Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Haraldur Guðmundsson Í ræðu minni á föstudagskvöldið gerði ég grein fyrir myndun samsteypustj. og sýndi fram á, að sannast hefir algerlega fyrirsögn okkar Alþ.flokksmanna, að Íhalds- og Framsóknarflokkurinn eru nú runnir saman í einn flokk, þótt nöfnin enn séu tvö til að blekkja kjósendur, að enginn ágreiningur er milli þeirra um mál og nær enginn lengur um menn. Þá sannaði ég, að stj. hefir enn nær ekkert gert til þess að leysa þau tvö mál, sem vera skyldu höfuðverkefni hennar - kjördæmamálið og kreppuvandræðin -, og að enn hefir ekki bólað á viðleitni líklegri til árangurs í þessum efnum. Ég henti ennfremur á, að óánægjan fer að maklegleikum vaxandi hjá þorra þjóðarinnar yfir úrræðaleysi og aðgerðarleysi þings og stj., og að vantraust á löggjafarvaldið fer hraðvaxandi vegna sífelldra vanefnda á gefnum loforðum, að fyrir aðgerðaleysi í kreppumálunum, stórminnkaða atvinnu við opinberar framkvæmdir, framlengda og aukna nauðsynjatolla og stórlega viðleitni til þess að lækka kaup láglaunafólksins hefir skapazt ástand eða horfur í landinu, sem sjálf stj. telur svo ískyggilegar, að hún krefst þess að fá ótakmarkað fé og liðsafla til ríkislögreglu, til þess að geta haldið uppi „friði“ og haldið hinum óánægðu í skefjum. Ég hefi sýnt fram á, að vegna frámunalega slælegrar landhelgisgæzlu, sem þó kostar stórfé, hefir þorri bátafiskimanna misst trú á framkvæmdavaldið og erlendir og innlendir veiðiþjófar nauðsynlegan ótta; að vegna óskaplegrar misbeitingar, misþyrmingar réttarfarsins, svo sem algerlega tilefnislausar náðanir stórafbrotamanna og niðurfelling rannsóknar á stærsta fjárþrotamáli hérlendis, Íslandsbanka, samtímis því, sem tilefnislitlar og tilefnislausar sakamálshöfðanir eru settar á tugi manna, er að gereyðileggjast allt traust á dómsvaldið í landinu, en stráksskapur misendismanna að stælast og allur uggur og ótti slíkra manna, sem eitthvað eiga undir sér eða áhrifamenn að, með öllu að hverfa. Engu þessara meginatriða ræðu minnar reyndu hæstv. ráðh. að hnekkja, enda er hér um staðreyndir að ræða, eins og hver maður veit, sem fylgzt hefir með í verkum og verkleysu hæstv. stj. og kynnt sér ástandið. Hinsvegar gerðu hæstv. ráðh. nokkrar aths. við ýms einstök atriði ræðu minnar, og skal ég nú víkja að þeim. Þá er það fyrst hæstv.forsrh. Ræðu hans þarf ég fáu að svara. Hún var mestmegnis almennar hugleiðingar um lífið og tilveruna, sem hann flytur flesta daga hér í deild í meira og minna prestlegum tón. Ég verð að slá honum gullhamra. Orðheppinn maður sagði fyrir nokkru um íbúa eins héraðs, hverra menningu var mjög á lofti haldið: „Þeir vita bezt það sem allir vita“. Eins er það um ráðherrann. Hann virðist vita bezt það, sem allir vita, og sjálfur vil ég bæta við, að hann miðlar öðrum af þessum vísdómi mjög örlátlega. Ég þekki engan mann, sem oftar eða betur kann að segja það, sem Danir kalla Selvfölgeligheder, önnur eins spakmæli eins og þetta: „ríkissjóður þarf að fá tekjur“, „það er ekki hægt í einu að spara mikið og eyða miklu“, „beztu úrslit fást ekki, nema með góðum vilja og samvinnu“, „ríkissjóður er samnefnari hags allra landsmanna“. Þetta eru örfá af gullkornum þeim, sem hæstv. ráðh. miðlaði svo örlátlega. Vísdómur þessi er hvorki nýr né frumlegur, og ekkert af þessum spakmælum hnekkir neinu af því, sem ég hélt fram í minni ræðu, eða kom henni neitt við. Hæstv. ráðh. kvað það rétt, sem ég sagði um myndun samsteypustj. og kjördæmamálið, að ekki sé útlit fyrir lausn þess á þessu þingi. En hann taldi hinsvegar, að lausnin færðist nær með hverjum degi, sem líður, eins og hver dagur, sem líður, styttir það, sem ólifað er. Heldur er það huggun fyrir þessar þúsundir, sem í raun réttri eru sviptir atkvæðisrétti með kjördæmaskipuninni, að einhverntíma kunni að koma að lausnarstundinni. Um kreppuna talaði hæstv. ráðh. nokkuð, mótmælti þó engu af því, sem ég hafði sagt, en lék þá list, sem ég áðan dáðist að. Hann hafði ekki á móti því, að hann hefði verið dálítið drjúgur yfir, hversu vel hann hefði gætt fjárhagsins 1932. Hann hefði sparað mikið og bjargað þannig fjárhagnum, gert mikið og afstýrt atvinnuleysi. Fjárhagnum hefði hann bjargað með því m. a. að draga svo úr fé til verklegra framkvæmda, að svaraði til að þrjú hundruð menn a. m. k. væru sviptir 6 mánaða vinnu. „Það eru óþægindi að atvinnuleysinu“, sagði ráðh., en í það ber ekki að horfa.

Við erum búnir að lesa þetta í Alþýðublaðinu

. Hv. þm. hefir gott af að heyra það aftur. Svo bjargar hæstv. ráðh. atvinnuleysinu með því að taka örlítið brot af þessum þrjú hundruð þús. krónum og leggja til atvinnubóta. Af þeim 300-400 mönnum, sem voru gerðir atvinnulausir til að bjarga fjárhagnum, var 30-40 veitt atvinnubótavinna til að aflétta atvinnuleysinu. Svona listir leika ekki nema slyngir menn. Það er smáræði að metta 5000 manns með nokkrum brauðum og fiskum samanborið við þetta. Þó verð ég að draga úr fullyrðingu hæstv. ráðh. um það, hve mikið hann hefði „sparað“ 1932. Hæstv. ráðh. forðaðist eins og kölski grallarann að nefna fjárlögin fyrir 1932 við samanburð sinn. Hann sagði alltaf, að þetta og þetta hefði verið svona miklu lægra en 1931. Heldur hæstv. ráðh., að LR. 1931 segi til um það, hve miklu eigi að eyða 1932. Ég veit ekki betur en að fjárlög hafi verið samin fyrir það ár eins og önnur. Hann kvartaði ekki undan því, þegar þessi fjárlög voru afgr., að ekki væri hægt að framfylgja þeim. - Einn liðurinn, sem „sparað“ hefir verið á, að því er ráðh. sagði, er dómgæzla og lögreglustjórn. Það er rétt, að ef borið er saman við árið 1931, hafa gjöldin lækkað, en ef borið er saman við það, sem Alþ. ætlaðist til að eytt væri, þ. e. fjárlögin fyrir 1932, þá er sparnaðurinn enginn, minni en enginn. Alþ. heimilaði 955 þús. kr., en ráðh. eyddi 1056 þús. kr., 101 þús. kr. fram yfir heimild. Þetta er þá sparnaðurinn. Umframeyðsla yfir 100 þús. Í hvað hefir þetta farið?' Í ríkislögregluna. Frá því snemma í nóv. hefir verið eytt í hana 1100 kr. á dag. Nei, sparnaður er ekki á þessum lið, heldur umframeyðsla, óþörf, óheimiluð og háskaleg. Ég nefni þennan lið einan; svo er þó um fleiri, sem hann taldi, að þeir hafa farið fram úr áætlun fjárlaga. Þá minntist ráðh. á landhelgisgæzluna og flutti þá kenningu, að lítið sektarfé gæti vel verið sönnun þess, að gæzlan væri „effektiv“. Þetta er fjarstæða, sem ekki er svaraverð, að gæzlan sé meira „effektiv“ þegar eitt skip annast hana en þrjú. Danska varðskipið tók 1932 þrjú skip, eða þrefalt fleiri en 1931, svo að ekki hefir þar verið minna um lögbrjótana. En íslenzku skipin tóku ekki nema fjögur skip 1932, en 12 árið 1931, það er að segja þrem sinnum færri. Um þetta þarf ekki að orðlengja. Hver maður skilur, að gæzlan er ekki jafngóð með einu skipi og mörgum. Um ánægju V.-Ísfirðinga með landhelgisgæzluna skal ég ekki deila. Ég veit, að þeir eru menn hæverskir og vilja ekki hrella forsrh. og þm. sinn mikið, þegar hann er gestur þeirra. En ekki gátu þeir nú setið á sér að skjóta að honum smápillum, að því er hæstv. ráðh. sjálfur upplýsir. Því aftan í „ánægjuna“ skjóta þeir aths. um það, að varðbáturinn hafi tvisvar sinnum orðið var við togara í landhelgi, sem hann ekki náði númeri af, og sterkur grunur leiki á, að það hafi verið sami togarinn í bæði skiptin. Þetta finnst mér nú draga dálítið úr traustinu, þegar tillit er tekið til hæversku V.-Ísfirðinga. Ég hefi í dag fengið skeyti frá Arnarfirði, þar sem hermt er, að sízt sé ofmælt í ræðu minni á föstudaginn um óánægjuna með landhelgisgæzluna. Vil ég leyfa mér að lesa hér upp skeyti frá stjórn fiskideildarinnar „Framtíðarinnar“, og hljóðar það svo: „Að gefnu tilefni vottast, að það, sem sagt hefir verið um strandvarnir í Arnarfirði og birt er í Ægi, 12. tbl. 1932, er rétt hermt. Ummæli gegn því hafa við lítil rök að styðjast. Stjórn fiskideildarinnar Framtíðin Bíldudal“. Eitt af spakmælum hæstv. ráðh. var: „Ríkissjóður þarf að fá tekjur“. Ég veit ekki til, að nokkur maður hafi andmælt þessu. Aldrei hefi ég gert það. En milli mín og hæstv. ráðh. er djúpsettur ágreiningur um það, hvernig eigi að afla teknanna. Hann vill afla þeirra með tollum á tolla ofan á nauðsynjar fólksins, taka af þeim, sem ekkert eiga, eins og biblían kemst að orði, en ég vil taka af þeim, sem eitthvað eiga, með því að leggja toll á hreinar óhófsvörur og með einkasölum og með sköttum á arð, aðrar hátekjur og eignir. Þetta er eitur í beinum hæstv. ráðh. Hans leið er nauðsynjatollarnir. Hæstv. ráðh. segir, að atvinnubótavinnan sé engin framtíðarúrlausn. Ég er honum alveg sammála um þetta. En hún getur verið alveg stórkostleg og nauðsynleg hjálp í bili, og frá þjóðhagslegu sjónarmiði er það tvímælalaust mikill gróði að sjá mönnum fyrir vinnu við gagnleg störf, í stað þess að úthluta fátækrastyrk fyrir að gera ekkert. Auk þess má einmitt í atvinnubótavinnu vinna ýms þau verk, sem geta stutt að varanlegri atvinnu í framtíðinni og bætt afkomuskilyrði staðanna. En úr því að hæstv. ráðh. er eins annt um atvinnubótavinnuna og hann lét, þá vil ég leyfa mér að beina til hans einni fyrirspurn: Hvernig stendur á því, að í fjárlfrv. 1934, sem hæstv. ráðh. hefir lagt fyrir þingið, er ekki einn einasti eyrir ætlaður til atvinnubóta? Úr því að hann hefir séð þýðingu atvinnubótanna og telur þær nauðsynlegar, hví tekur hann þá ekki einn einasta eyri í þessu skyni? Hann þótti þó hafa nægilegt að gera með þær þrjú hundruð þúsund krónur, sem voru í seinustu fjárl. í þessu skyni. Heldur ráðh., sem stundum talar skáldlega og segir, að kreppan sé eins og vindurinn, sem enginn viti hvaðan kemur eða hvert fer, að hún sé að blása burt með vindgolunni og að alls engin kreppa verði 1934. Ég held, að það sé of mikil bjartsýni. Þá vil ég víkja mér að hæstv.dómsmrh. Hann hélt sig að efninu í ræðu minni, en þótt sorglegt sé að segja frá því um mann, sem er dómsmrh. Íslands, þá verð ég að segja, að hann fór mjög á snið við sannleikann, sagði beinlínis ósatt þéttingsoft í ræðu sinni, og a. m. k. nokkrum sinnum vitandi vits. Það ber ekki vott um sterkar varnir að verða að grípa til slíks. Ég ætla að víkja fyrst að því smæsta og drepa á, að hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði sjálfur sagt, að sagan um togarann, sem var að veiðum inni á Vaðlavík, væri lygi, svo að henni þyrfti ekki að svara. Ég vil vona, að hæstv. ráðh. hafi heyrt þetta rangt, en ekki sagt hér vísvitandi ósatt. Mér þykir mjög sennilegt, að sagan sé rétt að því leyti, að togari hafi verið að veiðum uppi undir landsteinum innan um fiskibátana, því slíkir atburðir gerast nú ærið tíðir, svo slæleg sem gæzlan er. Hitt tel ég aftur á móti ólíklegt, að það hafi verið rétt, sem togaraskipverjinn kallaði til bátamannanna: að ráðh. hefði leyft þessum togara að veiða í landhelgi. Ég vil ekki trúa því, að þetta sé satt um hæstv. ráðh. En sagan sýnir vel álit Austfirðinga á röggsemi hans við landhelgisgæzluna. Þá er það sparnaðurinn við landhelgisgæzluna, sem ég þarf að víkja að. Ég vék að því í fyrri ræðunni, að það væri undarlegur sparnaður hjá ráðh. að hafa eitt skip í gangi, en hafa á föstum launum 4 skipherra og yfirmenn tveggja skipa. Hæstv. ráðh. sagði, að þetta liti nú e. t. v. ekki sem bezt út, en þetta mundi borga sig vegna ketilhreinsunar, því að það væri einkar hentugt að geta hreinsað ketilinn þann mánuðinn, sem skipin lægju inni.

Þetta er víst ekki útúrsnúningur.

