Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Þetta frv. er flutt eftir beiðni Siglfirðinga sjálfra, en ég vildi láta mér nægja við 1. umr. að vísa til grg. við frv. og óska, að því verði vísað til allshn. - Það eru svo miklar annir á þinginu utan funda, að ég kysi helzt að þurfa ekki að halda lengri ræðu um þetta mál.

Magnús Jónsson * Ég skal ekki leggja mikið umr., en ef á að fara að fjölga þingmönnum, þá er svo sem auðvitað, hvar á að byrja á breyt. Það á vitaskuld hvergi annarsstaðar að byrja en í kjördæmi tveggja hv.flm. þessa frv. - Það er náttúrlega mikið misræði víða um kosningar til Alþingis og allmisjafn réttur kjósenda, en það er auðvitað, að ef nokkursstaðar á að breyta um, á að fjölga þm. fyrir Reykjavík. Ég ætla ekki að fara að boða nýtt frv. um þetta sjálfur, en vildi aðeins benda á það, að ekki væri nema eðlilegt, að það kæmi fram frv. um að fjölga þm. fyrir Reykjavík, ef þingið á annað borð ætlar að fjölga þingmönnum.

Bernharð Stefánsson Mér finnst það ekki mega minna vera en að ég færi flm. þessa frv. þakkir fyrir það, hvað þeir bera mikla, umhyggju fyrir mínu kjördæmi, eins og hefir sýnt sig í því, að þeir flytja þetta frv. Það er auðvitað mál, og kemur engum þdm. á óvart, hver mín aðstaða er til þessa máls; það er sem sagt ekki nein ný tillaga á Alþingi, að Siglufjörður verði gerður að sérstöku kjördæmi. Fyrirrennari minn mun hafa hreyft þessu máli, og ég ætla að ég hafi tvisvar til þrisvar gert tillögu um það, að Siglufjörður yrði sérstakt kjördæmi. En sú tillaga hefir ekki til þessa fengið neitt góðan byr. Eins og öllum er kunnugt og ég hefi margbent á í sambandi við þetta mál, hefir frá því fyrsta verið fylgt þeirri grundvallarreglu, að hvert lögsagnarumdæmi væri kjördæmi út af fyrir sig. Frá þessu hefir ekki verið vikið að öðru leyti en því, að kaupstaðir, aðrir en Reykjavík, urðu ekki sérstök kjördæmi fyrr en 1904. Hafnarfjörður og Siglufjörður höfðu þá ekki fengið kaupstaðarréttindi, en fengu þau síðar, án þess þó að vera gerðir að sérstökum kjördæmum. Nú er búið að bæta úr þessu að því er snertir Hafnarfjörð, en Siglufjörður hefir verið skilinn eftir. Þegar af þessari ástæðu er rétt að samþykkja frv. Í greinargerð frv. er alveg réttilega tekið fram, að Siglufjörður á við að búa mjög sérstaka aðstöðu um atvinnurekstur, og það getur ekki verið Alþingi annað en gróði, að maður, sem er sérstaklega kunnugur öllum atvinnuháttum á Siglufirði, eigi sæti á þingi. Aðstaðan er nú sú í Eyjafjarðarkjördæmi, að aðrir hlutar kjördæmisins en Siglufjörður hafa að langmestu leyti ráðið um, hverjir yrðu þingmenn. Hv. 1. þm. Reykv. talaði um það, að ef ætti að fara að fjölga þingmönnum, þá væri rétt að byrja í Reykjavík. Þetta kann að vera rétt, ef eingöngu er litið á tölu kjósenda. En hér á fleira að koma til greina. Ég er til dæmisviss um, að ekkert kjördæmi landsins er eins vel sett og Reykjavík að því leyti, að þingmenn eru svo vel kunnugir öllum hennar högum. Á Alþingi er miklu minni þekking á þörfum og högum Siglfirðinga en Reykvíkinga. Það sýna bezt ræður ýmissa þingmanna á undanförnum þingum. Ég endurtek þakklæti mitt til hv.flm. og leyfi mér að mæla hið bezta með því, að frv. nái fram að ganga.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Þetta frv. er flutt af allshn. eftir tilmælum frá alþingishátíðarnefndinni í samráði við stj. Frv. fer fram á heimild fyrir stj. til ýmsra ráðstafana vegna hátíðarinnar. Í fyrsta lagi er henni heimilað að hafa einkarétt á merki alþingishátíðarinnar; sem mynd er af í 1. gr. frv. - Það er kunnugt, að verzlanir vilja nota þetta merki, einkum til þess að selja útlendingum muni til minningar um hátíðina. Slíkir munir yrðu seldir dýru verði. Nefndinni finnst eðlilegt, að stj. veiti leyfi til þess að nota þetta merki og að ríkissjóður fái tekjur af merkjasölunni. Þegar um verzlunarvörur er að ræða, skal gjaldið vera hundraðsgjald af verði vörunnar samkv. innkaupsreikningi, en þó aldrei yfir 15%. - Gjaldi því, sem inn kemur fyrir söluleyfi á merkinu, skal varið upp í kostnað við alþingishátíðina. Í öðru lagi skal stj. heimilt að ákveða, að undangenginni skoðun, hverjar bifreiðar megi vera í notkun á vegunum milli Reykjavíkur og Þingvalla dagana 25.