Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég sé nú reyndar að hv. 1. þm. Reykv. er genginn í salinn, en þegar þetta mál var hér síðast á dagskrá óskaði hann eftir því að fá að beina til hæstv. viðskrh. nokkrum fsp. varðandi þetta mál. Ég vil því fyrir hönd hv. 1. þm. Reykv., þó hann sé mættur, óska eftir að við þessu verði orðið.



Ég sé ástæðu til að verða við þessu. Ég minnist þess að fram á þetta var farið. Er því málið tekið út af dagskrá.



Herra forseti. Það frv., sem ég mæli hér fyrir, um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, felur í sér að Alþingi heimili ríkisstj. að beita sér fyrir stofnun hlutafélags er reisi og reki verksmiðju að Mjóeyri við Reyðarfjörð til framleiðslu á kísilmálmi og hafi með höndum þá framleiðslu og skyldan atvinnurekstur. Mál þetta á sér rúmlega tveggja ára aðdraganda og má rekja upphaf þess til stjórnarsáttmála ríkisstj. Gunnars Thoroddsens frá 8. febr. 1980. Þar er lögð áhersla á rannsóknir á sviði orkunýtingar og uppbyggingu meiri háttar nýiðnaðar á vegum landsmanna sjálfra er m.a. byggi á innlendri orku. Með hliðsjón af þessu ákvæði stjórnarsáttmálans hefur síðan verið unnið að athugunum á ýmsum möguleikum sem til greina koma í orkufrekum iðnaði. Sýndu fyrstu almennu athuganirnar, sem fram fóru í þessu efni vorið 1980, að kísilmálmframleiðsla gæti verið hagkvæmur kostur í þróun þessa iðnaðar hérlendis. Í framhaldi af þessu tók dr. Jón Hálfdánarson hjá Íslenska járnblendifélaginu að sér að gera frumathugun á framleiðslu kísilmálms hér á landi. Skilaði hann skýrslu um málið í nóvember 1980 og bentu niðurstöður hennar til þess, að ástæða væri til að ráðast í frekari undirbúning að slíkri framleiðslu. Í febr. 1981 skipaði iðnrn. verkefnisstjórn til að hafa umsjón með frekari athugunum á þessu sviði. Í henni áttu sæti Finnbogi Jónsson deildarstjóri í iðnrn., formaður, Hörður Jónsson framkvæmdastjóri hjá Iðntæknistofnun og Jón Steingrímsson verkfræðingur hjá Íslenska járnblendifélaginu. Verkefnisstjórnin réð sér ritara, en Almenna verkfræðistofan hf. var aðalráðgjafi varðandi verkfræðilega þætti. Auk þess hafa ýmsar stofnanir, fyrirtæki og einstaklingar unnið að málinu síðan á vegum verkefnisstjórnar. Orkustefnunefnd ríkisstj. hefur fylgst með undirbúningi málsins og einnig hafa einstakir fulltrúar í nefndinni tekið þátt í viðræðum og athugunum vegna ákveðinna þátta þess. Verkefnisstjórnin skilaði iðnrn. skýrslu um verk- og fjárhagsáætlun fyrir verkefnið í maí 1981 og skýrslu um frumathugun kísilmálmverksmiðju um miðjan nóv. 1981. Var báðum þessum gögnum dreift hér á hv. Alþingi strax og þau lágu fyrir. Lokaskýrslu skilaði verkefnisstjórnin svo í byrjun mars s.l. og fylgir hún sem viðauki með frv. þessu. Skýrslu verkefnisstjórnar fylgir einnig greinargerð staðarvalsnefndar iðnrn. um félagsleg áhrif kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Í skýrslu sinni leggur verkefnisstjórnin til að ráðist verði í byggingu 25–30 þús. tonna kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, að aflað verði lagaheimildar um stofnun hlutafélags, er annist byggingu og rekstur verksmiðjunnar, að undirbúningi og framkvæmdum verði hagað þannig, að verksmiðjan geti tekið til starfa vorið 1985. Iðnrn. sendi Þjóðhagsstofnun skýrslu verkefnisstjórnar til umsagnar, og jafnframt hefur verið leitað eftir umsögn bresks ráðgjafarfyrirtækis um forsendur og niðurstöður skýrslunnar. Vænti ég þess, að umsagnir þessar liggi fljótlega fyrir þannig að þær megi koma að gagni við umfjöllun málsins hér á hv. Alþingi. Þá má einnig nefna að Náttúruverndarráð og Heilbrigðiseftirlit ríkisins hafa haft mál þetta til meðferðar. Miðað er við að kísilmálmverksmiðjan rísi að Mjóeyri við Reyðarfjörð. Í því efni hefur m.a. verið tekið mið af áliti staðarvalsnefndar frá því í apríl 1981 og þeirri stefnumörkun ríkisstj., að orkufrekur iðnaður dreifist á landshluta með hliðsjón af æskilegri byggðaþróun og þéttbýlismyndun í einstökum fjórðungum. Á Austurlandi er stór hluti af auðnýtanlegri vatnsorku landsins og því þjóðhagslega hagkvæmt að koma þar á fót iðnaði sem nýtir hluta af þessari orku. Sú iðnaðaruppbygging þarf að gerast með þeim hætti, að hún valdi sem minnstri röskun á félagslegum aðstæðum og þeirri atvinnustarfsemi sem fyrir er. Bygging kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði fellur vel að þessum markmiðum. Fyrirhugað verksmiðjusvæði er í landi Sómastaðagerðis í Reyðarfjarðarhreppi. Þar eru möguleikar á stóru iðnaðarsvæði sem auk kísilmálmverksmiðju gæti rúmað ýmsa aðra iðnaðarstarfsemi í framtíðinni. Hafnarskilyrði á þessum stað eru með því besta sem gerist hér á landi. Áætlaður kostnaður við 140 m langan hafnarbakka með 10 m dýpi fyrir allt að 20 þús. tonna skip er um 30 millj. kr. eða einungis tæp 4% af heildarstofnkostnaði þessarar verksmiðju. Verksmiðjusvæðið liggur vel við nálægum byggðarlögum. Fjarlægð til Reyðarfjarðarkauptúns er um 4 km og til Eskifjarðarkaupstaðar um 9 km. Íbúafjöldi á þessum tveimur stöðum var 1. des. s.l. um 1800 manns. Frá verksmiðjusvæðinu til Egilsstaða eru um 38 km, íbúafjöldi á Egilstöðum er um 1160 manns, og ætla má að verksmiðjan muni ekki síst á byggingartíma sækja verulega þjónustu þangað svo og til annarra nágrannabyggðarlaga, eins og Fáskrúðsfjarðar, Neskaupstaðar og Seyðisfjarðar, en íbúafjöldi á þessum þremur siðast nefndu stöðum er um 3500 manns. Bygging og rekstur kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði mun óhjákvæmilega hafa veruleg áhrif á atvinnulíf og vinnumarkað á Miðausturlandi. Miklu varðar að framkvæmdirnar hafi í för með sér jákvæða þróun í atvinnulífi í fjórðungnum, en leiði ekki til stökkbreytinga og verulegrar röskunar á félagslegu umhverfi og þeirri atvinnustarfsemi sem fyrir er. Í þessu efni skiptir t.d. miklu máli að tilhögun framkvæmda sé með þeim hætti, að umframeftirspurn eftir vinnuafli komi ekki hart niður á starfandi fyrirtækjum. Annars vegar er um að ræða tímabundin áhrif sem leiðir af eftirspurn eftir starfsliði á byggingartíma, sem áætlað er að geti orðið um 350 manns þegar flest er, og hins vegar varanleg áhrif vegna stöðugs rekstrar verksmiðju með allt að 130 manna starfsliði. Með rekstri verksmiðjunnar er áætlað að starfandi fólki á Reyðarfjarðarsvæðinu fjölgi um 17% eða þar um bil og sú fjölgun muni á tiltölulega skömmum tíma leiða til aukningar í atvinnu- og þjónustugreinum í nálægðum byggðarlögum. Leiddar hafa verið að því líkur, að starfsemi kísilmálmverksmiðju geti þegar fram í sækir skapað langt til jafnmörg störf í þjónustugreinum og svarar því fólki sem starfar við verksmiðjuna sjálfa. Miðað við áætlaðan starfsmannafjölda í verksmiðjunni mundi þetta þýða um 110 ný þjónustustörf á Miðausturlandi. Samkv. framansögðu er áætlað að rekstur verksmiðjunnar skapi með beinum og óbeinum hætti atvinnu fyrir um 240 manns, en það jafngildir 315 af þeim mannafla sem spáð er að komi á vinnumarkað á Miðausturlandi fram til ársins 1990. Þjóðhagsleg hagkvæmni þess að ráðast í byggingu kísilmálmverksmiðju er talin ótvíræð af þeim sem um mál þetta hafa fjallað. Má benda á nokkur atriði sem máli skipta í þessu samhengi. Í fyrsta lagi eru afkastavextir af fjárfestingu kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði taldir verða um 10% samkv. þeim forsendum sem við er miðað. Raunvextir á alþjóðlegum lánamörkuðum í dag eru hins vegar verulega lægri eða um 6%. Samkv. þessari áætlun mun fjárfesting í kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði því skila arði vel umfram kostnaðarverð fjármagnsins, a.m.k. þegar til lengri tíma er litið. Í öðru lagi er reiknað með að verksmiðjan greiði orkuverð sem stendur undir framleiðslukostnaði raforku frá nýjum virkjunum jafnframt því að skila arði til orkuframleiðslunnar sjálfrar. Þann arð ber að lita á sem þjóðhagslegar tekjur. Í þriðja lagi munu ýmis aðföng, sem keypt eru til verksmiðjunnar, m.a. flutningar og önnur þjónusta, einnig skila umtalsverðum arði innanlands. Í fjórða lagi er innlendur kostnaður við byggingarframkvæmdirnar sjálfar áætlaður 57% af heildarkostnaði og skilar sá hluti stofnkostnaðar verksmiðjunnar einnig umtalsverðum þjóðhagslegum arði. Í fimmta lagi mun bygging og rekstur kísilmálmverksmiðju verða algerlega undir forustu og stjórn landsmanna sjálfra og þannig munu Íslendingar afla sér afar þýðingarmikillar þekkingar og reynslu á öllum þáttum stóriðju, allt frá hönnun og byggingu verksmiðju til markaðssetningar afurðanna. Þessi þekking mun auðvitað koma að verulegu gagni við aðrar stóriðjuframkvæmdir á vegum Íslendinga í framtíðinni. Loks má geta þess, að unnt er að nýta afgangsvarma frá verksmiðjunni til húshitunar á Eskifirði og Reyðarfirði. Forathuganir sýna að bygging slíkrar hitaveitu í tengslum við verksmiðjuna gæti lækkað húshitunarkostnað í þessum byggðarlögum mjög verulega og fært þannig til viðbótar þjóðhagslegar tekjur af verksmiðjunni. Þegar á heildina er litið er því þjóðhagsleg arðsemi kísilmálmverksmiðju væntanlega meiri en bein arðsemi verksmiðjunnar eins og hún er reiknuð með um 10% afkastavöxtum á föstu verðlagi. Skal nú vikið að verksmiðjunni sjálfri og framleiðslu á kísilmálmi. Frv. miðar við tveggja ofna verksmiðju í fyrstu með stækkunarmöguleikum síðar. Hráefni vegna framleiðslunnar eru kvarts, kol, koks, kurl eða trjábolir og rafskaut og verða hráefnin innflutt. Gert er ráð fyrir hefðbundnum ofnum, þ.e. hálflokuðum, en við hönnun verður við það miðað, að unnt verði að loka ofnum síðar ef hagkvæmt þykir. Lokaðir ofnar eru enn á þróunarstigi, en þegar starfræksla slíkra ofna verður möguleg mun verða unnt að nýta kolsýrling, er myndast við málmbræðsluna, ásamt rafgreindu vetni til innlendrar eldsneytisframleiðslu. Er þar um mjög athyglisverða þróunarmöguleika að ræða sem skipt geta miklu í orkubúskap okkar í framtíðinni. Kísilmálmframleiðsla er tæknilega mjög hliðstæð framleiðslu á kísiljárni, en meiri kröfur eru gerðar til hráefna fyrir kísilmálm, og járn er ekki notað við framleiðsluna. Markaður er hins vegar allur annar fyrir kísilmálm en kísiljárn eins og síðar verður að vikið. Tvö erlend fyrirtæki á sviði ofnaframleiðslu, Elkem í Noregi og Mannersmann Demag í Þýskalandi, hafa þegar gert formleg tilboð um sölu nauðsynlegra tækja og véla í verksmiðjuna. Nauðsynlegt er að taka upp viðræður við þessi fyrirtæki á næstu mánuðum og sem ja um endanlega gerð ofna og ofnkaup á grundvelli þessara tilboða fyrir 1. sept. n.k., ef halda á þeirri framkvæmdaáætlun sem verkefnisstjórnin gerði ráð fyrir, þ.e. að verksmiðjan geti hafið rekstur árið 1985. Byggingar vegna verksmiðjunnar verða allar hannaðar í samræmi við íslenska staðla. Mengunarhætta við kísilmálmvinnslu er í öllum megindráttum hin sama og í kísiljárnvinnslu. Mengunarhætta ytra umhverfis er fyrst og fremst frá ofnreyknum sem flytur með sér ókristallað kísilryk. Með reyknum berst einnig brennisteinsdíoxíð sem er skaðlegt ef það er í miklum mæli. Gert er ráð fyrir að ofnreykurinn verði kældur með lofti niður fyrir það hitastig að hann þoli síun, og honum síðan blásið í gegnum síur þessar, þar sem meginhluti ryksins verður eftir en lofttegundirnar sleppa út. Þetta er raunar hliðstæð hreinsunaraðferð og þekkt er og reynsla er fengin af úr járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga. Þetta ryk yrði síðan kögglað með vatni og lagt á hauga, og raunar er ekki ólíklegt að fyrir það finnist hagnýt not, svo sem reyndin er í vaxandi mæli erlendis og þegar liggur fyrir frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga í tengslum við sementsframleiðslu. Mengunarhætta innandyra liggur fyrst og fremst í kristölluðu kvartsryki, reyk frá töppun og málmsteypu, ryki frá mölun framleiðsluvörunnar, hávaða og snörpum geislahita á vissum stöðum. Ýmis ráð eru tiltæk til varnar innri mengun og ber þar einna hæst góða loftræstingu. Er því gert ráð fyrir henni í áætluninni og miðað við að ná megi a.m.k. svipuðum árangri við mengunarvarnir og á Grundartanga, en þær eru með því besta sem þekkist í heiminum við þessa framleiðslu. Heilbrigðiseftirlit ríkisins og Náttúruverndarráð hafa fjallað um æskilegar rannsóknir á lífríki og umhverfi vegna verksmiðjunnar og gert um þær tillögur þótt byggja megi að verulegu leyti á fenginni reynslu af járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga. Þarf að rannsaka marga þætti, þ. á m. staðbundna þætti, svo sem loftdreifingu og vinda með tilliti til dreifingar úrgangsefna. Eins og áður greindi eru aðalhráefnin við framleiðsluna kvarts, kol og koks, kurl og rafskaut. Að mati verkefnisstjórnar iðnrn. er tryggt að auðvelt muni að afla allra þessara hráefna. Tvö fyrirtæki hafa skriflega staðfest áhuga sinn á gerð langtímasamninga um afhendingu á kvartsi, en það er það af hráefnum til verksmiðjunnar sem erfiðast er að afla. Í áætlunum er miðað við að kvarts verði keypt frá Spáni, samtals um 66 þús. tonn á ári, en önnur lönd, sem til greina koma í þessu sambandi, eru m.a. Finnland, Kanada, Grikkland og Portúgal. M.a. með tilliti til viðskiptahagsmuna Íslendinga eru Spánn og Portúgal talin sérstaklega áhugaverð. Gert er ráð fyrir að koks verði flutt inn frá Belgíu, en kol frá Bandaríkjunum eða Evrópu. Kurlið verður væntanlega unnið úr innfluttum trjábútum frá Svíþjóð, Noregi eða Skotlandi. Rafskaut til kísilmálmframleiðslu eru framleidd hjá tveimur fyrirtækjum og er annað á Ítalíu en hitt í Bandaríkjunum. Að mati sérfróðra aðila eru möguleikar fyrir hendi til slíkrar framleiðslu trjákurls hérlendis, ekki síst á Fljótsdalshéraði, en taka mun nokkur ár að fá úr því skorið hvort slík framleiðsla gæti orðið hagkvæm. Hefur landbrn. í hyggju að láta fara fram athugun á hagkvæmni slíkrar framleiðslu á trjákurli. Hráefnablöndur fara nokkuð eftir því, hvort nota á kísilmálminn í álsteypu eða til svonefndrar silikonframleiðslu, en gæðakröfur, sem silikonframleiðendur gera, eru strangari með tilliti til hreinleika málmsins og þar með til hreinleika hráefna. Áhersla hefur verið á það lögð við undirbúning verksmiðjunnar að gera sem ítarlegastar athuganir á markaðsmálum kísilmálmframleiðslu. Eins og drepið var á eru meginnotkunarsvið kísilmálms tvö: annars vegar í álsteypu og hins vegar í svonefndum silikoniðnaði. Þetta heiti, silikon, er raunar dregið af latnesku heiti frumefnisins kísils sem er silicium. Um 2/3 hlutar heimsframleiðslunnar fara nú til blöndunar í álsteypu og um 1/3 til framleiðslu svonefndra silikonefna. Þessi tvö notkunarsvið eru í eðli sínu mjög ólík. Fyrirtæki, sem steypa úr áli, eru mjög mörg og flest þeirra nota tiltölulega lítið magn af kísilmálmi. Silikonframleiðendur eru hins vegar fáir og hver um sig notar