Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég tala hér fyrir nál. sjútvn. þessarar hv. deildar um fm. til l. um breyt. á lögum nr. 80 16. sept. 1971, um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins, með áorðnum breytingum. Nefndin hefur rætt þetta frv. á mörgum fundum og fengið fjöldann allan af umsögnum um þetta mál. Niðurstaða nefndarinnar er eftir þá skoðun að mæla með því, að frv, verði samþykkt óbreytt. Undir nál. skrifa Stefán Guðmundsson, Geir Gunnarsson, Guðmundur Bjarnason, Kjartan Jóhannsson, Gunnar Thoroddsen, Guðmundur Karlsson og Egill Jónsson.



Herra forseti. Það er eins með þetta frv., 131. mál, og með það frv. sem ég talaði fyrir rétt áðan, 130. mál, en þetta er frv, um útflutningsgjald af grásleppuafurðum. Nefndin hefur lagt töluvert mikla vinnu í þetta frv. og eins og með hið fyrra fengið fjöldann allan af umsögnum og menn til skrafs og ráðagerða. Niðurstaðan af þeirri vinnu varð sú, að nefndin varð öll sammála um afgreiðslu málsins. Þær breytingar, sem nefndin leggur til að gerðar verði á þessu frv., eru að við 1. gr. bætist ný mgr. er verði 3. mgr. og hljóði svo: „Verð umbúða skal dragast frá þegar útflutningsgjald er lagt á unnar afurðir.“ Á 2. gr. verði sú breyting gerð, að í stað 3.5% útflutningsgjalds af fob-verðmæti útflutnings komi 3.2%. 3. gr. breytist þannig, að í stað 38% komi 41%, í stað 18% komi 20%, í stað 22% komi 24% og í stað 22% komi 15%. Meginbreytingin í þessu og reyndar sú eina er að gjaldið til Samtaka grásleppuhrognaframleiðenda er það sem mismunurinn er gerður á í krónutölu. Með þessum breytingum, sem nefndin leggur til, er gjaldið til samtakanna sjálfra verulega lækkuð. Við 5. gr.: Aftan við 1. málsl. bætist nýr málsliður: „sbr. þó 3. mgr. í 1. gr.“ - Það er tilvísun í breytinguna á 1. gr. E.t.v. mundu margir vilja álykta að veigamesta breytingin hér væri sú. að við leggjum til að ákvæði til bráðabirgða falli brott úr þessu frv., en það er ákvæðið um að heimilt skuli að leggja á gjald til viðbótar við útflutningsgjaldið, sem áætlað var 2.5%, til að byggja aðstöðuhús hér í Reykjavík fyrir grásleppuafurðirnar. Nefndin er sammála um að leggja til að þetta ákvæði falli brott. Hins vegar er okkur nefndarmönnum ljóst, að forsvarsmenn Samtaka grásleppuhrognaframleiðenda hafa gengið á fund viðkomandi ráðh. og fengið þar góðar undirtektir um að þeir fengju aðstoð við að koma þessu húsi upp og þá með eðlilegum hætti. Okkur finnst líka eðlilegast að það sé gert á þann hátt og þeir, sem koma til með að nýta þetta hús, borgi visst geymslugjald sem standi undir rekstri slíkra skemma. Undir þetta nál. rita Stefán Guðmundsson, Geir Gunnarsson, Guðmundur Bjarnason, Kjartan Jóhannsson, Gunnar Thoroddsen, Guðmundur Karlsson og Egill Jónsson. Allir nm. eru sammála um að mæla með þessum breytingum.



Herra forseti. Þessar umr, hafa staðið alllengi yfir, það er langt síðan 2. umr. um þetta frv. hófst hér í deildinni, en það voru einkum tvö atriði í ræðu hv. 11. þm. Reykv. sem mig langaði að gera sérstaklega aths. við. Annars fjallaði hann allmikið um störf allshn. og vildi ekki taka frásagnir af því, sem þar hefði gerst, eftir þeim upplýsingum sem þar hafa komið fram, eins gildar og ef einhverjir pappírar væru lagðir fram frá mönnum utan þings. Ég geri ráð fyrir að formaður allshn. muni ræða um þá hlið málsins. En ég rakti í framsöguræðu þær upplýsingar sem okkur voru gefnar í þeim viðræðum sem áttu sér stað í allshn., og ég tel að þær séu jafngildar og þó við hefðum lagt fram einhverjar skriflegar upplýsingar frá aðilum utan þings. Ég vil sérstaklega minnast á það atriði, að ég skýrði frá því í minni framsöguræðu, að það hefði borist listi um þau mál sem hæstaréttardómarar hefðu unnið að á vegum dómsmrn. Þar skar sig mjög úr einn dómari, Ármann Snævarr, hvað það voru mörg mál sem hann vann að. Ég gat þess þá jafnframt, að hann mundi hafa fengið leyfi frá störfum til að vinna að þessu. Hv. 11. þm. Reykv. fannst undarlegt að hann skyldi fá leyfi á sama tíma sem kvartað væri undan því að hægt gengi með afgreiðslu mála frá Hæstarétti. Leyfi það, sem hér um ræðir, fékk Ármann Snævarr á tímabilinu okt.-des. 1980, þ.e. fyrir meira en ári, og þá var annar maður settur í hans stað á meðan þannig að það átti ekki að draga úr vinnu hjá Hæstarétti. Í öðru lagi spurði hv. 11. þm. Reykv. að því, hvort við hefðum kannað hvort hæstaréttardómarar hefðu verið sammála um frv. sem hér liggur fyrir. Þá vil ég skýra frá því, að á fund nefndarinnar kom Þór Vilhjálmsson hæstaréttardómari, sem hefur verið formaður réttarfarsnefndar, og hann sagðist vera sammála um þá tímabundnu ráðningu hæstaréttardómara sem frv. gerir ráð fyrir. Það var ekki um það atriði sem hann var ekki á sömu skoðun og aðrir hæstaréttardómarar.



