Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. á þskj. 473 um að í frv. komi ný grein sem feli í sér breyt. á 39. gr. bifreiðalaganna. Í upphafi þessarar lagagr. segir: „Bifreiðarstjóri, sem ekur bifreið undir áhrifum áfengis eða neytir áfengis við bifreiðaakstur, skal sviptur ökuleyfi sínu um ákveðinn tíma, þó eigi skemur en .3 mánuði, eða fyrir fullt og allt, ef miklar sakir eru eða um ítrekað brot er að ræða.“ Ég legg til, að í stað 3 mánaða komi 2 ár. Enn fremur legg ég til að annar málsl. 1. málsgr. sömu lagagr. falli burt. Í þessum málsl. er möguleiki til að sleppa þessum mönnum við að missa ökuleyfi. Þessi málsl. þarf að falla niður, svo að ekki geti verið um undanþágu að ræða. Ég álít þetta svo alvarlegt brot, ef ekið er undir áhrifum afengis, að bað eigi að varða missi ökuleyfis a.m.k. í 2 ár. Ég hygg, að málið sé hv. þm. ljóst, og þurfi ekki að skýra það nánar.



Herra forseti. Það mun vera algengt við svona brot, að bifreiðarstjórar séu sviptir ökuleyfi í 6 mánuði eða ævilangt, og getur verið rétt. En hér er víða um smábrot að ræða, og eftir því sem hæstv. dómsmrh. segir, varða slík brot ekki einu sinni hegningu erlendis. Mér finnst ekki ástæða til að breyta þessum lágmarkstíma og segi því nei. Brtt. 473,b felld með 10:10 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: KS, PÞ, PO, SG, SkG, ÁB, ÁS, EOl, GG, HÁ. nei: JPálm, JR, JörB, SÁ, StJSt, ÁÁ, EmJ, GTh, IngJ, SB. JS, JÁ, BÁ, EystJ, FJ, GÞG, HelgJ, JG greiddu ekki atkv. 7 þm. (LJós, ÓTh, StSt, StgrSt, ÁkJ, BÓ, JóhH) fjarstaddir. Frv. samþ. með 19:1 atkv. og endursent Ed.



Herra forseti. N. flytur lítils háttar brtt. við frv. Eins og till. ber með sér, þá er hún aðeins um það, að lögin öðlist þegar gildi. Það lá fyrir, að þau öðluðust gildi 1. jan. 1951, en nú er hann liðinn. Þarf þetta engra skýringa við.



Herra forseti. Mig langar til að segja hér nokkur orð í sambandi við þær umræður, sem hér fóru fram um daginn. Ég ætla þá fyrst að segja, að það hvort tveggja gleður mig, að þetta frv. er hér fram komið og gerð er hér tilraun til að leysa það misræmi, sem í þessum málum er, en á hinn bóginn vil ég lýsa óánægju minni yfir því, hvað þetta kemur seint, því að það gengur varla í gegnum þingið á þeim stutta tíma, sem eftir er, því að það má varla bíða lengur en orðið er að leiðrétta hið geysilega misræmi, sem er á fasteignamatinu annars vegar og þeim verðmætum, sem eru í þessum eignum, hins vegar. Þetta hlutfall hefur raskazt svo geysilega, að þetta er orðin alger skrípamynd. Hinar miklu verðlagsbreytingar, sem orðið hafa á undanförnum árum, hafa allar verið í þá átt að lækka gildi peninganna hjá þeim, sem þá eiga, í hlutfalli við aðrar eignir, sérstaklega fasteignir. Það hefur orðið stórkostlegur eignaflutningur frá þeirri stétt manna, sem á eignir sínar í peningum, til hinna, sem eiga þær í öðrum eignum. Þetta hefur endað á þann hátt, að með breyttu gengi hefur þetta verið viðurkennt í reyndinni, þannig að þessi þróun undanfarinna ára hefur orðið fullkomin nú með hinu breytta gengi, sem ákveðið var á síðasta þingi. Ef nú á að kóróna þetta með því að skipta svona geysilega misjafnt milli þeirra, sem peninga eiga, og hinna, sem eiga fasteignir, að peningarnir eru skattlagðir sem eign alveg samkvæmt lögum landsins, og verður þar ekki undan komizt, en þeim, sem fasteignirnar eiga, er leyft að fella svo og svo mikið af eign sinni gegnum fasteignamatið og komast þannig undan skatti af henni, - ef þetta er gert, þá er verið að bæta gráu ofan á svart gagnvart þeim, sem eign sína eiga í peningum. Ég segi hiklaust, að þetta geti ekki gengið, þrátt fyrir það að ég tel mig umboðsmann fleiri manna, sem hag hefðu af því, að þessu yrði ekki breytt, en hinna. Sjálfur á ég í fasteignum það, sem ég á. - Það á enginn að þola, að hann sé beittur órétti gagnvart öðrum þegnum þjóðfélagsins, eins á enginu að bæta hagsmuni sína með því, að öðrum sé gert rangt til, eins og hér er gert. Auk þess hefur þetta í för með sér algera skrípamynd af eignum manna. Við getum tekið dæmi. Maður er talinn vel efnaður, en efni hans eru í peningum. Nú breytir hann þeim í fasteign, og þá er hann orðinn öreigi eða því sem næst. Menn, sem eru stórríkir, eru kannske eignalausir á skattframtali. Það sjá allir, hvílíkt misræmi er í þessu. Fasteignamatið er miðað við verðlag fyrir síðustu styrjöld, þ. e. byggist á því verðlagi, sem þá var á afrakstri fasteigna og fasteignunum, og var allt á þessum grundvelli reist eins og venja er. Fasteignamatið var hóflegt, jafnvel á þessum grundvelli, eins og fasteignamat hefur alltaf verið, og ég er alls ekki með því, að það verði miðað við hæsta hugsanlegt söluverð fasteignarinnar. Nú er komið í ljós, - og kom reyndar fljótlega, - að þessi grundvöllur hefur stórkostlega raskazt. Og okkur, sem að þessu stóðum, var fyrir löngu ljóst, að þetta mat var orðið ófullkomið. Fasteignamatsn. taldi rétt að ræða við fjmrn. um, hvort tiltækilegt þætti að breyta matinu þá, og það var sameiginlegt álit fjmrn. og fasteignamatsn., að það væri ekki unnt að framkvæma það, vegna þess að breytingar á verðlagi væru svo hraðfara frá ári til árs, að til þess að fylgja þeim eftir, hefði þurft að breyta matinu á hverju ári, meðan það ástand ríkti, og gæti matið jafnvel verið ófullkomið samt sem áður, þegar það gengi í gildi, vegna þess að breyting á verðlaginu héldi áfram. Þess vegna var sameiginlegt álit þessara aðila, að rétt væri, að haldið væri grundvelli í þessu efni eins og upphaflega var, en þegar á það stig væri komið, að nokkurn veginn jafnvægi væri á komið um verðlagsmálin og séð væri fyrir, á hvern hátt það yrði, þá yrði þetta mat tekið til leiðréttingar. Og þá var hugsað helzt að taka það þannig að hækka matið eftir till. fróðra manna þar um, þegar að því kæmi, hlutfallslega jafnt frá því, sem það væri í fasteignamatsbókunum. Og ég hygg, að þetta hafi vakað fyrir, þegar fasteignamatsl. var breytt árið 1945 með síðari málsgr. 1. gr. matslaganna, sem orðast þannig: „Nú breytist verðgildi peninga að verulegu leyti á milli þess, að aðalmat fer fram, og má þá með l. ákveða breytingu á matsverði allra fasteigna í landinu í samræmi við það.