Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Með bréfi, dagsettu 6. apríl 2022, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ber heitið Geðheilbrigðisþjónusta – stefna, skipulag, kostnaður og árangur.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um þá tillögu? Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu og fer hún þá fram að loknum óundirbúnum fyrirspurnum.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra.

Forseti. Nú liggur fyrir listi kaupenda í nýafstöðnu útboði á Íslandsbanka. Í útboðinu var hópi fjárfesta boðið að kaupa eignir ríkisins á afslætti. Þann 10. febrúar gaf ráðherra út greinargerð um fyrirætlanir um sölu bankans þar sem m.a. eru reifuð markmið, söluaðferð og áætlað söluferli bankans. Þann 18. mars sendi fjármálaráðherra Bankasýslunni svo bréf þar sem hann fól henni að framkvæma útboð á bréfum í Íslandsbanka, með leyfi forseta, „að höfðu samráði við ráðherra um tímasetningar, skiptingu áfanga og söluaðferðir“. Yfirlýst markmið með að veita lokuðum hópi fjárfesta þennan afslátt væri að finna trausta langtímafjárfesta sem framtíðareigendur bankans. Tekin var meðvituð ákvörðun um að veita þennan afslátt og nota lokað útboð til að laða að stofnfjárfesta sem langtímaeigendur bankans. Ráðherra sem ábyrgðaraðili þessa útboðs hefði auðveldlega getað sett reglur eða ramma um það hvernig fjárfestum skyldi hleypt að en þess í stað var um að ræða nokkurs konar villta vestur þar sem fimm sölufyrirtæki tóku kvöldstund í að hringja í sína uppáhaldsfjárfesta. Niðurstaðan er afar sundurleitur listi fjárfesta þar sem einhverjir tugir einstaklinga eru að fjárfesta fyrir brot úr prósenti. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra: Hvað breyttist frá því að ráðherra gaf út yfirlýst markmið um að finna stóra hæfa langtímafjárfesta? Hvers vegna sjáum við fjárfesta sem eru að kaupa brot úr prósenti í bankanum með afslætti? Og af hverju fá einstaklingar með vægast sagt vafasama fortíð úr bankahruninu að kaupa hlut í bankanum með afslætti?

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst ræða það sem hv. þingmaður kallar afslátt í útboðinu og benda á það að hér fór fram sala á rúmlega 50 milljarða hlut sem jafngildir um 300 viðskiptadögum með hlutabréf í bankanum, fimmföld velta á markaði með hlutabréf í Íslandsbanka frá áramótum. Spurningin sem var uppi þennan dag var þessi: Hvert er rétta verðið fyrir sölu í dag á 22,5% hlut? Það er spurningin sem var uppi. Það fékkst svar við henni með ríkri þátttöku markaðsaðila, gríðarlega mikilli eftirspurn í útboðinu og svarið var að þeim markmiðum sem eru skrifuð út í lög og voru uppi hér í þinginu af þingnefndum og voru til grundvallar sem viðmið af minni hálfu gagnvart Bankasýslunni - þessum markmiðum öllum mátti best ná með því að gengið væri 117. Enda sjá það allir í hendi sér að ef við hefðum sett inn í Kauphöllina 50 milljarða hlut þá hefði framboðshliðin auðvitað bara leitt til þess að verð í bankanum hefði hrunið. Þegar við skoðum samanburð við önnur dæmi, við getum notað Arion banka hér innan lands eða önnur erlend dæmi, þá sjáum við að frávikið frá síðasta markaðsgengi var lítið í þessu tilviki. Þetta er aðeins um það sem hv. þingmaður kallar afslátt. Það var engum sérstaklega hleypt að í þessu ferli heldur var það ljóst frá upphafi að þeir sem teldust hæfir fjárfestar máttu taka þátt. Hvað er hæfur fjárfestir? Það er fjárfestir sem hefur næga reynslu og þekkingu til þess að það megi selja honum án þess að það sé gefin út útboðslýsing. Allir þeir sem gáfu sig fram, lýstu áhuga á því að taka þátt í þessu útboði, sem var opinbert af hálfu Bankasýslunnar, og uppfylltu skilyrði um að vera hæfir annars vegar og voru reiðubúnir að greiða verðið sem Bankasýslan á endanum lagði til og ég samþykkti, þeir fengu að taka þátt. Enginn handvalinn. Þetta var opið útboð.

Forseti. Afsláttur er fyrir stóra fjárfesta, til að laða að stórri áhættusamri fjárfestingu, ekki fyrir Lyf og heilsu til að kaupa banka eða föður fjármálaráðherra. Í fyrsta útboðinu á bankanum tapaði ríkissjóður 30 milljörðum. Í seinna útboðinu mistókst að finna hæfan framtíðareiganda en það tókst að selja föður fjármálaráðherra hlut í bankanum með afslætti ásamt fjölda manns með mjög vafasama fortíð frá bankahruninu. Að gefinni þessari reynslu, af hverju í ósköpunum ætti þingið að leyfa hæstv. ráðherra að halda áfram að selja þennan banka eða skipta sér yfir höfuð af ríkissjóði?

Virðulegi forseti. Við höfum lagt okkur fram um að tryggja gagnsæi um alla þessa meðferð. Þess vegna voru þessi samskipti við þingið og þess vegna m.a. lagði ég mikla áherslu á það, ef lög ekki hindruðu, að birta lista yfir þá sem fengu úthlutun í þessu útboði. Um það giltu almennar reglur. Ég vil vekja athygli á því, af því að hv. þingmaður hefur skoðanir á einstökum kaupendum og telur þá misvel til þess fallna að fara með eignarhlut í fjármálafyrirtæki, að lög kveða á um það að ef einstaklingar eða lögaðilar vilja fara með virkan eignarhlut, eins og það heitir í lögum, yfir 10%, þá þurfa þeir að fara í gegnum sérstakt nálarauga. Það gildir ekki fyrir smáa eignarhluti. Þar gilda aðrar reglur. Ég ætla að segja þetta um framhaldið: Vegna þeirrar gagnrýni sem fram hefur komið þá held ég að það sé langbest til þess að tryggja einmitt að það sé ekkert í skugganum og það sé bara vel farið yfir þá framkvæmd sem við höfum hér nýgengið í gegnum að við fáum Ríkisendurskoðun til að taka út framkvæmd útboðsins 

Herra forseti. Ég hef oft gagnrýnt þær aðferðir sem þessi ríkisstjórn, og reyndar forveri hennar, kaus að fara við að vinna úr þeim gríðarlega miklu eignum sem fólust í verðmæti bankanna sem ríkið yfirtók, annars vegar Arion banka og hins vegar Íslandsbanka. Arion banka var skilað aftur, ef svo má segja, til vogunarsjóðanna en Íslandsbanki seldur að stórum hluta en þó án þess að stjórnvöld notuðu tækifærið til að gera þær grundvallarbreytingar sem eru þarfar á fjármálakerfinu á Íslandi þannig að það virki betur fyrir fyrirtæki og sérstaklega fyrir almenning í landinu. Þetta væri einstakt tækifæri til að endurmeta fjármálakerfið og byggja upp kerfi sem virkar betur, það hefur ekki verið nýtt til þess. Nú sjáum við að ýmsar spurningar hafa vaknað um einkavæðingarferli Íslandsbanka. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Kemur til greina, að hans mati, að breyta um kúrs hvað varðar það sem eftir er af eignarhlut ríkisins í þessum banka og fara til að mynda þá leið að afhenda öllum Íslendingum til jafns hlut í bankanum? Það myndi þýða að fjögurra manna fjölskylda fengi þar með hlut sem væri yfir milljón krónur að verðmæti og allur almenningur hefði aðkomu að fjármálakerfinu. Með þessu tapast þessar eignir ekki, þeim er skilað beint til hinna réttmætu eigenda, alls almennings á Íslandi. Kemur til greina í ljósi reynslunnar, að mati hæstv. ráðherra, að velta fyrir sér slíkum leiðum?

Virðulegi forseti. Ég hef stundum spurt mig hvað hv. þingmaður er nákvæmlega að fara þegar hann talar um að gera uppstokkun í fjármálakerfinu og láta það betur þjóna þörfum almennings. En við höfum verið að endurskrifa allt regluverk um bankana og það er gjörbreytt. Við höfum þar fylgt Evrópufordæmi og samlagað íslensku löggjöfina að því sem þar gerist. En hér er spurt um það hvort ég telji koma til greina að fara aðrar leiðir. Ég hef sagt það nú þegar, og við ræddum það reyndar fyrir þetta útboð sem nú er nýafstaðið, að ég teldi vel koma til greina og við ættum að halda því opnu að fara aftur í almennt útboð. En sú leið að afhenda Íslendingum beint eignarhlut í ríkisbanka er nokkuð sem ég hef lengi talað fyrir. Ég hef ekki náð samstöðu um það með samstarfsflokkum eða öðrum hér á þinginu til að hrinda því í framkvæmd og ég hef svo sem alveg verið sáttur við það að við færum fyrst þessa leið skráningar og við myndum losa um ríkiseignina, fá gott verðmat á bankann, sem hefur tekist frábærlega. Þetta er eign sem ríkissjóður tók yfir án endurgjalds, 95% hlutur í bankanum. Við höfum nú gert úr honum yfir 270 milljarða virði og höfum þegar selt fyrir 100 milljarða, fengið 72 milljarða í arð og eigum eftir eignarhlut, erum enn langstærsti eigandinn að bankanum, með 42,5% sem er yfir 100 milljarða virði. Í ljósi þess hversu mikið virði bankans hefur hækkað í höndum ríkisins, þó ekki væri nema bara frá almenna útboðinu þegar bankinn var metinn í kringum 150 milljarða en núna yfir 250 milljarða, þá finnst mér það vel koma til greina að við ráðstöfum hluta ávinningsins af hækkun á markaðsvirði bankans beint til Íslendinga. En við þurfum að ræða það betur og ekki er út frá því gengið í því söluferli sem þegar hefur verið samþykkt hér af Alþingi.

Herra forseti. Þetta þykja mér mikil tíðindi. Ég vissi að ágreiningur væri innan ríkisstjórnarinnar um allt mögulegt en ég vissi ekki að hæstv. fjármálaráðherra hefði átt í erfiðleikum með að fá menn til að samþykkja þessa hugmynd og kosningastefnu Miðflokksins um að afhenda hlut í Íslandsbanka beint til almennings í landinu. Ég er því sáttur við svarið og ætla ekki að koma hæstv. ráðherra í nein frekari vandræði gagnvart samstarfsfólki sínu í ríkisstjórn. Ég vona að honum takist einfaldlega að sannfæra það um gildi þessarar hugmyndar, þessarar stefnu, og hef því ekki frekari spurningar fyrir hæstv. ráðherra að sinni.

Virðulegi forseti. Já, það eru dæmi um að samhljómur sé með stefnu Sjálfstæðisflokksins og Miðflokksins. Þarna er kannski eitt dæmi. Ég minnist þess að við ræddum þetta á landsfundi Sjálfstæðisflokksins á sínum tíma og höfum talað fyrir þessu fyrir kosningar og síðan má kannski segja að ég hafi ekki gert það að úrslitaatriði við stjórnarmyndun að við færum þessa leið en við höfum ekkert lokað endanlega samtalinu um söluferlið. Þó er það þannig að allar heimildir eru til staðar hér á þinginu, í lögum, til að klára sölu á bankanum. Ef við færum þá leið myndi ég segja að það kallaði á sérstaka umræðu hér í þinginu og þar væri kannski álitamálið ekki síst það hversu stórum hluta af því sem eftir stendur við myndum ráðstafa með þessum hætti. En það hefur verið út frá því gengið, samanber greinargerð Bankasýslunnar, að við myndum kannski frekar fara hefðbundnari leiðir, fleyta þessu í gegnum markaðinn, fara í almennt útboð eða aðrar þekktar leiðir.

Virðulegur forseti. Ríkisstjórn sem getur ekki einu sinni ráðið við bankasölu, eigum við nokkuð að vera hissa á því að hún ráði ekki við heilbrigðiskerfið? Heilbrigðiskerfið á Íslandi er í algjörum lamasessi. Hjúkrunarfræðingar á bráðamóttöku Landspítalans telja ekki réttlætanlegt að þeir beri ábyrgð á öryggi sjúklinga sem er fáránlegt og einnig telja hjúkrunarfræðingar sig ekki geta sinnt starfi sínu eins og ætlast er til af þeim við þær aðstæður sem eru á bráðamóttöku Landspítalans. Þeir geta ekki tryggt öryggi sjúklinga og hvað þá starfsfólks í því umhverfi sem boðið er upp á. Stöðugildum hjúkrunarfræðinga hefur fækkað um tíu og fyrir skorti tíu stöðugildi á bráðamóttöku. Ástandið er grafalvarlegt, hættulegt fyrir sjúklinga og starfsfólk. Að verða vitni að skelfilegri fæðingu fyrir 40 árum og lesa svo um að ekkert hafi breyst í dag er stórfurðulegt og algerlega óboðlegt fyrir konur sem eru að fæða og börnin þeirra í því ástandi. Biðlistar lengjast og lengjast og þegar fólk fær loksins aðgerð þá lendir það á biðlista - til að komast hvert? Í sjúkraþjálfun. Í þriðja skiptið er ég að koma upp og spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvað ætlar hann að gera í sambandi við bráðamóttökuna og Landspítalann og hvenær ætlar hann að semja við sjúkraþjálfara? Er boðlegt að segja við einstakling sem er búinn að bíða í ár eða lengur eftir aðgerð - hann fær aðgerðina en hann fer á biðlista fyrir sjúkraþjálfun. Þegar hann fær sjúkraþjálfun lendir hann í þeim stórfurðulegu aðstæðum, sem svo margir hafa lent í undanfarið og bent mér á, að hann hefur ekki efni á því vegna þess að hann þarf í dag að borga allt upp í 20.000 kall á mánuði aukalega fyrir sjúkraþjálfun sem er búið að velta úr kerfinu. Svo kemur þessi ríkisstjórn og hælir sér af því að það sé gjaldfrjálst í kerfinu. En þeir eru búnir að færa ákveðið gjald af  Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað á ég að segja við það fólk sem hefur ekki efni á þessu? 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir spurningarnar. Hann setti þetta í fjölþætt samhengi og kristallaði þau verkefni og þann vanda, getum við kallað, sem við erum að kljást við í heilbrigðisþjónustu og ég gengst alveg við því. Verkefnin eru ærin. Margt af því sem hv. þingmaður kom hér inn á tengist öryggi sjúklinga. Það hefur verið mikið til umræðu og á auðvitað alltaf að vera til umfjöllunar, við viljum tryggja hér öryggismenningu og gæta að öryggi sjúklinga sem eru hjartað í kerfinu okkar. Til að bæta verkferla og vinnulag - og nú er það hjá embætti landlæknis að skoða alvarlegu tilvikin sem upp koma - þá er slík umræða af hinu góða. Til hvers? Til að fyrirbyggja að slíkt gerist. Hv. þingmaður kom inn á umræðu sem snýr að öryggi og fæðingum og til eru skýrslur um alþjóðlegan samanburð á því sviði og ég vil vekja athygli á því að við erum mjög framarlega á því sviði þegar kemur að fæðingum, fæðingarþjónustu, ungbarnavernd og mæðravernd. Þar erum við mjög framarlega og við megum heldur ekki gleyma því hvað við gerum vel. Þá eru það samningarnir. Það er hægt að fagna því hér að við erum búin að semja við hjúkrunarheimilin til fimm ára, sem eru tímamót. Það er hluti af þessari stóru mynd af þeim útskriftarvanda sem hv. þingmaður kom inn á og sem birtist okkur reglulega á bráðamóttöku og hefur gert allt of lengi, þegar bráðamóttakan breytist í legudeild. Það snýr líka að öryggi 

Virðulegur forseti. Þetta voru dýr svör því að staðreyndirnar tala sínu máli. Einn af hverjum tíu sem leggst inn á spítala lendir í einhverri áhættu. Ég spyr mig: Hvað hefur verið gert undanfarin ár af þessari ríkisstjórn? Forveri heilbrigðisráðherra kom á því stórfurðulega kerfi að neita að semja við sjúkraþjálfara og sérgreinalækna. Ég spyr mig: Hver ræður? Eru það Sjúkratryggingar Íslands sem stoppa þetta? Ræður ráðherrann ekki? Hvers vegna er ekki samið? Og hvernig er hægt að segja við sjúkraþjálfara að þeir fái ekki launahækkun eins og aðrir hafa fengið heldur eigi þeir bara að sætta sig við launalækkun? Er það það sem strandar á? Ég skil ekki hvernig í ósköpunum, á sama tíma og við getum selt banka með allt að 30 milljarða afslætti, við getum ekki einu sinni séð til þess að fólk sé ekki í lífshættu inni á sjúkrahúsi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir tækifærið til að fara yfir þessi fjölmörgu verkefni sem við erum að kljást við og hann dregur það bara mjög skýrt og greinilega fram. Ég hef sagt það hér og vil segja það helst á hverjum degi að öryggiskennd sjúklinga, öryggismenningin, ekki síður starfsfólks í þessu gagnkvæma sambandi, með þessa viðkvæmu þjónustu, er sennilega það dýrmætasta sem við eigum í heilbrigðisþjónustunni. Það er það sem við þurfum alltaf að vinna að og þess vegna þurfum við að styrkja ferla o.s.frv. Það kom út mjög góð skýrsla árið 2015 sem snýr m.a. að réttarstöðu starfsfólks. Þar eru mjög góðar tillögur og ég hvet alla til að lesa þá skýrslu. Hún er mjög góð. Ég skipaði starfshóp fyrir margt löngu til að taka upp þráðinn og vinna að þessum málum. Varðandi samningana þá hef ég lagt mig fram um það - vegna þess að ef við ætlum að takast á við allt það sem hv. þingmaður fer yfir hér þá verðum við að efla samspilið og samvinnuna í kerfinu, 

Virðulegi forseti. Nú þarf fjármálaráðherra að sýna pólitíska forystu í þessu máli. Þjóðin er búin að missa trú á söluferlinu á Íslandsbanka. Það þarf að fara almennilega ofan í þetta ferli. Hvers vegna í ósköpunum fengu aðilar frítt spil til að selja almenningseign á afslætti til spákaupmanna, söluaðilum borgaðar himinháar þóknanir fyrir að hjálpa erlendum spákaupmönnum að skotgræða á ríkiseign? Óljóst er hvernig kaupendur voru valdir og að öllu leyti óskiljanlegt hvernig það getur samrýmst framtíðarsýn um traust og trúverðugleika bankakerfisins að hleypa að aðilum með skelfilega sögu af bankarekstri. Það er eins og hæstv. fjármálaráðherra sé á sjálfstýringu. Við ræðum hér í þinginu um fjármálaáætlun þar sem er ekkert annað en framreikningur embættismanna í ráðuneytinu. Engin pólitísk forysta. Útboð á ríkiseign er stjórnlaust. Ef hæstv. ráðherra er svona áhugalaus um þetta allt saman, um sitt hlutverk og ábyrgð og getur ekki tekið pólitíska forystu í þessu máli, þá ætti hann að huga að því að hleypa einhverjum öðrum að. Það er ekki hægt að sinna einu æðsta embætti þjóðarinnar með hálfum hug. Hér er alger skortur á auðmýkt gagnvart almenningi. Valdhroki hefur umlukið þetta ferli. Fjármálaráðherra verður að draga þá til ábyrgðar sem stóðu á bak við spillinguna í þessu söluferli. Þjóðin þarf að vita hvað fór fram í samskiptum milli ráðherra, Bankasýslu og söluráðgjafa. Ég ítreka: Ef hæstv. ráðherra getur ekki sýnt forystu í þessu máli þá hefur hann ekkert erindi lengur í pólitík. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hvað ætlar hann að gera? Hver mun sæta ábyrgð í þessu máli?

Virðulegi forseti. Ég hef tekið það fram hér í dag að ekkert viljum við frekar, við sem höfum tekið ákvarðanir um að hefja þetta söluferli og ég sem gaf Bankasýslunni umboð, en að öllum spurningum sé svarað. Þess vegna höfum við verið í umræðu á þinginu. Þingið var haft með í ráðum. Margt af því sem spurt er um nú kemur mér dálítið spánskt fyrir sjónir í ljósi þess hversu opið ferlið var, hversu opinskátt það var rætt hér. Hv. þingmaður hefur t.d. verið að spyrja: Hvers vegna var ekki settur einhver lágmarksþröskuldur varðandi fjárhæðir fyrir þátttöku í útboðinu? Ég spyr þá á móti: Hvers vegna kom það sjónarmið ekki fram í öllu þessu samtali sem við höfum átt hér undanfarna mánuði, ef það var svona mikilvægt? Og hvers vegna er sá sem kemur með 5 milljónir ekki jafn mikilvægur á eftirspurnarhliðinni og sá sem kemur með 50 eða 500 eða 5.000? Hvers vegna ættum við að gera þann mun? Og sjá menn ekki að ef við útilokum einkafjárfestana þá erum við að draga stórkostlega úr heildareftirspurninni sem mun augljóslega hafa áhrif á verðið. Eftir sitjum við með bankakerfi sem væri þá að uppistöðu til og mögulega á endanum eingöngu í eigu lífeyrissjóða, sem aftur eru langstærstu eigendur allra fyrirtækja á samkeppnismarkaði á Íslandi og stærstu viðskiptavinir bankanna, og það er eitthvað sem við vildum ekki. Samkeppniseftirlitið vakti athygli á því í fyrra að við þyrftum að hafa til hliðsjónar samkeppnissjónarmið. Hv. þingmaður kallar eftir að ég taki frumkvæði í þessari umræðu. Það hef ég gert hér í dag með því að segja: Ég mun hafa frumkvæði að því að óska eftir því að Ríkisendurskoðun fari yfir framkvæmd útboðsins með hliðsjón af þeim lögum og reglum, þingvilja, sem verið hefur að baki og ég hef fulla trú á því að það muni standast ágætlega skoðun. Svo skulum við ekki gleyma heildarniðurstöðunni, sem er í raun og veru stórkostleg 

Virðulegi forseti. Það er í rauninni ótrúlegt að hlusta á þessar eftiráskýringar. Opið ferli. Það var viljandi farið í lokað útboð og almenningi ekki hleypt að vegna þess að þjóðin hélt að hér væri verið að veita ákveðnum aðilum með sterkt bakland, sterka fjárhagslega getu, trúverðugleika, aðgang að bankanum. Af hverju var ekki einhverjum 5 millj. kr. fjárfestum hleypt að? Það er fullt af fólki úti í íslensku samfélagi sem hefur 5 millj. kr. og getur keypt á markaðsverði eins og allir hinir í landinu. Þetta snýst um hvar verið er að gefa peninga. Í ofanálag voru helstu rökin fyrir þessu söluferli þau að minnka þóknanatekjur í þessu ferli, að það þyrfti ekki að hringja í hundruð manna til að selja ríkiseign. Nú kemur í ljós að þetta ferli hefur kostað 700 millj. kr., 700 millj. kr. til að hleypa að litlum fjárfestum með mjög sérstaka sögu af bankarekstri. Það er svo mikið af eftiráskýringum í þessu máli að það nær engri átt. Ég get ekki séð að ráðherra 

Virðulegi forseti. Ég vísa því bara til heimahúsanna að hér sé um einhverjar eftiráskýringar að ræða. Það er miklu frekar að hv. þingmaður sé hér með eftiráspeki. Hvers vegna var þetta ekki svona og hinsegin þegar málið var í opnu ferli og rætt við þingið og menn sendu mér skriflega sitt álit á því sem lagt hafði verið upp með af Bankasýslunni? Ég ætla að biðja menn um að hugleiða eitt hérna. Við höfum sett upp lagaramma utan um sölu ríkiseigna í fjármálafyrirtækjum sem tryggir armslengdarsjónarmið. Ég heyri hér í þingsal og víða annars staðar lyktina af ákalli eftir pólitískum afskiptum. Þið hefðuð átt að útiloka þennan og hinn. Þið hefðuð átt að segja: Þessi er ekki hæfur. En hæfir fjárfestar í þessu útboði voru þeir sem hægt var að bjóða til þátttöku án þess að fara með útboðslýsingu. Það er svarið og hv. þingmaður veit þetta mjög vel. Það hefði kallað á útboðslýsingu að hleypa öllum almenningi að. Við gerðum það í opnu samtali hér að fara þessa útboðsleið sem er þekkt aðferð fyrir skráð fyrirtæki. Það er verið að slá ryki í augu fólks með því að segja 

Virðulegur forseti. Ég nefndi það hér í gær að þegar seldur er banki í eigu þjóðar sem er skaðbrennd eftir heilt bankahrun þá sé traust algjört lykilorð. Allir hafa verið sammála um að markmiðið sé traust og heilbrigt eignarhald. Þetta hefur verið endurtekið aftur og aftur og aftur. Síðustu daga hafa verið uppi miklar efasemdir um traustið vegna þess að Bankasýslan taldi að bankaleynd ætti að ríkja um kaupendur, að regluverkið væri þannig að brenndri þjóð sem selur bankann sinn komi það hreinlega ekki við hverjir kaupa. Stjórnarformaður Bankasýslunnar fylgdi þessu svo eftir í viðtali og sagði að þetta mætti skoða í næsta útboði ef menn teldu mikilvægt að vita hver keypti hvað. Ég ætla að endurtaka orð Bankasýslunnar um þessa sölu á eign okkar allra í lokuðu útboði fyrir útvalda: Ef menn telja það mikilvægt að vita hver keypti hvað. Hvernig má það vera að þetta viðhorf sé uppi innan Bankasýslunnar að loknu lokuðu útboði? Af hverju bjó ríkisstjórnin ekki svo um hnútana í undirbúningi sölunnar að þegar Bankasýslan handvelur kaupendur þá sé það ófrávíkjanlegt skilyrði í útboðinu að þjóðin fái að vita um alla kaupendur? Fjármálaráðuneytið birti svo listann í gær, sem var mjög gott, en því miður fór það svo að birting listans í nafni gegnsæis, til að auka traust, varð til þess að traustið hvarf með gegnsæinu. Hvernig í ósköpunum komast menn að þeirri niðurstöðu að það efli traust á fjármálakerfinu og áframhaldandi sölu fjármálastofnana þegar vænn hluti handvalinna kaupenda eru persónur og leikendur úr bankahruninu? Eigum við að fyllast trausti á heilbrigðu eignarhaldi þegar dæmi eru um handvalda kaupendur sem sæta rannsókn yfirvalda eða hafa jafnvel fengið dóm? Er sátt og traust vegna þeirrar staðreyndar að stórum útgerðaraðilum, sem berjast hart og af alefli gegn því að borga sanngjarnt og eðlilegt verð fyrir að veiða fiskinn sem þjóðin á, er boðið og þiggja með þökkum að fá nú að kaupa eign þjóðarinnar, nærri 2 milljarða, með afslætti?  
            

Virðulegi forseti. Það má segja að með ákvörðun um að skrá bankann í kauphöll, setja hann á almennan markað, þá sé ríkið að taka meðvitaða ákvörðun um að sleppa hendinni af eignarhaldinu og sætta sig við að það geti þróast með ýmsum hætti eftir að skráningu er lokið. Í útboðinu var mikilvægt að það væru til staðar almennar gegnsæjar reglur sem tryggðu að eitt gengi yfir alla. Spurt er: Er eignarhaldið á Íslandsbanka traust og heilbrigt? Tvímælalaust, ríkið með 42,5% eignarhlut, lífeyrissjóðir, stórir alþjóðlegir og innlendir langtímafjárfestar næstir, fjöldinn allur af íslenskum almenningi og öðrum einkafjárfestum með smábrot af eigninni. Þetta er nákvæmlega það sem er æskilegt, heilbrigt og eftirsóknarvert. Það sem við hefðum helst viljað. Svo geta menn farið í þann leik hér að fara að tína út einstaka aðila, eins og maður mátti svo sem vænta af Viðreisnarþingmanni að myndi gerast. Það má ekki vera útgerðaraðili, við erum á móti útgerðaraðilum, fjandinn hafi það, ekki leyfa þeim að fjárfesta í fjármálafyrirtækjum. Við skulum bara hafa í huga hér hina almennu reglu sem er þessi: Þegar menn vilja fara með virkan eignarhlut í fjármálafyrirtæki, sem sagt 10% eða meira, þá þurfa menn að fara í gegnum nálarauga Fjármálaeftirlitsins. Þeir sem fara með smáhluti eða allt að 10% þurfa ekki að uppfylla hin sérstöku skilyrði. Þeir eru eins og allir aðrir Íslendingar, að því gefnu að þeir séu hæfir í þessu útboði eða ef þeir vilja kaupa á markaði þá geta þeir það. Maður sem situr í fangelsi má kaupa hlutabréf. Eða vill kannski hv. þingmaður hafa það einhvern veginn öðruvísi?

Virðulegur forseti. Orðið orðspor kemur fyrir í öllum hugleiðingum um aðdraganda þessarar sölu. Má ekki ræða um orðsporið? Er það í alvöru þannig? Á ekki að fara fram neitt mat á því, eigum við ekki að velta því neitt fyrir okkur, þegar við erum að tala um traust og heilbrigði, heilbrigt eignarhald í lokuðu útboði þar sem menn eru handvaldir, hvert orðsporið er og hverjir það eru sem kaupa? Hitt sem hæstv. fjármálaráðherra kom inn á á síðan að gerast á eftirmarkaði þar sem ekki er veittur neinn afsláttur af eigum ríkisins í útboði af þessu tagi. Það sjá það allir í hendi sér að það er mikill munur á þessu tvennu. Og svo koma þessir orðaleppar sem hér eru nefndir aftur og aftur til að drepa málum á dreif. Það er ekki talað um afslátt. Stjórnarformaður Bankasýslunnar talar um frávik. Þetta er frávik en ekki afsláttur, eins og niðurstaðan, þegar verið er að selja eigur þjóðarinnar, sé ekki sú sama. Eigum við ekki að ræða um orðspor? Eigum við ekki að ræða um heilbrigði og heilbrigt eignarhald? Eigum við að gera greinarmun á lokuðu útboði þar sem menn eru handvaldir og því sem gerist síðan á eftirmarkaði? Þar er ríkið búið að sleppa höndunum. Það sleppir ekki í höndunum í útboðinu sjálfu. Þessar skýringar hæstv. fjármálaráðherra sem koma fram eftir að þessi makalaust listi er birtur - þar sem meira að segja framkvæmdastjóri Síldarvinnslunnar fær að kaupa fyrir rúma milljón með fráviki eða afslætti. Eigum við ekki að spyrja spurninga um þetta? Eigum við ekki að tala um að þetta sé eðlilegt eða óeðlilegt? Er það bannað?

Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að ræða þetta. Hver er að stoppa umræðuna? Það sem hv. þingmaður gerir er að hann fellur á prófinu þegar hann segir handvaldir, þegar hann segir útvaldir. Það er þar sem hann fellur á prófinu og allt sem hann segir eftir það er ómarktækt vegna þess að hér var enginn handvalinn. Það sem var ákveðið að gera var að segja: Hæfir fjárfestar geta tekið þátt. Það er sala sem stendur yfir núna. Allir sem buðu gátu fengið að vera með eftir almennum reglum, enginn handvalinn, eingöngu þeir sem gáfu tilboð komu til greina og þeir þurftu að uppfylla skilyrði um verð og að vera hæfir fjárfestar. Þannig að hvar er handvalið, hv. þingmaður? Sá sem heldur þessu fram er að reyna að gera þetta tortryggilegt 

Herra forseti. Í framhaldi af þessari umræðu þá er það hæstv. fjármálaráðherra sem fellur á prófinu. Þjóðin þarf nefnilega traust. Við þurfum að geta treyst ráðamönnum okkar og við þurfum að geta treyst bönkunum okkar. Þegar þjóðareign er seld með góðum afslætti til útvalinna fjárfesta verður það ferli einfaldlega að vera hafið yfir allan vafa. Þessum útvöldu fjárfestum þarf að vera treystandi fyrir því að eiga banka, þeir þurfa að hafa feril og þeir þurfa að hafa orðspor sem skapar traust. Þessu kynntumst við svo vel í aðdraganda hrunsins. Það er ekki hver sem er sem getur, á eða ætlar sér að reka banka til langframa. Þegar listinn var birtur í gær þá féllust manni hendur og maður hugsaði óneitanlega um Groundhog Day. Hæstv. ráðherra þarf að gera miklu betur grein fyrir sínu máli og við þurfum að fá miklu betri svör um af hverju þeir sem keyptu fengu að kaupa.

Virðulegur forseti. Það er með miklum ólíkindum að heyra eftiráskýringar, gaslýsingar og ruglið sem vellur upp úr fjármálaráðherra um þessa sölu. Það er ágætt út af fyrir sig að segjast ætla að kalla eftir úttekt Ríkisendurskoðunar en ég tel það ekki nóg. Í ljósi þess að þingið veitir þessum ráðherra umboð sitt til að starfa í okkar þágu og selja þennan banka eins og hann gerir, í ljósi þess að þingið fer með eftirlitshlutverk gagnvart þessum ráðherra, tel ég rétt að þingið skipi rannsóknarnefnd, óháða og sjálfstæða rannsóknarnefnd, sem fer yfir þessa einkavæðingu í öllum smáatriðum. Til þess verði valdir sérfræðingar sem hafa fulla getu og traust til að sinna þessu starfi fyrir hönd þingsins. Ég geri þetta að tillögu minni. Ég legg til að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skoði hvernig þessu megi best verða við komið sem fyrst.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp m.a. sem formaður hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég sé bara ekki í fljótu bragði að hún sé góð sú hugmynd sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lagði hér fram að Ríkisendurskoðun hefði eitthvað við þetta mál að gera. Við erum ekki að tala um fjárhagsendurskoðun, við erum ekki að tala um stjórnsýsluúttekt, við erum ekki að tala um framkvæmd laga eða fjárreiður staðfestra sjóða, við erum að tala um einkavæðingu, útboð, sölu á ríkiseignum. Þess vegna styð ég það sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir lagði hér fram, að við stofnum um þetta mál sérstaka rannsóknarnefnd sem er á vegum Alþingis og hefur allar þær lögboðnu heimildir sem þingið þarf að hafa til að komast til botns í málinu.  
            

Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem hér hefur farið fram og ég spyr mig: Er skammtíma- og langtímaminni ríkisstjórnarinnar algjörlega horfið? Ég spyr: Hvaðan koma peningarnir hjá þessum fyrrverandi hrunbankamönnum til að kaupa? Tortóla, Cayman eða eru þeir kannski að fá kúlulán? Við þurfum að fá svar við því. Hvernig í ósköpunum getum við, eftir allt sem áður skeði í bankahruninu, leyft hlutum að fara á þennan veg? Þetta er okkur til háborinnar skammar. Þessi ríkisstjórn getur ekki selt einn banka skammlaust. Maður verður stundum alveg kjaftstopp. Þegar maður stóð hérna úti á Austurvelli, mótmælti og mótmælti og mótmælti eftir bankahrunið hafði maður trú á því að við myndum læra eitthvað en við sjáum það hér að við lærðum ekki neitt. Við verðum að fá það á hreint hvernig þessi sala fór fram.

Forseti. Ég tek undir beiðni um að hér fari fram alvörurannsókn á þessu máli því að það er ekki hægt að við göngum í gegnum allt sem við höfum gengið í gegnum sem samfélag en við virðumst ekki læra neitt af því sem hefur gengið á. Ef maður skoðar bara lista yfir hrunkaupmennina í þessum banka núna; Jón Ásgeir Jóhannesson, stærsti eigandi í Glitni fyrir efnahagshrunið, Þorsteinn Már Baldursson, forstjóri Samherja og stjórnarformaður Glitnis, Benedikt Sveinsson, faðir Bjarna Ben. sem forðaði 500 milljónum úr Glitni fyrir hrun. Við erum að gera sömu mistökin aftur og aftur. Við verðum að rannsaka þetta og ég kalla eftir þessari rannsókn. Mig langar líka til að benda á að ábyrgð fjármálaráðherra í þessu öllu saman er að hann hefði getað farið fram á að það yrði skrifað inn í uppboðið frekari leiðbeiningar um hvers konar fjárfesta ætti að sækja til að kaupa í þessum banka. En það var ekki gert og þetta er niðurstaðan.

Virðulegi forseti. Ég styð það sem fram hefur komið um rannsókn á þessu máli. Þetta er ekki bara eitthvert fyrirtæki. Það er verið að tala niður til þingheims og almennings með því að vitna til þess að þetta séu bara heilbrigð og eðlileg viðskipti, trúverðugleiki, traust. Hvað varð um hvítbókina um framtíðarsýn fyrir bankakerfið? Það er farið fram og til baka. Fyrst var talað um lágmörkun kostnaðar. Svo var sagt, og meira að segja vitnað í framkvæmdastjóra Bankasýslunnar, að dreift eignarhald væri ekki forsendan í þessum hluta útboðsins. Það eru 16.000 manns sem eiga í þessu. Litlir aðilar fengu afslátt af hlut sem þeir gátu keypt á markaði eins og allir aðrir. Erlendum spákaupmönnum sem seldu sig út eftir nokkra daga í síðasta útboði var hleypt aftur inn. Það er ekki hægt að færa rök fyrir því að „flippa“ hér þjóðareign. Hver voru skilaboðin frá fjármálaráðherra til Bankasýslunnar? Var bara opinn tékki þegar kom að þóknanatekjum? Það þarf að rannsaka af hverju verið var að greiða 700 millj. kr. af skattfé í óútfylltan tékka 

Virðulegur forseti. Ég er jafn forviða og hv. þm. Kristrún Frostadóttir yfir þeirri aðferð og því vinnulagi sem verið er að viðhafa hérna. Ég sit í fjárlaganefnd ásamt henni, og reyndar í efnahags- og viðskiptanefnd líka, og ég hef aldrei heyrt að verið væri að bjóða fólki að kaupa fyrir milljón eða tvær milljónir. Aldrei. Það var alltaf talað um stóra fagfjárfesta sem gætu verið hryggjarstykkið í starfsemi bankans til framtíðar. Allan tímann. Það er því verið að koma aftan að fólki sem hefur í góðri trú samþykkt að leggja þetta til. Bankasýslan er greinilega ekki starfi sínu vaxin. Það liggur bara alveg fyrir. Þeir sem keyptu fyrir eina milljón í gegnum lokað útboð fengu ávöxtun á þessa milljón á einni nóttu eins og við hin fáum af bankareikningnum okkar á einu ári. 

Virðulegi forseti. Ég get ekki orða bundist; enginn handvalinn? Þetta var opið útboð, sagði fjármálaráðherra. Þarna er ráðherra beinlínis að villa um fyrir Alþingi. Við þurfum ekkert að leita lengra en til Bankasýslunnar sjálfrar, bara í minnisblað frá henni. Hérna er umfjöllun um þá leið sem ráðherra kaus að fara: „[Slíkt] fyrirkomulag er ekki að fullu í anda meginregla laga nr. 155/2012, um opið söluferli og gagnsæi. Þannig njóta ákveðnir fjárfestar betri réttinda en aðrir ásamt því að almenningur getur ekki tekið beinan þátt og þar með ekki tryggt fullt jafnræði bjóðenda.“ Þetta segir Bankasýslan. En hingað kemur hæstv. fjármálaráðherra, nýbúinn að selja pabba sínum ríkiseign, nýbúinn að selja viðskiptafélögum sínum frá útrásarárunum eignir almennings, nýbúinn að selja fólki með dóma fyrir efnahagsbrot á bakinu, nýbúinn að selja sakborningi í umfangsmiklu mútubrotamáli eignir almennings, og segir okkur að svart sé hvítt og hvítt sé svart og þessum þvættingi eigum við bara að sitja undir. Heldur hann að við séum öll bara einhverjir hálfvitar? Eða veit hann bara að hann er vel valdaður af þingmönnum Framsóknarflokksins, Vinstri grænna og auðvitað Sjálfstæðisflokksins, sem leyfa honum að komast upp með þetta? Virðulegi forseti. Alþingi á betra skilið og almenningur á betra skilið.  
            

Herra forseti. Ég vil taka undir þá tillögu sem hér hefur komið fram um að rannsaka þetta mál. Við hér inni verðum að fá skýr svör við því hvers vegna þessir sjóðir og þessir einstaklingar fengu að kaupa hluti á afslætti í bankanum í lokuðu útboði. Hvers vegna þetta fólk? Einhverjir þeirra hafa sannarlega reynslu af bankarekstri líkt og sárar minningar almennings eru um. Hvernig var sú reynsla metin? Forseti. Mín reynsla er sú að þegar eitthvað lítur út eins og spilling, sem lyktar eins og spilling, þá er það líklegast spilling.

Virðulegur forseti. Ég verð að fá að bregðast við orðum hæstv. fjármálaráðherra um að það sé einhver listi Viðreisnar, að við séum búin að krota upp einhvern lista um það hverjir eigi að fá að kaupa eða ekki. Við erum ekki með neinn lista, það er enginn að tala um eitthvað slíkt. Við erum hins vegar að vísa í orð sem margítrekað hafa verið nefnd í söluferlinu; það er traust, traust almennings, það er talað um hugtakið orðspor, það er verið að veita afslátt eða frávik og allt þetta setur okkur þær skorður og setur okkur í þá stöðu að við verðum auðvitað að leggja mat á þá sem kaupa þegar listinn er loksins birtur eftir mikla eftirgangssemi, að sjálfsögðu. Það er bara það sem við erum að tala um. Það er auðvitað þannig, eins og komið hefur fram og við verðum að fá að hnykkja á því, að það var talað um að verið væri að selja til aðila stóra hluti í bankanum. Það að þó nokkuð margir einstaklingar eru að kaupa fyrir milljón, tvær, þrjár, fjórar, fimm, rímar ekki við þá mynd sem dregin var upp í aðdraganda sölunnar. Þar með hverfur auðvitað öll umræða um það 

Forseti. Ég gef ekkert rosalega mikið fyrir frumkvæði hæstv. fjármálaráðherra í því að kalla eftir einhverri skýrslu. Síðast þegar fjármálaráðherra gerði það var henni stungið undir stól, skýrslu um eignir Íslendinga í aflandsfélögum. Ég held að við þurfum að gera aðeins betur en þá. Ég kem hérna af því að ég tel að það sé farið illa með þingið í þessu ferli. Ráðherra talaði um að menn hafi ráðfært sig við þingið. Ég tel það vera helbert bull. Það var einfaldlega verið að tékka í box. Það var lágmarksaðkoma þingsins að þessu máli, svo mikil lágmarksaðkoma að framkvæmdarvaldið heimtaði að fá niðurstöðu þingsins sem fyrst. Þegar drög birtust frá fjárlaganefnd, meiri hlutanum, átti minni hlutinn að fá bara nokkra klukkutíma til þess að skila sínu áliti, nokkra klukkutíma. Skilaboðin voru í rauninni þau þegar allt kom til alls að það skipti engu máli hvað þingið segði, 

Virðulegi forseti. Ég legg til að nefnd verði skipuð til að fara yfir öll ummæli hæstv. fjármálaráðherra í aðdraganda þessa útboðs vegna þess að við höfum bara ekki undan að setja saman það sem var sagt og það sem verið er að segja hér eftir á. Nú er talað um að úthýsa ábyrgðinni til fjárlaganefndar, að hv. fjárlaganefnd hafi láðst að setja lágmark í þessu ferli. Hvers konar ábyrgð er það? Hæstv. ráðherra getur ekki einu sinni sýnt forystu í þessu máli, hann úthýsir henni til fjárlaganefndar. Framferði Bankasýslunnar í þessu máli er ótrúlegt. Ég hvet alla hér inni til að hlusta á viðtal við stjórnarformann og framkvæmdastjóra Bankasýslunnar í gær og hvernig þeir tala um almenningseign, að aðilar hafi verið hvattir til að hringja í sem flesta til að hámarka þóknanir sínar, skattfé. Fjármálaráðherra sagði ítrekað í fjölmiðlum fyrir þetta útboð að það væri ekki hæsta verðið sem skipti máli, það væri eðli fjárfestanna. Er verið að ljúga hér í pontu? Það stendur ekki steinn yfir steini í þessu máli.

Herra forseti. Fjármálaráðherra talar eins og það sé eitthvað óeðlilegt að það sé listi yfir æskilega kaupendur að mikilvægum fjármálafyrirtækjum. Er ekki eðlilegt að orðspor kaupenda sé metið og við sitjum t.d. ekki uppi með gamla eigendur Glitnis og Kaupþings í nýjum hluthafahópi? Orðspor þeirra er að fyrir tíu árum fór banki sem þeir gömbluðu með svo mikið á hausinn að fullt af fólki sem ekki voru þeir sat uppi með tugmilljarða óuppgerðar kröfur. Nú bara fá þeir að kaupa banka á afslætti. Þetta er væntanlega sama fólkið og fékk 20% afslátt af krónum þegar var komið með milljarð evra inn í gegnum fjárfestingarleið Seðlabankans. Það er nú rannsókn sem var stoppuð í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd af núverandi stjórnarliðum á síðasta kjörtímabili. Það er eitthvað sem mætti skoða í þessu samhengi. En við vitum náttúrlega að það er alltaf hægt að finna afslátt handa eignafólki hjá þessari ríkisstjórn. Það er engin lexía í því. Lexían ætti kannski að vera að þegar Sjálfstæðisflokkurinn einkavæðir banka 

Virðulegur forseti. Í greinargerðinni frá hæstv. fjármálaráðherra, í grein 6.5, er talað um hæfni virkra fjárfesta. Það er tiltekið hvaða skilyrði þeir þurfi að uppfylla og ráðherra nefndi það hér áðan. Og maður spyr um hæfni þeirra sem eru ekki kallaðir virkir sem eru undir 10%. Hvaða skilyrði þurftu þeir að uppfylla? Var hringt í fangann sem ráðherra nefndi hér áðan? Fékk hann að koma í þetta lokaða útboð eða þurfti hann bara að kaupa á markaði? Hann talar núna bara um hæfa fjárfesta. Hverjir voru hæfir fjárfestar sem voru valdir inn í þetta til viðbótar við virka fjárfesta? Ég átta mig ekki á þessu. Hverjir voru hæfir í þessu tilfelli? Ég er bara rasandi. Það er eitt í dag og annað á morgun. Ég fæ ekki annað séð en að þessi ríkisstjórn sé bara að sýna íslenskum almenningi afturendann og það er gert í boði Vinstri grænna.

Virðulegur forseti. Ég las frétt um það að lífeyrissjóður hefði boðið 12 milljarða í hlut en verið neitað um það, fengið bara að kaupa fyrir 3 á genginu 117 en vildi kaupa á 124. Ég taldi að þetta væri bara bull. Ég hélt að þetta væri falsfrétt. Svo heyrði ég að einstaklingar hefðu líka boðið svona. Ég spyr mig núna: Var þetta bull? Var þetta falsfrétt? Miðað við þessa kaupendur og hvernig þetta ferli fór fram þá tel ég svo alls ekki vera. Hér er sagt að það sé verið að fara illa með þingið. Það er verið að fara illa með almenning líka, allan þennan stóra hóp fólks sem missti íbúðir sínar í hruninu. Það er farið rosalega illa með þetta fólk. Haldið þið að þetta fólk muni sitja heima núna og láta þetta yfir sig ganga? Ég veit ekki hvað ríkisstjórnin er að gera en ég óttast það að hún sé að biðja eina ferðina enn um mótmæli hér á Austurvelli. Ég óttast það. Ég vona ekki. Ég vona að ríkisstjórnin taki þetta mál og skoði það ofan í kjölinn og leiðrétti ef hægt er.

Virðulegi forseti. Mér finnast þetta svo óhugguleg orð hæstv. fjármálaráðherra að hann talar um lista Viðreisnar í samhengi við gagnrýni og spurningar um það hvernig þetta átti sér stað. Það speglar, að mér finnst, hugarheim manna sem lifa í þjóðfélagi handvalinna og útvalinna, að spurningin komi alltaf úr annarlegri átt. Og nú er það stjórnarandstöðunni að kenna það sem er á ábyrgð hæstv. fjármálaráðherra. Ferlið átti að þjóna hagsmunum almennings í landinu. Það var talað um stóra fjárfesta, fagfjárfesta, ferli í þágu almennings í landinu. Allt uppi á 10, segir hæstv. fjármálaráðherra í dag, 10,5 jafnvel. Hvers vegna er það þá að þjóðin vaknar í áfalli þegar listinn liggur fyrir, þegar forsendurnar birtast almenningi? Hvers vegna eru viðbrögðin þessi? Þetta er allt einhvern veginn með miklum ólíkindum; að leggja myndina á borð eftir á og tala svo um það að stjórnarandstaðan hafi ekki sinnt sínu hlutverki.

Herra forseti. Hér hafa mörg orð, sum stór, verið látin falla. Margir telja sig þess umkomna að fella dóma. Ég ætla ekki að skera úr um það. Ef það er þannig að þingheimur telur að það sé ekki nægjanlegt að Ríkisendurskoðun, embætti sem heyrir undir Alþingi, er á ábyrgð og í umboði Alþingis, fari yfir þessa sölu heldur þurfi að skipa sérstaka rannsóknarnefnd til að fara yfir söluferlið í þessu útboði þá mun ég styðja það. Það er bara fullkomlega eðlilegt vegna þess að það er ekkert sem ég óttast í slíkri rannsókn. Ekkert. Ég ætla að minna þingheim á að þær upplýsingar sem hér valda mestu uppnámi eru til komnar og hafa verið gerðar opinberar vegna þess að hæstv. fjármálaráðherra  
            

Virðulegi forseti. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar lagði blessun sína yfir það að farin yrði þessi tilboðsleið, m.a. á þeim grundvelli að í fyrri fasa söluferlisins hefði þegar tekist að tryggja dreift eignarhald. Uppleggið frá ráðherra og öðrum var að nú væri kominn tími á stóru og burðugu fjárfestana, langtímafjárfesta, stofnanafjárfesta. Svo blasa þessir aðilar allir við okkur hérna í bakpokanum. Hér hefur fjármálaráðherra talað mikið um armslengdarsjónarmið, eins og Bankasýslan sé einhvern veginn algerlega óháð og sjálfstæð stofnun. En mig langar aðeins að vitna í ágæta grein frá 2013 eftir stjórnarformann Bankasýslunnar, með leyfi forseta: „Ég er ekki í nokkrum vafa um að þegar þjóðin felur Bjarna Benediktssyni hlutverk, þá þjónar hann hagsmunum hennar af heiðarleika og trúmennsku. Nú ríður á  Þetta segir stjórnarformaður Bankasýslunnar. Þetta eru armslengdarsjónarmið Sjálfstæðisflokksins. Þetta er brandari.  
            

Herra forseti. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson fór ágætlega yfir það hver tilgangurinn virtist vera með þessari annarri sölu. Nú hefur hins vegar komið í ljós í þessari umræðu að það voru erlendir aðilar, sem keyptu í fyrstu sölunni og seldu sig strax út, sem fengu að kaupa og það voru litlir eða smærri aðilar, sem hafa nú kannski ekki beinlínis góðan feril að sýna í bankarekstri, það eru engar skýringar á því af hverju þeir voru valdir aftur, og svo litlir aðilar sem hefðu allt eins getað keypt á markaði en fengu leyfi til að kaupa núna. Heilbrigðisvottorðið sem gefið hefur verið út á þessa sölu kemur frá fjármálaráðherra og þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Ég kalla nú bara eftir öllu því Framsóknarfólki og Vinstri grænum sem eru hér í hliðarsölum og jafnvel inni í salnum, hvað segið þið? Hvernig finnst ykkur hafa til tekist og styðjið þið áframhaldandi forræði fjármálaráðherra í þessu máli?  
            

Forseti. Samhengið hérna skiptir máli og eins og hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson sagði var það dreift eignarhald sem var ástæðan í fyrra útboðinu, að finna rétt verð. Þar var selt mun meira, 10% meira í bankanum en upprunalega var gert ráð fyrir, á mun lægra verði en það reyndist síðan vera þegar allt kemur til alls. 60% afsláttur, 30 milljarðar sem voru gefnir af almannaeign. Það er ekki kaupendunum að kenna, það er fjármálaráðherra að kenna. Fjármálaráðherra hafði tök á því allan tímann að segja - miðað við þessa aðsókn, miðað við viðvaranir sem þingið fékk fyrir söluna gat ráðherra sagt: Nei, þetta er greinilega rangt verð. Við þurfum að uppfæra það. Þar töpuðust 30 milljarðar. Í þetta skipti átti að finna stóra fjárfesta. Svona lokað tilboðsferli er hannað til að finna stóra fjárfesta, að laða þá að áhættunni af að kaupa svona banka með einmitt afslætti. Það var ekki gert 

Virðulegur forseti. Ég vil nú taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Loga Einarssyni um að það væri voðalega áhugavert að heyra allt um það hvað öðrum þingmönnum stjórnarinnar, öðrum en ráðherra og hv. þm. Óla Birni Kárasyni, finnst um þessa sölu. Ég held að þeir skuldi almenningi alveg ágætisútskýringar út í samfélagið. Kannski gæti leiðarstef þeirra verið það sem sagt var fyrir nokkrum árum af öðru tilefni. „Það er alveg augljóst og ætti að vera mönnum ljóst, að það er engin þolinmæði fyrir því í íslensku samfélagi að það fái einhverjir að sitja að sérkjörum þegar að menn eru að höndla með verðmæti. Og í þessu tilviki þá er það mjög sterk upplifun manna að það hafi fáir útvaldir fengið að búa að sérkjörum.“ Þetta sagði Bjarni Benediktsson þegar var verið að selja hluta í Símanum. Þetta eru orð sem eiga mjög vel við núna. Þegar talað er um að hér hafi fallið stórir dómar þá hefur Alþingi eftirlitshlutverki að gegna. Það er okkar að meta hvort það sem sagt var, því sem lofað var, það sem almenningi var selt í þessari sölu, 

Virðulegi forseti. Þegar eini stjórnarþingmaðurinn, sem tjáir sig hér í salnum um þetta mál, segir að hann ætli ekki að standa hér og fella neina dóma, hann ætli ekki að standa hér og spyrja neinna spurninga, þá segi ég: Hér er að falla innanhússmet í meðvirkni. Það er hlutverk þingsins að spyrja spurninga þegar lagt er upp með ákveðnar forsendur, en niðurstaðan speglar einhverjar allt aðrar forsendur. Það er sérstakt og kannski er það bara til marks um að hér sé enn ein vikan á skrifstofunni hjá stjórnarliðinu, ef maður horfir á það hvernig dagskráin hefur verið. Þingmenn í stjórnarliðinu tjá sig helst ekki. Þeir tala svo lítið hér í þessum sal að þegar við þingmenn í stjórnarandstöðu sinnum okkar hlutverki þá upplifa þeir það sem málþóf. Það er eins og þeir haldi að það sé bannað að stíga hér upp í púlt til að tala fyrir sínum hugmyndum og hugsjónum. Stígið þið fram, kæru bræður og systur.

Forseti. Þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins kom hér upp áðan og sagðist styðja þessa hugmynd um rannsóknarnefnd, sem er bara gott mál. En fulltrúar hinna stjórnarflokkanna eru þar með orðnir eina fólkið sem virðist ekki standa með þessu eða hefur alla vega ekki tjáð að þau standi með þessu. Ef þau væru í liði með okkur gætum við komið þingsályktunartillögu á dagskrá á morgun. Við getum farið í verkið núna, tekið þessa ákvörðun, komið okkur saman, þingið, um að leggja fram þingsályktunartillögu um að rannsaka þetta. Ég hvet því þingflokksformenn eða þingmenn hinna stjórnarflokkanna tveggja, Vinstri grænna og Framsóknar, að koma hingað upp og láta okkur vita hvort þeir styðji þessa hugmynd og hvort við getum farið af stað með þingmál strax, þannig að við förum ekki inn í páskafríið með þetta mál hangandi yfir okkur og allar þær spurningar sem eru í samfélaginu heldur göngum í verkið.

Hæstv. forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að koma hingað sem þingflokksformaður Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs því bæði hefur verið eftir því kallað en jafnframt til að segja að það hefur legið fyrir, bæði í orðum forsætisráðherra og fjármálaráðherra sjálfs, að þetta þurfi að vera algerlega gagnsætt og opið og skýrt ferli. Ef hugmynd hæstv. ráðherra um skoðun Ríkisendurskoðunar á þessu máli er ekki nóg þá tek ég heils hugar undir með þeirri hugmynd að setja á fót sérstaka rannsókn í málinu, bara heils hugar. Það er allra hagur að þetta mál sé upplýst ef einhver vafi er um ferlið þannig ég tek heils hugar undir það, svo það komi skýrt fram.

Virðulegi forseti. Hér eru ákveðnar vangaveltur í gangi um að stjórnarliðar séu mállausir. Þeir eru það svo sannarlega ekki. Ég kem hingað upp sem þingmaður en einnig sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar. Ég skil vel vangaveltur fólks hér vegna sölu á Íslandsbanka. Ég skil líka mjög vel vangaveltur fólks úti í samfélaginu vegna þessarar sölu. Það er eðlilegt og það á að vera þannig. Það á að vera gagnrýnin hugsun þegar við erum að selja eignir og sérstaklega eignir almennings og ríkiseignir. Í fyrra hófst sala á Íslandsbanka og hún tókst vel þegar 35% eignarhlutur var seldur fyrir rúma 55 milljarða. Þar voru fjórir hornsteinsfjárfestar valdir auk þess sem yfir 24.000 einstaklingar gerðust hluthafar í bankanum. Það hlýtur að vera merki um 

Virðulegi forseti. Mér finnst alltaf áhugavert þegar mér er legið á hálsi fyrir að tala ekki nógu mikið. Það er nú yfirleitt þannig að ég tala of mikið. En í þessari umræðu er alveg sjálfsagt að koma hér upp. Ég skil vel, þegar farið er í jafn mikilvægt verkefni og að selja banka, að menn reyni að tryggja að slíkt ferli sé algerlega hafið yfir vafa. Það var verulegur aðdragandi að þessu og það má vel vera að staðan sé sú að við viljum fá Ríkisendurskoðun eða eftir atvikum þingið til að skoða þetta ferli betur. Við höfum fengið kynningar á málinu. Ég held að á heildina litið hafi þetta tekist mjög vel og til að eyða allri tortryggni finnst mér sjálfsagt að fara í slíkt hér innan þingsins og styð það heils hugar.

Virðulegur forseti. Ég fagna þeirri samstöðu sem ég skynja gagnvart því að þingið skipi rannsóknarnefnd. Ég vil ítreka, vegna fyrri reynslu af rannsóknarnefndum, ósk um að þetta verði þriggja manna rannsóknarnefnd sem hafi getu til að sinna öllum þeim hlutverkum sem þriggja manna rannsóknarnefnd getur sinnt. Engan eins manns nefndarbrag á þessu, ég vil hafa það alveg á hreinu. Ég vil líka, í ljósi fyrri reynslu af því að reyna að koma á rannsóknarnefnd um fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands, vara við og segja að allur dráttur á framgangi skipunar nefndarinnar verður lesinn sem viljandi tafir gagnvart því að rannsóknin fari fram. Litið verður á allt tal um formalíska þætti, og ég veit ekki hvað og hvað sem ég hef upplifað við að reyna að koma á fót rannsóknarnefnd um fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands, sem fyrirslátt til að koma í veg fyrir rannsókn. Ég fagna þeim samhug sem ég heyri en ég þarf að sjá verkin tala áður en ég trúi honum í alvörunni.

Herra forseti. Við hefðum getað fengið botn í þetta mál miklu fyrr ef stjórnarliðar væru ekki alltaf svona feimnir við að taka þátt í umræðu, hefðu þeir bara komið hingað í byrjun þessarar fundarstjórnar og lýst vilja sínum til að styðja hugmynd Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, sem mig minnir að hafi fyrst komið hér í pontu með þá uppástungu að stofna rannsóknarnefnd um þessa einkavæðingu á Íslandsbanka. Nú erum við miklu seinna búin að fá jákvæð viðbrögð frá fulltrúum allra flokka hér í sal þannig að ég legg til, svo að ég vindi mér að fundarstjórn forseta sérstaklega, að forseti að lokinni umræðu um fjármálaáætlun í dag geri hlé á þessum þingfundi til að gefa annaðhvort stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eða þingflokksformönnum næði til að vinna þingsályktunartillögu um rannsóknarnefnd til að skoða einkavæðingu Íslandsbanka, hina síðari, svo að sú tillaga geti litið dagsins ljós í meðflutningi allra flokka á Alþingi hér í dag og við getum rætt hana á morgun. Þá getum við farið í páskafrí.  
            

Hæstv. forseti. Bara svo við séum með á hreinu hvað við erum að gera hérna. Við erum að biðja um rannsóknarskýrslu og það þarf að koma fram tillaga um hana. Ég styð það eindregið og allt sem hér hefur verið sagt um það að flýta framgangi þess máls og fagna því að stjórnarliðar hafi komið hér upp til að styðja það. Ég vil bara sem formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar líka ítreka það að nefndin tekur við skýrslum Ríkisendurskoðunar og þegar búið er að nefna sérstaka rannsókn þá er málið komið í þann farveg í þinginu. Mér heyrist að sá farvegur verði sá sem við setjum málið í og ég ætla að fá að fagna því. En ég get ekki orða bundist, hæstv. forseti, fyrst Ríkisendurskoðun var blandað í málið, að nefna það að ríkisendurskoðandi var „sjanghæjaður“ af framkvæmdarvaldinu frá þinginu og við þurfum auðvitað að hafa hér ríkisendurskoðanda til að hann geti sinnt starfi sínu líka.

Virðulegi forseti. Virðulegir þingmenn. Ég vil ítreka að það er á vissan hátt skiljanlegt að umræða um sölu á hlut ríkisins í bönkum veki umtal og jafnvel tortryggni í samfélaginu. En ég vil sömuleiðis benda á það að öll umgjörð um sölu bankanna er gjörbreytt frá því sem var þegar þeir voru seldir fyrir aldamót. Það á ekki bara við um hér á landi heldur er það raunin beggja vegna Atlantshafsins. Hér hafa verið settar reglur um sölu og er ekki annað að sjá en að Bankasýslan hafi farið í einu og öllu eftir þeim reglum. Þannig einsetti Bankasýslan sér að hafa opið söluferli, fylgja gagnsæi, gæta hlutlægni sem og hagkvæmni. Ég vil ítreka það að fjármálaráðherra færði Bankasýslunni þetta verkefni, þannig að allt tal um að fjármálaráðherra hafi verið hér með einhver óeðlileg afskipti er hrein og klár firra. Ég óttast það ekki að við rannsökum þetta ferli frá A til Ö og ég hvet til þess að svo verði gert því að hér er ekkert að fela.

Virðulegi forseti. Barnið er brennt og ofureðlilegt að það sé tortryggið og efist um að hér sé allt með felldu. Ég hef það að leiðarljósi í lífinu að láta menn njóta vafans og ég óttast ekki fyrir mína parta, eða þeirra sem stóðu að þessu söluferli, að það sé rannsakað í þaula hvernig að hlutunum var staðið. Ég vona bara og ég treysti því að það hafi verið rétt og heiðarlega gert. Ef annað kemur í ljós er það tilefni til mikilla umræðna hér. Þess vegna tek ég undir bæði hugmyndir um Ríkisendurskoðun og rannsókn af hvaða toga sem menn óska. Við erum að díla hér og fjalla um dálítið einkennilegt fyrirbrigði. Hvernig eignaðist ríkið Íslandsbanka? Borgaði ríkið fyrir Íslandsbanka? Þetta var gjaldþrota banki í einkaeigu. Þetta var hræ sem var gjaldþrota, það var hirt innan úr því góssið á hrakvirði og heimilin í landinu stóðu uppi með tvöfaldar skuldir á því nafnvirði sem upphaflega var efnt til. Það eru heimilin í landinu sem eiga Íslandsbanka og eigum við ekki að reikna restina sem ekki er þegar búið að selja og færa það þeim sem raunverulega töpuðu öllu í þessu hruni?

Virðulegi forseti. Mér var bent á það hér í hliðarsal af hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni að ég ræki lestina af þeim ræðumönnum sem tala hér í pontu. Ég mun að sjálfsögðu bæta úr því, m.a. með því að taka til máls um þetta mikilvæga verkefni sem hér er til umræðu um fundarstjórn forseta og vil segja það að ég hef borið fullt traust til þessa ferlis. Ég hef gert það. Ég ber líka traust til Ríkisendurskoðunar. Ég myndi halda að sú tillaga sem fjármálaráðherra kom hér upp með fyrr í dag ætti að vera fyrsta skref. En ég er jafnframt að sjálfsögðu, eins og ég hef sagt hér áður, opinn fyrir því að þingið taki málið í einhverjar aðrar áttir og mun heils hugar styðja það, enda mikilvægt þegar banki í eigu ríkisins er seldur, þegar horft er til þess sem á undan er gengið í þeim hrakförum sem hér voru fyrir tíu árum síðan, að við eyðum allri tortryggni um þetta mál.

Í dag verður haldið áfram umræðu um einstaka málaflokka þar sem fagráðherrar hefja umræðuna og eru til svara. Fyrstur tekur til máls, ef forseti getur fengið hljóð í salinn og þeir sem vilja vera í samræðum færa sig út fyrir salinn, hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson óskar eftir að ræða fundarstjórn forseta og verður við því orðið.

Virðulegi forseti. Það hefur gerst tvívegis á undanförnum vikum að við þingmenn höfum verið hér langt fram eftir að ræða mál frá ráðherrum sem kemur svo í ljós að ráðherrar treysta sér í rauninni ekki til að halda áfram að mæla fyrir og draga til baka, draga aftur inn í ráðuneyti sitt. Mér hefur þótt hér í umræðum um fjármálaáætlun eins og að flestir ráðherrar - það er eiginlega komið í ljós að það er ekkert að marka þessa útgjaldaramma sem unnið er eftir. Ráðherrar hafa í rauninni ítrekað sagt: Nei, nei, útgjöldin verða miklu meiri en hér stendur. Já, nei, við ætlum að gera þetta og hitt. En það er ekkert um það í þessari áætlun. Ég hef smá áhyggjur af því að það sé í rauninni bara verið að eyða tíma þingsins með þessari umræðu sem hefur farið fram hér undanfarna daga ef ráðherrar ríkisstjórnarinnar standa ekki raunverulega á bak við þessa fjármálaáætlun, standa ekki með henni og því sem þar stendur. Annaðhvort er þetta 

Virðulegur forseti. Ég vil fá að taka undir það sem hv. þingmaður segir hér, það er verið að halda því fram að þetta sé marklaust plagg áður en búið er að samþykkja það. Ég hlustaði á hæstv. mennta- og barnamálaráðherra þegar hann var spurður um þjóðarleikvang og þá var svarið eitthvað á þá leið: Ja, við skulum ekkert vera að lesa of mikið í þetta. En ef nýr þjóðarleikvangur verður byggður, eins og hann heldur fram, þá vantar 15 milljarða, væntanlega inn í þessa fjármálaáætlun og þá er verið að sýna afkomu sem stenst ekki. Skuldastaða ríkissjóðs verður þá allt önnur en verið er að segja hér í þessari fjármálaáætlun. Heilbrigðisráðherra segir: Já, við verðum að bæta í byggingu hjúkrunarheimila ef það vantar. En það er ekkert skrifað inn í fjármálaáætlun eftir 2024. Ég tek svo sannarlega undir þetta. Það er greinilega ekkert að marka þetta plagg.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort ég tek undir þau sjónarmið hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar um að það eigi bara að fresta þessari umræðu. Ég held að við klárum hana, en hins vegar tek ég fyllilega undir sjónarmið hans vegna þess að í þessari umræðu hefur birst í rauninni fullkomið skeytingarleysi framkvæmdarvaldsins gagnvart löggjafanum. Hv. þm. Guðbrandur Einarsson nefndi ágætisdæmi um þjóðarleikvanginn. Þó að það væri ekki fjármagnað þá skipti það nú ekki máli að mati ráðherra vegna þess að það væri hægt að koma með peningana inn. Eins höfum við á undanförnum dögum bent ráðherrum á að það eru blikur á lofti varðandi stríðið í Úkraínu og kostnað vegna flóttamanna. Við höfum bent á að það þurfi að auka netöryggi. Ráðherrar hafa sagt að það þurfi ekkert að gera ráðstafanir í fjármálaáætluninni en síðan hafa einstakir ráðherrar komið og tilkynnt um einhver útgjöld. Það er þannig að fjármálaáætlun á að koma inn sem framtíðarsýn stjórnvalda til næstu ára og þau eiga að fá heimild hjá Alþingi fyrir fjármögnun á því, ekki öfugt.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að leggja mat á það hvort sú áætlun sem hér er sé rétt eða ekki. En mér finnst ansi bagalegt með umræðu eins og þessa, sem er búið að vita nokkuð lengi hvenær yrði og að hún myndi þurfa að klárast fyrir páska, að við þingmenn þurfum að eiga orðastað við staðgengla fagráðherra sem ekki sjá sér fært að mæta. Það hefur því miður komið þannig í gegn að svörin við þeim spurningum sem við leggjum fram eru: Ja, ég veit það ekki, en ég skal komast að því. Það er ansi bagalegt. Ég veit að það er ekki hægt að laga það í þetta sinn en ég vona að hæstv. forseti leitist við, næst þegar við ræðum slíka áætlun, að tryggja að fagráðherrar séu hér á staðnum til að svara spurningum.

