Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta, eins og hv. alþm. hafa séð, gerir ráð fyrir því, að áburðarverksmiðjan, eins og 1. gr. segir, annist sjálf sölu framleiðsluvara sinna til kaupenda á kostnaðarverði, sem háð er samþykki landbrh., og að ríkisstj. er gert heimilt að veita verksmiðjunni einkaleyfi til innflutnings á tilbúnum áburði. Áburður þessi skal sömuleiðis seldur á kostnaðarverði, sem háð er samþykki ráðherra. Með þessu móti er unnt að minnka verulega milliliðakostnað við áburðarverzlun. Þetta mál hefur verið rætt við stjórn áburðarverksmiðjunnar, og er hún samþykk því að taka að sér innflutning og sölu þess áburðar, sem við þurfum að flytja inn hverju sinni. Enda þótt Áburðareinkasala ríkisins hafi að ýmsu leyti verið rekin með tiltölulega litlum kostnaði, er augljóst, að þarna verður um einhvern sparnað að ræða, og það er eðlilegt, að áburðarverksmiðjan annist sölu og dreifingu þess áburðar, sem landsmenn nota, en ekki sé verið með þessa dreifingu í tvennu lagi. Ég hygg, að flestir, sem til þessa máls þekkja, séu þessu samþykkir. Þá er það 2. gr. þessa frv. Hún fjallar um fyrningarafskriftir áburðarverksmiðjunnar. Upphaflegt kostnaðarverð áburðarverksmiðjunnar var 130 millj. kr., en var áætlað nú, áður en nýju efnahagsaðgerðirnar gengu í gildi, 245 millj. kr. Það er þess vegna augljóst, að nauðsynlegt er að rýmka afskriftarheimildir fyrir áburðarverksmiðjuna, því að verksmiðjan getur ekki endurnýjað sig, ef aðeins er miðað við upphaflegt kostnaðarverð. Fyrningarafskriftir þurfa að miðast á hverjum tíma við raunverulegt kostnaðarverð eða eins og endurnýjun kostar á hverjum tíma. Með því móti getur áburðarverksmiðjan endurnýjað sig af eigin rammleik. En sé þetta ekki gert, þá verður, þegar um endurnýjun er að ræða, að láta hana fara fram fyrir lánsfé. Slíkt er vitanlega ekki á neinn hátt heilbrigt, og þarf að komast fram hjá því. 3. gr., sem er afleiðing af því, sem áður er sagt, gerir ráð fyrir því, að Áburðareinkasala ríkisins hætti störfum, þegar þessi lög hafa öðlazt gildi. Eignum hennar verði varið til þess að efla jarðvegsrannsóknir í landinu og þá sérstaklega með það fyrir augum að nýta tilbúinn áburð betur en gert er. Á s.l. ári keyptu bændur áburð fyrir 80 millj. kr. og verður væntanlega meira á þessu ári og fer vaxandi með aukinni ræktun og nokkuð hækkuðu áburðarverði. Það er því mikið atriði, að rétt sé farið með áburðinn og það sé borið á eftir því, sem jarðveginum hentar bezt hverju sinni. En um þetta er ekki hægt að segja, nema jarðvegurinn hafi verið rannsakaður og það liggi fyrir vísindaleg rannsókn á því, hvernig áburðurinn nýtist bezt. Með þessu frv. er prentað fskj., sem er umsögn dr. Björns Jóhannessonar um þessi mál. Þar er sagt frá því, að jarðvegskortagerð sé í byrjun hér á landi. Það hafa verið gerð jarðvegskort á svæðinu á milli Ytri-Rangár og Þjórsár og nokkuð í Eyjafirði og Borgarfirði. En mest af landinu er órannsakað og kortagerðin því ekki komin það áleiðis, sem æskilegt væri. Þá er og talið nauðsynlegt að gera gróðurkort og afréttarannsóknir til þess að auka beitarþol landsins. En eins og kunnugt er, þá er það mál fróðra manna, að beitarþoli landsins sé nú jafnvel íþyngt um of og á síðari árum hafi það komið fram, að búpeningur gefi ekki eins góðan arð og unnt væri, vegna þess að það sé orðið og þröngt í högum og afréttarlöndin ekki í því ástandi, sem æskilegt væri. Það er talið fullvíst, að nægileg sérfræðiþekking sé fyrir hendi, ef hinum sérfróðu mönnum er veitt sú aðstaða, sem þeir þurfa til þess að njóta sín. Þess vegna er lagt til, að eignum áburðareinkasölunnar, sem munu vera um 5 millj. kr., verði varið til þess að reisa rannsóknarstofu fyrir þennan atvinnuveg. Hefur raforkumálaskrifstofan og rannsóknaráð ríkisins gert áætlun um þessa framkvæmd í Keldnalandi, og er gert ráð fyrir, að þetta muni kosta með nauðsynlegum tækjum og áhöldum 4½–5 millj. kr. Með því að verja þessu fé á þann hátt, sem hér er lagt til, er vísindamönnum okkar sköpuð aðstaða til þess að vinna þessi verk, til þess að rannsaka jarðveginn í landinu, gera gróðurkort af haglendi og gróðurlendi og gefa nauðsynlegar leiðbeiningar bændum um það, hvaða áburðartegundir hæfa bezt á hvern stað. Með því er hægt að spara bændum stórkostlegt fé og jafnframt þjóðarbúinu í heild. Ég vænti þess, að frv. þessu verði vel tekið, að hv. alþm. séu sammála um það, að dregið verði úr kostnaði áburðarsölunnar með því að hafa áburðarverzlunina á einni hendi, og það verði landbúnaðinum í heild til mikillar farsældar að gefa vísindamönnum okkar aðstöðu til þeirra rannsókna, sem hér er farið fram á. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. að sinni, en legg til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Hæstv. ríkisstj. hefur borið fram frv. um breytingu á lögum um áburðarverksmiðju. Það liggur nú þegar fyrir Alþingi frv. um breyt. á lögunum um áburðarverksmiðju. Ég flutti sem 13. mál þessa þings strax í byrjun Alþingis frv. þess efnis, og því var vísað til fjhn. 26. nóv. og hefur verið í athugun síðan. Ég vildi þess vegna strax gera þá athugasemd við till. hæstv. ráðh., að mér fyndist viðkunnanlegra, að þessu máli væri vísað til fjhn. Áburðarverksmiðjan og breytingar á henni hafa verið þar venjulega, og það mundi vera rétt, að það væri athugað af þeirri nefnd, sem venjulega hefur með allt, sem snertir fjárhagsmál ríkisins, að gera, því þó að þetta ríkisfyrirtæki sé að framleiða vörur, sem landbúnaðurinn sérstaklega notar, þá er ekki sjálfsagt, að það sé landbn., sem eigi að hafa með það að gera. En ég sé ástæðu til þess vegna þeirra tillagna, sem í þessu felast, að gera nokkuð að umtalsefni afstöðu áburðarverksmiðjunnar. Það, sem hér er lagt til, er, að það sé lagt niður ríkisfyrirtæki, sem var stofnað 1928 með lögum um einkasölu ríkisins á áburði. Þetta er sem sé hreint ríkisfyrirtæki, sem ríkið algerlega ræður, þó að ríkið hafi haft heimild til þess að fela t.d. Sambandi ísl. samvinnufélaga eða öðrum aðila að annast þetta fyrir sig. Nú er lagt til að fela áburðarverksmiðjunni þetta í hendur. Nú eftir 10 ár, frá því að lögin um áburðarverksmiðjuna voru sett, hefur enn ekki fengizt skýrt, þannig að það sé alveg ótvírætt að allra áliti, hver sé eigandi áburðarverksmiðjunnar. Ég hef haldið því fram, að það væri ríkið, og stend á því, en hef nú flutt í upp undir áratug frv. til breytinga á lögunum, til þess að það sé gengið alveg úr skugga um það. Og hæstv. landbrh. gefur hér upplýsingar, sem undirstrika það, hve óhjákvæmilegt það er, að gengið sé úr skugga um þetta. Áburðarverksmiðjan er rekin sem stendur af hlutafélagi. Hlutaféð í því hlutafélagi er 10 millj. kr. Af þessu rekstrarhlutafé á ríkið 6 millj., en einstakir aðilar 4 millj. Það liggja hins vegar fyrir yfirlýsingar ráðherra, sem eru vefengdar og hafa verið vefengdar, frá því að þær fyrst voru hér gefnar, um það, að þetta hlutafélag væri eigandi áburðarverksmiðjunnar. Og það hefur verið gerð af minni hálfu þing eftir þing tilraun til þess að fá skorið úr um þetta. Frv. þess efnis hefur enn aldrei fengizt afgreitt endanlega, þannig að úr því væri skorið við 2. umr. í þingi, hver afstaða flokkanna væri. En þó hefur það oft komizt það langt, að Alþfl. hefur tekið afstöðu með þessu frv. mínu alveg frá upphafi og forustumenn hans lýst því yfir alveg ótvírætt, að þeir álitu tvímælalaust, að áburðarverksmiðjan væri eign ríkisins. Framsfl., því að hans ráðherrar höfðu gefið yfirlýsingar um þetta mál, hefur tekið afstöðu lengst af á móti þessu. Sjálfstfl. hefur ekki tekið afstöðu né hans fulltrúar í n. í þessu máli. Ég upplýsti það næstsíðast, þegar ég flutti þetta mál, að það væri orðið sérstaklega brýnt að skera úr um þetta vegna sérstakra atriða, sem fram hefðu komið í sambandi við álagningu stóreignaskatts og hvernig sú n., sem átti að meta eignir til skatts, hefði metið hlutabréfin í Áburðarverksmiðjunni h/f sem rekstrarfélagi. Ég upplýsti þá, að áburðarverksmiðjan, sem hafði kostað 130 millj. kr., þegar hún var byggð, mundi vera metin allt upp í 190 millj. kr. Nú upplýsir hæstv. landbrh., að svokallað endurnýjunarverð áburðarverksmiðjunnar muni vera, eins og líka stendur í grg., 245 millj. kr. fyrir efnahagsráðstafanirnar. Hvað mundi það þýða, að endurnýjunarverð áburðarverksmiðjunnar væri eftir efnahagsráðstafanirnar? Mundi það ekki þýða, að það væri að öllum líkindum komið upp í einar 300 millj. eða jafnvel meira? Og nú er lagt til í sambandi við 2. gr. þessa frv. að taka alveg sérstaklega tillit til þess í þeim l., sem nú á að fara að semja, að áburðarverksmiðjan geti endurnýjað sig, hún geti endurnýjað sig og það með tilliti til þess verðs, sem þá yrði á henni, þegar hún ætti að fara að kosta sitt viðhald, og jafnvel geti svo að segja fengið nýjar vélar og allt annað slíkt, þegar þessar væru orðnar slitnar. Það er engum efa bundið, að því lengur sem líður, án þess að tekin sé ákvörðun í þessu efni, því hættulegra verður þetta mál. Ég álít þarna á ferðinni stórfelldasta þjófnaðarmál, sem uppi hefur verið á Alþingi. Ég álít það tilraun til þess að stela úr eigu ríkisins, að Alþingi taki ekki ákvörðun um það, hver það sé, sem á þessa verksmiðju, og því lengur sem líður, því meiri rök munu þeir hluthafar, sem eiga hlutabréf í rekstrarfélaginu Áburðarverksmiðjan h/f, fá í hendur fyrir því, að þeir séu eigendur þessarar verksmiðju. Núna hafa þeir sem rök fram að færa yfirlýsingar landbrh. frá því á árunum 1952, 1953 eða þar í kring og mat stóreignaskattsnefndar eða yfirskattanefnda, sem höfðu með þau mál að gera, sem ég veit þó ekki hvort hefur staðizt, - ég veit ekki, nema það hafi verið tekið til baka, en um tíma var það svo, en hafði ekki að mínu áliti við nein lög að styðjast, því að í lögunum, 13. gr. þeirra, stendur alveg ótvírætt, að