Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

ATKVGR. Frv. vísað til 2. umr. með 22 shlj. atkv.



Herra forseti! Góðir tilheyrendur! Útvarpsumr. þær, sem nú eiga að fara fram, eru haldnar samkvæmt kröfu Framsfl. Málið, sem hér á að ræða, kjördæmamálið, hefur verið rætt við þrennar útvarpsumr. áður, auk þess, sem það var aðalumræðuefni flokkanna á öllum kosningafundum fyrir kosningar. Ég býst því við, að fáir telji, að nokkuð nýtt geti komið fram í málinu við þessar umr., sem ekki hefur komið fram áður. Satt að segja á ég erfitt með að skilja, hvað fyrir Framsfl. vakir, er hann heimtar þessar umr. Kjördæmamálið er útrætt og raunverulega afgreitt mál. Þjóðin hefur búizt við, að þetta þing yrði sem allra stytzt, til þess að hægt væri að kjósa sem fyrst eftir hinni nýju kjördæmaskipun. Í kosningunum 5. júlí fengu flokkar þeir, sem stóðu að kjördæmabreyt., um 40 þús. atkv., en Framsfl. 16 þús. Vilji þjóðarinnar er ótvíræður. Rösk 70% hennar vilja láta lagfæra kjördæmaskipunina, vilja leiðrétta það ranglæti, að kjósandi á einum stað hafi tvöfaldan og jafnvel þrefaldan atkvæðisrétt á við kjósendur annars staðar á landinu. En Framsfl. vill. ekki enn þá sætta sig við þennan úrskurð kjósendanna. Hann er ekki enn þá búinn að gefa upp von sína um að geta hindrað framgang kjördæmamálsins. Nú í byrjun þessa þings sendi hann hinum þingflokkunum þremur bréf út af kjördæmamálinu. Þetta bréf er vafalaust alveg einstakt í þingsögunni. Í upphafi þess er lýst með mjög sterkum litum, hvílíkur voði vofi yfir þjóðinni. Þá er sagt, að Framsfl. telji nauðsynlegt, að þjóðin sameinist um að bægja frá sér þessum voða. En í enda bréfsins kemur svo aðalefni þess: Ef þið viljið falla frá kjördæmabreytingunni, þá skulum við vera með í að bægja frá hættunum, en ef ekki, þá er okkur alveg sama, hvernig fer. Þetta bréf er hámark ábyrgðarleysis og stráksskapar í opinberu lífi. Framsfl. býðst til þess að taka þátt í lausn þeirra vandamála, sem nú steðja að þjóðinni, því aðeins að hinir flokkarnir þrír svíki ótvíræð loforð sín í kjördæmamálinu og yfirlýstan vilja rösklega 70% kjósenda í landinu. Afstaða Framsfl. er í stuttu máli þessi : Ef við fáum að hafa 4–6 þm. fleiri en þjóðin vill, að við höfum, þá skulum við rækja skyldur okkar við þjóðina, en ef ekki, þá stendur okkur alveg á sama um, hvernig allt fer. Upp á þessi kjör vildi enginn flokkanna þriggja semja við Framsfl. Þeir tjáðu sig allir fúsa til þess að ræða við hann um lausn vandamálanna, en ekki með þessu skilyrði, að bregðast í kjördæmamálinu. Síðan þetta bréf kom fram, virðist Framsfl. leggja á það höfuðáherzlu að tefja störf þessa þings. Flokkurinn virðist ganga út frá því, að því lengur sem hann tefur þetta mál, því meiri líkur séu fyrir því, að honum leggist eitthvað til, er gæti hindrað endanlega lausn kjördæmamálsins. Hér í þinginu heldur Framsfl. uppi málþófi og heimtar að kjördæmamálið sé sett í n., þó að fyrir fram sé vitað, að ekki er hægt að breyta því án þess að fella það þar með. Jafnhliða þessum skipulögðu töfum á störfum þingsins fárast svo blöð Framsfl. yfir því, að þeir flokkar, sem að kjördæmabreyt. standa, ætti sér að hafa vetrarkosningar til baga fyrir kjósendur í sveitunum. Fari svo, að kosningar dragist fram á vetur, þá er það fyrst og fremst sök Framsfl. En Framsfl. lætur sér ekki nægja að tefja afgreiðslu kjördæmamálsins eftir getu. Nei, nú er hann farinn að beita öðrum aðferðum. Forustamönnum Framsfl. er eins og öðrum orðið það ljóst, að mikill órói hefur skapazt í atvinnulífinu, og hefur þetta leitt til vinnustöðvana hingað og þangað. Það er hins vegar ljóst, að þeir hernaðaraðilar, sem aðsetur hafa hér á landi, krefjast þess, að atvinnulífinu sé haldið gangandi. Verði einhver alvarleg vinnustöðvun, er hugsanlegt, að til þess geti komið, að herstjórnin telji sig knúða til þess að grípa inn í. Slík afskipti eru í alla staði óæskileg fyrir sjálfstæði okkar, og því er það nauðsynlegt, að þjóðin taki höndum saman um að koma í veg fyrir, að til þess geti komið. Það er nauðsynlegt í þessu sambandi að rekja að nokkru orsakir þess ófremdarástands, sem skapazt hefur. Skömmu áður en stríðið hófst, var mynduð þjóðstjórnin sáluga. Sú ríkisstj., en að henni stóðu Framsfl., Sjálfstfl. og Alþfl., var beinlínis stofnuð til þess að bjarga atvinnuvegunum, eins og það var svo fagurlega kallað. Þessi björgun atvinnuveganna fór fram með þeim hætti, að gengi íslenzku krónunnar var lækkað, jafnframt því sem kauphækkanir voru bannaðar og verkalýðsfélögin þar með svipt samningsréttinum. Þetta kauplækkunarbann gilti með smávægilegum undantekningum til ársins 1940. Jafnframt þessum ráðstöfunum gegn verkafólkinu voru opnaðar allar gáttir fyrir þá, sem vildu græða á einhvers konar atvinnurekstri. Þegar svo stríðið skall á byrjaði stríðsgróðinn þegar að renna um landið í stríðum straumum. Félög og einstaklingar, sem áður höfðu verið skuldum vafin, veltu sér í milljónum. Hvers konar brask og spákaupmennska blómstraði, allt verðlag færðist úr skorðum vegna hinnar gífurlegu kaupgetu stríðsgróðamannanna. Auður, sem engin dæmi eru til áður, færðist á hendur nokkurra manna, sem þar með urðu margfalt voldugri í þjóðfélaginu en áður hafði verið. Fyrirsjáanlegt var, að stríðsgróðinn mundi gersamlega umturna öllu, sem talizt gat eðlilegt í þjóðfélaginu. Verð lífsnauðsynja steig stórkostlega, hús margfölduðust í verði og þar með húsaleigan, þó að nokkrar skorður væru þó reistar við takmarkalausri hækkun hennar. Það eina, sem samkvæmt lögum stóð í stað, var kaup verkafólksins. Kauphækkunarbann gengisskráningarlaganna gilti út árið 1940. Dýrtíðaruppbótin samkv. hinni opinberu vísitölu nam alls ekki hinni raunverulegu hækkun, enda hefur það verið viðurkennt opinberlega, að útreikningur vísitölunnar hafi verið rangur. Þegar ofan á þetta bætist svo, að kaup verkafólksins var fyrir stríð orðið óeðlilega lágt, þá sér hver maður, hver útkoman hlaut að verða, þegar eftirspurnin eftir vinnuaflinu óx eins gífurlega og raun varð á. Framsfl. var aðal frumkvöðull þjóðstj. og á fyllilega sinn þátt í þeirri pólitík, sem hún rak, og afleiðingu hennar. Þegar Framsfl. sá, út í hvert öngþveiti þessi þjóðstjórnarpólitík stefndi, sá hann engin önnur ráð en að banna tekjuhækkun þeirra manna, sem minnstan hlut fengu af stríðsgróðanum, verkamannanna og sjómannanna, sem þó framleiddu hann. Framsfl. lagði það til, að kauphækkun yrði bönnuð og dýrtíðarútreikningnum hætt. Þetta bar flokkurinn fram í hinu fræga Eysteinsfrv. á haustþinginu. Þetta frv. er mesta árás, sem gerð hefur verið á hagsmuni launafólks og verkamannastéttarinnar. Loks kom Framsfl. fram kröfum sínum frá haustþinginu, er hann gat fengið Sjálfstfl. til þess að setja á gerðardóminn um áramótin, sem varð til þess, að Alþfl. yfirgaf þjóðstjórnina. Stefna Framsfl. er alltaf hin sama, að banna hækkanir á kaupi verkafólks og launastéttanna yfirleitt, en hreyfa ekki við stríðsgróðanum, sem flaut inn í landið í milljónum og hækkaði allt verðlag upp úr öllu valdi. Það er stefna þjóðstjórnarinnar og síðar gerðardómsins, sem á höfuðsökina á því, hvernig nú er komið í atvinnumálum þjóðarinnar. Framsfl. á fyllilega sinn skerf af þeirri pólitík. Það er ekki hvað sízt hann, sem hefur beinlínis lagt ráðin á og raunverulega fengið að ráða mestu um pólitík þjóðstjórnarinnar. Af gerðardóminum er það skemmst að segja, að hann hefur reynzt óframkvæmanlegur, og nú liggur fyrir þinginu frv. frá ríkisstj. um afnám kaupgjaldsákvæða hans. Stefna þjóðstj. hefur leitt atvinnulíf okkar í öngþveiti. Í stað þess, að ríkisstj. átti að taka fullt tillit til hagsmuna verkafólksins og launastéttanna, gera hagstæða heildarsamninga við verkalýðsfélögin og gera jafnframt róttækar ráðstafanir til þess að taka stríðsgróðann úr umferð, þá komust engin sjónarmið að hjá þjóðstjórninni önnur en sjónarmið stríðsgróðamannanna, sem ekkert vildu láta annað gera en banna kauphækkanir verkafólksins. Stjórnin skildi aldrei einu sinni þá einföldu staðreynd, að eftirspurnin eftir vinnuaflinu var orðin svo mikil, að allur grundvöllur til þess að þvinga verkalýðinn undir kauphækkanabönn gerðardómsl. var horfinn, eins og nú hefur komið á daginn. Ekkert innlent afl getur haldið uppi gerðardóminum. Þetta er Ólafi Thors, hæstv. forsrh., orðið ljóst, og hann hefur tekið þann kost að afnema hann fremur en að gera tilraun til þess að fá erlent afl til að keyra kauphækkunarbannsstakkinn á verkalýðinn. En Framsfl. virðist á annarri skoðun. Við 1. umr. um afnám kaupgjaldsákvæða gerðardómsins í Ed. lýsti hv. þm. Str. yfir því, að hann hefði aldrei, ef hann hefði verið við stj., afnumið gerðardóminn. Ég hefði látið hart mæta hörðu, sagði hann. Hér hótar Framsókn því beinlínis að fá hið ameríska hervald til þess að beygja landsmenn til hlýðni, því að ekkert annað afl er til í landinu, sem eins og nú standa sakir, getur slíkt. Forustumenn Framsfl. horfa til þess með velþóknun, ef hér væri komið á hernaðareinræði gegn réttlátum kaupkröfum launastéttanna. Þessar bollaleggingar Framsfl.foringjanna í sambandi við hið útlenda herlið koma líka fram í baráttu þeirra gegn kjördæmabreyt. Þeir sjá nú glundroðann, sem hefur skapazt í atvinnulífi þjóðarinnar, þeir sjá hættuna, sem yfir vofir, ef ekki verður kleift að halda atvinnulífinu gangandi, og því hóta þeir nú, að þeir muni ekki leggja hönd á plóginn til þess að bægja frá hættunum, ef kjördæmamálið verði látið ná fram að ganga. Þeir ganga meira að segja svo langt, að þeir reyna eftir getu að auka á glundroðann, og því sérstaklega að gera meira úr honum en efni standa til. Jafnframt hafa svo forustumenn Framsfl. í hótunum við fylgjendur kjördæmamálsins og tala opinskátt um útlenda íhlutun um mál Íslands, eins og hún hafi þegar verið ákveðin. Á fundum á Alþ., á nefndafundum og í einkasamtölum kveða við sömu hótanirnar. Ef þið stofnið til kosninga á ný, er ekkert líklegra en ekki verði þörf fyrir Alþ. upp frá því, segja þeir. Hótanir þessar minna einna helzt á hótanir þær, sem 5. herdeildir Hitlers í hinum ýmsu löndum höfðu í frammi, og voru þær þá venjulega, undanfari árásar. Ég vil taka það fram hér, að ég tel mjög ósennilegt, að ameríska herstjórnin vilji hafa nokkur afskipti af málum landsins umfram það, sem hún telur brýna þörf á með tilliti til hervarna þess. En hótanir forustumanna Framsfl. eru jafnósæmilegar fyrir það. Ég tel, að aldrei hafi nokkur hópur Íslendinga komið jafnábyrgðarlaust fram gagnvart sjálfstæði landsins og forustumenn Framsfl. nú undanfarið, síðan á Sturlungaöld. Draumur forustumanna Framsfl. virðist vera að komast í stj. og geta, í krafti erlends hervalds, drottnað yfir þjóðinni með harðri hendi. Lýðræði, frjálslyndi, umbætur, vinstri pólitík og hin fallega ræða Hermanns