Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Björn Hallsson) Það er vonandi, að það verði ekki eins stór hvellur út af þessu máli eins og því, er við vorum nú að skilja við, því að þá gengju þingstörfin ekki vel. Það vill nú svo vel til, að jeg þykist ekki þurfa að hafa langa framsöguræðu. Málið er þaulrætt orðið hjer í deildinni, og viðvíkjandi þessum fáu brtt. ætla jeg að nægi að vísa til nál. á þskj. 539. Skoðun nefndarinnar er sú hin sama og áður, og leggur hún því til, að frv. sje fært í sama búning og það hafði, er það fór hjeðan úr deildinni eftir 3. umr.Hv. Ed. feldi niður þá breytingu, sem hjer var gerð, að hækka hundraðsgjald, sem embættismenn gjaldi í lífeyrissjóð, sem skipaðir eru eftir 1. jan. 1922, um 1%, og að ekkjur fái 3/10 í stað 1/5 úr sjóðnum. Enn fremur er sú breyting gerð, að sá 1/10 úr landssjóði, er ekkjur eiga að fá, falli niður fyrir þá embættismenn, sem skipaðir eru frá sama tíma (1. jan. 1922). Þennan 1/10 setti háttv.Ed. inn aftur. Þessar breytingar, sem háttv.Ed. gerði á frv. vill nú nefndin aftur lagfæra, svo að frv. verði eins og þegar það fór hjeðan. Þessar breytingar voru miðaðar við árið 1922, en áttu ekki að gilda fyrir þá embættismenn, sem áður eru skipaðir. Þetta mál er háttv. deild svo kunnugt, að jeg sje enga ástæðu til þess að fjölyrða frekar um það.

Fjármálaráðherra (M. G.) Verði þessar brtt. samþyktar, hlýtur frv. að fara í sameinað þing, en mjer sýnast þær ekki svo mikilvægar, að ástæða sje til að etja slíku kappi. Verði þær aftur á móti feldar, þá er frv. orðið eins og það var, þegar það kom frá stjórninni. Enda eðlilegast, þar sem lög þessi eru svo ung - aðeins frá 1919 - að við þeim sje sem minst hreyft. Lögin eru fram komin eftir beiðni embættismanna, og því ekki rjett að breyta þeim nú í óhag þeim, sem við þau eiga að búa. Jeg skal játa, að 1919 var skilinn eftir svolítill angi af eftirlaunalögunum, en þó að svo væri, sje jeg naumast ástæðu til að gera sjerstaka skipun fyrir þá, sem embætti fá eftir 1. jan. 1922.

Frsm. (Björn Hallsson) Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að málið færi í Sþ., ef þessar brtt. yrðu samþyktar. Jeg sje ekkert á móti því, þó að hvor deildin fyrir sig haldi sinni skoðun fram, og því ástæðulaust fyrir þessa deild að fara að slá undan. Hitt er annað mál, hvað einstakir þm. kunna að gera; þar getur hver haft sína skoðun. Nefndin hefir skýrt frá því, að þetta væri frambúðarskipulag og skerti ekkert hag þeirra embættismanna, sem nú væru í embættum. Og það vakir eingöngu fyrir nefndinni, að skipulagið komist á fyrir framtíðina. Þetta er vitanlega ekkert stórt spursmál nú í svipinn, en framtíðin getur orðið löng, og þá getur það haft þýðingu. En jeg verð að leiðrjetta þann misskilning, að hjer sje brotinn rjettur á embættismönnunum; nefndin hefir ekki getað fundið það, og því vil jeg fyrir hönd nefndarinnar endurtaka þá ósk, að háttv. deild samþ. þessa brtt., sem er á þskj. 539, svo að frv. verði eins og það var, þegar það fór hjeðan síðast.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg sagði ekki, að hjer væri brotinn rjettur á embættismönnum. En þar sem háttv.Ed. heldur fram sömu skoðun og stjórnin, þá ætti háttv.frsm. (B. H.) ekki að koma á óvart, þótt jeg vilji láta samþ. frv. eins og það kom frá henni.

Frsm. meiri hl. (Þorleifur Guðmundsson) Háttv. Ed. hefir afgreitt frv. þetta og endursent það þessari deild, þannig breytt, að 8 kr. gjald komi í stað 12 kr. Meiri hluta fjhn. hefir komið saman um að láta þetta ákvæði standa óbreytt eins og það kemur frá háttv.Ed. Hún vill aftur á móti fella niður síðari lið 5. gr., um að mynda sjerstakan sjóð úr skattinum. Jeg gat þess við 3. umræðu, að óþarft sje að hafa sjerstakan sjóð, því að ríkissjóður hefir hvort sem er viðhald veganna, svo að það er aðeins til þess að auka erfiði og störf við reikningshald, að hafa sjerstakan sjóð. Jeg ætla ekki að lengja umræðurnar meira út af þessu atriði, en mun svara, ef ráðist verður á mig. Þá er 1. brtt. á þskj. 552 frá 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Hún fer fram á að lkka gjaldið úr 8 kr. niður í 5 kr. Meiri hl. nefndarinnar er mótfallinn þeirri breytingu, þar sem hann helst vildi hækka gjaldið aftur úr 8 kr., en leggur það þó ekki til, bara vegna þess, að hann vill forða málinu frá því að þurfa að fara í sameinað þing. Þá er brtt. á þskj. 545 frá háttv. samþm. mínum, 1. þm. Árn. (E. E.). Meiri hl. nefndarinnar hefir athugað hana og sjer sjer ekki fært að taka hana til greina. Þó að mjer þyki leitt að þurfa að leggja á móti háttv. samþm. mínum (E. E.), þá verð jeg þó að gera það, því að ef það er rjett af hinu háa Alþingi að leggja skatt á bifreiðar, þá á sá skattur engu síður að koma niður á bifreiðum sveitamanna heldur en bæjarmanna, því að bifreiðar slíta jafnt vegunum, hvort sem þær eru eign sveita- eða bæjarmanna. Og þar sem eins stendur á, að einstakir menn njóta sömu gæða, þá er sjálfsagt, að þeir beri sömu gjöld.

Eiríkur Einarsson Þingið hefir gengið inn á þá braut að styrkja með fjárframlögum samgöngur á flóum og fjörðum og með ströndum fram. Nú er það vitanlegt, að sumar sveitir eru svo settar, að þær geta ekki orðið þessa styrktarfjár aðnjótandi, í því sambandi hljóta fyrst og fremst að koma til greina uppsveitirnar, sem liggja langt frá sjó. Býst jeg við, að fulltrúum Árnesinga sje báðum minnisstætt ástandið þar. Í fyrra fóru bændur í upphreppum Suðurlandssveitanna að brjótast í því að fá sjer bifreiðar til flutninga til og frá kaupstöðunum, eins og jeg hefi getið um fyr við umræðu þessa máls hjer í deildinni. En vegir eru þar svo vondir, að það er með herkjum hægt að koma bifreiðum áfram eftir þeim. Vegna þess, hvað vinna er orðin dýr og fólki fáu á að skipa, þá er nær ógerningur fyrir bændur að flytja alt á hestum eða hestvögnum, slíkur tími sem í það fer þar í uppsveitunum. Það er því óhjákvæmilegt fyrir þá að reyna til að koma flutningum sínum fyrir á annan hagkvæmari hátt. Þá grípa þeir til þess að reyna bifreiðar, eins og jeg hefi áður sagt. Þegar nú er á það litið, hvað dýrar bifreiðar eru, og annars vegar vegir þar austur frá svo vondir, að þeir slíta afarfljótt flutningatækjunum, þá virðist það skjóta nokkuð skökku við viðleitni þingsins í að styrkja samgöngur með ströndum fram, ef fara á að íþyngja uppsveitamönnum með því að skatta þau tæki, er þeir nota til erfiðra aðdrátta, þó á landi sje. Jeg hjelt að minsta kosti, að háttv. samþm. mínum (Þorl. G.) mundi renna blóðið til skyldunnar í þessu, og því ekki leggjast á móti brtt. minni. Hann spurði, hversvegna þessar bifreiðar ættu ekki að borga eins og aðrar, úr því þær slitu eins mikið vegunum. Þessu hefir hann sjálfur og meðnefndarmenn hans að mestu svarað, með því að rjettlæta skattinn, eigi síst með því að leggja hann sem „luxus“ -skatt á óþörfustu tækin. Samkvæmt því eiga þær bifreiðar, sem einungis eru hafðar til nauðsynjaaðdrátta sveitamanna, alls ekki að skattast. í samræmi við þetta er í frv. lagður fjórfaldur skattur á mannflutningabifreiðar á við þær, sem ætlaðar eru til vöruflutninga. Samkvæmt þessu öllu saman hlýtur það að vera rjett að undanskilja algerlega skatti þær bifreiðar, sem hafa alveg samskonar hlutverk og bátar þeir, sem styrktir eru til ferða með ströndum fram. Jeg held, að það þurfi ekki að verða neinum sjerstökum vafa undirorpið, hvaða bifreiðar skuli undanþegnar skatti samkv. brtt. minni; það skal, eftir því sem þörf krefur, sannað fyrir lögreglustjóra, að þær sjeu aðallega notaðar til aðdrátta og flutningaþarfa sveitabænda. Hvergi í sýslufjelagi eru, að minsta kosti enn sem komið er, svo margar bifreiðar, að hjer geti orðið álitamál. Þarf því það atriði ekki að fæla neinn frá að samþykkja till. Mjer þótti rjett að miða undanþáguna við það, að bifreiðin væri aðallega notuð í þessu skyni. Má t. d. bóndi ekki gjalda þess, þótt hann ljeði bíl sinn í eina ferð á ári, er teldist til annara nota. Að lokum vil jeg láta þess getið, að mjer finst þessi till. vera svo sanngjörn og sjálfsögð, að háttv. deildarmenn hljóti að gjalda henni jákvæði. En fari svo, að deildin felli hana, þá get jeg ekki greitt atkv. með frv., úr því sem komið er.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Eins og háttv. deildarmenn sjá, hefi jeg komið fram með brtt. á þskj. 552. Fyrri till. er nú eingöngu orðabreyting. Mjer finst rangt að orða það svo í 1. gr., að skatturinn renni í ríkissjóð, þar sem stofna á sjerstakan sjóð af honum. En þetta skiftir þó ekki miklu máli, því að altaf hlýtur að fara svo um skattinn sem síðar er ákveðið í frv., sem sje í 5. gr. Hin till. fer fram á lækkun skattsins úr 8 kr. ofan í 5 kr. af hestorku hverri. Þetta finst mjer sanngjörn lækkun og eðlileg, því að eftir því sem nú er upplýst í málinu, mun þetta vera sá hæsti skattur, sem tekinn er af mannflutningabifreiðum í öðrum löndum. Hjer eru sárafáar „luxus“-bifreiðar, ekki nema svo sem 2–3, svo ósanngjarnt er að miða við þær; eðlilegast að miða við bifreiðar þær, sem flestar eru hjer, en það eru mannflutningsleigubifreiðar. Átta króna skattur er altof hár, og það er fimm kr. skatturinn auðvitað líka. Það verður eitthvað á annað hundrað kr. á hverja bifreið, og er það allálitlegur baggi, ekki síst þegar tillit er tekið til þess, að bifreiðar þurfa hjer meira viðhald og pössunarsemi en annarsstaðar. Vegir eru hjer slæmir, eins og háttv.þm. hafa iðulega getað sannfærst um. í bifreiðaferðinni, sem þingmenn fóru út úr bænum núna fyrir skemstu, tjáði einn bifreiðarstjórinn mjer, að þessi ferð borgaði sig ekki fyrir þann taxta, seni ekið væri eftir, sem er 50 kr. fyrir þá vegalengd. Og hann sagði ennfremur, að þó þessi ferð væri farin fyrir 100 kr. svo oft, að inn væri komið verð bifreiðarinnar, þá myndi hún verða útslitin eftir þann akstur, og þá væri ekkert til fyrir bensíneyðslunni eða kaupi bifreiðarstjóra. Þetta sagði þessi bifreiðarstjóri, og jeg skal geta þess, að hann er ekki bifreiðareigandi, heldur ekur fyrir annan, og hafði því enga ástæðu til að vera hlutdrægur. En af þessu mega allir sjá, hversu ósanngjarnt það er að leggja svona háan skatt á þessi samgöngutæki. Jeg skal geta þess, að jeg felst á brtt. 1. þm. Árn. (E.E.). Mjer finst sjálfsagt að undanskilja slíkar bifreiðar, enda er það í raun og veru í samræmi við það, að jeg vil ekki láta leggja skattinn á yfirleitt.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg get sagt svipað um þetta frv. sem hið síðasta, jeg óska helst að það verði samþ. óbreytt. Jeg vil því beina þeirri ósk til fjhn., að hún taki aftur sína till. Hún hefir hvort sem er enga þýðingu, því að eins og jeg tók fram við 3. umr. málsins, þá er það einungis formsatriði, hvort skatturinn rennur í sjerstakan sjóð eða ekki. Þess vegna vildi jeg að fjhn. tæki hana aftur; það ber of lítið á milli til þess að frv. fari að flækjast á milli deilda fyrir það. Jeg get ekki heldur fallist á brtt. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Fyrri liður hennar getur ekki staðist af reikningslegum ástæðum, og hinn síðari fer fram á svo geysimikla lækkun á skattinum, að jeg get alls ekki aðhylst hana. Jeg verð og að mótmæla því, að skattur sá, sem hjer er farið fram á, sje hinn hæsti sem þekkist. Nýlega er framkomið í Danmörku frv., sem gerir ráð fyrir miklu hærri skatti en þetta. Danir gera ráð fyrir, að skattur þessi nemi 7,6 miljónum á ári. Brtt. 1. þm. Árn. (E. E.) finst mjer einnig mjög órjettlát. Það er engin meining í því, að bændur uppi í Mosfellssveit sjeu undanþegnir skattinum, ef hann gildir hjer rjett hjá. Og ef þetta yrði samþykt, mundi afleiðingin verða sú, að bændur í Mosfellssveit mundu að nafninu til verða eigendur allra bifreiða hjer, og enginn skattur koma í ríkissjóð. Og það er eingöngu fyrir hrossakaup, að háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) getur verið með þannig lagaðri till.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Hæstv. fjrh. (M. G.) tók nú eiginlega af mjer ómakið. Mjer væri kærast, að fjhn. tæki aftur sína brtt. Það er engin fyrirhöfn, þótt skatturinn sje látinn renna í sjerstakan sjóð. Sem sagt, jeg legg aðaláhersluna á það, að frv. verði nú samþ. hjer óbreytt, svo það þurfi ekki að fara aftur til Ed.