Nei! Mér er sem ég sjái þá yfirmennina hreinsa ketilinn! En svo er nú það skrítna við þessa miklu ketilhreinsun, að ef Óðinn hefði verið látinn liggja, þá hefði enga ketilhreinsun þurft, því að það er mótor í Ægi og þar þarf enga ketilhreinsun. Annars er það nú miklu meira en ég skil, að það þurfi tvo skipstjóra til að hreinsa ketilinn auk annara yfirmanna, einkum þegar vitað er, að til þess eru aðrir menn fengnir. Þá sagði hæstv. ráðh., að kostnaðurinn við landhelgisgæzluna 1930 hefði orðið 700 þús. kr., sem er rétt, en svo bætti hann því við, sem er rangt, að ég hefði étið eitthvað af þessu fé, þegar ég var í ferðalögum með skipunum þetta sama ár. Ég segi ekki, að þetta séu vísvitandi ósannindi, en ég vil upplýsa ráðh. um, að það er alveg rangt. Ég greiddi að fullu fyrir mitt fæði um borð í skipunum, og er mér ljúft að votta, að Pétur Magnússon, samflokksmaður hæstv. ráðh., sem fylgdist með mér, greiddi einnig fyrir sig. Ég hefi því ekki étið neitt af þessu fé. Þá er það þakkarávarpið, sem hæstv. ráðh. flutti mér fyrir að ég hefði drepið á 8000 kr. greiðslu til Guðm. Sveinbjörnssonar fyrir tveggja ára yfirumsjón, sem hann ekki hafði á hendi með varðskipunum. Það er rétt, að ég sagði, að hæstv. stj. hefði greitt Guðm. Sveinbjörnssyni þessar 8000 kr. Hvort ástæða er nú til að flytja mér þakkarávarp fyrir þetta, er ég ekki alveg viss um. Saga þessa máls gæti verið fróðleg fyrir flokksmenn ráðh., og ekki síður fyrir ýmsa framsóknarmenn úti um hinar „dreifðu byggðir“ landsins. Sú er saga málsins, að Guðm. Sveinbjörnsson hafði að nafninu til á hendi yfirstjórn varðskipanna og fékk greitt fyrir það 4000 kr. árlega fram á árið 1930. Í júlí 1930 var Ríkisskip látið taka við þessum störfum og hafði þau til jafnlengdar 1932, eða um tveggja ára bil. En nú hafði Guðm. Sveinbjörnsson verið greiddar 4000 kr. fyrir 1930, þótt umsjónin væri flutt til Ríkisskip á miðju því ári og hann hefði ekki neitt séð um varðskipin fyrri hluta þess árs heldur. Vil ég leyfa mér að lesa hér upp bréf, sem mér hefir borizt viðvíkjandi þessu frá Jónasi Jónssyni fyrrv.dómsmrh. Það hljóðar svo, með leyfi hæstv forseta: „Rvík, 25. marz 1933. Hr. alþm. Haraldur Guðmundsson. Út af villandi ummælum Magnúsar Guðm. dómsmrh. í útvarpsræðu á laugardaginn var um afstöðu fyrrv. stjórnar um tvö mál, vil ég gefa nokkrar skýringar, sem þér megið lesa í svarræðu yðar, ef þér teljið ástæðu til að skýra þau atriði nánar. 1. Út af því, að Guðm. Sveinbjörnsson skrifstofustjóri hefir nú í vetur fengið útborgaðar 8000 kr. fyrir svokallað eftirlit með landhelgisgæzlunni, auk fullra embættislauna, vil ég taka þetta fram: Ég hafði oft tjáð Guðm. Sveinbjörnssyni, að ég áliti, að hann ætti enga aukaborgun að fá vegna varðskipanna. En um það bil sem fullráðið var að taka af honum þessi laun, lagðist hann hættulega veikur og varð að kosta sig og konu sína á spítala erlendis um langa stund. Til að gera honum kleift að standast þennan kostnað fékk hann að halda launum sínum og aukaborgun fyrir varðskipin sem sjúkrastyrk, meðan á þessu stæði, en starfsfólkið í dómsmálaskrifstofunni bætti á sig allri vinnu hans þar án endurgjalds, en Pálmi Loftsson o. fl. umsjón varðskipanna, líka fyrir ekki neitt. En er Guðm. Sveinbjörnsson tók aftur við starfi sínu var það skýrt tekið fram af mér við hann, að þá fengi hann ekki lengur neina borgun fyrir varðskipin, enda var þá öll vinna við þau hjá skrifstofu ríkisskipanna. Ég hefi þess vegna ekkert tilefni gefið til þess, að Guðm. Sveinbjörnssyni yrði borgað fyrir varðskipin árin 1931 og 1932. 2. Sömuleiðis er það alrangt, að ég hafi gefið ástæðu til að fella niður fangelsisvist Þórðar Flygenrings í vor sem leið. Ég hafði þverneitað honum og vinum hans um náðun frá byrjun, en sagt honum og þeim, að þegar færi að líða að hausti, gæti orðið forsvaranlegt að fara að athuga, hvort mæla mætti með náðun, í samræmi við almennar venjur um umkomulausa menn. Jónas Jónsson“. Mér þótti rétt að lesa bréfið í heild, þó að ég víki að öðru atriðinu síðar. Hæstv. dómsmrh. sagði í ræðu sinni á föstudaginn, að fyrrv.dómsmrh. hefði greitt Guðm. Sveinbjörnssyni þessi 4000 kr. laun fyrir 1931. En þetta er alveg rangt, eins og bréf J. J. sýnir. Upphæðin öll, kr. 8000, var greidd í ráðherratíð hæstv. núv. dómsmrh., þrátt fyrir neitanir hans nú, og skal ég leggja fram óyggjandi sönnunargögn fyrir þessu. Ég hefi í höndum eftirrit af greiðslufyrirskipunum þessum, sem ég hefi fengið hjá ríkisféhirði, og skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa þau hér fyrir hæstv. ráðh. og hv.þm. og aðra áheyrendur. Þau hljóða svo: „Sem útgjöld úr Landhelgissjóði við varðskipin ber að greiða skrifstofustjóra G. Sveinbjörnsson, þá er hann óskar þess, venjulega þóknun hans fyrir umsjón með landhelgisgæzlunni o. fl. snertandi hana, fyrir árið 1932, með 4000 - fjögur þúsund krónum. Í dómsmálaráðuneytinu, 1. sept. 1932. M. Guðmundsson. Meðtekið 10. des. 1932. G. Sveinbjörnsson“. Alveg samhljóða ávísun þessari var gefin út af dómsmrh. 19. ágúst 1931 og undirrituð af Tryggva Þórhallssyni, svo hlj. samkv. eftirriti frá ríkisféhirði: „Sem útgjöld við varðskipin ber að greiða skrifstofustjóra G. Sveinbjörnsson, þegar hann óskar þess, venjulega þóknun hans fyrir umsjón með landhelgisgæzlunni o. fl. snertandi hana, fyrir árið 1931, með 4000 - fjögur þúsund krónum. Í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, 19. ágúst 1931. Tryggvi Þórhallsson. Meðtekið 10. des. 1932. G. Sveinbjörnsson“. Saga þessa máls er fróðleg, einkum fyrir sanntrúaða framsóknarmenn. Eins og hv.þdm. muna, þá urðu ráðherraskipti á stjórnarskútunni seint í aprílm. 1931. Jónas Jónsson vék þá úr stjórninni, en Tryggvi Þórhallsson tók við dóms- og kirkjumrh.embættinu ásamt fjmrh.embættinu, og hélt hann þeim störfum þangað til seint á sumarþinginu 1931. Það virðist nú vera býsna undarleg tilviljun, að 2 dögum áður en nýja stjórnin sezt á laggirnar, 21. ágúst 1931, og J. J. tók aftur við dómsmrh.embættinu fær G. Sv. þessa 4000 kr. ávísun hjá Tr. Þ. sem þóknun fyrir árið 1931, þegar hann skipti sér ekkert af varðskipunum, eins og öllum er kunnugt. En hitt er ekki síður eftirtektarvert, að einhverra hluta vegna, ef til vill af ótta við rekistefnu í málinu, þá framvísar G. Sv. ekki þessari ávísun allan þann tíma, sem Jónas Jónsson situr í stjórninni. Það er ekki fyrr en seint á árinu 1932, þegar M. G. er tekinn við dómsmrh.emb., þá kemur þessi gamla ávísun frá Tr. Þ. í leitirnar. Núv. dómsmrh., M. G., hafði þá 1. sept. 1932 gefið G. Sv. ávísun upp á 1 árs laun fyrir þetta starf, sem G. Sv. gegndi aðeins síðari helming ársins 1932. Að því búnu framvísar G. Sv. báðum ávísunum samtímis og fær þær greiddar með 8000 kr. 10. des. síðastl. fyrir að gera ekki neitt árið 1931 og fyrri hl. ársins 1932. Þetta eru laun fyrir röskl. 5 mánaða aukastarf 1932, aukastarf, sem Ríkisskip annaðist þessi 2 ár fyrir ekkert. Þeir eru svo innilega sammála um þetta fóstbræðurnir nýju, hæstv.dómsmrh. (MG) og form. Frsfl. (TrÞ), sem nú er orðinn helzti skjaldsveinn dómsmrh. og varði hann dyggilegast, þegar vantraustsyfirlýsingin var hér síðast til umr. í Sþ. Ég býst við þakklæti frá hv.þm. Str. fyrir þessar upplýsingar í málinu, eigi síður en frá hæstv.dómsmrh. Um bréf Jónasar Jónssonar skal ég ekki fjölyrða að öðru leyti. Hann talar þar um sjúkrastyrk til G. Sv. Ég álít, að það sé ekki á valdi stj. að úthluta embættismönnum sjúkrastyrk, og tilgangur landhelgissjóðs er vitaskuld alls eigi að veita vinum hv. stj. sjúkrastyrk. Þá minntist hæstv.dómsmrh. á rannsóknina í máli Lárusar læknis á Kleppi. Þar felur hann sig á bak við hv.þm. G.-K. (ÓTh), en ekki Jónas, eins og í hinum málunum. Ég hefi ekkert að athuga við það, að sú rannsókn fór fram. En þar sem hæstv. ráðh. þótti ástæða til að benda á, að rannsóknin á Íslandsbanka hefði kostað 7000 kr., þá má einnig geta þess, að rannsóknin á þessu litla Kleppsmáli kostaði nú ekki minna en 2000 kr. En það spaugilega við þetta mál er það, að fyrst er Lárusi lækni vikið frá embætti, og síðan er fyrirskipuð rannsókn til þess að athuga, hvort nokkrar ástæður hafi verið fyrir hendi til frávikningarinnar. En jafnframt var ekkert tillit tekið til þess, þó að kvartanir kæmu fram opinberlega um drykkjuskaparóreglu annara lækna og ekki talin ástæða til að rannsaka það, enda þeir sjálfsagt betur séðir af hæstv. ráðh. en L. J. Þetta skýrir sig sjálft. Áður en ég vík að náðunarafrekum hæstv.dómsmrh. vil ég beina til hans fyrirspurn um það, hvort hann ætli ekki að áfrýja til hæstaréttar dómi undirréttarins í Hesteyrarmálinu. Eins og kunnugt er, þá dæmdi undirréttur tvo af framkvæmdastjórum Kveldúlfsfél. í 130 kr. sekt hvorn þeirra. En það undarlegasta við þennan fágæta dóm er það, að þrátt fyrir að hinir ákærðu eru sekir fundnir og dæmdir til að greiða sekt, þá á hið opinbera að greiða málskostnaðinn. Þetta er mjög óvenjulegt, og ef til vill einsdæmi. Þá er þess getið í dómnum, að síldarmálin á Hesteyri hafi verið 6% stærri en þau mega vera mest að meðtalinni skekkju, sem ekki telst refsiverð, en engin viðleitni er sýnd í dómnum eða forsendum til þess að reikna út, hvað verksmiðjan hafi haft upp úr því að nota þessi óleyfilega stóru síldarmál. En síðan hefir það verið reiknað út í blaði hér í bænum, að verksmiðjan hafi á þennan hátt haft af viðskiptamönnum og sjómönnum um 60 þús. kr. virði af síld, og er sennilegt, að þar sé fremur vantalið en hitt. Ég vænti, að hæstv.dómsmrh. svari því afdráttarlaust, hvað hann ætlar að gera í þessu máli, og hvort því verður ekki áfrýjað til hæstaréttar. Þá eru það náðanirnar, hin pólitísku mannúðarverk hæstv.dómsmrh., og virtist mér það ömurlegasti kaflinn í síðustu ræðu hans, er hann var að leitast við að afsaka þessar óafsakanlegu gerðir sínar. Hæstv. ráðh. tvítók það, að ég hefði sagt ósatt, þegar ég fullyrti, að Ísleifur Briem hefði verið dæmdur fyrir fals. Það er hæstv. ráðh., sem fer með ósannindi um þetta, en ekki ég. Og ég verð að segja, að mér þykir það býsna bíræfið af manni, sem hlýtur að vera þaulkunnugur dómnum í þessu máli, því væntanlega hefir ráðh. lesið hann, að hann skuli leyfa sér að bera hér blákalt fram þessi ósannindi, þvert ofan í dóminn. Skal ég svo, með leyfi hæstv. fors., lesa hér upp nokkur orð úr forsendum dómsins: „:Mál þetta er af réttvísinnar hálfu höfðað gegn Ísleifi Briem, fyrrv. starfsmanni hjá frakkneska konsúlatinu hér í bænum, til heimilis í Tjarnargötu 20, fyrir brot gegn ákvæðum 26. og 27. kapítula almennra hegningarlaga frá 25. tími 1869 og lögum nr. 51 frá 1928, um nokkrar breytingar til bráðabirgða á hegningarlöggjöfinni og viðauka við hana, og af valdstjórnarinnar hálfu fyrir brot gegn ákvæðum áfengislaga, nr. 64 1928 og áfengislaga nr. 64 1930“. Og í dómnum: ,,Afbrot ákærða ber að heimfæra undir 1. gr. áfengislaga, nr. 64 1928, sbr. 27. gr. 1. tölulið sömu laga. (Fyrsta áfengissendingin, 54 lítrar), sbr. 27. gr. 1. tölulið áfengislaga, nr. 64 1930 (það, sem flutt var inn á árinu 1931, 72 lítrar) og 11. gr. sbr. 32. gr. sömu laga (veitingar vinanna)“. Og nú bið ég hæstv.dómsmrh. að taka eftir: „270 gr. almennra hegningarlaga frá 25. júní 1869 (fölsun pantana)“ og ennfremur: „272 gr. sömu laga (fölsun bréfsins til forsætisráðherra)“. Ég skil ekki í því, að hæstv.dómsmrh. þurfi að fá þetta skýrara. Það er beinlínis tekið fram í dómnum, að maðurinn sé dæmdur eftir 270. og 272. gr. hegningarlaganna, og ennfremur er það tekið fram, fyrir hverskonar fölsun hann er dæmdur, þar á meðal falsað bréf til forsrh. Og svo stendur hæstv.dómsmrh. hér upp og segir, að það sé lygi, að maðurinn hafi verið dæmdur fyrir fölsun. Ég vil óska, að slíkt hendi hæstv. ráðh. ekki aftur. Og til þess enn frekar að taka af öll tvímæli um þetta, skal ég lesa upphaf 270. gr. hegningarl., um víti við því að skrifa ranglega annars manns nafn undir skjöl: „Hver, sem skrifar ranglega annars manns nafn undir erfðaskrá, samning, skuldabréf, framsal, ávísun, ábyrgð, umboðsbréf, kvittun eða annað þesskonar skjal, sem miðar til að veita einstökum mönnum réttindi, eða til að losa þá undan skuldbindingum, skal sæta 1 til 8 ára hegningarvinnu“ . . . Og í byrjun 272. gr. sömu laga segir svo: „Skrifi nokkur annars manns nafn ranglega undir bænaskrá, vottorð, vegabréf eða önnur skjöl“, þá varðar það fangelsi eða hegningarvinnu, eftir því sem nánar er tiltekið. Ég læt svo úttalað um þetta mál. Þá vík ég að náðun Þórðar Flygenrings. Hæstv. dómsmrh. bar það fram sér til varnar, að fyrrv.dómsmrh. hefði verið búinn að lofa honum náðun. Ég hefi nú lesið hér upp bréf frá fyrrv. ráðh. um þetta og lofa þeim að kljást um það. En ég verð að segja það, að mér þykir nú bregða undarlega við, ef þessi hæstv.dómsmrh. er nú allt í einu orðinn svo hrifinn af verkum fyrirrennara síns í embættinu, að hann þykist endilega þurfa að taka þau sér til fyrirmyndar. En hæstv. ráðh. hefir ekki einungis náðað þennan mann frá réttmætri refsingu og sleppt honum við fangelsisvist. Hann hefir gert meira. Hann hefir einnig létt af Þórði Fl. því ákvæði dómsins, þar sem honum var algerlega bannað að fást aftur við verzlunaratvinnu. Nú er þessum manni leyfilegt að byrja á ný atvinnurekstur eins og ekkert hefði í skorizt og hefja aftur samskonar starfsemi. Og það tekur út yfir allt. Þá sagði hæstv.dómsmrh., að Björn Björnsson bakari hefði verið náðaður við fangelsisvist, með því skilyrði, að hann greiddi sektina í peningum! Og hann bætti við: „Ég ræð þessu, hvað sem hv.þm. Seyðf. segir um það, þá þýðir það ekkert fyrir hann“!! Þetta er með öllu ósæmilegt svar hjá hæstv. ráðh. Skylda hans er að rökstyðja gerðir sínar, greina ástæður til svo óvenjulegra stjórnarathafna. Eða ætlar hæstv. ráðh. að gerast nokkurskonar Hitler eða Mussolini hér á landi? Ég hélt, að hann væri orðinn of gamall til þess, og hefi enga trú á, að honum tækist vel að leika slíkt hlutverk hér. Það kann að vera, að hæstv. ráðh. þykist hafa gert með þessu góða „forretningu“ fyrir ríkissjóð. En ég tel, að hér sé um alveg ósæmilega kaupmennsku að ræða hjá hæstv.dómsmrh. Ég skal taka það fram, að ég ræði ekki þessi mál hér til þess að rifja upp raunir þeirra manna, sem ég hefi nefnt hér; ég er ekki að ræða um gerðir þeirra í þeim tilgangi, heldur til að sýna fram á misgerðir hæstv.dómsmrh. í sambandi við mál þeirra. Það má náttúrlega segja, að það skipti ekki ýkjamiklu máli fyrir þjóðfélagið, hvort þessir menn sitja nokkrum mánuðum lengur eða skemur í fangelsi. Hitt skiptir aftur á móti geysimiklu máli, hvort hæstv.dómsmrh. ætlar að svipta dómstóla landsins því valdi, sem þeim er ætlað að hafa, með því að misheita náðunarvaldinu. Yfirleitt er alls ekki til þess ætlazt, að náðunarvaldinu sé beitt nema alveg sérstakar ástæður séu fyrir hendi, t. d. málsbætur, sem vegna strangleika laganna hefir ekki verið hægt að taka tillit til í dómi, heilsuleysi fangans, eða alveg sérstakar heimilisástæður. Engu slíku er til að dreifa í þessum tilfellum. Ef hæstv.dómsmrh. taldi dóm undirréttarins í málum Ísleifs Briems og Björns Björnssonar of strangan - og reyndar hvort sem var -, þá bar honum að sjálfsögðu að áfrýja honum til hæstaréttar. Hæstv. dómsmrh. má ekki gleyma því, að hann er ráðh., en ekki dómari, þó hann ef til vill langi til þess að fá dómsvaldið í sínar hendur og ætli sér máske sæti í hæstarétti síðar. Og þó tekur hitt út yfir, ef sá siður á upp að takast, að afbrotamönnum sé leyft að kaupa sig, frá refsingum með fégjöldum - eins og hæstv. dóms.mrh. segist hafa samið um við Björn Björnsson. - Það hlýtur að verða til þess, að hver fépúki, sem nóg hefir í buddunni, þykist geta mútað dómsvaldinu og keypt sig undan réttmætum refsingum, með því að bera fémútur á réttvísina. Allir hljóta að sjá, hvert slíkt stefnir. Og er ömurlegt til þess að vita, að við Íslendingar skulum eiga þann mann í dómsmálaráðherrasæti, sem gerist málsvari slíks réttarfars. Fjöldi manna leiðist til afbrota hér sem annarsstaðar út úr vandræðum og af bjargarskorti: ófá dæmi eru til þess, að gripdeildir, hnupl og fleiri afbrot eru framin eingöngu vegna þess, að sulturinn sverfur að. En slíkir menn eiga enga háttsetta pólitíska mattadora að, og þeir hafa heldur ekkert fé að bjóða. Náðarsól dómsmrh., mildi og meðaumkvun hans nær ekki til þeirra. Þeir verða að afplána þyngstu refsingu eins og lög standa til. Þá skal ég víkja að því málinu, sem hæstv.dómsmrh. hafði flest orð um -Íslandsbankamálinu. Ég átaldi það í fyrri ræðu minni, að hann hefði afturkallað fyrirskipun, sem gefin var í maí 1932, um að hefja opinbera réttarrannsókn í máli þessu, eftir að hann hafði legið á skjölum málsins í 9 mánuði, og þá fært það til, að málið væri orðið svo gamalt og þess vegna fyrnt. Ýmsu í ræðu hæstv. ráðh. þarf ég ekki að svara, eins og t. d. því, að jafnaðarmenn hafi stöðugt verið hatursmenn Íslandsbanka og E. Claessens og elt bankann og hann með óréttmætum ofsóknum. Reynslan hefir nú svo ótvírætt sannað, að ekkert af því, sem Alþýðuflokks.menn eða blöð þeirra haft sagt um hag bankans, var ofmælt. Þvert á móti. Ástandið var enn verra. Óstjórnin á bankanum enn meiri. Alþfl.menn höfðu fremur vanmælt en ofmælt. Þá sagði hæstv. ráðh.: „að samvizka þeirra, sem nú göluðu sig hása, hefði sofið þangað til 1931, frá því að bankanum var lokað“. Hér á hann sennilega við okkur Alþfl.menn. En annaðhvort hefir hæstv. ráðh. heyrt illa, eða hann er minnislítill. Þessi fullyrðing hans er alveg röng. Árið 1930 komu sífelldar kröfur frá okkur Alþfl.mönnum til þings og stjórnar um að rannsaka málið. Loks þegar sýnt var, að þáv. stj. daufheyrðist við þessum kröfum, og vetrarþingið 1931 daufheyrðist líka við þeim, þá var gripið til þess ráðs að kæra til lögreglustjórans í Reykjavík, með þeim árangri, sem kunnugt er, að hann skipaði 3 menn, þar á meðal Einar Arnórsson núv. hæstaréttardómara, til að rannsaka málið utan réttar. Þessi rannsókn var geysimikið verk, þar sem fara þurfti gegnum 10 ára reikninga bankans, og ársveltan skipti mörgum tugum millj. kr. Rannsókn þessi átti að leiða það í ljós, hvort þörf væri opinberrar réttarrannsóknar út af starfsemi og stj. bankans. Eftir 11 mánaða starf skiluðu þessir þrímenningar ýtarlegri skýrslu til stj. í marz 1932, og í maímán. síðastl. ár fyrirskipar svo fyrrv.dómsmrh. (JónasJ) opinbera réttarrannsókn í málinu. Fyrrv. forsrh. (TrÞ) óskaði svo eftir að fá málsskjölin frá lögreglustjóra til athugunar. Og núv. dómsmrh., sem tók við því embætti nokkrum dögum síðar, afturkallaði rannsóknina, eftir að hann var búinn að liggja á skjölunum í 9 mánuði. Hæstv. dómsmrh. sagði, að vantraustsyfirlýsingin hefði ekki verið komin fram í þinginu, þegar hann afturkallaði þessa rannsóknarfyrirskipun, og má það vel vera, en Hlaðgerðarkotsmálið hafði þá þegar vakið svo mikla og almenna óánægju, að hæstv. ráðh. óttaðist, að það mundi leiða til þess, að hann yrði að víkja úr sæti sínu í Stjórnarráðinu. En núv. forseti Sþ.,þm. Str., forðaði honum frá því svo eftirminnilega eins og kunnugt er. Svona er samvinnan orðin náin á milli þessara fornandstæðinga, hæstv.dómsmrh. og hv.þm. Str. Það er því bert, að hæstv. ráðh. afturkallar rannsóknarfyrirskipunina til þess að girða fyrir aðgerðir í málinu af hendi eftirmanns síns. Hæstv. dómsmrh. sagði, að þriggja manna rannsóknarn. hefði ekki leitað upplýsinga hjá fyrrv. bankastj. Íslandsbanka. Það kann vel að vera; mér er ekki kunnugt um það. Bankastjórarnir áttu vitanlega að leggja fram sínar skýrslur og varnir við hina opinberu réttarrannsókn. En hæstv.dómsmrh. sagðist nú hafa sýnt bankastjórunum skýrsluna og leitað umsagnar þeirra, og hafi þeir, að mér skildist, sagt, að ekkert hefði verið við stjórn bankans að athuga! Þetta mun nú vera alveg nýr siður, að senda sakborning plögg málsins til athugunar áður en honum er stefnt eða málið tekið til opinberrar rannsóknar. Óneitanlega er það dálítið kynleg aðferð, en það kann nú að vera praksis hjá þessum hæstv. ráðh. En hitt er þó einkennilegri aðferð, að taka umsögn sakborninga um, að allt hafi verið í bezta lagi hjá sjálfum þeim, sem fullnaðarúrskurð í málinu. Ég hefi haldið, að sakborningar væru sjaldnast látnir gera út um slíkt sjálfir! Og undarlegt yrði réttarfarið þá, ef slík regla yrði upp tekin, að láta sakborninga sjálfa úrskurða, hvort sakarrannsókn skyldi hafin gegn þeim. Þá talaði hæstv. ráðh. um, að bókfærslan í Íslandsbanka hefði verið í góðu lagi og að rétt hefði verið fært á milli bóka. Það kemur málinu ekki við og afsannar ekki, að reikningar bankans hafi verið falskir. Það getur verið samræmi í bókfærslunni þó að skuldir bankans séu taldar 1½ millj. kr. lægri í efnahagsreikningum bankans en þær voru í raun og veru, eins og átti sér stað um skuld bankans við ríkissjóð Dana og enska lánið. Bókfærslan getur verið í lagi, þótt verðlausir víxlar svo milljónum skiptir séu taldir góð og gild eign og ófallnir, en ógreiddir vextir af þeim sem tekjur. Hæstv. ráðh. sagði, að bankastjórunum væri ekki borið annað á brýn en að bankinn hefði tapað fé undir þeirri stjórn, en allir bankar hefðu tapað. En þarna segir hæstv. ráðh. vísvitandi ósatt. Bankastjórarnir voru sakaðir um ranga reikningsfærslu, óforsvaranlegar lánveitingar, stórkostlegt eftirlitsleysi o. fl. Þetta veit hæstv. ráðh. fullvel. Þó segir hann, að hæstiréttur hefði ekki getað sakfellt bankastjórana, af því að þeir voru saklausir. En úr því að hann er svo viss, því þá ekki að láta rannsókn og dóm ganga í málinu? Bankastjórarnir máttu verða því fegnir að vera hreinsaðir af grunsemdum og orðróm almennings. Og var þá ekki bezt fyrir þá að fá sýknudóm? Flestir munu líta svo á, að ástæðan til þess, að rannsókn var þögguð niður og málið ekki látið ganga til dóms, hafi verið sú, að málsaðilum hafi þótt betra að láta það falla niður, og ráðh. af pólitískum ástæðum verið sömu skoðunar. Hæstv. dómsmrh. byrsti sig mjög og sagði, að það væri enginn leikur að höfða sakamálsrannsókn. Það er alveg rétt. En hitt er vissulega enginn leikur heldur, að liggja saklaus undir jafnþungri ákæru og hér um ræðir og fá ekki að hreinsa sig af henni. Það er heldur enginn leikur fyrir þjóðfélagið, ef um sekt er að ræða, að láta þá seku alveg sleppa við rannsókn og dóm. Slíkt er of alvarlegt mál. Það er enginn leikur fyrir hæstv.dómsmrh. að taka á sig ábyrgðina af því að játa þessa málssókn falla niður, og koma í veg fyrir, að réttur dómur gangi fram í málinu. Hæstv. dómsmrh. sagði ennfremur, að sakamálsrannsókn væri svívirðilegt vopn. En ef svo er, hvers vegna beitir hann því þá sjálfur, eins og hann hefir gert í einstökum tilfellum? Hvaða vit er í því t. d. að höfða sakamál á hendur Sigurjóni Ólafssyni fyrir það, sem hann sagði 7. júní síðastl.?