Herra forseti. Það gerist nú, eins og hér hefur komið fram, nokkuð sundurslitin umr. um þetta mál, og það hefur satt best að segja dregist meira á langinn að afgreiða það héðan úr þessari hv. deild en e.t.v. væri æskilegt. Ástæðan til þess, að ég kveð mér hér hljóðs að nýju við þessa umr., eru einkum ummæli sem féllu í ræðu sem hv. 11. þm. Reykv. flutti hér fyrir allnokkru, og hefur raunar verið vikið að einu þeirra atriða nú þegar af hv. 3. þm. Suðurl. Í ræðu hv. 11. þm. Reykv. kom fram, að ég tel, nokkur gagnrýni á störf allshn. að þessu máli. M.a. gagnrýndi hann að nefndin skyldi ekki hafa óskað eftir skriflegri greinargerð frá Lögmannafélaginu um málið, en látið nægja að ræða við stjórnarmenn á fundi, eins og hann - með leyfi forseta - tók til orða í þessum ræðustól. Ég held að þetta frv. hafi fengið þá umfjöllun í allshn. sem eðlilegt er. Það hefur fengið mjög ítarlega umfjöllun, og vil ég í stuttu máli gera grein fyrir því, hvernig nefndin hefur fjallað um þetta frv. Strax á 3. fundi nefndarinnar, 24. nóv. s.l., kom Steingrímur Gautur Kristjánsson á fund hennar og gaf henni margvíslegar upplýsingar, en hann var einn þeirra virtu og mikilsmetnu lögfræðinga sem hv. 11. þm. Reykv. hefur orðið tíðvitnað til í þessum ræðustól, og ekki skal ég draga úr því. Á 4. fundi nefndarinnar, hinn 1. des., kom forseti Hæstaréttar á fund nefndarinnar og gaf sömuleiðis margháttaðar upplýsingar, m.a. þær, að nú biðu afgreiðslu í Hæstarétti 121 einkamál og 21 opinber mál sem væru tilbúin til flutnings. 8. des., á 5. fundi nefndarinnar, mættu fulltrúar Lögmannafélags Íslands, a.m.k. 5 fulltrúar, ef ég man rétt, sem gáfu nefndinni mjög ítarlegar upplýsingar og lýsti skoðunum sínum munnlega við nefndina. Það hefur verið gagnrýnt, að ekki skuli hafa af okkur hálfu verið óskað eftir skriflegri greinargerð, en þess var hreinlega ekki talin þörf og talið ástæðulaust. Nú er það svo auðvitað, að menn geta ekki átt sæti í öllum nefndum. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur valið þann kost eða hans þingflokkur að hann sé ekki fulltrúi flokksins í allshn. Hann hefði þá átt betri kost á að fylgjast með þessu. En það komu ekki fram neinar beiðnir í nefndinni um að þetta yrði skriflegt, og auðvitað hljóta munnlegar skýrslur af þessu tagi að vera nákvæmlega jafngildar og skriflegar samkv. íslenskum réttarvenjum. Á fundi nefndarinnar 8. des. mætti einnig forseti lagadeildar Háskóla Íslands og að beiðni nefndarinnar var honum falið að semja stutta greinargerð um valkosti í þessu efni, sem þegar hefur verið gert grein fyrir, og þeir valkostir voru síðan ræddir á 7. fundi nefndarinnar 2. febr. Á 8. fundi nefndarinnar 9. febr., mætti Þór Vilhjálmsson hæstaréttardómari, formaður réttarfarsnefndar, eins og áður hefur verið vikið að. Á 9. fundi nefndarinnar, þar sem um þessi mál var fjallað, mætti hæstv. dómsmrh. Friðjón Þórðarson og gaf nefndinni upplýsingar. Á 10. fundi nefndarinnar, þar sem um þessi mál var fjallað, hinn 25. febr., var lagt fram skriflegt svar dómsmrn. varðandi ýmis störf hæstaréttardómara sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hafði beðið um. Ég sé því ekki að unnt sé að halda því fram með neinni sanngirni, að að afgreiðslu þessa máls eða athugun hafi ekki verið unnið í allshn. með þeim hætti sem eðlilegt hlýtur að teljast. Ég skal ekki gera sérstaklega að umtalsefni mörg önnur atriði úr ræðu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar um þessi mál, utan það eitt, að í ræðu, sem sá hv. þm. flutti í þessari hv. deild hinn 8. mars s.l., hélt hann því margsinnis fram, að nokkur ákvæði hæstaréttarfrv. brytu í bága við stjórnarskrá. Enn fremur kom það fram í máli hans við það tækifæri, að í greinargerð nokkurra lögmanna, sem hér hefur oftlega verið vitnað til, komi fram sú skoðun þeirra, að ákveðin ákvæði frv. til l. um Hæstarétt séu andstæð stjórnarskrá. Sé hins vegar greinargerð þessara ágætu manna lesin, sú greinargerð sem þeir sendu öllum alþm., kemur hvergi fram, það er hvergi fullyrt, að þetta sé andstætt stjórnarskránni. Þar segir, með leyfi forseta: „Kynni slíkt tilvik að vera talið andstætt 61. gr. stjórnarskrár“. - Kynni að vera talið. Annars staðar hér segir, með leyfi forseta: „Verði umrætt frv. um dómara til bráðabirgða að lögum er stigið varhugavert skref í sögu íslenskrar dómaskipunar: a) Því kann að verða haldið fram, að hér sé um að ræða brot á 61. gr. stjórnarskrár.“ - Síðan segir í b-lið: „Jafnvel þótt menn treysti sér ekki til að fullyrða að umrætt bráðabirgðaákvæði fari berlega í bága við stjórnarskrá má vekja athygli á því, að hér er stigið nýtt skref“ o.s.frv. Það er sem sagt ekki rétt, sem kom fram hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, að í greinargerð þessara ágætu lögfræðinga og fræðimanna sé þetta fullyrt berum orðum. Það er hvergi gert. Þetta tel ég nauðsynlegt að leiðrétta og hvet svo til þess, að við rekum af okkur slyðruorðið með afgreiðslu þessa frv. hér. Við það hafa verið fluttar brtt. Meginatriði málsins er að það takist að greiða þannig úr, flýta störfum í Hæstarétti þannig, að menn verði ekki að una þeirri óvissu sem fylgir því að þurfa að bíða árum saman eftir að fá úrslit deiluefna hjá þessum æðsta dómstól landsins. Meginatriðið er auðvitað að auka réttaröryggi og flýta því, að menn geti fengið skorið úr sínum deilumálum, því að satt best að segja er núverandi ástandi og sá hali mála, sem Hæstiréttur nú dregur á eftir sér ár frá ári, auðvitað gersamlega óviðunandi.



Herra forseti. Tilefni þessarar brtt. er það, að okkur sýnist að freista þurfi þess að nýta þá möguleika sem unnt er til að hraða afgreiðslu í Hæstarétti, og það frv., sem fyrir liggur, lýtur í þá átt. Það er alkunna að þingleyfi Hæstaréttar mun vera þrír mánuðir, og þykir okkur flm. það fulllangt. Reyndar er það svo, að lögmönnum almennt þykir þetta þingleyfi allt of langt. Fæ ég ekki skilið að hæstaréttardómarar þurfi svo langt leyfi sem þar er tekið. Því leggjum við til að í framhaldi af ákvæði 11. gr. frv. komi svohljóðandi setning: „Þingleyfi skulu þó aldrei vera lengri en 6 vikur.“ Vonast ég til að hv. þdm. samþykki þessa brtt., enda er ljóst að verði hún samþykki jafngildir það starfi eins hæstaréttardómara ef miðað er við eitt mannár.



