Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Ásgrímsson : Virðulegur forseti. Það sem hér er á dagskrá er stefnuræða forsrh., sem gengur nú í salinn, og get ég því haldið áfram ræðu minni en það er að sjálfsögðu mikilvægt að hæstv. ríkisstjórn sé viðstödd þessa umræðu því þegar umræðunni var frestað þá höfðu nánast allir hæstv. ráðherrar talað í umræðunni og gáfu mikið tilefni til alllangrar umræðu um hin ýmsu mál. Ég ætlaði í upphafi að gera að umtalsefni það sem segir í stefnuræðu forsrh. um væntanlega vinnu við sjávarútvegsstefnu og fiskveiðistefnu, en orðalag er með þeim hætti að það verður að fá frekari upplýsingar um það mál. Hæstv. viðskrh., sem ekki er hér viðstaddur, talaði allmikið um þetta mál. Hann sagði m.a. að þetta mál væri komið í öngstræti, eins og hann orðaði það, og mikil þörf væri á breytingum. Sérstaklega lagði hann upp úr því að líta yrði til sameignarákvæðis laganna. Og í ræðu hæstv. forsrh. er sagt: ,,Þetta er grundvallarákvæði og það verður að vera virkt.`` Ég vil spyrja hæstv. forsrh. hvað átt sé við með þessum orðum. Það hefur nokkuð verið rætt hér í umræðunum hvernig þetta ákvæði er til komið og margir vilja eigna sér það. Þannig var að ekki var sérstök ástæða til að hafa slíkt ákvæði í lögum þegar þau giltu aðeins í eitt til tvö ár en eftir að lögin voru ótímabundin var full ástæða til þess. Það var hins vegar gert að setja þetta ákvæði inn í löggjöf jafnvel þó það væri til mjög skamms tíma og þegar núgildandi löggjöf var samþykkt stóð í frv.: ,,Nytjastofnar á Íslandi eru sameign íslensku þjóðarinnar.`` Og í greinargerð með frv. komu fram þessi orð, með leyfi hæstv. forseta: ,,Jafnframt felst í þessu sú sjálfsagða stefnumörkun að markmiðið með stjórn fiskveiða er að nýta fiskstofnana til hagsbóta fyrir þjóðarheildina. Enda þótt frv. byggi á því að fiskstofnarnir verði skynsamlegast nýttir með því að fela þeim sem daglega starfa að fiskveiðum víðtækt ákvörðunarvald í þessum efnum má það ekki verða til þess að með því verði talið myndast óafturkallanlegt og stjórnarskrárvarið forræði einstakra aðila yfir auðlindinni. Það verður að vera ákvörðunarefni löggjafans á hverjum tíma hvaða skipulag teljist best henta til að nýta þessa sameign þjóðarinnar með hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi.`` Um þetta eru allir sammála. Það var síðan gert að setja þennan texta að nokkru leyti inn í lögin því það var tekið upp úr honum og bætt við 1. gr.: ,,Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.`` Menn geta svo talað um það aftur á bak og áfram hér í umræðum hvort þetta orðalag er komið vegna kröfu þessa eða hins, sem mér heyrist að sé mikið mál ekki síst hjá hæstv. utanrrh. Það skiptir að sjálfsögðu engu máli, enda full samstaða um málið. En það er mikilvægt að vita hvað átt er við með því að það verði að vera virkt. Það er nú sérstaklega tekið fram af hæstv. forsrh. og ekki að óþörfu að það megi ekki líta svo á að það standi til að þjóðnýta íslenskan sjávarútveg. Þar séu aðrir kostir tiltækir og komi til álita. Þá vitum við það. Það stendur ekki til að þjóðnýta íslenskan sjávarútveg. Það er fyrir fram útilokað en ýmsir aðrir kostir eru tiltækir og koma til álita. Það segir jafnframt að þar eigi ekki að úthýsa neinni skoðun. Það er út af fyrir sig gott og blessað að byrja ekki á því að úthýsa einhverjum skoðunum. Til þessa verks ætlar ríkisstjórnin að setja sérstaka nefnd. Og hún á að starfa með fullu jafnræði stjórnarflokkanna. Ég vildi fá upplýsingar um það hversu fjölmenn þessi nefnd eigi að vera, hver eigi að gegna formennsku í þessari nefnd, hver eigi að skipa hana og hvort beri að skilja það svo að hér sé verið að taka þetta mál úr höndum hæstv. sjútvrh., sem er að sjálfsögðu afar þýðingarmikið og óvenjulegt ef það stendur til að fara í þetta starf með þeim hætti. Hingað til hefur verið unnið að þessu máli í nánu samstarfi við ýmsa hagsmunaaðila í landinu. Ég skil þetta orðalag svo að það standi ekki lengur til. Hér á eingöngu að vera nefnd með fullu jafnræði stjórnarflokkanna. Það er samkvæmt þessu orðalagi hugmyndin að stjórnarflokkarnir skipi menn í þessa nefnd og engir aðrir komi þar að, sem er nýlunda ef rétt er. Hér er að sjálfsögðu um mjög þýðingarmikið mál að ræða sem ég tek fyllilega undir að verði að sinna á næstu árum og vinna í því en það skiptir að sjálfsögðu mjög miklu máli með hvaða formerkjum það er gert. Eins og umræðurnar hafa verið hér á Alþingi þá er afar erfitt að átta sig á því hvað stendur til því talsmenn Alþfl. tala allt öðruvísi en talsmenn Sjálfstfl. Og hefur þó hæstv. heilbrrh. ekkert komið inn á málið enn þá og væri fróðlegt að fá skilning hans á þessu máli, hvernig eigi að koma þessu fyrir og hvaða breytingar standi þarna til, því hann hefur haft ýmsar skoðanir á þessu viðkvæma máli og væri fróðlegt að vita hvernig hann lítur á þetta samkomulag. Hvort hann telji að það standi til að breyta litlu sem engu eða hvort það standi til að gera hér grundvallarbreytingar eins og mátti skilja á hæstv. utanrrh. Mátti skilja hann svo að þessi árangur í stjórnarmyndunarviðræðunum væri í reynd aðalástæðan fyrir því að Alþfl. fór í þessa ríkisstjórn ásamt mikilvægum ákvæðum um landbúnaðarmálin. Ég treysti hæstv. heilbrrh. mjög vel til að útskýra það hér fyrir þingheimi og þjóðinni hvernig líta beri á þennan texta. En auðvitað er mikilvægast að þeir sem að þessu hafa staðið upplýsi það með hvaða hætti eigi að líta á þessi mál. Hæstv. viðskrh., sem hér er kominn, lagði á það áherslu að menn mættu ekki vera bundnir af því sem áður hefði verið gert, menn ættu að temja sér víðsýni og vera ekki að hamast í einhverju sem einhvern tímann hefði verið ákveðið hér áður fyrr. Ég get verið honum alveg sammála í þeim efnum að auðvitað eiga menn ekki að binda sig allt of mikið í fortíðina. En í mikilvægum málum er nauðsynlegt að vita hvað er verið að hugsa. Hvað þarna stendur að baki. Það er ekki nóg, eins og hæstv. viðskrh. gerði hér í umræðum, hann sagði einfaldlega: ,,Þessi mál eru komin í öngstræti.`` Aðallega vegna þess hversu margir eiga aðild að því. Hann tók það sérstaklega fram að vegna þess að smábátar væru komnir inn í þetta kerfi þá yrði ekki lengur séð fram úr því. Hvað á hæstv. viðskrh. við með þessum orðum? Ég heyri ekki á máli hæstv. sjútvrh. að svo sé. Það er ekki frambærilegt fyrir hæstv. ríkisstjórn að tala svo mismunandi í jafnþýðingarmiklu máli og þessu. Og því er ekki hægt að skilja við þessa umræðu nema fá um það skýrari svör en hér hafa komið fram, þannig að þeir sem starfa í þessari grein, eru þar að fjárfesta, viti nokkurn veginn hvað til stendur. Það er nefnilega ekki nóg að menn viti bara um hverjir vextirnir eigi að vera. Það er margt annað sem menn þurfa að vita um í þjóðfélaginu til að geta tekið ákvarðanir fram í tímann. Hér hafa orðið miklar umræður um vaxtamál. Í reynd er það helsta sem hér hefur komið fram að vextir skuli hækka og það ekkert lítið. Raunvextir af ríkisskuldabréfum eru komnir um eða yfir 8%, sem þýðir væntanlega það að bankarnir munu elta þessa ákvörðun og telja sig þurfa að hafa vextina hærri en af ríkisskuldabréfum. Það vita allir að vextir af verðtryggðum innlánum bankanna eru að öllum jafnaði heldur hærri en vextir af ríkisskuldabréfum. Ég skal ekki fullyrða hvað bankarnir hugsa sér en ekki er ólíklegt að vextir af verðtryggðum innlánum verði ekki minni en 8,5% í framhaldi af þessari ákvörðun og er þá ekki ólíklegt að útlánsvextir fari í ein 11% a.m.k. Því hingað til hafa bankarnir eitthvað viljað hafa fyrir sinn snúð og ég vænti þess að þar hafi ekki orðið mikil breyting á. Ríkisstjórnin leggur mikla áherslu á að með þessu sé verið að auka sparnað og draga úr eyðslu. Vaxtahækkunin muni hafa þau áhrif að meira muni seljast af ríkisskuldabréfum. Ég býst við að það sé rétt þangað til bankarnir hækka sína vexti. En er það mjög líklegt að þessar ráðstafanir muni auka heildarsparnað í landinu? Ég leyfi mér að hafa miklar efasemdir um að það sé eitthvað sem um munar. Því að þegar raunávöxtun er komin svo hátt, hún var komin á ríkisskuldabréfum í um 7% áður, eða í 6,5 -- 7%, og fari hún nú upp í rúmlega 8% leyfi ég mér að efast um að það verði til þess að sparnaðurinn aukist verulega í samfélaginu. Ég held að það sé af og frá. Þar að auki verður að hafa það í huga að þessir vextir eru skattfrjálsir. Það þarf ekki að borga neinn skatt af slíkum tekjum. Með því er ávöxtunin komin mun hærra en gengur og gerist í okkar nágrannalöndum. Að sjálfsögðu verður það þá niðurstaðan að vextir hér á landi eru orðnir mun hærri en gengur og gerist hér í kringum okkur. Hver eru viðbrögðin við þessum staðreyndum? Jú, atvinnuvegirnir munu að sjálfsögðu leita í auknum mæli eftir erlendum lánum. Hver eru viðbrögðin í húsbréfakerfinu? Félmrh. hefur þegar sent sendimenn á erlendan markað til þess að kanna hvort ekki sé hægt að selja húsbréfin þar. Landsvirkjun hefur nýlega tekið stórt lán erlendis og allir munu þá vilja fá erlent lánsfé. Það verður þá orðið baráttumál hinna ýmsu aðila hvort þeir geti fengið aðgang að erlenda fénu eða verði að sitja uppi með það að fara hér í innlenda banka. Það er útilokað að vextir hér á landi séu mjög frábrugðnir því sem gengur og gerist í kringum okkur. Vextirnir geta hvorki verið mikið lægri eða hærri. Við erum það háð alþjóðlegum lánamörkuðum að það er mikilvægt að þar sé samræmi á milli. Það er hins vegar eðlilegt að hæstv. ríkisstjórn spyrji: Hvað vilja menn þá gera? Ég get svarað því fyrir mitt leyti að ég tel mikilvægast að halda jafnvægi í samfélaginu eins og margoft hefur komið fram að er mikilvægasta atriðið fyrir sparnaði að hér ríki stöðugleiki í efnahagsmálum. Ég held að þessi vaxtahækkun sé ekki til þess fallin að auka þann stöðugleika, langt í frá. Það er veruleg hætta á því að hún kunni að raska þessum stöðugleika og þá mun hún hafa þveröfug áhrif við það sem henni var ætlað að gera. Ég er hins vegar sammála hæstv. ríkisstjórn í því að það er mikilvægt að grípa til aðhalds og sparnaðar í ríkisrekstrinum til þess að minnka þensluna. Það er ekkert auðvelt verk --- ég geri mér fulla grein fyrir því --- að velja þar og hafna hvað þar skuli vera efst á blaði, en mikilvægast er að halda jafnvægi í efnahagslífinu og það er betra að fresta ýmsum góðum áformum fremur en að missa stöðugleikann og það sem við höfum verið að vinna að. Í framhaldi af þessu verður ekki hjá því komist að ræða nokkuð um húsnæðismálin og þá miklu þörf sem er á fjármögnun húsbygginga hér í landinu. Hæstv. viðskrh. orðaði það svo að hann væri undrandi á því að jafnbókhaldsfróður maður og sá sem hér stendur skuli ekki skilja almennilega hvað hér er á ferðinni. Ég skal alveg játa það að á undanförnum árum til alllangs tíma hef ég oft og tíðum skilið heldur lítið í því sem fram hefur farið um þessi mál og ekki alveg verið sáttur við það hvernig að þeim hefur verið unnið. Það þýðir ekkert annað en að viðurkenna það sem vandamál, fjármögnun húsnæðiskerfisins. Það hlýtur að vera mikið vandamál þegar útlánin eru orðin miklu meiri heldur en byggingarstarfsemin sem sýnir það að mikill hluti þessara lána fer til annarra þarfa, til einkaneyslu og ýmissa annarra þarfa hér í samfélaginu. Svo ætla menn bara að drífa í því að fara með þetta allt á erlenda markaði og fara þá að fjármagna einkaneysluna að hluta til með erlendu lánsfé. Ég tel þetta mjög varhugaverða þróun. Aðalatriðið er það hvernig hægt er að útvega sem ódýrast fjármagn til þessara hluta. Það hefur verið staðfest að útlán hafa aukist á föstu verðlagi um 60 -- 70% á sama tíma og íbúðabyggingar hafa aukist um 16%. Getur einhver mælt því í mót að hér sé um gífurlegt vandamál að ræða? Og er eitthvert vit í því að halda áfram á þessari braut? Menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að það sé best að leggja gamla kerfið niður og setja allt yfir í húsbréfin. Mér er það fullkomlega ljóst að vextirnir í gamla kerfinu fá ekki staðist til langframa, þ.e. að þar séu allt aðrir vextir en í húsbréfakerfinu. En það hefur ávallt verið leið að hækka vextina þar til þess að koma á auknu jafnvægi. Fyrir eins og einum eða tveimur mánuðum var ekki nokkur leið að hækka þessa vexti nema íbúðaskipti ættu sér stað, þ.e. eigendaskipti. Þá væri að sjálfsögðu eðlilegt að hækka alla þessa vexti jafnt, eins langt aftur í tímann og nokkur leið er og það hefur alltaf verið talað um 1984. Nú hefur það verið ákveðið og ég er því sammála en skil ekki í sjálfu sér af hverju þetta var ekki hægt fyrir tveimur mánuðum, en er hægt í dag því að hæstv. núv. félmrh. fullyrti þá að það gengi ekki og það var ekki gert. Það hefur verið mjög áberandi sá vilji að reyna að koma allri fjármögnuninni inn í húsbréfakerfið og sú fjármögnun er orðin mjög dýr þegar raunávöxtun er komin yfir 8%, jafnvel orðin um 9% og stefnir e.t.v. hærra. Það fólk sem er að ákveða að taka húsbréf í dag er ekki að binda sér byrði fyrir næsta ár, heldur 25 ár fram í tímann. Og ef það mundi nú gerast að vextir lækkuðu á almennum markaði, þá mun þetta fólk ekki njóta þess. Nei, það hefur tekið lán á markaðnum þegar vextir eru mjög háir og er þar af leiðandi bundið því í 25 ár. Það er grundvallaratriði hvort menn telja þetta sanngjarnt eða hvort það er talið sanngjarnt að lána til þessara mála úr almennum húsnæðislánasjóði og það fólk sem þar er með lán geti átt þess von að njóta vaxtalækkana ef þær verða einhvern tímann í framtíðinni. Ég er alveg viss um það að þessir vextir verða ekki næstu 25 árin. Ég er e.t.v. ekki mikill spámaður en ég álít að það séu miklu meiri líkur á því að þeir muni lækka og lækka verulega heldur en að þeir muni hækka. Mér finnst ekki nokkur sanngirni í því að sú kynslóð sem nú er að koma sér upp húsnæði eigi að bera þessa háu vexti næstu 25 árin. Þess vegna er það miklu betra að lána út á íbúðarhúsnæði úr almennum sjóði eins og gert hefur verið mjög lengi, en að sjálfsögðu verður sá sjóður að taka tillit til þeirra kjara á þeim lánum sem hann tekur í þessu skyni. Það hefur mikið komið fram í þessari umræðu að þetta sé ekki í sjálfu sér neitt vandamál því að vaxtabótakerfið, þ.e. skattfrádráttur, muni leysa málið og þeir sem lægstu tekjurnar hafi muni fá þetta að verulegu leyti endurgreitt. Það hefur verið upplýst hér að til standi að gera þær breytingar á að menn geti reiknað afföllin inn í þennan útreikning, en á það verður að benda að það er aðeins ákveðið hámark sem hver og einn getur fengið í vaxtaafslátt þannig að það að taka það inn í nýtist ekki þessum aðilum sem þegar hafa náð hámarkinu og það er fyrir hjón ef ég man rétt innan við 200 þús. kr. Í öðru lagi mun það líka kosta ríkissjóð mikla fjármuni að standa undir þessum vaxtabótum. Það hefur verið áætlað fyrir næsta ár að það sé á bilinu 2 -- 2,5 milljarðar og alveg ljóst að sú vaxtahækkun sem nú kemur mun verða til þess að stórhækka þessa fjárhæð. Það er nauðsynlegt að fá upplýsingar um það frá hæstv. ríkisstjórn hvað vaxtaákvörðunin muni þýða í minni tekjum í ríkissjóð því það er ekki nóg að halda því fram að það sé ekkert ríkisframlag til húsnæðismálanna. Það er þá óbeint með þessum afslætti. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fara út í að tala um ríkisfjármálin. Það mun verða gert við síðari umræðu. Ég vildi fyrst og fremst fara þess á leit að fá skýrari svör um þá nefndarskipan sem ég hef gert að umtalsefni um endurskoðun fiskveiðistefnunnar og vil fá það frá hæstv. forsrh. Ég sé að hæstv. sjútvrh. er nú genginn í salinn og getur þá upplýst það betur, en mér finnst nauðsynlegt að fá betur úr því skorið hvort hin ýmsu ummæli þeirra sem hér hafa talað af hálfu Alþfl. í þessu máli fá staðist. Sérstaklega fannst mér að hæstv. utanrrh. talaði þannig að ég trúi því vart að núv. hæstv. sjútvrh. geti fallist á þann skilning. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að það getur enginn skorið úr þessu nema hæstv. forsrh. því að auðvitað vita þeir best hvað gerðist á fundum þeirra í hinni frægu Viðey á sínum tíma þar sem ég reikna með að dýpri skilningur hafi verið lagður í málið en kemur fram í þeim texta sem kom hér fram hjá hæstv. forsrh. Ég vil jafnframt fá betri upplýsingar um það hvað menn hyggjast fyrir í sambandi við húsbréfakerfið og vildi spyrja hæstv. forsrh. um það. Mér skilst á orðum hans að hann telji mikilvægt að takmarka útgáfu þessara skuldabréfa á þessum þrengingartímum. Það er ekki hægt að stunda meiri útlánastarfsemi í samfélaginu en við höfum peninga í og ég held að það liggi alveg á borðinu að við höfum ekki það fjármagn til húsnæðismálanna sem menn hafa ætlað að setja í þetta. Ef það er hugmyndin að koma nú í veg fyrir þenslu og lækka spennuna á fjármagnsmarkaði, þá er ekkert annað að gera en að draga úr þessari útgáfu nú um sinn. Hér er um svo stórar fjárhæðir að tefla að það er engin önnur leið. En svo virðist sem hæstv. félmrh. telji þetta ekkert vandamál og það sé ekkert annað að gera en að bregða sér bara til Danmerkur og reyna að selja þessa pappíra þar. Framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins hefur farið um þetta nokkrum orðum og tekið mun dýpra í árinni en flestir aðrir. En það er alveg rétt hjá honum að hér er um stórhættuleg áform að ræða, að ætla sér að falla í þá gryfju að selja þessa pappíra endalaust alveg án tillits til þess hvaða áhrif það hefur á fjármagnsmarkaðinn. Vextirnir geti bara hækkað og hækkað. Aðalatriðið sé að selja nógu mikið af pappírum. Þetta eru sjónarmið sem standast enga bókhaldsfræði, svo að ég noti nú orðalag hæstv. viðskrh. sem er orðinn mjög áhugasamur um þau mál og ég þakka hans viðurkenningarorð í því sambandi, en þetta er a.m.k. bókhald, hæstv. viðskrh., sem ég skil ekki. Má vera að hæstv. viðskrh. skilji það mun betur en ég og ætla ég ekkert að efa það. En mér finnst á orðum hæstv. félmrh. að ráðherrann fari nokkru offari í þessu máli og ég er hræddur um að það geti leitt til þess að vextir eigi enn eftir að hækka. Þess vegna vildi ég spyrja hæstv. forsrh. hvort það standi til að láta þetta mál ganga áfram með óbreyttum hætti eða hvort ekki sé nauðsynlegt að taka tillit til þess eins og í sambandi við ríkisfjármálin að heildarsparnaður landsmanna hefur dregist verulega saman. Það er því miður staðreynd sem við verðum að taka fullt tillit til og það á ekki síst við um svo stórar stærðir sem húsnæðismálin eru. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra að þessu sinni en vænti þess að hæstv. forsrh. geti upplýst þessi tvö atriði sem ég hef einkum gert hér að umræðuefni.

Einar Kr. Guðfinnsson : Virðulegi forseti. Þessar umræður sem hafa staðið lengi dags og nokkra daga hafa á margan hátt verið fróðlegar og athyglisverðar. Ekki síst hefur verið fróðlegt og athugandi fyrir okkur stjórnarsinna að fylgjast með umræðum og yfirlýsingum stjórnarandstæðinga í þeirra nýja hlutverki. Það verður náttúrlega að segjast eins og er að auðvitað hefur borið mjög á því að þeir hafa ekki kunnað almennilega fótum sínum forráð í þessu nýja hlutverki, enda kannski ekki von, og fullyrðingar og umræður svona gengið á víxl og þvers og kruss án þess að endilega væri mikið samræmi í málflutningnum. T.d. hefur borið talsvert á því að núv. stjórnarandstæðingar hafa fullyrt það að núv. hæstv. ríkisstjórn væri stefnulaus og að mjög hefði skort á það að stefnumótun hæstv. ríkisstjórnar hefði komið fram í stefnuræðu hæstv. forsrh. En jafnskjótt og einn stjórnarandstæðingur hafði sleppt orðinu í þessa veru tók sá næsti til máls og fullyrti að þessi ríkisstjórn væri byggð á hugmyndafræði kaldrar frjálshyggju og sú kalda frjálshyggja var meira að segja nánar ættfærð og ættir hennar raktar út til Bretlands. Þannig er nú samræmið í málflutningnum að á sama tíma og menn tala um að skorti á um stefnumótun ríkisstjórnarinnar, þá er talað um það í öðru orðinu að ríkisstjórnin sé háð hugmyndafræði frjálshyggjunnar. Einhvern tíma hefur verið sagt að sú hugmyndafræði væri býsna skýr þó að um hana mætti að öðru leyti ýmislegt grátt segja. En vegna þessara miklu umræðna um það að töluvert hafi á það skort að stefnumótun ríkisstjórnarinnar kæmi nógu skýrt fram, þá hafði ég fyrir því að lesa í gegnum stefnuræðu hæstv. fyrrv. forsrh. sem hann flutti á haustdögum 1988, nánar tiltekið 2. nóv. það ár. Og það verður að segjast eins og er að þrátt fyrir að leitað sé með miklum velvilja og farið mjög ítarlega yfir þessa ræðu og lesið með eins jákvæðu hugarfari og hægt er að hugsa sér þá verður ekki sagt að um skýra stefnumótun hæstv. forsrh. sé að ræða. Sú ræða var að verulegu leyti hefðbundið fortíðaruppgjör, uppgjör við fortíðina og lýsing á því sem gert hafði verið, en fátt um fína drætti verðandi stefnumótun til framtíðarinnar. Ég hygg að sá hluti stefnuræðu þáv. hæstv. forsrh. sem fjallaði um raunverulega stefnumótun þáv. ríkisstjórnar sé 2 -- 3 mínútur af þeim hálftíma sem ráðherrann hafði til umráða. Svo mikið um þá skýru stefnu sem vænta mátti frá þeim mönnum sem hér hafa galað hvað hæst um að það skorti mjög á skýrleika í stefnumótun núv. hæstv. ríkisstjórnar. Sannleikurinn er auðvitað sá að stefna ríkisstjórnarinnar hefur verið að koma fram og hefur komið fram með skýrum hætti. Það er að sönnu rétt að stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar er ekki mjög löng en það er náttúrlega bara kostur en stefna hennar hefur komið skýrt fram. Hún hefur m.a. birst í þeim efnahagsráðstöfunum sem kynntar hafa verið upp á síðkastið og miða að því, sem flestir sem hér hafa tekið til máls hafa tekið undir, að treysta og tryggja efnahagslegt jafnvægi og stöðugleika í landinu. Þess vegna hefur verið gripið til þeirra efnahagsaðgerða sem mjög hafa verið ræddar á síðustu dögum m.a. hér í þinginu. Núv. hv. stjórnarandstæðingar hafa látið sem svo að viðskilnaður fráfarandi ríkisstjórnar hafi verið mjög góður. Fráfarandi hæstv. forsrh. talaði um að það væri ánægjulegt til þess að vita að hann hefði skilað mjög góðu búi og í ljósi þessa er kannski ekki að undra þó að ekki geti að líta í ræðum hv. stjórnarandstæðinga miklar tillögur um leiðir í þeim vanda sem vissulega blasir við. Því að ef menn eru þeirrar skoðunar að allt sé í svo miklu himnalagi sem hv. stjórnarandstæðingar tala um, þá er auðvitað ekki ástæða til þess að hafa uppi miklar tillögur. Þess vegna er það auðvitað þannig að þegar hv. stjórnarandstæðingar tala hér eins og t.d. hv. 1. þm. Austurl. áðan, þá finnur maður ekki í ræðum hans vott af miklum tillöguflutningi. Að vísu gat þingmaðurinn þess alveg sérstaklega í ræðu sinni að nú kæmi að þeim kafla í ræðunni þar sem mundi örla á tillögum, hugmyndum að lausn á þeim málum sem við blasa, lausn á vandanum í ríkisfjármálum, lausn á vandanum varðandi hina opinberu lánsfjárþörf o.s.frv. Svo biðu menn í ofvæni og niðurstaðan varð sú að ekkert birtist nema einhverjir almennt orðaðir frasar um að það þurfi að draga úr opinberri lánsfjárþörf og það sé mikilvægast að halda jafnvægi í samfélaginu og hann sé sammála ríkisstjórninni um það að gæta aðhalds og sparnaðar í ríkisbúskapnum. Þetta var nú kjarninn í þessum tillöguflutningi. Úr því að svo er hjá hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni, þá er kannski ekki við því að búast að það sé mikið stórbrotnara sem frá stjórnarandstöðunni kemur í þessum efnum. En hver er þá raunveruleikinn? Hvað blasir við okkur? Hver eru þau vandamál sem við er að glíma í búskap ríkisins og hins opinbera? Ég skal nefna nokkur atriði sem hér hafa auðvitað komið fram mörg hver en það sakar ekki að séu ítrekuð. Í fyrsta lagi liggur það fyrir og hefur ekki verið gerður um það ágreiningur að hallinn á ríkissjóði verði að óbreyttu, ef stjórnarstefnu ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar verði fylgt áfram, ef stefnu Ólafs Ragnars Grímssonar, hæstv. fyrrv. fjmrh., verði fylgt áfram, helmingi meiri, verði tvöfalt meiri en talað var um í upphafi þegar fjárlagafrv. var afgreitt. Það liggur fyrir skjalfest að mati þeirra sérfræðinga sem gleggst mega vita, sérfræðinga fjmrn., að hallinn á ríkissjóði verður tvöfalt meiri en um var talað í upphafi. Og telja menn svo ekki ástæðu til þess að taka til hendinni og sýna aðhald og sýna ráðdeildarsemi í ríkisbúskapnum? Í öðru lagi lagði ríkisstjórnin af stað með það í farteskinu að innlendur sparnaður sem átti að standa undir allri opinberri lánsfjáröflun átti að verða 38 milljarðar. Hann verður ekki 38 heldur 26, líka að mati þeirra sérfræðinga sem gleggst mega um vita. Það er kunnara en frá þurfi að segja að fráfarandi ríkisstjórn lagði á það höfuðáherslu að í framtíðinni og í hennar tíð yrði að miða við það að opinber lánsfjármögnun færi fram á innlendum lánamarkaði. Það yrði að reiða sig á þann innlenda sparnað sem til staðar væri í landinu. Þegar það blasir við að sparnaðurinn hefur hrunið saman og ekki bara það, heldur einnig hitt að allar tölur fráfarandi ríkisstjórnar um opinbera lánsfjárþörf eru gersamlega út í loftið og gersamlega vanáætlaðar, þá blasir auðvitað við hverju einasta mannsbarni að það er vá fyrir dyrum. Það blasir auðvitað við að sú stjórnarstefna að fjármagna opinbera lánsfjárþörf eingöngu innan lands gengur ekki upp. Hún er orðin efnahagslega og pólitískt gjaldþrota þegar það liggur fyrir að sparnaðurinn hefur hrunið um 12 milljarða og opinber lánsfjárþörf hefur aukist um 11. Málum er einfaldlega þannig komið núna að opinber lánsfjárþörf er 8 milljörðum meiri, 8 þúsund milljónum meiri en gervallur sparnaðurinn í landinu. Við sjálfstæðismenn vöruðum mjög við því fyrir kosningarnar að miðað við þær forsendur sem þáv. hæstv. ríkisstjórn gaf sér um sparnaðinn í landinu og um opinberar lántökur í landinu væri teflt mjög á hið tæpasta vað. Um þá staðreynd að þáv. ríkisstjórn ætlaðist til þess að 60% af sparnaðinum í landinu rynnu til hins opinbera og það sem eftir væri ætti síðan að skiptast á milli atvinnulífsins og einstaklinganna í landinu sögðum við sem svo: Þessi stefnumótun getur ekki haft nema eitt í för með sér. Hún hlýtur að hafa í för með sér verulega vaxtahækkun. Því að þegar kapphlaup almennings og fyrirtækja um sparnaðinn í landinu byrjar, um þennan takmarkaða sparnað sem hið opinbera ætlaði að skilja eftir til ráðstöfunar fyrir þessa aðila, þá hljóta vextirnir að hækka. Og vitaskuld hefur þetta gerst og það var auðvitað það sem var undirliggjandi í þessu hagkerfi. Það var þessi mikli þrýstingur á það að vextirnir mundu hækka. Og það er auðvitað það sem er að koma á daginn. Hv. 1. þm. Austurl. talaði um það hér áðan að hann efaðist um að vaxtahækkunin nú ylli neinni aukningu í heildarsparnaði í landinu. Hann efaðist um það og hann sagði sem svo efnislega að vaxtahækkun við þessar aðstæður væri alls ekki nein einhlít lausn á þeim vanda sem við var að glíma. Ég gæti ekki verið meira sammála honum en ég er um þetta mál vegna þess að auðvitað er þetta rétt. Vaxtahækkun við þessar aðstæður ein og sér er engin einhlít lausn og þess vegna er það auðvitað þannig að núv. hæstv. ríkisstjórn hefur lagt á það höfuðáherslu að draga úr hinni opinberu lánsfjárþörf, draga úr sókn ríkisins og hins opinbera inn á lánamarkaðinn jafnframt því að hækka vextina. Þannig hefur verið reynt að gera hvort tveggja, að auka á ný sparnaðinn sem efnahagsstefna fyrrv. ríkisstjórnar hafði drepið niður og líka það að draga úr hinni opinberu lánsfjárþörf sem ríkisstjórnin, sem hv. 1. þm. Austurl. sat í, hafði aukið nánast dag frá degi. Það er mjög athyglisvert t.d. að skoða það í opinberum hagtölum að brúttólánsfjárþörf opinberra aðila tvöfaldaðist, jókst um helming, um 100%, á valdatíma hæstv. síðustu ríkisstjórnar. Og samt sem áður láta talsmenn stjórnarandstöðunnar alveg eins og ekkert sé, eins og hér sé ekki um að ræða neitt vandamál sem þurfi að taka á. Sem betur fer finnast þeir talsmenn fyrrv. ríkisstjórnar sem viðurkenna að það sé við vanda að glíma og sem betur fer eru til heiðarlegir talsmenn hæstv. fyrrv. ríkisstjórnar sem tala á þessum nótum, viðurkenna vandann þegar hann blasir við. Ég vil í þessu sambandi sérstaklega vekja athygli á grein eftir Má Guðmundsson, fyrrv. efnahagsráðgjafa fráfarandi fjmrh., sem rekur þessi mál mjög vel, ítarlega og efnislega. Þar er þá a.m.k. um að ræða sæmilega efnislega tilraun til þess að taka til varnar fyrir hæstv. fráfarandi ríkisstjórn og reyna að gera sér grein fyrir því hvað í raun og veru er á seyði í þessum málum sem við erum núna að fjalla um. Mig langar í þessu sambandi til að vitna til nokkurra lykilorða úr grein Más Guðmundssonar sem ég held að ekki síst hv. stjórnarandstæðingar ættu að lesa og kynna sér vel og vandlega. Már Guðmundsson segir t.d. orðrétt, með leyfi virðulegs forseta: ,,Við mikinn vanda er að stríða í ríkisfjármálum og hefur verið um árabil hvað sem líður mismunandi mati á því hver halli ríkissjóðs muni hugsanlega verða í ár að óbreyttu.`` Og áfram heldur Már Guðmundsson, með leyfi forseta: ,,Í fyrsta lagi er útlit fyrir að halli ríkissjóðs verði meiri en gert var ráð fyrir við samþykkt fjárlaga verði ekki gripið til aðgerða í tekju - og útgjaldahlið ríkisfjármálanna.`` Þetta er mjög athyglisverð yfirlýsing. Hann viðurkennir með öðrum orðum að tekju - og útgjaldaáform ríkisstjórnarinnar á fjárlagafrv. hafi ekki staðist. Og áfram heldur hann: ,,Í öðru lagi hefur innlend lánsfjáröflun gengið verr það sem af er en á sama tíma í fyrra og stafar það af minni sparnaði almennings og fyrirtækja en í fyrra og því að vextir á ríkisvíxlum og spariskírteinum hafa dregist aftur úr öðrum vöxtum, einkum á húsbréfum, þrátt yfir hækkun vaxta á ríkisvíxlum og spariskírteinum í upphafi ársins.`` Hér er það viðurkennt að lánsfjáröflun hins opinbera mistókst, eins og við höfum verið að halda fram, þrátt fyrir það að þáv. hæstv. ríkisstjórn hafi beitt sér fyrir vaxtahækkunum, vaxtahækkunum af því tagi og þeim toga sem hv. stjórnarandstæðingar eru sífellt núna gasprandi um og gagnrýnandi okkur fyrir. ,,Í þriðja lagi``, segir svo efnahagsráðgjafi fráfarandi fjmrh., ,,eru svo horfur um innlenda fjáröflun ríkissjóðs taldar verri á árinu í heild vegna minni sparnaðar og aukinnar lánsfjáreftirspurnar fyrirtækja og einstaklinga.`` Og síðan segir hann og það er niðurstaða hans máls að það skipti raunar ekki máli hvaða ríkisstjórn sé við völd. Aðalmálið við þessar aðstæður sé frá hreinu hagstjórnarsjónarmiði minni halli ríkissjóðs og/eða meiri innlend lánsfjáröflun en ella hefði orðið við óbreyttar aðstæður. Í þessari grein er sem sagt farið mjög ítarlega yfir málin og sýnt fram á þennan veikleika sem í raun og veru var kominn fram og hefur verið að birtast okkur mjög áberandi upp á síðkastið varðandi efnahagsstjórn fráfarandi ríkisstjórnar. Í þessum umræðum hefur mjög verið rætt um tengsl þessara vaxtahækkana, sem óhjákvæmilegar voru, ekki síst af þeim ástæðum sem ég hef þegar rakið með skírskotun í grein Más Guðmundssonar, og hinnar svokölluðu þjóðarsáttar, sáttar um sanngjarnt kaup og kjör sem við sjálfstæðismenn studdum mjög þegar þessir tímamótasamningar voru gerðir á síðasta ári. Fyrrv. hæstv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, talaði mjög á þessum nótum og vitnaði með mikilli velþóknun í orð Einars Odds Kristjánssonar, formanns Vinnuveitendasambands Íslands, sem farið hafði viðurkenningarorðum um fráfarandi ríkisstjórn fyrir það hversu vel hún hafði staðið að því að standa með aðilum vinnumarkaðarins að því að vernda þau markmið sem sett höfðu verið í upphafi þjóðarsáttar, ekki síst með þeim hætti að berja niður kauphækkanir BHMR, en það var það mál sem Einar Oddur ræddi um um leið og hann hældi Steingrími Hermannssyni og ríkisstjórn hans í ræðu sinni á aðalfundi Vinnuveitendasambands Íslands. Það væri kannski fróðlegt í þessu sambandi að vekja athygli á því að Einar Oddur Kristjánsson hefur einmitt tjáð sig um það hvert sé samband þeirra efnahagsráðstafana sem nú sé verið að gera og þeirrar þjóðarsáttar sem hann kannski öðrum fremur hefur orðið persónugervingur fyrir. Hann hefur sagt það í blaðaviðtali að hann fullyrði að sú vaxtahækkun sem menn urðu að grípa til við þessar aðstæður núna sé rétt þrátt fyrir það að hún kunni að koma harkalega til skemmri tíma litið við bæði almenning og fyrirtæki í landinu. Hann segir sem svo í Morgunblaðinu 18. maí, með leyfi forseta: ,,Ég fullyrði að þó að vaxtahækkunin sé bæði óvinsæl og komi illa við atvinnureksturinn og margan launþegann, þá er hún rétt.`` Og hann segir: ,,Það hefði þurft að grípa til vaxtahækkunar hjá ríkinu miklu, miklu fyrr`` eins og hann segir orðrétt. Og hann vekur auðvitað athygli á því sem er kjarni þessa máls og hefur auðvitað komið fram í máli okkar talsmanna ríkisstjórnarinnar. Hann segir: ,,Aðalmálið í þessu sambandi er auðvitað það að hægt sé að halda aftur af eyðslu ríkissjóðs þannig að hægt sé að skapa skilyrði til þess stöðugleika sem við þurfum að búa við í okkar landi.`` Virðulegi forseti. Núv. stjórnarandstaða hefur mjög, eins og ég hef rakið, látið sem ekkert sé. Það sé ekki við slíkan vanda að glíma sem við stuðningsmenn hæstv. ríkisstjórnar höfum talað um. Eins og ég rakti fyrr, þá fullyrti fráfarandi hæstv. forsrh. að hann mundi skila mjög góðu búi. Í þessu sambandi langar mig sérstaklega til þess að vekja athygli á því sem ég tel að sé kannski hvað alvarlegast varðandi viðskilnað fráfarandi ríkisstjórnar og er mál sem ég bið sérstaklega talsmenn stjórnarandstöðunnar á landsbyggðinni, talsmenn stjórnarandstöðunnar sem hafa látið sig hagsmuni útflutningsgreinanna einhverju varða, bið þessa menn sérstaklega að leggja við eyrum vegna þess að það blasir við að að óbreyttu stefndi viðskiptahallinn á þessu ári í algert met. Við vorum mjög mörg á árinu 1987 og 1988 sem sögðum: Viðskiptahallinn er gersamlega óásættanlegur eins og hann er og kemur til með að verða að óbreyttu. Við sögðum: Ef ekki verður gripið á þessu máli, ef ekki verður gripið í taumana og beitt þeim aðhaldsaðgerðum sem nauðsynlegar eru, þá mun þessi viðskiptahalli ríða útflutningsgreinunum á slig. 3,5% viðskiptahalli, sem blasti við á árunum 1987 og 1988 og varð reyndin á, er allt of mikill. Hvað er það sem blasir við núna? Jú, að mati fjmrn., þetta er byggt á tölum um innflutning það sem af er árinu og líklegar horfur um útflutning, þá blasir það við að viðskiptahallinn verði ekki 3,5 -- 3,7% eins og hann var á árinu 1987 og 1988 heldur 4,5% af landsframleiðslu. Að viðskiptahallinn verði með öðrum orðum 16 -- 17 milljarðar, 16 -- 17 þúsund milljónir króna. Hafi verið ástæða til þess að bregðast hart við, eins og vissulega var á árunum 1987 og 1988, þá spyr ég: Hvernig var ástæða til þess að bregðast við þessu máli núna? Eru t.d. talsmenn Framsfl. sem mjög höfðu hátt um sig á þessum tíma ekki sammála því að það þurfi að bregðast við þessum alvarlegu og válegu tíðindum með því að gæta aðhalds í ríkisbúskapnum, draga úr þenslunni þar sem hún er og þar fram eftir götunum? Hafa menn kannski skipt um skoðun á þessum árum við að sitja í nokkur ár í ríkisstjórn? Ég vona að svo sé ekki. Ég sagði hér áðan að það hefði lítið komið frá stjórnarandstæðingum varðandi lausnir á þeim málum sem við blasa. En þó að þessar hugmyndir að lausn hafi ekki komið fram hér í umræðunum, þá er það hins vegar þannig að í tímaritinu Þjóðlífi birtist að vísu mjög losaraleg grein, lausleg frásögn af því að alþýðubandalagsmenn hefðu á fyrstu dögum eftir kosningar gengið mjög með grasið í skónum á eftir Alþfl. og að því er ráða má af þessari grein boðið fram mjög athyglisverð mál, mál sem sagt er að hafi átt að greiða fyrir því að Alþb. og Alþfl. næðu saman í stjórn. Og þó að formaður Alþb. sé fjarstaddur, þá situr hér a.m.k. varaformaður þess sama flokks og getur kannski upplýst okkur um það frekar hvað Alþb. var að hugsa með þessum hugmyndum sem þarna voru lagðar fram í tillöguformi. Þar er m.a. gert ráð fyrir því að tekin verði upp kvótaleiga sem í mínu ungdæmi var nú bara kallaður auðlindaskattur. Það verði með öðrum orðum tekinn upp auðlindaskattur ef Alþb. megi nokkru ráða. Þetta eru mjög athyglisverðar upplýsingar sem hér eru lagðar fram og eru auðvitað nýjar í þeim umræðum sem fram hafa farið.  á sér kræla á þeim bæ. Í þessu opnunar - og frjálsræðisplaggi er m.a. gert ráð fyrir að haldið verði áfram að selja ríkisfyrirtæki og væri nú gaman að heyra hvaða ríkisfyrirtæki voru komin á sölulista Alþb. Í öðru lagi er rakinn stuðningur við hið Evrópska efnahagssvæði sem við ræddum um hér áðan. Sérstök stuðningsyfirlýsing í þessu plaggi við hið Evrópska efnahagssvæði og ekki bara það. Frjálsræðið er svo mikið þarna að það er ekki nóg með að það eigi að styðja hið Evrópska efnahagssvæði, heldur efla fríverslun við Bandaríkin, Kanada og Kyrrahafslöndin samfara Evrópusamningnum. Og síðan eigi að fara fram uppstokkun á landbúnaðarkerfinu eins og það leggur sig að því er mér virðist. Þetta er auðvitað hið fróðlegasta plagg. Þó að það sé ekki ítarlegt hérna í þessum litla bút, þá er það örugglega ítarlegra á þessum sjö síðum frjálslyndis og opnunar sem frá er greint og ég veit að varaformaður Alþb. hefur örugglega lesið með mikilli athygli og þekkir auðvitað því að hér er um að ræða, að því er sagt er, hans tillögur, tillögur hans flokks, tillögur til þess að reyna að setja á brú frá Alþb. til Alþfl. Virðulegi forseti. Eins og ég hef sagt hefur ekki í þessum umræðum komið fram mjög ítarleg stefnumótun stjórnarandstöðunnar þó að við því hafi verið að búast vegna þess að stjórnarandstæðingar hafa talað hér langt mál. 

