Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, er endurflutt, var flutt á 103. löggjafarþingi, 1980–81, en varð ekki útrætt. Í aths. við frv. þá sagði: „Frv. þetta er flutt til efnda því fyrirheiti sem ríkisstj. gaf í sambandi við launakjarasamninga Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands, að ríkisstj. mundi á yfirstandandi Alþingi leggja fram frv. til l. um breyt. á vegalögum, þess efnis að orlofshúsnæði verkalýðsfélaga yrði undanþegið gjaldi því, sem um ræðir í þessu frv.“ Í 1. gr. frv. segir: „Undanskildar vegaskatti samkv. 23. gr. eru allar kirkjur, skólahús, þinghús, félagsheimili, vitar og ennfremur orlofsheimili í eigu stéttarfélaga og launþega á svæðum sem sérstaklega eru skipulögð fyrir orlofsstarfsemi.“ Hér er sem sagt um að ræða að orlofsheimilum stéttarfélaga er bætt í upptalninguna. Hér er frv. flutt nú í því formi sem það var eftir 2. umr. í Ed. á s. l. þingi, en þar var gerð sú breyting, að í stað orðanna í 1. gr. „orlofsheimili í eigu stéttarfélaga, launþega eða starfsmannafélaga“ komi: orlofsheimili í eigu stéttarfélaga launþega á svæðum sem sérstaklega eru skipulögð fyrir orlofsstarfsemi. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta frv., en legg til að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. samgn.



Herra forseti. Hér er lögð til breyting sem þýðir að sýsluvegasjóðir tapa um 31 millj. kr. á ári. Það hlýtur að vera spurning, hvort það er yfir höfuð réttlætanlegt að leggja þá kvöð á sveitarfélög að mikil bílaumferð sé um þeirra sýsluvegi án þess að viðkomandi bílar greiði gjald til sveitarfélagsins. Mér sýnist að það ákvæði að taka orlofshúsin út sé nánast út í hött nema sýsluvegasjóðum sé þá bættur sá fjármissir sem þarna er verið að leggja til.



Herra forseti. Ég mæli hérna fyrir frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1983. Eins og kunnugt er felur frv. til lánsfjárlaga í sér lántökuheimild fyrir ríkissjóð. auk heimildar Framkvæmdasjóðs Íslands, fyrirtækja með eignaraðild ríkissjóðs og sveitarfélaga til lántöku. Í frv. eru einnig breytingar á lögum um fjárfestingarsjóði og ákvæði um hámarksframlög til nokkurra verkefna, og er það í fullu samræmi við markaða stefnu í fjárlögum fyrir árið 1983, sem þegar hafa verið afgreidd, og er það því einungis staðfesting á þeirri stefnu sem þegar hefur verið mörkuð. Þá er leitað heimildar til viðbótarlántöku vegna ársins 1982. Í grg. og fskj. er allítarlegt yfirlit um helstu þætti lánsfjáröflunar og ráðstöfun lánsfjár fyrir árið 1983. Við undirbúning lánsfjáráætlunar komu fram tillögur og hugmyndir rn. og stofnana um lánsfjármagnaðar framkvæmdir og þá einkum erlenda lánsfjáröflun, og námu þessar tillögur alls um 5000 millj. kr. Sú tala var bersýnilega verulega miklu hærri en samrýmst gat þeim aðstæðum sem skapast hafa í efnahagsmálum okkar Íslendinga. Í viðræðum við fulltrúa Seðlabanka Íslands og bréfi, sem frá Seðlabankanum kom 6. oki. s. l., var sett fram það markmið að erlendar lántökur færu ekki yfir 3500 millj. kr. á árinu 1983 þannig að greiðslubyrði erlendra lána gæti orðið á bilinu 23–25% af útflutningstekjum, eins og orðað var í bréfi Seðlabankans á s. l. hausti. Viðmiðun ríkisstj. við gerð lánsfjáráætlunar hefur vissulega tekið nokkurt mið af þessu sjónarborni Seðlabankans í sambandi við hámark erlendrar lántöku, en þó höfum við litið fremur á það, að unnt sé að slá því föstu að erlendar skuldir þjóðarinnar aukist ekki að raungildi á árinu 1983 frá árinu áður. Föst erlend lán á meðalgengi ársins 1982 námu um 13 630 millj. kr. Sé gert ráð fyrir 6% verðbólgu í viðskiptalöndum okkar má hækka upphæðina í 14 448 millj. kr. Í forsendum Seðlabankans, þegar miðað er við reikniforsendur fjárlaga um 42% verðbreytingu milli áranna 1982/1983, er gert ráð fyrir 39.3% hækkun meðalgengis. Séu fyrrnefndar fjárhæðir færðar til meðalgengis 1983 nema þær 20 126 millj. kr. Ef lántökum er hagað á þann veg að erlendar lántökur verði innan þessa ramma verða þær að raungildi þær sömu og árið áður. Þetta hámark felur því f sér að erlendar lántökur megi ekki fara yfir 3439 millj. kr. miðað við 6% verðbólgu að meðaltali í viðskiptalöndum okkar. Niðurstöðutala þeirrar lánsfjáráætlunar, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir að heildarlántökur erlendis nemi 3389 millj. kr. eða um 50 millj. kr. lægri fjárhæð en nam fyrrnefndu hámarki, sem ég nefndi nú seinast, og er sem sagt í frv. gert ráð fyrir að erlendar lántökur haldist innan þessa ramma. Það þarf tæpast að geta þess, að þegar tillögur rn. og lánastofnana nema um 5000 millj. kr., en niðurstaðan er 3389 millj. kr., er um verulegan niðurskurð að ræða á vegalög. 2416 tillögum og beiðnum. Er um að ræða niðurskurð sem nemur um 1600 millj. kr. Í þessu sambandi er rétt að hafa það í huga, að þjóðarframleiðslan hefur verið að dragast saman. þjóðartekjurnar hafa verið að dragast saman. Við höfum þegar gert ráðstafanir til þess að neyslan í landinu, kaupmáttur launanna, dragist saman um svipaðar hlutfallstölur og nemur samdrætti í þjóðarframleiðslunni, en af sjálfu leiðir að eðlilegt er að gera ráð fyrir hliðstæðum samdrætti í fjármunamyndun og fjárfestingum. Það er einmitt það sem stefnt er að í þessu frv. Að mati Þjóðhagsstofnunar gæti fjármunamyndun árið 1983 numið 25–26% af vergri þjóðarframleiðslu, en það er svipaður hundraðshluti og 1982. Ástæðan fyrir því að hundraðshlutinn lækkar ekki þrátt fyrir samdrátt í fjármunamyndun er að sjálfsögðu sú, að hvort tveggja lækkar. talan í teljaranum, þ. e. fjárfestingarnar, og talan í nefnaranum, deilitalan, þ. e. þjóðarframleiðslan. Þegar hvort tveggja lækkar um hliðstæðar hundraðstölur verður hlutfall fjármunamyndunar af þjóðarframleiðslu svipaður hundraðshluti og áður eða í kringum 25–26% af vergri þjóðarframleiðslu. Horfur eru sem sagt á því að fjárfesting atvinnuveganna dragist saman um 7.6% frá árinu 1982 og svipuðu máli gegnir um byggingar og mannvirki hins opinbera, en þar er spáð samdrætti sem mun nema milli 9–10%. Íbúðabyggingar hafa aftur á móti ekki dregist saman frá því sem var á árinu 1981. og horfur eru á því að íbúðabyggingar geti orðið í raun áþekkar því sem var á árinu 1982. Hér veldur fyrst og fremst að verulegt átak hefur verið gert í byggingu íbúða á félagslegum grundvelli og aukið framlag ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins. Í heild er því spáð að fjárfesting dragist saman um tæplega 7%, þó svo að fjármunamyndun sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu sé áþekk og 1982. En þessar sveiflur í þjóðhagsstærðum, sem ég hef hér gert að umtalsefni, lýsa sér ekki aðeins í því að hundraðshluti fjármunamyndunar er áfram hliðstæður, jafnvel þótt um verulegan samdrátt í fjármunamyndun sé að ræða þegar tekið er mið af þjóðarframleiðslu. Annað glöggt dæmi um áhrif þessara sveiflna á hundraðstölur eru þær hundraðstölur sem nefndar eru um skuldabyrði og greiðslubyrði þjóðarbúsins út á við. Eins og fram kemur í því frv., sem hér er til umr. hafa þessi hlutföll farið hækkandi. Þetta kemur nokkuð glöggt fram í fskj. 9 á bls. 15 í frv., en ástæðan er að sjálfsögðu einkum sú, að deilitölurnar hafa farið lækkandi og því fer heildarhlutfallið hækkandi. Annað það sem hefur áhrif á greiðslubyrði þjóðarbúsins út á við er að sjálfsögðu vextir af lánum og breytingar á gengi einstakra mynta. Í þessu sambandi er rétt að vekja á því athygli að vextir voru hlutfallslega mjög háir á s. l. ári. Sérstaklega voru dollaravextir mjög háir og dollarinn hækkaði mjög í verði, sem jafnframt leiðir að sjálfsögðu til aukinnar greiðslubyrði. Þetta er aðalskýringin á því að í töflunni á bls. 15, fskj. 9, hækkar greiðslubyrðin í prósentum og útflutningstekjum úr 16.4% í 24.5% árið 1982 samkv. bráðabirgðatölum Seðlabanka Íslands. Eins og ég tók fram hér áðan er gert ráð fyrir að greiðslubyrðin verði svipuð í prósentum talið á árinu 1983 og var á árinu 1982. Er þó kannske von til þess að hún verði eitthvað lægri, vegna þess að þær prósentutölur sem ég vitnaði í áðan voru hafðar eftir Seðlabanka Íslands og eru frá því í okt. og nóv., voru settar fram þegar vextir í Bandaríkjunum voru allverulega miklu hærri en þeir eru nú. Hins vegar er rétt að benda hv. þm. á að það hefur reynst ákaflega erfitt að spá með nokkurri vissu um hlutfall greiðslubyrði af útflutningstekjum á líðandi stund eða því ári sem er að líða. Reynslan hefur oft orðið sú, að það hefur verið verulegur munur á því sem spáð var í upphafi ársins og endanlegri útkomu, bæði til lækkunar og til hækkunar, og hefur þar oft skeikað allverulega. Skýringin er sú, að ekki er í upphafi árs hægt að vita hvaða breytingar verða á hlutfalli helstu mynta, sem skuldir okkar standa í, ellegar á vöxtum á erlendum lánsfjármörkuðum, auk þess sem ég hef áður bent á að þjóðarframleiðsla hefur þarna veruleg áhrif á. Um efni frv. er að öðru leyti ekki ástæða til að fjölyrða. Ég vek á því athygli, að í frv. er ekki tiltekin sérstök tala varðandi kísilmálmvinnslu á Reyðarfirði. Hins vegar er kísilmálmvinnslan nefnd í upptalningu á erlendum langtímalántökum á árinu 1983, en engin tala er þar nefnd. Í neðanmálsklausu, sem fylgir þessari línu, segir, með leyfi forseta: „Lántökuheimild er í lögum nr. 70/1982 um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, en notkun heimildar er háð sérstöku samþykki Alþingis. Flutt verður sérstök þáltill. um þetta mál, en iðnrh. hefur lagt til að varið verði 110 millj. kr. til framkvæmda við kísilmálmverksmiðju á árinu 1983.“ Það er sem sagt ljóst að framkvæmdir og fjárútvegun í þágu kísilmálmverksmiðjunnar eru algerlega háð því að fjallað sé sérstaklega hér á Alþingi um það mál og gerð þar um það ályktun. Ef sú ályktun er samþykkt opnast leið til lántöku í þágu þess fyrirtækis, en að sjálfsögðu er ekki þar með sagt að 110 millj. kr. verði varið í þessu skyni. Ég hygg að sú upphæð verði í öllu falli eitthvað lægri. Ég hef getið þess áður í umr. hér á Alþingi um lánsfjáráætlun að þingflokkunum var sent bréf í byrjun febrúarmánaðar og þeir beðnir um að taka afstöðu til fyrirhugaðrar byggingar kísilmálmvinnslu. Ég hef lengst af gert ráð fyrir að unnt yrði að átta sig á því, hvort lítil eða stór upphæð yrði tekin að láni í þágu kísilmálmverksmiðjunnar, áður en lánsfjáráætlunin yrði endanlega frágengin. Þarna er um háa fjárhæð að ræða og eðlilegast hefði verið að hægt hefði verið að setja fram ákveðna tölu í töfluyfirliti um það, hversu há tala væri þarna á ferðinni, þannig að heildaráhrif kæmu fram af erlendum lántökum. Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að nokkuð hefur dregist að frv. til lánsfjárlaga væri lagt fram. Hins vegar hefur líka dregist að þingflokkarnir tækju afstöðu til þessa máls, og af þeirri ástæðu að ekki er hægt að bíða lengur eftir ákvarðanatöku þingflokka Alþingis um þetta efni verður að afgreiða lánsfjáráætlunina óháð því, hvort um verður að ræða lánsfjárútvegun í þágu kísilmálmvinnslu eða ekki. Það skiptir sem sagt engu máli hvort menn eru andstæðingar þessa fyrirtækis eða stuðningsmenn. Það hefði verið eðlilegast að við hefðum vitað um væntanlega afstöðu Alþingis áður en frá lánsfjáráætlun var gengið. Ég undrast því að menn hafa tekið svo til orða hér í þinginu að það skipti engu máli hvaða ákvörðun væri tekin um kísilmálmvinnsluna þar sem sérstök lántökuheimild væri fyrir hendi hennar vegna. Auðvitað er eðlilegast að Alþingi hafi heildaryfirlit yfir allar þær lántökur sem fyrirhugaðar eru á árinu, en vegna þess hvað Alþingi situr í skamman tíma á þessum vetri og hve stutt er þar til þing verður rofið verður að hafa þessa afbrigðilegu málsmeðferð að taka kísilmálmverksmiðjumálið sér á parti fyrir. Önnur meginástæðan fyrir því að verulega hefur dregist að ganga frá þessu máli er sú, að harla óljóst hefur verið hvað væri algerlega óhjákvæmileg upphæð sem lánsfé í þágu Landsvirkjunar. Landsvirkjun bað um að fá að taka að láni tæpar 1600 millj. kr. Þar af var gert ráð fyrir framkvæmdum á landsvirkjunarsvæðinu sem námu um 1000 millj. kr. og vegna annarra framkvæmda 595 millj., þ. e. byggðalínu 289 millj., Blönduvirkjunar 261 millj. og Fljótsdalsvirkjunar 45 millj. Það er ljóst að skiptar skoðanir hafa verið um það, hversu mikið fé ætti að útvega til orkuframkvæmda á því ári sem nú er hafið um leið og menn voru almennt sammála um að brýna nauðsyn bæri til að lántökur væru í lágmarki á þessu ári. Niðurstaðan hefur sem sagt orðið sú, að þessi lántökuáform Landsvirkjunar eru skorin niður í 880 millj., þannig að þær eru tæpur helmingur af því sem till. var gerð um. Ég hygg að Landsvirkjun sé ekki alls kostar sátt við þessa niðurstöðu og sé enga ástæðu til að draga dul á það, að í bréfum sem við höfum fengið frá Landsvirkjun í seinni tíð eða á seinustu vikum hefur verið lögð áhersla á að Landsvirkjun þyrfti að fá heimild til að taka um 610 millj. kr. að láni vegna framkvæmda á Þjórsártungnaársvæðinu, en í þessu frv. til lánsfjárl. er ekki gert ráð fyrir meira en 500 millj. kr. lántöku. Landsvirkjun hefur borið því við að búið sé að bjóða út það miklar framkvæmdir á þessu gamla landsvirkjunarsvæði að ekki sé hægt að komast af með minni upphæð en 610 millj. Þar ber hæst framkvæmdir við Hrauneyjafossvirkjun, sem talið er að þurfi að nema um 100 millj. kr., og við Sultartangastíflu, sem talið er að þurfi að nema 271 millj. kr. Við höfum hins vegar við gerð þessa frv. ekki fallist á þessar háu tölur, teljum raunar að Landsvirkjun hafi ekki haft heimild til að ganga frá framkvæmdum í svo stórum stíl. Ljóst er að hvorki iðnrn. né fjmrn. hafa veitt heimild til þessa framkvæmda. Það verður að sjálfsögðu að ganga frá því hér á Alþingi hvaða upphæð verður þarna um að ræða. Í þeim till. sem hér liggja fyrir er gert ráð fyrir að fjármagn til Hrauneyjafossvirkjunar nemi 75 millj. kr., en ekki 100 millj., eins og Landsvirkjun leggur áherslu á, og að lánsfjáröflun til Sultartangastíflu nemi 225 millj. í staðinn fyrir 271 millj., sem Landsvirkjun leggur áherslu á. Stjórn Landsvirkjunar hefði lagt til að varið yrði 189 millj. til framkvæmda við stækkun Búrfellsvirkjunar, en ríkisstj. telur ekki tímabært að ráðast í þá framkvæmd og ætlar því ekkert fé í þessu skyni. Um framkvæmda- og lántökuáform fjárfestingarlánasjóðanna er það helst að segja að í grófum dráttum er fylgt tillögu þeirri sem barst frá Framkvæmdastofnun um útvegun fjármagns til stofnlánasjóðanna. Þó er tillaga Framkvæmdastofnunar skorin nokkuð niður eða sem nemur um 28 millj. kr. Ekki þarf þó að taka það fram að Framkvæmdastofnun hafði áður skorið niður óskir og tillögur fjárfestingarsjóðanna og námu þær verulega miklu hærri fjárhæðum. Í sambandi við fjárfestingarsjóðina er rétt að láta þess getið, að fallið hefur niður neðanmálsklausa á bls. 11, sem þar átti að vera og snertir Stofnlánadeild landbúnaðarins. Þar átti að koma fram, að af þeim 84 millj., sem ætlaðar eru Stofnlánadeild landbúnaðarins, verði 7 millj. varið til uppbyggingar fóðurstöðva í þágu loðdýraræktar. Þessi neðanmálsklausa hefur fallið niður. Ég vænti þess að þskj. verði prentað upp og þetta komi skýrt fram í endurskoðuðu þskj. Ég skal fúslega viðurkenna að þörf hefði verið á að lánsfjárlagafrv. kæmi fyrr fram en raun hefur orðið á. En það verður að segja hverja sögu eins og gengur, að nokkur óvissuatriði hafa tafið fyrir því að unnt væri að leggja frv. fram. Þessi óvissuatriði hafa numið svo háum fjárhæðum að ekki hefur þótt skynsamlegt að ganga ekki frá þeim áður en frv. væri fram lagt. Ég geri mér hins vegar vonir um það, að vegna þess að frv. er betur undirbúið nú en oft áður og hefur verið lengur í vinnslu en oft áður verði óveruleg hækkun á lánsfjárlagafrv. við meðferð málsins hér á Alþingi. Helst þyrftum við að tryggja að engin hækkun yrði á lántökuáformum. Þegar frv. til lánsfjárl. hefur verið lagt fram fyrir jól hefur það gjarnan verið svo, að vegna hækkana sem orðið hafa á fjárlagafrv. fyrir jólin hefur frv. til lánsfjárlaga hækkað. Þannig var þetta í fyrra. Meginhækkunin sem varð á frv. til lánsfjárl. í meðferð málsins hér á Alþingi varð til sem afleiðing af þeim hækkunum sem samþykktar voru við meðferð fjárlagafrv. Nú hefur fjárlagafrv. verið afgreitt og inn í þetta frv. til lánsfjárl. hafa verið teknar allar þær hækkanir sem þar urðu, þannig að frv. til lánsfjárl. þarf ekki að hækka af þeirri ástæðu. Ég vil sem sagt leyfa mér að ítreka þá von mína að lánsfjáráætlunin hækki ekki í meðförum þingsins, enda tel ég að ekki sé þörf á því. Ég þarf ekki að hafa uppi frekari útskýringar á því hversu seint lánsfjárlagafrv. er á ferðinni að þessu sinni. Það er margt afbrigðilegt í íslenskum stjórnmálum í dag. Það er margt afbrigðilegt í íslensku efnahagslífi í dag og það þarf engan að undra á þeim tímum þegar þjóðarframleiðslan er að dragast jafnfeikilega mikið saman og raun hefur orðið á. Því er meiri þörf á en nokkru sinni fyrr að takmarka erlendar lántökur, eftir því sem nokkur kostur er, að það taki þá lengri tíma að undirbúa frv. til lánsfjárl. að þessu sinni. Ég vil eindregið vænta þess að Alþingi gefi sér ráðrúm til að afgreiða lánsfjárlagafrv. Satt að segja trúi ég ekki öðru en alþm. sameinist um að ganga frá þessu máli áður en þingi lýkur. Ég varð var við það, að hv. þm. Matthías Bjarnason kallaði mjög eftir frv. til lánsfjárl. ekki alls fyrir löngu og tók svo til orða, að ef frv. kæmi ekki fram innan fárra daga yrðu þm. að taka sig saman og koma saman frv. um þetta efni. Nú liggur frv. hér fyrir og verður sent hv. fjh.- og viðskn. vonandi í dag. Ég treysti því, og veit það raunar, að í þessum orðum hv. þm. felist fyrirheit um að greiða fyrir því eins og nokkur kostur er að þetta frv. fái hraða afgreiðslu.



