Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Meginefni þessa frv. er að hækka annars vegar innflutningsgjald af benzíni um 2.20 kr. af hverjum lítra eða um 39% og hins vegar að hækka þungaskatt af bifreiðum, sem nota annað eldsneyti en benzín um 50%. Þessar hækkanir á að gera í því skyni að auka tekjur Vegasjóðs, en honum eru nú tekna vant af þremur ástæðum aðallega. 1. Tekjur sjóðsins hafa á síðustu tveimur árum orðið minni en ráðgert var vegna mikils samdráttar í innflutningi bifreiða á árinu 1969. 2. Miklar hækkanir verðlags og kaupgjalds á yfirstandandi ári hafa leitt til þess, að kostnaður við vegagerð hefur aukizt verulega. 3. Fyrir dyrum standa meiri framkvæmdir í vegagerð á árinu 1971 og 1972 einkum við hraðbrautir en ráð var fyrir gert í vegáætlun fyrir árin 1969–1972. Í þessu frv. felast þó fleiri atriði en aukinn skattur til vegamála. Þar vil ég sérstaklega víkja að 1. gr. frv., en í henni segir, að er vegáætlun hefur gilt í tvö ár, skal samin ný áætlun fyrir fjögur næstu ár, þannig að ávallt sé fyrir hendi gildandi áætlun fyrir a. m. k. tvö ár. Þetta orðalag hefur hjá sumum valdið vangaveltum og e. t. v. misskilningi, en þannig er mál með vexti, að vegáætlun hefur verið gerð til fjögurra ára í senn, og svo þegar tvö ár eru liðin, hefur hún verið endurskoðuð. Þetta er samkv. gildandi lögum. Yfirstandandi vegáætlun tekur t. d. yfir árin 1969–1972. En með þessu breytta ákvæði er ætlunin að gera vegáætlun til fjögurra ára á tveggja ára fresti. Og þetta lítur út sem eins konar þversögn, en getur þó staðizt, þegar betur er að gáð. Manni virtist, að ef áætlunin er gerð til fjögurra ára og síðan eftir tvö ár er gerð ný fjögurra ára áætlun til næstu fjögurra ára, þá séu tvö síðustu ár yfirstandandi vegáætlunar strikuð út, og það er það, sem raunverulega er gert. En í reynd yrði þetta þannig, að við hverja nýja fjögurra ára áætlun eru tvö síðustu ár yfirstandandi vegáætlunar endurskoðuð, en ný áætlun kemur fyrir næstu tvö ár þar á eftir. Með þessu hafa þeir, sem standa fyrir vegaframkvæmdum og hafa gert áætlun, alltaf vaðið fyrir neðan sig, hafa alltaf tvö ár framundan, og það er mjög mikill kostur, eins og reyndar er lýst í grg. með þessu frv. Frv. þessu var að lokinni 1. umr. vísað til samgmn. N. bárust mótmæli gegn frv. frá mörgum aðilum, og þar má helzt til nefna Landssamband vörubifreiðastjóra, Félag ísl. bifreiðaeigenda, Bandalag ísl. leigubifreiðastjóra og fjölda vörubifreiðastjórafélaga víðs vegar um landið. Mótmælin beinast aðallega gegn þeim gjaldhækkunum, sem í frv. felast, og m. a. með skírskotun til þess, að það fer illa saman að leggja nýjar álögur á bifreiðaeigendur á sama tíma og verðstöðvunarlög séu í gildi. Það er út af fyrir sig eðlilegt, að nýjum álögum sé mótmælt af þeim, sem hlut eiga að máli. Hinu mega menn heldur ekki gleyma, að fjárþörf Vegasjóðs er brýn og sú fjáröflun, sem frv. þetta miðar að, gerir það kleift að auka vegaframkvæmdir og bæta vegakerfið, en það er mikið hagsmunamál bifreiðaeigenda og reyndar þjóðarinnar allrar. Skattgjöld þau, er frv. þetta tekur til, greinast aðallega í tvennt, þ. e. í benzíngjald og þungaskatt. Síðan má aftur greina þungaskattinn í þrennt. Í fyrsta lagi þungaskatt af benzínbifreiðum, sem er tiltölulega lágt gjald, sem miðast einvörðungu við eigin þunga bifreiðanna. Í öðru lagi þungaskatt af bifreiðum, sem nota annað eldsneyti en benzín, en eru undir 5 tonnum að eigin þyngd. Hér er um allhátt gjald að tefla, sem einvörðungu miðast við þunga bifreiðanna. Í þriðja lagi kemur svo þungaskattur af bifreiðum, sem nota annað eldsneyti en benzín og eru 5 tonn eða meira að eigin þyngd. Þessum þungaskatti var á s. l. sumri með reglugerð breytt í kílómetragjald. Þetta gjald er að vísu mishátt eins og annar þungaskattur eftir þyngd bifreiðanna, en fyrir bifreiðar í sama þyngdarflokki er kílómetragjaldið hið sama og óbreytt á hvern kílómetra, sem bifreið ekur yfir árið án tillits til þess, hvort kílómetrarnir eru margir eða fáir. Þetta kílómetragjald leggst einkum á vörubifreiðar og langferðabifreiðar, enda er yfirgnæfandi meiri hluti slíkra bifreiða með dísilvélum. Í mótmælum, sem fram hafa komið gegn þessu frv. af hálfu vörubifreiðastjóra, er vakin sérstök athygli á því, að breytingar úr föstum þungaskatti í kílómetragjald hafi, þegar á heildina er litið, orðið vörubifreiðastjórastéttinni óhagstæð. Með þessum breytingum, sem gerðar voru 1. ágúst s. l., var ekki meiningin að leggja á neinar nýjar álögur. Það átti aðeins að taka upp nýtt gjaldakerfi, sem gæfi Vegasjóði sömu tekjur og áður, en væri réttlátara að því leyti, að menn greiddu það misjafnt eftir því, hvað bílunum væri ekið mikið á ári, en ekki, að allir greiddu jafnt án tillits til aksturs. Vörubifreiðastjórastéttin var út af fyrir sig alveg samþykk þessari kerfisbreytingu í grundvallaratriðum og taldi, að þetta væri réttlátara en gamla kerfið. En í þessu nýja kerfi, þ. e. með greiðslu kílómetragjaldsins, var við það miðað, að eigandi bifreiðar, sem ekið er 30 þús. km yfir árið, stæði jafnt að vígi eftir báðum kerfunum, og það þýddi, að eigendur bifreiða, sem ekið er minna en 30 þús. km yfir árið, hagnast á breytingunni, en hins vegar bíða eigendur þeirra bifreiða, sem ekið er meira en 30 þús. km, tjón af þessari breytingu. Nú halda vörubifreiðastjórar og þeir, sem þetta kílómetragjald greiða, því fram, að með þessari kerfisbreytingu verði lagðar á þyngri álögur en samkv. gamla þungaskattinum, og telja, að þetta nýja kílómetragjald muni yfir árið gefa Vegasjóði hærri tekjur en gamli þungaskatturinn. Þeir færa fram ýmis dæmi og rök máli sínu til stuðnings, en þeir viðurkenna þó, að um þetta verði ekkert endanlega sagt, fyrr en farið verður að lesa af gjaldmælunum, sem verður í fyrsta lagi að nokkru ráði núna um áramótin og svo þegar liður á næsta ár. Vörubifreiðastjórar telja, að komi það í ljós, að þarna hafi verið reiknað þeim í óhag, þegar kerfisbreytingin tók gildi, verði að leiðrétta það, og ég hygg, að samgrn. hafi tekið mjög jákvætt undir slík sjónarmið, þegar úr þessu yrði endanlega skorið með aflestri. En hvað sem því líður, hvort eigendur dísilbifreiða hafa, þegar á heildina er litið og þeir eru teknir sem heil stétt, farið illa út úr þessari breytingu eða ekki, þá er það hins vegar alveg ljóst, að fyrir bifreiðaeigendur eða bifreiðarstjóra, sem aka flutningabifreiðum á langleiðum og ná þess vegna miklum kílómetrafjölda yfir árið, svo að skiptir kannske, svo að ég taki