Virðulegi forseti. Í fjármálaáætlun heyra fjögur málefnasvið undir félags- og vinnumarkaðsráðuneyti, þ.e. málefnasvið 27–30 og að auki er málaflokkur vegna þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd á málefnasviði 10, málaflokkur framhaldsfræðslu sem tilheyrir málefnasviði 22, önnur skólastig, og stjórnsýsla félagsmála á málefnasviði 32. Á málefnasviði 27, um örorku og málefni fatlaðs fólks, er lýst því meginmarkmiði að öll þjónusta og stuðningur stuðli að því að fatlað fólk, fólk með örorku eða skerta starfsgetu, geti lifað innihaldsríku og sjálfstæðu lífi. Mikilvægt verkefni í stjórnarsáttmála er að einfalda örorkulífeyriskerfið svo það verði skilvirkara, gagnsærra og réttlátara og afkoma örorkulífeyrisþega verði bætt með það að markmiði að bæta sérstaklega kjör þeirra sem lakast standa. Stefnt er að því að gera þetta í áföngum á kjörtímabilinu og er undirbúningur þegar hafinn í ráðuneytinu. Fyrsta skrefið var stigið um síðustu áramót þegar 1% viðbótarhækkun varð á greiðslum til örorkulífeyris- og endurhæfingarlífeyrisþega og samhliða því var fjármagn veitt til úrbóta á réttindakerfinu til að koma í veg fyrir svokallað fall á krónunni. Sú aðgerð mun tryggja aukinn fyrirsjáanleika réttinda til lífeyris þeirra sem hafa atvinnutekjur, aukið jafnræði og minna frávik við uppgjör. Næsta skref er að vinna að auknu framboði á fjölbreyttum störfum, bæði hlutastörfum og sveigjanlegum störfum, fyrir fólk með skerta starfsgetu. Aðkoma ríkis, sveitarfélaga, aðila vinnumarkaðarins og hagsmunasamtaka að þessari vinnu er mikilvæg en tilraunaverkefni hefjast á árinu 2022 og fjármagn hefur verið tryggt frá og með árinu 2023 í þetta skref. Nánar verður gerð grein fyrir fjármögnun heildarendurskoðunar kerfisins í næstu fjármálaáætlun. Þá vil ég nefna að tímabundin fjárveiting að fjárhæð 320 millj. kr. vegna NPA-þjónustu hefur verið gerð varanleg í ramma en umsýsla vegna NPA færist að óbreyttu alfarið til jöfnunarsjóðs á næsta ári. Í samræmi við stjórnarsáttmálann verður farið í heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk og verður það gert í samstarfi félags- og vinnumarkaðsráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis. Á árunum 2022–2025 verður varið 200 milljónum til að vinna áfangaskiptar tillögur með það að markmiði að bæta lífsgæði eldra fólks með markvissri, samþættri og einstaklingsmiðaðri félags- og heilbrigðisþjónustu og áherslu á aukna lýðheilsu. Samfélagslegur ávinningur af slíkum breytingum er verulegur en fyrir utan aukin lífsgæði eldra fólks eru miklir fjárhagslegir hagsmunir af því að fjölga þeim einstaklingum sem virkan þátt taka í samfélaginu og þurfa síður eða seinna en ella að búa á hjúkrunarheimilum. Jafnframt þarf að meta árangur af þeim aðgerðum sem gerðar hafa verið til að bæta kjör aldraðra á undanförnum árum og bera kennsl á þá þætti sem betur mega fara. Stýrihópur þvert á ráðuneyti mun leiða þá vinnu og koma með tillögur um aðgerðir sem byggt verður á. Um síðustu áramót tók félags- og vinnumarkaðsráðuneytið við þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd frá dómsmálaráðuneytinu. Stór og mikilvæg verkefni eru fram undan á þessu sviði og í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er kveðið á um heildstæða og skýra stefnumótun í málaflokknum sem miðar m.a. að því að fólk sem sest að á Íslandi hafi tækifæri til aðlögunar og virkrar þátttöku í samfélaginu og á vinnumarkaði. Undirbúningur þessa verkefnis er þegar hafinn í ráðuneytinu og ráðgert að vinnu við heildstæða stefnumótun í málaflokknum ljúki á næsta ári. Helstu markmið á málefnasviði 30, vinnumarkaður og atvinnuleysi, er að draga úr fjarveru á vinnumarkaði, efla stuðningsúrræði fyrir einstaklinga með skerta starfsgetu ásamt því að stuðla að öruggari og heilsusamlegri vinnustöðum. Atvinnuleysi minnkaði hratt á síðastliðnu ári. Þessi þróun hefur verið studd hröðum efnahagsbata ásamt árangursríkum vinnumarkaðsúrræðum, samanber ráðningarstyrki í átaksverkefninu Hefjum störf, sem rann sitt skeið nú um áramótin. Störfum heldur áfram að fjölga hratt og atvinnuleysi nálgast það stig sem það var á fyrir heimsfaraldurinn. Útlit er fyrir að atvinnuleysi haldi áfram að minnka og verði komið í um 4% á tímabili fjármálaáætlunarinnar. Endurskoðun laga um atvinnuleysistryggingar stendur nú yfir. Frumvarpi til starfskjaralaga hefur verið dreift á Alþingi og fyrir dyrum stendur að styrkja hlutverk ríkissáttasemjara við undirbúning og verklag við gerð kjarasamninga. Stórar áskoranir eru fram undan á vinnumarkaði vegna samfélagslegra breytinga, m.a. aukinna tæknivæðingar og loftslagsbreytinga. Í því samhengi er framhaldsfræðsla mikilvæg en hún heyrir nú undir félags- og vinnumarkaðsráðuneytið. Brýnt er að taka framhaldsfræðslukerfið til endurskoðunar. Áskoranir felast m.a. í því að ná til fleiri einstaklinga og að tengja nám og þjálfunarúrræði betur við þarfir atvinnulífs og áhugasvið fólks. Fyrir dyrum stendur því stefnumótun á þessu sviði í víðtæku samráði við hagsmunaaðila. Við þá stefnumótun þarf m.a. að huga sérstaklega að fjölbreytileika markhópanna. Nær það m.a. til íslenskukennslu fyrir innflytjendur, náms fyrir fatlað fólk á öllum skólastigum og til áskoranna vegna áðurnefndra samfélagsbreytinga.

Herra forseti. Kjaragliðnunin á milli greiðslna til öryrkja frá Tryggingastofnun og launafólks á lægstu launum er komin í 100.000 kr. á mánuði og ekkert er að sjá í fjármálaáætlun til næstu fimm ára að það eigi að brúa þetta bil. Það eru sannarlega vonbrigði. Eftir ræðu hæstv. félags og vinnumarkaðsráðherra sem hann hélt hér úr þessum ræðustól kvöldið sem hæstv. forsætisráðherra fór með stefnuræðu sína fyrir nýja ríkisstjórn var ég vongóð um að eitthvað gott gæti gerst til þess að bæta kjör öryrkja og eldra fólks sem stendur veikast fyrir. Það var samhljómur á milli hæstv. ráðherra Vinstri grænna um málefnið. Svo kemur fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og þar er ekkert að finna. Voru ræðurnar bara plat, falleg orð á góðri stundu en í raunheimum verði fólk fast í fátæktargildru? Í fjármálaáætluninni er talað um að bæta stöðu þeirra sem hafa litlar eða engar tekjur aðrar en bætur almannatrygginga og eru í leiguhúsnæði eða mjög skuldsettu húsnæði. Úr stöðunni eigi að bæta með auknum tækifærum til atvinnuþátttöku eða hærri greiðslna úr lífeyrissjóðum. Þetta er sem sagt eitthvað sem ríkisstjórnin getur hugsað sér að gera fyrir þau sem geta mögulega unnið stundum eða sinnt skertri stöðu. En hvað með hina? Og hvar eru fjárframlögin til að gera þetta mögulegt? Enn er frítekjumark atvinnutekna öryrkja það sama og það var árið 2010. Ef frítekjumarkið hefði fylgt launavísitölu ætti það að vera rúmar 200.000 kr. á mánuði en er nú í rétt rúmum 100.000 kr. Eiga breytingar á kerfinu kannski ekki að kosta neitt? Telur hæstv. ráðherra að það sé hægt að bæta kjör öryrkja og breyta kerfinu og að það kosti ríkissjóð lítið sem ekkert á næstu fimm árum?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir samtalið í dag. Hún kemur inn á málefni sem er mjög stórt og mikilvægt og nefnist oft kjaragliðnun sem orðið hafi á kjörum öryrkja og eldra fólks. Hv. þingmaður spyr: Mun sú breyting sem boðuð er, bæði í stjórnarsáttmála og líka í fjármálaáætluninni, ekki kosta neitt? Jú, hún mun kosta eitthvað, það er alveg ljóst. Það er ekki gerð grein fyrir þeim kostnaði einfaldlega vegna þess að við munum gera það þegar sá kostnaður liggur fyrir, hversu mikill hann er. Í þessari áætlun erum við að sýna á spilin varðandi fyrstu aðgerðirnar á næsta ári sem tengjast vinnumarkaðnum, því að reyna að búa til fleiri hlutastörf, búa til sveigjanleg störf fyrir fólk með skerta starfsgetu. Það hefur verið eitt af því sem stjórnvöld hafa verið gagnrýnd fyrir, að það sé ekki nóg að einfalda kerfið og breyta kerfinu, auka tækifæri fólks til að vinna ef það eru ekki til störf við hæfi, þ.e. fjölbreyttari störf, ekki síst þegar kemur að starfshlutfalli eða sveigjanleika, t.d. fyrir fólk sem er með geðraskanir sem getur unnið kannski í þrjá mánuði í fullri vinnu og svo kemur tímabil sem það getur ekki unnið, eða ef það eru einhverjir líkamlegir kvillar sem há fólki. Með þessari fjármálaáætlun erum við að segja: Við ætlum að stíga skref í þá átt á næsta ári og ég get upplýst hv. þingmann um að það er mín áætlun að frá og með 1. janúar 2024 munum við vera komin með nýtt einfaldara kerfi sem verður unnið að fram að þeim tíma. Þess vegna sagði ég hér áðan að í næstu fjármálaáætlun yrði gerð grein fyrir þeim kostnaði sem því fylgir.

Frú forseti. En það eru til útreikningar á því hvernig hægt er að brúa kjaragliðnunina. Þeir útreikningar eru til og það hefði verið hægt að setja það inn, a.m.k. áætlun fyrir árið 2023, sem er grunnurinn fyrir fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2023. Frú forseti. Ég reyndi að finna orðið starfsgetumat í textanum um málefnasvið 27, sem fjallar um örorku og málefni fatlaðs fólks, en ég fann það ekki. Ég skil samt þann texta sem þar er þannig að það eigi að breyta kerfinu þannig að það hvetji til atvinnuþátttöku. Þýðir það starfsgetumat? Það hefur ekkert upp á sig að breyta matinu á stöðu fólks sem einhverra hluta vegna er ekki með 100% starfsgetu ef ríkið eða atvinnulífið sem heild hefur engum skyldum að gegna þegar kemur að ráðningu fólks í hlutastörf eða störf með sveigjanlegum vinnutíma. Sumir geta verið með 100% starfsgetu suma daga en í annan tíma aðeins með 20%, svo dæmi sé tekið. Einnig þarf að taka tillit til aðstæðna úti á landi þar sem atvinnulífið er ekki eins fjölbreytt og á höfuðborgarsvæðinu. Hvernig á að tryggja fólki örugga og mannsæmandi framfærslu? Hvað gerist ef fólk fær ekki vinnu eftir starfsgetumatið? Verður raunin sú að eftir starfsgetumat fækki fólki á lífeyri en fjölgi í staðinn á atvinnuleysisbótum? Þaðan gæti leiðin legið á framfærslu sveitarfélaga þar sem bjóðast enn lakari kjör. Hefur hæstv. ráðherra t.d. kynnt sér rannsóknir á afleiðingum starfsgetumats í Bretlandi? Ég vil benda hæstv. ráðherra á tvær rannsóknir á afleiðingum starfsgetumats þar í landi sem báðar birtust árið 2015. Önnur er gerð af fræðimönnum í háskólunum í Liverpool og Oxford og ber yfirskriftina „Ekki gera illt verra“. Hin er gerð af fræðimönnum frá háskólanum í Liverpool og heilbrigðisstofnunum í Bretlandi og ber yfirskriftina „Hæfur til að starfa eða hæfur til að vera atvinnulaus“. Báðar gefa rannsóknirnar afgerandi niðurstöður um slæm áhrif starfsgetumats á þá sem eru með skerta starfsgetu vegna geðrænna kvilla eða langvarandi veikinda.

Hæstv. forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni fyrir umræðurnar hér í dag. Hv. þingmaður kom einmitt inn á mikilvægi þess að það séu til störf fyrir fólk sem eru fjölbreyttari en þau sem við eigum í dag. Við erum sem samfélag mjög föst í því að hér eigi allir að vera í 100% vinnu eða jafnvel meira en það. Þetta þekkjum við hv. þingmaður bæði mjög vel og þess vegna er verið að stíga þetta fyrsta skref á næsta ári til að reyna að fjölga störfum sem geta frekar gripið það fólk sem er með einhverja starfsgetu. Hv. þingmaður lýsti því mjög vel og það er kórrétt að stundum getur fólk unnið í einn mánuð fullt starf og svo kannski 20% næsta mánuð eða það kemur hlé. Ég tel að við þurfum að hafa þau tól og tæki hjá hinu opinbera til að aðstoða atvinnulífið til þess að takast á við þessar áskoranir því að þær eru allt aðrar en að hafa bara hlutastörf, svo dæmi sé tekið. Manneskja sem er í 50% starfi og er bara í því alla daga - það er annars konar stuðningur og utanumhald sem þarf til að veita slíkri manneskju tækifæri á atvinnumarkaði en þeirri sem þarf á að halda sveigjanlegum störfum. Og af því að hv. þingmaður nefnir starfsgetumatið í Bretlandi þá get ég sagt að það er enginn að horfa til þess. En við erum vissulega að horfa til þess að við séum með starfsgetumat til að fjölga þeim sem fara út á vinnumarkaðinn og finna þá réttar leiðir fyrir fólk til að geta tekið aukinn þátt í samfélaginu, í vinnu, með aukinni virkni annars staðar í samfélaginu og að finna meira gildi í lífinu. Hluti af því er að vera þátttakandi í samfélaginu og að hafa atvinnu.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða þennan ótrúlega doðrant, 500 blaðsíðna rit, sem ég kalla góðlátlega skáldsögu með fjárhagslegum bröndurum á kostnað þeirra sem síst skyldi. Áðan las hæstv. ráðherra orðrétt, held ég, upp og ég ætla að lesa það aftur: „Meginmarkmið málefnasviðsins er að öll þjónusta og stuðningur, þar á meðal bætur og greiðslur, stuðli að því að fatlað fólk, fólk með örorku eða skerta starfsgetu geti lifað innihaldsríku og sjálfstæðu lífi. Afkoma örorkulífeyrisþega verði áfram bætt með það að markmiði að bæta sérstaklega kjör þeirra sem lakast standa.“ Ég verð að segja alveg eins og er að þetta er enn eitt skiptið þar sem verið er að lofa einhverju sem aldrei hefur staðist. Það kom hérna fram að það væri 100.000 kr. kjaragliðnun, sem vantar upp á hjá öryrkjum. Það eru 100.000 kr. eftir skatta sem vantar upp á, kjaragliðnunin, og á eftir að stóraukast. Í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 2,5% hækkun hjá lífeyrisþegum og hæstv. ráðherra var að hæla sér af 1% hækkun sem var núna fyrir áramót, 1% hækkun, var 3,6%, varð 4,6% og nú er 7% verðbólga. Allt hefur hækkað, olía, matur. Fólkið, sem er þarna úti og sendir mér upplýsingar og spyr hvernig í ósköpunum það eigi að eiga fyrir mat þegar tvær vikur eru liðnar af mánuðinum, veit að það getur ekki beðið næstu fjögur árin eftir réttlætinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir umræðurnar í dag um þetta. Þetta er málefni sem við nafnarnir brennum báðir fyrir, svo ég fái að segja það. Sú 2,5% hækkun sem er fjallað um í fjármálaáætluninni, er í rauninni það sem talið er vera kerfislægur vöxtur. Það byggir á áætlunum sem gerðar hafa verið en það sem við sjáum samt sem áður og er ánægjulegt er að nýgengi örorku hefur minnkað á undanförnum árum. Það er vegna þess að fleira fólk er að fara í endurhæfingu og fleira fólk er að skila sér út á vinnumarkaðinn. Það er þess vegna stór og mikilvægur hluti þess að geta uppfyllt þau markmið sem hv. þingmaður nefndi hérna áðan um innihaldsríkt líf og þar fram eftir götunum. Þannig að við þurfum að horfa á það að árangur hefur náðst á undanförnum árum. Það þýðir ekki að við þurfum ekki að gera miklu betur. Og eins og hér hefur komið fram, og við hv. þingmaður eigum sérstaka umræðu um hér síðar í dag, þá erum við að gera breytingar á almannatryggingakerfinu, breytingar þar sem við einföldum kerfið og gerum það skiljanlegra. Við gerum það gagnsærra, við búum til hvata en ekki lata fyrir þátttöku fólks á vinnumarkaði, sem skiptir gríðarlega miklu máli til að ná þeim markmiðum sem þarna koma fram.

Virðulegur forseti. Hvar vantar störf fyrir fatlað fólk eða öryrkja? Jú, það er hjá ríki og sveitarfélögum, sem draga lappirnar. Að segja að við ætlum að setja 430 milljónir í eitthvert kerfi sem enginn veit hvernig á að vera finnst mér kolrangt. Við eigum að einfalda kerfið eins og hægt er og segja bara við þetta fólk: Farið út, finnið ykkur vinnu, þið sem getið, þið sem viljið. Vinnið í tvö ár, borgið skatta. Á að gera það? Nei, það þarf auðvitað að búa til eitthvert starfsgetumat, eitthvert mjög flókið kerfi þar sem á að setja alla, liggur við, í sama boxið. Það er búið að reyna þetta og í guðanna bænum, reynum það ekki aftur. Reynum að finna einfaldar lausnir þannig að það sé sest niður með fólki og það fær að velja hvað það vill gera. En ég spyr ráðherra: Sést hvergi í þessu riti, áætlun næstu ára, neitt um búsetuskerðingar? Það voru sett lög um búsetuskerðingar varðandi eldri borgara um að þeir fengju 90% af fullum lífeyri sem er brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og núna er búið að benda á það í Hæstarétti að það er brot að fara svona með fólk. Ég sé hvergi leiðréttingu á því. Þessir einstaklingar, þeir verst settu, eru þeir einu sem fengu á sig krónu á móti krónu skerðingar aftur meðan aðrir fá 65 aura á móti krónu. Þetta er annað brot á jafnræðisreglunni. Hvernig í ósköpunum stendur á því að þessi ríkisstjórn getur ekki farið að lögum? Þetta er einfalt mál. Ég bið ráðherra: Taktu á þessu máli. Breytið þessu. Ég skal gera allt sem ég get til að hjálpa ykkur. Hafið ekki einhvern hóp með 10% minna en lægstu bætur eru í keðjunni og krónu á móti krónu skerðingar. Þetta hvort tveggja er brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar.

Hæstv. forseti. Hér kemur fram sú skoðun hv. þingmanns að ríki og sveitarfélög dragi lappirnar þegar kemur að störfum fyrir fatlað fólk. Ég vil bara segja það að það að setja fjármagn sérstaklega í að fjölga störfum er einmitt til þess að takast á við það að ríki og sveitarfélög sem og hinn almenni markaður geti verið með fleiri störf sem henta fötluðu fólki. Þetta er eitthvað sem mér finnst algjört grundvallaratriði. Hv. þingmaður spyr líka: Af hverju er þetta svona flókið? Af hverju ekki bara hægt að segja fólki að fara út og finna sér vinnu? Já, það hljómar mjög einfalt, það eigi bara að vera þannig. En staðreynd málsins er kannski sú að margt af þessu fólki þarf einfaldlega aðstoð til þess og það er sú aðstoð sem að mínu viti á að veita, hið opinbera á að vera með kerfi sem getur stutt við fólk þar sem það fer í endurhæfingu, þar sem fólk er gripið áður en það dettur, þegar kulnun er farin að gera vart við sig eða stoðkerfisvandamál eða hvað það er, þannig að hægt sé að grípa fólk strax og koma í veg fyrir í fyrsta lagi að það detti af vinnumarkaði og reyna þá að búa til sveigjanlegri störf fyrir það eða hlutastörf. Þarna eru risavaxin verkefni og þarna á að stíga skref bæði á þessu ári og næsta. Varðandi síðan það sem hv. þingmaður nefnir um búsetuskerðingar þá féll dómur í Hæstarétti í gær sem hv. þingmaður hefur án efa kynnt sér og við erum að sjálfsögðu að fara yfir þann dóm í ráðuneytinu og við honum verður brugðist.

Frú forseti. Það dylst sjálfsagt engum að á næstu misserum megi geri ráð fyrir því að fjöldi flóttafólks hér á landi muni aukast. Árin 2020 og 2021 sóttu eðli málsins samkvæmt færri flóttamenn um vernd á Íslandi vegna ferðatakmarkana af völdum Covid. Það lá því strax ljóst fyrir og var um talað að um leið og takmörkunum yrði aflétt væru líkur á því að hingað myndu leita fleiri einstaklingar. Síðan takmörkunum var aflétt hefur svo stríð brotist út í Úkraínu og milljónir manna eru komnar á flótta innan Evrópu og eru það einstaklingar bæði frá Úkraínu og Rússlandi. Því vekur það furðu að fjárframlög til málefna innflytjenda og flóttamanna fyrir árið 2022 eru hálfum milljarði lægri en árið 2020. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að gefa verði flóttafólki tækifæri til aðlögunar og virkrar þátttöku í samfélaginu. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig er unnt að ná þeim markmiðum með því að minnka fjármagnið þegar flóttafólki fjölgar? Það hefur verið umræða um samræmda móttöku flóttafólks í yfir áratug en lítið gerðist fyrr en fyrir tiltölulega skömmu síðan og er samræmd móttaka flóttafólks nú loksins, hægt og rólega, að taka á sig mynd en þó ekki nógu hratt. Staðan er sú að fjöldi sjálfboðaliða hefur tekið að sér móttöku flóttafólks með ýmsum hætti undanfarnar vikur því ríkið er ekki að uppfylla sínar skyldur til fulls. Því þurfa almennir borgarar að gefa eigin tíma, veita þjónustu, jafnvel útvega fæði og húsnæði. Sjálfboðaliðar eru meira að segja að taka að sér að koma upp barnagæslu, sem þó er ekki hægt að kalla leikskóla, enda uppfyllir það ekki skilyrði laga um leikskóla. Sjálfboðaliðar sinna sínu starfi af hugsjón og mikilli fagmennsku og reyna að gera eins vel og þeir geta. 

Ég minni hv. þingmann á að virða ræðutímann sem er tvær mínútur.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna um málefni fólks á flótta og útlendinga og innflytjenda. Sá hálfi milljarður sem hv. þingmaður vísar til hlýtur að vera á málefnasviði dómsmálaráðherra, geri ég ráð fyrir, því að ég kannast ekki við minnkun á málefnasviðinu í félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu. En gott og vel, ég held að það sé mjög erfitt að taka á móti fleira fólki með minna fjármagni, bara þannig að það sé sagt, það hlýtur að vera eitthvað sem þarf þá að skoðast í tengslum við fjárauka. Hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni samræmda móttöku sem hefði mátt byrja mun fyrr og ég efast ekki um að það er hárrétt hjá hv. þingmanni. Það tilraunaverkefni sem hefur verið í gangi og var sett í gang þrátt fyrir að lagaumhverfið væri kannski á þeim stað að það mætti vera betra, sérstaklega út af persónuupplýsingum sem á þarf að halda í þessu verkefni, hefur gengið vel. Þar eru fimm sveitarfélög sem taka þátt. Núna í kjölfar þess að stríð braust út í Úkraínu hafa yfir 25 sveitarfélög óskað eftir bæði upplýsingum og sýnt áhuga og ég geri mér vonir um að mörg þeirra komi inn í samræmdu móttökuna núna í framhaldinu. Hv. þingmaður gerir líka að umtalsefni mikilvæga vinnu sjálfboðaliða og ég tek undir það með hv. þingmanni. Ég heimsótti m.a. sjálfboðaliða í Guðrúnartúni núna fyrir viku síðan eða svo, og þar ræddum við einmitt um þetta, að koma á samráðsfundum þannig að hið opinbera geti lært beint af sjálfboðaliðunum og sjálfboðaliðarnir viti betur hvernig hið opinbera, ríki og sveitarfélög, halda utan um málefnið í heild sinni. Þannig að svarið er já, við erum að vinna í því.

Frú forseti. Ég verð að hryggja hæstv. ráðherra með því að segja að þessi 500 millj. kr. lækkun er undir liðnum fjölskyldumál sem heyrir m.a. undir hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra en ekki dómsmálaráðherra. En ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það gleður mig að heyra að það sé komin á tenging við þessi sjálfboðaliða. Ég tel það gríðarlega mikilvægt fyrir flóttafólkið sjálft og líka fyrir þessa sjálfboðaliða sem að öðrum kosti myndu brenna út við að sinna störfum sem ríkið á sannarlega að bera ábyrgð á. Mig langar að víkja að öðrum þætti í fjármálaáætluninni sem er á bls. 420. Þar kemur fram að lögð verði aukin áhersla á stuðning til aðlögunar við börn af erlendum uppruna og fjölskyldur þeirra. Ég hjó í þetta þar sem ég tel ekki síður mikilvægt að huga að aðlögun einstaklinga sem hingað leita og eru hér og í raun bara allra af erlendum uppruna sem búa hér. Þetta hefur verið mér mikið hjartans mál í áraraðir og ég tel allt of lítið gert til að sinna þessu verkefni. Spurningin mín hvað þetta varðar og fyrirætlanir hæstv. ráðherra er fyrst og fremst þessi: Um hvað snýst aðlögun að mati ráðherra? Þá langar mig til að spyrja, þar sem ég sé þess ekki stað í þessari áætlun, hvort til standi að verja fjármunum í að tryggja fólki aðgengi að íslenskunámi. Á bls. 361 í þessu skjali kemur fram að efla þurfi gæði og framboð íslenskukennslu. Hvergi kemur fram svo ég fái séð, þó að ég játi það nú að ég hef ekki lesið allar 500 blaðsíðurnar spjaldanna á milli, þó þá þætti sem ég tel að þessar upplýsingar væri að finna, að það séu neinar fyrirætlanir um að tryggja aðgengi, t.d. með aukinni niðurgreiðslu og slíku á íslenskunámi. Það þarf að lyfta grettistaki í málum er varða aðlögun og tryggja möguleika fólks sem hingað leitar úr aðstæðum og menningu sem er gjörólík okkar, frá ríkjum þar sem stjórnvöld eru ógn við borgara sína en veita ekki vernd, þar sem fólk hefur lært að vantreysta lögreglu, menningu þar sem engin þjónusta fæst án þess að bera fé á opinbera sýslunarmenn, 

Hæstv. forseti. Mér fannst síðasta setningin hjá hv. þingmanni vera akkúrat það sem þetta snýst um, hvað aðlögun snýst um. Tungumálið er lykillinn, ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um það. Í stjórnarsáttmálanum er fjallað um að það eigi að setja stefnu í málefnum innflytjenda og þar held ég að þetta þurfi að vera ákveðið meginstef. Aðlögun snýst um að læra tungumálið. Aðlögun snýst líka um að fá tækifæri til þess að viðhalda sínu eigin tungumáli eða upprunatungumálinu. Aðlögun snýst um það að læra inn á samfélagið. Aðlögun snýst um það að vera tryggð túlkaþjónusta til að geta, þangað til að viðkomandi er orðinn nægjanlega fær í málinu, tekið þátt í samfélaginu. Þetta er það sem í mínum huga er hluti af því sem aðlögun snýst um. Ég hef áhyggjur af því að hér á Íslandi er sú þróun að gerast að fólk af erlendu bergi brotið er frekar í láglaunastörfum meðan fólk, sem við getum kallað innfæddir, er frekar í hálaunastörfum. Þarna er tungumálið lykilatriði upp á tækifæri fólks til að taka raunverulegan þátt í samfélaginu. Hv. þingmaður spurði líka um aðgang að íslenskunámi. Þó að því séu ekki gerð sérstaklega skil í fjármálaáætluninni sjálfri þá er fjármagn inn í það. En ég held að miðað við þann fjölda sem við erum að sjá koma til landsins þá sé þetta einmitt eitt af þeim verkefnum sem við þurfum núna í framhaldinu að horfa til að auka í við.

Virðulegi forseti. Við ræðum fjármálaáætlun fyrir 2023–2027 og hér eru til umræðu þau mál sem heyra undir ábyrgð félags- og vinnumarkaðsráðherra. Mig langar sérstaklega að koma inn á málefni aldraðra sem er málefnasvið 28. Samkvæmt stjórnarsáttmála skal farið í heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk. Markmiðið er að bæta lífsgæði með markvissri, samþættri og einstaklingsmiðaðri félags- og heilbrigðisþjónustu sem er veitt á þeim tíma og á þeim stað sem hennar er þörf. Þannig er ætlunin að auka lífsgæði eldra fólks en einnig eru miklir fjárhagslegir hagsmunir af því að fjölga þeim einstaklingum sem taka virkan þátt í samfélaginu og draga úr þörf fyrir flutninga á hjúkrunarheimili eða sjúkrahús. Einstaklingurinn á að vera hjartað í kerfinu og hafa aðgang að samþættri þjónustu, heimahjúkrun og/eða stuðningi. Þessar áherslur stjórnarsáttmálans sem eru tíundaðar í fjármálaáætlun samrýmast einmitt þeim áherslum sem við í Framsókn lögðum í kosningabaráttu okkar. Við lögðum áherslu á að taka utan um málefni aldraðra í víðtæku samráði, við færum í endurskipulagningu málaflokksins þar sem lykilatriði yrði aukin samvinna innan kerfisins. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvernig skipulagi vinnunnar við endurskoðun á þjónustu við eldra fólk er háttað eða verði háttað og hvernig fjármálaáætlun sé ætlað að styðja við þá vinnu og framkvæmd breytinga. Svo langar mig einnig að spyrja út í hvernig gangi að útfæra lög og reglur þannig að eldra fólk eigi raunverulegan kost á töku hlutalífeyris, þ.e. hvernig gangi að koma á auknu valfrelsi við starfslok og og auknum sveigjanleika.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna hér í dag. Þjónusta við eldra fólk er verkefni sem ég og hæstv. heilbrigðisráðherra höfum sammælst um að vinna saman vegna þess að endurskoðun þjónustunnar mun fela í sér að við samþættum félagsþjónustu og heilbrigðisþjónustu í mun meira mæli en við gerum í dag. Það eru til góð dæmi um þetta hér á Íslandi. Það eru til mjög góð dæmi um þetta víða erlendis, m.a. í Danmörku, svo dæmi sé tekið. Við ætlum að skipuleggja þetta þannig og erum búnir að óska eftir tilnefningum í verkefnahóp sem leiðir þetta með sameiginlegum formanni okkar, fulltrúum ráðuneyta okkar og fulltrúum fjármálaráðuneytisins. Ég held að hér liggi ekki bara gríðarleg tækifæri í að gera betur heldur sé líka algerlega nauðsynlegt fyrir okkur að ráðast í þessi skref í ljósi þess að hlutfallslega erum við að eldast sem þjóð og til þess að geta tekist á við það, bæði með það að markmiði að fólk geti verið lengur heima hjá sér, það njóti meiri lífsgæða vegna þess að heilsufar þess er betra og í ljósi þess að við getum sparað fjármagn í kerfinu með því að seinka því að fólk fari í dýrustu úrræðin, sem eru hjúkrunarheimili, þá sé til óskaplega mikils að vinna. Hv. þingmaður kom líka inn á hlutalífeyri og valfrelsi við starfslok sem ég kem inn á í svari mínu á eftir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra svarið varðandi málefna aldraðra. Það er gott að heyra að markviss vinna er að fara í gang í samstarfi þessara tveggja ráðuneyta. En ég vil árétta mikilvægi þess að það sé þétt samráð við sveitarfélögin í þeirri vinnu. Nú langar mig að snúa mér að málefnasviði 22, sem framhaldsfræðslan heyrir undir. Ég er þeirrar skoðunar að það felist ýmis tækifæri í því að nú skuli framhaldsfræðslan vera í sama ráðuneyti og vinnumarkaðsmálin þó að samstarf við önnur skólastig verði að sjálfsögðu áfram mikilvægt. Framhaldsfræðslunni er einkum ætlað að þjónusta einstaklinga með stutta skólagöngu og veita einstaklingum tækifæri til að hefja nám að nýju og til þess að fá reynslu sem aflað hefur verið utan formlega skólakerfisins metna. Náminu og ráðgjöfinni er einnig ætlað að auka tækifæri fólks til virkrar þátttöku í samfélaginu. Og þá er ég komin að því sem mig langar að ræða hér, stóru áskoruninni í framhaldsfræðslunni sem er íslenskukennsla fyrir innflytjendur, eins og fleiri hv. þingmenn hafa komið inn á hér í umræðunni. Það er íslenskukennslan og mat á fyrra námi fólks sem hingað flytur. Hvernig styður fjármálaáætlunin við þá vinnu? Eins og við vitum þá fjölgar innflytjendum ár frá ári og voru þann 1. janúar 2021 15,5% af heildarmannfjölda á Íslandi. Það sem ég vil líka leggja áherslu á hérna er að þjónustan við þennan hóp, íslenskukennslan, sé tryggð um land allt. Ég velti því fyrir mér hvernig við getum tryggt að símenntunarmiðstöðvar, t.d. eins og Austurbrú og Þekkingarnet Þingeyinga sem sinna mjög dreifbýlum svæðum með mörgum byggðakjörnum, geti sinnt þörfum allra innflytjenda á svæðinu.

Hæstv. forseti. Ég tek í fyrsta lagi undir mikilvægi þess að sveitarfélögin séu með í endurskoðuninni og ég gleymdi að nefna að þau eiga að sjálfsögðu fulltrúa í þeirri vinnu og líka Landssamband eldri borgara, ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta upp. Aðeins að fyrri spurningu og umræðu okkar hér. Eitt af því sem er verkefnið fram undan er sveigjanlegri starfslok eldra fólks sem skiptir miklu máli. Það voru gerðar breytingar sem leyfa þennan hlutalífeyri fyrir nokkrum árum, ef ég man rétt, en þarf að skoða líka, og ég tek undir það með þingmanninum, í samhengi við sveigjanlegri starfslok. Hv. þingmaður kemur hér inn á framhaldsfræðsluna, sem er einmitt að flytjast yfir í félags- og vinnumarkaðsráðuneytið og ég sé sífellt meiri tækifæri í því vegna þess að þetta er auðvitað nátengt vinnumarkaðnum. Það sem ég lagði áherslu á núna strax í upphafi er að ganga frá samningum við símenntunarmiðstöðvarnar og sú vinna er á lokametrunum. Varðandi þá endurskoðun sem óneitanlega er fram undan þá nefna allir þeir aðilar sem ég hef hingað til rætt við, og ég á eftir að ræða við marga sem koma að þessum málaflokki, að núna sé tækifærið og tíminn til að horfa og meta hvað hefur gengið vel, hvað mætti betur fara og ráðast í heildarstefnumótun á þessu sviði. Það er það sem ég ætla mér að gera. Íslenskukennslan er gríðarlega mikilvæg þar inni. En það er líka mikilvægt að við endurskoðun á lögum um framhaldsfræðslu þá skilgreinum við betur markhópana. Innflytjendur eru þar einn af þeim markhópum sem við þurfum að gera betur grein fyrir. Það má sama segja um fatlað fólk. Ég tek líka undir það með hv. þingmanni að þessa þjónustu þarf að tryggja um allt land.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða við félags- og vinnumarkaðsráðherra sem hefur með málaflokka að gera sem hafa jafnaði mikil áhrif á afkomu fólks og hvernig líf þróast. Það eru margar breytur í þessu sem skipta miklu máli þegar við horfum til fjármálaáætlunar til lengri tíma. Við sjáum stóra breytu sem vegur þungt, sem er verðbólga og áhrif verðbólgu á afkomu fólks. Hún er nú þegar farin að bíta hart í fólk, þær vaxtahækkanir sem nú eiga sér stað. Það ræður miklu um aðrar stórar breytur sem eru þá kjarasamningsgerð í landinu. Í fjármálaáætlun er verið að tala um og gera ráð fyrir að gerðir verði hófstilltir eða ábyrgir kjarasamningar, eins og ég held að hafi verið nefnt, sem reiknað er með að verði 1–1,5% umfram verðbólgu. Við sjáum að spámenn tala um að verðbólgan geti farið að banka í hátt í 10%. Hæstv. ráðherra sagði einhvern tímann að aðilar verði nú að semja, en við skulum muna eftir því að ríkið er auðvitað bara stór samningsaðili, stór atvinnurekandi, með rúmlega 30% af útgjöldum í laun. Ég velti fyrir mér hvernig hæstv. ráðherra hyggst nálgast kjarasamningsgerð sem fram undan er og verður býsna erfið að mínu mati.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir umræðuna um vinnumarkaðsmál. Auðvitað tek ég undir áhyggjur hans af aukinni verðbólgu. Spáin er sú að hún muni hækka núna á næstu misserum en hjaðna síðan aftur. Í þessu samhengi eru áhyggjur mínar kannski fyrst og fremst af því fólki sem er á leigumarkaði, lágt launuðum barnafjölskyldum. Hér spyr hv. þingmaður út í kjarasamningsgerð og um það vil ég bara segja að við gerum ekki grein fyrir fjármagni inn í fjármálaáætlun til kjarasamningsgerðar sem ekki hefur átt sér stað. Það þarf þá að takast á við það í fjáraukalögum. En við erum hins vegar með stóran varasjóð sem þarf auðvitað að grípa verkefni sem koma upp og kjarasamningsgerðin er augljóslega eitt af þeim. Ég held að það séu, og tek undir með hv. þingmanni, bara mjög stórar áskoranir fram undan á vinnumarkaðnum þegar kemur að kjarasamningsgerðinni. Það er líka alveg rétt að ríkið er stór samningsaðili en það er nú fjármálaráðherra sem fer með þau mál fyrir hönd ríkisins. En komandi mánuðir munu vonandi verða nýttir vel. Ég veit alla vega að ríkissáttasemjari er að vinna góða undirbúningsvinnu til þess að vera betur í stakk búinn ef það þarf að leita eftir liðsinni hans, sem ég efast ekki um að verði í einhverjum tilfellum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þrátt fyrir að ekki sé endilega verið að leggja til einhverja fjármuni í kisturnar núna til þess að mæta þessu þá eru auðvitað aðgerðir í fjármálafrumvarpinu sem geta stuðlað að því að hægt sé að gera hófstillta kjarasamninga. En ég sé ekki að verið sé að nýta það. Ég vil bara minnast á stofnframlögin sem snúa að tekjulægri einstaklingum. Þau nýtast líka fötluðu fólki. Þau nýtast líka námsmönnum. Það er verið að skera þetta niður við trog og þetta mun skapa úlfúð því að þetta var eitt af stóru málunum sem verið var að nefna í aðdraganda síðustu kjarasamninga. En að sjá þetta skorið niður svona eins og er verið að gera mun auðvitað bara auka vandann. Þannig að mér finnst einhvern veginn eins og það sé ekki verið að horfa til þess að reyna að búa til einhvern frið sem getur hjálpað til við að ná utan um kjarasamningagerðina. Stofnframlögin, húsnæðismálin - af því að ráðherrann hefur áhyggjur af tekjulágum einstaklingum sem eru á leigumarkaði - bara sú verðbólga sem er til staðar í dag er búin að svipta fólk þeirri launahækkun sem átti sér stað um áramótin. Það er bara hin raunverulega staða gagnvart tekjulágum einstaklingum. Og það að skera niður stofnframlögin núna þegar þessi aðgerð ein og sér hefði getað létt á félagslegu kerfi sveitarfélaganna er bara algjörlega út í bláinn. Ég átta mig ekki á því hvað ríkisstjórnin er að fara þegar hún leggur til að skera niður stofnframlögin.

Hæstv. forseti. Ég minni hv. þingmann á að þetta heyrir nú undir málaflokk í innviðaráðuneytinu, en það er sjálfsagt að taka þessa umræðu við hv. þingmann hér líka, það er ekkert sem mælir gegn því. Á vegum þjóðhagsráðs var stofnaður hópur núna fyrir einum mánuði eða tveimur, ætli það séu ekki að verða komnir tveir, til að vinna sérstaklega að tillögum um aðgerðir í húsnæðismálum. Hann á að skila núna fyrir lok mánaðarins, ef ég man rétt, lok aprílmánaðar, og þar munum við væntanlega sjá tillögur sem eru þess vegna augljóslega ekki inni í þessari fjármálaáætlun. En ég vil segja að þau stofnframlög sem ríkið setti inn á síðasta kjörtímabili hafa skilað sér mjög vel. Ef ég man þetta rétt er um þriðjungur af þeim íbúðum sem verið er að byggja til komnar þess vegna. Það er hins vegar skortur á lóðum hjá sveitarfélögunum, sem er sennilega stærsti þátturinn í því að hér er ekki byggt meira.

Frú forseti. Ég vildi aðeins koma inn á málefni eldri borgara við hæstv. ráðherra. Það kemur fram á bls. 416 í áætluninni að mikilvægt sé að halda áfram á þeirri braut að bæta afkomu ellilífeyrisþega. Ég er svo sannarlega sammála því og þá koma náttúrlega upp í hugann skerðingarnar sem eldri borgarar hafa mjög svo haldið á lofti að eigi ekki að eiga sér stað, skerðingar á greiðslum til eldri borgara, bæði hvað varðar Tryggingastofnun og lífeyrisgreiðslur. Það er mjög mikilvægt og við öll sammála um það að atvinnuþátttaka eldri borgara sé sem mest. Nýlega var frítekjumarkið vegna atvinnutekna hækkað í 200.000 kr. Mig langaði að fá það kannski frá ráðherra hvort hann sjái fyrir sér frekari hækkanir á þessu frítekjumarki. En nú er það reyndar þannig að þó að þessi aðgerð sé vissulega fagnaðarefni þá gagnast hún kannski ekki nægilega mörgum. Ég held að það hafi verið talað um á sínum tíma, á haustmánuðum þegar þessu var breytt, að þetta nýtist milli 13–15% þeirra sem eru á atvinnumarkaði. Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að frítekjumarkið verði hækkað? Eru þess einhver merki í þessari áætlun að hækka það? Það skiptir náttúrlega máli og hvetur til þess að eldra fólk sé lengur á vinnumarkaði fyrir þá sem hafa heilsu og getu og vilja til þess og það er eins og við þekkjum öll lýðheilsumál.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna um málefni eldra fólks. Mig langar fyrst að segja að með kerfisbreytingunni sem var gerð árið 2017 voru stigin gríðarlega stór skref til að einfalda kerfið en líka að bæta kjör eldra fólks og við megum ekki gleyma því í þessari umræðu, bara alls ekki. Í tíð forvera míns í starfi var þeim sem hafa minnst á milli handanna meðal eldra fólks gerð sérstaklega skil með sérstakri lagasetningu sem hífði það fólk verulega upp. Þar með var tekist á við vanda hóps þar sem voru, ef ég man þetta rétt, 3.000–4.000 manns sem höfðu lakasta afkomu í hópi eldra fólks. Þar var þeim mætt. Það var gríðarlega mikilvægt skref. Það sem við eigum að mínu mati að einbeita okkur að í málefnum eldra fólks núna á næstu árum er að halda áfram að taka fyrir þá hópa sem eru með minnst á milli handanna. Það finnst mér að eigi að vera forgangsröðunin. Við vinnum eftir því í félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu. Ég tek undir að það er mikilvægt að fólk hafi tækifæri til atvinnuþátttöku en breytingar á frítekjumarki atvinnutekna nýtast mun færri líkt og hv. þingmaður nefndi og ég held að það sem við þurfum að skoða sé annaðhvort að byggja á þeirri sértæku lagasetningu sem hífði upp það fólk sem minnst hafa á milli handanna eða fara að huga að hækkun á almenna frítekjumarkinu sem myndi nýtast fleirum en kostar líka miklu, miklu meira.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og ég tek undir með honum að það er mjög mikilvægt að huga að þeim sem eru verst settir í þessum hópi eldri borgara, það er þó nokkuð stór hópur. Í þeim efnum skiptir verulegu máli að fólk hafi það mikið milli handanna að það búi hreinlega ekki við fátækt. Það er annað sem ég hefði viljað spyrja hæstv. ráðherra út í, en það eru greiðslur til þeirra sem eru á dvalarheimili og eru stundum nefndar vasapeningur, það er nú kannski ekki heppilegt orðalag. Einstaklingur sem hefur bara rétt um 250.000 kr. eftir skatt í tekjur og býr á dvalarheimili fær kannski einhverjar 50.000 kr. sem hann þarf að lifa af, svona til að geta veitt sér eitthvað í daglegu amstri á mánuði. Þetta er náttúrlega ákaflega lág fjárhæð. Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að reyna að bæta úr þessu með einhverjum hætti? Þetta skiptir þessa einstaklinga verulega miklu máli. Svo vil ég taka undir það sem hæstv. ráðherra sagði hér um almenna frítekjumarkið, sem er núna 25.000 kr. á lífeyristekjur, að það er svo sannarlega nauðsynlegt að hækka það. Eru einhver merki þess í fjármálaáætlun að þetta frítekjumark verði hækkað þó það sé ekki mikið? Það kostar að vísu, það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra sagði, þetta er fjárfrek framkvæmd. En það munar um allt í þessu og væri eðlilegt, þar sem hér er verið að tala um áætlun til fimm ára, að þess sæjust merki að það væri einhver hækkun á þessu frítekjumarki.

Hæstv. forseti. Varðandi spurningu hv. þingmanns um greiðslur til fólks sem býr á hjúkrunarheimilum þá held ég að það sé alveg þess virði að fara ofan í það hvort breyta ætti því fyrirkomulagi. Starfshópar sem hafa verið að fjalla um kjör eldra fólks hafa einmitt bent á að það sé kannski skynsamlegt að líta til þess að fólk haldi þeim tekjum sem það hefur þegar það fer inn og borgi þá frekar inn. En þetta er eitthvað sem mér finnst að þurfi að skoða, hvað komi best út fyrir eldra fólk. Ég held að við séum bara sammála um það að það sé markmið að huga að hækkun frítekjumarks, þessa almenna frítekjumarks, sem hefur ekki hækkað frá því að lögin voru sett 2017 og hefur staðið í stað í 25.000 kr. Með því móti gætum við betur komið til móts við aðra, þriðju og jafnvel upp í fjórðu tekjutíund eldra fólks og auðvitað annarra líka sem eru ofar. En ég held að þetta myndi skipta miklu máli. Það er ekki gert ráð fyrir þessu í núverandi fjármálaáætlun. En þetta er eitthvað sem mun fara inn í starfshóp sem ég er í þann veginn að skipa sem á að taka m.a. þetta til skoðunar. Við verðum þá að sjá hvort það fáist fjármagn til að ganga í þetta. Þetta er líka eitt af helstu baráttumálum eldra fólks og hef ég skilning á því.

Hæstv. forseti. Þau málefnasvið sem falla undir verksvið matvælaráðherra eru nr. 12, 13 og að hluta 7, 17 og 21. Helstu fjárhagsstærðir snúa annars vegar að málefnasviði landbúnaðar þar sem gert er ráð fyrir að árlegar heimildir verði í kringum 19 milljarðar kr. á áætlunartímabilinu og u.þ.b. 6,4–6,8 milljarðar á sviði sjávarútvegs og fiskeldis. Stærstu breytingarnar á tímabilinu snúa að kaupum á nýju hafrannsóknaskipi, en á árinu 2023 fellur niður 2 milljarða kr. framlag til framkvæmdarinnar. Frá og með árinu 2019 er búið að veita um 5,8 milljarða til verksins, en samkvæmt fyrirliggjandi áætlun er ekki gert ráð fyrir frekari framlögum til verksins. Samningar um smíðina voru undirritaðir 31. mars síðastliðinn og er fyrirhugað að skipið verði afhent á árinu 2024. Aðrar helstu breytingar snúa að niðurfellingu á 700 millj. kr. tímabundnu framlagi sem kom inn í fjárlögum 2022 til eins árs til stuðnings bænda vegna hækkunar áburðarverðs. Þá er á árinu 2023 gert ráð fyrir 200 millj. kr. tímabundnu framlagi í eitt ár til hvalatalningar. Á sviði landbúnaðarmála verða sköpuð skilyrði til fjölbreyttari landbúnaðar með sjálfbæra landnýtingu og nýsköpun að leiðarljósi, auk þess sem áhersla verður lögð á að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda ásamt eflingu fæðuöryggis. Ljóst er að ein helsta áskorun samtímans felst í loftslagsbreytingum, áhrifum þeirra á matvælaframleiðslu og aðlögun að þeim. Stjórnvöld hafa sett sér markmið um kolefnishlutleysi fyrir árið 2040 og við fyrri endurskoðun búvörusamninga var lögð áhersla á loftslagsmál og sett voru markmið um að landbúnaðurinn verði að fullu kolefnisjafnaður 2040. Mikilvægt er að skapa landbúnaðinum þau skilyrði að hann þróist og styðji við nýsköpun og framþróun án þess þó að slá af kröfum. Við síðari endurskoðun búvörusamninga á árinu 2023 verður samkvæmt stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar lögð áhersla á að tryggja fæðuöryggi á Íslandi með því að efla innlenda landbúnaðarframleiðslu. Horft verður til þess að styrkja og fjölga stoðum landbúnaðar á grunni sjálfbærrar nýtingar í þágu loftslagsmála, umhverfis og náttúruverndar og fjölbreytni í ræktun. Á sviði sjávarútvegs og fiskeldis verður lögð áhersla á að skapa sjávarútvegi og fiskeldi skilyrði til aukinnar verðmætasköpunar með sjálfbæra nýtingu og vistkerfisnálgun að leiðarljósi. Auk þess er í áætluninni lögð áhersla á að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda við fiskveiðar og fiskeldi, auka nýtingu afurða og lágmarka úrgang. Sjávarútvegur og fiskeldi standa frammi fyrir fjölmörgum áskorunum á næstu árum. Sú stærsta af þeim eru loftslagsbreytingar af mannavöldum. Atvinnugreinarnar eiga allt undir að nýting þeirra sé byggð á vísindalegri, varfærnislegri nálgun með sjálfbæra nýtingu að leiðarljósi. Sjávarútvegur og fiskeldi búa við krefjandi alþjóðlega samkeppni og því þarf rekstrarumhverfi þeirra að vera samkeppnishæft til að standa undir því hlutverki sem þær hafa í íslensku samfélagi. Mikilvægt er að rekstrarskilyrði greinanna standist ýtrustu kröfur um sjálfbæra nýtingu og vernd lifandi auðlinda hafsins svo tryggja megi að íslenskur sjávarútvegur og fiskeldi séu í fremstu röð. Hafin verður vinna við að kortleggja áskoranir og tækifæri í sjávarútvegi þar sem lokaafurð þeirra vinnu verður m.a. frumvarp til nýrra laga um stjórn fiskveiða eða heildarlaga um auðlindir hafsins á árinu 2024. Það verða verkefni á sviði orkuskipta, nýsköpunar, hafrannsókna og gagnsæis eignatengsla í sjávarútvegi. Í fiskeldi hefur orðið mikill vöxtur síðustu ár og hefur sá hraði vöxtur verið áskorun. Þess vegna verður unnin heildstæð stefna um uppbyggingu, umgjörð og gjaldtöku í fiskeldi. Í stjórnarsáttmála er kveðið á um orkuskipti í sjávarútvegi og verður áframhaldandi vinna í þeim efnum byggð á tillögum úr nýlega útgefinni skýrslu um græn skref í sjávarútvegi. Stutt verður við öflugt styrkjakerfi til að stuðla að framþróun í sjávarútvegi og fiskeldi. Þar leika Umhverfissjóður sjókvíaeldis og Fiskeldissjóður mikilvægt hlutverk. Áskoranir á næstu árum tengjast breytingum í umhverfi, loftslagsbreytingum, vistkerfi sjávar og útbreiðslu fiskstofna. Með stofnun Matvælasjóðs á árinu 2020 var lagður mikilvægur grunnur að því markmiði að styrkja þróun og nýsköpun við framleiðslu og vinnslu matvæla úr landbúnaðar- og sjávarafurðum. Á þessu ári verða 593 millj. kr. til úthlutunar úr sjóðnum. Sjóðurinn mun á komandi árum stuðla að aukinni verðmætasköpun og samkeppni íslenskrar matvælaframleiðslu. Að lokum langar mig að nefna að málefni landgræðslu og skógræktar voru flutt yfir í matvælaráðuneyti við uppskiptingu málefna Stjórnarráðsins. Þar verður áfram haldið mikilvægri vinnu við að takast á við loftslagsmál, að bæta vistkerfi, endurheimta vistkerfi sem hafa tapast á undanförnum áratugum og öldum og vil ég þar nefna sérstaklega svokallaða Bonn-áskorun sem á árinu 2030 að hafa endurheimt skógarvistkerfi á 5% landsins, en í dag þekja þau um 1,5%.

Frú forseti. Mikil samþjöppun hefur átt sér stað í sjávarútvegi á undanförnum áratugum. Tíu stærstu útgerðirnar fara með meira en helming kvótans og 20 stærstu meira en 70% kvótans. Ofan á þetta bætist svo eignarhald þessara útgerðarrisa í öðrum útgerðum. Fyrir rúmum 20 árum voru samþykktar lagabreytingar sem ætlað var að vinna sérstaklega gegn samþjöppun aflahlutdeildar. Samþjöppun var talin skaðleg, ekki síst út af mikilvægi fiskveiða fyrir íslenskan þjóðarbúskap. Samþjöppun kæmi í veg fyrir samkeppni og hamlaði nauðsynlegri endurnýjun. Þá var bent á að samþjöppun gæti beinlínis unnið gegn þjóðarhag, sérstaklega ef viðkomandi stæðu sig ekki í því að skapa sem mest verðmæti úr auðlindinni. Tilfærsla milli byggða myndi skaða sveitarfélög og tilfærsla milli útgerðarflokka gæti leitt til þess að minni útgerðir færu halloka. Of sterk yfirráð fárra aðila yfir fiskveiðiauðlindinni myndi þýða meiri völd þeirra í þjóðfélaginu en heilbrigt væri og of sterka stöðu gagnvart stjórnvöldum. Útgerðarrisar fjárfesta í öðrum greinum og hasla sér þar völl, t.d. með því að kaupa sér hlut í banka eins og dæmin sanna. Ljóst er að lögin hafa ekki náð tilgangi sínum enda má samkvæmt þeim einn aðili ráða yfir 12% kvótans og því til viðbótar eiga 49,99% í öllum hinum fyrirtækjunum sem ráða yfir þeim 88% sem út af standa. Þannig getur einn aðili átt hlutdeild í meira en helmingi kvótans sem árlega er úthlutað. Þessi túlkun á lögunum ýtir augljóslega undir samþjöppun og gengur þvert á anda þeirra. Getur hæstv. ráðherra ekki tekið undir það með mér að nauðsynlegt sé að vinna gegn slíkri samþjöppun með því að breyta lögum um stjórn fiskveiða líkt og verkefnisstjórn um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni lagði til í skýrslu sinni, sem kom út í lok ársins 2019?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir samtalið um þetta efni. Hv. þingmaður kemur inn á mjög mikilvægt mál sem er samþjöppun í sjávarútvegi. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að það verði farið í endurskoðun á fiskveiðistjórninni, gagnsæi greinarinnar o.s.frv. og hæstv. matvælaráðherra hefur þegar sett vinnu í gang við að undirbúa samráð og samtal um þetta. Hún hefur birt í samráðsgátt stjórnvalda hvernig hún hyggst nálgast þetta viðfangsefni. En ég get sagt það að ég held að þegar um er að ræða nytjastofna og auðlind sem er sameign þjóðarinnar, eins og kveðið er á um í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða, þá er eitt af grundvallaratriðunum að huga að samþjöppun í sjávarútvegi eða í nýtingu nytjastofnanna. Það er eitthvað sem ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um. Annað sem er auðvitað lykilatriði er að við horfum áfram til þess að nýta auðlindir sjávar með sjálfbærum hætti og að það þurfi að sjálfsögðu að koma gjald fyrir þegar einkaaðilar nýta þessa sameiginlegu auðlind þjóðarinnar.

Frú forseti. Já, það er þetta með skýrslurnar sem margar eru nú til um sjávarútvegsmál og mætti kannski nýta einhverjar af þeim til að bæta kerfið. Til meðferðar í atvinnuveganefnd er frumvarp sem ég er fyrsti flutningsmaður að. Frumvarpið miðar að því að hrinda í framkvæmd tillögum verkefnisstjórnar um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni sem verkefnisstjórnin skilaði til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra 30. desember 2019. Verkefnisstjórninni var m.a. falið að bregðast við ábendingum í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu er varðar samþjöppun aflaheimilda. Þarna eru góðar skýrslur til að byggja á til að bæta kerfið. Verkefnisstjórnin lagði til að skilgreining tengda aðila yrði látin ná til hjóna, sambúðarfólks og barna þeirra og að ákveðin stjórnunarleg tengsl milli fyrirtækja leiddu til þess að fyrirtæki væru talin tengd nema sýnt væri fram á hið gagnstæða líkt og á við í lögum um fjármálafyrirtæki. Samkvæmt lögum um raunverulega eigendur frá árinu 2018 telst m.a. til raunverulegra eigenda einstaklingur sem á í raun eða stjórnar lögaðila í gegnum beina eða óbeina eignaraðild að meira en 25% hlut í lögaðilanum, ræður yfir meira en 25% atkvæðisréttar eða telst á annan hátt hafa yfirráð yfir lögaðila. Sá munur sem er á skilgreiningu eignatengsla samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða og lögum um raunverulega eigendur skýtur skökku við, enda getur aðili talist raunverulegur eigandi lögaðila án þess að teljast tengdur aðili samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða. Er hæstv. ráðherra ekki sammála því að endurskoða þurfi lögin strax í þeim tilgangi og þeim anda sem verkefnisstjórnin lagði til og ríkisendurskoðandi benti á að þyrfti að gera og að ekki þurfi að bíða eftir fleiri skýrslum til að vinna gegn skaðlegri samþjöppun í sjávarútvegi?

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður nefnir að það séu margar skýrslurnar og einhver sagði, ef ég man rétt, að margar væru nefndirnar. Við ættum kannski að fara að segja líka: Margar eru skýrslurnar líka. Það myndi ríma við. En án spaugs þá er auðvitað mjög margt efni sem er til þarna. Hæstv. matvælaráðherra hefur talið að beita þurfi nýrri nálgun við að nálgast þetta viðfangsefni. Þetta eru stórar áskoranir en það eru líka stór tækifæri í sjávarútvegi sem snerta samfélagið allt með beinum eða óbeinum hætti. Um það erum við öll sammála. Þannig að í stað einnar stórrar nefndar hyggst ráðherrann stofna til opins og gagnsæs verkefnis fjölmargra aðila sem unnið verði að með skipulögðum hætti. Og þetta er einmitt eitt af því sem tekið verður fyrir í fyrrgreindri stefnumótunarvinnu sem ég nefndi hér áðan. En það má kannski líka að nefna að það var lagt fram frumvarp á síðasta kjörtímabili sem náði ekki fram að ganga og ráðherrann sér fyrir sér, eins og ég skil þetta, að þessi vinna geti farið inn í þennan farveg og þar með verði þetta atriði, tengdir aðilar í sjávarútvegi, skoðað sem hluti af þeirri heildarstefnumótunarvinnu.

Frú forseti. Mig langaði aðeins að koma inn á nýliðun í landbúnaði við hæstv. ráðherra og það hvort það séu einhver merki þess í fjármálaáætluninni að ríkisvaldið sé að stuðla að nýliðun í landbúnaði. Það er mjög mikilvægt að ungir bændur eigi þess kost að eignast jörð eldri kynslóða án þess að stofna til þungrar skuldabyrði. Við þekkjum það líka að vegna bara meðfæddra tengsla við arfleifð og land og lífsstíl þá eru ættliðaskipti mun algengari í landbúnaði en í öðrum rekstri. Það er líka þannig að það er oft vilji þeirra sem eignast jörð að henni verði ráðstafað innan fjölskyldunnar og jafnvel til tiltekins ættingja sem hyggst halda áfram búskapnum. En það getur hins vegar verið verulegum vandkvæðum bundið að ráðstafa slíkum jörðum til yngri kynslóða án þess að slíkt stofni til íþyngjandi skulda fyrir viðkomandi. Svo komum við að því að verðmæti bújarða hefur aukist verulega vegna uppbyggingar á undanförnum árum. Þess vegna getur reynst mjög erfitt fyrir næstu kynslóð að kaupa þær af foreldrum sínum eða meðerfingjum. Ég hef flutt hér þingsályktunartillögu um að ráðherra verði falið að finna leiðir til þess að þessi ættliðaskipti geti gengið í gegn án þess að það sé verið að greiða af því há og mikil gjöld einfaldlega til þess að stuðla að ábúð í landinu. Ég vildi kannski heyra frá hæstv. ráðherra með þetta mikilvæga mál og hvort það séu einhver merki í fjármálaáætlun um að reyna að stuðla að þessari nýliðun í landbúnaði af hálfu ríkisvaldsins.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna um landbúnað og nýliðun í landbúnaði sem er auðvitað eitthvað sem við þurfum að sjá eflast á komandi misserum og árum. Ég tek hjartanlega undir það í máli hv. þingmanns. Þessu er þannig fyrir komið í fjármálaáætlun að þetta er hluti af búvörusamningunum, nýliðunarstuðningurinn. Það er innbyggt í samninginn og það var ráðist í endurskoðun núna 2019 og á að gerast aftur á næsta ári þannig að það er mikill vilji til að stuðla að nýliðun og ég vonast bara til þess að þetta atriði verði sérstaklega tekið fyrir í þeirri endurskoðun þó svo að ég hafi nú ekki fyrir framan mig nákvæmlega hvernig hún muni verða. En ég tel sjálfur mikilvægt að svo sé. Í mörgu tilliti voru ákveðin skref stigin á síðasta kjörtímabili í jarðamálunum sem eiga bæði að stuðla að því að færri jarðir safnist á fárra hendur sem á að geta stuðlað að nýliðun eða að það séu alla vega meiri líkur á nýliðun. En ég held líka að við þurfum að horfa til þess að sveitirnar okkar séu þannig að þær séu jarðvegur fyrir fleiri tækifæri sem snúa kannski að fleiru en hefðbundnum landbúnaði, einfaldlega til þess að það sé öflugt mannlíf í sveitum. Það styður síðan líka aftur við landbúnaðinn og við það að fólk hafi áhuga á því að búa til sveita því það er samfélagið til sveitanna sem er grundvallaratriði til að búa til byggðafestuna.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og gott að heyra að það er verið að horfa til nýliðunar. Það er ákaflega mikilvægt. Það eru líka ákveðnar aðstæður sem ríkisvaldið getur komið að þegar kemur að nýliðun og það er þegar ættliðaskipti verða á bújörðum. Þegar verðmæti jarðar er orðið töluvert sem er orðið nokkuð algengt í landbúnaði í dag, þá getur verið afar íþyngjandi fyrir viðtakanda, segjum bara t.d. börnin, að taka við því að fjármagna kaup á jörðinni á markaðsvirði eða standa straum af þeim opinberu gjöldum sem leggjast á þá gerninga. Þessar hindranir skapa óneitanlega hvata til að jarðir séu seldar hæstbjóðanda á almennum markaði. Þá eru þessi ættliðaskipti fyrir bí. Ég held að t.d. í Þýskalandi, a.m.k. á ákveðnum svæðum í Þýskalandi, þá sé þessu þannig farið að það þurfi ekki að greiða gjöld eða skatta af sölunni í einhvern árafjölda og jafnvel ekki fyrr en viðkomandi hættir búskap. Þarna eru stjórnvöld að greiða fyrir því að þessi ættliðaskipti gangi í gegn. Ég held að það sé afar mikilvægt að við skoðum þetta vegna þess, eins og ég sagði áðan, að það eru orðin það gríðarleg verðmæti í jörðum að ungt fólk getur ekki tekið við búskapnum. Ef foreldrar selja barni eða börnum sínum undir markaðsverði lítur Skatturinn svo á að þetta sé gjafagerningur. Þarna er náttúrlega bara verið að leggja stein í götu þess að eðlileg ættliðaskipti eigi sér stað og við höldum landinu í ábúð.

Hæstv. forseti. Ég tek undir áhyggjur hv. þingmanns af nýliðun í landbúnaði. Þetta er búið að vera mjög lengi þannig. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, það er erfitt að standa straum af þeim kostnaði sem þessi nýliðaskipti hafa í för með sér. Ég er að sjálfsögðu opinn fyrir því að skoða hvernig er verið að greiða fyrir nýliðun í öðrum löndum. Það er eitthvað sem ég held að sé bara mjög mikilvægt að horfa til þó svo að það liggi kannski ekki á málefnasviði matvælaráðherra en væru hugmyndir sem alltaf kæmu þaðan, myndi maður ætla. En mig langar að ræða aðeins í stærra samhengi mikilvægi þess að sveitirnar okkar séu þessi jarðvegur fyrir margvíslega starfsemi. Ég átti mjög áhugavert samtal í fyrrasumar við unga bændur í Húnavatnssýslu og þar sagði einn bóndinn við mig: Sko, það skiptir mig ekki endilega mestu máli hvaða búskap nágranninn hérna hinum megin í dalnum er með eða hvort hann er tölvunarfræðingur eða er að skrifa glæpasögu eða hvað það er, bara að það sé ljós á hinum bæjum. Þetta finnst mér fanga mjög vel það sem við þurfum að horfa til í þeim samfélagsbreytingum sem eru að verða í dreifbýlinu, að dreifbýlið þarf að geta togað til sín fleira fólk en bara það sem ætlar sér að stunda landbúnað, þó svo að ástundun landbúnaðar í dreifbýli sé líka undirstaða fyrir því að sveitirnar okkar geti blómstrað.

Virðulegi forseti. Þar sem ég hef nú starfað í sjávarútvegi alla mína ævi þá langar mig aðeins að koma inn á þau mál. Kvótakerfið var sett á 1984. Markmið kerfisins voru að byggja upp fiskstofna á Íslandsmiðum. En spurningin sem maður spyr strax þar er: Er það kannski ekki markmiðið lengur? Nú hefur þetta algerlega mistekist og kvótakerfið í dag skilar okkur minni afla í öllum tegundum sem settar voru í kvóta strax 1994, en þá voru settar sjö tegundir í kvóta. 1999 byrjum við síðan að henda inn fleiri og fleiri tegundum og staðan á öllum tegundum sem settar hafa verið í kvóta frá 1999 er svona 15–25% í úthlutuðum aflaheimildum í dag, miðað við hvað við vorum að veiða áður en tegundirnar voru settar í kvóta. Þessi árangur eða árangursleysi segir okkur svolítið um kerfið sem slíkt. Þurfum við ekki að fara að skoða hvað er að? Hvað er að gerast? Hvers vegna tekst þetta ekki? Hvar mistókst okkur? Er ráðherrann með einhverja lausn á þessu? Og síðan er hitt að við sjáum núna loðnuvertíðina; skyndilega veiðast ekki 24% af loðnukvótanum og þarna mæta skipstjórar í viðtöl og segja: Ja, við vissum þetta alltaf, við vissum að Hafró hefði mælt þetta vitlaust. Í sögunni getum við séð aftur og aftur Hafró mæta í viðtöl og segja: Úps, við reiknuðum þetta vitlaust. Úps, við reiknuðum þetta skakkt. Úps, skekkja í útreikningum. Aftur og aftur og aftur. Þarf ekki að fara að skoða aðferðafræðina við að mæla stofnana og fá óháðan aðila til að taka þetta út?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna hér um sjávarútvegsmál. Mig langar fyrst til að minna á að á sínum tíma þegar kvótasetningin var lögð á þá var það viðbragð við ofveiði. Þá var það viðbragð við því að við værum ekki að stunda sjálfbærar veiðar eða að það stefndi kannski í það með suma stofna. Það var slæm staða ákveðinna tegunda og þar fram eftir götunum. En þegar hv. þingmaður nefnir að skoða hvað sé að og hvað þurfi að gera o.s.frv. þá hefur hæstv. matvælaráðherra einmitt hafið vinnu við að endurskoða þetta kerfi. Hún hefur kynnt mjög ítarlegan undirbúning að vinnu um mjög víðtækt samráð um þessi mál í samráðsgátt stjórnvalda. Ég treysti hæstv. matvælaráðherra kvenna best og manna best til að leiða þá vinnu. Hér spyr hv. þingmaður hvort við þurfum ekki óháða aðila til að taka út fiskstofnana okkar. Ég lít nú svo á að Hafrannsóknastofnun sé óháður ríkisaðili sem hefur þetta hlutverk með höndum. Það er hins vegar ekkert alltaf einfalt að setja fram ráðgjöf sem byggir á kviku vistkerfi sjávar. En við erum að veiða samkvæmt ráðgjöf. Við erum að reyna að passa upp á stofnana okkar, upp á sjálfbærni þeirra og það höfum við gert í mörg ár. Ég veit ekki hver staðan væri nú ef ekki hefði verið gripið inn í. Það er ekki gott að segja. En við höfum séð víða um heim að stofnar hafa farið ansi illa þegar ekki hefur verið fiskveiðistjórn.