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Það bar svo við að forustumenn ríkisstjórnarinnar, annars vegar hæstv. forsrh. og hins vegar hæstv. utanrrh., vitnuðu báðir í látna menn þegar þeir vildu undirstrika mikilleik þeirrar stefnu sem nú væri upp tekin. Hæstv. utanrrh. vitnaði í ræðu þá er merkust hefði verið haldin á Alþingi og vildi með því móti koma því á framfæri að hann tæki það eitt sér til fyrirmyndar sem gott væri. Reyndar var þetta áður en hv. 3. þm. Vestf. flutti hér ræðu sína áðan. En hvað um það. Efasemdarmenn voru í salnum og þau undur gerðust að hv. 9. þm. Reykv. dró það mjög í efa að satt væri frá sagt af hæstv. utanrrh. Sá maður sem flutti hina merku ræðu og gagnorðu eins og utanrrh. hafði frá sagt var Þorgeir Hávarsson. En aftur á móti vildi hv. 9. þm. Reykv. halda því fram að hér væri um Þorgeir Ljósvetningagoða að ræða. Nú veit ég það að hæstv. utanrrh. þekkir vel til sögu Vestfjarða og á Þorgeiri Hávarssyni hefur hann full deili. Hins vegar er mér ekki kunnugt um það hvort hann veit eitthvað um Þorgeir Ljósvetningagoða. Það er þó hugsanlegt en þar er um mann úr Þingeyjarsýslu að ræða. Ég vil aftur á móti vekja athygli á því að Þorgeir Hávarsson orðaði í mjög stuttu máli það sem hann hafði merkast sagt um dagana. Með leyfi forseta hljóðar þetta svo: ,,Það bar til um vorið eftir að þeir Þorgeir og Þormóður fóru norður á Strandir og allt norður til Horns. Einn dag fóru þeir í bjarg að sækja sér hvannir og í einni tó er síðan er kölluð Þorgeirstó skáru þeir miklar hvannir. Skyldi Þormóður þá upp bera en Þorgeir var eftir. Þá brast aurskriða undan fótum hans. Honum varð þá það fyrir að hann greip um einn hvannnjóla með grasinu og hélt þar niðri allt við rótina, ella hefði hann ofan fallið. Þar var sextugt ofan á fjörugrjót. Hann gat þó eigi upp komist og hékk þar þann veg og vildi þó með öngu móti kalla á Þormóð sér til bjargar þó að hann félli ofan á annað borð og var þá bani vís sem vita mátti. Þormóður beið uppi á hömrunum því að hann ætlaði að Þorgeir mundi upp koma. En er honum þótti Þorgeiri dveljast svo miklu lengur en von var að, þá gengur hann ofan í skriðuhjallana. Hann kallar þá og spyr hví hann komist aldrei eða hvort hann hefur enn eigi nógar hvannirnar. Þorgeir svarar þá með óskelfdri röddu og óttalausu brjósti: ,,Eg ætla,`` segir hann, ,,að eg hafi þá nógar að þessi er uppi er eg held um.`` Ég efa að annar hafi nú flutt á gagnorðari hátt sitt mál, en nokkuð hefur þetta í munnlegri geymd hæstv. utanrrh. lengst því að þar hefur það að ræðu orðið. En einnig hefur líka nokkuð ruglast til með staðinn því að hann villist á fuglabjargi og Almannagjá, en þar hefur brattlendi á báðum stöðum orðið vafalaust til að villa um fyrir honum. Ég vil aftur á móti að það sé á hreinu og hv. 9. þm. Reykv. velkist ekki í neinum vafa um það hver það er sem hæstv. utanrrh. hefur því sem næst gert að leiðtoga lífs síns í vopnaburði hér í þingsölum. Ég tel að þá sé næst að víkja þar að í ræðu hæstv. forsrh., sem nú er stjórnandi þessa lands, og vísa á bug þeim misskilningi sem hér kom fram í ræðu hv. 3. þm. Vestf. að samhliða bæri að ræða stefnuræðu hæstv. fyrrv. forsrh. frá 1988. Hæstv. núv. forsrh. minnist á það í sinni ræðu að honum hafi verið sögð saga í barnaskóla af Persakeisara sem lét flengja sjóinn með svipum vegna þess að sjógangur torveldaði stríðsáform hans. Og með leyfi forseta er það orðrétt svo sem hann leggur út af þessu: ,,Þessi keisari skildi ekki hversu lítils maðurinn má sín gagnvart máttarvöldum og gagnvart hinum hörðu lögmálum sem um alla menn gilda.`` Í þessari yfirlýsingu er hæstv. forsrh. í allri hógværð að vekja á því athygli að honum sé ekki áfátt sem Persakeisara að þessu leyti að hann skilji gjörla hversu lítill maðurinn er gagnvart hinum hörðu lögmálum. Auðvitað er þetta í beinum tengslum við það sem kemur svo í framhaldi seinna í ræðunni þar sem hann vekur athygli á því að hófstilling og skilningur á eigin takmörkunum hlýtur að vera aðalsmerki vestrænna stjórnmálamanna. Mér er það nú nokkuð umhugsunarefni satt best að segja hvort það séu höfuðeinkenni hæstv. forsrh. sem taldi að annað minna hlutskipti kæmi nú varla til greina ef hann yfirgæfi borgarstjórastól Reykjavíkur en að gerast forsætisráðherra á Alþingi strax og hann væri kominn hér inn. En hvað um það. Við skulum örlítið hugsa um bakgrunninn. Persakeisari var á sínum tíma stjórnandi yfir mjög stóru og voldugu ríki og vestræn menning má þakka guði fyrir að hæfileikar hans voru ekki meiri en þeir þó voru því að svo mjög saumaði hann að Grikkjum að aðrir veittu þeim ekki meiri skráveifu. Hann fór með her sinn yfir Dardanellasundið með því að láta herskipin mynda flotbrú yfir og reið þar yfir með sitt riddaralið. En hver var vandi hans á ströndinni forðum þegar hann gaf hermönnunum fyrirmæli um að fara að berja sjóinn? Vandi hans var sá að hann var með her sem var aðgerðarlaus og hann þurfti að koma í veg fyrir það að þeir dræpu hvern annan. Og til þess að fela þeim einhver verkefni sem mundu nú þreyta herinn en jafnframt halda honum til hæfilegs aga taldi hann vitlegast að láta þá berja sjóinn. Og það skulu þeir vita að sá her sem öllu hlýðir að hann jafnvel hlýddi þeim fyrirmælum foringja síns að berja sjóinn barðist af þeirri hörku hinum megin að ekki var á bætandi og vafalaust kannast margir við það sem Magnús Ásgeirsson orti um: Lofsöngskórarnir lyfta í hæðir Leonidasi og falli hans. En þessi frægi hershöfðingi Spartverja varði Laugarskarð þar til þeir féllu félagar hans fyrir innrásarherjum Persanna. Ég er ekki viss um að allt sem við látum aðhafast í dag og flokkum undir þjálfun þess efnis þætti standast tímans tönn ef horft væri í fjarlægð á það. Einu sinni bárust þær fréttir með blöðum að víkingasveitin íslenska hefði öll fengið fyrirmæli um það að stökkva fram af palli og niður í sandbing og væri komin á sjúkrahús vegna þess að þetta var meira en þeir voru færir um og höfðu menn brákast á ökklum eða annars staðar við byltuna því að sandbingurinn reyndist freðinn. Þeir tóku nú ekki betur flugið í það skiptið þó að hraustir væru. Hins vegar eru ekki neinar fréttir af því að einn einasti hermaður Persakeisara hafi skaðast á því að berja sjóinn en það gerðu þeir svikalaust ef marka má söguna. Ég spyr aftur á móti sjálfan mig að því hvort sú stefnumörkun sem birtist í ræðu hæstv. forsrh. og er að finna á bls. 14 í þeirri ræðu sem okkur var send og ætti að vera aðalumhugsunarefnið fyrir hv. 3. þm. Vestf. segi mönnum að nú séu komnir þeir menn til valda sem þekki sín takmörk. En þar stendur svo, með leyfi forseta: ,,Í tengslum við peningamál er rétt að vekja sérstaka athygli á því ákvæði stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar að kannaðir verði kostir þess að tengja íslensku krónuna við evrópska myntkerfið og stuðla þar með að auknum stöðugleika í íslensku efnahagslífi. Sú hugsanlega tenging er til marks um þann ásetning ríkisstjórnarinnar að gera þau kjör sem íslenskir atvinnuvegir búa við sambærileg við það sem gerist í öðrum löndum. Ramminn í peningamálum hefur verið of veikur og óhjákvæmilegt að styrkja hann.`` Hæstv. viðskrh. notar það orð um þetta að nú eigi að ,,aga`` íslenskt atvinnulíf. Hæstv. fjmrh. talar aftur á móti út um borg og bí um þetta tæpitungulaust og segir að hugsunin sé sú að þeir stefni að því að binda þetta fast. Þetta er ekki algerlega skýrt orðað, hv. 3. þm. Vestf. Það er látið í það skína að það eigi að athuga þetta, en fjmrh. undirstrikar að það eigi að gera þetta. Hæstv. forsrh. sagði aftur á móti að þetta þýddi ekki endilega stöðugt gengi, þýddi ekki endilega blýfast gengi. Ef það er bundið fast, þá er það illa bundið ef það fylgir ekki eftir því gengi sem hér er verið að tala um. Vissulega eru þessi atriði í stefnuskránni mér ærið áhyggjuefni. Það varð ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar að falli að hún ofmat styrkleika stjórnmálamanna. Hún hélt að hægt væri að halda gengi íslensku krónunnar föstu eins og stjórnmálamenn vildu. Það væri hægt að binda það fast. Við munum eftir hvað gerðist á vordögum þegar hæstv. forsrh. þeirrar ríkisstjórnar ætlaði til Ameríku. Þá gerðist það að gjaldeyririnn sópaðist út úr bönkunum með ævintýralegum hraða og lögmál markaðarins tóku við. Lögmál markaðarins sem ég hélt að hæstv. forsrh. gerði sér grein fyrir. Samkvæmt lögmálum markaðarins ræður Bandaríkjaforseti ekki skráningu Bandaríkjadollars. Margrét Thatcher réði ekki skráningu pundsins og ekki heldur núv. forsætisráðherra þar. Okkur berast þær fréttir að á fjármagnsmörkuðum og uppboðsmörkuðum hækki pundið eða lækki, hækki Bandaríkjadollar eða lækki. Sem sagt, markaðslögmálin eiga að gilda undir þessum kringumstæðum. En hér dettur mönnum í hug að hægt sé að afnema öll markaðslögmál og binda þetta fast. Ég hef varpað þeirri spurningu fram hvort menn treystu sér til að reka verslun hér í Reykjavík ef maðurinn sem kemur inn af götunni fær að ákveða verðið á vörunni í búðinni. Treysta menn sér til að reka verslun undir þessum kringumstæðum? Eru menn ekki með fastgenginu að segja við þá sem framleiða íslenskan gjaldeyri og framleiða erlendan gjaldeyri: Við viljum ráða á hvaða verði hann er keyptur. Við viljum ráða því, þ.e. kaupandinn vill ráða. Hann vill ekki láta markaðslögmál ráða á hvaða verði hann er keyptur. Hann vill að Seðlabanki Íslands segi við manninn sem er búinn að afla þessa gjaldeyris: Ég ætla að taka þennan gjaldeyri af þér og borga þér þetta fyrir hann. Það er ekki skrýtið þó að hv. 1. þm. Vestf. setji hönd undir kinn því að hann veit alveg hvað þetta kostar. Það þýðir gjaldþrot sjávarútvegsfyrirtækjanna hringinn í kringum landið ef verðbólgan fer af stað. Svo einfalt er það. Það væri fróðlegt fyrir hæstv. ráðherra að kynna sér það hvað forverar Sjálfstfl. á Alþingi Íslendinga sögðu um þessa hluti. Sögðust þeir vera að fella gengið? Nei. Þeir sögðust vera að skrá það rétt og þeir sögðu satt. Það liggur nefnilega fyrir að það er ekki á valdi stjórnmálamanna að ákveða gengi nokkurs gjaldmiðils. Það hlýtur að vera markaðurinn einn sem ræður því. Efnahagsleg stjórn í landinu ræður því hvaða verð er á gjaldmiðlinum. En það er hægt að falsa hann ef menn vilja. Það var gert í kommúnistalöndunum, þar var hann falsaður. Gjaldeyririnn var fjórfaldur í Ungverjalandi miðað við það sem hann var seldur á á torgum úti. Hann var áttfaldur í Búlgaríu fyrir nokkrum árum. Svo tala menn um að það sé komin ríkisstjórn sem ætli að virða vestrænt hagkerfi og starfa eftir því, nema með einni undantekningu: Hún ætlar sjálf að ákveða á hvaða verði menn kaupa gjaldeyrinn. Ég skora á þá menn, sem svona tala og boða að þetta sé hægt, að reka verslun, þó ekki væri nema mánaðartíma í Reykjavík og láta kúnnann ákveða á hvaða verði varan er seld. Sem sagt, þegar viðskiptavinurinn kemur inn í búðina þá spyrjið þið hann: Á hvað ætlar þú að kaupa þetta? og afgreiða svo út úr versluninni samkvæmt því. Þetta er það sem menn eru að leggja hér til. Svo munu menn segja: En hvað með Evrópu? Nú eru Danir búnir að binda dönsku krónuna. En hvers vegna? Af því að Danmörk er ekki lengur sjálfstætt land. Svo einfalt er það. Danmörk er bara eitt hérað í Evrópu, eitt hérað í hinu nýja stóra ríki, Bandaríkjum Evrópu. Auðvitað ræður eitt hérað ekki sínu gjaldeyrisverði. Það liggur í hlutarins eðli. Það er engin sérstök extra skráning á íslensku krónunni á Austfjörðum eða á Snæfellsnesinu eða á Vestfjörðum. Það gengur ekki upp og alveg eins verður engin sérstök skráning á dönsku krónunni í þessu stóra ríki. Auðvitað verður það í reynd að það er verið að leggja hana niður sem gjaldmiðil með þessu móti. Og hæstv. viðskrh. fer nú enn einu sinni af stað með tímasprengjuna, banabita ríkisstjórna sem hann hefur átt að ráðleggja, og boðar fast gengi. Það væri skynsamlegra að taka upp draugatrú en að ætla að fara eftir þessu. Það stendur kannski til líka, ég veit það ekki. Það er ekki orð um það í stefnuræðunni. En af því að ég vil trúa því að þetta mál sé enn á athugunarstigi þá mælist ég til þess að menn hugsi sig mjög vel um áður en þeir binda þetta fast. Og svo maður tali nú á sjómannamáli, þá væri þetta ákvörðun um að hætta að hreyfa stýrið fram og til baka, heldur láta logsjóða það bara fast í eitt skipti fyrir öll og láta svo ráðast hvert skútan færi.

Forsætisráðherra (Davíð Oddsson) : Herra forseti. Hv. 1. þm. Austurl. fjallaði í máli sínu einkum um tvo þætti. Annars vegar mál sem snerta sjávarútvegsstefnu og hins vegar þætti varðandi húsnæðismálin og reyndar vaxtamál í beinum og óbeinum tengslum við þau. Hv. þm. nefndi það að hann sæi ekki rök fyrir þeirri fullyrðingu hæstv. viðskrh. að mál þessi hefðu verið komin í öngstræti og í annan stað talaði hann um að það væri ófært að af hálfu ríkisstjórnarinnar væri talað með svo mjög mismunandi hætti um jafnmikilvægan þátt og sjávarútvegsmálin. Ég vil ræða þessi tvö atriði í samhengi og rifja aðeins upp hvernig þessi mál voru komin hvað þetta snertir á síðustu dögum fyrri ríkisstjórnar, hvort þau mál hafi verið komin í öngstræti og hvort ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir og talsmenn þeirra hafi talað einum rómi um þessi mál, til að mynda gagnvart kjósendum sem áttu að velja Alþingi og hugsanlega stuðla að myndun ríkisstjórnar eftir kosningar. Auðvitað fór því fjarri að ríkisstjórnarflokkarnir töluðu einum rómi. Sem sjútvrh. talaði hv. 1. þm. Austurl. auðvitað um kvótann með sínu lagi og vildi ekki miklar breytingar á honum gera, taldi hann hafa verið farsæla lausn ef ég man rétt. Alþfl. vildi gjörbreytta stefnu, vildi kvótaleigu eins og menn minnast og flutti fyrir þeim hugmyndum sínum sín rök. Alþb. hafði aftur á móti mismunandi skoðanir á málinu eftir því hvernig lá á. Hv. 8. þm. Reykn. talaði um að af hálfu Alþb. hafi verið settar fram mjög athyglisverðar tillögur þegar hv. 3. þm. Vesturl. við annan mann skrifaði sérstaka grein um það með hvaða hætti ætti að fara með þetta mál. Þarna væri komin alveg ný lausn, nokkurs konar aflagjald og nýtt skrapdagakerfi undir heitinu banndagakerfi. En hann tók jafnframt fram og þeir alþýðubandalagsmenn þegar þeir áttu við talsmenn Kvennalistans að Alþb. væri líka hlynnt byggðakvóta. Ég get því ekki ímyndað mér að hægt hafi verið að tala með misjafnari hætti um þennan þátt en stjórnarflokkarnir gerðu fyrir síðustu kosningar og sá blæbrigðamunur sem nú er talað um af hálfu núv. stjórnarflokka er hátíð mikil hjá því sem þarna var. Núv. stjórnarflokkar hafa komið sér saman um það með hvaða hætti þeir vilji nálgast þetta viðfangsefni. Þeir halda því ekki leyndu og enginn þarf að fara í grafgötur með það að þessir tveir flokkar töluðu líka með mismunandi hætti fyrir kosningar. Þá lá ekki á þeim sú skylda að boða sameiginlega stefnu eða hafa sameiginlega afstöðu, eins og hefði mátt gera kröfu til þáv. ríkisstjórnarflokka sem sinntu þeirri skyldu sinni með þeim hætti sem ég var að lýsa. Núv. stjórnarflokkar hafa komið sér saman um með hvaða hætti þeir vilja nálgast þetta viðfangsefni. Þá vil ég koma að beinum spurningum sem hv. 1. þm. Austurl. bar fram varðandi þessa þætti. Fyrst varðandi þá nefnd sem stjórnarflokkarnir hafa orðið ásáttir um að skipa og hefur verið lýst að það skuli vera fullt jafnræði milli þeirra. Þingmaðurinn spurði hversu fjölmenn þessi nefnd yrði, hver yrði formaður nefndarinnar og hver skipaði nefndina. Gert er ráð fyrir því að þessi nefnd verði sjö manna, þrír frá hvorum stjórnarflokknum og síðan formaður. Formaður, eins og nefndin, er skipaður af hæstv. sjútvrh. en það er gert ráð fyrir því að samráð verði milli stjórnarflokkanna um formanninn. Það kemur auðvitað í hlut hæstv. sjútvrh. að leita þess samráðs og skipa síðan formanninn og nefndina í framhaldi af því. Það er auðvitað alveg ljóst að nefndin mun eiga náið og gott samstarf við alla þá aðila sem að þessu máli koma, hagsmunaaðila sem aðra. Með öðrum hætti vinnst þetta mál ekki skaplega. Síðan þegar málið kemur til kasta þingsins, þegar það nálgast þann farveginn, tel ég alveg einsýnt að einnig verði haft náið samstarf við stjórnarandstöðuna. Með þessum hætti hafa stjórnarflokkarnir markað þá braut með hvaða hætti þeir vilja nálgast þetta viðfangsefni. Og ég verð að segja það og endurtaka það að mér finnst miklu meiri samhljómur í þessari stefnumótun og þessari atburðarás en nema mátti úr orðum talsmanna fráfarandi stjórnarflokka fyrir síðustu kosningar þar sem hvað gekk á annars horn og enginn samhljómur var. Hv. þm. ræddi töluvert um húsbréfin og vandamál sem þeim tengdust vegna þeirrar miklu eftirspurnar eftir því naumt skammtaða sparifé sem nú væri. Ég hef nú tekið eftir því að undanförnu að ótrúlega fljótt eru tveir fráfarandi stjórnarflokkar að hlaupa frá verkum sínum í síðustu ríkisstjórn --- hreint alveg með ótrúlegum hraða. Ég las það í viðtali við hv. 7. þm. Reykn., hæstv. fyrrv. forsrh., að húsbréfin hefðu hreinlega verið mistök. Það hefði verið eðlilegra að segja þetta fyrir kosningar en eftir kosningar. Ég minnist þess alveg sérstaklega þegar formenn flokka voru í yfirheyrslu í sjónvarpi. Þá var auðvitað formaður Framsfl. þar til sérstakrar yfirheyrslu eins og við hinir. Þar var lesið fyrir hann upp úr stefnuskrá Framsfl. fyrir kosningarnar 1987 þar sem var sagt eitthvað á þá lund að efla ætti húsnæðiskerfið og gera á því umfangsmiklar breytingar. Spyrjendurnir bentu á að húsnæðiskerfinu frá 1986 hefði verið lokað, hvort þetta væru efndir. Þá svaraði formaður Framsfl. og þáv. forsrh. að húsbréfakerfið, sem komið hefði verið á af hans ríkisstjórn, væri þessi umbreyting og bylting sem þarna hefði verið boðuð. Þetta var þremur vikum eða svo, kannski fjórum, fyrir kosningar. Nú er liðinn mánuður frá kosningum og þá er sagt að kerfið sé mistök. Ég get ekki ímyndað mér að fólkið í landinu vilji hentistefnu af þessu tagi og muni flokka hentistefnu af þessu tagi undir óheilindi, bæði gagnvart samstarfsmönnum í ríkisstjórn og gagnvart kjósendum sem fá boðskap af þessu tagi. Reyndar, ef maður fer að fara yfir málin eins og menn hafa hlaupið frá þeim, var í þessu sama viðtali rætt við hv. 7. þm. Reykn. um álmálið. Þar voru stórkostleg mistök gerð líka að mati þingmannsins. Við höfum heyrt það sama um Evrópskt efnahagssvæði og jafnframt hefur hann tekið fram að stjórn ríkisfjármálanna síðasta missirið hafi verið mistök. Ég sé því ekki annað en langan mistakaferil í þessari ríkisstjórn sem hann vildi helst endurreisa og hefur talið í þessum viðtölum að vel hefði mátt gera, þrátt fyrir samfelldan mistakaferil sem rakinn var af hálfu hans í þessum viðtölum. Hv. 1. þm. Austurl. spurði hvort ákveðið hefði verið að takmarka útgáfu húsbréfa á þessum þrengingartímum og þá eftirspurn sem er eftir minnkandi sparifé almennings. Slík ákvörðun hefur ekki verið tekin. Ég tel reyndar að sá áfangi sem ríkisstjórnin náði og kynntur hefur verið í húsnæðismálum hafi verið afskaplega mikilvægur, hefði þurft að gerast fyrr en hafi verið afskaplega mikilvægur og um hann var samstaða. Ég tel hins vegar að húsbréfin hljóti að verða áfram til meðferðar hjá ríkisstjórninni og til þess þáttar verði litið varðandi heildareftirspurn eftir lánsfé. Á hinn bóginn vil ég ítreka það að ég tel að húsbréfin séu komin til að vera og þau eigi eftir að sanna sig þegar þau fá að starfa við heilbrigðar aðstæður. Þessi ríkisstjórn er að vinna að því að skapa þessar heilbrigðu aðstæður, m.a. með því að losa sig við hið tvöfalda kerfi sem í gangi hefur verið og með því að reyna að draga úr umsvifum á öðrum sviðum. Menn gera líka ráð fyrir því að áform um útvíkkun á húsbréfakerfinu verði að bíða um sinn. Allt þetta tel ég vera afskaplega mikilvægt. Ég tel að það sé allt of snemmt að fella dóma yfir húsbréfakerfinu með þeim hætti sem hv. 7. þm. Reykn. leyfði sér að gera þrátt fyrir stórar yfirlýsingar örskömmu fyrir kosningar. Hv. 2. þm. Vestf. hélt sig mest við hvönnina og reyndar Persakeisara, sem ég hafði aðeins fjallað um. Ég verð að segja það eins og er að ég get ekki ímyndað mér neinn sem mundi vera líklegri til þess að segja spakleg ummæli á örlagastundu eins og þeirri, hangandi í hvönn fyrir þverhníptu bjargi heldur en einmitt hv. þm. En varðandi Persakeisara, sem ég hafði nefnt sérstaklega í minni ræðu, þá lét ég þess líka getið að sumir talsmenn fyrrv. ríkisstjórnar hafi borið sig líkt að og Persakeisari við stjórnun vaxta- og peningamála. Það er fróðlegt í þessu sambandi að hafa í huga að hv. þm. sagði að hermennirnir hefðu forðum verið látnir berja sjóinn með svipu því ella hefðu þeir farið að berja hvern annan. Vel má vera að þetta hafi verið hugsunin hjá hæstv. þáv. forsrh. að haga sér eins í vaxta- og peningamálum til þess að stuðningsmenn stjórnarinnar færu nú ekki að berja hvern annan. En ég man reyndar ekki betur en þetta hafi ekki dugað vegna þess að þeir hafi einmitt varðandi vaxtamálin, hér í þinghúsinu, tekið upp á því að berja hvern annan.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Myndun núv. ríkisstjórnar getur vissulega boðað kaflaskil í íslenskum stjórnmálum ef ríkisstjórninni endist aldur og hún situr út þetta kjörtímabil. Það eru hins vegar nú þegar farnar að koma fram efasemdir í opinberri umræðu um það hvort innviðir ríkisstjórnarinnar séu slíkir og stuðningur við hana í landinu sé slíkur að ekki sé víst að hún verði margra ára gömul. En hvað sem líður slíkum spádómum og skoðanakönnunum er alveg ljóst að myndun þessarar stjórnar getur reynst afdrifarík. Hún felur í sér hægri stefnu með aukið frjálsræði markaðsafla og samdrátt í félagslegri þjónustu. Fyrir landsbyggðina eru hættumerkin mörg og auðsæ og það getur verið skammt í skerðingu á efnahagslegu og stjórnarfarslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Nokkuð hefur verið rætt um myndun ríkisstjórnarinnar og hversu langan aðdraganda stjórnarmyndunin átti sér. Ég hef haldið því fram, og gerði það raunar á síðasta þingi, að þá þegar væru komin skýr teikn um að búið væri að ganga frá föstu bandalagi milli Alþfl. og Sjálfstfl. um myndun ríkisstjórnar að loknum kosningum ef þeir fengju til þess meiri hluta. Sólarmerkin voru auðvitað mörg og auðsæ að þessu leyti. Einna skýrast lágu þau fyrir í sambandi við álmálið svokallaða og það sem laut að ráðum í þýðingarmiklum stjórnum eins og stjórn Landsvirkjunar, sem tengist því máli, og birtist mönnum fyrir þinglok þegar Sjálfstfl. rauf samkomulag sem hann var búinn að gera við Kvennalistann um kosningar í þá þýðingarmiklu stjórn. En það var auðvitað mjög margt annað sem lá fyrir, einnig tengt þessu máli. Það voru beinar yfirlýsingar af hálfu núv. varaformanns Sjálfstfl. þess efnis að ef þáv. ríkisstjórn hefði ekki meiri hluta til að ganga frá álsamningum mundi Sjálfstfl. hlaupa undir bagga. Auðvitað var hlustað á þessi mál af þeim sem með völdin fara í Alþfl. Og það voru fleiri ráðin að tjaldabaki sem tengdust þessu bandalagi, þar á meðal ráðning nýs seðlabankastjóra. Ætli það hafi verið einhver tilviljun að það var gengið frá því milli þessara flokka að í sæti Geirs Hallgrímssonar heitins sem bankastjóri í Seðlabankanum kæmi þingmaður úr Sjálfstfl., Birgir Ísleifur Gunnarsson? Og það var raunar bent á það af þeim sem hér stendur í umræðum á síðasta þingi að tengt þessu máli væri samkomulag um það að þáv. og núv. hæstv. viðskrh. hefði verið að tryggja sér bankastjórastól í Seðlabankanum þegar tímar líða innan fárra ára. Það vill svo til að einmitt nú í dag lesum við það í einu dagblaðanna og sjáum það með nokkuð ótvíræðum hætti staðfest af málsvörum Alþfl. og raunar hæstv. viðskrh. sjálfum að þannig var frá hnútunum gengið. Það var sem sagt ekki aðeins verið að fjalla um ráðherrastóla heldur líka um bankastjórastóla í þessum efnum fyrir utan svo þau málefni sem Alþfl. voru kærust í síðustu ríkisstjórn og hann reyndi að keyra þar fram og sem hann fékk undirtektir við frá Sjálfstfl. án skilyrða eins og undirstrikað hefur verið, án þess að þar væru nokkrir varnaglar slegnir, bæði í sambandi við byggingu álbræðslu á Keilisnesi og einnig í sambandi við stofnun Evrópsks efnahagssvæðis ef samningar væru á annað borð í boði þar að lútandi. Það eru líka sterkar líkur fyrir því, þó að hæstv. forsrh. væri að reyna að bera það af sér hér í ræðu fyrr í þessari umræðu, að hann hafi hnýtt endana í sambandi við þetta bandalag áður en hann tók ákvarðanir um það að bjóða sig fram til forustu í Sjálfstfl. gegn þáv. formanni Þorsteini Pálssyni. Því að auðvitað þurfti hæstv. núv. forsrh. að hafa tryggingu fyrir því eins mikla og hann gæti til þess að skila flokki sínum inn í ríkisstjórnarsamstarf að kosningum loknum. Þessi ráð eru því ráðin að öllum líkindum fyrri hluta febrúarmánaðar og raunar liggja þræðirnir lengra til baka. Það verður hins vegar ekki talið heiðarlegt af Alþfl. að reyna að breiða yfir þessi áform og yfir þetta samkomulag sem ráðið var að tjaldabaki fyrir kosningar og villa á sér heimildir með þeim hætti sem hann reyndi að gera, að hann hugsanlega væri til viðtals um áframhaldandi stjórnarmyndun þeirra flokka sem þá mynduðu ríkisstjórn og safna til sín fylgi með málflutningi frambjóðenda víða um land sem gekk allur í þá átt að það væri það samstarf sem Alþfl. keppti að að kosningum loknum. En nú er Alþfl. kominn í þetta samstarf og hæstv. forsrh. minnti sérstaklega á í stefnuræðu sinni viðreisnarárin ellefu eða tólf á árunum 1959 -- 1971 með þessum orðum, með leyfi forseta: ,,Ég tel að stjórnarmyndunin sé rökrétt niðurstaða af úrslitum nýgenginna kosninga. Sjálfstfl. og Alþfl. fengu sameiginlega ríflegan meiri hluta á Alþingi. Afar góð reynsla var af samstarfi þessara tveggja flokka á árunum 1959 -- 1971.`` Þetta og fleira sagði hæstv. forsrh. þegar hann var að rifja upp endurminningarnar af þessu stjórnarsamstarfi. Ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að grípa hér niður í gamla umræðu, í ræðu sem haldin var síðla á þessu tímabili af manni sem eitt sinn var í Alþb., gekk síðan í Samtök frjálslyndra og vinstri manna og að lokum í Alþfl., forustumaður í íslenskri verkalýðshreyfingu, Björn Jónsson. Hann sagði við almenna stjórnmálaumræðu 1969 þegar hann leit yfir ferilinn, svo langt sem þá var komið sögu: ,,Eftir eigin uppgjöri á kjaraþróun vinnustéttanna á viðreisnarárunum, frá 1960 og til þessa dags, standa leikar nú svo að almennt neysluvöruverðlag hefur rétt um það bil þrefaldast, þ.e. verðbólguvöxtur orðið nálægt 20% á ári að meðaltali, sem mun vera nálegt heimsmeti ef frá eru skilin ríki Suður - Ameríku. Á hinn bóginn hefur kaup verkamanna hækkað verulega minna á sama tímabili og hvergi nærri haldið í við óðaverðbólguna, einkanlega þegar þess er gætt að þær neysluvörur sem hinir lægst launuðu kaupa og neyta hlutfallslega meira en aðrir hafa jafnvel áttfaldast meðan meðalhækkanir hafa þó haldist innan þreföldunarmarkanna enn sem komið er. . . . Síðustu tvö árin hefur steininn tekið úr í þessum efnum er kjör verkafólks hafa fyrir beinan tilverknað stjórnvalda verið rýrð um 20 -- 25% að mati verkalýðssamtakanna.`` Og í sömu umræðu segir hv. þm. eftir að hafa vikið orðum að fyrrv. samstarfsaðilum í Alþb.: ,,Á hinu leitinu stendur svo Alþfl., sem hefur fyrirgert öllum siðferðilegum rétti til að bera sér í munn orðið ,,jafnaðarstefna`` eftir 11 ára þjónustu við Sjálfstfl., þar sem engu stefnumáli jafnaðarmannaflokks hefur verið fram komið.`` Þetta var dómur Björns Jónssonar yfir þessu stjórnarsamstarfi sem hæstv. forsrh. minntist svo ljúflega í stefnuræðu sinni.

Er ekki rétt að kalla utanrrh. í salinn og lofa honum að heyra þetta?

Jú, það væri full ástæða til þess en kannski rifja ég eitthvað upp úr munni föður hans síðar í umræðunni og þá er rétt að hæstv. utanrrh. verði viðstaddur. Í þessari stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar, sem er stuttorð og hefur verið sérstaklega lofuð af núv. formanni þingflokks Alþfl. fyrir það að vera stuttorð, gagnorð og áræðin og kölluð bjarghellan, er m.a. boðaður niðurskurður ríkisútgjalda og að þjónustustofnanir taki í auknum mæli gjöld fyrir veitta þjónustu. Það á að semja um aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði og ríkisstjórnin hefur þegar veitt utanrrh. fyrirvaralaust umboð til þess að ganga frá slíkum samningi. Það á að kanna hvernig stuðla megi að auknum stöðugleika í efnahagslífinu með tengingu íslensku krónunnar við evrópska myntkerfið og það á að ljúka samningum um álbræðslu á Keilisnesi sem hefur í för með sér um 100 milljarða kr. fjárfestingu ef í verður ráðist.  Í stefnuyfirlýsingunni er auk þess boðað: . . . ,,að Íslendingar verði á fordómalausan hátt þátttakendur í hinni miklu umsköpun í átt til frelsis sem nú setur svip sinn á þróun stjórnmála í Evrópu.`` Þessi véfréttarstíll ætti að minna menn á að hvorugur stjórnarflokkanna hefur útilokað aðild að Evrópubandalaginu. Þetta eru siglingaljósin, sum nokkuð óskýr, sem við blasa af þessari ríkisstjórn sem núv. stjórnarflokkar bundu fastmælum mörgum vikum fyrir kosningar að efna til ef þeir fengju til þess fylgi. Ég ætla, virðulegi forseti, að víkja hér nánar að örfáum atriðum þessara mála og óska eftir því að auk hæstv. viðskrh., sem ég ætla að ræða ögn við hér varðandi málefni Evrópsks efnahagssvæðis, og raunar hæstv. utanrrh., sem ég óska eindregið eftir að verði hér viðstaddur, verði hæstv. umhvrh. einnig hér fljótlega í þingsal vegna fyrirspurna sem ég ætla að bera fram við hann og tengjast álbræðslu á Keilisnesi. Þátttaka Íslands í Evrópsku efnahagssvæði er einn af hornsteinum þessarar ríkisstjórnar. Eins og fram hefur komið, þá liggur fyrir um það fyrirvaralaus stuðningur Sjálfstfl. við kröfu Alþfl. um það og keppikefli að slíkur samningur verði gerður. Nú er það svo að það var hér til sérstakrar umræðu þegar hæstv. utanrrh. flutti skýrslu um Evrópskt efnahagssvæði, hvort með því að stefna að slíkum samningi væri verið að skerða völd íslenskra stofnana, Alþingis Íslendinga, íslensks dómsvalds og fullveldi okkar á fleiri sviðum. Ég inni forseta eftir því hvort ekki sé von á hæstv. utanrrh. í þingsal.

Það er verið að finna hann.

Hæstv. utanrrh. hefur hér ítrekað borið til baka staðhæfingar okkar stjórnarandstæðinga um það að með gerð samnings um Evrópskt efnahagssvæði sé verið að afsala völdum, m.a. gengið á vald Alþingis Íslendinga, og völdum í sambandi við dómsmál og framkvæmdarvald. Ég vil í þessu sambandi, virðulegur forseti, rifja það upp að þessi mál hafa verið víðar til umræðu en hér á Íslandi. Það mat hefur komið fram í öðrum EFTA - ríkjum, m.a. hjá norska forsætisráðherranum, að hér sé um að ræða yfirþjóðlegt vald, yfirþjóðlegar ákvarðanir í sambandi við Evrópskt efnahagssvæði þannig að ekki er deilt um það í því landi. Á ráðstefnu þingmanna EFTA - ríkjanna --- er hæstv. utanrrh. ekki í þinghúsi?

Hann er í þinghúsinu. Það er verið að finna hann.

Ég held, virðulegur forseti, að ég hljóti að gera aðeins hlé á ræðu minni á meðan hæstv. utanrrh. er að skila sér í þingsal því að ég vil helst ekki þurfa að endurtaka margt af því sem ég er hér að segja. Virðulegur forseti. Það er dálítið erfitt að vera hér í umræðum um stefnuræðu forsrh. þegar þeir hæstv. ráðherrar sem málið er skylt gefa sér ekki tíma til þess að vera í þingsal og þar á meðal formaður Alþfl. en ég vænti þess fastlega að hann fari að sýna sig.

Hæstv. utanrrh. mun vera á leiðinni inn í salinn.

Þá er hæstv. utanrrh. kominn hér í kallfæri og ég ætla þá að halda áfram ræðu minni. Ég nefndi það, virðulegur forseti, að hæstv. ráðherra hefði haldið því fram og undirstrikað það sérstaklega að með samningi um Evrópskt efnahagssvæði væri ekki verið að ganga á völd Alþingis og skerða vald Alþingis. Ég vil vísa til þess að á vettvangi þingmannasamtaka EFTA hafa þessi mál verið til umræðu. Þar liggja fyrir um það tillögur, eins og þeir mega gerst þekkja sem sóttu fund þingmannasamtaka EFTA í síðustu viku, tillögur um það að stofnuð verði sérstök samkunda þingmanna á hinu Evrópska efnahagssvæði, bæði frá Evrópubandalaginu en einnig frá EFTA - ríkjunum. Í undirbúningi þessa fundar var haldinn fundur þann 18. apríl sl. þar sem formaður þingmannasamtaka EFTA um þessar mundir, Austurríkismaðurinn Herbert Schmidtmeier, og hæstv. utanrrh. vill væntanlega telja hann flokksbróður sinn, hann er sósíaldemókrati austurrískur, þar hélt herra Schmidtmeier inngangserindi og vék sérstaklega að í því erindi hver nauðsyn væri á því að stofna sérstök þingmannasamtök frá þingum landa í hinu Evrópska efnahagssvæði vegna þess að ein af afleiðingum þess að til þess svæðis sé stofnað sé óhjákvæmilega, de facto loss, raunveruleg skerðing áhrifa á þjóðþingum EFTA - ríkjanna. Og segir þar að hann vildi sjá slíka samkomu þingmanna til þess að fylgjast með og vinna gegn því tapi á völdum, eins og stendur orðrétt í hans ræðu, þjóðþinganna yfir í raunverulega alþjóðlegt löggjafarferli. Þetta eru orð formanns þingmannasamtaka EFTA í opinberu inngangserindi sem hann flytur 18. apríl sl. Svo kemur hæstv. utanrrh. hér trekk í trekk í ræðustól, gerði það þegar hann ræddi hér um skýrslu sem hann flutti um Evrópska efnahagssvæðið fyrir röskri viku, og fullyrðir það og ítrekar að ekki sé um að ræða neitt valdaafsal Alþingis Íslendinga vegna stofnunar Evrópska efnahagssvæðisins. Ég held að hæstv. utanrrh. ætti að tjá sig hér við þessa umræðu og hvernig hann lítur á ummæli þingbróður síns austurrísks og flokksbróður að máli sósíaldemókrata. Og ég held að það sé hollt fyrir hv. þm. á Alþingi Íslendinga að hugleiða þessi mál áður en lengra er haldið í þessu stefnumiði ríkisstjórnarinnar að stofna þetta Evrópska efnahagssvæði. Ég hef hér fyrir framan mig drögin að þessari samkomu sem hugmyndin er að efna til til þess að vinna gegn þessu valdaafsali til raunverulega alþjóðlegs löggjafarferlis eins og þarna er talað um. Ég ætla ekki að fara að rekja þau drög frekar, en það er auðvitað ekki að ástæðulausu sem þingmenn í EFTA - ríkjunum eru áhyggjufullir yfir þessu efni og telja að það þurfi að koma eitthvað í staðinn. Og það eru þessi þingmannasamtök sem hv. þm. Jón Helgason og Vilhjálmur Egilsson, ég hygg að hann hafi verið í ferðum þessu tengdum, geta greint hér frá frekar ef þeir sjá ástæðu til við umræðuna. Ég vil í þessu tilviki einnig nefna grein sem birtist í opnu Morgunblaðsins 24. maí sl., skrifuð af hæstaréttarlögmanni Jóhanni Þórðarsyni þar sem hann á skilmerkilegan hátt reifar það og rekur hvað hér er á ferðinni í sambandi við valdaafsal. Það er freistandi, virðulegur forseti, vegna þess að hann beinir þar orðum sínum til nýrra þingmanna á Alþingi Íslendinga, að vitna til orða hans þar sem hann er að greina frá því hvaða höft Alþingi er sett í og þingmenn hér og hvaða þröskulda nýir þingmenn á Alþingi rekast á eftir að við værum orðnir aðilar að Evrópsku efnahagssvæði ef þeim dytti nú í hug að fara að flytja lagafrumvörp á sviði fjórfrelsisins, þessum 60% af lögum og samþykktum Evrópubandalagsins sem meiningin er að gera að íslenskum lögum og fella inn í íslenska lagasafnið ef við verðum aðilar að þessu svæði. Ég skora á alla hv. þm. og ekki síst þá sem nýir eru á Alþingi Íslendinga að setja sig inn í það hvað hér er að gerast í raun og veru ef við ætlum að ganga inn í þennan samning sem þarna liggur í aðalatriðum frágenginn og nánast alveg frágenginn að því er varðar öll ákvæði sem snerta innri markaðinn. 98% hefur hæstv. utanrrh. gjarnan nefnt í þessu sambandi. Það er að magni til sjálfsagt ekki fjarri lagi þó ég leggi ekki mat á efnisinnihaldið eða þýðinguna að því er Ísland varðar. Ég vil, virðulegur forseti, einnig nefna það að mér finnst það ekki aðeins vera núv. stjórnarflokkar sem gá ekki alltaf að sér í þessum efnum. Mér hefur fundist að Framsfl., sem gekk ansi langt í því í tíð síðustu ríkisstjórnar að bakka hæstv. utanrrh. upp í þessum efnum og hæstv. viðskrh., ráðherra Alþfl., að þeir líti nú um öxl og endurskoði þá stefnu sem sumir þeirra a.m.k. vildu halda á lofti og tækju undir með þeim mörgu stuðningsmönnum og forustumönnum Framsfl., því ég vil telja menn eins og ritstjóra Tímans í hópi forustumanna flokksins, sem hafa mælt mjög gild og gagnmerk varnaðarorð í þessum efnum. Það nægir að vísa til leiðara Tímans 22. maí sl., undir fyrirsögninni ,,Staða Íslands`` þar sem ritstjóri Tímans rekur að mínu mati með skilmerkilegum hætti hvað hér er á ferðinni og hvaða hættur blasa við sjálfstæði Íslands ef við bindumst þessum samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Ég ætla ekki að vitna í þennan leiðara í löngu máli en leyfi mér þó að grípa niður í honum þar sem segir: ,,Bjargálna fólk í ýmiss konar smárekstri mun lenda í samkeppni við útlenda menn enda munu útlendingar sækja á íslenskan vinnumarkað langt umfram það sem eðlilegt er. Hvernig á 250 þús. manna þjóð að standast forgjafarlaust samkeppni við 380 milljónir Evrópubúa sem sækja að óvörðu efnahagskerfi smáþjóðar í nafni fjórfrelsisins? Hitt má líklegt telja að yfirþjóðlegu völdin verði smám saman víkkuð út, aukin og efld stig af stigi, þangað til mörkin milli Evrópubandalagsins og Evrópska efnahagssvæðisins hafa verið máð út.`` Það er mál manna í vaxandi mæli, virðulegur forseti, ekki síst í EFTA-ríkjunum utan Íslands, að í rauninni verði Evrópskt efnahagssvæði ekkert annað en biðsalur með stuttri dvöl áður en gengið verði alla leið inn í Evrópubandalagið. Í upphafi skal endinn skoða og það er því fyllsta ástæða fyrir okkur hér á Alþingi að staldra við. Einn þátturinn að nálgun að Evrópubandalaginu eru ákvæðin í stjórnarsáttmálanum þar sem segir, með leyfi forseta, að ásetningurinn sé með því að kanna vandlega hvernig stuðla megi að auknum stöðugleika í efnahagslífinu með tengingu íslensku krónunnar við evrópska myntkerfið. Hæstv. viðskrh. gerði þetta að umtalsefni í ræðu sinni um daginn og sagði í þessu sambandi: ,,Við þurfum að finna leiðir til þess að gera stöðugleika í gengi, þennan aga sem það veitir okkar efnahagslega umhverfi, trúverðugan í augum þeirra sem semja um kaup og kjör og í augum þeirra sem gera ráðstafanir fram í tímann í sínum viðskiptum við önnur lönd og í sínum fjárráðstöfunum.`` Þetta sagði hæstv. viðskrh. þegar hann var að skýra áhuga sinn á því að þessi tenging yrði könnuð í fyllstu alvöru. En þarna þurfa menn sannarlega að átta sig á hvað fylgir. Hvað fylgir því ef við förum að binda íslensku krónuna við evrópska myntkerfið? Ja, þá eru menn búnir að afsala sér enn frekar stjórntækjum í þýðingarmiklum þáttum íslensks efnahagslífs. Þá eru menn í rauninni að festa hér endanlega hávaxtastefnu í sessi. Því þegar búið er að opna fyrir fjárstreymi inn og út úr landinu, frjálst fjárstreymi, sem hæstv. viðskrh. gerði sér lítið fyrir og gerði raunar með reglugerðarsetningu á sl. sumri, til þess svona að taka forskot á sælu fjórfrelsisins í þessum efnum, þegar það er búið, ja þá er ekki lengur möguleiki á að halda hér fjármagni í landinu séu ávöxtunarmöguleikar ekki taldir fýsilegir eða ákjósanlegir í atvinnurekstri af þeim sem vilja ávaxta sitt pund, aðrir en þeir að egna fyrir með háum vöxtum. Með háum vöxtum, það er það eina sem eftir er. Og hvað þýðir það fyrir atvinnurekstur og nýsköpun í atvinnulífi? Ætli hávaxtastefna sé hvetjandi fyrir fjárfestingar og nýsköpun í atvinnulífi? Ætli hún sé líkleg til þess að tryggja hér atvinnu í landinu og þróun atvinnulífs í landinu? Ætli það sé ekki hætt við að það fylgi henni atvinnuleysi, svipað og er reyndin innan Evrópubandalagsins, þrefalt eða ferfalt meiri en er hjá EFTA-ríkjunum, m.a. vegna þess hvernig þeir standa að stýringu efnahagsmála á sínu svæði. Ég ætla ekki að gera ríkisstjórninni það að ganga blinda inn í hið Evrópska efnahagssvæði en trúin er augljós á að þetta sé framtíðin sem þarna eigi að stefna í að tengja krónuna þessu evrópska myntkerfi, reyra hana fasta og afsala sér þannig einu af þýðingarmestu stjórntækjunum í okkar efnahagslífi. Hæstv. viðskrh. nefndi það hér, og ég vil aðeins staldra við það stutt, í sambandi við sjávarútvegsmálin að ríkisstjórnin ætlaði að framfylgja og festa í sessi og gera að veruleika að fiskstofnarnir á Íslandsmiðum væru sameign þjóðarinnar. Það er vissulega gott og gilt markmið og hæstv. viðskrh. var eins og alþýðuflokksmenn hafa stundað nú um hríð að merkja þetta stefnumið og þessa áherslu sérstaklega Alþfl. Ég vil leyfa mér hér við þessa umræðu að rifja það upp, virðulegur forseti, að þó Alþfl. hafi stutt þetta sjónarmið þá er hann ekki frumkvöðull þessara mála hér í þingsölum. Þegar fyrst var flutt frv. um stjórn fiskveiða í íslenskri lögsögu haustið 1983, þ.e. stjórn fiskveiða með núverandi kvótakerfi, þá var þetta mál rætt og ég vil leyfa mér að rifja upp örfá orð sem ég mælti við þá umræðu undir lok ræðu þann 14. des. 1983, þar sem segir: ,,Vegna þess að hér er verið að ræða um að breyta mjög verulega til, að brjóta í blað er óhætt að segja í sambandi við stjórnun fiskveiða í landinu, er eðlilegt að menn spyrji: Er ekki réttmætt að taka til athugunar að kveða á um í lögum hver sé eignar- og umráðaaðili hinna lífrænu auðlinda hafsins? Ég veit að slík löggjöf er vandaverk því að það er tiltölulega auðvelt að slá því föstu, sem mörgum kann að þykja sjálfsagt og þurfi ekki að skrá í lög, að auðlind hafsins innan íslenskrar fiskveiðilögsögu sé almannaeign þar sem íslenska ríkið fari með eignarréttinn. En menn eru að ræða í tengslum við breytta fiskveiðistefnu og uppi eru hugmyndir um sölu veiðileyfa og margt af því tagi, þó að hæstv. ráðherra sé ekki að gera tillögu um það hér og hafi jafnvel lýst andstöðu sinni við það. En ef til einhvers slíks kemur, þá er nú kannski vissara að menn hafi það nokkuð á hreinu hver sé eignar- og umráðaaðili yfir þessari auðlind, fiskstofnunum við landið.`` Í framhaldi af þessu minnti ég á frv. sem ég hafði þá flutt á þinginu um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins, frv. sem var lögfest á síðasta þingi eftir að hafa verið flutt hér oft í þingsölum. En þingmenn Alþb. fluttu, vegna þessa frv. 1983, brtt. við frv. Flm. voru Steingrímur J. Sigfússon, Geir Gunnarsson og sá sem hér talar, og lagt var til að það kæmi ný grein, 1. gr., inn í þetta frv.: ,,Fiskveiðilandhelgi Íslands og auðlindirnar innan hennar eru þjóðareign, sameign allra Íslendinga.`` Þessi tillaga fékk stuðning þáv. stjórnarandstöðu á þingi með þó örfáum undantekningum. Auk Alþb. studdu þetta þingmenn Alþfl. og þingmenn Kvennalista og einhverjir þingmenn Bandalags jafnaðarmanna sem þá voru á þingi. En tillagan var felld og það er ekki fyrr en á þinginu síðla árs 1987 sem þetta er lögfest og vissulega ætla ég ekki að taka af Alþfl. að hafa átt þátt í því að þetta ákvæði kom inn í löggjöfina þá. En hugmyndin og áherslan lá fyrir löngu fyrr, strax og tillögur komu hér fram frá stjórnvöldum um að taka upp núverandi stjórnkerfi á fiskveiðum. Þetta vildi ég, virðulegur forseti, nefna hér þannig að því sem rétt er í þessum efnum sé til haga haldið og er þó sannarlega ástæða til einnig að halda því til haga sem sameiginlegt telst í málflutningi og sjónarmiðum Alþfl. og Alþb., því að því miður hefur þeim atriðum farið heldur betur fækkandi í seinni tíð sem þessir flokkar geta tekið sameiginlega undir og lagst sameiginlega á árar. Því miður. Þá vil ég, virðulegur forseti, aðeins víkja hér að öðru máli sem oft er kallað stórt eða mikið í sniðum af flutningsmönnum, þ.e. álbræðslumálið. Ég ætlaði að fá eyra hæstv. umhvrh. vegna þess máls sérstaklega og bið virðulegan forseta að gera honum aðvart en hæstv. ráðherra hefur setið hér undir þessum umræðum, þannig að ég er síst að finna að því þó að hann hafi vikið sér frá. --- Ég vænti þess að hæstv. ráðherra komi senn í þingsal.

Forseti hefur gert ráðstafanir. Hann gengur hér í salninn.

Við umræðuna hér, virðulegur forseti, 22. maí tók hæstv. umhvrh. þátt í henni og það var vegna máls hv. 15. þm. Reykv. í sambandi við mengunarvarnir frá fyrirhugaðri álbræðslu á Keilisnesi. Hæstv. umhvrh. lét þar ágæt orð falla, þar sem hann tók undir málflutning hv. þm. Kristínar Einarsdóttur, sagði orðrétt: ,,undir það tek ég heils hugar með henni``. ,,Hún lýsti áhyggjum sínum vegna þess [sagði ráðherrann] að hún sagði að sér sýndist að ekki ætti að krefjast fullkominna mengunarvarna og lagði áherslu á að við ættum í þeim efnum að gera miklar kröfur. Undir það tek ég heils hugar með henni en fullvissa hana jafnframt um að gerðar verða mjög strangar kröfur um fullkomnar mengunarvarnir í þessu iðjuveri og legg áherslu á að ef þetta álver rís á þessum stað verður það búið bestu mengunarvörnum sem í dag eru tíðkanlegar í slíkum fyrirtækjum. Á því leikur enginn vafi. Um það verða gerðar kröfur.`` Allt eru þetta mjög ánægjuleg orð og yfirlýsingar frá hæstv. umhvrh. og ég vil lýsa ánægju minni yfir því að hæstv. ráðherra hefur í orðum sínum sem ráðherra eftir að hann kom inn í umhvrn. kveðið mjög fast að orði um þau miklu verkefni sem þar sé að sinna. Ég er sannfærður um að allir hv. þm. --- og það er vonandi þorri ef ekki allir á Alþingi Íslendinga sem vilja sjá aðgerðir til bóta og til að byggja fyrir spillingu og spjöll á íslensku umhverfi. Það skiptir því afskaplega miklu máli að menn standi þar vel á verði, ekki síst þegar stórmál af þessu tagi eru á döfinni. Nú er það svo að í síðustu viku gengu nokkur orð í fjölmiðlum á milli fyrrv. ráðherra og núv. um þessi mál, sem snúa að undirbúningi álbræðslu á Keilisnesi að því er varðar umhverfismálin sérstaklega. Það væri kannski ekki úr vegi, virðulegur forseti, að hv. 7. þm. Reykn. Steingrími Hermannssyni yrði gert viðvart vegna þess að ég ætla að leyfa mér aðeins að leiða hann til vitnis hér með tilvitnun í orð hans, ef honum yrði greint frá því að hér sé vikið að máli sem væri ágætt ef hann vildi á hlýða. En það var í síðustu viku, 23. maí, að rætt var við hv. þm., fyrrv. forsrh., um þessi efni vegna ræðu sem hann flutti í kjördæmi sínu og vék m.a. að undirbúningi álbræðslu. Er hv. þm. í húsinu?

