Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutningsm. (Sigurður Stefánsson) Eg býst við, að með þetta litla frumv. þurfi að fara eins og önnur slík, er of seint koma inn í þingið. Eg hefi tekið að mér flutning þessa máls, um breyting á lögum frá 9. júlí 1900 um styrktarsjóði handa barnakennurum, eftir ósk barnakennara við Ísafjarðardjúp. Til þess að málið yrði sem bezt undirbúið, bar eg það undir fræðslumálastjórann; tjáði hann mér, að samskonar óskir um breytingar á lögum þessum hefðu fram komið frá barnakennurum hér syðra, og yrði málið lagt fyrir kennarafélagið. Frumvarp þetta er því þannig til komið, að kennarafélagið setti nefnd til að athuga málið, og kom hún fram með frumvarpið. Þótt eg hafi tekið að mér flutning málsins, skal eg taka það fram, að eg get að svo stöddu að minsta kosti ekki fallist á ýms ákvæði frumv., og tel varhugaverðar sumar breytingar þess á gildandi lögum. Aðalbreytingin, sem hér er farið fram á, og sem eg get þegar fallist á, er í því fólgin, að styrktarsjóðsgj. lækkar nokkuð; það hefir þótt helzti hátt. Eg get tekið sem dæmi, að kennari, sem hefir 1500 kr. laun, verður að borga 30 krónur, og launin verða þá auðvitað lægri, sem þessu hundraðsgjaldi nemur, og fyrir allan þann fjölda kennara, sem hafa lægri laun, verður þetta gjald því tilfinnanlegra. Að þessu sinni skal eg ekki fara út í fleiri atriði, en eg býst við, að nefnd verði sett í málið, og þá megi ef til vill laga ýmislegt fleira.

Forseti: Með því að frumv. þetta, er framkomið fjórum vikum eftir þingsetningu, þarf leyfi hinnar hv. deildar, hvort það skuli komast að.

Sigurður Stefánsson Frumv. þetta er hingað komið frá hv. neðri deild, og finn eg mér skylt að fara um það nokkrum orðum. Á síðasta þingi voru lög alveg sama efnis gerð, en sú breyting snerti að eins eitt kjördæmi, Vestmannaeyjar. Í Bolungarvík og ýmsum öðrum stærstu veiðistöðvum, hafa verið gerðar samþyktir um lendingasjóði. Nú stendur svo á, að á þessum stöðvum eru ekki allfáir motorbátar, sem opnir hafa verið, orðnir þiljubátar, og eru þeir þar með undanþegnir lendingargjaldi, með því að samþ. lögin 14. des. 1877 ná að eins til opinna báta, og þvkir mönnum það ærið ósanngjarnt, að þeir á þann hátt sleppi við gjaldið, þar sem flestir þeirra eru settir á land eftir hverja sjóferð eftir sem áður. Það er augljóst, hvílík nauðsyn það er fyrir verstöðvarnar, þar sem lendingar eru vondar, að auka lendingarsjóði sína; í Bolungarvík nemur lendingarsjóðsgjaldið alt að 1000 krónum og í Hnífsdal nálægt sex hundruðum, en minkar óðum eftir því sem þiljubátunum fjölgar, komist þessi breyting, sem hér er farið fram á, ekki á. Eg tel sjálfsagt að frumv. þetta fái framgang; það er stórmikilsvert atriði fyrir eitt stærsta veiðihérað landsins.

Sigurður Stefánsson Það er nú líklega í sjöunda eða áttunda sinn, sem maður heyrir jarminn í þessum blessuðum Maríu og Péturslömbum. Það hefir verið varið til umræðanna hér á Alþingi um lömb þessi miklu meiri tíma og fé heldur en andvirði lambseldanna nemur. Lambseldi þessi munu vera alls 67. Eins og kunnugt er, er hin almenna fóðurskylda prestslamba afnumin með sóknargjaldalögunum, fóðurskylda þessara lamba er því orðin nokkurskonar Anakronismus, sem ætti að hverfa hið bráðasta úr þessu. Eg skal geta þess, að mér er nær að halda, að deilurnar um þessi lömb megi rekja alt aftur í tíma ráðgjafaþinganna, og síðan hefir málið altaf öðru hvoru verið á döfinni. Það er vitanlegt, að með þessari breytingu verður landssjóður fyrir dálitlum fjárhalla, eitthvað um 301 kr. eftir meðalverði á lambsfóðrum. Þetta er ekki mikið fé, umræðurnar um málið hafa kostað landið töluvert upp í þá upphæð, og geta kostað mikið enn, og hygg eg því bezt að málinu væri nú ráðið til lykta. Einkennilegt er það, að um uppruna þessara blessaðra Maríu og Péturslamba veit enginn neitt. Eg hefi leitað upplýsinga um þetta hjá fróðum mönnum, en þeir eru alls ófróðir um það. En hvað sem þessu líður, þá álít eg ekki rétt að vera nú lengur að spyrna á móti broddunum, og vænti þess að frv. verði samþykt. Eg skal geta þess, að eg finn ekki ástæðu til þess að málið verði sett í nefnd.

Kristinn Daníelsson Eg get skrifað undir það með hv.þm. Ísafjarðarkaupstaðar, að gott væri að mál þetta væri úr sögunni, en sannfæringar minnar vegna get eg ekki verið með því, að það hverfi úr sögunni á þann hátt, sem frv. þetta fer fram á. Hér er um beina gjöf að ræða til eigenda þeirra jarða, sem kvaðir þessar hvíla á, og það hlýtur að ganga út yfir landssjóð og nemur talsverðu fé fyrir hann. Eg hefi reiknað það út, að með því að meta hvert lambsfóður 4 krónur, þá mundi það svara til höfuðstóls, er næmi um 7000 krónum, en reikni maður lambsfóðrið 4,50 aura, þá til rúmlega hálfs áttunda þúsands. Hér er líka um meginregluatriði að ræða, sem varhugavert er að brjóta. Þegar búið er að strika þetta út, er beinn vegur til að stryka annað út, sem líkt stendur á með, t. d. prestsmötuna, sem er mikill tekjuauki fyrir prestana, og um leið fyrir landssjóð. Þó að eg álíti að mál þetta sé að vísu óbrotið og þó að það hafi oft verið hér á þingi áður, þá er hér þó, eins og eg sagði, um slíkt meginatriði að ræða að eg geri það að tillögu minni, að 3 manna nefnd sé kosin til að íhuga málið.

Lárus H. Bjarnason Eg leyfi mér að styðja uppástungu hv.þm. V.-Ísf. (Kr. Dan.) sérstaklega af síðustu ástæðunni, er hann færði fyrir henni.

Ráðherra (Kr. J.) Hv. þingm. Ísafjarðarkaupst. (S. St.) hefir áður verið mótfallinn þessu máli, en nú óskaði hann, að það næði fram að ganga. Hann hefir talað í málinu fyr hér á þingi, og þá látið í ljósi líkar efasemdir og hv.þm. V. Ísf. (Kr. Dan.). Mér sýnist ekki betur en hér sé einstökum „prívatmönnum“ gefin gjöf. Það getur verið rétt, en það verður að athuga slíkt, áður en það er gert. Það er enginn vafi á því, að þegar kvöð er létt af jörð, hækkar hún í verði. Leigumálinn „regulerar“ sig af sjálfu sér. Afleiðingin af þessu frv., ef það verður að lögum, yrði þá sú, að leigumáli þeirra jarða, er hér ræðir um, hækkaði. Hér er með öðrum orðum um gjöf að ræða, er kemur eigendum jarðanna í hag. Það verður að athuga málið vel, áður en farið er að gefa slíka gjöf. Þessi ástæða var þess valdandi, að frv. hefir fallið á fyrri þingum. Eg legg ekki til, að málið sé felt, en styð að því, að það sé rætt í nefnd, áður en því er ráðið til lykta.