Herra forseti. Ég get fullyrt það, og þar með vonandi róað hæstv. ráðh., að það stendur ekkert á stjórnarandstöðunni að vinna að þessu máli og reyna að fá það afgreitt áður en til þingslita kemur. Meira að segja var í hádeginu í dag haldinn fundur í fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar og sameiginlegur fundur nefnda beggja deilda til að hefja vinnu við þetta frv., sem lagt var fram á Alþingi í gær. Mér reiknast til að frv. sé tæpum fimm mánuðum of seint á ferðinni. Það er, eins og hæstv. ráðh. sagði, vegna þess afbrigðilega ástands sem er í íslensku þjóðfélagi í dag. Vegna þess afbrigðilega ástands sem er í efnahagsmálum íslensku þjóðarinnar í dag, og það skal ég fúslega viðurkenna að er, tók það hæstv. ríkisstj. tæpa fimm mánuði, umfram þann tíma sem henni var ætlaður til þess, að leggja fram þetta frv. Og ef farið verður eftir því, sem heyrst hefur, að Alþingi ljúki störfum síðast í næstu viku, eru þm. ætlaðir tvisvar sinnum fimm dagar til að vinna að þessu máli, gera sér grein fyrir því og ræða það hér í þingi - málefni sem ríkisstj. þurfti, eins og ég sagði áðan, fimm mánuði til að koma sér saman um. En þetta er ekki það eina sem þarf að víkja að þegar þetta frv. er rætt. Hæstv. ráðh. víkur að því að Alþingi muni vonandi vinna ötullega og koma þessu máli í gegn. Jafnvel hafi einn þm., hv. 1. þm. Vestf., haft orð á því að þm. yrðu að taka í taumana og semja frv. ef ríkisstj. ætlaði að heykjast á því. Ég vek athygli á því, að í lögum nr. 13 frá 1979, lögum um stjórn efnahagsmála o. fl., sem hæstv. fjmrh. stóð að að flutt var og samþykki, er eftirfarandi skýrt tekið fram. Í 7. gr. stendur, með leyfi forseta: „Með fjárlagafrv. ár hvert skal leggja fram áætlun, er lýsi í aðalatriðum meginstefnu í ríkisbúskapnum næstu þrjú árin eftir lok þess fjárhagsárs, sem fjárlagafrv. tekur til.“ Þá er ennfremur gert ráð fyrir að lögð skuli fram með fjárlagafrv. fjárfestingar- og lánsfjáráætlun og það frv. sem hér er til umr. Á fundi fjh.- og viðskn. nú í hádeginu gerði ég fsp. til formannsins um það, hvort búast mætti við því að á meðan þetta frv. væri til umr. og umfjöllunar í fjh.- og viðskn. yrði lögð fram fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1983, eins og gert er ráð fyrir í þeirri grein sem ég vék að áðan. Formaður nefndarinnar gat ekki gert grein fyrir hvort fjárfestingar- og lánsfjáráætlun yrði lögð fram. Ég leyfi mér því að víkja þeirri spurningu til hæstv. fjmrh. hvort búast megi við að það verði farið að lögum, eins og ég vék hér að áðan, og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1983 verði lögð fram. Hæstv. ráðh. vék að vísu að því áðan að það væri dálítið erfitt að spá. Það er auðvitað alveg rétt að alltaf er erfitt að spá, og eins og maðurinn sagði: sér í lagi inn í framtíðina. Ég tala nú ekki um þegar önnur eins óvissa, óstjórn og stefnuleysi er í öllum málum hjá þjóðinni og er í dag. Út af fyrir sig er skiljanlegt að hæstv. ráðh. eða ríkisstj. treysti sér ekki til að leggja fram þessa fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, einfaldlega vegna þess að ríkisstj. veit ekki hvað í slíkri áætlun ætti að standa og hefur þess vegna tekið þann kostinn að leggja hana ekki fram. Ég vek athygli á því, að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun var fyrst lögð fram í því formi sem hún er og hefur verið að undanförnu í desembermánuði 1975, þegar afgreiðsla fjárl. fyrir árið 1976 fór fram, og þá var jafnframt lagt fram frv. til lánsfjárlaga og það samþykkt áður en fjárlögin voru samþykkt. Ég beitti mér fyrir þessu þá sem fjmrh. Ég viðurkenndi fúslega hversu seint þessi áætlun væri fram komin og beitti mér fyrir því að á árinu 1977, þegar fjárlög fyrir árið 1978 voru til umr. á Alþingi, tókst að koma þessari áætlun fram við 2. umr. fjárl. þannig að þm. höfðu þó nokkurn tíma til þess að fjalla um þessi mál. Þetta var enn gagnrýnt. Til að staðfesta réttmæti þessarar gagnrýni aðila sem m. a. sitja í núv. ríkisstj. beitti ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar sér fyrir því á útmánuðunum 1979 - hún hafði þá ekki lagt fram fjárfestingar- og lánsfjáráætlun - að lögfest var að lánsfjáráætlun skyldi nú ekki lögð fram svona seint eins og í desembermánuði og hafði gerst í tíð ríkisstjórnar Geirs Hallgrímssonar í höndum þess fjmrh. sem þá var. Nú skyldu vinnubrögðin verða allt önnur. Það er fljótt hægt að fara yfir sögu. Lánsfjárlög hafa ekki verið afgreidd með fjárlögum síðan haustið 1977 og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ekki verið lögð fram fyrr en komið er fram á fjárlagaárið, að undanskildu því sem viðkom fjárlögum í fyrra. Og á þessu ári sýnist ráðh. telja skynsamlegra að gefa ekki út fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrr en árið er liðið, það sé miklu skynsamlegra, til þess að fá ekki einhverja lánsfjáráætlun sem ekkert sé að marka og ekkert hægt að byggja á, að gefa hana þá heldur út sem sögulegt plagg um það, hvílík þróun hefur verið í fjármálum þjóðarinnar og þá verði áætlunin fremur sögulegt plagg en stjórnunartæki fyrir þá sem fara með fjármál og efnahagsmál þjóðarinnar. Vonandi verður þetta ekki í framtíðinni niðurstaðan. Vonandi verður um að ræða breytingu á þessu og áframhald á því, sem ætlað var, að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun verði það stjórnunartæki sem til var ætlast og tókst að hafa á árunum 1976 og 1977 og árið 1978 að hluta til, þannig að hægt verði á sama tíma og fjárlög eru afgreidd að afgreiða frv. til lánsfjárlaga byggt á fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir sama fjárlagaár. Þegar svo þetta frv., sem hæstv. ráðh. talaði fyrir áðan, er lagt fram, þá víkur ráðh. að því og segir að hér sé um að ræða frv. sem sé nokkuð vel unnið, það verði því kannske lítið um hækkanir á þessu frv. frá því að það hefur verið lagt fram og þess vegna megi nú búast við að hér séu vinnubrögð sem séu til fyrirmyndar. Þegar þetta frv. er hins vegar skoðað verð ég að segja það alveg eins og er að ég get ekki með nokkru móti skilið hvernig menn eru reiðubúnir að láta frá sér fara annað eins pappírsgagn og þetta er, með öðrum eins vitleysum og villum og í þessu frv. felast. Það mátti heyra í ræðu hæstv. fjmrh. hér áðan að hann las upp úr aths. við frv. tölur sem ekki fá með nokkru móti staðist, jafnvel þegar komið er allt aftur á næstöftustu síðu þessa frv., þ. e. í fskj. 9 á bls. 15. Hann er sjálfur búinn að leggja fram skýrslu sem sýnir að það sem hann var að segja er löngu úrelt. Ég vil vekja athygli ráðh. á því t. d., að hann er að lesa upp úr aths. að erlendar lántökur miðist við að skuldir aukist ekki að raungildi á árinu 1983. Hann segir: Föst erlend lán voru á meðalgengi 13 milljarðar 630 kr. á árinu 1982. Ef við flettum svo upp á töflu á bls. 15 stendur þar að löng erlend lán samkv. skýrslum Seðlabankans séu 14 milljarðar 700 millj. kr. Og ef við lesum skýrslu, sem kom frá Seðlabankanum, sem er dagsett 1. febr., er skýrt tekið fram að löng erlend lán í lok ársins 1982 færð á meðalgengi ársins 1982 séu 14 milljarðar 700 millj. kr. Ég geri mér ekki grein fyrir því hvernig í þessu liggur að öðru leyti en því, að sá texti, sem hér er saminn, sé saminn fyrir svo löngu að aths. og uppgjör Seðlabankans sem hefur komið eftir áramótin, hafi bara ekki verið skoðað af þeim ágætu ráðherrum sem um þetta mál hafa fjallað og menn geri sér þar af leiðandi ekki grein fyrir því hvað hér er um að ræða. Grundvallað á því sem segir í aths., þar sem talað er um 13 milljarða 630 og gert ráð fyrir 6% verðbólgu í viðskiptalöndum okkar, væri samsvarandi upphæð 14 milljarðar 448 millj. kr. Þegar hér er um að ræða 14 milljarða og 700 millj. geta menn reiknað út hvað 6% af því eru og þá breytist að sjálfsögðu heildartalan í samræmi við það. Líka er hér sagt að heildarfjárhæðin, sem þetta frv. gerir ráð fyrir að verði tekin að láni á árinu 1983, sé 3 milljarðar 388.6 millj. samkv. fskj. 7, og þá er verið að tala um að í lánsfjárlögum fyrir árið 1982 var hliðstæð tala 2 milljarðar 255.7 millj. kr. og er hækkunin því 50.2% á milli ára. Ef enn er lesið í skýrslu Seðlabankans frá 1. febr. er þar tekið fram að alls er talið að innkomin löng lán hafi numið 3 milljörðum 550 millj. kr. og afborganir hafi verið 1 milljarður 270 millj., þannig að nettóaukning langra lána hafi verið 2280 millj. á meðalgengi ársins 1982 á móti 1720 árið 1981 reiknað á sama gengi. Þá spyr ég: Er í frv. þessu verið að tala um nettólántökur á árinu 1983? Samkv. því sem gert er ráð fyrir um ráðstöfun fjármagns í fskj. 7 er ekki gert ráð fyrir að þessar 3388.6 millj. kr. fari að neinu leyti til að greiða niður lán. Erlendar lántökur á árinu 1983 hljóta því að verða þessi upphæð plús allt sem þarf til að greiða niður lán og borga vexti. Hér er um að ræða gersamlega ósambærilegar tölur. Þetta frv. leggur til að teknar séu að láni 3388.6 millj. Hér er um að ræða frv. til lánsfjárlaga. Við göngum út frá því að hér sé um að ræða nettólántöku, en ekki lántöku sem gerir ráð fyrir að greiða af lánum afborganir og vexti. Þá er borið saman við lánsfjárlögin 1982, sem áttu að sjálfsögðu að verða nettólántaka. Frv. verður að sjálfsögðu að bera saman við frv. sem ríkisstj. lagði fram á s. l. ári. Það hækkaði í meðförum Alþingis um hvorki meira né minna en 200 millj. kr. Þar er um að ræða 10% hækkun frá því að frv. er lagt fram og þar til það er afgreitt. Það var afgreitt nógu seint til þess að hægt væri að taka allt inn í það sem fjárlögin gerðu ráð fyrir. En ég spyr þess vegna hæstv. ráðh.: Er hér um að ræða frv. sem ríkisstj. hefur samþykkt? Ráðh. gefur mér strax merki um að svo sé. Mér er ljóst af því sem í þessu frv. stendur og ég mun víkja að síðar að það er mjög óraunhæft. Ég gæti vel látið mér detta í hug að á meðan það væri til umfjöllunar í fjh.- og viðskn. ættum við nm. eftir að fá heimsóknir eins og á s. l. ári, þegar næstum hver einasti aðili, sem þurfti á aðstoð eða einhverju því fé að halda sem þetta frv. gerði ráð fyrir, kom til þess að leita eftir einhverri leiðréttingu og lagfæringu. Þá var á pappírnum ekki samþykki að hækka niðurstöðutölurnar nema um 200 millj., en þegar við svo fáum greinargerð Seðlabankans um innkomin erlend lán á s. l. ári er ekki um að ræða 2255.7 millj., heldur 350 millj. kr. Allar þessar tölur eru grundvallaðar á sömu reikniforsendu og fjárlagafrv., þ. e. 42% verðbreytingu, sem gerði ráð fyrir að verðbólgan frá upphafi til loka yrði ekki nema um 32–33%. Nú stöndum við frammi fyrir því, eins og auðvitað hafði verið bent á af stjórnarandstöðunni á sínum tíma, að hér er um óraunhæfar forsendur að ræða, eins og áður hefur verið, enda alveg hægt að reyna að móta sér stefnu og gera síðan breytingar á milli ára á grundvelli stefnunnar, því að við erum að fjalla um 70% verðbólgu frá upphafi árs, þ. e. 100% meiri verðbólgu en reikniforsenda fjárl. gerði ráð fyrir. Nú eru þessar lántökuheimildir, sem hér er verið að sækja um heimild fyrir, byggðar á þessum tölum, sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir, og þá gert ráð fyrir verðbólgu upp á 30–35%. Þessar forsendur eru þegar löngu orðnar úreltar. Það er nánast verið að búa til skjal sem verði innan ramma þeirrar stefnu, sem reynt var að kynna á sínum tíma í stjórnarsáttmálanum, en menn eru að sjálfsögðu löngu búnir að gefast upp á að halda. Í aths. frv. er talað um að að mati Þjóðhagsstofnunar gæti fjármunamyndun 1983 numið 25–26% af vergri þjóðarframleiðslu. Þetta liggur strax fyrir að getur ekki staðist. Það liggur í augum uppi þegar allar tölur eru byggðar á 35% verðbólgu, sem síðan verður 70%, á sama tíma og það er vitað að þjóðarframleiðslan dregst nokkuð saman. Í lokaorðum almennra aths. við þetta frv. segir, með leyfiforseta: „Staða þjóðarbúsins vegna skulda og greiðslubyrðarinnar veldur því m. a. að nauðsynlegt er að fjárfestingu 1983 verði stillt í hóf.“ Þegar þannig stillt er í hóf, með hvaða aðferðum er það gert? Það er ekki gert með því að taka raunhæft á málum, koma hlutum þannig fyrir að ekki verði um að ræða of mikla fjárfestingu. Það er ekki gert með því að taka þau verkefni, sem nauðsynlegust eru, og setja þau í fyrirrúm. Nei, það er einfaldlega gert með því, eins og ráðh. lýsti réttilega áðan, að beiðnir stofnana eru skornar niður. Tölurnar eru ýmist skornar niður um þriðjung eða um helming og þá skiptir engu máli þó um sé að ræða framkvæmdir sem þegar er búið að gera samninga um. Það skiptir heldur engu máli hvort um er að ræða yfirlýsingar eða loforð, sem ríkisstj. er búin að gefa, menn hafa byggt á og eru byrjaðir á framkvæmdum samkvæmt, heldur aðeins reynt að sýna að lántakan á næsta ári sé ekki að verðmæti meiri en lántakan á s. l. ári. Þessar tölur eru skornar niður og ramminn í útgjöldunum fenginn einfaldlega út frá, eins og hæstv. ráðh. sagði, 3500 millj., þegar vitað er að erlendar lántökur á árinu 1982 voru 3550 millj. kr., eins og kemur frá Seðlabankanum. Ég get vikið hér að ýmsum atriðum í sambandi við fjármögnun með erlendum lántökum. Það væri mjög við hæfi að spyrja að því, hvort erlend lántaka vegna skipa upp á 190 millj. kr. væri nægjanleg til þess að standa við þá samninga sem þegar hafa verið gerðir. Ég gæti miklu frekar ímyndað mér að tvöfalda þyrfti töluna til þess að dæmið gæti gengið upp. Mér er ljóst að það er verið að veita ábyrgðir til innlendrar skipasmíði og ábyrgðirnar verða ekki veittar öðruvísi en menn fái tækifæri til að taka erlend lán til að halda þeirri vinnu og þeim framkvæmdum áfram sem í gangi eru. Ég gæti ímyndað mér að til innlendrar skipasmíði, sem hér er ætluð til erlend lántaka upp á 200 millj.. þyrfti ekki minna en 350 millj. til þess að standa við það sem þegar er búið að ákveða. Og þannig gæti ég horft á þau atriði, sem hér eru talin upp, á þau verkefni sem þegar er búið að ákveða, og þá gæti ég vel ímyndað mér að í staðinn fyrir 600 millj. í erlendri lántöku sé um að ræða ekki 700, ekki 800, heldur megi nálgast tvöföldun þegar raunhæft er horft á dæmið. Og þegar svona tölur eru settar niður á pappírinn verða menn að gera ráðstafanir til að stöðva eða til að breyta, en ekki setja niður tölu og segja að samkv. útreikningi með 6% verðbólgu erlendis verði lántakan samkv. þessum tölum innan þess ramma sem talið sé óhætt að miða við. Við skulum gera okkur grein fyrir að erlendar lántökur á árinu 1982 voru með þeim hætti að svo er nú komið að nær 50% af þjóðarframleiðslunni eru í erlendum lánum og greiðslur afborgana og vaxta af löngum lánum voru á árinu 1983 24.5%. En hvað er nú þetta miðað við það sem hæstv. ríkisstj. ætlaði sér að gera í upphafi, ef við lesum nú stjórnarsáttmálann, sem gefinn var út 8. febr. 1980 og mér var afhentur einu sinni sér í ræðustólinn af hæstv. forsrh. árituðum af honum, auðvitað til þess að geta nú borið virkilega saman. þegar væri komið að leiðarlokum. við það sem sagt var í upphafi, þ. e. orð og efndir. Mig langar til að lesa, með leyfi forseta, upp úr 5. tölul. á bls. 6. Þar stendur um erlendar lántökur: „Erlendar lántökur verði takmarkaðar eins og kostur er og að því stefnt, að greiðslubyrði af erlendum skuldum fari ekki fram úr um það bil“ - en það er víða sem það stendur í þessum stjórnarsáttmála - „15% af útflutningstekjum þjóðarinnar á næstu árum.“ Við deildum um þetta, forsrh. og ég, skömmu eftir að fyrsta fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ríkisstj. var lögð fram. Ég benti á að þá þegar væri byrjað að sveigja af og ekki gert ráð fyrir 25% í fjárfestingar, heldur 27%. Þá benti hæstv. forsrh. á að hér stæði „um það bil“ og það vissi náttúrlega hver maður að það gæti þýtt 10% af eða á og út frá því ætti þetta að vera 27. Við skulum bæta þessum 10% við og segja 16.5. því að um það bil 15 séu líka 16.5. Það hefði líka geta orðið 13.5 á hinn veginn, en er 16.5. Þegar hér er vikið að því að greiðslubyrðin er um 25% er orðinn nokkuð mikill munur. Við erum farin að nálgast tvöföldum á því hlutfalli af útflutningstekjum þjóðarinnar sem ríkisstj. taldi í upphafi að væri það æskilega og stefnt skyldi að af hennar hálfu. Þetta hlutfall, sem ég er hér um að ræða, 24.5, er það hæsta sem um getur nokkurn tíma og kemur fram í grg. Seðlabankans að það var áður hæst árið 1969, 16.7%, og 1981, 16.4. Eru þær tölur þó ekki sambærilegar því að kringumstæður 1967, 1968 og 1969, þegar mikill samdráttur varð, voru allt aðrar en árið 1981. Ég hef hér vikið að raunhæfni þeirri sem í þessu frv. er varðandi erlendar lántökur. Það sýnir okkur auðvitað að hér er stefnt í miklu hærri erlendar lántökur en stendur á pappírnum. Þá er hin hlið málsins. Það er innlenda fjáröflunin. Með hvaða hætti er að henni staðið og hvernig eru þær tölur fundnar út? Það kemur mér dálítið spánski fyrir sjónir, þegar ég les þetta frv., hvað stendur efst á bls. 6. en stór hluti af innlendu fjármögnuninni er í sambandi við skuldabréfakaup lífeyrissjóða. Það er gert ráð fyrir hvað varðar innlenda fjáröflun að um sé að ræða útgáfu á spariskírteinum upp á 200 millj. kr. Ég get látið mér detta í hug af reynslu 1982 að hér sé um töluvert mikla ofætlun í spariskírteinasölu að ræða. Um innheimtu umfram innlausn á endurlánuðum spariskírteinum má segja nákvæmlega það sama. Hér gæti því verið um að ræða allt að 100 millj. kr. mismun ef koma á dæminu saman. Til þess að halda erlendu lántökunum niðri í orði kveðnu eru þessar tölur hækkaðar. Hvað varðar verðbréfakaup bankakerfisins og viðlagatryggingar er ég líka sannfærður um að þar er um mikla ofáætlun að ræða. Í fskj. 4 er rætt um skuldabréfakaup lífeyrissjóða og þar gert ráð fyrir að kaup lífeyrissjóðanna á skuldabréfum verði um 860 millj. Ég á von á að útkoma ársins 1983 sýni að þar sé um að ræða 200 millj. kr. minni skuldabréfakaup en gert er ráð fyrir. Það sem ég hef vikið að er um það bil mismunur upp á 1 milljarð í sambandi við erlendar lántökur og í sambandi við kaup og fjármögnun á innanlandsfjármagnsmarkaði. Það væri ekki úr vegi að líta svo á, að þessi lánsfjárlög séu sett þannig saman að það sé 1 milljarður sem á skorti í raun, auk þess sem það skorti á heimildir til lántöku til að greiða niður afborganir og vexti, eins og gerðist á s. l. ári. En það vekur furðu mína, og ég vildi gjarnan spyrja ráðh. að því, sem hér stendur neðst á bls. 5, þar sem fjallað er um skuldabréfakaup lífeyrissjóða: „Alls er stefnt að fjáröflun hjá lífeyrissjóðum að fjárhæð 860 millj. kr., þar af koma 85 millj. í hlut ríkissjóðs.“ - En svo kemur það sem ég vildi spyrja ráðh. um: „en fjallað er um skuldabréfakaup lífeyrissjóða í umfjöllun um 27. gr.“ Ég var að spyrja ráðh. um efstu línuna á bls. 6, „en fjallað er um skuldabréfakaup lífeyrissjóða í umfjöllun um 27. gr.“ Þegar svo umfjöllun um 27. gr. á næstu síðu neðst er lesin er ekki vikið einu einasta orði að skuldabréfakaupum lífeyrissjóða. Ég mundi gjarnan vilja spyrja ráðh. hvort það væri einhvers staðar annars staðar fjallað um skuldabréfakaup lífeyrissjóðanna. Ég sé það að vísu ekki í umfjölluninni þarna.