Jón Auðunn Jónsson Jeg stend hjer upp í tilefni af brtt. 1. þm. Árn. (E. E.). Mjer skilst, að í henni felist það, að þær bifreiðar, sem notaðar eru til þess að flytja vörur og fólk fyrir sveitabændur, sjeu undanþegnar skattinum. Jeg, eins og líka allir í fjhn., hefi alls ekki getað gengið inn á þetta. Með þessu er hægt að teygja skattfrelsið svo langt, að ef til vill væri ómögulegt að ná skattinum inn, því að margir bifreiðaeigendur munu nota bifreiðar sínar í þarfir bænda að einhverju leyti. Háttv. þm. (E. E.) var með samanburð á hjálp ríkissjóðs til samgöngubóta handa sveitabændum og til þeirra, sem í kaupstöðum búa. En það er ekki sambærilegt. Þó að einstök hjeruð hafi styrk til bátaferða, þá eru það oftast þau hjeruð, sem litlar samgöngur hafa á landi. Ef við bærum t. d. saman Vestfjörðu og svo Árness- og Rangárvallasýslu, þá væru það engin aukahlunnindi, þótt veittur væri styrkur til bátaferða á Vestfjörðum, því að í þessum sýslum, sem jeg nefndi, er á ári hverju varið stórfje úr ríkissjóði til vegagerða. En hvað er lagt til vega í Ísafjarðarsýslu eða á Vestfjörðum. Háttv. þm. (E. E.) þarf ekki að kvarta fyrir hönd Árnesinga yfir þessum skatti. Þar eru ekki nema 3–5 flutningabifreiðar, sem bændur eiga, og þá yrði skatturinn ekki nema um 300 kr. á sýslubúa, og er það ekki mikið á svona stórt hjerað. En annars á háttv.þm. (E. E.) ekki að einblína svona á hag kjördæmis síns, heldur sem víðsýnn þingmaður að hugsa um hag alls landsins og fara þar að dæmi háttv. samþm. síns (Þorl. G.), Sem sagt, jeg verð eindregið að mæla á móti þessari brtt., því að eftir henni verður mjög vafasamt, hverjir bifreiðaskattinn eiga að greiða og hverjir ekki.

Jón Þorláksson Eins og háttv. deildarmenn kannast við, hefir því altaf verið haldið fram, og enda tekið fram í athugasemdunum við frv. frá stjórninni, að 15 króna skattur á hestorku hverri væri lægri en tíðkaðist annarsstaðar. Jeg skal játa, að jeg hafði tekið þetta trúanlegt, og ekki gert neinar athugasemdir um þetta við 3. umr. málsins. En síðan hefi jeg kynt mjer þetta nokkuð og komist að raun um, að þetta er mjög fjarri því að vera rjett. Í Danmörku hefir til þessa tíma verið gildandi lög, að af bifreiðum einstakra manna hefir verið goldinn 10–18 kr. skattur af hverri hestorku, en af leigubifreiðum 2. kr.  Hæstv. fjrh. (M. G.) hjelt því fram, að það væri formsatriði, hvort gjaldið rynni í sjerstakan sjóð eða ekki. Ríkissjóður kosti hvort sem er meiru til vegaviðhalds en þessum sjóð nemi. En þetta er þó ekki þýðingarlaust atriði. Fyrst og fremst er eftir ákvæðinu í frv. ekki heimilt að nota sjóðinn til vegabóta alment, heldur til að greiða aukakostnað, sem stafar af því að gera bifreiðarhæft slitlag á vegi, umfram það, sem venjulegt malarslitlag kostar. Svo er það og venjan, þegar þröng er í búi og tekjuhalli í fjárlögunum, að klípa fyrst úr fjárveitingum til vegabóta. Og þá er það ekki þýðingarlaust að eiga sjóð, sem hvorki er undirorpinn vilja fjvn. nje Alþingis. Þetta á að vera sjerstakur sjóður, sem safnað er í og tekið er úr til sjerstakra afnota. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta. Jeg hefi álitið nauðsynlegt að gefa upplýsingar um, hvernig skattinum er fyrirkomið í Danmörku og Noregi, því að hjer hafa verið gefnar villandi upplýsingar um það efni. Og jeg verð að játa, að það er hart fyrir mig, sem stuðningsmann stjórnarinnar, að geta ekki treyst upplýsingum, sem hún setur í aths. við frv. sín.

Fjármálaráðherra (M. G.) Það er bersýnilegt, að þm. Reykv. leggja mikið kapp á, að þetta frv. nái ekki fram að ganga. Mjer finst, að þeir gangi nokkuð langt, ekki síst er þeir tala um bifreiðaskattinn í Danmörku. Jeg verð að segja það, að jeg trúi Jóni Krabbe betur en háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hann bjó þetta frv. til fyrir okkur eftir lögum þeim, sem gilda um þetta efni í Danmörku. En svo var skatturinn hjer færður niður um helming. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir aðeins sagt frá lægsta skattinum. Hann getur stigið upp í 45 kr. af hestaflinu á þeim bifreiðum, sem hjer eiga að skattast með 5 kr. eftir brtt.háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), sama og 49 af því, sem hann getur verið í Danmörku. Jeg hefi aldrei neitað því, að skattinum yrði varið til vegaviðhalds. En það er ekki nema eðlilegt, að skatturinn renni í sveitasjóðina í Danmörku, því að þar hafa þær vegaviðhaldið á hendi, en hjer er það ríkissjóður, og er það því hugsunarrjett, að skatturinn renni í ríkissjóð. Það var svo ákveðið í stjórnarfrv., að skattur af bifreið, sem ferðaðist innan einhvers ákveðins lögsagnarumdæmis, skyldi endurgreiðast til þess. En þetta ákvæði feldi nefndin niður. Ef það á að fara að lækka skattinn niður í 5 krónur, þá álít jeg eins gott að sleppa honum. Þá munar sama og ekkert um hann. Að því er snertir sögu þá, sem háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hafði eftir bifreiðarstjóranum, sem flutti hann upp að Álafossi á dögunum, þá getur hún náttúrlega verið góð, en ekki vil jeg leggja mikið upp úr sögusögnum hlutaðeigandi manna. En ef vegirnir eru svo slæmir, sem saga sú ber vitni um, þá ætti það að vera hvöt til þess að hafa skattinn sem hæstan, því að eftir ákvæðum frv. er ekki heimild til að verja honum til annars en vegaviðgerða.

Eiríkur Einarsson Hæstv. fjrh. (M. G.) mótmælti till. minni og taldi ósamræmi í henni fólgið. Þetta get jeg ekki viðurkent. Till. fer fram á að hlynna að bændum, sem eiga erfitt með aðdrátt allan að heimilum sínum, og er ekki frekar ósamræmi í því að veita þeim hlunnindi þessi en að veita hjeruðum, sem samgönguerfitt eiga á sjó, styrk til bátaferða. Mosfellssveitardæmi fjrh. (M. G.) á ekki við; er á jöfnum rökum bygt og ef neita ætti t. d. Austfirðingum um styrk til flóabáta þar, af þeim ástæðum, að þeir, sem byggju næst lendingarstað, ættu með því altof hægt aðdrátta.  Þá andæfði háttv.þm. Ísaf. (J. A J.) og till. minni og sagði, að hún mundi aðallega hlynna að bifreiðaeigendum. En þá hefir hann ekki aðgætt, að till. nær aðeins til þeirra flutninga, sem bændur annast, eða eru þeirra aðdrættir; væri undanþágan ekki síður nauðsynleg, þótt þeir yrðu t. d. að leigja bílinn eða kaupa aðdrættina. Og ef bændur eiga bifreiðar, ber ekki að líta á þær öðruvísi en sem aðdráttartæki til heimilis þeirra. Má að því leyti jafna þeim til vagna og hesta. Mjer þykir nokkuð langt gengið, ef tolla á vöruflutninga bænda, sem erfitt eiga, en styrkja aðra til samgangna; það hefi jeg áður tekið fram, og á að vera auðskilið. Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) benti á það, að Árnes- og Rangárvallasýsla hefði fengið mikið fje úr landssjóði til vegabóta, og er það rjett. En þetta hefir orðið þeim alldýrt, því að viðhald veganna legst þungt á þessar sýslur. Þær standa því ekki betur að vígi en aðrar, því að fjarlægðir eru þar geysimiklar. En þess er ekki að vænta, að háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) skiljist þetta; hann á öðru að venjast, sjófuglinn sá.

Frsm. meiri hl. (Þorleifur Guðmundsson) Jeg verð að segja það, að mjer þykir mál þetta ekki orðið svo mikilsvert, því að svo er búið að klípa utan af skattinum, að óvera ein er eftir. Jeg skal ekki tefja tímann með því að tala lengi um slíka smámuni. En af því jeg tel skattinn sjálfsagðan og rjettlátan, verð jeg að svara nokkrum orðum því, sem móti honum hefir verið haft, og vona jeg, að málæði mitt verði ekki verra en annara háttv.þm. Hæstv. fjrh. (M. G.) fór fram á, að jeg tæki till. á þskj. 552 aftur. Jeg hefi ekki haft tækifæri til þess að bera þetta undir nefndina, og get því ekki tekið till. aftur upp á eindæmi mitt, og jeg vil það ekki, því að jeg álít till. til bóta. Hv. deild er í lófa lagið að fella till., ef hún álítur það rjett, og skal jeg ekki fjargviðrast yfir því. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) lýsti átakanlega erfiðleikum bifreiðaeigenda, og nefndi þar sem dæmi Álafossferðina. En þó að bifreiðaeigendur hafi ef til vill haft skaða af þeirri ferð, held jeg að landssjóður eða sá, sem á að annast viðhald veganna, hafi beðið meira tjón. Þá átaldi háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) það, að jeg bygði í framsöguræðu minni á umsögn stjórnarinnar um skattinn í Danmörku. Jeg hafði ekki aðrar heimildir og þótti ekki rjett að rengja stjórnina. Mjer verður því ekki um kent, þó að sú skýrsla hafi verið eitthvað villandi, en jeg efast um, að svo hafi verið. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) vildi aðeins láta leggja slitlag á þá vegi, sem bílar gengju um. En hver veit, hvaða vegir það eru? Jeg veit ekki betur en að bílar fari um alt, þar sem þeir komast, og getur enginn sagt um það, hvert þeir geta komist. Þá vík jeg að háttv. samþingismanni míuum (E. E.). Jeg skal ekki fara í neinar deilur við hann, en mig furðar, að hann skyldi ekki koma fyr með till. sína. Jeg veit, að hún er borin fram af góðum hug til kjósenda okkar, en jeg tel mig fyrst og fremst þingmann alls landsins, og lít á það, hvað því er fyrir bestu. Þessi skattur er rjettlátur og er í þágu allra landsmanna, og þá einnig kjósenda minna, og þó að einstakir menn meðal þeirra þykist verða hart úti, verður að gæta þess, að ekki má taka meira tillit til þeirra en hinna, og eins eiga hlunnindi þau, sem þeir hafa af bifreiðunum fram yfir hina, að vega á móti skattinum. Dalabúar, sem helst þyrftu á bílunum að halda, geta lítið notið þeirra, nema um hásumarið. Á vetrum þurfa þeir að fara með vagna eða sleða, og jafnvel sleða undir vagninum. Þessir menn nytu því lítils góðs af þessari ívilnun. Jeg verð að halda fast við það, að skatturinn sje rjettlátur. Jeg tel það ekkert of mikið, þó að bíll, sem fer langar leiðir og slítur mikið vegum, verði að greiða 80 kr. í skatt um árið, því að það er vitanlegt, að þeir skemma vegi fyrir meira en 80 kr. Og þó að t. d. 30 menn í einni sveit í sýslunni hafi sjerstaklega gott af þessum bílaferðum, þá er ekki rjett að láta þá sitja í fyrirrúmi allra hinna. Þó að till.háttv. samþm. míns (E. E.) sje af góðum hvötum runnin, get jeg ekki greitt henni atkv., því að jeg álít hana ekki fyllilega rjettláta, og jeg verð að taka meira tillit til rjettlætisins heldur en til einstakra kjósenda minna. Þó þessi till.háttv. samþm. míns (E. E.) sje af góðum toga spunnin, þarf hv. deild ekki að taka tillit til þess eins, heldur ber henni að fara eftir þeim, sem vitið hafa meira í hvert sinni.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Viðvíkjandi því, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) upplýsti um bílaskattinn í Danmörku, skal jeg taka það fram, að jeg leit eins á það mál og háttv. 2. þm. Arn. (Þorl. G.) ; jeg tók stjórnina trúanlega. En jeg skal geta þess, að þetta hafði engin áhrif á afstöðu mína, því að jeg var mótfallinn skattinum yfirleitt, og fann því enga ástæðu til að afla mjer upplýsinga um það, hve vitleysislegur þessi skattur kynni að vera erlendis. En jeg get ímyndað mjer, að þessar upplýsingar hefðu ef til vill breytt afstöðu einhverra annara nefndarmanna, ef þær hefðu komið fyr. Þeir hafa bygt á samanburði við skattinn í Danmörku, og nú reynist svo, að það hafa verið rangar forsendur. En þó vil jeg ekki áfella stjórnina svo mjög fyrir þetta, því að eftir því, sem hæstv. fjrh. (M. G.) upplýsti, hafði stjórnin fengið þessa skýrslu frá manni, sem hún hafði ástæðu til að taka trúanlegan. En í samanburði við skattinn í Danmörku er þessi skattur ranglátur. Það er eins og sá, sem upplýsingarnar hefir gefið hafi tekið meðaltal af skattinum þar, og lagt það meðaltal til grundvallar fyrir skattinum hjer, ef til vill þó með nokkurri hækkun. En bifreiðar hjer eru yfirleitt eins og þær bifreiðar í Danmörku, sem gjalda lægsta skatt, og get jeg ekki skilið, að hv. deildarmenn telji það sanngjarnt, að af þeim sje borgaður „luxus“-skattur. Jeg býst við, að nefndin hefði aldrei gengið að þessum skatti, ef henni hefðu verið kunnir allir málavextir. Þá vildi jeg gjarnan fá upplýsingar um eitt atriði. Við hvað á að miða skattinn? Annarsstaðar er það venja að miða hann ekki við þá hestaflatölu, sem bifreiðar eiga að hafa, heldur er skatturinn reiknaður út eftir vissum „formúlum“, en í þessu frv. er ekkert í þá átt. Ef það er nú tilætlunin, að skatturinn miðist við þá hestaflatölu, sem upp er gefin af verksmiðjunni, þá mundi sú reyndin á verða, að skatturinn yrði margfalt hærri en annarsstaðar. Þá verð jeg að telja vafasamt, að bifreiðar hjer geti borið þennan skatt. Þær eru yfirleitt lítið notaðar og gera varla betur en að bera sig, og þessi skattur gæti riðið baggamuninn. Hæstv. frjh. (M. G.) spurði að því, viðvíkjandi Álafossferðinni, hvers vegna bifreiðareigandinn hefði látið fara þá ferð, úr því að á henni tapaðist. Þessu er því til að svara, að meðan vegir eru vondir, tapast á bifreiðaferðum, en bifreiðaeigendur geta ekki lagt ferðirnar niður, heldur verða þeir að vinna upp tapið þegar færðin batnar. Þá hjelt háttv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.), að landssjóður hefði tapað meira á ferðinni en bifreiðaeigandinn, en jeg held að það sje ekki rjett. Jeg gat engan mun sjeð á veginum á heimleiðinni; hann var eins slæmur, en varla verri, en á leiðinni að Álafossi. Hann var satt að segja svo vondur fyrir, að hann gat ekki versnað. Það er orðin þjóðtrú, að bifreiðar skemmi vegina meira en nokkurt annað flutningstæki, en þegar það hefir verið rannsakað, hefir annað komið í ljós. Fyrst þegar kom til mála hjer á Alþingi að leggja skatt á bifreiðar, fór nefndin, sem athugaði það mál í Ed., austur yfir fjall í bifreið. Og hún komst að þeirri niðurstöðu, að hestvagnar mundu valda meiri skemdum á vegum en bifreiðar. Þetta er ekki óeðlilegt, þegar þess er gætt, að bifreiðar fara miklu harðar yfir og renna á breiðari og mýkri hjólum. Það er vitanlegt, að vegirnir slitna, ef þeir eru notaðir, og verður að sætta sig við það. En ef á að fara að skattleggja farartæki á landi, þó að samgöngur á sjó sjeu styrktar, þá er ekki sanngjarnt að taka bifreiðar út úr og leggja skatt á þær, því að þær eru ekki einu sökudólgarnir við vegaskemdir.