Frú forseti. Ég þakka ráðherra svörin, en smá leiðrétting: Þegar ég er að tala um að taka út þá á ég við aðferðafræði Hafró við að mæla stofnana. Sú aðferð sem er notuð í dag er togararall sem sett var á 1984 og hefur skilað okkur engu, því að staðreyndin er sú að við veiddum miklu meira fyrir daga kvótakerfisins. En okkur var lofað því að ef við færum algjörlega eftir Hafró þá myndum við veiða miklu meira. Þetta mistókst algjörlega. Síðan eru fleiri mál. Til dæmis voru veiðigjöldin færð árið 2016, minnir mig, yfir á leiguliðana á Íslandi, þannig að útgerð sem í dag leigir frá sér þorsk eða ýsu á 350–400 kr. kílóið borgar engin veiðigjöld, ekki krónu. En leiguliðinn þarf að standa skil á veiðigjöldum. Hvers konar sanngirni er þetta? Svo getum við talað um strandveiðarnar. Ég lít alltaf á strandveiðarnar sem ljósið í myrkrinu í kvótakerfinu, eina frelsið sem menn hafa í dag og það er ekki einu sinni búið að tryggja aflaheimildir fyrir því kerfi. En vonandi kemur það.

Hæstv. forseti. Ég tel nú að Hafrannsóknastofnun sé að vinna eftir þeirri bestu aðferðafræði sem hægt er að nota hverju sinni. Hið minnsta er Hafrannsóknastofnun án efa að reyna að aðlaga sína aðferðafræði eftir því sem þekkingu, vísindum og rannsóknum fleygir fram. Það er alla vega trú mín og ég vonast til þess að það sé rétt. Ég vil í því samhengi nefna að við erum í samstarfi við Alþjóðahafrannsóknastofnunina sem tekur út ráðgjöf Hafró þannig að þar er þá alla vega kominn aðili sem fylgist með þessu. Þannig að ég get ekki tekið undir það að aðferðafræðin hafi engu skilað. En við hv. þingmaður getum líka bara að vera ósammála um það, það er allt í lagi. Ég ætla bara að segja, af því að hv. þingmaður kom hérna inn á strandveiðarnar, að það er jú eitthvað sem við erum hjartanlega sammála um að sé kerfi sem þurfi að efla, enda var það Vinstrihreyfingin – grænt framboð sem kom því á.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fyrir að hlaupa í skarðið fyrir hæstv. matvælaráðherra og þó að ég hefði gjarnan viljað fá að spyrja matvælaráðherra beint þessara spurninga þá verð ég að vona að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra geti svarað. Í umræðunni undanfarin ár eða áratugi hefur mikið verið talað um auðlindagjald og það sem útgerðir borga fyrir aðgang að auðlindinni í hafinu. Ein af grunnhugmyndunum í kringum þetta gjald er að það geti staðið undir þeim kostnaði sem ríkið hefur við það að halda úti virku eftirliti og öðru í kringum þetta. En raunin er sú að þetta fjármagn dugar ekki. Í fyrri spurningu minni í dag langar mig að tala um veiðieftirlitið. Nú er nýútkomin skýrsla Ríkisendurskoðunar þar sem m.a. kemur fram að það sé ekki viðeigandi að Landhelgisgæslan kaupi olíu á varðskipin sín í Færeyjum. Þetta mun leiða til þess að Landhelgisgæslan mun ekki geta siglt varðskipum sínum eins mikið og hún hefur verið að gera og því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvaða áhrif mun þetta hafa á veiðieftirlitið eða er einhver áætlun um það að hækka veiðigjöldin til að mæta auknum kostnaði við þetta eftirlit?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna hérna í dag. Ef ég kann þessar tölur rétt þá fara um 6,8 milljarðar í rekstur Hafró í dag og veiðigjöld eru um 7 milljarðar þannig að það er ekki mikið sem ber þarna á milli, þau standa þá alla vega undir beinum kostnaði. En hér er hv. þingmaður kannski meira að ræða um veiðieftirlitið og þá skýrslu Ríkisendurskoðunar sem snýr að Landhelgisgæslunni, sem reyndar heyrir undir dómsmálaráðuneytið. Veiðieftirlit Fiskistofu er síðan á sviði matvælaráðuneytisins. En ég ætla hins vegar að fá að ræða aðeins við hv. þingmann almennt um það, sem vekur mann til umhugsunar einmitt í þessu máli Ríkisendurskoðunar, og það er olía yfir höfuð. Það eru orkuskipti. Það er eitthvað sem við þurfum að horfa til. Við þurfum að stíga stór skref núna á næstu árum þegar kemur að sjávarútveginum vegna þess að stór hluti þeirrar losunar sem Ísland ber ábyrgð á samkvæmt alþjóðasamningum kemur frá sjávarútvegi. Þess vegna skiptir það mjög miklu máli að við nýtum tímann vel núna. Það hefur gengið vel í rafbílavæðingu, það hefur gengið vel í samgöngum á landi, en næstu stóru verkefnin eru loftið, þ.e. flugvélarnar, og síðan þetta. En ég vona að ég hafi að einhverju leyti svarað hv. þingmanni en kannski sérstaklega það að Landhelgisgæslan fellur undir dómsmálaráðuneytið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að svara ekki spurningunni. Það er alltaf gott að segja: Þetta heyrir undir, þetta heyrir undir, en það er ekki svar. Það er nefnilega þannig að veiðieftirlit passar líka að aðrir séu ekki að veiða innan okkar lögsögu og ýmislegt annað og það tengist sjávarútveginum og þar af leiðandi ætti sá kostnaður að vera hluti af því sem veiðieftirlitið á að dekka, þar að auki Fiskistofu. Þá erum við komin með lægri tekjur af veiðigjaldi heldur en það sem við setjum í útgjöld vegna þessara mála. Mig langaði í seinni spurningunni að fjalla aðeins um hafrannsóknir eins og hv. þingmaður gerði hér áðan. Nú verður maður var við þrýsting frá sjómönnum, þrýsting frá Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi og jafnvel þrýsta umhverfissamtök á að við nýtum vísindin þegar kemur að hafrannsóknum. Aðferðafræðin hefur ekki breyst neitt mjög mikið síðan við settum kvótakerfið á og eiginlega allir sem ég hef heyrt tala um þetta hafa nefnt að það þurfi að fjárfesta meira í þessum vísindum, skilja meira. Þá aftur spyr ég um nákvæmlega það sama: Hvar ætlum við að sækja þetta fjármagn? Ætlum við að auka þessi vísindi og ætlum við að hækka veiðigjald til þess að ná upp í þann kostnað? Svo langar mig bara að segja að það var verið að byggja nýtt varðskip og ekki veit ég til þess að það hafi verið rafmagn í því, henni Freyju.

Hæstv. forseti. Nei, ég tek undir það, því miður er það ekki þannig með Freyju. En nýtt hafrannsóknaskip á samt sem áður að vera útbúið þannig að það verði auðvelt að ráðast í orkuskipti í framtíðinni, þannig að það sé nú sagt. Ég bið hv. þingmann afsökunar að ég fór aðeins að snúa út úr fyrir honum. Ég er ekki búinn að fá páskamatinn sem hann er búinn að fá frammi. Auðvitað fer Landhelgisgæslan líka með eftirlit, þó svo að þetta sé langmest Fiskistofa, þannig að það sé sagt. En ég vil taka undir það sem hv. þingmaður kom inn á um gildi og mikilvægi vísindanna sem undirstöðu ráðgjafarinnar. Þetta er ekkert rosalega flókið þegar við horfum á það í stóru myndinni, þó svo að þessar rannsóknir séu vissulega flóknar. Og af hverju eru þær flóknar? Þær eru flóknar vegna þess að vistkerfi sjávar er flókið, það er ekki flóknara en það. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er gríðarlega mikilvægt að í allri okkar ráðgjöf um það hvernig við nýtum nytjastofna okkar þá sé vísindaleg ráðgjöf þar að baki og ég veit ekki betur en að aðferðir Hafró séu bara þær bestu sem gerast og séu á heimsmælikvarða. Þau eru í miklu erlendu samstarfi og ég vonast til að við sjáum aukna fjárfestingu í vísindum almennt, hvort sem það er á hafi eða landi, til að undirbyggja mikilvægar ákvarðanir sem varða framtíð vistkerfanna okkar og eru þar með undirstaða fyrir efnahagslegan stöðugleika, efnahagslegan vöxt og velferð samfélaga okkar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir að eiga hér orðastað við félags- og vinnumarkaðsráðherra, í dulargervi í augnablikinu sem matvælaráðherra, og er það vel því að sá einstaklingur þekkir ágætlega til, veit ég. Mig langar aðeins í þessu samhengi að ræða um málefnasvið 12, þ.e. landbúnað. Það eru þrjú markmið sem við höfum skilgreint fyrir málaflokkinn og er þar tekið tillit til áskoranna framtíðarinnar og tækifæra til umbóta. Framtíðarsýn málaflokksins er heilnæm og sjálfbær matvælaframleiðsla og er markmiðunum ætlað að endurspegla þrjár víddir sjálfbærrar þróunar, þ.e. efnahagslega, umhverfislega og samfélagslega sjálfbærni. Það skapar skilyrði til fjölbreyttari landbúnaðarframleiðslu með sjálfbærri landnýtingu og nýsköpun að leiðarljósi, og kemur ágætlega fram í texta í málefnasviði 12 hvernig við viljum nálgast það. Síðan er hér mikið og stórt verkefni sem snýr að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda vegna landbúnaðar og auka bindingu. Svo er mjög mikilvægur punktur sem hefur verið mikið í umræðunni núna upp á síðkastið, sem er að efla fæðuöryggi og standa vörð um heilbrigði plantna, velferð dýra og öryggi matvæla. Það væri áhugavert að fá að heyra ofan í hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra í dulargervi matvælaráðherra um hvað honum finnst um þessi þrjú atriði.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna hér um landbúnaðarmál. Ég held að hún mætti alveg vera meiri í þessum ágæta sal, ég held að hv. þingmaður sé mér sammála um það. Hv. þingmaður kemur hér inn á nokkur atriði sem eru afskaplega mikilvæg. Mig langar fyrst að koma inn á matvælaöryggið. Bændur hafa verið að tala um matvælaöryggi og hlut landbúnaðar í því í mjög mörg ár, en ég held að við megum sem stjórnkerfi veita þessu meiri athygli. Núna er þetta mál náttúrlega mjög ofarlega á baugi eftir þessa hræðilegu innrás Rússa í Úkraínu vegna þess að Úkraína er mjög stórt landbúnaðarland, einn stærsti útflutningsaðili á hveiti í heiminum, og ég vil meina að við þurfum að horfa á öryggi Íslands út frá þessum þætti sérstaklega og tek undir það með hv. þingmanni. Síðan langar mig aðeins að koma inn á tengsl loftslagsmála og landbúnaðar, sem er eitt af þeim atriðum sem nefnd eru í fjármálaáætluninni. Þar eru líka stór verkefni fram undan því að hlutur landbúnaðar í þessari losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi sem heyrir undir beinar skuldbindingar okkar er stór, um 20%, svipað og sjávarútvegurinn. Þarna eru verkefni sem snúa kannski fyrst og fremst að tilbúnum áburði, snúa að iðragerjun búfjár og síðan öðrum þáttum. Þarna eru gríðarlega stór og mikilvæg verkefni fram undan sem ég næ kannski að ræða betur á eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góð og greinargóð svör. Ég ætla að taka upp þráðinn þar sem endað var í umræðu um loftslagsmál og losun. En áður en ég geri það langar mig aðeins að skjótast inn í umræðu sem var hér fyrr þegar hv. þm. Birgir Þórarinsson átti orðastað við ráðherra um ættliðaskipti í landbúnaði. Bara til að leggja áherslu á það í þessari umræðu verður grunnurinn að ættliðaskiptum alltaf sá að það sé afkoma í greininni sem menn eru að vinna við. Það er grunnurinn að því að við getum haft eðlilega ættliðaskipti. En mig langar í þessu samhengi, þar sem ég veit að hæstv. ráðherra er vel heima þegar við komum að landgræðslu og skógrækt og þeim mikilvæga þætti sem þessar tvær stofnanir koma til með að leika í framtíðinni varðandi bindingu kolefnis og uppgræðslu á landi, að spyrja hvort nú sé ekki lag og hvort ekki sé skynsamlegt fyrir okkur, til þess að efla þessar stofnanir, að skoða mjög vel að renna þessum tveimur stofnunum saman, þ.e. Skógræktinni og Landgræðslunni. Það hafa því miður stundum komið upp á milli þessarar ágætu stofnanna - þær hafa ekki alltaf verið sammála um hvert skuli stefna í lífinu, eins og gengur. En ég hef þá trú að ef við myndum taka þessar stofnanir og sameina þær þá fengjum við þarna gríðarlega öfluga stofnun sem tæki á þessum þætti og það er náttúrlega feiknalega mikilvægt verkefni sem fram undan er í bindingu kolefnis.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir umræðuna hér í dag. Mig langar að koma aðeins inn á þetta síðasta sem hv. þingmaður nefndi hér um Landgræðsluna og Skógræktina og mikilvægi þeirra verkefna sem þessar stofnanir vinna. Ég veit að á síðasta kjörtímabili jókst samvinna á milli stofnananna talsvert mikið og það er mjög jákvætt. Bæði var það nú svo að þær fóru í sameiginleg verkefni þar sem fjármagn var veitt inn í verkefni sem báðar stofnanirnar komu að. Það eru sjálfsagt skiptar skoðanir um það hvort að það eigi að sameina þessar tvær stofnanir eða efla enn frekar samvinnu þeirra og ég ætla að eftirláta hæstv. matvælaráðherra að taka þann bolta. En almennt séð vil ég bara segja að þessar stofnanir eiga að mínu mati bæði að vera í framkvæmdaverkefnum og svo veita þær náttúrlega þessa ráðgjöf líka, en þær þurfa einnig að mínu mati að geta veitt ráðgjöf til einkaaðila eða jafnvel komið að verkefnum sem einkaaðilar vilja taka þátt í þannig að við ástundum landgræðslu og skógrækt með sem allra bestum hætti byggt á þeim vísindum sem við viljum byggja það á. Það á m.a. við um hvaða tegundir við notum í landgræðslu og skógrækt og hvaða áhrif tegundanotkun getur haft á viðkvæma náttúru landsins.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að sitja fyrir svörum þegar við ræðum um fjármálaáætlunina. Ég tæpi á málum sem að einhverju leyti hafa komið fram en kannski ekki alveg nákvæmlega með þeim hætti sem ég legg þau upp. Talað hefur verið um það í áratugi að sátt þurfi að nást um fiskveiðistjórnarkerfið og auðlindagjöld og að undirstrika þurfi ótvíræðan eignarrétt þjóðarinnar í stjórnarskrá með tímabundnum samningum. Lítið hefur þokast í þessu eins og við þekkjum, jafnvel þótt meiri hluti þjóðarinnar telji að greiða eigi markaðsgjald fyrir afnot af fiskimiðum landsmanna og telji jafnvel að óbreytt fiskveiðistjórnarkerfi ógni lýðræðinu; það er mjög stór hluti þjóðarinnar svo að það sé tekið fram. Þingflokkur VG hefur talað um auðlindaákvæði í stjórnarskrá en lítið hefur verið um aðgerðir. Aðgerðir sem farið var í á síðasta þingi voru ekki til þess fallnar að tryggja tímabindingu nýtingarréttar á fiskveiðiauðlindinni. Á sama tíma er arðsemi útgerðarinnar, fjárhagsstyrkur hennar og aðgengi að erlendu lánsfé mun meira en í öðrum atvinnugreinum. Ráðherrar í ríkisstjórninni hafa talað um gjald á ofurhagnað en ekki er eining um það við ríkisstjórnarborðið hvað telst ofurhagnaður eða þá að það eigi yfir höfuð að gjaldleggja hann sérstaklega. Við höfum verið að benda á það hér að að öllum líkindum er meiri hluti á þingi fyrir breytingum í réttlætisátt. Ekki liggur heldur fyrir hvernig gjaldtakan, sem hér er talað um, á að fara fram, hvort það er í gegnum veiðigjöldin sjálf eða í gegnum skatta líkt og formaður Framsóknarflokksins talaði fyrir nýlega. Formaður Sjálfstæðisflokksins talaði af því tilefni um að erfitt væri að skilgreina þennan ofurhagnað. Mig langar að spyrja hvernig hæstv. matvælaráðherra stendur í þessari umræðu. Þá sjást lítil merki um breytingar í fjármálaáætlun. Hver er afstaða hæstv. ráðherra til gjaldtöku í sjávarútvegi? Hvað er ofurhagnaður, samanber það sem Framsóknarflokkurinn segir? Er ekki hægt að skilgreina það þvert á það sem formaður Sjálfstæðisflokksins sagði? Er þá ekki í raun og veru heppilegra að taka þetta allt saman í gegnum veiðigjöld, því að það er gjald fyrir afnot en ekki skattur, frekar en að gera þetta í gegnum skattkerfið sem gefur þá almenningi ekki skýrt til kynna að verið sé að verðleggja aðganginn að auðlindinni með skýrum hætti?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna hér um auðlindamál og sjávarútveginn. Við erum sammála, held ég, um mikilvægi þess að standa vörð um ákvæði laga um stjórn fiskveiða sem kveða á um að nytjastofnarnir séu sameign þjóðarinnar og treysta það í sessi með auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Gerð var tilraun til þess hér á síðasta kjörtímabili, þegar forsætisráðherra lagði fram frumvarp um breytingar á stjórnarskránni, m.a. að setja auðlindaákvæðið þar inn, en það náði ekki fram að ganga eins og við vitum. Auðvitað á síðan að koma arður eða auðlindarenta til þjóðarinnar þegar einkaaðilar nýta sameiginlegar auðlindir hennar. Hér erum við kannski meira að ræða hvort von sé til þess að einhverjar breytingar verði gerðar. Ég verð að segja að við erum sennilega að horfa á stærstu endurskoðun í langan tíma sem fram undan er í fiskveiðistjórnarkerfinu. Hæstv. matvælaráðherra hefur kynnt hvernig hún hyggst nálgast það verkefni í samráðsgátt stjórnvalda, með mjög víðtæku samráði. Ég bind miklar vonir við að þar munum við geta nálgast það verkefni að ná betur utan um þessi mál í samráði og í víðtækri sátt þeirra fjölmörgu aðila sem að þessu koma. Kannski verður verða aldrei allir alveg hundrað prósent sáttir, það er nú yfirleitt ekki þannig. En ég vil gefa hæstv. matvælaráðherra tækifæri til að vinna þessa vinnu og síðan munum við væntanlega sjá afrakstur þeirrar vinnu hér á Alþingi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það var bara ágætt, svo langt sem það nær. Aðeins áfram um þetta. Við í mínum flokki, Viðreisn, höfum lagt til að eðlilegt gjald sé greitt fyrir afnot af fiskveiðiauðlindinni í gegnum markaðsgjald. Við viljum að ákveðinn hluti kvótans sé settur á opinn markað á hverju ári sem skilar íslensku þjóðarbúi talsvert hærri tekjum en núverandi kerfi. Kosturinn við það er auðvitað sá að þá eru það ekki einhverjir aðilar úti í bæ sem eru að ákveða gjaldið, það er bara ákveðið á markaði. Það hefur verið skilningur þeirra sem lengst hafa verið við völd í íslensku samfélagi að það sé fínt að láta markaðinn sjá um að verðleggja ákveðna hluti en einhvern veginn nær það aldrei í gegn þegar við tölum um sjávarútveginn. Það var aðeins komið inn á það hér áðan af hæstv. ráðherra að fiskurinn í sjónum sé sameign þjóðarinnar. Mig langaði kannski að spyrja hvort hann sé einlæglega þeirrar skoðunar, hafandi fylgst með umræðum um sjávarútvegsmál, um veiðigjöldin, lesið niðurstöður fjölmargra skoðanakannana sem gerðar hafa verið á þjóðarviljanum, að þjóðin upplifi það þannig að fiskurinn í sjónum sé sameign þjóðarinnar þegar við erum áratug eftir áratug í stríði um að eðlilegt gjald sé greitt fyrir afnotin. Ég átta mig á því að menn eru búnir að stofna enn eina nefndina um sjávarútvegsmál og ekki í fyrsta skipti sem það er gert. En hvert er mat hæstv. ráðherra og VG, flokksins alls, á því hvort ekki sé svigrúm fyrir útgerðina að borga mun hærra gjald en gert er í dag, hvort sem það yrði þá gert í gegnum beint markaðsgjald, í gegnum uppboð eða þá bara með því að halda lífi í þessu veiðigjaldafyrirkomulagi sem að mörgu leyti er gengið sér til húðar? Við styðjum auðvitað að veiðigjöldin, ef menn ætla að hafa þau, séu hærri en þau eru. En við þurfum að komast út úr því kerfi til að verðleggja þessi gæði með öðrum hætti en gert er.

Hæstv. forseti. Ég ætla eiginlega að byrja á því að segja að ég ber mikla virðingu fyrir því að hv. þingmaður og þingmenn Viðreisnar hafa tekið málefni sjávarútvegsins heilmikið til umræðu hér á þingi. Ég held að það sé mjög jákvætt og gott. En hv. þingmaður og flokkur hans vilja fara markaðsgjaldsleiðina sem við í VG erum ósammála því að við teljum að það geti leitt til frekari samþjöppunar. Þar erum við ósammála. Ég held því að það sé einmitt mjög mikilvægt það sem hæstv. matvælaráðherra er að gera, þ.e. að setja það sem snýr að auðlindarentunni, sem og þessari víðtæku endurskoðun á því hvernig við nálgumst auðlindir hafsins, inn í þá heildarvinnu sem nú er í gangi. Ég vonast til að úr því myndist vísir að einhverju sem meiri sátt gæti orðið um. Ég held að það sé alveg rétt hjá hv. þingmanni að margir úti í samfélaginu telja að meira gjald þurfi að koma fyrir notkun auðlindarinnar og ekki bara þessarar auðlindar. Það eru fleiri auðlindir sem einkaaðilar nýta í dag sem eru sameign þjóðarinnar. Við getum nefnt ferðaþjónustuna. Við höfum horft til rafmagnsframleiðslu o.fl., þar eru það að vísu ekki einkaaðilar heldur fyrst og fremst Landsvirkjun; það er bara nýlega sem farið er að borga fyrir það. Við gætum nefnt það sem margir einkaaðilar hafa áhuga á og er vindurinn. Það er mjög jákvætt að við tökum þessa umræðu hér en ég verð víst að hætta.

Virðulegi forseti. Það er orðið ljóst að þjóðarskútunni er stýrt af einu ráðuneyti og því ráðuneyti veitir enginn forystu. Valdaþreyta, doði, skortur á sýn - hér birtist plagg sem er einn stór framreikningur. Hingað upp í pontu hafa komið ráðherrar Framsóknarflokks og Vinstri grænna og farið fögrum orðum um stefnumótunarvinnu og áætlanir út kjörtímabilið. Það virðist algjört sambandsleysi innan ríkisstjórnarinnar því að eini peningurinn sem er í þessari áætlun er til að mæta fjölgun þjóðar, varla verðbólgu og hvað þá yfirvofandi launahækkunum. Hér er gripið í tómt þegar kemur að fyrirbyggjandi aðgerðum í aðdraganda kjarasamninga og ítrekuð loforð um húsnæðisaðgerðir kolfalla í þessari áætlun. Það er samdráttur í framlögum til húsnæðismála í þessari fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Svo eru viðbrögð hæstv. Framsóknarráðherra þau að sú fjármögnun komi í næstu fjármálaáætlun. Þetta er áætlun út kjörtímabilið sem við erum að lesa hér. Hæstv. ríkisstjórn er búin að birta stjórnarsáttmála, hæstv. ríkisstjórn er búin að semja um áherslur, að því er þjóðin hélt. Þær áherslur birtast hér. Hæstv. fjármálaráðherra bendir hér á með klassískum hætti að við sem gerum athugasemdir við þetta augljósa misræmi viljum bara eyða allt of miklum pening, kunnum bara á útgjaldahliðina. Í fyrsta lagi snýst þetta ekkert um hvað við hin viljum. Þetta snýst um þau loforð sem hæstv. ríkisstjórn birti með pompi og prakt síðasta haust. Þetta snýst um málflutning sem þjóðinni berst til eyrna vikulega um hin og þessi verkefni frá hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar, fólkinu sem þjóðin telur að stjórni landinu, fólkinu sem sendir skýr skilaboð til almennings um að aðgerðir séu í farvatninu. Þetta er blekkingarleikur. Ef ekki er áhugi á þessum verkefnum, húsnæðisátaki, uppstokkun í heilbrigðiskerfinu, að bæta afkomu fólks sem styðst við almannatryggingar, þá þarf að segja það. Það er ekki hægt að haga sér eins og velferðarsinni í aðdraganda kosninga og í fréttatímum þegar hentar en stýra landinu með harðri hægri pólitík. Í öðru lagi, svo að ég fylgi hér eftir pólitík velferðarsinna, er þessi afvegaleiðing á umræðunni, að við í Samfylkingunni, að sú sem hér stendur, stöndum bara fyrir óráðsíu og viljum bara útgjöld, orðin fremur þreytt. Athugasemdir við þessa fjármálaáætlun snúa nefnilega nákvæmlega að því að ef við höldum svona áfram, undir áhugaleysi hæstv. fjármálaráðherra á að móta samfélagið og undir fölskum velferðarforsendum samstarfsflokka hans, þá lendum við í verulegum kostnaðarvandræðum. Hvar endar þessi framreikningur? Það eru vítahringir hér úti um allt sem auka ósjálfbærni ríkissjóðs sem þarf að rjúfa með pólitískri forystu, ekki framreikningi. Húsnæðismarkaðurinn fyrir það fyrsta - launakostnaður er þriðjungur af rekstrarkostnaði ríkissjóðs, helmingur hjá sveitarfélögunum, en húsnæðiskostnaður er stærsti einstaki útgjaldaliður heimilanna og hér gætir afstöðuleysis og aðgerðaleysis í þeim málaflokki. Úrræðaleysi stjórnvalda, sem eru greinilega búin að missa traust landsmanna í þessum málaflokki, er algjört því að ekkert foreldri í landinu þorir að bíða deginum lengur með að kaupa íbúð fyrir börnin sín. Allir flykkjast á markaðinn þessa dagana, mun fleiri en þyrftu að kaupa á hverjum og einum tíma. Þessi hegðun á húsnæðismarkaði er til marks um algjört vantraust á getu ríkisstjórnarinnar til að sýna forystu í stærsta einstaka velferðar- og efnahagsmáli landsins. Það trúir því enginn að hæstv. ríkisstjórn muni ná tökum á markaði fyrir heimili fólks. Verðhækkanir á húsnæði eru stærsti einstaki liðurinn í verðbólgunni, hafa rýrt ráðstöfunartekjur tekjulágra og sérstaklega ungs fólks stórkostlega. Í staðinn fyrir að sýna forystu, taka af skarið, grípa inn í og móta þennan mikilvæga markað sker ríkisstjórnin niður framlög til húsnæðismála, þvert á yfirlýsingar hæstv. innviðaráðherra sem sagði í þessari pontu í síðasta mánuði: Sá ráðherra er hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings. Þetta er ekki hér. Svona förum við inn í kjarasamninga í haust. Hættan er sú að hér komi hrina almennra launahækkana því að ríkisstjórnin skilur ekki rekstur á velferðarríki. Hún skilur ekki að slíkur rekstur snýr að samvinnu ríkis, sveitarfélaga, launafólks og atvinnurekenda þannig að kjarabætur komi annars staðar frá en bara úr launaumslaginu. Slíkur rekstur snýr að öflugu barnabótakerfi sem á Íslandi, ólíkt því sem gerist annars staðar á Norðurlöndunum, er fátæktarstyrkur. Slíkur rekstur snýr að vaxtabótakerfi sem styrkir húsnæðislið ungs fólks og tekjulágra, ekki tug milljarða króna skattafslátt til tekjuhæstu tíundanna sem ríkisstjórnin hefur skipt vaxtabótakerfinu út fyrir. Svoleiðis rekstur á velferðarríki dregur úr kostnaði. Það sem er í gangi í þessari áætlun mun ekki enda vel hvað varðar útgjöld ríkissjóðs. Það er stóri misskilningurinn í málflutningi hæstv. fjármálaráðherra. Þetta er bæði léleg velferðarstjórn og léleg fjármálastjórn. Á einhverjum tímapunkti þarf að fara í grunnfjárfestingar, koma kerfunum okkar upp úr vanstilltu ástandi, ójafnvægi, til þess einmitt að halda aftur af kostnaði. Heilbrigðiskerfið er annað dæmi. Það eina sem á að gera í þessari áætlun er rétt svo að halda í reiknaðan raunvöxt þrátt fyrir að við vitum að kerfisbreytingar og áherslubreytingar þurfi til að draga úr óhagræði. Virðulegi forseti. Þessi fjármálaáætlun er til marks um áhugaleysi á rekstri velferðarsamfélagsins. Þetta er algjör uppgjöf. Fjárfestingar fara fallandi á tímabilinu. Enn bíðum við eftir skýrslu Haraldar Líndals um stöðu sveitarfélaga, skýrslu sem opinberar hvernig ríkisstjórnin hefur stundað markvissa niðurskurðarstefnu bakdyramegin í gegnum sveitarfélögin sem bitnar á grunnþjónustu við fólkið í landinu. Ekkert er fjallað um 9 milljarða kr. fjármögnunargat í málaflokki fatlaðs fólks í þessari áætlun. Og hvar er skýrsla um stöðu sveitarfélaga? Á að fela hana fyrir komandi sveitarstjórnarkosningar? Hér er ríkisstjórn sem uppfærir bara skjöl án pólitískrar stefnumótunar. Hér er enginn að leiða okkur inn í framtíðina, engin forysta líkt og við verðum vitni að þessa dagana þegar kemur að sölu á mikilvægri ríkiseign. Það tekur enginn ábyrgð. Þar er engin forysta. Hæstv. fjármálaráðherra vísar á stofnun og söluaðila sem voru ráðnir án útboðs, hefur ekki sýnt því áhuga að tryggja að þetta ferli endi með farsælum hætti. Slíkt áhugaleysi, forystuleysi, hefur komið okkur á núllpunkt þegar kemur að trausti gagnvart bankakerfinu. Það er þyngra en tárum taki að verða vitni að þessu. Hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherra hafa brugðist íslenskri þjóð, sent þau skilaboð til erlendra fjárfesta, sem sitja um ríkiseignir í vanþróuðum löndum, að Ísland sé staður þar sem hægt sé að komast upp með að snúa ríkiseign við, græða á nokkrum dögum. Þetta áhuga- og afstöðuleysi, þessi skortur á forystu, hefur alvarlegar afleiðingar þegar kemur að trausti í samfélaginu og að sama skapi mun þetta áhuga- og forystuleysi halda aftur af framþróun í efnahagslífinu. Slík framþróun felst ekki í framreikningi í einu ráðuneyti eins og birtist hér. Stóra spurningin sem hv. fjárlaganefnd þarf að ræða vel er: Hvernig ætlar hæstv. ríkisstjórn að fjármagna öll þau loforð og fyrirheit sem hafa verið gefin? Verður bakkað með þau loforð? Ríkisstjórnin vill umfram allt stöðva skuldasöfnun ríkissjóðs hratt og eigi síðar en árið 2025. Er það grundvallarmarkmið þessarar ríkisstjórnar? Talað er um að safna í sarpinn fyrir næstu áföllum, við þurfum að hafa efni á öllum þeim úrbótum sem þarf að ráðast í. Á þá að bíða með úrbætur í fimm ár á meðan vandinn vindur víða upp á sig? Hver er kostnaðurinn við það? Hv. fjárlaganefnd verður að taka þessa áætlun og gera á henni miklar breytingar þegar við komum saman eftir páska. Ég hef reyndar áhyggjur af því að línan sé skýr úr ráðuneytinu sem hér ræður. Það er nefnilega afskaplega erfitt að eiga við þetta forystuleysi.

Virðulegur forseti. Þegar við erum komin á þennan stað, í fyrri umræðu um þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun til næstu fimm ára, vil ég byrja á að þakka fyrir þá umræðu. Hún er sem áður innihaldsrík og sá háttur sem við höfum haft á undanfarin ár, að láta einstaka fagráðherra ræða sína málaflokka, skýra fyrirætlanir sínar, ræða um markmið og mælikvarða, hefur í flestum tilfellum gagnast okkur vel, ekki síst fyrir hv. fjárlaganefnd að fylgja eftir í sinni vinnu við nánari rýningu á framlagðri tillögu. Virðulegur forseti. Mig langar að grípa hér niður í greinargerð þingsályktunartillögunnar á bls. 106 þar sem fjallað er um árangursupplýsingar sem styðja við áætlanagerð og framkvæmd. Þar segir: „Með árangurstengdri áætlanagerð er ferlið sem felst í áætlanagerð og framkvæmd fjárlaga styrkt enn frekar þar sem útgjöld til einstakra málefnasviða og málaflokka eru sett í frekara samhengi við stefnumörkun stjórnvalda. Þá eru mælikvarðar nýttir til að fylgjast með framgangi aðgerða með tilliti til mats á áhrifum og ávinningi. Þannig getur aðferðafræðin varpað skýrara ljósi á það hvort ráðstöfun fjárheimilda sé með þeim hætti sem lagt er upp með í byrjun, þ.e. hvort tiltekin starfsemi eða verkefni skili tilætluðum árangri fyrir samfélagið en ekki eingöngu að rekstur og afkoma séu í samræmi við fjárveitingar.“ Ég held að það sé mikilvægt, eins og skýrt hefur komið fram í umræðunni hér undanfarið, og ég var að vísa til áðan, hvað varðar spurningar og svör eða umræður við einstaka fagráðherra, að við séum einmitt með augun á mælikvörðum og markmiðum sem birtast í þessari fjármálaáætlun. Hlutverk fjármálaáætlunar er að reyna að horfa til lengri tíma, er að undirbyggja fyrirsjáanleika, er að draga fram hver markmið eru frá hendi stjórnvalda og hvernig við ætlum að ná þeim. Það er meginhlutverk fjármálaáætlunar. Fjármálaáætlun er þar af leiðandi einhvers konar andlag að fjárlagagerð að hausti. Hér hafa komið fram fjölmargar skoðanir og fjölmargar tillögur og sjónarmið sem vert er að gefa gaum. Seint verðum við öll sammála um hvernig við viljum verja umræddum fjármunum og hvar við teljum að ekki megi gera betur. Öllu þessu þurfum við að taka mið af þegar við förum að rýna þessa mælikvarða og þau markmið sem við setjum okkur. Ég sagði í fyrri ræðu minni um þessa fjármálaáætlun, virðulegur forseti, að mér fyndist ramminn vera býsna þaninn. Ég vil kannski ekki taka svo djúpt í árinni að segja að við séum að fara okkur að voða en lítið má út af bregða. Þess vegna birtast í þessari fjármálaáætlun, sem undirbyggð er af spám, sem undirbyggð er af þeim tölum sem í henni eru, allar forsendur fyrir því að hér muni hlutirnir ganga fram með þeim hætti sem spáð er og lítið megi út af bregða. Við höfum á fyrri árum rætt um fjármálaáætlanir og horft til lengri tíma, hvort sem það er á samdráttarskeiði eða hagvaxtarskeiði. Það verður alltaf þannig, virðulegur forseti, af því að ég er að nefna hér mælikvarðana og markmiðin, að síðan verður raunveruleikinn sá að við verðum að bregðast við. Auðvitað eru við sjóndeildarhringinn þættir eins og gerð kjarasamninga, aðrar mögulegar breytingar í efnahagslífi, utanaðkomandi, t.d. stríðsrekstur. Allt hefur þetta áhrif. Því er mikilvægt að við missum ekki sjónar á þeim markmiðum sem við settum okkur og hvernig við ætlum að mæla árangur í þeim efnum. Það hefur líka verið mikið rætt í þessari umræðu hvort þetta sé kerfislægur útreikningur. Já, það má alveg segja það, virðulegur forseti, að þetta sé á margan hátt kerfisáætlun að því leyti að við erum að framreikna okkur frá einum lið til annars til að lýsa ákveðinni þróun. En það er einmitt hlutverk þingsins og hlutverk þingmanna, umræðunnar hér í þingsal og vinnunnar í fjárlaganefnd, að geta haft skoðun á því hvort sá kerfisútreikningur sé í samræmi við pólitíska stefnu sem er undirliggjandi og við ætlum að ná fram sem hér störfum. Hlutverk þingmanna, hlutverk umræðunnar, kristallast einmitt á nákvæmlega þeim stað, eins og ég segi, að skoða mælikvarðana og markmiðin en hafa á því sterkar skoðanir hvort markmiðunum sé mögulega náð miðað við fyrirliggjandi áætlanir. Virðulegur forseti. Þetta er kannski í eðli sínu svolítið tæknileg nálgun hjá mér á fjármálaáætlunarvinnunni en það hefur sýnt sig á undanförnum árum að hlutverk fjármálaáætlunar sem tannar í tannhjóli í ríkisfjármálagangverkinu hefur sannað gildi sitt en það er þó ekki þannig að ytri áföll, ytri breytingar, muni ekki, frá þeim tíma sem við samþykkjum fjármálaáætlun og þangað til við ræðum um fjárlög, geta haft áhrif. Þannig hefur það alltaf verið og þannig verður það áfram. Meginskilaboð fjármálaáætlunar, sem við ræðum hér, finnst mér vera hægt að ramma inn í þessari setningu: Hér er fjármálaáætlun sem ætlað er að styðja við vöxt í efnahagslífinu, sem ætlað er að styðja við vöxt í landsframleiðslunni af því að það er okkur gríðarlega mikilvægt. Það er þannig sem við getum styrkt velferðarkerfið okkar. Það er þannig sem við getum haldið áfram fjárfestingu. Það er þannig sem við getum skapað hér gott samfélag og gott mannlíf. Markmiðið um að stöðva skuldasöfnun er raunhæft. Það er mjög mikilvægt að við náum því markmiði. Ég segi því, virðulegur forseti, við lok þessarar fyrri umræðu um þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun: Verkefnið er ærið í fjárlaganefnd, að takast á við, að rýna og skoða, hafa síðan á því skoðun hvernig við erum að beita mælikvörðum og markmiðum og mæta síðan til seinni umræðna um þessa fjármálaáætlun. Ég þakka fyrir umræðuna.

Virðulegur forseti. Við erum hér í lokaumræðu um fjármálaáætlun 2023–2027, mikil bók, 500 bls. Um hvað? Ég held það sé betra að ræða um það hvað er ekki í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, hvað vantar. Þessi fjármálaáætlun boðar engar breytingar heldur öfugt. Ekkert verður gert til að vinna gegn 6,7% verðbólgu. Það eina sem ríkisstjórnin var að hæla sér af er 1% auka umfram 3,6% sem hún var með um síðustu áramót, 4,6% hækkun til almannatryggingaþega í 7% verðbólgu. Það kemur líka fram að ekkert er gert til að leiðrétta kjaragliðnun öryrkja í fjármálaáætluninni. Staðreyndin liggur á borðinu. Kjaragliðnunin er það mikil að öryrkjar ættu að hafa 100.000 kr. meira á mánuði eftir skatt en þeir hafa í dag. Það myndi kannski rétt draga þá upp fyrir fátæktarmörkin. En það er ekki verið að leiðrétta það hér. Frá 2023–2027 er hækkunin hjá ríkisstjórninni á almannatryggingaþega 2,5% í 7% verðbólgu, mikið örlæti það. Hún þykist ætla að ná verðbólgunni niður en það eru draumórar, verðbólgan er á fleygiferð. Staðreyndin er því miður sú að það er hellingur af fólki sem á ekki fyrir mat, á ekki fyrir lyfjum, á ekki fyrir himinhárri leigu, sem hefur hækkað undanfarna mánuði og ár. Ekkert verður gert til að vinna niður biðlista í heilbrigðiskerfinu. Ekkert verður gert til að ráða bót á mannekluvanda heilbrigðiskerfisins, hjúkrunarfræðingar á bráðavakt að gefast upp, vantar tíu, tíu að hverfa frá. Spítalinn ræður ekki við álagið. Það er með ólíkindum að á sama tíma er ekki neitt í þessari fjármálaáætlun um það hvernig á að leysa þann vanda að öldruðum er haldið í gíslingu inni á Landspítala, í dýrasta mögulega úrræðinu. Er lausn næstu fjögur til fimm árin á því vandamáli í fjármálaáætluninni? Nei. Hér er heldur ekkert um það hvernig ríkisstjórnin ætlar að sjá til þess að þjóðin fái sanngjarnt endurgjald af sjávarauðlindinni. Þessi fjármálaáætlun er óbreytt ástand, engar lausnir. Þeir einu sem geta verið ánægðir með þessa fjármálaáætlun eru ríkisstjórnarflokkarnir og þeir sem hafa það gott. Þeir sem hafa það slæmt, í boði núverandi ríkisstjórnar, munu ekki halda óbreyttum kjörum eða kaupmætti, hann mun versna næstu fjögur til fimm árin. Hver ráðherrann á fætur öðrum hefur sett fyrirvara við það að á hans málefnasviði kunni breytingar að vera gerðar á næstu árum sem kunni að leiða til þess að farið verði í hugsanleg verkefni sem ríkisstjórnarflokkarnir lofuðu þjóðinni í aðdraganda kosninga. Hvers vegna eru þessi hugsanlegu verkefni ekki strax sett í áætlunina? Þá kemur maður sérstaklega að þeim hugsanlegu verkefnum sem eiga að koma til móts við þá sem eru fátækastir. Þetta eru svo fáir, það segir hæstv. fjármálaráðherra hvað eftir annað, en það ætti þá ekki að kosta mikið. Það er líka komið í ljós að það kostar ekkert að útrýma fátækt barna, hver króna sem lögð er í það skilar sér tífalt til baka. Þá spyr maður: Hvers vegna í ósköpunum er ekki farið út í þá sálma? Ég minni á að þessi áætlun var lögð til grundvallar við gerð fjárlaga í haust og því þarf að tryggja fjármagn ef fara á í verkefni eins og endurskoðun almannatrygginga, rekstrarvanda Landspítalans, byggingu þjóðarleikvangs eða aðgerðir til að sporna gegn verðbólgu. Það er ljóst að það er ekki hluti af þessari fjárlagaáætlun að leiðrétta hrein og klár brot á stjórnarskránni, hrein og klár brot á mannréttindum. Síðasta ríkisstjórn leiðrétti búsetuskerðingar á eldri borgara en setti þann fyrirvara að þeir fengju ekki nema 90% af lágmarkslaunum, sem auðvitað er skýlaust brot á jafnrétti stjórnarskrár, klár mismunun. Það dugði ekki heldur til. Ríkisstjórninni fannst það ekki nóg. Króna á móti krónu aftur, algjörir snillingar. Króna á móti krónu, sem var búið að marglofa að afnema. Loforðið hefur stoppað á 65 aurum á móti krónu og hún gat ekki einu sinni boðið þessum hópi upp á að fá 65 aura á móti krónu. Nei, hún varð að mismuna fólki. Og hver er niðurstaðan, dómur Hæstaréttar? Hæstiréttur dæmdi hana til að greiða búsetuskerðingar, sex ára barátta tapaðist á öllum dómstigum. Hvaða skilaboð eru þetta til þeirra verst settu í samfélaginu? Skýr skilaboð. Þið fáið ekkert fyrr en í fulla hnefana, það skuluð fara fyrir dómstóla, hvert einasta dómstig. Það er ömurlegt til þess að vita að þarna undir, í þessum dómi, var ekki fátækt fólk heldur fólk sem lifði við sárafátækt. Það er með ólíkindum í okkar ríka samfélagi að við skulum leyfa okkur að hafa hlutina þannig að hægt sé að níðast á fólki til að reyna að pína það til að lifa á einhverju sem er algerlega vonlaust að lifa af á Íslandi. Hæstiréttur sló á fingur ríkisstjórnarinnar. Nú verðum við að sjá: Mun ríkisstjórnin sjá til þess að leiðrétta þennan hóp? Því miður, það verður ekki hægt að leiðrétta alla. Sumir lifðu það ekki af að bíða eftir leiðréttingu og er ömurlegt til þess að vita að við skulum vera í þannig samfélagi. Þetta er eitt af þeim málum sem ég hef barist hatrammlega fyrir, að reyna að fá þetta leiðrétt. Ég barðist fyrir því á sínum tíma að ríkisstjórnin setti ekki lög um búsetuskerðingar aldraðra, mismunaði fólki ekki svona gróflega. En það dugði ekki til, það var sko ekki á þeirra borði. Við erum með hóp veikra og aldraðra. Við erum með biðlista, við erum að sigla inn í ófremdarástand í heilbrigðiskerfinu, í velferðarkerfinu. En því miður, þessi bók segir okkur að það á ekki að taka á þeim vanda, ekki fyrir þá sem þurfa virkilega á að halda. Þetta er ekki fjármálaáætlun fyrir þá verst settu á Íslandi. Nei, þeir verst settu á Íslandi, í boði þessarar ríkisstjórnar, skulu herða sultarólina næstu fjögur til fimm árin. Þeir skulu gera sér grein fyrir því að þeir eru ekki að fá mannsæmandi framfærslu næstu árin. Ef þeir telja á sér brotið þá er eina leiðin að fara dómstólaleiðina, fara alla leið í héraðsdóm, Landsrétt, annars fá þeir ekki neitt.

Virðulegur forseti. Þegar ljóst varð að heimsfaraldur kórónuveirunnar yrði með okkur um lengri hríð réðumst við í umfangsmestu efnahagsaðgerðir í sögu Íslands. Þær aðgerðir eru veigameiri en þær sem ráðist var í eftir hrun og grundvölluðust fyrst og fremst á þeirri hugmyndafræði að nýta ríkissjóð til að standa vörð um þá velsæld sem byggðist upp á fyrri hluta síðasta kjörtímabils. Þrátt fyrir að þjóðarskútan hafi tekið á sig brot í ólgusjónum öllum var hún vel búin til þess og nú þegar fleyinu hefur verið siglt í höfn sjáum við að árangurinn er ótvíræður. Niðurstaðan er aukinn kaupmáttur sem enn vex og sterk fjárhagsstaða íslenskra heimila. Þá er atvinnuleysi lágt og allar líkur á að sú þróun haldi áfram með bættum atvinnuhorfum og aukningu í komu ferðamanna en fjöldi aðgerða vegna faraldursins miðaði sérstaklega að því að halda atvinnulífinu og fyrirtækjunum starfhæfum á tímabilinu og fólki í vinnu. Árið 2013 sýndi lífskjararannsókn Hagstofunnar að rúm 13% landsmanna ættu mjög erfitt með að ná endum saman. Sá hópur er nú um 4% Íslendinga og það er sem betur fer jákvæð þróun. Nú þegar öll meðaltöl vísa á einn veg er eftir sem áður mikilvægt að halda vel utan um þann hóp sem eftir stendur, hóp sem síst hefur notið efnahagsbatans og glímir t.d. við háan húsnæðiskostnað. Á nýliðnu kjörtímabili komum við aftur á þriggja þrepa skattkerfi og lækkuðum skattbyrði til handa efnahagslega viðkvæmum hópum. Nú um áramótin tóku gildi ný framleiðniviðmið við útreikning persónuafsláttar og þrepamarka. Okkur ber enda skylda til að nýta jöfnunarhlutverk skattkerfisins. Til þess er það og þannig getum við dregið úr skattskriði þeirra sem hafa lægri tekjur. Mikilvægast tel ég að við aukum enn sveigjanleika og viðnámsþrótt heimila gagnvart sveiflum í efnahagslífinu. Í ræðu minni á þriðjudaginn stiklaði ég á stóru um nýsköpun. Við höfum verið svo lánsöm hér á landi að eiga öflugt atvinnulíf og síðustu áratugi hafa sprottið upp sérhæfð nýsköpunarfyrirtæki sem hafa komist vel á legg. Við höfum þannig farið frá því að treysta á eina uppistöðugrein yfir í að fjölga styrkum stoðum í atvinnulífinu svo um munar. Í morgun fór atvinnuveganefnd Alþingis í afar skemmtilega heimsókn í Grósku þar sem við fengum kynningu á aldeilis frábæru og afar fjölbreyttu nýsköpunarstarfi. Í þessu samhengi eru ríflega 10% af útflutningstekjum frá hugverkaiðnaði sem er 50% aukning frá árinu 2018 og óx tækni- og hugverkaiðnaður um 20% á árunum 2018–2021. Það er sérstaklega ánægjulegt að sjá atvinnulífið vaxa þrátt fyrir heimsfaraldurinn, enda vitum við öll að öflugt atvinnulíf er undirstaða vaxandi velferðar. Ferðaþjónustan er sú atvinnugrein þar sem flest störf töpuðust og er gert ráð fyrir því í fjármálaáætlun að útgjaldarammi málefnasviðsins lækki um 310 millj. kr. á gildistíma áætlunarinnar. Þó er farið varlega í sakirnar enda mikilvægt að gæta að jafnvægi þegar dregið er úr tímabundnum stuðningi og mun afnám gistináttaskattsins t.d. gilda út árið 2023. Árið 2018 komu hingað ríflega 2 milljónir ferðamanna og sitt sýnist hverjum í þeim efnum. Mikilvægast er þó að ferðaþjónustan úti um allt land verði sjálfbær atvinnugrein í sátt við náttúru og samfélag. Horfa þarf sérstaklega til innviðauppbyggingar enda hefur fjöldi ökutækja á vegum aukist gríðarlega frá því að ferðaþjónustunni fór að vaxa fiskur um hrygg. Við þurfum að halda áfram að byggja upp hraðhleðslustöðvar út um land, styðja við orkuskipti hjá bílaleigum og öðrum þeim sem leigja ferðamönnum bíla. Sömuleiðis verðum við að halda vel utan um fjölsótta ferðamannastaði til handa náttúrunni. Það gerum við með virkri álagsstýringu. Enn fremur þarf að tryggja að færð sé með besta móti allt árið um kring, bæði með auknum snjómokstri en líka með mikilvægum samgöngubótum. Á það ekki síst við um okkar brothættustu byggðir en ferðamenn kjósa ekki síst að heimsækja þá staði. Víða um land má sjá byggðir lifna við fyrir tilstilli ferðaþjónustunnar þar sem hún getur verið mikil lyftistöng fyrir samfélög. En ferðaþjónustan er fyrst og fremst starfrækt að sumarlagi í hinum dreifðu byggðum. Þess vegna er mikilvægt að tryggja heilsársstörf, störf með staðsetningu, ekki síst opinber störf, um allt land. Í því samhengi vil ég sérstaklega geta þess að við höfum byggt upp gríðarlega góða þjónustu sýslumanna víða um land sem við þurfum að hlúa betur að og standa við þau fyrirheit sem gefin voru þegar sú starfsemi var aðskilin frá starfi lögreglunnar, þ.e. að fjölga verkefnum. Þá eru líka sóknarfæri í því að nýta tæknilausnir í hinum ýmsu geirum, stafvæðinguna, í meira mæli úti um land. Heimili eru jú í póstnúmerum hringinn í kringum landið og ekkert stendur í vegi fyrir því að heimavinna sé unnin til jafns alls staðar, hvort sem það eru opinber störf eða önnur. Virðulegi forseti. Ég vil aðeins skipta um takt og fjalla um velferðarmál. Á síðasta kjörtímabili var loksins gerð alvara úr því að setja geðheilbrigðismál á oddinn. Fram til ársins 2025 nemur varanleg heildaraukning til geðheilbrigðismála ríflega 1.650 millj. kr. og erum við að ræða um málaflokk sem hefur verið undirfjármagnaður til áratuga. Eins og við mörg vitum hefur ofnotkun á geð- og verkjalyfjum færst í aukana, ekki síst meðal ungmenna, og hefur verið uppi ákall um að brugðist sé sérstaklega við því á síðustu árum. Með þessum auknu framlögum verður hægt að veita áframhaldandi geðheilbrigðisþjónustu á heilsugæslustöðvum um land allt og festa í sessi þær stoðir. Góð andleg heilsa er sannarlega hluti af þeirri velsæld sem við viljum búa okkur og því til mikils að vinna að gera málaflokknum góð skil. Árið 2018 var hafist handa við breytingar á kostnaðarþátttöku öryrkja og aldraðra vegna heilbrigðisþjónustu. Greiðsluþátttaka vegna tannlæknaþjónustu og síðar fleiri sjúkratryggingaliða, t.d. komugjöld sjúklinga á heilbrigðisstofnanir, komst á á síðasta kjörtímabili. Áfram verður unnið að því að draga úr greiðsluþátttöku og nemur útgjaldaaukning til heilbrigðismála ríflega 1.600 millj. kr. sem svarar til um 9% hækkunar að raunvirði. En það er að mörgu að hyggja þegar kemur að því að styrkja heilbrigðiskerfið, ekki síst að fjölga úrræðum fyrir eldra fólk í heimahúsum, enda erum við einungis að verja um 0,1% af vergri landsframleiðslu til málaflokksins en Norðurlandaþjóðirnar verja á bilinu 0,8–1,5% í þau mál, eins og bent var á í skýrslu McKinseys. Það mun létta talsvert á sjúkrahúsunum en eins og fram hefur komið er mönnun stærsta áskorunin sem flest lönd standa frammi fyrir í heilbrigðisgeiranum og þar skiptir máli að vinnuumhverfið sé aðlaðandi og álagið ekki óhóflegt, ekki síst eftir þá gríðarlegu törn sem fylgdi, og fylgir því miður enn, Covid-19. Einnig verður unnið að endurskoðun örorkulífeyriskerfisins sem er bæði tímabært og stórt verkefni eins og hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra kom inn á hér í dag. Ég bendi á að mesta útgjaldaaukningin á gildistíma þessarar fjármálaáætlunar er til félags-, húsnæðis- og tryggingamála, samtals ríflega 26 milljarðar í ár og til ársins 2027, sem svarar til tæplega 10% hækkunar að raunvirði. Mér þykir góður bragur á því og er það í anda þess félagslega réttlætis sem ég vil sjá frá stjórnvöldum. Virðulegi forseti. Eftir að hafa glímt við Covid-19 og öll þau áhrif sem sú pest hefur haft þá horfum við upp á hina skelfilegu innrás rússneskra stjórnvalda í Úkraínu, áhrif þess á íbúa og áhrif þess á heimshagkerfið. Það er sannarlega mikið áhyggjuefni og veldur því að enn á ný er óvissa um þróun efnahagsmála víða í heiminum og ekki síst í svona litlu hagkerfi eins og hjá okkur. Líklega verða áhrifin mun meiri en við gerum okkur grein fyrir akkúrat núna en við munum bregðast við þeim áhrifum sem íslenskt hagkerfi verður fyrir, eins og gert var í Covid-19, gerist þess þörf. Verkefnið fram undan er að ná að nýju jafnvægi í ríkisfjármálum til að styðja við efnahagslegan stöðugleika og verja þann árangur sem náðst hefur. Vöxtur og velsæld er það leiðarljós sem ríkisstjórnin starfar eftir. Með þessari fjármálaáætlun erum við að tryggja áframhaldandi velsæld með því að verja árangur nýliðins kjörtímabils í styrkingu velferðarkerfanna og styðjum áfram við fjölbreyttar stoðir efnahagslífsins, ekki síst þær sem byggja á hugviti, eins og ég sagði áðan. Við höfum trú á íslensku samfélagi og með þeim aðgerðum sem þessi fjármálaáætlun felur í sér mun staða ríkissjóðs styrkjast, ekki síst með auknum umsvifum í hagkerfinu sem mun gera okkur kleift að draga úr skuldasöfnun. Markmiðið er að styðja við aukna velsæld til framtíðar fyrir fólkið í landinu. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum þakka fyrir þessa fyrri umræðu. Fram undan er hjá okkur í fjárlaganefnd að rýna í umsagnir hinna ýmsu aðila, heyra þeirra sjónarmið og leggja okkar mat á áætlunina í framhaldi af því.

Virðulegur forseti. Við höfum rætt fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 en þar horfum við til framtíðar. Vandinn er hins vegar sá að hagvöxtur hér á landi er sveiflukenndari en í flestum nágrannaríkjum okkar. Vandinn er líka sá að það er afar hæpið að hagvaxtarspá ríkisstjórnarinnar standist. Og hvar erum við þá stödd? Það þarf lítið að bregða út af svo að kaupmáttur almennings rýrni ekki verulega. Á sama tíma hækkar verð á nauðsynjum og það stefnir í að verðbólga fari úr böndunum. Áframhaldandi hallarekstur og skuldasöfnun ríkissjóðs er sjálfstætt vandamál. Ríkisstjórnin ætlar sér að halda henni áfram út kjörtímabilið og vandinn verður fluttur yfir á það næsta. Vaxtakostnaðurinn einn og sér er áætlaður um 80 milljarðar á hverju ári og 116 milljarðar þegar við teljum lífeyrisskuldbindingar með. Aukin verðbólga og óvissa í kringum kjarasamninga gefur ekki tilefni til sérstakrar bjartsýni. Verðbólga þýðir aukna greiðslubyrði heimila og erfiðara rekstrarumhverfi fyrirtækja. Sú staðreynd að eitt af fyrstu málum ríkisstjórnarinnar hafi verið að boða þensluhvetjandi aðgerðir, sem fólust m.a. í verkefninu Allir vinna, og fara síðan í fjölgun ráðuneyta upp á 2 milljarða, var fyrirboði um að stjórnvöld hafi sofið á verðinum og ekki áttað sig á alvarleika stöðunnar. Þessi fjármálaáætlun staðfestir síðan þann grun. Við þurfum líka að líta til einstakra þátta í áætluninni. Hvar er þörfin mest og hvernig er ríkisstjórnin að forgangsraða almannafé? Það liggur fyrir að mikil þörf er fyrir uppbyggingu hjúkrunarheimila um allt land og ekki hefur fengist fjármagn fyrir fram komnar óskir þar að lútandi. Þá má í þessu sambandi nefna hjúkrunarheimili á Höfn og í Reykjanesbæ, sem sett voru á dagskrá 2019 og átti að klára á þessu ári, en framkvæmdir hafa ekki einu sinni farið af stað. Við erum því í talsverðri skuld hvað varðar uppbyggingu hjúkrunarheimila og þess vegna kemur það á óvart að ekki hafi verið brugðist við í framkomnum óskum í fjármálaáætluninni, svo sem eins og í byggingu tveggja hjúkrunarheimila á höfuðborgarsvæðinu upp á 250 rými. Þessar óskir voru slegnar út af borðinu og komust ekki inn í fjármálaáætlun og því til viðbótar er ekki gert ráð fyrir neinum fjárfestingarheimildum til byggingar hjúkrunarheimila eftir árið 2024, sem er ekki ásættanlegt miðað við fyrirliggjandi þörf. Það er endalaust verið að tala um vanda Landspítala og það álag sem á honum er. Skortur á hjúkrunarrýmum kemur í veg fyrir að hægt sé að útskrifa fólk í önnur þjónustuúrræði sem henta. Ekki virðist vera skilningur á þessu innan ríkisstjórnarflokkanna. Þá þarf, virðulegur forseti, ekki að fara mörgum orðum um stöðu heilsugæslunnar sem er skilgreind sem fyrsti viðkomustaður innan heilbrigðisþjónustunnar. Það er auðvitað ekki fólki bjóðandi að sjúklingar skuli þurfa að bíða þar eftir þjónustu svo vikum skiptir. Í fjárlögum ársins 2022 voru að frumkvæði stjórnarandstöðu settar inn 250 milljónir í niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu. Þetta hefur enn ekki komið til framkvæmda og ekki er að sjá að verið sé að gera ráð fyrir þessu í fjármálaáætlun þrátt fyrir að lög um að sálfræðiþjónusta sé hluti af tryggingakerfinu hafi verið samþykkt á Alþingi 2020. Þetta er sérlega mikilvægt nú í kjölfar heimsfaraldurs þegar rannsókn eftir rannsókn sýnir neikvæð áhrif hans á andlega heilsu fólks. Hver mun kostnaðurinn verða í framtíðinni ef ekkert er að gert, ef andleg heilsa verður ekki sett á sama stall og líkamleg og sálfræðiþjónusta gerð aðgengileg öllum óháð efnahag? Á sama tíma er ríkissjóður tilbúinn að greiða 700 milljónir í þóknun fyrir söluráðgjöf vegna sölunnar á Íslandsbanka, 700 milljónir í þóknun fyrir sölu sem hefur verið harðlega gagnrýnd, réttilega, fyrir að vera ógagnsæ og draga úr tiltrú og trausti fólks á sölu ríkiseigna, en ekki var hægt að setja 250 milljónir í nauðsynlega sálfræðiþjónustu. Hvers konar forgangsröðun er þetta eiginlega? Þegar Viðreisn var í ríkisstjórn og fór með stjórn í félagsmálaráðuneytinu var samþykkt að auka opinberan húsnæðisstuðning í formi stofnframlaga. Ákvörðunin var mikilvægur liður í endurskoðun á forsendum kjarasamninga á almennum vinnumarkaði og að auka húsnæðisöryggi efnaminni fjölskyldna. Þetta var síðan víkkað út á síðasta kjörtímabili, svo að húsnæðisstuðningurinn náði til fleiri og efnameiri aðila og þeir sem verst voru settir urðu fyrir vikið undir í forgangsröðuninni. Uppsöfnuð þörf á félagslegu húsnæði er veruleg. Fjölmargir eru á biðlistum eftir húsnæði og ekki sér fyrir endann á því. Þess vegna er alvarlegt að lagt sé til að skera niður stofnframlög til byggingar leiguíbúða fyrir tekjulága einstaklinga um 2 milljarða. Sú aðgerð er óskiljanleg þar sem nauðsynlegt er að auka framboð á húsnæði fyrir þennan hóp. Þetta er sú leið sem hefur hjálpað til á framboðshlið og þessu mun ekki verða vel tekið af verkalýðshreyfingunni né heldur félögum eins og Brynju – hússjóði eða Byggingafélagi námsmanna. Liður sem kallaður hefur verið Almennur varasjóður og sértækar fjárráðstafanir vekur athygli. Inn í þennan lið fóru 21,6 milljarðar á árinu 2020 og í fjárlögum fyrir árið 2022 er gert ráð fyrir 35,3 milljörðum þar inn. Í nýrri fjármálaáætlun er hins vegar aukið verulega við þennan lið og mun hann enda í 67,2 milljörðum árið 2027. Maður hlýtur að spyrja sig hvers vegna ráðherrar hafi til ráðstöfunar svo mikla fjármuni án samráðs við þingið. Hvað ræður því? Það er hægt að skilja að verið sé að áætla einhverja fjármuni í ófyrirséð útgjöld en þegar við sjáum hver fjárfestingarskuldin er í innviðum, hve mikil hún er, og hve hár vaxtakostnaður ríkissjóðs er, hlýtur maður að spyrja: Er þetta rétt forgangsröðun á þessum tímapunkti? Er ekki verið að ganga fulllangt í að skaffa ráðherrum fjárheimildir sem þeir geta svo ráðstafað að eigin geðþótta án samráðs bæði við Alþingi og fjárlaganefnd? Í fjármálaáætluninni er rætt um afkomubætandi aðgerðir hins opinbera eftir hugsanlegum sviðsmyndum. Í frumvarpinu sjálfu er gert ráð fyrir afkomubætandi aðgerðum, að upphæð 9 milljörðum á ári, frá 2024–2027 eða 36 milljörðum samtals á tímabilinu. Hvernig það verður útfært liggur hins vegar ekki fyrir. Bjartsýn frávikssviðsmynd gerir ráð fyrir að ekki þurfi að grípa til slíkra aðgerða. Svartsýna sviðsmyndin sýnir hins vegar niðurskurð upp á 42 milljarða á ári eða samtals 168 milljarða niðurskurð á tímabilinu og ef niðurstaðan verður eitthvað í líkingu við svartsýnar spár þá er ekki von á góðu. Við sjáum að spáin hefur þegar riðlast og verðbólgan er að breyta þessari stöðu þannig að þessi bjartsýna spá verður alls ekki að veruleika. Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að minnast á sveitarfélögin sem eru auðvitað ein breytan í þessu öllu saman og þessi tvö stjórnsýslustig þurfa svo sannarlega að vinna saman til að þjóna hagsmunum allra landsmanna. Því er ekki gott að sveitarfélögin séu óviss um fjárframlög sín frá ári til árs og það veltur á því hver staða ríkissjóðs er hverju sinni. Þessu þarf að breyta með breytingum á Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Virðulegur forseti. Þessi fjármálaáætlun er ekki til þess fallin að auka traust almennings í garð hins opinbera. Við sjáum ofurbjartsýnar forsendur á tíma þar sem raunsæi skiptir öllu máli. Við sjáum þensluhvetjandi aðgerðir. Við sjáum áframhaldandi skuldasöfnun og við sjáum forgangsröðun sem nær ekki nokkurri átt. Hver gætir hagsmuna Alþingis ef ríkisstjórnin gerir það ekki?

Virðulegur forseti. Það hefur verið afar áhugavert að hlusta á þá umræðu sem hér hefur farið fram síðustu daga um fjármálaáætlun 2023–2027 og er klárlega vinna sem við í fjárlaganefnd munum og eigum að taka til okkar og inn í nefndina og skoða. Það er mikilvægt fyrir okkur að hlusta á þær raddir sem hér hafa komið fram í þingsal varðandi þessa áætlun. Það eru, eins og ég segi, margir áhugaverðir punktar sem hafa komið hérna fram sem þarf að skoða og það munum við gera á næstu vikum í nefndinni. Horfurnar eru hins vegar góðar. Þó að það séu blikur á lofti er varða efnahagsmál heimsins sökum ástandsins í Úkraínu þá er ekki enn ljóst hversu mikil áhrif það mun hafa á okkur hérna heima en engu að síður er okkur öllum orðið ljóst að þau áhrif verða umtalsverð, nákvæmlega hvað þau verða mikil og hvað þau munu vara lengi er ekki ljóst. En það er alveg klárt að þetta mun bíta okkur að einhverju leyti hér heima og er byrjað nú þegar. Hagkerfið er í uppsveiflu eftir hraðan viðsnúning á síðasta ári og vísitala hagsveiflunnar nú komin yfir meðaltal sem er afskaplega jákvætt. Í nýrri þjóðhagsspá Hagstofunnar er hagvöxtur svipaður og í síðustu spá en atvinnuleysið lækkar enn hraðar samhliða því að verðbólgan hækkar meira, sem er stóra rauða ljósið sem við þurfum að bregðast við og reyna að stoppa. Það er hins vegar ánægjulegt að atvinnuleysið er að lækka og með því að ferðaþjónustan muni koma af miklum þunga inn í sumar þá blasir kannski við okkur annað vandamál sem er að manna þau störf sem munu skapast í kjölfar fjölgunar ferðamanna. En verðbólgan er verkefnið og verkefni okkar allra sem hér eru á þingi og við þurfum að finna leiðir saman í því að reyna að sporna við þeirri hækkun sem hefur orðið og snúa þeirri þróun við. Sumir helstu áhrifaþátta verðbólgunnar nú mega teljast tímabundnir. Kallar staðan á agaða hagstjórn til að koma í veg fyrir að þessi verðbólga festist í sessi. Þrátt fyrir það eru heimilin í sterkari stöðu og aldrei hafa færri átt mjög erfitt með að ná endum saman en nú og slíkt er afar ánægjulegt. Það þarf samt að halda vöku sinni og tryggja að slík þróun haldi áfram. Það sem ég segi er: Við þurfum að tryggja stöðugleika heimilanna. Um það snýst þetta, stöðugleika heimila og fyrirtækja í landinu. Hærra orku- og olíuverð hefur hækkað útgjöld heimilanna um 1,2% á síðustu 12 mánuðum. Í alþjóðlegum samanburði er það lágt en þróunin er engu að síður alvarleg. Það er sömuleiðis ljóst að dragist átökin í Úkraínu á langinn þá getur þessi hækkun orðið enn þá meiri og þess vegna er brýnt fyrir okkur að fara að skoða það til lengri tíma hvernig við ætlum að bregðast við því ástandi sem uppi er nú og þurfum þá að horfa hér á orkuskiptin og innlenda orkugjafa, rafmagn. Miklar verðhækkanir húsnæðis og fækkun íbúða á sölusíðum endurspeglar fyrst og fremst lækkun vaxta, þangað til í fyrra, og rúma fjárhagsstöðu heimilanna. Engu að síður er staðan á húsnæðismarkaðnum ein stærsta áskorun okkar á næstu misserum. Umræðan hefur verið mikil hér á þingi um húsnæðismálin og stöðuna á húsnæðismarkaðnum og verður það áfram. Það er alveg ljóst, og ég held að allir þeir sem eru hér inni séu sammála um það þó að menn séu kannski ekki sammála um leiðirnar og útfærslurnar, að þetta verkefni verður að vinnast með samningum og samtali milli sveitarfélaga og ríkisins og það er ekki gott og ekki hægt fyrir hvorugan aðilann að benda á hinn og kenna honum um. Menn verða einfaldlega að ná saman og koma fram með áætlanir eins og innviðaráðherra hefur boðað til þess að ná tökum á því ástandi sem uppi er nú á húsnæðismarkaðnum. Ég hef trú á því að sú áætlun muni koma fram fyrr en síðar og hef mikla trú á þeirri vinnu sem þar hefur verið boðuð. Í faraldrinum varð verulegur tilflutningur á vinnuafli. Störfum hefur fækkað í ferðaþjónustu en fjölgað í geirunum sem hið opinbera greiðir fyrir að mestu. Fjöldi starfa er nú meiri en 2019 og má búast við því að erfitt verði að manna störf í ferðaþjónustu þegar hún tekur við sér, eins og ég kom inn á áðan. Aftur þarf þar að horfa á húsnæðismarkaðinn en það er ljóst með þann fjölda sem þarf að koma hér inn, væntanlega erlent vinnuafl, til að fylla upp í það gat og þá þörf sem skapast á markaðnum að þetta fólk þarf einhvers staðar að búa. Það er því ljóst að það þarf að horfa verulega vel til þessarar framtíðar á húsnæðismarkaðnum og þeirrar stöðu sem þar er uppi. Það er sama hvar við komum niður. Alltaf endum við einhvern veginn þar. Áhrifaþættir hagvaxtar vaxa hægar en áður og sá vaxtarkraftur sem hagkerfið leitar í samkvæmt þjóðhagsspánni er nú 1 prósentustigi minni en meðalvöxtur síðustu tveggja áratuga fyrir faraldurinn. Gert er ráð fyrir að hagvöxtur í lok tímabilsins verði 2,4% en var 3,6 árið 2019. Meðaltal vaxtar framleiðslugetu þjóðarbúsins á föstu verðlagi er um 4%. Það er því ljóst að hagkerfið leitar fljótt í jafnvægi en samkvæmt þjóðhagsspá leitar hagvöxtur fljótt í langtímameðaltal og framleiðsla verði jöfn framleiðslugetu þjóðarbúsins á næsta ári. Stuðla þarf að efnahagslegum stöðugleika en eftir mikinn stuðning og viðspyrnu í hagkerfinu árið 2020 munu opinber fjármál vinna gegn þenslu og stuðla þannig að efnahagslegum stöðugleika á tímabili fjármálaáætlunar. Virðulegur forseti. Sú áætlun sem hér liggur fyrir leggur grunn að endurreisn íslensks hagkerfis og efnahags í kjölfar efnahagslegra þrenginga eftir Covid-19, en ljóst er að sú óvissa sem uppi er í heimsmálum núna getur og mun hafa ófyrirséðar afleiðingar fyrir okkur á komandi árum.