“ En það var orðið nokkurn veginn ljóst þá og er jafnvel enn ljósara nú, að þess konar aðferð við breytingu á matinu mundi verða nokkurs konar handahóf og lítið betri en þetta mat, sem nú er í gildi. Við vitum það, að í því verðlagsróti, sem hefur verið hér í landi undanfarin ár, hefur verð fasteigna ekki aðeins stórbreytzt í heild gagnvart peningum, heldur hefur verðgildi þeirra raskazt mjög innbyrðis, borið saman við það, sem áður var, því að nú er söluhæfni fasteigna á ýmsum stöðum þannig, að þær eru allt frá því að vera hér um bil óseljanlegar en sumar þeirra seldar rétt fyrir fasteignamatsverð - og allt upp í það að seljast fyrir þrefalt, ferfalt og upp í tífalt fasteignamatsverð. Hins vegar er það þannig, að ef á að gera einhverja leiðréttingu á þessu, verður hún að vera öðruvísi en þannig, að gerð sé hækkun á matinu með einhverju einu margfeldi, sem sé látið gilda um allar fasteignir. Og mér skilst, að verið sé að leitast við að gera það með flutningi þess frv., sem hér liggur fyrir. Og ég held, að það sé misskilningur hjá hv. þm. A-Húnv., sem hann sló hér fram um daginn í umræðum um þetta mál, þar sem hann taldi þetta frv. hroðvirknisgraut, þar sem ekki væri einu sinni gert ráð fyrir að nema úr gildi núverandi fasteignamatsl. Ég held, að þetta sé mesti misskilningur, vegna þess að ég lít svo á, að þetta frv. sé byggt eingöngu á framkvæmd þess, sem ég var að lesa upp hér áður, þar sem segir: „Nú breytist verðgildi peninga að verulegu leyti á milli þess, að aðalmat fer fram, og má þá með l. ákveða breytingu á matsverði allra fasteigna í landinu í samræmi við það.“ Það er það, sem verið er að gera með þessu frv., ef að l. verður, því að fasteignamatsl. sjálf standa eftir sem áður óhögguð og óbreytt og halda sinu gildi. En þetta mat hefur aðeins gildi fyrir þetta eina tilfelli, sem því er ætlað að hafa áhrif á viðkomandi matinu. Það er sem sé leiðrétting á núgildandi mati. Ég skal viðurkenna, að það er kannske ekki eðlilegt, að þessi breyting væri gerð fyrr en nú, því að nú fyrst er komið útlit fyrir, að hægt sé að gera ráðstafanir um mál eins og fasteignamat með það fyrir augum, að gilt geti um nokkur næstu ár. Ég tel, að þótt nú sé kannske ekki komið fullkomið jafnvægi á verðlagsmálin hjá okkur, þá sé komið svo langt í þá átt, að hægt sé nú að breyta þessu rangláta fasteignamati í varanlegt form. Ég skal þá ræða efni frv. og þær athugasemdir, sem komið hafa fram um það. Ég er ekki sammála þeim skoðunum, sem hv. 1. þm. Árn. hélt fram hér á dögunum, að heppilegra mundi vera að byrja á því að senda matið til sveitarstjórna og bæjarstjórna úti um land til þess að láta þær leggja fyrst grundvöll að matinu og matsn. taki það síðan og leiðrétti. Ég hygg, að það mundi vera svo mikið innbyrðis ósamræmi í þeim till., sem kæmu um matið frá hinum ýmsu hreppsfélögum innan héraða, þannig að hver hreppsn. fyrir sig gæti litið öðruvísi á málið en aðrar hreppsn. innan sama sýslufélags. Ég held því, að það yrði örðugt fyrir fasteignamatsn. að samræma þær till., sem þannig kæmu utan af landi. Ég hygg, að heppilegra sé, að n., sem til þess væri kjörin, samræmi matið fyrst og sendi hreppsfélögunum það og fengi ábendingar frá þeim, sem hún tæki til greina, eftir því sem henni þætti rétt og sanngjarnt. Ég hygg, að það væri hagkvæmara fyrirkomulag en hitt. - Ég skal líka viðurkenna það, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Skagf., að það kann að þykja nokkur hætta á því með þessu fyrirkomulagi, að sjónarmið og þekking utan Rvíkur nytu sín ekki nægilega vel í matinu, þegar undirnefndir aðalmatsnefndar væru úr sögunni. Ég held, að það mætti bæta úr þessu, t. d. með því að þeir þrír menn, sem ættu að breyta matinu, væru teknir nokkurn veginn sinn úr hverjum hluta landsins. Þó hefði ég betri trú á því, að í stað þess að fasteignamatsmennirnir eiga að vera þrír, væru þeir ekki nema tveir, en hins vegar væri tekinn einn maður úr hverju sýslu- og bæjarfélagi, sem fjallaði um matið, hver á sinu svæði, þannig að matsmennirnir hefðu jafnan einn aukamatsmann til skrafs og ráðagerða og ákvörðunar um matið í hverju einu sýslu- og bæjarfélagi fyrir sig. Þetta gæti orðið eitthvað dýrara, en ég býst við að með þessu yrði þetta fullkomnara en með því móti, sem það er hugsað. Það var minnzt á það hér við síðustu umræðu af hv. þm. A-Húnv., að það mundi ekki borga sig þetta brölt með matið, vegna þess að það gæfi lítið í aðra hönd, miðað við það, hvað það væri dýrt og hvað kæmi á móti. Ég vil segja það, að þótt þetta sé fyrst og fremst peninga- og fjárhagsmál, þá er það ekki eingöngu, því að það er líka réttlætismál með tilliti til álagningar skatts í landinu. Það má ekki allt mæla á hinn peningalega mælikvarða. Það er rangt og óviðunandi, að menn séu eins misjafnlega settir með greiðslur til hins opinbera og hlýtur að verða með því fasteignamati, sem nú er. En þar að auki er ég þessum hv. þm. ekki sammála um það, að þetta yrði lítill búhnykkur fyrir ríkissjóð, jafnvel þótt þetta mál, sem hér liggur fyrir, sé tekið út af fyrir sig. Hv. þm. A-Húnv. sagði og vitnaði í síðasta fasteignamat, að það hefði kostað hátt á aðra millj. kr., en ég hygg, að honum hafi skeikað þar allverulega. Hann flaskaði á því, sem máltækið segir, að sjaldan komi fyrir, að menn ýki um helming eða meira en helming, því að fasteignamatið sjálft kostaði ekki tvær millj. kr. og ekki hátt á aðra millj. kr., heldur rúmlega eina millj. kr. Um þetta getur hver maður sannfært sig með því að leggja saman á landsreikningi kostnaðinn, enda var mikið um það talað á sinum tíma, og meira að segja var gefin út bók af einum ritfærasta manni landsins, þar sem einn kaflinn fjallar um það, hve fasteigamatskostnaðurinn hafi verið mikill og að þeir, sem hlut áttu að máli, hefðu getað dregið þá menn fyrir lög og dóm, sem að því unnu, ef þeir hefðu viljað hafa fyrir því. Ég vil gera grein fyrir því, hvað fasteignamatið kostaði 1930. Þar er að vísu nokkuð blandað saman í kostnaði, en með nokkurri vinnu er hægt að komast að niðurstöðu um fasteignamatskostnaðinn þá. Ég get ekki betur séð en að hann hafi verið kringum 300 þús. kr. Það er að vísu hærri tala 1 millj. kr. en 300 þús. kr., en það var dálítill munur á verðlagi í landinu á þessum tveimur tímum, 1930 og hins vegar þeim tíma, er síðasta fasteignamat fór fram. Í kringum 1930 var meðalupphæð fjárl. 17.6 millj. kr., en þegar síðasta fasteignamat fór fram, þá var meðalupphæð á landsreikningnum 72.8 millj. kr., eða fjórum sinnum hærri. Landsreikningurinn er skýrasta dæmi þess, hve dýrt er að starfa og lifa í landinu á hverjum tíma. Útkoman verður sú, að fasteignamatskostnaðurinn 1930 er af heildarniðurstöðu útgjalda á fjárl. 