Forseti (B. Sv.) Mjer hefir borist brjef frá 10 háttv.þm., er hljóðar svo: „Undirritaðir þingmenn óska að umr. sje hætt. Sigurður Stefánsson, Eiríkur Einarsson, Þórarinn Jónsson, Stefán Stefánsson, Jón Sigurðsson, Þorleifur Jónsson, Hákon Kristófersson, Pjetur Ottesen. Pjetur Þórðarson, Björn Hallsson. Nú vil jeg geta þess, að 2 háttv.þdm. hafa þegar kvatt sjer hljóðs, og það er venja, að þeir þm. fái að taka til máls, sem kvatt hafa sjer hljóðs áður en beiðnin um að umr. hætti er fram komin.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg fyrir mitt leyti skal falla frá orðinu, ef aðrir vilja gera það.

Magnús Jónsson Jeg fell ekki frá orðinu, en hins vegar get jeg lofað því að lengja ekki umr. mikið.

Fjármálaráðherra (M. G.) Þá fell jeg heldur ekki frá orðinu, úr því háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) er það kappsmál að taka til máls.

Forseti (B. Sv.) Þá verður borið undir atkvæði, hvort umr. skuli hætt, þegar þeir hafa lokið máli sínu, sem kvatt hafa sjer hljóðs.

Magnús Jónsson Jeg get sparað mjer að lengja umr. og slept mörgu, sem jeg hafði þó hjá mjer ritað, vegna þess, að hv. samþm. minn, 3. þm. Reykv. (J. Þ.) mintist á það, og kom þar að auki með upplýsingar, sem miklu máli skifta. Annars þótti mjer merkilegt, hvernig háttv.frsm. (Þorl. G.) tók þessum upplýsingum. Hjer er þó sjáanlega um mörg ný atriði að ræða og margar merkilegar upplýsingar, sem sjálfsagt er að athuga, svo þeirra hluta vegna hefði háttv.frsm. (Þorl. G.) átt að biðja um, að málið yrði þegar tekið af dagskrá. Jeg sje ekki betur en að upplýsingar háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) kippi algerlega grundvelli þeim í burtu, er stjórnarfrv. virtist vera bygt á. Þess vegna hefði fjrh. (M. G.) átt að beina því til nefndarinnar, að hún tæki aftur við málinu og athugaði betur þessar upplýsingar. Það er ekki langt að muna, að hv. fjrh. (M. G.) mæltist til, að mál eitt væri tekið af dagskrá vegna lítils misskilnings, sem á hafði orðið. Vilji hann ekki nú taka þetta mál af dagskrá, tekur hann á sig ábyrgðina. Jeg er ekki að væna stjórnina þess, að hún hafi gefið vísvitandi rangar upplýsingar í þessu máli. En úr því það er sannað, að hæstv. stjórn hefir ekki sjálf rannsakað þetta mál, heldur farið eftir því, sem einhver umboðsmaður hennar hefir sagt henni, og nefndin svo bygt á því, sem stjórnin hafði eftir þessum umboðsmanni, þá ætti háttv.þdm. að vera ljóst, eftir þær upplýsingar, sem nú eru fram komnar, að málið er illa í pottinn búið frá byrjun. Þess vegna getur það ekki verið af öðru en þráa hæstv. fjrh. (M. G.), ef málið verður ekki tekið af dagskrá og reynt að athuga það betur. Og þó að það dagaði uppi á þessu þingi, tel jeg ekki mikinn skaða, því að þá mætti svo fara, að á næsta þingi yrði það aftur á ferðinni, og þá að líkindum á einhverjum sanngjarnari grundvelli. Annars vildi jeg spyrja háttv.fjhn., hvort hún hafi nokkuð athugað lög þau, dönsk og norsk, sem að þessu máli lúta, og sem háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) mintist á, því að hafi hún ekki gert það, þá hlýtur hún að hafa bygt á upplýsingum stjórnarinnar, en þær eru, eins og nú er á daginn komið, ónákvæmar og jafnvel villandi. Ef fylgja á máli þessu fram með kappi og gera frv. nú þegar að lögum, þá vil jeg leyfa mjer að mælast til, að brtt.háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), um 5 kr. af hverri hestorku, verði samþ., því að þar er þó um dálitla sanngirni að ræða. En heppilegast tel jeg, að málinu yrði frestað til næsta þings, og vona jeg því, að hæstv. fjrh. (M. G.), sem einn má tala, noti þetta leyfi sitt til þess, að málið verði tekið af dagskrá.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) spurði, hvernig reikna ætti út þennan skatt. Það á að telja hann eftir hestorku hverrar bifreiðar, eins og hún er skrásett hjá lögreglustjóra, og svo er það gert annarsstaðar.  (J. Þ.: Nei, það er ekki rjett!)  . Það verður þó að fara eftir þeirri „formúlu“, sem verksmiðjurnar, eða þeir, sem bifreiðarnar smíða, leggja til grundvallar fyrir hestorkufjöldanum. Þegar sami háttv.þm. (Jak. M.) segir, að það komi ekkert málinu við, þó að jeg hafi upplýst um það, að 9 sinnum hærri skattur væri á samskonar bifreiðum í Danmörku heldur en hann ætlast til að sje hjer, þá veit jeg ekki hvaða þýðingu það hefir að mæla með rökum með eða móti máli. Þetta, að kalla skattinn settan á framfarirnar, er bara slagorð, sem ekki er á neinum rökum bygt. Jeg skal játa, að bifreiðarnar mega teljast til framfara, en eigi eingöngu að leggja skatt á afturfarirnar, býst jeg ekki við að hann nemi miklu. Það er fjarstæða, að þessi skattur geri það að verkum, að menn sjái sjer ekki fært að halda úti bifreiðum. Mjer datt ekki í hug að rengja það, sem einhver maður sagði háttv. sama þm. (Jak. M.) um bifreiðaslitið á leiðinni til Álafoss um daginn, en jeg sneri vopninu í höndum háttv. þingmanns með því að sýna honum fram á, að þetta mælti með skattinum en ekki móti; bregst hann reiður við, og gildir mig það einu. Jeg ætla ekki að deila um það, hvað slíti vegunum mest, en hins vegar vísa jeg til orða háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) um það mál. Hann segir, að það sjeu bifreiðarnar, sem mest slíti vegunum og verst fari með þá, og hann er þó sá maðurinn, sem getur úr flokki talað; hann hefir verið landsverkfræðingur og hefir vit á slíkum málum sem þessu. Annars get jeg ekki látið vera að benda á það, í sambandi við brtt.háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), að mjer finst það undarlegt, að þm. komi með brtt. við frv., sem hann ætlar þó að vera á móti. Viðvíkjandi því, sem hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) beindi til mín, finn jeg enga ástæðu til þess að verða við ósk hans og taka málið af dagskrá. Jeg hefi sjeð þetta nýja frv., sem Danir hafa til meðferðar, og af því sje jeg, að þetta okkar frv. er alls ekki ósanngjarnt. í Danmörku er skatturinn hærri á flutningabifreiðum heldur en fólksbifreiðum. Að öllu athuguðu virðist því, að skatturinn ætti að vera hærri hjer, en ekki lægri, og það vegna staðháttanna; landið er 3 sinnum stærra, en þjóðin mörgum sinnum mannfærri. Hvernig getum við þá ætlast til að borga minna. Að endingu vil jeg bæta því við, að það sat illa á háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) að vera að brýna mig á þessu máli, eftir að jeg var búinn að reka hann í vörðurnar í öðru máli fyrir skemstu. Hann beið þá fullkominn ósigur, og eins mun fara nú, þrátt fyrir munnskálp þm.  (M. J.: Það er nú hægast að fara með slíkar fullyrðingar, þegar búið er að binda fyrir munninn á manni)  . Hann getur sjálfum sjer um kent; jeg bauð honum að falla frá orðinu, en það vildi hann ekki.

Forseti (B. Sv.) Mjer hefir borist svohljóðandi rökstudd dagskrá frá háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.): „Með því að upplýsingar þær, sem miðað er við, þegar ákveðin var upphæð skattsins í frv. um bifreiðaskatt, eru mjög ófullkomnar og jafnvel villandi, telur deildin ekki frt að ráða þessu máli til lykta nú, en tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Nú hafa umr. staðið alllengi, og ýmislegt það fram komið, er til upplýsinga mætti verða máli þessu, en stuttur tími til þess að átta sig á slíku.  (Margir þm.: Nei, nei!)  . Því virðist mjer rjett að skjóta því til hv.frsm. meiri hl. (Þorl. G.), hvort það sje ósk hans, að málið sje tekið af dagskrá.  (Þorl. G.: Nei, alls ekki)  . Þá spyr jeg hv.frsm. minni hl. (Jak. M.), hvort það sje ósk hans, að málið sje tekið af dagskrá.  (Jak. M. : Já!)  .

Magnús Kristjánsson Jeg sem formaður nefndarinnar lýsi því yfir, að það sje tilgangslaust að taka málið af dagskrá og víkja því til nefndarinnar. Hún hefir þegar tekið afstöðu til þessa máls, og tekur ekkert tillit til þess, sem fram hefir verið borið hjer í dag.

Forseti (B. Sv.) Þar sem dagskránni var lýst að loknum umræðum (þótt hún væri fyr fram komin), og með því, að komið hefir fram ósk um það að taka málið af dagskrá, þá mun jeg samkvæmt þeim rjetti, sem mjer er gefinn eftir þingsköpunum, verða við þeirri ósk, og tek jeg þá málið af dagskrá.

Sigurður Stefánsson Að taka málið af dagskrá er gert til þess að lengja þingtímann.