mikið magn af þessu efni, kísilmálmi. Fyrir silikonframleiðendur eru gæði og stöðugleiki í afhendingu mjög þýðingarmiklir þættir, en hjá álsteypunum er verðið á kísilmálminum ráðandi þáttur. Algengt er að hlutfall kísilmálms í álsteypu sé 6–12% og þykja slíkar blöndur henta mjög vel til sérhæfðra nota. Kísilmálmur er aðalhráefnið í framleiðslu svokallaðra silikonefna. Hér er um mjög fjölbreytilegan efnaiðnað að ræða, svo sem framleiðslu á rakafráhrindandi efnum, hitaþolnum efnum, þéttiefnum, svonefndum silikonolíum, skilkongúmmíi og silikonplasti. Efni þessi keppa að hluta til við efni framleidd úr olíu og hefur hækkandi verð á olíu bætt samkeppnisstöðu sillkonefna mjög verulega. Talið er að heildarnotkun á kísilmálmi í heiminum árið 1980 hafi verið tæp 500 þús. tonn. Ef Bandaríkin eru undanskilin eru stærstu notkunarlöndin mjög háð innflutningi á kísilmálmi þar sem eigin framleiðsla er sáralítil. Árið 1980 fullnægði Japan um 84% af þörfinni með innflutningi, Vestur-Þýskaland um 85% og Bretland heildarnotkun eða 100%. Bandaríkin hafa lengst af verið stærstu framleiðendurnir og hafa framleitt meira en nemur eigin þörfum. Á allra síðustu árum hafa Bandaríkin hins vegar flutt inn kísilmálm í vaxandi mæli og árið 1980 nam innflutningurinn um 15% af heildar notkun þar í landi það ár. Á árinu 1980 var afkastageta kísilmálmverksmiðja í heiminum verulega meiri en heildarnotkun á kísilmálmi á því ári. Talið er líklegt að nokkur ríki muni draga úr framleiðslu á kísilmálmi á næstu árum vegna hækkandi orkuverðs heima fyrir. Á það m.a. við um Spán og Portúgal svo og Bandaríkin, en þar hefur orkuverð farið mjög hækkandi á undanförnum árum. Orkuverð til kísilmálmframleiðslu er mjög breytilegt eða á bilinu 9–70 mills á kwst., lægst í Noregi og Kanada, en hæst í Japan. Miðað við framleiðslu einstakra landa árið 1980 má áætla að meðalraforkuverð í kísilmálmframleiðslu nú sé um 20 mills á kwst. og svarar það nokkurn veginn til sömu upphæðar í íslenskum aurum. Milliríkjaviðskipti með kísilmálm eru mjög mikil. Voru helstu innflutningslöndin á árinu 1980 Japan, sem flutti inn um 58 þús. tonn, Vestur-Þýskaland 55 þús. tonn, Bandaríkin 19 þús. tonn, Bretland 22 þús. tonn og Austur-Evrópa, sem flutti inn 48 þús. tonn á því ári. Framtíðarhorfur um kísilmálmmarkaðinn verða að teljast góðar. Ekkert bendir til þess að önnur efni leysi kísilmálm af hólmi á þeim sviðum sem hann er notaður í dag. Vissar líkur eru á að ný notkunarsvið komi til sögunnar, þótt ekki sé unnt að reikna með því í markaðsspám að svo stöddu. Samkv. spá frá fyrirtækinu Commodity Research Unit Ltd., sem er sjálfstætt ráðgjafarfyrirtæki og fjallaði um þetta mál, markaðsþáttinn, fyrir iðnrn., er áætlað að heildarnotkun á kísilmálmi í heiminum verði um 650 þús. tonn árið 1986 og rúmlega 800 þús. tonn árið 1990. Framleiðsla á 25 þús. tonnum af kísilmálmi hér á landi á árinu 1986, þ.e. á því ári sem unnt væri að ná fullri framleiðslu með tveimur ofnum, mundi samkv. framansögðu svara til um 3.8% af heimsnotkun það ár. Innflutningsverð á kísilmálmi til Bretlands, Þýskalands og Japans var að meðaltali um 1 560 dalir á hvert tonn á árunum 1976–1980 á verðlagi 1. mars 1982. Þar sem kísilmálmur keppir að hluta til við afurðir, sem framleiddar eru úr olíu, og raforka er hér kostnaðarliður í framleiðslunni má telja líklegt að verð á kísilmálmi verði ekki lægra að jafnaði í framtíðinni en það var á seinni hluta síðasta áratugs. Er það raunverulega varlega í sakirnar farið. Sem stendur er þó verð á kísilmálmi í lægð þótt ástandið sé ekki eins slæmt og í öðrum greinum orkufreks iðnaðar. Markaðsverðið nú er á bilinu 1 2001 300 dalir á tonn, sem er allt að 20% lægra en það var á síðari hluta síðasta áratugs. Gert er ráð fyrir að þau 25 þús. tonn af kísilmálmi, sem í fyrstu yrðu framleidd hérlendis, verði seld þannig að um 7500 tonn á ári fari til Japans, um 10 000 tonn til Vestur-Þýskalands, um 3000 tonn til Bretlands, um 2500 tonn til Bandaríkjanna og um 2000 tonn til annarra landa. Samkomulag hefur verið gert við Japani um þau 7 500 tonn sem þangað er áætlað að selja og samningar eru á lokastigi við Þjóðverja um sölu á um 10 000 tonnum af kísilmálmi á ári þangað. Áætlað er að þessi tvö lönd taki við um 70% af heildarframleiðslu tveggja ofna kísilmálmverksmiðju. Samningar þessir eru að sjálfsögðu gerðir með fyrirvara um stofnun fyrirtækisins og samþykkt væntanlegrar stjórnar þess. Stofnkostnaður 25 þús. tonna kísilmálmverksmiðju er áætlaður um 750 millj. kr., miðað við verðlag 1. mars 1982, og skiptist þannig að innlendir kostnaðarliðir eru áætlaðir 57%, en erlendir kostnaðarliðir 43%. Kostnaður við vélar og tæki er byggður á bráðabirgðatilboðum Elkem í Noregi og Demag í Vestur-Þýskalandi, en þetta eru þau tvö fyrirtæki sem helst koma til greina við kaup á vélbúnaði fyrir verksmiðjuna eins og áður er getið. Aðrir kostnaðarliðir eru áætlaðir af innlendum verkfræðistofum, og hefur í því efni verið höfð hliðsjón af nýlegum sambærilegum mannvirkjum, svo sem járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga og Hrauneyjafossvirkjun. Kostnaður við höfn, vatnsveitu og orkuveitu er ekki meðtalinn þar sem þau mannvirki verða í eigu annarra en verksmiðjunnar sjálfrar. Í rekstrarkostnaðaráætlun er hins vegar reiknað með greiðslu fyrir afnot af höfn svo og greiðslu fyrir vatnsnotkun og orkunotkun. Gert er ráð fyrir að bygging verksmiðjunnar verði fjármögnuð í fyrsta lagi með hlutafé, sem verður 30% af stofnkostnaði eða um 225 millj. kr„ í öðru lagi með fjárfestingarlánum, sem ríkissjóður ábyrgist, allt að 40% af stofnkostnaði eða um 300 millj. kr., og í þriðja lagi með útflutningslánum, sem fylgja munu tækjum og vélum frá því ríki þaðan sem vélarnar og tækin yrðu keypt allt að 30% af stofnkostnaði eða um 225 millj. kr. Meðalframleiðslukostnaður kísilmálms á verðlagi 1. mars 1981 er áætlaður rúmlega 12 þús. kr. á tonn og nemur kostnaður við hráefni um 41% af framleiðslukostnaði, laun og launatengd gjöld um 10%, raforka um 19%, afskriftir og vextir um 21% og annar kostnaður um 8%. Sem stendur er markaðsverð á kísilmálmi 12–13 þús. kr. á tonn og hefur verðið ekki verið svo lágt í tæp 10 ár. Ný verksmiðja með mikla vaxtabyrði mundi verða rekin með halla við núverandi markaðsaðstæður. Gerð hefur verið rekstrar- og fjárstreymisáætlun fyrir afskriftartímabilið og eru niðurstöður þær, að reiknað er með að tap verði á rekstrinum fyrsta árið, 1985, um 38 millj. kr., en upp frá því verði um hagnað að ræða. Þannig er áætlað að tekjur fyrir skatta verði árið 1986 um 33 millj. kr. og eftir það á bilinu 55–65 millj. kr. á ári. Hér er um meðaltalstölur að ræða, en ljóst er að verðið mun sveiflast eftir markaðsástandi hverju sinni. Þarf að kappkosta að draga úr áhrifum slíkra sveiflna, t.d. með einhvers konar jöfnunarsjóði sem athuga þarf um í sambandi við uppbyggingu orkufreks iðnaðar almennt hérlendis. Gert er ráð fyrir að orkuverð fyrstu 10 árin, þ.e. 1985–1994, verði 15 mills á kwst. en 20 mills á kwst. á árunum 1995–2004. Í báðum tilvikum er miðað við verðlag 1. mars 1982 og er miðað við að orkuverðið yrði að fullu verðtryggt. Afkastavextir fjárfestingarinnar hafa verið áætlaðir og er niðurstaðan sú, eins og áður greinir, að arðsemi heildarfjárfestingar verði rösk 10%, eða 10.4%, fyrir skatta á föstu verðlagi. Verður þessi arðgjöf að teljast vel viðunandi þegar haft er í huga að tæknileg áhætta í þessum rekstri er svo til enginn, að vaxandi markaður er talinn fyrir afurðir verksmiðjunnar og að raunvextir á alþjóðlegum lánamörkuðum eru í dag um 6% og líkur til að þeir verði lægri í framtíðinni. Heildarorkuþörf fyrir tveggja ofna kísilmálmverksmiðju er talin nema 345 gwst. á ári miðað við 25 þús. tonna framleiðslu og mesta aflþörf um 45 mw. Næg orka og afl er talið til í landskerfinu til að fullnægja orkuþörf slíkrar verksmiðju. Gert er ráð fyrir að næsta stórvirkjun í landskerfinu komi í gagnið haustið 1987. Fyrir þann tíma er unnt að auka orkuvinnslugetu landskerfisins verulega umfram þarfir hins almenna markaðar. Samkv. þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið um stofnlínukerfi landsins, eiga ekki að vera vandkvæði á því að flytja næga orku til verksmiðjunnar í upphafi. Á tímum mesta álags gæti þó annar ofn verksmiðjunnar þurft að sæta nokkrum álagstakmörkunum á fyrstu tveimur árunum, þ.e. fram til þess tíma sem næsta stórvirkjun kemst í gagnið. Meðal þeirra framkvæmda, sem ráðast þarf í vegna kísilmálmverksmiðju, er lagning háspennulínu frá Hryggstekk í Skriðdal til Reyðarfjarðar. Þessi lína yrði um 35 km. að lengd með 132 kw spennu. Gerð hafa verið drög að orkusölusamningi milli verksmiðjunnar og Landsvirkjunar. Er þar gert ráð fyrir að samningstíminn verði 20 ár og orkuverðið 17.5 aurar á kwst. að meðaltali, en það samsvara 17.5 mills á kwst. á því gengi sem miðað er við í samningsdrögunum. Gert er ráð fyrir að orkuverðið verði að fullu verðtryggt, en verðtryggingarákvæði og hækkanir á grunnverði á samningstímanum yrðu háð nánara samkomulagi. Með hliðsjón af því, að verksmiðjan þarf að bera þungan fjármagnskostnað á fyrstu starfsárum, er æskilegt fyrir verksmiðjuna að í fyrstu verði orkuverðið hlutfallslega lægra, en aftur á móti hlutfallslega hærra síðar þegar greiðslufjárstaða verksmiðjunnar er orðin betri. Landsvirkjun hefur þann fyrirvara á varðandi samningsdrögin, að lokið verði framkvæmdum við Kvíslaveitu og Þórisvatnsmiðlun 1985–1986 og nauðsynlegri aukningu uppsetts afls á Þjórsársvæðinu. Samningsdrögin eru einnig byggð á þeirri forsendu, að samningar takist milli ríkisins og Landsvirkjunar um byggingu og rekstur nýrra virkjana og yfirtöku fyrirtækisins á byggðalínukerfinu. Einnig telur Landsvirkjun nauðsynlegt að núverandi fjárhagsstaða fyrirtækisins verði tryggð á viðunandi hátt þannig að hæfilegt fé fáist úr rekstri til fjármögnunar nýrra virkjana án þess að lántökur í því skyni verði meiri en góðu hófi gegnir. Varðandi síðastnefnda fyrirvarann skiptir ekki minnstu máli að veruleg hækkun fáist á orkuverði til Íslenska álfélagsins hf. Orkuverð það, sem hér er lagt til grundvallar við rekstur kísilmálmverksmiðjunnar, er byggt á áætluðum framleiðslukostnaði á orku frá næstu virkjunum, en það hefur verið talið liggja á bilinu 15-20 mills á kwst. miðað við 6% reiknivexti. Orkuverð, sem er 17.5 mills á kwst. að meðaltali eða jafngildi þess í íslenskum aurum með fullri verðtryggingu, virðist því raunhæf viðmiðun, en gert er ráð fyrir að verksmiðjan kaupi einungis forgangsorku. Lægra orkuverð en þetta mundi að sjálfsögðu bæta verulega afkomu verksmiðjunnar. En ég tel að það eigi að vera grundvallaratriði í uppbyggingu orkufreks iðnaðar hér á landi, að hann greiði viðunandi orkuverð sem sé breytilegt með tilliti til verðbólgu og ekki svo lágt að almenningur þurfi að greiða hærra raforkuverð með stóriðju en án. Varðandi einstakar greinar frv. er rétt að taka fram eftirfarandi: Samkv. 1. gr. er gert ráð fyrir að hlutafélag verði stofnað um rekstur verksmiðjunnar. Hins vegar eru fjárhæðir við það miðaðar, að ríkissjóður geti verið eigandi 100% hlutafjárins. Að ráði varð að nota hlutafélagaformið um reksturinn þar eð þetta er algengasta rekstrarform atvinnufyrirtækja í landinu, - rekstrarform sem löggjafinn hefur sett ítarlegar reglur um, reglur til að starfa eftir og þekkt er bæði hér á landi og erlendis. Ætti það að sjálfsögðu að auðvelda stjórnun fyrirtækisins. Frv. gerir ráð fyrir að ríkissjóður eigi tryggan meiri hluta í fyrirtækinu og meiri hluta í stjórn þess. Í hlutafélagalögum eru ákvæði er vernda rétt minnihlutaeigenda. Þar sem ráð er fyrir því gert í frv., að ríkið geti boðið öðrum samstarf sem minnihlutaeiganda er eðlilegt að nota umrætt félagsform um reksturinn. Í sambandi við 2. gr. frv. er rétt að geta þess, að ekki er talið nauðsynlegt að erlendir aðilar eigi hlut í félaginu. Er við það miðað að íslenskir aðilar standi að því einir og bygging og rekstur, þar með talin hráefnaöflun og markaðssetning, verði ávallt undir ótvíræðu forræði íslenskra stjórnvalda. Greinin felur í sér það nýmæli, að öðrum íslendum aðilum en ríkinu er nú gefinn kostur á að taka þátt í uppbyggingu orkufreks iðnaðar. Þar gæti m.a. verið um að ræða sveitarfélög, innlend hlutafélög, samvinnufélög og aðra innlenda aðila. Þess má geta, að fram hefur komi áhugi hjá sveitarfélögum á Austurlandi að eignast hlut í félaginu, þótt tæpast sé hægt að gera ráð fyrir að hann verði stór. Í 3. gr. frv. er að finna nauðsynlegar fjáröflunarheimildir vegna byggingar verksmiðjunnar og aðildar ríkisins að hlutafélaginu. Áætlaður stofnkostnaður er sem áður segir um 750 millj. kr. Með frv. er ríkisstj. veitt heimild til að leggja fram 30% af stofnkostnaði eða allt að 225 millj. kr. sem hlutafé og taka lán í sama skyni. Greinin gerir því ráð fyrir þeim möguleika, að ríkissjóður leggi fram allt hlutaféð, en verði um aðra hluthafa að ræða lækkar hlutafjárframlag ríkisins að sjálfsögðu sem því nemur. Ekki er ríkissjóði heimilt samkv. frv. að taka lán eða ábyrgjast lán vegna hlutafjárframlaga annarra aðila. Ríkisstj. er í 3. gr. veitt heimild til að ábyrgjast lán að fjárhæð allt að 300 millj. kr., þ.e. um 40% af stofnkostnaði, eða taka lán að sömu fjárhæð og endurlána félaginu til byggingar verksmiðjunnar. Hér er um mikilvægt ákvæði að ræða sem tryggir félaginu fjárfestingarlán með hagkvæmustu kjörum sem bjóðast á almennum lánamörkuðum. Skiptir miklu fyrir rekstrarafkomu fyrirtækisins fyrstu árin að vaxtabyrðin verði sem minnst. Gert er ráð fyrir að 30% af kostnaði verði fjármögnuð með útflutningslánum, en útflutningslán eru sem kunnugt er lán sem fylgja kaupum á tækjum og vélum til verksmiðjunnar og fara lánskjör eftir reglum viðkomandi landa. Slík lán eru að jafnaði hagstæð, enda veitt til að örva útflutning. Með ákvæðum 2.–4. tölul. 3. gr. eru ríkisstj. veittar heimildir til þess að tryggja að hlutafélagið eigi kost á þeirri aðstöðu um jarðnæði, höfn og annað sem á þarf að halda vegna verksmiðjunnar. Miðað er við að heimildir til fjáröflunar vegna þessara framkvæmdaþátta verði afgreiddar síðar af hálfu Alþingis, eftir því sem nauðsyn krefur, og fjáröflun í hverju tilviki hagað með tilliti til þess sem venja er um hliðstæðar framkvæmdir. Vegna verulegrar eignaraðildar ríkissjóðs að félaginu og hinnar miklu fjárþarfar hlutafélagsins þykir eðlilegt að ekki verði greidd stimpilgjöld af hlutabréfum þess og að heimilt verði að lækka stimpilgjöld vegna stofnlána sem félagið tekur. Kveður 6. tölul. 