Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hv. 7. þm. Reykv. hefur óskað umræðu utan dagskrár. Það verður orðið við þeirri ósk og fer umræðan fram skv. 1. málsgr. 32. gr. þingskapa. Með því að þetta er í fyrsta sinn sem beitt er þessum nýju ákvæðum þingskapa um umræður utan dagskrár skal vakin athygli á því að málshefjandi má ekki tala lengur en í þrjár mínútur og aðrir, þar með taldir ráðherrar, eigi lengur en í tvær mínútur. Enginn má tala oftar en tvisvar.



Herra forseti. Í samræmi við ný ákvæði þingskapa, sem hæstv. forseti hefur vitnað til, kveð ég mér hljóðs utan dagskrár til að ræða hvernig Íslendingar geti látið í té sérstaka aðstoð vegna hörmunganna sem orðið hafa af völdum eldgosa í Kólumbíu. Rúmlega 20 000 íbúar hafa látið lífið, mörg byggðarlög hafa grafist undir gjósku og leir, farsóttir hafa brotist út, neyðarástandi hefur verið lýst á stórum svæðum, tugþúsundir hafa slasast, misst heimili sín eða glatað nánustu ættingjum. Eldgosin í Kólumbíu eru meðal hinna mannskæðustu á síðustu 2000 árum. Aðeins eitt annað á þessari öld hefur valdið slíku tjóni. Við Íslendingar þekkjum hörmungar af völdum eldgosa. Saga okkar geymir mörg dæmi um miskunnarlausa glímu við heljaröfl náttúrunnar. Skaftáreldar 1783 eru á skrá yfir röskan tug mestu eldgosa mannkynssögunnar og í kjölfar þeirra komu móðuharðindin. Þá missti okkar litla þjóð um 10 000 manns vegna hungurs eða sóttar. Eins og öllum er í fersku minni lamaði gosið í Vestmannaeyjum blómlegustu verstöð landsins fyrir röskum áratug þótt blessunarlega týndi enginn lífi, en mikið tjón varð á eignum. Þá barst okkur Íslendingum mikil aðstoð frá öðrum löndum. Við Íslendingar ættum því að skilja betur en flestir aðrir ógnir eldgosa. En okkur hefur einnig verið falinn sérstakur trúnaður á alþjóðavettvangi hvað snertir þekkingaröflun á þessu sviði. Hér er starfandi jarðhita og eldfjalladeild Háskóla Sameinuðu þjóðanna og norrænar þjóðir hafa reist hér sérstaka rannsóknastöð á þessu sviði. Herra forseti. Það er því við hæfi að Íslendingar leggi nú fram myndarlega og sérstaka aðstoð í þágu þjóðar Kólumbíu. Sú aðstoð gæti verið bæði í formi fjármuna og tækniaðstoðar, gagna og þjónustuhjálpar. Ég vil því beina þeirri hugmynd og þeirri fsp. til bæði forsrh. og forystumanna allra þingflokka hér á Alþingi hvort ríkisstj., þingflokkar hennar, sem og aðrir þingflokkar hér á Alþingi geti myndað nú þegar samstarfsnefnd sem á næstu dögum skili tillögum um sérstaka og myndarlega aðstoð Íslendinga vegna eldgosanna í Kólumbíu. Verði þá í þessu efni einnig leitað álits og aðstoðar almannasamtaka utan þings og stofnana sem starfa á þessu sviði. Herra forseti. Það hafði verið ákveðið í gær að þessi umræða færi hér fram í dag, en nú bárust í hádeginu fréttir af því að ríkisstj. hefði áður en mál voru rædd hér ákveðið á fundi sínum í morgun að verja 1 millj. kr. til þessarar neyðaraðstoðar. Þó að sú upphæð geti vissulega verið byrjun er hún ekki stór. Hún nær ekki einu sinni árslaunum eins ráðherra og getur varla talist myndarlegt framlag af hálfu okkar Íslendinga með tilliti til sögu okkar, aðstæðna og alþjóðlegra skuldbindinga á þessu sviði. Ég vona því, herra forseti, að hæstv. forsrh. sem og forystumenn allra þingflokka hér á Alþingi taki vel þeirri hugmynd að við myndum í sameiningu samstarfsnefnd sem á næstu dögum komist að niðurstöðu um myndarlegt framlag Íslendinga í þessum efnum sem er í senn í samræmi við sögu okkar og reynslu á sviði eldgosa og í ætt við þær alþjóðlegu skuldbindingar sem við höfum tekið að okkur á þessu sviði.



Herra forseti. Eins og kom fram í orðum hv. fyrirspyrjanda ákvað ríkisstj. á fundi sínum í morgun að veita aukafjárveitingu að upphæð 1 millj. kr. vegna hörmunganna í Kólumbíu. Ákveðið var á þeim fundi að biðja Rauða kross Íslands að hafa milligöngu um ráðstöfun þess fjár. Sá háttur mun vera á á Norðurlöndunum að Rauðakrossdeildir þar hafa annast slíka fyrirgreiðslu og Rauði kross Íslands mun vera til þess búinn. Það var einnig ákveðið í morgun á fundinum að athuga hvort sú þekking sem Íslendingar hafa á eldgosum og því sem þeim fylgir gæti orðið að liði í þessu sambandi og mun það verða gert. Það er rétt að þetta er ekki mikil upphæð og gæti vel orðið meiri út af fyrir sig, enda veit ég að Rauði krossinn mun vera með það í athugun. Bæði Rauði krossinn og Hjálparstofnun kirkjunnar hafa í fyrri slíkum tilfellum lagt þess háttar málum lið og auðnast að ná saman verulegu fjármagni. Ég er því þeirrar skoðunar að Rauða krossi Íslands sé mjög vel treystandi til þess að hafa með höndum samræmingu á þeirri aðstoð sem héðan kemur. Rauði krossinn upplýsir að áætlað sé að 180 millj. kr. þurfi í hjálparaðstoðina. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef hafa Finnar ákveðið að veita 1 millj. marka af ríkisfé í þessu skyni.



Herra forseti. Ég vil taka eindregið undir með hv. 7. landsk. þm. að okkur beri að leggja myndarlega af mörkum í þessum efnum. Við höfum sérstæða reynslu sem er frábrugðin t.d. hinum Norðurlöndunum þannig að við erum um margt aflögufærari. Við erum jafnframt aflögufær hvað varðar fjármuni þegar svona stendur á. Ég legg því eindregið til að þessi aðstoð verði myndarleg og það verði kannað á hvern hátt við getum lagt fram sérstaka aðstoð í sambandi við reynslu okkar af eldgosum.



Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni fyrir að hafa tekið þetta mál upp með þessum hætti og jafnframt fagna því að hæstv. ríkisstj. skuli hafa ákveðið að láta nokkurt fé af hendi rakna til hjálparstarfsins sem þarna á sér nú stað. Ég vil sömuleiðis lýsa fullum stuðningi þingflokks Alþfl. við þá hugmynd að sett verði á laggirnar samstarfsnefnd til að kanna með hverjum hætti við getum veitt annars konar aðstoð og þar á meðal nýtt okkur þá miklu sérfræðiþekkingu sem okkar ágætu vísindamenn á þessum sviðum búa yfir. Ég hika ekki við að fullyrða að þeir vísindamenn séu meðal þeirra fremstu á sínu sviði í veröldinni og hafa langa reynslu og mikla í þessum efnum. Okkur ber skylda til að sjá til þess að þeirra þekking, þeirra vitneskja og kunnátta komist á framfæri. Mér sýnist þetta vera nokkuð góð leið til að byrja á því að menn ræði hér saman um þetta, fulltrúar allra þingflokka á Alþingi. Af hálfu Alþfl. er hér með lýst stuðningi við þá hugmynd.



Virðulegi forseti. Ég vil lýsa því yfir af hálfu þingflokks BJ að við erum því mjög fylgjandi að taka þátt í slíkri samstarfsnefnd, sem hér hefur verið hafið máls á, þar sem kannað verði hvernig við getum best orðið að liði í þeim hörmungum sem hafa átt sér stað að undanförnu í Kólumbíu.



Herra forseti. Ég fagna ákvörðun ríkisstj. og ég vil líka þakka hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni fyrir að hefja máls á þessu hér á Alþingi. Ég lít svo á að sú ákvörðun sem ríkisstj. hefur tekið sé allmyndarlegt fyrsta skref í þessu máli. Mér finnst að ástandið sé þarna mjög óljóst og mjög óljóst hvers þarf með. Þetta er fyrsta aðstoð. Mér sýnist, a.m.k. í samræmi við það sem Finnar gerðu, að þetta sé myndarlegt skref í sjálfu sér. En það getur vel verið að þarna þurfi miklu meira og við komum til með að fylgjast með þessu máli. Að sjálfsögðu er eðlilegt að hafa um það samráð á Alþingi meðal stjórnar og stjórnarandstöðu hver framvindan verður. Við höfum verulega sérfræðiþekkingu hér á Íslandi sem e.t.v. getur komið þarna að notum og er sjálfsagt að kanna og fylgjast með því með hverjum hætti við getum orðið að enn meira liði ef á þarf að halda.



Herra forseti. Það á vissulega erindi hér inn á Alþingi að ræða hinar miklu hörmungar sem dunið hafa yfir Kólumbíu. Ríkisstj. hefur þegar ákveðið að verja 1 millj. kr. til hjálparstarfsins. Um þá upphæð má vissulega deila, en þetta hefur ríkisstj. ákveðið og jafnframt falið Rauða krossi Íslands að hafa milligöngu um ráðstöfun þessa fjár. Ég get tekið undir hugmyndir hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar um að komið verði á fót sérstakri samstarfsnefnd sem hefði þá til athugunar frekari aðstoð sem hin íslenska þjóð gæti látið í té og þar á meðal miðlun þeirrar þekkingar sem íslenskir vísindamenn hafa á eldgosum. Ég lýsi sem sagt stuðningi mínum við þessa hugmynd, en tel jafnframt eðlilegt, eins og ríkisstj. hefur þegar ákveðið, að Rauði krossinn hafi þar forustu.



Herra forseti. Ég þakka þær góðu undirtektir sem þessi hugmynd hefur fengið frá fulltrúum Alþfl., Bandalags jafnaðarmanna, Kvennalistans og Sjálfstfl. og vona einnig að þau orð sem fram komu hér frá formanni þingflokks Framsfl. og hæstv. forsrh. megi skilja á þann veg að þingið geti allt sameinast um að taka ákvarðanir um það hér á næstunni með hvaða hætti Íslendingar geti sérstaklega, til viðbótar við þá 1 millj. sem ríkisstj. hefur þegar falið Rauða krossinum að koma á framfæri, lagt til myndarlega til þessarar aðstoðar. Það er rétt. Við höfum um margt sérstöðu á þessu sviði umfram frændur okkar á Norðurlöndum. Hér á Íslandi er mun meiri tæknikunnátta og verkþekking við að glíma við eldgos og varnir vegna þeirra. Við getum ekki síður lagt fram hugvit og mannafla til þeirrar þjóðar sem nú á í hörmungum en beina fjármuni. Þegar um er að ræða eitthvert mesta eldgos og mannskæðasta á þessari öld held ég að það sé óhjákvæmilegt að við Íslendingar látum að okkur kveða með sérstökum hætti. Ég held að það sé málefni einnig þeirrar tegundar að um það eigi að ná samstöðu allra hér á Alþingi og þjóðarinnar í heild. Ég vona að hæstv. ríkisstj. og aðrir þingflokkar geti í framhaldi af þessum umræðum mjög fljótlega komið í gang þeirri vinnu sem allir virðast sammála um að hefja eigi í þessum efnum.