Forseti (B. Sv.) Jeg mótmæli þessu sem alröngu. Málið er tekið út af dagskrá til þess að þingmenn geti betur athugað dagskrána og nýframkomnar upplýsingar. Atkvæðagreiðslan tekur jafnlangan tíma, hvort sem hún fer fram nú eða á morgun.  (S. St.: Alt hlutdrægni forseta. eins og vant er)  . Jeg hefi fulla heimild til - ekki einungis að taka þetta mál af dagskrá upp á mitt eindæmi, heldur og öll málin á dagskránni, ef mjer þætti svo henta. Víti jeg háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) fyrir ósæmileg orð í garð forseta.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Það er hið sama að segja um þetta frv. og hin tvö sifjafrumvörpin. Hefir það fengið að öllu sama undirbúning. Lárus H. Bjarnason hefir samið það, og í Ed. hefir það verið athugað af allsherjarnefnd mjög rækilega. Gerði nefndin við það nokkrar orðabreytingar, en enga efnisbreytingu, og hefir allsherjarnefnd Nd. fallist að öllu leyti á þær. Leggur nefndin til, að frv. verði samþ. óbreytt og telur það, í sambandi við hin frv., mikilsverða rjettarbót.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Þetta frv. hefir tekið nokkrum breytingum í hv.Ed., og hefir fjhn.Nd. haft þær til athugunar og ekki getað fallist á þær. Brtt. fjhn. eru á þskj. 554. Er 1. brtt. ekki efnisbreyting, heldur aðeins leiðrjetting. 3. brtt. er aftur á móti efnisbreyting. Hv. Ed. hækkaði skattinn af fasteignum upp í 4‰ úr 21/2‰, sem nefndin hafði lagt til. Til málamiðlunar lagði svo nefndin til, að skatturinn yrði 3‰. Hygg jeg, að ef háttv.Ed. getur fallist á þetta, þá muni nást samkomulag. Sje jeg nú ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar að sinni.

Jakob Möller Jeg gat ekki orðið samferða hv. meðnefndarmönnum mínum í að fylgja frv. eins og það er nú orðið. Eins og kunnugt er, þá var fasteignaskatlurinn ákveðinn í stjórnarfrv. 3‰ af jarðeignum, en 2‰ af húseigmim. Þegar stjórnarfrv. kom upphaflega til fjhn., þótti henni þetta of hátt, bæði vegna þess að ekkert tillit er tekið til áhvílandi veðskulda við ákvörðun skattsins, og einnig sökum þess að nefndin gerði ráð fyrir því, að ð aðalgjöldin til sýslusjóðanna hlytu að verða lögð á fasteignirnar. Vildi nefndin, af þessum sökum, lækka skattinn. Nú hefir hv.Ed. hækkað skattinn frá því, sem hann var í stjórnarfrv., og get jeg eigi sjeð, að neitt það hafi framkomið, er rjettlætt geti slíka hækkun. Jeg tel eins og áður, að hann hafi verið of hátt ákveðinn í stjórnarfrv., og því kem jeg fram með brtt., um að færa hann í sama horfið og fjlm. hafði áður lagt til, sem sje af jarðeignum og l1/2‰ af húsum öllum, bæði til sveita og í kauptúnum. Hefir nú, síðan fjhn. hafði frv. til meðferðar fyrra sinni, komið fram frv. um gjald til sýsluvega, og er það gjald einmitt lagt á fasteignirnar, svo sem við mátti búast. Er það alltilfinnanlegurskattur, og hefði því skatturinn til ríkissjóðs fremur átt að lækka en hækka frá því, sem áður var samþ. hjer í deildinni. Skil jeg því alls eigi hvað hv. meiri hl. nefndarinnar hefir til gengið að hækka skattinn eða að falla.st á hækkun hv.Ed. Það, að skattgjald sje mismunandi af húseignum í kaupstöðum og utan þeirra, tel jeg blátt áfram bersýnilegt ranglæti og örgustu hreppapólitík, sem þinginu sje ósæmandi. Er sú röksemd einskisvirði, að þetta sje rjettlátt, sökum þess að húseignir gefi meira af sjer í kaupstöðum, því að það er einmitt tekið tillit til þessa, þegar þær eru metnar; virðingarverð þeirra verður því hærra og þar af leiðandi meiri skattur goldinn af þeim en húseignum til sveita. Hefir einmitt verið upplýst fyrir nefndinni, að tekið sje meira tillit til þess í fasteignamatinu, hvað eign gæfi af sjer, en hvað hún kostaði, og var nefndinni innan handar að sjá þetta, ef hún hefði athugað fasteignamatið. Hús til sveita munu ætíð hafa verið virt lægra en í kaupstöðum, og því enn síður ástæða til að hafa skattinn lægri á þeim. Hitt gæti komið til mála, að fella þar sum hús undan skatti, t. d. nauðsynlegustu peningshús. Ætla jeg svo ekki að fjölyrða um þetta frekar. Hygg að það sje þýðingarlaust, úr því að háttv. meiri hluti nefndarinnar hefir hringlað svo átakanlega í málinu, sem raun ber vitni um.

Fjármálaráherra (M. G.) Jeg hefði helst óskað, úr því sem komið er, að hv.fjhn. hefði gengið inn á frv. eins og það kom frá háttv.Ed. Er jeg hræddur um, að Ed. geri það að kappsmáli að hafa skattinn 4‰, og það veit jeg, að hún gengur aldrei inn á að hafa hann 214‰. Auðvitað fer málið þá í Sþ., en æskilegast hefði verið, að til þess kæmi eigi. Frv. er nú mjög líkt því sem það kom frá stjórninni, og er því engin ástæða fyrir hana að vera óánægð. Um skattgjaldið af húsunum skal jeg taka það fram, að jeg er sammála háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), að ekki sje rjett að gera neinn mun á því, svo framarlega, að rjett sje metið. Tók jeg þetta fram í háttv.Ed., en fjekk það svar frá 3 af þeim, sem sitja í yfirmatsnefndinni, að hús í sveitum væru hærra metin hlutfallslega en hús í kaupstöðum, miðað við venjulegt söluverð. Jeg var ekki svo kunnugur matinu, að jeg gæti borið á móti þessu, og ef svona væri, þá er ástæða til þess, að einhver mismunur sje á skattgjaldinu. Um 1. brtt. skal jeg taka það fram, að það upplýstist í Ed., að það mundi valda ósamræmi, ef þessi mannvirki síðustu 10 ára væru ekki undanskilin skatti nú. En það gildir aðeins þetta mat, en ekki framvegis. Þess skal jafnframt getið, að þetta mun eigi nema meiru en 7000 kr. lækkun á skattinum á ári. Um 3. brtt. skal jeg geta þess, að það var skýrt sýnt fram á það af frsm.Ed., að þó skatturinn yrði 4‰, þá yrði hann samt eigi hærri en ábúðar- og húsaskatturinn mundi hafa orðið samkv. nýja matinu, því að báðir þessir skattar hefðu hækkað mjög mikið.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Jeg get ímyndað mjer, að ef háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hefði haldið þessa ræðu sína á nefndarfundi, þá hefði vel mátt vera, að einhver nefndarmanna hefði látið sannfærast. En jeg heyrði eigi, að hann legði svo mikið kapp á brtt. sína þar. Nefndin leit svo á, að enda þótt að hún fengi ekki öllum kröfum sínum framgengt, þá væri þó betra að slá dálítið af, í von um, að hægt yrði að mætast á miðri leið. Tel jeg líka mjög óvíst, hvernig um málið færi í sameinuðu þingi, því víst er, að Ed. hefir gert þetta að kappsmáli. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) talaði um hreppapólitík hjá nefndinni. Þetta getur nú alls eigi átt sjer stað, því að nefndin er skipuð bæði mönnum úr kaupstöðum og sveitum. Hygg jeg að nefndin hafi litið alveg hlutdrægnislaust á málið. Annars þýðir ekki að fjölyrða mjög um þetta atriði. Hygg jeg, að vonlaust sje að málið gangi fram eins og það var í fyrstunni, og þess vegna fór nefndin þennan miðlunarveg. Sýnist háttv.þdm. hinsvegar, að mismunurinn sje ósanngjarn, þá er ekki annað fyrir þá en að aðhyllast brtt.hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), en jeg tel það óheppilegt, eins og nú er komið. Háttv. fjrh. (M. G.) vildi helst láta samþ. frv. óbreytt, eins og það kom frá hv.Ed., en það finst mjer altof langt gengið. Sýnist mjer, að hv.Ed. hafi gengið altof langt í því að hækka skattinn, og að fjhn.Nd. hafi farið hjer hóglega í sakirnar og stuðst við meiri rök en háttv.Ed. Jeg legg enga áherslu á það, hvort 4. brtt.hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) verður samþykt eða eigi, en geri ráð fyrir því, að meðnefndarmenn mínir telji sig bundna við sína tillögu.

Jakob Möller Jeg ætlaði mjer að þakka háttv.frsm. (M. K.) fyrir orð hans, en niðurlagið á þeim varð á þann veg, að eigi mun vera ástæða til þess fyrir mig. Hjelt jeg að hann ætlaði að lýsa því yfir, að nefndarmenn hefðu óbundnar hendur um atkvæðagreiðslu um tillögu mína, sem rjett hefði verið, því hefði samkomulag ekki fengist um mína till. við Ed., þá var eigi annað en halla sjer að miðluninni. Annars hefir ekkert nýtt komið fram í umr., sem hrakið hefir mál mitt, svo jeg þarf engu við að bæta það, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni. Viðvíkjandi því, sem háttv.frsm. (M. K.) sagði, að jeg hefði ekki haldið þessari brtt. minni jafnfast fram í nefndinni, er því til að svara, að það gerði jeg einmitt. Hitt má vel vera, að jeg hafi notað önnur orð og aðra áherslu, en hafi orð mín nú verið meira sannfærandi, þá ætti nefndin að fallast á þau nú engu að síður. Sýnist mjer einkennilegt, ef fjhn. álítur sig bundna með atkvæði sitt við sínar till., enda þótt hún sjái, að brtt. mín sje sanngjarnari. Vænti jeg þess, að hv.þm. fari meir eftir sannfæringu sinni en því, hvað háttv.Ed. vill. Því, þó að þessi hv. deild sje kölluð efri deild, þá megum við ekki hjer niðri fyllast altof mikilli undirgefni og samþ. alt, sem henni þóknast. Út af orðum hv. fjrh. (M. G.) um upplýsingarnar frá yfirmatsnefndinni, skal jeg taka það fram, að 1 maður úr yfirmatsnefndinni gaf þær upplýsingar í fjhn., að af einni smáeign hjer í bænum yrði goldinn helmingi hærri skattur en af vinni stærstu jarðeign austanfjalls. Þetta samrýmist því eigi vel upplýsingum hinna nefndarmannanna. Það, að húseignir til sveita sjeu metnar hærra en húseignir í kaupstöðum, skil jeg ekki, þar sem ekki er aðallega farið eftir byggingarkostnaði, og auk þess sitja í yfirmatsnefndinni mestmegnis tómir bændur, og væri þetta því dæmafá ósjerplægni, ef rjett væri. Þau ummæli, sem jeg ljet falla um hreppapólitík, áttu aðallega við hv.Ed., en ekki við hv.fjhn. þessarar deildar.

Þórarinn Jónsson Jeg ætla mjer ekki að fara að taka þátt í neinum deilum hjer. Jeg vil aðeins leiðrjetta misskilning hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) á ummælum eins skattanefndarmanns á fundi fjhn. Vitnisburður hans var þveröfugur við það, sem hv.þm. (Jak. M.) segir, því að hann sagði, að skatturinn væri helmingi lægri á eigninni, sem hann nefndi hjer, en jarðeigninni fyrir austan. Annars kemur ekki upp á, hvort skatturinn er hár eða lágur, heldur verður að miða við virðinguna, sem landsnefndin hefir samræmt. Viðvíkjandi virðingu á húsum í kaupstöðum og sveitum, þá verður að taka tillit til þess, að í kaupstöðum gefa húsin háa leigu, en í sveitum enga. Og þar sem stærri byggingar eru á jörðum, eru þær ómagar. Þá sagði hæstv. fjrh. (M. G.), að frv. yrði að fara í sameinað þing. ef brtt.fjhn. um að lækka skattinn úr 4‰ niður í 3‰ yrði samþ., vegna þess, að hv.Ed. mundi halda fast við sitt. En mjer er kunnugt um, að þetta er ekki rjett, því að menn í Ed. nefndinni ganga fúslega inn á þetta.

Jón Þorláksson Jeg vil leyfa mjer að kalla það fádæmi, ef á að byggja skattlagninguna á því, að fasteignamatið, sem verið er að framkvæma, sje rangt. Til þess að ná rjettlætinu á að fá nýtt ranglæti, til þess að vega á móti hinu. Jeg held, að það gæti þá komið til mála að setja bráðabirgðaákvæði fyrir þau 10 ár, sem matið á að standa. Jeg skil ekki í því, að hæstv. stjórn skuli vilja taka við þeim ummælum mótmælalaust, að starf yfirmatsnefndarinnar verði rangt, þegar það kemur frá henni.

Fjármálaráðherra (M. G.) Þetta er rjett að sumu leyti hjá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ. ). En jeg verð að biðja hv. deild að muna það, að matið á að standa til 1930, og þá get jeg ekki sjeð, að það sje nokkur fjarstæða að laga eftir því lög. Hv. þm. (J. Þ.) furðaði á því, að stjórnin vildi taka við svona ummælum um matsnefndina. Það verður að gæta að því, að þar sem 40 menn starfa saman í nefnd, þá er ekki við því að búast að algert samræmi sje á skoðunum þeirra allra. Annars þarf ekki að gera mikinn hvell út af þessu. Jeg held, að engum blandist hugur um það, að jeg vil hafa sama skatt á húsum utan kaupstaða og innan, ef þau eru rjett metin. En jeg hefi ekki haft tækifæri til þess að rannsaka matið svo, að jeg geti gengið úr skugga um, að það sje rjett.

