlabankinn og núna í fyrradag kom Hagstofan með sína nýju þjóðhagsspá. Þó að það sé örlítill munur á milli þess hvernig þessir sérfræðingar sjá þróunina á næsta ári er einn mjög dökkur samhljómur í allri þeirra nálgun að mati á horfum næsta árs. Það er áfram spáð niðursveiflu og alveg ljóst að ef þær spár ganga eftir, sem í sumum tilfellum eru metnar töluvert bjartsýnar, horfir töluvert illa í afkomu þjóðarbúsins á næsta ári. Ég vil tengja þessar spár við umræðu um fjárlög næsta árs og eiga orðastað við forsætisráðherra í því ljósi að á síðustu vikum frá því að fjárlagafrumvarpið kom fram hafa verið mjög harðar umræður um það og menn gefið eftir, jafnvel af hálfu ríkisstjórnarinnar sem leggur fjárlagafrumvarp sitt fram þannig að þar liggur fyrir að gefið verði eftir gagnvart útgjaldaniðurskurði. Til viðbótar liggur fyrir í ljósi þessara hagspáa að tekjur ríkissjóðs muni á næsta ári dragast saman. Það er óhjákvæmilegt. Vandinn sem út af stendur er erfiðari við að glíma í ljósi þeirrar staðreyndar sem ég hef getið um hér. Þess vegna spyr ég hæstv. forsætisráðherra í ljósi þess sem ég hef hér rakið, og ekki síst í ljósi þeirra yfirlýsinga sem hæstv. ráðherra hefur gefið, hvort til greina komi að hennar áliti að afgreiða fjárlög næsta árs með meiri halla en gert hefur verið ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu sem við höfum haft til meðferðar í fjárlaganefnd síðustu vikurnar.

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að hagvaxtarspáin í þessari nýju þjóðhagsspá veldur nokkrum vonbrigðum þar sem um er að ræða 1,3 prósentustigum lægri hagvaxtarspá þegar við horfum fram á næsta ár. Þegar við horfum til lengri tíma er þó hagvaxtarspáin sú sem spáð var þannig að við erum að sigla inn í aukinn hagvöxt sem betur fer þótt þetta setji vissulega strik í reikninginn. Ég hygg að þetta geti þýtt að við séum að tala um 5–7 milljarða kr. lægri tekjuáætlun en áformað var. Þó leggst ýmislegt með okkur á móti, það er minna atvinnuleysi og lægri verðbólga sem hefur áhrif til lækkunar á útgjöldum. Við þurfum að fara yfir hvað þetta þýðir og hvernig við mætum því. Ég get ekki sagt akkúrat á þessu augnabliki hvort þetta gæti þýtt lægri halla en ella. Ef ég man rétt erum við að tala um 3% halla núna á fjárlögum og mér kæmi ekki á óvart þótt hann yrði u.þ.b. 2,5%, en það er alveg langt frá því að forsendur fjárlaga séu í einhverju uppnámi út af þessari breytingu á hagvaxtarspánni. Við erum með ýmsa liði sem við þurfum að skoða á útgjaldahliðinni, sérstaklega sem snúa að heilbrigðisstofnunum sem við erum að skoða. Eins gæti, ef það gengur eftir sem við erum að vinna með varðandi skuldavanda heimilanna, þurft að setja meira í vaxtabætur og við þurfum að sjá hvernig við getum mætt því. Það er samt ýmislegt sem leggst með okkur að því er varðar efnahagsmálin í heild sinni. Raungengið hefur verið að styrkjast, verðbólgan hjaðnar, við munum sjá verðbólguna fara niður í verðbólgumarkmið Seðlabankans þegar á næsta ári. 

Forseti. Það kemur á óvart að hæstv. ráðherra segi forsendur fjárlaga ekki í uppnámi þegar hagvaxtarspá fjárlaga gerir ráð fyrir 3,2% vexti en nú horfum við fram á hagspá sem gerir ráð fyrir minna 2% vexti. Það er með ólíkindum að heyra þetta. Ég tek undir að ýmislegt varðandi ákveðnar stærðir er jákvætt, eins og verðbólguþróun og vaxtastig, en það er mikil óvissa í þessum spám og fjárfesting atvinnuveganna er í sögulegu lágmarki, hefur ekki verið jafnlág allan lýðveldistímann. Ef þeir óvissuþættir sem allir spáaðilar ganga út frá að geti verið mjög miklir ganga eftir erum við að sigla inn í miklu erfiðara ár 2012 en nokkurn tímann 2011. Maður spyr sig í ljósi þeirra frétta sem maður hefur af aðilum á vinnumarkaði sem eru að taka sig saman um að starfa saman að atvinnusköpun og bæta hér lífskjör: 

Vissulega er staðan erfiðari, virðulegi forseti, þegar hagvaxtarspáin er lægri en við gerðum ráð fyrir en ég fullvissa hv. þingmann um að það er ekkert sem við ráðum ekki við. Við munum skila viðunandi niðurstöðu núna við fjárlagaafgreiðsluna. Þingmaðurinn talar um fjárfestingar sem er auðvitað mikils virði að við glæðum, eitt meginviðfangsefnið er að ná hér upp fjárfestingum, ég tala nú ekki um að fá inn erlendar fjárfestingar o.s.frv., og það er nokkur aukning í atvinnuvegafjárfestingu jafnvel þó að Helguvík frestist til 2012. Það er ýmislegt annað í farveginum sem við getum horft jákvæðum augum til, sérstaklega ef við náum samningum við lífeyrissjóðina sem við höfum unnið að á undanförnum mánuðum að því er varðar vegaframkvæmdir. Þar erum við að tala um 30 milljarða kr. í vegaframkvæmdir sem mun 

Frú forseti. Eins og við vitum hefur staðið fyrir dyrum um allnokkra hríð að gera breytingar á fiskveiðistjórnarkerfi okkar landsmanna að afloknu samráði sem staðið hefur í rúmt ár og er nú lokið. Um þessar mundir berast tíðindi úr ýmsum byggðarlögum, alvarleg tíðindi af fjöldauppsögnum vegna erfiðrar stöðu margra fiskvinnslufyrirtækja sem er bein afleiðing af því kvótakerfi sem við búum við og sölu á aflaheimildum út úr byggðarlögum, eins og hefur gerst t.d. á Flateyri þar sem núna eru mjög miklir erfiðleikar. Það eru ýmsar blikur á lofti um að skuggahliðar kvótakerfisins séu farnar að bíta ansi sárt í byggðum landsins. Því spyr ég hæstv. sjávarútvegsráðherra í ljósi þess að samráðsferlinu með hagsmunaaðilum sjávarútvegsins er nú lokið og vinna að fara af stað í ráðuneytinu við frumvarpsskrif að tilhlutan embættismanna ráðuneytisins í samráði við stjórnarflokkana: Hvaða tímamörk sér hæstv. ráðherra fyrir sér varðandi verklok þeirrar vinnu? Hvernig sér hann fyrir sér að staðið verði að þessu verklagi þar til yfir lýkur og hvenær má búast við því að þingheimur fái frumvarp í hendur til meðhöndlunar á þeim breytingum sem fram undan eru?

Frú forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn frá hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður víkur að, staða margra byggðarlaga er mjög háð fiskveiðum og því að hægt sé að stunda þær frá viðkomandi byggðarlögum og vinna fiskinn á þeim svæðum eins og kostur er. Hv. þingmaður vék að Flateyri og viðlíka byggðarlögum. Kvótinn var fluttur þaðan fyrir nokkru þannig að þau lög sem sett voru í fyrravor um heimild til að grípa inn í sölu á aflaheimildum frá byggðarlagi sem væri yfir einhverju tilteknu marki - þessi flutningur átti sér stað áður en Alþingi samþykkti í vor að það væri tilkynningarskylt og hægt að grípa inn í ef um alvarlegan og ógnvekjandi flutning á aflaheimildum frá byggðarlögum er að ræða. Á Flateyri var komið til móts við það með þeirri lagaumgjörð sem núna er fyrir hendi, þ.e. í gegnum byggðakvóta með því að hækka þar almenn viðmið um íbúafjölda til að eiga þar aðgang. Varðandi endurskoðun á fiskveiðilöggjöfinni sjálfri er vinna við það komin í fullan gang í ráðuneytinu eins og hv. þingmaður vék að. Þar er búið að setja niður skipulag vinnunnar og starfsmenn ráðuneytisins eru þar í vinnulegu forsvari fyrir þar skilgreinda þætti þannig að það hefur skapað heila heild. Það er á fullri ferð. Þótt ég sé allur af vilja gerður og vildi gjarnan að frumvarpið kæmi fram fyrir jól sé ég ekki að það sé raunhæft 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. sjávarútvegsráðherra þessar upplýsingar og fagna því mjög að hann skuli sjá fyrir sér verklok þessarar vinnu strax í upphafi vorþings. Ég vona sannarlega að þau muni ekki dragast fram yfir þann tíma. Eins og ráðherrann benti réttilega á er sala aflaheimildanna frá Flateyri sem ég gerði að umtalsefni nokkurra ára gamalt mál og þingið setti vissulega lög í vor sem eiga að stemma stigu við útstreymi aflaheimilda frá byggðarlögum. Það sem ég var hins vegar að vekja athygli á er að afleiðingar þeirrar sölu sem átti sér stað fyrir nokkrum árum eru núna að koma fram í erfiðleikum fiskvinnslunnar á staðnum. Ég gæti trúað að sömu erfiðleikar séu farnir að bíta í fleiri byggðarlögum um landið þannig að öll rök hníga að því að drífa í að gera þá endurskoðun 

Frú forseti. Ég tek alfarið undir þær áherslur sem fram koma hjá hv. þingmanni, það eru mörg önnur byggðarlög sem hafa staðið og standa frammi fyrir viðlíka vanda. Ég hef sagt að við gætum þurft að grípa til lagasetningar, ég mun líklega gera tillögur til lagasetningar á þinginu til þess að víkka út og gefa bráðabirgðaheimildir til þess að mæta þessum vanda. Og þó svo að endanlega frumvarpinu um breytingar á stjórn fiskveiða ljúki ekki fyrr en fljótlega eftir áramótin, vonandi, á það eftir að fara í umfjöllun og mun sem slíkt ekki geta komið til framkvæmda fyrr en í fyrsta lagi frá og með næsta fiskveiðiári, 1. september á næsta ári, a.m.k. í öllum meginatriðum. En innan þess tíma 

Virðulegi forseti. Ég beini þessari spurningu til hæstv. forsætisráðherra þar sem hún er leiðtogi ríkisstjórnarinnar og langar mig að ræða málefni NATO við hana. Ástæða þess að ég kem í ræðustól er að við þingmenn og margir aðrir erum svolítið áttavilltir í því hver raunveruleg stefna ríkisstjórnarinnar er gagnvart NATO og því samstarfi sem við erum í þar. Því langar mig í fyrsta lagi að spyrja hvort það sé óbreytt viðhorf til þessa samstarfs, til NATO, en miðað við þær fréttir sem við höfum fengið er það svolítið ruglingslegt. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra um það ekki síst vegna þess fundar sem hæstv. forsætisráðherra sótti ásamt fleirum nú fyrir skömmu. Mig langar að beina annarri spurningu til hæstv. ráðherra varðandi sama mál: Er einhugur meðal allra NATO-ríkjanna um þá stefnu sem kynnt og mörkuð hefur verið í varnarmálum upp á síðkastið? Í þriðja lagi spyr ég hæstv. forsætisráðherra um stefnu ríkisstjórnarinnar: Er íslenska ríkisstjórnin, og þar með íslenska ríkið, aðili að grundvallarstefnu NATO? Það er mjög mikilvægt að það komi fram í þinginu því að það hafa verið svolítið misvísandi upplýsingar eða fréttir af þeim fundi sem fram fór í Portúgal, að ég held, eða einhvers staðar þar suður frá. Því er mikilvægt 

Virðulegi forseti. Það var mjög athyglisverður fundur sem ég og hæstv. utanríkisráðherra sátum með hinum NATO-þjóðunum. Þar var samþykkt ný grunnstefna sem allar NATO-þjóðirnar standa að og byggja á þremur megináherslum: Það eru sameiginlegar varnir, viðbrögð við fjölbreytilegum hættum og sameiginlegt öryggi. Það er athyglisvert sem þarna kom fram að verið er að draga úr áherslum á kjarnorkuvopn og jafnframt var áréttað aukið og náið samstarf við Evrópusambandið og Sameinuðu þjóðirnar og sérstök áhersla á samstarf og samvinnu við Rússa. Sérstakur fundur, NATO-Rússland, markaði þar tímamót að mínu viti. Hlutverk Atlantshafsbandalagsins í afvopnunarmálum var áréttað og sérstaklega var bent á að bandalagið ætti að skapa aðstæður fyrir kjarnorkuvopnalausan heim. Svarið er já, það er eining innan NATO, það var mjög góð eining á fundunum, bæði á NATO-Rússlandsfundinum, fundunum um grunnstefnuna og reyndar líka fundinum um Afganistan. Að því er Ísland varðar er óbreytt viðhorf til NATO þannig að á heildina litið er ég mjög ánægð með þann fund. Varðandi það sem nokkuð hefur verið rætt, þ.e. um eldflaugavarnir, er töluverður munur á því sem samþykkt var þar og því sem var á borði NATO fyrir nokkrum árum. Þá voru Rússar mjög ósáttir við áætlanir varðandi eldflaugavarnir og töldu það ógna þeirra eigin öryggi. Ekki var gert ráð fyrir að kerfið næði endilega til allra ríkja bandalagsins. En um þá tillögu sem Obama hefur haft ákveðna forustu með, að byggja upp eldvarnakerfi fyrir landsvæði bandalagsríkjanna allra sem gæti varist langdrægum eldflaugum, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svar hennar. Ég fæ ekki annað séð en að það sé einhugur í ríkisstjórninni um þá stefnu sem mörkuð hefur verið innan NATO og á þessum fundi. Við höfum að sjálfsögðu ekki tekið aðra ákvörðun á Alþingi en að vera áfram innan þessa bandalags. Maður veit svo sem aldrei ævi sína alla í því efni. Ég fagna áherslunni á kjarnorkuvopnalausan heim. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í framhaldi af þessu hvort mögulegur kostnaður Íslands af hinni sameiginlegu nýju stefnu eða grundvallarstefnu hafi verið metinn, hvort einhver kostnaður falli á Ísland t.d. vegna stefnu eða hugmynda varðandi eldflaugavarnir, eða hvað það nú heitir. Eins er mjög forvitnilegt, frú forseti, að hæstv. ráðherra 

Virðulegi forseti. Það verður enginn aukakostnaður fyrir Ísland vegna þessarar stefnu. Kostnaðurinn verður greiddur af Mannvirkjasjóði NATO eins og verið hefur og Ísland greiðir þar 0,0658% af framlagi til hans. Varðandi eldflaugavarnakerfið er gert er ráð fyrir að það verði byggt upp á 10 árum og að kostnaðurinn verði greiddur á 20 árum þannig að ekki á að falla til kostnaður þar. Málið var rætt af utanríkisráðherra í utanríkismálanefnd eins og vera ber áður en við fórum til þessa fundar og þar kom ekki fram, að ég best veit, neinn ágreiningur um málið þannig að ég vona að það sé sæmileg sátt um málið.

Virðulegi forseti. Ég vil einmitt ræða fundarstjórn forseta og kosningar til stjórnlagaþings. Eins og kunnugt er hafa komið fram athugasemdir frá fulltrúum blindra varðandi fyrirkomulag kosninganna. Lögmaður nokkurra blindra einstaklinga hefur dregið í efa að kosningin eins og hún er fyrirhuguð sé lögleg. Hann hefur gert þá kröfu að fulltrúar kjörstjórnar fari ekki með blindum inn i kjörklefa. Á forsíðu Morgunblaðsins í dag kemur fram að hæstv. dómsmálaráðherra vill leita lausnar til þess að koma til móts við sjónarmið þessa fólks og ég er honum hjartanlega sammála. Vandinn er sá að til að það sé hægt þarf að breyta lögum um kosningar til Alþingis. Í tilefni af því hef ég lagt fram frumvarp ásamt félögum mínum í þingflokki Sjálfstæðisflokksins, sem reyndar var lagt fram á árunum 2005 og 2006, til að tryggja að sú framkvæmd sem ég og hæstv. ráðherra erum 

Hæstv. forseti. Það eru þrjú grundvallaratriði sem þarf að hafa í huga við aðkomu að kosningum: Í fyrsta lagi að sérhver einstaklingur kjósi sjálfur, hann geti ekki framselt kosningarrétt sinn. Í öðru lagi að sá sem ekki getur kosið sjálfur fái til þess aðstoð með aðkomu kjörstjórnar bæði til að veita aðstoðina og eins til að koma í veg fyrir að viðkomandi sé beittur nokkrum þrýstingi. Þriðja grundvallaratriðið er að virða mannréttindi. Þá hljótum við að hlusta á óskir og gagnrýni, ef henni er að skipta, frá samtökum fatlaðra, eins og við höfum fengið frá samtökum blindra hvað þetta snertir. Við teljum að sú lausn sem við leggjum til samræmist núverandi lögum, en nú hefur verið dreift því frumvarpi sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson nefnir, til þess að styrkja lagagrunninn. Ég hef þegar komið frumvarpinu til skoðunar í dómsmálaráðuneytinu og er það 

Forseti. Ég vil gera athugasemdir við fundarstjórn forseta áðan í þessum fyrirspurnatíma þar sem fulltrúi Hreyfingarinnar komst ekki að með fyrirspurn en aðrir flokkar voru með fleiri en einn fyrirspyrjanda. Ég held að við hljótum að gera ráð fyrir jafnræði hér. Ég vil líka gera athugasemd við að í fyrirspurnatímum og umræðum um störf þingsins er það áberandi að sá tími byrjar yfirleitt á því að formaður Sjálfstæðisflokksins tekur til máls. Ég geri alvarlegar athugasemdir við þetta „híerarkí“ hérna 

Heyr, heyr.

Frú forseti. Ég ætla að gera athugasemd við fundarstjórn forseta. Ég fylgdist með því undir liðnum um fundarstjórn forseta hvernig menn kvöddu sér hljóðs. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson kvaddi sér fyrstur hljóðs, síðan hv. þm. Margrét Tryggvadóttir og þá hæstv. dómsmálaráðherra. En röðinni var breytt. Hv. þm. Margrét Tryggvadóttir, sem var númer tvö í röðinni, var færð aftur fyrir hæstv. dómsmálaráðherra, sem er gjörsamlega á skjön við þennan umræðulið þar sem allir þingmenn eru jafnréttháir. Ég fer því fram á það við frú forseta að ekki sé farið í eitthvert manngreinarálit hér eftir einhverjum stöðum innan þingsins þegar kemur að röðun á mælendaskrá undir þessum lið. Hér eiga allir þingmenn að vera jafnréttháir.

Heyr, heyr.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að ræða fundarstjórn forseta. Ég er mikill talsmaður þess að jafnræðis sé gætt milli allra flokka en ég hef bent á að okkur er í lófa lagið að breyta þingsköpum og lengja þann ræðutíma. Ég veit t.d. að hæstv. utanríkisráðherra er sammála mér í þeim efnum. Mig langar líka til þess að taka undir með hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni og því sem hæstv. dómsmálaráðherra sagði áðan um að við þyrftum að tryggja að fatlaðir og blindir hafi jafnan rétt á við aðra þegar kemur að kosningu til stjórnlagaþings. Það er eitt sem mig langar að vekja athygli á, í þessum kosningum er landið eitt kjördæmi. Það er raunveruleg hætta á því að landsbyggðin muni ekki eiga neina fulltrúa á stjórnlagaþinginu. Það tel ég að mjög alvarlegt og  
            

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra kærlega fyrir undirtektirnar við þeirri málaleitan minni að koma þessu frumvarpi á dagskrá. Ég fagna því vegna þess að skoðanir okkar í þessu máli fara algjörlega saman.

Í mörgum …

Við viljum tryggja mannréttindi fólks við framkvæmd kosninga til stjórnlagaþings og eins og lögin eru núna úr garði gerð bera blindir og sömuleiðis hreyfihamlaðir og fatlaðir skarðan hlut frá borði í því efni. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir undirtektirnar. Ég held að þetta mál sé dæmi um það hvernig þingið getur unnið saman þvert á flokka ef vilji er fyrir hendi.

Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um það hvort samþykkja eigi að veita frumvarpi þessu afbrigði til að það megi fara á dagskrá, frumvarpi um flutning á málefnum fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga. Þingflokkur Sjálfstæðisflokksins mun ekki standa í vegi fyrir því að þetta mál komi á dagskrá, en ég verð þó að koma upp til að lýsa óánægju minni og vanþóknun á þeim vinnubrögðum að taka þetta mál til umræðu þegar við eigum eftir 11 þingfundadaga til jóla og yfirfærsla á málefnum fatlaðra á að eiga sér stað 1. janúar. Það hlýtur að vekja upp spurningar og furðu að þetta frumvarp komi svo seint fram. Þarna er viðkvæmur málaflokkur sem snertir einstaklinga. Málið hefur verið í undirbúningi og ég held að hugmyndin hafi komið fyrst fram árið 1996. Nú er 25. nóvember 2010 og rúmur mánuður þar til yfirfærslan á að taka gildi. Jafnvel þótt þetta hafi verið unnið í ágætu samkomulagi ríkis og fulltrúa sveitarfélaga er það vanvirðing við hv. Alþingi að okkur þingmönnum gefist svo stuttur tími til að fara ofan í kjölinn á þessu frumvarpi og tryggja að hér verði vönduð lagasetning úr garði gerð sem við getum öll verið sammála um að sé nauðsynlegt. Við munum greiða fyrir afbrigðunum en ég geri þessa athugasemd.

Virðulegi forseti. Ég mun samþykkja þetta að sjálfsögðu. Við munum liðka til fyrir því að þetta mál komi inn á þingið og fái eðlilega meðferð hér. Það er mjög mikilvægt að þetta mál komist áfram. Það er samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga um að þetta gangi eftir og því ekki eftir neinu að bíða að þingið fái að fjalla um þetta. Ég tek hins vegar undir orð hv. þm. Ragnheiðar Elínar Árnadóttur, það er vitanlega mjög skrýtið hversu seint þetta mál kemur inn eftir allan þann undirbúning og þann tíma sem búið er að vinna og leggja í það.

Virðulegi forseti. Sú ákvörðun hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að takmarka dragnótaveiðar með lokun á sjö fjörðum er hvorki byggð á faglegum vinnubrögðum né vistfræðilegum rökum. Ákvörðunin virðist eingöngu byggjast á órökstuddum fullyrðingum og upphrópunum um skaðsemi dragnótaveiða frá trillukörlum sem margir hverjir fara sjaldan á sjó. Ákvörðun hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra er algjörlega óskiljanleg, sérstaklega í ljósi þess að með ákvörðun sinni setur hæstv. ráðherra afkomu fjölda útgerða og fjölskyldna í uppnám. Dragi hæstv. ráðherra ekki ákvörðun sína til baka má nefna sem dæmi að stærsta útgerðin á Hvammstanga mun leggjast af og margar fjölskyldur missa lífsviðurværi sitt með ófyrirséðum afleiðingum. Þessar staðreyndir virðast ekki hafa nein áhrif á hæstv. ráðherra, heldur forherðist hann enn frekar og hefur í ræðu og riti boðað frekari aðgerðir í þessa veru. Virðulegi forseti. Ég sé sérstaka ástæðu til að vekja athygli hæstv. ráðherra á niðurstöðum úr nýloknu rækjuralli Hafrannsóknastofnunar en þar kemur fram að í Húnaflóa sé magn ýsu langt yfir meðaltali áranna 1996–2010, og magn þorsks í Skagafirði hefur ekki verið meira síðan á árinu 2002. Þessar niðurstöður eru sérstaklega athyglisverðar vegna þess að á báðum þessum svæðum hafa veiðar með vistvænni dragnót verið stundaðar um árabil. Niðurstöðurnar eru einnig þvert á þær fullyrðingar að umrædd svæði séu nánast fisklaus eftir dragnótaveiðar. Ég spyr: Duga engar vísbendingar og vísindalegar niðurstöður til að hæstv. ráðherra dragi ákvarðanir sínar til baka og hætti þessari dæmalausu aðför að dragnótaveiðum? Virðulegi forseti. Máli mínu til frekari stuðnings langar mig að vitna í grein sem tveir óháðir vísindamenn, þau Haraldur A. Einarsson, veiðarfærasérfræðingur Hafrannsóknastofnunar, og Guðrún G. Þórarinsdóttir, doktor í sjávarlíffræði, birtu eftir að hæstv. ráðherra tilkynnti ákvörðun sína um takmarkanir á dragnótaveiðum. Þau segja, með leyfi forseta: „Þegar menn hafa mikla trú á einhverju kemur fyrir að rökhyggja og gagnrýnin hugsun víkja. Vísindamönnum, sem gjarnan eru fengnir til að veita álit varðandi málefni, er ýmist hampað, henti þeirra niðurstöður málefninu, eða þeir sagðir „taka hlutina úr samhengi“, henti niðurstöðurnar ekki. Skýrt dæmi um slíka hegðun má sjá í „röksemdafærslum“ sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytis varðandi fyrirhugaðar lokanir á dragnótaveiðum í sjö fjörðum við Ísland. Dragnótin hefur lengst af verið gagnrýnd sem óvistvænt veiðarfæri hér við land. Gagnrýnin er í langflestum tilfellum órökstuddar fullyrðingar en ekki staðreyndir sem byggðar eru á rannsóknum. Í kjölfar undirskriftasöfnunar gegn dragnótaveiðum í Skagafirði var farið fram á það við sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið árið 2008 að gerð yrði rannsókn á umhverfisáhrifum dragnótar á lífríki botns í Skagafirði. […] Farið var í umrædda rannsókn á áhrifum dragnótaveiða á lífríki botns í innanverðum Skagafirði í október 2008. Við myndatökur kom í ljós að á því svæði sem lokað hafði verið fyrir dragnót um áraskeið var […] enginn sjónrænn munur á milli þessa friðaða svæðis og þess sem var undir álagi frá dragnót. […] Úr þessari litlu rannsókn voru niðurstöður birtar í skýrslu á vegum Hafrannsóknastofnunarinnar. Ekki voru allir ánægðir með niðurstöðurnar þar sem þær voru ekki á þá lund sem stofnunin vildi. Núverandi sjávarútvegsráðherra brá þá á það ráð að setja á þriggja manna nefnd til að fara í gegnum skýrsluna og skila greinargerð um þetta mál sem ráðuneytið gæti stuðst við. Þeirri greinargerð hefur þó ekki enn verið skilað. […] Við ákvörðun sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á lokunum svæða fyrir dragnót, var ekki haft samráð við þá sérfræðinga sem kynnu eitthvað að hafa um málið að segja.“ Virðulegi forseti. Ég vil í lok máls míns beina fyrirspurnum til hæstv. ráðherra: 1. Hvaða vistfræðileg rök eru fyrir takmörkunum á dragnótaveiðum? 2. Hvernig getur ráðherra kallað það fagleg vinnubrögð þegar ekkert mark er tekið á vísindalegum niðurstöðum, heldur eingöngu á órökstuddum fullyrðingum? 3. Telur ráðherra það góða stjórnsýslu að skipa son sinn í nefnd til að fara yfir skýrslu Hafrannsóknastofnunar um áhrif dragnótaveiða á lífríkið, sérstaklega  Ég vænti þess, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra svari þessu skilmerkilega eins og hans er von og vísa.

Frú forseti. Það er varla hægt að hæla hv. þingmanni fyrir málefnalegan flutning en ég mun fara yfir þessa ræðu um dragnótaveiðarnar. Þá vil ég fyrst vekja athygli á því að í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er vísað til þess að meðal brýnna aðgerða sé að: „Vernda grunnslóð. Kannaðir verði möguleikar þess að veiðar afkastamikilla skipa á grunnslóð og inni á fjörðum verði takmarkaðar frá því sem nú er með það að markmiði að treysta grunnslóðina sem veiðislóð fyrir smærri báta og umhverfisvænni veiði“ eins og þar segir orðrétt. Veiðar með dragnót eru í dag einu togveiðarfærin sem gefin er undanþága til að nota til almennra botnfisksveiða á grunnslóð og þær eru háðar sérstöku leyfi sjávarútvegsráðuneytisins á hverju fiskveiðiári. Leyfin gilda fyrir dragnótaveiðar á ákveðnum veiðisvæðum við Breiðafjörð, Vestfirði, Norðurland, Norðausturland og Austfirði og síðan Suður- og Vesturland. Það svæði er stærst, nær frá Öndverðarnesi í vestri eftir línu um Papey til austurs og vesturs. Á þessu svæði eru síðan tvö sérveiðileyfi, annað í Faxaflóa frá 1. september til 20. desember, einkum ætlað til veiða á skarkola en með aflareglu upp að 20% af þorski og er það gefið út á ákveðinn fjölda báta sem gerðir eru út frá Faxaflóahöfnum. Það sérleyfi er með búsetuforgang til veiða innan Faxaflóa. Annað sérleyfi er gefið út til kolaveiða fyrir Suðurlandi og heimilar veiðar frá 1. september til 15. maí með 120 millimetra möskva ef veitt er dýpra en á 50 föðmum. Þetta sérleyfi er skilyrt við að skipið sé með heimahöfn og skráð innan þess svæðis og gert þaðan út. Á hinum þremur svæðunum eru einnig skilyrði um heimahöfn, skipið skráð innan svæðis og gert þaðan út. Þar gilda einnig takmarkanir á stærð skipa og 20 metra á Vestfjörðum innan fjarðar en 22 metrar á Norðurlandi og Austfjörðum, einnig innan fjarðar. Víða er dragnótaveiði bönnuð frá laugardögum til mánudags. Sú undanþáguregla sem veitir dragnótabátum einum heimild til togveiða innan við 3 sjómílur frá strönd sem víða gildir um fiskitroll byggist á reglugerð nr. 788 frá 19. september 2006 og lagaheimild í lögum nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Þessar undanþágur frá banni við togveiðum innan flóa og fjarða hafa lengi verið umdeildar og hefur ekki enn þá komist á sátt um togveiðar innan fjarða. Sjómönnum sem veiðar hafa stundað innfjarðar hefur lengi verið ljóst að þar eru víða uppeldissvæði margra fisktegunda, smálúðan og smákolinn leita á grunnsævi sín fyrstu ár og þar sem mikið ferskvatn rennur til sjávar, en uppvaxtarsvæði margra stofna fiskungviðis góð. Það er varla svo þröngt um veiðislóðir á Íslandsmiðum að ástæða sé til sérstakrar undanþágu fyrir togveiðar inn eftir fjörðum og flóum þar sem togveiðar eru óþarfar. Rannsóknir á útbreiðslu yngstu árganga gætu komið að góðum notum við frekari friðun á uppeldisslóðum. Í fjölriti Hafró nr. 140 segir að ástæða sé til að loka veiðisvæðum fyrir dragnót á hrygningartímanum og þær lokanir mættu vera víðtækari. Í lokaorðum skýrslunnar segir: „Veiðifærni er mikil þar sem togin smala saman flatfiski og bolfiski með áhrifaríkum hætti. Af þessu leiðir að hægt er að ganga nærri afmörkuðum stofnhlutum á litlum svæðum á tiltölulega skömmum tíma. Skynsamlegt er að loka tilteknum uppeldissvæðum fiskstofna fyrir dragnótaveiðum. Fyrsta skrefið gæti verið að takmarka dragnótaveiðar á innanverðum fjörðum þar sem líklegar uppeldisstöðvar fyrir flatfisk- og bolfisktegundir eru.“ Þær ábendingar sem ég hef vitnað til eru í skýrslu Hrafnkels Eiríkssonar frá 2008, og fleiri starfsmenn Hafró komu að sömu verkefnaáherslum ríkisstjórnarinnar. Frú forseti. Það eru ekki margir firðir sem eru lokaðir en þó hefur nokkrum innfjörðum og víkum verið lokað á undanförnum árum. Sú aðgerð í sumar að loka tilteknum innfjörðum er fyllilega í samræmi við þessar áætlanir sem hér eru gerðar í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar og njóta mjög víðtæks stuðnings. Eins og hv. þingmaður vék að tel ég fyllilega ástæðu til að huga að frekari takmörkun á innfjörðum hvað varðar togveiðar, bæði á vísindalegum og vistfræðilegum forsendum og svo á mörgum öðrum.

Virðulegi forseti. Dragnótaveiðar eru atvinnuskapandi fyrir sjómenn og verkafólk, þær skapa sveitarfélögum tekjur, hafnargjöld og þess háttar. Það er athyglivert að víða eru dragnótaveiðar stundaðar í fullri sátt og samlyndi með öðrum veiðum, þar á meðal handfærum og línu. Það er ekki hægt að stilla þessu veiðarfæri gegn hinu, eins og mér finnst stundum menn gera. Rannsóknir hafa heldur ekki sýnt fram á að það sé nein skaðsemi af þessu veiðarfæri, í rauninni þvert á móti. Við höfum nýlega séð skýrslur og úttektir sem sýna fram á að ýsugengd er meðal annars að aukast í Húnaflóla og þorskur í Skagafirði þar sem þessar veiðar hafa verið stundaðar. Sá er hér stendur - svo það sé alveg á hreinu - sat í sveitarstjórn Skagafjarðar þegar samþykkt var að óska eftir því að bann yrði lagt við dragnótaveiðum í Skagafirði. Sú ákvörðun var ekki byggð á neinum vísindalegum ákvörðunum og engin vísindaleg rök færð fyrir því. Frá því að við fórum í gegnum þetta hef ég haft miklar efasemdir um að þetta hafi verið réttmæt ákvörðun hjá sveitarstjórninni. Hvernig eigum við að leysa þann ágreining sem uppi er? Það er ekki hægt nema með frekari rannsóknum, frú forseti, og meðan slíkar rannsóknir fara fram hvet ég hæstv. ráðherra til að endurskoða ákvarðanir sínar og breyta fyrri ákvörðun um bann við dragnótaveiðum, setja mikinn kraft í rannsóknir og taka síðan ákvörðun byggða á þeim rannsóknum. Það er ekki hægt í þessu frekar en öðru að láta hugmyndafræði eða tilfinningar ráða þó að það hafi stundum verið gert.

Frú forseti. Áhyggjur manna af áhrifum þessa öfluga veiðarfæris, dragnótarinnar, eru ekki nýjar af nálinni. Áður hefur verið gripið til lokana afmarkaðra svæða fyrir dragnótaveiðum í gegnum tíðina þannig að það er ekki fullkomlega rétt hjá hv. þingmanni að þetta sé dæmalaus aðgerð að þessu sinni. Nágrannaþjóðir okkar, Norðmenn, hafa t.d. sett sér þá stefnu að þetta veiðarfæri skuli frekar nota við stærri stofna en staðbundna stofna á viðkvæmum svæðum og það er í sjálfu sér eðlilegt að íslensk stjórnvöld hafi sambærilegar áhyggjur af hugsanlegum áhrifum þessa veiðarfæris á lífríki sjávar. Um það eru ýmsar vísbendingar, ekki aðeins vísindalegar heldur líka frásagnir sjómanna. Ég vek t.d. athygli á því að Landssamband smábátasjómanna hefur lýst ánægju með þá ákvörðun hæstv. ráðherra að loka ákveðnum svæðum fyrir dragnótaveiðum. Nokkur sveitarfélög hafa gert það sömuleiðis, Skagafjörður, Skagaströnd, Seyðisfjarðarkaupstaður og hugsanlega fleiri. Hafrannsóknastofnun gerði afmarkaða athugun á áhrifum dragnótaveiða í Skagafirði á sínum tíma. Hún setti sjálf þann fyrirvara að sú rannsókn væri á afmörkuðu litlu svæði, gögnin takmörkuð, og það væri þar af leiðandi vafasamt að ætla að yfirfæra niðurstöður þeirrar rannsóknar á önnur svæði. Ég get ekki tekið undir að það séu engin vísindaleg rök fyrir því að hafa áhyggjur af áhrifum dragnótaveiða á lífríki, þvert á móti held ég að það væri vísindaleg nálgun að hvetja til frekari rannsókna í þessu efni og vera mjög á varðbergi 

Forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér á sér stað og málshefjanda það frumkvæði sem hann sýnir í að taka þetta mál á dagskrá. Mér kemur þetta mjög einkennilega fyrir sjónir. Við erum að ræða hér um það að í stefnuáætlun ríkisstjórnarinnar hafi menn sett fram þetta sem stefnumarkmið án þess að það væri með nokkrum hætti útfært og svo liggur hér fyrir að menn grípa til aðgerða um að loka tilteknum sjö fjörðum. Ekki liggur fyrir, eins og hér hefur komið fram, sameiginlegur skilningur á því að til grundvallar þessari lokun liggi einhver fagleg úttekt eða vísindaleg niðurstaða. Maður spyr sig líka hvort þá liggi fyrir, í ljósi þeirrar ákvörðunar sem hefur verið tekin, einhver vísindaleg áætlun um það með hvaða hætti eigi að rannsaka áhrifin af þeirri friðun, sem svo er kölluð, með þeim hætti sem hér er sett fram. Hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir sagði að menn ætluðu með þessu að vera á varðbergi og vernda lífríki sjávarins. Í mínum huga snýst staða mála í dag á Íslandi um það að við náum á land sem mestum afla, þeim takmarkaða afla sem við getum sótt í auðlindina alla, og vinnum hann einnig með sem minnstum tilkostnaði. Það eru í mínum huga alveg jafngild sjónarmið þeim sem menn hafa reynt að halda hér fram með einhverjum vísindalegum rökstuðningi sem virðist enginn vera. Í mínum huga er hér tvímælalaust um að ræða hvernig er komið fram gagnvart fremur smáum byggðarlögum sem eiga erfitt með varnir, útgerðarfyrirtækjum og fiskvinnslu á þessum stöðum. Hvammstangi var nefndur áðan. Ég gæti nefnt Grímseyinga sem hafa haft uppi mjög hávær mótmæli og ég hef enga trúa á öðru en að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, sem hingað til hefur haft þokkalega góðan skilning á og sýnt samúð með landsbyggðinni, taki þessar tillögur sínar til endurmats.

Forseti. Dragnótaveiðar hafa verið stundaðar við Ísland í yfir 100 ár. Það vill nefnilega brenna við í umræðunni að menn haldi því fram að þessar dragnótaveiðar séu nýtilkomnar og hafi ekki verið stundaðar lengi. Fyrst voru þær stundaðar út af Vestfjörðum, ef heimildir af dönskum sjómönnum eru réttar, þar sem Íslendingar kynntust þessu veiðarfæri og hvernig ætti að nota það. Sjómenn voru á sínum tíma í upphafi dálítið hrifnir af þessu veiðarfæri vegna þess að þeir vildu meina að þar sem dragnót hefði verið stunduð yfir sumartímann - hún var yfirleitt bara notuð yfir sumartímann - fiskaðist meira á haustin og veturna vegna þess að það væri búið að róta upp í botninum og lífverum sem fiskurinn sótti í á haustin sem skilaði sér síðan í önnur veiðarfæri. Seinni árin hefur hins vegar verið deilt mikið um skaðsemi dragnótaveiða á grunnslóð, annars vegar varðandi skaðsemi veiðarfærisins á botndýrin, botninn og lífríki sjávarbotns, og hins vegar varðandi það að þessar veiðar hafa skarast á við veiðar á smærri bátum inni á fjörðum sem hafa stundað veiðar á línu og net o.s.frv. og sótt nærmiðin stutt frá sinni heimahöfn. Um þetta hefur verið deilt, þetta veiðarfæri hefur þróast og orðið stærra og meira en áður var. Það á hins vegar að vera tiltölulega auðvelt að stjórna þessum veiðum þannig að vel fari saman með öðrum veiðarfærum. Það er hægt að gera það með árstíðabundnum svæðalokunum, það er hægt að gera það með skyndilokunum og með því að loka veiðarfærum með tilteknum hætti í ákveðinn tíma á ákveðnum svæðum eins og er gert víðast hvar með flest veiðarfæri hér við land. Aðalatriðið er að þetta sé byggt á haldgóðum rökum fyrst og fremst og í ágætu samstarfi við þá aðila sem þessar veiðar stunda og hagsmunaaðila í sjávarútvegi almennt. Ég þekki samt mína menn það vel 

Virðulegi forseti. Í síðustu orðum hv. þm. Björns Vals Gíslasonar kemur fram nákvæmlega það sem við þyrftum að vera að ræða hér. Hann sagði að stefna í sjávarútvegi þyrfti að byggjast á tvennu, vísindalegum rökum og samráði við hagsmunaaðila. Hins vegar kom fram hjá hæstv. ráðherra að þessi stefna og þessar ákvarðanir ráðuneytisins og ráðherrans byggðust á samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og á stefnumótun Vinstri grænna í hafinu bláa. Hann fjallaði um umhverfisvænar veiðar og umhverfisvæn veiðarfæri án þess að sú skilgreining liggi fyrir. Það er svo mikill asi á þessari blessaðri ríkisstjórn við að breyta öllu fiskveiðistjórnarkerfinu að hún sést ekki fyrir. Því miður hefur afleiðingin orðið sú að það er búið að skapa mikla óvissu sem verður til þess að atvinnu fólks er ógnað víða um land. Afleiðingin er að dregið hefur úr fjárfestingu og það er minni hagvöxtur og það er meira atvinnuleysi í þessari atvinnugrein en þyrfti að vera. Skoðum aðeins þau vísindalegu rök sem hér hefur verið fjallað um. Í skýrslu sem hefur aðeins verið nefnd hér og fjallaði um áhrif dragnótaveiða á lífríki botns í innanverðum Skagafirði kemur fram, með leyfi forseta: „Þeir þættir sem hafa hvað mest áhrif á röskun lífríkis af dregnum veiðarfærum er gerð veiðarfæris, hversu oft dregið er yfir svæðið og síðan umhverfisþættir á staðnum (botngerð og dýpi). Áhrifin geta verið mismunandi … Dragnót hefur verið talin minnst skaðleg af dregnum veiðarfærum, þar sem hún ristir grunnt í botn og er mun léttari en önnur dregin veiðarfæri (Atli G. Atlason 2005). […] Niðurstöður þessarar rannsóknar leiddu í ljós að áhrif dragnótaveiða á lífríki í innanverðum Skagafirði séu lítil og að öllum líkindum skammvinn.“ Þar sem umhverfisaðstæður og veiðiálag er breytilegt frá einu dragnótarsvæði til annars er ekki hægt að heimfæra þessar niðurstöður á önnur dragnótarsvæði en frekari rannsókna á áhrifum dragnóta 

Frú forseti. Ég er alltaf svolítið hugsi þegar vísindin eru notuð í málflutningi. Hvað eru vísindaleg rök? Því var vísindalega haldið fram um langt árabil að ekki hefði tekist að sýna fram á skaðsemi reykinga.  Það kemur fram í gögnum þessa máls að vísindalegar rannsóknir á áhrifum þessa tiltekna veiðarfæris á lífríki sjávar eru takmarkaðar og rannsóknaraðilinn sjálfur varar sérstaklega við því að niðurstöður þær sem vitnað er til við rannsóknina í Skagafirði sé ekki hægt að yfirfæra yfir á önnur veiðisvæði jafnvel þó að dregin sé sú ályktun að ekki sé um umtalsverða skaðsemi að ræða. Ég held að í þessu tilviki eins og öllu borgi sig að láta lífríkið njóta vafans. Ég er ekki komin hér samt til þess beinlínis að réttlæta þá ákvörðun hvar eða hvernig eigi að takmarka dragnótaveiðar. Ég vek aðeins athygli á því að það er ekki verið að leggja dragnótaveiðar af. Það er verið að takmarka þær á tilteknum svæðum á grunnslóð sem er mikilvæg uppeldisstöð fyrir smáfisk og það hefur verið bent á að flatfiskveiði er ekki mikil innan fjarða. Bolfisknum má ná á öðrum miðum utan fjarða þannig að það er ekki eins og að hér stefni í landauðn vegna takmarkana á notkun veiðarfæris sem ýmsar vísbendingar og rökstuddur grunur eru um að geti haft 

Virðulegi forseti. Ég verð þó að segja á þeim stutta tíma sem ég hef að málflutningur hæstv. ráðherra er náttúrlega alveg hreint með ólíkindum. Hann kemur hér upp og býður manni upp á það þegar maður hefur rætt efnislega um eitthvert málefni að lesa upp úr reglugerðum og lögum sem ég get sjálfur gert á netinu. Það er alveg hreint með ólíkindum. Síðan kemur hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir og líkir vísindalegum rannsóknum sem fram fóru í þessu sambandi við fullyrðingar um tóbaksreykingar. Hvers konar málefnafátækt er það? Ég verð þó að segja að eitt sem hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir sagði er alveg rétt, gögnin sem byggja á þessum vísindalegu rannsóknum eru ekki mjög mikil eða nægjanleg. Þess vegna eiga menn að leyfa dragnótaveiðunum að njóta vafans þar til sýnt hefur verið fram á annað. Það er það sem við köllum eftir. Ef dragnótamenn sjá fram á að dragnótin hafi skaðleg áhrif, sem enginn hefur sýnt fram á, mun enginn mæla gegn því að þær verði takmarkaðar, hv. þingmaður. Það er það sem við höfum sagt. Hv. þingmaður treystir sér ekki til að verja vinnubrögðin enda eru þau náttúrlega alveg hreint ótrúleg. Það eru teknar einhverjar ákvarðanir sem skipta máli fyrir afkomu fjölda fjölskyldna í landinu, sem kippa grundvellinum undan afkomunni og það skiptir bara engu máli að mati hæstv. ráðherra. Það er hreint með ólíkindum. Það er eitt sem hæstv. ráðherra sagði sem er rétt, þetta er nefnilega í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar og hún er sú að leggja niður störf - að leggja niður störf. Ég ítreka spurningu mína og ég æski þess að hæstv. ráðherra hlusti núna því að ég óska eftir mjög einföldu svari frá honum: Telur hæstv. ráðherra það góða stjórnsýslu að skipa son sinn í nefnd til að fara yfir skýrslu Hafrannsóknastofnunar um afdrif dragnótaveiða á lífríki, sérstaklega í ljósi þess að hann hafði áður sem sveitarstjórnarmaður í Skagafirði ályktað gegn dragnótaveiðum? Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson sagði áðan að þegar sú ályktun var gerð voru engar vísindalegar niðurstöður sem fylgdu því, heldur hafi sú ákvörðun bara verið tekin út í loftið. 

Frú forseti. Fyrst varðandi það hvernig málið er unnið er alveg ljóst að þetta er gert samkvæmt stefnumörkun. Það eru ekki svo miklar lokanir fyrir og sem lagðar eru til, það er innsti hluti Húnafjarðar, innsti hluti Skagafjarðar og innsti hluti Önundarfjarðar. Áður en til þessa kom voru drögin að reglugerðinni send út og auglýst til umsagnar þeim sem vildu koma sjónarmiðum á framfæri. Það var ekki mikið um það. Hins vegar verð ég að segja að þeir eru miklu fleiri sem hafa síðan fagnað þessum aðgerðum. Ég vil vekja athygli á því að t.d. á innanverðum Breiðafirði, þaðan sem hv. þm. Ásbjörn Óttarsson kemur, var lokað fyrir botnvörpu-, dragnóta- og netaveiði að ósk heimamanna og var sú framkvæmd gæfuspor. Ég held að enginn vilji bakka frá því núna þrátt fyrir yfirlýsingar hv. þingmanns. Ég vil líka minna á að innsti hluti Eyjafjarðar hefur sömuleiðis verið lokaður fyrir dragnót. Ég heyrði að hv. þm. Kristján Þór Júlíusson fór fram á að Eyjafjörðurinn yrði opnaður aftur. Fleiri slíkir innfirðir hafa verið lokaðir og ef fara á eftir orðum hv. þm. Ásbjarnar Óttarssonar á bara að gefa þetta allt frjálst. Hitt er svo annað að ég tek undir að auka þarf rannsóknir á þessu sviði, ég hef lagt drög að því að svo verði gert, bæði að þessum aðgerðum og öðrum verði fylgt eftir með rannsóknum. Ég tek hins vegar mikið mark á mörgum af þeim fiskimönnum sem lýst hafa fyrir mér hversu nauðsynlegt þetta er. Ég vitna líka til þeirrar skýrslu sem ég sagði frá áðan sem rakti botnvörpuveiðar og áhrif þeirra og hvaða tillögur voru hafðar þar uppi. Ég get alveg fullvissað hv. þingmann um að ég mun áfram vinna í þessa veruna, að láta náttúruna njóta vafans 

Virðulegi forseti. Ég beindi spurningum til hæstv. ráðherra og tvítók eina spurningu sem ég ætlaðist til að hann mundi svara. Hæstv. ráðherra virðir þingið ekki það mikils að hann sjái sér fært að svara þessum spurningum. Því skora ég á hæstv. ráðherra og koma upp og svara spurningu minni efnislega. Spurningin er einfaldlega þessi: Telur hæstv. ráðherra það góða stjórnsýslu að skipa son sinn í nefnd til þess að fara yfir skýrslu Hafrannsóknastofnunar og skila greinargerð um hana, þar sem sonur hæstv. ráðherra hafði áður greitt atkvæði sem sveitarstjórnarmaður í Skagafirði og skorað á ráðuneytið að takmarka dragnótaveiðar? Að mínu viti er það algjörlega forkastanlegt. Ég ætlast til þess að hæstv. ráðherra komi hér upp og segi einungis já eða nei. Þótt enginn vilji verja hæstv. ráðherra yfirleitt hlýtur hann alla vega að geta varið sig sjálfur.

Forseti vill vekja athygli á því að liðurinn um fundarstjórn forseta á að snúa að fundarstjórn forseta, hann á ekki vera efnisleg umræða um ákveðin mál.

Frú forseti. Ég biðst afsökunar á því að taka til máls undir fundarstjórn forseta vegna orða hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar en ég sé mig tilneyddan til að gera það, frú forseti. Varðandi umrædda skýrslu sem vitnað er til varðandi Hafrannsóknastofnun um innanverðan Skagafjörð er það alveg rétt að í fyrstu drögum hennar voru mjög miklar fullyrðingar um hvernig málið hefði verið unnið. Hún var síðan endurskoðuð og ég minni á að við hana eru miklir fyrirvarar. Það er líka alveg rétt að ég fór þess á leit - óformlega og engin nefnd var skipuð - við þá sem starfa hjá BioPol og Veiðimálastofnun í Skagafirði að þeir legðu mat sitt á skýrsluna. Þeir hafa ekki skilað neinni greinargerð. Ég fól síðan öðrum aðilum að skoða skýrsluna og aðra þá þætti sem  Ég frábið mér 

Forseti vekur athygli á því að tími hæstv. ráðherra er löngu liðinn.

Já, og ég frábið líka mér málflutning eins og hv. þm. Ásbjörn Óttarsson …

Bið ég ræðumann að víkja úr ræðustóli.