dæmi, 50, 60 eða 70 þús. km, verkar þessi kerfisbreyting sem nýjar og miklar álögur. Og segja má, svo að dæmi sé tekið, að bifreiðarstjóra, sem ekur 60 þús. km yfir árið og fær við kerfisbreytinguna 1. ágúst þar af leiðandi raunverulega tvöföldun á sínum þungaskatti, sé - ef maður lítur í hans eigin barm - lítil huggun í því, þó að einhverjir aðrir bifreiðaeigendur, sem aka 10–15 þús. km, hafi hlotið ávinning. Og það er alveg ljóst, að fyrir þessa bifreiðarstjóra, sem aka mjög langar vegalengdir, hefur þessi breyting komið þungt niður. Að vísu getur maður sagt, að eigandi eða ökumaður slíks bíls, sem ekur svo mikið yfir árið, hlýtur að hafa þeim mun meiri atvinnu en hinn, sem ekur skemmra. Hann hlýtur að hafa þeim mun meiri hagnað af sínum rekstri og þess vegna sanngjarnt, að hann borgi meira. En málið er þó ekki svona einfalt, vegna þess að flestar flutningabifreiðar, sem aka vörum á langleiðum milli landshluta, aðallega á milli Reykjavíkur og einhverra staða úti á landi, eru - þótt ekki sé um nein sérleyfi að ræða og þau gildi ekki um vöruflutninga - í einhvers konar áætlunarferðum, þannig að þessir menn aka nokkuð reglulega, hvort sem hlössin eru mikil eða lítil, og hafa stundað þetta sem fasta atvinnu árið um kring. Því er í raun og veru alls óvíst, að hagnaður þeirra, þótt þeir skili svona mörgum km yfir árið, sé í nokkru samræmi við það. En þegar samgmn. fór að skoða þetta frv., var það einmitt þetta atriði, sem við nm. ýmsir rákum sérstaklega augun í, að fyrir þessa menn, sem aka kannske 40, 50 eða 60 þús. km yfir árið, hefði þessi breyting 1. ágúst orðið þungbær, og ef nú enn á ný ætti að fara að hækka þetta kílómetragjald þeirra um 50%, þá gæti það orðið þeim sumum jafnvel ofviða. Þarna þyrfti helzt að geta átt sér stað einhver leiðrétting. Og það væri sanngjarnt eða gæti verið sanngjarnt, að þetta kílómetragjald færi lækkandi hlutfallslega eða eftir að 30 þús. km akstri væri náð. Að vísu má e. t. v. um það deila, hvort slíkt kílómetragjald, sem ákveðið var í sumar með reglugerð og gjaldskrá, eigi, þegar lengra fram í tímann er horft, að vera hið sama á sama bíl fyrir hans fyrsta og síðasta km, hvort sem hann ekur langt eða skammt yfir árið, en hins ber þó að gæta, að þessi kerfisbreyting hefur komið illa við. Þessir bifreiðaeigendur hafa, ef svo má segja, ekki fengið neinn aðlögunartíma, og ef þetta er t. d. borið saman við benzíngjaldið, þá er það að vísu rétt, að allir borga sama benzíngjald af lítra, hvort sem þeir kaupa marga lítra eða fáa yfir árið, en þar má þó reyndar benda á, að miðað við það, að þessir peningar fari í það að bæta vegina, þá eyða bifreiðar minna benzíni við það að aka betri vegi, og þannig sparar þetta benzíngjald bifreiðaeigendum gjaldið á vissan hátt, en hinir, sem borga kílómetragjald, njóta þessa ekki. En þá var á það að líta, á hvern hátt væri hægt að leiðrétta þetta fyrir þá, sem aka mestu vegalengdirnar yfir árið og borga kílómetragjaldið, hvort til þess þyrfti lagabreytingu eða ekki. Og þegar það var skoðað og um það rætt við ráðuneytisstjóra samgrn., kom í ljós, að þess mundi ekki þurfa með til þess að koma því fram, ef vilji væri fyrir hendi, og það væri hægt að gera með breytingu á reglugerð og gjaldskrá. Og í viðræðum við mig sem formann n. hét hæstv. samgrh. því að taka þessi sjónarmið til greina, og ég geri ráð fyrir, að hann geri grein fyrir sínu máli hér á eftir. Taka átti þessi sjónarmið til greina á þann hátt, að við breytingar á reglugerð eða gjaldskrá í kjölfar þessa frv., ef að lögum verður, verði kílómetragjaldið hlutfallslega lækkað, eftir að 30 km vegalengd er náð. Það er líka rétt að vekja athygli á því, að mótmæli vörubifreiðastjóra gegn frv. byggðust líka á því, að þeir verða að bera þessa hækkun sjálfir. Það á hér við vörubifreiðastjóra, sem eru í stéttarfélögum vörubifreiðastjóra og eru háðir samningum við vinnuveitendur. Til þess að leigugjaldið fyrir bifreiðarnar breytist, þarf að eiga sér stað meiri breyting en hér yrði við 50% hækkun á kílómetragjaldinu. Bílstjórarnir yrðu að bera þetta sjálfir, a. m. k. meðan samningum er ekki sagt upp, og þetta stafar líka að nokkru leyti af því, að ákvæði þessara samninga eru mjög gömul og þar er þungaskatturinn raunverulega metinn allt of lágt. Hann er miðaður þar við eldri tölur, áður en hann fór að hækka að ráði, eins og gerzt hefur á síðari árum, og þess vegna hafa þeir m. a. mótmælt þessu af þeim sökum. Auðvitað eru svo aðrir en þessir svonefndu sjálfseignarbifreiðarstjórar - aðrir flutningaaðilar, sem eiga bíla, sem auðvitað þurfa að taka á sig hækkanir samkv. þessu frv., en mér er ekki kunnugt um það, hvert viðhorf verðlagsyfirvalda og ríkisstj. yrði til þess, ef frá slíkum aðilum kæmi fram beiðni um hækkanir vegna hækkandi gjalda samkv. þessu frv. Í mótmælum, sem komu frá Félagi ísl. bifreiðaeigenda og komu til n. og sjálfsagt hafa verið send öllum þm., þá er frv. mótmælt og talið, að þetta sé algerlega óþarft, vegna þess að gjöld af umferðinni, eins og þeir orða það, séu svo mikil, að þau nægi fullkomlega til þess að standa undir útgjöldum Vegasjóðs og vegaframkvæmdum. Í þessum mótmælum segir m. a.: FÍB bendir á það, að þær tekjur, sem Vegasjóð vanti til að ljúka við áætlaðar hraðbrautir, hafi þegar verið greiddar af bifreiðaeigendum. Árið 1969 greiddu bifreiðaeigendur 852 millj. kr. Til vegamála var varið 482 millj. kr., og mismunur er 370 millj. kr. Slík sjónarmið hafa komið hér fram áður í umr. um vegagerð og samgöngumál. Það er í raun og veru ákaflega hæpin ályktun að tala um það, að aðflutningsgjöld af bifreiðum og tolltekjur af ökutækjum séu eins konar tekjur af umferðinni og ekkert af því eigi að renna til samfélagsins, heldur eigi allt þetta að renna til vegaframkvæmda. Og auðvitað leysti það engan vanda, þó að þessar tekjur væru fluttar í Vegasjóð, því að þá mundi bara ríkissjóð vanta annað eins í staðinn og þá yrði vandi hans hinn sami og Vegasjóðs er nú, þannig að á þennan hátt verður málið auðvitað ekki leyst, og ætti það að vera öllum augljóst. Við, sem skipum meiri hl. samgmn., höfum mælt með því, eins og fram kemur í nál. okkar, að þetta frv. verði samþ., og það hefur verið gert í trausti þess, eins og ég hef gert grein fyrir, að þegar gjaldskrá og reglugerð yfir kílómetragjaldið verði endurskoðuð, verði létt undir með þeim, sem gjaldabreytingin bitnar þyngst á. En einstakir nm. innan meiri hl. hafa áskilið sér rétt til þess að fylgja brtt. við frv., er fram kynnu að koma.