–29. júní þ. á., að báðum meðtöldum. Búast má við, að straumurinn verði mikill til og frá Þingvöllum þessa daga og að það geti hindrað umferðina, ef bifreiðar bíla. Þess vegna er nauðsynlegt að hafa ekki aðrar bifreiðar í umferð en þær, sem reynzt hafa traustar við skoðun. Samkv. heimild frá síðasta þingi getur stj. takmarkað umráð bifreiðaeigenda; en ég get upplýst, að þessa heimild þarf ekki að nota, vegna þess að samkomulag hefir orðið á milli nefndarinnar og bifreiðaeigenda um að setja alla bifreiðaumferð á milli Rvíkur og Þingvalla undir eina stjórn. En það var gott að styðjast við heimildarlögin meðan á samningunum stóð. Ef eftirlitsmenn bifreiða telja varhugavert, að einhver bílstjóri fari með bifreið á Þingvallaveginum þá daga, er um ræðir í 3. gr., sökum óvana eða af öðrum líkum ástæðum, þá skal stj. heimilt að banna þeim manni að stýra bifreið þá daga. Loks skal stj. heimilað að kveða á um lokunartíma sölubúða í Reykjavík hátíðardagana 26.–28. júní, og einnig að setja ákvæði um, að sölubúðir í Rvík verði opnað að einhverju leyti sunnud. 29. júní. Gert er ráð fyrir, að stj. verði að setja reglur um þetta, að fengnum till. verzlunarmanna- og kaupmannafélaga í Reykjavík, svo og bæjarstjórnarinnar. –Búast má við því, að verzlunarfólk vilji sækja hátíðina og verði óánægt, ef það er ekki leyft. Þess vegna er nauðsynlegt, að fullt samkomulag sé um þetta á milli verzlana í bænum. Einnig má gera ráð fyrir, að ýmsir þurfi að komast í búðir á sunnud. 29. júní, en það er ekki heimilt vegna helgidagalöggjafarinnar, og þess vegna er farið fram á þessa undanþágu. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn.

Jón Þorláksson Ég lýsti því yfir í fyrra, þegar samskonar frv. og þetta um heimild til þvingunarlöggjafar í sambandi við alþingishátíðina var hér á ferðinni, að ég væri því mótfallinn. Sérstaklega álít ég þvingunarráðstafanir óviðeigandi í sambandi við 1.000 ára minning þess, að þjóðin er frjáls þjóð í frjálsu landi. Og mér sýnist sumt af því, sem borið er fram í þessu frv., vera húmbúg og sumt algerlega óviðeigandi. Sú aðgreining, sem hér á að fara fram á bifreiðum á Þingvallaveginum samkv. þessu frv., sýnist mér óþörf. Við höfum skýr lög um skoðun á bifreiðum, og samkv. þeim má engin bifreið vera í notkun, nema hún sé í forsvaranlegu standi, og skoðunin á að vera því til tryggingar, að bifreiðarnar séu forsvaranlegar. Annars ætla ég ekki að deila um þetta við hv.flm., en ég vildi aðeins láta sjást mótmæli mín gegn þessum þvingunarráðstöfunum gagnvart landsmönnum. En af því að hv.frsm. minntist á samning hátíðarnefndarinnar við bifreiðastöðvarnar hér í bænum um flutning farþega milli Rvíkur og Þingvalla hátíðisdagana, vildi ég geta hér um eitt atriði úr honum, sem forstjóri eins bifreiðafélags hér í bænum skýrði mér frá. Geri ég það til þess, að. formanni alþingishátíðarnefndarinnar gefist tækifæri til leiðréttingar, ef rangt er frá skýrt. Farþegafargjald með bifreiðum milli Reykjavíkur og Þingvalla er nú 5 krónur fyrir sætið, og ýmsir forstjórar bifreiðastöðva hafa látið það í ljós við mig, að ef allt hefði verið frjálst og afskiptalaust í þessu efni, þá hefði ekki komið til mála að hækka fargjöldin þá daga, sem hátíðin stæði yfir. Bifreiðastöðvarnar lifa á viðskiptum við almenning og vilja ekki styggja frá sér viðskiptavini