þá skuli áburðarverksmiðjan rekin sem hlutafélag, ef það fáist eitthvert ákveðið hlutafé frá einstaklingum, en hins vegar samkvæmt 3. gr. er hún sjálfseignarstofnun. Ég held þess vegna, að það sé alveg óhjákvæmilegt, ef lög eiga nú að fara í gegnum Alþingi um áburðarverksmiðjuna, sem í fyrsta lagi fela þessari áburðarverksmiðju að hafa með höndum sölu á áburði, sem sérstakt ríkisfyrirtæki hingað til hefur annazt, og í öðru lagi breyta ákvæðunum um afskriftir, að samtímis sé endanlega úr þessu skorið. Það getur ekki gengið svo, að þetta mál sé meira eða minna á huldu, að einhvern dag geti menn, sem hafa einhvern tíma lagt fram 4 millj. kr., komið og sagt og skírskotað í alls konar gamlar yfirlýsingar eða annað slíkt: Ég á 4/10 hluta af fyrirtæki, sem eftir nýjustu og verstu efnahagsráðstafanir hæstv. ríkisstj. mundi líklega vera komið upp yfir 300 millj. sem eign. - Ég veit að vísu, að hæstv. ríkisstj. hefur mikinn hug á að gefa ríkum mönnum mikið og gera þá, sem auðugir eru fyrir, allmiklu auðugri, en að hún gæfi svona mikið í einu lagi, því hafði ég þó ekki hugsað mér að hún kærði sig um að taka þátt í og það á svona lélegum forsendum. Ég held þess vegna, að við meðferð þessa máls í þinginu verði að fá alveg úr þessu skorið, hver það sé, sem þessa áburðarverksmiðju á. Svo er eitt, sem mig langar til þess að spyrja að í þessu sambandi, af því að ég er nú ekki vel að mér í hlutum eins og þeim, sem 2. gr. fjallar um. Þarna er lagt til grundvallar sem höfuðregla, að það eigi að miða afskriftir við endurnýjunarverð. Hefur það verið áður, eða er það ný regla, sem yrði tekin upp? Og ef slík regla er tekin upp í sambandi við eitt ríkisfyrirtæki, er þá ekki eðlilegur hlutur, að aðrir geti farið fram á slíkt hið sama? Ef það á að leyfa þessu ríkisfyrirtæki að afskrifa sig, ekki miðað við það, sem það hefur kostað það, sem lagt hefur verið út í peningum upphaflega, heldur miðað við það, sem mundi kosta að byggja það að nýju, hafa þá ekki allir aðrir siðferðislega kröfu á samsvarandi meðhöndlun? Og til hvers mundi það leiða, ef öll fyrirtæki í landinu héðan í frá ættu að fara að mega afskrifa allt miðað við kostnaðinn af að endurnýja sig, ég tala nú ekki um með áframhaldandi, reglulegum gengislækkunum á 10 ára fresti, 1939, 1950 og 1960, með tilheyrandi verðbólgu á milli? Verður þá ekki meginið af fyrirtækjum í landinu þannig, að þau geti yfirleitt alltaf verið að afskrifa sig héðan í frá? Ég vil bara skjóta þessu fram, af því að mér er þetta ekki rétt vel ljóst, og náttúrlega gæti þá sú n., sem þetta færi til, athugað það betur. En hins vegar skilst mér, að þetta spursmál um endurnýjun viðvíkjandi áburðarverksmiðjunni eða afskriftir sé raunverulega því aðeins mjög praktísks eðlis, að litið væri á áburðarverksmiðjuna sem eign hlutafélags. Fyrir algert ríkisfyrirtæki er þetta náttúrlega ekki alveg jafnbrýnt, vegna þess að ef ríkið á þetta sjálft, þá getur það náttúrlega alltaf gefið slíkri áburðarverksmiðju heimild í sambandi við þá álagningu, sem fram færi á áburðinum, sem kæmi í sama stað niður. Hins vegar náttúrlega, jafnvel þótt þetta væri skoðað sem algert ríkisfyrirtæki, áburðarverksmiðjan, þá mundi þetta hins vegar þýða gagnvart notendum áburðarins, gagnvart bændum, þá mundi þetta nýja afskriftaákvæði þýða sjálfkrafa verðhækkun á áburðinum, skilst mér. Ég man hins vegar eftir því, að hæstv. núv. menntm.- og viðskmrh. flutti hér við umr. um þetta mál, áburðarverksmiðjuna, hér í þessari hv. d. fyrir eitthvað 6–7 árum mjög ýtarlega útreikninga einmitt viðvíkjandi afskriftunum til þess að sýna fram á, hvað verið væri að gefa þeim hluthöfum, sem ættu þarna 4 milljónir, með 20 ára afskriftunum, sem þá var gengið út frá, og kom raunar með dálítið svipaðar hugmyndir líka eitt sinn, er hann var að mæla hér fyrir till. viðvíkjandi Eimskipafélagi Íslands og þess aðstöðu, ef einhvern tíma kæmi að því, að það félag yrði annaðhvort þjóðnýtt eða gert upp á einn eða annan hátt eða öll lög látin koma til framkvæmda í sambandi við skatta þess. Ég held þess vegna, að strax í sambandi við 2. gr. þessa frv. sé það nauðsyn, að gengið sé til fulls frá því nú við meðferð þessa máls í þinginu, hver sé eigandi áburðarverksmiðjunnar. Ég veit að vísu, að það eru tilhneigingar hjá vissum mönnum hér á Alþingi til að ná fyrirtækjum úr höndum ríkisins. En ég hef hingað til yfirleitt gengið út frá því, að þeir menn, sem hafa þann hugsunarhátt að vilja eignast fyrirtæki ríkisins, hafi hugsað sér að kaupa þau af ríkinu. Ég man eftir því, að hv. 3 þm. Austf. (EinS), sem er mikill fylgismaður þess, að það séu einstakir aðilar í landinu, sem reki fyrirtæki, hefur skrifað um, að það ætti að selja fyrirtæki eins og áburðarverksmiðjuna, síldarverksmiðjurnar og annað slíkt, en ég veit alveg fyrir víst, að honum hefur aldrei dottið í hug, að menn ættu að reyna svo að segja að stela þessu úr eigu ríkisins með því móti að flytja brtt. við lög undir fölsku yfirskini, ranglega orðað og fara svo að reyna að ná þessu af ríkinu á óheiðarlegan hátt. Ég veit, að hann og aðrir, sem hafa mikla trú á einstaklingsrekstri, hafa alltaf hugsað sér, að þetta yrði keypt af ríkinu á heiðarlegan hátt, jafnvel kannske þó að þeir hugsuðu til þess að reyna að fá lán í ríkisbönkunum til að kaupa það af ríkinu. En það er nú annað mál. Ég held þess vegna, að það „prinsip“, hvort menn vilja, að ríkið eigi fyrirtæki eða einstaklingar eigi fyrirtæki, það sé allt annars eðlis en það, sem hérna er um að ræða, að ríkið hefur komið áburðarverksmiðjunni upp, að ríkið hefur lagt fram eða útvegað tæpar 130 millj. kr. til þess. Einstakir aðilar hafa lagt fram 4 millj. kr., sem þeir a.m.k. að allmiklu leyti hafa fengið að láni frá ríkinu, frá ríkisbönkunum, og það að ætla sér síðan á fölskum forsendum að fara að reyna að halda því fram, að þessir aðilar, sem eiga 4/10 hluta þessa litla hlutafélags, þessa hlutafélags upp á 10 millj., þeir eigi áburðarverksmiðjuna, það nær náttúrlega ekki nokkurri átt, og það er til vansa fyrir Alþingi að vera ekki búið að skera úr þessu alveg ótvírætt. En það mun nú fást fram í sambandi við þetta frv., því að ég mun náttúrlega flytja, hvort sem þetta fer til fjhn. eða landbn., mínar brtt. við það, þannig að það fáist úr því skorið með atkvgr. hér á Alþingi, hvaða skoðun menn hafa á þessu. Ég held þess vegna, að þessi ákvörðun, sem er höfuðákvörðunin hérna, að það eigi að leggja niður Áburðarsölu ríkisins og fela áburðarverksmiðjunni að hafa þetta með höndum, það sé þá um leið tilvalin ráðstöfun til þess að skera úr um, hvort það sé verið aðeins að spara innan ríkisheildarinnar eða hvort það sé verið að verksmiðjunni meira eða minna í hendur einkareyna að koma áburðarsölunni á eftir áburðarhlutafélagi, þó að ríkið eigi þar sem stendur meiri hlutann. Það er vitanlegt, að það hafa verið uppi tillögur um það hér á Alþingi að selja öll hlutabréf ríkisins, hlutabréf að nafnverði 6 millj. kr. í áburðarverksmiðjunni, í þessu rekstrarhlutafélagi. Hefði það verið gert, þá mundi samkvæmt skoðunum þeirra manna, sem álíta að þetta hlutafélag eigi áburðarverksmiðjuna, áburðarverksmiðjan hafa verið seld einkaaðilum á 10 millj. kr., og síðan hefðu þeir bæði með núverandi lögum og þessum lögum hérna, 2. gr., fengið fyrningarafskriftir, sem hefðu á 20 árum eða svo gefið þeim þessa áburðarverksmiðju. Ég veit að vísu, að slíkar hugmyndir eins og að selja hlutabréf ríkisins í áburðarverksmiðjunni, rekstrarhlutafélaginu, komu upp á þeim niðurlægingartímum, þegar amerískt einkakapítal og amerísk ríkisstjórn hafði svo mikil áhrif á gang efnahagsmála á Íslandi, að hún gat sett íslenzkri ríkisstj. stólinn fyrir dyrnar og krafizt þess, að áburðarverksmiðjan, sem engum manni hafði dottið í hug að yrði annað en hreint ríkisfyrirtæki, og ríkisstj. hafði lagt fram lögin þannig á þinginu 1948–49, að það var ríkisfyrirtæki, eins og það kom fyrir, og það fór í gegnum þessa hv. d. þannig, að lögin ákváðu, að það væri ríkisfyrirtæki og ekkert annað, og fyrst við 2. umr. í Ed., þá á síðustu dögum þingsins fyrir kosningar, er þessu breytt eftir kröfum Alþjóðabankans. Og síðan átti að koma þessu þannig úr eigu ríkisins, að þegar Framkvæmdabanki Íslands var stofnaður, þá átti að leggja honum þessar 6 millj. kr., sem ríkið átti í hlutafénu, sem stofnfé, og sá maður, sem varð framkvæmdastjóri bankans, lýsti því yfir, að hans tilætlun væri sú síðan að selja þetta helzt á nafnverði, og þó að mér til mikillar ánægju sú ríkisstj., sem næst tók við, hafi staðið betur á verði gagnvart slíkum þrýstingi frá Alþjóðabankanum og öðrum útlendum auðvaldsfyrirtækjum og hafi ekki látið sementsverksmiðjuna fara sömu leið þrátt fyrir þrýsting að vestan í þá átt, þá þori ég ekki að ábyrgjast með þeirri efnahagsstefnu, sem nú er tekin upp á Íslandi, með þeirri viðleitni til að ná úr eigu ríkisins svo og svo miklu af fyrirtækjum, að það kunni ekki aftur að fara svo, að svona tilhneigingar komi upp. Hæstv. landbrh. upplýsti, að endurnýjunarverð væri komið upp í 245 millj., miðað við það, sem var fyrir efnahagsráðstafanirnar, og ég gat þess til áðan, að það mundi líklega vera komið upp í yfir 300 millj., þegar ætti að fara að endurnýja það eftir efnahagsráðstafanirnar. Og ef þessi hæstv. ríkisstj. sæti nú lengi og gerði margar efnahagsráðstafanir, þá getur maður svo sem ímyndað sér, hvað þetta yrði komið hátt, og ef það ætti svo að enda allt saman með því að skoða áburðarrekstrarfélagið sem eiganda og selja svo kannske 6 millj. kr. hlutafé á nafnverði, þá færi þetta að verða þokkaleg „forretning“ fyrir einkaaðilana á Íslandi. Það yrðu þá jafnvel kannske til einhverjir einkaatvinnurekendur, sem gætu staðið á eigin fótum, þegar væri búið að setja þessi hlutabréf undir þá, hvort sem þeir kynnu að nota það til þess að koma þá upp einhverjum síldariðnaði á Austfjörðum eða Vestfjörðum, - ég skal ekkert fullyrða um það. Það gæti verið, að þeir vildu heldur láta ríkið koma fyrst upp einhverjum síldariðnaði á þessum stöðum og hafa það kannske hlutafélög og hafa það dálítið blandað og koma því svo yfir á einstaklinga á eftir. Það yrði líklega ódýrara fyrir þá. Ég held þess vegna, að það sé alveg nauðsynlegt, að það fáist úr því skorið, hvaða afstöðu Alþingi hefur til þessa máls. Og þess vegna geri ég nú þetta að það miklu umtalsefni nú við 1. umr. þessa máls, þó að mínar till. liggi hér ekki fyrir, að færi þetta til t.d. landbn., en ekki fjhn., þá mundi ég eindregið vilja biðja þá n. um að athuga þetta frv. mitt, því að ég mun flytja það þá í brtt. formi við 2. umr. málsins, ef sú n., sem það færi til, hefði ekki sjálf að einhverju leyti ákveðið að flytja það þannig. Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. sagði í sambandi við 3. gr. um að verja ákveðnum eignum áburðarsölunnar til jarðvegsrannsókna og slíks, þá er ekki nema gott um það að segja. Sannleikurinn er sá, að þegar svona fyrirtæki eins og áburðarverksmiðjan er sett upp, ekki sízt ef maður mætti líta á það eins og ég lít á það, sem algert ríkisfyrirtæki, þá ætti maður að gera sér það að venju að láta slík fyrirtæki leggja þó nokkuð af mörkum til vísindalegra rannsókna og tilrauna. Það er engum efa bundið, að þó að við rekum slík fyrirtæki sem ríkisfyrirtæki, þá verða þau að temja sér að hugsa ekki síður um nauðsyn þess atvinnurekstrar, sem þau eiga að sjá um, heldur en vel rekið einkafyrirtæki mundi skoða að vera í sínum verkahring. Það er náttúrlega alveg gefið, að hvert vel rekið einkafyrirtæki, sem seldi áburð til allra þeirra, sem hann nota á Íslandi, mundi náttúrlega álíta það í sínum verkahring að reyna að hafa nokkra hugmynd um, hvers konar áburð jarðvegurinn á Íslandi þarf og hvers konar áburður sé þar heppilegastur að öllu leyti. Við vitum, að stórir auðhringar erlendis verja of fjár einmitt til slíkra efnafræðilegra rannsókna og tilrauna, svo miklum fjárhæðum, að okkur mundi jafnvel sundla við því, hve gífurlega mikið ýmis slík fyrirtæki nota til þess að undirbúa það að geta bætt sína framleiðslu og eflt á alla grein. Það er alveg rétt að leggja áherzlu á það, að þegar ríkisfyrirtæki koma upp og eru sett á laggirnar hér hjá okkur, þá má allra sízt vera litið þannig á, að þau séu, eins og við skulum segja tóbakseinkasalan og áfengiseinkasalan hafa verið, bara einhver tekjuöflunarfyrirtæki fyrir ríkið. Þvert á móti þurfa þau að vera þjóðþrifafyrirtæki, sem láta sig varða alla þá atvinnugrein, sem undir þau heyrir. Við vitum hins vegar, að fyrirtæki, sem veita eins miklu og slíkar stórverksmiðjur gera, geta oft og eiga oft miklu hægara með að láta slíkt fé af mörkum, sem þyrfti til ýmiss konar vísindalegrar starfsemi, heldur en jafnvel ríkið sjálft oft gerir, og mætti ákaflega vel athuga hjá okkur að gera meira af slíku, ef - sem ég vildi nú vona - fjölgaði slíkum stórum ríkisfyrirtækjum hér á Íslandi, þá væri það frá upphafi miklu meira en verið hefur sett í þeirra verkahring að sjá um slíka hluti og annast þá, stundum beint í sambandi við þær vísindalegu rannsóknarstofnanir, sem hér eru, og stundum sjálfstætt, sem sagt ég vil mjög taka undir þá till., sem í því felst. Fyrst frv. til l. um breyt. á l. um áburðarverksmiðju er nú komið hér á dagskrá, þá þætti mér mjög vænt um það, sökum þess að ótvíræðar yfirlýsingar hafa ekki fengizt við þær umr., sem fram hafa farið um mitt frv., sem verið hefur líka um breyt. á l. um áburðarverksmiðju, þá þætti mér mjög vænt um, að flokkarnir hér í þinginu og einstakir þm. lýstu nokkuð sínum skoðunum á þessu, og ég álít, að það væri gott fyrir þá n., sem þetta mál færi til, að hún gæti haft nokkra hliðsjón af því, hvaða skoðanir hér kæmu fram. Ég vil að vísu ekki á þessu stigi gera beina till. um það, að þetta mál sé sent til fjhn., en skjóta því til hæstv. landbrh. og hæstv. forseta til athugunar, hvort það mundi ekki vera eðlilegt, að þessi frv., sem bæði fjalla um breyt. á sömu lögunum, væru í sömu n. Ég held, að þó að tafizt hafi hjá okkur í fjhn. að afgr. mitt frv., þá þurfi hæstv. ríkisstj. ekkert að óttast, að við mundum liggja svo lengi á hennar frv., að hún sæi það ekki næstu 3–4 mánuði.



Herra forseti. Ég mun ekki á þessu stigi ræða efnislega um það frv., sem hér liggur fyrir, eða þá breyt., sem er ráðgerð með því. Ég tel eðlilegt, að eftir að það er komið til n., verði því vísað til umsagnar samtaka bænda, sem hafa mestra hagsmuna að gæta í sambandi við skipan þessara mála, og afstaða mín a.m.k. og e.t.v. ýmissa annarra mun að sjálfsögðu fara mjög eftir því áliti, sem fulltrúar bændanna láta í ljós um þá skipan, sem þeir telja heppilegasta á þessu máli. Og það má vera, - ég skal ekkert segja um það á þessu stigi, - að af ýmsum ástæðum kunni mönnum að þykja heppilegt að taka upp þá tilhögun eða samfærslu sem hér er gert ráð fyrir. Það er hins vegar eitt atriði sem mér finnst rétt að láta koma fram strax á þessu stigi og m.a. vegna nokkurra orða, sem er að finna í grg. frv., og eins af því, sem kom fram í ræðu hæstv. landbrh., og þetta atriði er það, að ég held, að það sé óhætt að fullyrða eða staðhæfa það strax á þessu stigi, að jafnvel þótt sú samfærsla yrði gerð, sem hér er gert ráð fyrir, þá mun það ekki leiða til neins verulegs sparnaðar. Það byggi ég á því, að þetta fyrirtæki, sem nú er ráðgert að leggja niður, Áburðarsala ríkisins, hefur á undanförnum árum eða allt frá upphafi verið rekin með alveg sérstökum sparnaði og hagsýni, og af því að ég veit, að hæstv. landbrh. er oft sanngjarn maður og þekkir þá menn, sem þessari stofnun hafa stjórnað, og þekkir til starfsemi hennar, þá mun hann vafalaust vera fús til að viðurkenna þetta. Það kemur hér fram í grg. frv., að rekstrarkostnaður Áburðarsölu ríkisins hafi á s.l. ári verið um 674 þús. kr., og mundu kannske einhverjir ætla í fljótu bragði af þessari tölu, að allan þennan kostnað mundi vera hægt að spara, ef áburðarsalan væri lögð niður. Slíkt er að sjálfsögðu mikill misskilningur, og þykir mér rétt að benda á nokkur atriði því til staðfestingar. Ég vil t.d. benda á það, að vextir og yfirfærslukostnaður nema um 260 þús. kr. af þessari upphæð, og sá kostnaður er þannig til kominn, að það eru engar líkur til þess, að það verði hægt að fella hann niður, þótt af slíkri sameiningu yrði, sem hér er gert ráð fyrir. Þá er að benda á það, að greidd vinnulaun eða skrifstofukostnaður og afgreiðslukostnaður er um 260 þús. kr., og ég tel mjög vafasamt, að það verði hægt að draga nokkuð sem heitið getur úr þeim kostnaði, þótt af þessari breytingu yrði, og það liggur í því, að áburðarsalan hefur nú mjög umfangsmikla starfsemi með höndum. Hún sér um innflutning og sölu og dreifingu á erlendum áburði, - ég held, að áburðarmagnið skipti eitthvað 220–225 þús. smálestum á ári, - og jafnframt sér hún um innheimtu á þessari sölu, og það sjá allir, að þetta hlýtur að hafa mjög umfangsmikla starfsemi í för með sér, sérstaklega í sambandi við afgreiðsluna. Þess vegna er mjög hæpið að gera ráð fyrir því, svo að ekki sé meira sagt, þó að það verði breyting á fyrirkomulaginu í þessum efnum, að það verði neitt að ráði hægt að draga úr þessum kostnaði. Og vegna þess að ég veit, að hæstv. landbrh. er verzlunarfróður maður og getur vel gert sér grein fyrir því, hve umfangsmikil starfsemi þetta er, þá mun hann áreiðanlega gera sér ljóst, að á þessum lið, á vinnulaununum, verður ekki hægt að spara neitt sem heitið getur, t.d. afgreiðslustarfsemin ein í sambandi við þetta er svo umfangsmikil, að það hlýtur að hafa verulega vinnu í för með sér. Þá er annar kostnaður, sem eftir er, þegar búið er að telja upp þessa tvo meginliði, þá eru eftir um 150 þús. kr., og það skiptist að mestu leyti á milli símakostnaðar og húsnæðiskostnaðar. Símakostnaður hlýtur að vera mjög verulegur við þessa starfsemi, þar sem um jafnmikinn innflutning er að ræða og þarf að hafa veruleg sambönd við útlönd, og húsnæðiskostnaður hlýtur einnig að vera mjög verulegur vegna þess, hve mikið magn er hér umsett, og það breytist ekki neitt, þó að sú samfærsla eigi sér stað, sem hér ræðir um. Ég sé ekki ástæðu til þess að nefna fleiri atriði en þetta. En ég held, þegar menn líta á rekstrarkostnað við áburðarsöluna sundurliðaðan og athuga jafnframt, hve umfangsmikil starfsemi er hér rekin, að þá sé ekki hægt að búast við því, að það hljótist neinn verulegur sparnaður af því, að sú samfærsla eigi sér stað, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Meira að segja gæti farið svo, ef t.d. áburðarverksmiðjan er ekki rekin af sömu hagsýni og sömu sparnaðarviðleitni og t.d. áburðarsalan hefur verið rekin á undanförnum árum, að sparnaðurinn yrði minni en enginn. En ég er hins vegar ekki svo kunnugur starfsemi áburðarverksmiðjunnar eða rekstri hennar, að ég vilji neitt um þetta fullyrða. Ég tel mig geta reiknað með því, að hún sé rekin af mikilli hagsýni, vegna þess að þar koma nálægt rekstrinum slíkir menn, að maður á að geta reiknað með því, en samt þori ég að fullyrða, að hún er ekki rekin af meiri sparsemi og hagsýni en áburðarsalan hefur verið rekin á undanförnum árum. Þess vegna er alveg óhætt að staðhæfa það, að þó að þessi breyting verði gerð, þá mun það ekki hafa neinn teljandi sparnað í för með sér, jafnvel engan. Hins vegar má vel vera, að hún geti verið réttlætanleg af öðrum ástæðum, og það ætti að liggja ljósar fyrir, eftir að málið er búið að vera í n. og búið er að afla upplýsinga eða álits stéttarsamtaka bænda um þetta mál, en ég álit alveg sjálfsagt, að þetta mál verði ekki afgreitt frá þinginu án þess, að það sé borið undir fulltrúa þeirrar stéttar, sem langsamlega mestra hagsmuna á að gæta í sambandi við þessa verzlun.