Það er prentvilla þarna.

Þetta er prentvilla, segir ráðh. Þá eru margar prentvillur samankomnar í einni setningu. Skýringin er sjálfsagt sú, sem lesa má út úr öllum textanum og tölunum, þegar þær eru bornar saman, að hér hefur verið ætlað að skýra hversu stórt hlutfall af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna ætti að ganga til ríkissjóðs. Á s. l. ári var talað um að lögfesta 40% , en af því sem ég hef lesið mig til grunar mig að það hafi ekki átt að láta sér nægja 40%, heldur hafi verið hugsunin að það skyldu verða tekin 45% af lífeyrissjóðnum til þess að fjármagna það sem annars er hér sagt á pappírnum.

Ýmsir borga 45.

Ýmsir borga 45, segir hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson. Það má vel vera að einhverjir geri það, og það er út af fyrir sig að mínum dómi ekki röng fjárfesting, nema síður sé, fyrir lífeyrissjóðina. En hitt kemur glögglega fram í þessari grg., að fjmrn. hefur nú átt í einhverjum erfiðleikum samt sem áður við að fá ráðstöfunarfé þessara sjóða. Það má vel vera að ræðumaður kannist við það. En grunur minn er nú sá, að hér eins og áður hafi menn ætlað að lögfesta slíkt. Ég tel að þá hafi verið skynsamlegt að taka grein út og skýra heldur þessa línu sem prentvillu. eins og ráðh. gerði áðan. Mér er fullkomlega ljóst að þó að einstaka aðilar séu reiðubúnir að ávaxta fé í verðtryggðum bréfum frá ríkissjóði hefur samt sem áður verið og er tilhneiging sjóðanna sjálfra að ráðstafa fénu með nokkrum öðrum hætti. Á sínum tíma þótti töluvert í ráðist. 1977 að mig minnir, þegar ég beitti mér fyrir skyldu sjóðanna til að ráðstafa fjármagninu þannig að um verðtryggð útlán væri að ræða. Þá stóðu hér upp ýmsir þeir sem nú mæta með því sem hér er að gerast og mótmæltu slíku harkalega. Ég man m. a. eftir forvera hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar, 7. þm. Reykv., sem þá sat hér á þingi, formanni verkamannafélagsins Dagsbrúnar, þegar hann stóð hér upp til að mótmæla því, sem þá var sett inn, að sjóðirnir skyldu ávaxta sitt fé með þessum hætti, en engin skylda hjá hverjum. Á þessu er töluvert mikill munur. Í fyrra tilfellinu var verið að tryggja fjármuni, í síðara tilfellinu er verið að gera kröfu til þess og lögfesta hver eigi að hafa forréttindi til þess fjármagns sem þarna er. Ég held þess vegna að sú tala, sem hér stendur. um skuldabréfakaup lífeyrissjóða, ég held að sú tala sem hér stendur um kaup á spariskírteinum og ég held líka að önnur fjáröflun á innlendum fjármagnsmarkaði standist ekki að fenginni reynslu 1982. Ég hef hér vikið að þeim atriðum sem við fyrstu yfirsýn koma upp í huga minn þegar þetta mál er til umr. Hér stendur í fjölmörgum greinum: þrátt fyrir ákvæði þessara laga og þrátt fyrir ákvæði annarra laga. Það er skoðun mín að öll þessi ákvæði ættu heima inni í öðru frv. en lánsfjárlagafrv., einfaldlega til þess að menn geri sér grein fyrir að hér sé um að ræða frv. til lánsfjárlaga, en ekki frv. um undanþágur frá lagaákvæðum vítt og breitt um íslenska löggjöf. Þá tölu um löng erlend lán, sem ég vék hér að áðan, er líka að finna í skýrslu fjmrh. um ríkisfjármálin 1982, sem hefði vissulega verið eðlilegt að taka til umfjöllunar að einhverju leyti. En ég vil taka fram, að mér finnst gott að sú skýrsla liggur fyrir til þess að alþm. fái tækifæri til að fjalla um og fá upplýsingar um ríkisfjármálin áður en ríkisreikningur kemur, sem oft kemur ekki fram fyrr en liðið er á árið, og þeirri venju, sem upp var tekin 1977, sé haldið. Það er ljóst að samkv. þessu frv. er ætlað að afgreiða óraunhæfari lánsfjárlög en nokkru sinni fyrr. Það er í samræmi við önnur vinnubrögð núv. hæstv. ríkisstj. Ríkisstj. treystir sér ekki til að leggja fram fjárfestingar- og lánsfjáráætlun eins og lög gera ráð fyrir og því er þetta frv. gersamlega stefnulaust. Það eru engin markmið sett. Öllum fyrri yfirlýsingum hæstv. ríkisstj., einstakra ráðh.. í efnahags- og fjármálum er kastað fyrir róða og er kannske búið að kasta fyrir róða fyrir löngu. Það eru óraunhæft skornar niður á pappírnum erlendar lántökur. Sumar hverjar eru beinlínis samningsbundnar eða hefðu orðið að vera vegna fyrri loforða ríkisstj. Það er óraunhæft áætlað um innlenda fjármögnun til að ná þessu dæmi saman á pappírnum. Allar eru þessar tölur þar að auki grundvallaðar á röngum forsendum eins og fjárlögin, og veldur það að sjálfsögðu áframhaldandi óðaverðbólgu. Þær eru aðeins settar fram til að ná fram ákveðnu hlutfalli í fjármunamyndun af þjóðarframleiðslu og fá hagstæðari útreikning á greiðslubyrði svo og erlendum lánum, sem hlutfalli af þjóðarframleiðslu. Ríkisstj. er hér að fara fram á lántökuheimild til að láta kerfið sitt snúast í nokkrar vikur eða nokkra mánuði í viðbót, en treystist ekki til að setja fram stefnu í efnahags- og fjármálum, sem lög gera ráð fyrir og átti fyrir löngu að vera komin fram. Það má vera, eins og ég gat um í upphafi, að þeir ráðherrar sem nú sitja í ríkisstj. hugsi sér að snúa dæminu við og áætlanir verði ekki lagðar fram af þeirra hálfu fyrr en árið sé liðið, þeir treysti sér ekki til að gera það fyrr. Eins og ég gat um í upphafi hefði hæstv. ríkisstj. átt að hafa tíma til að vinna þannig að þessum málum að hér á þingi þyrftu menn ekki kannske marga daga til að fá upplýsingar og fá vitneskju í sambandi við fjárfestingar- og lánsfjáráætlun og lánsfjárlög. En á fjh.- og viðskn.-fundi í hádeginu óskuðu þm. að sjálfsögðu eftir því að þeir aðilar sem annaðhvort hafa fjallað um þessi lánsfjárlög eða hafa þar einhverra hagsmuna að gæta væru beðnir að koma til viðtals við nefndina til þess að menn geti séð og sannreynt það, sem ég hér hef sagt, að um er að ræða óraunhæfasta lánsfjárlagafrv. sem lagt hefur verið fram af þessari ríkisstj. allar götur síðan 1978.



