Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hv. fjvn. hefur orðið sammála um að leggja til, að þáltill. á þskj. 356 verði samþ. með nokkrum viðauka. Er þar um að ræða að bæta við fyrirhuguð störf n., tekið nánar til um starfshætti hennar og verkefni og rétt til að notfæra sér þá aðstoð og þær upplýsingar, sem rannsóknarstofnanir og aðrir opinberir aðilar geta í té látið. Gert er ráð fyrir, að fyrirhuguð nefnd beini m. a. rannsóknum sínum að öllu því, sem verða má núverandi atvinnuvegum til framdráttar, enda er í grg. um till. á þskj. 356 bent á það verkefni, og einnig vék hv. þm. Str. að því í framsöguræðu sinni. Aðalviðauki hv. fjvn. er sá, að nefndin taki til athugunar, hvernig bezt verði til frambúðar skipulögð og samræmd störf hinna ýmsu tilrauna- og rannsóknarstofnana ríkisins. Þá leggur hv. fjvn. til, að mþn. verði skipuð 7 mönnum. Virðist eðlilegt, að til starfa í nefnd, sem ætluð eru jafnumfangsmikil verkefni, sé fremur skipað sjö mönnum en fimm, auk þess sem þá eru e. t. v. meiri líkur til, að sem flest sjónarmið komi fram til athugunar. Hv. fjvn. hefur athugað þær brtt., sem fyrir lágu, og tekið til greina bendingar þar, eftir því sem henni þótti ástæða til og fram kemur í tillgr. á þskj. 542. Segja má, að í höfuðdráttum sé meginverkefni þessarar fyrirhuguðu mþn. þríþætt: 1) Athugun og tillögur til umbóta í þágu núverandi atvinnuvega. 2) Rannsóknir á möguleikum á að stofna til nýrra atvinnugreina til nýtingar náttúruauðæfa landsins og gera tillögur þar að lútandi. 3) Að athuga starfsemi, skipulagningu og samvinnu hinna ýmsu tilrauna- og rannsóknarstofnana ríkisins og gera tillögur til breytinga, ef þörf krefur. Það er öllum vitanlegt, að aðalundirstöðuatvinnuvegir okkar, landbúnaður og sjávarútvegur, standa fjárhagslega höllum fæti. Allar þær miklu umbætur, sem átt hafa sér stað innan þessara atvinnuvega, virðast ekki hrökkva til að gera þessa atvinnuvegi nægilega fýsilega til þess, að fólkið fáist til að starfa við þá. Þó að t. d. vel hafi á margan hátt miðað áfram í sveitum landsins, þá vantar þar enn of margt, sem óhjákvæmilegt er, til þess að fólk geti þar unað við sitt. Þar vantar enn vegi, brýr og síma, að ógleymdu rafmagni til hvers konar heimilishjálpar og einnig til afnota við framleiðsluna, svo sem til heyþurrkunar. Og enn er húsakostur, ræktun og vélanotkun víða ófullnægjandi. Þá þarf að beita sér fyrir gróðurvernd, auka græðslu sandfoka lands og sanda og rækta nytjaskóg. Þótt vandamál sjávarútvegsins séu á margan hátt önnur en landbúnaðarins, þá ber að sama brunni. Ýmsum, sem við hann vinna, þykir hann oft ekki gefa svo mikið í aðra hönd, miðað við erfiði og áhættu, að nægilega fýsilegt þyki að gefa sig í þau störf. Margt stendur þar til bóta sem annars staðar. Má þar nefna aukna vernd fiskimiðanna, aukna möguleika að sækja meira en áður á djúpmið, t. d. til síldveiða, leita eftir nýjum fiskimiðum, upplýsingar handa veiðiflota á ýmsum tímum, hvar helzt er veiðivon, o. s. frv. Þá telja sumir, að betur megi tryggja en nú er, að þeir, sem vinna við útgerðina, beri það úr býtum, sem framleiðslan getur í té látið. Ég skal engum getum að því leiða, hvað hin fyrirhugaða mþn. kann að sjá sér fært að benda á til eflingar þessum tveimur aðalatvinnuvegum okkar, en víst er, að allt þarf hún að íhuga, sem getur orðið þeim til framdráttar. Það þarf að meta þá möguleika, sem aukin kunnátta og véltækni kann í einu og öðru að fela í sér til að lækka framleiðslukostnaðinn og auka afköstin. Og það má ekki gleyma möguleikum fyrir vaxandi vöruvöndun og aukinni nýtingu hráefnanna. Það þarf ekki eingöngu að leita úrræða um, að það fólk, sem nú vinnur að landbúnaði og sjávarútvegi, geti sem bezt unað hag sinum, heldur einnig, að fleira fólk fáist til að sinna þeim störfum. Slíkt tel ég þjóðhagslega og menningarlega nauðsyn. Ekki verður svo minnzt á núverandi aðalatvinnuvegi okkar, að iðnaðarins sé þar ekki getið. Hann hefur á tiltölulega stuttu árabili á nærri ævintýralegan hátt risið úr öskustónni og sannað tilverurétt sinn og mikla þjóðhagslega þýðingu. Og með vaxandi tækni og verkkunnáttu verður bein og óbein þjónusta iðnaðarins í þágu landbúnaðar og sjávarútvegs sífellt meiri og meiri nauðsyn. Það má sennilega deila um gildi sumra þeirra verkefna, sem iðnaður okkar hefur tekið sér fyrir hendur eða vill fást við, en ásamt mörgu öðru er sá iðnaður ofar öllum ágreiningi, sem fæst við fullnýtingu hráefnanna og gerir úr þeim sem fjölbreyttastar og verðmætastar vörur. Á því sviði hefur iðnaðurinn þegar gert margt gott. En betur má, ef duga skal. T. d. þurfum við að stórauka verðmæti síldaraflans og ýmissa annarra matvælategunda með niðursuðu og ýmsum öðrum aðferðum. Þá vantar enn á, að t. d. fiskúrgangur, sérstaklega úr togurunum, sé fullnýttur, og enn mun innyflum fisks og fleiru slíku vera hent. Það verður því að teljast eitt af mörgum verkefnum fyrirhugaðrar nefndar að íhuga, hvað hægt er að gera til eflingar þess iðnaðar, sem mesta þýðingu hefur fyrir atvinnulíf okkar og fjárhagsafkomu. Kem ég þá að öðru höfuðverkefni n., að gera tillögur um nýjar atvinnugreinar til framleiðslu- og atvinnuaukningar og hagnýtingar náttúruauðæfa landsins, og bíður iðnaðar okkar þar sennilega merkilegt framtíðarviðfangsefni. Það er vitað, að við Íslendingar eigum mikla vatnsorku til rafmagnsframleiðslu, og sumir telja, að jarðhitinn geti með tímanum orðið okkur eins mikill orkugjafi og fossarnir. Er þá augljóst, hversu geysimiklar orkulindir við eigum. Þessi óhemju náttúruauðæfi eru enn að mestu ónotuð, en flestum er orðið ljóst, að svo má ekki verða áfram til langframa. Sem mest af þessari orku þurfum við að geta notað og skapað þann veg m. a. skilyrði til ýmiss konar efnaiðnaðar. Er talið, að við höfum þá möguleika til að framleiða margar nauðsynlegar vörur, svo sem brennistein, salt, sóda, klór, fosfór, magnesíum, aluminium o.fl. Land okkar er talið snautt að málmum, en ýmsir fróðir menn álíta, að með ódýrri orku og vaxandi tækni geti svo farið, að unnt verði með sæmilegum hagnaði að vinna hér ýmsa málma og fleiri efni úr sjó. Þá eigum við ýmis lífræn efni í jörðu og sjó, svo sem svörðinn, reiðingstorfið, surtarbrandinn, kalk og þaragróðurinn. Þetta eru aðeins nokkur dæmi um náttúruauðæfi lands okkar, sem bíða þess, að þau verði leyst úr læðingi til hagsældar fyrir þjóðina. Atvinnuvegir okkar gefa á marga lund ríkulega til lífsuppeldis, en þeir eru fremur einhæfir og misbrestasamir, en þarfir okkar og kröfur miklar. Þótt núverandi atvinnuvegir eflist og til þeirra hverfi fleira fólk en nú er, þá fjölgar þjóðinni svo ört, að ekki er hægt að gera ráð fyrir því, að til langframa geti allir fundið sér viðunandi verkefni við þá, enda stendur þjóðin því betur að vígi sem hún getur notað sér meira og á sem fullkomnastan hátt hvers konar gæði landsins. Þá getur og svo farið, að aðrar þjóðir fengju tilhneigingu til að meta okkur léttvæga sem sjálfstæða þjóð, ef við sýnum tómlæti í að notfæra náttúruauðæfi landsins, bæði til að fullnægja okkar eigin þörfum og til útflutnings á vörum, sem aðra kann að skorta. Að undanförnu hefur árleg fólksfjölgun hér verið um 2%, eða nálega 3000 manns á ári. Hin árlega fólksfjölgun karla og kvenna á vinnualdri er þó nokkru minni, en verður sjálfsagt orðin svo há að 10–15 árum liðnum. Og þó að þess beri að vænta, að núverandi atvinnuvegir geti lengi bætt við sig fólki, þá má samt á það líta, að véltæknin vex og því verða ýmis störf ekki eins mannfrek og áður. Þá stöndum við nú frammi fyrir því að sjá þeim mönnum fyrir atvinnu, sem á undanförnum árum hafa unnið í þágu varnarliðsins. Árið 1953 unnu þar um 3000 manns, en síðan hefur þessi tala smátt og smátt farið lækkandi, og gert er ráð fyrir, að ekki líði langur tími, þangað til slík vinna er að mestu leyti eða öllu úr sögunni. Nauðsynlegt er, að sem flest af þessu fólki hverfi að framleiðslustörfum við landbúnað og sjávarútveg, en að því leyti, sem þess er ekki kostur, er æskilegt, að til falli vinna við uppbyggingu nýrra atvinnugreina. Fjárfesting okkar er mikil og margir, sem við hana vinna. Það er vonandi, að hún geti haldið áfram ótrufluð, en enginn veit, hvort svo getur orðið. Fari svo, að ill nauðsyn valdi því, að úr hinni almennu fjárfestingu verði að draga, þarf það fólk, sem þar missir atvinnu, að fá ný verkefni. Hin fyrirhugaða mþn. hefur því á þessu sviði geysiþýðingarmiklu málefni að sinna, sem er rannsókn á möguleikum á því að stofna til nýrra atvinnugreina. Það þarf að fá yfirlit yfir þær rannsóknir, sem til eru, og meta gildi þeirra, stuðla að því, að þeim rannsóknum, sem nú eru á döfinni, verði hraðað, og hrinda nýjum í framkvæmd. Þá þarf að fást úr því skorið, hvað framkvæmdamöguleikarnir eru miklir og margþættir, og síðan meta, hvað heppilegast er að ráðast í frá þjóðhagslegu sjónarmiði, og skipuleggja framkvæmdaröðina samkv. því á sem farsælastan hátt. Þá þarf n. að gera tillögur um rekstrarform og á hvern hátt stofnfjár verði helzt aflað og þar á meðal að athuga möguleikana á öflun erlends fjármagns. Og sé það svo, sem við trúum, að Ísland sé land mikilla möguleika, þá ætti að mega vænta þess, að við getum fengið erlent fjármagn með sæmilegum kjörum til arðbærra fyrirtækja, enda er ekki sjáanlegt, að við í náinni framtíð komumst langt í þessu efni nema með hjálp erlends fjár, þar sem okkar eigið fé virðist tæplega hrökkva til beinnar og óbeinnar fjárfestingar í þágu núverandi atvinnuvega. Hvernig sem á er litið, eru fyrirhuguð verkefni n. á þessu sviði sem öðru ekkert áhlaupaverk. Nothæfar till. um uppbyggingu nýrra atvinnugreina og framkvæmd þeirra krefjast mikillar fyrirhyggju og skipulegs undirbúnings, sem í flestum tilfellum tekur fleiri eða færri ár. Höfum við reynslu í því efni, m. a. í sambandi við sements- og áburðarverksmiðjur, og því megum við ekki lengur halda að okkur höndum í þessu efni. Þriðja aðalverkefni n. er að athuga, hvernig bezt verði skipulögð og samræmd störf þeirra stofnana, sem vinna að vísindalegum rannsóknum í þágu núverandi atvinnuvega, og rannsókn á hvers konar náttúruauðæfum landsins og möguleikum að hagnýta þau. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta verkefni. Hér er ekki á ferðinni neitt vantraust á störfum og starfsháttum hlutaðeigandi rannsóknarstofnana, heldur hitt, sem öllum má vera ljóst, að mörg viðfangsefni þeirra eru svo þýðingarmikil og aðkallandi, að niðurstöður fáist sem fyrst, að miklu skiptir, að fullvíst sé, að allt fari þar sem bezt úr hendi og að umræddar stofnanir búi við eins góð starfsskilyrði og við getum í té látið. Verkefni þessarar fyrirhuguðu n, er óvenju umfangsmikið, fjölþætt og vandasamt, og ef vel tekst til, geta störf hennar orðið okkur til mikils gagns, bæði í þágu núverandi atvinnuvega og eins til uppbyggingar nýs atvinnulífs, sem byggist á lítt eða ekki notuðum náttúruauðæfum landsins. Í tillagnagerð verður n. meðal annars mikill vandi á höndum með tilliti til þess, að það er ekki nóg að meta gildi nýrra atvinnuvega eftir hagnaðarvoninni einni, heldur verður sömuleiðis að reyna að gera sér grein fyrir því, hvort hin nýja starfsemi tefur eða truflar einhverjar núverandi framleiðslugreinar, sem við eigum mikið undir að fái að njóta sín. Og þá er ekki síður mikilvægt, að n., eftir því sem mögulegt er, hagi tillögum sínum um uppbyggingu nýrra atvinnugreina þannig, að hægt sé að staðsetja atvinnufyrirtækin sem mest með tilliti til jafnvægis í byggð landsins. Þarf ekki að fjölyrða um þá nauðsyn, sem allir viðurkenna, a. m. k. í orði kveðnu. Þessi atriði verður n. frá upphafi að gera sér ljós og vinna í þeim anda og með það fyrir augum, að það nauðsynlega, sem fyrir er, og það nýja, sem koma skal og koma þarf, styðji hvað annað eins og hönd styður hönd og fótur fót.



