Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason) Háskólamálið er ekki gamalt. Að vísu var samþykt frumv. um landsskóla á alþingi 1883 og sams konar frumv. var samþykt í neðri deild 1885. En frumv. um stofnun háskóla var fyrst borið upp á alþingi 1891 og samþykt í neðri deild, en féll í efri deild; enda þá kallað »blóðlaus hugmynd«. Málið var tekið upp aftur 1893 og þá samþykt í báðum deildum, en hugmyndin fór þó fyrst að safna holdi eftir 1893, með stofnun háskólasjóðsins. Aftur á móti er lagaskólamálið gamalt. Það var til jafnsnemma og hið endurreista alþingi, enda borið upp á fyrsta þinginu, 1845, og síðan á dagskrá þingsins árin 1855-87, 1893-97, 1903 og 1907. En þó að frumvörp alþingis 1883, 1885, 1891 og 1893 væru kend við landsskóla, þá voru þau í raun og veru ekki annað en frumvörp um stofnun lagaskóla, gamla hugmyndin í nýjum búningi. Líklega hefir þó lagaskólamálið verið sótt svo fast, sem raun varð á, meðfram vegna vonarinnar um það, að háskólamálið mundi verða auðsóttara, þegar lagaskólinn væri kominn á. Nú er lagaskólinn fenginn, og eg vona, að horfurnar fyrir honum séu ekki lakari en spárnar í efri deild alþingis 1907. Embættaskólarnir eru nú orðnir 3, og sé heimspekiskenslan á prestaskólanum talin sérstök deild, eða vísir til sjálfstæðrar deildar, eru þannig fengnir hornsteinarnir 4, sem byggja má á, og byggja á á íslenzkan háskóla. Þetta hefir þing og stjórn fundið. Þess vegna samþykti neðri deild alþingis 1907 í einu hljóði að skora á landstjórnina, að »endurskoða núgildandi lög um lagaskóla, læknaskóla og prestaskóla, og semja frumvarp um stofnun háskóla, er verði lagt fyrir alþingi 1909«. Stjórnin varð við þessari áskorun og fal forstöðumönnum embættaskólanna 3 að semja frumvarp í þá átt. Þeir hafa búið til frumvarp það, er hér liggur fyrir, og er það í flestum aðalatriðunum sniðið eftir norsku háskólalögunum frá 1905. Þannig er frumvarp þetta til orðið. Háttv. deildarmenn munu sjá, að mál þetta hefir til allrar hamingju ekki orðið flokksmál í nefndinni, og því er vonandi, að það verði auðsótt. Nefndin er í rauninni samdóma stjórninni um frumvarpið og ástæðurnar fyrir því, enda þó hún ráði til nokkurra breytinga, og mætti því vísa til athugasemda stjórnarinnar og nefndarálitsins á þingskj. 173, og það því fremur, sem frumvarpinu fylgja ítarlegar ástæður forstöðumanna embættaskólanna. En af því að hér er nýr og góður gestur á ferðinni, af því að alþingi ræðir nú málið í fyrsta sinni með fullri vissu um, að það ræður forlögum þess, þá þykir mér hlýða, að fylgja því á leið með nokkrum orðum. Margir munu líta svo á, að hlutverk háskóla sé það eitt, að klekja út embættismannaefnum. Það er líka meðal annars hlutverk hvers háskóla. En háskóli er jafnframt annað og meira. Hann er um leið aðaluppspretta allrar mentunar síns lands, bæði almennrar mentunar og sérmentunar. Þaðan renna allir aðalstraumar mentunarinnar og kvíslast út í yztu æsar þjóðlíkamans, eins og blóðið rennur frá hjartanu út um allan líkama mannsins. Þar eiga t. d. tveir hinna sterkustu menningarstrauma samtíðarinnar upptök sin, lýðháskólahugmyndin og alþýðufræðsla sú, sem kölluð er »university extension« og nefna mætti á íslenzku háskóla-farandfræðslu. En auk þess sem háskóli er aðaluppspretta allrar mentunar og menningar, er hann líka vermireitur tungu og annara þjóðhelgidóma. Enda er sagt að Finnar telji háskóla sinn beztu verjuna gegn Rússum, og alkunnugt er, að Norðmenn spruttu upp eins og fjöður, þegar þeir höfðu fengið háskóla sinn. Norðurlandaþjóðirnar hafa allar fyrir löngu eignast háskóla, Svíar 1477, Danir 1478, Finnar 1640 og Norðmenn 1812. Allir nema vér. En er nú ekki líka kominn vitjunartími vor Íslendinga? Er ekki kominn tími til að vér eignumst það 1909, sem frændþjóðir vorar flestar hafa átt svo hundruðum ára skiftir? Eigum vér engan gróður, sem vert sé að hlúa að? Eigum vér ekki tungu, lög, sögu og aðrar þjóðgersemar? Og þurfi aðrar þjóðir vermireit handa sínum gróðri, hversu miklu fremur þurfum vér Íslendingar hans þá ekki, vér sem erum afskektari en aðrir og kaldara er kringum en flesta aðra. Jú, sannarlega ætti vitjunartími vor að vera kominn. Auk þess verður íslenzk sérfræði, tunga, lög og saga hvergi kend eins vel og í landinu sjálfu, á innlendum skóla, sem stjórnar sér sjálfur og ábyrgist sig sjálfur, með öðrum orðum á íslenzkum háskóla. Eignumst vér slíkan skóla, mun oss og haldast betur á mannsefnum vorum en hingað til. Vér höfum mist of margt mannsefnið við dvöl námsmanna vorra í Danmörku, og stundum ekki lökustu efnin. Mikill hluti námskostnaðar íslenzkra embættismannaefna hefir hingað til gengið út úr landinu. Ef vér stofnun hér háskóla, þá græðum vér það fé; það verður þá kyrt í landinu. Loks er þess að geta, að auk Íslendinga myndu útlendir námsmenn koma hingað víðs vegar að til þess að stunda hér nám í íslenzkum fræðigreinum. Þeir sem nú sækja þann fróðleik til annarra háskóla, mundu þá sækja hann hingað. Þannig mundi háskólinn verða oss bæði til gagns og sóma. Vitjunartími vor er því sannarlega kominn og engin ástæða til að bíða lengur. Þær ástæður, sem færðar hafa verið til móti stofnun háskóla, eru rakalausar eða rakalitlar. Ein er sú, að vér séum of fámennir. Það er satt, vér erum fámennir. En því minna bolmagn og fjármagn sem vér höfum, þess lífsnauðsynlegra er oss að auka hið innra magn vort. Því veikari, sem ytri verjurnar eru, því lífsnauðsynlegra er að vanda sem bezt til innri verjanna. Þá