Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (FS): Samkvæmt þingsköpum fer umræða þessi þannig fram, að fyrst tekur hæstv. fjmrh. til máls og flytur framsöguræðu og ræðutími hans ekki takmarkaður, en síðan verða fluttar allt að hálfrar stundar ræður af hálfu annarra þingflokka en ráðherrans og í þessari röð: Alþýðubandalag, Alþýðuflokkur, Framsóknarflokkur. Að lokum á fjmrh. rétt á að flytja stundarfjórðungs svarræðu. Umræðan hefst nú með því, að hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, tekur til máls.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Nýtt fjárlagafrv. hefur séð dagsins ljós, og hafa landsmenn nú fengið að hlýða á rökstuðning hæstv. fjmrh. fyrir því, svo og skýrslu hans um fjárreiður ríkisins, það sem af er árinu, og hvernig hann lítur á horfurnar. Ráðherrann virðist hafa von um, að ekki verði halli á ríkisrekstrinum allt til næstu áramóta. Það er vissulega gott, að svo skuli vera. En fulllítið fannst mér hann gera úr því, að til þess að hann öðlaðist þessa von, varð að skrá gengi íslenzkra peninga niður á árinu og ríkið að slá eign sinni á allan gengishagnaðinn, sem er af þeim vörum, sem framleiddar eru í landinu við fyrra gengi, en seldar á nýja genginu. Ekki verður sagt, að boðskapur frv. sé í neinu merkilegur og óvæntur, nema máske fyrir þá, ef einhverjir væru, sem enn leggja trúnað á öfugmælið, sem hæstv. ríkisstj. hefur gefið fjármálastefnu sinni með því að kalla hana viðreisn. Ráðherrar og nákomnustu stuðningsmenn þeirra, svo sem ritstjórar íhalds- og kratablaðanna, þreytast þó ekki á að gera sig að athlægi með því að láta eins og með birtingu þessa fjárlagafrv. hafi komið fram nýtt sigurskjal stefnu sinnar. Þannig er frv. kynnt í Vísi undir yfirskriftinni: „Hagkvæmni aukin í ríkisrekstrinum“ - og talið, að þar gnæfi tekjurnar yfir gjöldin. Alþýðublaðið er að vísu ekki hrifnara en svo, að það notar smátt letur á skrumið, sem þó liggur ekki jafnan fyrir. Morgunblaðið er með stóru letri yfir þvera forsíðu með þetta siguróp: „Fjárlög 1962 án nýrra skatta.“ Viðreisnin var nú reyndar ekki einungis boðuð í upphafi sem viðspyrna nýrrar skattheimtu, þegar hennar færi að gæta, heldur sem blómi og batnandi tímar. Með henni voru, eins og orðrétt segir í ritinu fræga, sem stjórnin lét ríkissjóð gefa út og senda inn á hvert heimili í landinu í ársbyrjun 1960 sem sitt fagnaðarerindi: Skilyrði sköpuð fyrir aukinni þjóðarframleiðslu og batnandi lífskjörum. - En nú er það sem sagt kallað ágætt að leggja fram frv. að fjárlögum hins þriðja viðreisnarárs án nýrra skatta, svo að jafnvel ritstjórar stjórnarblaðanna eru nú örlítið teknir að nálgast jörðina. En er hið nýja frv. þá án nýrra skatta? Nei, svo sannarlega er sú fullyrðing algert öfugmæli, eins og svo til allt, sem borið hefur verið á borð fyrir þjóðina úr herbúðum stjórnarinnar um þessi mál. Á fyrstu síðu fjárlagafrv. er skrá yfir það, hvað áætla megi að almennir tollar og skattar muni færa ríkissjóði miklar tekjur yfir árið. Í fjárlagafrv. í fyrra nam þessi áætlun 1237 millj. kr. Nú er hún hlaupin upp í 1401 millj., þ.e.a.s. 1962 ráðgerir fjmrn. að taka 164 millj. kr. meira í tolla og skatta af landsmönnum en á yfirstandandi ári. Skyldi Gunnar Thoroddsen, hæstv. fjmrh., hafa haldið því fram, að svo gífurleg aukning skattanna ætti að teljast meinlaus eða engin ný skattheimta, ef t.d. vinstri stjórnin hefði staðið fyrir henni? Það er hætt við, að svo hefði honum ekki fundizt. Og það hefði honum sannarlega ekki heldur verið láandi, enda nemur þessi breyting því sem næst 4000 kr. hækkun útgjalda hjá hverri meðalstórri fjölskyldu í landinu, og er þetta þó ekki öll tekjuhækkun ríkissjóðs, sem frv. gerir ráð fyrir. Hitt er svo rétt, að þessi nýja skattheimta hefur ekki hlotið neitt nýtt nafn í lögunum. Hún verður næstum öll til við gengisfellinguna, sem stjórnin lét framkvæma í ágústmánuði í sumar og gaf út bráðabirgðalög um og þverbraut raunar þar í leiðinni með lögunum stjórnarskrá landsins. Sú gengisfelling, sem raunar er sérstakt mál fyrir þessu þingi og ég mun ekki ræða hér, nema að því leyti sem hún er einnig fjárlagamál, var augsýnilega gerð til að freista þess að hjálpa upp á það öngþveiti og volæði, sem hæstv. fjmrh. var sokkinn í með fjárreiður ríkisins, þótt stjórnin reyndi að leiða athygli þjóðarinnar frá ömurleik sinnar eigin stefnu með því að telja, að sú litla kaupgjaldsleiðrétting, sem verkalýðshreyfingin knúði fram í vetur og vor, væri ástæðan fyrir gengisfellingunni. Í gengisfellingarreglum stjórnarinnar er auk alls annars einnig ákveðinn nýr stórkostlegur skattur á útflutninginn, og þar að auki ætlar ríkið að taka til sín stórar fjárfúlgur í gengishagnaði. Þeim skatti er ætlað að létta á ríkissjóði með því að taka við sumum þeim útgjöldum, sem annars hafa hvílt á ríkissjóði og áætlað hefur verið fyrir í fjárlögum, svo sem greiðslu vaxta og afborgana af ríkisábyrgðarlánum, sem í vanskil eru fallin. Hæstv. fjmrh. mun í ágústmánuði hafa gert sér vonir um, að með því að velta vænni sneið gjaldanna af ríkissjóði yfir á nýja skattheimtu utan ríkiskassans og með því að hækka innkaupsverð allrar innfluttrar vöru um góð 13%, sem ríkistollarnir og skattarnir kæmu á, svo sem gert er með gengisfellingunni nýjustu, mundi batna svo í búi hjá ríkissjóði, að hægt yrði að koma saman hallalausu fjárlagafrv. fyrir árið 1962. Nú fer það ekki á milli mála, að með gengisfellingunni fær ríkissjóður aðstöðu til þess að auka skatttekjurnar og þyngja á verðlaginu um 100–200 millj. kr. og gerir það, svo sem áður er rakið. En það væri ranglátt að geta þess ekki, að þrátt fyrir þá heildarhækkun tolla og skatta, sem orðin er, þá er þó einn tollur, sem lækkun verður á í áætlun stjórnarinnar fyrir næsta ár, - lækkun, sem vafalaust mun standast. Það er vörumagnstollurinn. Hann á að lækka úr 35 í 33 millj. kr., eða því sem næst um 6%. Þessi tollur er sérstæður að því leyti, að hann er ekki bundinn af verðmæti vörunnar í krónutali, heldur við magn hennar í rúmmetrum eða tonnum. Lækkun stjórnarinnar á íslenzkri krónu breytir honum því ekki. Til þess hefðu bráðabirgðalögin þurft að minnka rúmmetrana eða létta tonnið. En hvort það hefur undan dregizt af vangá eða af öðrum ástæðum, þá er ekkert ákvæði í þeim um það, og því fór sem fór um þennan toll einan allra. En einmitt þessi tiltölulega litli tollur, sem óháður er gengisfellingunni, segir óneitanlega skýra, en alvarlega sögu um það, hvert stefnir hjá þjóð okkar. Hann er mælir, sem vert er að líta á. Ef efnahagsþróunin hér væri með eðlilegum hætti, ætti vörumagn til þjóðarþarfanna auðvitað að fara vaxandi frá ári til árs, bæði vegna þess, að aukin tækni hefur á þessari öld fært flestum þjóðum aukna kaupgetu til handa hverjum einstaklingi, og svo hefur þetta einnig verið um Íslendinga allt til hinna síðustu ára. En alveg sérstaklega kallar hin öra fjölgun þjóðarinnar, sem nemur nú árlega hart nær 4 þús. manna, á aukið vörumagn bæði til neyzlu og framkvæmda. Óbreytt vörumagnsvelta þýðir ekki kyrrstöðu í lífskjörunum, heldur beina afturför, sem nemur því, að vörurnar skiptast á 4000 fleiri menn 1962 en þær gera 1961, og kemur því drjúgum minna í hvers eins hlut. Áætlanir stjórnarinnar telja þó, að sama vörumagn verði ekki til skiptanna á næsta ári og á þessu ári hefur verið, heldur 6% minna magn, sem skiptist á 4000 fleiri staði en áður. Hér er því um stórkostlegri samdrátt vörumagns í hlut hvers einstaklings að ræða en ég veit dæmi um hjá nokkurri sjálfstæðri menningarþjóð á þessari öld, þegar ekki geisar styrjöld. En þetta minnkaða vörumagn á að kosta drjúgum meira en það, sem til skiptanna var áður. Ríkissjóður ætlar að taka á annað hundrað millj. kr. meira í tolla af því, og ríkisstj. hefur einnig leyft kaupsýslumönnum að leggja miklu meira á vörurnar en leyfilegt hefur verið hingað til. Það mun vera þessi ráðabreytni, sem varðar leiðina til bættra lífskjara, en um síðustu kosningar kallaði Sjálfstfl. stefnuskrá sína svo og skráði það ekki einasta í blöð sín, heldur voru líka fjölmargir húsveggir, portþil og götustaurar höfuðborgarinnar þá þakin málverkum íhaldsins upp á það, að stuðningur við Sjálfstfl. væri leiðin til bættra lífskjara. Og það er svo í framhaldi af þessu sjálfsagt góð og gegn háttvísi, þegar ráðherra Sjálfstfl. leggur með stolti og skrumi fram það fjárlagafrv., sem segir þá sögu, sem hér hefur verið rakin. Við að líta yfir tekjubálk frv. blasir það við, að fögru var lofað, en illt aðhafzt, og ofan í kaupið fullyrt frá hærri stöðum, að ekki sé efnt til nýrrar skattheimtu og allt sé á góðri leið. Á meðan litið er frá skattahliðinni á frv. yfir á útgjaldabálkinn, væri bezt viðeigandi að hafa upp fyrir munni sér þessar einföldu og miðlungi andríku ljóðlínur: „Þetta var fyrsta vers, svo kemur annað vers, það er alveg eins.“ Svo mjög eru þar hlutföllin á milli loforða og efnda á sömu bókina lærð. Það var ekkert smáræði, sem hæstv. fjmrh. boðaði af umbótum og sparnaði hina fyrstu daga í sinni stjórnartíð, og hann var raunar alls ekki uppgefinn á því enn í ræðunni, sem hann hélt hér áðan. Og lítilsigld fannst honum í upphafi fjármálastjórn landsins hafa verið allt til þess dags, er hann tók hana í sínar hendur. Fjárlagafrv., sem fyrirrennari hans í fjármálaráðherrastóli og samráðherra hans æ síðan hafði nýlokið við að semja, var tafarlaust borið á skarnhaug, sem vel má vera að hafi verið því verðugur samastaður, og boðuð var koma stimpilklukku í stjórnarráðið, svo vandlega átti að gæta hagsmuna ríkissjóðs. Sá gripur virðist þó dálítið torfenginn, því að ókomin var klukkan þar, síðast þegar ég til vissi. Sparnaðurinn átti að vera mikill og margþættur, þegar fram liðu stundir. Í framkvæmd hefur hann raunar orðið minni en enginn. Þar hefur allt farið á sömu leið og í baráttunni við selshausinn á Fróðá, ef ekki verr, því að hafi einhvers staðar verið fækkað um einn ríkisstarfsmann, hafa óðara gosið upp mörg embætti í staðinn og raunar ekki bara einstök embætti, heldur stórar og ferlegar stofnanir með rúmgóðum kontórum, bílakosti og margs konar öðrum tilkostnaði. Má sem dæmi um þetta nefna ferföldun sakadómaraembætta í Reykjavík, nýtt embættisbákn saksóknara ríkisins, sem vinna á part af störfum dómsmrn., að ógleymdu flóði erlendra sérfræðinga, sem helzt virðist ætlað það hlutverk, að stjórnin geti vitnað í einhverja parta úr álitsgerðum þeirra við framkvæmd þeirra stjórnaraðgerða, sem þjóðin á hvað erfiðast með að sætta sig við. Með þessu er auðvitað ekki hálftalin starfsliðs- og embættaaukningin, þótt hér verði að láta staðar numið í því að sinni. Sá hluti fjvn., sem styður stjórnina, hefur líka fundið sárt til þess við fjárlagaafgreiðslu að undanförnu, að þunglega gekk um framkvæmdir hins boðaða sparnaðar. Og í nál. sínum hefur hann því brugðið á það ráð í stað raunverulegra sparnaðarráðstafana að birta langar skrár um sparnaðaráform, sem fyrir dyrum stæðu, og áminnt stjórn sína um að láta ekki lengur undir höfuð leggjast að undirbúa sparnaðinn fyrir setningu næstu fjárlaga. Á síðasta vetri var áminning meiri hl. fjvn. í ekki færri en 23 liðum og þess þó getið, að það væri engan veginn tæmandi eða fullnægjandi sparnaður, sem í þessum 23 liðum fælist, heldur yrði miklu betur gert. Hér eru auðvitað engin tök á því sökum takmarkaðs ræðutíma að rekja það í öllum liðum, hvernig brugðizt hefur verið við þessari bænaskrá stjórnarstuðningsmannanna í fjvn. við samningu þessa fjárlagafrv., en með leyfi hæstv. forseta, vildi ég mega lesa hér upp fáein af formálsorðum sparnaðarskrárinnar miklu úr nál. meiri hl. fjvn., útgefnu 2. des. í fyrra, og grípa síðan aðeins ofan í, þótt ekki sé nema upphafið á skránni sjálfri, skrá hinna góðu áforma, ef verða mætti mönnum til svolítillar glöggvunar á því, hvort sparnaðurinn er að komast í framkvæmd eða ekki. Í álitinu segir m.a.: „Meiri hluti nefndarinnar telur því rétt að benda á nokkur atriði, sem ætti nú þegar að taka til athugunar eða hraða athugun á, þannig að niðurstöður gætu legið fyrir við undirbúning næstu fjárlaga.