Herra forseti. Ég hafði við fyrri umr. þessa máls borið fram á þskj. 399 brtt. við þessa till. til þál. Nú hefur öll hv. fjvn. orðið sammála um að flytja brtt., þar sem m. a. er á ýmsan hátt tekið tillit til ýmissa ábendinga, sem fólust í minni, og annarra ábendinga, sem fram komu. Ég vil þess vegna leyfa mér að taka til baka brtt. mína á þskj. 399 og láta í ljós ánægju mína yfir þeirri till., sem hv. fjvn. hefur orðið öll sammála um, og vona, að þeirri mþn., sem kosin yrði, mætti auðnast að starfa í anda þeirrar till. og þeirrar ræðu, sem hv. frsm. fjvn. flutti hér áðan.



Herra forseti. Við fyrri umr. þessarar þáltill. ræddi ég nokkuð um ýmis atriði, sem kæmu til greina og hlyti að verða að athuga í sambandi við þá hugmynd, sem kæmi fram í till. Ég tók það fyrst og fremst fram, að það gæti vitanlega ekki orðið neinn ágreiningur um það innan Alþ., að mikilvægt væri að hrinda áleiðis því efni, sem megintilgangur till. fjallaði um, en það var að nýta sem bezt auðlindir landsins. Jafnframt því sem vert væri að íhuga mjög vandlega, hvort rétt væri að stofna slíka nefnd og þá með hvaða verkefni, benti ég á, að nauðsynlegt væri að taka til greina ýmis atriði og hafa til hliðsjónar ýmis sjónarmið, sem ekki var alls kostar hægt að sjá af till. sjálfri, hvort n. væri ætlað að vinna að eða ekki. Það kom einnig fram í tillögum til breytinga frá öðrum hv. þm. hér þá, að þeir höfðu einnig nokkrar hugleiðingar um verkefni n., þannig að ljóst var, að till. væri ekki nægilega ýtarleg, til þess að hægt væri að samþykkja hana í því formi, þó að hún væri góð, svo langt sem hún náði. Ástæðan til þess, að ég stend hér upp nú, er ekki til þess að ræða einstök atriði þessa máls, heldur aðeins vegna hins, að ég benti á nokkur atriði við upphafsumræðu málsins, sem ég taldi að þyrfti að íhuga í sambandi við till. Tel ég, að eins og till. er nú úr garði gerð og með þeirri breytingu, sem fjvn. hefur á henni gert, séu miklar horfur á, að athugun sú, sem till. gerir ráð fyrir, og sú nefndarskipun, sem þar er um rætt, gæti orðið til þess að leggja grundvöll í senn að bættri afkomu og betri skipan þeirra atvinnugreina, sem nú eru í landinu, og einnig að hagnýtingu þeirra annarra auðlinda, sem enn eru ónotaðar. Ég get tekið undir hina ágætu og glöggu framsöguræðu, sem hv. frsm. fjvn. hér flutti og túlkaði mjög vel þau sjónarmið, sem fram komu í fjvn. í sambandi við þetta mál. Það voru sérstaklega þrjú atriði, sem ég benti á hér við fyrri umr. málsins, sem taka þyrfti til greina og hafa hliðsjón af í sambandi við afgreiðslu þess. Það var í fyrsta lagi það, að nauðsyn bæri til, að ekki eingöngu væri n. ætlað að koma með hugmyndir og vísbendingar um stofnsetningu nýrra fyrirtækja, heldur væri jafnframt brýn nauðsyn með hliðsjón af þeim fjármagnsskorti, sem við eigum við að stríða, að n. gerði sér grein fyrir því, hvaða möguleikar væru til að hrinda þessum fyrirtækjum í framkvæmd, vegna þess að vissulega eru uppi margvíslegar till. og hugmyndir um ýmiss konar umbætur í þjóðfélaginu, eflingu atvinnuveganna og önnur atriði í sambandi við það, sem æskilegt væri og nauðsynlegt væri að koma í framkvæmd, en ekki hefur verið hægt að hraða sem skyldi vegna skorts á fé til framkvæmdanna. Og af því leiðir, að ef á að verða raunverulegt gagn af starfi n. sem þessarar, þá er tvímælalaust nauðsynlegt um leið, að n. geri sér grein fyrir því, hvernig fjár mætti afla til framkvæmdanna, jafnframt því sem hún hlýtur að verða að athuga mjög vandlega hina þjóðhagslegu þýðingu þeirra og þá, ef um mjög margar till. til framkvæmda er að ræða, að gera sér einnig nokkra grein fyrir því, hvað æskilegast er að sitji í fyrirrúmi af þeim framkvæmdum. Þetta er mikilvægt, til þess að till. n. sem þessarar verði ekki aðeins pappírsplagg, því að að því er harla lítið gagn, þó að það geti að vísu orðið til leiðbeiningar síðar meir. En ef raunverulegt gagn á að verða af starfinu, þá er nauðsynlegt að sameina þetta tvennt, tillögurnar og leiðirnar til þess að hrinda till. í framkvæmd. Það var, eins og hv. fjvn. benti á, ekki aðeins hugmynd n., að hér verði unnið að því að koma upp nýjum atvinnugreinum, heldur einnig hitt, að rannsaka sem bezt, hversu þær atvinnugreinar, sem nú eru í landinu, verði bezt efldar, og reynt að haga till. um framkvæmdir þannig, að ekki verði um óeðlilega röskun að ræða. Þær atvinnugreinar, sem nú eru stundaðar og e. t. v. ekki snerta beinlínis till. eins og hún var, þ. e. a. s. landbúnaður og sjávarútvegur, - það er vitanlega hin mesta nauðsyn fyrir okkur, að reynt verði að byggja undir þessa atvinnuvegi og efla þá, jafnhliða því sem vitanlega verður svo að leggja áherzlu á eflingu iðnaðarins, en það er einmitt sú hliðin, sem gera má ráð fyrir að helzt kæmi til greina í sambandi við nýtingu náttúruauðlindanna. Við vitum það, að vel geta komið til greina ýmiss konar fyrirtæki hérlendis, sem í senn kosta geysimikið fé og jafnframt þurfa mjög mikið vinnuafl, og það er nokkurn veginn öruggt, að í okkar landi eru miklir möguleikar til þess að koma upp ýmiss konar atvinnugreinum. Það eru margvíslegar auðlindir, sem hægt er að hagnýta, og það svo margvíslegar, að gera má fyllilega ráð fyrir því, að íhuga verði vandlega í sambandi við úrlausn málsins, að ekki verði um of röskun í þjóðfélaginu, sem verði hættuleg, og að við reisum okkur ekki þann hurðarás um öxl, að við höfum ekki á hverjum tíma nægilegt vinnuafl til þess að starfrækja undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar. Allt þetta verðum við vitanlega að hafa í huga, og það er eins og hv. frsm. n. sagði, að hér er um að ræða geysivíðtækt viðfangsefni og vitanlega mikil nauðsyn, að hin margvíslegustu sjónarmið, sem hér koma til greina, verði rækilega í huga höfð af þeirri nefnd, sem kjörin verður samkv. þessari till. Ég benti á í ræðu minni við fyrri umr. málsins einnig, að mjög mikil nauðsyn væri á því að samræma starfsemi þeirra rannsóknarstofnana í þágu atvinnuveganna, sem nú vinna að till. um nýtingu náttúruauðæfa og hafa unnið um árabil, og hefur n. orðið sammála um, að það væri eðlilegt, að það væri einmitt gert af þeirri mþn., sem gert er ráð fyrir að kosin verði. Þá vildi ég í þriðja lagi taka undir eitt atriði í ræðu hv. frsm. n., sem ég einnig minntist á í ræðu minni við fyrri umr. málsins, en það er það atriði, að reynt verði að hafa hliðsjón af því í sambandi við störf þessarar n., að ekki verði um að ræða óeðlilega röskun jafnvægis í landinu. Ef reynslan sýnir, að æskilegt sé þjóðhagslega og fært að setja upp stórt atvinnufyrirtæki eða iðjuver til vinnslu á einhverjum jarðefnum eða nýtingar á öðrum náttúruauðæfum landsins, verður vitanlega að staðsetja það fyrirtæki þar, sem frá þjóðhagslegu sjónarmiði og ýmissa aðstæðna vegna er eðlilegast að það standi. Hins vegar getur vitanlega svo verið málum háttað, að komið geti til greina fleiri staðir en einn um staðsetningu slíkra fyrirtækja, og þá verður að leggja á það áherzlu að reyna, eftir því sem kostur er, að dreifa fyrirtækjunum á þann veg, að þau geti stuðlað að sem mestu jafnvægi í byggðum landsins. Við vitum það, að víða er við ýmiss konar atvinnuörðugleika að stríða í landinu, ef hver einstakur staður er tekinn út af fyrir sig, enda þótt segja megi, að full atvinna sé, ef landið er tekið í heild. Þarna er um vandamál að ræða, sem nauðsynlegt er að sérstakur gaumur sé gefinn, og hefur raunar það verið gert áður og lýst vilja Alþingis í því efni með samþykkt tillögu um að gera ráðstafanir og láta fram fara athuganir á því, hversu jafnvægi í byggðum landsins yrði bezt tryggt. Þetta sjónarmið þarf einnig að hafa í huga og til leiðbeiningar við starf þessarar nefndar. Ég vil svo að lokum aðeins taka undir það, sem þeir hv. ræðumenn hafa sagt, sem hér hafa talað, að þess er að vænta og vona, að sem beztur árangur geti orðið af starfi þessarar n., og að henni takist að leysa farsællega það mikilvæga verkefni, sem henni er fengið með till. eins og hún nú liggur hér fyrir til afgreiðslu.