Herra forseti. Ég held að ég muni það rétt, að ég hefi talað tvisvar við þessa umr., og hef fengið leyfi forseta til að gera hér aths. Ég bjóst hins vegar við að hæstv. dómsmrh. mundi kveðja sér hljóðs og svara ýmsum af þeim spurningum, sem til hans hefur verið beint í þessari umr., og tjá sig um þær brtt. sem hér liggja fyrir. Það liggja fyrir fimm brtt. við þetta frv.: þrjár frá mér, ein frá hv. þm. Eiði Guðnasyni og ein frá hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni og Eiði Guðnasyni. Ég tel nauðsynlegt að hæstv. dómsmrh. geri rökstudda grein fyrir afstöðu sinni til þessara brtt. áður en atkvgr. fer fram í deildinni. Ég ítreka það sem ég hef sagt hér áður, að ég tel að frumvörp um eina af þremur meginstofnunum í stjórnkerfi landsins, Hæstarétt, sem er þriðja megingreinin í okkar stjórnkerfi, séu á ýmsan hátt alvarlegri og viðkvæmari frumvörp en ýmislegt annað sem við erum hér að fjalla um. Það vill hins vegar svo til, að stjórnarskrá Íslands er mjög rýr að ákvæðum hvað dómsmál snertir, en væru hliðstæð ákvæði um dómsskipunina, dómsvaldið, í stjórnarskránni og eru um löggjafarvaldið sérstaklega og framkvæmdavaldið er alveg ljóst að það frv., sem við erum hér að fjalla um, og a.m.k. nokkrar af þeim brtt., sem hér eru fluttar, væru tillögur um stjórnarskrárbreytingar. Það er þess vegna öll efnisástæða til þess, að hæstv. dómsmrh., flm. þessa frv., geri grein fyrir afstöðu sinni til þessara brtt. svo að hún liggi fyrir á rökstuddan hátt, hvort sem hann er sammála þeim eða ósammála. Enn fremur vakti ég athygli á því við síðustu umfjöllun málsins í deildinni í fyrri hluta 2. umr., að hvort sem mönnum líkar það betur eða verr hafa nokkrir prófessorar í lögum við Háskóla Íslands, þar með talinn forseti lagadeildar, og ýmsir virtustu dómarar við dómstóla hér í Reykjavík sent frá sér greinargerð og er nú bráðum hálft ár síðan sú greinargerð kom fram. Í þeirri greinargerð er að finna ítarlegan rökstuðning gegn ákvæði til bráðabirgða, sem í þessu frv. er. Látið er að því liggja, eins skýrt og nánast hægt er að gera með öllum rökstuðningi og ályktunum þeirrar greinargerðar, að þeir telji að stjórnarskrárlegri stöðu Hæstaréttar sé stefnt í hættu með því að samþykkja ákvæði til bráðabirgða í þeim búningi sem það er nú. Ég er þeirrar skoðunar, að þegar forseti lagadeildar Háskóla Íslands, nokkrir prófessorar aðrir í lögum við Háskóla Íslands og ýmsir þeirra, sem lengst hafa starfað við æðstu dómstigin sem eru hér í höfuðborg landsins, senda frá sér slíka greinargerð um Hæstarétt Íslands, þá sé lágmarkskrafa að flutningsaðilar frv. sendi frá sér skriflegt svar við þessum rökstuðning svo að.það liggi alveg ljóst fyrir skriflega í þskj. hver eru rök dómsmrn. eða þá annarra aðila, sem hlut eiga að máli, fyrir því að hafna eða vísa til hliðar þessari álitsgerð prófessora í lögum við Háskóla Íslands og dómara við æðstu dómstigin hér í höfuðborginni. Það hefur verið venja hér varðandi ýmis minni háttar frv. í þinginu að leita álits lagadeildar Háskóla Íslands, og sú venja hefur skapast hér í þinginu, að það álit er talið mikilvægur úrskurður varðandi ýmis viðkvæm deilumál. Nú vill svo til, að þótt ekki sé um formlegt álit frá lagadeildinni sem stofnun að ræða eru það ýmsir einstaklingar, sem hana skipa, og aðrir háttsettir dómarar sem hafa sent þessa ályktun frá sér. Ég var ekki að gagnrýna það í sjálfu sér í minni síðustu ræðu fyrir nokkrum vikum að nefndin hefði ekki krafist þess að fá skriflega greinargerð frá Lögmannafélaginu. Ég hefði hins vegar talið það æskilegt og vil nefna í því sambandi að þegar verið er að fjalla hér um efnahagsmál, eins og gert er hvað eftir annað í þinginu, er yfirleitt, eftir að fulltrúar Seðlabanka, Þjóðhagsstofnunar og ýmissa aðila koma á fund nefnda, óskað eftir skriflegum álitsgerðum þessara aðila um þessi efni svo að það liggi fyrir skýrt í nál. eða öðrum þskj. hver afstaða þessara stofnana hefur verið. Ég hefði talið að fyrst þessi greinargerð liggur á annað borð fyrir um Hæstarétt væri alveg nauðsynlegt að einhver aðili treysti sér til að svara þeirri greinargerð skriflega, vegna þess - ég endurtek það - að hvort sem mönnum líkar betur eða verr hefur þessari hv. deild fyrir nokkrum mánuðum verið send þessi skriflega álitsgerð frá þeim hópi manna, sem hér hefur verið vitnað til, og við henni hefur ekki borist neitt svar, skriflegt eða munnlegt, úr ræðustól Alþingis varðandi afstöðu rn. eða annarra aðila til þessara röksemda. Ég vil þess vegna formlega óska eftir því við hæstv. dómsmrh., að áður en þetta frv. verður afgreitt frá þessari deild leggi dómsmrn. fram skriflega greinargerð þar sem rök séu flutt fyrir því, hvers vegna dómsmrn. kýs að vísa til hliðar eða hafna þeim röksemdafærslum sem þessi títt nefndi hópur prófessora í lögfræði og dómara í höfuðborg landsins hefur sent frá sér. Ég tel það ekki sæmandi málsmeðferð, hika ekki við að segja það, að þegar verið er að fjalla um Hæstarétt Íslands og við erum að gera breytingu á dómsvaldinu í landinu, sem er í reynd stjórnarskárígildi ef horft er til ákvæða stjórnarskrárinnar um löggjafarvaldið, þá liggi ekki fyrir skýrt og greinilega röksemdafærsla dómsmrn. gagnvart því, hvers vegna það hafnar þeim röksemdafærslum sem þessi hópur fremstu lögfræðinga landsins hefur sent frá sér. Ég tel a.m.k. að Hæstiréttur Íslands sé svo alvarlegt umræðuefni og þær ásakanir, sem fram hafa komið í þessari grg., séu þess eðlis, að þeim beri að svara með þessum hætti. Ég vil þess vegna, herra forseti, ítreka þá ósk mína til hæstv. dómsmrh., að hann í fyrsta lagi lýsi rökstuddri afstöðu sinni til þeirra brtt. sem hér hafa komið fram, bæði frá mér og hv. þm. Eiði Guðnasyni og Karli Steinari Guðnasyni, og í öðru lagi að áður en atkvgr. fer fram í þessari deild um þessar brtt. og frv. leggi dómsmrn. fram skriflegt svar sitt við þeirri álitsgerð lögfræðinga sem hv. Ed. Alþingi barst fyrr í vetur.