er fátæktin. En við þeirri mótbáru liggja þau svör, að megnið af tilkostnaðinum, sem sé allan stofnkostnaðinn eða byggingarkostnaðinn, má spara í bráðina. Það þarf ekki að byggja hús yfir háskólann. Það má nota efri bygð mentaskólans fyrst um sinn. Þar eru 11 herbergi, og af þeim notar skólinn nú að eins 2 sem bekki. Hin eru sumpart notuð til íbúðar og sumpart til annars. Í neðri bygðinni eru 4 herbergi, sem umsjónarkennarinn notar. Það mætti byggja þeim 2 kennurum, sem búa í skólanum, út og fá mentaskólanum herbergin, sem losnuðu niðri, og gæti þá háskólinn fengið alla efri bygðina. Háskólinn fengi þannig 11 herbergi, og það ætti að vera viðunanlegt fyrst um sinn. Með því móti gæti lagadeildin, prestadeildin og heimspekisdeildin, hver um sig fengið 2 herbergi, læknadeildin 4 herbergi, og þó yrði ein stofa afgangs, sem nota mætti sem kennarastofu. Verði þessi kostur tekinn, kemur ekki til neins stofnunarkostnaðar. Þvert á móti mundi heldur vinnast en tapast frá því sem nú er, með þessu móti. Það kostar mikið fé, að hafa skólana hvern í sínu lagi, eins og nú er, og þó óviðunanlegt húsrúmið, sem sumir þeirra hafa. Það er áætlað, að selja mætti prestaskólahúsið með lóð fyrir 20 þús. kr. Geri maður 5% vexti af því fé, koma út 1000 kr. Prestaskólinn borgar þannig 1000 kr. árlega í leigu fyrir þetta eina herbergi, sem hann notar, og liggur það að eldhúsi öðru megin en safnfor hinu megin. Læknaskólinn hefir gamalt og lélegt hús á leigu fyrir 1000 kr. og lagaskólinn nokkurn vegin viðunanleg herbergi fyrir 360 kr. Þannig borga þessir 3 skólar 2360 kr. í húsaleigu árlega, og má óhætt gera það að 2500 kr., því að búast má við að leigan fyrir lagaskólann hækki. Hins vegar þyrfti að bæta þeim kennurum, sem flyttu úr mentaskólanum, íbúðina þar; fá þeim t. d. 400 kr. húsaleigustyrk hvorum, og mundi þannig sparast töluvert fé við að koma öllum skólunum fyrir í mentaskólahúsinu. Reksturskostnaður háskólans verður ekki meiri en svo, að nema mundi 28 aura nefskatti, þó að frumv. stjórnarinnar um laun háskólakennara, verði samþykt óbreytt. Og þeim, sem vex jafn lítill kostnaður í augum, fyrir jafn nytsama stofnun, og háskóli er, þeim er háskólamálið ekki alvörumál. Annars á þessi kostnaðargrýla lítinn rétt á sér. Það er öðru nær en að sá kostnaður tapist landinu. Þeir peningar, sem landsjóður leggur fram, hafa í rauninni að eins vasaskifti, renna úr einum íslenzkum vasa í annan eða aðra, og renna meira að segja að meiru eða minna leyti aftur í landsjóð, sem skattar, tollar o. fl. Enn hefir það heyrst, að skólinn mundi verða ómyndarlegur, hann mundi kafna undir nafninu. Það er auðvitað, að skólinn getur ekki orðið jafnsnjall góðum útlendum háskólum yfirleitt. En í sumum greinum ætti hann að geta veitt betri fræðslu, sem sé í öllum íslenzkum fræðum. Og hafi kenslan við lækna- og prestaskólann verið viðunanleg hingað til, þá ætti hún ekki að verða lakari er skólarnir væri sameinaðir, og fengju að stjórna sér sjálfir. Loks óttast nokkrir, að íslenzkir námsmenn yrðu einangraðir frá heimsmenningunni, ef þeir hættu að stunda nám í Kaupmannahöfn. Við því er það ráð, að senda þá utan, þegar þeir væru orðnir fleygir, þegar þeir hefðu lokið sér af hér heima. Þeir mundu með því kynnast menningu annara þjóða miklu betur en nú gerist, er þeir fara utan sem óþroskaðir unglingar. Gjafasjóður Hannesar Arnasonar er nú orðinn um 60 þús. kr. Ef vöxtunum af þeirri upphæð, kringum 3000 kr., væri varið til utanfara handa efnilegum námsmönnum, væri hægt að senda 1 eða 2 námsmenn utan á hverju ári. Og það væri ekki ósanngjarnt, að landsjóður bætti nokkru við. Eg get þess, að mér finnst sjálfsagt að breyta skipulagsskránni fyrir gjafasjóð Hannesar Árnasonar, þannig að styrkveitingin verði ekki bundin við heimspekinga eina, heldur verði styrkurinn veittur efnilegum námsmönnum, án nokkurs tillits til fræðigreinar. Háskólasjóðinn, um 8000 kr., ætti að brúka til þess að styrkja fátæka nemendur til bókakaupa. Og vonandi bætast fleiri slíkir sjóðir við með tímanum. Um frumv. sjálft er það að segja, að það fer aðallega fram á sameining þeirra þriggja deilda, sem nú eru til, gerir unitas-universitas - ex trinitate, eining úr þrenning. En auk þess á að bæta við einni deild til kenslu í íslenzkum fræðum, tungu, sögu og bókmentum. Og er það sannast sagt, að ekki er vansalaust, að Íslendingar sæki lengur út úr landinu fræðslu í slíkum greinum. Í þessari deild á jafnframt að kenna heimspekileg forspjallsvísindi, sem kend hafa verið við prestaskólann. Nýja deildin er engu ónauðsynlegri en lögfræðisdeildin, sem sótt hefir verið af jafnmikilli nauðsyn og kappi í meira en 2 mannsaldra, og nú loks er fengin. Annars er frumv. ekki annað en umgerð, sem fylla má út í á ýmsan veg, stakkur, þó skorinn við vöxt. Þar er t. d. ekkert til tekið um kennarafjölda, ekkert um hús. Aðeins aðaldrættirnir: sameining - sjálfstjórn, og er ekki sízt seinni liðurinn alveg ómissandi. Með sjálfstjórninni vex ábyrgðartilfinningin og með henni aftur kappið, kapp milli deildanna og kapp innan deilda, annars vegar milli kennaranna og hins vegar milli nemendanna. Og afhendi eg að svo mæltu háttv. deild málið, annað mesta velferðarmál landsins, í nafni nefndarinnar og í því trausti, að allir háttv. deildarmenn, allir háttv. alþingismenn, allir einlægir Íslendingar vilji: »orkuna styrkja, viljann hvessa, vonina glæða, hugann hressa, farsældum vefja lýð og láð«. Frumv. vísað til 2. umr. í e. hlj.