Herra forseti. Þetta frv. um breytingu á vegalögum er, eins og hér hefur verið rakið af hv. frsm. meiri hl., þess efnis, að áformað er að hækka þungaskatt á bifreiðum um 50% og benzíngjald, sem rennur til Vegasjóðs, um nálega 39%. Hvort tveggja er þessu ætlað að gera samtals á næsta ári 284 millj. kr. rúmlega, en það er sú upphæð, sem talið er, að vanti til Vegagerðar ríkisins á því ári. Engu að síður starfar Vegagerð ríkisins eftir kostnaðaráætlun, sem Vegasjóður hefur fengið um tekjur hans og gjöld, en ástæðurnar fyrir því, að þessa aukafjár er nú talin þörf, eru aðallega þrjár: Í fyrsta lagi þær, að tekjur Vegasjóðs hafa ekki staðizt áætlun að undanförnu, aðallega vegna þess að bílainnflutningur hefur verið miklum mun minni á síðustu árum en reiknað var með. Í öðru lagi hefur tilkostnaðurinn við vegagerð og vegaviðhald hækkað af ástæðum, sem allir munu kannast við, þ. e. vegna verðbreytinga og kaupbreytinga, sem urðu á s. l. ári aðallega. Og í þriðja lagi vegna þess að aukið hefur verið við þau verkefni, sem Vegagerðinni eru ætluð á næsta ári umfram það, sem gert var ráð fyrir í vegáætlun. Það má segja, að hér sé um hluti að tefla, sem ekki eru í sjálfu sér óeðlilegir. Að vísu er það ekki nógu gott, að inn þurfi að taka verulega stórar fjárhæðir, til þess að Vegagerðin geti annazt ný verkefni, þegar gerð hefur verið fyrir fram áætlun um verkefni hennar, sem í gildi á að vera. En við þetta allt er það að athuga, að allir þessir liðir voru þekktir. Menn vissu gjörla um þá, þegar hér voru samþykkt verðstöðvunarlög, og þá var þetta mál ekki tekið upp. Ráðh. mun hafa ýjað í þá átt í sínum ræðum, að eitthvað þyrfti að gera, en það kom ekkert fram skjalfest um það, að svo væri. Almenningur í landinu hefur þess vegna tekið verðstöðvunarlögin svo, að hið opinbera, ríkisstj. alveg sérstaklega, sem að l. hefur staðið, mundi þó ekki, eftir að l. voru gengin í gildi og allra sízt á fyrstu dögum þess tímabils, sem verðstöðvunin átti að ná til, gera ráðstafanir til þess, að dýrtíð í landinu færi vaxandi um fjallháar upphæðir. En hér er það einmitt það, sem gerzt hefur með þessari nýju áætlun, með þessari nýju gjaldheimtu. Það er auðvitað býsna slæmt, að þessi aðili skuli ganga hér fram fyrir skjöldu í framkvæmdum, sem auka á skattheimtuna og auka á dýrtíðina í landinu, þegar sá sami aðili hefur gengizt fyrir því að setja verðstöðvunarlög, sem a. m. k. heimila, að fólkinu í landinu verði ekki borgað kaup eftir þeim samningum, sem það hefur gert, heldur verði þær kaupupphæðir gerðar lægri. Hér er enn fremur um það að ræða, að þessi lög munu koma fram í þeirri mynd, að þau leggjast á atvinnustéttir landsins ákaflega misjafnlega þungt, eins og hér hefur reyndar verið vikið að af hv. frsm. meiri hl., þannig að bifreiðarstjórar landsins, bæði vörubifreiðarstjórar og einnig leigubílstjórar á fólksflutningabílum, hafa ekki möguleika til þess að velta þessu gjaldi yfir á aðra. Vörubifreiðastjórarnir eru bundnir af samningi við Vinnuveitendasamband Íslands, og sá samningur er þess háttar, að honum verður ekki breytt, þó að þetta gjald komi til, heldur kemur það beinlínis á bifreiðarstjórana sjálfa sem rýrðar tekjur þeirra. Þá hefur enn fremur verið grennslazt fyrir um það, hvort gjaldskrár fyrir leigu- og flutningabifreiðar fáist hækkaðar, og það hefur ekkert komið fram, sem bendir til, að svo muni verða. Þar af leiðandi verða leigubifreiðarstjórar einnig að taka þetta hækkaða benzíngjald á sig sem rýrðar kaup- eða atvinnutekjur. Félag ísl. bifreiðaeigenda hefur sýnt fram á það, að gjöld af bifreiðum og bifreiðahlutum eru svo há, að ríkissjóður hefur af því ósmáar tekjur umfram það, sem rennur í Vegasjóð. Þeir hafa sýnt fram á með bréfi, sem ég hygg, að allir alþm. hafi fengið, að á s. l. ári muni ríkissjóður hafa fengið 370 millj. kr. tekjur með þessum hætti og á yfirstandandi ári muni þessar tekjur nema eitthvað yfir 350 millj. Hér er um geysiháar upphæðir að ræða. Ég er ekki talsmaður þess, að ekki komi til mála, að ríkissjóður geti haft neinn hagnað af bifreiðum í landinu. En hér er bara um svo háar upphæðir að ræða, að það sér hver maður, að það er ekki hægt að vega endalaust í þann sama knérunn, þ. e. að láta borga af bifreiðunum sjálfum svona háar fjárhæðir árlega sem skatta og einnig að hækka stöðugt gjaldið af eldsneytinu, sem þær brenna. Því hefur verið haldið fram sem nokkurri réttlætingu fyrir þeirri breytingu á benzíngjaldi, sem hér er fyrirhuguð, að til séu lönd ekki allfjarri okkur, þar sem benzín sé álíka dýrt eins og verða mundi hér að þessu nýja gjaldi lögleiddu. Vera má, að þetta sé rétt, en miðað við allt okkar vegakerfi er augljóst, að kostnaður við ekinn km mun óvíða - ef nokkurs staðar - vera hærri en hér. En þá komum við að öðru atriði málsins. Þegar slíkt megingjald er komið á eldsneyti bifreiða - á benzín, hvaða réttlæting er þá fyrir því að taka svo há leyfisgjöld og tollgjöld af bifreiðum, sem gert er hér, því að það mun algerlega vera einsdæmi í nokkru landi? Ef benzínverðið hér má vera jafnhátt því hæsta, sem tíðkast í öðrum löndum, þá fæ ég ekki séð, að réttlæting sé fyrir því, að aðflutningsgjöld af bifreiðum séu eftir sem áður miklum mun hærri hér en nokkurs staðar á byggðu bóli. Ég held þess vegna, að samfara slíkum samþykktum, sem hér eru í uppsiglingu, ætti að taka það mál alvarlega til athugunar, að Íslendingar viðurkenni, að bifreiðin sé eitt af þeim tækjum, sem þeir þurfi að nota, og skattleggi þau tæki í samræmi við það, sem tíðkast um aðrar notkunarvörur í landinu, en ekki sem lúxusvarning eða svo ofboðslega hátt, sem nú er. En það, sem ég tel skipta hér sköpum, er það, að slíkar hækkanir, sem hér eru fyrirhugaðar, tei ég fásinnu, að megi leyfa nú, þegar samþykkt hafa verið Íög um verðstöðvun í landinu. Þessi lög eiga að standa fram til 1. sept. árið 1971, og það verður greinilega margur að fresta ýmsum þeim framkvæmdum, sem hann annars hefði viljað koma á og nauðsynlegar kynnu að vera, á meðan á slíku stendur, og því þá ekki, að ríkissjóður verði að hafa þar fordæmi og ganga ekki fram fyrir skjöldu til þess að brjóta niður sín eigin lög, jafnvel þótt nauðsynlegar framkvæmdir bíði. Ég hef ekki getað orðið sammála öðrum nm. í samgmn. þessarar d., þar sem þeir leggja til -auðvitað með mismunandi og yfirleitt lítilli ánægju, að þetta verði samþ. Ég tel, að að svo komnu máli eigi ekki að koma til svona framkvæmda, og hef því lagt til, að málinu verði vísað frá með svofelldri rökstuddri dagskrá: „Með því að frv. þetta samrýmist ekki hugmyndum landsmanna um verðstöðvun, sem skv. nýsettum l. á að ríkja til 1. sept. 1971, og felur auk þess í sér mikið misrétti þjóðfélagsþegnanna eftir atvinnustéttum, þá tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“



Herra forseti. Ég vil þakka meiri hl. hv. samgmn. fyrir afgreiðslu málsins. Hv. 6. þm. Sunnl. hefur skilað séráliti og gert hér grein fyrir því, hvað það er, sem hann finnur frv. til foráttu, og það er aðallega það, að honum finnst óeðlilegt að samþykkja þetta frv., þar sem verðstöðvun hefur verið lögfest. Um þetta ræddi ég hér við l. umr. málsins og eiginlega um alla þá punkta, sem hv. 6. þm. Sunnl. dvaldi við, og sé ég því ekki ástæðu til þess að fara að orðlengja þetta hér. Í nál. hv. meiri hl. segir, að meiri hl. n. mæli með því, að frv. verði samþ. í trausti þess, að með reglugerðarbreytingu megi hamla gegn hækkun kílómetragjaldsins í þeim tilvikum, þar sem hún yrði tilfinnanlegust. Þessu var lýst af hv. frsm. meiri hl. og jafnframt því, að rætt hefði verið við vörubílstjóra um þetta og komið hefðu mótmæli og kvartanir frá þeim. Ég hef einnig rætt við stjórn Landssambands vörubifreiðastjóra um þetta mál og mun gera það aftur. Var það allt illindalaust og í góðum tón, og virtist mér, að bifreiðarstjórarnir hefðu nú skilning á þörfum Vegasjóðs og þeir gætu, þegar frá liður, notið þess, ef vegirnir yrðu betri en þeir annars yrðu. En eins og fram hefur verið tekið, var miðað við 30 þús. km akstur árlega á dísilbifreiðum, áður en mælagjaldið kom til, og eftir að mælarnir voru settir í, var miðað við það, að tekjur Vegasjóðs yrðu hinar sömu og þær áður voru og reglugerðin miðuð við það. En nú er það öruggt, að margir munu aka talsvert meira en 30 þús. km. Það hafa verið nefndir 60–80 þús. km, og þá er því ekki að neita, að það verður mikið, sem þeir eiga að borga í skatt, ef gjaldið verður það sama, hversu mikið sem þeir aka. Þegar þetta frv. var í smíðum, ræddi ég við ráðuneytisstjórann um þetta mál, og hann taldi þá öruggt, að það mætti, ef mönnum sýndist svo, ákveða í reglugerðinni að lækka gjaldið, þegar akstur væri kominn upp að vissu marki, og er það í samræmi við það, sem hv. frsm. meiri hl. sagði hér áðan. Það mundi milda þetta mál gagnvart vörubifreiðastjórunum, ef þetta væri gert. Og í tilefni af því vil ég segja það hér, að ákveðið verður með reglugerð, sem gefin verður út, að gefa afslátt af þungaskatti á dísilbifreiðum með 5 tonna öxulþunga eða meira, þegar árlegur akstur fer yfir 30 þús. km. En hversu mikill afslátturinn verður, get ég ekki ákveðið nú. Þetta verður að vega og meta. Auðvitað missir Vegasjóður nokkrar tekjur við það og óvíst, að sú upphæð náist, sem hér er reiknað með, en það verður þá að ýta því á undan sér, og eins og fram kemur í frv., er ætlazt til, að nokkur varasjóður myndist fyrir árið 1972, þar sem tekjuþörfin samkv. bráðabirgðaáætluninni sýnist vera minni 1972 en 1971. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta meira. En ég vildi taka þetta fram, að með reglugerð, sem út verður gefin, verður ákveðið að gefa afslátt, þegar akstur hefur orðið yfir 30 þús. km. Hvort það verður haft í tveimur þrepum eða einu, t. d. að afslátturinn sé minni meðan akstur er undir 50 þús. km, en meiri, eftir að komið er yfir 50 þús. km, það get ég ekki sagt um nú, en mér skilst, að það sé aðalatriðið, að þetta verður ákveðið til þess að koma til móts við vörubifreiðastjóra.