Herra forseti. Þar sem hv. 3. þm. Reykv. (EOl) vék sérstaklega að mér í ræðu sinni um þetta mál, tel ég ekkert á móti því, að ég láti skoðanir mínar hér í ljós um ríkisfyrirtæki og bæjarfyrirtæki og hver ég álít að eigi að vera afstaðan til þeirra. Að því er varðar áburðarverksmiðjuna, álít ég, að hún eigi að vera eign bænda og bænda einna og þeir einir eigi að eiga hana, sem stunda búskap, þannig að þeir ættu, ef þeir hættu búrekstri, að selja hlut sinn í verksmiðjunni. Ég álít, að leita ætti eftir kaupum á núverandi hlutafé í áburðarverksmiðjunni með það fyrir augum að selja hana bændum, og þá fyndist mér eðlilegt, því að það hefur sjálfsagt ekki verið lagt í þessa verksmiðju með gróðasjónarmið fyrir augum, að hlutaféð yrði selt sem næst nafnverði að viðbættum vöxtum og verðrýrnun peninganna. Það eru um 6000 bændur í landinu, og kæmu þá að meðaltali um 2000 kr. á hvern bónda. Nú mundu ekki allir bændur vilja eiga hlut í verksmiðjunni, þó að það væri ákjósanlegast, þeir mundu ekki geta það og ekki óska eftir því e.t.v. af ýmsum ástæðum. En mér fyndist eðlilegt, að sett væri hámark um hvað hver bóndi mætti eiga í verksmiðjunni, t.d. 20–30 þús., til þess að fyrirbyggja, að hún gæti nokkurn tíma færzt yfir á fárra manna hendur. Þegar bóndi hætti búskap, álít ég, að meta ætti bréfin, ekki eftir endurbyggingarverði verksmiðjunnar, eins og talað er um í grg. og hv. 3. þm. Reykv. minntist á, heldur ætti að meta þau eftir þáverandi verðlagi að frádreginni þeirri verðhækkun, sem hafði átt sér stað, þegar sala bréfanna eða yfirtaka þeirra fór fram. Þannig mundu bændur njóta þeirrar verðhækkunar, sem yrði á verksmiðjunni, eftir að þeir eignuðust hana, þegar þeir hættu að eiga bréfin og vildu selja þau til þeirra, sem hefðu þá byrjað búskap aftur, og gæti verksmiðjan að sjálfsögðu annazt slíkt. Ég álít, að það ætti að vera þannig með öll ríkisfyrirtæki, að þau ættu fyrst og fremst að vera eign þeirra, sem skipta við þau og byggja þau upp. Verksmiðjan hefur vaxið að verðmætum fyrir tilverknað bænda og bænda einna, og þeir eiga að njóta þess, en hvorki ríkið né einhverjir aðrir, sem kynnu að hafa lagt fé í hana í upphafi og ég veit að hefur ekki verið nema í góðum tilgangi gert til þess að hrinda þessu mikilvæga fyrirtæki af stokkunum. Einnig álít ég, að útgerðarmenn ættu að eiga síldarverksmiðjur ríkisins. Og þegar þeir væru hættir útgerðarrekstri, ættu þeir að selja hluti sína þar og hlutirnir að ganga til nýrra útgerðarmanna og þannig koll af kolli og þeir aðeins að njóta þeirrar verðhækkunar, sem hefði átt sér stað, á meðan þeir áttu verksmiðjuna og skiptu við hana og verksmiðjan var að byggja sig upp fyrir tilverknað þeirra og gróða af afurðum þeirra. Ég hef trú á því, að rekstur sé miklu hagkvæmari í höndum einstaklinga eða hlutafélaga en í höndum ríkisins. Það verður að mínu viti miklu þunglamalegra, og þar nýtur sín ekki nærri eins vel sú hugkvæmni og framtak, sem getur notið sín í einkarekstrinum í svo ríkum mæli. Hið sama álit ég með ýmis fyrirtæki, sem sveitarfélögin hafa verið að reka. Þau hafa ekki gefið góða raun. Þau hafa gefið mjög slæma raun hjá okkur yfirleitt, með sárafáum undantekningum. En hvernig mætti það ske, að slík millifærsla á hlutabréfum gæti átt sér stað, t.d. ef um mörg slík fyrirtæki væri að ræða, sem yrðu almenningseign, eins og áburðarverksmiðjan, síldarverksmiðjur ríkisins, tunnuverksmiðjur ríkisins o.s.frv. og kannske einhverjar bæjarútgerðir? Ég álít, að eitt af því nauðsynlegasta í sambandi við slíka uppbyggingu, sem ég álít mjög heilbrigða, væri að gera fólkið þátttakendur í hlutafélögunum, t.d. hér í Reykjavík almenning í bæjarútgerð Reykjavíkur. Almenningur ætti sína hluti í bæjarútgerð Reykjavíkur, og þeir gengju kaupum og sölum, eftir því sem verð væri á þeim á hverjum tíma. En til þess að fá sannvirði á hlutabréfunum á hverjum tíma, þá er eitt af því allra mikilvægasta, að hér væri stofnuð kauphöll, sem skráði hlutabréf, a.m.k. í stórum hlutafélögum, t.d. slíkum fyrirtækjum sem áburðarverksmiðjunni, ef hún yrði almennt eign bænda, eða síldarverksmiðjum ríkisins, Eimskipafélagi Íslands, og svo gæti verið t.d. í almennum hlutafélögum, t.d. olíufélögunum o.s.frv., sem nytu almenns trausts. Ég álít mest aðkallandi til þess að skapa heilbrigt verð á hlutabréfum, að hér sé stofnuð kauphöll. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta. Ég vildi aðeins lýsa afstöðu minni til þessara mála, af því að hv. 3. þm. Reykv. beindi sérstaklega orðum sínum til mín og mér var ekkert óljúft að fá tækifæri til þess að flytja hér skoðanir mínar á þessum málum.



Herra forseti. Ég skil það nú svo, að allir þessir 3 hv. ræðumenn, sem hér hafa talað, séu ýmist að nokkru leyti eða að öllu leyti með þessu frv., sem hér er til umr., og er ekki nema gott til þess að vita. Hv. 7. þm. Reykv. (ÞÞ) talar um, að það þurfi að vísa málinu til umsagnar bændasamtakanna. Ekki skal ég hafa á móti því, ef það þarf ekki að vera til að tefja fyrir málinu og það ætti ekki að þurfa að tefja málið, þótt það væri gert. Hins vegar er ég sannfærður um það, að bændur, ef þeir eru spurðir, þá fylgja þeir þessu máli. Og hvers vegna skyldu þeir ekki gera það? Er ekki eina tækifærið til þess að fá upp fullkomna rannsóknarstofnun fyrir landbúnaðinn að samþ. þetta frv., og er ekki eina leiðin til þess að draga úr kostnaði við verzlun áburðar að samþ. þetta frv.? Ég sagði það í fyrri ræðu minni, að ég teldi, að áburðareinkasalan út af fyrir sig hefði verið rekin tiltölulega ódýrt, og það má þess vegna ekki skilja svo, að þetta frv. sé nokkur ádeila á þá menn, sem stjórnað hafa áburðareinkasölunni. En þetta form eitt út af fyrir sig að hafa áburðareinkasölu, sem annast innflutning á áburðinum, og áburðarverksmiðjuna, sem framleiðir áburðinn og annast þá sölu á sinni eigin framleiðslu, það hlýtur að verða til þess, að afgreiðsla og dreifing áburðarins verður dýrari en hún þarf að vera. Hv. 7. þm. Reykv. minntist á dreifingarkostnaðinn áðan, minntist á, að þetta mundi ekki verða til mikils sparnaðar. En ég vil minna á það, að eftir að áburðarverksmiðjan hefur tekið þetta að sér, mun innflutti áburðurinn verða fluttur upp í Gufunes. Þar er bryggja fyrir hendi. Þar verður aðstaðan gerð ódýrari til uppskipunar en hér í Reykjavík. Þar verður sköpuð aðstaða með nýrri geymslu fyrir áburðinn, til þess að afgreiðslan geti orðið hentugri en hér í Reykjavík, og það getur til þess komið, að ekki verði langt að bíða, að áburðurinn verði fluttur laus til landsins og þá skipað upp með eðlilegum hætti á þann hátt, ódýrari hætti en nú er. Og dreifing áburðarins verður eftir fá ár komin á allt annað stig en núna. Það eru ekki mörg ár síðan olía og benzín var flutt í tunnum út um land, og ég hygg, að það verði eftir fá ár talið jafnóskynsamlegt að flytja áburðinn á þennan hátt, eins og gert hefur verið, í pokum, eins og það þætti nú að fara að flytja benzín og olíu í tunnum. Ég held, að áburðinum verði innan skamms dreift með þar til gerðum tankbílum út um land til bænda, og þess vegna er það, að það þarf að skapa aðstöðu til þess, að þetta megi verða, og það er því aðeins mögulegt, að afgreiðsla alls áburðarins fari fram á einum stað. Það er þess vegna alveg víst, að þó að áburðareinkasölunni hafi eftir atvikum verið stjórnað vel eftir því formi, sem henni var skapað, þá leiðir þessi sameining ekki aðeins til stórkostlegs sparnaðar, heldur til stóraukinna þæginda og verður til þess, að áburðurinn, þegar hann kemur til bændanna, verður ódýrari en með gamla laginu. Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja meira um það, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði hér áðan. Af afstöðu hans má marka, að hann verði þessu frv. fylgjandi, eftir að hann hefur fengið enn gleggri rök fyrir þessu máli en enn hafa komið fram, en þau eru vitanlega mörg ótalin, sem mætti nefna. Ég veit líka, að hann er það framsýnn - eða ég vona það, að hann vilji ekki hjakka í sama farinu og að hann vilji koma okkar áburðarframleiðslu og dreifingu áburðar á það stig, sem bezt má verða fyrir bændur og ódýrast. Og ég þykist mega fullyrða það, enda þótt hann nefndi það ekki í sinni ræðu áðan, að hann verði því fylgjandi, að eftirleiðis þurfi bændur ekki að bera áburðinn á jörðina blindandi, að þeir geti fengið vitneskju og leiðbeiningu um það, hvaða áburðartegund hentar bezt fyrir þá jörð, sem þeir ætla að bera á, en það er ekki hægt nema að undangenginni rannsókn. Og þessari rannsóknarstarfsemi er ekki hægt að koma heim á stuttum tíma nema með því eina móti að skapa þeim mönnum, sem þekkingu hafa á slíkri starfsemi, aðstöðu til þess að vinna að þessum rannsóknum. Hv. 3. þm. Reykv. (EOl) talaði um frv. það, sem liggur fyrir Alþ, og hann hefur flutt um breyt. á l. um áburðarverksmiðjuna, og það er kunnugt, að þetta frv. liggur hér í hv. Alþ. óafgreitt. En ég vil aðeins segja það, að þetta frv. og hans frv. er allt annað. Jafnvel þótt hans frv. verði samþ., þá á það frv., sem hér um ræðir, jafnan rétt á sér, því að áburðarverksmiðjan, sem héti Áburðarverksmiðja ríkisins, ef hans frv. verður samþ., en nú Áburðarverksmiðjan h/f, mundi geta tekið að sér þessa þjónustu, í hvoru forminu sem lögin verða. Hv. 3. þm. Reykv. getur þess vegna með góðri samvizku samþ. þetta frv. og haldið áfram viðleitni sinni um það að fá l. um áburðarverksmiðjuna breytt í það form, sem hann telur ákjósanlegast. Um það, hverjir eru eigendur áburðarverksmiðjunnar, þá hefur hann sjálfur upplýst, að ríkið eigi meiri hlutann eða 6/10 og aðrir aðilar 4/10. Það, hvort frv. fer í fjhn. eða landbn., skiptir ekki neinu máli frá mínu sjónarmiði. Þetta er hreint landbúnaðarmál, og þess vegna lagði ég til, að málinu væri vísað þangað. En ef hæstv. forseta og hv. þdm. finnst