Forseti. Í fjármálaáætlun leggur ríkisstjórn fram stefnu sína til næstu fimm ára. Hér á ég aðallega við 20. gr. laga um opinber fjármál þar sem segir: „Hver ráðherra setur fram stefnu fyrir þau málefnasvið og málaflokka sem hann ber ábyrgð á til eigi skemmri tíma en fimm ára.“ Þetta er svo útskýrt nánar í greinargerð. Í fyrsta lagi er stefnumótun ætlað að tryggja að ljóst sé hvaða markmiðum og áherslum stefnt er að á hverju málefnasviði og að fyrir liggi skýr forgangsröðun. Í öðru lagi felur stefnumótun í sér formlega greiningu og mat á stöðu þjónustu og starfsemi á einstökum málefnasviðum. Í þriðja lagi felst í stefnumótun ákvörðun um hvaða leið skuli fylgt til að ná fram settum markmiðum. Hér þarf að huga að kostnaði, áhrifum og ávinningi hverrar leiðar fyrir sig og bera saman ólíkar forsendur þeirra. Í fjórða lagi felur stefnumótun í sér að markmiðin séu endanlega mótuð, skilgreind og þeim forgangsraðað í samræmi við þá greiningarvinnu sem fram hefur farið. Markmið skulu vera auðsæ, hlutlæg og mælanleg. Í fimmta lagi þarf að skilgreina verkefni og aðgerðir, þ.m.t. lagabreytingar, sem framkvæma þarf til að ná settum markmiðum. Í sjötta lagi þarf að leggja fram áætlun um framkvæmd einstakra þátta stefnumótunarinnar, tryggja samræmi, skýra forgangsröðun og skilgreina tímafresti og áætlaðan kostnað. Ég byrja á að eyða einhverjum tveimur mínútum af ræðu minni í að benda á þetta enn einu sinni vegna þess að enn og aftur er verið að skila Alþingi fjármálaáætlun sem er ekki samkvæmt þessum fyrirmælum. Ég hafði ákveðnar væntingar áður en þessi fjármálaáætlun birtist. Ég bjóst við að það væri a.m.k. reynt að koma með eitthvert plan um hvernig ætti að koma til móts við helstu áskoranirnar í íslensku samfélagi. Það eru nýbúnar að vera kosningar og svoleiðis. Ef einhvers staðar er staður og stund fyrir ríkisstjórnina til að sýna stefnu sína á heildstæðan hátt þá er það í fjármálaáætlun sem sýnir forgangsröðun til næstu fimm ára. Hvar er t.d. áætlunin í húsnæðismálum? Engin. Hvar er áætlun í heilbrigðismálum? Óbreytt ástand. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að ná markmiðum sínum í loftslagsmálum? Engin útskýring, bara niðurskurður. Byrjum á vandanum á húsnæðismarkaðnum. Samkvæmt nýuppfærðri greiningu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar vantar u.þ.b. 1.000 fleiri íbúðir í byggingu. Ef ríkið tæki ákvörðun um að taka þátt í þeim öllum með stofnframlögum væri kostnaður ríkisins upp á einhverja 7 milljarða kr. eða svo. Framlögin í þetta málefnasvið eru núna 12 milljörðum lægri en þau voru 2016 og munar um minna. Hér væri einföld, augljós og sjálfsögð stefna ríkisstjórnarinnar að segja einfaldlega: Við munum koma að byggingu þriðjungs þeirra íbúða sem vantar upp á og veita til þess 2 milljörðum kr. á ári. En hver er hins vegar stefna ríkisstjórnarinnar? Við verðum að bíða þangað til í haust, þá fáum við þingsályktunartillögu. Það er ekki eins og að þetta sé nýr vandi sem datt í fangið á okkur rétt áður en fjármálaáætlun var gerð. Húsnæðismálin voru t.d. í stafni hjá Framsóknarflokknum í kosningabaráttunni. Þar er fjármálastofnunum kennt um vandann og sagt að hlutdeildarlán virki. Það var sagt í störfum þingsins í gær að Framsókn væri alltaf með góðar hugmyndir í húsnæðismálum, með leyfi forseta: „Það er ekki í fyrsta sinn sem Framsókn finnur lausnir og fer nýjar leiðir og hafa þær skilað mjög góðum árangri í þágu samfélagsins alls,“ sagði hv. þm. Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir í störfum þingsins í gær. Man einhver eftir leiðréttingunni eða 90% lánunum og hvernig þau fóru? Það er Framsóknaruppskrift. Ef ekki er hægt að lesa um það í rannsóknarskýrslu Alþingis um Íbúðalánasjóð, svo ég vitni til skýrslunnar, með leyfi forseta: „Þessi vegferð endaði illa og varð þjóðinni dýrkeypt.“ Mjög einfalt. Hér erum við ekki bara að tala um tugi milljarða heldur slagaði tapið upp í 200 milljarða. Aftur erum við í húsnæðisvanda og Framsókn fær það hlutverk að spreyta sig á lausnum. Ég bara get ekki beðið. Nei, bókstaflega, ég bara get ekki beðið. Ég vil ekki bíða. Það á ekki að þurfa að bíða með þetta af því að hérna er áætlun stjórnvalda. Frestunaráráttan er alveg yfirgengileg. Munið þið þegar kófið byrjaði t.d.? Í staðinn fyrir að bjóða stefnu út úr kófinu frestaði ríkisstjórnin því um hálft ár að leggja fram stefnu. Þegar hún kom svo loksins var hún hvorki fugl né fiskur. En þetta er ekki flókið. Það þarf bara að byggja íbúðir. Við vitum m.a.s. hversu margar íbúðir þarf að byggja. Ríkisstjórnin þarf bara að segja hversu stóran hluta af þeim íbúðum hún ætlar t.d. að styðja með stofnframlögum. Málið er ekki flóknara en það á þessu stigi. Það á ekki að vera svo flókið verkefni. Það ætti að vera auðvelt að segja: 300 í viðbót, við tökum þátt í því. Það væri lágmarkið. Nær lagi að segja 500 eða eitthvað svoleiðis. Það væri hægt að tala um það í allan dag hversu lélegt það er að geta ekki komið með áætlun í húsnæðismálum en ég þarf því miður að tala um skort á fleiri áætlunum í stórum málaflokkum. Tökum heilbrigðismálin t.d. næst. Það hefur verið vandi í heilbrigðiskerfinu í mörg ár, miklu lengur en ég er búinn að vera á þingi. Ár eftir ár hafa fulltrúar heilbrigðiskerfisins komið til fjárlaganefndar og útskýrt vanreiknaðan kostnað vegna kjarasamninga, álag vegna manneklu, skort á úrræðum fyrir útskrifaða sjúklinga sem þurfa umönnun, svokallaðan fráflæðisvanda, klúður með kjarasamninga hjúkrunarfræðinga og svo mætti lengi telja. Við höfum fengið umsögn eftir umsögn, skýrslu eftir skýrslu sem segja allar það sama. Nýjasta skýrslan endurtekur það sama og búið er að segja þinginu ár eftir ár. Ef ekki verður gripið til aðgerða þá mun það kosta okkur a.m.k. 10 milljarða aukalega á hverju ári eftir rúman áratug. Hverjar eru þessar viðeigandi ráðstafanir? Að færa langtímaumönnunarsjúklinga í viðeigandi úrræði. Með öðrum orðum: Meiri heimaþjónusta og fleiri hjúkrunarrými. Laga fráflæðisvandann. Til þess þarf að byggja fleiri hjúkrunarrými og fá fleira starfsfólk. Þótt áskoranir séu fleiri þá er þetta svo mikið lykilatriði að allt annað fölnar í samanburði. Og hvað ætla stjórnvöld að gera? Jú, það fæst ekki fjárheimild eftir 2024 til að byggja hjúkrunarheimili. Það þýðir að það þarf ekki eins mikið af starfsfólki á hjúkrunarheimili sem ekki á að byggja, blessunarlega kannski því að ég hef ekki hugmynd um hvernig á að finna starfsfólk í þau verkefni hvort sem er, þ.e. ég er með fullt af hugmyndum um það en ríkisstjórnin kannski síður, alla vega ekki í áætluninni. Til að byrja með væri hægt að hætta að senda hjúkrunarfræðinga alltaf í gerðardóm, svo að dæmi sé tekið. Ég á við að ríkisstjórnin er ekki með stafkrók um hvernig en fjármálaáætlun fjallar um það, með leyfi forseta: „Rýna þarf í vinnufyrirkomulag og starfsumhverfi með það fyrir augum að heilbrigðisstofnanir verði eftirsóttir vinnustaðir og mönnun sé í samræmi við þjónustuþarfir sjúklinga og gæða- og öryggisviðmið. Því þarf að fylgjast með mælikvörðum sem tengjast mönnun og álagi sem hefur áhrif á öryggi sjúklinga.“ Hérna er vandinn gríðarlega skýr, með leyfi forseta: „Landspítali hefur þurft að loka rýmum vegna skorts á hjúkrunarfræðingum og sjúkraliðum, auk þess sem umtalsverður hluti þessara stétta mun hefja töku lífeyris á næstu árum.“ Til að mæta þessum vanda lagði heilbrigðisráðherra fram 18 tillögur að aðgerðum árið 2018 um hvernig væri hægt að laða hjúkrunarfræðinga til starfa. Ein af þeim aðgerðum virðist hafa verið að semja ekki við hjúkrunarfræðinga og senda launakröfur þeirra í gerðardóm. Rosalega aðlaðandi aðgerð til að efla mönnun, er það ekki? Einhverjir koma kannski til með að segja: En fjárheimildir heilbrigðiskerfisins eru að aukast rosalega mikið. Já, en ef dregin er frá fjárfesting vegna nýja Landspítalans þá er aukningin u.þ.b. 2% á ári, sem er vissulega meira en 1% meðaltalsaukning en ástæðan er rosalega einföld: Það eru fleiri sjúklingar. Lýðfræðilegar breytingar. Það væri hægt að tala um áralangt klúður í þessum málaflokki í allan dag en ég á annan stóran málaflokk eftir. Það eru loftslagsmálin. Það er framtíðarvandinn mikli. Mig langar til að byrja á grunninum því að það er sama hvað hverjum finnst um ástæður loftslagsbreytinga, hvort þær í raun og veru gerist eða ekki, þá er lausnin við vandanum samt góð, m.a.s. þó að þetta væri ekki vandi, því að lausnin er nefnilega sjálfbært samfélag sem er góð hugmynd sem borgar sig alltaf og miklu meira en það. Sama hvað. Þannig að sama hvað fólki finnst um vandann þá er lausnin eitthvað sem við ættum öll að vilja, algerlega óháð ástæðunni. Stefna ríkisstjórnarinnar er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda um 55% árið 2030 miðað við losun 1990. Það stendur í fjármálaáætluninni. Losunin er hins vegar búin að aukast um 28% árið 2019 miðað við 1990. Í raun þarf því að draga saman losun um 65% frá 2019–2030, á rétt rúmum áratug. Það sem er merkilegt er að þetta 55% losunarhlutfall er hvergi í mælikvörðum stjórnvalda. Það eru hins vegar nokkrir mælikvarðar sem fjalla um samdrátt í losun. Fyrst á málefnasviði nýsköpunar, í hagnýtingu tæknilausna í þróun loftslagsmála. Þar á losun að minnka frá um 3.000 kg af koltvíoxíðsgildum niður í minna en 2.700. Það er ekki nema 10% samdráttur á heilum þremur árum áður en það þarf að vera búið að ná 65% samdrætti. Síðan á losun úr samgöngum að minnka úr um 1.000 kílótonnum ígilda niður í minna en 700. Þar er 33% samdráttur, helmingur af því sem þarf að vera búið að ná þremur árum seinna. Á málefnasviði samgangna er meðaltalslosun fólksbíla að minnka um 36% á hvern ekinn kílómetra. Um helmingur þess sem þarf að vera búið að ná þremur árum seinna. Í landbúnaði er samdrátturinn 5% árið 2027. Í sjávarútvegi er 30% samdráttur árið 2015 o.s.frv. Og þar er miðað við 2005 en ekki 1990 sem er alveg sturlað því að í fjármálaáætluninni stendur, með leyfi forseta: „Ísland tekur þátt í markmiði ESB um að samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda verði 55% árið 2030 miðað við losun á árinu 1990.“ Þetta er á bls. 299. Hins vegar segir, með leyfi forseta á bls. 321: „Stjórnvöld hafa jafnframt sett sjálfstætt landsmarkmið um 55% samdrátt í losun sem fellur utan ETS-kerfisins fyrir 2030 miðað við 2005.“ Góðir landsmenn. Þetta er stefna stjórnvalda í hnotskurn. Þau vita ekki hvað þau vilja. Til hamingju. Ekki kjósa Framsókn eða VG eða Sjálfstæðisflokkinn.

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið umræða sem fram hefur farið með dálítið nýju sniði og hefur gengið ágætlega, að því er mér finnst. Það hafa hér komið talsmenn flokkanna og í kjölfar þess allir ráðherrar og svarað fyrir sína málaflokka. Það sem ég legg almennt áherslu á í þessari umræðu er að við náum að taka þessa heildstæðu umræðu sem horfir til markmiðs laganna um opinber fjármál um að efla hér hagstjórn og áætlanagerð. Þegar lagt var upp með þessi nýju lög um opinber fjármál var það rætt og viðurkennt að Stjórnarráðið hefði þörf fyrir að byggja upp getu til að sinna langtímaáætlanagerð. Við veittum sérstakt fjármagn inn í allt Stjórnarráðið til að gera það og höfum ár frá ári verið að byggja upp reynslu, þekkingu og getu til að sinna því hlutverki betur. Ég tek eftir því hér í dag, og tók líka eftir því í gær, að það er töluverð athygli á áætlanagerðinni. Ég hef m.a. verið að ræða um framkvæmdaáætlanir, framkvæmdastig ríkisins og það er rætt hér á blaðsíðu 89 og 90 í þessari áætlun að við erum með heildstæða endurskoðun á áætlanagerðinni í vinnslu og höfum gert okkur vel grein fyrir því, ekki síst þegar við höfum þurft á því að halda að auka fjárfestingarstigið, að markmiðasetningin er á köflum dálítið óraunhæf hjá okkur, sem smitast út í því að peningar eru læstir, eyrnamerktir einstaka verkefnum sem síðan komast ekki til framkvæmda. Þessu þarf að vinna bót á. Ég lagði á það áherslu hér í upphafi að þessi fjármálaáætlun boðaði miklu bjartari tíma. Við værum hér með nokkuð bjartar horfur, skuldasöfnun yrði stöðvuð, það væri kaupmáttur samkvæmt hagspám í kortunum fyrir launafólk, ágætishagvöxtur og vöxtur í störfum í landinu á komandi árum. Þetta skjal, þessi fjármálaáætlun, er mikilvægt innlegg inn í þá stöðu sem við horfum upp á í augnablikinu, sem er verðbólga og áhyggjur af henni. Við erum hér að boða breytta tíma í ríkisfjármálunum með því að við erum ekki með sama hætti að örva hagkerfið eins og við vorum að gera fram á þennan tíma í gegnum ár heimsfaraldursins. Með því erum við að leggjast á árarnar með Seðlabankanum sem hefur í millitíðinni hækkað vexti og bent á að framleiðsluslakinn er horfinn úr hagkerfinu. Til að koma til móts við það erum við að draga úr raunhækkun ríkisútgjalda á næstu árum og sem hlutfall af landsframleiðslu fara þau heldur lækkandi á áætlunartímabilinu en það er samt sem áður raunvöxtur upp á um 1%. Hann er mestur í heilbrigðiskerfinu þar sem á sama tíma er engin aðhaldskrafa, en hann er minni annars staðar og aðhaldskrafan er sögulega séð mjög takmörkuð. Það er því áfram svigrúm og það myndast líka svigrúm inni á einstökum málefnasviðum þegar stór verkefni klárast. Auðvitað á það við um fjárfestingarsvigrúmið en það á líka við í öðrum tilvikum. Síðar á þessu ári verður kjaralota á almenna vinnumarkaðnum og þess vegna munu verða teknar ákvarðanir sem geta haft mikil áhrif á þessa mynd í heild sinni. Við drögum það fram í þessu skjali hvernig vaxtabyrði heimilanna hefur verið að þróast yfir tíma. Það má sjá hér á blaðsíðu 43 hvernig á ólíkum tímum tekjutíundirnar hafa verið með, eftir því sem lengra líður á tímabilið sem horft er til frá 2009–2020, hvernig byrði vaxtakostnaður hefur farið lækkandi meðal allra tekjuhópa sem hlutfall af tekjum. Þetta leiðir annars vegar af því að við höfum haft hér hækkandi laun en líka minni vaxtabyrði. Þetta er eftirsóknarvert og eitthvað sem við viljum vernda og byggja áfram undir. Að þessu sögðu, virðulegur forseti, þá vil ég bara þakka fyrir málefnalega umræðu, sem ég ætla ekki að fara að rekja hér eða svara öllum athugasemdum vegna. Ég fagna því bara að umræðan um hagrætt hlutverk fjármálaáætlunar er að dýpka og þótt hér hafi verið skiptar skoðanir um það hversu vel hafi tekist til í áætlanagerðinni er umræðan engu að síður að þroskast og við erum að verða betri í þessari áætlanagerð. Við eigum að horfast í augu við veikleika í áætlanagerð eins og er verið að gera að hluta til hér. En aðalmálið núna finnst mér vera það að koma auga á stóru myndina, sem er sú að það er bjart fram undan í íslenskum efnahagsmálum.

Frú forseti. Það var fyrir tveimur dögum síðan að hv. þm. Halldóra Mogensen kom hingað upp í ræðustól og ámálgaði það að hæstv. innviðaráðherra kæmi á Alþingi og gæfi skýrslu. Heimild til þessa er í 61. gr. þingskapalaga þar sem segir að forseti geti heimilað ráðherrum að gera þetta. Valdið eða ábyrgðin er með því hjá hæstv. ráðherra. Hann hefur fjallað um þetta mál, sem við þekkjum öll hvert er, í fjölmiðlum en ekki við sjálft Alþingi. Ég vildi því spyrja hvort forseta hefði borist einhver slík ósk, einhver slík beiðni frá hæstv. ráðherra í ljósi þess að allnokkrir þingmenn hafa nú óskað eftir því að þetta nauðsynlega samtal fái að eiga sér stað hér í þingsal.

Frú forseti. Hérna einu sinni var efling Alþingis eitthvað sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur stefndi að, en það er dottið úr tísku í stjórnarliðinu. Mér finnst samt bagalegt ef innviðaráðherra lítur svo á að afsökunarbeiðni vegna rasískra ummæla eigi sér stað í fjölmiðlum og þar með sé málinu lokið gagnvart Alþingi. Hér erum við að tala um virðingu Alþingis. Við erum að tala um mögulegt brot ráðherrans á siðareglum þingmanna og ráðherra og mögulegt lögbrot. Þess vegna er mjög eðlilegt að ráðherrann komi inn í þennan sal og ræði við kollega sína í þessari opnu málstofu sem almenningi gefst kostur á að fylgjast með, ræði hér málið en ekki bara í viðtölum sem hann tekur á sínum forsendum úti í bæ. Mér skildist á málflutningi ráðherrans í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins í fyrradag 

Áður en lengra er haldið vill forseti minna á að ræðutíminn í fundarstjórn forseta er ein mínúta.

Forseti. Ég á einmitt í smá erfiðleikum með þetta mál af því að það er í rauninni ákveðinn orðrómur um hvað var nákvæmlega sagt. Nú ætla ég ekki að efast um neitt hjá neinum hvað það varðar en það er búið að biðjast afsökunar og ég veit ekki á nákvæmlega hverju, af því að hæstv. innviðaráðherra neitar að endurtaka þau ummæli. Þá veit maður ekki hvað maður er að fyrirgefa eða afsaka. Ég myndi alla vega telja miðað við afsökunarbeiðnina að það væri tilefni til að biðjast afsökunar á einhverju, en ég veit ekki hvernig ég á að taka afsökunarbeiðninni. Við erum nú einu sinni að tala um ráðherra og við erum að tala um lög um jafna meðferð miðað við kynþátt og mjög alvarleg lög sem voru sett af þessari ríkisstjórn. Mér fyndist eðlilegt að ráðherra kæmi einfaldlega hérna, 

Frú forseti. Ég ætla að taka undir það sem menn eru að árétta hér frá því í umræðum fyrr í vikunni um að hæstv. innviðaráðherra komi hingað, formaður Framsóknarflokksins, og geri betur grein fyrir þessu máli. Eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á gætum við, eða mér finnst það nokkuð líklegt, verið að tala um að þarna sé um brot á siðareglum að ræða, þingmanna og ráðherra, og ekki ólíklegt að þarna sé líka um brot á almennum lögum að ræða. Ástæðan fyrir því að það er heppilegt að gera þetta hér í þessum þingsal er að við erum öll sammála um að þetta eru ummæli sem ekki eiga að líðast. Við erum líka sammála um að það þurfi að koma skýr skilaboð bæði frá löggjafanum og framkvæmdarvaldinu um að þetta líðist ekki og það er enginn staður betri til þess heldur en ræðustóll Alþingis. Þannig að mér finnst brýnt að þessi staðsetning og þessi staður sé valinn fyrir þetta. Þess utan er staðan enn þá sú að hæstv. ráðherrann segist hafa sagt eitthvað sem hann útskýrir ekki hvað er en aðstoðarmaður hæstv. ráðherra heldur því fram að ekkert sérstakt 

Frú forseti. Ég hef áhyggjur. Ég hef áhyggjur af ráðaleysi Alþingis þegar kemur að augljósum brotum á siðareglum sem við höfum sett okkur og þingmenn undirgengist með undirritun sinni. Við verðum að virða þær og við verðum líka að hafa leiðir til að taka á því þegar hv. þingmenn, hæstv. ráðherrar, virða ekki siðareglurnar eða beinlínis brjóta þær. Það eru til fordæmi fyrir því að forseti hafi sjálfur beitt sér eftir að svokallað Klaustursmál kom upp á síðasta kjörtímabili. Það er hægt. Við verðum að fá það á hreint hjá forseta og forsætisnefnd hvernig hún hyggist beita sér, af því það er í rauninni í höndum forseta að sjá til þess að menn undirgangist siðareglurnar. Það er hið félagslega taumhald sem við höfum hér og við þurfum að geta beitt því.

Frú forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur verið sagt er varðar frumkvæðið að því að ráðherra komi hingað til að gefa yfirlýsingar á grundvelli 61. gr. laga um þingsköp Alþingis. Það virðist vera einhver misskilningur þar. Lögin virðast gera ráð fyrir því að frumkvæðið komi frá hæstv. ráðherra en hæstv. ráðherra hefur kallað eftir því að þingið fari fram á það með formlegum hætti. Ég veit ekki hversu mikið formlegri hátt við getum haft á en við höfum gert nú þegar. Við höfum óskað eftir því að hæstv. ráðherra komi hingað og ræði þetta við okkur. Við óskuðum sömuleiðis eftir því að hæstv. ráðherra kæmi hingað til að sitja undir svörum undir liðnum óundirbúnar fyrirspurnir en það var ekki gengist við því. Það er í tísku núna, held ég, hjá einhverjum PR-fulltrúum í þessu samfélagi að ráðleggja fólki sem hefur orðið uppvíst að ósæmilegri háttsemi að þegja og bíða hlutina af sér. Ég tel það ekki vera réttu ráðgjöfina til hæstv. ráðherra í þessu tilviki.

Virðulegur forseti. Mér finnst þetta hundleiðinlegt mál en ég held að það væri virðingarleysi við fólk af erlendum uppruna og samfélagið allt í rauninni ef þetta yrði ekki gert upp með einhverjum hætti hér í þingsal. Ég vil minna á, eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kom inn á, að þegar þingmenn urðu uppvísir að óviðurkvæmilegum ummælum á Klaustri hér fyrir örfáum árum fann forseti Alþingis sig knúinn til að lesa upp yfirlýsingu og svoleiðis lesa þingheimi pistilinn. Hæstv. ráðherra var í þingsal í gær og átti orðastað við okkur um fjármálaáætlun og ég verð að viðurkenna að mér fannst að hálfankannalegt að eiga orðastað við ráðherra meðan þetta mál hefur ekki verið gert upp í þessum sal. Ef frumkvæðið kemur ekki frá ráðherra þá biðla ég til forseta að eiga frumkvæði að því 

Forseti. Að einhverju leyti skil ég að hæstv. innviðaráðherra vilji ekki endurtaka það sem hann biðst afsökunar á. En það er líka til að gefa skilaboð um hvað er ekki í lagi. Það er hluti af ábyrgð okkar og ábyrgð ráðherra að segja: Ég er að biðjast afsökunar af því að þetta er ekki í lagi. Það er ekki neitt sem neinn á að skammast sín fyrir. Það er búið að viðurkenna að þetta sé ekki í lagi og það á bara að leggja það á borðið. Við vinnum þannig á Alþingi. Við reynum að vera eins opin og gagnsæ og við getum hérna í beinni útsendingu í ræðustól Alþingis. Þetta væru, held ég, rosalega holl skilaboð um hvað stefnan sem lögin um að mismuna ekki eftir kynþætti og uppruna snúast um. Ég kalla eftir því að hæstv. innviðaráðherra komi og segi bara 

Frú forseti. Eins og hér hefur komið fram þá hefur þingið með tvennum hætti óskað eftir því að hæstv. ráðherra komi og ræði þetta við okkur. Ég nefndi það hér áðan og ítreka að mig grunar að hæstv. ráðherra fái ráðgjöf einhvers staðar frá um að þegja og bíða þetta af sér að lokinni afsökunarbeiðni. Mig langar til þess að benda á muninn á þeirri ráðgjöf sem hæstv. ráðherra virðist hafa fengið og margir í sambærilegri stöðu á síðustu misserum. Þar virðist línan vera sú að menn segi af sér og þegi svo. Þannig að ég vil bara velta því upp við hæstv. ráðherra, ef hann ætlar að taka þessari klassísku ráðgjöf, hvort hann eigi ekki að taka hana alla leið.

Frú forseti. Sé það staðan að ósk frá hæstv. ráðherra hafi ekki borist þinginu þá eru það auðvitað sjálfstæð tíðindi. Í því felst að hæstv. ráðherra ætlar sér ekki að eiga samtal um þetta mál hér á Alþingi. Ég tel rétt að upplýst verði um það hvort ráðherra hafi óskað eftir því að koma og gefa þessa skýrslu eða ekki. Við erum með siðareglur fyrir alþingismenn. Við erum með nefnd sem tekur á málum um siðareglur. Við erum með eftirlit um framkvæmd þessara reglna. Það eru verulegar líkur á því, held ég megi segja, að hér sé um að ræða orðaskil og orðaskipti sem falla undir gildissvið siðanefndarinnar. Það skiptir máli að þetta mál sé gert upp á réttum vettvangi en ekki út frá almannatengslum eða því sem spilast í fjölmiðlum. Til þess er þingið.

Frú forseti. Um síðustu helgi bárust fréttir af rasískum ummælum innviðaráðherra. Um næstu helgi byrjar páskahlé Alþingis sem stendur í tvær vikur, þannig að tíminn til að svara fyrir þessi ummæli hér í sal er í dag og á morgun. Ráðherrann hlýtur að geta staðið reikningsskap orða sinna fyrir framan þing og þjóð á þessum tíma. Hversu mikið formlegri þurfum við að vera þegar við biðjum um ráðherra hér í salinn til að ræða þetta? Það er búið að nefna það á fundi þingflokksformanna við forseta að það sé ólíðandi að ráðherrann mæti í hvorugan fyrirspurnatíma vikunnar og fáheyrt að ráðherra mæti í hvorugan tímann í heila viku. Þeir mæta alltaf í annan. Þar að auki erum við búin að nefna þetta hér úr ræðustól Alþingis núna tvisvar með ansi skýrum hætti. Hvað þurfum við að ganga langt? Þurfum við að leggja fram formlega dagskrártillögu um að þvinga ráðherrann í salinn? Ég hefði ekki haldið að það þyrfti að koma til þess.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka áskorun mína til þingmanna Sjálfstæðisflokksins, þingmanna Vinstri grænna og þingmanna Framsóknarflokksins um að koma hingað upp og aðstoða okkur við að kalla það fram hér að þetta mál sé gert upp á réttum vettvangi. Ég er ekki að biðja þingmenn þessara flokka um að vera með einhverjar traustsyfirlýsingu eða vantraustsyfirlýsingar eða tjá sig efnislega um þetta mál, en ég biðla til þingmanna þessara flokka um að sjá sóma sinn í því að styðja þessa einföldu kröfu um að málið sé gert upp hér á réttum stað. Að við þurfum ekki að halda áfram að eiga orðastað við hæstv. ráðherra án þess að hann hafi gert hreint fyrir sínum dyrum hér í þessum ræðustól.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir að eiga við mig þessa þörfu umræðu um almannatryggingar. Mín fyrsta spurning til ráðherra er: Hyggst hæstv. ráðherra leggja til aðgerðir til að leiðrétta uppsafnaða kjaragliðnun öryrkja og ellilífeyrisþega þegar farið verður í þá heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu sem ríkisstjórnin hefur boðað? Ég vona svo sannarlega að svarið verði já, en ég hef verulegar áhyggjur af því að ekki standi til að brúa bilið milli lífeyrisþega, almannatrygginga og launa á vinnumarkaði. Hæstv. fjármálaráðherra hefur gefið það til kynna að hann telji ekki þörf á auknum fjárveitingum til endurskoðunar almannatryggingakerfisins og fjármálaáætlun sú sem hefur verið til umfjöllunar þessa vikuna boðar engar breytingar í þeim efnum. Á sama tíma mælist verðbólgan 6,7% en ríkið telur ekki þörf á nema 2,5% aukningu í þessum málaflokki á ári hverju. Það þýðir ekkert annað en kjaraskerðingar. Ég óttast að þegar ríkisstjórnin talar tveimur tungum, annars vegar um endurskoðun almannatrygginga og úrbætur í þágu þeirra sem lifa undir fátæktarmörkum og hins vegar um nauðsyn þess að draga úr nýgengi örorku og draga úr útgjaldavexti, verði niðurstaðan að liðnu kjörtímabili sú að öryrkjar verði jafnvel enn þá verr staddir en í dag. Það er forsendubrestur að endurskoða ekki almannatryggingar, leiðrétta uppsafnaða kjaragliðnun og girða fyrir frekari kjaragliðnun í framtíðinni. Þá frábið ég mér allt tal um að endurskoðun hefði getað farið fram á síðasta kjörtímabili en ÖBÍ hafi staðið í vegi fyrir því. Öryrkjabandalagið neitaði að skrifa undir lagabreytingar sem hefðu opnað á það að óvinnufæru fólki yrði ýtt út á vinnumarkað. Svo einfalt er það. Flokkur fólksins hefur lagt fram fjölda frumvarpa sem miða að því að leiðrétta uppsafnaða kjaragliðnun, koma í veg fyrir frekari kjaragliðnun og efla þátttöku öryrkja á vinnumarkaði en ríkisstjórnin hefur virt þau að vettugi, svæft mál í nefndum, greitt atkvæði gegn þeim í þau fáu skipti sem hægt er að draga málin úr nefnd og í atkvæðagreiðslu. Önnur spurning mín til ráðherra lýtur að frítekjumörkum og skerðingum í almannatryggingakerfinu. Öryrkjar er sá hópur sem minnst hefur milli handanna, býr við þannig kjör að ef þeir reyna jafnvel að komast út á vinnumarkað, kannski í hlutastarf eða tímabundið, þá skerðast lífeyrisgreiðslur þeirra vel yfir 50% þegar tekið er tillit til skatta og skerðinga. Ríkisstjórnin virti öryrkja að vettugi um síðustu áramót, hækkaði frítekjumark atvinnutekna um helming hjá ellilífeyrisþegum en hélt frítekjumarki öryrkja óbreyttu. Frítekjumarkið hefur staðið í stað áratug og ætti í rauninni að vera tvöfalt hærra ef litið er til launa í dag, um 220.000 kr. Þá ákvað þessi ríkisstjórn að koma til móts við eldri borgara sem hafa orðið fyrir búsetuskerðingum með því að veita þeim sérstakan stuðning, 90% af lágmarkslífeyri sem skerðist krónu á móti krónu. Þessa löggjöf setti ríkisstjórnin skömmu eftir að hafa afnumið almennar krónu á móti krónu skerðingar með pompi og prakt þó að almennt í dag séu það 65 aurar á móti krónu. Síðasta spurning mín til ráðherra lýtur að viðhorfi stjórnvalda gagnvart réttindum öryrkja og eldri borgara. Er eðlilegt að stjórnvöld grípi hvert einasta tækifæri til að túlka hvern einasta lagabálk í þá átt að fólk eigi ekki rétt á styrkjum eða að styrkir skuli leiða til skerðinga? Fólk getur átt rétt á styrkjum af ýmsu tagi, lyfjastyrkum, bifreiðastyrkjum, styrkjum vegna hreyfihömlunar, heimilisuppbót o.s.frv. Styrkjakerfið er hugsað til þess að mæta þörfum fólks og verja fyrir auknum kostnaði vegna veikinda og fötlunar. En þó að lög kveði á um rétt á styrk þá er málið að fá þá greidda. Stjórnvöld setja flóknar reglur með ítarlegum skilyrðum sem gera það að verkum að mun færri fá greidda styrki en þurfa og lög og reglur eru túlkaðar á þrengsta veg til þess að koma í veg fyrir endurgreiðslur. Ég bendi t.d. á þá háttsemi Tryggingastofnunar að túlka bifreiðastyrk á þann hátt sem kemur í veg fyrir að einstaklingar sem nota göngugrind eigi rétt á bifreiðastyrk vegna þess að reglurnar skilgreina hreyfihömlunina á þann veg að einstaklingurinn noti hækjur eða hjólastól. Í hvaða heimi er hægt að færa rök fyrir því að fólk sem notar göngugrind sé minna hreyfihamlað en það sem notar hækjur? Nýjasta dæmið um hversu mikið ríkið þráast við að viðurkenna réttindi öryrkja er nýfallinn dómur Hæstaréttar. Í gær kvað Hæstiréttur upp dóm í máli gegn Tryggingastofnun. Þar var ríkið kolfellt í þriðja skiptið í röð. Þeir hafa skert með ólöglegum hætti sérstaka framfærslu lífeyrisþega með vísan til búsetu viðkomandi erlendis. Mál þetta velktist um í dómskerfinu í heil sex ár. Á hverju dómstigi var kveðinn upp afgerandi dómur um ólöglegar skerðingar. Í hvert einasta skipti ákvað ríkið að áfrýja dómnum til æðra stjórnvalds. Þetta virðist vera meginregla hjá ríkinu. Af því að málið varðar öryrkja er pakkað í vörn. Öðru gegnir um t.d. ÁTVR sem hugðist áfrýja tapi fyrir héraðsdómi en fjármálaráðherra var ósammála þeirri ákvörðun og málið var látið niður falla. Það væri óskandi að ríkið hefði sömu stöðu þegar öryrkjar vinna dómsmál. Þá hefði kannski konan sem fór í málið sem vannst í gær notið góðs af ávinningnum en hún er því miður látin, enda tók málið mörg ár. Oft er ýjað að því að öryrkjar séu að svindla á ríkinu en dæmin snúast við hvert á fætur öðru. Ríki þverbrýtur réttindi öryrkja, þráast við að viðurkenna eigin brot. Ríkið er ekkert annað en síbrotamaður í málefnum almannatrygginga.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að efna til þessarar þörfu umræðu. Það er stefna þess sem hér stendur og ríkisstjórnarinnar að vinna að réttlátu og gagnsæju kerfi almannatrygginga og sést það í áherslum stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu er eitt af stærstu verkefnum þessa kjörtímabils. Undirbúningur að þeirri vinnu hefur staðið yfir í ráðuneyti mínu og mun ég á næstunni skipa stýrihóp og sérfræðingateymi þvert á ráðuneyti til að leiða vinnuna. Endurskoðunin mun fara fram í áföngum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er áhersla á að einfalda örorkulífeyriskerfið svo það verði skilvirkara, gagnsærra og réttlátara og að bæta afkomu örorkulífeyrisþega, sérlega kjör þeirra sem lakast standa. Þannig verða stigin skref í að vinna að því að leiðrétta kjaragliðnunina sem hv. þingmaður nefnir í spurningu sinni. Um síðustu áramót var 1% viðbótarhækkun á greiðslum til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega og samhliða því var fjármagn veitt til úrbóta á réttindakerfinu til að koma í veg fyrir svokallað fall á krónunni. Sú aðgerð mun tryggja aukinn fyrirsjáanleika á réttindum þeirra sem hafa atvinnutekjur til lífeyris, aukið jafnræði og minna frávik við uppgjör. Í heildarendurskoðuninni verður lögð áhersla á að auðvelda þátttöku og endurkomu einstaklinga með skerta starfsgetu á vinnumarkaði. Fólk þarf að hafa fjárhagslegan hvata af atvinnuþátttöku og fá tækifæri á vinnumarkaði án þess að afkomuöryggi þess sé ógnað. Þess vegna er mikilvægur hluti af endurskoðuninni að tryggja fólki sem missir starfsgetuna þjónustu og stuðning strax á fyrstu stigum þegar fólk er komið í hættu á ótímabæru brotthvarfi á vinnumarkaði. Árangur af aukinni áherslu á endurhæfingu á síðustu árum er ótvíræður en það er liður í stuðningi á fyrstu stigum. Nýgengi örorkulífeyrisþega dróst saman um 28% milli 2016 og 2020 og hlutfall þeirra sem fara beint á lífeyri lækkaði úr 55% árið 2016 í 33% árið 2021. Samhliða snemmtækri íhlutun og endurhæfingu er afar brýnt að fjölga hlutastörfum og sveigjanlegum störfum sem henta betur fólki með skerta starfsgetu. Fyrr í dag undir umræðum um fjármálaáætlun greindi ég frá því að frá og með næsta ári verður árlega varið 430 millj. kr. til að vinna að þessu verkefni. Það er mjög mikilvægt að þegar kerfisbreytingin á sér stað séum við betur í stakk búin að taka á móti fleira fólki með skerta starfsgetu á vinnumarkaði og til þess þarf fleiri hlutastörf og fleiri sveigjanleg störf. Í því samhengi þarf að sjálfsögðu að skoða skerðingar og frítekjumörk. Það þarf að eyða hindrunum og öfugum hvötum sem draga úr ávinningi fólks af þátttöku á vinnumarkaði. Endurskoðun kerfisins mun horfa til þessara þátta. Greiðsla sérstakrar uppbótar vegna framfærslu samkvæmt lögum um félagslega aðstoð var áður þannig að 100% tekna lífeyrisþega, eða þar til því var breytt með lögum frá 2019, giltu afturvirkt frá árinu frá 1. janúar 2019 og þar með var ekki lengur um krónu á móti krónu skerðingu að ræða. Frá þeim tíma hefur við útreikning uppbótarinnar verið miðað við 65% af tekjum lífeyrisþega. Með sömu lögum var sú undantekning gerð frá því að bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar teljist að fullu til tekna við útreikning framfærsluuppbótar að nú teljist aðeins 50% af fjárhæð aldurstengdrar örorkuuppbótar samkvæmt 21. gr. laga um almannatryggingar til tekna lífeyrisþega í stað 100% áður. Með lögum nr. 127/2020 sem öðluðust gildi í janúar 2021 var síðan sú breyting gerð að nú teljast 95% af fjárhæð tekjutryggingar til tekna lífeyrisþega við útreikning uppbótarinnar í stað 100% áður. Því má síðan bæta við að frá og með 1. janúar 2020 lækka greiðslur örorku- og endurhæfingarlífeyris um 11% vegna tekna lífeyrisþega í stað 25% áður. Það var gert til að koma í veg fyrir hið svokallaða fall á krónunni, eins og ég nefndi áðan. Ef ég tek þetta saman hefur þróunin verið þannig að dregið hefur verið úr tekjutengingum og lífeyrisþegum veitt aukið svigrúm til að bæta kjör sín. En hér þarf vissulega að gera miklu betur og það er það sem heildarendurskoðunin mun m.a. horfa til. Að þessu öllu sögðu megum við ekki gleyma því að sumt fólk getur einfaldlega ekki unnið og því fólki þarf líka að búa sómasamleg kjör og heildarendurskoðunin þarf líka að taka á því atriði.

Frú forseti. Kjaragliðnunin á milli greiðslna til öryrkja frá Tryggingastofnun og launafólks á lægstu launum er komin í um 100.000 kr. á mánuði. Þetta er svona og það þarf að horfast í augu við það. En það er ekki að sjá í fjármálaáætlun til næstu fimm ára sem við ræddum fyrr í dag um að brúa eigi þetta bil á næstunni. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sagði í umræðum um fjármálaáætlun að ástæðan fyrir því að ekki væri gert ráð fyrir fjármunum í áætluninni til að bæta kjör öryrkja og annarra lífeyrisþega væri sú að útreikningar væru ekki til og það þyrfti að bíða eftir þeim en einhverra breytinga sé að vænta árið 2024. En, frú forseti, útreikningar eru til á því hvað það kostar að brúa kjaragliðnunina. Þeir voru birtir í fyrra í góðri skýrslu Eflingar sem ber yfirskriftina Kjör lífeyrisþega – samspil almannatrygginga og lífeyrissjóða í mótun tekna, sem samin var af Stefáni Ólafssyni ásamt Stefáni Andra Stefánssyni. Niðurstaðan er að þetta kostar rúma 30 milljarða og skatttekjur skila sér til baka þannig að raunkostnaður er rúmir 20 milljarðar kr. Það er ekki dýrara að tryggja öryrkjum og eldra fólki greiðslur sem eru á við lægstu laun. Það eru sannarlega vonbrigði að í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sé ekkert að finna sem gefur von um að ríkisstjórninni sé alvara með að bæta kjörin og brúa bilið. Eftir situr fólk fast í fátæktargildru ár eftir ár. Enn er frítekjumark atvinnutekna öryrkja það sama í krónum talið og það hefur verið í meira en áratug. Ef frítekjumarkið hefði fylgt launavísitölu ætti það að vera rúmar 200.000 kr. en er rétt um 100.000 kr. á mánuði. Kerfið er letjandi til virkni og strax með hærra frítekjumarki og minni tekjuskerðingum væri hægt að bæta stöðuna en það er einnig nauðsynlegt að hækka grunninn 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir þessa umræðu og ráðherra sömuleiðis. Í mörg ár hafa sérstaklega þeir sem eru á örorkulífeyri kallað eftir ákveðnu frelsi til að afla tekna af atvinnu án þess að lífeyrir almannatrygginga skerðist jafnharðan. Ákveðin skref hafa vissulega verið tekin en það þarf einfaldlega að gera miklu betur. Ég fékk að sjá yfirlit hjá öryrkja sem hefur alla tíð unnið úti á hinum almenna vinnumarkaði. Hann sýndi mér hvernig atvinnutekjur hans jukust smám saman á ákveðnu árabili en samhliða þurfti hann að greiða til baka stóran hluta af þeim atvinnutekjum sem hann vann sér inn. Forseti. Þetta kerfi skortir alla hvata til að fá fólk sem vill vinna fyrir sér út á vinnumarkaðinn aftur. Tökum sem dæmi einstakling sem er með lífeyri upp á 1,5 millj. kr. Hann eykur við laun sín þannig að lífeyririnn lækkar um 700.000 kr. og hann þarf að greiða 500.000 kr. Þetta er ósanngjarnt og letjandi. Það verður að taka stærri skref til að auka þá hvata sem þurfa að vera til staðar. Það er nefnilega þannig að fólk vill leggja til samfélagsins, líka þeir sem hafa að einhverju leyti ekki fulla starfsorku. Forseti. Það er mikið talað um að það þurfi að búa til hlutastörf og þar þarf að taka til hendinni. Ríki og sveitarfélög þurfa að ganga fram með góðu fordæmi og búa til hlutastörf því að af þeim störfum eru ekki aðeins greiddir skattar, þau skapa fólki ánægju og lífsfyllingu í okkar góða samfélagi.

Forseti. Taflan á bls. 409 í fjármálaáætlun er mjög upplýsandi um áform stjórnvalda hvað þessi málefni varðar. Hér á að vera um 2,5% hækkun á ári til málefna öryrkja, í almannatryggingar, sem er miklu minna heldur en verðbólguþróun eða launaþróun, hvort sem er hærra. Það þýðir einungis eitt, að það sé búist við fækkun í þessum hópi öryrkja. Miðað við áætlanir er það rétt að árið 2027 verði um 200 manns færri sem fara á 75% örorkumat en núna. Ég fæ þetta samt ekki alveg til að ganga upp. Þar gæti munað að það er líka búist við því að hlutfall einstaklinga með 75% örorkumat með atvinnutekjur fari úr um 20% upp í tæp 30%, 25% upp í 28% eða svo, gæti munað því, því að þá eru það enn þá færri sem fá í rauninni af því að örorkubæturnar eru skertar á móti atvinnutekjum. Hins vegar er grundvallarvandinn í kerfinu enn þá til staðar og það er gliðnunin miðað við launaþróun á undanförnum 20 árum. Það er grundvallaratriði sem þarf að laga. Við erum með lög, 69. gr. almannatryggingalaga sem segir að lífeyrir eigi að hækka til jafns við verðbólgu a.m.k. en eigi að fylgja launaþróun alla jafna. Lífeyririnn hefur verið umfram verðbólgu en hann hefur verið of langt undir launaþróun, svo langt undir launaþróun að uppsafnað á 20 árum munar þar u.þ.b. 60%. Lífeyrir í dag þyrfti að vera 60% hærri til að hafa fylgt launaþróun. Spurningin er: Hvað á að gera við því?

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að vita af því að ríkisstjórnin hyggst ganga í endurskoðun á almannatryggingakerfinu. Það er ekki fullkomið, alls ekki, og ég treysti ríkisstjórninni til að breyta og bæta almannatryggingakerfið til hagsbóta fyrir þá sem verst standa í okkar samfélagi. Við viljum fjárfesta í fólki og allir eiga að geta lifað sómasamlegu lífi, vaxið og dafnað. Það er það samfélag sem við viljum búa í. Það má enginn heltast úr lestinni. Við í Framsókn höfum ávallt unnið á grundvelli þess að manngildi sé ofar auðgildi. Það liggur í augum uppi að reglur um frítekjumark eru komnar á tíma endurskoðunar. Lengi hefur verið ákall í samfélaginu þess efnis. Við þurfum að veita þeim sem sækja til almannatrygginga meira athafnafrelsi. Reglusetningin er á ákveðinn hátt letjandi í núverandi mynd þar sem hún getur dregið úr hvata til að taka þátt í samfélaginu og atvinnulífinu. Við í Framsókn leggjum áherslu á að almenna frítekjumarkið hækki í skrefum og lífeyrisskerðingar vegna atvinnutekna verði afnumdar. Þannig getum við mætt þeim sem standa verst innan samfélagsins. Þetta er mikilvæg aðgerð og með henni náum við auknu jafnvægi innan samfélagsins. Í þessu samhengi vil ég einnig benda á áherslur Framsóknar varðandi atvinnutekjur eldri borgara. Við í Framsókn teljum það mikinn ávinning fyrir samfélagið að allir þeir sem vilja og geta unnið fái tækifæri til þess. Það er staðreynd að hlutfallsleg fjölgun eldra fólks er mikil hér á landi. Það þýðir þó ekki að eldra fólk geti ekki unnið þó að það sé komið á ellilífeyrisaldur og því teljum við í Framsókn það vera nauðsynlegt að afnema frítekjumark atvinnutekna eldri borgara.

Virðulegur forseti. Þegar maður heyrir svona tölur eins og að það vanti 60% upp á eða að það muni orðið 100.000 kr. á lægstu launum og bótum þá fallast manni í raun og veru bara hendur. Það er mikill áfellisdómur yfir íslensku velferðarkerfi hvernig fyrir okkur er komið í þessu. Gefum okkur að við séum að tala um lægstu laun upp á 300.000 kr. og það verður hækkun upp á 25.000 kr. á þessi lægstu laun. Það þýðir 8,33% hækkun. Og ef við höldum áfram þá þýðir 25.000 kr. á 500.000 kr. laun 5%. 25.000 kr. og 750.000 kr. þýðir 3,3%. 25.000 kr. á milljónina þýðir 2,5%. Ef við finnum eitthvert meðaltal af þessu þá er það 4,79%. Þannig að launavísitalan að meðaltali er að hækka um 4,79% þegar lægstu laun hækka um 8,33. En svo er verið að hækka það sem lægst er í samfélaginu um 4,79 en ekki 8,33%. Þannig búum við til þessa kjaragliðnun sem fólkið okkar sem verst stendur í samfélaginu þarf að taka á sig. Það er auðvitað forkastanlegt að við séum að búa til svona kerfi. Af hverju látum við ekki bætur í velferðarkerfinu fylgja almennum launabreytingum og hækkun á lægstu launum? Það hefur farið fram umræða í samfélaginu og orðið einhvers konar samfélagssáttmála um að það sé þörf á hækkun lægstu launa. Það hefur verið lögð áhersla á að hækka þau, m.a. með krónutöluhækkunum. Hvers vegna er ekki farin sams konar leið þegar verið er að horfa á tilfærslukerfin og skoða hvað fólk fær í bætur?

Virðulegur forseti. Við höfum nú rætt þetta stórfurðulega almannatryggingakerfi fram og til baka og kjaragliðnun er stórfurðulegt fyrirbrigði vegna þess að hún hefur aðallega komið fram vegna þess að það er verið að reikna eftir á einu sinni ári verðbólgu og yfirleitt rangt. Á einhvern furðulegan hátt hefur þeim tekist að komast að því að ef launaþróun er 7–8% þá eigi öryrkjar að fá 3,5% hækkun, kannski helminginn, stundum aðeins meira en helming. Og 1%, sem var auðvitað hrópað húrra fyrir um síðustu áramót, bara alveg stórkostlegt í 7% verðbólgu. En það fer ekki saman hljóð og mynd hjá ríkisstjórninni vegna þess að hvað er í samráðsgátt ríkisstjórnarinnar núna? Jú, þar er komið inn mál um það að nú ætli þeir að hætta að reikna lífeyrissjóðsgreiðslur mánaðarlega. Nú á að fara að reikna þær einu sinni á ári. Hvað þýðir það á mannamáli? Nákvæmlega sam hlutinn. Kjaragliðnun. Þeir ætla að viðhalda kerfinu. Þeir ætla að taka hana öðrum megin en viðhalda henni hinum megin. Ég spyr: Er ríkisstjórnin ekki búin að fá nóg af því að koma fram við almannatryggingaþega, öryrkja og ellilífeyrisþega þannig að það sé stanslaust verið að brjóta á þeim? Er ekki kominn tími til að sýna þessu fólki alla vega þá virðingu að það sé ekki að tapa mánuð eftir mánuð, ár eftir ár, jafnvel þó að það geri ekki aðrar kröfur en þær að fá launahækkanir sem aðrir fá? Það væri bara lágmark. Og leiðrétta kjaragliðnun undanfarinna ára, koma því í gegn og hætta að svelta fólk.

Frú forseti. Það hefur lengi verið stefnt að því að breyta örorkulífeyriskerfinu. Ég bind miklar vonir við að það takist núna vegna þess að í almennilegu velferðarsamfélagi þá hefur maður einfaldlega almannatryggingakerfi sem grípur þá sem ekki geta séð fyrir sér og sínum með atvinnu og býr þeim góð kjör. Meðan að frítekjumörk og uppbætur eru partur af kjaraumhverfi almannatrygginga þá verða uppbæturnar og frítekjumörkin að fylgja með þegar bætur almannatrygginga hækka vegna þess að þetta er partur af þeirri framfærslu sem fólk hefur. Gott velferðarsamfélag passar hins vegar líka upp á það að endurhæfing sé góð vegna þess að þar með getur fólk frekar tekið þátt í samfélaginu, hvort sem það er á vinnumarkaði eða með annarri þátttöku, og það skapar velsæld og það gerir fólki líka kleift að vinna fyrir sér. Þess vegna fagna ég því að hæstv. ráðherra ætli að leggja áherslu á það að fjölga hlutastörfum og setja sérstaka áherslu og fjármuni í það að auka endurhæfingu og vinnumarkaðsúrræði. En þetta tvennt verður að spila saman. Við sem getum unnið fyrir okkur eigum að geta fengið vinnu og við viljum vinna. Þegar fólk er hins vegar í þeim aðstæðum að geta ekki unnið þá eigum við heimtingu á því að hafa 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson fékk eiginlega ekki svör við sínum skýru spurningum í ræðu ráðherra en vonandi bætir ráðherra úr því hér á eftir. Ójöfnuður er pólitísk ákvörðun og kjaragliðnun milli launa og lífeyris er pólitísk ákvörðun. Þetta er ekki náttúrulögmál. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ákvað núna í fjárlögum ársins 2022 að auka enn á kjaragliðnunina á þessu ári, láta greiðslur almannatrygginga hækka minna heldur en fyrirséðar taxtahækkanir og með verðbólguskotinu undanfarna mánuði verður kjaragliðnun miklu groddalegri. Þegar verðbólgan mælist 6,9% þá er auðvitað kaupmáttur hinna tekjulægstu étinn upp. Það er pólitísk ákvörðun hæstv. félagsmálaráðherra úr Vinstri grænum og hæstv. fjármálaráðherra úr Sjálfstæðisflokknum og auðvitað forsætisráðherra, að viðhalda þessari þróun án þess að grípa til mótvægisaðgerða og án þess að leiðrétta kjaragliðnun. Forseti. Ég verð að nota tækifærið hér í þessari umræðu til að leiðrétta alveg ótrúleg ummæli sem hæstv. fjármálaráðherra lét falla hérna á þriðjudag. Hann gerði lítið úr hugtakinu kjaragliðnun, sem þessi umræða hér hverfist um, og sagði að með því að nota þetta, tala um kjaragliðnun, þá værum við „skyndilega komin út í allt aðra umræðu um að þessi hefðbundnu viðmið okkar sem bæði eru lögfest og við höfum talað fyrir hér, að tryggja vaxandi kaupmátt í samræmi við getu ríkissjóðs hverju sinni, eru hætt að skipta máli. Menn vilja fara að tengja sig við einhver ný viðmið.“ Ég vil því spyrja hæstv. félagsmálaráðherra um það og fá skýr svör hérna á eftir: Er ekki örugglega meðvitund um það innan ríkisstjórnarinnar og meðal ráðherra að í lögum um almannatryggingar stendur mjög skýrum stöfum, í 69. gr. um bætur almannatrygginga, að ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs? Er það bara fjármálaráðherra 

Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu. Í dag hefur verið skrifaður fjölda frétta hér af Alþingi en það er líklega frétt á Vísi sem sló mig mest þar sem stendur: „Lést áður en stóri sigurinn vannst í Hæstarétti“, með leyfi, virðulegur forseti: „„Þetta var rosalega erfitt fyrir hana. Hún beið lengi,“ segir Þuríður Harpa Sigurðardóttir, formaður Öryrkjabandalags Íslands um konu sem lagði Tryggingastofnun ríkisins fyrir öllum dómstigum í deilu um skerðingu á sérstakri framfærsluuppbót vegna búsetu erlendis.“ Hún er látin, því miður. Það er sorglegt og dapurlegt. Hvernig má það vera, hæstv. ráðherra að við leggjum það á fólk að berjast fyrir réttindum sínum, leggjum það á fólk sem glímir við örorku og veikindi að þurfa sigra ríkið á dómstigi eftir dómstigi? Nú beini ég líka þeirri spurningu til hæstv. ráðherra í ljósi þess að hann er jafnframt samstarfsráðherra Norðurlandanna. Í þessari frétt kemur fram að konan hafi búið í Danmörku hluta af sinni ævi og það sé ástæðan fyrir því að Tryggingastofnun hafi verið að skerða þessa sérstöku framfærsluuppbót. Verandi hér talsmaður Norðurlandasamstarfs og formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, þar sem við höfum sett okkur þau markmið að þetta sé samþættasta velferðarríki í heimi á Norðurlöndum, stóð ég virkilega í þeirri meiningu að við værum búin að tryggja réttindi norræna íbúa á milli landanna. Hæstv. ráðherra. Ég er algjörlega sannfærð um að við séum sammála um að við verðum að gera betur í þessu. Það líður eiginlega varla sú vika öðruvísi en það komi fréttir um framkvæmd almannatrygginga sem oftar en ekki er hnekkt í Hæstarétt. Það er að mínu mati umhugsunarefni, forseti, hvers vegna lífeyrisþegar þurfa að berjast fyrir rétti sínum fyrir dómi. Er kerfi okkar of flókið og óskýrt eða hvað er það sem við hér í þessum sal þurfum að sameinast um að gera til að þetta verði betra?

Forseti. Talandi um réttindi þá hafa ellilífeyrisþegar 2,4 milljónir á ári í sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna. Nú er ég með munnlega fyrirspurn til ráðherra um þetta og mig langar til þess að undirbúa í rauninni bæði ráðherra og þingheim fyrir þær umræður. Vandinn er hérna að samkvæmt lögum um tekjuskatt er ellilífeyrir atvinnutekjur og það er ekki heimild í lögum um almannatryggingar til að undanskilja greiðslur úr lífeyrissjóðum frá því að vera atvinnutekjur. Það er heimild fyrir því í 16. gr. fyrir örorkulífeyrisþega en það er annar galli sem útilokar það. En það er ekki heimild í lögum um almannatryggingar til að undanskilja ellilífeyrisgreiðslur úr lífeyrissjóðum sem atvinnutekjur. Tryggingastofnun hins vegar fer fram hjá því og skerðir grunnlífeyrinn miðað við útgreiddar lífeyrissjóðsbætur, ellilífeyri frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Umboðsmaður Alþingis hefur fjallað um þetta og segir að það sé mjög skýrt í lögskýringargögnum að það var ætlun Alþingis að þannig myndi það virka. En lagatextinn er ekki þannig. Þetta gerðist árið 2016 þegar öryrkjar sögðu nei við þessu nýja kerfi sem ellilífeyrisþegar fóru í. Þá þurfti að skipta upp undanþágugreinunum og undanþágan um að lífeyrissjóðsgreiðslur teldust ekki atvinnutekjur hélst hjá örorkulífeyrisþegum en ekki hjá ellilífeyrisþegum. Þar af leiðandi er búið að vera að skerða grunnlífeyri ellilífeyrisþega frá 2016 þar sem lífeyrissjóðsgreiðslur þeirra hefðu átt að vera taldar sem atvinnutekjur og falla inn í sérstaka frítekjumarkið um 2,4 milljónir á ári.

Virðulegi forseti. Við endurskoðun á almannatryggingakerfinu þurfum við að tryggja að örorkulífeyrir fylgir áfram lágmarkslaunum. Við þurfum að einfalda lífeyriskerfið töluvert en regluverkið er frumskógur í núverandi mynd. Afnema þarf skerðingar og leggja þarf inn hvata til starfsendurhæfingar. Það eru margir einstaklingar sem treysta á almannatryggingar en eru gríðarlega öflugir og geta skilað sínu til samfélagsins. Við eigum að grípa þa og hvetja til vinnu og virkni, m.a. með notkun endurskoðaðs almannatryggingakerfis. Vinna og virkni, það er markmiðið og það er gerlegt. Frú forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að það er augljós brotalína á fasteignamarkaði hér á landi. Þessu eigum við að bregðast við og ég fagna því að hæstv. innviðaráðherra hefur farið í aðgerðir í þágu þess. Húsnæðisvandinn snertir marga og þá sérstaklega þá verst stöddu. Flestir þeir sem búa við lág kjör búa í mjög skuldsettu húsnæði og greiða háa leigu sem hækkar í sífellu. Það er mikilvægt að við mætum þeim sem standa verst með tilliti til húsnæðis. Sem dæmi um aðgerðir á húsnæðismarkaði þurfum við áfram að fjölga leiguheimilum fyrir öryrkja og fatlað fólk í almenna íbúðakerfinu. Þó vil ég einnig benda á að þar er þörf á samvinnu sveitarfélaga og ríkisins. Á höfuðborgarsvæðinu hafa sveitarfélög brugðist í uppbyggingu fasteigna. Í því samhengi horfi ég til höfuðborgarinnar en þar þarf meiri uppbyggingu en meiri hluti borgarstjórnar hefur kveðið á um. Þörf er á jafnvægi og skynsemi í þéttingu byggðar og uppbyggingu nýrra hverfa. Tækifærin eru til staðar og ég vona innilega að borgarstjórn grípi þau föstum tökum, sem þau hafa vanrækt á síðustu árum.

Virðulegur forseti. Við skulum ekki gleyma því að það eru ráðherrar sem fara í mál við skjólstæðinga sína. Það gerist ekki af sjálfu sér. Það eru líka ráðherrar sem ákveða hvernig skuli með peninga farið. Við skulum heldur ekki gleyma því að Framsóknarflokkurinn hefur oftar en ekki stýrt félagsmálaráðuneytinu í gegnum tíðina þannig að það er ekki á vakt bara einhverra sem þessi gliðnun hefur átt sér stað. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson minntist á lögin og hvernig þetta væri og talaði um að lífeyristekjur væru atvinnutekjur. Já, þetta eru atvinnutekjur í þeim skilningi að þetta eru frestaðar atvinnutekjur. Þetta eru atvinnutekjur sem fólk hefur geymt til efri áranna og þess vegna spyr maður: Hvernig stendur á því að verið er að skerða bótakerfið vegna frestaðra atvinnutekna? Það hefur verið nefnt í þessum ræðustól að það kosti 15–16 milljarða að færa frítekjumark lífeyrisgreiðslna upp í það sama og frítekjumark atvinnutekna, 15–16 milljarða. Þetta myndi gjörbreyta stöðu margra sem eru að taka út sinn lífeyri, svona lítið. Við sjáum að það er verið að eyða peningum í alls konar en þarna er hópur sem situr eftir, flestir með um 200.000–400.000 kr. á mánuði til að lifa við sult og seyru en það hefur ekki verið hægt að horfa til þessa hóps. Tekjuskerðingar í bak og fyrir. Þótt hæstv. ráðherra haldi því fram hér í pontu að skerðingar og tekjutengingar hafi minnkað er það bara rangt. Þær hafa aukist.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka öllum þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Ég hef ekki trú á því eða er bjartsýnn á að það skili einhverju. Því miður eru lögbrot, múrar og gildrur það sem bíður flestra í almannatryggingakerfinu, þessu bútasaumaða skrímsli sem hefur verið búið til á undanförnum áratugum. Ef fólk vill neyta réttar síns þá verður það að fara í héraðsdóm, Landsrétt, Hæstarétt, alveg sama hversu vel undirbúið málið er og þó að umboðsmaður Alþingis sé búinn að staðfesta það. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði hér áðan. Hún beið í sex ár. Veikt fólk hefur ekki tíma til að bíða í sex ár. Við skulum átta okkur á því að 1988, við upphaf staðgreiðslu, voru lægstu bætur almannatrygginga skattlausar og fólk átti meira að segja afgangspersónuafslátt upp í lífeyrissjóð. Ef þetta væri nákvæmlega svoleiðis í dag væri þessi hópur með 40.000 kr. meira á mánuði sem gæti jafnvel skipt sköpum þó að það næði ekki að hífa fólk upp fyrir fátæktarmörk. Það er líka stórfurðulegt að frítekjumörk, eins og hjá eldri borgurum, skuli ekki gilda líka um tekjur úr lífeyrissjóði. Á hverjum bitnar það verst að það sé ekki svoleiðis? Konum. Er ríkisstjórn eftir ríkisstjórn í fjandskap við konur? Finnst þeim þær hafa það svo ofboðslega gott að það þurfi endilega og sérstaklega að skerða þær alveg í spað ef þær hafa einhverjar tekjur frá lífeyrissjóði? Þetta fólk er ekki að biðja um mikið. Það er bara að biðja um að fá að njóta þess lága lífeyris sem það er búið að vinna fyrir á lágmarkslaunum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mikilvæga málefni upp hér á Alþingi og öllum þeim hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni fyrir þeirra innlegg. Ég tek með mér það sem hér hefur verið rætt inn í þá mikilvægu vinnu sem fram undan er við að endurskoða örorkulífeyriskerfið sem svo sannarlega er kominn tími til að gera breytingar á. Ég ætla að bregðast við nokkrum þeim atriðum sem hér hafa komið fram og kannski sérstaklega koma inn á dóm Hæstaréttar sem féll í gær. Niðurstöðu dómsins fagna ég. Ég fagna henni vegna þess að þetta er réttlætismál. Þarna er um að ræða einn þann hóp örorkulífeyrisþega sem hefur það hvað verst í landinu þannig að ég fagna því að þessi niðurstaða sé komin og ráðuneytið mun í samstarfi við Tryggingastofnun koma þessum málum í lag. Varðandi athugasemd hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur um Norðurlöndin þá tek ég það með mér sem veganesti en orð hennar gagnvart mér varðandi þetta mál - það ætti kannski að beina spurningunni annað en til mín, svo það sé nú tekið fram. Frítekjumarkið hafa mjög mörg ykkar nefnt hér í dag. Málið er að það kerfi sem við erum með í dag er allt of flókið. Smávægilegar breytingar á einum stað valda skerðingu á öðrum stað og þess vegna þarf að ráðast í þessa heildarendurskoðun. Það þarf að gera í áföngum eins og ég hef hér nefnt. Við þurfum að hafa tilbúin fleiri sveigjanleg störf og hlutastörf til að taka á móti fólki sem hefur starfsgetu 

Virðulegi forseti. Það er vont að eiga umræðu hér í þingsal þar sem ráðherra ávarpar í raun ekki á nokkurn hátt þær spurningar sem þingmenn beina til hans. En það sem mig langar að ræða hér undir þessum lið, um fundarstjórn forseta, varðar það að það er kominn mánuður síðan ég sendi fyrirspurn til skriflegs svars til félagsmálaráðherra um þann fjölda öryrkja sem hafa orðið fyrir skerðingu á greiðslum Tryggingastofnunar vegna úttektar á séreignarsparnaði. Það er mjög brýnt að við hér á þingi fáum svör við þessari fyrirspurn sem allra fyrst. Ég minni á að samkvæmt þingsköpum ber að svara fyrirspurn að jafnaði innan 15 daga svo ég vil biðla til forseta að beita sér fyrir því að félagsmálaráðherra svari þeirri fyrirspurn. Það er kannski lágmark að ráðherra svari skriflegum fyrirspurnum hratt og vel.

Frú forseti. Ég vil taka undir þessa ósk hv. þingmanns. Við höfum staðið í þeim sporum núna allnokkrum sinnum að benda virðulegum forseta á þessar lágmarksreglur sem við búum við. Við höfum ákveðin verkfæri sem þingmenn, eitt þeirra er að leggja fram skriflegar fyrirspurnir til ráðherra. Lögin eru afskaplega skýr um það hver tímamörkin eru í þeim efnum en það er því miður oftar en ekki niðurstaðan að farið er verulega fram úr þeim tímamörkum sem til er ætlast samkvæmt lögunum sjálfum. Mér finnst það haldast í hendur við annan takt sem við höfum verið að upplifa hérna síðustu mánuði. En ég vil beina því til forseta og óska eftir liðsinni hennar um að ýta nú við hæstv. ráðherrum um það að sinna því, eins og þeim er skylt samkvæmt lögum, að svara spurningunum og á réttum tíma.