Herra forseti. Ég þarf ekki að bæta neinu við þá glöggu framsöguræðu, sem flutt hefur verið hér um þetta mál. Það voru tekin þar fram rækilega þau atriði, sem eðlilegt var að minnast á í sambandi við þessa till. Ég vildi aðeins þakka fjvn. fyrir afgreiðslu þessa máls, og ég álít, að sú breyting, sem hefur verið gerð á till. í fjvn., sé frekar til bóta. Það mundi margur segja, að þótt ekki hefði verið bætt við till., hefði n. getað tekið þau atriði til athugunar, sem viðbótin nú leggur fyrir n. að gera, en það er a. m. k. til bóta, að þetta er skýrt og ákveðið, og læt ég í ljós ánægju mína yfir því. Hér er um að ræða samræmingu á þeim rannsóknum, sem núna fara fram í landinu. Við vitum, að það fara fram rannsóknir og tilraunir á fjöldamörgum stöðum á Íslandi, og er það ekki sízt í landbúnaði og sjávarútvegi. Þessar rannsóknir eða tilraunir hafa aldrei verið samræmdar. Það hefur verið gerð tilraun til þess að gera það, en það hefur ekki tekizt, og þegar sú ákvörðun var tekin að gefa út dagbók bænda á sínum tíma, sem er að margra áliti mjög nauðsynleg bók og horfir að mörgu leyti til meiri framfara í landbúnaði en menn gera sér ef til vill grein fyrir, þá var gert ráð fyrir því að samræma þessar tilraunir og rannsóknir í þágu landbúnaðarins og gefa út í heild árlega þær niðurstöður, sem fást af þessum tilraunum og rannsóknum, í aðgengilegu formi fyrir landsmenn. Það hafa verið tekin einstök atriði, ekki aðeins í landbúnaðinum, heldur á öðrum sviðum, sem sérstakir menn hafa verið fengnir til þess að taka til rannsóknar, t. d. þararannsóknirnar. Það hefur verið látin fara fram ýtarleg rannsókn á möguleikum til þess að vinna efni úr þara og af ágætum manni. Og þannig mætti lengi telja, en ég álít, að það sé eitt af því nauðsynlega að samræma þessar rannsóknir og gefa út niðurstöður þessara rannsókna og tilrauna árlega í aðgengilegu formi fyrir landsmenn. Þetta yrði stór umbót frá því, sem nú er, þar sem þessar rannsóknir eru gerðar og þeim síðan stungið ofan í skúffu, án þess að aðrir en þeir, sem að þessum rannsóknum standa, og nokkrir embættismenn viti um niðurstöðurnar. Það er ekki þörf á að orðlengja um þessa till. eftir hina glöggu framsöguræðu. Ég endurtek þakklæti mitt fyrir undirtektir fjvn. undir þetta mál, og ég er ekki í neinum vafa um það, að ef okkur tekst sæmilega vel að velja í þessa nefnd, getur hún orðið að verulegu gagni fyrir þjóð okkar.



Herra forseti. Við fyrri umr. þessa máls gerði ég grein fyrir brtt., sem ég flutti við till. á því stigi málsins. Sú brtt. gekk aðallega út á það, að lítil ástæða væri til að stofna hér nýja rannsóknarstofnun, eins og greinilega mátti skilja till. í sínu upphaflega formi, þar sem nægilega mikið virtist vera af rannsóknarstofnunum hér í okkar þjóðfélagi, svo mikið, að ríkið sæi sér ekki fært að búa þann veg að þessum stofnunum, að þær gætu leyst hlutverk sitt af hendi. Ég lét það ótvírætt í ljós við þá umr., að ég hefði ekki mikla trú á því, að ein slík stofnun í viðbót gæti haft mikil áhrif eða mikið gagn í för með sér fyrir þjóðfélagið. Nú sé ég á brtt. þeirri, sem hv. fjvn. hefur flutt við málið, að sú n. hefur tekið tillit til þessarar skoðunar og að mjög verulegu leyti tekið tillit til brtt. minnar við málið. Í brtt. hv. fjvn. kemur skýrt fram, að fjvn. ætlast til þess, að sú n., sem hér verði sett á fót, vinni í samráði við og með aðstoð þeirra rannsóknarstofnana, sem fyrir hendi eru í þjóðfélaginu. Það virðist því fyrst og fremst vera um það að ræða og það virðist vera orðið meginatriði till. að kjósa hér nefnd, sem skipuleggi og samræmi störf þeirra rannsóknarstofnana, sem fyrir hendi eru, svo og að þessi nefnd starfi eins og eins konar milliþinganefnd, skilst mér, að því að endurskoða og færa til samræmis löggjöf um hinar ýmsu rannsóknarstofnanir í þjóðfélaginu. Að öðru leyti hefur hv. fjvn. tekið meginefni brtt. minnar upp í sína brtt. Að þessu athuguðu get ég fallizt á það, að sú nefnd, sem hér er lagt til að skipuð verði, verði skipuð, því að það er áreiðanlega mjög mikil þörf á því að samræma störf þessara rannsóknarstofnana og samræma og færa í nýjan búning ýmis löggjafaratriði um þessar stofnanir, og með skírskotun til þess get ég fallizt á að taka aftur brtt. mína og mun gera það.