“ Er því hér auðvitað ekki um neina tæmandi upptalningu að ræða. En meiri hl. n. beinir þeim tilmælum til ríkisstj., að hún m.a. láti rannsaka, hvort ekki sé hægt að gera eftirtaldar ráðstafanir til þess að draga úr ríkisútgjöldum og síðan koma liðirnir 23. Fyrsti liðurinn og að því er ætla má sá, sem hvað mest áherzla er lögð á af nefndarmanna hálfu, er þannig: „1) Að fækka enn sendiráðum Íslands erlendis, t.d. leggja niður tvö sendiráð á Norðurlöndum, og jafnvel lækka launagreiðslur til sendiherra og annarra starfsmanna sendiráðanna.“ Það er fastur liður stjórnarinnar að taka illa öllum tillögum andstæðinga sinna, en þetta var tillaga Magnúsar Jónssonar frá Mel, Birgis Finnssonar, Guðlaugs Gíslasonar, Jóns Arnasonar og Jónasar Rafnars, svo að það hefði mátt ætla, að stjórnin vildi nú hlýða á, þótt ekki væri nema fyrstu óskina á bænaskrá þeirra. Og nú hafa menn það svart á hvítu í nýju frv. til fjárlaga, hvernig greiðslur hafa verið áætlaðar til utanríkisþjónustunnar. Sendiráðunum fækkar ekkert, en kostnaður við þau hækkar úr rúmum 17 millj. kr. í síðasta frv. í 21 millj. nú, eða um svo sem 20%. Ekki þætti mér ólíklegt, að stjórnin hefði tilhneigingu til þess að afsaka svo háðulega meðferð á tillögu eða frómri bæn eins skjólstæðinga sinna með því að segja sem svo, að þegar gengi er fellt á Íslandi, hljóti auðvitað erlendur kostnaður að vaxa. En þar er því til að svara, að gengisfellingin er eingöngu verk þeirrar sömu ríkisstj., sem beðin var að draga úr erlenda kostnaðinum, og henni því engin afsökun. En þar að auki er þessi hækkun miklu meiri en sem nemur gengisfellingunni, enda er þess sérstaklega getið í athugasemdum við fjárlagafrv., að víða hækki laun og kostnaður í sendiráðunum umfram gengisfellingu og almenna launabreytingu ríkisstarfsmanna. T.d. á sendiherrann í London að fá hækkaða sérstaka staðaruppbót á laun sín, og í tveim sendiráðum á Norðurlöndum, máske þeim, sem nm. vildu leggja niður, á þetta að ske: Allt sendiráðsstarfsliðið í Kaupmannahöfn fær 5% aukakauphækkun vegna dýrtíðar þar í landi, og í sendiráðinu í Osló á að greiða 6% dýrtíðaruppbót umfram almennu launahækkunina vegna hækkaðs verðlags í Noregi. Þannig eiga sendiherrar og sendiráðsstarfsmenn einir allra ríkisstarfsmanna að fá dýrtíðarvísitölu á laun sín með einföldum úrskurði þeirrar sömu ríkisstjórnar, sem lögfesti bann við því, að dýrtíðaruppbót mætti greiða á kaup, og stjórnin seilist til að gera þetta helzt þar, sem þingmenn hennar telja ekki þörf neinna sendiráða. Þar að auki er vöxtur dýrtíðarinnar í umræddum löndum ekkert svipaður og hér heima. Á sínum tíma verður nokkur fróðleikur að sjá, hvernig þeir stuðningsmenn stjórnarinnar, sem gerðu sparnað í utanríkisþjónustunni að fyrsta boðorði sínu á skránni löngu, bregðast við þessu atriði fjárlagafrv. Uni þeir því vel, er a.m.k. óþarfi fyrir þá að endurtaka hinar bænirnar sínar um, að dregið verði úr opinberum veizluhöldum, takmörkuð verði tala sendimanna á alþjóðaráðstefnur o.s.frv., o.s.frv., o.s.frv., því að þá má öllum ljóst vera, að enginn hugur fylgir máli, þótt þeir biðji langra bæna. Það er deginum ljósara, að hæstv. fjmrh. hefur lagt allt sitt sparnaðarplan á hilluna og hann blæs á allar tillögur sinna manna, er í þá átt fara, svo að ekki sé nú minnzt á afstöðu hans til tillagna andstæðinga sinna. Hjá honum virðist gilda sú regla, að sparnaður sé til þess að tala um hann, bruðl til að framkvæma. Svo sem áður var á drepið, hafði eyðslusemin í fjármálastjórn ríkisins dregið til þess á miðju ári og áður en nokkurrar launabreytingar gætti hjá ríkinu, að greiðsluhalli hafði myndazt og ríkissjóður lifði frá degi til dags á náðarbrauði Seðlabankans og var orðinn þar vafinn skuldum, eins og fjmrh. hæstv. reyndar viðurkenndi í ræðu sinni hér áðan. Það mun hæstv. fjmrh. hafa þótt fremur dauflegar framtíðarhorfur að eiga þannig að vera þurfalingur Vilhjálms Þórs, svo sem hver annar hreppsómagi á sinni sveit, ómegnugur alls af eigin rammleik í bráð og lengd. Þá var bágt til bjargar fyrir blessaða rjúpuna hvítu. Ráðh. mun hafa fundizt, að þá mundi bjargast af rekstur ríkisins, ef hægt væri að innheimta alla aðflutningstolla og söluskatta af svo sem 13% hærra innflutningsverði en áður. Gengið var umsvifalaust fellt, og í leiðinni var valdið yfir gengisskráningunni afhent Seðlabankanum, svo sem eins og til þess að tryggja það, að ekki þyrfti fjmrh. að vera framar venjulegur bónbjargamaður bankans, heldur hefði fyrir fram lagt nokkuð á borð með sér og gæti því fremur talizt próventukarl hjá Vilhjálmi en réttleysingi, ef allt um þryti. Svo var farið að telja út til nýrra fjárlaga, og hér er árangurinn kominn. Tekjur ríkissjóðs aukast auðvitað stórlega, og nýi útflutningsskatturinn léttir eitthvað á ríkissjóði. Allar verklegar framkvæmdir eru stórlega dregnar saman, þar eð yfirleitt er ætlaður til þeirra óbreyttur krónufjöldi frá því, sem áður var, en þeim mun minna vinnst auðvitað fyrir óbreytta upphæð sem krónan smækkar, en í þá átt hefur stefnt óslitið alla tíð núv. stjórnar. Og fjmrh. hæstv. sýnir fram á það, að sífellt fækki vinnustöðum, t.d. í vegagerð, og telur sér til dyggða. En það er hans misskilningur, að meira sé unnið á hverjum vinnustað en áður var. Svo kom að því, að mæla skyldi, hvort tekjur og gjöld gætu staðizt á. En þá uppgötvar hæstv. fjmrh. það, að enn er allt sigið á svartabólakaf, og þrátt fyrir óumdeilanlegan dugnað hans í gengisfellingum hefur hann þar þó ekki við eyðslusemi sinni nú fremur en áður. En það stóð aldrei til að láta það koma fram á opinberu skjali, að engin úrræði fyndust þrátt fyrir nýframkvæmda gengisfellingu og álögu útflutningsskattsins, sem henni var samfara, til þess að koma saman hallalausum fjárlögum. Þess vegna er í ofanálag við allt annað sprett burt yfir 60 millj. kr. úr útgjaldabálkum frv., enda þótt þar sé um að ræða óhjákvæmileg og sumpart lögbundin útgjöld. Ekki er því heldur neins staðar haldið fram, að komizt verði hjá að greiða þetta fé, heldur er þess getið í skýringum við frv., að lán verði væntanlega tekið fyrir 33 millj. kr. kostnaði við undirbúningsrannsóknir rafvirkjana og jarðborana, og allt framlagið til atvinnuleysistrygginganna, 28 millj., á að greiða með skuldabréfum. En þótt þarna sé ráðgert að safna yfir 60 millj. kr. skuld til að nota í venjuleg rekstrarútgjöld ríkissjóðs, er því eftir sem áður haldið fram, að fjárlagafrv. sé hallalaust. Segja má, að stjórninni sé ekki of gott að flytja mál sitt með svo fjarstæðukenndum hætti. En sá einstaklingur, sem sýndi svona umgengni við almenn hugtök, yrði auðvitað færður til læknis og það rannsakað, hvort hann hefði ekki fengið þungt högg á höfuðið. Um framlagið til atvinnuleysistrygginganna er það að segja sérstaklega, að auk þess sem það er ákveðið í lögum, þá er það samningsatriði stjórnarvaldanna og verkalýðshreyfingarinnar, gert til lausnar vinnudeilunni miklu 1955. Brotthlaup frá því samkomulagi er auðvitað síður en svo til þess fallið að efla vinnufrið í landinu. En það virðist raunar sérstakt keppikefli stjórnarinnar að þverbrjóta sem flesta samninga við verkalýðshreyfinguna og kippa þar með öllum stoðum undan því, að vinnufriður sé hugsanlegur. Málum atvinnuleysistryggingasjóðs er annars svo háttað, að frá þeim sjóði hafa verið veitt lán til ýmissa þjóðþrifaframkvæmda að undanförnu, þegar allt hefur þrotið um önnur lán, og lánaupphæð hans á síðasta ári nam svipaðri fjárhæð og ríkisframlagið á að vera. Hafnarframkvæmdir víða um land hafa byggzt að verulegu leyti á slíkum lánum, og hinar nýju síldarverksmiðjur væru ekki það, sem þær nú eru, ef aðstoð atvinnuleysistrygginganna hefði ekki komið til, svo að mörg síldin, sem nú er þjóðinni gjaldeyrisgjafi, synti enn í sjó og kæmi hvergi við sögu í þjóðarbúskap okkar, ef sá háttur, sem ríkisstjórnin nú áformar, hefði verið upp tekinn. Nú ætlar ríkið sér einu öll lán sjóðsins á næsta ári. Með lánastarfseminni hefur sjóðurinn einnig stutt svo við bakið á atvinnulífinu, að lítið atvinnuleysi hefur kallað á bætur sjóðsins, og víst má telja, að honum aukist bótaskylda, þegar lánsmöguleiki hans er þorrinn. En hallarekstrarsaga ríkissjóðs er ekki öll á enda, þótt taldar hafi verið þær milljónir, sem meðgengið er í frv. að tekið verði lán til greiðslu á. Framlagið til niðurgreiðslu vöruverðs og útflutningsuppbóta er lækkað um 14 millj. kr., án þess að nokkur rök séu leidd að því, að skyldur ríkissjóðs í þessum efnum gefi tilefni til þessarar lækkunar, aðeins sagt, að greiðslur þessar séu í endurskoðun. Óbreytt upphæð er ætluð til greiðslu ríkisábyrgðalána og það mál ekki á neinn hátt skýrt í frv. En á yfirstandandi ári eru í þessar þarfir ætlaðar 38 millj. kr., og hefur það svo illa hrokkið til, að á miðju ári voru á ríkissjóð fallnar um 50 millj. kr. af slíkum greiðslum. í brbl. um ráðstafanir í sambandi við gengisfellinguna segir hins vegar um fé, sem ríkissjóður ætlar að ná til sín í gegnum hana: „Að öðru leyti skal fé þetta notað til þess að létta byrðar ríkissjóðs vegna áfallinna ríkisábyrgða í þágu atvinnuveganna.“ Svo linlega er það rökstutt, að ekki þurfi á næsta ári að ætla hærri upphæð til ábyrgðargreiðslnanna á fjárlögum. Og reynsla þessa árs, það er enginn skóli talinn. Það er því greinilegt, að á þeim liðum, sem hér hefur verið minnzt á, vantar meira en 100 millj. upp á, að gjöld séu eðlilega áætluð í frv. En það er ekki tilgangurinn með þessu fjárlagafrv. að leggja fram raunhæfa áætlun um tekjur ríkissjóðs og gjöld, heldur hitt, að sýna plagg, sem fjallar að vísu um þessi mál, en að því leyti sem borginmennska stjórnarvaldanna heldur ekki hlut sínum fyrir eðlilegri reikningsfærslu, þá skal hið síðar talda víkja, því að það er stjórninni fyrir öllu að látast vera góð og merkileg stjórn, alveg án tillits til þess, hvað hún raunverulega er. Þegar ráðherrar gerast hnarreistir og hátíðlegir, róma stjórnvizku sína og telja sig dugandi lækna í fjármálakerfinu, er kunni ráð við hverju meini, stingur það alveg í stúf við álit hinna óbreyttu stuðningsmanna þeirra á viðreisnaraðgerðunum, enda er nú margur upphaflegur liðsmaður stjórnarinnar orðinn að fyrrverandi liðsmanni, sem segir farir sínar ekki sléttar fremur en afturbatasjúklingurinn, sem verið hafði á geðveikraspítala og strauk þaðan loksins heim til sín. Þegar hann kom heim, var hann spurður, hvernig honum hafi líkað vistin og hvað hann hefði haft fyrir stafni. Hann kvað vistina hafa verið leiðinlega og vinnubrögðin fráleit. „Við vorum,“ sagði hann, „stöðugt látnir bera sama sandinn upp stiga og hella honum þar í rennu, sem flutti hann niður á sama staðinn aftur, alltaf sömu bjánalætin alla daga.“ „Já, en ætli þetta geti nú ekki verið að einhverju gagni samt?“ var hann þá spurður. „Eða hafa ekki einhverjir trú á þessu?“ „Nei,“ svaraði hann gramur, „Það sjá allir, að þetta er eintóm vitleysa, nema bara læknirinn. Það hefur enginn trú á þessu nema hann Þórður.