Frú forseti. Ég vil bara taka undir með þeim sem hér hafa kvatt sér hljóðs um hversu slæmt það sé þegar ráðherrar svara ekki spurningum fyrr en eftir dúk og disk. Látum einmitt liggja milli hluta þó að þeir snúi út úr og svari ekki munnlegum fyrirspurnum eins og gerist oft í óundirbúnum fyrirspurnatíma, en þegar skriflegar fyrirspurnir tefjast jafn oft og raun ber vitni þá hljótum við að velta fyrir okkur hvort svörin séu ráðherrunum óþægileg. Þá langar mig sérstaklega að nefna, vegna þess að hér var á undan mér hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, fyrirspurn hennar frá byrjun þings um aðgengi fólks að sálfræðiþjónustu óháð efnahag. Það svar fór 100 dögum fram úr 15 daga hámarkinu, 15 daga skilafrestinum, einfaldlega vegna þess að svarið 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja og lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Frumvarpið er á þskj. 759 og er 531. mál. Frumvarpið felur í fyrsta lagi í sér innleiðingu á þriðja og síðasta áfanga tilskipunar 2014/59/ESB um endurreisn og skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja sem nefnist í daglegu tali BRRD-tilskipunin. Í öðru lagi hefur frumvarpið að geyma breytingar sem ekki byggja á Evrópureglum heldur varða atriði sem ríki geta sjálf ákveðið. Þær breytingar frumvarpsins sem byggja á tilskipuninni varða fjármögnun og lánamál skilasjóðs en sá sjóður starfar samkvæmt lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja. Hlutverk skilasjóðs er að tryggja skammtímafjármögnun vegna aðgerða sem hægt er að grípa til við skilameðferð fjármálafyrirtækja. Efni frumvarpsins um fjármögnun skilasjóðs byggir þó ekki einvörðungu á tilskipuninni þar sem fjármögnunarleiðin, sem lögð er til í frumvarpinu og ég vík að síðar í ræðu minni, gengur lengra en lágmarksreglur tilskipunarinnar kveða á um. Breytingar frumvarpsins á lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta eru ekki innleiðing á Evrópureglum. Þær þykja hins vegar æskilegar ýmist í ljósi þess að skilasjóði er ætlað að starfa til frambúðar sem sérstök deild í Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta eða vegna þess að breytingarnar eru taldar einfalda eða skýra lögin ásamt því sem þær fella brott úrelt ákvæði. Áður en ég vík að helstu efnisatriðum frumvarpsins vil ég nefna að í því kemur fram að eignir innnstæðudeildar íslenska tryggingarsjóðsins eru nú mun meiri en hjá sambærilegum deildum í ríkjum Evrópusambandsins. Í frumvarpinu er einnig rakið að TIF sjóðurinn hefur talsvert breytt hlutverk eftir tilkomu laga um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja. Með gildistöku þeirra laga, ásamt breytingum á öðrum lögum og reglum á bankamarkaði, hefur dregið verulega úr líkum þess að reyna muni á innstæðutryggingakerfi á sama hátt og gerði eftir bankahrunið 2008. Meðal þess sem leiðir af breyttum reglum er að gert er ráð fyrir að kerfislega mikilvægir bankar fari í skilameðferð lendi þeir í alvarlegum rekstrarvanda. Ef til skilameðferðar kemur er ekki gert ráð fyrir að innstæðudeild TIF greiði fjármuni beint til innstæðueigenda. Innstæðudeildinni getur verið gert að greiða fjármuni til skilameðferðar fjármálafyrirtækis en að teknu tilliti til þeirra skilyrða sem þurfa að vera uppfyllt til að sú greiðsluskylda virkist þykir ósennilegt að til þess komi. Ef til þess kæmi að greiðsluskylda innstæðudeildar myndi virkjast er kveðið á um hámark á greiðslum úr deildinni. Innstæðudeild TIF er því nú þegar vegna áður samþykktra lagabreytinga fyrst og fremst ætlað að standa til tryggingar innstæðum hjá lánastofnunum sem ekki er ætlað að fara í skilameðferð lendi þær í alvarlegum rekstrarvanda. Virðulegi forseti. Ég vík nú að helstu efnisatriðum frumvarpsins og eru þau þessi: Í fyrsta lagi kemur þar fram að TIF verði til frambúðar rekinn í þremur aðskildum deildum: innstæðudeild, verðbréfadeild og skilasjóði. Ekki eru lagðar til breytingar á rekstrarformi sjóðsins og hann verður því áfram rekinn sem sjálfseignarstofnun. Í öðru lagi er kveðið á um tilfærslu fjármuna úr innstæðudeild TIF í skilasjóð þannig að stærð annars vegar innstæðudeildar og hins vegar deildar skilasjóðs eftir tilfærsluna verði hlutfallslega sú sama og milli lágmarkskrafna Evrópureglna. Þessi lágmörk eru annars vegar 0,8% og hins vegar 1% af tryggðum innstæðum allra lánastofnana með starfsleyfi hér á landi. Eftir tilfærsluna verður skilasjóður því stærri en innstæðudeild sem nemur 25%. Tilfærslan nemur 26,3 milljörðum kr. en sú fjárhæð miðast við stöðu tryggðra innstæðna og eignir innstæðudeildar og skilasjóðs við árslok 2021. Eftir tilfærslu verður skilasjóður 2,67% af tryggðum innstæðum og innstæðudeild 2,13% af tryggðum innstæðum. Eignastaða beggja deilda verður því umtalsvert umfram lágmarkskröfur. Í þriðja lagi hefur frumvarpið að geyma ákvæði um greiðslur lánastofnana á framlögum í skilasjóð. Á meðal þeirra ákvæða er tillaga um að tveimur reglugerðum ESB sem fjalla um aðferðafræði og útreikning á greiðslum í sjóðinn verði veitt lagagildi. Í frumvarpinu er þó skýrt tekið fram að framlög verði ekki innheimt í skilasjóð nema eignir sjóðsins fari undir lágmarkið, þ.e. 1% af tryggðum innstæðum. Ákvæði reglugerða ESB koma því að óbreyttu ekki til framkvæmda. Í fjórða lagi er lagt til að greiðslur iðgjalda í innstæðudeild sjóðsins verði stöðvaðar að svo stöddu. Er það gert í ljósi sterkrar eignastöðu deildarinnar sem ég hef áður nefnt. Ráðherra skal upplýstur árlega með skriflegum hætti um afstöðu stjórnar sjóðsins til þess hvort aðstæður hafi breyst á þann veg að hefja þurfi aftur innheimtu á iðgjöldum í innstæðudeild. Í fimmta lagi er kveðið á um breytingu á heiti Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Lagt er til að sjálfseignastofnunin fái nýtt heiti sem verði Tryggingarsjóður vegna fjármálafyrirtækja. Breytt heiti er talið endurspegla betur starfsemi stofnunarinnar eftir þær breytingar sem fjallað er um í frumvarpinu. Í sjötta lagi er lagt til að stjórnarmönnum í TIF verði fækkað úr sex í fjóra. Helstu verkefni stjórnar verða umsýsla og fjárvarsla deildanna þriggja. Frumvarpið gerir ráð fyrir að Samtök fjármálafyrirtækja tilnefni einn stjórnarmann, Seðlabanki Íslands einn og ráðherra skipi tvo án tilnefningar og verði annar þeirra formaður. Að lokum vil ég nefna að í frumvarpinu eru tillögur um að nokkur ákvæði í lögunum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta falli brott. Um er að ræða úrelt ákvæði sem ýmist eru á skjön við gildandi lög á fjármálamarkaði eða þjóna ekki tilgangi eftir þær viðamiklu breytingar sem orðið hafa á lagaumgjörð fjármálamarkaðar undanfarin ár. Virðulegi forseti. Í frumvarpi þessu er kveðið á um tilfærslu fjármuna úr innstæðudeild TIF í skilasjóð. Sú leið við fjármögnun skilasjóðs er hagkvæmur kostur fyrir bæði innstæðueigendur og lánastofnanir. Vel fjármagnaður skilasjóður er til hagsbóta fyrir innstæðueigendur og almenning þar sem sjóðnum er ætlað að tryggja skammtímafjármögnun vegna aðgerða sem hægt er að grípa til við skilameðferð fjármálafyrirtækis. Eins og ég nefndi áður er skilameðferð það ferli sem gert er ráð fyrir að kerfislega mikilvægir bankar fari í lendi þeir í alvarlegum rekstrarvanda. BRRD-tilskipunin var tekin upp í EES-samninginn á árinu 2018 og hefur Eftirlitsstofnun EFTA hafið formlega málsmeðferð vegna tafa Íslands við að innleiða tilskipunina að fullu. Þá hefur stofnunin þegar ákveðið að höfða mál fyrir EFTA-dómstólnum vegna tafa Íslands við að innleiða eina reglugerð ESB sem sækir stoð í BRRD. Í frumvarpinu er að finna lagastoð til að hægt verði að innleiða þá reglugerð ESB með reglugerð ráðherra. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég nefna að þrátt fyrir að efni þessa frumvarps varði breytingar á lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta þá felur það að engu leyti í sér innleiðingu á þriðju tilskipun Evrópusambandsins um innstæðutryggingakerfi. Sú tilskipun tók gildi í Evrópusambandinu á árinu 2014 en hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.

Virðulegur forseti. Ég vildi ræða við hæstv. ráðherra um athugasemd sem ég sé á bls. 15 í frumvarpinu, í 4. tölulið. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Í umsögn TIF var vakin athygli á því að engin úrræði eða viðurlög væri að finna vegna vanrækslu aðildarfyrirtækja á upplýsingagjöf til sjóðsins. Að mati ráðuneytisins þykir ekki ákjósanlegt að sjóðurinn fái heimild til dagsekta eða annarra þvingunarúrræða enda samræmist það illa starfsemi sjálfseignarstofnana. Ef til þess kemur að aðildarfyrirtæki sjóðsins afhendi honum ekki umbeðnar upplýsingar mun skapast augljóst tilefni til að skoða það sérstaklega og bregðast við eftir þörfum.“ Ég velti fyrir mér hvort ráðherra geti farið yfir það með mér hvort það hafi verið brugðist við þessari athugasemd, hvort sé ekki ástæða til að bregðast við henni. Ef það er ekki brugðist við þessari athugasemd, eins og ég les út úr þessari tillögu, hvernig á þá að bregðast við eftir á þegar aðildarfyrirtæki sinna ekki sinni upplýsingaskyldu? Ég vil kannski bara fyrst fá það á hreint hvort það sé verið að setja inn einhvers konar þvingunarúrræði til að tryggja þetta og ef ekki, hvers vegna ekki.

Virðulegi forseti. Ég hygg að hérna hafi komi fram ábending um atriði sem gæti reynt á en hefur ekki reynt á í þeim skilningi að það sé ekki vandamál við þær aðstæður sem nú eru uppi. Eins og fram kemur í athugasemdinni þá hefur ráðuneytið talið að það færi ekki vel á því að sjálfseignarstofnun færi með slík þvingunarúrræði heldur mætti það kannski frekar falla undir verksvið Seðlabankans og Fjármálaeftirlits hans að bregðast við ef fyrirtæki í fjármálaþjónustu á Íslandi sinna ekki lögbundnum skyldum sínum. Þó að þetta atriði varði lögin almennt þá má setja það engu að síður í samhengi við þær breytingar á iðgjaldagreiðslur sem við erum að gera hér. En mér finnst sjálfsagt að nefndin vinni aðeins með þessa athugasemd þannig að það væri þá rakið hvers konar viðbrögð kæmu úr stjórnkerfinu, t.d. að stjórn sjóðsins vekti athygli Seðlabankans á þeirri staðreynd að það vantaði að menn væru að fylgja lögbundnum reglum um innborganir. Þá geri ég ráð fyrir að lög opni fyrir möguleika eftirlitsaðila til að bregðast við í samræmi við tilefnið.

Virðulegi forseti. Mér finnst vissulega tilefni fyrir nefndina til að skoða þetta atriði nánar vegna þess að það er ekki hægt að beita þvingunarúrræðum án lagaheimildar eftir á þegar í ljós kemur að fyrirtæki eða aðilar eru ekki að fylgja þeim reglum sem settar eru. Þetta vitum við. Þau vekja athygli á því að það séu engin úrræði eða viðurlög vegna vanrækslu aðildarfyrirtækja á upplýsingagjöf til sjóðsins. Það kann vel að vera að það sé rétt að ekki sé ákjósanlegt að einhver sjálfseignarstofnun hafi heimild til að beita því sem þau tala um, dagsektum eða öðrum þvingunarúrræðum, enda samrýmist það illa starfsemi sjálfseignarstofnana. Gott og vel. Eins og hæstv. ráðherra minnist á þá væri það kannski frekar í höndum Fjármálaeftirlits Seðlabankans að gera slíkt. En það hlýtur að þurfa að vera í lögunum fyrir fram, ekki eftir að það er komið í ljós að þetta er vandamál, af því að þá getum við ekki beitt þessum þvingunarúrræðum, hvorki dagsektum eins og hér er minnst á né öðrum þvingunarúrræðum til að knýja fram þessa upplýsingagjöf sem lögin gera ráð fyrir. Og þess vegna velti ég fyrir mér hvort það sé ekki bara mikilvægt að nefndin einhendi sér í það að tryggja að Fjármálaeftirlitið hafi þessar heimildir til þvingunarúrræða vegna þess að við viljum auðvitað ekki lenda í því, eins og virðist reyndar oft vera raunin, að við segjum: Já, þetta gæti kannski verið vandamál en við bara komum að því þegar að því kemur, og þá höfum við ekki lagaheimild til að bregðast við. Ég held að það sé ekki æskileg þróun mála og við ættum frekar að einbeita okkur að því að hafa þetta bara tilbúið ef til þess kemur, eins og kemur fram í greinargerð, að aðildarfyrirtæki sjóðsins afhenda honum ekki umbeðnar upplýsingar. Mér finnst ekki hægt að segja að þá muni skapast augljóst tilefni til að skoða það sérstaklega og bregðast við eftir þörfum, ef engin eru verkfærin til að bregðast við.

Virðulegur forseti. Ég geri engar athugasemdir við það að þetta verði skoðað sérstaklega í nefndinni og því velt upp hvaða eftirlitsheimildir kunna að vera fyrir Seðlabankann til að bregðast við við þessar aðstæður. Ég hefði talið að með því að afhendingu gagna sé neitað, svo lengi sem það er ekki umdeilt að þau beri að afhenda, þá gæti sjóðurinn sótt stuðning í Seðlabankann.

Forseti. Ég vek athygli þingmanna á fylgiskjali með þessu frumvarpi sem er til fyrirmyndar, þar er sýndur munurinn á núgildandi lögum og breytingunum, það er strokað yfir og sýnt hvað kemur í staðinn. Það er mjög hjálplegt í svona tæknilegum málum þar sem verið er að skipta út orðum fyrir þessi orð í þessari grein og þessari málsgrein o.s.frv. Þegar maður skoðar þetta þá sér maður nánar samhengið í öllu. Í fyrstu greinunum er t.d. verið að breyta Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta yfir í Tryggingarsjóð vegna fjármálafyrirtækja. Það er fullt af nafnabreytingum þarna. Það eru nokkur atriði sem ég rek augun í og eiginlega eitt það fyndnasta sem mér finnst eða kannski það kaldhæðnislegasta, ef ég orða það þannig, er í nýrri 87. gr. a, en þar segir, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir 3. mgr. skal fyrirtæki greiða fast framlag í skilasjóð […] ef heildareignir þess eru minni en jafnvirði eins milljarðs evra í íslenskum krónum og heildarskuldbindingar að frádregnum eiginfjárgrunni og tryggðum innstæðum eru jafnar eða lægri en að jafnvirði 300 milljónum evra í íslenskum krónum.“ Nú flakkar gengið fram og til baka og ég velti fyrir mér að ef við værum á evrusvæði hefði þetta alla jafna ekkert rosalega mikil áhrif á fyrirtæki þar sem þau eru alltaf með sína stöðu í evru. En hérna þarf þá stöðugt að vera að fylgjast með því hvert gengið er, hvort fyrirtæki hoppi undir eða yfir þessi viðmið og það getur gert það alveg fram og til baka án þess í rauninni að menn hafi hugmynd um það því að kannski breytist staðan í íslenskum krónum ekkert en ef gengi evru flöktir eru allt í einu komin ákvæði þarna sem þarf að fylgja og allt í einu þarf að greiða framlag í skilasjóð. Hvernig á að meðhöndla það hluta af ári eða hluta úr degi eða hvernig sem það fer á flakk? Ég klóra mér aðeins í hausnum yfir þessu. Það er búið að vera smá rifrildi um það hvort eigi að taka upp evru á Íslandi, losa okkur við krónuna. Nú er farið að setja þessar evrur í lög í staðinn fyrir krónur. Mér finnst það pínu kaldhæðnislegt. Kannski er þetta vegna tilskipunar, það séu bara kröfur um að hafa þetta jafnvirði 500 milljóna evra, það séu skilyrði um að hafa evrur þarna. Allt í lagi. En væri ekki eðlilegt að þýða þetta yfir í íslenskar krónur og uppfæra kannski á ársfresti eða eitthvað því um líkt, miða við einhverja gengisstöðu til þess að fyrirtækin séu með mun fyrirsjáanlegri mælikvarða í þeim miðlum sem þau nota alla jafna? Nema að fjármálafyrirtækin séu bara alltaf að gera upp í evrum hvort eð er sjálf. Þá kannski skiptir þetta ekki miklu máli fyrir neinn annan þau. Þetta kemur náttúrlega inn í þessa klassísku umræðu, það eru sumir hérna sem gera alltaf upp í öðrum gjaldmiðli en íslenskum krónum á meðan íslenskur almenningur er bara með krónugildið. Ég mæli alla vega með því að fólk skoði þessa breytingu. Það er annað sem ég klóra mér aðeins í hausnum yfir, það er breyting á lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Þetta frumvarp er bandormur. Í 11. gr. frumvarpsins, sem verður 1. gr., er talað um að það sé verið að breyta markmiðinu með þeim lögum. Ég er að reyna að átta mig á því hvort það þýði eitthvað annað fyrir innstæðueigendur. Það er sagt: „Markmið með lögum þessum er að veita lágmarksvernd vegna greiðsluerfiðleika fjármálafyrirtækja í samræmi við ákvæði laga þessara og laga um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja til innstæðueigenda og viðskiptavina fjármálafyrirtækja.“ En markmiðið með lögunum var sem sagt að veita innstæðueigendum í viðskiptabönkum og sparisjóðum og viðskiptavinum fyrirtækja sem veita fjárfestingarþjónustu o.s.frv. lágmarksvernd. Ég er að reyna að átta mig á því hvernig verndin gagnvart innstæðueigendum púslast saman í þessum breytingum á núgildandi lögum. Markmiðið með þeim er að veita innstæðueigendum í viðskiptabönkum lágmarksvernd en núna á sem sagt að veita lágmarksvernd vegna greiðsluerfiðleika fjármálafyrirtækja í samræmi við lög um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja til innstæðueigenda. Þetta orðalag, ég klóra mér aðeins í hausnum yfir þessu. Ég átta mig ekki alveg á því hvort markmiðinu um að veita innstæðueigendum lágmarksvernd sé viðhaldið. Þetta eru þó nokkrar breytingar og það hjálpar tvímælalaust að hafa þetta samanburðarskjal. Það er gjörsamlega ómögulegt að reyna að lesa þetta úr lagafrumvarpinu sjálfu. Og þá rekur maður augun í svona mun því að alla jafna er bara verið að breyta t.d. nafninu á þessum sjóði í Tryggingarsjóð vegna fjármálafyrirtækja úr Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta. Svo er talað þarna um innstæðudeild og svoleiðis og maður pínist pínulítið, þrátt fyrir að maður hafi þetta breytingaskjal fyrir framan sig. Þannig að mér þætti vænt um að fá smáskýringar í umfjöllun nefndarinnar varðandi þessa innstæðueigendur. Það er kannski hjartans mál hjá okkur Íslendingum eftir bankahrunið að innstæður séu tryggðar, að innstæður almennra borgara í viðskiptabönkum séu tryggðar á viðeigandi hátt. Það var tekin sérstök ákvörðun um að tryggja bara allt heila klabbið sem kostaði ýmislegt auðvitað en var alveg sjálfsögð ákvörðun þótt hún hafi mögulega haft víðtækari áhrif varðandi það hverjir nákvæmlega væru þar undir. Það var gamalt ferli. En ég sé þessa orðalagsbreytingu um lágmarksverndina og mér finnst verið að færa markmiðið frá því að vera markmið um að veita innstæðueigendum í viðskiptabönkum lágmarksvernd yfir í það að veita lágmarksvernd vegna greiðsluerfiðleika fjármálafyrirtækja. Sú vernd gæti einmitt náð til innstæðueigenda og viðskiptavina fjármálafyrirtækja, allt í lagi, en mér finnst það bara óljósara með þessu orðalagi þannig að það væri fínt að fá betri skýringar á því í nefndaráliti hjá nefndinni. En annars, þegar maður er búinn að gera smá grín að þessum evrubrandara, þá er þetta mjög áhugavert mál. Ef ekki væri fyrir EES-samstarfið þá held ég að við værum í miklu verri málum. Við erum að fá svo rosalega mikið. Þetta er tæknilegt mál sem við erum að glíma við og bolmagn okkar eða frumkvæðisvilji stjórnvalda til að fara út í flókin og tæknileg kerfisbreytingarmál virðist vera gríðarlega lítill. Við þurfum einhvern veginn að fá það utan frá, skipun um það: Hérna er nýtt kerfi sem þarf að innleiða, gjörið svo vel. Við verðum að gera það út af samningi sem við erum með þar um. Annars værum við alltaf bara í gömlu kerfunum okkar sem úreldast smám saman og fleiri eru alltaf að misnota aðeins meira og að lokum springur allt í andlitið á okkur. Það er einhvern veginn sú menning hérna að við segjum: Við bjuggum þetta til einu sinni og þetta er frábært og kemur til með að virka að eilífu. Þangað til það hættir að virka. Það er einfaldlega af því að samfélagið breytist og þróast og tæknilausnir breyta því hvernig við stundum viðskipti og notum banka og þess háttar. Kerfin sem við bjuggum til einu sinni voru frábær þá en þau einfaldlega úreldast og verða ónothæf eftir því sem á líður varðandi skilvirkni, hraða o.fl. Einnig varðandi frumleika, svona nýsköpunarhyggju ýmissa í viðskiptum sem eru að búa til flókin eignarhaldsnet og þess háttar og maður hefur séð að jafnvel opinberar stofnanir hafa einfaldlega ekki bolmagn til þess að fylgjast með því hver er að gera hvað. Við fengum góða kynningu á þessu t.d. frá Bretlandi þar sem er bara svona net fyrirtækja sem sér um til að mynda hjúkrunarheimili sem nota alls konar leigusamninga fram og til baka til þess í rauninni að féfletta opinbera kerfið. Þar þarf greinilega einhverja betri lausn á fyrirkomulaginu þar sem þessir aðilar eru búnir að koma upp leikkerfi til að misnota lögin eins og þau eru uppsett. Við þurfum stöðugt að vera að elta það. Þetta mál er liður í því og ég geri bara þessar tvær athugasemdir, um evruna annars vegar sem mér finnst áhugavert að hafa þarna og hins vegar vil ég vera viss um að verndin sé þarna gagnvart innstæðueigendum. Ég sé það ekkert rosalega vel í textanum en það getur verið að þarna sé verið að vísa í önnur lög sem útskýra það frekar.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna. Ég verð að viðurkenna að ég er bara rétt búin að skanna yfir þetta frumvarp en ég las það betur þegar ég hlýddi á ræðu hans og hvar svo sem við stöndum í þessu máli varðandi krónu og evru þá er þetta áhugavert. Það segir ákveðna sögu, finnst mér, að íslenski löggjafinn sé í þeirri stöðu að þegar það þarf að ramma inn einhvern fasta í lagasetningunni þá beitir hann evrunni. Kannski að það sé skýringin. Það minnir mig á áhugavert samtal sem ég átti síðastliðið haust í kosningabaráttunni þar sem ég sótti lítið fyrirtæki á fundi þar sem menn vísuðu í það rekstrarumhverfi sitt að fyrirtæki í sömu grein sem var starfrækt í Þýskalandi gæti leyft sér þann munað að prenta sölubæklingana sína. Ég var í smástund að kveikja á því hvað viðkomandi var að fara og hann segir: Jú, það er vegna þess að verðin þola það að standa á pappír. Verðin standa óbreytt, sem var þá veruleiki viðskiptanna í evruumhverfinu. Ég heyrði ræðu hv. þingmanns en vildi samt koma hér upp sérstaklega til að spyrja hann út í þennan punkt varðandi framlag í skilasjóð eins og það er lagt upp í frumvarpinu. Af hvaða ástæðum heldur hann í raun og sann að það sé verið að nota þetta viðmið, að jafnvirði 300 milljónum evra í íslenskum krónum?

Virðulegur forseti. Ég giska á að það sé út af því að þetta komi beint úr tilskipun, Evrópureglunum, sé fært beint yfir, það sé einhver skölun þarna í gangi eða eitthvað því um líkt, sem er áhugavert. Annað sem ég rek mig á þessu samhengi er í ákvæði til bráðabirgða, þar sem segir: „Stjórn Tryggingarsjóðs vegna fjármálafyrirtækja skal eigi síðar en fyrir árslok 2022 færa 26,3 milljarða kr. úr innstæðudeild sjóðsins í skilasjóð.“ Þarna er sem sagt skilasjóðurinn með íslenskar krónur, og er mögulega að tryggja fyrirtæki sem eru að gera upp í evrum. Ef viðmiðin eru í evrum af því að fyrirtækin eru að gera upp í evrum þá er það kannski alveg eðlilegt. En þá er skilasjóðurinn með krónur til að tryggja fjármálavandræði, greiðsluvandræði, í evrum. Þá spyr maður: Af hverju er þá ekki ákveðið jafnvirði íslenskra króna í evrum sem þarf að vera í skilasjóði? Ef það snýst líka um hvenær fyrirtækin eru að fara að borga í hann aukalega og þess háttar? Kannski smámisræmi þarna í lögunum sem ég held að þurfi að strauja út og fá einhverjar betri útskýringar á. Og af hverju 26,3 milljarðar? Þetta er mjög líklega, af því að þetta er svona nákvæm tala, upp á hundruð milljóna króna, uppreiknað úr einhverri evrutölu, veit ekki hver skalinn er á því miðað við stærð hagkerfisins hérna eða eitthvað svoleiðis en ef það er einhver skölun á því þá þarf það líka að breytast á hverju ári, myndi maður ætla. Ef það væri verið að selja Íslandsbanka og fjármálakerfið blæs út af því að hann varð verðmætari, þarf þá skilasjóðurinn t.d. að vera stærri?

Frú forseti. Það má vel vera eins og hv. þingmaður segir, að hér sé í reynd verið að þýða og leggja fyrir Alþingi, sem kemur þá kannski inn á aðra spurningu varðandi Evrópumálin þegar rætt er um aðkomu Íslands. Við sjáum það reglubundið í innleiðingarmálunum að hér koma inn mál trekk í trekk án nokkurrar einustu aðkomu og er það virkilega þannig að það sé betra að eiga engan mann við borðið en að eiga mann við borðið? En mér finnst þessi þýðing, þegar við erum komin með evrugjaldmiðilinn inn í íslenska lagasetningu án þess að hann sé að forminu til hluti af okkar veruleika, varpa ljósi á stóra sögu og stóran sannleika sem er, eins og hv. þingmaður nefndi, að fjöldinn allur af fyrirtækjum gerir þegar upp í evru, tekur þátt í því að vinna innan þess gjaldmiðils vegna þess að það hentar þeim betur að gera það. Eftir situr venjulegt fólk á Íslandi í veruleika íslensku krónunnar, með laun í krónu, lán í krónu, vexti í krónuumhverfi og með verðbólgu í samræmi við krónuumhverfið. Þannig að ég held að þessi litla og sakleysislega þýðing hérna segi okkur töluvert stærri sögu en kannski við blasir.

Virðulegur forseti. Ég held að þetta sé alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, þetta segir okkur stærri sögu um ákveðna, eins og ég talaði um áðan, úreldingu í raun og veru. Það verður alltaf flóknara og erfiðara að viðhalda örmynt í sífellt stærra alþjóðahagkerfi. Krónan er eins og einhver tala á spotta risastóra kerfisins og hún hristist eins og maður veit ekki hvað þegar eitthvað hreyfist á stóra sviðinu. Þá flöktir krónan fram og til baka og hristist hingað og þangað. Það væri alveg hægt að gera svipaða hluti og Danmörk gerir t.d., alla vega sem fyrsta skref, að fara kannski ekki alveg í fastbindingu við evruna en byrja að taka fyrst lausbindingu. Danir eru samt alveg hryllilega harðir á sinni lausbindingu, þar eru þeir með viðmið, frávik frá evrunni, sem má flökta innan á hverjum tíma, yfir ákveðinn tíma þannig að snöggar breytingar hafa ekki áhrif. Þeir segja bara: Það jafnar sig út á einhverjum tíma. Það eru uppsafnaðar breytingar á löngum tíma sem þeir þurfa að horfa á og stilla sig af gagnvart. Við erum svo rosalega mikið í núinu. Ó nei, gengið er að breytast núna. Og það er alveg skiljanlegt af því að við erum að reyna að viðhalda sjálfstæðum gjaldmiðli og öllu því flökti sem því fylgir í staðinn fyrir að miða að gjaldeyrisstöðugleika þegar allt kemur til alls. Það er kannski búið að vera að reyna það aðeins meira með því að safna gjaldeyrisvaraforða sem hefur haft jákvæð áhrif á verðbólguþróun. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir skemmtilegar hugleiðingar. Það frumvarp sem við erum að ræða hérna í dag snýst auðvitað um innleiðingu á ákvæðum í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/59, um endurreisn og skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja, skulum kalla þetta bara BRRD eins og er gert í frumvarpinu. Það er kannski ágætt að vekja athygli á því hér að Eftirlitsstofnun EFTA hefur hafið formlega málsmeðferð gegn Íslandi vegna tafa við að innleiða þessa tilskipun að fullu. Ég vil kannski biðja hv. þingmann að velta því aðeins fyrir sér með mér: Hvað tefur þessa innleiðingu? Hvers vegna er alltaf þessi halli, þessi innleiðingarhalli hjá okkur? Hvernig væri hægt að greiða betur úr þessu og gera þetta hratt og örugglega án þess þó að fórna því mikilvæga hlutverki sem er það að okkur á Alþingi gefist kostur á að rýna mjög vel þær gerðir sem koma frá Evrópusambandinu og okkur ber að innleiða?

Forseti. Nú er ég ekki í efnahags- og viðskiptanefnd sem þetta fer til og ég er aðeins að reyna að fóta mig í þessu, ég rakst á einmitt þennan hluta í lögunum sem mér fannst áhugaverður. Ég held hins vegar að innleiðingarhallinn sé af tvennum toga. Annars vegar eru þetta stundum flókin tæknileg mál. Við höfum einfaldlega ekki gríðarlega mikið bolmagn til þess eða tæknilega þenkjandi fólk til að sinna slíkri innleiðingu. Þetta er flókið, það er bara mjög augljóst. Stærð okkar gerir það að verkum að það eru ekkert rosalega margir í þessum geira í ráðuneytunum sem geta glímt við svona flókin tæknileg mál, eru bara uppteknir í ýmsu öðru. Við erum með alveg fullt af fólki í svoleiðis, en það er bara upptekið í fullt af öðrum verkefnum. Hin aðalástæðan er einfaldlega að íslensk stjórnsýsla er tiltölulega undirmönnuð almennt séð. Það lýsir sér í því einmitt að við erum ekki með nægilega góða vöktun í rauninni á ferlinu innan Evrópusambandsins, á þeim tilskipunum og reglugerðum sem eru í undirbúningi og á leiðinni hingað þannig að við grípum oft miklu seinna inn í í ferlinu heldur en við ættum að gera og erum síður undirbúin fyrir það. Ástæðan fyrir því er einmitt undirmönnun. Það er alltaf verið að kvarta undan því að það sé verið að stækka báknið og það verði nú að vera rosalega lítið o.s.frv., en afleiðingarnar eru þessar. Við erum með lítið bákn, það er bara þannig. 

Frú forseti. Ég get alveg tekið undir það að við erum að mörgu leyti með ósköp lítið bákn. Af því að hér hefur verið talað um krónu og evru og Evrópusamstarf þá vil ég bara benda á það gríðarlega bákn sem það kallar á að halda uppi sjálfstæðum gjaldmiðli. Og eins þegar við ræðum innleiðingu á gerðum frá Evrópusambandinu. Þar erum við að taka við reglum án þess að hafa í raun neitt um það almennilega að segja hvernig þær eru útfærðar og hvernig þær verða til. Við eigum ósköp takmarkaða aðild að því ágæta bákni sem Evrópusambandið er. Talandi um bákn. Ætli eitthvert annað þjóðþing í Evrópu myndi sætta sig við að það sé netlaust heilu og hálfu dagana? Nei, þetta er bara eitt dæmi af mörgum. Hægri menn tala alltaf eins og það sé allt að blása svo mikið út og að það sé allt of mikil yfirbygging. En oft er það einmitt mín upplifun að ríkisstofnanir og stjórnkerfið sé bara alls ekki nógu vel fjármagnað. En höldum okkur kannski við efni máls hér. Nú erum við oft að afgreiða á hundavaði á færibandi gerðir vegna Evrópusamstarfsins sem við eigum aðild að og það er ekki alltaf skýrt hvað af því sem kemur fram í frumvörpunum er eitthvað sem leiðir óhjákvæmilega af gerðunum og hvað ekki, 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma sem er takmarkaður í andsvörum.

Forseti. Nei, mér finnst það ekkert augljóst. Það þarf oft að fara í Evrópureglugerðina til að gera þann samanburð því að það eru alveg fordæmi fyrir því að það hafi einfaldlega verið logið að okkur hérna á þinginu um það hvað Evrópureglugerð segir miðað við efni frumvarpsins sem við fáum í hendurnar. Það rifjast upp fyrir mér mál vegna fjarskipta og netöryggissveitarinnar. Þar var ákveðin túlkun á því hvernig netöryggissveitin ætti aðgengi og ætti að stjórna í rauninni eftirliti, sem var rangtúlkun. Ég veit ekki af hverju, hvort það var einhver villa í þýðingu eða hvort það var einbeittur brotavilji þar. Ég hef líka séð varðandi Árósasamninginn, það var svo sem aðeins öðruvísi, þar hef ég séð túlkun um að það megi annaðhvort bara nota kærunefndarleið eða dómstólaleið, sem var augljóslega rangt af því að t.d. framkvæmdaraðilar varðandi mat á umhverfisáhrifum gátu leitað til bæði kærunefndar og dómstóla en Landvernd gat bara leitað til kærunefndarinnar en ekki til dómstóla. Þannig að það er alveg nauðsynlegt að þetta sé skýrt út fyrir okkur og þar bætist líka við flækjan vegna þess sem er sótt um í EES-ferlinu, um frávik frá Evrópureglugerðum sem EES-löndin fá stundum. 

Virðulegi forseti. Það er allt of langt síðan Alþingi hefur talað um Icesave-málið  „Breytingartillögur þessar gera, eins og áður segir, ráð fyrir því að tveir stjórnarmenn af fjórum verði tilnefndir af ráðherra og þar af verði annar þeirra formaður stjórnar en atkvæði formanns skal ráða úrslitum falli atkvæði stjórnarmanna jöfn. Umræddir stjórnarmenn munu þannig í reynd geta, í krafti atkvæðavægis stjórnarformanns, ráðið mál til lykta með atkvæðum sínum á stjórnarfundum. Auk þess skipar Seðlabanki Íslands, sem er ríkisstofnun að lögum, þriðja stjórnarmanninn af fjórum. Nái umræddar tillögur fram að ganga kann mögulega að skapast hætta á því, að mati TIF, að litið verði svo á að sjóðurinn hafi fremur einkenni ríkisstofnunar en sjálfseignarstofnunar, burtséð frá yfirlýstu rekstrarformi sjóðsins sem sjálfseignarstofnun.“ Og þá víkur sögunni að Icesave. Þar hélt auðvitað ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, því fram að Tryggingarsjóður innstæðueigenda væri afsprengi íslenska ríkisins. Þetta eru rök sem mörgum þóttu sannfærandi á sínum tíma en öðrum ekki. Og að ríkið bæri þar af leiðandi ábyrgð á skuldbindingum sjóðsins. EFTA-dómstóllinn komst samt að þeirri niðurstöðu að það hefði ekki þýðingu fyrir úrlausn málsins hvort þetta væri svona en vék engu að síður að því að því að þessi málsástæða teldist ekki sönnuð af hálfu ESA. Tók þetta þannig í að vissu leyti til umfjöllunar. Þá má velta því fyrir sér hvort það hefði haft áhrif á úrlausn Icesave-málsins ef ESA hefði lagt aðra og meiri áherslu á þessa málsástæðu og stjórnskipulag Tryggingarsjóðsins. Þetta er eitthvað sem sjóðurinn bendir sem sagt á í umsögninni og mér finnst þessi ábending afgreidd svolítið billega í greinargerð frumvarpsins. Þar segir í raun bara: „Vikið var að því í umsögn TIF að hætta kunni að skapast á því að litið verði svo á að sjálfseignarstofnunin TIF hafi fremur einkenni ríkisstofnunar en sjálfseignarstofnunar vegna tillagna frumvarpsins um breytta samsetningu stjórnar.“ Vísað er til málsástæðu Eftirlitsstofnunar EFTA gegn íslenska ríkinu í Icesave-málinu: „Málsástæðan laut að því að TIF væri afsprengi íslenska ríkisins og ríkið bæri þar af leiðandi ábyrgð á skuldbindingum sjóðsins. Í málinu taldi EFTA-dómstóllinn málsástæðuna, eins og málatilbúnaði ESA var háttað, ekki hafa þýðingu fyrir úrlausn málsins.“ Svo segir bara: „Ráðuneytið er meðvitað um Icesave-málið og þann ágreining sem var til staðar í því máli. Meðal annars í því ljósi er ekki lögð til breyting á rekstrarformi sjóðsins. Hann verður sem fyrr sjálfseignarstofnun …“ En þetta er náttúrlega ekki það sem TIF var að benda á í umsögn sinni. Það liggur alveg fyrir að þetta verður áfram sjálfseignarstofnun. Spurningin er um samsetningu stjórnar, hvort þessi skilasjóður fái í rauninni meiri ásýnd einhvers konar ríkisapparats og hvaða þýðingu það kunni að hafa í framtíðinni. - Ég held ég hafi þetta ekki lengra í bili.

Herra forseti. Ég sperrtist náttúrlega allur upp þegar ég heyrði minnst á Icesave og ég held að þetta sé jafnvel í fyrsta sinn sem ég ræði þau mál hér í þingsal. Mér finnst þetta nefnilega mjög billega afgreitt, eins og hv. þingmaður bendir á, sérstaklega ef við lítum síðan til annarrar athugasemdar sem TIF kemur með í umsögn sinni í samráðsgáttinni, sem lýtur að þeirri staðreynd að TIF getur ekki lagt á dagsektir ef skilaskyldir aðilar skila ekki því sem þeim er skylt að skila. Þetta afgreiðir ráðuneytið með því að þá myndi þetta hætta að vera eins og sjálfseignarstofnun þó að rekstrarformið væri náttúrlega það sama samkvæmt lagabókstafnum. En það er heldur ekki það sem TIF er að segja í umsögninni. TIF segir: Það er sama þótt við köllum þetta sjálfseignarstofnun, því að þótt það sé sjálfseignarstofnun að lögum, ef stjórninni er breytt á þann hátt sem lagt er til í frumvarpinu þá 

Virðulegi forseti. Ég tek einmitt undir það sem kom fram í andsvari. Ég vil benda á að þó svo að EFTA-dómstóllinn hafi komist að ákveðinni niðurstöðu um þennan þátt málsins á tilteknum tíma þá er það þannig að Evrópuréttur þróast mjög hratt. Bæði ESB-dómstóllinn og EFTA-dómstóllinn eru dómstólar sem eru þekktir fyrir prógressífa eða skapandi lagatúlkun og í því samhengi finnst mér einhvern veginn að það verði að rýna þetta svolítið betur. Ég treysti því að efnahags- og viðskiptanefnd geri það og fari yfir þetta vel með fólki sem best þekkir til.

Herra forseti. Mér finnst þessi tilvísun í málatilbúnað ESA í kringum Icesave ekki endilega halda vatni því að þá erum við að tala um tiltekið afmarkað tilvik en hér er verið að ræða almennan grundvöll þessa reksturs. Þá er ekki hægt að hengja sig í nákvæmlega það hvernig rök voru færð fyrir málinu á sínum tíma heldur finnst mér að ráðuneytið hefði mátt taka Icesave-gleraugun niður og líta á þetta almennari augum. En mig langar aftur að nefna dagsektaákvæðið vegna þess að ég held að það skipti rosalega miklu máli, ekki alveg óháð rekstrarformi TIF: Hver var vandinn í hruninu? Var það ekki einmitt það að stofnanir stóðu ekki skil á réttum upplýsingum? Var það ekki einmitt það að stjórnvöld voru með leppinn fyrir báðum augum og vissu ekkert hvert þau voru að fara í fjármálakerfinu? Ég held að 

Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir það sem hér kom fram. Ég sagði áðan að ákveðnar athugasemdir sjóðsins hefðu verið afgreiddar svolítið billega í greinargerð frumvarpsins og ég held að það eigi ekki síður við um einmitt þetta mál sem varðar dagsektir. Þar segir: „Ef til þess kemur að aðildarfyrirtæki sjóðsins afhendi honum ekki umbeðnar upplýsingar mun skapast augljóst tilefni til að skoða það sérstaklega og bregðast við eftir þörfum.“ Þetta er sem sagt viðbragð ráðuneytisins við þeim athugasemdum að sjóðurinn þyrfti eiginlega að hafa heimild til dagsekta eða annarra þvingunarúrræða. Ég velti því fyrir mér: Þarf alltaf að bregðast við eftir að skaðinn er skeður? Hvernig væri kannski að rýna þetta og reyna að vera svolítið á undan með vaðið fyrir neðan sig og byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í hann o.s.frv.?

Herra forseti. Það er svo sannarlega svo að við lestur þessa máls myndast hugrenningatengsl við atburði sem áttu sér stað hér fyrir nokkrum árum síðan, nokkuð mörgum raunar. Líkt og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson stökk ég til um leið og ég heyrði orðið Icesave þar sem þetta er auðvitað nátengt því máli þar sem deila má um mat íslenskra stjórnvalda á þeirri stöðu. Það sem mig langar til að spyrja hv. þingmann út í er varðandi það sem hann nefndi hér áðan um viðbrögðin við þeim athugasemdum sem bárust um þetta frumvarp: Telur þingmaðurinn að þau svör sem hér er að finna, þau takmörkuðu svör sem hér er að finna, muni duga til þess að koma í veg fyrir þau ósköp sem við getum ímyndað okkur að hljótist af því að hafa þetta í reynd ríkisstofnun en ekki sjálfseignarstofnun sem hún er að nafninu til?

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Ég held að það sé alla vega mjög mikilvægt að við hugum að því núna við vinnslu málsins hér á þingi að það verði send mjög skýr skilaboð um að þessi sjóður sé ekki ríkisapparat. Hvort það þurfi að gera með breytingum á lagatextanum eða hvort það nægi að gera það í lögskýringargögnum í nefndaráliti o.s.frv. þekki ég ekki, en ég held að það þurfi að fara mjög vel yfir þetta.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið sem ég er pínulítið sammála. Nú er ég lögfræðingur sjálf og það er alltaf mikið vandræðamál þegar löggjafinn treystir því að ummæli í greinargerð með máli bæti upp fyrir göt eða annað eða bara einhver allt önnur fyrirmæli sem koma síðan fram í lagatextanum sjálfum, af því það er nú þannig í okkar kerfi að það er lagatextinn sem gildir. Hitt er bara til nánari skýringar, ekki til að bæta við reglum eða fylla upp í göt eða annað. Þetta vekur upp áhyggjur hjá mér, ekki síst vegna þess að það var annað atriði sem var nefnt í umsögn TIF um að það þyrfti að koma fram í lagaákvæðinu ákveðnir þættir, og þá er ég er að tala um fyrstu athugasemd TIF. Viðbrögð ráðuneytisins við þeim athugasemdum þar sem er óskað eftir tilgreiningu í lagaákvæðinu eru einmitt að bæta við skýringartextann í greinargerð. 

Virðulegur forseti. Þetta er mikilvæg ábending varðandi fyrstu athugasemdirnar sem fjallað er um í samráðskaflanum í greinargerð. Mig langar í samhengi við Icesave-málið og þau atriði að benda á að í Icesave-málinu þá náttúrlega taldi á endanum EFTA-dómstóllinn þessa tilteknu málsástæðu ekki hafa þýðingu fyrir úrlausn málsins. En eins og ég sagði áðan er auðvitað Evrópurétturinn, ESB-rétturinn, mjög skemmtilegt fyrirbæri. Það þróast allt ofboðslega hratt og lög eru túlkuð á mjög skapandi hátt, þannig að ég held að það þurfi að fara mjög vel yfir réttarframkvæmd bæði ESB-dómstólsins og EFTA-dómstólsins til að við getum áttað okkur á því hvort hér sé raunverulega einhver hætta á ferðum eða ekki.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgóða ræðu. Tíminn er stuttur þegar við erum að tala um þetta tiltekna mál og það eru spor sem hræða og það eru dæmi sem ber að varast. Þetta eru mjög góðar ábendingar sem hv. þingmaður kemur með þegar maður skoðar það í samhengi við það að svo virðist sem íslensk stjórnvöld séu kerfisbundið fjarverandi þegar unnið er að lagasetningu á vettvangi Evrópusambandsins, þótt um sé að ræða mál sem við innleiðum síðan hér hjá okkur í tengslum við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, vissulega oftast mál sem komi okkur til góða en engu að síður mál sem við viljum gjarnan hafa áhrif og skoðanir á og höfum oft og tíðum eitthvað til málanna að leggja á fyrri stigum en erum fjarverandi. Þetta er t.d. mál sem tengist sárri sögu okkar Íslendinga og ég hefði áhuga á að heyra skoðun hv. þingmanns á þessu vinnulagi okkar, hvort þetta væri eitthvað sem hann teldi að við hefðum t.d. getað flaggað á fyrri stigum lagasetningar og hvaða skoðun 

Virðulegur forseti. Eins og ég nefndi áðan er það auðvitað þannig að Eftirlitsstofnun EFTA hefur nú þegar hafið formlega málsmeðferð vegna tafa Íslands á því að innleiða einmitt þessa tilteknu tilskipun að fullu þannig að við erum nú þegar á eftir áætlun með þetta. Auðvitað hefði maður viljað sjá, eins og kom fram áðan, að svona mikilvægar athugasemdir - ég held að umsagnaraðilarnir séu ekki að gera að gamni sínu þegar þeir benda á þessi atriði - að það fari fram einhver rýni af hálfu ráðuneytisins á því. Þar er nú aldeilis hópur af kraftmiklum sérfræðingum sem geta farið vel yfir þetta og eru með góða yfirsýn. En mér sýnist, miðað við það hvað þetta er rýrt í þessari greinargerð, að þessi vinna muni lenda á þinginu 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Þetta er náttúrlega alveg hárrétt og við þekkjum líka að stundum er verið að þvæla öðrum óskyldum atriðum inn í mál sem gerir vinnuna enn flóknari fyrir t.d. fastanefndir þingsins og þingið. En svo er annað, ef við færum okkur enn framar í ferlinu, það er bara við lagasetninguna sjálfa á vettvangi Evrópuþingsins þar sem ýmsir hagsmunahópar eru með mjög virkar nærveru. Aðrar þjóðir, ekki síst Noregur gerir sig með gildandi þar þrátt fyrir að vera formlega í sömu stöðu og Ísland sem aðili að þessum málum í gegnum samninginn við Evrópska efnahagssvæðið, lætur til sín taka á þeim vettvangi og ég veit að þar hafa Norðmenn gjarnan áhrif á fyrri stigum. Hér hefur þetta verið rætt, þetta þykir kostnaðarsamt og þetta þykir jafnvel flókið og mannaflsfrekt. En ég velti því fyrir mér, og það væri gaman að heyra skoðun hv. þingmanns á því, hvort stundum væri ekki hægt að segja að við værum að spara aurinn og kasta krónunni í ljósi þess hvað tekur síðan við 

Virðulegi forseti. Ég get tekið heils hugar undir þetta. Stundum er Evrópusambandið gagnrýnt fyrir lýðræðishalla og að einhverju leyti er kannski eitthvað til í því. Ég held að t.d. Evrópusambandsþingið ætti að hafa meiri völd en það hefur nú þegar. En sá lýðræðishalli bliknar í samanburði við þann lýðræðishalla sem felst í því að taka hérna við nánast gagnrýnislaust á færibandi gerðum frá Evrópusambandinu. Auðvitað ættum við að eiga sæti við borðið.

Virðulegur forseti. Þetta hefur aðeins verið rætt, en mig langar að ræða aðeins nánar um það og það er þessi 4. liður í umsögn TIF sem snýr að því að þau hafi hvorki dagsektarheimildir né önnur þvingunarúrræði til þess í raun að knýja fram upplýsingar ef aðildarfyrirtæki sjóðsins afhenda ekki umbeðnar upplýsingar til sjóðsins. Og einmitt þá tilvitnun sem hv. þingmaður kom inn á í andsvari áðan, sem er svar ráðuneytisins, að þá muni skapast augljóst tilefni til að skoða það sérstaklega og bregðast við eftir þörfum ef vandinn komi upp. Nú er það þannig í réttarríki að það er ekki hægt að beita þvingunarúrræðum eða einhvers konar refsingu ef það liggur ekki skýrt fyrir í lögum, þannig að í raun er verið að segja, og ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé sammála mér í því: Við ætlum ekki að hafa nein þvingunarúrræði. Það er ekki hægt að bregðast við eftir á. Það er hægt að bregðast við eftir þörfum ef heimildin er ekki til staðar. Þetta veit fjármálaráðuneytið alveg. Hvers lags orðalag 

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir þessar hugleiðingar. Það sem sjóðurinn bendir á í sinni umsögn er að í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir neinum úrræðum eða viðurlögum þegar aðildarfyrirtæki vanrækja upplýsingaskyldu sína gagnvart sjóðnum. Við brenndum okkur nú aldeilis á þessu í alls konar samhengi á árunum fyrir hrun. Það kunna vel að vera einhverjar ástæður fyrir því að það þyki ekki æskilegt að fela sjóðnum eða öðrum aðila slík viðurlög en þá verður það að vera útskýrt í greinargerð til að við getum tekið afstöðu til þeirra sjónarmiða.

Virðulegur forseti. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra hvers vegna ekki hefði verið brugðist við þessu og hvernig væri rétt að gera þetta og hann vísaði til þess að mögulega væri rétt að Fjármálaeftirlitið hefði þessar heimildir. Þar sem við hv. þingmaður erum bæði í efnahags- og viðskiptanefnd velti ég fyrir mér hvort við ættum ekki bara að einhenda okkur í það, ef það gengur ekki að hafa sjálfseignarstofnun í þessu - að þá verði Fjármálaeftirlitinu falin þessi heimild til dagsekta og þvingunarúrræða. En aðeins að öðru þessu tengt, sem er það að ætla að gera hlutina eftir á. Við erum náttúrlega nýbúin að sjá þetta gerast. Hæstv. fjármálaráðherra kemur hér og segir að já, hann ætli nú að birta upplýsingar um hluthafana í sölunni á Íslandsbanka ef lög leyfi. Bíddu, fyrirgefðu, en af hverju var ekki farið í það fyrir útboðið að tryggja að lögin leyfðu það? Er þetta ekki einmitt svona: Já, ef aðstæður skapast þá finnum við kannski eitthvað út úr því, ef það skapast augljóst tilefni til að skoða það sérstaklega og bregðast við eftir þörfum. Þetta er ákveðið þetta reddast-viðhorf sem er einhvern veginn alltaf í þessari ríkisstjórn, endalaust fúsk.

Virðulegur forseti. Nákvæmlega, þetta er hárrétt. Ég verð reyndar að viðurkenna að það kom mér á óvart þegar þessi listi var birtur í ljósi þessarar yfirlýsingar: „ef lög leyfa“. Ég held að það hafi verið ágreiningur um hvernig túlka ætti þessi lög og ég vona að það muni ekki reyna á þetta fyrir dómstólum, að það verði ekki einhverjir sem fara í skaðabótamál við ríkið. En hvað veit maður? Nákvæmlega sama gildir um það sem við erum að ræða hér í dag, þetta þarf að vera skýrt og þetta þarf að vera skýrt fyrir fram. Það þarf að byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í hann.

Herra forseti. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu mikið en það eru nokkur atriði sem mig alveg blóðlangar til að koma inn á eftir að hafa staðið hér í andsvörum við hv. þm. Jóhann Pál Jónsson. Ég fæ kannski samt að byrja á atriði sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson benti á varðandi 7. gr. a í frumvarpinu þar sem miðað er við upphæðir í evrum varðandi umfang framlaga í skilasjóð. Ég held að efnahags- og viðskiptanefnd þurfi að skoða hvernig þetta er bara upp á skýrleika lagaheimilda. Eins og hefur verið bent á þá sveiflast gengi krónunnar dag frá degi og þó að ég ímyndi mér nú að það sé borð fyrir báru hjá flestum lánastofnunum þá hlýtur að vera þægilegra að vera með uppgjör í sama gjaldmiðli og reiknað er með að flestöll innlán séu. Eru ekki þessar stofnanir flestar með reikninga í íslenskum krónum hér innan Íslands? Það er eitthvað sem nefndin skoðar væntanlega. En mér þótti þetta sérstaklega kúnstugt þegar maður hefur frumvarpið fyrir framan sig og horfir á opnuna þar sem þetta ákvæði er vegna þess að akkúrat hinum megin á opnunni þá speglast þetta evruákvæði við nýtt bráðabirgðaákvæði sem lagt er til að bætt verði við lögin um það að stjórn Tryggingarsjóðs eigi að millifæra 26,3 milljarða kr. á milli deilda sjóðsins eigi síðar en fyrir árslok 2022. Þannig að það er ekki einu sinni samræmi í notkun gjaldmiðla í frumvarpinu sjálfu á einni og sömu opnunni. En þetta var stuttur útúrdúr. Mig langar að nefna tvennt sem ég hnaut um og gæti verið að efnahags- og viðskiptanefnd geti í umfjöllun sinni varpað skýrara ljósi á. Í fyrsta lagi er hér í 7. gr. b fjallað um eitthvað sem heitir sérstakt eftiráframlag. Það eru nokkrar spurningar sem vakna þá. Í fyrsta lagi: Snýst þetta eftiráframlag um það að ef fjármunir skilasjóðs eru ekki nægjanlegir til að mæta tapi eða öðru er skilavaldinu, sem sagt þeim aðilum hjá Seðlabankanum sem halda utan um þetta, heimilt að krefja fyrirtæki og útibú um sérstakt eftiráframlag? Þannig að það er verið að rukka um gjald eða framlag í skilasjóð samkvæmt a-lið þessarar 7. gr., en samkvæmt b-lið á að bæta við að það sé líka hægt að rukka það eftir á. Þá vakna auðvitað spurningar um afturvirkni á gjaldtöku, hvernig það virkar bara við almennar efasemdir kerfisins varðandi afturvirkni. Við megum ekki setja lög afturvirkt, við megum ekki, að ég held, taka skatt afturvirkt. Þetta geta greinilega verið alvöruupphæðir vegna þess að sérstakt eftiráframlag getur numið allt að þreföldu árlegu framlagi eins og því er aflað venjulega. Þannig að upphæð sem á að nema allt a.m.k. 1% af tryggðum innstæðum getur lagst þreföld á ákveðin fyrirtæki eftir á. Kannski kann ég ekki nógu vel á fjármálakerfið en mér finnst þetta skrýtið. Það sem mér finnst líka skrýtið er að þetta sérstaka eftiráframlag leggst á ákveðna tegund fyrirtækja og útibúa, sem sagt fyrirtæki og útibú samkvæmt e-lið 1. mgr. 2. gr. laga um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja. Hvaða fyrirtæki eru í þessum e-lið? Það eru fyrirtæki og, ef við á, útibú hér á landi hjá lánastofnunum utan Evrópska efnahagssvæðisins. Nú hef ég bara ekki hugmyndaflug til að sjá fyrir mér um hvaða stofnanir gæti verið að ræða - eru einhverjir svissneskir bankar með útibú hérna á Íslandi sem við viljum geta krafið um þrefalda eftirágreiðslu til að dekka eitthvað? Ég skil þetta ekki, forseti, en hlakka til að sjá hvort efnahags- og viðskiptanefnd botni í þessu og geti leitt okkur í allan sannleika um hvað þetta mál snýst um; af hverju þetta á við um stofnanir utan EES en ekki innan EES. Dagsektarákvæðið, sem ekki er í frumvarpinu, sem við ræddum hér í andsvörum - Tryggingarsjóður bendir sjálfur á í umsögn í samráðsgáttinni að það sé bara eðlilegt að lögin kveði skýrt á um eitthvert tilgreint úrræði þegar upplýsingagjöf til sjóðsins er vanrækt. Ég verð að viðurkenna, frú forseti, að ég hef dálitlar áhyggjur af því hvernig ráðuneytið bregst við þessu í greinargerð frumvarpsins. Ráðuneytið segir að að þess mati þyki ekki ákjósanlegt að sjóðurinn fái dagsektarheimild enda passi það illa við starfsemi sjálfseignarstofnana. Það kann vel að vera, en einhver viðurlög hljóta að þurfa að vera til að tryggja framfylgd við þessi lög. En svo bætir ráðuneytið við og segir, með leyfi forseta: „Ef til þess kemur að aðildarfyrirtæki sjóðsins afhendi honum ekki umbeðnar upplýsingar mun skapast augljóst tilefni til að skoða það sérstaklega og bregðast við eftir þörfum.“ Er það tilefni ekki löngu komið? Ég fletti mér til skemmtunar upp í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008, sem er nú vel við hæfi á degi þar sem við erum að ræða rannsóknarnefndir um einkavæðingu banka í tengslum við hæstv. fjármálaráðherra. Og hvað kemur í ljós þar þegar við flettum upp kaflanum sem fjallar um Tryggingarsjóð og fjárfesta? Jú, það kemur í ljós að þar er bara fjallað heilmikið um það að það skorti á að fyrir hendi væru glöggar tölulegar upplýsingar um hvaða fjárhagslegu skuldbindingar hvíldu á TIF allt fram yfir fall bankanna. Hluti af þessu var vegna vanrækslu stjórnvalda, að einn starfsmaður í hlutastarfi átti að halda utan um þennan sjóð sem átti að dekka fjármálakerfi sem var margfalt stærra en eðlilegt gat talist fyrir land af íslenskri stærðargráðu. En hluti af þessu var líka þetta innstæðukapphlaup sem bankarnir stóðu í rétt fyrir hrun, og þá nefnum við sérstaklega Landsbankann sem fór sérstaklega til Hollands og Bretlands að sækja sér lausafé í gegnum Icesave-reikningana. Mig langar að drepa hér niður þar sem sagt er hvað hafi komið fram við skýrslutöku þáverandi viðskiptaráðherra, Björgvins G. Sigurðssonar, sem var viðskiptaráðherra fyrir hrun. Hann sagðist við skýrslutöku ekki hafa haft aðrar tölulegar upplýsingar um aukningu innlána í íslensku bönkunum en fram hefðu komið í skýrslum og gögnum frá Fjármálaeftirlitinu og Seðlabankanum. Hann hafi alveg vitað af þessari söfnun erlendis á innlánum, en þær tölur rötuðu ekki til hans. Það var ekki fyrr en leið á árið 2008 sem hann var upplýstur nákvæmlega um þetta. Nefndi hann í skýrslutöku sem dæmi að hann hefði ekki fengið vitneskju um að 200 milljón punda útflæði hefði orðið af Icesave-reikningunum í Bretlandi í byrjun apríl 2008 fyrr en löngu síðar. Hér skal ekki fullyrt hvar nákvæmlega misbresturinn í upplýsingagjöfinni var en ég held að þetta fordæmi hljóti að fá okkur til að í það minnsta íhuga að setja inn einhvers konar þvingunarúrræði til að upplýsingar rati örugglega til skilavaldsins. Það er nefnilega ekki hægt að afskrifa þessa ábendingu í umsögn TIF með því að ýta henni til hliðar með einhverri útskýringu sem væri hægt að útleggja sem: Ja, ef skaðinn er skeður þá skulum við taka á þessu, þá getum við skoðað dagsektarúrræði eða önnur þvingunarúrræði. Vegna þess að skaðinn er skeður. Þess vegna er það dálítið, ég ætla bara segja svekkelsi að þetta hafi ekki verið skoðað nánar upp í ráðuneyti áður en málið kom til okkar, og sérstaklega vegna þess að af því hvernig skaðinn skeði á sínum tíma þarna 2008 þá er þessi Tryggingarsjóður eitthvað sem almenningur veit t.d. mun meira af en fyrir hrun. Fyrir hrun var þetta skúffa í Seðlabankanum sem enginn hugsaði um og innihélt, að mig minnir, stuttu fyrir hrun 10 milljarða en hefði þurft að vera með 2.000 eða 3.000 milljarða á lausu til að geta brugðist við áfallinu. En eftir hrun þá hélt ég einmitt að við hefðum farið að feta þennan veg mun varlegar, og mætti jafnvel alveg segja að við höfum gert það of varlega, sem endurspeglast t.d. í því að þessi 26,3 milljarða millifærsla, sem ég nefndi hér áðan í upphafi máls míns að ætti að eiga sér stað samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu, er upphæð sem samkvæmt stöðu innlána í dag þyrfti fyrir árið 2027 að vera 11 milljarðar. Það er sem sagt viðmiðið í Evrópuregluverkinu sem hér er verið að innleiða varðandi skilasjóðinn: Miðað við það sem er í tryggðum innstæðum í dag þá þurfa að vera 11 milljarðar á reiðum höndum í sjóðnum. Við eigum 26,3 nú þegar þannig að við erum með belti og axlabönd í þessum sjóði hvað þetta varðar vegna þess að allir í Seðlabankanum, við öll í stjórnmálunum, allur almenningur, vitum hvað það skiptir miklu máli að þetta regluverk sé traust, að við tölum nú ekki um einmitt á tímum eins og þessum þar sem við sjáum fjármálaráðherra koma stórum hluta af Íslandsbanka í hendur sömu aðila og stóðu að málum hér fyrir hrun. Fólkið sem átti stóra ráðandi hluti í Glitni og Kaupþingi er bara allt í einu komið að bankarekstri aftur. Þannig að já, það vekur slæm hugrenningatengsl að sjá ráðuneytið afskrifa þessa umsögn Tryggingarsjóðs varðandi nauðsyn þess að vera með þvingunarúrræði í lögunum því að ef ég væri ráðuneyti myndi ég ekki þora það. Ég myndi ekki þora að treysta því að fjármálakerfið muni hér um aldur og ævi vera það heiðarlegt að allar upplýsingar skili sér réttar og tímanlega til tryggingarsjóðsins þannig að hann sé alltaf í stakk búinn til að grípa inn í þegar á bjátar, einmitt í ljósi reynslunnar og einmitt í ljósi þeirrar þróunar sem hefur verið í gangi síðustu vikur á vegum hæstv. fjármálaráðherra.

Virðulegur forseti. Að ná utan um svona stórt og mikið mál er fjarska erfitt enda sjáum við að við erum búin að vera með þessa hluti lengi uppi á borðum og höfum verið skömmuð af Evrópusambandinu fyrir að sjá ekki til þess að þessar gerðir og tilskipanir rati inn í lögin okkar. Maður sér svo sem tilganginn með öllu þessu, að búa til einhvern grunn þannig að ef illa fer þá sé til einhver „böffer“ til að tryggja þá sem eru með sitt undir í þessu. En þegar hv. þingmaður fór að minnast á þá aðila sem eru núna orðnir eigendur eða hluthafar í fjármálafyrirtækjum, aðilar sem urðu til þess að við sáum bankakerfið okkar falla eins og spilaborg á sínum tíma, þeir séu komnir aftur inn, það kveikir í manni og maður fer að velta fyrir sér hvort hægt sé með einhverjum ráðum eða hvort svona löggjöf getur hjálpað til við að setja upp einhvers konar girðingar sem geta komið í veg fyrir þetta. Við sjáum það gerast svo víða að aðilar stökkva inn og út og bera enga ábyrgð og svo situr ríkið uppi með allt saman og kannski íslenskur almenningur. Sjáum við að það sé einhver möguleiki á því að koma í veg fyrir slíkt?

Herra forseti. Auðvitað er hægt að búa til einhverjar leikreglur sem tryggja það að eignarhald á fyrirtækjum sem eru jafn mikilvæg og fjármálafyrirtækin sé í höndum traustra aðila. Við erum með alls konar sambærilegar reglur. Hér fyrr í dag talaði hæstv. fjármálaráðherra í einhverjum hæðnistón um að það væri verið að búa til lista yfir æskilega eigendur banka. Þó það nú væri. Það eru til alls konar listar um fólk sem er æskilegt til hins og þessa eða óæskilegt. Mamma mín reyndi t.d. að opna reikning í Íslandsbanka um daginn og þurfti að svara alls konar spurningum af því að sonur hennar er þingmaður til að tryggja það að hún væri ekki í einhverju peningaþvættisbrasi. Auðvitað. Þetta er bara hluti af því regluverki sem við höfum innleitt til að tryggja bæði gagnsæi og koma í veg fyrir spillingu. Það er greinilega ekki jafn stíft þegar kemur að eignarhaldinu á Íslandsbanka og það er á gólfinu þegar fólk er að stofna reikninga. Aldrei hefði mér dottið í hug að í hópi þeirra sem fengu sérstakt boð um að kaupa hlutabréf í bankanum - við erum ekki að tala um eitthvert fólk sem bara rambaði inn á hlutabréfamarkaðinn og keypti þar bréf sem voru á lausu, nei, þetta var fólk sem var kallað sérstaklega til og boðið að kaupa á undirverði - væri fjöldinn allur af fólki sem var bara stórir leikendur í hruninu sem hlóðu upp spilaborgina sem allur almenningur þurfti síðan að bera byrðarnar af, skildu eftir sig tugmilljarða þrotabú sem viðkomandi þurftu ekkert að gera upp. Það voru aðrir sem öxluðu þær byrðar. Mér finnst alveg ótrúlegt að svona stuttu síðar 

Virðulegur forseti. Það hefur verið þannig í mínum huga að það sem hefur bætt íslenskt regluverk hefur komið að utan. Einhverra hluta vegna virðumst við ekki vera tilbúin til að takast á við þessa hluti sem eru oft og tíðum bara stórhættulegir fyrir samfélag okkar að því að hér erum við fá og hér ríkir ákveðinn klíkuskapur og frændhygli sem ræður oft ferðinni. Ég minnist þess þegar við vorum virkir umsækjendur um aðild að Evrópusambandinu og ég sem aðili að Alþýðusambandi Íslands ásamt fleirum fengum í heimsókn fulltrúa frá ESB og þeir voru í raun og veru bara alveg gáttaðir. Hvar er kerfið? Hvar eru kerfin sem þið eruð að vinna eftir? Þannig upplifir maður þetta. Maður sér kennitöluflakkið alveg út og suður og það er alltaf sagt: Það er ekki hægt að stoppa það, það er ekki bannað að fara á hausinn. En íslenskur almenningur þarf að hafa einhverjar varnir gagnvart slíku af því að þetta veldur stórskaða í samfélaginu. Menn eru að hlaupa til að kaupa á lánum og svo situr bara íslenskur almenningur uppi með þetta. Ég myndi gjarnan vilja vita ef þingmaðurinn sæi einhverjar varnir í þessum tilskipunum sem við erum að ræða núna sem gætu gert það að verkum að við yrðum betur varin og að þessir tryggingarsjóðir virki þannig að til séu þeir fjármunir sem geta bætt skaðann sem verður ef illa fer.