1.7%, en við fasteignamat kringum 1940 er hann um 1.4% af meðalútgjöldum landsreikninga á þeim árum. Það sýnir sig, að kostnaðurinn er tiltölulega sízt hærri 1940, borið saman við þann kostnað, sem var yfirleitt í landinu á þessum árum, heldur en 1930. Og ég ætla að leyfa mér að fullyrða, þótt ég sé kannske ekki óhlutdrægur dómari um það, að til fasteignamatsins 1940 hafi verið vandað miklu meir en nokkurs annars fasteignamats. Þá var aflað ýtarlegra upplýsinga viðvíkjandi fasteignamatinu í landinu, sérstaklega til sveita, sem unnar voru úr hagfræðilegar skýrslur viðvíkjandi matinu, og allt kostaði þetta peninga. Ég vil líka geta þess, að viðkomandi þessu voru gerðar sérstakar fasteignamatsbækur fyrir alla kaupstaði og kauptún í landinu, sem ekki var áður. En ef menn vildu afla sér gagna um matið hér áður fyrr, varð að fara á safn til þess með miklum kostnaði. Úr þessu hefur fasteignamatsn. bætt. Hv. þm. A-Húnv. taldi, að það borgaði sig ekki fyrir ríkissjóð að kosta til matsins, þar sem skattur væri áætlaður 700 þús. kr. af fasteignum. En mér finnst sem hans rök snúist alveg á móti honum sjálfum í því efni, því að það, hve matið er óeðlilega lágt og skatturinn er lágur, sýnir aðeins hve mikil þörf er á að breyta hér til. Ég er sannfærður um, að matið, þótt skikkanlegt væri, sem nú færi fram, mundi koma fram með útkomu, sem varlega áætluð mundi verða um fjórfalt núverandi fasteignamat, og þá hækkaði skatturinn úr 700 þús. kr. í um það bil 3 millj. kr. Líka má benda á, að almenni eignarskatturinn er líka grundvallaður á fasteignamatinu. Og það eru ýmsir menn, sem eiga miklar eignir í fasteignum, sem losna við mjög mikinn hluta af þeim skatti, sem þeim í raun og veru bæri að greiða. Það mætti því segja mér, að sú eðlilega breyting yrði eftir þessa lagabreytingu, að hún mundi gefa ríkissjóði upp undir 5 millj. kr. í skatti í staðinn fyrir það, sem nú er. Og þó að þetta fasteignamat yrði jafndýrt og 1940, sem enginn lætur sér þó detta í hug, þá yrði það hagur fyrir ríkissjóð eftir eitt ár. Þess vegna mæla öll þessi rök, sem færð hafa verið gegn þessu, með því, að þetta mál verði tekið til meðferðar og matið verði leiðrétt eins fljótt og kostur er á. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði áðan, að það er engin nauðsyn á því, - því að þetta frv. krefst þess á engan hátt, - að núverandi fasteignamatsl. sé breytt, því að þetta frv. styðst meðal annars við eitt ákveðið atriði þeirra laga. Hitt er annað mál, að ég tel rétt, þó að það verði ekki gert nú, að núverandi fasteignamatsl. verði endurskoðuð, því að ég hygg, að það nái ekki nokkurri átt á tímum, sem eru jafnbreytilegir og þeir, sem nú eru og sennilega verða eitthvað eftirleiðis, að ætla sér að láta fasteignamatið vera óbreytt í 25 ár. Ég veit ekki betur en að hjá öllum menningarþjóðum og þar af leiðandi í okkar nágrannalöndum komi nýtt fasteignamat á 5 ára fresti. Og ég hygg, að hægt væri að koma þessu mati þannig fyrir, að það þyrfti ekki að valda ýkja miklum kostnaði, ef samvizkusamlega væri framkvæmt það millimat, sem framkvæma á á þessu tímabili, og öllum skjölum og skýrslum um matið væri haldið saman. Með því móti hygg ég að án mjög mikils kostnaðar væri hægt að endurprenta fasteignamatsbókina á 5 ára fresti. Stingur það dálítið í stúf við það, sem hér hefur verið ákveðið, að láta kyrrt liggja í þessum efnum í 25 ár. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta. En ég er að vissu leyti þakklátur hv. þm. A-Húnv. fyrir það, að hann gaf mér tækifæri til þess að leiðrétta misskilning, sem mjög hefur verið haldið á lofti í sambandi við það, hve gífurlega mikill kostnaður hefði verið í sambandi við síðasta fasteignamat.



Ég vildi, áður en þetta mál verður að nýju tekið til athugunar í fjhn., sem hefur flutt málið fyrir hæstv. fjmrh., fara um það nokkrum orðum. Hæstv. fjmrh. hélt því nú reyndar fram hér, þegar hann ræddi um þetta mál, að hér væri Ekki um raunverulegt fasteignamat að ræða í venjulegum skilningi. Þetta get ég ekki fallizt á, enda hefur komið fram í þeirri ræðu, sem hv. þm. Mýr. hefur haldið nú um þetta mál, þegar hann reifaði það hér, - sem ég því miður gat ekki hlustað á nema að nokkru leyti, því að ég varð að hverfa frá í síma vegna viðtals utan af landi, - það kom þá skýrt fram hjá hv. þm. Mýr., að hér er um rangt fasteignamat að ræða. Með öðrum orðum, hér á að fara fram sérstakt mat á hverri eign í landinu, eins og venja hefur verið að framkvæma bæði að fornu og nýju. Það er einmitt það, sem hefur gefið mér tilefni til þess að láta hér í ljós þá skoðun, að með þessu frv. sé stefnt út á mjög varhugaverða braut. Öll þau fasteignamöt, sem framkvæmd hafa verið hér á landi, hafa verið bundin við persónulegan kunnugleika á þeim staðháttum, sem um hefur verið að ræða. Og við fasteignamatið, sem fór fram um aldamótin 1100, ferðuðust menn um landið, héldu fundi í hreppunum og kvöddu þar á sinn fund kunnuga menn til þess að fá sem skýrast yfirlit yfir fasteignirnar og ásigkomulag þeirra. Þau fasteignamöt, sem framkvæmd hafa verið síðan 1916 - en þá var tekinn upp nýr háttur í sambandi við fasteignamatið - hafa verið byggð á persónulegum kunnugleika úti um allar byggðir þessa lands. Kosnar hafa verið þriggja manna nefndir í hverri sýslu og hverjum kaupstað, sem hafa haft þetta með höndum. Tveir nefndarmanna hafa verið til kvaddir af viðkomandi sýslufélagi, en einn af þeim ráðh., sem þetta heyrði undir. Með þessum hætti var hægt að leggja til grundvallar persónulegan kunnugleika á þeim staðháttum, sem þarna var um að ræða. Auk þess var þessu hagað þannig, að til þess að fá sem fullkomnast heildarsamræmi í matið, var látið gera mat á hverjum stað fyrir sig yfir heil sýslufélög. En með því að fela þetta þremur mönnum í hverju sýslufélagi ætti að fást trygging fyrir því, að heildarsamræmi fengist í matið í hverju sýslufélagi og þau þröngu og einskorðuðu sjónarmið, sem hætt er alltaf við, ef menn úr hverjum hreppi hafa þetta með höndum, væru að verulegu leyti útilokuð. Þess vegna er mín skoðun sú, að ef á að hefja fasteignamat að nýju, þá vanti í þetta frv. þá undirstöðu undir málið, sem nauðsynleg er, en það er, að matið byggist á persónulegum kunnugleika og þekkingu á hinum raunverulegu verðmætum hverrar fasteignar, og á það alveg sérstaklega við um sveitir landsins. En ég fyrir mitt leyti get ekki gengið inn á, að þær verði neinar hornrekur hvað þetta snertir í þeim ákvæðum, sem sett verða um nýtt fasteignamat. Nú er hér í þessu frv. miðað við allt annað fyrirkomulag en áður var haft, því að nú eiga 3 menn, sem sitji í Reykjavík, að leggja grundvöll að þessu fasteignamati, því að eftir frv. er það fyrst eftir að þeir eru búnir að