Herra forseti. Ég legg megináherslu á að málið fái hraða ferð til fjh.- og viðskn. deildarinnar og vil alls ekki bæta hér neinu við, sem vekur upp umr. Það voru nokkrar spurningar sem hv. þm. Matthías Mathiesen kom með áðan og ég mundi vilja gera þeim skil í fjh.- og viðskn. ellegar við 2. umr. málsins. Ég viðurkenni að á einum stað má sjá misprentun í frv., þ. e. í athugasemdum við 1. og 2. gr. Skýringin, sem hv. þm. Matthías Mathiesen gaf á þessu. er alveg rétt. Það var inni í frv. ákvæði sem sneri að lífeyrissjóðunum, en þetta ákvæði var tekið út. Það er yfirsjón að menn hafa ekki tekið eftir því að vísað er til þessa ákvæðis í þessari athugasemd. Ákvæðin sem eru í gildi í lögum í dag um lífeyrissjóðina voru talin fullnægjandi að svo stöddu og því er ekki neitt ákvæði um lífeyrissjóðina í frv. eins og það liggur hér fyrir. Hv. þm. benti líka á að þarna væri visst ósamræmi í því sem kæmi fram í greinargerð um upphæð langra erlendra lána annars vegar miðað við þá upphæð sem fram kemur í töfluviðaukanum á fskj. 9. Ég hygg að þetta séu sömu tölurnar, sem þarna er um að ræða, en þær séu reiknaðar á svolítið mismunandi forsendum. Ég hef því miður ekki getað náð sambandi við þá Seðlabankamenn til að skýra þennan mun. Það má vel vera að hann liggi einmitt í því, sem kemur fram í grg., að 6% verðbólga í viðskiptalöndum okkar sé tekin þarna inn í myndina. En ég þori sem sagt ekki að gefa á þessu stigi nákvæma skýringu á þessu misræmi, sem ég hygg nú samt að breyti engu um þá ályktun sem dregin er í greinargerðinni. Það er rétt, sem hv. þm. tók fram, að á árinu 1982 hefur verið nokkuð farið fram úr við lántökur erlendis miðað við þá lánsfjáráætlun sem afgreidd var á s. l. ári. en það er gefin mjög nákvæm skýrsla um þetta í skýrslu fjmrh. um ríkisfjármálin 1982, sem dreift hefur verið hér í þinginu, og sé ég því ekki ástæðu til að fjölyrða um það. Ég vil þó aðeins fá að skjóta því að í framhjáhlaupi, að mismunurinn liggur aðallega hjá þremur aðilum. Í fyrsta lagi virðist Landsvirkjun hafa farið fram úr í lántöku. Í öðru lagi hefur Járnblendifélagið tekið 66 millj. kr. lán, sem ekki voru með í lánsfjáráætlun. Og í þriðja lagi hafa hitaveiturnar tekið lán umfram lánsfjáráætlun upp á 181 millj. Samtals gerir þetta tæpar 400 millj. Ég vil benda á, að eftir að lánsfjáráætlun var afgreidd á s. l. ári voru samþykktar hér heimildir til Landsvirkjunar til aukinnar lántöku umfram það sem lánsfjáráætlun gerði ráð fyrir, þótt ég verði hins vegar að viðurkenna að Landsvirkjun hefur greinilega farið fram úr þessum heimildum báðum tveimur, sennilega af illri nauðsyn vegna þess að menn voru að keppast við að ljúka við Hrauneyjafossvirkjun og hún hefur reynst dýrari en ráð var fyrir gert. Sama gildir um Járnblendifélagið. Þar er um að ræða lántöku sem var formlega samþykki hér í þinginu eftir að lánsfjárlögin voru afgreidd. Þannig þarf engum að koma á óvart þó að nokkuð hafi verið farið fram úr við framkvæmd lánsfjáráætlunar. Hins vegar bendi ég á það, að ef litið er á lántökur ríkissjóðs er niðurstaðan heldur í plús. Ríkissjóður hefur sem sagt tekið 57 millj. kr. minni fjárhæð að láni í A-hluta framkvæmdir en átti að gera samkvæmt lánsfjáráætlun. Aftur á móti hefur hann tekið 28 millj. kr. meiri upphæð að láni í B-hluta framkvæmdir. Heildarniðurstaðan er því sú. að hann hefur tekið 29 millj. kr. minni lán en ráð var fyrir gert. Hann hefur því staðið nokkurn veginn við það sem gert var ráð fyrir. En munurinn kemur fyrst og fremst fram hjá þessum þremur aðilum, sem ég nefndi, Landsvirkjun. Járnblendifélaginu og hitaveitum og svo hygg ég að atvinnufyrirtæki hafi tekið allverulega miklu meiri lán gegnum langlánanefnd en ráð var fyrir gert. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en ætla að koma með upplýsingar um þau atriði önnur, sem spurt var um, í meðferð málsins í fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. á þskj. 384 um breyting á lögum nr. 97/1980, um fæðingarorlof, breyting á lögum um almannatryggingar, nr. 67 1971, með síðari breytingum. Meðflutningsmenn eru hv. 5. þm. Vestf. og hv. 2. þm. Norðurl. e. Aðaltilgangur frv. er að breyta núgildandi lögum þannig, að tryggt sé að foreldri sem lögheimili eiga hér á landi eigi rétt á þriggja mánaða fæðingarorlofi, hvort sem um er að ræða fólk í launuðum störfum á vinnumarkaði eða utan vinnumarkaðar, og fæðingarorlofsgreiðslur verði jafnháar til allra fæðandi kvenna, en samkvæmt núgildandi lögum er miðað við 530 221 gkr. á mánuði miðað við 1. des. 1980, sem breytist ársfjórðungslega í samræmi við kaupbreytingar á hverjum tíma. samkvæmt 8. flokki kjarasamninga Verkamannasambands Íslands, efsta starfsaldursþrepi. Þessi fjárhæð var frá 1. jan. s. l. 10 951 pr. mánuð óskert, en hækkaði 1. mars s. l. um 14.74% í 12 565 kr. pr. mánuð eða er 37 695 kr. í þrjá orlofsmánuði. Í frv. er lagt til að fella úr gildi ákvæði 16. gr. laganna um að miða fæðingarorlofsgreiðslur við vinnustundafjölda með tilheyrandi vottorðum, með þeim afleiðingum að stór hluti fæðandi kvenna fær samkvæmt gildandi lögum aðeins 1/3 hluta orlofsgreiðslu eða 2/3 hluta greiðslu. Í frv. sem hér er lagt fram er gert ráð fyrir að barnsburðarvottorð frá lækni verði nægjanleg sönnunarskylda til greiðslu fæðingarorlofs. Með lögum um fæðingarorlof, sem samþykkt voru á Alþingi 19. des. 1980 og tóku gildi 1. jan. 1981, var vissulega gerð mikilvæg breyting á lögum um almannatryggingar, þar sem ákveðið var að hverju foreldri með lögheimili á Íslandi verði tryggð greiðsla á fæðingarorlofi. Í athugasemdum með lagafrv. 1980 sagði m. a., með leyfi forseta: „Tilgangur með fæðingarorlofi er sá að kona fái tækifæri til að ná sér eftir þá áreynslu, sem barnsburður óneitanlega er, en þó er álitinn mikilvægari sá uppeldisþáttur, að foreldri geti annast barn sitt á fyrsta æviskeiði þess. Því er rétti til fæðingarorlofs skipt milli fæðandi móður og uppeldisforeldris sé ekki um sömu aðila að ræða, sbr. 13. mgr. Hins vegar þykir rétt að framlengja fæðingarorlof þegar frekari umönnunar er þörf, t. d. við fleirburafæðingar eða í alvarlegum sjúkleikatilfellum barna, sbr. 11. mgr. Starf móðurinnar getur orðið æði umfangsmikið í slíkum tilfellum. Er því rétt að faðirinn fái tækifæri til að leysa hana af hólmi og hann fái yfirleitt tækifæri til að sinna barni sínu nánar." Þegar frv. var til meðferðar hér á Alþingi 1980 gerði ég þær helstar athugasemdir við frv., að óeðlilegt væri að upphæð fæðingarorlofs væri ekki sú sama til allra fæðandi kvenna án tillits til tekna eða beinnar þátttöku á vinnumarkaði, og vísaði þar til aðaltilgangs laganna, sem ég tilfærði hér áður. Ennfremur vísaði ég til þess hrópandi óréttlætis gagnvart heimavinnandi konum sem mætti hafa hér um langt mál. Ég benti einnig á þá miklu skriffinnsku sem fylgja mundi vottorðum og sönnunarskyldu vegna atvinnuþátttöku, sem væri alger óþarfi þar sem barnsburðarvottorð læknis væri að sjálfsögðu aðalatriðið og aðalsönnunin. Ég féllst á við meðferð málsins hér á Alþingi í des. 1980 að draga til baka þá brtt. sem ég hafði kynnt um málið, þar sem ljóst var að nauðsyn bar til að flýta afgreiðslu málsins fyrir áramótin 1980–1981 í tengslum við samkomulag ríkisstjórnarinnar við launþegasamtökin í landinu, sem lögðu aðaláherslu á málið vegna fólks í stéttarfélögum á vinnumarkaði. Samkvæmt upplýsingum, sem ég hef fengið frá Tryggingastofnun ríkisins, hafa rækilega komið í ljós þeir erfiðleikar við framkvæmd laganna sem ég benti á í umr. um þetta mál 1980. Það koma sífellt upp deilur um vottorð um atvinnuþátttöku kvenna, þar sem jafnvel 5–10 klukkustundir skipta máli um hvort viðkomandi kona á rétt á 1/3 hluta eða 2/3 hlutum eða óskertum fæðingarorlofsgreiðslum. Það hafa komið upp deilur og eru deilur um mat á vinnu við ýmis heimastörf t. d., sem unnin eru af konum í tengslum við atvinnu eða opinber störf, svo sem vélritun í heimahúsum, jafnvel kökubakstur, saumaskapur, ýmiss konar heimilisiðnaður, svo eitthvað sé nefnt, hvernig á að meta þetta í klukkustundum, sem skiptir sköpum um það, hvað viðkomandi á að fá háar orlofsgreiðslur. Hvernig á að meta störf kvenna t. d. í landbúnaði? Engar matsreglur eru til um vinnutíma við ýmis slík tilfelli. Viðkomandi ráðuneyti hefur ekki enn treyst sér til að gefa út reglugerð um þessa flóknu framkvæmd laganna. Í dag ríkir sem sagt margs háttar og flókin vottorðagjöf og skriffinnska og hrópandi óréttlæti varðandi þetta mikilvæga mál. Mér þykir rétt að geta þess, að utan við gildandi lög um fæðingarorlof standa samkvæmt sérsamningum konur í Bandalagi háskólamanna, konur í Sambandi bankastarfsmanna og konur í BSRB, sem hafa þriggja mánaða óskert kaup í fæðingarorlofi samkvæmt sérsamningum í þessum samtökum. Þegar lögin um fæðingarorlof voru til meðferðar hér á Alþingi haustið 1980 kom fram nokkuð hörð gagnrýni frá ýmsum félagasamtökum kvenna, sem töldu hrópandi óréttlæti að allar fæðandi konur hefðu ekki sama rétt til orlofsgreiðslu. Það mætti í þessu sambandi endurtaka, sem ég benti á við þær umr. hér í þessari deild (980, þá furðulegu þögn sem var um málið frá ýmsum aðilum, ekki síst jafnréttisráði, forustusveit kvenna í kvenréttindabaráttu. Það vakti athygli við meðferð málsins á Alþingi að frá þessum aðilum heyrðist ekki eitt einasta orð, hvorki með né móti þessu mikilvæga máli. Við sem bentum á þetta óréttlæti við afgreiðslu málsins urðum í minni hluta og við urðum að beygja okkur fyrir yfirlýsingu og samkomulagi, sem ríkisstjórnin hafði gert við kjarasamninga, og þeirri yfirlýsingu, sem lögð var fram frá hendi hæstv. ríkisstjórnar, sem undirrituð hafði verið 2%. oki. 1980. Aðilar vinnumarkaðarins héldu fast fram að þessi ákveðna breyting ætti fyrst og fremst við konur á vinnumarkaði. Síðan þetta hefur gerst hafa ýmis samtök kvenna látið fara frá sér ályktanir um þetta mál. Ég minni á undirskriftasöfnun meðal samtaka kvenna, undirskriftasöfnun á fæðingardeildum, greinar og erindi í fjölmiðlum og víðar. Ég get ekki stillt mig um að lesa hér upp úr athyglisverðri grein, sem birtist í Morgunblaðinu 10. febr. s. l., eftir Margréti Matthíasdóttur, þar sem hún ræðir ýmislegt óréttlæti í þjóðfélagi okkar. Með leyfi hæstv. forseta vil ég aðeins grípa niður í þessa ágætu grein. Þar nefnir hún þriðja dæmið í þessu óréttlæti og segir svo, með leyfi forseta: „Þriðja dæmið, sem mér finnst þó almesta hneykslið. það fjallar um fæðingarorlof. Því er þannig farið, að ef ég el barn í þennan heim, kona sem er húsmóðir og hefur ekki of mikið af peningum, þá væri ég metin þurfa 3 300 kr. á mánuði í þrjá mánuði frá Tryggingastofnuninni. Vinkona mín, sem ynni úti hálfan daginn til að drepa tímann og hefði þar með fengið úthlutað svolitlum láglaunabótum, hún ætti því pínulítið meira af peningum en ég, hún væri metin þurfandi fyrir 6 600 kr. á mánuði í þrjá mánuði frá tryggingunum. Önnur vinkona mín, sem ynni úti allan daginn fyrir góðum tekjum og væri auk þess gift hálaunamanni og hefði þess vegna nægt fé milli handa, hún er dæmd þurfandi fyrir 9 900 kr. á mánuði í þrjá mánuði frá Tryggingastofnun ríkisins. Þetta var ákveðið í sölum Alþingis Íslendinga.“ Svo spyr hún: „Hver þessara þriggja kvenna, sem allar væru að vinna sama verk fyrir þjóðarbúið, sem sagt að geta af sér nýjan þjóðfélagsþegn, munduð þið álíta að þyrfti hæstu greiðsluna, sú sem engin laun hefur eða hálaunamanneskjan?“ Fyrir nokkrum dögum birtist einnig í sama blaði áskorun á alþm. um að breyta fæðingarorlofslögum frá 166 konum, bæði konum á fæðingardeild Landspítalans og fleiri. Þar er viðtal við konu, sem er húsmóðir og bóndakona í sveit, og hún segir svo, með leyfi forseta: „Ég hygg að ég mæli fyrir munn margra með því að halda því fram að með þessari löggjöf sé hlutur heimavinnandi húsmæðra lítils virtur. Það er í rauninni algjör fjarstæða að draga konur þarna í dilka eftir stöðu. Það er réttlætismál að fá þessu breytt, enda snertir þetta stóran hluta íslenskra kvenna. Mér finnst það því ekki stórhöfðinglegt af alþm., þegar þeir semja þessi lög, að flokka konur svona í þrennt. Allar konurnar eru jú að fæða af sér nýja skattborgara fyrir íslenska ríkið og það veit enginn nema það verði betri skattborgarar sem alast upp hjá henni mömmu sinni, sem er heima, heldur en þeir sem alltaf þurfa að vera á dagheimili“. Og í lok greinargerðarinnar, þar sem hún er búin að rekja vottorðin, vinnustundirnar o. s. frv. segir hún: „Ég skil alls ekki þessa útreikninga. Samkvæmt þeim eru húsmæður aðeins taldar vinna 515 dagvinnustundir eða minna. Það nær ekki tveimur stundum á dag. Ég býst við að fæstar húsmæður skilji þessa útreikninga. Bóndakona fær 2/3 fulls orlofs, það fékkst víst í gegn með einhverjum erfiðismunum, en húsmóðir fær aðeins 1/3 orlofs. Mér þykir þetta alveg fráleitt. Og ég veit það sjálf, hve mikið bóndakonur þurfa að vinna. Þær þurfa að vinna mikið meira en 516–1000 dagvinnustundir á ári. Á meðan heimilið hefur jafnmikið að segja fyrir þjóðfélagið og raun ber vitni, þá á ekki að mismuna konunni sem vill vera heima. Og við vitum hversu mikilvægur skerfur hennar er í uppeldinu.“ Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér frá Tryggingastofnun ríkisins, lífeyrisdeild, nam greiðsla fæðingarorlofs árið 1982 76 millj. 468 þúsund og 800 kr. vegna 4 266 fæðinga, sem skiptust þannig samkvæmt ákvæðum laganna: Í 1. flokki, óskertar þriggja mánaða greiðslur, 2 401 fæðing, sem gerir 55 379 876 kr. Í 2. fl., þær sem fá 2/3 hluta, 853 fæðingar, sem gerir 13 257 293 kr. Í þriðja lagi, þær sem fá aðeins 1/3 hluta, þ. e. heimavinnandi konur, 1 012 fæðingar sem fá 7 831 653 kr. 1. jan. s. l. var fæðingarorlofið sem hér segir miðað við mánuð: Óskert 10 951 kr., til þeirra sem fá 2/3 hluta 7 301 kr. og til þeirra sem fá aðeins 1/3 hluta 3 650 kr. Herra forseti. Ég skal ekki taka of mikinn tíma. Mér er fullkomlega ljóst að verulegt fjármagn þarf til að jafna þennan mun. Ég hef reynt þessa dagana að fá nákvæmar upplýsingar um það, hvernig fjárstreymið til lífeyrisdeildar Tryggingastofnunar ríkisins, miðað við 20 gr. laganna, kemur inn til Tryggingastofnunarinnar frá atvinnurekstrinum. Eins og allir vita greiða atvinnurekendur 2% af greiddum vinnulaunum í lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins, en ríkið fjármagnar á móti. Því miður hefur ekki tekist að fá þessar upplýsingar nákvæmar. Það kemur inn á það, sem áður hefur verið rætt hér, að ákaflega erfitt er að fá nægjanlega greið svör við því hvernig fjárstreymið er bæði inn og út úr þessari. mikilvægu stofnun okkar, Tryggingastofnun ríkisins. Þar af leiðandi er ekki hægt að gera sér grein fyrir því hvernig þessi mál standa í raun og veru hvað afmarkaðar fjárhæðir varðar. Hér er um að ræða réttlætismál, sem er út af fyrir sig stórmál, ekki síst hvað varðar viðurkenningu á réttarstöðu heimavinnandi móður. Hér er um að ræða mál sem að mínu mati hefur þýðingarmikið gildi fyrir uppeldi barna, sem aldrei verður metið til fjár. Það væri full ástæða til að taka upp í þjóðfélaginu umræður sem eingöngu snerust um heimavinnandi konur, hlutverk þeirra, húsmæðranna, sem uppalenda barna okkar og gildi fjölskyldulífs yfirleitt. Þetta er mál sem þarf að taka miklu fastari tökum og ræða miklu meira opinskátt manna á meðal en gert hefur verið til þessa. Ég get ekki stillt mig um í þessu sambandi að nefna í leiðinni að það væri á vissan hátt hægt að rökstyðja það að þessi leiðrétting á fæðingarorlofi gæti ef til vill dregið úr fóstureyðingum hér á landi. Á s. l. ári voru framkvæmdar um 600 fóstureyðingar á Íslandi. Það er vissulega óhugnanlega há tala í okkar litla þjóðfélagi. Félagslegar aðgerðir. sem dregið gætu úr þessari óheillavænlegu þróun, eru af hinu góða. Í sambandi við það kemur einnig upp í hugann að fjöldi fólks er á biðlista ár eftir ár eftir því að fá að ættleiða börn erlendis frá. Félagslegar aðgerðir eins og hér er um að ræða, jafnt til allra fæðandi kvenna, gætu vissulega orðið til að fjölga fæðingum hér á landi og leysa ef til vill að einhverju leyti það vandamál, sem hér er nefnt. Það er skoðun mín, að þriggja mánaða fæðingarorlof með óskertri greiðslu til allra fæðandi mæðra hafi heillavænlega þýðingu fyrir heilbrigt fjölskyldulíf hér á landi. Því skora ég á hv. alþm. að veita þessu máli brautargengi á yfirstandandi þingi. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir, er nauðsynlegt að það sé rifjað upp, að þegar ákvörðun var tekin um fæðingarorlof fyrir fáeinum árum var þar um að ræða mjög stórt og þýðingarmikið skref til réttarbótar og félagslegra framfara í þessu landi, sem kostaði verulega fjármuni. Ég minnist þess, að þegar ég flutti um það tillögu í ríkisstjórninni á sínum tíma að ríkisstjórnin stæði að því að fæðingarorlof yrði tekið upp þótti mönnum nóg um kostnaðinn í fyrstu, enda er það auðvitað ljóst að kostnaður við framkvæmd þessa er verulegur. Það verða engar félagslegar úrbætur tryggðar í landinu öðruvísi en að menn séu tilbúnir að greiða kostnaðinn af þeim umbótum. Það verður hins vegar ekki gert nema með því að menn afli til þess skatta eða spari annars staðar fyrir þessum umbótum. Þetta vil ég leggja áherslu á og minna á. herra forseti, að ekki er um að ræða fyrst og fremst að ágreiningur hafi verið um það hér í hv. Alþingi hvort vera ætti meiri réttur eða minni, heldur hefur það ekki verið þannig að menn væru tilbúnir að afla aukins fjár til að kosta þessi auknu mannréttindi, sem hér er verið að tala um, og það er auðvitað grundvallaratriði. Í sambandi við þetta mál er einnig nauðsynlegt að það verði rifjað upp, að þegar fæðingarorlofið var ákveðið var það fyrst og fremst hugsað sem orlof frá vinnu þannig að móðirin sérstaklega gæti verið lengur frá atvinnu úti á hinum almenna vinnumarkaði hjá barni sínu. Þetta var grundvallaratriðið. Það var þess vegna sem menn sögðu sem svo: Kona sem vinnur heima og er yfirleitt heima hefur auðvitað talsvert aðrar aðstæður en hin, sem er og verður að vera úti á vinnumarkaðinum. Þess vegna var fyllilega eðlilegt að byrja á að tryggja réttindi þeirra kvenna sem voru úti á vinnumarkaðinum. Ég held að það sé í rauninni mikið álitamál í þessu efni, ef á að stíga fleiri skref til réttindabóta á þessu sviði, sem er ekki nokkur vafi í mínum huga, hvort á að stíga næsta skref í þá átt að auka greiðslur til þeirra kvenna, sem eru heimavinnandi, eða hvort það á að auka greiðslur til þeirra kvenna, sem eru úti á vinnumarkaðinum, þannig að þær geti verið lengur en þrjá mánuði hjá börnum sínum. Mér finnst að það sé ekkert sjálfgefið mál að við tökum næsta skref í þessu efni eins og hér er verið að tala um. Ég held að það sé nefnilega eitt það brýnasta í okkar samfélagi að við stuðlum að því að mæður geti verið hjá börnum sínum fyrstu mánuðina undanbragðalaust. Einn gallinn á framkvæmd þessara laga, að mínu mati, hjá okkur og í lögunum sjálfum hefur verið sá, að réttur feðranna til að vera hjá barninu hefur verið túlkaður þannig, að hann skerti um leið rétt móðurinnar. þannig að hún skilaði hluta af sínum rétti til föðurins. Það hefur að mínu mati ekki verið nærri nógu gott því að það er auðvitað algjör lágmarkstími að kona geti verið þrjá mánuði hjá barni sínu inni á heimili eftir barnsburð og þurfi ekki að fara út á vinnumarkaðinn á þeim tíma. Ég held sem sagt að þetta séu grundvallaratriði. sem við verðum hér að ræða, um leið og ég undirstrika að vitaskuld ber okkur að stíga skref í þá átt að þróa þetta áleiðis og okkur ber að taka hugmyndum af þessum toga jákvætt., en við verðum að muna, að til að koma þeim í framkvæmd verðum við að afla til þess fjár. og um það eru hv. flm. mér vafalaust sammála. Í sambandi við það atriði, sem hv. flm. ræddi sérstaklega, að þetta gæti stuðlað að fækkandi fóstureyðingum, er vonandi að þetta gæti gert það, en hitt er aftur annað. að þó að það séu nefndar háar tölur varðandi fóstureyðingar hér á landi eru fóstureyðingar á Íslandi mun lægra hlutfall en t. d. í grannlöndum okkar, þannig að munar verulega. Ég fór mjög rækilega yfir þessar tölur allar í umr. hér á Alþingi fyrir 1 eða 11/2 ári. Þar kom fram að fóstureyðingar eru hér sem betur fer mun færri en annars staðar. Ég held að við þurfum að gera okkur grein fyrir því og átta okkur vel á því, að eftir að réttur til fóstureyðinga var aukinn með lögum fyrir nokkrum árum fjölgaði þeim vitaskuld fyrst til að byrja með nokkuð frá því sem áður hafði verið, en síðan hefur hlutfall fóstureyðinga verið svipað um nokkurra ára skeið. 
             Já, herra forseti, ég hef senn lokið máli mínu og ætla ekki að tefja þessa umr. neitt, en ég vildi skjóta þessum atriðum að vegna þess að ég kom inn í salinn um það leyti sem hv. frsm. var að ljúka máli sínu. Ég tel að við eigum að fara rækilega og vandlega yfir þetta mál og athuga allar hliðar þess sem best.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja örfá orð í sambandi við frv. um fæðingarorlof, sem ég mælti hér fyrir. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir það sem hann sagði í þessum umr. Ég legg áherslu á það, að ég vona að ég hafi ekki misskilið hæstv. ráðh. og hann sé á sama máli og flm. um að það þurfi að gera leiðréttingu á þessum lögum og það sé ekki óeðlilegt að sú leiðrétting, sem gert er ráð fyrir, felist í þessu frv. Ég ætla ekki, herra forseti, að fara að tefja þinghald með því að halda langa ræðu um þetta frekar en ég gerði í framsögu minni. Það er sannfæring mín og hefur verið frá fyrsta degi að þetta mál kom inn á Alþingi, 1980, eftir yfirlýsingu ríkisstj. í sambandi við kjarasamninga við verkalýðshreyfinguna, að hér væri um að ræða mál sem væri þess eðlis að leiðrétta þyrfti og það væri í hæsta máta óeðlilegt að allar konur hér á landi hefðu ekki sama rétt á fæðingarorlofi, bæði að tímalengd og upphæð fæðingarstyrks eða fæðingarorlofs. Þetta er bjargföst trú mín og ég hélt því fram við umr. 1980. Síðan hef ég verið að fylgjast með framkvæmd þessara mála. Eins og ég rakti hér í framsögu hef ég fengið upplýsingar um hvernig þetta hefur verið í framkvæmd. Það hefur sífellt aukist óánægja í landinu með framkvæmd þessara mála jafnhliða því að Tryggingastofnun ríkisins, sem annast framkvæmd þessara laga. kvartar undan því og er í sífelldum vandræðum út af því. hvernig á að úrskurða ýmis deilumál, sem upp koma um réttindi fólks við þessa orlofstöku, sem er nákvæm staðfesting á þeirri gagnrýni sem ég hélt fram við lagasetninguna 1980. Ég gæti rakið mörg dæmi um þetta, sem ég þekki. Persónulega hef ég fylgst með hvernig þetta óréttlæti virkar. Ég hef sjálfur fylgst með konu sem vann úti. Húm átti tvö börn. Hún sá að hún gat ekki samvisku sinnar vegna annað en verið heima og annast um uppeldi þeirra og hætti þess vegna í vel launuðu starfi á vinnumarkaðinum og fór heim og annaðist sín böru og sitt heimili. Síðan átti hún þriðja barnið. Þá fékk hún, eins og lögin gera ráð fyrir, aðeins 1/3 orlofsgreiðslu. Í sama stigagangi var önnur kona - vinkona hennar - sem hafði hinn háttinn á. Hún vann áfram úti, ekki fullt starf heldur óreglulegt starf, og setti sín börn á dagvistarstofnun. Hún átti einnig barn um svipað leyti og hin og tók sitt orlofsfrí, en fékk fulla greiðslu. eins og lögin gera ráð fyrir. Þarna var strax komið sláandi dæmi um þetta atriði málsins. Ég tel ekki ástæðu til að rökstyðja þetta nánar. Ég er búinn að gera það í minni framsögu. Það kemur raunar fram í frv. Það kemur fram í tilgangi laganna. Það kemur fram í þeim rökstuðningi sem ég hef fylgt fram í sambandi við málið. Ég hef einnig ástæðu til vegna orða hæstv. félmrh. að undirstrika þær hugleiðingar mínar, sem ég lýsti og eru til umhugsunar, um áhrif slíkra félagslegra aðgerða á þann óhugnanlega fjölda fóstureyðinga sem skýrslur t. d, s. l. árs sýna að fara fram hér á landi. Upplýst er að á s. l. ári voru framkvæmdar yfir 600 fóstureyðingar. Ég hefði talið eðlilegt að sami réttur til fæðingarorlofs mundi e. t. v. draga eitthvað úr þessari þróun. Ég stend fast við að það er mín skoðun að svo geti orðið. Að sjálfsögðu er ég ekki með þessu að segja að það eigi að banna fóstureyðingar eða fara í þær umr. Ég lagði þetta aðeins fram sem hugleiðingu um að aukinn félagslegur réttur á þessu sviði mundi leiða til góðs á öðrum sviðum, sbr. þetta atriði sérstaklega. Ég vil svo segja það eins og er, að auðvitað er mér ljóst að þetta eykur útgjöld Tryggingastofnunarinnar eða það þarf aukið fjármagn til að gera þessa réttarbót. Ég hef rætt það í umr. um fjárlög ríkisins eða fjárlagagerðina að mér hefur fundist og finnst að það sé ástæða til að hugleiða á hvern hátt er hægt að gera upplýsingastreymi í gegnum Tryggingastofnun ríkisins meira, betra og nákvæmara en er í dag. Ég sagði frá því við fjárlagagerð 1982 að okkur var tjáð í fjvn. að ekki væri hægt að gefa upplýsingar frá mánuði til mánaðar um alla þætti í útgjöldum Tryggingastofnunar ríkisins vegna þeirrar einföldu ástæðu að upplýsingar um t. d. fjárhag eða fjárstreymi sjúkrasamlaga landsins kæmu ekki inn í Tryggingastofnunina fyrr en mörgum mánuðum á eftir, þannig að þessar upplýsingar lægju alls ekki á borðinu. Ég hafði hins vegar fljótlega fengið upplýsingar um það sem ég rakti hér í framsögu í sambandi við útgjöld vegna fæðingarorlofs 1982.  Hins vegar ætlaði ég að fá aðrar upplýsingar. sem mér þóttu forvitniverðar í sambandi við þetta stóra mál. Ég ætlaði að fá upplýsingar um hvað mikið fjármagn hefði komið inn í Tryggingastofnun ríkisins samkv. 20. gr, almannatryggingalaga, þ. e. út úr því framlagi sem atvinnureksturinn í landinu greiðir í lífeyristryggingarnar, 2% af greiddum vinnulaunum. Þessar upplýsingar gat ég ekki fengið, en mér var vísað í fjmrn. Í gærdag og aftur í morgun óskaði ég eftir því við fjmrn. að fá þessar upplýsingar. Ríkisbókhaldið var ekki með þessar upplýsingar á reiðum höndum. Þess vegna get ég ekki sagt það, sem ég ætlaði að segja hér, hvað þessar tekjur eru miklar eða gegnumstreymið í lífeyrisdeild trygginganna, en það mundi varpa ljósi á hvað hér er um mikið fjármagn að ræða. Ríkissjóður er skyldugur til að greiða það sem á vantar. Skilgreining á þessari fjárhæð er mjög nauðsynleg þegar við ræðum um svona mikilvægan útgjaldaþátt í almannatryggingum. Samt sem áður tel ég að hér sé um það mikið réttlætismál að ræða að ég get ekki fallist á að það sé neitt óeðlilegt við að við tökum upp umr. um það hér á Alþingi að leiðrétta óréttlætið. sem raunverulega allir ættu að vera sammála um. Þess vegna legg ég svo ríka áherslu á að þetta mál fái framgang hér á hv. Alþingi. Hér er verið að gera leiðréttingu á óréttlæti sem hefur alvarlegar afleiðingar. Við eigum að stuðla að því að efla fjölskyldulífið og við eigum að stuðla að því að gera hlut heimilanna og þá um leið heimavinnandi mæðra, húsmæðra á Íslandi, stærri, skapa þeim þann sess sem þeim ber í þjóðfélaginu og þær verða að hafa í þjóðfélaginu. Það hefur það mikið uppeldislegt gildi fyrir börn okkar að ekki verður metið til fjár.