Og 9. nóv. síðastl.

. Sigurjón var ekkert riðinn við það, sem gerðist 9. nóv. Ég tók þetta sakarefni upp úr prófskjölum í málinu; Sigurj. Ólafss. sagði: „Þarna kemur Jakob Möller“. Einhver vitni bera, að hann hafi ennfremur sagt: „látið hann standa fyrir máli sínu“. Þetta er allt sakarefnið. Enginn gerði J. Möller minnsta miska. Þessu svívirðilega vopni, sem hæstv.dómsmrh. kallar, hefir hann sjálfur beitt gegn Sigurjóni Ólafssyni, þó hann þrætti fyrir það og teldi sig hvorki hafa höfðað mál út af óeirðunum 7. júlí né 9. nóv. síðastl. Ég verð að telja það stórvítavert að beita þessu „svívirðilega vopni“, sem hæstv. ráðh. talaði um, í jafnhégómlegu og lítilfjörlegu máli og þessu. - Annars virtist mér þegar leið á ræðu hæstv. ráðh., að hann vilja hverfa frá þeirri fullyrðingu sinni, að bankastjórarnir væru alveg sýknir saka. Þá fór hann að tala um, að ef til vill mætti álíta, að þeir hefðu gert sig seka um hirðuleysi eða vanrækslu í starfi sínu. Og út af því fór hæstv. ráðh. að kenna mér lögspeki. Það var nú út af fyrir sig gott, ég er ekki svo vel að mér í þeim efnum. En gallinn er sá, að þessar lögskýringar hans áttu alls ekki við þær sakir, sem hér var um að ræða. Hæstv. ráðh. sagði, að þyngsta refsing embættismanna fyrir hirðuleysi og vanrækslu í embættisrekstri væri embættismissir, og þessa refsingu hefðu 2 bankastjóranna þegar orðið að þola: Sigurður Eggerz og Kristján Karlsson, og væru búnir að taka hana út, ef þeir hefðu átt að teljast embættismenn. En af því að Eggert Claessen hefði ekki verið embættismaður, þá væri hans sök nú fyrnd eftir 2 ár. En allir væru bankastjórarnir eldri en svo, að refsiákvæði laganna um „hýðingu með vendi“, gæti náð til þeirra. Niðurstaða hæstv. ráðh. var því á þessa leið: Í fyrsta lagi eru bankastjórarnir saklausir. Í öðru lagi eru þeir búnir að taka út refsingu sína, og í þriðja lagi er sökin fyrnd. Þetta minnir á sögu af öðrum lögspekingi, Nasreddin, í máli, sem reis út af pottbroti: Hann sagði: Í fyrsta lagi fékk ég engan pott lánaðan. Í öðru lagi skilaði ég heilum potti, og í þriðja lagi var potturinn brotinn þegar ég fékk hann. Þetta er alls ekki ósvipuð rökfræði og hjá kollega hans hér, hæstv. dómsmálaráðherra. En sleppum öllu gamni. Eins og ég hefi áður tekið fram, þá er ekki hægt að mótmæla því, að bankastjórarnir eru bornir miklu alvarlegri sökum en hæstv.dómsmrh. vill vera láta, sem aðeins hefir talað um hirðuleysi þeirra og vanrækslu í embættisrekstri. Skal ég þessu til sönnunar benda á nokkur atriði úr dómi hæstaréttar í máli Kristjáns Karlssonar fyrrv. bankastjóra, sem hann höfðaði gegn Útvegsbanka Íslands út af því, að hann vildi fá sér greidd bankastjóralaun. Hæstiréttur dæmdi hann frá laununum. Í forsendum dómsins eru bankastjórar Íslandsbanka sakaðir um ranga reikningsfærslu í mjög verulegum atriðum í efnahagsreikningum bankans, og að gerðar hafi verið ýmsar óhæfilegar ráðstafanir á fé bankans, einkum með alveg óforsvaranlegum lánveitingum. Og svo leyfir hæstv.dómsmrh. sér að fullyrða, að ég segi ósatt, þegar ég held því fram, að bankastjórarnir hafi verið sakaðir um ranga reikningsfærslu og fölsun á efnahagsreikningum bankans.

Hv. þm. verður að fara rétt með

. Ég geri það.