fara betur á því, að málið fari til fjhn., þá skal ég ekki hafa á móti því. Það var eitt, sem kom fram í ræðu hv. 3. þm. Reykv. hér áðan, sem mér fannst nokkuð undarlegt, og það var það, að hann telur ekki þörf á því, að afskriftir ríkisfyrirtækja miðist við endurnýjunarverð. Þegar um svona stór ríkisfyrirtæki er að ræða eins og áburðarverksmiðjuna, þá er vitanlega höfuðnauðsyn, að rekstrinum sé þannig hagað, að fyrirtækin geti endurnýjað sig og geti byggt sig upp, því að annars er ekki nema um tvennt að ræða, að fyrirtækin hrynji saman og hætti störfum eða þjóðfélagið verði í annað sinn að leita lána erlendis til þess að byggja upp sama fyrirtækið. Og það er áreiðanlega ekki æskilegt, ef fyrir okkur vakir að byggja upp blómlegt atvinnulíf á Íslandi, og ég hef vænzt þess, að hv. 3. þm. Reykv. vildi vera í hópi þeirra alþm., sem vilja gera það. Mér fannst einn galli á ræðu hv. þm., þegar hann var að hafa hér stóryrði uppi um svindl og stórþjófnað í sambandi við Áburðarverksmiðjuna h/f. Ég tel ástæðu til vegna þessara ummæla hv. þm. að geta þess, að þeir, sem lögðu fjármuni sína í Áburðarverksmiðjuna h/f, gerðu það ekki af hagnaðarvon, þeir gerðu það til þess að ljá góðu máli lið. Það vantaði fé til þess að koma fyrirtækinu upp, og það er áreiðanlega mikils virði, þegar einstaklingar, sem fjárráð hafa, vilja leggja fjármuni sína í jafngott fyrirtæki og áburðarverksmiðjuna. Og vegna byrjunarörðugleika hjá áburðarverksmiðjunni hafa hluthafar orðið að sætta sig við það að fá engan arð af hlutabréfum sínum árum saman, og þeir hafa ekki möglað, vegna þess að þeir gerðu ekki ráð fyrir, að það væri hagnaðar von af því að leggja féð fram, heldur var á bak við þetta hugsjón og áhugi fyrir því að styðja gott málefni. Auk þess er tekið fram í lögunum, að hversu vel sem reksturinn gengur, þá má aldrei borga meira en 6% af hlutafé, aldrei meira en 6% af nafnverði bréfanna. Það er þess vegna útilokað, að einstaklingar geti hagnazt á fyrirtækinu. En það eru sem betur fer margir einstaklingar, sem telja, að það sé nægilegt endurgjald fyrir að hafa lagt féð fram að vita, að það er þjóðfélagið, landbúnaðurinn og þjóðfélagið í heild, sem hefur hagnazt á því, að þessir peningar voru lagðir í fyrirtækið. Sá hugsunarháttur er vissulega mikils virði, og sá hugsunarháttur á ekki skilið þau ummæli, sem hv. 3. þm. Reykv. viðhafði hér áðan. Ég harma það, að hv. 3. þm. Reykv. skuli hér í dag og reyndar hafa áður viðhaft slík ummæli um menn, sem hafa sýnt góðhug og stórhug og sýnt það, að þeir hafa viljað ljá góðu máli lið. Ég held, að við þurfum bæði í nútíð og framtíð á því að halda, að sá hugsunarháttur megi þróast hjá okkur og þeir menn, sem yfir fjármunum ráða, leggi fjármunina fram í góð fyrirtæki, enda þótt þeir hafi ekki persónulega hagnaðarvon af því. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið að sinni. Ég heyri það og finn, að það hefur mikinn stuðning í hv. d. og hv. 3. þm. Reykv. vill þrátt fyrir allt styðja a.m.k. einn kafla frv., viðurkennir það, að sú vísindastarfsemi, sem á að fara að efla, sé nauðsynleg. En það er bara ótætis hlutafélagið, hann vill koma því fyrir kattarnef og telur, að áburðarverksmiðjan geti ekki þjónað hlutverki sínu nema verða ríkisfyrirtæki. En með þessu frv. er ekkert um það sagt, hvort áburðarverksmiðjan á í framtíðinni að vera ríkisfyrirtæki eða hlutafélag, þetta frv. spillir ekki fyrir því, að hv. 3. þm. Reykv. geti áfram barizt fyrir þeirri hugsjón sinni að gera áburðarverksmiðjuna að ríkisfyrirtæki, hvenær sem hann fær nægilega mikið fylgi hér í hv. Alþ. til þess.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið í þessum umr., hefur áburðarverksmiðjumálið, ef svo má kalla, verið oft endranær til umræðu hér á Alþ. og þá, eins og fram hefur verið tekið, sérstaklega vegna þess, að fluttar hafa verið margoft till. frá hv. 3. þm. Reykv. til breytinga á löggjöfinni um áburðarverksmiðjuna. Ég vil viðurkenna það, að mér hefur frá upphafi og síðan fundizt vera mikil vansmíð á l. um áburðarverksmiðjuna. Stundum hafa þessar brtt. um þá löggjöf verið ræddar í fjhn., en aldrei neinar niðurstöður orðið. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar, að þær brtt., sem hv. 3. þm. Reykv. flytur nú og hefur áður flutt og eru til meðferðar í fjhn., séu einnig verulega gallaðar og nái kannske ekki einu sinni þeim tilgangi, sem hann, sjálfur flutningsmaðurinn, stefnir að, en auðvitað mætti hugsa sér að lagfæra þær og breyta, ef menn eru sammála um það markmið, sem að ber að stefna. Það hafði verið ráðgerður fundur í fjhn., sem af óviðráðanlegum ástæðum hefur fallið niður þessa síðustu daga, og væntanlega hefði þá verið rætt um till. um áburðarverksmiðjuna frá þessum hv. þm., og til þess að fá nokkru ljósari yfirsýn um það frá lögfræðilegu sjónarmiði, þá hafði ég hugsað mér að leggja það til, að þeim till. væri vísað til umsagnar lagadeildar háskólans eða einhvers annars aðila, sem gæti gefið um það þá umsögn, sem æskileg væri frá lögfræðilegu sjónarmiði. Þegar þetta mál, sem flutt er af hæstv. ríkisstj., er rætt, kemur nokkuð fram, að hér sé um beint landbúnaðarmál að ræða, eins og hæstv. landbrh. sagði. En það er að minni skoðun allt annars eðlis. Þetta er, eftir því sem ég bezt fæ séð, eitt meiri háttar fjárhagsmál, sem þingið hefur haft til meðferðar, einmitt þetta frv., sem hér liggur fyrir, og ekkert síður en aðrar brtt., sem fluttar hafa verið um áburðarverksmiðjuna. Ég held þess vegna um mál eins og þetta, að afgreiðsla þess í þinginu geti ekki oltið á því, hver afstaða bænda verði til þess. Ég get ekki heldur fallizt á það sjónarmið, sem fram kom, að það beri fyrst og fremst að vísa því til samtaka bænda. Þetta var sjónarmið hv. 7. þm. Reykv. (ÞÞ). Og ekki heldur get ég fallizt á sjónarmið hv. 3. þm. Austf., að áburðarverksmiðjan sé eign bænda og bænda einna, vaxin af verðmætum bænda einna og eigi þess vegna að verða hlutafélag þeirra. Hér þarf að hafa margt annað og miklu fleira í huga til þess að gera sér grein fyrir eðli þessa atvinnufyrirtækis, hvernig það er til orðið, að hve miklu leyti það má skoðast sem alþjóðarfyrirtæki og að hve miklu leyti fremur fyrirtæki einnar stéttar í þjóðfélaginu heldur en annarrar. Í þessu frv. segir í 1. gr.: „Áburðarverksmiðjan selur framleiðsluvörur sínar innanlands á kostnaðarverði, er verksmiðjustjórn áætlar og ákveður fyrir 1. marz ár hvert, að fengnu samþykki landbúnaðarráðherra.“ Þetta lítur nokkuð fallega út, að selja vörurnar á kostnaðarverði að fengnu samþykki landbrh. En hvernig er þetta kostnaðarverð? Hvers konar kostnaðarverð er hér um að ræða? Eitt veigamesta aflið til þess að reka þessa verksmiðju er raforkan. Hvernig er hún til fengin, og hvað er kostnaðarverð á þessum stórvægilegasta kostnaðarlið áburðarverksmiðjunnar, þó að það sé kannske eðlilegt og menn hafi verið sammála um það og ekki mikill ágreiningur um það að selja raforkuna með allt öðrum kjörum en til annars atvinnurekstrar? Það skiptir í sjálfu sér ekki máli, þó að raforkan sé notuð á einhvern hátt sem topporka að næturlagi, og annað slíkt, því að margur atvinnurekstur annar mundi gjarnan vilja láta sinar vinnustöðvar ganga á nóttunni gegn því að fá raforkuna með sama verði og áburðarverksmiðjan. Hvernig ætla þess vegna nokkrir menn að finna út kostnaðarverð á rekstri þessarar verksmiðju, nema málið sé skoðað í miklu stærri og meiri heild en það eitt, hvernig hún getur framleitt við þau vildarkjör, sem hún að öðru leyti fær í þjóðfélaginu og auðvitað eru ekki byggð upp frá bændum eða bændum einum, eins og sagt hefur verið, heldur eru nokkurs konar sameiginlegar þjóðfélagslegar ráðstafanir landsmanna? Kostnaðarverð áburðarverksmiðjunnar upphaflega, byggingarkostnaðurinn, vitum við einnig, hvernig til er orðinn. Hann er til orðinn af framlögum úr efnahagssamvinnu Vestur-Evrópuríkjanna og Bandaríkjanna fyrst og fremst, Marshall-aðstoðinni og framhaldi hennar, og það hlýtur auðvitað að hafa sín áhrif einnig í sambandi við það, þegar á að fara að reikna út kostnaðarverð. En þegar málið er í eðli sínu þannig, þá er ég líka algerlega á móti 2. mgr. í 1. gr. þessara laga, að ríkisstjórninni sé heimilt að veita áburðarverksmiðjunni einkaleyfi til innflutnings á tilbúnum áburði, enda selji hún áburðinn á kostnaðarverði, eins og hún svo heldur áfram. Hví skyldi áburðarverksmiðjan þurfa að hafa einkaleyfi til þess að flytja inn áburð? Setjum svo, að þetta fyrirtæki væri ekkert meira en þokkalega rekið og framtakssamir menn í þessu landi fyndu það út, að hægt væri að flytja inn hagkvæmari áburð fyrir landbúnaðinn og fyrir vægara verð. Hví í ósköpunum ættu þeir þá ekki að flytja þennan áburð inn, þótt ekki væri nema til þess eins að rumska við yfirstjórn þeirrar áburðarverksmiðju, sem þá væri og hefði ekki betur séð hag bænda borgið en svo, að það væri hægt að fá áburðinn bæði ódýrari og betri, betri samsetningu efnafræðilega og á annan hátt, heldur en endilega kemur frá þessari áburðarverksmiðju? Og allra sízt ætti áburðarverksmiðjan, sem notið hefur slíkra og nýtur slíkra hlunninda sem hér er um að ræða, að þurfa að óska eftir slíkri einkasöluaðstöðu. Ég sagði áðan, að mér fyndist þetta vera meiri háttar fjárhagsmál. Það er m.a. vegna þess, að þegar á að fara að reyna að finna út kostnaðarverð, eins og talað er um, þá eru svo ótalmargar aðrar greinar, sem koma til greina í okkar fjárhags- og viðskiptalífi. Síðan ber að líta á 2. gr. þessa frv., og þar kemur einnig eitt meiri háttar fjárhagsmál, og það er um fyrningarsjóð, fyrningarafskriftir og sérstaka heimild, sem þar er og annars staðar er held ég ekki í lögum, að verksmiðjustjórnin með samþykki landbrh. geti ákveðið tillag í fyrningarsjóð alveg á sérstakan hátt, eins og þar er sagt. Nú skal ég ekkert