Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. þessi til þál., sem ég flyt, er um gistihús í landinu; nánar tilgreint, að Alþ. óski þess, að ríkisstj. láti fara fram athugun á gistihúsaþörf landsmanna og undirbúi fyrir næsta reglulegt Alþ. tillögur, er miði að því að greiða fyrir stofnun gistihúsa og tryggja rekstur þeirra. Ég ber þetta mál hér fram vegna þess, að ég tel, að það sé mjög brýn nauðsyn að bæta úr þörf landsmanna allra, bæði í þéttbýli og dreifbýli, um gistihús. Ég tel, að þetta mál hafi orðið mjög út undan íhlutun Alþingis og ríkisstjórnar fremur flestum þeim félagslegum málefnum, sem veitt hefur verið aðstoð. Það ber á það að líta, að samgöngur eru æ greiðari um landið og fólksstraumurinn vex. Margt ber þar til, t. d. efnaleg velmegun fólksins svo og orlof, sem nú hefur verið komið á, enn fremur er orðinn mjög aukinn vilji hjá þjóðinni allri að kynnast landinu. Það er mjög erfitt fyrir þetta fólk, þegar það er á ferðalögum, ef það getur hvergi leitað hælis á sæmilegum stöðum að kvöldi. Ég tel, að þetta mál sé svo aðkallandi, að ekki megi lengur láta undir höfuð leggjast að veita því einhverja verulega aðhlynningu frá því, sem nú er. Eins og hv. Alþingi er kunnugt, er langt frá því, að meira að segja hér í höfuðstaðnum hafi verið séð fyrir þessum málum eins og skyldi, og er því oft þröng hér fyrir dyrum, þegar menn ber að garði á sumrin. Síður mun það vera á vetrum, vegna þess að þá eru útlendingar minna á ferð hér. Það hefur verið talað um Ísland sem mikið ferðamannaland framtíðarinnar, og ég tel, að einmitt þetta mál, sem ég flyt hér, geti gripið mjög inn í þá hugmynd og hljóti að gera. Málið hefur verið rætt í blöðum og víðar, og hefur jafnan komið fram, að ekki er bjóðandi útlendingum inn í land, sem getur ekki tekið á móti þeim sómasamlega. Og ekki á þetta sízt við um dreifbýlið, þar sem ekki eru neinir gististaðir til, og allvíða er það svo í þorpum, að ferðamenn verða að leita á náðir okkar, sem í þeim búum, til að fá gistingu. Ég ætla ekki að halda neitt langt erindi um þetta. Ég tel, að þess sé ekki þörf hér. En ég vona, að þessi till. mín fái þinglega meðferð, henni verði vísað til nefndar og hún verði afgreidd þaðan.



Herra forseti. Við umræður þær, sem urðu hér á Alþ. í gær í tilefni af skýrslu þeirri, sem hæstv. utanrrh. gaf þá um herstöðvamálið, bar það efni á góma, sem þessi fsp. mín fjallar um, þ. e. a. s. reglurnar, sem Bandaríkjamönnum hafa verið settar varðandi ferðir utan samningssvæða hersins. Hæstv. ráðh. gaf þá nokkur svör við þessari fsp., og vöktu þau allmikla athygli mína og að ég hygg flestra hv. þingmanna. Svörin voru í stuttu máli á þá leið, að frá þessum reglum mætti ekki skýra og væri ekki hægt að skýra, vegna þess að þau væru hernaðarleyndarmál. Þó að þetta hljómi heldur ótrúlega af vörum hæstv. ráðh., sem vill að sjálfsögðu láta taka sig alvarlega, þá geri ég að vísu ekki ráð fyrir að fá önnur svör nú. En þrátt fyrir það hef ég ekki séð ástæðu til þess að draga þessa fyrirspurn til baka, þótt hæstv. ráðh. vildi ekki svara henni í gær á annan hátt en hann þá gerði. - Efni þessarar fsp. er svo augljóst og margrætt, að ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða þar um.



Herra forseti. Svör hæstv. ráðh. og svaraleysi, ef svo mætti segja, við þeim spurningum, sem ég bar hér fram á síðasta fundi í sambandi við skýrslu hans um niðurstöðurnar af endurskoðun varnarsamningsins, gefa mér tilefni til nokkurra athugasemda. Skal ég þá fyrst víkja að því atriðinu, sem hæstv. ráðh. var einna margorðastur um, en það eru reglurnar um ferðir varnarliðsmanna út af varnarsvæðunum og ferðir Íslendinga inn á varnarsvæðin. Að því er snertir setningu þessara reglna, þá þykir mér rétt að víkja að því nú þegar, að svo virðist sem ekki sé fullkomlega ljóst, með hverjum hætti reglur þessar hafa verið settar. Mér skildist á skýrslu hæstv. ráðh., að reglurnar bæði um ferðir varnarliðsmanna út af svæðunum og Íslendinga inn á svæðin hefðu verið ákveðnar einhliða af íslenzkum stjórnarvöldum. En í síðari ræðu hans virtist mér koma fram, að þetta ætti ekki alveg við að því er snerti ferðir varnarliðsmanna út af varnarliðssvæðunum. Og kom það fram í ræðu hans, að hæpið væri a. m. k., hvort Íslendingar einir eða íslenzk stjórnarvöld ein gætu um þetta sett reglur samkv. ákvæðum varnarsamningsins. Ég hef staðið í þeirri meiningu, að það væri tvímælalaust, að íslenzk stjórnarvöld gætu einhliða sett reglur um ferðir varnarliðsmanna út af varnarsvæðunum, og byggi það m. a. á því, að í upphafi samningsins er það beinlínis tekið fram, að úrslitayfirráð þessara mála skuli vera í höndum íslenzkra stjórnarvalda og þau aldrei túlkuð þann veg, að það raski þessum úrslitayfirráðum. Sé nú hins vegar svo, að hæstv. ráðh. sé þeirrar skoðunar, að einhver ákvæði samningsins séu því til fyrirstöðu, að íslenzk stjórnarvöld setji einhliða reglur um þetta efni, þá leit ég svo á, að það væri alveg sjálfsagt og eitt fyrsta atriðið, sem hann mundi krefjast við endurskoðun samninganna, að því ákvæði samninganna yrði breytt þannig, að á því gæti enginn vafi leikið, að Íslendingar hefðu þarna í sínum höndum úrslitavaldið. Að því er snertir aftur á móti reglurnar um ferðir Íslendinga inn á varnarsvæðið, þá sagði ráðh. í seinni ræðu sinni alveg skýrt og tvímælalaust, að þær reglur hefðu verið settar af íslenzkum stjórnarvöldum einhliða. Hins vegar er frá því skýrt í Tímanum þann 27. maí 1954, að þessu sé ekki þannig háttað. Þar segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Samtímis hefur verið gert samkomulag milli íslenzku ríkisstjórnarinnar og yfirmanns varnarliðsins um, á hvern hátt ferðir varnarliðsmanna út af samningssvæðum og ferðir Íslendinga inn á samningssvæði skuli takmarkaðar.“ Hér segir alveg skýrt og skorinort, að um þetta hafi verið gert samkomulag milli íslenzku ríkisstjórnarinnar og yfirmanns varnarliðsins, en alls ekki, eins og hæstv. ráðh. segir nú, að þetta hafi verið ákveðið einhliða af íslenzkum stjórnarvöldum. Hvort tveggja getur ekki verið rétt. Annaðhvort er það rétt, sem hæstv. ráðh. segir nú, og þá rangt það, sem í Tímanum stendur, eða það er rangt, sem ráðh. segir nú, og rétt það, sem í Tímanum stendur. Ég vildi mjög óska, að þetta kæmi fram, og ég vildi enn á ný ítreka ósk mína um, að það samkomulag, sem um þetta hefur verið gert, sé birt. Þá segir hæstv. ráðh., að reglurnar um ferðir varnarliðsmanna út af umráðasvæðum sveitanna séu hernaðarleyndarmál, a. m. k. sá hluti reglnanna, sem fjallar um tölu þeirra varnarliðsmanna, sem á hverjum tíma fái útgönguleyfi eða ferðaleyfi. Hins vegar upplýsti hann, að það væri mjög mismunandi tala varnarliðsmanna, sem fengi burtfararleyfi á hverjum tíma; það væri allt niður í 5 á dag og allt upp í 52 og hvarvetna þar á milli. Mér er nú óskiljanlegt, - ég verð að segja það, - hvers vegna slík ákvæði sem þessi, um tölu þeirra manna, sem gætu fengið ferðaleyfi, þurfa að vera hernaðarleyndarmál. Og ég vil mjög vænta þess, að hæstv. ráðh. fái því nú framgengt með samningum, et ekki fengist breytt ákvæðum samninganna um þetta atriði, að slíkt yrði ekki lengur neitt feimnismál, neinn leyndardómur. Hins vegar upplýsti hæstv. ráðh., að settar hefðu verið reglur um það, hvenær þeir menn, sem fengju burtfararleyfi af vellinum, skyldu hverfa heim aftur til búðanna, og virtist mér á honum, að hann teldi þar allmikið hafa áunnizt. Þessar reglur kvað ráðh. vera þannig, að varnarliðsmenn skyldu hverfa heim flest kvöld vikunnar kl. 10, en eitt kvöld í viku kl. 12 að kvöldi. Það er nú eins og mig minni, að þetta sé ekki fullkomið nýmæli. Ef ég man rétt, voru eftir allmikið þóf árið 1952 gefnar út reglur um dvöl varnarliðsmanna utan samningssvæða, og ég man ekki betur en tíminn væri hinn sami, kl. 10 og kl. 12. Ég man ekki, hvort það voru fimm kvöld í viku kl. 10 og tvö kvöld kl. 12, en þær reglur voru a. m. k. mjög svipaðar í höfuðatriðum og þessar reglur, sem nú hafa verið settar. En til viðbótar þessu upplýsti svo hæstv. ráðh., að talsvert af erlendum varnarliðsmönnum hefði búsetu utan samningssvæðanna. Ég hef haldið, að þetta væri óheimilt samkv. samningnum, og vildi mega biðja hæstv. ráðh. að upplýsa, ef svo er ekki, og hverjar reglur þá gilda um þetta. Hæstv. ráðh. sagði, að þeir menn, sem hér væri um að ræða, væru einkum þeir, sem giftir væru íslenzkum konum, og enn fremur þeir, sem giftir væru bandarískum konum, þeir hefðu fengið leyfi til að leigja sér íbúðir utan varnarsvæðanna hér í Reykjavík og Keflavík. Og víst er um það, að oftlega sjást í blöðunum auglýsingar, þar sem óskað er eftir húsnæði fyrir bandaríska menn. Mig furðar mjög á því, að hæstv. ráðh. skyldi ekki gefa upplýsingar um, hversu mikinn fjölda hér er um að ræða. Það er að minni hyggju alveg nauðsynlegt. Ég veit ekki betur en þetta sé óheimilt eftir varnarsamningnum. En það er augljóst, að ef hér er um tölu fólks að ræða, sem nokkru nemur, þá er tvímælalaust skylt að setja skorður fyrir þetta, ef unnt er, og fá samningnum svo breytt, að það sé unnt, ef það er ekki hægt samkv. honum eins og hann er nú. Húsnæðisleysið er þannig nú hér í borg og ekki í Keflavík síður, að það er óverjandi að láta útlenda menn taka húsnæðið frá íbúum bæjanna, sem eru í mesta hraki með að fá þak yfir höfuðið. Ég veit ekki, hvort það hefur átt að vera sagt sem fyndni hjá hæstv. ráðh., en hann leyfði sér, að mér skildist til að sýna, að ekki væri nein hætta eða leiðindi samfara dvöl þessara manna í bæjunum, að segja, að þessir giftu menn, t. d. sem eru búsettir hér í Reykjavík, ættu að vera komnir heim kl. 10 á kvöldin, eins og þeir ættu að vera komnir inn á varnarsvæðin, ef þeir byggju þar. Þetta eru náttúrlega góðar upplýsingar.  