Jakob Möller Aðeins örstutt athugasemd út af orðum hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.). Jeg man það alveg greinilega, að sá maður úr fasteignamatsnefnd, sem jeg vitnaði til, sagði, að skatturinn af eign þeirri hjer í bænum, sem hann tók til samanburðar, væri helmingi hærri en af jarðeigninni fyrir austan með húsum og öllu saman. Jeg skil ekki annað en aðrir hv.fjhn.menn muni það líka, eins og jeg. 

Jón Þorláksson Jeg sný ekki aftur með þá skoðun, sem jeg þegar hefi lýst. Ef jeg skil hæstv. fjrh. (M. G.) rjett, þá hafa 3 af 5 yfirmatsmönnum, er sæti eiga í Ed., haft þau ummæli, að matið myndi verða svo rangt, að með tilliti til þess þyrfti að setja sjerstakt ákvæði í lögin. En þá var það bein skylda hæstv. stjórnar að heimta af yfirmatsmönnunum, að þeir leiðrjettu matið, því að til þess eru þeir skipaðir.

Þórarinn Jónsson Það hefir litla þýðingu að þrátta við hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) i. En til þess að gera mín orð skiljanlegri, þá skal jeg nefna tölur þær, sem maðurinn nefndi fyrir okkur. Hann sagði, að það væri 16 kr. skattur á eigninni hjer, en ca. 34 kr. á jarðeigninni fyrir austan. Jeg býst við, að allir sjái, að 34 eru helmingi hærri en 16.  (Jak. M.: Hv. þm. snýr bara við tölunum.)  .

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vil benda hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) á það, að það er ekki stjórnarinnar að leiðrjetta matið, heldur nefndarinnar. En hún álítur sjer ekki fært að ferðast út um alt land, til þess að leiðrjetta það, sem kynni að vera eitthvað ábótavant. Stjórnin á hjer engan hlut að máli. Hún gat ekki skipað nefndinni að meta á ákveðinn hátt.

Jón Þorláksson Ef hægt er að fá rjettlæti í skattinn með því að hafa hann sumstaðar 2‰ en sumstaðar 11/2‰, þá er hægt að ná sama rjettlæti með því að breyta matsupphæðunum eftir sama hlutfalli, og til þess þarf engin ferðalög.

Fjármálaráðherra (M. G.) Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gleymir því, að jeg hefi hjer aðeins talið ástæður nefndarinnar, en ekki mínar eigin. Jeg vildi hafa skattinn jafnháan alstaðar, eins og frv. mitt sýnir.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Eins og háttv.þm. er kunnugt og tekið er fram í greinargerðinni fyrir stjórnarfrv., þá er þetta frv. samið af tveim prófessorum við háskólann fyrir hönd stjórnarinnar og samkvæmt áskorun Alþingis 1914. Það hefir verið samið með hliðsjón af samskonar lögum á Norðurlöndum og lagað eftir því, sem við átti hjer. Eins og við má búast er jeg leikmaður á þessu sviði, og hefi því ekki sjerlega mikið vit á þessu máli. Jeg hefi heldur ekki neina reynslu um starfsemi slíkra fjelaga, því að jeg hefi ekki verið riðinn við stjórn hlutafjelaga eða náin viðskifti við þau, og get því ekki dæmt um sumt það, sem háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) tók fram. En út af ummælum háttv. sama þm. (J. Þ.) um frv. um samvinnufjelög á dögunum, að í því væri ekki gerður nægilegur greinarmunur á samvinnufjelögum og öðrum fjelögum, vil jeg við þetta tækifæri benda á, að þetta frv. bætir mikið úr skák, hafi nokkuð verið vafasamt um slíkt í hinu. Jeg á þar einkum við ákvæðin í 1. gr., þar sem skilgreiningin á hlutafjélögum er sett fram, það er að segja hlutafjelögum með takmarkaðri ábyrgð, sem þessi lög eru sett fyrir. Í 1. málsgr. 1. gr. segir svo: .... „enda ábyrgist enginn þeirra skuldir fjelagsins persónulega, heldur allir saman einungis með eignum þess“. Það er að vísu svo í frv. um samvinnufjelög, sem ganga undir heitinu hlutafjelög, að það er ekki altaf sameiginleg ábyrgð í þessum skilningi, og að þau hafa ekki ætíð sjálfskuldarábyrgð út í æsar. T. d. mætti telja Sláturfjelag Suðurlands fjelag með takmarkaðri ábyrgð. En það er ætíð í reyndinni nokkur persónuleg ábyrgð, þó að það skipulag sje ekki fastbundið enn í þeim, nema í öllum kaupfjelögum, að kalla má. 2. málsgr. í 1. gr. hljóðar svo, og vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa hana upp: ,,Þó taka lög þessi eigi til fjelaga með takmarkaðri ábyrgð, sem starfa í þeim tilgangi að útvega fjelögum sínum hluti til notkunar eða koma afurðum þeirra í verð, eða bæta með öðrum hætti hag þeirra, enda sje starfsemi fjelagsins takmörkuð við fjelaga eina og arði skift með þeim eftir hlutdeild þeirra í veltu fjelagsins einvörðungu“. Þessi grein skýrir enn betur muninn á samvinnufjelögum rjett nefndum og öðrum fjelögum. Nú munu samt vera til fjelög, eða gætu komið upp, sem eru alveg á takmörkunum milli hlutafjelaga með takmarkaðri ábyrgð og samvinnufjelaga. En það verður ekki hægt í byrjun að girða fyrir allan vafa, en það kemur þá til dómstólanna að skýra lögin, og treysti jeg þeim vel til þess. Það er svo víðast, að dómstólarnir eiga ekki lítinn þátt í löggjöfinni, með skýringum sínum og dómum. Vona jeg, að þetta lagist og skýrist til hins betra, með aðstoð dómstólanna. –Þetta var nú aðeins útúrdúr. Viðvíkjandi þeim brtt., sem fyrir liggja, er ekki mikið að segja. Það eru þá helst brtt.háttv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.) á þskj. 358. Mjer sýnist þær ekki muni hafa mikla verkun, nema 2. liðurinn við 10. gr. um, að það skuli ekki heimta meira en innborgað af hlutafje, þegar fjelögin taka til starfa. Mjer þykir tillagan fara fulllangt, þó jeg líti svo á, að það kunni að vera heldur freklega farið eftir ákvæði frumvarpsins. Jeg hygg, að það hafi borið við, að fjelög hjer á landi hafi tekið til starfa of fljótt, eða áður en nægilegt af hinu ákveðna hlutafje var innborgað. Þá er stærsta brtt. við 31. gr., um það, að fella niður ákvæðið um takmörkun á atkvæðisrjettinum. Jeg játa það, að þessi takmörkun getur komið sjer illa í sumum fjelögum, en þó nauðsynleg í öðrum, og það jafnvel meiri en þetta. En mjer sýnist fulllangt farið, að kippa þessu ákvæði alveg burt. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) tók þetta fram, það sem athugavert er við ákvæðið, en við erum þó ekki á sama máli. því að jeg álít það varhugavert í hlutafjelögum, að atkvæðamagnið geti safnast á eina hönd, jafnvel meira en að helmingi. Þetta atriði er samt ekki í stjórnarfrv., en jeg vildi þó láta þá skoðun mína í ljós, að varhugavert væri að sleppa því til fulls.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) tók að sjer svör fyrir brtt. á þskj. 358 og gera grein fyrir þeim, og gerði það, sem vænta mátti, skýrt og röggsamlega. En það kom ekki fram hjá honum neitt, sem allsherjarnefnd ekki hafði gert sjer grein fyrir, og því ekki ástæða fyrir nefndina að taka aðra afstöðu til málsins en hún hafði gert við athugun þess. Jeg sje því ekki ástæðu til að fara lengra út í þetta, en vil geta þess, að það er nokkur misskilningur milli mín og háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) á brtt., sjerstaklega 2. lið, og ætla jeg því að fara um hann örfáum orðum, þótt jeg talaði um þær allar í framsöguræðu minni. Háttv. þm. (J. Þ.) sagði um brtt. við 10. gr., að það væri venja að greiða ekki meira inn af hlutafje en einn tíunda hluta áður en þau tækju til starfa, og nefndi í því sambandi byggingarfjelög. Frá mínu sjónarmiði eru þau alveg sjerstök, vegna þess, að þau þurfa minna rekstrarfje, þar sem þau þurfa ekkert til atvinnurekstrar. Jeg skal þá benda á það, að það eina sjótryggingarfjelag, sem jeg þekki, hefir 1/4 innborgaðan af hlutafjenu, en 3/4 í svo góðum tryggingum með 1. og 2. veðrjetti eða handveð, og þau veð eru óhreyfanleg til annars þangað til alt fjeð er innborgað. Hann gat þess, háttv.þm. (J. Þ.), að það væri þægilegra fyrir hluthafa að greiða einn tíunda hluta af því, sem þeir hafa lofað, og með því gætu fleiri orðið hluthafar eða fleiri fjelög stofnuð. Þetta er að vísu satt, en það yrði þá ekki eftir anda laga þessara, enda yrðu fjelögin ótryggari, ef minna er innborgað, væru óstarfhæfari, seinni að vinna sjer álit og ekki eins traust út á við. Þess vegna hefir nefndin álitið, að ákvæði frv. sje heppilegra, þar sem ómissandi er að hafa fjelögin vel trygð. Um b-lið erum við sammála, og hefi jeg tekið það fram á öðrum stað. Þá er 2. brtt. við 23. gr., um að 5. töluliður falli burtu. Háttv. þm. (J. Þ.) gat þess, að það væri ómak að vera að innrita brjefin og kostaði fje. En það er, að áliti nefndarinnar, nauðsynlegt að vita, hver fer með atkvæðin á fundum og hvar brjefin eru niður komin. Þá er brtt. við 24. gr., að stjórnin byði út hlutaauka. Þetta er ekki þýðingarmikið atriði, þar sem hægt er fyrir stjórnina að bjóða út brjef, ef hluthafafundur hefir samþykt það, en að öðrum kosti á það ekki að vera hægt, og virðist brtt. því óþörf. Þá er 5. brtt. við 31. gr. Þar er mestur ágreiningur milli háttv. nefndar og hv. tillögumanns. Nefndin lítur svo á, og einnig háttv.Ed., að þetta ákvæði sje nauðsynlegt. Það er tekið úr sænskum lögum, þar sem þetta ákvæði hefir gilt í 10–12 ár. Það virðist því ekki ástæða til að breyta því. Þegar þetta ákvæði hefir verið sett í lög, hefir verið litið svo á, að tryggara væri að kaupa hluti og eiga þá með því að ákvæðið væri en án þess, og það virðist hafa verið rjett athugað, með því að enn er það óbreytt í sænskum hlutafjelagslögum, og þaðan er það tekið upp í frumvarp þetta, sem hjer er til umræðu. Háttvirtur þm. (J. Þ.) sagði það ekki einhlítt, það mætti fara í kringum það, Engin lög, eða fá, eru svo, að ekki megi að einhverju leyti fara í kringum einstök ákvæði þeirra, og svo er um þetta. En ekki er vert að gefa ástæðu til þess með lögum, að ofríki sje hægt að beita samfjelaga. Jeg get ekki verið að nefna dæmi. Eitt má þó minnast á. Það er hlutafje ríkisins í Eimskipafjelagi Íslands. Þar mun ríkið ekki hafa atkvæðamagn í hlutfalli við hlutafje sitt. Jeg legg því áherslu á, að þessi brtt. verði ekki samþykt. 6. brtt. við 33. gr. er svo smávægileg, að naumast er vert að taka hana til greina; hún er aðeins orðabreyting, sem engum ágreiningi eða misskilningi getur valdið. Flest hlutafjelög munu safna sjer sjóði eða sjóðum, til þess að geta staðist betur, ef tap verður á rekstrinum einstök ár. Ef þeir eru öflugir, má einnig veit? hluthöfum vexti af hlutum sínum, eins og segir í frumvarpinu, sem svarar bankavöxtum, þótt tap verði á rekstri fjelagsins. Hvort þetta er kallaður „arður“ eða ,,bankavextir“, sýnist ekki skifta miklu máli, en átt er við það með ákvæðinu, að útbýtingin sje þá ekki hærri en sem svarar bankavöxtum. Hæstv. atvrh. (P. J.) fór nokkrum orðum um frv. og mintist á 1. brtt. við 10. gr. Áleit hana ekki til bóta. Einnig benti hann á, að 3. brtt. við 31. gr. væri ekki til bóta, því að varhugavert væri að hafa ekki neina takmörkun á atkvæðisrjettinum. Jeg finn því enga ástæðu til að orðlengja þetta mál út af ræðu hans.