Jónassonar, hv. þm. Str., í útvarpinu fyrir kosningarnar eru ekkert annað en sjónhverfingar til þess gerðar að breiða yfir einræðisbrölt flokksins frammi fyrir hinum mörgu frjálslyndu fylgjendum hans. Nú mun margur spyrja : Hvernig stendur á því, að Framsfl., sem einu sinni var frjálslyndur umbótaflokkur, skuli nú vera kominn út á þá refilstigu, sem hér hefur verið lýst? Til þess að skilja það fyrirbrigði, er nauðsynlegt að renna augunum ofurlítið yfir sögu þessa flokks. Framsfl. komst í stjórnaraðstöðu þegar árið 1927 og hefur að meira og minna leyti verið stj.flokkur síðan. Hann var ekki fyrr kominn í þessa aðstöðu en hann fór að nota sér þau yfirráð, sem ríkisstj. hlýtur óhjákvæmilega að hafa yfir úthlutun ýmissa gagna og gæða milli þjóðfélagsþegnanna. Það, sem einstakir ráðh. höfðu áður freistazt til að gera, varð nú kerfisbundið og talinn sjálfsagður hlutur. Embættaveitingavaldið var eingöngu notað til þess að koma framsóknarmönnum í hin ýmsu embætti, eða þá mönnum, sem gengu til fylgis við Framsfl. fyrir að fá embættið. Það var ekki hikað við að veita mönnum embætti, sem, lagalega séð, höfðu ekki skilyrði, ef aðrir voru ekki til á biðlista Framsfl. Gjaldeyrisvandræði þjóðarinnar notaði Framsfl. sér út í yztu æsar til pólitísks framdráttar. Fylgjendur flokksins sátu í fyrirrúmi, er gjaldeyri var úthlutað, og hafa margir orðið stórauðugir menn einmitt fyrir þá aðstöðu, sem flokkurinn hafði. Bæjarfélögum og einstaklingum var á hinn ósvífnasta hátt neitað um gjaldeyri til þjóðþrifafyrirtækja á sama tíma og verið var að hjálpa einhverjum skjólstæðingum Framsfl. til þess að reisa ný fyrirtæki. Gjaldeyrisvandræðin voru slíkt vald í höndum Framsfl., að full ástæða er til að ætla, að flokkurinn hafi ekki haft mikinn áhuga á því að þjóðin gæti yfirunnið þau. Enda kom það greinilega fram í stefnu flokksins. Með yfirráðunum yfir gjaldeyrinum gat Framsfl. gefið ýmsum þýðingarmiklum flokksmönnum tækifæri til að auðga sig, enda var svo komið hér í Reykjavík, að varla var svo stofnað nýtt fyrirtæki, að ekki væri reynt að hafa framsóknarmann með, til þess að láta hann útvega gjaldeyrinn. Framsfl. hafði það líka á valdi sínu oft og tíðum að koma fyrirtækjum á kné, ef hann af pólitískum ástæðum taldi það heppilegt, með því að neita þeim um gjaldeyrisleyfi. Framkvæmd Framsfl. á gjaldeyrismálunum er eitt reginhneyksli og er full ástæða til að hefja ýtarlega rannsókn á þeirri botnlausu spillingu, sem þróaðist í þessum málum undir handleiðslu og stjórn Eysteins Jónssonar, hv. 1. þm. S.-M. Þá er ekki ástæða til að gleyma bílunum. Þar fengu góðir flokksmenn Framsfl. að sitja á hlut annarra landsmanna ekki síður en á öðrum sviðum. Svona var það í öllum stjórnarframkvæmdum. Og þessar starfsaðferðir forustumanna flokksins í Reykjavík tóku smáforingjarnir úti um landið upp eftir þeim. Hver embættismaður, hver kaupfélagsstjóri og útibússtjóri taldi það skyldu sína að fylgja þeirri reglu að láta aldrei svo nokkur hlunnindi í té við nokkurn mann, að spyrja ekki fyrst um það, hvaða pólitískan hag Framsfl. hefði af því. Ef einhver verkamaður var grunaður um að hafa frjálsar skoðanir og sjálfstæðar, þá var hann útilokaður frá því að geta fengið handtak að gera, þar sem Framsfl. kom höndum undir. Með þessum aðferðum hefur Framsfl. í sumum sjávarplássum tekizt að hindra, að þar gæti skapazt verkalýðshreyfing. Með aðferðum eins og þeim, sem nú hefur verið lýst, hefur Framsfl. skapað sér nokkuð sterk ítök í ýmsum kauptúnum úti um landið. Það er ekki láandi verkamönnum á smákauptúnunum, þótt þeir bogni fyrir yfirgangi og kúgun, sem kaupfélagsstjórar og embættismenn Framsfl. hafa beitt þá. Það er í smákauptúnunum aðallega, sem Framsfl. hefur nokkur áhrif á verkalýðshreyfinguna. Þeim áhrifum beitir hann til þess að viðhalda sundrungu innan hennar. Það er því mjög nauðsynlegt nú, að verkafólkið í smáþorpunum geri sér ljóst afturhaldseðli Framsfl. og þurrki áhrif hans þar út. Þá er og landfræg skoðanakúgun Framsfl. í skólunum. Skólaforustumenn hans hafa ekki hikað við að reka unga námsmenn úr skólunum fyrir það eitt að þora að hafa ákveðnar skoðanir í þjóðfélagsmálum. Í fám orðum sagt, strax er Framsfl. komst í stjórnaraðstöðu 1927, byrjaði, einkum fyrir tilstuðlan hans, spillingin að grípa um sig. Skoðanakúgun og misbeiting hins opinbera valds voru einkenni stjórnarframkvæmdanna. Þetta skapaði flokknum tiltölulega sterkt skipulag, því að embættismennirnir og aðrir flokksmenn, sem nutu góðs af stjórnaraðstöðu flokksins, sneru bökum saman. Þeir skildu, að þeir áttu allir mikið undir því komið, að Framsfl, væri sem stærstur og sterkastur. Einkanlega var þýðingarmikið að eiga stóran þingflokk. Hinir óbreyttu fylgismenn hafa ekkert haft um stefnu flokksins að segja og eru yfirleitt aldrei spurðir ráða um neitt. Flokkur, sem hefur sokkið niður í jafntaumlausa spillingu og Framsfl. síðast liðin 12–15 ár, hlýtur að segja skilið við öll góð stefnumál, sem hann kann að hafa ætlað að beita sér fyrir í upphafi. Þetta hefur líka komið á daginn. Framsfl., sem 1927 var frjálslyndur umbótaflokkur, sem vildi starfa í samvinnu við alþýðu bæjanna, er nú orðinn afturhaldsflokkur og hefur verið í nánu samstarfi vð óbilgjörnustu stríðsgróðamenn landsins. Það er ekki einasta, að hann hafi látið teyma sig til þessa samstarfs, heldur hefur hann stöðugt hvatt til hvers konar ofbeldisráðstafana gegn launastéttunum, og í fjandskapnum hefur hann gengið feti framar en flokkur atvinnurekendanna treysti sér til að ganga. Framsfl. er nú orðinn afturhaldssamur embættismannaflokkur, sem einkum styður sig við stórbændurna. Smábændur og miðlungsbændur eiga ekki heima hjá Framsfl., þó að honum hafi tekizt að blekkja yfirgnæfandi meiri hl. þeirra til fylgis við sig. Öll bændapólitík Framsfl. er miðuð við hagsmuni stórbændanna. Í smærri bændur er kastað smávægilegum molum, svona rétt til þess að halda þeim góðum. Þegar stórbóndinn fær þúsundir króna fyrir einhverjar aðgerðir Framsfl., svo sem mjólkurhækkun og þ. u. l., þá fær smábóndinn nokkra tugi, kannske nokkur hundruð. Þó að allri þjóðinni sé ljóst, að stórfelldar ráðstafanir þurfi að gera til þess að stöðva strauminn úr sveitunum, bókstaflega að breyta skipulagi landbúnaðarins, þá er Framsfl. sinnulaus og viljalaus, vegna þess, að slíkar ráðstafanir gætu hæglega komið illa við ýmsa stórbændur og embættismenn. Pólitík Framsfl. rekur smábændurna frá búum sínum. Lífsafkoma þeirra er þannig, að ekki er nema eðlilegt, að þeir flýi sveitirnar. Smábóndinn þarf að fá meira fyrir hvern lítra mjólkur og hvert kíló kjöts, sem hann framleiðir, en stórbóndinn, af þeirri einföldu ástæðu, að ef hann fær það ekki, þá getur hann ekki lifað af búskap sínum og flosnar upp. En þjóðinni er það lífsspursmál, að landbúnaðarframleiðslan dragist ekki saman. Þessi hækkun á afurðaverði smábændanna er framkvæmanleg án þess að hækka söluverð mjólkur og kjöts frá því, sem nú er, með því annað hvort að lækka gróða stórbændanna eða taka til þess fé úr ríkissjóði. Þetta er fullkomlega sanngjarnt, þegar það er athugað, að smábóndinn þarf, vegna skorts á vélum, að leggja meira vinnuafl í hvern lítra mjólkur og kíló kjöts en stórbóndinn. Og á meðan smábóndinn á ekki kost á sömu vélanotkun og stórbóndinn, þá á hann rétt á að fá meira fyrir afurðir sínar hlutfallslega. Framsfl, mun aldrei hjálpa smábændunum með þeim ráðum, sem duga þeim, þ. e. að greiða þeim hlutfallslega hærra verð fyrir afurðir þeirra. Hann getur það ekki vegna þess, að embættismennirnir og stórbændurnir, sem öllu ráða í flokknum, vilja það ekki. Þeim er sama um það, þótt smábændurnir flosni upp. Í hinni hörðu baráttu, sem smábændurnir heyja, til þess að flosna ekki upp af búum sínum, eiga þeir ekki nema einn bandamann. Sá bandamaður er verkalýður bæjanna. Framsfl. hefur reynt að skella skuldinni af erfiðleikum smábænda á verkafólkið í bæjunum. En þetta er vísvitandi gert í þeim tilgangi að hrinda smábændum frá því eina afli, sem vill og getur hjálpað þeim til þess að hafa meira upp úr því þrotlausa striti, sem þeir verða að leggja á sig. Smábóndinn hefur aldrei hag af því, að kaup verkamanna sé lágt og samtök þeirra veik. Hann hefur hag af því, að verkalýðshreyfingin sé sterk og kjör verkafólksins góð. Smábóndinn þarf oft að bjóða sig í vinnu, og sér hver maður í hendi sinni, hvaða áhrif hátt kaupgjald í bæjum hefur á vegavinnukaupið, sem smábóndinn tekur. Framsfl., sem flestir bændur þessa lands fylgja eins og stendur, hefur nú upp á síðkastið talið það skyldu sína að hafa samstarf við auðmennina. Nú er þeirri samvinnu lokið í bili, og nú standa því bændur einangraðir og hafa erfiða aðstöðu til þess að hafa áhrif á gang mála. Afturhaldspólitík Framsfl. og samstarf hans við auðmennina hafa leitt bændurna út í mjög erfiða einangrun. Það var ekki barátta Framsfl. fyrir hagsmunamálum bændanna, sem leiddi þessa einangrun yfir fylgjendur hans. Nei, það var barátta embættismannanna innan flokksins gegn auknu lýðræði og mannréttindum, sem varð þess valdandi. Það var barátta Framsfl. fyrir því, að embættismenn hans fengju áfram að sitja á rétti almennings í þessu landi. Það er beinlínis orðið hættulegt fyrir bændur, hve einhlítt tillit Framsfl. tekur til hagsmuna embættismannanna, sem öllu ráða í flokknum. Bændur stórskaðast á því að fylgja þessari embættismannaklíku út á þær brautir, sem hún er komin á. Afstaða Framsfl. til kjördæmamálsins hefur sýnt, að hann er nú orðinn þröngur sérhagsmunaflokkur nokkurra embættismanna, sem eru til í hvað sem er, bara ef hann fær að vera áfram í völdum. Þessi flokkur getur gengið í lið með hvaða öflum sem er, nema heiðarlegri vinstri-pólitík. Hann er sneyddur allri ábyrgðartilfinningu gagnvart þjóðinni. Hann er meira að segja sneyddur öllum áhuga fyrir velferðarmálum bændastéttarinnar, sem þó helzt skipar sér undir merki hans. Framsfl. beitir lýðskrumi í ríkari mæli en áður hefur þekkzt hér á landi. Á kjósendaveiðum er allt leyfilegt að áliti þessa flokks. Kommúnistískar ræður og nazistískar ræður eru haldnar jöfnum höndum og auðvitað allt þar á milli. Framsfl. er ljóst dæmi þessi, hve mikil spilling getur sprottið upp af úreltri kjördæmaskipan. Það eru mörg dæmi til slíkrar spillingar erlendis. Sem dæmi slíks flokks vil ég nefna flokk Daladier í Frakklandi. Saga hans í Frakklandi og viðhorf var svipað og Framsfl. hér. Reynslan hefur sýnt, að jafn gjörspilltur flokkur og Framsfl. er orðinn, er lýðræðinu hinn mesti háski. Þjóðin þarf að læra af því, hvernig fór fyrir frönsku þjóðinni undir forustu flokks Daladier, og svipta Framsfl. fylgi hans. Sú breyting kjördæmaskipunarinnar, sem hér liggur fyrir, mun og að nokkru leyti e. t. v. kippa fótunum undan flokki, sem kominn er út á aðrar eins brautir og Framsfl.



