Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Klukkan hálftvö í dag, að loknu hádegishléi, fer fram umræða utan dagskrár um aðbúnað aldraðra sem bíða eftir útskrift á LSH. Málshefjandi er hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir. Hæstv. heilbrigðisráðherra Jón Kristjánsson verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir skýrslu um sveitarstjórnarmál. Meginmarkmið með framlagningu hennar á Alþingi er að efla umræðu um stöðu og hlutverk þessa mikilvæga stjórnsýslustigs hér á landi. Þetta er í fyrsta sinn sem þessi háttur er hafður á en mér finnst skipta afar miklu að umræða um þennan mikilvæga málaflokk, sem snertir okkur öll með margvíslegum hætti, fari fram í sölum Alþingis. Í skýrslunni eru settar fram með skýrum hætti upplýsingar um helstu þætti sem máli skipta í laga- og starfsumhverfi sveitarfélaga og sveitarstjórnarmanna, svo sem um fjármál sveitarfélaga, lögmælt og ólögmælt verkefni þeirra, lýðræði í sveitarfélögum og samskipti sveitarfélaga við ríkisvaldið. Í skýrslunni er enn fremur leitast við að leggja mat á núverandi stöðu sveitarstjórnarstigsins og vekja spurningar um framtíð þess. Þótt sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga sé viðurkenndur í stjórnarskránni og í sveitarstjórnarlögum og Ísland hafi undirgengist alþjóðlegar skuldbindingar um að halda þann rétt í heiðri er það staðreynd að sveitarfélagaskipan, tekjustofnar og verkefni sveitarfélaga ráðast af ákvæðum laga á hverjum tíma. Alþingi ræður því miklu um það hver viðfangsefni sveitarstjórnarstigsins eru á hverjum tíma. Í ljósi þess er nauðsynlegt að fram fari málefnaleg umræða um stöðu og framtíð sveitarstjórnarstigsins hér á Alþingi. Þegar við lítum til baka yfir sögu okkar þá sjáum glöggt hve samtvinnaðir þessir þættir opinbers valds voru í öndverðu. Menn fylktu liði úr sveitunum, höfðingjar ásamt fylgdarliði, og réðu ráðum sínum, lengst af á Þingvöllum, og settu þar almenn fyrirmæli, lög. Í dag hefur stjórnkerfið okkar breyst mikið; við búum við löggjafarvald þar sem menn úr borgum, bæjum og sveitum ráða ráðum sínum og taka ákvarðanir sem varða okkur öll, við búum við ríkisstjórn sem hefur á meðal sín fulltrúa þéttbýlis og dreifbýlis, og við búum við sveitarstjórnir í mjög mismunandi sveitarfélögum, smáum og stórum sem hafa mikil áhrif á daglegt líf okkar. Þetta hefur breyst og þróast. Þann 27. maí næstkomandi eru sveitarstjórnarkosningar og undirbúningur fyrir þær er að hefjast víða um land. Ég tel þennan tímapunkt því hentugan til að leggja fram skýrslu um málefni sveitarfélaga og leggja þannig grunn að umræðu um framtíðarviðfangsefni þeirra. Ég vísaði hér til sögunnar og þróunar sem Íslendingar, sem aðrar þjóðir, hafa gengið í gegnum í aldanna rás. Eitt af höfuðeinkennum vestrænnar og þar með íslenskrar stjórnskipunar er í dag þrískipting ríkisvaldsins í dómsvald, löggjafarvald og framkvæmdarvald. Í 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands segir að forseti og önnur stjórnvöld fari með framkvæmdarvaldið. Af öðrum stjórnvöldum í skilningi greinarinnar er í stjórnarskránni aðeins minnst á ráðherra og sveitarfélög. Sveitarfélög eru því einn af handhöfum framkvæmdarvalds og eiga almennar reglur um stöðu framkvæmdarvaldsins í stjórnskipun ríkisins við um sveitarfélög, svo sem um að ganga ekki inn á verksvið annarra handhafa framkvæmdarvaldsins. Sveitarfélög fara þannig með hina staðbundnu stjórnsýslu eftir því sem lög kveða á um. Þar af leiðir að meginhlutverk sveitarfélaga er að vera lýðræðislegur ákvarðanavettvangur þeirra mála sem Alþingi felur sveitarfélögum að útfæra nánar og veitir þeim sjálfsstjórn um. Sjálfsstjórnarrétt sveitarfélaga má lesa úr 78. gr. stjórnarskrár lýðveldisins, en ákvæðið er að finna í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Það á sér þá skýringu að lýðræðislegur réttur íbúanna til að kjósa sjálfir fulltrúa til að fara með stjórn í málefnum sveitarfélagsins er grundvallarþáttur í sjálfstjórn sveitarfélaganna. Sérstaða sveitarfélaga samanborið við aðrar stofnanir framkvæmdarvaldsins liggur þannig í lýðræðislegum grundvelli þeirra og þess að þau njóta viss sjálfræðis frá ríkisvaldinu. Á þetta vil ég leggja áherslu. Ég tel að við sem hér erum fulltrúar á löggjafarþinginu skynjum öll mikilvægi þessa réttar. Við höfum persónulega reynslu af samskiptum við okkar sveitarfélög um land allt og mörg okkar stigu sín fyrstu skref í stjórnmálum á vettvangi sveitarstjórna. Í 78. gr. stjórnarskrárinnar kemur skýrt fram sá vilji stjórnarskrárgjafans að sveitarfélög eigi að vera til staðar á Íslandi, þau skuli hafa tiltekin verkefni sem löggjafinn felur þeim, raunverulegt svigrúm innan lagarammans til að taka ákvarðanir um málefni sín og setja eigin fingraför á þau í samræmi við staðbundnar þarfir og aðstæður. Auk þess er kveðið á um að sveitarfélög skuli hafa forráð yfir eigin tekjustofnum. Sveitarstjórnir eru lýðræðislega kjörnar í beinum kosningum á fjögurra ára fresti og vegna nálægðar við íbúa sína er talið að sveitarstjórnir geti stuðlað að víðtækari almennri þátttöku almennings í stjórnmálum en landsstjórnir. Nálægð kjósenda við ákvarðanatöku í sveitarfélögum eykur áhuga á málefnum samfélagsins. Þátttaka almennings í stjórnmálum stuðlar einnig að jákvæðari viðhorfum í garð stjórnkerfisins. Rannsóknir benda til þess að þeir sem hafa reynt að hafa áhrif á ákvarðanir sinna sveitarstjórna séu ánægðari með þjónustu þeirra en þeir sem ekki hafa reynt það. Í sveitarstjórnarkosningunum árið 2002 voru boðnir fram listar í 66 sveitarfélögum. Í þeim voru alls 2.714 einstaklingar í framboði á 182 listum. Tæplega 1% þjóðarinnar var því í framboði í þessum 66 sveitarfélögum, eða um 1,4% af þeim sem voru á kjörskrá. Kosningaþátttaka hér á landi er almennt mjög góð og mikill áhugi er á stjórnmálum. En það er enn svo, hæstvirtur forseti, að hlutföll kynjanna eru ekki jöfn í sveitarstjórnum. Konur eru 32% allra sveitarstjórnarmanna í landinu, sem er óviðunandi. Myndin er þó ekki svo einföld því stærð sveitarfélaga og landfræðileg lega þeirra virðist hafa áhrif kynjahlutföll í sveitarstjórnum. Í sveitarfélögum með fleiri en 1.000 íbúa eru konur um 35% fulltrúa í sveitarstjórnum. Í sveitarfélögum með færri en 500 íbúa eru konur aftur á móti um 29% kjörinna fulltrúa. Hlutfall kvenna í sveitarstjórnum er hæst á höfuðborgarsvæðinu þar sem konur eru 43% kjörinna fulltrúa. Hlutfall kvenna í fjölmennustu sveitarfélögum er þannig nærri 50% hærra en í þeim fámennustu. Nýafstaðin prófkjör benda vissulega til þess að við þurfum að halda vel vöku okkar hver sem niðurstaðan verður hvað varðar endanlega lista eða úrslit sveitarstjórnarkosninga. Til að vekja athygli á að auka þarf hlut kvenna í sveitarstjórnum höfum við sett sérstakt kort á kosningavef félagsmálaráðuneytisins sem sýnir kynjahlutföll í sveitarstjórnum. Sveitarfélög með jafna kynjaskiptingu eru lituð græn, en þau sem eru með ójafna kynjaskiptingu eru rauð. Kortið er sannast sagna full rautt og ég vonast til þess að það verði algrænt í kjölfar sveitarstjórnarkosninganna í vor, enda grænn litur alveg sérlega góður, hvernig sem á það er litið. Hæstv. forseti. Árið 2004 námu tekjur sveitarsjóða samtals rúmlega 102 milljörðum króna, eða sem nemur um 11,5% af vergri landsframleiðslu. Tæplega 50% af útgjöldum sveitarfélaga, eða rúmlega 50 milljarðar króna, eru notuð til þess að greiða laun starfsmanna og launatengd gjöld. Starfsmenn sveitarfélaga eru álíka margir og starfsmenn ríkisins, en sveitarfélögin veita um 10% mannafla á vinnumarkaði atvinnu. Þessar tölur undirstrika að vægi sveitarfélaga á vinnumarkaði er gríðarlega mikið og þróun og áhrif launakostnaðar sveitarfélaga á íslenskt hagkerfi geta verið afgerandi. Kjarasamningagerð og utanumhald um starfsmannamál eru flókin, vandasöm og viðkvæm verkefni. Á vinnumarkaði verða sveitarfélögin að taka tillit til fjölmargra utanaðkomandi aðstæðna. Þau þurfa m.a. að gæta þjóðhagslegra markmiða um varðveislu stöðugleika í efnahagsmálum og horfa til þess sem gerist í kjarasamningum á hinum almenna vinnumarkaði á vettvangi ríkisins. Almennt hafa sveitarfélögin axlað þessa ábyrgð ágætlega og sveitarstjórnarmenn hafa almennt gert sér góða grein fyrir mikilvægi vinnuveitandahlutverksins, enda veltur afkoma sveitarfélaganna ekki síst á þróun launakostnaðar. Sveitarfélögin geta ekki hagað sér með þeim hætti að hækka laun í þenslunni og lækka þau síðan aftur þegar harðnar á dalnum. Þau greiða laun í samræmi við gildandi kjarasamninga á hverjum tíma. Hlutaðeigandi sveitarfélög ráða ekki við að elta markaðslaunin og keppa um vinnuafl sín á milli með almennri hækkun kjarasamninga, enda væri það óábyrg aðgerð. Samstarf sveitarfélaga í launamálum hefur líka almennt skilað ágætum árangri og það er í senn eðlilegt og nauðsynlegt, í ljósi fenginnar reynslu, að auka samráð launanefndar sveitarfélaga við borgina, ríkið og Samtök atvinnulífsins um hvaðeina er lýtur að kjarasamningagerð, vinnumarkaðsmálum og kjararannsóknum. Í nýjum samstarfssáttmála sem verður undirritaður á samráðsfundi ríkis og sveitarfélaga þann 20. febrúar næstkomandi, er lögð megináhersla á að efla efnahagslegt samráð og auka formfestu í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Reynsla undanfarinna áratuga sýnir nauðsyn slíks samstarfs milli ríkis og sveitarfélaga og umræður um frekari tilfærslur á verkefnum frá ríki til sveitarfélaga gerir gott samstarf milli þessara aðila enn brýnna en ella. Ríki og sveitarfélög bera sameiginlega ábyrgð á hagstjórn í landinu. Formlegt samráð um efnahagsmál, stefnu í opinberum fjármálum, fyrirhugaðar lagabreytingar, kjaramál og önnur atriði sem snerta hið opinbera er mikilvægt ef við ætlum að ná þeim efnahagsmarkmiðum sem Alþingi ákvarðar hverju sinni. Í þessu efni eru aðstæður hliðstæðar því sem gerist í öðrum löndum. Þar fjalla menn um þessi mál í víðu samhengi og bera sig saman á milli landa. Auk nýs samstarfssáttmála hafa ríki og sveitarfélög undirritað samkomulag um að öll stjórnarfrumvörp og reglugerðardrög sem varða sveitarfélögin á beinan eða verulegan hátt, skuli metin með tilliti til áhrifa á fjárhag sveitarfélaga. Samkomulagið er liður í að efla gagnkvæman skilning á viðfangsefnum ríkis og sveitarfélaga og stuðla að aukinni vitund og aðhaldi í meðferð opinberra fjármuna. Hæstv. forseti. Sveitarfélög hafa verið til á Íslandi allt frá þjóðveldisöld. Sveitarstjórnaskipanin byggir því á gömlum grunni. Miklar þjóðfélagsbreytingar, einkum á síðustu öld, hafa leitt til mikilla breytinga á íbúafjölda og verkefnum sveitarfélaga. Af gömlum lögbókum má ráða að lágmarksíbúafjöldi í sveitarfélagi hafi verið um 400 manns en það var ekki fyrr en árið 1986 sem lögfest var lágmarksíbúatala, 50 manns. Að mínu viti var sú lágmarkstala byggð á mikilli skammsýni. Á öllum sveitarfélögum hvíla sömu lagaskyldur til að veita íbúum þjónustu. Skiptir þá engu máli hvort sveitarfélagið telur 50 íbúa eða 100 þúsund. Gildandi lagaákvæði um lágmarksíbúafjölda er ekki í neinu samræmi við verkefni sveitarfélaga í dag. Sveitarfélagamörk, sem í mörgum tilvikum eiga rætur að rekja aftur á þjóðveldisöld, hafa ekki fylgt þeim miklu breytingum sem orðið hafa í samgöngu- og atvinnumálum um allt land né þeirri þróun að íbúar flytjist úr sveit í bæi. Ég ætla hins vegar ekki, að nýloknu átaki til eflingar sveitarstjórnarstigsins og frjálsum kosningum um sameiningar þeirra, að gera um það tillögu hér á Alþingi að þessu lagaákvæði verði breytt. Ég tel raunar að slík breyting þurfi að byggja á skýrri áskorun sveitarstjórnarmanna og samtaka þeirra. Hins vegar ber að segja hér að þá leið hafa mörg nágrannaríki okkar farið og gefið sveitarfélögum tiltekinn tíma til að sameinast í sveitarfélög sem telja jafnvel að lágmarki 20 til 30 þúsund íbúa. Okkur ber að líta til þess sem aðrir gera, nýta okkur það sem við getum nýtt, hefur reynst vel og kann að henta okkur en jafnframt að gera okkur grein fyrir sérstöðu okkar hvað varðar fólksfjölda og dreifða byggð. Til að sveitarfélög geti sinnt verkefnum sem skipta flesta íbúa máli í dag, svo sem félags- og fræðsluþjónustu, og umhverfis- og skipulagsmálum, þá þurfa þau að hafa nægilegt bolmagn, en það hafa fámenn sveitarfélög hér á landi almennt ekki. Spurningin um bolmagn sveitarfélaga snýst þá um hve miklar tekjur þau þurfa að hafa til að geta boðið upp á þá þjónustu og það umhverfi sem löggjafinn hefur markað þeim og sem íbúarnir krefjast. Hvort þau geti boðið upp á raunverulega valkosti fyrir fólk til þess að vega og meta og velja um í kosningum og við val á búsetu, því það þekkist líka, hæstvirtur forseti, að íbúar kjósi með fótunum. Bolmagn fæst með þeim krafti sem felst í íbúunum og þeim skatttekjum sem þeir skila í sveitarfélagið. Sveitarfélag sem hefur ekki tök á að nýta sér það svigrúm sem löggjafinn hefur veitt því til að laga þjónustuna að staðbundnum aðstæðum, skortir sjálfsforræði. Of mörg sveitarfélög eru mjög fámenn og með tiltölulega einhæft atvinnulíf. Af því leiðir að sveitarfélagið hefur veikan tekjugrundvöll og má illa við hugsanlegum skakkaföllum. Þegar íbúum fækkar þurfa færri skattgreiðendur en áður að standa undir grunnkostnaði við starfsemi sveitarfélaganna. Það getur myndast vítahringur fjárhagskreppu og fólksfækkunar sem sveitarfélögin eiga erfitt með að komast út úr. Íbúafækkun getur í sumum tilvikum skapað andrúmsloft örvæntingar og vonleysis sem ýtir sveitarstjórnum út á ystu nöf þess sem talist getur ábyrg fjármálastjórn. Málefni sveitarfélaga og byggðamál eru þannig augljóslega nátengd. Mikið hefur verið rætt og ritað um fjárhagsvanda sveitarfélaga á undanförnum missirum. Því verður ekki á móti mælt að víða á landsbyggðinni hefur fækkun íbúa og erfiðleikar í atvinnulífi haft áhrif á tekjuöflun og fjárhag sveitarfélaga. Mikill meiri hluti sveitarfélaga landsins hefur hins vegar notið góðs af þeim hagvexti sem hér hefur ríkt undanfarinn áratug sem sést best á því að raunaukning samanlagðra skatttekna sveitarfélaga er vel yfir 70% á árabilinu frá 1997 til 2005. Þegar á heildina er litið hefur rekstrarafkoma sveitarfélaga verið ásættanleg á þessu tímabili og fjárhagsleg staða langflestra sveitarfélaga er ágæt. Til marks um það tilkynnti eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga í lok nóvember sl. að hún hefði lokið yfirferð yfir ársreikninga þeirra fyrir árið 2004 og sá ekki ástæðu til að gera athugasemdir við niðurstöður ársreiknings hjá einu einasta sveitarfélagi. Mjög mörg sveitarfélög á Íslandi eru þannig sem betur fer öflug og geta veitt íbúum mikla og góða þjónustu, skapað hagstæð skilyrði fyrir atvinnulíf og þannig lagt grunn að því velferðarsamfélagi sem við viljum hafa hér á landi. En því miður á það ekki við um öll sveitarfélög. Afleiðing þessa aðstöðumunar er að erfitt hefur reynst að færa sveitarstjórnum aukin verkefni. Þar af leiðir að ekki er hægt að nýta alla þá möguleika sem felast í nálægð og samhæfingu í þjónustu og þeim vexti sem orðið hefur á síðustu árum í fjölmennustu sveitarfélögunum. Sá vöxtur skapar tvímælalaust ný tækifæri, hæstv. forseti. Á sama tíma er ein helsta ógn margra sveitarfélaga á Íslandi á hinn bóginn neikvæð íbúaþróun og einhæft atvinnulíf. Á síðustu árum hefur markvisst verið unnið að því að reyna að draga úr þeim mikla aðstöðumun sem er á milli sveitarfélaganna. Þegar ég tók við sem félagsmálaráðherra var eitt af mínum fyrstu verkefnum að samþykkja beiðni stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga um samstarf við sérstakt átak til að efla sveitarfélögin. Átakið var leið sem menn töldu fýsilega til að jafna aðstöðu sveitarfélaganna, m.a. með því að endurskoða tekjustofna sveitarfélaga og fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu, hæstv. forseti, er fjallað ítarlega um tillögur tekjustofnanefndar. Allar tillögur nefndarinnar eru nú komnar til framkvæmda og munu sveitarfélögin nú þegar hafa orðið þess vör. Þegar litið er á þessar breytingar og tillögur nefndarinnar er ljóst að fjárhagsleg áhrif eru mjög mikil. Varanleg áhrif, frá og með árinu 2009, eru rúmlega 1,5 milljarðar króna árleg tekjuaukning hjá sveitarfélögum en tímabundin áhrif eru hins vegar um 9,5 milljarðar króna á tímabilinu 2005–2009. Þrátt fyrir að tekjustofnar sveitarfélaga hafi með þessum breytingum verið styrktir verulega er ljóst að mikil búseturöskun á undanförnum árum og áratugum hefur leitt til að rekstrargrundvöllur, tekjuöflunarmöguleikar og fjárhagsleg staða sveitarfélaga er enn mjög misjöfn. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga hefur það hlutverk að draga úr þessum aðstöðumun sveitarfélaga. Að tillögu tekjustofnanefndar skipaði ég á síðasta ári nefnd sem er ætlað er að meta kosti og galla núverandi jöfnunarkerfis og hugsanlega þörf fyrir endurskoðun á kerfinu í heild sinni eða einstökum þáttum þess. Nefndin er skipuð þingmönnum og sveitarstjórnarmönnum ásamt formanni ráðgjafanefndar jöfnunarsjóðsins og er henni ætlað að skila af sér fyrir 1. apríl næstkomandi. Í tillögum tekjustofnanefndar var sérstaklega tekið á aðstöðumun sveitarfélaga á tvennan hátt. Í fyrsta lagi mun ríkissjóður á árunum 2006–2008 veita árlega 700 millj. kr. aukaframlag til sjóðsins sem úthlutað verður til sveitarfélaga sem búa við erfiðar ytri aðstæður. Í öðru lagi hefur varasjóði húsnæðismála verið heimilað að auka rekstrar- og söluframlög til sveitarfélaga vegna félagslegra íbúða um 280 millj. kr. árlega á árunum 2005–2007. Þessi úrræði munu gagnast vel þeim sveitarfélögum sem síður njóta þess uppgangs sem nú er í efnahagslífinu. Hæstvirtur forseti. Með lýðræðislegri þróun á 19. og 20. öld, örum vexti borgar og bæjarfélaga, uppbyggingu velferðarkerfisins og auknum kröfum til hins opinbera hefur hlutverk íslenskra sveitarfélaga aukist umtalsvert. Árið 1990 voru sveitarfélögin 204 en voru orðin 104 þegar átak um eflingu sveitarstjórnarstigsins hófst. Frá hausti 2003 hefur sveitarfélögum fækkað um 21, sem er mjög jákvæð þróun. Langstærsti hluti þjóðarinnar býr í sveitarfélögum sem veita mikla og góða þjónustu. Rúmlega 90% þjóðarinnar býr í sveitarfélögum með fleiri en 1.000 íbúa, flestir hér á höfuðborgarsvæðinu. Að mínu mati hefur umræðan um málefni sveitarfélaganna snúist um of um málefni fámennustu sveitarfélaganna og þá veikleika sem þeim fylgja. Það er nauðsynlegt að þekkja veikleikana en við verðum að horfa á tækifærin. Við verðum að beina sjónum okkar í auknum mæli að þeim fjölmörgu öflugu sveitarfélögum sem geta og vilja taka við fleiri verkefnum frá ríkinu. Ljóst er að sameiningarumræðan mun halda áfram að frumkvæði heimamanna og með stuðningi og aðstoð Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og félagsmálaráðuneytis. Í síðasta mánuði var samþykkt sameining fjögurra sveitarfélaga í Þingeyjarsýslum, auk sameiningar Siglufjarðarkaupstaðar og Ólafsfjarðarbæjar. Á laugardaginn var samþykktu íbúar í austanverðum Flóa sameiningu þriggja hreppa. Því er ljóst að sveitarfélögin í landinu verða ekki fleiri en 83 við sveitarstjórnarkosningarnar 2006. Fleiri sameiningar eru í undirbúningi og ef þær ganga eftir, gætu sveitarfélögin orðið 80 að loknum næstu sveitarstjórnarkosningum. Það er fækkun um 25 sveitarfélög á kjörtímabilinu, eða um 26%. Það er vissulega góður árangur á einu kjörtímabili og er þar um að ræða næstmestu fækkun sveitarfélaga á einu kjörtímabili í sögu okkar. Athyglisverð þróun á sér stað hér á landi. Síðan við hófum umræðuna um eflingu sveitarstjórnarstigsins haustið 2003 hefur verið kosið um sameiningu í 25 sveitarfélögum, utan kosninganna í haust. Sameining var samþykkt í 23 af þessum 25 sveitarfélögum, en felld í tveimur fámennum hreppum. Þrátt fyrir að árangurinn af sameiningarkosningunum í haust hafi ekki verið eins og stefnt var að, hefur vinnan við eflingu sveitarstjórnarstigsins skilað miklum árangri. Auk breytinga sem orðið hafa á tekjustofnum sveitarfélaga, sem hafa komið sveitarfélögunum vel, hefur umræða um sveitarstjórnarmál verið umtalsverð og ýtt við sameiningarmálum víða um land. Enn fremur eru tillögur um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga enn til umræðu. Þau verkefni sem helst hafa verið til umræðu eru málefni aldraðra, málefni fatlaðra og heilsugæslan. Þessi verkefni eru unnin á vegum nokkurra sveitarfélaga á grundvelli þjónustusamninga. Allir þjónustusamningarnir eru lausir á næstu missirum og því nauðsynlegt að hefja umræðu um framtíð þeirra sem fyrst og leita svara við eftirfarandi spurningum: Er æskilegt að halda áfram á sömu braut og jafnvel fjölga þjónustusamningunum? Á ríkið að taka verkefnin til sín aftur? Eða eigum við að leita leiða til að færa ábyrgð á framkvæmd og fjármögnun málaflokkanna í heild sinni til sveitarfélaganna? Á þeim fundum sem ég sótti í aðdraganda sameiningarkosninganna í haust var þeirri hugmynd varpað fram að fela stærsta sveitarfélaginu á hverju svæði framkvæmd verkefnanna. Íbúar hinna sveitarfélaganna yrðu þá að sækja þjónustuna í annað sveitarfélag. Eflaust eru margar leiðir færar og við verðum að vera reiðubúin að skoða kosti þeirra og galla. Ríkisstjórnin hefur lýst áhuga á að flytja fleiri verkefni til sveitarfélaga en menn hafa vissar efasemdir um getu margra sveitarfélaga til að taka við svo umfangsmiklum verkefnum. En ef sameiningarmálin halda áfram að ganga jafn vel og þau hafa gert síðustu missiri er þess kannski ekki langt að bíða að flest sveitarfélög verði orðin nægilega öflug til að taka við nýjum verkefnum. Hæstv. forseti, Það er eðlilegt að menn spyrji sig hversu fjölmenn sveitarfélögin ættu að vera hér á landi. Hvenær hafa sveitarfélögin sameinast í nægilega stórar einingar? Heppileg stærð stjórnsýslueininga ræðst líklega einna helst af þeim verkefnum sem þær eiga að leysa og því hljótum við að taka mið af þeim þegar við reynum að ákvarða hversu stór sveitarfélögin ættu að vera. Það er þó ekki hægt að binda sig við þá nálgun, því verkaskipting ríkis og sveitarfélaga tekur breytingum og þróast í tímans rás. Hlutdeild sveitarfélaga í útgjöldum hins opinbera hefur aukist mikið hérlendis á síðustu árum. Þannig hefur hlutur sveitarfélaga í samneyslu hins opinbera aukist úr því að vera 22,9% árið 1991 í 33,3% tíu árum síðar, árið 2001. Í aukningunni vegur þyngst flutningur reksturs grunnskólans til sveitarfélaga. Fræðslumál eru í dag stærsti einstaki málaflokkur sveitarfélaganna, en þau verja til málaflokksins um 40% rekstrarútgjalda sinna. Því má ætla að kjörstærð sveitarfélaga á Íslandi þurfi að taka töluvert mið af þeim málaflokki. Vísbendingar eru um að grunnskóli með 200 nemendur í 1.–10. bekk, eða eina bekkjardeild í árgangi, krefjist að lágmarki 1.000 manna þjónustusvæðis. Það er erfiðleikum bundið að ákvarða kjörstærð sveitarfélaga og líklega er ekkert einhlítt svar við þeirri spurningu. Sum verkefni eru þess eðlis að fámenn sveitarfélög geta sinnt þeim vel, meðan önnur krefjast viss fólksfjölda svo sem rekstur menntastofnana og heilsugæslu. Lágmarkskrafa hlýtur að vera að sveitarfélögin séu nægilega fjölmenn til að geta sjálf sinnt helstu lögbundnu verkefnum sínum og nýtt þannig það svigrúm sem löggjafinn hefur veitt þeim í krafti sjálfsstjórnarréttarins. Þróunin í sameiningarmálum sveitarfélaga gefur vísbendingar um að innan fárra ára verði flest sveitarfélög á landinu með fleiri en 1.000 íbúa. Í dag telja um 70% sveitarfélaga færri en 1.000 íbúa en í þeim búa aðeins 8% þjóðarinnar. Hæstv. forseti. Höfuðborgarsvæðið hefur vaxið gríðarlega síðustu ár og teygir nú orðið anga sína á Vesturland, Suðurland og Suðurnes. Í raun er hægt að tala um að höfuðborgarsvæðið gangi í gegnum breytingaskeið þar sem tækifærin eru á hverju horni. Á miklum vaxtartímum er nauðsynlegt að gefa sér tíma til að líta upp og skoða heildarmyndina. Ég velti fyrir mér hvort ástæða sé til að auka enn frekar það samstarf sem nú er milli sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og útvíkka til nágrannasveitarfélaganna. Samstarf og sveitarfélagaskipan á höfuðborgarsvæðinu tekur breytingum eins og annars staðar á landinu. Það eru t.d. innan við 60 ár frá því að Kópavogi var skipt út úr Seltjarnarneshreppi en í dag er Kópavogsbær annað fjölmennasta sveitarfélag landsins. Það er alls ekki hægt að ganga að því sem vísu að sveitarfélagamörk á höfuðborgarsvæðinu, frekar en annars staðar, verði óbreytt um alla framtíð. Ég tel óumdeilt að þörf sé á meira samstarfi sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um skipulagsmál og þá einkum varðandi framboð lóða og samgöngumál. Samvinna sveitarfélaganna hefur leitt til margra góðra verkefna svo sem almenningssamgangna, öflugs slökkviliðs og neyðarþjónustu og nú síðast samstarfs við sveitarfélög á Vesturlandi um hafnamál. Sú staðreynd að það samstarf teygir anga sína alla leið í Borgarnes segir okkur þá sögu að höfuðborgarsvæðið er sífellt að stækka. Á sama hátt má benda á að Orkuveita Reykjavíkur rekur nú starfsemi frá Borgarfirði og alla leið austur í Rangárvallasýslu. Strætó hefur nýlega bætt Akranesi inn í leiðakerfi sitt og þannig mætti áfram telja. Aukið samstarf sveitarfélaga í kringum höfuðborgina leiðir til hagræðingar en umfram allt til betri þjónustu. Ég vona sannarlega að í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga í vor muni umræðan mikið snúast um að hugsa stærra, leita nýrra lausna og vinna saman. Kjarnar á landsbyggðinni hafa verið að sameinast. Með öflugra samstarfi sveitarfélaga eykst slagkraftur svæðisins í heild og samkeppnishæfnin sömuleiðis. Sama þróun á sér stað á höfuðborgarsvæðunum í nágrannalöndum okkar. Við þurfum að opna á umræðu um framtíðarskipulag sveitarstjórnarmála á suðvesturhorninu. Við getum byrjað á því að kanna reynslu nágranna okkar í þeim efnum. Kaupmannahöfn og nágrannasveitarfélög, ásamt Malmö í Svíþjóð, hafa ákveðið að fara leið samvinnu og samráðs. Þau hafa stofnað höfuðborgarráð sem sinnir sameiginlegum hagsmunamálum. Í Englandi var tekin sú stefna að stofna sérstakt yfirsveitarfélag yfir þau sveitarfélög sem mynda London. Ég hef boðið norrænum sveitarstjórnarráðherrum á samráðsfund á Íslandi í ágúst. Á þeim fundi hef ég meðal annars hug á að ræða sérstaklega málefni höfuðborgarsvæða við kollega mína. Hæstv. forseti. Undanfarin ár hafa komið fram ýmis sjónarmið um framtíðarviðfangsefni sveitarfélaga hér á landi. Ég reyni að varpa ljósi á ýmis atriði sem vert er að hafa í huga í þeirri umræðu. Sveitarfélögin eru hluti af framkvæmdarvaldi hins opinbera og hafa veigamiklu hlutverki að gegna í stjórnskipan landsins. Við þekkjum veikleika íslenskra sveitarfélaga og þær ógnanir sem eru í umhverfi þeirra. Á síðustu árum hefur verið unnið að því að draga úr þeim og mun sú vinna halda áfram, bæði á vettvangi ríkis og sveitarfélaga. Ég er þeirrar skoðunar að nú þurfum við að líta upp og leita tækifæranna og nýta styrkleikana. Einn helsti styrkleiki íslenskra sveitarfélaga er nálægð við íbúana. Í smærri stjórnsýslueiningum sem hafa yfirsýn yfir marga málaflokka er auðveldara að ákvarða framboð þjónustu í samræmi við eftirspurn. Stjórnmálamenn og starfsmenn sveitarfélaga hafa betri innsýn og yfirsýn yfir samfélag sitt og kröfur íbúanna. Við eigum að nýta þennan styrk til að færa fleiri verkefni til sveitarfélaganna. Aukin yfirsýn yfir þarfir samfélagsins leiðir til aukinnar hagkvæmni í rekstri og dregur úr hættunni á því að sveitarfélagið verji miklum fjármunum í þjónustu eða verkefni sem fæstir eða jafnvel enginn hefur áhuga á að sveitarfélagið annist. Smæð stjórnsýslu sveitarfélaganna gerir það ennfremur að verkum að boðleiðir eru styttri og sveigjanleiki mikill. Sveitarfélögin eru þess vegna oft fljótari að bregðast við nýjum aðstæðum og vandamálum en ríkið. Mismunandi forgangsröðun innan sveitarfélaga býður íbúum einnig upp á visst val um búsetu. Samkeppni getur myndast á milli sveitarfélaga um að bjóða aðlaðandi samsetningu á þjónustu og sköttum. Fólk getur því valið sér búsetu út frá þeirri þjónustu sem það vill og þeim gjöldum sem það vill greiða. Íbúar geta því kosið með fótunum, eins og áður sagði. Þessi samkeppni á einna helst við á höfuðborgarsvæðinu, en þess má geta að breytingar sem gerðar hafa verið á tekjustofnum sveitarfélaga að tillögu tekjustofnanefndar skila sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu umtalsverðum tekjum, ekki síst Reykjavíkurborg. Stór og öflug höfuðborg er enn fremur einn af styrkleikum sveitarstjórnarstigsins. Bolmagn Reykjavíkur til að þróa nýja þjónustu og stjórnsýsluhætti hefur leitt til jákvæðra breytinga fyrir sveitarfélögin í landinu sem heild. Nærtækasta dæmið er uppbygging og þróun félagsþjónustu. Sveitarfélögin geta enn fremur tekið virkari þátt í atvinnu- og byggðamálum en verið hefur. Með aukinni þátttöku og ábyrgð sveitarfélaga í atvinnu- og byggðamálum má reikna með fjölbreytni í aðgerðum og virkari tengslum við íbúa og atvinnulíf á viðkomandi svæðum. Hugsanlega þurfum við að hugsa um tekjustofna sveitarfélaga í þessu sambandi. Hvetja tekjustofnar sveitarfélaga til uppbyggingar í atvinnulífinu? Það er ein þeirra spurninga sem vert er að velta fyrir sér. Hæstv. forseti. Skiptingin í sveitarfélög býður upp á tækifæri til náins sambands stjórnvalda við íbúana. Borgarafundir, íbúaþing, atkvæðagreiðslur um einstök mál og hverfaráð eru meðal þeirra leiða sem sveitarfélögin hafa farið til þess að styrkja þessi tengsl. Í sumum sveitarfélögum hafa risið fjölmennar frístundabyggðir sem skapa þeim miklar tekjur en kalla um leið á aukna þjónustu. Ég tel eðlilegt að sveitarfélög eigi samráð við þessa íbúa eftir megni og þekki dæmi um að slíkt sé nú þegar gert. Þessir íbúar skipta miklu máli fyrir vöxt margra sveitarfélaga þótt fæstir eigi lögheimili eða kosningarrétt í sveitarfélaginu, það er rétt að undirstrika hér. Í sveitarfélögunum hafa íbúarnir greiðari aðgang að stjórnmálamönnum heldur en mögulegt er á öðrum stjórnsýslustigum og það auðveldar íbúum að koma óskum og athugasemdum á framfæri. Sú þróun er jákvæð að sveitarfélög hafa í auknum mæli tekið upplýsingatæknina í sína þjónustu til að efla tengslin við íbúana. Hæstv. forseti. Nálægð og yfirsýn yfir hagsmuni hins staðbundna samfélags er helsti kostur sveitarfélaganna en gæta þarf að því að nálægðin verði ekki á kostnað bolmagns sveitarfélagsins til að sinna lögbundnum skyldum sínum. Helsta ógn sveitarfélaga á landsbyggðinni er neikvæð byggðaþróun og því er mjög mikilvægt að hið opinbera, ríki og sveitarfélög, vinni í sameiningu að því að finna leiðir til að verjast þeirri ógn, t.d. með því að auka vægi sveitarfélaganna og flytja opinber verkefni út á land. Ég hef ákveðið að flytja starfsemi foreldra- og fæðingarorlofssjóðs til Skagastrandar og Hvammstanga. Dómsmálaráðherra hefur ákveðið að flytja sektainnheimtu á Blönduós og nefna mætti fleiri dæmi um verkefnaflutning og hugmyndir í því efni. Öflugt sveitarstjórnarstig býður upp á fjöldamörg tækifæri. Framtíðarviðfangsefnið hlýtur að vera að leita leiða til að gera sveitarfélögin betur í stakk búin til að grípa þau tækifæri sem gefast og varast ógnir. Síðustu áratugina hefur stefna stjórnvalda verið að sameina sveitarfélög í stærri einingar og hvetja til samstarfs. Hugsanlega eru aðrar leiðir færar. Við verðum að vera reiðubúin til að velta þeim upp og ræða. Skýrslan sem við ræðum um í dag er eitt innlegg í þá umræðu. Auk hennar hef ég ákveðið að kanna viðhorf sveitarstjórnarmanna og alþingismanna til sveitarstjórnarmála með sérstakri rannsókn sem unnin verður á næstunni í samstarfi við Viðskiptaháskólann á Bifröst. Það hlýtur að vera markmiðið að stjórnsýslan og ábyrgð á málaflokkum sé einföld og skýr þannig að íbúarnir viti hvert þeir eigi að leita við úrlausn mála sinna. Einnig hljótum við að vilja tryggja sjálfsforræði sveitarfélaga og stjórn þeirra yfir eigin verkefnum á sem einfaldastan og skilvirkastan hátt. Til að ná þeim markmiðum þarf að eiga sér stað opinská umræða um málefni ríkis og sveitarfélaga í heild sinni og við þurfum að leita sameiginlegra lausna. Í slíkri umræðu er nauðsynlegt að allir sem málið varðar séu opnir fyrir nýjum hugmyndum, séu þær skynsamlegar út frá hagsmunum borgaranna. Það er mikilvægt að löggjafinn taki virkan þátt í þeirri umræðu á málefnalegum forsendum og ég vona að þessi skýrsla kveiki frekari umræðu á meðal háttvirtra alþingismanna. Hæstv. forseti. Takist okkur vel upp í skoðanaskiptum okkar í dag þá vonast ég til þess að umræða um stöðu sveitarstjórnarstigsins verði reglulega á dagskrá þingsins í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Ég vil láta þess getið í upphafi máls að við í Frjálslynda flokknum ásamt vinstri grænum óskuðum sérstaklega eftir því að koma að starfi sameiningarnefndar á sínum tíma. Í ljósi þess sem hæstv. ráðherra endaði ræðu sína á að nauðsynlegt væri að allir kæmu að því starfi og öll sjónarmið fengju að koma fram varðandi þessi mál, verð ég að segja og lýsa því yfir enn á ný, eins og við reyndar gerðum margítrekað við félagsmálaráðuneytið, að við söknuðum þess mjög að fá ekki aðkomu að þessu starfi sameiningarnefndarinnar. Og hefðum þar af leiðandi getað lagt það að mörkum sem við höfðum afl til og tekið þátt í störfunum. Þetta vildi ég láta koma fram og sérstaklega í ljósi þess að hér var talað um aukið lýðræði o.s.frv.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað alltaf þannig þegar við setjumst niður yfir mál sem þessi og efnum til samráðs sýnist sitt hverjum um hvernig eigi að fara í það. Við buðum upp á að stjórnarandstaðan hefði aðgang að þessu máli sem hv. þingmaður nefnir hér. Niðurstaðan var sú að Samfylkingin, stærsti flokkurinn í stjórnarandstöðu, gerði tilkall til þess fulltrúa sem þar var boðið upp á að ætti sæti í umræddri nefnd. Vinstri grænum og frjálslyndum var boðið að eiga í kjölfar þess áheyrnarfulltrúa í starfinu en höfnuðu því. Þetta mál varðar fortíðina, hæstv. forseti, en þannig var þetta í pottinn búið og við skulum nú sjá hvernig framtíðin verður.