Herra forseti. Till. þessi var flutt af hv. þm. S-Þ. (KK) og hv. þm. A-Sk. (PÞ) og er þess efnis, að ríkisstj. skuli falið að hlutast til um, að félagssamtök atvinnurekenda og verkalýðssamtakanna í landinu skipi fulltrúa í samstarfsnefnd, sem hafi það hlutverk að afla upplýsinga frá ári til árs um afkomu atvinnuveganna og hag almennings, í þeim tilgangi, að síðar megi leita álits þessarar nefndar þegar ágreiningur virðist vera í uppsiglingu um kaup og kjör. Fyrir tillögumönnunum vakti, að með starfi slíkrar samstarfsnefndar verkalýðssamtakanna og atvinnurekendasamtakanna væri e. t. v. hægt að afla þýðingarmikilla upplýsinga um atvinnulífið og getu þess og aðstöðu til að greiða hinu vinnandi fólki viðunandi kaup, að skynsamlegra væri að afla slíkra upplýsinga, þegar friður væri í atvinnulífinu, og að tíminn til þess að afla slíkrar vitneskju væri ekki heppilegur, þegar út í deilur væri komið. Ég er alveg sammála hv. flm. um þetta atriði og að ég hygg jafnvel hæstv. ríkisstj., sem fór fram á það, að nú væri kosin nefnd með svipuðu hlutverki og þessu, að afla upplýsinga um gjaldþol atvinnuveganna einmitt eftir að sú hin mikla deila, sem nú stendur yfir, hófst, og hefði það hlutverk að afla upplýsinga um gjaldþol atvinnuveganna. Ég var þeirrar skoðunar, og verkalýðssamtökin eru þeirrar skoðunar, að meðan á deilu stendur sé ekki heppilegur tími til slíks samstarfs, það þurfi að hefjast á friðartímum. Tillögumennirnir lýstu því yfir í grg., að þeir teldu mikilsvert, að atvinnurekendur og kaupþegar hefðu ekki aðeins um stundarsakir, heldur til frambúðar frá ári til árs samstarf með sér í nefnd, sem ríkisstj. gæfi þessum aðilum kost á að tilnefna menn í, til þess að leita upplýsinga og leggja fram rökstutt álit um atvinnumálin - atvinnuvegina í landinu og greiðsluþol atvinnuveganna. Síðan var þeirra ætlan, að upplýsingar væru á takteinum hjá þessari n., áður en atvinnurekendur og verkafólk segðu upp samningum og legðu út í deilur. Þeir viðurkenna í grg., að þetta væri að vísu ekki nema tilraun, en ég er þeim sammála um það, að þetta sé tilraunar vert. Það gæti þá aldrei af starfi slíkrar nefndar leitt annað en það, að fyrir lægi fyllri vitneskja en ella um þessi viðkvæmu mál og það er langtum betra og skynsamlegra að afla allrar þeirrar vitneskju, sem hægt er að útvega um þessi efni, þegar friðsamlegt samstarf er ríkjandi milli atvinnurekenda og verkamanna. Hitt er óefað, að eitthvað mundi starf slíkrar nefndar kosta ríkissjóð, en það er þó gefinn hlutur, að ef slíkt starf nefndar gæti komið í veg fyrir stórfelld átök, sem trufla atvinnulífið alltaf meira og minna, þá gæti þarna samt verið um útgjöld að ræða, sem borgaði sig vel að inna af hendi og gætu orðið til að spara a. m. k. þjóðfélaginu - ef ekki ríkissjóði - fé. Fjvn. athugaði þetta mál og kom sér saman um að breyta till. nokkuð, þó á þann veg, að hlutverki hennar er á engan hátt breytt. Hún er aðeins færð í nokkru fastara og ákveðnara form. Það er í fyrsta lagi tekið fram, að þeir aðilar, sem eiga rétt á því að tilnefna fulltrúa í þessa nefnd, skuli vera Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands, og tekið einnig ákveðið fram, að hvor þessara aðila skuli tilnefna tvo fulltrúa í slíka samstarfsnefnd atvinnurekendanna og verkalýðssamtakanna. Orðalaginu í till. eins og hún kemur frá fjvn. um hlutverk nefndarinnar er á engan hátt breytt, að öðru leyti en því, að við er bætt, að þessi nefnd skuli eiga aðgang að Hagstofu Íslands um, að sú stofnun veiti nefndinni alla þá aðstoð, sem óskað er, einkanlega í sambandi við skýrslugerð og útreikninga. Einnig er n. gefin heimild til að leita hvers konar fræðilegrar aðstoðar annars staðar, ef hún teldi þess þörf. Þetta eru atriði, sem eru viðbót við till. eins og hún var upphaflega flutt og miða að því að bæta aðstöðu n. til starfa, þannig að betur sé að henni búið og meiri líkur til þess, að árangur geti hlotizt af störfum hennar. Það var að vísu ekki samkomulag um það, að þessi n. fengi aðstöðu til að rannsaka hag einstakra atvinnufyrirtækja, sem ég hefði þó talið æskilegt, a. m. k. undir vissum kringumstæðum, og þar sem hér er um að ræða n., sem skipuð er að jöfnu aðilum frá atvinnurekendum og verkalýðssamtökum, þá hygg ég, að slíkt vald í höndum n. hefði ekki orðið á neinn hátt misnotað, því að slík rannsókn á einstökum, þýðingarmiklum atvinnufyrirtækjum hefði auðvitað ekki átt sér stað, nema því aðeins að báðir aðilar í n. eða fulltrúar beggja aðila í n. hefðu talið ástæðu til þess og talið æskilegt, að slík athugun færi fram. En það eru atvinnuvegirnir í heild, sem n. er veitt umboð til að rannsaka og gera sér grein fyrir afkomu þeirra allri og hvaða gjaldþol atvinnuvegirnir teljast hafa á hverjum tíma í sambandi einkanlega við launagreiðslur, þau útgjöld, sem snerta framkvæmd framleiðslustarfanna. Í þessu formi var fjvn. sammála um að mæla með samþykkt till., og er það aðeins von fjvn., að með slíku starfi megi koma í veg fyrir í einhverjum einstökum tilfellum ágreining, sem kynni annars að stöðva atvinnulífið og valda framleiðslu þjóðarinnar tjóni, og gæti þá farið svo, að þau útgjöld, sem óneitanlega verða við starf slíkrar n., kynnu að margborga sig.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lýsa yfir fylgi mínu við þá till., sem hér liggur fyrir. Til þess er alveg sérstök ástæða einnig fyrir mig, því að fyrir þremur árum flutti ég ásamt fjórum öðrum. flokksmönnum mínum till. hér á Alþ., sem hlaut samþykki og gekk mjög í sömu átt og sú till., sem nú er lagt til að hér verði afgreidd. Ég vil aðeins láta í ljós óánægju mína með það, að sú till., sem samþykkt var um þetta efni fyrir þremur árum, skuli ekki hafa verið framkvæmd. Það er góðra gjalda vert af hálfu hv. Alþ. að gera ályktanir um góð mál og skynsamleg. Hitt er þó töluvert meira virði, að þær séu framkvæmdar, þau góðu mál og skynsamlegu hugmyndir komist í framkvæmd. Sú till., sem samþ. var 17. des. 1952 frá okkur 5 þm. Sjálfstfl., var um rannsókn á greiðslugetu atvinnuveganna í samvinnu við samtök atvinnurekenda og launþega, og hún var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fram fara rannsókn á greiðslugetu og afkomu aðalatvinnuvega þjóðarinnar með það fyrir augum að fá úr því skorið, hversu hár rekstrarkostnaður atvinnutækjanna megi vera, til þess að þeim verði haldið í gangi sem lengstan hluta hvers árs og þeir veiti sem varanlegasta atvinnu. Skal ríkisstj. leita aðstoðar og samvinnu við samtök launþega og atvinnurekenda um framkvæmd þessarar rannsóknar, er skal lokið fyrir 1. nóv.1953.“ Til þess að skýra örlítið nánar, án þess að lengja umr. um þessa till. um of, vildi ég leyfa mér að lesa hér tvo stutta kafla upp úr þeirri grg., sem fylgdi þessari till. Þar er komizt að orði á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Rannsókninni er ætlað að sýna, hvern rekstrarkostnað hinar ýmsu greinar atvinnulífsins geta borið. Ef niðurstöðurnar sýna, að rekstrarkostnaður í sumum atvinnugreinum sé svo hár, að taprekstur sé óhjákvæmilegur, er eðlilegt, að látin sé, fara fram framhaldsrannsókn á því, með hverju móti taprekstri verði forðað, hvort unnt sé að lækka einhverja kostnaðarliði eða hverjar ráðstafanir aðrar séu tiltækilegar til þess, að tekjur hrökkvi fyrir útgjöldum. Ef rannsóknin á hinn bóginn sýnir, að um verulegan ágóða sé að ræða í atvinnugreininni, mundi eðlilegt, að hlutdeild vinnunnar í arði fyrirtækisins yrði aukin með kauphækkunum eða á annan hátt.“ Síðan er á það bent í grg., að það hafi oft orðið mjög til þess að auka á tortryggni í samskiptum atvinnurekenda og launþega, að allt hefur verið á huldu um afkomu einstakra atvinnugreina. Niðurstöður slíkrar rannsóknar, sem till. gerir ráð fyrir, ættu því, þegar þær lægju fyrir, að geta haft nokkur áhrif í þá átt að eyða óvild og tortryggni milli stétta og leggja grundvöll að varanlegum vinnufriði í landinu. Loks segir í grg. þessarar þáltill., „að það ætti ekki að vera ágreiningsmál, að megináherzlu beri að leggja á það í efnahagsmálum þjóðarinnar, að atvinna megi vera næg og jöfn sem lengstan tíma af árinu. Slíkt verður þó ekki tryggt til lengdar, nema séð sé fyrir því, að ekki sé taprekstur í hinum mikilvægustu atvinnugreinum. Hafa ýmsar till. komið fram um það hér á landi og erlendis að finna einhvern grundvöll fyrir vísitölu, er sýndi afkomu þjóðarbúsins og atvinnuveganna, og yrði kaupgjald m. a. miðað við slíka vísitölu. Teljum við flm. þessarar till. eðlilegt, að í sambandi við rannsókn þá, er hér er um að ræða, sé einnig athugað, hverjir möguleikar væru á útreikningi slíkrar vísitölu og hvort hugsanlegt væri, að kaupgjald yrði að einhverju eða öllu leyti við hana miðað.“ „Að sjálfsögðu,“ segir í lok grg. „yrði um slíkt að hafa fullt samráð við hagsmunasamtök launþega og atvinnurekenda, enda er gert ráð fyrir, að fullt samráð sé við þau haft um fyrirkomulag og framkvæmd þessarar rannsóknar.“ Ég held, að það fari ekki á milli mála, að það, sem vakti fyrir flm. þessarar till., sem samþ. var með góðu samkomulagi á hv. Alþ. fyrir þremur árum, sé nokkurn veginn alveg það sama og vakir fyrir flm. þeirrar till., sem hér er til umr., og fyrir þeirri hv. n., sem skilað hefur áliti um hana og hv. 3. landsk. gerði glögga grein fyrir í ræðu sinni hér áðan. Formið er að vísu nokkuð annað á þeirri till., sem hér liggur fyrir, eins og hún nú er orðin. Þar er lagt til, að Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands skipi hvort um sig fulltrúa í samvinnunefnd, sem hafi það hlutverk, sem báðar till. gera ráð fyrir. Ég skal ekki fjölyrða um þetta. Ég vil aðeins ítreka þá skoðun okkar flm. till. frá 1952, að það er mál málanna í þessu landi, að vinnuveitendur og vinnuþiggjendur geti haft einhvern öruggan grundvöll til að standa á í samskiptum sínum, fullkomna vitneskju um það, hvað atvinnuvegirnir bera og hverjir möguleikar eru á hlutdeild vinnunnar í arði framleiðslutækjanna. Þetta er bókstaflega eitt grundvallarskilyrði þess, að þróun og uppbygging geti haldið áfram í okkar þjóðfélagi, og grundvallarskilyrði þess, að vinnufriður haldist. Ég vil aðeins segja það að lokum, að ég vil láta þá ósk og von í ljós, að það takist betur til um framkvæmd þeirrar till., sem nú á að samþ. og ég tel skynsamlega og eðlilega, heldur en um framkvæmd þeirrar till., sem ég gat um og samþ. var fyrir þremur árum, því að eins og ég sagði áðan er lítið gagn í því að hrinda góðum og skynsamlegum málum og hugmyndum úr vör, ef við það eitt er látið sitja að ýta þeim á flot. Það þarf að róa í land aftur. Það þarf að framkvæma hinar skynsamlegu og góðu hugmyndir, þannig að það geti orðið almenningi í landinu, í þessu tilfelli vinnuveitendum og vinnuþegum og þjóðinni í heild að gagni. Ég vil láta í ljós þá ósk, að samþykkt þessarar till. og framkvæmd þeirrar rannsóknar, sem hún gerir ráð fyrir, megi verða grundvöllur að auknum vinnufriði í landinu, bættri sambúð milli stétta, þannig að við þurfum ekki að horfa upp á það með tiltölulega stuttu millibili, að stórátök hefjist milli aðalstétta þjóðfélagsins til stórkostlegs tjóns fyrir þær og landsmenn alla.