Herra forseti! Það mætti helzt ímynda sér, að hv. síðasti ræðumaður hefði tekið ræðu sína upp úr gömlum blöðum Sjálfstfl. Því níði mun verða svarað næsta kvöld, að því leyti, sem það er svaravert. Kjördæmamálið hefur markað afstöðuna í stjórnmálum landsins síðustu mánuðina og mun gera það enn um skeið, ef afgreitt verður á þessu þingi, eins og stuðningsflokkar þess búast nú til að gera. Þess vegna er eðlilegt, að rætt verði almennt um stjórnmálaviðhorfið í landinu nú í sambandi við afgreiðslu málsins. Til þess að fá fullt yfirlit um það, sem er að gerast, verður að víkja enn einu sinni örfáum orðum að aðdraganda þess, hversu nú er komið málum. Sjálfstæðismenn komu í veg fyrir það allt árið 1941, að nokkuð jákvætt væri gert í dýrtíðarmálunum. Þeir sneru snældu sinni með ýmsu móti, en ætíð til að stemma stigu fyrir því, að nokkuð væri aðhafzt í málinu. Þeir fylgdu dýrtíðarfrv. mínu á Alþ. 1941, en stóðu á móti framkvæmd laganna og hindruðu hana. Þeir fylgdu tillögum um lögfestingu kaupgjalds- og verðlags áður en aukaþingið kom saman haustið 1941, en komu málinu fyrir kattarnef, þegar til þings kom. Þeir þóttust ætla að reyna hina „frjálsu leið“, sem þó reyndist ófær svo sem fyrirsjáanlegt var, enda beinlinis vitandi vits gerð ófær af sósíalistum og Alþýðuflokksmönnum, af því að þeir þurftu ófrið um kaupgjaldsmálin. - Loks um áramótin síðustu, þegar andúð almennings á hringlandahætti sjálfstæðismanna í málinu, var orðin svo rík, að þeir þorðu ekki lengur að spyrna fótum við, buðust þeir til að taka þátt í setningu bráðabirgðal. um gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum, - en þá var svo komið málum, að verkföll voru á skollin - og er þar að leita að einni undirrót þess, sem síðan hefur í málinu gerzt. - Með svipuðum hætti barðist Sjálfstæðisflokkurinn af fremsta megni gegn skattlagningu stríðsgróðans, og eins lengi og hann með nokkru móti þorði. Tillögur mínar og annarra framsóknarmanna um skattamálin á aukaþinginu 1941 voru kallaðar kommúnistískar og hrein fjarstæða. Það var ekki fyrr en hægt var að beygja Sjálfstfl. í sambandi við lífsnauðsyn hans á því, að fá frestað bæjarstjórnarkosningum, að þessar sömu skattatill. okkar framsóknarmanna fengust lögfestar að mestu leyti. Alþfl. beið allan þenna tíma eftir hentugu tækifæri til þess að hlaupa frá stjórnarsamstarfinu á þann hátt, að líkur væru til fylgisauka fyrir flokkinn. Alþfl. notaði því tækifærið um áramótin, þegar hafizt skyldi handa um alhliða átök til þess að sporna við vaxandi dýrtíð, og snerist til stjórnarandstöðu. Málflutningur flokksins var, og hefur verið sá, að óverjandi hafi verið, að halda óbreyttu grunnkaupinu, - en tæpum mánuði áður höfðu forkólfar flokksins haldið hrókaræður um, að verðbólgan væri hættulegust verkalýðnum og að grunnkaupshækkanir væru meira en lítið vafasamur vinningur fyrir hann. Þegar hér var komið sögu, tók Alþfl. upp kjördæmamálið, og er enginn vafi á því, að fyrir forkólfum flokksins vakti, að það yrði ekki afgreitt, en mundi hins vegar reynast handhægt vopn gegn Sjálfstfl. í kosningum þeim, er í hönd fóru, og vænlegt til fylgisauka í kaupstöðunum að núa sjálfstæðismönnum því um nasir, að þeir hefðu ekki þorað að afgreiða málið. Um það leyti, sem sjálfstæðismenn völdu um það, hvort afgreiða skyldi kjördæmamálið eða halda áfram samstarfi við Framsfl. og berjast gegn vaxandi dýrtíð í landinu, var alveg augljóst, að nýrra átaka var þörf í fjárhagsmálum og atvinnumálum, ef komast átti hjá fullkomnu öngþveiti. Samningar stóðu yfir um takmörkun á íslenzku vinnuafli í setuliðsvinnunni, og það lá fyrir, að stj. mundi ekki fá fullnægt óskum sínum í því efni. Það var vitað mál, að ef takast átti að tryggja atvinnuvegum landsmanna það vinnuafl, sem minnst varð komizt af með, varð að gera ráðstafanir til þess að takmarka byggingar og miður þarfar framkvæmdir í landinu. Það lá í augum uppi, að löggjöf, sem heimilaði ríkisstj. slík afskipti, var beinlínis orðin skilyrði þess, að þær ráðstafanir, sem þegar var búið að gera, næðu tilgangi sínum. Þetta var ríkisstj. svo ljóst, að hún lýsti yfir því við herstjórnina í sambandi við samningana um vinnuaflið, að hún mundi gera ráðstafanir til þess að takmarka framkvæmdir og tryggja með því móti, að það vinnuafl, sem samningurinn losaði úr setuliðsvinnunni, leitaði til bráðnauðsynlegra framleiðslustarfa. Framsfl. lagði því til í ríkisstj., að sett yrði á vetrarþingi löggjöf um íhlutun ríkisstj. um byggingar og aðrar framkvæmdir í landinu, og m. a. með því móti tryggð framkvæmd þeirrar stefnu, sem upp hafði verið tekin í dýrtíðar- og fjárhagsmálunum. En þegar hér var komið málum, hafði ábyrgðarleysið náð undirtökunum í Sjálfstfl. á nýjan leik, og var þessu hafnað af ótta við reiði þeirra manna, sem ráðstafa vilja stríðsgróða sínum eins og þeim sýnist. Sjálfstæðismönnum hlýtur að hafa verið fyllilega ljóst, enda þótt þeir vildu ekki viðurkenna það, að þeir áttu um tvennt að velja: Annars vegar framhald þeirra ráðstafana, sem byrjað var á, og nýjar og róttækar framkvæmdir á sama grundvelli þeim til stuðnings, til þess að halda jafnvægi í fjárhags- og atvinnumálum þjóðarinnar, hins vegar hreina upplausn í atvinnu- og fjármálum, eyðileggingu þess, sem búið var að vinna til viðnáms, margra mánaða kosningabaráttu og tvennar alþingiskosningar. Allt þetta bentum við framsóknarmenn sjálfstæðismönnum rækilega á síðast liðið vor. Við skýrðum fyrir þeim, hvað við teldum framundan, og vöruðum þá við. En okkur var ekki svarað öðru en fúkyrðum og fullyrðingum um það, að allar aðvaranir okkar væru gegn betri vitund gerðar og einungis til þess að reyna að hindra afgreiðslu kjördæmamálsins og bjarga með því flokkshagsmunum Framsfl. Sjálfstæðismenn þóttust vera fyllilega einfærir um að stjórna landinu. Þeir gætu séð öllu vel farborða. Gorgeir þeirra og yfirlæti fór langt fram úr því, sem áður hefur þekkzt, og þeir héldu því sérstaklega fram, að gagnrýni og aðvaranir okkar hv. þm. Str., Hermanns Jónassonar, væru sprottnar af persónulegu yfirlæti, - við héldum, að allt mundi ganga úr skorðum við það, að við færum úr ríkisstj. Þeir tóku það fram, að það væri landhreinsun að því að losna við Framsfl. úr ríkisstj., og það væri alveg sérstök nauðsyn, sem bæri að setja ofar öllu öðru eins og nú stæðu sakir, að hnekkja þingvaldi framsóknarmanna. Framsfl. væri, eins og hæstvirtur fjármálaráðherra orðaði það, „þjóðhættulegur ofstopaflokkur“, „og ábyrgðarlausasti flokkur, sem nokkurn tíma hefði verið uppi hér, a. m. k. síðan á Sturlungaöld.“ Þannig voru undirtektirnar, sem Framsfl. fékk, þegar hann varaði við því, að á þessum tímum væri tekin upp baráttan um kjördæmamálið og mynduð sú veikasta ríkisstj., sem nokkru sinni hefur þekkzt í þessu landi. Nú hafa kosningar farið fram um kjördæmamálið og ríkisstj. Hefur setið að völdum í þrjá mánuði. Nú er ástandið þannig í landinu, að engum getur blandazt hugur um, hvílíkt glapræði var framið í íslenzkum stjórnmálum af hendi þeirra manna, sem létu hafa sig til þess að taka upp baráttuna um kjördæmamálið og mynda óhæfa ríkisstj. Það getur líka hver og einn sagt sér sjálfur, til hvers það muni draga, á tímum eins og við lifum nú á, að mynduð sé ríkisstj. og haldið í valdastólum af þremur flokkum, sem lýsa jafnframt yfir því og hrósa sér af, að þeir eigi ekkert sameiginlegt nema það að stofna til ófriðar í landinu um breytingar á kjördæmaskipuninni. Það er líkara ljótum draumi en veruleika, að nokkrir þm. skuli hafa leyft sér annað eins. Hér hefur þá einnig farið nákvæmlega eins og til var stofnað. Á þriggja mánaða valdatíma sínum hefur ríkisstj. tekizt að eyðileggja allt starf, sem búið var að inna af hendi í dýrtíðar- og fjárhagsmálunum frá því um síðustu áramót og þangað til stjórnin Settist að völdum. Ríkisstj. staðfestir sjálf þennan vitnisburð með því að bera fram hér á Alþ. lagafrv. um afnám þeirra laga, er núv. hæstv. forsrh. taldi fyrir tæpum átta mánuðum lífsnauðsyn að setja og eina hina merkustu löggjöf, sem Alþingi Íslendinga hefði samþykkt. Engum dylst nú hins vegar, að á þessum stutta valdatíma núv. hæstv. stj. hefur skapazt slíkt öngþveiti um framkvæmd þessarar löggjafar vegna úrræðaleysis hennar og algerðrar vanhirðu um að styðja l. með nýjum ráðstöfunum, að l. eru nú gagnslaus. Í stað þess að fylgja fram þeirri stefnu, sem l. mörkuðu, hefur ríkisstj. reynzt máttvana leikfang í höndum þeirra Alþfl.manna, sjálfstæðismanna og sósíalista, sem frá öndverðu vildu þessar ráðstafanir gegn dýrtíðinni feigar. Það kveður þá heldur en ekki við annan tón nú hjá hæstv. ráðh. og blöðum þeirra en í vor sem leið, þegar þeir settust í ráðherrastólana og lofuðu þjóðinni því, að öllu skyldi óhætt, - þeir skyldu stýra fram hjá öllum vanda meðan deilan um kjördæmamálið yrði til lykta leidd, en alveg sérstaklega skyldu þeir þó vaka yfir dýrtíðarmálunum. Þjóðin þyrfti ekkert að óttast í því efni. Við framsóknarmenn gerðum okkur engar gyllivonir í þessu sambandi: Við bárum fram aðvaranir okkar í tíma eins og skyldan bauð. En okkur var ljóst frá öndverðu, hversu fara mundi; þegar þeir menn úr Sjálfstfl., sem úrslitum mála réðu á aukaþinginu 1941, tækju við forustu í fjárhagsmálum þjóðarinnar með „stuðningi“ Alþýðuflokksmanna og sósíalista, sem höfðu lýst yfir því, að einn meginkostur nýju stjórnarinnar væri sá, að hún væri svo veik, að hún gæti ekki stjórnað. Nú er þannig ástatt í landinu, að allar flóðgáttir í kaupgjalds- og verðlagsmálum hafa verið opnaðar upp á gátt. Kaupgjaldið í landinu hækkar dag frá degi. Vinnustöðvanir eru daglegt brauð. Verðbólgan og seðlaflóðið vex svo hratt og svo ört stækkandi skrefum, að enginn gerir sér grein fyrir, hvað þá meir. Allir hugsa um það eitt að komast ekki skemmra en hinir, að dragast ekki aftur úr í kapphlaupinu, og er það vorkunnarmál, þegar ekki bólar á neinni viðleitni til þess að halda aftur af þessari þróun. Sennilega halda margir í dag, að þessar hækkanir færi þeim gróða, en bráðlega munu menn sannfærast um hið gagnstæða. - Menn munu brátt sjá, hvernig dýrtíðarbylgjan rís hærra og hærra, unz hún brotnar á þeim sérstaklega, sem hefur verið talin trú um, að þeir væru að vinna sigra. Alþýðuflokksmenn, kommúnistar og sjálfstæðismenn geta hrósað þeim sigri, að þeir snauðu gerast nú snauðar í og hinir ríku ríkari með hverjum degi, sem líður, eins og hv. þm. Seyðf., Haraldur Guðmundsson, orðaði það, þegar hann lýsti áhrifum verðbólgunnar á efnahag manna í landinu. Það er grátbroslegt að heyra þá, sem fyrir nokkrum mánuðum voru óþreytandi að lýsa því, hve grunnkaupshækkanir væru tvíeggjað sverð fyrir verkalýðinn, og að verðbólgan væri engum skaðlegri en honum, fagna því nú ákaft, að tekizt hefur að rífa niður dýrtíðarráðstafanirnar og að verðbólgan vex nú með meiri hraða en nokkru sinni fyrr. Það er ekki alveg víst, að þeir, sem fagna nú sigrinum, hljóti jafnmikla viðurkenningu síðar og þeir hljóta nú hjá þeim mönnum, sem þeim hefur tekizt að blinda í bili. Þess mun skemmra að bíða en margur hyggur, að í ljós komi, hversu alþýðu landsins verður hagkvæm sú niðurstaða, sem verður í atvinnu- og félagsmálum þjóðarinnar, ef svo fer fram sem nú horfir í þeim málum. Ekki bólar á nokkurri jákvæðri viðleitni af hálfu stjórnarvaldanna til þess að stöðva upplausnina, og þeir, sem hafa borið ábyrgðina og skipulagt smáskæruhernaðinn til þess að rífa niður dýrtíðarl., virðast ekki vera neitt á þeirri leið að stuðla að því á nokkurn hátt, að nokkur endir geti orðið á öngþveitinu. Ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar virðast ætla að lifa áfram samkvæmt þeirri meginreglu, að ekkert skipti máli nema kjördæmabreytingin og að þeim beri engin skylda til þess að leita lausnar á neinu máli nema því. Ríkisstj. veit ekki sitt rjúkandi ráð, og það er til marks um stefnuleysi hennar í dýrtíðarmálunum, að á sama tíma sem hún horfir aðgerðarlaus á hið tryllta kapphlaup kaupgjalds og verðlags, sem nú er hafið, mokar hún fé úr ríkissjóði til þess að halda niðri verðlagi á einstökum vörutegundum á innlendum markaði. Slíkt er nákvæmlega jafnárangursríkt og að ausa vatni í botnlaust ílát. Í framleiðslumálum landsmanna er ástandið þannig, að höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar vantar stórkostlega vinnuafl. Margir bændur fá ekki kaupa- eða vinnufólk, hvað sem þeir bjóða í kaup. Niðurstaðan verður sú, að bústofn landsmanna minnkar og matvælaframleiðslan þverr, og er það ekki óglæsileg þróun, eða hitt þó heldur, á sama tíma sem líkur benda til, að aðflutningar til landsins muni minnka stórkostlega. Til dæmis um ástæður sjávarútvegsins má nefna aðeins eitt. Síldarverksmiðjur ríkisins geta ekki starfrækt allar verksmiðjur sínar vegna skorts á vinnuafli í landi, Þannig hefur gamla verksmiðjan á Raufarhöfn ekki verið rekin vegna þess, að hana vantar örfáa menn til starfa. Ef þeir fengjust, væri unnt að reka þarna verksmiðju, sem bræðir 1000 mál síldar á sólarhring. Á sama tíma hafa síldarskipin legið tugum saman og beðið eftir löndun. Sjómenn tapa, útgerðarmenn tapa, og þjóðin tapar. En fólkið, sem hefði getað sinnt þessum störfum, vinnur að byggingu skrauthalla hér í Rvík, sem stríðsgróðamennirnir láta reisa, og við ýmsar aðrar álíka aðkallandi framkvæmdir. Enginn hefur hreyft hönd né fót til þess að reyna að ráða bót á þessu öngþveiti, enda þótt Framsfl. gerði strax í vor allt, sem hann gat, til þess að vekja athygli upplausnarflokkanna á því, hvað gera þyrfti í þessum málum. Um það skeytti enginn. Allt varð að víkja fyrir kjördæmamálinu og þeim flokkshagsmunum, sem Sjálfstfl. sá hilla undir í sambandi við lausn þess. En hvað skyldu þeir vera margir, sem nú eru ánægðir með þá stefnu, sem tekin var, og hvað skyldu hinir vera margir, sem hafa áhuga fyrir því, að halda áfram þessum leik? Framsfl. gerði sér nokkrar vonir um, þegar Alþ. kom saman fyrst, að forustumenn þeirra flokka, sem stóðu að kjördæmamálinu, mundu hafa áhyggjur af því, hversu nú horfir í landsmálum. Framsóknarmenn gerðu sér vonir um, að þeir mundu nú hljóta að gera sér ljósa nauðsyn þess að snúast gegn upplausninni og þá jafnframt, að forustumenn flokkanna mundu viðurkenna, að engar líkur væru til, að nægilega föstum tökum yrði tekið á þeim vandamálum, sem fyrir liggja, ef haldið væri áfram að berjast um kjördæmamálið og stofnað til kosninga enn á ný í haust, eða öllu heldur snemma vetrar. Framsfl. taldi sér skylt að gera allt, sem í hans valdi stæði til þess að vekja athygli hinna flokkanna á því, hvernig ástatt væri, og gera tilraun til þess að fá samtök um, að þjóðinni yrði ekki hrundið út í nýja kosningabaráttu, sem hlyti að verða þess valdandi, að upplausnin héldi áfram. Framsfl. er það vel ljóst, að nauðsynlegar ráðstafanir verða ekki gerðar með kosningar fram undan. Framsfl. ritaði því hinum flokkunum í byrjun þessa Alþingis og skoraði á þá að leggja stjórnarskrármálið til hliðar, þar sem hér væri komið, hætta kosningabaráttunni, en snúa sér í þess stað að lausn vandamálanna og mynda stjórn um framkvæmd þeirra. Erindi Framsfl. hefur verið birt, bæði í blöðum og útvarpi, og sé ég því ekki ástæðu til að lesa það hér upp, enda hef ég þegar komið inn á aðalefni þess. Erindi þessu hafa allir flokkarnir svarað neitandi og lýst yfir, að þeir mundu ekki hætta við samþykkt stjórnarskrármálsins og að kosið verði á þessu hausti eða snemma í vetur. Því er ekki einu sinni að heilsa, að flokkarnir hafi svarað þessu erindi Framsfl. um að fá samtök um lausn nauðsynjamálanna kurteislega neitandi. Flokkarnir hafa látið blöð sín svara erindi Framsfl. með fúkyrðum og árásum á okkur fyrir það, að við skulum hafa látið okkur detta það í hug, að þeir vildu taka upp samstarf um nauðsynjamál þjóðarinnar í stað ófriðar, upplausnar og nýrra kosninga, og það sama hafa þm. flokkanna gert. Þegar verið var að ræða erindi Framsfl. í hinum flokkunum, voru blöð sjálfstæðismanna t. d. látin birta hverja árásargreinina af annarri á okkur út af erindinu, og skulu hér aðeins tekin tvö sýnishorn af því, hvernig Sjálfstfl. telur sér sæma að ræða vandamálin á þessum örlagaríkustu tímum, sem þjóðin hefur lifað: „Fals Framsóknar. Sjálfstfl. hefur lýst því yfir, að hann telji, að Alþingi því, sem nú situr að störfum, beri að ljúka sem fyrst, þannig að kosningar geti farið sem fyrst fram. Frá þeirri yfirlýsingu sinni mun flokkurinn ekki hvika. Framsókn mun hins vegar gera allt, sem unnt er til þess að tefja þingið. Herbragð hennar er hið sama og áður, svikin, falsið og yfirdrepsskapurinn. Yfirlýsingar framsóknarmanna um, að þeir vilji ekki tefja störf þingsins, eru af þessum rótum sprottnar. Engan þarf að undra það, þó að þessir menn komi bráðlega með einhver tylliboð um samvinnu og samstarf að vandamálum þjóðfélagsins.“ „En Framsókn mun ekki verða að ósk sinni. Þjóðin þekkir of vel vélráð hennar og fals til þess, að tylliboð hennar verði tekin alvarlega“ Teningunum hefur nú verið kastað með neitandi svörum við erindi framsóknarmanna um samstarf. Flokkarnir færa fram þær ástæður fyrir neitun sinni, að þm. þeirra séu bundnir við afgreiðslu kjördæmamálsins, - þeir séu kosnir til þess að leggja á stjórnarskrárbreytinguna fullnaðarsamþykki, en hins vegar sé vel kleift að leysa jafn vel úr vandamálum þjóðfélagsins, þótt kosningar séu framundan. Þetta tvennt skal athugað örlítið, - hið síðara fyrst. Sú fullyrðing forustumanna flokkanna, að kosningabarátta hafa engin áhrif á lausn vandamálanna, stríðir gegn því, sem vitað er og viðurkennt af öllum, sem nokkra reynslu hafa í stjórnmálum. Hver einasti Íslendingur veit t. d., að það ástand, sem skapaðist í stjórnmálum landsins á síðast liðnu ári og er undirrót þess, sem nú er að gerast, átti ekki sízt rætur sínar að rekja til þess, að samkomulagið um kosningarfrestunina var rofið. Vilja menn ekki líta í kringum sig og sjá, hvað núna er að gerast í landinu, t. d. í kaupgjaldsmálunum og sérstaklega hjá þeim flokkum, sem standa að ríkisstj. - Þykir mönnum ekki sennilegt, að þeir flokkar, sem beinlínis nærast á upplausnarástandinu, muni hafa mikinn áhuga á sterkum, jákvæðum ráðstöfunum fyrir kosningar? Þykir mönnum trúlegt, að þeir, sem byggja sína pólitísku tilveru á ágreiningi um dægurmál, muni gera harðsnúnar tilraunir til þess að koma á friði í landinu rétt fyrir kosningar? Það þarf ekki annað en lesa blöð sjálfra stjórnarflokkanna nú um þessar mundir til þess að sjá, hve dyggilega þeir ástunda eða hitt þó heldur að skapa það hugarfar og þann skilning, sem allir vita, að þarf að vera fyrir hendi, ef samstarf á að takast, og þær ráðstafanir að koma að fullu gagni, sem nú þyrfti að gera. Nei, forustumenn upplausnarinnar vita það jafnvel og við, að áframhaldandi kosningabarátta leiðir ekki til farsældar eða úrlausnar vandamála, en vilja ekki viðurkenna það, og þeir hafa ekki þrek né vilja til þess að snúa við á þeirri leið, sem þeir eru á, enda þótt þeir hljóti að sjá, í hvert óefni stefnt er. Framsfl. hefur gert það ljóst, - og gert það í tíma, svo að ekki verður um sakazt eftir á - , að frá hans sjónarmiði er af hálfu hinna flokkanna tekið á málunum með slíku ábyrgðarleysi með því að stofna enn til nýrra kosninga, að hann mun ekki tala þátt í eða styðja neina ríkisstj., sem að slíku stendur. Hins vegar mun þingflokkur framsóknarmanna að sjálfsögðu, hverjir sem með völdin fara, styðja hvert það mál, sem flokkurinn telur horfa til gagns fyrir þjóðina. Það leynir sér ekki, að þeir flokkar, sem standa að kjördæmamálinu, hafa orðið slæma samvizku, og að þeim er ljóst, hversu mikilli gagnrýni framkoma þeirra sætir nú meðal landsmanna. Reyna þeir nú að draga athyglina frá sér með því að telja mönnum trú um, að Framsfl. hafi brugðizt skyldu sinni með því að leggja svo greinilega sem hann hefur gert ábyrgðina á þeirri upplausn, sem enn er í vændum, á þá flokka, sem ráða því, að áfram er haldið kosningabaráttunni. Þeir segja: Framsfl. vill ekki gegna skyldum sínum við þjóðfélagið, nema hann fái eitthvað í staðinn. - Ég dreg í efa, að ófyrirleitnari blekkingar hafi nokkurn tíma verið notaðar í stjórnmálabaráttunni en þessi málflutningur hinna sameinuðu flokka, til þess að draga athygli manna frá þeirri ábyrgð, sem þeir einir bera á því, hvernig komið er og hvert stefnt er. Hvenær hefur Framsfl. skorazt undan því að eiga þátt í að leysa vandamál þjóðarinnar á Alþ.? Við höfum lýst yfir því skýrt og opinberlega, að það stendur ekki á okkur að styðja hvert nauðsynjamál, enda væri annað í lélegu samræmi við vinnubrögð Framsfl. undanfarið. Hitt er annað mál og því óskylt, að stuðningsflokkar kjördæmamálsins hafa tekið á sig ábyrgðina á stjórn landsins með því að virða að vettugi, bæði í vor og aftur nú, tillögur framsóknarmanna um það, hvernig taka skyldi á stærstu málunum. Þeir bera því ábyrgðina, og hún verður ekki frá þeim tekin. Hér er komið að kjarna málsins og orsök þess taugaóstyrks, sem einkennir málflutning stjórnarsinna um þessar mundir. Þeim þykir það óþarfi af framsóknarmönnum að minna þessa þrjá flokka á, að þeir hafi nokkrar skyldur við þjóðina, að þeir taki á sig nokkra ábyrgð, þó að þeir fari sínar eigin leiðir alveg án tillits til þess, sem Framsfl. telur rétt. Þeir eru einnig búnir að uppgötva það, að það eru til fleiri mál en kjördæmamálið, og þó alveg sérstaklega hitt, að almenningur í landinu gerir sig ekki ánægðan til lengdar með þau svör af hálfu þessara flokka, þegar rætt er um stefnu stjórnarinnar í öðru en kjördæmamálinu, að allt sé í lagi - menn geti verið óhræddir, þeir eigi ekki samleið um neitt nema kjördæmamálið. Þetta er svarið, sem sjálfstæðismenn hafa haft á reiðum höndum, þegar talað hefur verið við þá um valdatöku þeirra með stuðningi sósíalista og Alþfl., og svarið, sem Alþfl. og Sósfl. hafa tilbúið, þegar rætt er um stuðninginn við Sjálfstfl. Ástandið er nú orðið þannig í landinu, að þessi ábyrgðarlausu svör eru hnefahögg í andlit allra hugsandi manna, hvaða flokks sem þeir telja sig til. Það er ekki lengur hægt að leika þennan ábyrgðarlausa leik án þess að verða fyrir áfellisdómi þeirra, sem ekki eru blindir ofstækismenn. Nú spyrja menn um gervallt landið: Hvað ætla þeir flokkar, sem enn á ný standa saman um kjördæmamálið og enn nýjar kosningar, að gera til þess að stöðva það öngþveiti, sem nú ríkir í málefnum þjóðarinnar? Á enn að nota gömlu svörin: allt sé í lagi, ekkert að óttast. Þeir geti ekki komið sér saman um neitt nema kjördæmamálið. Halda menn, að þessi svör dugi nú eða séu viðeigandi eins og komið er? Framsfl. hefur ekki ráðið rás viðburðanna á Alþ. eða í stjórn landsins undanfarna mánuði. Það hefur verið breytt þveröfugt við það, sem bann lagði til. Framsfl. ræður ekki afgreiðslu mála á þessu þingi, það hafa aðrir sameinazt um það, og enn hefur verið gengið þvert á þá leið, sem Framsfl. taldi þá einu færu. Þeir, sem hafa tekið forustuna í vor og nú - ef hægt er að tala um forustu í þessu sambandi - bera ábyrgðina, en þrátt fyrir það mun ekki standa á Framsfl. að styðja þá að hverju því máli, sem til bóta horfir. Þá er rétt að athuga nokkuð aðra hlið á þessu máli. Flokkar þeir, sem standa að kjördæmamálinu, hafa haldið því á lofti til afsökunar á framferði sínu undanfarið, að framsóknarmenn væru þjóðhættulegir ofstopamenn og af því leiddi, að það yrði að sitja fyrir öllum öðrum málum, hve nauðsynleg sem þau annars væru, að minnka áhrif Framsfl. á landsmálin - setja hann á sinn stað, eins og það er orðað. Er nú mögulegt fyrir nokkurn mann eða nokkurn flokk að auðmýkja sig freklegar en þessir menn gera nú með því að halda því fram, að ekki sé eða verði unnt að stjórna landinu, nema þessir þjóðhættulegu ofstopamenn taki að sér landsstjórnina? Til hvers á þjóðin að fórna öllu því, sem fórnað verður, á altari upplausnarinnar á meðan verið er að knýja kjördæmamálið fram, ef trúa má nokkru orði af öllu því, sem þessir menn segja um afleiðingar þess fyrir landið og þjóðina, ef Framsfl. ekki telur sér fært að bera ábyrgð á stjórn eða takast á hendur stjórn landsins um nokkurra mánaða skeið? Er hugsanlegt, að fram geti komið gleggri vitnisburður um ráðleysi þeirra flokka, sem standa að kjördæmamálinu, en hrópyrði þeirra um Framsfl. annars vegar og hrókaræður þeirra hins vegar um þann voða, sem þjóðinni sé búinn, af þeim sjálfum yrði falin landsstjórnin í nokkra mánuði enn, án íhlutunar Framsfl.? Finnst mönnum þetta ekki glæsilegur vitnisburðar um nauðsyn þess að styrkja þessa flokka á Alþ., og að það sé vinnandi til, þótt eitt og annað verðmæti fari í súginn á meðan verið er að koma slíkri þjóðþrifaframkvæmd í verk? Þá er rétt að athuga nokkuð þá fullyrðingu flokkanna þriggja, að niðurstöður kosninganna sýni það, að þjóðin fallist á kjördæmabreytinguna. Þeir segjast vera bundnir við að afgreiða kjördæmamálið af því, að 29 alþm. séu til þess kosnir, eins og þeir orða það. Mér virðist þurfa meira en lítil brjóstheilindi til þess að túlka niðurstöður kosninganna einhliða á þennan veg. Það er staðreynd, að þeir flokkar tveir, sem beittu sér fyrir kjördæmamálinu, töpuðu mjög miklu fylgi meðal þjóðarinnar, og mun nærri sanni, að Sjálfst.