“ - Um viðreisnina má segja alveg sömu sögu. Það hefur enginn trú á henni nema ráðherrarnir. Og þó er mér nær að halda, að þeirra viðreisnartrú sé í raun réttri sýnu minni en trú Þórðar á sandburðinn, enda áforma þeir nú að hlaupast undan því að halda uppi efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar með því að undirbúa inngöngu Íslands í svonefnt markaðsbandalag Evrópu, sem jafngildir afhendingu íslenzku atvinnuveganna í hendur auðhringa voldugustu þátttökuríkjanna, væntanlega Breta og Frakka, en einkum þó Þjóðverja, sem greinilega yrðu herraþjóðin í slíkri samsteypu og næðu þannig upp á billegan hátt því marki, sem Hitler sálugi tapaði heimsstyrjöld á að reyna sig við. En þreyttir menn og bugaðir, sem geta ekki stjórnað Íslandi á annan hátt en að kreppa stöðugt að lífskjörum þjóðarinnar, meðan flestar aðrar þjóðir þróast fram á við, - menn, sem ekki einu sinni koma saman forsvaranlegu fjárlagafrv. og ekki koma auga á neitt nema uppgjöf og ósjálfstæði á komandi tímum, ættu að segja af sér og leyfa þjóðinni að velja sér nýja forustu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég hef ekki átt sæti á Alþingi lengi, en fylgzt með stjórnmálum á Íslandi í býsna mörg ár, en ég upplifði nú í byrjun þessa þings í fyrsta skipti að heyra alþm. líkja íslenzku þjóðinni við geðveikrasjúklinga. Það var sem sagt fyrsti boðskapur kommúnista til þjóðarinnar á þessu þingi, og skal ég ekki hafa fleiri orð þar um, en bið hlustendur að dæma sjálfan málflutninginn að öðru leyti. Hæstv. fjmrh. hefur lagt fyrir Alþ, frv. til fjárlaga fyrir árið 1962 og gert þingi og þjóð grein fyrir einstökum atriðum þess. Þetta frv. er í stórum dráttum þess efnis, að ríkisstj. telur nauðsynlegt, að þjóðin leggi fram um 1700 millj. kr. til að greiða fyrir þær stofnanir og þá þjónustu, sem hið sjálfstæða lýðveldi okkar þarf að halda uppi. Frv. er 134 blaðsíður að stærð og á hverri síðu nokkur hundruð tölur um krónur og aura. Til að ruglast ekki algerlega á þessu mikla talnaflóði langar mig til að gera örlitla tilraun. Við skulum færa fjárlögin niður í eina krónu. Það gæti verið einhver króna, sem ég eða þú, góður hlustandi, höfum greitt í skatt til ríkisins. Hvað verður um þessa krónu, eftir að hæstv. fjmrh. tekur við henni? Stærsta upphæðin á útgjöldum ríkisins rennur til félagsmála, þ.e. að langmestu leyti til almannatrygginganna. Þangað fara hvorki meira né minna en 24 aurar af krónunni okkar. Við þetta má gjarnan bæta heilbrigðismálum, sem fá tæplega 4 aura, svo að þarna eru 28 aurar, sem ríkið skilar svo til beint aftur til borgaranna. Þetta er viðleitni ríkisins til að jafna tekjur landsmanna, taka af þeim, sem eru aflögufærir, og greiða til hinna, sem standa höllum fæti í lífsbaráttunni. Ef þér finnst, hlustandi góður, að þú hafir ekki fengið mikið af þessum 28 aurum af hverri krónu ríkisins, er það öruggt merki um gæfu og velgengni þína. Það þýðir, að þú ert hvorki gamalmenni né örkumla, það þýðir, að þú ert, ekki ekkja eða munaðarleysingi, þú hefur verið heilsuhraustur og ekki þurft að liggja á sjúkrahúsi, þú hefur ekki fyrir þungri fjölskyldu að sjá, en það er einmitt þetta fólk og fjölmargt annað, sem fyrst og fremst nýtur trygginganna og sjúkrakerfisins. Næsti liður fjárl. og sá næststærsti eru niðurgreiðslur á ýmsum vörutegundum, sem fá 17 aura af krónunni okkar. Ef þessar niðurgreiðslur væru ekki, mundu ýmsar af brýnustu nauðsynjum heimilanna hækka mjög í verði til viðbótar við allar aðrar hækkanir. Þessum 17 aurum er einnig skilað beint aftur til þjóðarinnar, og munar þá mest um niðurgreiðslurnar, sem minnst hafa fjárráðin. Niðurgreiðslur hjálpa fyrst og fremst efnaminnstu heimilunum. Þriðji stærsti liður fjárl. er kennslumál. Þau fá 13 aura af krónunni. Það hefur verið og er stolt Íslendinga að hafa gott skólakerfi, sem veitir hverjum vaxandi borgara þá fræðslu, sem hann þarf og vill. Alltaf erum við að eignast börn, og alltaf eru börnin að stækka og komast á skólaaldur, og þannig fjölgar stöðugt skólum og kennurum. Á þessu ári einu var óhjákvæmilegt að fjölga barnaskólakennurum um 53 og gagnfræðaskólakennurum um 36. Næst skulum við nefna samgöngur, af því að við erum fámenn þjóð í stóru og strjálbýlu landi, sem þó vill ekki, að neinn búi í einangrun. Til vega, vita, hafna, brúa, flugmála og slíkra atriða fara 10 aurar af skattkrónunni okkar. Þá nefni ég loks bein framlög til atvinnuveganna, en þar eru ræktun og nýbýli, fiskmat og hlutatryggingar sjómanna, iðnlánasjóður, raforkumál, rannsóknir og fleira slíkt, en til þeirra fara 9 aurar af hverri krónu. Nú er svo komið, að við höfum talið upp stærstu liði fjárl. Af hverri krónu, sem ríkið fær, renna 28 aurar til félags- og heilbrigðismála, 17 aurar í niðurgreiðslur, 13 aurar í kennslumál, 10 aurar í samgöngur og 9 aurar í atvinnuvegina. Þarna eru farnir 77 aurar af hverri krónu, sem ríkið tekur til sín. Ég veit, að til eru afturhaldsseggir í landinu, sem vilja skera niður tryggingarnar og breikka bilið verulega milli fátækra og ríkra. Ef slíkir menn eiga sæti á Alþ., vona ég, að þeir standi upp, áður en afgreiðslu fjárlaga lýkur, og lofi þjóðinni að sjá, hverjir þeir eru. Það er hægt að spara ríkinu fé með því að afnema niðurgreiðslur, en þá yrðu neytendur í landinu að greiða sömu upphæðir til viðbótar fyrir nauðsynjavörur, og það mundi bitna harðast á þeim, sem minnst hafa fjárráðin. Einhverjir hafa látið í ljós þá skoðun, að rétt væri að skera niður skólakerfið og lækka skatta um svo sem 100 millj. Það væri óviturlegt ráð, því að menntun æskunnar er bezta og skynsamlegasta fjárfesting, sem þjóðin leyfir sér. Nútímaþjóðfélag krefst stöðugt meiri þekkingar, og rétt er að minnast þess, að ekki gera menn hjartaskurði eða byggja rafstöðvar eða stýra flugvélum af brjóstvitinu einu saman. Varla eru þeir margir, sem vilja skera niður framlag til vega og hafna eða til atvinnuveganna. Og fer þá að verða ljóst, að meira en 3/4 hlutar fjárl. renna ýmist beint til fólksins aftur eða til liða, sem verða ekki á gerðar stórfelldar breytingar án þess að snúa Þjóðarskútunni við og stefna til afturhalds og ómenningar. Þessi mynd af ríkisbúinu okkar og starfsemi þess verður enn þá skýrari, ef við athugum opinbera starfsmenn, en mikill hluti af öllum rekstrarkostnaði er óhjákvæmilega mannalaun. Með fjárlagafrv. fylgir starfsmannaskrá ríkisins, og eru þar taldir allir þeir menn og þær konur, sem taka laun samkv. launalögum á þeim greinum, sem fjárlög ná yfir. Nú halda menn e.t.v., að skrifstofumenn hljóti að vera þar í miklum meiri hluta, því að ýmsir trúa, að opinber starfsmaður hljóti að sitja á skrifstofu og hafa það náðugt. En svo er alls ekki. Langstærsti hópur starfsmanna á þessu fjárlagafrv. eru kennarar. Þeir eru um 1600 talsins. Næststærsti hópurinn er starfslið sjúkrahúsanna, sem telst vera hjá ríkinu um 730 manns auk annarra sjúkrahúsa. Landsspítalinn einn hefur yfir 300 manna starfslið með fæðingardeildinni, og við stækkun á barnadeild á næsta ári verður að bæta við 28 manns. Kleppsspítali hefur 119 manna starfslið og samt eru sjúkrarúm sízt of mörg. Þriðji stærsti hópur opinberra starfsmanna samkv. þessari skrá kann að koma einhverjum á óvart. Það eru starfsmenn við póst og síma, sem teljast samtals um 700, enda borgar þjóðin nú árlega fyrir póst- og símaþjónustu alla yfir 200 millj. kr. Skyldi ekki einhver tala óþarflega mikið í síma í þessu landi? A.m.k. er svo, ef borið er saman við símanotkun í öðrum löndum. Svona mætti lengi telja. Dómarar, ríkislögregla og allt það starfslið er um 300 manns, flugvallarstarfslið og veðurþjónusta um 150, en hið eiginlega íslenzka ríki, ráðuneytin og þær skrifstofur, sem þeim fylgja, hafa aðeins um 150 manna starfslið. Þessar einföldu tölur um skiptingu á skattkrónunni og fjölda opinberra starfsmanna á fjárlagafrv. gefa til kynna, að það sé engan veginn eins auðvelt og ætla mætti við fyrstu sýn að skera niður ríkisútgjöldin og gera skatta léttari á Íslendingum en öðrum þjóðum. Samt sem áður er margt ótalið og víða hægt að spara verulegar upphæðir, ef það er reynt af alvöru og festu. Núv. ríkisstj. hefur lofað þjóðinni að spara í opinberum rekstri, og hún hefur sýnt mikla viðleitni til að standa við það loforð, eins og fram kom hjá hæstv. fjmrh. Þjóðin hefur kvartað undan miklum kostnaði við utanríkisþjónustu, en einmitt á því sviði hefur orðið mikill sparnaður. Fækkað hefur verið um tvo menn í Reykjavík, einn í London, einn í Kaupmannahöfn og annað sendiráðið í París hefur verið lagt niður. Þá er í alvarlegri athugun hjá utanrrh. sá möguleiki að sameina sendiráðin á Norðurlöndum, sem þó er engan veginn einfalt mál. Hv. 6. þm. Sunnl., Karl Guðjónsson, gerði sérstaka árás á þessi sendiráð okkar á Norðurlöndum. Það mátti jafnvel skilja svo, að dýrtíðin í Noregi og Danmörku væri ríkisstj. á Íslandi að kenna. En ekki finnst mér samræmi í því, að Karl og flokkur hans berjast fyrir, að ríkisstarfsmenn á Íslandi fái kauphækkun í samræmi við aukna dýrtíð, eins og þeir eru búnir að fá, en þegar starfsmenn íslenzka ríkisins í Danmörku og Noregi eiga að fá kauphækkun í samræmi við dýrtíð þar, kalla kommúnistar það bruðl. Það er ekki sama, hver í hlut á, þegar þeir eru að berjast. Á Keflavíkurflugvelli hefur starfslið verið dregið saman um 8 manns og í lögreglunni þar um 2 menn, svo að dæmi séu nefnd, og nemur sá sparnaður á aðra millj. kr. Innflutningsskrifstofan við Skólavörðustíg var lögð niður í heilu lagi og áfengis- og tóbakseinkasölur sameinaðar, fækkað í dómsmrn., og fleira mætti upp telja, eins og þegar hefur verið gert. Á þennan hátt verður að halda áfram að grisja skóginn og koma við öllum þeim sparnaði, sem framast er unnt, án þess að nauðsynleg þjónusta sé skert eða störf vanrækt. En því miður verður að viðurkenna, að þróunin hefur ekki öll verið í þessa átt. Á ýmsum stöðum hefur verið fjölgað starfsliði og tilkostnaður aukinn, þótt ekki sé alltaf hægt að ráða við það. Sem dæmi má nefna eitt nýtt embætti, saksóknara ríkisins, sem stofnað var með lögum s.l. vor. Ég hygg, að alþm. hafi ekki grunað, að eftir sex mánuði yrði beðið um 1.2 millj. kr. fyrir 8 manna starfslið í þessu embætti, en áður voru störf þess unnin af dómsmrn. Þetta dæmi sýnir, hvernig fara vill, jafnvel þótt ágætustu menn eigi í hlut, en einmitt slíkan Parkinsonsvöxt verður að forðast eins og framast er unnt. Í sambandi við sparnað ríkisins talar almenningur mikið um ríkulega risnu og mikinn ferðakostnað, og er nokkuð til í hvoru tveggja. Það er nauðsynlegt fyrir smáþjóð eins og Íslendinga að gæta fyllsta hófs í slíkum efnum, og vafalaust er rík þörf fyrir strangt eftirlit ríkisstj. á þessu sviði. Það eftirlit verður bæði að ná til ráðuneytanna sjálfra og ekki sízt til hinna ýmsu ríkisstofnana, sem hvorki spyrja kóng né prest í þessum efnum. Mér er kunnugt um, að fjmrh. hefur rætt við samráðherra sína um slíkt eftirlit, og gerði það raunar að umtalsefni í kvöld, og virðist sjálfsagt, að það verði sett á laggirnar, svo að almenningur þurfi ekki ávallt að vera tortrygginn í þessum efnum. Rómverjar hinir fornu komust að þeirri niðurstöðu, að þeir þyrftu að tryggja alþýðunni brauð og leiki til að hafa hana ánægða. Hin síðari ár virðast Íslendingar hafa lagt öllu meiri áherzlu á leikina, og hefur ekki aðeins ríkið í mörgum tilfellum, heldur og bæjarfélög og ýmsir aðrir aðilar gerzt æ stórtækari í þeim efnum, hvaða flokkar eða menn sem í hlut hafa átt hverju sinni. Mundi það ekki verða hollt fyrir þjóðina að reyna nú að draga verulega úr alls konar tildri og hátíðarstússi, sem allt kostar mikla peninga, hvað sem hver segir? Kostnaðurinn við slíkt er mikið atriði, en hitt er enn verra, að eftir höfðinu dansa limirnir og þjóðlífið allt vill mótast í vaxandi mæli af lúxus og leikjum. Þegar höfðingjarnir og stórfyrirtækin þurfa að hafa bíl, bílstjóra og laxveiðiá, fara smáfyrirtækin að kaupa bíla fyrir forstjórana og jafnvel hafa bílstjóra. Þegar kostnaður fyrirtækjanna fer vaxandi og þau berjast í bökkum, aka menn á sínum Mercedes á fund til að heimta þetta og heimta hitt, hærri laun, hærri álagningu eða hvað sem til þarf hverju sinni. Meðan slíkt gerist um allar jarðir í landinu, er erfitt að amast við hinum lægst launuðu, er þeir gera kröfur, og árangurinn verður óánægja, kröfupólitík og stöðugir efnahagslegir erfiðleikar. Þannig leiðir eitt af öðru. Hér er um að ræða þróun, sem nær yfir mörg ár, og verður sjálfsagt engum einum flokki, einum manni eða einni stjórn um það kennt, heldur er þetta tímanna tákn. Ef þjóðin vildi breyta til í þessum efnum og hugsa í framtíðinni minna um leiki og meira um brauð, gæti t.d. verið ágæt byrjun að afnema fálkaorðuna með öllum þeim hégóma, sem henni fylgir, en vera framvegis orðulaus þjóð, sem lætur sér nægja, að „orðstir deyr