Gunnar Sigurðsson Jeg verð að segja, að mjer ofbauð frv., eins og það kom frá stjórninni. Það hefir lengi verið venja hjer á landi, að útlend, sjerstaklega dönsk, lög hafa verið þýdd sama sem óbreytt og gerð að lögum fyrir Íslendinga til eftirbreytni. Þetta hefir oft verið gert, án þess að þess væri gætt, hvort lögin ættu við íslenska staðháttu og önnur íslensk lög eða ekki. Nú mun að vísu hafa verið fenginn íslenskur lögfræðingur til þess að undirbúa frumvarpið, en ekki veit jeg til, að frumvarpið hafi verið borið undir þá menn, sem helst eiga við þau að búa. Undirbúningur hefir víst verið lítill og stjórnin farið eftir venju, og lagt útlend lög til grundvallar íslensku lögunum. Sennilega hefir lögfræðingur verið fenginn til að þýða útlend lög, en lögin hafa ekki átt við staðhætti hjer. Það er alveg rjett, sem háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) benti á, að í öðrum löndum munu fjelagsmenn oftast vera í sama bæ, en hjer eru þeir dreifðir út um alt land. Má þar til nefna bátaútgerð. Það getur því verið mjög óþægilegt að kalla saman fundi, eins og ákvæði þessa frv. eru um það atriði. Jeg álít það nauðsynlegt, að sú stefna sje tekin upp að haga lögum sem best eftir staðháttum landsins, og vanda yfir höfuð betur til löggjafarinnar en hingað til hefir tíðkast. Það er margt í þessu frv., sem þarf að athugast betur. Það eru því vinsamleg tilmæli mín til háttv. stjórnar, að hún láti þetta frv. bíða. Viðskifti eru í því strandi nú, að ekki er líklegt að mikið verði stofnað af hlutafjelögum í náinni framtíð, og lögin því ekki bráðnauðsynleg. Hæstv. atvrh. (P. J.) tók fram, að hann hefði ekki fyllilega vit á þessu máli. Jeg get vel skilið það, þótt hann að vísu hafi fengist talsvert við aðra skylda tegund fjelaga, samvinnufjelög. Hann tók enn fremur fram, að frv. gæti lagast í höndum dómstólanna. Þá skoðun hans skil jeg ekki; dómstólarnir eiga að dæma eftir lögunum, en ekki breyta þeim. Þess vegna er áríðandi að þau sjeu skýr og greinileg. Því eins og hæstv. atvrh. (P. J.) mun vita, er löggjafarvaldið hjá Alþingi og konungi, en dómsvaldið hjá dómendum. Slíkri stefnu get jeg alls ekki verið samþykkur. Lögin eiga að vera skýr, og það er alls ekki hlutverk dómstólanna að lagfæra þau. Það liggur nóg af frv. fyrir þessu þingi, þó þetta dragist. Menn geta þá athugað það betur og reynt að koma því í samræmi við íslenska staðhætti. Annars ætla jeg ekki að fara út í einst. brtt.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) komst svo að orði um undirbúning þessa frv., að stjórnin hefði fengið færan mann til að þýða lögin úr dönsku. Þetta er fjarri sanni, samkvæmt því, sem jeg hefi gert grein fyrir um undirbúninginn. Og það er þess utan óviðeigandi, þegar stjórnin fær góðan og nafnkunnan lögfræðing til lagasmíða, þá sje það sama sem einhver og einhver. Jeg hefi ekki kynt mjer sænsku lögin frá 1917 sjálf, en hefi þó lesið ritling eftir danskan lögfræðing um þau. Og jeg þori að fullyrða, að eftir lýsingunni á þeim í þeirri bók, er þetta frv. mun skýrara í ýmsum atriðum og ákveðnara. Þessi höfundur telur dönsku lögin býsna óákveðin og óskýr, en telur þó, að dómstólarnir muni geta skýrt þau í heppilega átt, svo að þau nýtist sæmilega. Háttv. þm. (Gunn. S.) gat þess, að sams konar lög á Norðurlöndum líktust mjög hver öðrum. Þó væru þau nokkuð frábrigðileg, því að það yrði að haga þeim nokkuð eftir staðháttum. Þetta hefir verið gert hjer af prófessor Einari Arnórssyni. En hvort honum hefir tekist það fyllilega. þori jeg ekki að dæma um. Jeg hefi ekki athugað málið svo vel. En það er ekki hægt að ásaka stjórnina fyrir að ekki hafi verið reynt að vanda til undirbúningsins. Hvað því viðvíkur, að stjórnin taki frv. aftur, þá geng jeg ekki inn á það. því þetta er búið að bíða síðan 1914. Nú hvílir svo margt á stjórninni, að ekki er hægt að ásaka hana fyrir það, þó hún vilji hrinda af sjer einhverju. Og sumt af þessum frv. búið að bíða síðan 1915 og 1916. Ef háttv. deild vísar þessu til stjórnarinnar aftur, er það engin móðgun fyrir hana eða mig. Þingið er sjálfrátt um það. Stjórnin hefir að þessu sinni komið með þetta frv. einungis fyrir áskorun þingsins. Annars hygg jeg, að rjettast sje að láta frv. hlaupa af stokkunum nú sem lög, og láta reynsluna um það benda á nauðsynlegar breytingar.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) hafði margt misjafnt að þessu frv. að finna. Jeg verð nú samt að álíta, að frv. þetta sje að öllu sómasamlegt. Jeg átti ekki von á því frá lögfræðingi, að hann fyndi ástæðu til að hafa lög hlutafjelaga öðruvísi hjer en annarsstaðar. Hann viðurkendi þó, að lögin væru samræmileg annarsstaðar á Norðurlöndum. Það kann að vera svo með einstöku atriði, en að staðhættir sjeu hjer svo gagnólíkir, að alt önnur lög þurfi, það held jeg sje ekki rjett hjá háttv.þm. (Gunn. S.). Að fjelagar hlutafjelaga sjeu dreifðari hjer en annarsstaðar, er hin mesta fjarstæða. Jeg veit ekki annað en að það eigi sjer oft stað, að fjelagar hlutafjelaga sjeu út um öll lönd. Annars yrði langt að bíða eftir nýmælum, sem vissa væri fyrir, að ekkert þyrfti að breyta, er til framkvæmda kemur. Jeg álít því hið mesta óráð að samþykkja ekki þetta frv. Það er rjett hjá atvrh. (P. J.), að stjórnin leggur ekki neina sjerstaka áherslu á þetta. Það er áreiðanlegt, að hlutafjelög verða á mun tryggari grundvelli eftir þessi lög.

Jón Þorláksson Mjer þykir það vanta á undirbúning þessa frv., að ekki hefir verið leitað umsagnar þeirra, sem öðrum fremur eiga við þau að búa og reka starfsemi sem hluthafar í hlutafjelaginu. Þó lagakennari við háskólann hafi fjallað um það, er þess ekki að vænta, að hann hafi næga þekkingu á þeim venjum, sem hjer hafa verið upp teknar og hafa gefist vel. Jeg vil svo snúa mjer að einstökum ummælum, og þá fyrst leiðrjetta það, að jeg hafi sagt, að það væri orðin lögvenja að borga ekki inn í hlutafjelög nema einn tíunda hluta. Hitt sagði jeg, að erlendis væri þetta svo um ýms hlutafjelög, af því að þau þurfa ekki meira fje handbært, einkum tryggingarfjelög. Svipað á sjer stað um sparisjóði, sem stofnaðir eru og reknir sem hlutafjelög. Og þess vegna er krafan um fjórðungsinnborgun, hvernig sem á stendur, of ströng. Þá vil jeg minnast á ákvæði 2. gr., um skrásetning atkvæðaeigenda. Háttv. frsm. (E. Þ.) hjelt því fram, að þetta væri nauðsynlegt. En það hefir enga þýðingu. Það getur komið fyrir, og kemur fyrir, þar sem kauphallir eru, að hlutir hafi eigendaskifti oft á dag, og þar sem um handhafabrjef er að ræða, er yfir höfuð alveg þýðingarlaust að vita, hvað sá maður heitir, sem fer með atkvæðið á fundi, nema kannske fyrir fjelagsstjórnir, sem vilja koma fram einhverju ákveðnu máli. Annars vildi jeg einkum beina máli mínu að ákvæðunum um atkvæðisrjettinn. Því hefir verið haldið fram, að þörf væri að halda ákvæðinu um fimtungstakmörkunina, til þess að einstakir hluthafar gætu ekki beitt aðra hluthafa órjetti, en það á ekki að vera vegna viðskifta fjelagsins út á við. En engum, sem á annað borð hefði slíkt í huga. yrði skotaskuld úr því að fara í kringum þetta atriði, t. d. með því að láta heimilismenn sína eða börn eða kunningja fara með atkvæðin. Jeg vil í þessu sambandi benda á það, að fyrir þessu þingi hafa legið 2 frv. um hluttöku ríkisins í hlutafjelögum. Og þar hefir þótt ástæða til þess að taka það fram, að ekki mætti skerða atkvæðisrjett ríkisins. En ef þessi skerðing er óeðlileg eða ósanngjörn, þegar ríkið á í hlut, ætti hún líka að vera það, þegar um heiðarlega einstaklinga er að ræða. Jeg gæti nefnt dæmi upp á hlutafjelög, sem hafa gert landinu stórkostlegt gagn, þar sem einstakir hluthafar hafa átt meira en einn fimta atkvæða. Eftir síðustu fjárkreppuna, 1908, var þilskipaútvegurinn í kaldakolum og tilraunir til botnvörpuveiða höfðu mistekist. Þá tóku 6 menn sig saman um það að láta smíða betra botnvörpuskip en áður tíðkaðist, og stofnuðu hlutafjelag, og voru í því 5 skipstjórar og 1 framkvæmdamaður annar. Skipstjórarnir tóku 1 hlut hver, en hinn 2. Skipið - Jón forseti - varð seinna fyrirmynd annara skipa um langan tíma, þótt nú hafi enn verið stigið nýtt spor áfram, fyrir forgöngu sama manns. En eftir því, sem nú er verið að reyna að færa í lög, hefði það dæmst ólögmætt, að þessi eini framkvæmdamaður hefði tekið á sig þarna meiri áhættu en hinir, og tekið 2 hluti á móti hinna eina. Fleiri slík dæmi gæti jeg talið. Að lokum vil jeg svo beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stjórnar, hvað. gera eigi við hlutafjelög þau, sem þegar eru til og ekki eru í samræmi við þetta ákvæði, ef frv. verður samþykt svona. Jeg hefi engin ákvæði fundið um það í frv. Þess vegna spyr jeg, og af því, að þessi fjelög eru mýmörg, sem svona er ástatt um.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Jeg skal ekki lengja umræðurnar, aðeins segja örfá orð út af ummælum hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) um Jón forseta. Jeg var einn af þeim mönnum, sem keyptu fyrsta botnvörpunginn, hingað til lands, og það var hlutafjelag, sem gerði það. Einmitt í þess hlutafjelags lögum var þetta ákvæði um fimta hluta atkvæðisrjettinn. Næst á eftir, eða ári síðar, var Jón forseti bygður og keyptur. Hvort eigendur hans mynduðu um hann hlutafjélag, eða ágreiningur reis meðal þeirra um atkvæðisrjett hvers eiganda, get jeg ekki sagt, en ekki leið á löngu þar til eigendaskifti urðu á nokkrum hluta eignarinnar. Að öðru leyti skal jeg ekki fjölyrða um þetta mál, en læt ráðast, hvernig háttv. deild greiðir atkv.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg býst ekki við því, að stjórnin geti nú svarað fyrirspurn háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) fullkomlega, og verði það því að bíða til 3. umr. En í fljótu bragði virðist svo sem beinast liggi við, að lögin verki ekki aftur fyrir sig, frekar en önnur lög.

Gunnar Sigurðsson Mjer skildist svo, sem hæstv. atvrh. (P. J.) hefði ekkert sjerstakt á móti því, að málinu yrði vísað til stjórnarinnar, ef svo vildi verkast. En hins vegar taldi hæstv.forsrh. (J. M.) það óþarfa. Hann gekk þó inn á það, að lagaframleiðslan og frumvarpaframleiðslan væri óþarflega mikil, að minsta kosti að því er við kemur þingmannafrumvörpunum, en jeg vil nú taka stjórnarfrumvörpin með, í ár að minsta kosti. Og þegar frumvörpin koma þar að auki illa undirbúin, er ver farið en heima setið.

Jakob Möller Jeg vildi spyrjast fyrir um það, eða vekja athygli á því, hvernig skilja beri ákvæðið um fimtunginn. Er það svo, að enginn megi eiga meira en einn fimta, eða ekki fara með meira en einn fimta. Ef það fyrra er tilfellið, er það athugavert og hömlur á menn, en ef það síðara er, þá er það þýðingarlaust. Það skiftir löggjöfina ekki miklu, en má takmarka slíkt í lögum einstakra fjelaga. En rjettast virðist, að þeir ráði mestu í fjelögunum, sem mest eiga undir því, að þau fari vel.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Þetta mál hefir tekið nokkrum smávægilegum breytingum í háttv.Ed., þannig, að aftan við 2. gr. hefir verið bætt 2. málslið. Sjútvn. hefir athugað málið og meiri hl. hennar fallist á frv. og ræður háttv. deild til þess að samþykkja það óbreytt. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál.