sína. Þegar ég kem á þá bifreiðastöð, sem ég skipti við, og panta farseðil, þá fer hún ekki að hrinda mér frá sér með því að hækka fargjaldið, þótt venju meira sé um að vera, og á sama hátt yrði það um aðra borgara. Stöðvarnar hefðu ekki getað sétt mismunandi taxta og ekki komið því í kring að taka hærri fargjöld fyrir sætin þessa hátíðardaga en endranær. Samkeppnin hlaut að halda þeim í skefjum, og sú áhætta, að þær kynnu að tapa viðskiptum. En þessi vandkvæði leystust af sjálfu sér, þegar hátíðarnefndin kom til bifreiðastöðvanna og bauð þeim samkomulag um að þær skyldu fá 10 kr. fyrir sætið í staðinn fyrir 5 kr., sem þær höfðu áður tekið. Það var eðlilegt, að forstjórar bifreiðastöðvanna tækju liðlega þessu tilboði. Það á að skipa sameiginlega stjórn yfir bifreiðaflutningana, sem nefndin ber ábyrgð á, en einhverjir duglegir forstjórar stöðvanna verða i. Fyrir þessa stj. ætlar nefndin að taka eina kr. af hverju fargjaldi, en bifreiðastöðvarnar fá 9 kr. –Ég spyr aftur hv. nefnd um, hvort þetta sé satt, hvort hún hafi gert slíkan samning við bifreiðastöðvarnar. Forstjórarnir, sem sögðu mér frá þessu, voru glaðir yfir því að fá farseðlagjaldið tvöfaldað án þess að þurfa sjálfir að styggja viðskiptavini sína eða hafa nokkra áhættu. Ég veit ekki, hve mikill mannfjöldi sætir bifreiðaflutningum á milli Rvíkur og Þingvalla þessa hátíðardaga, en annars hefði mátt gera sennilega áætlun um það, hvað mikið nefndin féflettir almenning með þessum fáheyrðu ráðstöfunum, ef rétt er frá þeim skýrt.

Jón Baldvinsson * Ég vildi aðeins gera þá aths. við 5, gr. frv., að réttast væri, að bæjarstjórnirnar bæði í Reykjavík og Hafnarfirði hefðu tillögurétt um lokun búða og vinnufrí fólks þessa hátíðardaga. Það stendur svo líkt á um báða kaupstaðina í þessu efni, og sanngjarnt, að bæjarstj. í Hafnarfirði fái einnig að segja álit sitt um það. Auk þess gæti ég líka gert þá aths., að það er eins mikil ástæða til að leita umsagnar verkamannafélaganna eins og verzlunarmannafél. á þessum stöðum, a. m. k. að því er snertir frí frá annari vinnu. Þó að búðum sé lokað, þá þýðir það aðeins frí fyrir verzlunarmenn. En alþingishátíðin á vissulega að vera fyrir allar stéttir, og þess vegna á það alls ekki við að halda fólki til annarar vinnu þessa daga, þó það tíðkist á frídögum verzlunarstéttarinnar, sumardeginum fyrsta og 2. ágúst. - Þessu vildi ég skjóta til hv.frsm. Viðvíkjandi því, sem hv. 3. landsk. sagði um bifreiðafargjöldin, skal ég geta þess, að ég hefi líka heyrt getið um þennan samning hátíðarnefndarinnar við bifreiðastöðvarnar, en ekki lagt trúnað á, að fargjöldin væru hækkuð um helming, nema nefndin hugsaði sér að nota annan helminginn til greiðslu á kostnaði við hátíðina. En það væri gott að fá upplýsingar um þetta. Annars er það ekki rétt hjá hv. 3. landsk., að við yrðum neitt betur settir undir lögmáli hinnar frjálsu samkeppni á þessu sviði. Bifreiðastöðvarnar yrðu ekki sérstaklega hræddar við að hækka taxtana. Það er hinn mesti misskilningur, að þær styggi nokkuð viðskiptavini sína, þó að fargjöldin séu hærri þessa daga en aðra. Þegar allar stöðvarnar hafa sama taxta, þá getur enginn framhjá honum komizt, og hv. 3. landsk. verður því að beygja sig undir hann eins og aðrir. Og bifreiðastöðvarnar geta fyllilega notað sér aðstöðuna til þess að hækka fargjöldin þá daga, sem hátíðin stendur. Ég nota orðið „frjáls samkeppni“ venjulega með gæsalöppum. Þetta er aðeins smáborgaralegt slagorð og fyrir löngu úrelt frá sjónarmiði þeirra, sem nokkuð hafa fylgzt með þróun þjóðskipulagsins á síðari tímum. Það væri æskilegt að fá upplýsingar um það frá hv.frsm., hvort það er rétt, að bifreiðastöðvarnar ætli sér að taka helmingi hærri fargjöld af fólki þessa hátíðardaga en venjulega. Ég veit það að vísu, að bifreiðarnar muni fara færri ferðir og hægar en tíðkast, og flytja því færra fólk á sama tíma.