Herra forseti. Frv. til laga um fyrirframinnheimtu opinberra gjalda, 176. mál, flutt af hæstv. ríkisstj., hefur verið til umsagnar hjá fjhn. Ed. Á þskj. 282 flytur meiri hl. n. till. um breytingu og umorðun á 1. gr. Frv. þetta kveður á um, að innheimta opinberra gjalda megi hækka óákveðið á fyrri hluta árs, ef kaupgjald almennt í landinu hefur hækkað 15% eða meira. Slíkt skyldi í framkvæmd vera gert samkv. úrskurði fjmrn. að fengnum till. Efnahagsstofnunarinnar. Með brtt., sem fyrir liggur frá meiri hl. fjhn. á þskj. 282, er gert ráð fyrir að takmarka heimild til hækkunar á innheimtu fyrir fram greiddra gjalda í 57% - þó því aðeins að kaupgjald hafi hækkað meira en 15% árið áður, eins og áður var í frv. Einnig hefur orðalagi 1. gr. verið breytt og það gert skýrara. Að þessari brtt. standa allir nm. nema háttv. 4. þm. Norðurl. e., sem er andvígur frv. og skilar nál. á þskj. 283. Nál. meiri hl. á þskj. 281 er undirritað með fyrirvara af hv. 11. þm. Reykv., hv. 3. þm. Vestf. og hv. 4. þm. Reykn. Benda má á, að í brtt. meiri hl. er ekki gert ráð fyrir, að fjmrn. þurfi að afla sér umsagnar eða fá till. Efnahagsstofnunarinnar, eins og frv. gerir ráð fyrir. Í aths. við 1. gr. frv. er talið, að hér sé verið að bæta þá ágalla, sem verið hafa á því að jafna greiðslubyrði gjaldenda milli fyrri og síðari árshelmings þegar kauphækkanir fyrra árs ná 15% eða meira. Fjhn. lítur nokkuð öðrum augum á þetta mál en þeir, sem samið hafa frv. þetta. Þess vegna liggur hér fyrir brtt. við 1. gr., eins og ég hef áður getið. Mín persónulega skoðun er sú, að kaupgjald eigi aldrei að hækka 15% eða meira á einu ári. Hið óæskilega ástand, sem skapazt hefur hér á yfirstandandi ári og reyndar oft áður, er hið óheppilegasta, og til þess eru vítin að varast þau. Ég er ekki í vafa um, að sú þróun, sem átt hefur sér stað, sé sú óhagkvæmasta, sem fyrir getur komið og megi ekki endurtaka sig undir neinum kringumstæðum. Að mínum dómi fara hér saman hagsmunir þess opinbera, launþega og vinnuveitenda. Það er ekki ætlun mín að ræða þessa þróun frekar nú, þótt full ástæða væri hins vegar til þess og þetta frv. gefi til þess kærkomið tækifæri. En ég fullyrði, að þessi stóra stökkbreyting kaupgjalds er eins óheppileg og verið getur, en ekki verður snúið til baka, og því er þetta frv. fram komið. Ég tel hins vegar ekki, að ganga eigi út frá þessu sem algildri reglu. M. a. af þeim sökum hefur meiri hl. fjhn. ekki viljað ganga eins langt og gert er ráð fyrir í frv. Með þessum orðum segi ég ekki, að laun séu óeðlilega há í dag. En hefði ekki verið skynsamlegra fyrir alla aðila að taka stökkið annaðhvort með lengri aðdraganda eða fá aðila vinnumarkaðarins til að semja um hækkun, sem dreifðist á lengri tíma, en kæmi ekki í stóru stökki, sem veldur slíkum erfiðleikum, sem raun ber vitni? Í framsögu fyrir frv. þessu sagði hæstv. fjmrh., að sú hækkun, sem frv. gerir ráð fyrir, skipti ekki miklu máli fyrir ríkissjóð, en þetta hefði úrslitaáhrif á afkomu margra sveitarfélaga. Ég skil vel vandræði margra sveitarfélaga, þegar slíkar snöggar stökkbreytingar verða á tilkostnaði, sem er líklega í beinu samræmi við hækkun kaupgjalds auk þess, sem sveitarfélögin verða að halda uppi stórfelldum framkvæmdum yfir sumarmánuðina, t. d. gatnagerð, holræsagerð, undirbúningi lóða og öðru, sem er beinlínis ekki hægt að framkvæma á öðrum árstímum. Hins vegar verð ég að segja það, að ég skil ekki, til hvers hið stóra útþanda bankakerfi okkar er, ef það á ekki að hlaupa undir bagga með tímabundnar lánveitingar - og ætti það að gilda að jöfnu fyrir bæjarfélögin sem fyrirtæki og einstaklinga ekki sízt, þar sem fyrirgreiðslan er jafntímabundin og hjá bæjarfélögum, þótt þeir þyrftu að bíða nokkuð eftir greiðslu gjalda. Ég er þess vegna viss um, að afstaða vinnuveitenda og vinnuþiggjenda er nokkurn veginn sú sama í reynd, þegar þetta er skoðað niður í kjölinn. Afstaða meiri hl. fjhn. hefur því verið sú að draga úr verkan frv. og takmarka möguleika til innheimtu opinberra gjalda við 57% í þeim einstöku tilfellum, sem nú eru fyrir hendi. Í þessu sambandi er vert að minna á svokallaða skattvísitölu sem sett var inn í l. um tekju- og eignarskatt fyrri hl. árs 1965 og tók gildi frá og með gjaldárinu 1966. Samkv. 10. gr. nefndra l. er skylt að hækka eða lækka álagða skatta í samræmi við skattvísitölu, sem fjmrh. skal ákvarða að fengnum till. kauplagsnefndar, hagstofustjóra og ríkisskattstjóra. Hækkun skattvísitölu frá því, að hún var tekin í lög, sem að sjálfsögðu þýðir lækkun skatta, hefur svo frá byrjun verið 40%. 1965 var skattvísitalan 100 stig, 1966 var hún 112½ stig, 1967 var hún 129 stig, 1968 var hún 129 stig aftur, 1969 129 stig, en 1970 fór hún hins vegar upp í 140 stig. Skattvísitala fyrir gjöld yfirstandandi árs, sem nefnist skattvísitala fyrir árið 1971, er enn óákveðin. Væri fróðlegt að heyra umsögn hæstv. fjmrh. um, hvað hann telur, að hún muni verða, og hvenær birting hennar verði kunngjörð. En einmitt í sambandi við skattvísitölu verður að minnast á þróun tímakaupsins. Þróun tímakaups hins almenna verkamanns í Reykjavík var sú, þegar skattvísitalan var sett við 100, að meðalkaup Dagsbrúnarmannsins var 40.21 kr., og ef það er nefnt 100, þá var hún 1966 117.27, 1967 123.l, 1968 132 og 1969 153.5, og 1. des. núna er meðalkaup verkamanna Dagsbrúnar 84.43 kr., og ætti þá stigatala tímabilsins að vera 209.5. Ef litið er á þróun kaupmáttar tímakaups Dagsbrúnarmanna í dagvinnu, þá er hækkun 15.8% frá 1965 miðað við síðasta ársfjórðung 1970. Kaupmáttur er þar með sá hæsti, sem orðið hefur á 10 ára bili. Áður hafði hann orðið hæstur á 4. ársfjórðungi 1966, 13.4%. Eftir þær tölur, sem ég hef nú nefnt og miðað við óskertan kaupmátt, þá lætur að líkum, að skattvísitalan á nú að stórhækka. Eins og ég sagði áðan, þá væri fróðlegt að heyra álit hæstv. fjmrh. á því, hvenær von sé á endanlegri ákvörðun hans, og eins á því, á hvern hátt þær reglur eru, sem farið er eftir við ákvörðun skattvísitölu, er farið er eftir till. hinnar opinberu nefndar, sem l. kveða á um, og hvaða forsendur þessir aðilar gefa sér við útreikninginn. Á ég að sjálfsögðu við kauplagsnefnd, hagstofustjóra og ríkisskattstjóra, sem eiga að leggja fyrir hæstv. fjmrh. till. eftir fyrir fram ákveðnum reglum þar um.



