Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur athugað málið og er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Jafnframt hefur n. séð ástæðu til að taka undir þær raddir, sem fram komu hér í hv. d. á síðasta fundi, þess efnis, að nauðsynlegt sé, að fastari reglur verði settar um þessi mál með það fyrir augum, að fjárlög geti verið afgreidd fyrir 1. jan. það ár, sem þau eiga að gilda fyrir, þar eð n. telur núverandi ástand í þessum efnum óþolandi.



Herra forseti. Ég leyfi mér að bjóða hæstv. fjmrh. velkominn í d., því að það er sannarlega óvanalegt að sjá ráðherra hér í d. Hæstv. ríkisstj. hefur yfirleitt ekki haft fyrir því að mæla með frv. sínum hér, og þegar þetta frv. var lagt fram, töluðu fyrir því stólarnir einir. Ég óskaði þá eftir að fá að vita hjá hæstv. ríkisstj., hvernig hún hugsaði sér að afgreiða fjárlög fyrir áramót, ef Alþingi yrði ekki kvatt saman fyrr en 10. okt., en stólarnir þögðu, og ég fékk ekkert svar. Nú er hæstv. fjmrh. kominn, svo að hann svarar mér væntanlega, en ég vil í fyrsta lagi spyrja hann: Er hann ánægður með það, að fjárlög séu ekki samþykkt fyrr en á miðju því ári, sem þau eiga að gilda fyrir? Ef svo er, þá get ég vel skilið, að hann vilji láta Alþingi koma saman þann 10. okt. og hafa mikinn hluta ársins fjárlagalausan. En ef svo er ekki, þá mundi hann vilja, að þingið kæmi saman fyrr, og ætti þá að geta fallizt á þá brtt., sem ég mun flytja hér, þess efnis, að samkomudagurinn verði ákveðinn 1. sept. í stað 10. okt. Hv. n. bendir á, að það sé óþolandi og skömm fyrir Alþingi að hafa sama hátt á þessum málum og verið hefur undanfarið, en hún hefur þó ekki fundið neina ástæðu til þess að benda á nýjar leiðir til úrbóta, en þær eru raunar fleiri en flytja fram samkomudaginn, t.d. mætti breyta reikningsárinu, láta Alþingi koma saman t.d. rétt eftir áramót og hafa fjárlögin frá 31. maí til 1. júní, því að frá áramótum til 1. júní er góður tími til að koma saman fjárlögum. Þar með væri úr núverandi ófremdarástandi bætt, og þetta er hægt núna með því að hafa fjárlögin til 1. júní, annaðhvort fyrir hálft ár eða hálft annað ár. Þetta ófremdarástand komst á, þegar byrjað var á haustþingunum, en þau eru aldrei hafin svo snemma, að hægt sé að koma saman fjárlögum fyrir áramót. Því vil ég gera það að till. minni, að samkomudagurinn verði færður til 1. sept., því að með því er veittur nægilegur tími til afgreiðslu fjárlaganna á tilsettum tíma. Ég leyfi mér svo að afhenda hæstv. forseta brtt. mína og bið hann að leita afbrigða fyrir henni.

Forseti (BSt): Mér hefur borizt brtt. við 1. gr. frá hv. 1. þm. N-M., svo hljóðandi: „Í stað orðanna 10. október“ komi: 1. september. Þessi brtt. er skrifleg og of seint fram komin og þarf því tvöföld afbrigði.



Herra forseti. Ég er að mörgu leyti sammála hv. 1. þm. N-M. um það, sem hann sagði um afgreiðslu fjárlaganna. Hún hefur undanfarin ár ekki verið Alþingi til mikils sóma, en það má segja, að margt valdi því, að Alþingi gegni ekki þeirri sjálfsögðu skyldu að afgreiða fjárlög fyrir áramót, og er þar fyrst að nefna hina sívaxandi efnahagsörðugleika, sem við eigum við að búa. Ég bar einu sinni fram um það till., að fjárhagsárinu yrði breytt eins og hv. 1. þm. N-M. minntist á, því að ég taldi eðlilegra, að þingið kæmi saman eftir nýár og fjallaði þá um fjárlög, sem ættu að taka gildi t.d. 1. júní. Þessi till. mín fann ekki náð fyrir augum þingsins, hver sem ástæðan hefur verið. Eins má ná því sama með því að breyta samkomudeginum, t.d. með því að færa hann fram til haustsins, þannig að Alþingi fjallaði um fjárlög nokkrum mánuðum fyrir áramót, en ég tel það nokkuð sama, hvernig þessu er háttað, ef þingið á annað borð er þannig saman sett, að það geti gengið frá fjárlögum á tiltölulega stuttum tíma og ef menn eygja lausn á efnahagsvandamálunum, svo að yfirleitt verði séð, hvernig á að afgreiða fjárlögin. Ef það er til staðar og heilbrigð samvinna á Alþingi um afgreiðslu fjárlaga, þá má auðveldlega afgreiða fjárlög fyrir áramót, þótt Alþingi komi ekki saman fyrr en 10. okt. Þó má fyllilega taka brtt. hv. þm. N–M. til athugunar, en ég efast um, að með henni sé þetta mál leyst, nema áður verði aðrir hlutir til staðar, svo sem ég hef bent á.



Herra forseti. Þetta frv. hefur verið athugað gaumgæfilega í n. Það hefur verið borið saman við gildandi lög og sérstaklega athuguð þau atriði, sem breyta á með frv. N. hefur haft samráð við heilbr.- og félmn. Nd., og hefur hún setið fundi n. Samkomulag hefur orðið um það innan n., að hún flytti aðeins þær till., sem hún öll er sammála um, en einstakir nm. áskilja sér rétt til að bera fram brtt. eða fylgja öðrum. Einnig mun n. fyrir 3. umr. athuga, hvort samkomulag geti orðið um að flytja fleiri till. en prentaðar eru á þskj. 308. Ég tel rétt í upphafi máls míns að drepa lítillega á undirbúning og afgreiðslu l. um almannatryggingar, sem samþ. voru hér á Alþingi 1946. Það eru nú liðin 3 ár síðan þau tóku gildi, og er því fengin nokkur reynsla af framkvæmd þeirra. Eftir því, sem l. eru byggð upp, er til þess ætlazt, að Tryggingastofnunin sé nokkurs konar banki, sem einstaklingar og bæjar- og sveitarfélög o. s. frv. greiði gjöld til, en stofnunin greiði svo aftur tryggingarbæturnar. Að sjálfsögðu var rennt nokkuð blint í sjóinn, er lögin voru sett, um það, hve há útgjöld stofnunarinnar yrðu. Ég fullyrði, að megináhyggjur þm. voru þá þær, að hér væri of þungur baggi lagður á þjóðina, sérstaklega hvort framlag ríkisins hrykki fyrir því, sem á skorti, að aðrar tekjur stofnunarinnar hrykkju fyrir útgjöldum. Nú er nokkur reynsla komin á þetta, og það hefur sýnt sig til þessa, að þær áætlanir, sem byggt var á, hafa reynzt mjög skynsamlega og varlega gerðar, þannig að stofnunin skilaði tekjuafgangi tvö fyrstu árin, og væntanlega verður eins um árið 1949, en reikningslok þess árs eru enn ekki tilbúin. Þetta frv. á að auka bætur og fríðindi stofnunarinnar til samræmis við það, sem telja mætti, að óbreyttir tekjustofnar gætu staðið undir, en ekki er lagt til að raska að ráði fjárhagsgrundvelli trygginganna sökum þess, hve mikil óvissa er ríkjandi um verðlag og kaupgjald og atvinnulífið í heild; þótti hægara að breyta ákvæðum l. en fastbinda lögboðnar bótagreiðslur, sem hætt var við, að brátt yrði að breyta. Ég skal nú láta þetta nægja sem inngang og víkja að einstökum breytingum. Meginbreytingarnar samkvæmt frv. eru þessar: Í fyrsta lagi, að tekin eru inn ákvæði um skipun heilsugæzlustjóra, er hafi yfirstjórn allra læknamálefna stofnunarinnar í samráði við forstjóra hennar. Hann hefur og með höndum framkvæmd og forstöðu heilsugæzlumála stofnunarinnar, er þriðji kafli almannatryggingal. kemur til framkvæmda, en vinnur þangað til að undirbúningi þeirra framkvæmda, hefur yfirumsjón með starfsemi sjúkrasamlaganna og sinnir störfum, sem áður heyrðu undir deildarstjóra sjúkratryggingadeildar. Starf heilsugæzlustjóra hefur raunverulega verið tekið upp. Sigurður Sigurðsson berklayfirlæknir var ráðinn fyrir ári og hefur síðan starfað hjá stofnuninni, og telja allir vel ráðið, að hann skuli hafa þessi mál með höndum. Þá eru víkkaðar og auknar heimildir í l. til að greiða hærri bætur, en lögin ákveða. Samkvæmt 17. gr. er t. d. lagt til að heimila að víkja frá því að gera sjúkrahúsvist eða rúmlegu að skilyrði fyrir greiðslu sjúkrabóta, þegar sérstaklega stendur á. Þá er lagt til samkv. 8. gr., að heimilað sé, að hámark lífeyrishækkunar miðist við 50% af lífeyrisupphæðinni, í stað 40%, og er það gert aðallega með tilliti til verðlags- og kauplagsröskunar, sem orðið hefur síðan lögin voru sett. Það er lagt til, að heimild til þessarar hækkunar verði einnig látin ná til þeirra, sem sökum einstæðingsskapar og algers skorts á vinnugetu ekki komast af með venjulegan lífeyri, auk þeirra sem heimildin nær þegar til. Einnig, að greiða megi hjónum lífeyri eins og um tvo einstaklinga væri að ræða, ef hjónin geta ekki búið saman af heilsufarsástæðum eða öðrum jafngildum ástæðum. Þá er gert ráð fyrir, að þeir, sem njóta eftirlauna eða heiðurslauna úr opinberum sjóðum, megi fá fullan elli- og örorkulífeyri, ef eftirlaunin svara hálfum lífeyri eða minna, og þeim, sem meira fá í eftirlaun, er heimilt að greiða það, sem á vantar, að þeir hafi hálfan annan lífeyri. Þá er lagt til með 13. gr., að nýr bótaflokkur, mæðralaun, sé tekinn upp og heimilt sé að greiða mæðralaun til ekkna, fráskilinna kvenna og ógiftra mæðra, sem hafa 2 börn eða fleiri innan 16 ára aldurs á framfæri sínu. Enn fremur er lagt til að heimila að greiða dánarbætur til ekkna og ekklia, sem komin eru á lífeyrisaldur, er makinn fellur frá. - Lagt er til, að framkvæmd heilsugæzlunnar samkvæmt þriðja kafla l. verði frestað til ársloka 1954, eða í 5 ár, og að sjúkrasamlögin starfi þetta tímabil og að þar, sem sjúkrasamlög hafa ekki verið stofnuð nú þegar, skuli þau stofnuð á þessu ári og ná þannig til allra landsmanna, en nú mun láta nærri, að 10–12% landsmanna standi utan sjúkrasamlaga. Þá eru enn fremur teknar í frv. heimildir í viðaukalögum frá 1947 og 1948, heimilað að greiða styrki til læknisvitjanasjóða og sjúkrasamlaga, sem verða fyrir óvenjulegum útgjöldum vegna sjúkraflutninga og læknisvitjana. og heimilað að lækkun atvinnurekendaiðgjalds á 2. verðlagssvæði skuli haldast áfram í lögum. Heilbr.