- og Alþfl. hafi tapað 5500 atkv., og er það langmesta atkvæðatap, sem dæmi eru til um hér um langan tíma í stjórnmálasögu landsins. Hins vegar vann Framsfl. á, sá eini flokkur, sem stóð á móti kjördæmabreytingunni. Forkólfar þessara flokka vita jafnvel og ég, að fjöldi þeirra, sem kusu frambjóðendur þeirra nú, gerðu það þrátt fyrir afstöðu flokkanna til kjördæmamálsins, en ekki vegna hennar. Óánægjan með kjördæmamálið, og þá alveg sérstaklega óánægjan yfir að taka það upp á þessum tímum, var mjög almenn hjá liðsmönnum þessara flokka, þótt margir gerðu þá kórvillu að greiða atkv. sem flokksmenn, en ekki um kjördæmamálið. Gangur málsins virðist nú eiga að verða sá, að forustumenn flokkanna taki upp óvinsælt og ótímabært mál, sem fjöldamargir flokksmenn þeirra telja misráðið. Forustumenn og áróðursmenn flokkanna grátbiðja menn að láta ekki þessa óánægju með málið, sem um er kosið, valda því, að þeir snúi baki við flokkunum. Einstakir óánægðir kjósa um málið og kjósa gegn flokki sínum, aðrir eru hálfir og sitja heima. En flestir láta undan áróðursmönnunum og kjósa sem flokksmenn. Þegar svo kosningum er lokið, þá koma forustumenn flokkanna fram á Alþ. og segja: Við erum bundnir af kosningunum, meiri hl. þjóðarinnar vill þetta. Þó vita þessir menn, að flokkaskipun er nú svo komið hér á landi, að í almennum alþingiskosningum er ekki hægt að fá fram þjóðarvilja um einstök mál. Við þetta situr síðan, og hver bindur annan, þótt þjóðarnauðsyn krefjist þess, að málið sé lagt til hliðar. Þetta kjördæmamál hefur aldrei verið mál þjóðarinnar og verður ekki. Málið hefur verið pólitískur leikknöttur þeirra, sem á oddinum eru hafðir í flokkunum, en margir þeirra, sem eru óánægðir, hafa ekki lagt hönd að því að stöðva upplausnina og mega því sjálfum sér um kenna. En lítil mun verða framtíð lýðræðisins á Íslandi, ef slík víti verða ekki til varnaðar. Það er bersýnilegt af kosningaúrslitunum, að kjördæmabreytingin tryggir ekki, og alls ekki til frambúðar, þær breytingar á skipan Alþingis, sem fyrir þingflokkunum vakti, er henni fylgja fram, og það er alveg óhætt að fullyrða, að eftir að menn nú sjá fram á þetta annars vegar, og hins vegar þann háska, sem þjóðinni er búinn, ef enn verður stofnað til nýrrar sundrungar, þá er andúðin gegn stjórnarskrárbraskinu enn almennari en nokkru sinni fyrr. Með þetta er heldur alls ekki farið dult. Hvar sem tveir menn eða fleiri hittast á förnum vegi, lýsa menn áhyggjum sínum yfir því, hvernig horfir í stjórnmálum og atvinnumálum landsins, - og það alveg án tillits til þess, hvaða flokkum menn fram til þessa hafa fylgt. Menn verða hins vegar að gera sér það alveg ljóst, að það er ekki nóg að láta skoðanir sínar koma fram í einkaviðtölum. Menn verða að hafa þrek til þess að skilja við þá flokka, sem hafa brugðizt trausti þeirra. Túlkun flokkanna á niðurstöðum nýafstaðinna alþingiskosninga, sýnir gleggra en flest annað, hvert hin blinda flokksþjónusta leiðir. Fátt er svo með öllu illt, að ekki boði nokkuð gott, segir gamalt máltæki. Nú hefur verið ákveðið, að alþingiskosningar fari fram seint í haust. Það hlýtur að hafa í för með sér margvíslegt tjón, og er óverjandi með öllu, eins og við framsóknarmenn höfum sýnt fram á, og ég fullyrði, að fyrir slíkri ráðstöfun er enginn áhugi hjá þjóðinni. En af þessu hefur þó eitt gott leitt. Menn hafa nú séð vinnubrögð flokkanna, sem standa að kjördæmabreytingunni, og alveg sérstaklega vinnubrögð Sjálfstfl., sem hefur tekið að sér forustuna í þeim leik með fjöregg þjóðarinnar, sem nú er leikinn. Vilja menn draga réttar ályktanir af því, sem þeir hafa heyrt og séð? Hafa menn þrek og drengskap til þess að meta málstað meira en flokksfjötra, til þess að fleygja frá sér gömlum fordómum, til þess að meta þörf þjóðarinnar meira en gömul kunningjasambönd? Ef nægilega margir alþingiskjósendur á Íslandi hafa vilja og þrek til þess að taka afstöðu í alþingiskosningunum, sem framundan eru, eftir því einu, hvernig þeir líta á þá atburði, sem nú eru að gerast og hafa verið að gerast í stjórnmálum landsins, - þá gæti svo farið, að því, sem fórnað hefur verið síðustu mánuðina, yrði ekki til einskis fórnað. Lokabaráttan í kjördæmamálinu er enn óháð. Hún verður háð í haust, úr því að þeir flokkar, sem að stjórnarskrárbreytingunni standa, hverfa ekki frá fyrirætlunum sínum um að knýja málið fram. Baráttan verður háð um allt land, þar sem fólkið í dreifbýlinu mun kappkosta að efla Framsfl. til þess að draga úr áhrifum kjördæmabreytingarinnar. En alveg sérstaklega mun lokabaráttan verða háð í tvímenningskjördæmum landsins, þar sem með löggjöf á að tryggja Sjálfstfl. annað þingsætið, enda þótt hann hafi ekki nema rúman þriðjung atkv. Þannig verður lokabaráttan í kjördæmamálinu háð, og allir, sem vilja vinna gegn þeirri upplausn í stjórnmálum, sem þróazt hefur undanfarið og þróast mun fram yfir næstu kosningar, munu leggja lóð sitt á vogarskálina með framsóknarmönnum, um leið og þeir hrinda árásinni á rétt dreifbýlisins til þess að eiga fulltrúa á Alþingi. Eins og öllum er kunnugt, fóru alþingiskosningar fram 5. júlí s. l. Þess hefði mátt vænta, að ríkisstj. hefði sýnt svo mikinn þegnskap og tekið svo mikið tillit til sveitanna, að hún hefði reynt að hraða afgreiðslu málsins, ef hún var á annað borð ráðin í að knýja það fram. Það hefði átt að mega treysta því, að almennar kosningar til Alþ. að nýju yrðu látnar fara fram á þeim tíma, sem sæmilegastur gæti talizt fyrir fólkið í sveitum landsins, úr því sem var að ráða. En því fer alls fjarri, að ríkisstj. hafi haft þetta sjónarmið. Eigi verður annað séð en viljandi hafi verið að því unnið að draga kosningarnar fram á haust og jafnvel fram á vetur. Heilli viku var eytt í það að telja atkvæðin í kjördæmunum, sem hefði ekki þurft að taka nema tvo sólarhringa, - og engar ráðstafanir voru gerðar til þess að flýta endanlegum útreikningi kosninganiðurstöðunnar og skiptingu uppbótarþingsætanna. Þar á ofan var svo Alþingi ekki kvatt saman fyrr en 4. ágúst og þar með endanlega loku fyrir það skotið, að kosningar yrðu fyrr en um eða eftir miðjan október. Þannig ætla nú stjórnarflokkarnir að reka smiðshöggið á kjördæmamálið. Þeim mun væntanlega eftir allt saman ekki hafa þótt líkurnar fyrir flokkslegum árangri af kjördæmabreyt. meiri en svo, að vissara væri að þreyta kosninguna á þeim tíma, sem þeir gátu átt von stuðnings íslenzkrar haust- og vetrarveðráttu við illan málstað. Er þessi endir á baráttunni um kjördæmamálið í fullu samræmi við upphafið. Hitt er svo annað mál, að nokkuð getur orkað tvímælis, hvort kjósendur í byggðum landsins reynast jafn geðlausir og forkólfar kjördæmamálsins gera ráð fyrir. Mætti vel svo fara, að ýmsum hlaupi kapp í kinn, þegar enn er nú höggvið í hinn sama knérunn, og að svo kynni að skipast, að þetta síðasta bjargráð stjórnarflokkanna í kjördæmamálinu, - þetta snjallræði til þess að auka rétt dreifbýlisins, eins og það heitir auðvitað á máli stjórnarflokkanna, - reyndist þeim eigi miklum mun haldbetra en hin fyrri, sem grínið hefur verið til. Það hefur verið gefið í skyn í blöðum andstæðinganna og einnig hér í umr., að Framsfl. vilji, að nauðsynjalausu, tefja meðferð stjórnarskrármálsins á Alþingi. Þess vegna hafi hann viljað vísa frv. til nefndar í neðri deild og krafizt útvarpsumræðna um málið. Í tilefni af þessu vil ég lýsa yfir eftirfarandi fyrir hönd Framsfl.: Framsfl. óskaði eftir nefndarskipun vegna þess, að hann taldi nauðsynlegt að ráðrúm fengist til að reyna það til þrautar, hvort náðst gæti samkomulag um að láta kosningabaráttu niður falla og að þingið sneri sér að lausn aðkallandi vandamála. Hann óskaði útvarpsumræðna, til þess að þjóðin gæti fengið tafarlaust að vita úrslit þeirra samkomulagsumleitana og þau rök, sem það mál varða. Nú er hins vegar fullreynt, að frv. þetta verður knúið fram í þinginu, og þar með nýjar kosningar, og frekari umr. þar með tilgangslausar. Ég lýsi þess vegna yfir því fyrir hönd Framsfl., að hann muni enga ósk bera fram um, að málinu verði vísað til nefndar í efri deild og leyfa fyrir sitt leyti hvers konar afbrigði frá þingsköpum, sem ríkisstj. kann að fara fram á, til þess að hraða afgreiðslu málsins frá þinginu. Sama máli gegnir um frv. um afnám gerðardómslaganna, sem einnig er sýnt, að muni ná fram að ganga með liðstyrk stjórnarflokkanna þriggja. Framsfl. mun einnig fyrir sitt leyti leyfa afbrigði frá þingsköpum til að hraða meðferð þess máls, og láta sér nægja þá meðferð í nefnd, sem það þegar hefur hlotið í efri deild. Er þá jafnframt gengið út frá því, að ríkisstj. hlutist til um, að jafnhliða verði lokið afgreiðslu þeirra mála annarra, sem hún vill stuðla að, að fram gangi á þessu þingi, og til þess eru líkleg, svo að þingstörfum megi verða lokið sem allra fyrst - þar sem líta verður svo á, að langt þinghald eins og nú standa sakir, sé þarflaust og alþjóð manna ógeðfellt. Ætti því þinghaldi að geta orðið lokið næstu daga, en ríkisstj. hefur lýst yfir því áður, að hún gerði ráð fyrir þinghaldi til ágústmánaðarloka.

Forseti (EmJ) : Eysteinn Jónsson, fulltrúi Framsfl., hefur nú lokið máli sínu. Hann talaði í 39 mínútur. Þetta verður ekki hægt að jafna í kvöld, en þá á morgun með styttri ræðutíma.



Í raun og veru eru útvarpsumr. um þetta stjórnarskrármál alveg óþarfar. Þetta mál hefur þegar fengið fulla afgreiðsla með þeim kosningum, sem fram fóru í vor, þegar málið var lagt fyrir þjóðina. Þessu máli var því til lykta leitt með þeim kosningum, því að það er þjóðin sjálf, sem hefur úrslitavaldið, og hún fellir eða samþ. þau mál, sem lögð eru undir úrskurð hennar. Framsóknarmenn hafa haldið því fram í blöðum sínum undanfarið, að fylgismenn kjördæmamálsins vildu láta rúmlega 1/3 hluta atkvæða ráða úrslitum í tvímenningskjördæmunum, og telja það hróplegt ranglæti, en þeim finnst það hins vegar réttmætt, að þegar 41 þús. kjósendur greiða atkv. með kjördæmabreyt., en aðeins 16 þús. á móti, þá ráði minni hl. Það er samkv. þeirra skoðun þjóðarvilji. Í bréfi því, sem Framsfl. skrifaði hinum flokkunum, er hann bauð til samstarfs, ef engar kosningar yrðu látnar fara fram, er því haldið fram, að allt sé að komast í upplausn innan lands og að nýjar hættur steðji að okkur utan frá. Ég held nú, að ófriðurinn gangi sinn gang og að það verði alveg jafnmörg skip skotin niður á Atlantshafi, hvort sem kosningar fara fram hér hjá okkur eða ekki, og ég hef ekki trú á, að landið verði fremur tekið, þótt kosningar séu. En ef nú allt er komið í þessa upplausn innan lands, sem framsóknarmenn vilja vera láta, og þeir einir eru færir um að bjarga þjóðinni, því sýna þeir þá ekki ættjarðarást sína skilyrðislaust og vinna björgunarstarfið? Nei, þeir setja það skilyrði, að ef engin stjórnarskrárbreyt. verði samþ. og engar kosningar fari fram, þá skuli þeir taka þátt í að stöðva upplausnina, og þeir bjóða upp á frið og samstarf með öllum flokkum þingsins, ef hætt sé við þetta mál, sem í rauninni er algerlega útkljáð. Þrátt fyrir það, sem Eysteinn Jónsson sagði um frið, held ég, að flestum hafi þótt vera heldur ófriðsamlegur tónn í ræðu hans, og mætti víst segja eitthvað líkt um þá framsóknarmenn og Hvamm-Sturla sagði á sínum tíma, er kona stakk hann með hníf í kinnina á hlaðinu í Reykholti, að með ýmsu móti birtast ástir kvenna. Kosningarnar í vor stóðu fyrst og fremst um kjördæmamálið, og þótt sagt sé eftir á, að kosið hafi verið um önnur mál, veit ég ekki um aðrar kosningar, sem meira hafa fyrst og fremst snúizt um eitt mál, og það hafa allir gengið út frá því, að eftir stutt þing færu fram kosningar eftir hinum nýju lögum. Framsfl. hefur ekki alltaf verið svona hræddur við kosningar, þó að hann telji kosningar nú hættulegar þjóðinni, því að í staðinn fyrir kosningarnar í vor vildi hann hafa almennar kosningar með þeim hætti, sem haustkosningarnar eign að vera. Þá átti kosningabaráttan að vera stutt og friðsamleg. Ég skil ekki í, að þetta ætti að draga úr því hugarfari framsóknarmanna að hafa kosningarnar friðsamlegar. Þessu máli á að geta verið lokið á tveimur mánuðum, og þm. eru í þessa tvo mánuði jafnt bundnir skyldum sínum og á venjulegum tímum, og stjskrl. hindra ekki, að þeir geti sinnt þessari skyldu sinni. Skilyrðin eru þau sömu og á venjulegum tímum, nema ef það er ekki hægt að vinna á sama hátt, þegar skammt er til kosninga og þarf að tala við kjósendur aftur, eins og þegar kosningar eru nýafstaðnar. Ég hygg, að ef menn treysta sér til að vinna friðsamlega saman eftir kosningar, ættu kjósendur að heimta, að menn sýndu það fyrir kosningar. Það er rétt, að ástandið er alvarlegt, en það var það líka í vor, þegar gengið var til kosninga, og það hefur það verið í 3 ár, og skal ég ekki segja, hvort það er alvarlegra nú en það hefur verið á þessu þriggja ára tímabili, enda er hér um hluti að ræða, sem ekki er gott að tala um opinberlega. Kosningafrestunin gafst illa. Hún var reynd, og árangurinn varð sá, að strax var fitjað upp á málum, sem skirrzt hafði verið við að fitja upp á, þegar kosningar stóðu fyrir dyrum. Þá var farið að reyna að vinna á móti því, að stríðsgróðinn dreifðist. Þá var farið að tala um sérstakan launaskatt, sem ekki átti að koma á aðra en þá fastlaunuðu. Þá var farið að tala um skatta, sem leiddu til samstarfs Sjálfstfl. og Framsfl. um síðustu áramót. Það er almenn skoðun, að ekki sé leggjandi út í það að fresta kosningum aftur. Kosningafrestunin gafst illa, og það er ekki hægt að forðast aðrar hættur með því að fresta kosningum, því að kosningafrestunin sjálf er hættuleg. Það er talað um upplausn og ófriðarhættu í þessu sambandi. En vilja menn athuga það, að það, sem talað er um sem aðalupplausnina, sem sé kaupbaráttan, að því leyti, sem hún er ekki af eðlilegum ástæðum, á rætur sínar í sjálfum gerðardóminum, sem nú er verið að afnema. Það er stofnun hans, sem var upphafið að þessari sérstöku tegund af upplausn. Það var ekki hægt að framkvæma hann nema með aðferðum, sem íslenzkir stjórnmálamann hafa skirrzt við að beita, og enda vafasamt, að það hefði verið hægt nema með erlendri aðstoð. Gerðardómurinn tók ekkert tillit til þess, að stríðsgróðinn hefur flætt yfir landið og eftirspurnin eftir vinnu er meiri en hún hefur nokkurn tíma verið. Á þessum sama tíma hefur, fyrir forgöngu ríkisstj. og allra flokka, verið óskað eftir hærra fiskverði, sem kauphækkun til sjómanna, og það skilja allir, að er sú hækkun kemur fram, verður líka að borga landfólkinu meira. Og svo er sá einfaldi sannleikur, að fólkið lætur ekki segja sér það, að ekki sé hægt að dreifa stríðsgróðanum. Það er sams konar og þegar menn sameinast í kaupfélög til þess að dreifa gróða kaupmannanna og þegar talað er um hlutaskipti og sannvirði vinnunnar. Þeir, sem þekkja þessi hugtök, láta ekki segja sér, að ekki sé hægt að dreifa stríðsgróðanum. Svo er annað atriði, og það er það, að til þess að fólkið vinni vel og til þess að félagsskapur verkalýðsins og samtök hans njóti sín, þarf fólkið að semja sjálft, og