Herra forseti. Ég fagna þeirri ákvörðun ríkisstj. að veita ákveðinni peningaupphæð til hjálparstarfs í Kólumbíu. Það er engin regla um það hvenær Íslendingar hafa gripið inn í hörmungar víða um heim, hvort sem um er að ræða hungur, fárviðri, eldgos eða aðrar hörmungar, en það er vel þegar gripið er til og sýnd samúð á þann hátt sem nú hefur verið ákveðið. Það er ástæða til að benda á að það eru alltaf takmörk fyrir því hvað hægt er að láta af peningum í slíka aðstoð þótt hver einasta upphæð sé ávallt lág þegar um manntjón er að ræða. Slíkt verður ekki bætt. Mér finnst hafa verið tekið vel á þessu máli með ákvörðun ríkisstj. Það var minnst á Vestmannaeyjagos og skaða sem það olli. Það eldgos olli tjóni sem nam um það bil 8 þús. millj. kr. gömlum og erlendis frá komu styrkir sem námu um 1000 millj. eða 10 millj. nýkr. Það nýttist vel, má segja, en það má líka benda á að af því hafði ríkissjóður verulegar tekjur sem ekki er ástæða til að fjalla sérstaklega um hér. Það er eðlilegt að Rauði krossinn hafi frumkvæði og forustu um frekari fjársöfnun til Kólumbíu að mínu mati. Þegar rætt er um að bjóða sérfræðiþekkingu í sambandi við eldgosið og eldfjallið sem hefur gosið í Kólumbíu að þessu sinni er það að mínu mati ekki ýkjamikið sem Íslendingar geta boðið upp á eins og eðli þess goss er. En slíkt er sjálfsagt að skoða. En fyrst og fremst tel ég að fólkið í landinu muni svara kalli þegar Rauði krossinn tekur frekar upp þetta mál til söfnunar Kólumbíu vegna.



Herra forseti. Út af ræðu hv. málshefjanda vil ég taka af öll tvímæli ef þau hafa fólgist í ræðu minni. Ég er auðvitað hlynntur samstarfi þm. um þetta mál og tel það sjálfsagðan hlut. Það liggur ekki fyrir á þessari stundu svo að ég viti hversu mikillar hjálpar endanlega verður þörf þarna, en það er sjálfsagt að fylgjast með því og líka á hvern hátt hún getur hagkvæmast orðið látin í té. Við höfum yfir sérfræðiþekkingu að ráða sem e.t.v. er ekki til taks hjá öllum öðrum og ég geri ráð fyrir að söfnun hljóti að fara í gang meðal fólksins í landinu, en mér finnst að ríkisstj. hafi brugðist rétt og drengilega við í fyrstu lotu og því fagna ég.



Áður en gengið verður til dagskrár skal þess getið að á síðari fundinum í dag fer fram umræða utan dagskrár skv. 2. málsgr. 32. gr. þingskapa.



Herra forseti. Á Alþingi var þann 20. júní í sumar samþykkt eftirfarandi þál., en ég var 1. flm. hennar: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd til að semja frv. að almennum stjórnsýslulögum og leggja það fyrir Alþingi svo fljótt sem verða má." Ég hef borið fram hér fsp. um hvað líði framkvæmd þessa máls. Hér er um mikið réttaröryggisatriði að ræða fyrir borgarana. Það var ástæðan til þess að þáltill. var flutt á síðasta þingi. Skýrar og ótvíræðar reglur um stjórnsýslu íslenska ríkisins eru nauðsynlegar til að tryggja réttaröryggi borgaranna, sérstaklega í skiptum þeirra við yfirvöld. Hér á landi eru þó ekki til nein almenn stjórnsýslulög sem m.a. hefðu að geyma reglur um málsmeðferð í stjórnsýslunni. Einnig reglur varðandi undirbúning mála og úrlausn þeirra, þar á meðal um rétt borgaranna til þess að fylgjast með meðferð mála hjá stjórnvöldum og koma þar að sjónarmiðum sínum og andmælum. Sem dæmi má taka útgáfu ýmiss konar leyfa, en um það skortir alveg skráðar stjórnsýslureglur í okkar löggjöf. Oftast er ekki að finna þar neinn lagabókstaf og það eru engar reglur um að stjórnvöld verði að rökstyðja synjun um leyfi sem sótt er um. Það er ekki heldur að finna nemar ótvíræðar reglur um hvort stjórnvaldi á Íslandi sé skylt að veita umsækjanda aðgang að upplýsingum sem synjun byggist á. Hið sama gildir í öðrum tilvikum, að reglur skortir um skyldur stjórnvalda til að rökstyðja almennt úrskurði sína. Þetta eru nokkur efnisatriði sem lúta að þessu máli. Ég nefni þau hér til að sýna hve hér er pottur brotinn að því er löggjöf okkar varðar. Okkur skortir einnig í íslenskum stjórnsýslu- og stjórnarfarsrétti almennar reglur um heimild manna til þess að koma að andmælum við meðferð máls sem þá varðar og er til úrskurðar hjá yfirvöldum. Sama má segja um hæfi stjórnvalds til þess að fjalla um mál. Flestir virðast að vísu sammála um að samkvæmt íslenskum lögum megi enginn taka þátt í meðferð máls í stjórnsýslunni ef úrslit málsins varða verulega hagsmuni hans, en þessi réttarregla hefur verið margbrotin í íslenskri stjórnsýslu þrátt fyrir þá hættu sem það hlýtur óhjákvæmilega að hafa í för með sér. Að lokum þetta, herra forseti: Þeir gallar, sem hér hefur verið vikið að, varða ekki einungis stöðu borgaranna gagnvart yfirvöldum, heldur einnig starfsskilyrði stjórnsýslunnar sjálfrar. Skortur á skýrum og ljósum réttarreglum er þar mjög til baga þegar yfirvöld þurfa að leysa úr stjórnarfarslegum álitaefnum á margvíslegum sviðum og hætta er á að úrlausnir verði þar handahófskenndar og skilvirkni mun minni en æskilegt verður að telja. Því er þessi fsp. fram borin að flm. bentu á það á síðasta þingi að nauðsynlegt væri að setja slíka löggjöf sem allra fyrst, sem þegar hefur verið sett í nágrannalöndum okkar. Vænti ég því svara þar um frá hæstv. forsrh.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. fyrirspyrjandi sagði, að hér er um mjög mikilvægt mál að ræða. Þess vegna fól ég þeirri stjórnkerfisnefnd, sem ég skipaði 18. ágúst 1983, að kanna einnig þetta mál. Til að hraða meðferð málsins ákvað ég að fela þremur lögfræðingum, sem í nefndinni eiga sæti, að gera drög að frv. til stjórnsýslulaga. Þessir þrír lögfræðingar eru: Eiríkur Tómasson hrl., Jón Steinar Gunnlaugsson hrl. og Helga Jónsdóttir aðstoðarmaður forsrh. Þau hafa tjáð mér að þau geri ráð fyrir að drög að frv. verði tilbúin í desembermánuði. Þá hafði ég ákveðið að biðja um fulltrúa frá öllum þingflokkum til að fjalla um það mál. Ég geri síðan ráð fyrir að unnt verði að leggja fyrir Alþingi frv. til almennra stjórnsýslulaga þegar þingið kemur saman að nýju eftir áramótin. Þetta er að vísu mikill lagabálkur og kannske miklu lofað þegar þetta er sagt, en ég tek undir það með hv. þm. að þetta er ákaflega mikilvægt mál. Ég vil upplýsa að í frv. er gert ráð fyrir þremur meginköflum, kafla um almenna meðferð mála hjá öllum stjórnvöldum, kafla þar sem ítarlega verður fjallað um meðferð mála í Stjórnarráði Íslands og kafla þar sem gert er ráð fyrir að sett verði á stofn embætti umboðsmanns Alþingis og reglur um starfsháttu hans og verksvið.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans við fsp. þeirri sem hér er fram borin. Af svörunum má sjá að verið hefur vel og skjótt brugðist við samþykkt þessarar þáltill. þann 20. júní s.l. Það er ástæða til þess að þakka fyrir svo góðar undirtektir. Það kom fram í máli hæstv. forsrh. að væntanlegt er frv. um þessi efni strax og þing kemur saman að loknu jólaleyfi. Er ekki að efa að þm. muni kynna sér efni þess með nokkurri eftirvæntingu. Ég vil sérstaklega fagna því sem kom fram í niðurlagi máls hæstv, forsrh. þar sem hann lýsti því yfir að hluti þessa frv. fjallaði um nýtt starf, þ.e. umboðsmann Alþingis. Frv. hafa oftar en einu sinni á liðnum árum verið lögð fyrir Alþingi um umboðsmann þess. Hér er um að ræða starf sem alllengi hefur tíðkast í ýmsum Norðurlandanna og raunar nú í fleiri ríkjum. Mjög góð raun hefur verið af starfi slíks umboðsmanns. Hlutverk hans er í stuttu máli að taka við kvörtunum og kærum frá borgurunum vegna misfellna sem þeir telja að hafi átt sér stað á ráði stjórnvalda, hvers konar yfirvalda, og er vettvangurinn þar mjög víður. Umboðsmaðurinn kannar síðan hvort slíkar kærur eða kvartanir eru á rökum reistar og óskar eftir leiðréttingu mála fyrir hönd hlutaðeigandi komist hann að þeirri niðurstöðu að þess sé þörf. Ég fagna því að málið er komið á þennan rekspöl og þakka þær upplýsingar sem komu fram í máli hæstv. forsrh.



Herra forseti. Þetta verða aðeins örfá orð. Ég fagna því að hér skuli komin á dagskrá enn einu sinni sú staða sem við þekktum hér áður á Alþingi, umboðsmaður Alþingis. ég minnist þess að ég flutti þáltill., sem var samþykkt, þess efnis að unnið yrði að frv. til l.um það starf. Ég tók þá tillögu upp eftir að Einar Ágústsson, núverandi sendiherra í Kaupmannahöfn, hvarf af þingi, en hann hafði flutt hana áður. Ríkisstjórnin í þann tíma gerði ekki meira en að láta vinna frv. Ég flutti það einu sinni, en það kom aldrei úr nefnd. Ég fagna því ef málið er komið á það umræðustig a.m.k. nú að við fáum að heyra meira um það á yfirstandandi þingi og ég tek undir það með þeim, sem hér hafa talað, því að ég tel þetta bráðnauðsynlegt nú eins og þá og kannske ekki síst nú.



Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. á þskj. 104 um úrræði fyrir vímuefnasjúklinga. Þar spyr ég hvort ríkisstj. hafi gert áætlun um læknisaðstoð og meðferðarúrræði fyrir þá sem ánetjast hafa vímuefnum. Ég spyr þessarar spurningar vegna þess að það er talið að allt að 20% af einstaklingum á aldrinum 15-30 ára neyti kannabisefna, þ.e. hass og marijúana, í mismiklu magni. Annað og sterkara efni er einnig til neyslu hérlendis, sem er kókaín, en það er ákaflega vanabindandi efni. Til marks um fíknina er það ekki óheyrður atburður að menn sem komið hafa sér vel fyrir á veraldlega sviðinu og hafa verið það sem kallað er ábyrgir allt sitt líf hafa misst allt sitt, hús, bíl, innbú, allt lausafé, ásamt fjölskyldu og vinum, á nokkrum mánuðum. Svo mætti lengi telja. T.d. fyrirfinnst LSD á markaðnum og svokölluð pappasýra, einnig englaryk, ópíum, morfín og heróín. Þessi upptalning er sett hér fram til þess að það sé alveg ljóst að við stöndum frammi fyrir geigvænlegu vandamáli sem því miður virðist aðeins verða stærra og meira að umfangi eftir því sem lengra líður. Angar þess teygja sig inn í fjölmargar fjölskyldur nú þegar og hafa haft þar óbætanleg áhrif. Þó að mikilvægt og ómetanlegt atriði sé fræðsla og allt fyrirbyggjandi starf verður því í litlum mæli við komið þar sem skaðinn er þegar skeður. Þar er það einasta sem að gagni má koma meðferð og læknisaðsoð. Þess vegna spyr ég hæstv. heilbr.- og trmrh.: "Hefur ríkisstj. gert áætlun um læknisaðstoð og meðferðarúrræði fyrir þá sem ánetjast hafa vímuefnum?"

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Fsp. var svohljóðandi: "Hefur ríkisstj. gert áætlun um læknisaðstoð og meðferðarúrræði fyrir þá sem hafa ánetjast vímuefnum?" Þeir sem leita aðstoðar vegna vímuefnanotkunar, hvort sem um er að ræða áfengi eða önnur vímuefni, fá læknismeðferð og aðra þjónustu annars vegar á geðdeildum ríkisspítalanna og hins vegar á Vogi, áfengismeðferðardeild SÁÁ. Langmestur hluti vímuefnaneytenda sem leita læknishjálpar er ofneytendur áfengis og margir þeirra hafa einnig neytt ólöglegra efna. Á síðustu 4-5 árum hefur sjúkrarými fyrir þessa tegund sjúklinga aukist mjög verulega og hefur bæði komið til hin nýja geðdeild Landspítala með göngudeild og legudeild og hið nýja húsrými í sjúkrastöðinni í Vogi þar sem nú eru legurými fyrir 60 sjúklinga. Enginn einstakur þáttur innan heilbrigðisþjónustunnar hefur vaxið jafnört hin síðustu 5-6 ár og meðferðarmöguleikar vímuefnaofneytenda og segja má að það sé ekki lengur forgangsverkefni að auka rými fyrir áfengissjúklinga svo að dæmi sé nefnt um það. Hins vegar hefur það verið forgangsverkefni nú um nokkur ár að fá sérstaka unglingageðdeild. Á fjárlögum ársins er einmitt heimild til makaskipta á jörðinni Úlfarsá í Mosfellssveit og húsnæði barnageðdeildar við Dalbraut, en leigusamningur þar rennur út um miðjan næsta mánuð. Takist þessi kaup var það hugmynd ráðuneytisins að setja í þessu húsnæði á stofn unglingageðdeild. Slík deild mundi að sjálfsögðu vista þá sem eru geðveikir sökum ofneyslu vímuefna eða ef þeirra sjúkleiki tengist vímuefnanotkun á einhvern hátt. Það mundi að sjálfsögðu verða til verulegra bóta í þessu efni og mundi fást læknismeðferð sem þessi aldursflokkur þyrfti mjög á að halda.



Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. svörin. Það er nú svo að mér hefur hreinlega láðst að geta þess að með vímuefnum á ég eingöngu við ólöglega vímugjafa. Ég á ekki við lögleg vímuefni eins og áfengi og tóbak og annað slíkt. Það sem ég á við eru ólögleg efni. Það er gleðilegt til þess að vita að það skuli vera í burðarliðnum að koma á fót svokallaðri unglingageðdeild því að ekki mun af veita, en það ber að athuga það auðvitað að neysla örvandi og róandi lyfja og annarra efna er síður en svo einskorðuð við unglinga. Það er umhugsunarvert í þessu sambandi að nú er svo komið að hreinræktaðir áfengisneytendur eru að verða sjaldgæf sjón á Vogi t.d. Þar eru t.d. fertugir hassneytendur mjög algeng sjón. Þess vegna er athugunarvert fyrir yfirvöld, og þess vegna er þessi fsp. hér fram komin m.a., að vandamálið virðist fara svo mjög ört vaxandi.



Herra forseti. Á síðasta löggjafarþingi vakti ég athygli á því að veðskuldabréf, sem greiðast eiga með hæstu leyfilegum fasteignalánavöxtum, voru innheimt með mismunandi háum vöxtum eftir því hvaða banki annaðist innheimtuna. Beindi ég því fsp. til þáv. hæstv. viðskrh. sem skilaði skriflegu svari. Fyrri liður spurningar minnar var svohljóðandi, með leyfi forseta: "Geta bankar og sparisjóðir krafið viðskiptamenn um mismunandi vexti af veðskuldabréfum sem til innheimtu eru?" Í svari hæstv. ráðh. segir m.a., með leyfi forseta: "Skv. 13. gr. laga nr. 10/1961, um Seðlabanka Íslands, með áorðnum breytingum, hefur Seðlabankinn rétt til að ákveða hámark og lágmark vaxta sem innlánsstofnanir mega reikna af innlánum og útlánum. Þetta vald bankans nær einungis til að ákveða hámarksvexti skv. lögum nr. 58 frá 1960, um bann við okri, dráttarvexti o.fl." Með vísan til þessa sendi ráðuneytið Seðlabankanum orðrétta fsp. og óskaði eftir að hann tæki saman drög að svari. Annað svar fékkst ekki en svar Seðlabankans. Þar segir m.a.: "Með kerfisbreytingu þeirri sem gerð var með ákvörðun Seðlabankans frá 2. ágúst 1984 var innlánsstofnunum m.a. heimilt að ákveða vaxtakjör nýrra útlána" - og nýrra er hér undirstrikað - "að uppfylltri ákveðinni tilkynningarskyldu til Seðlabankans. Breyting þessi tók gildi hinn 11. ágúst s.l." Í lok svars Seðlabankans segir svo, með leyfi forseta: "Frá og með 1. jan. 1985 hafa gilt ákvæði auglýsingar Seðlabankans um meðaltal vaxta nýrra almennra skuldabréfa hjá bönkum og sparisjóðum í hverjum mánuði um vexti óverðtryggðra skuldabréfa sem gefin hafa verið út fyrir 11. ágúst 1984 með ákvæðum um breytanlega vexti. Vextir þessir hafa verið og eru sem hér segir" og síðan eru taldir vextir eins og þeir eru í janúar til júní 1985. Því næst segir, með leyfi forseta: "Að teknu tilliti til þess sem að framan er rakið, svo og að framangreindar auglýstar ákvarðanir um vexti gilda bæði utan og innan innlánsstofnana, en um þessi atriði hefur vart verið ágreiningur, verður að telja að bankar og sparisjóðir geti ekki krafið viðskiptamenn um önnur og þyngri vaxtakjör í þessu efni en Seðlabankinn hefur auglýst frá einum tíma til annars." Af þessu sýnist ljóst vera að bönkum er heimilt að innheimta veðskuldabréf, sem gefin voru út eftir 11. ágúst 1984, með vöxtum skv. eigin ákvörðun. Þetta er að vísu einungis svar Seðlabankans en ekki viðskrn. Jafnljóst má vera að eigendur skuldabréfa eiga nokkurra hagsmuna að gæta við ákvörðun um það í hvaða banka þeir leggja bréf sín til innheimtu. Nokkur blaðaskrif urðu um þetta mál og er því forvitnilegt að vita hvernig staða málsins er nú. Það getur hver sagt sér sjálfur að eigendur skuldabréfa hljóta að hafa hugsað sinn gang þegar það varð Ljóst að þeir sem höfðu lagt bréf sín til innheimtu í Verslunarbanka og Samvinnubanka fengu mun lægri vexti en þeir sem höfðu lagt bréf sín í Landsbanka og Iðnaðarbanka. Ég hef því leyft mér, herra forseti, að leggja hér fram fsp. til hæstv. viðskrh. Hún liggur frammi á þskj. 44 og hljóðar svo, með leyfi forseta: "1. Hverjir voru vextir hverrar einstakrar bankastofnunar í landinu hinn 1. október s.l. af skuldabréfum í innheimtu sem bundin eru hæstu lögleyfðum fasteignalánavöxtum? 2. Hyggst viðskrh. beita sér fyrir samræmingu vaxtaálagningar ef í ljós kemur að vextir af ofangreindum veðskuldabréfum eru enn misháir eins og fram kom á síðasta Alþingi?"