- og félmn. fellst á að fresta enn heilsugæzlunni, þar sem enn vantar þær stofnanir, sem lögin gera ráð fyrir, og engar líkur til, að þær verði komnar upp fyrir 1951, sem miðað er við. Hins vegar gerir n. sér vonir um, að undirbúningur heilsugæzlustjóra fái því áorkað, að heilsugæzlukafli l. geti komið til framkvæmda í árslok 1954. N. telur, að till. þær til breytinga á l., sem gerðar eru í þessu frv., stefni í rétta átt. Hún er því samþykk meginatriðum þess og vill mælast til, að hv. d. geri það að lögum. En nokkrar breyt. telur hún rétt að gera við 2. umr. og hugsanlegar fleiri breyt. við 3. umr. Brtt. n. eru prentaðar á þskj. 308. 1. brtt. fjallar um gildistöku frv. Samkv. frv. er gert ráð fyrir, að það gangi í gildi 1. jan. 1950, en nú getur sýnilega ekki orðið af því. Þess vegna er lagt til, að 1. gr. falli niður, en aftan við 34. gr. bætist ný gr. og bráðabirgðaákvæði, og taki lögin þegar gildi, er þau hafa verið samþykkt. 2. brtt. á þskj. 308 fjallar um breyt. á 5. gr. frv. Aftan við orðin „Í kaupstöðum“ í upphafi 3. málsl. gr. bætist: utan Reykjavíkur. - Í Reykjavík er starf sjúkrasamlagsstjórnar svo umfangsmikið, að hér verða að gilda sérákvæði í þessu efni. Við 6. gr. hefur n. orðið sammála um brtt. nr. 3 á þskj. 308. Samkv. 6. gr. er gert ráð fyrir, að samanlögð upphæð lífeyris og eftirlauna megi ná hálfum öðrum lífeyri. N. lítur svo á, að þá verði að taka fram, að þessi upphæð samsvari lífeyri á 1. verðlagssvæði, að viðbættum hálfum lífeyri þess verðlagssvæðis, þar sem hlutaðeigandi er búsettur. Þá er brtt. við 8. gr. fyrri málsgr., er orðist svo: „Hámark lífeyrishækkunar, sem tryggingaráði er heimilt að veita vegna sjúkleika eða ellilasleika samkvæmt 17. gr. laganna, skal miðast við 50 af hundraði af lífeyrisupphæðinni, og má einnig veita hana mönnum, sem eru algerlega eignalausir og sökum fullkomins skorts á vinnugetu og einstæðingsskapar geta ekki komizt af með venjulegan lífeyri.“ Hér er bætt inn í málsgr. orðunum „algerlega eignalausir,“ og það er eðlilegt, að ekki megi veita hækkun nema þeim, sem eru algerlega eignalausir. Þá er brtt. við 13. gr., fyrri málsgrein. Það er einnig orðalagsbreyt. og lítið efnisatriði. Í frv. er talað um heimild til greiðslu mæðralauna, að fengnu samþykki ríkisstj., en n. lítur svo á, að ekki þurfi frekar að binda þessa heimild við samþykki ríkisstj. en aðrar heimildir l., heldur sé ætlazt til, að þær séu allar notaðar. - Enn fremur er lagt til að hnýta aftan við málsgr., að börnin séu á heimili móður sinnar. Það er í samræmi við álit mþn. þeirrar, er samdi frv. Þá leggur heilbr.- og félmn. til, að aftan við 29. gr. bætist nýr málsl., um að tekjuafgangi Tryggingastofnunarinnar skuli varið til að mæta rekstrarhalla trygginganna einstök ár, og skuli ekki tekið til ábyrgðar ríkissjóðs meðan nokkur tekjuafgangur er fyrir hendi í tryggingasjóði. Eins og hv. dm. er kunnugt um, hefur gætt nokkurs ágreinings milli fjmrn. annars vegar og Tryggingastofnunarinnar hins vegar um skilning á 116. gr. l. Ráðuneytið er þeirrar skoðunar, að tekjuafgangur trygginganna renni til lækkunar á framlagi ríkissjóðs. Það hefur stofnunin hins vegar ekki getað fallizt á og talið þvert ofan í anda l. og hefur skotið máli sínu til félmrn. N. vill nú taka af öll tvímæli í þessu efni með viðbót aftan við 29. gr., sem fyrr segir, og er þar skirrzt við að leita til ríkisins um greiðslu á hallarekstri á meðan nokkur tekjuafgangur er í tryggingasjóði. Þá leggur n. til, að aftan við frv. bætist ný grein og bráðabirgðaákvæði. Greinin, sem verður 35. gr., fjallar um gildistöku l., og bráðabirgðaákvæðið hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Tryggingaráði er heimilt að greiða úr tryggingasjóði allt að 10% uppbót á ellilífeyri, örorkulífeyri, örorkustyrki og makabætur fyrir bótatímabilið frá 1. júlí 1949 til 30. júní 1950.“ Þetta hefur verið rætt í Sþ., svo að ég færi engin rök að því. Þetta er gert samkvæmt ábendingum stofnunarinnar, og lítur meiri hl. tryggingaráðs svo á, að þetta sé greitt til viðbótar hækkunum, sem orðið hafa frá gildistöku l., sbr. launahækkun opinberra starfsmanna, og verði bráðabirgðaákvæðið samþykkt, nemur greiðslan um 5 millj. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta frv. eða um brtt. n. að sinni, og geymi mér að ræða brtt. einstakra þm., þar til þeir hafa gert grein fyrir þeim. Fyrir hönd n. óska ég, að frv. verði vísað til 3. umr. að lokinni þessari umræðu, og mun n. athuga, hvort henni þykir rétt að bera fram fleiri brtt. við þá umræðu.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki að ræða þetta mál almennt, en víkja að einu atriði, sem snertir fjárhag ríkissjóðs sérstaklega. Hér er gert ráð fyrir, að því sé slegið föstu, að framlag ríkissjóðs samkvæmt 116. gr. l. sé 5,8 millj. kr. á ári, það eru 29 millj. í 5 ár. Þar við bætist mjög hækkað framlag til sjúkratrygginga. Það hefur verið 3,4 millj., en er nú áætlað á fjárl. 6 millj., svo að hækkun á framlagi til sjúkratrygginga hækkar þannig um 2,6 millj. kr. En það var aðallega framlag ríkissjóðs samkv. 116. gr., sem ég ætlaði að tala hér um. Það hefur orðið ágreiningur milli fjmrn. og Tryggingastofnunarinnar um skilning á því lagaákvæði. Sá ágreiningur er ekki nýr. Um þetta mál hafa fjallað aðalendurskoðandi ríkisins og skrifstofustjóri fjmrn., sem báðir eru glöggir menn og góðir lögfræðingar, og þeir halda fram, að ríkinu beri aðeins að greiða það, sem á vantar, en það, sem safnast fyrir, sé ofgreitt og eigi að endurgreiða ríkinu. Þannig skilja þeir 116. gr. varðandi skyldu ríkissjóðs í þessu efni. Nú, þegar þetta ágreiningsatriði er komið inn í þingið, þykir mér rétt að gera við þessa umræðu málsins grein fyrir sjónarmiðum fjmrn. í sambandi við þennan ágreining. Ég ætla nú að leyfa mér, til þess að þetta sjónarmið skýrist betur, að lesa nokkrar greinargerðir, sem fjmrn. álítur, að skýri skilning þess á málinu. „Fjórum aðilum er ætlað að standa undir árlegum útgjöldum Tryggingastofnunar ríkisins: Hinum tryggðu, atvinnurekendum, sveitar- og bæjarsjóðum og ríkissjóði. Framlög hinna þriggja fyrst nefndu aðila eru fastákveðin í lögum, og mega þau hvorki vera hærri né lægri, en þar greinir. Öðru máli gegnir með ríkissjóð. Honum er lögð sú skylda á herðar, skv. 116. gr. l., að ábyrgjast greiðslu bóta og kostnað af heilsugæzlu samkv. lögum, og skal hann leggja fram til tryggingasjóðs það, sem á vantar aðrar tekjur hans til að inna af hendi árlegar greiðslur, og til frekari áréttingar er svo bætt við, að taka skuli í hver fjárlög í þessu skyni áætlunarupphæð eftir áætlun tryggingaráðs, allt að 7½ millj. kr. að viðbættri verðlagsuppbót. Þetta mega teljast mjög skýr ákvæði og ætti ekki að þurfa að misskilja. Ríkissjóði er lögð sú skylda á herðar að greiða það, sem upp á vantar, að tekjur Tryggingastofnunarinnar hrökkvi fyrir árlegum gjöldum, en hvorki meira né minna. Það er auðvitað á einskis manns færi að kveða á um það fyrir fram, hversu mikið kunni að vanta upp á föstu tekjurnar árlega, og þess vegna er sú fjárhæð, sem í fjárlög verður tekin, áætlunarupphæð, sem hlýtur að breytast til hækkunar eða lækkunar eftir því, sem útkoman af rekstri þessarar starfsemi verður. Eðlilegt er að fela tryggingaráði að gera þessa áætlun, af því að það á að vera þessum málum kunnugast. Tryggingastofnunin virðist vera á annarri skoðun. Í bréfi hennar til félmrn., dags. 19/12 1949, segir meðal annars svo: „Fari upphæðin ekki fram úr áður nefndu hámarki (þ. e. 7½ millj. kr. að viðbættri verðlagsuppbót), er framlagið fastákveðið samkv. 116. gr., og ber þá að standa skil á því, eins og hverjum öðrum lögbundnum greiðslum.