Hæstv. forseti. Ég fagna því ef hæstv. ráðherra hefur séð að sér og mun standa öðruvísi að málum í framtíðinni en verið hefur í fortíðinni. Ég sé það hins vegar í skýrslunni á bls. 73, að ekki hefur vafist fyrir ráðuneytinu að skipta þrisvar sinnum um fulltrúa Samfylkingarinnar í nefndinni. 

Frú forseti. Í upphafi er rétt að þakka hæstv. ráðherra sérstaklega þessa skýrslugerð og er það í fyrsta skipti sem við fáum slíkt plagg hér inn á Alþingi, afar mikilvægt plagg og á margan hátt mjög fróðlegt, þar sem m.a. er verið að bera saman sveitarstjórnarmál á Íslandi og hjá nágrannaþjóðum okkar, sem er afar mikilvægt. Sérstaka athygli vekur það hlutfall sem er á milli ríkis og sveitarfélaga í samneyslu. Það er algjörlega öfugt hjá okkur miðað við nágrannaþjóðirnar, sem bendir til þess að við þurfum að færa miklu fleiri verkefni til sveitarfélaganna. Hæstv. ráðherra minntist einmitt á að það væri hlutur sem þyrfti að skoða. Það liggur líka ljóst fyrir þegar maður les skýrsluna hver vandinn er meðal sveitarfélaganna litið til framtíðar. Þau eru of lítil og veikburða mörg hver og vandanum er mjög misskipt. Vaxandi misskipting virðist vera á milli svæða. Ég vil því spyrja hæstv. félagsmálaráðherra í byrjun umræðunnar hver framtíðarsýn hæstv. ráðherra er, þrátt fyrir að hann treysti sér eðlilega ekki eftir þær atkvæðagreiðslur sem fram fóru að gera ákveðnar tillögur um að fækka 

Hæstv. forseti. Ég hygg að framtíðarsýn mín hafi komið fram með þokkalegum glöggum hætti í ræðu minni. Ég sé fyrir mér að sveitarfélögin haldi áfram að sameinast. Þau haldi áfram að stækka. Þau verða að halda áfram að stækka. Til að geta veitt íbúum sínum þá þjónustu sem mælt er um fyrir í lögum og íbúarnir gera kröfur um verða sveitarfélögin að halda áfram að stækka. Ég sé sömuleiðis fyrir mér, hæstv. forseti, að það kunni að koma til þess að menn verði að fara þá leið sem ég ýjaði að í ræðu minni, að hin minni sveitarfélög verði einfaldlega að kaupa þjónustuna af hinum stærri fyrir íbúa sína. Vegna þess að íbúarnir eiga kröfu til þess að njóta þeirrar þjónustu sem lög kveða á um hversu stórt sem sveitarfélagið er.