Um þetta atriði er í stytztu máli það að segja, að augljóst er af þessu, að þá einu takmörkun á ferðum varnarliðsmanna, sem um er að ræða, fyrir utan tímatakmarkið, hvað lengi þeir megi dvelja, er að finna í ákvæðunum um fjölda þeirra manna, sem hverju sinni mega fá útgönguleyfi af vellinum. Um það hafa Íslendingar ekkert að fjalla, og um það fær Alþingi og engir aðrir neitt að vita. Ég verð því að telja, að það séu mjög ófullnægjandi upplýsingar um þetta atriði, og enn endurnýja það, sem ég sagði í upphafi máls míns, að um þetta tel ég alveg nauðsynlegt að íslenzk stjórnarvöld hafi alveg einhliða ákvörðunarrétt. Sé það ekki tvímælalaust samkv. samningnum, að ákvörðunarrétturinn sé einhliða í þessu efni fyrir Íslendinga, þá er nauðsynlegt að fá fram þær breytingar á samningnum, að þetta sé gert alveg tvímælalaust. Þá spurði ég hæstv. ráðh. um það, hvaða íslenzk yfirvöld þekktu þær reglur eða hverjum íslenzkum yfirvöldum hefðu verið tilkynntar þær reglur, sem gilda ættu um ferðir varnarliðsmanna út og inn af svæðunum, - hvenær það hefði verið tilkynnt þessum yfirvöldum og hvort ekki hefði verið sérstaklega tilkynnt lögreglunni í Keflavík, á Keflavíkurflugvelli, lögreglunni í Reykjavík, Hafnarfirði og öðrum nærliggjandi stöðum innihald þessara reglna og þeim þá að sjálfsögðu boðið að líta eftir því, að þessum reglum yrði fylgt. Við þessu fékk ég engin svör. Það liggur í augum uppi, að þýðingarlaust er að setja reglur, sem ætlazt er til að farið sé eftir, ef hlutaðeigandi yfirvöldum eru ekki tilkynntar reglurnar og fyrirmæli gefin um, að þeim skuli fylgt. Þessi tilkynning var getin út af hæstv. ráðh. þann 26. maí og sagt, að þá samtímis gengi hún í gildi, þannig að ég verð að vænta þess, ef ekki er annað upplýst, að lögreglunni a. m. k. í Keflavík, Reykjavík og nærliggjandi svæðum hafi verið tilkynnt efni og innihald þessara reglna. - Og þá kem ég enn að því með töluna: Hvernig eiga þeir að líta eftir því, að ekki fari fleiri út á hverjum degi en til er ætlazt, ef ekki er a. m. k. lögreglunni gert kunnugt um, hve margir flest mega fara samdægurs út af vellinum eða vallarsvæðinu? Þá var annað atriði, sem hæstv. ráðh. vék nokkuð að og ég hafði spurzt fyrir um, en fsp. mín var á þá leið: Eru nokkur ákvæði í hinu nýja samkomulagi, sem gera ráð fyrir, að stjórn Bandaríkjanna geti falið erlendum aðilum framkvæmd verks, sem Íslendingar hafa gert boð í eða ekki verið gefinn kostur á að bjóða í? Hæstv. ráðh. sagði í sambandi við þetta, að í samningsviðræðunum hefði einmitt þetta atriði verið hið erfiðasta, og ég skildi ræðu hans svo, að ef verkið yrði boðið út og kæmi lægra tilboð annars staðar frá en íslenzkir verktakar hefðu gert, þá gæti svo farið, að erlendir verktakar yrðu látnir taka þetta verk að sér, og alveg sérstaklega tók hann þetta fram að því er varðaði framkvæmdir við höfn í Njarðvík, ef til slíkra framkvæmda kæmi, sem hæstv. ráðh. sagði að að þessu sinni væri ekkert ákveðið um. Enn fremur upplýsti hæstv. ráðh. það, að ef af einhverjum ástæðum teldust íslenzkir verktakar ekki færir um að vinna verkið, þá væri einnig sá möguleiki fyrir hendi að fela það erlendum verktökum. Milligöngu í þessu efni, ef til ágreinings kæmi, ættu íslenzk stjórnarvöld að hafa, exx ef sú milliganga leiddi ekki til samkomulags, þá væri sú leið til - og sú ein, sagði hæstv. ráðherra, að neita að veita leyfi til framkvæmdar verksins. Ef það væri ekki gert, skildist mér, mætti gera ráð fyrir því, að verkið gæti orðið falið erlendum verktökum. Ég verð að segja, að eftir þessar upplýsingar hæstv. ráðh. virðist mér það fjarri, að svo tryggilega sé um hnútana búið í þessu efni sem upphaflega hefur verið látið í veðri vaka. Mér virðist fullkomin óvissa um það, hvort það verður úr því í framkvæmdinni, þrátt fyrir það sem segir í skýrslu hæstv. ráðherra, að íslenzkum verktökum séu tryggðar þessar framkvæmdir, það megi á ýmsan hátt fara fram hjá þeim ákvæðum, skapa ágreining, þar sem enginn fullgildur úrskurðaraðili er til, sem getur fellt lokaúrskurð í málinu, a. m. k. ekki íslenzkur aðili. Að því er snertir fyrirspurn um þjálfun íslenzkra manna til að taka við störfum, gæzlu og umsjón mannvirkja, störfum á radarstöðvum og annað slíkt, þá upplýsti hæstv. ráðh. beinlínis, að það, sem ákveðið hefði verið um þjálfun í þessu efni, tæki alls ekki til starfsmanna á radarstöðvunum, þær væru undanteknar í þessu efni og það væri ætlunin, skildist mér, að þjónustan þar yrði innt af hendi af erlendum mönnum, og sama skildist mér einnig gilda um fjarskiptastöðvarnar í Grindavík, á Miðnesi og loftskeytastöðina á Stapanum. Þetta veldur mér nokkurri undrun. Ég hafði talið og fæ ekki séð annað en að svo til öll störf - ef ekki öll - á þessum stöðvum ættu að geta verið unnin af íslenzkum mönnum, sem þyrftu ekki neina sérstaka hernaðarþjálfun. En skoðun okkar Alþýðuflokksmanna og það, sem ég hefði viljað vona að hæstv. ráðh. hefði viljað stefna að í sinni samningaviðleitni, er sú, að þannig beri að greina á milli, meðan varnarsveitir eru í landinu, að öll þau störf, sem eru ekki hernaðarlegs eðlis, ættu að vera í höndum Íslendinga, en eingöngu sú hernaðarfræðilega hlið varnaraðgerðanna væri í höndum erlendra manna, og það er tvímælalaust sú skipting í þessu efni, sem allur þorri Íslendinga telur sjálfsagða og það eina, sem hægt er við að una, - allt það, sem getur fallið undir borgaralegt starf, verði falið Íslendingum, en hitt eitt verði í höndum varnarsveitanna erlendu, sem útheimtir hreina hernaðarlega þjálfun og kunnáttu. Mér eru það því vonbrigði, að ekki hefur áunnizt meira í þessu efni en hæstv. ráðh. gerir grein fyrir. Ég spurðist einnig fyrir um það, hvort rætt hefði verið um tolla á áfengi og tóbaki og slíku, sem inn er flutt til verkamanna og varnarsveitanna á Keflavíkurflugvelli, hvort rætt hefði verið um vegaviðhald og kostnað af því og hver ábyrgðist vinnulaunagreiðslur, sem hefðu ekki verið inntar af hendi, ef Hamilton færi, og við því fékk ég engin svör. Loks spurðist ég fyrir um það og mæltist til þess við hæstv. ráðh., að hann léti birta þær reglur og það samkomulag eða samninga, sem gert hefði verið í þessu efni, bæði heildarsamning og reglur um einstök atriði. Hæstv. ráðh. veitti engin svör við þessu. Það gefur mér tilefni til fyrirspurnar, sem ég vænti að mundi ekki þurfa að bera fram, en sé mig, eins og málinu nú er komið, nauðbeygðan til að spyrjast fyrir um, og sú fsp. er þá á þessa leið: Hefur hæstv. ráðherra gert nokkurn formlegan, skriflegan samning um þessi efni við stjórn Bandaríkjanna, eða hefur hann ekki gert það? Mér virðist sú leynd og hula, sem yfir þessu er, benda sterklega til þess, að hér sé í raun og eru ekki um samninga að ræða, ekki endurskoðun á varnarsamningnum frá 1951, ekki nýjan samning, og enn hef ég ekki fengið upplýsingar um, að sérsamningar hafi verið gerðir um ákveðin atriði. Ég leyfi mér því að spyrja hæstv. ráðh., - liggur við, að ég megi biðja afsökunar á að þurfa að spyrja svona: Hefur verið gerður samningur, heildarsamningur eða samningur um breytingar á eldri samningi, eða samningar varðandi einstök atriði hans, eða hafa slíkir samningar ekki verið gerðir? Er það, sem hæstv. ráðh. er hér að segja okkur um fyrirætlanir sínar í þessu efni eða hvað koma skuli, einhliða yfirlýsingar frá honum, sem hann hefur fengið samþykki hins samningsaðilans til að mega birta, eða er hér um samning að ræða, eins og allir höfðu búizt við, þegar þessar viðræður voru teknar upp, og eins og hæstv. ráðherra hefur alltaf talað um, þegar hann hefur talað um samkomulags- og samningsviðleitni? Um þetta vildi ég óska að fá alveg skýr og ákveðin svör. Í sambandi við þetta vil ég svo minna á það, sem ég margsinnis hef spurt um og hæstv. ráðh. hefur aldrei svarað, og það er: Hvað fór ríkisstj. fram á í þessum samningaviðræðum við Bandaríkjastjórn, sem hún fékk ekki fram? Hvað fóru íslenzk stjórnarvöld fram á umfram það, sem hæstv. ráðh. nú hefur greint frá að samkomulag hafi náðst um? Fór hæstv. ríkisstj. fram á það, að þegar búið væri að þjálfa Íslendinga til að taka við þeim störfum, sem greint hefur verið, þá yrði uppsagnarfresturinn styttur, ef ekki spilltist útlitið í alþjóðamálum? Fór hæstv. ráðh. fram á það, að íslenzkir menn yrðu þjálfaðir til þess að taka við þjónustu á radarstöðvunum? Hefur ráðh. nokkuð minnzt á það, að tollfrelsi væri afnumið á algerum óþarfavörum, sem fluttar eru inn til varnarliðssveitanna og verkamanna á Keflavíkurflugvelli? Þetta er ákaflega þýðingarmikið fyrir Alþingi að vita, hvað reynt hefur verið í þessu efni og hverjar undirtektirnar hafa verið. - Ég sé á hæstv. fjmrh., að það léttist á honum brúnin, þegar ég spyr um tollana á áfenginu og tóbakinu.

Ég var að segja við sessunaut minn, að það væri gaman að vita, hvort hv. þm., sem hefur verið að tala, teldi sígarettur óþarfa.

Það er dýr munaður, mundi ég segja, mjög dýr munaður. Niðurstaða mín verður því sú: Það er enn í fullkominni óvissu, að hve miklu leyti Íslendingar taka í sínar hendur framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli og í sambandi við hann. Það er enn óvissa um það, til hverra starfa Íslendingar verða þjálfaðir, að öðru leyti en því, að það er vitað, að það er ekki ætlazt til, að þeir verði þjálfaðir til að taka við rekstri radarstöðvanna. Það er leyndarmál enn, með hverjum hætti reglurnar um ferðir varnarliðsmanna utan svæðanna eru, að því er snertir fjölda þeirra manna, sem útgönguleyfi fá hverju sinni. Uppsagnarfresturinn er óbreyttur eins og í núgildandi samningi og ekki upplýst, hvort farið hefur verið fram á, að hann yrði styttur. Ég verð því að segja það, að ég tel niðurstöðurnar af þessum samningaviðræðum, samkomulagstilraunum hæstv. ríkisstjórnar og ríkisstjórnar Bandaríkjanna, gersamlega ófullnægjandi. Ég get ekkert um það dæmt, hvort þetta er vegna þess, að slælega hafi verið fylgt eftir málinu af Íslands hálfu og ekki bornar fram þær kröfur, sem ég hefði talið sjálfsagt fyrir mitt leyti að fram hefðu verið bornar, eða hvort hér hafi strandað á andstöðu hins samningsaðilans. En niðurstaðan er sem sé að mínum dómi gersamlega ófullnægjandi. Alþýðuflokkurinn lítur einnig svo á, - og það er ástæðan til þess, að við þingmenn hans höfum borið hér fram till. um endurskoðun varnarsamningsins með þeim hætti, - að nú skuli leitað til ráðs Atlantshafsbandalagsins og það látið gefa grg. um ástandið í heiminum nú og rökin fyrir því, að nauðsyn sé að hafa hér sveitirnar áfram. Þessi tími sé jafnframt notaður til þess að reyna að knýja fram þær breytingar, sem drepið er á í þáltill. okkar, en fáist það ekki, áður en þeir sex mánuðir eru liðnir, sem gert er ráð fyrir í samningnum, þá sé málinu fylgt eftir á þann hátt að segja samningnum upp samkv. ákvæðum 7. gr. og taka á sig þá áhættu, sem því kann að fylgja. Ef á þeim 12 mánuðum fengjust þeir agnúar sniðnir af samningnum, að hann gæti talizt nokkurn veginn viðunandi af Íslands hálfu og ástandið í alþjóðamálum talið svo ískyggilegt, að ekki væri vert að láta sveitirnar hverfa burt, þá mætti að sjálfsögðu athuga með nýjan samning á þeim grundvelli. Loks vil ég leyfa mér að endurtaka þessa nýju fyrirspurn mína til hæstv. ráðh. um það, hvort verður hafi verið um þau efni, sem hér hefur verið rætt, formlegur, skriflegur samningur við stjórn Bandaríkjanna, annaðhvort heildarsamningur, sérsamningar um einstök atriði eða ákveðnar reglur, sem báðir aðilar hafi fallizt á og skrifað undir.