Herra forseti. Þegar hæstv. fjmrh. lagði þetta mál fyrir í hv. d., þá gat hann þess, að hann ætlaðist ekki til, að þetta mál næði fram að ganga nú fyrir hátíðir, nema um það væri fullt samkomulag. Þegar málið var síðan tekið fyrir í hv. fjhn., þá kom það í ljós, að raunverulega var þar meiri hl. á móti frv. a. m. k. í þeirri mynd, sem það var þá, og ég hygg, að raunverulega sé ekki meiri hl. fyrir þeirri breytingu, sem frv. fjallar um, í hv. fjhn. En þrátt fyrir það er nú á síðustu stundu reynt að þvinga þetta mál í gegnum hv. d., og tel ég það ekki vera í samræmi við þær yfirlýsingar, sem hæstv. fjmrh. gaf hér, þegar málið var til 1. umr. Upphaflegt efni frv. var það, eins og menn gera sér grein fyrir, að leggja það í sjálfsvald fjmrh. hverju sinni, hver hækkun yrði á fyrirframgreiðslum, ef kaupgjald hefði hækkað um 15% eða meira árið áður. Þá var honum það í sjálfsvald sett eftir að hafa fengið um það till. Efnahagsstofnunarinnar. Nú hefur frv. að vísu verið fært í annað form með till. þeirri, sem meiri hl. hv. fjhn. hefur lagt fram og að mínu viti er það talsvert geðþekkara form. A. m. k. er nú ljóst, um hvað er verið að fjalla, og hv. þm. geta gert sér grein fyrir því, hvað raunverulega er verið að samþykkja. En eftir stendur það, sem auðvitað er aðalatriði þessa máls, að ákveðið er að auka mjög fyrirframgreiðslu opinberra gjalda, ef svo stendur á sem í frv. segir, að kaup hafi hækkað árið áður um þar til greinda prósentutölu. Og þetta er rökstutt með ríkum þörfum sveitarfélaganna annars vegar og hins vegar hagsmunum almennra gjaldenda. Ég held, að séu aðalröksemdirnar fyrir hagsmunum sveitarfélaganna skoðaðar í þessu sambandi, þá sé það augljóst, að hér er ekki um neitt nýtt vandamál að ræða - ekkert sérstakt vandamál, sem hefur einmitt komið upp um þessar mundir, heldur er hér um atriði að ræða, sem sveitarfélögin hafa átt við að glíma árum og jafnvel áratugum saman, og stundum hefur kaupgjald hækkað meira en það hefur gert nú á s. l. ári. Ég nefni t. d. árið 1963, þegar kaupgjald hækkaði um eða yfir 30%. Ég vil ekki synja fyrir það, að sveitarfélögin hafi ekki þarna talsverðra hagsmuna að gæta og þau þurfi með einhverjum hætti að geta leyst þann vanda, ef minni hl. af tekjunum kemur inn fyrri hluta árs, en ég tel, að gjaldheimta þeirra sé nú almennt svo vel tryggð, að það ætti ekki að vera nein goðgá, þó að bankakerfinu væri ætlað að hlaupa þarna undir bagga, þegar sérstaklega stendur á, og tel það raunverulega sjálfsagða skyldu þess og öllu eðli málsins samkvæmt. Sannleikurinn er nefnilega sá, að það er ekki aðeins, að hér sé ekki um neitt nýtt vandamál að ræða, sem þurfi sérstakrar meðhöndlunar við nú, heldur er það svo, að gjaldheimta hins opinbera bæði sveitarfélaga og ríkis er miklum mun betur tryggð nú en hún hefur nokkurn tíma verið áður. Það er augljóst, að það er með ýmsum hætti verið að færa gjaldheimtuna í það horf að tryggja betur en áður hagsmuni gjaldheimtuaðilanna, ríkis og bæjarfélaga, og nú síðast með því að setja t. d. það sem skilyrði fyrir frádráttarhæfni útsvara við álagningu næsta árs, að helmingur útsvara miðað við þær reglur, sem gilt hafa, væri greiddur fyrir 31. júní, og ýmislegt fleira hefur verið gert á s. l. árum til þess að tryggja betur en áður hagsmuni hins opinbera og sveitarfélaganna í þessum efnum. Það er þess vegna síður en svo, að það sé nokkur ástæða til þess að knýja nú fastar á með strangari gjaldheimtuaðferðir en áður. Það er ekkert nýtt, sem hefur gerzt í þessum efnum. En þar fyrir er það auðvitað alltaf einhver hagur fyrir þann, sem innheimtir, að ákveða, að hann fái það sem fyrst greitt. Ég get auðvitað ekki synjað fyrir það, að þetta sé til þæginda fyrir sveitarstjórnarmenn, en ég held, að þarna sé ekkert óyfirstíganlegt á ferðinni, sem ekki verður leyst með öðrum og eðlilegri hætti en hér er um fjallað. Þá er að líta á aðra hlið málsins, þ. e. þá, sem séð verður frá hlið gjaldendanna, og er ég þar alveg á öndverðri skoðun við þá, sem fram kemur í málflutningi fyrir þessu frv., að hér sé sérstaklega verið að gæta hagsmuna gjaldendanna, þ. e. bæði atvinnurekenda og launþega. Ég held, að það sé síður en svo. Í fyrsta lagi kemur það til, að ég tel, að allir gjaldendur almennt eigi auðveldara með að greiða eitthvað meira á síðari árshelmingi og það sé þess vegna þeim í hag, að ekki sé gengið of ríkt eftir gjöldum á fyrri hlutanum, þó að þar verði auðvitað að vera hóf á, hvernig með er farið, og þetta stafar af þeirri augljósu staðreynd, að menn hafa almennt meiri tekjur og meiri tekjumöguleika á síðari árshelmingi miðað við þá atvinnuhætti, sem við búum við í þessu landi. Hér er sérstaklega fjallað um tíma „örra kauphækkana“ og ráðstafanir rökstuddar með því. En einmitt á tímum örra kauphækkana hlýtur það auðvitað að vera augljóst, að kaup er þá almennt hærra á síðari helmingi ársins, og höfum við auðvitað um þetta glögg dæmi, hvar sem við grípum niður á síðari árum, að þetta er svo. En það er ekki aðeins um það að ræða, að á slíkum tímum, sem hér um ræðir, hafi fólk að krónutölu eitthvað hærra kaup, heldur eru tekjumöguleikar manna almennt meiri. Sumarið er t. d. sá tími, sem fleiri fjölskyldumeðlimir vinna, og jafnframt þá sá tími, sem útgjöld eru eitthvað minni en á öðrum árstímum, þegar börn eru í skóla, vetur sezt að og annað því um líkt, sem hefur ýmis útgjöld í för með sér, þannig að almennur gjaldandi á líka af þessum ástæðum auðveldara með að greiða eitthvað meira af sínum gjöldum á síðari árshelmingi. Varðandi fyrirtækin er það auðvitað alveg auðsætt, að því hraðari sem gjaldheimtan er á fyrri hluta árs og því fyrr á árinu sem menn verða að greiða, þeim mun meira vex lánsfjárþörf þeirra, og yfirleitt er talið, að henni sé illa fullnægt hér í okkar landi. Ég held þess vegna, að það sé alveg auðsætt, að hér eiga almennir gjaldendur, vinnuþiggjendur og atvinnurekendur, sameiginlegra hagsmuna að gæta, og kom það raunar beint fram í ræðu hv. frsm., að hann taldi, að hér ættu menn sameiginlegra hagsmuna að gæta, bæði atvinnurekendur og launþegar, enda kom það skýrt í ljós á fundum hv. fjhn., að hv. 7. landsk. þm. er á móti þessu frv. og telur báðum aðilum hag í því, að það verði ekki samþ., þó að hann af einhverri skilinni eða misskilinni þægð við hæstv. fjmrh. gerist talsmaður fyrir framgangi málsins. Við þetta bætist svo það, að nú á þessu ári stendur alveg sérstaklega á að því leyti, að með þessari löggjöf hefur á hv. Alþ. a. m. k. verið gerð tilraun til þess að lækka kaup með lögum og er tvísýnt, hvort það tekst ekki að einhverju leyti a. m. k., þannig að það er nokkuð auðsætt, að á fyrri árshelmingi og fyrri hluta síðari árshelmings verður hér um sérstaka kaupskerðingu að ræða af hálfu löggjafans eða a. m. k. gerð tilraun til að koma henni á. Aftur á móti mætti ætla, að eftir 1. sept. og sérstaklega eftir 1. okt. n. k. yrði hér veruleg breyting á, og það styður auðvitað þá skoðun, sem ég held fram, að það sé ekki hagsmunamál almennra gjaldenda, að hér sé gengið of hart að á fyrri helmingi ársins. En við þessar röksemdir, sem ég hef fært fram fyrir þeirri afstöðu minni að vera andvígur þessu frv., bætist það, að ég hef sérstaka óbeit á þeirri þróun, sem hefur átt sér stað hér á undanförnum árum og ég vil kalla þróun í átt til vélræns miskunnarleysis í sambandi við alla innheimtu opinberra gjalda. Þetta hófst ekki sízt með því, þegar núverandi stjórnarflokkar breyttu útsvarslöggjöfinni á þá lund, að ekki er lengur lagt á eftir efnum og ástæðum og sveitarstjórnum er meinað að taka tillit til ýmissa atriða, sem áður mátti hafa hliðsjón af. Síðan var stöðugt hert á gjaldheimtunni með öllum hugsanlegum hætti og nú síðast með því að setja sérstök lög um það, að menn skuli greiða gjöld sin á þeim árstíma, sem þeim er miklu óhentugra en það fyrirkomulag, sem verið hefur. Ég hef óbeit á þessari þróun og tel hana í alla staði vera andstæða okkar hugsunarhætti og hagsmunum almennings, og ég held, að það sé kominn tími til þess, að hér sé spyrnt við fótum. Og ég tel, að einmitt sé tækifæri til að gera það í sambandi við flutning þessa frv. Og ég vænti þess því, að fleiri hv. þdm. en ég hafi á þessu svipaða skoðun og greiði atkv. gegn frv.