Frú forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að sveitarfélögin verða að halda áfram að stækka. Það hefur sýnt sig á undanförnum árum þegar við skoðum þróunina að það er aðallega tvennt sem hefur flýtt fyrir því að sveitarfélög hafa stækkað og þeim fækkað þar af leiðandi um leið. Þegar gert er sérstakt átak í þá veru hefur sveitarfélögum fækkað í kjölfar þess og það er augljóslega að gerast núna eins og það gerðist eftir síðasta átak. En síðan hefur það einnig gerst þegar verkefni hafa verið flutt yfir til sveitarfélaganna og besta dæmið er þegar grunnskólinn var fluttur yfir. Því er eðlilegt að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki reiðubúinn að skoða það í fyllstu alvöru að finna eitt verkefni eða fleiri sem rétt væri að færa yfir til sveitarfélaganna, hreinlega í þeim tilgangi að skapa aðstöðu til að þeim fækki og þau stækki. Frú forseti. Til að þetta gerist verður auðvitað að byggja upp traust milli sveitarfélaga og ríkisvaldsins sem því miður hefur skort mjög á. Fyrir stuttu kom frumvarp inn í þingið sem ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra hefur kynnt sér, um grunnskóla, þar sem mikil mótmæli komu 

Hæstv. forseti. Það er alveg hárrétt sem hv. þm. Einar Már Sigurðarson rekur hér. Að best hefur gengið á þeirri leið að sameina sveitarfélögin, að stækka þau og efla einmitt í kjölfar þeirra sameiningarátaka sem ríki og sveitarfélög hafa tekið höndum saman um í tvígang. Fyrst í tíð forvera míns, hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, og svo aftur erum við að sjá þá þróun eiga sér stað núna, að þrátt fyrir að íbúar hafni þeim sameiningartillögum sem settar eru fram, ekki af hálfu ríkisins, heldur af hálfu þess samstarfs sem menn hafa átt með sér, hafna íbúar þeim tillögum en ganga síðan til sameiningar sveitarfélaganna með öðrum hætti. Með þeim hætti sem þeir helst kjósa sjálfir. Það er auðvitað ekkert nema gott eitt um það að segja, hæstv. forseti. Varðandi verkefnaflutninginn er ég þeirra skoðunar, eins og fram hefur komið við umræðuna, að okkur beri að leita leiða til að færa fleiri og verðugri verkefni til sveitarfélaganna en til þess verða þau að vera nægilega burðug og öflug til að taka við þeim. Það er mergurinn málsins, hæstv. forseti.

Frú forseti. Ég vil fyrst taka undir orð hv. þm. Guðjóns Arnars Kristjánssonar um mikilvægi þess að allir þingflokkar eigi aðild að svo viðamiklu endurskoðunarstarfi eins og verið hefur varðandi sveitarfélögin. Hæstv. ráðherra sagði að nú þyrfti að fara að snúa sér meira að stóru og sterkari sveitarfélögunum en hingað til hafi áherslan beinst of mikið að þeim minni og veikari, eitthvað í þá veruna. Það er alveg hárrétt að vandi ákveðinna sveitarfélaga, það má kalla þau minni eða fámennari, er að tekjuskipting er mikil og að ekki hefur verið komið til móts við hana með eigin tekjustofnum. Við í Vinstri hreyfingunni grænu – framboði viljum styrkja sveitarstjórnarstigið en það þarf þá að gera á raunsönnum forsendum. Ég vil því spyrja í ljósi orða hæstv. ráðherra: Er hann að leggja til að við skiptum þá sveitarfélögunum upp í tvo hópa? Þá ríku og hina fátækari og meðhöndlum þá svo með 

Hæstv. forseti. Ég er ekki að leggja neitt slíkt til. Ég er einfaldlega að segja að við verðum að horfast í augu við staðreyndirnar. Sveitarfélögin eru mismunandi að stærð og burðum. Þau hafa mismunandi tækifæri til að veita íbúunum þá þjónustu sem þeir gera kröfu til og lög kveða á um. Við verðum að horfast í augu við þær staðreyndir. Eins og ég rakti í ræðu minni áðan er nú hafin endurskoðun á því regluverki sem Jöfnunarsjóður sveitarfélaga starfar eftir. Ég vænti nokkurs af þeirri endurskoðun. En ég vil ekki að mál mitt sé skilið svo, hæstv. forseti, að ég sé að kasta rýrð á hin minni sveitarfélög, eða ég sé að draga úr því að þau eiga vissulega við vanda að etja. Ég tel hins vegar algjörlega nauðsynlegt við þessa umræðu að horfa líka til framtíðar, horfa líka til styrkleika sveitarfélaganna. Horfa til tækifæranna. Því þau eru vissulega fyrir hendi eins og við höfum margoft séð, hæstv. forseti.

Frú forseti. Ég vil halda til haga þeirri skoðun sem ég hef og við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að það er réttur íbúanna til þjónustu, hvort sem hann er síðan veittur af ríki eða sveitarfélagi, þessi sameiginlega opinbera þjónusta sem við eigum að horfa á í einu lagi og hvernig því verði þá sem haganlegast fyrir komið. En ekki að horfa á þetta sem tvo aðskilda kassa, ríki og sveitarfélög. Þegar verið er að færa verkefni til sveitarfélaganna eða verkefnaflokkar sveitarfélaganna að vaxa þarf náttúrlega að færa þangað tekjustofna. En það hefur ekki verið gert. Sögð hafa verið mörg orð, skrifaðar margar skýrslur, settar margar nefndir, en fjármagnið hefur ekki fylgt. Þar liggur vandinn. Tökum t.d. Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem átti vera til að jafna tekjumun sveitarfélaga. Hann rennur núna til allra sveitarfélaganna. Öll sveitarfélögin, held ég, eða langflest eru að fá framlög úr jöfnunarsjóði. Líka þessi stóru, sterku og ríku 

Hæstv. forseti. Það væri nú að æra óstöðugan að ætla í þessari umræðu að fara enn og aftur að taka upp umræðuna um með hvaða hætti gengið var frá t.d. samningum milli ríkis og sveitarfélaga um grunnskólana. Ég hygg að flestir séu orðnir sammála um að þar var ágætlega að verki staðið. Enda eru sveitarfélögin að sinna þeim málaflokki með miklum ágætum. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um að þegar við flytjum verkefni milli stjórnsýslustiga verða að fylgja þeim þeir fjármunir sem til þarf. Það er auðvitað alveg ljóst. Ég held að það deili enginn um það. Ég held að deili enginn um það hér í þessum sal, hæstv. forseti, að fjármunir verða að sjálfsögðu að fylgja verkefninu. Hvað Jöfnunarsjóð sveitarfélaga varðar er þar um að ræða tiltölulega flókið kerfi sem byggst hefur upp á löngum tíma. En ég minni á að það er ekki kerfi sem menn hafa fundið upp einhvers staðar í einhverju herbergi einir og sér. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga starfar undir ráðgjafarnefnd sinni þar sem sveitarstjórnarmenn eru í miklum meiri hluta, hæstv. forseti.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir að fara yfir skýrsluna og flytja hana hér. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi ekki áhyggjur af þeirri íbúaþróun sem verið hefur, og þá sérstaklega undanfarna áratugi, yfir landið allt, fjölgun á höfuðborgarsvæðinu andspænis landinu í heild. Sá fjöldi íbúa sem býr núna hér á tiltölulega litlu svæði. Ég spyr að þessu með tilliti til búsetu á landinu öllu, varðveislu menningarverðmæta og nýtingu náttúruauðlinda, bæði til lands og sjávar.

Hæstv. forseti. Það er vissulega rétt að sú þróun hefur átt sér stað hér á landi marga undanfarna áratugi að Íslendingar velja að búa í auknum mæli á höfuðborgarsvæðinu. Það er þróun sem ég held að við sem störfum hér á Alþingi getum ekki komið í veg fyrir. Þetta er ákvörðun íbúanna sjálfra. Hins vegar getum við gert ýmislegt til að gera búsetu á landsbyggðinni ákjósanlega og ákjósanlegri en kannski hefur verið. Þar skipta atvinnumál, menningarmál og fræðslumál máli. Allt eru þetta málaflokkar sem við höfum verið og erum að undirbyggja og styrkja. Hvort það dugar til, hæstv. forseti, veit ég ekki. En þessi þróun er ekkert séríslenskt fyrirbæri. Hún á sér stað í öllum nágrannaríkjum okkar. Um leið og við getum harmað að fólki fækkar í sveitum landsins verðum við líka að vera tilbúin að taka við því fólki á höfuðborgarsvæðinu með sem bestum hætti.

Hæstv. forseti. Það er í sjálfu sér ekkert náttúrulögmál að fólk flytji hvaðanæva af landinu til höfuðborgarsvæðisins. Atvinna er undirstaða búsetu í landinu, það er alveg sama hvert við lítum. Mjög margir hafa séð sig tilneydda til að taka sig upp frá sínum heimastað og flytja þangað sem þjónustan er betri og oft og tíðum vantar atvinnu við hæfi eða bara atvinnu yfirleitt og þjónustu sem fólk þarfnast. Þetta er ekkert náttúrulögmál, auðvitað er hægt að hafa uppi aðgerðir sem styrkja búsetu út um landið til að vega upp á móti þeirri þróun sem verið hefur.