Aha.

Forseti vill ítreka að gefnu tilefni að liðurinn um fundarstjórn forseta á að snúa að fundarstjórn forseta, 

Frú forseti. Ég ætla einmitt að ræða um fundarstjórn forseta. Ítrekað hefur komið fram á undanförnum mánuðum og missirum að ráðherrar svari ekki þingmönnum, hvorki munnlega né skriflega. Það eru sannanir fyrir því í skriflegum svörum að ráðherra hafi ekki svarað. Ég skora á hæstv. forseta að koma því til forsætisnefndar Alþingis að á því verði ráðin bót og ráðherrar verði látnir svara.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér sem starfandi félags- og tryggingamálaráðherra fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 59/1992, um málefni fatlaðra. Í frumvarpinu felst viðamesta endurskipulagning á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga frá flutningi gunnskólanna árið 1996. Þetta verkefni hefur lengi verið í vinnslu og verið unnið á vettvangi verkefnisstjórnar sem komið var á fót í febrúarmánuði 2009 með aðkomu sveitarfélaga og ríkis og í tíð minni sem félags- og tryggingamálaráðherra var fjölgað í verkefnisstjórninni og fulltrúar notenda fengu þar sæti líka. Það hefur gengið mjög vel að vinna verkefnið á vettvangi verkefnisstjórnarinnar og náðst um það mjög góð sátt og samstaða milli sveitarfélaganna og ríkisins og notenda. Þetta frumvarp kemur fram seinna en væntingar stóðu til og ástæða þess er sú að það voru mál sem þurftu úrlausnar við sem lutu sérstaklega að starfsmannamálum og því hvernig farið skyldi með réttindi starfsmanna í kjölfar breytingarinnar. Nú hefur verið hoggið á þann hnút. Í frumvarpinu felst að ábyrgð á skipulagi og framkvæmd þjónustu við fatlað fólk verður færð frá ríki til sveitarfélaga. Sveitarfélögin munu bera ábyrgð á gæðum þjónustunnar og kostnaði vegna hennar nema annað sé tekið fram eða leiði af öðrum lögum. Þau skulu einnig annast innra eftirlit með framkvæmd þjónustunnar. Frumvarpið er byggt á samkomulagi ríkisstjórnarinnar og sveitarfélaganna um flutning faglegrar og fjárhagslegrar ábyrgðar á framkvæmd þjónustu til sveitarfélaganna. Yfirstjórn málefna fatlaðra verður hjá velferðarráðuneyti og mun ráðherra bera ábyrgð á opinberri stefnumótun í málefnum fatlaðra sem unnin skal í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga. Ráðherra hefur jafnframt eftirlit með framkvæmd laganna, þar á meðal að þjónusta, starfsemi og rekstur sveitarfélaganna og annarra aðila samkvæmt lögum þessum sé í samræmi við markmið laganna og reglugerða og reglna sem á þeim byggjast og að réttindi fatlaðs fólks séu virt. Markmið eftirlitsins er m.a. að tryggja samræmda þjónustu við fatlað fólk og er í frumvarpinu kveðið á um að ráðherra hafi umsjón með gerð þjónustu- og gæðaviðmiða í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga. Flutningur málefna fatlaðra til sveitarfélaga varðar um 2.500 einstaklinga sem þurfa þjónustu vegna fötlunar sinnar og um 1.500 starfsmenn í rúmlega þúsund stöðugildum sem annast þjónustuna. Eftir yfirfærsluna ber eitt stjórnsýslustig ábyrgð á stærstum hluta almennrar félagsþjónustu. Þjónustan færist nær notandanum, möguleikar á samhæfingu þjónustusviða og aðlögun þjónustunnar að persónulegum aðstæðum notandans aukast til mikilla muna. Í þessu felast meginmarkmið yfirfærslu þjónustunnar til sveitarfélaganna með áherslu á að þessi breyting leiði til bættrar þjónustu. Sveitarfélögin eru almennt betur í stakk búin en ríkið til að laga félagslega þjónustu að þörfum notenda með hliðsjón af ólíkum aðstæðum. Tekjustofnar sem nema 10,7 milljörðum kr. flytjast til sveitarfélaganna samhliða yfirfærslu málaflokksins. Þess er vert að geta að stefnt er að því af hálfu ríkisstjórnarinnar og félags- og tryggingamálaráðuneytis að haldið verði áfram með flutning verkefna til sveitarfélaganna og að í kjölfar þessarar yfirfærslu verði málefni aldraðra flutt yfir til sveitarfélaganna fyrir árslok 2011. Þessi breyting veitir sveitarfélögunum algjörlega nýtt tækifæri til að skilgreina frá grunni þá nýju félagsþjónustu sem þau veita og endurmeta og endurraða fyrirkomulagi í verkefnum og ná hagræðingu og hagkvæmni sem hefur verið erfitt að ná þegar félagsþjónusta hefur verið veitt á víxl af ríki og sveitarfélögum. Virðulegi forseti. Ég mun nú rekja helstu efnisatriði frumvarpsins sem snúa að ýmsum faglegum þáttum, breytingar sem verða á fyrirkomulagi stjórnsýslu málaflokksins og ákvæði um jöfnunarðgerðir milli sveitarfélaga. Lögfest verður ákvæði um að við framkvæmd laganna skuli tekið mið af alþjóðlegum skuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa gengist undir, einkum samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Einnig er kveðið á um að stjórnvöld skuli tryggja heildarsamtökum fatlaðs fólks og aðildarfélögum þeirra aðkomu að stefnumörkun og ákvarðanir sem varða málefni fatlaðra. Í bráðabirgðaákvæði er kveðið á um að ráðist verði í sérstakt samstarfsverkefni ríkis, sveitarfélaga og heildarsamtaka fatlaðs fólks um notendastýrða persónulega aðstoð. Frumvarpið felur því í sér fyrsta skrefið í þá átt að innleiða notendastýrða persónulega aðstoð sem eitt meginform þjónustu við fólk með fötlun í samræmi við þingsályktun sem Alþingi samþykkti í júní í sumar. Skýrt er kveðið á um bann við því að ráða fólk til starfa að þjónustu við fatlað fólk sem hlotið hefur refsidóma vegna brota á kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga. Hafi einstaklingur brotið gegn öðrum ákvæðum hegningarlaganna heimila lögin einnig að fram fari mat á því hvort brotin hafi áhrif á hæfi hans til að standa að þjónustu við fólk með fötlun. Almenn og sérstök réttindagæsla er mikilvægur þáttur í starfsemi svæðisráða og trúnaðarmanna fatlaðs fólks, en í gildandi fyrirkomulagi hefur réttindagæslan ekki verið virk sem skyldi. Þess vegna fól félags- og tryggingamálaráðuneytið starfshópi að vinna greinargerð með tillögum um úrbætur í þessum efnum og skilaði hann niðurstöðum sínum í mars 2009. Þar voru m.a. lagðar fram tillögum um persónulega talsmenn, svæðisbundna réttargæslumenn og réttindavakt félags- og tryggingamálaráðuneytisins. Með frumvarpinu er lagt til að velferðarráðherra leggi fram frumvarp um réttindagæslu fyrir fólk með fötlun eigi síðar en í lok árs 2011 þar sem m.a. verða lögð til ákvæði um réttargæslumenn, persónulega talsmenn og aðrar aðgerðir til að draga úr nauðung við fólk með fötlun. Það er augljóslega mikilvægt að samhliða yfirfærslu málaflokks fatlaðra til sveitarfélaga verði settar skýrar reglur um réttindagæslu fatlaðra sem og það eftirlit sem félags- og tryggingamálaráðuneytið mun áfram hafa og bera ábyrgð á með gæðum þjónustunnar og að hún sé veitt með sambærilegum hætti um land allt. Virðulegi forseti. Miðað er við að svæðisráð í málefnum fatlaðra verði lögð niður en að velferðarráðuneytið annist eftirlit með framkvæmd laganna fyrst um sinn. Til lengri tíma litið er stefnt að því að koma á fót almennri eftirlitsstofnun til að sinna gæðaeftirliti með velferðarþjónustu. Hluti af gerð samkomulags ríkis og sveitarfélaga um tilfærslu málefna fatlaðra fól í sér ákvörðun um myndun þjónustusvæða. Byggt er á því að ákveðinn lágmarksíbúafjöldi sé nauðsynlegur á hverju svæði til að tryggja faglegt og fjárhagslegt öryggi þjónustunnar, jafnræði með þjónustuþegum, fjölbreytt þjónustuúrræði og nauðsynlega fagþekkingu í málaflokknum. Miðað er við að lágmarki 8 þús. íbúa innan hvers þjónustusvæðis og er myndun þjónustusvæða á grundvelli þessa ákvæðis lokið. Ráðherra verður þó heimilt að veita undanþágur frá skilyrði um íbúafjölda þyki það nauðsynlegt vegna landfræðilegrar legu einstakra sveitarfélaga. Svæðaskiptingin er ekki síst mikilvæg í ljósi þess að kostnaður getur orðið mjög mikill og erfitt að áætla fyrir fram hvernig kostnaðurinn verður til og þróast í einstökum tilvikum og því mikilvægt að svæðaskiptingin skapi svigrúm til ákveðinnar jöfnunar á álagi sem óhjákvæmilegt er vegna þess að fjöldi fólks með miklar þjónustuþarfir getur verið mjög misjafn milli staða. Skýrt er kveðið á um að þeir sem þurfa á þjónustu að halda samkvæmt lögunum skuli sækja um hana hjá því sveitarfélagi þar sem þeir eiga lögheimili og það er því á ábyrgð þess að taka ákvörðun um veitingu þjónustunnar. Svæðisráð um málefni fatlaðra verða sem fyrr segir lögð niður og eftirliti með framkvæmd laganna sinnt hjá félags- og tryggingamálaráðuneytinu fyrst um sinn en til lengri tíma litið, eins og áður var rakið, er stefnt að því að koma á fót almennri eftirlitsstofnun til að sinna gæðaeftirliti með allri velferðarþjónustu. Ráðherra mun skipa trúnaðarmenn fólks með fötlun sem ætlað er að gegna sambærilegu hlutverki og í núverandi kerfi. Svæðisskrifstofur málefna fatlaðra verða lagðar niður enda taka sveitarfélögin við hlutverki þeirra og annast skipulag og framkvæmd þjónustunnar. Sveitarfélög og þjónustusvæði taka við rekstri þjónustustofnana og búsetuúrræða sem ríkið hefur rekið hingað til á grundvelli laga um málefni fatlaðra. Mikilvægt atriði frumvarpsins er ákvæðið um að sveitarfélög og þjónustusvæði starfræki teymi fagfólks sem metur heildstætt þörf einstaklinga með fötlun fyrir þjónustu og hvernig koma megi til móts við óskir þeirra. Skulu teymin hafa samráð við einstaklingana og byggja mat sitt á viðurkenndum matsaðferðum. Stjórnvaldsákvarðanir sveitarfélaga sem teknar verða á grundvelli laganna verða kæranlegar til úrskurðarnefndar félagsþjónustu og húsnæðismála á sama hátt og ákvarðanir sem teknar eru á grundvelli laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Verður þetta að teljast mikil réttarbót fyrir þá sem þjónustunnar njóta. Virðulegi forseti. Jöfnun kostnaðar er mikilvægt atriði við þessa yfirfærslu og í sjálfu sér sá þáttur sem fyrri tilraunir til yfirfærslu hafa strandað á. Í frumvarpi því sem hér er lagt fram er lagt til að Framkvæmdasjóður fatlaðra verði lagður niður og sömuleiðis stjórnarnefnd um málefni fatlaðra. Til að tryggja sem jafnasta stöðu sveitarfélaga verður komið á fót sérstökum sjóði í eigu og umsjón Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem annast umsýslu fasteigna í eigu ríkisins þar sem fólki með fötlun er veitt þjónusta. Auk þessa verður stofnuð sérstök deild í Jöfnunarsjóði sveitarfélaga sem á að tryggja að tekjuaukning einstakra sveitarfélaga og þjónustusvæða endurspegli kostnaðarmun vegna ólíks fjölda fatlaðra íbúa og mismunandi þjónustuþarfar þeirra. Gert er ráð fyrir því að af þeim tekjustofni sem flyst yfir til sveitarfélaganna með þessari breytingu renni 80% í jöfnunarsjóðinn en 20% nýtist sveitarfélögunum beint. Að því er varðar starfsmannamál er vert að geta þess að yfirfærslan til sveitarfélaganna snertir sem fyrr segir um 1.500 starfsmenn sem vinna að þjónustu við fatlað fólk. Við yfirfærsluna skipta langflestir þeirra um vinnuveitendur á grundvelli aðilaskiptalaga og verða engar breytingar á kjörum þeirra eða réttindum. Störf um 60 starfsmanna á Svæðisskrifstofu málefna fatlaðra verða lögð niður, en sveitarfélögin munu leitast við að bjóða sem flestum þeirra störf á sínum vegum. Félagsmenn í Starfsmannafélagi ríkisstofnana eiga þess kost að halda óbreyttri stéttarfélagsaðild en nýir starfsmenn munu ganga inn í bæjarstarfsmannafélögin eða önnur stéttarfélög sem hafa ótakmarkaðan samningsrétt við sveitarfélögin. Virðulegi forseti. Eins og ég greindi í upphafi felur þetta frumvarp í sér viðamestu endurskipulagningu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga frá því að grunnskólarnir voru fluttir til sveitarfélaganna árið 1996. Ég er þess fullviss að verði frumvarpið að lögum mun það efla verulega sveitarfélögin í landinu og sveitarstjórnarstigið. Það er löngu tímabært að samþætta velferðarþjónustu á hendi sveitarfélaganna og efla staðbundið lýðræði með flutningi verkefna heim í hérað þar sem fólkið sem þarf á þjónustunni að halda býr og hefur meiri áhrif á gæði þjónustunnar og hvernig hún er veitt. Frekari flutningur verkefna á sviði velferðarmála til sveitarfélaganna sem ég rakti áðan á sviði öldrunarmála mun enn frekar styrkja félagsþjónustu sveitarfélaganna að þessu leyti og gera hana enn betur í stakk búna til að mæta ólíkum þörfum á hverjum stað. Þjónustan mun þá í öllum tilvikum færast nær notandanum og möguleikar á samhæfingu þjónustuþátta og aðlögun þjónustunnar að persónulegum aðstæðum notandans munu aukast til mikilla muna. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og vænti þess að það fái vandaða umfjöllun í félags- og tryggingamálanefnd. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði því vísað til nefndar og 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa framsögu. Það er ágætt að málið er komið fram þannig að við getum byrjað að ræða það. Hins vegar vil ég leyfa mér að gagnrýna hversu seint það kemur, það er mjög bagalegt að þetta komi fram rétt undir mánaðamótin nóvember/desember þegar við erum á fullu í fjárlagavinnunni og þessi yfirfærsla á að eiga sér stað um áramót. Það hefur legið fyrir í allnokkurn tíma, allt frá því að viljayfirlýsing var undirrituð í mars 2009 um tilfærslu þjónustu við fatlað fólk frá ríki til sveitarfélaga, að þetta yrði framkvæmt. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki hefði verið faglegra af hálfu ráðuneytisins að leggja frumvarpið fyrr fram og koma síðan með breytingartillögur við það, jafnvel í félagsmálanefnd sem ekki er ókunn þeim vinnubrögðum að breyta örlítið frumvörpum sem stafa frá félagsmálaráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að frumvarpið kemur óþægilega seint fram. Hitt hefur auðvitað verið alveg ljóst, á hvaða forsendum unnið hefur verið að yfirfærslunni, og félags- og tryggingamálanefnd hefur verið upplýst um gang vinnunnar eftir því sem henni hefur miðað fram. Allir helstu þættir þessa máls voru afgreiddir í sumar með samkomulagi sem kynnt var sérstaklega, sem ég undirritaði sem þáverandi félagsmálaráðherra í júlímánuði, þegar gengið var frá fjárhagslegum atriðum þessa máls. Allir helstu grunnþættir voru ákveðnir þá. Eftir stóðu örfá atriði. Fyrirferðarmest þeirra voru starfsmannamálin og mat ráðuneytisins var að rétt væri að bíða niðurstöðu í því máli áður en frumvarpið yrði lagt fram. Það má auðvitað halda því fram að kannski hefði verið betra að leggja frumvarpið fram fyrr og koma með breytingartillögur síðar en ég er ekki viss um að það hefði greitt fyrir úrlausn ágreiningsins um starfsmannamálin að hafa þann hátt á.

Hæstv. forseti. Nú þegar stendur fyrir dyrum að tilfærslan eigi að eiga sér stað um næstu áramót er félagsmálanefnd ekki með neinn annan kost en að afgreiða þetta mál í skyndingu. Það er mjög slæmt og alls ekki í takt við þau vinnubrögð sem við einsettum okkur að afnema þegar við fjölluðum hér um skýrslu þingmannanefndarinnar sem áttu að vera einhvers konar brautryðjendahugmyndir um það hvernig þingið ætlaði að auka virðingu sína og sjálfstæði. Það er nauðsynlegt að halda þessu til haga í umræðunni. Þá langar mig að beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort hann telji að nægjanlegt samráð hafi verið haft við fatlaða sjálfa um það með hvaða hætti þessi tilfærsla á sér stað og hvort það séu ekki einmitt þeir sem njóta þjónustunnar og eiga að njóta hennar sem eiga að hafa mest um það að segja með hvaða hætti þetta fer fram.

Virðulegi forseti. Varðandi það sjónarmið, sem er vissulega réttmætt, að málið sé seint fram komið og að félags- og tryggingamálanefnd fái ekki mikinn tíma til að vinna það er það auðvitað rétt, en málið hefur verið í vinnslu í næstum því tvö ár og félags- og tryggingamálanefnd hefur á hverjum tíma auðvitað alltaf verið í stakk búin til að spyrjast fyrir um málið og gera þar kannanir á því. Ef ég man rétt hefur í tvígang verið mætt á fund nefndarinnar og henni gerð grein fyrir framgangi málsins. Það er því fullkomlega á valdi nefndarinnar auðvitað að fylgjast með samningaviðræðunum. Eðli málsins samkvæmt er hér um að ræða mál sem alltaf hlýtur að koma fullbúið inn til þingsins vegna þess að það lýtur að samningum við sveitarfélög og hagsmunasamtök. Málið kemur auðvitað innpakkað til þingsins. Varðandi það hvort notendur hafi fengið nægilega aðkomu að málinu er því til að svara að ég varð var við það í febrúar og mars sem þáverandi félagsmálaráðherra að það var ótti meðal hagsmunaaðila og þeim þótti þeir ekki hafa verið upplýstir nægjanlega. Þess vegna breytti ég um kúrs í málinu og veitti þeim aðild að verkefnisstjórninni 

Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um einn afmarkaðan þátt málsins en fjalla um aðra þætti síðar í ræðu minni. Mig langar að spyrja um málefni Sólheima. Mér finnst það prófsteinn á það hvernig yfirfærslan mun ganga hvernig Sólheimum reiðir af úr þessu. Þar búa yfir 40 fatlaðir einstaklingar og una hag sínum vel en hins vegar hefur framtíð Sólheima einhverra hluta vegna, sem ég ætla ekki að freista að rekja hér, verið sveipuð óvissu. Íbúar Sólheima eru ekki með samning við ríkisvaldið og hafa verið það lengi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé ærið tilefni að nýta tímamótin núna um áramótin, með yfirfærslunni, til þess að tryggja framtíð Sólheima. Að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir því að gerður verði þríhliða þjónustusamningur milli sveitarfélagsins, ríkisvaldsins, og Sólheima, 

Virðulegi forseti. Ég held að það sé ekki þannig að samfélagið á Sólheimum hafi verið í hættu. Það hafa verið uppi sjónarmið um þjónustusamning og hvernig honum er hagað milli Sólheima og félagsmálaráðuneytisins um nokkra hríð. Nú er gert ráð fyrir að sveitarfélagið Árborg geri þjónustusamning við Sólheima vegna þjónustusvæðisins á Suðurlandi. Vinna við þetta er þegar hafin, það svarar spurningu hv. þingmanns. Þar verður tekið mið af þjónustusamningnum sem hefur verið í gildi milli ráðuneytisins og Sólheima. Jafnframt verði litið til fjárlaga 2010 varðandi fjármuni sem Sólheimar fá greidda úr ríkissjóði á þessu ári. Öryggi starfseminnar á Sólheimum er því ekki ógnað á nokkurn hátt við yfirfærsluna en núna verða það sveitarfélögin sem taka yfir samningssambandið við Sólheima í stað ríkisins. Það er bein og eðlileg afleiðing af yfirfærslunni og engin ástæða til að óttast það í tilviki Sólheima.

Frú forseti. Ég fagna því að málið sé í farvegi. Ég vil líka árétta spurninguna hvort ekki sé tilhlýðilegt að ráðuneytið komi að þessu í ljósi forsögunnar og í ljósi ákveðinnar tortryggni sem virðist ríkja milli Sólheima og samningsaðila vegna langvarandi samningsleysis. Er ekki til mikils að vinna að tryggja það á þessum tímapunkti að rekstrargrundvöllur Sólheima verði tryggður til framtíðar? Ég sagði áðan að þetta væri ákveðinn prófsteinn í mínum huga. Eins mikið og ég er fylgjandi því að flytja málaflokkinn til sveitarfélaganna þá er ég líka mikill áhugamaður um að það ríki fjölbreytni í þjónustu við fólk með fötlun. Mér finnst samfélag eins og Sólheimar vera ákveðinn liður í þessari mikilvægu fjölbreytni sem við eigum að verja.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að mikilvægt er að samfélagið á Sólheimum fái dafnað áfram. Það er mikilsvert. Ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að samningar náist milli sveitarfélagsins og Sólheima á eðlilegum forsendum þannig að jafnræði sé tryggt. Sömu lögmál gilda auðvitað um framlögin til Sólheima og til annarra úrræða fyrir fatlað fólk og annarra þjónustulausna. Ég held að ráðuneytið komi hér eftir að málinu fyrst og fremst sem eftirlitsaðili enda ekki eðlilegt að láta eitt gilda um Sólheima umfram önnur þjónustuúrræði í landinu. Ég held að það skorti í sjálfu sér ekki trúnað milli sveitarfélagsins, þjónustusvæðisins og Sólheima. Viðsemjandinn hefur hingað til verið félagsmálaráðuneytið þannig að ef trúnaðarbrestur verður hlýtur hann að vera milli ráðuneytisins og Sólheima. Ég held að það sé ágætt að málið fari inn í það ferli að sama gildi um Sólheima og önnur þjónustuúrræði. Það er grundvallarreglan að fullt jafnræði sé tryggt. Ég ítreka að það er mikilvægt að Sólheimar fái 

Frú forseti. Ég tek undir áhyggjur manna um allt of hraða meðferð málsins. Ég veit að það er hvorki við ráðherrann né ráðuneytið að sakast. Ég mundi gjarnan vilja að hæstv. ríkisstjórn færi nú að líta öðruvísi á svona mál. Þarna eru það notendur þjónustunnar, fatlaðir, sem eiga að skipta máli númer eitt, tvö og þrjú, ekki starfsmennirnir sem eru miðpunktur umræðunnar, hvað þá stéttarfélög sem í þessu tilfelli stoppuðu að hægt væri að leggja málið fram vegna þess að þau fá 1% af 7 þúsund milljónum eða 70 milljónir á ári. Samkvæmt lögum ber opinberum starfsmönnum að borga í viðkomandi stéttarfélag hvort sem þeir vilja vera í því eða ekki. Þetta snýst um 70 milljónir sem stéttarfélögin fá frá sálum sínum sem löggjöfin hefur gefið þeim. Mér finnst það fráleitt að svona frumvörp stöðvist vegna þess að stéttarfélögin ganga eftir rétti sínum eða því sem þau telja vera rétt sinn og fatlaðir þurfi að líða fyrir það.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er algjörlega ófært að einhverjir annarlegir hagsmunir fái yfirskyggt þetta mikilvæga verkefni. Það er nákvæmlega þess vegna sem afmörkuðum hagsmunum var ekki leyft að stöðva verkefnið. Það var þess vegna sem gengið var harkalega fram í því af hálfu ráðuneytisins allt frá upphafi þessa árs að láta alla vita, jafnt sveitarfélög og stéttarfélög og alla aðila málsins, að það væri fullur ásetningur að koma málinu í höfn fyrir árslok, að það yrði klárað. Það er nákvæmlega þess vegna sem tókst að klára það. Eðli málsins samkvæmt þarf að ljúka ýmsu. Ég er viðkvæmur fyrir félagafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar og tel erfitt að ganga gegn heimildum fólks til þess að skipa sér í félag með þeim hætti sem það vill. Ég held að það hafi verið fundin heppileg lausn á málinu og ég held að hún sé heppileg vegna þess að mér skilst að allir séu ósáttir við hana.

Frú forseti. Það eru ekki hagsmunir fatlaðs fólks á Íslandi að félagsmálanefnd fái örfáa daga til að fjalla um þetta mál. Það eru ekki hagsmunir þeirra að þetta sé keyrt í gegn á örfáum dögum áður en breytingarnar taka gildi. Það var virkilega þannig að stéttarfélögin stöðvuðu þetta. Það er ekki þannig að félagsmenn, starfsmenn, geti valið sér stéttarfélag, það er ekki þannig. Þeim ber að borga til viðkomandi opinbers stéttarfélags hvort sem þeir vilja vera í félaginu eða ekki. Þannig eru nefnilega lögin um starfsmenn ríkisins og það er vandamálið. Ég skora á hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn að fara nú að brjóta upp kerfið með skyldu manna til að vera í félögum. Það hefur verið nefnt búnaðargjald og iðnaðarmálagjald o.s.frv., en skyldu opinberra starfsmanna til að borga til ákveðins stéttarfélags, hvort sem þeir vilja eða ekki, á að afnema. Ég hef margoft flutt um það tillögur en það hefur aldrei náð fram að ganga.

Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem ég hef sagt að þetta mál þarf að leysa. Í svona málum eru bæði lögmæt sjónarmið og sjónarmið sem manni finnast ekki alveg jafnmerkileg. Lögmæta sjónarmiðið í þessu máli er félagafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar og réttur fólks til að skipa sér í félög, þar á meðal verkalýðsfélög, eftir því sem það kýs. Við yfirfærsluna á fólk ekki að þurfa að sæta því að geta ekki verið áfram í verkalýðsfélaginu sem það hefur verið í fram að því. Á hinn bóginn er það þannig, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, að það verður að gæta þess að annarlegir hagsmunir ráði ekki. Þess vegna er sú leið farin að kveða á um að þeir sem eru í þessum félögum megi vera þar en aðrir fari inn í bæjarstarfsmannafélögin. Þetta er sanngjörn lausn, hún er eðlileg. Ég held að flestir aðilar málsins séu ósáttir við hana og það sannar fyrir mér að hún sé skynsamleg, að hún feli í sér meðalhóf og taki mið af almannahagsmunum. Það hlýtur alltaf að vera regla okkar. Það hversu málið kemur seint fram þá held ég að félags- og tryggingamálanefnd hafi haft af því fréttir 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þm. Pétri Blöndal. Það er bagalegt að það sem hefur tafið að málið komi í þingið séu deilur um það hvaða stéttarfélag fái gjöld af viðkomandi starfsmönnum. Mig langar hins vegar að spyrja hæstv. ráðherra um tvennt sem kemur fram og fá frekari skýringar á því. Í fyrsta lagi það sem kemur fram í fylgigögnum með frumvarpinu þar sem talað er um að velferðarráðuneytið muni taka að sér eftirlit með framkvæmd laganna fyrst um sinn. Síðan er stefnt að því að setja á laggirnar almenna eftirlitsstofnun. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvað felst í þessu. Ekki ætlar ríkið að setja upp sérstaka eftirlitsstofnun til þess að fylgjast með þessu í stuttan tíma? Má maður ekki ganga að því vísu að þetta verði innan ráðuneytisins? Í öðru lagi það sem kemur fram um sameiginlegt endurmat milli ríkis og sveitarfélaganna á faglegum og fjárhagslegum árangri tilfærslnanna. Að ríki og sveitarfélög setjist niður eftir fjögur ár og fari yfir málið. Mér finnst þurfa að kveða fastar að orði um þetta. Ég þekki ekki samninginn og því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Kemur skýrt 

Virðulegi forseti. Fyrst hvað síðari spurninguna varðar þá er einfalt að svara henni. Það liggur fyrir á hvaða forsendum fjárþörfin verður endurmetin í lok tímabilsins og þá verða sveitarfélögunum færðir tekjustofnar sem ætlað er að standa undir þjónustunni til langframa. Hvað varðar seinni spurninguna um eftirlitsstofnunina þá gaf ég fyrirheit sem félags- og tryggingamálaráðherra þegar skýrslan um Heyrnleysingjaskólann og misnotkunina þar haustið 2009 kom út, að sett yrði á fót sjálfstæð eftirlitsstofnun með kaupum á velferðarþjónustu þannig að einn og sami aðilinn gæti aldrei aftur séð um að skilgreina þjónustuna, kaupa hana af einhverjum aðilum og hafa eftirlit með henni. Það veldur hættu á hagsmunaárekstrum og veldur því að menn fara að verja eigin verk. Það veldur því að fólkið sem þarf á þjónustunni að halda er berskjaldað fyrir misnotkun og að þjónustan sé ekki innt almennilega af hendi. Það þarf að virða þá grundvallarreglu að skilja þessa þætti að þannig að það er grundvallaratriði að eftirlitsstofnunin verði sjálfstæð, að hún verði utan ráðuneytisins. Þess vegna er 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og tek undir það sem hann vék að í seinni hluta andsvarsins að það er mikilvægt að eftirlitið sé skilvirkt og gagnvirkt. Ég set hins vegar spurningarmerki við þetta, hvort þetta eigi að vera í ráðuneytinu eða ekki. Hæstv. ráðherra benti á ákveðin rök í andsvari sínu en þá vaknar upp spurning í kjölfarið: Hvað er áætlað að verði margir starfsmenn á viðkomandi stofnun? Hvað fyrri hluta andsvarsins snertir þar sem hæstv. ráðherra svaraði skilmerkilega að það væru skýr ákvæði í samningnum hvernig gengið verði frá því verði kostnaðurinn annaðhvort meiri eða minni fyrir sveitarfélögin við yfirfærsluna, þá fagna ég því sérstaklega. Ég fagna því sérstaklega vegna þess að ég þekki það af störfum mínum sem sveitarstjórnarmaður að þetta hefur alla tíð verið með þeim hætti að menn rífast og pexa um það sem hefði átt að vera en síðan kom í ljós að hefði átt að vera öðruvísi. Ég fagna því sérstaklega að núna sé þetta með skilmerkilegum hætti.

Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að eftirlitsstofnunin þarf að vera sjálfstæð og getur ekki verið hluti af ráðuneytinu er sú að ráðuneytið er ekki hlutlaust. Nú hefur t.d. undanfarna daga nokkuð verið rætt um málefni Árbótar, sem er meðferðarheimili. Það var með samning við Barnaverndarstofu sem lýtur stjórnsýslulegu forræði ráðuneytisins. Ráðuneytið, ef það á að hafa eftirlit með framkvæmd samningsaðila, er þá í sjálfu sér orðinn hluti af samningssambandinu og ber ábyrgð. Það er mikilvægt, þegar við horfum á dæmin eins og úr Breiðavík þá er ástæðan fyrir því að starfsemin í Breiðavík viðgekkst svona lengi og misnotkunin sú að það var sami aðili sem tók ákvörðun um að senda börnin þangað og hafði eftirlit með því hvernig að þeim væri búið. Þar af leiðandi hafði viðkomandi hagsmuni af því að ekki kæmist upp um mistökin sem hann hafði gert. Þannig kerfi má aldrei aftur verða til. Það er loforðið sem ég gaf í fyrrahaust að yrði og það er það sem hæstv. núverandi félags- og tryggingamálaráðherra er ákveðinn í að standa við. 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að mæla ágætlega og skýrlega fyrir málinu. Í sjálfu sér er fagnaðarefni að þetta mál er komið fyrir þingið. Hins vegar er mjög athugavert að við höfum aðeins nokkrar vikur til umráða til að klára málið í gegnum þingið. Eins og fram kom í andsvari mínu við hæstv. ráðherra áðan hefði ég talið heppilegra að málið kæmi fyrr inn í þingið og til félagsmálanefndar sem hefði þá getað haft það til umræðu, athugunar og meðferðar á meðan á fullnaðarvinnslu þess stæði, enda hefur sú nefnd sýnt það og sannað að hún hefur fulla burði til að breyta þingmálum og bæta þau eftir því sem málin vinnast í þinginu. Nú eru aðeins nokkrir dagar eftir af þinginu fram að áramótum og ekkert annað í boði, að því er mér skilst, en að klára málið fyrir áramót þannig að sú tilfærsla sem fyrirhuguð hefur verið í allnokkur ár megi ganga vel fyrir sig. Við sem sitjum í félagsmálanefnd munum reyna okkar besta enda er um stórt og mikilvægt mál að ræða. Við þá vinnu alla verðum við að hafa það meginsjónarmið í huga að það eru hagsmunir þeirra fötluðu, þeirra sem eiga að njóta þjónustunnar, sem verða að vera í fyrirrúmi. Við þurfum alltaf að horfa til þess þegar við skoðum þessar miklu breytingar. Sveitarfélögin í landinu eru mjög áfram um að taka þetta stóra og mikilvæga verkefni að sér. Það er vel að mikill metnaður sé þar á bæ. Að því er mér skilst eru sveitarfélögin búin að vera í óðaönn að undirbúa sig undir þessa breytingu þrátt fyrir að frumvarpið hafi ekki komið fram og þrátt fyrir að samningar varðandi starfsmannamál hafi ekki tekist og komist á hreint fyrr en á síðustu dögum. Þetta mál á sér allnokkurn aðdraganda. Það hefur verið til umræðu hjá sveitarfélögunum í allnokkur ár. Menn hafa litið á þetta sem mjög spennandi verkefni til að taka yfir vegna þess að það samræmist að mörgu leyti þeirri þjónustu sem sveitarfélögin veita og þeirri þjónustu sem sveitarfélögin vilja taka að sér, þ.e. öldrunarmálin sem hafa verið til umræðu. Nokkur sveitarfélög hafa það verkefni sem reynslusveitarfélög, þar má helst nefna sveitarfélögin Hornafjörð og Vestmannaeyjar og eins sveitarfélögin í Skagafirði. Hefur sú framkvæmd öll tekist ágætlega. Ég veit ekki betur en þjónustuþegar séu ánægðir með þjónustu sveitarfélaganna á þessu sviði og rétt að skoða hvort málefni heilsugæslunnar eigi líka heima þar vegna þess að þá væri hægt að ná ákveðnum samrekstri eins og menn hafa t.d. náð að gera á Hornafirði. Það eru því mörg spennandi verkefni fram undan hjá sveitarfélögunum í þessu efni. Ég hef haft áhyggjur af einu allt frá því að ég fór að fylgjast með þessu máli sem sveitarstjórnarmaður. Það eru þær væntingar sem hafa verið og byggst upp hjá þjónustuþegum vítt og breitt um landið. Þannig háttar til þar sem ég þekki best til, á Suðurlandi, að fatlaðir einstaklingar og forráðamenn þeirra hafa þurft að leita um langan veg eftir þjónustu. Fatlaðir einstaklingar sem t.d. búa á Hvolsvelli og Hellu þurfa að leita eftir þjónustu á Selfossi og í mjög mörgum tilvikum til Reykjavíkur með tilheyrandi kostnaði fyrir foreldra og vinnutapi. Þá horfum við aðallega til barna sem þurfa á stuðningi foreldra sinna að halda. Væntingar þessa fólks eru þær að við tilfærsluna muni þjónustan færast nær - þjónustan verði veitt nær heimilinu og í heimabyggð, það eru kröfurnar sem gerðar verða til sveitarfélaga vítt og breitt um landið. Þau samlög eða byggðarlög sem verið er að mynda um þjónustu við fatlaða í kringum þetta verkefni munu að sjálfsögðu, eða ég vona það og hvet til þess, leitast við með öllum ráðum að veita þjónustuna að mestu leyti heima fyrir. Þegar sú krafa er gerð að þjónustusvæðin séu stærri, 4.000 eða 10.000 íbúar séu á hverju svæði, vaknar engu að síður sú spurning hvort einhver raunveruleg breyting verði í kjölfar tilfærslunnar á þeirri þjónustu sem veitt er í smærri byggðarlögum á landinu. Það er spurning sem ekki verður svarað nema í fyllingu tímans. En þetta eru þær áhyggjur sem ég hef haft af þessu verkefni og tilfærslunni frá því að það kom fyrst fram. Það eru skýr endurskoðunarákvæði í samningnum sem sveitarfélögin gerðu við ráðuneytið. Það er ágætt, menn láta þá á það reyna hvernig tekst til og hvort fjármagnið sem fylgir sé nægjanlegt. Það verður að fylgjast vel með því. Ég vonast til að við hér á þingi komum til með að gera það. Vonandi fáum við svör, hv. þm. Pétur H. Blöndal. Þau atriði sem maður hefur áhyggjur af tengjast einmitt sérstaklega þeim svæðum þar sem uppbygging þjónustunnar hefur ekki átt sér stað og heimamenn hafa í rauninni spurt: Við hverju eru sveitarfélögin að taka? Það er ekkert hér. Hér er engin þjónusta. Hér er ekki búið að byggja upp neina þekkingu og hér er enginn húsakostur til handa fötluðum. Þetta er stór spurning. Það verður mjög áhugavert í félagsmálanefnd að fylgjast með og fá svör við því hvernig þessum málum verður fyrir komið þannig að raunveruleg breyting verði í kjölfar þessarar tilfærslu, breyting til hins betra, betri þjónusta, vegna þess að það er krafa þjónustuþeganna. Við þekkjum öll þá skýrslu sem nýlega kom fram varðandi hvaða þjónusta var og er nú þegar veitt af hálfu ríkisins og með hvaða hætti hún fullnægi ákvæðum laga. Það vekur enn og aftur ákveðnar áhyggjur af verkefninu sem sveitarfélögin eiga í raun að taka við. Ég sé hins vegar að náðst hefur samkomulag um fjármagnið sem fylgir, þ.e. viðbótarframlagið, sem á væntanlega að taka á ókunnum og óþekktum kostnaði við tilfærsluna. Tíminn leiðir einfaldlega í ljós hvort það verður fullnægjandi. Það er ekki hægt að ræða þetta mál án þess að koma aðeins inn á málefni Sólheima sem eru í uppsveitum Árnessýslu. Þar búa einstaklingar sem koma alls staðar að af landinu í góðu samfélagi. Þetta er sérstakt heimili þar sem menn nýta í rauninni alla kosti náttúrunnar og sveitarinnar til þess að eiga gott líf. Við þurfum að standa vörð um Sólheima. Við þurfum að gæta að því að þessi tilfærsla ógni ekki því góða starfi sem þar er unnið. Ég hef fulla trú á að þeir sem geta beitt sér í þeim málaflokki, bæði hæstv. ráðherra og við í félagsmálanefndinni, komi til með að tryggja að svo verði ekki. Það eru hagsmunir okkar allra að Sólheimar lifi þennan tilflutning af. Mig langar að vekja athygli á því að Sólheimar eru ekki einstakir í heiminum. Til eru systurstofnanir úti í Evrópu sem eru fyrirmynd stofnunarinnar. Við getum horft til fyrirmyndanna, hvernig reksturinn og utanumhaldið um þær stofnanir er með tilliti til þess hvernig haldið er utan um málaflokkinn „málefni fatlaðra“ hjá öðrum Evrópuþjóðum og þá sérstaklega Norðurlandaþjóðum. Þetta eru helstu atriðin sem ég hef fram að færa á þessu stigi máls. Ég vek athygli á því að ég sá þetta frumvarp fyrst fyrir nokkrum klukkustundum þannig að það er varla hægt að halda uppi vitrænni umræðu um það. Ég hef áður gert athugasemdir við hversu seint það er fram komið en lýsi þó yfir fullum vilja til að greiða fyrir því að málið fái góða, vandaða og jafnframt skjóta afgreiðslu í þinginu. Engu að síður ef reynast á því einhverjir slíkir annmarkar að ég telji það þannig úr garði gert að ekki sé hægt að samþykkja það nema til komi miklar breytingar þá áskil ég mér rétt til þess á síðari stigum. Þetta mál verður einfaldlega að hafa sinn gang í nefndinni og í störfum þingsins. Ég vonast til að tilfærsla á málaflokknum eigi eftir að verða okkur öllum til gæfu, bæði sveitarfélögunum, okkur sem hér störfum og ekki síst þeim sem þiggja þjónustuna samkvæmt væntanlegum lögum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. starfandi og um leið fyrrverandi félags- og tryggingamálaráðherra, Árna Páli Árnasyni, fyrir þá greinargerð sem hann flutti hér fyrir þessari breytingu á fyrirkomulagi í málefnum fatlaðra. Sagt er að málið sé allt of seint fram komið og það er sannarlega rétt. Það er auðvitað of seint fram komið á þessu þingi því að það er lítill tími til stefnu en um leið mikilvægt að ljúka því. En það er ekki síður rétt vegna þess að hér er á ferðinni breyting sem hefði átt að verða fyrir löngu síðan. Það eru gríðarleg sóknarfæri í að bæta þjónustu við fatlaða með flutningi til sveitarfélaganna en þar er algert lykilatriði að eftir sem áður njóti fatlað fólk sömu réttinda um land allt. Það er þess vegna nauðsynlegt að efla um leið réttargæslu fyrir fatlað fólk og lögbundin réttindi þess þegar þetta skref er stigið. Til að við verðum ekki í þeirri stöðu hér að nokkrum árum liðnum, eins og hefur gerst í sumum nágrannalanda okkar, að fólk verði án þjónustu vegna þess að allt í einu eru miklu fleiri farnir að veita hana, miklu fleiri farnir að bera ábyrgð á henni en við höfum ekki fylgt því eftir með þeirri réttargæslu sem þarf til að tryggja að allir njóti sömu réttinda um land allt. Þetta er ekki síst mikilvægt þegar menn búa við jafnmörg og -smá sveitarfélög og við gerum á Íslandi. Það er auðvitað það sem kannski ekki síst hefur tafið fyrir því að þetta mikilvæga skref væri stigið, þ.e. smæð sveitarfélaganna. Því er auðvitað mætt hér með því að búa til þessi 8 þúsund íbúa notendasvæði. Það er ekki í fyrsta sinn sem menn ráða fram úr þeim vanda sem allt of mörg smá og veik sveitarfélög á Íslandi skapa með því að búa til einhverja slaufu eins og 8 þúsund notenda svæði til þess að ráða fram úr vandamálinu. Ég held að það eigi að vera okkur mikið umhugsunarefni á Alþingi ef þetta fyrirkomulag færist mjög í vöxt vegna þess að ég tel að það sé strangt til tekið ekki fyllilega lýðræðislegt. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að það skipti miklu máli að það fari saman sem allra oftast og sem allra mest, notendasvæði, þjónustusvæði og lýðræðislega kjörin stjórnvöld. Ég held að það að forðast að taka nauðsynlegar ákvarðanir um fækkun sveitarfélaga, sameiningu þeirra og stækkun, valdi því að menn séu í æ ríkari mæli að fara út í byggðasamlög og þjónustusvæði og annað slíkt samkrull í opinberri þjónustu sveitarfélaga sem eru einfaldlega of lítil og þyrftu að stækka og það komi í veg fyrir að íbúar í landinu hafi þann beina og milliliðalausa aðgang að kjörnum fulltrúum sem hafi yfir þjónustunni að segja sem við upphaflega ætluðum með skipulagi okkar. Það er einfaldlega lengra að sækja til sveitarstjórnarfulltrúa sem síðan þurfa að sækja áfram til eins fulltrúa af mörgum í stjórn einhvers byggðasamlags, sem sannarlega hefur ekki úrslitavald um niðurstöðu mála, eða til einhverrar skrifstofu fyrir eitthvert þjónustusvæði. Við þurfum að hugsa sveitarstjórnarstigið og þjónustuna, nærþjónustuna, með þeim hætti að þetta séu einingar þar sem lýðræðislega kjörin sveitarstjórn er í nægilega stóru samfélagi til þess að hún valdi einfaldlega þeim verkefnum sem við viljum fela sveitarstjórnunum. Sveitarstjórnirnar eru gríðarlega mikilvægar í opinberri þjónustu. Þær hafa þann kost umfram þá sem hér sitja að þær eru í nánum tengslum við fólkið vítt um landið við hinar daglegu þarfir þess og daglegt líf og eru þess vegna að svo mörgu leyti miklu færari en við hér að taka ákvarðanir um það hvernig eigi að haga nærþjónustu frá degi til dags, í svo miklu betri færum til að bregðast við því og meta þarfirnar vegna nálægðarinnar. En þá verða sveitarstjórnarmenn líka að hafa þjónustuna á sínu færi. Ég held að eftir því sem við flytjum fleiri stór verkefni til sveitarfélaganna verði það æ meira knýjandi að sameina sveitarfélög rösklega og hafa stærð þeirra miklum mun meiri en nú er, enda er alveg ljóst að fjöldi sveitarfélaga í landinu ræður einfaldlega ekki við þau verkefni sem við þingmenn á Alþingi viljum fela sveitarfélögunum og menn reyna því að finna svona krókaleiðir eins og notendasvæði eða byggðasamlög til að ráða fram úr því. Á síðasta áratug voru skólamálin flutt til sveitarfélaganna og ég tel að það hafi verið gríðarlega mikilvægt skref. Ég held að sveitarfélögin hafi tekið mjög myndarlega á því verkefni og sinnt því af miklum metnaði og staðið fyrir mikilvægri uppbyggingu í þeim málaflokki. Auðvitað binda menn vonir við að sveitarfélögin muni hafa sama metnað í málefnum fatlaðra nú þegar þau taka þar við. Það er rétt sem hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir nefndi að auðvitað eru ákveðnar væntingar til sveitarfélaganna um að þau muni gera þetta betur, enda hafa þau ýmis tækifæri til þess að nýta betur aðstöðu og mannafla sem í málaflokknum er annars vegar og hins vegar er í félagsþjónustu hjá sveitarfélögunum. Með því að nýta þá fjármuni og þann mannafla sem nú er á tveimur stöðum undir einni og sömu stjórninni væntir maður þess að náist fram hagræðing sem megi síðan njóta sín í betri þjónustu við notendurna. Þá er hins vegar þess að gæta að við erum að flytja málaflokkinn yfir á samdráttartímum, á krepputímum. Þá verðum við auðvitað að fara alveg sérstaklega gætilega í því og þó ekki síst að fylgja því eins fast eftir og okkur er kostur hér í þinginu, annars vegar með því að tryggja lagarammann um réttindi þess fólks sem hér á í hlut, fatlaðs fólks, og hins vegar með því að tryggja öflugt og gott eftirlit með því sem við erum að gera til þess að málaflokkurinn verði ekki meira fyrir barðinu á samdrættinum en við teljum eðlilegt. Þess vegna er mikilvægt að í frumvarpinu er lögð áhersla á að sáttmáli Sameinuðu þjóðanna í málefnum fatlaðra hafi hér lagagildi og aðild Íslands að honum. Það er mikilvægt að við ljúkum í framhaldi af yfirflutningnum fullgildingu þess sáttmála og þeim lagabreytingum sem honum fylgja til að tryggja réttindi fatlaðs fólks um allt land í lögum okkar betur en nú er gert. Sömuleiðis er mikilvægt að það samráð við sveitarfélögin um þjónustuviðmið og gæðaviðmið sem hæstv. ráðherra nefndi áðan verði ekki aðeins samráð við sveitarfélögin heldur líka samráð við samtök fatlaðra, við notendur þjónustunnar. Ég fagna þeim fyrirætlunum sem fram koma í málinu og því sem komið hefur fram í umræðu þingmanna, þeirri áherslu sem lögð er á áhrif notenda á fyrirkomulag þjónustunnar og gæðakröfur í henni. Þegar við flytjum þjónustu til sveitarfélaganna er algerlega nauðsynlegt að efla gæðaeftirlit með þjónustunni. Það sýnir sig í skýrslu Ríkisendurskoðunar að þegar hún er á einum stað og miðstýrð er hún sannarlega ekki fullkomin, það eru mörg vanhöld þar á og ýmsar úrbætur sem þarf að gera. Og í sjálfu sér, þó að við réðumst ekki í þessa breytingu, þyrftum við að auka og efla gæðaeftirlit með þessari þjónustu við núverandi aðstæður en við þurfum þess enn frekar við yfirflutninginn. En það er ekki bara eftirlit með gæðunum sem við þurfum að efla í málefnum fatlaðra, við þurfum líka að efla eftirlit með réttindum fatlaðs fólks. Það er m.a. vegna þess að sumir í þeim hópi sem þurfa þjónustu eiga ekki eins hægt um vik og almennt er að tala máli sínu sjálfir eða setja fram óskir eða gagnrýni eða kröfu og eru þess vegna viðkvæmur hópur sem oft hefur lent undir í þjónustu og oft hefur mátt búa við ýmislegt sem við hefðum sannarlega viljað að þeir hefðu ekki þurft að þola. Þess vegna er það fagnaðarefni sem hæstv. ráðherra nefndi hér að þeim tillögum sem starfshópur um réttindagæslu og talsmenn fyrir fatlaða skilaði í mars árið 2009 verði fylgt eftir og gerðar að lögum á komandi ári. Ég tel þó að það sé of seint að þau frumvörp eigi að koma fram fyrir árslok 2011 því að við erum að fara í yfirfærsluna núna. Ég tel að þau frumvörp ættu að líta dagsins ljós á vorþinginu því að þótt ekki væri unnt að afgreiða þau á vorþinginu væri mikilvægt að fá þau til kynningar og helst send út til umsagnar þannig að fram hefði farið nokkur umræða um þau áður en farið yrði í þau á haustþingi og reynt að gera þau að lögum. Þar held ég að sé mikilvægt að við horfum til samþættingar í þjónustu við fatlaða eins og hér er verið að gera. Hér er auðvitað verið að færa félagsþjónustu við fatlaða til sveitarfélaganna eins og félagsþjónustu við annað fólk og ég vona við aldraða líka í náinni framtíð. Með sama hætti held ég að við þurfum að huga að réttindagæslunni. Ég held að það verði sífellt áleitnari spurning hvort ekki sé orðin þörf á því, vegna þeirra fjölmörgu alþjóðlegu sáttmála um réttindi fólks sem við erum aðilar að og höfum gerst aðilar að á undanförnum árum og fullgilt og jafnvel lögfest eins og barnasáttmálann, að við höfum hér starfandi þjóðbundna mannaréttindastofnun sem fylgist með því að mannréttindi fólks séu virt og hafi eftirlit ekki með gæðum í þjónustu eða þess háttar, heldur með sjálfum mannréttindunum, réttindum fólks. Ég held að það sé umræða sem vert sé fyrir okkur að taka í tengslum við þetta og í framhaldinu. Um leið og ég vona, eins og ég nefndi áðan, að þjónusta við aldraða fylgi með svipuðum hætti í náinni framtíð, því að það fer langbest á því að sveitarfélögin fari með alla slíka nærþjónustu og hún sé öll á einni hendi. Það væri líka mikilvægt, ef ekki væru hindranir í skipulagi stéttarfélaganna í vegi fyrir því, að einn og sami aðili gæti sem mest annast um ýmsa þjónustu við þá sem félagsþjónustu eru þurfi. Fyrir utan það að dreifstýringu fylgir nauðsyn þess að efla eftirlit er auðvitað önnur ástæða fyrir því að þjónustan hefur ekki verið flutt og hún er sú að það er þörf á sérþekkingu í þessum málaflokki. Það er þörf á sérþekkingu á einstökum fötlunum og því sem þar fylgir og þeim úrræðum sem í boði eru og hægt er að nýta. Það er erfitt fyrir fámenn sveitarfélög að koma sér upp sérþekkingu á öllum þeim fjölbreyttu tegundum fötlunar sem á Íslandi finnast. Þess vegna er mikilvægt, um leið og verið er að flytja þjónustuna til sveitarfélaganna með þeim hætti, að ríkisvaldið grípi til gagnráðstafana í þessu með því að efla og styrkja miðlægar þekkingarmiðstöðvar, eins og þjónustu- og þekkingarmiðstöð blindra og sjónskertra, fyrir aðra fötlunarhópa til þess að sveitarfélögin í landinu geti leitað sérþekkingar, ráðgjafar og stuðnings um sjaldgæfar fatlanir til að mynda á einn stað þar sem hún hefur verið byggð upp og er fyrir hendi. Það væri auðvitað allt of kostnaðar- og fyrirhafnarsamt fyrir sveitarfélögin ef til þess væri ætlast að slíkt væri gert á hverju og einu notendasvæði.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Við erum sammála um að það sé gott að frumvarpið er komið fram og að tryggja þurfi að hagsmunir þjónustuþeganna séu efstir á blaði þegar við fjöllum um þessi málefni. Mig langar líka til að koma því að að ég tel að á undanförnum árum höfum við síður en svo verið að veita þessum málaflokki of mikla athygli. Það hefur skort á fjárveitingar í þennan málaflokk og það þurfa allir að vera meðvitaðir um það þegar málaflokkurinn flyst yfir til sveitarfélaganna og brýnt að það komi hér fram í umræðunni. Hv. þingmaður setti fram þær hugmyndir að rétt væri að fækka sveitarfélögum og setja ekki reglur, svona sérlykkjur eins og verið er að gera hér varðandi kröfur um stærð og fjölda íbúa á bak við hverja þjónustueiningu. Mig langar að kalla eftir því að hv. þingmaður fari aðeins yfir þær hugmyndir sem hann hefur varðandi fjölda í sveitarfélögum, hvaða sjónarmið eigi að liggja að baki slíkum ákvörðunum. Er hv. þingmaður að tala um þvingaðar sameiningar, eða valkvæðar sameiningar? Er hv. þingmaður á þeirri skoðun að stærra sé alltaf betra?