Herra forseti. Það er freistandi að fara um víðan völl og tala um stjórnmálaöflin sem gera alltaf grín að því sem er kallað í þeirra röðum eftirlitsiðnaður, sem er ekkert annað en kerfi sem er búið til til að vernda almenning og sameiginlega hagsmuni okkar og hagsmuni einstaklinga sem standa höllum fæti og hagsmuni náttúrunnar og hagsmuni framtíðarinnar. Það er eftirlitsiðnaðurinn. Hann snýst bara um það að við getum gengið að því vísu að hér sé t.d. allur atvinnurekstur nokkurn veginn í samræmi við lög og reglur, það sé ekki verið að stunda félagsleg undirboð eða eitthvert svínarí á vinnumarkaði. Við þurfum eftirlitsiðnað til að fylgjast með því. Við þurfum dagsektir og alls konar úrræði til að grípa inn í ef vinnustaður er að svindla á þeim reglum sem gilda á vinnumarkaði. Af hverju þarf ekki einhver úrræði til að taka á því ef fjármálastofnun er ekki að skila lögbundnum upplýsingum um reksturinn til þess að sé hægt að sjá til þess að Tryggingarsjóður sé í stakk búinn til að taka á mögulegu falli stofnunarinnar? Hvaða stofnun er líklegust til að standa ekki skil á þessum upplýsingum? Jú, það er einmitt sú sem er líklegust til að vera við það að falla og þá er þeim mun brýnna að hún skili upplýsingum. En hvað er hægt að gera? Innleiðing á þessum gerðum er auðvitað til þess að bæta íslenskt lagasafn. Þetta er til þess að skýra hlutina og færa þá nær því sem gerist á samevrópskum fjármálamarkaði. Við erum náttúrlega bara á einum fjármálamarkaði í Evrópu. En það er alltaf svigrúm til að gera betur og það er ekki allt meitlað í stein í Evrópureglunum heldur þarf að laga þær að því stofnanaumhverfi t.d. sem er hér á landi. Ég held að við hljótum að taka því mjög alvarlega sem Tryggingarsjóðurinn sjálfur leggur til, að það verði færð í lögin einhvers konar úrræði til að tryggja að upplýsingarnar sem þessi sjóður byggir á séu sem réttastar.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, en efni frumvarpsins snýr að vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Á undanförnum árum hefur verið í gildi bráðabirgðaákvæði í lögunum þar sem kveðið hefur verið á um að með samkomulagi samtaka aðila vinnumarkaðarins sé heimilt að víkja frá ákvæðum laganna um hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veita einstaklingum notendastýrða persónulega aðstoð á grundvelli laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018. Var þessi undanþága lögfest í framangreindu bráðabirgðaákvæði þar sem mikilvægt þótti að meta hvernig þessum málum yrði best háttað til framtíðar litið þar sem gætt yrði bæði sjónarmiða þeirra sem nýta sér þjónustuna og þeirra sem veita hana áður en breytingar eru gerðar á viðeigandi ákvæðum laganna. Umrætt bráðabirgðaákvæði féll úr gildi 1. apríl síðastliðinn og er í frumvarpinu lagt til að þess í stað komi inn nýtt ákvæði í lögin. Virðulegi forseti. Í frumvarpi þessu er lagt til að í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum verði kveðið á um að í undantekningartilvikum verði heimilt með samningi milli þess sveitarfélags sem í hlut á og umsýsluaðila þess einstaklings sem við á hverju sinni að víkja frá almennum reglum laganna hvað varðar hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð enda séu tiltekin skilyrði uppfyllt. Meðal þess sem gert er ráð fyrir að litið verði til er að þjónustuþörf þess einstaklings sem í hlut á sé þannig að hann teljist þurfa aðstoð sama starfsmanns til lengri tíma en rúmast innan þess lágmarkshvíldartíma sem kveðið er á um í lögunum en þó þannig að viðkomandi hafi almennt ekki þörf fyrir mikla aðstoð starfsmanns á hefðbundnum næturvinnutíma. Í þessu sambandi tel ég mikilvægt að taka sérstaklega fram að þar sem frumvarp þetta mælir fyrir um undantekningu frá lágmarksvernd hvað varðar hvíldartíma starfsmanna ber að túlka þröngt þau tilvik sem fallið geta hér undir þannig að undantekningin taki eingöngu til tilvika þegar aðstæður notendaþjónustunnar krefjast þess til lengri eða skemmri tíma. Tel ég það mikilvægt, ekki síst í ljósi þess að fái starfsmenn ekki lágmarkshvíldartíma í samræmi við ákvæði laganna getur það valdið þeim heilsutjóni auk þess sem almennt má ætla að hætta á mistökum verði meiri með ófyrirséðum afleiðingum fyrir notanda þjónustunnar. Í skýringum með frumvarpinu er því tekið skýrt fram að ávallt skuli leita leiða til þess að skipuleggja umrædd störf þannig að þau rúmist innan hefðbundins vinnufyrirkomulags samkvæmt lögunum og séu þannig í samræmi við þær lágmarksreglur sem kveðið er á um í IX. kafla laganna en sá kafli snýr að hvíldartíma, frídögum og hámarksvinnutíma. Þá er í frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að setja reglugerð þar sem nánar verði kveðið á um framkvæmdina, svo sem um hve oft unnt verði að haga vinnutíma starfsmanna með þeim hætti sem umrædd undanþága mælir fyrir um. Er gert ráð fyrir að slík reglugerð verði unnin í samráði við hagsmunasamtök fatlaðs fólks, Samband íslenskra sveitarfélaga, samtök aðila vinnumarkaðarins og Vinnueftirlit ríkisins, en þess má geta að frumvarpið er unnið í samráði við framangreinda aðila. Þar sem um er að ræða nýmæli í löggjöf hér á landi þykir mikilvægt að metið verði að tilteknum tíma liðnum hvernig til hefur tekist og þá jafnframt hvort þörf er á breytingum. Í ljósi þess er í frumvarpinu lagt til að lögfest verði nýtt bráðabirgðaákvæði í lögunum þar sem mælt verði fyrir um að eigi síðar en fyrir árslok 2025 skuli hefja endurskoðun á umræddri undanþáguheimild. Er í því sambandi gert ráð fyrir að vinnan fari fram í samráði við hagsmunasamtök fatlaðs fólks, Samband íslenskra sveitarfélaga, samtök aðila vinnumarkaðarins og Vinnueftirlit ríkisins. Er jafnframt við það miðað að vinnunni skuli lokið í síðasta lagi fyrir árslok 2026. Er þannig gert ráð fyrir að eigi síðar en við árslok 2025 hafi skapast nægjanlegt svigrúm til að hefja mat á því, í samráði við áðurnefnda aðila, hvort þörf er á breytingum á þeim reglum sem frumvarp þetta mælir fyrir um. Virðulegi forseti. Notendastýrð persónuleg aðstoð er mikilvæg þjónusta sem getur skipt sköpum fyrir þá einstaklinga sem búa við þær aðstæður að þurfa að reiða sig á slíka þjónustu og um það getum við öll verið sammála. Ég geri ráð fyrir að við getum einnig öll verið sammála um mikilvægi þess að reglur um hvíldartíma og aðrar reglur sem settar hafa verið um vinnutíma þátttakenda á vinnumarkaði geti ekki síður skipt sköpum fyrir þá einstaklinga sem þar eiga í hlut, hvar sem þeir sinna störfum sínum. Það getur því verið vandrataður sá millivegur sem nauðsynlegt er að feta þar sem réttindi eins bitna ekki á réttindum annars. Þrátt fyrir að sumum muni eflaust þykja of skammt gengið og öðrum of langt gengið hefur frumvarpið að mínu mati að geyma góð skref þegar kemur að því að heimila undantekningar í tilteknum tilvikum frá vinnutímareglum laganna þegar um er að ræða starfsmenn sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Við þurfum hins vegar að vera viðbúin því að einhverjir hnökrar geti komið upp í framkvæmdinni og þess vegna er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að fyrrnefnd heimild verði endurskoðuð innan tiltekins tíma. Líkt og komið hefur fram hefur sú heimild til undanþágu frá vinnutímareglum laganna í umræddum tilvikum fallið úr gildi og legg ég því áherslu á mikilvægi þess að frumvarpið verði afgreitt nú á vorþingi ef þess er nokkur kostur. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Forseti. Í 2. gr. segir að eigi síðar en fyrir árslok 2025 eigi að hefja endurskoðun. Nú er 2022 svo þetta eru þrjú og hálft ár, henni á að vera lokið í síðasta lagi fyrir árslok 2026. Þetta bráðabirgðaákvæði hefur verið framlengt ansi oft. Í nefndaráliti í desember 2018 kemur fram, með leyfi forseta: „Nefndin áréttar mikilvægi þess að farið verði í úttekt á starfsumhverfi starfsmanna sem starfa við notendastýrða persónulega aðstoð og að mörkuð verði skýr stefna um framtíðarstarfsumhverfi þjónustunnar.“ Þarna erum við að tala um átta ár, alla vega sjö, þetta er í lok 2018. Hvað tekur eiginlega svona langan tíma? Ofan í þetta þá er ekki einu sinni verið að fara eftir bráðabirgðaákvæði í lögunum um notendastýrða persónulega þjónustu um fjölda samninga, sem er núna á síðasta árinu miðað við fjölda samninga sem ríkið kemur að. Ég klóra mér í hausnum yfir þessu. Af hverju er verið að draga það svona rosalega að gera almennilega í þessum málum? Í síðasta lagi í árslok 2026? Hvað tekur svona langan tíma?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég veit ekki alveg hvort hv. þingmaður er að misskilja eða hvort ég er að misskilja hv. þingmann. En það sem er verið að gera með þessu frumvarpi er í rauninni að lögfesta skilyrði, setja ákvæði varanlega í lögin um skilyrði fyrir undanþágu frá þessum vinnutímaákvæðum löggjafarinnar. Það var kveðið á um það í bráðabirgðaákvæði sem rann út núna 1. apríl þannig að það er jákvætt skref fram á við að við séum komin þarna vegna þess að hingað til höfum við verið að framlengja bráðabirgðaákvæði 9 í hollustuháttalögunum og þess vegna er mjög jákvætt að við séum búin að móta í rauninni það sem það bráðabirgðaákvæði átti að uppfylla í millitíðinni. Hins vegar varðandi árið 2026 og þá endurskoðun sem við hyggjumst þá ráðast í á þessu ákvæði laganna sem þarna er verið að setja inn þá er sjálfsagt mál að skoða það fyrr ef ástæða þykir til, fyrr heldur en árið 2025. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að þetta kann að þykja langur tími. En það bráðabirgðaákvæði er í rauninni til þess að það verði tryggt að hingað fyrir Alþingi komi endurskoðun ef þurfa þykir. En það er ekkert sem bannar það að hún gerist fyrr heldur en fyrir þennan tíma.

Forseti. Nei, mér finnst ekkert rosalega jákvætt að það sé verið að gera það sem var í rauninni bráðabirgðaákvæði með smá viðbótum varanlegt því undanþágan sem slík var ekkert góð, bara ákveðið skítamix út af aðstæðum. Og eins og ég segi, í nefndaráliti frá desember 2018 er sagt: Vinsamlegast gerið þetta betra og náið stefnu um framtíðarstarfsumhverfi þessarar þjónustu. Núna er bara verið að lögfesta þetta bráðabirgðaákvæði sem var alltaf verið að framlengja. 

Hæstv. forseti. Við erum hérna að setja varanlegt ákvæði með ákveðnum skilyrðum sem ekki voru til staðar í bráðabirgðaákvæðinu sem féll úr gildi núna 1. apríl. Þess vegna segi ég að þetta sé framför, vegna þess að við erum að skýra betur hvaða skilyrði samningar þurfa að uppfylla til að það sé hægt að veita þessar undanþágur. Það bráðabirgðaákvæði sem kveðið er á um í þessu frumvarpi, þ.e. 2. gr., er einfaldlega um að endurskoða þessi skilyrði að ákveðnum tíma liðnum. Þess vegna er ekki um að ræða framlengingu á bráðabirgðaákvæðinu sem var að falla úr gildi núna 1. apríl. Það er bara alrangt.

Virðulegur forseti. Það hefur kannski lítið upp á sig að setja lög og fjalla um lög ef lögum er ekki fylgt. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins og ég held að það geti gagnast okkur núna í framhaldinu í kvöld í umræðunni um þetta tiltekna mál. Í ákvæði til bráðabirgða í lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir er kveðið er á um að á árinu 2022 veiti ríkissjóður framlag til allt að 172 samninga. Ef við skoðum lögskýringargögnin að baki greinargerð frumvarps til heildarlaga þá segir þar skýrum stöfum að samningum verði fjölgað jafnt og þétt til ársins 2022 og fjármagn verði aukið í skrefum þar til rúmlega 170 samningar verði á landinu öllu. Núna erum við stödd á árinu 2022 og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hve margir samningar séu nú þegar í gildi og séu fjármagnaðar af ríkinu á þessu ári og ef þeir eru ekki orðnir rúmlega 170, hvort það verði ekki brugðist skjótt við og hvort það muni nokkuð standa á ríkinu að fjármagna þá.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er því miður svo að við erum ekki komin með alla þessa samninga. Það er alger staðreynd. Fjöldi þeirra, ef ég man þetta rétt, er annaðhvort 70 eða 100. Hv. þingmaður verður að fyrirgefa mér að ég muni ekki hvort það er. Það sem ég vonast til að við getum gert er að stoppa upp í þetta gat en ég hef ekki væntingar eða vonir til þess að það takist á þessu ári, þannig að ég sé alveg hreinskilinn með það. Það er miður þar sem bráðabirgðaákvæðið í lögunum kveður mjög skýrt á um að það eigi að vera komnir 172 samningar. Ástæðan fyrir því er fyrst og fremst sú að það hefur verið mun meiri kostnaður á grundvelli gerðar hvers samnings heldur en búist var við í upphafi. Þannig að ef ég man þetta rétt erum við sirka að setja það fjármagn sem var í rauninni ákveðið að gera en samningarnir eru of fáir þar sem hver og einn þeirra hefur verið dýrari. Þetta er verkefni sem einfaldlega þarf að stoppa upp í.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að mörgu leyti mjög skýr svör. Þá höfum við það að samningar eru u.þ.b. helmingi færri en lög gera ráð fyrir og kveða á um. Ég fagna því auðvitað að hæstv. ráðherra vilji bæta þar úr. Í því samhengi vil ég grípa niður í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Þar segir á bls. 99: „Þá aukast framlög vegna NPA samninga varanlega um 320 m.kr. frá árinu 2023 til að standa straum af gildandi samningum …“ Getur hæstv. ráðherra komið hérna upp og sagt hátt og skýrt og hreint út að það verði fjármagnaðir 170 eða fleiri samningar á áætlunartíma þessarar fjármálaáætlunar? Því að 

Hæstv. forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að í þeirri fjármálaáætlun sem hv. þingmaður er með fyrir framan sig er verið að gera ráð fyrir því að það fjármagn sem kom inn í rauninni á fjárlögum ársins 2022 til eins árs verði orðið varanlegt frá og með árinu 2023, sem þýðir það að við erum búin að fjármagna þá samninga sem nú þegar eru í gildi. Það þýðir að við eigum eftir að fjármagna allmarga samninga á næstu árum. Ég er yfirleitt orðvar maður og þess vegna ætla ég ekki að segja að það muni verða gert á einhverjum ákveðnum tíma. En það sem ég ætla að segja er að markmið mitt er að við getum náð því sem allra, allra fyrst.

Þetta er fimm ára áætlun

Virðulegur forseti. Við ræðum hér um hollustuhætti og aðbúnað þeirra sem taka að sér að þjónusta þá sem njóta þess að við þá hafa verið gerðir svokallaðar NPA-samningar. Þetta er tiltölulega nýtt þjónustuúrræði en til bráðabirgða hafa verið þessir svokölluðu beingreiðslusamningar sem NPA hefur verið að taka við af. Þetta er búið að vera bitbein á milli ríkis og sveitarfélaga, hvernig að þessu var staðið og er eitt af þeim atriðum sem við ættum að læra af. Þarna er búið að vera að henda þessu á milli ríkis og sveitarfélaga en það var í ákveðið í byrjun að þetta ætti að vera fjármagnað sameiginlega af sveitarfélögum og ríki. En ríkið segir bara: Nei, peningurinn er búinn og það verða ekki gerðir fleiri samningar af því að þetta er ekki á fjárlögum. En sveitarfélagið getur ekkert gert það. Það þarf bara að gera svo vel að veita þá þjónustu sem er lögbundin og af því að úrræðið er nálægt þeim aðilum sem þurfa á þessu að halda þá ber sveitarfélaginu að sinna þessu þrátt fyrir að ríkið komi ekki með sitt framlag. Áður en ég fer í seinna andsvari mínu aðeins ofan í það sem þarna er verið að ræða, um aðbúnað þeirra sem veita þessa þjónustu, langar mig að spyrja ráðherra: Hvernig stendur á því að verið er að búa til úrræði sem ekki fylgir svo fjármagn?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Svar mitt er í raun að hér er einfaldlega ekki búið að fjármagna þá 172 samninga sem eru í bráðabirgðaákvæðinu og hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson nefndi áðan. Ástæðan er sú að hver og einn samningur hefur verið dýrari en gert var ráð fyrir þannig að fjármagnið sem átti að fara í þetta - sú upphæð hefur komið fram, sú upphæð hefur verið tryggð en hún dugar því miður ekki fyrir jafn mörgum samningum og áætlað var. Það er því auðvitað verkefni okkar að halda áfram að nálgast fjármagn inn í þetta. Ég vil líka segja það að núna stendur yfir vinna starfshóps sem skilar vonandi af sér á allra næstu vikum, vonandi dögum, sem er að fara yfir þá kostnaðarskiptingu sem hv. þingmaður kom aðeins inn á á milli ríkis og sveitarfélaga. Ég bind miklar vonir við að sú skýrsla og niðurstaða hennar verði góður grunnur fyrir áframhaldandi samtal og samstarf ríkis og sveitarfélaga þegar kemur að þessum málaflokki. Þar er alveg ljóst að það er heilmikill hallarekstur á þessum málaflokki hjá sveitarfélögunum sem ég horfi á með þeim hætti að ríki og sveitarfélög verða á grundvelli þessarar greiningar, sem er náttúrlega forsenda þessa, að taka samtal um hvernig skiptingunni eigi að haga og hátta. Þá getum við fært þessi mál til betri vegar.

Herra forseti. Samningarnir hafa verið dýrari og það hefur komið niður á sveitarfélögunum af því að ríkið hefur ekki komið með sitt framlag inn í þetta. Við þekkjum nú dóminn sem féll gegn Mosfellsbæ varðandi þetta. En varðandi aðbúnað þá þekkjum við ákvæðin í kjarasamningunum um ellefu tíma hvíld sem er skrifuð inn í kjarasamningana og maður er farinn að brjóta lög ef maður er kominn niður fyrir átta tíma. Þá spyr maður: Hvers vegna er verið að fara að gefa afslátt af þeim ákvæðum og þeim vinnuverndarákvæðum sem búið er að setja inn í bæði lög og kjarasamninga? Við ætlum að rýra rétt einhverra af því að við ætlum að bæta rétt hinna. Það er svolítið snúið fyrir mér að horfa á þetta í þessu samhengi. Mér finnst einhvern veginn að það sé ekki hægt að gefa afslátt af rétti sem búið er að búa til. Við vitum að margir sem þjóna 

Hæstv. forseti. Þarna kemur hv. þingmaður kannski að kjarna málsins í því hvernig á að nálgast þetta. Það er vissulega verið að skerða þau grundvallarréttindi sem kveðið er á um varðandi vinnutíma starfsmanna en það er gert í undantekningartilvikum. Þarna er verið að setja þröng skilyrði sem eru þá undanþága frá meginreglunni. Þess vegna er líka kveðið á um það að að ákveðnum tíma liðnum verði farið yfir framkvæmdina á þessu, reynsluna af þessu og það er mikilvægt að gera. Frumvarpið er unnið í góðu samráði við aðila vinnumarkaðarins og hagsmunasamtök fatlaðs fólks. Þetta er einhver millivegur sem þarna er verið að reyna að feta af því að það er líka mikilvægt að við getum tryggt réttindi fatlaðs fólks sem þarf á að halda notendastýrðri persónulegri aðstoð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félags og vinnumarkaðsráðherra Guðmundi Inga Guðbrandssyni fyrir framsöguna á þessu frumvarpi. Notendastýrð persónuleg aðstoð, NPA, eins og það er oftast kallað, hefur svo sannarlega breytt lífi þess fólks sem hefur verið svo heppið að vera í hópi þeirra sem gerðir hafa verið samningar við. Þetta breytir lífi fólks úr því að vera einangrað, lokað og takmarkað gagnvart því að geta gert hluti. Við sem lifum við það frelsi að geta gert allt sem okkur langar til að gera getum ekki sett okkur í spor þeirra og skilið hversu mikið frelsi þau fá við það að komast inn í svona samning. En því miður, eins og hefur komið fram hér, eru þessir samningar allt of fáir og þetta er allt saman illa fjármagnað. Talað er um að kostnaðurinn sé hærri og ég spyr mig: Þegar verið var að vinna þessa vinnu, vinna þessa löggjöf um þetta mikilvæga mál, af hverju var ekki gerð betri greining á því hver kostnaðurinn myndi verða og áætlanir fram í tímann um það hvernig kostnaðurinn þyrfti að þróast? Hæstv. ráðherra nefndi að greiningarvinna væri í gangi þar sem hluti af þessum kostnaði fellur jú á sveitarfélögin og þar væri verið að gera greiningu til að átta sig á því hvernig kostnaðarskiptingin ætti að vera. Allt þetta fær mig til að hugsa um það, þegar við erum að setja lög hér á Alþingi, hversu vel við vinnum þá vinnu. Við erum að setja lög, í þessu tilfelli um þessa notendastýrðu, persónulegu aðstoð, og með því að setja þau lög, með því að gera áætlanir um að ákveðinn fjöldi verði studdur fyrir ákveðinn tíma, þá erum við að gefa fólki vonir um að öðlast frelsi og geta tekið þátt að fullu leyti í þessu samfélagi. Ef við erum ekki búin að vinna nægilega góða vinnu við það, að búa til þær greiningar og þær áætlanir um hvað þetta muni kosta og við erum ekki búin að semja um að bæta við því fjármagni sem þarf að bæta við, þá erum við að svíkja þetta fólk. Þetta er ekki fólk sem er með meira en milljón á mánuði við það að sitja hér og setja lög. Nei, þetta er fólk sem er oft bundið heima hjá sér, getur ekki farið neitt, fólk sem er öryrkjar. Þarna gáfum við þeim von sem við erum að svíkja. Það frumvarp sem við ræðum hér í dag um að geta veitt þessu fólki, sem þó er á samningi, þjónustu í undantekningartilvikum þar sem við förum yfir vinnutímatakmörk sem eru í öðrum lögum fær mann til að spyrja - áður en ég spyr þá vil ég segja að ég get alveg skilið að það verði einhvern tímann einhver atvik þar sem kannski verði að fara eitthvað eða gera eitthvað og það sé hreinlega ekki hægt að skipta út starfsmanni til að setja annan í staðinn til þess að vinnutíminn verði ekki of langur. Það verða að sjálfsögðu alltaf einhver slík undantekningartilvik. En ég spyr mig: Af hverju þurfum við að setja það inn í lög að það megi fara yfir þann vinnutíma? Er það aftur vegna þess að það er ódýrara að borga viðkomandi fyrir að fara yfir þann tíma sem hann má vera að vinna en að tryggja að það séu nægilega margir starfsmenn til að sinna viðkomandi aðila? Það mikilvæga í þessu máli er það að við stöndum saman hér á Alþingi til að tryggja það að við hættum að svíkja þau loforð sem við höfum gefið.

Virðulegur forseti. Ég og hv. þingmaður erum sammála um mikilvægi þessara samninga. Þeir breyta lífi margra og hafa haft áhrif til góðs fyrir þá sem hafa fengið þá. En síðan eru aðrir sem bíða eftir að fá slíka samninga og manni þykir það skrýtið. Það virðist sem sumt í fjárlögunum sé bara opinn víxill og það er greitt og greitt. En svo virðast aðrir hlutir vera háðir tiltekinni upphæð og svo er bara sagt: Stopp, peningurinn er búinn. Við sáum verkefni eins og Hefjum störf, sem var auðvitað þarft verkefni. Það voru áætlaðir einhverjir peningar í það en það fór langt umfram það sem gert hafði verið ráð fyrir. En það var ekkert stoppað. Það verkefni fékk bara að fljóta. Við sjáum líka verkefni eins og Allir vinna, sem þótti gott síðast en er umdeilt í þenslunni sem er núna. Það er líka bara opinn víxill. En það er ekkert opinn víxill í þennan þjónustuþátt sem er svo mikilvægur fyrir marga. Maður veltir fyrir sér: Hvernig stendur á því að sum þjónustuúrræði er háð fjárveitingu en önnur ekki? Það finnst mér skjóta skökku við af því að við viljum þessum hópi svo vel. Hann skiptir máli í samfélaginu, alveg eins og við hin.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvörin. Þetta er náttúrlega bara forgangsröðun og ekkert annað. Það var ekkert mál að finna einhverja milljarða, 1,5 eða hvað það var, til að vera með aukaráðuneyti. En það var allra náðarsamlegast hægt að bæta við 300 milljónum bara til að standa við gerða NPA-samninga, ekki til að bæta við heldur til að standa við þá sem þeir voru búnir að gera. Hvort skiptir meira máli að einhver Framsóknarmaður fái ráðuneyti eða að fólki sé gefið frelsi til að lifa sem hluti af samfélaginu? Ég veit hver mín forgangsröðin er. Hún er greinilega önnur innan ríkisstjórnarinnar.

Virðulegur forseti. Það virðist vera í eðli margra stjórnmálamanna að lofa hlutum sem ekki er hægt að standa við. NPA er dæmi um það. Gjaldfrjáls leikskóli er eitt sem hæstv. forsætisráðherra nefndi um daginn. En á að vísa því yfir á sveitarfélögin? Hvernig ætlum við að gera þessa hluti? Þegar menn og konur setja svona frá sér verður að fylgja því fjármagn. Þetta er æðsti stjórnmálamaður Íslands og hann hendir því svona fram: Gjaldfrjáls leikskóli. Farsældarfrumvarp, rosalega flott hugmynd. Hvar er hún? Hvar er þetta? Hérna er verið að búa til úrræði sem geta skipt máli, en hvar eru þau? Svo kemur fólk og segir við sveitarstjórnarmenn og -konur? Af hverju er ekki leikskólinn frá eins árs aldri? Af hverju er hann ekki orðinn gjaldfrjáls? Þetta gildi líka um NPA. Af hverju er ekki verið að veita börnunum okkar NPA-samning? Þau eiga rétt á því samkvæmt lögum. Ég veit alveg að NPA-samningar eru dýrir, þeir geta kostað frá einhverjum milljónum upp í tugi milljóna. En það er bara það sem við þurfum að takast á við sem samfélag. Maður er svo hissa yfir því hvernig pólitíkusar tala og lofa upp í ermina á sér og svo eiga aðrir að bjarga því. Varðandi það sem hv. þingmaður segir um vinnulöggjöfina og við erum sammála um, þá hefur okkur tekist að ná ákveðnum réttindum í gegnum áratuga kjarabaráttu. Einu sinni var unnið sólarhringum saman, myrkranna á milli og um helgar en nú erum við komin með vinnutímaákvæði sem gerir það að verkum að ef fólk fer út fyrir það þá er það bara ólöglegt. 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég held við séum bara mjög sammála um þetta. Það er alveg ótrúlegt hvað margir stjórnmálamenn virðast geta gefið endalaus loforð um hitt og þetta, sér í lagi þegar einhver annar ætlar að borga það. Það væri sagt eitthvað við okkur í stjórnarandstöðunni ef við gætum bara gefið endalaus loforð og sagt: Hæstv. forsætisráðherra borgar þetta. Eða: Hæstv. fjármálaráðherra borgar það. Viljið þið eiga hlut í Íslandsbanka. Já, já, við skulum gefa, en hann borgar, ekki ég. Þetta gengur náttúrlega bara ekki og það er nauðsynlegt að hér sé alltaf tryggt að það sé til fjármagn fyrir því sem verið er að gefa loforð um, hvort sem það er notendastýrð, persónuleg aðstoð, geðheilbrigði, sálfræðiþjónusta. Það er voðalega fallegt að lofa þessu öllu en það er eitt að lofa, sem er það að segja: Já, við skulum gera þetta. Það sem mér finnst enn verra er að svíkja og það er það sem hefur verið gert þegar kemur að NPA-samningum. Fólki voru gefnar falskar vonir um að nú væri betri tíð fram undan og þau ættu frelsi fyrir höndum. En hvað gerðist? Æ, nei, þá var mikilvægara að fá fleiri ráðherra.

Frú forseti. Þetta er merkilegt mál í heildarsamhengi laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Þetta byrjar þar. Þar er kveðið á um notendasamninga, að einstaklingi sé heimilt að sækja um samning við sveitarfélag eða sveitarfélög sem standa saman að þjónustusvæði um þjónustuform og fyrirkomulag stuðnings og aðstoðar. Þetta stendur í lögunum í 10. gr. Og í 11. gr. segir, með leyfi forseta: „Einstaklingur á rétt á notendastýrðri persónulegri aðstoð hafi hann mikla og viðvarandi þörf fyrir aðstoð og þjónustu, svo sem við athafnir daglegs lífs, heimilishald og þátttöku í félagslífi, námi og atvinnulífi.“ - Hann á rétt á þessari þjónustu. Í 10. gr. er kveðið á um: „Við gerð notendasamninga skulu uppfyllt skilyrði laga og reglugerða um réttindi starfsmanna, m.a. hvað varðar aðbúnað þeirra á vinnustað, sbr. lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum“ - sem við erum að tala um breytingar á - „… og aðrar meginreglur íslensks vinnuréttar og kjarasamninga á almennum vinnumarkaði.“ Það sama á við í 11. gr.: „Umsýsluaðili NPA-samnings ber vinnuveitendaábyrgð gagnvart starfsfólki sínu og skal sjá til þess að uppfyllt séu ákvæði laga og reglugerða um réttindi starfsmanna sem aðstoða hann, m.a. hvað varðar aðbúnað á vinnustað þeirra, sbr. lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, og aðrar meginreglur íslensks vinnuréttar …“ Þetta er tvítekið þarna mjög skýrt. Nú ber svo við hins vegar að það var sett bráðabirgðaákvæði í lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum þar sem stendur: „að með samkomulagi samtaka aðila vinnumarkaðarins sé heimilt að víkja frá ákvæðum 53. og 56. gr. laganna um hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veita einstaklingum þjónustu á grundvelli 11. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018. Jafnframt er kveðið á um að sé með slíku samkomulagi vikið frá ákvæði 1. mgr. 53. gr. […] þannig að hvíldartíminn verði styttri hjá viðkomandi starfsmönnum en ákvæðið geri ráð fyrir skuli við það miðað að starfsmennirnir fái eins fljótt og við verði komið samsvarandi hvíldartíma að lágmarki og kveðið sé á um í fyrrnefndu ákvæði.“ Þetta er markmiðið með bráðabirgðaákvæðinu. Það er verið að redda ákveðnum aðstæðum. Þetta bráðabirgðaákvæði er endurnýjað og endurnýjað og það er hvatt til þess að framtíðaráform séu endurskoðuð, eða eins og segir í nefndaráliti frá 2018, með leyfi forseta: „Nefndin áréttar mikilvægi þess að farið verði í úttekt á starfsumhverfi starfsmanna sem starfa við notendastýrða persónulega aðstoð og að mörkuð verði skýr stefna um framtíðarstarfsumhverfi þjónustunnar.“ Nú kemur ráðherra og segir okkur að þetta sé alla vega byrjunin að þessu framtíðarstarfsumhverfi og að vinnu við endurskoðun á þessum starfsskilyrðum verði lokið í síðasta lagi fyrir árslok 2026. Vandinn er - byrjum aðeins á byrjuninni, byrjum á 1. mgr. 53. gr. sem er þannig, með leyfi forseta: „Vinnutíma skal haga þannig að á hverjum 24 klukkustundum, reiknað frá byrjun vinnudags, fái starfsmenn að minnsta kosti 11 klukkustunda samfellda hvíld.“ Nú er verið að breyta og búa til frávik frá þessu á þann hátt að vinnutími geti varað samfellt í allt að 48 klukkustundir að hámarki enda séu ákveðin skilyrði uppfyllt og þá er talað um 7 klukkustunda hvíldartíma á næturvinnutíma en ekki 11 klukkustundir og ekki á 24 tímum heldur á 48 tímum. Á þeim tveimur sólarhringum eða 48 tímum væru 7 tímar á næturvinnutíma í hvíld á öðrum sólarhringnum og 7 í hvíld á hinum sólarhringnum, ekki sem sagt í rauninni á hverjum 24 tímum, 11 klukkustundir og 11 klukkustundir. 22 hvíldartímar annars vegar og 14 hvíldartímar hins vegar er munurinn þarna. Nauðsyn þess er kannski áhugaverð. Það er sagt í þessu frumvarpi um þetta framtíðarfyrirkomulag, alla vega byrjunina á því, með þessari gríðarlegu afturför í hvíldartíma myndi maður segja, að ástæðurnar séu „röskun á aðstæðum notanda þjónustunnar sem í hlut á sem leitt geti til andlegs og/eða líkamlegs álags á viðkomandi, svo sem óöryggis eða kvíða, verði vinnutíma starfsmanna sem veita þjónustuna hagað samkvæmt …“ - ef því verður hagað þannig að á hverjum 24 tímum séu 11 hvíldartímar. Ég er alveg viss um það, ég er alveg handviss um að hægt sé að leysa þetta mál öðruvísi en að setja þau lagaskilyrði að þessi starfsmaður geti á 48 tíma tímabili bara tekið tvö 7 klukkutíma hvíldartímabil. Það kostar líklega meira. Ég held að það sé vandinn. Þegar við förum í kostnaðinn, ef það er ástæðan fyrir þessu, án þess að það sé sagt berum orðum - ég bara trúi því ekki að þetta sé eina lausnin í þessum aðstæðum. Ég trúi því ekki, það er ekki séns. Ég held að aðalástæðan sé að þessi lausn hentar fjárhagslega séð, hún passar inn í excel-inn, passar inn í bókhaldið. Þá er áhugavert að skoða bráðabirgðaákvæði laga um notendastýrða persónulega aðstoð sem kveða á um aðkomu ríkisins að þeim samningum sem sveitarfélög gera við einstaklinga sem eiga rétt á þeim samningum. Á árinu 2018 styrkir ríkið að fjórðungi allt að 80 samninga, 2019 103 samninga, 2020 125 samninga, 2021 150 samninga og árið 2022 172. Þar með er því lokið. Það er ekkert fyrir árið 2023, 2024 eða seinna. Ákvæðið til bráðabirgða klárast samkvæmt því á þessu ári. Samt er fjárheimild í fjármálaáætlun, sá ég, fyrir áframhaldandi fjármögnun af hálfu ríkisins til jöfnunarsjóðs vegna NPA-samninga þannig að það virðist sem það eigi að uppfæra þetta og halda þessu fyrirkomulagi áfram þótt ekki sé búið að ljúka samningunum svo ég viti til. Vandinn þarna er að þetta er ekki komið upp í 172 samninga. Það er ekki fjármagn til staðar í fjárlögum fyrir árið 2022 fyrir 172 samningum. Ef það er ekki einu sinni til fjármagn fyrir 172 samningum - þá dettur manni í hug að ef þessi lög verða samþykkt og starfsmaður þarf að vera í 48 tíma með tvisvar sinnum 7 klukkutíma hvíld sé þessi starfssamningurinn kannski orðinn nægilega ódýr og einfaldur til að fjármagnið dugi í að fjölga samningum eða eitthvað, ég veit það ekki. Ég sé það ekki. Það er mat á áhrifum hérna þar sem segir að verði frumvarpið óbreytt að lögum þyki fyrirséð að það muni ekki hafa áhrif á fjárhag ríkissjóðs, svo sem rekstraráhrif eða áhrif á efnahagsreikning ríkisins. En skilar það fleiri samningum? Ég myndi giska á ekki, en kannski. Ég hef ekki hugmynd. Ég myndi alla vega halda að það yki áhrif og þá væri hægt að fjármagna fleiri samninga fyrir sama pening. En það er ekki sagt svo ég hef ekki hugmynd um það. Þetta er rót vandans, fjármögnunin. Það er ekki fjármagnaður sá fjöldi samninga sem kveðið er á um í lögum að eigi að fjármagna. Það er einmitt undarlegt, eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson kom inn á áðan, þegar það stendur í lögum að það eigi að fjármagna svona marga samninga, alveg eins og það stendur í lögum að fólk á rétt á atvinnuleysisbótum þegar það missir vinnuna sína og það fær atvinnuleysisbæturnar. En einhverra hluta vegna fær fólk ekki NPA-samningana sína af því að peningurinn er búinn, af því það var ekki gefin fjárheimild fyrir nægilega mörgum samningum. En þó að það sé bara gefin ákveðið mikil fjárheimild til Atvinnuleysistryggingasjóðs, þegar sú fjárhæð klárast hættir fólk ekki að fá atvinnuleysistryggingar. Það heldur áfram að fá þær og það er leitað eftir fjárauka í lok árs til að leiðrétta þá upphæð, til þess að það sé raunmagn fjárheimilda miðað við hversu mikið fólk fékk í atvinnuleysisbætur. Það er ekki gert hérna. Ég veit ekki um neitt í lögum sem útskýrir af hverju það er farið með þetta á einn hátt en öðruvísi t.d. með atvinnuleysistryggingar eða örorkubætur, grunnlífeyri o.s.frv., af því að í stjórnarskránni segir að það megi ekki greiða neitt nema það sé fjárheimild fyrir því í fjárlögum eða fjáraukalögum og að öllu jöfnu ætti að leita eftir fjárheimild fyrir fram en ekki eftir á eins og er verið að gera. Ég skil hins vegar mjög vel að það sé hentugra, það er ákveðinn tímasparnaður í því að við séum búin að setja lög um ákveðin réttindi og það sé bara hægt að gera ráð fyrir því að þingið fjármagni þau réttindi. Ég skil það mjög vel varðandi atvinnuleysistryggingar. Það er handhægt, ákveðin einföldun í því að sækja bara um það eftir á, í lok árs þegar vitað hver upphæðin verður í staðinn fyrir að þurfa að sækja mögulega nokkrum sinnum um auka fjárheimild sem kannski hækkar og hækkar og það þarf alltaf að eyða tíma þingsins í að renna í gegn nýju fjáraukafrumvarpi um auknar fjárheimildir til Atvinnuleysistryggingasjóðs. En ef það er raunin þá er hægt að gera það sama með NPA-samningana. Ef kostnaðurinn við þá verður meiri en var gert ráð fyrir þá er leitað eftir fjárheimild í lok árs, af því það er réttur fólks að fá þessa samninga, eins og kom fram í dómi um það í Mosfellsbæ. Þetta vandamál á við fullt af öðrum lögum, lögum um niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu t.d., en ég átta mig ekki á því hver ákveður eða hvaða lög ákveða að farið sé svona mismunandi með fjárheimildirnar. Ég skil það ekki. Ég skil ekki hver hefur í rauninni heimild til að segja: Nei, við borgum ekki meira. En segja svo stundum: Já, við höldum áfram að borga. Stjórnarskrárlega séð ætti svarið alltaf að vera: „Nei, við borgum ekki meira.“ Það er reglan, þannig er stjórnarskráin. En það er ekki gert í ákveðnum tilfellum og í rauninni án heimildar, ég held að það sé bara ákveðinn skilningur fyrir því. En óháð skilningi er það í raun og veru brot á stjórnarskránni. Það er ekki flókið. Á þeim forsendum held ég að við þurfum að fá skýr svör við því hjá ráðuneytunum, hjá ráðherra, hjá fagráðherra, hjá fjármálaráðherra, af hverju þetta er svona mismunandi. Af hverju er stundum farið eftir stjórnarskrárgreininni og stundum ekki? Og af hverju, og það er held ég ein stærsta spurningin, þegar það er búið að setja ákveðin réttindi í lög, af hverju eru þau ekki fullfjármögnuð? Af hverju er það ekki skylda stjórnvalda að koma með fjárheimild til að fullfjármagna þau lög sem Alþingi setur? Af hverju getur ráðherra ákveðið að leggja fram fjárlög á þingi sem fullfjármagna ekki lög sem Alþingi hefur sett? Ég skil ekki hvaða heimildir ráðherra hefur til að gera slíkt. Þetta frumvarp eða þetta mál hérna er í rauninni mjög gott dæmi um stærra vandamál sem við erum að glíma við varðandi fjárheimildir og fjármögnun ríkissjóðs.

Virðulegur forseti. Af því að ég er nú tiltölulega nýr á þingi og hef oft leitað í skjóðu hv. þm. Björns Levís um vitneskju og upplýsingar þá hafði ég vonast til þess að hann gæti frætt mig um af hverju fyrirkomulagið er svona. En hann sagði það eiginlega í lokin að hann vissi það ekkert frekar en ég af hverju þetta væri svona, þannig að eitthvað er hér í gangi varðandi fjárheimildir sem er ofar okkar skilningi, alla vega okkar hv. þingmanns. Við skiljum þetta ekki alveg. Það sem ég á svolítið erfitt með að eiga við er að fjárlög eru lög en fjárhagsáætlanir sveitarfélaga eru ekki lög. Það er stór munur á þessu. Ríkið getur sagt: Nei, þetta er ekki í fjárlögum. Peningurinn er búinn. Við settum bara í þetta það sem við ætluðum að eyða í þetta og þess vegna verður ekki meira gert. En það geta sveitarfélögin ekki gert. Sveitarfélög verða að gera svo vel að axla þær skyldur sem á þau eru lagðar, reka skóla þó að sveitarfélögin séu orðin skítblönk, reka leikskóla þó að ekki séu til peningar fyrir því, vera með kennara í vinnu og halda þessu öllu gangandi. En einhverra hluta vegna virðist ríkisvaldið getað hagað sér með öðrum hætti. Ég á bara erfitt með að ná utan um þetta og ég held að ég vilji fá frekari umræðu við hv. þingmann um þetta, að verið er að umgangast fjárheimildir á sitthvorn mátann og ég átta mig ekki á því hvers vegna sú heimild er til staðar að gera það.

Forseti. Nei, þrátt fyrir aðeins meiri reynslu, ekki mikið, bara svona einu kjörtímabili - maður er sífellt að læra meira hérna. Ég er í rauninni tiltölulega nýbúinn að púsla þessu saman, m.a. út af máli Viðreisnar um niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu og NPA-þjónustuna líka, að sjá það gerast fyrir framan mann að ráðherrar, fagráðherrar, sem bera ábyrgð - hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra ber ábyrgð á þessum lögum, ráðherraábyrgð meira að segja, hann prívat og persónulega í rauninni sem ráðherra. Það er ekki svokallað fjölskipað stjórnvald hérna á Íslandi þar sem allir ráðherrarnir taka sameiginlega ábyrgð á öllu þessu hávær. Það er einn ráðherra hérna sem ber ábyrgð á þessum lögum en einhvern veginn ekki því að fjármagna þau lög, að segja: Til að geta framkvæmt þessi lög sem Alþingi setti á mig að framkvæma þá þarf svona mikinn pening. Og ráðherra þarf að koma til þingsins og segja: Ég þarf 100 milljónir í þetta, og útskýra af hverju þegar við spyrjum. En nei, það virkar ekki þannig. Hann fer til fjármálaráðherra, sem ber enga ábyrgð á þessum lögum, og fjármálaráðherra segir: Nei, þú færð bara 80. Mér er alveg sama hvernig þú reddar því, þú verður bara að framkvæma þessi lög fyrir 80 milljónir. En svo í lögum um atvinnuleysisbætur þá skiptir það engu máli. Þá er það bara u.þ.b.: Hérna færðu 50 milljarða fyrir það, gjörðu svo vel, og ef það fer fram yfir þá bara ræddum við því seinna. - Þetta er svo skrýtið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við erum að ræða hér um aðbúnað og hollustuhætti af því að okkur langar að gera svo vel fyrir þá sem þarna eiga í hlut. Þetta er hópur sem þarf á þjónustu að halda sem er nauðsynleg og það er verið að henda þessu frá Heródesi til Pílatusar varðandi þjónustu. En ég á erfitt með að sætta mig við að verið sé að gefa afslátt af þeim áunna rétti sem orðið hefur til í gegnum tíðina og við vitum að það er ekki í fyrsta skipti sem verið er að þjónusta fatlað fólk. Það er búið að gera það í áraraðir eftir þeim leikreglum sem verið hafa til staðar. Við erum núna að reyna að koma í framkvæmd einhverju sem kallað er betri vinnutími. Það er vinnutímastytting inni í því af því að talið er að það sé eðlilegt að fólk minnki við sig vinnuna undir miklu álagi, sérstaklega utan dagvinnutíma, og það þurfi að koma til móts við þá hópa. Þarna er verið að fara í öfuga átt að mínu mati. Það er verið að leggja óþarfa byrði, finnst mér, á hópa sem eru í tiltölulega erfiðu starfi. Mér finnst að frekar en að skella á þennan hóp auknu álagi þá eigi að gera hið gagnstæða, að reyna þá frekar að fjölga vöktum innan sólarhringsins en að gera það, eins og hér var nefnt, á 48 tímum. Þá færðu hugsanlega 14 tíma í hvíld í staðinn fyrir að samkvæmt venjulegu vaktavinnufyrirkomulagi eða venjulegri vinnutímatilskipun ættirðu rétt á því að eiga 22 tíma, 11 tíma hvíld á sólarhring. Er ekki hv. þingmaður sammála mér um að verið sé að ganga á svig við það sem áunnist hefur?

Forseti. Jú, nákvæmlega. Og meira að segja á þessari sjö tíma hvíld þá mega vera tvær truflanir. Ég veit ekki, kannski lengir truflunin síðan hvíldina í annan endann. En þessi samfellda sjö tíma hvíld verður þá ekki samfelld af því að það má trufla hana tvisvar sinnum. Þetta er einmitt mjög áhugavert því að við í þinginu erum að samþykkja lög sem veita fólki ákveðin réttindi; samfélagsleg réttindi, mannréttindi og ýmiss konar þjónustu sem fólk hefur tilkall til. En þrátt fyrir allan velvilja og vilja til að gera vel þá eru þau réttindi skert í gegnum fjárlög. Þá er bara sagt: Nei, við ætlum ekki að fjármagna þessi réttindi. Og þá erum við einhvern veginn óbeint að taka þá ákvörðun hér í þinginu, finnst mér, þegar við erum að samþykkja fjárlög, að skerða réttindi vegna annarra laga sem við höfum samþykkt. Ég segi óbeint af því að við sjáum yfirleitt ekki hvert fjármagnið dreifist sem er verið að samþykkja. Segjum að það séu 50 milljarðar í eitthvert málefnasvið, við sjáum oft ekki hvernig þeir dreifast á einstaka lagabálka á málefnasviði ráðherra innan þess málefnasviðs. Þá sjáum við ekki að þessi lagabálkur kostar 100 milljónir en það er bara verið að fjármagna hann fyrir 80, sem þýðir réttindaskerðing eða að það eru einhverjar útskýringar á því, t.d. að við erum búin að ná betri hagkvæmni með stafrænni þjónustu eða eitthvað svoleiðis sem minnkar kostnaðinn, sem er bara frábært, æðislegt. En við fáum ekki að vita það þegar við greiðum atkvæði um fjárheimildir í fjárlögum hvar við skerðum réttindi með minni fjárheimild en þarf, sérstaklega í þeim lögum þar sem er ákveðið að þegar fjárheimildin er búin er bara hætt að veita réttindin.

Virðulegi forseti. Um daginn var ég viðstaddur mjög áhugavert málþing sem Öryrkjabandalagið hélt undir yfirskriftinni Ungt fólk á endastöð. Þar var fjallað um þá staðreynd að í dag eru 144 einstaklingar undir 67 ára aldri vistaðir á hjúkrunarheimilum fyrir aldraða í stað þess að fá að lifa sjálfstæðu lífi með aðstoð á eigin heimili. Við erum að tala um fólk allt niður í 25 ára aldur sem býr á hjúkrunarheimili. Það var sérstaklega sláandi að heyra upplifun Margrétar Sigríðar Guðmundsdóttur. Hún er 59 ára. Hún greindist með MS-sjúkdóminn fyrir nokkrum árum og nú býr hún á hjúkrunarheimili í 24 fermetra herbergi. Hún sagði: „Ég endaði hér eftir spítalalegu og bið í heilt ár og fékk neitun á þjónustu. Hjúkrunarheimilið var eina úrræðið. Þetta er ekkert líf fyrir 59 ára gamla konu.“ Alexandra Sif, dóttir Margrétar Sigríðar, tók líka til máls. Hún sagði: „Við grátbáðum um aðstoð en skilaboðin sem við höfum fengið frá degi eitt er að við getum bara aðstoðað hana sjálf. Alltaf þegar maður biður um aðstoð þá fær maður að heyra: Ert þú ekki að aðstoða hana? Ert þú ekki að hjálpa henni líka? Auðvitað erum við að gera það. En á sama tíma fáum við ekki tækifæri til að vera bara fjölskylda.“ Þetta sagði Alexandra Sif. Förum yfir nokkrar tölur. Í skýrslu Eurostat frá 2019 kemur fram að 8,9% Íslendinga sinni óvinnufærum ættingjum, öryrkjum eða öldruðum. Til samanburðar er Evrópumeðaltalið 4%. Það er 8,9% á Íslandi en Evrópumeðaltalið er 4%. Á öllum hinum Norðurlöndunum er hlutfallið innan við 3%. Það er 8,9% á Íslandi. Þetta eru svona tölur sem maður vill helst ekki trúa. Þetta er svo óboðleg staða. „Þetta er ekkert líf fyrir 59 ára gamla konu,“ sagði hún. Þetta er herkostnaðurinn. Þetta er fórnarkostnaðurinn af þeirri fjársveltistefnu sem er rekin hérna í málefnum fatlaðs fólks. Þjónustan hefur verið vanfjármögnuð frá því að málaflokkurinn var fluttur yfir til sveitarfélaganna árið 2012. Núna er, skilst mér, 8–9 milljarða kr. halli árlega á málaflokknum. Þetta er ekki hægt. Við verðum að gera svo miklu betur ef við ætlum að kalla okkur velferðarþjóðfélag. Það kostar peninga og það kallar á breytta forgangsröðun í ríkisfjármálum og það kallar á alvöruvelferðarpólitík, að stjórnmálamenn hafi kjark til að stunda alvöruvelferðarpólitík og hún kostar peninga. Virðulegur forseti. Fyrir nokkrum árum, 2018 eða 2019, samþykkti Alþingi ný lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Það vakti mikla gleði. Ásmundur Einar Daðason var þá félags- og jafnréttismálaráðherra og hann sagði að með þessu væri brotið blað í málefnum fatlaðs fólks, að dagurinn sem lögin tóku gildi myndi án efa eiga eftir að festa sig í huga þeirra fjölmörgu sem hefðu til margra ára barist fyrir því að þetta fyrirkomulag yrði sjálfsagður réttur fatlaðs fólks. Þetta sagði hann, sjálfsagður réttur fatlaðs fólks sem þarf á miklum stuðningi að halda til að fá notið sín í samfélaginu og tekið virkan þátt í því og sem mest á jafnréttisgrundvelli. Þetta sagði ráðherra þá. Ég veit ekki hvort ráðherra hefði órað fyrir að aðeins örfáum árum seinna yrði staðan sú sem hún er í dag. Eins og ég fór yfir áðan í andsvari þá kemur það mjög skýrt fram í bráðabirgðaákvæði laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir að á innleiðingartímabilinu 2018–2022 veitir ríkissjóður framlag til ákveðins fjölda samninga. Á árinu 2022 áttu samningarnir að vera orðnir allt að 172. Þetta „allt að“ sem er þarna, við skulum hafa það alveg á hreinu að í því felast í raun fyrirheit um að ríkið fjármagni þennan fjölda samninga. Þetta skilyrði þarna snýst í rauninni um þá stöðu ef ekki er sótt um svo marga samninga. Það er alveg skýrt í lögskýringargögnum. Þar segir, eins og ég fór yfir áðan, að samningum verði fjölgað jafnt og þétt til ársins 2022. Fjármagn verði aukið í skrefum þar til rúmlega 170 samningar verði á landinu öllu. Þannig að það er alveg skýrt í greinargerð frumvarpsins að löggjafinn og framkvæmdarvaldið, ríkissjóður, hafa ekkert sjálfdæmi um það. Þetta er ekki hámark. 172 samningar eru ekki hámark og ég held að engum myndi detta í hug að túlka það þannig heldur. En núna erum við á árinu 2022 og samkvæmt þeim gögnum sem ég hef aflað mér síðan ég átti orðaskipti við hæstv. ráðherra þá eru um 90 samningar í gildi núna eða voru það alla vega í desember og ég efast um að þeim hafi fjölgað sérstaklega síðan þá í ljósi vanfjármögnunar á þessari starfsemi. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar kemur fram að framlög vegna NPA-samninga aukist varanlega um 320 millj. kr. frá árinu 2023 til að standa straum af gildandi samningum, sem eru þá u.þ.b. 90. Í lögunum segir hins vegar bara mjög skýrt að ríkissjóður eigi að veita fjármagn til allt að 172 samninga og það segir ekkert í lögunum að ríkissjóður eigi að veita þetta fjármagn svo lengi sem kostnaðurinn sé viðráðanlegur. Það er ekkert svoleiðis skilyrði í lögunum. Við hæstv. ráðherra áttum orðaskipti áðan. Fyrst spurði ég hann hvort það yrði ekki örugglega tryggt að þessu ákvæði yrði fylgt og að núna á þessu ári myndi ríkissjóður veita fjármuni til 172 samninga. Svarið við því var að ráðherra gerði sér ekki vonir um það, taldi það kannski ekki raunhæft. Svo spurði ég hann hvort hann gæti þá ekki örugglega samt gefið hér úr ræðustól Alþingis skýr fyrirheit til fólks þarna úti um að þessir 172 samningar, sem mælt er fyrir um í lögum, yrðu a.m.k. fjármagnaðir á áætlunartíma þessarar fjármálaáætlunar. Höfum í huga að við erum að tala um fimm ára áætlun, þetta er áætlun sem nær frá 2023–2027. Við erum að tala hérna um skýran lagatexta sem lýtur að fjölda samninga sem eru fjármagnaðir árið 2022. En ég verð að viðurkenna að ég svona hálfsá eftir því, um leið og ég hafi sleppt orðinu, að hafa spurt að þessu. Mér fannst ég vera að gera í raun ráðherra of auðvelt fyrir, auðvitað yrði þessi fjöldi samninga fjármagnaður á áætlunartímanum. Við erum að tala um fimm ár. Við í stjórnmálunum hlytum að gera kröfu um að fleiri en bara þessir samningar yrðu fjármagnaðir á áætlunartímanum öllum, svona í ljósi þess hve margir eru á biðlista og þrá að fá þessa þjónustu og í ljósi þess sem ég nefndi áðan um allan þennan fjölda, jafnvel ungs fólks, allt niður í 25 ára aldur, sem er á hjúkrunarheimilum. En nei, ráðherra treysti sér ekki einu sinni til að gefa Alþingi og almenningi skýr fyrirheit um að 172 NPA-samningar yrðu fjármagnaðir á áætlunartíma fjármálaáætlunar. Hann treysti sér ekki einu sinni til að lofa því að á síðasta ári þessa kjörtímabils yrðu þessir samningar fjármagnaðir. Þetta er alveg ótrúlegt. Ég veit ekki alveg hvað ég á að segja. Hvers konar pólitík er þetta eiginlega sem þessi ríkisstjórn rekur hérna? Höfum líka eitt í huga. Undanfarna daga höfum við fjallað um fjármálaáætlun þar sem eru mjög þröngir útgjaldarammar og gert ráð fyrir alveg ofboðslegu útgjaldaaðhaldi í flestum málaflokkum. Ég hvatti til þess hér fyrr í dag að fjármálaáætlunin yrði kannski sett aðeins á „hold“, bara vegna þess að ráðherrar hafa í rauninni verið svo ofboðslega - ja, það er eins og þau standi ekki alveg með því sem kemur fram í þessari áætlun. Innviðaráðherra er t.d. búinn að lofa því að stórauka framlög til húsnæðisuppbyggingar. Dómsmálaráðherra hefur gefið fyrirheit um að útgjöld vegna móttöku flóttafólks verði stóraukin. Þetta eru bara þau tvö dæmi sem kom upp í huga, mig minnir að þau séu fleiri. En hvað segir það okkur um valdajafnvægið í þessari ríkisstjórn að meira að segja þegar kemur að svona atriði sem er mælt skýrt fyrir um í lögum að ríkið eigi að fjármagna á þessu ári, þá treystir hæstv. félagsmálaráðherra sér ekki einu sinni til þess að gefa fyrirheit og leggja drengskap sinn að veði um að þessi fjöldi samninga verði fjármagnaður á þessu kjörtímabili, á tímabili þessarar áætlunar? - Ég hef svo lítinn tíma eftir. Ég ætla bara að láta þetta gott heita.

Virðulegur forseti. Það eru ýmislegt sem ég myndi vilja ræða við hv. þingmann um varðandi það sem hann fór yfir hér. Hann nefndi m.a. forgangsröðun og velferðarpólitík. Einhvern veginn finnst mér nánast allir stjórnmálaflokkar breytast í krata svona rétt fyrir kosningar. Allir eru farnir að lofa hinu og þessu sem er hægt að flokka undir einhvern kratisma, af því að við viljum öll, held ég, gera vel, eða alla vega efast ég ekki um að það sé í okkur að reyna að standa hvert með öðru. En einhverra hluta vegna virðist þetta alltaf að vera klúðrast. Mér finnst þetta vera gott dæmi, þetta eru sláandi tölur, að sjá 172 samningum lofuðum, en þeir eru bara 90. Við erum þá að tala um 82 samninga sem ekki hafa orðið að veruleika. Það eru auðvitað bara ótrúlega tölur, að sjá að ekki sé verið að gera betur í þessum málaflokki en raunin er. Þetta eru sorglegar sögur sem hv. þingmaður segir okkur hér varðandi ungt fólk sem dvelur á hjúkrunarheimilum og kemst ekki heim til sín, kemst ekki í þá aðstöðu sem það á í raun og veru rétt á sem þegnar í þessu samfélagi. Af því að við erum að tala um forgangsröðun langar mig aðeins að biðja hv. þingmann um að tjá sig aðeins frekar um það: Hvernig eigum við að koma því í gegn að það sé virt sem áður hefur verið samþykkt?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Það er auðvitað þannig að NPA er einhver mikilvægasta réttarbót sem hefur verið lögfest fyrir fatlað fólk hér á landi. Það var ekkert að ástæðulausu sem fólk fagnaði mjög ákaft þegar lögin öðluðust hér gildi. En það er ótrúlega alvarlegt að gefa fólki falska von. Núna síðasta sumar skiluðu sveitarfélögin inn upplýsingum til félagsmálaráðuneytisins um biðlista vegna NPA. Reykjavíkurborg sendi upplýsingar um að það væru 28 umsækjendur á biðlista. Heildarkostnaður vegna þeirra samninga væri þá, miðað við árið 2021, u.þ.b. 824 milljónir. Framlag ríkisins þyrfti þá að vera 206 milljónir til þess að standa straum af þessu bara til að eyða þessum biðlista í Reykjavík - 206 milljónir. Til samanburðar má nefna að gamni að þóknunartekjur vegna þessarar misheppnuðu bankasölu voru 700 milljónir. Þannig að ef t.d. þessir söluráðgjafar sem voru að hringja í vini sína - fengu ekki einhverjir þeirra, þeir sjálfir, jafnvel að kaupa? Ef við hefðum sparað bara þessar þóknunartekjur til þeirra úr ríkissjóði þá hefði verið hægt að standa straum á þessu ári af kostnaði við að eyða biðlistanum í Reykjavík. Ég nefni það bara sem dæmi um forgangsröðunina og fjármögnunina sem er um að tefla. Vandinn er ekki að það séu ekki til peningar. Vandinn er bara forgangsröðun þessarar hægri stjórnar.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður segir að vandinn sé ekki að það vanti peninga. Ég ætla að leyfa mér að vera sammála honum um það sem hann minnist á varðandi þessar þóknunartekjur sem fara út úr ríkissjóði til verðbréfamiðlara, 700 milljónir til verðbréfamiðlara. Við erum með börnin okkar mörg hver illa haldin af kvíða og þau geta ekki borgað sálfræðiþjónustu sem kostar 20.000–25.000 kr. tíminn. Til að koma fjárlögunum í gegn, svo ríkisstjórnin fengi þennan blessaða minni hluta til að slaka aðeins á, þá samþykktu þau 250 milljónir í sálfræðiþjónustu. Við óskuðum eftir 900 milljónum en það fengust 250. Til viðbótar við þessar 700 milljónir sjáum við að ráðherrastólarnir kostuðu nú ansi mikið. Alla þá fjármuni sem þarna um ræðir hefði verið hægt að nýta í þjónustu við þá sem verst standa í þessu samfélagi, m.a. þá einstaklinga sem þurfa á NPA-samningum að halda. Hér voru nefnd hundruð milljóna í þjónustu sem Reykjavíkurborg þyrfti að leggja út ef það kæmi fjármagn frá ríkinu. Þetta er það sama í mínu sveitarfélagi, það vantar vel á annað hundrað milljóna fyrir fólk sem bíður á biðlistum eftir NPA-samningum, þannig þetta er úti um allt. Við erum með fatlaða einstaklinga úti um allt og við þurfum og okkur ber skylda til að sinna þeim. Ég skil ekki að verið sé að gera þetta með þessum hætti og ég skil heldur ekki að það eigi að fara að reyna að gera eitthvað betur í þessum málaflokki á kostnað þeirra starfsmanna sem eiga að sinna þessu.

Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir orð hv. þingmanns. Ég er nú bara enn þá að reyna einhvern veginn að ná utan um þetta. Mér brá hálfpartinn hérna áðan að heyra að ráðherra treysti sér ekki til þess að fullyrða hér og lofa því að þetta fjármagn yrði veitt á kjörtímabilinu. Það er svo ofboðslega skýrt í lögum að það áttu að vera fjármagnaðir 172 samningar á þessu ári. Og að ríkisstjórnin sé í alvörunni - að þau séu ekki búin að koma sér saman um eða að ráðherra treysti sér ekki til að gefa fyrirheit um þetta, mér finnst það eitthvað svo - ég veit það bara ekki. Auðvitað snýst þetta bara um forgangsröðun. Peningarnir eru til. Við erum að samþykkja fjárheimildir í hitt og þetta hér sem er miklu stærra en snýst um eitthvað miklu léttvægara en það sem við erum að ræða hérna í dag. Það sem við erum að ræða í dag snýst um frelsi fólks og rétt þess til að lifa sómasamlegu lífi. Þetta er hverrar einustu krónu virði. Ég vona bara að ráðherra og ríkisstjórnin sjái að sér og ég vona að þessi fjármálaáætlun, sem hefur komið hérna fram og verið rædd undanfarna daga, sé bara eitthvert aprílgabb því að þetta er alveg svívirðilegt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrri ræðuna. Það sem ég hjó eftir í ræðu hans eru þessar sláandi tölur yfir fólk sem myndi margt gjarnan vilja geta lifað sjálfstæðu lífi, búa á eigin vegum, en dvelur þess í stað á hjúkrunarheimilum þar sem, kaldhæðnislega nokk, síðan er akkúrat í 2. umr. talað um að það vanti pláss fyrir fólk sem myndi frekar kjósa það frekar en þær aðstæður sem það er í. Það sem ég velti fyrir mér og langar að fá álit hv. þingmanns á varðar þennan kostnað. Nú er alltaf verið að tala um að hitt og þetta kosti of mikið og það er sannarlega segin saga að stjórnvöld ráðast í einhverjar breytingar og annað sem síðan verður ekki að raunveruleika vegna þess að það er ekki fjármagnað. En ég velti fyrir mér hvort það sé ekki augljóst í þessari stöðu að með því að færa fólki þá þjónustu sem það á rétt á - það er ekki eingöngu þannig að það þurfi að setja meiri pening í það, það sparast peningur á öðrum stöðum og verður í rauninni eðlilegri dreifing á þessu. Ég myndi gjarnan vilja fá álit þingmannsins á þessu. Og svo er annað, sem var nú kannski frekar í máli hæstv. ráðherra hér áðan, sem ég hjó eftir varðandi akkúrat kostnaðinn og fjármögnunina á þessum samningum sem búið er að ákveða að gera. Þar er talað um að skipa starfshópa og hæstv. ráðherra talar um að þau muni halda áfram að reyna að finna fé í þetta og allt annað slíkt. En er þetta svo flókið? Er þetta ekki bara svo einfalt að þá þjónustu ber að fjármagna sem stjórnvöldum ber að veita samkvæmt lögum? Er þetta eitthvað flóknara en það? Hvaða niðurstöðu er einhver starfshópur að fara að komast að annarri en þeirri að það þurfi einfaldlega að veita meira fjármagn í þetta samkvæmt fjárlögum?

Herra forseti. Ég get tekið undir þessi sjónarmið. Það er þannig í almannatryggingakerfinu að ef fólk hefur einhver réttindi þá eru þau fjármögnuð. Það er meira að segja þannig að ef fólk er með rétt til atvinnuleysisbóta þá eru þau á endanum fjármögnuð, sama hvernig Atvinnuleysistryggingasjóður stendur þá stundina. Ég skil ekki alveg af hverju þetta á að vera eitthvað öðruvísi með NPA-samninga. Þetta eru réttindi sem fólki hafa verið tryggð með lögum. Núna standa yfir mjög athyglisverð málaferli í Hæstarétti þar sem er í rauninni verið að láta reyna á það hvort sveitarfélög hafi heimild til að setja kvóta á fjölda NPA-samninga sem veittir eru. Það verður mjög fróðlegt að fylgjast með því hver niðurstaðan verður þar. En á endanum er þetta auðvitað eitthvað - ríkið verður að standa við sitt til þess að sveitarfélögin geti sinnt þessari þjónustu. Þegar hæstv. ráðherra barmar sér yfir því hérna að hlutirnir kosti of mikið og þess vegna sé þjónustan ekki fjármögnuð þá er það eitthvað sem endar á því að vera höfuðverkur sveitarfélaganna, samanber 8–9 milljarða halla á rekstri þjónustu við fatlað fólk, sem ég nefndi hérna áðan.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég hjó einmitt eftir orðum sem hv. þingmaður notaði, sem hæstv. ráðherra notaði líka áðan. Það eru orðin: halli í rekstri. Mér hefur alltaf þótt þetta áhugavert orðalag þegar kemur akkúrat, eins og hv. þingmaður segir, að þjónustu sem ríkinu ber að veita samkvæmt lögum. Þá veltir maður fyrir sér samanburði við aðra þjónustu sem ríkið veitir, svo sem bara skólaþjónustu og slíkt. Það er líka talað um þetta varðandi almenningssamgöngur, þá er alltaf verið að tala um tap á rekstri Strætó. Ég hugsaði með mér: Er tap á rekstri grunnskólanna? Er tap á rekstri sjúkrahúsanna? Er þetta rekstur sem við getum raunverulega verið að tala um eitthvert tap á? Ætlumst við til þess að þetta sé hagnaðardrifin starfsemi? Og það er það sem endurspeglast svo mikið í því hvað það er sem stjórnvöld eru raunverulega að fjármagna og hvað ekki, það er þar sem við sjáum hvar áherslan liggur raunverulega. Ég velti því fyrir mér: Ímyndum okkur barn sem hefur skólaskyldu. Það hefur skyldur samkvæmt lögum til að mæta í skóla og stjórnendur hafa þar með skyldu til að veita því pláss í skóla. Ef stjórnandinn segði bara: Nei, heyrðu það eru bara ekki fleiri pláss, það er fullt, bara sorrí - hvernig gæti það gengið? Það gengur náttúrlega ekki upp og það er ekkert svoleiðis, það er ekki gert. Hvers vegna er það? Hvers vegna leyfa stjórnvöld sér að gera það í þessum málaflokki? Hv. þingmaður nefnir hérna atvinnuleysisbætur sem eru annað gott dæmi. Það er ekki þannig að ef þú átt rétt á atvinnuleysisbótum sé bara sagt: Nei, heyrðu sorrí, það er ekki til peningur. Er ekki fullkomin þversögn í þessu?

Virðulegur forseti. Jú, mér finnst þetta einmitt mjög afhjúpandi samhengi sem dregið er upp hérna. Ég minni bara á að lögin um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir eru lög sem, rétt eins og lög um almannatryggingar, tryggja fólki ákveðinn rétt. Í lögunum segir, með leyfi forseta: „Á innleiðingartímabilinu veitir ríkissjóður framlag til eftirfarandi fjölda samninga um notendastýrða persónulega aðstoð sem skal ráðstafað í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem tiltekinni hlutdeild af fjárhæð samninga, á grundvelli umsókna frá sveitarfélögum: Á árinu 2022 vegna allt að 172 samninga.“ Það er mjög skýrt í lögunum og það eru engir fyrirvarar settir þarna. Það er ekkert skilyrði um það „ef kostnaður við þjónustuna er viðráðanlegur“. Það er ekkert svoleiðis þarna. Þetta eru bara réttindi sem fólk hefur og þau eiga að vera tryggð með þessu bráðabirgðaákvæði. Við erum í þeirri stöðu að vera með ráðherra hérna sem - það er ekki bara þannig að hann viðurkenni hérna í ræðustól að þessi lög verði brotin á þessu ári, heldur getur hann ekki einu sinni lofað því og lagt heiður sinn og pólitíska æru að veði um að þessum fyrirheitum um fjármögnun samninga á þessu ári verði fylgt næstu fimm árin - næstu fimm árin. Þetta er ótrúlegt. Þetta er ekki velferðarpólitík, þetta er bara sama gamla fjársveltistefnan.