“ Færi svo, að Alþingi áætlaði framlag ríkisins svo lágt, að ekki hrykki fyrir útgjöldum þess árs, mundi Tryggingastofnunin að sjálfsögðu krefja ríkissjóð um það, sem á vantaði, sem rétt væri, þar sem hann annars hefði ekki fullnægt skyldum sínum samkv. 116. gr. Væri þá samkv. skilningi Tryggingastofnunarinnar fjárveitingin áætlunarupphæð, ef hún hrykki ekki til að greiða hallann á rekstrinum, en fast framlag, ef hún færi fram úr því, sem þyrfti til nauðsynlegra gjalda. Sjá allir, hversu fáránleg lögskýring þetta væri. Enn segir í bréfi Tryggingastofnunarinnar: „Fari áætlunarupphæð tryggingaráðs hins vegar ekki fram úr nefndu hámarki þ. e. 7½ millj. kr. + verðlagsuppbót, er það á valdi ráðsins að ákveða, hvert framlagið skv. 116. gr. skuli vera, og er þá skylt að taka upphæðina í fjárlög og inna greiðsluna af hendi, eins og áður segir.“ M. ö. o., Alþingi á ekki að hafa heimild til að breyta áætlun tryggingaráðs, hvað fráleit sem hún kynni að vera, en það væri sama sem að segja, að Alþingi hefði að þessu leyti afhent tryggingaráöi fjárveitingarvald. Ég efast um, að þeir alþm., sem áttu sæti á þingi, er lögin voru sett, mundu vilja kannast við þetta. Þá segir í bréfi Tryggingastofnunarinnar: „Af ótta við, að þetta framlag, þ. e. ríkissjóðs, mundi reynast of lágt, var það ákvæði sett í lögin, að upphæðin skyldi vera hámarksupphæð.“ Í 118. gr. frv. tryggingal., sem á l. varð 116. gr., er skylda ríkissjóðs til að greiða það, sem upp á kann að vanta árlega, alveg skilyrðislaus. Alþingi mun hafa þótt þetta ákvæði viðurhlutamikið, og því er hámarksupphæðin sett inn, ekki af ótta við, að framlagið yrði of lágt, heldur til að draga úr áhættu ríkissjóðs og jafnvel sett ákvæði um, að endurskoða skuli lögin, ef framlag ríkisins fer 75% fram úr hámarki. Þá virðist Tryggingastofnunin alveg misskilja, hvað átt sé við með því ákvæði, að fé tryggingasjóðs skuli jafnan vera handbært. Þetta er varúðarráðstöfun til að tryggja það, að stjórn fyrirtækisins festi aldrei neitt af árlegum tekjum stofnunarinnar, gagnstætt varasjóðnum, sem bæði er rétt og skylt að ávaxta á sem hagkvæmastan hátt. Ekki verður séð, hvaða orsakasamband er á milli þess, að tryggingasjóður hljóti að mega hafa tekjuafgang einstök ár, vegna þess að hann megi taka bráðabirgðalán hjá varasjóði. Þar sem ríkissjóður ábyrgist allan rekstrarhallann, er einsýnt, að slík bráðabirgðalán eiga að endurgreiðast af framlagi ríkissjóðs. Það er rétt í bréfi Tryggingastofnunarinnar, að útgjöldin höfðu ekki náð fullum þunga árið 1947, og að þess vegna varð allmikill tekjuafgangur það ár, en 1948 varð tekjuafgangurinn þó ca. 5,5 millj., sem sýnir, að rífleg hefur tekjuáætlun verið það ár líka, og hefur svo jafnan verið síðan. Hitt er algerlega rangt, að tekjuafgangurinn sé ekki myndaður af framlagi ríkissjóðs. Framlag annarra aðila er fastákveðið. Framlag ríkissjóðs er bundið við hallann á rekstrinum, og allt, sem fram yfir er, er því ofgreiðsla af hálfu ríkissjóðs. Tryggingastofnunin og félmrn. virðast leggja mikla áherzlu á, að ef gengið yrði inn á skilning ráðuneytisins, væri með því raskað þeim hlutföllum, sem hugsað var við undirbúning og setning l., að þeir aðilar, sem að tryggingum standa, greiddu framlög sín eftir. Við þessu er það fyrst og fremst að segja, að eitt er að áætla, annað að framkvæma, og slíkar áætlanir geta aldrei breytt veruleikanum eða skapað heimild til að sniðganga skýlaus fyrirmæli l. Þó skal vikið að þessu nánar. Tryggingastofnunin segir í bréfi sínu, að gert hafi verið ráð fyrir, að sveitarsjóðir og ríkissjóður greiddu um helming kostnaðarins, þar af ríkissjóður 2/3 og sveitarsjóðir 1/3. Ekki er þetta nú alls kostar rétt. Í grg. fyrir frv. eru hlutföllin áætluð sem hér segir: Hinir tryggðu .................. 29% Atvinnurekendur ................ 16,5% Sveitarfélög .................... 21%a Ríkissjóður ..................... 33,5% Samkv. reikningum Tryggingastofnunar ríkisins árin 1947 og 1948 urðu framlög þessara aðila sem hér segir, og þá einungis reiknað með tekjuliðum I–III á rekstrarreikn.: 1947 1. Hinir tryggðu 16.223 millj. kr., eða 28.47% 2. Atvinnurekendur 13.358 - - 23.44% 3. Sveitarfélög 10.8 - - - 18.96% 4. Ríkissjóður 16.6 - - - 29.13%a 1948 1. Hinir tryggðu 16.768 millj. kr., eða 26.31% 2. Atvinnurekendur 14.24 - - - 22.34% 3. Sveitarfélög 11.6 - - - 17.51 % 4. Ríkissjóður 21.562 - - - 33.84% Hér er þó ekki nema hálfsögð sagan. Þegar umræddur útreikningur á hlutföllum á milli hinna ýmsu aðila var gerður, var að sjálfsögðu gengið út frá, að öll lögin kæmu til framkvæmda, þ. á m. sá kafli l., sem fjallar um heilsugæzlu. Í grg. fyrir frv. segir meðal annars svo: „Nefndin gerir ráð fyrir, að mestur hluti núverandi kostnaðar sveitarfélaganna við fátækraframfærsluna flytjist yfir á tryggingarnar. Kostnaður ríkissjóðs vegna heilbrigðismála, svo sem laun lækna, framfærsla sjúkra manna og örkumla og þess háttar, flyzt og að langmestu leyti yfir á tryggingarnar.“ Eins og kunnugt er, hefur ekki tekizt að koma kaflanum um heilsugæzluna í framkvæmd, þannig að heilsugæzlan hvílir enn með fullum þunga á ríkissjóði. Útgjöld þau, sem fallið hefðu á Tryggingastofnunina, ef heilsugæzlukaflinn hefði verið framkvæmdur, urðu árin 1947 og 1948 sem hér segir: 1947 1. Halli ríkisspítalanna . . . . kr. 3.921 millj. kr. 2. Kostn. v/berklavarna . . . - 2.942 - – 3. Styrkur til sjúkra og örkumla ............ - 2.450 - – 9.313 - – 1948 1. Halli ríkisspítalanna . . kr. 2.582 millj. kr. 2. Kostn. v/berklavarna . . – 3.266 - – 3. Styrkur til sjúkra og örkumla ............ - 2.833 - 8.681- – Þannig að það eru ekki 16.6 millj. kr., sem ríkissjóður hefur greitt vegna þessara mála árið 1947, heldur 25.9 millj. og árið 1948 ekki 21.562, heldur 30.243 millj. kr. Í töflu þeirri í nál., sem fyrrgreindar hlutfallstölur n. eru byggðar á, er hluti ríkissjóðs af framangreindum liðum heilsugæzlunnar talinn, miðað við árið 1945, 7,3 millj. kr. og hefur því hækkað um rúm 25% á árinu 1947, en tæp 20% á árinu 1948. Ekki er ráðuneytinu kunnugt, hver hefur orðið hækkun á útgjöldum sveitarfélaga og einstaklinga vegna aukins kostnaðar við heilsugæzluna árin 1947 og 1948, en ef gengið er út frá 25% hækkun, ættu framlög hinna tryggðu að vera um 6,875 millj. kr. og sveitarfélaga um 2.75 millj. kr. Sé því kostnaði við heilsugæzluna bætt við framlög þessara aðila til Tryggingastofnunarinnar, verður útkoman þessi: 1. Hinir tryggðu 23.098 millj. kr., eða 30.43% 2. Atvinnurekendur 13.358 - - - 17.6% 3. Sveitarfélög 13.55 - - - 17.85% 4. Ríkissjóður 25.9 - - - 34.12% 75.906 - - -100% 1. Hinir tryggðu 23.643 millj. kr., eða 28.82% 2. Atvinnurekendur 14.24 - - - 17.36% 3. Sveitarfélög 13.91 - - - 16.95% 4. Ríkissjóður 30.243 - - - 36.87% 82.036 - - -100 % sem sýnir, að hlutföllin hafa raskazt mjög ríkissjóði í óhag við það, að ekki hefur tekizt að koma heilsugæzlukostnaðinum yfir á Tryggingastofnunina, eins og lögin gera ráð fyrir. Væri skilningur ráðuneytisins á málinu lagður til grundvallar þessum útreikningi, þ. e. framlag ríkissjóðs miðað við greiðslu rekstrarhallans að viðbættum raunverulegum kostnaði af heilsugæzlu, yrði útkoman þessi: 1. Hinir tryggðu 23.098 millj. kr., eða 33.96% 2. Atvinnurekendur 13.358 - - - 19.64% 3. Sveitarfélög 13.55 - - - 19.92% 4. Ríkissjóður 18.0 - - - 26.47% 68.006 - - -100 % 1. Hinir tryggðu 23.643 millj. kr., eða 30.89% 2. Atvinnurekendur 14.24 - - - 18.61% 3. Sveitarfélög 13.91 - - - 18.17% 4. Ríkissjóður 24.743 - - - 32.33% 76.536 - - -100 % sem að því er tekur til ársins 1948, þegar festa var komin á þessi mál, sýnir, að hlutföllin eru yfirleitt mjög svipuð því, sem n. gerði ráð fyrir í öndverðu. Allt hjal Tryggingastofnunarinnar og félmrn. um röskun á grundvelli trygginganna og deilur, sem af því kunna að risa um stofnunina og tryggingakerfið allt, er því gripið úr lausu lofti og hefur við ekkert að styðjast. Engin deila getur um þetta risið nema sú, sem þegar er upp komin á milli Tryggingastofnunarinnar og ráðuneytisins, um skilning á 116. gr. tryggingal., sem bráðlega mun leysast með úrskurði löglegra aðila. Tryggingastofnunin telur, að tryggingaráð hafi gengið út frá, að það mætti halda því fé, sem þannig hefur safnazt í tryggingasjóð, og hefur í því sambandi gert ráðstafanir til útlána á 14,5 millj. kr. á næstu 5–6 árum. Þetta er alveg furðuleg yfirlýsing, þar sem fé tryggingasjóðs á jafnan að vera handbært skv. 103. gr. tryggingal. og því algerlega óheimilt að lána það út. Þá viðurkennir Tryggingastofnunin, að hún hafi stundum lánað sveitarfélögum fé, til þess að