Herra forseti. Ég hafði vænst þess að hv. Ed. færi að taka endanlega afstöðu til þessa frv. Að mínum dómi hefur frv. verið skilmerkilega rökstutt. Það hefur fengið mjög ítarlega umfjöllun og vitna ég þar í orð hv. formanns allshn., 5. þm. Vesturl. Dómsmrn. hefur lagt sig fram um að svara öllum fsp. sem borist hafa um þetta frv. Hvað eftir annað hefur verið mætt á fundum hv. allshn. Ed. til að gefa skýringar um þetta mál. Ég kannast ekki við að ég eigi eftir að svara nokkurri fsp. sem beint hefur verið til mín í þessu máli, nema þá þeirri sem hv. 11. þm. Reykv. beindi til mín í síðustu aths. sinni, sem hann hefur nú nýflutt. Ég sé ekki ástæðu til að fara að tefla máli þessu í tvísýnu með því að fara að skrifa nýja greinargerð um þetta mál. En til að lýsa afstöðu minni svo að enginn fari þar villur vegar get ég gjarnan rifjað upp, úr hvaða jarðvegi þetta frv. er sprottið, og minnst á helstu rök sem liggja að þessum tillögum. Um þær er það að segja, að í fyrsta lagi eru í ríkisstjórnarsáttmálanum ekki mörg orð um dómsmál, en þar er þó tekið fram að unnið skuli að því að hraða meðferð dómsmála. Allir þeir, sem eitthvað fylgjast með í þessum efnum, vita að full þörf er á að hraða meðferð dómsmála, ekki síst þar sem það er ljóst að sú töf, sem verður á því að menn fái endanlega úrlausn í sínum málum, er einkum í Hæstarétti af því að þar vinnst ekki tími til að ganga nógu greitt eða á nógu skömmum tíma frá málum. Það var einhvern tíma sem hv. 11. þm. Reykv. vildi fá að vita hvort þetta frv. eða ýmis ákvæði þess væru frá dómsmrh., hæstaréttardómurum, einhverjum mönnum í dómsmrn. eða hvort allir hæstaréttardómarar væru sammála. Ég held að hv. dm. í Ed. hljóti að vera nokkuð vissir um það nú orðið að hæstaréttardómarar eru ekki ævinlega sammála. Það kemur mjög oft fyrir að þeir skiptast í afstöðu til hinna mikilvægustu mála og sér enginn neitt athugavert við það, nema hvað það er kannske óæskilegt að Hæstiréttur klofni, eins og það er kallað, mjög oft. Þær tillögur, sem bornar eru fram í þessu frv. um Hæstarétt Íslands, eru auðvitað sprottnar upp úr ýmsum hugleiðingum, ekki hvað síst milli mín og forseta Hæstaréttar, og á ég þá ekki hvað síst við fyrrv. forseta Hæstaréttar sem jafnframt var formaður réttarfarsnefndar frá upphafi, frá því að hún var stofnuð 1972, því það er tiltölulega nýlega búið að skipta um formann í réttarfarsnefndinni.

Ármann Snævarr?

Nei, það var Björn Sveinbjörnsson. Hann er þar af leiðandi einn af aðalhöfundum lögréttufrv. svo að hann þekkir þetta mál mjög vel frá öllum hliðum. Vitanlega var það það fyrsta, sem ég tók til athugunar til að framfylgja ákvæðinu í stjórnarsáttmálanum, að skoða þær leiðir sem helst kæmu til greina. Eftir ítarlegar umræður við hina færustu menn á þessu sviði, þ. á m. hæstaréttardómara og þáv. forseta Hæstaréttar, get ég gjarnan rifjað upp hvaða leiðir komu helst til greina að okkar dómi til að hraða meðferð mála í Hæstarétti. Þær leiðir, sem helst koma til greina til að stuðla að skjótari úrlausn mála fyrir Hæstarétti, eru þessar: 1. Hækkun áfrýjunarfjárhæðar í einkamálum. Þessa leið verður að fara varlega. Áfrýjunarfjárhæð er nú 2 þús. kr. og e.t.v. mætti hækka hana í 4–5 þús. kr. Þetta leysir þó tæplega mikinn vanda að því er greiðari meðferð mála snertir í Hæstarétti. 2. Fela mætti Hæstarétti vald til að ákveða hvort áfrýja megi máli eða ekki. Slíkar reglur eru í gildi sums staðar á Norðurlöndum. Þess er þó að gæta að þar eru alls staðar a.m.k. þrjú dómstig, en hér á landi aðeins tvö. Telja verður að fara verði með mikilli gát í því að takmarka rétt borgaranna til að skjóta málefni sínu til æðri dóms til endurskoðunar. Það eru mannréttindi sem varasamt er að skerða til muna. Við vitum að Íslendingar eru yfirleitt þannig gerðir að þeir telja vart kominn endanlegan dóm í máli sínu fyrr en um það er genginn hæstaréttardómur. 3. Millidómstig sem yrði áfrýjunardómstóll í minni háttar málum. Á undanförnum árum hefur nokkrum sinnum verið lagt fyrir Alþingi frv. til l. um lögréttu, en ekki fengið afgreiðslu. Í því frv. er gert ráð fyrir millidómstigi milli héraðsdóms og Hæstaréttar sem yrði að jafnaði endanlegur áfrýjunardómstóll í þeim málum, þ. á m. kærumálum, sem héraðsdómur dæmdi í á fyrsta dómstigi, en fyrsta dómstig í öllum stærri málum. Þeim málum mætti síðan áfrýja til Hæstaréttar. Með stofnun slíks dómstóls yrði létt miklu álagi af Hæstarétti og þörf fjölgunar hinna reglulegu dómara þar yrði tæpast nauðsynleg fyrst um sinn. Einhvern veginn þyrfti þó að leysa úr þeim vanda sem steðjar nú að vegna hins mikla fjölda óafgreiddra mála, jafnvel þótt lögréttuleiðin væri farin. 