ákveða fast verð á hverri einustu fasteign í landinu, að leggja á þetta mat fyrir hreppsn. óg gefa þeim tækifæri til þess að gera sínar athugasemdir við það. M. ö. o., það á að gefa hreppsn., með þeim þröngu sjónarmiðum, sem hætt er við, að komi þar fram, tækifæri til þess að láta sínar skoðanir koma fram, en algerlega horfíð frá þeirri meginreglu, sem fylgt hefur verið um fasteignamat að undanförnu. En á þeim tíma hafa þær athugasemdir, sem af hálfu þess opinbera hafa verið gerðar við fasteignamatið, aldrei gengið út á það að raska því innbyrðis samræmi í matinu, sem hefur verið þar frá hendi fasteignamatsn. Breytingarnar hafa verið fólgnar í því að hækka nokkuð heildarmatið, og þær breytingar einar hafa verið á þessu gerðar af yfirfasteignamatsn. að undanförnu. Ég tel þess vegna, að með þessu frv. og með því að ætla sér að hafa alveg endaskipti á hlutunum frá því, sem hefur verið að undanförnu, sé gengið alveg í öfuga átt og það megi ekki stofna til almenns fasteignamats þannig, að svo ótryggilega sé um hnútana búið í þessu efni. Nú vitum við, að með þeirri breytingu, sem hefur orðið á síðustu árum að ýmsu leyti viðkomandi atvinnuástandi í landinu, er mjög mikill aðstöðumunur í hinum einstöku sýslufélögum um það, hvað fasteignir gefa raunverulega mikinn arð þeim, sem þær nytja. Nú það er sá grundvöllur, sem má leggja áherzlu á viðkomandi mati, hvað þessar fasteignir gefa raunverulega mikið verðmæti í arð og hvaða verulega mikinn arð þeim, sem þær nytja. En er orðin mikil breyt. á þessu. Samgöngur hafa miklu meiri þýðingu nú viðkomandi verðgildi jarða en áður var. Auk þess er ýmiss konar tekjur af jörðum nú hægt að hafa, sem ekki var áður, og er sú breyt. orðin fyrir breytta rás viðburðanna, þannig að lagður er á ýmsar jarðir þess vegna allt annar mælikvarði viðkomandi verðgildi þeirra en áður var. En það er ekki á neinna færi annarra en kunnugra að leggja rétt mat á þau verðmæti jarða, sem telja má og sjálfsagt er, að séu grundvöllur fyrir það mat, sem hér á að fara fram. Þess vegna er alveg réttilega á það bent af hv. 1. þm. Árn., að grundvöllinn að þessu mati á að leggja heima fyrir í héruðum, en hann á ekki að leggja með því fyrirkomulagi, sem hér er að stefnt í þessu frv., að menn í hverjum hreppi fari að gera þar till. um, heldur á að halda sig á þeim grundvelli, sem þrautreyndur er orðinn og hefur gefið góða raun að því er samræmi í fasteignamatinu snertir, að fela þetta þremur mönnum í hverju sýslufélagi. Með því fæst miklu meira öryggi um, að samræmi fáist í matið. - Það er því bæði með byrjun og endi þessa frv. stefnt í öfuga átt við það, sem vera skyldi, og við það, sem gert hefur verið með góðum árangri að undanförnu. Og það er þetta, sem ég hef við þetta frv. að athuga, og þá sérstaklega frá sjónarmiði sveitanna. Ég fyrir mitt leyti get því ekki undir neinum kringumstæðum gengið inn á það fyrirkomulag, sem í frv. þessu felst um nýtt fasteignamat. Það voru nú gefnar hér á fyrra stigi þessarar umr. upplýsingar um það, hvað fasteignamatið hefði kostað síðast og að það hefði kostað hátt á aðra millj. kr. Nú skilst mér, að hv. þm. Mýr. hafi gefið hér upplýsingar um allmiklu lægri upphæð í þessu sambandi, sem sé í kringum eina millj. kr., sem hann telur, að þetta fasteignamat hafi kostað þá. Ég held þess vegna, að við eigum að fresta því, af þeim ástæðum, sem ég hef lýst, að hefja framkvæmd nýs fasteignamats, þangað til við höfum ráð á að gera það með sama hætti og verið hefur. Og ég tel þá upphæð, sem síðasta fasteignamat hefur kostað, ekki neitt fráfælandi viðkomandi því að hefja nýtt fasteignamat á þeim grundvelli. Hitt er fyrir mér aðalatriðið, að þannig sé til fasteignamatsins stofnað, að sá grundvöllur, sem þar er lagður fyrir skattálagningu á almenning, sé ekki ósanngjarn, eftir því sem efni standa til. En þetta frv., sem hér liggur fyrir, er þannig byggt, að engin trygging er fyrir því, að nokkurt samræmi verði um þessa hluti, og þess vegna teldi ég mjög ógætilega að farið, ef ætti að framkvæma matið á þeim grundvelli, sem hér í frv. liggur fyrir. Það hefur nú verið mjög mikið um það talað, og má til sanns vegar færa, að þær breyt., sem hafa orðið á okkar þjóðfélagsháttum, geri það að verkum, að fasteignamatið, sem staðfest var 1942, sé orðið úrelt og að þar þurfi breyt. á. Ég fyrir mitt leyti get vel gengið inn á það, enda hefur þegar - og það ekki alls fyrir löngu - í sambandi við stóreignaskattinn svo nefnda verið lagður allt annar mælikvarði á fasteignir en sá, sem fasteignamatið segir til um, nefnilega sá, að fasteignir skyldu hækka í mati í því tilfelli upp í þrefalt verð á við bókað fasteignamatsverð og í sumum tilfellum miklu meira, allt upp í sexfalt það verð mest, og var þetta mismunandi hækkað eftir því, hvar á landinu var. Mér skilst, - og ég held, að ég hafi skilið það rétt, - að hv. þm. Mýr. hafi haldið því fram hér, að út frá því mætti ganga, að þetta nýja mat á fasteignum, sem hér er stefnt til með þessu frv., ætti að gefa allt að 5 millj. kr. í aðra hönd fyrir það opinbera. Nú er á fjárl. fasteignaskatturinn reiknaður 700 þús. kr. Má sjá af því, hve hér er gerð mikil breyt. á í sambandi við hið nýja fasteignamat, ef frv. verður samþ. Og þegar á að ganga svona langt, eins og virðist eiga að gera með frv. þessu, þá virðist mér enn þá meiri ástæða vera til að undirbyggja fasteignamatið vel og örugglega, þannig að samræmi verði í því um allt land. En það samræmi fæst ekki með þeim ákvæðum, sem í frv. eru, því að þar er byrjað á öfugum enda. Eftir ákvæðum frv. er það þannig, að þegar á að sækja upplýsingar utan úr sveitum landsins um fasteignir þar, þá á að gripa niður um öflun þeirra á þann veg, að ekki verður stuðningur að þeim að því er við kemur öryggi um samræmi í matinu, enda færði hv. þm. Mýr. það - heyrðist mér - fram sem sérstök andmæli gegn bendingum hv. 1. þm. Árn., að svo mikið ósamræmi mundi verða í till. frá hreppsnefndum, að ekki mundi vera hyggilegt að byggja á þeim sem grundvelli fyrir fasteignamatið. Um þetta get ég verið sammála hv. þm. Mýr. En það er sama, á hvaða stigi leitað er álits þessara aðila, þannig að það er sama glundroðahættan, sem vofir alltaf yfir með því að fara svo að. Hv. þm. Mýr. talaði mikið um eignatilflutning í sambandi við þetta. Það er rétt, að fasteignamatið er orðið í ósamræmi við ýmislegt. Þó er þetta ákaflega mismunandi ettir því, hvar er á landinu. Í afskekktum byggðum í sveitum hefur ekki ýkja mikill tilflutningur orðið í þessu sambandi.

Ég benti líka á það.