ekki þyrfti að krefja ríkissjóð um greiðslu á framlögunum, sem ríkissjóður annars ber ábyrgð á. Þetta er í rauninni sama og veita sveitarfélögunum gjaldfrest með sín tillög, og verður mjög að draga í efa réttmæti slíkrar ráðstöfunar. Samkvæmt athugasemdum, sem ríkisendurskoðunin hefur gert við reikninga Tryggingastofnunarinnar árið 1947, er ofgreitt af hálfu ríkissjóðs kr. 10.5 millj., tekjuafgangur 1948 5.5 millj. og ofgreitt vegna sjúkrabóta s. á. (áætlað) 2 millj. eða alls 18 millj. Framlag ríkisins er áætlað fyrir 1949 20.7 millj. kr. og á fjárlfrv. það ár 21,3 millj. kr. Samkv. reynslu þeirri, er fengin er um útgjöld Tryggingastofnunarinnar, má búast við, að umframgreiðsla ríkissjóðs verði komin um eða yfir 30 millj. kr. í lok þessa árs. Þetta fé getur ríkissjóður ekki lagt fram nema með því að auka lausaskuldir sínar að sama skapi, en það þýðir aukna vaxtabyrði um 2 millj. kr. á ári. Þetta fé verður svo að liggja sem dautt kapital hjá Tryggingastofnuninni, því að óheimilt er að lána út fé tryggingasjóðs, eins og sýnt hefur verið fram á. Sjá allir heilvita menn, hversu gersamlega óverjandi þessi ráðstöfun er. Tryggingastofnuninni eru lagðir mjög ríflegir varasjóðir lögum samkvæmt, og námu þeir í árslok 1948 43,5 millj. kr. Vextirnir, sem leggjast við varasjóðinn, eru á þriðju millj. kr. árlega. Til varasjóðs á ekki að þurfa að grípa nema til bráðabirgða, því að ríkissjóður greiðir allt sem á vantar árlega, að tekjur hrökkvi fyrir útgjöldum. Verður því ekki annað séð en mjög tryggilega sé gengið frá fjárhag stofnunarinnar. En jafnvel þó að útveguð yrði heimild til útlána á fé tryggingasjóðs, orkar mjög tvímælis, hversu heppileg ráðstöfun þetta væri, því að hún virðist stefna að því, að Tryggingastofnunin takist á hendur í sambandi við tryggingastarfið stórfellda útlánastarfsemi, sem eigi að byggjast á árlegum vaxtalausum milljónaframlögum, sem tryggingaráð, eftir skilningi Tryggingastofnunarinnar, á að geta skammtað sér úr ríkissjóði eftir vild, og hér er ekki um neinar smáupphæðir að ræða. Varasjóður Tryggingastofnunarinnar mun verða kominn upp í 48 millj. kr. í lok þessa árs og umfram greitt fé úr ríkissjóði um 30 millj. kr., eins og áður er sagt, eða alls upp undir 80 millj. kr. Hljóta þessir sjóðir að vaxa hröðum skrefum árlega, einkanlega ef um árleg milljónaframlög verður að ræða úr ríkissjóði, eins og verið hefur hingað til. Nú munu flestir sammála um, að ein af höfuðorsökum til verðþenslunnar séu óeðlilega mikil útlán banka og annarra stofnana á síðari árum. Sýnist nú lítið vit í því, að Alþingi og ríkisstjórn auki nú enn á þessi vandræði með því að auka lausaskuldir ríkisins um tugi milljóna króna með því að afhenda einni ríkisstofnun 8–10 millj. kr. árlega, til þess annaðhvort að lána þetta fé út aftur fyrir lægri vexti, en ríkissjóður verður að greiða og í tilbót með þeim afleiðingum, að verðþenslan í landinu hlýtur að aukast, eða þá að féð verður að liggja að þarflausu, sem „dautt kapital“ til tryggingar rekstrarafkomu Tryggingastofnunarinnar, sem er fulltryggð fyrir með digrum varasjóði og ábyrgð ríkissjóðs fyrir árlegum halla á rekstrinum. Af hálfu Tryggingastofnunarinnar hefur á það verið bent, að þetta fé hafi verið greitt aths.laust til Tryggingastofnunarinnar 1947 og 1948. Til þess er því að svara, að reikningar Tryggingastofnunarinnar bárust ekki ráðuneytinu fyrr, en snemma á árinu 1949, og varð því ekki vitað með neinni vissu fyrr en þá, hvernig afkoman hefði orðið 1947. Skömmu eftir að ráðuneytinu varð þetta ljóst, átti ráðuneytið tal við fulltrúa Tryggingastofnunarinnar í fjarveru forstjórans og tjáði honum, að ráðuneytið liti svo á, að umframgreiðslan ætti að ganga til baka. En við forstjórann hefur málið verið rætt oft síðan, án þess að samkomulag hafi tekizt. Hins vegar hefur verið dregin frá framlaginu 1949 fjárhæð, sem svarar til tekjuafgangsins 1947. Hér að framan hafa verið færð rök að því, að skylda ríkissjóðs samkv. 116. gr. er bundin við ábyrgð á árlegum kostnaði Tryggingastofnunarinnar fram yfir aðrar tekjur stofnunarinnar og gersamlega óhelmilt er að greiða meira úr ríkissjóði árlega en sem því nemur. Að vegna þess, að heilsugæzlunni hefur ekki verið létt af ríkissjóði enn, hafa hlutföllin, sem hinum ýmsu aðilum var ætlað að greiða eftir, engan veginn raskazt ríkissjóði í hag, nema siður sé. Að vegna hárra varasjóða og ábyrgðar ríkissjóðs er alveg ástæðulaust að leggja Tryggingastofnuninni meira fé, en lögin gera ráð fyrir, enda aldrei verið til þess ætlazt. Að útlán til tryggingasjóðs er vafasöm ráðstöfun og að óverjandi er að afla fjár til slíks með auknum lausaskuldum ríkisins og þar af leiðandi aukinni vaxtabyrði árlega.“ Þetta er sú greinargerð, sem fjmrn. hefur gert af sinni hálfu í sambandi við þá deilu, sem upp er komin og eins og nú er komið verður að sjálfsögðu lögð undir dóm Alþingis. Sýnist það og vera réttur háttur, þar sem um svo miklar fjárhæðir er að ræða.



Herra forseti. Eins og tekið er fram í grg. fyrir frv., er það árangur af almennri endurskoðun tryggingal., sem var ákveðin af Alþingi 1947. Þegar þetta er haft í huga, liggur beint við að álykta, að Alþingi hafi þá þótt ástæða til að gera verulegar breyt. á l. Hins vegar kemur það fram í frv. svo og í grg. fyrir því, að breyt. eru ekki eins stórvægilegar og búast hefði mátt við. Meðal annars er ekki í frv. gert ráð fyrir neinum breytingum á lífeyrisupphæðum l. Breytingarnar, sem í þessu frv. felast og hv. n. hefur fallizt á, eru að mestu leyti aðeins þær, að Tryggingastofnuninni er heimilt undir sérstökum kringumstæðum að greiða nokkrar uppbætur á hinar almennu greiðslur samkv. l. Einnig er svo lagt til, að lögtekinn verði nýr bótaflokkur, svonefnd mæðralaun, og tel ég það vera mjög til bóta. Ég minnist á þetta vegna þess, að þegar lögin voru sett 1946, voru talsverðar deilur á Alþingi um sumt í l. og þá sérstaklega talið, og það með réttu, að ekki væri fært að fara með bótagreiðslurnar hærra, en sem fullum ellilífeyri næmi. Ég flutti í þessari hv. d. brtt. við frv. það, sem þá lá fyrir d. um almannatryggingar, og var efni hennar það, að upphæðir til bótaþeganna yrðu yfirleitt 25% hærri, en gert var ráð fyrir í frv. Þessu var andmælt þá og sérstaklega af hendi þeirra, er töldu sig vera formælendur l., á þeim grundvelli, að þær tekjur, sem fært þætti að byggja á, þ. e. a. s. frá ríkinu, atvinnurekendum og bæjar- og sveitarfélögum, mundu ekki hrökkva fyrir hærri bótum en ákveðin voru. Nú hefur það sýnt sig, að verulegur tekjuafgangur hefur orðið undanfarin ár, og hefur hann nú leitt til deilu um það, hver eigi hann. Ég hef þess vegna nokkra tilhneigingu til að álíta, að þegar l. voru, endurskoðuð, þá hefði verið fært og æskilegt, að upphæðir bótagreiðslnanna hefðu verið teknar til endurskoðunar og hækkaðar. Mér skilst nú, að ekki sé langt frá því, að tekjur Tryggingastofnunarinnar hefðu getað staðið undir 25% hærri bótagreiðslum, eins og ég lagði til. En um þetta þori ég þó ekki alveg að segja, þótt ég hafi séð reikninga stofnunarinnar yfir árið 1947. En ef það hefur ekki verið, þá er sá munur aldrei það hár, að auðvelt hefði verið að afla tekna upp í það, sem á vantaði. Það er nú kunnugt og m. a. viðurkennt af hv. 4. þm. Reykv. (HG), sem er forstjóri trygginganna, að lífeyrisgreiðslurnar eru, eins og hann orðaði það, of lágar og ófullnægjandi og ekki hægt að lifa af þeim án stuðnings. Þegar þetta er nú haft í huga, þá tel ég, að það hafi verið full þörf á því og rík ástæða til þess nú í sambandi við endurskoðun að hækka lífeyrisgreiðslurnar t. d. um 25%. Þetta hefur nú ekki verið gert. Ég hygg, að það eigi rót sína að rekja til þess, að endurskoðunin er framkvæmd að tilhlutan félmrn. og ekki af n., heldur af tryggingaráði, sem hlýtur að hafa tilhneigingu, til þess að líta frekar á fjárhagslega afkomu Tryggingastofnunarinnar en þörf hinna tryggðu. Þetta finnst mér sennilegasta skýringin á því, að ekki var breytt grundvellinum að bótaupphæðunum. Fyrst þessi kostur hefur nú verið tekinn og hv. heilbr.- og félmn. beggja d. hafa orðið sammála um að hafa þetta eins og það er í frv., þá býst ég nú ekki við, að till. mínar frá 1946 eigi mikinn byr í hv. d. frekar en þá, og hef ég því ekki flutt neinar till. um hækkun á bótagreiðslunum. Hins vegar hef ég leyft mér að flytja nokkrar brtt., sem ekki raska fjárhagsgrundvelli Tryggingastofnunarinnar, og vænti ég þess, að þær geti fengið góða niðurstöðu í hv. d. samtímis samþykkt þessa frv., sem ég tel þó ganga skemur en æskilegt hefði verið. Þá skal ég nú víkja nokkuð að brtt. mínum. Fyrri brtt. er á þskj. 329 og er brtt. við frv. Seinni brtt. mín er á þskj. 330 og er brtt. við brtt. á þskj. 308. Fyrri brtt. á þskj. 329 er við 10. gr. frv., en í 10. gr. er kveðið svo á, að þær takmarkanir, sem ákveðnar eru í 2. og 3. málsgr. 