Hæstv. forseti. Það gleður mig alveg sérstaklega að við hv. þingmaður skulum vera sammála um að atvinnuuppbyggingin skipti miklu máli. Það er einmitt það sem þessi ríkisstjórn hefur lagt höfuðáherslu á, þ.e. að byggja upp fjölbreytta atvinnu um landið. Ég vil geta þess að ég var í heimsókn í Fjarðabyggð í gær þar sem eru náttúrlega ótrúlegir hlutir að gerast í atvinnuuppbyggingu. Og ég heyri að við hv. þingmaður erum sammála um að það skiptir miklu máli. Það er hins vegar eitt og sér ekki nægt, hæstv. forseti, það skiptir miklu máli að menn byggi sömuleiðis upp menningartengda þjónustu og fræðsluþjónustu, því að í mörgum tilvikum, og við þekkjum það, við hv. þingmaður og þeir sem hér sitja, á sér stað brottflutningur fólks af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins með þeim hætti að foreldrar elta börn sín sem halda til mennta. Það er eitt af því sem skiptir máli og að því höfum við verið að huga, m.a. með uppbyggingu fræðslustofnana, fjarnáms og fleiri slíkum hlutum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir framlagningu og framsögu á þessari skýrslu um sveitarstjórnarmál. Hún gefur okkur tækifæri til að fara vítt og breitt yfir sveitarstjórnarmálin og stöðu landsbyggðarinnar. Ég tel að slík skýrsla ætti að vera fastur liður í dagskrá þingsins á hverju þingi. Þó að ekki sé gert ráð fyrir því að þessari skýrslu verði vísað til nefndar væri auðvitað æskilegt að hv. félagsmálanefnd tæki hana til umfjöllunar og færi yfir hana. Það er ýmislegt í henni sem ástæða væri fyrir nefndarmenn í félagsmálanefnd að skoða nánar og fá frekari skýringu á en hægt er við umræðu eins og hér er. Ég beini því hér með til hv. formanns félagsmálanefndar, sem er í salnum, hvort ekki væri ástæða til þess að við eyddum smátíma í nefndinni til að fara yfir skýrsluna. Það er afar mikilvægt að áherslan hjá þeim sem ráða ferðinni sé á heildstæða stefnu í byggðamálum sem byggir á nauðsynlegu og eðlilegu sambýli milli þéttbýlis og dreifbýlis, höfuðborgar og landsbyggðar. Það er mikilvægt fyrir alla framþróun á landsbyggðinni að bærileg sátt ríki milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar í ýmsum málum sem skipta miklu. Ég á þar við eflingu á sveitarstjórnarstiginu, aukið sjálfsforræði og stækkun sveitarfélaga, sem er lykilatriði í framþróun byggðar og eflingu landsbyggðarinnar. Veikleiki landsbyggðarinnar er að hluta til fámenni í allt of mörgum sveitarfélögum sem virkar hamlandi á það að sveitarfélögin geti tekið yfir fleiri og stærri verkefni. Það eru gífurlega mörg verkefni á könnu ríkisvaldsins núna sem eiga að vera hjá landsbyggðinni. Ég vil fara yfir það síðar í ræðu minni hvar ég vil leggja áherslurnar í þeim efnum. Það er alveg ljóst að verkefni og skyldur sveitarfélaga hafa verið aukin, m.a. með breytingum á lögum og reglum, en tekjustofnar þeirra hafa ekki aukist að sama skapi. Á margan hátt hallar verulega á landsbyggðina og þarf að gera átak til að efla hana. Þó að mörg af stærri sveitarfélögunum hafi verið með jákvæða afkomu, t.d. á síðasta ári, er stór hluti sveitarfélaganna, sennilega tveir þriðju þeirra smærri, með neikvæða afkomu. Það hlýtur að koma að því að félagsmálaráðherra og stjórnvöld þurfi að taka á því, en velta því ekki ávallt á undan sér, að fara í tekjustofnamálin og tekjuskipti milli ríkis og sveitarfélaga. Árið 2004 voru meðaltekjur á landsbyggðinni rúm 84% af landsmeðaltali meðan tekjur höfuðborgarsvæðisins voru 106,8%. Það er staðreynd að íbúum hefur fækkað í 53 sveitarfélögum frá árinu 2000 og sums staðar verulega og á heilum landsvæðum. Meðalaldur íbúa á landsbyggðinni hefur hækkað og aldurssamsetningin er óhagstæð. Það er því mikið verk að vinna til að efla sveitarfélögin. Ég nefndi verkefnatilflutninginn, sem er afar mikilvægur, og ég hygg að þar hafi strandað verulega á því, í því átaki sem hæstv. félagsmálaráðherra beitti sér fyrir, að tekjustofnarnir voru ekki komnir á hreint. Það hefur verið ákveðin tortryggni í fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga sem alls ekki eru komin í lag. Ég hef sagt og segi enn að ég tel að til þess að fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga komist í lag þurfi ríkisvaldið að jafna skuld sína við sveitarfélögin. Það hefur verulega hallað á sveitarfélögin og ríkisvaldið hefur farið í lagasetningar sem hafa haft veruleg áhrif á tekjur sveitarfélaga. Kannski vega þær breytingar þyngst sem urðu varðandi einkahlutafélög og skattlagningu þeirra en einnig húsaleigubæturnar, sem hafa vaxið gríðarlega og ríkisvaldið telur sér ekki lengur koma við. Þar var að mínu mati farið illa með sveitarfélögin, menn telja að óuppgerðar skuldir ríkisins við sveitarfélögin vegna þeirra séu upp á 2–2,5 milljarða kr. Ég tel að þetta þurfi að jafna - ríkisvaldið getur ekki bara sett þetta til hliðar - til þess að fara í það stóra verk sem er að flytja aukin verkefni og tekjustofna til sveitarfélaganna. Það verður að tryggja sveitarfélögunum trausta tekjustofna til framtíðar og ég held að grunnurinn að því sé að fara í tekjustofnana núna til að menn geti síðan farið í það að ákveða verkefnatilflutninginn. Menn hafa hingað til fyrst og fremst lagt áherslu á verkefnatilflutninginn en skilið tekjustofnamálið meira og minna eftir og á því hefur svo á endanum strandað. Ég spyr hæstv. ráðherra: Eru engin önnur áform uppi að því er varðar breytingu á tekjustofnum sveitarfélaga en þegar liggja fyrir? Liggur það alveg klárt og kvitt fyrir og er það afgreitt út af borði hæstv. ráðherra að fara eigi í að jafna skuld ríkisins við sveitarfélögin sem ég nefndi? Hvaða tekjustofnar eru það sem hæstv. ráðherra vill horfa til að geti farið til sveitarfélaganna til framtíðar? Kæmi t.d. til greina að hluti tekjuskatta lögaðila færi til sveitarfélaga? Aukinn hluti í staðgreiðslunni? Eða að hreinlega verði farið í að skoða hvort umferðarskattar, sem ríkið er með á sinni könnu og gefur núna 40 milljarða af umferðinni sem fara í ríkissjóð, gætu að hluta til verið tekjustofnar sveitarfélaga? Það er full ástæða til að velta þessu fyrir sér ef menn meina eitthvað með því af alvöru að fara í verkefnatilflutning til sveitarfélaganna. Hér á landi er hlutur sveitarfélaganna í útgjöldum hins opinbera, a.m.k. síðast þegar ég skoðaði það, um 27%, en í Danmörku er hann miklu meiri, 43–44%, og í Noregi og Finnlandi 33–35%. Þar eru sveitarfélögin öflugri og hafa tekið við fleiri verkefnum en hefur getað gerst hér á landi, einkum vegna smæðar sveitarfélaganna. Ég vil ógjarnan sjá það að ekki sé hægt að flytja þau verkefni sem borðliggjandi er að fara eiga til sveitarfélaganna, eins og málefni aldraðra og fatlaðra, skólamálin í meira mæli og jafnvel framhaldsskólarnir þó að mörg sveitarfélög, fjöldi sveitarfélaga séu þegar í stakk búin til að taka að sér þessi verkefni en það er ekki hægt að flytja þau vegna þess að smærri sveitarfélögin geta ekki tekið við þeim. Ég vil ógjarnan sjá hér tvískipt sveitarfélög þar sem stærri sveitarfélögin fá verkefni sem þau minni ráða ekki við, að hér verði til einhvers konar A- og B-sveitarfélög. Þess vegna er það lykilatriði að tekið verði á tekjustofnum sveitarfélaga. Áhrif sameiningar sveitarfélaga hafa verið mjög jákvæð. Félagsþjónusta hefur aukist. Þetta hefur haft jákvæð áhrif á fræðslumál, einkum þar sem þéttbýlis- og dreifbýlissveitarfélög eru sameinuð, stjórnsýslan er skilvirkari og faglegri. Það er því allt sem mælir með sameiningu sveitarfélaganna. Eins og félagsmálaráðherra kom inn á hafa verið stigin ágæt skref í að sameina sveitarfélög. Það kom að vísu ekki mikið út úr þeim átökum sem hæstv. félagsmálaráðherra beitti sér fyrir varðandi sameininguna fremur en þegar sú sem hér stendur beitti sér fyrir átaki 1993 sem félagsmálaráðherra. En ég held að það sé alveg ljóst að óbein áhrif af því sameiningarátaki voru mjög jákvæð vegna þess að í kjölfarið fylgdu sameiningar sveitarfélaga sem ég held að rekja megi að verulegu leyti til þeirrar umræðu sem fram fór í kringum þessi tvö sameiningarátök sem voru árið 1993 og nú á þessu ári. Staðan núna er þannig að sveitarfélögin eru 98 og það stefnir í að þau fari niður í 83 með þeim sameiningum sem fram undan eru. Fjöldi fámennra sveitarfélaga er samt allt of mikill enn þá. Við erum enn með 40 sveitarfélög með undir 500 íbúum og 10 sveitarfélög með undir 100 íbúum. Það gengur bara ekki. Hæstv. ráðherra hefur sagt að útilokað sé fyrir svo fámenn sveitarfélög að sinna skyldum sínum fullkomlega en á sama tíma segir hann að ekki komi til greina að lögbinda sameiningu sveitarfélaga. Það er þó sú leið sem farin hefur verið á Norðurlöndunum, sveitarfélögunum var gefinn ákveðinn aðlögunartími til að sameinast, en hæstv. ráðherra blæs á að slíkt verði gert hér. Ég tel að íbúatala þurfi að vera að lágmarki 2.000–3.000 manns í sveitarfélögum til að þau geti sinnt verkefnum sínum bærilega. Ég tel ekki útilokað að ljá máls á því að hækka íbúatöluna sem er núna 50. Hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur talað fyrir því hér að hækka íbúatöluna upp í 1.000. Ef það yrði gert tel ég að gefa þyrfti sveitarfélögunum góðan aðlögunartíma til að sameinast án slíkrar lögþvingunar en við getum ekki ýtt henni út af borðinu, vegna þess að það stöðvar alla framþróun og uppbyggingu á landsbyggðinni að vera með svo fámenn sveitarfélög. Ég spyr hæstv. ráðherra: Telur hann koma til greina, þar sem hann vill ekki lögbindingu eða hækkun á íbúatölunni, að flytja verkefni eins og málefni aldraðra, málefni fatlaðra og hugsanlega framhaldsskólana yfir til stærri sveitarfélaganna? Hvaða leiðir sér ráðherrann til þess, ef hægagangur verður í sameiningunni á næstu árum, að flytja þessi verkefni til sveitarfélaganna? Í skýrslu ráðherra segir um þetta, með leyfi forseta: „Á vegum félagsmálaráðuneytisins er fyrirhugað að endurskoða stefnumótun í málefnum sveitarfélaga og fatlaðra, en stefnumótun í málefnum fatlaðra hefur að vissu leyti verið ómarkviss vegna óvissu um verkaskipti ríkis og sveitarfélaga.“ - Þetta er viðurkennt hér og áfram segir: - „Undanfarinn áratug hefur farið fram umræða um hugsanlegan flutning málefna fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga. Sú umræða hefur að líkindum snúist of mikið um vilja og hagsmuni sveitarfélaganna.“ - Það er alveg ljóst að það strandaði á tekjustofnunum í því að flytja málefni fatlaðra til sveitarfélaganna. Menn voru ekki sammála um hvaða tekjur ættu að fylgja flutningi á þessum málaflokki til sveitarfélaganna. Ráðherrann segir svo í skýrslu sinni, með leyfi forseta: - „Stefnt er að því að koma málefnum fatlaðra í skýran farveg fyrir lok kjörtímabilsins.“ Hvað felst í þessu? Er verið að vinna að því núna að reyna að ná sátt milli sveitarfélaga og ríkis um þá tekjustofna sem þurfa að fylgja með ef málefni fatlaðra flytjast til sveitarfélaga? Þessi málaflokkur á miklu fremur heima hjá sveitarfélögunum en ríkinu. Við vitum hversu farsællega hefur tekist til varðandi flutning grunnskólans yfir til sveitarfélaganna. Hann á auðvitað heima þar svo og mörg önnur verkefni sem hægt er að flokka undir nærþjónustu sem sveitarfélögin geta sinnt miklu betur en ríkið. Virðulegi forseti. Allt strandar þetta á því sama. Í fyrsta lagi að ríkið vill ekki ræða af alvöru um tekjustofna, framtíðartekjustofna til sveitarfélaganna, og þess vegna strandar á verkefnatilflutningum. Í öðru lagi eru það þessi smáu sveitarfélög og það hamlar framþróun á landsbyggðinni. Þessu verðum við að taka á í sameiningu.