Virðulegur forseti. Auðvitað skiptir stærðin máli en það er ekki alltaf betra að sveitarfélög séu sem stærst. Það hefur sýnt sig í þeim rannsóknum sem gerðar hafa verið að notendur eru ánægðastir með nærþjónustu sem telur tiltekinn fjölda íbúa og fer ekki yfir tiltekinn fjölda íbúa. Ég minnist þess úr borgarmálunum í Reykjavík sem menn veittu mikla athygli, það var einingin 25 þúsund, þegar menn fóru mikið yfir þá stærð dró mjög úr ánægju notenda, væntanlega vegna þess að þá dregur úr beinum lýðræðislegum áhrifum þeirra á þá þjónustu sem verið er að veita. Það var til að mynda ein af röksemdum fyrir því að hverfaskipta borginni. Ég vil ekki tala fyrir sérstökum þvingunum í þessu efni. Ég þekki sveitarstjórnarmenn að því að vera málefnalegt og metnaðarfullt fólk sem hljóti að hafa vilja til þess sjálft að laga stærð sveitarfélaganna að þeirri þjónustu og þeim notendasvæðum sem verið er að skapa. Ég er ekki í vafa um að við hv. þingmaður erum sammála um að það er mikilvægt að íbúi geti leitað beint til kjörinna fulltrúa sinna um þá þjónustu sem hann er að fá og það er býsna umhendis ef sú þjónusta er svo í höndunum á einhverju stærra batteríi en hinni kjörnu lýðræðislegu stjórn og þar eru ekki bein áhrif. Ég kem svo að hinu í síðara svarinu, um þann skort á fjármunum sem verið hefur í málaflokknum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er ágætt að hv. þingmaður er ekki að tala hér fyrir þvinguðum sameiningum. Ég tel að þegar við tölum um sameiningu sveitarfélaga sé það að sjálfsögðu eitthvað sem er þarft að ræða og menn víða um land hafa verið að ræða það. Reyndar er stundum verið að skipta um ráðherra í málaflokknum sem skiptir þá stundum líka um skoðun þannig að maður veit ekki alveg hvert stefnir í þessum málaflokki. Þegar horft er til sameiningar sveitarfélaga má ekki gleyma því að horfa líka til þess að um sé að ræða svæði sem eiga eitthvað sameiginlegt. Ég held að það versta sem gerist ef verið er að sameina bara á grundvelli mannfjölda sé þegar sameinuð eru samfélög sem í rauninni eiga ekkert sameiginlegt, ekki líkan atvinnugrunn eða neitt slíkt. Ég held að það sé mjög varhugavert. Þess vegna hafa byggðasamlögin ákveðna kosti en vissulega galla líka sem felast þá í fjarlægð frá stjórnendum samlagsins. Hæstv. forseti. Ég býð spennt eftir seinna andsvari hv. þingmanns þar sem við ræðum meira um fjárframlögin til málaflokksins sem er gríðarlega brýnt að komi skýrt fram hér í umræðunni.

Virðulegur forseti. Hvað varðar fjárframlögin í málaflokkinn er auðvitað engum vafa undirorpið að þar þurfum við að gera betur. Ég nefndi það í ræðu minni að við erum því miður að fara í þessa yfirfærslu á samdráttar- og krepputímum og erum ekki í neinum færum til að setja inn þá viðbótarfjármuni sem ég held að við öll vitum að við þurfum þar. Það er einfaldlega þannig í þessum málaflokki að til að mynda í húsnæðismálum er fjölmargt sem er algerlega óviðunandi miðað við þær kröfur sem við gerum í dag og stuðningur m.a. við sjálfstæða búsetu fatlaðs fólks er langt því frá að vera viðunandi. Við höfum bara úr þessari viku ákaflega afhjúpandi dæmi í umfjöllun fjölmiðla um fatlaðan ungan mann á Akureyri og þann skort á úrræðum og nauðsynlegum stuðningi sem er við sjálfstæða búsetu fatlaðra. Það er líka mikið fagnaðarefni, og það er nú fagnaðarefni sem mér láðist að nefna í ræðu minni og ég þakka hv. þingmanni fyrir að gefa mér kost á því að taka það upp í andsvari, að hér er lögð áhersla á að það verði tekin skref í notendastýrðri þjónustu. Það er mjög mikilvægt bæði til þess að notendurnir hafi sem mest áhrif á þjónustuna og líka til þess að sjálfræði fatlaðs fólks sé sem allra mest. Við viljum að sjálfsögðu virða sjálfræði þessa hóps eins og allra annarra borgara í samfélaginu en það er hins vegar óhjákvæmilegt að notendastýrð þjónusta verður auðvitað kostnaðarsamari en það að hrúga fólki saman á einn stað og veita stórum hópum sömu þjónustulínuna með miðstýrðum hætti.

Herra forseti. Um þetta mál má kannski segja loksins, loksins og þá jafnvel í tvennri merkingu þess orðs. Loksins erum við að fara í það sem við áætluðum fyrir löngu að gera, að flytja þennan málaflokk yfir til sveitarfélaganna, og það held ég að sé rétt skref. Um það skref held ég að hafi náðst að skapa víðtæka sátt. Í hinu tilvikinu segjum við loksins, loksins vegna þess að nú er loksins komið fram frumvarp sem við höfum beðið eftir ansi lengi þar sem tilgreint er hvernig menn hafa í hyggju að yfirfæra málaflokkinn til sveitarfélaga. Um það hversu seint frumvarpið er fram komið vil ég segja að það er auðvitað bagalegt en hins vegar held ég að það sé fullt tilefni til að vera þó bjartsýnn á að hv. félags- og tryggingamálanefnd takist að klára að fara yfir þetta mál í tæka tíð fyrir þinghlé fyrir jól. Það er náttúrlega vegna þess að þetta mál á sér langan aðdraganda og kemur ekki eins og skrattinn úr sauðarleggnum. Ákaflega margir hafa komið að því að semja þetta frumvarp. Sveitarfélögin eru væntanlega í startholunum. Þau eru byrjuð og jafnvel búin að gera samninga sín á milli um það hvernig þau ætla að haga þessu þannig að auðvitað erum við ekki á byrjunarreit. Um tímapunktinn, áramótin, finnst mér líka mjög mikilvægt að við höfum það kirfilega í huga að hann er auðvitað ekki endapunktur þó að hann sé vissulega ákveðinn endapunktur á löngu ferli sem er yfirfærsla á málefnum fatlaðra til sveitarfélaga. Hann er líka byrjunarpunktur og mér finnst þess sjá stað víða í frumvarpinu sem við ræðum í dag að sá skilningur er mjög ríkur að þetta sé líka upphafspunktur á því að við ætlum að færa þjónustuna til betri vegar, að við ætlum að nýta þessi tímamót til þess. Mér finnst mjög mikilvægt og mun freista þess, örugglega ásamt mörgum öðrum í félags- og tryggingamálanefnd þegar við förum yfir þetta frumvarp, að horfa á frumvarpið með ákveðnum gleraugum. Þau gleraugu eiga að snúast um það að reyna að horfa á þetta frumvarp frá sjónarhóli notenda. Ég lít svo á að við séum að fjalla um mannréttindi og hvernig við ætlum að búa svo um hnúta í samfélaginu að ákveðinn hópur fólks njóti mannréttinda, og njóti jafnra mannréttinda. Við ætlum væntanlega að nýta þennan tímapunkt þegar við færum málaflokkinn yfir til sveitarfélaga til að efla þessi mannréttindi. Ég fagna því vissulega að í greinargerð með frumvarpinu er talað um að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun. Það held ég að sé gríðarlega mikilvægt. Við eigum að gera það að okkar næsta verkefni, eftir að við erum búin að samþykkja þessi lög eigum við að fara í það af fullum krafti í rauninni samhliða þessari tilfærslu að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og leggja þar með áherslu á það hversu stór hluti þessa máls og í rauninni allur hluti þessa máls snýst um mannréttindi, að fatlaðir geti notið sömu lífskjara í þjóðfélaginu og þeir einstaklingar sem búa ekki við fötlun. Þetta er hægt. Við erum með þjóðfélagið á þeim stað og við höfum þau úrræði fyrir hendi að þetta er hægt. Einhvern tímann töldu menn kannski að þetta væri ekki hægt, en nú er þetta hægt. Þetta eigum við að gera. Ég deili þeim áhyggjum sem ég taldi mig greina í ræðu hv. þm. Helga Hjörvars um þróun í átt til byggðasamlaga sem við sjáum í meðferð þessa máls. Auðvitað er hugsunin með þessu frumvarpi sú að færa málaflokk fatlaðra til nærsamfélagsins og að þar eigi að haldast í hendur að þjónustan sé innt af hendi af því stjórnvaldi sem íbúar kjósa til, sem sagt að lýðræðislegt ákvörðunarvald íbúanna sé samhangandi við það sveitarfélag sem veitir þjónustuna. Þegar íbúar í Rangárþingi eystra kjósa til sveitarstjórnar kjósa þeir m.a. um málefni fatlaðra á þeim stað. Byggðasamlögin brengla þessa mynd og gera það að verkum að hvað þetta varðar erum við að ganga hálfa leið í því að mæta þessum sjónarmiðum lýðræðisins. Samtök sveitarfélaga munu sjá um málaflokkinn og því ekki alveg beint og augljóst samband á milli lýðræðislegrar ákvörðunartöku í sveitarstjórnarkosningum og þess hvernig haldið er síðan á málaflokknum. Þetta er auðvitað umræða líka um stærð sveitarfélaga og svoleiðis sem við komum aðeins inn á í umræðunni fyrr í dag en er margbreytileg og flókin og full þörf á að fara í hana af festu. Ég segi að mér finnist mikilvægt að horfa á þessa löggjöf af sjónarhóli notendanna. Þegar ég les frumvarpið finnst mér stundum, og það er kannski óhjákvæmilegt, að þetta sé löggjöf um það hvernig sambandinu á að vera háttað milli sveitarfélaga og ríkisvaldsins og réttindi þeirra sem ætla að veita þjónustuna og réttindi þeirra kannski sem starfa við að veita þjónustuna og mér finnst að við þurfum að einbeita okkur að því á komandi árum að taka öll þau skref sem við mögulega getum tekið í þá átt að breyta svona löggjöf þannig að hún taki sem allra mest mið af því hvaða réttindi notandinn hefur. Mig langar svolítið að ræða um 4. og 5. gr. frumvarpsins í þessu samhengi. Það eru vissulega stigin framfaraskref í 4. og 5. gr. frumvarpsins þar sem er kveðið á um að faglegt matsteymi skuli meta þörf viðkomandi einstaklinga á þjónustu og reyna að mæta óskum viðkomandi einstaklinga um þjónustu. Síðan getur viðkomandi einstaklingur kært úrskurð matsnefndarinnar um þjónustu. Ég leyfi mér að vona að þetta sé betri lagaleg umgjörð um þetta ferli en núverandi umgjörð, en samt held ég að við getum stigið fleiri skref í rétta átt vegna þess að auðvitað á þetta ekki að vera þannig að fólk sem býr við fötlun þurfi að óska eftir því að vera metið og geta síðan kært það. Þetta hefur yfirbragð þess að fólk þurfi að semja við eitthvert yfirvald um það hversu oft það sem fatlaðir einstaklingar eigi að skipta um sokka eða hversu oft það sem fatlaðir einstaklingar eigi að fara á salernið á dag og svoleiðis. Svona er yfirbragðið og svona hefur hin stofnanalega umgjörð sem við höfum skapað um málaflokk fatlaðra oft birst, held ég, fólki með fötlun. Þjónustan er ekki alveg af sjónarhóli neytandans. Ástæðan fyrir því að ég er að tala um þetta er sú að við höfum úrræði í nútímasamfélaginu til að sníða þjónustuna betur að þörfum hins fatlaða og að hann ráði því sjálfur hvernig hann hagar sínu lífi, hvernig hann fer um í þjóðfélaginu, hvernig hann vinnur og starfar. Það er notendastýrð persónuleg aðstoð. Hún snýst um það að vissulega er metin þörf viðkomandi einstaklings á aðstoð en þá fær sá einstaklingur til sín fjármuni og getur stjórnað því sjálfur hvernig hann ver þeim til að bæta líf sitt, komast um og vera á allan hátt eins og hver annar einstaklingur. Ég fagna því að einmitt í framhaldi af þingsályktunartillögu sem var samþykkt á Alþingi í sumar eru stigin skref í þessu frumvarpi til að koma á notendastýrðri persónulegri aðstoð, þessu formi aðstoðar þar sem neytandinn sjálfur hefur stjórn á sínu lífi. Það er sagt í greinargerð með frumvarpinu að stefnt skuli að því að notendastýrð persónuleg aðstoð verði ein af meginstoðum þjónustunnar við fólk með fötlun árið 2014 og þá verði komin heildstæð löggjöf um það. Þetta þykir mér gott. Ég held að þetta sé dæmi um þau skref sem við getum stigið í þá átt að laga þjónustuna við fólk með fötlun að þörfum þess sjálfs, að réttindum sínum. Ég held að þegar við endurskipuleggjum þjónustuna hvað þetta varðar eigum við að hafa að leiðarljósi þau orð sem einn einstaklingur með fötlun sagði við mig fyrir nokkrum mánuðum, að við þyrftum að hafa að leiðarljósi: að „fólk vill ekki meiri aðstoð en það þarf“. Ég held að við þekkjum það öll úr okkar sálarlífi að það er eiginlega fátt meira óþolandi en að vera í sífellu boðin meiri aðstoð en maður þarf. Fólk reiðist jafnvel ef því er rétt hjálparhönd sem það þarf ekki. Ég held að við verðum að sníða þjónustuna að svona athugasemdum og hafa þetta í huga. Við verðum að treysta notendum þjónustunnar til að gefa okkur leiðsögn um það hvað þeir þurfa. Við verðum að treysta á grundvelli þeirrar vitneskju að við vitum öll að fólk með fötlun mun ekki óska eftir meiri aðstoð en það þarf. Þannig kerfi eigum við að búa til sem tekur mið af þessum sannindum. Ég held að það sé líka gríðarlega mikilvægt í framtíðinni, og við eigum að nota þennan tímapunkt til þess, að efla fjölbreytni í þjónustuúrræðum við fatlað fólk. Málefni Sólheima hefur borið á góma og ég hef rakið umræðu um notendastýrða persónulega aðstoð. Sólheimar eru dæmi um sérstakt og ákaflega fallegt samfélag sem mér heyrist á þingheimi, miðað við umræðuna í dag og áður, að allir vilji verja og tryggja að áframhald verði á. Notendastýrð persónuleg aðstoð er meðal þeirra stefnumiða sem þetta þing hefur staðfest og ég vona að sveitarfélögin beri gæfu til að taka upp á sína arma fleiri slík úrræði sem byggja á hugmyndum hér og þar, einstaklingsframtaki og nýjum straumum og stefnum. Á sama tíma og við ætlum að gæta samræmis í þjónustu við alla fatlaða einstaklinga á Íslandi á grundvelli mannréttinda verðum við líka að tryggja að fjölbreytni sé til staðar. Það kann að vera svolítið vandasamur línudans að tryggja bæði samræmi og fjölbreytni. Eitt rekstrarform langar mig að nefna í lokin sem við eigum að vera opin fyrir, rekstrarform sem á sér rætur reyndar í hugmyndafræði míns flokks, Framsóknarflokksins, rekstrarform samvinnuhugsjónarinnar. Það hefur t.d. rutt sér mjög til rúms meðal fatlaðra á Norðurlöndum. Fólk með fötlun á Norðurlöndum sem getur nýtt sér notendastýrða persónulega aðstoð fær peninga til ráðstöfunar til að haga sínu lífi eftir sínu höfði og það hefur myndað á frjálsum grundvelli samvinnufélög um að veita sjálfu sér slíka þjónustu. Það fær sem sagt pening frá hinu opinbera til að veita sjálfu sér þjónustu og hefur komist að þeirri niðurstöðu að þau sem slíkir frjálsir einstaklingar í frjálsu samfélagi geti veitt þjónustuna best með því að mynda samtök um hana og samvinnu. Slík samvinnurekstrarfélagaform eru orðin mjög algeng í Noregi og á þeim framsóknarnótum hyggst ég enda þessa ræðu og benda á það sem eitt af því sem við verðum að vera opin fyrir, að fatlað fólk á Íslandi nýti sér kosti samvinnuhugsjónarinnar til að tryggja sjálfu sér þá þjónustu sem það þarf.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir að þetta frumvarp sem búið er að bíða ansi lengi eftir sé loksins komið fram og að við getum farið að fjalla um þetta mál. Frá sjónarhorni fatlaðs manns er það kærkomið. Það sem hefur reyndar vantað er stefnumótun frá ráðuneytinu. Ráðuneytið er búið að vinna að því að koma á stefnumótun síðan 2004, í sex ár. Hún er ekki búin enn og verður væntanlega ekki búin fyrr en nýtt kerfi verður tekið upp þar sem á aftur að fara í stefnumótun. Ég ætla að vona að sú stefnumótun verði dálítið hraðari þannig að menn verði búnir að móta stefnu gagnvart fötluðum innan tveggja, þriggja mánaða. Það er mjög mikilvægt einmitt að stefnumótun liggi fyrir og alveg sérstaklega þegar menn fara að dreifa þessu yfir á einhver svæði sem eiga að bera ábyrgð á málaflokknum, yfir á sveitarfélög þar sem ekki einn aðili rekur þetta heldur fjöldamargir. Það liggur reyndar ekki fyrir hversu margir. Það er sagt að mynda eigi þjónustusvæði með 8 þús. íbúum. Ég gat hvergi séð það í greinargerð og hef ekki fengið að vita hversu mörg þessi svæði eru. Ég hef reyndar ekki haft tíma til að lesa hana alla, herra forseti, af því að ég var dálítið upptekinn í gærkvöldi við annað tengt þinginu. Ég hef heyrt á skotspónum að þau verði væntanlega 13. Hvar þau liggja á landinu veit ég ekki. Ég hef líka heyrt á skotspónum að það hafi nýlega verið ákveðið og það væri mjög gott í þessari umræðu að það yrði birt þannig að fatlaðir vissu nokkurn veginn á hvaða svæði þeir ættu heima. Mér finnst mjög mikilvægt að fólk viti það og hvaða sveitarfélög eru í þessu samstarfi. Frá sjónarhorni fatlaðs manns finnst mér þetta mjög mikilvægt. Svo er hægt að kæra til úrskurðarnefndar sem er gott. Það hefur svo sem verið til áður í einhverju formi en þarna geta menn sem sagt kært til úrskurðarnefndar þannig að gagnvart hinum fatlaða manni er margt í þessu frumvarpi tryggt. Svo á að leggja niður margar stofnanir, svæðisskrifstofur um málefni fatlaðra, svæðisráð í málefnum fatlaðra, Framkvæmdasjóð fatlaðra og stjórnarnefnd um málefni fatlaðra. Þetta verður allt lagt niður núna um áramótin, bara allt í einu, og getur valdið ákveðnu óöryggi en að sjálfsögðu tekur eitthvað við og það þarf að kynna tímanlega fyrir fólki þannig að menn viti um hvað málið snýst, hvert þeir eigi að fara. Það verður væntanlega sami staðurinn og sama fólkið að miklu leyti þannig að þetta er kannski ekki eins mikil breyting og það virðist vera þegar menn lesa að það eigi að leggja þetta niður. Síðan er hugsunin að hafa gæðaeftirlit með þessari þjónustu. Það er mjög nauðsynlegt og mjög gott, sérstaklega gagnvart þeim þjónustustofnunum sem sjá um framkvæmd málaflokksins í umboði sveitarfélaganna. Við komumst ekki hjá því að ræða málefni Sólheima. Þar er ákveðin óvissa. Ráðuneytið hefur ekki gert samning við Sólheima í tvö ár þannig að menn þar vita í rauninni ekki eftir hvaða samningi þeir eiga að starfa. Svo hefur ekki farið fram mat á fötluðum þar í fjölda ára. Þó að lög kveði á um að það eigi að gerast árlega hafa menn ekki farið að lögum í því að framkvæma mat. Það er mjög slæmt, herra forseti, og ég vonast til að bragarbót verði gerð á þessu þegar nýtt kerfi verður tekið upp og þá verði farið eftir lögunum sem við erum að setja. Svo vildi ég gjarnan koma inn á notendastýrða þjónustu sem ég bind vonir við. Mér finnst hún reyndar ekki nægilega ígrunduð í þessu frumvarpi og mér finnst henni ekki gert nægilega hátt undir höfði. Ég er að leita að því hvar þetta er vegna þess að ég hef ekki haft nægan tíma en það er eiginlega gefið til kynna að þetta sé verkefni til frambúðar, rannsóknarverkefni. Mér finnst að menn eigi að gefa þessu dálítið meiri þunga og það má vel vera að þegar nefndin fer að fjalla um frumvarpið verði því gefinn meiri þungi. Ég bind ákveðnar vonir við notendastýrða þjónustu. Hún þarf ekki endilega að vera dýrari, getur jafnvel verið ódýrari þegar fólkið sjálft sér um að skipuleggja starfið. Frá sjónarhorni starfsmanna ræddi ég um það í andsvari áðan að fólk mun velflest halda sínum störfum eða því verður boðið nýtt starf. Einhverjir geta reyndar misst vinnuna og það er mjög slæmt í dag að opinberir starfsmenn, eða fólk yfirleitt, missi vinnuna vegna þess að það eru engin atvinnutækifæri neins staðar. Þegar rífandi vinna er úti um allt er ekki eins erfitt að skera niður ríkisbáknið en þegar skortur er á vinnu alls staðar og hæstv. ríkisstjórn hefur ekki skilning á því hvað það er mikilvægt að skapa atvinnu eða skapa umgjörð fyrir það að atvinna myndist er mjög slæmt ef fólk missir vinnuna. Það getur orðið allt að því mjög harður dómur og hörð örlög fyrir viðkomandi starfsfólk. Þjónustan á að sjálfsögðu að snúast um fatlaða, það á að vera nr. 1, 2 og 3. Síðan koma starfsmennirnir sem sinna þessari þjónustu en ég gef ekki mikið fyrir hagsmuni stéttarfélaganna, herra forseti. Samkvæmt lögum ber opinberum starfsmönnum að greiða í stéttarfélag sem þeim er skipað í, hvort sem þeir vilja vera þar félagar eða ekki, og ég er margbúinn að flytja frumvarp, sjö sinnum, um að það ákvæði verði afnumið, 2. mgr. 7. gr. starfsgreinalaganna. Þetta er ótrúlegt kerfi, brýtur allar reglur um rétt til að standa utan félaga og allt slíkt. Ef manni er gert að borga þarna inn verður hann að njóta þjónustunnar, sumarbústaðanna eða annars slíks, þannig að hann er neyddur til að fara inn í stéttarfélagið. Þarna eru þá komin ákveðin stéttarfélög sem hafa stimpil ríkisins, opinber stéttarfélög. Ég man eftir að það var ansi vinsælt í Sovétríkjunum. Þetta er einhver gömul arfleifð sem ætti fyrir löngu að vera búið að leggja af. Það hafa reyndar fallið dómar hjá Mannréttindadómstól Evrópu um iðnaðarmálagjaldið sem segir að þetta brjóti mannréttindi. Þetta eru hagsmunir stéttarfélaganna. Ef reiknað er með því að þetta séu 7 milljarðar kr. í laun er 1% af því 70 millj. kr. sem stéttarfélögin bítast um. Um það snerist þessi deila, þess vegna hefur allt frestast og þess vegna bíður fatlað fólk og veit ekki hvert það á að fara. Fatlað fólk líður fyrir það að stéttarfélögin, ekki starfsmennirnir, bítast um einhverja aura, reyndar ekki aura því að þetta eru miklir peningar. Frá sjónarhorni sveitarfélaganna breytist mjög margt, t.d. myndaðist sjóður sem á að yfirtaka fasteignirnar. Og það myndaðist sjóður sem aukaútsvar á að renna í, 1,2%, og 80% renna svo aftur út til sveitarfélaganna. Þetta er mjög mikil breyting frá sjónarhorni sveitarfélaganna, enda hafa þau unnið mjög hart að því að gera samninga og undirbúa sig. Þau bíða núna sennilega í ofvæni eftir að Alþingi klári þessa lagasetningu. Ef þetta mál frestast af einhverjum ástæðum, herra forseti, er allt komið í óefni. Það bara má ekki. Það á að setja í gang matsteymi og eftir ákveðinn tíma á að athuga hvernig þessi yfirfærsla hefur tekist. Það finnst mér jákvætt þannig að mjög margt af þessu er jákvætt. Í lokin verð ég að segja að mér finnst þetta mjög hröð lagasetning. Hættan þegar menn fara í svona hraða lagasetningu er að hún verði hroðvirknisleg, það verði gerð einhver mistök. Ég hef t.d. ekki haft tíma til að lesa lagatextann sem hér er verið að skoða og reyna að átta mig á því hvernig hann virkar, bara hreinlega út af tímaskorti. Ég er búinn að lesa greinargerðina nokkurn veginn á handahlaupum. Hættan er sú að þegar menn fara svona með hraði í gegnum lagasetningu, og nefndin fær lítinn tíma, til viðbótar við allt annað sem menn eru að vinna í sambandi við fjárlögin er ekki alveg boðlegt fyrir Alþingi hvað þetta kemur seint inn. Ég kenni bæði ráðuneytinu um en kannski alveg sérstaklega þessum margumtöluðu stéttarfélögum.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns fagna því að þetta frumvarp er loksins komið fram og tek undir þá gagnrýni hjá mörgum hv. þingmönnum að það er mjög bagalegt að það skuli ekki hafa komið fyrr til umræðu í þinginu. Við vitum alveg hvernig tíminn er fram undan þar sem mikið er um að vera. Það sem er þó kannski grátlegast við þetta er að það stóð ekki á samkomulagi milli ríkis og sveitarfélaga um hvernig standa ætti að flutningi um málefni fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga. Þetta snerist einfaldlega um það, eins og hv. þm. Pétur Blöndal benti á í lok ræðu sinnar hér á undan, hvaða stéttarfélag á að fá gjöldin af starfsmönnum. Það hefur fyrst og fremst tafið að þetta mál kæmist til þings. Maður veltir vöngum yfir því á hvaða stað við erum þegar við erum að færa málefni fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga, og við erum öll sammála um að markmið þeirrar lagasetningar sé að standa betur við og að málefnum fatlaðra, að þá skuli erfiðasti hjallinn sem tókst að brúa vera samkomulag um það til hvaða stéttarfélags er greitt. Það mætti leiða hugann að því að þetta er nokkuð sem við verðum að komast upp úr. Ég tek undir með hv. þm. Pétri Blöndal, það er mjög mikilvægt að afnema þessa skylduaðild að stéttarfélögum, frekar mætti fólk velja sér það stéttarfélag sem það vildi sjálft vera í. Það eru mörg dæmi um að félagsmenn eru í stéttarfélagi sem þeir vilja hugsanlega ekki vera í, heldur einhverju öðru. Það er mjög bagalegt að þetta komi svona seint inn í þingið. Ég verð þó að segja, virðulegi forseti, að í ljósi reynslunnar og þeirrar miklu samstöðu sem hefur oft verið í hv. félagsmálanefnd treysti ég á að hv. félagsmálanefnd fari mjög vandlega og rækilega yfir þetta mál. 1. umr. er í sjálfu sér ekki mjög efnisleg og ekki djúp en ég minni samt á að við höfum áður farið með mál mjög hratt í gegnum þingið og þá hefur þingið gert mistök þannig að vítin eru til að varast þau. Það sem er ánægjulegt við þetta frumvarp þar sem lagt er til að málefni fatlaðra fari frá ríki til sveitarfélaganna er að margir kostir eru við þá tilfærslu. Í fyrsta lagi færist þjónustan nær fötluðum og í öðru lagi fellur þjónusta um málefni fatlaðra undir eitt stjórnsýslustig sem gerir hlutina miklu skilvirkari og ætti að gera þá betri. Í þriðja lagi mun þetta styrkja starfsemi félags- og skólaþjónustu sveitarfélaganna úti á landsbyggðinni og hvar sem er. Það er margt gott í þessu máli. Ég vil örlítið koma inn á tvö, þrjú atriði sem viðkoma þessu samkomulagi og ég tel hafa verið grunninn að þeirri góðu samstöðu sem náðist milli ríkis og sveitarfélaga. Það er gert ráð fyrir sameiginlegu endurmati á faglegum og fjárhagslegum árangri tilfærslunnar eins og kemur fram í skýringum með frumvarpinu. Þegar það liggur fyrir, eftir þrjú, fjögur ár, er skýrt í samningunum eins og hæstv. ráðherra upplýsti áðan í andsvari að sveitarfélögin munu ekki fá þær tekjur sem sannarlega eiga að fylgja málaflokknum. Við vitum öll að það er kannski ekki svo auðvelt að gera sér alveg grein fyrir því í upphafi málsins. Þar sem þetta er með þessum hætti tel ég að ekki muni ríkja neinn ágreiningur um þetta, það var mjög stórt skref til að þessi góða samstaða næðist um þetta málefni á milli ríkis og sveitarfélaga. Sveitarfélögin voru mörg hver brennd af mörgum þeim verkefnum sem voru færð frá ríki til sveitarfélaga og ég hef reyndar aldrei skilið að menn geri samninga á milli þessara stjórnsýslustiga um að færa málaflokk eða verkefni á milli og síðan þurfi menn að eyða löngum tíma í að reyna að finna akkúrat hina einu heilögu krónutölu sem á að fylgja því verkefni. Nær væri að gera eins og hér er gert, hér liggur alveg klárt fyrir hvert verkefnið er og það verður þá endurmetið út frá því hvort sveitarfélögin hafi af því meiri eða minni útgjöld en reiknað er með. Það tel ég til mikilla bóta og vera eitt af hinum miklu framfarasporum. Virðulegi forseti. Í lok máls míns ítreka ég enn og aftur ánægju mína með að frumvarpið er komið fram. Ég tel þetta mikið heillaspor og vænti þess að tíminn eigi eftir að leiða það í ljós. Markmið allra er sameiginlegt, að bæta þjónustu við fatlaða í landinu og færa þjónustuna nær fötluðum, gera hana skilvirkari og betri. Ég tel að miðað við þau verkefni sem hafa verið færð frá ríki til sveitarfélaga á undanförnum árum og áratugum sé meðferð þessa máls alveg til fyrirmyndar. Það er mín skoðun eftir fyrstu yfirferð á málinu. Sem betur fer erum við eitthvað að læra í því, en við megum samt sem áður ekki láta það henda okkur aftur að einhver stéttarfélagsgjöld stoppi það af að mál komi með eðlilegum hætti inn í þingið og fái eðlilega umfjöllun. Ég ítreka það enn og aftur að ég treysti á hv. félagsmálanefnd sem er þekkt að sínum góðu störfum og ég efast ekki um að við eigum eftir að ná mikilli samstöðu um þetta mál.

Hæstv. forseti. Ég fagna því eins og aðrir að þetta frumvarp skuli loks vera komið fram. Það hefur átt sér langan aðdraganda, mikil vinna liggur þar að baki og það hefur verið lengi í undirbúningi. En það er víðtæk sátt milli sveitarfélaga og ríkisins um tilfærslu málefna fatlaðs fólks frá ríki til sveitarfélaga og ég tel að náðst hafi víðtæk sátt um verðandi framkvæmd. Því tel ég að hv. félagsmálanefnd eigi að geta afgreitt málið með góðu vinnulagi fyrir jól þó svo að málaflokkurinn sé stór og mikill af því að undirbúningurinn hefur verið eins og raun ber vitni. Það er mikilvægt að færa nærþjónustu fólks með fötlun og aldraðra til sveitarfélaganna. Nærþjónustan er mikilvæg. Það er miklu meiri nánd og meiri líkur til að hægt sé að samþætta þá þjónustu við félagsþjónustu sveitarfélaganna og samþætta þjónustuna við heilbrigðisþjónustuna á viðkomandi svæði þannig að fólk með fötlun fái heildstæðari og betri þjónustu en það fær í dag. Ég tel líka að mikilvægt sé að huga að því að jafnframt því sé komið upp stofnunum eða þær stofnanir styrktar sem eru miðstöðvar sérfræðiþekkingar, sérfræðiþjónustu og upplýsinga þannig að sveitarfélögin geti leitað á einhvern ákveðinn miðlægan stað til að fá stuðning í þeim verkefnum sem fyrir liggja. Ég held að það sé ógerningur og ekki eðlilegt að hvert þjónustusvæði þurfi að byggja upp sína eigin sérfræðiþekkingu í ólíkum málaflokkum og fyrir sveitarfélög af mjög ólíkri stærð. Eins er mikilvægt að við stuðlum að því að þjónusta við fatlaða sé fjölbreytt og að komið verði á þeirri einstaklingsbundnu þjónustu sem upp hefur verið lagt með frá Alþingi með þeirri samþykkt sem hér hefur verið gerð. Ég held að hægt sé að að stuðla að mun fjölbreyttari þjónustu en verið hefur. Ég tel að miklir möguleikar séu hjá almennri félagsþjónustu sveitarfélaganna til að bæta þjónustuna og hafa hana fjölbreyttari við fólk með fötlun. Hæstv. forseti. Ég minni á að fyrir dyrum stendur það verkefni að koma á framkvæmdaáætlun um aðgengi fyrir alla. Það er vinna sem búin er að vera í gangi í nokkurn tíma. Við þurfum líka að breyta lögum og reglugerðum sem að því lýtur. Ég hef fullan skilning á því að ráðuneytin hafa verið mjög upptekin í þeim hrunadansi sem hér hefur verið og hefur það lagst þungt á öll ráðuneyti að vinna sig fram úr því efnahagshruni sem dundi á íslenskri þjóð ásamt öðrum breytingum sem verið er að gera í flestum ráðuneytunum, ekki síst í félags- og heilbrigðisráðuneytinu þar sem verið er að sameina þau tvö ráðuneyti. En það er brýnt að fara í framkvæmdaáætlunina og koma hugmyndafræði um aðgengi fyrir alla inn í lagabálka og reglugerðir. Það auðveldar okkur öllum - ekki eingöngu fötluðum heldur okkur öllum - að hafa betra aðgengi. Það auðveldar öldruðum og það sparar fjármagn að þurfa ekki að breyta götum eða húsnæði eftir á til að aðlaga að þörfum allra í umferðinni og í byggingum. Eins þurfum við að einhenda okkur í að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun. Ég tel að það sé næsta brýna verkefnið sem snýr að Alþingi. Í framhaldi af því, þegar við höfum fengið þann ramma, eigum við að fara í lagabálkana og tryggja að allir sitji við sama borð og að mannréttindi fatlaðra séu virt. Eins vil ég taka undir það sem fram kom í ræðu síðasta ræðumanns að það er mikilvægt að tekjur, fjármagn, fylgi málaflokknum. Mér sýnist að reynt sé að tryggja það núna með fjárlögum næsta árs. Ég tel mikilvægt að endurmat á starfsemi og kostnaði liggi fyrir fyrir árslok 2014 og að sérstaklega sé tekið tillit til þess ef frekari skyldur eru lagðar á sveitarfélögin.

Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að fagna því að þetta frumvarp er komið fram. Ég tek undir þau sjónarmið sumra hv. þingmanna sem tekið hafa til máls, að vísast hefði verið betra að það hefði komið fram nokkru fyrr. En ég vek engu að síður athygli á að hv. félags- og trygginganefnd hefur á þessu haustþingi átt samtöl og haldið fundi þar sem þessi málefni hafa sérstaklega verið til umræðu, m.a. hefur hún rætt við fulltrúa úr ráðuneytinu og við fulltrúa sveitarfélaganna þar um. Ég lít svo á að í flutningi málaflokksins felist tækifæri sem er afar mikilvægt að nýta vel. Sveitarfélögin fá þarna kærkomið tækifæri til að leita hagræðis í samlegðinni sem verður af því að reka saman félagsþjónustu sveitarfélaganna og þá þjónustu sem verið hefur á vegum svæðisskrifstofanna vegna þessa málaflokks. Það er að mínu viti afar mikilvægt. Þó má ekki gleyma því að full samlegðaráhrif af því að flytja nærþjónustu til sveitarfélaganna verða ekki fyrr en flutningur málaflokksins málefni aldraðra til sveitarfélaga verður að raunveruleika og það er næsta skref sem við þurfum að taka, eins og við höfum áður rætt um í þessum sal. Það er mikilvægt að vera vakandi fyrir því. Ég tel að sá samningur sem fyrir liggur milli sveitarfélaganna og ríkisins, þ.e. um þau fjárframlög sem fylgja munu málaflokknum miðað við það árferði sem við búum við núna, sé sennilega sá besti sem báðir aðilar gátu landað. Endurskoðunarákvæðin sem eru í samningnum skipta líka máli, þ.e. að eftir þriggja ára reynslutíma verður reynslan af flutningnum endurskoðuð sérstaklega með tilliti til fjárveitinga og þeirrar fjárhagslegu stöðu sem sveitarfélögin verða þá í vegna yfirtökunnar. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Ég tek undir með hv. þm. Pétri Blöndal sem ræddi aðeins áðan um að huga þurfi sérstaklega að stofnunum innan þessa málaflokks sem njóta ákveðinnar sérstöðu, þar á meðal stofnunum eins og Sólheimum í Grímsnesi, og gæta þess að flutningurinn á þeim stofnunum fari vel fram. Það er sérstaklega mikilvægt þegar við hugum síðan að því að flutningur á málaflokknum málefni aldraðra verður á næsta eða þarnæsta ári að um er að ræða mjög margar stofnanir með svipaða stöðu og Sólheimar sem flytjast munu til sveitarfélaganna. Þess vegna er mikilvægt að mjög vel takist til. Ég hlakka til að takast á við það verkefni að klára þetta mál í félags- og trygginganefnd á þeim vikum sem eftir eru af þinghaldi. Ég tel að miðað við þá samstöðu og þann samhug sem verið hefur í félags- og trygginganefnd á þessu hausti, þvert á allar pólitískar línur, eigi það vel að vera hægt. Ég hef ekki trú á öðru en að nefndin nái að leysa verkefnið innan þeirra tímamarka sem henni eru ætluð og það verði til farsældar bæði fyrir ríki og sveitarfélög þegar flutningurinn verður að veruleika.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni, varaformanni félags- og tryggingamálanefndar, fyrir að vekja athygli á sérstöðu Sólheima í þessu samhengi þar sem þeir starfa á landsvísu. Mig langar til að spyrja hvort þingmaðurinn telji ástæðu til að taka málefni Sólheima og fleiri slíkra stofnana sérstaklega fyrir á fundi hv. félags- og tryggingamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna frá hv. þm. Arndísi Soffíu Sigurðardóttur. Ég held að það sé einboðið að fulltrúum Sólheima eins og annarra sambærilegra stofnana verði boðið að senda athugasemdir til hv. félags- og tryggingamálanefndar og bjóða þeim á fund nefndarinnar ef þau svo kjósa. Ég eins og fleiri þingmenn geri mér fulla grein fyrir því að stofnanir eins og Sólheimar sem eru reknar á landsvísu en eru staðsettar í sveitarfélagi þar sem vigt þeirra er afar mikil, hafa mikla sérstöðu. Nefndin mun þurfa að taka sérstakt tillit til þessa og ræða við fulltrúa stofnananna eins og ég nefndi áðan þannig að vel fari við flutning málsins.

Virðulegi forseti. Ég vil í lok umræðunnar þakka fyrir góða og málefnalega umræðu og drepa á fáeina þætti sem hafa verið nefndir. Í fyrsta lagi hafa menn nokkuð rætt um að málið sé seint fram komið og það skapi hættur. Eins og ég rakti í framsöguræðu og andsvörum við hana er það í sjálfu sér óhjákvæmileg afleiðing af ferlinu sem í gangi hefur verið. Það er mikilvægt að við munum að ferlið hefur í eðli sínu verið samningaferli milli ríkisins, sveitarfélaga og notenda þjónustunnar og hafa allir komið þar að málum. Af eðli málsins leiðir að það kemur fullbúið inn til þings vegna þess að að baki liggja fjölþættar samningaviðræður við alla sem hagsmuna eiga að gæta. Hins vegar hefur í tvígang verið gerð grein fyrir framgangi málsins í félags- og tryggingamálanefnd þegar þess hefur verið óskað af hálfu nefndarinnar. Ég á ekki von á öðru en sú nefnd sem er verkmikil og hefur sýnt mikla burði til góðra verka og sýnt mikla samstöðu í störfum á undanförnum mánuðum eigi eftir að vinna vel að málinu. Varðandi svæðaskiptinguna, 8 þúsund manna svæðin, þá er gert ráð fyrir að þetta verði 13 svæði að viðbættum Hornafirði og Vestmannaeyjum sem eðli málsins samkvæmt teljast sérstök svæði. Þetta verði því 15 svæði í allt. Ef við horfum nokkuð raunsætt á hvað sveitarfélög þurfa að vera stór til að bera fjölþætta þjónustu þá held ég að þessi tala gefi okkur svolitla vísbendingu um hvað sé burðug eining til að reka fjölbreytta þjónustu. Í dag eru 27 félagsþjónustur í landinu og á herðum þeirra hvílir að veita þjónustuna. Í lögunum er ábyrgð á þjónustunni felld á sveitarfélögin í hverju tilviki og það eru því félagsþjónusturnar sem reka þjónustuna og eru í rauninni ábyrgar fyrir henni. Þær þurfa að skýra gagnvart notendunum hvernig þjónustan er og standa ábyrgar gagnvart henni. Þetta er mikilvægt, sérstaklega út af þeim athugasemdum sem fram komu í máli hv. þm. Helga Hjörvars um hætturnar sem eru því samfara að búa til svæði sem ekki lúta beinu lýðræðislegu eftirliti, þ.e. það er enginn svæðisfulltrúi kjörinn af fólkinu á svæðinu til að sinna þessum verkefnum með sama hætti og bæjarfulltrúar eru kjörnir til að gegna því að skila þjónustu til íbúa í sveitarfélagi. Þó ég taki undir með hv. þingmönnum um þá hættu sem felst í því að búa til svæði sem taka verkefnin burt frá þeim sem hafa lýðræðislegt umboð, hvort heldur er sveitarstjórnarfulltrúar eða þingmenn, og færa þau yfir á einskonar millilag eða svæði sem ekki er beinlínis háð lýðræðislegu eftirliti, þá held ég að svarið til skemmri tíma litið sé að sveitarfélögin beri samkvæmt lögunum ábyrgð á þjónustunni og því að veita hana. Það verða þau sveitarfélög sem hafa burði til að reka félagsþjónustu sem munu fyrst og fremst sinna þjónustunni. Möguleikar þeirra til að veita góða þjónustu vaxa með þessari breytingu sem og breytingunni eftir ár þegar málefni aldraðra verða flutt. Félagsþjónusta í hverju sveitarfélagi verður töluvert breytt þegar öllu því er lokið. Ég hef lagt á það áherslu frá því að ég byrjaði í félagsmálaráðuneytinu og allan þann tíma sem ég var þar, að þetta tvennt yrði að fylgjast að. Það væri fáránlegt að valda öllu þessu umróti með því að flytja þennan málaflokk en flytja ekki málaflokk aldraðra. Grundvallarforsendan fyrir að byrja á þessu væri að fara alla leið. Þetta gefur sveitarfélögunum færi á að endurhanna félagsþjónustu sína utan um öll þessi nýju verkefni. Ég læt þessu lokið nú og vonast eftir að málið fái skjótan og vandaðan framgang í meðförum hv. félags- og trygginganefndar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans og ræðu í þessu mikilvæga máli. Ég hjó eftir því í máli hæstv. ráðherra að hann er á þeirri skoðun að þessi þjónustusvæði og íbúafjöldinn á bak við hvert svæði gætu orðið einhvers konar leiðsögn um það hvernig sveitarfélögin eiga að líta út. Mig langar að fá nánari skýringu á þessu og hvort ég hafi skilið þetta rétt. Er það skoðun hæstv. ráðherra að næst eigi að sameina sveitarfélögin þannig að 8 þúsund manns séu á bak við hverja einingu? Og yrði slík sameining lögþvinguð eða frjáls? Það er mjög mikilvægt og gott að við ræðum þessi mál en ef þetta er vísbending um það sem koma skal þá er byrjað á skrýtnum stað ef fyrst á að búa til einingarnar í kringum þetta mál og málaflokk fatlaðra. Vissulega mætti sameina fleiri sveitarfélög, það er alveg rétt. En ég tel að við þá vinnu þurfi að líta til samfélagsgerðarinnar, ekki bara til hausafjölda. Þegar um er að ræða ólík samfélög sem byggja á ólíkum atvinnuvegum er minna sem menn eiga sameiginlegt á því svæði og þess vegna ekki víst að sameining komi til með að skila miklu. Það er mín skoðun. Ég held að við eigum að horfa á þessa hluti svolítið upp á nýtt, ekki út frá hausatalningum heldur að horft sé til líkra samfélaga. Þá er miklu líklegra að íbúarnir sjálfir finni sig sem eina heild.