Nei, það er ósatt

. Ég kann þó að lesa prentað mál. Um þetta segir hæstiréttur, og þar með einmitt Einar Arnórsson, sem nú er orðinn fastur dómari í réttinum fyrir náð þessa hæstv. ráðh., og sennilega hefir lagt til uppistöðuna í forsendur dómsins, þar sem honum var kunnugast um stjórn bankans, vegna starfsemi sinnar við rannsóknina: „Það er óvéfengt í málinu, að í efnahagsreikningi Íslb. pr. 31. des. 1928 og í efnahagsyfirlitum hans árið 1929 sé skuld ein, þá að upphæð d. kr. 3900000,00, tilfærð með sömu upphæð í íslenzkum krónum, enda þótt þá væri lægra gengi á íslenzkri kr. en danskri, svo að á þessari upphæð munaði um 856000 krónum“. Sama segir hæstiréttur að sé um færslu enska lánsins alræmda á efnahagsreikningi. Líka fært með of lágu gengi. Niðurstaðan af þessu er sú, segir í dómnum, að „með þessum hætti urðu skuldir bankans kr. 1045507,74 lægri í áðurnefndum efnahagsreikningum en þær voru í raun og veru“. M. ö. o. reikningarnir eru rangir. Síðan kemur kafli þar sem segir, að þó að þessi reikningsfærsla hafi að vísu tíðkazt áður í bankanum, þá sé sá bankastjóri, sem þar um ræðir, meðsekur, hinir, sem lengur höfðu verið, líka sekir, og meira fyrir það, að þeir voru eldri í embættinu. Þá segir í dómnum, að efnahagsreikningar Íslandsbanka hafi einnig verið rangir að því leyti, að taldar hafi verið meðal eigna bankans mjög háar kröfur á nokkra skuldunauta hans, sem hættir hafi verið vegna getuleysis að standa í skilum. Nú er upplýst, að þessar töpuðu kröfur, sem taldar voru sem eignir, námu mörgum milljónum. Síðan kemur niðurstaðan: „Misfellur þær, sem að framan er lýst og telja verður áfrýjanda meðsekan um, verður að telja svo verulegar, að fjármálaráðherra hefði verið rétt að segja honum upp bankastjórastöðu hans fyrirvaralaust og bótalaust“. M. ö. o., því er slegið föstu í þessum dómi, að reikningar bankans hafi verið rangir að því leyti, að skuldir hafi verið vantaldar og eignir oftaldar, og að óforsvaranlegum lánveitingum hafi verið haldið áfram til manna, sem fyrirsjáanlega gátu ekki greitt skuldir sínar, en hæstv. ráðh. segir, að hér geti í hæsta lagi verið um að ræða lítilfjörlega vanrækslu eða hirðuleysi. Til þess að færa fram enn frekari sannanir fyrir því, að það er síður en svo, að það hafi verið ofmælt, að reikningarnir hafi verið rangir, væri fróðlegt að lesa upp kafla úr skýrslu þeirra manna, sem rannsökuðu hag Íslandsbanka. Í niðurlagi skýrslunnar segir: Alls hafði verið afskrifað af skuldum bankans til ársloka 1930 kr. 18588693,86. Síðan hefir eitthvað verið afskrifað, svo að afskrifuð töp bankans nema sennilega yfir 20 millj. króna alls. - Af þessu eru a. m. k. 10-11 millj. kr. taldar sem góð og gild eign í síðasta efnahagsyfirliti bankans 1. okt. 1929. - Er ofmælt að nefna þetta ranga reikninga? Af þessum töpum koma á eina 5 menn hvorki meira né minna en 8-9 millj. kr. miðað við árslok 1930, en síðan reyndust töpin á þessum mönnum eitthvað meiri, líklega yfir 9 millj. kr. Ýmsum þeirra hafði verið gefið eftir þrásinnis, t. d. Copland árið 1922 ca. 1930 þús. kr. Svo er farið að lána honum að nýju og 1926 er honum gefið eftir 620 þús. kr. og gerður við hann sá kostulegi samningur, að hann þyrfti ekki að borga skuldir sínar, nema félagið, sem hann stofnaði, græddi svo mikið, að það gæti greitt honum 35 þús. kr. laun. Niðurstaðan verður sú, að árið 1930 eru honum gefnar eftir 730 þús. kr. Töpin á einum manni nema 3270000 kr. Ég verð tímans vegna að sleppa að lesa upp úr þessari skýrslu, en það gerir ekki svo mikið til, því að það mundi að miklu leyti verða endurtekning á því, sem sagt var í dómi hæstaréttar, sem ég las upp úr áðan. Ég vil enn minna á, að einn af dómurunum í hæstarétti, þegar hann kvað upp dóm í máli Kristjáns Karlssonar, var einmitt Einar Arnórsson, einn af þeim mönnum, sem skipaðir voru til að rannsaka hag Íslandsbanka, og tel ég víst, að hann hefir lagt mikið til í forsendurnar. Þetta er sá maður, sem hæstv.dómsmrh. hefir gert að hæstaréttardómara, og veit ég ekki til, að hann hafi ástæðu til að óttast ranga dóma af honum vegna óvináttu eða pólitískrar andstöðu. A. m. k. veit ég eigi til, að hann hafi kvartað yfir, að dómur hæstaréttar í hans máli og máli Behrens hafi verið rangur. Hversu viðfelldið það er að skipa sjálfur mann til þess að dæma í sínu eigin máli, það gæti nú verið eitt eldhúsdagsumræðuefnið, en ég hefi aðeins haldið því stærsta til haga, en látið sprökin liggja. Ég hefi sýnt fram á, að bæði samkv. skýrslunni og hæstaréttardómnum er sýnt og sannað, að hér er um miklu stórvægilegri misfellur á stj. og rekstri bankans að ræða en hæstv.dómsmrh. heldur fram. Reikningar rangir, algerlega óverjandi lánveitingar, auk afskaplegs eftirlitsleysis, en ekki aðeins lítilfjörleg vanræksla, og að bankinn hefir af þessum sökum tapað stórfé, svo millj. skiptir. Hæstv. dómsmrh. segir rangt frá og reynir að segja landsfólkinu ósatt, þegar hann heldur slíkri fjarstæðu fram. - Ég skal ekki gera mig svo lögspakan, að ég ætli að kveða upp dóm í máli bankastjóranna, né segja fyrir, hver hefði orðið dómur hæstaréttar. Engar skýrslur hafa opinberlega komið fram af hálfu bankastjóranna, varnir né aths., og það er vitaskuld fjarri sanni að kveða upp dóm áður en slíkt er fengið. En einmitt við réttarrannsóknina hefðu bankastj. fengið kost á því að bera fram skýrslu sína og varnir. Þar var sá rétti vettvangur. Hitt vil ég fullyrða, að það er ósæmandi af hæstv.dómsmrh. í svo stórkostlegu máli sem hér um ræðir, þar sem svo alvarlegar misfellur eru bornar á menn, að láta ekki fara fram opinbera réttarrannsókn og dóm ganga í málinu til sektar eða sýknu, hvort sem litið er til mannanna, sem undir þessum sakaráburði liggja, eða til hins opinbera, sem á að gæta þess, að lög gangi jafnt yfir alla. Það er skylda hans sem dómsmrh. að sjá um það, að réttvísinni sé fullnægt, ef um sekt er að ræða, og eins um hitt, að sýkna komi fram, ef hún er fyrir hendi. Ég hefi sýnt fram á, að hæstv. ráðh. hefir býsna oft hent það ólán að fara rangt með í ræðu sinni á föstudaginn. Þá er eitt eftir enn, sem ég vil benda á. Þegar ég ásakaði hæstv.dómsmrh. fyrir málshöfðanirnar út af viðburðunum frá 7. júlí og 9. nóv. og sýndi fram á, hve smávægilegar og hlægilegar sakir væru bornar á suma þá menn, samanborið við náðarnjótendur hæstv.dómsmrh., þá svaraði hann því hvatvíslega, að þar væri ekki við sig að eiga, en vildi skjóta sér á bak við hv.þm. G.-K., sem ekki var viðstaddur hér í d. Þetta er nú ekki nema hálfur sannleikur og upp undir það full ósannindi. Hæstv. dómsmrh. fyrirskipaði málshöfðun á alla þá, sem um ræðir í sambandi við 7. júlí, 31. des. síðastl., en ég ætla, að hv.þm. G.-K. hafi losnað úr sínum ráðherradómi 20. des., eða rétt fyrir jólin, svo að honum er ekki til að dreifa í þessu tilfelli. Hæstv. ráðh. hefir því einnig í þessu valið það ráðið að reyna að verja sig með skýlausum ósannindum. Ég vil að lokum rétt minna á, hve geysilega smávægilegar þær sakir eru, sem bornar eru á þessa tvo menn, Sigurjón Á. Ólafsson og Sigurð Ólafsson, annan í sambandi við 7. júlí, en hinn 9. nóv., samanborið við þá menn, sem náðaðir hafa verið, og Íslandsbankastj. Annar þessara manna er sakaður um að hafa sagt: „Þarna kemur Jakob Möller, látið hann standa fyrir máli sínu“. Það er ekki nema eitt vitni, sem segir, að þessi maður hafi sagt: Látið hann standa fyrir máli sínu! Annað hefir ekki sannazt á Sigurjón, en að hann hafi sagt: þarna kemur Jakob Möller. En þá fer að verða vandlifað á landi hér, ef það kostar sakamálsrannsókn og sakamálshöfðun að segja slíkt. Hinn maðurinn er sakaður um að hafa tekið í fingur á lögregluþjóni, sem þó hvergi finnst. Engum gerði hann miska, en stillti þvert á móti til friðar. Fyrir þetta er miskunnarlaust sett á hann hið „svívirðilega vopn“, svo ég noti orð hæstv. ráðh., sakamálshöfðun. Ég vildi biðja hv.þdm. og aðra áheyrendur að gera með mér dálítinn samanburð, samanburð á aðgerðum réttvísinnar í þessum málum, sem ég hefi nú drepið á. Annarsvegar tilefnislausar náðanir hæstv.dómsmrh. á 3 afbrotamönnum, sem ég hefi nefnt og dæmdir hafa verið fyrir stórfelldar sakir, og afturköllun sjálfsagðrar rannsóknar í Íslandsbankamálinu, stærsta fjárþrotamáli hér á landi, sem lagt hefir ríkissjóði og landsmönnum milljónaskuldabyrðar á bak, - og hinsvegar sakamálsrannsókn og málshöfðun á upp undir 30 manns, þar á meðal þá tvo, er ég áðan nefndi, fyrir jafnléttvægar og hégómlegar sakir eins og ég sýndi fram á í ræðu minni. Gerum samanburð á þessum athöfnum dómsmrh. - Mig minnir, að það standi einhversstaðar, jafnvel víðar en á einum stað, að allir eigi að vera jafnir fyrir lögunum. Það getur verið, að það eigi allir að vera jafnir fyrir lögunum, en það er víst, að eftir áliti og breytni hæstv.dómsmrh. Íslands eiga ekki allir að vera jafnir fyrir lögunum. - Það er eldhúsdagur í dag. Ég hafði ekki hugsað mér að kynda bál að hæstv. stj. Þess ætti ekki að þurfa. Mér virðist hún hafa kynt og kynda sjálf að sér það eldhúsbál, sem verður henni að aldurtila. Það gerir hún með sínum verkum og verkleysum.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það var auðfundið á ræðu hv.þm. Seyðf., að hann hefir fundið til þess, hve halloka hann fór í umr. hér á föstudaginn var. Nú hefir hann ætlað að bæta það upp með því að ybba sig og gerast stórorður. Ég ætla hér aðeins að láta rökin tala, en ekki skeyta um köpuryrði hans. Hv. þm. talaði m. a. um brottfall sakamálsákærunnar á hendur bankastjórum Íslandsbanka, og er mér ánægja að því að svara því allrækilega, sem hann hefir sagt í hinni seinni ræðu sinni. Fyrri ræðunni hefi ég þegar svarað, svo að þar stóð ekki steinn yfir steini. Í fyrri ræðu sinni gaf hv.þm. mér ekki tilefni til að gera annað en að sýna fram á, hvers vegna ég hefði látið þetta sakamál falla niður. Ég benti þá á og sannaði með tilvitnunum til ótvíræðra lagaákvæða, að bankastjórarnir hafa án dóms og laga verið látnir sæta þeirri refsingu, sem hörðust er lögð við hirðuleysi og trassaskap í embættisfærslu. Þetta hefir verið gert, eins og ég tók fram, án dóms og laga, og læt ég liggja milli hluta, hvort það hefir verið gert með réttu eða ekki, því að það skiptir mig engu í þessu sambandi. En af þessu leiðir, að ef skoða ber bankastjórana embættismenn eða sýslunarmenn ríkisins og ef þeir hafa ekki gert sig seka um vísvitandi glæpi, þá getur ekki verið um frekari viðurlög að ræða en þeir hafa þegar sætt. Gangi maður aftur á móti út frá því, að þeir hafi ekki verið sýslunarmenn ríkisins, og það er ótvírætt um einn þeirra, Eggert Claessen, því að hann var valinn af hluthöfum bankans, þá er refsingin fyrnd, því að vitaskuld getur refsing þeirra ekki verið hærri, þótt þeir séu ekki opinberir starfsmenn ríkisins. Þetta er allt ómótmælanlegt, því að það styðst við skýr og ótvíræð fyrirmæli laga. Þetta hefir og hv.þm. Seyðf. fundið, því að nú gerði hann það, sem hann gerði ekki í fyrri ræðu sinni, en það var að reyna að sýna fram á, að bankastjórarnir væru kannske hreinir og beinir glæpamenn, sem myndi eiga að refsa sem fyrir vísvitandi afbrot. Þetta gefur mér tilefni til að ræða nokkuð um þá hlið málsins, og er mér kært að fá tilefni til þess, því að ég er því á engan hátt vanbúinn. Ein sakargiftin er sú, að reikningar bankans hafi verið vísvitandi rangir eða falsaðir. Þetta er byggt á því, að : 1) Lán danska ríkissjóðsins hafi verið tilfært í ísl. krónum, í stað danskra króna. 2) Bankavaxtabréf bankans hafi verið tilfærð í ísl. krónum, í stað danskra króna. 3) Að í brezka láninu frá 1921 hafi gengi hvers sterlingspunds verið talið 15 aur. of lágt. Ekkert af þessu er á rökum byggt, eins og ég nú mun sýna fram á: Um 1. atriðið er það að segja, að skuldin við ríkissjóðinn danska er þannig til komin, að bankinn tók á móti póstávísanafé í ísl. krónum, sumpart áður en nokkur gengismunur kom á danskri og ísl. krónu, sumpart eftir að sá gengismunur kom. Mér er þetta mál ákaflega kunnugt, því að þegar ég var fjármálaráðh. 1920, hafði ég áhyggjur yfir því, að þetta póstávísanafé hrúgaðist upp í bankanum, því að þá voru komnir miklir yfirfærsluörðugleikar, og ég leit svo á, að féð væri þarna á ábyrgð hins íslenzka ríkissjóðs. Fyrir því samdi ég svo um í ferð minni til Danmerkur 1920, að fé þetta væri úr ábyrgð hins íslenzka ríkissjóðs, þegar það væri innborgað í Íslandsbanka. Um þetta samdi ég við þáverandi Stafsgældsdirektör Andersen, sem jafnframt var deildarstjóri í fjármálaráðuneytinu danska og bankaráðsmaður Íslandsbanka. Síðan varð ágreiningur milli bankans og danska ríkissjóðsins út af því, hvort hér væri um danskar eða ísl. kr. að ræða. Enginn efi gat verið á því, að það væru ísl. krónur, sem innborgaðar hefðu verið. Þessum ágreiningi lauk svo, að 1925 gerðu aðilar, bankinn og ríkissjóður Dana, samning um þetta fé, og skyldi það endurgreiðast á 18 árum. Í þessum samningi er það ákveðið, að skuld þessi skuli teljast danskar krónur, en til að vega upp á móti voru vextir af skuldinni ákveðnir 3%, ef ísl. kr. væri milli 75 og 85 danskir aurar, eins og þá var, en vextirnir áttu að hækka eftir ákveðnum reglum, ef munurinn á danskri og Ef ísl. krónan er undir 98%, en ekki undir 90%, lækki vextirnir um ½. - - - - 90%,- - - 85% - - - 1% - - - - 85%,- - - 75% - - 1½%, og sé gengi ísl. kr. undir 75%, lækki vextirnir um 2%. Skuldin átti að afborgast á 18 árum frá 1. apríl 1925 að telja. Samkvæmt framanrituðum ákvæðum verða vextirnir á skuldinni ákveðnir svo sem hér segir: Vextir þjóðbankans danska eru nú 5%. Þar frá dregst fyrst ½% = eftir 4½%. ísl. krónu yrði minni, þó þannig, að þeir áttu jafnan að vera ½% undir vöxtum þjóðbankans danska. Það, sem hér var gert, er því það, að viðurkennt var, að skuldin skyldi teljast í dönskum krónum, en vextirnir settir eins og um ísl. krónur væri að ræða. Það hefir verið reiknað út af fagmanni, Brynjólfi Stefánssyni í Sjóvátryggingarfélagi Íslands, að þetta svari til þess, að bankinn hefði átt að greiða 6½% vöxtu, ef skuldin hefði verið talin í ísl. krónum. Til þess að ekkert fari hér á milli mála, ætla ég að lesa hér upp vottorð Brynjólfs Stefánssonar um þetta. Það er svo hljóðandi: „Ég undirritaður, Brynjólfur Stefánsson skrifstofustjóri, hefi samkvæmt beiðni Íslandsbanka athugað samning bankans við ríkissjóð Dana, dags. 13. og 14. júlí 1925, um greiðslu skuldar bankans við hann, sem þá var að upphæð 5 millj. danskar krónur. Athugunar þessarar hefir bankastjórnin beiðzt til upplýsingar um það, hvort ástæða sé til að meta bankanum gengistap á skuld þessari, vegna þess að hún er í dönskum krónum, en bankastjórnin lítur svo á, sem ákvæði téðs samnings um vaxtagreiðslu af skuldinni séu með því innihaldi, að eigi sé rétt að telja neitt gengistap á láni þessu, þó það sé bókfært hjá bankanum í ísl. krónum. Ákvæði téðs samnings um vexti af skuldinni er þau, sem hér greinir: Vextirnir skulu vera ½% fyrir neðan vexti þjóðbankans danska, eins og þeir eru á hverjum tíma, þó eigi hærri en 6%. En á þeim tíma, sem ísl. krónan er undir gullgildi (pari) skal þó lækka ofangreinda vexti af skuldinni svo sem hér segir: Vegna þess, að gengi ísl. kr. er nú ca. 82% (undir 85%, en ekki undir 75%), á ennfremur að draga frá 1½%, svo að vextir af láninu eru 3%“. En svo kemur það, sem er aðalatriðið: „Sé nú gengismun þeim, sem nú er milli dönsku og ísl. kr., breytt í hækkaða vexti, upp úr téðum 3%, meðan verið er að afborga skuldina, þá verður niðurstaðan þessi: Eftirstöðvar lánsins eru nú 3900000 danskar kr., og til þess að jafnast á við gengismuninn, verða vextir af láninu framvegis að teljast á ári, og er þá gengið út frá óbreyttu gengi á ísl. kr. og óbreyttum vöxtum þjóðbankans danska. Á þessum grundvelli má því telja lánið í ísl. kr. með 6½% ársvöxtum. Reykjavík, 18. febr. 1930. Brynjólfur Stefánsson“. Þetta sýnir alveg ljóst, að vextirnir eru miðaðir við ísl. kr. og hreint ekki mjög háir. 3% vextir eru aftur á móti svo lágir, að engum getur dottið í hug, að miðað sé við danskar kr. Að þessu athuguðu er það að mínu viti gersamlega útilokað, að nokkur dómstóll telji það fölsun á reikningum, þótt þessi skuld sé talin í ísl. kr. Þetta höfuðvígi er þá hrunið í rústir. Þá er 2. atriðið, um bankavaxtabréfin, þ. e. ákæran um, að þau hafi átt að teljast í dönskum en ekki ísl. kr. Þau voru gefin út á Íslandi og í ísl. kr., og bankinn sá sér ekki annað fært en að telja þau í ísl. kr., enda má í þessu sambandi vitna í aðferð Landsbankans. Svipað hefir og komið fyrir síðar. Svíar heimtuðu t. d. í svipuðu tilfelli af Dönum, að þeim yrði borgað í sænskum kr. Féll dómur í málinu í hæstarétti Dana á þá leið, að Danir hefðu ekki þurft að borga í öðru en dönskum kr., en það þýðir, að hér hefði ekki þurft að borga í öðru en ísl. kr., því að það, sem einum telst leyfilegt, getur ekki verið saknæmt hjá öðrum. Loks er 3. atriðið, enska lánið. Ef það er fölsun að telja sterlingspundið 15 au. of lágt, þá hefir Alþingi og stj. líka falsað LR. 1928, því að þar var ákveðið að telja sterlingspundið milli 21 og 22 kr. Er þetta nóg til þess, að ekki er hægt að dæma bankastjórana fyrir slíkt. Ég kem þá að þeirri sakargiftinni á hendur bankastjórunum, að efnahagsreikningur bankans hafi sýnt betri afkomu en raunverulegt bar, sökum þess, að ýmsar skuldir, sem taldar voru til eigna, hafi í rauninni berið tapaðar. Þetta er án efa rétt. Reynslan hefir eflaust sýnt, að miklu meira var tapað en reikningar hinna ýmsu tíma sýna. En var þetta vitanlegt bankastjórunum á þann hátt, að það sé kriminelt? Ég tel alveg útilokað, að hægt sé að sanna slíkt. Ég veit það vel, að enginn bankastjóri í heiminum getur ábyrgzt, að ekki sé eitthvað tapað af því, sem talið er meðal eigna í bankareikningi. Holubankastjóri, eins og hv.þm. Seyðf., getur það ekki einu sinni, auk heldur bankastjórar allstórra banka. Hjá bankastjórum Íslandsbanka gat þetta ekki verið í sviksamlegum tilgangi gert. Það getur vel verið, að bankastjórarnir hafi tilhneigingu til að láta hag bankans líta sem bezt út, en cui bono, hverjum til góðs? Ekki sjálfum sér, heldur þá bankanum, sem átti að starfa áfram. Þetta minnir mig á það, að reikningar Landsbankans hafa aldrei sýnt, að hann ætti minna en ekki neitt. En fyrir nokkrum árum var skipuð nefnd til að rannsaka hag hans. Hún komst að þeirri niðurstöðu, að bankinn skuldaði 6 millj. kr. umfram eignir, en engum hefir samt dottið í hug að saka bankastjóra þessa banka um fölsun reikninga. Þetta eitt ætli að vera nægilegt til að sýna, að hér væri um hið hróplegasta ranglæti að ræða, ef sakamál ætti að höfða gegn einum, en sleppa öðrum fyrir sömu sakir. En aðalatriðið er, að hér er ekki um saknæmt atriði að ræða. En svo er annað atriði í þessu máli, og það er, að ef bankastjórarnir væru sekir í þessu og öðru, sem ég hefi talið, þá hljóta líka endurskoðunarmenn bankans að vera það og sjálfsagt einnig bankaráðsmennirnir, sem hafa undirskrifað reikningana. Ég sá í einhverju blaði, að ég hefði í fyrri ræðu minni kennt starfsmönnum Íslandsbanka um misfellur, sem kynnu að hafa verið á reikningum bankans, en ég er mér þess ekki meðvitandi, að ég hafi í þeirri ræðu nefnt starfsmenn bankans, og er þetta því ekki annað en rakalaus tilbúningur, enda hefði mér ekki getað dottið slík endileysa í hug. Ég hefi þá svarað óbeinlínis flestu því, sem hv.þm. Seyðf. sagði viðvíkjandi Íslandsbanka. Hann sagði, að strax hefði verið krafizt sakamálsrannsóknar eftir að bankanum var lokað. Ég man ekki eftir neinni slíkri kröfu fyrr en ári seinna, er hún kom frá verkamannafélaginu Dagsbrún. Hv. þm. sagði, að ég hefði legið á skjölum málsins í 9 mánuði, fullan meðgöngutíma, eins og hann orðaði það. En honum finnst víst ekki nema eðlilegt, að það tæki meira en 2 ár fyrir fyrirrennara minn að fá menn til að rannsaka hag bankans. Finnst honum þá ekki bankastjórarnir hafa þurft tíma til að ganga í gegnum öll plögg, er fram komu við rannsóknina? Mér finnst ekki nema eðlilegt, að þeir væru lengi að þessu, enda gerðu þeir það vandlega. Hv. þm. fann ekkert við það að athuga, þó að bankastjórarnir væru ekki spurðir, hvort þeir fyndu sig seka. Hann sagði, að ekki væri vani að spyrja sakborninga slíks. Ég get þá sagt honum, að það er grundvallarregla alls réttlætis að spyrja þann, sem fyrir sök er hafður, hvort hann viðurkenni sig sekan. Refsiréttur Rómverja byrjar á þessum orðum: audiatur et altera pars. (Það ber að yfirheyra báða aðila). En 1933 kemur svo fram þingmaður hér úti á Íslandi, sem er svo fáfróður eða svo illviljaður, að hann vill ekki játa spyrja sakborninga. Hv. þm. sagði, að ég hefði í öllu farið eftir því, sem bankastjórarnir hefðu sagt. Hvaðan hefir hann það? Hér fer hann með rangt mál, líklega vísvitandi. Hann viðurkennir, að hann hafi ekki vit á þessum málum, en vill þó gera sig að dómara í þeim. Mun leitun á slíku ábyrgðarleysi. Svo bætir hann við: „Það var bezt að játa dóm ganga um þessa bankastjóra, til þess að þeir yrðu þá sýknaðir“. Ég vil spyrja hann: Vill hann láta ákæra sig fyrir manndráp, þótt hann væri saklaus og yrði sýknaður? Hv. þm. sagði, að það væri ekki leikur að liggja undir grun. En það er hann, sem hér er að reyna að læða inn grun um það, að þessir bankastjórar séu glæpamenn, þó að hann í öðru orðinu viðurkenni, að hann hafi ekki vit á þessum málum. Þá talaði hann um dóm Kristjáns Karlssonar. Ég hélt, að hann bæri svo mikið skyn á þessi mál, að hann vissi það, sem allir aðrir vita. Hér var um laun að ræða, sem Kristján Karlsson krafðist, eftir að hann var farinn frá starfi sínu við bankann. Voru honum ekki tildæmd launin. En ég hélt, að hv.þm. Seyðf. sæi, að það er sitt hvað, að maður á ekki laun skilið fyrir starf, sem hann hefir ekki unnið, og hitt, að hann eigi refsingu skilið fyrir verk, sem hann hefir leyst af hendi. Það hefir oft verið talað um töp Íslandsbanka. Það er rétt, að þau voru sorglega mikil. En langmestan hluta þessara tapa hefir bankinn borgað með varasjóði sínum og uppspöruðu fé og hlutafé. Þegar bankanum var lokað, var gert ráð fyrir því, að af þessum 20 millj., sem hann skuldaði, væri skuld umfram eignir 3 millj. Það er alveg rétt, að þessi töp eru stór, en það hafa fleiri tapað en Íslandsbanki. Ég hefi dálítið kynnt mér meðferðina á útibúi Íslandsbanka á Ísafirði, meðan hv.þm. Seyðf. var þar starfsmaður. Getur verið, að ég lesi seinna upp dóm, er kveðinn var upp 1926 og bregður ljósi yfir þetta. Hv. þm. þarf ekki að stökkva hátt yfir töpum Íslandsb., því hann hafði skamman tíma verið við stj. útibúsins, þegar mikil töp komu í ljós. Hv. þm. sagði, að ég myndi treysta því, sem Einar Arnórsson segði. Já, en Einar Arnórsson hefir aldrei sagt það, sem hann vill vera láta. Hv. þm. er bara að reyna að gefa í skyn, að bankastjórarnir séu sekir, en þorir ekki að segja það umbúðalaust. En ég skal segja honum það hreinskilnislega, að ég mun aldrei nota mitt vald til þess að setja þá undir sakamálsákæru, svo að þeir fái sýknunardóm. Það væri herfileg misbeiting réttvísinnar. Ef ég er sannfærður um, að maður sé saklaus, þá væri það glæpur af mér að höfða gegn honum sakamál. Þá talaði hv.