Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti Með frv. því, sem hér er lagt fram, er ætlunin að ná tvíþættu marki í launamálum kvenna og jafnréttisbaráttu kynjanna. Annars vegar að fá skýlaus ákvæði í lög um launajafnrétti og hins vegar að fá tryggingu fyrir framkvæmd þessara laga. Jafnréttisbarátta kvenna hefur raunar staðið áratugum saman hér á Íslandi, en að undanförnu hefur henni vaxið ásmegin og hún hefur eflzt að mun. Baráttunni hafa bætzt nýir liðsmenn úr hópi kvenna og karla, sem skilja, að réttindamál kvenna eru ekki afmarkað svið í mannlífinu, heldur samofinn þáttur í þeirri heildarviðleitni að tryggja sjálfsögð mannréttindi hverjum einstaklingi. Það er ekki unnt að taka neikvæða afstöðu til réttindabaráttu kvenna nema afneita um leið grundvallarhugmyndum okkar um mannhelgi og mannréttindi. Aðalefni þess frv., sem hér liggur fyrir, er stofnun jafnlaunadóms, en til grundvallar störfum hans eru ákvæði þau, sem birt eru í 1. og 2. gr. frv., þar sem kveðið er á um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafnverðmæt störf og um bann við misrétti í atvinnulífinu vegna kynferðis. Helzta lagastoð kvenna í launamálum er lög nr. 38 frá 1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þar sem kveðið er á um, að konur og karlar skuli hafa jafnan rétt til sömu launa fyrir sömu störf, svo og lög nr. 60 frá 1961, um launajöfnuð kvenna og karla, þar sem það var lögfest, að laun kvenna skyldu hækka til jafns við laun karla í almennri verkakvennavinnu, verksmiðjuvinnu og verzlunar- og skrifstofuvinnu. Þessi lög brúuðu bilið milli launataxta kvenna og karla í sérstökum starfsgreinum, og má raunar segja, að tilgangi þeirra hafi verið náð árið 1967. Orðalag 1. gr. þessa frv. er í samhljóðan við orðalag samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 100, sem Ísland fullgilti árið 1958 og skuldbatt sig raunar þá til að hrinda launajafnrétti í framkvæmd, og má því segja, að ekki sé seinna vænna að reka nú endahnútinn á. Þessu ákvæði er ætlað að ná til allra starfandi kvenna í landinu, hvaða starf sem þær vinna og hver svo sem atvinnurekandinn er. Jafnframt felur þetta orðalag í sér nýtt gildismat og ný viðhorf. Núgildandi lög um launajafnrétti fela í sér þann skilning manna, að mælistikan á launaákvörðun til kvenna, sé karlmaðurinn. Laun skulu hækka til jafns við laun karla, stendur í lögum frá 1961. Og þó, ef betur er að gáð, er raunar til annar mælikvarði. Þegar litið er yfir starfsmat ríkisins, þá kemur ákveðið og athyglisvert mynztur í ljós. Ekkert af hinum svonefndu kvenna störfum er metið hærra en húsmæðrakennarastarfið. Þau störf, sem fyrr á tímum fylgdu húsmóðurstarfinu sjálfkrafa, svo sem heilbrigðis- og hjúkrunarstörf, eru enn talin hliðargreinar og þar af leiðandi verr launuð, enda þótt þessi störf séu að verða æ sérhæfðari og krefjast æ lengra náms. Karlmaðurinn og húsmóðurstarfið, lengra er ekki unnt að hnika mannsandanum, þegar á að ákvarða laun til kvenna. Nú er ég alls ekki að telja eftir laun til húsmæðrakennara. En hins ber að gæta, að kennsla þeirra veitir engin atvinnuréttindi og próf úr húsmæðraskóla eru í rauninni engin skylda í einkalífinu heldur, a. m. k. veit ég ekki til þess, að prestur krefji brúði um vottorð frá húsmæðraskóla, áður en hann framkvæmir hjónavígslu. Karlmaðurinn er afar óheppileg og óeðlileg mælistika, þegar á að ákvarða laun til kvenna, því að reynslan sýnir, að það horfir til stórvandræða, þegar þessa mælistiku vantar í einhverri starfsgreininni, - þegar enginn er til að vinna sama starfið og konan. En það, sem er þó mest um vert í þessu sambandi, er, að það er naumast sæmandi annað en gera ráð fyrir því í lögum, að laun til kvenna ekki síður en til karla séu metin eftir verðmæti þess starfs, sem þær inna af hendi sem sjálfstæðir einstaklingar, en séu ekki bundin samanburði eða skilyrðum eftir kynferði. Það orðalag, sem er gert ráð fyrir í 1. gr., hlýtur líka að teljast í samræmi við það starfsmat, sem tekið hefur verið upp á undanförnum árum í fjölmörgum starfsgreinum. En reynslan sýnir, að jafnrétti karla og kvenna til launa á enn langt í land þrátt fyrir löggjöf. Framkvæmd laganna verður að tryggja svo sem kostur er. Með fullgildingu samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 100, um jöfn laun til karla og kvenna fyrir jafnverðmæt störf, skuldbatt íslenzka ríkið sig til að tryggja, að jafnrétti kæmist raunverulega til framkvæmda. Í samþykktinni eru tilgreindar ýmsar leiðir, sem fara skuli í þeim efnum, og hljóðar ein þeirra svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með ráðstöfunum, sem komið er á eða viðurkenndar eru með lögum til ákvörðunar á launum.“ Í enska textanum er orðið „machinery“, og liggur beinast við að skilja það sem sívirkt afl með því valdi, nægi til þess að ákvarða laun og meta störf út frá jafnréttissjónarmiðum. Það yrði hlutverk jafnlaunadóms að vera slíkt afl, dómstóll, er kvæði upp úrskurð í ágreiningsmálum, er rísa kunna, er ástæða er til að ætla, að jafnréttissjónarmið hafi verið fyrir borð borið við launaákvörðun: Og jafnlaunadómi er ætlað að gera meira. Honum er ætlað að dæma í kærumálum, er rísa vegna meintrar mismununar eftir kynferði í sambandi við atvinnumöguleika, hækkun í starfi, vinnuskilyrði og hvers konar hlunnindi, er starfinu fylgja. Ákvæði 2. gr. er í anda samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 111, um misrétti með tilliti til atvinnu og starfs, sem Ísland fullgilti árið 1964, og það er eru fremur sniðið eftir ákvæðum í alþjóðasáttmála Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem Ísland hefur undirritað, en getur varla fullgilt; fyrr en jafnrétti á þessum sviðum hefur verið tryggt í framkvæmd. Þetta frv. um jafnlaunadóm er til orðið af brýnni þörf. Raddir um misrétti kynjanna eru að verða æ háværari og rannsóknir, sem til eru, bera því vitni, að ásakanirnar eru ekki tilhæfulausar. Þetta frv. er borið fram í þeirri sannfæringu, að íslenzku þjóðfélagi sé vansæmd að því misrétti kynjanna, sem