3. gr. á um þetta. Gert er ráð fyrir að kísilmálmverksmiðjan rísi á Reyðarfirði, nánar tiltekið upp af svonefndri Mjóeyri, í óskiptu landi kristfjárjarðanna Sómastaða og Sómastaðagerðis. Kristfjárjarðir eru sjálfseignarstofnanir eða ígildi slíkra. Afla verður sérstakrar lagaheimildar til sölu kristfjárjarða þar sem þær eru eigin eignir, og Alþingi eitt getur heimilað breytingar á stofni kristfjárgjafa og aðeins að uppfylltu því skilyrði, að söluandvirði verði varið í samræmi við fornan tilgang kristfjárgjafarinnar. Því er landbrh. fyrir hönd ríkisstj. og hreppsnefnd Helgustaðahrepps, bæjarstjórn Eskifjarðarkaupstaðar og hreppsnefnd Reyðarfjarðahrepps sem umráða og hagsmunaaðilum í 4. gr. heimilað að selja ríkissjóði jarðirnar Sómastaði, Sómastaðagerði og Framnes í Reyðarfjarðarhreppi. Andvirði hinna seldu jarða skal varið til félagslegra framkvæmda í Reyðarfjarðarhreppi, Helgustaðahreppi og Eskifjarðarkaupstað. Frv. gerir ráð fyrir að félmrn. sem æðsta stjórnvald á sviði sveitarstjórnarmála samþykki ráðstöfun söluandvirðis, enda sé hún samræmanleg hinum forna tilgangi kristfjárgjafa. Stjórnarráðið, nánar tiltekið landbrn., hefur á hendi umsjón kirkjujarða annarra en prestssetra. Því er ekki óeðlilegt að lita svo á að umráðin, sem frá ómunatíð höfðu verið í hendi kirkjunnar, séu nú réttilega í höndum landbrn. Sveitarstjórnirnar hafa hins vegar ríkra hagsmuna að gæta af sölunni og því þykir eðlilegt að þær komi fram sem hagsmunaaðilar við þessa sölu ásamt landbrh. sem seljanda. Samhliða því, að heimild er veitt til sölunnar, er fjmrh. veitt heimild til að kaupa jarðir þessar. Ábúendur jarðanna eru eigendur mannvirkja og ræktunar. Þar sem nábýlið við verksmiðjuna torveldar búskap á jörðum þessum er fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs veitt heimild til að kaupa eignir ábúenda svo að þeir geti komið sér fyrir á nýjum stað og verði ekki fyrir fjárhagslegu tjóni vegna verksmiðjuframkvæmdanna. Samningur um sölu jarðanna hefur þegar verið undirritaður af forsvarsmönnum viðkomandi sveitarfélaga og gerður með fyrirvara að sjálfsögðu um samþykki Alþingis. Gert er ráð fyrir að ríkissjóður leigi hlutafélaginu nauðsynlegt jarðnæði fyrir verksmiðjureksturinn. Vegna aðildar ríkissjóðs þykir eðlilegt að hafa ekki lágmark á tölu stofnenda eða hluthafa í félaginu. Slíkar hömlur hafa reyndar flestar verið numdar úr lögum um hlutafélög í nágrannalöndum okkar og er ákvæði um þetta að finna í 5. gr. frv. Í 6. gr. er fjallað um stjórn félagsins og skipulag. Gert er ráð fyrir að ríkissjóður gæti eigendahagsmuna sinna í félaginu á aðalfundi og öðrum hluthafafundum á sama hátt og aðrir hluthafar. Rétt þykir að nýta heimildir hlutafélagalaga til að ríkið sem eigandi geti haft sem virkasta stjórn á og eftirlit með rekstri fyrirtækisins. Ríkisstj. er því í 2. mgr. 6. gr. veitt heimild til að setja á stofn fulltrúanefnd við félagið samkv. 57. gr. laga nr. 32/1978, um hlutafélög. Lagt er til að fulltrúanefndin verði skipuð níu mönnum. Fjórir skulu ásamt varamönnum kosnir hlutfallskosningu á Alþingi eftir hverjar alþingiskosningar. Fjórir skulu ásamt varamönnum kosnir af starfsmönnum fyrirtækisins samkv. reglum sem ráðh. setur. Iðnrh. skipar einn, ásamt varamanni, úr stjórn félagsins til setu í fulltrúanefnd. Framkvæmdastjóri félagsins skal sitja fundi fulltrúanefndarinnar og hafa þar málfrelsi og tillögurétt. Hlutverk þessarar fulltrúanefndar samkv. greininni er m.a. að fylgjast með starfi félagsins og stuðla að því að ákvarðanir stjórnvalda um málefni þess nái fram að ganga, að gefa Alþingi árlega skýrslu um starfsemi þess og að koma á framfæri við félagsstjórn tillögum um málefni félagsins. Með ákvæði þessu, sem er heimildarákvæði, er að því stefnt að tryggja Alþingi áhrif á stjórn félagsins án þess að raska því sem telja má eðlilega skiptingu starfa milli framkvæmdavalds og löggjafarvalds. Til að tryggja áhrif fulltrúanefndarinnar á stefnu félagsins og greiðar upplýsingar til hennar þykir rétt að einn af stjórnarmönnum félagsins eigi sæti í nefndinni og framkvæmdastjóri félagsins sitji fundi hennar og hafi þar málfrelsi og tillögurétt. Í heimildarákvæðinu er enn fremur það nýmæli, að tryggja má starfsmönnum fastan vettvang til þátttöku í stefnumótun félagsins og rétt til að fylgjast með starfsemi þess og afkomu. Samkv. 7. gr. er hlutafélaginu gert að greiða tekjuskatt og eignarskatt og önnur opinber gjöld sem almennt eru lögð á hlutafélög með atvinnurekstur hér á landi. Um opinber gjöld félagsins fer eftir þeim lögum sem gilda á hverjum tíma, með þeirri undantekningu sem fram kemur í 2. mgr. Samkv. 2. mgr. 7. gr. er félagið undanþegið aðstöðugjaldi á atvinnurekstur sinn, en er í þess stað gert að greiða sérstakt gjald sem skiptist þannig að fjórðungur rennur til Eskifjarðarkaupstaðar og Reyðarfjarðarhrepps, fjórðungur til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, fjórðungur til rannsókna og undirbúnings á sviði orkufreks iðnaðar og fjórðungur til iðnþróunar á Austurlandi. Gjald þetta skal vera 15 af aðstöðugjaldsstofni og kemur það í stað aðstöðugjalds á atvinnurekstur félagsins samkv. lögum nr. 8 frá 1972, um tekjustofna sveitarfélaga. Samkv. þessu er félaginu gert að greiða gjöld af rekstri sínum sem svarar til aðstöðugjalds hjá iðnfyrirtækjum almennt. Eins og 2. og 4. mgr. 3. gr. og 4. gr. frv. bera með sér er það ríkisvaldið sem skapar iðjuverinu sjálfu aðstöðu, t.d. til móttöku á orku, með lagningu vegar, öflun lóðarréttinda og með því að beita sér fyrir hafnargerð við verksmiðjuna. Af þessu má ljóst vera að ekki gæti talist eðlilegt að Reyðarfjarðarhreppur fái óskipt aðstöðugjald af rekstri verksmiðjunnar. Það er stefna núv. ríkisstj. að tengja uppbyggingu orkunýtins iðnaðar innlendri iðnþróun. Til að stuðla að því, að fjárfesting í orkufrekum iðnaði renni stoðum undir víðtæka iðnþróun, er það nýmæli tekið upp í lagagrein þessa, að 0.5% af aðstöðugjaldsstofni vegna rekstrar verksmiðjunnar renni að jöfnu til fyrirhugaðs Iðnþróunarsjóðs Austurlands og til rannsókna á sviði orkufreks iðnaðar í landinu. Þensluáhrifa af byggingu og rekstri verksmiðjunnar mun gæta sérstaklega á Reyðarfirði og Eskifirði og það í verulegum mæli. M.a. er fyrirsjáanlegt að stækkun og endurbætur þarf að gera á skólahúsnæði og dagvistunaraðstöðu, auk þess sem sveitarfélögin verða að taka á móti verulegum hópi aðflutts fólks vegna framkvæmdanna og kosta aðstöðu vegna hinna nýju íbúa. Er því talið eðlilegt að umrædd sveitarfélög skipti með sér að jöfnu fjórðungi af gjaldi samkv. þessari grein. Með hliðsjón af þessu og eins og áður er fram komið er lagt til að gjald samkv. 7. gr. skiptist þannig að 1/4 renni til Reyðarfjarðarhrepps og Eskifjarðarkaupstaðar að jöfnu,1/4 renni til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga,1/4 til iðnþróunarfyrirtækis eða sérstaks sjóðs, sem stofnað verður til á vegum ríkisins og verði gjaldinu varið til rannsókna og undirbúnings á nýtingu orku til meiri háttar nýiðnaðar, og 1/4 renni til Iðnþróunarsjóðs Austurlands. Samkv, þessu mun helmingur gjaldsins koma viðkomandi landshluta til góða, en hinn hlutinn landinu í heild í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og til undirbúnings orkunýtins iðnaðar. Þar eð hlutafélagið mun fást við útflutningsframleiðslu, sem byggist m.a. á hagnýtingu innlendrar orku, þykir rétt að láta félagið njóta svipaðrar aðstöðu um aðflutningsgjöld og söluskatt og sambærileg fyrirtæki, svo sem virkjanir og meiri háttar iðnfyrirtæki, svo sem Kísiliðjan, Þörungavinnslan og Járnblendiverksmiðjan. Í 1. mgr. 8. gr. er því lagt til að félagið verði undanþegið greiðslu aðflutningsgjalda af byggingarefni, vélum og búnaði og öðrum fjárfestingarvörum til verksmiðjunnar. Í síðari málslið 1. mgr. er lagt til að ríkisstj. sé heimilt að fella niður aðflutningsgjöld og/eða söluskatt í því skyni að jafna aðstöðumun milli íslenskra og erlendra verktaka og þjónustuaðila vegna þessara gjalda. Sams konar ákvæði er í lögum um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Í 2. mgr. 8. gr. eru ákvæði um hráefni og aðrar framleiðslunauðsynjar verksmiðjunnar svo og framleiðsluvörur hennar, og er lagt til að aðföng og framleiðsla verði undanþegin tollum og söluskatti. Í 3. mgr. 8. gr. er lagt til að rafmagn til rekstrar verksmiðjunnar verði undanþegið söluskatti og verðjöfnunargjaldi á raforku. Sambærileg ákvæði gilda m.a. um Áburðarverksmiðju ríkisins og Járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Undanþágur af þessu tagi má að sjálfsögðu fella niður síðar með lagabreytingum ef þurfa þykir. Í 9. gr. er fjallað um byggingu hafnar við Mjóeyri sem samkv. greininni skal vera í eigu sérstaks hafnarsjóðs sem stofna skal til samkv. ákvæðum hafnalaga. Fyrirhugað hafnarsvæði er framan við fyrirhugað verksmiðjusvæði. Höfnin yrði reist í beinum tengslum við verksmiðjuna, en gert er ráð fyrir að fleiri en kísilmálmverksmiðjan komi til með að nota höfnina. Eðlilegt þykir með hliðsjón af legu hafnarinnar við Mjóeyri og til að koma í veg fyrir óeðlilega samkeppni milli Eskifjarðarhafnar og Reyðarfjarðarhafnar, að höfnin við Mjóeyri verði sameign Eskifjarðarkaupstaðar og Reyðarfjarðarhrepps að jöfnu. Ekki hefur þó þótt rétt að lögfesta slíka skipan, en láta hins vegar sveitarfélögunum, sem í hlut eiga, eftir að leita samninga sín á milli um það atriði. Í rekstraráætlun fyrir verksmiðjuna hefur verið við það miðað að greitt yrði fyrir afnotin með venjulegum hafnargjöldum. Um gerð hafnarmannvirkja, rekstur hafnarinnar og stjórn mun að öðru leyti fara samkv. hafnalögum og samkomulagi aðila. Áréttað er í 10. gr. að félaginu beri að gera allar þær varúðarráðstafanir, sem við verður komið til að varna tjóni á umhverfinu, og gæta skuli ákvæða laga um náttúruvernd, mengunarvarnir, öryggi og hollustuhætti á vinnustað. Er ávallt mikilvægt við verksmiðjurekstur sem þennan að gæta vel að umhverfisvernd bæði utan og innan vinnustaðarins. Í 3. mgr. 10. gr. er nýmæli þess efnis, að hlutafélagið skuli vegna eðlis rekstrar þess kosta rannsóknir sem hlutaðeigandi stjórnvöld telja nauðsynlegar til að fylgjast með áhrifum af rekstri verksmiðjunnar. Með þessu ákvæði er tryggt að hlutaðeigandi stjórnvöld hafi fjárhagslegt bolmagn til að gera rannsóknir til að fylgjast megi með áhrifum hins sérgreinda iðnaðar á umhverfi verksmiðjunnar. Ákvæði þetta er sett með hliðsjón af reynslu af stóriðjurekstri hérlendis og af því að umfang og eðli stóriðjurekstrar af þessu tagi krefst sérstakra aðgerða til að tryggja að umhverfi verksmiðjunnar verði ekki fyrir tjóni. Með hliðsjón af því, að rannsóknir samkv. 3. mgr. þessarar greinar geta verið kostnaðarsamar, þykir rétt að ágreiningi um eðli og umfang þeirra megi skjóta til úrskurðar þess ráðh. sem viðkomandi rannsóknarþáttur heyrir undir. Með bréfi 23. sept. 1981 var óskað eftir því við Heilbrigðiseftirlit ríkisins og Náttúruverndarráð, að samstarf yrði haft við iðnrn. varðandi mengunarvarnir við verksmiðjuna. Ráðuneytinu hefur nú borist skýrsla frá þessum aðilum um nauðsynlegar rannsóknir að þeirra mati samkv. 10. gr. Loks er í 11. gr. ákvæði er stefnir að aukinni samvinnu stjórnenda og starfsfólks fyrirtækisins. Með stofnun samstarfsnefndar er mótað fast samstarfsform sem miðar að auknum réttindum og ábyrgð starfsfólks á vinnustað í þeim tilgangi að efla lýðræði í atvinnurekstri og ná betri árangri í framleiðslu. 11. gr. kveður - ásamt heimildarákvæðinu um fulltrúanefnd í 2. mgr. 6. gr. - á um afar þýðingarmikil atriði er varða stöðu starfsmanna innan fyrirtækja og áhrif á starfsumhverfi. Hugmyndir um aukinn hlut og ábyrgð starfsmanna í stjórnun og rekstri fyrirtækja eru nú mikið ræddar í flestum löndum Vestur-Evrópu, þ. á m. á öðrum Norðurlöndum. Hér á landi hafa þessi mál ekki verið eins mikið til umræðu í samtökum launafólks eða á stjórnmálavettvangi og hefði mátt vænta, en áhugi á þeim er þó vaxandi. Eðlilegt er að ríkisvaldið sem atvinnurekandi gangi á undan með góðu fordæmi í þessu efni. Herra forseti. Eitt höfuðmarkmið efnahagsstefnu núv. ríkisstj. er að efla atvinnulíf landsmanna. Í því skyni hefur verið unnið að athugunum á iðnaði sem rennt geti stoðum undir efnahagsstarfsemi í landinu. Efst á blaði í þeim efnum er frekari nýting á náttúruauðlindum landsins. Orkulindirnar eru ein þeirra náttúruauðlinda sem Íslendingar geta í auknum mæli hagnýtt til að bæta og jafna lífskjör í landinu. Nýting þeirra verður að vera í samræmi við almenn þjóðhagsleg markmið um fulla atvinnu, batnandi lífskjör, yfirráð landsmanna yfir náttúruauðlindum, öruggt íslenskt forræði í atvinnulífinu, stöðugleika í efnahagsmálum, gott vinnuumhverfi og verndun íslenskrar náttúru gegn mengun. Bygging kísilmálmverksmiðju hér á landi fellur vel að þessum markmiðum. Með lögfestingu þessa frv. væri stigið mikilvægt skref í atvinnusögu Íslendinga og mikilvægur áfangi næðist í uppbyggingu stóriðju undir forustu og stjórn landsmanna sjálfra. Kísilmálmverksmiðja á Reyðarfirði gæti þannig orðið fyrsta stóriðjufyrirtækið algerlega í innlendri eigu. Þótt nú styttist óðum í starfstíma þessa þings vænti ég að frv. þetta geti orðið að lögum fyrir þinglok, m.a. með samvinnu iðnn. beggja deilda við athugun málsins. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. hefur mælt fyrir frv. til l. um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Við hljótum að fagna hverri viðleitni til þess að auka orkufrekan iðnað á Íslandi. Ég minni á að Sjálfstfl. hefur haft það á sinni stefnuskrá lengi að nýta orkuna í fallvötnum landsins og hitaorkuna í iðrum jarðar til nýrra atvinnugreina. Það mál, sem hér er flutt, þarf því að skoða með jákvæðu hugarfari. Hvert nýtt mál af þessu tagi, hverja nýja verksmiðju og hvert nýtt átak sem til greina kemur að gera í þessum málum, þarf að athuga vel og vandlega. Hér eru oftast gífurlegir fjármunir í húfi og miklir hagsmunir, og ef vel tekst til getur ein slík verksmiðja átt þátt í að treysta atvinnulíf landsmanna og bæta lífskjörin, en ef illa tekst til getur slíkt fyrirtæki dregið niður lífskjör á Íslandi. Ég sit í þeirri nefnd, sem hæstv. ráðh. hefur gert að tillögu sinni að fái þetta mál til meðferðar, og mun þar fá tækifæri til að athuga það betur, en ég vil þó á þessu stigi málsins gera ýmsar athugasemdir við málið. Fyrst ætla ég að fjalla nokkuð um málsmeðferð. Mér finnst rétt í þessu sambandi að bera saman málsmeðferð, sem viðhöfð var þegar síðasta stórfyrirtækið af þessu tagi var sett á stofn hér á landi, þ.e. Járnblendiverksmiðjan, og þá málsmeðferð sem viðhöfð hefur verið varðandi þetta mál. Járnblendiverksmiðjan var lengi í undirbúningi. Fyrrv. hæstv. iðnrh., Magnús Kjartansson, skipaði eins konar stóriðjunefnd fljótlega eftir að hann tók við iðnrn. á árinu 1971, þ.e. sérstaka nefnd um orkufrekan iðnað. Störf þeirrar nefndar beindust fljótlega að Járnblendiverksmiðju. Þegar það mál var komið í nokkuð öruggan farveg var fyrir forgöngu þess ráðh. skipuð haustið 1973 nefnd þm. úr öllum flokkum, stjórnarsinna jafnt sem stjórnarandstæðinga, sem skyldi kynna sér öll gögn málsins og fylgjast með gangi þess. Þessi nefnd hélt áfram störfum þrátt fyrir stjórnarskipti 1974. Einu og hálfu ári seinna, í febrúar 1975 var lagt fram frv. hér á hv. Alþingi um járnblendiverksmiðju. Allan þennan tíma höfðu fulltrúar allra flakka á Alþingi verið að kynna sér málið. Alþm. voru því vel í stakk búnir til að taka afstöðu til frv. þegar það kom hér fram. Þrátt fyrir það tók Alþingi sér tvo mánuði til þess að afgreiða málið. Það fékk ítarlega meðferð í nefndum beggja deilda, leitað var skriflegra umsagna og álitsgerða ýmissa aðila og fjöldi manna kom til munnlegrar skýrslugjafar í nefndinni.