4. Mjög mikil nauðsyn er á að Hæstiréttur fái að ráða sérfróða menn dómnum til aðstoðar, eins og tíðkast alls staðar annars staðar á Norðurlöndum. Slíkt mundi mjög auðvelda störf dómaranna og auka vinnuafköst þeirra. Sem stendur eru engir slíkir sérfróðir aðstoðarmenn við réttinn, en gert er ráð fyrir þeim í þessu frv. og er þegar samþykkt fjárlagaheimild fyrir a.m.k. einn aðstoðarmann, ef ég man rétt. 5. Fjölgun reglulegra dómara í Hæstarétti. Árið 1973 var hæstaréttardómurum fjölgað úr fimm í sex, með lögum nr. 42 frá 1973, og úr sex í sjö 1979, með lögum nr. 24 frá 1979. Vissulega kæmi mjög til álita að fjölga dómurum í 10–11, en þá gæti rétturinn starfað í tveimur fimm dómara deildum. Það er þó tæpast tímabært meðan ekki er ráðið hver örlög lögréttufrv. fær. Hins vegar væri ugglaust rétt að fjölga dómurum strax í átta, en þá gæti dómurinn starfað í tveim deildum í senn, sem þriggja manna dómur, er dæmdi kærumál og minni háttar áfrýjunarmál, og fimm manna dómur, er dæmdi meiri háttar mál. Reynt hefur verið, eftir því sem hægt hefur verið talið, að dæma sem flest mál af þrem dómurum eftir að það var heimilað með lögum frá 1973. Hin síðari ár hefur um helmingur af málum verið dæmdur af þrem dómurum og eru þá öll mál meðtalin, einnig útivistardómar. 6. Sú leið, sem einna helst kæmi til greina til að hraða úrlausn þeirra mála sem nú bíða dóms fyrir Hæstarétti, væri líklega sú að lögleiða heimild til að setja 3–4 eða 2–3 varadómara um stuttan tíma í einu til að reyna að ljúka þessum málum eða a.m.k. fækka þeim. Gæti þetta orðið með þeim hætti, að slíkir varadómarar yrðu settir um þriggja eða fjögurra eða sex mánaða skeið á ári. Dómurinn mundi þá starfa í tveim deildum þann tíma og hinir föstu dómarar yrðu í meiri hluta í báðum deildunum. Svipað fyrirkomulag og þetta hefur tíðkast um nokkurn tíma í Finnlandi og var einnig í gildi í Noregi um skeið eftir stríðið. Þetta fyrirkomulag er að ýmsu leyti gallað. T.d. hafa settir hæstaréttardómarar ekki sama starfsöryggi og hinir skipuðu og þeir eru ekki jafnóháðir framkvæmdavaldinu og hinir skipuðu vegna þess að þeir þurfa aftur að hverfa að fyrri störfum eða öðrum störfum er setningu lýkur. Nokkrir annmarkar eru á því, að Hæstiréttur starfi í tveim deildum, a.m.k. til langframa. T.d. kynni þá að verða meiri hætta á ósamræmi í dóminum en ella. Samt sem áður verður að telja að þetta sé eina færa leiðin til að leysa úr þeim vanda sem Hæstarétti er nú á höndum. Þess ber að geta, að talsverð reynsla er hér á landi af setningu hæstaréttardómara, bæði í einstökum málum og um tiltekinn tíma, jafnvel svo árum skiptir. Sýnir sú reynsla að hinir settu dómarar hafa rækt starf sitt með miklum ágætum. Ég geri réð fyrir að þær staðreyndir, sem hér eru yfir hafðar, séu flestum hv. dm. nokkuð kunnar eftir svo langvarandi umfjöllun þessa frv. Ég taldi þó rétt að rifja þær upp við þessa umr. Ég er ekki að segja að þessi leið, sem bent er á í frv., sé sú eina rétta, enda sést það best á þeim atriðum sem ég hef nú nefnt. En það er eins og oft áður, að þegar um fleiri en eina leið eða margar leiðir er að tefla verður að velja eina leiðina ef eitthvað á að komast áfram. Og þá leið, sem valin er í frv., tel ég sæmilega góða miðað við allar aðstæður. Ég tel svo ekki ástæðu til að ræða miklu meira um frv„ svo mikið er búið að fjalla um það. Ég tel ekki heldur ástæðu á þessu lokastigi við 2. umr. í hv. Ed. að gera grein fyrir hverri einstakri af þeim brtt. sem fyrir liggja. Ég vil þó segja að ég er andvígur þeim öllum, mundi ekki greiða þeim atkv., nema tveim. Fyrri brtt. er sú, að frv. taki gildi 1. júlí 1982. Ég óska þess, að þetta frv. fái sem allra fyrst efnislega afgreiðslu hér í hv. Ed. Ég tel að það sé búið að þvælast fyrir því nógu lengi af vissum mönnum. Ég leyfi mér að segja það. Það er þegar búið að tefja þetta um hálft ár því að ætlunin var fyrst að það tæki gildi um s.l. áramót. Í öðru lagi gæti ég í sjálfu sér verið fylgjandi varatill. hv. 11. þm. Reykv. sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Frá upphafi ársins 1983 skal Hæstiréttur skipaður 11 dómurum og skal skipan nýrra dómara vera samkv. 2. gr. laga nr. 24/1979. Nú losnar staða fasts dómara í Hæstarétti eftir þennan tíma og skal þá hvorki skipa né setja dómara í hans stað. Þetta gildir þó aðeins um fjórar fyrstu stöðurnar sem þannig losna.“ Þetta er í sjálfu sér að mínum dómi mjög frumleg till. sem ég hef varla efni á að mæla gegn, því að vissulega er lagt mikið vald í hendur dómsmrh. að skipa þegar í stað fjóra nýja hæstaréttardómara. En ég bið menn þó að velta ýmsu fyrir sér í sambandi við þessa varatill. hv. þm. Í fyrsta lagi: Ímynda menn sér að þessi till. mundi hraða athugun á lögréttufrv. eða ígildi þess? Mundu menn ekki frekar telja að það legðist þá til hliðar, a.m.k. um allmörg ár? Í öðru lagi: Eru menn ekkert ragir við að leggja svo mikið vald í hendur dómsmrh.? Og í þriðja lagi: Vildu hv. þm. hugleiða hvort þetta er ódýr lausn? Ég ætta ekki að segja meira um þessa varatill., sem vissulega er þó athyglisverð. Ég held að ég hafi svo ekki fleiri orð um þetta frv., en ítreka aðeins óskir mínar þess efnis, að hv. Ed. sjái sér sem allra fyrst fært að afgreiða það frá sér.