tíðkast í atvinnulífinu, og því beri skylda til að hafast eitthvað að. Hvarvetna, þar sem rannsókn hefur farið fram á raunverulegum launakjörum karla og kvenna, sem vinna sömu störf og samkv. sama launataxta, kemur í ljós, að körlum eru í raun greidd hærri laun, án þess að nokkrar eðlilegar skýringar á því sé að finna. Orðalagið „sömu laun fyrir sömu störf hefur reynzt mikill aflvaki hugarflugsins. Ótrúlegustu starfsheiti hafa verið fundin upp til þess að koma í veg fyrir, að kona vinni sama starf og karlmaður. Og þá er öllum kunnugt, hve fátt er um konur í stjórnunarstörfum. Þrátt fyrir háan starfsaldur og nægilega menntun og starfsþjálfun heyrir það nánast til undantekninga, ef konu er boðið að flytja sig hærra upp. Þess eru dæmi, að ungir og reynslulitlir karlmenn enn ráðnir í yfirmannastöður og gerðir að yfirmönnum kvenna, sem höfðu helgað vinnustaðnum mikinn hluta starfsævi sinnar. Þess eru dæmi, að vinnuveitandi auglýsi sérstaklega eftir konum og bjóði fram sérstök kjör, sem hann telur henta konum sérstaklega, en noti síðan þessi sömu kjör sem átyllu til þess að meina þeim sjálfsögð réttindi, sem starfinu fylgja. Það er ýmsum ráðum beitt. Enda þátt konur sjái e. t. v. í gegnum þau öll, eru möguleikar þeirra til að ná rétti sínum næsta takmarkaðir, meðan svo er háttað, að sá aðilinn, sem misréttinu beitir, hefur einn völd til þess að lagfæra það. Í málum, sem hér um ræðir, hlýtur að teljast torvelt og tímafrekt að fara hina almennu dómstólaleið. Ég vil leggja á það áherzlu, að jafnlaunadómi er ætlað að fjalla mun eitt afmarkað svið, - þegar grunur leikur á um brot á skýlausum jafnlauna- eða jafnréttislögum í atvinnulífinu. Honum er engan veginn ætlað að koma í staðinn fyrir þá rannsókn á jafnrétti þegnanna, sem þáltill. núv. hæstv. iðnrh. kvað á um og samþ. var á síðasta Alþ. Slík rannsókn hlýtur að vera mjög víðtæk og ná til þjóðfélagsins í heild. Slík rannsókn veitir dýrmæta þekkingu, sem getur orðið grundvöllur til raunhæfra úrbóta. En það misrétti, sem við höfum þegar sannanir fyrir, megum við ekki lengur láta átölulaust. Ýmsir kvennahópar hafa að undanförnu gert hlutlægar rannsóknir á launakjörum á ýmsum vinnustöðum. Niðurstöður þeirra hrekja ýmis tilbúin rök, sem gripið hefur verið til, þegar mönnum hefur verið í mun að réttlæta ranglætið og leita skynsamlegra skýringa á órökrænni hegðun. Þessar niðurstöður ættu að vera þeim til aðvörunar, sem vilja halda því fram, að mismunandi launakjör karla og kvenna eigi sér ætíð eðlilegar orsakir. Því hefur t. d. oft verið haldið fram, að lág laun kvenna stafi af því, að þær hafi minni menntun en karlar og séu óstöðugri vinnukraftur. Slíkar fullyrðingar eru dæmi um það, hvernig talað er um konur, eins og þær væru samfelldur massi í þjóðfélaginu, en ekki um það bil 100 þús. einstaklingar. En ef við brjótum nú þennan massa upp í starfandi einstaklinga á hinum ýmsu vinnustöðum, sýna tiltækar rannsóknir, að hvorug fullyrðingin stenzt. Rannsókn, sem gerð var í bönkum landsins á s. l. ári, tók m. a. til athugunar varanleik í starfi. Kom í ljós, að komur höfðu hærri meðalstarfsaldur en karlar, en samt hélzt meginþorri þeirra í kauplægstu flokkunum. Og þá er ekki síður athyglisverð könnun, sem er nýlokið og fjallar um laun, menntun og starfsaldur starfsfólks á vinnustað hér í Reykjavík, en niðurstöður þessarar könnunar eru birtar í nýútkomnu hefti Samvinnunnar. Þar kemur skýrt í ljós, að kynferði er miklu sterkari valdur í stöðuveitingum og launaákvörðun en menntun. Í þessari rannsókn kemur fram, að konur með yfir 16 ára starfsaldur og svonefnda miðlungsmenntun, þ. e. a. s. stúdentspróf, verzlunar- eða samvinnuskólapróf, komast ekki hærra en í 10. launaflokk, en karlar með sömu menntun og sama starfsaldur, eru ekki lægri en í 14. launaflokki. Sá hæsti í þessum samanburðarflokki er í 21. launaflokki. Þarna er um að ræða 11 flokka mismun á konum og körlum með sömu menntun og sama starfsaldur. Sömu sögu eru að segja af því starfsfólki, sem hefur einvörðungu svonefnda lágmenntun, þ. e. a. s. skyldunám eða gagnfræðapróf. Karlmaður í þessum menntunarflokki var í 14. launaflokki, en konur í 5.–10. Á þessum vinnustað var ekki til að dreifa ónógri menntun kvenna sem skýringu á launamismuninum, og svo er ugglaust farið á fleiri vinnustöðum. Raunar er ekki fráleitt að fullyrða, að menntun sé misjafnlega metin til verðs eftir því, hvort karl eða kona hefur aflað hennar, og styðja þá niðurstöðu rannsóknir, sem gerðar hafa verið í grannlöndum okkar. Vinnuveitandi getur haft þessa þróun í hendi sér með því m. a. að taka það fram í auglýsingum, hvort hann óski eftir karli eða konu í starfið. Í ýmsum löndum eru þegar uppi gagnráðstafanir gegn þessari tilhneigingu í starfsráðningu. Á Norðurlöndum er unnið að algerri endurskoðun allra starfsheita með jafnréttissjónarmiðið í huga, og í Vestur-Þýzkalandi mun bannað með lögum að auglýsa eftir starfsfólki á þennan hátt. Ekki þótti tímabært að hengja nein slík ákvæði þessu frv. En rétt er að vekja athygli á, að þarna leynist oft kjarni misréttisins. Í fjölmörgum tilvikum er starfið hið sama, en búningurinn eða starfsheitið annað, einvörðungu til þess gert að mismuna kynjum í launum. Og ekki eru allir jafnhreinskilnir og sá, sem gaf upplýsingar um starf nokkurt, sem laust var, og sagði, þegar hann var spurður um launin: Það eru 16 þús. fyrir konu og 19 þús. fyrir karlmann. Þegar misréttið uppgötvast á vinnustað, þá er það mjög mikilsvert fyrir þann aðila, sem rangindum er beittur, að geta snúið sér til dómstóls, sem býr yfir því valdi, að úrskurður hans jafngildi ráðningarsamningi. Það nýmæli er í þessu frv., að starfshópar eða félagssamtök, sem telja atvinnurekanda hafa brotið gegn ákvæðum 1. og 2. gr., geta lagt kærumál fyrir jafnlaunadóm án málsaðildar þess einstaklings eða einstaklinga, sem hið meinta lagabrot beinist gegn. Réttargæzlan á þessu afmarkaða sviði er þannig að marki fengin í hendur áhugamönnum um jafnrétti kynjanna. Slík réttargæzla er í fullu samræmi við nútímaleg