Framsögum. (Ólafur Briem) Af þeim breytingartillögum, sem fram eru bornar á þingskjölum 223 og 226, aðhyllist nefndin 1. og 4. tölulið á þskj. 223. Eru þær breytingar til bóta, þar eð þær gera útreikning erfðrfjárskattsins auðveldari. Hækkunin er ekki svo mikil, að hún verði tilfinnanleg, þar sem ætlast er til að erfðagjaldið sé l 1/10% af fyrsta þúsundinu og hækki svo um 1/10% á hverju þúsundi eftir því sem upp eftir dregur. En þar sem í 2. tölulið á þgskj. 223 er farið fram á, að hámark erfðafjárskattsins verði hækkað úr 5% upp í 100%, þá er það sama sem, að þegar arfurinn hefir náð vissri upphæð, þá eigi hann allur að hverfa í landssjóð. Nefndin hefir ekki getað gengið að þessari breytingu, enda þótt hún haldi ekki fast við það hámark, sem sett var í frumvapinu, nefnilega 5% og þótt mest samræmi sýndist vera í því, að láta erfðagjaldið hækka eftir því sem erfðaféð eykst. Á þingskjali 226 fer háttv.þm. Dal. (B. J.) fram á, að erfðafjárskatturinn verði ennþá hærri, nefnilega að af 1. þúsundinu í fyrstu erfð undir staflið A. verði hann 1 1/5%, fari svo hækkandi um 1/5% á hverju þúsundi upp í 3%, síðan um ½% á hverju þúsundi upp 15%, svo um 1% á hverju þúsundi upp í 20%, en af erfðafé, sem falli til útarfa, skuli hæsti skattur í annari erfð undir staflið B. nema 30% og í þriðju erfð undir staflið C. skuli skatturinn hækka upp í 60%. Nefndin hefir ekki getað aðhylst neina af þessum tillögum og er það af þrem ástæðum: Í fyrsta lagi virðist ekki rétt að stíga mjög stórt stökk í einu í slíku máli sem þessu, en þar á móti þykir varlegra að gera ekki mjög stórar breytingar í einu, heldur smátt og smátt. Í öðru lagi virðist varhugavert að hafa mjög ólíkar reglur um þetta efni þeim sem eru í nágrannalöndum vorum, því að sé erfðafjárskatturinn miklum mun hærri hér en þar, þá gæti það leitt til þess, að menn freistuðust til þess að flytja úr landi og láta þar arf eftir sig, sem minna þyrfti af honum að gjalda til hins opinbera. Í þriðja lagi er þess að gæta, að þótt við fengjum þannig löguð erfðalög, þá hefði maður mjög litla tryggingu fyrir því, að ekki væri hægt að fara í kring um lögin og ef til vill væri alls ekki unt að fá tryggingu fyrir því, að svo hörð lög væru haldin, nema með því að setja mjög strangar reglur. En það mundi ekki mælast vel fyrir, að hið opinbera færi að blanda sér mjög inn í einkamál manna með rannsóknum eða öðru harðræði. Af öllum framkomnum breytingartillögum getur nefndin því eins og áður er tekið fram einungis gengið að 1. og 4. tölulið á þgskj. 223.

Bjarni Jónsson Mér þykir vænt um í hvert sinn er fram koma tillögur, er fara í þá átt, að opinber gjöld ættu að leggjast á menn í hlutfalli við það, sem gjaldþol þeirra leyfir. Eg verð feginn, þegar einhver verður til að benda á einhverjar tekjugreinar, sem eru eðlilegri og sanngjarnari en tollarnir. Þeir eru flestir þess eðlis, að þeir hitta fyrir sér í blindni, koma létt niður á ríkum, en afarþungt niður á fátækum. Skattarnir eiga að leggjast á þá, sem hafa gjaldþol, á auðinn, en ekki á örbirgðina og ómegðina, eins og á sér stað með flestalla tollana. Eg verð því feginn, þegar menn finna nýja gjaldliði, sem eru þess eðlis, að einskis rétti er traðkað með þeim. Erfðafé er mjög eðlilegur gjaldstofn og réttlátur. Eg lít svo á, að eignir þær, sem menn leggja eftir sig að sér dauðum, ættu að réttu lagi að verða eign allrar samtíðarinnar, en ekki eign einstakra manna. Þó hefi eg ekki viljað fara svo langt í mínum breytingartill., að erfðarétturinn væri afnuminn með öllu, og þá þótt viðurhlutamikið að láta hann hverfa á vissu stigi. En mér finst tillögur nefndarinnar fara of skamt. Eg hefði viljað leggja til, að skatturinn væri hækkaður ennþá meira en eg hefi farið fram á, nefnilega úr 1% upp í 1 1/5%, en eg þorði ekki að fara lengra í minni breytingartillögu. Til þess að menn hafi glöggvara yfir lit yfir hvers konar hækkun hér er un að ræða, þá leyfi eg mér hér með að sýna samanburð á skattinum eftir till. nefndarinnar og mínum till. A. Eftir tillögum nefndarinnar: Af 1. þúsund kr. 10 1 % 10 - 2. - - 11 11/10 % 21 - 3. - - 12 12/10 % 33 - 4. - - 13 13/10 % 46 - 5. - - 14 14/10 % 60 - 6. - - 15 15/10 % 75 - 7. - - 16 16/10 % 91 - 8. - - 17 17/10 % 108 - 9. - - 18 18/10 % 126 - 10. - - 19 19/10 % 145 - 11. - - 20 2 % 165 - 12. - - 21 21/10 % 186 - 13. 22 22/10 % 208 - 14. - - 23 23/10 % 231 - 15. - - 24 24/10 % 255 - 16. - - 25 25/10 % 280 - 17. - - 26 26/10 % 306 - 18. - - 27 27/10 % 333 - 19. - - 28 28/10 % 361 - 20. - - 29 29/10 % 390 - 21. - - 30 3 % 420 - 22. - - 31 31/10 % 451 - 23. - - 32 32/10 % 483 - 24. - - 33 33/10 % 516 - 25. - - 34 34/10 % 550 - 26. - - 35 35/10 % 585 - 27. - - 36 36/10 % 621 - 28. - - 37 37/10 % 658 - 29. - - 38 38/10 % 696 - 30. - - 39 39/10 735 - 31. - - 40 4 % 775 - 32. - - 41 41/10 % 816 - 33. - - 42 42/10 % 858 - 34. - - 43 43/10 % 901 - 35. - - 44 44/10 % 945 - 36. - - 45 45/10 % 990 - 37. - - 46 46/10 % 1036 - 38. - - 47 47/10 % 1083 - 39. - - 48 48/10 % 1131 - 40. - - 49 49/10 % 1180 - 41. - - 50 5 % 1230 B. Eftir mínum tillögum: Af 1. þúsund kr. 12 11/5 % 12 - 2. - - 14 12/5 % 26 - 3. - - 16 l3/5 % 42 - 4. - - 18 l4/5 % 60 - 5. - - 20 2 % 80 - 6. - - 22 21/5 % 102 - 7. - - 24 22/5 % 126 - 8. - - 26 23/5 % 152 - 9. - - 28 24/5 % 180 - 10. - - 30 3 % 210 - 11. - - 35 3½ % 245 - 12. - - 40 4 % 285 - 13. - - 45 4½ % 330 - 14. - - 50 5 % 380 - 15. - - 55 5½ % 435 - 16. - - 60 6 % 495 - 17. - - 65 6½ % 560 - 18. - - 70 7 % 630 - 19. - - 75 7½ % 705 - 20. - - 80 8 % 785 - 21. - - 85 8½ % 870 - 22. - - 90 9 % 960 - 23. - - 95 9½ % 1055 - 24. - - 100 10 % 1155 - 25. - - 105 10½ % 1260 - 26. - - 110 11 % 1370 - 27. - - 115 11½ % 1485 - 28. - - 120 12 % 1605 - 29. - - 125 12½ % 1730 - 30. - - 130 13 % 1860 - 31. - - 135 13½ % 1995 - 32. - - 140 14 % 2135 - 33. - - 145 14½ % 2280 - 34. - - 150 15 % 2430 - 35. - - 160 16 % 2590 - 36. - - 170 17 % 2760 - 37. - - 180 18 % 2940 - 38. - - 190 19 % 3130 - 39. - - 200 20 % 3330 Þó þessi erfðaskattur kæmist á, þá er ekki hægt með því að segja, að hann ofþyngi erfingjunum svo mjög. Það er gert ráð fyrir að skatturinn hækki um ? % á hverju þúsundi upp í 10 þús; það munar erfingjana engu, en þó góður tekjuauki fyrir, landssjóð. Af 10.000 kr. t. d. yrði hann 145 kr., eftir þeirra tillögum, en 210 kr. eftir mínum, og þar eð flestir arfar eru á því stigi að vera 1-10 þús., þá munar það mjög fyrir landssjóð. Annars hljóta menn að vera á sama máli um það, að skatturinn ætti ekki að hækka eftir jöfnum tölum, ekki eftir differentsröð, nefnílega 2, 4, 6 o. s. frv., heldur ætti að nálgast kvotientsröð, nefnilega 2, 22, 23 o. s. frv. Væri það réttlátári grundvöllur. Hvað viðvíkur þeirri mótbáru, að hættulegt sé að hafa hér miklu hærri erfðafjárskatt en í nágrannalöndunum, og að fólk mundi flytja úr landi til að komast hjá því gjaldi, þá mætti ósköp vel setja lög því til fyrirstöðu, þannig að lagður væri skattur á þá, sem flyttu út, sem því svaraði. Annars vonast eg eftir, að menn fallist á þær skoðanir, sem eg hefi hér látið í ljósi, ef ekki nú þá síðar.

Pétur Jónsson Eg vil gera dálitla grein fyrir breyt.till. mínum á þskj. 223. Eg legg til, að stighækkun erfðafjárskattsins haldi áfram upp í 100%. Býst eg við það þyki freklega farið. En þess er að gæta, að breyting þessi frá tillögu nefndarinnar kemur ekki fram á minni arfi úr 1. flokki en 40,000 króna. Mun það því lengi vel fyrst um sinn hafa litla þýðingu hér á landi, því arfar eru hér ekki svo stórir. Það mun og hafa meiri áhrif í þá átt, að ríkir menn ráðstafi eignum sínum í lifanda lífi og verður það að teljast til umbóta. Eg gæti talað langt mál um það, hve stórerfðir eru óheppilegar og oft skaðlegar, bæði einstaklingum og þjóðfélaginu. Í þetta sinn geri eg mínar tillögur eingöngu til þess, að koma þessum skoðunum á flot, það er þá ekki ólíklegt að þetta komist í lög seinna, þegar tími og hugsunarháttur er breyttur. Eg skal til skýringar geta þess, að af miljónararfi hyrfi síðasta þúsundið alt í skattinn, og erfðafjárskatturinn yrði 555 þús. kr. eða meira en helmingur arfsins. Stighækkunin eftir minni till. er fremur hæg á lágum örfum og enda minni en t. d. í Danmörku. Að því leyti hafa menn ekki ástæðu til að forðast hana. Breytingartillaga háttv.þm. Dal. (B. J.) fer fram á mikið örari stighækkun, og má vera að ýmislegt mæli með því. En mér finst mín tillaga ísmeygilegri og þó ná miklu lengra.