Herra forseti. Ég var einn af þeim, sem tóku þátt í samningagerð eða endurskoðun á þeim samningum, sem fyrir lágu milli Bandaríkjanna og Íslendinga, og vegna þess að það hefur verið nokkuð um þessa samningagerð rætt, taldi ég rétt að segja nokkur orð um þá breytingu, sem gerð var frá því, sem áður var. Það var spurt um það hér af hv. 4. þm. Reykv., hvort samningurinn, sem gerður hefði verið, væri venjulegur samningur, sem báðir aðilar skrifuðu undir, eins og stundum er gert í milliríkjasamningum, eða hvort þetta væri ekki raunverulegur samningur. Nú veit þessi hv. þm., að milliríkjasamningar eru gerðir með ýmsu móti og eru jafngildir, með hverjum hætti sem gert er. Samningurinn, sem var gerður hér 1951, var gerður með þeim hætti, að hingað komu fulltrúar frá Bandaríkjunum, sem sömdu við íslenzka aðila, og síðan munu hafa skrifað undir samninginn utanríkisráðherra og sendiherra Bandaríkjanna. Aftur á móti var samningurinn, sem gerður var hér 1941, gerður með nótuskiptum, þar sem skýrt er frá því, hvað farið er fram á, og síðan svarað, hvað fallizt er á, og svo um leið staðfest frá hinum aðilanum, að hann sé því samþykkur. Þannig koma samhljóða nótur frá báðum aðilum, sem verða þá jafngildar og samningur. Þannig var samningurinn 1941, þegar Bandaríkjaher kom hingað, og var það jafngildur samningur og samningurinn 1951, þó að það væri gengið frá honum með öðrum hætti. Þó að deilt sé um það, hvort herinn hefði átt að koma hingað, efnislega, var samningurinn 1941 mjög hagkvæmur fyrir Íslendinga, eins og hann líka reyndist í styrjöldinni. Það, sem gerðist núna, var, eftir því sem ég bezt veit, nótuskipti, sem fóru fram milli sendiherra Bandaríkjanna og utanríkisráðherra. Það er minnzt hér á tolla og tollaeftirgjafir, sem Bandaríkjamenn fái á sígarettum og öðrum vörum, sem þeir flytja hingað inn til neyzlu handa hernum. Að sjálfsögðu skýrir hæstv. utanrrh. frá því. En ef ég man rétt, þá var skýrt frá því hér á Alþingi, hvað það yrði, sem farið yrði fram á við Bandaríkjamenn í þeim samningum, sem fyrir dyrum stóðu; og ég man ekki til þess, að nokkur maður minntist þá á það eða óskaði eftir því, að farið yrði fram á, að þeir greiddu toll af þeirri vöru, sem þeir flyttu hingað inn til neyzlu handa hernum. Ég man ekki eftir því, það kann að vera misminni. En það var einmitt skýrt frá því hér á Alþingi af hæstv. utanrrh., hvað mundi verða farið fram á, og ég hygg líka, að því sé nú svo háttað, að her greiði hvergi toll af þeim vörum, sem hann flytur inn, þegar hann er í öðru landi og telur sig vera þar með þess lands samþykki, og náttúrlega því síður, ef hann er það ekki. Ég hygg, að það sé ekki hægt að henda á neitt fordæmi þess, að þannig sé; og þó að kannske dragi ekki mikið um þessa tolla, sem hér eru, þá er það eðlilegt, að það sé á því nokkur tregða, að sú regla sé tekin upp hér, ef hún gildir hvergi annars staðar, vegna þess að það mundi draga sjálfsagt nokkuð mikinn dilk á ettir sér. Það eru annars þau atriði, sem mest hefur verið rætt um, sem ég ætla að gera hér aðallega að umtalsefni. Það er mikið um það talað nú, að framkvæmdirnar á Keflavíkurflugvelli og aðrar hernaðarframkvæmdir í landinu raski jafnvæginu á vinnumarkaðinum í landinu. Ég hef ferðazt talsvert um landið núna s. l. sumar, og það er ekki hægt að neita því, að þessi umkvörtun á sér stað og það nokkuð víða. Þess gætir nokkuð, að fólk vill fremur fara til Keflavíkur og vinna þar létta vinnu heldur en vinna við okkar framleiðslustörf, sem eru tiltölulega erfið, ýmis af þeim a. m. k. En því er nú þannig háttað, að þetta breytist furðulega fljótt hjá okkur í þessu landi. Það er um hálft þriðja ár síðan hér var atvinnuleysi, og a. m. k. fyrir tveimur árum bar þá kröfu hæst í þessu landi, að hingað kæmu ekki erlendir verkamenn, vegna þess að þeir tækju vinnuna frá íslenzkum verkamönnum, sem hefðu hennar fulla þörf, og þessi krafa kom ekki aðeins fram hér í Reykjavík, hún kom fram á fundum víðs vegar um land. Svo skyndilega breytast nú viðhorfin. En hvað sem því liður, þá er nú þannig háttað, að í samningnum, sem núna liggur fyrir, á að taka fullt tillit til íslenzkrar framleiðslu, og ríkisstj. hefur samkv. þeim samningi, sem fyrir liggur, fullt vald til þess að takmarka það vinnuafl, sem til Keflavíkur fer. Ég veit, að ríkisstj. er í verulegum vanda með þetta atriði, því að enn þá eru kvartanir sums staðar úti á landi yfir því, að ekki sé nægileg vinna. Og það munu þeir hv. þm., sem hér eru, þekkja, a. m. k. þekki ég til þess, sem eins og ég sagði áðan hef ferðazt út um land í sumar talsvert og það nýlega og orðið fyrir sams konar kvörtunum. Það er þess vegna vandi að stilla þessu í hóf. En eins og upplýst hefur verið hér í þessum umr., er 600 manns færra í vinnu á Keflavíkurflugvelli en áður var. Og það leynir sér ekki fyrir neinum, að sú vöntun, sem núna er á verkafólki til ýmissar vinnu, - ég ætla ekki að segja, að hún stafi ekki að einhverju leyti af því, að margir vinna á Keflavíkurflugvelli, en hún stafar ekki sízt af því, að það er meira byggt í Reykjavík en hefur átt sér stað í mörg ár. Og sennilega vita hv. þm., að það er þegar búið að kaupa fólk úr öðrum atvinnugreinum í byggingarnar í Reykjavík; m. a. eru húsasmiðir keyptir út af verkstæðunum með hærra kaupi. En hvað sem því líður, þá er þetta atriði samningsins með þessum hætti, sem ég hef skýrt frá og hæstv. utanrrh. raunar skýrði frá í gær. Og ég er satt að segja þeirrar skoðunar, að eins og gengið er frá þessum samningum núna, ef þeir eru framkvæmdir, sem ég efast ekkert um, þá verði erfitt fyrir okkur að hafa her hér í landinu, þannig að ekki verði okkur að verulegu tjóni, ef ekki er hægt að ráða við það samkvæmt þeim samningum, sem núna liggja fyrir. Um þetta atriði hef ég gefið þær upplýsingar, sem ég tel að séu nægilegar, og skal ekki fara fleiri orðum um það. Hver ræður því, hvað Íslendingar framkvæma og hvað þeir teljast hæfir til að gera? Það er sennilega flestum kunnugt, sem hér eru inni, að áður réð verkfræðingadeild hersins því, hvað Íslendingar framkvæmdu og til hvers þeir teldust hæfir. Og þetta er það, sem þeir hafa haldið fram að gert sé í öllum löndum, verkfræðingadeild hersins bæri ábyrgð á framkvæmdunum, að þær væru rétt gerðar og öruggar, og þeir gætu ekki falið öðrum en verkfræðingadeild hersins neins staðar að skera úr um það atriði. Það er rétt að skýra frá því hér, því að vitanlega er nauðsynlegt að ræða öll þessi mál eins opinskátt og frekast er unnt, að um þetta var verulegur ágreiningur. T. d. býst ég við, að fáir muni verða nokkuð undrandi yfir því, þó að sé nokkur ágreiningur um það, hvort við Íslendingar séum eins og sakir standa hæfir til þess að taka að okkur malbikun, sem þarf að þola nokkur hundruð gráðu hita og er að því leyti nokkuð sérstakt verk. Ég sé, að einn þm. skrifar það upp, þegar ég nefni nokkur hundruð gráðu hita. Á völlum, sem þrýstiloftsflugvélar fljúga um, er hitinn nefnilega það mikill, um leið og þær taka sig á loft, að það skiptir nokkrum hundruðum gráða, sem völlurinn þarf að þola. Við sjáum það hér í Reykjavík og því var haldið fram einu sinni af forseta bæjarstjórnarinnar, að malbikun væri hér á tilraunastigi, og óneitanlega er það þannig, að þegar við förum hér um göturnar, hvort sem það er í Reykjavík eða í nálægum kaupstöðum, þá hugsum við oft um þessi orð og komumst að þeirri niðurstöðu, að þau muni vera allt of sönn. Eitt af því, sem gert var með þeirri tækniþjálfun, sem skýrt hefur verið frá að átt hafi sér stað, er að koma því til vegar, að Íslendingar gætu tekið að sér þessa malbikun. En hvað sem því líður, hvaða verk Íslendingar geta tekið að sér eða ekki, þá var það skilið eftir í samningunum óákveðið, eins og hv. 4. þm. Reykv. minntist hér á, hvor aðilinn réði, ef ágreiningur verður. Það er það rétta, það er skilið eftir í samningunum. En það var ákveðið, að í nóvember og desember ár hvert fari fram athugun á því, hvað talið er að íslenzkir verkfræðingar geti leyst af hendi. Fundur um það verður núna á næstunni, og ef ágreiningur verður, þá hafa Íslendingar, vegna þess að þetta er ákveðið fyrir árið fyrir fram, tvær leiðir, ef þeim sýnist, að óbilgirni sé sýnd. Þeir geta neitað að láta framkvæma verkið. Þeir geta neitað að samþykkja verkið, því að það þarf að samþykkja hvert verk af íslenzku ríkisstj. Og þeir geta neitað að láta vinnuafl til þess að framkvæma það. Þannig er um þetta atriði. Það er raunverulega að forminu til óákveðið, hvor ákveði það, en valdið - og það gera samningamenn Bandaríkjanna sér fyllilega ljóst - er að þessu leyti í höndum Íslendinga og með tvennum hætti fullkomlega. Það breytist nokkuð skyndilega allt saman hjá okkur. Það var talið í fyrra, að herinn væri ágætur, það væri Hamilton, sem væri aðalmeinið í þessu öllu saman. Og ég vil ekki neita því, að eftir því sem ég kynntist þessu betur, komst ég að þeirri niðurstöðu, að þessar raddir höfðu vissulega mikið til síns máls. Þau atriði, sem var fundið að og menn eru eiginlega búnir að gleyma núna, voru þau, að verkamennirnir, sem Hamilton hefði í vinnu, tækju vinnu frá Íslendingum og útlendingar stjórnuðu Íslendingunum með ókurteisi. Ég býst við, að það hafi nokkuð átt sér stað, að þar hafi verið misskilningur á milli stjórnenda og verkamanna. Einnig var sagt, að þeir greiddu ekki rétt kaup, - það voru um þúsund kærur frá Íslendingum út af því, að þeir hefðu ekki fengið rétt kaup, - útlendingarnir hefðu meira frelsi en herinn og kæmu hingað til bæjarins. Þetta var alveg rétt. Þeir höfðu það, og þeir voru mjög áberandi hér á götunum, og ýmislegt, sem hernum var kennt, var áreiðanlega þessara manna sök. Þeir höfðu hærra kaup en Íslendingar, og þetta olli geysilegum leiðindum, eins og alltaf, þegar misrétti á sér stað, þannig að einn verkamaður er með helmingi hærra kaup en hinn. Þeir höfðu fríðindi til þess að kaupa tollfrjálsar vörur, sem íslenzku verkamennirnir höfðu ekki, og þeir biðu oft í hópum til þess að fá útlendu verkamennina til að kaupa fyrir sig tollfrjálsar vörur, og þetta voru eins og hálfgerðar sníkjur. Allt þetta var fært fram gegn því, að Hamilton væri hér áfram, og ég býst við, að allar þessar kvartanir hafi