Herra forseti. Það er vissulega um mjög merkilega tilraun að ræða, ef það gæti tekizt með þeirri till., sem hér liggur fyrir frá fjvn. sem brtt. við till. á þskj. 392, að koma á samstarfsnefnd á milli verkalýðssamtakanna annars vegar og Vinnuveitendafélags Íslands hins vegar. Og að flestu leyti er það góðra gjalda vert, að ríkið hlutist til um slíkt og óski eftir að fá að gera slíkt á sinn kostnað, enda er náttúrlega engin spurning um það, að ef með því að styðja myndun svona n. og kosta hana væri stutt að því að koma í veg fyrir langar og dýrar vinnudeilur, þá væri stórkostlega mikið unnið. En það er hins vegar gefið um leið, að Alþ. þarf að sínu leyti að búa vel í hendur þeirra n., sem eru skipaðar til þess að vinna svona verk. Hér er talað um, að slík n. eigi að rannsaka afkomu atvinnuveganna og hag almennings. Nú er það svo, að þegar hagur almennings er rannsakaður, þá liggur það venjulega fyrir sem opin bók, og það er hlutur, sem raunverulega atvinnurekendur og þeirra fulltrúar alltaf hafa haft aðgang að og það opinbera í gegnum hagstofuna hefur látið rannsaka ár frá ári, hvernig hagur almennings sé, hvernig hans afkoma sé, hvernig dýrtíðin verki á hans lífsafkomu og annað slíkt. Hins vegar er afkoma atvinnuveganna í heild. Þótt undarlegt megi virðast, hefur að mjög miklu leyti verið reynt að halda henni sem lokaðri bók fyrir þjóðinni. Í hverju einasta landi í kringum okkur getum við farið í hagstofu viðkomandi þjóðfélags, við getum flett þar upp í stórum skýrslum, við getum séð þar, hvað hvert einasta stórfyrirtæki í landinu greiðir í vinnulaun, hvað það hefur í ágóða, hvað það borgar sínum forstjórum, og annað slíkt. Við getum í eins hákapítalistísku landi og Bandaríkjum Norður-Ameríku séð, hvað General Motors - eða hvert af þessum stórfyrirtækjum sem er - greiðir í vinnulaun, hvað það hefur í gróða og hvernig afkoma þess er. Við getum í landi eins og Svíþjóð rannsakað þetta. Í hagstofunni liggur fyrir vitneskja um hverja einustu atvinnugrein landsins. Í engu af þessum löndum þykir eðlilegt að vera að reyna að dylja afkomu atvinnuveganna. Ég vil leyfa mér að vonast til þess, þegar Alþ. nú hefur frumkvæði um, að svona n. sé skipuð til þess m. a. árlega að afla þeirra upplýsinga, sem n. telur sig þurfa um afkomu atvinnuvega landsins, að þá verði virkilega opnuð fyrir slíkri n. öll skjöl og skilríki viðvíkjandi afkomu atvinnuveganna. Og þegar talað er um atvinnuvegina, þá er ekki aðeins átt við sjávarútveginn, iðnaðinn og landbúnaðinn og annað slíkt, sem margt liggur nú yfirleitt fyrir um. Það er átt líka við verzlunina, bankastarfsemina, yfirleitt atvinnulíf þjóðfélagsins. Og þar sem venjulega í sambandi við þær deilur, sem eiga sér stað milli verkamanna og atvinnurekenda, er verið að deila um, hvort atvinnulífið beri ákveðnar kröfur, sem verkamenn gera til launa, - við skulum segja, þegar krafa er gerð um hækkun hjá bátaútveginum, togaraútveginum, skipafélögunum eða slíkum, - þá er raunverulega ekki aðeins verið að ræða um þessar einstöku atvinnugreinar, það er verið að ræða um atvinnulífið í heild. Svo framarlega t. d. sem þjóðfélagið skiptir þannig á milli atvinnugreinanna, að einn atvinnuvegur - við skulum segja t. d. útgerð - er látinn tapa, en verzlun og bankastarfsemi látin græða, þá er það náttúrlega hlutur, sem viðkemur þeim, sem eru að rannsaka afkomu atvinnuveganna, og þá verða þeir jafnt að hafa aðgang að því, hvernig verzlunin, útflutnings- og innflutningsverzlun og innanlandsverzlunin, beri sig, þegar þeir ætla að athuga, hvernig sjávarútvegurinn standi. Og ég skil þessa till. þannig, að það sé vilji Alþ. með samþykkt hennar að veita fulltrúum þessara samtaka aðgang að því að rannsaka afkomu þessara atvinnuvega þar með í heild, jafnt bankar og stofnanir, sem hafa með - við skulum segja - fiskútflutninginn að gera, og aðrar slíkar séu skyldugar til að veita þessari n. allar þær upplýsingar, sem hún telur sig þurfa. Og án slíks skilnings á þessu er hætta á, að ekki yrði það gagn af þessari mikilvægu n., sem þarf að vera. Þess vegna er það nauðsynlegt, að það sé gert alveg ljóst frá upphafi, ef við ætlum að reyna með samþykkt þessarar till. að fara inn á þá heppilegu leið að geta rannsakað þessa hluti vel fyrir fram, að þá þarf að hætta að vera svo, að afkomu atvinnulífsins sé haldið eins og lokaðri bók fyrir almenningi og fulltrúum hans. Ég vil aðeins minna á það, vegna þess að hér er nú verkalýðssamtökum annars vegar og vinnuveitendasamtökum hins vegar stillt sem tveim jafnréttháum aðilum, af því að það eru þessir aðilar, sem þarna fyrst og fremst eigast við, að þá megum við ekki gleyma hinu, að tilgangur alls atvinnulífsins er að bæta kjör mannanna, sem vinna við það, og tryggja vellíðan fólksins, sem skapar framleiðsluna. Við þennan tilgang verður rekstur atvinnulífsins að miðast, og það verða menn að hafa í huga, að það er sjálf velliðan þegnanna í þjóðfélaginu, sem er tilgangurinn með atvinnurekstrinum; ekki neitt annað. Og atvinnurekendur verða að hafa það í huga, þegar þeir taka þátt í því af hálfu þjóðfélagsins að rannsaka hluti eins og þetta, að þeir hafa raunverulega aðeins með að gera þjónustustörf, sem þjóðfélagið hefur falið þeim, og þeim ber að rækja slík störf þannig. Við verðum að muna, að það er hægt að reka okkar þjóðfélag og öll okkar tæki án atvinnurekenda, en það er ekki hægt að reka það án verkalýðs. Það er verkalýðurinn, sem er sá aðili, sem skapar þennan auð, og án hans er ekki hægt að skapa hann. Atvinnurekendurnir og einkaeign þeirra á atvinnutækjunum er raunverulega form, sem þjóðfélagið í svipinn hefur kosið að hafa, með tilliti til þess, að atvinnurekendur standi í stöðu sinni, að þeir sjái um, að þessi atvinnurekstur sé rekinn þannig, að þjóðfélaginu megi vegna vel. Þjóðfélagið hefur stutt atvinnurekendur til slíks með stórkostlegum fríðindum, sem þeim eru veitt, t. d. um togaraflotann, stórvirkustu framleiðslutækin, þegar atvinnurekendur, að svo miklu leyti sem þeim beint eru fengin þau í hendur, fá frá þjóðfélaginu 75% af andvirði togaranna að láni með 2% vöxtum til 20 ára. Og atvinnurekendur verða að muna það, að ef þeir standa ekki í þessari stöðu sinni og veita þessa þjónustu, þá getur þjóðfélagið, á hvaða tíma sem er, svipt þá þeim yfirráðum, sem þeir hafa yfir atvinnutækjunum, og tekið upp annað form, sem þjóðfélaginu kynni að finnast hentugra til rekstrar á atvinnuvegunum. Þegar n. af hálfu þess opinbera athugar afkomu atvinnulífsins, þá þarf hún þess vegna að hafa það í huga, að atvinnulífið er til vegna þess, að vinnandi stéttirnar vinna við það, og til þess að þeim megi vegna betur. Ég held, að það sé alveg sérstaklega nauðsynlegt að rifja þetta upp og minna á það með hliðsjón af þeirri vinnudeilu, sem nú stendur yfir, því að ég man ekki eftir, að í neinni vinnudeilu, og hef ég í 30 ár haft nokkuð með þær að gera, hafi atvinnurekendur eða hópur þeirra ríkustu og voldugustu af þeim sýnt annað eins offors, bókstaflega virzt ætla að beita sínu bolmagni og láta kenna síns valds, eins og í þessari dellu. Ég hef aldrei eins orðið var við það, að stóratvinnurekendurnir vilji láta finna til þess, að þeir séu svo að segja valdið í þjóðfélaginu, og slíkt getur þjóðfélagið ekki látið þeim haldast uppi, því að án þeirra getur þjóðfélagið vel staðizt, og sumir álíta máske betur án þeirra, en án verkalýðsins ekki. Það er þess vegna alveg nauðsynlegt, að sá hugsunarháttur, sem menn bera í brjósti, þegar þeir ganga til samvinnu eins og hér er hugsað um, sé sá, að menn eigi að veita þjóðfélaginu þjónustu. 1. apríl, á hundrað ára afmæli frjálsrar verzlunar á Íslandi, var af hálfu fulltrúa einmitt verzlunarstéttarinnar og þ. á m. ýmissa stóratvinnurekenda undirstrikað, að þeirra störf væru þjónusta við almenning. Og það er sá hugsunarháttur, sem ekki á aðeins að vera á aldarafmælum og sérstökum tyllidögum; það er sá hugsunarháttur, sem þarf að vera í þeirri almennu framkomu atvinnurekendanna í þjóðfélaginu gagnvart verkalýðnum og gagnvart þjóðfélaginu í heild. Íslenzk þjóð mun aldrei sætta sig við það, að hér rísi upp auðmannavald, sem ætlar að setja þjóðinni stólinn fyrir dyrnar. Íslenzk þjóð hefur áður fengið að kenna á slíku stórhöfðingjavaldi þannig, að hún mun ekki þola það. Alþýða landsins mun þá, ef stóratvinnurekendurnir ekki kunna sér hóf, heldur velja þá leið að breyta um rekstrarfyrirkomulag á atvinnulífi þjóðarinnar. Verkalýðssamtökin hafa fyllilega sýnt það, þegar þau hafa haft afskipti af ríkisstj. landsins og af því að efla atvinnutækin, að þau hafa viljað gefa atvinnurekendum kost á að starfa fyrir þjóðfélagið og veita því eðlilega þjónustu, og verkalýðssamtökin hafa meira að segja haft forustu um það að veita stærstu atvinnurekendum landsins, eins og togaraeigendunum og eigendum hraðfrystihúsanna, alveg sérstaklega góð kjör af almannafé, 75% lán með 2% vöxtum til 15-20 ára, í trausti þess, að þessir menn skilji, að það er fyrir þjóðfélagsheildina, sem þeir eiga að starfa, að það er trúnaðarstarf, sem þeir hafa með höndum. Þetta vildi ég aðeins segja, um leið og ég fyrir mitt leyti vil samþ. þessa till. Ég álít nauðsynlegt, að þetta sé rifjað upp, ekki sízt með tilliti til þess ástands, sem við nú búum við, því að ef okkur á að takast að firra þjóðfélagið þeirri ógæfu, að til slíkra átaka, svo langra og dýrra, þurfi að koma eins og nú hefur orðið, þá þarf stóratvinnurekendastéttin í landinu að breyta um hugsunarhátt. Og þegar tekið er upp samstarf eins og hérna er ætlazt til, að forgöngu ríkisins, þá þarf, til þess að það beri þann góða árangur, sem áreiðanlega er tilgangur allra þeirra, sem þetta samþykkja, þarna að verða breyting á. Og við skulum vona, að með samþykkt þessarar till. um að stofna til þessarar samvinnunefndar á vegum ríkisins megi það takast.



Herra forseti. Ég vil láta hér koma fram þakklæti til hv. fjvn. fyrir afgreiðslu hennar á till. þessari, sem við erum flm. að, ég og hv. þm. A-Sk. (PÞ). Ég vil einnig þakka hv. frsm. n. fyrir meðmæli hans með till. og þá réttu grg., sem hann flutti um tilgang þann, sem kæmi fram í flutningi till. af hálfu flm. og grg. þeirra. Og einnig vil ég þakka öðrum þeim ræðumönnum, sem hér hafa tekið til máls og lýst stuðningi sínum við till. Hv. þm. N-Ísf. minnti á till. fyrir 3 árum, sem hann var flm. að og saknaði að ekki hefði verið framkvæmd, taldi, að gengið hefði mjög í sömu átt og þessi till., sem hér liggur fyrir. Og vitanlega er það rétt, að sú till. gekk í sömu átt, en þó ekki jafngreinilega og þessi till. Hún var till. um rannsókn á greiðslugetu atvinnuveganna í eitt skipti fyrir öll, og fyrirmæli hennar voru til ríkisstj. um að láta þessa rannsókn um greiðslugetu atvinnuveganna fara fram innan 10 mánaða frá samþykkt till. - Till. okkar snýst beint að því erfiða viðfangsefni, sem þjóðin hefur átt við að búa og sérstaklega stynur undir í dag, að vinnufriður megi vera tryggður. Og hún gerir ráð fyrir því, að sú nefnd, sem kosin verður, starfi árlega, því að árlegt er það viðfangsefni að halda við vinnufriðinum. Ég tel þess vegna, að þó að þessi till., sem samþykkt var hér fyrir 3 árum, væri ekki framkvæmd, þá geti verið miklar vonir til þess, að þessi till. verði framkvæmd, af því að það liggur ljósara fyrir um hennar verkefni og þau beinast alveg að ákveðnu markmiði. Hv. 2. þm. Reykv. (EOl) mælti mjög vel með till., en tók fram það, sem líka er alveg rétt, að ef þessi n. á að njóta sín í starfi, þá á hún að geta fengið þær upplýsingar, sem henni eru nauðsynlegar til þess að taka sína afstöðu. Þær upplýsingar mega ekki vera í lokuðum bókum, og það verður, eins og hv. 2. þm. Reykv. tók fram, að gera ráð fyrir því, að þær verði það ekki. Og ef þær ætla að verða það, þá hygg ég, að n. hljóti að fá aðstöðu til þess að geta opnað bækurnar, hljóti að geta leitað sér heimilda til þess. Verði till. samþ., þá leyfi ég mér að vænta þess og treysta því, að hæstv. ríkisstj. taki málið til árangursríkrar framkvæmdar. Og ég vil undirstrika það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að til þess að starf n. geti orðið árangursríkt, þarf það að vera þjónusta við þjóðina, þjónusta, til þess að vinnufriður geti ríkt, með það markmið fyrir augum, að tekjum þjóðarinnar verði réttlátlega skipt milli þeirra, sem að öflun þeirra vinna.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd til þess að leiðrétta smávægilegan misskilning, sem fram kom í ræðu hv. þm. S-Þ. (KK). Hann taldi, að enda þótt tilgangur þeirra tveggja till., sem hér hafa verið gerðar að umtalsefni, hefði verið sá sami, þá hefði þó sá meginmunur verið á þeim till., að í till. okkar sjálfstæðismanna, sem samþykkt var fyrir 3 árum, hefði einungis verið gert ráð fyrir rannsókn á greiðslugetu atvinnuveganna í eitt skipti fyrir öll. Þetta er ekki rétt. Í till. stendur að vísu, að ríkisstj. skuli leita aðstoðar og samvinnu við samtök launþega og atvinnurekenda um framkvæmd rannsóknarinnar, sem skuli lokið fyrir 1. nóv.1953. Það, sem þessi grein tillögunnar á við, er fyrst og fremst það, að á þessum tíma, sem þarna er greindur, var gert ráð fyrir því, að rannsókn hefði verið framkvæmd og grundvöllur fundinn, sem síðan yrði byggt á í framtíðinni. Aðalrannsóknin, sem till. gerði ráð fyrir, átti sem sagt að hafa farið fram á tæpu ári. En síðan vakti það fyrir flm. sem einnig kemur greinilega fram í grg. till. og í framsöguræðum fyrir henni á þingi, að til þess var eindregið ætlazt af flm., að áframhaldandi rannsókn yrði framkvæmd á grundvelli þeirrar niðurstöðu, sem upprunalega rannsóknin hafði leitt til. Mér er það alveg ljóst, og ég er alveg sammála hv. þm. S-Þ. (KK) um það, að það er tiltölulega lítið gagn að því að framkvæma slíka rannsókn í eitt skipti fyrir öll; tímarnir breytast og mennirnir með, aðstæðurnar í þjóðfélaginu, afrakstur atvinnutækjanna, tæknin o. s. frv. Allt þetta breytist, og það verður að taka nýja afstöðu með breyttum viðhorfum til þessara atriða. Ég vildi aðeins, að þetta kæmi fram alveg greinilega, vegna þess að þessi ummæli féllu hjá hv. þm. S-Þ. Ég vil ítreka það, eftir að hafa hlustað á ræðu hv. 2. þm. Reykv., að fyrir okkur, sem tókum þetta mál fyrst upp hér á hv. Alþ., vakti það fyrst og fremst að tryggja samkomulag milli stétta, milli vinnuveitenda og launþega um réttláta skiptingu arðsins af atvinnutækjunum. Þetta er það grundvallaratriði, sem fyrir okkur vakti, og ég veit, að þó að okkur hv. 2. þm. Reykv. greini á um það, hvernig þjóðfélagið skuli rekið, hvort hér eigi að vera séreignarþjóðfélag eða sósíalistiskt þjóðfélag, þá greinir okkur trauðla á um það, að æskilegt sé, að stéttirnar - í þessu tilfelli atvinnurekendur og launþegar - geti komið sér saman um það, hvað sé réttlát skipting arðsins.