- Nú breyttist reyndar eignaraðild að þessari verksmiðju síðar, því að þetta frv. var miðað við þann aðila sem upphaflega átti að vera eignaraðli, þ.e. Union Carbide, en það breytir ekki því, að nú eru gjörólík vinnubrögð viðhöfð að þessu leyti. Stjórnarandstöðunni hefur algjörlega verið haldið utan við þetta mál. Hún hefur ekkert fengið nálægt þessu að koma. Henni hafa verið skammtaðar upplýsingar. Þm. fengu svokallaða Áfangaskýrslu II í hendur á síðasta þingi, en í framhaldi af þeirri skýrslu, sem þm. fengu í hendur, var ákveðið að auka umfang verkefnisins frá því sem áður var fyrirhugað, eins og nánar segir í þeirri skýrslu um lokaniðurstöðu sem við höfum nú fengið í hendur. Í þeirri skýrslu er nánar lýst í hverju þetta umfang verkefnisins var fólgið. Við sjálfstæðismenn höfum áður gert þetta að umtalsefni hér á þingi. Við höfum m.a. flutt um það till. oftar en einu sinni, að þm. allra flokka vinni saman í þessu máli. Mér hefur fundist, á stundum a.m.k., að sumir hv. þm. stjórnarliðsins skildu þetta. Ég vil t.d. vitna í það sem hv. 12. þm. Reykv., Guðmundur G. Þórarinsson, sagði hér á Alþingi þegar stóriðjumál voru til umræðu 15. maí s.l. Hann beindi þá orðum sínum sérstaklega til mín. Þá var hann að gera grein fyrir, hvar hann teldi að vel væri að verki staðið varðandi undirbúning ýmissa orkufrekra iðnaðarkosta, og sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Aðeins þessi orð til að létta áhyggjum af hv. 6. þm. Reykv., segja honum af því að að þessu er mikið unnið. Það er engan veginn rétt að halda því fram, að stjórnarandstaðan fái ekki að fylgjast með þessum málum. Hún fær skýrslur í hendur jafnóðum og þær hafa verið unnar og á von á fleiri gögnum um þessi mál. Ég er þeirrar skoðunar, að það hljóti að koma til athugunar með haustinu og þegar lengra líður að kynna þessi mál og þessa vinnu fyrir stjórnarandstöðunni miklu ítarlegar, t.a.m. í iðnaðarnefndum þingsins.“ Þetta voru góð orð og ágæt fyrirheit, og ég efast ekkert um að þau hafi verið mælt af heilum hug á sínum tíma, þegar þau voru sögð. En hv. þm. hefur greinilega ekki náð því fram innan stjórnarliðsins, að stjórnarandstaðan fengi að fylgjast með þessum málum, eins og raun ber vitni um. Við þm. fengum í hendur nú um miðjan mars lokaskýrslu verkefnisstjórnar. Sú skýrsla er merkt sem „trúnaðarmál“ og takmarkar það að sjálfsögðu notkun hennar fyrir okkur. Við eigum erfitt með að leita álits á þeirri skýrslu hjá ýmsum aðilum eins og við vildum gjarnan gera. Síðan var lagt fram frv. rétt fyrir páska og eftir því sem mér skilst er ætlast til þess að Alþingi afgreiði það fyrir þinglok sem boðuð eru nú um mánaðamót, sem sagt eftir rúman hálfan mánuð. Það er allt of stuttur tími. Ég vek sérstaka athygli á þeim himinhrópandi mun sem er á vinnubrögðum varðandi undirbúning þessa máls og undirbúning fyrri stórvirkja af þessu tagi. Nú kann einhver að segja að járnblendiverksmiðjan hafi verið flóknara mál vegna aðildar erlendra aðila, og rétt er það að sumu leyti. Þar var um að ræða samninga sem þurfti að fara yfir og fylgjast vel með. En á hinn bóginn var þó í því fólgin viss viðskiptaleg trygging, að erlend fyrirtæki skyldu hafa verið með í þessu frá upphafi, því að ekki eru líkur á að þau hætti fjármagni sínu í neina vitleysu, a.m.k. ekki að óathuguðu máli. Þennan þátt verðum við hins vegar að meta nú alfarið sjálfir. Þess vegna er hér farið fram á að Alþingi afgreiði málið á allt of stuttum tíma. Ég vil því næst víkja að nokkrum efnisatriðum í frv. Ég mun víkja að tækniþekkingu, fjármögnun, markaðsmálum, eignaraðild, staðsetningu, orkuafhendingu og svo hvert sé eðlilegt framhald þessa máls. Varðandi tækniþekkinguna er fróðlegt að huga að því líka, hvernig þau mál hafa verið leyst áður. Þegar álverksmiðjan var reist kom tækniþekkingin með þeim aðila sem er eigandi verksmiðjunnar, en síðan hefur sú tækniþekking færst á íslenskar hendur þar sem það eru Íslendingar sem fyrst og fremst eru starfandi við það fyrirtæki. Að því er járnblendiverksmiðjuna snertir var gerður tækniþekkingarsamningur við Elkem, sem er meðeigandi. Og að því er kísiliðjuna snertir var gerður tækniþekkingarsamningur við John Mansfield sem er meðeigandi í því fyrirtæki. Öll þessi tækniþekking hefur vissulega flust inn í landið þar sem það eru íslenskir aðilar sem að þessu vinna fyrst og fremst. Þetta lá allt nokkuð ljóst fyrir þegar Alþingi fékk þessi mál til meðferðar á sínum tíma. Þessi mikilvægi þáttur er afgreiddur nokkuð létt í því frv. sem hér er til meðferðar. Í grg. með frv. segir, með leyfi forseta: „Tækniaðstoð vegna byggingar og gangsetningar verksmiðjunnar verður innifalin í samningum um kaup á tækjum og vélum, en þó mun verða reynt að nýta til hins ýtrasta þekkingu og getu íslenskra verkfræðistofa við fullnaðarhönnun og byggingu verksmiðjunnar. Tækniþjónusta vegna rekstrar mun aftur á móti verða keypt þegar með þarf, enda fáanlegt frá ýmsum aðilum. Hluta af þeirri tækniþjónustu, sem kísilmálmverksmiðjan þarf á að halda, ætti að vera unnt að kaupa af Íslenska járnblendifélaginu hf. og mundi íslenska ríkið sem meirihlutaaðili í báðum þessum fyrirtækjum stuðla að samvinnu þessara tveggja fyrirtækja í því efni.“ Nú veit ég ekki hvað býr að baki þessum orðum í grg., að það ætti að vera unnt að kaupa þetta af Íslenska járnblendifélaginu, en ég vil þó minna á að samkvæmt tækniþekkingarsamningi við Íslenska járnblendifélagið er gert ráð fyrir að sú þekking verði ekki látin út úr fyrirtækinu, þar sem um er að ræða samvinnu við Elkem sem á í harðri samkeppni við ýmsa aðila úti um heim á þessu sviði. Það ber að hafa í huga í þessum efnum einnig, að kísilmálmframleiðsla er tæknilega mun meira vandamál en framleiðsla á járnblendi eða ferrósilikon. Mér finnst því að þessum mikilvæga þætti í málinu hafi alls ekki verið gerð nægileg skil nú þegar ætlast er til þess að okkur alþm. að við samþykkjum þetta mál. Ég vil því næst víkja nokkuð að markaðsmálum og rétt huga þá að því einnig, hvernig þau mál hafa verið leyst hingað til í stóriðjuframkvæmdum okkar Íslendinga. Þegar Íslenska álfélagið var stofnað og álverksmiðjan sett í gang gengum við inn í markað Alusuisse og þar með var tryggð sala á afurðum fyrirtækisins. Að því er Járnblendifélagið snertir var gerður sölusamningur við Elkem gegn ákveðinni söluþóknun. Sá sölusamningur tryggir okkur besta verð miðað við það verð sem Elkem fær fyrir eigin framleiðslu í sínu fyrirtæki. Þar gengum við inn í sterkt dreifingarkerfi og tryggð var lágmarkssala fyrstu árin. Að því er Kísiliðjuna snertir var gerður sölusamningur við John Mansfield. Þetta rifja ég upp, ekki vegna þess að ég telji ekki nauðsynlegt að við Íslendingar öðlumst þekkingu á þessu sviði, heldur vegna þess að mér finnst að þessum þætti málsins séu ekki gerð nægileg skil í þessu frv., tekið fulllétt á honum. Í grg. á bls. 4 segir, með leyfi hæstv. forseta: „Varðandi markaðsöflun er gert ráð fyrir að fyrirtækið komi sér upp umboðsaðilum á hverju markaðssvæði og yrðu gerðir sérstakir samningar við hvern þessara aðila þar að lútandi. Samstarf við aðra kísilmálmframleiðendur um myndun sölusamtaka gæti komið til álita.“ Í lokaskýrslunni er einnig að þessu vikið á bls. 46. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Verkefnisstjórn hefur frá því að hún hóf störf lagt áherslu á að gera sem ítarlegastar athuganir á markaðsmálum hugsanlegrar kísilmálmframleiðslu. Margvíslegra gagna hefur verið aflað um einstaka þætti, þ. á m. um fyrirkomulag sölu og um helstu fyrirtæki er annast sölu og dreifingu á kísilmálmi, um markaðshlutdeild einstakra notkunarsviða og líklega þróun. Viðræður hafa farið fram við fjölda fyrirtækja sem selja og/eða nota kísilmálm, og rætt hefur verið við nokkra framleiðendur á kísilmálmi til þess að afla upplýsinga um hvort hagkvæmt gæti verið að eiga samvinnu við slík fyrirtæki á sviði markaðsmála. Reynt var að afla allra tiltækra gagna um markaðsmál og var m.a. í því sambandi leitað til próf. Schneiders, þýsks álsérfræðings, um álit á notkun kísilmálms í áliðnaði. Einnig voru keyptar almennar skýrslur um markaðsmál frá ýmsum fyrirtækjum. Það, sem hæst ber í rannsóknum verkefnisstjórnar í markaðsmálum, er þó sérstakur samningur, sem gerður var við breska raðgjafarfyrirtækið Commodity Research Unit Ltd. í London, sem nú er eitt virtasta fyrirtæki í Evrópu á sviði ráðgjafarstarfsemi í málmiðnaði. Samningur við þá var undirritaður í byrjun september og lá lokaskýrsla þeirra fyrir í lok febrúar. Heiti skýrslunnar er „Kísilmálmmarkaðurinn í heiminum og samkeppnisstaða Íslands í þeirri framleiðslu.“ Þetta segir í þessari skýrslu, sem við þm. hófum fengið í hendur, um það sem hæst ber í rannsóknum á markaðsmálum. Nú vitum við að slíkar skýrslur um markaðsmál eru góðra gjalda verðar og þetta fyrirtæki er, að því er ég best veit, virt og traust fyrirtæki á sviði ráðgjafarstarfsemi í málmiðnaði. En hitt er svo annað mál, að slíkar skýrslur veita auðvitað enga tryggingu fyrir einu eða neinu. Hér eru menn raunverulega að kasta sér til sunds án þess að sjá til lands. Ég vek líka sérstaka athygli á því að við þm. höfum ekki fengið í hendur skýrsluna frá Commodity Research og er það í samræmi við annað í undirbúningi og meðferð þessa máls. Ég vil síðan víkja að fjármögnun fyrirtækisins. Stofnkostnaður er áætlaður 750 millj. kr., eins og fram kemur á bls. 8 í grg. með frv. Þar segir enn fremur að nákvæmni í þessari kostnaðaráætlun sé metin + 10% til - 5% sveiflist þar á milli. Hins vegar er vitað að ýmis annar kostnaður fellur til sem ekki er talinn beint með kostnaði fyrirtækisins. Nefna má kostnað við raforkuflutninga, stofnkostnað við höfn, vatnsveitu, verkstæði og ýmsa fleiri slíka þætti, auk þess sem getið er sérstaklega í grg. að tveir kostnaðarliðir séu ekki inni í áætluninni, þ.e. vextir á byggingartíma og þjálfun starfsmanna, en sá kostnaður er metinn á um 4.5 millj. kr. Allt þetta þarf að sjálfsögðu að greiða þó að það sé í eigu fyrirtækisins, og líklegt er að hér sé nánast eingöngu um að ræða kostnað sem verði að fjármagna með erlendum lántökum. Á bls. 15 í grg. er gert ráð fyrir að fjármögnun verði sem hér segir: Hlutafé verði 30% af stofnkostnaði, um 225 millj. kr. Gert er ráð fyrir þeim möguleika, að ríkissjóður leggi fram allt hlutafé. Fjárfestingarlán verði 40% af stofnkostnaði eða um 300 millj. kr. Útflutningslán verði 30% af stofnkostnaði eða um 225 millj. kr. Hér er sennilega um erlend lán að ræða að langmestu leyti. Það þarf að sjálfsögðu að kanna rækilega hvaða áhrif þetta hefur á lánabyrði okkar vegna erlendra lána. Hér er um mjög verulegan hluta að ræða af þeim erlendu lánum sem við nú þegar höfum tekið og þurfum að standa skil á. Ég ætla þá aðeins að víkja að eignaraðild. Frv. gerir ráð fyrir að íslenska ríkið eigi a.m.k. um 51%, en heimilt að leita til annarra aðila um 49%. Þá vaknar sú spurning, hverjir það eigi að vera. Í grg. á bls. 3 er talað um aðra innlenda aðila. Það er nánast skilgreint í kaflanum á bls. 12, þar sem einkum eru talin koma til greina sveitarfélög, samvinnufélög, hlutafélög og aðrir aðilar. Síðan segir: „Ekki er talið nauðsynlegt að erlendir aðilar eigi aðild að félaginu.“ Í 2. gr. frv. - ég vek sérstaka athygli á því - er hins vegar ekkert sem útilokar eign erlendra aðila. Það hlýtur að vekja þá spurningu, hvort haft sé í huga, ef innlendir aðilar fást ekki til að eignast 49% í fyrirtækinu, að leita samvinnu við erlenda aðila um eignaraðild. Það kann vel að vera að ekki sé nauðsynlegt, eins og segir í grg., að erlendir aðilar eigi aðild að félaginu. En við getum líka nálgast þá spurningu frá öðru sjónarmiði. Hvað með áhættuna? Er áhættan ekki það mikil að rétt sé að dreifa henni a.m.k. í upphafi, að rétt sé að leita samvinnu við erlenda aðila um eignaraðild að slíku félagi þó ekki væri nema um eitthvert ákveðið árabil? Það er að sjálfsögðu mjög erfitt að meta áhættu af slíku fyrirtæki, og fyrir okkur þm., sem vorum að fá þessar skýrslur í hendur nú fyrir stuttu, er mjög erfitt að meta þetta. En ég vil þó benda á að skýrslan sjálf bendir til þess, að afkastavextir séu taldir 10.4% miðað við ákveðnar forsendur. Slík afkastavaxtaprósenta er alveg í lágmarki og það er ljóst að ekkert má út af bregða til þess að hér sé ekki verið að sigla í taprekstur. Framleiðsluna áætlar verkefnisstjórn þannig, að verksmiðjan fari af stað á árinu 1985 til 1986 og framleiði á 100% afköstum næstu 20 árin. Ég hef ekki aðstöðu til að meta þessa áætlunargerð, en ég vil þó segja að það er ekki svartsýni verkefnisstjórnar um að kenna þó að framleiðslumagnið kunni að reynast eitthvað minna. Verksmiðjan þarf að framleiða um ¼ af framleiðslugetu til að hafa fyrir kostnaði. Hún þolir 10% lækkun á söluverði frá því sem áætlað er, en úr því fer hún að tapa. Heimsframleiðslugetan á kísilmálmi er í dag 20–30% meiri en notkun. Ég vil sérstaklega benda á og vonast til að það sé ekki af ásettu ráði að í grg. á bls. 6 og 7, þar sem annars vegar á bls. 6 er verið að meta notkun á kísilmálmi, en hins vegar á bls. 7 að meta framleiðslu á kísilmálmi, eru Austur-Evrópulönd og Kína talin með þegar verið er að tala um notkun á kísilmálmi, en þegar verið er að tala um framleiðslu á kísilmálmi er þeim sleppt. Það er því alls ekki um sambærilegar tölur að ræða þegar annars vegar er talað um notkun, 487 þús. tonn, og hins vegar framleiðslu, 448 þús. tonn, því að þegar notkun er metin eru Austur-Evrópa og Kína tekin með, en þau eru ekki tekin með þegar metin er framleiðsla á kísilmálmi, og er þó vitað að þar er um verulega framleiðslu að ræða. Sannleikurinn er sá, að eftir þeim upplýsingum, sem ég hef, er framleiðslugeta á kísilmálmi í dag 20–30% meiri en notkunin. Verðið er 1200 til 1300 dollarar á tonnið samkv. skýrslunni, en