Herra forseti. Svarið við fyrri fsp.: Samkvæmt upplýsingum frá bankaeftirlitinu hafa vextir af óverðtryggðum innheimtuskuldabréfum í bönkum og sparisjóðum með ákvæði um hæstu breytanlega vexti verið teknir misháir allt frá því í ágúst 1984. Sé einungis litið til ársins 1985 má draga saman eftirfarandi: Búnaðarbanki Íslands, Samvinnubanki Íslands hf. og allir sparisjóðir reikna vexti af umræddum bréfum eins og þeir eru ákveðnir af hlutaðeigandi banka hverju sinni af almennum skuldabréfum. Landsbanki Íslands, Útvegsbanki Íslands, Iðnaðarbanki Íslands hf. og Alþýðubankinn hf. reikna vexti af greindum skuldabréfum eins og þeir eru ákveðnir hæstir af viðskiptaskuldabréfum hjá þeirri innlánsstofnun sem hefur ákveðið þá hverju sinni. Verslunarbanki Íslands hf. reiknar vexti af áðurgreindum innheimtuskuldabréfum skv. því sem greinir í texta skuldabréfanna. Sé þar vísað til þeirra vaxta sem Verslunarbankinn hefur hæsta ákveðið af skuldabréfum eru þeir vextir reiknaðir. Að öðrum kosti eru reiknaðir vextir skv. auglýstum ákvörðunum Seðlabanka Íslands á hverjum tíma. 1. okt. s.l. voru vextir af óverðtryggðum skuldabréfum, sem voru til innheimtu hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum og voru með ákvæði um hæstu leyfilega vexti, eftirfarandi: Búnaðarbanki Íslands, Samvinnubanki Íslands hf., Verslunarbanki Íslands hf. og allir sparisjóðir 32% per annum, Landsbanki Íslands, Útvegsbanki Íslands, Iðnaðarbanki Íslands hf. og Alþýðubankinn hf. 33,5% per annum. Af verðtryggðum skuldabréfum miðað við lánskjaravísitölu eru vextir ákveðnir af Seðlabanka Íslands og gilda fyrir allar innlánsstofnanir. Af þeim bréfum sem eru til innheimtu hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum eru innheimtir vextir þeir sömu hjá öllum á árinu 1985. 1. okt. s.l. voru vextir verðtryggðra skuldabréfa miðað við lánskjaravísitölu allt að 2,5 ár 4% per annum og verðtryggðra lána minnst 2,5 ár 5% per annum. Svar við seinni spurningunni: Á þessu þingi verður lagt fram frv. til l. um Seðlabanka Íslands. Að svo komnu máli er ekki rétt að fjalla nánar um einstök efnisatriði frv., en vísa má til þess sem fram kemur í þjóðhagsáætlun fyrir næsta ár er lögð var fram af forsrh. 15. þessa mánaðar. Þar segir orðrétt: "Í fyrra komst á nokkurt vaxtafrelsi banka og sparisjóða. Um næstu áramót, er lög um viðskiptabanka og sparisjóði ganga í gildi, verða ákvarðanir um vexti við þessar stofnanir í þeirra höndum. Innan skamms verður lagt fram frv. að nýjum lögum um Seðlabanka þar sem þessi stefna er staðfest. Þá er unnið að frv. um breytingu laga nr. 58 frá 1960, um bann við okri, og frv. um dráttarvexti þar sem mið er tekið af breyttum aðstæðum í vaxtamálum. Breytingar í vaxtamálum eru liður í áformum stjórnvalda um að veita aðhald. Ljóst er að Seðlabankinn mun aðeins hafa óbein áhrif á vextina, m.a. með viðskiptum sínum á verðbréfaþingi sem tekur til starfa innan skamms."



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þessi svör sem voru svo sannarlega svör og því ber að fagna. Ég hef fengið svör við því sem ég spurði um og veit nú að vextir eru enn misháir. Ástæðan fyrir því er auðvitað ákvörðun Seðlabankans frá því 2. ágúst um að gefa bönkum og sparisjóðum heimild til að taka misháa vexti. Ég fagna því einnig að ráðherra hefur lýst því yfir að lagt verði fram frv. til l. Það segir sig sjálft að vandi húsbyggjenda og húskaupenda er ærinn þó að bönkum og sparisjóðum leyfist ekki að leggja vexti á skuldir þeirra eftir eigin geðþótta. Það er hins vegar stundum erfitt að fá botn í hvernig mál ganga fyrir sig í þessu landi. Hér er ég með í höndunum plagg frá Seðlabanka Íslands, sem er útgefið 1. okt. 1985, og það heitir: "Helstu vextir við banka og sparisjóði (% á ári)." Hér eru upp taldar hinar ýmsu skuldir manna og m.a. er einn dálkurinn almenn skuldabréf. Þar er talið upp hverjir eru vextir Landsbanka, Útvegsbanka. Búnaðarbanka, Iðnaðarbanka. Verslunarbanka, Samvinnubanka. Alþýðubanka og sparisjóða. Þar er sama talan alls staðar, 32% . En eins og ráðherra segir: þeir sem eru mjög vel að sér geta komist að því að öllum bönkunum er heimilt að hafa þessa prósentu hærri. Til þess að menn skilji hverju þetta getur munað lýsti ég því hér á þingi í fyrra að maður nokkur keypti íbúð af sex eigendum. Að útborgun lokinni voru gefin út sex veðskuldabréf til fjögurra ára með hæstu leyfilegum fasteignalánavöxtum. Þegar maðurinn fór að borga bréf hinna ýmsu eigenda, sem voru í hinum ýmsu bönkum, munaði hvorki meira né minna en 2900 kr. á vöxtum milli þessara bréfa sem öll voru jafnhá og gefin út á sama degi. Þetta er auðvitað enn ein hringavitleysan í vaxtamálum þjóðarinnar og ég treysti því að með hinu nýja frv., sem ráðherra lýsti hér áðan, verði þessari vitleysu hætt. Það er auðvitað alveg fráleitt, bæði vegna þeirra sem bréfin eiga og þeirra sem bréfin eiga að greiða. að þessar upphæðir séu misháar sem þessu munar. Á því tímabili, það var í júní í sumar, sem þessar skuldir voru greiddar, voru vextir Landsbanka og Iðnaðarbanka 28,286%, en Verslunarbankans og Samvinnubankans 25,7%. Það sem hins vegar vakti athygli mína við könnun á þessu máli er hvernig bankakerfið tekur á viðskiptavinum sínum. Starfsmenn Seðlabankans fullyrtu við mig að talan 25,7 væri rétt. Þannig ættu vextir að vera af þessum umræddu bréfum. Lögfræðingar Landsbankans sögu að þeim kæmi ekkert við hvað Seðlabankanum fyndist. Þeir skyldu bara gefa út betri reglur sem væri hægt að skilja. Þannig stóð þessi vesalings húsgreiðandi varnarlaus frammi fyrir kerfiskörlunum og einasta ráðið sem hann fékk var: Þú getur farið í mál. - Og ég held að það sé tími til kominn, með tilliti til þess að hér var áðan verið að ræða um nauðsyn þess að borgararnir fengju umboðsmann, að hann verði ráðinn. Það er ekki aðgengilegt að hefja málsókn á hendur Landsbankanum og ég geri ráð fyrir að húsbyggjendur og íbúðakaupendur hafi annað þarfara að gera við tíma sinn en það. Ég vil sem sagt lengstra orða biðja hæstv. viðskrh., sem ég er sannfærð um að er hjartanlega sammála mér í þessu máli, að beita sér fyrir því að þessi ákvörðun verði tekin aftur og raunar öll samskipti ríkisstj. og Seðlabanka endurskoðuð. Ég held að það sé kominn tími til. Ég vil hins vegar spyrja hæstv. félmrh., sem ábyrgð ber á húsnæðismálum þjóðarinnar, að því hvað hann hafi gert, því að í umræðunni á síðasta hv. Alþingi hafði hann stór orð um að þetta næði ekki nokkurri átt og hann mundi beita sér fyrir því að þetta yrði lagfært. Ekki hef ég orðið mikið vör við efndir þess. En ég set að þessu sinni traust mitt á hæstv. viðskrh., sem málið heyrir undir, og vænti þess að þetta þing líði ekki svo að ekki verði úr þessu bætt.



Herra forseti. Þessi fsp. tengist að nokkru leyti þeirri fsp. sem var mælt fyrir áðan. Þó er sá munurinn á að svo virðist vera sem aðilar hafi nú heimild til að ákveða með nokkru frjálsræði vexti sína, en sama máli á ekki að gegna varðandi dráttarvexti vegna þess að þar eru ákveðin fyrirmæli sem mönnum ber að fara eftir miðað við auglýsingu Seðlabankans um útreikning dráttarvaxta. Hins vegar hefur komið í ljós að útreikningur dráttarvaxta er mjög á reiki og er þess skemmst að minnast að Seðlabanki Íslands taldi fyrir nokkru ástæðu til að kæra viðskiptabanka vegna rangra vaxtautreikninga þeirra á víxlum og verðbréfum sem hjá þeim voru í innheimtu. Ef ástandið er svona hjá viðskiptabönkunum, að Seðlabankinn telur ástæðu til aðgerða, hvernig halda menn þá að ástandið sé á hinum frjálsa markaði? Athuganir hafa einnig leitt það í ljós að þar eru margar reglur í gangi um útreikning á dráttarvöxtum. Jafnvel eru þess dæmi að bæði fógetar og aðrir, sem hafa fjallað um mál manna sem hafa verið krafnir um skuldir sem þeir hafa ekki getað greitt, hafa rekið sig á dráttarvaxtaútreikning sem hefur verið þannig framkvæmdur að hafi afborgun fallið í gjalddaga og ekki verið greidd eins og til stóð hefur heildarfjárhæð lánsins verið gjaldfelld, ofan á hana reiknuð full verðtrygging og síðan fullir dráttarvextir þar ofan á sem samsvarar því að jákvæðir raunvextir á höfuðstól skuldarinnar séu milli 45 og 50% á ári. Þetta er auðvitað algerlega fráleitt og hrein fjarstæða að gert sé og þeir aðilar hjá því opinbera sem hafa rekið sig á slíkt hafa auðvitað reynt að leiðrétta það, en þess eru dæmi að menn hafi greitt slíkar kröfur í góðri trú. Sama máli gegnir um kostnað sem lögmenn reikna sér við innheimtu. Hann er sjaldnast sundurliðaður. Þess eru einnig dæmi að þar hafi verið krafist greiðslu á liðum sem út af fyrir sig ætti ekki að vera unnt að gera kröfu um greiðslu á. Með þessum hætti tel ég að hafi verið haft stórfé af skuldendum því þegar menn fá slíkan dráttarvaxtaútreikning, svo að ekki sé talað um það þegar hann er gerður af aðilum sem menn telja að fari rétt með, þá eru flestir sem taka slíkan útreikning sem eðlilegan og gefinn hlut sem ekki þurfi athugunar við, en bæði lögfræðingar og fógetar hafa fullyrt við mig að þarna sé pottur brotinn og þarna séu verulegar fjárhæðir hafðar af skuldendum á hverjum mánuði. Með vísan í þessar upplýsingar hef ég leyft mér á þskj. 103 að spyrja hæstv. ráðh. þriggja spurninga: 1. Hvort verið sé að vinna að samningu frv. um dráttarvexti og hvernig þá skuli reikna og sé svo, hvernig þeim störfum þá miði. 2. Eftir hvaða meginreglum viðskrh. telji að fara eigi við ákvörðun og útreikning dráttarvaxta og hvaða viðurlög ráðherrar telji að við eigi ef út af er brugðið. 3. Hvort ráðherra telji ástæðu til þess að mæla fyrir um með ákveðnu lagaboði hvaða kostnað lögmenn megi reikna sér við innheimtu fjárskuldbindinga.



Herra forseti. Svar við 1. lið fsp.: Hjá viðskrn. er unnið að samningu frv. um dráttarvexti sem m.a. mun hafa að geyma ákvæði um hvernig reikna skuli vextina. Mér er sagt að samning frv. gangi allvel og að frv. verði lagt fram á þessu þingi og hugsanlega fyrir jólaleyfi þm., en þó þori ég ekki að fullyrða það á þessu stigi. Svar við 2. lið: Með samningu frv. um dráttarvexti er unnið að setningu meginreglna um þau atriði sem þessi liður fsp. lýtur að. Ég tel því ekki rétt að svo stöddu að lýsa þeim meginreglum sem að mínu mati eiga að gilda í þessu efni því að það mun koma í ljós þegar frv. verður lagt fram á Alþingi og verður mælt fyrir því. Um 3. og síðasta lið: Ég tel mig þess ekki umkominn að svara honum því að þetta mál heyrir alfarið undir dómsmrh. og við erum svo formfastir í þessari ríkisstj. að við göngum aldrei hver inn á annars verksvið.