Herra forseti. Það eru nokkur orð út af orðum hv. þm. Alexanders Stefánssonar, 1. þm. Vesturl. Ég vil ekki að það sé nokkur minnsti möguleiki á að mistúlka það sem ég sagði áðan og að það sé alveg skýrt hvað þar var átt við. Það er þetta: Þegar möguleikar eru á að auka fjárframlög til fæðingarorlofs ber jafnframt að taka ákvörðun um hvert þeir peningar eiga fyrst og fremst að fara og hvert er nauðsynlegast að þeir fari. Það er um þrjá möguleika að ræða að mínu mati: Sá fyrsti er sá hópur sem nefndur er hér, þ. e. heimavinnandi húsmæður. Annar er einstæðar mæður, sem eru útivinnandi. Ég tel að sá hópur hafi þarna algjöra sérstöðu vegna þess að staða hans sé erfiðari en flestra, ef ekki allra, annarra. Þriðji hópurinn er þær konur sem úti eru á hinum almenna vinnumarkaði. Ég er ekki að nefna þessi mál hér í mikilvægis röð, heldur bara til að undirstrika það, að þegar við tökum ákvörðun um að auka útgjöld til fæðingarorlofs eigum við að horfa á þessa mynd alla. Í sambandi við það sem hér var rætt áðan og væntanlega í framsöguræðu hv. 1. þm. Vesturl., hvernig um framkvæmdina hefur tekist til, þá er það eins og gengur með nýjungar, að það tekur vafalaust tíma að koma þeim í sæmilegt lag og gera það þannig að skaplegt sé, og verður þó aldrei svo að öllum líki. M. a. hefur auðvitað verið rætt og deilt um með hvaða hætti þetta hefur verið framkvæmt, sérstaklega gagnvart bændakonum. En í þeim efnum hef ég lagt á það áherslu að haft væri samráð og samband við Stéttarsamband bænda. Við höfum reynt að meta þetta með svipuðum hætti og gert er ráð fyrir um vinnuframlag kvenna í verðlagsgrundvelli landbúnaðarins. Nú höfum við enga aðra heimild til viðmiðunar í þessu efni, en ég þekki það mætavel sjálfur að vinnuframlag bændakvenna er stórkostlega vanmetið í verðlagsgrundvelli landbúnaðarins. En þetta er sú eina opinbera heimild sem við í rauninni höfum í þessu efni til að styðjast við. Og þegar við eru að undirbúa setningu reglugerðar um þessi efni munum við leggja á það höfuðáherslu að taka alveg sérstakt tillit til þeirrar reynslu sem fengin er varðandi stöðu kvenna í sveitum, auk alls annars. Ég fagna því alveg sérstaklega að þetta frv. og þessi mál eru hér til umr. Ég tel að það sé ákaflega þýðingarmikið að við ræðum þessi mál og reynum að fara mjög vandlega og samviskusamlega yfir þau í okkar hóp Ég dreg ekkert úr því. En ég vil aðeins að við reynum að lita yfir allt sviðið og áttum okkur á því, hvernig staðan er í heild í framkvæmd þessara mála, því að í þeim efnum liggja allar upplýsingar fyrir. Ég hef nýlega fengið skýrslu um framkvæmd fæðingarorlofs frá því að stofnað var til þess í upphafi samkv. núgildandi lögum, þannig að þar liggja allar upplýsingar fyrir í þessum efnum. En, herra forseti, erindi mitt í stólinn að þessu sinni var aðeins að skýra það ögn betur, sem ég sagði hér áðan, vegna þess að mér fannst að hugsanlega hefði hv. flm. misskilið eitthvað af því. Til að koma í veg fyrir þann misskilning kvaddi ég mér hljóðs á nýjan leik.