þm. um mig í sambandi við 7. júlí og 9. nóv. og málshöfðanir út af þeim atburðum, er þá gerðust. Ég hélt, að hann meinti aðeins 9. nóv. Ég vísa því heim til föðurhúsanna, að ég hafi farið með rangt mál í þessu sambandi. En úr því hann þykist svona heilagur og er að tala um það, hve litlar sakir séu fyrir málshöfðuninni út af 9. nóv. í haust, þá skal ég lofa honum að heyra fáein læknisvottorð, sem sýna, hvað gerðist. Reyndar segir hann, að ekki hafi annað gerzt en að maður hafi ætlað að ná í fingur á einum lögregluþjóninum, sem þó hefði ekki tekizt. Hér eru tvö af þessum vottorðum. „Jakob Björnsson lögregluþjónn handleggsbrotnaði á vinstra framhandlegg þann 9. þ. m. (fractora ulnæ). Verður hann sennilega ófær til vinnu 6 vikna tíma í allt. Reykjavík, 30/11 '32. B. Gunnlaugsson læknir“. „Meiðsli þau, sem Sigtryggur Eiríksson lögregluþj. varð fyrir 9. nóv., voru: Háls- og bakvöðvar voru mjög mikið marðir og bólgnir, svo að hreyfing á þessum vöðvum var nærri ómöguleg vegna sársauka. Á höfði var hann auk þess töluvert marinn. Af þeim áverka, sem hann hafði fengið, var hann mjög máttfarinn í öllum útlimum, og er það enn, má búast við, að hann verði ekki vinnufær fyrr en eftir 1-1½ mán. hér frá Rvík, 2/12 '32. Ó. Þórðarson“. Svona gæti ég lengi haldið áfram. Ég get nefnt meiðsli Matthíasar Sveinbjarnarsonar, Magnús Hjaltesteðs, Þórðar Ingimundarsonar, Guðbjörns Hanssonar, Pálma Jónssonar, Margríms Gíslasonar, Ágústs Jónssonar, Erlings Pálssonar o. fl. Voru flestir þeirra óvígir eftir. Og svo kemur hv.þm., þykist vera einhver sannleikspostuli og segir, að ekki hafi annað gerzt en það, að einhver hafi ætlað að taka í einhvern fingur á einhverjum lögregluþjóni, sem ekki hafi verið til. Þá fór hann nokkrum orðum um það, sem hann kallaði mannúðarmál mín, sem hann talaði svo mikið um á föstudaginn var. En hann gleymdi dæmum úr þessum mannúðarmálum, sem hann kallar. Af hverju nefndi hv.þm. ekki, að það hafa komið 5 kærur á hendur formanni Alþýðuflokksins, Jóni Baldvinssyni? Af hverju nefnir hann ekki, að Jón Baldvinsson hafi orðið fyrir ákæru? Og af hverju álasar hv.þm. mér ekki fyrir, að ég skuli ekki hafa sett hans kæra flokksbróður undir sakamálsrannsókn? Ekki getur þar verið um hlutdrægni að ræða frá minni hendi. Ég gæti trúað, að einhverjum fyndist, að hann hefði ekki hvað sízt átt að skýra frá a. m. k. einni af þessum kærum. Nei, þetta, að ég hefi ekki látið fara fram rannsókn út af kærum á formann Alþýðusambandsins, ætti að sýna hv.þm., að það er ekki farið eftir því nú, hvort það er pólitískur andstæðingur, sem á í hlut. Ég skal svo, eftir því sem ég get, fylgja ræðu hv.þm. og svara með fáum orðum þeim atriðum öðrum, sem hann vék að mér. Ég get þá fyrst nefnt það, þó því væri ekki sérstaklega beint til mín, að hv.þm. ávítaði stj. fyrir að vera ekki búin að leysa stjórnarskrármálið. Það má nú segja, að hann sé bráðlátur, þingið er nú ekki meira en hálfnað, og hvernig getur hv.þm. búizt við, að búið sé að leysa málið? Það hefir komið fram frv., sem ýmsum hefir líkað allvel og tjáð sig fylgjandi, en það er ekki hægt að sjá fyrr en í þinglok, hvað úr því verður. Hv. þm. getur ekki ennþá álasað stjórninni fyrir þetta mál. Því það hefir heyrzt, að hann væri ánægður með þetta frv. og mundi sjálfur ætla að fylgja því. Ég held, að hæstv.forsrh. hafi svarað öllu viðvíkjandi landhelgisgæzlunni, og get ég þess vegna hlaupið yfir þann lið. Hv. þm. breiddi sig mjög yfir það, að ég hefði sagt, að hann hafi farið með ósanna sögu austan úr Vaðlavík. Hann sagði, þegar hann var búinn með söguna, að hann tryði því ekki, að hún væri sönn, en ég vissi það ekki fyrr en nú, að hann átti bara við enda sögunnar. En ég get fullvissað hann um, að hún er algerður tilbúningur, eins og hann sjálfur gat til. Þá eru það þessir 4 skipstjórar á launum. Ég vil spyrja hv.þm., hvaða skipstjóra á varðskipunum ég hefi bætt við. Ef hann getur ekki bent á, hvaða skipstjóra ég hafi bætt við, þá er hann að fara með vísvitandi blekkingar, og hann ætti ekki að leyfa sér að bera öðrum það á brýn, sem hann hefir gert sig sekan um sjálfur. Ég get fullvissað hv.þm. um það, að ég hefi engum bætt við, því að þessir menn voru allir á launum, þegar ég tók við. Þá var hv.þm. mjög hreykinn yfir því, að hann hefði borgað kost á varðskipunum 1931. Já, er það ekki von, að hann sé montinn af því! Heldur hann virkilega, að það sé aðalkostnaðurinn við varðskipin, sem hann étur, þegar hann ferðast með þeim? Ég hélt, að hann mundi vita, að aðalkostnaðurinn liggur ekki í því. Hann var, ef ég man rétt, mánaðartíma á ferðalagi á einhverju af varðskipunum. Og varðskipin urðu alltaf að vera til taks fyrir hann og hv. 5. landsk., hvenær sem var. Svo kemur hann og ætlar að telja mönnum trú um, að ríkið hafi ekki skaðazt á þessu, af því að hann hefði borgað það, sem hann át á skipinu! Þetta álítur hann ekki blekkingar. Þessi maður getur gert sig að dómara yfir öðrum. Nei, það var ekki það, sem hann át um borð í skipinu, sem var aðalkostnaðurinn, heldur það, sem eyddist í rekstur skipsins og að það var tekið frá landhelgisgæzlunni. Það var aðalatriðið, og það mun skipta þúsundum og sennilega tugum þúsunda. Hv. þingmaður varð að éta allt aftur í sig, sem hann sagði um greiðsluna til Guðmundar Sveinbjörnssonar. En það var ekki fyrr en hann fékk afrit af ávísuninni til Guðmundar Sveinbjörnssonar, sem hann trúði því, að honum hefði ekki verið borgað meira en 4 þús. kr. En það sanna í þessu máli er það, að Jónas Jónsson, sem hv.þm. er nú að verja eins og hann getur, borgaði þessi 4 þús. árið 1928, og hann borgaði sömu upphæð 1929 og 1930, en 1931 er það Tryggvi Þórhallsson, sem borgar það, og 1932 er það ég. En hv.þm. Seyðf. hélt sér saman um það, sem var borgað á árunum 1928, '29 og '30, af því að Jónas borgaði það, en hann reyndi að ráðast á mig, af því að hann hélt, að ég hefði borgað fyrir árin 1931 og 32. Það sést þess vegna af þessu, að það er fullkomlega ósatt, sem hann sagði, að ég hefði borgað Guðmundi Sveinbjörnssyni 8 þús. kr. fyrir eftirlit með landhelgisgæzlunni 1931 og 1932. Ég verð að segja hv.þm. það, að hann var heppinn að geta notað vottorðið frá Jónasi Jónssyni áður en hann afturkallaði það eins og hann gerði um vottorðið til Vigfúsar Einarssonar. En viðvíkjandi því starfsfólki, sem getur um í vottorðinu, að engin aukaborgun hafi verið greidd fyrir að leysa af hendi störf skrifstofustjórans, þá held ég, að við það sé hægt að gera athugasemd. Það er óhætt að athuga laun Gissurar Bergsteinssonar meðan hann var skrifstofustjóri, hvort þá hafi ekki verið borguð hærri laun. Þegar hv.þm. Seyðf. er að tala um 5. landsk., álítur hann það enga sök, þó hann hafi borgað 4 þús. kr. fyrir starf, sem alls ekki var unnið. En ef það er ég eða Tryggvi Þórhallsson, þá er það saknæmt. Auðvitað skiptir það engu máli, þó þessari ávísun hafi ekki verið framvísað fyrr en 1932, a. m. k. getur maður búizt við, að réttlætistilfinning hv.þm. Seyðf. sé svo mikil, að hann saki mig ekki um það, hvað ávísuninni var seint framvísað, heldur er það skrifstofustjórans sök að framvísa henni ekki fyrr. Þá nefndi hv.þm. rannsóknina gagnvart Lárusi á Kleppi. Get ég upplýst nokkuð um það, þó að ég hafi ekki fyrirskipað hana. Eftir að búið var að setja Lárus af fór hann í mál við ríkissjóð og krafðist skaðabótagreiðslu, en til þess að vera viðbúinn í þessu máli var rannsókn sett af stað. Þá spurði hv.þm., hvort Hesteyrarmálinu yrði ekki áfrýjað. Ég get sagt honum það, að ég er ekki búinn að lesa það mál, og get þess vegna ekki sagt honum, hvort því verður áfrýjað eða ekki. En það var auðfundið á hv.þm. Seyðf., að honum var annt um það mál. Skyldi það ekki vera af því, að það var verkamannafél. Dagsbrún, sem hafði kært, sem honum er svo annt um þetta? Það er ekki ákveðið ennþá, hvort því verður áfrýjað eða ekki. En í þessu sambandi get ég upplýst það, að ég býst við, að málskostnaður verði ekki undir 20 þús. kr. Því að þegar fyrirrennari minn, Jónas Jónsson, fékk þessa kæru í hendur, var strax sent af stað varðskip og látið liggja lengi fyrir vestan með ærnum kostnaði. En hvernig sem á þetta mál er litið, þá er það ekki annað en lítið lögreglumál. Það sýnir bezt sambandið milli hv.þm. Seyðf. og fyrrv.dómsmrh., að það er sent af stað herskip með ærnum kostnaði, og svo fæðist þessi litla mús, 100 eða 200 kr. sekt út af öllu saman. Þá vék hv.þm. að öðru, sem hann var ákaflega sár yfir. Það var viðvíkjandi Ísleifi Briem. Hann sagði, að ég hefði skýrt rangt frá, þegar ég sagði, að hann hefði ekki verið dæmdur fyrir fals. Ég sagði bara, að hann hefði ekki verið dæmdur fyrir eiginlegt fals. Refsing fyrir eiginlegt fals er svo ákveðin í lögum, að það sé 1 til 8 ár. Svo getur hann borið það saman við þá refsingu, sem ákveðin er í dómnum. Svo minntist hv.þm. á náðun Þórðar Flygenrings. Ég sagði á föstudaginn var, að ég hefði aðeins tekið tillit til þess, sem fyrrirennari minn var búinn að ákveða, að Þórður Flygenring skyldi verða náðaður. Því til sönnunar skal ég lesa upp vottorð frá hv. 2. þm. Rang., sem hann hefir gefið mér nú alveg samstundis. Það er svona: „Áður en stjórnarskiptin urðu síðastl. ár, hafði ég minnzt á það við þáv. dómsmrh., Jónas Jónsson, að hann leitaði náðunar fyrir Þórð Flygenring, þar sem mér var persónulega kunnugt um, að hann var veill að heilsu og að hann auk þess hafði mjög góðan vitnisburð forstjóra vinnuhælisins og meðmæli hans til þessa. Neitaði þáverandi dómsmrh. að gera þetta þá, en gaf mér í skyn, að hann mundi gera það, er refsitíminn yrði hálfnaður eða svo. Þessa gat ég við núv. dómsmrh., er ég minntist á þetta sama efni við hann, skömmu eftir stjórnarskiptin. Virðingarfyllst. Alþingi, 27. marz 1933. Sveinbjörn Högnason. Til dómsmrh. Magnúsar Guðmundssonar“. Nú getur hv.þm. borið þetta saman við vottorðið, sem hann er með, frá fyrrv.dómsmrh., sem ég man ekki betur (ég ætla nú að vera varkár, svo hv.þm. geti ekki talað um óvarkárni) en algerlega neitaði að eiga nokkurn þátt í þessari náðun. Ennfremur sagði hv.þm., að ég hefði ekki náðað þá fátæku, heldur aðeins þá ríku og stóru. Ég get sagt hv.þm. það, að ég hefi náðað marga fátæka menn, en hv.þm. hefir ekkert kært sig um að fá að vita um það. Hann fer hér aðeins með fullyrðingar, sem hann getur ekkert um vitað, hvort eru sannar eða ósannar. Þarf ég svo ekki að eyða meiri tíma að svo búnu í hv.þm. Seyðf., en mun fá orðið seinna, ef ég finn, að ég hefi gleymt einhverju.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Það var ekki margt í ræðu hv.þm. Seyðf., sem tók til mín, og mun ég þess vegna ekki vera langorður. En þó eru nokkur atriði, sem ég get ekki látið hjá líða að gera nokkrar athugasemdir við. Í ræðu sinni á föstudaginn átaldi hann stjórnina fyrir það, að hún hefði hvergi sparað fé, nema til vegagerða, símalagninga og annara verklegra framkvæmda. Telur Alþýðublaðið í dag, að sá sparnaður hafi numið um 330 þúsundum króna. Ég skal koma að þessu atriði síðar; ég vil aðeins minna hv.þm. á það, að honum hefir láðst að geta um ýmsan annan sparnað, sem stjórnin hefir lagt meiri áherzlu á. Ef hver einstakur liður í landsreikningnum fyrir árið 1931 er borinn saman við tilsvarandi útgjaldaliði á árinu 1932, samkv. yfirliti því, sem hæstv. fjmrh. gaf er hann lagði fjárl.frv. fyrir þetta þing, þá telst mér svo til, að á liðunum um dómgæzlu, samgöngur á sjó, kennslumál og á vísinda- og bókmenntastyrkjum og ýmsum styrkjum í 16. gr. og útgjöldum samkv. lögum og fjáraukalögum, sé sparnaðurinn á þessum liðum eingöngu mikið á 3. millj. meiri á árinu 1932 en árið áður. Í framsöguræðu sinni mun hæstv. fjmrh. hafa gert ráð fyrir, að greiðsla samkv. heimild laga og fjáraukalaga gæti orðið um 400 þús. kr. En á árinu 1931 var sá liður 1846 þús. kr. Hér er því um sparnað að ræða, sem nemur hér um bil 1½ millj. kr. Ég er ekki að segja, að það sé af neinni dyggð, að núverandi stj. hafi sýnt þennan sparnað. Ég er aðeins að benda á, að þessi upphæð er allmiklu hærri en þessi 330 þús., sem mér skildist að hv.þm. Seyðf. vildi telja hinar einu sparnaðartilraunir núverandi stjórnar. Svo skal ég koma aftur að vegamálunum. Núverandi ríkisstj. settist að völdum í öndverðum júnímánuði síðastl. Þarf ekki að taka fram, að ríkissjóður var ekki harmafullur þá, og það leit ekki heldur svo út, að hann mundi verða það á næstunni. Ég get minnzt á það, að í stað þess að tollstjórinn var vanur að koma með í ríkissjóð um 150 þús. kr. á hverri viku, kom um það leyti ekki nema 20 og upp í 46 þús. á viku, og þá um næstu mánaðamót átti að fara fram greiðsla til útlanda vegna afborgana af skuldum, sem nam á 2. millj. kr. Ég held, að flestum verði það allljóst, að ríkisstj. þóttist verða að gæta allmikillar varfærni um útgjöld, sem mögulega varð hjá komizt, eins og þá stóð á. Hv. þm. Seyðf. sagði, að varið hefði verið til vega s. l. ár um 600 þús. kr. Hæstv. fjmrh. mun í fjármálaræðu sinni hafa talið þessa upphæð nær 700 þús. kr. En við þá upphæð má bæta láni, sem tekið var til brúargerða og var um 155 þús. kr. Við það hækkar upphæðin allmikið. Við þá upphæð, sem þá munu hafa verið glöggir reikningar til um, má svo bæta allmikilli upphæð, sem varið var til vegagerða síðastl. haust, einmitt til þess meðfram að bæta úr atvinnuleysinu. Þá haustvinnu má því skoða sem atvinnubótavinnu, þó hún færi fram á vegum úti um land. Það, sem hefir verið varið til vega og brúargerða, hefir því numið, að láninu meðtöldu, um 930 þús. kr. skv. lokareikningsyfirliti vegamálastjóra. Ég geri ekki ráð fyrir, að hv.þm. hafi vitað þetta. En ég skal upplýsa það, svo að hann komist að raun um, að sparnaður stj. hefir ekki fyrst og fremst eða aðallega komið fram á þeim liðum, sem lúta að því að veita alþýðumönnum atvinnu. Hv. þm. talaði líka um að stj. hefði aðallega sparað fé til símans. Ég hefi nú hér fyrir framan mig yfirlit frá landssímastjóra, og skv. því hefir verið varið til síma um 578 þús. kr. samtals. Af þessari upphæð fór mestur hlutinn til þess að fullgera sjálfvirku símstöðina hér í Rvík og símakerfið hér í bænum. Ég hygg, að viðvíkjandi símakostnaði hér innan bæjar megi treysta orðum landssímastjórans sjálfs, að 2/3 af þeirri upphæð, eða 265 þús., hafi farið í beina vinnu til almennings, og megi þess vegna skoða þetta sem atvinnubótavinnu. Minnstur hluti þessa fjár var skv. fjárveitingu, heldur var verk þetta unnið sumpart fyrir símans eigið fé og sumpart notað til þess lán, sem áður var búið að taka til þessa fyrirtækis. Ég held því, að hv.þm. hefði átt að kynna sér þetta mál lítið eitt nánar áður en hann hreyfði þessum harðyrðum í ræðu sinni. Hann komst svo að orði, að stjórnin hefði gert sitt til að auka kreppuna, með því að taka atvinnuna af fólkinu. Ég hygg, að þegar þessir 2 liðir eru lagðir saman, þá sjái hv.þm. sjálfur, að hann hefir nokkuð ofmælt. Jafnframt verð ég að benda á það, að stjórnin hefir veitt dálítið fram yfir þá fjárveitingu, sem hún hafði til atvinnubóta, og hefir auk þess greitt fyrir allmörgum sveitar- og bæjarfélögum um lántökur til framlags að þeirra hluta til atvinnubótanna, þó að stjórninni bæri eigi skylda til. Til atvinnubóta hefir, að meðtöldu framlagi bæja og kaupstaða, verið varið um 948 þús. kr., og þótt ég sjái ekki eftir þessu fé og viti að þess hafi víðast verið full þörf til styrktar atvinnulitlum mönnum í landinu, mun svo vera háttað fjárhagnum eins og þingið hjó hann í hendur ríkisstjórn, að þó hv.þm. telji þennan styrk ekki skörulega í té látinn, þá má stj. þykja þetta allhá upphæð, borið saman við fé það, er stj. hefir umráð yfir. Þá má og í þessu sambandi minna á, að á síðastl. vori leit ekki glæsilega út um horfur og hag af rekstri síldarverksmiðjunnar á Siglufirði. Voru þá líkur til, að ríkissjóður neyddist til að hlaupa verulega undir bagga með verksmiðjunni, til þess að hægt yrði að láta verksmiðjuna vinna. Leitaði stjórnin því samþykkis aðalflokkanna til þess að verksmiðjan yrði starfrækt, þótt horfur væru allt annað en góðar. Slíkt mátti skoða sem atvinnubætur, og ekki sem lítilfjörlegastar, því að með því var tryggð atvinna a. m. k. 1000 manns. Að svo vel tókst til með verksmiðjuna og rekstur hennar og hag, má kalla happ eitt, ef athugaðar eru horfur þær, er þar voru fyrir hendi. Hv. þm. ávítar það harðlega, að í fjárlagafrv. stjórnarinnar fyrir næsta ár skuli ekki veitt nema 1 millj. kr. til verkl. framkvæmda, og þykir honum stj. skera það framlag hneykslanlega við neglur sér. Ég skal fúslega játa, að meira fé hefði þurft, en hinsvegar megum við gæta þess, að fáir eru þeir liðir fjárlagafrv., sem ekki eru skornir við neglur eða jafnvel kviku. Hv. þm. er eflaust kunnugt um, að stj. mun síðar leggja fram frv. til tekjuaukalaga. Samkvæmt þeim mun teknanna ekki aflað með þeim hætti að taka tolla af hverjum brauðbita eða brýnustu nauðsynjum, sem landslýður þarf að hafa sér til lífsviðurværis, heldur með því að leggja toll á óþarfa allan og ónauðsynlegar vörur, og ennfremur með auknum tekju- og eignarskatti. Það, að stj. hefir ekki enn komið fram með þær tillögur, stafar af því, að þeim er ætlað að bíða þess, að unnt verði að afgreiða þær í sambandi við önnur mál, er miða að þessu sama marki: Ráðstafanir vegna kreppunnar. Þá má benda á, að stj. hefir í hyggju að taka lán til brúargerða, þar sem héruðin bjóða fram slík lán, eins og t. d. Rangvellingar gerðu sl. ár. Þetta gerir stj. ekki af því, að hana langi til þess að hlaða láni á lán ofan, heldur er þessi ráðstöfun gerð til samgöngubóta og til eflingar atvinnunnar í landinu og miðar til þess, sem á að vera sameiginlegt markmið allra stjórnmálafl.: að vinna bug á atvinnuleysinu. Jafnframt er stj. að athuga möguleikana fyrir lántöku til nýrra vega, ef heimild fæst til slíks. Vænti ég einmitt, að hv.þm. Seyðf. ljái þessari hugmynd óskipt lið sitt, því ekki myndu verkamenn í þeim landsfjórðungi, sem hans kjördæmi er í, fara varhluta af hlunnindum þeim, er þessi ráðagerð veitti landslýð, ef hún kæmist í framkvæmd, að því er snertir samgöngu- og atvinnubætur. Áherzlan er einmitt lögð á að greiða sem mest úr atvinnuþörf manna um land allt, a. m. k. svo, að allir fái nokkra bót, þótt ekki verði hægt að gera svo öllum líki. Þá minntist hv.þm. á, að sér þætti stj. lítið sem ekkert hafa gert til úrlausnar kreppumálanna. Hann nefndi það, að skipuð hafi verið sérstök nefnd til þess að athuga hag og horfur landbúnaðarins, og mér skildist hann telja það mjög óviðeigandi að byrja á því starfi á undan öllu öðru. Ég mun síðar koma að því, hve „óviðeigandi“ það er. Hann sagði, að nefnd þessi hefði verið sein í verkum og ekkert lægi enn eftir hana. Nú verða menn að gera sér grein fyrir því, hve umfangsmikið og erfitt starf það er, sem nefnd þessi hefir með höndum. Safna þarf skýrslum um alla bændur á landinu og hag þeirra, og er það eigi alllítið starf, og að því loknu þarf að vinna úr skýrslum þessum, og tekur það eigi minni vinnu né tíma. Þetta starf er auðvitað bráðnauðsynlegt, til þess að fá fulla vitneskju um hag bændastéttarinnar í heild og fá þar með grundvöll til að byggja á. Bændanefndin er nú langt komin með starf sitt og hefir þegar ýms smærri frv. tilbúin, og eitt aðalfrumvarpið er nú svo langt komið, að búast má við því þegar í þessari viku, og verða þá hin tekin fyrir um leið. Auðvitað má um það deila eins og öll önnur mannanna verk, hversu vel hér hafi til tekizt, en að því hefir verið unnið af alúð að fá sem bezta úrlausn vandamálanna. Og einmitt vegna þessa hefir fjvn. flýtt afgreiðslu fjárlfrv. sem mest hún mátti, til þess að því betri tími ynnist fyrir þingið til þess að sinna kreppumálunum. Hv. þm. taldi það óviðeigandi, að skipuð skyldi nefnd til þess að athuga eingöngu vandræði þau, sem þjaka landbúnaðinum, og að hún léti ekki annara hagi til sín taka. Því er þar til að svara, að ef þingið vildi láta skipa kreppunefnd, er vinna skyldi á víðari grundvelli, myndi stj. ekki á nokkurn hátt leggja stein í götu hennar. En ástæðan til þess, að stj. hefir skipað þessa sérstöku bændanefnd fyrst, á rót sína að rekja til þess, að á undanförnum þingum hafa mjög verið rædd vandamál verkamanna í bæjum og kaupstöðum, og hefir talsvert fé verið lagt fram til þess að létta undir með þeim. Það er auðvitað mjög lofsvert, að svo mikill áhugi skuli hafa sýndur verið til aðstoðar mönnum þeim, sem erfiðasta eiga aðstöðu í kaupstöðunum. En bar þá ekki að hugsa neitt um bændurna, þótt vitað sé, að kaup bænda hefir lækkað a. m. k. um 60%? Í blöðum jafnaðarmanna hefir heyrzt, að vörur bænda væru ósæmilega dýrar, m. ö. o. að kaup þeirra væri alltof hátt. Mér finnst sízt eðlilegt eða viðeigandi, að þm. þess flokks, sem mest ber hag verkamanna fyrir brjósti, skuli beita sér svo mjög á móti hagsmunum bænda, verkamannanna í sveitunum, sem hann gerir í afstöðu sinni til norsku samninganna. Ég ætla ekki að fjölyrða um það efni nú, en afstaða þessa hv.þm. var svo gerólík afstöðu hv.þm. Vestm., sem líka er fulltrúi sjávarmanna eins og hv.þm. Seyðf., að ég get ekki algerlega leitt það hjá mér. Hv. þm. Vestm. leit að vísu ekki svo á, að samningarnir væru hagfelldir fyrir menn við sjávarsíðuna, en hinsvegar áleit hann, að hér væri svo mikið í húfi fyrir bændastétt landsins, að hann vildi hennar vegna leggja nokkuð í sölur. Betur kynni ég við, að hv.þm. Seyðf. hefðu farizt orð um þetta mál á svipaða lund. Vart verður um það deilt, að af alþýðumönnum á landinu hafi bændur einna versta aðstöðu. Hvert er kaup bænda fyrir þrotlausa vinnu allan ársins hring? Enginn meðalbóndi, hvað þá einyrki, mun vinna færri stundir yfir árið en 3000-3300. Það þykir góður árangur, ef skepnuhöld blessast svo, að á árinu fái þeir í afurðir af eigin erfiði um 2000 pund af kjöti. Öðru er varla til að dreifa, því að ull er vitaverðlaus, hrekkur rétt til fyrir smölun og rúningu og öðrum kostnaði. Með því kjötverði, sem nú er í afskekktari sveitum landsins, er ekki hægt að reikna árskaup bónda, sem verður að strita hvíldarlaust allt árið, meira en 500 kr. En tímakaupið verður þá 16-17 aurar um klukkustundina. Nú vil ég gjarnan trúa því, að þessi hv.þm. hafi af einlægni barizt fyrir kauphækkun verkamanna í bæjum. En þá kemur það undarlega fyrir sjónir, að hann skuli af alefli beita sér gegn því, að bændum opnist leið til þess, að þetta lága kaup þeirra væri tryggt, þótt ekki væri farið fram á meira. Og því vænti ég þess, að hv.þm. ljái lið þeim ráðstöfunum, sem síðar koma fram á þessu þingi til þess að rétta hag bænda. Til hjálpar atvinnulitlum og atvinnulausum verkamönnum í kaupstöðum mun á þessu ári varið á 2. millj. króna. En fyrir bændur er enn engin sérstök kreppuráðstöfun gerð. Nú treysti ég því fastlega, að er frv. þessa efnis koma fyrir þingið, væntanl. í þessari viku, þá skerist þessi hv.þm. ekki úr leik um að létta undir með þeim, sem þyngstan bera baggann.