Jón Magnússon Mér virðist ekki rétt af nefndinni í máli þessu, að hún ekki hefir haldið lágmarki arfa, er skattur skuli af greiddur. Nú er ekki tekinn skattur af minna arfi en 200 kr. Eg fyrir mitt leyti álít óþarft að taka skatt af minna en 200 kr. Annars vil eg taka það fram, að eg er ekkert hræddur við talsvert háan erfðafjárskatt. Það er engin hindrun fyrir fjáröflun manna að jafnaði, og eg mun yfirleitt fylgja þeim, sem lengst vilja ganga í því efni.

Flutningsm. (Sigurður Sigurðsson) Eg vil leyfa mér að gera stuttlega grein fyrir því, hvers vegna þetta frumv. er fram komið. Eg þykist vita, að sumum þingmönnum muni virðast það óþarfi, að flytja nú frumv. um niðurfærslu eftirlauna, meðfram af því, að nú er á ferðinni stjórnarskrárbreyting, er gerir ráð fyrir því, að afnema megi eftirlaun með öllu. En nú skal eg gera nánari grein fyrir þessu. Fyrsta ástæðan er sú, að á þingmálafundum meðal kjósenda okkar flutningsmanna var skorað á okkur að flytja málið um lækkun eða afnám eftirlauna á þinginu, til þess að það yrði íhugað þar, og sams konar óskir liggja frammi hér á lestrarsalnum úr fjöldamörgum kjördæmum öðrum. Nú er á það að líta, að ekki mun unt, eins og nú stendur, að afnema eftirlaunin fyrir fult og alt. Hins vegar spurning um það, hvort það er hyggilegt að öllu leyti, að það sé gert. Skoðanir manna um það efni eru allskiftar; sumir vilja lækka þau mikið, aðrir afnema þau með öllu. Eg verð nú að játa það fyrir mitt leyti, að hér er úr vöndu að ráða. Eg kannast við það, að gagnvart öðrum stéttum í landinu væri það eðlilegast og hugsunarréttast, að afnema öll eftirlaun embættismanna. En ef það er gert, má búast við ýmsum óþægindum, er af því gæti leitt. Eftirlaunin mundu naumast fást afnumin, nema þá með því að hækka um leið laun ýmsra embættismanna. Einnig mundu þá, ef eftirlaunin væru með öllu numin í burtu, rigna inn á þingið sífeldum bænum um eftirlaun handa þeim, sem þykjast hafa lág laun, og sem lítið eiga til. Þessar fyrirsjáanlegu afleiðingar gefa ástæðu til athugunar, áður en eftirlaun verða afnumin. Það er spurning um það í fjárhagslegu tilliti, hvort nokkurt gagn yrði að því að afnema öll eftirlaun, ef það hefði í för með sér mikla hækkun á launum embættismanna landsins. Þá vil eg geta þess, að í þessu frv. er að eins farið fram á að miða eftirlaunin við embættisár þau, er viðkomandi embættismaður hefir gegnt embætti. Hér er því um nýjan grundvöll að ræða í þessu efni. Í núgildandi lögum um eftirlaun eru eftirlaunin miðuð sumpart við embættisár og sumpart við embættistekjur hlutaðeigandi embættismanns. Eftirlaunin eru með öðrum orðum bundin við ákveðið krónutal fyrir hvert embættisár, og svo ? hluta af árslaunum mannsins, meðan hann var í embætti. En í þessu frv. er að eins og eingöngu miðað við árafjöldann, án tillits til launa-upphæðarinnar. Þetta er nýmæli, bygt á fylstu sanngirni og réttlæti. Það gefur að skilja, að það er ekki aðalatriðið, hve hálaunuð staðan hefir verið, heldur hitt, hvernig henni hefir verið gegnt. Það fer ekki saman nema stundum há laun og samvizkusamur embættisrekstur. Auk þessa er og á það að líta, að embættin með lágum launum eru oft fult eins erfið og erfiðari en hin, sem betur eru launuð, og þeir, sem í þeim sitja, hafa oft orðið að leggja meira á sig í þarfir lands og þjóðar, heldur en hinir, sem hærra eru settir, og betur eru launaðir. Það er því óréttlátt að miða eftirlaunin við embættistekjurnar, eins og gert hefir verið að nokkru leyti til þessa. Þess vegna vill frumv. nema burt þennan ójöfnuð, og eg vona að mönnum skiljist, að það er réttlátt, þegar þeir athuga það. Sams konar ákvæði og þetta gildir nú um eftirlaun presta. Eftirlaun þeirra eru 15 kr. fyrir hvert embættisár, er þeir hafa gegnt embætti. En í frumv. þessu er þó farið hærra; þar er gert ráð fyrir 25 kr. fyrir hvert embættisár. Þó mega eftirlaunin aldrei vera hærri en 1000 kr. Þá er á það að minnast, að eftirlaun embættismanna hafa meðal annars komið inn hjá almenningi þeirri skoðun, að það sé mjög eftirsóknarvert að gerast embættismaður og eiga von á góðum launum, og síðan að loknu embættisstarfinu ríflegum eftirlaunum. Þetta hefir leitt til þess, að fjöldi manna hefir tekið þá stefnu, að ganga skólaveginn, og það miklu fleiri en æskilegt hefði verið. En afleiðing af því er orðin sú, að hingað hefir safnast stór hópur af »lærðum« mönnum, með prófi og próflausum. Og það er ekki fyrirsjáanlegt, að þessir menn geti fengið embætti í nálægri framtíð. En þetta er skaði fyrir þjóðina og tjón fyrir mennina sjálfa og aðstandendur þeirra, er lagt hafa fram námskostnaðinn. Nú eru þeir margir, einkum lögfræðingar, sem ekkert hafa að gera, og afleiðingin af því verður sú, að þessir menn fara þá að búa sér til atvinnu, sem oft er misjafnlega séð og misjafnlega holl þessum bæ og þjóðinni í heild sinni. Það, hve margir ganga lærða veginn, á einmitt rót sína að rekja til þess, að þeir eiga von á hærri launum en menn fá alment í öðrum stöðum, og vissu um lífeyri eða eftirlaunin í ellinni, að loknu starfi. Eg skal ekki fara út í einstakar greinar frumvarpsins að sinni. Eg hefi að eins viljað skýra hér frá aðaltilgangi frumvarpsins, sem er sá, að málið sé tekið til rækilegrar íhugunar, svo séð verði, hvort heppilegra muni að afnema eftirlaunin með öllu eða lækka þau að miklum mun.

Sigurður Gunnarsson Mér virðist háttv. flutningsm. (S. S.) eigi hafa fært nægileg rök að því, að einmitt nú sé rétt að gera breytingu á eftirlaunalögunum. Eg er ekki viss um, að þjóðin óski þess. Á þingmálafundum út um land hafa komið fram tillögur í þá átt, að eftirlaun séu alveg afnumin, eða þau megi afnema með einföldum lögum, en mér vitanlega ekki um, að þau verði lækkuð. Nú er stjórnarskrárbreyting einmitt í aðsigi og ein breytingin er þessi, að eftirlaun embættismanna megi afnema með einföldum lögum. Þegar fyrst þetta er komið í kring virðist ástæða til að ræða málið í sambandi við væntanlega breyting á launalögunum. Það er því eigi ástæða til nýrra laga um lækkun eftirlauna nú, miklu fremur ástæða til að afnema þau alveg, undir eins og stjórnarskráin leyfir það, en væntanlega yrði þá um leið að endurskoða sjálf launalögin í sambandi þar við, en eg skal þó ekki hafa á móti nefnd, sem væntanlega yrði 5 manna nefnd, til þess að það komi í ljós, hvort aðrir séu ekki sömu skoðunar um þetta og eg.

Flutn.m. (Sig. Sigurðsson): Það er að eins stutt athugasemd við ræðu h. þm. Snæf. (S. G.). Hann lét þess getið að með stjórnarskrárbreytingunni mundi það verða ákveðið, að eftirlaun mætti afnema með einföldum lögum. Þetta er nú mikið gott og eg skal játa það, að öll sanngirnin mælir með því, að eftirlaun séu afnumin með öllu. - En það kom einnig í ljós hjá háttv. ræðumanni að afnám eftirlauna hlyti að standa í sambandi við launahækkun embættismanna. Kemur þar að spá minni, enda býst eg við, að reynslan muni sýna það, að þótt eftirlaun verði afnumin og launin hækkuð, þá muni samt koma eftirlaunabeiðnir til þingsins og ekki ólíklegt, að þeim verði oft sint. Eg hygg því miklu réttara að fara þessa leið, sem frumv. bendir á, að færa eftirlaunin niður að miklum mun og það strax. Þótt stjórnarskrárbreytingin geri ráð fyrir, að afnema megi öll eftirlaun með einföldum lögum, þá er það ekki strax komið á. Fyrst verður reynt að hækka launin, og þegar það er um garð gengið, verður farið að bollaleggja um eftirlaunin, og þá er ekki séð, hvernig fer um þau, og getur þess orðið langt að bíða, að þau verði afnumin. Sú skipun þingsins er einnig hugsanleg, að það hækki að eins launin, en láti eftirlaunin haldast. Eg hygg það sé því ráðlegast að samþykkja þetta frumvarp, sem nú liggur fyrir, og það helzt óbreytt.