23. gr. l. á greiðslum barnalífeyris, skuli einnig gilda um greiðslur barnalífeyris til mæðra óskilgetinna barna og fráskilinna kvenna samkv. 27. og 28. gr. Eins og l. er háttað hafa ekki þær takmarkanir, sem þar er talað um, gilt fyrir mæður óskilgetinna barna, þ. e. a. s. þessar takmarkanir eru þær, að ekkjur og fráskildar konur, sem fengu greiddan barnalífeyri með börnum sínum, fá ekki greiddan barnalífeyri nema 3 ár, en þessar takmarkanir hafa ekki gilt um mæður óskilgetinna barna. Nú er til þess ætlazt með þessari 10. gr. frv., að komið verði á samræmi þarna á milli og þá á þann hátt að minnka rétt þessara mæðra óskilgetinna barna frá því, sem verið hefur samræminu er snúið við með því að draga úr bótum til þessara aðila. Till. mín fer hins vegar fram á, að þessi takmörkun til ekkna og fráskilinna kvenna. sem ákveðin er í 2. og 3. málslið 23. gr.. falli niður, þannig að þetta ósamræmi verði fellt úr gildi, en á þann hátt, að þetta verði samræmt upp á við þannig, að ekkjur og fráskildar konur hafi sama rétt hvað þetta snertir eins og hinar mæðurnar. Ég þarf ekki að fjölyrða frekar um þetta. Ég geri ráð fyrir, að það liggi skýrt fyrir, hver munur er á brtt. minni og þeirri till., sem felst í 10. gr. Hv. þm. Barð. (GJ) flytur um þetta líka brtt. á þskj. 331. Sú till. gengur út á það að vísu að samræma þetta, en á þann hátt, að ekki aðeins sé rýrður réttur mæðra óskilgetinna barna, eins og felst í 10. gr., heldur líka dregið úr lífeyrisgreiðslum með börnum til ekkna og fráskilinna kvenna, þ. e. a. s. sá tími, sem þær fá slíkar greiðslur, er aðeins eitt ár í staðinn fyrir þrjú. Till. hans gengur talsvert lengra en það, sem felst í 10. gr., í öfuga átt við það, sem ég vil vera láta, og mun ég því ekki geta fallizt á þá brtt. Þá fjallar 2. brtt. mín á þskj. 329 um þessa nýju tegund bóta, sem frv. gerir ráð fyrir að tekin verði upp í l., þ. e. a. s. mæðralaun. Eins og ég gat um áðan, þá tel ég það spor í rétta átt að taka slík ákvæði upp í l., og einnig þegar l. voru sett 1946, börðust sósíalistar fyrir því að fá slík ákvæði inn í l., en fengu því ekki fram komið. Nú er þetta sjónarmið okkar viðurkennt og ætlazt til, að í l. komi ákvæði um það, að greiða skuli mæðralaun til mæðra, sem eru einar um það að sjá fyrir börnum sínum. En þó að ég sé þessari hugmynd sammála og telji hana spor í rétta átt, þá er ég ekki alveg sammála því fyrirkomulagi, sem gert er ráð fyrir, að á þessu sé haft samkv. frvgr. og samkvæmt því, sem heilbr.- og félmn. einnig lætur standa óbreytt í frv. og virðist telja rétt vera. Samkv. frv. er gert ráð fyrir því, að þessi mæðralaun komi ekki til greina fyrr en mæður hafa 2 börn á framfæri sínu, þ. e. a. s. fyrir eitt barn eru engin mæðralaun, og ég hef heyrt því haldið fram af frsm. félmn. hér, að rökin fyrir þessu séu þau, að þó að kona hafi fyrir einu barni að sjá, þá eigi það ekki að hindra hana í því að vinna fyrir sínu eigin framfæri. Ég er allt annarrar skoðunar hvað þetta snertir. Ég álít einmitt, að með tilkomu fyrsta barnsins sé móðirin fyrst og fremst hindruð frá því að geta stundað vinnu utan heimilis til þess að afla sjálfri sér lífsviðurværis, eins og högum er yfirleitt háttað hér á landi, sérstaklega í kaupstöðum. Við skulum segja í Reykjavík, þar sem t. d. dagheimili fyrir börn að vísu eru aðeins til, en í svo smáum stíl, að hverfandi hluti kvenna á þess kost að koma börnum sínum þar fyrir á daginn. Þá er augljóst, að strax og móðir hefur fyrir einu barni að sjá, verður hún að hafa það heima hjá sér og getur ekki farið frá því til þess að vera utan heimilis, nema því aðeins að hún eigi þess kost að hafa það hjá öðru fólki, en fyrir því er ekki hægt að gera ráð sem almennri reglu og ekki hægt að miða lagasetningu hvað þetta snertir við það. Ég álít þess vegna, að mæðralaun eigi að koma til greina þegar við fyrsta barn og að fyrir það fyrsta barn þurfi að greiða verulega upphæð til móðurinnar, vegna þess að þá þegar sé hún að verulegu leyti hindruð í því að geta unnið sjálfri sér framfæri með því að sækja vinnu út fyrir heimilið. Hins vegar megi frekar lækka greiðslurnar hlutfallslega eftir því, sem börnunum fjölgar, vegna þess að móðirin er þá þegar orðin það bundin við heimilið, að hún á þess þá alveg sama kost að sinna 2–4 börnum eins og hún er bundin við að sinna einu barni heima fyrir. Barnafjöldinn hefur þá aðeins áhrif hvað sjálfan framfærsluþungann snertir, en minni áhrif hvað snertir hindrun móðurinnar í því að vinna utan heimilis fyrir sinu eigin framfæri. Ég hef þess vegna leyft mér að flytja brtt. við upphæð og fyrirkomulag mæðralaunanna, á þann hátt, að ef miðað er við 1. verðlagssvæði, þá verði greiðsla mæðralauna þegar vegna fyrsta barns og þá 600 kr. í staðinn fyrir að frv. gerir ráð fyrir, að fyrir fyrsta barn komi ekki neitt. Til mæðra með 2 börn 800 kr. í staðinn fyrir, að frv. gerir ráð fyrir 200 kr., og til mæðra með 3 börn 1.000 kr. í staðinn fyrir 800 kr. í frv. Til mæðra með 4 börn eða fleiri 1.200 kr., eins og gert er ráð fyrir í frv. Ég hef ekki séð mér fært, vegna þess að hámarkslífeyrisgreiðsla er kr. 1.200, að leggja til, að þessar greiðslur fari yfir það hámark, enda þótt ég haldi því fram, að það hámark sé of lágt og engan veginn fullur lífeyrir. En ég hef ekki viljað fara fram úr þessu marki vegna þess, að það skapar ósamræmi við aðrar lífeyrisgreiðslur og torveldar einnig að fá fylgi við þessar till. hér í d. Sem sagt, þessi till. mín er ekki miðuð við, að farið sé fram úr hámarksgreiðslum, sem gert er ráð fyrir í frv., heldur felur hún í sér aðra skiptingu á þessu. Að vísu felur hún í sér einhver aukin útgjöld, vegna þess að greitt er með fyrsta barninu í staðinn fyrir, að í frv. er ekki greitt nema með öðru. En samt vonast ég til þess, fyrst nú er sú framför orðin frá l. 1946, þegar þetta sjónarmið, mæðralaunin, var ekki viðurkennt, að þetta prinsip er viðurkennt og lagt til, að slíkar greiðslur séu teknar upp, að það verði a. m. k. tekið til yfirvegunar í sambandi við afgreiðslu málsins, hvort ekki mæli full rök með því, að hafður sé um þetta sá háttur, sem ég legg til í þessari till. Þá flyt ég brtt. á þskj. 330 við tölul. 7.b. á brtt. 308, en það er um það, að í staðinn fyrir þau 10%, sem n. leggur til að greitt verði á ellilífeyri og aðrar slíkar greiðslur, komi 20%. Ég skal taka það þegar fram, að það hefur fallið hér niður úr þessari till. í prentun ein tegund greiðslna, sem þar átti að standa, þ. e. a. s. örorkustyrkur. Ég ætlaðist til þess, að sett væri í mína till., að þessar greiðslur næðu yfir alla þá sömu flokka sem taldir eru upp í till. félmn., en það hefur aðeins fallið niður í prentun og verður prentað upp. - Önnur breyt., sem felst í þessu frá till. n., er líka það, að till. n. miðast við, að þessar uppbætur verði greiddar aðeins á yfirstandandi bótatímabili, frá 1. júll 1949 til 30. júní 1950, en í till. minni er miðað við, að þessar uppbætur verði greiddar á þessar bótagreiðslur þangað til almennar breyt. verða gerðar á bótagreiðslunum yfirleitt. Ég tel sjálfsagt, fyrst ekki er ætlazt til, að neinar breyt. verði gerðar á lífeyrisupphæðunum nú, að þá verði þó a. m. k. þær litlu uppbætur, sem gert er ráð fyrir að greiða á þetta, að standa þangað til þessar uppbætur verða endurskoðaðar enn á ný, en verði ekki aðeins greiddar fyrir þetta yfirstandandi tímabil. Því hefur verið haldið fram sem rökum fyrir því, að nægilegt væri að greiða 10% uppbætur á ellilífeyri og aðrar slíkar greiðslur nú, að það væri þegar búið að bæta þessum aðilum sem svarar 10% uppbótum á ellilífeyri, það hafi verið gert með því að ellilífeyrir hafi verið greiddur með vísitölu 315 í staðinn fyrir, að laun voru greidd með vísitölu 300, og það teljist 5% uppbætur, en hins vegar greiði Tryggingastofnunin sjúkrasamlagsgjöld fyrir lífeyrisþega og það teljist 5%, þannig að þeir séu þegar búnir að fá 10% uppbætur. Ég hef ekki, þrátt fyrir þær umr., sem fram hafa farið um þetta í Sþ. í sambandi við annað mál, getað fallizt á þau rök, sem fram hafa komið um það, að nú þegar sé um neinar uppbætur að ræða á ellilífeyrisgreiðslur. Ég held, að þvert á móti hafi þessar greiðslur verið verulega rýrðar