Sigurður Stefánsson Frumvarp þetta er komið frá Nd., og hefir þar gengið gegnum margskonar hreinsunareld. Tildrög þess eru þau, að stjórnin lagði, eftir tillögu biskups, fram frumvarp er fór í þá átt að skipa skyldi einn varabiskup, til þess að biskupsvígsla gæti ávalt farið fram hér á landi og biskup þyrfti ekki að sigla til að fá vígslu. Nd. hefir farið feti framar, þar sem hún hefir samþykt að þeir skuli vera tveir. Eg get að ýmsu leyti verið þessu samþykkur, en samt álít eg frumvarpinu vera þannig varið, að rétt sé að athuga það frekar í nefnd. Mér hefir komið til hugar að því mætti vísa til prestalaunanefndarinnar, og geri eg að tillögu minni að svo verði gert að loknum umræðum.

Sigurður Hjörleifsson Eg skal taka það strax fram, að frumv. þetta, sem eg flyt, er ekki samið af mér, heldur af landlækni G. Björnssyni og holdsveikralækni Sæm. Bjarnhéðinssyni. Þeir hafa mælst til þess við mig, að eg tæki frumv. til flutnings. Mér er ljúft að verða við tilmælum þeirra, því að aðalatriði frumv. þessa er í byrjuninni frá mér sjálfum. Fyrir 4 árum ritaði eg um það í blaðinu »Norðurland«, að æskilegt væri að breyta þessum lögum. Holdsveikin hér á landi hefir verið allmikið vandræðamál um langan tíma, alt þangað til holdsveikraspítalinn komst upp. En síðan hefir orðið talsverð breyting á þessu, bæði vegna stofnunar holdsveikraspítalans og laga um aðgreining holdsveikra frá öðrum. Um það leyti, sem spítalinn var stofnaður, voru um 220 holdsveikra manna í landinu. Þessar tölur eru ekki með öllu áreiðanlegar, en sjúklingar munu þó hafa verið nálægt 200. Síðan er mikil breyting á orðin, nú munu þeir vera um 100. 1905 voru þeir 113 og 1906 107. Opinberar skýrslur eru að vísu ekki til yngri, en eftir því sem holdsveikralæknirinn hyggur, munu sjúklingar vera nálægt 100. Sá galli fylgir spítalanum, að hann er dýr, hann kostar um 30,000 kr. á ári. Því er það æskilegast, að þessari veiki yrði útrýmt sem fyrst. Við það sparaðist fé, og þá mætti nota húsið til annara landsnauðsynja, og þess vegna er það þýðingarmikið mál, að holdsveikinni verði rutt úr landi sem allra fyrst. Svo er ástatt, að spítalinn hefir á síðustu árum ekki verið notaður að fullu. Þar eru 60 rúm, en sjúklingar ekki nema 50. En þessi fækkun á sjúklingum gerir ekki spítalann ódýrri. Ástæðan til þessarar fækkunar er sú, - hin sama og eg mintist á fyrir 4 árum -, að samkvæmt lögum 4. febr. 1898, 7. gr., skulu að eins holdsveikir menn, er njóta sveitarstyrks, fluttir skylduflutningi á spítalann, en aðrir, sem geta séð fyrir sér sjálfir, þótt holdsveikir séu, skirrast við að fara á spítalann. Að vísu er svo fyrir mælt í 8. gr. sömu laga, að amtmaður getur í einstökum tilfellum, eftir tillögum hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarstjórnar og læknis, lagt fyrir, að einnig aðrir menn skuli fluttir skyldu flutningi á holdsveikisspítala. Þessi ákvæði eru bæði óheppileg, og vandræða erfiðleikar á að fylgja þeim. Ákvæðin eru líka óeðlileg og ekki í samræmi við það sem gildir um aðra sjúkdóma, því að það er það vanalega, að læknir hefir úrskurðarvald um það, hvort einangra skuli sjúkling, sem sýktur er sóttnæmri veiki, eða ekki. Það er látið við hans úrskurð standa, en sveitar- eða bæjarstjórnir ekki kvaddar til ráða. Það sem hér er farið fram á, er að nema þetta ákvæði úr lögum, en taka það í lög, að þeir sem eru hættulega holdsveikir, skuli leggjast inn á spítala. Auðvitað er hér um nokkra skerðing á persónulegu frelsi að ræða, og það á fólki sem líður mikið, en bæði er um að ræða mjög þýðingarmikið fjármál fyrir landið, og svo er og hitt nokkuð ómannúðlegt, að skipa fátæklingunum einum að fara á spítala, en sleppa þeim stöndugri, þrátt fyrir skýlausa yfirlýsing héraðslæknis um að þeir séu hættulegir fyrir þá, sem umgangast þá. Því að gæta verður að því, að skyldur eru ekki að eins gagnvart þeim veiku, heldur einnig gagnvart fólki, sem býr kringum þá. Menn eru að smitast enn í dag. Hér verður að taka í taumana, og því tekur þetta frumv. skýrt fram þessi atriði. Það leiðir af sjálfu sér, að með skylduflutningi á spítalann fylgir það, að landsjóður verður að bera þann kostnað, sem af flutningnum leiðir, og þar með fylgja nokkrar smábreytingar, sem gera verður á gildandi lögum, og teknar eru upp í þetta frumv. Eg leyfi mér þá að fela háttv. deild málið, og vona að hún taki því vel og skipi 3 manna nefnd í það að umræðum loknum.

Framsögum. (Ágúst Flygenring) Eins og þetta mál liggur fyrir frá nefndinni, þá er það tekið aftur af flutningsmanni. Í þessu efni nægir að skírskota til nefndarálitsins. Eg vil ekki fara að færa ástæður fyrir þessu eða þreyta hina háttv. deild með löngu máli, úr því að nefndin komst að þessari niðurstöðu, því málið er ekki lengur til sem frv. En eg vil að háttv. deild taki til greina þingsályktunartill., eins eg hún kemur fram í nefndarálitinu, og óska að eins að hún verði tekin til meðferðar þannig að ákveðið verði á þessum fundi hvernig ræða skuli. Eg leyfi mér að stinga upp á einni umræðu.

Sigurður Hjörleifsson Eg hefi skrifað undir þetta mál. með fyrirvara. Þegar málið kom fyrst fyrir hér í deildinni, gat eg þess að æskilegast hefði verið, að þetta frumv. hefði verið stjórnarfrumv., því að málið er svo þýðingarmikið og þarf vandlegan undirbúning, og eg gat þess að málið hefði ekki fengið svo vandaðan undirbúning, eins og eg teldi nauðsynlegan. Eg er ekki samdóma meðnefndarmönnum mínum að því er snertir skyldumat á síld. Eg lít svo á að skyldumat á síld ætti að hafa allar sömu afleiðingar og skyldumat á saltfiski. Þó að skyldumat á síld sé erfitt, þá lít eg svo á, að það sé framkvæmanlegt, því að það átti að viðhafa að eins á þeirri síld, sem aflaðist á gufuskip; annað var ekki farið fram á. Á allri annari síld var matið frjálst. Hinsvegar játa eg að rétt sé að fara varlega í þetta mál, og get þess vegna eftir atvikum sætt mig við að það gangi fram, sem stendur í þingsályktunartil. nefndarálitsins. Eg skal því ekki fjölyrða frekar um þetta mál, en tek frumv. aftur í fullu trausti þess að háttv. deild láti tillöguna ganga fram.

Lárus H. Bjarnason Það er margt athugavert við frumvarp þetta, þó að það sé ekki stórt. Fyrst er nú gersamlega ólögfróðum mönnum fengið dómsvald í hendur og það úrslitadómsvald í málum, sem þó ekki eru neitt smáræði. Og það er dálítið undarlegt, að ólögfróðum mönnum skuli fengið úrslitadómsvald í málum er nema 50 kr., þegar það er borið saman við þau ákvæði er gilda um málsskot frá undirrétti til yfirdóms. Héraðsdómi má skjóta til yfirdóms ef um 4 kr. virði er að ræða. Þá á sáttanefnd að ákveða málskostnað án nokkurrar takmörkunar, en hann getur orðið allálitleg upphæð. Sem dæmi þess má nefna, að málskostnaður við eitt lítilsháttar mál, meiðyrðamál, hér í Reykjavík eigi alls fyrir löngu nam rúmum 600 kr. En ekki veit eg hvort málfærslumaðurinn fekk alla upphæðina greidda. Sáttanefnd á, nema sérstaklega standi á, að uppkveða dóm sinn þegar í stað, og það jafnvel þó að kærði hafi ekki mætt. Eftir núgildandi lögum má ekki uppkveða dóm fyr en eftir 14 daga, ef stefndi mætir ekki. Eftir frumv. má dómsuppsögn ekki dragast lengur en 1 viku. Eins og áður er tekið fram, verður úrskurði sáttanefndar ekki haldið til dóms, nema alveg sérstaklega standi á, og þá samt ekki nema keypt sé leyfisbréf til þess, er kostar 10 kr. Mér þótti frumv. athugavert undir eins og eg sá það og fór því að grenslast eftir, hvernig það væri orðið til og kom þá í ljós, að það er orðið til í nefnd í nd., en í henni sitja 4 skuldheimtumenn hér í bænum, 3 kaupmenn og einn af stærstu atvinnurekendum bæjarins, enda varð svo að vera, því að frumv. er eingöngu fyrir slíka menn, líkt og lögin um varnarþing í skuldamálum frá síðasta þingi. Að svo mæltu vil eg ráða deildinni til að skipa 3 manna nefnd í málið.