Herra forseti. Ég hlýddi á mál hæstv. heilbr.- og trmrh., þar sem hann ræddi um þetta frv., og því miður varð mér ekki ljóst hvort hann er stuðningsmaður þess eða hvort hann ætlar að leggjast gegn því. og mæltist hann þó sérstaklega til þess að mál hans yrði ekki misskilið. Ég vænti þess því eindregið að hann tali það skýrt um málið að það liggi ljóst fyrir. Þetta mál er mikið réttlætismál, og það vekur undrun ef það er tilfellið að heilbrmrh. hikar við að veita því stuðning.



Herra forseti. Ég vil minna á það, vegna þeirrar umr. sem hefur farið fram um þetta mál, að þegar lögin voru samþykki 1975 um fæðingarorlof, sem að vísu var þá frv. til l. um breyting á atvinnuleysistryggingum, þá var sett bráðabirgðaákvæði, sem var um það, að fyrir 1. jan. 1976 skyldi ríkisstj. láta kanna á hvern máta mætti veita öllum konum í landinu sambærilegt fæðingarorlof og tryggja tekjustofn í því skyni. Það var sem sagt í upphafi ætlun Alþingis að þetta næði fram að ganga, að allar konur í landinu fengju sambærilegt fæðingarorlof, þ. e. 90 daga samtals. Nú er komið árið 1983 og ekki hefur tekist að ná þessu marki. Ég tel að það sé kominn tími til að allar konur fái þennan rétt, eins og ætlast var til þegar þetta mál var tekið upp hér á Alþingi.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt af fjórum þm. og er um heimild handa ríkisstj. til þess að ábyrgjast lán vegna björgunar skipsins Het Wapen. Þessi heimild er með þeim hætti, að það er farið fram á að ríkisstj. ábyrgist allt að 50 millj. kr. lán gegn tryggingu, sem fjmrn. telur fullnægjandi, enda liggi fyrir samþykki fjvn. Nm. í fjh.- og viðskn. Nd. töldu eðlilegt að samþykkja þetta heimildarákvæði, enda er framkvæmd þess falin fjmrn. og fjmrh. og síðan mun fjalla um það fjvn. Alþingis, áður en ábyrgð verður að veruleika, og meta hvort viðkomandi tryggingar teljast gildar eða ekki. Nefndin varð sammála um að leggja til að frv. yrði samþykkt, en einn nm., Ingólfur Guðnason, skrifar undir álitið með fyrirvara.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls bar ég fram fsp. til hv. 1. flm. þessa frv. varðandi það, hvort ekki kæmi til greina að hollensk stjórnvöld tækju á sig hluta af þeirri peningalegu ábyrgð sem hér um ræðir. Mér finnst ennþá, eins og mér fannst þá, að hérna sé á ferðinni talsvert hættuspil, þegar ríkisvaldið ætlar að leggja fram ríkisábyrgð fyrir 50 millj. kr. og veðið sem er tekið er í skipi sem er á kafi í sandi. Ég bar fram þessa fsp. að gefnu tilefni og ég spurði þá einnig - og fékk að hluta til svör - um það, hvernig væri háttað þeim tryggingamálum, sem getið er í grg. með frv., þar sem er sagt að það sé unnt að tryggja alla verkframkvæmdina hjá Lloyd's í London, og minnkar það áhættuna verulega, eins og það er orðað í grg. Ég hef ekki fengið fullnægjandi upplýsingar um það, hversu langt þessar tryggingar ná. Eru þær fyrir slysum og skakkaföllum eða er það raunverulega tryggt, eins og mætti ætla í grg., að ef ekkert skipið fyndist nú hefðu menn tryggingu fyrir því að fá skaðann bættan að einhverju leyti? Ég bar þessar fsp. fram. Ég held, herra forseti, að mönnum finnist nóg um í þjóðfélagi sem er þjakað af slæmu ástandi efnahagsmála, þyki það nokkuð stór biti að kyngja, að Alþingi samþykki á síðustu dögum sínum þessa ábyrgð án þess að leitað sé leiða til að draga úr því fjármagni sem ábyrgðin er veitt fyrir. Þess vegna bar ég fram þessa fsp. og ég óska eftir að henni verði svarað, þ. e. hvort það komi ekki til greina að hollensk stjórnvöld beri þó ekki væri nema um helming þess kostnaðar sem áætlað er að sé við að grafa skipið upp.



Herra forseti. Þar sem ég hef ekki fengið svör við spurningum mínum varðandi það. hvort hollensk stjórnvöld geti ekki tekið á sig hluta af þeirri fjárhagsábyrgð sem felst í að grafa upp gullskipið úr sandinum, þá get ég ekki greitt atkv.



Herra forseti. Týnd og sokkin skip hafa ekki verið talin veðhæf. Ég tel ekki rétt að breyta þeirri hefð og segi því nei.



Í trausti þess að staðið verði við það. sem segir í 1. gr. frv., að veittar verði tryggingar. sem fjmrn. telur fullnægjandi. svo sem í verðmæti hins bjargaða og söluandvirði skipsins úr landi, enda liggi fyrir samþykki fjvn.. og með hliðsjón af þeirri fullyrðingu að Hollendingar vilji mikið fyrir þetta skip gefa. þá þykir mér rétt að heimildin sé í öllu falli veitt, hvað svo sem verður um notkun hennar, og segi því já.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir hönd fjh.- og viðskn. Nd. fyrir 208. máli, sem kemur fram á þskj. 369. en flm. eru Albert Guðmundsson og fríð sveit 12 þm. úr öllum flokkum, sem þar fylgir. Að vísu er þarna ekki fulltrúi frá Bandalagi jafnaðarmanna, en ég geri frekar ráð fyrir að það sé vegna þess að honum hafi ekki verið boðið að skrifa upp á till. eða mistök hafi orðið hvað það snertir en það standi á efnislegri afstöðu þess hv. þm. Hvað er það svo sem þetta frv. fjallar um? Þetta frv. fjallar um það, að tekjuskattsstofn manna, segir í þskj. 369. sem látið hafa af störfum vegna aldurs. skuli lækkaður um helming við útreikning skatts af tekjum sem þeir hafa aflað sér síðustu 12 mánuði starfstíma síns. Þessu fylgir svo stutt grg. Nefndin tók þetta mál fyrir og leitaði umsagnar manna sem ég hygg að séu algerlega óumdeildir, annars vegar deildarstjóra í fjmrn., Árna Kolbeinssonar, sem þykir manna vísastur í lögum, hvort sem eru skattalög eða önnur, og hins vegar ríkisskattstjóra. Í samráði við þá, og reyndar útbúið af þeim, er lagt til að orðalag frv. verði á annan veg, þó efnisatriði séu þau sömu. Þeir leggja til í samráði við nefndina, sem nefndin gerir síðan að sínu. að í staðinn fyrir að breyta tekjustofnalögum verði þessi breyting tekin inn í 30. gr. skattalaganna, sem fjallar um frádrátt manna frá tekjum utan atvinnureksturs, þ. e. þarna yrði miðað við atvinnutekjur, en ekki tekjur sem kæmu af atvinnurekstri eða öðru. 30. gr. er um frádráttarliði. Þetta er A-liður 30. gr., sem er löng og mikil grein. 1. liður er um að skyldusparnaður manna á aldrinum 16–25 ára o. s. frv. sé frádráttarbær frá skatti. Síðan eru talin upp átta atriði sem eru frádráttarbær frá tekjum utan atvinnurekstrar. Brtt. frá n. orðist svona: „Við A-lið 1. mgr. 30. gr. laganna bætist nýr tölul. er verði 9. tölul, og orðist svo: Helming tekna samkv. 1. tölul. A-liðs 7. gr., þegar frá þeim hafa verið dregnar þær fjárhæðir sem um ræðir í 1.–6. tölul. þessa stafliðar. [þ. e. ef það væru aðrir lögbundnir frádrættir] sem maður hefur aflað á síðustu 12 starfsmánuðum sínum, áður en hann lætur af störfum vegna aldurs. Menn, sem náð hafa 60 ára aldri eða öðlast rétt til eftirlauna eða ellilífeyris úr lífeyrissjóði á tekjuárinu, skulu á framtölum sínum tilgreina hvenær þeir telji sig láta af störfum vegna aldurs og skal frádráttur samkv. 1. mgr. þessa tölul. við það miðaður, enda kemur þessi frádráttur ekki til greina nema einu sinni fyrir hvern mann. 2. Á eftir 1. mgr. frv. komi tvær nýjar greinar er verði 2. og 3. gr. Jafnframt verði 2. gr. frv. 4, gr. þess. Greinarnar orðist svo: a. (2. gr.) 1. málsl. 2. mgr. 30. gr. laganna orðist svo: Í stað frádráttar samkv. D- og E-liðum 1. mgr. þessarar greinar má að vali manns draga 10% af tekjum samkv. 1. tl. A-liðs 7. gr. þegar frá þeim hafa verið dregnir þeir liðir sem um ræðir í 1.–6. og 9. tölul. A-liðs 1. mgr. þessarar greinar. b. (3. gr.) 7. tölul. 1. mgr. 66. gr. laganna falli niður.“ Þetta þýðir að helmingur af atvinnutekjum þeirra manna, sem hætta störfum vegna aldurs. er dreginn frá. Síðan njóta þeir t. d. 10% skattafrádráttar að eigin vali, eftir að búið er að draga helming tekna þeirra frá. Síðan kemur að sjálfsögðu 2. gr. í frv. óbreytt: „Lög þessi öðlast þegar gildi og skulu koma til framkvæmda við álagningu tekjuskatts á árinu 1983 af tekjum ársins 1982.“ Breytingin er að felldur er niður 7. tl. 1. mgr. 66. gr. Þar skyldi taka til greina umsókn manna um skattalækkun. Eru taldir upp nokkrir liðir, veikindi o. s. frv., og síðast: „ef maður lætur af störfum vegna aldurs og gjaldþol hans skerðist verulega af þeim sökum.“ Þarna er verið að gera afdráttarlaust bindandi, skýrt og ákveðið, að helmingurinn af tekjum þeirra sem hætta störfum sökum aldurs skuli dreginn frá skatti. Það þarf ekki að fara um þetta mörgum orðum. Menn þekkja þann vítahring sem menn komast í. Þetta er oft ærið kvíðvænlegt ár. Yfirleitt stórlækka tekjur manna þegar þeir komast á eftirlaun og ellilífeyri. Það er meginreglan. Reynslan hefur verið sú af 66. gr., að þeir sem fyrst og fremst hafa notfært sér hana eru menn sem kunna verulega á skattakerfið. Ég er ekki að segja að heimildinni hafi ekki verið beitt ef sótt hefur verið um lækkun samkv. 66. gr., en ég hef orðið áberandi var við það meðal almennings, að menn sem ekki eru vel að sér í skattalögum hafa ekki athugað sinn rétt í þessu. Í frv. og brtt. n. er skýrt og hreint helmingur af tekjum síðasta árs dreginn frá skattskyldum tekjum þegar menn láta af störfum, áður en lagt er á tekjurnar. Nauðsyn ber til að þetta fljúgi í gegnum þingið, því að ríkisskattstjóri leggur á það áherslu að hann þurfi að auglýsa þessa breytingu mjög rækilega, þannig að menn sem látið hafa af störfum geti komið til viðkomandi skattstofu upplýsingum um að þeir hafi látið af störfum. Ef einhver vafi leikur á, maður fari kannske í annað starf, fæst þessi frádráttur ekki nema einu sinni. Það sem unnið er með þessu er að þessi mál eru orðin hrein og skýr með samþykkt þessara tillagna. Það á ekki að vera efni í andvökunætur eða kvíðvænlegt að menn séu komnir í ákveðinn vítahring þegar þeir láta af störfum. Þeir eiga óskiptan og lagalegan rétt til að helmingur tekna þeirra sé dreginn frá. Aðra frádráttarliði, eins og 10%, eiga þeir að sjálfsögðu líka. Misnotkun á ekki að geta átt sér stað. vegna þess að það er bundið niður með þessum lagagreinum að maður eigi bara rétt á þessum frádrætti í eitt skipti og búið. Ég vona og held að ég megi fullyrða að vilji þm. sé í þá átt að létta sköttum af mönnum þegar þeir láta af störfum, tekjur þeirra hrapa niður o. s. frv. Í þessum brtt., sem nefndin flytur, liggja fyrir lagagreinar samdar af færustu skattamönnum og þá þarf þetta ekki að orka tvímælis. Ég er sannfærður um að ríkisskattstjóri þarf að auglýsa þetta vel til að þetta komist til almennings. Ég er sannfærður um að meginþorra fólks finnst þetta réttlætismál og eðlilegt að slík ákvæði séu lögfest og séu lögfest á þann hátt að málin séu hrein og klár, það eigi ótvíræðan lagalegan rétt á að fá felldan niður helminginn al sínum tekjum til skatts síðasta starfsárið sem það vinnur. Ég vona að hv. þm. séu nefndinni sammála í að afgreiða þetta mál fljótt og vel.



Herra forseti. Þar sem ég var einn af flm. þessa frv. og þar sem hv. 1. flm., Albert Guðmundsson 3. þm. Reykv., er fjarverandi og hefur lögmæt forföll vildi ég þakka fjh.- og viðskn. þessarar deildar sérstaklega fyrir hvað hún hefur brugðist skjótt við í þessu mikilvæga máli og hvað hún hefur afgreitt það á jákvæðan hátt. Sannleikurinn er sá, að hér er um að ræða stórmál. Ég hygg að flestir þm. hafi oft orðið varir við að það sækir mikill kvíði að eldra fólki þegar starfsævinni lýkur einmitt vegna skattamálanna, og það er enginn vafi á að það er stór hópur eldra fólks í þessu þjóðfélagi sem pínir sig til að vinna lengur en það raunverulega getur, einungis vegna áhyggna yfir því að það geti ekki lokið við að greiða skatta sína fyrir síðasta starfsárið. Þess vegna er hér um mikið réttlætismál að ræða. Ég ítreka þakkir mínar til n. fyrir það, hve hún hefur brugðist skjótt við, og ég vænti þess, að við í þessari deild verðum sammála um að afgreiða þetta mál bæði skjótt og vel svo að það geti gengið til Ed. og orðið að lögum á þessu þingi.



Herra forseti. Ég vil aðeins betrumbæta þær þakkir, sem hv. þm. sem hér var að tala, Birgir Ísl. Gunnarsson, var að flytja, og þakka þeim flm. sem stóðu að flutningi þessa frv. Ég þekki nokkuð til þess vandamáls sem hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson minntist á í framsöguræðu sinni. Þetta er eitt af þeim málum sem komu upp í umræðum í sambandi við hugsanlegar lagabreytingar til hagsbóta fyrir aldrað fólk á liðnu ári, en þá var, eins og hv. þm. er kunnugt, mikil umræða um málefni aldraðra vegna þess að árið var tileinkað málefnum aldraðra í landinu. Ég vil sem sagt taka undir þakkir hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar til nefndarinnar, sem hafði með málið að gera, og ég vil líka lýsa sérstakri ánægju og þakklæti í garð þeirra fjölmörgu hv. þm. sem höfðu forgöngu um að flytja þetta mál á þingi. Ég tek svo sannarlega undir það með þeim. sem hér hafa talað. að við munum reyna að standa að því að koma málinu sem fyrst áleiðis til Ed. þannig að það verði að lögum.