það þarf að sýna því þann sóma að tala við það. Þá er það einn aðili, sem þingið á að tala við mína, en það eru starfsmenn ríkisins, og það er algerlega óhjákvæmilegt annað en að bæta kjör þeirra nú þegar. Það hefur ekki verið gert annað en fara eftir krókaleiðum til þess að fara kringum þessi lög, sem öllu áttu að bjarga. Þetta er upplausn, vegna þess að það gætir ekki þeirrar ábyrgðar og þess þroska, sem maður gæti búizt við að finna hjá þeim, sem vilja koma á einhverjum friði. Nú standa yfir samningar í Reykjavík milli atvinnurekenda og stjórnar verkalýðsfélaganna, og taka þátt í þeim samningum 3 fulltrúar frá þremur flokkum þingsins, en ég sakna þar 4. mannsins frá 4. flokknum, því að ég bjóst við, að sá flokkur mundi vilja vera með og sýna friðarvilja sinn. En það kann vel að vera, að ekki sé hægt að vinna að slíkum samningum, nema þriðjungur þjóðfélagsins gefi eftir sinn rétt til þess að tvöfalda rétt annarra manna. Ég býst við, að þessir samningar væru þeir sömu, hvort sem kosningafrestun yrði eða ekki, því að samningarnir eru milli aðila með aðstoð þeirra flokka, sem vildu koma á því réttlæti, sem gerðardómurinn leyfði ekki, að komið væri á. Ófriðurinn er mikið notaður til þess að hafa áhrif á landsfólkið, og vissulega kvíðum við þeim áhrifum, sem ófriðurinn hefur á landið. En við vitum, hver áhrif ófriðurinn hefur á viðhorf þeirra þjóða, sem næstar okkur eru, og vegna þess getur okkur virzt, að á slíkum hættutímum eigum við ekki að láta neinum haldast uppi að sýna ranglæti, hvort heldur er í mannréttindamálum eða í kaupkröfumálum. Það er bezt, að við höldum skýrri hugsun og reynum að dæma skynsamlega um það, sem fyrir augun ber, og ekki efast ég um, að við munum standa saman gagnvart utan að komandi hættum og gera saman það, sem í okkar valdi stendur til þess að mæta þeim og afstýra. Ég vil segja, að það sjáist fyrst, að við séum jafnir, þegar við horfumst í augu við hætturnar. Það er eitt einkenni hættunnar, að hún gerir menn jafna, og það væri dálítið nýstárlegt, ef hættan væri notuð til þess að halda við ójöfnuði. Kjördæmamálið á á engan hátt að standa í vegi fyrir samstarfi. Kosningarnar, sem standa fyrir dyrum, eru ákveðnar af þjóðinni sjálfri. Vandamálið er ekki það að kveða niður kosningar í haust. Það er ekki sá vandi, sem þjóðin þarf að leysa. Það er hægt nú þegar að efna til alls þess samstarfs, sem þarf, gegn yfirvofandi hættum, og ég vil segja, að það er að safna glóðum elds að höfði sér að vilja slíta þessu þingi án þess að vilja eiga þátt í að leysa þau mál, sem ekki geta beðið óleyst í þessa tvo mánuði. Það er á margan hátt vel til fallið að skapa samstarf fyrir kosningar, sem þjóðin gæti dæmt um. En það er ekki líklegt til samstarfs, þegar sagt er: Það er sama, hvernig hættan steðjar að; við göngum ekki til samstarfs nema með vissum skilyrðum. Þessir tímar eru miklir baráttutímar, og undangengin 3 ár hafa leitt af sér breyttar aðstæður hjá okkur, en hart finnst mér það, ef stjórnarstefna Framsfl. í þessi 3 stríðsár hefur ekki markað meiri spor en það, að hægt sé að rífa hana niður á þremur mánuðum. Eitthvað hygg ég þá, að hafi verið látið undir höfuð leggjast til þess að búa vel í haginn fyrir þjóðina. Hitt veit ég líka, að það hefur verið lítið um brbl. í þessa 3 mánuði. Það eru mikið breyttir tímar, og hagur manna hefur tekið mjög miklum breytingum. Því er það nauðsynlegt, að þjóðin hugsi um hinar breyttu aðstæður og þau ráð, sem eru tekin til þess að leysa úr vandanum, og þá er bezt, að kjósendur fái að dæma sjálfir. Það, sem hefur gerzt á árinu, er það, að atkvæðisrétturinn hefur verið jafnaður og menn fá nú að semja sjálfir um laun sín, en þetta er hvort tveggja jöfnuður, sem ekki hefur áður verið. Framsfl. hefur í þessum málum, sem nú er lögð áherzla á, beitt sér á móti dreifingu auðsins, þar sem er kaupbindingin, og dreifingu valdanna, þar sem er kjördæmabreyt., en það er einmitt á tímum sem þessum, sem verða stærstu breyt. til jafnaðar og sem ríkust ástæða er til að berjast fyrir jöfnuði, því að annars væri ójöfnuðurinn allt of mikill, og þegar skorað er sérstaklega á þá menn í tvímenningskjördæmunum, sem ekki vilja láta 1/3 hluta ráða 2 mönnum, mun þjóðin hugsa sem svo, að hún vilji ekki, að 13 hluti ráði á þingi. Þetta kjördæmamál var útkljáð í síðustu kosningum, og það er líka útkljáð, að aðrar kosningar fara fram, og sökina á því, að ekkert samstarf getur orðið, eiga þeir, sem setja skilyrði, sem fyrir fram er vitað, að ekki er hægt að ganga að.



Eins og þegar hefur verið upplýst, er það eftir kröfu Framsfl., að hér fara fram útvarpsumr. um stjórnarskrárbreyt., kjördæmamálið. Ég skal byrja á því að lýsa yfir því fyrir hönd Sjálfstfl., að hann telur þetta mál útrætt. Málið er afgert og verður að l. innan skamms. Það er búið að ræða þetta mál í marga mánuði í blöðum, á Alþ., í útvarpi og á ótal fundum um landið allt. Þjóðin hefur greitt um það atkv., og yfir 41 þús. kjósendur hafa verið með, en 16 þús. á móti. 29 alþm. eru bundnir loforðum við kjósendur sína að fylgja þessu máli óbreyttu. Allt þvaður framsóknarmanna um þetta mál hér í d., sem hefur tekið mikinn tíma að undanförnu, hefur verið á þá leið, að við sjálfstæðismenn höfum ekki séð ástæðu til að virða það svars. En þegar heimtað er að ræða við þjóðina alla um þetta mál, þá er skylt að taka þátt í þeim umr., því að þótt kjördæmamálið sé útrætt, er það ekki útrætt, hvernig framkoma Framsfl. hefur verið í sambandi við þetta mál. – Þær ofstopafullu æsingar, sem sá flokkur stofnaði til í sambandi við afgreiðslu þessa réttlætismáls, hafa verið þannig, að gild ástæða er til að víkja þar að og minna á fáein atriði, sem úrslit kosninganna hafa sannað. Öll kosningabaráttan var rekin þannig af hálfu framsóknarmanna, að allt skyldi miða við það, hvort þeir skyldu fá stöðvunarvald á þingi til þess að drepa þetta mál. Þeirri ofsalegu baráttu hafa þeir gersamlega tapað. Það stríð er búið með fullum ósigri framsóknarmanna. Þeir hafa tapað kosningunum alveg samkv. sínum eigin röksemdum og takmarki, sem þeir lýstu yfir meðan baráttan stóð. Þá er þess að geta, að allar æsingarnar, sem þessir menn stofnuðu til úti á landinu, voru af þeirra hálfu byggðar á því, að hér væri um að ræða heilagt varnarstríð fyrir dreifbýlið gegn höfuðstaðarvaldinu, Rvík. Þetta var reynt að berja inn í fólkið með allri þeirri áróðurstækni, sem hægt er að beita, og þú að undarlegt sé, eru líkur til, að þessi blekking hafi verkað á nokkurn hluta kjósendanna í landinu, einkum þar sem ókunnugir menn voru til varnar. Nú hefur reynslan sannað það áþreifanlega, er áður var vitað, að þetta er hin herfilegasta blekking. Baráttan var ekki milli Reykjavíkur og dreifbýlisins, heldur um það að koma á réttlátari skiptingu valdsins samkvæmt kjósendavilja utan Reykjavíkur. Nú er ljóst, að fylgjendur þessa máls fengu nærri 24 þúsund atkv. utan Rvíkur, og 12 þm. kosna, en andstæðingarnir, framsóknarmennirnir, fengu 15 þús. atkv. og 20 þm. Annar aðilinn þurfti aðeins 750 atkv. á þm., en hinn 2000 atkv., allt utan Rvíkur. Slíkt kemur nú aldrei fyrir aftur, og er það vel. Hefði hin nýja skipun verið í gildi, mundi breyt. á þessu hafa orðið sú, að fylgjendur málsins hefðu fengið kosna 17 þingmenn, en Framsfl. 16 miðað við þær kjósendatölur, sem þessar kosningar sýna. Í næstu kosningum hlýtur breytingin þó að verða talsvert meiri, af því að reynslan hefur sannað, að Framsfl. fór með fals og blekkingar, og þá er baráttan um þetta mál búin að vera. Má því ætla, að fleiri menn en áður átti sig á því, hvílíkur félagsskapur Framsfl. er, enda kemur nú fleira til, er opnað geti augu þeirra manna, sem lagt hafa trúnað á blekkingarvaðalinn. Er í því sambandi vert að minnast á það einkennilega bréf, sem Framsfl. skrifaði nýlega hinum flokkunum hér á þingi og þeir allir svöruðu í aðalatriðum á eina leið. Verð ég að mótmæla því sem algerlega röngu, sem 1. þm. S.-M., Eysteinn Jónsson, sagði áðan, að svörin hafi verið ókurteisleg. Í þessu bréfi var það nokkuð rakið, hver vandi sé nú fyrir höndum í atvinnulífi og menningu þjóðarinnar og hver nauðsyn sé á, að allir stjórnmálaflokkar séu samtaka um að mæta þessum vanda og vinna saman. Er þar að vísu margt réttilega sagt, en ekkert annað en það, sem þeir menn vita allir, er sæti eiga á Alþ., og þeir aðrir, sem aðstöðu hafa til að fylgjast með því, sem hefur verið að gerast að undanförnu. - Framsfl. býður svo hinum flokkunum lið sitt og samvinnu til að forða þjóðfélaginu frá þeim voða, sem fram undan sé. En flokkurinn setur eitt skilyrði fyrir sinni dýrmætu aðstoð, og skilyrðið er, að hinir flokkarnir svíki stjórnarskrármálið og láti engar kosningar fara fram. Þremur þingflokkum, 29 þingmönnum, er boðið upp á það að fá að komast í samvinnu við Framsfl., ef þeir gerist svikarar áður. Aðgangseyrir er sá að svíkja 41–42 þúsund kjósendur. Þetta er þannig að skilja, að ef þessir 29 þingmenn ætla sér að verða heiðarlegir menn, þá vill Framsfl. enga samvinnu við þá hafa. Þá mega málefni þjóðarinnar fara hvernig sem verkast vill fyrir Framsfl. En ef þessir 29 alþingismenn vilja gerast svikarar, ef þeir vilja kasta burtu sæmd sinni og trausti, þá eru þeim boðin þau glæsilegu boð, að komast í fangið á Framsókn og njóta allrar aðstoðar til að bjarga landi og þjóð á mestu hættutímum. - Það hafa margir menn innan þings og utan undrazt þetta bréf, þetta einstæða tilboð. En ég undrast þetta ekki neitt. Ég þekki Framsfl. betur en margir aðrir, og mér finnst þetta mjög í samræmi við hugsunarhátt, starfsaðferðir og aðra framkomu framsóknarmanna. Raunar er það víst, að enginn félagsskapur í þessu landi annar en Framsfl. hefði getað gert svona tilboð, sent svona bréf. Engir aðrir mundu hafa til að bera þann hroka, þá frekju og þá einstæðu ósvífni, sem í þessu felst. Þó er það nærri furðulegt, að þetta skuli vera sent í umboði 20 alþm., en nokkrir þeirra hafa sennilega ekki áttað sig á því, hvað þeir voru að fara. Það er nokkuð algengt fyrirbrigði í mannlegu félagi, að sjálfhælnir menn hæli sér einna mest af þeim kostum, sem þá vantar. Framsóknarmenn eru engin undantekning í þessu efni. Þeir hafa á undanförnum árum ekki hælt sér af neinu eins og ábyrgðartilfinningu. Þeir einir eiga að vera ábyrgur flokkur, er skilur þörf þjóðarinnar o. s. frv. Þetta sannar regluna, enda hefur reynslan sýnt, að ábyrgðarleysi Framsfl. gagnvart málefnum þjóðarinnar og félagslegu starfi gengur úr hófi fram. Þá sögu þarf ekki mikið að rekja, en á fáein dæmi má benda frá síðara misserinu. Táknrænasta og greinilegasta lifandi myndin þessarar tegundar í liði framsóknarmanna er Hermann Jónasson fyrrv. ráðherra. Á honum valt það meira en nokkrum öðrum, hversu vel gengi að halda saman viðunandi samvinnu milli flokka um landsstjórn og málefnaafgreiðslu. Á síðasta hausti fékk hann því ekki framgengt samkv. vilja sínum, að eitt vanhugsað frv. um lögfestingu kaupgjalds og afurðaverðs yrði gert að stjórnarfrv. Fyrir þetta eitt kastaði hann sér fyrir borð af stjórnarskipinu. En hann skreið upp aftur eftir fáeinar vikur, þegar það eitt hafði gerzt, að búið var að drepa þetta sama frv. á Alþ. Og um leið birti hann þjóðinni hina frægu yfirlýsingu, sem þannig hljóðar: Nú er ég ábyrgðarlaus. Það er eftirtektarvert, að það er engu líkara en að flokkur þessa fallna ráðherra hafi gert þessa yfirlýsingu að sínum einkunnarorðum á því tímabili, sem síðan er liðið, og það er beinlínis sorglegt til þess að vita, að svo stór flokkur núna í okkar litla þjóðfélagi skuli hafa hlaupið slíkar villigötur. En forustan hefur verið ákveðin. - Hermann Jónasson hefur stjórnað förinni. Nokkur dæmi þessu til sönnunar skulu hér nefnd. 1. - Þegar hann lýsti yfir á hátíðlegri stund, á gamlaárskvöld, frammi fyrir allri þjóðinni, að nú þyrftu atvinnurekendur ekki að semja við verkamenn í vinnudeilum, því að ríkisvaldið mundi taka til sinna ráða, þá blöskraði mönnum hrokinn, enda var margt fleira svipaðrar tegundar í þeirri ræðu. Afleiðingarnar hafa líka orðið eftir því, sem til var stofnað. 2. - Þegar bæjarstjórnarkosningar fóru hér fram í vetur, þá töldu framsóknarmenn sig bezt til þess fallna að setja annan svip á höfuðborgina - betri svip. Þeir þóttust ætla að bjarga henni, auka hér allar framkvæmdir og bæta úr öllu, sem aflaga fer, líklega til þess að sveitafólkið kepptist enn meira við að flykkjast hingað. Þá setti Hermann Jónasson sig í odd í baráttunni að óþörfu, en hann fékk vantraust hjá 95% kjósendanna. Framsfl. fékk engan mann kosinn í 15 manna hlutfallskosningu. - Fögru kosningaloforðin dugðu ekki til. Auðvitað af því að Reykvíkingar þekkja betur en aðrir landsmenn starfshætti og stjórnmálaspillingu Framsfl. 