Haraldur Guðmundsson Ég mun fara fljótt yfir sögu, vegna þess hve tíminn er naumur. Ég verð að segja, að ekki hafði hæstv atvmrh. miklu að svara. Niðurstaða sú, er hann komst að um bág kjör bænda, er sjálfsagt rétt. En svo segir hann, að köldu hafi andað í garð bænda af hálfu mín og Alþýðufl. og við spillt mjög fyrir með andstöðu við norsku samningana. Þetta er alveg rangt og órökfast, og vil ég hnekkja þeim ummælum hans. Ráðh. verður að hafa hugfast orðtækið: „Svo skal böl bæta, að biði ei annað meira“. Hvernig var nú kaupið í tíð bændastj., þegar innflutningur var án takmarka? Hin glæsilega útkoma var hið áðurnefnda 500 kr. nettókaup. Hverju breytir að norsku samn. verði felldir? Því er borið við, að sölutregða verði á lágtollakjöti. En þessi lágtollur nemur 25 kr. á tunnu! Að sala á kjötinu fari hækkandi? Mér finnst hún fara lækkandi. Þó að á næsta ári verði fluttar út 11000 tn., verður útflutningur brátt hverfandi og smáminnkandi. En bændur selja víðar kjöt en til Noregs. Beztu markaðir þeirra eru einmitt kaupstaðirnir íslenzku. Og beztu viðskiptavinirnir eru einmitt íslenzkir verkamenn og sjómenn. Og ef svo illa skyldi til takast, að stórkostl. verði spillt kaupgetu þeirra, en það uggir mig að verði, ef samþ. verða norsku samn., þá býst ég við, að dýrkeypt yrði reynslan. Þetta, sem ráðh. sagði um að blöð og þm. Alþýðufl. hefðu minnzt á, að bændur hefðu of hátt kaup, eru staðlausir stafir. Hinsvegar hefir verið bent á gífurlegan verðmun á afurðum þeirra, er erl. eru seldar og hér. En bændur skilja það vel, að því dýrara sem kjöt þeirra og smjör er, því minna geta verkamenn hér heima keypt af þeim, og þeir hafa vit á að skemma ekki sinn bezta markað með alltof háu verðlagi á vörum sínum. Ekkert er eins hættulegt og að ala á andstæðum hagsmunum verkamanna og bænda. Þar er svo ástatt, að eins líf er annars víf, frekar en nokkursstaðar. En að ég hafi farið rangt með tölur, þ. e. a. s. fjárhæðir þær, sem í fjárlfrv. eru, er eingöngu hæstv. fjmrh. að kenna, því, að ég hafði vizku mína úr bráðabirgðayfirliti því, er hann lagði fram hér í deildinni. Ég hefi ekki verið mótfallinn tillögum til úrlausnar kreppuvandræðunum, síður en svo, en hitt átel ég harðlega, að stj. skuli loka augunum fyrir vandræðum verkamanna- og sjómannastéttarinnar, því að þær stéttir eiga um sárt að binda af völdum kreppunnar ekki síður en sú stétt, sem stj. virðist hér aðallega bera fyrir brjósti, líklega vegna þess, að þar hefir hún sitt kjörfylgi. Og hneykslanlegt finnst mér slíkt athæfi sem það, að ætla ekki nokkurn eyri til atvinnubóta í fjárl.frv. þessu, og fella niður 300000 kr., er til þessara þarfa voru hugsaðar. Um fylgi við kreppubollaleggingar hæstv. ráðh. vil ég engu lofa, fyrr en till. um það koma fram og ég sé, hvernig þær líta út. Ég man eftir því, að á þingi 1931 klofnaði fjvn.Nd. um kreppumálin. Ég átti þá sæti í þeirri n. Og ég man eftir því, að íhöldin bæði, sjálfstæðið og framsókn, sem þá voru að hneigjast saman, voru sammála um það að kalla allt mitt tal og tillögur til að mæta kreppunni karlanöldur og kreppumas. En allir sjá þó nú, að hægra hefði verið þá í byrjun kreppunnar og betra árferði að draga úr áhrifum hennar, hefði röggsamlega verið á móti henni tekið. En þá brostu þeir bara að vitleysunni úr mér og samherjum mínum. - Mér þótti hæstv.dómsmrh. vera undarlega byrstur í ræðu sinni. Það var þó sannarlega ekki ástæða fyrir hann að vera það, því eftir því sem honum sjálfum sagðist frá, þá hafði hann hrakið alla ræðu mína, þá er ég hélt á föstudaginn, svo „þar stóð ekki steinn yfir steini“, að því er honum sjálfum sagðist frá. - En þrátt fyrir þessa herfilegu útreið, sem ég fekk þá, að dómi hæstv.dómsmrh. sjálfs, að því er hann sagði, þá er ég þó ekki frá því, að einhver efi hafi falizt hið innra hjá hæstv. ráðh. sjálfum um „að ekki stæði steinn yfir steini“, því langur kafli af þeirri ræðu, er hann hélt nú, var einmitt svar við þeirri ræðu, er ég hélt á föstudaginn. Ég skal nú, eftir því sem tími minn endist, víkja nokkru nánar að þessum „sterku rökum“ hæstv.dómsmrh. Hann sagðist hafa náðað marga fátæka menn. Ég skal nú ekki segja um það. Ég hefi ekki orðið var við, að svo hafi verið, og engar skýrslur hefir hæstv. ráðh. gefið um það. Það mun að vísu oft vera gert, að gefa þeim föngum, er hegða sér vel, eftir nokkuð af ídæmdri hegningu, og þó aldrei nema minnihlutann. En í þeim dæmum, er ég nefndi, var ýmist um uppgjöf saka að ræða að mestu eða öllu. Um siðferðisvottorð hv. 2. þm. Rang. í máli Þórðar Flygenrings hefi ég ekkert að segja. Það kemur þessu máli ekkert við. Þótt hann hafi fengið eitthvert vilyrði hjá fyrrv.dómsmrh. um náðun fyrir Þórð Flygenring, sem sá dómsmrh. reyndar neitar, þá var núv. dómsmrh. vitanlega ekkert bundinn af því. - Það væri líka laglegt, ef ráðh. væri jafnan bundinn af orðum og gerðum fyrirrennara síns og skyldur til að halda öllu svínaríi áfram, sem hann hefði byrjað á. Ef reglulegur skúrkur kæmist í ráðherrastól, þá ættu eftirmenn hans að vera bundnir við það að halda áfram sömu stefnu. En sé nú lítið nánar á þetta, þá sést á þessu vottorði, að fyrrv.dómsmrh. hefir ekki gert annað en gefið það í skyn, að tala mætti um náðun, þegar Þ. Flygenring hefði hálfnað refsinguna. En mannkærleiki hæstv. núv. dómsmrh. er það meiri, að hann náðar löngu áður en Þ. Flygenring er búinn með helming fangavistar sinnar. Og hann gerir meira. Hann veitir honum fullt atvinnufrelsi og hefir dóm hæstaréttar um það atriði að engu. Mun það vera eins dæmi, að dómsmrh. leyfi sér að ónýta svo gersamlega dóm hæstaréttar. Í máli Ísleifs Briems vildi hæstv.dómsmrh. nú bjarga sér með því að segja, að hann hefði ekki verið dæmdur fyrir eiginlegt fals. Ég hefi nú ekki fyrr heyrt talað um „óeiginlegt fals“ og er satt að segja ekki svo fróður að vita, hvað það er. - En ef það er ekki nema óeiginlegt fals að setja falsað nafn undir bréf, þá veit ég ekki, hvað eiginlegt fals er. Hæstv. dómsmrh. sagði, að ekki væri neitt um það ákveðið enn, hvort Hesteyrarmálinu yrði áfrýjað. Í sambandi við það fór hann að tala um, að rannsókn þess hefði orðið dýr. Ég hélt nú satt að segja, að það ætti ekki að vera mælikvarði á framgang mála, hvort mikið eða lítið kostar að rannsaka þau. Ef svo væri, þá væri um að gera að hafa málin svo stór og umfangsmikil, að ekki þætti fært að rannsaka þau kostnaðarins vegna. Annars vildi nú hæstv. ráðh. telja þetta smámál - „músarmál“ nefndi hann það. Ég get nú ekki tekið undir það. Ég tel það ekkert smámál, að stór „forretning“ notar eingöngu svikin mælitæki. Hæstv. dómsmrh. sagði, að ég hefði þó sýnt þá sanngirni að segja frá því, hvernig greiðslunni til Guðm. Sveinbjörnssonar var varið. Mér datt nú satt að segja ekki í hug, að skrifstofustjórinn lægi með 16 mánaða gamla ávísun, undirskrifaða af núv. flokksbróður hæstv.dómsmrh., hv.þm. Str. En manni verður á að spyrja: Var ávísunin þá ekki orðin fyrnd eftir 16 mánuði? Var rétt að borga hana út? Þá var það átið á varðskipunum. Hæstv. dómsmrh. viðhafði þau orð á föstudagskvöldið, að landhelgisgæzlan hefði nú kostað 700 þús. kr. árið 1930, og af því hefði ég etið talsvert mikið. Þetta tók ég eins og það var talað og skýrði frá því, að ég hefði borgað fæði mitt þar. Það gerði ég, og meira þó. Annars er ekki við mig að tala um stjórn varðskipanna. Um það ber honum að tala við fyrirrennara sinn. Annars hygg ég nú, að hæstv.dómsmrh. hafi sjálfur ferðazt með varðskipum, og líklega ekki einu sinni borgað fæði. Víst er um það, að hv. 4. landsk. ferðaðist með varðskipunum samtímis mér. Ekki hefir hæstv.dómsmrh. átalið það. En máske er það svo fyrir hans sjónum, að það sé óhæft, að varðskipin flytji jafnaðarmenn hafna á milli, en íhaldsmenn mega þau óátalið flytja, bæði lifandi og dauða. - Annars hafa varðskipin enga ferð farið mín vegna. Ég hefi aldrei pantað það. Ég hefi aðeins verið með þegar mér hefir verið boðið það og skipin átt að fara hvort sem var. Um stjórnarskrármálið sagði hæstv.dómsmrh., að þar sem þing væri enn ekki hálfnað, væri of snemmt að spá nokkru um framgang þess. Ég hefi nú í því, sem ég hefi sagt um það mál, stuðzt við ummæli hæstv.forsrh. En af hans orðum hefir mátt draga það, að engar líkur væru fyrir framgangi þess á þessu þingi. En gott er að taka því, ef það kemst fram. Þá taldi hæstv.dómsmrh. sig hafa unnið mikið miskunnarverk á hv. 2. landsk., Jóni Baldvinssyni. Ja, það er nú ljóti karlinn, þessi Jón Baldvinsson! Og hann er svei mér heppinn að eiga að jafnmiskunnsaman mann og hæstv.dómsmrh.! Dómsmrh. sagði, að á 2. landsk. hefðu komið hvorki meira né minna en 5 kærur. Þetta er líklega rétt. Ég fékk upplýsingar um þetta nú samstundis. Og ég held, að rétt sé að segja frá hverjum þessar 5 kærur eru. Sú 1. er frá Einari M. Jónassyni fyrrv. yfirvaldi Barðstrendinga, 2. er frá sama Einari M. Jónassyni, 3. er frá sama Einari M. Jónassyni, 4. er frá Þórði Flygenring og 5. er frá Pétri Magnússyni fyrrv. starfsmanni í Útvegsbankanum, sem var látinn fara þaðan nýlega af einhverjum ástæðum. Það vantar svo sem ekki, að sumir af kærendunum séu landskunnir menn. En um kærurnar er mér eigi að öðru leyti kunnugt né efni þeirra. En ekki dettur mér í hug að biðja kærðan undan rannsókn, ef kærurnar eru réttmætar. Ég hygg þó reyndar, að þetta sé lítt sambærilegt við mál Ísleifs Briems. Þá gat hæstv.dómsmrh. engu svarað því, sem ég sagði um sakarefnin á Sigurjón Á. Ólafsson og Sigurð Ólafsson, sem ég hafði áður lýst, hversu lítil væru. Hann þvertók nú fyrst fyrir, að ég hafi skýrt rétt frá þessu. Annaðhvort hefir hann gert það vísvitandi, eða þá að minnið hefir bilað. Ég tel þó víst, að hæstv.dómsmrh. hafi athugað sakarefnin, áður en hann fyrirskipaði sakamálsákæru gegn þessum mönnum. Ég vil ekki gera ráð fyrir, að hann fyrirskipi svona kærur „bara í slump“ án þess að hafa kynnt sér kæruatriðin á hvern og einn. En í stað þess að svara þessum atriðum las hann upp læknisvottorð um meiðsli, er lögregluþjónar höfðu fengið í bardaganum. Þær sakir eru bæði stórar og ljótar. Og ég hefi ekki með einu orði mælt bót þeirri stórorustu, er varð orsök til þeirra meiðsla. En þau meiðsli koma ekkert þeim tveim mönnum við, er ég nefndi. Hvorugur þeirra er sakaður um neitt slíkt. Sá, sem á að hafa tekið „aktivari“ þátt í orustunni, er sakaður um að hafa tekið í fingur á lögregluþjóni. En enginn lögregluþjónn kannast þó við það. En annars má nú um þennan atburð segja það, að sá veldur miklu, er upphafinu veldur. Og upphafið að þessum atburðum er vitanlega sá þröngi kostur, sem örsnauðum verkamönnum var settur, með því að bæjarstjórnarmeirihlutinn ákveður að setja atvinnubótakaupið niður um þrjðjung. Þetta er það, sem olli almennri gremju og síðan slysum. Boginn var spenntur of hátt í þetta sinn, og afleiðingin varð sú, að enginn réð við neitt. Þá lét hæstv.dómsmrh. sér sæma að ráðast persónulega á mig. Það hafði ég þó ekki gert við hann. Aðeins talað um starfsemi hans sem ráðh. - Hann sagði, að á þeim skamma tíma, sem ég hefði stjórnað bankaútibúi á Ísafirði, hefði bankinn tapað stórfé, og talaði um hæstaréttardóm í sambandi við það. Það er nú fyrst og fremst svo, að ég hefi aldrei verið útibússtjóri á Ísafirði, svo eitthvað hlýtur hér að vera málum blandað. Ég vil mælast til þess, að ráðh. tilgreini nánari heimildir. Og hann má mín vegna lesa upp alla þá hæstaréttardóma, er honum þóknast, og einkum þann kafla úr þeim hæstaréttardómi, sem ég býst við, að hann eigi við og mér kemur við. Um annað úr þeim dómi varðar mig ekki. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri grundvallaratriði réttvísinnar að yfirheyra báða málsaðilja. Og til frekari áherzlu hafði hann yfir latneska setningu um þetta. Það þarf nú ekkert að pexa um þetta, því ég er sammála honum, að það sé sjálfsagt, að sakborningar séu yfirheyrðir og þeim gefinn fullur kostur á að verja mál sitt. En hér var ekki um neitt slíkt að ræða í máli bankastjóra Íslandsbanka. Þeir áttu að fá þess kost að bera varnir sínar fram fyrir dómara og afsanna þar, ef þeir gætu, þær sakir, sem á þá hafa verið bornar og skýrsla er að nokkru leyti til um. En ekkert þvílíkt átti sér stað. Þeir voru aldrei yfirheyrðir. Það var engin yfirheyrsla, þótt hæstv.dómsmrh., sem vitanlega er enginn dómari, spyrði þá um álit þeirra á skýrslunni. Það er engu líkara en að ráðh. og hæstiréttur ruglist saman í heila hæstv. ráðh. En þó hann sjálfsagt langi til að verða dómari í hæstarétti, þá er hann samt ekki orðinn það enn. Það eru dómstólarnir, sem eiga að annast próf í málunum, en ekki ráðh. Það, sem dómsmrh. hefir gert í þessu máli, er ekkert annað en skrípaleikur. Það sannar ekkert um sekt eða sýknu bankastjóranna. Það er einmitt hæstv.dómsmrh. sjálfur, sem kennir í veg fyrir, að þessari gullvægu latnesku reglu, er hann hafði yfir, væri fylgt í þessu máli. - Hæstv. ráðh. spurði mig að því, hvort ég vildi, að mál væri höfðað gegn mér fyrir manndráp. - Ja, spurningin er nú ekki gáfuleg, en ég hefi skrifað þetta svona eftir honum. Ég get svarað þessu með því, að ég vil helzt vera laus við öll manndráp, og því vitanlega líka slíkar kærur. En félli grunur á mig um slíkt og ég væri kærður fyrir, þá vildi ég hiklaust, að fram færi réttarrannsókn, svo mér gæfist kostur á að hreinsa mig af slíkri kæru, ef ég væri saklaus. Þá vék hann að því, sem ég sagði um Nasreddin þarna í Tyrkíá, og í því sambandi fór hann að endurtaka það, að reikningarnir hefðu ekki verið rangir. En í dómsforsendum hæstaréttar í launagreiðslumáli Kristjáns Karlssonar er beinlínis sagt, að reikningar Íslandsbanka hafi verið rangir. Þar er tilfært tvennt: Að skuldir séu vantaldar um upphæð, er nemur á aðra millj. kr., og að eignir séu oftaldar um stórar upphæðir vegna tapaðra skulda, sem taldar eru í fullri upphæð á reikningum bankans. - Ráðh. segir, að Brynjólfur Stefánsson hafi reiknað það út, að reikningar bankans hafi verið réttir. Ég sé nú ekki að það raski neitt dómi hæstaréttar, þó einhver maður setjist niður og reikni út einhverja prósentu. Ég skil ekki þessa fullyrðingu hæstv. ráðh. Vill hann þá halda því fram, að dómur hæstaréttar um þetta hafi verið rangur? - Það þýðir ekkert að koma með ákúrur á mig út af þessu, því ég gerði ekki annað en að vitna til þessa hæstaréttardóms. Ég hefði gjarnan viljað lesa upp nokkra kafla, er sanna mál mitt, en tímans vegna verð ég að sleppa því. Hæstv. ráðh. sagðist ekki vera viss um, að bankastjórarnir hefðu talið útistandandi skuldir hærri en forsvaranlegt var. Ég fullyrði, að þetta er ekki rétt. Bankastjórarnir vissu beinlínis um, að sumar skuldirnar voru lítils virði. Skýrslan tekur af öll tvímæli um það. Ég skal taka sem dæmi, að útibússtjóri bankans í Vestmannaeyjum skrifar bankastjórunum bréf 1927 og kvartar þá undan viðskiptunum við Gísla Johnsen. Afleiðing þess er sú ein, að skuldin er færð til aðalbankans. Síðan er Gísla Johnsen lánað áfram, eins og ekkert hefði í skorizt, um milljón krónur. Og endirinn verður sá, að bankinn tapar á honum 1100 þús. kr. - Þetta bréf sýnir skýrt, að bankastjórarnir vissu, hvað var að gerast. Sama má segja um Sæmund Halldórsson í Stykkishólmi og Stefán Th. Jónsson á Seyðisfirði o. fl. Læt ég svo útrætt við hæstv.dómsmrh. Við hæstv.forsrh. hefði ég gjarnan viljað tala nokkuð. En þar sem tími minn mun nú brátt á enda, verð ég að spara mér að mestu þá ánægju. Hæstv. ráðh. sagði, að ekki væri unnt að leggja á meiri beina skatta. Nefndi hann í því sambandi útsvörin. Ég skal ekki fara mikið út í það, en ég fullyrði þó, að með beinum sköttum er hægt að fá nægilegt fjármagn til ríkisins þarfa. Hann sagði með nokkurri drýldni, að stj. hefði hækkað tekjuskattinn um 25%. Það var nú reyndar þingið, sem gerði það, eða gaf stj. a. m. k. heimild til þess. Það er nú gott til skýringar á þessu máli að setja upp dæmi í tölum. Tölur skýra marga hluti vel, þótt hæstv. ráðh. forðist slíkt. Sá heimilisfaðir, sem hefir 12000 kr. tekjur og fimm manns í heimili, borgar nú í tekjuskatt 462 kr. og í viðbót 25% af því nú, eða 116 kr. Hann greiðir því alls kr. 578. - Nú eru það margir menn hér á landi, einkum í Reykjavík, þar sem mestur auður er saman kominn, sem hafa svona háar tekjur og hærri. Hvar á nú að taka fé til landsins þarfa, ef ekki einmitt hjá svona tekjuháum mönnum? Þó þessi tekjuskattur væri tvöfaldaður og maður eins og sá, sem ég tók dæmi af, yrði að greiða 930 kr. í tekjuskatt, þá vil ég fullyrða, að 90-95% af þjóðinni yrði samt verr sett um efnalega afkomu. Þetta skýrist bezt með raunverulegum tölum. Almennt gaspur um, að ekki sé hægt að hækka beinu skattana, skýrir ekki neitt. Hæstv. forseti tilkynnir mér það með sinni venjulegu blíðu, að tími minn sé nú búinn. Ég skal þá líka vera auðsveipur og hætta. En þar sem ég fæ ekki oftar tekið til máls, þá vil ég biðja háttv. áheyrendur að rifja upp fyrir sér orð mín, þegar hæstv. ráðh. fara að rífa þau niður, „svo ekki standi steinn yfir steini“. Hæstv. forsrh. viðurkennir, að ketilhreinsun mín á stj. sé ófullkomin. Þetta er rétt. Ég veit það bezt sjálfur, að þar er um svo miklu, miklu meiri sora og sóðaskap að ræða, sem mér vinnst enginn tími til að taka til aðgerðar nú. Jafnvel sjálfur Herkúles mundi ekki hafa orkað því, nema þá að grafa stóran skurð og veita heilli Þjórsá inn í ketil stjórnarinnar. En þá uggir mig, að stj. mundi fljóta með líka.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég heyrði á orðum hv.þm. Seyðf., að hann var svona óbeint að mælast til þess, að ekki yrði um hann farið mjög ómjúkum höndum. Ég skal þá heldur ekki gera það, enda var hv.þm. miklu blíðari og bljúgari nú en fyrr í kvöld. Hann hefir sennilega fundið, að hann hafði gengið fulllangt áður. Ég get þó ekki sleppt honum alveg og vil því segja fáein orð út af því, sem hann sagði í síðustu ræðu sinni. Það hefir nú komið í ljós, að hv.þm., sem hefir ávítað mig fyrir að fara ekki rétt með, hefir nú orðið að renna því niður, sem hann fullyrti fyrr. Þannig hefir hann orðið að viðurkenna þá fullyrðingu sína ranga, að ég hafi borgað skrifstofustjóranum 8 þús. kr. Sama er með landhelgissöguna að austan; hann játaði, að hún væri lygi. Og viðvíkjandi náðun Þórðar Flygenrings get ég vísað til vottorðsins frá hv. 2. þm. Rang. og skal svo ekki fjölyrða meira um það. Þá var hv.þm. mjög gleiður, er hann spurði um það, hver mismunur væri á eiginlegri og óeiginlegri fölsun. En munurinn er sá, að hér var ekki um fölsun á nafni að ræða, heldur var það stimpill, sem hafði verið notaður. Þess vegna var líka refsingin svona lítil. Annars hefði hún verið miklu meiri. Það var þetta, sem ég átti við. Ég hefi kannske gleymt að taka það fram fyrr. En ég vona nú, að hv.þm. Seyðf. skilji þennan mun. Þá var hv.þm. montinn af því að hafa borgað mat sinn, er hann ferðaðist með varðskjpunum 1930. Það var nú vitanlega ekki maturinn, sem ég átti við. Ég var að átelja það, að varðskipin væru tekin til slíkra pólitískra snattferða með hann og fleiri. Og það skiptir engu máli, þótt Pétur Magnússon væri með. Það er ekkert betra fyrir það. Hann réð heldur engu um þessar ferðir. Hann tók bara boði hv.þm. Seyðf. og hv. 5. landsk., þáv. dómsmrh., sem þá voru og eru enn óaðskiljanlegir vinir. Ég hefi farið norður í land í pólitískum leiðangri um sama leyti og fyrrv.dómsmrh., hv. 5. landsk., og hv.þm. Seyðf. Þeir ferðuðust þá í stjórnarbíl, en ég ekki. Ég vil nú spyrja hv.þm. Seyðf.: Hefir hann borgað fyrir þá bílferð? Ég held ekki. Ég hefi a. m. k. ekki séð það í landsreikningnum. Hann hefir líklega gleymt að borga þá bílferð, þótt hann sé montinn af því að hafa borgað fyrir matinn 1930. Þá var hv.þm. að tala um, að ég hefði sagt það, að ég hefði hlíft Jóni Baldvinssyni, en það hefi ég aldrei sagt. Það, sem ég sagði, var, að 5 kærur hefðu komið á hendur Jóni Baldvinssyni. Ég talaði ekki um neina hlífð í sambandi við það, að þessi kæruefni voru ekki tekin fyrir sem mál. Hv. þm. Seyðf. getur ekki sagt, að ég hafi beitt hlutdrægni í þessu efni. Hefði ég gert það, þá hefði ég haft það eins og fyrirrennari minn, ég hefði látið fara fram rannsókn. Viðvíkjandi einni af þessum kærum finnst mér það reyndar vera álitamál, hvort ekki hefði verið rétt að gera það, en ég álít, að fyrrv.dómsmrh. hafi skorið úr því, og því sé búið að afgreiða það mál. Það er því ekki til neins fyrir hv.þm. Seyðf. að vera að skora á mig að fyrirskipa rannsókn út af þessum kærum á hendur Jóni Baldvinssyni. Ég fer ekkert eftir því, sem sá maður segir, heldur hinu, hvað ég álít rétt, og læt hann vita það, að ég fyrirskipa ekki sakamálsrannsókn, nema ég telji nokkrar líkur fyrir því, að hinn ákærði maður sé sekur og skiptir þar engu máli, hvaða pólitískum flokki sá maður tilheyrir. Hv. þm. hneykslaðist mjög á því, að ég skyldi ekki muna nöfn á þeim mönnum, sem höfðuð voru mál gegn vegna þess, sem bar við 7. júlí síðastl. sumar. Ég hafði ekkert með það að gera; það var skrifstofustjóri, sem þessu réð. Þá sagði hv.þm., að það hefði ekki verið furða, þótt upphlaupið yrði 9. nóv. í vetur, því að það hefði átt að lækka tímakaup verkamanna niður í eina krónu. Ég býst við því, að ýmsum af áheyrendum okkar úti um land þyki það ekki neitt gífurlegt, þó að það hefði verið lækkað niður í eina krónu. Setjum svo, að það hefði nú ekki verið rétt að lækka kaupið. En vill þá hv.þm. Seyðf. halda fram, að ákvörðun um kauplækkunina hafi verið rétt svarað með bardaganum 9. nóv.? Þá minntist hv.þm. á bankastjórana við Íslandsbanka, og er hann mér alveg sammála um það, að það eigi að heyra báðar hliðar málanna. En hann vill, að það gerist endilega fyrir rétti. Ég álít, að ef maður sannar það utan réttar, að hann sé saklaus, þá eigi ekki að fara að kalla hann fyrir rétt. Hv. þm. sagði, að ég tæki dómsvaldið í mínar hendur. En það er einmitt það, sem allir menn um allan heim, sem ákæruvald hafa, verða að gera, og þýðir ekkert móti því að mæla. Hv. þm. segir, að það sé viðurkennt, að reikningar bankans hafi verið rangir, og það get ég vel gengið inn á, að þeir hafi verið „objektivt“ rangir, en þó ekki falsaðir fyrir því. Vegna þess, sem ekki var kunnugt þegar reikningarnir voru skrifaðir, en síðar var vitað, urðu reikningarnir rangir. Ég álít, að ég hafi tekið skýrt fram dæmið um reikninga Landsbankans, hvernig fór um mat á honum, og að þar þurfi ekki frekari vitna við. Hv. þm. Seyðf. reyndi ekki með einu orði að hrekja það, sem ég sagði, sem þó var rothögg á það, sem hann sagði. Þá þótti hv.þm. ég leggja nokkuð mikið upp úr skýrslu Brynjólfs Stefánssonar. Já, það er vissulega leggjandi mikið upp úr skýrslum, sem eru ekkert annað en útreikningur á staðreyndum. Þar er reiknað út og sýnt fram á, að skuldin er, eftir íslenzkum krónum talið, með 6½% vöxtum. En sé miðað við danskar krónur, verða vextir um 3%. Heldur hv.þm. Seyðf., að hann geti talið nokkrum manni trú um, að ríkissjóðurinn danski láti nokkra peninga út gegn 3% vöxtum. Nei, það, sem gert var hér, var, að það var látið eftir, að þetta væri talið að nafninu til danskar krónur, en átti raunverulega að borgast í íslenzkum krónum. Svo minntist hann að síðustu á Gísla Johnsen. Sagði hann, að bankinn hefði tapað miklu á honum og bankastjórarnir hefðu átt að sjá það löngu fyrr, að sá maður mundi aldrei geta greitt allar sínar skuldir. Já, það er nú hægt að segja þetta. En hvernig fór svo? Hvað gerðu svo nýju bankastjórarnir?