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Hv. 3. landsk. minntist á þvíngunarráðstafanir, sem ákveðnar væru með þessu frv., og var þeim mótfallinn. En ég lít allt öðruvísi á þær. Þessar ráðstafanir eru gerðar til þess að tryggja öryggi við hina miklu umferð á Þingvallaveginum, sporna við óreglu og ósamræmi í fargjöldum með bifreiðum. Það er skylda allra að styrkja þessar ráðstafanir vegna heildarinnar, en þær valda ekki tilfinnanlegri „frelsis“-skerðing. Ég hefi heyrt marga hafa orð á því í sambandi við alþingishátíðina, að þeir bæru kvíðboga fyrir því, að af bifreiðaflutningunum mundi stafa mikil hætta, sem mundi skyggja á afmælisfögnuðinn, og það væri sannarlega hrapallegt, ef slys hlytust af þeim. En eins og áður hefir verið tekið fram, þá verða þvingunarráðstafanir ekki notaðar nema nauðsynlegt sé. Að því er snertir fargjaldið milli Reykjavíkur og Þingvalla, þá er það rétt, sem hv. 3. landsk. gat um, að það á að vera 10 kr. með fólksflutningabifreiðum. Af því tekur nefndin 1 kr. upp í kostnað þann, sem leiðir af eftirliti með umferð á vegunum og á Þingvöllum. En það er ekki rétt hjá hv. 3. landsk., að þetta sé helmingi hærra gjald en bifreiðastöðvarnar hafa áður tekið, því að fargjaldið hefir verið 5 kr. hvora leið, eða 10 kr. fyrir báðar leiðir. En nú er það augljóst, að bifreiðarnar hljóta jafnan að fara tómar aðra leiðina, frá Þingvöllum fyrstu daga hátíðarinnar og frá Reykjavík síðasta daginn. Á venjulegum túnum fá bifreiðarnar fólk að flytja báðar leiðir.  En auk þess er það rétt, sem hv. 4. landsk. sagði, að bifreiðarnar verða að fara hægar þessa daga heldur en venjulega. Ég ímynda mér, að þeir menn séu fáir, sem bifreiðastöðvarnar telja sig svo háðar, að þær þori ekki að setja þeim hærri fargjöld þessa hátíðisdaga en endranær. Flestir af þeim, sem nota bifreiðar til muna hér í Reykjavík, eiga þær sjálfir. Og þó að einhver bifreiðastöð hækki ekki fargjöld sín við hv. 3. landsk., þá er ég viss um, að þær mundu ekkert hika við að hækka fargjaldið við almenning og selja aðkomumönnum utan af landi og útlendingum eftir geðþótta sínum; en það hefði orðið okkur bæði til vandræða og vansæmdar. Þess vegna hefði það verið alveg óforsvaranlegt að setja ekki hámarksverð á fargjöldin. Ég skal geta þess út af því, sem hv. 4. landsk. sagði, að það er fullkomlega sanngjarnt, að bæjarstj. í Hafnarfirði hafi, eins og bæjarstjórn Reykjavíkur, tillögurétt um þau atriði, sem rætt er um í 5. gr. frv.

Björn Kristjánsson Ég vildi gjarnan fá upplýsingar viðvíkjandi 1. gr. frv., sem fjallar um einkarétt á merki hátíðarinnar. Þar segir, að engum sé heimilt að nota merkið á „verzlunarvöru“ án leyfis stj. Ég get varla skilið, að hér sé í rauninni átt við það, sem orðalagið bendir til. Ég hefi helzt skilið þetta á þann veg, að hér sé átt við smíðisgripi eða gripi, sem gerðir hafa verið í sambandi við hátíðahöldin, til þess að eiga þá til minja um hátíð þessa. Verðu slíkir hlutir dýrari og dýrari eftir því sem lengra líður frá. Ef ég hefi skilið þetta rétt, þá er orðalag gr. mjög óheppilegt, og þarf að breyta því, ef vel á að vera. Loks er annað atriði, sem ég vil beina athygli manna að. Í gr. stendur, að lögreglustjóri skuli innheimta gjald fyrir merkið eftir innkaupsreikningi. Nú getur vel staðið svo á, að gjaldgreiðandi hafi búið hlutinn til sjálfur. Hvernig fer þá? Hvernig á lögreglustjóri að innheimta gjaldið eftir innkaupsreikningi, ef enginn slíkur er til? Það þarf að taka eitthvað fram um þetta, og vænti ég þess, að hv.n. taki þetta til athugunar. Annars skal ég taka það fram, að mér er næsta óljúft að tala um alþingishátíðina meðan svo stendur á á þingi, sem nú er raun á.