3. - Framsóknarmenn urðu fyrstir til að ákveða það s.l. vetur, að nú skyldu verða alþingiskosningar á þessu ári. Þeir höfðu þó í fyrra þótzt ætla að fresta þeim fram yfir stríð. En þegar þessir menn höfðu ákveðið það með miklu yfirlæti, að nú skyldi kjósa, og þegar hinir flokkarnir tóku upp að eðlilegum hætti eitt af ágreiningsmálunum, kjördæmamálið, þá ætluðu framsóknarmenn að ærast af vandlætingu og ofsa. Þá rufu þeir stjórnarsamvinnu við sjálfstæðismenn og höfðu í frammi hótanir og ofstopa eins og kunnugt er. Þá þóttu engin önnur vandamál þess virði, að samvinna um afgreiðslu þeirra yrði áfram. Þá var óhætt að stofna til innlends ófriðar og hirða ekkert um ábyrgðartilfinningu. Síðan hafa þessir menn lifað eftir reglum, sem sagt er, að einn af þeirra beztu mönnum hafi auglýst á framboðsfundi: Hvað varðar okkur um það, hvernig fer með afgreiðslu mála, þegar við höfum ekki lengur menn í stjórn? Þeir hafa látið svo sem þá varðaði ekkert um það, hvernig fer með atvinnulíf og önnur þjóðmál, aðeins ef þeir gætu gert andstæðingum sínum ógagn og sínum flokki gagn. Þeir hafa gert núverandi ríkisstj. alla þá örðugleika, sem þeir hafa mátt. - Þetta hefur komið fram í blöðum þeirra, á fundum og yfirleitt í öllu hinu flokkslega starfi. Sú aðferð er náttúrlega því vítaverðari sem það er víst, að þekkingarleysi hefur ekki verið til að dreifa. Flokkur, sem búinn er að hafa á hendi forustu í stjórn landsins í 15 ár, veit áreiðanlega svo vel, hvílíkir örðugleikar eru á þessum hættutímum fyrir ríkisstj., hver sem hún er, að hann getur ekki borið við þekkingarleysi, þegar hann hefur verið að auka örðugleika ríkisstj. og alls þjóðfélagsins með ofsa sínum og rógburði. - Allt tal og öll skrif framsóknarmanna um upplausn í þjóðfélaginu, sem að engu leyti sé þeim að kenna, en eingöngu þeirra andstæðingum, eru af þessum toga spunnin. Það er að vísu rétt, að á síðari árum fer vaxandi margvísleg upplausn og óreiða í okkar þjóðfélagi. En hitt er líka víst, að það í þessu, sem ekki er sprottið af þjóðinni óviðráðanlegum orsökum, þá á Framsfl. á því meiri sök en nokkur annar hópur manna í landinu. Hann er búinn að ráða mestu um stjórnarfar í 15 ár, og á öllum þeim tíma hefur spillingin í stjórnarfari landsins stöðugt farið vaxandi. Flokkurinn hefur beinlínis lifað og þróazt á því að rægja menn og stéttir, sveitir og kaupstaði, hvað gegn öðru. Árið 1939 var hrunið orðið fyrirsjáanlegt við næsta fótmál. Þá sýndu sjálfstæðismenn þann þegnskap, sem mikið reyndi á tilfinningar og flokksþol, að ganga til samvinnu við hinn syndga valdaflokk, Framsfl. Sú samvinna bar því miður ekki tilætlaðan árangur og kom ekki í veg fyrir áframhaldandi spillingu á ýmsum sviðum. Þó er víst, að fjárhagslega gerði hún svo mikið gagn, að ekki verður tölum talið, og nokkru siðsamlegri var framkoma framsóknarmanna á tímabili en áður. Sennilega hefði þó hruninu ekki orðið að fullu afstýrt, ef ekki hefði komið verðhækkun og peningaflóð stríðsins. En eftir að þetta hefur gerzt, eftir að framsóknarmenn hafa að ástæðulitlu hlaupið frá skyldum sínum í stjórnarsamvinnu, þá er það undravert og næstum ofboðslegt að sjá og heyra framsóknarmenn kenna þeirri stjórn, sem við tók, um allt, sem aflaga fer, mennina, sem á ástandinu eiga allra manna mesta sök. - Slík framkoma er svo fyrir neðan allar hellur, að það gegnir furðu, að nokkur heiðvirður maður skuli ljá slíkum flokki sitt fylgi. Verkalýðs- og kaupgjaldsmálin eru sem kunnugt er einhver vandasömustu og þýðingarmestu viðfangsefni í hverju þjóðfélagi, og hér á landi eru þau það nú á tímum venju fremur. Ástandið er hér nú annað en nokkurs staðar annars staðar þekkist vegna hins fjölmenna setuliðs og hinnar miklu eftirspurnar eftir vinnu frá þess hálfu. Það hefur verið augljóst að undanförnu, að sú aðstaða fyrir ríkisstj., að hafa verkalýðsflokkana í fullri andstöðu á aðra hlið og yfirboð herliðsins á hina, er svo örðug og óheppileg, að hún gat ekki haldizt lengi. Ásakanir Framsfl. um það, að allir árekstrarnir á þessu sviði séu því að kenna, að þeir eru ekki lengur í stjórn, eru áreiðanlega út í bláinn. Ég held, að enginn fullvita Íslendingur utan Framsfl. trúi því, að þessi mál stæðu eitthvað betur, ef Hermann Jónasson hefði verið enn þá forsætisráðherra. Enginn stjórnmálaflokkur er eins óvinsæll hjá íslenzkum verkamönnum og Framsfl. Að deilurnar um kaup og kjör hefðu því verið minni, ef þessi flokkur hefði ráðið, er því fjarstæða. Ef Hermann Jónasson hefði reynt sem ráðh. að jafna kaupdeilur síðustu mánaða með valdheitingu, þá er ekki að vita, hvar við stæðum nú. Það er þó víst, að við stæðum verr, en ekki betur. Mörg önnur dæmi mætti nefna, sem stefna í sömu átt. Eitt þeirra snýr beint að okkur bændunum, þótt ekki sé það mjög stórvægilegt. Það kom í ljós fyrir fáum dögum hér á þingi. Núverandi forsætis- og landbúnaðarráherra, Ólafur Thors, lagði fyrir sameinað þing tillögu um að tryggja bændum fullnægjandi birgðir af síldarmjöli fyrir 32 kr. tunnuna, en nú er söluverðið 20 kr. hærra. Þá stóð upp fyrrv. ráðh. Hermann Jónasson og talaði um það með takmarkalausri fyrirlitningu og yfirlæti, að þetta væri svo sjálfsagt og lítilfjörlegt mál, að það væri varla þess virði að tala um það. Þessi sami maður, sem var landbrh. í fyrra, lét síldarmjölið til bænda þá fara upp í 43 krónur. En þá var kaupgjald við heyvinnu 50–100% lægra en nú, og þá voru afurðir landbúnaðarins í miklu lægra verði en ætla má, að nú verði. - Svona framkoma er svo ógeðsleg, að hún er samboðin framsóknarmönnum einum og þó alls ekki nema sumum þeirra. Hugsunarhátturinn, sem stendur að baki svona framkomu, hann er svo rætinn, að furðu gegnir. Hann er ekki tengdur við það, hvort hægt er að gera bændastétt landsins gagn, heldur hitt, hvort hægt er að koma í veg fyrir það, að núverandi landbúnaðarráðherra fái viðeigandi og réttmæta viðurkenningu fyrir réttan skilning á þessu máli. Það er sama hugsunin, sem á ótal sviðum skýtur upp kollinum hjá framsóknarmönnum, að meta menn eingöngu eftir því, hvar þeir eru í flokki; og málefni eftir því, hver ber þau fram. Og svo leyfa þessir menn sér að tala um blinda flokksþjónustu annarra manna. Ég get hugsað mér, að nú muni allur almenningur utan Alþ. spyrja: Hvernig stendur á því, að nú skuli vera farið að ræða kjördæmamálið í útvarpi, þetta þrautrædda mál? Við hér vitum um orsökina. Hún er sú, að framsóknarmenn trúa því, sem ekki er ósennilegt, að þeir hafi fengið nokkur þúsund atkvæði í síðustu kosningum vegna æsinga sinna og blekkinga út af þessu máli. Þeir halda, að kjósendur trúi því enn; að þeir hafi verið á réttri leið í andstöðunni. Þess vegna vilja framsóknarmenn reyna að viðhalda æsingunni út af þessu máli sem lengst, ef verða mætti til að breiða yfir óvinsældir þeirra út af öðrum syndum. Þeir vilja reyna að viðhalda glæðunum fram yfir næstu kosningar, til þess að koma í veg fyrir, að þær geti farið friðsamlega fram. Allir hinir flokkarnir telja málið útrætt og óviðkomandi baráttunni næst. Þeir hafa, þrátt fyrir allt, sem skeð hefur, boðið Framsfl. vinsamlega og heiðarlega samvinnu um lausn þeirra vandamála, sem fyrir liggja, og eru fúsir til umræðu varðandi þá afstöðu. Næstu kosningar geta þá farið fram á friðsamlegan hátt með það tvennt fyrir augum að ræða um varnir gegn aðsteðjandi vanda, miðað við samvinnu allra flokka, og svo hitt, að fá sem flesta kjósendur til að neyta atkvæðisréttar þar, sem þeir gætu óáreittir af æsingamönnum kosið þá menn og þá flokka, sem þeir treysta bezt. Nú er vitað, að á undanförnum árum hefur Framsfl. gengið lengst allra flokka í æsingum og áróðursfrekju í kosningum. Ef hann vildi næst draga úr þessu, þá mundu hinir flokkarnir, sem skemmra hafa gengið, vissulega fáanlegri til að stilla sinni baráttu enn meira í hóf. Nú gæti að þessu orðið mikil framför, en málþófið um kjördæmamálið og tilboðið í bréfi Framsóknar gefur ekki góðar vonir í þessu efni, og á meðan svo stendur, ber eðlilega að svara eins og til er stofnað. En það, sem gerir samvinnu milli flokka æskilega, er einkum tvennt, eins og á hefur verið drepið. Í fyrsta lagi afstaða þjóðarinnar gegn erlendu setuliði og útlendu valdi, og í öðru lagi möguleikarnir til friðsamlegra samninga milli verkamanna og atvinnurekenda um vinnu- og kaupgjaldsmál. Um hið fyrra þarf ekki að fara næsta mörgum orðum. Það sjá væntanlega allir, sem um það hugsa, að því betri árangurs er að vænta fyrir okkar litlu þjóð sem fleiri menn í landinu standa saman til að vernda okkar hagsmuni og okkar menningu. Að halda áfram að gera jafneinfalt og eðlilegt mannréttindamál eins og kjördæmamálið að æsingamáli, eftir að búið er að afgreiða það, er því ekkert annað en sönnun um andstöðu gegn allri samvinnu. Ef Framsfl. hættir ekki slíkum fíflaskap, þá er af honum einskis góðs að vænta frekar venju, og þá eru öll hans tilboð um samvinnu og frið fals eitt og yfirdrepsskapur. Um verkalýðs- og kaupgjaldsmálin er það að segja, að nú orðið má telja líklegt, að hvað sem menn hafa áður ætlað um þau mál, þá hafi þeir nú sannfærzt um, að þar er engin úrlausn fyrir hendi önnur en sú, að allsherjar samningar verði gerðir með friðsamlegum hætti, sem helzt gildi fram yfir stríð. Á því sviði er komið út í slíkan vanda, að hann verður ekki leystur nema með sterkum og heiðarlegum samtökum. Valdboð og fyrirskipanir ríkisvaldsins koma ekki að haldi, hvað sem Hermann Jónasson og aðrir álíka skammsýnir framsóknarmenn segja þar um. Samningar, sem gerðir eru á friðsamlegan hátt með samþykki beggja aðila, eru það eina, sem dugir. Atvinnurekendur á aðra hlið og Alþýðusamband Íslands og verkalýðsfélögin á hina verða að sýna í þessum efnum skilning og víðsýni og tryggja það, að þeir samningar, sem gerðir verða, haldist. Enda verður þá líka ríkið eða samningsaðilar að leggja við þungar sektir, ef út af er brugðið. En til þess að hugsanlegt sé að koma slíkum samningum á, er auðvitað nauðsynlegt, að helzt allir stjórnmálaflokkarnir standi að þeim. Fyrst og fremst er þó þörf á, að þeir flokkar, sem helzt hafa traust hjá atvinnurekendum og verkalýð landsins, standi fast saman um slíka samninga. Vilji Framsfl. standa utan við þá, verður ekki við því gert. Hann telur sig að vísu stundum bændaflokk og því atvinnurekendaflokk að því leyti. En hann er ekki viðurkenndur og verður ekki viðurkenndur sem slíkur af bændastétt landsins. Því fer fjarri. Hann hefur að undanförnu ekki komið þannig fram, að bændur yfirleitt geti treyst honum, enda þótt hann hrópi mjög um bændavináttu sína um kosningar og þegar hann þykist vera að berjast við hið voðalega og gerspillta Reykjavíkurvald. Þegar um það er að ræða að hefja samvinnu til að tryggja vinnufrið og áframhaldandi óskertan atvinnurekstur og framleiðslu, þá væri þó náttúrlega mjög æskilegt, að flokkur eins og Framsfl. geti þar verið með. En til þess verður hann að velja sér heppilegri forustumenn en þá ráðherra, sem hann hefur teflt fram að undanförnu. Það er líka víst, þrátt fyrir alla galla og allar syndir og allan hroka Framsfl., þá eru vitanlega í starfsliði hans ýmsir mætir menn að eðlisfari og í persónulegum skilningi, enda þótt þeir njóti sín illa í þeim félagsskap, sem þeir starfa í. Þessum mönnum og raunar öllum andstæðingum óska ég þess, að þeir geti hrist sem fyrst af sér flokkslega spillingu og gengið að starfi fyrir réttan málstað á þann hátt, sem það bezta í þeirra eðli vísar til. En þegar ræðumaður Framsfl. hér í kvöld, Eysteinn Jónsson, var að bjóða samvinnu um afgreiðslu nauðsynjamála hér á þingi, þá var það því miður heldur í ósamræmi við þá framkomu, að Framsfl. hefur enn þá tregðazt við það, eins og þegar hefur verið upplýst af hv. þm. V.-Ísf., Ásg. Ásgeirssyni, að leggja til mann með fulltrúum hinna flokkanna til að reyna sættir og samninga í vinnudeilum, sem nú standa yfir. Slík er þeirra þjóðhollusta og samvinna. Ég skal svo víkja að þeirri ásökun framsóknarmanna á hæstv. ríkisstj., að hún hafi dregið þetta þinghald og ætli sér sveitafólkinu til örðugleika að láta kosningarnar dragast fram á vetur. Síðari hluta sumars er sveitanna vegna vart hugsanlegt að láta kjósa nema annað hvort fyrri hluta septembermánaðar eða síðari hluta októbermánaðar. Að kjósa um 20. eða 21. sumarhelgi getur komið til tals, og er það nú 6. eða 13. september. En þetta er ákaflega hættulegur kosningatími, því að ef svo hittist á, að óþurrkar hefðu gengið, eins og oft vill verða, en kosningadaginn væri góður þurrkur, sem gæti bjargað að miklu leyti, þá er ég hræddur um, að kjörsóknin yrði ekki góð. Hitt tímabilið, eftir miðjan október, er miklu hentugra sveitamönnum. Þá eru mestu haustannirnar búnar og aðstaða til kjörsóknar hin hentugasta. Þetta hefur líka verið viðurkennt af alþm., þegar stjskrbreyt. var samþ. 1915, en þá voru þrefalt fleiri bændur á þingi en nú er. Kosningadagurinn var þá ákveðinn 1. vetrardagur. Þann dag fóru fram allsherjar kosningar 1916–1919 og 1923 og heppnaðist ágætlega. 1926 fór svo fram aukalandskjör, og þá var illt veður og kjörsókn lítil. Slík tilviljun getur alltaf komið fyrir. Á síðasta kjördegi, 5. júlí, var t. d. norðan slagvíðri víða um land fram yfir miðjan dag. Nú verða næstu kosningar upp úr miðjum októbermánuði, væntanlega ekki síðar en sunnudaginn 18., eða um viku fyrir vetur. Er það áreiðanlega hentugur kosningatími, a. m. k. fyrir sveitamenn. Þessi ásökun framsóknarmanna er því ástæðulaus og þeim, en ekki stjórninni til minnkunar. Hún er byggð á sömu reglu eins og margt annað hjá þessum mönnum, að hugsa ekki um það, hvað er rétt eða fólkinu hentugt, heldur hitt, að leita að ásökunar efnum á andstæðinga sína, ef unnt væri að blekkja með þeim heimska menn. Ef ríkisstj. hefði sett kosningar 6. eða 13. sept., þá er ég viss um, að framsóknarmenn hefðu risið upp með enn meiri ofsa og útmálað það, að nú ætlaði Reykjavíkurvaldið að eyðileggja heyskapinn fyrir bændum með því að setja kosningar á versta tíma. Um hitt byrjuðu þeir fyrst að skrifa, þegar auðséð var, að kosningar yrðu ekki í september.