Jón Jónsson 1. þm.N.-Múl.: Eg er sömu skoðunar og háttv.þm. Snæf. (S. G.), að óþarfi sé að ræða þetta mál nú, þar sem það verður mjög bráðlega tekið fyrir. Út af ræðu háttv. flutningsm. (S. S.), þá skal eg geta þess, að eg álít það ekki rétta tilgátu, að þingið mundi veita eftirlaun, þó að þau verði afnumin. Eg hygg, að menn á annan hátt geti trygt sér lífeyri, t. d. með sérstökum sjóð, eins og á sér stað hjá barnakennurum. Það er álit almennings, að eftirlaunin beri að afnema, launin séu embættismönnunum nóg. Og eg skil ekki í öðru en ef h. 2. þm. Árn. (S.S.) býður sig aftur fram til þings, að það verði eindreginn vilji kjósenda hans, að hann verði með afnámi eftirlauna, svo að þetta frumv. hans mun virðast þeim harla þýðingarlítið. Það þýðir ekki að þrátta um það, þótt einhverjir agnúar séu á afnámi eftirlauna. Þetta er eindreginn vilji þjóðarinnar, sem hefir sýnt sig og mun sýna sig enn gleggra á næstu þingmálafundum. Sá tími er kominn, að það verður að fara að vinda bráðan bug að þessu, og frv. þetta er því alveg óþarft. Eg vil helzt skora á hv. flutningsm. að taka það aftur.

Framsögum. (Pétur Jónsson); Eg skal ekki halda langa ræðu, enda þótt búast megi við því, að háttv.þm. séu farnir að gleyma þessu máli, því að langt er síðan að nefndarál. kom. Eg var nú ekki flutningsmaður þessa máls upphaflega, og hefði það ef til vill verið heppilegra, að flutningsmaður hefði talað nú, en eg ekki, til þess að skýra tilgang frv. Það kann að þykja undarlegt, að vilja nú svo fljótt fara að breyta þessum lögum, en ástæðurnar fyrir því eru teknar fram í nefndarál. Það sýndi sig á síðasta þingi, að menn vildu tæplega kosta því til skóggræðslunnar, sem lögin krefjast, eins og þau eru framkvæmd, og því er nú komið fram með breytingar í þá átt, að kostnaðurinn verði minni, án þess þó að raska með því tilgangi laganna. Aðalefnið er það, að takmarka kostnaðinn, sem gengur til skógarvarðanna, er stjórnin hefir skipað samkvæmt fjárveitingu þingsins. Það hefir þegar verið tekið fram, að laun þeirra og ferðakostnaður, ásamt ferðakostnaði skógræktarstjóra sjálfs, gleypir mestan hluta af fé því, sem ætlað er til skóggræðslunnar. Nú eru ekki horfur á því, að það fé verði aukið, heldur hefir stjórnin þvert á móti lagt það til, að það verði minkað, svo að nú hrykki það tæplega fyrir launum þessara manna og ferðakostnaði. Eg býst nú reyndar við því, að eitthvað verði bætt úr þessu, þótt háttv. fjárl.nefnd hafi enn ekki gert það, fyr en hún sér, hvað þessu frumv. líður, en eg býst samt við sparnaði í þessa átt, eins og víðar. Að mæla fyrir einstökum breytingum, hverri út af fyrir sig, er óþarfi, um þær er tekið fram í nefndarál. En eitt af því, sem sjálfsagt hefir þótt, er það, að skógræktarstjóri sjálfur hafi á hendi skógarvarðarstöðu á einhverjum kafla landsins. En til þess hann geti það, er hann losaður við það sem skyldu, að hafa yfirumsjón sandgræðslu. Viðvíkjandi launum skógræktarstjóra er það að segja, að þar þykir nefndinni frv. ganga of langt. Þó hefir hún getað felt sig við að hafa þessi 2400 kr. að byrjunarlaunum, en lagt svo til að þau hækki um 200 kr. þriðja hvert ár upp í 3000 kr. Aðrar breytingar eru orðabreytingar, eða standa í sambandi við þessar tvær aðalbreytingar.

Stefán Stefánsson Eg hefi getað orðið háttv. meðnefndarmönnum mínum samferða í öllu, nema að því er snertir launahækkun skógræktarstjórans. Eg lít svo á, að 2,400 kr. laun séu fullsómasamleg handa embættismönnum hér á landi, nema þá þeim, sem sitja í hinum allra hæstu valda- og virðingarsætum. Aftur hafa háttv. meðnefndarmenn mínir allir orðið á einu máli um það, að þau skuli hækka smám saman, eða á fyrstu 6 árunum úr 2,400 kr., sem ákveðnar eru í frv., og upp í 3,000 kr. Þessari launahækkun telja þeir það til meðmæla, að því lengur sem maðurinn sitji í embætti, því meiri fjölskyldu geti menn búist við hjá honum. Eg neita því nú fyrst og fremst, að þetta sé algild regla, og þess ber líka að gæta, að embættismenn þurfa einatt að eyða allmiklu fé einmitt fyrstu árin til þess að borga skuldir þær, er þeir hafa safnað á skólaárunum. Þá þurfa þeir líka að kaupa sér húsbúnað og annað, sem til þarf þegar þeir setja sig niður. Það er því mjög mikið efamál, hvort fremur ber að taka tillit til fyrtaldrar hækkunarástæðu en þeirrar, sem eg nú gat um, og fyrir mér vakir sem næg ástæða til þess að vera á móti launahækkun skógræktarstjóra. Eg hefi svo ekki mikið um þetta að segja annað en það, að mér þykja laun þau, sem frv. ákveður, sómasamleg, þar sem þau eru 200 kr. á mánuði, og það álít eg fullkomlega samsvarandi okkar efnahag. Eins og þjóðin er efnum búin, álít eg að ekki eigi að fara að verðlauna embættismenn fyrirfram, áður en menn vita, hvernig þeir muni reynast í stöðu sinni. Það er líka búist við því, að þessi maður hafi á hendi allmikil ferðalög, sem borguð verða sérstaklega, svo að það er ekki ástæða til launahækkunar þeirra vegna. Og eftir þeirri reynslu, sem fengin er, þá munu ferðalögin ekki draga frá kaupi þessara skóggræðslumanna.

Framsögum. meiri hl. (Bjarni Jónsson) Háttv. þingm. munu hafa séð á nefndarálitinu, að nefndin hefir lagt til með því, að frv. það, er hér er um að ræða, fái framgang með þeim breytingum, sem þar er farið fram á, og hefir hún orðið sammála um aðalatriði málsins. Eg vil mælast til þess, að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og mun eg þá gera grein fyrir brtill. og ágreiningi þeim, er orðið hefir í nefndinni.

Pétur Jónsson Eg ætla ekki að lengja umræður um þetta mál. Framsögum. (St. St.) tók það fram, að breytingar frumv. væru nauðsynlegar, og er það rétt. Í 2. gr. innifelast verulegar réttarbætur. Ef leiguliði vill byggja ný jarðarhús eða breyta gömlum húsum, þá á kostnaðinum að skifta þannig, að landsdrottinn leggi fram ¾ hluta hans, en sjálfur leggi hann fram það sem á vantar. Þau nýmæli, sem fram koma í 6. gr. tel eg mjög athugaverð, nefnilega það, að hver einstakur skuli geta krafist skifta á óskiftu beitilandi. Þetta getur vakið deilur og óbilgirni. Gæti það orðið til ills að heimila þetta með lögum. En ef beitiland er tekið til ræktunar, þá á hlutaðeigandi að geta fengið skifti. Vona eg, að mér geti komið saman við nefndina um breytingar á þessu ákvæði.