Jón Þorláksson Hv. þm. Seyðf. staðfesti það, sem sagt hefir verið um samninga hátíðarnefndarinnar og bifreiðastöðvanna hér í bæ, en hann reyndi um leið að bera í bætifláka fyrir nefndina með þeirri furðulegu staðhæfingu, að bifreiðar mundu ganga meira mannlausar milli Reykjavíkur og Þingvalla um hátíðardagana en venjulegt er á öðrum tímum. Yrðu flutningsgjöldin óhjákvæmilega að vera hærri fyrir þá sök. Ég hefi nú alltaf haldið, að þar sem flutningarnir verða miklu meiri þessa daga en að öllum jafnaði, en rekstur bifreiðanna á hinn bóginn ekki dýrari, þá gætu bifreiðastöðvarnar vel staðið sig við að hafa fargjöldin lægri þessa daga en ella. Auk þess má benda á, að venjulega þegar menn fara til Þingvalla, þá panta þeir bifreiðina eða sæti í bifreið til baka að kvöldi sama dags. Á meðan staðið er við á Þingvöllum, ræður bifreiðarstjórinn því sjálfur, hvort hann fer til Reykjavíkur aðra ferð með bifreiðina farþegalausa til þess að sækja nýja farþega, eða hann biður á Þingvöllum til kvölds. Það er algengast nú, að bifreiðir fara fleiri en eina ferð hlaðnar til Þingvalla fyrri hluta dags, en þá gjarnan tómar hina leiðina, en flytja síðan fólkið til Reykjavíkur síðari hluta dagsins, og verða þá að fara tómar austur. Á þessu verður sennilega lítil breyting hátíðardagana. Allur þorri hátíðargestanna, sem heima eiga í Reykjavík og vilja dvelja á Þingvöllum um hátíðardagana, fer austur að morgni og til Reykjavíkur að kvöldi. En almenningur verður að greiða tvöfalt fargjald, til stórgróða fyrir bifreiðastöðvarnar. Rök hv. hátíðarnefndar fyrir þessari ráðsmennsku eru vitanlega þau sömu, sem eigendur bifreiðastöðvanna hafa notað til þess að fá n. til þess að gera þessa feikna vitleysu. Er nefndin vissulega ekki of sæl af því að fá 1 kr. af hverju sæti fyrir afgreiðslu bifreiðanna í Reykjavík og á Þingvöllum og bifreiðastæði þar austur frá, en bifreiðaeigendur fá þarna stórkostlega aðstöðu til þess að féfletta almúgann í skjóli þessara mjög svo heimskulegu ráðstafana. Fer svo jafnan, þegar gripið er fram fyrir hendur eðlilegrar þróunar viðskiptalífsins með þvingunarráðstöfunum. Hefir reynslan æ betur og betur sýnt, að slíkt leiðir jafnan til ófarnaðar. Hvað ræðu hv. 4. landsk. snertir, þá skal ég taka það fram, að ég bjóst aldrei við, að hann færi að lofsyngja hinni frjálsu samkeppni. Hefi ég sízt búizt við svo skynsamlegu úr þeirri átt. Annars vil ég segja það, að ég er ekkert hræddur um að bifreiðastöðvarnar hefðu hækkað taxtann, þótt engar opinberar ráðstafanir hefðu verið gerðar til þess að halda honum niðri. Eða skyldi Alþýðubrauðgerðin hækka verð á brauðum, þótt brauðalítið yrði í bænum um stundarsakir sakir fjölda aðkomumanna?

Ég veit nú ekki!