Virðulegi forseti. Ég hef í sjálfu sér ekki fastmótaðar skoðanir á því hvort þessi skipting sé nákvæmlega sú sem eigi að leiða okkur áfram varðandi sameiningu sveitarfélaga. Hitt er alveg ljóst að þessi greining er byggð á landfræðilegum aðstæðum og þeim krítíska massa sem þarf til að standa undir fjölbreyttri þjónustu með þokkalega sjálfbærum hætti. Ég held að það megi og eigi að byggja fleiri þjónustuviðmið á sömu umdæmaskipan. Ég held t.d. að barnaverndarmálin séu augljós kostur, það þarf í það minnsta 1.500 íbúa að baki barnaverndarstarfi. Það er æskilegra að hafa svæðið stærra. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni um að við eigum að hugsa um sameiningu sveitarfélaga með opnum huga. Ég er ekki algerlega sannfærður um að aðeins eitt gildi að öllu leyti um alla verkþætti á vettvangi sveitarstjórnarstigsins. Er hægt að hugsa sér þetta á tvennan hátt? Geta flóknari verkefnin, félagsþjónustuverkefni og verkefni sem lúta að velferðarþjónustunni verið með þessum hætti en innan þeirra væru síðan smærri einingar þar sem sinnt væri afmörkuðum verkefnum, þó ekki væri annað en að hittast í bæjarstjórn eða hvað það nú væri? En ef við horfum á velferðarþjónustuverkefnin þá eru augljós rök fyrir því að í kringum þau sé ákveðinn krítískur massi af fólki og lágmarksfjöldi, 8 þúsund manns að teknu tilliti til landfræðilegra aðstæðna, sérstaklega í tilviki Vestmannaeyja og Hornafjarðar. Ég held að öll rök séu fyrir því að sömu umdæma- og mannfjöldaviðmið eigi við um barnaverndarmál, félagslega aðstoð eins og neyðaraðstoð og framfærsluaðstoð sveitarfélaga. Ég held að það væri hjálp í því að hafa fjölbreyttari stoðir undir slíkri aðstoð með stærri umdæmum.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Það er gott að hæstv. ráðherra hefur ekki með fastmótaðar hugmyndir eða er fastur í þeirri hugmyndafræði að fara þurfi eftir hausatalningu þegar horft er til skipulags og fjölda sveitarfélaga hér á landi. Það væri áhugavert ef þeir þingmenn sem eru sammála því að við ættum að horfa á þetta með nýjum hætti mundu einfaldlega setjast niður og ræða þessi mál. Ég held að það sé mjög þarft, einnig til að koma umræðunni á aðrar brautir en hún hefur verið föst á undanfarin ár. Ég tel að íbúar sveitarfélaganna vítt og breitt um landið séu komnir með nóg af því að kjósa um sameiningar sem byggjast einvörðungu eða nánast einvörðungu á hausatalningum en ekki á því hvaða hagsmunir í raun og veru liggja að baki og grunngerð samfélagsins. Það er gott að eiga víðsýna menn í mörgum flokkum og gott að hæstv. ráðherra er einn af þeim.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta fjárlaganefndar um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2010. Nefndin hefur haft frumvarpið til athugunar og í því skyni leitað skýringa hjá fjármálaráðuneyti og fagráðuneytum varðandi beiðnir um auknar fjárheimildir. Meiri hlutinn hefur enn fremur farið yfir þau erindi sem hafa borist nefndinni og gerir breytingartillögur við frumvarpið sem samtals nema 5.403,5 millj. kr. til lækkunar gjalda. Meiri hlutinn gerir tillögur um hækkun tekna að fjárhæð 6.938 millj. kr. á rekstrargrunni. Nefndin mun á milli 2. og 3. umr. kalla eftir frekari upplýsingum um einstaka málaflokka. Í heild var afkoma A-hluta ríkissjóðs á fyrstu átta mánuðum ársins neikvæð um 52 milljarða kr. samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar og ef þær breytingartillögur sem ég mæli nú fyrir í frumvarpi til fjáraukalaga verða samþykktar verður niðurstaða ársins neikvæð um 58 milljarða kr. en það er engu að síður rúmum 40 milljörðum kr. betri útkoma en gert var ráð fyrir. Samkvæmt fjárlögum ársins er gert ráð fyrir að ríkissjóður verði rekinn með tæplega 99 milljarða kr. halla á árinu. Útkoman verður betri og því ber að fagna, en um leið er rétt að minna á að sá halli sem eftir stendur er gríðarlega mikill og hann er þungbær og hefur hamlandi áhrif á íslenskt samfélag. Það hlýtur því að vera forgangsatriði að eyða þeim halla og snúa í afgang á sem skemmstum tíma í samræmi við áætlun um jöfnun í ríkisfjármálum. Ég mun nú gera grein fyrir tillögum að breytingum við frumvarp til fjárauka ársins 2010. Skattar á tekjur og hagnað verða hærri sem nemur 6.337 millj. kr. á rekstrargrunni. Skattar á vörur og þjónustu lækka um 309 millj. kr. og aðrir skattar lítillega þannig að í heild hækka skatttekjur um 6.208 millj. kr. Hvað aðrar greiðslur varðar hækka arðgreiðslur og leigutekjur um 695 millj. kr. frá frumvarpi um fjáraukalög eins og það var lagt fram. Heildartekjur hækka samtals frá frumvarpinu um 6.938 millj. kr. Breytingartillögur við frumvarp til fjáraukalaga er snúa að útgjaldaliðum eru þessar helstar: Það er gert ráð fyrir að greiddar verði úr ríkissjóði samtals 42,7 millj. kr. til æðstu stjórnar ríkisins, svo sem til Alþingis vegna launakostnaðar lögfræðings vegna vinnu þingnefnda við mál er varða bankahrunið, vegna kortlagningar sóknarfæra íslensks atvinnulífs á sviði grænnar atvinnusköpunar, vegna uppsetningar tækjabúnaðar fyrir opna þingfundi og vegna þýðinga á hluta af rannsóknarskýrslu Alþingis, sérfræðiþjónustu fyrir stjórnlaganefnd og kostnaðar við störf saksóknara Alþingis og málarekstrar fyrir landsdómi. Breytingar vegna mennta- og menningarmálaráðuneytis nema samtals 23,9 millj. kr. Það er vegna framlags til Keldna til að greiða kostnað af völdum nýrnaveiki í alifiskum, uppgjörs við Akureyrarbæ vegna viðbyggingar við VMA og framlags til Iceland Airwaves tónlistarhátíðarinnar. Einnig eru millifærslur af lið um ýmis framlög til Ríkisútvarpsins til að tryggja stafrænar hljóðvarps- og sjónvarpsútsendingar alls 38 millj. kr. og heimild til Herhúsfélagsins á Siglufirði til að nýta styrk til uppbyggingar á gömlu Gránufélagsversluninni í stað Norðurgötu 5. Vegna utanríkisráðuneytis er gert ráð fyrir breytingum sem lúta að því að fjárheimild verði lækkuð um 11,9 millj. kr. Það eru rúmar 4 millj. kr. til hækkunar vegna þýðinga á hluta rannsóknarskýrslu Alþingis og 16 millj. kr. lækkun til Útflutningsráðs í ljósi endurskoðaðrar áætlunar um innheimtu tekna af markaðsgjaldi. Lagt er til að fjárheimild sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytis verði aukin um alls 19,2 millj. kr. sem er framlag til rannsóknasjóðs til að auka verðmæti sjávarfangs sem til kemur vegna ákvæða í lögum þar sem ákveðið hefur verið að úthluta 400 lestum af skötusel til viðbótar þeim 800 lestum sem forsendur frumvarpsins gerðu ráð fyrir. Framlag til dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins lækka um samtals 35,3 millj. kr. ef breytingartillögurnar ná fram að ganga en það er m.a. vegna lækkunar á fjárveitingum til sérstaks saksóknara um 37 millj. kr. Rekstrarumfang og fjárheimildir embættisins hafa nú verið endurmetnar þar sem forsendur hafa breyst. Meðal annars hætti sérstakur ráðgjafi, Eva Joly, störfum fyrr en ætlað var, auk þess sem útgjöld vegna starfa hennar reyndust lægri en ætlað var í fyrstu. Við bætist síðan 1,5 millj. kr. vegna kostnaðar við að greina kosti þess að flytja starfsemi Landhelgisgæslu Íslands á öryggissvæðið á Miðnesheiði á Suðurnesjum. Millifærslur eiga sér stað vegna nýrrar stofnunar, Þjóðskrár Íslands, en hún tók til starfa 1. júlí sl. Þar sameinuðust Þjóðskrá og Fasteignaskrá Íslands. Þykir heppilegra að allar fjárveitingar hinna sameinuðu stofnana séu færðar á nýju stofnunina og hún gerð upp í einu lagi í ríkisreikningi. Framlög til Kirkjumálasjóðs, safnaða þjóðkirkjunnar og Jöfnunarsjóðs sókna verða lækkuð um 8,2 millj. kr. en sóknargjöld til annarra trúfélaga verða hækkuð um 8,4 millj. kr. og þetta stafar af því að breyting hefur orðið á fjölda einstaklinga 16 ára og eldri á milli trúfélaga. Lagt er til að fjárheimild félags- og tryggingamálaráðuneytis verði lækkuð um 2.844,6 millj. kr. Fyrir utan nauðsynlegar millifærslur er gert ráð fyrir að fjárheimild Framkvæmdasjóðs aldraðra hækki um 107,3 millj. kr. í samræmi við endurskoðaða áætlun um ríkistekjur af gjaldi til sjóðsins. Vegna endurhæfingarlífeyris hefur átt sér stað endurmat vegna raunútgjalda sem liggja nú fyrir vegna janúar til nóvember og þær tölur gefa til kynna að útgjöld verði lægri sem nemur 100 millj. kr. Sama á við um tekjutryggingu ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega. Rauntölur liggja fyrir vegna janúar til nóvember og því lækka fjárheimildir til tekjutryggingar ellilífeyrisþega um 390 millj. kr. og um 160 millj. kr. til tekjutryggingar örorkulífeyrisþega. Endurmat áætlana á bótum til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna gefa ástæðu til að lækka framlög um 12 millj. kr. Gert er ráð fyrir að sértekjur sem færast á liðinn Greiðslur frá vistmönnum öldrunarstofnana hækki um 557 millj. kr. Þessi leiðrétting hefur engin áhrif á greiðslur vistmanna á árinu heldur hefur farist fyrir hjá þeim ráðuneytum sem hafa haft umsjón með málaflokknum að uppfæra áætlanir til samræmis við raunverulega þróun greiðslna frá vistmönnum. Lagt er til að fjárheimild vegna atvinnuleysisbóta verði lækkuð um 1.240 millj. kr. þar sem atvinnuleysi verður nokkru minna en eldri forsendur gerðu ráð fyrir. Þar er gert ráð fyrir 8,6% atvinnuleysi, en nú er áætlað að atvinnuleysi á árinu verði 8,1–8,2%. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir viðbótarheimild til aðgerða fyrir námsmenn og atvinnuleitendur yfir sumarmánuðina. Ljóst er að kostnaður vegna þeirra aðgerða rúmast innan upphaflegrar fjárheimildar og því er gerð tillaga um 268 millj. kr. lækkun. Lögð er til 190 millj. kr. lækkun til Fæðingarorlofssjóðs með hliðsjón af endurskoðaðri spá um útgjöld á árinu og einnig er lækkun á fjárheimild til liðarins Foreldrar utan vinnumarkaðar um 35 millj. kr. vegna endurmats. Vegna endurskoðunar áætlunar um hlutdeild Forvarnasjóðs í ríkistekjum af áfengisgjaldi hækkar fjárheimild sjóðsins um 1 millj. kr. Þetta er breytingartillaga er varðar heilbrigðisráðuneytið. Í þeim breytingartillögum sem nú er mælt fyrir er lagt til að fjárheimild fjármálaráðuneytis verði aukin um 1.110,8 millj. kr. og skiptist þannig að 16 millj. kr. verði millifærðar af aðalskrifstofu ráðuneytisins á liðinn Lánaumsýsla ríkissjóðs vegna samnings við Seðlabanka Íslands um lánaumsýslu fyrir ríkissjóð. Millifærð fjárheimild að upphæð 85,1 millj. kr. af liðnum Tollstjórinn yfir á liðinn Tæki og búnaður er vegna athugasemda Fjársýslunnar sem mælist til þess að gjöldin verði færð á stofnkostnaðarviðfangsefni í stað rekstrarviðfangsefnis, svo sem bílakaup og endurnýjun tækja. Vegna endurskoðunar áætlunar um innheimtutekjur á tryggingagjaldi á liðnum Jöfnun á örorkubyrði almennra lífeyrissjóða er lögð til um 138 millj. kr. lækkun. Samkvæmt endurskoðaðri áætlun er gert ráð fyrir að fjármagnstekjuskattur sem ríkissjóður greiðir af vaxtatekjum, arði og söluhagnaði eigna lækki um 47 millj. kr. á rekstrargrunni og verði þar með 3.160 millj. kr. á árinu 2010. Gert er ráð fyrir því að greiðsla vegna fjármagnstekjuskatts hækki um 222 millj. kr. og verði 3.300 millj. kr. Fjármagnstekjuskatturinn færist einnig á tekjuhlið ríkissjóðs og hefur þessi breyting því ekki áhrif á afkomu ársins. Lagt er til fjárheimild liðarins um ríkisábyrgðir verði hækkuð um 1.050 millj. kr. til að auka framlag til Ríkisábyrgðasjóðs vegna afborgana og vaxta af lánum sem voru með ábyrgð í lánasöfnum föllnu bankanna. Samkvæmt endurskoðaðri áætlun hafa greiðslurnar verið vanáætlaðar sem því nemur í gildandi fjárlögum. Þegar bankarnir voru einkavæddir á sínum tíma hvíldu á þeim ýmsar skuldbindingar vegna skuldabréfa með ríkisábyrgð sem þá höfðu verið útgefin. Ríkið ber því enn ábyrgð á þeim skuldbindingum. Lagt er til að veittar verði 250 millj. kr. til Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar vegna fyrrum varnarsvæðis við Keflavíkurflugvöll. Ríkisstjórnin samþykkti á fundi sínum 9. nóvember sl. að ráðast í framkvæmdir á fyrrum varnarsvæði við Keflavíkurflugvöll til þess að efla atvinnu á Suðurnesjum og flýta áætlunum um einstök verkefni. Þau verkefni sem til stendur að hrinda í framkvæmd og undirbúningur er langt kominn með eru frumkvöðlasetrið Eldey, frumkvöðlasetrið Eldvörp, hreinsun mengunar við Stafnes og á Patterson-svæðinu, endurbætur á íþróttamannvirkjum, lagfæring á íþróttavöllum og opnum svæðum, uppbygging endurhæfingaraðstöðu fyrir heilsuferðamenn, breytingar á fyrrum skotfærageymslu í atvinnuhúsnæði og gerð kvikmyndavers. Einnig verði Þróunarfélagi Keflavíkurflugvallar falið að setja á stofn hersetusafn á gamla varnarsvæðinu í einu af fjölmörgum húsum félagsins. Safnið mundi kynna merkilega og umdeilda sögu bandarísks herliðs á Íslandi allt frá síðari heimsstyrjöld. Gert er ráð fyrir að heildarkostnaður umræddra framkvæmda geti numið um 1 milljarði kr. Til að auka nú þegar möguleika til frekari atvinnuuppbyggingar á þróunarsvæðinu og skapa um leið aukna atvinnu við frekari framkvæmdir er lagt til að veittar verði aukalega um 250 millj. kr. til Þróunarfélagsins þannig að félagið geti hraðað þeim verkefnum sem ákvörðun hefur verið tekin um að ráðast í. Að lokum vegna framlaga fjármálaráðuneytisins er gert ráð fyrir 3,9 millj. kr. framlagi vegna kostnaðar af völdum nýrnaveiki í alifiskum sem millifærðar verði á lið Tilraunastöðvar Háskóla Íslands að Keldum, eins og áður sagði. Í heild er lagt er til að fjárheimild til samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins verði lækkuð um 10 millj. kr. Ástæðan er sú að í frumvarpinu er gert ráð fyrir 10 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði vegna kostnaðar sem hlotist hefur af eldgosinu í Eyjafjallajökli, en jafnframt er gert ráð fyrir að sama fjárhæð verði millifærð af liðnum Ófyrirséð útgjöld hjá fjármálaráðuneytinu. Er því um að ræða framlög sem fyrir mistök voru lögð til í tvígang vegna sama verkefnis og er tillögu þessari því ætlað að leiðrétta það. Þess má geta að öll framlög vegna gossins í Eyjafjallajökli í frumvarpinu komu af liðnum Ófyrirséð útgjöld hjá fjármálaráðuneytinu. Lagt er til að fjárheimild til iðnaðarráðuneytis verði aukin um samtals 26,7 millj. kr. og er það vegna lækkunar á framlagi til Staðlaráðs um 2,1 millj. kr. í ljósi endurskoðaðrar áætlunar um innheimtu tekna af tryggingagjaldi. Einnig er lagt til að veitt verði 28,8 millj. kr. framlag til liðarins Átak til atvinnusköpunar . Í lögum nr. 22/2010, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, er m.a. gert ráð fyrir að fiskveiðiárin 2009/2010 og 2010/2011 hafi ráðherra til sérstakrar ráðstöfunar hvort ár um sig allt að 2 þús. lestir af skötusel án þess að þeim verði úthlutað á grundvelli aflahlutdeilda í tegundinni, heldur gegn greiðslu gjalds. Þá er gert ráð fyrir að þessi sömu fiskveiðiár hafi ráðherra einnig til ráðstöfunar allt að 200 lestir af óslægðum botnfiski á hvoru ári og gegn greiðslu sé heimilt að ráðstafa þessum aflaheimildum til skipa sem leyfi hafa til frístundaveiða. Í lögunum er gert ráð fyrir að á árunum 2010 og 2011 verði veitt framlag til rannsóknasjóðs til að auka verðmæti sjávarfangs sem svari til 40% af tekjunum og að Átak til atvinnusköpunar fái framlag sem svari til 60% af tekjunum. Í fjáraukalagafrumvarpinu er samtals 83,3 millj. kr. framlag veitt til liðarins samkvæmt þessari skiptingu. Nú hefur verið ákveðið að úthluta 400 lestum af skötusel til viðbótar þeim 800 lestum sem forsendur fjáraukalagafrumvarpsins gerðu ráð fyrir. Áætlað er að viðbótartekjurnar vegna þessa verði samtals 48 millj. kr. Þar af er gert ráð fyrir að Átak til atvinnusköpunar fái 28,8 millj. kr. framlag samkvæmt fyrrgreindri skiptingu. Gert er ráð fyrir að rannsóknasjóður til að auka verðmæti sjávarfangs og Átak til atvinnusköpunar fái framlag eftir sömu skiptingu og við leigu á skötuselskvóta. Áætlað er að tekjurnar verði samtals 42,8 millj. kr. á árinu 2010 og þar af fái rannsóknasjóður til að auka verðmæti sjávarfangs 17,1 millj. kr. Samtals er því hér um 55,5 millj. kr. framlag að ræða. Lagt er til að fjárheimild efnahags- og viðskiptaráðuneytisins verði aukin um 10 millj. kr. vegna tímabundins framlags til verkefnis um athugun á skuldavanda heimilanna sem ríkisstjórnin samþykkti 1. mars 2010 að ráðuneytið hefði forgöngu um. Frumvarp um málið var lagt fram á síðasta vorþingi en fékk ekki afgreiðslu þá og hefur verið lagt fram að nýju á yfirstandandi þingi. Megináhersla verður lögð á að afla nýrra gagna og meta stöðuna á grundvelli þeirra til að hægt verði að leysa bráðavanda á skuldastöðu heimilanna. Jafnframt verði þessi vinna skipulögð þannig að hægt verði að endurtaka ferlið með reglubundnum hætti, t.d. ársfjórðungslega næstu 1–3 árin, á meðan talin er þörf á jafnítarlegri eftirfylgni og nú er raunin. Gert er ráð fyrir að rannsóknin muni í heildina kosta allt að 50 millj. kr. Þar af yrðu 40 millj. kr. vegna launakostnaðar en gert er ráð fyrir tveimur starfsmönnum. Annar kostnaður er vegna hug- og vélbúnaðar, aðkeyptrar sérfræðiaðstoðar og viðhalds og þróunar gagnagrunns. Miðað er við að rannsóknin geti hafist fyrir lok þessa árs og að kostnaður ársins verði um 10 millj. kr., einkum vegna stofnkostnaðar við vél- og hugbúnað. Að lokum er lagt til að fjárheimild vaxtagjalda ríkissjóðs verði lækkuð um 3.736 millj. kr. Endurskoðuð áætlun um vaxtagjöld gerir ráð fyrir lækkun vaxtagjalda um 3,7 milljarða kr. frá frumvarpinu og er gert ráð fyrir að vaxtagjöld 2010 verði 70,3 milljarðar kr. Helstu breytingarnar eru að heldur betri vaxtakjör hafa fengist í útboðum vegna óverðtryggðra ríkisbréfa og ríkisvíxla en áður var áætlað og lækka vaxtagjöld um 1,8 milljarða kr. vegna þessa. Þar sem nær öllum áformuðum útboðum ársins er nú lokið er hægt að áætla vaxtagjöldin með meiri nákvæmni en í fyrri áætlunum. Þá lækka áætlaðir vextir vegna endurfjármögnunar bankanna um 1,4 milljarða kr. en ekki er gert ráð fyrir vaxtagreiðslum vegna sparisjóðanna á þessu ári. Aðrar breytingar vaxtagjalda eru minni. Greiddir vextir eru áætlaðir 75,8 milljarðar kr. og lækka því um rúmar 900 millj. kr. frá frumvarpinu. Þar munar mestu að kjör í útboðum ríkisvíxla hafa verið hagstæðari en áætlanir gerðu ráð fyrir og lækka greiðslur vegna þeirra um 1,3 milljarða kr. Greiðslur vaxta vegna endurfjármögnunar banka lækka um 0,8 milljarða kr. en á móti hækka greiðslur vaxta vegna gjaldeyrisforðalána um 1,8 milljarða kr. Aðrar breytingar eru minni. Virðulegi forseti. Ríkisendurskoðun hefur ítrekað gert athugasemdir í skýrslum sínum um framkvæmd fjárlaga og talað um almennt agaleysi í því sambandi. Framkvæmd fjárlaga hefur að mati Ríkisendurskoðunar verið ámælisverð um langan tíma en eins og stofnunin bendir á er það á ábyrgð Alþingis, ráðuneyta og forstöðumanna stofnana að sjá til þess að fjárlög séu virt. Leiða má líkum að því að miklar umframtekjur hafi ýtt undir agaleysið sem virðist hafa einkennt árið fyrir hrun er varðar útgjöldin. Hæstu tölurnar eru fyrir árið 2007 þar sem tekjur umfram áætlun námu 25% af áætluðum heildartekjum fjárlaga. Sú staða er aldeilis ekki uppi um þessar mundir og hefur agi við framkvæmd fjárlaga aukist til muna undanfarin tvö ár. Það hefur reyndar aldrei verið brýnna en einmitt nú þegar horft er í hverja krónu við ákvörðun útgjalda að taka fjármál ríkisins föstum tökum og fara vel með það fé sem ráðstafað er úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Sú ábyrgð hvílir á Alþingi að fylgja eftir fjárlögum hvers árs. Eins og ég sagði í upphafi máls míns mun hv. fjárlaganefnd kalla eftir frekari upplýsingum um einstaka málaflokka milli 2. og 3. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni yfirferðina. Ég ætla að gera athugasemdir við eitt sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans. Það er ákveðin fullyrðing um að á fyrstu átta mánuðum ársins, með leyfi forseta: „… var rekstur 64 stofnana umfram áætlun tímabilsins. Ráðuneytin telja líkur á að einungis þrjár þessara stofnana verði reknar umfram áætlun ársins í heild og gangi sú spá eftir, sem Ríkisendurskoðun gerir ekki athugasemdir við, …“ Það er þetta sem mér finnst vera dálítið vel í lagt af hálfu meiri hluta nefndarinnar vegna þess að þegar þessi texti er tekinn upp úr skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga kemur þar fram að Ríkisendurskoðun hafi ekki forsendur til að leggja mat á það sem umfram er. Reyndar kemur líka fram í skýrslunni að tíu stofnanir hafi ekki skilað inn rekstraráætlun fyrir árið 2010. Mér finnst þetta vera slitið úr samhengi hjá meiri hlutanum og geri athugasemd við það. Virðulegi forseti. Ég kem hins vegar upp til að spyrja hv. þingmann, út frá þeirri vinnu sem við höfum verið í saman í rúmt ár eða eitt og hálft ár, hver skoðun hennar sé og hvort hún geti verið sammála mér um að við þurfum að breyta vinnu fjárlagagerðarinnar, eins og á næsta ári þegar fjárlagafrumvarp verður lagt fram 1. október og strax boðaðar breytingar á því af sumum hæstv. ráðherrum. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér gerð fjárlaga fyrir árið 2012? Hvernig sjáum við þær breytingar sem við höfum margoft rætt í hv. fjárlaganefnd verða skilvirkari en þær hafa verið undanfarin ár og áratugi?

Virðulegi forseti. Nú má vera að meiri hlutinn hafi verið heldur bjartsýnn í nefndaráliti sínu. Það verður samt ekki horft fram hjá því hve nauðsynlegt er að meiri agi ríki varðandi ríkisfjármálin og að stofnanir standi sig betur. Við vonumst til og sjáum vísbendingar um að fleiri stofnanir haldi sig innan fjárlaga núna á árinu 2010 en áður hefur verið og það er vel. Við gerum auðvitað alvarlegar athugasemdir við að rekstraráætlanir séu t.d. ekki til taks hjá þessum fjölda stofnana. Það er algerlega óásættanlegt. Varðandi vinnulag er, eins og hv. þingmaður þekkir, hópur starfandi innan fjárlaganefndar sem á að fjalla um framkvæmd fjárlaga. Sú vinna hefur legið niðri á meðan annirnar eru akkúrat núna en strax að þeim loknum, núna á árinu 2010, geri ég ráð fyrir að við einbeitum okkur að því að endurskoða allt vinnuferlið og aðkomu Alþingis að fjárlagagerðinni og framkvæmd fjárlaga.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að það eru jákvæð teikn á lofti um rekstur stofnana. Þær eru mun færri núna sem fara umfram heimildir en áður hefur verið. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er gríðarlega mikilvægt að við höldum áfram á sömu braut og náum utan um vandamálið í heild sinni. Mig langar kannski að ítreka seinni spurningu mína áðan í sambandi við gerð fjárlaga. Ég veit allt um það að til stendur að fara í þá vinnu. Við sögðum líka fyrir einu ári að við ætluðum að fara í hana en gerðum það samt ekki. Því vil ég nota tækifærið og hnykkja á því núna að farið verði í þessa vinnu þannig að fjárlögin verði markvissari. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi séð það fyrir sér þegar fjárlagafrumvarpið var lagt fram 1. október að á sama tíma mundu ýmsir hæstv. ráðherrar boða breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið sem ekki væri einu sinni komið inn á borð fjárlaganefndar og ríkisstjórnin ætti eftir að samþykkja til að ná utan um vandamálið í heild sinni. Og hvað á það að þýða að vera með þjóðhagsspá frá því í júní? Fyrir tveimur dögum fengum við aðra þjóðhagsspá sem gefur því miður vísbendingar til verri vegar. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að við munum breyta þessu þannig að það verði einhver árangur af vinnunni? Það gefur augaleið að það mun koma fyrirskipun frá hæstv. velferðarráðherra sem segir: Ég mun koma með breytingartillögur, það má ekki segja neinum upp. Ef það gengur eftir og ekki verða leiðréttar þær fjárveitingar til stofnananna sem eru í frumvarpinu munu þær ekki ná hagræðingunni nema fara í enn frekari uppsagnir, en þeim er ekki heimilt að fara í uppsagnir miðað við þær forsendur sem liggja fyrir. Það þekkja allir að fólk er með 3–6 mánaða uppsagnarfrest og ef ætlast er til þess að fjárhagsstofnanir haldi sig innan fjárlaga þá verður einfaldlega að segja fleirum upp til að ná settum markmiðum. Það er þetta sem ég er að kalla eftir hjá hv. þingmanni. Þurfum við ekki líka að setja stífa bremsu á framkvæmdarvaldið þannig að það virði tímamörk og vinnu fjárlaganefndar?

Virðulegi forseti. Ég segi um þetta að ég vænti mikils af vinnu hv. þingmanns við breytingu á vinnulagi varðandi framkvæmd fjárlaga og að við stöndum saman, ég og hann, í því að gera þessa vinnu markvissa og skilvirka. En auðvitað getum við ekki, alveg sama hve gott vinnulagið er, komið í veg fyrir að eitthvað óvænt gerist og að bregðast þurfi við óvæntum atburðum með stuttum fyrirvara. En við getum sett fram vinnuferlið og vandað okkur betur við það og fengið alla með okkur í þá vegferð.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni, formanni fjárlaganefndar, fyrir yfirferðina. Ég ætla að taka málið aðeins nær einstökum atriðum þó svo ég geri mér grein fyrir því að hv. þingmaður leggur helst áherslu á stóru myndina í fjárlagagerðinni og er það skiljanlegt. Ég vildi spyrja hv. þingmann um verkefni sem við þekkjum báðar verandi þingmenn Suðurkjördæmis. Það er skólinn Keilir á Ásbrú. Ég saknaði þess að sjá ekki neinar tillögur um fjárveitingar til hans í þessu nefndaráliti og veit að þar inni liggur beiðni. Mikið hefur verið rætt um nauðsyn þess að auka og hækka menntunarstig á Suðurnesjum, eins var það sérstaklega tiltekið á nýlegum víkingaskipsfundi ríkisstjórnarinnar í Reykjanesbæ um daginn sem ein af áherslunum að bæta og auka menntun á Suðurnesjum. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann hvort slíkra tillagna sé að vænta við 3. umr., hvað valdi því að ekki sé gert ráð fyrir neinni aukafjárveitingu til Keilis í þessu frumvarpi og hvort eitthvað strandi á því sem við getum í sameiningu beitt okkur fyrir að verði lagfært.

Virðulegi forseti. Nú er það svo, eins og hv. þingmaður þekkir, að við glímum við alvarlega kreppu og skerum niður á öllum sviðum. Eins og hún hefur væntanlega tekið eftir er ekki gert ráð fyrir aukaframlögum til skóla nema nokkurrar rekstrarframlegðar vegna leigu á aukahúsnæði. Málið liggur ljóst fyrir. Beiðni um aukafjárveitingu fyrir árið 2010 hefur borist ráðuneytinu og fjárlaganefnd hefur í viðtölum við stofnanir fengið upplýsingar frá nánast hverri einustu skólastofnun í landinu. Engin þeirra fær framlag vegna kennslu í þessum aukafjárlögum, alla vega ekki við þessa umræðu. Hvað gerist milli 2. og 3. umr. get ég ekki sagt, við eigum eftir að taka þá umræðu, en ég get fullvissað hv. þingmann um að jafnræðis verði gætt á milli stofnana. Til að útskýra málið aðeins betur þá stunda 1.100 Suðurnesjamenn nám í Fjölbrautaskóla Suðurnesja sem hefur beðið um að fá að taka fleiri nemendur inn og þurfti að hafna nemendum í haust. Skólinn fær heldur ekki aukaframlag ef við höldum okkur við Suðurnesin þannig að það er jafnt á komið með skólum í kreppunni. Jafnræðið birtist kannski fyrst og fremst í niðurskurðartillögunum og að ekki er gert ráð fyrir aukaframlagi fyrir nemendur sem ekki var vitað fyrir fram að kæmu í skólann við upphaf árs.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er mjög ánægð með eitt í hennar svari, þ.e. hún leggur mikla áherslu á að jafnræðis verði gætt við úthlutun fjármagns til menntastofnana. Það er akkúrat það sem kvartað hefur verið yfir í þessum skóla, Keili, að ekki sé gætt jafnræðis í fjárveitingum ef miðað er við háskólabrúna hjá Keili og sambærilegar námsbrautir eins og frumgreinadeildirnar við Háskólann á Bifröst og Háskólann í Reykjavík. Ég er mjög ánægð að heyra að jafnræðis verði gætt. Ég tók að sjálfsögðu eftir því að ekki voru lagðar til auknar fjárveitingar til einstakra skóla. Hins vegar er ekki búið að ræða á vettvangi ríkisstjórnarinnar um menntunarstig í öðrum landshlutum sérstaklega. Það var boðað og blásið til fundahalda á Reykjanesi og gefið í skyn að settur yrði aukinn kraftur í að bæta menntunarstöðu. Það gerist ekki bara með fínum og flottum fundum. Það gerist með því að styðja í verki við menntastofnanirnar. Að sjálfsögðu geri ég ekki lítið úr Fjölbrautaskóla Suðurnesja, sem hv. þingmaður nefndi í því samhengi, en það er akkúrat þetta sem Keilir fer fram á, að jafnræðis verði gætt. Yfirlýsingar hv. formanns fjárlaganefndar vekja með mér von um að hægt verði að ná lendingu í þessu máli.

Virðulegi forseti. Það er þannig með Keili að hann hefur bara fengið fjármagn á ársgrundvelli fyrir skólahlutanum. Það er ekki til framtíðarsamningur um starfsemi skólans sem er mjög mikilvægt fyrir skólann að fá.

Eigum við ekki að gera hann?

Jú, við skulum stefna að því. Til að treysta rekstrargrundvöll skólans verður að semja við hann um framtíðarstarfsemi og hvernig framlag skólans til menntunar á Suðurnesjum tengist fjölbrautaskólanum og Miðstöð símenntar. En varðandi framlagið sem ríkisstjórnin talaði um til menntamála á Suðurnesjum verður gerð breytingartillaga fyrir fjárlög ársins 2011 og þá fáum við tækifæri til að fara yfir hana. Það kemur ekki fjármagn frá aukafjárlögum en það verður fjármagn til menntunar á Suðurnesjum í breytingartillögu við fjárlög 2011. Þá tökum við hv. þingmaður væntanlega aftur upp þessa umræðu.

Forseti. Ég mæli hér fyrir áliti 1. minni hluta fjárlaganefndar. Að því standa auk mín hv. þm. Ásbjörn Óttarsson og Guðlaugur Þór Þórðarson. Ég vil taka það strax fram í upphafi að álitið er unnið á þeim grunni sem vinna fjárlaganefndar hefur leitt af sér og vil ég þakka fjárlaganefndarmönnum samstarfið við það verk. Vissulega er ýmislegt í þeirri vinnu sem enn er ólokið og koma þá þau atriði væntanlega til umræðu og ákvarðana í nefndinni á milli 2. og 3. umr. Heildarafkoma ríkissjóðs samkvæmt því frumvarpi til fjáraukalaga sem hér liggur fyrir er vissulega til muna betri en áætlun fjárlaga gerði ráð fyrir. Hv. formaður fjárlaganefndar gat réttilega um það í framlagningu sinni fyrir tillögu meiri hlutans að fjárlög hefðu gert ráð fyrir 98 milljarða halla en hér væri staðan, eftir þær tillögur sem nú liggja fyrir af hálfu meiri hluta nefndarinnar, 40 milljörðum kr. betri eða halli upp á 58 milljarða. Það munar vissulega um minna og að sjálfsögðu ber að fagna þeim bata sem náðst hefur í fjárlögum þessa árs. Ég vil þó af þessu tilefni undirstrika mjög rækilega að skoða ber í hverju sá bati liggur. Í rauninni má segja að ekki sé tekið á grunnvanda ríkisfjármálanna. Við höfum ekki enn náð tökum á því, því að hér er fyrst og fremst um það að ræða að batinn stafar af sérstökum einskiptisaðgerðum sem eru í rauninni tvíþættar, annars vegar vegna eignasölu og hins vegar náum við miklu betri árangri, ef það má orða það svo, við greiðslu vaxtagjalda. Við áætluðum 95 milljarða í vaxtagjöld í fjárlögunum en sjáum hér tillögu um að þau verði 74 milljarðar. Ég kem að því nánar á eftir hvernig á því stendur en batinn í vöxtunum er alls 24 milljarðar og er ekkert sem bendir til að það gerist aftur á næsta ári. Hinn hluti batans liggur í eignasölu í svokölluðu Avens-samkomulagi sem gert var á milli Seðlabankans og lífeyrissjóðanna á eignum í Lúxemborg. Það skilar tekjum upp á 17,5 milljarða og loks er það eignasala á sendiráðsbústað í London upp á 1.700 milljónir. Þessir þrír þættir eru í rauninni þau atriði sem auka tekjur ríkissjóðs þannig að ég vara við því að menn dragi of miklar ályktanir af fjáraukalagafrumvarpinu varðandi hvernig okkur muni reiða af við að ná tökum á hallarekstri ríkissjóðs á næstu tveimur árum sérstaklega. Það kemur berlega í ljós í vinnu fjárlaganefndar við fjáraukalagafrumvarpið núna að þær athugasemdir sem minni hluti fjárlaganefndar hafði uppi við fjárlagagerð ársins 2010 varðandi forsendur þess frumvarps voru réttmætar af hálfu stjórnarandstöðunnar. Áform ríkisstjórnarinnar sem birtust í fjárlögum ársins 2010 varðandi hagvöxt opinberast í greinargerðinni með fjáraukalagafrumvarpinu sem fyrst var lagt fram og sýna það svart á hvítu að þau áform um hagvöxt sem ætluð voru á árinu 2010 voru óraunhæf. Ég vil jafnframt geta þess að endurskoðuð þjóðhagsspá, sem verið hefur mikið í umræðunni í dag og ekki síst í gær leiðir í ljós að efnahagsforsendum fjárlagaársins 2011, sérstaklega því sem lýtur að hagvextinum, er kollvarpað. Það styrkir í rauninni að við verðum að meta þessi atriði og hafa þau mjög í huga þegar við ræðum batann í samanburði fjárlaga og fjáraukalaga, þegar við erum að ræða um það gríðarlega verkefni sem lýtur að því að ná markmiðum ríkissjóðs varðandi heildarjöfnuð í ríkisfjármálunum til ársins 2013. Til viðbótar umræðunni um hagvöxtinn er vert að vekja athygli á því að fulltrúi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, Franek Rozwadowski, var á fundi sem Íslensk verðbréf gengust fyrir, í morgun að ég held. Þar kynnti hann áherslur og sjónarmið Alþjóðagjaldeyrissjóðsins til hagþróunar á Íslandi næstu árin. Ég tel ástæðu til að nefna það sérstaklega einfaldlega vegna þess að álit hans, og mat Alþjóðagjaldeyrissjóðsins gengur þvert á spár Seðlabanka Íslands og Hagstofu Íslands um hagvöxt á næsta ári. Rozwadowski segir að ekki sé hægt að byggja hagvöxt jafnmikið á einkaneyslu og hinar tvær spárnar gera. Það er atriði sem ég tel að fjárlaganefnd þurfi að hafa í huga við fjárlög næsta árs og sömuleiðis efnahags- og skattanefnd þegar hún leggst yfir þá hlið fjárlaganna, þ.e. tekjugreinina. Eins og komið hefur fram, bæði í umræðu og framsögu hv. formanns fjárlaganefndar og í andsvörum við hv. þm. Ásbjörn Óttarsson, liggur fyrir að mun færri stofnanir voru reknar umfram fjárheimildir á tímabilinu sem hér um ræðir í samanburði við fyrri ár. Það er vissulega ánægjuleg breyting til batnaðar. Þó vil ég geta þess að litið er fram hjá því að enn er töluverður fjöldi stofnana í verulegum vanda, ekki síst vegna uppsafnaðs halla fyrri ára, og á honum er ekki tekið í því frumvarpi sem liggur fyrir. Fyrir liggur í skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga ársins 2010, þ.e. fyrstu átta mánuðina, að ráðuneytin hafa tekið upp nýtt verklag við meðferð uppsafnaðs halla sem felst í því að gefa stofnunum lengri frest til að vinna á honum. Þar með hafa ráðuneytin samþykkt verulegan fjölda rekstraráætlana sem rúmast ekki innan fjárheimilda. Hér er um að ræða, samkvæmt úttekt Ríkisendurskoðunar, 10 stofnanir og rauði þráðurinn í skýringum ráðuneytanna á því háttalagi er sá, og það er mjög athyglisvert, að umræddar stofnanir og ráðuneyti telja ekki raunhæft að stofnanirnar geti unnið á uppsöfnuðum halla fyrri ára. Af því tilefni áréttar 1. minni hluti fjárlaganefndar að það verklag brjóti í bága við gildandi lög og reglur og á því þurfi að taka. Af því tilefni er rétt að undirstrika það sem kemur í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar þar sem rætt er um bætta áætlanagerð, að hún hafi m.a. skilað árangri um betri útkomu á fjárlögum ársins 2010 miðað við fjáraukalagafrumvarpið eins og það liggur fyrir. Á margan hátt mætti segja að það sé ekki bætt áætlanagerð, sérstaklega ekki að því sem lýtur að eignasölunni eða vaxtaþættinum, það er miklu frekar í ætt við einhvers konar slembilukku. Þegar við bætist að áætlanir og útkoma einstakra stofnana er með þeim hætti sem lýst er í nefndaráliti 1. minni hluta með vísan til úttektar Ríkisendurskoðunar styrkist ég enn í því og lít svo á að það sé sameiginlegt verkefni fjárlaganefndar að stilla saman krafta sína til að reyna að koma böndum á verklagið. Við bentum á það í stjórnarandstöðunni í umræðu um fjáraukalög fyrir árið 2009 og fjárlagafrumvarp fyrir árið 2010 að um væri að ræða verulegan fjölda ríkisstofnana sem ætti í raun við fjárhagsvandræði að etja. Í stað þess að takast á við vandann var honum slegið á frest og ég álít að með því háttalagi séum við í rauninni að dylja aukinn halla eða að koma í veg fyrir að sá halli sem þarna er vissulega fyrir hendi komi fram í þeim tölum sem við leggjum fram um afkomu ríkissjóðs. Það var á allra vitorði að Landspítalinn – háskólasjúkrahús átti þar við mestan vanda að glíma, uppsafnaður halli hans nam í árslok 2009 um 2,8–3 milljörðum kr. Þá gerðist það að heilbrigðisráðuneytið lánaði, með leyfi fjármálaráðuneytisins, Landspítalanum fyrir uppsöfnuðum halla með ákveðnum skilyrðum og ber að undirstrika að slíkar lánveitingar eiga sér enga stoð í fjárreiðulögum þar sem þeim hefur ekki verið breytt í þá veru að heimila slíka gjörninga. Til viðbótar má nefna varðandi fordæmisgildið sem í þessu felst að slík lánveiting ber ekki vaxtakostnað, eftir upplýsingum sem okkur bárust í fjárlaganefnd, þar sem ríkissjóður fjármagnaði þetta. Það skekkir þá samanburðinn í því tilfelli við stöðu annarra stofnana, ef við tökum Landspítalann sem dæmi. Ég dreg þetta fram því að þegar við ræðum þessi mál verðum við að hafa í huga samhengi hlutanna við fjárlagagerð hvers árs og reyna að vanda okkur við að hugsa fjárlögin sem heild. Mér finnst oft og tíðum það dálítið brotakennt hvernig við vinnum þau og nægir í því sambandi að nefna þær tillögur sem við eigum eftir að takast á um, væntanlega upp úr næstu helgi, ef þær koma þá fram um helgina, sem lúta að endurgerð eða niðurskurði í heilbrigðisþjónustu á landinu öllu, sérstaklega úti á landi, að þær muni leiða til þess að tvær meginstofnanirnar, Landspítalinn og Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri, skekkist mjög og að öllu óbreyttu, gangi þetta óbrjálað eftir, eins og sagt er, kalli það á að þær þurfi á fjáraukalagameðferð að halda vegna aukins fjölda þeirra sjúklinga sem til þeirra kemur. Ég vil nefna það enn og aftur að þær efnahagsforsendur sem gengið var út frá við fjárlagagerðina árið 2010 voru of veikar. Ekki var mark takandi á þeim athugasemdum sem fram komu, því miður. Við bentum jafnframt á að þær skattbreytingar og skattahækkanir sem samþykktar voru í miklu hasti rétt fyrir áramót mundu draga kraft úr einstaklingum og fyrirtækjum sem kæmi síðan fram í hagkerfi okkar og mundi leiða af sér minni hagvöxt. Ég vil geta þess sérstaklega þar sem við horfum til tekna ríkissjóðs að í úttekt Ríkisendurskoðunar, sem við fáum reglulega, kemur fram mjög sterk vísbending þegar skoðaðar eru tekjur A-hluta ríkissjóðs um að við náum ekki þeim árangri sem við ætlum okkur varðandi tekjurnar. Með leyfi forseta, ætla ég að leyfa mér að lesa orðrétt upp úr greinargerð Ríkisendurskoðunar varðandi tekjuhlutann, tilvitnun sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Eftir því sem liðið hefur á árið hefur frávik skatta á tekjur og hagnað frá áætlun aukist, þ.e. tekjusamdrátturinn er meiri en gert hafði verið ráð fyrir […]. Þessi þróun er nokkurt áhyggjuefni.“ Sú er þróunin og því miður er fátt sem bendir til að hún sé að breytast. Ég minni enn aftur á þau varnaðarorð sem ég hafði í upphafi um hagvaxtarspána og hugleiðingar manna um hana. Samkvæmt tillögum meiri hlutans munu tekjur aukast um tæpa 16 milljarða kr. og ef við hefðum ekki fengið þær einskiptisaðgerðir sem er eignasalan hefðu tekjurnar dregist saman um 3,4 milljarða kr. Þar er um að ræða bata sem stafar sérstaklega af því að virðisaukaskatturinn skilar meiru en áætlanir fjárlaga gerðu ráð fyrir og ástæðan fyrir því er tvíþætt: Í fyrsta lagi hefur skatthlutfallið hækkað úr 24,5% í 25% og í annan stað skila virðisaukaskattstekjur sér vegna starfsemi á árinu 2009 inn á árið 2010. Ef við horfum til A-hluta fjárlaganna og rýnum aðeins í það hvar helstu frávik liggja í A-hlutanum ber að nefna fyrst af öllu að í þeim hluta fjárlaganna eru 438 fjárlagaliðir og fjáraukalagafrumvarpið sem lagt er fram snertir 94 þeirra. Ef við tökum frá lækkun vaxta, sem nemur 24 milljörðum kr., hækka útgjaldaheimildir ríkissjóðs um 764 millj. kr. við þær fjáraukalagatillögur sem fyrir liggja. Það er veruleikinn sem við búum við og horfum upp á. Við það bætast síðan aðrar breytingartillögur, og vil ég nefna það sérstaklega - ég ætla raunar að koma að því örlítið á eftir - breytingar á fjárheimildum til nokkurra liða undir félags- og tryggingamálaráðuneytinu sem taka mjög miklum breytingum frá fjárlögum ársins til þess frumvarps sem lagt er fram. Ég nefndi vaxtagjöldin áðan og þau eru eins og áður gat um 24 milljörðum lægri en áætlanir gerðu ráð fyrir. Það er ekki nein smáræðis fjárhæð, í krónum er það gríðarlega há fjárhæð. Enn athyglisverðara verður það þegar við höfum í huga að það er fjórðungur, 25%, af þeirri áætlun sem fyrir lá. Ástæður breytinganna eru í rauninni í nokkrum atriðum. Þær liggja að stærstum hluta í því að ríkissjóður hefur tekið minna að láni frá samstarfssjóðum í áætluninni með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, það eru til muna lægri fjárhæðir en ráðgerðar voru. Enn fremur er um að ræða uppkaup erlendra skulda ríkissjóðs á markaði. Sömuleiðis kemur styrking krónunnar okkur til góða varðandi erlendu skuldirnar og þegar maður horfir á það þrennt er í rauninni alveg með ólíkindum að upplifa að við höfðum ekki upplýsingar um hluta þessara áforma þegar við afgreiddum fjárlögin rétt fyrir jól, 22. desember ef ég man rétt, á síðasta ári. Það varpar þar með ljósi á fjárlagagerðina, sú óvissa sem um það atriði gildir hlýtur að benda til þess að veikleikinn í skuldastýringu og áætlanagerð ríkissjóðs sé allt of mikill, alla vega hvað þann þátt snertir. Varðandi félags- og tryggingamálaráðuneytið og þær breytingar sem þar er um að ræða vil ég nefna svokallaða bótaflokka. Það eru fjárlagaliðir 07-825 og 07-827, ef ég man rétt. Það eru í fyrsta lagi bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð og síðan lífeyristryggingar. Það sem þar er verið að gera nemur töluverðum fjárhæðum. Þar er um að ræða allt í allt um 6,2 milljarða kr. í ótal færslum og ótal liðum. Það er brúttótala, nettótalan af því eru tæpir 4 milljarðar kr. Lækkun bóta vegna laga um félagslega aðstoð nemur nettó tæpum 1,5 milljörðum kr. og lífeyristryggingarnar, sem eru tekjutryggingar ellilífeyrisþega og fleira því um líkt, lækka um ríflega 2 milljarða kr. Ég vil einnig geta þess sérstaklega að sértekjur vegna greiðslna frá vistmönnum á öldrunarstofnunum til stofnananna sjálfra eða til ríkisins - það eru væntanlega hjúkrunarheimilin - hækka um 557 millj. kr. en fyrir á þessum lið voru 373 millj. kr. færðar í tekjur. Þær margvíslegu og miklu breytingar hljóta að vekja upp spurningar um gæði þeirra ákvarðana sem teknar eru við fjárlagagerð. Í því tilfelli lúta þær að spurningunni um samspil bótaflokka, bótafjárhæða, skerðingarákvæða og aðstæðna bótaþega. Ég dreg í efa að þær forsendur sem liggja til grundvallar áætlanagerðinni í þessum efnum séu nægilega traustar og skerðingar sem ákveðnar hafa verið gagnvart elli- og örorkulífeyrisþegum verið ákaflega illa grundaðar. Ég leyfi mér að fullyrða að miðað við þær breytingar sem verið er að gera til lækkunar að áhrifin til skerðinga eru til muna meiri en menn ætluðu þegar til þeirra ákvarðana var gripið, fyrst í júlí 2009, síðan var það endurtekið í fjárlögum ársins 2010 og stefnir í að því verði haldið áfram í fjárlögum 2011. Það er óhuggulegt þegar maður spyr um hvernig á þessum miklu tilfærslum standi og hvers vegna áætlanagerðin sé svona að maður fær það á tilfinninguna að enginn viti í rauninni hvers vegna þetta breytist eins og hér gerist. Það er töluvert óhuggulegt, svo ekki sé meira sagt, þegar haft er í huga að þarna er um að ræða bótaflokka sem eru gríðarlega fjárfrekir en varða fjölda einstaklinga og eru í þeim viðkvæmu málum sem við erum hvað veikust fyrir. Það er því eðlilegt, og 1. minni hluti fjárlaganefndar gerir sérstaka kröfu um það og leggur áherslu á, að yfir þessa hluti og mál verði farið sérstaklega. Ég vil enn fremur nefna nokkur atriði sem ég tel fulla þörf á að hafa í huga þegar þetta rætt. Útgjöld vegna atvinnuleysistrygginga lækka um tæpa 2,6 milljarða kr. Menn tala um það og því ber að sjálfsögðu að fagna að atvinnuleysi er ekki jafnmikið og spáð var, það er væntanlega að dragast saman. Ég hef ákveðnar efasemdir um þá útreikninga en kýs að fara ekki ofan í það að svo komnu máli. Sá þáttur sem ég vil vekja sérstaka athygli á er að samkvæmt lögunum um tryggingagjald er ákveðnum hluta þess ætlað að standa undir greiðslum á framlagi í Atvinnuleysistryggingasjóð. Frumvarpið sem lagt er fram gerir ekki ráð fyrir lækkun á innheimtu gjaldsins þrátt fyrir lægri útgjöld úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Að óbreyttu er því hér um viðbótarskattheimtu að ræða sem draga mun úr getu fyrirtækja til fjárfestinga og vinnur gegn nauðsynlegum hagvexti. Ef það á að standa óbreytt tel ég að koma þurfi til lagabreytinga ef ætlunin er að auka skattheimtuna með þeim hætti sem lagt er upp með. Ég tel einnig vert að minnast á málefni Íbúðalánasjóðs sem bíður, það þarf að taka ákvarðanir um hvernig á að fjármagna hann. Þær athugasemdir eiga líka við um fjármál Byggðastofnunar. Það er skoðanamunur á því milli stjórnar stofnunarinnar eða forsvarsmanna annars vegar og hins vegar stjórnenda iðnaðarráðuneytisins, sem fer með málefni Byggðastofnunar, um hversu háa fjárhæð þarf til til styrkingar á eiginfjárstöðu Byggðastofnunar. Því er haldið fram í ráðuneytinu að hér sé um að ræða einn milljarð kr. meðan forsvarsmenn stofnunarinnar sjálfrar hafa upplýst að sú fjárhæð þurfi að vera umtalsvert hærri. Ég geri ráð fyrir því að fjárhagur ýmissa heilbrigðisstofnana sé ekki með þeim hætti sem við ætluðum, en vonandi skjöplast mér í því mati. Ég vil einnig vekja athygli á vaxtabótaþættinum sem gerð er tillaga um að auka um 1,7 milljarða kr. Hér er um að ræða ákveðinn veikleika í forsendum fjárlaga sem við teljum að skýrist aðallega af vanmati á áhrifum af því að skuldir heimilanna hafa farið vaxandi á sama tíma og tekjur heimilanna hafa lækkað. Það er að sjálfsögðu í beinu samhengi við þær athugasemdir sem stjórnarandstaðan gerði við afgreiðslu fjárlaga, þ.e. við nefndum þá að það væri meginverkefni stjórnvalda að greiða úr skuldavanda heimilanna, en með aðgerðaleysi hefur vandi þeirra aukist jafnt og þétt. Til viðbótar vil ég nefna að skattastefnan hefur ekki liðkað til fyrir heimilum landsins og afkomumöguleikum þeirra. Ég vil einnig fjalla um mál sem tengist Sjúkratryggingum því að það er mjög lýsandi dæmi um hvernig ekki á að vinna að fjárlagagerðinni. Þegar menn úr heilbrigðisráðuneytinu mættu til fjárlaganefndar við fjárlagagerð haustið 2009, var bent á að sá sparnaður sem þar var áformaður mundi aldrei nást fram. Ástæðan fyrir því var einfaldlega sú að engin skýr stefnumótun, stefna eða leiðsögn lá fyrir um það frá ráðuneytinu til stofnunarinnar hvernig ná ætti fram þeim 20% sparnaði sem heilbrigðisráðuneytið þóttist ætla að ná fram á þeim fjárlagalið. Á það hefur verið bent, m.a. af Ríkisendurskoðun, að ráðuneytið brást algerlega hlutverki sínu að þessu leyti bæði við gerð og framkvæmd fjárlaga og var það í fullkomnu samræmi við þær athugasemdir sem bornar voru upp af minni hluta fjárlaganefndar þegar ráðuneytið kynnti þessi áform sín. Það segir töluvert um virðingarleysi framkvæmdarvaldsins gagnvart fjárreiðulögum og framkvæmd fjárlaga og því miður er það ekki nýr veruleiki sem ég lýsi hér. Það er full ástæða til þess að gjalda varhuga við því þegar framkvæmdarvaldið tekur sér vald og ákvarðar umfang þjónustu án samþykkis kjörinna handhafa fjárveitingavaldsins sem liggur hjá Alþingi. Það er hægt að tína til mýgrút dæma í þessu sambandi, bæði gömul og ný dæmi, ég legg áherslu á það. Fram kemur í títtnefndri úttekt Ríkisendurskoðunar á framkvæmd fjárlaga þessa árs að forsætisráðuneytið sjálft fer ekki að þessum lögum og heimilar útgjöld á árinu 2010 sem eiga að koma til greiðslu á fjárlögum 2011, mörgum mánuðum áður en fjárlaganefndin fær fjárlagafrumvarp næsta árs til umfjöllunar. Efnahags- og viðskiptaráðuneytið sækir um 180 millj. kr. fjárheimild í fjáraukalögunum. Burðurinn í þeirri ósk er ráðning á starfsmönnum sem var fyrir löngu búið að ráða til starfa þannig að fjárveitingavaldið er ekki einu sinni búið að staðfesta þá gjörð. En þannig ganga þessir hlutir og hafa gert það en svoleiðis á það ekki að vera. Eins og ég hef getið um er það ekki nýr veruleiki. Sem betur fer hefur allt frá árinu 2008 ríkt mjög mikil og eindregin samstaða um það - í umræðum manna í það minnsta - að auka agann í ríkisfjármálum. Sums staðar erum við farin að sjá bata í því, sem betur fer. Fram til ársins 2008 getum við sagt að í rauninni hafi ekki verið um eiginlega útgjaldastýringu að ræða heldur miklu fremur um afkomustýringu, stofnunum leyfðist að fara fram úr útgjaldaheimildum fjárlaga í rekstri sínum svo framarlega sem þær voru innan fjárheimilda þegar tillit hafði verið tekið til markaðra tekna og ríkistekna. Ég vil að lokum segja að ljóst er að fjárreiður ríkisins eru ekki í nægjanlega föstum skorðum enn. Markmið stjórnvalda ætti að vera að gera fjárlögin þannig úr garði að ekki þurfi að koma til grundvallarleiðréttinga ár hvert með aukafjárlögum. Þá er mikilvægt að við fjárlagagerð hvers árs sé samhengi hlutanna ljóst. Við sem stöndum að minnihlutaálitinu viljum leggja áherslu á að stjórnvöld móti langtímastefnu sem síðan verði fjármögnuð með eðlilegum hætti í fjárlögum ár hvert. Með þeim hætti munu forstöðumenn ríkisins geta tekist á við þau miklu vandamál sem fram undan eru í ríkisrekstrinum með raunhæfum hætti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innlegg hans hér og málefnalega nálgun á viðfangsefnið. Það er ætíð svo þegar hv. þingmaður leggur til málanna að á það hlustar maður. Menn tala um mikilvægi þess að gæta aðhalds og ábyrgðar í rekstri fjármála ríkisins og þingmaðurinn var á þeim nótunum, og undir niðri í minnihlutaálitinu kemur fram að menn hafi kannski ekki náð þeim árangri sem að var stefnt í útgjöldum og þeim aðhaldsmarkmiðum sem stefnt var að. En öðrum þræði koma hér svo upp hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar og kvarta sáran yfir aðgerðum ríkisstjórnarinnar til þess að ná árangri í ríkisfjármálum. Ýmist eru skattar hækkaðir of mikið eða á ranga aðila, ég man hér eftir umræðu um auðlegðarskatt eða afnám sjómannaafsláttar og svo mætti lengi telja, eða þá að niðurskurðurinn er of mikill, gengið er of hart fram gagnvart heilbrigðismálum, menntamálum, velferðarmálum, tilfærslum. Um leið kalla menn eftir aðgerðum í skuldavanda heimilanna og benda þar á ríkisstjórnina og kalla eftir útgjaldaaukningu af hálfu ríkisstjórnar. Ég er ekki að segja að hv. þingmaður sé sekur um þetta háttalag, hann er samkvæmur sjálfum sér að miklu leyti, en mig langar að kalla eftir skoðunum hans á þessu og ég spyr: Erum við ekki öll sammála um að við þurfum að ná árangri í ríkisrekstrinum, að laga útgjöldin að tekjunum? Er það ekki sameiginlegt markmið okkar að reyna að hækka tekjurnar með einhverjum hætti og taka á útgjöldunum til þess að við náum árangri? 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er nú svo lítil og léttvæg spurning að ég þyrfti varla tæpar tvær mínútur til að svara henni. Ég var raunar búinn að hvísla því að hv. þm. Oddnýju Harðardóttur í fjárlaganefnd hvernig við ættum að gera þetta allt saman. Það sem ég vil segja af þessu tilefni er þetta: Við höfum og munum alltaf hafa þau sjónarmið uppi sem hv. þingmaður lýsir gagnvart einstökum tillögum í því hvernig á að auka tekjur eða hvernig á að skera niður gjöld. Meginlínurnar eiga hins vegar að liggja fyrir og á vera þokkaleg samstaða um þær og ég tel raunar að svo sé varðandi afkomu ríkissjóðs, þ.e. á hvaða tíma við ætlum okkur að ná heildarjöfnuði í ríkisfjármálum, þ.e. árið 2010. Við gerðum tilraun til þess við fjárlagagerð fyrir árið 2010, sjálfstæðismenn, að efna í þetta samráð sem ég tel nauðsynlegt ef við ætlum að ná þokkalegum tökum á þessu. Ég tel það grundvallaratriði ef við eigum að ná tökum á þessu að við náum saman um það. Við buðum upp í þann dans, sjálfstæðismenn, að skera niður og lækka ríkisútgjöldin í sameiningu. Við lögðum þessa tillögu fram við fjárlagagerðina og slík tillaga hafði ekki komið fram í mörg, mörg herrans ár ef þá menn minntust þess nokkurn tíma. Við buðum upp á það að lækka ríkisútgjöldin ef ég man rétt um 10–15 milljarða, en menn leiðrétta mig þá ef þetta er röng tala.