Flutningsm. (Gunnar Ólafsson) Ástæðan til þess að eg hefi leyft mér koma með þessa tillögu til þingsályktunar er sú, að ástandið að því er snertir póstgöngur til Víkur er lítt viðunandi sem stendur. Meðan ekki var verzlun í Vík mátti una við það, en síðan verzlun kom þar upp, hefir það komið æ betur í ljós, að það er óviðunanlegt. Það er nauðsynlegt að koma upp póstafgreiðslu þar. Oft eru ábyrgðarsendingar sendar þaðan og þangað, og sérstaklega eru peningar oft sendir þaðan, og eins og nú til hagar verða menn að senda svo að segja utan tösku, og er það auðvitað mjög ótrygt. Yrðu vanskil á, gæti vel farið svo, að póststjórnin neitaði að borga, enda eru þess dæmi að hún hefir gjört það. Kostnaðurinn yrði mjög lítill. Eg geri ráð fyrir að bréfhirðingarmaðurinn yrði póstafgreiðslumaður, og fengi lítilsháttar launa viðbót, svo sem 50 kr. Eg þykist vita, að deildin muni ekki verða á móti þessu. Þá er hitt atriðið, að póstferðum verði fjölgað um helming milli Odda og Víkur á þeim tíma árs, er póstvagn gengur vikulega milli Reykjavíkur og Ægissíðu. Eins og nú er ástatt á þetta hérað við samgönguleysi að stríða, bæði á sjó og landi. Það væri mikill munur, ef hægt væri að hafa gagn af strandferðaskipunum, en svo er ekki. T. d. má nefna, að árið 1907 kom báturinn alls ekki við í Vík í þrjá mánuði, svo að sending, sem sett var á póstinn í júní, kom ekki til Víkur fyr en í október. Mönnum, sem þar búa, getur oft verið stór bagi að því, að sent sé með strandbátunum, þar eð ferðirnar eru svo ótryggar. Væri póstferðunum fjölgað, eins og hér er farið fram á, mundi nálega aldrei koma fyrir að áríðandi bréf væru send sjóleiðis. Sérstaklega hefir óánægjan vaxið þar eystra, síðan póstvagninn byrjaði að ganga milli Reykjavíkur og Ægissíðu. Vagninn er oft ekki í sambandi við aðalpóstinn, svo að sendingar frá Vík verða oft að bíða alt að vikutíma í Odda eða Ægissíðu. Sambandið við Reykjavík er því jafnvel verra en áður en vagninn kom. Yfir þessu hefir verið kvartað til póststjórnar, og að vísu hefir nokkur bót á orðið, að því leyti að vagnferðirnar eru nú settar í samband við póstinn, en þó er ástandið enn lítt viðunandi, vegna þess hve ferðirnar eru strjálar. Verzlun er orðin æði mikil í Vík og því er þörf á að koma bréfum miklu oftar en hingað til hefir verið hægt. Í Ægissíðu er meira en hálfnuð leið til Víkur. Til Ægissíðu fer vagninn vikulega, en póstur þaðan til Víkur að eins rúmlega einu sinni á mánuði. Virðist það því ekki vera ósanngjörn beiðni, að póstleiðum milli Víkur og Odda sé fjölgað um helming á þeim tíma árs, er vagninn gengur. Kostnaðaraukinn, er af fjölguninni leiddi, yrði ekki mikill. Það er ætlast til að bætt sé við 7 ferðum. Þar eð hér er um sumartíma að ræða, og flutningur varla verður mikill, mundi nægja einn maður með 2 hesta, er væri burtu 3 daga. Hver ferð mundi þá kosta 16-18 kr., eða 7 ferðir 112-125 kr. Þetta er ekki stór upphæð, en gæti komið að miklu gagni. Þess ber einnig að gæta, að ekki að eins Víkin ein, heldur alt svæðið milli Víkur og Odda, mundi njóta góðs af þessum ferðum, og því eðlilegra væri það, að fé væri veitt til þeirra. Eg skal geta þess, að eg hefi komið með breyt.till. (þgskj. 178) við tillöguna, að í stað »efri deild alþingis« komi: alþingi. Fer eg svo ekki fleiri orðum um tillöguna að sinni, en vona að hún nái fram að ganga.

Ráðherra (H. H.) Það er ekki heppileg leið að samþykkja þingsályktanir um slík atriði; það er að »skjóta sendlinga með selahöglum«. Beinasta leiðin er eðlilega að snúa sér til stjórnarráðsins. Neiti það að verða við beiðni í þessa átt, þá er það auðvitað af því, að gildar ástæður eru fyrir hendi, t. d. að meiri þörf er á umbótum annarstaðar. Vegna hinnar takmörkuðu fjárveitingar getur stjórnin ekki orðið við öllum óskum í þessu efni, og næsta leiðin er þá auðvitað að snúa sér til fjárlaganefndarinnar áður en komið er með tillögu til þingsályktunar. Að þingið sé að óþörfu að blanda sér í smámál, sem heyra undir verkahring umboðsvaldsins, er tæplega heppilegt. Það er hættuleg braut. Það gæti raskað réttu hlutfalli í þessum efnum. Umboðsvaldið tekur auðvitað tillit til allra sanngjarnra óska um annað eins og þetta, og veit eg ekki neina fyrirstöðu frá þess hálfu að því er snertir póstafgreiðslu í Vík. Sé raun orðin á því, að póststjórnin sýni ójöfnuð, þá er fyrst tími til fyrir þingið að taka til sinna ráða.

Flutningsm. (Gunnar Ólafsson) Hæstv. ráðherra sagði, að menn ættu að snúa sér til umboðsvaldsins. Það hefir verið kvartað yfir þessu ástandi. Eg veit ekki hvort kvartað hefir verið beint til stjórnarráðsins, en mér er kunnugt um, að bréfhirðingarmaðurinn hefir kvartað til póststjórnar. Sömuleiðis minnir mig að síðasti sýslufundur hafi skorað á stjórnina að bæta úr þessu ástandi. Eg get ekki skilið að það sé óheppileg leið, að snúa sér til þingsins. Eg býst við að landstjórnin hlýði ályktunum þingsins, geri sem henni er sagt. Það getur varla verið skakkara að fara þessa leið, en að snúa sér til fjárlaganefndarinnar. Eg sé því enga ástæðu til að fella tillöguna af þessum ástæðum.

Ráðherra (H. H.) Það er ekki rétt, að alþingi skori á stjórnina að leggja í kostnað, sem ekki er veitt fé til. Vilji þingm. fá nýjar stofnanir, sem kosta fé, er því beinn vegur að leita til fjárlaganefndar. Hún gæti í þessu tilfelli t. d. hnýtt athugasemd í nefndarálit sitt um það, að aukið framlag til póstafgreiðslumanna sé ætlað þessari nýju póstafgreiðslu, og mundi stjórnin óðar með gleði taka það til greina. En annars veit eg ekki til þess, að það sé meiningin hjá stjórninni, að gera Vík að neinu olbogabarni.

Flutningsm. (Gunnar Ólafsson) Eg skal bæta því við, að eg veit ekki til að háttvirt stjórn hafi ansað umkvörtunum í þessa átt, og er það ein af ástæðunum til þess, að eg kem með þessa tillögu til þingsályktunar. Annars sé eg ekki að þetta sé neitt stórmál, svo sem hæstv. ráðherra virðist álíta, en það hefir mikla þýðingu fyrir þann landshluta, sem það snertir sérstaklega.

Ráðherra (H. H.) Bæði stjórnarráði og póststjórn berast margar málaleitanir um bréfhirðingar og slíkt, og það er ekki venja að svara hverri sýslunefnd. Beiðnirnar eru íhugaðar nákvæmlega, og þeir staðir eru látnir ganga fyrir, þar sem mest er þörfin. Að verða við öllum þeim óskum, er stjórninni berast, er henni ómögulegt; það hefir ávalt sýnt sig, að fé það, er veitt hefir verið til póstmála, hefir ekki nægt til þess.