frá því að l. voru sett 1946. Í þeim eru skýlaus ákvæði um það, að ellilífeyri, eins og aðrar bótagreiðslur, skuli greiða með fullu vísitöluálagi meðan vísitalan er fyrir ofan 110 stig, og það var skýlaus réttur, sem lífeyrisþegum var gefinn með tryggingal., að þeir skyldu fá þennan lífeyri greiddan með vísitölu á hverjum tíma. Síðan hefur verið vikið frá því, ekki til þess að hækka þetta, heldur þvert á móti til þess að lækka það. Í staðinn fyrir að greiða með vísitölu„ sem nú er 340 stig, þá er greitt með vísitölu 315, þannig að þessar lífeyrisgreiðslur eru verulega skertar frá því, sem ákveðið var með l. um almannatryggingar, og ég álít þess vegna ekki með nokkru móti réttlætanlegt að nota það, að ellilífeyrir er bundinn við 315 stig, þegar enn meira hefur verið skorið niður hvað snertir launagreiðslur, sem átyllu fyrir því að greiða ellilífeyrisþegum nú minni uppbætur en ákveðið hefur verið að greiða launamönnum ríkisins. Ég álit það fráleita röksemd hvað snertir greiðslur sjúkrasamlagsgjalda fyrir ellilífeyrisþega, og það eru í rauninni sömu öfgarnar, nema kannske enn þá augljósari, þar sem ekki er um neinar uppbætur að ræða frá því, sem ákveðið er með l. um almannatryggingar. Í þeim l. er ákveðið, að kaflinn um heilsugæzlu skyldi koma til framkvæmda um áramótin 1947–1948, og eftir það áttu þessi gamalmenni, sem njóta ellilífeyris, að fá alla sjúkrahjálp, sem þau þurfa á að halda og þau nú fá gegnum sjúkrasamlög án þess að greiða nokkur gjöld til trygginganna. Og þegar Tryggingastofnunin nú hefur ákveðið að greiða sjúkrasamlagsgjöld fyrir þessa aðila meðan sjúkrasamlögin enn starfa, er það aðeins vegna þess, að það er ekki fullnægjandi þeim ákvæðum, sem sett voru í l. um framkvæmd heilsugæzlukaflans. Framkvæmd heilsugæzlukaflans er alltaf frestað, og í þessu frv. er honum frestað um nokkurra ára skeið. Það leiðir til þess, að ellilífeyrisþegar fá ekki nú þau hlunnindi, sem þeir áttu að fá samkvæmt þessum kafla, og þegar Tryggingastofnunin ákveður að greiða sjúkrasamlagsgjöldin, þá er hún aðeins að bæta að nokkru leyti fyrir þær vanefndir, sem þetta fólk hefur orðið fyrir vegna frestunar heilsugæzlukaflans. Þetta eru þess vegna ekki neinar uppbætur, sem ellilífeyrisþegar fá umfram það, sem ákveðið er með l. 1946, það er síður en svo, að það séu nokkrar uppbætur, sem þeir með greiðslu sjúkrasamlagsgjalda fái á sinn ellilífeyri. Þeir hafa með hvorugri þessari greiðslu fengið nokkrar uppbætur frá því, sem l. um almannatryggingar 1946 ákveða, og þess vegna eiga þeir nú, þessir ellilífeyrisþegar, þegar búið er að samþykkja að greiða nokkrar uppbætur, eða 20%, á laun embættis- og skrifstofumanna ríkisins, ekki minni rétt til þess að fá greidda 20% uppbót á ellilífeyri sinn, sem viðurkennt er, að er ófullnægjandi handa þeim, ef þeir hafa ekki aðrar tekjur með einhverjum hætti til þess að framfleyta sér. Ég legg þess vegna áherzlu á að fá þessu breytt og að greidd verði 20% uppbót á þessar bótagreiðslur, sem brtt. fjallar um, í staðinn fyrir 10%, sem felst í till. n., og ég vil vænta þess, að hv. þdm. muni við athugun á þessu máli fallast á, að það sé í rauninni ekki sæmandi, að Alþ. geri hlut þessa fólks lakari, hvað uppbætur snertir, heldur en hlutur embættismanna ríkisins hefur verið gerður í þessum efnum. Það eru ekki fleiri brtt., sem ég hef flutt, a. m. k. ekki að svo komnu, við þetta frv. Skal ég að lokum aðeins geta þess, að þó að ég telji, að ákvæði frv. séu yfirleitt til bóta, það sem þau ná, þá er ein gr. eða ákvæði, sem ég mun ekki geta fallizt á, en það er í 18. gr., þar sem gert er ráð fyrir því að færa yfir á bifreiðarstjóra, sem aka eigin bifreið, skyldu til þess að greiða atvinnurekendagjald til slysatrygginganna. Ég fæ ekki séð, að þessir menn geti komið í flokk atvinnurekenda, þar sem þeir hafa enga menn í sinni þjónustu, enda munu liggja fyrir upplýsingar um það, að eins og l. nú eru, er ekki hægt að færa þessa skyldu yfir á þá, og þess vegna er þessu ákvæði nú skotið inn í þetta frv. En ég álít, að það liggi engin rök fyrir því að setja þessa menn í flokk með atvinnurekendum, og þess vegna greiði ég atkv. á móti þeirri gr., sem felur þetta í sér, 18. gr. Það er að vísu ýmislegt fleira, sem ástæða væri til að ræða í sambandi við l. um almannatryggingar og sömuleiðis kannske atriði, sem ástæða væri til að ræða í sambandi við framkvæmd sumra ákvæða almannatryggingal., svo sem t. d. um þann drátt, sem orðið hefur og nú er ákveðið að lengja á framkvæmd heilsugæzlukaflans. Sömuleiðis mætti nefna önnur atriði, svo sem um það, sem er gert ráð fyrir í almannatryggingal., að Tryggingastofnunin hrindi í framkvæmd, þ. e. a. s. komi upp vinnuhælum fyrir öryrkja, þar sem þeim mönnum, sem ekki eru færir til almennrar vinnu, þó að þeir hafi nokkra starfsorku, væri gefinn kostur á því að fá verkefni við sitt hæfi og vinna sér fyrir tekjum, sem gæti orðið þeim sjálfum hin hentugasta lífsafkoma og líka til að létta á útgjöldum hjá Tryggingastofnuninni. Um þessi atriði bæði mætti vafalaust ýmislegt segja, en þar sem ég flyt ekki neina brtt., sem lýtur að þeim atriðum, mun ég ekki fara frekar út í að ræða það að sinni.



Herra forseti. Lög þau, sem hér er verið að breyta, um almannatryggingar, voru sett í fyrsta skipti á þingi 1945, og var þá samkomulag milli þriggja stjórnmálaflokka, að þau næðu fram að ganga á því þingi, eins og einnig varð. Þá þegar urðu ágreiningsatriði innan þessara flokka um afgreiðslu l., aðallega þau, sem hér segir: 1) Skipting verðlagssvæðanna: 2) Upphæð bótagreiðslna. 3) Hvernig skipta bæri gjaldabyrðinni á aðila. Þetta voru meginatriðin, sem deilt var um við setningu l. milli þeirra flokka, sem höfðu tekið að sér að fá frv. gert að l. En einkum kom gagnrýni frá þáverandi stjórnarandstöðu, Framsfl., sem fannst aðallega, að málið væri allt of illa undirbúið og í öðru lagi ýmiss konar misrétti milli bótaþega, eftir því hvar á landinu þeir væru eða í hvaða atvinnustétt, sérstaklega í sambandi við sjúkrastyrk og slysabætur. Var þessari gagnrýni mjög haldið á lofti, ekki aðeins í umr. á þingi 1945, heldur og lengi fram eftir í blöðum flokksins, eftir að l. höfðu verið samþ. Ég hef frá öndverðu álitið, að hér væri um eitt af merkilegustu málum þjóðfélagsins að ræða og því yrði að byggja tryggingarnar upp á traustum og öruggum grundvelli, ef fyrirbyggja ætti, að l. yrðu annað en viljayfirlýsing. Þessi skoðun mín er óbreytt enn, enda mun tíminn leiða í ljós betur og betur, eftir því sem fleiri menn eiga afkomu sína, og a. m. k. frelsi að einhverju leyti undir bótagreiðslum, að þessi sjónarmið séu rétt og nauðsynlegt sé að tryggja stofnuninni fyrst og fremst öruggan starfsgrundvöll. Virðist þetta ekki verða gert nema á eftirfarandi hátt: Í fyrsta lagi með því að ríkissjóður og sveitarsjóðir, er iðgjöld greiða, séu á hverjum tíma nægilega fjárhagslega sterkir til að mæta þeim útgjöldum, sem á þá eru lögð á hverjum tíma, sem nauðsynleg eru til þess, að tryggingarnar geti staðið við skuldbindingar sínar. En hvernig hefur þetta tekizt á þeim fáu árum, sem l. hafa gilt? Við höfum verið svo heppnir, að á þessum árum hefur velgengni verið meiri í landinu en nokkru sinni áður, atvinnuleysi minna og fé það, sem menn hafa haft milli handa, sveitarsjóðir, bæjarsjóðir og ríkissjóður, miklu meira en nokkru sinni áður. Og þó hygg ég, - annars leiðréttir hv. frsm. það, ef ég fer þar ekki með rétt mál, að nokkrir erfiðleikar hafi á því verið, að þessir aðilar uppfylltu þessar skuldbindingar, nokkrir erfiðleikar hafi á því verið, að sumir sveitarsjóðir stæðu við sínar skuldbindingar á réttum tíma. En hverju má þá búast við, ef breyting verður á fjárhag manna almennt í landinu og sveitar- og bæjarsjóðir komast í erfiðleika um greiðslur? Ríkissjóður er þegar kominn það, og einstaklingarnir standa frammi fyrir minnkandi atvinnu og ef til vill meiri dýrtíð í landinu og erfiðari fjárhagsástæðum en þeir hafa haft áður. Og þá finnst mér því meiri ástæða nú, en nokkru sinni fyrr að leita að öðrum leiðum til að tryggja, að þessi l., sem nú er verið að breyta hér, verði annað og meira, en viljayfirlýsing. Annar möguleikinn, sem hér má nefna, er að halda niðri kröfum um auknar bótagreiðslur, svo að stofnunin geti safnað sterkum sjóðum. Þetta sjónarmið vakti fyrir mér, þegar ég 1945 stóð ákaflega mikið á móti því, að bótagreiðslur yrðu settar upp á þann hátt, sem gert var ráð fyrir í frv. upphaflega. Ég fékk þá ágætt samkomulag við flm. og aðra nm. um að fara hér