Frsm. (Finnur Jónsson) : Ég vildi f. h. sjútvn. mælast til þess, að þessu frv. verði nú vísað til 2. umr. Það munu koma fram brtt. við frv. við þá umr. Sjútvn. mun reyna að koma sér saman um þær brtt. Ef þessi ósk mín verður samþ., um að málinu verði nú þegar vísað til 2. umr., mun ég geyma framsöguræðu mína þangað til við þá umr.

Flm. (Gísli Guðmundsson) : Ég hef leyft mér að leggja það til á þskj. 51, að sett verði löggjöf um lendingarbætur á Skálum á Langanesi. Undanfarið hafa verið samþ. l. á hæstv. Alþ. um lendingarbætur, m. a. á síðasta þingi tvenn l., um lendingarbætur á Stokkseyri og í Skipavík á Ströndum. Þessi löggjöf, ef frv. verður samþ., um lendingarbætur, er með nokkuð öðrum hætti heldur en almenn hafnarl., bæði að því er framlög snertir og tekjuöflun, og fer ég nánar út í það. Rökin fyrir því að setja þessa löggjöf um lendingarbætur á þessum stað, Skálum á Langanesi, eru þau, að þarna eru ákaflega fengsæl fiskimið á sumrin, og hefur fengizt reynsla á því um langan tíma, að fiskur liggur þar ákaflega nærri. Þegar bátar geta komizt á þessi fiskimið frá Skálum, geta þeir marghlaðið daglega, þar sem aðrir bátar lengra að geta ekki farið til fiskjar á þessi mið nema einu sinni á sólarhring. Fyrir 25 árum má segja, að þessi góðu fiskimið á Skálum hafi verið uppgötvuð. Þá var mikill straumur fiskimanna þangað, og útgerð jókst þar mjög. Svo fór þó síðar, að mikið dró úr þessari útgerð og framkvæmdum, og eru orsakirnar annars vegar það, að fyrirtæki, sem stóð fyrir rekstri útgerðar þarna, fékk fjárhagslegt áfall, sem ekki stóð í sambandi við útgerðarrekstur þess þarna sérstaklega, en hins vegar var sú orsök, að lendingarskilyrði eru þarna ákaflega erfið og ekki að búast við því, að menn sæki þarna róðra, eins erfitt og það er, og getur verið lífshættulegt á þessum stað. Fyrir 10–12 árum var hafizt handa um að gera þarna lendingarbætur. Þá var byrjað á að gera öldubrjót fyrir lendinguna. En vegna þess, að ónógt fé var fyrir hendi og kreppuár fóru í hönd, var verkið aldrei nema hálfunnið, og hefur því ekki orðið nema hálft gagn að þessari framkvæmd. En samt sem áður hefur þessi öldubrjótur orðið til mikilla bóta fyrir lendinguna, þó að ýmsir gallar séu á honum, sem aftur gera aðstöðuna verri þarna. Nú er t. d. erfiðara að ryðja lendinguna, sem stafar af því, að öldubrjóturinn er ekki nógu hár, svo að í stórbrimum á veturna hefur fjörugrjót borizt yfir garðinn, sem mikla fyrirhöfn hefur kostað á vorin að ryðja burt. Ég hef talsvert rætt þetta mál við vitamálastjóra, og hann hefur athugað lendinguna. Og ég held, að hann sé því hlynntur, að eitthvað sé gert fyrir lendinguna á þessum stað. Ég hef borið þetta frv. undir hreppsnefnd Sauðaneshrepps, og er hún reiðubúin til að framkvæma fjárhagsáætlun, sem vitamálastjóri hefur gert. Ég vildi mega vænta þess, að hæstv. Alþ. afgreiði þetta mál, og sú n., sem fær það til meðferðar, ætti að tala við vitamálastjóra, og vænti ég, að sú hv. n. geri sér grein fyrir því, að hér er raunverulega þarft mál á ferðinni, sem sjálfsagt er að sinna. Ég legg svo til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og sjútvn.

Flm. (Ísleifur Högnason) : Herra forseti. - Um vinnutíma íslenzkra sjómanna eru togaravökulögin frá 1921. En þá var ákveðið, að vinnutíminn á togurum skyldi vera takmarkaður þannig, að hver háseti skyldi hafa 6 tíma hvíld á sólarhring. Árið 1928 var vinnutíminn svo styttur þannig, að hvíldartíminn varð 8 klst. Samkvæmt 2. gr. þeirra l. eru ákvæði um það, að hverjum háseta sé skylt að vinna 16 klst. á sólarhring. En ég efast um, að í l. nokkurrar annarrar þjóðar séu ákvæði, sem skylda menn til að vinna svo lengi, því að 16 klst. vinnutími er allt of langur vinnutími, og er ekki við unandi fyrir sjómenn að vera skyldaðir til svo langs vinnutíma, nema brýn nauðsyn krefji. Nú er upplýst, að á togurum frá Norður-Ameríku og víðar er vinnutíminn styttur í 12 klst. Þeir skoða það ekki þar svo, að það skaði útgerðina, þó að vinnutíminn hafi þar verið styttur í þetta, og það skaðar ekkert aflabrögðin, þau eru eins mikil og áður. Þessi stytting vinnutímans, sem þar hefur átt sér stað, er óneitanlega mikil kjarabót fyrir sjómenn. Ég skal ekki að órannsökuðu máli slá því föstu, að það mundi ekki einhver áhrif hafa á afla flotans, ef hvíldartíminn væri lengdur í 12 klst. á sólarhring. En ég ætlast til þess, að málið gangi til n., og að sú n., sem um málið fjallar, rannsaki gaumgæfilega, hvort þessi 16 klst. vinnutími sé ekki óþarflega langur. Ég hef talað við nokkra sjómenn og skipstjóra, og þeim kemur saman um, að 16 klst. vinnutími á togurum sé ekki annað en úrelt form, a. m. k. er á ísfiskveiðum engin þörf á að hafa svo langan vinnutíma. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta. En ég vonast til þess, að hv. þm. samþykki að vísa þessu máli til 2. umr. og n. sú, sem fjallar um málið, ransaki það gaumgæfilega, því að það er svo mikils virði að fá þetta lagfært fljótt. Álít ég, að menn ættu ekki að spara sér ómak til þess að komast fyrir um það, hvort það, sem í frv. er farið fram á, sé ekki framkvæmanlegt.

Flm. (Páll Þorsteinsson) : Herra forseti. - Ég get í aðalatriðum vísað til þeirrar grg., sem fylgir þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir. Mun ég þó í viðbót við það segja örfá orð til skýringar um málið. Öræfasveitin er afgirt eyðisöndum á tvo vegu, og aðflutningar eru því mjög erfiðir þangað landleiðina, þar sem báðir þeir sandar, sem skilja sveitina frá öðrum byggðum, eru gersamlega ófærir bifreiðum. Á árunum 1916–18 var fyrst hafizt handa um flutninga á sjó þarna austur með söndunum og þar með bætt úr um flutninga til og frá þessari sveit, eftir að stofnað hafði verið hlutafélag það, er lét smíða vélbátinn Skaftfelling, sem lengi annaðist þessar ferðir. Síðan hafa flutningarnir farið fram með þeim hætti, nema Skipaútgerð ríkisins hefur tekið að sér að sjá um þessa flutninga hin síðari ár og lagt skip til þeirra. Nú eru flutningar þessir þeim annmörkum háðir, að þrátt fyrir það, að skipaútgerðin annist flutningana á þann hátt, þá er uppskipun mjög miklum annmörkum bundin. Við sandana er brimasamt og því ekki hægt að skipa upp né fram, nema þegar gott er í sjó. Verður þá að róa árabátum gegnum brimgarðinn, þegar fært er. Þetta er að vísu kalt verk og karlmannlegt, en það er afar erfitt og mjög hættulegt, ef of djarft er teflt eða ekki fyllstu varúðar gætt. Stundum ýfist sjór svo á meðan á afgreiðslu skipa stendur, að hætta verður afgreiðslu. Í slíkum tilfellum hafa skipin oft farið til annarra staða og ekki komið til afgreiðslu fyrr en að löngum tíma liðnum, jafnvel þótt afurðir Öræfinga, sem þurftu að komast á markað, hafi setið eftir fyrir þá sök. Þetta, hversu sæta verður góðu færi til þess að afgreiða skip þarna eins og nú er, er ekki aðeins bagalegt fyrir Öræfinga, heldur bakar það einnig Skipaútgerð ríkisins kostnað og örðugleika, að skipin þurfa að bíða eftir afgreiðslu þarna. Ef því hægt væri að bæta úr þessum flutningaörðugleikum, væri það hagræði bæði fyrir héraðsbúa og skipaútgerðina, fyrir héraðsbúa m. a. á þann hátt, að nota mætti miklum mun betur gæði landsins, ef samgöngur við Öræfin yrðu betri, þar sem nú eru vegna samgönguörðugleika ónotaðir verulegir framleiðslumöguleikar, og fyrir Skipaútgerð ríkisins með minni kostnaði við flutninga til og frá þessari sveit. Ég legg til, að athugað verði gaumgæfilega, hvort ekki muni vera hægt að gera lendingarbætur við Ingólfshöfða. Þar er a. m. k. á einum stað aðdýpi mikið. Í byrjun fyrri heimsstyrjaldar var byrjað að gera lendingarbætur þar og unnið við það eitt sumar. En því var ekki fram haldið, og vinnan, sem í þetta var lögð, kom aldrei að fullum notum. Það verk, sem þá var unnið að þessu, er nú að miklu leyti eyðilagt. Það, sem nú þarf að gera, er að taka til rækilegrar athugunar, hvort ekki muni tiltækilegt að hefjast handa á ný um þessa framkvæmd. En að þessu slepptu liggur fyrir að gera athugun á því, hvort ekki sé hægt að gera endurbætur á þeim útbúnaði, sem notaður er við afgreiðslu skipa þarna við sandinn. Ég hef talað um það mál við framkvæmdastjóra Skipaútgerðar ríkisins, Pálma Loftsson, og álítur hann, að það sé tiltölulega auðvelt að bæta úr erfiðleikunum við skipaafgreiðslu þarna og það muni ekki hafa mikinn kostnað í för með sér, t. d. með því að smíða lokuð hylki, sem dregin væru í gegnum brimgarðinn. Þessi sveit, sem ekki getur komið til sín og frá sér vörum nema í 2 eða 3 mánuði yfir sumarið, verður að sæta þeim afleiðingum af því, að framleiðslan verður þar einhæfari heldur en landgæði gefa tilefni til. Till., sem hér liggur fyrir, fer aðeins fram á það að fá það rannsakað sem fyrst, að hve miklu leyti er hægt að bæta úr þeim vandkvæðum og létta af þeim erfiðleikum, sem Öræfingar eiga nú við að stríða í þessu efni. Ég vænti þess, að þessi till. nái samþykki hv. þd.