Þar hefur ekki orðið mjög mikill tilflutningur á eignum manna í framtali eftir því, hvort menn eiga fasteignir eða peninga, því að það eru til ýmis dæmi þess úti um byggðir landsins og sérstaklega þar, sem afskekkt er, að það er ekki hægt að selja þær fasteignir, sem þar eru, ef þær eru seljanlegar, fyrir hliðstætt verð og aðrar fasteignir og í sumum tilfellum ekki yfir fasteignamatsverði. En það er yfirleitt ekki á færi annarra manna en þeirra, sem heima eiga í þessum byggðarlögum, að gefa um þetta öruggar upplýsingar. Þess vegna er það, að ef á að fá góða undirstöðu að nýju fasteignamati, þá verður að byggja það upp á sama fyrirkomulagi og við höfum búið við. Fasteignamatsnefndarmennirnir, sem við það hafa fengizt og hafa verið sömu mennirnir víðast hvar um lengri tíma, eru búnir að fá nokkra leikni og þjálfun í sambandi við þetta mat. Hv. þm. Mýr. talaði um það, hvað aðstaða manna væri mismunandi í sambandi við skattlagninguna yfirleitt eftir því, hvort þeir ættu fasteignir eða peninga, og fasteignaeigendur bæru léttari skatta. Má þetta vel vera. Þó hefur verið litið svo á, að þeir, sem peninga eiga, hefðu ýmis undanfæri í sambandi við skattlagningu. Og mér skilst, að með eignakönnuninni hafi það sannazt. Og þegar verið er að bera þetta tvennt saman, þá er rétt að taka tillit til þess, sem raunverulegt er í þessu efni og óneitanleg dæmi hafa sannað, að raunverulegt er. Ég held þess vegna, að hyggilegast væri, þangað til ráðizt verður í nýtt fasteignamat, -en það má engan veginn gera á þeim grundvelli, sem í þessu frv. er gert ráð fyrir, þar verður að hafa á allt annan hátt, - að fara þá leið að gera einhverja bráðabirgðabreyt. á fasteignamatinu, líkt og gert var í sambandi við stóreignaskattinn, þó að með öðrum hætti væri, þannig að ekki væri svipað því jafnlangt gengið og þá var. Það er nú svo eftir l., að hvað húsabyggingar snertir og annað, sem eykur verðgildi jarða, þá eiga að liggja fyrir á hverjum tíma upplýsingar um það. Og þetta á að gerast árlega. Það er þá vegna slælegrar framkvæmdar á eftirliti, ef svo er ekki gert. Það er á valdi fjmrn. að ganga eftir því, að þetta sé gert í hverjum einasta hreppi. Og yfirleitt mun þetta vera gert, og mun yfirleitt hafa færzt í betra horf um framkvæmdir í þessu efni nú síðustu árin. Viðkomandi mati á þeim verðmætabreyt., sem orðið hafa í sambandi við aukna ræktun, þá ætti ekki að vera ákaflega mikið verk að fá nokkrar upplýsingag. í því efni, þar sem skýrslur um þetta eru árlega gerðar og liggja fyrir m. a. hjá Búnaðarfélagi Íslands. Er þess vegna hægt að fá svipað yfirlit yfir þær breyt., sem hafa orðið í þessu efni, eins og gert er ráð fyrir, að hægt sé að afla og afla á viðkomandi millimötum á húsum. Hitt er svo annað atriði, að þessar framkvæmdir hafa ákaflega mismunandi áhrif í sambandi við eignir þessar viðkomandi hæfni þeirra sem gjaldstofna, því að bæði eru allar slíkar ræktunarframkvæmdir ekki jafnarðgæfar í sjálfum sér, og auk þess fer það eftir legu jarðanna, hvaða raunhæf verðmæti þar er um að ræða. Mér finnst þess vegna rétt, ef það þykir ekki gerlegt að ráðast nú í fasteignamat, sem byggt sé á því sama fyrirkomulagi og áður hefur verið, - og ef l. um þetta hefði ekki verið breytt 1945, þá ætti það að fara fram eftir tvö ár, - að þangað til væru gerðar breyt. á fasteignamatinu í sambandi við skattlagningu, t. d. að tvöfalda það eða þrefalda í sambandi við skattinn, og þá e. t. v. mismunandi eftir því, hvort væri í sveitum eða kaupstöðum, en svo væri farið að undirbúa það að hefja nýtt fasteignamat, þar sem ekki væri óörugglegar um búið en gert er í gildandi fasteignamatslögum. Ég vildi þess vegna skjóta því til hv. n., sem fær málið til athugunar, hvort ekki væri ástæða til að gera nú slíkar ráðstafanir, sem gert væri ráð fyrir að giltu í tvö til fjögur ár, því að fasteignamatið tekur náttúrlega nokkurn tíma, og gæti fjmrn. þá sennilega í því efni stuðzt við skattanefndir, ef ástæða þætti til, um upplýsingar um þessi efni, því að það er þannig, að það má vænta frá þeim rýmra sjónarmiðs en vænta mætti með því að leggja þetta fyrir hreppsnefndir. Ég vildi skjóta því fram, hvort ekki væri ástæða til, að hv. n. athugaði í samráði við Alþ. og ríkisstj., hvort ekki væri rétt að taka málið upp á þessum grundvelli, því að mér finnst, að það geti bara alls ekki komið til mála að fara að gera slíka breyt. á fasteignamatinu sem hér er stefnt til, því að hér mundi um nýtt fasteignamat vera að ræða, með þeim umbúnaði, að grundvöllinn eigi að leggja að matinu hér í Reykjavík og svo eigi að leita umsagnar hreppsnefndanna úti um landið. Það álít ég vera allótraustan grundvöll undir fasteignamatið og þess vegna beri að fresta framkvæmdum í stórum stíl, þar til fært þykir að leggja út í að hefja öruggt fasteignamat og þá á svipuðum grundvelli og tíðkazt hefur síðan 1916, er hafizt var handa um fasteignamat á þeim grundvelli, sem gilt hefur síðan. Það má segja, að þessar aths. mínar miðist meir við aðstöðuna úti um sveitir landsins en kannske í kaupstöðunum. En það er vissulega atriði, sem ekki má heldur missa sjónar á, að fullkomið samræmi geti orðið í fasteignamatinu úti um landið. Það er meiri vandhæfni á því um fasteignir þar að ná þessu samræmi. En það liggur miklu opnar fyrir að meta hús í kaupstöðunum. Það þekki ég af reynslu í báðum þessum tilfellum.