Herra forseti. Ég ætlaði að á meðan menn væru ekki búnir að fá formlega lausn úr sínum gömlu ráðuneytum og formlega skipun í sín nýju væri óhætt að beina þessari fsp. til hæstv. viðskrh. því ómögulegt væri að segja um hvar hann mundi enda í lokin ef svo heldur fram sem horfir. Það er að vísu rétt hjá honum að það ber að beina þessari fsp. til hæstv. dómsmrh. og þá er að gera það. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég lýsi ánægju minni með að frv. skuli vera í smíðum og skuli vera svo langt komið að þess megi vænta að það komi hingað á borð þm. jafnvel fyrir jólaleyfi. Ég vil mjög eindregið hvetja hæstv. ráðh. til þess að sjá um að svo verði og bendi enn og einu sinni á þá staðreynd að vegna þess að slíka löggjöf vantar, og vegna þess að eftirlit vantar þarna af hálfu hins opinbera, og vegna þess að allt of mikið ber á því að almenningur greiði þær kröfur sem á hendur honum eru gerðar í góðri trú, er með því reiki sem er á lögleyfðri útreikningu dráttarvaxta haft stórfé af skuldendum á hverjum einasta mánuði. Eins og ég sagði áðan eru dæmi um að þess sé krafist að þeir greiði ofan á verðtryggingu 45-50% vexti af vanskilum. Slíkt gengur að sjálfsögðu ekki. Það er ástæða fyrir Alþingi til að taka á þessum málum. Ég mundi einnig óska þess sérstaklega, af því að hæstv. félmrh. er hér viðstaddur, að hann veiti stuðning sinn til þess að sú deild, sem nýlega hefur verið endurvakin við Húsnæðisstofnun ríkisins að hans frumkvæði, veiti mönnum ráðgjöf í svona málum og yfirfari kröfur um útreikning dráttarvaxta sem gerðar eru á hendur skuldurum sem kunna að óska eftir aðstoð deildarinnar við að yfirfara hvað er rétt og eðlilegt í þessu sambandi.



Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 106 að bera fram fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. um framkvæmd tóbaksvarnalaga. Öllum hér inni er víst enn í fersku minni sú umræða sem átti sér stað hér á hv. Alþingi umleikis setningu nefndra laga.

Ég vil vekja athygli hv. ræðumanns á því að á dagskrá er 10. dagskrármálið, tóbaksvarnir, fsp. 97. mál Sþ., þskj. 107.

Hún er að flytja það.

Nei. Ég bið innilegrar afsökunar á þessu, en þetta er hér allt saman. 

Það er ekkert að afsaka. Þetta getur hent alla, stundum meiri yfirsjónir en þetta.

Mér datt ekki annað í hug en að þetta væri tekið svona nokkurn veginn eftir röð. En ég ætti að vita betur. Ég hef leyft mér að bera líka fram fsp. á þskj. 107 til hæstv. menntmrh. um tóbaksvarnir. Lög um tóbaksvarnir nr. 74/1984 kveða skýrt á um fræðslustarfsemi. Þar segir, með leyfi forseta: " Menntmrn. skal í samráði við heilbr.- og trmrn. sjá til þess að fram fari reglubundin fræðsla um skaðsemi tóbaksneyslu." Þar er tekið til að hún skuli í fyrsta lagi fara fram í skólum landsins og í öðru lagi í ríkisfjölmiðlum. Þar er tekið til að sérstaka áherslu skuli leggja á slíka fræðslu í grunnskólum og skólum þeim sem mennta fólk til starfa að uppeldis-, fræðslu- og heilbrigðismálum. En um 14. gr. segir svo í frv. til laga um tóbaksvarnir, sem ég vitnaði til hér áðan, með leyfi forseta: "Í 14. gr. er kveðið á um fræðslustarfsemi varðandi skaðsemi tóbaksneyslu. Skipuleg fræðslustarfsemi á þessu sviði er nú eingöngu í höndum Krabbameinsfélags Reykjavíkur sem sinnir þessu starfi að eigin frumkvæði en að vísu með nokkrum fjárstyrk frá heilbrrn. og Reykjavíkurborg. Er það að mestu bundið við grunnskóla. Svo virðist sem fræðsluyfirvöld telji sig ekki hafa skyldum að gegna varðandi slíka fræðslu. Hér er um að ræða undirstöðuþáttinn í öllu tóbaksvarnastarfi, og tryggja verður að hann sé ekki vanræktur. Því er lagt til að menntmrn. skuli í samráði við heilbr.- og trmrn. sjá til þess að fram fari reglubundin fræðsla um skaðsemi tóbaksneyslu í skólum landsins og ríkisfjölmiðlum. Auk grunnskóla er lagt til að áhersla sé lögð á slíka fræðslu í skólum sem mennta fólk til starfa að uppeldis-, fræðslu og heilbrigðismálum, því að þau störf fela í sér mikilvægt hlutverk í tóbaksvörnum. Lagt er til að skylt sé að almenningsfræðsla fari fram í ríkisfjölmiðlunum. Er það í samræmi við ákvæði í umferðarlögunum um umferðarfræðslu." Það er með vísan í IV. kafla laganna þar sem þessi ákvæði eru tiltekin að ég hef leyft mér að hera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. menntmrh.: Hvernig er háttað þeirri reglubundnu fræðslu um skaðsemi tóbaksneyslu sem kveðið er á um í IV. kafla laga um tóbaksvarnir nr. 74/1984?



Herra forseti. Eins og lögin mæla fyrir um hefur menntmrn. haft samráð við heilbr.- og trmrn., einkum skólayfirlækni, um skipulagningu fræðslu um skaðsemi tóbaksneyslu eins og aðra fræðslu um ávana- og fíkniefni. Þeirri stefnu hefur verið fylgt af menntmrn. á undanförnum árum að æskilegast sé að fræðsla um öll ávana- og fíkniefni, þar með talið tóbak, verði sem eðlilegastur hluti náms í þeim greinum sem það á við, einkum líffræði, samfélagsfræði og siðfræði. Við ráðuneytið starfar námsstjóri í fíkniefnafræðslu sem hefur forgöngu um skipulagningu fræðslustarfsins í grunnskólum. Fíkniefnafræðsla er mjög vandasamt verkefni og reynsla annarra þjóða sýnir að námsefni og kennsla sem ekki taka mið af þroska nemenda getur valdið skaða. Þess vegna verður að vanda allan undirbúning. Í menntmrn. er nú unnið að undirbúningi reglubundinnar fíkniefnafræðslu í skólum landsins og er sá undirbúningur að komast á lokastig. Fyrir liggur í ráðuneytinu skýrsla um forsendur, markmið og leiðir í fíkniefnafræðslu og á grundvelli hennar verða gerðar tillögur um frekari framkvæmd þeirrar stefnu sem mörkuð hefur verið.



Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svörin. Það sem varð tilefni þessarar fsp. er m.a. það að nú er liðið um eitt og hálft ár frá setningu þessara laga og ekki nema eðlilegt að spurt sé hvort ekki standi til að fara að flýta því að þessi fræðsla komist á. En það gleður mig að heyra að undirbúningur sé langt á veg kominn og að kennsla skuli fara fram sem eðlilegasti hluti annars náms. Ég er sammála því sem fram kom í máli hæstv. menntmrh. að hér er auðvitað um mjög svo vandasamt starf að ræða, að þetta fari vel fram og að þetta verði til þess þroska sem til er ætlast hjá nemendunum hverju sinni.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 108 leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. forsrh. um þátttöku Íslands í svonefndu Eureka-vísindasamstarfi Evrópuþjóða. Það eru nokkrar ástæður fyrir því að ég valdi þann kostinn að beina þessari fsp. til hæstv. forsrh. Í fyrsta lagi er hér spurt um afstöðu ríkissfj. Í öðru lagi þá heyra þessi mál undir a.m.k. - ja, hugsanlega þrjá til fjóra ráðherra sé allt skoðað grannt. Og í þriðja lagi hefur hæstv. forsrh. sýnt framtíðartækni ýmiss konar verulegan áhuga í orði a.m.k. og skipað sérstaka nefnd til að gera eins konar framtíðarspá fyrir þróun mála í íslenska þjóðfélaginu næstu árin bæði á sviði vísinda og tæknimála. Þess vegna er sú fsp. hér fram borin hvort ríkisstj. hafi tekið afstöðu til þátttöku Íslands í svonefndu Eureka-vísindasamstarfi Evrópuþjóða. Það er nefnilega svo, að 18 Evrópulönd hafa tekið höndum saman um þetta vísindasamstarf. Þeirra á meðal eru öll NorðurIöndin en einhverra hluta vegna er Ísland ekki þar með. Það er greinilegt af blaðaskrifum um þetta mál að menn stefna þarna hátt og hugsa til stórra hluta á sviði nýtækni ýmiss konar. Það hafa verið haldnir ráðherrafundir um þetta mál, m.a. norrænir ráðherrafundir, en einhverra hluta vegna hefur Íslands aldrei þar að neinu verið getið og Ísland tekur ekki þátt í þessu samstarfi. Þess vegna hef ég spurt hvort ríkisstj. hafi tekið afstöðu til þátttöku Íslands í þessu vísindasamstarfi. Þess má geta hér að lokum að þetta samstarf á að ná til upplýsingatækni af ýmsu tagi, þess sem kallað er gervigreind, fjarskiptatækni, gagnasendinga, líftækni, þeirrar tækni sem fæst við nýjar efnisgerðir af ýmsu tagi og raunar er þetta samstarf Evrópuþjóðanna hugsað með nokkrum hætti sem svar þeirra við hinni vísindalegu og rannsóknatæknilegu hlið þess sem kallað hefur verið stjörnustríðsáætlun Reagans Bandaríkjaforseta, en skýrt skal tekið fram að þetta samstarf Evrópuþjóðanna tengist ekki neins konar hernaðartækni. Meðal Norðurlandaþjóðanna ríkir mikill áhugi á þessu samstarfi og mér er kunnugt um það af blaðaskrifum að í Danmörku hafa komið fram a.m.k. hundrað hugmyndir um verkefni sem dönsk fyrirtæki og danskir framkvæmdaaðilar vilja vinna að innan þessa samstarfs.