Herra forseti. Ég skal lýsa því strax að ég er því miður ekki nógu vel kunnug þessu frv. og síst af öllu þeim breytingum sem nú hafa verið til umr., en ég treysti mér ekki til að greiða þessu atkv. fyrr en ég fæ svör við nokkrum spurningum og hlýt að gera það með dæmi. Eftir því sem mér hefur skilist fær hver sá sem orðinn er sextugur, hættir að vinna einhvern tíma á miðju ári, sjálfkrafa helming tekna sinna skattfrjálsan, og nú bið ég fjh.- og viðsknm. að leiðrétta mig ef þetta er vitleysa. Nú er mér fullkunnugt um að fjöldi kvenna og karla í landinu tapar ekki svo miklum tekjum þó að þau hætti að vinna. Þau hafa lífeyrissjóðstekjur sem slaga verulega upp í þær tekjur sem þau höfðu. Ég vil nefna dæmi. Fólk sem komið er á ellilífeyri og hefur einnig lífeyrissjóðstekjur hækkar í mörgum tilfellum í tekjum, t. d. Iðjufólk og aðrir slíkir. Hálauna-ríkisstarfsmenn, svo að við förum nú upp á toppinn, - ég er ekki að segja að það fólk skipti máli, það er ekki svo margt, getur hækkað í tekjum. Og ég hlýt að spyrja: Er það eðlilegt að þetta sé svona sjálfgefið? Ég tel það orka meira en tvímælis. Sannast sagna hef ég töluverða reynslu af undanþágum frá skatti í þessum tilvikum. Ég hef orðið vör við það í mínum störfum að heimildin sem í gildi hefur verið er notuð undantekningarlaust. Það kann að vera rétt, sem hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson sagði hér áðan, að fólk hafi ekki alltaf áttað sig á að þessi heimild væri til, en áreiðanlega í öllum þeim tilfellum sem fólk vissi um hana og fór þess á leit við sveitarstjórnir og ríkisskattstjóra að beiðni um skattalækkun yrði afgreidd, var orðið við því. Ég skal síst af öllu koma í veg fyrir að frv., sem bætir í einhverju hag aldraðs fólks. nái fram að ganga, en þó held ég að mér beri skylda til, samvisku minnar vegna, að spyrja þessara spurninga, hvort þetta sé ekki of afgerandi, ef menn t. d. lækka alls ekki í launum við það að hætta að vinna. Og ég væri þakklát fyrir að menn mér kunnugri þessum málum svöruðu því, því að ég skal fúslega játa, eins og sjálfsagt kemur fyrir fleiri alþm. en mig, að ég kemst ekki yfir að þrautkanna hvert einasta mál, sem hér kemur í þingsal, og síst af öllu flókin skattafrv., svo að ég hlýt að óska eftir svörum við þessu áður en ég treysti mér til að greiða atkv.



Herra forseti. Vegna orða síðasta hv. ræðumanns, þá kemur þetta nú ekki sjálfkrafa. Það er talað um að menn þurfi að taka það fram á sínu skattframtali, hvenær þeir vilja njóta þessa. Það kemur ekki sjálfkrafa.  Ég held að það sé nú ekki tilfellið að einhverjir hækki í launum, nema þá hæstaréttardómarar eftir gömlu reglunni. Opinberir starfsmenn ná yfirleitt ekki nema 60% af dagvinnutekjum. Eftir því sem við förum lengra og lengra út í það að hafa aðrar tekjur en dagvinnutekjur, allra handa uppmælingu, akkorð og aukavinnu, Fasta aukavinnu og lausa aukavinnu. rýrna þessi 60% alltaf meira og meira. Ég þykist vita að opinberir starfsmenn almennt fái ekki nema kannske 40%, þó að þeir hafi unnið í 30 ár, af raunverulegum tekjum. Ég tel þetta frv. mjög þýðingarmikið og skora á þessa hv. deild og hv. Ed. að afgreiða málið á þessu þingi.



Herra forseti. Ég vil benda á, svo að þessar aths. mínar valdi ekki misskilningi, að allar bætur almannatrygginga eru skattskyldar. Dæmin sem ég tók varða t. d. fólk sem orðið er 67 ára. Það hefur um 5 þús. kr. á mánuði, hygg ég það nálgist núna, í tekjutryggingu og ellilífeyri. Síðan kemur venjulegast lífeyrissjóður stéttarfélagsins, og þessar tekjur samanlagðar eru vissulega hærri en 8 tíma dagvinna í mörgum tilvikum. Ég átta mig ekki alveg á hvort þetta þýðir þá, að bætur almannatrygginga, sem slíkur maður t. d. nýtur, séu eftir sem áður skattskyldar. Ég viðurkenni að ég er hreint ekki örugg í þessu máli, en ég vil aðeins leyfa mér að vara við að þessu máli sé hespað hér í gegn. Þetta er mjög nýtt mál hér í þinginu.  Ég vil benda á mér til afsökunar fyrir að vera að þvæla málið hér að þetta er mjög nýtt mál í þinginu, það er 208. mál, og hefur verið afgreitt af óvenjulegum hraða í hv. fjh.- og viðskn., svo að ekki sé meira sagt, þannig að ég óska eftir því að fá að skoða þetta mál, þó ekki sé nema til morguns eins og hæstv. forseti hefur hér tekið fram.



Herra forseti. Menntmn. Nd. hefur rætt þetta mál á fundum sínum og leitað umsagna og komist að þeirri niðurstöðu að mæla með samþykki frv., en þrír nm. voru að vísu fjarstaddir. Ég vil sérstaklega geta um skilning okkar nm. á því hvað felst í skilgreiningunni „ofbeldiskvikmynd“. Í frv. segir, með leyfi hæstv. forseta: „„Ofbeldiskvikmynd“ merkir í lögum þessum kvikmynd, þar sem sérstaklega er sóst eftir að sýna hvers kyns misþyrmingar á mönnum og dýrum eða hrottalegar drápsaðferðir." Við í menntmn. teljum að þetta orðalag sé nægilega skýrt til þess að það taki til svokallaðra klámkvikmynda. Við teljum að þar sé um misþyrmingar á mönnum að ræða og teljum að slíkar kvikmyndir rúmist innan þeirrar skilgreiningar sem hér er gefin á orðinu „ofbeldiskvikmynd“. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta. Við teljum sem sagt að það sé mjög nauðsynlegt að ákvæði af þessu tagi komi í lög. Reynslan hefur sýnt það. Síðar meir má svo koma við lagfæringum á 1. gr. et þurfa þykir.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. menntmn. fyrir góða og skjóta afgreiðslu þessa máls og vænti þess að hv. þd. geti orðið við þeirri till. n. að málið verði samþykkt hér í Nd. og gangi sína leið. Ég vil taka það fram, eins og ég gerði þegar ég flutti framsöguræðu fyrir þessu máli, að vissulega er hér um mjög alvarlegt mál að ræða, þegar til þess ráðs er gripið að hvetja til ákveðins banns á slíkum kvikmyndum, vegna þess að það er nokkurn veginn sannað mál að þessar kvikmyndir, sem hér er um að ræða, hafa mjög ill uppeldisleg áhrif á börn og jafnvel eldra fólk sem þær sér. Ég held því að það sé mikil nauðsyn að grípa inn í þetta. Hitt vil ég reyndar taka fram, að það er mjög alvarlegt í sjálfu sér að þurfa að grípa til slíkrar ritskoðunar, ef svo má til orða taka. Vissulega er þetta „sensúr“, eins og það heitir á útlendum málum, en eigi að síður kann það stundum að vera eðlilegt að beita slíkri hörku í lagaframkvæmd. En ég vil taka það fram, að með þetta vald verður vissulega að fara af mikilli gát, og það má alls ekki líta svo á, að hér sé verið að fara út í að ritskoða kvikmyndir af engu tilefni. Ég vil að það komi mjög skýrt fram, enda veit ég að hv. menntmn. er mér sammála um það. Ég hef lagt á það mikla áherslu að hér hlýtur að vera um undantekningaratriði að ræða, en eigi að síður hef ég fallist á þau rök, sem fram hafa komið í ítarlegum viðræðum margra áhugaaðila og uppalenda hér í landinu þar sem ég hef verið viðstaddur, að það sé nauðsynlegt að grípa til kvikmyndaskoðunar með þessum hætti. Ég vil minna á að kvikmyndaskoðun er engan veginn nýtt fyrirbæri í okkar landi né í öðrum löndum. Það má segja, að hér sé aðeins um nýja útfærslu á beitingu slíkra ákvæða að ræða í raun og veru. Við höfum haft hér um margra áratuga skeið eftirlit með kvikmyndum, en hins vegar er það eftirlit með þeim hætti að það nær aðeins til ákveðinna kvikmynda í raun. Má segja að það nái eingöngu til þeirra kvikmynda eða bíómynda sem sýndar eru almennt í kvikmyndahúsum, en ekki nær þetta til sjónvarpskvikmynda, því að sjónvarpið hefur sjálft verið talið hafa vald á því hvaða myndir eru þar sýndar eða á þess vegum. En það sem þetta snertir fyrst og fremst er vídeóefnið, sem farið er að berast í stríðum straumum til landsins. Mjög mikið af því efni er óneitanlega menningarsnautt efni og greinilega verið að leitast við að sýna myndir sem eingöngu eru framleiddar og sýndar til að ala á ofbeldishneigð eða þar sem eingöngu er sóst eftir því að sýna ofbeldið ofbeldisins vegna. Ég fagna því að sjálfsögðu að hv. nefnd hefur tekið vel í þetta frv. og leggur til að það verði samþykki hér í Nd. og það megi halda áfram allt til enda og verða að lögum.



Herra forseti. Ég vildi aðeins að þau sjónarmið kæmu fram við þessa umr., að ég er einn af þeim sem er og vil vera og tel að við eigum að vera ákaflega feimin í öllum slíkum lagasetningum, þar sem verið er að leggja til boð og bönn. Ég undirstrika þó, að mér er fullkunnugt um að hér er átt við mjög sérstakt vandamál, þ. e. að vegna algerra tækninýjunga í því sem kallað hefur verið vídeó hafa komið inn í landið eftirlitslaust og hafa verið sýndar börnum og unglingum kvikmyndir af því tagi að vitaskuld mundu ekki teljast boðlegar undir nokkrum kringumstæðum í tengslum við neitt það sem siðmenning getur kallast. Vegna þessara sérstöku aðstæðna og vegna þess að tæknibylting hefur farið fram má út af fyrir sig leiða að því gild rök, eins og bæði hv. frsm. og hæstv. menntmrh. hafa raunar gert, að hér sé um tímabundna nauðsyn að ræða. En engu að síður, vegna þess og til undirstrikunar því hvað þessar brautir geta verið hættulegar, og þegar menn eru að setja lög af þessu tagi hafa þeir í huga tilteknar kvikmyndir, margar reyndar, sem eru víst svo andstyggilegar að orð fá vart lýst, mega menn aldrei gleyma að lagasetning af þessu tagi felur í sér hættur. Einhverjir menn, hugarins gamalmenni, sem oft eru, á öllum aldri, fara þá að skilgreina orðið „ofbeldi“ víðar en ætlun er með löggjöfinni þegar hún er sett. Ekki skal ég þó efast um góðan hug eða þá nauðsyn sem vakir fyrir bæði rn. eða starfsmönnum á þess vegum, sem þetta frv. hafa tekið saman, og eins þeim hv. nm., sem fyrir því mæla. Ég vil skjóta því hér inn, að eftir á að hyggja tel ég að hið háa Alþingi hafi seilst nokkuð langt þegar það ekki alls fyrir löngu setti lög til varnar þjóðsöngnum. Eins og hér kom fram við þá umr.: Hvert erum við þá komin ef við ekki næst förum að setja lög til varnar Passíusálmunum og svo áfram? En ég viðurkenni þó um leið þetta frv. Þar er verið að taka á tilteknum vanda. Menn hafa tiltekið efni í huga þegar lögin eru sett. Hvergi skal úr því dregið að það er beinlínis viðurstyggilegt, eins og fram hefur komið í fjölmiðlum. Mundi ég þó telja æskilegt að vandlega væri athugað milli 2. og 3. umr. þessa máls, ef um það næðist samkomulag, hvað hér er verið að fjalla um hættulegt prinsip, þó að það vefjist ekki fyrir nokkrum manni að hin tímabundna nauðsyn er til staðar, hvort ekki sé skynsamlegt einmitt í málum af þessu tagi, að um leið og lögin eru sett sé í þeim ákvæði um að þau vari t. d. til fimm ára, að lögin falli úr gildi að fjórum eða fimm árum liðnum og hv. Alþingi þurfi þá að endurnýja lögin. ef ástæða þykir til. Við vitum að það er með lögin í landinu eins og félagsmálakerfið í landinu. Það hefur innbyggða tilhneigingu til íhaldssemi og sjálfsvarnar. Við því er út af fyrir sig ekkert að segja. En ég mundi halda að þessi aðferð. sem menn hafa nefnt „sólarlagsaðferð“. eigi nákvæmlega við í máli af þessu tagi, um lög sem eru sett vegna tímabundinnar nauðsynjar. Þó að hér sé orðað, eins og í lögum er, með almennu orðalagi hafa menn tiltekið og ákveðið efni í huga. en þar kemur að ástæður þess að lögin voru sett kunna að gleymast. Eftir stendur lagabókstafurinn kaldur og ber og menn fara að skilgreina hann í nefndum og ráðum og teygja hann býsna langt og miklu lengra en nokkurn tíma var ætlast til. Ég vildi því mega ræða það við nm. og hæstv. ráðh. milli 2. -og 3. umr.. hvort um það gæti ekki orðið gott samkomulag að einmitt í máli af þessu tagi yrðu þessi lög sett, en jafnframt kveðið svo á í 5. gr. eða gildistökugr. að lögin féllu úr gildi að tilteknum tíma liðnum. en telji menn á þeim tíma og það Alþingi sem þá situr ástæðu til að endurnýja lögin í þessari mynd eða í annarri mynd geri Alþingi það á þessum tíma. Það kom bæði fram hjá frsm. Halldóri Blöndal og eins hjá hæstv. menntmrh. að hér er ekki verið að setja almennt bann. Við skulum aðeins huga að því um leið hvað ofbeldi er. Hér hafa verið sýndar kúrekamyndir áratugum saman, sem vitaskuld eru ekki ofbeldislausar. Menn eru þó ekki að tala um slíkt. Menn eru að tala um allt annað, eins og öllum er auðvitað kunnugt um. En hér gætum við laganna vegna farið út á hættulegri og aðrar brautir en fyrir þeim, sem lögin setja nú, vakir. Það er þetta, herra forseti, sem ég vildi koma á framfæri að því er þetta varðar og fá a. m. k. vel athugað á milli 2. og 3. umr., hvort einmitt í lagasetningu af þessu tagi sé ekki skynsamlegt að fara að með þessum hætti.



Herra forseti. Við í menntmn. Nd. töldum að þörfin á slíkri lagasetningu væri svo brýn að við vildum með öllum hætti greiða fyrir því að málið næði fram að ganga. Ég vil bæta því við, að ég sé engan tilgang í því að fara að setja lög til fimm ára eða svo, jafnvel þó að þau séu þess efnis sem þetta frv. er. Á þýðingu og gildi þessa frv. mun reyna stöðugt, og það er engin hætta á að þeir menn, sem hafa atvinnu af því að selja mönnum alls konar dægurkvikmyndir sér til framfæris, muni ekki vera vakandi ef þeim finnst að eftirlitið sé of strangt. Sömu sögu held ég að megi segja af samtökum listamanna, ef til þess kæmi að myndir sem teldust hafa listrænt gildi væru bannaðar. Ég held því að í praxís muni mjög reyna á þessi lög, þau verði mjög undir eftirliti. Ég held líka að Alþingi hafi annað við tímann að gera en vera stöðugt að samþykkja sömu lagabálkana upp aftur og aftur á fimm ára fresti. Mér hefur aldrei fundist það virkilega sniðugt. En ef menn eru í þeim hugleiðingum að reyna að finna upp á einhverju nýju og vekja athygli á sér með þeim hætti er það alveg sársaukalaust af minni hálfu.



Herra forseti. Ég vil gera athugasemdir við það, hvernig forseti fer í dagskrána. Hér hafa verið tekin fyrir mál, sem eru nr. 211 og 208 og hafa þau fengið forgangshraða bæði í gegnum deildina og hv. fjh.- og viðskn. Hér er einnig á dagskrá deildarinnar mál sem er nr. 14 og er komið hér til 2. umr. Ég vil spyrja hæstv. forseta hvort hann ætli að leiða hjá sér það mál sem er með lægsta númeri á dagskránni og er komið til 2. umr. og hefur verið hér á dagskrá til 2. umr. í nokkra daga. 
            



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 380 um frv. til l. um Tónskáldasjóð Íslands, sem hv. þm. Halldór Blöndal, ásamt meðflytjendum frá öllum flokkum, hefur flutt. Þetta frv. var flutt á síðasta þingi, en náði þá ekki fram að ganga. Inntak þess er að stofnaður skuli Tónskáldasjóður Íslands, sem veita skal framlög til tónsmíða, starfslaun fyrir þá sem að tónsmíðum vilja vinna, en jafnframt til útgáfu íslenskrar tónlistar á hljómplötum, snældum og nótum og til kynningar á íslenskri tónlist innanlands og utan. Gert er ráð fyrir að á fjárlögum hvert ár verði veitt í sjóðinn eigi lægri fjárhæð en sem samsvarar tíföldum meðalárslaunum menntaskólakennara, eins og þau eru á hverjum tíma. Ég hygg að við þurfum ekki að ræða mikið um nauðsyn þessa máls. Öllum er ljós sú gróska sem verið hefur í tónlistarlífi Íslendinga nú á síðustu árum. Bæði tónskáld og tónflytjendur hafa vakið athygli meðal þjóða sem eiga aldagamla hefð í þeim efnum að baki. Það nægir t. d. að nefna að á s. l. ári var frumflutt ný íslensk ópera, sem vakti verulega athygli, ekki bara hér heima heldur jafnframt erlendis, Silkitromman, eftir Atla Heimi Sveinsson. Fjölmargar þjóðir hafa beðið um að fá þetta verk til flutnings og raunar þá uppfærslu sem sýnd var hér, en ekkert fé er til slíkrar kynningar. Ég vil benda á að á hverju ári hefur verið varið verulegu fé og þó að margra mati hvergi nærri nógu til svokallaðra listamannalauna. Nú hefur það gerst eftir umræður í mörg ár að úthlutunarnefnd listamannalauna varð sammála um að álykta að þessi heiðurslaun, eins og þau heita nú víst, verði lögð niður. Menn geta hugsað sér hve mikið gagn það er list í landinu að tugir listamanna fá, eins og var nú, 7500 kr. eða 15 000 kr. til að vinna að list sinni. Slík fjárveiting er auðvitað gjörsamlega út í hött og kemur fæstum að nokkru gagni. Ég vil geta þessa vegna þess að ég vænti þess að hæstv. menntmrh. láti skoða hvort ekki sé rétt að verja þessu fé á annan hátt. Menntmn. Nd. hefur fjallað um þetta mál, frv. til l. um Tónskáldasjóð Íslands, og hefur orðið einróma sammála um að mæla með samþykkt þess. Hins vegar tókum við ekki eftir þegar við afgreiddum málið, sem var flutt snemma á þinginu, að svo segir í 2. gr.: „Fjárveiting samkvæmt 1. gr. skal í fyrsta sinn veitt í fjárlögum fyrir árið 1983.“ Það er auðvitað óraunhæft að láta það ártal standa þarna. Ég hef rætt við formann nefndarinnar og við höfum orðið ásátt um að nefndin flytji skriflega brtt. við frv. sem hljóði svo: „1. málsliður 2. gr. verði: Fjárveiting samkvæmt 1. gr. skal í fyrsta sinn veitt í fjárlögum fyrir árið 1984.“ Ég held að það sé óeðlilegt að gera fjárveitinguna afturvirka þegar gengið hefur verið frá fjárlögum. Ég vænti þess að hv. deild taki þessa breytingu til greina.