viðhorf, viðhorf, sem kalla allan almenning til æ meiri ábyrgðar og afskipta um málefni samfélagsins. Að baki slíkri skipan mála liggur sú sannfæring, að brot gegn einstaklingi geti um leið verið brot gegn heild og með því að gefa heildinni réttargæzlu í hendur á þessu sviði verði brautin rudd til jákvæðari og hraðari þróunar í jafnréttisátt. Slíkt réttarfar felur í sér aukið lýðræði, aukið vald hagsmunahópa, sem svíður undan ranglæti og misrétti, enda þótt það beinist ekki að þeim persónulega. Ég sagði áðan og tek fram í grg., að þessi skipan mála væri nokkurt nýmæli. Algert nýmæli er hún þó ekki í íslenzku réttarfari. Fyrirmyndin er sótt til þjóðveldisaldar. En forfeðrum okkar þótti nokkurs um vert um lagasetningar sumar, að virðing fyrir þeim héldist og málið væri ekki látið kyrrt liggja, þótt réttur málsaðili sækti ekki til saka. Mátti þá hver sem vildi gerast sóknaraðili, eða eins og það er orðað í Grágás á einum stað, með leyfi forseta: „Á sá sök, sem sækja vill.“ Samkv. íslenzkum nútímarétti er actio popularis yfirleitt ekki heimil í íslenzku réttarfari. Fræðimenn hafa verið með bollaleggingar um að leyfa actio popularis frekar en nú er, bæði á sviði stjórnarfarsréttar, þar sem um er að ræða athafnir í opinberri sýslu, sem oft snerta allan almenning óbeinlínis, svo og á sviði almenns réttarfars. Vil ég í þessu sambandi vitna í bók Ólafs Jóhannessonar, núv. hæstv. forsrh., Stjórnarfarsrétt, en þar segir á bls. 322, með leyfi hæstv. forseta: „Svokölluð actio popularis er yfirleitt ekki lögum samkvæm hér á landi. En með actio popularis er átt við það, að hver eigi sök, sem vill. Því mætti hreyfa, hvort ekki væri rétt að víkja frá þessari meginreglu, þegar um er að tefla ágreining um embættistakmörk yfirvalda og lögmæti yfirvaldsákvarðana.“ Með hliðsjón af þessum orðum tel ég mörg og þung rök mæla með því, að actio popularis verði heimiluð í lögum eins og þeim, sem hér er lagt til, að sett verði, þar sem um er að ræða réttarvörzlu um grundvallarmannréttindi. Sjálf lít ég svo á, að ákvæði 1. og 2. gr. þessa frv., ef að lögum verða, séu svo mikilvæg, að gæzla þeirra sé vel geymd í höndum þeirra, er sýna sannan vilja til að þau nýtist hverjum einstaklingi samfélaginu öllu til heilla. Herra forseti. Ég legg til, að málinu verði vísað til 2. umr. og til allshn.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að lýsa yfir stuðningi Alþfl. við meginhugsun þessa frv., sem er að stuðla að auknu launajafnrétti til handa konum í landinu. Launajafnréttismálið hefur oft komið til umr. á Alþ. og er raunar margra árartuga gamalt sem baráttumál, bæði kvenna og samtaka hinna vinnandi manna í landinu. Mér er minnisstætt, að á tímum vinstri stjórnar Hermanns Jónassonar var gerð tilraun til að þoka því af stað með því að skipa í málið n., en árangur af þeirri nefndarskipun mun ekki hafa orðið mikill. Á árinu 1960 um þetta leyti fluttu þrír alþm. í Ed., þeir Jón Þorsteinsson, Eggert G. Þorsteinsson og Friðjón Skarphéðinsson frv. um það, að konum skyldu tryggð sömu laun og karlar höfðu í almennri verkamannavinnu, verksmiðjuvinnu, verzlunar- og skrifstofuvinnu í 6 áföngum. Frv. þetta var til meðferðar í n. allan veturinn, og á meðan reyndust ýmsir alþm. vera reiðubúnir til þess að styðja önnur frv., sem gengu lengra. Þó fór svo um vorið, að ríkisstj., sem þá sat, gerði þetta þmfrv. að sínu. Ég tel ástæðu til þess að geta þess, að þáv. forsrh., Ólafur Thors, vann mikið starf við að sætta atvinnurekendasamtökin í landinu við þessa afgreiðslu málsins. Enda þótt ekki væri lagaleg nauðsyn á samþykkt þeirra, þá hafði hún töluvert raunhæft gildi. Frv. þetta varð að lögum, eins og hv. frsm. nefndi, og á árabilinu 1962–1967 voru laun kvenna og karla samræmd samkvæmt því. Það hefur þó orðið ljóst á síðustu árum, að hér var aðeins um áfanga að ræða. Var aðeins gert ráð fyrir launajafnrétti í tilteknum atvinnugreinum, enda þótt rétt sé að minnast þess, að þetta eru þau svið atvinnulífsins, þar sem langmestur fjöldi kvenna er starfandi í dag. Þegar þetta frv. var samþ., var talið, að kvennakaup væri 78% af karlakaupi fyrir sömu vinnu. Lengra er ekki síðan slíkur mismunur var talinn sjálfsagður og var samningsbundinn. Og á því ári gerðu samtök verkakvenna kröfur um 90% í staðinn fyrir 78%. Lengra treystu þau sér ekki til þess að stefna þá í þeim áfanga. Það er nú liðin 10 ár síðan þetta frv. varð að lögum og 5 ár síðan áhrif þess áttu að vera komin fram, 1967. Á s. l. vori flutti núv. hæstv. iðnrh. till. til þál. um jafnrétti þegnanna í íslenzku þjóðfélagi. Þessi till. var samþ. m. a. með stuðningi Alþfl. Ég vil nú beina þeirri fsp. til hæstv. félmrh., sem þetta mál heyrir væntanlega undir, á hvern hátt sú rannsókn, sem þar var gert ráð fyrir, fari fram og hvað því máli líði. Við höfum í Alþfl. mikinn áhuga á því, að gerð verði ýtarleg úttekt á launajafnréttismálinu, og finnst ekki óeðlilegt, að sú úttekt verði nú gerð, 10 árum eftir að þessi lög náðu samþykki og 5 árum eftir að áhrif þeirra áttu að mestu að vera komin fram. Einstakar athuganir, eins og hv. frsm. skýrði frá, gefa vissulega tilefni til þess, að gerð verði allsherjarúttekt á því, hvernig þessi mál standa. Ég geri ráð fyrir því, að till., sem samþ. var í vor, ætti að ná til þess, að slík athugun verði gerð. Ef hún er ekki talin gefa tilefni til þess, væri gott um það að vita, því að ástæða væri þá til þess að hreyfa málinu á ný á þeim grundvelli. Mér þætti vænt um, ef hæstv. ráðh. eða höfundur till. gætu gefið þd. frekari upplýsingar um þetta mál. Ég vil svo ítreka það, að ég lýsi stuðningi við meginhugsun þessa frv.