Herra forseti. Á fundi ríkisstj. 5. nóv. s.l. var fjallað um þessa svonefndu Eureka-áætlun eða European Research Coordination Agency og var á þeim fundi ákveðið að kanna möguleika á því að Íslendingar tækju þátt í þessu sameiginlega vísinda- og rannsóknastarfi Evrópulandanna. Þessi áætlun á nokkurn aðdraganda, þó ekki mjög langan. Ég hygg að það sé vorið 1985 að franska ríkisstjórnin leggur til að samstarf Evrópulandanna á þessu sviði verði kannað og einkum þó á sviði hátækniiðnaðar og þróunar. Var fundur um það haldinn í París 17. júlí s.l. Hæstv. menntmrh. mætti síðan á fundi um þessi mál 31. október og kynnti sér þá ítarlega hugmyndir Norðurlandanna um samstarf á þessu sviði. Lagði hæstv. menntmrh. fyrir ríkisstj. skýrslu um það mál sem var grundvöllur að þeirri ákvörðun sem ég gat um í upphafi míns máls. Á þessum fundi, sem hæstv. menntmrh. sótti í Marienborg, var fjallað um liði eins og t.d. skrifstofu fyrir áætlunina, þátttöku Efnahagsbandalagsins sem slíks í þessari áætlun og undirbúning allan sem yrði fyrir opnum tjöldum og með þátttöku sem flestra iðnaðarfyrirtækja í viðkomandi löndum og rannsóknastofnananna. Um fjármögnun var á þessum fundi ítarlega rætt og möguleika norrænna iðnaðarfyrirtækja til að taka virkan þátt í þessu samstarfi. Ég get síðan upplýst að í framhaldi af þessari ákvörðun situr hæstv. iðnrh. nú fund með iðnaðarráðherrum Norðurlanda þar sem fjallað er um samræmingu á þátttöku Norðurlandanna í þessari áætlun. Þannig að þó að við kæmum aðeins seinna til þessa en sumar aðrar þjóðir þá erum við nú að kanna þessi mál og reyndar orðnir þátttakendur. Ég tek undir það með hv. fyrirspyrjanda að fyrir okkar þróun á þessu sviði getur orðið mjög mikilvægt að taka þátt í þessu og ég held að það hljóti að verða mikilvægt því þó við séum litlir á þessu hátæknisviði þá þarf oft ekki mikið til þess að valda hér tímamótum í slíkum greinum. Þarna er gert ráð fyrir því að fjalla um upplýsingatækni, fjarskipti, framleiðslutækni, líftækni, ýmis konar ný efni, "optronic" sem svo er kallað - og er víst ekki til í íslenskri þýðingu - aflmikla lasergeisla, hugbúnað, stórar tölvur o.s.frv., sem of langt mál yrði hér að telja. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég vænti góðs af þessu og meira heldur en í orði, einnig í verki. Og af því að hv. fyrirspyrjandi komst svo að orði þá þykir mér ástæða til að vekja athygli á því að þær 50 millj. kr. sem ákveðið var af ríkisstj. að veita til rannsókna á ýmsum sviðum hafa sýnt það mikla þörf, og annað sem er enn þá ánægjulegra, sýnt að hér á landi eru mjög margir aðilar að vinna að ýmiss konar ákaflega athyglisverðum hugmyndum um nýsköpun og nýja þróun á ýmsum sviðum atvinnuveganna. Þessu fjármagni hefur verið úthlutað og athugun á umsóknunum leiddi þetta tvímælalaust í ljós. Ég held að það sé satt að segja brotið blað með úthlutun þess fjármagns til fjölmargra, bæði rannsóknastofnana og einstaklinga á ýmsum sviðum vísinda. Það er von mín að við getum gerst virkir þátttakendur í þessu samstarfi, bæði lagt þar nokkuð til mála og ekki síður hlotið verulega hagsbót af.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans. Hér er vissulega merkilegt mál á ferðinni, mál sem við höfum ekki sýnt þá athygli sem skyldi vegna þess að það er ekki fyrr en eftir að hæstv. menntmrh. hefur sótt fund í Marienborg um þetta sem ríkisstj. fjallar um málið. Það er búið að vera að skrifa um þetta mál í blöð og tímarit í Evrópu í allt sumar og haust. Mér er næst að halda að ráðherrarnir hafi ekki gefið sér tíma til að lesa sér til um þessi efni og fylgjast með og raunar að heilu ráðuneytin hafi ekki gert það heldur, fyrst það er fyrst farið að tala um þetta mál af alvöru núna 5. nóvember. 16.-17. október var ráðherrafundur um þetta. Síðan var embættismannafundur í Bonn. Síðan var fundur í Hannover um þetta mál. Og það hefur verið fjallað um þetta mál mjög víða bæði í norrænu samstarfi og Evrópusamstarfi. Mér þykir illa komið ef menn fylgjast ekki betur með því sem er að gerast en raun ber vitni hér. Þetta er stórmál. Það starfa þegar hér á landi sjálfsagt um 400 manns við gerð ýmiss konar hugbúnaðar fyrir tölvur. Ég hef a.m.k. séð því haldið fram í tímaritsgrein um þetta. Þetta er mál sem við verðum að fylgjast með, jafnvel þó að það kosti nokkur ferðalög. Við höfum ekki efni á að horfa fram hjá þessu samstarfi og þetta getur verið okkur verulega mikils virði eins og hæstv. forsrh. minntist réttilega á. Og ég heyri að hann hefur fullan skilning á þessu máli. Í norrænu menningarmálanefndinni, þar sem sá er þetta mælir gegnir formennsku, hafa þessi mál verið kynnt og voru kynnt núna á fundi í síðustu viku. Ég gerði mér far um að afla upplýsinga um það hvers vegna Íslendingar hefðu ekki verið þar með og verður að segjast eins og er að þar varð harla fátt um svör. Hitt veit ég að Finnar voru eitthvað svolítið seinir á sér, þó miklu, miklu fljótari en við, og þeir áttu í erfiðleikum með að komast inn í þetta samstarf vegna þess hve seint þeir voru á ferðinni. Mér segir svo hugur um að úr því sem komið er þá sé ekkert auðhlaupið að því fyrir okkur að gerast aðilar að þessu samstarfi, því miður, vegna þess hvernig á málum var haldið. En við skulum vona að þar takist þó betur til og svo vel að við getum gerst þátttakendur í þessu samstarfi sem ég held að sé ákaflega mikilvægt.



Herra forseti. Það er alveg óhjákvæmilegt að ég eigi hér hlut að máli - raunar hefði þessi fsp. átt frekar heima hjá mér en hæstv. forsrh. En ég sótti fund norrænna menningarmálaráðherra í Kaupmannahöfn, 30. október hygg ég að það hafi verið, eins dags fund sem boðað var til af menntmrh. Dana, Bertel Haarder, þar sem þessi mál voru sérstaklega rædd og með hvaða hætti Norðurlandaþjóðirnar stæðu að verki. Nokkru áður hafði ég lesið mér til um þetta mál, Eureka-málið, og hafði þá skrifað bréf til utanrrn. þar sem ég óskaði eftir að gerð yrði athugun á með hvaða hætti við gætum verið aðilar að Hannover-ráðstefnunni um málið. Á þessum fundi með menntmrh. Norðurlanda var málið reifað og þar varð það niðurstaðan að ég óskaði eftir því við danska ráðherrann sérstaklega að hann sæi okkur fyrir öllum upplýsingum um niðurstöður Hannover-ráðstefnunnar, sem ég vænti hvern daginn sem líður, en Haarder, hinn danski menntmrh., hefur verið í heimsókn í Bandaríkjunum þessa dagana. Það varð niðurstaðan að ekki var sótt fast eftir því að við ættum fulltrúa á Hannover-ráðstefnunni en haft var samband við sendiráð okkar í París um málið þannig að fylgst er með þessu. Og eins og hv. fyrirspyrjandi tók fram náðu Finnar þátttöku og það er mjög mikilvægt fyrir Íslendinga að halda vöku sinni í þessu efni. Það var um það rætt á þessum ráðherrafundi að við e.t.v. kæmum til þessara skjala með þeim hætti að beita stofnunum okkar sem fyrir eru í málinu, eins og Norræna iðnþróunarsjóðnum, ekki Íslenska iðnþróunarsjóðnum, heldur hinum norræna, og það er vissulega mjög athyglisvert fyrir okkur þar sem hér er um mjög mikinn kostnað að tefla við hin ýmsu rannsókna- og þróunarverkefni sem yrðu okkur einum ofviða, en með þeim hætti - eins og menn hafa fitjað upp á - með þessum hætti gæti það orðið mjög álitlegt. Og víst er um það að þessi rannsókna- og þróunarsamtök sem verið er að stofna til, við þurfum að ná aðild að þeim því að hér er um eitt mikilvægasta málefni að tefla vegna t.d. hinnar miklu upplýsingatækni, örtölvubyltingar og alls þess sem bíður okkar. 

Umræðan á að vera þannig að það sé gagn að hverri einustu ræðu.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. tók nú af mér ómakið að hluta til. Það væri gott ef við gætum haft gagn af þessu samstarfi. Ég óttast þó að þetta verði okkur of dýrt, þ.e. ég hygg að vegna kostnaðar sem þarna er lagt í höfum við ekki þan fyrirtæki sem geti borið þann kostnað. Og þetta er fyrst og fremst - og það vil ég undirstrika - samstarf stórfyrirtækja sem leggja þarna sameiginlega peninga til vísinda- og rannsóknastarfsemi. Af íslenskum fyrirtækjum sé ég ekki mörg sem réðu við að gerast þarna beinir aðilar að, jafnvel ekki SÍS. Ég hef rætt þetta mál t.d. við sendiherrann okkar í Genf, Hannes Hafstein, og hann var þessarar sömu skoðunar. Það er sjálfsagt að fylgjast með þessu samstarfi. En ég á ekki von á beinni þátttöku okkar eða að skilyrði skapist fyrir beinni þátttöku okkar, þá þegar af kostnaðarástæðum - og þá er ég ekki að tala um ferðalög, heldur rannsóknakostnað - nema þá í samstarfi við aðra. Það held ég að sé einmitt sú leið sem við eigum að reyna að fara og sem mér fannst hæstv. menntmrh. vera inn á.



Herra forseti. Ég vil aðeins leiðrétta það hjá hv. fyrirspyrjanda að ekki hafi verið fylgst með þessu máli nokkurn veginn frá upphafi. Þetta mál á ekki uppruna sinn á Norðurlöndunum heldur, eins og ég sagði áðan, þá eru það Frakkar sem hófu máls á þessu og þetta hefur verið rætt innan OECD eða Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu. Við erum þátttakendur í vísindanefnd þeirrar stofnunar í gegnum Rannsóknaráð ríkisins og það er alllangt síðan að ég fékk upplýsingar þar frá um þessar hugmyndir. Það var hins vegar talið óhjákvæmilegt að kanna hvort við hefðum yfirleitt fjárráð til að taka þátt í þessu svo marktækt væri. Og ég hygg að leið til þess kunni helst að opnast í gegnum svona samstarf Norðurlandanna, eins og m.a. hæstv. menntmrh. lýsti hér áðan, svo þetta hefur haft nokkurn aðdraganda, verið í könnun. Ég legg áherslu á að við viljum ekki reisa okkur hurðarás um öxl og gerast þátttakendur og geta ekki staðið við okkar skuldbindingar.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. segir að það hafi verið fylgst með þessu máli lengi. Það má vel rétt vera. En mér þykja nú svona heldur rasshandarleg vinnubrögðin í sambandi við þetta allt saman. En það vildi ég taka undir með hæstv. menntmrh. að auðvitað væri það mjög ákjósanleg leið að við værum aðilar að þessu samstarfi í gegnum norrænar stofnanir eins og hann hér nefndi. Ég vil hins vegar vara við þeim hugsunarhætti að við horfum fram hjá þessu og tökum ekki þátt í þessu vegna þess að þetta sé eingöngu fyrir stórfyrirtæki, og jafnvel ekki SÍS, eins og hér var sagt í þessum ræðustól áðan, sé af þeirri stærðargráðu að það geti ekki tekið þátt í þessu. Ég vil bara benda á að við eigum frambærilega vísindamenn og við eigum fólk sem hefur náð langt í gerð hugbúnaðar á ýmsum tölvusviðum og það er kannske hægt að leggja til fleira en fé. Þó við höfum ekki mikið fé þá höfum við bæði hugvit og þekkingu og vel menntað fólk og það geta líka verið framlög í þessu máli.