aldrigi, hveim sér góðan getur“. Síðan mætti draga úr risnu og öðrum slíkum kostnaði hjá háum jafnt sem lágum, ríki, bæjum og fyrirtækjum, en halda þó fullum sóma innanlands og utan. Loks mætti minnka allt hátíðastand, án þess að forfeðrum okkar, frumherjum og brautryðjendum væri nokkur vansæmd gerð. Allt þetta þyrfti að verða aðdragandi þess, að við reyndum að lækna tvö af ljótustu sárum á þjóðarlíkama okkar, en þau tel ég vera skattsvik og vörusmygl. Þessar tvær meinsemdir eru svo alvarlegar og útbreiddar í þjóðfélagi okkar, að við líkjumst þar ekki siðmenntuðum nágrannaþjóðum okkar, heldur hálfmenntuðum og frumstæðum þjóðflokkum. Ríkisheildin byggir afkomu sína á sköttum og tollum, en svik borgaranna á því sviði kosta ríkissjóðinn að mínu áliti a.m.k. 300–500 millj. kr. á hverju ári. Fyrr á árum var það skoðun jafnaðarmanna á skattamálum, að fyrst og fremst bæri að skattleggja tekjur manna, og skyldi vera stighækkandi skatturinn, eftir því sem tekjurnar væru meiri. Þannig mundi fást sú réttláta skipting, að breiðu bökin bæru þunga skattbyrðanna, en fátækir og félitlir greiddu lítið sem ekkert. Þessi hugmynd er á pappírnum sú réttlátasta, sem enn hefur verið upp fundin. Hins vegar hefur framkvæmd hennar verið með allt öðru móti hér á landi, og hefur farið minna og minna fyrir réttlætinu, eftir því sem árin liðu. Atvinnuhættir hafa þróazt á þann veg, að ógerningur er að fylgjast með tekjum af neinni nákvæmni. Þegar þjóðin gerðist bjargálna og menn færðust eðlilega í hærri og hærri skattstiga eftir vaxandi efnum, tók að bera meira og meira á skattsvikum. Hin síðustu ár hefur verið svo komið, að tekjuskattur og útsvör, sem eru á pappírnum hinir réttlátustu allra skatta, hafa í framkvæmdinni hjá okkur Íslendingum skapað mesta þjóðfélagsóréttlæti, sem hér er til. Þarf að nefna nokkur dæmi þessu til sönnunar? Þekkir ekki hvert mannsbarn burgeisana, sem búa í fínum villum og hafa stóran stromp, en greiða litla eða enga skatta? Eru ekki allt umhverfis okkur dæmin um menn, sem vinna hlið við hlið, en annar greiðir 5, 10 eða 15 þús. kr. meira í skatta en hinn? Það getur enginn efazt um, hversu útbreitt þetta vandamál hefur verið og hversu hróplegt óréttlæti skattamálanna hefur verið undanfarin ár. Og hið sárasta við skattsvikin er einmitt sú staðreynd, að þeir, sem nauðugir eða viljugir telja fram allar tekjur sinar, verða að greiða gjöldin fyrir skattsvikarana, af því að ríkið verður að fá sitt, hvað sem á dynur. Af öllu þessu var jafnaðarmönnum ljóst, að tekjuskattskerfið gengur alls ekki í þjóðfélagi okkar Íslendinga, þótt það gangi vel annars staðar. Það mundi þurfa mörg þúsund manna skattlögreglu til að grafast fyrir sannleikann og koma skattframtölum í heilbrigt horf. Þess vegna er rétt að leita eftir öðrum leiðum til að tryggja ríkinu nauðsynlegar tekjur og reyna að skipta þeim réttlátlega á borgarana, þannig að þeir beri, sem borið geta. Þetta eru staðreyndirnar að baki þeirri stefnubreytingu í skattamálum, sem Alþfl. hefur tekið á síðustu árum. Við teljum, að tekjuskatturinn hafi ekki staðizt prófið, og við viljum finna aðrar leiðir. Þar verða fyrst og fremst söluskattar fyrir valinu, og þetta er ástæðan til þess, að Alþfl. hefur tekið þátt í þeirri breytingu skattkerfisins, sem núv. stjórn hefur gengizt fyrir. Ekki svo að skilja, að við teljum núverandi skattakerfi vera fullkomið eða til langrar frambúðar. Söluskattarnir leggjast engan veginn eins rétt á landsfólkið og þeir ættu að gera, og þarf á næstu árum að kanna það mál ofan í kjölinn með vaxandi reynslu og gera þar nauðsynlegar breytingar. Sennilega verður að hafa fastan, lágan söluskatt á flestum eða öllum vörum, en síðan aðra söluskatta, sem leggjast með vaxandi þunga á vörur og þjónustu eftir því, hve nauðsynlegar þær teljast hverju alþýðuheimili. Þannig á að leggja skattinn á þá, sem hafa peninga til að veita sér eitt og annað í þjóðfélaginu, en hafa lítið sem ekkert á nauðþurftum heimilanna. Nú hefur verið haldið fram, að misbrestur sé á innheimtu söluskatts ekki síður en tekjuskatts. Að vísu eru þeir, sem innheimta söluskatt fyrir ríkið, þ.e. alls konar fyrirtæki, miklum mun færri en hinir, sem áður greiddu tekjuskatt, og er því auðveldara að fylgjast með þeim. Það hefur líka verið gert, og hæstv. fjmrh. hefur gert út leiðangur til að rannsaka bókhald fyrirtækja og skil þeirra á söluskatti. Ekki hefur verið upplýst um árangur þeirra rannsókna, en vonandi verður frá málinu skýrt opinberlega og hert mjög á þessu eftirliti. Að láta fyrirtæki innheimta söluskatt af viðskiptavinum sínum, en skila honum ekki til ríkissjóðs, er að sjálfsögðu beinn þjófnaður. Það er bezt fyrir alla aðila, að löggæzla á þessu sviði sé svo ströng, að engin tortryggni komist þar að. Það er erfitt að gera sér grein fyrir, hve miklu af tekjum er skotið undan skatti hér á landi. Þó er hægt að bera saman þjóðartekjurnar, eins og þær koma fram í skattframtölum, og þjóðartekjur, eins og þær eru reiknaðar út eftir framleiðslunni. Kemur í ljós, þegar þetta tvennt er borið saman, að það vantar yfir 1800 millj., til þess að allar tekjur fyrirtækja og einstaklinga komi til skila við skattaframtöl. Nú eru þetta að sjálfsögðu ekki allt skattsviknar tekjur. Þarna eru hin mörgu fyrirtæki ríkis og bæjarfélaga, þ. á m. bankarnir, sem eru skattfrjáls með öllu. Samt sem áður hljóta að vera í þessum mikla mun, 1800 millj., skattsvik svo gífurleg, að þess munu vera fá dæmi annars staðar. En þótt reynt sé að breyta skattakerfinu á þá lund, að ekki gefist tækifæri til undanbragða, verður meinsemdin aldrei læknuð að fullu á þann hátt. Hér verður að koma til hugarfarsbreyting, þannig að menn telji það sjálfsagða skyldu að greiða sín gjöld, eins og gerist í nágrannalöndum okkar. Vörusmygl er annað vandamál, sem mjög snertir fjárlög íslenzka ríkisins, þar sem ríkissjóður tapar fé í hvert sinn, sem vöru er smyglað inn í landið, og verður að leggja þá greiðslu á herðar annarra. Að vísu verðum við sem siglingaþjóð að telja það eðlilegt, að sjómenn, flugmenn og ferðalangar geti komið með eitthvað af vörum til einkanota heim, án þess að greiða af þeim tolla. En hér hefur verið um annað og meira að ræða. Skýrslur benda t.d. eindregið til þess, að árlega sé smyglað til landsins ekki minna en 30 smálestum af nælonsokkum, og getur hvert mannsbarn séð, að svo mikið magn er varla flutt inn í vösum og töskum einstaklinga. Hér hljóta heilar vörusendingar einhvern veginn að komast inn í landið án tollafgreiðslu, eins og glöggir menn geta séð með því að skoða varning verzlana. Nýlega var skýrt opinberlega frá máli, þar sem reynt hafði verið að koma heilum vörusendingum fram hjá tollafgreiðslu, og virðist vera brýn ástæða til að gefa þeirri hlið smyglmálanna vandlega gaum. Að sjálfsögðu verður ríkið að berjast gegn smyglinu á margan hátt, bæði með tollapólitík og auknu eftirliti með innflutningi, og hefur hæstv. fjmrh. látið í ljós, að unnið sé að ýmsum breytingum, m.a. á tollskrá, með þetta og annað fyrir augum. Það er bókstaflega grundvallaratriði undir meginhluta af tekjuöflun ríkisins, að stórfellt smygl sé ekki stundað af skipulögðum hringum, eins og allar líkur benda til að gert hafi verið hingað til hér á landi. Þau fjárlög, sem nú eru til umr., verða að skoðast í ljósi þeirrar þróunar, sem verið hefur í efnahagsmálum, enda hlýtur fjárhagur ríkisins að standa í nánu sambandi við þau mál. Fyrir rösklega 5 árum kom vinstri stjórnin svonefnda til valda í landinu. Þá var verið að reyna nýja stjórnarsamsteypu, og gerðu margir sér ýmsar vonir um þá stjórn. Hún hafði að vísu óljósa stefnu í mörgum málum, ekki sízt í efnahagsmálunum, þar sem hún ætlaði sér að fara nýjar leiðir til varanlegrar lausnar efnahagsvandræðanna. Reynslan átti eftir að sýna, að forustumenn vinstri flokkanna báru ekki gæfu til að koma sér saman um nein úrræði í efnahagsmálum. Hið eina nýja voru brbl. Hannibals Valdimarssonar um að lögfesta kaupgjald og verðlag, sem kommúnistar sögðu þá að væri beinlínis til að bæta kjör verkalýðsins. Eftir það sökk vinstri stjórnin lengra og lengra í fen uppbótakerfis og lækkaði gengið ár eftir ár, en faldi það á bak við nöfn eins og yfirfærslugjöld. Árangurinn varð vaxandi hallarekstur gagnvart öðrum löndum og vaxandi verðbólga innanlands, unz stjórnin féll. Emil Jónsson tók við stjórnartaumunum á jólaföstu 1958 með minnihlutastjórn jafnaðarmanna. Sú stjórn greip til rösklegrar niðurfærslu innanlands, færði niður bæði kaupgjald og verðlag, svo að almenningur undi vel sínum hag. Þar með var þjóðinni forðað frá óðaverðbólgu innanlands. En stjórn Emils tókst ekki að leysa vandann út á við. Uppbótakerfið var enn við lýði, og hallarekstur hélt áfram gagnvart útlöndum. Þess vegna voru úrræði þeirrar ríkisstj. ekki nægileg til frambúðar. Þeim var ætlað að halda skútunni á floti, unz nýtt Alþing kæmi saman, og það tókst, en meira ekki. Núv. stjórn tók við fyrir tveimur árum. Eftir nokkurra mánaða undirbúning lagði hún fram viðreisnaráætlun sína. Þetta voru stórtækustu breytingar á efnahagskerfi þjóðarinnar, sem nokkru sinni höfðu verið reyndar, og átti nú að koma efnahagsmálunum í sama horf og hjá grannþjóðum okkar. Viðreisnin hefur á veigamiklum sviðum náð tilgangi sínum. Hún hefur gerbreytt verzlun okkar við útlönd, gjaldeyrisstöðunni, útlánastefnu bankanna og fleiri höfuðatriðum, með þeim árangri, að íslenzka Þjóðarbúið hefur ekki verið rekið með halla síðan viðreisnin hófst. Það eitt er veigamikill árangur. Hins vegar hafa áform ríkisstj. um að fá atvinnurekendur og verkalýðsfélög til að semja ekki um meiri kauphækkanir en fyrirtækin geta greitt, án þess að fá það bætt upp annars staðar, ekki tekizt. Ef ekki hefði verið gripið til síðari gengislækkunarinnar, hefði þegar komið til hallarekstrar gagnvart útlöndum og allt verið glatað, sem þó hafði áunnizt með þrengingum síðustu tveggja ára. Hins vegar eru deilumál um tekjuskiptingu og laun innanlands óleyst og þar með ekki jafnvægi í verðlagi í landinu. Undanfarin ár var keypt til landsins mikið af atvinnutækjum, sérstaklega fiskibátum og togurum. Þetta var yfirleitt greitt með lánum til skamms tíma, og hefur því hvílt á þjóðinni mikil og þung greiðslubyrði. Núv. ríkisstj. hefur ekki aðeins stöðvað hallarekstur og komið gjaldeyrismálunum í sæmilegt horf, heldur hefur hún verið að greiða niður þessar báta- og togaraskuldir eftir mætti. Þegar þessi skuldabyrði léttist, verður þjóðin að hefja næstu lotu í sókn sinni til fjölbreyttara atvinnulífs og meiri framleiðslu. Við erum nú búin að kasta mæðinni í tvö ár og koma gjaldeyrismálum okkar í það horf, að grundvöllur er undir ábyrgum og skynsamlegum lántökum til næstu framfaraskrefa. Þessi skref hefur ríkisstj. látið undirbúa með því að fá færustu sérfræðinga Noregs í áætlunarbúskap til að stjórna samningu fyrstu fimm ára áætlunar Íslendinga. Þessi fimm ára áætlun á að vera tilbúin um næstu áramót og koma til framkvæmda frá og með árinu 1962. Þá ættu Íslendingar í fyrsta sinn að hafa skynsamlega heildarmynd af því, hvernig þeir þurfa að haga fjárfestingu sinni til þess að tryggja sér t.d. 5% aukningu þjóðarteknanna á ári hverju. Þá ættum við að geta forðazt að eyða stórfé í að byggja mörg mannvirki af sömu gerð samtímis, en ganga illa að ljúka nokkru þeirra, að eyða stórfé í framleiðslugetu, sem er ekki hagnýtt, og yfirleitt að vita, hvert við stefnum í fjárfestingarmálum. þessi fyrsta áætlun um framkvæmdir á Íslandi hefur að mestu verið hafin yfir pólitískar deilur hingað til. Vonandi treystir enginn flokkur sér til að berjast gegn henni, enda nauðsyn slíkrar áætlunar augljós. Þó er rétt að minnast þess, að nauðsynleg erlend lán til framkvæmda á næstu árum fást því aðeins, að gjaldeyrismál okkar séu í góðu lagi og þjóðarbúið ekki rekið með halla. Ef ekki hefði verið gripið til gengislækkunar á þessu hausti, er algerlega útilokað, að það hefði verið hægt að hugsa til