hún gerir ráð fyrir söluverði 1525 dollurum á tonn, sem út af fyrir sig þarf ekki að vera rangt. En ég vek þó athygli á þessum mismun. Og mismunurinn hlýtur að byggjast á spám sem auðvitað er erfitt að segja fyrir um hvort eru réttar eða ekki. Hins vegar þarf ýmislegt annað að gerast til þess að rekstrarspá verkefnisstjórnar rætist. T.d. þurfa þeir, sem framleiða hráefnið, að sitja með hendur í skauti og horfa á kísilmálmverðið hækka um 20–30% frá því, sem það er í dag, án þess að gera tilraun til að hækka sínar vörur. Ef hráefnið hækkar, ef það hækkar um þessa prósentutölu, þá hverfur hagkvæmnin að sama skapi. Það er margt sem bendir til þess, að þetta sé ekki mjög hagkvæm rekstrareining varðandi slíka verksmiðju. Hins vegar er líka á það að benda, að sem söluaðili er hún talsvert stór, þ.e. hún mun framleiða sem nemur um 5% af heimsnotkun og hún mun lenda í verulegri samkeppni á markaði sem er stöðugum breytingum undirorpinn. Til að bera sig þarf hún mikla framleiðslu, stöðuga sölu á góðu verði og stöðugt hráefnaverð. Ég held að það sé því alveg ljóst, þegar skoðaðar eru tölur úr þessari skýrslu, að þetta fyrirtæki hefur í för með sér verulega áhættu, eins og reyndar öll önnur fyrirtæki af þessari gerð, þó að sú áhætta sé mismunandi mikil. Ég er því eindregið þeirrar skoðunar, að það beri að athuga gaumgæfilega hvort ekki eigi að leita samninga við erlenda aðila um eignaraðild að þessu fyrirtæki til þess að dreifa þeirri miklu fjárhagslegu áhættu sem fyrirtækinu fylgir. Hér er um sveiflukenndan rekstur að ræða. Við sjáum það í öðrum málmiðnaði sem við Íslendingar stundum, eins og járnblendiiðnaðinum. Þar þurfum við nú að auka eigið fé í fjárframlögum ríkissjóðs um verulega fjármuni, eins og frv. hefur verið lagt fram hér á þingi um. Sama á við um kísilgúrverksmiðjuna. Við vitum líka hvernig áliðnaðurinn er staddur. Við tökum að vísu ekki þátt í því tapi vegna þess að við erum ekki eigendur að þeirri verksmiðju. En ég vil eindregið koma þessu sjónarmiði á framfæri nú, að það sé eðlilegt að leita samninga við erlenda aðila til að dreifa þeirri miklu fjárhagslegu áhættu sem hér er um að ræða. Þetta er ekki spurningin um vanmetakennd, eins og hæstv. iðnrh. orðar það stundum þegar hann talar um hvort rétt sé að leita samninga við útlendinga. Þetta er að mínu mati fyrst og fremst spurningin um að leggja raunsætt mat á þá áhættu sem þarna er tekin, - spurningin um raunsæi og hvernig skynsamlegt sé að haga sér í slíkum viðskiptum, sem við vitum öll að eru hörð. Þetta eru harðir markaðir, það er hart barist á slíkum erlendum mörkuðum og því nauðsynlegt fyrir okkur að athuga hvort ekki sé skynsamlegt að dreifa þessari miklu áhættu. Ég vil þá aðeins víkja lítillega að staðsetningu fyrirtækisins og vekja athygli á að fyrir fram var tekin ákvörðun um staðsetningu á Reyðarfirði. Virðist samanburður á hagkvæmni miðað við aðra staðsetningu ekki hafa farið fram. Ég vil þó taka fram að Sjálfstfl. er meðmæltur staðsetningu stóriðju á Austurlandi, hefur reyndar flutt um það till. hér á hv. Alþingi og hefur viljað tengja ákvörðun um það byggingu Fljótsdalsvirkjunar. Staðsetning kísilmálmverksmiðjunnar á Reyðarfirði er hins vegar gerð án tillits til virkjunar í Fljótsdal. Í grg. á bls. 5 segir að vísu, með leyfi forseta: „Á Austurlandi er stór hluti af auðnýtanlegri vatnsorku landsins og því þjóðhagslega hagkvæmt að koma þar á fót iðnaði sem nýti hluta af þessari orku.“ Allt er það satt og rétt sem þarna segir. En þrátt fyrir þessi orð er enn engin ákvörðun tekin um Fljótsdalsvirkjun og reyndar gert ráð fyrir að kísilmálmverksmiðjan á Reyðarfirði fái raforku um ófyrirsjáanlegan tíma úr öðrum landshlutum. Ég vil þá koma að enn einum þætti þessa máls. Það er raforkuöflunin. Það liggja fyrir drög að orkusölusamningi milli væntanlegrar kísilmálmverksmiðju og Landsvirkjunar. Um þennan samning er fjallað í 6. kafla grg. frv. Þar er drepið á þá fyrirvara sem Landsvirkjun hefur gert varðandi þessa orkuafhendingu, sem mér finnst að það sé heldur léttilega yfir þá farið í þessari grg. Mér finnst þess vegna nauðsynlegt að gera fulla grein fyrir því hér, hverjir þeir fyrirvarar eru sem Landsvirkjun setur fram, en þeir voru samþykktir í ítarlegri bókun sem gerð var á fundi í stjórn Landsvirkjunar 25. mars s.l. og send var iðnrn. Þessi ályktun er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Landsvirkjunar hefur fjallað um erindi iðnrh., dags. 19. jan. 1982, þar sem óskað er eftir viðræðum við Landsvirkjun um fyrirkomulag á raforkusölu fyrir kísilmálmverksmiðju við Reyðarfjörð er taki til starfa í árslok 1984. Enn fremur er í erindinu óskað eftir að liður í viðræðum þessum verði drög að rafmagnssamningi er taki til hlutaðeigandi orkusölu. Viðræður þessar eru þegar hafnar og hafa þær leitt til þeirra draga að rafmagnssamningi sem vitnað er til hér að framan og ber að skoða sem vinnuplagg í áframhaldandi viðræðum aðila. Af ýmsum ástæðum telur stjórn Landsvirkjunar það vandkvæðum bundið að ganga nú þegar frá endanlegum drögum að hlutaðeigandi rafmagnssamningi. Veldur hér einkum sú óvissa, sem enn ríkir um framvindu í orkumálum á næstu árum, svo og fjárhagsleg staða Landsvirkjunar, sem óhjákvæmilegt er að verði betur tryggð frá því sem nú er, ekki aðeins til þess að hún geti tekist á við meiri háttar verkefni fram undan, heldur einnig svo að vel fari miðað við óbreyttan rekstur. Stjórn Landsvirkjunar lítur því svo á, að ýmsar forsendur þurfi að gefa sér auk almennra fyrirvara ef reikna á með því, að Landsvirkjun geti með sæmilegu öryggi séð fram á möguleika til orkusölu til kísilmálmverksmiðju sem hefji rekstur í árslok 1984. Meðfylgjandi drög eru því háð eftirfarandi fyrirvörum: 1. Þess verður að vænta, að samningar takist milli ríkisins og Landsvirkjunar um byggingu og rekstur nýrra virkjana samkv. lögum um orkuver. 2. Gera verður ráð fyrir að Kvíslaveitur verði fullgerðar 1985–1986 ásamt stækkun Þórisvatnsmiðlunar og þeirri stækkun Búrfellsvirkjunar sem Landsvirkjun kann að telja nauðsynlega. Greinargerð hér að lútandi og varðandi framkvæmdaþörf í hinu samtengda orkuöflunarkerfi á allra næstu árum verður fljótlega send rn., en hún er gerð í framhaldi af skýrslu Landsvirkjunar um raforkuöflun í hinu samtengda landskerfi frá nóvember 1981. 3. Ný virkjun, Blönduvirkjun, verði byggð af Landsvirkjun og komin í rekstur 1987–1988 og byggðalínukerfið yfirtekið af Landsvirkjun samkv. áðurgreindum samningum varðandi nýjar virkjanir. Auk þess er talið nauðsynlegt að Landsvirkjun fullgeri 220 kw. háspennulínu 1986 frá Þjórsársvæðinu til Akureyrar, Sprengisandslinu. 4. Fjárhagsstaða Landsvirkjunar verði tryggð á viðunandi hátt, þannig að hæfilegt fé fáist úr rekstri til fjármögnunar nýrra virkjana án þess að lántökur í því skyni verði meiri en góðu hófi gegnir. Markmiði þessu verði náð með því, að stjórn Landsvirkjunar geti ákveðið heildsöluverð fyrirtækisins í samræmi við 11. gr. laga um Landsvirkjun, nr. 59/1965. Stjórninni yrði þá innan handar að hækka gjaldskrá fyrirtækisins ef nauðsyn krefur á hverjum tíma, að fenginni umsögn Þjóðhagsstofnunar, svo að fullnægt sé nýjum arðgjafarmarkmiðum, miðað við nýtt endurmat sem fram fari á eignum Landsvirkjunar sem undafari sameiningarinnar við Laxárvirkjun, verði slík arðgjafarmarkmið sett af stjórn Landsvirkjunar í samráði við Þjóðhagsstofnun, og þá með það fyrir augum að arðgjöfin verði viðunandi svo að fjármagna megi nýjar framkvæmdir með hæfilegu hlutfalli eiginfjár og lánsfjár. Telur stjórn Landsvirkjunar breytingu sem þessa mjög brýna svo að lánstraust fyrirtækisins leyfi eðlilega fjármögnun nýrra virkjanaframkvæmda. Jafnframt er fyrirsjáanlegt að óbreytt ástand að þessu leyti leiðir óhjákvæmilega til hærra raforkuverðs til almenningsveitna en ella þegar til lengri tíma er litið. 5. Leggja verður sérstaka áherslu á að á þessu stigi málsins verði engu slegið föstu um rafmagnsverð til kísilmálmverksmiðjunnar, sem verður óhjákvæmilega háð framvindunni hvað framangreind atriði snertir. Eins og fram kemur í samningsdrögunum er verðið háð nánara samkomulagi, sem ekki er unnt að gera fyrr en umrædd atriði skýrast, auk þess sem verðbótaákvæði skipta máli í þessu efni, svo og hvort verðið verður í íslenskum krónum eða erlendri mynt. Niðurstöður yfirstandandi athugana á hvað telja megi hæfilegt rafmagnsverð til nýrrar stóriðju hér á landi koma einnig til með að hafa sín áhrif. Sama máli gegnir hvað snertir árangur af viðleitni til hækkunar á orkuverði til stóriðju samkv. núgildandi samningum. Stjórn Landsvirkjunar leyfir sér að vænta þess, að framangreind sjónarmið verði höfð í huga við áframhaldandi meðferð þessa máls, og er að sjálfsögðu reiðubúin til frekari viðræðna varðandi framgang þess.“ Þetta eru þeir fyrirvarar sem stjórn Landsvirkjunar setti þegar hún fjallaði um drög að rafmagnssamningi við væntanlega kísilmálmverksmiðju. Í þessari bókun er vitnað til sérstakrar greinargerðar sem sé væntanleg, þ.e. greinargerðar varðandi framkvæmdaþörf í hinu samtengda orkuöflunarkerfi á allra næstu árum. Nú liggur sú greinargerð fyrir. Stjórn Landsvirkjunar fjallaði um þá greinargerð í síðustu viku og hefur sent iðnrn. hana með sérstöku bréfi. Ég vil sérstaklega geta þess, hver er meginniðurstaða þeirrar greinargerðar varðandi þetta mikilvæga mál. Í inngangi og niðurstöðum segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í framhaldi af skýrslu Landsvirkjunar um raforkuöflun í samtengdu landskerfi í framhaldi af Hrauneyjafossvirkjun, dags. í nóv. 1981, hefur verið haldið áfram að meta orkuvinnslugetu hins samtengda landskerfis með sérstöku tilliti til rekstraröryggis og mögulegs orkuframboðs á allra næstu árum. Verður hér einkum fjallað um þær orkuaukandi aðgerðir á Þjórsársvæðinu sem unnt er að ráðast í á því tímabili sem hér er tekið til meðferðar. Þessar framkvæmdir eru: Bygging Sultartangastíflu, gerð Kvíslaveitna og stækkun Þórisvatnsmiðlunar ásamt tilheyrandi aðgerðum til aflaukningar á svæðinu, þ.e. stækkun Búrfellsvirkjunar. Framkvæmdaáætlanir um ofannefndar aðgerðir liggja nú fyrir og vísast til fskj. með greinargerð þessari um nánari skýringar á þeim. Hér á eftir verða nú reifuð nánar ýmis sjónarmið Landsvirkjunar varðandi rekstaröryggi og orkuvinnsluþörf og í hvaða framkvæmdir skuli ráðast á næstunni. Meginniðurstöður eru eftirfarandi: 1. Með framangreindum framkvæmdum á Þjórsársvæðinu er unnt að anna eftirspurn almenna markaðarins án nýrrar stóriðju allt til ársins 1991. Verði Blönduvirkjun eða Fljótsdalsvirkjun lokið ekki síðar en árið 1988 gefa þessa framkvæmdir auk þess svigrúm til sölu á orku innan næstu fimm ára til meðalstórs áfanga í stóriðju, t.d. kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði eða til stækkunar járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga eða álbræðslunnar í Straumsvík. 2. Nauðsynlegur þáttur hinna orkuaukandi framkvæmda á Þjórsársvæðinu er stækkun Búrfellsvirkjunar, og er brýnt að lagaheimild fáist hið fyrsta. Án stækkunar Búrfellsvirkjunar yrði ekki svigrúm til aukinnar orkusölu til stóriðju næstu sex árin, jafnvel þótt reiknað sé með Blönduvirkjun í árslok 1987. 3. Bygging kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði krefst lagningar háspennulínu milli Þjórsársvæðis og Norðausturlands ekki síðar en 1986. 4: Frekari stóriðjuuppbygging en að ofan er lýst er því aðeins framkvæmanleg innan næstu fimm ára að ráðist verði í Sultartangavirkjun og henni lokið árið 1986.“ Þetta eru þær meginniðurstöður sem koma fram í þessari skýrslu Landsvirkjunar. Þær eru í stuttu máli varðandi þessa verksmiðju, að það sé ekki svigrúm til að afhenda raforku til kísilmálmverksmiðju, sem tæki til starfa 1985 eða 1986, nema stækkun Búrfellsvirkjunar kæmi til. Stækkun Búrfellsvirkjunar erum 70 mw. viðbót í fyrsta áfanga, sem gæti orðið 140 síðar. Þetta eru að sjálfsögðu afleiðingar þess, hversu mjög hefur dregist að taka ákvarðanir og hefja framkvæmdir við nýja stórvirkjun að við erum, eins og margir hafa látið í ljós að undanförnu, búnir að missa fram hjá okkur það tækifæri að taka nýja stóriðju í notkun, nema veruleg aflviðbót fáist í kerfið, eins konar ný stórvirkjun, sem stækkun Búrfellsvirkjunar að sjálfsögðu er. Þetta er mjög mikilvægt að menn hafi í huga, vegna þess að í fyrsta lagi liggur nú engin lagaheimild fyrir um Búrfellsvirkjun og engin ákvörðun um hana tekin og þess vegna að sjálfsögðu alveg óraunhæft, eins og hér er gert, að vera að tala um kísilmálmverksmiðju, hvort sem er árið 1985 eða 1986, án þess að slíkar ákvarðanir séu teknar. Herra forseti. Ég lýk nú senn máli mínu. Ég hef gert nokkra grein fyrir því í þessu máli, að enn eru mjög mörg atriði óljós varðandi þessa kísilmálmverksmiðju sem þurfa nánari athugunar við. Þessi atriði snerta nánast alla meginþætti málsins: tækniþekkingu, markaðsöflun, fjármögnun, eignaraðild og orkuöflun. Lokaskýrslan, sem við höfum fengið í hendur, er ágæt forathugun í þessu máli, og þeir, sem að henni hafa unnið, hafa að mörgu leyti unnið mjög gott verk. En ég minni hins vegar á það, að hv. 12. þm. Reykv., Guðmundur G. Þórarinsson, sagði hér í þingræðu 11. mars s.l. að nú þegar hafi verið ráðið erlent fyrirtæki til að yfirfara þær skýrslur, sem fyrir lægju, og gefa á þeim það sem kallað væri „second opinion“, eins og hann orðaði það, eða álit sitt á þessum áætlunum. Ég vil nú leyfa mér að spyrja í fyrsta lagi hvaða erlent fyrirtæki hér er um að ræða. Í öðru lagi: Hefur þetta álit verið gefið, þetta „second opinion“, og mun sú þingnefnd, sem þetta mál fær í hendur, þá ekki fá tækifæri til þess að skoða það? Ég held nefnilega að það sé grundvallaratriði að slík skýrsla eins og þessi, sem unnin er af embættismönnum, samviskusömum embættismönnum, mönnum sem eins og gengur hrífast af sínu verkefni og vilja oft fegra hlutina kannske eilítið meira en efni standa til, að slík gögn fái hlutlausa athugun reynds aðila í viðskiptamálum, og það sé ein grundvallarforsendan fyrir því, að hægt sé að samþykkja mál eins og þetta hér á Alþingi, að slík athugun liggi fyrir. Mál þetta er ekki komið á það stig að mínu mati að Alþingi geti nú samþykkt það frv. sem hér liggur fyrir. Málið er í hæsta lagi komið á það stig, að rétt væri að stofna undirbúningsfélag þar sem inn kæmu aðilar með viðskiptaþekkingu og aðilar sem hugsanlega mundu vilja hætta sínu fjármagni í þetta fyrirtæki þegar þar að kemur. Ég ítreka að það ágæta verk, sem hér liggur fyrir, gæti orðið grundvöllur þessarar frekari vinnu, en það er of snemmt fyrir Alþingi að sleppa þessu mikilvæga máli lausu nú með því að samþykkja þetta frv., eins og gert er ráð fyrir af hæstv. iðnrh.