Herra forseti. Eftir að hafa hlustað á ræðu hv. þm. Mýr., þá liggur mjög nærri því, að manni detti í hug, að hann hafi samið þetta frv., sem hér liggur fyrir. En þó þykir mér það ákaflega undarlegt, ef slík grautargerð eins og þetta frv. er er samin af jafngreindum manni og hv. þm. Mýr. er, því eins og hv. þm. Borgf. hefur rækilega bent á, er þetta í raun og veru furðulegt frv., sem hér liggur nú fyrir til umr. Hv. þm. Mýr. sló úr og í í ræðu sinni um það, hvort þetta væri nýtt fasteignamat eða ekki, sem frv. gerir ráð fyrir, og komst m. a. að þeirri niðurstöðu, að þetta væri ekki nýtt fasteignamat og þess vegna væri ekki nauðsynlegt að breyta eldri lögum um það vegna frv., sem hér liggur fyrir. Þarna virtist mér koma nokkuð hvað á móti öðru hjá þessum hv. þm. Og ég álít þetta frv. svo vitlaust, að ég álít, að það geti ekki verið samið af hv. þm. Mýr. Ágreiningurinn hér um þetta mál er þessi: Eigum við nú að stofna til nýs fasteignamats eða ekki? - Það er fyrir tveim árum búið að ákveða, að almennt fasteignamat skuli fara fram á 25 ára fresti, í stað þess að áður var það á 10 ára fresti. Það mun því láta nærri, að eftir 10 ár eða nálægt því ætti að fara að undirbúa það nýja fasteignamat. Ég er á sömu skoðun og hv. síðasti ræðumaður, þm. Borgf., um það, að þegar almennt fasteignamat fari fram, verði að undirbúa það vel og rækilega, en ekki flaustra því af á neinn hátt. Ég er einnig þeirrar skoðunar, að það sé engin þörf á að láta það almenna fasteignamat fara fram með mjög stuttu millibili. Hv. þm. Mýr. hélt hér fram, að það þekktist víða annars staðar, að fasteignamat færi fram á 5 ára fresti. Skal ég ekkert um það segja, því að ég hef ekki þekkingu á því. En mér þykir líklegt, að þar, sem um stórþjóðir er að tala, þá sé erfitt að taka til greina í mati breyt., sem gerðar eru á fasteignum, jafnóðum og þær eru gerðar. En það má segja, að hér á landi séu gerðar breyt. á fasteignamatinu á hverju ári, því að þær eru metnar jafnóðum og gerðar eru húsabætur, bæði íbúðarhúsa, útihúsa, verzlunarhúsa o. s. frv. Hér er því fasteignamatinu raunverulega breytt á hverju ári. Bæði hv. þm. Mýr. og hæstv. forsrh. létu í það skína, að það væri ekki horfandi í það, þó að eytt væri í það nokkrum millj. kr., sem það mundi kosta að stofna til þessa fasteignamats. Mér þykir nú undarlegt að heyra þetta, þegar ástandið er orðið þannig hjá okkur, að ríkisútgjöldin eru orðin álíka mikil og allur útflutningur þjóðarinnar, og við vitum ekki, hve lengi er hægt að halda uppi því kerfi, sem hér er ríkjandi í ríkisrekstrinum. Mér þykir það líka furðu gegna að heyra það af munni hv. þm. Mýr., að það sé nú nærri komið því jafnvægi í okkar fjármálum, sem við óskum eftir í okkar þjóðfélagi. En sannleikurinn er, að við vitum ekki, hve mikil röskun kann að verða á því sviði á næstunni, og þess vegna getur nú verið einhver óheppilegasti tími til þess að hefja framkvæmdir um nýtt fasteignamat. Hitt er annað mál, að ég geng inn á þær röksemdir, sem hér hafa komið fram, að fasteignamatið er í ósamræmi við annað verðlag í landinu, bæði verðlag á peningum og annað verðlag. Og þetta misræmi er hægt í sambandi við fasteignamatið að leiðrétta til bráðabirgða, eins og hv. þm. Borgf. tók réttilega fram. Og það á að gera án þess að fara út í að framkvæma nýtt fasteignamat. Að vísu er ég alveg fráhverfur því að láta mér detta í hug að fara í því efni út í slíkar öfgar eins og mér virðist koma fram hjá hv. þm. Mýr., að leiðrétting á matinu ætti að gefa í auknum sköttum upp undir 5 millj. kr. Hann taldi, að það lágmark, sem þar kæmi til greina í sambandi við hækkun matsins, væri ferfalt fasteignamatsverð á við það, sem það er nú bókfært. Enda þótt ég álíti, að það eigi að breyta matinu með bráðabirgðaákvæðum til hækkunar, þá tei ég það fjarstæðu að fara svo í þessa hluti. Annars er það svo, að nýjar húseignir og annað, sem bætist við fasteignirnar í landinu, er metið árlega og tekið með sem skattgrundvöllur. Og höfuðtilgangurinn með flutningi þessa máls hér er að fá breyt. til hækkunar á sköttum og útsvörum. Ég veit, að hér og þar á landinu mun það eiga sér stað, að þegar hreppsnefndir jafna niður útsvörum, þá hækka þær í sínum útreikningum þeim viðkomandi fasteignamatið prósentvís, og eins og nú er, er það ekki óeðlilegt. En ef farið er út í þá bráðabirgðaákvörðun, sem það frv., sem hér liggur fyrir, er um, þá vildi ég að sjálfsögðu hafa þá undantekningu í þeim efnum, að jarðir og húseignir, sem eru í eyði og ekki er bítið í, væru ekki hækkaðar neitt. Og virðist mér, að líka gæti mjög vel komið til mála, að fjmrn. óskaði eftir, að skattanefndir legðu fram till. sínar um það, áður en frá þessari bráðabirgðabreyt. er gengið, hvað þeim fyndist viðkomandi matinu um verðgildi þeirra jarða, sem vegna samgönguleysis væru sérstaklega illa settar, og hvort ekki bæri að ákveða, að þær væru ekki hækkaðar í mati, en að öðru leyti væri matinu breytt bara með bráðabirgðahækkun á matinu frá því, sem nú er. Ég tel, úr því sem komið er, að heppilegast sé að byggja á þeim grundvelli, sem nú er, til bráðabirgða og fara svo að undirbúa nýtt fasteignamat og gera það vandlega, þegar tími er til kominn, og það ætti að vera fimm árum áður en það ætti að ganga í gildi, sem væri 1965. Ég geng inn á það, sem ýmsir hafa hér sagt, m. a. hæstv. forsrh., að það sé ekkert skemmtilegt fyrir þá, sem eiga jarðir og aðrar fasteignir, að þeir séu settir eins langt niður í eignaframtali og þar af leiðandi skatti og nú er. Þess vegna getum við allir verið sammála um að breyta þessu til bráðabirgða, eins og ég hef tekið hér fram og sem mér virðist vaka eindregið fyrir hv. þm. Borgf. að vel gæti komið til mála. Þá vil ég aðeins víkja að því, sem hv. þm. Mýr. taldi að ég hefði farið rangt með, hvað síðasta fasteignamat kostaði. Ég hef ekki tölur um það hér fyrir framan mig. En fasteignamatsn. kostaði eitthvað yfir 1200 þús. kr., en hve mikið hreppsfélögin hafa þurft að borga, hef ég ekki tölur um. En mér virðist, að það muni ekki vera fjarri lagi, sem ég sagði, að fasteignamatið í heild hafi kostað verulega mikið á aðra millj. kr. Nú er hér stungið upp á því í þessu frv., að nefnd hér í Reykjavík geri tillögur og skrá yfir mat allra fasteigna í landinn og sendi síðan til allra hreppsnefnda og bæjarstjórna á landinu. Fæ ég ekki séð, hvaða erindi fasteignamatsskrárnar eiga til hreppsnefnda og bæjarstjórna, því að það er alls ekkert, en hins vegar ætti að senda fasteignamatið öllum skattanefndum. Þar á það heima, en ekki hjá hreppsnefndunum. - Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða um þetta mál, en vænti þess, að hv. fjhn. athugi vel, með hverju hún er hér að mæla, og vona ég, að n. komist að annarri niðurstöðu við nánari athugun, því að þetta frv. á annaðhvort að fella eða að öðrum kosti að gerbreyta því.