nýrrar framkvæmdaáætlunar í byrjun næsta árs. Þetta eru staðreyndir, sem eru þyngri á metunum en allur áróður stjórnarandstöðunnar um, að þessar aðgerðir séu einungis gerðar af illmennsku ráðherranna og í hefndarskyni. Meðan uppbótakerfið var við lýði, fékk ríkissjóður mikinn hluta af tekjum sínum af svokölluðum hátollavörum. Af þeim sökum var innflutningsskrifstofan á Skólavörðustig látin veita svo til takmarkalaus leyfi fyrir ýmiss konar hátolla- og lúxusvöru til að tryggja ríkissjóðinn, meðan skortur var á nauðsynjavörum. Núv. ríkisstj. breytti þessu fráleita kerfi. Það er ekki lengur hagsmunamál ríkissjóðs, að óþarfavarningur sé fluttur til landsins, enda hafa orðið verulegar breytingar á samsetningu þess, sem flutt er inn. Nú flytja menn inn það, sem nauðsynlegt er, en eru ekki neyddir til að flytja inn vörur, sem ríkissjóður fær af mestar tekjur. Af þessari breytingu leiddi óhjákvæmilega nokkra minnkun á tolltekjum, eins og hæstv. fjmrh. hefur nánar gert grein fyrir. Þetta hefur leitt til ýmissa erfiðleika við að koma fjárlögum saman, en þó hefur nú tekizt að semja og leggja fram fjárlagafrv. á þann hátt, að ekki er gripið til neinna nýrra hækkana á skatta- og tollastigum. Þetta er mikilsvert atriði fyrir hag almennings í landinu, og ber að vona, að þetta breytist ekki í meðförum Alþingis. Það hefur verið eitt höfuðeinkenni á þróun fjármála ríkisins í höndum núv. stjórnar, að upphæðir til almannatrygginga hafa stóraukizt, að tekjuskattur hefur verið stórminnkaður, en söluskattar hafa aukizt. Báðar þessar ráðstafanir miða til aukins, þjóðfélagslegs réttlætis. Tryggingarnar eru tilfærsla á tekjum, og skattabreytingin á, þegar fram liða stundir, að jafna skattbyrðum réttar milli þegnanna og ná til þeirra, sem áður svikust undan þunga gjaldanna. Hvort tveggja þetta telja jafnaðarmenn mikinn ávinning í fjármálastjórn ríkisins hin síðari ár. - Góða nótt.



Gott kvöld. Þegar hæstv. fjmrh. tók við, lýsti hann hátíðlega yfir því, að hann ætlaði að koma því á, að öll reikningsskil fyrir ríkið yrðu miklu fyrr á ferðinni en áður hefði þekkzt. Ekki virðist mér fara mikið fyrir efndum á þessu, heldur miðað aftur á bak, þar sem hér á Alþ. hafa ekki komið fram upplýsingar um afkomu ársins 1960 fyrr en nú í kvöld og reikningi ársins hefur ekki verið útbýtt á Alþingi. Liggur nú þó fyrir afkoma ríkissjóðs fyrsta ár viðreisnarinnar og hefur staðið sem næst í járnum. Mikið er þessi útkoma þó öðruvísi en forráðamenn höfðu ætlazt til. Einn liður viðreisnarinnar var sem sé sá að moka á þjóðina nýjum álögum til ríkissjóðs, og áttu þær að gefa a.m.k. 450 millj. kr. í tekjur, miðað við samandreginn þjóðarbúskap. Átti með þessu móti og of hárri áætlun útgjalda að tryggja stórfelldan greiðsluafgang á árinu 1960, sem átti svo að frysta með hluta af sparifénu til að minnka peningaveltuna og auka samdráttinn. Skyldi þetta vera einn liður í því að ná fé af fólki, svo að það gæti minna keypt og minna lagt í framkvæmdir. Til viðbótar álögunum voru fjárl. 1960 styrkt með því að áætla útgjaldahækkun allt árið vegna gengislækkunarinnar og nýrra niðurgreiðslna, eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðh. hér áðan, þótt gjaldahækkunin kæmi ekki til greina nema í 10 mánuði. Með þessum klókindum átti allt að vera tryggt, og vænzt var, að greiðsluafgangurinn yrði þó a.m.k. aldrei minni en sem svaraði vísvitandi of hátt settum útgjöldum í fjárlögum. Með því að áætla ýmsa gjaldaliði fjárl. þannig mörgum milljónatugum of hátt varð niðurstaðan sú, eins og fram kom í ræðu ráðh., að heildarútgjöldin urðu að sjálfsögðu undir áætlun, því þótt umframgreiðslur yrðu nokkrar, komu hinar of háu áætlanir þar á móti og vel það. Þótt ríkisútgjöldin yrðu undir áætlun í heild, stafar það því ekki af minni umframgreiðslum en stundum áður, heldur af þessari reikningsbrellu í fjárl. Á hinn bóginn kom stóri greiðsluafgangurinn, sem átti að verða 1960, ekki fram, og fer margt því öðruvísi en ætlað er. Ráðstafanir ríkisstj. til þess að kýta saman íslenzkan þjóðarbúskap höfðu borið svo ríkulegan ávöxt, ef kalla mætti því nafni, að ríkissjóður rétt skreið 1960, þrátt fyrir allar álögurnar og vísvitandi of hátt áætluð útgjöld, og fyrirheitin um að afnema söluskattinn varð að leggja á hilluna, eins og kunnugt er. Ekki sagði ráðh. mikið um afkomuhorfur ríkissjóðs á þessu ári, en þó var að heyra, að hann gerði ráð fyrir, að greiðsluhallalaust yrði og jafnvel vel það. Færi betur, að svo yrði. En fari svo, sýnir það með öðru fleira, sem síðar verður minnzt á, hvílíkt frumhlaup og ég vil segja skemmdarverk nýja gengislækkunin í sumar var. Nú hefur fjmrh. lagt fram fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Tæpast tel ég unnt að hugsa sér gleggri vott um gjaldþrot þeirrar stefnu í efnahagsmálum, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir, en einmitt þetta frv. Á því eru heildarútgjöld ríkissjóðs talin 1 milljarður og 715 millj., og er þó vantalið, eins og ég kem að síðar. Þetta eru 908 millj. - ég sagði 908 millj. - hærri útgjöld en á fjárl. 1958, fyrir þremur árum. Og þótt tekið sé tillit til þess, að nokkuð af niðurgreiðslum á vöruverði var þá, 1958, greitt utan fjárlaga úr útflutningssjóði. þá hafa ríkisútgjöldin meira en tvöfaldazt á þessum þremur árum. Ríkisútgjöldin hafa hækkað um meira en 100% á þessum þremur árum. Þrátt fyrir þessa gífurlegu útgjaldahækkun eru þó raunverulega lægri fjárveitingar nú til verklegra framkvæmda og atvinnuveganna en þær voru þá. Þá, 1958, voru framlög til þeirra mála 26.3% af heildarútgjöldum fjárl., en nú eru þau komin ofan í 17.1% af heildarútgjöldunum. Er þetta þveröfugt við það, sem var fyrir viðreisn, því að þá hækkuðu framlög til verklegra framkvæmda ár frá ári meira en önnur útgjöld ríkisins. Álögur á landsmenn eða tekjur ríkissjóðs hafa aukizt að sama skapi og ríkisútgjöldin, og hafa þannig álögur meira en tvöfaldazt á þessu sama tímabili, þremur árum. Hér við bætist svo, að gjaldabyrðin til ríkisins hefur verið færð stórlega til á þessum árum, af þeim efnameiri og yfir á þá efnaminni, sem minni hafa tekjurnar. Það er því ekki að furða, þótt verðlag á lífsnauðsynjum hafi hækkað, þegar ofan á tvær gengisfellingar hefur verið hrúgað á nauðsynjavörurnar nýjum tollum og sölusköttum. Kveður svo rammt að þessu, að núv. hæstv. fjmrh. er hinn fyrsti á Íslandi, sem hefur látið lögfesta toll á fisksoðningu og kjöt, því að svo ósleitilega hefur verið gengið að skattpíningunni. Lítum svo á heildarsvip frv. Og þá sjáum við, að þrátt fyrir þessar ofboðslegu nýju álögur undanfarið og enn nýjar álögur, sem felast í gengislækkuninni frá í sumar, þá gerir hæstv. ráðh. ekki einu sinni ráð fyrir því, að öll þessi býsn samanlögð geti staðið undir útgjöldum ríkissjóðs, eins og þau eru nú áformuð, og það með stórniðurskornum verklegum framkvæmdum frá því, sem var fyrir þremur árum. Þannig metur hæstv. ráðh. sjálfur horfurnar í þjóðarbúskapnum, og er því sýnilegt, að ríkisstj. er ekkert á þeirri leið að draga úr samdrættinum eða breyta um búskaparlag, enda þurftu menn ekki þetta fjárlagafrv. til að vita það, þar sem nýja gengislækkunin er beinlínis framkvæmd til þess að hækka verðlag á nauðsynjum og framkvæmdum öllum og tryggja a.m.k. jafnþröngan hag almennings til vörukaupa og framkvæmda og orðinn var, áður en kjarabætur í sumar komu til. Til þess svo að koma saman fjárlagafrv., miðað við þetta búskaparlag, án þess að hafa halla á pappírnum, hefur fjmrh. gripið til hinna furðulegustu bragða. Ráðh. grípur til þess óyndisúrræðis, að hann telur ekki með útgjöldum frv. 61 millj. af sjálfum ríkisútgjöldunum, af því að þau eigi að greiðast með skuldabréfum og lántökum, segir ráðh. Hvað ætli yrði sagt um þann framkvæmdastjóra fyrirtækis, sem sleppti úr reikningi fyrirtækisins hluta af rekstrarútgjöldum og afsakaði sig svo með því á eftir, að þau þyrftu ekki að vera með, af því að það hefði verið stofnað til skulda til þess að borga þau? Ég læt menn um að gefa svona vinnubrögðum nafn, en stjórnarblöðin kalla þetta sparnað, og sýnir það menningarstigið, sem umr. um efnahagsmál eru á í þeim blaðakosti. Leiðrétt er fjárlagafrv. því lagt fram með 55 millj. kr. greiðsluhalla. Hér við bætist, að til þess að halda núv. niðurgreiðslum á vöruverði óbreyttum er áætlað að þurfi á næsta ári 327 millj. og til að greiða lögbundnar útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir á næsta ári er áætlað að þurfi 45 millj., eða samtals 372 millj., en í þetta tvennt eru aðeins 300 millj. á frv., og vantar því 72 millj. upp á. Miðað við að halda óbreyttum niðurgreiðslum, er því halli á frv., sem nemur a.m.k. 130 millj. kr. Á hinn bóginn gaf hæstv. ráðh. í skyn, að lækka ætti niðurgreiðslurnar, og kemur það þá fram sem ný dýrtíðaraukning og sem nýjar álögur, en það bitnar einmitt harðast á þeim, sem minnst hafa fjárráðin, sagði Benedikt Gröndal orðrétt hér áðan. Þetta sýnir, að þrátt fyrir hinar ofboðslegu nýju álögur hefur samdráttarstefnan leikið þjóðarbúskapinn þannig að mati hæstv. ráðh. sjálfs, að hann kemur ekki saman greiðsluhallalausum fjárlögum, en reynir í bili að leyna því með alls konar brögðum, sem þó eru þannig vaxin, að engum fá dulizt. Til að reyna að leysa greiðsluvandræði ríkissjóðs, sem ráðh. telur fram undan að óbreyttri stefnu, hefur hann gripið til þess að gera ráð fyrir greiðslu lögboðinna útgjalda í atvinnuleysistryggingasjóð með skuldabréfum. Er þó engin heimild í lögum til að fara þannig að. Ráðh. bar það fyrir sig, að ríflega hefði safnazt í sjóðinn, en þess ber að gæta, að það var ætíð ráð fyrir því gert, að þangað safnaðist mikið fé, þegar atvinna væri góð, því að mikils þarf við, ef atvinnuleysi verður. Auk þess hefur rífleg fjársöfnun í þennan sjóð, atvinnuleysistryggingasjóð, verið þýðingarmikill liður í því að safna fé til útlána í nauðsynlegustu framkvæmdir, og hefur orðið að því afar mikill stuðningur, bæði við íbúðabyggingar og hinar brýnustu framkvæmdir víðs vegar um landið. En nú virðist ætlun hæstv. ríkisstj. að eyðileggja þessa starfsemi sjóðsins og skjóta loku fyrir þetta úrræði til stuðnings nauðsynlegustu uppbyggingu í landinu. Er það í góðu samræmi við aðrar ráðstafanir ríkisstj. til þess að draga sem allra mest úr lánamöguleikum manna með innilokun sparifjár og öðru slíku. Er hér því enn vegið í sama knérunn og stefnt að enn harðari samdráttartökum en áður, og er erfitt að sjá, hvar þetta á að enda, ef þessi stefna fær að ráða áfram. Hæstv. ráðh. hefur hvað eftir annað með miklu yfirlæti vikið að þeirri stórfelldu ráðdeild, sem nú ætti að sýna í ríkisbúskapnum, og lofað að endurskoða og endurbæta allt starfskerfi ríkisins. Meira að segja er enn í grg. frv. vikið að þessu sama, og enn var hæstv. ráðh. við sama heygarðshornið, en þó ekki með jafnmiklu yfirlæti og áður. Á það sínar eðlilegu orsakir, sem brátt munu skýrast. Í fyrstu ræðu sinni gaf fjmrh. 12 sparnaðarloforð. Í þeirri næstu gaf hann 24 sparnaðarloforð. Meiri hluti ráðherrans í fjvn. í fyrra vildi ekki láta sitt eftir liggja og setti stjórninni fyrir 23 sparnaðaratriði. Það hefur því ekki vantað sparnaðarloforðin. Tónninn í öllu því, sem ráðh. og hans menn hafa sagt um þessi efni, er sá, að þeir hafi alltaf verið önnum kafnir við að lækka ríkisútgjöldin, enda þótt þeir hafi tvöfaldað þau á þremur árum. Þetta mun síðar verða rakið allt, þessar yfirlýsingar og svo framkvæmdir ráðherrans og hans manna, en sannast að segja hafa menn ekki orðið varir við þennan sparnað eða ráðdeild í framkvæmd. Þó má nefna sameiningu áfengis- og tóbakseinkasölu, sem við skulum vona að einhver sparnaður verði á, og svo er sagt, að utanrrh. hafi eitthvað lagað til í sparnaðarátt á Keflavíkurflugvelli frá því, sem hann hafði sjálfur áður ákveðið. Aftur á móti hefur það ekki farið fram hjá mönnum, að ríkisbáknið þenst út með meiri hraða en nokkru sinni fyrr, svo sem þetta fjárlagafrv. og fjárlagafrv. í fyrra bera með sér. Það úir og grúir af nýjum embættum og nýjum kostnaði. Fátt eitt skal nefnt af mörgu. Nýtt efnahagsmálaráðuneyti hefur verið stofnað með ærnu starfsliði. Saksóknaraembætti með starfsliði fyrir á aðra milljón, upplýsti ræðumaður hér áðan úr stjórnarherbúðunum. Mikið lið er á launum við svokallaða hagsýslu, og er kostnaður við þessa starfsemi talinn 304 þús. kr. á 19. gr. í fyrra, og er það bara byrjunin. Gefinn var út áróðursbæklingur á s.l. ári, sem kostaði ríkissjóð hundruð þúsunda, svo sem síðar mun upplýst verða. Bankastjórum og bankaráðsmönnum í ríkisbönkunum var fjölgað um 6 á þessu ári. Og þannig mætti lengi telja. Þ. 19. gr. fjárlaga fyrir árið 1960 er talinn kostnaður við 60 nefndir, tæplega 2 millj. kr., en 1958 eru taldar 38 nefndir, sem kostuðu 1 millj. 