Hæstv. forseti. Ég vil enn og aftur þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir að flytja þessa fyrstu skýrslu um sveitarstjórnarmál. Ég ætla að vona að ósk hans eða beiðni, sem hér kom fram áðan, verði að veruleika, að við ræðum sveitarstjórnarmál í formi slíkrar skýrslu á hverju ári þar sem við höfum möguleika á að fara vítt og breitt yfir sviðið og meta stöðuna frá ári til árs og koma fram með okkar áherslur, mismunandi eftir flokkum, bæði til þess að sjá hver þróunin hefur verið og eins til að geta komið með ábendingar um það sem við teljum að betur megi fara. Ég vona að hæstv. félagsmálaráðherra taki þeirri gagnrýni sem hlýtur að koma hér fram í dag betur en hæstv. iðnaðarráðherra gerði um daginn þegar skýrsla frá henni um Byggðastofnun var rædd. Vissulega kom fram gagnrýni á þá skýrslu og ekki að ástæðulausu. Hæstv. iðnaðarráðherra tók þeirri gagnrýni sem ástæðulausu nöldri og sá ekki ástæðu til að svara. Ég trúi því að ekki verði eintómt ástæðulaust nöldur í þeim þingmönnum sem taka til máls, enda hefur það komið fram við upphaf þessarar umræðu, heldur verði farið yfir málaflokkinn. En gagnrýni hlýtur að teljast málefnaleg rétt eins og þegar bent er á það sem vel er gert. Nú hefur byggðaþróunin verið þannig að sveitarstjórnarstigið og sveitarstjórnarmálin koma mjög sterkt þar inn, sem sé hvaða aðstöðu sveitarstjórnir hafa til þess að stuðla að góðu atvinnustigi og veita þá þjónustu sem er lögbundin, þannig að vissulega fléttast þetta allt saman. Varðandi þessa skýrslu verð ég að viðurkenna að ég þarf að lesa hana betur yfir en farið er yfir mörg svið. Eins og kom fram í máli hæstv. félagsmálaráðherra, sem hvetur mjög til stækkunar sveitarfélaganna, eiga mjög mörg verkefni betur heima hjá sveitarfélögunum en hjá ríkinu, sem sé í nærþjónustunni. Ríkið sinnir nærþjónustunni í dag á mörgum sviðum en hin Norðurlöndin hafa þá þjónustu á sveitarstjórnarstiginu, en þar hefur líka verið til þriðja stjórnsýslustigið sem hefur séð um samræmingu og þjónustu eins og á kjördæmavísu hjá okkur, ef við höfum það til hliðsjónar. Ég hef alla tíð verið mjög hlynnt því að við hefðum slíkt þriðja stjórnsýslustig. Miðað við stöðuna eins og hún hefur verið hefðum við getað fært fleiri verkefni frá ríkinu og yfir, ýmist beint til sveitarfélaganna eða þá til þessa þriðja stjórnsýslustigs. Hlutverk þess stigs hefði þá verið það sem verið er að tala um að flytja núna til stærri sveitarfélaga. Þegar við berum okkur svo saman við hin Norðurlöndin hljótum við líka að horfa til mannfæðar hér á landi, við erum ekki nema 300 þúsund manna þjóð í stóru landi og byggð því dreifð. Það hlýtur óneitanlega að hafa áhrif á þá þróun hvernig sveitarfélögin voru og hversu mörg þau voru og smá, því að þetta byggðist út frá landfræðilegri forsendu, og hvernig þau eru núna að stækka. Stærð landsins er líka ákveðin hindrun, ekki bara íbúafjöldinn. Þegar verið er að tala um nærþjónustu verður sú nærþjónusta líka að vera fýsísk, hún verður að vera þannig að maður hafi einhver eðlileg samskipti við þá sem stjórna í sveitarfélaginu. Sveitarfélögin mega ekki vera svo stór landfræðilega að það skipti ekki orðið nokkru máli hvort sá sem ber ábyrgð á þjónustunni er í einhverjum kjarna - við getum t.d. talað út frá stærð sveitarfélaga á landsbyggðinni - sem slagar upp í það að vera heilt eða hálft kjördæmi. Þá skiptir ekki máli hvort sá sem ber ábyrgð á þjónustunni er hér suður í Reykjavík hjá ríkinu eða hjá sveitarfélaginu. Landfræðilegar aðstæður hjá okkur skipta því líka miklu máli. Þegar við erum að tala um að færa verkefni yfir til sveitarfélaganna eigum við líka að taka fullt tillit til þessa, ekki bara íbúafjölda, og þar af leiðandi að horfa á mismunandi aðkomu og samskipti og skiptingu verkefna á milli ríkis og sveitarfélaga. Það er hægt að gera með mismunandi hætti. Að mínu mati þarf þetta ekki að vera alveg klippt og skorið, að annaðhvort fari öldrunarmálin öll til sveitarfélaganna eða enginn hluti þeirra. Við höfum þessi reynslusveitarfélög sem við getum byggt á. Ég tel að sveitarfélög sem eru það öflug og stór að þau geti gert samstarfs- eða þjónustusamninga við ríkið um ákveðna þjónustu eigi að fá að gera það. Að mínu mati eigum við að efla jöfnunarsjóðinn, eins og hér hefur verið lagt til, og að samhliða verði þróunarsjóður. Við þurfum að vera með miklu meira af þróunarverkefnum, bæði hjá sveitarfélögunum sjálfum og verkefni sem sveitarfélögin geta staðið fyrir. Það þarf að vera hægt að byggja á þjónustusamningum milli sveitarfélaga. Ef við horfum á landið allt er það nú svo að sumir staðir eru þannig í sveit settir að það hefur reynst auðveldara að fá þangað til starfa fólk með meiri menntun eða möguleika á að koma þar niður starfsemi sem getur þjónað miklu stærra svæði. Ég held að það eigi að horfa miklu meira til þess að gera þjónustusamninga á milli sveitarfélaga um ákveðna þjónustu. Ég nefndi áðan þjónustusamninga, samstarfssamninga milli ríkis og sveitarfélaga, sem gætu verið mismunandi eftir því hvernig sveitarfélögin eru í stakk búin hvað varðar íbúafjölda og landfræðilega legu. Ég tel einnig að til að bæta þjónustuna hér á höfuðborgarsvæðinu, og þá í öllum sveitarfélögum hér, og eins úti um allt land verðum við að fara að horfa til þess að koma á samstarfi fagaðila, sama hvort það er á heilbrigðissviði eða umhverfissviði, sem nú eru ýmist starfsmenn sveitarfélaganna eða ríkisins. Það er óþolandi fyrir þá sem eiga að nota þjónustuna að vera vísað fram og til baka í staðinn fyrir að byggja upp þjónustukjarna þar sem aðilar geta unnið, sama hvort atvinnurekandinn er sveitarfélagið eða ríki. Þannig yrði það auðveldara að veita þjónustuna og hún yrði virkari. Með samstarfi þarna á milli, beinu samstarfi á milli þessara aðila, fæst miklu meira út úr vinnunni. Ég tel að við eigum að fara að horfa til þeirra staða - við lítum nú oft til Norðurlandanna - sem hafa þróað slíka þjónustu. Góður vísir er að þessu uppi í Grafarvogi sem snýr að félagsþjónustunni þar sem ólíkir aðilar koma að og veita þjónustu á einum stað. Ég tel að það þurfi að horfa á slíkt skipulag á miklu fleiri sviðum. Við gætum með því móti líka styrkt hin veikari sveitarfélög og veikari sveitarstjórnarstig, sem eru í dag. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að fjárhagsleg staða mjög margra sveitarfélaga er erfið, hefur verið erfið og hefur haldið mörgum sveitarfélögum í kyrkingaról. Þegar fjárhagsstaða sveitarfélaga snýst eingöngu um það að geta borgað laun, 70% af tekjum eru laun til starfsmanna, og þau hafa sáralítið til framkvæmda, nýsköpunar eða nýbreytni í þjónustu er náttúrlega ekki hægt að búast við því að þau haldi fólki, laði til sín fólk eða byggi eitthvað upp. Gildir þá einu þó að vilji og kraftar séu fyrir hendi. Þetta er auðvitað niðurdrepandi og það er ekkert óeðlilegt að fólk flytji í burtu, sjái ekki sína framtíð í sveitarfélaginu áfram þó svo að það vilji gjarnan búa þar. Það er sorglegt að vita til þess þegar maður veit líka að það væri svo margt hægt að gera á þessum stöðum ef sveitarfélögin hefðu betri tekjustofna og væru í stakk búin til þess að ráðast í þau verkefni sem þau vita að bíða þarna. Þau sjá kannski fram á möguleika, t.d. í ferðaþjónustu, t.d. í því að stuðla að fjölbreytni í atvinnulífinu, styrkja konur, styrkja þeirra fyrirtæki sem eru að fara af stað en eru vanbúin til þess - oft vantar svo sáralítið upp á að úr geti orðið öflugt fyrirtæki, ef sveitarfélögin hefðu svigrúm til þess að leggja svolítið af mörkum eða vera bakhjarl slíkra fyrirtækja. Það er fljótt að vinda upp á sig og skapa atvinnu fyrir marga. Undanfarna áratugi hefur þróunin verið á þann veg að íbúum hér á höfuðborgarsvæðinu hefur, að mínu mati, fjölgað óeðlilega mikið. Hér búa um 2/3 landsmanna og ég tel að það sé varhugavert ef þetta heldur svona áfram. Það er að mínu mati, og okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, mjög mikilvægt að styrkja búsetu úti um allt land. Það er til þess að varðveita menningarverðmæti og til að nýta náttúruauðlindir til sjávar og sveita. Fyrirtæki í sjávarútvegi hafa verið að færast á æ færri hendur og flytjast oft og tíðum í einu vetfangi frá heilu byggðarlögunum og sveitarstjórnir hafa ekki haft nokkurn einasta möguleika til að spyrna við fótum. Landbúnaður hefur einnig verið að taka miklum breytingum og sveitarstjórnarmenn hafa ekki haft möguleika á að keppa við fjárfesta sem hafa verið að fjárfesta í jörðum vítt og breitt um landið. Yfirboðin eru orðin það mikil að sveitarstjórnarmenn hafa ekki einu sinni getað fest jarðir þó að þeir hafi forkaupsrétt á þeim, þeir hafa ekki afl til þess. Ég tel að sveitarstjórnarstigið þurfi m.a. að styrkja og stuðla að fjölbreyttri atvinnu úti um allt land og álver í hverjum firði mun ekki breyta neinu. Ég tel mjög mikilvægt að inn í þessa umræðu 

Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir byrja á að þakka kærlega fyrir þessa góðu skýrslu. Mér finnst hafa verið lagður mikill metnaður í hana og hún unnin mjög vel. Hún er afskaplega upplýsandi fyrir mörg svið sveitarstjórnarstigsins sem bæði alþingismenn og sveitarstjórnarmenn þurfa gjarnan að skoða vel. Fyrir utan þetta venjulega skýrsluform er þetta upplýsandi plagg um margt sem menn þurfa að huga að. Það þarf svo sem ekki að hafa mörg orð um mikilvægi sveitarstjórnarstigsins og því er mikilvægt að skýrslan sé lögð fyrir Alþingi. Í upphafi skýrslunnar segir að henni sé ætlað að leggja mat á núverandi stöðu sveitarstjórnarstigsins og vekja spurningar um framtíð þess. Ég tel mjög mikilvægt að samskipti ríkis og sveitarfélaga, verkefni sveitarstjórnarstigsins og fjárhagsmál sveitarstjórnarstigsins séu til stöðugrar umræðu. Við komumst að sjálfsögðu aldrei til enda í því en eigum að hafa gleraugun stöðugt á þeim málefnum. Ég tel það góðan tímapunkt að leggja skýrsluna fyrir nú í ljósi þess að það eru sveitarstjórnarkosningar á komandi vori. Ekki síður er þetta ágæt úttekt á því mikla átaki sem ríkisstjórnin og Samband íslenskra sveitarfélaga stóðu fyrir um eflingu sveitarstjórnarstigsins. Þess vegna tel ég mjög jákvætt að koma fram með skýrsluna á þessum tímapunkti. Það hvíla sömu skyldur á öllum sveitarfélögum, smáum og stórum, 50 manna upp í 150 þús. manna. Í grunninn eru það sömu verkefnin. Menn verða auðvitað stöðugt að velta fyrir sér hvernig á að leysa þau verkefni til hagsbóta fyrir íbúana. Sveitarstjórnarstigið er líka mjög mikilvægt í efnahagslegu samhengi og hlutdeild þess í samneyslunni hefur vaxið mjög á undanförnum árum. Fram kemur í skýrslunni að hlutur sveitarfélaganna í samneyslunni hafi aukist frá 1991 til 2006 úr 22,9% upp í 33,3%. Á síðustu 15 árum hefur því vöxturinn verið mjög mikill og við erum mörg sem höfum þá skoðun að hluturinn eigi að aukast enn frekar með það að markmiði að auka þjónustu við íbúana og að þau verkefni sem eru nálægt íbúunum, svokölluð nærþjónustuverkefni, verði hjá sveitarfélögunum. Ég ítreka enn og aftur þá skoðun mína að málefni fatlaðra eru eitt af þeim verkefnum sem eiga best heima hjá sveitarfélögunum og falla mjög vel að félagsþjónustu sveitarfélaga. Um það hafa verið skrifaðar margar skýrslur og mikið um það rætt en ekki enn tekist að koma því á. Ég held að það hljóti að vera það nærtækasta sem við tökumst á við í stjórnkerfinu, að flytja málefni fatlaðra alveg yfir til sveitarfélaganna. Þau sveitarfélög sem hafa tekið verkefnið að sér með þjónustusamningum hafa gert það ákaflega vel. Því er þó ekki að leyna að þjónustusamningar á milli ríkis og sveitarfélaga í þessu efni eru ekki sérstaklega gott form. Tekjur sveitarfélaganna til þessara verkefna koma ekki beint frá íbúunum heldur er þarna um millifærslu á tekjum frá ríkinu að ræða. En það er alltaf heppilegast að hafa samhengi á milli tekna og útgjalda og að þau komi beint frá íbúunum. Hitt er annað mál að þau sveitarfélög sem hafa tekið þessi verkefni að sér hafa gert það mjög vel. Þess vegna vilja mjög margir leggja áherslu á að þetta sé verkefni sem sé augljóst að eigi að vera hjá sveitarfélögunum. Í verkefninu Efling sveitarstjórnarstigsins var farið í mjög viðamikla vinnu við það hvaða verkefni væri nærtækast að flytja yfir til sveitarfélaganna. Málefni fatlaðra og málefni aldraðra auk ýmissa eftirlitsverkefna komu auðvitað fyrst. Þróun í verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hefur þó verið dálítil á undanförnum árum. Verkaskiptalögin svokölluðu sem margir sem hafa starfað í sveitarstjórnum kannast mjög vel við og tóku gildi árið 1990 breyttu auðvitað mjög miklu í samskiptum ríkis og sveitarfélaga, skýrðu verkefnin og það varð markvissari stjórn á þeim. Grunnskólinn var auðvitað viðamesta verkefnið sem hefur verið flutt. Það hefur tekist afskaplega vel til í því og komin ágæt reynsla á það síðan 1996. Önnur verkefni eins og vinnumiðlanirnar og húsaleigubótakerfið hafa einnig flust yfir til sveitarfélaganna. Af þessu hefur verið góð reynsla og þess vegna er ástæða til að horfa áfram í þá átt að flytja fleiri verkefni. Þessu fylgir samt sem áður að mörg sveitarfélög hafa þurft að leysa verkefnin í samvinnuverkefnum, bæði með byggðasamlögum, landshlutaverkefnin hafa tekið að sér slík verkefni og héraðsnefndirnar fyrir minni sveitarfélög. Það form er ekki sérstaklega gott lýðræðislega séð því íbúarnir hafa þá ekki bein áhrif á stefnumótunina vegna þess að fulltrúar þeirra sitja ekki í þeim stjórnum og ráðum sem ráðstafa málaflokkunum nema að litlu leyti. Allt leiðir þetta í þá átt að huga þarf að því að stækka sveitarfélögin enn frekar. Við verðum að horfa til þess að af sameiningarátakinu sem við gengum í gegnum á síðasta ári varð kannski ekki sá ávinningur sem við og sveitarstjórnarmenn reiknuðum með. Hitt er annað mál að þegar slíkt hefur verið sett af stað hafa sveitarstjórnarmenn farið í mikla skoðun á stjórnsýslu sinni og grunngerð. Það hefur kallað á viðræður við aðrar sveitarstjórnir um hagkvæmari rekstur á mörgum þeim verkefnum sem sveitarstjórnirnar sinna. Upp úr því, eins og áður hefur verið rakið, hafa orðið sameiningar sem menn hefðu kannski ekki lagt til í upphafi. Þessa dagana hafa sveitarfélögin verið að sameinast þó svo það hafi ekki verið upphafleg tillaga sameiningarnefndar. Menn hafa því fundið sér farveg í gegnum þetta verkefni. Ég held að þó verkefnið, Efling sveitarstjórnarstigsins, hafi ekki skilað eins miklu og menn væntu á síðasta ári sé það ekki að fullu komið fram enn þá og muni sýna sig frekar á næstu missirum. Sveitarstjórnarmenn lögðu á sig óhemju mikla vinnu í kringum átakið og ég held að það muni nýtast bæði við stjórnsýslu einstakra sveitarfélaga og hugsanlega til sameiningar á stærri vettvangi í framhaldinu. Hæstv. forseti. Eðlilega er mikið rætt um fjárhagsmál sveitarfélaganna. Tekjustofnanefnd skilaði áliti sínu og tillögum í mars á síðastliðnu ári. Þær tillögur færðu mjög auknar tekjur til sveitarfélaganna. Tímabundin áhrif af þeim tillögum voru 9,5 milljarðar á árabilinu 2005–2008 og varanleg áhrif upp á 1,5 milljarða. Þetta skiptir verulega miklu máli og eins og ég sagði áðan þarf alltaf að vera að skoða fjárhagsmálin. Vegna umræðu um stöðu minni sveitarfélaganna þá er í gangi endurskoðun á reglum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna og við væntum auðvitað mikils af vinnu þeirrar nefndar. Menn segja að jöfnunarsjóðurinn sé afskaplega flókinn og það sé á færi fárra manna að skilja þann sjóð. Ég held að það sé eðlilegt þar sem um svo fjölbreytileg sveitarfélög er að ræða og það er verið að taka tillit til sveitarfélaga af mjög misjafnri stærð og mismunandi verkefna sveitarfélaga sem þeim hafa verið færð með lögum. Jöfnunarsjóðurinn er hluti af tekjustofnakerfi sveitarfélaganna og þess vegna er það hlutverk sjóðsins að deila þeim fjármunum sem koma úr honum til sveitarfélaganna miðað við þau verkefni sem þau eiga að leysa. Ég held að það sé mjög gott að hafa það alltaf í huga að á meðan sveitarstjórnarstigið er með þessum hætti verða reglur jöfnunarsjóðs trúlega alltaf mjög flóknar. Hann skiptist í margar deildir. Á undanförnum árum hafa fleiri verkefni verið flutt til jöfnunarsjóðs og hann hefur vaxið að stærð. Nú úthlutar sjóðurinn yfir 12 milljörðum til sveitarfélaganna og auðvitað skiptir þetta gífurlegu miklu máli í tekjuöflun þeirra. Þess vegna er það mikið mál, þó svo menn tali um að um flóknar og erfiðar reglur sé að ræða, að sveitarstjórnarmenn, og alþingismenn líka sérstaklega kynni sér sjóðinn mjög vel, vegna þess að umræða er oft mikil um hann án þess að menn hafi nákvæmlega kynnt sér verkefni hans og stöðu. Hæstv. forseti. Tími minn er búinn. Ég vil að lokum taka undir tillögu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, að félagsmálanefnd 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja að þakka fyrir þá skýrslu sem við ræðum. Ég vék reyndar aðeins að því í andsvari í morgun að mér finnst skýrslan mjög góð og fróðleg og held að það væri afar þarft fyrir þá sem á annað borð hafa áhuga á pólitík og sveitarstjórnarmálum að lesa skýrsluna vel og vandlega í rólegheitum. Í henni er ýmis fróðleikur og mjög margt sem hægt er að velta fyrir sér og spyrja um. Við nákvæma lesningu held ég að fólk fái verulega betri sýn á sveitarstjórnarmálin. Þess vegna vil ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir að hafa látið vinna skýrsluna og setja hana fram á aðgengilegan hátt. Uppsetningin gerir það að verkum að hægt er að fá betri og skýrari sýn á margt. Ég held að margir mættu taka sér það til fyrir fyrirmyndar í þeim skýrslum sem hér eru lagðar fram að setja þær fram á jafnskilmerkilegan hátt og gert er í þessari skýrslu. Ég vil samt sem áður láta þess getið sem ég vék að í andsvari í morgun að við söknuðum þess í Frjálslynda flokknum að fá ekki að taka þátt í því starfi sem unnið var í sameiningarnefndinni og heyra hin ólíku viðhorf sem þar hafa vafalaust komið fram og rökræður um sveitarstjórnarmálin. Þess meira virði er auðvitað skýrslan fyrir okkur sem ekki tókum þátt í því starfi og kynntumst því ekki frá þeirri hendi og þeirri hlið. Miðað við orð hæstv. ráðherra í morgun vænti ég þess, sérstaklega í ljósi þess sem stendur neðst á fyrstu síðu í skýrslunni. En þar segir þegar verið er að ræða um þekkingu og hugmyndir, með leyfi forseta: „Til þess að ná þessum markmiðum þarf að eiga sér stað opinská umræða um málefni ríkis og sveitarfélaga í heild sinni og leita sameiginlegra lausna. Í slíkri umræðu er nauðsynlegt að allir sem málið varðar séu opnir fyrir nýjum hugmyndum ...“ Hæstv. ráðherra. Það er ekki víst að hugmyndir okkar fari saman að öllu leyti en það er yfirleitt þannig í nefndarstarfi að menn koma með sínar hugmyndir og leggja fram það besta sem þeir hafa vit á og ýmist taka rökum eða halda fram sínum rökum. Ég hygg að þannig hefði það verið, hæstv. ráðherra, og ég vænti þess að það megi líta svo á, eins og segir hér í framhaldi af því sem ég vitnaði í, með leyfi forseta: „ef slíkt er skynsamlegt út frá hagsmunum borgaranna.“ Ég vænti þess að það teljist skynsamlegt út frá hagsmunum borgaranna að leyfa okkur að vera með í mikilvægu nefndarstarfi, því ég tel að starfið sem fram hefur farið sé mjög mikilvægt fyrir þróun sveitarstjórnarstigsins og skipulag íslensks þjóðfélags í framtíðinni. Ég er einn af þeim sem eru hlynntir því að fleiri verkefni komi til sveitarfélaganna og þó svo að sá áfangi sem stefnt var að í vor um að sveitarfélögin yrðu komin niður í 66, ef ég man rétt, hafi ekki náðst sýnist mér samt að þegar upp verður staðið, þegar mönnum hefur gefist ráðrúm til þess að skoða stöðu og starfshætti sveitarfélaganna muni sveitarfélögunum enn fækka og þau muni þar af leiðandi stækka og verða öflugri. Ég held að það sé mjög góð þróun. Við Íslendingar þurfum ekki að færast undan því að það hafi gengið hægt að sameina sveitarfélög og stækka enda voru þau tæplega 220 árið 1986. Ef þau verða orðin 80, eins og hæstv. ráðherra gat um í morgun, eftir sveitarstjórnarkosningar í vor held ég að menn þurfi ekki að tala um að það hafi ekki á þessum tveimur áratugum orðið veruleg breyting varðandi sveitarfélagafyrirkomulagið á Íslandi og að sveitarfélögum hafi fækkað og þau muni stækka á komandi árum. Hvort talan eigi að vera 43, eins og mig minnir að hafi verið í áætlun hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, eða 66, eins og mig minnir að sé í skýrslunni læt ég liggja á milli hluta. Það er kannski ekki aðalatriðið hversu mörg sveitarfélögin verða að lokum heldur fyrst og fremst að þau sveitarfélög sem eru starfandi hafi fundið sér farveg til þess að leysa þau verkefni sem þeim eru falin, hvort sem þau hafa gert það með sameiningarferli eða með því að semja sín á milli um að ákveðin verkefni skuli unnin sameiginlega af sveitarfélögunum, sem ég held að geti einnig verið mjög æskilegur kostur og sé óþarft að gera lítið úr, að sveitarfélögin geti leyst mörg af verkefnum sínum með því að sameinast um lausn þeirra án þess að um sameiningu hafi beinlínis orðið að ræða. Hins vegar held ég að það sé mjög líklegt að þegar sveitarfélög hafa um langa hríð sameinast um að leysa verkefni sameiginlega muni það, ásamt ýmsum breytingum í okkar þjóðfélagi, t.d. bættum samgöngum, leiða til þess að sveitarfélögin muni sameinast og stækka verulega. Ég hygg að þannig verði það í framtíðinni. Það hafa verið átök um tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og kannski hefur það haft áhrif á sameiningarferlið sem menn fóru af stað með. Alla vega fannst sumum sveitarstjórnarmönnum reynslan við yfirtöku grunnskólanna nokkuð erfið. Ég hygg að það sé komin nokkuð góð sátt í það mál í dag en sumum fannst ekki fylgja því nægilegir fjármunir í upphafi. Ég skal ekki fullyrða hvort það hafi verið algjörlega réttmæt gagnrýni en þannig kom það alla vega að mörgum sveitarstjórnarmanninum og sumum sveitarstjórnum. Ég hygg hins vegar, eins og málum er komið nú, að menn séu orðnir nokkuð sáttir við þá vegferð eftir þær lagfæringar sem orðið hafa varðandi grunnskólann. Það setur kannski svolitla varfærni í menn að taka við nýjum verkefnum sem auðvitað kalla þá á nýja tekjustofna. Þá vilja menn hafa það fastar í hendi hvað verkefnin kosta og hvaða breytingar gætu hugsanlegar orðið við að sveitarfélögin tækju við þeim. Við vissum að kostnaður varðandi grunnskólana mundi aukast, sérstaklega þar sem kjaramál kennara voru eins og þau voru þegar grunnskólinn var færður yfir til sveitarfélaganna. Þar að auki hafa sveitarfélögin viljað gera vel í rekstri grunnskólanna, hafa viljað efla þá. Þar af leiðandi hafa menn kannski freistast til að setja meiri fjármuni í reksturinn en áður. Ég held að það sé af hinu góða vegna þess að þar eru sveitarfélögin að reyna að uppfylla það sem er þeirra skylda, að hafa þjónustuna góða, efla hana og standa vel að grunnmenntun í landinu. Því ber að fagna að mönnum hafi tekist vel upp í þeim efnum sem ég tel að sé. Ég tel að sveitarfélögin eigi að fá til sín fleiri verkefni á komandi árum og þá tilfærslu eigi að þróa m.a. með því að sveitarfélögin taki að sér reynsluverkefni. Slíkt hefur verið við lýði á undanförnum árum og vafalaust er komin reynsla af nokkrum verkefnum sem sveitarfélögin hafa verið að reka á sínum vegum með samningum við ríkið og reynslufyrirkomulagi. Þannig held ég að við þurfum að þróa þessa vinnu, veita þarf sveitarfélögunum tækifæri til að takast á við ný verkefni og finna út úr því hvaða tekjustofnar eiga að fylgja og að viðeigandi tekjur fylgi hverjum málaflokki. Ég hygg að menn vilji stefna að því. Mér heyrðist á máli hæstv. ráðherra í morgun að hann teldi að reynslusveitarfélögin og verkefni sem sveitarfélögin tækju að sér væru einmitt til þess að slík þróun ætti sér stað áfram inn í framtíðina. Ég hef skilið það svo að hæstv. ráðherra væri mjög áfram um að fleiri verkefni færu til sveitarfélaganna á komandi árum og áratugum. Ég vil skjóta því inn hér að ég tel að sameining sveitarfélaga eigi ekki að vera neitt trúaratriði, eins og ég vék að, hægt sé að leysa ýmis mál sveitarfélaga með samstarfi um verkefni og lausnir, að viðfangsefnin og umsýslan hjá sveitarfélögunum geti verið góð og slíkt samstarf eigi að geta jafngilt því að menn séu tilbúnir að taka að sér verkefni frá ríkinu til minni sveitarfélaganna. Auðvitað eru hin stærri og öflugri sveitarfélög miklu betur í stakk búin til þess að taka við hinum ýmsu verkefnum sem við hugsanlega vildum koma til sveitarfélaganna. Þar er af mörgu að taka. Ég tel að erfiðar samgöngur í sumum landshlutum séu takmarkandi á samstarf og sameiningu sveitarfélaga. Ég nefni t.d. bara Vestfirði, sem gætu hugsanlega með fullkomnum framtíðarsamgöngum verið eitt sveitarfélag, alla vega frá Djúpi og vestur að Barðaströnd. Það byggir auðvitað á því að menn komist undir fjöllin og þurfi ekki að fara yfir þau. Vonandi verður akstursleiðin frá Ísafirði til Vesturbyggðar ekki mikið lengri en ein klukkustund eða eitthvað slíkt á komandi árum. Ég tel að það eigi að geta tekist með varanlegum lausnum. Við höfum talað fyrir því í Frjálslynda flokknum að horfa til þess inn í framtíðina að koma helstu þjóðvegaleiðum landsins og samgönguæðum milli svæða, landsvæða og byggða, á svokallaða láglendisvegi með markvissri áætlun um jarðgangagerð þar sem það á við. Ég hygg að sífellt fleiri séu að komast á þá skoðun að það sé rétt að horfa þannig á málin. Alveg er ég viss um það t.d. að Reyðfirðingar og Fáskrúðsfirðingar eru sammála þeirri skoðun eftir að hafa upplifað að keyra í gegnum hin nýju jarðgöng milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar. Þannig er það auðvitað hvar sem er á landinu þar sem menn hafa kynnst því að klifra yfir fjöll eða vera utan í hættulegum skriðum og fara síðan í jarðgöng sem eru fær allan ársins hring og hafa sýnt sig að vera mikil umferðaröryggisbót. Varðandi ný verkefni hygg ég að málefni fatlaðra geti m.a. farið til sveitarfélaganna, jafnvel hluti af heilsugæslunni. Ég hef einu sinni nefnt hér í ræðu hluta af samgöngum, þ.e. samgöngum innan nýrra sveitarfélaga. Þá er ég ekki að tala um nýlagningu vega heldur viðhald, snjómokstur og annað sem tengist því að fært sé á milli staða. Varðandi tekjustofnana held ég að finna þurfi nýja tekjustofna fyrir sveitarfélögin og horfa til tekjustofna sem eru sjálfkrafa rennandi, ef hægt er að segja sem svo, t.d. hluti af virðisaukaskatti eða öðrum gjöldum. Einnig er hægt að skoða fleira og kem ég kannski að því síðar.