Forseti hefur gert ráðstafanir til að gera hv. 7. þm. Reykn. viðvart.

Já, ég þakka. Þar segir fjölmiðillinn, sem er Ríkisútvarpið, í hádegisfréttum: ,,En harðast gagnrýndi Steingrímur Jón Sigurðsson fyrir það sem hann kallaði alvarleg mistök í álmálinu.`` Síðan segir þingmaðurinn orðrétt: ,,Ég er hræddari við mengunarmálin. Þar urðu iðnrh. á veruleg mistök sem ég satt að segja forðaðist nú að ræða í kosningabaráttunni. Hann skrifaði undir minnisblað eða hvað á að kalla það 4. okt., sem hann hefði aldrei átt að gera. Hann telur að með því móti hafi hann fest samningsaðilana mjög. Staðreyndin er sú að þeir hafa vísað í þetta allan tímann og sagt að undir þetta skrifaði ráðherrann og því verður ekki breytt, a.m.k. alltaf þegar þeim hefur hentað.`` Og fréttamaður segir: ,,Steingrímur Hermannsson sagði að á minnisblaðinu væri tekið fram að Íslendingum væri eingöngu heimilt að krefjast strangari mengunarvarna ef slíkt væri samþykkt á alþjóðavettvangi og sýnt væri fram á að tjón yrði að öðrum kosti á landi á Keilisnesi. Þetta litla ,,og`` sé stórhættulegt.`` Og þingmaðurinn segir áfram: ,,En ef samþykktur yrði einhver staðall yfir allan heiminn, meiri kröfur um hreinsun á brennisteini eða flúor, þá er sem sagt okkur ekki heimilt að krefjast þess nema sýnt sé fram á að það valdi tjóni á Keilisnesi. Þetta náttúrlega gengur ekki og satt að segja var Júlíus Sólnes að berjast við þetta eina ,,og`` í síðustu tvo mánuðina fyrir kosningar. Og honum var alltaf sagt: ,,Þetta hefur iðnrh. skrifað undir.`` En þetta er atriði sem þeir hafa alls ekki fallist á að breyta til þessa, svo ég nefni eitt lítið atriði. Það voru líka mistök hjá iðnrh. að fara út til Amsterdam í ágúst í fyrra, þegar menn Landsvirkjunar sátu þar að samningum um raforkuverðið, og handsala samkomulagið sem hann hafði ekki nokkurn rétt til að gera. Það er Landsvirkjun sem semur um raforkuverðið, að vísu þarf iðnrh. síðan að samþykkja það. Þessir erlendu aðilar, þegar beðið var um hækkun eða styttingu á afsláttartímanum, sögðu: Ja, ráðherrann er búinn að samþykkja þetta. Þannig hafa því miður orðið mistök í þessu máli og mjög alvarleg mistök.`` Í öðrum ummælum í fjölmiðlum lætur fyrrv. forsrh. að því liggja að þessi mistök hæstv. iðnrh. gætu kostað álverið. En sem kunnugt er hefur hv. þm. Steingrímur Hermannsson verið stuðningsmaður þess um hríð, ef ég hef lesið rétt í hans mál, að þessi verksmiðja yrði byggð. Ég segi nú því miður, því að ástæða væri til að . . .

Forseti vill upplýsa hv. 4. þm. Austurl. um að hv. 7. þm. Reykn. mun vera nýfarinn úr húsinu, en hann mun væntanlega koma hingað innan tíðar vegna þess að hann er sjálfur á mælendaskrá.

Já, við skulum vænta þess. Hann getur þá e.t.v., ef ástæða er til, blandað sér í þessa umræðu og tekur þátt í umræðunni hér síðar. En ég taldi rétt, virðulegur forseti, að víkja að þessu máli hér og leiða til vitnis hv. þm. Nú er það svo að um þessi efni fjallaði ég allítarlega í ræðu sem haldin var hér í þinginu 13. mars sl. og vitnaði þá til, vegna þess að það bæði lá fyrir í þeim texta sem þar var til umræðu og einnig hafði þetta mál fengið rúm á síðum Dagblaðsins 8. febr. sl., einmitt þetta ,,og`` og ,,eða``. Og það leyndi sér heldur ekki í þeim skýrslum sem hæstv. ráðherra lagði fyrir Alþingi sl. haust að lokinni undirskrift, 4. okt. sl. og aftur í þingskjali, skýrslunni sem ráðherrann lagði hér fyrir í marsmánuði og var hér til umræðu. Ég innti hæstv. þáv. umhvrh. alveg sérstaklega eftir því við þessa umræðu eftir að hafa rakið þessa 7. gr. í samkomulagsdrögum um umhverfismál: Hvernig verður aðstaða íslenskra stjórnvalda að því er þetta varðar þegar allt er saman lagt sem hér er upp talið, þ.e. allir þessir þættir sem tengdir eru saman og sem sagt samþætt skilyrði fyrir því að taka upp samninginn varðandi umhverfisvarnir í álbræðslunni á 35 ára samningstíma. Það er nú ekkert minna sem hér er undir. Spurningin um það hvort íslensk stjórnvöld að gerðum samningi, sem efnislega væri á þessa leið eins og þarna lágu fyrir drög um, hafi rétt til þess að taka þennan samning upp á samningstímabilinu. Hálfur mannsaldur sem um er að ræða, 35 ár, eins og að er stefnt varðandi þennan samning. Þetta atriði bið ég hæstv. umhvrh. að skýra út hér fyrir okkur við þessa umræðu alveg sérstaklega í ljósi þess að á morgun munu standa yfir samningaviðræður varðandi umhverfismálin sérstaklega, þar sem væntanlega verður tekist á um þessi efni og fleira sem varðar verndun íslensks umhverfis gagnvart þessu stóra fyrirtæki ef byggt verður. Og það er fleira sem ég vildi nefna í þessu sambandi. Það er til að mynda spurningin um mörk varðandi brennistein sem hafa verið til umræðu hér oft fyrr á Alþingi. Spurningin um vothreinsun eða ekki vothreinsun. En fyrrv. umhvrh. greindi okkur frá því í marsmánuði við umræðuna um skýrslu hæstv. iðnrh. að hann hefði ekki allt of mikla trú á vothreinsun. Það sagði núv. hæstv. umhvrh. efnislega, hygg ég, við umræðuna hér að hann væri ekki sannfærður um að vothreinsun væri það sem skilaði bestum árangri. Í staðinn ætlaði Júlíus Sólnes að gera kröfur um 2% mörk á brennisteini í rafskautunum sjálfum. Og ég vil spyrja hæstv. umhvrh.: Er afdráttarlaust kveðið á um það í þeim drögum sem rædd eru að viðmiðunarmörk verði 2% að því er varðar innihald brennisteins í rafskautum í bræðslunni? Það er auðvitað fjölmargt fleira í sambandi við þetta mál sem ástæða væri til að ræða, þar á meðal stöðuna varðandi raforkusamning, þar sem hæstv. viðskrh. og samningamenn hans telja að langt sé komið á leið og nánast búið að ganga frá meginatriðum að því leyti. Ég ætla ekki að fara að taka tíma hér til þess að ræða þau efni sérstaklega, en ég vil spyrja hæstv. viðskrh.: Ætlar hann ekki að gefa því Alþingi sem nú situr skýrslu um þessi efni, hver staðan raunverulega er varðandi álbræðslusamningana? Því ég tel að hæstv. ríkisstjórn skuldi Alþingi upplýsingar um það þýðingarmikla mál og þinginu eigi ekki að fresta áður en málið hefur verið rætt og staða þess upplýst af hálfu hæstv. ráðherra sem þar bera mesta ábyrgð. Ég vænti þess að hæstv. viðskrh. verði við því þannig að hér geti orðið ítarleg umræða á þessu þingi um þetta mál áður en sumarhlé verður tekið og þinginu frestað eins og áformað mun vera. Ýmislegt hefur komið fram sem ástæða er til að ræða, nýjar upplýsingar í fjölmiðlum, sem ég ætla ekki að fara að rekja hér sérstaklega, þar á meðal hindranir í vegi þess að Íslendingar eigi þann hlut í sambandi við byggingu þessa fyrirtækis sem menn höfðu talið að yrði og fjölmargt fleira. Hæstv. iðnrh., sem einnig er viðskrh., orðaði stöðuna þannig 22. maí sl.: ,,Ég held að málið sé óðum að þéttast í einn punkt`` --- eins og hann orðaði það. Ég held að það sé rétt að hæstv. ráðherra kynni Alþingi stöðuna áður en þessi punktur er settur undir og aftan við þá samninga sem hæstv. ráðherra er að vinna að. Ég trúi ekki öðru en hæstv. forsrh. stuðli frekar að því en hitt að þingið verði upplýst um þessi efni, ekki síst af því að hæstv. forsrh. hefur á fyrri stigum lýst þungum áhyggjum vegna þessa samnings og upplýsti þjóðina um það í nóvember sl. að þarna stefndi í mikla tvísýnu og ljóst væri að ekkert væri nema tap upp úr þeim viðskiptum að hafa sem þarna væru ráðgerð næstu 15 -- 20 árin, svo ég vitni efnislega til þess sem hæstv. núv. forsrh., stjórnarmaður í Landsvirkjun, þá greindi frá í fjölmiðlum. Virðulegi forseti. Það eru mörg efnin sem ástæða væri til að ræða af tilefni þessarar stefnuyfirlýsingar. Auðvitað vonum við stjórnarandstæðingar að þessi ríkisstjórn haldi ekki áfram eftir þeim siglingaljósum sem hún hefur dregið upp, en það er út af fyrir sig ekki réttmætt að ganga út frá öðru en að hún fylgi því sem formaður þingflokks Alþfl. kallar áræðna yfirlýsingu og þá bjarghellu sem þjóðin þurfi á að halda. Þetta stuttorða kver sem heitir Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar er samkvæmt orðum formanns þingflokks Alþfl. mikið að innihaldi því þrátt fyrir sparnað í orðum er stefnuyfirlýsing Viðeyjarstjórnarinnar sérstök fyrir hversu vel og ítarlega brýnustu verkefnin eru skilgreind, eins og hann orðaði það í leiðara Alþýðublaðsins 14. maí sl. Hann nefnir líka Lilju í því sambandi sem jafnaðarmenn vildu helst orta, eins og hann orðar það, og telur að þarna sé margt komið sem Alþfl. hefur lengi barist fyrir. Það á kannski ekki við um hv. þm. að hann hafi lengið verið baráttumaður þeirra stefnumiða en nú er hann kominn inn á þessa nýju bjarghellu sem orðin er til á grundvelli hreinskilinna viðræðna yfir borði Skúla fógeta í Viðey, eins og þingmaðurinn orðaði það, þar sem formennirnir gerðu flokkum sínum tillögu að stuttri en kjarnyrtri starfsáætlun næstu fjögurra ára, og brýnir lið sitt allt að sýna trúnað þeirri starfsáætlun sem félagarnir samþykktu með lýðræðislegum hætti tveir og einir yfir borðinu í Viðey. En það er mál þeirra stjórnarsinna sjálfra hvernig þeir túlka þessa stefnuyfirlýsingu sem einhverjir kynnu að kalla hrollvekju eftir að hafa skoðað hana. Það eru margir sem eyddu atkvæðum sínum á Alþfl. í kosningunum 20. apríl sl. sem áreiðanlega hafa fengið eftirþanka. En spurningin er auðvitað sú: Hversu lengi heldur þetta samstarf? Hversu lengi lætur Alþfl. leiða sig í þessu samstarfi? Virðulegur forseti. Ég vænti þess að hæstv. utanrrh. sé ekki víðs fjarri því ég ætla að vitna hér til orða föður hans, eins ég lofaði fyrr við umræðuna, sem hann mælti hér síðla á viðreisnarskeiðinu. --- Er hæstv. utanrrh. hér nálægt? Eins og menn muna stóð þetta samstarf í 11 eða 12 ár samfleytt en skilaði ekki mikilli uppskeru, ekki fyrir launafólk í landinu, ef trúa má þeim orðum sem ég vitnaði til frá einum af forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar á þeim árum, samkvæmt orðum Björns Jónssonar. Hannibal Valdimarsson þingmaður mælti svo í almennum stjórnmálaumræðum þann 28. apríl 1969, með leyfi forseta: ,,En hvenær halda menn að forusta Alþfl. taki sinnaskiptum og hverfi frá kjötkötlunum hjá Sjálfstfl.? Halda menn að hann taki saman pjönkur sínar og hverfi frá allri íhaldssamvinnu og gerist stríðandi Alþfl. á ný ef hann heldur fylgi sínu eða eykur það í næstu kosningum? Nei, svo barnalegur getur enginn verið. Auðvitað er einasta vonin til þess að Alþfl. hverfi aftur til síns fyrra hlutverks að hann verði fyrir miklu áfalli í næstu kosningum. Þá og því aðeins er nokkur von til þess að Gylfi Þ. Gíslason vakni upp við vondan draum einn morguninn og athugi eitthvað sinn gang, standi frammi fyrir spurningunni: Hvers vegna varð Alþfl. fyrir fylgishruni? Þá gæti e.t.v. hvarflað að honum að hann yrði líklega að breyta eitthvað til. Einasta leiðin til þess að toga Alþfl. aftur á rétta braut er sú að kjósendurnir refsi honum fyrir íhaldsþjónkun hans og segi honum þannig til vegar.`` Þetta mælti fyrrum formaður Alþfl., síðar formaður Alþb., hv. þm. Hannibal Valdimarsson. Og væri betur að skammt væri til kosninga því þá væri kannski von til þess að sá meiri hluti sem illu heilli varð til og þessi ríkisstjórn hvílir á hyrfi og væri ekki lengur til staðar. Því það er ýmislegt sem þegar bendir til þess að kjósendur Alþfl. hefðu kosið að ráðstafa atkvæði sínu öðruvísi en gert var ef þeir hefðu gert sér í hugarlund hvaða ríkisstjórn yrði hér mynduð u.þ.b. viku eftir kosningar.

Finnur Ingólfsson : Virðulegi forseti. Í þessari umræðu sem núna hefur staðið nokkuð lengi hafa þingmenn gagnrýnt stefnuræðu forsrh. nokkuð. Talað um það að hún væri innihaldslaus, þar væri enga stefnu að finna og þar væri fátt um einhverja hluti sem hægt væri að standa á. Ég tek ekki undir þessi orð heldur þvert á móti. Ég tel að þessi stefnuræða hafi verið betri en menn gátu vonast til og þá er ekki um neina oftúlkun af minni hálfu að ræða á þeim hlutum. Ég tel það virðingarvert að sá flokkur sem gekk til kosninga stefnulaus skuli geta tæpum mánuði seinna verið þó búinn að marka skýra stefnu í tveimur málaflokkum og það í meginmálaflokkum hér, þ.e. í sjávarútvegi og landbúnaði, og því vil ég þakka forsrh. fyrir þessa ræðu. En það er þó nokkuð furðulegt að heyra hver stefnan í raun og veru er í þessum tveimur málaflokkum. Í sjávarútveginum er gert ráð fyrir því að þar sé um óbreytta stefnu að ræða frá þeirri stefnu sem fyrrv. ríkisstjórn hafði mótað og því hefur hæstv. sjútvrh. lýst margoft yfir. Hins vegar er gert ráð fyrir því að þegar á kjörtímabilið líður verði sett hér á fót nefnd sem eigi að fara yfir það hvernig til hafi tekist. Það var nokkuð merkilegt að hlusta á hæstv. forsrh. hér áðan þegar hann lýsti því hvernig þessi nefnd ætti að vera skipuð. Þá vildi ég gjarnan biðja virðulegan forseta að fá hér í salinn hæstv. utanrrh. vegna þess að ég þarf að eiga nokkur orð við hann vegna þessarar nefndarskipunar. En meðan ég bíð eftir honum ætla ég að ræða aðeins um landbúnaðarstefnuna. Þar kemur líka fram að ríkisstjórnin hefur markað skýra stefnu, því að í landbúnaðarmálum á að framkvæma sömu stefnu og fyrri ríkisstjórn mótaði og var í samvinnu mótuð af fulltrúum bænda og stjórnvalda. Það kemur nokkuð á óvart að á svo skömmum tíma sem liðinn er frá því í kosningabaráttunni og þar til ríkisstjórnin er mynduð skuli Sjálfstfl. hafa getað svínbeygt Alþfl. eins og raun ber vitni. Nú veit ég ekki hvort hæstv. utanrrh. er hér einhvers staðar í kallfæri.

Forseti hefur gert ráðstafanir til þess að óska eftir hæstv. utanrrh. í salinn.

Þakka þér fyrir. Í Ríkisútvarpinu miðvikudaginn 24. apríl var lesin frétt frá þingflokksfundi Alþfl. þar sem sagt er að alþýðuflokksmenn telji að ástandið í ríkisfjármálunum sé miklu verra en hingað til hafi verið haldið að þjóðinni og að óbreyttu stefni í 8 milljarða rekstrarhalla á ríkissjóði í ár, þ.e. á A-hluta fjárlaga. Kratar setja á oddinn í stjórnarmyndunarviðræðunum að tekið verði á þessu og stefnt að jöfnuði árið 1993 --- og hérna er með leyfi forseta vitnað í þessa frétt. ,,Þeir vilja að nýi búvörusamningurinn verði lækkaður um 4 milljarða af ráðgerðum útgjöldum ríkissjóðs, að þensla ríkisútgjalda yfirleitt verði stöðvuð og skorið þar niður fremur en hitt, að tiltekin ríkisfyrirtæki verði gerð að sjálfstæðum stofnunum og að sjávarútvegsstefnunni verði gjörbreytt þannig að á næsta ári fái ríkið 5 milljarða króna í tekjur af veiðileyfasölu. Þetta eru þau atriði sem kratarnir settu á oddinn sem skilyrði fyrir því að þeir gætu gengið inn í þessa ríkisstjórn. Nú hefur það komið fram að stefnan í landbúnaðinum á að vera óbreytt og það á ekki að fara út í innheimtu á veiðileyfum fyrir sjávarútveginn.`` --- Af því að nú gengur hér í salinn hæstv. utanrrh. þá ætla ég aðeins að rifja þetta upp, ef hann hefur misst af því sem ég hér sagði: Í útvarpinu 24. apríl sl. var vitnað í upplýsingar af þingflokksfundi Alþfl. þar sem kemur fram að Alþfl. setji það á oddinn í umræðunni um myndun nýrrar ríkisstjórnar að 4 milljarðar kr. verði teknir af landbúnaðinum með því að skera upp búvörusamninginn og 5 milljarðar kr. verða innheimtir með veiðileyfasölu og það strax á næsta ári, eins og þetta er orðað í fréttinni og henni hefur ekki verið mótmælt af alþýðuflokksmönnum. Nú spyr ég hæstv. utanrrh.: Hefur Alþfl. fallið frá öllu því sem hann hefur haldið fram hingað til varðandi uppstokkun í landbúnaði og gjörbreytingu á sjávarútvegsstefnunni? Við þessu þurfum við að fá skýr svör. Mig minnir að í frægri útvarpsfrétt þar sem vitnað var í hæstv. utanrrh. á fundi alþýðuflokksfélaganna í Reykjavík hafi komið fram að það væri heiðursmannasamkomulag milli formanna flokkanna um það að formaður þeirrar nefndar sem ætti að endurskoða sjávarútvegsstefnuna þegar hún yrði sett á fót yrði alþýðuflokksmaður. Nú kom það hér fram hjá hæstv. forsrh. áðan að nefndin á að vera sjö manna, þrír frá Alþfl., þrír frá Sjálfstfl. og einn sem menn kæmu sér saman um. Og nú er spurningin: Er hér um oftúlkun af hálfu forsrh. að ræða eða er hér einhver misskilningur? Ég hef það staðfest að þetta er til á segulbandsspólu hjá Ríkisútvarpinu sem var tekin upp á þessum fundi alþýðuflokksfélaganna í Reykjavík og hæstv. utanrrh. kom fram með. Því hefur verið haldið fram að Davíð Oddsson hafi lítið vald á þingflokki Sjálfstfl. og þar ráði öllu hæstv. sjútvrh. Hann sé sterki maðurinn í þingflokknum þessa stundina. Það er hins vegar alveg ljóst að þó hæstv. forsrh. Davíð Oddsson eigi erfitt með að ráða við þingflokk Sjálfstfl. þá á hann ekki í neinum vandræðum með að ráða við Alþfl. Þar hefur hann fullt vald á þeim hlutum sem hann þarf að koma í gegn. Gleggsta merki þess er það að hæstv. utanrrh. hefur étið allt heiðursmannasamkomulagið ofan í sig með landbúnaðinn, með sjávarútveginn og nú kemur það í ljós hvort hann þarf líka að éta ofan í sig að formaður nefndar sem á að endurskoða sjávarútvegsstefnuna eigi að koma úr röðum alþýðuflokksmanna. Það má því segja að því slagorði sem Sjálfstfl. hefur oft verið með í kosningum: einn flokk til ábyrgðar, til að sýna hvað það sé miklu betra og hagstæðara þjóðinni að það sé einn flokkur sem stjórni, muni þjóðin nú kynnast í þessu stjórnarsamstarfi og hvað það er að láta einn flokk stjórna. Það er reynslan ein auðvitað sem sker úr um það. Hér hefur mikið verið rætt um húsnæðismál og hv. 1. þm. Austurl. Halldór Ásgrímsson fór hér nokkrum orðum um það. Ég ætla ekki að hafa það allt eftir en hins vegar eru hér nokkrar spurningar sem brenna á um þessar mundir og ég vildi gjarnan fá svör við hjá hæstv. ráðherrum. Það mátti skilja það svo á hæstv. fjmrh. þegar hann var að tilkynna vaxtahækkanir í húsnæðislánakerfinu frá 1984 að það væri aðeins áfangi á þeirri leið að hækka vexti enn þá frekar. Nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh.: Er það rétt skilið af minni hálfu að hér sé aðeins um áfangahækkun að ræða? Gaman væri að vita, ef í húsinu væri staddur hæstv. félmrh., hvort hann er samþykkur þessari túlkun hæstv. fjmrh. Húsbréfin og þau afföll sem á þeim eru núna, 22 -- 23%, munu auðvitað leiða til þess að atvinnulífið, eins og hv. 1. þm. Austurl. kom inn á fyrr í sinni ræðu, mun þurfa að bera 10 -- 12% raunvexti á næstunni. Því vil ég spyrja hæstv. forsrh.: Telur hann að atvinnulífið geti búið við það til lengdar að þurfa að greiða 10 -- 12% raunvexti? Réttlætið var aðalröksemdin fyrir því að vextir voru hækkaðir í húsnæðislánakerfinu frá 1. júlí 1984 úr 3,5% í 4,9%. Nú er það vitað að þeir sem byggðu eða keyptu á árunum 1984 -- 1986 þurftu að stórum hluta að fjármagna sínar íbúðarbyggingar og íbúðarkaup með allt öðrum lánum en lánum frá Húsnæðisstofnun ríkisins. Ætli það hafi ekki verið á bilinu 10 -- 15% af íbúðarverðinu sem þá var fjármagnað með lánum frá Húsnæðisstofnun ríkisins? En restin var fjármögnuð með dýrum bankalánum og dýrum lánum úr lífeyrissjóðakerfinu. Þetta er líka sá hópur sem lenti í misgenginu á launum og lánskjörum hér 1983 -- 1984. Því spyr ég hæstv. fjmrh. hvort honum finnist það vera réttlæti að auka enn álögur á þessu fólki sem þarna fékk lán og hefur þurft að bera misgengið frá 1983 -- 1984 og fjármagna sín íbúðarkaup með dýrum lánum úr lífeyrissjóðunum og bankakerfinu. Er þarna verið að fullnægja réttlætinu? Ef menn vilja fullnægja réttlætinu, þá spyr ég: Hvað ætla menn að gera þá við hópinn frá 1970 -- 1980 sem fékk 120 milljarða kr. að láni á þessum tíma og fjármagnaði viðbótina með niðurgreiddum vöxtum úr bankakerfinu? Hvernig ætla menn að fullnægja réttlætinu gagnvart þessum hópi? Um það vil ég spyrja hæstv. utanrrh.  Afföllin í húsbréfunum eru, eins og ég sagði áðan, 22 -- 23%. Það er dálítið merkilegt að allar þær aðgerðir núv. ríkisstjórnar í vaxtamálum sem nú er verið að framkvæma virðast byggðar á þeirri skýrslu sem Seðlabankinn gaf út 5. maí 1991. Við lestur hennar kemur ýmislegt í ljós sem fær mann til að velta fyrir sér hvort sú ágæta stofnun sé í raun og veru í stakk búin til að leggja mat á þessa hluti. Á bls. 39 í skýrslunni, sem hæstv. fjmrh. hefur dreift, er sagt: ,,Líklegt má telja að nokkuð dragi úr útgáfu húsbréfa með hækkandi sól.`` Hvað þýðir þetta í raun og veru? Hvenær hefur hæstv. félmrh. tekist að tengja verðgildi húsbréfanna við sólina? Það er náttúrlega stórfurðulegt af opinberri stofnun sem ætlar að láta teka sig alvarlega að setja svona í skýrslu. Og ef ríkisstjórn ætlar síðan að byggja allar sínar aðgerðir á þessum faglegu vinnubrögðum sem Seðlabankinn hefur þarna lagt til. Það er hækkandi sól sem mun draga úr útgáfu húsbréfanna en það er líka sagt að hugsanlega geti hækkandi ávöxtunarkrafa haft einhver áhrif til að draga úr fasteignaviðskiptum. Og af því að hæstv. viðskrh. gengur í salinn og ég var að vitna hér í skýrslu Seðlabankans og af því að hann er nú yfirmaður þeirrar ágætu stofnunar, þá kemur fram á bls. 39 í þeirri skýrslu sem hæstv. fjmrh. hefur dreift í þinginu að Seðlabankinn telur að líklegt megi telja að nokkuð dragi úr útgáfu húsbréfa með hækkandi sól. Nú hefði ég gaman af að fá svar hæstv. viðskrh., yfirmanns þessarar stofnunar, við því hvað þessi orð þýða og hvað hann segir um þessi faglegu vinnubrögð bankans. 

Þingmaðurinn verður að taka sólarhæðina sjálfur.

Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir. Í lokin þetta og spyr ég hæstv. viðskrh. líka að því: Telur hann, miðað við þá háu raunvexti, sem núna eru við lýði og verða með þeim hækkandi vöxtum sem eru að verða almennt á markaðnum út af háum vöxtum í húsnæðiskerfinu, að atvinnulífið geti búið við það til lengdar að borga 10 -- 12% raunvexti?

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Forseti vill minna á að fyrsta dagskrármálið, ríkisfjármálin, sem hæstv. fjmrh. á eftir að mæla fyrir er ekki komið á dagskrá. Forseti gerir því ráð fyrir að hæstv. fjmrh. svari ekki þessum spurningum fyrr en undir þeim dagskrárlið. Um leið vill forseti minna á að nú er til umræðu stefnuræða forsrh. og meiningin að reyna að ljúka henni áður en ríkisfjármálin verða tekin á dagskrá.

Guðmundur Bjarnason : Virðulegur forseti. Ástæðan fyrir því að ég kveð mér aftur hljóðs undir þessum dagskrárlið, stefnuræðu forsrh., eru kannski fyrst og fremst nokkrar setningar úr ræðu hæstv. iðn. - og viðskrh. En það er auðvitað fjölmargt fleira sem fram hefur komið í þessum umræðum sem ástæða væri til að fjalla ofurlítið nánar um. Hv. 3. þm. Vestf. Einar Guðfinnsson spurði eftir því í ræðu sinni fyrr í dag hvort það væri svo með t.d. stjórnarandstöðuþingmenn af landsbyggðinni að þeir teldu ekki nauðsynlegt að reynt væri að gæta aðhalds í ríkisbúskapnum og hvort þeir teldu ekki nauðsynlegt að reyna að draga úr þenslunni þar sem hún er. Ég vil svara honum því strax að ég tel að þetta hvort tveggja sé nauðsynlegt. Og ég vil líka segja honum og minna hann á, og mun reyndar koma að því aðeins nánar hér á eftir, að ég hef lagt fram fjölmargar tillögur um það hvernig hægt sé að gæta aðhalds í ríkisbúskapnum hvað varðar þann dýra og útgjaldasama málaflokk sem heilbrigðis - og tryggingamálin eru. Sumt af því hefur náð fram að ganga. Sumt af því hefur skilað árangri en annað því miður ekki. Hvað varðar það að draga úr þenslunni þar sem hún er þá held ég að nauðsynlegast sé að draga úr þenslunni í húsnæðismálunum. Ég held að það sé nauðsynlegast að taka á húsnæðismálakerfinu. Þar finnst mér raunar gilda einu hvort um er að ræða svokallað 1986 - kerfi eða húsbréfakerfið. Það er fyrst og fremst um það að ræða að reyna að draga úr þeirri gífurlegu spennu sem þar er nú ríkjandi. Og ég hygg að það kunni að geta haft líka mest áhrif hér á þessu svæði og ég óttast að þenslan sé líka, ef hún er einhver í uppsiglingu nú, sem kunna að vera ákveðin hættumerki um, einmitt hér á þessu svæði, fremur en kannski í Bolungarvík eða í smærri sjávarplássum á Vestfjörðum. E.t.v. veit þó hv. 3. þm. Vestf. betur um það heldur en ég. En ef ég ber það saman við þau byggðarlög sem ég best þekki til í Norðurlandskjördæmi eyrstra þá er það ábyggilega svo að þenslumerkin eru ekki þar. Þau eru öllu fremur hér. Og ef það eina sem á að gera til þess að draga úr þessari þenslu, það skjótvirkasta og það róttækasta að mati hæstv. ríkisstjórnar, er að hækka vextina er ég hræddur um að sú vaxtahækkun muni koma við atvinnulífið í þessum byggðarlögum fyrr en hér á höfuðborgarsvæðinu og hafa áhrif í þá veru að lama atvinnulíf þar áður en hún fer að hafa veruleg áhrif á hugsanleg þenslumerki hér á höfuðborgarsvæðinu. En það var einmitt í sambandi við húsnæðismálin sem mig langar aðeins að bæta við örfáum orðum og hefði gjarnan viljað spyrja hæstv. félmrh. örfárra spurninga en ég geri svo sem ekki kröfu til þess að ráðherra sé endilega kallaður í salinn. Hann er kannski meira að segja ekki í húsinu. En mig langar þó að láta þetta koma fram því það eru kannski meira athugasemdir við ræðu hæstv. ráðherra hér fyrr í þessari stefnuumræðu, m.a. um áhrif vaxtahækkunarinnar sem ráðgerð er á húsnæðislánunum allt frá 1984. Hæstv. ráðherra gerði ráð fyrir að þetta hefði áhrif sem gætu numið allt að 600 millj. kr. hærri vaxtagreiðslum, en svo segir í ræðu hæstv. ráðherra. Síðan er reynt að gera þessu nánari skil, hvernig þetta komi út og reyndar ekki talið að um verulegar upphæðir sé að ræða. Það sé t.d. 11 þús. kr. hækkun á meðalláni hjá fjöldanum öllum af fólkinu sem geti nú varla talist mjög mikið ef ber að skilja tóninn í ræðunni á þann hátt, enda fái þeir sem lægstar tekjurnar hafa þetta að mestu eða jafnvel að öllu leyti upp borið aftur með vaxtabótum. En ef farið er ofan í þessar upplýsingar hæstv. ráðherra kemur m.a. fram í ræðunni að lántakendur frá árunum 1984 -- 1986 séu u.þ.b. 8 þús. manns. Greiðslubyrði þeirra aukist sennilega um 11 þús. kr. Þá sýnist mér þetta geta verið um 88 millj. kr. Hópurinn sem tekið hafi lán eftir 1986 sé hins vegar um 12 þús. manns og greiðslubyrðin hjá þessum hópi hækki um 22 þús. kr. á ári sem gæti þá gert u.þ.b. 260 millj. kr. eða samtals 350 millj. kr. Niðurstaða mín úr þessu er að þá vanti enn þá 250 millj. kr. til að ná þeirri tölu sem hæstv. félmrh., sem nú er kominn hér í salinn, gerði ráð fyrir í ræðu sinni að þessi vaxtahækkun ætti að skila á heilu ári. Þannig að einhverjir eiga þá eftir að bera verulegan bagga af þessum vaxtahækkunum sem hér eru tilgreindar, auk þess sem mér skilst nú reyndar líka að sé e.t.v. svo hjá þeim sem lægstar tekjurnar hafa að sumir þeirra séu nú þegar með fullnýttar sínar vaxtabætur eða það sem þeir geta fengið endurgreitt. Því kunni viðbót eins og þessi sem hér er ráðgerð, vaxtahækkunin sem hér er ráðgerð, að koma algerlega óbætt á þá sem verst eru settir. Síðan eru það hugmyndirnar, sem virðast nú eiga að leysa allan vanda, að loka 1986 - kerfinu og hæstv. félmrh. nefnir hér seint í ræðu sinni og segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það sem er auðvitað leiðin í þessum málum er það að koma okkur sem fyrst út úr 1986 - lánakerfinu.`` Við framsóknarmenn höfum haft nokkrar efasemdir um að þetta væri endilega eina leiðin eða sú rétta heldur væri mögulegt að þessi kerfi spiluðu að einhverju leyti saman. Og ég ítreka hér þá skoðun mína að ég sé ekki hvernig það á að leysa vandann vegna þess að sé 86 - kerfinu lokað færist auðvitað fjárþörfin yfir í húsbréfakerfið, heldur áfram að auka á kröfurnar um aukna fjármuni þar og þensluna á þessum markaði. Og þá, ef allt er reiknað til enda, ætti það líka að leiða til annaðhvort aukinna affalla eða enn frekari vaxtahækkana. Mig langar aðeins að fara yfir það dæmi sem hæstv. félmrh. setti hér upp í sínu máli síðast þegar þessi stefnuræða var hér til umræðu og taldi auðvitað dæmið mjög einfalt, og í sjálfu sér er það svo einfalt að jafnvel hæstv. fjmrh. og hæstv. fyrrv. fjmrh. ættu að geta skilið, eins og félmrh. orðaði það í sinni ræðu, að fjárþörfin væri um 22 milljarðar kr. Ef ekki hefði verið um húsbréfakerfið að ræða þá hefðu lífeyrissjóðirnir átt að skila 55% af sínu ráðstöfunarfé, eða 15 milljörðum kr. u.þ.b., og síðan það sem á vantaði leyst með öðrum fjármögnunarleiðum, í gegnum bankakerfið, í gegnum hin hefðbundnu lífeyrissjóðslán og handhafaskuldabréf og fleira sem húsbyggjendur þurftu að grípa til, upp á 7 milljarða eða 22 samtals. Húsbréfakerfið hins vegar skili u.þ.b. 12 milljörðum kr., eins og kemur hér fram í ræðu hæstv. ráðherra, og restin fer í að fjármagna lánakerfið frá 1986 og félagslega íbúðakerfið, eða þessir 10 milljarðar. Ég sé þess vegna ekki hvernig það er hugsanlegt að fá það út að það leiði til sparnaðar eða leiði til einhverra breytinga á þessu húsnæðismáli öllu saman sem er nú í hálfgerðri flækju eins og er. Ég vonast hins vegar til og meina það af heilum hug að hæstv. félmrh. takist að finna leiðir til þess að leysa úr þeim málum, en ég sé ekki og hef ekki enn fundið nein rök fyrir því að eina leiðin sé að loka 1986 - kerfinu. Og mig langar til að vitna í blaðaviðtal við Björn Þórhallsson sem birtist í Tímanum núna um helgina. Björn er viðskiptafræðingur og á, eins og menn vita, sæti bæði í miðstjórn ASÍ og í Húsnæðisstofnun. Hann hefur miklar efasemdir um málið og segir þar m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Sagan frá 1986 er að endurtaka sig. Menn vanreiknuðu sig á lánaeftirspurninni þá. Alveg það sama er að gerast nú með húsbréfakerfið. Eftirspurnin er miklu meiri en nokkur reiknaði með. Það út af fyrir sig breytir ekki neinu um hvort kerfið er notað.`` Síðan segir Björn: ,,Grundvallarvitleysan er sú, eins og ég hef verið að reyna að segja mönnum, að það er ekki nema takmarkað magn af peningum sem þjóðin getur varið til húsbygginga og endurfjármögnunar íbúða á hverjum tíma. Málið er að finna leið til að dreifa þessum peningum á sem farsælastan hátt. Ég sé enga leið til þess nema skömmtun með einni eða annarri aðferðinni og ég er enn þeirrar skoðunar að 86 - kerfið með ákveðnum lagfæringum hefði verið miklu farsælla fyrir alla aðila. Það hefði auðvitað þýtt tiltekna skömmtun og biðraðir. En menn lenda bara líka í biðröðum í húsbréfakerfinu.`` Menn lenda bara líka í biðröðum í húsbréfakerfinu, segir Björn hér. Og áfram: ,,Lánin skammtast hreinlega af því að fólk hættir að leggja í að taka lán á þeim ofurkjörum sem þar gilda. Komi þær þúsundir fólks sem beðið hafa þolinmóðar í biðröðum nú inn í húsbréfakerfið sé ég fyrir mér hækkandi afföll af húsbréfum. Eigi þetta ekki allt að fara til andskotans`` --- með leyfi hæstv. forseta af því þetta er nú bein tilvitnun í blaðaviðtal --- ,,þá þyrfti að skammta útgáfu húsbréfanna með einhverjum hætti. Verði vaxtahækkunarskömmtunarstýringin látin ráða sé ég ekki annað en það leiði áfram til víxlhækkandi vaxta þangað til það verður einhver sprenging,`` segir hér í þessu blaðaviðtali. Björn óttast það jafnframt að það eigi einhverjir eftir að snýta rauðu áður en yfir lýkur og varðandi víxlhækkanirnar segir hann svo, með leyfi hæstv. forseta og skal ég þá ljúka tilvitnun í þetta blaðaviðtal: ,,Svo horfir maður upp á það sorglega sem er að gerast með vaxtastigið þessa dagana. Húsbréfin, sem nánast eru ríkisskuldabréf, keppa við spariskírteinin og til þess að þau seljist eru vextir þeirra hækkaðir sem þýðir aftur að bankarnir sem vilja halda sínu elta með vextina hjá sér og þá aukast enn afföllin á húsbréfunum. Verði þessi dans stiginn áfram, hvar kemur hann þá til með að enda?`` Þetta er það sem við stjórnarandstæðingarnir höfum óttast og verið að vara við í okkar ræðum hér að þessi leið um verulegar vaxtahækkanir, sem allt bendir nú til að gangi yfir, og víxlverkanir vaxta eigi eftir að leiða til alvarlegra áfalla, ekki bara að rifta eða rjúfa þjóðarsátt heldur líka leiða til alvarlegra áfalla fyrir marga einstaklinga í þjóðfélaginu, svo og hafa alvarleg áhrif á atvinnulífið og atvinnustigið. Ég þarf ekki að ítreka það. Hæstv. félmrh. spurði reyndar nokkurra spurninga um það hvað menn vildu gera. Því hafa bæði hv. þm. Steingrímur Hermannsson og hv. þm. Halldór Ásgrímsson svarað hér í ræðum sínum. Það yrði nú að stöðva eða draga úr útgáfu húsbréfanna um sinn til þess að draga úr þessari spennu. Og hæstv. ráðherra spyr hér m.a.: Á að hætta greiðsluerfiðleikalánunum? Ég óttast að hæstv. ráðherra eigi með vaxtahækkunarstefnunni eftir að reyna það að það þurfi enn að auka greiðsluerfiðleikalánin, því þeim einstaklingum fjölgar alveg örugglega sem eiga eftir að lenda í miklum erfiðleikum með sín húsnæðismál og lán á næstunni. Þá langar mig til þess að koma hér að þeim setningum í ræðu hæstv. iðn. - og viðskrh. sem ég nefndi hér áðan úr hans ræðu síðast þegar málin voru hér til þessarar umræðu. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Svo ég víki enn að málflutningi stjórnarandstæðinga í umræðunum í gær, þá kom það fram í máli hv. 1. þm. Norðurl. e. Guðmundar Bjarnasonar að hann teldi Alþfl. hafa komið í veg fyrir og stöðvað hagræðingaráform hans í heilbrigðiskerfinu í fyrrv. ríkisstjórn. Þetta eru staðlausir stafir. Ég vil alls ekki gera lítið úr vilja Guðmundar Bjarnasonar til þess að hagræða í heilbrigðiskerfinu. Hann hafði til þess góðan vilja, en staðreyndin er sú að hann kom þeim hugmyndum sínum ekki fram. Það mikilvæga verkefni, eins og glöggt má sjá á þessari skýrslu um ríkisfjármálin, stöðu þeirra, horfur og aðgerðir, er nú í höndum hins nýja heilbrrh. Sighvats Björgvinssonar. Hann er ekki öfundsverður af því hlutverki og því hlutskipti að þurfa að taka á þeim óleystu útgjaldavandamálum sem þar er að finna, en á þeim þarf þó að taka.`` Ég vil taka undir það með hæstv. ráðherra sem hér var vitnað til að ég vonast til þess að núv. hæstv. heilbrrh. takist að koma þessum málum í höfn sem þar var áætlað og áformað að vinna að og ég hafði reynt að beita mér fyrir og ég skal eftir föngum reyna að aðstoða hæstv. ráðherra við það verkefni vegna þess að ég hef áður lýst því yfir að ég mun styðja þessa ríkisstjórn til allra góðra verka og viðurkenni að það þarf að taka á ýmsum málum, ekki síður í heilbrigðiskerfinu en annars staðar. En því sem hér segir í tilvitnuðum orðum, að fullyrðingar mínar um það að hagræðingaráform hafi strandað á Alþfl. séu staðlausir stafir sem ég hafi þar sett fram, vil ég mótmæla. Og það sem hæstv. ráðherra segir síðar, að staðreyndin sé sú að fyrrv. hæstv. heilbrrh. kom ekki hugmyndum sínum fram, einmitt vegna andstöðu ákveðinna aðila í Alþfl. fyrst og fremst, kannski hjá fleiri aðilum innan þingsins en ekki síst í Alþfl. Ég verð, hæstv. forseti, að fá að eyða í þetta örfáum orðum og rifja aftur upp þau áform sem ég var uppi með og fylgja því aðeins eftir. Sumt af því byggðist á áætlunum sem fjárlagafrv. greindi frá og fjárlögin byggðu á. Þar er t.d. í fyrsta lagi talað um sjúkrahúsmálaráð í Reykjavík. Í fjárlagafrv. segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Í væntanlegu frv. um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu sem lagt verður fram á fyrstu vikum þingsins er gert ráð fyrir að sérstakt samstarfs- og þróunarráð verði stofnað fyrir sjúkrahúsin í Reykjavík. Ráðið mun m.a. fá það hlutverk að skipta fjárveitingu milli sjúkrahúsanna. Að undanförnu hefur skapast ófremdarástand hvað varðar lokun deilda, sérstaklega lokun langlegudeilda. Með markvissari verkaskiptingu milli sjúkrahúsanna verður að tryggja betri nýtingu fjármuna. Verja þarf þó verulegum fjármunum til breytinga á húsnæði og tækjakaupa ef ná á fram þeirri verkaskiptingu sem að er stefnt.`` Þetta gerði ég fljótlega eftir að þing kom saman eins og ég vænti að hv. þm. sem þar sátu muni. Eftir allmiklar umræður og breytingar á frv. náðist þó að koma þessu sjúkrahúsmálaráði á þó svo það væri, því miður, nokkuð útþynnt frá því sem var í upphafi áætlað og þar kenndi ég um í upphafi þessara umræðna fyrst og fremst andstöðu Sjálfstfl. og greindi frá því. Þar höfðu sjálfstæðismenn, bæði utan og innan þings, tafið málið og gert það að verkum að það er varla von að það skili því sem því var ætlað í upphafi, en ég vonast þó til þess að það skili allnokkru.  Síðan eru ákvæði í frv. um lyfjakostnaðinn og aðgerðir til þess að draga úr kostnaði við lyf. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fyrir lyfjakostnaði eru nú áætlaðir 2,3 milljarðar kr. í frv. Sú tala byggist á því að hægt verði að ná þar fram sparnaði sem nemur 500 -- 600 millj. kr. M.a. er gert ráð fyrir að ná þessum sparnaði með breyttu skipulagi á innflutningi og dreifingu lyfja, lækkaðri álagningu í heildsölu og smásölu og breyttu skipulagi á kostnaðarþátttöku notenda í lyfjakostnaði.`` Ýmislegt af þessu hefur gengið fram. Við höfum t.d. náð því að hafa áhrif á álagningu lyfja, bæði heildsölu og smásölu, sem munar verulega um. Þar hygg ég að hafi náðst árangur sem gæti skilað nú u.þ.b. 300 millj. kr. sparnaði á ári. En það sem ekki náðist fram og var tafið eða stöðvað af Alþfl. og ég átti við hér í ræðu minni um daginn, en tímans vegna var ekki hægt að gera því ítarleg skil, var frv. það sem samið hafði verið og lagt fyrir ríkisstjórn 5. febr. sl., reyndar rætt í ríkisstjórninni 8. febr. og síðan sent þingflokkunum en fékk þar litla eða enga umfjöllun. Þar var gert ráð fyrir gjörbreytingu á framkvæmd lyfjamála, m.a. að setja á stofn svokallaða lyfjastofnun sem semji við framleiðendur og innflytjendur um verð, afhendingu, birgðahald og dreifingu lyfja til notenda. Stofnunin er útboðs- og innkaupaaðili en er ekki ætlað að sjá um dreifingu og birgðahald. Þetta vildi ég nefna hér og gera sérstaka grein fyrir hvernig þetta var hugsað af því að það hefur verið rangtúlkað allnokkuð í umfjöllun um þetta frv. Þar hefur verið talað um að þessari lyfjastofnun væri ætlað að vera birgðahaldari og dreifingaraðili. Það var ekki meiningin. Hún átti að vera innkaupa- og útboðsaðili, fyrst og fremst, fyrir öll lyf. Út af fyrir sig geta menn fundið aðrar leiðir til þess að leita hér sparnaðar og aðhalds, en ég hygg þó að eftir mikla umfjöllun í heilbrrn. og í mörgum nefndum sem höfðu komist að þessari niðurstöðu hafi hér verið fundin leið sem átti að geta leitt til verulegs sparnaðar. En þettta frv. fékkst ekki lagt fram fyrr en á síðustu dögum þingsins og þá með athugasemdum um að það væri lagt fram til kynningar, til að vekja umræðu, enda þótt umfjöllun um það í ríkisstjórn væri ekki lokið og þingflokkar hefðu fyrirvara um einstaka þætti frv. Þetta voru fyrirvarar sem einkum komu frá Alþfl. Virðulegi forseti. Ég verð enn að nefna eitt mál í viðbót máli mínu til áréttingar. Það eru breytingar á almannatryggingalöggjöfinni. Þar var gert ráð fyrir allverulegum sparnaði einnig í lífeyristryggingum með því að tekjutengja grunnlífeyrinn. Það nefndarálit sem frv. byggði á var dags. 2. okt. 1990, þá fljótlega á eftir lagt fyrir ríkisstjórn, margumrætt í fjárlagagerðinni og gert ráð fyrir því að ná þessu frv. fram á þinginu þannig að það gæti haft áhrif á niðurstöður fjárlaganna. Einnig þar var andstaða í þingflokki Alþfl. og ég vænti þess að þingmenn flokksins viti það og muni þannig að ég þurfi ekki út af fyrir sig að hafa um það fleiri orð. Ég er ekki að gera neitt lítið úr því að þar kunni menn að hafa haft aðrar skoðanir en þær sem settar voru fram í þessu frv. og gætu ekki fallist á þær hugmyndir. En ekkert kom þó annað út úr málinu en að það væri ekki hægt að samþykkja þetta öðruvísi en að taka lífeyrismálin í heild sinni til umfjöllunar. Það vita allir að það hefði tekið langan tíma og sýnir sig reyndar að gera það og ég óttast að það kunni einnig að vefjast fyrir hæstv. núv. heilbrrh. að ná þeim málum fram saman, eins og hann hefur þó látið frá sér fara í blaðaviðtölum þessa seinustu daga, að breytingar á almannatryggingalöggjöfinni verði ekki gerðar nema í tengslum við breytingar á lífeyrislöggjöfinni almennt og það kunni að taka nokkuð langan tíma. Ég ítreka það að ég er tilbúinn til þess að aðstoða hæstv. ráðherra við það að reyna að ná fram þessum málum og skoða þær breytingar sem hann kann að leggja til varðandi bæði almannatryggingar og breytingar á lyfjalögum. En ég óttast hins vegar að það kunni eitthvað að vefjast fyrir og tefjast áður en það fer að hafa veruleg áhrif á útgjaldahlið fjárlaga en það munum við nú sjálfsagt ræða nánar í umræðu sem hér á eftir að fara fram síðar í dag. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég síðan minna á það að við gerðum breytingar á reglum um greiðslu fyrir lýtalækningar sem hafa áhrif til sparnaðar þannig að það var ýmislegt reynt. Margt af því náði fram að ganga þó að ekki gengi allt eftir af því sem við ætluðum okkur að ná fram. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram nánar í þessari umræðu vegna ummæla hæstv. viðskrh. í umræðunum um daginn og ítreka það að ég stend fullkomlega við það að það sem tafði málin --- ég er ekki að segja að það hafi verið af neinni annarri ástæðu en þeirri að við vorum ekki nákvæmlega sammála um það hvernig að þessu skyldi staðið --- og varð þess valdandi að sá sem hér stendur kom ekki þessum sparnaðaráformum sínum fram var andstaðan í Alþfl. og það stendur eftir sem áður það sem ég hef um það sagt.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Forseti vill minna á að þessum fundi verður síðan frestað klukkan hálfsex. Ef hv. 4. þm. Norðurl. e. hefur þá ekki lokið máli sínu verður hann beðinn um að fresta sinni ræðu.