Ekki ætla ég að fara að deila hér við hv. þm. A-Húnv., en ég get sagt eins og hann, að ég sá ekki frv. fyrr en hér í Alþ. Ég get vel skilið, að það þurfi að gerbreyta matsatriðum frá því, sem nú er í frv. Ég held, að nauðsynlegt sé að bæta við einum fulltrúa frá hverri sýslu í þá nefnd, sem hefur fasteignamatið með höndum, til þess að tryggja samræmi í matinu. Þetta held ég að sé nauðsynlegt. Þetta frv. getur því orðið grundvöllur að nýju fasteignamati með einhverjum breytingum. Þetta er raunverulega endurskoðun á núverandi fasteignamati, eins og algerlega er heimilt samkvæmt lögum um fasteignamat frá 12. apríl 1945, og segir svo,, í 1. gr.: „Nú breytist verðgildi peninga að verulegu leyti milli þess, að aðalmat fer fram, og má þá með lögum ákveða breytingu á matsverði allra fasteigna í landinu í samræmi við það.“ Þetta eru þau lög, sem þetta frv. er byggt á, og getum við vel, ef við viljum, kallað þetta nýtt fasteignamat eða aðeins aukamat. Það skiptir auðvitað ekki máli. Aðalfasteignamat á nú að fara fram á 25 ára fresti. Hv. þm. A-Húnv. þótti það stórt skref stigið, ef fjórfalda ætti allt fasteignamatið. Ég sló þessu fram og gerði ráð fyrir, að útkoman yrði sú, að ferfalda fasteignamatið, og ég hygg, að það sé einmitt bráðabirgðamat, sem lagt var til grundvallar í sambandi við stóreignaskattinn, og þetta átti ég við í minni síðustu ræðu. Ég verð þó að segja það, að þótt reynt hafi verið að stefna til réttlætis í lögum um stóreignaskattinn með margföldun fasteignamatsins, þá er þar ógurlegt handahóf, t. d. að fasteignamat á húsi á Seltjarnarnesi er þretaldað, en hér í Reykjavík sexfaldað, - þó eru þarna e. t. v. ekki nema nokkrir metrar á milli húsa. Alveg hið sama er að segja í Kópavogi og nágrenni Hafnarfjarðar. Hvernig væri svo hægt að leiðrétta þetta fasteignamat með því að margfalda vitleysuna? Með því móti yrði enn þá meira ranglæti og enn þá meiri vitleysa í fasteignamatinu. Sumar fasteignir seljast nú allt frá löglegu fasteignamati og upp í 12–15-falt fasteignamat. Svo mismunandi er nú söluverð fasteigna. Hvernig er svo hægt að hugsa sér að halda þessu fasteignamati fram til 1965? Það nær ekki nokkurri átt. Það var gripið til neyðarúrræða í sambandi við stóreignaskattinn, og þó var reynt að hafa mismunandi margfeldi. Hv. þm. A-Húnv. talaði um, að langt væri frá því, að hann væri ánægður með fasteignamatið, þótt hann vildi byggja á grundvelli núverandi fasteignamats. Þetta skil ég mætavel, og ég held það verði alltaf svo, að aldrei verði allir ánægðir með hið sama. Það sýnist hverjum sitt í þessu eins og öðru. - Þá hafði hv. þm. það að athuga við þetta frv., að til skyldi kveðja hreppsnefndir og bæjarstjórnir til að yfirfara mat landsnefndarinnar. Þetta ætti að falla í hlut skattanefndanna, sagði hv. þm. - Ég vil þá segja, að þetta mundi fremur eiga heima hjá hreppsnefndunum en hjá skattanefndunum. En það er mín skoðun, að til þessa starfs eigi fremur að kveðja fulltrúa frá sýslufélögunum en frá hreppsnefndum og bæjarstjórnum. - Þá þarf ég ekki að fara að deila við hv. þm. um kostnað sveitar- og bæjarfélaganna í þessu sambandi, því að bann er enginn. Hann var allur greiddur úr ríkissjóði.

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Við þingmenn Alþýðuflokksins í þessari hv. deild flytjum á þskj. 343 frv. til l. um Atvinnustofnun ríkisins. Það er ekki ofmælt, að nú eru horfur uggvænlegar í atvinnulífi landsmanna og uggvænlegri en fyrr. Undanfarin ár hafa Íslendingar átt kost á sæmilegri vinnu. Nú hefur þetta breytzt. Má í þessu sambandi minna á umræðurnar, sem fóru hér fram fyrir skömmu um atvinnuleysi og neyðarástand í Flatey á Breiðafirði. Þegar svona horfir, ber brýna nauðsyn til að grípa þegar til gagnráðstafana, sem verða mættu til að koma í veg fyrir, að atvinnuleysið aukist eða breiðist út. En það eitt er þó ekki nóg. Einnig þarf að gera ráðstafanir til þess að tryggja skynsamlega hagnýtingu vinnuaflsins, sem fyrir er. Það má ekki líðast, að vinnuafl sé hálfnotað eða illa notað, og það getur vel verið, að vinnuaflið notist ekki vel eða skynsamlega, nema gerðar séu sérstakar ráðstafanir ti.l þess. Segja má, að það séu aðallega 3 flokkar ráðstafana, sem fyrst og fremst þurfi að gera til að tryggja skynsamlega hagnýtingu vinnuaflsins: 1. Ráðstafanir á sviði opinberra fjármála, þ. e. að ríkisvaldið miði fjármálastefnu sína og bankarnir útlán sín við það, að öll atvinnutæki og allt vinnuafl sé hagnýtt, án þess þó að efnt sé til verðbólgu. 2. Ráðstafanir í fjárfestingar- og innflutningsmálum til þess að tryggja þeim framkvæmdum vinnuafl, innlent fjármagn og erlendan gjaldeyri, sem nauðsynlegastar eru taldar frá sjónarmiði heildarinnar, og til þess að halda uppi atvinnu þar, sem þess gerist sérstök þörf. 3. Ráðstafanir, sem stuðla að hreyfanleik vinnuaflsins, svo sem vinnumiðlun, vinnuþjálfun, leiðbeiningar um stöðuval o. fl. Ríkisvaldið íslenzka hefur skilyrði til þess að haga fjármálastefnu sinni og bankanna þannig, að verða megi til þess að tryggja fulla atvinnu í landinu. Það hefur einnig skilyrði til þess að gera ráðstafanir í innflutnings- og fjárfestingarmálum til þess að stuðla að fullri atvinnu. Í gildandi lögum eru ríkisvaldinu hins vegar veitt tiltölulega fá skilyrði til þess að gera ráðstafanir, sem stuðla að hreyfanleik vinnuaflsins með vinnumiðlun, vinnuþjálfun og því líku. Árið 1936 voru að vísu selt lög um vinnumiðlun, og átta árum áður höfðu verið sett lög um atvinnuleysisskráningu, sem áttu að tryggja, að jafnan væri fyrir hendi nokkurt yfirlit yfir, hvernig vinnuaflið væri hagnýtt. Síðan 1936 hefur verið gert ráð fyrir því, að vinnumiðlunarskrifstofur safni skýrslum um ástand vinnumarkaðsins. En önnur atriði í sambandi við hagnýtingu vinnuaflsins hafa mjög verið vanrækt. Það hefur t. d. verið algerlega vanrækt hingað til að gera ráðstafanir af hálfu hins opinbera til þess að nota vinnuafl öryrkja. Enginn vafi er þó á því, að ónotað vinnuafl öryrkja í landinu er mjög mikið og að auka mætti þjóðartekjurnar mjög verulega með því að hagnýta það skynsamlega, auk þess sem lífsviðhorf öryrkjanna sjálfra mundi breytast og lífsvon þeirra styrkjast, ef þeir fengju verkefni við sitt hæfi. Fyrir 2 árum voru gerðar hér í Reykjavík athuganir af tryggingayfirlækni Tryggingastofnunar ríkisins á atvinnugetu öryrkja. Athugaðir voru 738 öryrkjar, og í ljós kom, að 175 þeirra töldust vel vinnufærir. Þeir hefðu getað unnið mjög margs konar vinnu, en þá vantaði skilyrði til þess. Það vantar stofnun, sem geti gert þeim kleift að vinna og hagnýtt þannig vinnuafl þeirra. Á vinnuheimilinu í Reykjalundi hefur fengizt mjög mikilvæg reynsla á þessu sviði, og þar hefur verið leitt ótvírætt í ljós, hvílíkum geysiárangri má ná, ef forsjálni og fyrirhyggju er beitt. Vinnuheimilið í Reykjalundi hefur starfað í 6 ár, og þar eru nú um 90 vistmenn, og þeir vistmenn, sem þar hafa dvalið þessi 6 ár, hafa framleitt