Herra forseti. Ég þakka umburðarlyndi forseta og deildarinnar að leyfa mér að gera örstutta aths. vegna svars dómsmrh. við þeim spurningum og óskum sem ég setti fram. Ég harma mjög að dómsmrn. skuli ekki treysta sér til að leggja fram skriflegt svar við þeirri álitsgerð sem send var hv. Ed. Alþingis, ef ég man rétt, í nóvembermánuði s.l. Dómsmrn. hefur haft nægan tíma til að undirbúa það svar og hugleiða það mál, þannig að ég tel mjög illa farið að rn. skuli ekki treysta sér til að setja fram skrifleg rök. Þótt það sé rétt hjá hæstv. dómsmrh., að þetta mál hafi verið lengi hér til umr. á Alþingi, hefur hæstv. ráðh. aldrei í allri þeirri umr. fjallað einu orði efnislega um þessa greinargerð og gerði það ekki heldur nú. Það tel ég ekki eðlilegar umr., einkum og sér í lagi þegar hæstv. ráðh. lagði á það áherslu, bæði nú í sinni ræðu og eins áður, að málið fengi efnislega umfjöllun hér á Alþingi. Það hefur einmitt verið kjarnaatriði þessara efnislegu umr. að taka afstöðu til þessarar greinargerðar. Ég tel þó að hæstv. dómsmrh. hafi í lok sinnar ræðu tekið afstöðu með greinargerð lögfræðinganna, vegna þess að stuðningsyfirlýsing hans við varatill. mína fól einmitt í sér viðurkenningu á því, að ábending um hugsanlegt stjórnarskrárbrot, ef bráðabirgðaákvæði eins og það er í frv. núna væri samþykkt, eigi fullan rétt á sér. Hæstv. ráðh. lýsti yfir að hann væri fylgjandi varatill. og gæti ekki mælt gegn henni. Eins og kom fram fyrir tveimur vikum, þegar ég gerði grein fyrir þessari brtt., er hún einmitt flutt til þess að komast fram hjá þessum vanda um stjórnarskrárbrotið. Hæstv. ráðh. hefur nú gefið þá merku yfirlýsingu hér, að hann sé fylgjandi því að fara fram hjá þessum deilum, komast hjá því, að stjórnarskrárbrotið liggi hugsanlega á borðinu, með því að samþykkja þessa varatill. mína. Ég lýsti því rækilega, þegar ég flutti þessa varatill., að ég kysi helst að fara aðra leið, eins og bæði aðaltill., sem ég flyt, og aðrar tillögur sýna fyllilega, en til að afstýra því, að stjórnarskrárbrot væri hugsanlega framið, tók ég að mér að flytja þessa varatill. Nú hefur hæstv. dómsmrh. lýst yfir að hann gæti fylgt þessari varatill. Það er satt að segja synd að hæstv. ráðh. skuli ekki eiga sæti í þessari deild svo að hann gæti fylgt þeirri skoðun sinni eftir þegar atkvgr. fer fram. En ég beini því nú til hv. deildar, að fyrst við höfum orðið sammála, ég og hæstv. dómsmrh., um að það væri æskilegasta lausnin að komast fram hjá þessum vanda um stjórnarskrárdeilurnar með því að samþykkja ákvæði til bráðabirgða, þá væri ástæða til að hv. dm. hugleiddu í fullri alvöru að ljá þessari varatill. brautargengi sem nægði til samþykkis. Hitt finnst mér alveg óþörf hógværð hjá hæstv. dómsmrh., að vera að efast um að við berum það traust til hans, að við treystum okkur til að fela honum að skipa fleiri en einn hæstaréttardómara. Ég get lýst því yfir hér, að það vantar ekkert á að ég beri fullt traust til ráðh. um að skipa einn, tvo, þrjá eða fleiri hæstaréttardómara. Það segir sig sjálft og var alveg óþarfi að vera að benda á að núv. hæstv. dómsmrh. væri falið mikið vald hvað þetta snertir. Sumir hæstv. dómsmrh., fyrirrennarar hans, hafa setið það lengi í embætti að þeir hafa skipað marga hæstaréttardómara og ekki verið deilt á það, held ég, nema einu sinni í sögu réttarins, ef ég man rétt, á öllum þessum áratugum - og það fyrir löngu, svo að það finnst mér ekki vera nein efnisleg ástæða. Herra forseti. Ég þakka aftur umburðarlyndið. Ég hefði að vísu kosið að fá rökstudda afstöðu til fleiri brtt. og enn fremur kosið að fá þá skriflegu greinargerð sem ég hef verið að óska hér eftir hvað eftir annað. En ég verð að lýsa því yfir í lokin, að mér finnst stuðningsyfirlýsing hæstv. dómsmrh. við varatill. mína vera nægilegt svar í sjálfu sér. Þar með hefur hæstv. ráðh. viðurkennt að röksemdir hóps lögfræðinga, sem hafa verið kynntar í deildinni, og þær efasemdir, sem ég hef hér flutt um bráðabirgðaákvæðið eins og það er í frv., eigi fyllilega rétt á sér og það sé þess vegna rétt að samþykkja þá varatill. um orðalag þessa bráðabirgðaákvæðis sem ég hef gert till. um.



Herra forseti. Ég vil nota tækifærið til að lýsa samþykki mínu við það álit allshn., að nauðsyn beri til að endurskoða frv. til lögréttulaga, sem alloft hefur verið lagt fram á Alþingi, en eigi náð fram að ganga. Ég segi já.



Herra forseti. Því hefur verið haldið fram, að þetta ákvæði til bráðabirgða kunni að vera í andstöðu við stjórnarskrá lýðveldisins. Enginn þeirra aðila, sem allshn. ráðgaðist við og ræddi við, treysti sér til að fullyrða neitt í þá veru. Ég held að þetta ákvæði til bráðabirgða sé nauðsynlegt til að greiða fyrir fljótari gangi mála hjá Hæstarétti og auki þar með réttaröryggi þegnanna í þessu landi, og þess vegna segi ég já.



Herra forseti. Hv. Ed. Alþingis hefur borist ítarleg álitsgerð frá kennurum í lögfræði við Háskóla Íslands og hópi dómara við æðstu dómstigin hér í höfuðborginni. Þar er því haldið fram með greinargóðum rökum, að að öllum líkindum fell þetta ákvæði í sér brot á stjórnarskránni. Það hefur komið rækilega fram, að hvorki dómsmrn. né nokkur annar aðili hefur treyst sér til að setja fram skriflega greinargerð þar sem rökum þessa hóps lögfræðinga væri hnekkt. Þótt hv. þm. Eiður Guðnason segi að í meðferð nefndarinnar hafi ekki verið fullyrt að hér væri um brot á stjórnarskránni að ræða, þá er það ekki rétt orðalag varðandi það álit sem hér hefur verið sett fram, vegna þess að það hefur falið í sér varkára fullyrðingu fræðimanna í lögfræði um að að öllum líkindum væri hér um brot á stjórnarskránni að ræða. Afstaða mín hefur byggst á því, að þegar Alþingi væri að breyta skipan Hæstaréttar Íslands ætti það að gerast á þann hátt, að enginn vafi, ekki nokkur minnsti vafi væri á því, að sú breyting væri í samræmi við stjórnarskrá lýðveldisins. Ég hefði kosið að fara aðra leið í þessum efnum, og það hefur komið fram í umr. í dag að hæstv. dómsmrh. hefði getað fellt sig við þá leið. Það er því ljóst að hægt er að fara leið sem leysir vanda Hæstaréttar án þess að stjórnarskrárlegri stöðu réttarins sé þar með teflt í hættu. Allir þeir hv. þm., sem hér í dag segja já við þessu ákvæði til bráðabirgða, eru að ljá því atfylgi sitt, að stjórnarskrárlegri stöðu réttarins sé stefnt í hættu. Það er athyglisvert, herra forseti, hverjir taka þátt í þessu nafnakalli og hverjir taka ekki þátt í því og eru fjarverandi við atkvgr. þótt þeir hafi hlýtt á alla umr. málsins. Ég segi nei.