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, fyrst til þess að segja frá því, sem reyndar kom fram í ræðu hv. þm., sem síðast talaði, að á sínum tíma beitti ég mér fyrir því, að komið var upp á vegum ríkisins sérstakri n. til þess að fylgjast með því, að jafnrétti kæmist á launagreiðslur til kvenna og karla í ríkiskerfinu. Þessi n. hefur starfað æðilengi, og ég vil beina því til þeirrar hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, að fá skýrslu um það, hvernig störf n. hafi farið fram og hvers hún hefur orðið áskynja í starfi sínu. Ég hygg, að það væri skynsamlegt að fá slíka skýrslu og grg. um það, hvernig þetta hefur orðið í framkvæmdinni og þá hvernig á því stendur, að ekki hefur miðað betur í þá átt að ná fullkomnu jafnrétti í þessum efnum en raun ber óneitanlega vitni um. Þá vil ég lýsa stuðningi mínum við meginstefnu þessa frv.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. flm. þessa frv. fyrir greinargóða og yfirgripsmikla ræðu með ýmsum athyglisverðum upplýsingum um það, hvernig launamálum kvenna er háttað nú í dag. Sömuleiðis gleðst ég yfir því, að hennar fyrsta þingmál miðar að því að fá leiðréttingu á þeim þætti þessara mála, sem raunverulega hefur ekki náð þeirri framkvæmd, sem íslenzk lög hafa ætlað að ná. Í þessu frv. eru þó nokkur atriði, sem mig langar til að vekja athygli bæði hv. flm. og þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar, á. Það er þá fyrst og fremst í sambandi við, hvort nákvæmlega sú leið, sem bent er á í þessu frv., sé hin heppilegasta til að ná því takmarki, sem þarna er stefnt að. Að því er mér skilst og mér virðist vera höfuðkostur við þetta mál er hugmyndin að baki þessu sú, að um verði að ræða einhvern aðila, sem þær konur, sem telja sig misrétti beittar í launamálum, geta með vissu vitað, að þær eigi rétt á að snúa sér til og geti með einhverjum hætti leyst þeirra mál. Nú er það svo, að eðlilegasta leiðin virðist í fljótu bragði vera sú, að konur snúi sér til stéttarfélags síns í slíkum tilvikum. Viss hætta er þó á því, að það stéttarfélag taki e. t. v. ekki málið samstundis upp eða málið sé ekki lagt á þann hátt upp í hendurnar á stéttarfélagi, að það hefjist handa að fá mál viðkomandi launþega leiðrétt. Hver sem orsökin er, er það staðreynd, að atvinnurekendum hefur hætt til að sniðganga á vissan hátt íslenzk lög um launajafnrétti, þ. e. a. s. á þann hátt, að sömu störf séu í sumum tilfellum nefnd mismunandi nöfnum. Ágreiningur um laun og ráðningarsamninga á, eins og kunnugt er, heima að miklu leyti undir lögum um stéttarfélög og vinnudeilur og þeim kafla þeirra sérstaklega í mörgum tilfellum, sem fjallar um félagsdóm, en í öðrum tilvikum, ef um er að ræða vangreidd laun og slíkt og bætur fyrir þess konar brot á samningum, hafa menn oft farið í mál fyrir venjulegum dómstólum. Sú leið er, eins og kunnugt er, allseinfær, og því getur þessi hugmynd, sem liggur fyrir í þessu frv., virzt í fljótu bragði vera leið til að leysa slík mál með nokkuð einföldum hætti. En mér sýnist á þeim kafla laga um stéttarfélög og vinnudeilur, nr. 80 frá 1938, þeim kafla, sem fjallar um félagsdóm, að þar sé atriði, sem er nokkuð hliðstætt því, sem hér er um að ræða. Þetta mál, sem við erum nú að ræða um, gæti með lítilli einfaldri breyt. á lögum um félagsdóm náð tilgangi sínum. Það ákvæði, sem ég er hér að ræða um, er í niðurlagi 44. gr. þessara laga, nr. 80 frá 1938, að stéttarfélögum, félögum meistara, iðnrekenda og öðrum atvinnurekendum sé heimilt að leita úrskurðar félagsdóms um það, hvort tiltekin starfsemi falli undir 1. og 2. kafla laga um iðju og iðnað, svo og um það, til hvaða löggiltra iðngreina hún taki. Og svo eru í 39. gr. þessara sömu laga nánari ákvæði um það, hvernig þetta sé framkvæmt fyrir dómnum, hvernig sérstakir dómendur eru til kvaddir, þegar svona mál eru lögð fyrir félagsdóm. Mér sýnist, að það gæti verið nokkuð greiðfær og áhrifarík lausn á þessum málum, að sett væri inn í þessi lög svipað ákvæði um það, að félagsdómur gæti úrskurðað, hvort t. d. tiltekið starf teldist vera ritarastarf eða bókarastarf. Ég veit, að hv. flm. skilur og veit, að það er einmitt það átriði, sem við rekum okkur oftast á, að er tvísýnt um, hvort nákvæmlega er í samræmi við þær réttarreglur, sem við höfum í huga. Þetta atriði vildi ég benda hv. n. á að athuga við meðferð málsins. Grunntónninn í þessu frv. er vitanlega atriði, sem allir hv. alþm. eru sammála um, svo oft hefur þetta mál verið áréttað hér á Alþ. á undanförnum áratugum, vil ég segja, fyrst með till. um fullgildingu alþjóðasamþykktar um jöfn laun karla og kvenna árið 1953, að mig minnir, fremur en 1952, svo með ákvæði í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, þá með samþykkt þál. um fullgildingu alþjóðasamþykktarinnar um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafnverðmæt störf og síðan með jafnlaunalögunum frá 1961. Í öll þessi skipti hefur nákvæmlega þessi hugmynd og þessi lagastefna náð fram að ganga hér á Alþ., þannig að það, sem ógert er, virðist vera að tryggja, að þetta sé framkvæmt. Þeirri hugmynd er ég vissulega fylgjandi, en vildi aðeins benda á, að það eru viss atriði í þessu frv., sem leiða hugann að því, að það mætti e. t. v. gera þetta með einfaldari hætti. Auk þess eru nokkur smærri atriði í því, sem mér sýnist ekki vera alveg ljóst, hvernig framkvæma eigi. Það er nefnt, að dómur jafnlaunadóms gæti verið annaðhvort ráðningasamningur eða þá sektardómur. Nú er það svo, að í málum um brot á ráðningarsamningum kemur mjög oft til greina og er oft eitt aðalatriði máls krafa um bætur, og þá er spurning, hvort þarf sérstaklega að taka það fram í lagafrv., að það mætti gera bótakröfu fyrir þessum dómi, eða hvort flm. hugsar sér, að eftir sem áður eigi að reka slíkt mál fyrir venjulegum dómstólum. Það má vel vera, að flm. hafi hugsað sér, að ráðningarsamningur, sem ákveðinn væri af þessum dómi, væri afturvirkur og bætur kæmu á einhvern hátt fram í slíkum dómi. Mér er ekki alveg ljóst, hvort þetta atriði hefur verið hugsað, en ég tel, að taka þurfi tillit til þess. Ekki sýnist mér heldur alveg skýrt, hvað hugsað er í 2. tölulið 5. gr., þar sem minnzt er á starfshópa og félagssamtök sem kærendur eða sóknaraðila. Við fyrsta lestur þessa frv. hélt ég, að þar væri um að ræða einhvers konar hópa úr stéttarfélagi launþegans eða slíkt, en mér hefur skilizt á framsöguræðu hv. flm., að hér sé um að ræða