Framsögum. (Stefán Stefánsson) Eg tók fram við 1. umr. þessa máls aðaldrætti frv., og mælti þá enginn á móti. Eg vona því að háttv. deild verði í aðalatriðunum samþykk þessu frumv. Skal eg þá leyfa mér að fara út í einstaka greinar frv., og skýra fyrir háttv.þm. ákvæði þeirra. 1. gr. frv er um jarðabætur þær, er ábúandi gerir og ekki eru áskildar í byggingarbréfi. Ber ábúanda fyrst að bera sig saman við jarðeiganda um hvernig kostnað við verkið skuli greiða. Vilji eigandi ekkert kosta til jarðabótarinnar, er ábúanda heimilt að gera hana á eigin kostnað. Hafi ábúandi notið ávaxta jarðabótarinnar í 10 ár, fær hann ekkert endurgjald fyrir hana, en ef svo er ekki, þá á ? kostnaðarins að dragast frá fyrir hvert ár, sem hann hefir notið jarðabótarinnar. Það er sjáanlegt, að ef ábúandi hefir notað ávaxta jarðabótarinnar í 10 ár og eigi fengið upp í kostnaðinn, þá er hún í sjálfu sér ekki mikilsverð jarðabót. Það er úttektarmannanna að segja um það, hvers virði jarðabótin er; mætti máske segja, að það væri ef til vill réttara, að láta dómkvadda menn meta þennan kostnað, því að hér getur verið um ekki svo litla fjárupphæð að ræða, en hvað sem því viðvíkur, þótti nefndinni nauðsynlegt, að skorður væru reistar við því, að jarðeigandi gæti neitað að borga, að vissum hluta tiltölulega nýunnin frambúðarverk. En nú er því svo varið, að jarðeigandi er ekki skyldur að borga neitt fyrir unnar jarðabætur, þó að verðgildi jarðarinnar hækki að miklum mun. Þetta ákvæði um borgunarskyldur jarðeiganda getur líka orðið til þess, að leiguliði, sem mikið vinnur til bóta ábýli sínu, geti trygt sér lengur ábúð á jörðinni, því að þurfi jarðeigandi að borga mjög háa upphæð, við fráför leiguliða, mun hann kynoka sér við að svifta hann ábúðinni, einkum þar sem hann þá jafnframt missir góðan ábúanda. Eg álít því þetta atriði mjög þýðingarmikið og um leið sjálfsagður hlutur, að leiguliðar, sem bæta og prýða annara eignir, eigi heimting á rétti sínum óskertum. 2. og 3. gr. eru um húsabætur á leigujörðum, sem nauðsynlegar eru fyrir ábúð á jörðum, og er eiganda gert að skyldu að leggja fram ¾ kostnaðar af aðkeyptu efni. En leiguliðar verða án endurgjalds að annast um alt það byggingarefni, sem jörðin sjálf leggur til, og ennfremur að kosta allan aðflutning. Ef til vill þykir mönnum það koma of hart niður á eiganda, að borga ¾ kostnaðarins, en eg hygg, að það geti ekki talist ranglátt, þegar þess er gætt, að eigandi hefir rétt til að hækka eftirgjald af jörðinni um 4% af kostnaðarupphæðinni og sömuleiðis rétt til að ráða allri húsagerðinni, og láta vinna að húsabótunum að tiltölu við framlagið. Það sýnist líka séð um, að leiguliði fari ekki að óþörfu að fást við húsabyggingar, þar sem svo mikið af kostnaðinum kemur niður á honum sjálfum. Hér sýnist því beggja hag gætt og eðlileg þátttaka frá hálfu hvors þeirra. En það er að eins þetta, sem verður að leggja áherzlu á, að eftir þessum lögum getur ábúandi krafist nauðsynlegra húsabóta, og það er ekki nema sanngjarnt, að eigandi leggi fram nokkuð af kostnaðinum við þær. Nú er því svo varið, að við ábúendaskifti gengur nær helmingur húsa kaupum og sölum, og það jafnvel nauðsynlegustu hús. Þetta fyrirkomulag kemur oft og einatt fyrir mjög hart niður sérstaklega á fráfarendum, og það því tilfinnanlegar, sem þeir hafa meiru til kostað. Ákvæðin i 4. og 5. gr. heimila leiguliðum, er hafa innstæðukúgildi á jörðum sínum, að leysa þau til sín gegn því, að leggja jörðinni aðra eign jafngóða, annaðhvort í jarðabótum, sem auka verð og framleiðslu á jörðinni, eða óhjákvæmilegum húsabótum, samt svo að leiguliði leggi jafnframt frá sér ¼ húsaverðsins eða jarðabótanna. Kúgildin og þessar endurbætur meta dómkvaddir menn, og telst leigan síðan með landsskuldinni. Einnig getur landsdrottinn tekið kúgildi af jörð og hækkað landsskuldina um mismuninn á kúgildaleigunni og almennri peningarentu af verði kúgildanna. Með þessu ætti það að vera fyrirbygt, að leiguliða sé íþyngt tilfinnanlega með kúgildunum, en þess þó jafnframt gætt, að jörðin falli ekki að veðgildi eða verði, sökum breytingarinnar. 6. gr. frv. er um skifti á engjum, beitilöndum eða hlunnindum jarða og jarðaparta. Það er nauðsynlegt ákvæði, því ábúandi á heimtingu á að fá að vita, hve mikið land hann hefir til umráða, en einkum er þetta nauðsynlegt, gangi jörðin kaupum og sölum. Skiftin gera tveir óvilhallir, dómkvaddir menn. Eg hefi þá tekið fram helztu ákvæði frumv., og vona að það fái að ganga til 3. umr.

Ólafur Briem Þetta mál er mikils varðandi og þess vert, að það sé vel athugað. í 2. og 3. gr. frumvarpsins eru settar reglur um það, að ef leiguliði vill breyta bæjarhúsum þeim, er fylgja ábýlisjörðu hans, eða umbæta þau að miklum mun, eða byggja ný jarðarhús, þá sé landsdrottinn skyldur að greiða þrjá fjórðu hluta byggingarkostnaðarins, þó að því áskildu, að húsin eða umbót þeirra sé nauðsynleg vegna ábúðar á jörðinni. Við þetta er margt að athuga. Um það geta verið skiftar skoðanir, hver hús séu nauðsynleg. Húsakostnaður getur orðið allmikill. Á smájörðum getur hann orðið eins mikill og jarðarverðið, og sé um steinbyggingar að ræða jafnvel tvöfalt svo mikill. Landsdrottinn á svo að eiga heimtingu á 4% af því, sem hann hefir lagt fram. Í mörgum tilfellum mundi því landsskuld hækka um helming, yrði því í mörgum tilfellum erfitt að byggja jörðina. Húsin gefa ekki beinan arð. Eg er hræddur um, að ef þessi regla yrði sett, þá mundu jarðir lækka í verði, því þá getur enginn keypt jörð, sem hann tekur ekki þá strax til ábúðar sjálfur, án þess að eiga það á hættu, að þurfa að leggja mikið fé fram til húsabóta, sem hann ef til vill hefir ekki efni á. En þá er spurningin, hvort ekki sé hægt að gera neitt fyrir þetta þarflega og mikilsverða mál. Eg fyrir mitt leyti verð að álíta, að margt mæli með þeirri tillögu, sem kom frá meiri hluta landbúnaðarnefndarinnar (Jóni Sigurðssyni á Gautlöndum og Bergi Thorberg). Til þess að koma betri skipun á húsabyggingar í sveitum, lögðu þeir til, að kosin væri bygginganefnd og stofnaður byggingarsjóður í hverjum hreppi. Væri slíkur sjóður stofnaður og í hann rynni fyrningargjald fyrir bæjarhús allra jarða í hreppnum og hver þeirra hefði sinn eiginn reikning, en sjóðurinn að nokkru leyti sameiginlegur fyrir allar jarðirnar þyrfti að líkindum ekki að hafa mjög hátt árgjald. Með góðri stjórn og haganlegu fyrirkomulagi, ætti sjóðurinn að geta smámsaman aukist svo, að hann þegar stundir liðu fram gæti staðist allan kostnað af húsabyggingum. Jafnframt þyrfti að hafa tryggingu fyrir því, að húsin yrðu bygð eftir ákveðnu »plani« og við hæfi jarðanna bæði að stærð og allri tilhögun. Þetta þyrfti að vera í samráði við byggingarfróðan mann, sem sérstaklega væri til þess kjörinn að leiðbeina mönnum við húsabyggingar. Viðvíkjandi 6. gr, er eg því samþykkur, að það gæti oft og tíðum komið í veg fyrir nábúakrit, að hver og einn gæti krafist að sameiginlegu landi væri skift. Einkum er það þó mikilsvert, að hver einstakur geti fengið útskift land til ræktunar. En þegar um beitiland er að ræða, mun sundurskiftingin í mörgum tilfellum koma að litlu haldi, nema að landið sé jafnframt girt, og væri rétt að taka þar að lútandi ákvæði upp í frumvarpið.

Sigurður Sigurðsson Það voru fáeinar athugasemdir, sem eg vildi leyfa mér að gera út af andmælum hv.þm. S. Þing. (P. J.) og hv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) gegn 6. gr. frumvarpsins. Eg skal leyfa mér að skýra frá því, hvað fyrir nefndinni vakti. Tilætlunin er, að hver einstakur maður geti krafist skifta á landi til slægna og ræktunar. Í núgildandi lögum um bygging, ábúð og úttekt jarða, er svo ákveðið, að þegar margir eiga land saman óskift, þá þurfa þeir allir að koma sér saman um að óska skifta, til þess því geti orðið framgengt. Er því nauðsynlegt og sjálfsagt að bæta úr þessu með því að ákveða, að hver einstakur geti krafist þess, að landinu sé skift. Þessi 6. gr. frumv. miðar því til bóta og mér er sárt um hana. Ákvæði hennar eru að vísu sérstaklega miðuð við sýslurnar austanfjalls, en þau geta átt við hvar sem er á landinu. Hvað húsabæturnar snertir, eða skyldu landsdrotna að leggja til þeirra ákveðinn hluta kostnaðarins, gegn 4% í vöxtu, þá skal eg kannast við, að af því geti hlotist óþægindi og erfiðleikar að fá jörðina bygða, ef ábúandaskifti verða á henni. Hins vegar er það kunnugi, að það er oft erfitt að fá ábúendur á þær jarðir, sem illa eru hýstar. Annars verð eg að telja ákvæði 2. og 3. gr. frumv. til bóta, og geri ekki ráð fyrir, að af þeim geti leitt nein vandræði. Þetta, sem háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) nefndi, um stofnun byggingarsjóðs og bygginganefnda í sveitunum, þá kom það til tals í nefndinni, En hún sá sér ekki fært að taka upp í frumvarpið ákvæði þar að lútandi.