haft við mikil rök að styðjast. Nú er það ekkert launungarmál, að það var ekkert auðvelt verk að fá því komið til vegar, að Hamilton færi héðan. Og ég man eftir því, að þegar því var lýst yfir hér í einu blaði, að Hamilton yrði að fara, þá var það tekið sem stóryrði, sem ekki mundi verða staðið við. Nú hefur það fengizt fram, og það er þá talið kannske ekki svo mikils virði. En ég er ekki í neinum vafa um það, að með því, að Hamilton fer héðan með þá útlendu verkamenn, er komið í veg fyrir mikið af þeim ágreiningi á Keflavíkurflugvelli, sem hefur verið alvarlegastur. Og ég er ekki í neinum vafa um, að það er mikil framför frá því, sem áður hefur verið, þegar sá dagur rennur upp, að þeir hætta að vera verktakar hér og stjórna íslenzkum verkamönnum. Það er spurt um það, hvort Njarðvíkurhöfnin sé nauðsynleg. Ja, það hefur nú verið fundið að því á undanförnum árum alveg sérstaklega, að hergögn skuli hafa verið flutt í gegnum Reykjavíkurhöfn, og því talin fylgja veruleg hætta. Þetta hefur verið ein af aðalumkvörtununum í sambandi við veru hersins, ekki einu sinni, heldur tugum sinnum. Og vitanlega er ekki hægt að neita því, að það er eðlilegast, að þær vörur, sem fluttar eru til hersins, séu fluttar þangað á þennan hátt. Það hefur verið minnzt á útboðið á framkvæmdinni við að byggja þessa höfn. Það kann að vera, að það þyki óeðlilegt, þegar um svona stórt verk er að ræða, að sá, sem á að kosta verkið, hafi leyfi til þess að bjóða það út. Ég verð nú að segja það, að ég tel það ekki alls kostar ósanngjarnt. Og ég get lýst því hér yfir, að þegar um var rætt, hvort þetta ætti að leyfa eða ekki, - sem liggur nú náttúrlega í augum uppi að varla er hægt að komast hjá, og það hafa orðið geysilegar þrætur út af þessu t. d. við Spánverja, út af því, hvernig útboðin ættu að fara fram þar vegna framkvæmdanna á Spáni, og þeir, sem eiga að kosta verkið, vilja ekki víkja frá því að geta undir sumum kringumstæðum haft útboð, - þá vil ég lýsa því yfir hér, að þegar var rætt um þetta mál, þá lýstu íslenzkir verktakar því yfir, að þeir væru alveg óhræddir við þessi útboð, því að reynslan hefði sýnt, að þeir gætu boðið lægra en hinir vegna þess, hvað stjórnarkostnaðurinn væri geysilegur við þessi verk hjá Bandaríkjamönnum. Má það gjarnan koma hér fram, vegna þess að þeir tóku það mjög greinilega fram í sambandi við nokkra þrætu, sem varð um það, hvort útboð ætti að fara fram á þessu verki. Þeir skáru alveg úr um það. Viðkomandi radarstöðvunum er það rétt, að það var sett fram sem krafa, að við tækjum radarstöðvarnar að öllu leyti í okkar hendur, og það var eitt af því, sem var sett fram hér í þinginu. Þegar sú krafa kom fram, var það upplýst, sem ég álit að hafi verið réttar upplýsingar, þó að ég sé vitanlega ekki fróður um þau mál, að enn þá eru radarstöðvarnar algerlega tæknilegt leyndarmál, sem herinn lætur ekki aðra fá í hendur að gæta. Við erum ófróðir um flest af þessum atriðum, en við erum a. m. k. fróðir um ýmislegt, sem hefur verið skrifað um þau njósnamál, sem eiga sér stað hér í nálægum löndum, og ég býst við, að flestir séu þess kannske minnugir, að eitt stærsta njósnamál í Bandaríkjunum er út af radarstöð norðarlega í Bandaríkjunum. Það er talið, að þaðan hafi síazt út leyndardómur um það, hvernig viss hluti af radarstöðvunum sé gerður. Hefur það orðið mikið átakamál þar í landi, og stór nefnd hefur haft sérstaklega með rannsóknina að gera, þannig að það er auðséð og þarf ekki að færa þessa sönnun fram, til þess að öllum alþm. sé ljóst, að þessi tækni er hernaðarleyndarmál. En 1/3 af þeim, sem gæta stöðvanna, er ekki tæknilega menntaður, og það var auðvelt að fá það fram, að 1/3 af þeim, sem gættu stöðvanna, væri Íslendingar, og er sjálfsagt auðvelt að fá það nú þegar. En ég segi fyrir mig, að ég var alveg hiklaus í því að mæla með því, að það væri ekki einn einasti Íslendingur látinn fara inn í radarstöðvarnar, fyrst ekki var hægt að hafa þar eintóma Íslendinga. Ég álít það engan ávinning fyrir okkur að blanda þar saman Íslendingum og útlendum mönnum, og þess vegna var valin sú leið, að þangað fer enginn inn, en stöðvarnar verða lokaðar. Þær verða lokaðar, af því að þær eru úti í fámenninu. Það er vitanlega hægt að taka upp síðar samninga um það, hvort við tökum radarstöðvarnar að öllu leyti í okkar hendur. Það hefur verið spurt um það hérna, hvaða yfirvöld þekki reglurnar um útiveru hermanna af vellinum og hverjum sé falin framkvæmd. Mér er það persónulega kunnugt og þyrfti vitanlega ekki að vera að svara því, að lögreglustjóranum á Keflavíkurflugvelli, sem ber ábyrgð á öllum framkvæmdunum, hafa verið tilkynntar reglurnar. Og vitanlega er það hans að sjá um, að þeir aðilar, sem þurfa að annast löggæzluna, fái að vita um reglurnar. Dómsmrh. - í þessu tilfelli er utanrrh. dómsmrh. - tilkynnir lögreglustjóranum í Reykjavík: Þetta er það, sem á að framkvæma. Síðan tilkynnir lögreglustjórinn þeim undirmönnum sínum, sem eiga að framkvæma verkið, hvaða reglur gildi. Það er ekki farið til lögregluþjónanna, heldur til þess manns, sem ber ábyrgð á framkvæmdinni, og það hefur vitanlega verið gert. Annars finnst mér þessar umræður, sem hér hafa farið fram, vera mjög hóflegar, og þannig ættum við að geta rætt um utanríkismál, þó að við séum ekki sammála um þau, - nema eitt atriði, þ. e. reglurnar um ferðir út af vellinum. Þeim tókst hér, sem töluðu um þetta, að fá einhverja til þess að hlæja uppi á pöllunum í gær út af þessu, að þetta sé leyndarmál hersins. Þá ætla ég að segja ykkur annað. Það er leyndarmál hersins, alveg strangt leyndarmál hersins, hvað það eru margir hermenn hér á Keflavíkurflugvelli. Það hefur verið lofað að segja alls ekki frá því. - Já, það er ágætt, að einhverjir geta hlegið. En samt sem áður hefur verið skýrt opinberlega í útvarpsumræðum frá þessu leyndarmáli. En menn þurfa ekki að láta sér detta það í hug, áð utanrrh. skýri frá þeim skjölum, sem eru leyndarmál, hvað mikið sem síast út um það frá öðrum. Náttúrlega getur þingmaður talað um það hér í útvarpsumræðum, en utanrrh. getur ekki gert það. Og ég vil nú spyrja hv. þingmenn, sem hér eru og brosa mikið að því, að það skuli vera leyndarmál hersins, hvað margir fari hér út af Keflavíkurflugvelli: Vilja þeir þá ekki gera svo vel og upplýsa mig um það, hvar í herstöðvum - og þær eru nokkur hundruð hér ekkert langt í burtu, á meginlandi Evrópu eru margar og í Englandi og Frakklandi og víðar - eru birtar opinberlega reglur um ferðir hersins, litlar eða stórar, leyfi eða annað, nokkurn tíma? Þið getið brosað að því, ef þið viljið, það er bara stefnumál að birta aldrei neitt um ferðir hers, hvort sem það eru smáar eða stórar hreyfingar. Ég vil gjarnan, að þeir, sem eru að gera þetta að svona miklu umtalsatriði, segðu mér frá því, hvaða reglur gilda um þetta annars staðar, því að þær eru sjálfsagt birtar. Annars hefur verið sagt frá því, hvað mikið fer út af Keflavíkurflugvelli daglega af mönnum núna undanfarinn hálfan mánuð, þetta frá 50 niður í 7. Og samkv. þeim reglum, sem áður giltu, er það núna 1/5 af því, sem var áður, það hefur minnkað niður í einn fimmta. Og það er hægt að skýra frá því, að maður, sem er hér venjulegan tíma, getur farið til Reykjavíkur einu sinni eða tvisvar. Þannig eru nú ferðirnar teknar. En annars er það einkennilegt, að það sé aðalatriðið að fá að vita um reglurnar, fyrst þeir, sem eiga að framkvæma þær, vita um þær. Er ekki aðalatriðið að fá þær framkvæmdar, en ekki að fá tölurnar? Og er það þá raunverulega meint, þetta mikla umtal og umhyggja, sem er út af því að fá að vita um reglurnar? Er ekki hitt aðalatriðið, að ferðunum fækki og að þeir, sem eiga að framkvæma reglurnar, viti um, að þær á að framkvæma, og menn sjái það í framkvæmd? Það hefur verið fundið að því, að herlögreglan sé hér. Það hefur alltaf verið talið og reynslan er sú, að það er stór ávinningur að hafa herlögregluna hér íslenzku lögreglunni til aðstoðar. Og ég býst við, að sá lögreglustjóri og bæjarfógeti, sem hér er úr hv. Ed., viðurkenni, að það séu að því stór þægindi að geta kallað á hana til aðstoðar íslenzku lögreglunni. Því er haldið hér fram, að hér séu fimm nýjar herstöðvar. Einn þm. lét sér þau orð um munn fara. Í þeim upphaflega samningi, sem gerður var milli Bandaríkjanna og Íslendinga, voru allar radarstöðvarnar ákveðnar, svo að þetta er algerlega ósatt. Það eina af þessu, sem hefur ekki verið ákveðið, er Njarðvík, sem raunverulega er ekki nein stöð, heldur höfn þess staðar, Keflavíkurflugvallar, sem þar er fyrir. Það er mikið talað um, að bandarísk hjón, sem hér dveljist, fái hér húsnæði. Ég álít, að það mál eigi að taka til athugunar. Ef það er mjög útbreitt, þá er það atriði, sem þarf að leiðrétta. Talað er um, að Keflavíkurflugvöllur sé fyrir sprengjuflugvélar og stærð hans miðuð við það. Ég er ekki hernaðarsérfræðingur, eins og ég hef tekið fram og þarf reyndar ekki að taka fram, en sérfróðir menn segja það a. m. k., að til þess að hafa fullkominn árásarflugvöll þurfi meira en einn flugvöll, og um það ber held ég flestum saman. Hins vegar er það vitað mál, að þessi flugvöllur er bæði fyrir þrýstiloftsflugvélar og einnig fyrir sprengjuflugvélar, og þeir, sem muna þær skýrslur, sem gefnar voru, þegar Reykjavíkurvöllur var afhentur eftir seinustu styrjöld, ættu að gera sér ljóst, að hér þurfti a. m. k. í seinustu styrjöld á sprengjuflugvélum að halda, því að það var gefin upp sú tala kafbáta og óvinaskipa, sem hefðu verið eyðilögð af sprengjuflugvélum, sem haldið var út af Reykjavíkurflugvelli, og það voru ekki neitt smáar tölur. Það er því alveg eðlilegt, að það sé miðað við svipaða starfsemi frá þessum velli og áður, en radarstöðvarnar benda óneitanlega í þá átt, að hér sé meira um vörn að ræða, eins og tekið er fram í okkar samningum. Ég vil svo að lokum segja það, að ég álít, að það sé vel farið, að hér hafa tekizt umr. um þessi mál, og það er háttur flestra þjóða að verja verulegum tíma til þess að ræða sín utanríkismál, og þannig þarf það að vera, án þess að það komi um of til flokkslegra sjónarmiða. Það, sem við þurfum að mínu áliti að gera og beita okkur fyrir, er það, að framkvæmd þessara mála fari þannig úr hendi, að