Kristinn Daníelsson Eg hefi verið á stöðum, þar sem beðið hefir verið um umbætur á póstgöngum og farin þessi leið, sem hæstv. ráðherra hefir bent á, nefnilega til póststjórnar og stjórnarráðs, og hefir slíkum beiðnum oft ekki verið sint fyr en eftir nokkur missiri, þó ýmislegt hafi á endanum komist í lag. Eg skal játa það, að það er vandi fyrir þingdeildirnar að setja sig inn í slík mál; til þess þarf kunnugleika á kringumstæðum. Mér finst þó óviðkunnanlegt að lofa tillögunni ekki að fara til Nd., en annars ræð eg til að umræðunni sé frestað og nefnd sé kosin til að athuga tillöguna betur.

Steingrímur Jónsson Þetta er í fyrsta sinni, sem þingsályktunartillaga um svo lítilfjörlegt mál kemur fram hér á þingi. Eg álít það mjög varhugavert, að koma þeim vana á að samþykkja þingsályktunartillögur um hvað sem vera skal. Byrji menn einu sinni á því, má búast við aragrúa af slíkum tillögum á hverju þingi, en þá væri brotinn oddurinn af þessu vopni, sem þingið hefir á stjórnina, og væri það þá gagnslaust. Ennfremur er það að athuga við tillöguna, að hún fer fram á það, að þingið blandi sér inn í dagleg framkvæmdarstörf stjórnarinnar. Sú sjálfsagða leið með slík mál er, að snúa sér til stjórnarráðsins. Háttv. flutningsmaður segir að sú leið hafi verið farin, en hafi ekki gagnað. Hvar eru þá þau skjöl er sýna það, því liggja þau ekki fyrir deildinni? Það er nauðsynlegt að deildin sjái þau skjöl, til þess að hún geti myndað sér skoðun um málið. Mér finst, af þessum ástæðum, að deildinni sé skylt að vísa tillögunni frá sér.

Flutningsmaður (Gunnar Ólafsson) Eg bjóst ekki við svo miklum umræðum um þetta mál. Háttv. 4. kgk. þm. sagði að málið væri lítilfjörlegt. En hvaða ástæða er þá til að hafa svo langar umræður um það, eða heimta mikil skjöl og skýrslur því viðvíkjandi? Sami háttv.þm. sagði einnig, að hér væri farið fram á, að þingið tæki fram í dagleg störf umboðsstjórnarinnar. Þingið á að gefa gætur að daglegum störfum umboðsstjórnar, ef þess þarf með. Auk þess þarf að fá heimild þings til þess, að stjórnin megi verja fé til þess arna eða annars. Sami háttv.þm. bjóst við tugum slíkra tillagna, ef þessi verður samþykt. Eg er ekkert hræddur við það. Það er ávalt á valdi þingsins að taka í taumana. - Orðin »stefna« og «princip« klingja altaf, ef stungið er upp á einhverju nýju hér; það er eins og ekkert nýtt megi gera, vegna þess að sérstök stefna gæti myndast út af því. Eg sé ekki að þetta mál sé það stórmál, að ástæða sé til að setja það í nefnd, en óski deildin þess, mun eg ekki verða á móti því. Að endingu vona eg að deildin lofi tillögunni að fara áfram til Nd.

Lárus H. Bjarnason Mér skilst svo, sem Víkurmönnum megi standa á sama um það, á hvern hátt þeir fá þær umbætur á póstgöngunum, sem hér er farið fram á, hvort þeir fá póstafgreiðsluna með þingsályktunartillögu eða með viðaukatillögu á fjárlögunum, - og eg vil styrkja háttv.þm. V.-Sk. til þess að hann fái póstafgreiðslu í Vík. Mér virðist það sanngjarnt, þegar litið er til þess, hvað Vestur Skaftafellssýsla er langt úr leið. En eg vil því að eins hjálpa honum til þess, að hann fari vanalega leið. Því vil eg stinga upp á því við hann, að hann taki nú málið út af dagskrá, og snúi sér í staðinn til fjárlaganefndarinnar. Vilji fjárlaganefndin ekki sinna málaleitun hans, skal hann fá mitt atkvæði, hverja leið sem hann þá fer, hvort heldur hann tekur þá tillöguna upp aftur eða ber fram viðaukatillögu við fjárlögin.

Sigurður Stefánsson Mér þykir satt að segja hálfkátlegt þetta mikla uppþot, sem þessi tillaga vekur hér í deildinni. Eg skal að vísu játa það, að það hefði ef til vill verið réttast, að snúa sér til umboðsstjórnarinnar um þetta mál, en eg sé hinsvegar ekkert á móti því, þó þingið taki í taumana. Því það er víst, að þetta mál er áhugamál því héraði, sem ræðir um. Eg skoða þetta svo, að þing og stjórn eigi að vera »liberal«, einkum þar sem svo stendur á, að þessi héruð eru mjög afskekt. Auk þess borga póstferðirnar nú orðið sig svo vel yfirleitt, að mér þykir mjög hæfilegt, að óskum landsmanna sé fullnægt svo sem unt er. Eg sé því ekkert á móti að fara til alþingis með þetta mál, úr því að það fæst ekki öðru vísi. Og eg get alls ekki fallist á það, að alþingi gæti ekki sóma síns með því að samþykkja þessa tillögu. Mér findist aftur á móti óviðkunnanlegt ef þingið færi að sýna þá afturhaldssemi, að synja um þessa lítilmótlegu samgöngubót. Eg álít að það sé hvorki þörf að setja nefnd í málið eða taka það út af dagskrá, heldur megi lofa því að ganga sinn gang og samþykkja það.

Steingrímur Jónsson Háttv. þm. V.-Sk. gat ekki séð að hér væri um »princip«-spursmál að ræða. En eg skal vekja athygli hans á því, að ef það verður tekið upp að flytja svona tillögur inn á alþingi, þá tökum við upp nýja reglu. Háttv. þm. hélt að það væri engin hætta á að þessi aðferð yrði algeng eða að margar slíkar málaleitanir kæmust inn á þing. Hvað veit sá góði maður eiginlega um það. Eg get frætt hann um það, að eg þekki til nær 20 hreppa, sem mundu geta snúið sér til þingsins strax og þetta væri gengið í gegn, með samskonar málaleitanir. Og eg skal ennfremur benda mönnum á, að ef þessi regla kemst á um póstmál, hversvegna skyldi hún þá ekki verða tekin upp á öðrum svæðum? En þyki mönnum annars sem hægt sé að saka stjórnina um nokkuð í þessu atriði, því er þá ekki heldur komið með slíkt á eldhúsdaginn í fjárlögunum heldur en að fara svo að; því að þetta er ekki annað en títuprjónar. Það getur í öllu falli ekki haft önnur áhrif en að spilla sambúðinni milli þings og stjórnar. Háttv. þm. V.-Sk. þótti það líka hart, að eg hefði kvartað yfir að skjölin í málinu lægi ekki fyrir þinginu. En það ætti þó auðvitað svo að vera, þó um smámál sé að ræða. Það má ekki skilja þetta svo, sem eg væni þm. að nokkru leyti um að hann segi ekki satt frá, en skjölin hefðu samt átt að berast þinginu, því að þótt þetta megi heita smámál hér, þá er það samt stórmál austur í Vík. Eg álít að það sé hættulegt að koma póstmálum vorum inn á þessa leið; því að vér höfum fé af svo skornum skamti, að þingið getur ekki gert nema það sem brýnasta nauðsyn krefur. Það er að vísu satt, að pósttekjurnar hafa aukist að miklum mun. En gjöldin hafa líka aukist eins mikið eða meira. Og eg held að ef einstakir liðir væru rannsakaðir í pósttekjunum, þá mundi það koma í ljós, að tekjurnar hafa aukist mest við frímerkjasölu. En þetta er óáreiðanlegur tekjuliður, og ætti að athuga það nánar í fjárlögunum.