Framsögum. (Stefán Stefánsson) Viðvíkjandi fyrirspurn frá hv. 1. þm. Rang. (E. P.) skal eg taka það fram, að viðvíkjandi allri greiðslu til jarða og húsabóta af hendi landsdrottins, þá er það að sjálfsögðu kirkjujarða- eða prestlaunasjóður, sem svarar því fé, að svo miklu leyti sem frumv. mælir fyrir um. Þetta áleit nefndin, að ekki gæti komið til að valda misskilningi, enda ætti hverjum meðal skynsömum manni að vera það ljóst, að ekki kemur til mála, að viðkomandi prestur svari þessu fé úr sínum vasa, sem að eins ber að skoða sem umboðsmann fyrir þessa sérstöku eign prestlaunasjóðs. Annars er það undarlegt, að þeir menn, sem hafa ýmislegt við frumv. að athuga, skuli ekki hafa komið með breytingartillögur, áður en þessi umræða fór fram og mun nefndin því athuga frv. enn nánar til 3. umr. Þá var það þyrnir í augum 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) að landsdrotni er gefin heimild til þess að hækka ársleiguna um 4% af því fé, sem hann hefir lagt fram, en menn verða að gá að því, að þetta er að eins heimild en engin skylda. Og byggist jörðin ekki með þeim hækkandi leigumála, þá er það annað tveggja sönnun fyrir því, að hún hefir áður verið óhæfilega hátt leigð, eftir verðmæti húsanna, eða þá að öðrum kosti, að menn hafa ekki alment efni á því, að búa í góðum húsakynnum. Þær kröfur, sem menn gera til þeirra, samsvara þá ekki framleiðslunni, eða efnalegum ástæðum manna og er þá í algert óefni komið. Því þó það sé fyrsta skilyrðið, að hafa ofan í sig og á, þá er það litlu ónauðsynlegra, að búa í sæmilegum húsum. Þessi fyrirmæli frumv. álít eg að mundu verða fult eins vinsæl og einn sameiginlegur byggingarsjóður. Það kom ekki skýrt fram hjá sama hv.þm., hver átti að leggja í þennan byggingarsjóð, hvort það er leiguliði eða landsdrottinn. Sé það leiguliði, sem á að leggja í sjóðinn árlegt gjald, er mjög vafasamt, hvort hann kysi það fremur, en sé það landsdrottinn, þá er það líka víst, að hann verður að hækka sem því nemur jarðarafgjaldið, og ber þá að sama brunni. Það hefir verið tekið fram, að ef leiguliði og landsdrottinn geta ekki komið sér saman um tilkostnað til húsagerðar, þá skuli úttektarmenn tilkvaddir að skera úr þeirra á milli. Með því móti getur leiguliði ekki gert ótakmarkaðar kröfur, eða jarðeigandi komið fram of miklum sparnaði, því þá skera úttektarmenn úr því, sem á milli ber. Þá hafa menn álitið, að skifting á landi gæti valdið þrætum, en það ætla eg sé viðbára, því að það, að menn eigi land saman, getur öllu fremur valdið þrætu. Þar sem að hinu leytinu svo hagar til, að beitilönd liggja saman, þá munu ábúendur ekki krefjast skifta, nema sérstakar ástæður séu til þess.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Eg skal svara athugasemdum hins háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) nokkrum orðum. Eg skil þó ekki fyllilega meiningu hans. Hann áleit, að nefndin hefði ekki tekið nægilegt tillit til húsabygginga. Nefndin hefir athugað mál þetta rækilega og eg hygg það sé alveg rétt stefna, sem hún hefir tekið. Eg hefi talsvert hugsað þetta mál, og er sannfærður um, að þetta hefir margt gott í för með sér. Lítum á ástandið, eins og það er nú. Ef leiguliði á hús á jörð, þá á sá, sem tekur jörðina næst, að kaupa húsin, ef hann vill. Neiti hann því, getur fráfarandi neyðst til að rífa húsin sér til stórskaða og jörðinni til niðurníðslu. Ef jörðin er illa hirt, þá er hætt við, að lítil eftirsókn verði eftir henni. Hinn háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) hélt að ákvæðið um prósentgjaldið mundi fæla menn frá að taka jörðina. En á því held eg sé engin hætta. Hinn sami hv.þm. talaði sömuleiðis um, að óákveðið væri, hve mikið verðgildi húsanna yrði. En hér er vel og tryggilega um búið. Ef leiguliða og landsdrottni kemur ekki saman um verðið, þá geta þeir kvatt til úttektarmenn að meta húsin og skera úr ágreiningnum. Hér er einmitt vel um hnútana búið, eftir því sem eg hefi bezt vit á. Ef jörðin er byggileg, mun leiguliði ekki horfa í þetta. Það er rangt að þetta lækki verð jarðarinnar, heldur mun hún þvert á móti hækka í verði. Mér blandast ekki hugur um, að þegar farið er að beita þessu, þá muni verða alment betur hýst, en nú á sér stað. Höfuðatriðið er, að jörðin sé vel hýst, því eftir því sem húsakynni eru betri á jörðinni, því meiri rækt leggja menn við landið. Það er líka landinu til sóma að húsakynni séu góð, og það gerir líka það að verkum, að menn eru spakari á jörðunum. En þegar mönnum líka ekki húsin á jörðunum, eru menn að flækjast frá einni jörðinni til annarar. Það er aðgætandi, að það er ekki útlit fyrir stóra hækkun á landskuld, þó þetta komist á. Eg lít svo á, að bezta trygging fyrir því, að hús séu vel bygð og varanleg, sé sú, að landsdrottinn leggi þau til. Þau mundu ekki verða svo dýr, að hann munaði tilfinnanlega um það, og það mundi fljótt borga sig.

Flutningsm. (Sigurður Sigurðsson) Eg skal ekki tefja tímann með langri ræðu. Það eru þegar komnar fram brtill. við tillögu mína, á þgskj. 51, en það yrði of langt mál að ræða þær nú. Eg vil því leyfa mér að stinga upp á, að málinu sé vísað til landbúnaðarnefndarinnar og 1. umr. þess frestað.

Björn Þorláksson Eg á 2 örlitlar brtill. við þetta frv. og hefir hv.frsm. getið þeirra beggja. Önnur gengur í þá átt, að ekki þurfi að vera fleiri en 5 menn í félagi til þess að geta orðið styrks aðnjótandi. Eg þekki dæmi um fámennan hrepp á Austurlandi, sem ekki getur fengið neinn styrk, vegna þess að búendur eru þar færri en 10; en færri bændur mega ekki vera í búnaðarfélagi, ef það á að geta fengið styrk samkvæmt núgildandi reglum. Nefndin hefir lagt til, að lágmark félagatölunnar sé fært úr 10 niður í 8. En mér þykir það ekki nógu langt gengið; mér þykir hart, að 5 bænda félag sé útilokað frá öllum styrk, vegna þess að hreppurinn er fámennur og sumir bændur hreppsins skerast úr leik. Menn kunna að segja, að þessir bændur gætu þá myndað félag við annan hrepp, þar sem búnaðarfélag er. En eg get svarað því svo, að búnaðarfélag hvers hrepps hefir sérstök lög, sem ekki er víst, að bændur í nágrannahreppnum vilji játast undir; og þar að auki má benda á það ákvæði, að viss hluti af styrknum á að ganga í fastan félagssjóð. Mér er enda ekki kunnugt um, hvernig á því stóð, að talan nokkurn tíma var takmörkuð. Upphaflega var styrkur þessi veittur til þess að laða menn til jarðabóta, og hefir hann gert mikið gagn í þá átt, en nú er hans minni þörf, því að nú munu menn alment sjá, að það borgar sig vel að vinna að jarðabótum, þó að enginn styrkur sé veittur til þess. Hin síðari brtill. mín fer fram á, að skoðunarmennirnir haldi áfram að vera 3 í hverri sýslu, eins og þeir hingaö til hafa verið. Ef þeir væru aðeins tveir, þá mundi ferðakostnaður þeirra verða miklu meiri, sérstaklega þar sem sýslur eru víðáttumiklar. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) hélt því fram, að hætt væri við meira ósamræmi í skoðanagerðinni, ef þeir væru 3, en úr þeirri mótbáru get eg ekki gert mikið. Annars er mér ekkert kappsmál um þessa brtill., og skal eg því ekki fara fleiri orðum um hana.