Frú forseti. Við erum hér að ræða svokallaða notendastýrða persónulega aðstoð og vinnuskilyrði fólks sem starfar við hana. Notendastýrð persónuleg aðstoð er þjónustuform sem byggir á hugmyndafræði um sjálfstætt líf. Henni er ætlað að gera fötluðu fólki kleift að ráða hvar það býr og með hverjum. Þjónustan er þannig að fatlað fólk stýrir því sjálft hvernig aðstoðin er skipulögð, við hvað það fær aðstoð, hvenær aðstoðin fer fram, hvar og af hverjum. Þetta er þjónusta sem veitt er á grundvelli 11. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/ 2018, en ákvæðið segir, með leyfi forseta: „Einstaklingur á rétt á notendastýrðri persónulegri aðstoð hafi hann mikla og viðvarandi þörf fyrir aðstoð og þjónustu, svo sem við athafnir daglegs lífs, heimilishald og þátttöku í félagslífi, námi og atvinnulífi. Aðstoðin skal vera skipulögð á forsendum notandans og undir verkstýringu og verkstjórn hans. Ef notandinn á erfitt með að annast verkstjórn vegna fötlunar sinnar skal hann eiga rétt á aðstoð við hana …“ Hér er því um afar sérhæft starf að ræða og að mörgu leyti eðlilegt að sérstök starfsskilyrði verði til við þessa þjónustu. Um er að ræða starf þar sem gjarnan myndast persónuleg tengsl á milli starfsmanns og vinnuveitanda. Það er því skiljanlegt að um starfið þurfi að einhverju leyti að gilda ólíkari reglur en um hefðbundin störf. Mig langar dálítið að minnast á milliliðinn sem hefur umsjón með veitingu þessarar þjónustu og aðstoðar fatlað fólk við það að leita sér og sækja þessa þjónustu og stýra henni og það er NPA-miðstöðin. Á heimasíðu NPA-miðstöðvarinnar segir, með leyfi forseta: „NPA miðstöðin er samvinnufélag í eigu fatlaðs fólks. Miðstöðin aðstoðar fatlað fólk og aðstandendur þeirra við það utanumhald og umsýslu sem fylgir því að hafa notendastýrða persónulega aðstoð (NPA). Með umsýslu er ekki aðeins átt við bókhaldsþjónustu heldur svo miklu meira. Hjá NPA miðstöðinni er unnið samkvæmt hugmyndafræðinni um sjálfstætt líf. NPA miðstöðin er í raun og veru þekkingarfyrirtæki þar sem fatlað fólk með NPA safnar og miðlar þekkingu sinni til hvers annars.“ Þá langar mig að vísa til þess sem kemur fram í frumvarpinu sem við erum að ræða hér í dag. Það er nefnilega þannig að í núgildandi lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, var í gildi bráðabirgðaákvæði til 1. apríl síðastliðinn um að með samkomulagi samtaka aðila vinnumarkaðarins, ég legg áherslu á það, sé heimilt að víkja frá tilteknum ákvæðum laganna um hvíldartíma og næturvinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega þjónustu. Ákvæðið segir einnig að ef með slíku samkomulagi er vikið frá öðrum ákvæðum laganna, sem sagt frá ákvæðum laganna um hvíldartíma þannig að hvíldartími verði styttri en ákvæðið gerir ráð fyrir, skuli við það miðað að starfsmennirnir fái eins fljótt og við verði komið samsvarandi hvíldartíma að lágmarki sem kveðið er á um í ákvæðinu. Þá skal Vinnueftirlit ríkisins veita umsögn um slíkt samkomulag. Líkt og áður sagði gilti þetta ákvæði til 1. apríl og frumvarpið sem við erum að ræða hér í dag snýst um að í rauninni framlengja þessa undanþágu. Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið var samið í félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu (áður félagsmálaráðuneyti) í samráði við fyrrnefnda nefnd og fyrrnefndan starfshóp sem þáverandi félags- og barnamálaráðherra skipaði.“ - Og ég legg á það áherslu. - „Þeir aðilar sem áttu fulltrúa í nefndinni og starfshópnum eru Alþýðusamband Íslands, Bandalag háskólamanna, BSRB, fjármála- og efnahagsráðuneyti, Landssamtökin Þroskahjálp, Samband íslenskra sveitarfélaga, Samtök atvinnulífsins, Vinnueftirlit ríkisins og Öryrkjabandalag Íslands sem og félags- og vinnumarkaðsráðuneytið (áður félagsmálaráðuneyti). Þar sem efni frumvarpsins var unnið í samráði við framangreinda aðila þótti ekki ástæða til að kynna frumvarpið sérstaklega í samráðsgátt stjórnvalda, ekki síst þar sem samráði við fyrrnefnda hópa við gerð frumvarpsins er nýlokið og tíminn því orðinn naumur til að leggja frumvarpið fram á Alþingi á vorþingi 2022.“ Þau sem hlustuðu gaumgæfilega hafa væntanlega tekið eftir því að inn í þessa upptalningu vantar NPA-miðstöðina. Í 2. gr. frumvarpsins segir síðan um nýtt bráðabirgðaákvæði, með leyfi forseta: „Ráðherra skal eigi síðar en fyrir árslok 2025 hefja endurskoðun á 53. gr. b í samráði við hagsmunasamtök fatlaðs fólks, Samband íslenskra sveitarfélaga, samtök aðila vinnumarkaðarins og Vinnueftirlit ríkisins og skal þeirri vinnu lokið í síðasta lagi fyrir árslok 2026.“ Aftur er hvergi minnst á sjálfa NPA-miðstöðina, þann aðila sem mesta þekkingu hefur á upplifun, þörfum og hagsmunum bæði notenda þjónustunnar og þess starfsfólks sem hana veitir. Við sjáum því hér frumvarp sem varðar beinlínis réttindi fólks sem starfar við NPA þar sem ekki hefur verið haft samband við sjálfa NPA-miðstöðina og ekki talin nein þörf á því og frumvarpið ekki sett í samráðsgátt þar sem það hafði verið unnið í samvinnu við alla aðra aðila en NPA-miðstöðina. Þetta er það sem fyrst og fremst vekur athygli mína við lestur þessa frumvarps og veldur ákveðnum áhyggjum. Svo er annað sem truflar gríðarlega mikið í allri umræðu um notendastýrða persónulega aðstoð sem hefur ítrekað verið minnst á hér í dag, og það er varðandi kostnaðinn. Samkvæmt 5. mgr. 11. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, greininni sem þessi þjónusta er byggð á, bera sveitarfélög ábyrgð á framkvæmd aðstoðarinnar og skulu setja nánari reglur þar um í samráði við notendaráð fatlaðs fólks eða samtök fatlaðs fólks. Minnst hefur verið á það, eins og ég sagði, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, að helsta vandamálið við innleiðingu NPA-samninga sé vandi sem er auðvitað ekki að koma upp í fyrsta sinn í tengslum við marga góða hluti sem samþykktir eru í lög og af einhverjum ástæðum á þetta sér í lagi við þegar um er að ræða framfaraskref í velferðarþjónustu. Hæstv. ráðherra var spurður fyrr í dag - og hann mætir hérna alveg um leið og ég byrja að tala um hann - út í fjármögnun þessara samninga. Svör hæstv. ráðherra voru á þá leið að staðan sé einfaldlega sú að ekki sé búið að fjármagna þá samninga sem áætlanir eru um að verði gerðir. Þá staðfesti hæstv. ráðherra að verkefni okkar sé, eins og hann orðar það, að halda áfram að nálgast fjármagn inn í þetta. Þá sagði hæstv. ráðherra, og nú vitna ég til orða hans þó að ég hafi lesið það í skrifuðum texta, með leyfi forseta: „[N]úna stendur yfir vinna starfshóps sem skilar vonandi af sér á allra næstu vikum, vonandi dögum, sem er að fara yfir þá kostnaðarskiptingu […] Þar er alveg ljóst að það er heilmikill hallarekstur á þessum málaflokki hjá sveitarfélögunum …“ Hæstv. ráðherra, hæstv. ríkisstjórn. Þetta er ekkert flókið. Til að fjármagna hluti sem ákveðið hefur verið að borgarar þessa lands eigi rétt á þarf einfaldlega að fjármagna þá. Ég átta mig ekki á hvaða niðurstöðu einhverjir starfshópar ættu að komast að annarri en einfaldlega þeirri að það þurfi að fjármagna þetta. Það þarf meiri pening. Það liggur fyrir hver kostnaðurinn er. Það er ekki vandinn. Karp um kostnaðarskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga er gömul saga og ný og hefur m.a. að gera með þann vonda sið stjórnvalda, ríkisstjórnarinnar, að færa verkefni yfir til sveitarfélaganna eða fela þeim ný verkefni án þess að því fylgi tilskilið fjármagn. Það eru ekki sveitarstjórnirnar sem ákveða að taka að sér þessi verkefni. Þeim er það skylt samkvæmt lögum sem Alþingi hefur sett að frumkvæði ríkisstjórnarinnar. Það er því engin önnur lausn á fjármögnunarvandamálinu en sú að veita einfaldlega meira fjármagn. Það að ekki skuli vera veitt fjármagn sem til þarf sýnir að loforðið og viljinn er kannski meira í orði en á borði. Herra forseti. Þetta var útúrdúr frá því sem ég vildi fyrst og fremst segja um þetta frumvarp. Það er, held ég, algjörlega óumdeilt að NPA-samningar voru risastórt framfaraskref í samfélagi okkar og auðvitað dásamlegt að við séum komin á þann stað, a.m.k. í orði, að ekki séu uppi efasemdir um að hér sé um grundvallarréttindi að ræða, þ.e. möguleikinn á því að geta lifað sjálfstæðu lífi þrátt fyrir að glíma við áskoranir við það. Þessi hugmyndafræði um sjálfstætt líf á rætur sínar að rekja til mannréttindabaráttu fatlaðs fólks í Bandaríkjunum í kringum árið 1970. Í Kaliforníuríki tók hópur fatlaðra nemenda sig saman og stofnaði félag sem kallað var á ensku, með leyfi forseta, „Center for Independent Living“, á íslensku í minni lauslegu þýðingu: Miðstöð um sjálfstætt líf. Einn upphafsmaður baráttunnar, Ed Roberts að nafni, fékk lömunarveiki sem barn sem leiddi til þess að hann var upp frá því mikið hreyfihamlaður. Hann notaðist bæði við hjólastól og öndunarvél. Hann vildi hins vegar komast í háskólanám, en á þeim tíma þótti það alls ekki sjálfsagt, það var allt of flókið, skortur á aðgengi og þjónustu. En Ed gafst ekki upp og eftir mikla baráttu fékk hann tækifæri til að ráða, þjálfa og reka sitt eigið starfsfólk. Út frá þessu spratt hugmyndafræðin um sjálfstætt líf. Að hugsa sér að það sé tiltölulega nýtilkomin hugmynd að allt fólk eigi rétt á því að geta lifað sjálfstæðu lífi. En hugmyndafræðin hefur síðan þá breiðst út um heiminn og haft mikil áhrif á framþróun réttinda og þjónustu við fatlað fólk og er í dag grunnurinn að sterkri alþjóðahreyfingu sem er þekkt sem hreyfing um sjálfstætt líf, á ensku, „The Independent Living Movement“, með leyfi forseta. Aftur hef ég leyft mér að fara smá hjáleið að því sem ég vildi fyrst og fremst segja um þetta frumvarp og það er það sem er því miður einkennandi fyrir vinnslu mála í þessum málaflokki: Skortur á samráði. Það er ekki haft samráð við þá aðila sem augljóst ætti að vera að þörf sé á að hafa samráð við. Að öðru leyti hef ég ekki athugasemdir við þetta frumvarp en vænti þess að úr þessu samráðsleysi verði bætt á síðari stigum við vinnslu frumvarpsins hjá þinginu.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Þetta er hið besta mál. Loksins, loksins erum við að fara að klára þetta mál. Þetta hefur verið, ef ég má kalla það því nafni, hálfgerður bastarður undanfarin ár. Maður hefur alltaf rekið upp ramakvein á hverju einasta ári þegar þetta mál hefur komið inn á borð og ég skal alveg viðurkenna að ég hrökk í kút þegar ég heyrði fyrst nefnt að þetta mál væri að koma á dagskrá og hugsaði: Ekki erum við einu sinni enn að fresta þessu í eitt ár? Sem betur fer erum við ekki að gera það núna. En það sem er kannski leiðinlegt við þetta mál er að það er svolítið seint fram komið vegna þess að undanþágan féll úr gildi í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, var í gildi til og með 31. mars 2022, féll úr gildi núna 1. apríl og það var ekki aprílgabb heldur alveg staðreynd, því er nú verr og miður. Ég er búinn að vera að kynna mér þetta mál í dag og ég verð að segja alveg eins og er að mér sýnist málið vera vel unnið og unnið í samstarfi við bæði þá sem eiga að nota þjónustuna og líka félaga þeirra. Það er alveg frábært. Ef maður skoðar málið í heild sinni þá varðar þetta vinnutíma þess starfsfólks sem er að aðstoða þessa einstaklinga. Aðstoðarfólkið í NPA er um 245 manns og í heildina eru það kannski nálægt 300 manns sem eru með umsýslu fyrir NPA-félaga. Það sem er kannski merkilegast við þetta að mörgu leyti, og kemur fram í frumvarpinu, er að að stærstum hluta eru það sennilega konur sem vinna þessi störf. Þeir benda á í frumvarpinu að samkvæmt Hagstofa Íslands störfuðu 18.400 konur á móti 5.300 körlum við heilbrigðis- og velferðarþjónustu. En þarna er verið að taka á atriði sem var svolítið ágreiningsefni á sínum tíma, sem var sveigjanleikinn, að viðkomandi gæti jafnvel unnið í sólarhring eða jafnvel lengur vegna þess að aðstæður þeirra sem nýta sér þessa þjónustu eru svo misjafnar. En það sem við verðum að taka tillit til þegar við erum að fjalla um málefni þeirra sem nota NPA er að það eru takmarkanir. Það eru þarna, eins og ég segi, kannski 250, 300 aðstoðarmenn. En á sama tíma er vitað um nærri 200 manns sem er búið að loka inni á hjúkrunarheimili eða inni á heimili sínu og fá ekki þessa þjónustu. Ég segi fyrir mitt leyti: Það hlýtur að vera eitt það skelfilegasta sem þú getur lent í, að lenda í þeirri aðstöðu að þú þurfir á notendastýrðri persónulegri aðstoð að halda, ert í þeirri aðstöðu að þú getur ekki neina björg þér veitt en hefur bara um tvennt að velja; að liggja heima hjá þér í rúmi ósjálfbjarga og treysta á vini og ættingja til að aðstoða eða láta vista þig inn á hjúkrunarheimili og það löngu fyrir aldur. Á hjúkrunarheimili er reiknað með að fólk sé orðið 67 ára og eldra. En það er því miður vitað að það eru mun yngra fólk sem hefur verið vistað þar inni og það er víst nú þegar farið að nálgast 200 manns. Við erum búin að vera að fjalla um fjármálaáætlun núna undanfarið og þar kom fram sú staðreynd að það er áætlað að setja um 320 milljónir í þennan málaflokk en það er eingöngu til að tryggja núverandi ástand. Það sem er kannski sorglegast í því samhengi er það að bæði NPA-félagar og Öryrkjabandalagið og fleiri eru knúnir til þess að þurfa að fara í málaferli við sveitarfélögin til þess eins að krefjast þess sjálfsagða réttar fólks að það fái þá þjónustu sem það á rétt á hjá sveitarfélögunum. En sveitarfélögin vilja kvótasetja þetta og sum sveitarfélög telja sig hreinlega ekki geta framfylgt þessum samningum. Og þetta er auðvitað stór galli á þessari þjónustu að með samningnum sem á sínum tíma var gerður var reiknað með aukningu ár frá ári en það virðist algerlega vera stopp núna og sum sveitarfélög treysta sér ekki í þetta og telja að þau hafi borið mjög skarðan hlut frá borði í samningum við ríkið. En það verður bara að segjast alveg eins og er að ríkið verður að koma myndarlega inn í þetta mál vegna þess að það er á engan hátt hægt að bjóða einstaklingum í dag upp á það að vera fangar á sínu heimili eða fangar á hjúkrunarheimili. Við eigum dæmi um kröfu einstaklings og ákall ár eftir ár sem var lokaður inni í því umhverfi. Ég segi bara fyrir okkur öll að enginn af okkur myndi vilja láta nauðungarflytja sig yfir á stofnun eða vera fastur eða fangi á sínu heimili. Þegar þetta mál kemur til velferðarnefndar þá munum við vonandi fara vel ofan í það og kalla til þau félagasamtök sem hafa tekið þátt í að semja það. Við vitum að það er líka inni í þessu endurskoðunarákvæði, ef ég man rétt, 2025, og þá vonandi verður komið betur í ljós hvernig réttindi þessa fólks eru tryggð og hvernig þetta virkar í framkvæmd vegna þess að það sem kannski var og hefur verið mesta áskorunin í þessu er hversu mismunandi þarfir hver og einn einstaklingur hefur. Þar af leiðandi segir það sig sjálft að það sem hentar einum einstaklingi í þessu, t.d. með vinnuhagræðingu, getur ekki hentað öðrum og þar af leiðandi verður að vera gífurlega sveigjanlegur rammi í kringum þetta. Við trúðum því statt og stöðugt á sínum tíma og við fögnuðum ógurlega, og ég held að enginn hafi fangað eins mikið og fyrrverandi hæstv. félagsmálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, þegar samningar voru gerðir um málefni NPA og við trúðum og héldum þá og það héldu það allir að núna værum við komin af stað og núna myndum við ekki stoppa. Krafan var eiginlega um að það yrði séð til þess í eitt skipti fyrir öll að auka fjölda samninga smátt og smátt. En staðreyndin talar sínu máli. Þessir samningar eru aðallega og hafa aðallega verið hérna á Stór-Reykjavíkursvæðinu vegna þess að það virðist vera þannig, í því hvernig var gengið frá þessum samningum, að minni sveitarfélög treysta sér ekki til að taka á þessum samningum sem gerir það að verkum að það eru einstaklingar úti á landi sem standa mun verr að vígi til að nýta sér samninginn og þurfa jafnvel hreinlega að flytja til að hafa möguleika á að komast inn í þennan samning. Það segir okkur að við þurfum að leysa það mál og ég tel að það ætti ekki að vera mikið vandamál. En eins og við höfum séð og sjáum líka í fjármálaáætlun þá er ekki gert ráð fyrir neinu fjármagni nema bara eingöngu til að viðhalda núverandi stöðu. Það er gjörsamlega ólíðandi vegna þess að það er bara verið að senda þeim sem eru næstir inn í þetta kerfi skilaboð: Þið fáið ekki að vera með. Við urðum vör við það í dag, það féll dómur í Hæstarétti í búsetuskerðingarmálinu. Þar beið einstaklingur í sex ár, fór í gegnum allt dómskerfið, eftir réttlæti og þegar hann loksins fékk réttlætið þá gagnaðist það honum ekki vegna þess að viðkomandi var dáinn. Þess vegna segi ég: Það er auðvitað alveg grafalvarlegt mál þegar þetta veikir einstaklingar telja sig vera númer eitt til að fá þessa þjónustu en þá er þeim bara stillt upp við vegg og sagt: Nei, það verður ekki meira gert. Sá einstaklingur mun þá ekki vita hvenær kemur að honum eða næstu tíu eða næstu 100 sem koma þar á eftir. Við erum með þessu máli að leysa hér, sem er frábært, vinnuaðstæður og vinnumálin þannig að það sé hægt að ganga í það að vinnuumhverfið sé löglegt, að allt sé eins og það eigi að vera og allir búnir að ganga frá sínum málum, núna eru bara hlutirnir tilbúnir, en þá er á sama tíma sagt: Nei, við getum ekki meira, þetta er bara nóg. En þetta er ekki nóg. Það er ekki nóg komið fyrr en allir sem vilja fá þessa þjónustu hafa fengið hana. Það er svo oft sagt um málefni þeirra sem verst hafa það að þeir séu svo fáir. En samt er ekkert gert. Í þessu tilfelli eru þetta fáir einstaklingar. Þetta er ekkert óyfirstíganlegan hindrun. Við erum hér á sama tíma að gefa þvílíka fjármuni í afslátt. Við hikum ekki við að setja milljónir, meira en þessar 320 milljónir hér, í einkarekna fjölmiðla t.d., sem er svolítið skrýtið miðað við nafnið, að einkareknir fjölmiðlar fái ríkisstyrk. Við höfum sett fjármuni án þess að hika, án þess að blikna, rúmlega 11 milljarða í sýnatöku vegna Covid. Það er bara fínt. En ef við höfum efni á því þá hljótum við að hafa efni á því að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að þeir sem eru verst settir í okkar samfélagi í þessu, miðað við fötlun, og þurfa á þessari þjónustu að halda fái hana. Þeir eiga rétt á henni og þeir eiga að fá hana. Við eigum að taka tillit til þess og sýna réttlæti og jafnrétti og við verðum að hætta að segja: Þú færð þetta, en þú færð ekki. Hvers vegna fær þessi þetta, en hinn ekki? Jú, vegna þess að hann var á réttum stað í röðinni en hinn á röngum stað í röðinni. Þar af leiðandi er sagt við þann einstakling sem er á röngum stað í röðinni: Nú verður þú bara að velja, að vera lokaður inni heima hjá þér og fá ekki þjónustuna eða fara á hjúkrunarheimili innan um eldri borgara og bíða þar í því fangelsi, kannski fimmtugur, kannski yngri. Ég held að við getum öll fullyrt það hér í þingsal að ef eitt okkar, hver sem það væri, væri í þeirri aðstöðu í dag myndum við ekki sætta okkur við það, aldrei. Við myndum gera þá skýlausu kröfu að við eigum þann rétt, alveg eins og allir aðrir, að lifa sjálfstæðu lífi, eigum rétt á að fá notendastýrða persónulega aðstoð.

Frú forseti. Ég sá mig knúna til að koma hingað upp í örstutt andsvör við hv. þingmann. Ég hjó eftir því að hann fagnaði því hversu mikið samráð hefði verið haft við vinnslu frumvarpsins. Það var efni ræðu minnar hér áðan, sem ég flutti því miður fyrir tómum sal, þar til hæstv. ráðherra kom og heiðraði mig með nærveru sinni, að við vinnslu frumvarpsins - það var unnið í hópi, ég var með upptalninguna hér áðan, ég tók hana ekki með mér upp í pontu - var ekki haft samráð við NPA-miðstöðina sem er það batterí sem hefur mesta þekkingu og mesta reynslu af þessu kerfi og bestu innsýnina, myndi ég halda, í hagsmuni og upplifun notenda og þeirra sem sinna þessari þjónustu. Mig langar að spyrja hv. þingmann, sem hefur talsvert mikla þekkingu á þessum málaflokki, hvort hann telji ekki að ástæða hefði verið til að hafa samráð við NPA-miðstöðina við vinnslu þessa máls.

Virðulegur forseti. Ég held að NPA-miðstöðin hafi komið að þessu í gegnum Öryrkjabandalagið. Ég veit af fleiri málum að þeir sem eru við stjórn í NPA-miðstöðinni eru vel tengdir inn í Öryrkjabandalagið. Ég efast ekki um að ef Öryrkjabandalagið hefur skrifað upp á þennan samning hafi það verið í góðri samvinnu við NPA-miðstöðina. Landssamtökin Þroskahjálp eru þarna líka og ég veit að þessir aðilar hafa ekki farið í samninga um eitt né neitt nema vera alveg pottþéttir á því að þeir sem eiga að nota þjónustuna og þeir sem stjórna í NPA-samtökunum hafi fengið að koma að málum og fengið að koma sjónarmiðum sínum að. Þegar málið fer til velferðarnefndar mun ég auðvitað vilja fá þá aðila að málum og þá verður örugglega séð til þess að einhver frá NPA-miðstöðinni komi og fái að svara því hvernig þeir hafa komið að þessu, hvort þeir hafi komið öllum sínum málum að, hvort þeir séu sáttir við þetta. Mér sýnist á því sem verið er að semja um í þessu að þetta séu ákveðnar kröfur sem NPA er með og lagði fram á sínum tíma. Málið hefur verið að veltast um í kerfinu á hverju einasta ári síðan ég kom á þing. Við tókum á þessu NPA-máli á fyrsta árinu og ég trúi því statt og stöðugt að þeir hafi komið að þessu, en ég trúi því þó ekki fyllilega fyrr en ég er búinn að fá þá til að segja það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Sannarlega er hughreystandi að heyra að hann hafi trúað því að þetta samráð hafi á einhvern hátt átt sér stað í gegnum Öryrkjabandalagið og sömuleiðis að hv. þingmaður muni, í gegnum sína vinnu í velferðarnefnd, tryggja að haft verði samráð við NPA-miðstöðina. Mér finnst mjög líklegt að það verði mjög vel þegið og ég er mjög þakklát fyrir veru hv. þingmanns í þeirri nefnd. Það er annar varnagli sem ég myndi vilja slá við þetta samráð og bið hv. þingmann líka að hafa augu og eyru opin fyrir þegar áframhaldandi samráð á sér stað í nefndinni. Stundum er talað um að samráð hafi átt sér stað, að einhver samvinna hafi verið en svo kemur ekkert endilega fram hvað hafi komið út úr því samráði, hvort það samráð þýði að allir hafi verið sáttir við niðurstöðuna. Það kemur í rauninni ekki fram. Það kemur kannski enn síður fram þegar mál eru unnin eins og þetta mál sem er unnið í einhverjum hópi. Út úr þeirri vinnu kom einhver afurð sem fór að þessu sinni ekki í samráðsgáttina vegna þess að „það voru nú allir með í þessu“. En það gerir að verkum að við sem erum að skoða þetta utan frá, og erum að reyna að kynna okkur málin og ganga úr skugga um að vinnubrögðin séu öll til fyrirmyndar, sjáum í raun ekki sérstaklega afstöðu og sýn hvers og eins þeirra aðila sem þó sátu þarna við borðið. Við vitum ekkert hvað fór fram á þeim fundum og hvað gekk á þar. Ég vil því þakka hv. þingmanni fyrir störf sín í velferðarnefnd og hvetja hann til að tryggja að samráðið leiði til þess að það sé raunverulega hlustað.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég skil áhyggjurnar vegna þess að ég hef líka þessar áhyggjur. Ég byrjaði í Péturs Blöndals-nefndinni um endurskoðun almannatrygginga. Maður sá þá skrifað að haft hefði verið samráð við hagsmunasamtök öryrkja, að haft hefði verið samráð við þennan og hinn. En samráðið fólst bara í því að kalla viðkomandi aðila á staðinn og láta þá setjast við borð og segja: Svona á þetta að vera. Síðan var skrifað að samráð hefði verið haft. Þetta þekki ég af öllum þeim störfum sem ég hef verið í í svona nefndum. Vinnubrögðin voru skelfileg. Það var eiginlega verið að búa til sýndarsamráð. Ég vona og ég held, ég hef trú á því, að slíkum vinnubrögðum sé lokið. Ég yrði hissa ef svo væri ekki. Ég sé það á því hvernig þessir samningar eru að greinilega er verið að reyna að ná því sem stóð út af á sínum tíma til að tryggja að þeir sem vinna við þessa þjónustu hafi öll réttindi, að engin hætta sé á að verið sé að brjóta á þeim vinnuréttindi og annað. Þar koma BSRB og ASÍ o.fl. að málum vegna þess að þarna er verið að búa til allt annað umhverfi en vanalega er á vinnumarkaði. Þetta er allt önnur vinna, allt annað umhverfi, allt önnur þjónusta og það þarf þennan sveigjanleika. Það var þessi sveigjanleiki sem mikið var tekist á um og mér sýnist þeir vera búnir að ná ákveðnum millivegi. Ég mun fylgja því eftir að þarna sé til staðar þessi millivegur eins og NPA-notendur vilja og þeir sem eru í forsvari fyrir NPA, Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp, að það sé rétt að þeir séu sáttir. Ef svo er þá er ég sáttur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Þar sem hv. þingmaður hefur góða innsýn inn í þann heim sem við erum að tala um hér, og líka inn í það hvernig við höfum byggt upp kerfin okkar sem eiga að hjálpa þeim sem eru ekki færir um að lifa sama þægilega lífi og við í þessum sal, þá langar mig að spyrja hann. Mér finnst eitt svo svakalega skrýtið við þessa lagasetningu sem tengist notendastýrðri persónulegri aðstoð. Sett voru ákveðin markmið um hvernig við ætlum að byrja að búa til samninga og gera hlutina og það virðist bara ekki skipta neinu máli. Það er bara sagt: Æ, nei, peningarnir eru búnir. Á sama tíma erum við með önnur kerfi og það er sem betur fer ekki þannig að það sé bara komið til öryrkja sem eru að sækja um og sagt: Æ, nei, sorrí þú ert öryrki nr. 387 í ár. Þú færð ekki neinn pening. Eða: Þú ert atvinnulaus nr. 802 á þessu ári, sorrí þú færð ekki neinn pening. Eða: Varstu að verða 67 ára? Já, nei, við erum búin með þá sem fá ellilífeyri á þessu ári. Í þessu kerfi er það hins vegar: Nei, við erum búin með númerin á þessu ári. Við ætlum ekkert að standa við gefin loforð eða gefnar áætlanir. Er ekki eitthvað bilað í þessu kerfi?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég segi jú við öllu sem hann sagði. En það er ekki bara í persónuafslættinum sem þetta er svona: Stopp, það eru ekki til peningar. Þú getur líka lent í því hjá Tryggingastofnun sem öryrki að sagt sé við þig: Nei, þú þarft að kæra til úrskurðarnefndar almannatrygginga, þú færð ekki neitt. Ég þekki það alveg út og suður. Og ellilífeyrir, þú færð búsetuskerðingar, það eru 10% búsetuskerðingar, þú færð bara 90%, krónu á móti krónu. Við sjáum þetta alls staðar í kerfinu. Það er alls staðar verið að pota í og sérstaklega í þessu kerfi. Þess vegna er alveg ömurlegt til þess að vita, vegna þess að mikill metnaður var lagður í þetta og því var mjög fagnað af ráðherra á sínum tíma þegar NPA-samningarnir voru gerðir, að núna þegar hæstv. fyrrverandi félagsmálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, er farinn þá er bara allt stopp. Ég spyr mig hvers vegna og það virðist engin skýring vera á því. Það er ömurlegt til þess að vita að á sama tíma og Öryrkjabandalagið er nýbúið að vinna slaginn um búsetuskerðingar í gegnum þrjú dómsmál þá verði að dómtaka þetta. Á sama tíma verður einmitt að dómtaka gegn sveitarfélögunum það að þetta sé stoppað og sagt: Kvótinn er búinn, það verður ekkert meira. Síðan kemur ríkið með fjármálaáætlun sem setur í þetta 320 milljarða bara til að viðhalda því sem er í dag. Þetta var ekki það sem um var samið. Ég þarf að draga það upp en ég man að það átti að vera aukning ár frá ári. En ég held að þeir séu bara að túlka það þannig 

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir svör hv. þingmanns. Ég reyndi að spyrja hæstv. ráðherra áðan hvernig stæði á því að það væri verið að svíkja fólk, svíkja loforð, að það væri verið að brjóta niður þær vonir sem fólk hefði um frelsi, um það að geta lifað mannsæmandi lífi þrátt fyrir að þurfa þessa miklu aðstoð. Þá koma afsakanirnar: Þetta var nú dýrara en við héldum og það var þetta og hitt og en nú erum við að fara að gera greiningu. Nú erum við með nefnd í að greina þetta. Ég sagði í ræðu fyrr í kvöld að mér fyndist eitthvað mikið vera að þegar við værum að setja svona lög og ætlast til þess að einhver annar borgi. Við segjum bara: Þetta er ekkert mál. Segjum bara eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson orðaði það áðan: Já, fríir leikskólar en sveitarfélögin þurfa að borga það. En á meðan erum við ekki að tryggja það að þau hafi meiri tekjur og við erum ekki að tryggja það hér að meiri peningur sé settur í þetta mál þó að þörfin sé til staðar, þó búið sé að finna út úr því, og búið að greina að þetta kostar meira. Hvað þurfum við sem Alþingi að gera til að vinna svona lög og svona frumvörp betur þannig að forsendur séu fyrir þeim loforðum sem verið er að gefa fólki 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Og jú, loforð. Hvað getum við gert? Ég verð bara að segja alveg eins og er að eins og staðan er núna, miðað við þetta, þá þarf aðra ríkisstjórn. Þessi ríkisstjórn er ekki að fara að gera neitt nema að Öryrkjabandalagið, NPA semji upp á nýtt. Það verður greinilega að semja upp á nýtt. Við verðum að taka þann pakka. En vandamálið sem ég held að sé nú til staðar er að það er búið að kjósa. Síðast þegar var samið var þessu lofað fyrir kosningar. Nú er engu lofað og þá er bara klippt á, þá er þetta bara stopp, ekkert meira. Þetta eru einmitt vinnubrögðin. Við þekkjum vinnubrögðin sem ég hef verið að gagnrýna hér undanfarið, eins og í sambandi við fría heilsugæslu. Jú, hún er frí, en hvar tókum við peninginn? Jú, við færðum það bara yfir til sjúkraþjálfara, til sérgreinalækna, þeir taka meira annars staðar frá en fría heilsugæslan kostaði. Þetta er bara millifærsla. Og það sem er fáránlegt í þessu öllu er að þeir eru ekkert að spara sér pening. Það er margsannað að ef þú setur peninga í eitthvert svona kerfi þá skilar það sér margfalt í gæðum, í færri sjúkrahúsinnlögnum, í minni lyfjakostnaði. Ef við tölum bara um frelsi og mannréttindi og lífsgæði þess fólks sem er verið að loka þarna inni þá segi ég bara fyrir mitt leyti: Ég var millimetra frá því að vera þarna megin og það veit enginn hvort hann lendir þeim megin. Og þá vill sá, hvort sem hann er í ríkisstjórn eða í stjórnarandstöðu, hafa NPA í lagi.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að óska hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra til hamingju með að hafa ekki komið hingað inn með frumvarp sem á að framlengja fresti til að taka á vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð heldur virðist vera sem við séum nú komin með frumvarp í hendur til að vinna á því tiltekna viðfangsefni. Það hefur nefnilega verið þannig, frú forseti, undanfarin ár að við höfum verið að nota tíma þingsins hér í þingsal og í fastanefndum til að framlengja fresti til að taka ákvörðun um hvernig þessi vinnutími eigi að vera þannig að ég fagna því að það sé loksins komið mál hingað inn í þingið. Ég verð þó að vekja athygli á því að fyrra frumvarp var látið gilda til 1. apríl, og það var að mínu frumkvæði, einmitt af því að við vorum alltaf að framlengja þessu ár eftir ár, við sáum fyrir þegar við afgreiddum síðasta frumvarp að þetta yrði ekki tilbúið, yrði ekki búið að vinna það fyrir áramót. Það lá alveg ljóst fyrir að svo yrði ekki. Við vorum að fara að ganga í gegnum kosningar og þess háttar. En þá er mjög brýnt að hv. velferðarnefnd ýti mörgum öðrum málum til hliðar, sem eru þó auðvitað mikilvæg í þeirri nefnd, og vinni þetta mál af því að núna starfar starfsfólk í þessum viðkvæmu störfum í ákveðinni lagalegri óvissu. Ég ætla ekki að fjalla lengi um innihald þessa frumvarps heldur meira um aðstæður fólks sem nýtir notendastýrða og persónulega aðstoð og hvernig okkur hefur ekki tekist að uppfylla þau lagaákvæði sem þessi mögnuðu lög setja okkur. Það er ótrúlega sorglegt hvernig ríkið, hvernig stjórnvöld, hvernig ríkisstjórnin hefur tekið ákvörðun um að framfylgja ekki því sem lögin segja til um. Sett var ákvæði til bráðabirgða í lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, um það hvernig skyldi framfylgja þessum lögum. Það er tekið skýrt fram þar hvað eigi að nýta mikið fjármagn, hversu marga samninga eigi að gera og það er alveg eðlilegt að það sé tekið í ákveðnum skrefum. Það þarf auðvitað að gera ákveðna rannsókn á því hve margir þurfa þessa þjónustu, hve margir geta nýtt þessa þjónustu, hversu marga við höfum sem geta starfað við að veita þessa þjónustu o.s.frv. Á fyrsta ári eftir að lögin voru sett þá átti að hafa allt að 80 samninga árið 2018. Strax ári seinna, 2019, fyrir þremur árum, skyldi gera allt að 103 samninga. Þá erum við að tala um að í þessu tiltekna bráðabirgðaákvæði segir, með leyfi forseta: „Á innleiðingartímabilinu veitir ríkissjóður framlag til eftirfarandi fjölda samninga um notendastýrða persónulega aðstoð sem skal ráðstafað í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem tiltekinni hlutdeild af fjárhæð samninga, á grundvelli umsókna frá sveitarfélögum:“ - og strax árið 2019 var talað um 103 samninga. Frú forseti. Árið 2021 í árslok voru samningarnir 90. Við eigum árið 2022 að vera með 172 samninga. Við erum með næstum því helmingi of fáa NPA-samninga á Íslandi í dag, velferðarríkinu, ríka Íslandi þar sem ráðherrarnir ferðast um heiminn til að segja hvað við erum flink og góð við fólkið okkar. Við erum búin að setja stöðuna þannig upp að það eru sveitarfélögin sem halda utan um framkvæmdina. Það er þar sem umsóknarferlið fer fram. Það eru líka sveitarfélögin sem sitja uppi með það að þurfa að verjast fyrir dómi af því að það eru einstaklingar sem hafa verið að láta á þetta reyna þegar ekki hefur verið gengið frá samningi við þá. Lögin segja að það eigi að vera 172 samningar á þessu ári. Einstaklingur sem er í brýnni þörf fyrir þessa þjónustu ákvað að láta á þetta reyna í Mosfellsbæ og niðurstaða héraðsdóms var sú að sveitarfélagið var dæmt til greiðslu miskabóta fyrir það að hafa ekki gert samning við einstaklinginn. Málinu var áfrýjað til Landsréttar og Landsréttur sneri niðurstöðu héraðsdóms við. Það er athyglisvert hvernig Landsréttur tekur á því máli af því að í rauninni virðist vera mikill skilningur á þessum málum og hvernig þau eru læst inni. Skaðabótakröfunni var í raun hafnað af því að sagt var að sá sem höfðaði málið hefði ekki getað sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna málsins. En varðandi miskabótakröfur var talað um að í athugasemdum í frumvarpi til laga, þ.e. skaðabótalaga, komi fram að í skilyrðinu um ólögmæta meingerð felist að um saknæma hegðun þurfi að vera að ræða. Þar vildi Landsréttur meina að ekki væri hægt að segja að sveitarfélög væru með saknæma hegðun, gáleysið þurfi að vera verulegt til að tjónsatvik verði talið ólögmæt meingerð og það að sveitarfélagið veiti ekki þessa þjónustu teljist ekki saknæmt. Þarna tekur Landsréttur býsna vel á þessum skrýtna vanda sem sveitarfélögin eru í, af því að það er lögbundið að það er sveitarfélagið sem á að gera ákveðna hluti. En sveitarfélagið hafði í þessu tilfelli, með þennan einstakling, sagt: Já, við skulum gera við þig samning en við setjum það skilyrði að fyrir liggi samþykki ríkisins fyrir 25% kostnaðarhlutdeild og þangað til við fáum þau 25% getum við ekki gert samninginn. Sem sagt, sveitarfélagið var tilbúið til að greiða sinn kostnaðarþátt en ríkið dró lappirnar. Eins og áður sagði er rétt um helmingur samninga sem lögbundið er að ríkið sé að fjármagna kominn til framkvæmda eftir allan þennan tíma. Sveitarfélögin voru í Landsrétti sögð hafa sjálfstjórn í þeim málum sem löggjafinn hefur falið þeim en ekki síður sjálfstjórn á þeim útgjöldum sem sveitarfélögin fara í. Þess vegna var ekki fallist á að sveitarfélaginu hefði borið að semja við einstaklinginn um NPA-þjónustu eða aðstoð, óháð því hvort ríkið var búið að segja að gerðir yrðu samningar. Það sem ég vil segja með þessu er að staða hins opinbera í þessum verkefnum er svo ólík. Sveitarfélögin á Íslandi sem við vitum öll að eru vanfjármögnuð, tekjuskipting ríkis og sveitarfélaga er svo ofboðslega skökk, og ríkið setur lög og hendir þessu öllu á sveitarfélögin að framfylgja. Það sem gerist við þetta er að það eru á endanum sveitarfélögin sem uppfylla ekki ákveðnar kröfur og uppfylla ekki ákveðna þjónustu. Hvers vegna? Jú, vegna þess að það fylgir þessu ekki fjármagnið sem á að fylgja, 25%. Ríkið hefur bara treyst sér til þess að fjármagna 90 samninga, ekki 172, eins og er. Það lá alveg ljóst fyrir, þegar fjárlagafrumvarp þessa árs var lagt fram og var afgreitt í desember síðastliðnum, að ekki stæði til að breyta því neitt. Það stendur ekki til. Þær tölur sem er fjallað um sýna að ekki á að fjölga þessum samningum og í fjármálaáætlun, sem nú er til vinnslu í þinginu, er talað um að auka þurfi framlög við samningana til að standa straum af gildandi samningum, frú forseti. Ekki til að standa straum af því að framfylgja því sem stendur í lögum um hversu marga samninga eigi að vera búið að gera heldur bara að gera það allra minnsta og miklu minna en lögin boða. Það eru alltaf sveitarfélögin sem enda með svarta pétur í höndunum. Það hefur ekki enn, að mér vitandi, verið farið í mál við ríkið vegna þessa en þó kann það að vera. En með þessum dómi Landsréttar, sem í raun sneri við dómi héraðsdóms þar sem tekin var ákvörðun um að sveitarfélagið ætti að borga miskabætur, sýnir Landsréttur ákveðinn skilning á þeirri klemmu sem sveitarfélögin eru í. Ef það kemur ekki fjármagn, hver á þá að borga þetta? Í lögunum er það alveg skýrt að ríkið á að borga ákveðinn hluta af þessum samningum. Á bak við þessar tölur, þessa 82 samninga sem ekki er verið að gera, eru 82 einstaklingar sem þurfa þessa þjónustu, 82 fjölskyldur, börn og fullorðnir, sem þurfa að annast einstaklingana sem eiga rétt á þjónustunni, vinir og vandamenn. 82 einstaklingar sem búa við miklar skerðingar vegna þess að ríkið er ekki að uppfylla þær skyldur sem lög segja til um. Frú forseti. Þetta eru nefnilega ekki bara tölur á blaði. Þetta er fólk. Þetta er fólk sem býr á Íslandi, ríku Íslandi, í velferðarsamfélaginu, sem fær ekki fullnægjandi þjónustu. Það er ríkisstjórnin sem tekur ákvörðun um að veita ekki þessa þjónustu. Það er ríkisstjórn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins sem tekur ákvörðun um að hafa næstum því helmingi of fáa samninga í gangi. Það er þessi ríkisstjórn sem tekur ákvörðun um að fjármagna þetta ekki með fullnægjandi hætti og leyfa fólki, 82 einstaklingum sem eiga að fá samninga, að búa við skert lífskjör.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar aðeins að fletta upp í henni sem fyrrverandi formanni velferðarnefndar. Ég vil kannski byrja á því að benda á hversu fáránlegt það er, og hvað það lýsir slæmri forgangsröðun, að þetta frumvarp líti dagsins ljós sama dag og bráðabirgðaákvæðið sem það á að koma í staðinn fyrir rennur úr gildi. Ekki er hægt að kenna vinnubrögðum þingsins um það. Ráðherra kom með þetta á deginum sem það þurfti að taka gildi. Enginn máttur Alþingis hefði getað komið í veg fyrir að þessi glufa myndaðist í réttarstöðu fólks sem vinnur við NPA-þjónustu. En þetta er forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Loksins er þetta komið. Við fögnum því og það er gott að þurfa ekki að bíða jafn lengi og við höfum þurft að bíða eftir lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem átti að klára í desember 2020, samkvæmt samþykktri ályktun Alþingis. Það er mun skárra að vera bara nokkrum vikum of sein með þetta. En gott og vel. Hér ræðum við kvótasetningu á mannréttindi út frá því hvað hið opinbera tímir miklum pening. Við erum ekki að tala um að mannréttindi skuli tryggð sama hvað heldur bara eftir því hverju við tímum í það. Hér er talað um 172 samninga í bráðabirgðaákvæði sem á að innleiða á þessu ári. Þar með er innleiðingartímabilinu lokið samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu. Hvað tekur þá við? Eru 172 samningar þakið að eilífu? Hvað svo?

Frú forseti. Nú er ég að lesa lögin og þar kemur fram að ákvæði og fyrirkomulag um NPA-aðstoð skuli endurskoða innan þriggja ára frá gildistöku laganna. Þessi lög eru nr. 38/2018, frá 9. maí, þannig að það átti auðvitað að endurskoða þau í síðasta lagi í maí á síðasta ári, þ.e. hvaða samninga ætti að gera og hversu marga. Eins og kom fram í máli mínu áðan erum við í raun á öðru ári í fjölda samninga, eða innan við það. Á fyrsta ári átti að gera 80 samninga. Á öðru ári áttu þeir að verða 103 en þeir eru 90 á öðru ári, þ.e. árið 2019. Ekki er hægt að kenna Covid um þetta, þetta er bara pólitísk ákvörðun. Þá átti að skoða: Er þetta nóg? Þurfum við að hafa fleiri samninga? Erum við með ramma sem miðast við of marga samninga? En í frumvarpinu er líka fjallað um fatlað fólk sem býr á stofnunum eða á herbergjasambýlum, að þeim skuli bjóðast aðrir búsetukostir samkvæmt lögunum og reglum settum samkvæmt þeim. Mér er einnig ókunnugt um að verið sé að framfylgja því.

Frú forseti. Þetta er einmitt mergurinn málsins. Innleiðingartímabil sem átti að ná yfir fimm ár og átti að ljúka á þessu ári - við erum ekki einu sinni hálfnuð með það miðað við efndir. Bráðabirgðaákvæðið er bara plat, það væri alveg eins hægt að henda því út og segja bara: Fjöldi NPA-samninga fer bara eftir því hvað ríkisstjórnin ákveður á fjárlögum. Við getum alveg eins hætt að láta eins og við séum að eltast við þessar tölur þegar ríkisstjórnin er augljóslega ekki að því. Það var talað um það, í greinargerð með þessu bráðabirgðaákvæði, að við endurskoðunina ætti að meta þetta út frá þjónustuþyngd og þörfum kerfisins en ég held að pælingin hafi alltaf verið að setja einhvers konar þak aftur. Er það ekki kolröng hugsun í þessum málum, þessi kvóti sem á alltaf að setja á þessi mannréttindi?

Frú forseti. Það stendur í bráðabirgðaákvæðinu „allt að“, ekki „að lágmarki“. Mögulega voru það mistök. Nú var ég ekki í hv. velferðarnefnd þegar þetta tiltekna frumvarp var afgreitt. Ég kom inn í nefndina örlítið seinna, haustið 2019. En kannski geta stjórnvöld bara skýlt sér á bak við þetta þannig og sagt: Ef við gerum einn samning þá erum við samt að framfylgja „allt að“. En það er auðvitað merki um ævintýralegt metnaðarleysi í þjónustu við fólk með fatlanir, þjónustu við fólk sem þarf nauðsynlega, í sínu daglega lífi, að fá þessa þjónustu til að geta notið grundvallarmannréttinda, svo að ekki sé meira sagt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir hennar ræðu. Ég hjó eftir því hvernig tekið er á svona málum fyrir dómi. Nú erum við komin með dóm í búsetuskerðingarmálinu. Ég var að lesa í gegnum hann og ég tók eftir því að það vantaði heimild í lög til að fara í þessar skerðingar, sem er auðvitað stórmerkilegt út af fyrir sig; í gegnum allt kerfið kom það vel fram en samt þrjóskuðust menn við. Einnig var vísað í jafnræðisregluna um bann við mismunun. Ég spyr mig: Í þessu tilfelli erum við kannski með tvo einstaklinga sem báðir hafa jafn mikla þörf fyrir slíka aðstoð. Annar fær þjónustuna en hinn ekki og þá hljótum við að vera að mismuna þeim sem fær ekki þjónustuna. Það hlýtur þá sérstaklega að vera innan þess ramma, meðan ekki er búið að uppfylla þær væntingar sem voru til staðar. Ég var í nefndinni á sínum tíma og kom að vinnslu þessa máls og enginn efaðist um það eina mínútu að þetta yrði ekki uppfyllt. Ráðherra fagnaði þessu eins og hann væri búinn að ganga frá þessu og fjármagna þetta og allt saman, og skreytti sig með þeim fjöðrum að hann væri búinn að redda þessu máli. Síðan var sett inn þetta ákvæði um að endurskoða ef á þyrfti að halda. Það var ekki einu sinni vissa fyrir því á þessum tíma hvort þörf væri fyrir alla þessa samninga í heild sinni. Ég spyr: Hvernig horfir þetta við hv. þingmanni sem lögfræðingi? Nú voru þetta lög sem voru samþykkt og ráðherra lýsir því yfir að um tímamótasamninga sé að ræða, og það eigi að standa við þá. Maður áttar sig ekki á því að hægt sé að samþykkja lög hér á Alþingi en komast einhvern veginn hjá því aftur og aftur að fara eftir þeim lögum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Í búsetuskerðingarmálinu var sett reglugerð. Þar tekur ráðherra ákvörðun um, það eru ráðherrar sem setja reglugerðir eins og við vitum, að setja reglugerð, að það megi skerða bætur eða lífeyri til fólks sem hefur búið erlendis einhvern tímann á lífsleiðinni, að framkvæma megi einhvers konar skerðingar hjá því fólki. Niðurstaðan í þessu máli, sem er mikill sigur, kom ekki á óvart af því að umboðsmaður Alþingis hafði komist að þessari niðurstöðu, héraðsdómur hafði komist að þessari niðurstöðu, Landsréttur hafði komist að þessari niðurstöðu og svo loks Hæstiréttur nú í byrjun vikunnar, að það vantaði einfaldlega heimild í lögin fyrir þessu. Allan þennan tíma þrástagast ríkið á því og segir: Jú, við höfum víst rétt fyrir okkur. Þetta skiptir svo miklu máli, það eru svo miklir hagsmunir í húfi að þurfa ekki að borga til baka. Og hvað hefur ríkið verið að gera allan þennan tíma? Þau héldu áfram að vinna eftir gamla laginu og ætluðu svo að byrja að vinda ofan af þessu hægt og rólega einhvern tímann í framtíðinni. Það má auðvitað ekki gerast. Varðandi það mál sem við erum með hér þá féll annar dómur í fyrra sem ég var að reyna að grúska í varðandi notendastýrða persónulega aðstoð þar sem slík aðstoð var talin vera algjör grundvallarréttur. Það var mikill sigur. Ég var að reyna að finna hvort þeim dómi hafi verið áfrýjað til Landsréttar. Þessi féll einhvern tímann síðastliðið vor, 2021. Kannski finn ég það áður en ég kem í seinna andsvar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir svarið. Það furðulegasta í þessu máli er einmitt þrjóska þessarar ríkisstjórnar og einskær brotavilji. Brotaviljinn var svo mikill að Tryggingastofnun dró lappirnar í að leiðrétta þann hluta sem búið var að samþykkja. Þeir skildu sérstöku uppbótina eftir en hitt voru þeir búnir að samþykkja, en samt drógu þeir lappirnar, samt gerðu þeir fáránlegar kröfur. Samt fékk ég svar um að það væri töluverður hópur sem þeir ætluðu sér ekki að gera neitt fyrir. Ég velti því fyrir mér hvers vegna í ósköpunum þessi ríkisstjórn telur sig einmitt þurfa að brjóta á réttindum þessa fólks sem síst skyldi. Maður fer að hugsa: Hvernig í ósköpunum er hægt að gera svona hluti og það án þess að blikna? Ég veit ekki hvernig þeir ætla að réttlæta það, þetta er óskiljanlegt fyrirbrigði, það er óskiljanlegt að menn skuli hegða sér svona.

Frú forseti. Já, hvernig er hægt að standa svona illa að málum? Ég held að það hljóti að vera stóra spurningin á Alþingi þessa dagana og þessi misserin. Það er nefnilega ekki bara í þessu máli, það virðist vera í öllum þeim málum sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur og félaga tekur að sér. Það var í lok mars á síðasta ári sem dómur féll í Héraðsdómi Reykjavíkur sem staðfesti að notendastýrð persónuleg aðstoð væri lögbundinn réttur fatlaðs fólks og ólöglegt væri að setja kvóta á þau mannréttindi. Þetta er mjög áhugavert mál en aftur segi ég: Ég man ekki til þess að hafa séð niðurstöðu Landsréttar í því en það hlýtur eiginlega að vera að málinu hafi verið áfrýjað, ég bara finn það ekki. Það er tekið á mörgum mjög athyglisverðum málum þarna af því að það eru mjög margir einstaklingar, eins og hefur komið fram hér í dag, sem eru að vonast til þess að fá þessa þjónustu og eru að bíða eftir þessari þjónustu. Það hefur því miður ekki gengið af því að ekki er boðið upp á nema svo og svo marga samninga af hálfu ríkisins. Þá kemur auðvitað þetta með jafnræðisregluna, hver fær og hver ekki.

Frú forseti. Ég hlýddi á ágætar ræður um þetta góða mál en varð dálítið hugsi þegar ég hlustaði á hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur lýsa þessum dómi Landsréttar, af því að ég hef verið svo mikið með hugann við það hvað ákveðinn hópur í samfélaginu þarf stöðugt að sækja réttindi sín til dómstólanna í stað þess að sækja hann til stjórnmálanna. Ég lagði fram fyrirspurn fyrir ekki svo löngu til hæstv. félagsmálaráðherra varðandi það dómsmál sem var í gangi í Hæstarétti þar sem ríkið tapaði í þriðja sinn máli gegn Öryrkjabandalaginu. Ásmundur Einar Daðason, þáverandi félags- og barnamálaráðherra, hafði fjallað um þetta mál á ríkisstjórnarfundi síðastliðið haust. Ég hvet ykkur til að skoða svörin við þessari fyrirspurn minni. Ég batt vonir við að skipti í ráðherrastól gætu mögulega orðið til þess að frá yrði horfið en það var aldeilis ekki. Nýr félagsmálaráðherra, að þessu sinni úr Vinstri grænum, lýsti því yfir í skriflegu svari til mín að hann gerði engar athugasemdir við þessi málaferli. Þá finnst mér það lýsa svo miklum vilja þegar haft er í huga að ríkið er þarna að berjast fyrir, með sérstöku leyfi sem þarf að sækja um til að fara með þetta í Hæstarétt, skerðingum gagnvart þeim hópi öryrkja sem verst eru staddir, sem úr minnstu hafa að moða. Mér finnst þetta lýsa svo brogaðri velferðarpólitík að ég hef átt erfitt með það. Spurningin eða sjónarmiðið er sem sagt hvað það segir þegar þeir sem verst hafa það í samfélaginu eiga ekki aðeins erfitt uppdráttar gagnvart ríkjandi valdhöfum heldur er barningurinn slíkur að réttindin fást ekki fram fyrr en í gegnum dómstólaleiðina.

Frú forseti. Það hefur nú aldeilis verið fjallað um þetta af hálfu umboðsmanns Alþingis sem er nú betri en enginn þegar kemur að því að hafa eftirlit með réttindum borgaranna og að ekki sé á þeim troðið, gríðarlega mikilvægt embætti. Mér er mjög minnisstæð sú klausa og þau orð sem umboðsmaður Alþingis sendi frá sér hér um árið þegar lögmenn hins opinbera - við getum í tilfelli sveitarfélaga talað um borgarlögmann eða bæjarlögmann en annars ríkislögmann - reiddu svo hátt til höggs að þeir gerðu allt sem þeir gátu til þess að vinna málin. Umboðsmaður Alþingis sagði að svona mætti ekki haga málum af því að þarna væri um að ræða borgara sem væri að keppa við ofurefli sitt. Þar segir hann í raun, við ríkislögmann í þessu tilviki, að hann verði að einhverju leyti að hegða sér eins og ríkissaksóknari, að það verði að vera ákveðin hlutlægnisregla. Þegar svona ofboðslega kröftugt og valdamikið embætti er að taka til varnar, eða við skulum segja til sóknar, þá verði að horfa á þetta aðeins með þeim gleraugum. Þarna er ríkisvald, eða sveitarfélag, að berjast af öllu sínu afli 

Frú forseti. Það er kannski akkúrat þetta sem ég er með í huga. Kannski að hv. þingmaður sjái það einmitt sömu augum, hafandi reynslu af því að vera í dómsalnum. Þrátt fyrir að málið sé í nafni Tryggingastofnunar hefur það náð því stigi að það er til umræðu á ríkisstjórnarfundi. Þarna erum við að tala um að það er búið að slá því föstu hjá umboðsmanni Alþingis, í héraði, í Landsrétti að skerðing sérstakrar uppbótar örorkulífeyrisþega sé ólögmæt. Afleiðingin er sú að á annað þúsund einstaklinga hafa til lengri tíma ekki fengið þessa lágmarksaðstoð til framfærslu sem löggjafinn hafði þó ákveðið að þeir skyldu njóta. Þannig að þessi punktur, að fara fram með þessu afli - og ég tók eftir því að í aðdraganda síðustu kosninga biðlaði formaður Öryrkjabandalagsins til þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra, Ásmundar Einars Daðasonar, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Þetta er alveg hárrétt. Það er nefnilega stórpólitísk ákvörðun að beita ríkisvaldinu með þessum hætti. Það er stór ákvörðun. Vissulega eru miklir hagsmunir undir fyrir ríkissjóð en einhvers staðar verður maður að láta gott heita þegar tveir dómstólar og umboðsmaður Alþingis hafa talað kristaltært eins og er í þessu máli. Hversu margir einstaklingar veigra sér við að leita réttar síns? Hversu margir einstaklingar láta sig ekki dreyma um að labba inn á lögmannsstofu af því að þeir vita að þeir hafa engin efni á því? Hversu margir einstaklingar í íslensku samfélagi - það bara hvarflar ekki að þeim að fara og leita réttar síns gagnvart hinu 

Frú forseti. Þetta mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sem snýst um vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð, hefur fylgt mér frá því að ég hóf störf hér á þingi haustið 2016, þ.e. mál um notendastýrða persónulega þjónustu, svokallað NPA, og hefur það þó því miður fylgt fólki sem þarf þá þjónustu töluvert lengur. Þetta var eitt þessara mála sem ég var ásamt fleiri þingmönnum að vinna í veturinn 2016 til 2017 og var því miður enn í meðferð sumarið 2017 og þar með óklárað þegar ríkisstjórnin féll um haustið. Ég var að rifja það upp núna, þegar ég var að undirbúa mig undir þessa umræðu, að ég var ein af þeim, og þingmenn Pírata voru líka í þeim hópi, ef ég man rétt, sem töldu að málið væri nægilega vel á veg komið í vinnu nefndar til þess að hægt hefði verið að klára það á þeim tíma. En það var ekki gert og þá, 2016, voru dæmi um að fólk með fötlun hafði beðið í fimm ár eftir því að geta sótt um slíka aðstoð, sem gerir því einfaldlega kleift að lifa lífi sínu samkvæmt eigin óskum og eigin vilja í ríkari mæli en áður. Þá þegar hafði það tafist í nokkur misseri af hálfu þingsins að klára þetta mál. Þetta hafa verið fínar ræður sem hafa verið haldnar hér. Loks er verið að ganga frá málum sem varða aðbúnað starfsfólks og það er mjög jákvætt að sjá það klárað hér þó að ég taki nú undir hvað varðar undrun á því sleifarlagi að vera að taka þetta til umræðu hér í þinginu þegar fresturinn er raunverulega fallinn úr gildi. En ég ætla kannski að gera það sama og margir sem hafa tekið hér til máls, ég ætla að nota tækifærið og hnykkja á því sem ég held að við séum flest undrandi og döpur yfir, þ.e. yfir því að málinu skuli ekki hafa undið hraðar fram og að við skulum vera í þessari sjálfheldu á milli ríkis og sveitarfélaga í tengslum við fjármögnunina. Ég held að það sé engin spurning að fjölgun samninga um notendastýrða persónulega aðstoð er eitt stærsta einstaka frelsismálið sem við höfum í dag, frelsismál sem varðar einfaldlega félagsleg réttindi, félagslegt frelsi, frelsi til að lifa lífi sínu. Við eigum það til að tala mikið héðan úr ræðustól Alþingis um frelsi, misjafnlega mikið, vissulega. En frelsið kemur í svo mörgum myndum og grundvallarfrelsismálið hlýtur að vera það að okkur sé frjálst að haga lífi okkar, a.m.k. daglegum athöfnum, eins og við kjósum, þ.e. að vera a.m.k. jafn frjáls og þeir sem lifa í samfélaginu með okkur. Það er nákvæmlega það sem þessi notendastýrða persónulega aðstoð gerir fólki með fötlun kleift að gera. Við höfum verið að nota tíma þingsins undanfarin ár til að framlengja fresti, til að finna út úr því hvernig við viljum haga þessu fyrirkomulagi með vinnutíma starfsfólks, og nú er komin ákveðin niðurstaða í það mál. Ég fór svolítið í söguna, þegar ég var að undirbúa mig hér, og skoðaði málin, fór alveg til baka að upphafi þingferils míns en staldraði svo við umræðuna um fjárlög við síðustu árslok eins og margir hafa gert og rætt hér. Þar kristallast einmitt svo vel í hvaða öngstræti þessi störukeppni ríkis og sveitarfélaga er komin og ég held að við séum mörg sammála um að fáir fái að finna eins mikið fyrir því og þeir einstaklingar sem eiga lögum samkvæmt að vera með samninga um þessa mikilvægu þjónustu, en hún er einfaldlega ekki fjármögnuð. Þessir samningar, um notendastýrða persónulega aðstoð, byggja einfaldlega á lögum um þjónustu við fatlaða með langvarandi stuðningsþarfir og þeir samningar eru hjá sveitarfélögunum en fjármagnið kemur að miklu leyti frá ríkinu. Það hefur verið farið yfir það hér að í lögum er kveðið á um að ríkið eigi að greiða með ákveðið mörgum samningum á hverju ári, þetta voru 80 samningar árið 2018, 150 samningar á síðasta ári, en 172 samningar á þessu ári. Fjárheimildin sem rætt hefur verið um gerir að verkum að hægt er að uppfylla 93 af þeim samningum. Þarna eru því tæplega 80 einstaklingar sem eiga lögum samkvæmt að fá þjónustu sem þeir fá þó ekki vegna forgangsröðunar okkar í fjárlögum. Það verður að segjast eins og er að það er dæmi um míkrófjármögnun að þarna skuli línan vera dregin í sandinn. Það fer einfaldlega ekki saman lagabókstafur sem við höfum samþykkt og svo fjárheimild sem þarf að samþykkja til að uppfylla þau lög. Það er svo sem ekki nýtt. Lögin eru hins vegar mjög skýr með þetta. Framkvæmdin er svo sú að þingið samþykkir fjárheimild til að fjármagna þennan fjölda samninga, eða öllu heldur fjárheimild sem dekkar þann kostnað sem þingið fær upplýsingar um að þurfi til. Síðan kemur í ljós að það dugar ekki til og þar erum við strönduð. Það eru biðlistar. Það er eftirspurn. Sveitarfélögin hafa að ákveðnu leyti unnið undirbúningsvinnu en fá ekki mótframlag frá ríkinu til að geta fjármagnað þetta allt og þar með samninginn í heild. Þau sjá um framkvæmdina og eins og skýrt hefur komið fram hér er það þar með þeirra að verjast fyrir dómi af því að það eru, eins og fram hefur komið, einstaklingar sem vilja láta reyna á það fyrir dómstólum ef þeir fá ekki þá þjónustu sem þeim ber samkvæmt lögum. Það er eðlilegt, ég held að hver sjái það í hendi sinni. Mig langar aðeins í þessu sambandi að vísa í svör við fyrirspurn sem ég lagði fyrir þáverandi félags- og barnamálaráðherra 2021, um innleiðingu á þessum samningum. Þar spurði ég m.a.: Hvernig hyggst ráðherra mæta einstaklingum sem synjað er um samning á grundvelli skorts á fjármagni? Svar ráðherra var þetta: Það er á ábyrgð sveitarfélaga að forgangsraða umsækjendum um þjónustu á grundvelli þeirra reglna sem þau setja sér. Með öðrum orðum: Svarti-Pétur er hjá sveitarfélögunum samkvæmt þessu. Þau þurfa á þessu ári, 2022, að velja hverjir af þessum 172 einstaklingum ættu að fá samning, hvaða 79 einstaklingar eru skildir eftir. Þetta er svolítið málið. Ég talaði áðan um að mér þætti þetta vera einhvers konar míkróráðstöfun í fjármögnun. Það er oft þannig, við þekkjum það, að það er einhver lögbundin þjónusta sem ríkið vill veita en fjármagnið dugar ekki til. Það kemur í ljós einhvern tímann þegar lagt er af stað og það stendur ekkert alltaf í okkur hér á þingi að grípa til úrræða þar. Ég rifja upp hið ágæta verkefni Allir vinna, sem var framlengt með tilheyrandi kostnaði og hygg ég nú að þörfin þar, hafi komið í ljós, hafi ekki verið nálægt því hin sama og þörf þeirra einstaklinga sem nú bíða eftir þeirri lögbundnu þjónustu sem þeir eiga rétt á, svona til að setja hlutina í eitthvert samhengi. Alþingi er ekkert ráðalaust þegar svona aðstæður koma upp. Hér er jú fjárveitingavaldið. Komi í ljós að fjárveitingin er ekki nóg þá getum við gripið til okkar ráða. Þetta snýst um forgangsröðunina. En þegar það er sagt þá er birtingarmyndin á þessari störukeppni milli ríkis og sveitarfélaga í svona málaflokkum svo knýjandi að við hljótum að leggja töluvert á okkur hér til að koma í veg fyrir að slík staða komi upp. Þegar við setjum lög um að veita einhverja þjónustu, neglum það jafnvel inn í þau lög hversu margir einstaklingar eigi að njóta þjónustunnar frá ári til árs, hljótum við að standa við það en ekki velta boltanum annað. Samþykkjum þá frekar færri lög, hendum færri boltum upp, ef það er málið, ef við ráðum ekki við að forgangsraða öðruvísi. Ég væri hins vegar mjög til í að fá að taka heiðarlegar samræður við ríkisstjórnina um öðruvísi forgangsröðun en þau hafa unnið samkvæmt. Það er önnur saga, það er líklegast útséð um að það takist. Það er jákvætt að við sjáum þetta mál í þessum farvegi, að við séum að ganga frá þessari útfærslu sem lýtur að vinnutíma starfsfólks af því það hefur sannarlega reynst flókið og það með réttu. Það þarf líka að huga að réttindum starfsfólks og tryggja að starfsumhverfið sé þannig að fólk fáist til þeirra starfa. Þetta er ekki einfalt. En það hefur skapað tækifæri og ég fagna því að þingheimur, a.m.k. sá góði hluti þingheims sem stjórnarandstöðuþingmenn fylla, hefur viljað ræða þessi mikilvægu mál. Okkur ber skylda til að tryggja frelsi þeirra einstaklinga sem reiða sig á þessa þjónustu samkvæmt lögum. Það er lykilatriði. Það er okkar hlutverk.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir upprifjun á sameiginlegri ævisögu okkar hér á þingi vegna þess að við höfum fylgt þessum NPA-lögum frá því að þau voru bara ogguponsu frumvarp árið 2016, við upphaf okkar þingferils. Það að málið sé að koma fram núna, sama dag og bráðabirgðaákvæði sem það á að koma í staðinn fyrir rennur úr gildi, er svo lýsandi fyrir þessa sögu. Það hefur öllu verið frestað, öllu ýtt á undan kerfinu. Það hefur ekkert verið gert tímanlega eða með þeim metnaði sem þessi hópur á skilið. Mig langar að nefna eitt sem var dálítið mikið rætt um í velferðarnefnd þegar við sátum þar saman og unnum úr frumvarpinu sem síðan varð að lögum 2018. Það var t.d. mikið rætt um kostnaðarhlutdeild milli ríkis og sveitarfélaga. 75% ríki, 25% sveitarfélög. Sveitarfélögin vildu fá … 

Herra forseti. Já, þetta er áhugavert. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir þetta andsvar og þessa upprifjun. Þetta segir nefnilega ekki góða sögu um forgangsröðunina en þetta segir líka svolítið sérstaka sögu um þá flækju sem þetta mál hefur verið vafið inn í undanfarin ár. Ég fór raunverulega og skoðaði söguna og þetta var einfaldlega ekki eitt af því sem stökk á mig í þeirri sögu heldur alls konar hliðarspor og útúrdúrar. Ég fékk á tilfinninguna að af hálfu þingsins, meiri hlutans sem ræður gjarnan för hér, þvert á það sem sumir vilja vera láta, hefði þetta einhvern veginn þótt flóknara mál en t.d. endurskoðun á fjarskiptalögum, svona miðað við umræður í nefndum og annað slíkt. En sem sagt grínlaust, sagan hefur einhvern veginn verið sú að það hafa komið bætur og púsl og plástrar og það í svo ríkum mæli að smáatriði eins og útrunnir frestir renna bara hjá án þess að gripið hafi verið til aðgerða. Ég mundi ekki eftir þessu, ég segi það eins og er. Þetta er hryggilegt af því að hægt hefði verið að vinna þetta góða, mikilvæga og jákvæða mál af svo mikilli reisn. Það hefði svo vel verið hægt að klára þetta og þetta er svo gott mál en það hefur farið í þennan búning. Ég heyri það hér að þessi skipting - nú átta ég mig ekki á því og hér er svo sem fólk sem er betur til þess fallið að segja til um það hvar þetta er nákvæmlega statt í ferlinu. En auðvitað er lykilatriði að fá þetta á hreint og hætta, eins og ég sagði áðan, þessari störukeppni um þetta mál 

Herra forseti. Það er kannski rétt að rifja það líka upp að bráðabirgðaákvæðið breyttist í meðförum Alþingis þannig að í stað þess að endurskoðun ætti að fara fram tveimur árum eftir gildistöku gaf þingið ráðuneytinu ár í viðbót. Við lengdum frestinn upp í þrjú ár og það hangir auðvitað meira á þessu en kostnaðarhlutdeildin. Svo ég lesi bara upp úr greinargerð með frumvarpinu, af því að það er nú textinn sem kemur frá ráðuneytinu, með leyfi: „Við endurskoðun fyrirkomulagsins þarf einnig að endurskoða viðmiðin um þjónustuþyngd og hvernig reynslan hefur verið af notendasamningum fyrir þá sem þurfa minni þjónustu.“ Það sem ég les út úr þessum orðum, gerði á þeim tíma líka, var: Við ætlum að byrja á því að prufukeyra þetta NPA-kerfi fyrir fólkið í mestri þörf fyrir mesta þjónustu. Svo þegar komin er reynsla á það þá ætlum við að sjá hvort við getum innleitt þetta fyrir fólk sem þarf minni þjónustu með minni þjónustuþyngd. Þannig að ég hefði haldið að allar breytingar við endurskoðun á þessu ákvæði ættu að leiða til þess að víkka það töluvert út, vegna þess að NPA-þjónustan svínvirkar, ekki bara fyrir fólk sem þarf sólarhringsþjónustu og fullt starfslið heldur líka fólk sem þarf afmarkaðri viðráðanlegri þjónustu. Og við erum komin rúmu ári fram yfir frest með það. Þetta á ekkert að koma ráðuneytinu á óvart vegna þess að það setti sjálft reglugerð um framkvæmd þessara laga þar sem þessi kostnaðarhlutdeild er í 15. gr. og skiptist milli sveitarfélags, 75%, og ríkis, 25%. Svo stendur í bráðabirgðaákvæði í reglugerð sem þau semja sjálf: Kostnaðarhlutdeildin verður tekin til endurskoðunar innan þriggja ára frá gildistöku þessarar reglugerðar. Hún tók gildi 27. desember 2018. 