Ráðherra (H. H ): Mér finst í öllu falli ómögulegt að sinna þessu máli eða greiða atkvæði um það, nema fyrst séu fengnar frekari upplýsingar um, hvernig málinu horfir við hjá póststjórninni, um bréfafjölda til póstafgreiðslustaðarins og frá honum aftur o. s. frv. Ella væri það mjög út í loftið, að samþykkja þessa tillögu og naumast samboðið virðing þingsins.

Kristinn Daníelsson Eg læt ekki mitt atkvæði verða því til fyrirstöðu, að málið komist héðan frá deildinni. Eg lít svo á, að þessi deild hafi sömu gögn til þess að rannsaka það og skal þessvegna leyfa mér að stinga upp á að umræðunni verði frestað og nefnd kosin í málið.

Ráðherrann (H. H.) Mál þetta hefir verið í nefnd í efri deild, og samþ. því sem nær óbreytt. Háttv. Ed. leit svo á, að hér væri um talsverða réttarbót að ræða, og framför fyrir fiskiveiðaatvinnu landsins. Eg skal eigi fara lengra út í þetta á þessu stigi málsins, en skírskota til ástæðanna, sem prentaðar eru með stjórnarfrumvarpinu. Vona, að háttv. neðri deild setji einnig nefnd í málið, og verður þá tækifæri til að ræða það síðar. En mig langar til með leyfi háttv. forseta að grípa þetta tækifæri til þess að gera nokkrar athugasemdir um annað vátryggingarmálefni, sem sé um brunavátryggingarlögin, sem samþykt voru á síðasta þingi, en enn ekki hafa getað komist í framkvæmd, og virðist mér vel við eiga, að nefnd sú, sem fjallar um þetta vátryggingarmál, sem hér liggur fyrir, ætti líka að taka það mál til athugunar jafnframt. Eins og mönnum er kunnugt, var það gert að skyldu, að vátryggja öll hús utan Reykjavíkur í íslenzka félaginu, en jafnframt var ákveðið, að félagið mætti ekki taka til starfa fyr en fengin væri endurtrygging fyrir ákveðnum hluta. En það kom brátt fram, að það var ekki áhlaupaverk, að komast í endurtryggingarsamband við útlend ábyrgðarfélög, þar sem um lögboðið ríkis-monopol er að ræða annars vegar, sem ábyrgðarfélögin telja sér andstæðilegt fyrirtæki, og stríðandi á móti eðlilegum rétti þeirra til frjálsrar samkepni. Það er stutt yfir sögu að fara, að stjórnin leitaði um þetta bæði til danskra, sænskra, enskra og þýzkra félaga, en þau synjuðu öll að takast á hendur endurtryggingu fyrir okkur. Hið norræna ábyrgðarfélaga-samband (Tarif-Foreningen) bannaði öllum sínum meðlimum að eiga við gagnábyrgðina, meðan um einkaréttarlög væri að ræða, og önnur félög, sem standa í sambandi við þennan félagsskap, fylgja dæmi þeirra. Nú meðan eg var síðast í Höfn, var hreyfing á málinu. Forstjórinn fyrir nýja danska brunabótafélaginu, geheimeetatsráð Bramsen, fyrverandi ráðherra, hélt fyrirlestur um þetta efni, og virtust vera líkur til, að endurtrygging mundi geta fengist, ef Ísland slepti ákvæðinu um, að skylda menn til þess að vátryggja eingöngu í landsfélaginu, og hefi eg verið að búast við símskeyti um þetta efni fram á síðasta dag; en það er enn ókomið. Það var bent á það, að þó slept væri einkaréttarákvæðinu, þá væri samt allar líkur til, að öll hús yrðu vátryggð einmitt í hinu íslenzka félagi, vegna þess, að í lögunum er innlenda félaginu veitt hlunnindi, t. d. um forgangsrétt og trygging iðgjaldagreiðslu, sem mundi gera það að verkum, að bankar og lánstofnanir settu það að skilyrði fyrir lánveitingum upp á hús, að þau væru trygð í landsfélaginu. Það ætti því að vera hættulítið að sleppá ákvæðinu um lögskyldu til að nota einmitt það félag; en auk þess mætti og ná sama takmarki með því að takmarka einkarétt innlenda félagsins við fyrstu 10,000 krónurnar í hverri húseign, en gefa frjálst það, sem þar er fyrir ofan, og sleppa þá allri kröfu um endurábyrgð. Það yrði sömu tekjurnar og áhættan fyrir innlenda félagið, eins og nú er til ætlast í lögunum, þar sem það á að endurtryggja alt, sem er yfir 10.000, og ekki verður við því búist, að endurtrygging fáist ódýrara en iðgjaldið verður hér. Háttv. nefnd ætti að taka þessar leiðir til athugunar, og mun eg gefa henni þær frekari upplýsingar, sem eg get í té látið. Félagið kemst naumast í framkvæmd, nema eitthvað sé að gert til breytingar á lögunum.

Jón Ólafsson Eg verð að vera þeirrar skoðunar, að rétt sé að skipa sérstaka nefnd í þetta mál. Það er fleira en það, sem í þessu frumvarpi stendur, sem getur komið til álita og þarf íhugunar. Vér þurfum ýmis ný ákvæði um elds-, sjávar- og lífs vátryggingarfélög, sem löggjafarvaldið þarf að setja, og það helzt sem fyrst. Hér veður uppi urmull af útlendum vátryggingarfélögum, og þau sum eigi sem tryggilegust, sum jafnvel beinlínis ískyggileg. En löggjafarvaldið gerir ekkert til þess að vernda menn gegn viðsjálum félögum og prettum þeirra. Í Danmörku er þessu öðruvísi háttað. Þar er það í lögum um vátryggingar, að ekkert útlent félag má reka atvinnu (tryggingar) í landinu, nema það hafi þar varnarþing og setji tryggingarfé eftir ákvæðum stjórnarinnar fyrir efndum samninga sinna. Svo ætti og hér að vera. Það er því sannarlega engin vanþörf á, að skipuð sé sérstök nefnd.

Framsögumaður (Benedikt Sveinsson) Nefnd sú, sem kosin var til að íhuga þetta mál, hefir ekki fundið ástæðu til að koma með neinar breytingar við stjórnarfrumv. Hún hefir átt allrækilegt tal við yfirfiskimatsmanninn hér í Reykjavík, og kom henni ásamt við hann um það, að varla væri að ræða um neinar breytingar á frumv. til verulegra bóta, enda var stjórnarfrumv. í öndverðu samið með hans ráði. Nefndin leyfir sér því að mæla með því óbreyttu. Við 1. umr. hér í deildinni var því hreyft, að hér væri verið að stofna ný embætti og það bryti bág við þá meginreglu, sem deildin ætti að fara eftir. En engin regla er án undantekningar og deildin getur með góðum og gildum ástæðum vikið frá þeirri reglu, þegar um jafnmikið nauðsynjamál er að ræða. Hér er mikið í húfi, því að hagur allra þeirra, er stunda og láta stunda fiskiveiðar er mjög undir því komin, hve vel vér getum trygt oss markað á saltfiski erlendis. Frá Íslandi er árlega fluttur fiskur til útlanda fyrir 5-6 miljónir kr., og sú reynsla, sem fengin er fyrir því, hve miklu þeir tveir fiskimatsmenn hafa áorkað, sem við höfum haft að undanförnu, bendir sannarlega á, að þessu fé muni ekki kastað á glæ. Eg hygg einmitt, að þeim peningum muni mætavel varið, er ganga til þess að hafa fleiri fiskimatsmenn, enda hafa stjórnarráðinu borist bréf frá fiskikaupmönnum á Spáni, er telja mjög nauðsynlegt, að fleiri fiskimatsmenn yrðu skipaðir í landinu. - Hér er ekki smáræði í húfi, að markaður á þessari vöru sé sem bezt trygður, og skal eg rétt til dæmis benda á það, að 10 króna verðhækkun á hverju skip-pundi, sem héðan flytst af landinu þessi árin mundi nema nær einni miljón króna árlega. Og það er engin fjarstæða að ætla, að vöndun vörunnar og trygging sú, er fiskikaupmenn á Spáni og Ítalíu fá með þessu fyrir því, að þeir kaupi ósvikna vöru, muni tryggja verðhækkun og verðlag á fiskinum sem þessu svarar. Eg vona því, að háttv. deild taki máli þessu vel, og láti það hindrunarlaust ná fram að ganga.