200 þús. kr. Er þetta ekki mjög lélegur árangur eða hitt þó heldur af hátíðlegum yfirlýsingum hæstv. fjmrh. um stórkostlegan niðurskurð á þessum sérstaka lið. Lofaður sparnaður á póst- og símamálum var framkvæmdur þannig, að innleidd voru hrein okurgjöld á póst- og símaþjónustu, svo að ókleift má telja orðið fyrir almenning að hafa síma. Fræg er yfirlýsing hæstv. ráðh. í fyrra um milljónasparnað á strandferðum án þess að minnka þjónustuna, sem reyndist út í bláinn, og svo yfirlýsing sama ráðh. um milljónasparnað í hernaði gegn refum og minkum, sem nú var raunar ekkert á minnzt, alveg út í hött. Þannig mætti halda áfram að sýna fram á hvimleitt skrum í þessum efnum og bera saman við framkvæmdir, og verður ekki lengra farið út í það að sinni. En niðurstaðan af öllu þessu ráðslagi er sú í heild, að í þessu frv. eru ríkisútgjöldin 200 millj. kr. hærri en þau eiga að verða á þessu ári, 200 millj. kr. hækkun, þegar útgjöldin eru öll talin eins og vera ber. Og allt á þetta þó enn eftir að hækka. Ekki skal ég spá, hvernig endanleg afgreiðsla fjárl. verður. Á hinn bóginn hefur fjmrh. látið það koma fram utan þings, að fyrirhugað sé að færa enn til skattabyrðina í landinu. Auðvitað er ekki um að ræða að minnka skattabyrðina að óbreyttri samdráttarstefnunni, svo sem glöggt má sjá. En það eiga að verða tilfærslur enn, og nú á enn að vega í sama knérunn. Það á að lækka skatta á gróðafélögum og bæta það upp með hækkun á sölusköttum. Enn fremur er sagt, að það eigi að lækka eitthvað tolla á hátollavörum. Kemur það nú fram, að svo hefur verið þrengt að mönnum, að innkaup á hátollavörum hafa dregizt mjög saman og því ekki gefið jafnmiklar tekjur og ríkisstj. hafði gert ráð fyrir. Viðbrögð ríkisstj. eiga því að verða þau að lækka skatta á félagagróðanum og hátollavörunum og leggja sem jafnast gjald á allar vörur í staðinn, þ. á m. matvæli og allar helztu nauðsynjavörur almennings. Er sýnilega gert ráð fyrir svo harðhentum samdrætti á kaupgetunni, að ekkert muni duga annað en að færa enn þá meira af álögunum yfir á matinn. Engum getur dulizt, að öll þessi mál eru komin í hið mesta öngþveiti, og allt, sem frá ríkisstj. kemur, ber þess vott, að henni er það nú orðið einnig ljóst. Á hinn bóginn er sífellt á undanhaldinu verið að kalla það um öxl, að einhverjum öðrum sé að kenna, að svona hefur farið. Öllum sæmilega viti bornum mönnum mun þó hins vegar ljóst, að svona hlaut að fara. Þessar hlutu að verða afleiðingar þess, sem ríkisstj. lét hafa sig út í í fyrra. Hefur þetta allt farið eins og þá var sagt fyrir. Þá voru gerðar ráðstafanir, sem áttu að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum, og þær voru fólgnar í því að magna dýrtíðina sem allra mest og gera mönnum um leið með margvíslegum hætti sem erfiðast fyrir að ná í peninga til þess að framfleyta heimilum sínum eða leggja í framkvæmdir. Gengislækkun, tollahækkanir, innilokun sparifjár og okurvextir, þetta voru aðferðirnar. Áhrifin af öllu þessu gátu aldrei í fyrstu umferð orðið undir 1100–1200 millj. til hækkunar á verðlagi og framleiðslukostnaði, miðað við óbreytta viðskiptaveltu. Allar þjóðartekjurnar voru metnar á 5½–6 milljarða, þegar þetta var gert. Þetta hlaut því að leiða til óbotnandi dýrtíðar og taumlausra erfiðleika fyrir atvinnulífið og framleiðsluna. Svo er að sjá, að þeir, sem fyrir þessu standa, hafi blátt áfram ekkert botnað í, hvaða afleiðingar þetta hlaut að hafa, enda sumir hverjir litla snertingu haft við undirstöðu íslenzks þjóðarbúskapar. Afleiðingar þessara mistaka hafa ekki heldur látið á sér standa, og hefur hér af leitt alls konar truflanir á atvinnurekstri og samdrátt sjálfrar framleiðslunnar og þjóðarteknanna. Öll bendir þessi þróun glöggt á þann meginkjarna þessara mála og það, sem á milli ber framsóknarmanna og stjórnarflokkanna, hvílík fásinna það er að ætla sér að vinna að jafnvægi í þjóðarbúskapnum með ráðstöfunum, sem hljóta að draga mjög úr framleiðslunni og þjóðartekjunum, valda óviðráðanlegum erfiðleikum fyrir framleiðsluna og þar með óþolandi kjaraskerðingu fyrir almenning. Eftir eitt viðreisnarár var þannig komið, að kjaraskerðingin hjá bændum og launafólki nam 15–20%, miðað við 1958 um haustið. Enginn treysti sér þá lengur til að halda því fram, að fjölskylda gæti lifað mannsæmandi lífi af verkamannakaupi fyrir venjulegan vinnudag og þá ekki heldur af þeim tekjum, sem bændum voru ætlaðar í verðlagi afurðanna. Þannig voru kjaramálin komin í algera sjálfheldu. Alþýðusamtökin sýndu þó óvenjulega þolinmæði. Mánuð eftir mánuð var reynt að fá ríkisstj. til að gera, ráðstafanir til kjarabóta, sem komið gætu í staðinn fyrir kauphækkanir, en allt kom fyrir ekki. Ríkisstj. vildi engu breyta og ekkert koma til móts við menn í þessum vanda. Þegar hér var komið sögu, skullu verkföll á, einhver þau víðtækustu, sem hér hafa verið háð, og er óhætt að fullyrða, að afstaða manna til þeirra í verkalýðsfélögunum fór eftir allt öðru en pólitík. Áður en þetta gerðist, hafði verið samið um 14.7% kauphækkun í Vestmannaeyjum og talsverðar kjarabætur til hlutarsjómanna, og var það allra manna mál, að sízt veitti af því. Ríkisstj. hafði borið það blákalt fram, að ekkert væri hægt að koma til móts við almenning. Nú, þegar verkföllin voru skollin á, var aftur á móti snúið við blaðinu og farið að halda því fram, að 3% kauphækkun gæti kannske komið til mála, og eftir nokkurn tíma eða um það leyti, sem sáttasemjarar fóru að gera tillögur, var enn breytt til og farið að segja, að kerfið þyldi 6% kauphækkun. Sást nú á þessu, að ekkert var að marka það, sem úr stjórnarherbúðunum kom um þetta mál, - eitt sagt í dag og annað á morgun. Jók þetta erfiðleikana og tortryggnina um allan helming, og sættir náðust alls ekki á þeim grundvelli, sem sáttasemjarar lögðu til. Hörðnuðu átökin, og stappaði víða nær allsherjarverkfalli, en undirbúningur síldarvertíðar stóð sem hæst og síldarúthaldið allt í hættu. Ríkisstj. og atvinnurekendafélagið aðhöfðust ekki neitt. Þegar hér var komið málum, náðu samvinnusamtökin samningum við verkalýðsfélögin um lausn kjaradeilunnar fyrir sitt leyti, og var aðalatriðið, að dagvinnukaup hækkaði um 10% og að 1% yrði lagt í sjúkrasjóð verkalýðsfélaga. Enn fremur varð nokkur hækkun á yfirvinnu. í samningunum voru ákvæði um, að þeir giltu til ársins, nema gengislækkun yrði eða framfærslukostnaður hækkaði um 5 stig, þá væri hægt að segja þeim upp með stuttum fyrirvara. Þessum samningum var almennt fagnað með þjóðinni án tillits til afstöðu manna í stjórnmálum. Var það almenn skoðun, að hér væri fundin hófleg lausn og bjargað frá gífurlegu tjóni, m.a. með því að koma í veg fyrir stöðvun síldarúthaldsins. Sérstaka athygli vakti það, að samvinnufélögin lögðu sig fram um að reyna að tryggja vinnufriðinn varanlega með því að koma því inn í samninga, að kaup stæði óbreytt samningstímann, eitt ár í senn, nema framfærslukostnaður hækkaði um 5 stig á fyrsta ári og 7 stig á öðru ári. Það ber að hafa í huga, að 5 stig í vísitölunni núna jafngilda 10 stigum í þeirri vísitölu, sem var í gildi 1958, þegar átökin urðu um þessi mál á vegum vinstri stjórnarinnar. Vinstri stjórnin sagði af sér fyrst og fremst vegna þess, að vísitöluskrúfan fékkst ekki tekin úr sambandi og alls ekki fékkst frá því fallið, að hækkanir vísitölunnar væru að fullu teknar inn í verðlag og kaupgjald á víxl. Hliðstæðir samningar þá um kjaramálin og nú voru gerðir hefðu á þeim tíma tryggt, að vinstri stjórnin hefði haft tök á efnahagsmálunum og haldið áfram. Enginn veit, hvað ríkisstj. ætlaðist fyrir í vor í kjaradeilunni, hvort hún stefndi að margra mánaða verkfalli og að fórna þar með síldarvertíðinni til að koma í veg fyrir, að kaup verkamanna hækkaði um 400 kr. á mánuði, eða hvort hún ætlaði að setja lög um kaupgjaldið og efna til úrslitaorrustu við verkalýðsfélögin. Hitt vita menn, að ríkisstj. gerði ekkert til að leysa vandann, og hún reiddist heiftarlega, þegar tókst að semja, og hafði þó hátíðlega marglýst yfir því, að samtök vinnuveitenda og verkamanna í landinu yrðu að finna sjálf leiðir út úr kjaradeilunni, það væri alls ekki stjórninni viðkomandi að leysa verkföllin. Þá vita menn, að ríkisstj. stóð með atvinnurekendafélaginu í því að framlengja verkföllin svo að vikum skipti til að þvælast fyrir því, að 1% af kaupi verkamanna færi í sjúkrasjóði verkalýðsfélaganna. Auðvitað vita allir, að það hefur aldrei verið heil brú í ofsalegum ásökunum á hendur samvinnufélögunum út af þessum kjarasamningum, enda hefur ríkisstj. haft hina mestu vansæmd af árásum sínum á þau hjá öllum almenningi. Óheilindin sjást bezt á því, að áður en þessir samningar voru gerðir, var búið að semja um meiri kauphækkun í Vestmannaeyjum og víðar, án þess að nokkuð væri að því fundið. Enn þá gleggra er þó hitt, að eftir að samvinnufélögin höfðu gert samninga um 10–11% kauphækkun, hafði ríkisstj. ekkert við það að athuga og hafði jafnvel forgöngu um, að aðrir semdu um meiri hækkanir. Það hefur aukið á raunir hæstv. ríkisstj., að enginn fæst til þess að taka undir þessar ásakanir hennar í garð samvinnuhreyfingarinnar í alvöru. Þvert á móti liggja menn ríkisstj. yfirleitt á hálsi út af því að hafa ekki sjálf beitt sér fyrir þeirri lausn, sem samið var um milli samvinnufélaganna og verkalýðsfélaganna. Henni bar að sjá, að hún hafði þannig í pottinn búið, að á öðru var ekki stætt. Þetta er almenningsálitið í landinu, hvernig sem málgögn ríkisstj. hamast í bræði sinni tók ríkisstj, að hóta mótaðgerðum, vegna þess að kjaradeilurnar höfðu verið leystar öðruvísi en hún vildi. En þótt ótrúlegt sé og fáir mundu hafa trúað slíku fyrir fram, kom 13% gengislækkun í kjölfar þessara hótana, og því var borið við, að kjarasamningarnir við verkamenn gerðu þessa gengisbreytingu óhjákvæmilega. Ríkisstj. var áður búin að lýsa yfir því, að kerfið mundi þola 6% hækkun. Þeir eru vandfundnir, sem trúa því, að mismunurinn á þeirri lausn, sem varð í kjaramálunum, og 6% hækkun, sem ríkisstj. sagði að kerfið þyldi, hafi verið slíkur, að hans vegna hafi þurft að hækka verð á öllum erlendum gjaldeyri um 13%, enda fór því svo fjarri, að þessi kjarasamningur gæfi ástæðu til slíks, hann var þvert á móti hinn æskilegasti grundvöllur, ef rétt var á haldið, til að koma jafnvægi á og byrja að feta sig út úr því öngþveiti, sem í var komið. Eftirfarandi staðreyndir sýna þetta glöggt. Iðnaðurinn gat með sárafáum undantekningum borið þá kauphækkun, sem varð, án verðhækkunar. Liggur þetta nú glöggt fyrir, þar sem verðhækkanir, sem leyfðar hafa verið á framleiðsluvörum iðnaðarins, stafa nær undantekningarlaust af verðhækkunum vegna gengislækkunarinnar einnar saman, en kauphækkanirnar bera fyrirtækin sjálf. Hefur þetta meira að segja verið staðfest í stjórnarblöðunum. Verð á síld í salt og bræðslu í sumar hafði hækkað þrátt fyrir kauphækkanirnar. Kauphækkun sú, sem varð umfram það, sem ríkisstj. taldi kerfið bera, svaraði til rúmlega 1% breytingar á útflutningsverði afurða frá frystihúsunum, og þann mismun og þó meira til hefði hreinlega verið hægt að jafna með lækkun vaxta í það, sem þeir voru áður. Fyrir þessu eru óvefengjanlegar