Jakob Möller Jeg get ekki látið þessa umr. svo hjá líða, að jeg geri ekki grein fyrir atkvæði mínu. Jeg tel þetta mál ekki svo vel undir búið, að rjett sje að afgreiða það nú. Jeg tel það raunar vel farið, að málið hefir fengið að ganga gegn um allar umr. í báðum deildum. En í öllum þeim umr. hefi jeg ekki getað fengið þær upplýsingar því viðvíkjandi, sem jeg tel nauðsynlegar. Þetta mál hefir mjög verið notað sem kosningabeita við undanfarnar kosningar hjer í Reykjavík, en hefir hingað til aldrei verið upplýst nema frá annari hliðinni. Jeg vildi því, að málinu yrði vísað til stjórnarinnar til nánari athugunar, til þess í fyrsta lagi að athuga, hvort svo mikil nauðsyn sje á þessum lögum, sem af er látið, og í öðru lagi að rannsaka, hvaða áhrif þessi lög gætu haft á þennan atvinnuveg. Jeg hefi átt tal við háseta, skipstjóra, útgerðarmenn og ýmsa aðra, sem fullyrða, að lög þessi gætu orðið útveginum til alvarlegs hnekkis, vegna þess, að þessari vökuskiftingu, sem þau fyrirskipa, verði ekki komið við á smærri skipunum. Jeg skal viðurkenna, að jeg þekki ekki sjálfur inn í málið, en ef rannsókn leiðir í ljós, að þessir menn, er berjast fyrir lögskipun 6 kl. stunda hvíldar, hafi allmikið til síns máls, mundi jeg hiklaust greiða atkvæði með frv., en jeg get ekki gert mig ánægðan með þá rannsókn á málinu, sem til þessa hefir fram farið.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Það má með sanni segja, að þessi mótmæli komi fram á 11. stundu. Háttv. þm. (Jak. M.) hefði haft nóg tækifæri til að koma með þau við fyrri umræður þessa máls, og mjer þykir það næsta undarlegt, að einmitt hann skuli hafa dregið það þangað til nú. Í sambandi við þetta langar mig til að segja frá því, að þegar verið var að ræða um þetta frv. í háttv.Ed., þá var það háttv. 4. landsk.þm. (G. G.), sem er einhver elsti þingmaður á þingi, sem sagðist jafnan hafa litið þetta mál hornauga, en svo hefði hann haft tal af sjómanni, sem hann var gamalkunnugur, og sá maður hefði gefið honum þær upplýsingar, sem hefðu sannfært hann um nauðsyn þessara laga. Þetta þótti mjer merkilegt, þar sem þessi háttv.þm. var mjög andvígur frv. áður en hann hafði fengið þær upplýsingar frá rjettum málsaðilja, manni, sem hafði reynsluna í þessu efni. Jeg hefi heldur ekki heyrt, að nein mótmæli hafi komið opinberlega fram frá útgerðarmönnum gegn þessu frv. Eitt til tvö skip hafa þegar tekið upp þessa vökuskiftingu, og aflað langbest á vertíðinni, og haft yfirleitt stórhag af þeirri tilbreytni. Það er nú búið að deila um þetta frv. árum saman, en aldrei hefir þeim mótmælum verið hreyft gegn því, að það mundi draga úr framleiðslunni, fyr en háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) gerði það nú. Jeg veit ekki heldur, hvað þessi háttv.þm. (Jak. M.) átti við, þegar hann talaði um að vísa málinu til stjórnarinnar til frekari rannsóknar, hvort til þess væri ætlast, að hæstv. ráðherrar tækju sjer einn túr með togara. En það gæti nú farið svo, að eitthvað betur væri farið með þá cn aðra, svona eins og í virðingarskyni.

Jakob Möller Jeg hefi eiginlega ekki miklu að svara háttv. samþm. mínum (J. B.). Þar sem hann gat ekki hugsað sjer aðra rannsóknaraðferð í þessu máli en að hæstv. ráðherrar færu til sjós, þá þykir mjer hann vera orðinn óþarflega skilningssljór. Því að vitanlega má vel rannsaka málið á annan hátt. Og ekki geri jeg ráð fyrir því, að háttv.flm. (J. B.) hafi „farið til sjós“ til að rannsaka það. Háttv. þm. (J. B.) gat nú þess, að 2 skip hefðu verið gerð út, þar sem hásetar hefðu haft þennan ákveðna hvíldartíma, og að þau hefðu aflað einna best á vertíðinni, og því er haldið fram, að eins mætti það vera á öðrum skipum. Þetta eru staðhæfingar einstakra manna. En nú þarf með rannsókn að leiða í ljós, að þessar staðhæfingar sjeu rjettar. Komi það í ljós við rannsókn, þá skal ekki standa á mjer að greiða atkvæði með hvíldartímanum. Háttv. flm. (J. B.) hefði vel átt að geta lagt fram skjöl og skilríki fyrir þessu frá þeim skipstjórum, sem láta háseta sína fá nóga hvíld á hverjum sólarhring, bæði um það, að þeim gefist það vel, og eins um hitt, að eins megi fara að á öðrum skipum, þó minni sjeu. - Ef háttv.flm. (J. B.) hefði hugsað fyrir því, að afla slíkra upplýsinga, og getað lagt þær fram, þá geri jeg ráð fyrir því, að mál þetta hefði ekki átt örðugt uppdráttar. En nú er málið í raun og veru alveg óupplýst, jafnvel líka um það, að hásetum sje ofþjakað með vökum á togurunum yfirleitt. Nú er jeg þeirrar skoðunar, að þetta ætti helst af öllu að vera samningsmál milli háseta og útgerðarmanna. En geti það ekki orðið, þá er auðvitað nauðsyn á einhverri lagasetningu í þessa átt, ef hásetum er ofboðið með vökum. En það þarf þá fyrst að leiða í ljós. Jeg hefi talað við ýmsa háseta, og þeir segja, að enga nauðsyn beri til að setja slík lög. Jeg get að vísu ekki tekið þá umsögn fullgilda, því að það má gera ráð fyrir því, að áhugamenn ætli sjer oft og einatt ekki af. Finn jeg ekki ástæðu til að orðlengja meira um þetta, en mun afhenda forseta rökstudda dagskrá, um að vísa málinu frá til frekari rannsóknar og undirbúnings undir næsta þing.

Frsm. minni hl. (Pjetur Ottesen) Við sjávarútvegsnefndarmenn leiddum svo rækilega saman hesta okkar við 2. umr. þessa máls, að ekki mun þörf að bæta þar neinu verulegu við, því að ekkert nýtt mun fram koma. Jeg get lýst því yfir, að breyting háttv.Ed. á frv. hefir ekkert laðað okkur minni hluta mennina að frv. Dagskrá þeirri, sem fram er komin frá háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) munum við greiða atkvæði.

Jón Auðunn Jónsson Jeg hefi, síðan frv. þetta fór úr deildinni, átt tal við ýmsa skipstjóra og háseta, og hafa flestir þeirra talið rjett, að samþyktar hefðu verið till. mínar og háttv.þm. Barð. (H. K.), sem við bárum hjer fram við 2. umr. Bar þessum mönnum saman um, nær öllum, að ekki væri þörf á að takmarka vinnutímann, nema á vetrar- og vorvertíðinni. Það er algerlega rangt hjá háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.), að jeg hafi átt tal um þetta við útgerðarmenn. Jeg áleit einmitt, að skipstjórar og hásetar væru þessum málum kunnugastir, og líklegastir til að ráða málinu til heppilegra úrslita. Mundu allir hafa orðið ánægðir, ef brtt. okkar hefðu verið samþyktar. Brtt. háttv.Ed. eru ekki efnisbreytingar. Er þar aðeins bætt við, að það skuli ekki talið brot á lögunum, þó að hásetar vinni lengur en áskilið er í lögunum. Þessarar skýringar þurfti eigi, því að auðvitað var hásetum heimilt að vinna lengur, ef þeir sjálfir óskuðu. Hins vegar virðist mjer meiri hætta á því, að hásetar geti orðið ósáttir sín á milli og við skipstjóra, ef ákvæði háttv.Ed. er látið standa óbreytt. Jeg bind ekki atkvæði mitt um dagskrána, vegna þess að jeg hefi ekki sjeð hana ennþá.

Forseti (B. Sv.) Mjer hefir borist svofeld rökstudd dagskrá, frá háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) : „Með því að þingdeildin lítur svo á, að mál þetta hafi ekki verið rannsakað sem skyldi, telur hún ekki rjett að afgreiða það, að svo stöddu, sem lög frá þinginu, en vntir þess, að stjórnin rannsaki það til nsta þings, og geri þá þær till. um málið, sem hún telur þurfa, og tekur deildin því fyrir næsta mál á dagskrá.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Jeg vil enn leyfa mjer að skjóta því til háttv. deildar, að þetta hefir verið opinbert umræðumál nú síðustu 2–3 árin, og er því engin ástæða til þess að rannsaka málið betur. Hitt skil jeg vel, að sumir útgerðarmenn muni vilja koma málinu fyrir kattarnef, þó að þeir raunar sköðuðust á því, og mótspyrnan gegn frv. er aðallega komin frá útgerðarmönnum, en ekki skipstjórum. Eru þeir að vísu þjónar útgerðarmanna, en þeir hafa þó margir látið í ljós, mjer vitanlega, að takmörkunin á vinnutímanum væri heppilegri. Hafa þeir oft undanfarið leiðst til þess að halda áfram meðan nokkur var uppistandandi, og orðið svo algerlega að stöðva veiðarnar á eftir, sökum ofþreytu háseta. Að athuguðum öllum þessum ástæðum, sje jeg enga þörf á að vísa málinu til stjórnarinnar til frekari rannsóknar. Sýnist mjer, að breytingar hv.Ed. á frv. geri það aðgengilegra fyrir þá menn, sem á móti því voru, því að þar er ákveðið, að hásetar megi vinna lengur en til er tekið í frv., en það töldu sumir, að vafasamt væri, hvort þeir hefðu heimild til þess eftir upphaflega frv.

Jakob Möller Það eru aðeins nokkur orð, út af ummælum háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Þau ummæli voru svo góð sönnun þess, hvernig málið hefir verið flutt. Hann sagði, að oft hefði verið unnið svo lengi á togurunum, að enginn hefði staðið uppi, en allir verið fallnir í valinn af ofþreytu og svefnleysi, en samt þurfa allir að vera við vinnuna, ef hún á að geta haldið áfram, því að mannaflinn er ekki meiri en það. Mjer þykir nú sennilegra, að svo fari, að einn og einn maður falli í valinn í senn, heldur en að allir falli í einu eins og skotnir. Sýnir þetta best, hvernig málið er flutt og hverjar öfgarnar eru. Mjer kemur ekki til hugar að neita því, að vinnan muni stundum geta verið of mikil, en það er full þörf á að rannsaka það, og þá rannsókn á að fela óhlutdrægum mönnum, sem þekkingu hafa á málinu, en ekki fara eftir órökstuddum fullyrðingum einhverra manna í landi, sem ekkert þekkja af eigin reynd til vinnubragðanna á skipunum. Vænti jeg fastlega, að ef dagskráin verður samþykt, þá láti stjórnin ekki rannsóknina undir höfuð leggjast. Vil jeg jafnframt benda háttv. deild á, að ekki mun hundrað í hættunni, þó að máli þessu verði frestað til næsta þings, því að vertíð er nú senn á enda, og óvíst, hvort fært verður að halda togurunum úti næstu vertíð. Auk þessa eru lögin þá yfirvofandi, og því líklegt, að skipstjórar færu varlegar í að ofþjaka mönnum sínum með vökum þess vegna.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg leyfi mjer að stinga upp á því, að þessu frv. og frv. um seðlaútgáfurjett o. fl. verði vísað umræðulaust til 2. umr. Tel jeg ástæðulaust, að málið fari í nefnd, því að það tefur tímann, en nú mjög að þingslitum liðið. Munu frv. þessi geta komið til 2. umr. á laugardaginn, því fjvn. mun tæpast hafa fjárlögin þá tilbúin.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg hafði ætlað að kveðja mjer hljóðs til þess að taka aftur brtt. á þskj. 563 og vil um leið afsaka það með nokkrum orðum. Þegar jeg bar fram brtt., þá minti mig, að skógarverðirnir á Hallormsstað og Vöglum væru ekki á launalögunum, og hjelt því, að greinin hljóðaði um að bæta þeim á þau. En mjer þótti ekki viðeigandi að gera það, vegna þess, að skógarverðirnir hafa mjög ólíka aðstöðu. Mjer er kunnugt um, að 2 af þeim hafa jarðir til ábúðar og aðrir hafa frítt húsnæði og hita. En verðmæti þessara hlunninda breytist mjög eftir kringumstæðum. Nú, þegar jeg veit, að það var misminni mitt, að hinir tveir fyrstnefndu skógarverðir væru ekki á launalögunum, þá ætla jeg að taka brtt. aftur, því að það hefir litla þýðingu fyrir stjórnina, hvort þeir eru þar eða ekki.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg kann ekki við annað en láta frv. fylgja nokkur orð, þó þess sje ekki mikil þörf, því að allar greinarnar hafa verið ræddar meira og minna í sambandi við fjárlögin og ýmislegt annað. Um 1. gr. er það að segja, að fjvn. þótti rjettara að setja þetta ákvæði, um laun bæjarfógetans á Siglufirði, beint inn í launalögin, þó það hafi verið samþykt í öðrum lögum. En jafnframt fellur þá niður 4. málsgr., því að lögreglustjóri á Siglufirði er ekki lengur til sem sjálfstætt embætti. Um 2. og 4. gr.Fjvn. þykir rjett, að dyraverðirnir við pósthúsið og Alþingishúsið sjeu á launalögunum, eins og dyraverðir við önnur samskonar opinberar byggingar, svo sem safnahúsið og mentaskólann. Um 3. gr. hefir hæstv. atvrh. (P. J.) talað nægilega. 5. gr. er aðeins lagarjetting, til þess að koma þessum tveim kennurum á rjettan stað. Um 6. gr. var nægilega talað í umræðunum um fjáraukalögin, þegar talað var um kennaraskólann. Viðvíkjandi 7. gr. vil jeg beina máli mínu til hæstv. fjrh. (M. G.). Í síðustu línu gr. er sagt, að kennararnir fái ekki þessar launabætur fyr en þeir verða skipaðir fastir kennarar, en í 1. málsgr. segir, að launabæturnar gildi frá 1. jan. 1921. Þegar nefndin setti þessa grein, átti hún við 2 kennara, sem ráðnir voru með samningi á síðastliðnu hausti, en hún hjelt, að hinir kennararnir við skólann væru skipaðir fastir kennarar. Nú hefir nefndin fengið þær upplýsingar, að einn elsti kennarinn, sem helst ætti að bæta við, Sigurbjörn Á. Gíslason, er ekki skipaður fastur kennari enn þá og segist ekki kæra sig um að vera skipaður, ef hann fær launabæturnar samt. Nú vil jeg spyrja hæstv. fjrh. (M. G.), hvort hann álítur sig hafa heimild til þess að greiða honum launabætur eftir gr., eða vill heldur fá sjerstaka brtt. til þess. Jeg vona svo, að frv. verði vísað til 3. umr. og síðan afgreitt til háttv. Ed og að hún fari ekki eins með það og samskonar frv. frá stjórninni, sem hún hefir stungið undir stól.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vil aðeins geta þess, að jeg vil heldur fá sjerstaka brtt um það atriði, er háttv.frsm. (M. P.) nefndi.