Framsögumaður (Björn Kristjánsson) Það tekur því ekki að fara mörgum orðum um frumv. þetta. Eg skal að eins drepa lítið eitt á aðalkjarna málsins, aðaldrættina. Um einstök atriði er eigi vert að ræða fyr en við 2. umr. Frumv. gerir ráð fyrir eða réttara sagt ákveður, að þeir, sem leita vilji að málmum í landssjóðs- og kirkjujörðum, skuli fá málmleitarbréf hjá lögreglustjóra. Það gildir í 2 ár. Hafi hann svo leitað að málmum og fundið, á hann rétt til innan 2 ára frá tilkynningu um fundinn, að fá málmgraftarbréf, sem lögreglustjóri gefur út. - Svo langt eru núgildandi námulög samferða frumv. því, er hér liggur fyrir, en ýmsum ákvæðum hefir frumv. breytt frá því, sem stendur í námulögunum, þannig eru ákvæðin um sameign landssjóðs og málmleitenda feld í burtu, að landssjóður eigi ? af réttinum til að reka námurnar. Það verður óneitanlega að álítast nokkuð óheppilegt - eins og í nefndarálitið tekur skýrt fram, að landssjóður eða kirkja taki ? þátt í rekstri náma, sem vafasamt er, hvort nokkurn tíma svara kostnaði. Hitt er hyggilegra, að námuhafi borgi til landssjóðs eða kirkju árlegt gjald, sem nokkurskonar eftirgjald. Þá er ekki hætt við, að menn muni sölsa undir sig stórar spildur lands að óþörfu, og láti þær liggja árum og tugum ára saman, án þess að reka námurnar. Svo er um frestina; þá vill nefndin fella burtu og getur það, - þegar betur er að gáð - verið hyggilegt ákvæði. Fyrirmæli núgildandi laga og frumv. um fresti leggja mikil, tilfinnanleg höft á málmnema, en hins vegar óhugsandi, að lögreglustjórar geti dæmt um, hvenær rétt er að veita frest eða ekki. Þess vegna verða önnur ákvæði að gilda um þetta efni, en annarsstaðar, þar sem námuverkfræðingar eru til, og þar sem þeir eru skipaðir til þess að dæma um slík atriði. Þetta er aðalþráðurinn í þessu máli, og finn eg því ekki ástæðu til að fara frekari orðum um það að sinni. Vona að málinu verði vísað til 2. umr. að umræðum loknum.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Frv. þetta er hér um bil alveg eins og það kom fram hér á dögunum. Það eru engar efnisbreytingar, og að eins örfáar orðabreytingar, sem nefndin hefir komið með og fyrir þeim flestum er grein gerð í nefndarálitinu. Eg skal að eins geta þess, að í upphafi hafði gleymst að setja inn í 2. gr. á eftir »verzlunarviðskifti« orðin: »önnur en þau, er hönd selur hendi«. Hefir því nefndin lagt til, að þessu verði bætt inn í. Ástæðan fyrir því ákvæði er sú, að það er ekki tilgangurinn, að skylda menn til þess, að færa inn í frumbók þau viðskifti, er gerast gegn borgun út í hönd. Þessi breyting er svo sjálfsögð, að eigi er þörf að fara fleiri orðum um, og svo er og um þær litlu breytingar aðrar, sem gerðar hafa verið á orðalaginu.

Flutningsmaður (Sigurður Gunnarsson) Eg vil aðeins geta þess, viðvíkjandi viðaukatill., sem hér liggur fyrir, að hún er í því fólgin að færa frumv. í það form, sem það hefði upphaflega átt að vera í og er samhljóða því, sem áður hefir verið samþykt hér í þinginu. Vona eg, að háttv. þingd. samþ. þessa viðaukatill.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Eins og mönnum mun kunnugt, var á þingi 1875 veitt fé til þess að kaupa handrita- og bókasafn Jóns Sigurðssonar. Voru fengnir tveir hinir spökustu menn, þeir Vilhjálmur Finsen og Konráð Gíslason, til þess að meta safnið og fóru svo fram kaupin. Þau hjón, Jón og kona hans, önduðust bæði seint á árinu 1879 og arfurinn eftir þau féll í Kaupmannahöfn. Þó hafði Ingibjörg Einarsdóttir áður hún létist arfleitt Ísland að miklum hluta eigna sinna, en ekki gert það að einkaerfingja sínum. Þar áttu því og útarfar hlut í, og var búið framselt skiftaréttinum í Kaupmannahöfn. Mér hefir verið svo sagt af áreiðanlegum manni - Tryggva bankastjóra Gunnarssyni - að hann hefði til þess vitað, að skiftarétturinn í Khöfn lét fara inn í híbýli Jóns Sigurðssonar og sópa úr öllum skúffum, því er þar fanst; hafi þaðan verið brott tekin ýms plögg, bréf og reikningar, er nam svo miklu, að það var flutt í 2-3 pokum. Tryggvi Gunnarsson var um þessar mundir forseti Þjóðvinafélagsins og tók við því starfi af Jóni Sigurðssyni. Nú vantaði ýms plögg, er félaginu tilheyrðu og varð Tryggvi því að fara til skiftaréttarins og spyrjast þar fyrir. Tókst honum með eftirgangsmunum að fá reikningsbók félagsins; annars var engum plöggum skilað. Segi eg þetta ekki í því skyni, að mér komi til hugar að væna skiftaréttinn um nokkra óráðvendni í þessu efni, - því fer svo fjarri; þetta var ekki nema eðlilegt og mjög skiljanlegt af hálfu réttarins. En inn í þessi plögg gat hafa slæðst margt eigi að síður, sem var dánarbúinu eiginlega óviðkomandi til skifta. Veit eg líka, að margir muni þeir hér í þingsalnum, er við þess konar hafa fengist og mun þeim þetta alt ljóst. Sjálfur kannast eg fullvel við það, að það kemur afaroft fyrir, að í plöggum, sem til skiftaréttanna koma, er margt það, sem ekkert snertir dánarbúið, svo sem sendibréf og sitthvað fleira. Ef enn fyndist eitthvað af því tagi í Khöfn, er stafar frá dánarbúi Jóns Sigurðssonar, þá ætti það helzt að vera, eftir því, sem nú hefir verið talið, í skjalasafni skiftaréttarins þar. En nú munu menn spyrja, hvort landið geti gert tilkall til sendibréfa og því um líks, þó að það hafi keypt handrita- og bókasafn Jóns Sigurðssonar. Um það skal eg láta ótalað. En hitt er víst, að bréf Jóns Sigurðssonar (til hans) eru ekki nándanærri öll komin fram; hér er nú í safni hans að eins örlítið brot til af þeim. Má enginn ætla, að þau hafi ekki miklu fleiri verið, enda eru þau hin fáu, sem til eru hér, því nær eingöngu frá síðara hluta æfi hans. Hitt er og vart ætlanda um jafnhirðusaman mann og Jón Sigurðsson var, að bréfin hafi glatast hjá honum. Að vísu veit eg ógerla, hvort erfingjar Jóns hafa tekið nokkuð af þeim til sín eða eigi. Þó mun eitthvað smávegis hafa lent hjá einum frænda hans, sem nú er látinn, af því, sem safninu tilheyrði, en það er að eins lítilvægt, enda að vísu að nokkru til skila komið. Auk þessa hafa það sagt mér góðir menn og gagnkunnugir, að þeir vissu ýmsa þá hluti í eigu Jóns Sigurðssonar, er aldrei hafa komið fram. Svo hefir Sigurður L. Jónasson, er létst í fyrra í Kaupmannahöfn, gamall aldavinur Jóns Sigurðssonar, sagt mér, að Jón hefði geymt í skrifborði sínu safn af (rauðkrítar)myndum eftir Sæmund Hólm af nafngreindum íslenzkum mönnum, en ekkert hefir komið fram af þeim í safninu. Sigurður var skilríkur maður og réttorður, og þessu vel kunnugur. Árið 1905 var þessu efni hreyft af hálfu landsbókasafnsins og var Tryggva Gunnarssyni þá skrifað til og hann beðinn að gera grein fyrir afskiftum skiftaréttarins af dánarbúinu, að því, er honum væri kunnugt. En Tryggvi var þá sem jafnan önnum kafinn og kom svar hans ekki að því sinni; síðan hefir það gleymst og dregist og er ókomið enn. Áður en tillaga þessi fór í prentsmiðjuna, sýndi eg Tryggva Gunnarssyni hana, til þess að ekki yrði sagt, að eg léti hann ganga duldan þessa máls, enda segi eg nú það eitt í þessu máli, er hann kveðst munu kannast vel við. Það er engan veginn - eins og öllum heilvita mönnum gefur að skilja - ætlun mín að þýfga skiftaréttinn eða væna hann um neina vísvitandi óráðvendni. Það hefir einungis orðið fyrir rás viðburðanna, ef þar hafa orðið innligsa plögg, er heyra til dánarbúi Jóns Sigurðssonar. Hitt er það sem fyrir mér vakir að nauðsyn beri til, að landstjórnin grenslist eftir því, hvar þau bréf, plögg eða skjöl hafa lent, er menn nú sakna þaðan, og eins, hvort nokkuð af þeim hafi lent hjá erfingjum Jóns hér, og þá helzt hér í Rvík. Hefir einn þeirra sagt, að til væru enn óuppslegnir kassar nokkrir úr dánarbúinu, og vissi hann ógerla hvað í þeim væri. Allir munum vér sammála um það, að geyma beri minjar þess manns, en glata þeim eigi. Öllum oss mun sárt um þær. Væri því ekki nema vel til fallið, að hið opinbera léti sér ant um að halda því öllu saman, að því leyti sem það er ekki á óhultum stað. Að því miðar tillaga sú, sem hér liggur fyrir.