dæma um það, hvort þessar leyfðu fyrningarafskriftir þarna eru of háar eða of lágar, þessi 2,5 og 7,5%, og hvort það væri eðlilegt, að þessi heimild væri til, sú sérstaka heimild, sem getur um í 2. gr. En áreiðanlega vísar það þó veginn fyrir sérstökum heimildum annars staðar en á þessu sviði, og er þess vegna veigamikið fjárhagsmálefni, hvernig með á að fara. Ég þori ekki að lítt athuguðu eða alls ekki athuguðu máli að tjá mig um það, hvort þessar reglur, sem hér eru settar fram, eru eðlilegar eða sanngjarnar. En þær eru a.m.k. svo sérstakar, að þær þurfa vandlega athugun áður en slegið verði föstu, að þetta fyrirtæki, sem rekið er með jafnmiklum hlunnindum og ég hef getið, þurfi að njóta þess, ef þær eru eða teljast að athuguðu máli vera annars eðlis og sérstæðari en annars staðar getur. Við höfum í útveginum fyrningarafskriftir, sem eru gífurlega miklar, og ríkar heimildir, eins og kunnugt er, en þó felur þessi grein í sér alveg nýja reglu um þá sérstöku heimild, sem veitt er þar í 2. mgr., staflið a. Atriði eins og þetta tel ég að beri að skoða sem fjárhagsmál og í fjhn. og með hliðsjón af aðstöðu annarra atvinnugreina og annarra atvinnustétta og heildaratvinnurekstrar þjóðfélagsins, en ekkert sérstaklega varðandi bændur og hvernig búrekstur þeirra er. Það er í raun og veru alveg ómögulegt að gera sér grein fyrir því í dag, hvort bændur hafa haft nokkurn hag af rekstri áburðarverksmiðjunnar. Samanburður liggur ekki fyrir í því efni. Þeir hafa a.m.k. ekki haft hag af því nema vegna þeirra hlunninda, sem samfélagið hefur gefið og löggjafarsamkoman og stjórnarvöldin í þessu landi í sambandi við þennan atvinnurekstur. Ég er alveg sammála þeim hugmyndum, sem fram koma í 3. mgr. nm nauðsyn þess að efla vísindastarfsemi og rannsóknir í þágu landbúnaðarins í þessu tilfeill, sem hér er um fjallað, enda ætti það að vera á öðrum sviðum atvinnulífsins engu að síður. Það er mjög ánægjuleg stefna einmitt, að það sé sérstaklega lögbundið í slíku fyrirtæki, opinberu fyrirtæki eins og þessu, að að því skuli unnið. Ég er hins vegar alveg sammála hv. 3. þm. Reykv. um það, að annar opinber rekstur ætti auðvitað að temja sér þann hugsunarhátt, að það er kannske eitt af stærstu skyldustörfunum við reksturinn, bæði vegna eigin hags og svo almannahags líka á hverjum tíma, að leggja hæfilega mikið fé af mörkum til vísindastarfsemi og rannsókna. Sennilega eru stærstu og bezt reknu fyrirtæki, sem við að einhverju leyti höfum kynni af í öðrum löndum og í hinum stóra heimi, einmitt þau stærstu og bezt reknu vegna þess, að þau hafa fyrir löngu skilið, hversu mikilvægt þetta atriði er. Ég vildi aðeins láta þessi sjónarmið koma fram við þessa 1. umr., en vil svo að lokum segja það og tek þá undir með hæstv. landbrh., að það er algerlega að ófyrirsynju og óþarft af hv. 3. þm. Reykv. (EOl) að tala hér um þetta sem eitt af stærstu þjófnaðarmálum, sem komið hafa inn í þingið. Þetta er þá alveg sérstakt og einstakt þjófnaðarmál að því leytinu, að þjófurinn finnst ekki í spilinu. Og ég tek alveg undir það, sem hæstv. ráðherra sagði, að að svo miklu leyti sem kunni að vera annarleg uppbygging áburðarverksmiðjunnar sem hlutafélags með 4 millj. frá einkaaðilum í hlutafé á móti 6 millj. frá ríkinu og þetta mikla kostnaðarverð, þá er það a.m.k. ekki nein sök þeirra, sem lögðu fram hlutaféð, að þetta er svona, og það er sannarlega ekki í neinum illum tilgangi, sem þeir lögðu það fram á sínum tíma, og er mér jafnvel kunnugt um það og hæstv. ráðherra. Það hefur verið lagt til, að þetta frv. færi í landbn., af því að hæstv. ráðh. hefur lýst þeim skilningi sínum, að honum finnist þetta vera hreint landbúnaðarmál. Ég er annarrar skoðunar um það. Það sker sjálfsagt heldur ekkert úr í þessu máli, hvort þetta frv. verður í landbn. og hinar brtt., sem hér hafa verið fluttar, í fjhn. Auðvitað er miklu eðlilegra, úr því að búið er að vísa einum brtt., sem fram eru komnar, eða einu frv. um áburðarverksmiðjuna í fjhn., þótt ekki væri nema af þeim sökum einum, að það væri þar. Við höfum held ég ekki í þingsköpunum nein ákvæði um þetta. Það er talað aðeins um samvinnunefndir, að sömu n., sem fá sömu mál í d., geti unnið saman og kallazt samvinnunefndir í þeim skilningi. Sjálfsagt mætti lögjafna frá þessu og segja, að landbn. og fjhn. gætu verið samvinnunefndir innan deildarinnar um sama mál, sem vísað hefði verið til tveggja n. Það er þó ekki nema lögskýring og lögjöfnun á þessu. Ekki mun ég treysta mér til þess að skera neitt úr um í þessu efni og eðlilegast, að þingheimur ráði því, hvert málið fer, en það er mín skoðun, að málið ætti eðli sínu samkvæmt að vera í fjhn.



Herra forseti. Það hafa orðið nokkrar umr. um þetta mál hér, sem ekki er nema eðlilegt, og langaði mig til þess að gera nokkrar aths. við þau ummæli, sem hér hafa verið höfð. Hv. 3. þm. Austf. (EinS) ræddi hér nokkuð um, að það bæri að selja bændum áburðarverksmiðjuna, þeir ættu að eiga hana og þeir ættu að reka hana sem hlutafélag. Ég veit ekki, hvort þetta er alveg réttur hugsunarháttur, sem þarna felst hjá honum, þótt bændur kaupi áburðinn, þá ættu þeir þess vegna endilega að eiga þá verksmiðju, sem framleiddi hann. Við skulum segja t.d., að hv. 3. þm. Austf. framleiðir hraðfrystan fisk, og aldrei hef ég heyrt hann draga þær afleiðingar af því, að þeir, sem borða hraðfrysta fiskinn, ættu endilega að eiga hraðfrystistöðina. Ég held þess vegna, að þótt vissulega hafi bændur ýmissa hagsmuna að gæta um áburðarframleiðslu, þá komi það ekkert af sjálfu sér og það sé jafnvel hægt að gæta þeirra hagsmuna sem neytenda betur með því, að ríkið eigi slíka áburðarverksmiðju heldur en þeir sjálfir yrðu hluthafar í henni. Ég held, að hann hafi minnzt á það, annars heyrði ég ekki alveg alla ræðuna, að hann áliti sanngjarnt að selja bændum þetta á sannvirði, ekki færi nú ríkið neitt að okra á þessu, ef það ætti að fara að selja bændum þetta. Ég býst nú satt að segja við því, að hv. 3. þm. Austf. mundi álíta eðlilegt að selja þetta á sannvirði, og það er fljótt verið að reikna sannvirðið út, sérstaklega samkvæmt því frv., sem nú liggur fyrir. Það hlýtur náttúrlega að vera endurnýjunarverð, a.m.k. í því ástandi, sem hún núna er. Það mundi þýða, að bændur mundu yfirtaka þau lán, skulum við segja, sem þarna eru á, og leggja fram annan kostnað, sem þarna hefði verið í lagður, og jafnvel einhver uppbót til þeirra, sem reiknuðust eiga hana. Ég veit ekki, hvort íslenzkum bændum væri gerður nokkur greiði með því að fara að selja þeim áburðarverksmiðjuna á eitthvað milli 200 og 300 millj. kr., sem sagt ef þeir ættu að fara að leggja þetta fram sem hlutafé, - ætli það yrði þá ekki svona upp undir 50 þús. kr. á hvern bónda? Hæstv. landbrh. hefur stundum lýst því, að hag bænda hafi verið illa komið, þegar hann tók við, og ekki hefur hann batnað síðan. Ég veit því ekki, hvort þeir væru svo sérstaklega aflögufærir um það að fara að kaupa fyrirtæki upp á 200–300 millj. og hvort það væri ekki betra að gera þeim þá heldur mögulegt að leggja slíkt í að kaupa á sannvirði ýmsar jarðræktarvélar og annað slíkt. Það var álitið núna við meðferð fjárl., að það væri nauðsynlegt jafnvel að reyna að styrkja þá alveg sérstaklega til þess að kaupa jarðræktarvélar, og ég held þess vegna, að bændum væri enginn greiði gerður með því að ætla að fara að selja þeim - meira að segja þó að það væri á sannvirði - áburðarverksmiðjuna, fara að láta þá borga hana út og leggja þarna í eitt gífurlegt hlutafélag upp á einar 200–300 millj. Og þegar þeir væru búnir að því, hvernig skyldi þá fara með þessi hlutabréf öll saman, og þegar þeir ættu að fara að kjósa? Það væri meiri hlutinn af þeim, sem með hlutaféð færu, sem réði allri stjórninni, eins og alltaf er í hlutafélögum, og ég veit nú ekki, eins og ég þykist vita að fylgisstraumurinn hjá bændum muni vera núna, hvort hv. 3. þm. Austf. þætti það nokkuð sérstaklega girnilegt, að Framsfl. og hans fylgjendur færu með hreinan meiri hluta í áburðarverksmiðjunni, slíku hlutafélagi, þegar væri búið að selja bændum það. Það þarf enginn maður að efast um, hvert það mundi lenda, ef þetta væri gert. Ég held því, að hann ætti að athuga betur sinn gang, áður en hann leggur fram beinar till. um að selja bændum þetta. Ég held, að það sé hvorki gott fyrir bændur né fyrir ríkið né fyrir þjóðfélagið, að slíkt væri gert. Þar að auki held ég satt að segja, að á þeim tima, sem mest var talað um rekstrarhlutafélag í sambandi við áburðarverksmiðjuna, þá hafi búnaðarþing einu sinni samþykkt einhverja till. í þessa átt, að það ætti að gefa bændum kost á þessu. Mig hálfminnir það, og ég man satt að segja ekki eftir, að það hafi komið miklar undirtektir undir það. Ég efast um, þegar boðin voru út þessi 4 millj. kr. hlutabréf í áburðarverksmiðjunni, að þeir bændur, sem hafi viljað kaupa eitthvað af því, hafi ekki getað fengið það keypt, þannig að ég heid, að þetta sé alveg fjarri lagi. Þá kom hv. 3. þm. Austf, í sambandi við þessi mál almennt inn á það, að það væri eiginlega nauðsynlegt að selja öll möguleg fyrirtæki hér, svo að það væri helzt fjöldinn, sem ætti þetta í hlutabréfum, en ekki fjöldinn, sem ætti þetta í gegnum ríkið eða bæjarfélögin eða annað slíkt. Og mér skildist, að hann mundi helzt vilja fara að selja hraðfrystistöðina og allt saman ótal smáum hluthöfum og þeir ættu að fara að reka þetta. Ég veit nú ekki, með allri virðingu fyrir þeim mörgu smáu hluthöfum, hvort það yrði nokkuð skár rekið en þó að einn eða einstakir stórir aðilar reki það. Satt að segja hefur sú verið reynslan hjá okkur, þegar farið hefur verið út í þessi fjöldahlutafélög, að fólkið hefur fengið að leggja fram peningana í þau og svo hafa nokkrir stórir sölsað það allt saman undir sig á eftir. Reynslan er því ekki sérstaklega