Átta.

Átta, er kallað hér framan úr sal, það gæti vel verið. Engu að síður er þetta töluverð fjárhæð. Því tilboði var því miður ekki tekið. Ég er raunar þeirrar skoðunar að við eigum fullt af færum, áður en við förum að skera eða tæta niður grunnþjónustu eigum við 

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir hans nálgun og hlakka til að heyra seinna andsvar hans. Ég er til í að koma í 8–10 milljarða niðurskurð, það er ekki vandamálið, en mér þætti vænt um að heyra hvar hv. þingmaður mundi bera niður í viðkomandi málaflokka. Ég er sammála honum að við getum ekki vænst þess að einkaneyslan muni halda uppi eða veita okkur þá viðspyrnu sem við þurfum í efnahagskerfi okkar. Ég held að við hljótum að horfa til þess að við þurfum með einhverjum hætti - og um það held ég að við hv. þingmaður séum sammála - að auka fjárfestingar í hagkerfi okkar. Við þurfum að auðvelda fyrirtækjum að fara að gera áætlanir til framtíðar, að þau hafi lygnan sjó til að sigla eftir, að menn viti hvað framtíðin ber í skauti sér og þori þess vegna að fara að ráðast í fjárfestingar. Við getum hjálpað til, stjórnmálamenn, með því að flækjast ekki allt of mikið fyrir svo að fyrirtækin í landinu geti aftur farið að fjárfesta, ráða fólk í vinnu og afla meiri tekna. Við hljótum að horfa til aukinna fjárfestinga fyrirtækja með því að endurskipuleggja skuldir þeirra. Við hljótum líka að horfa til þess að geta með einhverjum hætti stutt við erlendar fjárfestingar inn í hagkerfi okkar. Ég tel að meginviðfangsefni stjórnmálamanna næstu vikurnar sé að takast á við það verkefni: Hvernig getum við aukið fjárfestingu í hagkerfi okkar? Mér þætti vænt um að heyra hvaða skoðanir hv. þingmaður hefur á því og með hvaða hætti við gætum þá best aðstoðað til að fyrirtækin í landinu geti aftur farið að fjárfesta, til að t.d. orkufyrirtækin í landinu geti aftur fengið aðgengi að erlendu lánsfé til þess að þau geti ráðist í fjárfestingar o.s.frv.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni málefnalega umræðu og góða. Frá því að okkur lenti fyrst saman hér eftir að við byrjuðum á þingi, í örsnörpum orðræðum þá, höfum við alltaf getað átt þess kost að eiga góð skoðanaskipti og mér sýnist engin breyting á því og ég fagna því. Til að gera þetta þokkalega greinargott verður maður oft að draga saman og reyna að ræða þetta í stærri heildum. Fyrst, hvar ég teldi réttast að byrja á að bera niður. Það er að stækka skattstofna ríkisins og til þess tel ég full færi með því í rauninni að breyta um stjórnarstefnu. Ég veit ekki hvort ég á að nefna það hér með þeim orðum, sem þó væri heiðarlegast að gera, að ég teldi réttast að skipta um ríkisstjórn en ég held að það dygði að skipta út þeim áherslum sem vinstri græn hafa í atvinnumálum í ríkisstjórninni og þeim viðhorfum sem vinstri græn hafa gagnvart erlendri fjárfestingu í landinu. Eitt lítið dæmi, af því að ég veit að hv. þingmaður er mikill áhugamaður um það mál og hefur barist fyrir því að reyna að ná því fram, er fjárfesting í gagnaveri suður með sjó. Ég held að við deilum þeirri skoðun báðir að við skiljum ekki í rauninni hvað veldur því að það mál er ekki komið lengra en raun ber vitni. Ég held að öflugasta efnahagsaðgerðin sem við gætum gripið til í dag væri að skipta út þeim áherslum sem standa í vegi slíkra mála, hvernig svo sem við förum að því. Ég skal tylla mér niður við fyrsta tækifæri með hv. þingmanni. Og af því að hann kallar eftir hugmyndum mínum og tillögum varðandi niðurskurð bendi ég honum á grein í Morgunblaðinu fyrir nokkrum vikum eftir þann sem hér stendur.

Ég les ekki Moggann.

Hv. þingmaður bendir mér á það að hann lesi ekki Morgunblaðið. Þá hefur hann ekki efni til þess að fara í þroskaða  
            

Frú forseti. Í fjáraukalögum er tekið á þeim óvæntu útgjöldum eða tekjum sem ríkissjóður hefur eða afleiðingu af nýrri lagasetningu. Þau eiga að taka á því. Þann 6. febrúar sl. ákvað íslenska þjóðin að taka úr gildi lög sem höfðu verið samþykkt á Alþingi hinn 30. desember um Icesave. Við það hefði átt að lækka skuldsetning ríkissjóðs, lán sem búið var að taka með lögum upp á 700 milljarða kr. Við það hefðu átt að minnka gjöld ríkissjóðs vegna vaxta af þessu sama láni upp á 40 milljarða kr. Af hverju í ósköpunum minnist hv. þingmaður ekkert á þetta?

Forseti. Ástæða þess að ég minnist ekki á þetta mál er einfaldlega sú að ég er enginn áhugamaður um að þessar fjárhæðir komi inn í reikninga ríkisins.

Frú forseti. Þessir reikningar áttu að vera inni í fjárlögum, þeir áttu að vera þar en þeir voru það ekki. Ég hef gagnrýnt það aftur og aftur. Þeir áttu að vera þar, bæði lánsfjárheimildin fyrir 700 milljörðum sem og útgjöldin, vextir af þeirri sömu upphæð í heilt ár frá ársbyrjun 2009, sem voru um 40 milljarðar, áttu að vera inni í fjárlögunum. Maður hlýtur að gera kröfu til þess að það sé minnst á þetta. Ég ætla svo sem ekki að gagnrýna hv. þingmann fyrir það vegna þess að það var hæstv. fjármálaráðherra sem brást í þessu sem og meiri hluti fjárlaganefndar sem samþykkti fjárlögin fyrir árið 2010.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal mikla og öfluga baráttu sína í Icesave-málinu meðan við vorum að glíma við það og hann á heiður skilinn fyrir framgöngu sína í því. Í grunninn er ég alveg sammála þeim athugasemdum og sjónarmiðum sem hv. þingmaður setti hér fram en ætli við verðum ekki einfaldlega að gera ráð fyrir því að fyrirhyggjan hafi verið svo mikil við setningu fjárlaga ársins 2010 að menn hafi séð það fyrir að við mundum ekki leggja þær byrðar sem í stefndi á herðar íslenskum skattgreiðendum á árinu 2010. Ég held að það sé að koma í ljós og þess vegna höfum við ekki haft þessar heimildir inni.

Forseti. Ég vil í upphafi þakka þeim sem hér hafa tekið til máls. Þetta hafa verið góðar og málefnalegar umræður. Ég held að menn séu um margt sammála en áherslur manna eru þó mismunandi. Það var gaman að hlusta á sjálfstæðismenn ræða um mikilvægi Icesave og ég tel að ég þurfi að koma að þeim lið nú strax svo ég verði ekki sakaður um að hafa gleymt því stóra og mikilvæga máli. Ef við hefðum ákveðið að samþykkja þá afarkosti sem voru settir fyrir okkur og þjóðin kaus um værum við að borga á bilinu 36–40 milljarða bara fyrir árið 2010. Þá er ótalið allt árið 2009 vegna þess að til stóð að við mundum borga vexti aftur í tímann og jafnvel umfram skyldu. Síðan verð ég nú að koma félögum mínum í Vinstri grænum til bjargar. Ég gat ekki skilið hv. þm. Kristján Þór Júlíusson öðruvísi en að þeir einir stæðu í vegi fyrir atvinnuuppbyggingu í Þingeyjarsýslum. Ég tek undir að þeir hafa ekki verið sérstaklega þægilegir en bendi á að það var ríkisstjórn Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokksins sem gerði það að verkum að áformin um álver á Bakka á Húsavík voru sett í sameiginlegt mat  Eins og ég benti á í upphafi umræðunnar fyrir fjárlögin fyrir árið 2010 eru menn einfaldlega ekki öruggir með þær tölur sem þeir bera á borð fyrir þjóðina. Þetta sagði ég í umræðunni fyrir um ári og hér stend ég ári seinna og það hefur komið í ljós að ég hafði rétt fyrir mér. Nú liggur það fyrir að vaxtagjöld eru um 25 milljörðum kr. undir áætlun tímabilsins. Í fjárlögum var gert ráð fyrir að heildargjöld A-hluta ríkissjóðs á tímabilinu janúar til ágúst 2010 yrðu 379 milljarðar kr. en raunin varð 354 milljarðar kr. sem er 25 milljörðum kr. undir áætlun tímabilsins. Áður en ég held lengra áfram verð ég að taka fram að ég mæli hér fyrir áliti 2. minni hluta fjárlaganefndar en ásamt þeim sem hér stendur ritar undir álitið þingmaður Hreyfingarinnar, Þór Saari. Í fjárlögum 2010 var gert ráð fyrir að vaxtagjöld næmu 94,3 milljörðum kr. en við 2. umræðu um fjáraukalagafrumvarpið er gert ráð fyrir að þau nemi 70,3 milljörðum kr. Þau hafa því lækkað um 24 milljarða kr. Að mati 2. minni hluta er stór hluti af skýringunni ónákvæmni í áætlanagerð fjármálaráðuneytisins, m.a. í minni lántökum en ráð var fyrir gert frá samstarfsþjóðum í efnahagsáætlun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins Ég vil taka það skýrt fram að sá sem hér stendur og formaður Framsóknarflokksins börðumst gegn því á sínum tíma að Íslendingar mundu taka öll þau lán sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn lagði til að þjóðin mundi taka. Því fagna ég að ríkisstjórnin hefur  Það er fleira sem kemur til en þessar erlendu lántökur eða vextirnir sem við þurfum að greiða af þeim. Einnig komu til uppkaup á erlendum skuldum ríkissjóðs fyrir gjalddaga sem ekki virðist hafa verið gert ráð fyrir í áætlunum. Auk þess hefur gengi íslensku krónunnar styrkst og við það lækka erlendar skuldir. Á móti þessum lækkunum koma aukin vaxtagjöld vegna skuldabréfs sem ríkissjóður gaf út í evrum við kaup á bréfum Avens B.V. Ítarlega hefur verið farið yfir tilurð þess láns í umræðunni svo ég tel óþarfa að gera það hér. Við fall bankanna kom í ljós að ríkissjóður bar enn ábyrgð á skuldum sem einkabankarnir yfirtóku við einkavæðingu þeirra. Í fjáraukalagafrumvarpinu þarf að hækka fjárheimild Ríkisábyrgðasjóðs um ríflega 1 milljarð kr. vegna afborgana og vaxta lána sem voru með ábyrgð ríkisins í lánasöfnum föllnu bankanna þriggja. Því kemur það mjög á óvart að svo virðist sem milljarðar króna kunni að falla á ríkissjóð vegna þessa. Telur 2. minni hluti mikilvægt að upplýst verði sem fyrst um fjárhæð þeirra heildarkrafna sem ríkissjóður mun yfirtaka vegna þessa en ríkissjóður hefur greitt af lánunum frá því að bankarnir féllu árið 2008. Mun 2. minni hluti fjalla nánar um þessi mál við afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins. Í fjáraukalagafrumvarpinu er gert ráð fyrir að útgjöld Atvinnuleysistryggingasjóðs lækki um ríflega 2,5 milljarða kr. frá forsendum fjárlagafrumvarps vegna minna atvinnuleysis en spáð var. Útgjöld vegna lífeyristrygginga hafa reynst mun lægri en áætlað var og liggur skýringin m.a. í betri lífeyrisréttindum en gert var ráð fyrir. Einnig hafa fjármagnstekjur ellilífeyrisþega lækkað greiðslur samkvæmt reglum þar um. Loks má nefna að bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð hafa lækkað verulega. Hvað varðar tekjuhliðina er í fjárlögum 2010 gert ráð fyrir 98,8 milljarða kr. halla á rekstri ríkissjóðs en við 2. umr. um frumvarp til fjáraukalaga 2010 er hallinn kominn niður í 58,1 milljarð kr. og hefur því lækkað um 40,7 milljarða kr. Í fljótu bragði mætti halda að náðst hefði mjög góður árangur í fjármálastjórn ríkisins. Þegar betur er að gáð skýrist allt of stór hluti árangursins af einskiptisaðgerðum. Má þar fyrst nefna Avens-snúninginn svokallaða en í honum felst samkomulag milli Seðlabankans og lífeyrissjóðanna um kaup á íbúðabréfum. Forsaga málsins er í stuttu máli sú að í maí sl. gerði ríkissjóður samkomulag við Seðlabankann í Lúxemborg um kaup á þessum bréfum þar sem að baki voru aðallega íbúðabréf en einnig ríkisbréf og reiðufé. Greiddi ríkissjóður fyrir þessar eignir með skuldabréfi að fjárhæð 401,5 milljónir evra, jafngildi um 64 milljarða kr., auk 35 milljóna evra og 5 milljarða kr. í reiðufé. Með kaupunum tryggði ríkissjóður sér full yfirráð yfir eignum Avens B.V. sem var stærsti einstaki eigandi krónueigna utan Íslands en krónueignir félagsins námu um fjórðungi allra krónueigna erlendra aðila. Bókfærðar tekjur ríkissjóðs vegna samkomulagsins nema um 17,5 milljörðum kr. Í öðru lagi var ekki gert ráð fyrir sölu sendiherrabústaðar í London að fjárhæð 1,7 milljarðar kr. Alls skila þessar tvær aðgerðir 19,2 milljarða kr. tekjum til ríkissjóðs sem ekki var gert ráð fyrir í áætlunum fjárlaga. Í þessu sambandi gagnrýnir 2. minni hluti að í frumvarpinu er gert ráð fyrir að keyptur verði sendiherrabústaður í London fyrir 835 milljónir kr. í stað þess sem seldur var og að til viðhalds hans verði varið milljónum króna. Telur 2. minni hluti að ekki eigi að kaupa nýjan bústað á meðan verið er að skera niður fjárframlög til grunnstoða samfélagsins. Annar minni hluti lýsir yfir áhyggjum af því að tekjur ríkissjóðs af tekjuskatti einstaklinga og staðgreiðslu hafa lækkað um 5,1 milljarð kr. frá áætlunum fjárlaga. Minnkandi kaupmáttur getur valdið meiri samdrætti í efnahagslífinu en orðið er. Er í þessu sambandi lýst yfir áhyggjum af því hve mikið fjárfesting hefur minnkað eða um 19,3% frá forsendum fjárlaga. Það er rétt að vekja athygli á því í þessu samhengi að fyrirhugaðar skattahækkanir munu draga kraft úr einstaklingum og fyrirtækjum og gera það að verkum að eftirspurnin verður minni og hagvöxturinn minni. Til að mynda var hagvöxtur minni en forsendur fjárlaga gerðu ráð fyrir en helstu frávik eru að fjárfesting hefur minnkað á milli ára um 14,5% en gert var ráð fyrir að hún ykist um 4,8%. Jafnframt lýsi ég því yfir að samdráttur í kaupmætti er áhyggjuefni, því öflugur kaupmáttur er ein af forsendum hagvaxtar. Samkvæmt frumvarpinu og breytingartillögum meiri hlutans aukast tekjur um 15,8 milljarða kr. Hefði eignasalan ekki komið fram hefðu tekjur dregist saman um 3,4 milljarða kr. Það sem einkum veldur áhyggjum er að skattar á tekjur og hagnað einstaklinga lækka um 4,7 milljarða kr. frá forsendum fjárlaga þrátt fyrir minna atvinnuleysi en gert var ráð fyrir í frumvarpinu. Í máli hv. formanns fjárlaganefndar kom fram að meiri hlutinn telur að góður og mikill agi í ríkisfjármálum hafi náðst og bendir máli sínu til stuðnings á að fjölmargar stofnanir eru nú betur innan marka og ramma fjárlaga heldur en áður hefur verið. Að því leyti vill 2. minni hluti fjárlaganefndar benda á að á undanförnum tveimur áratugum hefur Ríkisendurskoðun gagnrýnt framkvæmd fjárlaga og bent á ýmsa misbresti í fjárlagagerðinni. Hefur stofnunin þannig ítrekað bent á að almennt agaleysi hafi verið í rekstri fjölmargra stofnana, sem og að bindandi fyrirmæli fjárlaga hafa ekki verið virt. Hefur stofnunin því hvatt til þess að ábyrgð ráðuneyta á fjárreiðum ríkisstofnana verði gerð afdráttarlaus í gildandi lögum og reglum. Í skýrslu sinni fyrir fyrstu átta mánuði ársins 2010 gagnrýnir Ríkisendurskoðun harðlega að enn fari stofnanir umfram heimildir í rekstri sínum og að enn vanti upp á að rekstraráætlanir stofnana hafi verið samþykktar eða færðar inn í kerfið. 2. minni hluti tekur undir með Ríkisendurskoðun um að gera verði skýlausa kröfu til ráðuneyta að stofnanir sem undir þau heyra séu reknar innan fjárheimilda. Taka þurfi á uppsöfnuðum halla stofnana með afgerandi hætti, annaðhvort með kröfu um samdrátt í rekstri þeirra eða að þær fái nægilegar fjárheimildir. Nýleg dæmi sem upp hafa komið um afleiðingar slælegs eftirlits í einstökum málum eru til vitnisburðar um að efna þarf eftirlit með umsýslu opinbers fjár. Ekki hefur verið tekið tillit til ábendinga Ríkisendurskoðunar um aukið eftirlit með þeim fjármunum sem Alþingi úthlutar og eftirfylgni með fjárreiðum ríkisins og áætlanagerð hefur ekki tekið miklum breytingum síðastliðin tvö ár. Engin lög hafa verið sett til að styrkja eftirlitið utan heimilda sem Ríkisendurskoðun fékk til að afla skýrslna fyrir fjárlaganefnd með lögum nr. 56/2009 og með þingsályktunartillögu frá 11. júní sama ár þar sem Ríkisendurskoðun er heimilt að veita fjárlaganefnd Alþingis aðgang að þeim gögnum sem hún aflar eða leggja fram skýrslu. 2. minni hluti bendir því á að langur vegur er frá því að Alþingi geti rækt eftirlitshlutverk sitt með skýrum hætti og þann þátt stjórnkerfisins verður að styrkja. Annar minni hluti gagnrýnir að ríkisstjórnin virðist ekki fylgja langtímaáætlun um jöfnuð í ríkisfjármálum á árunum 2009–2013 sem Alþingi hefur samþykkt. Þar er kveðið á um með hvaða hætti ætlast er til að ríkisstjórnin og þingið vinni. Þar kemur m.a. fram: „Einstakir ráðherrar geri ekki samkomulag eða gefi yfirlýsingar sem feli í sér útgjaldaskuldbindingar af hálfu ríkisins nema gert hafi verið sérstaklega ráð fyrir því að í fjárheimildum gildandi fjárlaga og fjármálaráðherra hafi fallist á skuldbindinguna.“ Rík samstaða hefur ríkt um það frá því bankarnir féllu haustið 2008 að auka agann í ríkisfjármálum og auknar heimildir Ríkisendurskoðunar til gagnaöflunar sýna að okkur miðar í rétta átt. Því harmar 2. minni hluti að í fjáraukalagafrumvarpinu komi fram fjölmörg dæmi um að ráðherra geri samkomulag eða gefi út yfirlýsingar sem fela í sér útgjaldaskuldbindingar án þess að gert hafi verið ráð fyrir þeim í fjárheimildum fjárlaga. Virðulegi forseti. Að því búnu vil ég benda á að vandinn sem Íslendingar glíma við er mikill. Við horfum upp á að vaxtakostnaður hefur aukist gríðarlega á undanförnum árum. Hann er þó minni en áður var talið. Það er erfitt í sjálfu sér að henda reiður á af hverju það stafar. Upplýsingar vantar um tilgang lánanna, í hvað þeim er ætlað að fara og hvort Seðlabankinn eða ríkissjóður taki þessi lán. Eitthvað af þeim fer í að mæta hallanum. Um það er ekki deilt. Einhver hluti fer í að styrkja gjaldeyrisvaraforða Seðlabankans. Við horfum samt fram á það vandamál að inni í hagkerfinu liggja um 600 milljarðar, eftir því sem ég best veit, í svokölluðum krónubréfum. Fjármunir sem bíða í rauninni eftir því að við tökum gjaldeyrishöftin af. Ég held að því miður sé staðan einfaldlega þannig að við verðum að hafa gjaldeyrishöftin til þó nokkurrar framtíðar vegna þess að okkur hefur í rauninni ekki tekist að búa til hagvöxt og fá meiri tekjur inn í samfélagið til að standa undir þeim greiðslum. Þá hefur ríkisstjórnin því miður ekki gert nógu mikinn reka í að ná samkomulagi við þessa aðila en á það benti ég strax í kjölfar bankahrunsins að það væri mjög mikilvægt að gera. Þegar við ræddum þessa stöðu fyrir um ári síðan benti ég á að skuldastaða þjóðarinnar væri mikið áhyggjuefni. Ég ræddi Icesave og þær skuldir sem þá stóð til að leggja á heimilin og unga fólkið okkar í framtíðinni. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn nefndi í skýrslu sinni á þeim tíma að hann teldi að erlendar skuldir Íslendinga hefðu verið um 300% af vergri þjóðarframleiðslu. Ég benti á það þá og geri nú að við þurfum að ræða þessa skuldastöðu og taka hana alvarlega. Við skulum minnast orða Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem nefndi á sínum tíma að ef skuldahlutfallið færi yfir 240% teldi hann að staða þjóða væri einfaldlega þannig að þær væru hugsanlega tæknilega gjaldþrota. Þegar menn líta til sjálfbærni skuldastöðunnar verða menn einnig að horfa til verðmætis útflutnings, innflutnings, lánskjara erlendra lána og ávöxtunar erlendra eigna Íslendinga. Okkur hefur því miður ekki tekist að skapa nægilegan gjaldeyri til að mæta vöxtum og afborgunum. Fyrst okkur tekst það ekki held ég að það blasi við að ríkisstjórnin verður að leita einhverra leiða til að mæta þessum vöxtum og afborgunum. Ég vona að sú leið verði ekki farin að taka aukin lán eða selja eignir. Ég vona að ríkisstjórnin breyti í stefnu, t.d. í efnahagsmálum. Það skiptir gríðarlega miklu máli að auka fiskveiðikvóta, að koma í gang framkvæmdum, álversframkvæmdum, annars vegar á Bakka við Húsavík og hins vegar í Helguvík á suðvesturhorninu. Um leið getum við skapað tekjur þannig að við horfum ekki upp á það í framtíðinni að þurfa að greiða þessa gríðarlegu vexti sem eru í rauninni stór hluti af þeim niðurskurði sem við glímum við í dag. Að lokum vil ég þó benda á að fjárlagafrumvarpið sem við fjöllum um hér, þ.e. fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2010 og líka fjárlagafrumvarpið fyrir 2011 sem við munum ræða eftir tvær vikur, þau byggjast bæði í rauninni á röngum tölum. Til að mynda var fjárlagafrumvarp fyrir árið 2011 byggt á hagtölum frá því í júní sem miðuðu við 3,2% hagvöxt. Nú hefur OECD og ný spá frá Hagstofunni leitt í ljós að hagvöxturinn verður undir 2%. OECD segir að hann verði eitthvað í kringum 1,5%. Þetta þýðir í rauninni að tekjur hafa verið ofmetnar hér á landi um 15 milljarða eða svo. Það mun væntanlega leiða af sér að atvinnuleysi verður meira sem er gríðarlegt áhyggjuefni að mínu mati. Ég bendi á að það kemur hvergi fram í tillögum ríkisstjórnarinnar, hvorki í núverandi fjáraukalögum né í fjárlögum, að það eigi að ráða bót á því atvinnuleysi. Það er í rauninni gert ráð fyrir því að atvinnuleysistölurnar verði áfram svipaðar og þær hafa verið. En ef við tökum mið af nýju hagvaxtarspánum held ég að við verðum því miður að horfast í augu við að atvinnuleysi muni aukast. Það þýðir einfaldlega meiri útgjöld fyrir ríkissjóð sem síðan leiðir af sér meiri niðurskurð. Svo ég dragi þetta saman tel ég að við verðum að fara þá braut að sækja meiri tekjur. Við verðum að taka á skuldavanda heimilanna. Ef okkur tekst það, ef við komumst upp úr þeim hjólförum sem ríkisstjórnin hefur verið í, í rauninni alveg frá því hún tók til starfa, getum við komið okkur út úr vandanum. Það verður því miður ekki gert með þeirri stefnu sem við höfum horft upp á að undanförnu. Að lokum vil ég þakka fyrir umræðuna. Hún hefur verið góð og málefnaleg. Það eru fjölmörg mál sem við munum taka á inni í fjárlaganefnd á milli 2. og 3. umr. og skila svo af okkur fyrir 3. umræðu.

Eins og fram kemur í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar sem lagt hefur verið fram varð ríkissjóður fyrir gríðarlegu áfalli haustið 2008 í kjölfar falls íslensku bankanna. Ríkissjóður sem nánast var skuldlaus tók þá á sig gríðarlegar skuldbindingar og skuldir og setti íslenska ríkið og íslensku þjóðina í allt aðra og verri stöðu en við höfum áður búið við. Erfiðleikarnir sem við okkur blöstu voru gríðarlegir sem birtust m.a. í miklu atvinnuleysi, skuldasöfnun heimila, fyrirtækja og sveitarfélaga sem settu hlutina í allt annað samhengi en áður hafði verið. Þar við bættust langvarandi lausatök á ríkisfjármálum sem gerðu það að verkum að enn erfiðara var að bregðast við þessum miklu erfiðleikum sem við glímdum við. Þjóðin var almennt illa búin undir þetta áfall og ríkissjóður þar með talinn. Um þetta þarf ekki að fara mörgum orðum enda hefur margoft verið rætt hér á þingi bæði um orsakir og afleiðingar sem við glímum við varðandi efnahagshrunið og fall bankanna. Litlu er við það að bæta. Við erum samt komin óraveg frá þeim sporum sem við stóðum í árið 2009 þegar ríkisstjórnir Samfylkingar og Vinstri grænna tóku við. Ég tala nú ekki um þeim ósköpum sem við okkur blöstu árið 2008 við fall bankanna. Þær raddir heyrast í það minnsta ekki lengur í þessum sal að rétt sé að innlima íslenska ríkið í hinn svokallaða Parísarklúbb þjóða sem efnahagsleg örbirgð hrjáir hvað mest. Ég hef hvorki heyrt á það minnst úr þessum ræðustól né annars staðar úr samfélaginu frá því í fyrrasumar. Þó töluðu einhverjir af fullri alvöru, meira að segja hv. þingmenn sumir hverjir, um að við ættum að sækja um aðgöngu að þeim mikla og skemmtilega klúbbi. Það er ekki lengur talað um þjóðargjaldþrot í dag.

Ó, jú.

Það er ekki lengur talað um uppgjöf fyrir verkefninu eins og svo oft var rætt um í þessum sal og spekingar í samfélaginu sem sáu yfirleitt enga leið út úr vandanum aðra en að fela okkur á vald annarra þjóða. Hér heyrist nú reyndar hv. þm. Þór Saari kalla fram í úr salnum „ó, jú“ og tekur þar með undir að hann óttist þjóðargjaldþrot. Ég er ósammála því. Við erum á allt öðrum stað en við vorum. Við erum á réttri leið. Við skulum sleppa því hverjum það er að þakka eða hverjum það er að kenna af hverju við erum ekki komin lengra. Við erum svo sannarlega á réttri leið eins og ræður þingmanna í dag hafa svo sannarlega fjallað um. Efnahagsástandið er miklu betra en það var. Það er betra en því var spáð. Um það verður ekki deilt þó menn kunni að hafa ýmsar skoðanir á því eins og ég sagði áðan hverju er um að kenna og hverju er að þakka, eftir því hvernig á það er litið. En eigum við samt ekki að vera sammála um þessa meginniðurstöðu og gleðjast yfir því að okkur hefur miðað í rétta átt? Er einhver ástæða til að gera minna úr árangrinum sem blasir við okkur? Þó vildum við öll vera laus úr þessum vanda nú þegar. Sá árangur hefur þó náðst í ríkisfjármálum að ríkissjóður, sem stefndi í hátt í 180–200 milljarða halla sumarið 2009, er nú kominn niður í hallarekstur upp á 58 milljarða eins og blasir við okkur í dag. Einhvern veginn hefur það nú gerst. Einhvern veginn tókst það samt sem áður. Þrátt fyrir að margt hafi lagst með okkur og annað hafi reynst okkur erfitt og tafið endurreisnina er ekki hægt að líta fram hjá því að margar aðgerðir sem við höfum gripið til í efnahagsmálum hafa skilað tilætluðum árangri. Sumt hefur gengið betur en áætlað var en sumt ekki eins og gengur og gerist. Þetta þýðir þó ekki að verkinu sé lokið og ekkert óunnið á þessum vettvangi. Það er langt því frá að svo sé eins og meiri hluti fjárlaganefndar bendir á í nefndaráliti sínu og reyndar aðrir þingmenn hafa komið inn á í máli sínu í dag. Árangurinn sem hefur náðst þrátt fyrir allt og staðan sem við erum í er betri en áætlað var þrátt fyrir allt. Þetta á að hvetja okkur til dáða. Reka okkur áfram til að ná betri árangri og standa við áætlunina í efnahagsmálum sem við ætlum okkur að gera. Næsta ár verður okkur mjög erfitt. Það mun að mörgu leyti ráða úrslitum um það hvernig okkur muni til takast við áframhaldandi uppbyggingu efnahagslífsins og byggja undir velferðarkerfið sem við viljum flest búa við hér á landi. Það mun kosta fórnir, við vitum það, og áframhaldandi erfiðleika, við vitum það. Erfiðleikarnir verða aldrei umflúnir hvort sem við ætlum að takast á við vandann í dag eða fresta honum. Með því að fresta honum aukum við á erfiðleikana og gerum það enn sársaukafyllra en það þarf að vera. Við þurfum að enda á því að eiga fyrir útgjöldum okkar. Þegar ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingar tók við völdum vorið 2009 stefndi hátt í 200 milljarða kr. halla ef ekkert yrði að gert. Það var ekki glæsileg aðkoma, hvorki stjórnvalda sem tóku við né nýrra þingmanna eða eldri sem settust í þennan sal eftir alþingiskosningarnar. Verkið er auðvitað okkar allra. Það var alveg ljóst að ef ekki yrði gripið til aðgerða mundum við lenda í fullkomnum ógöngum í ríkisrekstrinum með alvarlegum afleiðingum sem ekki þarf að fjölyrða um hér. Strax um sumarið 2009, fljótlega eftir að ný ríkisstjórn var mynduð, var gripið til umfangsmikilla aðgerða, bæði við tekjuöflun sem og samdrátt í ríkisútgjöldum. Aðgerðirnar skiluðu umtalsverðum árangri auk þess lagðist eitt og annað með okkur sem var sem betur fer ekki fyrirséð. Þannig er það bara annað slagið. Niðurstaða ársins 2009 var halli upp á 136 milljarða ef ég man rétt, innan við 140 milljarðar, í stað 188–200 sem að stefndi. Mun minni halli en blasti við þó gríðarlega há upphæð hafi staðið eftir á hallareikningnum. Halli upp á tæp 140 milljarða árið 2009 þýddi að ríkissjóður var rekinn með nærri 400 millj. kr. tapi á hverjum einasta degi ársins. Í fjárlögum ársins í ár var lagt upp með rétt um 100 milljarða kr. halla eins og margoft hefur komið fram í dag sem er ígildi þess að ríkissjóður sé rekinn með rétt tæplega 300 millj. kr. halla á hverjum degi. Þetta mikla tap og það sem á undan hafði gengið getur ekki haldið áfram. Það sér hver maður og undirstrikar nauðsyn þess að halda fast í áætlanir um jöfnuð í ríkisfjármálum, þó það kunni að kosta tímabundnar óvinsældir eða jafnvel ævarandi óvinsældir þeirra sem þurfa að taka ákvarðanirnar. Hér er ekki um einstaklinginn að ræða, heldur er þjóðin öll undir. Þetta er hafið yfir einstaklingsvinsældir eða tímabundnar aðgerðir. Þetta eru aðgerðir sem þurfa að standa. Á niðurskurðarhliðinni hefur verið farið í aðgerðir til að draga úr útgjöldum ríkisins. Þar sem lögð hefur verið meiri áhersla á að verja heilbrigðis-, félags- og menntamál í tvígang, bæði við fjárlög við upptöku gildandi fjárlaga ársins 2009 sem og við fjárlagagerð fyrir árið 2010 þar sem gerð hefur verið minni krafa á félagslega hluta ríkisrekstrarins en annars staðar - helmingi minni krafa. Aðgerðirnar sem hafa hins vegar snúið að því að afla ríkissjóði meiri tekna hafa verið umdeildar og falist í margvíslegum tekjuaflandi aðgerðum, skattahækkunum og fleiru slíku sem ég ætla að gera að umfjöllunarefni mínu. Ég vitna þá, með leyfi forseta, í áfangaskýrslu starfshóps um breytingar og umbætur í skattkerfinu sem skilaði í haust þessari áfangaskýrslu um árangur sem náðst hefur í þeim skattbreytingum sem gripið hefur verið til Aðgerðir sem gripið hefur verið til eru hækkun tekjuskatts, hækkun tryggingagjalds, vörugjald á gjaldskrárhækkanir, hækkun á efra þrep virðisaukaskatts, upptaka nýrra skatta, svo sem auðlegðarskatts, umhverfis- og auðlindaskatts auk þess sem séreignarsparnaður hefur skilað umtalsverðum tekjum bæði til ríkis og sveitarfélaga. Um þetta segir, með leyfi forseta, í áðurnefndri skýrslu, áfangaskýrslu starfshóps um breytingar og umbætur í skattakerfinu: „Við gerð áætlunar um jöfnuð í ríkisfjármálum var grunnlínan miðuð við áætlun AGS um hver þróun ríkisfjármála yrði ef ekki yrði gripið til aðhaldsaðgerða. Var í þeirri áætlun og í aðgerðaáætluninni fyrst og fremst unnið með frumgjöld og frumtekjur þar sem stjórnvöld geta breytt þeim stærðum með ákvörðunum sínum en vaxtagreiðslur og þar með heildarjöfnuður eru afleiddar stærðir.“ Áfram segir, með leyfi forseta: „Tekjur ársins 2009 reyndust nokkuð hærri en áætlað hafði verið vegna þess að ráðstafanir í tekjuöflun ríkisins skiluðu sér vel og eins reyndist fall VLF minna en áætlað hafði verið. Hækkun tekna á árinu 2009 frá grunnáætlun AGS reyndist vera 1,6% og áætlað er að á árinu 2010 verði hækkun frá grunnáætlun orðin 2,3%“ frá því sem áætlað var. Samkvæmt niðurstöðum sem lesa má úr skýrslunni hefur tekist vel í heildina, þ.e. tekjujöfnunaraðgerðir sem gripið var til, hafa tekist vel. Þær hafa skilað árangri, þó sumar séu enn undir áætlun meðan aðrar eru yfir. Ég ætla að hlaupa örstutt yfir helstu aðgerðir sem gripið var til til að útskýra það. Varðandi tekjuskatt á einstaklinga var áætlað að 8% hátekjuskattur og 5% skattur á háar fjármagnstekjur sem lagður var á seinni hluta ársins 2009 mundi skila 2,6 milljörðum í tekjuauka. Sú spá gekk eftir. Nýtt þriggja þrepa kerfi sem tekið var upp 2010 var talið að mundi skila um 15 milljörðum í tekjuauka. Innheimtur tekjuskattur í staðgreiðslu hefur aukist um 4,6 milljarða, eða 11,2% á fyrri helmingi árs en er samt sem áður undir áætlun. Þess er að gæta að heildaráhrif munu ekki liggja fyrir fyrr en við álagningu árið 2011. Í fjárlögum 2010 var reiknað með að nýr auðlegðarskattur mundi skila 3,5 milljörðum á árinu. Samkvæmt upplýsingum frá ríkisskattstjóra nam álagning hans 3,8 milljörðum, aðeins yfir því sem áætlað var. Ekkert bendir til annars en þessi tekjuöflun muni ganga eftir á yfirstandandi ári, þ.e. 2010. Önnur gjöld líkt og bensíngjöld sem voru hækkuð á árinu 2009 hafa skilað sér inn á því ári og munu halda í horfinu það sem af er ársins. Sama á við um olíugjald og umhverfis- og auðlindagjöld sem virðast ætla að halda í horfinu frá því sem var á árinu 2009 fram til ársins 2010. Virðisaukaskattur sem í ársbyrjun 2010 kom til framkvæmda, þ.e. almenn hækkun á virðisaukaskattsþrepinu úr 24,5% í 25,5% skilaði ríkissjóði 4 milljörðum kr. viðbótartekjum á heilu ári. Fyrstu sjö mánuði yfirstandandi árs eru skil á virðisaukaskatti tæplega 3% yfir áætlun og ekkert sem bendir til þess að hækkun hlutfallsins hafi ekki skilað sér. Virðulegi forseti. Í skýrslu hópsins segir almennt um skattbreytingarnar sem hefur verið gripið til varðandi tekjuöflunarhliðina að samanlagt hafa þær tekjuöflunaraðgerðir sem gripið var til á árunum 2009 og 2010 nokkurn veginn gengið eftir þótt frávik sem gangi í báðar áttir sé að finna varðandi einstaka tekjustofna. Það er ljóst að þrátt fyrir þá gagnrýni sem höfð hefur verið uppi varðandi tekjuöflunarleiðirnar sem sannarlega var ekki farið í að gamni sínu, ríkisstjórnin og Alþingi tók þessar ákvarðanir ekki bara til að taka þær. Það var ekki lagt upp með að hafa þetta í einhverjum flimtingum, það var ástæða til þess að afla ríkinu tekna. Ríkissjóður hafði orðið fyrir miklu tekjutapi og það varð að ná því upp á móti því að draga úr útgjöldum. Ásamt því að afla ríkinu tekna með breytingum á skattkerfinu, bæði með hækkun skatta og upptöku nýrra skatta, var áætlunin og markmiðið ekki síður að bæta skattkerfið. Gera það eins og núverandi stjórnarflokkar vilja standa fyrir, þ.e. jafnræðis verði gætt í skattlagningu og skattbyrðin dreifist á skattborgara með sanngjarnari hætti en gert hefur verið fram til dagsins í dag. Fram til síðasta árs réttara sagt. Jafna tekjudreifingu í þjóðfélaginu, stuðla að félagslegum markmiðum og tryggja félagslegt öryggi. Tryggja þjóðinni ekki síst mesta hlutdeild í arði auðlinda hennar. Þessum málum hefur ekki verið sinnt á undanförnum árum og áratugum. Skattkerfið var orðið flatt og ómarkvisst og skilaði ekki þeim árangri sem til var ætlast. 
             Ég segi þetta og fjalla um þetta, virðulegi forseti, til að minna á að náðst hefur árangur við rekstur ríkisins. Auðvitað er það líka þannig, eins og ég hef bent á áður og fleiri hafa nefnt, að ýmislegt hefur lagst okkur til við endurreisn efnahagslífsins. Þó það nú væri. Þó svo að okkur finnist við glíma við eilíf vandræði frá degi til dags, eldgos og hrun í loðnuveiðum og fleira slíkt sem hefur verið að hrjá okkur sem hefur svo sannarlega ekki gert okkur hlutina léttari en þeir þurftu að vera. Sem betur fer fellur eitt og annað með okkur. Þannig er lífið einu sinni og sem betur fer. Okkur hættir þó stundum til að festast í því sem miður fer en því sem vel tekst upp. Auðvitað eigum við að fagna því þegar vel tekst til. Sala eigna umfram það sem áætlað var í fjárlögum hefur hjálpað verulega til. Þar vega þyngst tekjur vegna Avens-samkomulagsins sem allir ræðumenn hafa rætt um í þessari umræðu. Ég ætla ekki að fara inn í þá umræðu frekar, það hefur margoft komið fram í hverju það felst. Allt þetta leggst auðvitað með okkur í þeirri baráttu sem við eigum við að etja að reisa efnahagslíf landsins við. Að sjálfsögðu eigum við að gleðjast yfir því þegar blæs í seglin, jafnvel þótt tímabundið sé, svo framarlega sem við þokumst í rétta átt. Við eigum ekki heldur að tæta niður það sem vel hefur tekist til, stjórnvaldsaðgerðir sem hafa leitt til þess að við stöndum betur að vígi en við gerðum áður en lagt var af stað. Það ber ekki síður að gleðjast yfir árangrinum sem stjórnendur og forstöðumenn stofnana ríkisins hafa náð við rekstur stofnana sinna. Eins og fram hefur komið hefur stofnunum sem farið hafa umfram fjárheimildir fækkað umtalsvert. Af þeim fjárlagaliðum sem skilgreindir hafa verið veikastir í upphafi ársins hefur ríflega helmingi þeirra tekist að halda sig innan fjárlagaheimilda sem þeim var sniðinn og ber að fagna því. Öll ráðuneyti utan heilbrigðisráðuneytisins eru innan settra marka um rekstur og útgjöld sem er mun betra en þekkst hefur til margra ára. Þetta sýnir glöggt getu og metnað sem starfsmenn ríkisins, stjórnendur, embættismenn og annað starfsfólk hefur til að koma böndum á rekstur stofnana sinna. Árangur næst ekki nema allir leggist á árarnar og rói í sömu átt. Það gerum við flest held ég þó róðrarlagið megi stundum vera betra. Ekki síst ber að þakka fjárlaganefnd og þeim sem hafa starfað þar, bæði í ár og á síðasta ári, og þeirri vinnu sem þar hefur verið unnin og viðhorfinu sem endurspeglast í störfum þeirra sem þar sitja gagnvart þessu verkefni sem við stöndum frammi fyrir. Ég leyfi mér að fullyrða að þrátt fyrir minni hluta og meiri hluta og flokkadrætti sem koma oft upp er markmiðið okkar það sama. Okkur kann að greina á um leiðir en við erum einhuga um markmiðið sem betur fer. Þá óttast ég ekkert að við munum ná því sem við ætlum okkur eins og kemur fram í frumvarpinu til fjáraukalaga sem við ræðum í dag. Það er til vitnis um að við höfum flest með einum eða öðrum hætti reynt að leggjast á árarnar og róa í sömu átti. Við höfum reynt að leggja okkur fram um að ná árangri. Við eigum hvorki að draga úr okkar hlut í þeim ágæta árangri sem náðst hefur né gera of mikið úr honum, við skulum ekki gera það heldur. Við skulum tína til það sem vel hefur tekist og við skulum læra af því sem miður hefur farið og leggja upp í erfiðan leiðangur sem fram undan er á næsta ári og við fjárlagagerð næsta árs með það að leiðarljósi að vera raunsæ í verkum okkar. Þá mun okkur farnast vel eins og mér finnst við vera að gera og frumvarpið sem hér er til umræðu vitnar um að mínu mati.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var nánast að öllu leyti mjög málefnaleg. Ég staldra hins vegar við tvennt. Annars vegar gerir hv. þingmaður mikið úr þeim árangri sem náðst hefur með skattahækkunum. Ég geri mér grein fyrir því að ég get ekki rætt þær hér þar sem við erum afar ósammála um þær leiðir. Það kemur fram í fjáraukalögunum að tekjuskattur á einstaklinga er að dragast saman um 5,1 milljarð og bæta þarf við vaxtabætur upp á tæpa 1,8 milljarða. Í ljósi þess langar mig að spyrja hvort hv. þingmaður hafi ekki töluverðar áhyggjur af stöðu fjölskyldnanna í landinu. Ég hef verulegar áhyggjur af því að við séum búnir að taka of mikið af ráðstöfunartekjum fjölskyldnanna en okkur berast fréttir alla daga um ástandið hjá fjölskyldunum. Hins vegar kemur líka fram í fjáraukalagafrumvarpinu að gerðar eru breytingar um 4 milljarða í tekjubótunum hjá elli- og örorkulífeyrisþegum. Þær aðgerðir sem ríkisstjórnin fór í gagnvart þessum tveimur veiku hópum, ef ég má nota það orð - staða þeirra er yfirleitt mjög bágborin, þó ekki allra - miðað við það sem ríkisstjórnin ætlaði sér þá er búið að skerða um 4 milljarða í viðbót hjá þessum hópi. Því vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann hafi ekki verulegar áhyggjur af því að við séum að ganga of hart fram gagnvart elli- og örorkulífeyrisþegum miðað við þær hugmyndir sem menn höfðu í upphafi og einnig af stöðu fjölskyldnanna. Það kemur mjög skýrt fram að það vantar 5,1 milljarð upp á tekjuskatt einstaklinga. Um það gerir meiri hlutinn breytingartillögu.