Herra forseti. Það er lagt kapp á að þetta mál gangi sem fyrst til nefndar. Ég vil leggja áherslu á, að svo geti orðið, og mun taka tillit til þess í mínum málflutningi og aðeins segja hér örfá orð. Ég fagna því, að þetta frv. er fram komið hér á Alþingi. Það er öllum hv. þm. ljóst að á Austurlandi eru miklar orkuauðlindir sem verða nýttar í nánustu framtíð til almennrar uppbyggingar í landinu og til verðmætasköpunar. Það hlýtur því að vera mjög mikilvægt að byrja sem fyrst að byggja upp orkumarkað í þessum landshluta. Það kom fram áðan að verksmiðjan yrði reist án tillits til Fljótsdalsvirkjunar. Það hlýtur hins vegar að vera nauðsynleg forsenda þeirrar virkjunar, að sem mestur raforkumarkaður hafi verið skapaður í landshlutanum áður en framkvæmdir hefjast við virkjunina. Sú stefna hefur verið mörkuð af núv. ríkisstj., að stefnt yrði að því að verðmætasköpun, sem byggist aðallega á orku, verði orðin svo mikil um næstu aldamót að hún jafnist nokkuð á við innflutning á orku til landsins. Til þess að svo megi verða þarf að fara fram veruleg uppbygging á orkufrekum iðnaði. Það hefur komið fram fyrr á þessu þingi, reyndar í stefnuræðu forsrh., að unnið væri að því og stefnt að byggingu kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Það er því ekkert nýtt að unnið sé að þessu máli. Það er búið að vera lengi í undirbúningi. Ég vil út af fyrir sig taka undir það, að æskilegt hefði verið að lengri tími hefði gefist til að fjalla um þetta mál hér á Alþingi. Ég vil einnig taka undir það, að mér finnst nauðsynlegt að þm. stjórnarandstöðunnar geti fylgst sem best með þessum málum. Það er enginn vafi á því, að uppbygging orkufreks iðnaðar verður allveruleg hér á næstu áratugum, og því hlýtur að vera mikilvægt fyrir þjóðina í heild að um hana geti skapast sem best samstaða hér á Alþingi. Þess vegna vil ég taka undir það, að þm. allra flokka geti fylgst sem best með. Í þessu frv. eru, eins og í öllum frv„ ýmsir kostir og ýmsir veikleikar. Það liggur ljóst fyrir að hér er um áhætturekstur að ræða, alveg með sama hætti og við leggjum í ýmsan annan áhætturekstur, höfum gert það í gegnum áratugina og hljótum að gera svo áfram. Það hefur einnig komið fram að ýmislegt er enn í athugun, bæði að því er varðar markaðsmál og fjármögnun og fjárhagslega afkomu þessa fyrirtækis. Verður að vænta þess, að þær upplýsingar liggi fyrir hið fyrsta. En það, sem mér finnst fyrst og fremst vanta í þá skýrslu sem hér liggur fyrir, er nánari greinargerð um fjármálalega hlið verksmiðjunnar. Er þess að vænta, að í þeirri skýrslu, sem hér hefur verið boðað að einhver erlendur aðili vinni að, komi skýrar fram hvernig fyrirtækið verði fjármagnað og hvernig verði staðið undir rekstri þess. Til þess að svo megi verða sýnist mér nauðsynlegt að festa sig ekki um of í ýmsa kostnaðarþætti fyrirtækisins, þar verði að vera verulegur sveigjanleiki. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, er gert ráð fyrir að framleiðslukostnaður á tonn í þessari verksmiðju sé um 1 273 dalir, en í sambærilegri verksmiðju í Kanada, nýlegri verksmiðju eða í byggingu, sé það 1 124 dalir og í verksmiðjum, sem nú starfa í Noregi, á bilinu 866–893 dalir. Það vekur vissa athygli að í Kanada er gert ráð fyrir að orkuverð sé 123 dollarar, í Noregi er orkuverð til slíkrar verksmiðju í dag 110–123 dollarar, en hér er gert ráð fyrir að íslenska verksmiðjan á Reyðarfirði greiði um 228 dollara á tonn fyrir orkuna. Þetta er mun hærra orkuverð en járnblendiverksmiðjan á Grundartanga greiðir. Það er gert ráð fyrir að fyrstu árin verði greitt 15 mills fyrir orkueininguna og 20 síðar, eða að meðaltali 17.5 mills. Ég vil út af fyrir sig taka undir það með hæstv. iðnrh., að eðlilegt sé að fyrirtæki sem þessi standi fyllilega undir kostnaði við orkuframkvæmdir. Hitt er svo annað mál, að það er að mínu mati eðlilegt að jafna nokkuð á milli fyrirtækjanna þannig að hin eldri fyrirtæki búi ekki fyrst og fremst að góðu orkuverði, heldur verði einnig að taka tillit til þeirra sem eru að byrja og hasla sér völl. Þess vegna finnst mér það vera óþarflega ákveðið í grg. frv. og mætti taka til frekari athugunar hvort ekki er unnt að hafa orkuverðið lægra í fyrstu til þess að skapa verksmiðjunni betri möguleika til að hasla sér völl. Einnig er rétt að athuga aðeins nánar um afskriftartíma. Hér er gert ráð fyrir að afskriftartími sé í fullu samræmi við lög um tekjuskatt og eignarskatt. Ef ég man rétt er afskriftartími járnblendiverksmiðjunnar við Grundartanga í samræmi við fyrri lög um tekjuskatt og eignarskatt. Ég held að það hafi verið ákveðið í þeim lögum, að afskriftartíminn skyldi aldrei vera skemmri en var í þágildandi lögum. Þetta er rétt að hafa í huga vegna þess að afskriftartími getur haft allveruleg áhrif á fjármagnsstreymi í fyrirtækinu. Hér er einnig gert ráð fyrir að verksmiðjan greiði 15 gjald sem renni að hluta til sveitarfélaganna á Austurlandi, að hluta til uppbyggingar rannsókna í iðnaði, bæði á vegum Iðnþróunarsjóðs á Austurlandi og einnig á vegum ríkisins. Það er mjög mikilvægt að leggja á þetta gjald og fá tekjur til þessara verkefna. Hitt er svo annað mál, að það er enn þá mikilvægara að fyrirtækið geti gengið og því séu sköpuð góð rekstrarleg skilyrði. En ég vil leggja á það áherslu, að verksmiðjur sem þessar þurfa að geta hjálpað til við frekari iðnþróun í landshlutunum. Það er ekki nægilegt að reisa slíkar verksmiðjur, heldur verður annar iðnaður að geta þróast jafnhliða. Þess vegna er stofnun iðnþróunarsjóðs á Austurlandi og annars staðar í landinu mikilvæg til þess að slíkur sjóður geti stutt frumkvæði einstaklinga og ýtt undir góðar hugmyndir í iðnþróunarmálum. Ég vona að þessi atriði fái nánari meðferð og komi fram í þeim skýrslum, sem nú eru væntanlegar alveg næstu daga, og að betri upplýsingar komi fram um fjármögnun og fjárhagslega afkomu þessa fyrirtækis. Eftir því sem ég fæ best séð hefur þó ekkert komið fram sem ætti að draga úr mönnum að ráðast í þetta fyrirtæki og áhætta við það síst meiri en verið hefur með ýmis önnur fyrirtæki sem reist hafa verið. Það lá t.d. fyrir þegar járnblendiverksmiðjan að Grundartanga var reist, að þar væri veruleg áhætta, það væru sveiflur í markaðsverði. Það hefur komið skýrt fram í því frv., sem nú liggur hér fyrir Alþingi um frekari ábyrgð varðandi rekstrarvanda Járnblendifélagsins, að alltaf má búast við því, þegar sveiflur eru í markaðsverði, að einhver verði að fjármagna þessar sveiflur og hjálpa fyrirtækjunum til að komast í gegnum þær. Hins vegar bendir ekkert til þess, jafnvel þótt Íslenska járnblendifélagið hafi lent í þessum erfiðleikum, að það hafi verið röng ákvörðun á sínum tíma að ráðast í þá verksmiðju. Þetta eru sveiflur sem alltaf hljóta að verða, og það þarf að tryggja að einhver aðili sé tilbúinn að hjálpa til að jafna slíkar sveiflur. Það kom fram í ræðu hæstv. iðnrh., að hann hefði í huga að einhvers konar jöfnunarsjóður yrði stofnaður til þess að aðstoða við slíkt. Væri fróðlegt að fá frekari upplýsingar um hvað hann hefði í huga í því sambandi. Ég vildi aðeins víkja að eignaraðild þessa fyrirtækis. Það hefur lengi verið stefna Framsfl., að innlendir aðilar eigi meiri hluta í fyrirtækjum sem þessum og að sköpuð yrðu virk yfirráð innlendra aðila yfir slíkum fyrirtækjum. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að ríkissjóður eigi a.m.k. 51% af hlutafénu eða það sama og í Íslenska járnblendifélaginu. Það er að sjálfsögðu fróðlegt að velta fyrir sér hvaða aðrir aðilar komi þarna til greina. Að mínu mati hefði verið sjálfsagt að vinna að því, að Íslenska járnblendifélagið væri eignaraðili að þessari verksmiðju, til þess að tryggja með eins góðum hætti og mögulegt er að sú tækniþekking, sem þar hefur skapast, geti nýst í þessari verksmiðju. Við gerðum á sínum tíma samning við Elkem um að greiða 2% af söluverði afurðanna frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga fyrir tæknikunnáttu og tækniþekkingu. Ég er sammála því markmiði þessa frv., að við þurfum að losna við slíkar greiðslur og hljótum að stefna að því með aukinni innlendri tækniþekkingu að þurfa ekki að reiða slíkar greiðslur af hendi. Ég vil leggja á það áherslu fyrir mitt leyti, að að því verði unnið áfram að Íslenska járnblendifélagið verði einhver eignaraðili, þótt ekki verði hann stór, að þessu fyrirtæki. Þá er gert ráð fyrir að sveitarfélög, hlutafélög, samvinnufélög og einstaklingar geti orðið aðilar að félaginu. Það kom fram í ræðu hæstv. iðnrh. að tæpast væri hægt að gera ráð fyrir að eignaraðild þessara aðila, t.d. sveitarfélaga, verði stór. Gert er ráð fyrir því í frv., að heimilt sé að taka 225 millj. að láni í hlutafé og að ríkið fái heimild til þess að taka allt þetta fé að láni. Í ríkissjóði eru því engir lausir peningar til þess að leggja fram hlutafé í þessu skyni. Og það eru sjálfsagt engir lausir peningar heldur hjá sveitarfélögum austur á landi og ýmsum öðrum félögum til þess að leggja fé í þessa verksmiðju. Þess vegna finnst mér koma mjög til álita að þessir aðilar fái heimild til að taka lán til að kaupa hlutabréf ekkert síður en ríkissjóður, það verði ekki látið staðar numið þótt sveitarfélög, t.d. Eskifjarðarkaupstaður og Reyðarfjarðarhreppur, telji sig ekki vera aflögufæra með fjármagn, þeir fái heimild til að taka hluta af þessu láni til að eignast hlutafé í félaginu. Það er ekkert kappsmál að ríkið eigi allt hlutafé í þessu félagi og á ekki að vera. Það ætti engu síður að vera mikilvægt fyrir Alþingi að stuðla að því, að aðrir aðilar geti eignast þar nokkurn hlut, ekki síst sveitarfélög sem eru opinberir aðilar. Hér er ekki gert ráð fyrir að erlendir aðilar eigi í fyrirtækinu. Er sjálfsagt rétt að það sé ekki nauðsynlegt og sjálfsagt að stefna að því, að svo verði ekki. Hins vegar finnst mér ástæðulaust á þessu stigi að útiloka það. T.d. ef hægt væri með einhverjum hætti að tryggja betur sölu afurðanna með því að einhver erlendur aðili ætti nokkurn hlut í fyrirtækinu, þá finnst mér ekki ástæða til að útiloka það á þessu stigi. Aðalatriðið er að tryggja að fyrirtækið geti staðist og að það geti framleitt vöru sína á samkeppnishæfu verði og að tryggt verði að það geti losnað við vöruna á erlendum mörkuðum. Ef nauðsynlegt er til þess að tryggja slíkt að erlendur aðili eigi nokkurn hlut í verksmiðjunni, þá finnst mér ástæðulaust að útiloka það á þessu stigi, en markaðsmálin eru að sjálfsögðu nokkur óvissuþáttur í þessu máli. Það kemur að vísu fram í skýrslunni, að það sé nokkuð tryggt með markaði, og ég býst við að svo sé. En hins vegar segir á bls. 8, „að hagkvæmast virðist að selja í gegnum umboðsmenn í einstökum löndum.“ Ég vil mega spyrja hvað liggi til grundvallar þessari setningu. Einnig væri fróðlegt að fá nánari upplýsingar um það, hvað þurfi að greiða slíkum umboðsmönnum í umboðslaun í sambandi við slíka sölu. Eins og kunnugt er greiðum við nú 2% í umboðslaun til Elkem fyrir sölu á afurðunum frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga.  Nú sé ég, hæstv. forseti, að klukkan er alveg að verða 4. Þess var farið á leit að máli þessu yrði frestað kl. 4 og mun ég verða við því. Ég vil hins vegar leggja á það áherslu, að mál þetta geti náð fram að ganga á þessu þingi og iðnn. vinni kappsamlega að því að upplýsa þau atriði sem ekki liggja ljós fyrir nú, því að málið er mjög mikilvægt, ekki aðeins þjóðhagslega, heldur einnig fyrir Austurland. Þar er fábreytt atvinnulíf. Það er mikil samstaða um það í landshlutanum að ráðast í uppbyggingu í orkufrekum iðnaði. Ég hygg að það sé meiri samstaða þar en víða annars staðar og það væri leitt til þess að vita, ef hv. Alþingi gæti ekki metið þá samstöðu og kappkostað að koma þessu máli í höfn.



Herra forseti. Ríkisstj. hefur markað þá stefnu, að orkuiðnaður skuli þrefaldast í landinu til aldamóta, þ.e. að heildarorkunotkun orkufreks iðnaðar verði um 6 terawattstundir á ári um aldamót, hún er nú um 2 terawattstundir. Á því er enginn vafi, með tilliti til þeirrar gífurlegu aukningar sem fyrirhuguð er í orkuiðnaði í þessu landi, að kísilmálmur er einn af þeim kostum sem þar hljóta að koma til greina. Annað atriði er það, að ef horft er yfir orkuiðnað virðist söluútlit vera betra í kísilmálmi en í kísiljárni eða áli. Veldur þar kannske sérstaklega vöxtur í hinum svonefnda silikon-iðnaði, en áætlað er að árleg magnaukning í notkun kísilmálms muni vera 5–6% á ári næstu árin. Eins og fram hefur komið í umr. um þetta frv., sem hér liggur fyrir, er það stefna ríkisstj. að dreifa orkuiðnaði sem víðast um landið. Auðvitað er það hverju sinni nokkur spurning hvaða kostur kunni að vera þjóðhagslega hagkvæmastur þegar litið er til uppbyggingar slíkra iðjuvera. Margir hafa orðið til að benda á að hagkvæmast muni vera þjóðhagslega að nýta þá aðstöðu sem þegar er fyrir í landinu, þ.e. að stækka þau iðjuver sem nú eru starfrækt, eins og álverið í Straumsvík og kísiljárnsverksmiðjuna á Grundartanga. Viðræður standa nú yfir við Alusuisse um framtíðarsamstarf í Straumsvík, og ætla ég ekki að fara fleiri orðum um það. Stjórn kísiljárnsverksmiðjunnar á Grundartanga hefur hins vegar litið svo á að stækkun þeirrar verksmiðju sé ekki vænleg í þeirri stöðu sem nú er. Enn aðrir hafa velt því fyrir sér, hvort framleiðsla kísilmálms kunni að vera arðbærari á Grundartanga en annars staðar þar sem framleiðsla á kísilmálmi er mjög skyld framleiðslu á kísiljárni. Markaður þessara vara er reyndar ólíkur og annar og hráefni annað og alveg ljóst að framleiðsla yrði að vera verulega aðskilin. Það kann hins vegar að vera spurning hvort þar kynni að leynast hagkvæmur kostur. Ég hygg þó, ef til þess er horft að í framtíðinni verður virkjað mikið á Austurlandi, að hagkvæmni af staðsetningu slíkrar iðju á Grundartanga og á Reyðarfirði muni vegast nokkuð upp af orkutapi við flutning á orku frá Austurlandi suður. Ég hygg því að margt bendi til þess, að staðsetning slíkrar verksmiðju muni verða hagkvæm á Austurlandi. Hitt er annað, að það hlýtur að vera alveg ljóst að samstarf við Íslenska járnblendifélagið er mikils virði við þá nýju verksmiðju sem hér er verið að fjalla um. Það er óneitanlega mjög mikils virði að reyna að nýta þá reynslu, sem þar er komin upp, við stjórnun slíks fyrirtækis og einmitt ekki hvað síst við uppbyggingu slíks fyrirtækis, þannig að menn þurfi ekki að ganga í gegnum sömu byrjunarörðugleikana við uppbyggingu verksmiðju á Reyðarfirði og gert var við uppbyggingu verksmiðju á Grundartanga. Mér finnst mjög vel koma til greina að Íslenska járnblendifélagið yrði að einhverju leyti, að einhverjum hluta, eignaraðill að kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Þarf sjálfsagt að athuga það mál vel. Ég vil fara nokkrum orðum um eignaraðild þessarar nýju verksmiðju eins og hún er fyrirhuguð í frv. sem hér er til umr. Þar kemur raunar fram að ríkið skuli eiga ekki minna en 51% hlutafjárins, en heimildar er óskað til að ríkið geti lagt fram allt hlutaféð og verið eitt eigandi ef aðrir aðilar fást ekki til þátttöku. Það hefur verið stefna Framsfl., að innlendir aðilar skuli eiga meiri hluta í þeim orkuverum sem reist verða hér í framtíðinni, þau séu að meiri hluta í eigu innlendra aðila. Við óttumst nokkuð að horfa til þeirrar framtíðar, ef þau iðjuver, sem reist verða, verða að öllu eða mestu leyti í eigu ríkisins á næstu árum, sem reist verða. Í því sambandi er einfaldast að benda til þess, að ef menn hyggja á þreföldun orkuiðnaðar fram til aldamóta í þessu landi er ljóst að um aldamót verða um 40–50% af útflutningstekjum þjóðarinnar líklega frá orkuiðnaði og grundvallarbreyting orðin frá því sem nú er, þegar við höfum milli 70 og 80% af útflutningstekjunum af sjávarútvegi. Ef svo fer að íslenska ríkið verði að mestu leyti eignaraðili að öllum þeim iðjuverum, sem reist verða hér fram til aldamóta þá stefnum við að því að í ríkiseign verði megnið af þeim fyrirtækjum sem útflutningsteknanna afla. Framsfl. stendur nokkur ógn af slíkri framtíðarsýn. Og ég hygg að menn hafi nokkuð rétt fyrir sér í því, þegar skoðað er frelsi einstaklingsins í lýðræðisþjóðfélagi eða hvaða þjóðskipulagi sem er, að grundvöllurinn að því, að frelsið sé virt, er að jafnvægi haldist sem mest í þjóðfélaginu, jafnvægi valddreifingar og auðdreifingar. Ef vald skipast of mikið á eina hendi eða of fáar þrengir að frelsi einstaklingsins, og eins er það með auðinn. Ég hygg að frelsi einstaklingsins í þjóðfélagi, þar sem atvinnureksturinn í svo ríkum mæli væri á hendi ríkisins, væri orðið nokkuð aðþrengt. Þess vegna er það að okkar mati, framsóknarmanna, mjög mikilvægt að örva sem flesta innlenda aðila til þátttöku í þessum orkuiðnaði, sem ljóst er að við munum leggja áherslu á að byggja upp hér á næstu árum. Við teljum í rauninni að það eigi að örva innlenda aðila til þátttöku með ýmsu móti. Ég vil vekja athygli á því, að þó að í rauninni sé ráð fyrir því gert í þessu frv. að ekki sé nauðsynleg þátttaka erlendra aðila, þá er ekkert sem útilokar að erlendir aðilar gætu orðið eignaraðilar að kísilmálmverksmiðjunni við Reyðarfjörð að einhverjum minni hluta, ef það þætti henta. Ég vil jafnframt sérstaklega fara nokkrum orðum um þau gjöld og kostnaðarliði sem þessari verksmiðju er ætlað að standa straum af. Það er gert ráð fyrir í þessari skýrslu verkefnisstjórnarinnar að verksmiðjan geti skilað um 10.4% afkastavöxtum heildarfjárfestingar. Hv. 6. þm. Reykv. sagði áðan að það mundi vera í algjöru lágmarki. Ekki skal ég deila við hann um það. En ég vil hins vegar benda á að verkefnisstjórnin telur sig ná þessum afkastavöxtum eftir að gert er ráð fyrir að verksmiðjan greiði þrisvar sinnum hærra orkuverð en t.d. álverksmiðjan í Straumsvík og um það bil tvisvar og hálfu sinnum hærra orkuverð en járnblendiverksmiðjan á Grundartanga. Hér er auðvitað um að ræða verulegan mun, ekki hvað síst þegar menn gera sér grein fyrir að hér er um að ræða 345 gwst. á ári eða heildarkostnað sem nemur nærri 60 millj. nýkr. á ári. Jafnframt er gert ráð fyrir að þessi verksmiðja greiði aðstöðugjald sem er um tvöfalt hærra en það landsútsvar sem járnblendiverksmiðjan á Grundartanga greiðir. Það er þess vegna alveg ljóst, að í þessum frumvarpsdrögum er gert ráð fyrir að þetta fyrirtæki taki á sig verulega miklu hærri gjöld en slíkar verksmiðjur sem þegar eru fyrir í landinu, og það hljóta menn að meta þegar arðsemiprósentan eða afkastavextirnir eru skoðaðir. Ég er raunar þeirrar skoðunar, sérstaklega þegar litið er til aðstöðugjaldsins, að menn verði að reyna að sameina þessa gjaldstofna, þ.e. að samræma þá sem allra mest milli skyldra fyrirtækja í landinu. Það er erfitt að benda á það með rökum, að eðlilegt sé að þessi nýja verksmiðja, sem