Steingrímur J. Sigfússon : Hæstv. forseti. Ég er þess albúinn ef svo fer að ég næ ekki að ljúka máli mínu fyrir hálfsex að gera þá hlé á því. Ég er því ekkert óvanur að þurfa að skipta mér á nokkra fundi og reyni þá að koma því haganlega fyrir í textanum. Ég ætlaði að ræða fyrst nokkur atriði í stefnuræðu hæstv. forsrh. sem ég hef skilið svo, þrátt fyrir allt, að sé nú aðaldagskrárefni þessa fundar. Væri þá auðvitað til mikilla bóta að hæstv. forsrh. væri hér viðstaddur, en væntanlega er hann ekki langt undan. Ég ætla þá að fara í textann og fletta þar upp sem hæstv. forsrh. er að hefja mál sitt og byrjar á því að leggja út af þeirri athyglisverðu kenningu, eins og það sé rétt svo gott sem sannað, að tveggja flokka ríkisstjórnir séu mun betri stjórnir en þegar fleiri flokkar koma að málum. Ég held það væri ástæða til þess að hafa það í huga þegar þessari merku kenningu er nú enn einu sinni gert svo hátt undir höfði að hæstv. forsrh. hefur stefnuræðu sína, hina fyrstu, og kannski einu, maður veit það ekki, á því að það sé stóri punkturinn við myndun þessarar ríkisstjórnar að hún sé bara tveggja flokka.  Í öðru lagi kemur önnur gömul kenning sem oft hefur heyrst og ég ætla að leyfa mér að ræða lítillega. Það er þetta um viðreisnina og gloríuna um viðreisn. Hér er því haldið fram, eins og ekkert þurfi að rökstyðja það nánar, sagt í tveimur línum, með leyfi forseta, á bls. 2 í stefnuræðu hæstv. forsrh.: ,,Afar góð reynsla var af samstarfi þessara tveggja flokka á árunum 1959 til 1971.`` --- Alþfl. og Sjálfstfl. Afar góð reynsla var af samstarfi þessara flokka á þessum tíma. Punktur. Ekki frekari rökstuðningur fyrir því. Var þetta nú svona afar gott, eins og hæstv. forsrh. heldur fram?  Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að viðreisnarstjórnin svokölluð hafi verið einhver versta ríkisstjórn ef ekki versta ríkisstjórn sem Ísland hefur haft. Það vill nú þannig til að ræðumaður var að alast upp á þessum árum, eins og fleiri að taka út þroska sinn, og ég þekkti vel til aðstæðna í landsbyggðarhéraði á þessum árum. Mér er ákaflega minnisstætt það landlæga og árlega atvinnuleysi sem öllu öðru fremur einkenndi lífskjör og aðstæður í íslenskum byggðarlögum við sjávarsíðuna á þessum árum. Þannig háttaði til í Norður-Þingeyjarsýslu á þessum árum að þar þurftu svo til allir menn sem ætluðu sér að tryggja sér störf að ferðast um langan veg til vertíðar eða annarrar starfsemi, jafnvel í öðrum landshlutum, eða sitja heima við árlegt og reglubundið atvinnuleysi kannski meiri hluta vetrar. Það er auðvitað ekki að því að spyrja að þetta setti mikið mark á allt andrúmsloft byggðarlaganna á þessum tíma. Þessari ríkisstjórn, þessari frægu viðreisn sem hæstv. forsrh. var að hæla í ræðu sinni, tókst að sólunda einhverju mesta góðæri til sjávar sem komið hefur í sögu Íslands þegar norsk-íslenska síldarstofninum var mokað upp og honum gjöreytt á nokkrum árum. Og hvernig var ástandið í lokin? Það var skilið þannig við íslenskan sjávarútveg að flotinn var gjörsamlega ónothæfur. Það var skilið þannig við íslenskan fiskiðnað að það varð að byggja hann upp nánast frá grunni þegar ný stjórn tók við. Meiri hörmungarstjórn hefur í raun og veru ekki verið á Íslandi ef litið er til þess að eitthvað hafi verið gert til þess að undirbyggja framfarasókn, uppbyggingu og aukna verðmætasköpun í atvinnulífinu. Þetta eru nú ósköp einfaldlega staðreyndir málsins. Það er auðvelt að fletta upp tölum um það hvernig íslenski fiskiskipastóllinn var samansettur árið 1970. Það er auðvelt að fara yfir það hvernig fiskvinnslustöðvarnar hringinn í kringum landið voru á sig komnar. Ég hygg að allir sanngjarnir menn verði að viðurkenna að það hefur orðið mikil breyting á til hins betra frá því að það tókst að koma þessari hörmungarviðreisnarstjórn frá. Og það er nú svo þrátt fyrir allt að viðreisn er skammaryrði í hugum fólks sem man þessa tíma, alveg sérstaklega út um landsbyggðina. Alveg sérstaklega út um landsbyggðina er viðreisn skammaryrði. Þess vegna er það neyðarlegt af hæstv. forsrh. og ber auðvitað vitni um það sem oft hefur verið að koma fram undanfarna daga að hæstv. forsrh. er ekki nógu vel að sér um hlutina. Hann hefur lifað í hinum verndaða heimi borgarstjórnarmeirihlutans í Reykjavík, á vernduðum vinnustað eins og einhverjir hafa orðað það, og veit næsta lítið um það hvernig hlutirnir liggja í andrúmslofti og hugum almennings annars staðar í landinu en utan veggja hins verndaða vinnustaðar. Í öllu falli skulu því mín eftirmæli um þessa viðreisnarstjórn vera þau að hún hafi verið einhver mesta hörmungarstjórn sem við Íslendingar höfum búið við áratugum saman og í raun og veru á ég í erfiðleikum með að finna þar nokkurn samjöfnuð nema ef vera skyldi sú ríkisstjórn sem sat á Íslandi í 14 -- 16 mánuði 1987 og fram á haustdaga 1988. Eymd þeirrar stjórnar var þó af öðrum toga en viðreisnarinnar. Fyrst og fremst var þar á ferðinni stjórn sem ekki náði saman um nokkurn skapaðan hlut og hrökklaðist að lokum frá af þeim sökum. Í þriðja lagi er hér í stefnuræðu hæstv. forsrh. --- hvernig er það, hæstv. forseti, er forsrh. genginn algerlega úr umræðunni?

Samkvæmt töflu í borði forseta, þá er hæstv. forsrh. í húsinu. Forseti hefur gert ráðstafanir til þess að gera honum viðvart svo að það verður að vænta þess að hann komi fljótlega í salinn.

Já, ég geri enga athugasemd við það að sjálfsögðu þó að hæstv. forsrh. bregði sér frá augnablik. Það getur hent alla menn að þurfa þess á löngum fundum, en það er náttúrlega óæskilegt að hann sé fjarstaddur langtímum saman. Þá vildi ég aðeins koma að kafla í ræðu hæstv. forsrh. þar sem mikið er gert úr því að viðskilnaður fráfarandi ríkisstjórnar hafi verið slæmur. Það er dálítið merkilegt að hér koma stjórnarsinnar hver á fætur öðrum í ræðustólinn og reyna að hamra á þetta járn. Að það sé aðalvandinn að viðskilnaður fyrrv. ríkisstjórnar hafi verið svo vondur og eru þar með um leið, sérstaklega sjálfstæðismenn, að níða niður Alþfl. ekki síður en aðra flokka sem áttu sæti í þessari stjórn. Það er talað um slaka í hagstjórn og fleiri slíka hluti sem séu mjög alvarlegs eðlis og menn hleypa í brýrnar og verða mjög ábúðarmiklir þegar þeir ræða um þennan viðskilnað fráfarandi ríkisstjórnar. Hvernig ætli það standi ef aðeins er farið yfir það og skoðaður viðskilnaður ríkisstjórna við nokkur síðustu stjórnarskipti? Hvaða einkunn halda menn þá að sú ríkisstjórn sem fór frá á sl. vori fái í þeim samanburði?

Mjög slæmur.

Hæstv. fjmrh. kallar hér fram í og segir: Mjög slæmur. Það er best að ræða það aðeins við hæstv. fjmrh. Hvað heldur hæstv. fjmrh. um ríkisstjórnina sem fór frá haustið 1988? Dettur honum í hug eitt augnablik annað en að viðurkenna að viðskilnaður síðustu ríkisstjórnar, þeirrar sem lét af völdum 30. apríl sl., var mikið, mikið betri á allan hátt. Og ég vil leyfa mér að segja að það sé borðleggjandi að við þrenn eða fern síðustu stjórnarskipti á undan þessum hafi viðskilnaður ríkisstjórnar verið mun lakari, mun verri. Það er enginn efi um það í mínum huga að stjórnirnar sem fóru frá 1988, 1987 og 1983, það skal ég segja þó að Alþb. hafi átt aðild að þeirri stjórn, voru í öllum tilvikum mun lakari en þessi sem hér er verið að ræða. Og það er dálítið merkilegt að hæstv. ráðherrar og hv. talsmenn stjórnarliðsins vorkenna sjálfum sér og mikla það mjög fyrir sér hversu bágt þeir eigi nú að þurfa að taka við stjórnartaumunum og það sé svo erfitt verkefni sem er fram undan. En hvað er það sem er fram undan? Það eru ósköp einfaldlega venjuleg hagstjórnaratriði sem taka þarf á. Og það liggur alveg á borðinu að engin ríkisstjórn um langan tíma hefur í raun og veru tekið við jafngóðu búi, jafnlágri verðbólgu og tiltölulega jafnmiklum stöðugleika almennt séð í þjóðarbúskapnum. Það er alveg sama hversu oft hæstv. núv. fjmrh. hristir höfuðið. Hann getur ekki borið á móti þeim staðreyndum sem liggja fyrir um það að ástand í okkar efnahagsmálum, ástand í atvinnulífinu hvað verðlag og þróun þess snertir er á allan hátt mikið betra en verið hefur um stjórnarskipti um langt árabil. Það sem helst er rætt um er staðan á fjármálamarkaðnum, ákveðin þenslumerki sem engum þarf að koma á óvart að láti á sér kræla og fyrri ríkisstjórn reyndar oft búin að ræða á fundum sínum að þyrfti að fylgjast með. M.a. þess vegna ákvað fyrrv. ríkisstjórn að láta hefja inngreiðslur í Verðjöfnunarsjóð og taka á tiltölulega skömmum tíma upp háar inngreiðslur í Verðjöfnunarsjóð, allt að 5 og upp í 5,5%, til þess að bati í viðskiptakjörum sjávarútvegsins færi ekki allur út í efnahagslífið. Þannig var þegar búið að grípa til ýmissa ráðstafana vegna þess að menn bjuggust við að fyrr eða síðar hlytu þenslumerki að láta á sér kræla vegna batnandi efnahagsástands og batnandi viðskiptakjara. Og ég segi: Þetta eru ekki annað en ósköp venjuleg og dagleg verkefni ríkisstjórna sem þurfa að sjálfsögðu að grípa til stjórnunaraðgerða af þessu tagi jafnan þegar slíkir hlutir láta á sér kræla. Þetta er hvorki merkilegra né meira en bara dagsdaglega á að vera á borðum ríkisstjórnar. Það er algerlega ástæðulaust af hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. að vera að vorkenna sér svona út af því. Eða bjuggust þeir við því að fá stjórn landsins í þannig ástandi í sínar hendur að þeir þyrftu ekkert að gera í fjögur ár? Ætluðust þeir til þess að þetta væri svo fullkomið ástand að þeir gætu setið með hendurnar undir rassinum í heil fjögur ár og þyrftu ekkert að stjórna, ha hæstv. fjmrh., ef þú vildir hlusta á augnablik?

Ég heyri, hlusta og mun svara.

Þannig er sem sagt, hæstv. fjmrh., sem grét á síðum Morgunblaðsins í miklu viðtali þar fyrir nokkrum dögum, að þú þarft ekkert að vorkenna sjálfum þér. Þitt hlutskipti er ekki annað en það sem allir ráðherrar fá, að taka á málum þegar þau koma upp og reyna að gera það með skynsamlegum hætti. Það er alveg ástæðulaust og mun ekkert hjálpa þér í erfiðu starfi að gráta svona, hvort sem þú gerir það á síðum Morgunblaðsins eða einhverjum öðrum öxlum. Það er nú það. Svona sjálfsmeðaumkun og vorkunn er bara leiðinleg, satt best að segja. Læt ég þá lokið að ræða um þennan viðskilnað sem, hvað sem talsmenn stjórnarinnar reyna hér að gera, mun alveg óumdeilanlega hljóta þann dóm sögunnar að hafa verið mikið betri að flestu leyti en aðrar ríkisstjórnir hafa fengið til að taka við. Það mun ekki takast að hrekja þá staðreynd.

Nú heyrist forseta hv. þm. vera kominn að þáttaskilum í sinni ræðu og nú er klukkan hálfsex svo að það er þá kannski rétti tíminn til að fresta þessari ræðu ef hv. þm. er tilbúinn til þess og þar sem fresta þarf þessum fundi núna.

Sérstaklega í von um það að hæstv. forsrh. verði þá við þegar ég held áfram máli mínu.

Hæstv. forsrh. hefur verið hér við en vegna mistaka um boð til hans áðan kom hann ekki strax í salinn en hann kom um leið og hann fékk boðin. Forseti vill taka það fram.

--- Fundarhlé. Ég hafði drepið á nokkur atriði, ein þrjú tölusett atriði sem ég taldi svo upp í ræðu hæstv. forsrh. og ætla að ljúka minni yfirferð yfir þá merku ræðu sem að sjálfsögðu eðli málsins samkvæmt á öðru fremur að vera hér grundvöllur umræðnanna þar sem þetta heitir nú einu sinni umræða um stefnuræðu forsrh. Ég ætlaði að koma næst að atriðum sem vikið er að á bls. 12 í því handriti sem ég fékk sent og ég geri ráð fyrir að hafi verið flutt óbreytt af hæstv. forsrh. Þar er vikið að þeim aðgerðum eða þeirri meginstefnu í fjármálum hins opinbera sem að sögn hæstv. forsrh. er skýr og kemur fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Þrennt er þar nefnt, að það verði að brúa bil milli útgjalda og tekna með lækkun útgjalda og frestun framkvæmda, í annan stað með sölu fyrirtækja ríkisins og einkavæðingu og í þriðja lagi með því að taka í auknum mæli gjald fyrir þjónustu sem fyrirtæki og stofnanir á vegum hins opinbera veita. Um hið fyrsta er ekki margt að segja. Það liggja þegar fyrir einhver áform hæstv. ríkisstjórnar um að draga úr framkvæmdum og lækka útgjöld og það er ekki eins og það hafi aldrei verið gert áður eða reynt áður og er ekki mikið meira um það að segja. Þótt að sjálfsögðu sé þar ýmislegt sem sársaukafullt er fyrir menn að taka á, þá ætla ég síst að gagnrýna hæstv. ríkisstjórn fyrir að reyna að ná einhverjum árangri á því sviði. Það hafa flestar aðrar ríkisstjórnir reynt og ekkert nema gott eitt um það að segja svo fremi sem þar sé farið fram af skynsemi. Um það sem í annan stað er talið, þá er það nú svo að ég sé ekkert athugavert við það þó að það sé skoðað í einstökum tilvikum að selja eitthvað af fyrirtækjum sem ríkið á ef breyttar aðstæður gera það að verkum að slíkt sé eðlilegt. Það hafa flestar ríkisstjórnir á undanförnum árum eða áratugum jafnvel gert í einhverjum mæli, meiri eða minni. Sú ríkisstjórn sem síðast sat á undan þessari gerði nokkuð af því og þá var jafnvel reynt að fá sæmilegt verð fyrir fyrirtækin, ekki bara að gefa þau. Stundum hefur manni virst að það væri meira af hugsjónaástæðum gert að reyna að koma fyrirtækjunum með einhverjum hætti frá ríkinu bara þó svo að það þyrfti jafnvel að gefa þau, hvort sem það væru nú bankar eða eitthvað annað. En svo fremi sem það séu þá einhver skynsamleg viðskipti og ríkið fái eðlilegt verð fyrir þær eignir sem almenningur á í slíkum fyrirtækjum og svo fremi sem ekkert mæli gegn því af öðrum ástæðum að viðkomandi starfsemi færist á hendur einkaaðila, þá hef ég ekkert nema gott um viðleitni af því tagi að segja. En í þriðja lagi um einkavæðinguna eða öllu heldur í öðru lagi um einkavæðinguna eins og síðan er vikið að í ræðu forsrh., þá hlýtur maður að spyrja: Við hvaða mörk skal þessi einkavæðing dregin og ef hæstv. forsrh. vildi nú nótera hjá sér, þá hefði ég nú haft áhuga á því að heyra ef hæstv. ríkisstjórn er þegar komin með skýra stefnu í þeim efnum: Hvar liggja mörkin sem hæstv. ríkisstjórn vonandi hefur dregið sér gagnvart því hvað skuli einkavæða og hvað ekki? Því að þar vil ég gera mjög skýran greinarmun á, annars vegar ýmsum rekstri, t.d. framleiðslustarfsemi eða þjónustu af því tagi að hún sé þegar fyrir í viðamiklum mæli í höndum einkaaðila og einkavæðingu sem lýtur að því að færa kannski það sem eftir er af ríkisumsvifum eða opinberum umsvifum á slíkum sviðum yfir í hendur einkaaðila og hins vegar ef til stendur að hefja einkavæðingu í velferðarþjónustunni. Ég geri skýran greinarmun á því hvort ríkið er að standa í framleiðslustarfsemi eða við gætum hugsað okkur að reka bjórkrá eða eitthvað af því tagi eða hvort ríkið er að sjá um undirstöðuþætti velferðarþjónustunnar og hvort til stendur að hefja einkavæðingu inn á það svið. Það væri nú fróðlegt fyrir okkur, jafnvel fleiri en ræðumann og fyrirspyrjanda, að heyra hvað hæstv. ríkisstjórn hefur ákveðið í þessum efnum, ef eitthvað, eða hvort hugsanlega hafi verið samið eitthvað um þetta úti í Viðey eins og fleira, og þá hvað. Ég þarf svo sem ekkert að boða það, en það má alveg fljóta með, að ef það á að lesa á milli línanna að jafnvel eigi nú að láta drauma um einkaskóla og einkarekstur í heilbrigðisgeiranum rætast í þessari ríkisstjórn, þá verður það ekki gert nema í mikilli andstöðu við mig a.m.k. Þá er enn fremur í úrræðum hæstv. forsrh. gamalkunnugur skolli á ferðinni þar sem talað er um að í auknum mæli skuli taka gjald fyrir þjónustu sem fyrirtæki og stofnanir á vegum hins opinbera veita. Þetta er náskyldur hlutur og spurningin er aftur sú sama: Hvar ætlar þá hæstv. ríkisstjórn að draga mörkin í þessum efnum? Á þetta jafnvel að ganga yfir heilbrigðiskerfið, skólakerfið almennt eða í einhverjum einstökum tilvikum? Þarna verður líka að mínu mati að gera einhvern talsverðan greinarmun á þeirri starfsemi sem hið opinbera hefur með höndum eða kemur nálægt eftir því hvers eðlis hún er og hversu viðkvæm sú þjónusta er. Og það er stutt leiðin á milli þess að hefja slíka gjaldtöku þótt hún geti í fyrstu umferð virst býsna sakleysisleg og yfir í hitt að slík gjaldtaka fari að mismuna þegnum þjóðfélagsins með tilliti til efnahags þannig að slík þjónusta verði forréttindi þeirra sem betur mega sín. Ef hæstv. forsrh. hefði eitthvað að segja okkur aðeins ítarlegar um þessi efni hvað ríkisstjórnin hefur hugsað sér í þessum málum. Í sjötta lagi vil ég þá nefna vaxtamál sem nokkuð er komið inn á í þessari ræðu og verða nú e.t.v. hugsanlega rædd eitthvað meira hér í umræðum um skýrslu hæstv. fjmrh. Ég veit ekki í raun og veru hvar skal til taka þegar vaxtamálin ber á góma. Það er alveg ljóst að ég hef verið í hópi þeirra sem vilja gjalda mikinn varhug við óhóflegum vaxtahækkunum og mjög háu vaxtastigi. Ég óskaði eftir því við Þjóðhagsstofnun í morgun að hún taki saman fyrir mig upplýsingar um skuldsetningu helstu greina atvinnulífsins og ákveðna sundurgreiningu á slíkum upplýsingum sökum þess að ég held að það sé óhjákvæmilegt ef menn vilja reyna að skoða það eitthvað af skynsemi hvaða áhrif til að mynda þær raunvaxtahækkanir sem nú þegar blasa við og eru að hluta orðnar fyrir atbeina ríkisins, ríkisstjórnarinnar, hvaða áhrif þær hafi í þjóðfélaginu, þá verði menn aðeins að glöggva sig á skuldsetningu þeirra aðila í þjóðfélaginu sem greiða vextina. Því miður virðist það vera svo að menn gleymi æðioft að á vaxtadæminu eru tvær hliðar, debet og kredit í raun og veru. Menn horfa á þetta öðrum megin frá, að það sé eftirsókn í lánsfé og það sé jafnvægisleysi að því leyti og segja: Við verðum að kippa þessu í lag með því að hækka vextina. En menn mega þá ekki gleyma því að það gerist ýmislegt fleira heldur en kannski hugsanlega þetta að hækkandi vextir dragi úr eftirspurn eftir lánsfé og auki jafnvel eitthvað sparnað. Það er jú kennisetningin að svoleiðis eigi þetta nú að vera, en það gerist bara ýmislegt fleira sem líka hefur áhrif og líka eru efnahagsmál í sjálfu sér. Það þurfa einhverjir um leið að borga hækkandi vexti og það eru ekki endilega aðilar sem geta bara dregið það við sig að taka lán, bara pakkað saman og hætt því af því að vextirnir hafi hækkað. Það er nefnilega ekki þannig. Ég held að það væri hollt fyrir hæstv. ríkisstjórn eða efnahagssérfræðinga hennar að skoða tímabilið 1985 -- 1988 og reyna að rýna svolítið í það. Hvað var það sem gerðist á þessum árum? Því að vonandi eru menn ekki búnir að gleyma því að einmitt á þessum tíma fóru vextirnir í þær hæðir sem þeir hafa hvorki fyrr né síðar komist í. Þá vantaði ekki aldeilis að það væru nógu háir raunvextir. En sló það á þensluna? Læknaði það öll mein efnahagsmálanna á árunum 1985 -- 1988, það háa raunvaxtastig sem þá var innleitt? Ekki aldeilis. Þvert á móti hefur ástandið aldrei verið verra en einmitt í lok hávaxtaskeiðsins og þenslan í raun og veru aldrei meiri heldur en undir lok þess skeiðs. Segir þetta okkur ekki einhverja sögu? Er ekki ástæða til þess að setja spurningarmerki við það að þessi fínu lögmál verki eins, þessir hlutir taki eins við sér hér uppi á Íslandi eins og þeir eiga að gera í fræðibókunum þeirra frjálshyggjumanna? Það er nefnilega staðreynd, eða hefur a.m.k. verið hingað til nema eitthvað mikið sé þá að breytast, að hinn sérhæfði og litli og þröngi íslenski peningamarkaður lýtur bara ekkert þessum fínu lögmálum. Það er ekki hægt að stilla hann svona upp eða niður. Þensla á Íslandi verður ekki slegin niður í einu vetfangi með einhverjum vaxtaákvörðunum. Það er löng reynsla fyrir því. Menn gætu sagt sem svo að þeir vildu að það væri svo, að hér væri svo fullkominn markaður að hann hegðaði sér 100% eins og kennslubækurnar segja að hann eigi að gera úti í hinum stóra heimi. En það er bara löng reynsla fyrir því að hann gerir það ekki á Íslandi. Það þarf að hyggja að ýmsu fleiru í hagstjórn og efnahagsmálum hér ef á að ná að halda jafnvægi heldur en þessum vaxtaþætti einum. Þess vegna finnst mér í stefnuræðu forsrh. og því sem enn hefur komið fram af ráðstöfunum eða áformum hæstv. ríkisstjórnar í raun og veru fjallað með furðu einfeldningslegum hætti um þessi atriði sem lúta að þenslunni og vaxtastiginu. Það er næstum að segja einhver barnsleg trú sem þar skín í gegn að það sé hægt að lækna þetta bara svona með einni vaxtahækkun og þá verði allt komið í samt lag, allt komið í jafnvægi og allir ánægðir og sælir eftir það. Það er nú ekki svo og út af fyrir sig væri fróðlegt, hæstv. forseti, að ræða dálítið rækilegar um þetta vaxtadæmi því að það er svo margt sem þar kemur inn í. En ef hæstv. félmrh. skyldi eiga leið hingað í þinghúsið á meðan ég er hér í ræðustóli, þá hafði ég hugsað mér að bæta lítillega við og víkja orðum að húsnæðismálum og vaxtaákvörðunum þar og ljúka þá kannski umfjöllun um vexti. Ef hins vegar hæstv. félmrh. er vant við látinn, þá gæti ég hugsað mér að skjóta þeim spurningum til hæstv. forsrh. því að ég þykist vita að það tali allir fyrir einn og einn fyrir alla í hæstv. ríkisstjórn í Viðeyjarstíl og það komi þá út á eitt þó að ég beini máli mínu þangað. En þá aðeins í sjöunda lagi um evrópska myntkerfið sem vikið er að bæði í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem og í stefnuræðunni að ríkisstjórnin hafi áhuga á að láta athuga hvort stuðla megi að auknum stöðugleika í efnahagslífinu með tengingu íslensku krónunnar við evrópska myntkerfið, eins og segir hér í þessu kveri sem maður er á góðri leið með að læra utan að, enda er það ekki langt. Og svo er vikið að þessu hér líka í ræðunni. Ég held að úr því að menn eru á annað borð farnir að velta vöngum yfir þessu og ætla að fara að setja skoðun í gang, þá sé mikilvægt að taka þetta til umræðu því að maður verður að ætla að hér séu menn að tala í alvöru, ekki bara að slá þessu svona fram í gríni þó menn séu gamansamir í hæstv. ríkisstjórn eins og kunnugt er. Ég vildi þá gjarnan, ef athugun verður sett í gang á þessum hlutum í annað borð, að það yrði skoðað fleira en bara evrópska myntkerfið og ég spyr: Þó svo að Evrópa sé mikilvægur markaður okkar Íslendinga, hvers vegna er ekki horft til þess að við eigum víða mikilvæga markaði sem lúta öðrum gjaldmiðlum? Þannig er það til að mynda þegar gengi krónunnar í dag er skoðað að þá er tekin þar ákveðin karfa sem tekur mið af helstu viðskiptasvæðum okkar og myntum á þeim. Ég held að það séu margar hættur því samfara, þessari hugsun að það sé hægt að leysa efnahagsvandamálin uppi á Íslandi m.a. með því að binda bara gengi krónunnar fast við einhverjar brautir úti í Evrópu. Þar með fái menn þennan stöðugleika sem menn hafi svo lengi verið að þrá. Og ég held, eins og reyndar hefur komið fram í þessari umræðu, ég sé það í ræðum sem ég hef lesið úr umræðunni, að fyrir það fyrsta væru menn þarna að afsala sér í raun og veru einu viðamesta hagstjórnartækinu sem menn hafa haft í höndum, hvað sem um það má nú segja og beitingu þess, þ.e. að geta lagað gengi krónunnar að breyttum aðstæðum. Í öðru lagi held ég að það væri ákaflega óskynsamlegt að gefa sér það að hagsveiflur á Íslandi við okkar sérstöku aðstæður, okkar sérhæfðu framleiðslu hér til útflutnings væru samfara eða færu það vel í takt við það sem gerist á meginlandi Evrópu hjá iðnríkjunum þar að það væri skynsamlegt að binda þetta tvennt alltaf saman. Við skulum nú segja að einhverjar þær framleiðsluvörur iðnríkjanna í Evrópu sem eru mikilvægar í þeirra útflutningi eða efnahagsmálum, stál eða kol eða hver fjandinn sem það nú kann að vera, bílar t.d., hrynji í verði. Er þá ástæða til að breyta gengi íslensku krónunnar vegna þess að Evrópugjaldmiðlar veikist af einhverjum slíkum ástæðum gagnvart öðrum? Eða öfugt, ef það gerist nú á sama tíma að afli vex á Íslandsmiðum og fiskur hækkar í verði. Ég held að menn verði að muna eftir því rétt eins og þegar menn eru að ræða við Evrópubandalagið um sérhagsmuni Íslands að þessir sérhagsmunir koma víðar fram heldur en bara í því að við þurfum að koma fiskinum á markað. Þeir þýða auðvitað líka að hagsveifla hér er allt önnur heldur en í okkar nágrannaríkjum vegna okkar sérhæfðu framleiðslustarfsemi og okkar sérhæfða efnahagslífs og útflutnings. Við megum ekki gleyma heldur mörkuðum okkar vestan hafs og í Asíu sem að sjálfsögðu tengjast ekki Evrópugjaldmiðlum eða sveiflum þar og ég held að það sé ákaflega varhugavert að gefa sér það að það sé endilega einhlít og skynsamleg ráðstöfun að tengja þetta svona við Evrópumyntina. Vonandi lítur hæstv. ríkisstjórn ekki á þetta í þröngu ljósi heldur þá víðu ef hún er að skoða á annað borð með hvaða hætti væri hægt að tengja eða miða gengi krónunnar við erlenda gjaldmiðla. Hæstv. forseti. Það hefði verið ástæða til þess mönnum til skemmtunar að lesa upp úr ræðu hæstv. forsrh. á bls. 15 og 16 þar sem fjallað er um sjávarútvegsmál. Satt best að segja setti endurtekið að mér hlátur þegar ég las þann kafla, frá greinaskilum ofarlega á bls. 15 og langleiðina niður bls. 16 og einhver hefði nú af prakkaraskap beðið hæstv. forsrh. um að þýða kaflann, hvað þetta eigi að þýða sem er nú sagt því að ég bókstaflega fæ ekki nokkurn skapaðan hlut út úr því og las ég þó þetta vandlega og af velvilja og með jákvæðu hugarfari eins og hv. þm. Einar Kr. Guðfinnsson sagðist hafa lesið annan texta hérna í ræðu fyrr í dag. Það er þó ekki hægt annað en að segja að umfjöllun hæstv. ríkisstjórnar um sjávarútvegsmálin er satt best að segja brjóstumkennanleg. En upp úr stendur þó að það á að skipa nefnd og svo var upplýst í svari hér í dag að hún á að vera sjö manna nefnd. Í henni eiga að vera þrír frá hvorum flokki og oddamaður sem ýmist alþýðuflokksmenn telja sig einir eiga að ráða eða samráð skuli verða um hver sé. Þetta hefur þó komið fram þegar um stefnu ríkisstjórnarinnar í sjávarútvegsmálum og má segja að það sé nokkuð miðað við svona ýmislegt annað. En besti kafli ræðunnar er tvímælalaust á bls. 16. Málsgreinin á miðri síðu er fjórar línur og ég ætla að leyfa mér að lesa hana. Þessi setning er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Fjórða meginverkefni stjórnarinnar verður að framkvæma þá stefnu í landbúnaðarmálum sem mörkuð hefur verið af stjórnvöldum og bændum í sameiningu hin síðari ár.`` Þetta er fínn kafli, góður ,,passus``. Tvímælalaust það besta í ræðunni.  Ég veit ekki, hæstv. forseti, hvort ég sjái ástæðu til að koma víðar við í þessari ræðu nema þá að fara að tala í bundnu máli því að talsvert af því sem eftir er er nú kveðskapur eftir ýmsa menn. En ég ætla þá lítillega að ræða húsnæðismálin og hér er hæstv. félmrh. kominn og kemur þá aftur að umræðum um vexti og vaxtamál. Það verður að segja eins og er að því miður hlýt ég að álykta sem svo að hæstv. félmrh. hafi í þessari ríkisstjórn þegar beðið sinn fyrsta ósigur því að ég trúi því tæplega nema fá að heyra það af munni hæstv. félmrh. að með glöðu geði hafi sú ákvörðun af hennar hálfu verið tekin um vexti sem nýlega hefur verið tilkynnt. Þar á ég að sjálfsögðu við þá ákvörðun að breyta vöxtum á eldri lánum, húsnæðislánum allt aftur til ársins 1984. Ég hlýt að harma þá ráðstöfun, ég tel hana óskynsamlega og í raun og veru ómaklega gagnvart þessu fólki, þolendum þessa máls og ætla að fara um það nokkrum orðum hvers vegna ég tel að svo sé. Það er alveg ljóst að sá hópur sem fyrir þessari breytingu verður, íbúðabyggjendur eða kaupendur frá níunda áratugnum, er búinn að ganga í gegnum ýmislegt. Hér eru á ferðinni m.a. þeir frægu misgengishópar sem fengu á sig og nýtekin lán sín á árunum eftir 1983 margillræmt misgengi lána og launa. Hér eru á ferðinni fyrstu kynslóðir í raun og veru þolendur verðtryggðra lána í mikilli verðbólgu sem auðvitað voru settir í allt aðra og mikið verri stöðu en næstu kynslóðir á undan sem höfðu getað ráðist í þessa stærstu fjárfestingu hverrar venjulegrar fjölskyldu á niðurgreiddum kjörum. Og þetta eru hópar sem sumir hverjir þurftu, vegna ýmiss konar breytinga og óáranar sem gekk yfir í húsnæðismálum þjóðarinnar, að bíða eftir lánum sínum, þurftu að þola kerfisbreytingar og þurftu að ganga í gegnum ýmsar hremmingar sem of langt mál yrði upp að telja. Og enn er nú hróflað við forsendum þessa fólks og það afturvirkt. Þess vegna er það nú sem ég harma það af því að ég trúi ekki öðru en þetta hafi verið nauðug gjörð af hálfu hæstv. félmrh. Í ræðu félmrh. er að vísu talað um að hér séu ekki mjög stórar upphæðir á ferðinni, nefnd dæmi um fólk sem tók lán á árunum 1984 -- 1986 og svo aftur hópinn eftir það að kerfið breyttist og talað um 11 þús., 22 þús. eða 10 þús. kr. af svona meðalláni sem greiðslubyrðin þyngist. Þegar um meðallán er að ræða er auðvitað ljóst að þá verður stór hluti lántakendanna fyrir miklu meiri greiðslubyrði heldur en þarna er upp talið. Sjálfur hef ég á síðustu dögum reiknað ein tvö dæmi sem ég þekki til þar sem greiðslubyrðin þyngist um 30 -- 40 þús. á ári. En þar með er bara ekki öll sagan sögð og reyndar vil ég fyrst undirstrika að það eru ekki endilega upphæðirnar í þessu máli sem skipta sköpum að mínu mati um eðli verknaðarins. Það er grundvallaratriði sem hér er til umræðu. Hvort síðan greiðslubyrðin þyngist um 22 þús. eða 44 þús. eða jafnvel 88 þús., það breytir ekki eðli verknaðarins. Það sem gert er, og því miður ekki í fyrsta sinn gagnvart hluta af þessu fólki, er að þeim forsendum, sem það gekk út frá þegar það tók sínar ákvarðanir um tiltekna fjárfestingu, er raskað og það er það sem er slæmt í þessu máli, fyrirvaralaust, án nokkurs aðdraganda. Ég held að miklu skárri leið hefði verið sú sem rædd var t.d. í ráðherranefnd um húsnæðismál á sl. vetri, að gefa þá a.m.k. einhverja aðlögun að slíkri breytingu. Ég var sjálfur tilbúinn til þess að ræða málamiðlun af því tagi að vextir breyttust á lánum við eigendaskipti á íbúðum. Hvers vegna? Fyrst og fremst vegna þess að það breytir því grundvallareðli þessa máls að þá vita menn fyrir fram að hverju þeir ganga. Áður en þeir ganga til tiltekinna íbúðakaupa vita þeir að vextirnir munu breytast og hækka á áhvílandi lánum og geta reiknað dæmið út frá þeim forsendum. Það er grundvallaratriði í þessu máli. Í öðru lagi hefði að mínu mati verið mun skárri aðferð en þetta að gefa tiltekinn aðlögunartíma frá stofndegi láns áður en vöxtunum var breytt, t.d. 10 ár eins og við ræddum í margnefndri ráðherranefnd sl. vetur. Þannig til að mynda að fyrstu lánin, lán tekin 1984, hefðu þá hækkað í vöxtum 1994 og síðan koll af kolli þangað til við værum búin að ná á tíu árum eða sex árum upp að nútímanum. Þetta hefði líka skipt máli vegna þess að yfirleitt er greiðslubyrði húsbyggjenda mest fyrstu árin, gjarnan fyrstu fjögur árin meðan eftirstöðvalán eru greidd upp og yfirleitt munar það miklu þegar fyrsti fjórðungurinn af 40 ára láni væri þannig greiddur upp. Með þessu móti hefðu á tiltölulega skömmum tíma náðst inn svipaðar tekjur fyrir byggingarsjóðina því að ár frá ári hefði þetta skilað byggingarsjóðunum vaxandi tekjum og minnkað vaxtamuninn. En eðli aðgerðarinnar væri allt annað og mun mannúðlegra að mínu mati og síður hægt að segja að þannig væri komið aftan að fólki. Ég held að það verði líka að hafa það í huga að þetta fólk, sem tekið hefur lán til íbúðakaupa eða bygginga síðan 1984, verður fyrir vaxtahækkunum með ýmsum öðrum hætti en þessum. Að sjálfsögðu er þetta fólk einnig mjög gjarnan með lífeyrissjóðslán frá þeim tíma sem þau voru aðalfjármögnunin til hliðar við hið opinbera húsnæðislánakerfi og með ýmis önnur skammtímalán af ýmsum toga sem taka þá núna á sig að fullu vaxtahækkanir sem hæstv. ríkisstjórn beitir sér fyrir. Þannig að því miður verður það ekki þannig, óttast ég, þegar upp verður staðið að þynging greiðslubyrðarinnar verði bara 10 þús., 11 þús. eða 22 þús. að meðaltali eins og hér er reiknað út. Ég óttast það að við eigum eftir að sjá þar miklu ljótari dæmi, bara reynslunni ríkari af því að glíma við þau vandamál sem upp hafa komið hjá húsbyggjendum á undanförnum árum. Ég held þess vegna að hæstv. ríkisstjórn hafi þarna því miður ekki tekið skynsamlega eða réttlætanlega ákvörðun og ég hlýt að þessu sinni að verða sammála höfundum Reykjavíkurbréfs Morgunblaðsins um það að það vanti algjörlega hinar siðferðislegu forsendur til að réttlæta þessa ákvörðun. Reykjavíkurbréf Morgunblaðsins víkur líka að því að misgengið sem búið var til með óskynsamlegum stjórnarathöfnum á árunum 1983 -- 1984 og 1985 var í raun og veru siðleysi, hvernig þar var komið aftan að fólki og hér er höggvið í sama knérunn, því miður, og hefði maður þó ætlað að þessi hópur, þessi kynslóð sem baksað hefur í því á þessum síðasta áratug að koma sér upp húsnæði væri búin að þola nóg. Það hélt ég að skuldbreytingaaðgerðir, greiðsluerfiðleikalán, jöfnun á greiðslubyrði og annað því um líkt, sem menn hafa verið að baksa við allan þennan áratug til þess að reyna að koma til móts við gífurlega erfiðleika fólks á þessu sviði, væri búið að kenna mönnum. En því miður virðist svo ekki vera. Það væri svo auðvitað fróðlegt, ef maður leyfði sér það að fara út í vangaveltur í framhaldi af þessu um kynslóðaskiptin á Íslandi, þau hin einu og sönnu kynslóðaskipti sem ekki eru mæld í árum heldur fyrst og fremst mæld í því hverjir komu til og réðust í þessa fjárfestingu fyrir tíma verðtryggingar, misgengis og vaxtasprengingar og hverjir ekki. Enn verður aukið á aðstöðumun kynslóðanna í landinu einmitt með þessum ráðstöfunum, með því að hækka vextina ofan á verðtryggð lán þannig að sá hópur sem ber skuldirnar í dag þurfi að greiða það enn dýrara verði en ávöxtun hinna sem eiga peningana --- og skyldi það nú ekki einmitt vera kynslóðin sem fékk sérstaka hjálp á verðbólgutímanum m.a. við að koma sér upp húsnæði --- hún verður aukin með þessum ráðstöfunum. Það er enginn vafi á því að ef draga á einhverja eina markalínu í gegnum landið þar sem verulega mikill aðstöðumunur er á ferðinni í þessum efnum, þá eru það þessi kynslóðaskipti sem ráðast af verðtryggingu fjármagns og háum vöxtum og ýmsum mislukkuðum stjórnarathöfnum á síðustu árum sem skapa þann aðstöðumun --- og ekki bætir þessi ráðstöfun úr skák. Ég veit ekki hvort hæstv. félmrh. á eftir að tala hér í umræðunni og ég veit svo sem ekki satt best að segja hvort ég á að leggja það á hana að biðja hana um að ræða þetta mál aðeins frekar eða reyna að rökstyðja það hvers vegna þessi niðurstaða varð fyrir valinu. Ég hefði þó haft áhuga á því að spyrja, hvort ekki hefði komið til tals í ríkisstjórninni að fara frekar þá leið að láta vaxtahækkanirnar koma inn á tilteknum tíma, við eigendaskipti á íbúðum eða eftir tiltekinn tíma frá stofndegi láns, þannig að ekki þyrfti að koma til þeirra afturvirku aðgerða sem hér er verið að kynna. Hv. þm. Einar Kr. Guðfinnsson kom hér inn í umræðuna í dag og þá var þetta farið að líkjast venjulegum eldhúsdegi fannst mér því að lítt hélt nú ræðumaður sig við dagskrárefnið, þ.e. stefnuræðu forsrh., en fór hér í talsverðar æfingar og gerðist dómari yfir málflutningi stjórnarandstöðunnar. Það var út af fyrir sig ágætt og ég hugsa að okkur gæti enst þessi umræða langt fram á sumar og jafnvel fram undir Jónsmessu ef allir stjórnarsinnar gengju jafnmyndarlega fram í henni og hv. 3. þm. Vestf. Einar Kr. Guðfinnsson. Hann fór meira að segja að lesa upp úr ræðu hæstv. fyrrv. forsrh. frá haustinu 1988 og taldi að hún hefði ekki verið mjög merkileg og satt best að segja hefði enn minni stefna komið fram í henni heldur en í stefnuræðu núv. hæstv. forsrh. og var það þá orðin réttlætingin af hálfu hv. þm. að það mætti finna dæmi um enn lélegri ræður eða ég skildi hans málflutning þannig. En ég hygg að hv. þm., þó að hann hafi ekki verið hér á Alþingi þá haustdaga 1988, hljóti að muna það að þá var við talsvert aðrar aðstæður að glíma. Þá var ekki ríkisstjórn að koma saman að afloknum kosningum heldur var mynduð í skyndingu ríkisstjórn til að taka við því þrotabúi sem Sjálfstfl. skildi eftir sig og eðli málsins samkvæmt var sú skyndihjálp efnahagslífsins og atvinnulífsins, sem þá varð að grípa til, efst á baugi og aðalumfjöllunarefni jafnt í stefnuræðu forsrh. sem umræðum almennt á því hausti. Það skapaði að sjálfsögðu allt aðrar aðstæður heldur en nú þar sem ríkisstjórn tekur við góðu búi að afloknum kosningum og hefur fátt sér til afsökunar að hafa ekki gengið frá ítarlegri stefnuskrá og stjórnarsáttmála annað en bráðræði við að komast í stólana. Varðandi þær spurningar sem hv. þm. beindi til mín og studdust við heimildir, sem hann greinilega tekur mikið mark á, í tímaritinu Þjóðlífi, þá verð ég nú að hryggja hann með því að ekki kannast ég við þær tillögur eða þau plögg upp á sjö blaðsíður eða hvað það nú var sem þar er talað um og held ég að hv. þm. verði að ganga betur á heimildarmenn sína um það hvað þeir hafi fyrir sér í þessum efnum. Ýmislegt af því sem þar er upp talið kannast ég ekki við, annað gæti svo sem staðið heima, en í heildina tekið var þetta eiginlega nokkuð sérkennilegt innlegg, það verð ég að segja, í stefnuræðu forsrh. og ég sé ekki að umfjöllun um þessa heimild hv. þm. úr Þjóðlífi hafi mikið erindi inn í þessa umræðu, enda skildi ég ekki satt best að segja í fljótu bragði hvaða erindi það átti inn í umræðuna, hverju það hefði breytt eða skipt hv. þm. þó svo að eitthvað af því væri rétt sem þar er upp talið. Sú tenging kom a.m.k. ekki skýrt fram í máli hans en kannski getur hann aðstoðað mig við það að skilja samhengið í þeim efnum. Úr því að stefnuræða hæstv. forsrh. er hér á dagskrá, þá vænti ég þess að sömuleiðis sé stefnuyfirlýsingin í þessu bláa kveri upp á þrjár síður eða þrjár arkir. Þar er í einum stað vikið að atriði sem ég hefði haft áhuga á að heyra hæstv. forsrh. fjalla ofurlítið nánar um. Þar stendur í 14. tölul. að ríkisstjórnin ætli sér að ná fram markmiðum sínum m.a. með því að endurskoða núgildandi kosningalög í þeim tilgangi að tryggja jafnræði með kjósendum og auka áhrif þeirra á það hverjir veljist til þingsetu. Ég hefði gjarnan viljað fá þýðingu á þessum texta líka. Hvað er hæstv. ríkisstjórn hér að fara? Hvað stendur til? Er það sem sagt orðið samkomulag milli stjórnarflokkanna að breyta kjördæmaskipan á nýjan leik? Ber að skilja það svo að það eigi að fjölga þingmönnum hér á Reykjavíkur - og Reykjanessvæðinu eða hvað? Gæti hæstv. forsrh. upplýst þingheim um það hvað sé í vændum í þessum efnum því að eitthvað hlýtur að valda því að þessir hlutir eru settir svona á blað? Ég hefði haft gaman af því að heyra þó ekki væri nema eitthvert lítilræði frá hæstv. forsrh. um það. Ég held, virðulegi forseti, að ég hafi þá ekki mikið meira um þetta að segja. Ég hafði reyndar hugsað mér að ræða hér lítillega um aðdragandann að þessari stjórnarmyndun og andrúmsloftið almennt í kringum hana, en ég veit eiginlega ekki hvort það er ástæða til að leggja það á hv. þingheim og hæstv. ráðherra. Þeir hafa sjálfsagt um nóg að hugsa svo sem eins og nýgerðar skoðanakannanir í þeim efnum sem út af fyrir sig talar fyrir sig sjálft og segir, held ég, það sem segja þarf um andrúmsloftið í kringum þessa stjórnarmyndun og verður væntanlega aðstandendum hæstv. ríkisstjórnar nokkurt umhugsunarefni. En það er þó ekki hægt að neita því að ýmislegt verkar satt best að segja sérkennilega á mann hafandi verið í ríkisstjórn og átt það maður best vissi ágætt samstarf við hæstv. ráðherra Alþfl. sem síðan hefur komið á daginn. Ég var nú í þeim hópi sem varð nokkuð undrandi kosninganóttina þegar tveir hæstv. ráðherrar Alþfl. komu í fjölmiðla, hvor í sínum fjölmiðlinum, og fluttu sömu ræðuna sem greinilega var vel undirbúin og vel lærð heima. Það var dálítið önnur ræða heldur en við höfðum heyrt í ríkisstjórninni dagana þá á undan og það var dálítið önnur ræða heldur en þjóðin fékk að heyra í kosningabaráttunni. A.m.k. rekur mig ekki minni til þess að frambjóðandi Alþfl. á Norðurl. e. hafi talað með þeim hætti á framboðsfundum sem þeir hæstv. ráðherrar Jónar tveir gerðu á kosninganóttina um leið og búið var að loka kjörstöðum. Sá grunur hefur óneitanlega læðst að mönnum æ oftar á sl. vikum frá því að kosningum lauk að eitthvað meira hafi verið búið að vinna að þessari stjórnarmyndun áður en sest var niður í Viðey heldur en látið hefur verið í veðri vaka. Á baksíðu Dagblaðsins er greint frá því í dag, og ber blaðið þar fyrir sig áreiðanlegar heimildir að það telur úr þingflokki Alþfl., að núv. hæstv. viðskrh. og iðnrh. muni taka við stöðu seðlabankastjóra svona um mitt kjörtímabil. Nú verður að segja það eins og er honum til hróss að þetta er auðvitað skynsamleg ákvörðun, ef rétt er, af honum að forða sér vel fyrir næstu kosningar út úr stjórnmálunum og reyna ekki á gæfu sína oftar í kosningum. En þetta bendir til þess að ýmislegt sem sagt hefur verið um samkomulag um hitt og þetta löngu fyrir stjórnarmyndun eigi við einhver rök að styðjast. Hér var á það minnt af einum hv. þm. og ræðumanni áður í umræðunni að skipan Birgis Ísl. Gunnarssonar, fyrrv. hv. þm., í bankastjórastöðu hefði verið nokkurt umhugsunarefni í þessu sambandi og hugsanlegt er að þessum kaupum hafi þá fylgt frátekið sæti fyrir næsta væntanlegan seðlabankastjóra, hver sem það nú verður. Allt er þetta nú skrautlegt, svo ekki sé meira sagt, og hlýtur að hafa sín áhrif á þróun stjórnmálanna hér á næstu mánuðum og missirum, og hefur reyndar þegar gert það eða er þegar farið að gera það ef marka má hræringar sem skoðanakannanir virðast endurspegla og get ég ekki annað sagt en það að þjóðin virðist ætla að draga hárréttan lærdóm af því sem henni hefur verið boðið upp á í þessum efnum sl. daga og sl. vikur. Alþfl. fær vonandi sína refsingu, hana á hann skilið og ekkert annað. Sú ríkisstjórn sem ætti undir öllum venjulegum kringumstæðum með sæmilega sterkan þingmeirihluta að baki að hafa talsverðan stuðning og meðbyr þjóðarinnar í fyrstu, býr við merkilega rýran kost í þeim efnum, verandi að leggja af stað á nýju kjörtímabili. Ég held að allur aðdragandi að stjórnarmynduninni, að uppleggið valdi því að svona er. Hæstv. ríkisstjórn verður því að taka sig heldur betur á ef hún á að geta vænst þess að sigla við meðbyr hér á næstu missirum í stjórnmálum. Ekki get ég nú sagt að fyrstu stjórnarathafnir auki manni trú á að svo verði og satt best að segja held ég að ákveðin axarsköft og mistök sem þegar hafa verið gerð valdi því að ekki bara við, pólitískir andstæðingar stjórnarinnar svo sem eðlilegt er að höfum ýmsar hugleiðingar, óttumst að nú sigli landsmenn aftur inn í svipaða óáran stjórnmálalega og efnahagslega og þeir bjuggu við hér fyrir nokkrum árum síðan heldur hefur greinilega þjóðin öll af þessu áhyggjur. Ég óttast það að sömu gömlu íhalds- og frjálshyggjuúrræðin, sem nú er byrjað á að grípa til, reynist nákvæmlega jafnilla, verði nákvæmlega jafnhaldlaus og þau reyndust t.d. á árunum 1985 -- 1988. Og ég sé ekki hvers vegna, hvað það ætti að vera sem hefur breyst svo að til að mynda okurháir vextir í landi eins og Íslandi, þar sem atvinnulífið og einstaklingarnir upp til hópa eru mjög skuldsettir, hafi önnur áhrif nú heldur en þeir höfðu þá. Og því miður þarf þá ekki að sökum að spyrja, við þekkjum hvað af slíku leiðir. Hæstv. forseti. Ég held að ég láti þá máli mínu lokið. Ég hef beint nokkrum atriðum til hæstv. forsrh. og félmrh. og vænti þess að þeir hæstv. ráðherrar sjái sér fært að víkja að þeim hér á eftir.