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér er til umr., var flutt fyrr í vetur sem stjfrv. Fjh.- og viðskn. þessarar deildar hefur fjallað ítarlega um það og fengið til viðræðu við sig um efni þess bæði fulltrúa fjmrn. og skattrannsóknarstjóra, sem átti sæti í nefnd sem vann að gerð þessa frv., og enn fremur fulltrúa frá Kaupmannasamtökum Íslands og Sambandi ísl. samvinnufélaga. Það er ljóst, að framkvæmd og innheimta söluskatts er á ýmsum sviðum mjög erfið. Nauðsynlegt hefur verið talið að gera ýmsar endurbætur á þeirri framkvæmd til að tryggja í senn að innheimta söluskatts verði með raunhæfari hætti og meira jafnrétti ríki meðal aðila sem söluskatt eiga að greiða, einstökum aðilum verði ekki gert kleift að skjóta sér undan söluskatti, eins og nú er því miður raun á, heldur verði framkvæmdin á þann veg að jafnt verði látið yfir alla aðila ganga. Það hefur verið töluvert til umræðu hér á undanförnum árum að taka upp virðisaukaskatt líkt og gert hefur verið í ýmsum nágrannalöndum okkar. Þó er ljóst að innleiðsla virðisaukaskatts hér á landi yrði mjög flókin í framkvæmd og vafasamt að hún mundi í fyrsta áfanga skila betri innheimtu en raunhæft kerfi söluskatts. Hægt er þó að rökstyðja virðisaukaskattinn frá ýmsum öðrum sjónarmiðum og þá fyrst sérstaklega ýmsu í fari atvinnuveganna í landinu. En meðan við búum við söluskatt á grundvelli þeirra laga, sem í gildi eru, er nauðsynlegt að tryggja að innheimta hans sé með sem ákjósanlegustum og öruggustum hætti. Það frv., sem hér til umr., var unnið af nefnd sem að mestu leyti var skipuð sérfróðum aðilum sem langa reynslu hafa af framkvæmd söluskattslaganna og hafa haft það verksvið að tryggja að innheimtan yrði örugg og réttmæt. Þær breytingar, sem hér eru lagðar til að gerðar verði á lögum um söluskatt, eru byggðar á tillögum þessarar nefndar. Það er hins vegar ljóst, að ýmsir aðilar, sem annast innheimtu söluskattsins, aðilar í verslun og viðskiptum, telja það fyrirkomulag, sem hér hefur verið tíðkað, á ýmsan hátt gallað og vilja gera á því breytingar og jafnvel ekki styðja sumar þær breytingar sem lagðar eru til í þessu frv., þótt greinilegt hafi verið að nokkur munur var á áliti þeirra aðila úr verslunarlífi og viðskiptum sem við leituðum til, án þess að ég reki það nánar hér. Eftir þessa ítarlegu umfjöllun í nefndinni var það niðurstaða meiri hl. n. að leggja til að frv. yrði samþykkt óbreytt í trausti þess, að á grundvelli þess yrði tryggð öruggari innheimta söluskatts en verið hefur til þessa og þar með aukið réttlæti í okkar þjóðfélagi. Einn nm., Kjartan Jóhannsson, skrifar undir nál. meiri hl. með fyrirvara, sem hann mun sjálfsagt gera grein fyrir hér á eftir, en minni hl. n., Eyjólfur Konráð Jónsson og Lárus Jónsson, skilar séráliti sem að sjálfsögðu verður gerð hér grein fyrir einnig. Það er von mín, herra forseti, að þetta frv. verði afgreitt frá Ed. í þá veru, sem meiri hl. n. leggur til, að það verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. frsm. meiri hl. sagði rétt áðan, að þetta mál hefur fengið allgóða meðferð í nefndinni, a.m.k. hefur talsvert mikill tími farið í að ræða við ýmsa aðila um málið og reyna að komast til botns í því, hvernig hugmyndin sé að framkvæma þessa væntanlegu löggjöf. Þeir, sem voru kallaðir á nefndarfund utan embættismannakerfisins, gerðu ýmist heldur litið úr frv. eða andmæltu því og bentu á marga ágalla og einna dýpst tók í árinni fulltrúi Sambands ísl. samvinnufélaga sem taldi að þarna væru ekki nein nýmæli sem væru til bóta, heldur þvert á móti, en að hinu leytinu væri þetta hálfgert viðrinisfrv., og lagði á það ríka áherslu að bókhaldslög t.d., eins og þau nú eru, væru nægileg og þyrfti ekki sérákvæði um bókhald í söluskattslögin. Að því er varðaði Kaupmannasamtökin bentu kaupmenn sérstaklega á það, sem þeir hafa raunar gert áður, að þeir ættu rétt á því, a.m.k. siðferðilegan rétt, að fá einhverja greiðslu fyrir þá fyrirhöfn sem þeir hafa af innheimtu söluskatts,. ekki síst ef allt kerfið yrði gert miklu dýrara fyrir þá og flóknara, eins og að er stefnt með þessu frv. Sá galli er á gjöf Njarðar, að þegar við ræddum við embættismennina fengust eiginlega engar upplýsingar um hvernig fyrirhugað væri að framkvæma þessi væntanlegu lög. Við bentum sérstaklega á 7. gr. frv., þar sem á að binda í lögum að fjmrh. fái mjög miklar heimildir, nánast ótakmarkaðar, til að setja reglugerðir um hvað eina er varðar framkvæmd þessara væntanlegu laga. Er þar um að ræða gífurlega mikið vald sem honum yrði fengið. Ég leyfi mér, herra forseti, að lesa upp síðustu mgr. þeirrar greinar. Hún er svohljóðandi: „Fjmrh. getur með reglugerð sett nánari fyrirmæli um framkvæmd laga þessara, þ. á m. reglur um sérstakt bókhald, fylgiskjöl þess og færslu, þar með talið birgðabókhald fyrir alla söluskattsskylda aðila, skráningu í bókhald, á reikninga, strimla, staðgreiðslusölulista og önnur gögn til sönnunar færslum, löggildingu bóka og gagna, færslu þeirra og geymslu.