heimildir sem ég hef haft með höndum og eru frá samtökum frystihúsanna. Með nokkuð aukinni umsetningu í landinu vegna kjarabótanna hefðu tekjur ríkissjóðs vaxið stórkostlega vegna þess, hve gífurlega hefur nú verið haugað tollum á allar nauðsynjavörur. Þannig hefði vandi ríkisbúskaparins verið leystur og möguleikar orðið á að bæta launakjör opinberra starfsmanna og vinna gegn verðhækkunum almennt, enda sýna einmitt afkomuhorfur ríkissjóðs nú, að þessar fullyrðingar eru réttar. Þannig var með kjarasamningunum nýju beinlínis búið að leggja grundvöll að bættu ástandi í efnahagsmálum og varanlegum vinnufriði, ef samdráttarstefnan væri yfirgefin, vextir lækkaðir, dregið úr lánasamdrætti og rekstrarfjárskorti fyrirtækja og þannig byrjað að létta af viðjum viðreisnarinnar. Stórauknar gjaldeyristekjur vegna síldveiðanna hefðu hjálpað til að gera kjarabæturnar raunhæfar og auka viðskiptin. Í stað þess að notfæra sér kjarasamningana á þessa lund, er nú öllu stefnt í meira dýrtíðaröngþveiti en nokkru sinni fyrr með gengislækkuninni. Ný verðhækkunaráhrif vegna hennar geta aldrei orðið undir 550 millj. í fyrstu umferð, því að hér er um að ræða 13% skatt á andvirði allra innfluttra vara og allan seldan gjaldeyri og þar á ofan jafnhátt álag á mikinn hluta ríkisteknanna. Gengislækkunin á sér engin efnahagsleg rök nema frá sjónarmiði þeirra, sem aldrei sjá nein úrræði önnur en þau að magna dýrtíðina og draga þannig úr kaupgetu almennings og möguleikum til framkvæmda. En þessar aðfarir herða bara samdráttinn enn, með þeim afleiðingum, að efnahagsvandamálið verður óviðráðanlegra en nokkru sinni fyrr, eins og fjárlagafrv. ber glögglega með sér. Þar blasir sem sé við sú óhugnanlega mynd, að hversu gífurlega sem álögurnar eru hækkaðar, verður afkoman lakari samt. Lengra og lengra niður á við, það er stefnan, og því lengur sem haldið verður áfram á þessari braut, því örlagaríkara fyrir afkomu þjóðarinnar á næstu árum, eins og á því heimili, sem reynir að leysa efnahagsvandamál sín með því að leggja ekki í neitt og láta drabbast. Hvernig væri íslenzka þjóðin stödd, ef þvílíku búskaparlagi hefði verið fylgt undanfarið? Vafalaust er, að gengislækkunin er að verulegu leyti hugsuð sem hefndarráðstöfun í garð launastéttanna og bænda fyrir að sætta sig ekki við þau hörmungarkjör, sem orðin voru. En gengislækkunin er líka komin til vegna þess, að viðreisnin var auðvitað komin í strand, en ný gengislækkun núna kemur engu á flot, heldur hrindir lengra upp á flúðina. Hér er bara efnt til nýrrar umferðar dýrtíðarhjólsins. Á hinn bóginn var hægt að nota einmitt kjarasamningana, fyrst þeir náðust svona sérstaklega hóflegir, til þess að fikra sig inn á færari leiðir. Það er sorglegt, að því tækifæri skyldi nú sleppt með svo hastarlegu móti. Fram hefur komið, að þessi nýja gengislækkun sem tafarlaust svar við kauphækkun muni laða hér að erlent fjármagn til landsins. Þetta er vægast sagt óheppilegur áróður, og ætti þó að viðhafa um það sterkari orð. Þetta þýðir sem sé á mæltu máli, að nú eigi að sýna, að hér séu til aðferðir til að halda kaupgjaldi og tekjum bænda nægilega niðri til að tryggja erlendu fjármagni aðlaðandi gróða. En hvers vegna er verið að leggja áherzlu á þetta? Er ekki ætlunin, að íslenzkur atvinnurekstur verði framvegis fyrst og fremst á vegum Íslendinga sjálfra, eins og verið hefur og bezt hefur gefizt? Og hvað er verið að fara með þeim áróðri, sem í vaxandi mæli gengur út frá herbúðum ríkisstj. og út á það gengur að þröngva þeirri minnimáttarkennd upp á þjóðina, að í raun og veru hafi hún undanfarið ekki staðið á eigin fótum fjárhagslega og sé þess tæpast eða ekki megnug, það sé af þessum ástæðum, sem ört hafi hallað undan fæti nú um lífskjör og uppbyggingu? í stað þess að viðurkenna, að þessi vandkvæði eru bein afleiðing rangrar stjórnarstefnu, í stað þess að játa þetta er sagt, að vandkvæðin nú stafi af því, að íslenzkur þjóðarbúskapur geti ekki staðið undir meira og miklu minna en annarra þjóða búskapur. Því er oft lætt með, að ör uppbygging og betri lífskjör hér undanfarin ár hafi alls ekki byggzt á eðlilegu framtaki né tekjum þjóðarinnar, eins og ég sagði áðan, heldur óeðlilegum stuðningi erlendis frá. Það er klifað á því, að þjóðin hafi lifað um efni fram einmitt á þeim áratugum, sem hún efnaðist mest. Ég hef illan bifur á þessum áróðri, og mun hann ekki koma til af góðu eða eiga að vera undanfari heilbrigðra ráðstafana til sterkrar uppbyggingar hér á vegum Íslendinga sjálfra á næstunni, eins og vera þarf. Þessi áróður á ekkert skylt við heilbrigðar hugmyndir um að leysa, ef svo ber undir, einstök, stór verkefni með sérsamningum við eigendur erlends fjármagns, sem fullan rétt getur á sér átt, ef tryggilega er um búið. Sú minnimáttarkennd, sem verið er að reyna að skapa með þessum áróðri, er sízt af öllu til þess fallin að greiða fyrir því, að þjóðin fái slysalaust þrætt þá vandförnu leið, sem fram undan er. En sú leið er: að efla eðlileg tengsl, viðskiptaleg og menningarleg, við nágrannaþjóðir okkar, en halda þó sjálfstæði og sjálfsforræði í atvinnu- og efnahagsmálum. Ég hef athugað nokkuð fjárfestingu þjóðarinnar á undanförnum árum og notkun á erlendu fjármagni, og hef ég byggt þessar athuganir á skýrslum frá Framkvæmdabankanum. Á árunum 1950–1958 var fjárfesting talin nema rúmum 9 milljörðum, og af því var erlent fé, bæði gjafafé og lánsfé, rúmur einn milljarður, eða 12%, 88% var eigið fé. Árin 1950–1953 voru 15–25% af fjárfestingunni kostuð af erlendu fé, árið 1954 aðeins 3.8% og árin 1956–1958 7–12% kostuð af erlendu fé. Þessi síðustu ár var eingöngu um lánsfé að ræða frá útlöndum og þá eigið fé Íslendinga í uppbyggingunni þessi síðustu 3 ár frá 88% til 93%. Þegar tillit er tekið til þess, að á þessum árum lögðu Íslendingar hlutfallslega meira en flestar þjóðir í framkvæmdir, sést glöggt, hvílík fjarstæða sá áróður er, sem nú er rekinn til að læða því inn hjá þjóðinni, að hún sé ekki megnug þess að standa á eigin fótum fjárhagslega og byggja- upp atvinnulíf sitt fyrst og fremst af aflafé sínu og eðlilegum erlendum lánum. Það er lífsnauðsyn fyrir þjóðina að gera sér ljóst, að þær þrengingar, sem margur býr nú við og mun búa við, þangað til þjóðin hefur losað sig við þann þingmeirihluta, sem nú stendur fyrir málum hennar, stafar af röngu búskaparlagi, en ekki hinu, að ókleift sé nú orðið allt í einu að lifa hér góðu lífi og búa jafnframt á fullnægjandi hátt í haginn fyrir framtíðina. Góða nótt.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Sunnl., Karl Guðjónsson, hóf mál sitt á því að lýsa því, að gengisbreytingin hefði aðeins átt sér eina orsök og hún hefði verið sú að bjarga hinum fjárvana ríkissjóði frá gjaldþroti. Nú vil ég í fyrsta lagi taka það fram aftur, sem kom þó skýrt fram í framsöguræðu minni, að varðandi árið í ár mun sá tekjuauki, sem ríkissjóður fær vegna aukinna tolla af gengisbreytingunni, tæplega nema jafnhárri upphæð og hin auknu útgjöld hans vegna kauphækkana og gengisbreytingar, þannig að ríkissjóður græðir ekki á þessu í ár. Varðandi árið næsta held ég, að bæði fjárlagafrv. og framsöguræða mín hafi dregið það einnig í ljós, að það er síður en svo, að þessi gengisbreyting hafi verið ríkissjóðnum út af fyrir sig í hag. Útgjöld ríkissjóðs hafa hækkað svo mjög og hækka svo mjög á næsta ári vegna kauphækkananna og þeirrar gengisbreytingar, sem af þeim leiddi, að þær auknu tekjur, sem ríkissjóður hefur vegna tolla, sem að sjálfsögðu gefa í heild meira, þar sem erlent vöruverð hækkar, nægja tæplega til að vega þar á móti. Hér er um algeran misskilning og blekkingu að ræða. Í öðru lagi sagði þessi hv. þm., að ríkissjóður hirti svo allan gengishagnaðinn og hefði það m.a. verið ástæða til gengisbreytingarinnar, að ríkissjóður hefði þar eygt mikla tekjumöguleika. Ekki var nú heldur hægt að fara rétt með þetta mál. Í 6. gr. l. um ráðstafanir vegna gengisbreytingarinnar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, að mismunur andvirðis skilaðs gjaldeyris á eldra gengi og andvirðis hans á hinu nýja gengi, þ.e.a.s. gengismunurinn, skuli færður á sérstakan reikning. Skal nota fé á þessum reikningi til greiðslu gengistaps vegna skuldar við Greiðslubandalag Evrópu og Evrópusjóðinn. í öðru lagi á að greiða af þessum reikningi 2/3 hluta útflutningsgjalds af sjávarafurðum, sem framleiddar eru á tímabilinu 16. febr. 1960 til 31. júlí 1961. Þetta tvennt á nú að greiða af þessum gengishagnaði fyrst, en þegar því er lokið, þá á að nota það, sem eftir verður, til þess að létta byrðar ríkissjóðs vegna áfallinna ríkisábyrgða í þágu atvinnuveganna. Hv. þm. gerði sér mikinn mat úr því, að í fjárlagafrv. lækkar áætlun um vörumagnstoll um 2 millj, frá því, sem er í gildandi fjárlögum. Og honum varð svo mikill matur úr þessu, að hann virtist telja, að með þessu væri ríkisstjórnin að slá því föstu, að nú ætti að flytja inn minna vörumagn til landsins, allir ættu að fá minna, hver í sinn hlut, jafnvel þótt fólkinu fjölgi í landinu, eins og það gerir. Ég verð að hryggja þennan hv. þm. með því, að allt saman er þetta eintómur heilaspuni hjá honum. Sú breyting, sem gerð er í fjárlagafrv. varðandi vörumagnstollinn, er aðeins leiðrétting vegna þess, að reynslan sýnir, að áætlunin í ár hefur verið of há. Þetta er aðeins leiðrétting, og allt hans fjas um þetta er því á sandi byggt. Í rauninni hefði hann átt að geta sparað sér líka þetta, vegna þess að ég tók það skýrt fram í ræðu minni, að einmitt fjárlagafrv. fyrir 1962 er á því byggt, að innflutningur til landsins verði um 5% meiri á næsta ári en í ár, að hann hækki úr um 2700 millj. á þessu ári, miðað við núverandi gengi, upp í rúmlega 2800 millj., eða sem næst 5%, og ef fólksfjölgun í landinu er kannske um 2% á ári, þá bendir þetta ekki til þess, að eigi að minnka vörumagnið á hvern einstakling í landinu. Þetta tók ég skýrt fram í minni framsöguræðu. Þá segir þessi hv. sami þm., að raunverulega sé nú mikill greiðsluhalli á frv., vegna þess að til undirbúningsrannsókna á virkjunum og jarðhitarannsókna eigi að taka um 30 millj. að láni og sé þetta í rauninni hreinn greiðsluhalli. Hann orðaði það svo, að þannig séu tekin venjuleg rekstrarútgjöld ríkissjóðs og þeim ekki mætt með tekjum ríkissjóðs, heldur með lántökum. Á svipaða lund talaði hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson. Þetta mál liggur þannig fyrir, að í fjárlagafrv. er veitt mikið fé, - ég ætla ekki minna fé, heldur meira en áður hefur verið, - til þess að undirbúa rafvirkjanir í landinu og jarðhitavirkjanir, jarðboranir, rannsókn jarðhita. En vegna þess að ríkisstj. vill hraða þessum undirbúningsrannsóknum enn þá meira, í miklu stærri stíl en þessar fjárveitingar nú og áður hafa leyft, þá gerir hún ráð fyrir, að til viðbótar fjárframlögum á fjárl. séu tekin lán til þessara framkvæmda, til þess að hægt sé að vinna meira. Mér finnst það vægast sagt furðuleg fjármálaspeki, ef þessar ákvarðanir eiga að þýða það, að þær 30 millj., sem gert er ráð fyrir að taka að láni til þess að hraða framkvæmdum og auka þær, það á að túlka þær sem greiðsluhalla hjá ríkissjóði. Þá segir hv. sami þm., að þær fyrirætlanir, sem ríkisstj. hefur í hyggju um að greiða framlag til atvinnuleysistrygginga á næsta ári með skuldabréfi, séu þverbrot á samningum við verkalýðsfélögin, og hann gerir ráð fyrir, að yfirleitt flestar framkvæmdir í landinu, bæði hafnarmannvirki, bygging síldarverksmiðja og annað þess háttar, hljóti að stöðvast, ef þessi ósköp eigi yfir að ganga. Hann orðaði það nú svo fagurlega: Nú ætlar ríkið sér öll lán atvinnuleysistryggingasjóðs á næsta ári. - Fyrr má nú rota en dauðrota. Ég skýrði þetta mál í minni framsöguræðu, og það liggur ósköp ljóst fyrir. Tekjur þessa sjóðs eru um 70 millj. á ári. Þar af á ríkissjóður að borga á næsta ári eftir gildandi lögum 28 millj. Sjóðurinn mun hafa lánað, út svipaða upphæð eða kringum 30 millj. á ári, en hann