Steingrímur Hermannsson : Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins í örfáum orðum koma inn á húsnæðismálin sem hæstv. forsrh. gerði að umræðuefni hér fyrir kvöldmatinn og vísaði þá til ummæla sem ég hef haft um þau. Ég vil upplýsa hæstv. forsrh. um það að í síðustu ríkisstjórn voru nokkuð skiptar skoðanir um það hvort leggja ætti niður 86-kerfið. Um það urðu miklar umræður og bæði Framsfl. og Alþb. lýstu miklum efasemdum og töldu að húsbréfakerfið hefði ekki fengið þá reynslu sem nauðsynleg er til að unnt væri að taka þá slíka ákvörðun. Eftir þessa umræðu varð það að samkomulagi að leggja fram frv. sem frestaði frekari greiðslum úr Byggingarsjóði ríkisins en ákveða ekki þá að leggja það niður, sú ákvörðun yrði að takast seinna. Á þetta var sæst. Það hefur núna fengist töluverð reynsla á húsbréfakerfið. Húsbréfakerfið er vafalaust hér til að vera. Hins vegar hefur það sýnt sig að sú mikla aukning á peningamagni til íbúðabygginga sem það hefur haft í för með sér er ofviða hinum litla íslenska fjármagnsmarkaði. Ég hlustaði nýlega á erindi sem hagfræðingur Seðlabankans hélt, sem er manna kunnugastur þessu kerfi, Yngvi Örn Kristinsson mun hann heita. Þar upplýsti hann að útlán til íbúðabygginga hefðu aukist frá 1988 -- 1989 þegar húsbréfin halda innreið sína um u.þ.b. 70%. Aukist á verðlagi ársins í ár úr rúmlega 9 milljörðum í yfir 16 milljarða. Ég er þeirrar skoðunar að nú sé sú reynsla fengin af húsbréfakerfinu að menn þurfi að taka þessi mál öll til endurskoðunar. Og það er skoðun okkar framsóknarmanna að það eigi að halda þessum kerfum báðum við. Það er alveg ljóst að þeir sem byggja í fyrsta sinn ráða fæstir við þau gífurlegu afföll eða með öðrum orðum þá háu vexti sem fylgja húsbréfakerfinu í dag, auk þess styttri lán en hjá Byggingarsjóði ríkisins. Og það er ekki nokkur vafi á því að þeir sem hafa lent í þessari, ég vil leyfa mér að kalla það svikamyllu á hinum íslenska fjármagnsmarkaði munu eiga um sárt að binda. Það er ekki nokkur vafi sem kom fram hér hjá einum ræðumanni í dag að greiðsluerfiðleikalána verður meiri þörf á næstunni heldur en nokkru sinni fyrr. Ég held að hæstv. ríkisstjórn verði að skoða málið í þessu ljósi og verði að athuga í fyrsta lagi hvernig er hægt að draga úr fjárútstreymi vegna íbúðabygginga og íbúðakaupa og í öðru lagi hvernig er unnt að hjálpa þeim sem byggja í fyrsta sinn. Ég held að það megi segja að það sé ofætlan að veita ríkistryggð skuldabréf öllum sem eru í íbúðabyggingum eða íbúðakaupum eins og nú er gert. Það verður að draga úr þessu, enda ætti varla að vera á því þörf. Að þessari reynslu sem núna er komin fenginni tel ég, og við framsóknarmenn, að það eigi að skoða það að 86-kerfið haldi áfram fyrir þá sem eru að byggja í fyrsta sinn. Þetta er í raun og veru ekkert nýtt. Við höfum lagt áherslu á það í allri umræðunni um húsnæðismálin á síðasta þingi m.a. og innan ríkisstjórnar að taka verði sérstaklega tillit til þeirra sem eru að byggja í fyrsta sinn. Þeir eigi mestan rétt á aðstoð ríkisvaldsins. Ég get tekið undir það með ýmsum að það kann að vera eðlilegt að veita þeim sem byggja í annað sinn einhverja aðstoð, en ég held að eftir það eigi menn að fara að gæta sín á þessum málum og þar gætu húsbréfin verið eðlileg fjárhagsaðstoð og gangi þá á markaðsverði. Ég harma það því, ef rétt er, að ákvörðun hafi verið tekin um það núna að leggja niður 86-kerfið og vísa öllum sem eru þar á biðlista yfir á húsbréfin. Ég held að það sé ekki nokkur vafi á því að þá muni þrengslin þar verða enn þá meiri, framboðið enn þá meira og afföllin enn þá meiri. Og sú svikamylla sem ég nefndi þar áðan mun aukast mjög. Svo ég vildi nú koma þessum leiðréttingum á framfæri. Við stóðum að sjálfsögðu að húsbréfakerfinu og teljum það verðuga viðbót við húsnæðismálin, en vitanlega verðum við að læra af þeirri reynslu sem er fengin og hún er fengin núna og verður dýrara verði keypt ef ekki er tekið á þeim málum á skynsamlegan máta.

Eggert Haukdal : Virðulegi forseti. Hér fór fram fyrir nokkru umræða um Evrópska efnahagssvæðið í framhaldi af skýrslu utanrrh. um ráðherrafund EB og EFTA 13. maí sl. Ég gat því miður ekki verið þarna viðstaddur nema að litlu leyti og því blanda ég mér hér í almennar stjórnmálaumræður í framhaldi af stefnuræðu forsrh. með því að ræða fyrst og fremst um EES. Hinn 9. febr. sl. skrifaði ég leiðara í blaðið Suðurland á Selfossi sem ég nefndi: ,,Forðumst fjötrana frá Brussel. Flýtum okkur hægt í EES og EB.`` Með leyfi hæstv. forseta vildi ég vitna til leiðarans enda eiga þau aðvörunarorð sem þar voru sögð enn þá vel við. ,,Mikil umræða stendur nú yfir um hvort Ísland eigi að gerast aðili að hinu Evrópska efnahagssvæði eða jafnvel verða beinn aðili að Evrópubandalaginu. Stærsti gallinn við þessar umræður er skortur á upplýsingum frá ríkisstjórninni um hvað felist í samningunum frá EES fyrir atvinnuvegina og sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar yfirleitt. Engin viðhlítandi grein hefur verið gerð fyrir því hverjir eru kostir og hverjir gallar við Evrópska efnahagssvæðið. Samt er talað um að fyrir Íslands hönd verði skrifað undir þennan samning í vor eða sumar. Slík frammistaða utanrrh. og ríkisstjórnarinnar allrar er stórlega ámælisverð þó ekki sé meira sagt. Hér er því ástæða til að nema staðar og spyrja: Eigum við Íslendingar nokkuð erindi í þessi bandalög? Þjónar það markmiðum okkar sem lítillar þjóðar sem vill halda óskertu sjálfstæði sínu? Gera menn sér ljóst hvað hér hangir á spýtunni? Með því að ganga í Evrópska efnahagssvæðið verður Alþingi að samþykkja á einu bretti í haust löggjöf Evrópubandalagsins upp á 11.000 blaðsíður eða alls 1400 lög og tilskipanir. Við höfum enga heimild til að gera neinar breytingar á þeirri löggjöf í meðferð Alþingis. Hvað felst í þessum lögum? Með þeim innleiðum við hér á landi óheft frelsi eins og tíðkast innan EB í búsetu- og atvinnumálum. Frelsi til að stofna þjónustufyrirtæki, fjármagnsfyrirtæki og öllum viðskiptahömlum verður rutt úr vegi. Við verðum með öðrum orðum að veita 320 milljónum manna sem búa í EB fullt jafnrétti hér á landi á borð við íslenska þegna í öllum atvinnuefnum ef frá er skilinn landbúnaður og sjávarútvegur. Hætt er við að einhverjum muni þykja slíkt frelsi æði þungur baggi þegar erlend félög fara að seilast hér til umsvifa þar sem arðvænlegast er á fullum jafnréttisgrundvelli og íslenskir menn og félög. Hverjir munu þá verða að láta í minni pokann ef svo ber undir? Svarið liggur í augum uppi. Annað er það sem menn hafa heldur varla áttað sig á. Settur verður upp sérstakur dómstóll EES. Hann fer með æðsta dómsvald í öllum sameiginlegum málum svæðisins og verður því yfirdómstóll Hæstaréttar í þeim efnum. Lög EES koma til með að ganga framar íslenskum lögum á öllum þeim sviðum sem efnahagssvæðið nær til og erlend eftirlitsstofnun verður æðsti stjórnsýsluaðilinn. Í þessu öllu felst meira valdaframsal og skerðing á fullveldi þjóðarinnar en menn hafa flestir gert sér grein fyrir. Er aðild að EES kaupandi þessu verði? Hvað fáum við í staðinn? Helsti ávinningur okkar að aðild EES væri tollfrjáls verslun með sjávarafurðir innan EB alls. Það var lengi okkar krafa. En nú er komið í ljós að því er algjörlega hafnað af yfirvöldum EB nema fiskveiðiréttindi komi á móti. Það viljum við ekki. Þar með er fallin um sjálfa sig aðalröksemdin fyrir inngöngu í EES eða EB. Þar við bætist að ein krafa EB í viðræðunum nú er að EFTA-löndin fallist á að leyfa innflutning á 70 vörutegundum á sviði landbúnaðar undir merkjum frjálsra viðskipta. Viljum við Íslendingar taka við slíku? Um þennan böggul skammrifsins hefur verið vandlega þagað af samningamönnum okkar. Ég held að framtíð okkar sé best borgið utan slíkra bandalaga. Við fengum ekki sjálfstæðið 1944 til að glata því hálfri öld síðar. En hver á þá stefnan að vera ef ekki aðild að EES? Því er auðsvarað. Við eigum að gera tvíhliða samninga við EB sem þýðir útvíkkun á þeim samningi sem við höfðum við bandalagið frá 1972. Það þýðir að tollfrelsi þarf að fást fyrir allar okkar sjávarafurðir en ekki u.þ.b. 80% af þeim eins og nú er. Þar að auki eigum við að stofna viðskiptasendiráð í Japan og hefja öfluga markaðssölu í Asíu sem er mesti framtíðarmarkaður allra Evrópuþjóða. Í þriðja lagi eigum við að framkvæma þá ályktun sem Alþingi samþykkti fyrir fjórum árum um gerð fríverslunarsamnings við Bandaríkin. Það mál hefur alveg verið vanrækt af núv. stjórn. Þar liggja miklir ónýttir viðskiptamöguleikar eins og Kanadamenn hafa séð. Austur-Evrópa hefur verið mikilvægt viðskiptasvæði og bakslagið þar verður vonandi ekki til þess að viðskiptatengsl rofni heldur birti á ný. Þá má ekki vanrækja að huga að nánari utanríkisviðskiptatengslum við næstu nágranna okkar, Færeyinga og Grænlendinga, en ásamt þeim getum við ráðið miklu um fiskveiðistefnu og framboð á sjávarafurðum frá Norður-Atlantshafssvæðinu. Margt er því til ráða í alþjóðasamvinnu okkar og viðskiptum annað en að fjötrast miðstýringarvaldinu í Brussel og skerða fullveldi fyrir hagsmuni sem eru ímyndaðir en ekki raunverulegir.`` Svo mörg voru þau orð frá 9. febr. sl. og sem enn eru í fullu gildi. Þessu næst örfáar athugasemdir vegna yfirlýsingar ráðherrafundar Evrópubandalagsins og EFTA 13. maí 1991. Það er rétt að undirstrika að áður en núv. ríkisstjórn tók við völdum hafði ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar leitt viðræður af Íslands hálfu ásamt öðrum EFTA-ríkjum við Efnahagsbandalagið um sameiginlegt efnahagssvæði í Evrópu sem skyldi verða skref til endanlegrar sameiningar þessara ríkja í eitt allsherjar Evrópubandalag. Það hefði í för með sér frjálsan flutning á vörum, fólki og fjármagni milli landanna ásamt sameiginlegri landbúnaðarstefnu og frjálsan aðgang aðildarríkjanna að fiskimiðunum. Gera má ráð fyrir að einhver aðlögunartími fáist til þess að koma þessum markmiðum í höfn en lokatakmarkið er þetta, það vil ég undirstrika. Innri lög aðildarríkjanna verða að víkja gagnvart lögum bandalagsins og æðsta dómsvald í mörgum málum verður í höndum erlendra dómenda. Einhvern tímann á aðlögunartímabili þessara Evrópusamninga þarf að vísu að bera þá undir íslenska kjósendur í þjóðaratkvæðagreiðslu og jafnframt að breyta stjórnarskránni en hæpið er að þá verði aftur snúið. Þetta er Evrópumálið, sem núv. ríkisstjórn tók í arf frá fyrrv. ríkisstjórn og fyrrv. forsrh. Steingrími Hermannssyni. Að vísu sneri hann blaðinu við í áróðursstríði síðustu daga fyrir kosningar eða kannski hann hafi verið búinn að gleyma öllum þessum samningaumræðum eigin ríkisstjórnar. Nú skiptir það reyndar ekki máli lengur hverju Steingrímur gleymir eða hvað hann man. Það sem skiptir máli í dag er að ganga varlega og með galopin augun til þessara viðræðna og gefa síðan Alþingi kost á því að fjalla um þetta viðkvæma mál, samþykkja hugsanlegt samningsuppkast eða hafna. Þegar rætt er um aðild Íslands að EES hefur mjög mörgum sést yfir að slík aðild kemur til með að hafa byltingarkenndar breytingar í för með sér á stöðu fyrirtækja og atvinnulífsins í landinu. Gert er ráð fyrir að samþykkja verði alls 1400 lög vegna aðildarinnar, 11.000 blaðsíður að lengd. Þessi lög hafa því að meginmarkmiði að innleiða ákvæði sambærileg lögum EB í íslenskan rétt. Hvað þýðir þetta í framkvæmd? Hér er um að ræða að ríkisborgurum allra EB-landanna og EES-landanna verði veitt jafnrétti á við íslenska borgara á fjölmörgum sviðum atvinnulífsins. Þau svið eru þjónustuviðskipti, stofnun atvinnufyrirtækja á flestum sviðum utan sjávarútvegsins, frelsi og jafnrétti til fjármagnsflutninga og jöfn atvinnu- og búseturéttindi. Hætt er við að samkeppnisaðstaða íslenskra fyrirtækja geti orðið allt önnur og verri þegar erlend fyrirtæki hafa hér jafnrétti til starfa, m.a. vegna þess hve íslensk fyrirtæki eru háð lánsfjármagni til uppbyggingar og nýtískureksturs. Hér verður heimilað að stofna erlenda banka og fjármagnsfyrirtæki svo dæmi séu tekin. Og í öllum greinum þjónustufyrirtækja fá borgarar ríkjanna 18 jafnrétti á við Íslendinga. Nú er hins vegar krafist íslensks ríkisborgararéttar til verslunarrekstrar og margs annars hér á landi. Hafa menn gert sér grein fyrir því hver áhrif slík óheft erlend samkeppni fyrirtækja milljónaþjóðanna getur haft á hina litlu markaði hér á landi? Er ekki hætt við að kostur ýmissa Íslendinga sem í rekstri standa verði æði mikið þrengdur frá því sem nú er? Ég vil í þessum umræðum varpa fram nokkrum spurningum sem reynst hefur erfitt að fá svar við. Það virðast allir vera sammála um að ekki komi til greina að heimila erlendum veiðiskipum að veiða í íslenskri fiskveiðilögsögu. Eins hefur af hálfu margra þingmanna, m.a. sjútvrh. og formanns utanrmn., komið fram sú skoðun að við höfum ekkert í EES að gera nema við fáum fullar tollaívilnanir á fiskafurðir okkar í ríkjum Efnahagsbandalagsins. Er hæstv. utanrrh. sammála þessu? Ef þessi atriði nást fram í samningum, verður það þá gert á kostnað landbúnaðarins og heimilaður innflutningur landbúnaðarafurða? Í skýrslum ráðherra má lesa í 14. lið að svo verði gert, m.a. með unnar landbúnaðarvörur og hugsanlega garðávexti, sams konar vörur og ræktaðar eru í gróðurhúsum á Íslandi. Slíkt gæti á skömmum tíma gengið af þessum greinum landbúnaðarins dauðum og því spyr ég utanrrh.: Er verið að versla með þessi atriði í samningaviðræðum um Evrópskt efnahagssvæði? Sú verslun hófst þá að sjálfsögðu í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Vonandi stendur hún ekki enn þá. Í 10. lið yfirlýsingarinnar frá ráðherrafundinum er fagnað því samkomulagi sem náðst hefur í tengslum við hindrunarlausa fjármagnsflutninga og þjónustuviðskipta. Víst er gott að eiga aðgang að stórum markaði í Evrópu. Þann aðgang höfum við þó í dag að mestu leyti. Allar okkar iðnaðarvörur fara þar tollfrjálst inn og 80% af okkar sjávarafurðum. Eftir hverju er þá verið að sækjast? Borgum við ekki aðildina of dýru verði? Menn verða að gera sér ljóst hvaða böggull fylgir hér skammrifi. Umræða um það hefur verið allt of lítil. Menn vita ekki hvað aðildin felur í sér. Landið verður opnað fyrir atvinnuumsækjendum og fjárfestingum milljónaþjóðanna sem vinsa bestu bitana úr þar sem hagnaðurinn er mestur. Sitjum við þá uppi með ruðurnar einar. Þeirri spurningu er beint til hæstv. utanrrh.: Þýðir þetta að erlend fyrirtæki geti keypt íslensk útgerðar - og fiskvinnslufyrirtæki? Og geta þessir erlendu fjármagnseigendur hugsanlega eftir stuttan aðlögunartíma fest kaup á fasteignum og jörðum hér á landi eða jafnvel orkuvirkjunum?

Hvar er utanrrh.?

Ef svör við þessum spurningum eru jákvæð minni ég á að við erum að semja fyrir komandi kynslóðir á Íslandi um afsal á fullveldi okkar og auðlindum og þá eigum við að standa utan við þessi bandalög og finna aðrar leiðir til að tryggja utanríkisviðskiptahagsmuni okkar. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Guðni Ágústsson : Hæstv. forseti. Hér hafa menn varið mörgum dögum í að ræða lítið efni sem er sú stefnuræða sem hæstv. forsrh. flutti þingi og þjóð nú á dögunum. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar er við upphaf ferils síns óvinsælasta ríkisstjórn á Íslandi frá því mælingar hófust. Ríkisstjórnin er ekki óvinsæl vegna þess að stjórnarsáttmálinn er þunnur í roðinu og segir ekkert um ferðalagið sem er í vændum. Hæstv. ríkisstjórn er á leiðinni til frjálshyggjuvallanna. Þessi ríkisstjórn er ekki óvinsæl vegna stefnuræðu hæstv. forsrh. sem segir lítið um ferðalagið. Ríkisstjórnin er óvinsæl vegna sinna fyrstu aðgerða. Hún er óvinsæl af sínum fyrstu verkum og óvinsældir hennar munu vaxa haldi hún áfram með sama hætti. Fólkið í landinu er hrætt við fyrstu skref þessarar ríkisstjórnar. Það er ekki að ástæðulausu því að fyrstu aðgerðirnar hræða. Fólkið í Reykjavík og fólkið í byggðunum er hrætt við þá ríkisstjórn sem nú hefur tekið við völdum á Íslandi. Það finnur nú að til valda hafa sest menn sem bera kannski ekki mikla virðingu fyrir því sem vel hefur gefist, menn sem ætla að fara aðrar leiðir en þjóðarsátt var um. Viljinn til sáttargerðar og samkomulags er horfinn, enda kallaði hæstv. forsrh. slíkt að flengja sjóinn í stefnuræðu sinni. Engum þurfti að koma slíkt á óvart. Þar talaði maður sem nánast hefur stjórnað sem einræðisherra í einu stærsta fyrirtæki á Íslandi nú í átta ár. Það er á fyrstu starfsvikum þessarar ríkisstjórnar sem stjórnarflokkarnir tapa frá sér þriðja eða fjórða hverjum fylgismanni sem þeir plötuðu til að kjósa sig í kosningunum 20. apríl. Það gera þessir flokkar vegna þess að fólkið sem kaus þá hefur nú áttað sig á að stefna þessarar ríkisstjórnar er með og fyrir þá ríku en gegn þeim mörgu, smáu og fátæku. Alþfl. mælist nú með 9,5% kjósenda og sex þingmenn. Sjálfstfl. mælist hins vegar með 40% fylgi og 26 þingmenn. En það vita allir að Sjálfstfl. mælist stærri í skoðanakönnunum en í kosningum. Formaður Sjálfstfl. sagði sjálfur að allir vissu að flokkurinn fengi 10% minna fylgi í kosningum en í könnunum. Þetta sagði hann þegar hann glímdi við hæstv. sjútvrh. á frægum landsfundi fyrir stuttu síðan. Ég hygg að þessi skoðun Davíðs Oddssonar sé rétt. Það þýðir að stjórnarflokkarnir sem nú hafa aðeins ráðið ríkjum á Íslandi í tæpar fjórar vikur hafa ekki lengur á bak við sig meirihlutavilja þessarar þjóðar. Ef gengið yrði til kosninga nú hefðu þessir flokkar trúlega ekki nema 25 -- 26 þingmenn á Alþingi Íslendinga. Slíkur er hugurinn sem fylgir þessari ríkisstjórn úr garði eftir nokkurra daga verkstjórn. Það hefur orðið mikið vinsældahrap hjá barnungri ríkisstjórn. Alþfl. kom vel fram genginn úr fyrri ríkisstjórn en nú eru góðir drengir fjötraðir í heljarböndum. Alþfl. er nú eftir fjögurra vikna samstarf við íhaldið það grátt leikinn að kosningar yrðu spurning upp á líf og dauða. Er það hart að hafa svo selt líf sitt í hendur kvalara síns, en auðvitað er það svo að þangað leitar klárinn sem hann er kvaldastur. Nú ber svo við að öllum þingheimi mun verða boðið til Þjóðleikhússins í þessari viku að sjá eitt verka Þjóðleikhússins. Nafn leikritsins vekur forvitni mína og fleiri þingmanna því að leikritið heitir Ráðherrann klipptur. Mér kemur til hugar að Þjóðleikhúsið hafi verið svo frjótt í hugsun sinni eftir að hv. samþingmaður minn Árni Johnsen og hæstv. fyrrv. menntmrh. hefðu rutt í það 700 millj. til breytinga og brambolts, að nú eigi að setja á svið merkilegt stykki þar sem þeir sýna hvernig hæstv. forsrh. fer að því að klippa fylgið af flokki sínum og vinsældirnar af sjálfum sér. Mér kæmi til hugar að frjóleiki Þjóðleikhússins yrði með þeim hætti að þegar við komum hér saman á haustdögum verði þeir með nýtt stykki á fjölunum sem gæti heitið Hvar er ráðherrann með hattinn og menn hans? Það stefnir vissulega í það að flokkur ráðherrans með hattinn og menn hans séu að hverfa út úr íslenskri stjórnmálasögu. Slík eru verkin eftir fjögurra vikna starf í ríkisráðinu. Kannski spaugstofan úr Viðey verði til þess að frjóvga mjög leikritagerð og menningarstarf í íslensku samfélagi. Kannski hún verði til þess að rithöfundar þurfi ekki styrki úr ríkissjóði, að menningin dafni í skjóli þeirra spaugilegu atriða sem hér hafa farið fram á Alþingi Íslendinga og við myndun þessarar óvinsælustu ríkisstjórnar frá því að mælingar hófust, hæstv. forsrh. Þar er sparnaður upp á nokkur hundruð milljónir fyrir ríkisstjórnina ef svo vel tekst til. Hæstv. forseti. Ég verð eigi að síður að viðurkenna það hér á hinu háa Alþingi að ég bar góðan hug til þessarar ríkisstjórnar. Ég árnaði henni heilla og vænti þess að þar gengju að störfum menn sem vildu láta gott af sér leiða. Ég vildi trúa því a.m.k. að það yrði borin virðing fyrir þjóðarsáttinni og þeirri von sem alþýðan á Íslandi bar í brjósti um að lífskjarajöfnun væri næsta skrefið á Íslandi. Ef ríkisstjórnin bar ekki virðingu fyrir óskum alþýðunnar, þá hélt ég að hún skynjaði mikilvægi breyttrar rekstrarstöðu fyrirtækjanna á Íslandi. Lág verðbólga, lægri vextir og stöðugleiki er það sem forráðamenn þeirra segja að hafi valdið byltingu á síðustu tveimur árum undir forustu Framsfl. í ríkisstjórn. Það er nákvæmlega sama hvar í flokki menn eru sem stjórna fyrirtækjum. Þeir segja: Staðan er gjörbreytt hjá íslenskum fyrirtækjum og það er mikilvægt að halda áfram á þeirri braut sem nú hefur verið mörkuð. En nú sjá allir sem heyra og sjá að mál munu á örskömmum tíma þróast í það sama og var 1987 og 1988. Það er enginn vafi á því að fyrstu skref þessarar ríkisstjórnar eru lík því sem gerðist á árunum 1987 -- 1988. Stjórnarsáttmálinn segir ekkert, stefnuræðan segir ekkert og aðgerðirnar eru allar enn á einn veg. Að koma hlutunum í það sama horf og lagði íslensk fyrirtæki að velli svo til haustið 1988. Það yrði örlagarík niðurstaða fyrir vinsælasta borgarstjóra heimsins, ef hann rústar íslenskan efnahag á einu sumri, ef fyrirtækin standa í þeim sömu sporum og þau stóðu í á haustdögum 1988. Ég vil því vona að innan þessarar ríkisstjórnar myndist smástjórnarandstaða. Ég vil treysta á hæstv. sjútvrh., sem lærði svo mjög mikið á þeim tíma sem hann var forsrh., sem hét Einari Oddi og öllum þeim að slíkt skyldi aldrei koma fyrir framar ef hann yrði forsrh. á ný. Hann verður að þjappa saman stjórnarandstöðu í Sjálfstfl. þar sem menn snúast til varnar. Hann getur farið um Vestmannaeyjar og Þorlákshöfn, hann getur farið um Selfoss og Vík og spurt hvort hann eigi ekki að halda áfram þeirri stefnu sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hafði. Ég hygg að hann hafi óþægilega oft verið minntur á hina 13 óhappasömu mánuði sem honum mistókst í forsrn. Það kynni þó ekki að vera að ef hann beitti harðri stjórnarandstöðu gegn þeim aðgerðum sem nú eru hafnar og sem munu koma fram á íslenskum vinnumarkaði á næstu mánuðum, að hann yrði endurreistur. Það er mikilvægt að hafa öflugan húsbónda í Stjórnarráðinu. Að vísu vil ég trúa því að borgarstjórinn, eftir þessa ræðu mína hér, taki sig til og lesi þá harmsögu sem félagi hans, hæstv. sjútvrh., lenti í á þessum 13 mánuðum og hafði heitið þjóð sinni, flokki sínum, atvinnulífinu og verkalýðshreyfingunni að slíkt skyldi aldrei koma fyrir sig aftur, að hæstv. forsrh. láti það verða sitt fyrsta verk að hafa þá sögu til lestrar meðan vornóttin er björtust og muni síðan breyta stefnu sinni. En hvað er það sem ríkisstjórnin hefur gert á stuttum ferli? Hefur hún eitthvað gert? Hvað er það sem hræðir svo mjög sem hún hefur aðhafst? Skyldu það ekki vera ólánsvextirnir sem eiga þar hlut að máli? Þegar við sem áttum aðild að fyrri ríkisstjórn, ég og hæstv. viðskrh. nú og þá, vorum að tala saman, vorum við stundum sammála og æði oft. En þá vorum við yfirleitt að tala um skitna nafnvexti, yfirleitt að tala um mikið samkomulag sem þyrfti að ríkja, yfirleitt að tala um það að vaxtakjörin væru einn mikilvægasti þátturinn, ekki bara í rekstri fyrirtækjanna heldur fólksins á Íslandi. En við vorum að glíma þá við skitna nafnvexti. Hvað hefur gerst nú? Hæstv. fjmrh. hélt hér fjálglega ræðu þá og talaði við fyrirrennara sinn, hv. þm. Ólaf Ragnar, og kallaði hann vaxtakóng. Nú er íslenska þjóðin að eignast nýjan vaxtakóng því að fyrsta keyrslan á þessum fjórum vikum ríkisstjórnarinnar hefur verið með því einu að keyra upp raunvaxtastigið á Íslandi. Ég trúi því að hv. þm. og félagi minn Eggert Haukdal líti undan, því að vissulega er það þetta sem fyrirtækin og fólkið óttast. Það er þetta sem gerir það að verkum að nú situr við völd óvinsælasta ríkisstjórn frá því að lýðveldið var stofnað sem er dæmd til að tapa af sér þriðja eða fjórða hverjum manni yrði gengið til kosninga. Vextir ríkisvíxla hækkuðu úr 11,5% upp í 14% á einu bretti. Nokkrum dögum síðar hækkuðu þeir raunvextina á spariskírteinum ríkissjóðs úr 6,6% upp í 7,9 og 8,1%. Skynja menn nú hvaða kapphlaup fer í gang? Dettur mönnum það í hug að bankakerfið sem hefur verið með vexti á sparisjóðsbókum, á megninu á fjármagninu, upp á 3,5%, hæstu raunvextir upp í 5,75%, geti setið kyrrt? Hér fer Einbjörn að toga í Tvíbjörn. Hér hefst barátta. Hæstv. ríkisstjórn hefur því miður ekki leitað samkomulags við þá aðila á Íslandi sem ráða fjármagninu og vaxtaþróuninni. Þeir segja: Þetta var orðið, við erum að viðurkenna staðreyndir. En hitt er ljóst og á öllum að vera ljóst að það er ekkert reynt að fara aðrar leiðir, ná samkomulagi o.s.frv. Auðvitað vissi maður það að hjá fyrri ríkisstjórn voru ákveðin vandamál í gangi. Jóhanna barði húsbréfin við bakhlið Stjórnarráðsins þá. Húsbréfin hafa því miður verið vandamál og hafa því miður gert það að verkum að raunvextir á Íslandi hafa hækkað. En það bar að leita leiða því ýmislegt hefur farið úrskeiðis. Núv. ríkisstjórn bar að gera það sem hin ætlaði sér en vannst ekki tími til, leita samkomulags við lífeyrissjóðina um fjármögnun, leita eftir því að Seðlabankinn, sem er viðskiptavaki húsbréfanna, standi við sitt hlutverk. Þetta bar að gera. Það bar jafnvel að loka þessu húsbréfakerfi um sinn til að stöðva afföllin, spenninginn í þjóðfélaginu. En ekkert af þessu var gert. Keyrslan á raunvöxtum hófst upp á við. Síðan sjáið þið þetta á fleiri sviðum. Vextir á húsnæðislánum hækka, var það ekki úr 3,5% í 4,9%? Þar var heill milljarður á einni nóttu lagður á herðar íslenskra heimila. Stjórnarherrarnir segja að þeir hafi frekar viljað fara þessa leið en fara í skattahækkanir. Þó er það ljóst að hefði verið farið í skattahækkanir, þá hefði verið hægt að leggja þær á ákveðin breið bök í íslensku samfélagi sem þær hefðu engu máli skipt. Hér eru hundruð manna sem eiga aleigu sína í bréfum, ekki 50 millj., ekki 100 millj., heldur jafnvel 150 eða 200 millj. kr. og borga ekkert til ríkisins eða sveitarfélagsins. Þarna var leið. Nú mun það gerast að þetta fátæka fólk sem hafði gert sér áætlanir fram til aldamóta stendur frammi fyrir því að enn verður það að leita á náðir hæstv. félmrh. Jóhönnu Sigurðardóttur. Biðraðir munu lengjast sem biðja um skuldbreytingu vegna vaxtahækkunarinnar. Fólk í þrotum mun koma og leita á náðir hæstv. félmrh. og biðja um skuldbreytingu því vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar standi það ekki undir þeim áætlunum sem það hafði gert um sín fjármál. Mér skilst að vextir í verkamannabústaðakerfinu, sem hafi verið 1% muni á næstunni eða hafi þegar verið hækkaðir, ég hef ekki verið heima um sinn, hafi hækkað eða verði hækkaðir. Hæstv. forsrh. hristir höfuð sitt og hefur það þá ekki gerst enn þá.

Þú samþykktir þá hækkun.

Margt gerði maður nú fyrir hæstv. félmrh. til þess að halda friði á hinu fyrra heimili ríkisstjórnarinnar sem maður studdi. Ég held að það hefði verið mjög mikilvægt fyrir hæstv. ríkisstjórn að leita annarra leiða, að fara ekki í þessar stórkostlegu raunvaxtahækkanir. Menn verða að gá að því að þetta eru stórkostlegar raunvaxtahækkanir. Bankarnir sumir hafa á orði að nota sér nú aðstæðurnar og auka vaxtamuninn. Eftir höfðinu dansa limirnir og börnin á heimilinu reyna að nota sér þær aðstæður sem nú eru fyrir hendi. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að hæstv. ráðherrar leiti samkomulags þegar um að fara aðrar leiðir. Þeir eru með aðgerðum sínum að rjúfa samkomulagið í íslensku þjóðfélagi. Þeir munu standa frammi fyrir því á haustdögum að samkomulagið verði rofið nema þeir leiti annarra aðgerða. Þetta sér hver læs maður í yfirlýsingum verkalýðsins, í þeim ótta sem nú ríkir hjá íslenskum forráðamönnum í fyrirtækjunum. Launþegarnir munu spyrja eftir kauphækkun og stríðsdansinn á vinnumarkaðinum byrjar strax nema stefnunni verði snúið við. Hér er mættur hæstv. landbrh. Ég ætla að gleðja hann með því að ég hef ráðlagt ýmsum þeim mönnum sem nú sitja í ríkisstjórn og eiga aðild að henni í flokkum sínum að minnast 13 mánaða ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar og hefja innan flokksins öfluga leiðsögn þar sem hinu unga, óharðnaða liði verður vísað frá villu síns vegar. En það er ljóst mál að þessi ríkisstjórn ræðst ekki bara að því að hækka vextina. Hvar byrjar hún að skera? Voru það ekki 350 millj. kr. sem á beint að skera af vegafénu? Hæstv. samgrh. verður vandi á höndum ef svo fer fram sem nú horfir. Vissulega eru víða hættur. Mér finnst hætturnar vera meiri á milli línanna í stefnuáætlun ríkisstjórnarinnar í sögðum og ósögðum orðum, í glaðbeittu brosi manna heldur en í því sem hefur komið fram. Það ríkir glaðværð nú yfir félaga Hannesi Hólmsteini og fleirum hans skoðanabræðrum. Og vissulega óttast ég og fann það í ræðu hv. þm. Eggerts Haukdals hér áðan að hann hefði áhyggjur af samningunum úti í Evrópu. Þetta er ræða sem hann á að halda á hverjum degi í sínum flokki og á hverjum þingflokksfundi á hann að rísa upp í lokin og halda þrumandi ræðu um EES.

Ég hafði áhyggjur af samningaviðræðum fyrrv. ríkisstjórnar. Það voru þær sem eru aðaláhyggjuefnið.

Vissulega var ástæða til þess að hafa áhyggjur þá og það hafði ég með hv. þm. En nú hefur beislið verið tekið út úr hæstv. utanrrh. og hann ferðast frjáls um heiminn. Hann einn fer með málið. Ég bið stjórnarandstöðuna í Sjálfstfl. að reyna að koma á ný upp í hann beislinu. 

Forseti biður hv. þm. um að vera ekki með samtal í salnum.


             Hann hófst nú á dögunum um leið og beislið var tekið út úr hæstv. utanrrh.

Hver hafði beislað hann þá?

Það er margt að óttast og ég bið hæstv. ríkisstjórn að ganga hægt um gleðinnar dyr. Eitt er skelfilegt að sjá í þeim sáttmála sem nú hefur verið gerður. Það eitt getur kostað íslensku þjóðina sjálfstæðið. Það er ætlunin að binda íslensku krónuna við erlendan gjaldmiðil. --- Hæstv. landbrh. tekur sig til og fer að lesa þann sáttmála sem ríkisstjórnin hefur gert. Ég hygg, miðað við það efnahagsástand sem hér hefur oft ríkt, að við gætum lent í ægilegri stöðu ef við höfum afsalað okkur frelsinu yfir því að ráða okkar gjaldmiðli. Við getum séð fyrir okkur að þá væru þeir einir ábyrgir í samfélaginu, mennirnir sem reka sjávarútveginn á Íslandi. Þeir einir vissu að þeir mættu engan glæfrasamning gera um kaup á vinnumarkaði. En fyrir kosningar gæti það hent að borgarstjórinn í Reykjavík eða hæstv. ríkisstjórn gerði óheyrilegan samning við opinbera starfsmenn. Slíku yrði ekki fleytt áfram.

Eins og gerðist 1989.