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Það er út af fyrir sig eðlilegt, að framgangur þessa máls sé kannske ekki sérstakt áhugamál hæstv. fjmrh. Þau gjöld, sem þarna er kveðið á um, eru ákaflega lág prósenta af heildartekjum ríkissjóðs, en hins vegar verulegur hluti af tekjustofnum sveitarfélaganna eða aðaltekjustofnar þeirra. Það mun vera svo, að útsvörin eru frá 65% af heildartekjum sveitarfélaganna, eins og það mun vera hér í Reykjavíkurborg, og allt upp í 70 og yfir 70% af tekjum annarra sveitarfélaga eins og t. d. þar, sem ég er kunnugastur, í nágrannasveitarfélaginu í Kópavogi. Þar eru útsvarstekjur um 70% af öllum tekjum sveitarfélagsins. Ég þekki ekki til eða hef ekki haft spurnir af fjárhagsáætlun nema þessara tveggja sveitarfélaga, sem ég hef hér minnzt á. En samkvæmt þeim athugunum, sem liggja til grundvallar þessari fjárhagsáætlunargerð á báðum stöðum, þá kemur í ljós geysilega mikið aukinn rekstrarkostnaður miðað við s. l. ár, og þar er gert ráð fyrir í krónutölu verulegri útsvarshækkun frá s. l. ári. T. d. er það svo í Kópavogi, að þar er gert ráð fyrir 33% hækkun í krónutölu. Ég ætla aðeins að minna hv. þdm. á, að við stöndum þar andspænis því, að að óbreyttum lögum í þessu efni getum við innheimt 48 millj. kr. á fyrstu sjö mánuðum ársins 1971, en ættum þá eftir að innheimta 80 millj. kr. eftir júlílok miðað við þá fjárhagsáætlun, sem þar hefur verið gerð. Það er sem sé rúmlega 1/3, sem sveitarfélagið getur vænzt að fá inn á fyrstu sjö mánuðum ársins, en tæplega 2/3, sem gera mætti þá ráð fyrir, að innheimtist á seinni hluta ársins. Og þess vegna er það, að óskin um breytingu á þeim lögum, sem hér liggur frammi, er fyrst og fremst komin frá sveitarfélögunum og sér í lagi sveitarfélögum hér í nágrenninu. Það er þarna, sem skórinn kreppir að, og ég vil benda á, að þetta er ekkert sérstakt vandamál þeirra, sem með sveitarstjórnarmálin fara á hverjum stað. Ég tel, að sveitarstjórnarmennirnir séu þar á alveg sama báti og aðrir þegnar sveitarfélaganna; ég vil ekki gera þarna neinn greinarmun á. Ef sveitarfélagið er í vanda, þá eru það ekki aðeins sveitarstjórnarmennirnir, heldur og allir þegnar þess, sem standa andspænis því. Það er eðlilega gerð krafa um það, að haldið sé uppi þjónustu og framkvæmdum með eðlilegum hætti árið út, þó að auðvitað verulegur hluti af verklegum framkvæmdum komi fyrst og fremst á þann tíma ársins, sem hagkvæmast er að vinna þær, en margháttuð þjónusta og framkvæmdir að öðru leyti standa yfir hjá sveitarfélögunum allt árið, og það eru kröfur uppi um það af íbúum sveitarfélaganna, að svo sé gert. Þess vegna vil ég alveg frábiðja mér það að sveitarstjórnarmenn séu þar einhver annar aðili og íbúar sveitarfélaganna í öðrum báti. Þetta er sameiginlegt vandamál þegna sveitarfélagsins allra. Ég skal viðurkenna, að sú breyting, sem hér er lagt til að gera frá því, sem er í gildandi lögum, er til bóta, en ég tel þó, að hún hefði átt að ganga lengra. Og það hefði verið til hagræðis fyrir sveitarfélögin og íbúa þess og yfirleitt alla. Það er vitnað í það, að bankakerfið eigi að hlaupa undir bagga til þess að jafna metin í þessu. Ég get enn vitnað til míns sveitarfélags. Við þurfum verulega að leita til bankakerfisins á komandi ári til þess að geta haldið uppi þeim framkvæmdum, sem nauðsynlegar eru í því sveitarfélagi burtséð frá því, hvort þessi breyting, sem hér liggur fyrir, verður gerð á lögunum eða ekki. Og mér skilst, að það sé ekkert sérstakt vandamál í því sveitarfélagi, sem ég geri hér fyrst og fremst að umtalsefni. Mér skilst, að þannig sé það a. m. k. hér í nágrenni Reykjavíkur. Ég hef ekki fregnir annars staðar frá. Stundum heyrir maður um áhuga á því, að tekin verði upp staðgreiðsla á þessum gjöldum, og mér skilst, að það séu margir, sem hafa áhuga á því, að slíkt komist á. Ef það væri tekið upp, þá væri slíkt vandamál sem hér um ræðir auðvitað ekki á dagskrá. En ef það er ekki sanngjarnt fyrir alla aðila að leitast við að deila útsvarsgreiðslunni sem mest og jafnast á árið, þá get ég ekki séð, að það séu rök fyrir því að taka upp staðgreiðslukerfi skatta, eins og ég hef heyrt, að svo víða sé áhugi á. Ég skal viðurkenna það, að það er mikil nauðsyn á því að endurskoða tekjustofnalög sveitarfélaganna og endurskoða verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga, en það verður vart gert, svo að það komi til verulegra framkvæmda á árinu 1971. Og þess vegna er sá vandi, sem staðið er andspænis verulega mikill, ef ekki er gengið til móts við þær till. sveitarstjórnarmanna í þessu efni, sem ég hef hér getið um. Ég trúi því ekki, að hv. þdm. skilji ekki það vandamál, sem sveitarfélögin og íbúar þeirra eiga við að etja í þessu efni, og verði því hlynntir því að gera þá breytingu, sem hér er farið fram á. Og ég endurtek, að ég hefði viljað ganga lengra; ég hefði viljað setja markið við 60%. Og þó að það væri gert, þá væri talsvert stærri hluti eftir af ógreiddum gjöldum á seinni hluta ársins. Um það, að menn hafi betri greiðslugetu á seinni hluta ársins, skal ég ekki dæma; það getur verið í einstaka tilfellum og öðrum sjálfsagt ekki. Við skulum ekki gleyma því, að síðari hlutar ársins eru oft kostnaðarsamir fyrir þá, sem hafa börn og unglinga í skóla, og jólamánuðurinn er kannske talinn einhver kostnaðarsamasti mánuðurinn fyrir fjölskyldufeður. Ég vil ekki ræða það frekar, en tel, að það sé til hagsbóta fyrir gjaldendur sveitarfélaganna að greiða sín gjöld sem jafnast yfir árið og þeir tryggja einnig á þann hátt sem eðlilegastar og jafnastar framkvæmdir, hvort heldur er í verklegum efnum eða í þjónustustarfsemi.



Herra forseti. Þetta frv. virðist vera eitt af óhreinu börnunum hæstv. fjmrh.; hann hefur ekki tíma til þess að fylgjast með afgreiðslu þess hér. Kannske heldur ekki áhuga á því. Hann sagði það við 1. umr., að sér væri það ekki kappsmál að knýja þetta mál fram, nema full samstaða væri um það hér í d., og vegna þessara ummæla og afstöðu fjmrh. hefur þetta frv. fengið mjög óvenjulega meðferð - vil ég segja. Það hefur verið afgr. hér á hlaupum innan um önnur stórmál. Þegar í ljós kom, að áhugi í hv. fjhn. var vægast sagt takmarkaður á framgangi málsins, þá litum við nm. svo til, að málið væri þar með úr sögunni. Og hæstv. fjmrh. var látinn vita um þessa afstöðu nm., að það væri a. m. k. ekki neinn sérstakur áhugi á því að samþykkja frv., en síðan kom það þó aftur til okkar með þeim ummælum, að líklega væri það rétt að láta þetta ná fram að ganga. Þá var það, sem við fulltrúar Framsfl. nánast utan fundar gerðum það upp í háttv. fjhn., að ætti þetta mál fram að ganga, þá væri það skárra, þegar gerð hefði verið sú breyting á því, sem felst í brtt. á þskj. 282 og form. hv. fjhn. sýndi okkur, heldur en upphaflega frv., sem satt að segja var óskapnaður og illskiljanlegt - og auk þess lagt undir einhverja stofnun úti í bæ, sem ég a. m. k. fyrir mitt leyti kem ekki auga á, að eigi að hafa úrslitavald um það, hvaða útsvarsfyrirframgreiðslu sveitarfélögin innheimti. Ég tel alveg nægilega mikið af ráðum þangað sótt, þótt þessu væri sleppt. Eins og till. er nú orðuð eða lagagreinin, er þó hægt að skilja, hvað við er átt. Efni hennar er það, að ef kaupgjald hefur almennt hækkað um 15% eða meira á fyrra ári, þá megi hækka þann hundraðshluta, sem sveitarfélög hafa leyfi til að ákveða samkv. 