Fyrirspyrjandi (Kristín S. Kvaran) Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 106 að bera fram fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. um framkvæmd tóbaksvarnalaga. Öllum hér inni er víst enn í fersku minni sú umræða sem átti sér stað hér á hv. Alþingi umleikis setningu þessara laga. Í þeim eru ýmis ákvæði sem kveða á um að "bannað sé" og ákvæði sem hefjast á orðunum "ekki má". Það er mikið sem er bannað skv. þessum lögum og þar er einnig kveðið nánar á um eftirlit og viðurlög við brotum. Það er jafnvel kveðið svo sterklega að orði að sá sem brjóti gegn ákvæðum skuli sæta sektum eða varðhaldi séu sakir miklar eða brot ítrekuð. Við umræður um þetta mál á sínum tíma voru m.a. hafðar uppi efasemdir um að unnt reyndist að fylgja eftir lögum af þessu tagi og einnig að við værum að setja lög sem væru mjög vel fallin til þess að brjóta þau. Þess vegna finnst mér nauðsynlegt nú einu og hálfu ári seinna að spyrjast fyrir um það hvernig framkvæmd þessara laga hafi gengið fyrir sig. Ég spyr þess vegna: 1. Hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að draga úr tóbaksneyslu í samræmi við lög um tóbaksvarnir, nr. 74 1984? 2. Er bann það við auglýsingum, sem lögin kveða á um, í heiðri haft? 3. Hafa komið fram kærur vegna meintra brota á 8. gr. laganna? Eru t.d. brögð að því að börnum yngri en 16 ára sé selt tóbak? 4. Hafa verið sett nánari ákvæði um framkvæmd laganna með reglugerð, sbr. heimild í 16. gr.? 5. Hvaða sektum sætir sá sem brýtur gegn ákvæðum 6.-11. gr. og 13. gr. laganna?

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Fyrsta spurningin hljóðaði svo: "Hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að draga úr tóbaksneyslu í samræmi við lög um tóbaksvarnir, nr. 74/1984?" Svarið er svofellt: Frá gildistöku nýju tóbaksvarnalaganna hinn 1. janúar s.l. hefur á vegum heilbr.- og trmrn. og tóbaksvarnanefndar verið unnið markvisst að því að draga úr reykingum. Áætlanir þessar eru að vísu ekki að fullu mótaðar og ekki komnar til framkvæmda nema að litlu leyti þar sem mestur tíminn hefur farið í kynningu á lögunum í fjölmiðlum og á annan hátt t.d. á vegum heilbrigðisnefnda, Hollustuverndar ríkisins, að ógleymdu Krabbameinsfélaginu sem rekur öflugt varnarstarf m.a. í skólum landsins. Þær áætlanir sem hér um ræðir beinast í fyrstu að því að draga úr reykingum barna og unglinga og reykingum á vinnustöðum. Enn fremur að byggja upp á vegum heilsugæslunnar varnarstarf og verður í samráði við héraðslækna lögð fram áætlun þar að lútandi innan tíðar. Reiknað er með að frá og með næstkomandi áramótum öðlist gildi reglugerð um reykingar á vinnustöðum, þ.e. þeim vinnustöðum sem lögin sjálf kveða ekki beinlínis á um. Drög að slíkri reglugerð eru nú til umsagnar hjá tóbaksvarnanefnd eftir rækilega umfjöllun í stjórn Vinnueftirlits ríkisins. Þótt aðeins fátt eitt hafi verið nefnt hér á undan er margt annað á döfinni sem m.a. mun taka mið af þeirri reynslu er fæst af reykingavarnastarfi á yfirstandandi ári. Því er ekki að neita að það er skoðun margra sérfróðra aðila að það sem ráði úrslitum um tóbaksneyslu sé verð á tóbaksvörum þar sem öllum séu þegar ljósar hætturnar af tóbaksneyslu eftir það öfluga fræðslustarf sem rekið hefur verið á undanförnum árum. Í þessu tilviki skal það nefnt að árið 1977 settu Finnar sín tóbaksvarnalög og telja þeir reynsluna hafa sýnt að ekki sé að vænta verulegs árangurs nema með verðstýringu þar sem heilbrigðisyfirvöld hafi áhrif. Þennan þátt þarf sérstaklega að kanna í samráði við fjármálayfirvöld þótt ekki megi gera lítið úr þeim árangri sem náðst hefur á yfirstandandi ári en hann er merkjanlegur í minnkaðri tóbakssölu. Önnur spurningin hljóðaði svo: "Er bann það við auglýsingum, sem lögin kveða á um, í heiðri haft?" Og svarið er svo: Ráðuneytinu hafa borist nokkrar kvartanir vegna meintra brota með óbeinum auglýsingum en lögin taka jafnt til þeirra sem og annarra. Vegna þessa hefur ráðuneytið haft samband við hlutaðeigandi umboðsmenn og telur að í dag hafi náðst samkomulag um þessa þætti og vill koma því á framfæri hér að mjög góð samvinna hefur náðst við umboðsmenn tóbaksvara um að halda auglýsingabann laganna. Þriðja spurningin hljóðaði svo: "Hafa komið fram kærur vegna meintra brota á 8. gr. laganna? Eru t.d. brögð að því að börnum innan 16 ára sé selt tóbak?" Og svarið er svona: Ráðuneytinu hafa ekki borist neinar kærur vegna meintra brota á 8. gr. laganna. Hins vegar skal ekki farið í grafgötur með það að töluverð brögð eru að því að börnum yngri en 16 ára sé selt tóbak eða svo mun vera. Eftirlit með þessu sölubanni er í höndum heilbrigðiseftirlits í landinu. Á fundi Hollustuverndar ríkisins með heilbrigðisfulltrúum og héraðslæknum í lok þessa mánaðar mun ráðuneytið taka þetta mál sérstaklega fyrir og brýna fyrir heilbrigðisfulltrúum eftirlitsskyldur sínar á þessum vettvangi. Fjórða spurningin: "Hafa verið sett nánari ákvæði um framkvæmd laganna með reglugerð, sbr. heimild í 16.gr.? Svarið er: Engin reglugerð hefur verið enn þá sett, enda tæplega komin sú reynsla á lögin að slíkt sé ráðlegt. Fimmta spurningin: "Hvaða sektum sætir sá sem brýtur gegn 6.-11. gr. laganna og 13. gr. laganna?" Svarið: Þessu er ekki hægt að svara þar sem það er dómstóla að ákvarða innan ramma almennra hegningarlaga upphæðir sekta hverju sinni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. svörin og er nú þess fróðari að af hálfu ráðuneytisins hefur verið unnið markvisst að því að draga úr tóbaksneyslu. Af svarinu við 1. spurningunni að dæma virðist vera aðallega um að ræða kynningu á þeim lögum sem sett voru 1984. Það ber að fagna því að reglugerð er væntanleg um reykingar á vinnustöðum vegna þess að mér er kunnugt um að einmitt það atriði hefur valdið mörgum mjög miklum óþægindum. Einnig fagna ég því að heyra hug hæstv. ráðh. um áhrif verðstýringar í þá veru að draga úr reykingum. Það er einnig gott að heyra að bann verður haldið af hálfu innflytjenda og seljenda þessarar vöru vegna þess að ekki mun af veita. Er þá komið að því að óska þess að af hálfu ráðuneytisins og í samráði við alla þá aðila, sem að þessu máli standa, verði unnið markvisst áfram að útfærslu laganna.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 113 til hæstv. menntmrh. um fræðslu til varnar vímuefnaneyslu. Það hefur ekki farið fram hjá neinum þeim, sem að einhverju leyti hefur litið til þessa málaflokks, að hér eru á ferðinni mjög alvarlegir atburðir sem geta haft ófyrirséðar afleiðingar. Þegar svo er komið fyrir fjölda fólks að vímuefni eru farin að ráða eða stjórna gerðum þess að meira eða minna leyti er ástandið orðið mjög alvarlegt. Þess vegna er ljóst að brýn þörf er á því að líta til uppvaxandi æskufólks í þessu tilliti og athuga hvað það er sem helst er hægt að gera til að koma í veg fyrir að það ánetjist vímuefnum. Af öllum þeim hættum sem steðja að samfélaginu almennt, en þó unglingum sérstaklega, er líklega engin svo eyðileggjandi sem notkun vímuefna. Slík notkun hefur í för með sér margþætt vandamál. Afleiðingar slíkrar notkunar hafa auðvitað fyrst og fremst eyðileggjandi áhrif á notandann og fjölskyldu hans, en valda um leið minnkandi afkastagetu á vinnustað og í skóla. Það er útbreiddur misskilningur að unglingum og reyndar öllum öðrum sé óhætt að fara út í notkun vímuefna, svo sem marijúana, kókaíns og heróíns, í þeirri fölsku trú að slík efni megi nota áhættulaust. Reynslan hefur sýnt að hafi fólk einu sinni skilið hættuna á heilsutjóni, sem slík efni leiða af sér, er það líklegra til að taka upp ábyrgari afstöðu gegn þeim. M.a. þess vegna er svo mikilvægt að efla fræðslu til varnar því að börn og unglingar ánetjist vímuefnum. Með því eykst möguleikinn til þess að afstýra óbætanlegum andlegum og líkamlegum skaða og verja með því þjóðfélagið gegn þeirri þungbæru byrði sem slík neysla er. Það ber bráða nauðsyn til þess að við rekum af höndum okkar hina eyðileggjandi notkun vímuefna unglinga hérlendis. Ef við berum ekki gæfu til þess mun umtalsverður hluti heillar kynslóðar lifa við skertan andlegan og líkamlegan þroska. Þess vegna er nauðsynlegt að ráðast gegn því ört vaxandi vandamáli sem notkun vímuefna er. Þetta eru ástæðurnar sem liggja að baki því að ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. menntmrh. á þskj. 113 og er hún svohljóðandi: "Hefur ríkisstj. í hyggju að efla fræðslu til varnar því að börn og unglingar ánetjist vímuefnum?"