Nema þá var gjaldmiðillinn ekki --- ja, hann var bundinn þá. Auðvitað var það svo að menn upplifðu það þá í sjálfu sér að sjá þetta fyrir sér, óðaverðbólgu, verðstöðvunina sem lenti á frystihúsunum. Auðvitað sjá menn þetta fyrir sér. Þetta er hættumerki sem ég bið hæstv. ráðherra, ekki síst landsbyggðarmenn þá fáu sem eru í hópnum, að íhuga gætilega og taka til skoðunar. Nú sé ég að hæstv. landbrh. hefur lesið sér til um málið, brosir blítt og mér líður betur. Síðan eru það auðvitað mörg mál sem eru í aðsigi sem maður hefur ekki séð enn þá á borðunum. Það er sala ríkisfyrirtækja, sala á ýmsu því sem ég ætla ekki að fara hér út í að ræða. Maður á yfirleitt ekki að ræða um hluti sem ekki hafa verið settir fram og ekki eru í augsýn. Ég held að það eigi ekki að gera. Hins vegar er það svo að auðvitað tekur þessi ríkisstjórn við töluverðum vanda. Ég veit að hæstv. landbrh. er vandi á höndum í nýju starfi. Auðvitað var það svo að þeir sem studdu fyrri ríkisstjórn hafa aðeins talað úr pokahorni sínu í ýmsum málum nú eftir að kosningar eru gengnar hjá garði af því að þeir þurftu að taka tillit til félaga sinna. Þetta hefur hent í ýmsum málaflokkum og þá ekki síst sem varða hæstv. iðnrh. og fleiri. Nú hef ég vissulega miklar áhyggjur af því sem fram undan er í íslenskum landbúnaði. Ég hef aldrei verið sannfærður um að sá búvörusamningur sem ríkisvaldið og Stéttarsamband bænda gerðu með sér sé gallalaus. Ég held að í honum séu miklar hættur fólgnar sem menn þurfi að hafa í huga. Ég hef aldrei verið sannfærður um að það eigi að gera landbúnaðinn að markaðstorgi peningahyggjunnar. Ég er ekki búinn að sjá fyrir afleiðingar þess samkomulags sem gert var. Það var kannski skiljanlegt að menn reyndu að leysa vandann í sauðfjárræktinni með uppkaupum á rétti. En við skulum huga að því sem nú heyrist manna á meðal að kvótinn í mjólkinni eigi að fara að seljast, lítrinn á 100, 200 eða 250 kr. Þarna sé komið í gang markaðstorg þar sem sá smái verður undir, þar sem réttinum verður ekki komið til þeirra fátæku, til þeirra með verðtryggðu skuldirnar. Þeir ganga ekki á sölutorgið og kaupa réttinn fyrir þetta verð. Þess vegna er þarna atriði sem löggjafarþingið sjálft þyrfti að taka til skoðunar og umræðu því að ég hygg að það væri mikil vá fyrir dyrum ef slík peningahyggja ryður sér inn í íslenskan landbúnað. Ég tel að menn ættu að hafa rétt til þess að skipta sín á milli á sauðfjárrétti og mjólkurrétti en að uppkaupin færu fram í gegnum Framleiðnisjóð eða uppkaupasjóð eða Framleiðsluráð og væru síðan endurseld þaðan. Hverjir munu bíða tjón ef þessar vangaveltur mínar eiga við rök að styðjast? Það eru íslenskir neytendur. Þetta mun hækka vöruverðið. Það eru íslenskar byggðir sem munu drúpa höfði ef þetta á við rök að styðjast. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að menn skoði þær hættur sem má koma í veg fyrir án þess að rjúfa sáttargerðina, einungis með reglugerð og samkomulagi við Stéttarsambandið og bændurna í landinu. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa ræðu mína öllu meira. Mér þótti mikilvægt að hafa tekið til máls áður en haldið er heim í sumarfrí. Samviska mín sagði mér að það væri mikilvægt að segja þessari ríkisstjórn, sem svo gáleysislega hefur lagt af stað í mikið ferðalag, að hún þyrfti að endurskoða aðgerðir sínar, læra af staðreyndum sem liggja fyrir skammt aftur í tímanum, taka sig á í tilverunni og skila að ferli sínum loknum, Íslendinga vegna, góðri afkomu og góðu búi.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Hv. síðasti ræðumaður, 5. þm. Suðurl., vék eins og margir fyrri ræðumenn að vaxtabreytingum sem voru meðal fyrstu aðgerða ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum. Það sem þar skiptir mestu máli er að vaxtahækkun var óhjákvæmilegt andsvar við þensluhættu í þjóðarbúskapnum. Þetta lá ljóst fyrir þegar menn fóru að skoða þá þróun sem orðið hafði á fyrstu mánuðum ársins. Það hefur reyndar komið fram að hv. 8. þm. Reykn., fyrrv. fjmrh., viðurkenndi þetta berum orðum, bæði hér í ræðustóli í þinginu og í blaðaviðtölum í byrjun maímánaðar. Það hefur líka komið fram í máli margra sem hér hafa talað af hálfu Framsfl. að þeir viðurkenna þessa nauðsyn. Þess vegna þykir mér það skjóta skökku við ef menn nú þverskallast við því að viðurkenna þessar staðreyndir efnahagslífsins. Þær eru ekki alltaf þægilegar en þær eru óhjákvæmilegar. Ég vildi minna hv. 5. þm. Suðurl. á það sem fram kom í máli hv. 1. þm. Austurl. en hann sagði í sinni ræðu í dag það útilokað að vextir á Íslandi víki mjög frá erlendum vöxtum um verulegan tíma. Þetta er að sjálfsögðu mikilvægt sjónarmið, sjónarmið sem við höfum ekki alltaf haft í heiðri. En sú staðreynd að nú eru opnari samgöngur, opnari viðskipti milli Íslands og annarra landa á lánamarkaði, mun einmitt tryggja það að vaxtakjör hér á landi keyri ekki úr hófi miðað við þennan mælikvarða. Þetta sem ég hef nú sagt á við vextina af ríkisskuldabréfunum, af ríkisvíxlunum og húsbréfunum. Hin vaxtahækkunin, sem hér hefur mjög verið rædd, breytingin á vaxtakjörum á hinum eldri Húsnæðisstofnunarlánum frá árinu 1984 og fram undir þetta er nokkurs annars eðlis. Þar liggur fyrir margendurtekið álit efnahagsráðgjafa fyrri ríkisstjórnar og reyndar þessarar að óhjákvæmilegt sé að færa þá vexti í átt við markaðsvexti og í átt við vextina sem algengir eru á húsbréfunum til þess að tryggja fjárhagslegt jafnvægi í þessu mikilvæga lánakerfi. Þetta lá alveg skýrt fyrir á liðnum vetri í álitum þar sem fram kom þessi skoðun af hálfu efnahagsráðgjafa fyrrv. fjmrh. og efnahagsráðgjafa fyrrv. forsrh. og reyndar tóku ráðherrar úr flokkum Framsfl. og Alþb., þeir hv. fyrrv. landb.- og samgrh. Steingrímur J. Sigfússon og hv. fyrrv. heilbrrh., 1. þm. Norðurl. e. Guðmundur Bjarnason, í sérstakri ráðherranefnd undir þá skoðun að undan þessu yrði ekki vikist. Spurningin var aðeins hvenær og hversu mikið. Þetta mátti ekki dragast lengur. Þetta er einfaldlega það sem við erum nú að koma í verk. Þess vegna er það ekki stórmannlegt að vega að þessari ákvörðun nú þegar hún er loksins tekin. Og ég vil aftur vitna í mál hv. 1. þm. Austurl. en hann sagði í ræðu sinni áðan að hann styddi hækkun vaxta í gamla húsnæðislánakerfinu. Það var skynsamlega mælt og í samræmi við hans fyrri afstöðu og mættu aðrir stjórnarandstæðingar taka sér hann til fyrirmyndar um þetta. Hér hefur verið nokkuð vikið að gengistilhögun og það gerðu meðal annarra hv. 5. þm. Suðurl., hv. 2. þm. Vestf. og hv. 4. þm. Austurl. Allir fóru þeir þeim orðum um það áform stjórnarinnar --- og mig langar að lesa enn úr stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Að kanna vandlega hvernig stuðla megi að auknum stöðugleika í efnahagslífinu með tengingu íslensku krónunnar við evrópska myntkerfið.`` Það kostar ekki minna en að kalla það að með þessari könnun fari fram framsal frelsis og sjálfstæðis og yfirráða yfir hagstjórnartækjum landsins. Þetta er fráleitur málflutningur. Mig langar til að beina þeirri spurningu til þessara ágætu ræðumanna: Hafa þá Norðmenn og Svíar afsalað sér sínu efnahagslega fullveldi með því að ákveða, Norðmenn í fyrra og Svíar í fyrri viku, að tengja sjálfviljugir gengi sinna gjaldmiðla við hina evrópsku mynteiningu ECU innan ákveðinna marka og að sínu eigin vali? Þetta er að sjálfsögðu hluturinn sem við erum hér að ræða. Reyndar þætti nú vafalaust mörgum Evrópuríkjum það furðu sæta væri því fram haldið að aðild þeirra að hinu evrópska myntkerfi jafngilti því að þær hefðu sagt sig frá efnahagslegu sjálfstæði. Þetta er svo fráleitur málflutningur að ekki tekur nokkru tali. Þess vegna hljóta menn að svara því þegar slíkum firrum er fram haldið úr ræðustól á Alþingi. Nei, þessi könnun á gengistilhögun er andsvar við mikilli þörf. Þeirri að finna leiðir til þess að tryggja þann stöðugleika í efnahagslífinu sem hv. stjórnarandstæðingum er svo tamt að tala um að þeir helst vildu að væri hér varðveittur, en tala þó gegn í máli eins og hér var áður flutt. Hv. 4. þm. Austurl. vék nokkuð í sínu máli að því hvort það væri rétt að alþýðuflokksmenn hefðu haft frumkvæði um það að sameignarákvæði fiskveiðistjórnarlaga komst í lög. Það er nú svo með hugmyndirnar að hvort tveggja er óvíst, faðernið og fæðingardagurinn. Því hefur hvergi verið fram haldið að það hafi verið frumleg hugsun af okkar hálfu að fiskurinn í sjónum væri eign fólksins og heppilegt væri að þetta yrði í lög fest. Það er alveg rétt sem fram kom hjá hv. 1. þm. Austurl. að á þinginu 1983 var hugmyndum af þessu tagi hreyft af Alþb. Ég gæti nefnt fyrri heimildir um þennan málflutning, að vísu ekki á þingi en utan þings, sem eru nákvæmlega sömu ættar. En það sem hér skiptir máli er að það var fyrir frumkvæði Alþfl. að þetta komst í lögin, í 1. gr. núverandi laga um stjórn fiskveiða, bæði í fyrri gerð frá 1988 og í seinni gerð frá vorinu 1990, þegar enn var á þessum ákvæðum hert og reyndar aftur að tillögum alþýðuflokksmanna. Þetta eru einfaldlega staðreyndirnar í málinu og þótt það sé að sönnu rétt að það sé sama hvaðan gott komi, þá skal þó rétt vera rétt. Svona er sagan en þar með er engri rýrð varpað á þá hugmynd sem hv. 1. þm. Austurl. meðal annarra hreyfði á þinginu 1983. Þá vék hv. 4. þm. Austurl. nokkuð að stöðu viðræðna um Atlantsálsverið fyrirhugaða á Keilisnesi. Hann innti eftir því hvort þinginu yrði gerð grein fyrir stöðu þessara viðræðna og með hvaða hætti, auk þess sem hann vék að nokkrum efnisatriðum málsins, einkum að því er varðar umhverfismál og starfsleyfi þessa fyrirhugaða iðjuvers. Mig langar til þess að rifja upp að í mars sl. var þinginu gerð ákaflega ítarleg grein fyrir málinu. Skýrsla sú fékk hér mjög ítarlega umræðu í þinginu, a.m.k. af hálfu hv. 4. þm. Austurl. eins og menn hafa í minni og hefur varla skort þar á lengd ræðutíma eða tjáningarfæri fyrir þann ágæta þingmann. Þar kom margt skarplega athugað fram og allt hefur það verið heyrt og séð og lesið. Þótt áheyrendur væru ekki alltaf margir að þeim ræðuhöldum get ég þó sagt fyrir mig sjálfan að á það mál hlýddi ég allt. Ég get glatt hv. þm. með því að segja að hans einbeitta krafa og nokkurra annarra um að í þessu iðjuveri verði gætt ýtrustu krafna um mengunarvarnir eftir því sem nútímatækni leyfir er sannarlega heyrð. Það er sannarlega viðvarandi markmið mitt og hæstv. umhvrh. í þessu máli eins og verið hefur. Það er ánægjulegt að í þeim viðræðum sem nú standa yfir hefur miðað vel í áttina að þessu marki. Ég sé fyrir mér að á næstu vikum fáist niðurstaða í viðræðunum um starfsleyfið sem tryggi einmitt þetta markmið. Það er mjög ánægjulegt en það stendur enn ekki svo á að unnt sé að gera grein fyrir málinu á opinberum vettvangi, enda fara viðræður fram þessa daga, en ég bind vonir við að það verði á næstu vikum. Þá munum við að sjálfsögðu njóta þeirra nýju þingskapa. sem við bindum vonir við að samþykkt verði í þessari viku, sem gefa færi á því að fastanefndir þingsins komi saman þótt Alþingi sé ekki að störfum án þess að til þess sé veitt sérstök heimild. Þá munu m.a. koma fram kostir þeirra nýju þingskapalaga sem nú eru til umræðu í hv. Alþingi. Þetta gildir í senn um starfsleyfið sem hv. þm. vék sérstaklega að og þar vék hann einkum að tveimur þáttum málsins. Annars vegar endurskoðunarákvæði og vitnaði þá til minnisblaðs frá 4. okt. 1990 sem var mikilvægur áfangi í málinu. Ég get enn glatt hann með því að á grundvelli þess samkomulags sem þá náðist hefur nú náðst annað samkomulag eða er í sjónmáli enn betra um þessi endurskoðunarákvæði sem ég þó get ekki, eins og hver maður getur skilið, fjallað um hér í þessum ræðustóli þar sem viðræðurnar fara nú fram. Hins vegar vék svo hv. þm. að brennisteinsmörkum, þ.e. hámarki þess sem þolað yrði að frá þessari bræðslu færi af brennisteinstvíildi. Þar hafa einkum tvær aðferðir verið ræddar, annars vegar að takmarka þann brennistein sem inn fer í ferilinn í rafskautunum, hins vegar að setja útblástursmörk. Ég fullyrði það að nú sé í sjónmáli niðurstaða í þessu efni sem sé með því allra strangasta sem dæmi eru um og sem fullnægi vel óskum okkar um þetta mikilvæga mál. Umfram þetta get ég ekki skýrt frá efnisatriðum í málinu en segi það eitt að ég mun að sjálfsögðu freista þess að upplýsa þingið, jafnt stjórnarandstöðu sem stjórnarliða, um framvindu þessa máls en segi, eins og fyrr hefur fram komið, að ég reikna fremur með því að það verði í júnímánuði en í þessum mánuði og heiti þá á hv. þm. að taka þátt í þeim samráðum svo mikilvægt sem þetta mál er og svo mikilvægt fyrir okkar atvinnulíf að þarna komi senn niðurstaða í málið. Virðulegi forseti. Með þessum orðum tel ég að ég hafi svarað því sem til mín hefur verið beint í þessum umræðum og lýk svo máli mínu.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Ég tel rétt að svara nokkru af því sem fram hefur komið í máli nokkurra ræðumanna hér í dag og í kvöld og þá sérstaklega fyrrum samstarfsmanna minna í ríkisstjórn, þ.e. fyrrv. forsrh., hv. þm. Steingríms Hermannssonar, og því sem hefur komið fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar. Ég vil fyrst víkja að þeim vaxtahækkunum sem ákveðnar hafa verið í húsnæðislánakerfinu og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom að nokkru inn á. Hv. þm. orðaði það svo að hér hefði verið um að ræða breytingu á vöxtum sem hefði verið án nokkurs aðdraganda eða fyrirvara. Hv. þm. veit auðvitað að þessi mál hafa verið lengi til skoðunar og voru lengi til skoðunar hjá fyrrv. ríkisstjórn og um það voru lagðar fram nokkrar skýrslur af hálfu sérfræðinga fyrrv. ríkisstjórnar um þessi mál og þá stöðu sem Byggingarsjóður ríkisins er í. Þessar skýrslur bentu eindregið til þess og komust raunar í þessum tveimur eða þremur skýrslum sem fyrir lágu að sömu niðurstöðu um það að annaðhvort væri nauðsynlegt að hækka verulega ríkisframlag í Byggingarsjóð ríkisins eða að fram færi vaxtahækkun. Sú vaxtahækkun sem var álitin nauðsynleg í skýrslum þessara sérfræðinga var um 5% til þess að sjóðurinn mundi ná jafnvægi. Undir þá skýrslu skrifaði m.a. fyrrum efnahagsráðgjafi fyrrv. fjmrh. og efnahagsráðgjafi fyrrv. forsrh. Það er rétt sem hv. þm. benti á að tvær aðrar leiðir voru til skoðunar, sem hann nefndi hér sérstaklega, þ.e. að hækka vexti af lánum ákveðnum árafjölda eftir stofndag láns eða að hækka vexti við eigendaskipti á íbúð. Í þeim athugunum sem fram hafa farið á þessu máli á undanförnum dögum og vikum hefur komið í ljós að það að hækka vexti t.d. 10 árum eftir stofndag láns, eins og hv. þm. nefndi, hefði gefið mjög lítið. Sú vaxtahækkun hefði ekki skilað sér fyrr en á árinu 1994 og miðað við 5% vexti þá hefði það skilað á því ári um 40 millj. kr. Ef farin hefði verið hin leiðin, sem hv. þm. nefndi, að hækka vexti við eigendaskipti á íbúð hefði sú vaxtahækkun, ef miðað er við 1% vexti, skilað um 25 millj. kr. á ári og 2% hækkun skilað 50 millj. kr. Það blasti við þegar þessi mál höfðu verið skoðuð á sl. vikum að Húsnæðisstofnun gat ekki greitt til baka verulegan hluta af því láni sem hún varð að taka, skammtímaláni hjá ríkissjóði, til þess að geta staðið undir útgefnum lánsloforðum. Sú staðreynd blasti því við að annaðhvort varð að fara þessa vaxtahækkunarleið eða fara í skattahækkanir. Þessi leið var valin sem á að skila á ári um 600 millj. kr., en til baka gengur einn þriðji til helmingur af þessari vaxtahækkun í formi vaxtabóta. Þessi vaxtahækkun mun skila á þessu ári um 300 millj. kr. í staðinn fyrir að sú leið sem hv. þm. nefndi hér hefði fyrst skilað einhverju á árinu 1994 og þá einungis um 40 millj. kr. Og síðari leiðina hef ég nefnt einnig, að hækka vexti við eigendaskipti á íbúð sem hefði skilað mjög litlu. Hv. þm. nefndi það mjög að þessi vaxtahækkun sem ákveðin hefur verið raski greiðsluáætlun hjá fólki og hann talaði um afturvirkni í vaxtahækkunum. Það er auðvitað nokkuð villandi að nefna þetta afturvirkni vegna þess að vextirnir hækka frá þeim degi sem þeir eru ákveðnir, sem verður 1. júlí, þannig að vextirnir hækka ekki afturvirkt. Það er líka nokkuð sérstakt í þessari umræðu allri að það er einungis verið að tala um að vextir af húsnæðislánum raski greiðsluáætlun fólks. Það er þó auðvitað ljóst að bæði í 1986 - kerfinu og því kerfi sem við bjuggum við áður þurfti fólk að taka verulegan hluta af sínum lánum bæði hjá lífeyrissjóðum og í bönkum. Þessir vextir hafa hækkað verulega, t.d. vextirnir hjá lífeyrissjóðunum. Ég hygg að það megi segja að þær breytingar hafi orðið, t.d. frá því að lánakerfið 1986 komst á, að vextir hjá lífeyrissjóðunum sem einstaklingar taka hafi hækkað úr 5% upp í 7% og í sumum tilfellum upp í 8%. En það heyrist aldrei neitt í fjölmiðlum eða hér í þingsölum þegar verið er að hækka þá vexti sem þó hljóta með sama hætti og sömu rökum og þingmaðurinn notaði að raska greiðsluáætlunum hjá fólki. Það eru einmitt þessi skammtímalán sem hafa verið íbúðarkaupendum mjög erfið. En það er þó ljóst að þarna hafa orðið verulegar vaxtabreytingar þegar lífeyrissjóðirnir hafa farið út í það að hækka vexti hjá sínum sjóðfélögum á þau lán sem þeirra sjóðfélagar hafa tekið til íbúðarkaupa. Ég vil þá fara nokkrum orðum um það sem fram kom hjá fyrrv. forsrh. Steingrími Hermannssyni og fannst mér nú nokkuð furðulegur málflutningur hans. Fyrrv. forsrh. nefndi hér að það hefði ekki verið ákveðið að leggja niður 1986 - kerfið með þeim lögum sem voru samþykkt hér fyrir nokkrum vikum síðan. Það er auðvitað rangt að það hafi ekki verið ákveðið að leggja niður 1986 - kerfið þá. Þau ákvæði í lögum sem voru grundvöllurinn að 1986 - kerfinu voru felld niður og það sem stóð raunverulega eftir var ákvæði til bráðabirgða um það að þeir sem væru með lánsrétt og væru í biðröðinni yrðu afgreiddir á næstu þremur árum að því tilskildu að um semdist við lífeyrissjóðina. Einnig stóð eftir ákvæði um að húsnæðismálastjórn væri heimilt að ákveða nýjan lánaflokk til viðbótar tveim sem stóðu eftir, en öll ákvæði sem lutu að 1986 - kerfinu í lögunum voru felld brott og það samþykkt hér á þingi, m.a. af hv. þm. Steingrími Hermannssyni, fyrrv. forsrh. Það er einnig nokkuð athyglisvert að hv. þm. Steingrímur Hermannsson talar mikið um aukningu á peningum til íbúðabygginga sem hafi komið til eftir að húsbréfakerfið komst á. Þetta er auðvitað alrangt þegar málið er skoðað í réttu samhengi. Hv. þm. nefndi að útlán hefðu aukist um 70% á árunum 1988 -- 1989. Þá var húsbréfakerfið ekki tekið til starfa. Því kerfi var þá ekki komið á, en útlánaaukning, ef maður skoðar aftur í tímann, til húsnæðismála hjá Húsnæðisstofnun er hvað mest milli áranna 1983 og 1984, en þá er raunaukning yfir 80%. Þegar 1986 - kerfinu er komið á verður raunaukning milli áranna 1986 og 1987 um 42%. Það er líka athyglisvert að á fyrstu 18 mánuðunum sem 1986 - kerfið starfaði var fjöldi þeirra sem höfðu raðað sér upp í biðröðina um 10 þúsund manns. En hvað hefur skeð á þeim 18 mánuðum sem húsbréfakerfið hefur starfað? Þar hafa 5 þúsund manns komið og látið meta sína greiðslubyrði, en íbúðaviðskipti hafa orðið 3300 á þessum tíma. Það er því alveg ljóst að fólk var að raða sér í biðröð eftir niðurgreiddum lánum í 1986 - kerfi. Það var þess vegna auðvitað kerfi sem ekki gekk upp. Það var athyglisvert sem fram kom í máli hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar í þessum umræðum. Hann talaði um útgáfu húsbréfa sem ekkert stæði á bak við, en það var auðvitað 1986 - kerfið sem ekkert stóð á bak við. Þar var verið að ávísa lánsloforðum mörg ár fram í tímann og auðvitað stóð ekkert á bak við það. Það má auðvitað spyrja þegar svo virðist vera að þingmenn Framsfl. vilji endurvekja 1986 - kerfið hvort þeir vilji fara inn í það biðraðakerfi sem við höfum búið við. Vegna þess að það er alveg ljóst að ef ekkert hefði verið gert í þessum málum og 1986 - kerfið væri ekki komið á, þá værum við búin að ávísa 25 milljörðum fram í tímann og biðröðin væri orðin a.m.k. 4 ár. Það er einmitt á bak við slíkt kerfi sem ekkert stendur en ekki húsbréfakerfið eins og forsrh. hélt fram. Það var einmitt 1986 - kerfið sem var svikamylla sem lofaði fólki meiru en hægt var að standa við en ekki húsbréfakerfið. Nefni ég þetta orð ,,svikamylla`` af því að það kom aftur og aftur fram í máli fyrrv. forsrh. Fyrrv. forsrh. hélt því fram að greiðsluerfiðleikalán yrðu meiri með tilkomu húsbréfakerfisins. Ég vil leyfa mér að draga þetta í efa. Þær greiðsluerfiðleikaumsóknir sem verið er að afgreiða þessa dagana, það hafa borist um 1000 talsins, segja mér starfsmenn Húsnæðisstofnunar að séu að stórum hluta tilkomnar vegna 1986 - kerfisins. Vegna þess að það eru skammtímalánin sem fólk þurfti að taka til viðbótar því sem það fékk í lánakerfinu frá 1986 sem þetta fólk hefur ekki ráðið við. En í húsbréfakerfinu er greiðslugeta fólks metin og metið hverju líklegt er að fólk geti staðið undir þannig að það er ólíklegra að þetta fólk lendi í greiðsluerfiðleikum. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson hélt því fram hér að það væri rétt að halda 1986 - kerfinu áfram fyrir þá sem eru að byggja í fyrsta sinn. Við höfum hér álitsgerðir um hvað þetta kerfi mundi þýða ef við hefðum haldið því áfram. Í skýrslum sem sérfræðingar fyrri ríkisstjórnar reiknuðu út lá það fyrir að ef við hefðum haldið 1986 - kerfinu áfram hefðu lántökur á næstu 10 árum þurft að verða 175 milljarðar. Ef við hefðum stöðvað það kerfi og afgreitt biðröðina, þá hefðu lántökur næstu 10 árin orðið að vera 52 milljarðar. Ef útgáfu lánsloforða hefði þegar verið hætt og 1986 - kerfið stöðvað alveg hefðu lántökur þurft að vera 30 milljarðar til þess að mæta þegar gerðum skuldbindingum. Við erum að tala þarna um lántökur, og við erum einmitt að ræða það hér aftur og aftur að það sé of mikið af lánum á lánamarkaðinum. Það sé hægt að draga úr lántökum úr 174 milljörðum niður í 30 milljarða með því að loka lánakerfinu frá 1986 nema ef menn hefðu viljað fara þá leið að setja í það ríkisframlög. Þá erum við að tala um 15 milljarða í ríkisframlög ef við hefðum valið það að halda áfram kerfinu frá 1986. Við erum að tala um 15 milljarða í ríkisframlög ef við hefðum ætlað að halda því áfram. Er þetta sú leið sem framsóknarmenn vilja fara?  Það er nefnilega svo, og ég held að það sé aldrei nógu oft sagt vegna þess að mér finnst sumum ganga mjög erfiðlega að skilja það, að það er ekki verið að auka neitt fjármagn inn í húsnæðismálin frá því sem verið hefur. Það kemur fram í skýrslu Seðlabankans. Það kemur fram hér í fréttabréfi frá Verðbréfamarkaði Íslandsbanka einnig að það sem hefur raunverulega skeð er að það er dregið úr lánveitingum til húsnæðismála í bönkum, hjá lífeyrissjóðum og gegnum ýmis önnur skammtímalán því að meira er veitt til lántakenda gegnum húsbréfakerfið. Og það sem er einnig ljóst að skeð hefur og kemur fram í fréttabréfi frá Verðbréfamarkaði Íslandsbanka er að fasteignaverð hefur lækkað með tilkomu húsbréfakerfisins. Hér kemur fram að það fór lækkandi frá miðju ári 1989 alveg fram á annan ársfjórðung 1990 en hefur síðan verið nokkuð stöðugt. Og þar kemur fram að húsbréfakerfið hafi haft þar veruleg áhrif. En það var allt annað sem skeði með 1986 - kerfinu vegna þess að þá rauk fasteignaverð upp um 10%. Þá talaði enginn um afföll þó að fólk þyrfti að borga þau afföll í formi hækkaðs íbúðarverðs og með því að þurfa sífellt að vera að taka skammtímalán í bönkum og þurfa sífellt að endurnýja þau. Hv. þm. Guðmundur Bjarnason nefnir að hann telji að það þurfi ekki minna fjármagn í húsnæðismálin en í 1986 - kerfinu en það er tvennt sem skeður sem orsakar það að það þarf minna fjármagn þar inn. Það er innri fjármögnunin og það er að það er minni eftirspurn eftir þessum lánum en í 1986 - kerfinu þar sem allir voru í biðröð eftir niðurgreiddum lánum. Ég saknaði þess í máli hv. þm. Steingríms Hermannssonar að hann skyldi ekki koma með tillögur um það hvernig hann vill þá draga úr framboði á húsbréfakerfinu. Ég held að það hefði verið nauðsynlegt að fá það fram hér í umræðuna, fá það fram hvort hann vilji lækka lánshlutfallið eða stytta lánstímann eða stöðva e.t.v. greiðsluerfiðleikalánin eða draga úr þeim með einhverjum hætti. Allir útreikningar sem hafa verið gerðir, af því að hér er verið að nefna greiðslubyrði í 1986 - kerfinu og í húsbréfakerfinu, sýna það að þar sem svo mikið meira er lánað í húsbréfakerfinu er greiðslubyrðin þar hagstæðari fyrir fólk í flestum tilfellum en í 1986 - lánakerfinu. Og yrði lánshlutfall hækkað upp í 75%, sem að hefur verið stefnt en hefur verið frestað um sinn, þá er það mun hagstæðara fyrir fyrstuíbúðarkaupendur að fjármagna sín íbúðarviðskipti gegnum húsbréfakerfið en að fá lánafyrirgreiðslu úr 1986 - kerfinu. Ég vil í lokin, virðulegi forseti, koma inn á útgáfu á húsbréfum sem hér er talið að sé óeðlilega mikil. Allar áætlanir í því efni hafa staðist. Allar áætlanir sem sérfræðingar fyrrv. ríkisstjórnar lögðu fram hafa staðist. Frá nóvember 1989 til dagsins í dag er útgáfan á húsbréfunum um 13 milljarðar. Áætlun sérfræðinga var að þegar húsbréfakerfið yrði að fullu komið í notkun yrði hún um 12 milljarðar á ári. Og áætluð útgáfa á þessu ári er um 10 milljarðar auk greiðsluerfiðleikalánanna. Það er auðvitað ljóst að þau vandræði sem við erum í núna eru tímabundin einmitt vegna þess að við erum að fjármagna þetta 1986 - kerfi. Við höfum verið í vandræðum með að fjármagna það og við þekkjum þá erfiðleika sem við höfum gengið í gegnum með að þurfa t.d. að taka skammtímalán hjá ríkissjóði til þess að geta fjármagnað þessi lánsloforð. Fyrst hv. þm. Halldór Ásgrímsson er genginn í salinn, þá held ég, af því að hann ræddi hér um mikla aukningu til húsnæðismála þegar húsbréfakerfið kom til, að hann ætti að kynna sér þá aukningu sem varð til húsnæðismála á árunum 1983 -- 1984. Þá var raunaukningin rúm 80% milli ára og með tilkomu 1986 - kerfisins varð hún rúmlega 40%. Sú 70% aukning sem hv. þm. nefndi og hv. þm. Steingrímur Hermannsson einnig varð milli áranna 1988 og 1989 þegar ekkert húsbréfakerfi var komið á. Staðreyndin er sú, hv. þm., að við erum að fjármagna það sem við þurfum til húsnæðismála með öðrum hætti, eftir öðrum leiðum en við höfum áður gert, en það er engin raunaukning til húsnæðismála. Það hefur dregið úr því sem lánað er til húsnæðismála gegnum bankakerfið og gegnum lífeyrissjóðina svo að þar skapast svigrúm til annarra þarfa í þjóðfélaginu. Íbúðaviðskipti hafa ekkert aukist. Á fyrstu 4 mánuðum þessa árs eru íbúðaviðskipti gegnum húsbréfakerfið um 1200 og þetta er sá tími sem viðskipti eru hvað mest á fasteignamarkaðnum. Ef við yfirfærum þessi íbúðaviðskipti yfir á heilt ár, þá erum við að tala um 3600. Meðalíbúðaviðskipti á ári eru um 4500. Mér finnst því nauðsynlegt að þetta mál sé skoðað í heild en ekki tekið úr samhengi hvert við annað eins og mér finnst gæta mjög mikið í umræðunni. Ég held því að ekkert óvænt hafi skeð með tilkomu húsbréfakerfisins. Allar þær áætlanir sem gerðar hafa verið í þessu efni hafa staðist. Það sem við er að glíma núna er mikil lánsfjárþörf almennt á markaðinum og við erum að fjármagna hér tvö húsnæðiskerfi. Það er fyrst og fremst það sem hefur skeð. Það hefur verið ákveðið að loka lánakerfinu frá 1986 og þegar við komumst út úr því er alveg ljóst að það mun stuðla mjög að því að tryggja jafnvægi á húsbréfamarkaðnum.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Ég tel rétt að víkja hér örfáum orðum að hæstv. félmrh. vegna þeirrar umræðu sem farið hefur fram um húsnæðiskerfið frá 1986 og húsbréfakerfið. Ríkisendurskoðun hefur lagt mat á bæði þessi kerfi. Það er hæstv. ráðherra fullkunnugt um. Ríkisendurskoðun hefur komist að þeirri niðurstöðu að bæði kerfin kosti ríkið álíka mikið. Annars vegar þyrftu að koma til bein framlög, hins vegar koma til húsnæðisbætur gegnum skattakerfið. Aftur á móti er ómetið hversu mörg lán munu falla á ríkið vegna ábyrgðar ríkisins á þessum lánum. Og allt tal um það að hægt sé að reikna fram í tímann fjárhag manna, eins og hér er verið að tala um, er náttúrlega í reynd út og suður. Auðvitað kemur þar margt til. Þar koma til veikindi og margir aðrir hlutir. Þar kemur til hverjum verður sagt upp vinnu og hverjum ekki. Hver getur reiknað þetta út og hvar eru þessir sérfræðingar sem eru svona færir að þeir geti séð þetta allt fyrir? Það dugar ekki að hafa stærðfræðinga. Það verður þá að hafa spákonulið líka. Ég hygg nú að hæstv. félmrh. sakni þess ekki síður en ég að hér er ekki í salnum hv. 8. þm. Reykv. Hann er fjarri góðu gamni. Hann hefur oft viljað ræða húsnæðismál. Sá er nú formaður þingflokks Sjálfstfl., ef ég veit rétt, og væri nú fróðlegt að fá hans álit á stöðunni. Hins vegar tel ég að það sé sjálfgefið miðað við það frelsi sem menn eru að tala um að hæstv. félmrh. manni sig upp í það að fara með húsbréfin á erlendan markað og selja þau þar. Auðvitað getur Jóhannes Nordal, hæstv. seðlabankastjóri, alveg eins fjármagnað virkjanirnar hér innan lands og notað húsbréfin til að selja erlendis. Það er talað um að hér eigi að vera algert frelsi í fjármálum eftir tvö ár og hvernig fær það þá staðist ef það er allt í lagi að hafa algert frelsi eftir tvö ár að þetta sé óframkvæmanlegt í dag og gangi bara ekki upp með slíka hæfileikamenn í ríkisstjórn sem nú sitja? Það er alveg óvíst um gæði stjórnarherranna eftir tvö ár. Það veit það ekki nokkur maður. En nú ku vera valinn maður í hverju sæti og ef það er ekki hægt að gera þetta núna, þá er spurning: Verður það þá nokkurn tíma hægt? Ég held að hæstv. félmrh. ætti að manna sig upp og fara með eina skjalatösku út og selja og sjá hvort það kemur ekki hreyfing á liðið hér heima. Það var einu sinni umræða í Frjálsri þjóð um kaup ákveðins lögfræðings á víxlum með afföllum sem hann seldi svo einum af ríkisbönkunum. Svo hörð urðu þau skrif að ærulaus fór sá lögfræðingur frá um síðir. Nú eru afföllin eitt af því sem allir sérfræðingar sáu fyrir. Hvenær verða afföllin svo há að hæstv. félmrh. fari að hafa áhyggjur af þessum húsbréfum sem keypt eru með afföllum? Mér er ljóst að gamla kerfið byggði á þeirri hagfræði að fyrst yrði að vera til sparnaður og svo yrði hægt að lána. Nú hafa menn snúið þessu við. Nú eru bréfin prentuð og svo er látið á það reyna hvort einhverjir vilja kaupa þau og hvort lán getur orðið til með þeim hætti. Ég held að þessi umræða um húsbréfin hljóti að verða til þess að menn hugleiði hvar landamærin eru. Hvenær telja menn að þetta sé ekki í lagi? Upp í hvað eru afföllin komin þegar þar að kemur? Ég hlýddi hér áðan á hæstv. iðn. - og viðskrh. þessarar ríkisstjórnar. Reyndar finnst mér að þar fari í reynd yfirráðherra ríkisstjórnarinnar, sá sem leiðbeini í öllum málaflokkum sem ríkisstjórnin fæst við og fyrst og fremst muni honum ætlað að leiðbeina hæstv. forsrh. Sú umræða fjallaði um gengismál. Og sú umræða fjallaði um það hvort rétt væri að binda gengi íslensku krónunnar við evrópumynt Efnahagsbandalags Evrópu. Hvort það væri skynsamleg ráðstöfun. Hvort það væri verið að skerða þau stjórntæki sem við hefðum eða ekki. Hæstv. viðskrh. er fullkunnugt um það að Svíar hyggjast ganga í Efnahagsbandalag Evrópu. Hæstv. viðskrh. er fullkunnugt um það að miklar hræringar eru í Noregi um að gera það einnig. Hæstv. viðskrh. er fullkunnugt um það að þessar þjóðir eru með allt annað hlutfall milli útflutnings og viðskipta innan lands en Íslendingar. Allt annað hlutfall og allt önnur hlutföll líka innan Evrópu en við Íslendingar. Hæstv. ráðherra er farinn að hrista höfuðið og batnar nú lítið ástandið við það. Hæstv. ráðherra vill aftur á móti gera tilraun til að verja það í reynd að hann er höfuðsmiður þeirrar kenningar að það beri að aga íslenskt atvinnulíf með þeim hætti að neyða menn til að afhenda þann erlenda gjaldeyri sem þeir hafa aflað undir sannvirði. Þannig vill hann aga íslenskt atvinnulíf og enn hristir hæstv. ráðherra höfuðið. Ég vil minnast þess að viðreisnin stóð frammi fyrir ýmsum erfiðum ákvörðunum. Það var kannski ekki svo erfitt að stjórna þegar síldin óð hér við strendur þessa lands og auðvelt var að selja síldina. En þegar síldarstofninn hrundi og gengi íslensku krónunnar var orðið svo vitlaust að það náði engri átt, þá þurfti að taka erfiðar ákvarðanir og þá reyndi á menn hvort þeir þyrðu að taka erfiðar ákvarðanir og þeir tóku þær. Þeir felldu gengi íslensku krónunnar, mun hæstv. viðskrh. vafalaust segja. Ég segi: þeir gerðu tilraun til að skrá það rétt. Og ég vil bæta því við að ég tel það hættulegri leik í íslenskum efnahagsmálum en nokkuð annað að falsa gengi íslensku krónunnar. En sú viðleitni að það þurfi að aga íslenskt efnahagslíf og það þurfi að halda aga á viðskiptum er ekki nýtilkomin á Íslandi. Til forna var það þannig að goðarnir réðu verði erlendra kaupmanna sem komu hér með varning og vildu selja. Goðarnir fóru fyrstir til skips. Þeir máttu ráða hvað þeir keyptu af varningnum og þeir verðlögðu jafnframt. Þorgrímur goðorðsmaður úr Haukadal gekk að vísu dálítið lengra því hann borgaði ekki varninginn og þegar Austmenn gerðu athugasemd við það þá fór hann til og drap þá. Enda hygg ég að það hafi orðið til að fækka þó nokkuð viðskiptum erlendra kaupmanna við Vestfirði. Engu að síður þá stóðu deilurnar löngum milli þessara innlendu valdsmanna sem vildu halda aga á þessum viðskiptum og hinna erlendu. Og niðurstaðan varð sú að siglingar til landsins lögðust verulega af því að það var þó nokkur áhætta sem kaupmennirnir tóku, að búa við það að goðorðsmennirnir skyldu hafa þetta vald. En það er ekki minni áhætta sem þeir Íslendingar taka í dag sem glíma við að afla þessari þjóð gjaldeyris þegar hæstv. viðskrh. er þeirrar skoðunar að Seðlabanki Íslands eigi að kaupa gjaldeyrinn á því verði sem Seðlabanka Íslands þóknast. Og nú ætli Seðlabanki Íslands að binda þetta fast og það verði alveg sama hvaða vitleysur verða gerðar í íslenskum efnahagsmálum, alveg sama hvernig markaðsmál þróast, þetta verður keypt á ákveðnu verði af Seðlabanka Íslands og menn eru skyldugir að selja. Þetta er nú stefna sem segir sex. Það er ekki skrýtið þó hæstv. viðskrh. telji að það þurfi að pakka þetta inn í góðar umbúðir, glanspappír, til þess að koma þessu niður í annað sinn því menn minnast þess hvað þetta var kallað í fyrri ríkisstjórn, ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar, þegar þetta var kallað fastgengisstefna og varð banabiti þeirrar ríkisstjórnar. Einfaldlega vegna þess að það gengur ekki upp að láta sér detta það í hug að afsala sér því hagstjórnarvaldi sem felst í því að leiðrétta gengisskráningu þegar vitleysan hefur átt sér stað. Auðvitað vilja allir Íslendingar að efnahagsmál í þessu landi þróist á þann veg að við búum við sem stöðugast verðlag. Hver vill það ekki? Ég þekki engan sem ekki vill að þannig sé staðið að efnahagsmálum. En það er ákaflega sérstætt að telja að hægt sé að stöðva verðbólguna í frystihúsunum, stöðva hana hjá þeim hluta sem vinnur að gjaldeyrisframleiðslunni þegar aðrir hafa frelsi til að vaða áfram með hækkanir. Ég vil trúa því að núv. hæstv. forsrh. muni hugsa sig um tvisvar áður en hann fer út í það fen að láta hæstv. viðskrh. heilaþvo sig í þessum efnum. Ég trúi því að hann muni hugsa sig um tvisvar. Og eitt veit ég fyrir víst, að hæstv. sjútvrh. mun ekki láta það gerast aftur að hann verði ruglaður í ríminu hvað þetta snertir. Það er nefnilega svo að sporin hræða. Hæstv. viðskrh. er málsnjall maður og ákaflega snjall í að setja fram ýmsar hugmyndir og flytja þannig fram mál að þingmenn trúa í fyrsta skipti. Ég hygg að það væri fróðlegt fyrir þá sem eru að koma hér í þingið núna að lesa það sem sagt var um Bifreiðaskoðun Íslands hf. af hæstv. ráðherra. Það er skemmtileg kvöldlesning ef menn hafa ekki reyfara við hendina og bera svo saman hvað gerðist. Ætli það hafi í annað sinn verið meira logið að þinginu en í þetta skipti? Ég efa það. Og það sem verra er. Það er búið að koma óorði á sölu ríkisfyrirtækja með tiltækinu, hreinu óorði á sölu ríkisfyrirtækja. Menn eru bara logandi hræddir og spyrja: Fer þá með þetta eins og með Bifreiðaskoðun Íslands hf.? Og enn vaknar spurningin: Á hvaða forsendum voru allar skuldir húsbyggjenda á Íslandi hækkaðar með frv. til laga um Bifreiðaskoðun Íslands hf.? Og hvers vegna voru þær hækkaðar? Vegna þess að þetta hækkaði verðbólguna í landinu og þar með vísitöluna og þar með skuldirnar. Allt tengt saman sjálfvirkt. Nei, hæstv. viðskrh. Því miður hefur það gerst að við höfum mátt upplifa það sumir hverjir að þrátt fyrir mjög vandað málfar, góða framsetningu, yfirvegaða rósemd hér í ræðustólnum þá hefur niðurstaðan verið hrein martröð.

Forsætisráðherra (Davíð Oddsson) : Virðulegi forseti. Eins og reyndar hefur komið fram í ræðum manna hér áður þá er ég nýr í þinginu og eins og nýir þingmenn að læra. Ég hef gaman af því. Eitt af því sem ég læri er þetta: Það er gert ráð fyrir því, sem sjálfsagt auðvitað er, að ráðherrar sitji hér og hlusti á allar umræður sem snerta þann málaflokk sem þeim tengist. En jafnframt gera menn ráð fyrir því að þingmenn geti verið á vappi og komi hér lítið. Spurt spurninga og farið svo. Svo er þeim svarað og þá koma aðrir þingmenn og spyrja sömu spurninganna og jafnvel fara svo. Þetta getur gerst nokkrum sinnum. Þetta er sennilega einhver venja sem hér er en fyrir nýjan þingmann og reyndar í senn nýjan ráðherra er þetta afskaplega skrýtin aðferð sem notuð er.

Pálmi Jónsson er alveg snillingur í þessu.

Mér finnst nú sá þingmaður sem kallaði fram í vera snillingur í ýmsu og reyndar líka í þessu. Ég ætla þess vegna ekki hér og nú að fara yfir allar þær spurningar sem fram hafa komið því flestum þeirra hefur nú verið svarað áður. Ég tel þó að sumar ræður hafi verið afskaplega gagnlegar. Fyrir mig hafa þær líka verið gagnlegar og ég vona að fyrir þingheim allan og þjóðina hafi verið gagnlegt að sjá staðfestingu þess að hið fyrra stjórnarsamstarf, sem menn sumir hverjir syrgja svo mjög, var gersamlega gengið sér til húðar og gat ekki áfram gengið. Og ég segi nú fyrir mig að ef ég hefði verið ráðherra af hálfu Alþfl. og setið síðan undir þeim árásum öllum sem þeir hafa hér gert þá hefði ég velt fyrir mér hvernig þessir ágætu hv. þm., fyrrv. samstarfsmenn mínir, hafi ætlað sér að sitja með mér áfram í ríkisstjórn. Það hafa ekki verið spöruð stóryrðin og árásirnar á fyrrum samstarfsmenn hér í þessum þingsal við þessa umræðu. Hv. 2. þm. Vestf. sagði í lok sinnar ræðu og þá var hann reyndar ekki staddur á landnámsöld eins og verulegan hluta af ræðunni: ,,Verst er þegar leiðrétta þarf þegar vitleysan hefur átt sér stað`` og þá átti hann við gengið. Að það væri erfitt að þurfa að leiðrétta það þegar vitleysa í þeim efnum hefði átt sér stað. Þetta má hv. þm. núna færa yfir á vextina. Það kom nefnilega í hlut þessarar ríkisstjórnar sem nú er að leiðrétta það mál þegar vitleysan hafði átt sér stað allt of lengi. Það kemur að þætti sem margir hv. þm. hafa vikið að, m.a. hv. 11. þm. Reykv., um hvernig atvinnulífið gæti þrifist við vaxtahækkun af þessu tagi. Þingmaðurinn spurði hér hvort ég teldi og ríkisstjórnin teldi að atvinnulífið þyldi 10 -- 12% raunvexti. Ég er þeirrar skoðunar að ekkert atvinnulíf hvorki hér né annars staðar þoli slíkt til lengdar. En ég er með sama hætti sömu skoðunar og forsvarsmenn atvinnulífsins, til að mynda formaður Vinnuveitendasambandsins, sem hafa sagt að sú vaxtahækkun sem þessi stjórn greip til hafi verið vondur kostur en þó óhjákvæmilegur. Við, ráðherrar þessarar ríkisstjórnar, höfum sagt það að þessi kostur sé vondur, hafi þó þurft að gerast fyrr og þá í minna mæli og það sé verkefni stjórnarinnar, og reyndar hefur hún þegar haldið á stað í það verkefni, að skapa hér skilyrði þess að þessir háu vextir geti gengið niður á ný þannig að atvinnulífið hafi eðlilegt svigrúm. Atvinnulífið hefur ekki eðlilegt svigrúm til lengdar við vaxtastig af þessu tagi. Það fer ekkert á milli mála í mínum huga. Það hefur að vísu búið við það áður tímabundið. Ég minnist þess reyndar að þau einu ríkisskuldabréf sem ég á persónulega keypti ég 1986 þegar hv. 7. þm. Reykn. var forsrh. og þau bera 9% fasta vexti. Það var undir forustu Framsfl. sem þessir vextir voru settir. Það vaxtastig er afskaplega hátt. Það vaxtastig sem við höfum, gagnvart okkar þætti ríkisins, orðið að stilla okkur á um þessar mundir er verulega lægra, en þó afskaplega hátt. Þetta viðurkennum við og við gerum okkur grein fyrir að aðgerðin var nauðsynleg en forsenda okkar starfa er sú að vextir megi lækka á ný og við höfum þegar hafið það verk eins og hefur komið fram hjá fjmrh.  Hv. 5. þm. Suðurl. flutti hér mjög mikilúðlega ræðu og ágæta og ábyggilega vel meinta til okkar í ríkisstjórninni og óskaði okkur góðs en taldi okkur þó vera á villigötum. Hann taldi að við værum að stefna þjóðarsátt í voða og ganga þar götuna aftur á bak. Ég fullyrði að þetta er hið gagnstæða. Við erum einmitt að koma böndum á það sem úr böndum hafði farið. Ég tel að þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að grípa til muni þýða það að jafnvægi haldist og þær upplýsingar sem við höfum benda til þess að með þessum aðgerðum muni kaupmáttur launa verða heldur hærri út árið en gert var ráð fyrir við framlengingu kjarasamninga í nóvember. Þess vegna er það ekki rétt hjá þingmanninum að við séum að stofna í hættu samskiptum og samningum við launþega. Þvert á móti erum við að koma í veg fyrir að þeir hlutir gerist sem aðrir hér höfðu stofnað til að gætu gerst. Þess vegna er engin hætta á því sem þingmaðurinn nefndi að þessi ríkisstjórn mundi rústa efnahag landsins á einu sumri, eins og hann orðaði það með svo stórbrotnum hætti. Enda þótt hann sé nú nær búskap en ég er þá skildist mér á honum að hann hefði það háttalag að fara í reiðtúr eftir að hann hefði tekið beislið úr hestinum og þeysti síðan um grundir. Það var ekki gert þar sem ég var í sveit. En það kann að vera að það gildi á Suðurlandi.

Hvar var hæstv. forsrh. í sveit?

Í Svartárdalnum, herra þingmaður, hjá góðum og gegnum framsóknarmönnum. Hv. 4. þm. Norðurl. e. fór yfir nokkra þætti í stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar og það sem nefnt var í stefnuræðu einkum varðandi einkavæðingu fyrirtækja eða útboð og bað um nánari skýringar á þessum þáttum. Það hefur nú komið áður fram að með stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar eru menn auðvitað að setja meginlínur og draga þær meginlínur sem stjórnin ætlar að ganga eftir. Menn hafa ekki tekið ákvörðun um það, og það hefur ekkert farið leynt, á þessu stigi nákvæmlega hvaða fyrirtæki það eru sem seld verða. Þó hafa mörk verið sett og skorður reistar. Við höfum þannig sagt til að mynda að fyrirtæki sem væru í eðli sínu einokunarfyrirtæki væru síður seljanleg en hin. Þar væri mun erfiðara við að eiga. Þó er það þekkt að fyrirtæki sem hafa einokunareðli hafa verið seld annars staðar og það dæmi hefur gengið upp. Það er að vísu í stærri löndum en okkar en það hefur þó gengið upp. En þar verða menn að mínu viti að fara miklu varlegar en þar sem öðruvísi horfir. Þingmaðurinn nefndi að hann sæi ekki að einkavæðing í velferðarþjónustunni gæti komið til greina. Ég er ósammála honum. Auðvitað getur einkavæðing í velferðarþjónustunni komið til greina en þó með þeim hætti að velferðarþjónustan verði ekki skert og e.t.v. með þeim hætti að menn geti fremur notið hennar í vaxandi mæli vegna þess að menn fái hana við lægra gjaldi en ella væri. Jafnframt var spurt um hvaða gjöld menn hefðu hugsað sér að taka eða hvers eðlis þau gjöld væru fyrir þjónustu sem veitt væri. Þetta hefur ekki verið tiltekið en slíkt hefur auðvitað verið rætt, bæði hér inni á þinginu og annars staðar. Hugsunin er auðvitað sú að gera mönnum ljósan þann kostnað sem á bak við þjónustuna býr, auka kostnaðarvitund þeirra sem þjónustunnar njóta, en um leið hljóta menn auðvitað þegar gjaldtaka hefst með þessum hætti að lækka þá skatta á móti þegar gjald er tekið. Það held ég að sé enginn vafi á að menn eiga að gera. Það hefur töluvert verið rætt um þá ákvörðun að hækka vexti á hinu gamla húsnæðiskerfi og menn tala þar um að þeir vextir séu afturvirkir. Ég vil nú vara menn við því að nota orðalag af þessu tagi því það er villandi. Það væru jú afturvirkir vextir ef vextir væru hækkaðir á þeim afborgunum sem menn hafa þegar greitt. Það væru afturvirkir vextir. Það eru ekki afturvirkir vextir þegar vextir eru hækkaðir á lánum þar sem áskilið er að vextir séu breytilegir, þannig að menn gátu við því búist að slíkir vextir hækkuðu. Það eru ekki afturvirkir vextir í þeim skilningi sem það orð tekur til. Til að mynda í þeim banka sem hv. 5. þm. Suðurl. mun vera formaður fyrir breytast vextir af þessu tagi. Ég tók eitt sinn sjálfur lán í þeim banka og þeir vextir hækkuðu reglubundið ef vextir hækkuðu og reyndar, rétt að taka það fram að þeir höfðu tilhneigingu til að lækka þó aðeins hægar ef vextir lækkuðu. Þetta voru breytilegir vextir. Ég leit ekki þannig á að þar væri um afturvirka vexti að ræða. Ég bið því menn að fara varlega í notkun hugtaka af þessu tagi. Ég er líka undrandi á því hversu mjög menn hafa haft uppi stór orð varðandi þann þátt stefnuyfirlýsingar sem lýtur að hugsanlegri tengingu við hið evrópska myntkerfi. Þar tala menn um könnun á því efni og könnun þá væntanlega á kostum þess. Ókostir þess hafa verið nefndir. Auðvitað eru ókostir fylgjandi slíkri ráðagjörð, en um leið og kostir eru kannaðir þá ætla menn auðvitað ekki að horfa fram hjá þeim ókostum sem kunna að vera.  Þarna hafa menn haft uppi allt of stór orð um þennan þátt sem ég held að geti verið mjög til framdráttar, en ég hef þennan fyrirvara, eins og hæstv. viðskrh. sló hér mjög fastan, menn eru að kanna hér kosti. Séu kostirnir ekki nægjanlegir þá verður aðferðin ekki notuð. Hv. 4. þm. Norðurl. e. spurði jafnframt hvað þýddi ákvæði um það í stefnuyfirlýsingu að auka bæri jafnræði með kjósendum. Mér er nú fyrirmunað að átta mig á hvers vegna þarf að skýra þessa setningu. Mér finnst hún reyndar segja allt sem segja þarf í þessum efnum. Það er mál manna að auka beri jafnræði með kjósendum. Menn vilja að atkvæði fylgi eins og kostur er persónu manna, ekki búsetu. Við viðurkennum á hinn bóginn að að sjálfsögðu verða menn að fara þar að með gát. Þetta þarf allt sinn aðlögunartíma, en það hlýtur þó að vera markmið í sjálfu sér, sem ég held að flestir þingmenn hljóti að hafa, að þetta jafnræði beri að auka. Mér finnst reyndar textinn þarna, eins og víðast annars staðar í þessari knöppu stefnuyfirlýsingu, vera afskaplega skýr og klár. Ég held, virðulegi forseti, að ég hafi vikið að flestum þáttum sem menn hafa hér drepið á sem ekki hefur verið svarað áður af öðrum ráðherrum ríkisstjórnarinnar. Hæstv. félmrh. hefur svarað mörgum árásum á ráðherrann og ég verð að segja það alveg eins og er að ég er alveg undrandi á því hve framsóknarmenn hér, hv. þm., hafa ráðist af mikilli hörku á félmrh. sem sat allt þar til fyrir skömmu í ríkisstjórn með þeim. Ég tel að Framsfl. geti ekki og eigi ekki að komast upp með að bera ekki ábyrgð á verkum sem unnin eru í stjórn sem flokkurinn hefur forsæti fyrir. Ég hef a.m.k. tekið eftir því að ef eitthvað hefur vel verið gert þá er það sérstaklega nefnt að það hafi verið gert af ríkisstjórn sem var undir forustu Framsfl. En síðan getur hver þingmaðurinn á fætur öðrum komið hér með stórar árásir á samstarfsmenn sína og látið eins og viðkomandi ráðherrar og stjórnarflokkur hafi verið gjörsamlega ábyrgðarlaus. Mönnum á ekki að haldast það uppi. Menn eiga ekki að komast upp með það og ég held að þeir komist ekki upp með það.