. Í frjálsri samkeppni beita engin heilbrigð fyrirtæki slíkri aðferð, því þau vilja halda viðskiptavinunum áfram, og vita, að þeir firtast, ef þeim er sýnd slík ósanngirni. Auk þess er mikið til í bænum af aukabílum eða einkabílum, og bifreiðastöðvarnar eiga á hættu, að flutningarnir renni yfir til einstakra manna, ef þær ætla að okra á fólkinu. Það er því hinn mesti misskilningur, ef hv.þm. heldur, að allt fari betur, ef hið opinbera fer að hafa bein afskipti af þessum málum. Og hvað þessa samninga snertir, þá er hér um svo alvarlega féfletting að ræða, að taka þyrfti í taumana og afstýra slíkri óhæfu, ef unnt er án afarmikilla skaðabóta. Að öðrum kosti ætti að tilfæra helming af fargjöldunum á hátíðarkostnaðinn, í stað þess að beita almenning þvílíku gerræði, sem þessi óhæfilega háu fargjöld eru.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Umr. hafa allmikið sveigzt frá frv. á þskj. 57 að öðru frv. frá í fyrra. Ég skal þó leiða það hjá mér, en vil hinsvegar segja nokkur orð út af ræðu hv. 3. landsk. Hann leitaðist við að vita gerðir alþingishátíðarnefndar viðvíkjandi fargjöldum milli Reykjavíkur og Þingvalla. En ég skal einungis benda hv.þm. á það, að allur almenningur veit og skilur, að þegar mikil aðsókn er að einhverju, sem lítið er til af, þá býður lögmál hinnar frjálsu samkeppni, að verðið fari fram úr öllu hófi. Þessi er líka reynsla alstaðar. T. d. get ég bent á það, að á styrjaldarárunum komst munntóbak í svo hátt verð í kaupstað einum á Norðurlandi, að samsvaraði 70 kr. kg. Þess vegna hefir allur almenningur það á tilfinningunni, að ef ekkert eftirlit væri haft með fólksflutningi bifreiða milli Reykjavíkur og Þingvalla, myndu bifreiðastöðvarnar okra alveg óstjórnlega á ferðafólkinu. Bifreiðakostur bæjarins er ekki meiri en svo, að ómögulegt er að koma öllum þeim feiknafjölda, sennilega um eða yfir 20 þús. manna, áleiðis og til baka aftur nema með sérstaklega góðu skipulagi á flutningunum. Til þess að greiða fyrir þessum flutningum hefir verið varið allt að 300 þús. kr. til nýs vegar til Þingvalla. Nú ætti hv. 3. landsk. að skilja það, að þjóðfélagið fer tæplega að verja stórfé til slíks vegar, nema að hafa einhver bein afskipti af flutningunum jafnframt. Hvorttveggja er gert til þess að greiða fyrir fólksflutningunum til og frá Þingvöllum um hátíðardagana. Þá áleit hv. 3. landsk. hækkun fargjaldanna ósanngjarna. Um það má deila. Ég fyrir mitt leyti álít þau ekki ósanngjörn. Jafnframt ber að líta á það, að hátíðarnefndin lætur sig það nokkru skipta, ef unnt er að auka bílakostinn til flutninganna. Ef nefndin hefði fremur kosið hina leiðina, að setja hámark fargjaldanna t. d. 4–5 kr. hvora leið, þá hefði það óbeinlínis orðið til þess að draga úr bílainnflutningi til hátíðarflutninganna. Hv. 3. landsk. sagði, að Reykvíkingar mundu flestir fara austur að morgni og til baka að kvöldi. Er þetta góð sönnun þess, að n. hefir valið mjög skynsamlega leið í þessu máli. Eru þessi háu fargjöld tilvalið ráð til þess að venja Reykvíkinga og Hafnfirðinga af þeim ósið, að vera alltaf að rölta á milli þessa 3 daga og tefja þannig afgreiðslu og nauðsynlegar samgöngur meðan á hátíðinni stendur. Um frv. hefir hv.þm. Seyðf. talað allítarlega, og þarf ég engu við að bæta, en viðvíkjandi því, er hv. 1. þm. G.-K. sagði um hátíðarmerkið, þá virðist mér sjálfsagt, að þjóðfélagið fái hagnað af sölu þess, ef nokkur er. Ella gætu einstakir menn sett slík merki á vörur sínar, til þess að hafa hag af.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Ég held, að óhætt sé að fullyrða, að almenningur hafi búizt við, að fargjöldin yrðu hærri til Þingvalla hátíðardagana en venjulega. Sennilega munu menn sízt hafa búizt við þeim lægri heldur en n. hefir nú samið um. Og ég verð að leggja áherzlu á, að það stendur öðruvísi á nú en endranær, því að menn verða í tjöldum á Þingvöllum yfir hátíðina, í stað þess að fara til Reykjavíkur að kvöldi, eins og venja er til. Þess vegna má búast við, að bifreiðir fari mikið til tómar aðra leið, og veldur það óhjákvæmilega hækkun fargjaldanna. Það getur því ekki talizt ósanngjörn hækkun, þótt verðið fari 4 kr. fram úr normalverði, og nefndin vildi ekki taka umráð bifreiðanna í sínar hendur, úr því að slíkir samningar tókust við bifreiðastöðvarnar. Sömuleiðis verða ódýrari bifreiðar við flutningana, sem almenningur hefir aðgang að og allur almenningur verður að nota. Það getur vel verið réttilega athugað hjá hv. 1. þm. G.-K., að orðið „verzlunarvara“ sé ekki sem heppilegast, en þó held ég, að slíkt ætti ekki að skaða, því mönnum mun varla koma til hugar að setja merkið á grænsápu eða lakaléreft. Kæmi helzt til mála að nota merkið á postulínsvarning eða þá á minjagripi eða þvílíkt. Hinsvegar væri ekki úr vegi að þrengja orðið nokkuð, t. d. setja „verzlunarmuni“ fyrir „verzlunarvöru“. Mun sú breyt. að sjálfsögðu verða tekin til athugunar í n., sem þetta mál fær. til athugunar.