Það er ekki til neins að spyrja mig að því

. Nei, en ég skal þá skýra frá því. Þeir lánuðu honum bara hálfa milljón kr. í viðbót, svo að ekki hafa þeir séð þetta. En svo álítur hv.þm. Seyðf., að það geti komið til mála að taka þessa menn, sem voru áður í bankastjórninni, og refsa þeim fyrir það, að þeir sáu ekki það, sem hinir sáu ekki heldur. En hann orðar ekki, að það eigi að taka hina seinni og refsa þeim. Ég skal svo hlífa hv.þm. Seyðf. við frekari hrellingum, og verð að lýsa því yfir, að ég er hæstánægður með þessa tilraun hans til hreingerninga, og ég gef honum þann vitnisburð, að hann var allt of bljúgur, er hann sagði, að hann hefði ekki tekið fram nema fátt af því, sem hefði mátt færa fram í sömu átt. Því ég veit, að hann hefir setið með sveittan skalla til að tína það allt til og skrifa upp, sem hann hefir þótzt geta deilt á stjórnina með. Og hann hefir tekið allan tíma síns flokks við þessar umræður, 3 klst. Þrátt fyrir þetta hefir hann ekki getað fundið fleira, en sem betur fer er það nú allt hrakið.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Það eru aðeins nokkur orð, því að nú er liðið á nóttu. Ég svaraði ekki fyrirspurn hv.þm. Seyðf. um atvinnubótastyrkinn í stjfrv., og var það aðeins af gleymsku. Það hefir jafnan verið svo, að atvinnubótastyrkurinn hefir verið settur inn á þingi, enda er það nokkuð snemmt að fara að ákveða um hann fyrir nýár árið áður en fjárlög eiga að ganga í gildi. Nú hefi ég jafnan sagt það, að árið 1932 verði sennilega versta árið fyrir atvinnuna í landinu og tekjur ríkissjóðs. Árið 1931 var mikið tapár fyrir atvinnuvegina, en ekkert sérlega slæmt fyrir atvinnu verkamanna eða tekjur ríkissjóðs. En afleiðingin af þessu mikla tapi atvinnuveganna var sú, að árið 1932 varð stöðvun á margskonar atvinnu, sem áður var rekin, sem svo skapaði atvinnuleysi hjá almenningi og kaupgetuleysi. Allt þetta leiddi svo af sér minnkun á ríkistekjunum. Ég hefi ætlað, að árið 1933 yrði betra en þessi ár bæði. Atvinna er heldur að aukast og kaupgeta fólks, sem sést á því, að tekjur ríkissjóðs eru nokkru meiri en á sama tíma síðastl. ár. Ef dæma má af eldri kreppum, má vænta þess, að árið 1934 verði skaplegt ár. Verði það ekki, þá lagast þessi kreppa ekki á sama hátt og aðrar kreppur, heldur þarf þá að grípa til alveg sérstakra ráðstafana, sem ekki er gott að gera fyrirfram. Nú eru í fjárl. allrífleg atvinnubótafjárhæð, sem á að nota fram til næstu ársloka, og um árslok er ekki nema einn og hálfur mánuður til þingsetningar, þegar mætti gera nauðsynlegar ráðstafanir. Hv. þm. kvað mig hafa sagt, að ógerningur væri að bæta á beinum sköttum. Ég hafði það aðeins eftir sumum flokksbræðrum hans, að þeir töldu, að ógerningur væri að bæta við útsvarsálagningu, og ég sagði, að beinir skattar ríkisins hefðu hækkað á síðasta ári, og verða vitanlega að hækka á þessu ári. Um kjöttollssamningana skal ég ekki ræða náið. Hv. þm. virðist ekki gera mikið úr þeim erfiðleikum, sem bændur eiga við að stríða um sölu á sínum afurðum, og eru þeir þó mjög miklir. Þó að innanlandsmarkaður sé beztur fyrir þá, þá er norski markaðurinn næstbeztur, og honum má ekki sleppa. Það eru engir tímar til þess að kasta honum frá sér nú, enda ætlaðist síðasta þing til þess, að kjötsölumöguleikar þessir yrðu verndaðir, og þessir samningar við Noreg verða líka væntanlega samþ. af þessu hæstv.Alþ. Þá kvað hv.þm. það hneyksli, hve mikill verðmunur væri á útfluttu kjöti og því, sem selt er innanlands, og taldi þennan mun ósæmilegan. En ef tala á um ósæmilegan verðmun á ísl. vörum, þá er bezt að ganga hér niður að höfninni, þegar bátarnir koma að. Þá sjáum við skipað upp ágætum fiski, sem seldur er á 3 aura pd. á bryggju, að vissu leyti í heildsölu. En gangi maður svo nokkur skref upp frá bryggjunni, að vagni einhvers fisksalans, kemst maður að raun um, að fiskurinn er þar seldur á 10-15 aura pd. Hvaða verðmunur er nú hneykslanlegur, ef ekki þessi? Það er því ekki á kjötverðinu, heldur á fiskverðinu, sem er ósæmilegur munur, ef um slíkt á að tala. Ég held, að það sé bezt að minnast ekki frekar á þessa heiðursmenn, sem hann taldi upp, þá Einar Jónasson, Gísla Johnsen og Herkúles. Það er ekki úr vegi að minnast þess, að Herkúles hafði allt annað athæfi með höndum en hv.þm. Seyðf. hefir nú haft, og sá mikli munur er á störfum þeirra, að Herkúles mokaði út úr fjósinu, en hv.þm. hefir hér mokað að stj. og sínum samþingismönnum. En því, sem hann sjálfur hefir verið að moka til okkar, hefir jafnóðum verið skvett í hann aftur, og er því von, að hann kvarti um sóðaskap.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég skal geta þess, að flm. er nú ekki hér í d., svo það er ekki hægt að beina orðum sínum til hans.

Til n.

. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. landsk. minntist á till.þm. Ak. fyrir nokkrum árum, þá eru þær, eins og hann kom að í ræðu sinni, töluvert mikið annars eðlis, því þær áttu að heimila sýslu- og bæjarfélögum að taka einkasölu á matvörum, vissan tíma ársins a. m. k. Þetta frv., sem hér er um að ræða, gengur ekki svo langt. Frv. þm. Ak. var mikil skerðing á frjálsri verzlun, og mörgum þótti það því ískyggilegt. En þó vil ég játa, að það geti verið álitamál, hvort þessi verzlun eigi að vera ríkisverzlun eða ekki. Þessu frv. er ætlað að gera nokkuð sama gagn og vakti fyrir þm. Ak., og ég vil álíta, að það séu miklar líkur til, að það geti miðað töluvert í þá átt. En þá kemur maður að því atriði, sem hv. 2. landsk. talaði um, að væri áhættusamt fyrir sýslurnar. Ég held, að í fæstum tilfellum séu líkur til þess. Ég geri ráð fyrir, að það yrði haft sama form á því og mörg sýslufélög hafa þegar tekið upp, að þau hafa gert samninga við kaupfélög um að liggja með vörur frá áramótum og yfir þann tíma, sem mest ísahættan er. Það er því ekki um langan tíma að ræða, sem þörf er á að liggja með vörur. Og ef verzlanir eða kaupfélög taka að sér geymslu á þessum vörum, sem sýslufélögin hafa tryggt sér, þá ætti ekki að vera um annað tap að ræða en vaxtamismun fyrir þennan stutta tíma, ef verðbreytingar verða ekki, því verzlanir geta vitanlega tekið þetta að sér án nokkurs sérstaks endurgjalds. Það geta náttúrlega alltaf orðið nokkrar verðbreyt., en þær geta þá orðið á báða bóga, svo þetta ætti því ekki að vera mjög áhættusamt, því ég geri ráð fyrir, að sýslufélögin tryggi sig sem bezt áður en þau ráðast í þetta. Þess vegna sé ég ekki annað en að þetta frv. sé a. m. k. mikið spor í þá átt, sem fyrir þm. Ak. vakti, að tryggja ísahéruð fyrir mannfelli og jafnvel skepnufelli. Þess vegna held ég, að það sé alveg óhætt fyrir hv. 2. landsk. að samþ. frv., því það miðar þó í þá átt, sem hann vill vera láta. Ég held, að það sé rétt að fara þá leiðina til að byrja með, en ekki hina.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Þar sem mál þetta hefir verið mikið rætt í Nd. og talsvert í blöðum, þá sé ég ekki ástæðu til að gera nánari grein fyrir því við 1. umr. í þessari d., en legg aðeins til, að því verði vísað til n.