Flutningsmaður (Jón Jónsson, 1. þm. S.-Múl.): Þetta frumv. er fram komið fyrir ítrekaðar óskir þeirra manna, sem hlut eiga að máli. - Árið 1907 kom til þingsins ósk um sama efni, og fylgdu henni ýms skjöl og skýringar, sem eg hefi ekki við hendina nú. Að eins skal eg benda á það, að ef þingið felst á að fjölga læknaembættum, þá verð eg að álíta, og eg vona að fleiri háttv.þm. sanni það með mér, að það sé hvergi meiri þörf á að bæta lækni við, en á þessum stöðum, sem frumv. fer fram á. - Læknishérað það, sem hér er farið fram á að stofna er ekki sérlega stórt, tekur að eins yfir 2 hreppa, Norðfjarðarhrepp og Mjóafjarðarhrepp, sem tilheyra tveim læknishéruðum. Norðfjörður tilheyrir Eskifjarðarhéraði, en Mjóifjörður Seyðisfjarðarhéraði. Óskirnar um sérstakan lækni hafa einkum komið frá Norðfirðingum; en þar sem svo er ástatt, að læknirinn að sjálfsögðu setst að á Norðfirði, þá er það og til mikils hagræðis fyrir Mjófirðinga, því að miklu hægra er fyrir þá að sækja lækni til Norðfjarðar heldur en til Seyðisfjarðar. Býst eg við, að ýmsir háttv.þm. þekki svo vel til staðhátta þar um slóðir, að þeir kannist við, að þetta er rétt álitið. Á almennum sveitafundi í Norðfirði var kosin 3 manna framkvæmdarnefnd til þess að hrinda þessu máli áfram. Þeir menn, er í nefndina voru kosnir, hafa sent til þingsins álitsskjal og jafnframt óskað þess, að málið yrði borið upp á þinginu. og vil eg því með leyfi forseta skýra stuttlega frá því, er álitsskjal nefndarinnar skýrir frá í þessu efni. - Fyrst geta þeir þess, að í Norðfirði séu nú orðnir 752 manna heimilisfastir, og fari árlega vaxandi. Auk hinna búsettu manna eru þar á hverju ári um sumartímann og stundum langt fram á haust, 3-400 kaupafólks, menn og konur. Auk þessa eru ennfremur 3 hvalveiðastöðvar á þessu svæði, og á þeim öllum til samans vinna, að minsta kosti að sumrinu til, 5-600 manns, en í Mjóafirði er nú um 500 manns. Eg fæ nú ekki betur séð, en að full ástæða sé til, að synja ekki um sérstakan lækni á þessu svæði, einkum þegar tekið er tillit til þess, að mest af þessu fólki er saman komið á litlu svæði. Aðalorsökin til þess, að þeir biðja um lækni hjá sér, er þó sú, hversu erfitt er að ná í lækni eins og nú er. Til Eskifjarðar er um langan og mjög torsóttan fjallveg að fara. Nefndin skýrir frá því, að aldrei sé lagt upp að sækja lækni með minna en 2 menn, og að ferðin taki ávalt 2 daga, þótt góðviðri sé. En hitt kemur þráfaldlega fyrir, að veður og færð hamla ferðum, og stundum alófært að komast á milli fjarðanna. Ætti að eiga undir sjó, þá er það fyrst og fremst mjög löng leið, og sá annmarki á, að fara verður út á haf, út fyrir Gerpir, og verður því mikið af leiðinni út á opnu hafi. Þetta er aðalástæðan, og vona eg að þm. játi það með mér, að það er ekki að ástæðulausu, að menn þessir fara fram á það, að fá sérstakan lækni. Hið sama mætti segja um Mjóafjörð; því þótt ekki sé eins erfitt að ná í lækni þaðan til Seyðisfjarðar, þá er það þó miklu hægra til Norðfjarðar. - Því þótt ekki sé hægt að segja, að sjóleiðin frá Mjóafirði til Norðfjarðar sé innfjarðar, þá er hún þó innan flóa, og bæði styttri og hættuminni leið heldur en til Seyðisfjarðar. - Í bréfi frá prestinum í Mjóafirði séra Þorsteini Halldórssyni, skrifuðu í nafni hreppsbúa, er skýrt frá því, að það sé ósk og vilji hreppsbúa að fá máli þessu framgengt. Til þingsins 1907 sendu þessar sveitir álit lækna þeirra, sem hlut eiga að máli, og lýstu þeir yfir því, að nauðsyn væri á þessu læknishéraði. Eg hefi ekki þau álitsskjöl við hendina, en sjálfsagt er hægt fyrir þá, sem kynnu að vilja kynna sér þau, að fá þau hjá landlækni. - Eg vil biðja hina háttv.þm. að athuga það vel, hvort ekki sé öllu meiri ástæða til þess, að fjölga læknum hér eins og nokkurstaðar annarstaðar, og leyfi mér eindregið að leggja til, að nefnd verði skipuð í málið, eða því verði vísað til nefndar þeirrar, sem skipuð hefir verið til þess að athuga önnur mál um skipun læknahéraða.