Herra forseti. Þetta mál kom fyrir þingið síðla, ef ég man rétt, á síðasta þingi og var þá flutt af sömu flutningsmönnum. Þá sagði ég nokkur orð um þetta frv. og hafði ekki annað en allt jákvætt um það að segja og geri það enn. Hér hefur það borið nokkuð á góma í ræðu hv. frsm. menntmn. að listamannalaunin kunni að vera úrelt. Ég er frsm. alveg sammála um að svo sé, og ég held að það sé mjög mikil nauðsyn einmitt að taka þau mál til athugunar, vegna þess að listamannalaunin, eins og þau eru nú og hafa reyndar verið, hafa verið stórlega gagnrýnd af úthlutunarnefnd nú nýlega. Það er hverju orði sannara að þau geta varla átt langa lífdaga úr þessu. Ef ég man rétt kom ég einmitt inn á þetta atriði, þegar umr. fóru fram um þetta mál í fyrra, að það væri full ástæða til að taka til endurskoðunar laun listamanna og hvernig listamenn hljóta styrki eða laun af opinberu fé. Ég held sem sagt að það sé kominn tími til þess að það verði gert. Þetta frv. og ýmis fleiri, sem fram hafa komið, stefna í þá átt að slík endurskoðun eigi sér stað. En vafalaust mun eðlilegt að þessi mál verði endurskoðuð skipulega, og að því mun ég einmitt hyggja og ekki síst eftir að hafa fengið þá miklu gagnrýni á úthlutun listamannalauna frá nefnd þeirri, sem Alþingi hefur kosið til þeirra hluta, nú alveg nýlega.



Herra forseti. Ég óskaði eftir því að fjmrh. yrði við til að svara spurningum, sem til hans yrði beint vegna þessa máls, en hann hefur nú kosið að víkja af fundi. 
             Ég mun verða við tilmælum forseta og halda áfram ræðu minni. En þær spurningar sem vakna við lestur þessa frv. eru: Í fyrsta lagi hvort það sé eðlilegra að ákvæði um stuðning við tannviðgerðir séu í skattalögum eða almannatryggingalögum. Hér er út af fyrir sig um grundvallarspurningu að ræða. Það hlýtur að vakna hjá hverjum manni sú hugsun, hvort það sé sanngjarnt að þeir sem greiða tekjuskatt skuli sleppa betur við greiðslur gagnvart tanntæknakostnaði en þeir sem minna mega sín í þjóðfélaginu og greiða ekki tekjuskatt. Ég held þess vegna að það hljóti að vera eðlilegt að það viðhorf fjmrh. komi fram hér, hvort hann telur að sá háttur, sem lagt er til að sé á hafður. sé sá rétti í þessum efnum. Ég minnist þess, að í umr. á Alþingi á liðnum vetri. þegar rætt var um undanþáguheimild gagnvart þeim sem þurfa að leggja í sérstakan kostnað til að koma nemendum í skóla á grunnskólastigi, kom það fram hjá ráðh. að hann lagðist mjög harkalega gegn því að undanþáguákvæðin yrðu notuð, og í viðræðum við hann hefur komið fram að hann telur að það eigi frekar að greiða kostnað þennan beint úr ríkissjóði, þannig að allir njóti. hvort sem þeir greiða tekjuskatt eða ekki. Mér sýnist að hér hljóti að gilda það sama. Ef samfélagið tekur þá ákvörðun að það eigi að taka þátt í greiðslu tannlæknakostnaðar fæ ég ekki séð að það sé eðlilegt að það mál verði afgreitt á þann veg að samfélagið taki aðeins þátt í greiðslu tannlæknakostnaðar ef menn greiða tekjuskatt, en sá hópur, sem er fyrir neðan skattamarkið, greiði tannlæknakostnað sjálfur. Ég óska eindregið eftir því að fjmrh. svari þessum spurningum áður en þetta mál fer út úr sölum þingsins.



Herra forseti. Þessu máli var frestað á fundi sem það var rætt á. Þá stóð þannig á, að hæstv. menntmrh. var á Norðurlandaráðsfundi og ég bað um það að hæstv. forseti, sem þá réð ríkjum hér í hv. Nd., frestaði málinu til þess að hæstv. ráðh. fengi tækifæri til að svara fsp. sem ég beindi til hans. Ég hef þegar flutt framsöguræðu fyrir málinu. Málið er endurflutt. Í fyrra þegar það var flutt í fyrsta skipti flutti ég ítarlega ræðu um málið. Nú er komið í ljós að útvarpslaganefnd, sem hæstv. ráðh. skipaði sjálfur til að endurskoða útvarpslögin, hefur skilað áliti - gerði það í okt. í haust í frv.-formi. Þar er komið til móts við sjónarmið sjálfstæðismanna, en þá vill svo til að frv. kemur ekki fram á hinu háa Alþingi. þótt formaður útvarpslaganefndar sé Markús A. Einarsson flokksbróðir hæstv. ráðh. Síðan gerist það fyrir fáeinum dögum að saksóknari sækir mál á hendur Video-son, en ef ný lög hefðu verið í gildi má ætla að fyrirtæki á borð við Video-son hefði fengið rekstrarleyfi til sinnar starfsemi. Það vekur jafnframt athygli, að aðeins er stöðvuð starfsemi Video-son, en ekki samsvarandi fyrirtækja úti á landi. Ennfremur vil ég láta það koma fram hér og nú, að til mín hafa hringt ýmsir aðilar utan af landi, þar á meðal frá Hellissandi, og bent mér á að ef þetta frv. yrði að lögum gæfist tækifæri til að senda út sjónvarpsefni þráðlaust með miklu ódýrari hætti en gert er með kapalsjónvarpi, enda stendur þannig á á Hellissandi að byggðakjarninn er í þrennu lagi. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð, herra forseti, en ég óska eftir því að hæstv. menntmrh. geri grein fyrir því, hvernig á því standi að frv. það sem hæstv. menntmrh. lét útbúa liggur enn í skrifborðsskúffu ráðh. og hvort ætlunin sé að leggja það fram á hinu háa Alþingi, hvort hann sé sammála efnisatriðum frv. og. ef hann vildi vera svo góður að gera skýra grein fyrir því, hvernig á þessari málsmeðferð stendur.



Herra forseti. Það er rétt, að útvarpsmálin í landinu hafa verið mjög til umræðu undanfarin ár og vissulega hefur það sjónarmið komið fram mjög skýrlega hjá allstórum hópi manna og stækkandi hópi að ýmsar breytingar þurfi að gera á útvarpslögum. sem þó eru reyndar ekki nema um 10 ára gömul. Það er víst hverju orði sannara að lög úreldast oft á skömmum tíma og ég hef ekki farið neitt dult með það, að ég tel að þó að útvarpslögin hafi reyndar verið góð á sinni tíð, fyrir um 10–12 árum, vel úr garði gerð á þeim tíma og á ýmsan hátt betri en þau sem áður giltu, sé vafalaust og áreiðanlega komið að því að endurskoða þurfi þessi lög. Ég hef tekið undir þá almennu skoðun. Og ég beitti mér fyrir því eftir að ég varð ráðh.. mun hafa verið á árinu 1981, að kveðja til og stjórnskipa tiltekna nefnd til að fara yfir útvarpslögin og gera tillögur um breytingar á þeim lögum eða semja ný útvarpslög ef svo vildi verkast. Það er rétt. að þessi nefnd vann rúmlega eitt ár og skilaði áliti sínu í oki. 1982. Í þessari nefnd voru fulltrúar allra stjórnmálaflokka og það voru í henni auk þess fulltrúar frá Ríkisfitvarpinu sjálfu. Þessi nefnd skilaði allítarlegu áliti og þar á meðal ákveðnum tillögum. þ. e. drögum að nýjum útvarpslögum. Ég skal ekki fara efnislega út í þetta. Þetta er mál sem menn nauðaþekkja reyndar og ekki ástæða til að fara mikið út í þetta nú. Ég vil að það komi líka fram, að þegar ég fékk þetta álit í hendur leist mér á margan hátt vel á þær hugmyndir sem þar komu fram, og ég hef áreiðanlega látið það eftir mér hafa opinberlega, og hvað þá um þrengri hópa, að ég teldi að þetta frv. væri þess eðlis að það væri vel frambærilegt og full ástæða til þess að það sæi dagsins ljós hér í þingsölum. Hitt er svo annað mál, að það hefur orðið dráttur á því að ég flytti frv. Ég vil gjarnan greina frá því hver ástæðan er til þess að sá dráttur hefur orðið. Hún er einfaldlega sú, að ég hef sem pólitískur ráðh. og sem partur af flokki og ríkisstjórn talið mér skylt að bera mig saman við mína flokksmenn og mína samþingsmenn og samráðherra mína, þá sem starfa með mér í ríkisstjórninni. Að sjálfsögðu hefur þetta mál verið kynnt öllum þingflokkum og menn vita hvað í þessu frv. stendur. Þetta mál var rætt mjög ítarlega á flokksþingi framsóknarmanna, sem haldið var í vetur, og það hefur einnig verið rætt í þingflokki framsóknannanna og ég veit ekki annað en það hafi verið rætt í öllum þingflokkum meira og minna. Og niðurstaðan af þessum umr. hefur satt að segja, og það viðurkenni ég fúslega, ekki verið uppörvandi fyrir mig og þær skoðanir, sem ég kann að hafa látið í ljós, um að í þessu frv. væri margt gott að finna og það væri fullkomlega frambærilegt til framlagningar. Ástæðan til þess að frv. bíður er einfaldlega sú, að ég tel mig ekki hafa fengið það mikinn stuðning meðal flokksmanna minna né heldur meðal þeirra sem standa saman um ríkisstj. nú með mér að ég teldi mér fært að leggja það fram. Reyndar er það svo, að ég hef ekki fengið, þrátt fyrir eftirgrennslan, samþykki fyrir því að þetta mál verði flutt sem stjfrv. Hitt er svo annað mál, og ég hef reyndar látið það nýlega koma fram, þegar blaðamaður hringdi til mín frá Dagblaðinu nú á dögunum greindi ég honum frá því með alinennum orðum, að ég hef ekki mikla trú á því að þetta mál yrði flutt sem stjfrv. Okkar samtal var ekki ítarlegt og ekkert endanlegt í því sem þar kom fram, en ég vil þó geta þess, að ég hef í rauninni aldrei gefið upp vonina um að svo gæti orðið, þótt stutt sé til þingloka, að e. t. v. yrði þetta frv. flutt sem stjfrv., og ennþá er ég með fsp. um það til minna samráðh. og samstarfsmanna í ríkisstj. hvort svo geti orðið. En ég segi það af einlægni hér, að ég er vondaufur um að ég fái heimild til þess að flytja þetta frv. sem stjfrv., hvorki af hálfu minna eigin flokksmanna né heldur af hálfu annarra sem með mér starfa í ríkisstj. Þetta vil ég að komi alveg skýrt og skorinort í íjós. Hins vegar kemur það til, ef svo til tækist að þetta mál yrði ekki flutt sem stjfrv. í eiginlegum skilningi, að ég flytti það til kynningar í eigin persónu, undir nafni menntmrh. Slíkt kemur auðvitað til greina. Í rauninni eru þessi mál öll til athugunar enn hjá mér, hvaða endanlega úrslit þetta mál kann að fá hér, þó að stutt sé til þingloka. Þetta var nú held ég meginefni þess sem kom fram í fsp. hv. þm., en ef það er ekki rétt bið ég hann að leiðrétta mig, ef það er eitthvað fleira sem hann vildi spyrja sérstaklega út í. En ég vona að það hafi komið skýrt fram hver sé ástæðan fyrir því að ég hef ekki flutt frv. Hér er um að ræða eðlilega pólitíska ástæðu; tillitssemi við þann flokk sem ég fylli og þá menn sem ég sit með í stjórn. Því hef ég ekki flutt þetta frv., jafnvel þó að það sé heyrum kunnugt að ég tel þetta frv. frambærilegt. Þó að breyta þurfi í því einstökum greinum kannske, orðalagi á stöku stað og einstökum greinum, tel ég að þarna hafi verið unnið mjög gott verk og frv. hefði verið full frambærilegt að flytja hér á þinginu. En ástæðurnar fyrir því gagnstæða eru þær sem ég hef greint. Ég veit þó ekki hvort ég á að fara efnislega út í þetta. Ég er ekki alveg viss um að við yrðum sammála um allt í sambandi við þessi mál efnislega. Ég er t. d. mjög í vafa um að það sé rétt athugað að Video-son hefði fengið útvarpsrekstrarleyfi ef þetta frv. hefði orðið að lögum. Ég er mjög í vafa um að svo gæti orðið. Á það hefur raunar ekkert reynt. En þar er gert ráð fyrir að tiltekin nefnd veitti slík leyfi og það var ætlunin að sett yrðu ákveðin skilyrði fyrir slíku. Ég er ekki viss um að Video-son hefði uppfyllt þau skilyrði. Auk þess er kannske sitthvað við það að athuga líka og reyndar nokkuð við það að athuga af minni hálfu að fela þetta vald tiltekinni nefnd. Ég held að leyfisveitingin eigi að vera í höndum ráðh., en þá að sjálfsögðu eftir að hafa leitað ráða hjá aðilum af því tagi sem þar er gert ráð fyrir, þ. e. einskonar nefnd sem fjallaði sérstaklega um leyfisbeiðnir. En endanlegt vald hefði að sjálfsögðu átt að vera hjá ráðh., að mínum dómi. En ég vil þó að gefnu tilefni í ræðu hv. flutningsmanns láta í ljós efa minn um að Video-son hefði fengið slíkt rekstrarleyfi. Ég held að það sé mjög mikill vafi að það hefði verið gert. Ég vænti þess sem sagt að það hafi komið skýrt í ljós hverjar ástæður mínar eru fyrir þessu. Ég hef ekkert legið á því hverjar þær eru. Ég hef bæði lýst mínum eigin hug í þessu sambandi, en jafnframt því, að ég hef talið mér skylt að taka tillit til þeirra manna sem ég starfa annars með hér í hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég skal tala örstutta stund. Það er athyglisvert, sem kemur fram hjá hæstv. ráðh., að hann virðist vera stuðningsmaður meginstefnu frv. sem útvarpslaganefnd samdi á sínum tíma. Hann lýsir því jafnframt yfir að hann hafi ekki fengið stuðning í ríkisstj. og ekki í sínum flokki. Það þykir mér athyglisvert með tilliti til þess, að Markús Á. Einarsson, formaður útvarpslaganefndar, er einn af varaþm. Framsfl. Varðandi Video-son vil ég segja það, af því að hæstv. ráðh. efaðist um að þetta fyrirtæki fengi leyfi til að reka sína starfsemi, að samkv. tillögum útvarpslaganefndar eru það sveitarfélögin sem hafa fyrst og fremst ráðstöfunarrétt á slíku og það er á grundvelli afstöðu þeirra sem útvarpsréttarnefnd hefði veitt leyfið. Það liggur fyrir að Reykjavíkurborg hefur samþykkt starfsemi Video-son, sem ugglaust stríðir gegn íslenskum lögum, þannig að það eru miklar líkur á að starfsemin hefði fengið að vera í friði að mínu áliti. En það finnst mér furðulegt. að eftir þrjú ár, sem það fyrirtæki hefur fengið að starfa, skuli, í stað þess að fylgja fram frv., sem hæstv. ráðh. segist vera fylgjandi, saksóknari ríkisins taka upp á því að kæra og hefja málsókn á hendur fyrirtækisins og taka það eitt fyrirtækja sinnar tegundar út úr til að stöðva starfsemi þess. Þessar yfirlýsingar gera það að verkum, herra forseti, að ég tel afar brýnt að mál það sem hér er til umr. komist til nefndar og fáist á það reynt hvort ekki sé meiri hl. hv. alþm. fyrir málinu.