við ætlum að hrinda af stað nú, greiði tvöfalt hærra aðstöðugjald en til að mynda járnblendiverksmiðjan á Grundartanga. Það er auðvitað eðlilegt að hún greiði eins hátt orkuverð og er unnt að koma við, en enn á ný verður að ítreka að þegar arðsemiprósentan er metin, þá hljóta menn að taka tillit til þess, að hér er um að ræða fyrirtæki sem á að greiða þrefalt hærra orkuverð en járnblendiverksmiðjan á Grundartanga greiðir. Ég hygg, þegar þessir afkastavextir eru skoðaðir, að áætlanir um stofnkostnað séu nokkuð vel unnar, sérstaklega þegar litið er á að áætlanir um allan vélbúnað verksmiðjunnar eru byggðar á tilboðum, nokkuð áreiðanlegum tilboðum, sem þegar hafa borist frá fleiri en einum framleiðanda. Ég held hins vegar að það megi taka undir með hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni að fjármögnunaráætlun þyrfti að vinna ítarlega fyrir þessa verksmiðju. Markaðsáætlanir hafa verið unnar, markaðsspár hafa verið gerðar, og þingnefndir, sem þetta mál munu fá til umfjöllunar, munu fá í hendur nánari upplýsingar um aðila sem lýst hafa áhuga á kaupum á kísilmálmi frá þessari nýju verksmiðju. Ég hef sagt það hér áður í umr., þegar drepið hefur verið á kísilmálmverksmiðjuna, að þegar hefur verið óskað eftir því við erlendan viðurkenndan aðila, að hann yfirfari þær áætlanir sem verkefnisstjórnin hefur unnið. Í því felst í sjálfu sér ekkert vanmat á verki verkefnisstjórnarinnar, heldur er hér um að ræða sjálfsagða öryggisleið, að óháður aðili framkvæmi óháð mat á þeim útreikningum sem þarna liggja fyrir. Hv. 6. þm. Reykv., Birgir Ísl. Gunnarsson, spurði um hvaða fyrirtæki hér væri um að ræða. Fyrirtækið heitir Hill Samuel og er bankafyrirtæki í London. Það vinnur að þessari athugun, sem við höfum kallað „second opinion,“ að sjálfstæðri endurskoðun þessarar áætlunar, og við gerum okkur vonir um að sú endurskoðun liggi fyrir og muni berast okkur eftir næstu helgi. Ég geri ráð fyrir að þeirri athugun, því áliti þessarar viðurkenndu bankastofnunar verði dreift til þm. þannig að þeir fái, þegar fjallað verður um málið, álit hennar í hendur. Þessi stofnun hefur um nokkurn tíma unnið að yfirferð á þessari skýrslu verkefnisstjórnarinnar. Hún mun sérstaklega í þessari skýrslu sinni gera ráð fyrir hvaða áhrif ýmsir kostnaðar- og tekjuliðir hafa á arðsemi verksmiðjunnar. Þar mun sérstaklega koma fram hvaða áhrif á arðsemi verksmiðjunnar ýmis frávik í orkuverði hafa, hækkun eða lækkun orkuverðsins, - hvaða áhrif hefur frávik í verði hráefna, ef hráefni hækka, á arðsemisprósentuna, hvaða áhrif breytt verðbólga hefur, hvaða áhrif breytt söluverð á kísilmálmi hefur á afkastavextina og hvaða áhrif breytt sölumagn frá verksmiðjunni hefur í þessu efni. Ég bind miklar vonir við endurskoðun þessa erlenda fyrirtækis og hygg að það muni renna nokkru traustari stoðum undir þær upplýsingar, sem hér liggja fyrir, og það muni verða þm. mikill styrkur að fá slíka endurskoðun í hendur. Ég er þeirrar skoðunar að ef slík endurskoðun frá virtu erlendu fyrirtæki sé jákvæð sé ástæða til að reyna að leggja áherslu á að flýta þessu máli í gegnum þingið. Hv. 6. þm. Reykv., Birgir Ísl. Gunnarsson, gerði nokkuð að umræðuefni málsmeðferð og mismun á málsmeðferð annars vegar á kísiljárnverksmiðjunni á Grundartanga og hins vegar þeirri verksmiðju sem nú liggur hér fyrir frv. um. Ég hygg að það muni vera rétt hjá honum, að meðferð þess frv. tók miklu lengri tíma en við höfum nú gert ráð fyrir að þurfi til að afgreiða þetta mál. Ég hygg að það sé rétt, sem fram kom hjá honum, að það hafi verið reynt að vinna að athugun á frv. um kísiljárnsverksmiðjuna eins vel og unnt var að koma við og það frv. hafi fengið glettilega vandaða málsmeðferð. Það sýnir kannske hvað best hvað er erfitt að spá um þessi mál, að ég hygg að flestar þær forsendur, sem menn þá gerðu ráð fyrir um framtíð verksmiðjunnar, hafi nú breyst og jafnvel hin vönduðu vinnubrögð hafi ekki tryggt að menn hafi séð inn í framtíðina - ekki eins og æskilegt hefði verið. Ég hygg að raunar sé nú staðan sú, að það sé erfitt að spá um framtíðina í þessu efni, og kannske er framtíð kísiljárnsverksmiðjunnar á Grundartanga þessi árin gleggsta dæmið um það. Eigi að síður er auðvitað ástæða til þess, að menn vinni þetta mál þannig að þeir hafi sannfæringu fyrir því sem þeir eru að gera. Þm. hafa fengið í hendur bæði áfangaskýrslu um þetta mál og síðan lokaskýrslu nú og munu væntanlega fá í hendur bæði álit hinnar ensku bankastofnunar um endurskoðun á skýrslu verkefnisstjórnarinnar og jafnframt upplýsingar varðandi þá aðila sem þegar hafa lýst áhuga á kaupum á kísilmálmi frá þessari verksmiðju. Menn hafa gert nokkuð að umræðuefni staðsetninguna á Reyðarfirði. Í því sambandi er auðvitað rétt að fram komi að höfn eða hafnargerð þar virðist vera mjög hagkvæm í fyrsta lagi. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að afgangsvarmi verksmiðjunnar nýtist til upphitunar á Reyðarfirði og Eskifirði, og það er auðvitað mjög mikilvægt þar sem gert er ráð fyrir að sú upphitun verði hagkvæm, jafnframt því, eins og fram kom í máli hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar, að ein af forsendum Fljótsdalsvirkjunar er auðvitað að markaðurinn á Austurlandi stækki. Það, sem vakti einna mesta athygli mína í málflutningi hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar, voru þeir fyrirvarar sem hann las hér upp frá Landsvirkjun, um orkusölu til kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Ég verð að játa að þeir fyrirvarar komu mér algerlega í opna skjöldu. Hafi ég tekið rétt eftir lýsti hann því hér, enda stjórnarmaður í Landsvirkjun, að einn af fyrirvörum Landsvirkjunar um, að hún geti útvegað orku til þessarar verksmiðju, sé að stækkun Búrfellsvirkjunar fari fram áður en Blönduvirkjun kemur í gagnið. Ég verð að játa að þetta kemur mér algjörlega í opna skjöldu. Í skýrslu verkefnisstjórnar um kísilmálmverksmiðju, á bls. 20, eru upplýsingar frá Landsvirkjun um þá orku sem talin er vera aflögu til stóriðju í kerfinu fram til ársins 1988. Þar segir, með leyfi forseta: „Samkv. nýjasta mati Landsvirkjunar“ - en það mat mun vera frá því fyrir áramótin síðustu - „yrði með þessum aðgerðum“ - þ.e. vatnaveitum á Þjórsársvæðinu og Sultartangastíflunni - „eftirtalið orkumagn og afl til ráðstöfunar í kerfinu umfram þarfir núverandi stóriðju og almenns markaðar: 1984: 290 gwst., 1985: 480 gwst., 1986: 600 gwst., 1987: 670 gwst.“ Hér er ekki verið að tala um nema stækkun á Búrfellsvirkjun. Hér er verið að tala um þá orku sem aflögu sé í kerfinu fram til 1988 eða þar til að Blönduvirkjun kemur í gagnið. Þegar litið er á að heildarorkuþörf þessarar kísilmálmverksmiðju er talin nema um 345 gwst. hefði maður talið að þarna væri talsvert rúm eftir þó að kísilmálmverksmiðjan tæki til starfa og ekki væri stækkað við Búrfell. Ég hélt satt að segja að þarna væri um að ræða nýjustu upplýsingar frá Landsvirkjun. Nú upplýsir stjórnarmaður Landsvirkjunar að Landsvirkjun hafi endurskoðað þessar tölur. Það hlýtur að koma okkur mjög í opna skjöldu, sem höfum verið að reyna að vinna að þessum málum og fylgjast með nýjustu upplýsingum, að það skuli nú vera fyrirvari frá Landsvirkjun um orkusölu til kísilmálmverksmiðjunnar að Búrfell II sé virkjað áður en Blanda kemur í gagnið. Mér er spurn: Hvað hefur gerst? Ég vil varpa þeirri spurningu til þessa stjórnarmanns Landsvirkjunar sem upplýsti okkur um þessar tölur: Hvað hefur gerst? Hvað er það, sem hefur breyst svona stórlega frá áætlunum Landsvirkjunar núna fyrir áramótin, sem prentaðar eru í þessari skýrslu verkefnisstjórnar á bls. 20, til þeirra upplýsinga sem hv. þm. las upp fyrir okkur áðan? Ég verð að segja það enn á ný, að hér er um talsvert alvarlegt mál að ræða. Ég tók þátt í vinnu að frv., sem lagt var hér fram á síðasta þingi, til laga um raforkuver, þar sem var leitað heimildar þingsins til nýrra virkjana. Þá töluðu menn um Sultartangavirkjun, Blönduvirkjun og Fljótsdalsvirkjun, reyndar virkjun Héraðsvatna við Villinganes og síðan stækkun á virkjun við Hrauneyjafoss og Sigöldu. Þá töluðu menn ekki um Búrfell II. En frv. var varla komið í gegnum þingið þegar þær upplýsingar bárust frá Landsvirkjun, að Búrfell II mundi vera hagkvæmari virkjun en Sultartangi. Ég verð að játa að þetta kom mér nokkuð í opna skjöldu þá. Eftir að hafa athugað, hvernig þessar vatnsveitur liggja á Þjórsársvæðinu, virðist vera augljóst að Búrfell II er hagkvæmari virkjun en Sultartangi við þær aðstæður sem þarna eru nú. Hitt er mér reyndar dálitið illskiljanlegt, hvernig stendur á að Landsvirkjun kom ekki auga á þetta fyrr. Við höfum lent í orkuskömmtun undanfarin ár, miklu meiri orkuskömmtun en nokkurn óraði fyrir. Við lentum í orkuskömmtun eftir að tvær aflvélar voru komnar í notkun við Hrauneyjafoss, sem allir orkusérfræðingar höfðu sagt okkur að ekki mundi geta komið til. Þar virtust áætlanir Landsvirkjunar bregðast. Kannske getur þessi stjórnarmaður Landsvirkjunar frætt okkur á hvað það var, sem brást í þessu efni, og hvers vegna upplýsingar um að Búrfell II sé hagkvæmari kostur en Sultartangavirkjun komu svo seint. Nú kemur þm. hér í ræðustól og upplýsir okkur um að þær tölur um umframorku í kerfinu fram að næstu stórvirkjun, sem við töldum að væru nýjastar til frá Landsvirkjun og liggja fyrir frá Landsvirkjun frá því fyrir áramót, séu í grundvallaratriðum rangar og að forsendan fyrir því, að Landsvirkjun geti selt þessari verksmiðju orku, sé beinlims sú, að Búrfellsvirkjun sé stækkuð áður en Blönduvirkjun taki til starfa. Ég verð nú að játa að mér finnst hér um svo mikilvægt mál að ræða að við hljótum að verða að óska skýringa frá Landsvirkjun á því, hvað hér hefur gerst. Þessar upplýsingar, sem fyrir liggja, eru fárra mánaða gamlar. Ef þær tölur, sem þarna liggja fyrir, hefðu t.d. verið hækkaðar um 30–40% hefði það kannske sloppið, en nú stöndum við beinlínis andspænis því, að það verði að virkja sérstaka virkjun, áður en Blanda kemur í gagnið til þess að þetta mál geti gengið fram, og allar þær tölur, sem við erum með í höndum og héldum að væru nýjastar, séu í öllum grundvallaratriðum rangar. Með tilliti til áætlana Landsvirkjunar um vatnsmagn og miðlanir á Þjórsársvæðinu og orkuskömmtun í landinu í kjölfar þeirra, með tilliti til nýrra upplýsinga um, að Búrfellsvirkjun II verði að koma á undan Sultartangavirkjun, og með tilliti til upplýsinga hv. 6. þm. Reykv., Birgis Ísl. Gunnarssonar, núna um að það sé grundvallaratriði að nýrri virkjun sé skotið fram fyrir Blönduvirkjun, þá hljóta menn að fara að efast dálitið um áætlanagerðir Landsvirkjunar. Ég vil biðja hv. þm., ef honum er kleift, að gefa okkur skýringar á hvað hefur gerst. Hvaða stór grundvallaratriði eru það sem hafa breyst á þessum fáu mánuðum frá því að við fengum þær tölur, sem hér eru birtar í skýrslunni, þar til hann kemur með þennan nýja stórasannleik inn í þingið núna?



Herra forseti. Ég mun ekki ræða efnislega um frv. Það kemur væntanlega í nefnd, sem ég á sæti í, og þar kem ég til með að fá tækifæri til að taka efnislega afstöðu til hinna ýmsu greina þess. Það er útilokað annað en nefna nokkur atriði. Það er ekki undantekning hjá hæstv. iðnrh., heldur föst regla, að koma með öll meiri háttar mál fram þegar ekki eru nema örfáar vikur, jafnvel ekki nema dagar, þangað til þing á að ljúka störfum. Svo er þess krafist að málin séu afgreidd. Þetta þýðir auðvitað að þingið hefur enga möguleika á að skoða málin eins og skyldi. Raunverulega er hæstv. ráðh. að taka ákvörðunarvaldið úr höndum Alþingis með þessu móti. Þannig var það í fyrra. Þá var dembt inn þremur frv. þegar örfáar vikur voru eftir: steinull, járnbræðslu og saltverksmiðju. Hér hefur nokkuð verið talað um hvar hagkvæmast væri að byggja þessa verksmiðju. Staðarvalsnefnd - ranglega kölluð það - samþykkti Reyðarfjörð vegna þess að henni var í byrjun uppálagt að ákveða Reyðarfjörð sem stað fyrir verksmiðjuna. Það kom enginn annar til greina og henni var bannað að bera hagkvæmni verksmiðju á þeim stað saman við aðra staði. Stundum á alfarið að fara eftir arðseminni, byggja þar sem arðsemin er mest. Í öðrum tilvikum skiptir það engu máli. Þá virðist staðarvalið fara eftir því, hvað hæstv. ráðh. dettur í hug í það og það skiptið. Það er síður en svo að ég sé á móti Reyðarfirði. Ég álít, eins og hér hefur komið fram, að það eigi að dreifa slíkum verksmiðjum um landið eftir föngum. Ég get þó ekki komist hjá því að benda á þann tvískinnung sem mér finnst vera í þessu máli. Hæstv. ráðh. minntist á raforkuverð, og mér finnst ekkert athugavert við það í sjálfu sér. Hins vegar langar mig til að vita um hvort þarna er átt við raforkuverð komið að verksmiðju eða frá stórvirkjun. Þar er geysimikill munur á. Það eru ekki bara línurnar sem kosta mikið, heldur er mikið raforkutap við flutning á svona löngum leiðum. Ég hefði gjarnan viljað fá að vita hvort þarna er miðað við raforkuna við viðtökustað í verksmiðju eða stöðvarvegg virkjunar. Það var talað hér um aðstöðugjald. Mér finnst sú skipting, sem þarna kemur fram, vera að mörgu leyti skynsamleg miðað við það sem áður hefur verið. Þó finnst mér að sveitarfélög þurfi engin sérstök gjöld að fá í svona tilvikum, engar sérstakar tekjur. Sveitarfélögin fá miklar tekjur af fasteignagjöldum og miklar tekjur af mönnum sem vinna þarna. Mér finnst að allar sértekjur stóriðjufyrirtækja eigi að renna t.d. í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og jafnast þannig til allra sveitarfélaganna eða Iðnþróunarsjóð fyrir allt landið sem ynni að því að byggja upp slíkan iðnað annars staðar. Mér fannst t.d. mjög rangt bæði í sambandi við Straumsvík og fleiri staði, þegar ákveðið sveitarfélag fær svo til allar sértekjurnar af svona fyrirtækjum. Hæstv. ráðh. minntist á arðsemina, 10.4% afkastavexti. Ég minni á að arðsemin af steinullarverksmiðju, sem framleiðir fyrir útflutning, er í öllum tilvikum meiri, hvernig sem málin eru sett upp og hve slæmt sem útlitið er fyrir útflutning á hverjum tíma. En þá má ekki nota raforku og innlend hráefni til að framleiða útflutningsvörur, það er tabú, það er algerlega bannað ef um steinull er að ræða. Það bann er látið ráða því, að verksmiðjan á að rísa á Sauðárkróki en ekki í Þorlákshöfn, eins og hæstv. ríkisstj. virðist ætlast til. M.ö.o.: það má ekki framleiða steinull til útflutnings þó að arðsemin sé meiri en af þeirri verksmiðju sem hér er verið að tala um, en þar á að framleiða allt til útflutnings. Það getur vel verið að það sé hægt að finna einhverja þá reglu, að einhver smáframleiðsla fyrir innanlandsnotkun geti gefið í einhverjum ákveðnum tilvikum eitthvað meiri arðsemi. Ég þykist vita það. Ég bendi enn og aftur á hve sjónarmið hæstv. ráðh. stangast harkalega á. Stundum skiptir arðsemin öllu, stundum skiptir hún litlu eða engu. En þó að mér finnist það mjög gagnrýnivert, hvernig að þessu er staðið, að koma með þetta þegar ekki eru nema tiltölulega fáir vinnudagar eftir hjá Alþingi, þá mun ég samt gera mitt til að flýta afgreiðslu málsins, hvort sem það tekst á þessu þingi eða ekki.



Herra forseti. Það frv., sem hér hefur verið lagt fram, fjallar um stórmál og vafalaust eru sum ákvæði þess stefnumótandi eða gætu verið það. Ég er í grundvallaratriðum hlynntur því, að iðnaðaruppbyggingu verði dreift um landið. Hins vegar má jafnframt hverjum vera ljóst að arðsemin skiptir höfuðmáli í því sem við erum að gera. Við erum með verksmiðju við Hvalfjörð sem er rekin með dúndrandi tapi, svo ekki sé meira sagt. Það hefði þess vegna verið eðlilegt að kanna hvort þriðji ofninn, sem þar eru hugmyndir um að verði settur upp, hefði ekki frekar átt að bræða kísilmálm svo fengist úr því skorið í fyrsta lagi, hvort hagkvæmni er í slíkri vinnslu, og í annan stað, hvort bæta hefði mátt fjárhagslegan grundvöll þess fyrirtækis sem þar er. Með því hefði ekki á nokkurn hátt verið komið í veg fyrir að verksmiðja yrði byggð fyrir austan seinna, ef arðsemin hefði verið í lagi og rafmagnið einnig til staðar. Ég vil beina því til hæstv. iðnrh., að hann svari því, hvort e.t.v. hafi verið gerð á því könnun, hvort hagkvæmt væri að fara þá leið sem ég gat um. Einnig get ég ekki að því gert, að mér finnast ákvæði 7. gr., sem hér eru, á margan hátt óaðgengileg sem framtíðarstefna. Það hljóta að vera mikil hlunnindi fyrir hvern þann stað sem fær mikla atvinnuuppbyggingu frá opinberum aðilum. Verði launagreiðslur hjá þessari verksmiðju hliðstæðar því sem er hjá ríkisverksmiðjunum í dag væri verið að greiða þar hærri laun en á hinum almenna vinnumarkaði og sveitarfélögin munu að sjálfsögðu njóta þess. Þess vegna efa ég réttmæti þess, að þeir staðir njóti þar að auki sérstakrar skattheimtu frá þessum verksmiðjum, á sama tíma og við höfum ekki hugmynd um hvort ríkið neyðist e.t.v. til að greiða stórfé með þeim. Einnig hlýtur það að vera nokkurt áhyggjuefni fyrir þingmann frá Vestfjörðum að sjá að það skuli stofnaður sérstakur iðnþróunarsjóður sem hafi tekjur af stóriðju. Ég á ekki von á að þar vestra verði farið í stóriðju, og spurningin er: Mun það þá koma í veg fyrir að slík svæði eigi sama aðgang að annarri iðnaðaruppbyggingu í landinu vegna þess að það sé búið að byggja upp sérstakt sjóðakerfi fyrir þau kjördæmi sem fá stóriðjuna? Þætti mér a.m.k. ekki rökrétt að standa þannig að, um leið og við afgreiðum stóriðjuuppbygginguna á þessum stöðum, að setja jafnframt með sérstöku sjóðafyrirkomulagi fótinn fyrir þau svæði sem fyrirsjáanlegt er að ekki verði byggð upp stóriðja á. Ég vil bæta því við, að ég held að það verði að lita svo á að við getum ekki haft sérstakar klásúlur fyrir hverja einustu verksmiðju sem við byggjum í landinu, heldur verði að vera um að ræða samræmd lagaákvæði varðandi skattheimtu og greiðslur til opinberra aðila frá þessum fyrirtækjum. 9. gr. vekur mér einnig nokkra undrun, en það má vel vera að hún sé höfð svona óljós þar sem eftir sé að ganga frá öllum samningum þar að lútandi. Að lokum vil ég segja þetta: Við erum hvað eftir annað að skoða iðnaðarhugmyndir þar sem gert er ráð fyrir mjög lágu raforkuverði miðað við það sem hinn almenni notandi þessa lands þarf að greiða. Ég fæ ekki séð að það séu nein sérstök hlunnindi fyrir Austurland í heild þó að við björgum örlitlum hluta af því svæði með hagstæðari lausn í upphitunarmálum en aðrir eiga aðgang að. Þess vegna hlýtur hæstv. iðnrh. jafnframt að luma á þeirri heildarlausn í upphitunarmálum sem skapi eitthvert réttlæti fyrir landið í heild. Það er engin lausn að halda áfram að kljúfa landið í sundur á þann veg að sums staðar sé þetta í viðunandi ástandi, en annars staðar leiði það beinlínis til byggðaröskunar eins og að málum er staðið.