47. gr. tekjustofnalaganna, að innheimtur sé á fyrstu 6 mánuðum ársins með tveimur gjalddögum. En þessi ákvörðun er lögð á vald fjmrn. Það, sem mér finnst fyrst og fremst óaðgengilegt við þetta lagaákvæði, er það, að með því slær Alþ. því föstu, að allar launahækkanir, sem nema meira en 15%, hljóti að þýða skattahækkun. En ég vil fyrir mitt leyti ekki slá þessu föstu. Ég vil, að sérstakar reglur gildi fyrir þær launahækkanir, sem fram fara til þess að jafna metin fyrir launþegann, þ. e. til að bæta honum upp þau efnahagslegu áföll, sem hann hefur orðið fyrir. Og þess er skemmst að minnast, að launþegar hafa orðið fyrir verulegum efnahagslegum áföllum, þegar gengið var fellt tvisvar sinnum með árs millibili og launin voru mjög lítið hækkuð vegna þeirra verðhækkana, sem af gengisfellingum leiddi. Slík efnahagsáföll ætti samkvæmt mínum dómi að vera unnt að leiðrétta fyrir launþega án þess, að kúfurinn eða jafnvel allt sé tekið með hækkuðum tekjusköttum, hvort sem það heitir nú tekjuskattur til ríkissjóðs eða útsvar til sveitarfélaga. Hins vegar geta svo verið aðrar kauphækkanir á ferðinni, sem eðlilegt megi telja, að hið opinbera fái nokkurn hluta af. Og þegar þannig hagar til, þá má segja, að ekki sé óeðlilegt, að sveitarfélag njóti þeirrar auknu gjaldheimtu og hafi einhvers konar heimild til þess að innheimta þá örlítið meira kannske. En ég vil ekki viðurkenna það, að jafnan þegar laun hækka um 15%, þá sé það alveg sjálfsagt, að skattar þessir, sem hér um ræðir, hækki að einhverju marki svo verulega, að það þurfi að gera lagalegar ráðstafanir til þess, að sveitarfélögin fái hluta af þeim tekjuhækkunum. Ég sé, að hæstv. fjmrh. er kominn á fundinn. Ég fagna því, að . .  Ég viðurkenni það, sem hv. 4. þm. Reykn. benti hér á, að vissulega hafa sveitarfélögin talsverða þörf fyrir aukið fjármagn til starfsemi sinnar, þegar verðbólgan geisar eins og raun ber vitni. En það er bara ekkert nýtt vandamál, eins og hér hefur verið bent á. Ég veit ekki, hvort verðbólgan hefur farið hraðar nú um skeið eða hvort hún fer hraðar á næsta ári en hún hefur gert. Við búum við verðstöðvun og þar af leiðandi enga hækkun á vísitölu a. m. k. eitthvað fram eftir næsta ári, og ég get ekki fallizt á, að þetta eitt út af fyrir sig réttlæti það, að þessi ákvæði verði lögfest. Samkvæmt 47. gr. tekjustofnalaganna þá á engin fyrirframgreiðsla að eiga sér stað fyrr en 1. febr. á næsta ári. Hæstv. forsrh. mælti fyrir till. hér áðan þess efnis, að þing skyldi koma saman eigi síðar en 25. jan. eða fyrr, ef þurfa þætti, eins og mig minnir, að hann segði í till. Ég sé þess vegna ekki þörfina á því að knýja þetta frv. fram hér nú í báðum deildum á þessum dagparti, sem eftir er, þangað til fresta skal þingi. Ég held, að það væri rétt að fresta þessu máli. Það getur þá orðið 1. mál framhaldsþingsins, ef mönnum sýnist þá enn svo rík þörf á lagasetningu í þessu skyni. Að vísu segir í 47. gr. áðurnefndra l. - það skal ég taka fram til þess að halla ekki réttu máli - að tilkynningar um fyrirframgreiðslu gjalddaga skuli birtar 15. jan., og verður það þá að sjálfsögðu ekki hægt í þessu tilfelli, en vafalaust mætti komast fram hjá því ákvæði á einhvern hátt t. d. með einhverju bráðabirgðaákvæði hér, sem allir gætu þá fellt sig við og skamma stund tæki að samþykkja, ef vilji væri fyrir hendi. Ég held, að þetta mál ætti að athuga betur. Hv. 4. þm. Reykn. benti á það alveg réttilega, að hér á hv. Alþ. virðist vera áhugi á því, að staðgreiðsla skatta komist á, og a. m. k. hef ég fyrir mitt leyti oft lýst þeirri skoðun minni, að það væri æskilegt. En staðgreiðslukerfi skatta skil ég þannig, að maður eigi að greiða skattinn, um leið og tekjurnar myndast. En það er auðvitað annars eðlis en það, sem hér er farið fram á. Hér er farið fram á það, að maður greiði hærri skattaprósentu af sköttum fyrra árs alveg án tillits til þess, hvað miklar tekjur maður hefur á því tímabili. Hér er aðeins talað um það, ef almenn hækkun er 15%, en auðvitað getur hækkunin verið minni í sumum tilvikum en 15%. En því verða allir að hlíta, svo að ég fyrir mitt leyti a. m. k. jafna þessu ekki fyllilega saman. Ég er enn þá þeirrar skoðunar, að æskilegt væri, að við gætum búið við staðgreiðslukerfi skatta, þó að á því séu vissulega mörg vandkvæði, eins og hæstv. fjmrh. hefur gert okkur glögga grein fyrir. Þá vil ég líka benda á það í sambandi við sveitarfélögin, að aðalframkvæmdatímabil þeirra er á miðju ári og eftir það. Það tímabil, sem nú fer í hönd, þ. e. fyrstu 5 mánuðir árs hvers, er það tímabil, sem minnstar framkvæmdir fara fram. En í ár . . . Já, já, lagafrv. miðar við það, að þetta gerist á 6 mánuðum. Er það ekki? 1. febrúar, 1. marz, 1. apríl, 1. maí og 1. júní. Þá eru nú samkvæmt mínum reikningi liðnir 5 mánuðir af árinu, þegar 1. júní er kominn. Ég held, að það sé nú svo. Og 1. júní eru í mörgum tilfellum framkvæmdir lítt eða ekki hafnar. Þær framkvæmdir, sem sveitarfélögin standa aðallega í, þ. e. byggingarframkvæmdir, gatnagerð og holræsagerð, sem við allir þekkjum, og þá ekki sízt hv. 4. þm. Reykn., sem er sjálfur sveitarstjórnarmaður. Þetta var þá um hagsmuni sveitarfélagsins. Ég viðurkenni, að þeir eru nokkrir; það skal ég sízt draga í efa. Það er betra fyrir sveitarfélag að fá tekjurnar fyrr. Ég skal fyllilega kannast við það. Ég hef sjálfur starfað svolítið að sveitarstjórnarmálum, og ég veit þetta. En spurningin er bara, hvort það réttlætir þetta. Í öðru lagi hafa menn svo viljað leggja áherzlu á það, að það væri miklu betra fyrir gjaldendurna sjálfa, að það væri tekið svona af þeim frekar en þeir fengju í hendur peninga, sem þeir svo yrðu að standa skil á. En ég náttúrlega verð að benda á það í þessu sambandi, að það er engum bannað að greiða meira en 50% af fyrra árs sköttum, ef þeir vilja. Þannig að þetta ákvæði virðist mér eitthvað í anda þess, sem hv. stjórnarsinnar oft hafa viljað tala um við okkur framsóknarmenn, að við vildum endilega hafa vit fyrir öllum, en það væri langsamlega réttast, að fólk hefði vit fyrir sér sjálft. Í þessu tilfelli vil ég, að fólkið hafi vit fyrir sér sjálft og fái að ráða því sjálft, hvort það sér ástæðu til þess að greiða meira af sköttunum til þess að fá útsvarið frádregið, því að það er það, sem keppt er að fyrst og fremst, og svo hitt, að ekki falli allt í gjalddaga í einu. En ef við hækkum þessa prósentu, þá þýðir það það, að verði greiðslufall, þá er allt útsvarið fallið í gjalddaga. Og ég endurtek það, að ég sé ekki ástæðu til þess að knýja þetta mál hér fram, eins og nú hagar til. Við höfum ekki sent frv. til umsagnar nokkurs aðila. Við gerðum það ekki vegna þess, að við bjuggumst jafnvel við því, að frv. yrði tekið aftur, þegar ljóst yrði, hvaða undirtektir það fengi. En ég álít, að það væri mjög svo eðlilegt, að um frv. sem þetta, sem fjallar um greiðslubyrði alls almennings og allra fyrirtækja í landinu, fengi Alþ. umsögn þeirra aðila eða forsvarsmanna þeirra aðila, sem þetta mál snertir, og ég segi það hiklaust, að umsagnir hafa verið sendar frá deildum þingsins af minna tilefni en þessu. Ég skal ekki fara að halda hér lengri ræðu nú, en ég vonast til þess, að þetta mál verði endurskoðað og ætla ekki að segja fleiri orð að svo stöddu.