varlegar, en hugsað var í fyrstu. Ég ekki eingöngu hygg, heldur fullyrði, að þessi stefna hefur verið rétt þá, og ég fullyrði, að hennar sé enn meiri þörf nú en 1945. Og það var einmitt þess vegna, að svo blessunarlega hefur tekizt til um framkvæmd þessa máls, að þá ríkti það sjónarmið hjá n. og Alþingi að stilla bótakröfunum svo mjög í hóf, að ekki væri hætta á því, að tryggingarnar þyrftu af þeim ástæðum að hrynja niður, að vísu ekki með fullu samkomulagi, en fullum vilja Sósfl. á þeim tíma, eins og kom fram hjá hv. 4. landsk. um daginn, en þeir féllust þó á þetta sjónarmið, og það varð sterkara hér á þingi en hitt, að stilla bótagreiðslunum miklu hærra, en gert var og till. lágu fyrir um. Þriðji möguleikinn til að tryggja þessa stofnun er að tryggja stofnuninni árlega verulegar tekjur, sem eru ekki háðar afkomusveiflum gjaldenda, og það tel ég út af fyrir sig langmikilvægasta atriðið að snúa sér að því að gera það. Ég kvíði fyrir því, að allur sá þungi, sem hvílir nú á sveitarfélögunum, bæjarsjóðum og ríkissjóði og þegnunum, verði of þungur til þess, að þessir aðilar geti staðið undir honum á sama hátt og þeir hafa gert hingað til, ef versnar í ári, og það hljóti að koma niður á starfsemi stofnunarinnar og hún verði þar af leiðandi að draga úr bótagreiðslum, sérstaklega ef þær verða auknar nú í sambandi við afgreiðslu l. á þessu þingi, nema til komi einhverjar öruggar tekjur, sem eru ekki háðar sveiflunum í landinu. Ég gæti m. a. bent á það, og það hefur verið mjög mikið um það rætt, þegar l. voru sett, að það væri öruggara og nauðsynlegra og jafnvel réttlátara að taka nokkuð af tekjunum handa stofnuninni með beinni álagningu á laun manna, hundraðsgjald af launum allra manna í landinu. Það veitti stofnuninni að sjálfsögðu öruggar tekjur. Það var ekki horfið að því, af ástæðu, sem hv. flm. þá og hv. flm. nú hefur svo margoft minnzt á, að það þótti þá ekki réttilega skipt byrðinni af tryggingunum á þá aðila í landinu, sem einnig njóta bóta. Hins vegar er ekki því að neita, að sú aðferð um tekjur handa stofnuninni væri miklu öruggari, hvernig sem færi með almenna afkomu í landinu. Þess vegna harma ég það að sumu leyti, að sú leið var ekki farin. Ég hef einnig í sambandi við afgreiðslu annarra l. á síðasta þingi bent á aðra leið. Ég vildi þá, að allt erfðafé gengi til Tryggingastofnunarinnar frá öðrum arfþegum en börnum, barnabörnum niður á við og frá börnum til foreldra, afa og ömmu upp á við, allt annað erfðafé gengi til Tryggingastofnunarinnar til að tryggja á þann hátt fastan tekjustofn. Meiri hl. þessarar d. féllst ekki á þær till. og felldi þær allar án þess þó að tryggja stofnuninni á nokkurn annan hátt öruggari tekjur, en ákveðið var í l. sjálfum. Afstaða mín til l. hefur ávallt markazt af þessari skoðun minni á málinu, og það er þess vegna, sem ég hef ávallt barizt fyrir því frá upphafi, að bótagreiðslunum væri stillt í hóf, a. m. k. þar til búið væri að sjá stofnuninni fyrir nægu fé til að taka á sig óvænt áföll, hvort sem þau stöfuðu af atvinnuleysi í landinu, fjárskorti þeirra aðila, sem eiga að greiða til trygginganna, eða einhverju öðru. Og afstaða mín til málsins er óbreytt í dag. Ég tel, að það sé alveg rangt gagnvart Tryggingastofnuninni að auka bótagreiðslur meira en svo, að það sé alveg öruggt, að það þurfi ekki að lækka bótagreiðslur aftur til þess að forðast hrun hjá Tryggingastofnuninni. Það sé það fyrsta, sem þurfi að gera, að hafa alltaf það sjónarmið, að ekki þurfi að ganga á rétt bótaþega, eins og hv. 4. landsk. þm. minntist á um daginn, heldur að það væri stefnt að því að auka bæturnar, eftir því sem fjárhagurinn batnaði hjá stofnuninni. Till. mínar, sem ég skal síðar koma að, miðast eingöngu við þetta sjónarmið, að fara ekki lengra í bótunum á hverjum tíma en svo, að það sé alveg öruggt, að stofnunin þoli það. Þetta á ekkert skylt við andúð á því fólki, sem fær þessar bætur, nema síður sé. Það er bein fyrirhyggja um hag þessa fólks, að það þurfi ekki að vantreysta þessari stofnun, sem það hefur orðið að bera svo mikið traust til um sína lífsafkomu. Endurskoðun þessara l. hefur þegar verið gerð. Grundvellinum er engan veginn raskað á nokkurn hátt verulega frá því, sem áður var. Það eru að vísu sniðnir af ýmsir vankantar, sem vitað var í upphafi, að fram hlytu að koma við reynsluna, en grundvallaratriðin eru nákvæmlega þau sömu og samkomulag varð um við setningu l. 1945. Og það er einnig nákvæmlega sami ágreiningurinn um breytingarnar og var við afgreiðslu l. þá. Ágreiningurinn er sá sami um verðlagssvæðin. Þá vildu mjög margir menn, sem annars voru sammála, hafa verðlagssvæðið eitt, láta það sama ganga yfir alla. bæði um bætur og gjöld, hvar sem var á landinu. Þetta hefði verið mjög æskilegt. En eina ástæðan fyrir því, að ekki hefur tekizt að fara inn á þessa leið, er sú, að þetta mundi kosta svo mikið fé fyrir Tryggingastofnunina, að hún væri ekki örugg um að geta haldið uppi fullum bótagreiðslum, eins og ákveðið er, nema á sama tíma væri hægt að tryggja ákveðnar tekjur til að koma á móti þeirri útgjaldaaukningu. Það er eina og alls eina ástæðan fyrir því, að ekki varð samkomulag um að breyta verðlagssvæðunum á þann hátt. Þá er sami ágreiningurinn nú og þá um bótagreiðslur. Þá vildi Sósfl. hækka bótagreiðslurnar um 25%. Sumir aðrir, sem hafa verið með þessu máli, hafa einnig viljað setja inn fleiri greinar, svo sem jarðarfararstyrk. Þetta er nákvæmlega sami ágreiningurinn og þá var, en þar hefur ekkert raskazt, heldur orðið samkomulag um að halda sér við sömu stefnu og mörkuð var 1945. Þá er sami ágreiningurinn um tekjustofnana. Enn þá vilja sumir gjarnan fara inn á þá leið að taka ákveðið hundraðsgjald af öllum launatekjum í landinu til að tryggja stofnuninni öruggari tekjur, en um þetta hefur ekki heldur fengizt samkomulag, svo að raunverulega er um örlitla breyt. að ræða frá því, sem var 1945, nema að því leyti, að sniðnir eru af l. ýmsir agnúar, sem reynslan hefur sýnt, að þurfti að 1aga. En þetta sýnir þá einnig bezt, hversu framúrskarandi þeir aðilar, sem unnið hafa að þessu máli, og þá helzt áður en það kom inn í þingið 1944, hafa undirbúið það vel. Reynslan hefur sýnt síðan 1945, að grundvöllurinn hefur verið það traustur, að allar vonir standa til þess, ef hann er ekki veiktur nú, að fólkið geti treyst stofnuninni eftirleiðis eins og hingað til, og er þá vel. Gagnrýni Framsfl., sem þá kom fram á frv., hefur alveg horfið. Þeir hafa haft fulltrúa í þessari mþn. til að koma fram till. um breyt. til bóta, en það verður ekki sagt, að þær till., sem samkomulag varð um, eða hinar, sem samkomulag varð ekki um, raski þeim grundvelli, sem lagður var 1945. Þessar almennu hugleiðingar vildi ég hafa látið koma fram um frv., áður en ég geri grein fyrir brtt. mínum, sem ég ber hér fram og mótaðar eru af þessari skoðun minni á málinu, eins og ég hef nú þegar lýst, en ekki hefur náðst samkomulag um í n., en ég vænti, að d. fallist á, að sé nauðsynlegt að samþykkja til frekari tryggingar því, að Tryggingastofnunin bregðist ekki því trausti, sem hún þegar á hjá þjóðinni. Ég skal þá, áður en ég lýsi till., fara nokkuð inn á álit hæstv. fjmrh. um eignarrétt ríkissjóðs yfir sjóðum Tryggingastofnunarinnar, sem myndazt hafa undanfarið tímabil, og hann ræddi nokkuð hér við umr. fyrir nokkrum dögum. Ég vil þá leyfa mér að vitna nokkuð í 116. gr. l., því að raunverulega er það hún ein, sem kveður á um þetta mál. Ég skal ekki fara út í að ræða um lögfræðilegan rétt samkv. orðalagi gr., hvort ríkissjóður gæti fengið sér tildæmt þetta fé eða ekki, þó að það væri hjákátlegt, að ríkissjóður færi að fara í mál og dómsúrskurð við aðrar ríkisstofnanir um skilning á l., en ég skal ekki fara út í það. En ég vil aðeins benda á það hér, að það er skýrt kveðið á um það í 116. gr. l. sem mér skilst, að þeir aðilar hafi gengið nokkuð mikið á snið við, sem álíta, að ríkissjóður eigi kröfu á þessu fé. Í 2. málsl. 1. málsgr. stendur: „Skal taka í hver fjárlög áætlunarupphæð í þessu skyni, eftir áætlun tryggingaráðs, allt að 7½ millj. kr.. að viðbættri verðlagsuppbót.