hefur svo mikið handbært fé, að án þess að hann fengi nokkurn eyri til viðbótar, hefur hann forða til 5 eða 6 ára, ef hann vilt lána eitthvað svipaða upphæð og hann hefur gert að undanförnu. Það er ekki ætlunin með því, sem hér er fyrirhugað, að fara að svipta atvinnuleysistryggingasjóð þessu framlagi ríkissjóðs, heldur aðeins í stað þess að greiða það í beinhörðum peningum, til þess að atvinnuleysistryggingasjóður leggi það beint inn í Seðlabankann á sitt nafn, þá greiði ríkissjóður það með skuldabréfi. Ég sé ekki, hver er munurinn á því fyrir atvinnuleysistryggingasjóð, og ég sé ekki, að það dragi á nokkurn minnsta hátt úr möguleikum hans til lánveitinga til nauðsynlegra og æskilegra framkvæmda. Sami hv. þm. sagði að lokum, að furðulegt væri, að áætluð væri í fjárlagafrv. óbreytt upphæð til ríkisábyrgða og er í gildandi fjári., eða 38 millj., þótt sýnt yrði, að greiðslurnar í ár og vafalaust á næsta ári yrðu miklu, miklu hærri. í 6. gr. l. um ráðstafanir vegna gengisbreytingarinnar segir, eins og ég hef lesið hér upp áður, að það, sem afgangs verður af gengishagnaðinum, skuli nota til að létta byrðar ríkissjóðs vegna áfallinna ríkisábyrgða í þágu atvinnuveganna. Þetta ber auðvitað ekki að skilja svo, eins og mér þó virtist hjá hv. þm., að það mætti einungis greiða af þessu ríkisábyrgðir, sem væru fallnar á ríkissjóð, þegar lögin öðluðust gildi. Það er auðvitað alls ekki tilgangurinn, heldur aðeins það, að ekki má nota þetta fé til þess að greiða ríkisábyrgðalán, sem eru ekki á ríkissjóð fallin vegna vanskila. En vitanlega má nota þetta fé til þess að greiða ríkisábyrgðarlán í vanskilum, sem falla á ríkissjóð eftir gildistöku laganna, hvort sem það er seinni hluta þessa árs, á næsta ári eða síðar. Ég ætla, að ég láti þetta duga til svars hv. 6. þm. Sunnl., enda var ekki fleira, að ég held, svaravert í hans ræðu. Hv. 1. þm. Austf. kom hér allvíða við sögu, og að því er snertir mikinn hluta ræðu hans, sem fjallaði um gengisbreytingu og efnahagsmál almennt, mun ég ekki gera það að umtalsefni. Hins vegar mun ég ræða þau atriði, sem snerta fjárlögin, enda er það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir. En ég vænti þess, að áður en langt um líður, gefist tækifæri til þess að ræða við þennan hv. þm. ýtarlega um efnahagsmál og gengisbreytinguna, þegar vantrauststillaga hans kemur til umr. og verður væntanlega til umr. í útvarpinu tvö kvöld í röð. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, býsnaðist nú í byrjun yfir því, hvað fjárl. hefðu hækkað mikið, síðan hann lét af störfum, - væru 908 millj. hærri en fjárlögin 1958, sem eru síðustu fjárlög, sem hann hafði með að gera sem fjmrh. Ég verð að játa, að mér finnst þessi hv. þm. hafa verið ákaflega seinheppinn að þurfa nú einmitt að fara að minnast á þessi fjárlög, einhver þau mestu hörmungarfjárlög, sem um getur í sögu síðari áratuga á Alþ. Það má vera, vegna þess að fólk er fljótt að gleyma, að það sé farið að fyrnast yfir það, sem þá gerðist. En ég vil aðeins rifja stuttlega upp þá atburði. Það var í tíð hinnar sælu vinstri stjórnar. Þá gerðist það haustið 1957, að fjmrh. þeirrar stjórnar, Eysteinn Jónsson, lagði fyrir Alþingi frv. til fjárl. fyrir árið 1958. Það frv. var nú ekki burðugra en svo, að það vantaði mikið á, að hægt hefði verið að koma frv. saman. Í fyrsta lagi er það skýrt tekið fram í grg., að fjárfestingarútgjöld, þ.e.a.s. framlög til verklegra framkvæmda, hafi verið lækkuð. En þótt dregið hafi verið úr þeim, var samt ekki hægt að ná endunum saman, heldur var frv. lagt fyrir Alþ. með 71 millj. kr. greiðsluhalla, og rökstuðningurinn eða afsökunin fyrir þessu var sú, eins og segir í aths. um frv.: „ Ríkisstj. hefur ekkert tækifæri haft til þess að ráðgast við stuðningsflokka sína á Alþ. um fjárlagafrv. né um viðhorfin í efnahagsmálunum.“ Það var því ekki von á góðu. Hún hafði ekki getað náð sambandi við nokkurn af sínum stuðningsmönnum til þess að athuga, hvernig í ósköpunum ætti að ná í þessar 70 millj., sem á vantaði. Um meðferðina hér í þinginu muna allir hv. þm., sem hér áttu þá sæti, að til þess svo að lokum að koma þessu heim og saman, var fyrir jól tekin allstór summa af útgjöldum fjárl. og fleygt fyrir borð og frv. afgreitt þannig, en um leið var ákveðið að kljúfa ríkissjóðinn sundur í tvennt, annars vegar ríkissjóð, sem skyldi bera það nafn áfram, og hins vegar stofna svokallaðan útflutningssjóð, sem skyldi fá meira og minna af tekjum ríkisins, en standa þá undir útflutningsuppbótum o.s.frv. Ég verð að segja, að þetta eru einhver þau mestu hörmungarfjárlög og hörmungarfrv., sem lagt hefur verið fyrir Alþ., og mér finnst hv. þm. ákaflega seinheppinn að þurfa nú einmitt að fara að minnast á það. Hv. þm. sagði, að í stað þess, að ég hefði boðað, að nú yrðu öll reikningsskil hjá ríkissjóði miklu betri og fyrr á ferðinni en áður, gengi nú allt aftur á bak. Það er nú þannig, að í hans tíð var það orðinn siður, að frv. um samþykkt á ríkisreikningi var ekki endanlega afgreitt og samþykkt á Alþ., fyrr en reikningurinn var orðinn tveggja, þriggja og jafnvel fjögurra ára gamall. Þetta var ósiður, sem ég taldi nauðsynlegt að afnema, og það var gert strax á síðasta þingi, þannig að fyrir haustþingið 1960 voru lagðir fram ríkisreikningar og frumvörp til samþykkta á þeim fyrir árin 1958 og 1959, og nú verður það þannig, eins og ég gat um í ræðu minni, að frv. til samþykktar á ríkisreikningnum fyrir 1960 verður lagt fram nú í nóvember og væntanlega þá afgreitt fyrir jól. Hefur þá tekizt að koma því lagi á þetta, sem þarf að vera, að Alþ. kvitti endanlega fyrir ríkisreikninginn á árinu næsta eftir reikningslok. Ummæli hv. 1. þm. Austf. um það, að einn liður viðreisnarinnar hafi verið sá, að tryggja hafi átt stórfelldan greiðsluafgang á árinu 1960, en hann hefði ekki komið fram, - þetta er eintómur tilbúningur og hugarburður. Það hafði aldrei komið til orða að afgreiða fjárlög með þeim hætti eða byggja upp ríkisbúskapinn þannig, að stórkostlegur greiðsluafgangur yrði á árinu 1960, heldur var allt miðað við það, að jafnvægi yrði um tekjur og gjöld, hallalaus fjárlög, hallalaus ríkisbúskapur og þá væntanlega einhver afgangur, eins og líka varð. Hv. þm. minntist á kostnað við hagsýslu, sem hefði á síðasta ári orðið um 300 þús. kr., og býsnaðist mjög yfir því. Þeir eru ekki margir, sem eitthvað þekkja til þeirra mála, sem telja, að þar hafi verið of mikið í lagt. Þessi kostnaður er fyrst og fremst greiðslur til erlendra fyrirtækja og sérfræðinga, sem hafa verið okkur til aðstoðar í þessu máli. Og af því að hann nefndi sérstaklega sameiningu áfengis- og tóbaksverzlunar, skal ég geta þess, að þessir erlendu sérfræðingar, fyrst og fremst norskir, unnu sérstaklega að því að undirbúa þá sameiningu, og sú sameining mun spara ríkissjóði á hverju einasta ári ekki hundruð þúsunda, heldur milljónir, og á því er enginn vafi, að sá kostnaður, sem lagður hefur verið til hagsýslu, hefur margfaldlega borgað sig nú þegar. En fyrst hv. þm. nefnir sameiningu áfengis- og tóbaksverzlunar, er vissulega ástæða til þess að minnast á feril hans í því máli. Það eru nú komin ellefu ár, síðan hann sem fjmrh. lagði frv. fyrir Alþingi um að sameina áfengis- og tóbaksverzlun. Það var að vísu ákaflega illa undirbúið og hafði ekkert verið rannsakað, í hverju sparnaður gæti verið fólginn eða hversu mikill hann yrði. Frv. dagaði uppi, og sumpart var færð sem ástæða, að það væri ekki hægt að víkja þeim forstjórum, sem þarna væru fyrir, til hliðar. Á þeim 9 árum, sem hv. þm. var svo fjmrh., losnuðu þessar forstjórastöður tvisvar, en í hvorugt skiptið notaði hann tækifærið til að sameina fyrirtækin. Ef þessi hv. þm. hefði 1950 haft manndóm í sér til þess að framkvæma þessa sameiningu, væri hann nú búinn að spara ríkissjóði ekki aðeins nokkrar milljónir, heldur líklega milli 10 og 20 millj. kr. Hv. þm. kemst að þeirri niðurstöðu, að fjárlagafrv. sé raunverulega með svo stórkostlegum halla, að það nemi um 130 millj. kr. Við höfum í ríkisstj. fengið ýmsar hrakspár í veganesti. Ég minnist þess t.d., að skömmu eftir að stjórnin hafði lagt fram sín frumvörp til viðreisnar, var því spáð alveg ákveðið af helztu foringjum stjórnarandstöðunnar, að þessar ráðstafanir mundu leiða til stórkostlegs atvinnuleysis um allt land. Hefur það atvinnuleysi komið? Ég veit ekki til annars en hér hafi verið full atvinna og ekki minni en í tíð vinstri stjórnarinnar. Á miðju s.l. sumri var því spáð í öðru aðalmálgagni stjórnarandstæðinga, að á ríkissjóði mundi í ár verða um 200 millj. kr, greiðsluhalli. Ég fullyrði, að hallinn verður ekki neinn í ár, heldur nokkur greiðsluafgangur. Þessi hrakspá hefur þá ekki heldur rætzt, og ég ætla, að það fari þannig einnig um þessa hrakspá eða boðskap hv. 1. þm. Austf. nú, að reynslan eigi eftir að sýna og sanna, að spádómur hans um, að raunverulega sé 130 millj. kr. halli á fjárlagafrv. fyrir næsta ár, reynist álíka haldgóður og hinir tveir fyrri, sem ég nefndi. Það er vissulega, fyrst farið er að ræða við þennan hv. þm., 1. þm. Austf., ekki úr vegi að bera nokkuð saman, hvernig við stöndum nú á þessu ári og fyrir 6 árum, þegar hann var fjmrh., vegna þess að atvikin og atburðirnir í þjóðfélaginu og atburðarásin hafa framan af verið nokkuð svipuð. Snemma vors bæði árin 1955 og 1961 hófust upp miklar vinnudeilur og verkföll, sem lauk eftir nokkrar vikur með stórkostlegum kauphækkunum, í bæði skiptin líklega milli 13 og 20% kauphækkanir. Núv. ríkisstj. tók á þeim málum þannig, að hún taldi óhjákvæmilegt, til þess að allt lenti hér ekki í öngþveiti, að breytt yrði genginu og það leiðrétt til samræmis við hið nýja kaupgjald í landinu. Hún var sannfærð um, að ef þetta hefði ekki verið gert og það strax í ágústbyrjun, þá hefði hér skapazt stóraukin eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri og erlendum vörum, sem hefði skapað gjaldeyrisskort, eins og hann hafði verið áður um margra ára skeið, en sá gjaldeyrishalli gagnvart útlöndum hafði einmitt verið eitt helzta viðfangsefnið, eitt helzta vandamálið, sem við höfum átt við að glíma. 1955 valdi hv. 1. þm. Austf., þáv. fjmrh., aðra leið. Hann ákvað, að þá skyldi ekki neitt gera, ekki hafast neitt að, láta reka á reiðanum, með þeim afleiðingum, að þegar fjárlögin, sem hann stóð að, voru afgreidd hér á næsta vetri, fyrir árið 1956, þá þurfti að hækka öll útgjöld um nærri 30%. Fjárlögin hækkuðu um nærri 30%, og þurfti að leggja á stórkostlega nýja skatta og tolla til þess að sjá ríkissjóði farborða og útgerðinni í landinu. Nú hefur hins vegar tekizt vegna þeirra vinnubragða, sem höfð voru í sumar af hendi stjórnarinnar og stjórnarflokkanna, að leggja fjárlagafrv. fyrir næsta ár fyrir þetta þing, án þess að þurfa að hækka skatta og tolla eða leggja á nýja skatta eða tolla. í rauninni er þessi samanburður á þessum að mörgu leyti svipuðu atburðum lærdómsríkur og vissulega ekki úr vegi, að tilefni gefist til að minnast á það hér í orðræðum við þennan hv. þm. Nú er það svo, að það er ljóst af þessu frv. og þeirri grein, sem ég gerði fyrir því áðan, að ef ekki hefðu orðið hinar miklu kauphækkanir á s.l. sumri, þá hefðu fjárlögin fyrir næsta ár getað lækkað frá gildandi fjárlögum. Fjárlögin hefðu getað lækkað og þar með verið undirbúin lækkun á tollum og öðrum opinberum gjöldum almenningi til hagsbóta. En vegna þeirra kauphækkana, sem hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, ekki aðeins beitti sér fyrir, heldur stærir sig af því nú í dag að hafa beitt sér fyrir, hækka fjárlögin nú um 126 millj. kr., í stað þess að þau hefðu getað lækkað um nokkrar milljónir. Og þegar þessi hv. þingmaður býsnast hér yfir hæstu fjárlögum, sem um getur í sögunni, þá getur hann engum öðrum um kennt fremur en sjálfum sér. Herra forseti. Ég ætla, að það séu ekki fleiri atriði, sem ástæða er til að svara hér í þessum umræðum. Ég legg til, að fjárlagafrv. verði vísað til hv. fjvn.