Forseti. Þetta er mjög áhugavert og ég ætla nú eiginlega að fá að kasta boltanum til baka. Ég var ekki hér þegar ráðherra flutti ræðu sína um málið, veit ekki hvort hann fékk þessa spurningu til sín þá og hvernig málið er statt, en auðvitað er þetta eitt af því sem ber að flagga og við þurfum heldur betur að taka til hendinni. En mér finnst það svo áhugavert, sem hv. þingmaður kom inn á, og ég er sammála, að það hafi sýnt sig að þetta svínvirkar, svo að ég noti sömu orð og hv. þingmaður. Það er einfaldlega þannig. Það að sníða svona persónubundna þjónustu að fólki sem ekki hefur alveg jafn heildstæða eða mikla þörf fyrir þjónustuna, á afmarkaðri sviðum - það er svo auðvelt að sjá fyrir sér að slík þjónusta væri útvíkkuð verulega mikið og þá erum við bara komin með allt annan brag á frelsi fólks, svo ég noti þetta orð, sem á við alls konar hamlanir að stríða, ekki endilega vegna fötlunar, það geta verið tilfallandi meiðsli, það getur verið aldur, það getur verið svo margt. Þessi nálgun er svo mikið gull og það er svo mikil synd að við séum að spara aurinn þegar kemur að því að fjármagna það gull sem þessi þjónusta er fyrir fólk sem raunverulega þarf á henni að halda. En þessi endurskoðun þarf að eiga sér stað, það liggur alveg fyrir.

Forseti. Mig langar fyrst að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að koma með frelsi inn í þessa umræðu, það er nákvæmlega það sem er undir í þessu máli, NPA, og stuðningur við fólk með einhvers konar fötlun eða skerðingu. Mér finnst það svo merkilegt að frelsisflokkurinn, sem liggur við að sé búinn a eigna sér frelsi sem „trade mark“, skuli ekki sjá þetta, hafi sett kvóta á þetta og sé ekki einu sinni að uppfylla kvótann sem hann setti á þessi mannréttindi, á þetta frelsi sem við erum að veita fólki til að lifa sjálfstæðu lífi í staðinn fyrir í raun að læsa það inni í stofnunum með mjög takmarkaða getu til að taka þátt í samfélaginu sem þau eiga, nota bene, fullan rétt til - að ógleymdum hinum flokkunum í ríkisstjórn sem segjast standa fyrir mannréttindi og svo er þarna eitthvert miðjumoð. Ég kem upp til að ræða það að við erum búin að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og hluti af þeim samningi, og mér fannst einmitt áhugavert að heyra samskiptin á milli hv. þingmanns og hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar, gerir ráð fyrir að fólk sem er með skerta getu til ákvarðanatöku, m.a. vegna einhvers konar þroskafrávika eða þá vegna einhvers konar geðrænna áskorana, eigi rétt á að fá persónulegan talsmann til að styðja það við ákvarðanatöku. Í staðinn fyrir að frelsissvipta fólk, nauðungarvista eða taka af því réttinn til að taka ákvarðanir þá eigi að veita því stuðning til ákvarðanatöku. Þetta er eitthvað sem ég held að NPA-kerfið ætti að stefna í átt að vegna þess að við erum ekki að uppfylla þessa kröfu samningsins. 

Herra forseti. Þetta er mjög áhugaverð nálgun. Ég þekki lítillega þetta með að uppfylla þessi skilyrði samningsins, þ.e. þegar kemur að frelsi fólks sem býr við þessar andlegu skerðingar. Þegar við komum skikki á það þá er það ekki annað en önnur útgáfa af þessari notendastýrðu persónulegu aðstoð. Það er kannski of djúpt í árinni tekið að segja að enginn áhugi sé á því að veita fólki með fötlun, sem þarf þessa tegund aðstoðar, frelsi en það er sannarlega ekki ofarlega í forgangsröðinni. Það sést bara á þessari þrautagöngu með NPA-samningana, sem við erum þó að vinna með. Það er ekki bara tímalengdin og ekki bara þessi togstreita um fjármögnunina. Þegar maður rekur söguna sér maður þessa hringi, þetta velkist inn í fastanefndinni, velferðarnefndinni, og tilfinningin er næstum því sú að hvert tækifæri sem gafst hafi verið tekið til að stíga á bremsuna. Það er eiginlega þannig sem tilfinningin er. Ég er ekki að segja að það þurfi ekki að vanda sig og ég er ekki að segja að þetta sé einfalt. Mér finnst t.d. þessi tegund sem hv. þingmaður talar hér um við notendastýrða aðstoð, við þessum andlegu skerðingum, að ákveðnu leyti flóknari. Hún er flóknari en það er kannski auðveldara að koma henni á laggirnar þegar við erum komin með reynsluna. En lykilatriðið er, eins og hv. þingmaður kemur réttilega inn á: Ef við ætlum að gera þetta, ef við ætlum að tryggja frelsi þessa fólks þarf þetta að fara í skýrari forgang hjá okkur 

Virðulegi forseti. „Justice delayed is justice denied“, með leyfi forseta, eða réttlæti sem er frestað er réttlæti sem er hafnað. Mér finnst þetta almennt vera viðmótið sem mætir fötluðu fólki í íslensku réttarkerfi. NPA-samningarnir, það er settur kvóti á þá og það er ekki einu sinni fyllt upp í þann kvóta. Fólk er jafnvel fast á elliheimili í stað þess að geta lifað sjálfstæðu lífi eins og lög gera ráð fyrir og eins og skuldbindingar okkar gera ráð fyrir, eins og fólk á rétt á, að lifa frjálsu lífi í samfélagi manna. Við erum að tala um að afstofnanavæða fötlun. Þetta er umræða sem hefur verið í gangi mjög lengi en við erum ekki einu sinni að útvega þann kvóta sem þó er búið að setja þegar kemur að notendastýrðri persónulegri aðstoð. Það er náttúrlega ótrúlegt og það er alltaf verið að ýta þessu á undan sér. Ég minnist á stuðning við ákvarðanatöku vegna þess að það stendur mér nærri. Það er eitthvað sem hefur legið þungt á mér, hvernig við komum fram við fólk með geðrænar áskoranir á Íslandi. Þau njóta annars flokks réttinda í allri meðferð í sínum málum. Þau geta ekki einu sinni farið fram á það að fá nýjan lögráðamann ef lögráðamaður þeirra misnotar stöðu sína gagnvart þeim einhvern veginn eða bara kemur illa fram við þau eða er dóni eða leiðinlegur eð hvað sem það er. Það er ekkert í lögunum sem gerir ráð fyrir að þú getir beðið um nýjan lögráðamann. Það er allt í lögunum sem gerir ráð fyrir því að ef þú býrð við einhvers konar fötlun njótir þú ekki sama frelsis og aðrir, njótir ekki sömu réttinda og aðrir, ekki sama aðgengis að samfélaginu og ekki málsmeðferðarréttinda á við þá sem eru ekki fatlaðir. Þetta á ekki bara við um fólk með geðrænar áskoranir, þetta á líka við um fólk með almenna fötlun. 

Forseti. Já, það er í sjálfu sér ekki miklu við þetta að bæta, ég er einfaldlega hjartanlega sammála. Mig langar þó að því sögðu að bæta smá við sem er, án þess að ég vilji á nokkurn hátt taka sjónarhornið frá þeim einstaklingum sjálfum sem eiga rétt á þessari þjónustu, þurfa hana og eru í einhverjum tilfellum, allt of mörgum, að bíða eftir henni, að það eru fleiri í þessu samfélagi sem málið varðar. Það er hægt að telja til fjölskyldu viðkomandi einstaklinga. Það er hægt að telja til vini viðkomandi einstaklinga og síðan er mjög einfaldlega hægt að útvíkka þetta yfir á samfélagið allt vegna þess að það er einfaldlega þannig að við flest viljum búa í samfélagi þar sem vel er búið að öllum. Við teljum þannig samfélag betra. Við teljum okkur ríkari einstaklinga búandi í þannig samfélagi. Við njótum góðs af því. Við viljum ala börnin okkar upp í þannig samfélagi. Við viljum ganga um með börnin okkar og geta bent á þessi dæmi um samfélagið sem við búum í. Við mátum okkur inn í það samfélag sem við búum í og viljum vera stolt af því. Við erum öll ríkari ef við tryggjum þessum einstaklingum það frelsi sem við sjálf búum við. Þetta er ekkert flókið og þetta er ekkert flóknara en það. Þetta kostar einhvern pening, við fáum það margfalt til baka. Það er fullt sem kostar pening og við fáum ekkert sérlega mikið út úr því og dæmin sýna það. Þetta snýst um forgangsröðun og þetta snýst um að klára málið. Ég held að þetta sé eins og svo oft áður, viljinn er ekki allt sem þarf en ef hann er til staðar þá bara klárum við þetta og líka fyrir þá sem búa við þær andlegu raskanir sem þingmaður hefur tekið til hér og er klárlega næsta verkefni þegar við klárum þetta.

Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, um vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Umræðan hér í dag hefur gefið tilefni til þess að ræða þennan málaflokk út fyrir þetta sérstaka frumvarp sem snýr bara að þeim starfsmönnum sem vinna innan málaflokksins. Það er hægt að segja að þessi málaflokkur sé í skötulíki og því eðlilegt að hann sé ræddur af fullri einurð og alvöru og við skoðum hann heildrænt. Hér hefur ýmislegt fróðlegt og forvitnilegt verið sagt og það er hægt að fjalla um þetta á marga vegu, bæði réttindi þeirra sem ættu að fá notið þessa frábæra úrræðis, það er hægt að ræða samskipti ríkis og sveitarfélaga hvað þetta varðar og það er hægt að ræða tekjuskiptinguna á milli ríkis og sveitarfélaga. Það er líka hægt að ræða bara hvernig fjármunir eru veittir í þjónustu við landsmenn og mig langar að byrja á NPA-samningunum sjálfum. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttur nefndi hér frelsið sem er svo mikilvægt í lífi hvers og eins. Rifjum aðeins upp hvað NPA þýðir. Þetta er notendastýrð persónuleg aðstoð og samkvæmt skilgreiningu erum við að ræða um þjónustuform sem byggir á hugmyndafræði um sjálfstætt líf og þessi hugmyndafræði á að gera fötluðu fólki kleift að ráða hvar það býr og með hverjum það býr og að fatlað fólk stýri því líka hvernig aðstoðin er skipulögð, hvaða aðstoð er veitt, hvenær hún fer fram og hvar hún fer fram og hver veitir hana. Markmiðið með þessu er að fatlaðir einstaklingar geti lifað sínu eigin lífi og haft sömu möguleika og ófatlaðir einstaklingar. Tilgangurinn er auðvitað að þessi hópur hafi stjórn á sínu eigin lífi eins og við hin. Það er markmiðið með slíkum samningum. En þessir samningar hafa verið á forræði sveitarfélaganna. Þarna eru tvö stjórnsýslustig sem eru að greiða fyrir þessa þjónustu, fjármagna þessa þjónustu og einhvern veginn verður alltaf reiptog á milli ríkis og sveitarfélaga þegar bæði þessi stjórnsýslustig veita einhverja þjónustu. Það kemur bersýnilega fram í NPA-samningunum. Ég vil líka nefna félagslega aðstoð sveitarfélaga eða heimahjúkrun. Þar er endalaust reiptog á milli sveitarfélaga og ríkis um hver eigi að veita hvað af því að hjúkrun er jú veitt af ríki en félagsleg heimaþjónusta af sveitarfélagi. Það sem vekur athygli mína í það minnsta er að þarna skuli vera, eins og hv. þm. Andrés Ingi sagði áðan og gerði það að verkum að ég hrökk eiginlega bara í kút, um að ræða kvótasetningu á mannréttindi sem er auðvitað með ólíkindum, að það sé hægt að kvótasetja mannréttindi. En þetta er bara raunsönn lýsing á því hver staðan er. Við erum að tala um einstaklinga sem þurfa á tiltekinni þjónustu að halda en af því að það er ekki í fjárlögum eða það er ekki gert ráð fyrir nema tilteknum fjölda þá bara bíða hinir þangað til seinna - eða aldrei. Það er auðvitað merkilegt að sjá að svo erum við með alls konar hluti í fjárlögum sem eru bara eins og opinn víxill, peningurinn rennur bara út úr ríkissjóði og ekkert fær stöðvað það. En á sama tíma erum við með þetta þjónustuúrræði sem er háð fjármögnun hverju sinni, sem er að mínu mati algerlega fáránlegt. Eins og var sagt hér í kosningabaráttunni af ákveðnum flokki: Það er nóg til. Þegar maður skoðar svo fjármálaáætlun og fjárlög. Við erum með safnliði í fjárlögum, m.a. fyrir 2022, upp á 35 milljarða. Þeir eiga að hluta til að fara í óvænt og ófyrirséð útgjöld en allt í einu spretta líka peningar upp úr vösum ráðherra sem þeir henda í einhver gæluverkefni hist og her. En á sama tíma bíður svona úrræði. Þetta finnst manni sérstakt. Ég þekki þetta svolítið sveitarstjórnarmegin að sveitarfélög eru að veita fötluðum þjónustu. Við erum með þessa svokölluðu beingreiðslusamninga sem hafa verið einhvers konar ígildi NPA-samninganna þannig að fatlaðir einstaklingar sem leita til sveitarfélaganna eftir þessari þjónustu komast yfirleitt á þessa svokölluðu beingreiðslusamninga með von um að NPA taki síðan við. En þá byrjar þrefið á milli sveitarfélagsins og ríkisins: Fáum við pening eða fáum við ekki pening? Ég veit það bara að heima í mínu byggðarlagi voru margir að bíða eftir NPA-samningum sem ekki hafa fengist. Þetta er auðvitað mjög slæmt og ekki ásættanlegt að við sem samfélag bjóðum þeim sem eru kannski í erfiðustu aðstöðunni upp á þessi vinnubrögð. Það á bara ekkert að eiga sér stað. Virðulegur forseti. Þetta tiltekna frumvarp sem er til umfjöllunar hér varðar vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð og þarna er verið að veita eftirgjöf af þeim réttindum sem hafa náðst í gegnum kjarasamninga undangenginna ára. Ég verð bara að lýsa því hér að ég er bara svolítið uggandi yfir því að þannig sé þessu háttað. Mig langar, með leyfi forseta, að fá að lesa aðeins upp úr þessu frumvarpi. Þar stendur í 1. gr.: „Á eftir 53. gr. a laganna kemur ný grein, 53. gr. b, svohljóðandi: Þrátt fyrir 1. mgr. 53. gr. og 1. mgr. 56. gr. er við veitingu þjónustu á grundvelli 11. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, í undantekningartilvikum heimilt að haga vinnutíma starfsmanna sem veita þjónustuna þannig að starfsmennirnir fái styttri hvíld en kveðið er á um í 1. mgr. 53. gr. og getur vinnutíminn þá varað samfellt í allt að 48 klukkustundir að hámarki, enda séu eftirfarandi skilyrði uppfyllt:“ Skilyrðin eru m.a. að það sé búið að gera samkomulag á milli sveitarfélags og hlutaðeigandi umsýsluaðila um vinnufyrirkomulag, síðan að þær aðstæður geti skapast að að þetta geti leitt til andlegs eða líkamlegs álags á viðkomandi. Og síðan ef um er að ræða tímabundið ferðalag. Síðan segir í 2. tölulið 1. gr.: „Starfsmenn hafi fullnægjandi hvíldaraðstöðu og geti hvílst að lágmarki í sjö klukkustundir samfellt á næturvinnutíma skv. 3. tölul. 52. gr. sem fellur innan vinnutímans, og einungis er gert ráð fyrir tveimur rofum á hvíldinni að hámarki á því tímabili í tengslum við veitingu þjónustunnar.“ Þarna er um að ræða verulega eftirgjöf á því sem um hefur samist á almennum vinnumarkaði í gegnum tíðina. Við erum með skrifaða inn í kjarasamninga 11 tíma hvíld á sólarhring og það varðar við lög ef hvíldin er stytt niður fyrir átta tíma. Það varðar við lög þannig að þarna er verið að óska eftir undanþágu frá gildandi lögum. Ef fólk fer frá 11 tímum niður í átta þá verður til frítökuréttur sem safnast upp og fólk getur nýtt á þann hátt sem það kýs. Þannig að ég verð, hæstv. forseti, að lýsa þeirri skoðun minni að mér finnst að það þurfi að fara varlega í slíkar breytingar. Ég skil þörfina fyrir þjónustu en mér finnst að það eigi ekki að veita þjónustuna á kostnað þeirra sem eru að vinna við þetta. Mér finnst það bara skrýtið. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra nefndi að þetta væri svo dýrt úrræði. Já, það er dýrt að þjónusta veikt fólk. Velferðarkerfi kostar peninga. Ef það á að fara að gera það á kostnað þeirra sem starfa í greininni þá á ég erfitt með að sætta mig við það. Við erum ekkert að breyta vinnutíma hjúkrunarfræðinga eða sjúkraliða af því að úrræðin eru svo dýr á spítölunum. Mér finnst það bara skrýtið að það eigi að fara þessa leið. Það hlýtur að vera hægt að skoða möguleikann á því að breyta vaktafyrirkomulagi þeirra starfsmanna sem starfa við þessa umönnun, það er hægt að fjölga vöktum. Einhver nefndi það í pontu áðan að kannski sé verið að horfa til þess að með þessu sé hægt að spara peninga - á kostnað þeirra sem vinna við þessa þjónustu. Vissulega getur það verið gott að þessi lög séu komin fram en ég er ekki ánægður með þetta innihald. Við eigum, virðulegur forseti, að sjá sóma okkar í því að veita þessi þjónustuúrræði til þeirra sem á þessari þjónustu þurfa að halda og við eigum að gera það eins og fólk. Það þarf ekkert að veita einhvern afslátt af vinnutíma. Við skiljum að það geta verið óvæntar aðstæður. Þannig er það bara á almennum vinnumarkaði líka. Það eru force majeure-ákvæði í kjarasamningum vegna þess að það þarf stundum að vinna aðeins meira vegna óvæntra atvika sem þarf að takast á við og auðvitað mætti það bara vera þannig í þessu tilfelli líka. Virðulegur forseti. Ég held að velferðarnefnd ætti að skoða þetta og kanna hvort hægt sé að skoða aðra möguleika til þess að láta þessa hluti ganga upp. Hér færðu bara sjö tíma og það má vera rof tvisvar sinnum inn í sjö tímunum. Þú færð kannski að sofa í þrjá og hálfan tíma og svo þarftu að fara að vinna og svo færðu kannski aftur að sofa í þrjá og hálfan eða ekki einu sinni það af því að það er hægt að rjúfa hvíldina tvisvar á þessum sjö klukkutímum. Þannig að í 40 tíma lotu færðu 14 tíma sem eru ekkert endilega samfelldir en á almennum vinnumarkaði færðu 22 og þeir eru samfelldir, 11 tíma hvíld á sólarhring. Virðulegur forseti. Við eigum að á að halda áfram að ræða um þetta úrræði og sjá til þess að það sé veitt öllum þeim sem þurfa á því að halda. En við eigum ekki að gera það á kostnað þeirra sem veita þessa þjónustu og vinna við hana.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirferðina. Það var dálítið gaman að heyra hvað hann hefur marga hatta, hvað hann getur komið að þessu máli úr ólíkum áttum. Og það var sérstaklega gott að fá þetta sjónarmið manns með reynslu af verkalýðsbaráttu, vegna þess að eins og hv. þingmaður segir þá er NPA, eins og önnur velferðarþjónusta, kostnaðarsöm, en hún má ekki vera á kostnað fólksins sem starfar við hana. Þannig að ég verð nú að viðurkenna að mér þótti dálítið leiðinlegt að fá engar umsagnir úr samráðsgátt, eins og við fáum oft með svona málum, vegna þess að ráðuneytið sagðist hafa haft samráð við verkalýðsfélögin sem að þessu kæmu og þar með væri þetta bara allt í lagi. En við vitum nú að stundum getur útkoman úr þannig samráði hjá ráðuneytum endað öðruvísi en hlutaðeigandi könnuðust endilega við. Þannig að það verður fróðlegt að sjá hvernig umsagnir koma við þetta mál frá aðilum sem koma að þessu. Ég vona bara að þetta leysist allt farsællega í velferðarnefnd. En mig langaði að spyrja hv. þingmann út af hinum hattinum sem hann hefur, sem er hattur sveitarstjórnarmanns til margra ára, og í rauninni um allt þetta innleiðingartímabil NPA-þjónustunnar, kannski ekki NPA-þjónustuna sem slíka heldur sérstaklega varðandi búsetukosti fyrir fatlað fólk, vegna þess að það er annað bráðabirgðaákvæði sem ég held að sé ekki fylgt nógu vel eftir í þessum lögum. Fötluðu fólki sem býr á stofnunum eða í herbergjasambýlum skulu bjóðast aðrir búsetukostir. Hvernig er samtalið á milli ríkis og sveitarfélaga varðandi kostnaðinn við þetta? Og hver ber t.d. ábyrgð á því að fatlað fólk sem getur mögulega átt rétt á þessari þjónustu fái að vita að það eigi rétt á henni þannig að það geti tekið upplýsta ákvörðun um hvort það sækist eftir því að fá sitt eigið húsnæði?

Virðulegur forseti. Ég er ekki fæddur í gær og þess vegna hef ég kannski búið mér til margra hatta í gegnum tíðina, tekist á við ýmislegt. Já, ég þekki þetta auðvitað, bæði eftir að hafa starfað innan verkalýðshreyfingarinnar en líka sem sveitarstjórnarmaður þar sem ég er búinn að vera frá 1998 með einhverjum hléum, þannig að ég hef verið þar lengi. En já, manni finnst þetta sérstakt, að við skulum alltaf vera að glíma við - af því að hér var nú nefnt innleiðingartímabil, hversu langan tíma þetta tekur og að það þarf endalaust að vera að berja á þessu og einhverra hluta vegna tekst það ekki. En hv. þingmaður nefndi líka búsetukosti fyrir fatlaða einstaklinga. Þar held ég að samtal á milli ríkis og sveitarfélaga sé lítið sem ekkert. Það er helst að sveitarfélögin séu í samskiptum við félag eins og Brynju – hússjóð sem hefur tekið að sér að byggja úrræði fyrir fatlaða einstaklinga sem sveitarfélögin hafa síðan tekið að sér að reka. Þau eru líka að gera það fyrir stofnframlög þannig að sveitarfélag hefur lagt til stofnframlag þegar Brynja – hússjóður fer að byggja. Það getur oft verið í formi afhendingar á lóð og niðurfellingu á gatnagerðargjöldum, en það lækkar þann kostnað sem fellur til við byggingu á þessum úrræðum. Ég veit að Brynja – hússjóður hefur verið að horfa til þess að gera meira í framhaldinu, en samskipti ríkis og sveitarfélaga varðandi þetta hafa bara engin verið.

Herra forseti. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks kveður á um að fatlað fólk eigi að hafa tækifæri til að velja sér búsetustað. Brynja – hússjóður er alveg frábært framtak en ég held að það nægi bara ekki. Ég sé fyrir mér t.d. að félagsþjónusta sveitarfélaga þyrfti að hafa fólk á sínum snærum sem færi á milli búsetuúrræði þar sem fólk er í einhverju sambýlafyrirkomulagi, fólk sem væri bara í samskiptum við fötluðu einstaklingana til að fá fram þeirra raunverulegu óskir varðandi búsetu. Svo væri bara unnið úr því. Það kostar sitt og þá þarf að finna út úr því hvort það er ríki eða sveitarfélög sem axla það. En mig langar að spyrja hérna síðustu sekúndurnar: Kostnaðarskiptingin á NPA-þjónustunni sjálfri, 3/4 hjá sveitarfélögum, 1/4 hjá ríki. Þetta átti að endurskoðast fyrir ári. Veit þingmaðurinn eitthvað um hvar það samtal stendur?

Virðulegur forseti. Nei, ég hef bara ekki hugmynd um það hvar það stendur, ekki frekar en við sem stöndum hér inni á Alþingi. Ég veit ekki til þess að Samband íslenskra sveitarfélaga sé í einhverjum viðræðum um það. Það er ekki neitt sem ég hef vitneskju um. Varðandi svo rétt einstaklinga til að velja sér samastað, hann á auðvitað að vera ótvíræður eins og réttur okkar til að velja okkur samastað, hvar við viljum búa. En það hefur oft orðið þannig að stóru sveitarfélögin hafa verið að búa til úrræði fyrir hópa sem standa höllum fæti. Ég nefni sem dæmi Reykjavík eða Reykjanesbæ með litlu sveitarfélögunum þar í kring. Þannig að oft verður þetta þannig að það þarf að byggja upp þessa félagslegu þjónustu inni í einhverjum kjörnum eins og Reykjavík og þannig vill það verða. En eitthvað þyrfti að gerast til þess að sveitarfélögin í kringum Reykjavík gerðu meira í málunum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir býsna góða yfirferð yfir þetta mál. Mig langar að fara svolítið yfir á sveitarstjórnarstigið, eins og gjarnt er í samtölum við hv. þingmann, sem er reynslumikill sveitarstjórnarmaður, og velta upp þeirri stöðu sem er uppi þegar við hér, löggjafinn, tökum ákvörðun um það með setningu laga að veita þjónustu - sem er algjör grundvallarþjónusta í þágu mannréttinda, þjónusta við fólk sem býr við skertan aðbúnað, skerta möguleika - en ákveðum um leið að sveitarfélögin annist kostnaðinn að þremur fjórðu hlutum. Oft er talað um það hér í þingsal að við gerum of mikið af slíku og ég veit að mjög oft er talað um þetta á vettvangi Sambands íslenskra sveitarfélaga. Ég veit að mikið var talað um þetta á síðustu ráðstefnu sem var haldin. Þá var mikið um það rætt hvernig sveitarfélögin þyrftu sífellt að taka við og veita slíka grunnþjónustu. Man hv. þingmaður eftir umræðunni í kringum setningu þessara nauðsynlegu laga, þ.e. hvað rætt var, hvernig sveitarfélögum leist á að þurfa að bera 75% af kostnaðinum? Hvað var rætt ykkar á milli? Sveitarfélögin eru nú þegar að glíma við ákveðið tekjumódel sem gengur ekki upp.

Virðulegur forseti. Ég held að það hafi verið þannig, allt frá því að þessi málaflokkur færðist til sveitarfélaga, að sveitarfélögin hafi haft áhyggjur af þróun málaflokksins, ekki vegna þess að ekki væri vilji til staðar til að veita umrædda þjónustu heldur bara að það skorti fjármagn. NPA-samningar eru dýrir, eins og hæstv. ráðherra sagði. Núna liggja fyrir nokkrir NPA-samningar, sem óskað er eftir í mínu sveitarfélagi, sem kosta frá bilinu 15 og upp í 50 milljónir. Það getur riðið litlum sveitarfélögum að fullu, það er vont að þurfa að segja þetta. Við höfðum áhyggjur af því að verið væri að setja aukna byrði á sveitarfélagið. Reykjanesbær er af þeirri stærðinni að það væri kannski það sveitarfélag á Suðurnesjum sem helst gæti ráðið við þetta. En uppreiknaður er þessi málaflokkur mörg hundruð milljónir í mínus, uppsafnað, það liggur alveg fyrir. Sveitarfélögin eru að burðast með þennan málaflokk og ráða illa við hann. Samtal verður að eiga sér stað á milli sveitarfélaganna og ríkisins um það hvernig veita á þessa þjónustu. Það á að veita hana en það verður að eiga sér stað umræða og samkomulag um það hvernig eigi að fjármagna þetta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er mjög áhugavert að rýna í umsagnir sambandsins á þessum tíma. Þar er verið að skoða hvernig málum er háttað á Norðurlöndum og greinilega hefur verið tekist nokkuð á um hversu algengt það er á Norðurlöndunum að öll umsýsla og utanumhald með samningum af þessu tagi sé alfarið í höndum sveitarfélaga, og þá er ég að tala um umsýsluna, allt verkefnið. Eitt er að sinna þessari þjónustu, hitt er bara allt ferlið í kringum þetta sem kallar á mikla rannsókn á því hvaða þjónustu viðkomandi þarf að fá og hvaða einstaklingar geta komið að henni. En það kemur fram í minnisblaði, sem fylgir frá sveitarfélögum, að í greinargerðinni sé talað um að á Norðurlöndunum séu 60% í höndum sveitarfélaga en 

Virðulegur forseti. Þetta kallar á umræðu um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Nálægðin við íbúana hefur gert það að verkum að þjónustustigið hefur verið að aukast. Við getum ekki líkt því saman hvað við vorum að gera fyrir fatlað fólk fyrir 20 árum og hvað við erum að gera núna. Þetta er bara allt annar veruleiki sem við erum að horfa til. Við veitum líka, ef við horfum á grunnskólann, allt aðra þjónustu í grunnskólanum. Villingarnir - okkur var bara hent út úr tíma og svo vorum við bara í fótboltaleik. En það er ekki þannig í dag. Við erum að takast á við alls konar vandamál og reyna að hjálpa fólki til að þroskast og verða gildir samfélagsþegnar. En okkur skortir fjármagn. Ef sveitarfélögin eiga að sjá um alla þessa þjónustu verða að fylgja því peningar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og mig langar, eins og margir aðrir sem hafa komið hér í andsvör áður, að fá aðeins innsýn í þetta frá sjónarhorni sveitarstjórnarmanna og sveitarfélaga. Þarna er verið að setja ákveðið verkefni í hendur sveitarfélaga en ekki er verið að fjármagna það nægilega vel. Það er líka verið að setja þrjá fjórðu af kostnaðinum yfir á sveitarfélögin án þess að breyta nokkuð tekjumódeli þeirra um leið. Er það einsdæmi að slíkt sé gert? Eða er það mjög algengt að ríkið segi: Hér er verkefnið, sveitarfélög, sjáið um það. Þið fáið kannski ákveðinn pening en ekki of mikið. Já, og svo fáið þið ekkert meiri tekjur, þið verðið bara að skera niður hjá ykkur í einhverju öðru. Nú hefur verið mikil umræða, t.d. um hjúkrunarheimili og annað úti á landi, þar sem sveitarfélögin hafa verið að segja sig frá slíkum verkefnum. Hefur einhvern tíma komið upp slík umræða í tengslum við þetta, að sveitarfélögin segi sig hreinlega frá þessum samningum?

Virðulegur forseti. Ég held að það hafi oft komið til tals, ekki bara í því sveitarfélagi þar sem ég bý heldur mörgum sveitarfélögum, hvort ekki væri rétt að skila þessum málaflokki rétt eins og mörg sveitarfélög skiluðu hjúkrunarheimilunum af því að þau réðu ekki við þann rekstur. Og þó að málaflokkurinn grunnskólar eigi heima hjá sveitarfélögunum þá eru það sveitarfélögin sem sjá um aðbúnaðinn, byggingarnar, starfsmennina, launin, en síðan kemur námskráin frá ríkinu og sveitarfélögin verða auðvitað að fara eftir henni þannig að í gegnum slíka hluti er hægt að setja kvaðir á sveitarfélögin. Svo er líka bara spurning með það að vera fatlaður einstaklingur, er hann veikur? Hver er skilgreiningin á fötlun, telst hún til veikinda eða er um að ræða félagslega þjónustu? Þar verða oft til grá svæði. Við sjáum deilur sem hafa átt sér stað í Reykjavík, milli ríkis og sveitarfélaga, um hver hafi átt að veita þjónustuna. Var það ríkið sem átti að veita hjúkrunarþjónustu eða sveitarfélagið sem átti að veita félagslega þjónustu? Þarna eru þessi gráu svæði sem við erum endalaust að takast á um. Við erum með unga fatlaða einstaklinga sem þurfa á mikilli þjónustu að halda, jafnvel er það eiginlega hjúkrunarþjónusta sem á þarf að halda en það lendir á sveitarfélögunum. En lítil börn vilja bara fá að vera heima hjá mömmu og pabba, þau vilja ekki vera á spítala endalaust. Þess vegna þurfum við að taka á þessu sem slíku, þetta er þjónusta við einstaklinginn, en ríki og sveitarfélög eiga ekki að vera að rífast um það hver eigi að borga þetta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er því miður þannig að ég veit persónulega um dæmi um fólk sem hreinlega hefur flúið land, farið til annarra Norðurlanda til að geta fengið slíka samninga. En mig langar að fá hv. þingmann til að setja verkalýðshattinn á sig, við höfum gaman af því að skipta um hatta. Nú er hvíldartími settur inn í lög að miklu leyti vegna öryggis, ekki bara öryggis starfsmannsins heldur líka öryggis þess sem verið er að sinna. Í greinargerðinni með frumvarpinu stendur að oft sé um erfitt starf að ræða. Erum við ekki að tefla í tvísýnu með því að gera þetta?

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan þá erum við að tala um áunnin réttindi þegar við tölum um hvíldartíma. Það var bara búið til í gegnum kjarasamninga. Við erum enn þá að auka við. Í síðustu kjarasamningum og þeim kjarasamningum sem unnir hafa verið undanfarið er litið til vinnutímastyttingar vaktavinnufólks, til svokallaðs betri vinnutíma, og þar er verið að horfa til þess að fólk sem þarf að vinna vaktavinnu eigi að vinna styttri vinnutíma. Það er eðlilegt að verið sé að horfa á þennan hóp á sama hátt, fyrir utan það að mér er umhugað um, þar sem ég hef tekið þátt í að berjast fyrir tilteknum réttindum, að þau haldi sér og vil ekki gefa afslátt, af því að það skapar fordæmi fyrir fleiri. Þess vegna vil ég að velferðarnefnd skoði þetta sérstaklega.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér einn anga mikilvægs máls sem snýr að notendastýrðri persónulegri aðstoð, felur í sér mjög mikilvæg réttindi fatlaðs fólks. Mig langar af þessu tilefni að tala ekki um nákvæmlega þessa lagabreytingu, sem kemur allt of seint eins og svo ótrúlega margt þegar kemur að réttindum fatlaðs fólks, heldur hreinlega að fara bara yfir samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem íslenska ríkið hefur fullgilt en ekki lögfest að neinu ráði. Við fullgildum þennan samning, held ég, 2016 þannig að síðan þá eru komin - nú er orðið svolítið seint liðið á og ég er orðin ansi hæg í reikningnum - sex ár. Mér finnst við ekki einu sinni byrjuð á því að innleiða þennan samning. Ég tók nokkur ákvæði úr samningnum og ég er ekki hálfnuð með hann og ég veit að ég mun ekki komast í gegnum þetta allt í þessari ræðu en það er stöðugt tilefni til að rifja þetta upp vegna þess að þetta er mannréttindasamningur sem er búið að ákveða að setja á ís. Hvort sem það er meðvituð ákvörðun eða af sinnuleysi þá er mér eiginlega slétt sama, nákvæmlega jafn ömurlegt hvort heldur sem það er. Mig langar aðeins að fara yfir þennan samning sem íslensk stjórnvöld eru búin að fullgilda en eru algerlega skeytingarlaus um þegar kemur að því að lögfesta hann. Byrjum á þeim almennu skuldbindingum sem finna má í 4. gr. samningsins. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skuldbinda sig til þess að efla og tryggja að fullu öll mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk án mismununar af nokkru tagi á grundvelli fötlunar. Aðildarríkin skuldbinda sig í þessu skyni til: a) að samþykkja alla viðeigandi löggjöf og ráðstafanir á sviði stjórnsýslu og aðrar ráðstafanir til að tryggja þau réttindi sem viðurkennd eru með samningi þessum.“ Hér komum við inn á NPA, kvótasetninguna og það að við séum ekki einu sinni að uppfylla kvótann og ýmislegt fleira sem ég kem nánar að á eftir. En í b-lið segir: „að gera allar viðeigandi ráðstafanir, þar á meðal með lagasetningu, til þess að gildandi lögum, reglum, venjum og starfsháttum, sem fela í sér mismunun gagnvart fötluðu fólki, verði breytt eða þau afnumin.“ Hér langar mig að staldra við, virðulegur forseti, vegna þess að eins og ég hef komið inn á margoft og ég kom raunar inn á í jómfrúrræðu minni á þingi, sællar minningar, þá innihalda lögræðislögin okkar t.d. enn þá skýra og beina mismunun gagnvart fötluðu fólki. Það er einfaldlega þannig að þar er ákvæði sem heimilar frelsissviptingu á grundvelli geðsjúkdóms eins og sér, ef viðkomandi er með alvarlegan geðsjúkdóm eða líkur eru á að svo sé. Ef það eru líkur á því að þú sért geðveikur þá má svipta þig frelsi eða ef ástandi þínu er þannig háttað að því megi jafna við alvarlega geðveiki. Það er alveg ótrúlegt. Ef þú lætur eins og alvarlega geðveik manneskja þá höfum við þar með rétt til að svipta þig frelsi. Þetta eru lögin okkar í dag, bara eitt dæmi um hversu vel okkur gengur með lögfestingu þessa samnings. Þetta er reyndar eitthvað sem þyrfti ekki þennan samning til til að vera algjörlega bannað. Þetta er eitthvað sem er búið að benda okkur á síðan 1994 af engum minni aðila heldur en Evrópunefnd um varnir gegn pyndingum og annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Síðan 1994 er búið að vera að benda okkur á þessa mismunun gagnvart fötluðu fólki í okkar löggjöf og svo langt aftur nær sinnuleysið að það hefur ekki ein einasta ríkisstjórn frá þeim tíma drattast til að breyta þessum ólögum. Næst kemur c-liður, með leyfi forseta: „að taka mið af vernd og framgangi mannréttinda fatlaðs fólks við alla stefnumótun og áætlanagerð.“ Við höfum heyrt í umræðunni um þetta mál að í fjármálaáætlun sem liggur fyrir er ekki gert ráð fyrir því að fjölga NPA-samningum þrátt fyrir skýra löggjöf þess efnis að samningarnir ættu að vera miklu fleiri heldur en þeir eru nú þegar. Bara eitt dæmi um að taka mið af vernd og framgangi mannréttinda fatlaðs fólks við alla stefnumótun og áætlanagerð. Því er bara gleymt í fjármálaáætlun. Við getum alla vega gleymt því að þau fái aukin réttindi með þessari fimm ára fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar sem skreytir sig svo gjarnan með mannréttindum á tyllidögum en er svo frekar treg til að láta þau verða að veruleika, sér í lagi ef þau kosta eitthvað. En ég held því fram hér, virðulegur forseti, að mannréttindi kosti og þau eru þess virði, svo sannarlega. Ef við ákveðum að við viljum vera þannig samfélag að mannréttindi séu raunverulega einhvers virði þá þurfum við bara að gjöra svo vel og borga fyrir það. Svo einfalt er það. Það hefði kannski verið hægt að gera eitthvað fyrir þessar 700 milljónir sem einhverjir einkavinir fengu í þóknanir fyrir að selja vinum sínum banka hérna um daginn, bara svo eitt dæmi sé nefnt um forgangsröðum. Ég ætla að færa mig yfir í næsta lið, d-lið: „að aðhafast ekkert það sem fer í bága við samning þennan og sjá til þess að opinber yfirvöld og stofnanir vinni í samræmi við ákvæði hans.“ Við höfum verið að tala um það hvernig ríkið sækir rétt sinn mjög hart gagnvart t.d. öryrkjum, líka t.d. gagnvart fatlaðri konu sem sækist eftir því að vera fósturforeldri. Hið opinbera er mjög hart gegn réttindum fatlaðs fólks, bara ógeðslega hart á köflum, þannig að ekki erum við að standast þetta ákvæði. Og ég er bara hérna í innganginum að þessum samningi, um almennar skuldbindingar, samningi sem telur margar greinar og ég er bara rétt að byrja og okkur gengur ekki neitt með neitt af þessu. Þá að e-lið: „að gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að uppræta mismunun á grundvelli fötlunar af hálfu sérhvers einstaklings, samtaka eða einkaaðila.“ Það er nú þannig, virðulegur forseti, að ég held að það hafi verið 2018 sem við settum lög um bann við mismunun á grundvelli kynþáttar eða uppruna og litarháttar og þá mátti ekki setja almenn lög sem bönnuðu með sama móti mismunun á grundvelli fötlunar og annarra mismununarþátta. Þetta þurfti að skoða svo miklu betur og setja í einhverja nefnd og tefja, tefja, tefja, komið í einhverja 70 starfshópa. Á þeim tíma þá fannst mér þetta einmitt óréttlátt og skrýtið og óskiljanlegt og ég lagði það á mig að draga hæstv. þáverandi félagsmálaráðherra, Ásmund Einar Daðason, upp í þessa pontu til að lýsa því yfir að hinir mismununarþættirnir yrðu komnir inn í lögin á innan við ári eftir setningu þessara laga. Þetta gerði hann bara til að halda mér góðri, held ég, en svo fór að hann losaði sig bara við þennan þátt úr ráðuneytinu sínu á þessu ári, kom honum til forsætisráðherra og þurfti þá ekki að standa við stóru orðin og hún stóð ekki við þau og er ekki enn þá búin að standa við vegna þess að þessi löggjöf er til meðferðar núna í þinginu fjórum árum seinna. Það er nú aldeilis að það er verið að gera, eins og hér stendur í þessum inngangsorðum, allar viðeigandi ráðstafanir til að uppræta mismunun á grundvelli fötlunar. Einmitt. Tekur bara svona fjórum árum lengur en að uppræta mismunun á grundvelli annarra mismununarþátta. Síðan ætla ég að fara í 3. lið 4. gr., sem eru þessar almennu skuldbindingar sem ég er að vísa í, virðulegi forseti, og þar kemur fram: „Við þróun og innleiðingu löggjafar og stefnu við innleiðingu samnings þessa og við annað ákvörðunartökuferli varðandi málefni fatlaðs fólks, skulu aðildarríkin hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess, þar á meðal fatlaðra barna, með milligöngu samtaka sem koma fram fyrir þess hönd.“ Eins og það að hafa ekki samráð við NPA-samtökin við gerð frumvarps um NPA-þjónustu. Akkúrat. Náið samráð. Eða eins og t.d. að hafa nákvæmlega ekkert samráð við notendur geðheilbrigðisþjónustu þegar var verið að lögfesta þvílíkar þvinganir og ég veit ekki hvað gagnvart fólki sem reyndar nýtir alla heilbrigðisþjónustu, og bara almennt beitingu nauðungar, að sprauta fólk niður, að binda það niður, að neyða í þvagpróf, fylgjast með netnotkun þeirra, banna þeim að fara út í sígó eða hringja símtöl eða fá heimsóknir. Það var allt gert án nokkurs samráðs við notendur geðheilbrigðisþjónustunnar. En auðvitað, við getum ekki ætlast til þess að eitthvað eins og samráð við fatlað fólk, náið samráð jafnvel eins og segir í þessum samningi sem við erum búin að fullgilda, fari fram á litla Íslandi. Við erum jú svo lítil og getum eiginlega ekkert gert þetta almennilega, við erum svona mannréttindasúkkulaði sem finnst alltaf samt rosalega gaman að teikna okkur sem mannréttindaofurveldi á alþjóðavettvangi. En svo þegar við komum hérna heim þá erum við svo smá og lítil og svo mikið súkkulaði að það er ekki hægt að gera neitt. Það er heldur ekki til peningur og eiginlega enginn tími til að klára þetta. Við þurfum að gera þetta einhvern tímann seinna. Alltaf eru mannréttindi fatlaðs fólks látin bíða. Þá sný ég mér að 5. gr. samningsins, um jafnrétti og bann við mismunun. Ég er svo sem aðeins búin að fara inn á þetta, en þar segir: „1. Aðildarríkin viðurkenna að allar manneskjur eru jafnar fyrir og samkvæmt lögum og eiga rétt á jafnri vernd og jöfnum ávinningi af lögum án nokkurra mismununar. 2. Aðildarríkin skulu banna hvers kyns mismunun á grundvelli fötlunar og tryggja fötluðu fólki jafna og árangursríka réttarvernd gegn mismunun af hvaða ástæðu sem er. 3. Aðildarríkin skulu, í því skyni að efla jafnrétti og uppræta mismunun, gera allar viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að fötluðu fólki standi viðeigandi aðlögun til boða.“ Ég er ekki einu sinni komin að hlutanum sem varðar aðgengi, virðulegi forseti, því við erum að falla á hverju einasta af þessum prófum sem er búið að setja hérna og ég er bara búin fara yfir tvær greinar í þessum samningi sem við erum búin að fullgilda fyrir sex árum síðan. Okkur tekst ekki einu sinni að uppfylla grunnkvaðirnar eins og bann við mismunun, jafnrétti, þessar almennu skuldbindingar, innganginn í samningnum. Hvernig er hægt að ætlast til þess að það sé mark á því takandi að það standi yfir höfuð til að innleiða flóknari þætti þessa frumvarps? Eins og t.d. það sem ég fór áðan í andsvari við hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson um sem sneri að því að fatlað fólk á rétt á því að vera ekki fangelsað fyrir það eitt að vera fatlað. Það á rétt því að sæta ekki frelsissviptingu fyrir það eitt að vera álitið með geðsjúkdóm, að líkur séu á að svo sé eða ástandi þess sé þannig háttað að því megi jafna við að vera með alvarlegan geðsjúkdóm. Halló, halló. Hversu margir hafa einhvern tímann á ævinni verið á þeim stað í lífinu að hægt væri að jafna þeirra ástandi við alvarlegan geðsjúkdóm? Við megum samkvæmt lögum vænta þess að það megi svipta okkur frelsi fyrir það að virka geðveik. Það er í alvörunni þannig að það eru ekki einu sinni neinar kröfur um eitthvert sérfræðimat á því hvaða geðsjúkdómur eigi að vera að hrjá þig eða hvort sjálfum þér eða öðrum stafi einhver ógn af þessum ætlaða geðsjúkdómi þínum eða ástandi sem líkja megi við alvarlegan geðsjúkdóm. Nei, það er nóg að þú sért með alvarlegan geðsjúkdóm, skiptir ekki máli hvaða, eða að líkur séu á því að þú sért með alvarlegan geðsjúkdóm, já eða að þú hagir þér eins og þú sért með alvarlegan geðsjúkdóm þótt það liggi ekki fyrir að þú sért með hann. Það er nóg til að svipta fatlað fólk og bara venjulegt fólk með einhvers konar geðrænar áskoranir frelsi sínu. Ég á bara tvær mínútur eftir, virðulegi forseti, og ég er ekki komin að aðgenginu, því mikilvæga ákvæði, en ég vil koma því að alveg sérstaklega. Það er 9. gr. samningsins sem snýr að aðgengi. Þar er sérstök skylda sett á aðildarríkin að gera fötluðu fólki kleift að lifa sjálfstæðu lífi og taka fullan þátt á öllum sviðum lífsins og við skulum gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja fötluðu fólki aðgengi til jafns við aðra að efnislegu umhverfi sínu, samgöngum, upplýsingum og samskiptum, þar með samskiptatækni og annarri aðstöðu eða þjónustu sem opin er eða veitt er almenningi. Þetta er mjög mikilvægt. Sömuleiðis kemur fram í 2. tölulið 9. gr.: „e) láta í té ýmiss konar aðstoð og þjónustu milliliða, þar á meðal fylgdarmanna, lesara og faglærðra táknmálstúlka, í því skyni að auðvelda aðgengi að byggingum og annarri aðstöðu sem opin er almenningi, f) efla önnur viðeigandi form aðstoðar og stuðnings við fatlað fólk í því skyni að tryggja aðgang þess að upplýsingum.“ Þetta og fleira setur þær skyldur á okkar herðar að veita fólki alla þá aðstoð sem það þarf til að geta tekið virkan þátt og eðlilegan þátt í samfélaginu. Það gerum við ekki með því að vista fullfrískt, ungt, fatlað fólk, inni á elliheimilum eða með því að setja kvóta á þann stuðning sem fatlað fólk á rétt á eða með því að svipta það rétti til að taka ákvarðanir, einfaldlega vegna þess að það er fatlað og svo mætti lengi telja. Mér finnst það alveg skýrt, meira að segja í þessari stuttu yfirferð og ég mun örugglega fara í aðra þegar þetta mál kemur í 2. umr., vegna þess að mér finnst ekki nógu mikið talað um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem við eigum að vera löngu búin að lögfesta. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna. Ég er almennt þeirrar skoðunar að þessi málaflokkur, staða fólks með fötlun, sé einfaldlega of lítið ræddur hér í þessum sal á hinum breiðari grunni. Hann er yfirleitt ræddur út frá áskorunum, vandamálum, en sjaldnast út frá því hvernig auka megi tækifæri og bæta lífsgæði, út frá jákvæðri nálgun um það hvernig megi byggja upp. Hv. þingmaður var að ræða um málaflokkinn dálítið heildstætt, samninginn sem á eftir að lögfesta, en hluti af lífsgæðum er rétturinn til að fá að taka þátt á vinnumarkaði, rétturinn til atvinnuþátttöku. Þetta hefur Þroskahjálp talað töluvert mikið um, að það sé hópur í samfélaginu sem gleymist og ekki sé gert ráð fyrir. Ég spyr hvort þingmaðurinn deili því með mér að með því séum við sem samfélag að missa af miklum tækifærum, þ.e. þegar það er hópur sem í mörgum tilvikum er einfaldlega skilinn eftir.

Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Ég held að þessi hópur sé ekki bara skilinn eftir, hann er hreinlega útilokaður frá því að geta tekið þátt í atvinnulífinu og líka frá því að geta tekið þátt í samfélaginu til jafns við aðra. Það er þess vegna sem ég er að fara yfir þennan samning. Þessum samningi var ekki og er ekki ætlað að færa fötluðu fólki ný réttindi heldur var hann til þess gerður að reyna að verða til þess að fatlað fólk geti notið réttinda til jafns við aðra. Staðreyndin er sú að það gera þau bara alls ekki. Og mögulega er þetta gríðarlega takmarkaða aðgengi fatlaðs fólks að vinnumarkaði leifar af þessu módeli og þessu viðmóti sem var og er að mörgu leyti enn mjög ríkjandi gagnvart fötluðu fólki sem er að þau séu skjólstæðingar sem þurfi að þjóna og passa upp á og vernda, séu næstum því eins konar börn. Þetta er viðhorf sem fatlað fólk hefur sagt stríð á hendur og ég meina það í jákvæðustu merkingu þess orðatiltækis. Þau vilja fara frá því sem talað er um sem velferðarmódel fötlunar eða umönnunarmódel yfir í mannréttindamiðaða nálgun, yfir í sjálfstæðisbaráttu fatlaðs fólks - frá því að vera stöðugt sett í einhverja bása eftir fötlun sinni, vera stöðugt í einhverri meðferð. Það er alltaf verið að lækna þau, hvort sem um er að ræða geðveiki eða aðra fötlun, í staðinn fyrir að grípa tækifærin, eins og hv. þingmaður kemur svo vel inn á, færa þeim tækifærin og sjá tækifærin í því að viðurkenna þau augljósu sannindi að fatlað fólk er fólk til jafns við aðra og á að njóta réttinda eftir því.

Virðulegi forseti. Ég er ánægð með að heyra hv. þingmann tala um að ekki sé nóg að fullgilda samninginn, það þurfi að lögfesta hann. Ef við skoðum myndina heildstætt sjáum við t.d. menntakerfið okkar. Þar er veruleikinn enn sá að aðgengi fatlaðra ungmenna að menntun, t.d. eftir framhaldsskóla, er takmarkað. Eina breytan sem útskýrir það er fötlunin, engin önnur. Við tökum rétt af ungu fötluðu fólki til að stofna eigið heimili, flytja að heiman. Framboð á húsnæði er takmarkað. Eina breytan sem útskýrir það hvers vegna svo er er fötlun þeirra. Það er líka þetta atriði sem ég nefndi í fyrra andsvari mínu með færri tækifæri á vinnumarkaði. Þetta er því gegnumgangandi stef frá æsku, svo taka ungdómsárin við og þetta er viðvarandi upp á fullorðinsár. Mér finnst mikilvægt að halda þessu til haga af því að þó að maður sé að segja hin augljósu sannindi þá vill það stundum gleymast að þetta er fjölbreyttur hópur fólks úr öllum þjóðfélagshópum, öllum aldurshópum, frá Íslandi, annars staðar frá hér heima, með ólíkar þarfir. Við þurfum einhvern veginn að nálgast tækifærin út frá því eins og með alla aðra. Af því við erum að tala um tækifæri vildi ég bara aftur nefna þann punkt að þetta skiptir máli í samhengi við tækifæri hverrar og einnar manneskju, en ég lít svo á að við séum líka að svipta samfélagið heildstætt tækifærum þegar við umgöngumst og nálgumst einn hóp með þessum hætti.

Virðulegur forseti. Ég er bara algerlega sammála, samfélagið er að missa af mörgum tækifærum. En við lítum líka, eins og hv. þingmaður kemur inn á, fram hjá fjölbreytileikanum innan þessa hóps. Þegar við tökum hann bara sem eina stærð, sem er fatlað fólk, þá gleymum við því hversu fjölbreytilegur hópurinn er. Mig langar að taka dæmi úr þeim málaflokki sem tengist þessu og ég þekki kannski hvað best. Það snýr einmitt að lögræðislögunum sem ég hef talað mjög mikið gegn í þessum ræðustól og vil fara í heildarendurskoðun á. Þingið hefur samþykkt að fara í þá heildarendurskoðun en það gengur óbærilega hægt, eins og svo margt tengt þessum málaflokki. Það er gríðarlega þungur baggi að það er alltaf verið að svipta fatlað fólk lögræði. Það er verið að taka af því réttinn til að taka ákvarðanir og setja það í hendurnar á einhverjum lögfræðingi eða aðstandanda. Viðkomandi er ekki treyst til að taka ákvarðanir vegna þess að þau hafa að einhverju leyti skerta getu til að taka ákvarðanir. Það er önnur saga. En þetta er líka algerlega á skjön við samninginn. Þetta fólk á að fá stuðning við ákvarðanatöku en það á ekki að taka af þeim réttinn til ákvarðanatöku. En svo að ég komi mér að efninu er til vægara úrræði sem er stundum notað, aðallega kannski fyrir eldra fólk sem er farið að glíma við elliglöp eða eitthvað slíkt. Þau geta ráðið sér ráðsmann sem aðstoðar þau við ákvarðanatöku en það er töluvert minna inngrip í réttindi þeirra og frelsi en að vera svipt lögræði sem er gríðarlegt inngrip, það er verið að svipta fólk réttinum til að nýta réttindi sín. Fólk með þroskaskerðingu getur ekki nýtt sér þetta vægara úrræði vegna þess að sum þeirra geta ekki skrifað undir viljayfirlýsingu um að vera með ráðsmann. Þarna er fólki í raun mismunað innbyrðis, þ.e. þegar kemur að aðgengi að vægara úrræði vegna fötlunar.

Virðulegur forseti. Ég vil taka hér til máls um þetta mál sem varðar auðvitað mikilvæga, og ég leyfi mér að segja grundvallarhagsmuni í lífi þess fólks sem um ræðir. Frumvarpið er í sjálfu sér ekki flókið og útskýrir sig sjálft. Þar er verið að leitast við að bæta lífsgæði. En mig langaði hér til að ræða um efni sem við erum nú ansi oft að ræða, sem er þessi verkaskipting milli ríkis og sveitarfélaga. Við heyrum að það er vaxandi þungi í gagnrýni af hálfu sveitarfélaganna, réttmætri gagnrýni, vil ég leyfa mér að segja, þar sem þau benda á að það sé auðvelt að slá sig til riddara, vil ég leyfa mér að segja, af hálfu ríkisstjórnarinnar með því að setja áferðarfalleg lög með fallegum boðorðum en reikningurinn er sendur annað, hann er sendur til sveitarfélaganna. Það er ekki sérstaklega stórt að gera það gagnvart sveitarfélögunum en þegar maður horfir síðan á hver birtingarmyndin verður fyrir það fólk sem á að njóta þjónustunnar þá verður myndin töluvert svartari. Ég vildi nálgast þetta mál líka út frá því sem ágæt flokkssystir mín, hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, nefndi hér áðan, að þegar við erum að tala um NPA-samningana þá erum við að tala um kannski eitt stærsta frelsismál á Íslandi í dag. Það rímar kannski við það samtal sem ég átti við hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur um frelsi og tækifæri. En það sem mig langaði til að nefna var að hv. þm. Hann Katrín Friðriksson lagði einmitt fram fyrirspurn tengda þessu efni um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga þar sem hún spurði hæstv. félags- og barnamálaráðherra, Ásmund Einar Daðason, að því hvernig sveitarfélögin ættu að mati ráðherrans að forgangsraða umsækjendum um þessa þjónustu, um NPA-samninga, sem við vitum að varða grundvallarhagsmuni í lífi fólks sem þessa samninga fær, þegar á fjárlögum væri gert fyrir 120–130 samningum - við vitum að þeir eru dýrir - til loka ársins 2022, en það lá fyrir að sú tala myndi aldrei ná að uppfylla þörfina á þjónustunni. Þannig að hér erum við komin með lagasetningu og við erum komin með vilyrði og svo erum við með þann veruleika að það er ekki hægt að ná fram markmiðunum vegna þess að fjármagnið vantar. En þar kom heiðarlegt svar sem er í sjálfu sér rétt, að það er á ábyrgð sveitarfélaganna að forgangsraða umsækjendum um þjónustu á grundvelli þeirra reglna sem þau setja sér. En þetta er sérstök nálgun og sér í lagi þegar við höfum í huga þá hagsmuni sem þarna eru undir, að við erum með lög um þjónustu við fatlað fólk. Sú lagasetning er rammalög. Við erum með viðmiðunarreglur sem þurfa að vera í samræmi við svokallaða lögmætisreglu. Sveitarfélögin bera lagalega ábyrgð á framkvæmd aðstoðarinnar og þau eiga að setja sér nánari reglur um útfærslu, þannig að löggjafinn er þarna búinn að færa þeim í hendur ákveðið verkefni sem þeim er lögum samkvæmt skylt að sinna og veita en fá ekki fjármagn til. Ég held að það þurfi að hafa það í huga þegar við erum hérna með þetta frumvarp til meðferðar. Það er gott og ég er ánægð með það, en það breytir ekki þessum veruleika. Og aftur sjáum við að þegar rætt er t.d. um mat á áhrifum kemur ein stutt og snaggaraleg setning: Verði frumvarpið óbreytt að lögum þykir fyrirséð að það muni ekki hafa áhrif á fjárhag ríkissjóðs. Það er alveg rétt. En veruleikinn er óbreyttur hvað þetta varðar, þ.e. fjárhagsstöðuna. En ég myndi í lokin vilja fá að koma aðeins inn á annað, af því að nú erum við farin að skoða áhrif frumvarpa ekki bara út frá fjárhagslegum hagsmunum heldur út frá jafnréttissjónarmiðum. Nú er það auðvitað þannig að það starfsfólk sem vinnur í þessum geira og veitir þessa þjónustu er að uppistöðu til konur. Konur eru í miklum meiri hluta þegar kemur að almennum umönnunarstörfum hérna á landinu. Þá má gera ráð fyrir því að þessar reglur, sem ég styð, hafi meiri áhrif á konur en karla. En þetta þarf auðvitað að hafa í huga og það þarf að líta til þess heildstætt líka þegar við höfum í huga hver veruleikinn er utan vinnumarkaðarins varðandi aðra umönnunarbyrði kvenna og afleiðingar hennar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirferðina. Mig langar aðeins að spyrja út í framtíðarsýnina í lögunum sem snúast um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, eins og hún birtist í þessum tröppugangi á innleiðingu NPA-samninganna í bráðabirgðaákvæði og í því að það hafi átt að endurskoða framkvæmdina innan þriggja ára frá gildistöku laganna. Sá tímafrestur rann út fyrir ári. Þá veltir maður eðlilega fyrir sér framtíðarsýninni: Hvert á að stefna? Og hversu lengi er hægt að halda, ekki bara þjónustu heldur aðgengi að grundvallarréttindum fólks í gíslingu þess að ríki og sveitarfélög geta ekki komið sér saman um úr hvorum vasa á sömu buxunum eigi að taka peninginn? Ég held að öllum, fyrir utan kjörna fulltrúa, sé slétt sama hvor hluti hins opinbera það er sem stendur straum af þessum kostnaði. Fólk vill bara fá þjónustuna, fólk vill bara fá þessi mannréttindi, hvort sem sveitarfélögin borga 75% eða 70%, eins og ég vil meina að þau ættu að fá að borga. Þetta á ekki að skipta nokkru einasta máli. Þessi tröppugangur á fjölda samninga milli ára gefur til kynna að einhver tala verði hin endanlega niðurstaða, en getum við haft einhvern kvóta inni í þessum lögum til langframa? Þurfa þau ekki að vera almennara eðlis en svo?

Virðulegi forseti. Ég fæ kannski að byrja á lokapunkti hv. þingmanns. Auðvitað ætti það að vera þannig að það sé fjöldi fólks með þörf fyrir þjónustu sem stjórni fjölda samninga, að það sé útgangspunkturinn, en ekki að það liggi fyrir að gera eigi tiltekinn fjölda samninga og síðan eigi að fara að raða í forgangsröð eftir fjölda samninganna. Útgangspunkturinn hlýtur að vera sú þjónusta sem fólk þarfnast. Af því að þingmaðurinn nefndi að fólk hugsi auðvitað ekki til þess hversu stór sneiðin er sem sveitarfélagið greiðir til móts við ríkið, þetta sé spurning um þjónustuna, þá er mér alltaf minnisstætt að hafa um skamma hríð verið starfandi í félagsmálaráðuneytinu, sem þá var í sambúð við heilbrigðisráðuneytið, tvö ráðuneyti í sama húsi. Þar var orðið til ágætis læsi á það að sparnaður í einni álmunni leiddi nánast alltaf til hækkunar á útgjöldum í hinni álmunni, að heilbrigðismálin og velferðarmálin haldast þannig í hendur. Ég held að ríki og sveitarfélög ættu að taka það til sín að reyna að bæta þar úr svo að samtalið geti orðið þannig að það sé sameiginlegt verkefni. Annað væri synd og skömm. Að því sögðu þá hef ég mikla samúð með sveitarfélögunum. Við sjáum birtingarmyndirnar gagnvart þeim sem eru fámenn, þau fá í fangið verkefni sem þau hafa ekki burði til að sinna. En svo sjáum við á sama tíma klæðskerasniðnar reglur t.d. varðandi jöfnunarsjóðinn. Reykjavík er þar í þeim sporum að vera með helming, að ég held, allra barna af erlendum uppruna en reglan er sú að öll sveitarfélög geti sótt stuðning í sjóðinn önnur en þau sem eru fjölmennari en 70.000 manns, sem er eitt sveitarfélag á landinu.

Herra forseti. Það slær mig alltaf við þessi lög hvað hið opinbera hefur ítrekað og lengi leyft sér að draga lappirnar. Lögin voru samþykkt 2018. Það átti að endurskoða þau þremur árum síðar til þess m.a. að útvíkka þjónustuna. En enn erum við ekki einu sinni komin upp á topp innleiðingarinnar eins og gert var ráð fyrir í bráðabirgðaákvæði. Við erum í raun á þeim slóðum sem við hefðum átt að vera milli áranna 2018 og 2019. Ég er ekki viss um að hvaða hópi sem er yrði boðið upp á slíkan þjónustuhalla. Ég deili því með hv. þingmanni að skilja vel stöðu sveitarfélaganna sem þurfa oft að leggja út í mjög mikinn kostnað miðað við stærð í einum NPA-samningi. En það ætti ekki að vera vandamál fyrir sveitarfélagið og það ætti svo sannarlega ekki að vera vandamál fyrir einstaklinginn sem þarf á þjónustunni að halda. Það er náttúrlega það sem við lendum alltaf í, þegar þessir ímynduðu múrar á milli þessara tveggja arma hins opinbera valda þjónustuskerðingu til almennings, að það kemur niður á þeim sem síst skyldi. Ég og hv. þingmaður sitjum saman í umhverfis- og samgöngunefnd og þar höfum við verið að ræða hversu mikil klikkun það sé í orkukerfinu að þar sé framboðið algerlega eftirspurnardrifið; ef einhver kemur og segist vilja reisa bitcoin-ver þá eigi bara að redda þeirri orku. 

Virðulegi forseti. Þetta er áhugavert samhengi hjá hv. þingmanni, að nálgunin sé þessi, þegar þetta er sett í samhengi við fundinn sem við sátum síðast í morgun, í samhengi við orkumálin. Ég vildi kannski ljúka máli mínu á því að segja að við erum enn í þessum bútasaumi. Ég styð það frumvarp sem hér er fram komið, það skref sem verið er að stíga. Með því að okkur myndi takast að lögfesta samninginn værum við ósjálfrátt komin í þá stöðu að verða einfaldlega að stíga fastar til jarðar en nú er. Við kæmumst út úr þeim sporum sem við erum föst í og höfum því miður verið í mörg ár. Við vitum að áður en NPA varð að lögum voru þess dæmi að fólk hafði beðið árum saman eftir því að fá þjónustu sem ekki einungis bætti lífsgæði heldur var grundvallaratriði varðandi það að geta lifað eðlilegu lífi.

Virðulegur forseti. Ég sá mig knúinn til að koma hér aftur eftir þessa umræðu og minna okkur á að við erum að tala um mannréttindi fólks samkvæmt samningi sem við höfum þegar undirritað. En eins og margt annað sem gerist hér eru það bara orðin tóm, samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þegar farið var út í það að búa til þessi lög, þennan stuðning, þennan sjálfsagða stuðning við fólk, var a.m.k. einhver þörf metin á því hversu mörgum einstaklingum þyrfti að veita þessa þjónustu. Talan var eflaust mun hærri en 172, sem var sú tala sem fólki var gefin von um að yrði a.m.k. sá fjöldi samninga sem yrði gerður þangað til núna á þessu ári. En sannleikurinn er sá að einungis 90 samningar hafa verið gerðir. Það þýðir að 82 einstaklingar sem lifðu í voninni um að fá að lifa eðlilegu lífi hafi verið sviknir. Við megum ekki gleyma að við erum að tala um fólk. Við erum ekki bara að tala um einhverjar tölur, við erum að tala um fólk sem á rétt á þessari þjónustu. Við erum að tala um ættingja þeirra og vini sem sjá um þá einstaklinga og aðstoða þá án þess að fá nokkrar bætur eða neitt þar fyrir. Það eru dæmi um það að fólk hafi þurft að flýja land og fara t.d. til Svíþjóðar til þess að fá mannsæmandi þjónustu fyrir börn sín, til að mynda fötluð börn. Sem ríkisstjórn og sem Alþingi þurfum við að hætta að lofa fólki þjónustu án þess að tryggja fjármagn til þess. Við þurfum að hætta að setja skuldbindingar á sveitarfélögin án þess að tryggja þeim tekjur. Við höfum talað um að þetta sé spurning um forgangsröðun. Ríkisstjórninni fannst ekkert mál að eyða einhverjum milljörðum í ný ráðuneyti. Henni finnst ekkert mál að henda milljörðum í að gefa fé til vina og vandamanna þegar verið er að selja ríkiseignir. Þetta er ríkisstjórn sem svíkur þá sem minnst mega sín svo þeir sem hafa mest fá meira. Þetta er, eins og bent hefur verið á, kvótasetning á mannréttindi. Þið eigið að skammast ykkar fyrir að fara svona með fólk.