það, að hópur manna, einhver ótiltekinn hópur manna, geti tekið sig saman og litið á sig sem starfshóp í kvenréttindamálum og kært til refsingar, að mér skilst, fremur en til þess að treysta ráðningarsamningi. Mér er ekki alveg ljóst, hvort heldur er eða hvort flm. á við, að hvort tveggja sé heimilt slíkum hópi. Mér skilst, að það sé ekki nauðsynlegt, að þetta sé með vilja eða vitund launþegans sjálfs. Ég hygg, að þetta sé atriði, sem þarf að athuga, ég skal engan dóm á það leggja, hvernig það kemur út. Eins og raunar kom fram í framsöguræðu hv. flm., er það náttúrlega alveg nýtt í íslenzku réttarfari á síðari öldum, að þetta sé þannig gert, að hver eigi sök sem vill í refsimálum. Heyrir það undantekningum til í okkar rétti, að einstaklingar eigi aðild að refsimálum. Þó er þetta ekki ótítt, eins og við vitum, að það er hægt að sækja til refsingar í einkamálum, í meiðyrðamálum. Ég sé nú framan í einn hv. dómara á landi okkar hér og sé, að hann þylur það utan að í huga sínum, í hvaða tilvikum þetta er, og man hann sjálfsagt mjög glögglega, að það er í meiðyrðamálum, bótum fyrir ýmiss konar fjárhagslegt tjón, líkamslýti o. fl. Á þessu sviði er þetta alveg nýtt atriði, og verður að sjálfsögðu einnig að athuga, hvernig það samræmist öðrum reglum í íslenzkum lögum, og ég skal heldur engan dóm á það leggja. Ég er ekki að segja, að ég sé þessu mótfallin, en þetta er atriði, sem þarf mjög vandlega að hugsa. Loks er eitt atriði enn, og það er um reglugerðarákvæði. Mér er ekki heldur alveg ljóst, hvaða atriði eða hvers konar atriði er hugsað að verði sett í reglugerð um þennan dómstól. Að vísu man ég ekki til þess, að yfirleitt séu í okkar rétti settar reglugerðir um dómstóla, og mér sýnist æskilegra, ef að einhverju slíku yrði horfið, sem þetta frv. ræðir um, að það væri þá fremur nákvæmlega tilgreint í dögunum sjálfum heldur en að setja þyrfti reglugerð um störf dómstólsins, a. m. k. um hvað reglugerð ætti að fjalla. Þessi atriði vildi ég aðeins taka fram, af því að gerð var hér till. um, að málið færi í allshn. Ég hafði við fyrstu sýn talið, að þetta mál ætti e. t. v. heima í heilbr.- og félmn., og þar sem ég sit í þeirri n., hafði ég ekki hugsað mér að taka til máls um frv. En ég mun ekki gera till. um, að það fari í þá n. Ég skil mætavel það sjónarmið hv. flm., að hún vilji gjarnan, að það fari í þá n., þar sem hún skilur sjálf í, og ég hef enga tilhneigingu til að bregða fæti fyrir það.



Herra forseti. Jafnframt því, sem tveir ágætir fulltrúar kvenþjóðarinnar hafa tjáð sig um þetta mál, þá hefur fulltrúi eins stjórnmálaflokksins hér á Alþ. staðið upp og lýst stuðningi flokks síns við þetta mál. Bæði er það nú vegna þess, að mér finnst það í sjálfu sér andkannalegt, að menn sjái ástæðu til þess að lýsa yfir stuðningi heils stjórnmálaflokks við slíkt mál, jafnréttismál kynjanna, og svo vegna hins, að ég tel ástæðulaust að láta það um okkur spyrjast hér á hinu háa Alþ., að konur hafi einkarétt á að tjá sig og styðja þetta mál, að ég sé ástæðu til þess að standa hér upp og láta í ljós mína skoðun. Ég hef að vísu ekki umboð til þess að lýsa yfir stuðningi míns flokks, heils og óskipts, við þetta mál, en ég tel hins vegar öruggt, að flokksmenn mínir, eins og reyndar annað fólk á Íslandi, bæði karlar og konur, geti vel fallist á og stutt slíkt mál, sem stuðlar að auknu jafnrétti kynjanna. Ég held, að í raun sé enginn hlynntur misrétti milli karla og kvenna. Það er hins vegar reynsla okkar í þjóðfélaginu, bæði hér og annars staðar, að slíkt misrétti á sér stað í litlum eða stórum mæli, og þess vegna er það spurning, sem hlýtur að vakna, af hverju þetta misrétti stafar, þegar enginn vill stuðla að því og enginn vill viðurkenna, að hann vilji viðhalda slíku misrétti. Þessi spurning vaknar vegna þess, að ég skil þetta mál svo, að það sé sett hér fram meira til þess að leggja áherslu á „prinsippið“ á grundvallaratriðin, sem felast í því, að það skuli vera jafnrétti milli kynjanna, - ekki endilega, að þetta mál sé lausn á öllum þeim vanda, heldur að það sé til þess að koma hér af stað einhverjum umr. um þessi mál. Ég hef stundum hugleitt það með sjálfum mér, hvað valdi, og ég tel, að m. a. sé ástæða til þess kannske röng pólitík hjá kvenfólkinu, sem hefur haft forustu í því að draga úr þessu misrétti. Kvenréttindasamtökin hafa verið hér á ferðinni, og þau hafa, að manni hefur virzt úr fjarlægð, rekið sína pólitík á þann hátt, að það sé ekki í tengslum við hinn almenna fjölda kvenna, sett hafi verið á oddinn mál og kröfur, sem ekki hafa átt hljómgrunn hjá kvenfólkinu, og þau hafi stundum talað út, þegar fjöldinn talar suður. Enn fremur sýnist mér það vera ljóður á ráði kvenna, sérstaklega nú í seinni tíð, að þær vilja um of, a. m. k. þær sem hafa sig í frammi, blanda þessa baráttu sína pólitískum átökum í þessu landi. Þær hafa viljað tengja baráttu sína við pólitíska flokka og því miður þess vegna fælt frá sér einhverja stuðningsmenn, sem hafa viljað vera og eru hlynntir þessari baráttu, en geta ekki af stjórnmálalegum og flokkslegum ástæðum tekið þátt í þeirri baráttu, sem beinlínis er rekin eða háð undir merki ákveðinna stjórnmálaflokka. Þetta segi ég ekki til þess að draga úr ágætri baráttu, t. d. samtaka eins og Rauðsokkanna, heldur til þess að vekja athygli á, að það eru stundum baráttuaðferðir, sem geta valdið því, að markmiðið sjálft nái ekki fram að ganga. Misrétti það, sem við getum öll viðurkennt að ríki hér í meira eða minna mæli, stafar af ýmsum ástæðum og er af öðrum toga spunnið en það, að menn vilji einfaldlega ekki borga jafnhá laun til kvenna og til karla. Þar er um að ræða mjög gamalgróið vanmat á starfshæfni kvenna, vanmat, sem við verðum að vinna bug á og tekur lengri tíma en svo, að það sé gert í einu vetfangi. Það er ein ástæðan fyrir því líka, að konur hafa aflað sér annarrar og stundum takmarkaðrar menntunar á við karlmenn, sem leiðir aftur af sér, að þær eru ekki eins hæfar til þess að taka að sér þau störf, sem stundum eru betur launuð