dvöl hersins verði okkur sem minnst tilfinnanleg og ekki til tjóns. Og ég hika ekki við að segja það, eins og ég sagði í upphafi, að með þeim nýju viðbótarsamningum, sem gerðir hafa verið, er stefnt mjög mikið í þá átt. Og þegar talin eru upp þau atriði, sem samið hefur verið um, og allur samningurinn athugaður, þá geri ég ráð fyrir, að flestir muni komast að þeirri niðurstöðu, að málin eru í meginatriðum í höndum Íslendinga. Það er ekkert smáræði t. d. að fá Hamilton héðan burt og hefði ekki verið talið fyrir hálfu ári eða tveim árum. Það hefði ekki verið talið neitt smáatriði, að öll verk, sem urðu unnin á vellinum, eða flestöll verk verði færð yfir í íslenzkar hendur og eingöngu íslenzkur vinnukraftur vinni við það. Það hefði ekki verið talið neitt smáatriði, að Íslendingar gætu ráðið því með tilliti til sinnar eigin framleiðslu, hvað margir menn mættu vinna á vellinum. Það hefði ekki þótt neitt smáatriði, eins mikið og hefur verið talað um það, að kvenfólk og ungar stúlkur færu mikið inn á völlinn og það væri til mikillar vansæmdar fyrir Íslendinga o. s. frv., að þær færu þangað, sem ég skal sízt af öllu draga úr, að rétt er, - það hefði ekki verið talið neitt smáatriði, að vellinum er algerlega lokað og Íslendingar setja sjálfir reglur um það, hverjir fá að fara þarna inn, og íslenzkir verðir eru þarna við, völlurinn girtur og komið í veg fyrir þetta. Það er verulegt atriði, að ferðir varnarliðsmanna eru minnkaðar á þann hátt, sem ég hef skýrt frá, og ég geri ekki ráð fyrir því, að þeir, sem fara hér um, hvort sem það er að degi eða kvöldi, verði nú seinustu mánuðina yfirleitt mikið varir við ferðir varnarliðsmanna hér um bæinn. Ég geri ekki ráð fyrir því. Ég a. m. k. sé ekki svo vel, að ég verði stórlega var við það. Radarstöðvunum í fámenninu verður lokað. En þó að þetta sé þannig, þá vitanlega þurfum við að halda áfram að athuga það gaumgæfilega, á hvern hátt framkvæmdin getur farið enn þá betur úr hendi og að hvaða leyti reynslan sýnir, að breyta þarf einu og öðru. Og ég vil endurtaka þau orð, sem ég sagði hér fyrir nokkru, að við þurfum að sjálfsögðu jafnhliða í þessum varnarmálum að gá til veðurs. Við verðum að játa það með gleði, að nú horfir friðvænlegar en horfði, þegar herinn kom hingað, stórum friðvænlegar. Hiti Berlínardeilunnar var þá enn þá í loftinu, og Kóreustyrjöldin stóð sem hæst. Það var litið svo á, að það væri jafnvel á mörkunum, hvort gerð yrði árás á Kína, sem átti sjálfboðaliðana í Kóreu, og sá herforingi, sem stjórnaði Kóreustyrjöldinni, gerði það að till. sinni. Menn voru yfirleitt sammála um það, að ef af þeirri árás yrði, væri líklegt, að það mundi leiða til heimsstyrjaldar fyrirvaralaust. A. m. k. skýrðu mörg blöð frá því, að Pekingútvarpið væri ekki spart á að skýra frá því, að ef Bandaríkjamenn réðust með sprengjuárásum á kínverskar borgir, þá væri það loforð Rússa að skerast í leikinn, kínversku þjóðinni væri óhætt að treysta því, að það yrðu ekki gerðar neinar árásir, því að því yrði svarað þannig. Hvað sem öllum slíkum áróðri líður í útvarpi, þá a. m. k. stóð þannig á, að þenslan var það mikil, að menn töldu ýmsir, hvort sem þeim hefur yfirsézt eða ekki, að styrjöld gæti skollið á fyrirvaralaust, og ég ætla ekki að rekja þetta nánar. En við munum öll þá spennu, sem orsakaðist einnig út af styrjöldinni í Indókina. Það hefur margt óneitanlega breytzt, það verðum við að athuga, og með því verðum við að fylgjast. Ég lít svo á, að sú stórvægilegasta breyting, sem nú er sennilega að gerast, sé sú sameining Vestur-Evrópu, sem virðist vera í aðsigi. Ef sú sameining tekst, sem nú lítur út fyrir, þá myndast á milli Rússlands og Bandaríkjanna veldi, sem óneitanlega, um leið og það skapar jafnvægi í veröldinni, - a. m. k. að margra áliti, það eru auðvitað deildar skoðanir um það, - skapar varnargarð austan við okkur og að ýmissa áliti hernaðarlegt jafnvægi. Það er nú einu sinni svo, að það er ekki alls kostar skökk líking, sem sumir hernaðarsérfræðingar leyfa sér að taka sér í munn, að styrjaldir hlíta stundum svipuðu lögmáli og veðrið. Þegar háþrýstisvæði myndast og lægðir á öðrum stöðum; þá leitar loftið frá háþrýstisvæðunum í lægðirnar, og þegar hernaðarleg háþrýstisvæði myndast, eins og Japan og Þýzkaland fyrir síðustu heimsstyrjöld, þá er hættan jafnframt yfirvofandi. Og það ósamræmi, sem hefur verið milli styrkleika austurs og vesturs, hefur að margra dómi verið ein hin mesta hætta fyrir friðinn í veröldinni. Ef myndast veldi milli þessara tveggja Golíata, Rússlands og Bandaríkjanna, þá er það a. m. k. að margra áliti líklegt, að það skapi jafnvægi, sem getur skapað útlit fyrir nýtt friðartímabil. Við þurfum þess vegna að vera stöðugt á verði í þeim efnum, hvað er að gerast. Og það getur vel farið svo um þær deilur, sem núna eru um dvöl herliðsins á Íslandi, og það eru meiri vonir til þess nú en verið hefur, að það deiluatriði sé tímabundið spursmál. Það getur farið svo. Vitanlega verðum við að taka í öllum þessum athugunum á málunum með mestu gát, og það er alveg augljóst, að samtökin, sem nú eru að hefjast í Vestur-Evrópu, verða að taka á sig stórum fastara form en nú er, áður en til breytinga kemur. En ég tel, að þær breytingar, sem nú eru að gerast í Vestur-Evrópu, séu svo stórvægilegt atriði, að það sé ekki rétt, um leið og við erum að ræða um þessi mál, að láta þess ógetið, hvaða afleiðingar þær geta haft í þessu máli.



Herra forseti. Hv. þm. Str. (HermJ) hefur nú flutt hér alllanga ræðu og komið víða við, minnzt á mörg atriði, sem ástæða væri til að ræða við hann um nokkru nánar. Ég mun nú ekki fara langt út í það, en vil þó víkja lítils háttar að ræðu hans eða fáeinum atriðum úr henni. Hv. þm. viðurkenndi, að íslenzkum atvinnuvegum stafaði nokkur hætta af herstöðvavinnunni. Hann sagði a. m. k., að það væru margir úti um landsbyggðina, sem kvörtuðu undan því, að herstöðvavinnan hefði ill áhrif á atvinnuvegina, drægi vinnukraftinn frá undirstöðuatvinnuvegunum. Og ég hygg, að það þurfi ekki að hafa mjög náið samband við aðalatvinnuvegi þjóðarinnar, sjávarútveg og landbúnað, til þess að vita, að þetta er sízt ofmælt hjá hv. þm. Þetta er vissulega mikið vandræðaástand. En hv. þm. Str. sagði, að í samkomulaginu, sem gert hefði verið í vor við Bandaríkjastjórn, hefði verið ákvæði um að taka fullt tillit til íslenzkra atvinnuvega. Það er að vísu rétt, að í því samkomulagi, sem frá var skýrt í maímánuði s. l., er tekið til orða eitthvað á þessa leið, en hins vegar er þess ekki getið, hvernig þetta er tryggt eða hvernig ætlunin er að tryggja þetta. Það er ekki nóg að flagga með svona heldur óákveðnu orðalagi, heldur þarf í þessu etni miklu meiri aðgerða við. Hv. þm. viðurkenndi í ræðu sinni, að enginn formlegur samningur hefði verið gerður að loknu fjögurra mánaða samningaþófi, sem fram fór s. h vetur og vor, heldur hefðu ríkisstjórnirnar eingöngu skipzt á nótum um þetta mál, eins og hann orðaði það. Þá er það atriði upplýst, að um þetta liggur ekki fyrir neinn raunverulegur undirritaður samningur. Þær tilraunir, eða þeir tilburðir, sem hv. framsóknarmenn hafa verið með, síðan þeir tóku nú við yfirstjórn hinna svokölluðu varnarmála, hafa verið gylltir mjög bæði í blaði þeirra, Tímanum, og í ræðum þeirra hér í gær og í dag. Hv. þm. Str. var að tína það til, sem þeir telja að sér hafi helzt orðið eitthvað ágengt í, og það eru þessar reglugerðir, leynireglur og opinberar reglur, leynireglur um ferðir útlendinga, opinberar reglur um ferðir Íslendinga. Ég efast raunar ekki um það, að þegar hæstv. núverandi utanrrh. tók við því vandasama starfi, sem hann gegnir nú, hafi hann haft hug á því að kippa ýmsu í lag. Framsfl. hafði gagnrýnt mjög harðlega og réttilega framkvæmd þessara mála áður, og ég efa það ekki, að hæstv. ráðh., þegar hann tók við þessu embætti, hefur haft hug á því að fá einhverju komið áleiðis til bóta. En hvernig það hefur tekizt, er annað mál, og ég hygg, að þegar það verður athugað, þá sé það gleggsta sönnun þess, að í raun og veru þýðir hér ekki neitt kák. Það eina, sem hefur verulega þýðingu, er það, að herliðið hverfi héðan af landi brott svo fljótt sem verða má, þ. e. a. s. þegar uppsagnarákvæði samningsins leyfa, að það geti sem fyrst orðið. Þess vegna fagnaði ég því, sem hv. þm. Str., form. Framsfl., sagði í niðurlagi ræðu sinnar. Hann gerði það að vísu með nokkuð óákveðnum orðum, en þó var helzt á honum að skilja, að að því gæti nú dregið, áður en langt um liði, að ástandið í alþjóðamálum yrði þannig, að hægt væri a. m. k. að fara að hugsa til þess að losna við herinn, að vísu með mestu gát, eins og hv. þm. orðaði það nú, en þó fannst honum þetta vera möguleiki, sem ætti að athugast. Svo voru það nokkur atriði, sem ég þurfti að svara hæstv. utanrrh. Hæstv. ráðh. staðhæfði hér í gær, að ekki hefði verið samið um það við bandarísku herstjórnina að setja Íslendingum reglur um ferðir innan samningssvæða hersins. Það er vel, fyrst svo er. En í því sambandi vil ég benda hæstv. ráðh. á, að það er alger óþarfi fyrir hann að kippa sér upp við það, þótt bæði ég og aðrir stæðum í þessari meiningu, því að það er hæstv. ráðh. sjálfur, sem hefur gefið þeim orðrómi byr undir vængi. Og ég verð að segja það líka eftir þessa yfirlýsingu hans í gær, að honum ber ekki alls kostar saman við sjálfan sig, hæstv. ráðh. Í blaði ráðh., Tímanum, birtir ráðh. sjálfur 27. maí s. l. samkomulag það, sem gert var í vor við Bandaríkin, og nokkrar skýringar frá eigin brjósti um þetta samkomulag. Hv. 4. þm. Reykv. (HG) las þetta samkomulag upp í dag, eða það atriði, sem hér skiptir máli, og ég hygg, að það hafi tvívegis verið lesið hér á hv. Alþ. í gær. Í þessu samkomulagi segir skýrum orðum, að um þetta hafi verið gert samkomulag við Bandaríkin eða yfirmann eða menn varnarliðsins hér. Það virðist því upplýst nú, að þessi ummæli hafi ekki haft við rök að styðjast. Og ég verð að segja það eitt, að þó að það sé að vísu leiðinlegt, þegar hæstv. ráðh. ber ekki betur en þetta saman við sjálfan sig, þá vil ég mega vænta þess, að það, sem hann segir nú, sé rétt um þetta efni, að ákvörðun um þessa reglugerð hafi verið tekin einhliða af íslenzkum yfirvöldum, en ekki um