Jón Baldvinsson * Satt að segja finnst mér þessi 1. gr. fremur veigalítil. Mönnum er gefin heimild til að kaupa merki þetta, sem mynd er af í frv. N. virðist hugsa sér þessa merkjasölu sem tekjulið, en ég hefði nú búizt við því gagnstæða. Eða skyldi nokkur vilja borga hlut, sem kostaði 20 kr., á 25 kr., þótt þetta víkingaskip væri á honum. Ég efast mjög um það. Hv. frsm. tók vel í það, að n. myndi hafa samvinnu við bæjarstjórn um lokun sölubúða, um tilhögun á vinnu í bænum yfir hátíðardagana o. s. frv. Er slíkt auðvitað alveg sjálfsagt. Mér skildist hv. 3. landsk. vera farinn að linast í trúnni á hina frjálsu samkeppni, ef dæma skal eftir ummælum hans um fargjöldin. Ég vil samfagna honum og bjóða hann velkominn í okkar hóp, sem viljum líta með skynsemi á hina háttlofuðu samkeppni. Þó verð ég nú að efast um, að þessi betrun hv.þm. eigi sér djúpar rætur í huga hans. Um eðli samkeppninnar þarf hv.þm. ekki að fræða mig, né um það, að í frjálsri samkeppni reyni menn ávallt að þóknast skiptavinum sínum. Í því er einmitt hagnaðarvon þeirra fólgin. En hitt er líka eðli samkeppninnar, að reyna ávallt að nota sér alla aðstöðu til þess að setja verð upp fyrir það, sem rétt er og sanngjarnt. Í þessu tilfelli gefst bifreiðastöðvunum slíkt tækifæri, og því verður að grípa til þessara ráðstafana. Það er það, sem hefir komið fram hér í umr., að hin frjálsa samkeppni hefir verið útilokuð, eftir því sem hv.þm. Seyðf. segir frá, eða getur ekki einhverra ástæðna vegna notið sín.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Frv. þetta, sem við þrír samþm. flytjum hér í d., er, eins og segir í grg. frv., einn liður út þeim málum, sem n. sú, er endurskoðaði siglingalögin, hafði með höndum. Það er gerð nokkur grein fyrir því, hvers vegna það varð ekki samferða hinum öðrum frv., að þeir menn, sem unnu að þessari endurskoðun, urðu ekki sammála um, hvernig haga skyldi þessari löggjöf, og þess vegna gátum við ekki látið frv. frá okkur fara ásamt hinum. Ég leyfi mér því að bera frv. fram, sem ég hefi samið, ásamt þeim lögfræðingi, sem starfaði með nefndinni. Þetta frv. er að mestu leyti sniðið eftir þeirri venju, sem hefir að nokkru leyti skapazt hér á landi um lögskráningu sjómanna, og mun sú venja nokkuð stafa frá þeim leiðarvísi, sem þáverandi landshöfðingi, árið 1890, gaf lögreglustjórum til að fara eftir við lögskráningu. Sá leiðarvísir var að mestu sniðinn eftir gildandi dönskum lögum, en í þessu frv. eru ýms nýmæli, sem ég síðar mun minnast á. Á Norðurlöndum hefir þessari starfsemi verið skipað með sérstökum lögum. Löggjöf Dana er síðan um 1876, Norðmanna nokkru seinna, um 1892, og Svía um líkt leyti, ítarlegur lagabálkur, sem þeir hafa um þetta efni. Siglingalögin frá 1914 gera ráð fyrir því, í þeim greinum, sem fjalla um lögskráningu, að stjórnarráðið skuli semja leiðarvísi fyrir lögreglustjóra til að fara eftir, en ég hefi ekki getað séð, að sá leiðarvísir hafi nokkurntíma verið saminn, svo að í raun og veru hefir verið farið eftir þeirri venju, sem myndaðist og stafaði frá leiðarvísi þeim, er landshöfðingi gaf út 1890. Við, n. sem endurskoðaði siglingalögin, vorum allir sem einn sammála um það, að nauðsynlegt væri að skipa þessu atriði farmannalöggjafarinnar með sérstökum lögum, en ekki að setja atriði um lögskráninguna inn í farmannalaga- eða sjómannalagafrumvörpin, sem nú liggja hér fyrir Alþingi, eins og áður hafði verið gert. Lögskráning hefir í eðli sínu sýnt það, að hún er allverulegur liður í réttarfarslöggjöfinni. Það má segja, að lögskráningin sé hliðstæð þinglesningu á samningum og opinberum skjölum, því að hún er viðurkenning á