Flm. (Magnús Kristjánsson) Vil lýsa því yfir, að ef frv. Ed. gengur fram umr.laust, þá getum við flm. þessa frv. fallist á, að sama meðferð sje höfð við það.

Eiríkur Einarsson Jeg þarf ekki að tala langt mál að þessu sinni, því flest hefir verið tekið fram áður um þetta efni, er máli skiftir. Er það og rjett, sem hv.frsm. (B. H.) hefir tekið fram, að nefndin og jeg erum sammála um aðalatriðin. Hv. frsm. (B. H.) vildi ekki viðurkenna, að um misskilning væri að ræða hjá nefndinni, að því er snertir rannsókn á hinum stærri verksmiðjum. Um það má náttúrlega deila. En þó get jeg ekki frá því horfið, að í nefndinni hafi þarna gætt nokkurs misskilnings. Ef búið er að reikna út, hvað miklar vjelar þurfi til þess að vinna ákveðinn þunga af ull, þá ætti það ekki að vera nema einfalt reikningsdæmi, hversu miklum vjelum þurfi að bæta við til þess að vinna úr t. d. helmingi meiri ull. Jeg legg ekkert kapp á, að rannsakaðir sjeu nú staðir og stæði fyrir slíkar verksmiðjur, enda liggur það ekki í minni till. Þá mintist hv.frsm. (B. H.) á tóvinnufjelögin. Jeg mun nú ekki hafa sagt, að nefndin hafi sett þetta ákvæði alveg út í bláinn, en hitt mun jeg sagt hafa, að grundvöllinn vantaði. Meinti jeg með því, að meðan slík fjelög væru ekki komin á fót, þá væri allsendis óákveðið, hvert þessi styrkur ætti að renna. Þó geri jeg ekki mikið úr þessu, því ekki er jeg í vafa um, að hvirfing bænda mundi að þessum iðnaði standa, þótt ekki mynduðu þeir sjerstök fjelög nú þegar, og gæti þá til þeirra runnið styrkurinn. Get jeg því látið mjer lynda, að í till. standi tóvinnufjelög. Þá sný jeg mjer að brtt. mínum. Er þá fyrst, að jeg hefi bætt við 2. lið: „Skal þeim rannsóknum einkum flýtt og vandað til þeirra í hinum stærstu framleiðsluhjeruðum, er óska undirbúnings og hafa áhuga fyrir málinu.“ Er þetta sett inn í þeim tilgangi að flýta fyrir „praktiskum“ framgangi málsins. En jeg vil geta þess, til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að það er alls ekki meiningin, að meir sje metinn undirbúningur til klæðavinnu en tóvinnu að öðru leyti. það hefir mjer ekki dottið í hug. Önnur brtt. mín er viðbót við 3. lið, á þessa leið: „Þar á meðal hvernig fjáröflun til fyrirtækjanna og eignarfyrirkomulagi þeirra verði best hagað.“ Jeg álít, að eins og till. er nú komið, þá felist þetta ekki beint í henni, og mjer finst, að það verði aldrei of vandlega athugað, hvernig skipulagi og fjárhag slíkra stórfyrirtækja skuli hagað frá byrjun. Sýnist mjer og ekki liggja nær að leita til annara en hæstv. stjórnar í þessu efni. Jeg skal svo ekki eyða fleiri orðum um þetta, en vona, að hv. deild samþ.brtt. mínar og hv. landbn. sjái, að þær eru í samræmi við tilgang bæði minn og hennar.

Frsm. (Björn Hallsson) Það er að vísu ekki mikið, sem ber á milli, en þó dálítið. Jeg get ekki fallist á, að um misskilning sje að ræða hjá nefndinni; held, að hans megi fremur leita hjá hv.flm. (E. E.). Það getur ekki orðið auðvelt að reikna, hvað verksmiðjur kosti á ákveðnum stað, án allrar rannsóknar. Hjer liggur því fyrir nýtt rannsóknarefni, er mun kosta allmikið fje. Þá vil jeg aðeins minnast á brtt. á þskj. 557. Hv. frsm. (E. E.) tók það að vísu fram um fyrri brtt., sem á við 2. lið till., að hann ætlaðist ekki til, að rannsókn stærri vjela sitji í fyrirrúmi fyrir hinum smærri. En við framkvæmd málsins mun meira verða farið eftir þeim till., sem samþ. hafa verið en eftir umræðunum. Nefndin mun því tæpast geta fallist á þessa fyrri brtt. eins og hún er orðuð, því hún telur einmitt mest um vert, að rannsakaðar verði tóvinnuvjelarnar. Ef brtt. hefði átt við 1. lið till. eða bæði 1. og 2. lið, þá mundi nefndin að líkindum hafa fallist á hana. Á 2. brtt. get jeg fallist fyrir mitt leyti. Annars vil jeg geta þess, að jeg get hjer ekki skýrt frá afstöðu nefndarinnar til þessara brtt. Hún hefir ekki rætt þær.

Gunnar Sigurðsson Jeg stend upp til þess að lýsa vanþóknun minni á því, að úr hinni upprunalegu till. skuli hafa verið feld rannsókn á vjelum til sútunar. Jeg býst við, að fyrir hv. landbn. hafi það vakað, að hjer þurfti að kosta nokkru fje til. En þó er jeg hræddur um, að með þessu sparnaðartiltæki hafi nefndin sparað eyrinn til þess að henda krónunni. Eins og öllum er kunnugt, þá hafa gærur nú fallið afskaplega í verði. En hins vegar er nú í Englandi talsverður markaður fyrir sútaðar sauðargærur. Gæti einnig verið um markað að ræða í Ameríku fyrir slíka vöru. það munu og ekki heldur vera mjög dýrar vjelar, er til þess þarf að súta sauðskinn. Við nautgripahúðir og þess háttar þarf dýrari tæki. Held jeg því, að nauðsynlegt sje að halda einmitt þessu máli vel vakandi. Hefi jeg hugsað mjer á næsta þingi að taka þetta mál til nánari íhugunar og hafa þá kynt mjer rækilegar markað erlendis fyrir sútaðar sauðargærur. Er mjer og um það kunnugt, að slíkar vörur má nú flytja til Englands tolllaust, og þar eru þær sæmileg markaðsvara. Gærurnar íslensku væru ólíkt þrifalegri og skemtilegri útflutningsvara sútaðar heldur en í salti, eins og nú tíðkast.

Eiríkur Einarsson Fyrri brtt. mín er fram komin af þeirri ástæðu, að till. eins og hún kemur frá landbn. er þannig orðuð, að um 1. lið er gert ráð fyrir, að rannsóknin fari fram í þeim sýslufjelögum, er æski þess, og er það rjett. En um 2. lið er þetta ekki tekið fram, heldur á sú rannsókn fram að fara hvort sem hjeruðin æskja þess eða eigi, eftir orðalaginu að dæma. Jeg vildi jafna þetta þannig, að sömu væru ákvæðin að því er snertir báða liðina, og sje jeg ekki, að það geti skaðað 1. lið á nokkurn hátt. Hitt get jeg endurtekið, að jeg er sammála hv.frsm. (B. H.) um það, að lopa- og kembingarverksmiðjur eigi að vera undirstaðan og að þeim verði flýtt sem allra mest. Kostnaðurinn við það að koma þeim á fót ætti að verða minni en við klæðaverksmiðjumar, og ættu þær því að eiga auðveldara uppdráttar. En klæðaverksmiðjumálið er ekki síður nauðsynlegt, og margir, sem hafa áhuga fyrir því máli, svo hvorugt má tefja fyrir öðru, eftir því, sem áhugi og efni leyfa framgang þessara nytsemdafyrirtækja.

Frsm. (Björn Hallsson) Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) ljet í ljós vanþóknun sína á því, að landbn. hefði felt úr till. rannsóknina á sútunarverksmiðjum. Það er nokkuð seint, sem þetta kemur fram; hann hefði átt að vera viðstaddur við fyrri umr. og gera þá breytingu á þessu, en nú getur hann ekki gert það. Hann heyrði ekki þær ástæður, sem jeg færði fram fyrir nefndarinnar hönd fyrir þessari breytingu, en hann hefir getið rjett í eyðumar. Nefndin áleit, að það mundi kosta nokkurt fje, og lagði því til að fresta því, að það kæmi til framkvæmda. Jeg sagði líka við fyrri umr., að líklegt væri og eðlilegt, að samband kaupfjelaganna og ýmsir kaupmenn, sem hefðu áhuga á bættum markaði fyrir þessa vöru, mundu má ske áður langt liði um gera umbætur á verkun þessarar vöru. Svo að það er ekki alveg út í hött, að nefndin kom fram með þetta, og jeg þóttist rökstyðja það nokkurn veginn við fyrri umr. Það hefði verið tækifæri fyrir þennan hv.þm. (Gunn. S.) að koma með brtt. við þessa umr. ef hann hefði hugsað um það, en nú er það of seint, í þessari deild að minsta kosti, ekki fyr þá á næsta þingi, eins og líka hv.þm. (Gunn. S.) var að tala um.

Frsm. (Björn Hallsson) Jeg sje, að hv. 1. þm. Ám. (E. E.) er ekki í sæti sínu; bjóst við, að hann mundi biðja um orðið fyrst, en úr því svo er ekki, þá vil jeg segja nokkur orð fyrir hönd landbn. Jeg fjell frá orðinu við fyrri umræðu málsins vegna þess, að þá var orðið áliðið fundartíma. Annars þarf jeg ekki að svara nema fáum atriðum í ræðu hv. 1. þm. Árn. (E. E.), því við vorum í raun rjettri sammála um flest atriðin. Hann sagði, að það væri að mestu leyti aðeins um orðamun að ræða á till. sinni og breytingum landbn. Er það og rjett að mestu leyti. Nefndin vildi leitast við að færa till. í betri búning að því er orðfæri snerti. En líka er þar um efnisbreytingu að ræða, því að bæði eru feldir liðir úr till. og hún stytt að miklum mun. Það vakti fyrir landbn., að þegar í fyrsta og öðrum lið till. kæmi það fram, sem mest áherslan átti að liggja á, enda breytti og nefndin till. í samræmi við það. þá hefir nefndin felt úr till. ákvæðið um rannsókn á verksmiðjum til að súta skinn og á vjelum, er svo væru fullkomnar, að vinna mætti í þeim alla ull landsmanna, og tók jeg fram ástæðurnar fyrir því við fyrri umr. Vil þó nú endurtaka það, að landbn. leit svo á, að þótt nauðsynlegt væri að koma slíkum verksmiðjum á fót, þá væri slíkt þó ekki hægt fljótlega vegna fjárskorts og fleiri örðugleika. Hv. flm.till. (E. E.) sagði, að það væri misskilningur hjá landbn., að rannsókn á þessum fullkomnari vjelum mundi kosta mikið fje. Sagði hann, að slíkt væri ekki nema einfalt reikningsdæmi, þegar búið væri að rannsaka, hve miklar vjelar þyrfti til þess að vinna nóg til klæðnaðar öllu landsfólki. Jeg get nú ekki fallist á þetta með hv.flm. (E. E.). Jeg held, að til þess þurfi allvíðtæka rannsókn og að ekki dugi þar eintóm þríliða. það þarf meðal annars að rannsaka staði fyrir slíkar vjelar, því ekki getur til mála komið, að þær verði allar settar niður á sömu stöðum og hinar vjelarnar. Jeg get því alls ekki á það fallist, að hjer sje um að ræða misskilning af hálfu nefndarinnar. Landbn. gerði ráð fyrir því, að tóvinnufjelögum yrði veittur styrkur úr ríkissjóði til þess að senda utan unga menn og efnilega til þess að afla sjer þekkingar á tóvinnuvjelum og öðru, er að þeim iðnaði lýtur. þetta ákvæði sagði hv.flm. (E. E.) að væri sett algerlega út í bláinn, þar sem engin slík tóvinnufjelög væru til. þetta er að vísu satt, en nefndin leit svo á, að þegar ullariðnaður kæmist hjer á, þá mundu um leið rísa upp fjelög til þess að stunda þann iðnað. Um það er að vísu ekkert ákveðið, hvað slík fjelög skuli heita, en eitthvert nafn varð nefndin að gefa þeim, og sýndist þá rjettast að kalla þau tóvinnufjelög. Sýndist nefndinni rjettara, að styrkurinn væri veittur slíkum fjelögum til umráða, heldur en að stjórnin sjálf úthlutaði honum til styrkþeganna. þá taldi hv.flm. (E. E.) það óheppilegt af nefndinni að fella niður sjötta lið till. En sá liður fjallar um það, að þessum rannsóknum skuli flýtt og helst svo, að þeim verði lokið fyrir næsta þing. Nefndin taldi þennan lið óþarfan vegna þess, að í upphafi till. segir, að þetta skuli gert sem fyrst. Sjötti liður er því aðeins endurtekning, sem mátti og átti að falla niður. Þessi var ástæða nefndarinnar, en alls ekki sú, að hún vildi ekki flýta þessu máli. Jeg held, að ekki sje svo fleira, sem jeg þarf að minnast á í ræðu háttv.flm. (E. E.). Okkur bar lítið á milli og sama hugsunin vakti bæði fyrir honum og landbn. í aðaldráttunum. Jeg skal svo ekki segja fleira um þetta mál, en bíð þess, að hv.flm. (E. E.) minnist á brtt. sínar, og mun þá taka til andsvara, ef að nefndinni er beinst.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vildi óska þess, að þetta mál yrði einnig tekið af dagskrá, úr því að hin málin, sem lúta að skyldu efni, hafa verið tekin af dagskrá.

Frsm. (Jakob Möller) Jeg get gjarnan orðið við þeim tilmælum hæstv. fjrh. (M. G.), svo að málin geti orðið öll samferða.