Ólafur Ragnar Grímsson : Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns óska eftir því að hæstv. utanrrh. verði viðstaddur innan tíðar, því ég hyggst bæði beina til hans fyrirspurnum og kynna fyrir honum texta sem ég held að sé gott að hann rifji upp. Hæstv. forsrh. lýsti undrun sinni á því að í þeirri umræðu sem hér hefði farið fram hefðu komið fram mismunandi áherslur hjá stuðningsmönnum fráfarandi ríkisstjórnar. Hæstv. forsrh. þarf ekkert að vera undrandi á því. Það er eðli stjórnmálanna í landinu að flokkar með ólíkar skoðanir hafi mismunandi áherslur. Hitt er hins vegar nokkuð sérstakt, sem hefur sett svip sinn á þessa umræðu, að annar stjórnarflokkurinn fullyrðir að stefna ríkisstjórnarinnar sé svona og hinn stjórnarflokkurinn fullyrðir að hún sé hinsegin. Maður fær engin svör frá forsrh. um það hver hún er. Það er kannski til þess að forðast einhverjar deilur hér milli forsrh. og einstakra ráðherra að sú leið er valin. Ég nefni t.d. þessa umræðu um vextina. Hún er dálítið sérkennileg af hálfu hæstv. forsrh. og reyndar hæstv. viðskrh. líka. Í fyrsta lagi er talað um að það hafi verið mikil nauðsyn á að hækka hér vextina. Í þeirri fullyrðingu er enginn greinarmunur gerður á vöxtunum á ríkisvíxlunum annars vegar og á spariskírteinum ríkissjóðs hins vegar. Það er auðvitað málflutningur sem hvorki er samboðinn hæstv. viðskrh., hæstv. fjmrh. né hæstv. forsrh. Því það er auðvitað alveg ljóst að það liggja allt önnur rök á bak við það að hækka vexti á skammtímapappírum eins og ríkisvíxlum, sem eru til tveggja vikna eða jafnvel aðeins lengri tíma, til þess að bregðast við ákveðnum aðstæðum í peningamálum um skamma stund og svo hins vegar að hækka grundvöll allra vaxta í hagkerfinu með því að hækka vextina á spariskírteinum ríkissjóðs um 30%. Það er allt önnur aðgerð, hæstv. ráðherrar. Það er ekki hægt að bjóða þinginu það og efnahagsumræðunni í landinu að ræða þetta eins og ráðherrar hafa gert hér án þess að gera nokkurn greinarmun á þessu tvennu og tala um hvort tveggja sem bundið af hinni sömu nauðsyn. Ég hef sagt það og menn hafa vitnað í þau ummæli mín hér nokkrum sinnum að það voru viss rök fyrir því að hækka vextina á ríkisvíxlunum eitthvað. Ég hef aldrei neitað því.

Af hverju var það ekki gert?

Það var ekki gert, hæstv. fjmrh., vegna þess að það stóðu deilur milli fjmrn. og Seðlabankans um það hvort það ætti að knýja vexti viðskiptabankanna niður eða fara með vexti ríkisvíxlanna upp. Ég hefði hins vegar ekki farið eins hátt og hæstv. ráðherra gerði vegna þess að það var í raun og veru algjör uppgjöf í þessari glímu. En að hækka svo vextina á spariskírteinum í kjölfarið fól í sér grundvallarbreytingu á öllu peningakerfinu í landinu. Við glímdum við það hér í tæp tvö ár að ná raunvöxtunum niður um rúmt 1%. Ég get sagt hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. það að ef þeir halda að þeir taki raunvextina á spariskírteinunum niður aftur um þriðjung í haust þá lifa þeir í einhverri sérkennilegri veröld. Það er einhver sérkennileg veröld. Ég vildi þess vegna spyrja vegna ræðu hæstv. forsrh.: Er það virkilega ætlunin hjá hæstv. ráðherrum að það eigi að skilja þá á þann veg að þessa vaxtahækkun á spariskírteinunum eigi að taka til baka í haust?

Það kom mjög skýrt fram.

Því miður, hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, þó að ég viti nú að þingmaðurinn hlustar venjulega vel og les vel, þá held ég að hæstv. ráðherrar hafi sagt ,,vextirnir`` og ekki gert greinarmun þar á hvort þeir voru að tala um vextina á ríkisvíxlunum eða vextina á spariskírteinunum. Þess vegna spyr ég: Eru þeir að tala um hvort tveggja eða eru þeir bara að tala um vextina á ríkisvíxlunum? Það er auðvitað alveg nauðsynlegt fyrir atvinnulífið og peningakerfið í landinu og almenning að fá að vita hvort það er stefna ríkisstjórnarinnar að taka vextina á spariskírteinunum aftur niður í 6% í haust. Og ég spyr hæstv. forsrh. sem sagði þetta hér áðan, hann verður að tala alveg skýrt --- ber að skilja ráðherrann á þann veg? Mér fannst hins vegar koma ansi skemmtileg og persónuleg skýring hjá hæstv. ráðherra í léttum dúr á því hvers vegna hann hefði hækkað vextina á spariskírteinunum, því hæstv. forsrh. upplýsti það hér að hann hefði eingöngu keypt spariskírteini þegar vextirnir voru 9%. Síðan hefði hann ekki keypt spariskírteini og var greinilega komið að því að ráðherrann átti dálítinn sjóð og vildi kaupa aftur.  En um þetta verður auðvitað að spyrja alveg nákvæmlega og fá nákvæm svör. Í þessari vaxtaumræðu hefur hæstv. forsrh. einnig, kannski í þeim anda að ekki megi deila við hæstv. félmrh., og ég skil það nú vel svona í byrjun alla vega, ekki minnst á vaxtasamkeppni húsbréfanna og spariskírteina ríkissjóðs. Meginástæðan fyrir því að það gengur erfiðlega að selja spariskírteini ríkissjóðs eru húsbréfin. Og ef hæstv. forsrh. trúir mér ekki í þeim efnum þá getur hann kallað til fundar við sig framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins, Þórarin V. Þórarinsson, og spurt hann. Og ef okkur ber nú saman, bæði mér og Þórarni V. Þórarinssyni, þá er kannski eitthvað til í því sem við erum að segja. En Þórarinn V. Þórarinsson sagði það hér fyrir skömmu að aðalmeinið í vaxtamálum ríkisins væri það að ríkið væri að keppa við sjálft sig. Það væri ekki hallinn á ríkissjóði, hann er að vísu almennt vandamál og hefur verið og verður, en vandinn núna einmitt á þessum tímapunkti og á næstu vikum og mánuðum í peningakerfi þjóðarinnar er samkeppni ríkisins við sjálft sig, milli spariskírteinanna annars vegar og húsbréfanna hins vegar. Og á þetta grundvallaratriði, lykilatriði málsins, minntist hæstv. forsrh. ekki. Ég ætla hins vegar að hlífa honum við því að spyrja hann að því hvernig hann ætli að komast hjá þessari samkeppni. Því ef hann kemst ekki hjá henni þá er alveg ljóst að þessi vaxtahækkun sem nýlega var ákveðin skilar engu. Það held ég að verði niðurstaðan að eftir nokkrar vikur munu hæstv. ráðherrar hafa uppgötvað það að þetta mikla patent sem þeir eru búnir að lýsa hér í umræðunum að sé þeirra eina patent til þess að leysa vandamálin muni engu skila. Þess vegna vil ég spyrja hér: Hvað ætlar hæstv. ríkisstjórn að gera ef þessi vaxtahækkun skilar ekki þessum árangri? Hver er stefna ríkisstjórnarinnar sem hún ætlar sér að grípa til ef í ljós kemur að þessi vaxtahækkun skilar ekki tilætluðum árangri? Á þá að hækka vextina enn meira? Á þá að fara með vextina á spariskírteinunum kannski upp í þessi frægu 9%, þegar hæstv. forsrh. keypti síðast? Þannig að bankakerfið allt sé komið með raunvextina upp í 11 -- 12%? Og eins og hæstv. forsrh. sagði hér áðan þá þolir ekkert atvinnulíf slíkt. Það er alveg rétt hjá honum. Þess vegna hefur það komið fram hér í umræðunum og að því leyti eru þessar umræður gagnlegar að hæstv. ríkisstjórn hefur bara eitt patent og það er fullkomin óvissa um hvort það virkar eða ekki. Ég er satt að segja þeirrar skoðunar að það muni ekki virka. Ég ætla ekki að fullyrða það alveg hér og nú að það muni alls ekki virka, en ég er þeirrar skoðunar að það muni ekki virka. Málið er nefnilega þannig, hæstv. forsrh., að vandi ríkisfjármálanna verður ekki leystur með vaxtabreytingum. Vandi ríkisfjármálanna verður leystur annaðhvort með því að skera niður útgjöldin eða auka tekjurnar eða gera hvort tveggja. Með því að telja sjálfum sér trú um það, eins og hæstv. forsrh. gerði í stefnuræðu sinni, að valið standi milli skattahækkunar og vaxtahækkunar er verið að rugla algjörlega saman tveimur atriðum. Vaxtahækkunin er einfaldlega afleiðing af því að menn hvorki völdu niðurskurð á ríkisútgjöldum né skattahækkun. Eða með öðrum orðum, að ríkisstjórnin hefur ekki viljað taka á grundvallarvandamálum ríkisbúskaparins að sinni. Það er auðvitað merkilegt í ljósi þess að mér sýnast tölur benda til þess að tekjustig ríkisins á þessu ári verði lægra hlutfall af landsframleiðslu en í fyrra og lægra hlutfall en stefnt er að í gildandi fjárlögum, eða með öðrum orðum að ríkisstjórnin ætli sér ekki að sækja einu sinni þær tekjur sem stefnt er að í fjárlögunum. Ég spyr bara: Hvaða efnahagsleg skynsemi er í því? Auðvitað veit ég að Sjálfstfl. söng þennan söng hér í stjórnarandstöðunni og í kosningunum að þeir mundu ekki hækka skatta. En þeir gætu þó skotið sér á bak við það að í fjárlögunum er gengið út frá ákveðnu tekjustigi og hvers vegna ekki að taka það?  þeirri áformuðu niðurþrepun á jöfnunargjaldinu sem er í lögum verði breytt þannig að jöfnunargjaldið verði óbreytt til næstu áramóta. Það mundi a.m.k. hjálpa til upp í það sem reiknað var með í fjárlögunum. Hæstv. forsrh. sagði hér að þessi vaxtahækkun væri gerð til þess að varðveita þjóðarsáttina. Ég vil nú mælast til þess við hæstv. forsrh. að hann biðji hæstv. fjmrh. að segja sér frá ræðu formanns BSRB sem hann flutti í dag á þingi BSRB vegna þess að hæstv. fjmrh. var viðstaddur þegar sú ræða var flutt. Í þeirri ræðu skorar formaður BSRB í fyrsta sinn síðan þjóðarsáttarsamningarnir voru gerðir á félagsmenn BSRB til þess að koma til sérstakra fjöldaaðgerða, til þess að mótmæla atlögu ríkisstjórnarinnar að þjóðarsáttarsamningunum. Það er því alveg ljóst að forusta BSRB er ekki á sömu skoðun og hæstv. forsrh. Hún sér sérstaka nauðsyn á því að kalla í setningarræðu formanns BSRB á félagsmenn samtakanna til þess að mæta til sérstakra mótmæla til að standa vörð um þjóðarsáttina. Virðulegi forseti. Ég óskaði eftir því hér áðan að fá hæstv. utanrrh. í salinn. Ég vildi spyrja virðulegan forseta að því hvort ekki er hægt að verða við þeirri ósk. Það er eðlilegt og nauðsynlegt að formaður Alþfl. sé viðstaddur umræðu um stefnuræðu forsrh. því það voru tveir menn sem sömdu um þessa stefnu og aðeins tveir. Þeir eru þeir einu sem vita nákvæmlega hvað í henni felst. Þótt ég hefði gaman af að spyrja varaformann Alþfl. ýmissa spurninga þá veit ég að það dugir ekki því varaformaðurinn var ekki í Viðey. Hefur m.a. áfram verið látinn sitja hérna óæðra megin í ráðherraröðinni í þessari nýju uppsetningu sem var búin 

Forseti vill svara því játandi. Hæstv. utanrrh. hefur verið gert viðvart og hann verður væntanlega hér innan tíðar.

Meðan beðið er eftir hæstv. utanrrh. þá vil ég bara endurtaka þær spurningar mínar til hæstv. forsrh. eða annarra ráðherra: 1. Hvað mun ríkisstjórnin gera ef þessi vaxtahækkun skilar ekki árangri? 2. Hvernig hyggst forsrh. bregðast við samkeppni húsbréfanna við spariskírteinin? 3. Ég vil spyrja hæstv. félmrh. og einnig hæstv. viðskrh.: Hafa viðræður farið fram við Landsbankann um þann mikla vanda sem hefur skapast í fjárhagsstöðu Landsbankans vegna þess hve Landsbankinn liggur með mikið óselt af húsbréfum? Síðast þegar ég vissi var Landsbankinn með yfir einn milljarð, síðustu tölur sem ég heyrði voru reyndar einn og hálfur milljarður. Ég skal ekki segja hvort þær eru réttar í dag. En það er alla vega yfir einn milljarður sem Landsbankinn liggur með í óseldum húsbréfum og það er miklu hærri upphæð heldur en Landsbankinn reiknaði nokkurn tímann með þegar hann bauðst til þess að verða viðskiptavaki fyrir húsbréfin. Og það er alveg ljóst að þetta mikla magn af óseldum húsbréfum sem liggur í Landsbankanum er að skapa mikinn vanda í rekstri Landsbankans. Ég vil þess vegna beina þeim spurningum til hæstv. viðskrh. og hæstv. félmrh. hvort viðræður hafi átt sér stað milli þeirra og Landsbankans um þetta mál. Meðan beðið er eftir hæstv. utanrrh. vil ég aðeins víkja að því sem sagt var um meðferð hæstv. iðnrh. á álmálinu. Hv. þm. Alþfl., leiðarahöfundar Alþýðublaðsins sem eru nú þögulir mjög í þingsölum, skrifa þeim mun oftar í fjórblöðunginn, og ráðherrar Alþfl. hafa mjög kvartað yfir því að við hefðum í kosningabaráttunni verið eitthvað ósanngjarnir við Alþfl. og það sé ein af skýringunum á því hvers vegna núv. ríkisstjórn var mynduð. Staðreyndin er hins vegar sú að við héldum verndarhendi yfir Alþfl., sérstaklega iðnrh., í þessari kosningabaráttu.  líktist helst rússneskri rúllettu. En rússnesk rúlletta er á þann veg að menn setja byssu upp að gagnauganu og það er eitt skot í einu gati og ef menn eru óheppnir þá er lífið á enda, í þessu tilviki Landsvirkjun komin á höfuðið.  Nú er hins vegar tími kominn til að spyrja vegna þess að við höfum ekki fengið að fylgjast með og fengum bara véfréttir sem svör hér áðan frá hæstv. iðnrh. Og ég vil spyrja í fyrsta lagi hæstv. iðnrh. og hæstv. forsrh.: Hafa orðið þær breytingar á raforkusamningnum að líkingin við rússnesku rúllettuna eigi ekki lengur við? Það er ekki samlíking sem var sett fram í einhverju kaffispjalli, það var samlíking sem var sett fram á formlegum samráðsfundi samninganefndar Landsvirkjunar og ráðherranefndar síðustu ríkisstjórnar í álmálinu. Hefur orðið sú breyting á raforkusamningnum að það sé ekki lengur hægt að líkja honum við rússneska rúllettu og hver er þá sú breyting? Í öðru lagi held ég að ég hafi tekið rétt eftir því að hæstv. umhvrh. hefur enn ekki kvatt sér hljóðs hér í kvöld. Er það ekki rétt með farið? En til hans var einmitt beint mjög mikilvægri spurningu. Spurningu sem snertir hið fræga ,,og`` í þeim samningsdrögum sem iðnrh. undirritaði sl. haust. Við sem sátum í ráðherranefnd fjögurra ráðherra í tíð síðustu ríkisstjórnar munum marga fundi í þeirri ráðherranefnd þar sem rætt var um það að Ísland gæti aldrei samþykkt samning um nýtt álver nema þetta ,,og`` væri á brott. Fyrrv. hæstv. forsrh. sagði hvað eftir annað á þeim fundum að hann mundi aldrei geta varið það fyrir samvisku sinni eða þjóð sinni að mæla með samningi þar sem Íslendingum væri meinað að gera þær kröfur í umhverfismálum sem bestar og réttastar væru taldar í veröldinni. Og fyrrv. umhvrh. á heiður skilið fyrir það, þó ýmsir hafi gert sér leik að því að hæðast að honum, þá á hann heiður skilið fyrir það að hann tók afdráttarlaust strax þá stefnu þegar okkur var ljóst hvers konar fingurbrjótur þetta ,,og`` var í textanum sem hæstv. iðnrh. hafði undirritað að hann mundi aldrei veita starfsleyfið fyrr en þetta ,,og`` væri á brott. Þess vegna er alveg nauðsynlegt fyrir okkur, og fyrir þingið í heild og sérstaklega fyrir okkur sem höfum fylgst með þessu máli í smáatriðum í rúmt eitt og hálft ár, að fá alveg skýr og ótvíræð svör við því frá hæstv. umhvrh.: Ætlar hann að standa jafnföstum fótum á þessari stefnu eins og fyrirrennari hans? Hæstv. iðnrh. sýndi okkur stundum uppkast að texta sem hann batt vonir við að erlendu fyrirtækin gætu samþykkt þar sem þetta ,,og`` var á brott. Þar sem Ísland gat með uppréttu höfði sagt að í samningum um nýtt álver væri lagður sá grundvöllur að hér yrði að fara að sams konar umhverfisverndarkröfum og í öllum öðrum Evrópulöndum. Ég hef ekki heyrt af því að fyrirtækin hafi enn sem komið er samþykkt slíka texta. En það væri fagnaðarefni ef þau hefðu gert það, það væri fagnaðarefni. Því satt að segja er það þannig að ef þessi fingurbrjótur iðnrh. verður ekki á brott úr hinum endanlega samningi þá getur Alþingi ekki samþykkt þennan álsamning, það er ekki hægt. Það er bara ekki hægt. Okkur er sagt að á næstu dögum verði gengið til mikilvægra viðræðna um þetta atriði og þess vegna er nauðsynlegt að hæstv. umhvrh. sérstaklega, því ég tel að hann sé maðurinn sem standi þessa vakt aðallega, segi það alveg skýrt hér í þingsalnum hvar hann ætli að standa. Nei, þetta ræddum við ekki í kosningabaráttunni, hv. þöguli þingmaður. Þetta ræddum við ekki í kosningabaráttunni vegna þess að við vildum ekki vera að bera á torg þessi vandamál ráðherra Alþfl. En það var af nógu að taka ef menn á annað borð hefðu viljað opna á þetta en það var ekki gert. Vegna þess að við vildum sýna samstarfsmönnum okkar ákveðinn skilning.  Nú er það þannig, virðulegi forseti, að ég vil gjarnan fara að ljúka ræðu minni svona hvað úr hverju. En það er snúið fyrir mig ef hæstv. utanrrh. kemur ekki fljótlega í salinn --- en ég sé nú að hann er kominn hér í hliðarherbergi. Það er alla vega í áttina.

Hæstv. utanrrh. hefur verið hér allan tímann og hlustað vel.

Já, ég hef ekki vitað af honum fyrr en ég sé að hann er að lesa eitthvað í hliðarherbergi og ég læt mér það nægja. Ég ætla að bera hér fram við hæstv. utanrrh. tvær spurningar og síðan lesa fyrir hann nokkra texta. Í fyrsta lagi sagði hæstv. utanrrh. fyrir nokkru síðan að frá því hefði verið gengið milli hans og hæstv. forsrh. að Alþfl. fengi formennsku í þeirri nefnd sem ætti að móta hina nýju sjávarútvegsstefnu. Nú kom það fram hjá hæstv. forsrh. í dag að þetta er oftúlkun, svo notað sé frægt orðalag. Það hefur sem sagt að dómi forsrh. ekki verið samið um það að Alþfl. fái þennan formann, heldur var samið um að hæstv. sjútvrh. ætti að velja þennan formann en forsrh. treysti honum til að gera það skynsamlega. Nú vil ég spyrja hæstv. utanrrh. að því hvernig standi á því að hann er að segja Alþfl. og þjóðinni frá því að Alþfl. eigi að fá þennan formann þegar forsrh. segir að það sé ekki frágengið. Það er kannski rétt að í leiðinni spyrji ég hæstv. forsrh. að því, af því að það hefur held ég aldrei verið gert í þessum umræðum: Hver eru rökin fyrir því að ríkisstjórnarflokkarnir ákváðu að hafa eingöngu tvo af þeim fimm flokkum sem eiga fulltrúa hér á Alþingi með í þessari nefnd? Í tíð síðustu ríkisstjórnar, ef ég man rétt, áttu allir flokkar fulltrúa í nefnd sem átti að móta tillögur um sjávarútvegsstefnuna.

Ég svaraði þessu áðan.

Já, það hefur þá kannski farið fram hjá mér. Ég mun þá bara fletta því upp í þingtíðindum. En ég hefði talið það skynsamlegra að hafa þar fleiri með. Um þetta þarf að myndast breið samstaða og það er alla vega ekki vænlegt fyrir flokka sem hafa samkvæmt skoðanakönnunum ekki lengur þingmeirihluta hér á Alþingi. Samkvæmt skoðanakönnunum fengju núv. stjórnarandstöðuflokkar meiri hluta á Alþingi einir ef kosið væri nú en Sjálfstfl. og Alþfl. væru í minni hluta. Það er ekki vænlegt fyrir slíka flokka að ætla sér að mynda nýja stefnu í jafnmiklu grundvallarhagsmunamáli þjóðarinnar eins og þetta er. Það er satt að segja dálítið merkilegt að við hinir flokkarnir skulum vera tilbúnir að taka þátt í þessari vinnu. En ég tek eftir því að menn óska ekki eftir því samstarfi. Hin spurningin sem mig langar að bera fram við hæstv. utanrrh. er hvernig standi á því að Alþfl. hefur samþykkt það að fjórða meginverkefni núv. ríkisstjórnar sé að framkvæma --- og ég legg áherslu á það enda stendur það í stefnuræðu forsrh. --- að framkvæma það sem stjórnvöld og fulltrúar bænda sömdu um á hinum síðari árum. Það er í raun og veru bara eitt sem stjórnvöld og samtök bænda hafa samið um á hinum síðari árum og það er búvörusamningurinn frægi. Mér vitanlega hafa stjórnvöld og bændur og samtök þeirra eiginlega ekki samið um neitt annað markvert á síðari árum. Við sátum í ríkisstjórn þar sem ráðherrar Alþfl. mótmæltu þessum búvörusamningi, neituðu að taka þátt í honum, bönnuðu að hann yrði lagður fyrir þingið og háðu sína kosningabaráttu gegn honum. Eftir að ríkisstjórnin var mynduð sagði hæstv. utanrrh. að þessi ríkisstjórn ætlaði sér að taka 4 milljarða út úr þessum búvörusamningi. Nú segir hæstv. forsrh. hins vegar að fjórða meginverkefni ríkisstjórnarinnar sé að framkvæma þennan búvörusamning. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. utanrrh. að gefnu tilefni: Er þessi texti í stefnuræðu forsrh. samþykktur af Alþfl.? Er þetta rétt lýsing á stefnu ríkisstjórnarinnar þannig að Alþfl. geri enga athugasemd við þessa frásögn? Virðulegi forseti. Ég vona að mér verði fyrirgefið það þó ég taki svona eins og tíu mínútur eða svo til að lesa fyrir vin minn utanrrh. nokkra stutta texta. Það er nú þannig að við höfum brallað ýmislegt saman í pólitík, ég og hæstv. utanrrh. Þegar við vorum báðir ungir og efnilegir menn vorum við saman í litlum stjórnmálaflokki sem átti sér tvo leiðtoga, Hannibal Valdimarsson og Björn Jónsson. Og þegar ég kynntist hæstv. utanrrh. fyrst, ja, í alvöruumræðum um stjórnmál var hann á sumrum og stundum líka á vetrum íhlauparitstjóri við lítið vikublað sem ungir menntamenn og ungir vinstri menn og jafnaðarmenn á Íslandi töldu nú með einu því besta sem hafði verið gert í íslenskri pólitík um þær mundir, Nýtt land -- frjáls þjóð. Og það er kannski u.þ.b. hálfur áratugur eða svo sem við áttum nokkuð skemmtilega samleið, þó ég væri þá í Framsfl., a.m.k. skráður í hann lengst af á þeim tíma, en hæstv. utanrrh. væri skráður í Samtök frjálslyndra og vinstri manna og áður í Alþb. og við síðan báðir í Samtökum frjálslyndra og vinstri manna. Ég hrökk þess vegna við þegar hæstv. utanrrh. sagði við myndun þessarar ríkisstjórnar: ,,Við eigum góðar minningar um viðreisnarstjórnina.`` Og þetta sagði hann ekki bara einu sinni heldur oftar. Í þeirri stefnuræðu sem flutt var fyrir hönd Alþfl. hér af hæstv. forsrh. er vitnað með mjög jákvæðum hætti til þessarar stjórnar. Mig langar til þess, hér tíu mínútum fyrir miðnætti, að skilja eftir hjá hæstv. utanrrh. nokkra texta úr ræðum og skrifum fjögurra manna um þessa viðreisnarstjórn, hvað þessir fjórir menn sögðu um þessa viðreisnarstjórn meðan hún var og hét og reynsla hafði fengist af henni. Ég vona að aðrir hv. þm. fyrirgefi mér þetta og ef þeir hafa ekki áhuga á þessum einkalestri mínum fyrir hæstv. utanrrh. þá er það allt í lagi mín vegna þó menn fari bara úr salnum. Fyrsti textinn er úr ræðu sem vinur okkar beggja, Björn Jónsson, flutti hér á Alþingi 1970. Þar segir með leyfi hæstv. forseta: ,,Að baki eru viðreisnarárin, lengsta æviskeið samfellds ríkisstjórnarsamstarfs meðal þjóðarinnar, og að sögn þeirra sem þar hafa búið við eina sæng, hið ástríkasta og samhentasta sem sögur fara af, æviskeið sem er orðið það langt að yngstu árgangarnir sem ganga að kjörborðinu í vor voru tæplega byrjaðir að draga til stafs þegar fyrsti sáttmáli núverandi stjórnarflokka var undirritaður. Engan þeirra undrar því lengur sú mikla furða að flokkar með svo gerólík markmið, Alþfl., fyrrum brjóstvörn snauðrar alþýðu með fána jafnaðarstefnunnar við hún, og flokkur stóratvinnurekenda og fjáraflamanna, skuli hafa lifað svo lengi í sátt og samlyndi. En nú er úti það ævintýri sem fáir hafa skilið, nema sem grínsögu frá því undarlega landi, Íslandi.`` Annar textinn er í ræðu sem sami maður, Björn Jónsson, flutti á Alþingi árið áður, 1969.

Í hvaða flokki varst þú þá?

Það upplýsti ég hér áðan, hæstv. fjmrh., þá var ég enn þá skráður í Framsfl. En ég bið nú hæstv. fjmrh. að vera ekki að blanda sér inn í þennan einkalestur minn fyrir hæstv. utanrrh.

Er þingið ætlað til einkalesturs?

Nei, en af því að hæstv. iðnrh. var þjónn og uppeldissonur þessarar viðreisnarstjórnar og hefur alltaf haft á henni allt aðra skoðun en hæstv. utanrrh. og sambúð þeirra er orðin með þeim hætti að hæstv. utanrrh., formaður Alþfl., segir við þjóðina: ,,Við höfum ávallt haft góðar minningar um þessa ríkisstjórn``, þá er nauðsynlegt að rifja upp þessa texta. Væri gott fyrir núverandi ráðamann Alþfl. að hlusta á þá líka. Björn Jónsson sagði í þingræðu árið áður, hæstv. utanrrh.: ,,Á hinu leitinu stendur svo Alþfl. sem hefur fyrirgert öllum siðferðilegum rétti til að bera sér í munn orðið jafnaðarstefna eftir ellefu ára þjónustu við Sjálfstfl., þar sem engu stefnumáli jafnaðarmannaflokks hefur verið fram komið.`` Þetta, hæstv. utanrrh., voru orð Björns Jónssonar í þessum ræðustól 1969 þegar hann talaði fyrir hönd Samtaka frjálslyndra og vinstri manna. Og það er hollt fyrir núv. formann Alþfl. og vin Björns Jónssonar að lesa þessa ræðu á ný. Það er nefnilega þannig, virðulegi utanrrh., að ég hef engan sérstakan áhuga á því að núv. hæstv. utanrrh. eyðileggi Alþfl. þó sumir haldi kannski að ég hafi á því áhuga, af einhverjum þröngum flokkshagsmunum Alþfl. Ég er að lesa fyrir hæstv. utanrrh. þessa texta svo hann á síðkvöldum, kannski í útlöndum eða í flugvélum þegar hann situr einn með sjálfum sér, hugsi aðeins út í það að kannski hafi Björn Jónsson og Hannibal Valdimarsson haft rétt fyrir sér í þessum ræðum. Á þessu sama ári, 1969, sagði hv. þáv. þm. Hannibal Valdimarsson, formaður Samtaka frjálslyndra og vinstri manna, eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Leiðtogar Alþfl. bera stundum harm sinn á torg í heyranda hljóði út af því að vondir menn hafi oftar en einu sinni klofið flokkinn. Eru þá oftast nefndir tveir höfuðskálkar, þeir Héðinn Valdimarsson og Hannibal Valdimarsson. Þennan söng upphóf hæstv. menntmrh. Gylfi Þ. Gíslason líka hér í gærkvöldi. En hvernig var það annars með þessa úthrópuðu klofningsmenn Alþfl.? Hlupu þeir sjálfir brott úr flokknum? Var þeim ekki af löglegri flokksstjórn vikið úr flokknum? Það er eins og mig minni það nú. Svo var það a.m.k. að því er mig varðar. Fyrir þetta hef ég aldrei áfellst Alþfl. Hann vildi ótruflaður af öllu og öllum fá að taka sína hægri beygju, og þar sem ég var ekki á þeim buxunum að lalla með, var mér eðlilega sagt upp vistinni eftir 27 ára þjónustu á þeim bæ, því auðvitað átti flokksstjórnin en ekki einstaklingurinn að ráða stefnunni.`` Virðulegi forseti. Fyrrv. formaður Alþfl., Hannibal Valdimarsson, var ekki á þeim buxunum að lalla með. En nú lallar formaður Alþfl. á undan og biður hina að lalla með. Ég veit að hæstv. utanrrh. er vel að sér í þessari sögu. Hann hefur flutt margar ræður um að það hafi átt sér stað söguleg mistök í íslenskri vinstri hreyfingu á áratugunum áður en þetta var sagt. En hafa ekki verið gerð fleiri mistök í sögu íslenskrar vinstri hreyfingar en bara þau sem hæstv. utanrrh. nefnir tíðast? Kann það ekki að vera að þetta sé rétt hjá þáv. þingmanni Hannibal Valdimarssyni, að það hafi verið söguleg mistök hjá Gylfa Þ. Gíslasyni að taka þessa hægri beygju, hjá Emil Jónssyni og Guðmundi Í. Guðmundssyni, að taka þessa hægri beygju? Er það kannski ekki hugsanlegt að hv. þáv. þm. Hannibal Valdimarsson hafi haft rétt fyrir sér? Að það séu hinir sem hafi gert hin sögulegu mistök. En Hannibal Valdimarsson heldur áfram í þessari sömu ræðu, með leyfi virðulegs forseta: ,,En hvenær halda menn að forusta Alþfl. taki sinnaskiptum og hverfi frá kjötkötlunum hjá Sjálfstfl.? Halda menn að hann taki saman pjönkur sínar og hverfi frá allri íhaldssamvinnu og gerist stríðandi Alþfl. á ný ef hann heldur fylgi sínu eða eykur það í næstu kosningum? Nei, svo barnalegur getur enginn verið. Auðvitað er einasta vonin til þess að Alþfl. hverfi aftur til síns fyrra hlutverks að hann verði fyrir miklu áfalli í næstu kosningum. Þá og því aðeins er nokkur von til þess að Gylfi Þ. Gíslason vakni upp við vondan draum einn morguninn og athugi eitthvað sinn gang, standi frammi fyrir spurningunni: Hvers vegna varð Alþfl. fyrir fylgishruni? Þá gæti e.t.v. hvarflað að honum að hann yrði líklega að breyta eitthvað til. Einasta leiðin til þess að toga Alþfl. aftur á rétta braut er sú að kjósendurnir refsi honum fyrir íhaldsþjónkun hans og segi honum þannig til vegar.`` Þessi orð Hannibals Valdimarssonar reyndust rétt, hæstv. utanrrh. Kjósendur Alþfl. refsuðu honum. Það munaði örfáum hundruðum atkvæða að hann þurrkaðist út af Alþingi Íslendinga. Við hefðum margir kosið að sjá hæstv. utanrrh. frekar í hlutverki Hannibals Valdimarssonar í þessari ræðu en í hlutverki Gylfa Þ. Gíslasonar sem ræðunni var beint til. Virðulegi forseti. Ég er hérna með nokkrar síður úr þessu litla blaði sem ég nefndi áðan, Nýtt land -- frjáls þjóð, sem kom út á viðreisnarárunum. Og það vill svo til að í þessu blaði er að finna margar af snjöllustu lýsingunum á því hvers konar óstjórn viðreisnin var á sínum tíma því það voru ungir og efnilegir menn sem þar héldu um penna, sérstaklega bræður tveir, Ólafur Hannibalsson og Jón Baldvin Hannibalsson. Það er dálítið fróðlegt að fletta þessu gamla blaði og sjá myndir af ungum menntamanni nýkomnum frá Edinborg, skrifandi síðu eftir síðu og síðu eftir síðu. Um pólitíkina á Íslandi, pólitíkina í Bretlandi, framtíð íslenskrar jafnaðarmannahreyfingar og hvað beri að gera og hvað beri ekki að gera. Ég tala nú ekki um dóminn sem hann fellir yfir Alþfl. og íhaldsþjónkun Alþfl. Eru þetta góðu minningarnar, virðulegi utanrrh., um viðreisnartímana, greinarnar í Nýju landi -- frjálsri þjóð sem kennarinn í Hagaskóla skrifaði í sumarleyfinu? Eru það góðu minningarnar? Það eina sem hæstv. utanrrh. gerði á viðreisnarárunum sem markvert er var að skrifa þessar greinar. Þær eru snjallar, hæstv. utanrrh. Þær eru jafnsnjallar þegar maður les þær í dag og þegar maður las þær á sínum tíma, ungur maður í menntaskóla og fannst þetta helvíti gott. Hér segir t.d. í grein sem Jón Baldvin Hannibalsson ritar í Nýtt land -- frjálsa þjóð: ,,Annars vegar er um að ræða, miðað við núverandi klofning lýðræðissinnaðra vinstri afla í landinu, að lífvænleg stjórn í stað Sjálfstfl. sé lítt hugsanleg í bráð heldur leiki vinstri flokkarnir á víxl hlutverk sitt sem hækjukerfi íhaldsins, fari svo að kratahækjan taki að digna.`` Hækjukerfi íhaldsins, það var lýsingin sem hæstv. utanrrh. gaf Alþfl. á viðreisnarárunum. Eru þetta góðu minningarnar? Það er margt fleira  Síðan er birt í þessu sama blaði ritstjórnargrein eftir JBH, skemmtileg grein, glæsileg grein, sem heitir Að dragast aftur úr. Að dragast aftur úr, virðulegi utanrrh. Er utanrrh. búinn að gleyma þessari grein? Hún er skrifuð þegar viðreisnarstjórnin hafði setið í tíu ár. Dómur þessa unga stjórnmálaleiðtoga um viðreisnarstjórnina eftir þessa setu er miskunnarlaus en alveg skýr. Hann lýsir því markvisst á þennan hátt, með leyfi virðulegs forseta: ,,Eitt megineinkenni íslenskrar þjóðfélagsþróunar á undanförnum árum hefur verið það að við höfum stöðugt verið að dragast aftur úr þeim þjóðum sem við þrátt fyrir allt höfum helst reynt að halda til jafns við. Bilið fer sífellt breikkandi. Ef ekki verður að gert í tíma getur svo farið að örlög Íslands verði hin sömu og þeirra byggðarlaga á Íslandi sem hafa verið að tærast upp. Fólksflóttinn staðnæmist ekki í Stór-Reykjavík heldur haldi út fyrir landsteinana, landflótti margra sérmenntaðra manna, lækna, verkfræðinga og nú síðast iðnaðarmanna og vaxandi brottflutningur almennt til annarra landa er forsmekkur að þessari þróun. Á aldarfjórðungsafmæli lýðveldisins er þjóðin haldin ugg og kvíða um framtíðina.`` Þegar ég las þetta um daginn rifjuðust upp fyrir mér orð núv. hæstv. utanrrh. sem hann mælti á fundi Alþýðuflokksfélags Reykjavíkur eftir að núv. ríkisstjórn var mynduð, að flokksmenn væru á milli vonar og ótta. Það var uggur og kvíði sem einkenndi þjóðina eftir tíu ára viðreisnarstjórn. Hinn ungi stjórnmálaleiðtogi hélt áfram að skrifa glæsilegar greinar. Nokkru síðar birtir hann pólitískt erindisbréf --- titlarnir voru yfirleitt nokkuð góðir --- pólitískt erindisbréf, upp á heila síðu. Þar er gerð úttekt á viðreisnarstjórninni kjörtímabil fyrir kjörtímabil. Ég ætla að grípa niður af handahófi í það sem Jón Baldvin Hannibalsson setti niður á blað í hinu pólitíska erindisbréfi sínu til vinstri manna á Íslandi og til þjóðarinnar, með leyfi virðulegs forseta, árið 1969, eftir að viðreisnarstjórnin hafði setið í tíu ár: ,,Fjórar gengislækkanir einnar stjórnar staðfesta að fjármálastjórnin var í molum.`` --- Var í molum, hæstv. utanrrh. Réð ekki neitt við neitt. --- ,,Þegar samdráttur varð í fjárfestingum og framkvæmdum fundu launþegar að fjárráð þeirra á veltiárunum höfðu byggst á vinnuþrælkun, aukastörfum, yfirborgunum, en kaup fyrir átta stunda vinnudag nægði hvergi til lífsframfæris meðalfjölskyldu. Þar við bættist að í happdrættisvímunni hafði láðst að huga að þeim málaflokkum sem til langs tíma áttu að gera þjóðinni fært að standa betur að vígi. Skólakerfið var staðnað, tengsl þess við atvinnulífið lítil sem engin, heilir herskarar unglinga eiga engar námsbrautir er búi þá undir framtíðarstörf. Loks var bikarinn bergður í botn þegar þúsundir manna úr ýmsum stéttum fylltu biðraðir atvinnuleysingja. Alþfl. er svo kirfilega bundinn á klafa Sjálfstfl.`` --- og hlustaðu nú, hæstv. utanrrh., á þín eigin orð --- ,,gegnum þéttriðið net fjárhagslegra hagsmuna að foringjarnir munu aldrei sjálfviljugir slíta stjórnarsamstarfinu sem þeir eiga upphefð sína og þjóðfélagsaðstöðu að þakka. Hann getur einfaldlega ekki framar séð sér pólitískt farborða af eigin rammleik.`` Þær eru margar fleiri, hæstv. utanrrh., greinarnar í þessu litla blaði. Ég ætla ekki að lesa þær allar upp í kvöld. En ég hef merkt þær á hornunum, brotið upp á þau, ef hæstv. utanrrh. vildi fá lánuð ljósrit til að hafa með sér í flugvélunum og til að lesa á kvöldstundum erlendis þegar hann er að bíða eftir næsta fundi í samningalotunni miklu og rifja upp minningarnar um viðreisnarstjórnina, þessar góðu minningar þegar íslenskir vinstri menn og jafnaðarmenn áttu ungan hugsjónamann sem braust um og sagði meiningu sínu og sagði Alþfl. til syndanna og hikaði ekki við að draga saman í snjallar greinar hvernig viðreisnarstjórnin fór með Alþfl. og hvernig forusta Alþfl. hafði svikið allt sem hægt var að tengja jafnaðarstefnunni og var gengin á vit þeirra fjármálahagsmuna sem valdakerfi Sjálfstfl. byggðist á. Það er nefnilega þannig, virðulegi forseti, að besta lesningin um örlög Alþfl. á viðreisnarárunum eru greinar eftir Jón Baldvin Hannibalsson, núv. hæstv. utanrrh., núv. formann Alþfl., skrifaðar á seinni hluta viðreisnartímans þegar hægt var að kveða upp dóm yfir þeirri ríkisstjórn. Kannski kemur hæstv. utanrrh. hér í stólinn og segir: Ég hafði rangt fyrir mér. Ég var bara ungur maður. Ég vissi ekki hvað ég var að skrifa. En áður en hæstv. utanrrh. gerir það ætla ég að biðja hann að hugleiða að þetta sem ég er með hér í höndunum er það besta sem hann hefur sett saman á sínum stjórnmálaferli. Og ef hann ætlar að fara að afneita þessu hér á Alþingi fyrir einhverja stundarhagsmuni er hann að afneita því besta og glæsilegasta sem hann á í sínum stjórnmálaferli þegar hann var úti í eyðimörkinni. Efnilegasti foringi íslenskra vinstri manna var úti í eyðimörkinni og vissi ekkert hvað hann átti í vændum og var búinn að bjóða öllu valdakerfinu í landinu birginn og fékk hvergi stöðu.

Er þetta kennsla í stjórnmálafræðinni?