Herra forseti. Fyrr í þessum mánuði stóð menntmrn. að dagskrá um heilbrigðisfræðslu og heilsuvernd í skólum og var einn dagur helgaður fíkniefnafræðslu í skólastarfi. Verður tekið mið af niðurstöðum ráðstefnunnar við skipulagningu fræðslustarfsins í grunnskólum, en í skólaþróunardeild menntmrn. fer fram stefnumótun fyrir ávana- og fíkniefnafræðslu í grunnskólum. Ekki hefur verið unnið skipulega að námsefnisgerð fyrir grunnskóla um ávana- og fíkniefni, en til er í kennslumiðstöð Námsgagnastofnunar nokkurt safn námsefnis sem grunnskólakennarar geta fengið til afnota. Kennaranemar vinna enn fremur að námsefnisgerð á þessu sviði. Menntmrn. gaf út fyrir nokkrum árum kennsluleiðbeiningar fyrir grunnskóla um bindindisfræðslu. S.I. vor kom út á vegum Námsgagnastofnunar bókin Fíkniefni, ný viðhorf til vandans, eftir Helen Nowlis. Bókin er einkum ætluð kennurum, foreldrum og stjórnmálamönnum. Þar er m.a. lögð áhersla á mikilvægi þess að sem flestir aðilar vinni saman að fræðslu og fyrirbyggjandi starfi til að sporna við fíkniefnaneyslu. Við stefnumótunina, sem nú fer fram í skólaþróunardeildinni í menntmrn., hefur verið og verður haft samráð við heilbr.- og trmrn., sérstaklega skólayfirlækni og aðra aðila sem eiga aðild að starfi grunnskólanna í þessum efnum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svörin. Það er gott að heyra að stefnumótun á sér stað í ráðuneytinu og á vegum þess, en að sama skapi er leitt að vita til þess að ekki skuli vera farið að nálgast það að um reglubundna fræðslu verði að ræða á næstunni úti í skólunum. En það ber e.t.v. að einbeita sér að þeim sem eiga að fræða börn og unglinga. Mér dettur í hug: Hvað er fyrirbyggjandi starf? Það er ekki nóg að koma á laggirnar viðeigandi meðferð fyrir þá sem þegar hafa dottið í brunninn. Markmið okkar hlýtur að verða að koma í veg fyrir að nokkrum þyki eftirsóknarvert að kanna botninn á brunninum. Fræðsla um afleiðingar vímuefnaneyslu hefur takmarkast við afmarkaða atburði. Undanfarin ár hefur fræðslan mestmegnis verið í því formi að 1-2 daga á vetri hafa fræðslufulltrúar frá SÁÁ farið í skóla og gert grein fyrir þróun alkóhólisma. Þess ber að geta að þróun fíknar er nokkuð svipuð hver sem vímugjafinn er, nema þróunin fer hraðar niður á við þegar í hlut eiga lyf eða fíkniefni. Ég ætla að gera grein fyrir þeim rökum sem eru með og á móti þessu fyrirkomulagi. Sé tekið mið af gamla forminu, þar sem fulltrúar Góðtemplarareglunnar komu í heimsókn einu sinni á vetri og veittu fræðslu um skaðsemi áfengis og tóbaks, eins og við flest kannske munum eftir sem hér erum inni, er núverandi form hreint himnaríki. Gamla formið var stirt og þurrt og leiðinlegt og náði eyrum fárra. Heimsóknir SÁÁ manna hafa alla jafna vakið mikla athygli, vakið margar spurningar og leitt til líflegra umræðna. Auk þess hafa þessar heimsóknir oftlega vakið hlustendur til umhugsunar um eigin neyslu. En neikvæðu þættirnir eru þessir og vil ég sérstaklega vekja athygli á þeim: Hér er á ferðinni afmarkaður atburður sem hugsanlega veldur hræringum einn dag eða svo og fellur síðan í gleymsku. Fræðslufulltrúarnir hafa jafnan verið óvirkir alkóhólistar sem segja sögu sína og viðbrögð geta verið þau að hlustendur hugsi sem svo: Vá, þessi gæi hefur upplifað margt og spennandi og hann er kominn út úr þessu. Ég vil prófa þetta líka og slepp örugglega líka. Í grunnskólalögunum er kveðið á um að skylt sé að uppfræða nemendur um skaðsemi áfengis og tóbaks og spurningin er hvort setja þurfi nú sérstaklega í þessa grein ákvæði sem varðar fræðslu um vímuefni.

Fyrirspyrjandi (Kristín S. Kvaran) Hæstv. forseti. Ég hef á þskj. 109 leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. um stefnu í málefnum vímuefnaneytenda. Tilefni þess að ég ber fram þessa spurningu er, eins og reyndar er fram komið hér áður vegna þeirra fyrirspurna sem ég hef áður beint til heilbr.- og trmrh. og annarra ráðherra, að orðið hefur gífurleg aukning þeirra sem talist geta neytendur vímuefna. Sú aukning er ógnvekjandi og enn þá meira ógnvekjandi er það hversu auðvelt virðist vera að verða sér úti um slík efni. Það segir sig sjálft, þegar litið er á verðlagningu þessara efna, að sjaldnast verður staðið undir neyslu þeirra með venjulegri atvinnu. Oftast grípa neytendur til ólöglegs athæfis og afbrota hvers konar til fjármögnunar neyslunni. Þrátt fyrir að auknar aðgerðir yfirvalda komi til, svo sem auknar refsingar vegna vímuefnaafbrota, þjálfun sérstakra lögreglu- og tollsveita, stofnun upplýsingamiðstöðva og í formi bættrar aðstöðu rannsókna í viðeigandi opinberum stofnunum, er hætt við að aukning verði áfram á neyslu vímuefna um einhverja ótiltekna framtíð. Það stafar m.a. af því að þar með er ekki nóg að gert. Ég tel að það verði að snúa sér í æ ríkara mæli að því að virkja hinn almenna borgara í baráttunni við þennan ógnvald. Það þarf einnig að virkja kennara og aðra þá aðila sem hafa með að gera uppeldislegt og mótandi starf með börnum og unglingum. Þá geta þessir aðilar unnið að þessum markmiðum, þ.e. baráttunni gegn notkun vímuefna, í tengslum við starfið og þar með haft varanlegri mótandi áhrif til lengri tíma. Þessir aðilar eiga oftast auðveldara með að ávinna sér traust þessa hóps og þeir eru innan þess ramma að hafa áhrif á tómstundir þeirra. Þeir eru einnig í þeirri aðstöðu að hafa áhrif á að styrkja sjálfstraust þessa hóps og möguleika hans til þess að takast á við óvænta atburði og vandamál sem ella hefðu orðið til að ýta undir þá freistingu að falla fyrir vímuefnum og byrja að neyta þeirra. Það er þess vegna, herra forseti, mikið kappsmál að tekið verði á þessum málaflokki af mikilli einurð og að skilningur komi skýrt fram á því hve mikið er í húfi að vel takist til um samvinnu allra þeirra aðila sem óhjákvæmilega koma til með að standa að þessu stóra vandamáli sem slegið hefur sér niður í þjóðfélagi okkar í æ ríkara mæli. Þess vegna leyfi ég mér að bera fram fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. um það hvort ríkisstj. hafi markað stefnu í málefnum fíkniefnaneytenda.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Spurt er: "Hefur ríkisstj. markað stefnu í málefnum vímuefnaneytenda?" Ég vil geta þess að þegar ég ræði um vímuefni í þessu svari á ég bæði við hið löglega vímuefni, áfengi, og hin ólöglegu efni sem geta verið af mörgum toga. Engum blandast hugur um að sérhver ríkisstj. hefur stefnu í vímuefnamálum því að um þau gildir margvísleg löggjöf. Það eru í gildi sérstök áfengislög sem hafa að megintilgangi að vinna gegn misnotkun áfengis og að útrýma því böli sem er samfara áfengisneyslu. Jafnframt eru ströng ákvæði um innflutning áfengis, um tilbúning þess, sölu og veitingu. Þá er í áfengslögum sérstakur kafli um ölvun. Þar kemur í ljós að engum er heimilt að neyta áfengis í þeim mæli að hann verði ölvaður ef hann á ekki að brjóta lög landsins. Hvað öðrum vímuefnum viðkemur er innflutningur, sala og notkun þeirra óheimil og erum við þá komin inn á svið dómsmrh. Þá er eðlilegt að minnt sé á þáltill., sem samþykkt var hinn 7. maí 1981, um opinbera stefnu í áfengismálum, þar sem Alþingi lagði til grundvallar stefnu sína í þessum málum á eftirfarandi hátt: að draga úr heildarneyslu vínanda, að stórauka skipulagðar rannsóknir, fræðslu og umræðu um áfengismál, að auka stuðning við áhugamannasamtök um áfengismál, að skilgreina eðlilega meðferð áfengissjúklinga og kveða á um flokkun meðferðarstofnana, að leggja ríkisvaldinu, sem verslar með áfengi, þær skyldur á herðar að vinna gegn ofneyslu áfengis með fyrirbyggjandi starfi, t.d. fræðslustarfsemi, svo og að liðsinna þeim sem eiga við áfengisvandamál að stríða. Frumtillögur þeirrar nefndar sem um þetta fjallar voru lagðar fram haustið 1983, en lokatillögur nefndarinnar eiga að koma fram á næsta ári skv. skipunarbréfi hennar. Í þeim tillögum um vímuefni önnur en áfengi sem fyrrv. heilbrrh. tók við 27. febr. 1984 var því lýst sem skoðun nefndarinnar að útilokað sé að fjalla um vímuefnin nema sem heild, því að kannanir sýni að áfengi sé algengast og undantekningarlítið fyrsta vímuefnið sem ungt fólk reynir, en önnur og ólögleg vímuefni fylgi síðan oft í kjölfarið. Það virðist því almenn skoðun að bæði varnir og meðferðarúrræði verði að vera sameiginleg fyrir öll vímuefni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir svörin. Það er rétt að um vímuefnaneyslu gilda lög, þ.e. að efnin eru ólögleg, þau sem hér um ræðir og ég spyr sérstaklega um, en mér finnst rétt að taka af öll tvímæli um að það er skoðun mín og reyndar mjög margra fleiri að öll umræða um vímuefnaneyslu unglinga hafi einkennst af tvískinnungshætti. Af og til eru umræðuþættir, ráðstefnur og hvað þetta heitir allt saman þar sem menn ræða vítt og breitt um þennan gífurlega vanda. Menn ræða þar af alvöruþunga og eru fullir vandlætingar um þetta voðaástand og þar með er búið að hreinsa samviskuna. Síðan gerist ekkert fram að næsta umræðuþætti eða ráðstefnu. Það er býsnast yfir því að unglingarnir skuli leita á þessa glapstigu og sækja í þessi vímuefni. Þess vegna finnst mér vera mikilsvert, og það er þess vegna sem þessi fsp. kemur hér fram, að stjórnvöld komi fram með skýrt markaða stefnu í þeim málum sem varða ólögleg vímuefni þó svo að auðvitað verði að hafa mjög góða samvinnu við alla þá aðila sem hafa með að gera fræðslu og löglegar aðgerðir varðandi varnir í þessum málum.