Gunnar Ólafsson Eg hefi orðið þess var, bæði í þessari háttvirtu deild og eins í háttvirtri neðri deild, að einstakir menn hafa látið illa yfir því að mikið sé borið fram af þingsályktunartillögum, og telja að þetta vopn á stjórnina sé notað um of. Eg skal ekki deila um það, það má of mikið að þessu gera sem öðru, en hins verður að gæta, að þegar eitthvað fer aflaga, verður maður að snúa sér þangað, sem von er um að hjálp fáist. Í þessu máli hafa viðkomendur snúið sér til landstjórnarinnar, en því hefir hún mér vitanlega ekki svarað. Eg skrifaði stjórnarráðinu ásamt öðrum háttv. þingmanni fyrir tveim vikum og spurðumst við fyrir um, hvort sama skip yrði látið ganga aftur í ár fyrir Suðurlandi, sem þar gekk í fyrra, en ekkert svar hefir fengist. Skaftfellingar hafa kvartað yfir því, að skipið væri alls kostar ófullnægjandi, en þeim kvörtunum hefir ekki verið sint. Síðasta ráðið er þá að snúa sér til þingsins, að það skori á stjórnina að taka kröfur þessar til greina. Mörgum hér í deildinni er kunnugt, að gufuskipið Perwie, sem hafði umræddar strandferðir í fyrra, er með öllu óviðunandi. Það var aldrei til þess ætlað og ekki til þess fallið. Þess má geta, að það hefir alls ekkert farþegarúm. Í þeim klefa, sem kallaður er 1. farrými, komast fyrir 2 eða 3 menn eða þar um bil. Um annað farrými er ekki að tala. Hola nokkur í lestinni hefir verið kölluð annað farrými. Eg kom út í þetta skip í fyrrasumar; sá eg þá holu þessa í lestinni, sem kallað er annað farrými, og var þar markað fyrir rúmfletum. Voru þar bundin naut í kring um þetta 2. farrými, sem áttu að fara með skipinu. Eg skil ekki að nokkrum manni geti þótt þetta boðlegt. Hér við bætist, að skip þetta er algerlega ganglaust. Fer ekki harðara en róðrarbátur. Skipstjórinn hefir sagt, að það mesta sem hann gæti pínt skipið áfram væri 7 mílur á vökunni, og það í blæja logni. Blási aftur á móti, getur það vel rekið aftur á bak eftir þessu að dæma. Það er líka langt frá að vera hættulaust að vera með skipinu, þar sem það vantar svo mjög útbúnað, eða hvar ætti að láta fólkið í vondum veðrum og sjógangi, þegar það getur eigi hafst við á þiljum uppi? Eg hefði samt ekki um þetta fengist, ef skift hefði verið nú um skip, og ekki von á þessu sama aftur. En þar sem sýnilegt er af áætluninni, að þetta skip á að vera áfram, er ekki hægt að þegja lengur; það verður að gera kröfur um að hér sé bætt úr. Raunar stendur í athugasemdum við áætlunina, að ef til vill verði annað skip haft til Suðurlandsferðanna, en svo stóð einnig á áætluninni í fyrra, að mig minnir, og er því ekki neitt á þessu að byggja. Enn er margt ótalið, sem ábótavant er við þessar Suðurlandsferðir. Í fyrra kom það fyrir, að skipinu var stýrt í aðrar áttir, en það átti að fara. Svo var það til dæmis eitt sinn, að þann dag, sem það átti að fara héðan austur um land, að þá fór það upp í Borgarfjörð og dvaldi þar, eða var orðið viku á eftir áætlun þegar það kom til Víkur. Þetta mun þó ekki vera skipstjóranum að kenna; og yfir höfuð var framan af sumri ekkert skeytt um áætlun. Um leið og annað skip fengist, verður að eiga stjórnina að með það að láta skipið virða áætlunina. Það er mjög bagalegt, þegar ekki stendur neitt heima um komu skipsins. Eitt atriði er það þessu viðvíkjandi, er skipi er ætlað eingöngu að koma á þessar brimahafnir, að áætlunin verður að vera rúm. Skip verður að geta staðið við svo sem hálfan sólarhring til þess, að geta leitað lags með upp- og framskipun, án þess að skipstjóri þurfi að láta sér óðslega. Þetta hefir raunar ekki eins mikla þýðingu og hitt, en þó til verulegra bóta, að skipstjóri geti verið rólegur. Þegar svo áætlunin er nokkuð rúm, má hafa styttri dvalartíma á endastöðvum. Þá er eitt atriði, sem eg vildi minnast á. Eins og menn muna, hafa Skaftfellingar fengið löggilta tvo ósa, sem þeir hafa hug á að koma vörum sínum að, og er því farið fram á, að þetta skip, sem strandferðirnar annast, komi nokkrum sinnum við í Skaftárósi, til dæmis eina ferð í maí, eina í júní og eina í júlí. Þetta er sem kunnugt er bezti tími ársins og þá sjódeyður. Til þessa hefir ekki komið beinlínis enn, en eg býst við að menn fari nú að undirbúa sig til að taka á móti vörum þarna. Eg get þessa til athugunar, ef hæstvirt stjórn vildi taka tillit til þessa í framtíðinni. Viðvíkjandi strandferðunum á þessu svæði skal eg ekki fara fleiri orðum, þar sem eg vænti að málið verði athugað í nefnd, sem hefir þess háttar mál til meðferðar. Þá er einn liður í þingsályktunartillögunni um það, að landstjórnin hlutist til um að millilandaskip Thorefélagsins komi oftar við í Vestmanneyjum en þau hafa gert. Í augum þeirra manna. sem minst þekkja til, er það ekki vel þakkað, að skipin séu að tefja sig á koma til eyjanna. En þegar gætt er að, hve mikill flutningur er þangað og þaðan, þá sjá menn að sjálfsagt er að skipunum sé gert að skyldu að ferma og afferma þar, sem á öðrum höfnum. Menn finna til þarfanna meir og meir eftir því sem viðskiftin aukast og vörumagn. Sérstaklega er kvartað yfir því, hve Thoreskipin hafa vanrækt að koma til eyjanna, eftir að þau fengu landsjóðsstyrkinn. Þau vanræktu það raunar eins áður en þau fengu styrkinn, en þá voru þau og áttu að vera sjálfráð, en nú síðan hefir óánægjan vaxið að mun. Menn ætlast til að skip þau sem hafa fast tillag úr landsjóði fylgi áætlun og leyti lags um að gera skyldu sína. Mönnum þykir óhæfa að skip, sem kemur að nóttu til eyjanna með flutning, að þau geri boð á þann hátt sem Sterling og fleiri skip gera frá því félagi, að sé varan ekki sótt samstundis, þó um hánótt sé, þá fari þau strax. Þau koma t. d. kl. 11 að nóttu og senda þá þau boð í land, að sé ekki búið að taka vörurnar fyrir kl. 4, þá sé skipið farið, og er þessu svo framfylgt. Menn geta ekki unað við þessar búsifjar. Nauðsynin heimtar, að mönnum gefist kostur á að ná í land vörum sínum og koma því frá sér, sem senda þarf, en með slíku atferli er það ógerlegt og Eyjabúar vilja alls ekki þola þessa aðferð lengur Þeir líta svo á, að þegar skip hefir tekið eitthvað til flutnings, þá beri því að skila flutningnum þar í Eyjunum eins og annarstaðar, og að sjálfsögðu krefjast þeir þess að þau skip, er styrk fá úr landsjóði, hafi fasta áætlun til Eyja. Eg tala hér að eins um Thorefélagskipin, en ekki skip sameinaða gufuskipafélagsins, því þau hafa reynst miklu liðlegri. Eg segi ekkert um, hvort þetta er útgerð skipanna eða skipstjórunum að kenna, getur enda verið báðum. En eitt má benda á, að þegar forstjóri útgerðarinnar var með Sterling í fyrra sumar í góðu veðri, þá ætlaði maður héðan til Eyja með skipinu, en því var neitað þrátt fyrir ítrekaða beiðni og var mest kent forstjóranum; hann vildi ekki tefja skipið með því að koma til Eyja eða taka þangað póst, svo sem skylt var. En skipið fór austur með landi og á milli eyjanna og til Austfjarða með forstjórann. Þetta er nú eitt dæmið. Einu sinni kom Ingólfur við í Vestmannaeyjum, það var í október minnir mig, og var beðinn að taka flutning, en svaraði, að hann sæi ekki ástæðu til þess, hann fengi nógan flutning annarstaðar. Þetta getur ekki kallast liðleg framkoma, og mætti nefna mörg fleiri dæmi. Sömuleiðis kemur það oft fyrir, að þessi skip fara fram hjá Eyjunum í góðu veðri og að ástæðulausu, án þess að hirða um að taka póst eða skila. Eg gæti sagt frá mörgum fleiri dæmum til að sýna það, hve réttmæt sú krafa er, að ráðin sé bót á þessu. Þetta er síðasta leiðin, að biðja stjórnina að kippa þessu í lag, eins vel og hægt er. Það verður að teljast sanngjarnt, að skip, sem fara á milli landa, og hafa flutning til Vestmannaeyja, séu skyld að skila honum og skyld til að flytja póst frá og til Eyja. Afgreiðslumaður getur strax sagt, hvort líkur séu til að megi losa skipin, og ef það ekki er hægt, þá getur skipið farið strax aftur. Ástandið er óþolandi, eins og það er nú, og verður að ráðast bót á því. Eitt Thoresskipið, „Ingólfur“, lagði af stað meðan verið var að flytja út í hann lýsistunnur; það var aðeins hálfnað og skeytti ekki um að taka það sem eftir var. Það er nauðsynlegt að fá leiðrétting á slíku, og því ber eg fram þessa þingsályktunartillögu. Skal eg svo ekki orðlengja þetta meir, nema að tillögunni verði andmælt.