Nei, þetta er ekki kennt í stjórnmálafræðinni, hæstv. fjmrh. Þetta er ekki kennslustund í stjórnmálafræði. Þetta er samtal mitt við vin minn, utanrrh., sem ég kýs að hafa hér í ræðustól Alþingis af því að þessar greinar skipta miklu máli í sögu íslenskrar jafnaðarhreyfingar. Þær skipta miklu máli í stjórnmálaferli núv. hæstv. utanrrh. vegna þess að við sumir berum enn þá hlýjar tilfinningar til hans og viljum ekki að hann hljóti örlög Gylfa Þ. Gíslasonar, sem hann skrifaði sjálfur svona réttilega um á sínum tíma, og kjósum frekar að hann starfi áfram undir merki Björns Jónssonar og Hannibals Valdimarssonar. Þá kaus ég að rifja upp á þessu aukaþingi þennan texta fyrir hæstv. utanrrh. sérstaklega.  Ég var ekki að lesa þessar greinar til að hæstv. utanrrh. færi að tjá sig um þær sérstaklega, ég vil taka það fram. Ég var ekki að gera þetta til þess að hæstv. utanrrh. þyrfti að koma hér og svara eitthvað fyrir þetta. Ég tók það skýrt fram í byrjun áður en ég hóf lesturinn, að það væri ekki tilgangurinn, heldur væri þetta upprifjun til þess að hann hefði með sjálfum sér einn á síðkvöldum og til umhugsunar um að örlög forustumanna Alþfl. voru mörkuð með skýrum hætti af efnilegasta leiðtoga jafnaðarmanna á Íslandi á áratugnum 1960 -- 1970 og hann hafði rétt fyrir sér, virðulegur utanrrh. Allt það sem Jón Baldvin Hannibalsson sagði í þessum greinum um örlög forustusveitar Alþfl. reyndist rétt. Alþfl. var nærri því þurrkaður út. Það sem bjargaði Alþfl. frá því að deyja út var annars vegar Vilmundur Gylfason, blessuð sé minning hans, og svo hins vegar það liðsinni sem núv. hæstv. utanrrh. veitti Alþfl. eftir að hann gekk í hann. Ef Vilmundur Gylfason og Jón Baldvin Hannibalsson hefðu ekki fyrir rúmum 10 árum síðan hafið björgunarstarf í Alþfl., þá væri hann fyrir löngu búinn að vera. Þá hefði þessi spásögn hins unga leiðtoga öll reynst rétt.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Kannski ætti ég að segja að ég væri ögn snortinn yfir því mikla lofi sem hv. þm. hefur borið á þann sem hann kallar efnilegasta leiðtoga vinstri hreyfingarinnar forðum daga sem skrifaði eitursnjallar greinar í fáséð og fátækt blað og hafði rétt fyrir sér í öllum meginatriðum. Það rifjast upp fyrir mér að það er kannski engin furða, eftir þessa lýsingu á hinum pólitíska gæðingi, að hv. þm. hafi líka fyrir aðeins örfáum vikum orðið til þess að bjóða þessum sama manni forsætisráðherrastól í ríkisstjórn sem hann vildi beita sér fyrir að mynda. Sennilega er það til marks um það að álit hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar á formanni Alþfl. hafi þrátt fyrir allt ekkert breyst. Um viðreisnarstjórnina örfá orð. Ég mun hafa byrjað afskipti af stjórnmálum í blaðaskrifum á árinu 1964. Ég byrjaði þau afskipti með blaðagreinum í blaði sem hét Frjáls þjóð þar sem ég skar upp herör gegn hugmyndafræðilegum arfi forustumanna Sósíalistaflokksins, krafðist þess að framkvæmt yrði sögulegt uppgjör við fordæðuskap þeirra hugmyndafræðilegu gjaldþrotamanna sem þar stýrðu búi, vildi beita mér fyrir því að þeir sem væru raunverulegir jafnaðarmenn í þáverandi samsteypu sem hét Alþýðubandalag gerðu annað tveggja að taka forræði á þeim pólitíska vettvangi og vísa þessum gömlu kommum út þar sem þeir ættu heima eða færu úr þessu Alþýðubandalagi og reyndu að búa til grundvöll fyrir nýjum jafnaðarmannaflokki. Ég er alveg sannfærður um það að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson gæti notað allan þennan vetur til þess að lesa ekki síður snjallar greinar og mjög skorinorðar sem höfðu þetta að meginstefnu. En þeir sem helst voru til andsvara voru ýmsir þeirra sem enn eru framarlega í flokki hv. þm., formanns Alþb., og þótti þetta hinn versti málflutningur og töldu það fráleitast af öllu að kröfur væru hafðar uppi um það að Sovéttrúboðið íslenska, eftir alla þeirra klofningsiðju í íslenskri vinstri og verkalýðshreyfingu á röngum forsendum, þar sem þeir höfðu rangt fyrir sér í öllum grundvallaratriðum, yrði gert upp við það pólitíska þrotabú. Þessu til staðfestingar er kannski rétt að nefna það að eitt stærsta málið sem kom upp undir lok viðreisnarferilsins var spurningin um inngöngu Íslands í EFTA, Fríverslunarsamtök Evrópu. Það vill svo til að það mun hafa verið Björn Jónsson sem beitti sér fyrir því að gera þann sem hér stendur að fulltrúa Samtaka frjálslyndra og vinstri manna í því nefndarstarfi sem þá undirbjó það mál af hálfu íslenskra stjórnvalda. Og ég held að ég ýki það ekkert þegar ég segi að ég hafi átt allverulegan þátt í því að þessi stjórnmálasamtök, Samtök frjálslyndra og vinstri manna, tóku afdráttarlausa afstöðu með því að Íslendingar ættu að gerast aðilar að Fríverslunarsamtökunum, EFTA, þar sem aftur á móti Alþb. sem heild var eindregið andvígt þessu. Og taldi þetta eins og núna vera landsölu, vera framsal á sjálfstæði, vera uppgjöf á íslensku sjálfstæði. Með öðrum orðum: Allir sömu orðalepparnir og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og félagar hans halda hér uppi nú þegar við ræðum um samninga við Evrópubandalagið um Evrópskt efnahagssvæði. Þeir höfðu rangt fyrir sér í því þá eins og þeir hafa rangt fyrir sér núna. Annað. Þegar viðreisnarstjórnin fór frá eftir að Alþfl. varð fyrir áfalli í kosningum 1971 sögðu sumir að hún hefði verið felld, viðreisnarstjórnin hefði verið felld, meiri hluta hennar hnekkt af Samtökum frjálslyndra og vinstri manna. Það er að vísu eitthvað til í því. En í raun og veru er ég þeirrar skoðunar að viðreisnarstjórnin hafi fyrst og fremst dáið úr þreytu, uppdráttarsýki. Hana hafi þrotið erindið. Hún skildi að vísu vel við eftir áföllin sem ríkisstjórnin varð fyrir, og þjóðin varð fyrir 1967 og 1968, komið sæmilegt jafnvægi. En engu að síður voru hugmyndir hennar að nokkru leyti upp urnar og sér í lagi var skilningsleysi hennar á nauðsyn þess að Íslendingar beittu sér fyrir útfærslu landhelginnar. Það held ég að hafi verið hennar banabiti. En í þessu viðfangi er rétt að hafa það í huga að Samtök frjálslyndra og vinstri manna voru stjórnmálahreyfing sem varð til í uppgjöri við gömlu Moskvukommana í Alþb. Samtök frjálslyndra og vinstri manna urðu til vegna þess að menn eins og Hannibal Valdimarsson og Björn Jónsson áttu ekki samleið með þessum forustumönnum í Alþb., var gert þar ólíft reyndar, og hurfu þaðan á braut undir merki kröfunnar um að nauðsynlegt væri að hreinsa til, gera upp þessa arfleifð. Þeir komust að sömu niðurstöðu og Jón Baldvinsson forðum daga 1938 að undir merkjum mannanna frá Moskvu mundi íslensk vinstri hreyfing vissulega bíða ósigur. Samtök frjálslyndra og vinstri manna fengu fimm þingmenn, fengu það sem menn kalla stundum oddaaðstöðu til stjórnarmyndunar. Og þá er kannski rétt að rifja það upp að þá eins og oft áður vildu menn túlka þessi kosningaúrslit sem kröfu kjósenda um nýja vinstri stjórn, þ.e. alþýðubandalagsforingjarnir gömlu túlkuðu þessi kosningaúrslit, sem voru að því er samtökin varðaði uppgjör við þá, sem kröfu um það að nú yrði mynduð ríkisstjórn með þátttöku kommúnista. Og því miður, og það voru alvarleg mistök, var það svo að forustumenn Samtaka frjálslyndra og vinstri manna höfðu ekki nægt traust á sjálfum sér, ekki nægilegt pólitískt sjálfstraust til þess að hafna þessu, að undanteknum einum manni sem að vísu var ekki þar í fremstu röð. Ég var kominn í pólitíska útlegð vestur á firði og átti ekki þarna aðra aðild en þá að ég átti sæti í einhverju sem kallað var flokksstjórn, eða miðstjórn, SFV. Ég kom á fundi þar sem þessi stjórnarmyndun var til umræðu og ég lét bóka það sérstaklega á þeim virðulega fundi að ég teldi þetta mjög misráðið; að Samtök frjálslyndra og vinstri manna ættu annað erindi í pólitík en að álpast inn í vitlausa vinstri stjórn undir forustu Framsfl. og með þátttöku gömlu kommanna með vitlaust prógramm í farteskinu. Og Samtökin ættu ekki að gleyma því höfuðhlutverki sínu og þeim tilgangi sínum að beita sér fyrir sameiningu jafnaðarmanna. Ég mælti með því að Samtökin byðu að vísu Ólafi Jóhannessyni hlutleysi, ef hann gæti skapað hér minnihlutastjórn um skeið, en sneru sér síðan að því meginverkefni sínu að taka upp viðræður við Alþfl. til þess að vinda bráðan bug að sameiningu flokkanna. Þetta lýsir kannski afstöðu minni til viðreisnarinnar sem var á þessum tíma sem hv. þm. var að vitna til á þann veg að viðreisnarstjórnin væri merkileg umbótastjórn í efnahagsmálum framan af, hefði að vísu þrotið erindið undir lokin. Hef ég í engu breytt afstöðu minni til þess, samanber afstöðu mína til inngöngunnar í EFTA á sínum tíma, samanber einnig afstöðu mína til þessarar stjórnarmyndunar 1971. Og þó að ég ætli ekki að fara hér með það úr þessum ræðustóli, þá minnist ég ákaflega vel samtala sem ég átti við Björn Jónsson um þá stjórnarmyndun og reyndar við Hannibal Valdimarsson og veit reyndar núna að báðir fullyrtu eftir á að það hefðu verið alvarleg mistök þegar þeir gengu til þeirrar stjórnarmyndunar. Til þess að orðlengja ekki frekar um þetta þá ætla ég að bæta einu við. Svo er mál með vexti að ungur og efnilegur stjórnmálafræðingur, menntaður úr Manchester, gaf einu sinni út smákver sem mun hafa verið að stofni til bókarkafli í alþjóðlegt fræðirit um samsteypustjórnir þar sem hinn ungi prófessor, dr. Ólafur Ragnar Grímsson, var að setja fram nýstárlegar kenningar, eða kenningatilbrigði skulum við kalla það, um samsteypustjórnir. Og tók einkum og sér í lagi dæmi af einni samsteypustjórn íslenskri. Það var viðreisnarstjórnin sem hann tók sem dæmi um þessa kenningu sína, dæmi um það hvernig farsællega hefði til tekist í stjórnarsamstarfi sem skýrði það hvers vegna þessi samsteypustjórn hefði enst svo lengi, sem skýrði það m.a. hvers vegna þessi ríkisstjórn hefði náð svo eftirtektarverðum og jákvæðum árangri um meginverkefni sitt sem var að opna Ísland fyrir straumum samtíðarinnar og endurskipuleggja íslenskt atvinnulíf eftir að hafa tekið hér við mjög úreltu og reyndar gjaldþrota haftakerfi frá fyrri tíð. Þetta er ákaflega athyglisverð ritsmíð og sýnir aðeins eitt, að þegar prófessor dr. Ólafur Ragnar Grímsson er að leggja fræðilegt mat í stjórnmálum, setja fram kenningar og tilgátur og rökstyðja það, þá er hann ekki ofstækisfyllri en svo að hann tekur þessa viðreisnarstjórn sem dæmi um árangursríkt stjórnarsamstarf ólíkra flokka. Segir ekki meira af því að svo stöddu. Til mín var beint örfáum spurningum. Fyrst er það að hv. 4. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson nefndi í ræðu sinni Schmidtmeier, formann þingmannasamtaka EFTA, austurrískan þingmann, og hafði eftir honum einhver orð sem hann taldi vera til marks um það að höfundurinn, Schmidtmeier, teldi nauðsyn á því að innan EFTA væri stofnað til sérstakra þingsamtaka, ef ég skildi hann rétt, til þess að vega upp á móti þeim missi í valdi þjóðþinga sem væntanlegur samningur um Evrópskt efnahagssvæði fæli í sér. Nú er það svo að ég vil ekki rengja hv. þm. um tilfærð ummæli og hef ekki séð þau sjálfur. Ég nefni að það er áreiðanlega hægt að fara í öll þjóðþing EFTA - landanna og finna til einhver ummæli einhverra manna eins og t.d. í Alþingi Íslendinga um það að þar eru menn sem telja að þessi samningur feli í sér eitthvert framsal á valdi þjóðþinga. Það er hins vegar ekki afstaða þingmannasamtaka EFTA, ekki ráðgjafarnefndar EFTA. Innan EFTA starfa tvær ráðgjafarnefndir, önnur ráðgjafarnefnd aðila vinnumarkaðarins og hin þingmannanefndin. Ég hef setið fundi með báðum þessum ráðgjafarnefndum oft og iðulega og séð frá þeim þeirra ályktanir. Hvergi í neinni ályktun sem ég hef séð frá þessum aðilum hefur því verið haldið fram að þessi fyrirhugaði samningur feli í sér afsal á valdi þjóðþinga. Hitt er alveg rétt að menn hafa talað um það í þingmannanefndinni að það væri æskilegt að koma á nánara samstarfi milli fulltrúa þjóðþinga EFTA - ríkjanna, bæði innbyrðis sem og við Evrópuþingið af hálfu Evrópubandalagsins. Það hefur hins vegar ekkert með þetta mál að gera, þ.e. hugsanlegt ágreiningsefni um það hvort um væri að ræða eitthvert framsal á valdi þjóðþinga. Um það hef ég ekki annað að segja en það að þessi samningur felur ekki í sér neitt slíkt valdaafsal og þau rök eru gamalkunn hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni. Málið er einfaldlega það að sá samningur verður aldrei að löggerningi nema þjóðþingin samþykki hann. Það verða engar nýjar reglur eða ný lög innleidd á grundvelli þessa samnings nema með því móti að þjóðþingin samþykki það. Það verða engar ákvarðanir teknar í stofnunum innan EFTA nema með samstöðu þannig að hvert einstakt aðildarríki hefur þar neitunarvald. Og þessi rök eru alveg ómótmælanleg sönnun þess að í þessum milliríkjasamningi felst ekkert afsal á löggjafarvaldi þjóðþinganna né heldur valdi ríkisstjórna umfram það þá sem tíðkast varðandi reglugerðarsetningu um tæknileg atriði. Ef það er svo að umræddur þingmaður hafi á því aðra skoðun, þá er mín afstaða einfaldlega sú að sú skoðun er röng og styðst ekki við rök. Ég hef hvergi nokkurs staðar séð neina ályktun frá þingmannasamtökum EFTA sem tekur undir þessa skoðun. Hv. þm. Finnur Ingólfsson beindi til mín einni eða tveimur spurningum. Fyrri spurningin var sú hvort Alþfl. hefði fallið frá afstöðu sinni varðandi endurskoðun búvörusamnings og varðandi það að stefna að því að taka upp gjaldtöku fyrir veiðileyfi í áföngum á komandi árum. Svarið við því er einfaldlega nei. Alþfl. hefur ekki fallið frá því. Og mætti ég kannski vitna í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Fyrst um landbúnaðarmál. Í þessari stefnuyfirlýsingu segir, með leyfi forseta: ,,Markmiðum sínum hyggst ríkisstjórnin ná m.a. með eftirfarandi aðgerðum: 3. Með mótun landbúnaðarstefnu er hafi að leiðarljósi lægra verð til neytenda, bætta samkeppnisstöðu bænda, ekki hvað síst með lækkun verðlags, lægri ríkisútgjöld og gróðurvernd. Þetta felur m.a. í sér breytingar á vinnslu - og dreifingarkerfi landbúnaðarvara í framhaldi af endurskoðun búvörusamnings.`` Að mínu mati getur þetta naumast skýrara verið. Í tíð fyrri ríkisstjórnar neitaði Alþfl. að fallast á eða standa að þeim drögum að búvörusamningi sem undirrituð voru af fyrrv. hæstv. landbrh. Hann rökstuddi það með greinargerð sem lögð var fram í ríkisstjórn þar sem búvörusamningsdrögin voru gagnrýnd og settar fram kröfur um það hvernig þyrfti að halda þessari vinnu áfram og hverju þyrfti að bæta við til þess að Alþfl. gæti talið þetta ásættanlegt. Sérstaklega lögðum við þar áherslu á nauðsyn þess að aflétta leifum einokunar í vinnslu - og dreifingarkerfi til þess að reyna að tryggja betur það lofsverða markmið að ná verðlækkunum til neytenda í framkvæmd eins og er vikið að í stefnuyfirlýsingunni. Við erum þess vegna prýðilega ásáttir við þá stefnumörkun sem hér hefur farið fram. Við það er síðan að bæta að meðan á stjórnarmyndunarviðræðum stóð, þótt þær stæðu yfir skamman tíma, var unnið sérstakt stefnuskjal um landbúnaðarmál sem er ítarlegra, lýsir þessu betur og er hugsað sem innlegg í þá hvítbók sem lýst hefur verið yfir af hálfu ríkisstjórnarinnar að verði lögð fram fyrir upphaf þings í haust.  Að því er varðar sjávarútvegsmálin, þá er kannski ástæða til þess að víkja hér enn að stefnuyfirlýsingunni. Þar segir að ríkisstjórnin hyggist ná markmiðum sínum með mótun sjávarútvegsstefnu sem nær jafnt til veiða og vinnslu, hamlar gegn ofveiði, eflir fiskmarkaði, treystir byggð og stuðlar að hagræðingu. Og þar sem stjórnskipuleg staða sameignarákvæðis laga um stjórn fiskveiða er tryggð. Í stefnuræðu forsrh. var rækilega fjallað um þennan þátt stefnuyfirlýsingarinnar, sérstaklega að því markmiði að gera virka 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna um sameignarákvæðið. Nú er það svo að það eru skiptar skoðanir í öllum stjórnmálaflokkum, jafnvel líka Framsfl., um fiskveiðistjórnina. Og það er alveg ljóst að sú stefna sem Alþfl. hefur gert að sinni hefur ekkert verið samþykkt fyrir fram í þessu stjórnarsamstarfi út af fyrir sig, þ.e. sá þáttur stefnunnar sem er tillagan um það að taka upp gjaldtöku fyrir veiðileyfi í áföngum á næstu árum, henni hefur ekki verið hafnað. Því er hins vegar ekki slegið föstu að hún skuli koma til framkvæmda. Ástæðurnar fyrir þessu eru einfaldar. Eins og menn vita er kveðið á um það í lögum að stefnt skuli að endurskoðun á núverandi skipan fiskveiðistjórnunar eftir tiltekinn tíma. Það sem við komum okkur saman um í þessari stefnuyfirlýsingu var að setja upp nefnd milli stjórnarflokkanna og nota þannig þann tíma sem líður áður en endurskoðunin kemst á dagskrá til þess að fara yfir alla þá gagnrýni sem fram hefur komið á ýmsa annmarka núverandi fiskveiðistjórnunarkerfis sem og þær hugmyndir sem fram hafa verið settar af hálfu stjórnarflokkanna og nýta tímann til þess að fullmóta stefnu um breytingar á sjávarútvegsstefnunni, bæði að því er tekur til veiða og vinnslu. Samkomulag okkar var um það að þessi nefnd skyldi verða öflug, hún skyldi verða skipuð þremur mönnum frá hvorum flokki. Um það var samkomulag okkar í millum að Alþfl. skyldi hafa tilnefningarrétt að því er varðaði formann, en það skyldi verða samkomulagsmál. Þetta er eins og fram kom í ræðu forsrh. Við erum hér að tala um stefnu sem tekur bæði til veiða og vinnslu, þ.e. við erum ekki eingöngu að tala hér um fiskveiðistjórnunina sjálfa, kvótakerfið eða breytingar á því. Við erum einnig að tala um aðra þætti málsins eins og hér er vikið að: Eflingu fiskmarkaða til þess að reyna að gefa íslenskri fiskvinnslu jafnan rétt, jafna aðstöðu til þess að bjóða í hráefnið á við erlenda fiskvinnslu. Við munum vafalaust einnig víkja að áhrifum væntanlegra samninga um Evrópskt efnahagssvæði með þeim tollaívilnunum fyrir unnar fiskafurðir og hvernig nýta megi þær breytingar sem lyftistöng fyrir fiskvinnsluna um landið. Við erum einnig að tala um markaðsmál og sölumál. Með öðrum orðum heildarstefnu í sjávarútvegi að því er varðar bæði veiðar og vinnslu. Sérstaklega var um það spurt hvort Alþfl. væri fallinn frá, eins og það var orðað, kröfum sínum um það að lækka útgjöld á næstu fjárlögum um 4 milljarða til landbúnaðarmála samkvæmt búvörusamningnum eða hvort krafan um upptöku veiðileyfa skyldi koma til framkvæmda strax á næsta fjárhagsári. Að því er þessi mál varðar er það einfaldlega svo að það kemur fyrst og fremst í hlut núv. hæstv. fjmrh. að verkstýra undirbúningi fjárlaga á næsta ári. Þegar hafa verið lagðar fram með skýrslu fjmrh. upplýsingar um stöðu þeirra mála nú. Þær upplýsingar eru þess eðlis að öllum má ljóst vera að það verður vandasamt verk að koma saman fjárlögum ef stefna á að jöfnuði í ríkisfjármálum strax á næsta fjárlagaári. Það er hins vegar alveg ljóst að með opnun íslenska hagkerfisins, ekki síst opnun fjármagnsmarkaðarins, þá eiga stjórnvöld nánast ekki önnur tæki á sínu valdi, ef þau vilja halda hér stöðugleika og festu í stjórnarfari og þar á meðal reyna að tryggja stöðugleika í gengi, en að gera það með því að beita tækjum sem heita jöfnuður í ríkisfjármálum og ríkisbúskap og með því að draga úr óheyrilega mikilli lánsfjárþörf hins opinbera. Mér segir þess vegna svo hugur um að þær hugmyndir sem við höfum lýst séu þess eðlis að við munum fljótlega reka okkur á það að við getum ekki náð jöfnuði í ríkisfjármálum nema með því að fylgja fast fram þessari stefnuyfirlýsingu sem kveður á um það að lækka ríkisútgjöld vegna landbúnaðarmála. Og ég er ekki í nokkrum vafa um það líka að það mundi auðvelda hæstv. fjmrh. mjög hans vandasama verk ef samkomulag gæti tekist um það að stíga fyrstu skrefin, eða við getum sagt annað skrefið í þá átt að taka upp gjaldtöku fyrir veiðileyfi t.d. í þeim tilvikum þegar veiðileyfum er úthlutað til útgerðarmanna sem ekki nýta þau en selja hins vegar öðrum í ágóðaskyni. Menn hafa nefnt mismunandi tölur í þessum efnum sem er ekki aðalatriði málsins heldur hitt að þessi viðskipti eru mikil. Það er þegar tekin upp eins konar gjaldtaka fyrir veiðileyfi í formi verslunar með kvóta, ýmist innan ársins eða jafnvel með endanlegri sölu. Með öðrum orðum, þetta er mál sem snýr að ríkisfjármálunum, ekki bara þessum atvinnuvegum einum út af fyrir sig. Þar sem vandinn í ríkisfjármálunum er jafnmikill og við höfum nú upplýsingar um er ég ekki í nokkrum vafa um það að menn hljóta að taka alvarlega þær hugmyndir og þær ábendingar sem hér hefur verið lýst vegna þess að þær kunna að vera algerlega óumflýjanlegar ef við ætlum okkur að tryggja hér og varðveita stöðugleika og festu í efnahags - og atvinnulífi. Virðulegi forseti. Ég tel að með þessum svörum hafi ég svarað þeim spurningum sem til mín var beint.

Halldór Ásgrímsson (um þingsköp) : Virðulegur forseti. Ég vildi fá upplýsingar um það hversu lengi standi til að halda þessum fundi áfram. Hæstv. ráðherrar flytja hér mjög fróðlegar ræður, bæði í sögulegu samhengi og einnig eru ýmsar nýjar upplýsingar sem þar koma fram, en einhverjir þeirra munu nú vera á mælendaskrá. Ég hafði fengið upplýsingar um það hjá mínum þingflokksformanni að þessi fundur mundi alls ekki standa lengur en til kl. 12. Ekki það að við getum að sjálfsögðu verið hér lengur ef sérstök þörf krefur, en það er mikilvægt að störfum þingsins sé háttað eins og um er talað milli þingflokksformanna. Áður en lengra er haldið vildi ég því fá upplýsingar um það hve lengi stendur til að halda þessum fundi áfram.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Það er rétt sem kom fram hjá hv. 1. þm. Austurl. að það hafði verið rætt á fundi með forsetum og þingflokksformönnum í morgun hvernig þinghaldið mætti ganga fyrir sig í dag. Þá var jafnframt gert ráð fyrir því að þau tvö mál sem hér eru á dagskrá yrðu tekin til umræðu, þ.e. framhald stefnuræðu forsrh. mundi ljúka og að síðan yrði tekið fyrir 1. dagskrármálið, ríkisfjármálin. Ef útlit væri fyrir að þeirri umræðu yrði ekki lokið nálægt miðnætti --- það var nú aldrei ákveðið kl. 12 eins og hv. 1. þm. Austurl. nefndi --- þá yrði þeirri umræðu frestað. Nú liggur það fyrir að 1. dagskrármálið hefur ekki verið tekið fyrir á þessum fundi eins og gert hafði verið ráð fyrir, en þessari umræðu um stefnuræðu forsrh. gæti lokið fljótlega þar sem aðeins er einn á mælendaskrá, hæstv. umhvrh. Hann hefur tjáð mér að hann ætli að tala örstutt, en til hans hefur verið beint spurningum sem hann mun að sjálfsögðu þurfa að svara. Forseti hafði ákveðið að gefa hæstv. umhvrh. kost á því að svara og síðan mundi þessum fundi ljúka með því að stefnuræðuumræðunni væri þar með lokið. Þá væri aðeins eftir 1. dagskrármálið sem yrði þá tekið fyrir á næsta fundi. Þetta er það svar sem forseti getur gefið hv. 1. þm. Austurl. Að vísu eru liðin þrjú korter fram yfir þann tíma sem menn höfðu gert sér vonir um að geta lokið þessum fundi, en þar sem svo stutt er í það að umræðunni geti lokið hefur forseti ákveðið að hæstv. umhvrh. fái að tala.

Ólafur Ragnar Grímsson (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Það kom einnig fram í frásögn formanns þingflokks Alþb. að í þeim samningum sem gerðir voru milli formanna þingflokka og forseta var talað um að þessum fundi mundi ljúka í síðasta lagi um miðnætti. Nú hefur það gerst í þessum umræðum hér eftir miðnætti að hæstv. utanrrh., formaður Alþfl., hefur upplýst það að Alþfl. hafi ekki vitað neitt um það hvað stóð í stefnuræðu forsrh., a.m.k. hafi formaður Alþfl. ekki kynnt sér ræðuna fyrir fram og tekur ekki ábyrgð á því sem hæstv. forsrh. segir að sé fjórða meginverkefni þessarar ríkisstjórnar, svo að ég vitni orðrétt í stefnuræðuna. Það er auðvitað alveg ljóst að þegar það er upplýst hér skömmu eftir miðnætti að annar af stjórnarflokkunum, a.m.k. formaður hans, hafði ekki kynnt sér né tekið ábyrgð á þeirri stefnuræðu sem hér var flutt efnislega, þá er komin upp alveg ný staða í þessum umræðum. Við sem höfum tekið þátt í umræðunni til þessa, og mér er kunnugt um að það á við ýmsa þingmenn sem ekki eru hér staddir í kvöld, höfum talað ávallt á þann veg að stefnuræðan sé sameiginlegt verkefni, sameiginleg tilkynning ríkisstjórnarinnar, hún sé ekki einkatexti forsrh., hún sé stefnuræða ríkisstjórnarinnar. Hún er kynnt sem slík og þjóðin hlustaði á hana sem slíka. Nú kemur það bara í ljós að Alþfl. frábiður sér alla ábyrgð á þessari stefnuræðu. Það er algerlega ný staða í þessum umræðum. Og í ljósi þess, virðulegi forseti, óska ég eftir því að þessari umræðu sé nú frestað. Ég tel óhjákvæmilegt að tala aftur í þessari umræðu eftir þá ræðu sem hæstv. utanrrh. flutti hér, ekki vegna þess sem hann sagði um hina sögulegu upprifjun þó að ég gæti ýmislegt sagt um það, né heldur það sem hann sagði um hina ágætu fræðiritgerð, sem hann þarf greinilega að lesa aftur því hún snerist fyrst og fremst um það hvers vegna sumar ríkisstjórnir eru langlífar en aðrar skammlífar en ekki um stefnuna. En ég tel óhjákvæmilegt að umræðan haldi áfram í ljósi þess sem hér hefur verið sagt, það sé ógerlegt að ljúka henni nú. Ég ætla ekkert að leggjast gegn því að umhvrh. flytji sína ræðu hér, en síðan tel ég óhjákvæmilegt að umræðunni sé frestað þannig að hún geti haldið áfram á morgun og allur þingheimur geti þar til hún hefst á ný gert sér grein fyrir þeirri merku yfirlýsingu sem hér kom fram, að formaður Alþfl. lýsti þeirri afstöðu að hann hefði ekki kynnt sér stefnuræðu forsrh. og Alþfl. hefði ekki samþykkt þann texta né hann verið borinn undir Alþfl.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Áður en forseti gefur fleirum orðið um þingsköp vill hann minna hv. 8. þm. Reykn. á það að hann hefur nú þegar talað tvisvar í þessari umræðu og þar af leiðandi á hann ekki möguleika á að tala oftar í þessari umferð. Hins vegar er hægt að benda hv. þingmönnum á það að hér hefur umræðan þó nokkuð tengst fyrsta dagskrármálinu, þ.e. ríkisfjármálum, og það á eftir að taka þá skýrslu til umræðu. Þá geta menn væntanlega á svipaðan hátt tengt umræðuna inn á þann dagskrárlið þegar þar að kemur.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Þetta mun vera í annað skiptið á þingferli mínum, svo stuttur sem hann er, sem ég bið um orðið um þingsköp. En það er til þess að vekja athygli á því að í tíð fyrrv. ríkisstjórnar las ég heldur aldrei ræður forsrh. áður en þær voru sendar þingmönnum til birtingar. Ég hef það ekki fyrir sið að skipta mér af textum annarra manna og treysti þáv. forsrh. til þess að túlka af myndugleik stefnu þáv. ríkisstjórnar eins og ég ber fullt traust til núv. hæstv. forsrh. um að gera slíkt hið sama án þess að ég fari yfir þeirra stíla. Ef það eiga að vera rök fyrir að fresta þessari umræðu, þá hefðu umræður um stefnuræður fyrrv. hæstv. forsrh. eiginlega aldrei átt að fara fram. Ég held að þessi rök dugi til þess að það eigi ekki að taka mark á rökum hv. þm.

Geir H. Haarde (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Það er aðeins út af því að menn hafa verið hér að vitna í svokallað samkomulag á fundi formanna þingflokka og forseta í morgun, að rétt er að upplýsa að það var ekkert samkomulag um að ljúka þessum umræðum á miðnætti. Það var hins vegar svona ábending um að það kynni að vera æskilegt og heppilegt, ábending sem kom frá hv. formanni þingflokks Framsfl. og sem enginn sá ástæðu til þess að andmæla neitt sérstaklega.

Svona almennt vinnuverndarsjónarmið.

En mér þykir nú vera svolítið annar gállinn á hv. 8. þm. Reykn. heldur en var þegar hann hímdi hér í stóli fjmrh. fyrir nokkrum vikum síðan. Hann situr nú hér fyrir aftan forsrh. og kallar mjög fram í eins og hann reyndar gerði nú stöku sinnum meðan hann var fjmrh., en m.a. lét hann það fram koma hér í ræðu sinni um þingsköp að hann hefði ekkert á móti því að hæstv. umhvrh. tæki hér til máls, hann hafði bara ekkert á móti því.  En varðandi það sem mönnum fór í milli í morgun þá var af minni hálfu ekkert samkomulag um það og ég bendi á að af hálfu þess manns sem mætti fyrir Alþb. á sambærilegan fund fyrir helgi var talað um að það mætti jafnvel sameina þessar umræður, umræður um skýrslu fjmrh. og það sem eftir væri af stefnuræðu forsrh., við skyldum bara sjá til hvort það gengi ekki upp. Það hefur ekki komið á daginn að menn hafi verið tilbúnir til þess þannig að ég vil bara lýsa því yfir að af okkar hálfu eða af minni hálfu sem formanns þingflokks Sjálfstfl. er ekkert samkomulag um að ljúka þessum fundi nú og mín vegna má þessi umræða halda hér áfram eitthvað lengur.

Halldór Ásgrímsson (um þingsköp) : Virðulegur forseti. Ég var aðeins að vitna til þess sem við mig hafði verið sagt um þessi mál og hér hefur verið upplýst að þessum ummælum þingflokksformanns Framsfl. var ekki andmælt. Það er nú venjan að menn reyni a.m.k. að hafa bærilegt samkomulag um þinghaldið. Ég sé í sjálfu sér enga ástæðu til að halda hér áfram fram eftir nóttu, þótt það megi mín vegna, og allra síst ef það verður til þess að það komi í veg fyrir það að hæstv. ráðherrar geti tjáð sig um mikilvæg mál. Hér hefur hæstv. utanrrh. komið fram með mikilvægar yfirlýsingar að því er varðar landbúnaðarmál þar sem hann sagði að eitt mikilvægasta málið í sambandi við niðurskurð ríkisútgjalda væri niðurskurður í landbúnaðarmálum. Það er alveg nauðsynlegt fyrir okkur að fá upplýsingar um skoðanir hæstv. landbrh. á þessum ummælum. Hæstv. utanrrh. hefur jafnframt sagt að það hafi alls ekki verið útilokað að taka upp veiðileyfasölu, sérstaklega í ákveðnum tilvikum sem ég sé ekki betur en muni hindra millifærslu aflaréttinda milli skipa og það er alveg nauðsynlegt fyrir okkur að fá skoðanir hæstv. sjútvrh. á þessum ummælum utanrrh. Utanrrh. hefur talað með þeim hætti hér í kvöld að það er nauðsynlegt að fá frekari upplýsingar frá hæstv. ráðherrum um þessi ummæli hans og við munum að sjálfsögðu krefjast þess.

Ég sagði aldrei veiðileyfasala.

Steingrímur J. Sigfússon (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Ég kem nú í fyrsta lagi í ræðustól til að staðfesta það að nákvæmlega eins og hér hefur verið greint frá voru mér borin skilaboð um áform um fundahald hér í kvöld. Hvort sem menn kalla það samkomulag eða ekki, þá var þingmönnum greint frá því að svona stæði til að haga fundum hér og ég hygg að mjög margir hafi gengið út frá því að fundahöldum mundi ljúka um miðnætti og ég veit af þingmönnum sem höfðu hugsað sér að koma hér til fundar t.d. ef til stæði að taka fyrir fyrra dagskrármálið, en ljóst var orðið að svo yrði ekki. En í öðru lagi og ekki síður vil ég vekja athygli hæstv. forseta á því að í mínu tilviki hef ég ekki talað nema einu sinni við þessa umræðu og svo kann að fara að ég hafi áhuga á því að taka aftur til máls, ekki síst í ljósi þeirra yfirlýsinga sem hér komu fram hjá hæstv. utanrrh. síðast. Það er alveg ljóst að ég las texta í stefnuræðu hæstv. forsrh., og ég gerði reyndar sérstaklega að umtalsefni þann texta á bls. 16 í ræðunni sem ég leyfði mér að kalla besta hluta ræðunnar, fjórar línur um landbúnaðarmál, sem er algjörlega afdráttarlaus og skýr. Það verður ekki ráðið annað af texta hæstv. forsrh. en að ekkert annað standi til að hans meiningu en að framkvæma búvörusamninginn óbreyttan. Það er ómögulegt að lesa ræðu hæstv. forsrh. öðruvísi. Ef skilja átti hæstv. utanrrh. þannig hér áðan, sem ég hygg að fleiri hafi gert en ég, að að hans mati væri þvert á móti í undirbúningi við fjárlagagerðina að skera stórlega niður fjárveitingar til þessa málaflokks þó það tengdist samningnum, þá eru hér stór tíðindi uppi í umræðunni sem nauðsynlegt er að ræða, ekki síst af því að hæstv. landbrh. heiðrar okkur nú með nærveru sinni og er óhjákvæmilegt að hann geri þá grein fyrir sínum sjónarmiðum til þess hluta málsins vegna þess að framkvæmd þessa búvörusamnings er hafin. Og að sjálfsögðu er hún væntanlega hafin af hálfu bændanna í trausti þess að við samninginn verði staðið að fullu og öllu leyti. Það er þess vegna ekki hægt að bíða haustsins með umræður um það hvort ríkisstjórnin ætlar sér að virða þennan samning eða ekki. Það verður að fást á hreint ekki síðar en nú í þessari umræðu úr því að hæstv. utanrrh. hefur tekið þannig til orða, formaður Alþfl., að gefa tilefni til efasemda. Þetta vildi ég nú taka fram fyrir mitt leyti, hæstv. forseti, og er eins viðbúinn því að biðja nú forseta að setja mig á mælendaskrá hvort sem það verður þá hér síðar í kvöld eða í nótt eða síðar ef umræðum yrði frestað og mundi þá óska eftir því að þessir þrír hæstv. ráðherrar a.m.k., forsrh., utanrrh. og landbrh., yrðu viðstaddir.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Forseti vill staðfesta það sem kom hér fram í máli hv. 8. þm. Reykv. að þessum tilmælum var beint til forseta að reynt yrði að hafa þessa umræðu ekki langt fram yfir miðnætti. Ef útlit yrði fyrir að henni mundi ekki ljúka á þeim tíma, þá yrði henni frestað. Það var aldrei neitt formlegt samkomulag um þetta atriði, en að sjálfsögðu hafði forseti hug á því að reyna að stefna að því að þessari umræðu gæti lokið. En nú vill forseti benda á það að þegar hv. 8. þm. Reykn. hóf sína ræðu þá var klukkan 15 mínútur yfir 11 og þegar hann lauk sinni ræðu var hún 15 mínútur yfir miðnætti þannig að það var komið fram yfir þennan tíma og það var ekki útlit fyrir að margir væru á mælendaskrá og þess vegna hafði forseti gert ráð fyrir því að hægt væri að ljúka þessari umræðu á skikkanlegum tíma, þ.e. innan klukkutíma frá miðnætti. Nú hefur þingskapaumræða staðið í 15 mínútur þannig að við erum að nálgast það að klukkan verði 1. En forseti vill jafnframt benda hv. þm. á að á næsta fundi verða ríkisfjármálin á dagskrá og það ætti ekki að verða stórt vandamál fyrir hv. þm. að ræða um þau mál sem hér hafa komið upp í huga manna að þeir þurfi að ræða frekar, þ.e. um landbúnaðinn, því að hann hlýtur óbeint að tengjast þeim málum sem þar verða rædd, ríkisfjármálum.

Ólafur Ragnar Grímsson (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Hún er nokkuð sérkennileg hin fyrsta ganga hv. þm. Geirs H. Haarde sem formanns þingflokks Sjálfstfl. í þessari þingskapaumræðu. Hann kemur hér með derring af því tagi að ég hafi náðarsamlegast verið að tala um það að umhvrh. mætti tala hér og það hafi ekkert samkomulag verið gert o.s.frv. Ég vil fyrst segja það að ástæðan fyrir því að ég nefndi hæstv. umhvrh. var einfaldlega sú að forseti var búinn að lýsa því að hann hefði beðið um orðið áður en ég bað um orðið um þingsköp. Mér fannst það bara sjálfsögð kurteisi gagnvart hæstv. umhvrh. að taka það fram að ég mundi ekki gera neina athugasemd við það þó að hann flytti sína ræðu hér þó að ég að öðru leyti óskaði eftir því að umræðunni yrði frestað.  Ég vandist því þegar ég var hér formaður þingflokks í tæp fjögur ár að ef formenn þingflokka höfðu talað um það og beint ákveðnum tilmælum í sameiningu til forseta, þá var það nánast samkomulag. Þá voru ekki höfð þau vinnubrögð . . .

Í sameiningu?

Já, ég sagði það vegna þess að það var sagt í mínum þingflokki og þingflokki Framsfl. að þetta væru tilmæli formanna þingflokkanna. Ef formaður þingflokks Sjálfstfl. eða formaður þingflokks Alþfl. hafa ekki staðið að því, þá er auðvitað alveg nauðsynlegt að við gerum grein fyrir því í okkar þingflokkum, stjórnarandstöðuflokkarnir. Menn þurfa að taka upp greinilega alveg sérstaka hætti í samningum milli þingflokkanna hér í þinginu við þessa tvo menn sem nú eru orðnir formenn þingflokka í Sjálfstfl. og Alþfl. Það er hins vegar óheppilegt að menn séu á svo stífum gormum hér, formenn þingflokka og forsetar, að það þurfi slíkar stífar neglingar í samskiptum manna. Það er mjög óheppilegt. En það virðist vera á þeim tóni og þeim ummælum sem koma fram hjá hv. þm. Geir H. Haarde að það þurfi kannski hér í þinginu. Ef ríkisstjórnarflokkarnir kjósa það, þá munum við auðvitað laga okkur að þeim vinnubrögðum, en ég teldi það óskynsamlegt fyrir stjórnarflokkana að fara að temja sér þau vinnubrögð. Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. sagði það hér að hann hefði ekki lesið stefnuræðu forsrh. og hefði ekki gert það áður. Það er merkileg frétt. En það sem skapar tíðindin er kannski ekki í sjálfu sér þetta, hvort hann las hana eða las hana ekki, þó að mér finnist það nú nokkuð merkileg tíðindi í sjálfu sér. Það sem er hins vegar merkilegt er að í fyrsta sinn sem hæstv. utanrrh. er spurður að því hvort hann sé sammála einhverjum texta í þessari stefnuræðu, þá segir hann nei, hann er ekki sammála honum.

Má ég biðja hv. þm. að halda sig við þingskapaumræðuna.

Já, já, ég er að gera það, virðulegi forseti. Og ég er alveg klár á því að það er fjöldi manns hér, þingmenn, sem vildu þá gjarnan halda áfram að spyrja hæstv. utanrrh. nánar út í þetta af því að það er fjölmargt annað í ræðunni sem væri fróðlegt að vita hvort utanrrh. og Alþfl. er sammála eða ekki fyrst á annað borð þetta er þannig. Það er engu að síður staðreynd, virðulegi utanrrh., að forsrh. lýsti því yfir að þetta sem utanrrh. er ósammála sé fjórða meginverkefni ríkisstjórnarinnar. Það stendur í stefnuræðunni.  
            

Forseti verður nú að biðja hv. 8. þm. Reykn. að halda sig við þingskapaumræðu en ekki efnislegar umræður.

Já, ég mun gera það, virðulegur forseti. Það stendur hér í ræðu forsrh.: ,,Fjórða meginverkefni stjórnarinnar verður að framkvæma þá stefnu í landbúnaðarmálum sem mörkuð hefur verið af stjórnvöldum og bændum í sameiningu hin síðari ár.`` En ég sé hins vegar að hæstv. forsrh. hefur skrifað hérna á spássíuna einhverjar setningar. Ég ætla að vona að hann láti ekki setja þær í þingtíðindin vegna þess að það væri fölsun á því sem hann sagði hér í salnum. 

Það er mitt eigið plagg.

Já, það er gott. 

Hvers konar loddari ert þú?

Það er enginn loddaraskapur, hæstv. forsrh. 
             Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að það sem hér hefur komið fram er það að þessar fjórar línur í stefnuræðunni eru mjög viðkvæmur texti. Ég tel nauðsynlegt að umræðurnar fái að halda áfram um þessa stefnuræðu. Það er ljóst að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur beðið um orðið, en virðulegi forseti sagði það hér áðan að ég hefði þegar talað tvisvar. Ég vil af því tilefni spyrja um það hvort það sé rangt sem mér skildist að væri lögmál þessarar framhaldsumræðu að þegar samþykkt var að hér færi fram almenn stjórnmálaumræða í framhaldi af útvarpsumræðunni, þá giltu venjulegar reglur um þessa framhaldsumræðu en ekki þannig að þeir þingmenn sem valdir voru af hálfu stjórnarandstöðuflokkanna til þess að tala í þeim umræðum hefðu þar með bara rétt til þess að tala einu sinni í framhaldsumræðunum. Ég man nú ekki hvað hv. 7. þm. Reykn. hefur t.d. talað oft, mig minnir þó að hann hafi talað tvisvar eftir að sjónvarpsumræðunni lauk, en það má vera að það sé rangt hjá mér. En minn skilningur var alla vega sá að takmörkin um það að tala tvisvar væru í framhaldsumræðunni en ekki þannig að ræðan sú stutta sem flutt var í sjónvarpsumræðunni teldist fyrri ræða. Hins vegar ef forseti heldur sig við þá túlkun, þá mun ég auðvitað beygja mig undir það, en það er annað en mér hafði skilist. Ég vil ítreka þær óskir að þessari umræðu verði frestað. Það verði ekki farið inn á þá braut að halda hér næturfund um þetta efni að fjarstöddum stórum hópi þingmanna og þessari umræðu verði fram haldið á morgun og ég beini því til forseta að taka það til vinsamlegrar athugunar, enda nauðsynlegt að formenn þingflokkanna allir geri út um það sín á milli um hvað þeir sömdu.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Það er misskilningur hjá hv. 8. þm. Reykn. ef hann hefur staðið í þeirri trú að þeir sem töluðu hér við fyrstu umræðu eða réttara sagt á fyrsta fundi þegar stefnuræða forsrh. var í sjónvarps - og útvarpsumræðu hafi rétt til þess að tala tvisvar eftir það. Þessir fundir sem síðan hafa verið haldnir, sem eru tveir, eru framhald umræðunnar frá því að sjónvarpað var þannig að þeir sem töluðu í þeirri umræðu geta aðeins talað einu sinni eftir það og það hefur hv. 8. þm. Reykn. gert. Hann hefur nú þegar talað tvisvar í þessari umræðu og sama gildir um hv. 7. þm. Reykn. Hann hefur einnig nú þegar talað tvisvar. Hann talaði við sjónvarpsumræðuna og síðan aftur í kvöld. Þannig er um fleiri. Forseti hefur samviskusamlega merkt það hjá sér hversu oft menn hafa talað.

Halldór Ásgrímsson (um þingsköp) : Virðulegur forseti. Ég vildi aðeins fá það upplýst hvort það standi til að fresta þessari umræðu eða ekki. Ég legg á það áherslu að henni verði frestað. Ég geri engar athugasemdir við það þótt umræður haldi eitthvað áfram og tel þá nauðsynlegt að um það sé rætt á milli þingflokksformanna hvort þessar umræður verði síðan sameinaðar eða ekki. Ég legg á það áherslu að hún haldi áfram og henni verði lokið. Ég á ekki von á því að það taki mjög langan tíma. Ég vildi gjarnan að við gætum jafnframt athugað með það hvort túlka beri þingsköp með þeim hætti að þeir sem töluðu í útvarps - og sjónvarpsumræðunum hafi talað tvisvar. Það má vel vera rétt. En mér finnst vera lögð allmikil ofuráhersla á þá túlkun. Það verður að gæta þess að sú umræða þar sem ræðutími er takmarkaður við tiltölulega fáar mínútur er samkvæmt sérstakri grein þingskapanna og því með öðrum hætti en venjulegar umræður. Ég vildi gjarnan fá það upplýst hvort það hafi verið áður túlkað með þessum hætti í störfum Alþingis þótt í reynd skipti það nú ekki neinu meginmáli því það eru nægir til að tala um þessi mál ef þeir sem vildu gjarnan tala aftur hafa ekki heimild til þess. En áður en lengra er haldið vildi ég fá upplýst hvort það standi til að fresta umræðunni eða ekki.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Varðandi fyrra atriðið sem hv. 1. þm. Austurl. spurði um, þ.e. hversu oft menn mega tala við þessa umræðu, þá er það nú sennilega ekki venjulegt að umræðu um stefnuræðu forsrh. sé frestað eins og hefur gerst í þessu tilviki nú. Það var gert til að koma til móts við stjórnarandstöðuna til þess að gefa mönnum kost á að ræða almennt um stefnu ríkisstjórnarinnar. Ég verð að taka það fram hér og nú að það hefur verið mjög góð samstaða og gott samstarf við þingflokksformenn bæði stjórnar og stjórnarandstöðu um þinghaldið. Og það hefur ekki verið neitt vandamál fram að þessu að mér sé kunnugt um eða neinn misskilningur þar á milli manna. Og eins og forseti hefur margtekið fram hér við þessa þingskapaumræðu þá var þessum tilmælum beint til forseta að reynt yrði að ljúka henni ekki löngu eftir miðnætti og það hafði forseti ætlað sér að gera. Nú hefur þingskapaumræðan staðið í hálftíma og ef hún hefði ekki komið til þá værum við væntanlega sum komin heim og aðrir á heimleið. En forseti hefur áhuga á því og vill beina því til hv. þm. að þessari umræðu megi nú ljúka með örstuttri ræðu hæstv. umhvrh. og hæstv. forsrh., sem taka örfáar mínútur og síðan verði þá hægt að taka upp umræður um þessi mál undir liðnum ríkisfjármál sem verður á dagskrá næsta fundar. Forseti getur ekki séð að sú umræða þurfi að koma í bága við þá umræðu sem fram hefur farið um stefnuræðuna í dag því að menn hafa ófeimnir beint henni inn á ríkisfjármálin sem er í raun og veru ekki óeðlilegur hlutur. Þetta eru vinsamleg tilmæli forseta til hv. þm. sem hér eru staddir um að málið megi ganga fram með þessum hætti. Það eru ekki aðrir á mælendaskrá. Hv. 4. þm. Norðurl. e. hefur ekki sett sig á mælendaskrá.

Ég hélt að ég hefði gert það.

Hann talaði um að hann mundi e.t.v. gera það. En gerði það ekki.

Þá bið ég um orðið.

Er hv. þm. að biðja um að verða settur á mælendaskrá eða er hann að biðja um orðið?

Ég er að biðja um orðið á löngu umræðunni hér í nótt, þá bið ég um orðið.

Um þingsköp?

Nei, ég bið um orðið.

Þá biður hann um orðið að verða settur á mælendaskrá. Þá hefur forseti skilið það rétt. En forseti beinir því sem sagt til hv. þm. hvort þeir séu sáttir við að málinu ljúki með þessum hætti. En ef hv. 4. þm. Norðurl. e. gerir ráð fyrir að flytja langa ræðu þá verður forseti að sjálfsögðu að taka tillit til þess og endurskoða þetta.

Steingrímur J. Sigfússon (um þingsköp) : Herra forseti. Ég hef að sjálfsögðu ekki stöðu til annars en að hlýða ákvörðunum forseta og ætla ekki að standa í rökræðum um þær, en það er alveg ljóst að ég hef áhuga á að leggja spurningar fyrir eina þrjá hæstv. ráðherra í framhaldi af upplýsingum sem komu fram hér í umræðunni og ég hlýt að nota rétt minn til að gera það þá í þessari umræðu ef henni verður lokið hér í kvöld eða nótt. Ég hyggst m.a. tala beint út frá texta stefnuræðu hæstv. forsrh. Og ég tel með öllu óeðlilegt annað en að sá hluti míns máls sé þá fluttur við þessa umræðu. En hitt verð ég að segja, virðulegur forseti, að mér finnst ég vera settur í heldur óþægilega stöðu þegar það er beinlínis sagt úr forsetastóli að það fari algjörlega eftir því hversu mikið ég nýti af rétti mínum til að tala hér í seinna skiptið í þessari umræðu hvort hægt sé að ljúka henni eða ekki. Ég sé ekki að það þurfi að verða mjög langt mál hjá mér en ég mun þurfa að leggja nokkrar spurningar fyrir hæstv. ráðherra og veit ekki hvort ég á að skjóta á að það taki stundarfjórðung eða tvo stundarfjórðunga en eitthvað af þeirri stærðargráðu gæti það hugsanlega verið. Forseti verður síðan að meta það hvað hann vill þá við það gera. En ekki þykir mér það samt þægilegt að þurfa að halda þá áfram umræðunni eftir þau orð sem hæstv. forseti kaus að hafa um þetta. Ég vissi ekki til þess að slíkar nauðir ræki hér til að ljúka þessari umræðu að setja þyrfti einstaka hv. þm. í þessa aðstöðu.

Ólafur Ragnar Grímsson (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að í þingflokki Framsfl. og í þingflokki Alþb. var flutt önnur lýsing á því sem fram fór milli forseta og formanna þingflokka heldur en hér hefur komið fram af hálfu formanns þingflokks Sjálfstfl. Ég tel það afar óheppilega byrjun á samstarfi þingflokka á þessu kjörtímabili og samstarfi þingflokka við forseta að þessari umræðu sé haldið áfram nú gegn óskum okkar. Ég setti hér fram formlega ósk um það að þessari umræðu yrði frestað og formenn þingflokkanna hefðu tækifæri til þess að ráða ráðum sínum um það hvernig yrði með framhaldið. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur lýst því að honum finnist hann settur í óþægilega stöðu. En hitt er aðalatriðið að kæmi það í ljós á morgun að formenn þingflokka Alþb. og Framsfl. teldu það réttan skilning sem hér hefur verið lýst, að það hafi verið gert eins konar samkomulag við þá og það hafi verið þeirra skilningur að þessari umræðu ætti að ljúka um miðnætti, þá hefur verið þvingað hér fram af hálfu ríkisstjórnarinnar framhald umræðnanna gegn þeim skilningi sem ríkti. Ég sé satt að segja ekki af hverju er þörf á því, virðulegi forseti, og bið þess vegna forseta að hugleiða það hvort ekki sé skynsamlegra að fresta umræðunni nú. Formenn þingflokka og forsetar hafa tækifæri til þess fyrir hádegi á morgun að skipuleggja næsta dag í samráði við þá ráðherra sem þurfa að þeirri umræðu að koma og aðra þingmenn. Ég teldi það satt að segja miklu farsælla framhald á þessu máli heldur en að þvinga fram það sem lýst var hér áðan.

Forsætisráðherra (Davíð Oddsson) : Virðulegur forseti. Ég hygg nú að þingflokkarnir hafi sýnt það að þeir vilji hafa sem best samstarf við stjórnarandstöðuna um umræður hér og alls ekki viljað þvinga neitt fram í þeim efnum. Ég býst við að þegar menn hafa rætt um það að reyna að klára umræðu um stefnuræðu forsrh., það er nú í þriðja ganginn sem sú umræða er á dagskrá, þá hafi menn af beggja hálfu ætlað sér það. Ég tók eftir því að hv. 8. þm. Reykn. hélt hér ræðu og lýsti því yfir úr ræðustólnum að hann væri hér á einkafundi með utanrrh. Ég hef setið hér samviskusamlega undir ræðum. En þegar þingmaðurinn sagði þetta þá fór ég niður í kaffi.  En ég vil aðeins upplýsa gagnvart þessum undarlega útúrsnúningi varðandi . . .

Það voru ekki viðræður, það voru einkaumræður.

vegna þessa útúrsnúnings varðandi landbúnaðarmálin þá segir ekki annað í þessari inngangssetningu að kaflanum ,, . . . að fylgja þeirri stefnu sem stjórnvöld og bændur hafa markað.`` Síðan er það útskýrt í hverju sú stefna felst. Sú stefna hefur falist í því að laga framleiðsluna að markaðnum. Síðan er farið yfir það. Það er enginn ágreiningur milli manna um þessi atriði. Ekki nokkur skapaður hlutur. Því er síðan lýst í hverju þetta felst. Þannig að ég mundi nú taka undir með forseta og mælast til að menn kláruðu þessa umræðu. En með sama hætti vil ég segja að ekki vil ég standa að því ef stjórnarandstaðan telur að við séum að þvinga eitthvað fram í þeim efnum, þá vil ég ekki gera það því ég hef sagt að ég vilji að menn hafi sem mest rými til almennrar umræðu um stefnumál ríkisstjórnarinnar hér í upphafi þessa þings. En það var talað um það milli formanna flokka og formanna þingflokka að reyna að ljúka þinginu þann 31. og formaður þingflokks Framsfl. og formaður Framsfl. til að mynda voru mjög viljugir til þess. Ég skal þó viðurkenna að formaður Alþb. kvaðst hafa fyrirvara í þeim efnum, en aðrir vildu gjarnan að þetta gengi fram með þeim hætti. Við í ríkisstjórninni höfum samt sem áður þrátt fyrir þessa tímasetningu viljað takmarka almennar umræður sem allra, allra minnst. Ég held að það væri kostur að ljúka þessari umræðu um stefnuræðu forsrh. nú. Svo hafa menn til viðbótar skýrslu fjmrh. sem hefði þó gjarnan mátt fylgja og flétta inn í umræðu um stefnuræðu forsrh.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Forseti sér nú ástæðu til þess að gera fimm mínútna hlé á þessum fundi til þess að reyna aðeins að átta sig betur á hlutunum í samráði við fulltrúa þingflokka eftir því sem tök eru á. Því verður þessum fundi nú frestað í 7 mínútur eða til kl. hálftvö. --- Fundarhlé.