það samið. Hæstv. ráðh. var í gær dálítið úrillur, þegar hann var að svara sumum þeim orðum, sem ég lét falla hér í gær. Ég skil það vel, að það er ekki gaman fyrir hæstv. ráðh. að standa í þeim sporum, sem hann stendur, að vera falið það hlutverk að telja alþjóð trú um, að einhver sérstök og frábær siðabót hafi orðið, eftir að Framsfl. tók við framkvæmd þessara mála. Flokkurinn hafði áður, eins og ég sagði, réttilega gagnrýnt framkvæmd málanna hjá fyrrverandi utanrrh. og Sjálfstfl., og ég tel, eins og ég sagði, sennilegt, að hæstv. utanrrh. hafi gert sér vonir um árangur. En hver hefur árangurinn orðið? Reynslan er þessi: Enn er haldið áfram á sömu brautinni og áður. (menningaráhrifin frá bandaríska hernámsliðinu flæða yfir lítið minna og í sumum tilfellum engu minna en áður. Löglaus útvarpsstöð Keflavíkurflugvallar þeysir spýju sinni yfir æskulýð þjóðarinnar eins og áður. Atvinnuvegirnir gjalda afhroð og tapa næstum því hverjum leik í keppni um vinnuafl við hernámsliðið, nokkurn veginn eins og áður. Og það er ekki einu sinni látið standa við það, sem orðið var. Herstöðvar hafa risið upp í öllum landshornum. Þó að hv. þm. Str. vildi draga úr því, að radarstöðvarnar væru herstöðvar, þá skil ég ekki, hvernig hægt er að kalla þær annað, þar sem þar á að vera nokkurt herlið að staðaldri. Flugbrautir Keflavíkurflugvallar verða enn lengdar, sagði hæstv. ráðherra hér í gær, og hið eina, sem hefur tafið bandaríska höfn í Njarðvík, þ. e. a. s. uppskipunar- eða herskipahöfn, er að sögn hæstv. ráðh. ágreiningur um staðsetningu hennar. En einnig hún á að koma. Þetta tel ég ekki glæsilegan árangur af rúmlega eins árs stjórn Framsfl. á varnarmálunum. Hæstv. ráðh. sagði hér í gær, að ekki hefði verið um það samið, að Íslendingar byggju sig undir að taka að sér rekstur radarstöðva þeirra, sem eru að risa hér upp. Þær verða því reknar af bandarísku herliði, eins og margsagt hefur verið. Mér þótti gott að fá það upplýst, - ég hygg, að það hafi verið í ræðu hv. þm. Str., - að einnig þessar stöðvar verða afgirtar, og vænti ég, að ekki verði látið dragast að framkvæma það. En ég vil spyrja í þessu sambandi hæstv. utanrrh.: Hefur ekki verið alveg eindregið farið fram á það af hálfu íslenzkra stjórnarvalda, að Íslendingar tækju við rekstri þessara stöðva, þegar þeir hefðu aðstöðu til, hefðu tækniþjálfaða menn til að gera það? Hv. þm. Str. gat þess í sinni ræðu, að þessu hefði verið hreyft, en um það hefði ekki fengizt samkomulag, og taldi hann, að hér væri um slík hernaðarleyndarmál að ræða - rétt ein, að það mundi verða torvelt að fá þessu framgengt. En ég vil þó, þrátt fyrir þessar upplýsingar, beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra, hvort þetta er talið alveg vonlaust. Og í því sambandi, ef svo reynist, þá spyr maður gjarnan að því, hvort Íslendingum sé með engu móti trúandi til svo þýðingarmikilla verka. Kannske er það þá rétt spegilmynd af áliti bandarískra hernaðaryfirvalda á því, hvaða hlutverki Íslendingar eiga að gegna í þeirra þágu, að ekki sé hægt að fela þeim gæzlu t. d. radarstöðva, en hins vegar megi svona sæmilega treysta þeim til að annast alla sorphreinsun fyrir herliðið á Keflavíkurflugvelli. Ég hygg, að það sé eitt nýjasta trúnaðarstarfið þar á vellinum, sem Íslendingum hefur verið falið. Hæstv. ráðh. vék í gær nokkrum orðum að Frjálsri þjóð, blaði okkar þjóðvarnarmanna, og var ekki sérlega ánægður með blaðið. Ég kippti mér nú ekki mikið upp við það. Blaðið hefur stundum gagnrýnt gerðir hæstv. ráðh. Því miður hefur hann gefið fleiri tilefni til gagnrýni en viðurkenningarorða. Hann kvartaði undan, að blaðið færi ekki alltaf með rétt mál. Það hefur átt sér stað um Frjálsa þjóð, eins og öll önnur landsmálablöð, að flytja missagnir, en öðrum blöðum fremur hefur einmitt þetta blað talið skyldu sína að leiðrétta slíkt, og mætti Tíminn a. m. k. eitthvað af því læra. Og í sambandi við sannsögli og ósannsögli vil ég aðeins skjóta því að hæstv. ráðherra, hvort ekki væri gott fyrir hann og skynsamlegt að taka upp þann sið að áminna dag hvern um sannsögli suma þá pilta, sem hann hefur í þjónustu sinni í utanríkisráðuneytinu, svo að þeir gerðu ekki ráðuneytið að hálfgerðu athlægi hvað eftir annað með því að senda frá sér í tilkynningaformi ýmsa staðlausa stafi, eins og henti þá tvívegis um daginn í sambandi við svokallaðan barnadag Bandaríkjahers á Keflavíkurflugvelli. Það kynni að hafa einhver áhrif.



Herra forseti. Hv. þm. Str. talaði hér nokkur orð áðan, nokkrar hugleiðingar, sumpart út af því, sem ég hef sagt, sumpart út af málinu almennt. Hann sagðist hafa ferðazt nokkuð út um land undanfarið, hefði þar bæði orðið var við kvartanir um atvinnuleysi og hins vegar líka, að því er mér skildist, nokkrar kvartanir um á sumum stöðum, að það vantaði vinnuafl. Það er rétt, að á nokkrum stöðum úti á landi er atvinnuleysi, og tiltölulega víða sverfur það að, en það sverfur að vegna þess, að það er ekki hugsað um að byggja upp íslenzkt atvinnulíf á þessum stöðum. Það er ekki hugsað nægilega um að koma upp hraðfrystihúsum, að tryggja rekstur togara og fjölga togurunum þar. Það er talað um þetta, það eru bornar fram þáltill. um jafnvægi í byggð landsins, það er flutt jafnvel af öllum flokkum till. hér í þingi um kaup nýrra togara, en undanfarin ár hafa allar slíkar till. verið drepnar. Á sama tíma hefur ríkisstj. beinlínis haft það verk með höndum og falið sínum trúnaðarmönnum að taka fólk utan af landi og flytja það til Keflavíkurflugvallar. Það hefur m. ö. o. með aðgerðaleysi ríkisstj., með því að stöðva framfarirnar, sem byrjað var á fyrir 10 árum úti um land, verið skapað eymdarástand víða úti á landi, þannig að menn eru að flýja landsbyggðina. Hvað liggur næst að gera á þessum stöðum? Það liggur næst að byggja þar upp, koma þar upp hraðfrystihúsum, að fjölga þar togurum, fjölga bátum og sjá til þess, að atvinnulífið - íslenzka atvinnulífið - á þessum stöðum blómgist. Ástandið á þessum stöðum er þess vegna ekki röksemd fyrir því, að það sé nauðsynlegt að hafa íslenzkt vinnuafl á Keflavíkurflugvelli. Hvernig er svo hins vegar ástandið á þeim stöðum, þar sem mikið er að gera, eins og hér við Faxaflóa? Hv. þm. Str. reyndi ekki að hrekja það, sem ég hélt hér fram í gær, að hér skorti vinnuafl, ekki hundruð, heldur þúsundir manna, að hér vofði það yfir og hefur jafnvel verið svo undanfarið, að það hefur ekki verið hægt að reka t. d. hraðfrystihúsin á Suðurnesjum með vinnuafli af Suðurnesjunum, og öllum er kunnugt, hvernig hefur verið um bátana og marga togarana, að það hefur jafnvel orðið að taka útlendinga á þá. Þetta þýðir, að eigi að taka „fullt tillit“ til íslenzkra atvinnuvega, eins og stendur í yfirlýsingu ríkisstj. og þessum svokölluðu samningum, þá verður að stórminnka, ef ekki að taka svo að segja allt íslenzkt vinnuafl burt af Keflavíkurflugvelli. Hér hefur ekki fengizt nein yfirlýsing frá hálfu hæstv. ríkisstj. um, hvernig hún ætli að framkvæma þennan samning, en allir sjá nú sem stendur, að eigi íslenzkt atvinnulíf að halda áfram að blómgast og sérstaklega ef á að byggja upp atvinnulífið úti um land, þá þarf það á öllu sínu vinnuafli að halda. Ég tek eftir því, að hæstv. ríkisstj. og hennar málsvarsmenn hafa reynt að hliðra sér hjá því að ræða þetta mál, og það er eðlilegt, vegna þess að þetta er málið, sem annars vegar veldur mestum vandræðum hér syðra og mestum ótta úti um allt land hjá öllum þeim mönnum, sem vilja, að íslenzkt atvinnulíf úti um land geti blómgazt. Þeir horfa á eftir vinnuaflinu fara suður á Keflavíkurflugvöll í ónauðsynlega eða skaðlega vinnu þar og horfa jafnvel upp á, að ekki verði hægt að gera út báta á svo og svo mörgum stöðum úti á landi í vetur, ef svona verður látið halda áfram, en engin yfirlýsing kemur frá ríkisstj. um, hvernig hún ætli að framkvæma þetta og taka fullt tillit til íslenzkra atvinnuvega. Hún staðfestir bara, að það sé 2391 maður á Keflavíkurflugveili. En ætlar hún sér að láta helminginn af þeim eða 2/3 af þeim eða 3/4 af þeim fara burt á næstunni? Ekkert liggur fyrir. Þá gaf hv. þm. Str. þá yfirlýsingu, að ríkisstj. hefði sett fram þá kröfu, að Íslendingar tækju að sér rekstur radarstöðvanna, Bandaríkin hefðu neitað. Bandaríkin höfðu notað þar sama yfirvarpið og í sambandi við ferðir hermanna hingað til Rvíkur, það séu hernaðarleyndarmál. M. ö. o.: Hvar sem Bandaríkin koma sér upp einhverjum stöðvum hér um land eða láta jafnvel einhverja hermenn sína vera að flækjast hér og þar hér um land, þarf hún ekki annað en að segja: Þetta er hernaðarleyndarmál - og þá á íslenzka ríkisstj. að beygja sig í duftið. Ég held, að þau svör, sem fást í þessum efnum frá Bandaríkjastjórn, sýni það greinilega, að við hana er ekki til neins að tala um þessa hluti. Það eina, sem er við hana að segja, er: Þá verður þessum stöðvum lokað, og það verða engir menn þar. - Svona er ekki hægt að halda áfram. Það hefur varla, meira að segja frá sjónarmiði þeirra, sem hafa talið nauðsynlegt að setja upp þessar herstöðvar hér, verið til þess ætlazt frá upphafi, að Bandaríkin lýstu því yfir: Ja, þetta álít ég nú hernaðarleyndarmál, og þess vegna vil ég hafa mína hermenn hér að eilífu. - Ég held, að það hafi jafnvel ekki verið tilgangur þeirra, sem gengust fyrir því, að hernámssamningurinn var gerður, en hins vegar munn þeir reka sig á það og hafa þegar rekið sig á það, þegar þeir eru að reyna að semja við Bandaríkin um einhverja aðferð til þess að framkvæma þennan hernámssamning heldur skár fyrir Íslendinga, að það er ekki hægt við þau að semja. Bandaríkin ætla sér að sitja fast og standa fast á því valdi, á þeim ítökum, sem þau hafa fengið. Þau segja bara: Jú, radarstöðvar, það er hernaðarleyndarmál; þessa fjóra staði úti um land þarf ég. Ef ég þarf aðra fjóra í viðbót á næstunni, þá verða það líka herstöðvar. Og Íslendingar verða þá að beygja sig út frá þessu sama. Þetta er nauðsynlegt. Hv. þm. Str. sagði út frá því, sem ég minntist hér á, að frá kosningunum í fyrra hefði verið bætt við fimm nýjum herstöðvum, þar af fjórum radarstöðvum, ef ég tók rétt eftir, að um þessar radarstöðvar hefði verið samið í þeim upphaflega samningi, þannig að það væri raunverulega bara spursmál um Njarðvík sem herstöð, hvort nokkuð hefði bætzt við. Má ég spyrja: Í hvaða upphaflegum samningi er samið um þessar radarstöðvar? Það, sem við höfum fyrir okkur, þingmenn, eru lög um lagagildi varnarsamnings, sem gerður var 5. maí 1931. Í þeim samningi er ekki nokkur skapaður hlutur um neinar radarstöðvar og var aldrei lýst yfir í sambandi við þann samning, þegar hann var löggiltur hér á Alþingi, um neinar radarstöðvar. Ég get a. m. k. ekki með bezta vilja munað það, og það er ósköp vel vitað af öllum þeim, sem um þessi mál hafa fjallað, að lengst af hefur í sambandi við þessi mál verið talað um þrjá staði, sem þeir sérstaklega höfðu hugsað sér að gera ítök í, þ. e. Keflavíkurflugvöll, Hvalfjörð og að einhverju leyti Skerjafjörð. Ég get ekki með bezta vilja munað eftir því, að nokkurn tíma hafi verið á það minnzt í sambandi við hernámssamninginn frá 1951, að þar hafi verið talað um radarstöðvar. Hvað meinar nú hv. þm. Str., þegar hann segir: „í upphaflegum samningi?