í þjóðfélaginu, og eins er það líka, að konur hafa einfaldlega ekki haft aðstöðu til þess að afla sér þessarar menntunar, hafa síðan leitað í störf eða menntun, sem veitir þeim störf, sem aftur eru þess eðlis, að þau krefjast ekki mikillar hæfni og eru, eins og við köllum í daglegu tali, léttari störf, og nefni ég það ekki til þess að gera lítið úr störfum eins og vélritunar- og skrifstofustörfum, afgreiðslustörfum og öðru slíku, sem konur gjarnan vinna og krefjast óneitanlega minni menntunar, en þær hafa sótzt eftir slíku námi og þar af leiðandi slíku starfi. Verkaskiptingin í þjóðfélaginu hefur líka stuðlað að þessu misrétti, ef við köllum það svo, verkaskipting, sem þessi kynslóð hefur ekki skapað og ekki kallað yfir sig, hefur skapazt í gegnum aldirnar og þeirri verkaskiptingu verður ekki með góðu móti varpað fyrir róða í einu vetfangi, eins og ég sagði áðan, svo ekki sé talað um líkamsburði karla og kvenna, sem sennilega gengur erfiðlega líka að breyta með skjótum hætti, og svo umfram allt er það sú hefð og sú venja, sem komizt hefur á um störf kynjanna. Ég held þess vegna, að þó að þetta mál sé mjög gott og gagnlegt og sé þess virði, að það sé mjög athugað, þá leysi það ekki allan vanda á þessum vettvangi. Það þarf að kafa miklu dýpra, það þarf að skapa þær aðstæður í þjóðfélaginu, skapa þann hugsunarhátt og skapa þau viðhorf, sem leiða til þess, að fólk hefur aukinn skilning á því, að það eigi ekki að eiga sér stað misrétti á milli kynjanna. Þess vegna held ég, að umr., sem gætu farið hér fram á hinu háa Alþ. um þau mál og væru meira um grundvallaratriði, gætu leitt til aukins skilnings og leitt til þess, að við hér séum betur fær um að setja einhverja slíka löggjöf eða beita okkur fyrir einhverjum þeim málum, sem ættu að geta jafnað þennan mun. Hvað snertir þetta ákveðna mál, um jafnlaunadóm, þá finnst mér þarna vera um mjög athyglisverða hugmynd að ræða, sem rétt sé að skoða mjög vel, en þó er náttúrlega sú spurning, sem strax kemur upp í huga manns og sett var hér fram af síðasta ræðumanni, hversu virkur þessi dómur getur orðið. Bent var á, að fyrir hendi væri félagsdómur, sem konur og reyndar aðrir gætu skotið sínum kvörtunum til. En í reynd hefur það verið svo, að sú aðferð eða sú leið hefur lítið verið notuð, og reynslan hefur sýnt, að konur hafa kinokað sér við að kæra eða bera sín mál undir slíka dómstóla, og spurningin er sú, hvort það mundi eitthvað bætast eða aukast með stofnun slíks dómstóls eins og hér um ræðir. Sú spurning kemur líka upp, og er kannske samtengd þessu: Vilja konur og aðrir, sem starfa hjá atvinnurekendum, hjá hinu opinbera eða einstaklingum, bera mál sín undir dómstóla fyrr en það er þá þrautreynt að ná samstarfi og samkomulagi við viðkomandi atvinnurekanda, og gætum við ekki reynt að finna leiðir, sem stuðluðu að auknu samkomulagi eða samvinnu í þeim efnum, áður en farið væri út í það að kæra slíkt mál til dómstóla, sem aftur leiddi af sér hörku og óbilgirni og jafnvel til uppsagna og annarra erfiðleika, þannig að viðkomandi aðilar stæðu sízt betur að vígi eftir þann hildarleik?



Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka þeim hv. þm., sem hér hafa talað, stuðning og góðar undirtektir og ábendingar, sem ég mun vissulega telja mér skylt að taka til greina. Ég vil fyrst víkja að því atriði, sem hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir og hv. 9. landsk., Ellert B. Schram, töluðu um, hvort sérstakur dómstóll mundi vera hin rétta leið. Vissulega kom til greina að athuga breytingu á félagsdómi í þessu skyni, en ég hvarf frá því ráði, m. a. vegna ástæðna, sem raunar komu fram líka í ræðu a. m. k. 9. landsk. þm., að það þyrfti að skapa það við horf, að menn beittu ekki misrétti eins og það væri sjálfsagður hlutur. En einhvern veginn er það nú svo, að menn eru ákaflega blindir á þetta hjá sjálfum sér. Þess vegna þótti mér réttara, að fram kæmi sérstakur dómur, lögbundinn, sem hreinlega gæti ekki farið fram hjá fólki, hvers eðlis væri, og sýndi, að íslenzku þjóðfélagi væri ekki alveg sama, hvernig farið væri með þessi mál. Dómur er í rauninni ekki hugsaður til þess að sýna atvinnurekendum hörku og óbilgirni, a. m. k. ekki meiri en þeir hafa sýnt konum fram að þessu. Það er margreynt, það er áratuga reynsla fyrir því, og ekki lengur hægt að horfa upp á það, að konur fari árangurslausar ferðir til atvinnurekenda og yfirmanns til þess að fá leiðréttingu sinna mála, en vinni síðan ævina út við þetta sama misrétti, sem enginn þykist geta að gert. Þetta hafa konur reynt sem hörku og óbilgirni, og þess vegna er þessi jafnlaunadómur til kominn. Í sambandi við það, hvað væri heppilegasta takmarkið, þá hefur þetta verið þannig á Norðurlöndum, að ríkisstjórnirnar hafa skipað n., sem starfa að þessum málum, oft í samráði við vinnuveitendasamböndin sjálf. Þrátt fyrir mikið og gott starf, þá hefur árangurinn ekki verið sem skyldi. Þar er launamismunur enn geysimikill. Mig minnir, að laun kvenna í iðnaði séu í reynd 76% af launum karla þrátt fyrir launajafnrétti. Það næsta, sem ég hef komizt um hliðstæður jafnlaunadóms, er að finna í Bandaríkjunum. Kennedy forseti stofnaði þar sérstaka kvennanefnd eða kvenréttindanefnd, og í framhaldi af störfum þeirrar n. munu hafa verið sett lög um launajafnrétti og um leið var konum gert kleift að skjóta máli sínu til dóms samkv. 7. gr. laga um borgararéttindi frá 1965, ef þær töldu, að þær hefðu verið misrétti beittar á vinnustað eða í launaákvörðun. 1/3 af kærum til þessa dóms var frá konum í starfi, 2/3 af kærum vegna kynþáttamisréttis. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir minntist á hlut stéttarfélaganna í þessum efnum, og það er vissulega réttmæt aths. En á hitt ber þó að líta, sem mér finnst aðalatriði málsins, að stéttarfélag hefur ekki úrskurðarvald. Stéttarfélag getur auðvitað knúið á um mál, en það getur ekki úrskurðað í kærumálinu. Aðrar aths., - ég verð að játa, að ég hef kannske ekki náð þeim öllum, en mun vissulega taka þær til greina.