Sigurður Hjörleifsson Eg tek undir það sem flutningsmaður sagði í byrjun ræðu sinnar, að of mikið sé um slíkar þingsályktunartilllögur hér á þingi. Einkum geta þær verið varasamar um slíkt efni eins og þetta. Það er ekki við búið, að deildin geti skoðað svo vel alla málavöxtu, að maður geti dæmt um það, hvort tillagan er á rökum bygð, því hér er margt að taka tillit til. Þessi tillaga er í mörgum liðum, og má segja, að misjafnlega réttmætt sé að taka tillit til þeirra. Mig furðar á, að þessi tillaga skuli koma fram nú, þar sem háttv. flutningsmaður hennar er í nefnd, sem falið var að íhuga strandferðir landsins. Annars skal eg geta þess, að því er snertir 1. liðinn, að það getur vel verið að „Perwie“ sé óhæft skip, enda er látið mjög illa af því, en eg veit þó, að það er ekki lakara en svo, að það hefir verið í vetrarferðum fyrir norðan land og til slíkra ferða eru ekki valin slæm skip. Annars er það altalað, að skift muni verða um skip til suðurlandsferðanna á komandi sumri, og þar af leiðandi er dálítið óviðkunnanlegt að koma með þessa tillögu um að fá annað skip en ,,Perwie“. Það getur vel verið að annað skip verði komið í staðinn, áður en stjórnin getur gert ráðstöfun í þessa átt. Eg vil sízt draga úr því að bornar séu fram sanngjarnar kröfur. En menn verða að líta á, að kröfurnar geta orðið of miklar og ósanngjarnar. Við borgum nú há gjöld til lítilla báta á Faxaflóa og Eyjafirði, en þessi bátur, „Perwie“, fer við strendur, sem gefa lítið af sér og eru hættulegar fyrir skip. Menn verða að taka tillit til, hvernig hagar til og gæta þess að vera ekki ósanngjarnir. Þetta er nauðsynlegt að mínu áliti að íhuga í nefnd. Síðasti liðurinn, um Vestmannaeyjar, þykir mér undarlega orðaður. Það er gert ráð fyrir að öll skip, sem fari austur um, komi við í Vestmannaeyjum í hverri ferð; að vísu eru Vestmannaeyjar uppgangsstaður, og alls góðs maklegar, og gefa landinu töluverðar tekjur með útflutningi á fiski. Þó er að gæta, hvort þessi krafa er samt sem áður ekki æði hörð. Eg hygg, að Vestmannaeyjar hafi beztar samgöngur á sjó af öllum höfnum á landinu. Nú er iðulega heimtað af gufuskipafélögunum að þau láti skipin koma við á höfnum, sem ekkert verulegt er að gera. Menn verða að varast að gera slíkar kröfur út í bláinn. Eg legg því til að það sé íhugað í nefnd, hvort þessar kröfur séu réttmætar eða ekki, en get ekki samþykt tillöguna, eins og hún liggur fyrir.

Ráðherra (Kr. Jónsson) Eg ætla aðeins að segja fáein orð í sambandi við það sem vikið hefir verið að í ræðum beggja hv.þm. sem talað hafa. - Svona málaleitanir er erfitt að fá framkvæmdar, nema að þær séu fullkomlega á rótum bygðar. Hér er um það að ræða, hvort hinn upphaflegi samningur við félagið hafi verið brotinn; ef svo er ekki, þá getur stjórnarráðið engin afskifti haft af málinu. Eg er ókunnugar því, hvernig samningurinn er í þessu atriði, en það verður að skoðast. Það verður að rannsaka það, hvort útgerðarmaðurinn hafi samkv. samningum haft heimild til að nota þetta skip eða ekki; hafi hann þá heimild, þá getur stjórnin ekkert gert í málinu. Enda er hvort sem er hæpið að stjórnin geti gert nokkuð nú, vegna þess hve áliðið er, og ferðir og skip að sjálfsögðu ákveðin fyrir þetta ár, og því litlar líkur til að það fáist breytt. En að sjálfsögðu verður stjórnin að hafa eftirlit með því að samningarnir séu haldnir. Mér þótti rétt að benda á þetta, hve landsstjórnin hlýtur að eiga erfitt í slíku máli, og vel gæti verið, að tillagan verði árangurslaus. En hinsvegar skal eg gera mitt ítrasta til að laga þær misfellur, sem á ferðunum kunna að vera. Eg skal geta þess, að eg þekki ekki þær áskoranir eða umkvartanir til stjórnarinnar, sem hv.flm. talar um.

Flutningsmaður (Gunnar Ólafsson) Eg þakka hæstv. ráðherra fyrir undirtektirnar, að hann ætlar að athuga málið og gera það sem í hans valdi stendur. Eg skal ekki þrátta um það, hvort samningarnir við Thorefélagið séu brotnir eða ekki, en þó minnir mig, að í samningnum sé að Suðurlandsbáturinn skuli vera 100-150 tonn, og er þá samningurinn ekki uppfyltur, því að „Perwie“ er stærra og auk þess öðru vísi útbúin en til var ætlast og lofað var. Þá eru það líka samningsrof, ef ferðaáætlun bátsins er einskis virt og ekki haldin. Hv. þm. Ak. virtist ekki vilja gera mikið úr þessum misfellum á ferðunum, og er það líklega af því, að honum er málið ekki eins kunnugt og þeim er við þetta ástand verða að búa. Hann sagði, að málið væri ekki tímabært nú, vegna þess að skifta ætti um skip nú í sumar. En þessu sama mun hafa verið slegið fram áður eða lofað góðu um, en það nægir ekki, ef það er aldrei uppfylt. „Perwie“ er ekki horfin enn, og verður líklega áfram, ef ekki er tekið duglega í taumana. Það er rétt að „Perwie“ hefir verið notuð til millilandaferða, en einungis sem flutningaskip. Skip, sem ætlað er að flytja fólk og hefir fasta áætlun, verður að vera þolanlega hraðskreitt og hafa farþegarúm, svo sem menn hafa átt að venjast þar til nú, að Thorefélagið kom Perwie þarna. Það getur vel verið að „Perwie“ sé góð í sjó og sé gott flutningaskip og síldarveiðaskip. En hún er ekki gott farþegaskip. Hv. þm. Ak. tók það fram, að við mættum ekki vera of kröfuharðir á þessu svæði, þar sem strandferðirnar borguðu sig ekki, en þar sem að svona stendur nú á, að fólkið kemst ekki af án ferðanna, þá er þinginu skylt að hjálpa þessum sveitum til að þær geti notið samgangna. Það voru veittar 20,000 krónur til þessara ferða og þykir mér líklegt að ferðirnar gætu borgað sig, ef að báturinn væri góður. Og þegar landssjóður leggur svo mikið fé til ferðanna, þá er sjálfsagt að þing og stjórn heimti að ferðirnar séu í lagi og samsvari gjaldinu. Það er farið fram á það í 2. lið tillögunnar, að Suðurlandsbáturinn byrji ferðir sínar í Aprílmánuði. Það getur ekki verið ósanngjörn krafa, þegar litið er á það, að ferðirnar byrjuðu altaf í Aprílmánuði þegar Sameinaða félagið hafði þær. Það hepnaðist þá og ætti eins að hepnast nú. Vík er útilokuð frá ferðum frá því í ágúst og alt til vors. Þessvegna er það nauðsynlegt að skipin byrji ferðir sínar svo snemma á vorin sem hugsanlegt er. Hv. þm. sagði, að þessi tillaga hefði ekki átt að koma fram, þar sem eg væri í nefnd til að íhuga strandferðirnar, en tillagan var prentuð og útbýtt áður en nefndin var skipuð. Eg verð að játa það, að eg álít þetta svo einfalt mál, að engin vandræði sé fyrir deildina að samþykkja það, eins og það nú liggur fyrir, enda mundi stjórnin rannsaka það og kippa því í lag, eftir því sem hægt er. Hinsvegar hefi eg ekki á móti að vísa þessu máli til nefndarinnar, sem eg gat um áðan, ef að hv. deildarmenn óska þess.

Sigurður Hjörleifsson Það hefir verið minst á samninginn við Thore-félagið viðvíkj. „Perwie“. Eins og hv.þm. vita, þá byggist samningurinn á tilboði frá Sameinaða félaginu um bát fyrir Suðurland, fyrir 20 þús. króna hækkun á tillaginu. Þetta er grundvöllurinn undir samningnum. Skipið átti að vera 100- 150 tonn og þykir mér undarlegt, ef að þessu skilyrði er ekki fullnægt. Nú veit víst enginn hv. deildarm. hve stórt skip „Perwie“ er, og er því óheppilegt að tala mikið um þetta atriði, einkum ef nú verður skift um skip í sumar, og annað betra kemur í staðinn; þá er óheppilegt að hafa haldið langa ræðu um þetta. Það er aldrei tímabært að koma fram með mál, sem ekki er nægilega upplýst. Það getur auðvitað verið bagalegt að skip fari burt af höfn, án þess að vera búin að ljúka við uppskipun eða útskipun, en það getur verið fullkomlega réttmætt af skipstjóra að gjöra það. Það er um að ræða heill skipsins og hamla slæm veður því iðulega að skip geti fermt eða affermt. Við erum ekki sjómenn og getum ekki um slíka hluti dæmt. Eg skal benda á það sem dæmi, að þegar þingmennirnir komu hingað suður í vetur, austan og norðan um land, þá kom skipið við á Norðfirði. Þar er ekki komið nema örsjaldan, en samt fór skipið burtu frá litlum farangri, án þess að taka hann, vegna þess að skipstjóra þótti ganga of seint, og hafði hann þá afsökun, að skipið var fult af farþegum.