“ Í þessu felst að ráðh. gæti t.d. fyrirskipað svonefnda stimpilkassa, innsiglaða stimpilkassa, sem eru í fyrsta lagi dýrir og yrðu þar að auki sjálfsagt að vera með tvöföldum strimlum, þar sem í sömu verslununum er höndlað bæði með vörur, sem söluskattur er á, og eins aðrar, sem enginn söluskattur er greiddur af, og ætti þá afgreiðslufólkið væntanlega að skilja þar á milli. Þetta yrði auðvitað mjög erfitt í framkvæmd. Það hefur raunar líka verið upplýst af þessum embættismönnum, sem á fund okkar komu, að hvergi á Norðurlöndum a.m.k. væri lögskylda að nota kassa, og því jafnvel haldið fram, að það muni hvergi vera í víðri veröld, þó að söluskattar séu í flestum vestrænum löndum og raunar víst fyrir austan járntjald líka. Spurt var að því í nefndinni, hvernig fara skyldi með í sjoppum, sem kallaðar eru, ef maður keypti þar einn sígarettupakka og eina karamellu, því að söluskattur er innreiknaður í tóbaksverð, eins og kunnugt er, en hins vegar ekki af karamellunni. Þá hefði væntanlega, ef þar hefði verið stimpilkassi, átt að stimpla karamelluna inn sérstaklega og sígarettupakkann eða eina sígarettu sérstaklega. Þetta er auðvitað nánast óframkvæmanlegt. Þá var að því vikið, að líka væri hugsanlegt að hafa löggiltar bækur í minni fyrirtækjum og að afgreiðslumaður ætti að skrifa hverju sinni inn afgreiðslu á vöru í þessar bækur og það ætti að vera eitthvert öryggi fyrir því; að um réttar söluskattsgreiðslur yrði að ræða. Í fyrsta lagi hygg ég að það mundi enginn, sem væri að versla þar, taka sérstaklega eftir því, hvað maðurinn skrifaði inn í þessa bók eða í hvaða dálk hann skrifaði. En hitt er kannske verra, að svona ákvæði mundu áreiðanlega fremur verka til þess, að þvermóðska og kannske jafnvel löngun til að snuða ríkið, e.t.v. meiri en ella, mundi fæðast hjá ýmsum mönnum a.m.k. því að ekki eru allir svo skapgóðir að þeir mundu una slíkum hætti í viðskiptum. Það er rétt, sem frsm. meiri hl. sagði, að ef við hefðum hér virðisaukaskatt yrði þetta allt saman auðveldara viðureignar og vafalaust mundi hann innheimtast betur en söluskatturinn. Ég er ekki í nokkrum vafa um það og við sem skilum minnihlutaáliti, að undanskot er að því er söluskatt varðar þegar hann er orðinn svo gífurlega hár sem raun ber vitni, því að freistingin er þá mikil. Eftir því sem við komumst næst í viðræðum við ýmsa þá sem til nefndarinnar komu er þetta einna hættulegast í litlum fyrirtækjum, ýmiss konar þjónustufyrirtækjum t.d., en í stærri fyrirtækjum virðist okkur ekki um mikla hættu að ræða, nema helst það, sem hér á að setja betur undir lekann en áður, að menn færi eitthvað milli mánaða söluskattsgreiðslurnar. Þar er líka veruleg freisting, sérstaklega í lánsviðskiptum, því að mönnum finnst það ekki ósanngjarnt, þegar þeir fá ekki vöruna greidda fyrr en einum eða tveimur mánuðum eftir afhendingu, að þeir greiði ekki heldur söluskattinn fyrr en þeir fá fjármagnið í hendur. Vissulega má segja að það væri sanngjörn regla, sérstaklega þegar vextir eru jafngífurlega háir og nú er og fjárskortur mikill. En okkur skilst að það sé ákvörðun hæstv. ríkisstj. að keyra þetta mál í gegn. Ég hef fyrir mitt leyti aðvarað hv. formann fjh.- og viðskn. um það og reynt að leiðbeina honum og þeim stjórnarsinnum, eins og oft áður, að gera nú ekki neitt það sem kynni að torvelda mönnum að standa í störfum sínum. En ég er hræddur um að á það verði litið sem æðimikla ofstjórnartilburði ef farið er inn á aðra hvora þá leið sem embættismennirnir nefndu; annaðhvort þennan stimpilkassa, þar sem þeir eru mjög dýr verkfæri og erfitt með þá að fara, eins og ég sagði áðan, þar sem bæði er um að ræða söluskattsskyldar vörur og vörur án söluskatts í sömu fyrirtækjunum, eða þessar löggiltu bækur sem ætti að skrifa inn í hvert tangur og tetur sem afgreiða þyrfti. Mér finnst nærri því að þegar svo væri komið yrði að greiða mönnum fyrir þá miklu vinnu sem af þessu skapast. Þeir bentu á það í Kaupmannasamtökunum, að það getur verið eðlilegt að reyna að hafa áhrif á það, jafnvel lögbinda, að nótur, sem kæmu frá heildsölum eða innflytjendum, væru t.d. í tveimur litum þannig að menn sæju strax hvaða vörur það væru, sem ætti að greiða af söluskatt, og hverjar ekki. Þetta er allt saman í belg og byðu núna og veldur verulegum vandkvæðum við að skilja í sundur veltu fyrirtækjanna. Það væri miklu frekar ástæða til að reyna að greiða fyrir mönnum með einhverjum slíkum hætti en fara að þyngja refsingar og skapa bæði gífurleg óþægindi og mikinn kostnað. Að vísu minnist ég þess, að hæstv. fjmrh. sagði úr þessum ræðustól þegar hann fylgdi máli þessu úr hlaði, að til greina gæti komið að ríkissjóður lánaði mönnum andvirði þessara kassa einhvern tíma eða hluta þess andvirðis ef þeir verða teknir upp. En ég hygg að með hliðs jón af því, að hvergi í veröldinni mun hafa verið tekið upp þetta kerfi - áreiðanlega vegna þess að menn hafa óttast erfiðleika í framkvæmdinni - þá sé ráðlegt fyrir hæstv. ríkisstj. að fara sér hægt í því að gera eitthvað það sem mundi valda megnri óánægju hjá þeim mönnum sem framkvæma eiga þetta mál og eiga að innheimta skattinn. Þeir mundu beinlínis af þeim sökum kannske reyna að skjóta undan meira en þeir ella hefðu gert, ef þeim fyndist ríkisvaldið koma fram við þá af sanngirni og skilningi.



Herra forseti. Ég hef undirritað meirihlutanál. með fyrirvara, - nál. sem mælir með því, að frv. verði samþykkt. Fyrirvarinn er á þessa lund: „Ljóst er að söluskattskerfið hefur gengið sér til húðar. Hin mörgu undantekningarákvæði og hin háa skattprósenta gera virkt eftirlit og góð skil mjög torveld og auka á tilhneigingu til og hættu á undandrætti. Uppsöfnunaráhrif skattsins hafa slæm áhrif á atvinnulífið í landinu og rýra samkeppnisstöðu margra atvinnugreina gagnvart innflutningi. Þess vegna hefur Alþfl. borið fram tillögur um að virðisaukaskattur komi í stað söluskatts. Með hverju árinu sem líður verður æ brýnna að gera þá breytingu að taka upp almennan virðisaukaskatt eða ígildi hans í stað þess söluskattskerfis sem nú er, enda munu ekki nást góð skil á skattheimtu með öðrum hætti. Með tilvísun til þessa ítreka ég nauðsyn kerfisbreytingar, en fellst á samþykkt þessa frv. sem bráðabirgðaaðgerðar, sem geti e.t.v. eitthvað bætt skil og eftirlit meðan ekki hafa verið gerðar þær kerfisbreytingar sem Alþfl. leggur höfuðáherslu á.“ Herra forseti. Við þennan fyrirvara er engu að bæta. Í honum felst að við látum gott heita og mælum með því að þetta frv. verði samþykkt í þeirri von að það muni eitthvað bæta skil skattsins. En trú okkar stendur til þess, að kerfinu í heild verði breytt. Það er í raun með trausti á það sem við föllumst á þessa breytingu sem bráðabirgðaaðgerð.