Og þær geta það aldrei.

Þær geta það aldrei, segir hv. 4.landsk. þm. Ég álít að þessi ummæli byggist á of mikilli bölsýni. Við höfum horft á bæði okkar þjóðfélag og önnur þjóðfélög þroskast og þróunina skapa sífellt jafnari og betri lífskjör. Það, sem hefur verið að gerast, er þess vegna ekkert annað en það, að arðskiptingin í þjóðfélaginu hefur smám saman orðið réttlátari. Mannkynið í heild og fólkið í okkar þjóðfélagi hefur einnig verið að feta sig áfram að þessu takmarki, réttlátri skiptingu arðsins af starfi sínu, hvort sem það starfar að sköpun hans með hug eða hendi. Ég hef þá trú, alveg gagnstætt þeirri skoðun, sem fram kom í ummælum hv. 4. landsk., sem er sanngjarn og góðgjarn maður, að þetta sé engin skýjaborg. Og við megum umfram allt ekki líta á það sem nauðsyn, að stéttir þjóðfélagsins þurfi sífellt að slást um arðinn af eigin starfi, þær þurfi að berjast um það, kannske árlega, kannske annað hvert ár, kannske þriðja hvert ár, hversu hátt tímakaupið eigi að vera, hversu langt orlofið eigi að vera o. s. frv. Ég álít, að við verðum að treysta því, að stéttirnar geti komið sér saman um þetta. Ég álít, að reynsla liðins tíma sanni það, að þróunin hafi verið að færa okkur nær og nær þessu takmarki. Og í þeirri trú styð ég þá tilraun, sem gerð er með þessari till., og leyfi mér að vænta af henni nokkurs árangurs til góðs, ekki fyrir neina einstaka stétt í okkar landi, heldur fyrir allar stéttir og til sköpunar vinnufriði og samvinnu milli stétta, sameiginlegra átaka til farsældar fyrir það fólk, sem byggir þetta land.



Herra forseti. Það var aðeins eitt, sem hv. þm. N-Ísf. (SB) sagði, sem kom mér til að gera smáathugasemd við það. Hann minntist á, að þróun þjóðfélagsins hefði gengið í þá átt, að arðskiptingin hefði orðið réttlátari. En ef svo hefði verið, eins og hann virtist líta á, þá mundum við áreiðanlega ekki standa í þeirri hörðu deilu, sem við stöndum í dag. Fyrir 7 árum, 1947, höfðu verkalýðssamtökin og báðir verkalýðsflokkarnir haft aðstöðu til þess að móta um nokkurt skeið, hver stefna væri tekin í atvinnulífi landsins, og það hafði tekizt að afla allmikilla nýrra atvinnutækja eða a. m. k. gera ráðstafanir til að kaupa þau inn. Hafði af hálfu verkalýðshreyfingarinnar atvinnurekendum verið gefinn kostur á að eignast þessi tæki með mjög góðum kjörum, og samt höfðu margir þeirra verið tregir til þess, svo tregir, að vegna þess, hve tregir þeir voru, tókst meira að segja verkalýðssamtökunum að fá það fram, að bæjarútgerðir á togurum yrðu miklu meiri en áður höfðu verið. 1947 var ástandið þannig, að verkamenn bjuggu við nokkuð sæmileg lífskjör, og samt sem áður skapaðist á því ári mjög mikill gróði hjá atvinnurekendum, og stóreignir komu fram hjá atvinnurekendum í lok þess árs, þegar eignakönnunin fór fram. Síðan 1947, að svona var ástatt, hafa öll þau tæki, sem ráðstafanir voru gerðar til að kaupa inn í landið á árunum 1945 og 1946, komið í gagnið. Allir togararnir hafa fyrst komið á árunum 1947 og árunum þar á eftir, meginið af hraðfrystihúsunum verið byggt, þjóðarauðurinn stórkostlega aukizt, atvinnutækjunum stórkostlega fjölgað, þjóðarframleiðslan hefur vaxið, þjóðartekjurnar hafa vaxið. En hefur skiptingin á milli stéttanna orðið réttlátari? Nei. Það, sem hefur komið í ljós við þær rannsóknir, sem þegar hafa verið gerðar, er að aðeins hvað sjálfan neyzluvarninginn snertir er afkoma verkamannsins í dag 17% lakari en hún var 1947. Þetta hefur minnkað hans hlutdeild í því að geta keypt neyzluvörurnar, og ef hans aðstaða til þess að borga húsnæði væri þar að auki reiknuð með, þá hefur hans hlutdeild í þjóðfélagsarðinum minnkað miklu meira. Þess vegna er það svo, að frá 1947 hefur arðskiptingin orðið miklu ranglátari en hún var þá, og þess vegna stöndum við í þessari deilu, sem við stöndum í í dag. Þess vegna er það, sem stundum kemur upp hjá þeim mönnum, eins og skauzt fram í frammíkalli hv. 4. landsk. (GJóh) hér áðan, mönnum, sem hafa verið verkamenn alla sína ævi, mönnum, sem þekkja alla þá baráttu og hafa sjálfir staðið í þeirri baráttu, sem verkalýðurinn hefur staðið í síðustu 40 ár hér á Íslandi, - þess vegna kemur það upp hjá slíkum mönnum, einmitt verkamönnunum sjálfum, að það sé líklega aldrei hægt að fá atvinnurekendur til þess að skilja það, að verkamaðurinn sé verður launanna, að verkamaðurinn, sem skapar auðinn í þjóðfélaginu, eigi fyrst og fremst og í sífellu að fá betri og betri kjör og í sífellu réttlátari og réttlátari hlut af því, sem framleitt er. Það er þetta, að hafa orðið að heyja þessa ægilegu, hörðu baráttu, sem verkalýður Íslands hefur orðið að heyja síðustu 60 ár, frá því að verkalýðshreyfingin hér var mynduð, sem skapar þann hugsunarhátt hjá verkamönnum, að það sé aldrei hægt að komast að samkomulagi við atvinnurekendur nema með því að fara í hart. Og það er vert að muna eftir því, að því miður er ástandið þannig, að verkamenn á Íslandi hafa enn sem komið er aldrei fengið kjarabætur án þess að fara í hart, án þess að fara í meira eða minna löng verkföll. Á einstöku tímum í þjóðfélaginu, eins og t. d. 1944, tekst okkur að ná samningum, án þess að komi til mjög langvarandi verkfalla, og semjum vinnufrið í hálft annað ár. Þetta væri máske öðruvísi, ef Alþ. hefði sýnt betri skilning á þessum málum. En ástandið hefur verið þannig hér á Alþ., að það hefur komið fyrir þrisvar sinnum á þeim stutta tíma, sem ég hef átt sæti á Alþ., í 17 ár, að Alþ. hefur sett lög um að draga úr þeim réttindum, sem verkamenn hafa haft, hefur með lögum rýrt þau kjör, sem verkamenn voru búnir að vinna sér. En það hefur aldrei komið fyrir, að Alþ. hafi með lögum fyrirskipað að hækka laun verkamanna - aldrei. Og meira að segja höfum við, bæði fulltrúar Alþfl. og Sósfl., ár eftir ár lagt fram frumvörp hér um hækkun á orlofsfénu, sem hefði verið hægt að vera búið að samþykkja margsinnis, en aldrei hafa einu sinni komið úr n. í þinginu. Ég vil segja það, að ef Alþ. hefði eins oft sett lög um að skylda atvinnurekendur til að hækka kaup verkamanna og það hefur gripið inn í til þess að banna kauphækkanir eða rýra launin, þá væri ef til vill hugsunarháttur margra verkamanna öðruvísi, því að þá væri þeirra bitra reynsla ekki sú sama sem hún er nú. Þess vegna var það, að ég var að mæla þessi varnaðarorð til atvinnurekenda, sem ég mælti áðan. Andersen Nexö segir einhvers staðar í sínum fræga róman, Peile Erobreren, skáldsögu verkalýðshreyfingarinnar, - lætur einn gamlan, reyndan verkamann segja: „Vorherre har altid været í lommen på de store“ - þ. e. „Guð almáttugur hefur alltaf verið í vasanum á þeim ríku.“ Og því miður hefur það verið þannig, að Alþ. hefur sýnt sig í því hvað eftir annað að grípa inn í gang málanna til þess að rýra kjör verkamanna, en aldrei til þess að hjálpa þeim. Og núna stöndum við frammi fyrir því, að atvinnurekendur, sem hafa allt sitt vald frá þjóðfélaginu, hafa allt sitt lánsfé frá þjóðfélaginu, hafa sín atvinnutæki að láni frá þjóðfélaginu, fá jafnvel vöruna, sem þeir verzla með, frá ríkisstj., eins og olíuhringarnir, neita að veita þjóðfélaginu þá þjónustu, neita t. d. að láta togara, sem gerðir eru út til að fiska, fá olíu, neita að semja við verkamenn um kauphækkun, sem þeir eiga kröfu á. Það er þessi bitra reynsla, sem skapar þá afstöðu hjá þeim verkamönnum, sem hafa reynslu heils mannsaldurs að baki, sem segir, að þó að við samþykkjum svona góðar tillögur eins og hérna eru, þá sé það víst ekki til neins, af því að atvinnurekendurnir eru alltaf að verða harðvítugri og harðvítugri. Við þurfum að sjá til þess hér á Alþ., að þessi afstaða stóratvinnurekendanna á Íslandi til atvinnulífsins og til vinnandi stétta breytist. Og við skulum nú, ef þeir fara ekki að átta sig, einu sinni grípa þannig inn í, að vinnandi stéttirnar finni það, að meiri hl. Alþ. standi einu sinni með þeim, en ekki með þeim stóru.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd. - Hv. 2. þm. Reykv. (EOl) sagðist ekki minnast þess, að það hafi komið fyrir, að Alþ. hefði með lögum fyrirskipað hækkun á launum verkamanna. Þetta mun nú sennilega vera rétt hjá honum. En ég vil minna hv. þm. á það, að hingað til hefur hvorki hann né ég talið það vera hlutverk Alþ. að kveða almennt nákvæmlega á um það, hvað stéttir þjóðfélagsins ættu að hafa í tímakaup. Ég er hræddur um, að minn hv. vinur, 2. þm. Reykv., yrði eitthvað öðruvísi á svipinn en hann er nú frá degi til dags, prúður og glaðlegur maður, ef núverandi stjórnarflokkar ætluðu að fara að setja lög um það, hvað kaupið ætti að vera á Íslandi. Það er þess vegna gersamlega út í bláinn mælt, sem hv. þm. sagði um þetta efni. Á hitt vil ég benda, sem allir hv. þm. vita, að á hverju einasta Alþ. miðast mikill hluti löggjafarstarfsins við það að bæta aðstöðu þjóðarinnar, verkamanna og annarra, á marga vegu. Fyrir því Alþ., sem nú starfar, liggur fjöldi frumvarpa, sem einmitt miða að þessu. Síðast í gær var hér afgreitt við 2. umr. frv. frá ríkisstj., sem miðar að því að greiða nokkuð fram úr þeim vandræðum, sem mest eru hjá öllum almenningi í landinu og sérstaklega láglaunafólki, þ. e. a. s. húsnæðisvandræðunum. Ég vil segja það, að þó að í þessu felist ekki kauphækkun, lög um það, að tímakaupið skuli hækka um 1 krónu eða 2 krónur, þá felur þetta frv. engu að síður í sér stórkostlega kjarabót fyrir almenning í landinu.