góð. Og að slík fjöldafélög njóti sérstaks trausts hjá almenningi, - hann nefndi t.d. olíufélögin sérstaklega, - ég veit nú ekki, hvort það er ekki of mikið sagt, að olíufélögin - með allri virðingu fyrir öllum hluthöfum í þeim - njóti sérstaks trausts hjá almenningi, þannig að það bæri að stilla þeim upp sem beinni fyrirmynd um, að það ætti að setja bæjarútgerðirnar og sementsverksmiðjuna og áburðarverksmiðjuna og allt annað slíkt inn í hlutafélög, sem nytu álíka trausts og olíufélögin. Ég held, að við verðum að fara dálítið hægt í þetta. Ég held, að hann hafi talað eða skrifað það líka, að það ætti að selja síldarverksmiðjurnar á sama hátt. Hvernig væri að byrja á Ingólfsfirði? Það var hvort sem var verið að ræða það hérna í gær, að menn væru í einhverjum vandræðum með það. Væri ekki alveg upplagt, að hluthafarnir, sem eiga það, byðu fjöldanum að vera þátttakendur í því hlutafélagi og að Djúpavík eða einhverjir aðrir slíkir væru ekki að sitja með þetta einir, svo að þessar ágætu teoríur fengju nú að reyna sig? Nei, þær geta dugað vel svona stundum „Úr verinu“ í Morgunblaðinu, en í reynslunni, atvinnulífi þjóðfélagsins, þá held ég, að það dygði ekki. Þá kem ég aftur að áburðarverksmiðjunni og þeim umr., sem hér hafa farið fram í sambandi við eignarréttinn á henni. Það er alveg misskilningur hjá hæstv. landbrh. og öðrum þeim, sem hér hafa talað, að ég hafi talað um að gera áburðarverksmiðjuna að ríkisfyrirtæki. Áburðarverksmiðjan er ríkisfyrirtæki. Hún er ótvírætt ríkisfyrirtæki. Samkvæmt lögum frá Alþingi er hún ríkisfyrirtæki, alveg á sama hátt og t.d. Landsbankinn eða önnur slík. Með leyfi hæstv. forseta, þá stendur hér í 3. gr.: „Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun, er lýtur sérstakri stjórn. Verksmiðjuna má hvorki selja né veðselja, nema heimild sé veitt til þess af Alþingi.“ Áburðarverksmiðjan er ríkisfyrirtæki og er ríkiseign, og um það hefur frá mínu sjónarmiði aldrei verið neinn efi. 1.–12. gr. laganna eru allar saman miðaðar við hana ekki aðeins sem ríkiseign, heldur líka sem ríkisrekstur. Ríkið á þessa áburðarverksmiðju, og það eina, sem ég hef verið að berjast hér fyrir, hefur ekki verið það að gera þessa áburðarverksmiðju að ríkiseign, því að það er hún, heldur að láta skera úr því með lagabreytingu á 13. gr., að hún sé svo ótvíræð ríkiseign, að það sé ekki hægt að vera að blekkja neina menn til þess að leggja fram hlutafé í ákveðið rekstrarhlutafélag með því að fara að reyna að telja þeim trú um, að þeir gerðust þar með einhverjir eigendur í áburðarverksmiðjunni. Og það er þetta, sem ég hélt satt að segja að ætti að vera svo ljóst, og mér þykir hálfleitt, að þeir tveir þm., sem ég sérstaklega mundi nú vera að svara með þessu, hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) og hæstv. landbrh., skuli ekki vera inni í augnablikinu, en þeir höfðu hér einmitt ummæli, þar sem þeir voru að ávíta mig út af mínum ummælum, sem sýnir, að þeir hafa alls ekki athugað þetta mál eins vel og þeim raunverulega bæri að gera. Í grg. fyrir mínu frv. stendur, að það, sem ég sérstaklega einmitt sé að mótmæla og gera aths. við og er ástæðan til þess, að ég flyt mitt lagafrv., það eru yfirlýsingar, sem ráðherrar hafa hér áður gefið, og ég segi: var þessum yfirlýsingum strax harðlega mótmælt og átalið, að ráðh. væri að reyna að breyta skýrum lagaákvæðum með yfirlýsingum á Alþingi, er bakað gætu ríkinu stórtjón. Það eru eingöngu þær yfirlýsingar, sem ráðherrar hafa gefið, sem ég hef verið að reyna að tryggja að ekki gætu valdið því, að ríkið yrði seinna skaðabótaskylt. Það er eingöngu það, sem ég hef verið að berjast fyrir allan þennan tíma. Áburðarverksmiðjan er að mínu áliti ótvíræð ríkiseign. En vegna þess, að ákveðnir ráðherrar hafa gefið yfirlýsingar fyrir 6–7 árum, þar sem þeir lýstu því yfir þvert ofan í lög, að áburðarverksmiðjan væri eign rekstrarhlutafélagsins, þá áleit ég, að það væri nauðsynlegt að taka af öll tvímæli, til þess að ekki væri verið að vitna í þeirra yfirlýsingar seinna. Ég skal endurtaka það, fyrst hæstv. landbrh. er kominn, að þau ummæli, sem ég hafði haft um þetta sem hneykslunarmál og ég vitnaði sérstaklega í grg. fyrir mínu frv., þau voru ekki vegna þess, að ég hafi nokkurn tíma efazt um, að þetta væri ríkiseign, allar lagagreinarnar frá 1.–12. gr. eru ótvíræðar um það, að þetta er sjálfseignarstofnun, sem ríkið eitt á og Alþingi eitt ræður, en það höfðu vissir ráðherrar gefið yfirlýsingar á vissum tíma, sem hafa valdið því, að sumir aðilar, sem eiga þarna hlutabréf, gætu farið að líta svo á, að þeir ættu áburðarverksmiðjuna, sem væri alger misskilningur frá þeim og væri blekkjandi gagnvart þeim að láta þá standa í þeirri meiningu. En stæðu slíkar ráðherrayfirlýsingar ómótmæltar, - hins vegar hefur þeim verið mótmælt, - þá gæti það seinna í sambandi við dómsmál orðið grundvöllur að skaðabótaskyldu gagnvart ríkinu, og ég vildi firra ríkið því tjóni. Ég hef aldrei hallmælt þeim mönnum, sem lögðu fram hlutaféð í þetta. Ég er alveg sammála um, að þeir hafi gert það í góðri trú. En þeir lögðu fram hlutafé í rekstrarhlutafélagið Áburðarverksmiðjuna h/f, og það hlutafélag er ekki nefnt einu orði í lögunum um áburðarverksmiðju, ekki einu orði, það er ekki til þar. Það er ekkert annað þar til en áburðarverksmiðja, sem er sjálfseignarstofnun ríkisins, ekkert annað. En í 13. gr. laganna, sem var bætt inn í í Ed. á eftir, stendur, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. er heimilt þrátt fyrir ákvæði 2. gr. að leita eftir þátttöku félaga og einstaklinga um hlutafjárframlög til stofnunar áburðarverksmiðjunnar og leggja fram til hennar hlutafé úr rekstrarsjóði áburðarsölu ríkisins allt að 1 millj. kr. Ef slík framlög nema minnst 4 millj. kr., leggur ríkissjóður fram hlutafé, sem þá vantar til, að hlutaféð verði alls 10 millj. kr., og skal verksmiðjan þá rekin sem hlutafélag.“ Rekin sem hlutafélag, - það þýðir, að það skuli vera myndað rekstrarfélag, sem rekur hana, en breytir engu um eignahlutföllin. Þegar þetta frv. var samþ., lýsti forsrh. þeirrar ríkisstj., Stefán Jóh. Stefánsson, því yfir, að það væri ótvíræður skilningur hans, að ríkið ætti áburðarverksmiðjuna og þetta hlutafélag væri aðeins rekstrarhlutafélag, og á þeim grundvelli var þetta frv. samþykkt. Og núv. forseti Íslands, Ásgeir Ásgeirsson, sem var fulltrúi Alþfl. í fjhn. með mér í fyrsta skipti, sem ég flutti þessa lagabreytingu, Mann lýsti því yfir, að það væri alveg ótvírætt, að áburðarverksmiðjan væri eign ríkisins og þetta hlutafélag væri aðeins rekstrarhlutafélag. Þegar fram kom einum 3–4 árum seinna ein yfirlýsing frá þáv. landbrh. um, að hlutafélagið ætti verksmiðjuna, þá mótmælti ég því samstundis og hef síðan flutt þetta frv. til þess að taka af allan vafa um, að hluthafarnir, sem lögðu fram hlutafé í Áburðarverksmiðjuna h/f, gætu ekki gert sér neina von um, að þeir væru neinir eigendur að áburðarverksmiðju ríkisins. Og forseti Alþingis hefur, þegar síðast var kosið í stjórn áburðarverksmiðjunnar, beinlínis leyft, að núverandi aðalbankastjóri Seðlabankans, Vilhjálmur Þór, væri kosinn í hana, af því að þetta væri fyrirtæki ríkisins, af því að ríkið ætti þetta fyrirtæki, eins og hann kvað á í þeim úrskurði, sem hann þá las upp og ég oft hef vitnað hér í og skal ekki gera einu sinni enn. Ég hef einmitt aldrei dregið í efa, að þeir menn, sem hafi lagt fram þessar 4 millj. í rekstrarhlutafélagið, hafi gert það í góðri meiningu og ekki af neinni hagnaðarvon, og einmitt þess vegna hef ég lagt svo til í mínu lagafrv., að þessum mönnum væru greidd þeirra hlutabréf, ekki aðeins með þeim 6% vöxtum, sem þeir ættu rétt á að fá, frá því að þeir lögðu þetta fram, sem væri eðlilegt, heldur jafnvel hærra verð, að ríkisstj. yrði heimilað að greiða þeim hærra verð, svo framarlega sem fulltrúar frá þingflokkunum, sem væru skipaðir í sérstaka n., samþykktu það líka, af því að ég álít eðlilegt og sanngjarnt, að þessum mönnum sé greitt þarna nokkru hærra verð en mundi vera eftir strangasta laganna skilningi. Það, sem ég hef verið að deila á, eru yfirlýsingar ráðh. um, að þessi verksmiðja væri ekki eign ríkisins og ríkisins eins, heldur væri eign einhvers hlutafélags, einhvers rekstrarhlutafélags. Það er það, sem ég er að deila á, og það er það, sem ég hef stimplað sem hneykslunarmál, þegar þeir menn, sem eiga að vernda eignarrétt ríkisins á fyrirtækjunum, eru að gefa vitlausar yfirlýsingar, sem stangast við lög og gætu orðið til þess að koma slíkum fyrirtækjum úr ríkiseign eða baka ríkinu ella stórtjón. Þess vegna vil ég vona, þegar menn athuga þessi mál þannig niður í kjölinn, að þá fallist menn á réttmæti skoðunar minnar í þessu. Það eru engin vandræði þar með að gera vel við þá hluthafa, sem þarna eru, þeir eru alls góðs maklegir. En við eigum bara ekki að geyma það lengi. Ef það hefði verið gert í fyrsta skipti, sem ég flutti þetta frv. á Alþingi, þá hefðum við sloppið miklu ódýrar en við sleppum núna, og því lengur sem það er dregið, því dýrara verður það ríkinu. Hins vegar álít ég, að það sé alveg óhjákvæmilegt að afgreiða það mál núna, um leið og þetta frv. hæstv. ríkisstj., sem hér liggur fyrir, verður afgreitt. Það er ekkert sem heitir, eins og hæstv. landbrh. minntist á, að það sé hægt að afgreiða þetta mál út af fyrir sig og svo geti ég haldið áfram að berjast fyrir því að gera hana að ríkiseign. Ég er ekki að berjast fyrir því að gera hana að ríkiseign, hún er ríkiseign, ótvíræð ríkiseign. En ég er að berjast fyrir því, að það sé hætt annars vegar að reyna að blekkja þá hluthafa, sem eru í rekstrarhlutafélaginu, og hins vegar jafnvel að reyna að koma ríkiseign yfir á þá, yfir á þessa rekstrarhluthafa. Það er það, sem ég er að berjast á móti, og þar vildi ég taka af öll tvímæli. Svo