Forseti. Vissulega hef ég áhyggjur af fjölskyldum þessa lands, skuldugum fjölskyldum, þeim sem eiga við erfiðleika að etja, atvinnuleysi og annað slíkt. Vissulega hef ég áhyggjur af því, þó það nú væri. Ég er fjölskyldumaður sjálfur. Börnin mín glíma við þessa erfiðleika rétt eins og hverjir aðrir í landinu, eins og allir aðrir sem tengjast háttvirtum þingmönnum sem sitja hér í þessum sal og þeim 63 sem hingað voru kosnir. Auðvitað höfum við áhyggjur af því. Auðvitað höfum við áhyggjur af því hvort gengið er of hart fram gegn íbúum þessa lands, nóg er nú samt sem á fólk er lagt. Tekjuskattur dregst saman og er undir áætlunum, það er áhyggjuefni. Það er fyrst og fremst áhyggjuefni vegna þess að tekjur eru að lækka. Tekjur hafa lækkað umfram það sem við áætluðum. Við höfum reynt að ná í meiri tekjur með hækkun tekjuskatts en af þeim sökum hefur það ekki gengið eftir. Vaxtabæturnar aukast vegna þess að tekjurnar eru að lækka, það eru fleiri sem fara undir þau mörk sem vaxtabætur miðast við. En að bæta í vaxtabæturnar er þó aðgerð til að koma til móts við það fólk, eins og gert er í frumvarpi sem við ræðum hér og verður væntanlega gert í fjárlagafrumvarpinu sem við eigum eftir að afgreiða á þinginu. Það er algjörlega hárrétt sem kemur fram hjá hv. þm. Ásbirni Óttarssyni, við eigum að hafa áhyggjur af þeim erfiðleikum sem fjölskyldur í landinu eiga við að etja. Við eigum alltaf að hugsa um hvort verið sé að ganga of langt gegn rétti þeirra, án þess að lofa því að ekki verði um erfiðleika að etja um alllanga hríð héðan í frá, því þannig mun það nú einfaldlega verða. 
            

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég heyri það á hv. þingmanni að hann er meðvitaður um að vægar þurfi að ganga fram gagnvart fjölskyldunum í landinu. Mér finnst hins vegar öll teikn vera á lofti um að við séum að fara of harkalega fram, t.d. gegn ellilífeyris- og örorkuþegum. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni að mikill árangur hefði náðst. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni og ætla ekki að gera lítið úr 40 milljarða viðsnúningi. Við ætluðum að reka ríkissjóð með 98 milljarða halla og förum niður í 58 milljarða. Hv. þingmaður kom líka inn á það í ræðu sinni, sem var mjög fínt, að það eru í raun og veru tvær aðgerðir eða tveir liðir sem gera það að verkum að við náum þessum mikla bata. Í fyrsta lagi er það sala eigna og hið svokallaða Avens-samkomulag og síðan lækkun vaxtagjalda. Ég lít á svo, virðulegi forseti, að þetta séu einskiptisaðgerðir. Hefðu þær ekki komið til væri hallinn á ríkissjóði kominn yfir 100 milljarða. Ég er sammála hv. þingmanni um að við verðum að ná tökum á útgjöldum ríkisins, gera ríkissjóð sjálfbæran. Það er verkefni númer eitt og númer tvö og númer þrjú. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki mjög mikilvægt að við séum meðvituð um það í þessum sal - af því ég sé nú að það er ekki mikill áhugi hjá þingmönnum að taka þátt í umræðunni, hér eru einungis fjórir, fimm þingmenn í salnum - þegar við erum að takast á við framhaldið, eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni. Árið 2012 og 2013 þurfum við hugsanlega að skera jafnvel enn frekar niður þannig að við verðum að vera meðvituð um verkefnið og megum ekki að hlaupa undan því á harðahlaupum. Það er gríðarlega mikilvægt að við náum tökum á halla ríkissjóðs. Ég er sammála því sem hv. þingmaður sagði til viðbótar að samstaðan og samstarfið inni í hv. fjárlaganefnd er mjög gott. Við getum örugglega verið í 95% tilfella sammála um að við þurfum að efla og styrkja það samstarf enn frekar því verkefnið er jú velferð landsins og það er okkar allra að sinna því.

Forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að auðvitað verðum við ævinlega að hafa í huga hvaða afleiðingar aðgerðir okkar hafa hverju sinni, hvort of harkalega er gengið fram gagnvart einstökum aðilum í samfélaginu eða ekki. Ég ítreka og bendi líka á, eins og hv. þingmaður Ásbjörn Óttarsson nefndi í síðara andsvari sínu, að við horfum lengra fram í tímann en til ársins 2011. Við horfum fram til ársins 2012 og til ársins 2013 þegar við ætlum okkur að vera búin að ná jöfnuði í ríkisfjármálum. Á það markmið eigum við að einblína umfram annað. Það er nauðsynlegt að halda áfram á þeirri vegferð sem við erum, þ.e. að ná árangri sem þessum, ef við ætlum að byggja upp velferðarsamfélag og öryggi fyrir íbúa landsins. Það verður eingöngu tryggt með öruggri og traustri fjármálastjórn. Það mun breyta öllu í þeirri framtíð sem við eigum að horfa til. Það verður ekki gert ef við drögum á langinn þau verkefni sem verður hvort eð er að fara í. Þá er eins gott að gera það af þeim krafti sem við erum að gera og ætlum okkur að gera og standa við. Varðandi þá tvo þætti sem þingmaðurinn hv. nefndi áðan og taldi að hefðu breytt öllu, söluna á Avens-bréfunum og minni vaxtagreiðslur, þá er ég ósammála því. Það sem ég reyndi að segja í ræðu minni áðan var að jafnvel þótt þeir þættir væru teknir út til hliðar, værum við samt að ná árangri. Þær aðgerðir sem við gripum til skiluðu árangri. Við værum auðvitað í verri stöðu. En hvað hefði gerst ef við hefðum ekki gripið til þeirra aðgerða sem við þó gerðum og skiluðu okkur meiri og betri árangri? Um það verður ekki deilt.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjáraukann svokallaða eða heimildir vegna fjáraukalaga fyrir árið 2010. Það má ýmislegt um þetta segja og hafa um þetta langt mál, það hefur að vísu flest allt komið fram sem máli skiptir í ræðum hv. þingmanna á undan mér. Það sem sést skýrt er að hér er unnið að gerð fjárlaga við miklar óvissuaðstæður og það hefur verið svo undanfarin ár og e.t.v. er það að mörgu leyti skiljanlegt að fjáraukalögin þurfi að taka mið af því vegna þess að sjaldan hefur verið meira óvissuástand í efnahagsmálum hér en undanfarin ár. Ég er ekki endilega sammála meiri hluta fjárlaganefndar um árangurinn. Það er auðveldi hlutinn að horfa á debet- og kreditdálkana í fjárlögunum. Þar er ekki tekinn með sá kostnaður sem fylgir niðurskurðinum, þ.e. öllu því fólki sem ber skarðan hlut frá borði, missir atvinnuna, lækkar í launum eða þarf að flytja úr landi. Það er erfitt að reikna slíkt tjón inn í fjárlög eða fjáraukalög en að tala um fjárlögin sem góðan árangur er til of mikils mælst að mínu áliti. Ég ætla að tæpa hér á einu sérstöku atriði í fjáraukalögunum sem mér finnst þurfa að ræða betur og fjalla betur um á vettvangi fjárlaganefndar. Það er sá kostnaður sem er að byrja að falla til núna og er vegna þeirra ríkisábyrgða sem voru á sumum skuldum bankanna þegar þeir voru einkavæddir, ríkisábyrgðir sem fylgdu lántökum Landsbankans og Búnaðarbankans og fylgdu lánunum þegar þeir voru seldir. Einnig er um að ræða einhverjar ríkisábyrgðir á lánum sem voru í Glitni og svo skuldir Lánasjóðs landbúnaðarins en einkavæðingarsinnunum góðu hugnaðist einnig mjög að sá sjóður yrði einkavæddur á sínum tíma og hann var seldur Landsbankanum. Þetta er bara til marks um það að auk kreppunnar glímum við enn við afleiðingar einkavæðingaræðisins sem hér ríkti og var framkvæmt af ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks og við súpum nú seyðið af. Mörgum var óskiljanlegt hvers vegna fyrirbæri eins og t.d. Lánasjóður landbúnaðarins var einkavæddur, og það hefur enn ekki komið í ljós hvers vegna þær skuldir sem voru með ríkisábyrgðunum voru skildar eftir í gömlu bönkunum við flutninginn yfir í nýju bankanna. Þetta er eitthvað sem við munum óska eftir upplýsingum um áður en kemur að framhaldsumræðu um fjárlögin vegna þess að hér er um að ræða umtalsverðar upphæðir á næstu árum sem munu geta fallið á ríkissjóð. Að mínu mati er skylt að það verði upplýst með mjög skýrum hætti hvers vegna þau útgjöld eru komin til en þau eru komin til vegna þeirrar einkavæðingar sem fór fram. Það verður að halda því til haga eins og kostur er hvað hún hefur kostað og mun kosta samfélagið inn í framtíðina. Nánari sundurliðanir á þessum liðum munu því vonandi liggja fyrir fljótlega. Við munum óska eftir því formlega ef með þarf. Annað sem hér hefur verið talað um og er mjög mikilvægt atriði og hv. þm. Björn Valur Gíslason tæpti á er langtímastefna í fjárlögum. Það er mjög mikilvægt líka að stofnanir geti gert ráð fyrir til lengri tíma en árs í senn þeim fjármunum sem þær fá úthlutað. Þetta hefur komið mörgum stofnunum mjög illa, en því hefur oft verið haldið á lofti að þessar stofnanir líði fyrir það á fjárlögum að þær hegði sér á einhvern hátt pólitískt óæskilega. Hér þarf að vera ákveðinn lagarammi um það hverjar fjárveitingar eru til stofnana a.m.k. fimm ár fram í tímann með einhvers konar bráðabirgðaákvæðum um að þær megi víkja út af því vegna sérstakra ástæðna eða eitthvað svoleiðis. Hér hef ég kannski fyrst og fremst í huga mikilvægar stofnanir sem standa vörð um lýðræðið eins og t.d. Ríkisútvarpið, að í þeim hrærigraut sem íslenskir fjölmiðlar eru í í dag er hlutverk Ríkisútvarpsins í lýðræðislegu umræðunni mikilvægara en nokkru sinni fyrr. Við sáum það í aðdraganda kosninga til stjórnlagaþingsins hvernig stofnunin getur í raun ekki sinnt hlutverki sínu nema með einhverjum bráðabirgðaatriðum eða dagskrá sem er hrist fram úr erminni á síðustu dögum fyrir kosningar. Ég fagna því, og mun í framhaldinu leggja meiri áherslu á það innan fjárlaganefndar, að það verði skoðað með hvaða hætti langtímastefna í fjárlagagerð fer fram í nágrannaríkjunum. Það er ekki alltaf best að gera hlutina eins og við höfum gert þá á Íslandi. Það hefur komið okkur rækilega í koll að halda það. Og það eitt og sér ef næst að koma skikki á langtímaáætlanir ríkissjóðs í fjárlögum mun leiða til meiri stöðugleika í efnahagsmálum hér en verið hefur hingað til. Að öðru leyti ætla ég ekki að hafa fleiri orð um fjáraukann. Við munum útskýra betur afstöðu okkar til fjárlaganna þegar þau koma fram fyrir næsta ár. Þar er enn þá um að ræða, eins og hér í fjáraukanum, vanáætlanir í skattamálum og gjaldamálum. Það eru áætlanir sem hægt er að lagfæra án þess endilega að láta almenning í landinu bera þær byrðar, það má ná í það fé annars staðar. Við munum því koma fram með breytingartillögur á þeim vettvangi.

Virðulegi forseti. Í upphafi máls míns fagna ég þeirri niðurstöðu sem náðst hefur í rekstri ríkissjóðs. Það var gert ráð fyrir að ríkissjóður yrði rekinn með 98 milljarða kr. halla á þessu ári. Niðurstaðan er hins vegar sú að hallinn verður um 58 milljarðar kr., sem er um 40 milljarða kr. viðsnúningur á rekstri ríkissjóðs. Það er gríðarlega ánægjulegt. Því til viðbótar ber að nefna að við höfum glímt við það í mörg ár að stofnanir fara umfram fjárheimildir í rekstri og þeim stofnunum hefur fækkað. Það er mjög jákvætt að þetta tvennt skuli gerast, annars vegar að hallinn sé mun minni en gert var ráð fyrir og hins vegar að mun færri stofnanir eru umfram fjárheimildir en verið hefur undanfarin ár. Það er mikilvægt að maður haldi því til haga sem vel gengur. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við gerum okkur öll grein fyrir því þó að við sem störfum í fjárlaganefnd ættum að gera okkur betur grein fyrir því en aðrir, ekki það að ég sé að gera lítið úr störfum annarra þingmanna, það má ekki skilja það þannig, að það er fyrst og fremst tvennt sem veldur þessum góða bata. Annars vegar eru lægri vaxtagjöld hjá ríkissjóði upp á 24 milljarða kr. sem skýrist af þremur liðum aðallega, það er minna tekið af erlendum lánum, gengið hefur styrkst og síðan hefur Seðlabankinn keypt upp erlend skuldabréf. Það er annar stóri pósturinn upp á 24 milljarða kr. Hinn pósturinn er sala eigna. Tvennt skýrir það sem skilar okkur um 19,5 milljörðum kr. í tekjuauka, annars vegar svokallað Avens-samkomulag sem var gert við Seðlabankann í Lúxemborg þar sem keypt voru svokölluð jöklabréf og hins vegar að við seldum sendiherrabústað upp á 1,7 milljarða kr. í London. Það er hins vegar mjög mikilvægt út af því verkefni sem fram undan er að hv. þingmenn geri sér grein fyrir því að þetta tvennt ræður að stærstu leyti þeim viðsnúningi sem kemur fram í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2010. Af hverju er ég að ítreka þetta? Ég er ekki að gera það af neinni neikvæðni, ég er að benda á staðreyndir. Árið 2011 mun verða mjög erfitt eins og við höfum séð af fréttum undanfarinna daga í ljósi nýrrar hagspár þar sem verulega er dregið úr hagvexti sem mun kosta ríkissjóð 6, 8 eða jafnvel 10 milljarða kr. í tekjumissi. Fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytisins á reyndar eftir að greina okkur frá því hvað það mun þýða í raun og veru en þetta eru mjög stórar tölur. Þetta er mjög mikilvægt að hafa í huga þegar við tökumst á við vandamálin fram undan. Mín skoðun er alveg klár í því að við verðum að ná niður hallarekstri ríkissjóðs. Það verður ekkert hlaupist undan því verkefni. Síðan greinir okkur á um það hvernig við eigum að gera það. Við höfum lagt fram efnahagstillögur sjálfstæðismanna og teljum þær leiðir sem við viljum fara að sjálfsögðu skynsamlegri en stjórnarmeirihlutans. Það er svo sem ekkert nýtt undir sólinni með það. Ég ætla ekki að fara inn í þá umræðu við þessi fjáraukalög. Ég mun frekar gera það við fjárlagafrumvarpið þegar við ræðum það. Eigi að síður, þó að vel hafi tekist til við að ná utan um eins og ég sagði áðan að færri stofnanir eru reknar með halla eru samt þrjár enn þá sem verða klárlega með halla á árinu 2010, og 10 stofnanir til viðbótar hafa ekki skilað rekstraráætlunum og allt bendir til að þær verði ekki innan fjárlagaramma síns árið 2010. Mig langar í framhaldi af þessu að nefna það að við gerð fjárlaga fyrir árið 2010, þ.e. fyrir tæpu ári, bentum við margoft á það hér, fulltrúar Sjálfstæðisflokksins og margir hverjir aðrir, að það væri innbyggður halli í fjárlögunum og þá væru menn að fresta vandanum og vildu ekki horfast í augu við hann. Það var eitt dæmi sem við nefndum sérstaklega. Ég ræddi það margoft og benti á það en mér var tjáð í þeirri umræðu að þetta væri ekki sanngjarnt og ekki rétt því að það mundi ganga eftir. Þetta var Landspítalinn. Ef við rifjum það aðeins upp var gerð krafa á árinu 2010 um niðurskurð á Landspítalanum upp á 3,2 milljarða kr. og síðan var hann með uppsafnaðan halla upp á 2,8 milljarða kr. Í raun og veru átti Landspítalinn að spara 6 milljarða kr. á árinu 2010. Þetta taldi ég ekki framkvæmanlegt nema þá að menn gæfu mjög skýr skilaboð um það frá heilbrigðisráðuneytinu að leggja niður einhverja ákveðna starfsemi til að draga úr þessum halla. Síðan kemur í ljós að heilbrigðisráðuneytið gerir samkomulag við Landspítalann um að frysta, eins og kallað er, þennan 2,8 milljarða kr. uppsafnaða halla. Forsendur fyrir því samkomulagi frá heilbrigðisráðuneytinu voru þá að Landspítalinn mundi halda sig innan fjárlaga á árinu 2010, þ.e. hann mundi þá spara um 3,2 milljarða kr. á þessu ári. Það hefur komið fram að undanförnu að Landspítalanum er að takast þetta ætlunarverk sitt og það er mikið fagnaðarefni. En ég bendi á þetta þannig að við sleppum því ekki oft og tíðum að horfast í augu við vandann og skilja eftir innbyggðan halla. Síðan er það alveg klárt að þessi heimild heilbrigðisráðuneytisins er ólögleg samkvæmt fjárreiðulögunum. Hvaða skoðun sem menn kunna að hafa á því hvort þessi aðgerð sé skynsamleg eða ekki er þetta samt ekki heimilt. Við þurfum að fara eftir fjárlögum. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að gera það vegna þess að það er ekki hægt að fá athugasemdir frá Ríkisendurskoðun ár eftir ár um að það sé verið að brjóta fjárlögin. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar eins og ég sagði áðan að við þurfum að breyta þeim til þess einmitt að gera hluti sem þessa, þ.e. ef stofnanir standa sig vel og geta sýnt fram á að þær munu ráða við þann halla sem þær eru með er það mjög skynsamlegt. Við þyrftum að ganga í það hið fyrsta. Það kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að 10 aðrar stofnanir eru ekki með samþykktar fjárhagsáætlanir inn í árið 2010 og það er akkúrat vegna þessara hluta. Þær eru með uppsafnaðan halla og það er ekki fræðilegur möguleiki fyrir stofnanirnar að ráða við hann á einu ári. Ef við mundum hins vegar breyta fjárreiðulögunum væri hægt að gera samninga við viðkomandi stofnanir um að þær mættu vinna hann niður á lengri tíma. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að við gerum það. Það er líka mikið áhyggjuefni sem kemur fram í breytingartillögunum að tekjuskattur einstaklinga er 5,1 milljarði kr. minni en gert var ráð fyrir. Veltuskattarnir eru hins vegar margir hverjir að skila sér, sumir meira, aðrir minna, en helsta áhyggjumál mitt er að tekjuskattar einstaklinga dragast saman um 5,1 milljarð kr. Þetta finnst mér, virðulegi forseti, grafalvarlegt mál. Þetta er nefnilega þrátt fyrir að það er minna atvinnuleysi en gert var ráð fyrir í forsendum fjárlaga 2010. Samt skila skattar sér ekki. Ég hef verið að velta þessu dálítið fyrir mér. Margir hæstv. ráðherrar hreykja sér af því að atvinnuleysið sé nú minna en reiknað var með og það er ekki vegna þess að ríkisstjórnin skapi störf, um það er ekki deilt. Ég held hins vegar að skýringin á þessu sé sú að vinnumarkaðurinn er miklu sveigjanlegri en við reiknuðum með. Hvað hefur verið til að mynda í fréttum á undanförnum vikum og mánuðum um að í mörgum fyrirtækjum, bæði stærri og smærri, bæði í einkareknum og eins hjá ríkinu, er fólk tilbúið til að taka á sig lægra starfshlutfall, lægri laun til að verja heildarhagsmuni starfsfólksins? Það segir: Ég vil frekar skerða mín laun um 10% en láta fækka starfsmönnum um 10%. Ég held að þetta sé skýringin og ég held að það væri mjög gott fyrir hæstv. ríkisstjórn og hv. stjórnarliða að fara að átta sig á því að það er ekki vegna þess að þeir hafi skapað störf. Það hafa þeir alls ekki gert. Það þarf ekki að deila um það.  Mig langar aðeins að koma inn á annað sem er mjög sláandi og væri mjög mikilvægt fyrir okkur að greina betur, þá lækkun sem á sér stað í bótaflokkum. Það er í raun og veru alveg heill frumskógur. Ég hef verið að velta þessu fyrir mér ásamt öðrum hv. þingmönnum. Tekjufærslan inni í bótaflokkunum eru 6,2 milljarðar kr. en nettóniðurstaðan er tæpir 4 milljarðar kr. sem ríkið greiðir minna í bótaflokkana, þ.e. til elli- og örorkulífeyrisþega. Fyrir þessu eru margar ástæður, fjármagnstekjuskatturinn, nú er farið að ganga harðar gagnvart honum, hærri lífeyrisréttindi fólks og þar fram eftir götunum. Ég hef verið dálítið hugsi yfir forsendunni fyrir þessu. Það hefur reyndar komið í ljós að þetta var fært til félagsmálaráðuneytisins 2008 og síðan hafa menn einhvern veginn ekki náð utan um flokkinn. Þegar lagðar voru fram tekjuskerðingar á elli- og örorkulífeyrisþega reiknuðu menn með því að gera það með þeim hætti að það væri 4 milljörðum kr. minni skerðing. Það hlýtur að hafa verið hugsunin. Þess vegna leggjum við í 1. minni hluta mikla áherslu á að þetta verði skoðað sérstaklega og til að hnykkja á einu atriði til viðbótar, til að undirstrika hvað menn fálma út í myrkrið, er í einum liðnum gert ráð fyrir 373 millj. kr. greiðslum vistmanna á öldrunarstofnunum. Það er í fjárlögum 2010. Í breytingartillögunum er hins vegar gert ráð fyrir að þessi liður sé hækkaður um tæpa 600 millj. kr. En það stóðu 373, það er 140% hækkun. Það er mjög mikilvægt að það verði farið sérstaklega yfir þetta og það hygg ég að hv. fjárlaganefnd mundi gera og hefur þegar lagt fyrsta grunn að því en við höfum ekki náð að festa höndina á því hvað skýrir þennan svakalega halla. Það sem líka kemur fram hér og er mjög sláandi miðað við hagvaxtarprósentuna og hagvaxtarspána fyrir árið 2010 og það sem gerist hér er að fjárfestingin dregst saman um tæp 20%. Við reiknuðum með aukningu upp á tæp 5% og niðurstaðan er rúmur 14% samdráttur. Þetta er minnsta fjárfesting á lýðveldistímanum. Hvað er það sem skapar hagvöxt, virðulegur forseti? Það er að sjálfsögðu geta fyrirtækja og heimila til að fjárfesta. Það liggur alveg klárt fyrir, ekki deilum við um það. Tekjuskattur einstaklinga er 5,1 milljarði kr. minni, oftekið tryggingagjald af fyrirtækjunum er 2,6 milljarðar kr. Ég velti fyrir mér, virðulegi forseti, og hef af því áhyggjur þar sem ríkisvaldið tekur of mikið af tryggingagjaldi sem er mjög óheppilegt við núverandi aðstæður þegar þarf að fjárfesta, þegar fyrirtækin þurfa að hafa getu til að fjárfesta til að búa til hagvöxt. Þá eru teknir 2,6 milljarðar kr. Ég teldi mjög skynsamlegt fyrir ríkisvaldið að lækka tryggingagjaldið því að það er ekkert annað en skattur á atvinnu. Eftir því sem skatturinn er hærri, því minna svigrúm hafa fyrirtækin til að ráða til sín starfsfólk. Í ofanálag árétta ég það sem ég hef svo margsagt í þessum ræðustóli: Hvað er að gerast gagnvart fyrirtækjunum í landinu, bæði stórum og smáum? Það sem er að gerast þar er að fjármálastofnanirnar eru að hækka vaxtaálagið á fyrirtækjunum. Um hvað? Þær rúmlega tvöfalda það og ég hef séð dæmi um það. Til mín kom maður sem rekur fyrirtæki, hann er með öll sín lán í skilum, hefur alla tíð verið, og var með 2% vaxtaálag. Síðan er þessi fjármálastofnun búin að setja vaxtaálagið upp í 7%. Það ætti að vera álitamál fyrir Samkeppniseftirlitið að fara í þessa hluti, 7% segir allt sem segja þarf, á meðan fjármálastofnanirnar soga fjármagnið út úr fyrirtækjunum munu þau ekki geta fjárfest. Eru þetta hugsanlega þær vísbendingar sem við hefðum átt að sjá fyrir? Eins og ég sagði áðan hefur fjárfestingin dregist saman um tæp 20%. Þetta er hlutur sem menn verða að skoða og fara sérstaklega yfir. Fyrir utan það tel ég mjög skynsamlegt fyrir ríkisvaldið að lækka tryggingagjaldið. Ég get ekki sleppt því að minnast á einn þátt fyrst hæstv. utanríkisráðherra er hér, ég ætlaði ekki að minnast á það til að spara ræðutíma, það er þetta bruðl að kaupa sendiherrabústað fyrir 913 millj. kr. í London. Hins vegar verð ég að halda því til haga að utanríkisráðuneytið seldi reyndar bústað upp á 1,7 milljarða kr. þannig að það er hægt að segja að það sé verið að minnka kostnaðinn svo maður sé algjörlega sanngjarn. Ég hefði talið bara skynsamlegt að menn mundu þá frekar fjárfesta í húsnæði fyrir stofnanir á Íslandi en að gera það á þeim tíma sem erlendur gjaldeyrir er mjög dýr. Það er hægt að reka utanríkisþjónustuna, a.m.k. í þessu tilfelli, á mun hagkvæmari hátt. Það hefur komið í ljós að kostnaðurinn við að leigja á þessum tíma frá því að sá gamli var seldur og nýi keyptur er í kringum 20 millj. kr. á ári. Ég tel þetta algjört bruðl. Síðan er eitt líka mjög bagalegt og um það verðum við að taka höndum saman, og eru kannski ekki miklar deilur um það í fjárlaganefnd, það er að koma skikki á framkvæmdarvaldið. Framkvæmdarvaldið tekur sér bara það vald sem því sýnist og við sjáum í fjáraukalögunum tvennt sem ég ætla að vekja sérstaklega athygli á. Annars vegar er efnahags- og viðskiptaráðuneytið, það er búið að ráðstafa núna um 200 millj. kr. á þessu ári án þess að hafa heimild frá Alþingi til að gera það og við erum að fara að samþykkja það hér eftir viku eða tvær, þ.e. í byrjun desember. Þegar búið er að ráða starfsfólkið, búið að eyða peningunum, eigum við að samþykkja það. Hins vegar er hitt að m.a.s. hæstv. forsætisráðherra brýtur fjáraukalögin með því að gefa heimild til þjóðgarðsins á Þingvöllum um að ráðstafa af fjárlögum ársins 2011. Það er dálítið umhugsunarvert og þessu verðum við að breyta. Það kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem sérstaklega er vakin athygli á því að forsætisráðuneytið brýtur lög. Þetta er algjörlega óviðunandi staða. Á þessu verðum við að taka og af því að hæstv. utanríkisráðherra er hér og segir að þegar aðra vanti í salinn svari hann fyrir þá, er þetta nokkuð sem gengur ekki lengur. Um þetta þarf ekki að vera pólitískur ágreiningur, þetta er eflaust búið að vera hér í mörg ár en þessu verðum við að breyta. Framkvæmdarvaldið gerir mjög lítið úr Alþingi með þessum háttum. Þó að Alþingi mundi vilja grípa inn í er það bara ekki hægt vegna þess að það er búið að eyða peningunum. Eitt mikilvægt að lokum, virðulegi forseti, þar sem tími minn er á þrotum.

Þú getur talað aftur.

Já, kannski ég taki áskorun hæstv. ráðherra og tali aftur.

Þú ert svo helvíti fínn.

Já, já. Það sem er mjög mikilvægt að gera núna er að breyta svokölluðum mörkuðum tekjum og sértekjum stofnana. Þær verða allar að fara inn í ríkissjóð. Síðan ákvarðar Alþingi umfang og rekstur viðkomandi stofnana. Það er algjörlega óþolandi að mínu viti að núna á þessum erfiðu niðurskurðartímum skuli sumar stofnanir leika algjörlega lausum hala og fá jafnvel að bólgna út. Jafnvel stofnanir þar sem gerð er krafa um 9% niðurskurð bæta við sig. Meira að segja er eitt dæmi um stofnun sem bætir við sig 15,4% frá fjárlögum og fjáraukalögum, öllum heimildum Alþingis. Ef við náum ekki að setja markaðar tekjur og sértekjur inn í ríkissjóð, ákveða umsvif stofnunar á Alþingi og setja skýran ramma um það munum við ekki ná tökum á útgjaldastýringu ríkissjóðs. Það er ekki flóknara en það í mínum huga. Þetta eru hlutir sem verður að breyta og ættu ekki að þurfa að vera einhverjar pólitískar deilur um. Við ættum að einhenda okkur í þetta öll saman til þess að ná tökum á ríkissjóði sem er svo gríðarlega mikilvægt verkefni á þeim erfiðu tímum sem fram undan eru.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Ég kem kannski svona í almenna athugasemd. Ég tek undir með hv. þingmanni að nauðsynlegt er að gæta aðhalds og ná jafnvægi í ríkisbúskapnum og þess vegna langar mig að forvitnast aðeins um viðhorf viðkomandi þingmanns til aðhaldsaðgerða, hvernig við getum náð betri árangri í niðurskurðinum. Vill hv. þingmaður horfa til niðurskurðar í yfirstjórn? Eru það utanríkismálin? Er það búvörusamningurinn, að auka samkeppni í sölu á búvörum? Mér þætti vænt um að heyra ákveðnar hugmyndir hv. þingmanns vegna þess að í þessum sal hefur maður heyrt þingmenn koma fram og kvarta undan leiðum til tekjuaukningar, kvarta undan því að við séum að reyna að auka tekjurnar, kvarta undan því að við séum að beita óvinsælum aðhaldsaðgerðum, kvarta undan því að ekki sé hægt að ganga nær heimilum og fyrirtækjum í landinu. Ég spyr þá: Hverjir eiga að borga skattana ef það eru ekki heimilin eða fyrirtækin? Þeir koma hér upp og krefjast þess að aðhalds sé gætt í ríkisfjármálum, krefjast þess af okkur, sem berum þann kaleik að þurfa að taka við ríkisbúskapnum með 180–200 milljarða halla, að við þurfum að fara í þessar óvinsælu aðgerðir. Ég skora á þingmenn alla að koma með raunhæfar hugmyndir um hvernig við eigum að fara að í verkefninu. Þingmaðurinn bendir á það vissulega að um er að ræða einskiptisaðgerðir sem bæta stöðuna um 40 milljarða kr. Það er minni greiðsla vaxtakostnaðar og það er Avens-samningurinn. En meðal þeirra hugmynda sem sjálfstæðismenn flögguðu hér við afgreiðslu þessara fjárlaga var sömuleiðis einskiptisaðgerð eða skattlagning séreignarsparnaðar. Horfa sjálfstæðismenn enn á þá aðgerð til að rétta af fjárlagahallann? Er það ekki dæmi um einskiptisaðgerð sem við getum ekki horft til við núverandi stöðu?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni andsvarið. Ná árangri í niðurskurði? Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að það þarf að ná árangri í niðurskurði. En fyrst held ég að við verðum að gera okkur grein fyrir hver staðan er í heildinni. Ég rakti það í ræðu minni að við erum að fálma inn í eitthvert umhverfi sem við áttum okkur ekki almennilega á. Fyrst og fremst þurfum við að greina vandann. Ég vil segja það, virðulegi forseti, að ég tel t.d. að það samstarf sem er í hv. fjárlaganefnd sé gríðarlega gott og við gætum sennilega, ef við hefðum skynsemi til þess að taka pólitíkina undan og ákveða að rífast ekki um hana.  Hv. þingmaður spyr sérstaklega um séreignarsparnaðinn. Þar greinir okkur á hvernig við viljum fara í þá vegferð. Við lögðum til að séreignarsparnaðurinn yrði nýttur og það lá alveg á borðinu. Að sjálfsögðu var það einskiptisaðgerð að taka þá 80 milljarða inn í ríkissjóð en á sama tíma lögðum við til að ekki yrði farið í neinar skattahækkanir. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann á móti af því að hann kemur aftur í andsvar: Hefur hann aldrei efast um það, sérstaklega í ljósi þess sem við horfum á núna, að skatttekjurnar eru að dragast saman? Við vorum að ræða fyrir nokkrum dögum síðan skattatillögur fyrir fjárlagaárið 2011, hvað er innbyggt þar? Tekjuskerðing á heimilin þar sem ráðstöfunartekjur heimilanna minnka um 9 milljarða, skuldir heimilanna hækka um 3 milljarða. Ég hef verulegar áhyggjur af þessu, virðulegi forseti, og tel að við hefðum betur átt að fara þá leið sem við lögðum til, sjálfstæðismenn, í fyrra.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að heyra að aðilar í fjárlaganefnd eru að miklu leyti sammála um það sem gera þarf, 95% sammála sagði hv. þingmaður. Ég skil það þá þannig að sjálfstæðismenn séu 95% sammála um þær aðgerðir sem grípa verður til í aðhaldi eða skattahækkunum.

Nei, nei.

Ja, ég heyrði ekki betur en þá verður hv. þingmaður að leiðrétta það því að það mátti skilja af orðum hans.  80 milljarða einskiptisaðgerð og fresta þar með nauðsynlegum aðhaldsaðgerðum þar sem við tengjum saman útgjöld og tekjur er líka óábyrg fjármálastjórn. Við verðum að ná aðhaldi og einskiptisaðgerð t.d. með því að skattleggja séreignarsparnaðinn - við skattleggjum ekki þessar tekjur aftur, við erum að taka af framtíðartekjum ríkissjóðs - væri óábyrg fjármálastjórn. Við ættum frekar, ef við ætluðum að fara í slíkar aðgerðir, að gæta vel að því og ekki fresta því að ná jafnvægi í útgjöldum og tekjum ríkissjóðs.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að bera af mér sakir þar sem hv. þingmaður heldur því fram að við sjálfstæðismenn séum allt að því 95% sammála því sem ríkisstjórnin er að gera, það er ekki svo.

Þú sagðir það.

Nei, ég sagði það ekki neitt, hæstv. utanríkisráðherra, þó að þú vonir sannarlega að það sé með þeim hætti. Ég hugsa að það væri óhætt að snúa þessu við, að það væru svona um það bil 5% sem við værum sáttir við af því sem ríkisstjórnin er að gera. En hvað um það, við skulum ekki detta niður í þessa umræðu. Það sem ég sagði var einfaldlega það að ef við næðum að taka út þessar pólitísku deilur um hvað þetta þýddi, hvort sem það eru skattahækkanir eða hvað það er, þá var ég að tala um niðurskurðinn. Ég var að vísa til þess. Og ég vil bara rifja það upp fyrir hv. þingmanni, ég tel að það hafi ekki verið gert oft og sennilega aldrei, enda sögðu það margir við mig þegar við lögðum til, við sjálfstæðismenn, við þóttumst vera að sýna mjög ábyrga afstöðu í fyrra og sögðum við stjórnarmeirihlutann: Við skulum koma í þá vegferð með ykkur að skera niður um 8 milljarða til viðbótar. Þá hefðum við að sjálfsögðu farið að verja niðurskurðartillögurnar. Og það er alrangt sem hv. þingmaður segir að við sem ætlum að taka séreignarsparnaðinn til þess að taka halla ríkissjóðs. Það er ekki rétt. Við höfum aldrei sagt það og munum aldrei segja það. Við erum algerlega sammála um það, ég og hv. þingmaður, að það verður að ná niður halla ríkissjóðs. Það eru aðrir þingmenn hér inni sem hafa haldið því fram, ekki í Sjálfstæðisflokknum heldur í öðrum flokki, að það væri hægt að fara þá leið sem hv. þingmaður heldur og hefur misskilið að við viljum fara. En það er ekki rétt, við höfum aldrei viljað það og það verður að horfast í augu við þetta. Því miður var þessu tilboði hafnað og það hefði verið betur gert að fara í það frekar en niðurskurð. Þá hefðu menn sest yfir verkefnið í heild sinni og ákveðið hvað hægt væri að gera og lagt þá allt inn í púkkið saman. Ég er ekki fjarri því að við hefðum getað náð niðurstöðu í það að mestu ef ekki öllu leyti hvernig ætti að gera það. Ég ætla ekki að gefa mér það fyrir fram, enda væri það mjög óskynsamlegt að fara í samstarf og samvinnu um einhver ákveðin verkefni ef menn gæfu sér forsendurnar fyrir fram um að menn mundu ekki ná samkomulagi. Þetta er alveg klárt í mínum huga.

Forseti. Ég brá mér aðeins fram eftir að hv. þm. Ásbjörn Óttarsson hóf ræðu sína og kom inn nokkrum sekúndum síðar en ég hélt hreinlega að það væri búið að skipta um umræðuefni miðað við tóninn sem var í ræðunni hjá hv. þingmanni þar sem var talað um einhvers konar fálm og kukl út í myrkrið og enginn vissi hvað væri að gerast. Ég reyndi að fara mjög skýrt yfir það áðan hvernig sala eigna hefur haft áhrif á bætta stöðu ríkissjóðs og lægri vextir. En var það ósjálfrátt? Gerðist það óvænt? Var það eitthvað sem datt af himnum ofan eða gaus upp úr jörðinni og enginn átti von á? Hvort kom á undan hænan eða eggið í þessu sambandi hjá hv. þingmanni? Getur það verið að lægri vextir og lægri vaxtagreiðslur séu afleiðing stjórnvaldsaðgerða eða er það eitthvað sem spratt upp úr jörðinni eins og ég sagði áðan? Auðvitað er það svo að þær aðgerðir sem hefur verið gripið til - og það er ekki hægt að neita því, ég fór svo vel yfir það áðan með hv. þingmanni og því var ekki mótmælt - hafa, margar hverjar, skilað þeim árangri að við erum ekki að greiða hærri vexti og höfum ekki þurft að taka öll þau lán sem stóð til að við þyrftum að taka í upphafi árs. Að sjálfsögðu er það þannig. Ég spyr hv. þingmann: Veit hægri höndin hvað hin hægri höndin er að gera í Sjálfstæðisflokknum? Hvað er að gerast á erfiðum niðurskurðartímum? Ég hljóp fram áðan þegar ég missti af stefnubreytingunni í ræðu hv. þingmanns, og hér liggja fyrir að mér skilst ein 10 eða 12 frumvörp eða þingsályktunartillögur og hv. þingmaður er á þeim flestum, 

Virðulegi forseti. Þetta er að verða fjörugt í restina og það er líka mjög fínt. En hv. þingmaður sagði áðan, og ég þakka honum fyrir andsvarið, að hann hefði misst af upphafi ræðu minnar. Þar fór ég mjög skilmerkilega yfir þetta. Ég fór mjög vel yfir það og dró ekkert úr þeim árangri sem hefði náðst. En ég benti hins vegar á að það væri með þeim hætti að þetta væru einskiptisaðgerðir, þannig að við værum bara meðvituð um verkefnin. Ég var ekkert að gera lítið úr því sem vel hefur tekist til. Síðan spyr hv. þingmaður hvort komi á undan eggið eða hænan og eitthvað svona álíka gáfulegt. Og það sem hann heldur vera stjórnvaldsaðgerðir, ætli það hafi ekki frekar verið stjórnarandstöðuaðgerðir sem hafa ráðið gagnvart því sem snýr að vöxtunum? Ætli það sé ekki einhver hluti af því að það dróst að fá lánið hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum? Þá kemur nú eitthvert kunnuglegt nafn upp í hugann svona á aðventunni. Ætli það sé ekki eitt stykki Icesave eða svo? Og að halda að það séu stjórnvaldsaðgerðir sem hafi lækkað vaxtastig í heiminum, nei, það hafa þær ekki gert. Ég tók hins vegar ekki þann pól í hæðina í ræðu minni. Okkur greinir hins vegar á um hvernig við eigum að fara að því að skera niður og ná tekjum og ná halla ríkissjóðs niður. Um það deilum við ekki að það sé mjög mikilvægt að gera það. Ég er hins vegar algerlega á móti því að fara þessa skattpíningarstefnu ríkisstjórnarinnar, það hefur alltaf legið ljóst fyrir. Ég vil gera þetta með öðrum hætti. Ég vil gera það með því að taka séreignarsparnaðinn eins og við lögðum til í fyrra. Ég vil fara að skapa störf, skapa vinnu, bæta við veiðiheimildir, flytja út og skapa tekjur fyrir þjóðina, skapa störf en ekki skattpína þjóðina enn frekar. Það er svo furðulegt. Við verðum líka að fara að átta okkur á því að það eru mörg ljós að blikka - eins og gerist í púltinu hjá mér núna þar sem tími minn er að líða - sem bendir til þess að við séum að ganga of hart fram gagnvart heimilunum í landinu og fyrirtækjunum. Við verðum að horfast í augu við það. Það verður mjög sárt til þess að hugsa ef við síðan upplifum það að þau varnaðarorð sem við höfum haft uppi hér muni rætast á árinu 2011. Ég ætla hins vegar að vona, og ítreka það, að þau reynist ekki rétt 

Forseti. Það dróst ekki að Ísland þyrfti að taka lán, hv. þm. Ásbjörn Óttarsson, Ísland þurfti þess ekki, Ísland þarf þess ekki. Lántakan dróst ekki á langinn heldur breyttust aðstæður í íslensku efnahagslífi með þeim hætti að við þurftum ekki á þeim lánum að halda sem við héldum að við þyrftum á að halda. Þess vegna erum við að greiða lægri vexti en áætlað var að við þyrftum að gera á árinu. Og hvers vegna þurftum við ekki á þeim lánum að halda sem við töldum okkur þurfa á að halda í upphafi árs? Það er vegna þess að efnahagsástandið er betra. Það er betra en var áætlað, við erum að ná betri árangri en áætlað var og um það vitnar fjárlagafrumvarpið, um það vitnar fjáraukalagafrumvarpið sem við erum að ræða í dag og undan því getur hv. þingmaður ekki vikið sér. Hv. þingmaður nefndi áðan Landspítalann og þá sérstaklega það uppsafnaða tap sem núverandi stjórnvöld sátu uppi með, tóku við af fyrri stjórnvöldum upp á 2,8 milljarða og var sett til hliðar meðan reynt var að ná tökum á rekstri Landspítalans, sem er rekinn innan ramma fjárlaga í fyrsta skipti. Söguleg tíðindi, sagði Ríkisendurskoðun í skýrslu sinni. 

Virðulegi forseti. Þessi umræða milli okkar hv. þm. Björns Vals Gíslasonar er komin út í ógöngur. Hv. þingmaður nefndi Landspítalann. Ég vék sérstaklega að því í ræðu minni áðan og fagnaði því að Landspítalinn væri að ná þeim árangri að vera innan fjárlaga ársins 2010. Ég fagnaði því sérstaklega, hældi stjórnendum Landspítalans og starfsfólki fyrir það, algerlega. Ég sagði hins vegar og benti á að það væri óraunhæft að gera 6 milljarða kröfu til hagræðingar á Landspítalanum. Ég var að benda á að það sem er gert hér og heilbrigðisráðuneytið gerði stenst ekki fjárreiðulög ríkisins og ég vil breyta því. Af hverju vil ég gera það? Vegna þess að þegar stofnanir sýna fram á árangur eigum við að virða það við þær. En við megum ekki gera það með því að fá ábendingar frá Ríkisendurskoðun um að það sé verið að brjóta lög. Það er það sem ég var að benda á, en ég fagnaði þessu sérstaklega. Hvað varðar þær skattahækkanir sem hv. þingmaður nefndi hér. Hann miðaði hér við þjóðarframleiðslu. Hvað þýðir það, virðulegi forseti, ef menn fara í svoleiðis útúrsnúninga? Það þýðir að gengið hefur fallið um hvað? helming á einu ári. Ætla menn þá að miða við þjóðarframleiðsluna og miða við það sem var fyrir og eftir gengishrun? Þessi umræða þarf nú kannski að vera dálítið dýpri og markvissari og þess vegna sagði ég áðan að umræðan væri komin út í ógöngur og það þurfum við að forðast. Það liggur alveg klárt fyrir að mínu mati, og ég vona svo sannarlega að hv. stjórnarliðar fari að kveikja á því, að það hefur verið gengið allt of langt fram í því að skattpína heimilin í landinu, það er búið að því og enn frekar á að bæta í. Hvað gerist? Fólk mun flýja land, það er alveg hreint og klárt. Það er þegar byrjað, því miður. Það sem þarf að fara að gera er að skapa fólkinu þannig umhverfi að það geti unnið og fengið vinnu. Það er alveg skýrt og ég er margbúinn að benda á þær aðferðir og aðgerðir sem þarf að gera til þess. Öðruvísi munum við ekki ná okkur út úr efnahagsvandanum. Við munum hvorki skera okkur niður úr honum né skattleggja okkur út úr honum, við þurfum að framleiða okkur út úr honum. Þar greinir okkur hv. þingmann greinilega á 

Frú forseti. Með þeirri tillögu sem ég mæli fyrir er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 87/2009, sem felur í sér að fella inn í EES-samninginn svokallaða grunnvatnstilskipun sem fjallar, eins og heiti hennar vísar til, um verndun grunnvatns gegn mengun og spillingu. Þessi tilskipun tengist vatnatilskipuninni svokölluðu og kveður á um sérstakar aðgerðir til að koma í veg fyrir og hafa eftirlit með grunnvatnsmengun. Varla þarf að hafa mörg orð um mikilvægi tilskipunarinnar. Vatn er mikilvæg náttúruauðlind sem ber að vernda. Fjölmörg vistkerfi eru háð grunnvatni og er það víða eins og menn vita notað sem neysluvatn og þess vegna mikilvægt fyrir vernd umhverfisins alls, þó ekki síst fyrir heilbrigði okkar mannanna, að koma í veg fyrir eða draga úr skaðlegum styrk mengunarvalda í grunnvatni. Ráðgert er að lagastoð fyrir grunnvatnstilskipuninni verði veitt með nýrri löggjöf. Sú löggjöf mun líka innleiða móðurgerðina á þessu sviði, hina svokölluðu vatnatilskipun sem ég nefndi áðan, auk þess sem hún mun veita lagastoð fyrir aðrar tengdar gerðir. Frumvarp þess efnis verður lagt fram af hæstv. umhverfisráðherra á þessu þingi. Þar sem þessi ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi, eins og ég hef þegar gert grein fyrir, var hún á sínum tíma tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Því er samhljóða óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst þannig að aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg svo til, virðulegi forseti, að þegar þessari umræðu sleppir verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu um þetta mál en það vekur alltaf sömu umræðuna þegar hæstv. utanríkisráðherra kemur með mál af þessu tagi þar sem farið er þess á leit að stjórnskipulega fyrirvaranum verði aflétt, þ.e. hvort við nýtum öll þau tæki sem við höfum til að hafa áhrif á EES-gerðirnar á frumstigi. Ég og hæstv. ráðherra erum ekki sammála um framtíðarmúsíkina í Evrópumálum. Ég ætla ekki að gera það að umtalsefni heldur hef ég lengi verið áhugamaður um hvernig við komum að þessum málum í upphafi. Ég tel að við höfum í rauninni ekkert inn í Evrópusambandið að gera á meðan við getum ekki uppfyllt og staðið við samninginn sjálfan, en það er kannski aukaatriði. Varðandi þetta tiltekna mál vekur það athygli mína, kannski í framhaldi af þeirri umræðu sem var áðan um fjáraukalögin, að málið lítur út fyrir að vera tiltölulega meinlaust en mér sýnist það muni með nauðsynlegum lagabreytingum kosta ríkissjóð talsverðar upphæðir. Það segir hér á bls. 2, með leyfi forseta: „… að innleiðing tilskipunarinnar auki útgjöld ríkissjóðs um 70 millj. kr. á árunum 2011 og 2012, samtals 140 millj. kr., en að frá og með árinu 2013 verði kostnaðurinn að mestu fjármagnaður með sérstakri gjaldtöku á atvinnurekstur sem nýtir vatnsauðlindina. Hún mundi miðast við afnot í samræmi við mengunarbótaregluna og nytjagreiðsluregluna. Undir starfsemi sem nýtir sér vatnsauðlindina með einum eða öðrum hætti hér á landi falla m.a. vatnsaflsvirkjanir, vatnsveitur, tiltekin landbúnaðarstarfsemi, fráveitur, mengandi atvinnurekstur og matvælaframleiðsla.“ Ég hlýt að hafa áhyggjum af að hér séu beinlínis boðaðir nýir skattar á atvinnurekstur í landinu og hækkun útgjalda. Ég velti fyrir mér hvort það sé nauðsynlegt og hvort við hefðum á einhverju stigi getað haft áhrif. Nú veit ég og lýsi því hér yfir að ég er ekki sérfræðingur í grunnvatni og hvernig ástand þess er hér miðað við annars staðar en það er alltaf þessi spurning: Erum við kaþólskari en páfinn að innleiða hér möglunarlaust tilskipanir, sem við gætum komist af án, með tilheyrandi kostnaði og í þessu tilfelli skattahækkunum sem boðaðar eru? Ég vildi láta þetta sjónarmið koma í ljós og vona að það verði tekið til skoðunar í hv. utanríkismálanefnd.