Félmrh. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Í tilefni af flutningi frv. um jafnlaunadóm hafa menn hér rifjað, upp sögu málsins sérstaklega. Hv. 8. landsk. þm. byrjaði á árinu 1960, að mig minnir, og þá var það með tillöguflutningi Alþfl.-manna. Lengra aftur man hann nú áreiðanlega í sögu Alþfl., því að ég er viss um, að hann man upphaf þessa máls, því að 1947 eða 1948, á öðru þingári mínu, mun ég hafa flutt frv. til l. um jafnrétti kvenna og karla. Ég man ósköp vel, hvernig undirtektir það mál fékk. Því var mætt með spotti og háði og harðri andstöðu í viðbót. Ég flutti málið ekki aðeins tvisvar, ekki þrisvar, heldur fjórum sinnum, fimm sinnum, og þá í seinni skiptin í því formi, að það væri frv. til l. um launajafnrétti kvenna og karla, tók þann þátt sérstaklega út úr, þó að ég væri þá og sé enn þeirrar, skoðunar, að nokkurt misrétti ríki milli kvenna og karla á öðrum sviðum einnig en launamála, þó að launamisréttið væri þá og sé enn alveg áberandi og sannanlegt með tölum sem bláköldum, staðreyndum. Ég flutti þessi frv. öll sem þm. Alþfl., og þar kom máli, að meðflm. mínir að þessu frv. urðu síðar Gylfi Þ. Gíslason, síðar menntmrh., og Eggert G. Þorsteinsson, fyrrv. ráðh., og fluttum við það frv. a. m. k. í eitt skipti og komum því ekki fram. En svo gerðist það, sem hv. 8. landsk. þm. sagði frá, að Jón Þorsteinsson, þáv. þm. Alþfl., fann miðlunarleið í málinu, í þessu margdrepna máli Alþfl.-þm., að bera fram till. um, að launajafnrétti skyldi komið á á 6–7 árum, í smáskömmtum. Það frv. flutti hann ásamt Eggert G. Þorsteinssyni, ef ég man rétt, og það komst fram. Þá lá mitt frv. einnig enn einu sinni fyrir þinginu, og þá var það, að þegar málið kom í þessa hv. d., flutti ég mitt frv. sem brtt. grein fyrir grein við þetta sjöskammtafrv. Alþfl.-mannanna og vildi þá, að það launajafnrétti hjá þessum ákveðnu starfsgreinum, sem frv. Jón Þorsteinssonar fjallaði um, kæmi þegar í stað samkv. afdráttarlausum till. grein fyrir grein í mínu frv. En þá brá svo við, að ekki aðeins Alþfl.-menn almennt á þingi, heldur einnig hinir fyrri meðflm. mínir að mínu frv., Eggert G. Þorsteinsson og Gylfi Þ. Gíslason, sem þá voru hér í deildinni, greiddu atkv. á móti því frv., sem þeir höfðu áður flutt með mér, grein fyrir grein, og þannig var það malað niður, en frv. Jóns Þorsteinssonar var samþ., - góðu heilli þó, það var þó skárra en ekkert - og svo var skipað n., jafnlaunanefnd, sem vann að framkvæmd þess í 6 ár að jafna út þann launamismun, sem var á stéttarfélagssamningum milli lauma karla og kvenna. Ég átti sæti í þeirri n. ásamt ráðuneytisstjóranum í félmrn. og fulltrúa Vinnuveitendasambandsins, Barða Friðrikssyni, og það verð ég að segja, að meðnefndarmenn mínir störfuðu af mikilli víðsýni að framkvæmd frv., og það var framkvæmt jafnrétti kvenna til móts við karla samkvæmt þessu frv. á mun víðtækari grundvelli en sjálft frv. strangt tekið gaf tilefni til. Þannig hefur þessu máli þó þokað áfram í átt til þess launajafnréttis, sem við búum nú við að því er snertir hinar ákveðnu starfsgreinar samkv. stéttarfélagasamningum innan Alþýðusambands Íslands, og er þó að mínu áliti ekki fullkomlega komið þar málum í höfn, sízt af öllu að því er snertir launakjör lágt launaðs verzlunarfólks, það verð ég að segja. Álít ég, að þar verði enn um verulegan launamismun að ræða þrátt fyrir það að það sé byggt á „kollektívum“ samningum. Ég taldi óþarft að láta það fara fram hjá hv. þm., úr því að verið var að rekja sögu þessa máls, að geta að einu forsögunnar, þeirrar sem er þó dálítið söguleg og dálítið einkennileg, þegar menn sjálfir eru flm. að frv. og greiða svo atkv. gegn því sjálfir, grein fyrir grein. En ég játa, að þeir hafa þar sjálfsagt valið um þetta. hvort það væri þó ekki betra að fá launajafnréttið fram í áföngum en að fá það ekki. En þeir áttu annan kost. Þeir áttu þess kost að greiða atkv. með því frv., sem þeir höfðu áður verið meðflm. að og ráða þar úrslitum um málið, því að það valt á þeirra atkv. Í framhaldi af þessu held ég, að ég þurfi varla að lýsa þeirri afstöðu minni persónulega, að ég nota sérhvert tækifæri, sem mér býðst, til þess að vera víðtækari og koma betur fram launajafnréttiskröfum kvenna á móti karlmönnum, því að ég álít engan siðferðilegan grundvöll til fyrir því að gera mismun á launum kvenna og karla út frá kynferðislegum forsendum. Það má um það deila, hvaða form á að velja því að fá úr því skorið, hvort konur séu rangindum beittar að því er snertir launajöfnuð, í raun og veru gegn daglegum grundvelli, því að og fæ aldrei annað séð en í lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna séu skýr ákvæði, sem varla sé hægt að komast fram hjá, ef fólk, sem við þau lög býr, leitar réttar síns samkvæmt dómstólum. Ég held, að það hefði þurft fyrir löngu að vera búið að fara í prófmál á grundvelli laganna um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna um það, hvort ekki er brotinn lagalegur réttur á fólki í opinberri þjónustu. Og ég fæ ekki skilið það, að sá lagastafur sé ekki nógu skýr, þar sem stranglega er tekið fram og skýrum stöfum, að enginn launamismunur eigi að vera á körlum og konum