Herra forseti. Það hefur verið vikið að fjölmörgum atriðum í þessari umr., sem ástæða hefði verið til að ræða frekar, en mér er að sjálfsögðu skylt að greiða fyrir því að þetta mál komist til nefndar á þessum fundi. Ég mun því aðeins víkja að mjög fáum atriðum sem til mín hefur verið beint eða ástæða er til að nefna. Ég treysti því, að í þingnefnd verði færi á því og í þingnefndum að koma á framfæri upplýsingum og veita svör við þeim spurningum sem þar vakna í sambandi við þetta frv. og raunar hefur verið vikið að í þessari umr. Eins og fram hefur verið tekið og ég gat um í framsögu minni er að vænta umsagna frá aðilum eins og Þjóðhagsstofnun, en einnig erlendis frá í sambandi við frekara mat á þeim gögnum sem frv. þetta byggist á. Það hefur verið komið víða við í þessari umr. og eitt af því, sem nefnt hefur verið af fleiri en einum hv. ræðumanni, er spurningin um að nýta þá þekkingu sem þegar er komin inn í landið í sambandi við stóriðju, þ. á m. hjá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga. Eins og vikið er að í grg. með þessu frv. er gert ráð fyrir að leita eftir því að hagnýta þá þekkingu eftir föngum. Sumir hv. ræðumenn hér hafa nefnt að ekki væri óeðlilegt að athugað væri hvort Íslenska járnblendifélagið hefði hug á að gerast eignaraðill í því hlutafélagi sem stofnað verður um þessa kísilmálmverksmiðju. Auðvitað er það atriði sem engin ástæða er til að útiloka fyrir fram. Menn hljóta hins vegar að velta því fyrir sér, hvaða kosti það hefði að fá slíkan samstarfsaðila inn í þetta hlutafélag og þá er ég nú fyrst og fremst með í huga markaðsmálin sem hér hefur borið nokkuð á góma. Ég held að það sé ástæða til þess fyrir menn að íhuga, m.a. í sambandi við afgreiðslu þessa máls hér í þinginu, hvort okkur sé í rauninni einhver sérstakur hagur að því fyrirkomulagi í markaðsmálum, sem járnblendiverksmiðjan á Grundartanga býr við, eða ekki og hvort hugsanlegt samstarf þarna á milli mundi leiða til betri stöðu fyrir kísilmálmverksmiðju markaðslega séð eður ei. Ég minni á að með markaðssamningnum milli Elkem og Íslenska járnblendifélagsins sér Elkem um sölu afurða og hefur nánast einkarétt á þeirri sölu, og það bindur með vissum hætti möguleika þess fyrirtækis í markaðsmálum. Það hefur komið fram að undanförnu í þeim þrengingum, sem Íslenska járnblendifélagið á í, að ýmislegt gæti mælt með því, að það hefði verið meira sjálfstæði í þeim efnum við þær aðstæður, sem nú ríkja, en samningarnir gera ráð fyrir og það gæti verið skynsamlegt og hagstætt að framleiða þar „á lager“ ef svo mætti segja, nýta afkastagetu verksmiðjunnar og framleiða „á lager“ og selja út frá okkar sjónarmiðum meira en sjónarmiðum samstarfsaðilans sem fer með markaðsmálin. Ég vil ekki kveða upp neina dóma í þessum efnum, en vek athygli á að þarna er að mörgu að hyggja og afstaðan til samvinnu eða formlegs samstarfs þarna á milli hlýtur m.a. að skoðast í tengslum við æskilegt fyrirkomulag markaðsmálanna. Vegna þess að þau hefur borið hér á góma vil ég ítreka það, sem fram kom í minni framsöguræðu, að nú þegar hefur verið gengið frá samkomulagi, rammasamkomulagi, um sölu á hluta af afurðum þessarar verksmiðju, að sjálfsögðu með fyrirvara, en með gildu samkomulagi þó, sem hægt er að byggja á formlega samninga síðar, um sölu á 7 500 tonnum til japanskra aðila, og einnig er kominn á rekspöl samningur við vestur-þýska aðila um enn meira magn, þannig að það hefur þegar mikið áunnist, að ég tel, og verið skotið býsna traustum fótum undir markaðsþáttinn, miðað við aðra þætti þessa máls, sem auðvitað er afar þýðingarmikill í sambandi við rekstur sem þennan. Hv. 3. þm. Austurl. spurði einmitt um þetta efni og hvað mælti með því að hafa það fyrirkomulag sem verkefnisstjórnin einkum mælir með, þ.e. að hafa umboðsmenn svæðisbundið til þess að annast markaðsmálin. Það væri langt mál að víkja að því ítarlega og ég ætla ekki að gera það hér, en það er mat þeirra, sem hafa litið á þessi mál, að slík svæðisbundin sala með aðilum, sem tækju að sér að sjá um söluna á viðkomandi svæði, gefi meiri sveigjanleika en að binda þetta aðeins einum aðila og það verði um meiri gagnkvæm skipti milli framleiðanda og kaupenda að ræða með slíkum hætti en ef aðeins væri um einn aðila að ræða, sem annaðist söluna, og þarna sé hægt að tryggja betri tengsl við notendur. Þetta atriði sem verður auðvitað til áframhaldandi athugunar eins og fleiri þættir þessa máls. Varðandi umboðslaun hefur verið reiknað með því í kostnaðarforsendum, að þau gætu numið 3% til slíkra aðila, en í reynd eru taldar líkur á að þau verði mun lægri, jafnvel undir 2%, sem er það sem Elkem tekur fyrir sína markaðsþjónustu varðandi afurðir járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga. Ég ætla ekki að fara að ræða hér um eignaraðildarmálin sérstaklega, um þau hefur oft verið rætt hér á hv. Alþingi í sambandi við uppbyggingu orkufreks iðnaðar, aðeins staðfesta það, sem fram hefur komið hér hjá einstökum ræðumönnum, að það er ekkert í lagatextanum sem útilokar einhverja aðild erlendra aðila ef þeir vildu leggja hlutafé í þetta fyrirtæki. Hins vegar er ekkert, sem fram hefur komið, sem mælir að mínu mati sérstaklega með að eftir slíku sé leitað, og það hefur ekki verið við undirbúning málsins við það miðað, að kvaddir verði þar til erlendir samstarfsaðilar. Hv. 6. þm. Reykv. vék að áhættunni í þessum efnum. Það er sjónarmið út af fyrir sig og ég vil ekki vera að slá neinu striki yfir viðhorf af því tagi. Við þurfum vissulega að hafa gát á áhættuþættinum í sambandi við orkufrekan iðnað og þá ekki síst þannig að beina okkar málum á því sviði inn á ólíkar framleiðslugreinar, en veðja þar ekki á eina framleiðslugrein. Það er einmitt það sem hér er verið að gera. Hér er verið að bæta við nýjum framleiðsluþætti sem dreifir jafnframt áhættunni. Það var vikið að raforkuþættinum sérstaklega og hv. 12. þm. Reykv. taldi að hér hefðu komið fram mjög óvæntar upplýsingar þar að lútandi. Ég gat um þann fyrirvara sem Landsvirkjun hefur sett fram í sambandi við þau drög sem fyrir liggja að raforkusamningi. Ég las þá upp hér að verulegu leyti. Það hefur alveg nýlega komið fram greinargerð frá Landsvirkjun þar sem hún er að meta sínar áætlanir eða réttara sagt að endurmeta. Slík greinargerð barst iðnrn. í gær frá stjórn Landsvirkjunar. En okkur var kunnugt um ýmsa fyrirvara af hennar hálfu í sambandi við raforkusöluna, og það er tekið með í athugasemdum við frv. þar sem þeir fyrirvarar eru raktir. Eitt af því, sem nýjast er í þessum efnum, er að Landsvirkjun leggur nú áherslu á að aflaukandi aðgerðir á Þjórsár-Tungnaársvæðinu verði í tengslum við stækkun Búrfellsvirkjunar, en ekki með þeim hætti sem gert var ráð fyrir og raunar lögfest í heimildum í lögum um raforkuver sem sett voru í fyrra, að bætt yrði við fjórðu aflvélinni í Hrauneyjafossvirkjun og Sigölduvirkjun. Landsvirkjun er í nýjustu tillögum sínum að hverfa frá því, að það sé ráðlegt að fara í aukið afl í þeim virkjunum, en í staðinn leggur fyrirtækið og stjórn þess áherslu á að bætt verði við afl í Búrfellsvirkjun. Það er mál sem sjálfsagt er að athuga í fyllstu alvöru, hvort ekki er skynsamlegra að hverfa að því heldur en hinu, sem áður var fyrirhugað. Ég tel engan veginn ástæðu til að vísa því frá að óathuguðu máli. Þvert á móti ber að skoða það með jákvæðum huga. Þarna er ekki um virkjun að ræða í þeim skilningi - ekki um nýja virkjun - heldur viðbótarafl og áreiðanlega hagkvæma viðbót, þar sem er stækkun á Búrfellsvirkjun sem kölluð hefur verið Búrfellsvirkjun II, en jafnframt fæst aukin orkuvinnslugeta inn á kerfið í nokkrum mæli. Þetta tel ég rétt að fram komi í sambandi við þennan þátt. En auðvitað þarf að athuga vel allt sem lýtur að orkuframleiðslunni og orkuflutningi til verksmiðjunnar á Austurlandi á meðan ekki er komin upp ný virkjun, nýtt afl þar eystra, sem þó er að stefnt að verði innan ekki mjög langs tíma, eins og hv. þm. er kunnugt, þar sem eru tillögur um Fljótsdalsvirkjun og heimildir sem fyrir liggja um hana. Það var spurt um það af hv. 5. þm. Suðurl., hvort það raforkuverð, sem gert hefur verið ráð fyrir í hagkvæmniathugunum sé miðað við afhendingu frá stöðvarvegg virkjunar eða við viðtökustað í verksmiðju. Hér er um að ræða þá orku, sem afhent yrði verksmiðjunni, sem greidd yrði með þessu verði samkv. þeim útreikningum sem fyrir liggja um þetta, en endanleg ákvörðun um raforkuverð verður að sjálfsögðu ekki ráðin fyrr en með formlegum orkusamningi. Ég tek alveg undir það sjónarmið, sem hér hefur komið fram, að vissulega þurfum við að athuga vel hvernig við verðleggjum okkar orku og hvernig við tengjum saman orkuverðið og nýjan iðnað. Það er alveg rétt, sem hv. 3. þm. Austurl. benti á, að það getur verið ástæða til að hjálpa nýjum fyrirtækjum á laggirnar með því að létta undir í sambandi við kröfur varðandi orkuverð fyrst í stað, þegar um er að ræða íslensk fyrirtæki, því þá er þetta í rauninni eitt og sama dæmið sem við erum með í höndunum. Raunar er gert ráð fyrir slíkri þrepun í sambandi við þessa kísilmálmverksmiðju, þar sem meðalverðið hefur verið sett 17.5 mills í áættunum, en gert ráð fyrir heldur vægara verði fyrstu 10 árin, en aftur hærra á seinni 10 árunum. Þetta er mál sem þarf nánari athugunar við. En allir erum við væntanlega sammála um að halda þannig á málum að orkufrekur iðnaður í landinu greiði á heildina litið þá orku sem til hans er varið og helst betur og verði ekki íþyngjandi fyrir hinn almenna markað, eins og raunin hefur orðíð á undanförnum árum. Hv. 5. þm. Vestf. vék að nokkrum þáttum þessara mála, m.a. varðandi opinber gjöld og nauðsyn að samræmi yrði þar á milli varðandi hliðstæð fyrirtæki í landinu. Undir þetta get ég tekið. Það ber að stefna að slíku, að samræma álagningu opinberra gjalda á orkufrekum iðnfyrirtækjum, en það á ekki að hindra að við stígum skref sem réttmæt eru talin í þessum efnum. Ég tel að það sé mjög æskilegt að hverfa að því ráði, sem lagt er til í þessu frv., að í senn sé hægt að veita fjármagni til sveitarfélaga í landinu almennt í gegnum jöfnunarsjóð þeirra, en einnig til svæðisbundinnar uppbyggingar í iðnaði. Hv. 5. þm. Vestf. nefndi Vestfirði í þessu sambandi og óttaðist að þeir yrðu afskiptir. Ég skil ósköp vel það sjónarmið. Spurning kann að vera hvort ætti að líta á gjaldtöku af þessu tagi eða álagningu sem eins konar auðlindaálagningu. Þá gætu menn kannske farið að horfa til þeirra auðlinda sem Vestfirðingar ausa af, sem betur fer, nokkuð ríkulega, þ.e. auðlinda sjávar. Það væri hugsanlegt að afla tekna til uppbyggingar í öðrum atvinnurekstri af þeirri ríkulegu auðlind, á sama hátt og þeir, sem búa vel að orkulindum, leggja eitthvað á þær til svæðisbundinnar uppbyggingar. Þetta er aðeins sett hér fram til íhugunar og ábendingar í þessu sambandi, en ekki hugsað sem stefnumarkandi framlag á þessu stigi. Herra forseti. Ég ætta ekki að orðlengja þetta hér og nú. Það verður eflaust tækifæri til þess að ræða þessi mál við síðari umr. ef ástæða þykir til af minni hálfu. Ég mun leitast við að koma upplýsingum á framfæri við þá þingnefnd sem um þetta mál fjallar. Ég tel mjög æskilegt ef iðnn. þingsins gætu unnið a.m.k. að hluta til sameiginlega að athugun þessa máls vegna þess stutta tíma sem við höfum til stefnu miðað við að þetta frv. verði lögfest eins og óskir eru um frá minni hálfu.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umr., en hv. 12. þm. Reykv. beindi til mín ákveðnum fsp. áðan sem ég tel rétt að fara örfáum orðum um. Hann taldi að það væri mikið ósamræmi á milli þeirra áætlana, sem Landsvirkjun hefði látið frá sér fara fyrr á þessum vetri, og þeirra áætlana, sem nú lægju fyrir, sem gera það að verkum, eins og fram hefur komið, að Landsvirkjun treystir sér ekki til að afhenda kísilmálmverksmiðju orku nema með auknu afli. Ég bendi hins vegar á að hæstv. iðnrh. taldi að þetta kæmi sér ekkert sérstaklega á óvart. Ég reikna því með að þetta sé atriði sem menn hafi átt að geta gert sér grein fyrir í nokkuð langan tíma, enda hefur Landsvirkjun alltaf lagt mikla áherslu á þetta. Jafnframt Kvíslaveitum hefur ávallt komið fram í áætlun Landsvirkjunar að nauðsynlegt væri að auka aflgetuna. Þegar frv. um raforkuver var samþykkt hér á Alþingi s.l. vor var bætt inn í það frv. stækkun Sigöldu- og Hrauneyjafossvirkjana. Það var hins vegar gert að lítt athuguðu máli. Ég held að flestir þm. muni eftir því, hvernig þær breytingar á því frv. urðu til. Þær urðu til meira og minna á hlaupum eða á hnjám manna í göngum og hliðarherbergjum því að það þurfti að koma þessu frv. í gegn hvað sem það kostaði og þetta virtust vera þær breytingar sem dygðu til þess, að frv. fengi þann meiri hl. sem það hafði ekki áður. Þetta er hins vegar dæmi um til hvers óvönduð vinnubrögð geta leitt. Ég minnist þess, þegar iðnn. Nd. fékk þessi mál til meðferðar, að fulltrúar Landsvirkjunar mættu þar og þeir lögðu mikla áherslu á, að jafnframt Kvíslaveitu og Þórisvatnsmiðlun kæmi aukið afl, og nefndu bæði Hrauneyjafoss og Sigöldu í því sambandi, en þeir nefndu þar líka möguleika á stækkun Búrfells. Menn fengu hins vegar ekki tækifæri í óðagoti nú síðustu daga þingsins til að kanna þessi mál rækilega og þess vegna var stækkun Sigöldu- og Hrauneyjafossvirkjana skellt inn í frv. á síðustu stundu. Ég tel að menn séu að vissu leyti að súpa seyðið af því nú því að nú liggja fyrir áætlanir um að það teljist mun hagkvæmara að byggja Búrfell II frekar en fara í stækkun Hrauneyjafoss- og Sigölduvirkjana. Hins vegar var stækkun Hrauneyjafoss- og Sigölduvirkjana eða stækkun Búrfells II aldrei stillt upp á móti byggingu Sultartangavirkjunar. Því mega menn ekki rugla saman. Ég tel að sjálfsögðu nauðsynlegt að fulltrúar Landsvirkjunar gefi iðnn. Nd. skriflega álitsgerð um þetta mál og fulltrúar fyrirtækisins komi jafnframt til viðræðu við nefndina um þetta mál, en ég taldi þó rétt vegna orða hv. 12. þm. Reykv. að bæta því við sem ég hef nú sagt.



Herra forseti. Lög um búnaðarmálasjóð eru höfð til grundvallar við ákvörðun á gjaldstofni við álagningu á gjöldum bæði til Stofnlánadeildar landbúnaðarins, Lífeyrissjóðs bænda og til Bjargráðasjóðs. Það var skipuð nefnd af landbrh. til að semja frv. til laga bæði um búnaðarmálasjóð og Stofnlánadeild landbúnaðarins og þetta frv. er frá þeirri nefnd komið. Á þskj. 506 er nál. frá landbn. þar sem hún leggur til að frv. verði samþykkt með breytingu sem er á sérstöku þskj., þskj. 507. Það eru ekki neinar efnisbreytingar í þessari brtt. við 2. gr. frv. Það hefur verið 0.5% gjald til búnaðarmálasjóðs af öllum landbúnaðarvörum, en breytingin, sem þetta frv. felur í sér, er að það verði lækkað um helming eða verði hér eftir 0.25% gjald af afurðum alifugla, svína og fiskeldi, fiskrækt, veiðileigu og leigu á landi til annarra nota en búrekstrar. Að öðru leyti er þetta frv. samið með hliðsjón af þeim breytingum sem hafa orðið í landbúnaði á síðustu árum.