Frú forseti. Vísast er það rétt sem hv. þingmaður sagði áðan að við erum ekki algjörlega sammála um framtíðarmúsíkina í þeim hljómkviðum sem þarf hugsanlega að leika vegna samstarfs okkar og tengsla við Evrópusambandið. Það kann líka að vera að það sé rétt hjá hv. þingmanni að við nýtum ekki fullkomlega þau tækifæri sem hugsanlega eru til til þess að hafa áhrif á þau mál sem hingað berast með bylgjum Evrópusambandsins. Af því tilefni vil ég rifja upp að ég átti á sínum tíma sæti í svokallaðri Evrópunefnd þáverandi forsætisráðherra ásamt Birni Bjarnasyni sem gegndi margvíslegum ráðherraembættum í sinni tíð. Við urðum sammála um það þá og þeir sem í nefndinni sátu að hugsanlega væri hægt að standa betur að háttsemi okkar og aðgerðum innan EES-samningsins en menn gerðu. Við vorum t.d. sammála um að það væri mögulegt að taka upp þá leið sem Norðmenn hafa farið með mjög öflugum hætti á undanförnum árum að hafa sérstaka fulltrúa Alþingis við Evrópuþingið sem gætu fylgst með málum og haft áhrif á gang þeirra þar. Sömuleiðis var rætt, ég man ekki alveg hvort það varð að lokum hluti af þeim tillögum sem nefndin var þrátt fyrir allt sammála um, hvort þingflokkarnir, sem eiga sæti á hinu háa Alþingi og hafa allir góð tengsl við systurflokka sína og sambönd þeirra við Evrópuþingið, færu fram á það sem menn könnuðu óformlega að væri mögulegt að hafa fulltrúa sína með a.m.k. seturétt í þeim þingflokkum. Á þeim vettvangi væri hugsanlega hægt fyrir Íslendinga að hafa áhrif í gegnum mismunandi flokkagrúppur sínar á Evrópuþingið. Ég tel reyndar að eftir því sem tímanum hefur undið fram og breytingar hafa orðið innan Evrópusambandsins sé þetta kostur sem menn eigi að skoða mjög vel á meðan ekki er búið að samþykkja að ganga inn í Evrópusambandið. Það hafa orðið breytingar sem hafa dregið úr möguleikum Íslendinga til að hafa áhrif á það sem kemur frá Evrópusambandinu. Á þeim tíma þegar við gerðumst aðilar að EES-samningnum fyrir rösklega 15 árum háttaði svo til innan Evrópusambandsins að framkvæmdastjórnin hafði langmest áhrif á allar gerðir og tilskipanir. Af hálfu okkar sem tókum þátt í því af EFTA-ríkjunum að búa til EES-samninginn var gert ráð fyrir því að við hefðum ákveðna aðkomu á þessum fyrstu stigum, þ.e. á vettvangi eða í tengslum við framkvæmdastjórnina til þess að koma a.m.k. sjónarmiðum okkar á framfæri. Síðan hafa mál gjörbreyst. Evrópuþingið hefur fengið miklu meiri völd en áður. Það var ekki gert ráð fyrir því þegar við vorum að semja um þau lítilvægu áhrif sem við kunnum að hafa á þessar gerðir á þeim tíma. Þetta þýðir einfaldlega að þróunin hnígur öll að því að vilji þingsins, þar sem við höfum enga fulltrúa og höfum í reynd enga möguleika á að koma okkar sjónarmiðum á framfæri, er orðinn miklu ríkari og mótar í meira mæli en áður endanlega niðurstöðu. Það eru mörg dæmi og verða æ fleiri um að mál sem koma í gegnum framkvæmdastjórn og ráðherraráðið til þingsins gjörbreytist í meðförum þingsins. Menn vinna gegn lýðræðishallanum sem menn töluðu um á sínum tíma með því að færa meiri völd í hendur Evrópuþinginu. Það dregur hins vegar úr möguleikum okkar til að hafa áhrif og eykur þess vegna lýðræðishallann gagnvart okkur Íslendingum og Norðmönnum. Þetta vildi ég nú segja til að taka að vissu leyti undir með hv. þingmanni. Mér finnst sjálfsagt að skoða allar leiðir til að efla hin formlegu eða óformlegu ítök okkar sem stöndum utan sambandsins. Ég er auðvitað þeirrar skoðunar að best væri fyrir okkur að ganga í sambandið og því fyrr því betra. Þar hefðum við alla vega rödd og gætum meira að segja látið hana hljóma hátt og jafnvel stöðvað mál. Nú eru möguleikar okkar til þess ákaflega litlir. Hv. þingmaður sagði réttilega að sú innleiðing sem við ræðum eykur útgjöld ríkissjóðs á næstu tveimur árum um samtals 140 milljónir. Þó vil ég árétta það alveg sérstaklega að hér er um að ræða kostnað vegna lagasetningar um stjórn vatnamála í heild sinni en ekki einungis vegna þeirrar tilskipunar sem er til umræðu. Svo vil ég náttúrlega taka fram að það var tekin ákvörðun um það, ekki í tíð þessarar ríkisstjórnar, ekki hinnar fyrri heldur þeirrar sem kom til valda 2007, að menn skyldu ráðast í að breyta hér löggjöf til þess að innleiða vatnatilskipunina. Það var gert af ríkisstjórn Geirs H. Haardes. Ég kom að því vegna þess að ég var iðnaðarráðherra í þeirri ríkisstjórn og var m.a. samkomulag um að beita vatnatilskipuninni til þess að leiða til lykta ákveðnar deilur sem hér höfðu risið um vatn og hvernig með það skyldi fara í löggjöf.

Virðulegi forseti. Varðandi það sem hæstv. ráðherra sagði um starf sitt ásamt fyrrverandi hv. þm. Birni Bjarnasyni og fleirum í Evrópunefndinni þá er alveg rétt að mikið var um það rætt í þeirri nefnd og þeirri skýrslu sem nefndin gaf frá sér hvernig væri m.a. hægt að bæta samskipti og samstarf Alþingis við Evrópuþingið. Í kjölfar þeirrar skýrslu unnum við sem þá áttum sæti í hv. utanríkismálanefnd mjög gott starf þar sem við lögðum til og kynntum skýrslu fyrir hæstv. þáverandi forseta þingsins um hvernig við gætum treyst aðkomu okkar að gerðunum þegar þær væru á mótunarstigi þannig að við hefðum áhrif. Ég er ekki alveg sammála hæstv. ráðherra um að okkur skorti formlega aðkomu. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra hafi orðað það nákvæmlega þannig en ég vil alla vega segja að okkur skortir ekki formlega aðkomu. Við höfum hana, reglurnar og heimildirnar eru allar til staðar til að beita okkur á réttum tíma. En af hverju gerum við það ekki? Vegna þess að það kostar tíma, það kostar peninga og við höfum ekki sinnt þessu. Allir þeir hv. þingmenn sem tóku þátt í þessari vinnu, ég man að núverandi hæstv. fjármálaráðherra átti sæti í utanríkismálanefnd á þeim tíma, voru sammála um að þetta væri okkur sem sitjum hér ekki til sóma vegna þess að við nýttum ekki öll þau tæki sem við hefðum. Ég er ekki sannfærð um að þetta muni eitthvað breytast með því að við göngum í sambandið þó að, eins og hæstv. ráðherra segir, við fáum rödd við borðið. Á meðan við höfum ekki einu sinni sýnt fram á að við nýtum þá rödd sem við höfum núna tækifæri til að beita óttast ég að okkur Íslendingum muni hvorki fjölga þannig að við hefðum meiri mannafla til að sinna þessu 

Frú forseti. Hér var flokksbróðir hv. þingmanns áðan að tala um að nauðsynlegt væri að draga úr fjárveitingum til að sinna málum Íslendinga á erlendri grundu, ég rifja það bara upp. Ég þekki hins vegar ekki þær reglur sem hv. þingmaður talar um sem gera það að verkum að við eigum með einhverjum hætti formlega aðkomu að því að móta gerðir eða tilskipanir. Við höfum að vísu rétt til að sitja í á þriðja hundrað nefndum, ef ég man rétt, þar sem við getum komið sjónarmiðum okkar á framfæri þegar málin koma frá framkvæmdastjórninni og fara í sinn feril. Nú er sá ferill gjörbreyttur frá því sem áður var. Okkar aðkoma, formleg sem óformleg, verður minni eftir því sem tímanum vindur fram, æ fleiri stórmál gjörbreytast í hinu nýja samráðsferli sem er komið upp innan Evrópusambandsins og lýtur að því að færa aukið vægi og völd til Evrópuþingsins. Þar höfum við enga formlega aðkomu. Við eigum hins vegar kost á að beita því sem heitir á vondri íslensku „lobbýismi“. Yfirleitt eru hagsmunir Íslands bornir eins fram af öllum flokkum og það sem við ræddum á sínum tíma í Evrópunefndinni var að reyna að beita þeim tengslum sem flokkarnir hafa í gegnum mismunandi flokkahópa til að hafa áhrif innan þeirra. Ég er sannfærður um að það gæti haft áhrif, sérstaklega þegar um er að ræða gjörbreytingar á veigamiklum málum sem varða Ísland innan Evrópuþingsins. Ég er alveg viss um það. En það kostar peninga. Við getum reyndar lært margt af reynslu Norðmanna, hvernig þeir gera þetta, en það breytir ekki því að ef við ætlum raunverulega að hafa formlega aðkomu verður það bara gert innan Evrópusambandsins. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar að á meðan við erum utan Evrópusambandsins og ef ekki verður samþykkt að ganga í Evrópusambandið eigum við að nýta allar smugur sem til eru til að verja hagsmuni Íslands þar. Það verður æ nauðsynlegra eftir því sem tíminn líður.

Virðulegi forseti. Þar var ég sammála hæstv. ráðherra, að þangað til og ef og vonandi ekki við förum inn í þetta blessaða Evrópusamband þá tel ég nefnilega afar mikilvægt að við nýtum þann samning, ég vil segja þann góða samning sem samningurinn við Evrópska efnahagssvæðið er, til að fá sem mest út úr honum og til að gæta hagsmuna okkar sem allra best. Ég óttast að vegna umsóknarinnar sé margt annað látið sitja á hakanum, þar með talin sú hagsmunagæsla, ekki af einhverjum illvilja í garð samningsins heldur einfaldlega vegna þess að þetta er mannaflsfrekt ef við getum sagt svo. Það eru aðeins ákveðið margir starfsmenn sem geta farið yfir þessi mál og þeir eru allir uppteknir við umsóknina. Við ræddum, ég hvet hæstv. ráðherra og skal beita mér fyrir því að hann fái skýrsluna sem við unnum sameiginlega, einróma í utanríkismálanefnd á þeim tíma þegar hv. þm. Bjarni Benediktsson var þar formaður, margar tillögur og einmitt þá tillögu sem hæstv. ráðherra nefnir varðandi tengslin inn í flokkahópana. Þar var það einmitt rætt og var lagt til að Alþingi hefði starfsmann, ekki í sendiráðinu í Brussel heldur á Evrópuþinginu sjálfu, til að aðgreina framkvæmdarvaldið frá löggjafarvaldinu og undirstrika sjálfstæði Alþingis í þeim efnum. Tillögurnar voru margar góðar. Við litum til þess hvernig Norðmenn náðu að taka gerðirnar fyrir þegar á mótunarstigi. Kannski er það ekki alltaf svo að við getum haft áhrif á gerðirnar en það er þó alla vega hægt að beita sér fyrir undanþágum við þau atriði sem eiga klárlega ekki við um okkur. Raforkulögin eru sí og æ nefnd til sögunnar sem dæmi. Ef við hefðum verið á vaktinni á sínum tíma hefðum við getað komið sjónarmiðum okkar á framfæri 

Frú forseti. Það er mjög hættuleg þróun hjá hv. þingmanni að það gerist hér dag eftir dag að hún kemur upp og er sammála mér og ber jafnvel lof á ríkisstjórnina í einstökum málum. 
             Hins vegar er ég algerlega ósammála hv. þingmanni varðandi dæmið sem hún nefndi um raforkutilskipunina. Það var einfaldlega þannig að þáverandi iðnaðarráðherra, sem var ekki sá sem hér stendur, tók meðvitaða ákvörðun um að beita sér ekki fyrir því að nýta möguleikana til að fá undanþágu eins og önnur eyríki og smáríki fengu. 

Frú forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er ég fyrir hönd ríkisstjórnarinnar að leita heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 10/2010 um breytingu á IX. viðauka EES-samningsins um fjármálaþjónustu og fella inn í hann ákvörðun um notkun útgefenda verðbréfa í þriðju löndum á tilteknum reikningsskilastöðlum og alþjóðlegum reikningsskilastöðlum við gerð samstæðureikningsskila. Tilgangurinn er að gera reikningsskilareglur tiltekinna þriðju ríkja jafngildar alþjóðlegum reikningsskilastöðlum sem hafa verið innleiddir í ríkjum Evrópusambandsins þangað til innleiðing þeirra hefur farið fram í þessum tilteknu ríkjum. Í einföldu máli þýðir þetta að samkvæmt ákvörðuninni skuli reikningsskilareglur Japans og Bandaríkjanna þannig metnar að jöfnu við alþjóðlega reikningsskilastaðla sem hafa verið innleiddir í ríkjum ESB. Ákvörðunin heimilar líka félögum frá þriðju ríkjum að semja ársreikning og árshlutareikning í samræmi við reikningsskilareglur Kína, Kanada, Suður-Kóreu eða Indlands og sú heimild á að gilda til reikningsársins sem hefst 1. janúar 2012. Þessi innleiðing tilskipunarinnar hér á landi kallar á breytingu á lögum nr. 3/2006, um ársreikninga. Nú er það svo að frumvarp um breytingu á þeim lögum hefur verið lagt fram tvívegis á fyrri löggjafarþingum en hefur ekki hlotið afgreiðslu. Í frumvarpinu sem hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hyggst leggja fram að nýju á því löggjafarþingi sem nú stendur yfir er lagt til að ársreikningaskrá skuli hafa eftirlit með því hvort þær skilareglur þriðju ríkja sem ég hef lýst séu hliðstæðar hinum alþjóðlegu skilareglum. Með því er verið að skapa nauðsynlega lagastoð til að innleiða þessa ákvörðun á Íslandi. Þar sem þessi ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingu hérlendis er hún tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Það er vilji Alþingis að þeim fyrirvara sé aflétt með þingsályktun fremur en að gera það samhliða lagabreytingunni og þess vegna er leitað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í þessari ákvörðun felst þannig að hægt sé að aflétta hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg svo til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Með þessari þingsályktunartillögu leita ég heimildar þingsins til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 37/2010, um breytingu á XXII. viðauka við EES-samninginn um félagarétt og fella inn í hann tilskipun þingsins og ráðsins sem varðar kröfur um skýrslugjöf og sömuleiðis um upplýsingar við samruna og skiptingu félaga. Markmiðið með tilskipuninni er að draga úr stjórnsýslubyrðum í hlutafélögum. Það er dregið úr upplýsingaskyldu þeirra við tilteknar aðstæður hvað varðar gerð skýrslna, skjala og birtingu þeirra, t.d. eru heimildir til að nýta m.a. vef félaganna verulega auknar. Þessi tilskipun á rætur að rekja til ákvörðunar Evrópusambandsins frá árinu 2007 um að draga úr stjórnsýsluþunga hjá félögum með ýmsum hætti til ársins 2012. Tilgangurinn er að auka samkeppnishæfni félaga í ríkjum sambandsins. Í innganginum að tilskipuninni er m.a. greint frá því að í tilteknum tilvikum megi draga úr upplýsingaskyldu félaganna varðandi skýrslur og skjöl ef allir hluthafar samþykkja. Þetta merkir að reglurnar eiga helst við í félögum sem eru með fáa hluthafa. Sömuleiðis er greint frá því að sé möguleiki á að birta drög að samrunaáætlun og önnur skjöl á vef félaga, jafnvel öðrum vefjum, í stað hefðbundinnar birtingar í hlutafélagaskrá, þá þarf að gæta að hagsmunum annarra aðila en hluthafa, t.d. lánardrottna og stjórnvalda. Hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hyggst leggja fram frumvarp til breytinga á lögum nr. 2/1995, um hlutafélög, á yfirstandandi þingi sem mun skapa þá lagastoð sem þarf í íslenskum rétti fyrir ákvæðum tilskipunarinnar. Þetta, eins og fyrri mál sem ég hef mælt fyrir, kallar á lagabreytingu. Þess vegna varð þessi umrædda ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Ég óska eftir samþykki Alþingis fyrir breytingunni á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst þannig að það megi aflétta hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg svo til, virðulegi forseti, að þegar umræðunni lýkur verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég fann mig knúna til að koma í ræðustól, af því hæstv. ráðherra hafði orð á því að ég væri orðin svo jákvæð, að fagna því að komið sé fram mál sem leiðir til þess að dregið verði úr stjórnsýslubyrðum. Þetta er svo ferskur andblær inn í þennan sal að ég gat ekki orða bundist. Mér þykir verst að eiga ekki lengur sæti í hv. viðskiptanefnd. Þegar ég átti þar sæti snerust öll mál um að herða reglur, lengja viðurlög og hækka og beita sektum. Allt sem snýr að því að draga úr stjórnsýslubyrðum hlýtur að vera jákvætt.

Frú forseti. Ég mæli fyrir enn einu þingmáli sem ég er viss um að mun líka gleðja hv. þm. Ragnheiði E. Árnadóttur vegna þess að ég tel að ýmis íslensk fyrirtæki geti haft af því fjárhagslegan ávinning þegar til framtíðar er horft. Þingsályktunartillagan felur í sér að leitað er heimilda til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 55/2010, um breytingu á XX. viðauka EES-samningsins um umhverfismál. Með breytingunni er felld inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins sem felur í sér að koma á grunngerð fyrir landupplýsingar í Evrópubandalaginu. Þetta er INSPIRE-tilskipunin svokallaða. Megintilgangurinn er að samræma og samnýta opinberar landupplýsingar í Evrópu og einna helst í þágu umhverfismála. Með landupplýsingum er átt við hvers kyns hnitsettar upplýsingar um fyrirbæri í umhverfinu, bæði náttúruleg og manngerð. Þessi tilskipun fjallar um það í hvaða formi þessum upplýsingum skuli miðlað, hvernig aðgengi að þeim skuli háttað og hvernig þær skuli samræmdar svo unnt sé að samnýta þær í þágu umhverfismála. Má segja að í henni felist reglur um það hvernig skipulag, upplýsingamiðlun og aðgengi landupplýsingagagna í rafrænu formi skuli háttað í framtíðinni. Við upptöku tilskipunar í EES-samninginn var af hálfu okkar EFTA-ríkjanna gerð krafa um aðlögun að tryggt yrði að EES/EFTA-ríkin fengju jafnlangan tíma og ESB-ríkin fá til að innleiða skyldurnar sem tilskipunin leggur þeim á herðar. Það er áætlað að ný lög um grunngerð landupplýsinga veiti lagastoð fyrir INSPIRE-tilskipunina. Einstakir efnisþættir hennar verða hins vegar innleiddir í tímasettum áföngum allt til ársins 2019. Tilskipunin kemur til góða vegna skipulagsmála, viðbragða við náttúruhamförum, náttúruverndar og ferðaþjónustu svo eitthvað sé nefnt. Ráðuneytið sem hefur umsjón með þessu máli, umhverfisráðuneytið, leggur það mat á málið að innleiðing þessarar tilskipunar hafi í för með sér verulegan samfélags- og fjárhagslegan ávinning á komandi árum. Þetta er eitthvað fyrir hv. utanríkismálanefnd að grafast fyrir um og komast að því hvort þetta geti ekki glatt ákveðna þingmenn sem sitja enn í salnum. 
             Þessi ávinningur mun fyrst og fremst koma fram í hagræðingu, í aukinni samvinnu og samnýtingu sem fylgir því að gögn verða aðgengilegri. Sömuleiðis mun þetta skera burt tvíverknað og koma í veg fyrir að margir aðilar innan stjórnsýslunnar vinni að öflun sömu upplýsinga. Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar var eins og þær þrjár sem ég hef mælt fyrir í dag tekin með stjórnskipulegum fyrirvara þar sem hún kallar á lagabreytingar. Með tillögunni óskar framkvæmdarvaldið eftir samþykki Alþingis fyrir breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst þannig að aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að þegar málefnalegri umræðu um tillöguna sleppir verði henni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég verð að hryggja hæstv. utanríkisráðherra með því að ég ætla að hætta að hrósa honum. Mér þótti athyglisvert að í ræðunni, eftir að hafa reynt að gleðja mig með hverju atriðinu á fætur öðru í frumvarpinu, um hversu gott það væri, þá hætti hann að lesa þegar kom að því hvaða kostnaður fylgdi þessu. Ég ætla þá, með leyfi forseta, að leggja í púkkið og botna þetta fyrir hæstv. ráðherra. Eins og hann sagði er gert ráð fyrir að af þessu leiði mikil hagræðing og ávinningur. Það var ekki nefnt að aukinn útlagður kostnaður ríkissjóðs vegna innleiðingar er 39 millj. kr. á ári í fimm ár auk vinnuframlags innan ráðuneyta og stofnana sem er ekki ókeypis og er talið að muni nema allt að 80 millj. kr. á ári. Hér segir líka, með leyfi forseta: „Á sama fimm ára tímabili er áætlað að árlegur kostnaður sveitarfélaganna“ - sem eru ekki ofalin - „nemi 15 millj. kr. auk 30 millj. kr. innri kostnaðar.“ Sem mér leikur forvitni á að vita hvað er. - „Talið er að fjárhagslegur ávinningur af innleiðingu sé fimmfaldur útlagður kostnaður ef miðað er við mat annarra ríkja […]“. Svo kemur setningin sem hryggir mig mest í þessu: „[…] en hann mun koma fram síðar og ekki hjá sömu aðilum og verða fyrir kostnaði.“ Þannig að þarna er tekju- og eignatilfærsla sem hæstv. ráðherra ætlast til að ég fagni. Ég verð að hryggja hann með því að ég held að þetta þurfi að skoða aðeins betur.

Frú forseti. Ég verð að gleðja hv. þingmann með því að ræða hennar kom mér ekki á óvart. Ég bjóst að vísu, miðað við fyrri ræðu hennar í dag og í gær, við töluvert meiri framsýni af hálfu hv. þingmanns. Ég er sammála því að málið þarf að skoða betur. Ég er almennt þeirrar skoðunar að þessi mál eigi að skoða mjög vel í hv. utanríkismálanefnd. Hins vegar er staðreyndin sú að eins og málum er komið varðandi stöðu Íslands innan EES-samningsins þá eigum við ekki margra kosta völ. Við þurfum að innleiða þetta. Ef við værum innan Evrópusambandsins og hv. þingmaður væri ekki aðeins þingmaður á þessu þingi heldur einnig fyrir sinn flokk og Ísland á Evrópuþinginu þá hefði hún getað notað rödd sína þar. Ef hún hefði komist að þeirri málefnalegu niðurstöðu að þetta væri ekki gott mál fyrir Ísland hefði hún barist gegn því, hún á engan kost á því í dag. Þetta er nú bara svona. Þess vegna hvet ég hv. þingmann til þess, þegar hún hefur skoðað málið, að skoða betur stöðu sína gagnvart Evrópusambandinu. Hvort hún komist þá ekki hugsanlega að þeirri niðurstöðu sem ég hef komist að að betra sé fyrir hana, fyrir mig og fyrir Ísland að hún endurskoði afstöðu sína til Evrópusambandsins. Hún láti a.m.k. reyna á það hvort þjóðin sé ekki sammála fólki eins og mér um að hag okkar sé betur fyrir komið þarna fyrir innan. Ég er dálítið hryggur yfir því að hv. þingmaður telur sérstaka ástæðu til að gjalda varhuga við þessu frumvarpi. Það kostar peninga á einum stað en leiðir til fimmfalt meiri tekna annars staðar. Hvað er þá allt okkar starf í 600 sumur ef ekki til að gera hag Íslands á heildina litið betri? Ég er viss um að sá maður sem stendur í dyragættinni, og hefur miklu meira vit á peningum og hvernig á að ávaxta þá en utanríkisráðherrann sem stendur í ræðustóli, er mér örugglega sammála um að 500% ávöxtun er nokkuð góð ávöxtun. Að vísu af reynslu undanfarinna ára þegar slíkum ávöxtum er lofað fer skjálfti um hnjáliðina. Ég segi ekki hrollur niður eftir bakinu. En þetta eru eigi að síður vísindi sem byggð eru á tilraunum og reynslu annarra. Það kemur sem sagt fram að þessi fjárhagslegi ávinningur, sem umhverfisráðuneytið hefur sagt að sé fimmfaldur, er ekki eitthvað sem menn hafa hugsað upp í umhverfisráðuneytinu eða í fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Nei, þetta er byggt á reynslu annarra ríkja. Af því að hér situr úti í sal annar gildur hagfræðingur sem hefur unnið hjá erlendum hagfræðistofnunum og getið sér gott orð þar eins og víðar, þá er hann örugglega sammála um að þarna eru staðreyndir sem menn byggja á. Ég ætla svo ekki að þreyta þingmenn 

Virðulegur forseti. Mér heyrist hæstv. utanríkisráðherra beita því sem kallast a útlensku máli, svo útlenskur í hugsun sem hann er, „selective hearing“ - afsakið, frú forseti, að ég sletti á erlendum tungum - vegna þess að ég var ekkert að setja út á þennan fimmfalda fjárhagslega ávinning. Það sem hryggði mig við þetta mál var sú setning að ávinningurinn muni koma fram síðar og ekki hjá sömu aðilum og verði fyrir kostnaði. Þetta kalla ég ekki mikið réttlæti. Aftur varðandi það hvort við eigum best heima í hinu fyrirheitna landi hæstv. ráðherra eða ekki heyrðist mér á ræðu hans að hann langaði mest að losna við mig úr landi og planta mér á Evrópuþinginu. Það er kannski einhver umræða sem við getum tekið seinna. En ég hvet hæstv. ráðherra aftur til að kynna sér þá skýrslu sem unnin var í utanríkismálanefnd árið 2007 og við ræddum undir öðrum dagskrárlið hér áðan. Ég er einfaldlega ekki sammála því að við getum ekki haft þá rödd sem við þurfum til að beita okkur í þessum málum. Við höfum tækin en við höfum ekki verið að beita þeim. Og þó að við álpuðumst inn í þetta blessaða samband held ég að það mundi ekki heyrast neitt hærra í okkur. Við verðum ekkert fleiri við að fara inn í Evrópusambandið þó að hæstv. ráðherra telji að ýmislegt reiknist okkur til tekna. Við eigum - það eru skilaboðin sem ég byrjaði með í þessum ræðuhöldum í málum hæstv. utanríkisráðherra - að einbeita okkur að því að fá sem mest út úr samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Ég er þess fullviss, og hef þessa góðu skýrslu mér til sönnunar, að við höfum þar mörg ónýtt tækifæri sem við höfum ekki verið að nýta á undanförnum árum.

Frú forseti. Ég er algjörlega ósammála því mati hv. þingmanns að núverandi utanríkisráðherra sé útlenskur í hugsun. Ég lít þvert á móti á mig sem gamalgróinn sveitamann, hugsunarháttur minn er þannig klappaður. Ég held að það skipti miklu máli fyrir okkur, sérstaklega ef við göngum í Evrópusambandið, að viðhalda þeim þjóðlega íslenska hugsunarhætti. Eins og komið hefur fram í umræðum í dag er ég algjörlega sammála hv. þingmanni um það að við eigum að nota allar þær smugur sem til eru til að hafa áhrif og efla ítök okkar í krafti EES-samningsins á meðan hann er tækið sem við notum til að koma hagsmunum Íslands fram erlendis, eins og ég sagði fyrr í dag, áður en við erum gengin í Evrópusambandið - og ef svo fer að við gerum það ekki eigum við líka að gera það. Ég stóð að þannig tillögugerð þegar ég var í Evrópunefndinni. Sú tillaga sem hv. þingmaður nefndi, að vísu í umræðum um annað mál hér fyrr í dag, sem varðaði það að Alþingi Íslendinga hefði fulltrúa við Evrópuþingið - ég er algjörlega sammála því, hef mælt fyrir því, stutt það mál. Ég er sammála þeim sem það ræddu hér fyrst, sem var reyndar Framsóknarflokkurinn á meðan hann var á sínu besta Evrópubrokki. Að öðru leyti tel ég að þetta mál, eins og svo mörg önnur, sýni að það sé miklu betra fyrir fólk eins og hv. þingmann, sem kann að vera á móti einhverjum tilteknum málum sem við verðum þó að innleiða meira og minna, að hafa rödd innan Evrópusambandsins. Á sínum tíma var ég þeirrar skoðunar að Sjálfstæðisflokkurinn og öll hans fóbía gegn Evrópusambandinu hefði stafað af því að það var í höndum sósíaldemókrata. Nú er allt annað uppi. Nú er Evrópa í höndum hægri manna, konservatífir flokkar ráða henni meira og minna. Hv. þingmaður mundi finna þar mörg glæsileg skoðanasystkini og mundi geta lagt sitt lóð á vogarskálar 

Virðulegur forseti. Það er alveg ómögulegt eftir allt sem við hæstv. utanríkisráðherra erum búin að vera sammála um að við þurfum að enda daginn á því að vera ósammála. Ég get alveg fullvissað hæstv. ráðherra um það að ég hef ferðast mikið í Evrópu og fundið fullt af skoðanasystkinum mínum þar úti um allt og sannarlega ekki of mörg. En við verðum ekki sammála um þetta. Ég get líka sagt það hér að það er ekki fóbía hjá Sjálfstæðisflokknum að vera andvígur aðild Íslands að Evrópusambandinu. Það hefur hingað til, og mun gera hér eftir, byggst á hagsmunamati. Við höfum farið í gegnum það hagsmunamat, við gerðum það fyrir hrun, við gerðum það eftir hrun og þetta er sú niðurstaða sem við höfum komist að. Ég bið hæstv. utanríkisráðherra að virða það alveg eins og ég virði skoðun hans, þó að ég sé hjartanlega ósammála honum, á framtíðarskipulagi okkar í Evrópumálum. Ég held við verðum ekki sammála um það hvort rödd okkar heyrist hærra í Evrópusambandinu. Það sem ég veit þó að við erum sammála um er það sem hæstv. ráðherra var að ítreka hér, að við eigum að nota þau tæki sem við höfum núna innan samningsins sem við erum aðilar að. Við erum ekkert á leiðinni inn í Evrópusambandið næstu árin a.m.k. jafnvel þótt draumur hæstv. ráðherra verði að veruleika. Það er því afar mikilvægt, og ég hvet hæstv. ráðherra til dáða í þeim efnum, að hann leggi okkur lið og gefi þá pólitísku yfirlýsingu inn i sitt ráðuneyti, ef hann hefur ekki þegar gert það, að leggja krafta ráðuneytisins í að sinna samningnum um Evrópska efnahagssvæðið vel. Það er það sem ég er að biðja um hér.

Frú forseti. Við höfum verið sammála um svo furðulega margt, ég og hv. þingmaður, að þetta er sennilega orðinn með undarlegri dögum í mínu lífi. Hv. þingmaður lýsir því skorinort yfir, og ég geri engar athugasemdir við það, að hún telji að hagsmunum Íslands sé betur borgið utan Evrópusambandsins. Ég er algjörlega annarrar skoðunar. Getum við þá orðið sammála um að fara þá leið sem hv. þm. Margrét Tryggvadóttir hefur lýst yfir að hún telji rétta, þ.e. að ég eða hv. þingmaður séum ekkert að deila um hvort er betra? Látum bara þjóðina klára það mál.

Forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um setningu neyðarlaga til varnar almannahag. Flutningsmenn auk þess sem hér stendur eru þingmennirnir Þór Saari og Birgitta Jónsdóttir. Tillagan gengur út á það að setja saman í eitt skjal allt það sem flutningsmenn telja að þurfi að gera á Íslandi til að leiðrétta það óréttlæti sem okkur finnst íslenskt samfélag hafa orðið fyrir við hrunið og gera Ísland aftur að bærilegu samfélagi. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela efnahags- og skattanefnd að undirbúa frumvarp til neyðarlaga til bjargar heimilum í landinu. Í frumvarpinu skulu vera ákvæði um að höfuðstóll húsnæðislána heimila verði tafarlaust leiðréttur með því að færa vísitölu verðtryggingar fram fyrir hrun bankakerfisins, til 31. desember 2007, og hækkanir höfuðstóls og afborganir húsnæðislána til samræmis við það. Vísitala til verðtryggingar verði færð aftur til 1. janúar 2008 og lánið uppreiknað miðað við efri vikmörk verðbólgumarkmiðs Seðlabanka Íslands, allt að 4%. Samningsvextir gildi. Mælt verði fyrir um að hægt verði að fresta afborgunum húsnæðislána um allt að tvö ár með lengingu lánstíma sem nemur því. Þá verði kveðið á um að skuldabyrði heimila vegna gengistryggðra íbúðalána og annarra lána sem kölluð hafa verið erlend lán eða myntkörfulán verði leiðrétt í samræmi við leiðréttingu verðtryggðra íbúðalána. Hið sama gildi um óverðtryggð íbúðalán. Í kjölfarið verði stefnt að því að afnema verðtryggingu í þrepum og skal miðað við að hún verði afnumin með öllu fyrir árslok 2011. Þó verði ríkissjóði heimilt að gefa út verðtryggð skuldabréf að lágmarki til 25 ára. Kveðið verði á um það í frumvarpinu að kröfur fyrnist að hámarki að tveimur árum liðnum frá lokum gjaldþrotaskipta og að ekki verði hægt að halda kröfum við lengur en sem þeim tíma nemur. Að beiðni gerðarþola verði nauðungarsölu á íbúðarhúsnæði frestað til 1. júní 2011 og allar nauðungarsölur sem farið hafa fram á grundvelli ólögmætra krafna látnar ganga til baka. Þá verði óheimilt samkvæmt frumvarpinu að láta bera nokkurn mann úr íbúð sinni nema að fenginni staðfestingu sveitarfélags á að viðkomanda sé tryggt viðunandi húsnæði og lágmarksframfærsla samkvæmt nýjum opinberum og samræmdum framfærsluviðmiðum. Skilgreina skal opinber og samræmd lágmarksframfærsluviðmið fyrir 31. desember 2010. Hinn 6. október 2008 voru samþykkt á Alþingi lög nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Þessir fyrstu dagar í október líða núlifandi Íslendingum seint úr minni. Þessi lög, sem oftast eru kölluð neyðarlögin, fólu í sér m.a. að við sérstakar og mjög óvenjulegar aðstæður á fjármálamarkaði væri fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs heimilt að reiða fram fjármagn til að stofna nýtt fjármálafyrirtæki eða yfirtaka fjármálafyrirtæki eða þrotabú þess í heild eða að hluta. Þessum heimildum var beitt til bjargar íslenska fjármálakerfinu. Þetta var ríkissjóði dýrkeypt og þjóðin situr uppi með tapið af þeirri aðgerð. Í aðdraganda og kjölfar bankahrunsins breyttust aðstæður íslenskra heimila mjög til hins verra. Mestum vanda hafa stökkbreytt lán vegna húsnæðiskaupa valdið en bæði verðtryggð og gengistryggð lán hafa hækkað gífurlega frá því í janúar 2008. Orsök vandans er að finna í hruni á gengi krónunnar, verðbólgu og háum vöxtum en auk þess glíma mörg heimili við atvinnuleysi og tekjuskerðingu. Samkvæmt skýrslum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er eiginfjárstaða stórs hluta íslenskra heimila neikvæð en ætla má að þær tölur séu vanáætlaðar þar sem enn er frost á fasteignamarkaði og verðfall á eignum fyrirsjáanlegt. Þeir sem eru í mestum vanda er fólk sem keypt hefur þak yfir höfuðið á síðustu tíu árum, ýmist fyrstu íbúð eða stækkað við sig. Ljóst er að fjölmörg heimili munu ekki geta staðið undir þeim byrðum sem á þau voru lagðar og ljóst að til almennra aðgerða verður að grípa. Þá hafa tekjur margra skerst verulega þar sem atvinnuleysi hefur aukist mikið, auk þess sem vinnuhlutfall margra er skert en einnig er dulið atvinnuleysi töluvert, margir stunda nú nám eða hafa flust úr landi. Staða þeirra er sýnu verst og ljóst að bregðast verður við þeirri stöðu með frystingu afborgana lána þar til úr hefur ræst. Gjaldþrotaréttur á Íslandi er bæði gamaldags og flókinn og þjónar hvorki hagsmunum almennings né ríkisins en kröfuhafar geta haldið kröfum sínum við út í hið óendanlega. Það veldur því að þeir sem gerðir hafa verið gjaldþrota eiga erfitt með að koma undir sig fótunum á nýjan leik. Allar tekjur fara til kröfuhafa. Það veldur því að skuldarinn sér sér þann leik vænstan annaðhvort að flytja úr landi eða stunda svarta atvinnustarfsemi. Hvorugt er til hagsbóta fyrir samfélagið þar sem ríkissjóður verður af framtíðarskattgreiðslum þess einstaklings. Auk þess bætist gífurlegt álag á einstaklinginn og hans nánustu sem oft veldur heilsubresti og félagslegum vandamálum sem kosta ríkissjóð einnig fé. Nú hafa gengistryggð lán verið dæmd ólögleg í Hæstarétti. Ljóst er að fjöldi heimila og fyrirtækja hefur misst eigur sínar og/eða verið gerður gjaldþrota vegna gengistryggðra lána sem hafa tvöfaldast eða jafnvel meira. Ekki er ljóst um hve mörg mál er að ræða en víst má telja að þau séu ansi mörg. Nauðsynlegt er að vinda ofan af þeirri flækju með því að ógilda fyrri úrskurði. Í svari dómsmála- og mannréttindaráðherra til þingmannsins Þórs Saaris um fjölda nauðungarsala og vörslusviptinga, þar með talið beinar aðfarargerðir, frá 6. október 2008 á grundvelli verðtryggðra lána sem bundin eru vísitölu neysluverðs, gengistryggðra lána og lána í erlendri mynt, segir að tölvukerfi sýslumannsembætta gefi ekki kost á að svara með svo ítarlegum hætti og að það væri of mikið verk að komast til botns í því. Þar sem þetta stóra verkefni er tímafrekt er nauðsynlegt að fresta öllum nauðungarsölum á íbúðarhúsnæði til 1. júní 2011. Almennar aðgerðir: Dregist hefur allt of lengi að bregðast við þeim algjöra forsendubresti sem varð við hrunið. Aðgerðir stjórnvalda hafa verið sértækar og miðast við að minnka það högg sem felst í gjaldþroti einstaklinga og bjarga þeim sem verst eru staddir. Þær aðgerðir sem ráðist hefur verið í eru allrar athygli verðar og eiga fyllilega rétt á sér. Þær taka þó ekki á þeim almenna vanda sem heimilin standa frammi fyrir að neinu gagni þótt frysting og lenging lána geri fleirum kleift að standa skil við hver mánaðamót. Öllum ætti þó að vera ljóst að slíkt gengur ekki til frambúðar og nú er svo komið að fjöldi fólks sem hefur verið að bíða eftir raunverulegum lausnum og náð að fleyta sér áfram, meðal annars með því að ganga á séreignarlífeyri og annan sparnað, er kominn í öngstræti. Forsenda þess að sátt skapist í samfélaginu er almenn leiðrétting á skuldastöðu heimilanna. Venjulegir Íslendingar höfðu engar forsendur til að sjá fyrir það efnahagslega stórviðri sem gekk yfir landið. Auk þess höfðu margir fylgt ráðgjöf fjármálafyrirtækja sem í mörgum tilfellum mæltu með erlendri lántöku. Þá svíður mörgum að sjá skuldir svokallaðra útrásarvíkinga, kvótagreifa og annarra forkólfa í atvinnulífinu afskrifaðar á meðan stjórnvöld bera því við að ekki sé hægt að leiðrétta lán heimilanna. Réttlæti fæst ekki fyrr en forsendubresturinn hefur verið leiðréttur. Þannig verður fjöldagjaldþrotum afstýrt, flest heimili munu geta spjarað sig, almenn neysla eykst og með henni fara hjól atvinnulífsins aftur að snúast. Þá er einnig rétt að bera slíka leiðréttingu saman við þá almennu aðgerð sem fólst í fyrri neyðarlögum þegar ríkið tryggði allar innstæður á Íslandi. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram að 9. maí 2008 hafði viðskiptaráðuneyti látið meta kostnað við mismunandi leiðir í tryggingu innstæðna landsmanna. Ljóst er að innstæður flestra innstæðueigenda, hvort heldur er fyrirtækja eða einstaklinga, hefðu verið tryggðar þótt ríkissjóður hefði aðeins ábyrgst 5 millj. kr. hjá hverjum í hverju fjármálafyrirtæki. Þess í stað ákváðu stjórnvöld að bæta allar innstæður á Íslandi og koma þannig fjármagnseigendum í skjól á meðan skuldurum er gert að greiða mun hærri upphæðir en þeir tóku að láni og þær jafnvel margfaldar. Þá erum við komin að svigrúminu til leiðréttingar og hvert það er. Erfiðlega hefur gengið að fá upplýsingar um það svigrúm sem fjármálafyrirtæki hafa til almennra leiðréttinga. - Ég held að rétt sé að taka það fram að tillagan er lögð hér fram í byrjun október og síðan þá hafa menn dundað sér við að reikna tveggja ára gamalt reikningsdæmi og komið hefur út skýrsla, en ég ætla engu að síður að halda mig við textann í greinargerðinni. - Viðskiptanefnd Alþingis hefur ítrekað kallað eftir þeim upplýsingum en án árangurs. Í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá október 2009 er fjallað um skuldir heimilanna. Úr skýringarmynd á bls. 21 má lesa að skuldir heimilanna hafi verið fluttar úr gömlu bönkunum yfir í þá nýju með u.þ.b. 45% afslætti en engar tölur eru þó nefndar með umfjölluninni. 45% afslátturinn hefur verið til umræðu í marga mánuði - þegar þetta er lagt fram - en hefur þó hvorki verið staðfestur né neitað. Hinn 12. mars 2010 birti Morgunblaðið enn fremur frétt um uppgjör nýju bankanna og samkvæmt henni voru lán heimilanna færð úr gömlu bönkunum yfir í þá nýju á hálfvirði. Svigrúm til almennra leiðréttinga ætti því að vera nægilegt en leiðrétta þarf gengistryggð lán um u.þ.b. 50% en verðtryggðu lánin um u.þ.b. 20%. Um 80% íslenskra íbúðalána eru verðtryggð. Þá hafa þær upplýsingar borist að Arion banki hafi fengið 60% afslátt á nafnvirði allra lána, Íslandsbanki 45% afslátt af bókfærðu verði allra lána og Landsbankinn 34% afslátt af nafnvirði lána heimilanna. Í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá endurskoðun sjóðsins í október 2010 er graf á bls. 45 sem sýnir að svokölluð ,,non-performing loans“ eða lán sem ekki hefur verið greitt af í 90 daga eða meira eru um 64% allra lána á Íslandi. Það þýðir að aðeins er verið að greiða af 37% lána. Á sömu blaðsíðu er innheimtufjárhæð útistandandi lána einnig borin saman við bókfært virði þeirra. Í lok apríl 2010 er innheimtufjárhæðin 3.800 milljarðar kr. en bókfært virði einungis 1.600 milljarðar kr., þ.e. reiknað er með því að um 58% lánanna innheimtist ekki. Bankarnir hafa sem sagt bókfært 1.600 milljarða kr. sem standa þá að hluta undir eiginfjárhlutfalli þeirra að frádregnu því sem skal greiða þrotabúunum. Svigrúm til leiðréttinga samkvæmt þessu er því 2.200 milljarðar en einungis brot af því þyrfti til þess að leiðrétta lán íslenskra heimila. Í núverandi kerfi verðtryggingar vantar allan hvata fyrir fjármagnsstofnanir að halda verðbólgunni lágri. Nauðsynlegt er að afnema verðtrygginguna með öllu nema á sérstökum ríkisskuldabréfum til langs tíma. Ljóst er að ríkisvaldið og lánastofnanir höfðu veður af hruninu um þó nokkurt skeið áður en það átti sér stað án þess að gera ráðstafanir til að takmarka tjón heimila vegna þess. Auk þess má ætla að hrunið sé beinlínis tilkomið vegna breytni eða skorts á aðgerðum stjórnmálamanna og fjármálafyrirtækja. Því er með öllu ólíðandi að heimili og fjölskyldur landsins verði að bera byrðar hrunsins að mestu leyti, auk þess að taka á sig tekjuskerðingu og skattahækkanir. Þá má ekki gleyma því að íslensk stjórnvöld bera ábyrgð á endurreisn bankakerfisins. Við þá endurreisn voru skuldir heimilanna færðar yfir í nýju bankana. Það hlýtur að vera hlutverk stjórnvalda að tryggja réttláta skiptingu þeirra afskrifta og að þær skili sér til heimilanna en ekki bara til þeirra sem áttu þátt í hruni hagkerfisins með beinum eða óbeinum hætti eins og ætla mætti af fréttum. Með setningu neyðarlaganna hinna fyrri, laga um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., nr. 125/2008, tók ríkisvaldið að sér að tryggja allar innstæður á reikningum á Íslandi þótt einungis væri gert ráð fyrir því að Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta tryggði innstæður upp að 20.877 evrum. Með því tók ríkissjóður á sig tap vegna bankahrunsins. Stjórnvöld hafa því með lagasetningu bætt þeim sem áttu fé á reikningum í bönkunum innstæður sínar að fullu en þeim sem skulduðu bönkunum er hins vegar gert að greiða lán sín til baka með öllum þeim kostnaði sem á þau er fallinn. Þegar ljóst er að bankarnir hafa verulegt svigrúm til leiðréttingar lána og að jafnvel hafi verið gert ráð fyrir leiðréttingu við yfirfærslu skuldanna er óskiljanlegt að heimilin í landinu fái ekki að njóta réttlætis.