samningi, sem tveir aðilar gera á milli sín; er sá samningur þannig orðinn lögfestur, svo að honum er ekki fært að rifta nema með samkomulagi beggja aðila. Þetta hefir lögskráningin í sér fólgið meðal annars. Ennfremur það, að um leið og slíkur samningur er lagður fyrir valdsmann, á það að vera svo, að ekkert sé í þeim samningi, sem stríði á móti gildandi lögum, því að það á að vera föst regla, að valdsmaður bendi farmanni eða fiskimanni á það í samningnum, sem stríðir gegn lögum, og hafi heimild til að strika það út. Með því fæst trygging fyrir því, að engin slík meinloka komist inn í samningana. Í lögskráningu er fólgið allmikið réttaröryggi fyrir þá menn, sem ráða sig á skip hjá öðrum. Hér á landi hefir verið allmikill misbrestur á framkvæmd þessara laga. Tala ég þar nokkuð af eigin reynslu, og sömuleiðis af þekkingu, sem ég hefi fengið af viðtali við sjómenn víðsvegar af landinu. Ég minnist þess, að áður en lögunum var breytt 1914, gengu lögreglustjórar miklu skörulegar að verki en síðar, og var nokkur ástæða til þess, því að með lögunum 1914 var fellt niður ákvæði, sem þýddi það, að lögskráningarstjóri hafði minna vald til að rétta hlut þess, sem skráður var, heldur en eftir fyrri ákvæðum. En úr þessu á að vera bætt með því frv., sem hér liggur fyrir, að réttaröryggi farmannsins á að vera miklu meira undir vernd lögskráningarstjóra en verið hefir. Ég hygg, að reglunum um lögskráningu hafi bezt verið fylgt hér í Reykjavík, en ég vil einnig meina, að margur lögskráningarstjóri utan Reykjavíkur hafi í raun og veru ekki vitað, eftir hvaða reglum hann átti að fara. Að þessu sinni vil ég ekki fara út í einstakar gr. frv., enda ekki venja við þessa umr. málsins, en aðeins benda á nokkur nýmæli, sem telja verður mikils virði fyrir sjómenn, t. d. ákvæði 16. gr., að lögskráningarstjóri hafi vald til að gera upp viðskipti farmanns, ef þau hafa ekki verið gerð upp áður. Það hefir oft átt sér stað, þegar útgerðarmenn og sjómenn greinir á, að þá hefir sjómaðurinn neyðzt til að láta af sínum rétti, vegna þess að það hafa ekki verið neinir möguleikar fyrir hann að ná rétti sínum nema með málsókn. En þetta hefir oft orðið til þess, að menn hafa orðið að gefa eftir smáar upphæðir, fyrir það að málarekstur er mjög dýr og réttargangur seinn. Úr þessu á að vera bætt með því, að viðkomandi lögreglustjóri geti lagt sinn dóm á það, hvað rétt sé og rangt í þessu máli, og ef hlutaðeigendur vilja ekki samþykkja úrskurð hans, má vísa málinu til sjódóms. Þetta tel ég vera allverulegt réttaröryggi fyrir sjómennina, ef þessi breyt. nær fram að ganga, og myndu þeir þannig losna við ýmsa rekistefnu, sem fyrir kann að koma. Þó er hér gerður nokkur munur á, eftir því hvort farmaður er ráðinn upp á verðlaun eða hlut. Venjulega er hægt að gera kaupið upp, en öðru máli gegnir, ef maður er ráðinn upp á hlutdeild í ágóða eða afla; það er oft ekki hægt að segja um það á hverjum tíma, þegar afskráning fer fram, hver hlutur muni vera. Er þá ákveðinn þriggja mánaða frestur, sem útgerðarmaður hafi upp á að hlaupa, samkv. 17. gr. Ennfremur er það nýmæli í 18. gr., ef maður getur ekki mætt, þegar lögskrá skal úr skiprúmi og gera upp viðskiptin, að þá ber lögskráningarstjóra beinlínis skylda til að sjá borgið hag viðkomandi manns eða ættingja, sem eiga að taka kaup hans. Þetta er nýtt hér, en flest Norðurlönd hafa þessi ákvæði. Ég skal ekki þreyta hv. deild á lengri framsögu, en ég vænti, að þetta mál fái meðferð í n., og verða þá sjálfsagt frekari umr. um málið. Ég leyfi mér að óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og sjútvn., sem hefir skyld mál til meðferðar.