kom hæstv. ráðh. inn á endurnýjunarverðið, og mér skildist, að hann hefði verið að segja, að ég væri á móti því. Ég held, að ég hafi ekki beint tekið afstöðu á móti því, en ég kom með nokkrar fyrirspurnir í sambandi við það, sem ég held hins vegar að séu mjög eðlilegar, án þess að ég hafi tekið nokkra endanlega afstöðu um það mál. Ef á að leyfa áburðarverksmiðjunni að afskrifa sig miðað við endurnýjunarverð, er það þá eitthvað, sem á bara að gilda um áburðarverksmiðjuna eina af öllum fyrirtækjum í landinu, eða á þetta að verða regla um opinber fyrirtæki, eða á það kannske að verða enn þá meira, ef það verður regla um opinber fyrirtæki, á það að verða regla um einstaklingsfyrirtæki líka? Ég sagði og sagði það satt, að ég er illa að mér í þessum málum, og þess vegna var ég að spyrja, og fór og spurði mann, sem er betur að sér en ég í þessum málum, það er hv. 3. þm. Austf., og spurði hann hvernig væri með þær verksmiðjur, sem einstakir menn ættu í landinu, hvort þeir fengju að afskrifa miðað við endurnýjunarverð. Hann sagði nei, það yrði að standa sem kostnaðarverð, slík almenn afskrift væri miðuð við kostnaðarverð. Ég held því, að það sé ótvírætt, að það, sem er reglan með þetta núna, það er, að menn fái að afskrifa í sambandi við kostnaðarverð. Ef það á að taka upp, að menn fari að afskrifa í sambandi við endurnýjunarverð, þá held ég, að það hljóti að skapa alveg sérstaklega undarlegt ástand í skattamálum. Ég held, að menn hlytu, a.m.k. með áframhaldandi reglulegum gengislækkunum og verðbólguþróun, að verða að afskrifa fyrirtæki alltaf hreint og þyrftu aldrei að borga neina skatta af þeim, a.m.k. ekki sem eign. Ég þekki til annars opinbers fyrirtækis, sem ég hef haft nokkuð með að gera. Það er Sogsvirkjunin, sem er sameign Reykjavíkurbæjar og ríkisins. Í ákvæðunum um Sogsvirkjunina er það svo, að þar má afskrifa, og ég held, að ég megi alveg fullyrða, að þar má afskrifa og miða verðið við kostnaðarverð plús 5%, - ég held, að það sé áreiðanlega rétt hjá mér. Það hefur stundum verið minnzt á það í stjórn Sogsvirkjunarinnar, hvort mætti fara fram á að leyfa því fyrirtæki að fara að afskrifa sig í sambandi við endurnýjunarverð og reikna rafmagnsverðið út frá því, hvað það kostar að endurnýja þau fyrirtæki, eins og þau mundu kosta, ef þau væru byggð þá, á hverjum tíma. Satt að segja hafði engum manni þá dottið þetta í hug. Ég veit, að þegar Reykjavíkurbær samdi við ríkið og setti þetta í helmingafélag á milli þeirra, þá voru allar eignir, sem Reykjavíkurbær átti, - ég held, að ég fari þar áreiðanlega með rétt mál, að eignirnar, sem Reykjavíkurbær áttí þá, hafi mestmegnis verið látnar inn í það sameignarfélag með kostnaðarverðinu, en ekki með neinu endurnýjunarverði, með það eitt fyrir augum, að rafmagnsverð yrði lægra, vegna þess að hefðu gömlu stöðvarnar, Ljósafossstöðin og slíkt, þá verið látnar inn í þetta sameignarfélag með endurnýjunarverði, þá hefði það náttúrlega þýtt, að verð Sogsvirkjunarinnar í heild hefði stórlega vaxið og rafmagnsverðið að viðbættum 6% hefði þess vegna orðið miklu hærra. Það var svo undarleg tilhneiging einhvern veginn hjá mönnum á þeim tímum, mönnum finnst það vafalaust fornar dyggðir eða gamaldags sveitamennska, að menn voru að hugsa um lágt verð á hlutum eins og rafmagni. Ég býst við, að menn eigi mjög erfitt eftir síðustu ráðstafanir að skilja þess háttar hugsunargang. En þetta var svo hér í fyrndinni á Íslandi, að opinber fyrirtæki voru sem sé að hugsa um, að það væri gott, að menn hefðu lágt verð á hlutum eins og rafmagni. Satt að segja naut áburðarverksmiðjan þessa nokkuð, því að hefði Ljósafossstöðin verið reiknuð með endurnýjunarverði á þeim tíma, þá hefði verðið til áburðarverksmiðjunnar orðið allmiklu hærra en það var. - Og nú er mér spurn: Ef á að taka það inn í lög, að áburðarverksmiðjan skuli mega afskrifa sig og fyrna sig miðað við endurnýjunarverð, á þá hið sama að gilda um Sogsvirkjunina? Og á þá að endurmeta allar hennar eignir og þar með allt kostnaðarverð á rafmagni miðað við endurnýjun á öllum hennar mannvirkjum? Ég er hræddur um, að verð á rafmagni til áburðarverksmiðjunnar mundi strax hækka nokkuð við það. Hins vegar, - og það er rétt, að ég taki undir það með hv. 5. þm. Reykv., - hins vegar er það vitað mál, að verðið á rafmagninu til áburðarverksmiðjunnar frá Sogsvirkjuninni er svo lágt, að það er neðan við allt, sem sannvirði gæti talizt. Þegar samningurinn á milli áburðarverksmiðjunnar og Sogsvirkjunarinnar var gerður 1953, greiddi ég einn í Sogsvirkjunarstjórninni atkv. á móti þeim samningi, vegna þess að mér var alveg ljóst, að þar var verið að taka okkur nauðungartökum. Það var sett að skilyrði af hálfu Alþjóðabankans fyrir öllum lánum til Sogsvirkjunarinnar, þ.e. Írafossvirkjunarinnar, að við féllumst á það rafmagnsverð, sem Alþjóðabankinn þá heimtaði til handa áburðarverksmiðjunni, sem hann var að lána fé til að byggja þá og hann gerði að skilyrði að ætti að reyna að setja yfir í einstaklingseign. Alþjóðabankinn var þá að þvinga opinbert fyrirtæki eins og Sogsvirkjunina til að selja með óeðlilega lágu verði til 15 ára rafmagn til áburðarverksmiðjunnar, sem Alþjóðabankinn ætlaði að reyna að gera að einstaklingseign. Og það var vitað mál frá upphafi, að áburðarverksmiðjan var vitlaust planlögð. Það var ekki skeytt um það, sem við, sem þá vorum hér fulltrúar Sósíalistaflokksins, héldum fram, að það ætti að hafa áburðarverksmiðjuna miklu stærri, til þess að hún gæti selt áburðinn á verði, sem væri samkeppnisfært, og við sýndum fram á, hvað hún þyrfti að vera stór, og við sýndum fram á og gerðum tillögu um virkjun á Urriðafossi, sem þyrfti að virkja til þess að tryggja henni rekstur. Því var engu sinnt. Það var þvingað upp á okkur smærri áburðarverksmiðju en praktískt er að reka. Og til þess að reyna að dylja þetta krafðist Alþjóðabankinn þess, að Reykjavíkurbær og ríkið - eða Sogsvirkjunin með öðrum orðum - létu rafmagn með óeðlilega ódýru verði í 15 ár til áburðarverksmiðjunnar. Eftir að hafa þvingað fram ópraktíska stærð áburðarverksmiðjunnar, of litla, þá átti á kostnað ríkisins og Reykjavíkurbæjar og þeirra, sem nota rafmagn hér, að tryggja þessu fyrirtæki svo lágt rafmagnsverð, að það væri hægt að reka það eingöngu í skjóli þess. Og það var á móti því, sem ég greiddi atkvæði. Nú vil ég spyrja hæstv. landbrh., sem ég held að fari með raforkumál líka: Ef hann ætlar nú að úthluta áburðarverksmiðjunni endurnýjunarverði, þegar hún reiknar út áburðinn til bænda, ætlar hann þá að skilja hitt barnið eftir þarna, Sogsvirkjunina, sem hann á að sjá um líka, og láta hana ekki fá neitt endurnýjunarverð, og hvað verður þá um kostnaðinn á áburðinum, þegar hún er búin að fá endurnýjunarverðið? Ég kastaði þessu fram áðan um endurnýjunarverðið, vegna þess að ég er, eins og ég tók fram, ekkert sérstaklega klókur í þessum málum, og ég sé nú þegar, að maður, sem er miklu betur að sér í þessum málum en ég, hv. 5. þm. Reykv., gerir þarna skarpari, harðvítugri athugasemdir en ég. Ég er hræddur um, að þetta verði að endurskoðast. Ef farið er inn á þetta með áburðarverksmiðjuna, þá verður að gera þetta með fleiri slík fyrirtæki. Og þar að auki, ef á að gera þetta með fyrirtæki ríkisins, verður þá ekki að fara að gera þetta með fyrirtæki einstaklinga? Ég tala nú ekki um, ef þannig háttar til, að ríkið er að reka verksmiðjur, sem hafa máske einokun, algera einokunaraðstöðu, eins og áburðarverksmiðjan hefur og eins og t.d. lögum samkvæmt raforkuverin hafa, - þau eru öll opinber lögum samkv. - Verðum við ekki að athuga, hvert við erum að fara í þessu? Þýðir þetta ekki, svo að ég fari nú að taka dæmi, sem einmitt hv. stjórnarflokkar hafa notað allmikið, - þýðir þetta ekki eins konar lögskipaða vísitöluskrúfu? Þýðir þetta ekki eins konar sjálfkrafa verðhækkun frá hálfu t.d. áburðarverksmiðjunnar á áburðinum, Sogsvirkjunarinnar á rafmagninu, ef við þetta á að miða? Byggist ekki svo og svo mikið af þeirri verðfestu, sem maður almennt vill skapa í þjóðfélögum, að mjög miklu leyti á því, að það séu rekin fyrirtæki, sem menn eru búnir að afskrifa alveg 100% og menn reka þess vegna svo að segja án þess að reikna neinn gróða fyrir eign lengur, heldur aðeins nokkurn rekstrargróða af því? Í þeirri samkeppni, sem hæstv. ríkisstj. einmitt vill innleiða sem þann aðila, sem skapar verðlagið, eru þá ekki áreiðanlega í þeim þjóðfélögum, þar sem frjáls verðmyndun er, gömlu fyrirtækin, sem eru búin að afskrifa sínar eignir og geta þess vegna framleitt ódýrar, eru þau ekki aðilar, sem áreiðanlega halda oft að mjög miklu leyti verðinu niðri, sem þau ekki mundu gera á sama máta, svo framarlega sem þau fengju alltaf leyfi til þess að afskrifa meir og meir? Hingað til hefur það verið álitinn alveg sérstakur kostur, sérstök fríðindi í þjóðfélaginu að fá að afskrifa eignirnar með sérstökum hætti. Ég man eftir, þegar við vorum að hefja t.d. nýsköpunartímabil, að þá var það innleitt sem eitt af því, sem átti að vera til að fá atvinnurekendur, sem voru ákaflega tregir til allra framlaga, til þess að gera slíkt, að þeim var lofað að geta afskrifað svo og svo mikið af þessu á þrem árum, eða eins mikið og þeir gætu afskrifað á þremur árum, fengju þeir að gera. Það þóttu sérstök fríðindi. Ef endurnýjunarreglan, sem hérna er talað um, yrði sett inn sem algild regla í þessu sambandi, þýðir það þá ekki bara meiri eða minni eilífðarafskriftir? Ég held þess vegna, að þetta frv. þurfi mjög mikillar athugunar við og það sé rétt, að sú nefnd, sem fær það til meðferðar, fyrir utan að taka til athugunar þær ábendingar, sem ég hef verið með viðvíkjandi áburðarverksmiðjunni og eignarhaldinu á henni, þá eigi hún að athuga mjög vel afleiðingarnar af þessari endurnýjunarafskriftareglu, ef hún yrði upp tekin.