Er það vaxtahækkunin?

Hv. 3. landsk. spyr, hvort það sé vaxtahækkunin. Nei, það er ekki vaxtahækkunin; það er það, að almenningur á að geta átt kost á því að fá allt að 100 þús. kr. lán út á íbúð í staðinn fyrir 25 þús. kr. og 30 þús. kr. á íbúð, eins og nokkrir menn í landinu hafa getað fengið á undanförnum árum. Ég skal ekki fara að kappræða við hv. þm. um þetta og misnota þar með trúnað hæstv. forseta. En ég vil að lokum segja það, að hv. 2. þm. Reykv. vitnaði hér í danska setningu eftir góðan danskan rithöfund, að „Vorherre“ væri oftast í „lommen på de store“. Ég vildi nú leyfa mér að spyrja, hvort það hvarflaði nú ekki að a. m. k. einstaka hv. þm., að hv. 2. þm. Reykv. kynni einhvern tíma að hafa smokrazt niður í vasa á „de store“. Það hefur nefnilega heyrzt, að það væru til einhverjir „stórir“, sem það henti að hv. 2. þm. Reykv. lenti niðri í vasanum á. Og þetta er ekki mín einkaskoðun; þetta er skoðun mikils meiri hluta okkar þjóðar.



Herra forseti. Ég hafði við fyrri umr. þessarar till., sem hv. þm. S-Þ. (KK) og hv. þm. A-Sk. (PÞ) báru fram og nú hefur borizt nál. um frá hv. fjvn., lýst skoðun minni á till. og þess vegna ekki ætlað mér að taka sérstaklega til máls við þá síðari umr., sem nú fer fram. En hv. þm. N-Ísf. (SB) benti hér á áðan og lýsti fögrum skoðunum sínum um það, að hann hefði traust á því, að stéttir þjóðfélagsins og þá ekki hvað sízt atvinnurekendur og launþegar gætu náð samkomulagi um réttláta skiptingu arðsins af atvinnutækjunum, eins og hann orðaði það. Án þess að ég ætli nokkru að spá um það, sem þó væri að sjálfsögðu óskandi og allir mundu gjarnan vona, að slíkt samkomulag næðist, þá virðist það þurfa dálítinn kulda og kaldrifjun til að mæla þessi orð undir því ástandi, sem nú ríkir í landinu, ekki hvað sízt með tilliti til þess, að 5 eða 6 frv. frá verkalýðshreyfingunni beint liggja fyrir hv. Alþ. nú án þess að hafa verið hreyfð úr nefndum, og í sumum tilfellum má þakka fyrir, að þau hafi komizt til nefndar. Ég vildi, hvað sem áliti hv. 2. þm. Reykv. (EOl) og hv. þm. N-Ísf. líður um hlutverk Alþ., aðeins koma þeirri skoðun minni hér á framfæri, að hefði Alþ. gert skyldur sínar við verkalýðshreyfinguna, þá væru þeir hnútar, sem nú virðast svo hart hnýttir, áreiðanlega mun leysanlegri en þeir eru nú. Hefði Alþingi séð ástæðu til þess að koma eitthvað til móts við verkalýðshreyfinguna og þau mál, sem frá henni liggja og hafa legið á mörgum undanförnum þingum, þá væri áreiðanlega mun hægara um vik að leysa þá deilu, sem nú virðist svo erfitt um vik að leysa og margir standa agndofa yfir. Ég efast ekki um, að okkur greinir ekki á um það, hv. þm. N-Ísf. og mig, að það er löggjafaratriði og því hlutverk Alþ. að leysa mál eins og t. d. orlofslögin, sem eru einn af aðalþáttum núverandi vinnudeilu, svo að ekki séu fleiri mál nefnd. Ég get þó minnzt á atriði eins og löggjöfina um félagsheimili verkalýðsfélaga, um atvinnuleysistryggingar og um öryggisráðstafanir á vinnustöðum, svo að nokkuð sé nefnt. Ef Alþ. hefði séð ástæðu til þess að koma til móts við verkalýðshreyfinguna í þessum málum, þá hefði það ábyggilega gert skyldu sína um að leysa þá deilu, og það sem meira er um vert, það hefði gert skyldu sína í því að reyna að koma í veg fyrir þá miklu deilu, sem nú er háð. Ég vildi því vænta þess, að þessi skoðun hv. þm. N-Ísf. boðaði nokkra stefnubreytingu hans flokksmanna og stjórnarliðsins í heild til þessara mála í framtíðinni.



Herra forseti. Hv. þm. N-Ísf. (SB) lýsti því hér yfir, að það væri ekki hans skoðun, að Alþ. ætti að skipta sér af kaupgjaldsmálum verkamanna. En hans flokkur, Sjálfstfl., hefur þrisvar sinnum, á meðan ég hef átt sæti hér á Alþ., með lögum ákveðið, hvaða kaup verkamönnum skyldi greitt, 1939, 1942 og 1947, þannig að hv. þm. N-Ísf. virðist vera búinn að gleyma gerðum Sjálfstfl. og allra þm. hans, þegar hann mælir þessi orð. Öll þessi afskipti Sjálfstfl. af kaupgjaldi verkamanna hér á Alþ. hafa miðað í þá áttina að rýra kaupgjaldið, að banna hækkun á kaupgjaldi, að svipta verkamenn ekki aðeins kaupgjaldi, heldur meira að segja réttinum til þess að reyna að hækka kaupgjald. Og í einum af þessum lögum var svo hart að kveðið, að það lá við, ef verkföll yrðu gerð, að sjóðir verkalýðsfélaganna yrðu gerðir upptækir og forustumenn verkalýðsfélaganna settir í fangelsi; það voru gerðardómslögin í janúar 1942. Þannig höfum við aldrei, sósíalistar, þurft að taka hér afstöðu til annarra frv. frá hálfu Sjálfstfl. eða þeirra, sem með honum hafa staðið, en þeirra, sem hafa miðað í þá átt að rýra kaupgjald verkamanna. Það eru þau einu afskipti af kaupgjaldinu, sem Sjálfstfl. hefur verið reiðubúinn til þess að hafa hér á Alþingi. Hitt, að gera ráðstafanir á einn eða annan hátt til þess að hækka kaupgjald verkamanna, höfum við verið reiðubúnir til að gera, þó að það væri ekki í því formi að hafa afskipti af samningum á milli atvinnurekenda og verkamanna. Það hefur verið hægt að gera slíkt með ýmsu öðru formi. Orlofið er ráðstöfun, sem raunverulega þýðir kaupgjaldshækkun fyrir verkamenn, en ákaflega vel er hægt að fyrirskipa með lögum og var gert hér á Alþ., að vísu eftir að verkamenn höfðu knúið fram, að slíkt skyldi framkvæmt, í samningum á milli atvinnurekenda og verkamanna. Sömuleiðis hefur verið möguleiki nú í 7 ár fyrir Sjálfstfl. til að samþ. okkar frv., sem Alþfl.- og Sósfl.-þingmenn nú flytja saman um atvinnuleysistryggingar, sem líka hefðu raunverulega þýtt, þegar til lengdar lét, batnandi lífskjör og þar með það, sem jafngildir kauphækkun fyrir verkamenn. Hér á Alþ. hafa líka legið fyrir ár eftir ár till. um vökulög. Og meira að segja, ef Alþ. hefði á sínum tíma samþykkt frumvörpin um vökulögin, sem lágu fyrir bæði frá Alþfl. og Sósfl., þá hefði verið afstýrt einni harðvítugustu og lengstu kaupdeilu á togurunum, sem var eitt sumarið fyrir nokkrum árum. Þannig hefur Alþ. og þar með Sjálfstfl. haft tækifæri til þess að leggja lið sitt að því að bæta þannig kjör verkamanna, þó að ekki væri með því, sem mér virðist nú hv. þm. N-Ísf. vera á móti, að skipta sér af samningum á milli verkamanna og atvinnurekenda, nema þá að það væri til þess að hjálpa atvinnurekendum á móti verkamönnum. Það er það eina, sem Sjálfstfl. hefur gert með slíkum afskiptum. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. N-Ísf. var að minnast á að núna gengi fyrir sig hérna á þinginu, vil ég bara minna hann á, að hér höfum við nú dag eftir dag staðið í deilum vegna þess, að það er verið að svipta verkamenn réttindum, sem þeir eru búnir að hafa í 25 ár. Það er verið að hækka vextina til byggingarsjóðs verkamannabústaðanna, sem hafa þó staðið óbreyttir í 25 ár, og þegar svo samtímis er verið að hækka alla vexti til íbúðarhúsabygginga upp í 7% á þeim almenna markaði, þá er það sannarlega ekki dæmi til þess að nefna um, að Alþ. sé að gera eitthvað fyrir verkamenn. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. N-Ísf. sagði síðast, þá er það nú ekkert nýtt. Ég vil aðeins minna hann á í því sambandi, að ég flutti fyrir eitthvað 10–11 árum nokkrar tillögur viðvíkjandi atvinnulífinu og hvað við gætum gert og ráðstafanir m. a. um að taka allmikla sjóði, sem Ísland ætti, til þess að kaupa atvinnutæki. Hvert var svar þeirra manna, sem hugsa eins og hv. þm. N-Ísf. lýsti? Svar þeirra var, að þessi ráð, nýsköpunin svokallaða, væru Lokaráð við þjóðfélagið, væru banaráð kommúnista við lýðræðið, ætluð til þess að grafa grundvöllinn undan öllu heilbrigðu þjóðlífi, vegna þess að það eina, sem ætti að gera þá í þjóðfélaginu, væri að lækka kaup verkamanna. Svona var tekið í þær tillögur, sem ég bar fram 1944. Svona var rætt um þær þá um sumarið í aðalblaði atvinnurekendanna hér í Reykjavík, sem nú eru æstastir í þessari deilu, Vísi. Ég held þess vegna, að hv. þm. N-Ísf. og hans félagar ættu að tala gætilega um, að allt það, sem ég eða við sósíalistarnir minnumst á, væri úthugsað einvörðungu frá sjónarmiði Rússa eða annarra slíkra. Nýsköpunin var stimpluð þannig í upphafi, og hluti af Sjálfstfl. vildi ekki vera með henni, ekki einu sinni styðja stjórn síns eigin formanns vegna þess. Svona var óttinn; svona var grýlan. Við þurfum að losna við þessa grýlu úr okkar þjóðlífi. Og hv. þm. N-Ísf. gerði meira að segja ef til vill atvinnurekendunum - og þeim einum virðist nú Morgunblaðið vilja þjóna - greiða með því að fara að reyna að koma þeim sjálfum í skilning um þetta.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér ásamt tveimur öðrum hv. þm. till. til þál. um póstgreiðslustofnun. Efni hennar er það, að Alþingi álykti að fela ríkisstj. að láta fram fara athugun á því, hvort hagkvæmt mundi að koma hér á póstgreiðslufyrirkomulagi, svipað því sem tíðkast mjög erlendis og á Norðurlandamáli er kallað „postgiro“. Það er fyrir beiðni neytendasamtakanna, sem nýlega hafa verið stofnuð hér í Reykjavík, sem við höfum flutt þessa þáltill. En eitt meginverkefni þeirra er að stuðla að bættri þjónustu fyrir almenning á ýmsum sviðum. Þessi samtök hafa hafið baráttu fyrir bættum afgreiðsluháttum, og reynslan hér á landi af starfi þeirra, þó að hún sé stutt, hefur sýnt, að þau hafa komið ýmsu gagnlegu til leiðar. Ég vil með örfáum orðum gera grein fyrir, hvert er aðalatriði þessarar hugmyndar um póstgreiðslustofnun. Þessi starfsemi er yfirleitt í höndum sérstakrar deildar á póstmálaskrifstofum. Aðalatriði þess kerfis, sem hún byggist á, er, að einstaklingar, félög og fyrirtæki opna reikning, sem hefur visst númer, og senda greiðslur þaðan og vísa greiðslum þangað, en það fer fram á þann einfalda hátt, að kort eru útfyllt og síðan sett í póstkassa, hvar og hvenær sem mönnum bezt hentar. Þessi kort eru þrenns konar: svokölluð innborgunarkort, sem notuð eru af þeim, sem ekki hafa „postgiro“-reikning, en óska að senda þeim, sem hafa slíkan reikning, greiðslur; í öðru lagi er um að ræða útborgunarkort, sem notuð eru af þeim, sem hafa þennan póstgreiðslureikning og óska að senda þeim greiðslu sem ekki hafa reikning; að lokum eru svokölluð „giro“-kort, sem notuð eru, þegar um er að ræða greiðslur, sem sendar eru á milli aðila, sem báðir hafa slíka reikninga. Aðalhagræðið við þetta greiðslufyrirkomulag er í því fólgið, að menn þurfa ekki að nota reiðufé, þegar greiðslur eru inntar af hendi. Þannig verður komizt hjá áhættu við geymslu peninga, og engin hætta verður á mistalningu, þar sem menn hreinlega losna við það sjálfir. Enn fremur verður bókhald við þetta léttara. Loks má á það benda, að menn geta með þessum hætti greitt hin margvíslegustu gjöld á einum og sama stað og þurfa ekki að eyða miklum tíma til þess að ganga á milli þeirra fjölmörgu stofnana, sem þeir þurfa að inna af höndum greiðslur hjá. Ég býst við, að sú spurning muni rísa í hugum einhverra hv. þm., hvort þetta kerfi muni ekki verða alldýrt og þungt í vöfum. Við því er aðeins því að svara, að þar sem það hefur verið tekið upp, hefur reynslan - ég held alls staðar - orðið sú, að starfsemin hefur borið sig, getað risið sjálf undir rekstrarkostnaði. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þessa tillögu. Ég vænti þess, að sú hv. n., sem fær málið til athugunar að þessari umr. lokinni, afli sér þeirra upplýsinga, sem þurfa þykir, þannig að unnt verði að leggja málið sem ljósast fyrir hv. þingheim. Ég leyfi mér svo að óska þess, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég stend ekki upp til þess að bæta neinu við þá glöggu framsöguræðu, sem hv. 1. flm. flutti fyrir þessu máli, sem ég er meðflm. að, og ekki heldur til þess að undirstrika gagnsemi þess, að till. þessi nái fram að ganga, það gerði hann nógu rækilega í máli sínu. Ég stend upp til þess að skjóta því til hv. nefndar, sem fær þetta mál til meðferðar, hvort hún vildi ekki í sambandi við afgreiðslu þess taka til athugunar, hvort ekki væri unnt að gera ráðstafanir til þess að bæta póstþjónustuna hér í Rvík, sem er með ýmsum hætti þannig, að umbóta er þörf. Svo sem kunnugt er, er hér ekki starfandi nema eitt pósthús í bænum, og hefur verið svo frá fyrstu tíð, þó að bærinn hafi margfaldazt að íbúatölu og að flatarmáli á undanförnum árum. Þeir, sem þurfa að rækja almenn póstviðskipti, þurfa að sækja hingað niður í miðbæinn. Að vísu mun á fáeinum stöðum í úthverfunum vera hægt að fá keypt frímerki og afhenda bréf. Ég hef ekki glöggar upplýsingar um það, hve staðirnir eru margir, en harla fáir munu þeir vera. Annað vildi ég nefna. Þegar um sendingar á ábyrgðarbréfum er að ræða, verða menn að fara niður í bæ til þess að sækja bréfin og kvitta fyrir. Mjög víða annars staðar eru slík bréf borin heim til manna, og geta menn kvittað fyrir þeim þar, en menn eru ekki ómakaðir á ákveðna bréfhirðingarstöð til þess að sækja þau. Sérstaklega bagar þetta auðvitað hér, þegar ekki er nema ein slík afgreiðsla fyrir allan bæinn. Ég vildi aðeins skjóta því til hv. n., hvort hún sæi sér ekki fært í sambandi við þetta nauðsynjamál, sem hér er á dagskrá, að ræða um það við þá forráðamenn póstmálanna, sem hún væntanlega ræðir hvort sem er við, hvort ekki væri unnt að gera ráðstafanir til þess að bæta póstþjónustuna almennt hér í Reykjavík, þannig að hún geti orðið umsvifaminni fyrir almenning.