“ Er til einhver annar samningur? Hefur verið gerður einhver annar samningur, einhver samningur, sem er hernaðarleyndarmál? Hefur verið gerður samningur 1951, sem Alþingi hefur aldrei fengið að vita af og er það mikið leyniplagg enn þá, eins og ferðirnar hingað til Reykjavíkur, að það megi enn þá ekki skýra frá honum, nema hv. þm. Str. hafi orðið á að ljóstra upp einu hernaðarleyndarmálinu til? Þetta þætti mér mjög vænt um að fá upplýsingar um og hvort maður megi þá skilja það þannig, að í þessum upphaflega leynisamningi hafi Njarðvíkurstöðin ekki verið, heldur sé þarna ný stöð til komin, en að radarstöðvarnar hafi verið þar í. Og það væri nú kannske ekki fjarri lagi að fá þá líka að vita, hvort það sé enn þá fleira í þessum upphaflega samningi. Ég held, ef ég hef ekki misskilið þetta, að þá þurfi hv. þm. Str. að gefa nokkru nánari upplýsingar um, hvað hann meinti. Viðvíkjandi ferðunum til Reykjavíkur er sagt, að þær séu miklu færri en áður, og það er sagt, að hver hermaður fari ekki nema einu sinni til tvisvar sinnum hingað til Reykjavíkur, svo er sagt, að það sé ógurlegt hernaðarleyndarmál, hvað það séu margir menn á Keflavíkurflugvelli, og svo er tilkynnt um leið, að það sé að vísu sagt frá þessu í útvarpsumræðum, en það sé allt í lagi, þegar það sé ekki utanrrh., sem geri það. Það fer þá að verða heldur þægilegt að fá upplýsingarnar, ef þær eru óbeint staðfestar á þennan hátt frá manni, sem á að vita um hlutina, eins og hv. þm. Str., og raunverulega gert heldur lítið úr öllum þessum hernaðarleyndarmálum, eins og ég býst nú líka við að sé kannske rétt að gera. Þá talaði hv. þm. Str. um Keflavíkurflugvöllinn, að hann væri bæði fyrir þrýstiloftsflugvélar og sprengjuflugvélar, og um hitann, sem skapaðist þar, er þrýstiloftsflugvélarnar væru að taka sig á loft. Hann komst svo að orði á eftir í sambandi við allan útbúnað vallarins, að það væri nú að vísu þarna meira um vörn að ræða. Alltaf er það nú heldur að minnka, sem staðhæft er í sambandi við þessa hluti. Ég hafði lýst því, hvernig þessi völlur væri hugsaður og gerður sem árásarflugvöllur, en hv. þm. Str. vill nú gjarnan láta líta svo út, að það sé meira um vörn en árás að ræða. En allt ber þetta að sama brunni. Mennirnir, sem fyrir tveim árum slógu hér í borðið og lýstu því yfir, að það kæmi aldrei nokkurn tíma til mála, að þetta væri nokkur skapaður hlutur annað en vörn, eingöngu varnarflugvöllur og allt bandalagið eingöngu varnarbandalag, eru nú auðsjáanlega sjálfir farnir að sjá, enda staðreyndirnar á Keflavíkurflugvelli þannig, að þeir geta sjálfir ekki lengur efazt um, að það sé árásarundirbúningur, sem þarna er framkvæmdur, þó að hitt sé sjálfsagt, að þegar menn ráðast á, þá þurfa þeir alltaf að vera við því búnir að verjast á eftir. En hvað sá árásarundirbúningur þýðir fyrir Íslendinga, og hvað af vörninni, sem á eftir árásinni kæmi, getur hlotizt fyrir Ísland, hliðra þeir sér hjá að minnast á af eðlilegum ástæðum. Hins vegar ber því ekki að neita, að allur tónn, raunar bæði hjá hæstv. utanrrh. og hjá hv. þm. Str., í þessum umræðum hefur verið með allt öðrum blæ en vant hefur verið þegar þessi alvörumál hafa verið rædd hér á Alþ. undanfarið. Í fyrsta lagi ber að fagna því, að hæstv. utanrrh. hefur séð ástæðu til þess að gefa hér skýrslu fyrir Alþ. um þessi mál og stofna til umræðna um þau, og það ber að fagna því einnig, hvernig þessar umræður hafa farið fram. Og ég vil alveg sérstaklega taka undir það, sem hv. þm. Str. sagði, að það er nauðsynlegt, að við getum rætt þessi mál okkar á milli hér í þinginu, án þess að það sé farið út í venjuleg flokkahnotabit og alls konar ofstæki og vitleysu í því sambandi. Mér sýnist bæði þær umr., sem hér hafa farið fram, og ekki sízt sú ræða, sem hv. þm. Str. hélt hér áðan, benda greinilega til þess, að innan stjórnarherbúðanna séu menn, fleiri og fleiri, að átta sig á því, að það þurfi að verða breyting á þessum málum hér á Íslandi. Og ég vil að vissu leyti undirstrika það, sem hv. þm. Str. kom inn á í niðurlagi sinnar ræðu, þó með nokkrum breyttum forsendum. Hann dró upp þá mynd, að það gæti létt af okkur Íslendingum þeirri byrði, þeirri hættu og þeirri vansæmd, sem hernámið er, ef vissar breytingar yrðu í Vestur-Evrópu. Ég veit nú ekki, hvort hann hefur gert sér alveg ljóst, hvaða breytingar það eru, sem vænlegastar eru til þess að valda slíkum létti byrðanna fyrir okkur hér á Íslandi. Ég held, að hans hugmyndir um, að hið núverandi svokallaða bandalag Vestur-Evrópu, sem var Brüssel-bandalagið, muni hjálpa mikið í þessu sambandi, muni reynast tálvonir. Brüssel-bandalagið eða Vestur-Evrópubandalagið mun að öllum líkindum ekki verða miklu langlífara en Evrópuherinn svokallaði varð, og jafnvel þó að það kæmist á með einhverjum breytingum frá því, sem nú er, þá er jafnvel efasamt, að það gæti nokkuð gott af því hlotizt. En það er aftur á móti annað, sem við skulum gera okkur ljóst að er að skapast í Vestur- og Mið-Evrópu: Annars vegar sú sterka hreyfing hjá þýzku þjóðinni, bæði í austur- og vesturhluta landsins, um sameiningu landsins, svo sterk, að á móti þeirri hreyfingu verður ekki staðið. Sá flokkur í Þýzkalandi, sem hatrammast stendur á móti þeirri sameiningu, flokkur Adenauers, stórtapar í hverjum einustu kosningum, sem fram fara þar. Það verður ekki til lengdar staðið á móti því, að þýzka þjóðin, næstfjölmennasta þjóðin á meginlandi Evrópu, sameinist, verði eitt ríki. En það er hins vegar um leið gefið, að það er óhugsandi, að Þýzkaland verði aftur eitt ríki, öðruvísi en að það ríki verði hlutlaust svæði í þeim átökum, sem talað er um á milli austurs og vesturs, enda engin þjóð í Evrópu betur til þess fallin, þegar hún væri búin að finna leið til þess að sameinast og hefði áhuga á því að dragast ekki inn í nein hernaðarbandalög og geta búið að sínum auðlindum og sinni tækni við friðsamlega framleiðslu án þess að þurfa að íþyngja sér með hernaðarframleiðslu. Og við skulum gera okkur ljóst, að sameinað Þýzkaland, hlutlaust í átökunum á milli austurs og vesturs, mun hafa við hlið sér England og Frakkland, sem reka sjálfstæðari pólitík en þau ríki hafa gert á undanförnum árum gagnvart Bandaríkjunum. Það blandast engum manni hugur um, sem fylgist með pólitíkinni í Evrópu, að í Frakklandi hefur orðið breyting hvað þetta snertir, breyting, sem utanrrh. Bandaríkjanna, herra Dulles sjálfur, hefur hvað greinilegast viðurkennt með fjandskap sínum við núverandi stjórn Frakklands, og hins vegar hvernig Bretland meira og meira stefnir að því að taka sjálfstæða forustu fyrir þeim Vestur-Evrópuríkjum, sem því vilja fylgja, án þess að fara eftir því, sem Bandaríkjastjórn vill. Við skulum gera okkur ljóst, að Vestur-Evrópa og Þýzkaland, sameinað sem hlutlaust land þarna á milli, þetta tvennt er það, sem kemur til með að skakka leikinn í þessum efnum. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Str., að okkur Íslendingum er að því stórhagur, að það skapist á þennan hátt í Vestur- og Mið-Evrópu ný afstaða hjá þessum þrem stóru þjóðum þar, Englendingum, Frökkum og Þjóðverjum, sem þýða ýmist, að stærsta þjóðin af þeim yrði hlutlaus í átökunum á milli austurs og vesturs, eins og þau eru kölluð, og hin taki upp mun sjálfstæðari pólitík en verið hefur gagnvart Bandaríkjunum, eins og þau hafa meira og meira verið að stefna að á undanförnum tveim árum. Þetta þýðir möguleika fyrir okkur Íslendinga að létta af okkur byrðunum. En þó að þessar forsendur skapist á þennan hátt, sem ég nú hef reynt að gera grein fyrir þeim, og þó að við séum ekki alveg sammála um, hvað til þess þurfi, að fullnægjandi forsendur skapist þarna, þá vil ég segja hv. þm. Str. eitt: Við Íslendingar erum ekki að fullu sloppnir, þó að ríki í Vestur- og Mið-Evrópu skapi þannig hlutlaust svæði eða skapi slíkt veldi á einn eða annan hátt á milli „Golíatanna“, eins og hann komst að orði, að við ættum ekki þess vegna vegna „hættunnar frá austri“, sem þeir hafa verið að tala um, að þurfa að hafa hér amerískan her lengur. Hann gengur í þessum sínum röksemdaleiðslum út frá því, að ástæðan til þess, að hernámssamningurinn var gerður og amerískar herstöðvar reistar á Íslandi, hafi verið hætta á árás austan að. En herstöðvarnar á Íslandi voru bara ekki skapaðar undir þessum forsendum, þó að bæði honum og öðrum hafi verið talin trú um, að þetta væru forsendurnar. Herstöðvarnar á Íslandi voru skapaðar út frá þeim forsendum, sem lágu til þess, að Ameríkanar heimtuðu hér þær herstöðvar 1945. Og mér er nær að halda, að þeir hafi kúgað Englendinga til að semja um það strax 1944, þegar Englendingar afhentu Bandaríkjamönnum herstöðvar í sinum eigin nýlendum í Vesturheimi til 99 ára, að Englendingar féllust á það, að þeir svo að segja hlutuðust til um, að það yrðu herstöðvar hér á Íslandi til 99 ára fyrir Bandaríkin. Herstöðvarnar á Íslandi, sem Bandaríkin heimtuðu 1945 og þau eru að fá í gegn núna, eru herstöðvar, sem eru settar með einhliða tilliti til stórveldahagsmuna Bandaríkjanna, en ekki með tilliti til varnar Vestur-Evrópu og varnar Íslands. Þess vegna er sú hætta yfirvofandi, jafnvel þótt á einu eða annan hátt sú þróun verði í Vestur- og Mið-Evrópu, að herstöðvar hér fyrir