Herra forseti. Ég bið afsökunar á því, að ég hef ekki getað verið hér við allar umr. um þetta mál í hv. d., en það stafaði eingöngu af því, að ég þurfti að vera viðstaddur afgreiðslu tollskrárfrv. í Nd. Og ég get tekið undir það, að vitanlega er það óheppilegt, að þetta þurfi að falla saman, þannig að ráðh. geti ekki sinnt sínum málum og verið viðstaddur umr.; undir það get ég tekið. En það vill nú þannig til, að flest mál, sem nú eru á ferðinni, hafa fallið í minn hlut, m. a. þetta frv. hér. Ég tók það fram, þegar ég lagði þetta frv. fram hér í hv. d., að hér væri ekki um pólitískt mál að ræða í venjulegri merkingu, sem ríkisstj. setti á oddinn, og lagði áherzlu á það, að leitazt yrði við að ná samkomulagi um afgreiðslu málsins. Og mér er vel ljóst, að mönnum hefur sýnzt sitt hvað um málið, og það getur vafalaust orkað nokkuð tvímælis, hvernig við skuli bregðast. Mér er það ljóst, að á síðustu stundu, nema við verðum fram yfir helgi, er auðvitað hægt að tefja málið þannig, að það nái ekki fram að ganga, ef hv. þm. vildu svo vera láta, og væri auðvitað hægt að stöðva það með þeim hætti. Og það má auðvitað segja, eins og hv. 11. þm. Reykv. hér sagði, að það er hugsanlegt að afgreiða málið á framhaldsþingi, þannig að það mundi að vísu leiða til þess, að það yrði að breyta tilkynningunni, sem þegar hefur verið gefin út um fyrirframgreiðslu skatta í febrúarmánuði. Það er rétt, að það er engin fyrirframgreiðsla í janúar, og ég skal ekki segja, hvað mönnum sýndist um það, hvort það þætti ekki óeðlilegt að koma þannig aftan að fólki. Ég a. m. k. tel, að það geti orkað tvímælis, eða a. m. k., að menn verði að gera sér grein fyrir því, en ég geri ráð fyrir, að gæti að öðru leyti verið samstaða um það að afgreiða málið fyrir mánaðamótin janúar - febrúar, þá auðvitað þarf þetta ekki að koma að sök. Þetta að sjálfsögðu veltur aðeins á því, hvort menn eru ekki að deila um formsatriði. Ég hef ekki hlustað á umr., svo að ég get ekki fullkomlega um það sagt, en að vísu er mér kunnugt um, að fram er komið álit minni hl. hv. fjhn. eða álit hv. 4. þm. Norðurl. e., sem leggst gegn málinu efnislega. En ég hefði haldið, að það mundi þó verða meirihlutafylgi fyrir því út af fyrir sig hér í hv. d. og væntanlega í þinginu, að það væri heppilegt - ef það lægi ljóst fyrir, sem það sýnist nú gera ótvírætt, að skattar manna að krónutölu hækkuðu allverulega - að koma því þannig vel fyrir, að það væri hægt að deila þeirri hækkun nokkurn veginn jafnt á árið, og það er auðvitað í samræmi við þá hugsun, sem felst bak við staðgreiðslukerfi skatta, sem hv. 11. þm. Reykv. vék hér réttilega að. Ég er ekki í neinum vafa um það sjálfur, að það er hér um veigamikil atriði að ræða. Ég tók það fram í byrjun í framsöguræðu minni fyrir málinu, að það snerti ekki ýkja mikið hag ríkissjóðs; beinir skattar eru ekki svo stór hluti af hans tekjum. Ég tel, að hér sé fyrst og fremst um að ræða verulegt hagsmunamál sveitarfélaganna, sem mér er ekki ljóst, hvernig þau fá undir risið, ef þau eiga ekki að fá aukinn hluta útsvara fyrri hluta árs. Þar sem það liggur fyrir, að öll sveitarfélög gera ráð fyrir yfir 30% hækkun á útsvarstekjum, þá hlýtur þetta að leiða til stórvandræða, og einnig - og ég tala þar frá eigin brjósti - held ég, að menn muni almennt geta orðið sammála um það, að það sé æskilegra að deila skattgreiðslum sínum með nokkurn veginn jöfnum upphæðum á ár hvert en að fá seinni hluta árs mjög háa skatta. Við höfum þegar eitt dæmi fyrir okkur um þetta frá árinu 1964, og ég geri ráð fyrir, að öllum sé í fersku minni, að vegna stórhækkaðra álagna í krónutölu leiddi það til þess, að það varð jafnvel að fresta skattgreiðslum milli ára. Þetta hygg ég, að við getum allir verið sammála um, að ekki sé æskilegt, að komi fyrir aftur, þannig að efnislega eigi menn ekki að þurfa um það að deila. Hér skilst mér, að hafi verið borin fram fsp. um það, hver yrði skattvísitalan. Ég get ekki svarað þeirri fsp. endanlega. Það hefur verið leitað álits alveg nýlega hjá þeim aðilum, sem um það eiga að gefa álit, og þau álit eru að vísu komin í mínar hendur, en þau hafa ekki verið athuguð það gerla, að ég geti skýrt það endanlega, þannig að á verði byggt, hver skattvísitalan verður. En ég get þó sagt það og segi það þó með fyrirvara, að ég tel líklegt, að skattvísitala hækki um nálægt 20%, þ. e. muni verða um 28 stig, og það er reiknað með þeirri breytingu á skattvísitölu í fjárlögum. Ég tek það skýrt fram, að með þessu er ég ekki að fullyrða, að það verði nákvæmlega þessi tala - ég á eftir að skoða þessa hluti betur, en mér sýnist þó, að yrði þessi tala valin, þá mundi það fullkomlega ná þeim kauphækkunum, sem orðið hafa, og væri mjög verulega umfram þá hækkun, sem hefur orðið á framfærslukostnaði á árunum 1969–1970. Það liggur ljóst fyrir. Raunar skiptir þetta engu máli í sambandi við þetta mál hér, hver verður skattvísitalan. Það er algert aukaatriði, vegna þess að þurfi sveitarfélögin að fá vissar tekjur til sinna þarfa, mundi mikil hækkun skattvísitölu aðeins leiða til þess, að þau yrðu að hækka álagið á útsvarsskatt. Þau þurfa að ná þessum tekjum með einhverjum hætti, og verði skattvísitalan áætluð enn lægri, ef svo má segja, þá hefur það aðeins þessar afleiðingar. Úr því að það liggur ljóst fyrir hjá ýmsum stærstu sveitarfélögunum, að það þarf að verða mjög veruleg útsvarshækkun, þá breytir skattvísitalan engu þar um. Það verður þá að ná þeirri útsvarshækkun með álagi á skattstigann. Þetta hygg ég, að við þurfum ekki að deila um. Ég hef á þessu stigi ekki haft aðstöðu til þess að bera mig saman við þá menn, sem sérstakra hagsmuna hafa að gæta í því, né við fulltrúa sveitarfélaganna, sem leggja áherzlu á að sjálfsögðu, að þetta nái fram að ganga, og vitanlega væri betra, að það biði en það félli hér í hv. d. Ég hafði hins vegar ímyndað mér, að menn hefðu haft nú orðið nokkuð samstöðu um það, að með þeirri brtt., sem hér er flutt, gætu menn eftir atvikum stutt málið, þannig að ég skal ekkert segja að vísu, hvort það kæmist í gegnum Nd.; það veit ég ekki um - því að kannske er það til of mikils ætlazt, að d. afgreiði málið án n. En ég hafði ímyndað mér að vísu, þótt menn séu með fyrirvara varðandi afstöðu sína til málsins, að það væri nóg eftir atvikum og meiri hl. þessarar d. teldi, að það ætti að fallast á að afgreiða málið með þeirri brtt., sem hér hefur verið samþ. Og ég mundi nú gjarnan, nema það komi fram veruleg andstaða gegn því, óska eftir því, að málið fengi að fara í gegnum þessa d. með þessari breyt., sem hv. n. hefur lagt til, og það verði þá síðan látið sjá til með það, hvort auðið verður að afgreiða málið til fulls. Því að ég held, þegar allt er skoðað niður í kjölinn, ef menn eru á annað borð efnislega sáttir við að afgreiða málið 25. jan. eða fyrir 1. febr., þá væri heppilegra, að fólk vissi það á réttum tíma fremur en þurfa að fara að gera breytingar á nýútgefinni ákvörðun um það, hver fyrirframgreiðslan ætti að vera eða auka verulega fyrirframgreiðsluna fyrir næstu mánuði, sem að vísu mundi, að mér skilst, ekki vera heimilt samkv. þeirri brtt., sem gert er ráð fyrir í frv., eða a. m. k. mjög hæpið. Að vísu mætti gjarnan taka fyrir hér annað mál á dagskránni, sem þarf að komast hér í gegn, og fresta umr. um þetta um sinn, meðan menn bera saman bækur sínar um þetta efni. En ég legg áherzlu á það, sem ég sagði í upphafi, að þetta er mál, sem er hér flutt af þeirri ástæðu, að það er talið vera til hægðarauka - fyrst og fremst fyrir sveitarfélögin og fyrir almenning, en ekki pólitískt mál ríkisstj., og þess vegna leitaðist ég nú við, áður en málið var flutt, að ná um það samstöðu, þó að það hafi því miður ekki tekizt.



Herra forseti. Það er ekki um málið sjálft, sem ég ætla að ræða hér frekar en ég gerði í minni framsögu fyrir mínu minnihlutaáliti. Ég hef ekki neinu við það að bæta, sem ég sagði þá, og tel mig hafa fullskýrt afstöðu mína til málsins, en það, sem ég vildi aðeins segja hér, varðar meðferð málsins. Ég hlýt að benda á það, að það, sem hæstv. fjmrh. sagði um meðferð málsins, er ekki það sama, sem hann sagði hér við 1. umr., því að þá tók hann skýrt fram, að þetta mál yrði ekki af sinni hálfu látið ganga fram, nema um það yrði fullt samkomulag. Nú hefur bæði verið eindregin andstaða gegn því í hv. fjhn., og báðir stjórnarandstöðuflokkarnir, sem þar eiga fulltrúa, hafa óskað sérstaklega eftir því, að afgreiðslu málsins verði frestað. Mér finnst þess vegna, að það sé ekki lengur um það að ræða, eins og hæstv. ráðh. sagði, að afgreiðsla mundi velta á því, hvort deilan sé um formsatriði eða efnisatriði. Mér finnst það einfaldlega veita á því, hvort hæstv. ráðh. stendur við orð sín eða ekki.