Herra forseti. Það er nú orðið svo langt um liðið, að ég man ekki nákvæmlega, hvenær það var, sem ég bar hér fram fsp. til hæstv. landbrh. um verð á áburði, en það mun vera a. m. k. 4, ef ekki 5 vikur síðan, og þessi fsp. hefur, eins og gert er ráð fyrir og mælt fyrir í þingsköpum, verið tekin á dagskrá á fundi í Sþ. í hvert sinn, sem fundur hefur verið haldinn síðan. En svo hefur við brugðið, að hæstv. landbrh. hefur aldrei mætt á þessum fundum, að undanskildu því, að á fyrsta fundi, sem þessi fsp. var á dagskrá, var hann mættur, en lét þess þá getíð, að hann væri ekki tilbúinn að svara fsp. Nú segir í 31. gr. þingskapa, með leyfi hæstv. forseta: „Eigi síðar en viku eftir að fyrirspurnalista er útbýtt, skal forseti síðan taka á dagskrá þingsins í upphafi fundar sérstakan lið, er nefnist fyrirspurnir. Ráðherra sá eða ráðherrar, er hlut eiga að máli, svara þá fyrirspurn þeirri eða fyrirspurnum, sem leyfðar hafa verið, og er þingmönnum þá rétt að taka þátt í umræðum.“ Annað en þetta segja þingsköp ekki um það, hvern frest ráðherrar hafa til að svara fsp. Það virðist því alveg ljóst, að þeim sé skylt að svara fsp. eigi síðar en viku eftir að þing hefur leyft það, að hún skuli fram borin. Af þessum sökum vil ég mótmæla því broti á þingsköpum, sem mér sýnist hér ótvírætt vera fyrir hendi. Ég hefði í sjálfu sér getað fallizt á einhvern frest fyrir hæstv. landbrh. til að svara fsp., en þegar um jafntvímælalaust og jafnítrekað brot á þingsköpum og hér er að ræða, get ég ekki látið undir höfuð leggjast að mótmæla því hér mjög alvarlega í sameinuðu þingi og þá sérstaklega með það fyrir augum, að aðrir hæstv. ráðherrar taki sér ekki þetta til eftirbreytni.

Forseti (JörB): Út af ummælum hv. 8. landsk. þm. vil ég segja það, að fsp. hefur jafnan verið tekin, eins og hann reyndar minntist nú á; á dagskrá í sameinuðu þingi, eins og vera ber. Í fyrsta sinn var hæstv. landbrh. ekki tilbúinn að svara fsp. og hafði þá ekki unnizt tími til að afla sér þeirra gagna, sem með þurfti til að svara henni. Í eitt eða tvö skiptin næst þar á eftir ætla ég að hæstv. ráðh. hafi verið lasinn og gat ekki mætt á þingfundum, og var þess vegna engin von til þess, að hann svaraði fsp. þá. Í tvö önnur skipti veit ég til, einmitt þessa daga, hefur hæstv. ráðh. verið forfallaður frá að mæta hér, og ég veit til þess, að hæstv. ráðh. var tilbúinn til þess að svara fsp. nú. Nú er hann í öðru héraði við jarðarför í dag. Hv. þm. vildi telja, að það væru skýlaus fyrirmæli þingskapa, að ráðherra skyldi svara í fyrsta sinn, þegar fsp. kemur á dagskrá og henni á að svara. Ég hygg nú, að svo mikið megi ekki leggja í þetta ákvæði. Það byggist vitaskuld á því fyrst og fremst, að ráðherra sé við því búinn að geta svarað fsp., hafi fengið þær upplýsingar, sem hann telur að verulegu máli skipti til að geta svarað henni. Og ef ráðherra er forfallaður að geta mætt á þingi af lögmætum og gildum ástæðum, þá er vitaskuld ekki hægt að segja, að það sé brot á þingsköpum, þó að fsp. sé ekki svarað. Og ákvæði þingskapa má engan veginn taka svo bókstaflega, enda ef lögleg forföll eru til staðar, þá er vitaskuld ekki unnt að svara fsp. Nú vil ég segja hv. 8. landsk. það, að næst, svo framarlega sem einhver sérstök forföll hindra ekki, mun fsp. verða svarað, og vil ég vona, að hv. þm. láti sér það lynda. Af minni hálfu hef ég ekki getað annað en tekið hana á dagskrá í þeirri von, að unnt yrði að svara henni.



Ég vildi leyfa mér að bera fram eina fsp. til hæstv. forseta. - Þann 17. marz tók þingflokkur Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksins, á móti bréfi undirrituðu af hæstv. forsetum þingsins, Sþ., Ed. og Nd. Því bréfi fylgdi allmikið bréf frá ríkisstj., frá hæstv. utanrrh., og með því nokkur fylgibréf frá sendiherra Íslands í Sovétríkjunum, þar sem m. a. var yfirlýsing frá æðsta ráði Sovétríkjanna. Forsetar þingsins kváðust hafa sent öll þessi plögg til þingflokkanna og óskað eftir svari sem fyrst, og þann 22. marz svaraði þingflokkur okkar sósíalista á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Þingflokkur Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksins, hefur tekið heiðrað bréf yðar, dags. 17. marz, til umræðu og samþykkt að svara því á þessa leið: Þingflokkurinn álítur, að Alþingi beri að fagna þeirri yfirlýsingu æðsta ráðs Sovétríkjanna, sem fylgdi með bréfi yðar, og frumkvæði þess ráðs um, að löggjafarþing þjóðanna komi á samvinnu sín á milli um að efla frið og vinsamlega sambúð þjóðanna. Álítur þingflokkurinn rétt, að Alþ. sendi æðsta ráði Sovétríkjanna slíkt svar og tjái sig reiðubúið til að skiptast á þingmannasendinefndum við Sovétríkin. Teljum vér æskilegt, að fulltrúar þingflokkanna fái hið fyrsta að mæta á fundum með forsetum Alþingis til þess að ræða svar Alþingis við orðsendingu æðsta ráðsins og nánara fyrirkomulag á sendingu íslenzkrar þingmannanefndar og boð sovétþingmanna hingað. Virðingarfyllst “ (Undirskriftir.) Nú er upp undir mánuður liðinn síðan þetta svar var sent, og við höfum enn þá ekki fengið neitt svar við þessum tilmælum okkar, og ég vildi nú beina þeirri fsp. til hæstv. forseta, hvort aðrir þingflokkar séu þegar búnir að svara og hvort ekki mætti búast við, að fulltrúar þingflokkanna gætu sem fyrst mætt til þess að ræða um, hvernig Alþ. bregzt við þeirri málaleitan, sem okkur þarna barst. Það fer vafalaust brátt að líða að þinglokum, og væri þess vegna æskilegt, að við gætum í tæka tíð borið saman ráð okkar um, hvernig ætti að svara þessu vinsamlega boði.

Forseti (JörB): Eins og hv. 2. þm. Reykv. (EOl) vitnaði til um bréf það, er forsetar sendu þingflokkunum, óskuðum við eftir svörum af hálfu flokkanna við þessu erindi. Frá þremur flokkum hafa borizt svör, en það vantar svör frá tveimur flokkum. Ég vil nú mega vænta þess, að það geti fljótlega orðið, að svör af hálfu þeirra, sem vantar enn þá, berist, og ég mun fyrir mitt leyti minnast á það við formenn þingflokkanna, að þeir beiti sér fyrir því.