Frsm. (Páll Hermannsson) Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að heimilt verði fyrir sýslunefndir að koma á samþykktum í sýslum, sem gilda fyrir einn hrepp eða fleiri, um það, að hey, sem selt er út úr hreppum, skuli skylt að meta. Við 1. umr. var því lýst af hæstv.dómsmrh., hver þörf væri á þessu sumstaðar á landinu, hey væri selt töluvert til fjarlægra staða, og gæti eðlilega orðið ágreiningur um ýmislegt í sambandi við þau viðskipti, ef þau væru eftirlitslaus og heyið ekki metið. Landbn. hefir fallizt á að heimila setningu slíkra heimildarlaga. N. hefir heldur ekki komið auga á, að nokkuð það væri í hinum einstöku gr. frv., sem ástæða væri til að lagfæra, og leggur því til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Þetta frv. hefir nú gengið gegnum hv.Nd. og verið samþ. þar með örfáum breyt. Frv. er borið fram vegna þess, að þegar l. frá síðasta þingi um byggingarsamvinnufélög áttu að koma í framkvæmd, reyndust nokkur ákvæði þar ekki svo heppileg sem skyldi, sérstaklega þó þau ákvæði, að öll lán, sem slík félög tækju, skyldu teljast í einum flokki. Þetta þótti varhugavert vegna þess, að þá þóttu litlar tryggingar fyrir því, að þessi félög næðu nokkrum þroska, heldur þvert á móti gætu þessi ákvæði leitt til þess, að þegar slíkt félag væri búið að taka lán, þá mundi það loka að sér og ekki kæra sig um að taka á sig sameiginlega ábyrgð fyrir þá, er síðar vildu koma. Ennfremur er svo ákveðið í þessum 1., að ábyrgðin sé sameiginleg, bæði fyrir þá, sem þegar hafa fengið lán fyrir stuðning félagsins, og einnig fyrir þá, sem ekki enn hafa fengið slík lán. Þetta þykir munu valda misræmi og óánægju meðal félagsmanna innbyrðis, er félagshlunnindi og félagsskyldur fylgjast eigi að. Þess vegna er nú farið fram á þá breyt. í þessu frv., að í hvert skipti, sem slíkt samvinnubyggingarfélag tekur lán til starfsemi sinnar, skuli það teljast einn lánsflokkur með samábyrgð allra félagsmanna, sem lán fá úr þeim flokki, en ekki samábyrgð allra félagsmanna, hvort sem þeir eru þegar farnir að njóta félagshlunninda eða ekki, eins og nú er í lögum. Jafnframt er það ákvæði sett í frv., að ekki megi vera færri menn en 15 í hverjum flokki, og á það ákvæði að veita sömu tryggingu og það ákvæði, sem er í núgildandi 1., að ekki þurfi nema 15 menn til að stofna samvinnubyggingarfélag. Ennfremur eru hér nokkrar smærri breyt., svo sem að leita skuli staðfestingar atvmrn. á samþykktum hvers félags. Árlegt gjald í hverju félagi er ekki fastákveðið eftir þessu frv., heldur gerir hvert félag samþykktir um það efni fyrir sig. Það getur verið mismunandi, hvað gjöldin eiga að vera há í einstökum félögum, og því erfitt að fastákveða það í l. áður en reynsla er fengin. Þá er og sú breyt. í þessu frv., sem á að tryggja það, að félögin byggi ekki dýrar og stórar íbúðir, þar sem tiltekið er, að rúmmál hverrar íbúðar skuli ekki vera meira en 500 teningsmetrar. Ennfremur er það tiltekið, hvað 1. veðréttur ásamt ríkisábyrgð megi nema miklu fyrir hverja íbúð. Er svo til ætlazt, að þessi ákvæði komi í veg fyrir misnotkun á þeim hlunnindum, sem 1. veita hlutaðeigendum. Ég legg til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og allshn.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. er nú búið að ganga gegnum Nd. og hefir fengið þar góðan gang og hlotið samþykki. N. sá ekki ástæðu til að amast við, að þetta yrði að 1., því nokkuð svipuð ákvæði eru þegar til í l. frá 1925, þar sem gert er ráð fyrir, að fóðurbirgðafélögum sé lánað til að afstýra hallæri. Það getur verið í einstökum tilfellum betra, að sýslufélögin sjálf taki þessi lán. Það er kunnugt, að í ýmsum héruðum, einkum norðanlands, er oft mikil hætta á, að samgöngur teppist vegna hafíss, og er því ekki nema vel til fundið, að sýslufélögin beiti sér fyrir því að afstýra vandræðum, sem af því getur leitt. N. sá því ekki ástæðu til að leggjast á móti þessu. En vitanlega er það annað mál, að það getur verið töluvert athugavert mál fyrir sýslurnar, hvort þær eigi að leggja út í þetta eða ekki, því ef ekki hafa farið fram, áður en svona ákvarðanir eru gerðar um tryggingu forða, nákvæmar rannsóknir um það, hverjar ástæður eru fyrir hendi í héruðunum, þá mun forðinn þurfa að vera nokkuð mikill. En n. lítur svo á, að þetta sé verksvið sýslunefnda, að tryggja þau sjálf gagnvart þessu, en hún sá ekki, að frá landsins eða sjóðsins sjónarmiði væri ástæða til þess að leggjast á móti þessu.

Einar Árnason Mér fannst á ræðu hv.frsm. landbn., að það væri nokkuð takmörkuð sú trú, sem n. hefði á gagnsemi þessa frv. Og ég verð í rauninni að láta í ljós sömu skoðun um það, að ég tel, að það sé dálítið vafasamt, að þetta frv., þó að l. verði, geti orðið að því gagni, sem til er ætlazt. Þó vil ég ekki beinlínis setja mig á móti því, að þessi heimild verði veitt, sem hér er farið fram á. En mín spá er sú, að þegar sýslufélögin hugsa sér að framkvæma þessa hugmynd, þá reki þau sig á ýmsa agnúa í framkvæmd þessa máls, sem sennilega hefir ekki verið hugsað fyrir, þegar upphaflega var stungið upp á að koma þessu á. Það er eins og hv. 2. landsk. tók fram, að þetta getur valdið sýslufélögunum nokkrum fjárútlátum, sem stafa bæði af verðbreyt. og öðrum kostnaði. En nú fer þetta vitanlega mikið eftir því, hvað víðtækar þessar ráðstafanir verða, hversu miklar þær birgðir væru, sem sýslufélögin tækju upp á sig að liggja með. Ég vil aðeins taka það fram, að ef veruleg harðindi ber að höndum, þá er það ekki nema lítil björg, þó þau forðabúr verði, sem nægja mannfólkinu um kornvörur. Það, sem mest hætta stafar af, er fóðurskortur fyrir fénaðinn. Til þess að bjarga fénaði frá fóðurskorti í langvarandi harðindum, þarf geysilega miklar birgðir, þegar hey eru þrotin. Ef fyrir þessu ætti að hugsa, þá þurfa birgðirnar að vera svo miklar, að það eru litlar líkur eða engar til, að þá væri hægt að koma birgðunum í lóg í öllu venjulegu árferði á sama ári. Ég er viss um, að sýslufélögin verða að taka það til rækilegrar athugunar, að þau þurfa að hafa handbæran ríflegan varasjóð, til þess að taka af þau skakkaföll, sem hljóta óhjákvæmilega að koma fram, ef í þetta er ráðizt. En sem sagt, ég geri ráð fyrir, að sýslunefndir athugi málið áður en þær leggja út í það, og þess vegna sé e. t. v. ekki rétt að neita þeim um þessa heimild, sem hér er farið fram á. Þar sem hv. 2. landsk. minntist á það, að eðlilegasta leiðin væri, að sýslufélögin tækju einkasölu á kornvörum, því þá væri útilokuð fjárhagslega áhættan af þessu, þá er í rauninni nokkuð til í þessu. En þá verður að gæta þess, að þá eru mjög litlar líkur til, að þeir, sem kornvöruna kaupa, njóti þess verðfalls, sem kynni að verða á þessari vöru kannske á einu ári. Þá er búið að setja þessa verzlun innan þess hrings, sem kaupendur verða að sætta sig við, að verðlagið sé það, sem sýslunefndir telja sig skaðlausar af að setja á kornvöruna. Ég vil aðeins láta í ljós þessa skoðun mína, að þetta mál er talsvert vandasamt, og vandasamara en ýmsir hafa álitið, sem eftir fyrstu umhugsun hafa hallazt að þeirri skoðun, að þetta væri gott ráð. Ég fyrir mitt leyti er þó alls ekki að gera lítið úr þessu ráði og mun þess vegna ekki reyna að bregða fæti fyrir frv., þó að ég hinsvegar hafi ekki mikla trú á, að það geri verulegt gagn, þó að það verði að l.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég vil aðeins geta þess út af því, sem hv. 2. landsk. sagði, að ég get ekki séð, að þetta hefði tilfinnanlegan kostnað í för með sér, nema þá kannske í einstöku tilfellum. Þó að taka þyrfti til geymslu 50 tonn í 5 mán., og ég hygg, að í fæstum tilfellum væri um lengri tíma að ræða, þá hygg ég, að kostnaðurinn yrði varla meiri en svo sem 200 kr. eða eitthvað þess háttar.

2000 kr.

, og það er ekki svo tilfinnanlegt, þegar tryggja á heilt sýslufélag gegn hallæri. En ef á að tryggja allan fénað manna gegn fóðurskorti, eins og hv. 2. þm. Eyf. var að tala um, þá hygg ég, að bezta aðferðin yrði, að héraðsbúum væri tryggður nægilegur heyforði, sem verður nú alltaf auðveldara og auðveldara, eftir því sem ræktunin vex, og það yrði auðvitað verk fóðurbirgðafélaganna. Hitt væri ómögulegt, að tryggja fénað gegn fóðurskorti með kornvörukaupum, nema áður færi fram athugun á því í hverri sveit, hve mikið þyrfti að fá, ef harðæri kæmi. Ég tel því að öllu athuguðu, að sýslufélögunum sé í lófa lagið að fara svo með þessi mál, að áhættan verði ekki mikil.

Flm. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Efni þessa frv. er það, að setja í íslenzka löggjöf ákvæði um, að þær þjóðir, sem ekki láta Ísland njóta beztu kjara samkv. gildandi verzlunar- og siglingasamningum eða annara kjara, sem íslenzka stj. telur jafnhentug fyrir Ísland, skuli ekki sæta sömu kjörum sem hinar að því er snertir aðflutningsgjald og skipagjald. Þótt gildandi verzlunar- og siglingasamningar milli Íslands og annara ríkja muni allir geyma ákvæði, sem veita þeim þjóðum beztu kjör hér á landi, sem láta okkur njóta beztu kjara hjá sér, hafa þetta verið orðin tóm, vegna þess, að ekki eru til nein lög, sem ákveði, að aðrar þjóðir skuli njóta annara eða lakari kjara. Kann þetta að eiga fordæmi í annara þjóða löggjöf, en það mun þó tíðkast, að löggjöf þjóðanna geymi mismunandi taxta um tolla og gjöld, tvo eða fleiri, og gildir lægri eða lægsti taxtinn um þær þjóðir, sem veita á móti beztu kjör eða tilsvarandi ívilnanir hjá sér. Þetta lagaleysi gerir það að verkum, að afstaða okkar til að gera verzlunar- og siglingasamninga er miklu verri en hún á að vera, og kom þetta berlega í ljós nýverið, þegar við fundum ástæðu til að segja upp verzlunar- og siglingasamningum við eina af nágrannaþjóðum okkar, til þess þannig að öðlast sterkari aðstöðu til samninga við þessa þjóð um hagsmunamál okkur til handa á þessu sviði. Uppsögnin reyndist vindhöggið eitt, af því að eftir íslenzkum l. lá ekki annað fyrir en að þessi þjóð nyti hér sömu kjara og aðrar þjóðir áfram, enda þótt ekkert yrði af nýjum verzlunar- og siglingasamningum. Tel ég rétt, að úr þessu verði bætt, og hefi ég stungið upp á því, að þær þjóðir, sem ekki láta okkur njóta beztu kjara hjá sér eða annara jafnhagkvæmra fyrir okkur, skuli greiða hér þreföld aðflutningsgjöld og skipagjöld. Má um það deila, hvort ég hefi hitt á réttan mælikvarða eða mismun, en með tilliti til þess, að hér hjá okkur eru yfirleitt lægri innflutningsgjöld af fjölda vörutegunda en hjá öðrum þjóðum, einkum þó af öllum nauðsynjavörum, svo að þreföld gjöldin yrðu ekki há samanborið við tolltaxta annara þjóða, fannst mér ég ekki geta farið lægra en að setja þrefaldan taxta fyrir þær þjóðir, sem ekki láta okkur njóta góðra kjara hjá sér. Ég hefi ekki stungið upp á, að taxtarnir yrðu nema tveir, þótt þeir séu fleiri hjá ýmsum öðrum þjóðum og til séu þær kringumstæður, sem gerðu þetta æskilegt. Ég legg áherzluna á það, að rétt sé að setja í löggjöfina ákvæði um þetta efni. Ef íslenzka stj. lendir í erfiðleikum út af samningsleysi við aðrar þjóðir, má að vísu segja, að stj. geti gert þá bráðabirgðaráðstöfun að setja á refsigjöld gagnvart þeirri þjóð, sem í hlut ætti, en það vekur óþægilegar tilfinningar að þurfa að grípa til slíks, og getur á ýmsan hátt verið óheppilegt að þurfa að hafa í hótunum um að gera slíkt. Skapar það stj. betri aðstöðu, ef til eru almenn l. um þetta efni, sem ákveða, hver gjöld tækju við sjálfkrafa, eftir hæfilegan drátt, fyrir þær þjóðir, sem ekki fengjust til að gera við okkur verzlunar- og siglingasamninga á beztu kjara grundvellinum. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta frv. hér við 1. umr., ef ekki koma fram andmæli gegn því, en legg til, að frv. verði vísað til allshn. að umr. lokinni, þar sem hér í d. er ekki um aðra n. að ræða í þessu sambandi. En ég teldi hinsvegar rétt, að utanríkismálan. þingsins tæki frv. jafnframt til athugunar, og ætti slíkt að geta orðið engu að síður.

Forseti (GÓ): Samkv. óskum hv. 1. og 2. landsk. (JónÞ og JBald) verður 1. umr. um þetta mál útvarpað. Er ákveðið, að útvarpsumr. hefjist á morgun, kl. 1 miðdegis, og er umr. frestað þangað til. Á 36. fundi í Ed., 28. marz, var fram haldið 1. umr. um frv.

Jón Baldvinsson Ég var ekki að mæla á móti frv. áðan, heldur aðeins að benda á þá agnúa, sem mér sýndust vera á þessu fyrirkomulagi. Ég mun ekki greiða atkv. á móti frv., þó að ég hafi ýmislegt við það að athuga, heldur vil ég aðeins benda á þá galla, sem á þessu eru. Það verður ekki annað sagt en að þetta sé áhættumikið fyrir sýslufélögin, og getur jafnvel verið um stórar fjárhæðir að ræða. Það mun ekki um of í lagt, þó að gert sé ráð fyrir, að eitthvert sérstakt hérað taki í þessu skyni 50 tonn af kornvöru. Kostnaður vegna geymslu á svo miklum birgðum hlýtur að verða talsvert mikill auk vaxta og annars kostnaðar, sem alltaf hlýtur að verða tilfinnanlegur, og svo er engin von til að geta selt þetta korn dýrara en kaupmenn og kaupfélög selja það á hverjum tíma. Og það er ekki einu sinni víst, að hægt sé að selja það svo háu verði, því að kornið þarf góða geymslu, ef það á ekki að skemmast. Auk þess þarf að hreyfa kornpoka a. m. k. einu sinni í mánuði, svo að kornið skemmist ekki, og við það er talsverður kostnaður. Ég er því að henda á það sem heppilegri leið, sem hv.þm. Ak. vildi fara, því að þá mundi kaupfélögunum falið að hafa þessar birgðir, og eftir því sem hv.frsm. talaði, þá mun það vera meiningin, og þá er þetta frv. í raun og veru heimild til að veita kaupfélögunum rekstrarlán, sem sýslufélögin taki úr Bjargráðasjóði, og auk þess verða sýslufélögin að taka á sig áhættu, sem stafar af verðlækkun, auk talsverðs kostnaðar.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil taka vel undir meginhugsun þessa frv., sem er sú, að fá ríkisstj. vald í hendur til að mæta ráðstöfunum annara þjóða vegna viðskiptanna við okkur. - Í mörgum löndum hefir á síðustu árum verið sett löggjöf um aukna tolla og codaheimildir, sem ríkisstj. geta beitt hver gegn annari, þegar þær telja slíkt nauðsynlegt vegna viðskiptamálanna. Í okkar löggjöf vantar öll slík ákvæði, og er sjálfsagt, eins og viðskiptunum nú er háttað, að bæta úr þessu. Hafði ég í þessu efni hugsað mér, að stj. væri veitt heimild til að leggja 100% hærri toll á aðfluttar vörur, þegar hún teldi ástæðu til slíks. Að setja coda kemur ekki að sama gagni fyrir okkur, enda er það venja, þegar slík l. eru sett, að framkvæmdarvaldið sé ekki bundið að þessu leyti, heldur sé þetta í heimildarformi og undir dómi stj. á hverjum tíma, hvernig og hvenær heimildina skuli nota. Í frv. er settur frestur fyrir því, að hin lögbundnu refsiákvæði gangi í gildi, sem yrðu eftir frv., en sá frestur þyrfti að vera lengri en hann er ákveðinn í frv., ef þessi leið verður farin, sem ég tel ekki heppilegt, enda kemur að sama gagni að láta það vera undir dómi framkvæmdarvaldsins, hvernig og hvenær þessu er beitt. Eins og hv.flm. réttilega tók fram, heyrir þetta mál eftir eðli sínu undir utanríkismálanefnd, en þótt ekki sé hægt vegna þingskapanna að vísa málinu þangað, tel ég þó sjálfsagt, að utanríkismálanefnd verði látin fjalla um málið, og mun ég eiga nánara tal við hana um það.

Jón Baldvinsson Ég sé á þessu frv. og því, sem n. leggur til, að frv. muni verða að 1. Það er búið að ganga gegnum Nd. athugasemdalaust. Ég ætla að minna d. á það, að fyrir nokkrum árum flutti þáv. þm. Ak. frv. í svipuðu skyni og þetta, að tryggja hafnir norður frá, og þá sérstaklega Akureyri, að þær verði ekki matvörulausar, þó ísaár kæmi. Því frv. var nú ekki vel tekið af d. þá. Ég man ekki, hvort það var fellt eða svæft, en það fór svo, að það komst ekki fram. Nú hafa báðir þm. Skagf. borið fram samskonar heimild, sem þeir ætla sér að nota handa Skagfirðingum. Að vísu er þetta almenn heimild, en eftir því, sem þeir segja, er hún flutt eftir beiðni búnaðarsambands Skagfirðinga. Hugsunin með þessu frv. er, segja flm., að nota væntanleg lán til þess að hafa jafnan kornvörubirgðir fyrirliggjandi á þeim tíma árs, sem hafíshættan er. Þetta þýðir, að fé Bjargráðasjóðs og fé sýslnanna verður lagt í dálitla hættu með þessu móti. Ef sýslufélag hefir nú birgt sig upp með miklar vörur, sem þykja hæfilega miklar til þess að tryggt sé, að ekki verði kornvöruskortur, þó samgöngur teppist á sjó, og ef nú ekki kemur ísaár, þá verður að endurnýja þessa matvöru frá ári til árs, því sennilega dettur mönnum ekki í hug að geyma kornvörur árum saman. Það hlýtur því að verða að selja birgðirnar á hverju vori, þegar menn þykjast sjá, að ekki verði hætta af samgönguteppu af völdum hafíss. En þá kemur það til, að á sama tíma eru allar verzlanir og kaupfélög birg með þessar vörur. Þarna kemur fram galli í verzlunarskipulaginu, sem endar með því, að sýslurnar hljóta að tapa á því að selja kornvörur fyrir neðan það verð, sem kaupfélög og kaupmenn bjóða. Þess vegna var sú hugmynd, sem lá til grundvallar fyrir frv. þm. Ak. á sínum tíma, alveg rétt, að taka kornvöruverzlunina í hendur sýslufélaganna. Með því móti geta sýslufélögin haft nægar birgðir og þurfa ekki að vera í hættu um það, að þau brenni inni með þessar birgðir eða að þær skemmist í höndum þeirra eða þau þurfi að selja þær fyrir lægra verð en kaupmenn. Því það kostar nokkuð mikið að geyma miklar birgðir of korni frá haustnóttum og kannske langt fram á næsta sumar á eftir. Þess vegna vil ég beina því til flm., hvort hann vilji ekki athuga þessa hlið málsins, sem mér finnst geta orðið sýslufélögum þungur baggi, og hvort hann vildi ekki taka upp hina leiðina, eða að n. íhugaði, hvort ekki væri rétt að veita sýslufélögum heimild til þess að hafa einkasölu á korni í sínum héruðum. Þá er búið að fyrirbyggja þann galla, sem er á frv. frá mínu sjónarmiði, þann fjárhagslega skaða, sem sýslufélögin geta orðið fyrir af þessu frv. Ég geri ráð fyrir, að á þessum stöðum séu víðast kaupfélög, sem sýslufélögin gætu þá falið þessi einkaréttindi og kaupfélögin síðan tryggt almenningi, að matvörur séu fyrir hendi, þó samgöngur teppist einhvern tíma árs. Að þessu leyti gæti verið vit í að heimila sýslufélögum lán úr Bjargráðasjóði í sambandi við slík matvörukaup, því það getur vel verið, að kaupfélögin geti ekki öll lagt fram svo mikið fé, sem þarf til þess að hafa fyrirliggjandi miklar kornvörubirgðir yfir mjög langan tíma.