í opinberri þjónustu við sömu störf. Og þau störf eru sum þess eðlis, að það er ekki hægt að gera mun á. Starfið er hið sama, hvort sem það er unnið af karli eða konu, segjum t. d. gjaldkerastarf í banka. Gjaldkerastörf í þjóðbankanum sjálfum eru ýmist innt af höndum at konum eða körlum og við launamismun. Ég held, að ef þær konur, sem þessi störf vinna, hefðu farið í prófmál, gætu þær ekki annað en unnið þau mál, og er þá hart ef ríkisstofnanir þurfa að láta dæma sig til slíkra hluta. Það má þess vegna vera, að það sé engin leið önnur fær til þess að ná rétti kvenna fram í þessum efnum en að setja sérstakan dómstól til þess að dæma um þessi mál, og játa ég þó, að það gæti verið líklega til þess að spilla góðu samkomulagi milli starfsfólks og atvinnurekenda, yfirmanna yfirleitt, að verða að sækja sín mál þannig fyrir dómstólum. Aðrar leiðir ættu að vera færar og eru færar að mínu áliti, og atvinnurekendur í landinu og forstöðumenn ríkisstofnana hafa átt þess nógan kost að gera það af sjálfsdáðum að framfylgja réttum lögum, a. m. k. án þess að vera dæmdir til þess. Það er, held ég, að því vikið í stjórnarsáttmálanum, að ríkisstj. núverandi vilji vinna að því að afmá misrétti milli þegnanna og milli karla og kvenna, og ber henni að sjálfsögðu að standa við það fyrirheit sem önnur. Hv. 8. landsk. þm. beindi þeirri fsp. til mín, hvað gert hefði verið varðandi þáltill. samþ. á s. l. þingi um rannsókn á jafnrétti þegnanna í íslenzku þjóðfélagi. Þessi þál. er allvíðtæk og ekki eingöngu um launajafnréttismál, en hún hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. skorar á ríkisstj.“ - það var nú hin sálaða - „að láta framkvæma rannsókn á jafnrétti þegnanna í íslenzku þjóðfélagi. Sérstaklega skal rannsóknin beinast að því, hvernig háttað er raunverulegu jafnrétti karla og kvenna að því er varðar menntun, störf, launakjör og hvers kyns þátttöku í félagslegum verkefnum. Jafnframt skal kannað, hverjar breytingar á gerð þjóðfélagsins gætu stuðlað að því að auka jafnrétti manna. Að rannsókn lokinni skulu niðurstöður hennar birtar.“ Ég er alveg sammála hv. flm. frv., sem hér er til umr., frv. um jafnlaunadóm, að framkvæmd þessarar þál. er mun víðtækari og beinist að miklu fleiri verkefnum en frv. hennar fjallar um, og frv. kemur því á engan hátt í staðinn fyrir hina samþ. þál. frá síðasta þingi. Þar er beðið um mjög víðtæka rannsókn á mörgum sviðum varðandi menntun og hvers konar störf og starfsaðstöðu og þátttöku í félagslegum verkefnum og er áreiðanlegt, að það er engin ástæða til þess að láta afgreiðslu þessa máls um jafnlaunadóm bíða þess, að n. skili niðurstöðum um rannsókn allra þeirra jafnréttisþátta, sem fjallað er um í þál. En um þessa þál. er það að segja, að hún mun hafa verið send frá skrifstofu Alþ. tveimur rn., félmrn. og menntmrn., enda ekki óeðlilegt, og hefði jafnvel verið ástæða til að senda hana fleiri rn., þar sem henni var beint til ríkisstj. og grípur inn á svo mörg svið, sem jafnvel eru utan valdsviðs þessara tveggja rn. Ég veit ekki, hvaða tökum menntmrn. kann að hafa tekið á þessu máli, en 2. júlí var Kvenréttindafélagi Íslands skrifað og sá félagsskapur beðinn að tilnefna tvo menn í n., til þess að taka þátt í þessari rannsókn. Geri ég ráð fyrir, að það hafi verið sammæli rn., að menntmrn. tilnefndi einnig menn til rannsóknar, að því er snertir a. m. k. menntun og störf á því sviði, sem þál. tók til. Ég get lýst því einu yfir, að það skal ekki verða nein tregða á því, að félmrn. fylgi framkvæmd þessarar þál. eftir og setji þá rannsókn í gang fyrir sitt leyti og í samráði við menntmrn. eða hver önnur rn. sem ástæða þykir til að kveðja þar til. En ég tel, að það sé gefinn hlutur, að sú rannsókn verði það umfangamikil og tímafrek, að þetta frv. yrði þá að leggjast til hliðar, ef það ætti á nokkurn hátt að bíða niðurstöðu þeirrar rannsóknar. Það er í raun og veru úttekt á þjóðfélagsaðstöðu þegnanna almennt, sem fjallað var um í hinni víðtæku jafnréttistillögu núv. hæstv. iðnrh. Ég þykist geta sagt það alveg óhikað fyrir hönd míns flokks, að meginhugsunin, sem felst í frv. um jafnlaunadóm, er í samræmi við stefnu flokksins og mun njóta stuðnings þingflokksins í heild.



Herra forseti. Það er aðeins örlítið atriði með allmikla þýðingu þó. Í ræðu minni áðan benti ég á, að það kæmi til greina að ná sama árangri og frv. þetta fjallar um eða er ætlað að ná með því að gera smábreytingu á kafla laga um stéttarfélög og vinnudeilur, og minntist í því sambandi á, að stundum leituðu konur, sem teldu sig órétti beittar í launamálum, til síns stéttarfélags, en teldu það af einhverjum ástæðum lítinn árangur bera. Ástæðan til þess, að ég minntist á þetta í sambandi við hugsanlega breytingu á lögum um félagsdóm er, að ef stéttarfélag neitar að taka til greina mál launþega, á launþeginn eða einstaklingurinn sjálfur málsaðild fyrir félagsdómi, og ég hygg, að ekki alls fyrir löngu hafi einmitt slíkt mál verið dæmt í félagsdómi. Þar átti einstaklingurinn aðild vegna þess, að stéttarfélag hans tók ekki að sér að verða málsaðili. Það var aðeins þetta, sem ég vildi benda á, þar eð ég taldi, að þetta atriði hefði farið milli mála.