vörur fyrir 8 millj. kr., á síðasta ári fyrir 1.8 millj. kr. Það var aðeins tap á rekstrinum fyrsta árið, síðan hefur alltaf verið hagnaður. Hagnaður verkstæðanna, sem þarna hafa verið rekin, hefur frá byrjun numið 700 þús. kr., en hins vegar hefur auðvitað verið halli á heimilisrekstri stofnunarinnar, en í heild hefur gróðinn samt verið 360 þús. kr. þessi 6 ár. Þó fá vistmenn svipað kaup og greitt er hér í Reykjavík, en greiða 60 vinnustundir á mánuði fyrir uppihald. Auk þess greiðir ríkið með um helming vistmanna, þeim, sem eru smitberar. Mánaðarlegar nettótekjur karlmanna nema um 700 kr., eftir að þeir hafa greitt uppihald sitt. Þeir vinna 6 tíma á dag. Hér hefur þegar verið sannað, að hagnýting á vinnuafli öryrkja er ekki aðeins mikilvæg til að greiða fyrir afturbata þeirra og auka lífsþrótt þeirra, heldur getur það verið beint fjárhagsatriði fyrir þjóðarbúið í heild. Það er vissulega ekki smávægilegt, að vinnuheimili með 90 vistmönnum skuli hafa framleitt söluvörur fyrir 8 millj. kr. á 6 árum. Þegar tillit er tekið til þess, að hér í Reykjavík eru um 1000 öryrkjar, er það augljóst mál, að hér bíður gífurlegt verkefni úrlausnar. Lausn þess hefur bæði félagslega og fjárhagslega þýðingu. Það, sem gera þarf til þess að fá öryrkjunum verkefni, er að koma upp vinnuheimili í líkingu við Reykjalund. Enn fremur þarf að taka upp vinnuþjálfun. Margir, bæði öryrkjar og aðrir, geta oft ekki gengið að starfi, nema þeir fái undirbúning með sérstakri þjálfun, og þá mun vinnukraftur þeirra nýtast betur. Það má heldur ekki dragast miklu lengur, að komið verði á fót stofnun, sem veltir leiðbeiningar um stöðuval. Slíkar stofnanir eru í öllum nágrannalöndum og þykja mjög þýðingarmiklar. Það er örlagaríkt, ekki aðeins fyrir einstaklinginn, heldur og þjóðfélagið, ef menn og þó einkum unglingar velja sér störf, sem samsvara ekki hæfileikum þeirra. Það getur valdið einstaklingnum óhamingju og reynzt þjóðfélaginu dýrt. Það má heldur ekki við svo búið standa, að ekki séu gerðar ráðstafanir til að hagnýta vinnuafl unglinga betur en nú er gert, einkum af því, að tekið er að bóla á atvinnuleysi. Unglingar hafa á undanförnum árum getað fengið vinnu vegna skorts á vinnuafli, en nú er þetta að breytast. Það er ekki aðeins nauðsynlegt frá uppeldissjónarmiði, heldur einnig frá þjóðfélagslegu sjónarmiði, að unglingar gangi ekki atvinnulausir á sumrin, er þeir sitja ekki á skólabekk. Þá er og nauðsyn að koma betri skipun en verið hefur undanfarið á söfnun atvinnuleysisskýrslna. Einnig er nauðsynlegt, að hér verði tekið að semja launaskýrslur, eins og tíðkast alls staðar í nálægum löndum. Vinnumiðlun þarf enn fremur að efla frá því, sem verið hefur, en því miður virðist það stefna núverandi ríkisstj. að draga beinlínis úr vinnumiðlun. Hér hefur verið til meðferðar í þessari hv. deild og afgr. frá henni í gær frv. um vinnumiðlun, sem veldur því vafalaust, að dregið verður úr vinnumiðlun frá því, sem verið hefur undanfarið. Við flutningsmenn þessa frv. teljum, að það sé kominn tími til að koma á fót sérstakri stofnun, sem annist þau mikilvægu verkefni, sem ég hef hér gert að umtalsefni, einkum af því, að svo er komið, að tekið er að bóla á atvinnuleysi, og enn fremur vegna þess að það virðist vera stefna hæstv. ríkisstj. að draga úr ýmsum félagslegum ráðstöfunum, sem þegar hafa verið gerðar. Vegna þessa höfum við, þm. Alþfl. í þessari deild, borið fram þetta frv. um að koma á fót Atvinnustofnun ríkisins, sem hafi þessi verkefni: 1. Skráningu allra vinnufærra manna og samningu launaskýrslna. 2. Atvinnuleysisskráningu. 3. Vinnumiðlun. 4. Leiðbeiningar um stöðuval. 5. Vinnuþjálfun. 6. Öryrkjavinnu. 7. Unglingavinnu. 8. Úthlutun atvinnubótafjár. Af öllum þessum verkefnum atvinnustofnunarinnar vil ég sérstaklega vekja athygli á nauðsyn þess að skipuleggja öryrkjavinnuna. Hér er um að ræða svo mikilvægt verkefni, að alls ekki má bíða lengur, að á því sé tekið með festu og hafnar séu framkvæmdir, eins og ég reyndi að leiða rök að áðan með því að nefna þær tölur, sem ég nefndi um fjölda öryrkja og þá reynslu, sem fengizt hefur í Reykjalundi. Ýmsir kunna að segja, að nú sé ekki réttur tími til að koma á fót nýrri ríkisstofnun, þar sem kostnaðurinn hlyti að verða verulegur. En þeim mönnum, sem þannig hugsa og tala, vil ég benda á, að það er miklu dýrara að láta vinnuaflið ónotað eða illa notað heldur en leggja í nokkurn kostnað til að tryggja fulla og skynsamlega hagnýtingu þess. Þess vegna rakti ég svona rækilega starfsemi vinnuheimilisins í Reykjalundi, að þar hefur verið leitt i ljós, að það er ekki kostnaður fyrir þjóðina að reka slíka starfsemi, heldur gífurlegur þjóðfélagslegur hagnaður. Ef komið yrði á fót fleiri slíkum stofnunum og þannig hagnýtt vinnuafl þeirra 300–400 öryrkja, sem beinlínis bíða eftir að fá verkefni við sitt hæfi, þá væri, með tilliti til reynslunnar á Reykjalundi, hægt að gera ráð fyrir því, að þessir öryrkjar mundu geta framleitt verðmæti fyrir um 25 millj. kr. og skilað hagnaði, sem nálgaðist 1 milljón kr. Það er því algerlega röng skoðun að líta á þau verkefni, sem hér er um að ræða, eingöngu frá því sjónarmiði, að það hafi kostnað i för með sér fyrir ríkissjóð. Ég endurtek, að ekkert er eins dýrt og að láta vinnuafl þjóðarinnar ónotað. Þó að ráðstafanir til þess að tryggja fulla og skynsamlega hagnýtingu þess kunni að kosta nokkuð, þá eru það peningar, sem skila sér margfaldlega aftur. Í grg. frv. er að því vikið, að flm. þess telja vel geta komið til mála að fela Tryggingastofnun ríkisins framkvæmd þeirra meginverkefna, sem stofnunin ætti að taka að sér, ef ókleift þætti að koma á fót sérstakri stofnun til að annast þessi mál. Frá sjónarmiði okkar er það ekki aðalatriði, hvort komið verður á fót sérstakri stofnun til að annast þessi verkefni eða hvort Tryggingastofnun ríkisins verður falið nokkuð af þeim. Aðalatriði er, að það verði ekki látið dragast öllu lengur að hefjast handa um aðgerðir á þessu sviði. Það er nauðsynlegt að stórbæta atvinnuleysisskráninguna frá því, sem nú er, nauðsynlegt að stórauka vinnumiðlun frá því, sem nú er, og nauðsynlegt að koma upp stofnun, sem hagnýtir vinnuafl öryrkja. Það verður líka að koma upp stofnun, sem þjálfar öryrkja og unglinga til vinnu, sem þeir gætu ekki framkvæmt án sérstakrar þjálfunar. Það er enn fremur nauðsynlegt, að sérstakar ráðstafanir verði gerðar til þess að því fé, sem veitt kann að verða til atvinnubóta, verði vel og skynsamlega varið. Fyrir okkur er það aðalatriði, að sem fyrst verði hafizt handa um ráðstafanir á þessu sviði, og við erum sannfærðir um, að ekki getur liðið á löngu, unz hafizt verður handa. Dæmið úr Reykjalundi hlýtur t. d. að opna augu æ fleiri manna fyrir því, hve dýrt það er að hagnýta ekki vinnu þeirra 300–400 öryrkja, sem vinnufærir eru víðs vegar um landið. Svo leyfi ég mér að óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til heilbr: og félmn.