Bandaríkin ættu að vera orðnar alveg ónauðsynlegar út frá sjónarmiði þeirra, sem héldu, að þær væru til varnar gegn árás frá austri, að Bandaríkin reyni að halda herstöðvunum hér á Íslandi áfram, og það er sú hætta, sem við verðum að horfast í augu við. Meira að segja ef Bretland og Frakkland lentu í því, sem er náttúrlega aldrei óhugsandi á milli stórvelda, að afstaðan á milli þeirra og Bandaríkjanna yrði ekki eins vinsamleg og nú, heldur jafnvel óvinsamleg, væri fyllilega sú hætta, að Bandaríkin út frá sínum stórveldishagsmunum, þó að engum manni dytti í hug lengur, að herstöðvar á Íslandi væru til varnar gegn árás, sem þeir segðu að vænta mætti frá austri, frá Sovétríkjunum, reyndu að halda hér herstöðvum vegna hugsanlegra árása þeirra sjálfra á Vestur-Evrópu eða stríðs við Vestur-Evrópu. Við skulum gera okkur ljóst, að stórveldi eins og Bandaríkin eru ekki aðeins að hugsa út frá deginum í dag, enda sýnir það það bezt, þegar þau gera kröfu til herstöðva til 99 ára. Þau eru að hugsa alllangt út í framtíðina, ekki aðeins út frá þeim pólitísku átökum, sem eiga sér stað á milli auðvaldsins í Bandaríkjunum og alþýðunnar í alþýðuríkjum heimsins, heldur líka út frá þeim hugsanlegu átökum, sem gætu átt sér stað á milli auðvaldsins í Bandaríkjunum og auðvaldsins í Bretlandi eða annars staðar í Vestur-Evrópu. Afstaða Íslands og amerískar herstöðvar á Íslandi geta eins haft þýðingu fyrir Bandaríkin gagnvart Bretum. Við skulum þess vegna gera okkur ljóst, að jafnvel þó að svo færi, að slíkar forsendur sköpuðust í Vestur-Evrópu, hvort heldur það yrði nú með þeim hætti, sem hv. þm. Str. gerði sér vonir um, eða með þeim hætti, sem ég var að draga hér upp mynd af, þá yrðum við Íslendingar eftir sem áður að standa á því að losa okkur við amerísku herstöðvarnar hérna, þó að Bandaríkin vildu halda þeim áfram. Þetta skulum við fyllilega gera okkur ljóst. Hitt þykir mér aftur á móti vænt um, að einmitt sú þróun, sem nú er að verða í Vestur-Evrópu, hvaða myndir sem hún kann nú að taka á sig á næstunni, er nú þegar að skapa forsendur fyrir því, að þeir menn hér á Íslandi, sem voru með hernáminu 1951, sjái nú, að það sé tími til kominn að létta því hernámi af, að segja þeim hernámssamningi upp, og það er það, sem verður eina lausnin á öllum þeim vandamálum, sem við höfum verið hérna að ræða um, hvernig sem við spjöllum um þetta, hvort sem við tökum hernaðarleyndarmálin sum alvarlega eða frekar í gamni, hvernig sem við ræðum um vandamál vinnuaflsins á Íslandi, hvernig sem við ræðum um allt það, sem yfir vofir, ef þessar herstöðvar yrðu einhvern tíma notaðar af hálfu Bandaríkjanna. Við komumst alltaf að þeirri niðurstöðu, að þessi hernámssamningur verður óþolandi og þess vegna sé um að gera að nota frá sjónarmiði þeirra, sem upprunalega féllust á samninginn, þá friðsamlegu þróun, eins og þeir kalla það, í alþjóðamálum, sem nú er, til þess að losa okkur við þennan samning, - og frá sjónarmiði okkar hinna. sem alltaf höfum álitið þennan samning ógæfu, að vinna að því að búa þjóðina undir að losa sig við hana, búa hana undir það andlega með því að gera henni nægilega ljóst, hver hætta og hver smán þessi samningur er og allt það ástand, sem af honum skapast, og búa hana undir það efnahagslega að vera aldrei oftar upp á það komin að þurfa svo að segja, eins og gert var fyrir tveimur árum úti um land, að segja við íslenzka menn, sem ekkert frekar mundu vilja gera en að byggja upp atvinnulífið í sínum kaupstöðum og sveitum, að þeir skuli bara fara suður á Keflavíkurflugvöll til þess að byggja þar fyrir ameríska dáta. Eina lausnin, hvernig sem við veitum þessu máli fyrir okkur, verður þess vegna, undir hvaða forsendum sem við gerum það, að segja þessum samningi upp, hætta þessu hernámi og láta ameríska herinn fara burt.



Herra forseti. Þótt tíminn sé næstum liðinn, ætla ég að nota nokkrar mínútur til að svara einstaka fyrirspurnum. Þeir hafa verið sammála um það, hv. 4. og 8. þm. Reykv., að enginn samningur hafi verið gerður við Bandaríkin. Hv. þm. Str. svaraði þessu og sýndi fram á, að þetta væri misskilningur, því að það færi ekki eftir því, í hvaða formi samningur væri gerður, það væri samningur fyrir því. Það væru engin eyðublöð fyrir slíka samninga, eins og skotið var hér inn í áðan. Auðvitað er þeim heimilt að trúa því, að enginn samningur hafi verið gerður. Ég get ekki að því gert. Báðir þessir hv. þm. hafa gert mikið veður út af öðru atriði, en það var út af fsp., sem var lögð fyrir mig í gær, hvort reglur um ferðir Íslendinga inn á völlinn hefðu verið gerðar í samráði við herstjórn Bandaríkja, og neitaði ég því. Hv. 4. þm. Reykv. las upp úr Tímanum frá 26. eða 27. maí, að það væri ósamræmi hér á milli. Það getur vel verið, að þeir álíti, að það sé, en það er ekki. Þegar var minnzt á þetta atriði við Bandaríkjamennina, þá sögðu þeir: Þetta er ykkar mál, og við semjum ekki um það - enda voru þeir ekki ánægðir með þær till., sem komu fram frá okkur, svo að reglurnar um ferðir Íslendinga inn á völlinn eru settar einhliða af Íslendingum, án nokkurs tilverknaðar Bandaríkjaherstjórnar. Því hefur verið haldið hér fram og gert töluvert veður út af því, að það hafi verið fjölgað herstöðvum hér á síðasta ári eða síðan við framsóknarmenn tókum við utanríkismálunum. Það hefur verið skýrt frá því hér áður, að þetta sé ekki rétt. Radarstöðvarnar voru samþykktar áður og tilkynnt um þær. Ég hef ekki gögn hér við höndina til þess að upplýsa nánar um þetta, en mér er sagt frá mjög öruggum heimildum, að þetta sé rétt. Það hefur því ekki verið bætt neinu við það, sem áður var lofað. Það má að vísu telja radarstöðvarnar hernaðarstöðvar, en þær eru a. m. k. ekki árásarstöðvar, því að þær eru settar upp í varnarskyni. Það hefur líka verið minnzt á það hér og spurt um það, hvort við höfum óskað eftir því að taka að okkur rekstur stöðvanna. Því hefur verið svarað að nokkru leyti. Hv. þm. er ekki alveg ljóst, um hvað hann er að tala, þegar hann vill, að Íslendingar taki að sér rekstur stöðvanna. Ég get upplýst það, að í eina slíka radarstöð þarf 30–50 þaulæfða sérfræðinga, til þess að stjórna þeim tækjum, sem þar eru notuð. Vitanlega höfum við ekki slíkan mannafla fyrir hendi. En eins og ég sagði í gær, hefur ekki verið um þetta samið. Þetta mál liggur alveg niðri enn þá. En hitt er rétt, að við kusum ekki, eins og hv. þm. Str. upplýsti hér, að semja um það, að Íslendingar tækju að sér einhver undirtyllustörf á þessum stöðum, heldur kusum við til þess að forðast sambýli á stöðvunum að krefjast þess, að þær væru algerlega lokaðar. Þar með segi ég ekki, að það sé vonlaust, að Íslendingar geti tekið að sér þessar stöðvar. Ég skal ekkert um það segja, að hægt verði að þjálfa svo marga menn hér, en heldur lízt mér þunglega á það, því að það tekur mikinn tíma að þjálfa menn til slíkra starfa. Mér er sagt af kunnugum, að það sé tveggja ára nám, til þess að geta farið með tækin. Þá vildi ég svara hv. 4. þm. Reykv. því, að ég hafi ekki upplýst um, hvað við hefðum farið fram á við Bandaríkjamenn. Það er alveg rétt, ég gerði það ekki í ræðu minni í gær. En ég vil geta þess, að ég hef tvisvar sinnum gert það hér á hv. Alþingi. Í ræðu 19. nóv. s. l. skýrði ég nákvæmlega frá því, hvaða kröfur við gerðum til Bandaríkjamanna. Voru þær sundurliðaðar í sex liði. Ég vil ekki vera að eyða tíma í að lesa þetta upp. Enn fremur tók ég þetta fram „summariskt“ í ræðu minni 12. apríl í vor. Þar er líka frá því sagt, hvað við höfum farið fram á, og ef maður ber svo saman, hvað við höfum fengið, og þær kröfur, sem við höfum lagt fram, þá svarar það sér sjálft, hverju við höfum ekki fengið framgengt. Hv. 4. þm. Reykv. spurði um það, sem er ekki nema eðlilegt og sanngjarnt að um sé spurt, hvort við hefðum samið um, að við tækjum að okkur fleiri störf. Ég skal svara þessu óbeint. Það er stöðugt unnið að því, að Íslendingar taki að sér fleiri og fleiri störf fyrir Bandaríkjamenn. T. d. vil ég benda honum á það, að við erum að yfirtaka alltaf meira og meira af störfum í sambandi við flugið. Enn fremur höfum við tekið að okkur að mestu leyti veðurþjónustuna á flugvellinum. Það eru margir veðurfræðingar, sem vinna þar, og ég hygg, að þeim mönnum fari alltaf fjölgandi, sem fara í tæknileg störf fyrir varnarliðið. Hv. 4. þm. Reykv. spurði enn fremur að því, hvort við hefðum farið fram á að afnema tollfrelsi á áfengi og fleiri ónauðsynlegum vörum, eða munaðarvörum, eins og hann skaut inn í. Það hefur ekki verið gert, því að um það var samið í upphafi, að herinn fengi vörur sínar tollfrjálsar, en það er alls staðar gert, þar sem her dvelur erlendis, eftir því sem ég veit bezt. Á hinn bóginn hefur verið hert, ettir því sem hægt er, á eftirliti og mun verða gert betur, til þess að tollfrelsið verði ekki misnotað. Hv. 8. þm. Reykv. gerði lítið úr því, að við hefðum samið um það, að við hefðum einhvern hemil á því, hversu margir Íslendingar ynnu við varnarstörfin. Ég lýsti því þó yfir í gær, að til jafnaðar hefði unnið 600 manns færra á árinu 1954 en 1953, og er það vitanlega vegna áhrifa frá utanrrn., að þannig hefur verið fækkað. Skortur á vinnuafli stafar þá ekki af því, að það hafi fjölgað í varnarliðsvinnu í Keflavík, heldur stafar það einfaldlega af því, að fjárfesting hefur stórkostlega aukizt, t. d. í Rvík og hér suður frá, og þar með vinna við húsabyggingar. Auk þess er útgerð miklu meiri nú en hefur verið, t. d. á smábátum, en það er mannfrek útgerð. Ég vil hér svara fyrir óverðskulduð ummæli, sem hv. 8. þm. Reykv. hafði um starfsfólk mitt í utanrrn., þar sem hann taldi, að það væri áberandi ósannsögult fólk. Ég vil lýsa þetta ómerkileg ummæli og ódrengileg á allan hátt, þar sem hann er að níða hér menn, sem eru fjarverandi, og ég skora á hann að endurtaka þetta í blaði sínu. Mér er ekki kunnugt, að um þetta svokallaða barnadagsmál í Keflavík hafi verið sagt eitt einasta orð ósatt af ráðuneytinu, enda hefur ameríska blaðið gefið yfirlýsingu um, að það hafi farið skakkt með. Og ef hann fylgist jafnvel með blöðum þarna suður frá og virðist vera, þá hefði hann getað lesið þetta líka og fylgzt með málinu, en það virðast álög á blaði hans að geta sjaldan sagt satt.