Frú forseti. Mikið vildi ég óska þess að ríkisstjórnin hefði borið gæfu til að hlusta á þau varnaðarorð og tillögur sem hafa komið fram bæði innan sala þingsins sem og annars staðar í samfélaginu sem hefðu getað afstýrt svo mörgum persónulegum harmleikjum sem ég heyri af dag hvern. Ákallið um neyðarlög fyrir heimilin í landinu hefur endurómað um samfélagið allt um langa hríð og vona ég að þessi tillaga okkar um neyðarlög til bjargar heimilunum í landinu fái nauðsynlegan hljómgrunn hjá stjórnarliðum sem og öðrum þingmönnum. Frú forseti. Fjölmennustu mótmæli Íslandssögunnar brutust út þann 4. október sl. og brást ríkisstjórnin við á þann hátt að skipa nefnd til að reikna út mögulegar lausnir á bráðum skuldavanda heimilanna í landinu. Niðurstöður þeirrar vinnu virtust því miður vera í þá veru að reikna sig frá réttlætinu. Almennar aðgerðir virðast ekki hafa átt upp á pallborðið hjá ríkisstjórninni vegna þrýstings frá skuggastjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins með dyggum stuðningi frá bönkum og lífeyrissjóðum. Enn hefur ríkisstjórnin ekki borið á borð lausnir sem taka á þeim víðtæka vanda sem stökkbreytt lán hafa skapað hérlendis. Við viljum því leggja grunn að leið sem vel ætti að vera hægt að fara án þess að hér fari allt á hliðina eins og margir virðast óttast. Það er löngu tímabært að hefja vinnu við að afnema verðtrygginguna og í einlægni trúi ég því ekki að aðrir þingmenn vilji ekki styðja við þá tillögu að óréttlætinu sem í verðtryggingunni felst verði aflétt. Ef ekki er hægt að afnema verðtryggingu húsnæðislána hlýtur að vera eðlileg krafa að laun verði verðtryggð. Frú forseti. Mjög mikilvægt er að lyklafrumvarp Lilju Mósesdóttur fái framgang og því verði ekki haldið áfram í gíslingu í nefnd. Réttast væri að það yrði afgreitt og annað hvort samþykkir þingið það eða synjar því. Það er eðlilegur gangur mála í samfélaginu nema kannski á þessum vinnustað. Kveðið er á um það í tillögunni að kröfur fyrnist að hámarki að tveimur árum liðnum frá lokum gjaldþrotaskipta og að ekki verði hægt að halda kröfum við lengur en þeim tímaramma nemur. Þá leggjum við til að ef sá sem selja á íbúðarhúsnæði ofan af biðji um að nauðungarsölu verði frestað til 1. júní 2011, verði orðið við því tafarlaust. Jafnframt að allar nauðungarsölur sem farið hafa fram á grundvelli ólögmætra krafna verði látnar ganga til baka. Það á líka að vera óheimilt samkvæmt frumvarpinu að bera fólk út úr íbúð sinni nema að fenginni staðfestingu sveitarfélags um að viðkomandi sé tryggt viðunandi húsnæði og tryggð lágmarksframfærsla samkvæmt nýjum opinberum og samræmdum framfærsluviðmiðum. Það er löngu tímabært að skilgreina opinber og samræmd lágmarksframfærsluviðmið og gerum við ráð fyrir því að það verði gert eigi síðar en 31. desember 2010. Ég óska í einlægni að ríkisstjórnin og þingið skoði þessar tillögur að lausnum á bráðavanda heimilanna í landinu og brugðist verði við þeim án tafar. Ég óttast að upp úr sjóði enn á ný ef haldið verður áfram á sömu braut. Frú forseti. Varla væri hægt að gefa þjóðinni betri fyrirheit en að leyfa henni að upplifa alvöru réttlæti á tímum þar sem margir hafa glatað svo miklu og sjá ekki fyrir endann á hörmungunum. Í ályktuninni felst von sem kemst nærri þeirri skjaldborg sem þjóðinni var lofað í aðdraganda kosninga.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um setningu neyðarlaga til varnar almannahag. Mig langar að tæpa á hugsanlegum efnahagslegum afleiðingum þess ef tillagan yrði samþykkt. Fyrst og fremst er rætt um að höfuðstóll húsnæðislána verði leiðréttur með því að færa vísitölu verðtryggingar fram fyrir hrun bankakerfisins um áramótin 2007–2008. Þetta hefur verið ein af kröfum Hagsmunasamtaka heimilanna m.a. og hefur verið mikið í umræðunni. Á þeim tíma var m.a. rætt af fullri alvöru hvort aftengja ætti vísitölu neysluverðs tímabundið eða aftengja verðtrygginguna tímabundið til að fyrirsjáanleg hækkun hennar mundi ekki valda heimilunum miklum erfiðleikum. Frá þeirri leið var fallið m.a. að kröfu formanns Alþýðusambands Íslands, Gylfa Arnbjörnssonar. Það er sennilega einhver versti óleikur sem nokkurn tíma hefur verið gerður launþegum og launþegahreyfingunni á Íslandi þegar formaður ASÍ hafnaði því að fara þá leið. Því að hér sitjum við enn nærri tveimur árum síðar með heimilin og þúsundir manna í miklum erfiðleikum og þúsundir á vonarvöl vegna þess að menn ráða ekki lengur við skuldir sínar. Sýnt hefur verið fram á með hvaða hætti leiðrétting á höfuðstól lánanna geti gengið fram og hún þurfi ekki að lenda á skattgreiðendum né á þeim sem taka nú sem stendur út lífeyri hjá lífeyrissjóðunum. Skipuð var heilmikil reiknimeistaranefnd af hálfu hæstv. forsætisráðherra sem skilaði af sér skýrslu sem hæstv. forsætisráðherra ætlar svo að byggja einhvers konar úrlausn á. En í þeirri skýrslu eru undanskildir 700 milljarðar af skuldum heimilanna þannig að niðurstaða hennar hlýtur alltaf að verða röng. Tekin eru inn þau lán sem eru sannanlega vegna íbúðarkaupa, um 1.300 milljarðar, en allar aðrar skuldir heimilanna eru skildar eftir og ekki teknar með. Það gefur einfaldlega ranga mynd af skuldastöðu heimilanna. Ef allar skuldir þeirra eru teknar með í reikninginn kemur í ljós að um eða yfir helmingur allra heimila á Íslandi á við umtalsverðan skuldavanda að etja og tugþúsundir heimila eiga jafnvel við greiðsluvanda að etja. Þetta er mjög alvarlegt mál þegar ríkisstjórnin gengur fram með þessum hætti og vinnur á þessum nótum. Í hagfræðinni og líkanafræðinni er stundum sagt einfaldlega: Garbage in, garbage out. Þegar þú tekur svona rangar upplýsingar inn í útreikninga færðu einfaldlega ranga niðurstöðu. Sú leiðrétting sem við höfum talað fyrir og er talað fyrir í þessu frumvarpi mun skila sér strax til einstaklinganna. Hún mun skila sér í því að einkaneysla þeirra mun örvast. Það er athyglisvert að í þjóðhagsspám sem hafa verið að koma út undanfarið er ekki gert ráð fyrir að hagvöxtur komi mikið frá fjárfestingu heldur fyrst og fremst frá einkaneyslu. Ef haldið verður áfram að þrengja að einkaneyslunni í samfélaginu með skattahækkunum t.d., eins og gert er ráð fyrir í núverandi fjárlagafrumvarpi, mun ekki verða sá hagvöxtur sem gert er ráð fyrir vegna þess að einkaneyslan mun einfaldlega standa í stað. Slík leiðrétting mundi líka auka fólki bjartsýni, það mundi gefa því von um að sjá fram úr vandanum næstu ár og það þurfi ekki að vera nánast á horriminni ár eftir ár. Ég er sannfærður um að sú réttlætishugsun sem mundi birtast í slíkri leiðréttingu mundi gera það að verkum að fólk í stórum stíl mundi bretta upp ermarnar og segja: Ókei, nú erum við komin í gang aftur, nú skal ég láta til mín taka í samfélaginu. Í framhaldinu þarf að sjálfsögðu að afnema verðtryggingu á lánum og verðtryggingu almennt. Þó er æskilegt að heimildir verði eftir fyrir ríkissjóð til að gefa út mjög löng verðtryggð skuldabréf til langtímafjárfestinga. Verðtryggingarumhverfið sem við höfum búið til er nú búið að setja samfélagið nánast á hausinn í annað skipti á 25 árum og ég á erfitt með að sjá fyrir mér nokkurt annað þjóðfélag sem mundi einfaldlega gera sjálfu sér þetta. Þetta gerum við samt hér á Íslandi og virðast ekki vera uppi nein áform um að gera hlutina öðruvísi. Og það er kannski það alvarlega. Þetta eru því mjög brýn atriði sem nefnd eru í þingsályktunartillögunni. Afnám verðtryggingar mundi koma á miklu eðlilegra fjármálalífi og miklu eðlilegra efnahagslífi þar sem áhætta yrði einfaldlega eðlilegur þáttur af öllum viðskiptum, hvort sem um væri að ræða fasteignakaup eða lánastarfsemi. Eins og staðan er núna er áhættan öll lántakendamegin og það eru einfaldlega óeðlileg skilyrði fyrir fjármálakerfið og hagkerfið að búa við og óásættanleg skilyrði að sjálfsögðu fyrir neytendur. Einhverjir munu án efa lenda illa í kreppunni sem nú ríður yfir og við gerum okkur ljóst að leiðrétting á höfuðstóli lána mun ekki hjálpa öllum. Margir eru einfaldlega í það miklum ógöngum að þeir munu tapa heimili sínu og húsnæði sínu og jafnvel verða gjaldþrota. Í þingsályktunartillögunni er gerð sú krafa að tryggt verði að það fólk fái húsnæði, fái helst að halda sínu húsnæði áfram og verði alls ekki borið út eða svipt húsnæði sínu nema að fenginni staðfestingu sveitarfélags á að viðkomandi sé tryggt viðunandi húsnæði. Hér er líka gert ráð fyrir ákveðinni lágmarksframfærslu. Það hefur háð Íslandi um langa tíð að hér hefur ekki verið til neitt opinbert framfærsluviðmið. Lánasjóður íslenskra námsmanna hefur verið með eitt, Tryggingastofnun hefur verið með eitt þannig að þetta er hingað og þangað um kerfið. Hér þarf að fara af stað alvöruvinna við að útbúa ákveðin lágmarksframfærsluviðmið sem taka mið annars vegar af algildum fátæktarmörkum og hins vegar af fátæktarmörkum sem að einhverju leyti eru afstæð, þ.e. taka mið af því sem aðrir hafa almennt í samfélaginu. Fólk getur þá búið sér til mynd af því hver efnahagur landsmanna er og hvar kreppir mest að og hvar mesta þörfin er. Þetta hefur ekki verið gert og ekki eru fyrirliggjandi neinar áætlanir um þetta nema maður heyrir óljósar fréttir af því einstaka sinnum að hin og þessi stofnun sé að útbúa einhvers konar framfærsluviðmið. Það vantar stefnu í þessum málum af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég sé að hæstv. utanríkisráðherra og háttsettur maður í ríkisstjórninni fylgist hér með af mikilli athygli og geri þá væntanlega ráð fyrir, úr því að vöntun er á öðrum stjórnarliðum í þingsalnum, að þessum tillögum verði komið á framfæri við ríkisstjórnina. Ef ég man rétt þá er ríkisstjórnarfundur í fyrramálið þannig að þetta mun væntanlega eiga greiða leið þangað inn. Þetta er mikilvægt mál, það er alvarlegt ástand á Íslandi og það er að versna. Það er enn að hægja á hjólum atvinnulífsins, það er merkjanlegur umtalsverður samdráttur í verslun og þjónustu á seinni hluta ársins sem enn er ekki kominn fram í hagtölum. Þeir sem einfaldlega labba um í verslunarmiðstöðvum og reka þar sjoppur sínar hafa bent á að enn er að hægja umtalsvert á. Það er brýnt mál að hjól atvinnulífsins og efnahagslífsins komist aftur í gang.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að óska hv. flutningsmanni og Hreyfingunni til hamingju með að hafa komið fram með þessa tillögu um það sem þau kalla neyðarlög til varnar almannahag. Það er farið ágætlega yfir þær aðgerðir sem Hreyfingin telur að geti gagnast heimilunum í landinu en ég sakna þess svolítið í þessum tillögum, sem eins og nafnið ber með sér eiga að beinast að því að bæta almannahag, að ekkert sé fjallað um ríkissjóð og hvernig bæta megi stöðu hans og að ekkert sé fjallað um fyrirtækin. Allir sem hugsa málið vita að eitt helsta vandamál heimilanna í dag er hve ráðstöfunartekjur hafa minnkað gríðarlega mikið. Hjá sumum hafa ráðstöfunartekjur minnkað af því að fólk hefur misst vinnuna, hjá öðrum hafa þær minnkað vegna þess að það vinnur minni yfirvinnu, meðallaunin eru mun lægri, en hjá öllum hafa ráðstöfunartekjur minnkað vegna þess að skattar hafa hækkað, sem þýðir að í staðinn fyrir að fólk geti notað fjármuni sína í afborganir og lifibrauðið eru þeir notaðir til að fjármagna ríkissjóð. En hvað um það. Hér eru beinar tillögur og gamlir kunningjar hvað varðar leiðréttingu á skuldum heimilanna, það er allt gott og vel. Það hefur reyndar komið fram að þetta gæti orðið erfitt í framkvæmd. Ég var mjög fylgjandi því að skorið yrði flatt af skuldum heimilanna meðan það var hægt án kostnaðar fyrir ríkissjóð eða lífeyrissjóðina. Sá gluggi lokaðist þegar skilið var á milli gömlu og nýju bankanna. Ein stærstu mistök sem núverandi ríkisstjórn gerði var að hafa þá að háði og spotti sem vildu færa þessar afskriftir yfir til heimilanna en því miður er það ekki hægt lengur. Sú aðgerð að færa til baka vísitölu eða skera af 20% eða hvað sem það er, þetta verkar allt á sama hátt, mun lenda á Íbúðalánajóði og lífeyrissjóðunum að mestu leyti. Þeir sem fjármagna Íbúðalánasjóð eru ríkissjóður og þá er hægt að taka peningana af ríkissjóði eða einfaldlega af þeim sem fjármagna Íbúðalánasjóð að langmestu leyti, þ.e. lífeyrissjóðirnir. Auðvitað væri hægt að fara aðeins lengra og segja: Lífeyrissjóðirnir eru að skila til baka hækkun eigna sem menn hafa orðið fyrir í kjölfar hrunsins, skila því til baka til almennings. En þá kemur það náttúrlega eins og við vitum öll niður á lífeyrisgreiðslum til lífeyrisþega og skapar annað vandamál sem þarf að leysa og ríkissjóður yrði að leysa í framtíðinni. Þetta eru rök sem hafa komið fram. Ég held aftur á móti að sú hugmynd að færa afskriftirnar sem bankarnir fengu yfir til almennings sé góðra gjalda verð og það er það sem menn hafa verið að gera og verður eflaust gert í framtíðinni. Ég skal ekki segja hvort allar afskriftirnar fara en alla vega mun mikið af afskriftunum fara og þeir eru ekki of góðir til að skila þeim afskriftum til almennings. Önnur vandamál felast í því að fara þessa leið inn í lífeyrissjóðina og jafnvel til fjármagnseigenda ef við getum sagt sem svo. Allt er þetta háð einhvers konar eignarrétti og eignarréttur er tryggður í 72. gr. stjórnarskrárinnar. Það er mikilvægt að gera sér grein fyrir því að eignarréttur er einn af hornsteinum samfélagsins.  Það þarf að tryggja öllum eignarrétt, það er alveg hárrétt, og dómstólar eiga að gera það. Við sáum það mjög greinilega núna með gengisdómnum svokallaða að það var ekki eingöngu passað upp á fjármagnseigendurna heldur líka skuldarana, með gengisdómnum sáum við að eignastaða þeirra var leiðrétt. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni þar sem vitnað er í lögin sem sett voru í október 2008, segir, með leyfi forseta: „… væri fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs heimilt að reiða fram fjármagn til að stofna nýtt fjármálafyrirtæki eða yfirtaka fjármálafyrirtæki eða þrotabú þess í heild eða að hluta. Þessum heimildum var beitt til bjargar íslenska fjármálakerfinu. Þetta var ríkissjóði dýrkeypt og þjóðin situr uppi með tapið af þeirri aðgerð.“ Þetta er gríðarlega algengur misskilningur, þetta er einhvers konar mýta sem er í gangi á Íslandi að ríkissjóður hafi þurft að bera einhverjar gríðarlegar byrðar út af bankakerfinu. Það er alls ekki rétt. Inn í bankakerfið fóru eiginlega engir fjármunir.  Hins vegar varð ríkissjóður fyrir gríðarlega miklu áfalli vegna þess að atvinnustarfsemin beið mikinn hnekki í þessu öllu saman sem leiddi til þess að skattstofnarnir skruppu saman en eyðslan var sú sama þannig að myndaðist mikið gat. Það gat þurfti að fjármagna og það eru þær skuldir sem við stöndum frammi fyrir, ekki eins og gefið er til kynna hér að hafi verið settar inn í bankakerfið. Nú á ég bara örstuttan tíma eftir. Talandi um eignarrétt og að virða hann, eitt sem við Íslendingar gerðum við fall bankanna var að þrátt fyrir ákvæði 72. gr. brutum við eignarrétt á lánardrottnum með neyðarlögunum þegar við afskrifuðum í kringum 8 þúsund milljarða kr. og því hefur verið lýst sem sennilega einu réttu leiðinni. Menn tala stöðugt meira um það, nú seinast Paul Krugman, samfylkingarmaður og nóbelsverðlaunahafi. Flest ríki gerðu þetta þannig að þau veltu byrðunum yfir á skattgreiðendur, við veltum byrðunum yfir á lánardrottna. En þessi tillaga er gott framtak.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni málflutninginn. Það er rétt að fram komi varðandi þessa afstöðu að almenn leiðrétting á skuldum heimilanna muni verða gríðarlega kostnaðarsöm og lenda á skattgreiðendum. Það er eitthvað sem við erum búin að fara í gegnum ansi oft. Út úr því kemur með ýmsum tilfæringum að verði sá afsláttur t.d. sem lífeyrissjóðirnir fengu í hinum svokallaða Avens-díl reiknaður þeim til tekna líka muni þetta kannski kosta lífeyrissjóðina eitthvað á bilinu 70–75 milljarða. Það hefur líka verið reiknað út að hægt væri að trappa það tap lífeyrissjóðanna í ákveðnum áföngum þannig að núverandi lífeyrisþegar mundu ekki finna fyrir því og að lífeyrisþegar framtíðarinnar fyndu sennilega fyrir því í mjög litlum mæli ef einhverjum. Þar að auki beita menn fyrir sig þeirri afstöðu að vilja frekar eiga húsnæðið sem þeir búa í nú en þurfa hugsanlega að skerða lífeyri sinn eftir 20 eða 30 ár um eitthvað örlítið. Það er afstaða sem við verðum líka að taka tillit til því að húseignir fólks eru yfirleitt helsta fjárfesting þess og helsti lífeyrir inn í framtíðina þegar upp er staðið. Það er mjög mikilvægt að fólk geti, ef það er hægt, haldið húsnæði sínu. Þess vegna tel ég að þessi almenna leið, flata leið, sé það mikilvæg að það verði að skoða hana af alvöru. Eins og ég tæpti á áðan og minni á er ríkisstjórnarfundur í fyrramálið. 
            

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnarfundur í fyrramálið, verður ekki geimvarnaáætlun VG þar til umræðu?  Hvað um það, þetta er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Eins og með Avens-samninginn, það er hægt að nota afraksturinn af honum til þess að fjármagna einhvern hluta af niðurskurði. Við vorum fyrr í dag að ræða fjáraukalögin. Í ljós kom að hallinn á þessu ári er í stað þess að vera 100 milljarðar, eins og var lagt upp með í byrjun ársins, 58 milljarðar. Það eru gríðarlega gleðileg tíðindi. Það stafar af þessum Avens-samningi upp á 17–18 milljarða. Síðan fengu lífeyrissjóðirnir eitthvað, ég veit ekki nákvæmlega hvað þeir fengu mikið, hvort það var svipuð upphæð eða aðeins hærri. En það er ekki nema dropi í hafið. Ég hef kannski ekki mestar áhyggjur af því sem er inni í lífeyrissjóðunum heldur hvernig eigi að takast á við Íbúðalánasjóð. Það er ljóst að þar þarf að fjármagna 120 milljarða. Það eru alveg til leiðir til þess. Við gætum gefið út skuldabréf til 40 ára á lágum vöxtum og fjármagnað þetta þannig. En spurningin er: Er það það réttasta sem við getum gert? Ég held ekki. Aftur á móti á að taka allar afskriftirnar sem eru í bankakerfinu og færa þær yfir til almennings. Að mínu viti er verið að gera það og það verður væntanlega gert.

Forseti. Ég þakka fyrir þá góðu umræðu sem hefur verið um þessa ágætu tillögu okkar. Eins og ég sagði í máli mínu áðan hefur ýmislegt gerst síðan tillagan var lögð fram. Þann 4. október þegar forsætisráðherra flutti stefnuræðu sína voru mikil mótmæli og þá hrökk eitthvað í gang og ríkisstjórnin fór að reikna út tveggja ára gamalt reikningsdæmi.  Við höfum reynt að vinna í þessum samráðshóp eins og hægt er. Fyrir viku sendum við, fulltrúar þinghóps Hreyfingarinnar og þingflokks Framsóknarflokksins, forsætisráðherra bréf þar sem við óskuðum eftir fundi með hinum svokallaða fimm ráðherra hópi. Því bréfi hefur ekki verið svarað nema með því sem forsætisráðherra sagði í fyrirspurnatíma að hún hefði fengið bréfið og ætlaði að hitta okkur á morgun eða um helgina. Við höfum ekkert heyrt neitt meira.  Oft á svona erfiðum tímum eins og við lifum óskar maður þess eiginlega að hafa tímavél. Mér varð hugsað til þess við ræðu þingmannsins Tryggva Þórs Herbertssonar, öll tækifærin sem við misstum af til að gera rétt og leiðrétta á meðan það var tiltölulega auðvelt en ráðamenn skorti hugrekki til þess að stíga skrefið. Það er þess vegna sem titillinn á þessari þingsályktunartillögu er um setningu neyðarlaga og kallast á við neyðarlögin sem voru sett hér 2008 vegna þess að við teljum vera neyð og að hún verði enn þá meiri ef þetta verði ekki gert. Eins og Þór Saari þingmaður benti á hefur hér ríkt séreignarstefna í húsnæðismálum og það eru skiptar skoðanir um hana. Ekki eru allir sammála um að það sé rétta leiðin. Hins vegar er það sú leið sem langflestir hafa farið og í okkar verðbólguþjóðfélagi hefur það reynst svo að húsnæði er eiginlega eina fjárfestingin, íbúðarhúsnæði fólks, sem það getur treyst á að eiga þegar það er orðið gamalt. Það er lífeyrir fólks. Fólk hefur litið svo á að að miklu leyti sé lífeyrir þeirra til efri ára fólginn í húseign sem það getur selt og minnkað við sig þegar börnin eru farin að heiman og það hættir að vinna og tekjur rýrna. Ég vorkenni lífeyrissjóðunum ekkert að þurfa að taka þátt í þessari aðgerð. Í fyrsta lagi hafa þeir tapað mun meiru í hruninu á áhættufjárfestingum en nokkurn tíma er rætt um hér þó að þær tölur liggi ekki fyrir. Guðmundur Ólafsson hagfræðingur hefur talað um 25–30% tap. Hér erum við kannski að tala um 4% lækkun á eignum lífeyrissjóðanna. Ég get náttúrlega bara svarað fyrir mig persónulega og ég vil frekar halda húsinu mínu núna en fá 4% hærri lífeyri þegar ég er orðin gömul.

Frú forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um heimspeki sem skyldufag í grunn- og framhaldsskólum. Flutningsmenn eru Þór Saari og Birgitta Jónsdóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að breyta aðalnámskrám grunnskóla og framhaldsskóla þannig að heimspeki verði skyldufag. Kenndur verði að meðaltali einn áfangi á hverjum tveimur árum á grunnskólastigi og að meðaltali einn áfangi á hverju skólaári á framhaldsskólastigi.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Með vísan til 8. bindis skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis „Siðferði og starfshættir í tengslum við fall íslensku bankanna 2008“ er lagt til að tryggt verði að heimspeki verði skyldufag í grunn- og framhaldsskólum. Eins og fram kemur í skýrslu þingmannanefndar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er nauðsynlegt að efla siðfræðilega menntun allra fagstétta á Íslandi og umræðu um gildi siðareglna. Heimspeki og siðfræði ættu að vera skyldufag á öllum skólastigum og þarf að ýta undir þróun í kennslu og námsgagnagerð á því sviði. Mikilvægt er að styrkja ábyrgðarkennd nemenda gagnvart samfélaginu og stuðla jafnframt að gagnrýninni hugsun sem er ein meginforsenda þess að borgarar geti verið virkir þátttakendur í lýðræðissamfélagi. Með því að auka kennslu í heimspeki í grunn- og framhaldsskólum er lagður grundvöllur að því að styrkja skilyrði siðferðilegrar rökræðu meðal framtíðarborgara landsins á sama tíma og lýðræðislegir innviðir samfélagsins eru treystir.“ Frú forseti. Það er hægt að halda langar ræður um ágæti þess að taka kennslu í heimspeki í meira mæli inn sem skyldufag í grunn- og framhaldsskólum. Sjálfur hef ég þá persónulegu reynslu af því eftir að hafa tekið nokkra heimspekiáfanga á háskólastigi að heimspeki er sú námsgrein sem kennir manni að hugsa betur og rökréttar en nokkur önnur grein og á alveg skilyrðislaust að vera jafnsett lestrarkunnáttu, ritfærni og stærðfræði hvað mikilvægi varðar. Heimspeki er þekkingarleit og kennir fólki rökfræði, gagnrýna hugsun, greinandi hugsun, skapandi hugsun, siðferðilega hugsun og agaða hugsun - atriði sem skipta meginmáli í þroska einstaklinganna og gera þá hæfari til að búa og taka þátt í lýðræðissamfélagi með skýra sýn og vitund um hvaða skyldur, hvaða ábyrgð og hvaða frelsi fylgir því. Tillaga þessi fylgir í kjölfar þingsályktunartillagna þingmannanefndarinnar um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis en fékk ekki inni þar. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, 8. bindi, segir m.a., með leyfi forseta: „Oft er sagt að erfitt sé að festa hendur á siðferðinu. Flestir kenna þó börnum sínum að rangt sé að meiða, stela og ljúga. Þessi grundvallaratriði mynda ávallt kjarna mannlegs siðferðis en þau geta tekið á sig flókna mynd í ýmsum aðstæðum lífsins, ekki síst þar sem um völd og fjármuni er að tefla eins og í stjórnmálum og viðskiptum. Siðfræði er gagnrýnin greining á siðferði og starfsháttum. […] Á opinberum vettvangi þarf siðferðileg hugsun öðru fremur að lúta viðmiðum um almannahagsmuni enda ber almannaþjónum að efla þá og vernda gegn hvers konar sérhagsmunum. Það er einkenni siðferðilegrar hugsunar að hún metur gæði þeirra markmiða sem stefnt er að. Tæknileg hugsun aftur á móti snýst um að velja áhrifaríkustu leiðirnar að völdu markmiði óháð því hvert það er. Siðferðileg hugsun hefur átt erfitt uppdráttar meðal annars vegna þess að ákveðið viðmiðunarleysi hefur verið ríkjandi um ágæti markmiða og vantrú á rökræðu um þau. Slík afstaða býr í haginn fyrir að sérhagsmunir þrífist á kostnað almannahagsmuna en það er eitt megineinkenni á því hugarfari sem ríkti hérlendis í aðdraganda bankahrunsins.“ Frú forseti. Svo mörg voru þau orð. Einn af meginkostum heimspekinnar er að hún býr yfir aðferðum, vitsmunalegum verkfærum, eins og sumir kalla það, sem gera okkur kleift að öðlast dýpri skilning á síbreytilegum heimi. Heimspekin er klassísk og virkar alltaf en krefst ekki sífelldrar endurmenntunar til eltingar við nýjustu tískustrauma akademíunnar eða við nýjustu uppfærslur excel-töflureikna. Heimspekin ræktar sjálfstæða hugsun, rökræðu, virðingu fyrir sjónarmiðum annarra og það að hafa skynsemina að leiðarljósi. Hér á landi hefur heimspekikennsla verið fremur brotakennd í framhaldsskólum og nánast óþekkt í grunnskólum. Áhugaverð tilraun með heimspekikennslu var gerð í Síðuskóla á Akureyri fyrir nokkrum árum, tilraun sem ætti í raun að liggja til grundvallar frekari kennslu í greininni. Í skýrslu kennara um þá tilraun sagði m.a., með leyfi forseta: „Það er ekki nokkur efi í hugum þeirra sem tekið hafa þátt í verkefninu að heimspekikennsla á heima í grunnskólum landsins. Heimspekikennsla styður mjög alla siðfræðiumræðu, eflir rökhugsun og þjálfar nemendur í að tala saman og virða skoðanir annarra.“ Nemendur voru spurðir hvort heimspekinámið hefði komið þeim til að hugsa skýrar eða óskýrar. Yfir 80% nemenda svöruðu því að heimspekin hefði komið þeim til að hugsa skýrar en 17,5% voru hlutlaus. Svör nemenda voru m.a. eftirfarandi: Ég fór að hugsa meira en áður um hlutina. Hugsaði skýrar um mínar pælingar. Mér hefur gengið betur að hugsa. Kom mér til að hugsa skýrar og betur. Maður þurfti að hugsa málið frá byrjun til enda. Ég hugsa mikið meira um alla skapaða hluti en áður. Eftir heimspekina fer maður oft að skilja hluti sem ég skildi ekki áður. Ég lærði að rökstyðja. Mér fannst ég geta verið meira með í umræðum. Ég er ekki eins feiminn. Ég get tjáð mig betur og hugleitt hlutina. Athyglisvert er að lesa grein Hreins Pálssonar „Hagnýti og heimspeki“ um mikilvægi heimspekinnar út frá hagnýtissjónarmiðum en ofangreindri umfjöllun um heimspekikennslu í Síðuskóla er þar gerð góð skil. Í lokaorðum vinnuhóps um siðferði og starfshætti í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur m.a. fram að starfsháttum og siðferði var víða ábótavant í íslensku samfélagi og að sú staðreynd sé hluti af margþættum skýringum á því hve illa fór og að þetta eigi við jafnt í stjórnmálum og viðskiptalífi sem í stjórnsýslu og fjölmiðlum. Þar segir m.a., með leyfi forseta, orðrétt: „Af þessu má sjá að vandinn er víðtækur, djúpstæður og kerfislægur. Skýrsla vinnuhópsins um siðferði og starfshætti sýnir í hnotskurn að brýn þörf er fyrir siðvæðingu á fjölmörgum sviðum í íslensku samfélagi. Þótt margir einstaklingar hafi vissulega gerst sekir um ámælisverða hegðun og á því þurfi að taka með viðeigandi hætti er varasamt að einblína á þá. Frá siðferðilegu sjónarmiði er til lengri tíma litið brýnast að treysta lýðræðislega innviði samfélagsins og styrkja stjórnkerfið; bæta þarf viðskiptasiðferði, stjórnsiði og vinnulag, efla fagmennsku og siðferðisvitund. Styrkja þarf skilyrði siðferðilegrar rökræðu meðal borgaranna um sameiginleg hagsmunamál sín. Leggja þarf áherslu á réttnefnda samfélagsábyrgð og hamla gegn sérhagsmunaöflum og þröngri einstaklingshyggju. Siðvæðing íslensks samfélags ætti einkum beinast að því að styrkja þessa þætti og það er langtímaverkefni sem krefst framlags frá fólki á öllum sviðum samfélagsins.“ Frú forseti. Nú má Alþingi sjálft ekki skorast undan. Þessi tillaga kemur í beinu framhaldi af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og Alþingi verður að leggja sitt af mörkum og tryggja til framtíðar eins og kostur er að borgarar landsins hafi öll þau bestu verkfæri sem til eru til að vera þátttakendur í því frjálslynda lýðræðissamfélagi sem við mærum svo mjög en eigum stundum erfitt með að nálgast. Slík samfélög eru nefnilega þau sem í gegnum tíðina hafa boðið upp á bestu aðstæður sem um getur út frá sjónarhóli mannréttinda og borgaralegra réttinda og eru almennt mannvænni en annars þekkist. Að því eigum við að stefna á Íslandi frekar en nokkru öðru.

Virðulegi forseti. Ég er því mjög fylgjandi að efla heimspekikennslu og gagnrýna hugsun, mjög því fylgjandi. Það er samt eitt sem ég set spurningamerki við og það er hvort raunverulega sé hægt að kenna siðferði með einu eða tveimur námskeiðum. Við mennirnir höfum staðið frammi fyrir sífelldum siðferðivandamálum frá upphafi. Við sjáum hvernig hin kristna kirkja eða kaþólska kirkjan hefur tekið á því vandamáli, hún hefur reynt að stofnanagera það í einhverju sem kallað er dauðasyndirnar sjö. Ef maður þekkir dauðasyndirnar sjö og drýgir ekki þær syndir þá hefur maður uppfyllt nokkurn veginn þann mælikvarða að vera, við skulum bara kalla það góður maður. Maður fylgir þá einhvers konar siðferðilegum stöðlum sem allir eiga að geta verið sammála um. Nú langar mig til að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að íslenskum menntayfirvöldum muni ganga betur að innræta þá siðferðilegu staðla sem við viljum fylgja með einu, tveimur, þremur, fjórum námskeiðum en til að mynda kaþólsku kirkjunni hefur gengið að innræta þá siðferðilegu staðla sem miða við dauðasyndirnar sjö - og virðist hafa mistekist svo herfilega.

Frú forseti. Siðferði er einhvers konar innræting. Siðfræði sem heimspekin kennir aftur á móti er gagnrýnin greining á siðferði og kennir fólki í rauninni hvað siðferði er. Það er ekki þar með sagt að fólk fari eftir því sem því er sagt eða kennt en fólk þarf að hafa tæki og tól til að geta greint aðstæður hverju sinni út frá siðferðilegum viðmiðum. Ef menn hafa ekki þekkingu á siðferðilegum viðmiðum þegar ákvarðanir eru teknar þá geta þeir, eins og alþingismenn t.d., ekki tekið ákvörðun um hvort þeir eru að vinna að almannahag eða í þágu sérhagsmuna af því að siðferðilegu viðmiðin vantar. Þetta er hægt að kenna. Það er hægt að kenna þessa greiningu. Ekki er hægt að skipa fólki að hegða sér samkvæmt því en það er hægt að kenna þetta og það skiptir svo miklu máli, ekki síst nú. Í gamla daga var fólk einfaldlega tekið á hnéð hjá afa og ömmu og var kennt siðferði. Það fjölskyldumynstur er gjörbreytt. Fjöldinn allur af fólki elst núna upp hjá einu foreldri eða engu foreldri eða í alls konar fjölskylduaðstæðum og kann jafnvel ekki að borða með hníf og gaffli þegar það er komið á fullorðinsár, sem dæmi um hvernig þjóðfélagið hefur breyst. Þetta á við um siðferði líka. Fólk lærir ekki lengur grunngildin. Skólinn getur aldrei komið algerlega í staðinn fyrir fjölskylduna en heimspekikennsla getur kennt fólki hvar hugsunin ætti að liggja og hvernig greiningin ætti að fara fram. Þar held ég að við þurfum að taka stórt skref. Þess vegna leggjum við til einmitt svo umtalsverða kennslu í heimspeki.

Frú forseti. Enn og aftur get ég verið sammála mörgu sem hv. þingmaður sagði en margt af því fólki sem ég þekki og hefur hvað mesta rökhugsun og getur sett mál sitt skýrt fram og þekkir öll þessi tæki, þarf ekki að vera siðvandaðasta fólkið sem ég þekki. Aftur á móti get ég sagt að mér finnst það fólk sem ekki hefur verið mikið í borgarsamfélagi, er ekki mikið menntað og hefur stritað í sveita síns andlits, oft vera það fólk sem hefur hæstu siðferðisstaðla sem ég hef séð. Við erum kannski farin að velta fyrir okkur spurningum sem Rousseau velti fyrir sér. Erum við óskrifað blað siðferðilega þegar við fæðumst og er einfaldlega hægt að fylla blaðið út með því að kenna fólki þessi gildi eða fæðumst við með þau? Auðvitað getum við lært þau. Það er alþekkt að þeir sem eru - afsakið frú forseti, að ég skuli sletta - síkópatar og komast hvað best upp með það eru þeir sem geta falið siðferðisbresti sína hvað best á bak við þekkinguna sem þeir hafa. Þeir þekkja hvernig á að hegða sér, hvað þeir eiga að segja. Síðan haga þeir sér á þann hátt sem brýtur öll siðferðislögmál sem við mennirnir viljum setja okkur. Spurningin er: Með því að gefa fólki þessi verkfæri, með því að kenna þeim þetta, gætum við þá verið að stuðla að siðspillingu?

Frú forseti. Ég hafna þeirri kenningu hv. þingmanns að það væri allmiklu betra ef við værum algerlega ómenntuð.  Við höfum að meginhluta talað um siðferði og siðfræði í heimspekikennslu en heimspeki fjallar um miklu meira en bara það. Rökfræðin kennir manni t.d. ákveðna tegund af rökhugsun sem gerir manni kleift að afmarka og greina það sem maður er að fjalla um miklu betur en ef maður hefði ekki þá kunnáttu. Það virðist vera landlægt hér eins og víða annars staðar að ræða alls konar - ég leyfi mér að kalla það tittlingaskít, sem skiptir engu máli. Laxness sagði á sínum tíma að Íslendingar ættu alltaf erfitt að koma sér að kjarna málsins. Þegar kæmi að kjarna málsins slægi þögn á menn.  Ég þakka mína hæfileika í hugsun, sem ég hef notið góðs af, því að ég álpaðist í miðju viðskiptafræðinámi á sínum tíma til að taka áfanga í heimspeki. Það heillaði mig hvað ég fór að hugsa öðruvísi og skýrar um viðskiptafræðina með þeim verkfærum. Þess vegna er ég svona ákafur í þessu máli, ég hef reynt það á sjálfum mér að það gaf góða raun. Ég held að allir ættu að fá að njóta þess að fá þessi verkfæri með í menntun sína.

Frú forseti. Ég vonast til að það stjórnlagaþing sem hefst á landinu okkar góða á næsta ári muni verða byggt á almennilegri rökhugsun og siðferðislegum viðmiðum. Ég hlakka persónulega mjög mikið til að sjá hvað kemur út úr stjórnlagaþinginu og sé það fyrir mér sem tilefni til að tala um það í hvernig samfélagi við viljum búa. Af því tilefni langar mig að benda á hluta af greinargerðinni en í henni stendur: „Mikilvægt er að styrkja ábyrgðarkennd nemenda gagnvart samfélaginu og stuðla jafnframt að gagnrýninni hugsun, sem er ein meginforsenda þess að borgarar geti verið virkir þátttakendur í lýðræðissamfélagi.“ Sú stjórnarskrá sem við erum með núna er ekki kennd í barnaskólum. Það veit enginn neitt um þessa stjórnarskrá, það las hana enginn nema einhverjir nördar áður en allt hrundi hérna, það er bara staðreynd, og það er ekki hægt að kaupa hana úti í búð. Hún fæst á netinu í einhverjum mismunandi útgáfum. Ég gerði tilraun með það, ég gúglaði stjórnarskrána og hlóð niður því fyrsta sem ég fann. Það var þá einhver bandvitlaus stjórnarskrá sem var búið að breyta. Samt gefur þessi stofnun fólki þær upplýsingar þegar það gagnrýnir að það geti ekki séð stjórnarskrá okkar að það eigi bara að finna hana á netinu. Ég sé fyrir mér að nýja stjórnarskráin okkar gæti verið áfangi í heimspekinámi í bæði barnaskólum og á fyrstu stigum framhaldsskóla og að þar væri farið vel og rækilega ofan í hvernig fólk getur verið virkt sem ábyrgir samfélagsþegnar. Þegnar er reyndar dálítið ljótt orð. Mér finnst svolítið skemmtilegt til þess að hugsa að strax í árdaga hrunsins fundaði ég með hópi fólks sem skoðaði mjög mikið þessa hluti. Við vorum ákaflega ánægð með að fá svona víðsýnan menntamálaráðherra þegar bráðabirgðastjórnin tók við. Ég veit að það fóru nokkrir aðilar til hæstv. núverandi menntamálaráðherra og lögðu til við hana að það yrði lagt í þá vegferð að byrja að kenna heimspeki í grunnskólanum. Ég nefndi það líka við hæstv. menntamálaráðherra á þeim tíma og hef spurt hana út í það. Hæstv. menntamálaráðherra tók mjög vel í það þegar það var nefnt einhvern tíma í febrúar 2009 og mér skilst að verið sé að vinna að því í menntamálaráðuneytinu þannig að tillaga okkar ætti alveg að geta fallið inn í þá vinnu sem nú er í gangi í menntamálaráðuneytinu. Það má segja að það sé einhvers konar stuðningsyfirlýsing við stefnu hæstv. menntamálaráðherra að taka tillit til þess hve mikilvægt það er að við lærum strax á barnsaldri að virða skoðanir hver annars, að við kunnum að rökræða án þess að taka því persónulega, eins og svo oft er gert hér á landi og sérstaklega í þessu húsi. Mér finnst vanta mjög mikið upp á að fólk virði skoðanir annarra. Þegar samfélagið er svona þrungið - af því að það er oft endurspeglun af samfélaginu sem hér kemur fram á dálítið ýktan hátt, verða svo oft til fordómar. Ég finn fyrir svo miklum fordómum hjá sumum gagnvart skoðunum annarra í samfélagi okkar. Ég hef mikið skoðað heimspeki fyrir börn og ég man að fyrir nokkru datt í fangið á mér lítil bók sem heitir Heimspeki fyrir börn eftir Pál Skúlason. Ég var mjög þakklát fyrir það, eldri sonur minn var í námi í gagnfræðaskóla og þar var heimspekiáfangi. Hann ræddi um það við mig hvað það hefði hjálpað honum að skerpa á og hugsa hlutina frá upphafi til enda og að hugsa meira og í víðara samhengi. Það er eitthvað sem skortir mjög mikið á hjá okkur, að geta hugsað hlutina í stærra samhengi. Oft er ég að hugsa um okkur í alþjóðasamhengi og þá sé ég fyrir mér að við séum á taflborði. Það eru taflmenn á því en við erum með lúdókarla og spilum lúdó á taflborði af því að okkur skortir þær grunnstoðir sem koma frá því að finna hin siðferðislegu viðmið, við höfum ekki farið almennilega í þá vegferð. Þó svo að maður skynji, eins og hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson kom inn á, af því að við ræðum um fólk sem púlar í sveita síns andlits og er ekki endilega langskólagengið, að það hefur mjög sterkan siðferðislegan grunn. En ég er ekki alveg sammála því að ef fólk menntast glati það þeim grunni. Við þurfum að vinna út frá því sem kom fram í skýrslu rannsóknarnefndar og ég mæli sérstaklega með því að fólk, ef það hefur ekki enn lesið 8. hefti, um siðferðið, að það kíki á það. Það hljómar kannski eins og klisja að tala um siðferði á Íslandi því að það virðist hafa gleymst sem einn grunnþáttur okkar þegar við skoðum hvernig hlutirnir þróuðust í aðdraganda hrunsins. En ég verð samt að segja að mér finnst þegar ég tala við fólk almennt um grunnstoðir samfélagsins er það mjög vel með á nótunum en það vantar verkfærin. Verkfærin liggja bæði í því að hjálpa fólki að hafa aðgengi að því að hugsa heildarmyndina og hugsa hvernig það getur verið virkari þátttakendur í samfélagi okkar. Það þarf að virkja þann þátt strax í bernsku, að fólk trúi því að það geti haft áhrif á samfélag sitt og að það sé sjálfsagður hlutur. Það er eitthvað sem mér var alls ekki innrætt þegar ég gekk skóla, ég held að börnum sé miklu frekar innrætt að gera bara eins og okkur er sagt og ekkert að vera að skipta okkur allt of mikið af, enda hafa verkfærin til þess, eins og þjóðaratkvæðagreiðslur og að geta kosið þá sem maður vill á þing, ekki verið færð upp í hendurnar á okkur. Í raun og veru má segja að það hangi allt mjög vel saman. Ég vonast til þess að þingmenn geti veitt málinu brautargengi og það fljúgi í gegnum menntamálanefnd og verði að veruleika áður en langt um líður. Ég held að það væri frábært ef hægt væri að búa til námskrá fyrir grunnskólann út frá nýju stjórnarskránni okkar. Málið mundi kannski stranda eitthvað á því að þjálfa kennara til að kenna efnið eða að kennarar hafi grunn til að geta hafið strax kennslu á því efni. Það má kannski byrja með það í lífsleikni eða einhverju slíku. Það þarf líka að kenna fólki hvernig á að takast á við að verða hluti af samfélaginu. Mér hefur t.d. alltaf fundist mjög skrýtið að manni var ekki kennt hvað veðbönd eru eða hvernig maður á að fylla út skattaskýrslur og hvað það þýðir að borga skatta. Krakkar sem byrja að borga skatta 16 ára gamlir vita í raun og veru ekki hver hugsunin er á bak við það. Mig langar að segja mjög stutta sögu frá því þegar ég bjó í Svíþjóð fyrir mörgum árum síðan. Þá hneykslaðist ég mjög mikið á Svíum fyrir að borga í stöðumæla þegar það var stöðumælaverkfall þar. Síðan fór ég að hugsa út í það síðar að þeir hafa sennilega skilið að með því að svindla á því að borga væru þeir að svindla á sér. Það er eitthvað sem okkur skortir.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmönnum Hreyfingarinnar fyrir að leggja þetta ágæta mál fram og þar með fylgja eftir niðurstöðum rannsóknarnefndar Alþingis og þingmannanefndarinnar. Ég veit til þess að nú er verið að vinna að viðmiðunarstundaskrá grunnskóla þar sem ætlunin er að siðfræðin verði skyldufag í grunnskólum. En ég tel mikilvægt að enn verði aukin áhersla á að allar hliðar heimspeki og gagnrýninnar hugsunar í kennslu í grunnskólum og framhaldsskólum. Ég hvet hv. þingmenn, alla þá sem hér sitja inni, til að veita þessari þingsályktunartillögu Hreyfingarinnar stuðning sinn og þar með að veita mennta- og menningarmálaráðherra jákvæða hvatningu til að efla kennslu í heimspeki á grunn- og framhaldsskólastigi þar sem mikilvægt mótunarskeið einstaklinga fer fram.

Forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um heimspeki sem skyldufag í grunn- og framhaldsskólum. Ég styð heimspekikennslu í skólum en mér finnst engu að síður vera gert ráð fyrir fullmikilli kennslu. Ég styð hins vegar markmið frumvarpsins sem eru samkvæmt greinargerð að efla siðferðislega menntun, styrkja ábyrgðarkennd nemenda gagnvart samfélaginu, stuðla að gagnrýninni hugsun og leggja grundvöll að því að styrkja skilyrði siðferðislegrar rökræðu meðal framtíðarborgara landsins á sama tíma og lýðræðislegir innviðir samfélagsins eru treystir. Mér finnst hins vegar að gert sé ráð fyrir of mörgum kennslustundum í þetta. Gert er ráð fyrir einum áfanga á hverjum tveimur árum á grunnskólastigi og að meðaltali einum áfanga á hverju skólaári á framhaldsskólastigi. Mér reiknast því til að þetta sé samtals níu ára nám í heimspeki. Mér finnst of vel í lagt. Ekki vegna þess að ég sé á móti heimspeki eða heimspekikennslu heldur finnst mér að farsælla sé að innleiða þessi markmið með öðrum hætti í skólastarfið. Ég er fullkomlega sammála því að við þurfum að efla siðferðislega menntun. Sérstaklega er mér hugleikið að við þurfum að efla gagnrýna hugsun. Heimspekikennsla er ekki eini farvegurinn fyrir kennslu í gagnrýninni hugsun. Það er það sem ég vil leggja áherslu á. Ég held að það sé farsælla að innleiða gagnrýna hugsun sem heimspeki byggir á inn í aðrar námsgreinar, til að mynda móðurmálskennslu og samfélagsfræðslu. Ég held að það sé vænlegra að samþætta gagnrýna hugsun inn í þessar námsgreinar. Innleiða gagnrýnin vinnubrögð og sjálfsgagnrýni en mér finnst skorta gífurlega á hvorutveggja í íslensku skólakerfi. Ég kláraði grunn- og framhaldsskóla. Ég hef oft hugsað til baka og ég minnist ekki að hafa heyrt hugtakið „gagnrýnin hugsun“ fyrr en á háskólastigi. Það þýðir ekki að ég hafi ekkert lært um gagnrýna hugsun á grunnskólastigi og framhaldsskólastigi. Það þýðir ekki að ég hafi aldrei fyrr en á þeim tímapunkti í lífi mínu beitt gagnrýninni hugsun eða verið kennd gagnrýnin hugsun með öðrum hætti en í gegnum heimspekinám. Ég held að það sé í raun og veru miklu meira sem þarf að laga í íslensku skólakerfi en að heimspekikennsla ein og sér geti kippt því í liðinn. Heimspekikennsla er ekki skyndilausn en við eigum að taka gildi heimspekilegrar og gagnrýninnar hugsunar og innleiða í skólastarfið í heild. Hér á landi er afleit umræðuhefð. Hún byggir á því að reyna með rökum og helst pínulitlu ofbeldi að skjóta þann sem þú ræðir við í kaf. Í stað þess leggjum við náttúrlega litla áherslu á rökræður en við leggjum þó meiri áherslu á rökræður eða samræður en eitthvað sem mætti kalla gagnræður þar sem öll sjónarmið eru uppi á borðinu og öll eiga rétt á sér. Mig langar að taka örlítið dæmi úr eigin lífi eða lífi drengjanna minna og skólagöngu þeirra um það sem mér finnst skorta á gagnrýnin vinnubrögð og sjálfsgagnrýni í íslenskum skólum. Það er svo að í grunnskólanum sem þeir hafa gengið í lengst af hefur verið lögð mikil áhersla á ritun. Hún á að vera sjálfsprottin. Það eru engar sérstakar leiðbeiningar, þetta á að vera frjálst flæði. Til þess hafa þeir fengið frá því í 1. bekk auða stílabók þar sem á efri helmingnum er pláss fyrir mynd og á neðri helmingnum eru línur þar sem þeir eiga að skrifa einhverja frásögn. Þeir eru sendir með þetta heim og eiga að vinna verkefnið heima undir handleiðslu foreldra sinna. Svo fá þeir stjörnu og athugasemdirnar eru kannski „gott“ eða „fín saga“ eða „mundu að byrja setningu á stórum staf“ eða „mundu að lita myndina“. Þetta finnst mér ekki kalla á gagnrýnin vinnubrögð en ég áttaði mig kannski ekki á mismuninum fyrr en þar bauðst tækifæri til að vera um nokkurra mánaða skeið í bandarískum skóla þar sem vinnubrögðin við sams konar vinnu voru gerólík. Þá var yngri sonur minn í 4. bekk, 10–11 ára, og hann fékk það verkefni að skrifa frásögn úr eigin lífi. Það fyrsta sem hann átti að gera var að fara heim og hugsa. Hann átti að velta upp, finna þrjár frásagnir sem hann gæti hugsað sér að skrifa um úr eigin lífi og einungis skrifa minnispunkta. Svo fór hann í skólann og sagði frá þessu og í samráði við kennara valdi hann eina af þessum frásögnum til þess að skrifa niður. Það næsta sem þau gerðu var að skrifa upp frásagnarliðina í frásögninni á lítil spjöld og raða þeim upp með ýmsum hætti og sjá hvernig frásögnin breyttist eftir því hvernig miðunum var raðað upp. Það næsta sem hann átti að gera var að fara heim og heimaverkefnið var að skrifa þrjá mismunandi innganga á frásögnina. Hann fór í skólann með það og ræddi við kennara og samnemendur hvaða inngangur að frásögninni væri bestur. Það næsta sem hann átti að gera var að skrifa frásögnina niður eftir frásagnarmiðunum. Í annað skipti átti hann að skrifa þrjá mismunandi enda og velja í skólanum þann besta. Þá var hann kominn með sögu. Hér hefði íslenskum kennurum fundist verkefninu lokið en það var alls ekki svo, heldur hófst þá rýnivinna í textann. Skoðað var hvort eitthvað mætti segja öðruvísi, hvort betra væri að láta eitthvað gerast í staðinn fyrir að segja að það hefði gerst. Láta persónur segja setningar í staðinn fyrir að segja frá að þær hefðu sagt setningar. Hann fékk tékklista þar sem farið var í gegnum ýmis atriði og lagfærði frásögnina. Hann skrifaði hana upp aftur, fór með hana í skólann og þar skiptust nemendur á að lesa yfir hver hjá öðrum og leiðrétta stafsetningu. Síðan skrifaði hann hana upp einu sinni að lokum. Hann hélt mikið upp á þetta verkefni og gerði þetta reyndar oftar en einu sinni. Þarna var enska, sem var móðurmálið í þessum skóla, og ekki aðeins heimspekikennsla heldur var þarna vissulega verið að kenna gagnrýna hugsun, gagnrýnin vinnubrögð og sjálfsgagnrýni sem ég held að íslensk börn komist í gegnum alla sína skólagöngu nánast án þess að iðka mikið. Ég styð það fyllilega að tekin verði upp heimspekikennsla í skólum. Mér finnst það ekki eiga að vera eina leiðin til að kenna börnum og nemendum gagnrýna hugsun. Ég held að fyrsta verkefnið sé að skoða hvernig kennaramenntun er háttað. Hvernig það getur verið að samfélagið sé í þeim sporum sem við erum í núna að börn læra ekki gagnrýna hugsun, það er í raun og veru staðreynd.

Frú forseti. Þetta hefur verið um margt áhugaverð umræða þó að ekki hafi margir þingmenn verið á svæðinu til að taka þátt í henni. Það er vissulega rétt að aukin kennsla í heimspeki leysir ekki öll vandamál samfélagsins enda hef ég aldrei haldið því fram. En það er langtímamarkmið og næst með langtímaaðferðum í gegnum skólakerfið. Vissulega er það svo að heimspeki lærist líka í gegnum aðrar námsgreinar, sérstaklega bókmenntafræði. Það er fjöldinn allur af heimspekingum sem hafa skrifað mikil ritverk og skáldverk þannig að oft er vandséð hvort um rithöfunda eða heimspekinga er að ræða sem velta upp alls konar álitamálum í bókmenntaverkum sem eru áhugaverð. Ég sé fyrir mér að námsgreinarnar mundu að hluta til samþættast við aðrar greinar hvernig svo sem með það yrði farið. Hæstv. menntamálaráðherra hefur tjáð sig um þetta mál - hún ætlaði að vera við umræðuna en náði því ekki - en hún er hlynnt tillögunni og mun veita henni brautargengi ef hún verður samþykkt sem ályktun Alþingis og leggja sig fram um að koma þessu áfram inn í skólakerfið með einhverjum hætti. Vonandi ná þessar hugmyndir fram að ganga á endanum. Þær hafa hlotið mikinn hljómgrunn meðal þeirra sem þekkja til heimspeki. Það er ekki að ástæðulausu, menn vita einfaldlega hvaða fjársjóður getur búið í menntun og ritverkum sem þar er að finna. Ég hef verið þeirrar gæfu aðnjótandi og vonandi fá fleiri að njóta þess. Að öðru leyti þakka ég fyrir umræðuna sem hefur verið um málið.