“ Þegar sú meðferð hefur verið höfð á málinu, sem verið hefur á hverju ári, að tryggingaráð hefur lagt fram áætlun um, að stofnunin þurfi svo og svo mikið fé til þess að standa undir rekstrinum á hverju ári og hefur lagt þá áætlun ekki aðeins fyrir fjvn., heldur og allt Alþ. til samþykktar eða synjunar, og þar sem tekið hefur verið upp á fjárl. hverju sinni allt að því hámarki, sem ákveðið er, þá fæ ég ekki skilið annað en því sé alveg slegið föstu, að þetta fé, sem þannig er tekið inn á fjárl. á hverjum tíma, sé einskis annars eign, en Tryggingastofnunarinnar. Það hefði mátt ræða um það við afgreiðslu fjárl. á hverjum tíma, í fjvn. og á Alþ., að samþykkja að taka inn svo stóra upphæð sem hér er gert á hverju ári, og það gæfi þeim einhverja heimild til þess að lækka áætlun tryggingaráðs úr því hámarki niður í eitthvað annað, sem þeir álitu, að væri nægilegt fyrir Tryggingastofnunina að taka á hverjum tíma. En það er fráleit sú skýring, að eftir að búið er að samþykkja, að þessi stofnun skuli fá ákveðið framlag, þá megi koma og segja: Nú eigum við kröfu á að fá til baka svo og svo mikið af þessu fé. - Ég held, að það geti ekki verið ágreiningur um það, að þetta fé eigi að vera í vörzlu Tryggingastofnunarinnar og hún eigi að hafa umráð yfir því, en ríkissjóður hafi ekki rétt til að endurkrefjast þess. Ég vil þá fara inn á brtt. og vil þá fyrst spyrja frsm. að því í sambandi við brtt. á þskj. 308, sem eru þó ágreiningslaust bornar fram af n., hvort það sé hugsunin, að móðir verði ekki aðnjótandi greiðslna með börnum sínum nema þau séu öll á heimili hennar. Það kemur ekki beint fram í gr., en sjálfsagt er hægt að ræða það nánar í n. Fyrsta brtt. mín er við 8. gr., um að síðari málsl. gr. falli niður. Þar stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er tryggingaráði að binda hækkun samkvæmt þessari grein því skilyrði, þegar um einstæðingsskap er að ræða, að stjórn þess sveitarfélags, þar sem lífeyrisþeginn á heima, sjái honum fyrir viðunandi húsnæði gegn leigu, sem ekki fari fram úr 25% af lífeyrisupphæðinni, enda hafi hann verið búsettur í sveitarfélaginu óslitið eigi skemur en 5 síðastliðin ár.“ Mér þykir óviðeigandi og óþarft að binda heimildina til þess að greiða þeim aðila, sem fyrir einstæðingsskap getur ekki haft nægilegar tekjur til lífsframfæris, því skilyrði, að sveitarfélagið sjái viðkomandi manni fyrir húsnæði. Hefði ég helzt kosið, að gengið væri þannig frá þessu, að hægt væri að slita burt öll tengsl milli bótaþega annars vegar og sveitarstjórna hins vegar. Ég legg á það mikla áherzlu, að d. sjái sér fært að fella þessi ákvæði niður, því að ég tel, að þau eigi ekki heima í l. 2. brtt. mín er við 10. gr. Það er gamalt deiluatriði. Þessi brtt. mín hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Við 10. gr. Greinin orðist svo: Sá tími, er ekkja, sem giftist aftur, á rétt til barnalífeyris samkv. 2. málsgr. 23. gr. laganna, skal vera eitt ár. Sömu takmarkanir skulu og gilda um greiðslur barnalífeyris til mæðra óskilgetinna barna og fráskilinna kvenna samkv. 27. og 28. gr.“ Á sínum tíma var sett inn í l., að ekkja sem giftist aftur, ætti rétt á fullum barnalífeyri í 3 ár með börnum sínum, og er það nú í l. Nú hafa bæði kvenréttindafélagið og mæðrastyrksnefnd óskað eftir, að þetta verði sett upp í sama takmark fyrir ekkjur eins og það er fyrir ógiftar stúlkur, þ. e. vilja, að ekkjur hafi hér sama rétt. En þessu er því til að svara, að í sambandi við stúlkur, sem eru ógiftar og hafa þessi réttindi nú, þar á Tryggingastofnunin aftur kröfu á barnsföður, ef hann er lifandi, og getur tekið frá honum meðlag með börnunum, en getur það ekki, ef maðurinn er dáinn og hún gift öðrum manni. Ég hef reiknað út, að ef um er að ræða konu með 10 börn á 1. verðlagssvæði, er hér um að ræða greiðslu frá Tryggingastofnuninni til hins nýja heimilis, sem nemur 24 þús. kr. á ári, og 12 þús., ef um 5 börn er að ræða. Ég tel, að ekki sé nein ástæða til að hafa þetta þannig í l., og hef alltaf álitið að hér sé um eina tegund af hvítri þrælasölu að ræða, að hér sé verið að bjóða óviðkomandi mönnum að giftast þessum konum í von um að fá með þeim 24 þús. kr. Er það nóg til þess, að ég hef alltaf verið andvígur þessu ákvæði. Þessi fjölskylda fengi að sjálfsögðu fjölskyldubætur, eftir að gifting hefur farið fram, eins og hver önnur fjölskylda. En nýi heimilisfaðirinn tekur að sér allar skyldur og fær því öll réttindi, og sé ég því ekki ástæðu til að hafa þetta í l., en legg til, að þessi tími verði settur niður í eitt ár. Þetta er gamalt deiluatriði, og get ég ekki fylgt þessu eins og það er, þó að ég geri það ekki að skilyrði fyrir fylgi við frv. sjálft, en óska mjög eftir, að þessi brtt. verði samþ. Þá er hér nýmæli um fæðingarstyrk. Það hefur áður verið bent á, að ekki sé rétt að mismuna konum í fæðingarstyrk, heldur eigi hann að vera jafn, hvort sem konan vinnur úti eða á heimili, og hefur m. a. Framsfl. haldið á lofti þessu ákvæði og bent á þetta ósamræmi. Ég legg til í 3. brtt., að fæðingarstyrkur samkv. 34. gr. skuli vera jafn til allra mæðra og nema 200 kr. fyrir hverja fæðingu, þ. e. sama og nú er greitt til allra kvenna annarra en þeirra, sem vinna úti. Þetta kynni að verða til þess, að breyta yrði öðrum l. nokkuð til þess að tryggja að þær konur, sem eru mæður, en eru ekki giftar og eiga kröfu á barnsföður, fengju mismuninn greiddan frá barnsföður, en við því er ekkert að segja. Verður að teljast sanngjarnt að leiðrétta það misræmi, sem nú ríkir í þessum efnum, og legg ég því til, að þessi till. verði samþ. Ég legg til, að þetta gjald verði lækkað nokkuð, ekki vegna þess, að þessar konur þurfi ekki á hærri styrk að halda, heldur vegna þess að ég vil stilla í hóf bótunum, þar til alveg öruggur grundvöllur hefur fengizt fyrir tryggingunum og sjóðirnir eru orðnir nægilega sterkir til þess að taka við ýmsum áföllum. Ég vil í þessu sambandi benda á, að Tryggingastofnunin hefur á þessu ári orðið fyrir stórkostlegu fjárhagslegu áfalli, sem ekki var reiknað með. Það hefur verið mjög flanað að því að hækka hér laun embættismanna um 20% með einfaldri þáltill.. sem kostar ríkissjóð ekki minna en 12–15 millj. kr. á ári. Þetta hefur þær afleiðingar í för með sér, að ekki er hægt að neita lægst launaða fólkinu í landinu um að fá einnig nokkrar viðbætur við sín laun, en það kostar tryggingarnar hvorki meira né minna en 6 millj. kr. á ári. Það hefur hvergi verið gert ráð fyrir slíku áfalli. Það er upplýst, að hægt sé að taka 5% bótagreiðslur á þessu tímabili án þess að rýra gjaldþol stofnunarinnar. vegna þess að safnazt hafi sjóðir. En hvernig hefði farið fyrir stofnuninni, ef hún hefði ekki safnað sjóðum, og hver er kominn til að segja, að ekki ríki hér í Alþingi minni skilningur á fjármálum þjóðarinnar framvegis, en ríkir í dag? Það er sjáanlegt, að ekki er hægt að tryggja, að slíkir sjóðir verði til, ef gert er hvort tveggja í senn; annars vegar að hækka bæturnar og fjölga þeim, en tryggja hins vegar ekki fastar tekjur til stofnunarinnar, eins og enn hefur ekki verið gert í l. Tillaga mín miðar eingöngu að því annars vegar að bæta úr þeirri rangsleitni, sem ég hef alltaf verið sammála um, að hafi ríkt í þessu máli milli hinna einstöku mæðra, og hins vegar að fara ekki lengra, en að örugglega þurfi ekki að fara til baka til að lækka bæturnar. Má benda á, að nú borgar sjúkrasamlagið þess utan að því er snertir mæðurnar verulegar fjárhæðir; svo að ekki er ástæða til að lækka þetta frekar en orðið er. Þá er 4. brtt. við 13. gr., um, að á 1. verðlagssvæði megi mæðralaunin til mæðra með 2 börn nema kr. 400.00, til mæðra með 3 börn kr. 600.00 og til mæðra með 4 börn eða fleiri kr. 800.00. Þetta eru nákvæmlega sömu upphæðir og kvenréttindafélagið óskaði, að teknar væru inn, en 2. og 3. greiðsla eru lægri en ákveðið er í sjálfu frv., en þar er gert ráð fyrir, að fyrsta greiðsla sé 400, þá 800 og svo 1200. Ég álít, að þetta sé rangt, því að það er ekki rétt að fara mjög hátt með bótagreiðslurnar í fyrstu. Ég álít, að hlutföllin hjá meiri hl. n. séu ekki rétt, því að ég álít, að ef kona með 2 börn er sæmilega sett með 400 kr., sé hún eins vel sett með 600 kr. með 3 börn og 800 kr. með 4 börn. Ég álít, að það séu ekki rétt hlutföll milli 1. og 2. og 3. greiðslu, og legg því til, að það verði lækkað í það, sem hér hefur verið sagt. Þetta er ekki borið fram vegna neins kala til þess fólks, sem hér um ræðir, heldur vegna þess, að þá álít ég, að hlutföllin séu rétt, og ég álít ekki rétt að fara lengra í bótagreiðslunum til að byrja með en svo, að stofnunin geti örugglega staðið undir því. Ég skal ekki tefja málið með því að fara mikið út í till. hv. 4. landsk. Ég geri ráð fyrir, að frsm. ræði þær. Ég er á móti þeim af sömu ástæðum og þegar þær voru bornar fram við afgreiðslu l. 1945, en gefst tækifæri til að ræða það nánar, ef þessari umr. verður frestað og ekki lokið á þessum fundi.