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að fagna þeirri skýrslu sem hér er lögð fram um sveitarstjórnarmál. Hún afar yfirgripsmikil og full fróðleiks og ég veit að það hefur verið unnið mjög ötullega að henni í félagsmálaráðuneytinu núna um nokkurra ára skeið. Það er mjög gaman að lesa hana. Ég var sjálf í sveitarstjórn í átta ár og þekki þar af leiðandi talsvert til þessa málaflokks og ég get fullyrt að þetta er mjög góð skýrsla um sveitarstjórnarmál Íslandi, mjög víðtæk og góð handbók fyrir þá sem vilja starfa í sveitarstjórnum. Hér hafa tveir hv. þingmenn komið inn á að það væri eðlilegt að félagsmálanefnd skoðaði skýrsluna, bæði hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og Arnbjörg Sveinsdóttir. Ég tel að það sé mjög eðlilegt að við gerum það. Við höfum talsvert rými í nefndinni um þessar mundir og sé að hér á hliðarlínunni eru Róbert Ragnarsson, Guðjón Bragason, hefur verið hér, Lárus Bollason og Sara Björg Sigurðardóttir, sem þekkja vel til þessara mála. Við gætum fengið þau í nefndina til að fara yfir þessi mál. Ég tel að það sé mjög góð hugmynd. Virðulegur forseti. Hér hefur verið mikið rætt um sameiningarmál og starf sveitarfélaga. Það er búið að rifja upp verkefnið sem hefur verið í gangi um að sameina sveitarfélög. Það hefur komið fram að það tókst ekki alveg eins vel og menn áætluðu en kannski verða nú sameiningar í kjölfarið. En það var einungis ein tillaga sem var samþykkt. Þó er ljóst að verkefnið var gott þrátt fyrir að niðurstaðan hafi ekki verið eins góð og menn bjuggust við í upphafi. En það er alveg ljóst varðandi þessar sameiningar að sveitarfélögin eru allt of mörg. Maður getur séð fyrir sér ef maður bæði útlending um að teikna sveitarfélög á Íslandi, að giska á hvað þau væru mörg, miðað við að hér byggju 300.000, þá væri algerlega útilokað að viðkomandi útlendingur mundi teikna upp undir 90 sveitarfélög í landi af þessari stærð, með 300.000 manns. Ég held að enginn okkar hér innan lands viljum heldur eiginlega teikna upp slíkt kort, ef menn gætu nú komið að hreinu borði. En þetta er staðan eins og hún er í dag og þetta er sú staða sem menn vilja greinilega búa við af því í sameiningarverkefninu var boðið upp á marga spennandi sameiningarkosti. En þeir voru felldir, svo þetta er staðan sem sveitarfélögin vilja búa við og við verðum bara að virða það. Það kom fram í vinnu að skýrslunni að eðlilegt væri að sveitarfélög væru af ákveðinni stærð miðað við verkefnin sem þau hafa. Þar var talað um að þar þyrftu að vera 800 til 1.000 íbúar til að geta rekið grunnskóla með sæmilegum hætti. Að vísu var ein talan 550, til að geta rekið grunnskóla. En síðan kom líka fram að til að reka faglega félagsþjónustu þyrftu íbúar sveitarfélags að vera um 1.500–2.500. Það er alveg ljóst að það eru geysilega mörg sveitarfélög sem eru undir þessum mörkum. Í skýrslunni koma fram efasemdir um að ríkið hefði átt að flytja verkefni yfir til sveitarfélaganna meðan þau er ekki nógu vel í stakk búin til að taka við þeim. Þá spyr maður: Hvað þá með að flytja ný? Mér finnst allt þetta sem kemur fram í skýrslunni mjög umhugsunarvert. Það er líka staðreynd að 75% þjóðarinnar búa hér á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. í klukkutíma akstursfjarlægð frá miðbæ Reykjavíkur, þannig að fjöldinn er á því svæði. Sveitarfélögin úti á landi eru flest fámenn og þar af leiðandi í nokkurri vörn. Það kemur líka fram að 90% þjóðarinnar eru í sveitarfélögum með 1000 íbúa eða fleiri. Mér finnst það mjög athyglisvert vegna þess að það leiðir hugann að verkefnaflutningi og hvort við eigum hér að fara út í A- og B-sveitarfélög, sem ég heyri að margir þingmenn vilji ekki, eða helst ekki, eins og það hefur verið orðað. Það þarf skýrleika á sveitarstjórnarstiginu. Það þarf að vera nokkuð skýrt hvað sveitarfélögin eiga að höndla með og hvað ríkið á að höndla með. Þess vegna er æskilegt að sveitarfélögin séu einsleit. En það er spurning, er það raunhæft í stöðunni eins og hún er í dag? Mörg sveitarfélögin eru svo lítil að þau eiga erfitt með að sinna núverandi verkefnum og hvað þá að taka að sér fleiri. Önnur sveitarfélög eru svo stór að þau gætu alveg tekið fleiri. En þau vilja það ekki öll þó að þau segi það ekki upphátt. Það er vegna þess að þau vita að það kemur geysilegur þrýstingur á þjónustu strax og verkefnin eru komin. Menn upplifðu það með grunnskólann, sem var að mörgu leyti gott, það kom þrýstingur á þjónustuna og hún batnaði. En hún kostar líka. Kostar mjög mikla peninga og það ráða ekki allir við það, eða eiga mjög erfitt með það, mörg hin minni sveitarfélög. Þannig að þetta er vandasöm staða og hún er flókin. Það hafa komið upp hugmyndir um að sveitarfélögin geti keypt þjónustu. Segjum að þetta væri þannig að við vildum ekki fara út í A- og B-sveitarfélög, heldur að hafa þau öll eins og það er gerð krafa um að minni sveitarfélögin tækju þá að sér fleiri verkefni sem þau ráða illa við, þá gætu þau keypt sér þjónustu. Það er kannski allt í lagi. Gallinn við slíka aðferð er að þá mundu íbúarnir í slíkum sveitarfélögum líklega eiga erfiðara með að átta sig á hverju sveitarfélagið þeirra ber ábyrgð og hverju ekki. Það yrði óljósara lýðræði í því. Óljósari valdmörk. En það er kannski sá kostnaður sem þarf að borga til þess að færa verkefnið til, þá mundu þessi litlu sveitarfélög kaupa þjónustuna og fá hana í þeim tilvikum sem þau þurfa, af stærri sveitarfélögum, en allt yrði óskýrara á sveitarstjórnarstiginu, þ.e. hver gerði hvað. Þannig að það er mjög vandasamt að hreyfa sig í þessum tilflutningi á verkefnum til sveitarfélaga þegar þau eru svona misjafnlega í stakk búin til að taka við verkefnunum. Virðulegi forseti. Ég vildi líka ræða samstarf á höfuðborgarsvæðinu af því hæstv. ráðherra kom inn á það. Ég er sammála því. Það þarf að auka samstarf sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Það hefur verið gert að mörgu leyti. Það hefur verið unnið saman að skipulagsmálum, að reka hérna slökkvilið o.s.frv. Strætósamstarfið var nefnt, eða almenningssamgöngur. Ég vil draga hérna sérstaklega fram, af því það er æskilegt að auka samstarf, að það veldur geysilegum vonbrigðum að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu eru að gefast upp á samstarfinu sín á milli varðandi almenningssamgöngur. Það kemur fram í Morgunblaðinu í gær, á bls. 12, þar eru bæði Árni Þór Sigurðsson frá Reykjavíkurborg, Gunnar Ingi Birgisson frá Kópavogi og Lúðvík Geirsson frá Hafnarfirði, það er sami kórinn. Þeir eru alveg að gefast upp á samstarfinu og eru að velta því fyrir sér að slíta því. Þannig að það er ekki allt gefið í þessu. Þetta veldur geysilegum vonbrigðum. Virðulegi forseti. Hér hefur verið rætt um lýðræði. Ég vil draga það fram að konur eru of fáar í sveitarstjórnum. Það er mjög góður kafli um það í skýrslunni. Þar kemur fram að konur eru 31,1% í sveitarstjórnum og hugsanlega færri í nefndum og ráðum. Þar kemur fram að af oddvitunum eru 23 konur en 103 karlar. Sérstaka framkvæmdastjóra var að finna í 67 sveitarfélögum en þar af voru 14 konur. Svo er hér setning sem er svolítið athyglisverð, en þar stendur á bls. 23, með leyfi forseta: „Því má ljóst vera að áhrif kvenna á stjórnun sveitarfélaga á Íslandi gætu verið meiri.“ Þetta er setning sem mér finnst svolítið kostuleg í annars mjög góðri skýrslu. En það er alveg ljóst að áhrif kvenna gætu verið meiri. Ég hef nú sagt að það er alveg ljóst að áhrif kvenna eru allt of lítil og þau þarf að stórbæta. Það kemur fram í skýrslunni að endurnýjun er talsverð á milli sveitarstjórnarkosninga, um tæplega 50%, og hún er mun meiri meðal kvenna. Hún er yfir 62% meðal kvenna. Þannig að konurnar virðast sitja skemur, þær endurnýjast hraðar. Það eykst eftir því sem sveitarfélögin verða minni. Það er alveg ljóst að þetta styður þá kenningu, og það kemur fram í skýrslunni, að það er auðveldara fyrir konur að komast til áhrifa í þéttbýlli sveitarfélögum. Þetta höfum við líka séð hérna á þinginu. Mig langar aðeins að vekja athygli þingheims á þessu af því það þarf að auka hlut kvenna í sveitarstjórnum. Hann hefur verið að aukast, en allt of hægt. Hann hefur líka verið að aukast á þinginu en þar urðum við fyrir því áfalli, vil ég að segja, að okkur konum á þingi fækkaði í síðustu kosningum úr um 35% í 30% og ég verð að kalla það hneyksli, virðulegi forseti. Maður veltir auðvitað vöngum yfir því hvernig þetta muni fara í vor. Jú, miðað við þróunina ætti konum að fjölga. Það er þó ekkert gefið í því, frekar en hér á þinginu. Hvernig fer þetta svo í næstu alþingiskosningum? Okkur fækkaði síðast. Fækkar okkur meir? Stendur þetta í stað eða fjölgar okkur? Það er vandasamt að vita því það er ekki farið að raða upp listunum þar. En í síðustu alþingiskosningum, ef maður skoðar tölur, og ég hef verið að glugga í þetta, virðulegi forseti, eins og kemur fram í skýrslunni um sveitarstjórnarmál þá er ljóst að konur eru 30%. Og hvaðan koma þær? Fjórar eru í Reykjavík suður, sjö karlar. Þrjár konur í Reykjavík norður, átta karlar. Sex konur úr Suðvesturkjördæmi, fimm karlar, þarna eru konurnar fleiri. Úr Norðvesturkjördæmi er ein kona og níu karlar. Úr Norðausturkjördæmi eru þrjár konur og sjö karlar og úr Suðurkjördæmi tvær konur og átta karlar. Ef maður horfir einangrað á landsbyggðina kemur í ljós að konurnar eru einungis sex hér á Alþingi en karlarnir 24. Þessar sex konur eru: hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir, sem er fyrsta konan sem er kjörin fyrir Norðurland vestra, úr því gamla kjördæmi sem núna heitir Norðvesturkjördæmi en það komu konur inn fyrir Vestfirði á sínum tíma og Vesturland. Ein kona sem sagt í Norðvesturkjördæmi, Anna Kristín Gunnarsdóttir. Úr Suðurkjördæmi eru tvær konur, það eru hv. þm. Drífa Hjartardóttir og Margrét Frímannsdóttir. Úr Norðausturkjördæmi eru hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir, Dagný Jónsdóttir, Arnbjörg Sveinsdóttir og Þuríður Backman. Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að miðað við þá þróun sem við sjáum hér í þessari sveitarstjórnarmálaskýrslu þar sem konum fjölgar svona hægt, að þá er ástæða til hafa verulegar áhyggjur. Þær eiga erfitt uppdráttar í minni sveitarfélögunum. Það þarf að gera miklu meira átak til að fjölga þeim og þær eiga líka erfitt uppdráttar í landsbyggðarkjördæmunum hér á þingi. Ég hef flutt á fyrri tíð og líka núna, þingsályktunartillögur, bæði um að auka hlut kvenna á Alþingi, sem var samþykkt á sínum tíma og tókst vel þótt þeim hafi nú fækkað síðan, enda verkefnið búið og ekki vilji til að framlengja það því miður. Þá hef ég líka flutt hér þingsályktunartillögu um að styrkja konur fyrir sveitarstjórnarkosningarnar, sérstaklega á landsbyggðinni og að Jafnréttisstofa fengi það verkefni. Ég skora á hæstv. félagsmálaráðherra sem dró þetta fram í sinni ræðu hér, að reyna eins og hægt er að hafa áhrif í þessu sambandi. Ég vildi hér að endingu líka gera aðeins að umræðuefni kjör sveitarstjórnarmanna. Sveitarstjórnarmenn eru tíu sinnum fleiri en alþingismenn. Þetta er mjög mikilvægt varðandi lýðræði á Íslandi. Það kemur í ljós að kjör þeirra eru mjög misjöfn. Það er búið að gefa út skýrslu hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga um það, og þar kemur í ljós að miðað við stærð sveitarfélaga er ómögulegt að sjá nokkurt munstur í því hvað sveitarstjórnarmenn fá greitt. Manni sýnist að framkvæmdastjórar eða bæjarstjórar sveitarfélaga fái bara góðar greiðslur en ég hef mjög miklar efasemdir um að bæjarfulltrúarnir sjálfir og nefndarmenn fái nægilega góðar greiðslur. T.d. væri hægt að upplýsa að í sveitarfélögum sem eru með milli 1.000 og 2.000 íbúa eru greiðslurnar stundum bara mánaðargreiðslur, stundum bara fyrir fundi og stundum blanda af þessu tvennu. En fyrir fundina er greitt á milli 6.000 kr. og í aðeins yfir 10.000 kr. Þar er því mjög stórt bil á milli. Mánaðargreiðslurnar eru allt frá því að vera 5.000 kr. á mánuði upp í 39 þús. kr. á mánuði, þannig að þetta er geysilega stórt bil. Maður hefur heyrt, og það kemur líka fram í skýrslunni að sveitarstjórnarmenn segja, og það er rétt hjá þeim, að skyldur og verkefni eru sífellt að verða fleiri og flóknari og færri vilja gefa kost á sér vegna þess að þetta er að verða það mikið starf og greiðslurnar duga ekkert til að þetta sé nokkuð lokkandi fyrir hópinn. Ég vona að ég sé ekki að draga of dökka mynd upp af þessu en ég tel að Samband íslenskra sveitarfélaga eigi að taka á þessu. Nú er það þannig að sveitarfélögin hafa sjálfsákvörðunarrétt varðandi kaup og kjör kjörinna fulltrúa og þetta er alltaf viðkvæmt. En ég tel að Samband íslenskra sveitarfélaga eigi að beita sér meira í þessu en gert hefur verið.

Frú forseti. Rétt er að endurtaka það sem kom fram hjá mér í stuttu andsvari fyrr í umræðunni að það er ástæða til að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu sem um flest er afar merkt plagg og vonandi mikilvægt innlegg í umræðu um sveitarstjórnarmál, vegna þess að því miður hefur oft skort á heimildir og að sú umræða væri byggð á traustum grunni. Ég vona svo sannarlega að skýrslan verði til þess að við getum átt góðar samræður, bæði hér á þingi og utan þings um málefni sveitarfélaga. Að mínu mati er þetta með stærri málum sem þarf að finna úrlausn á vegna þess að því miður er það svo að þróun þessara mála hefur ekki verið alveg í takt við samfélagsþróunina. Tregðan hefur verið allt of mikil til að breyta og tengja sveitarstjórnarstigið fyllilega við nútímann. Af mjög mörgu er að taka og við höfum rætt það og hefur komið fram hér í umræðunni að í einfaldleikanum mætti segja að það kristallaðist aðallega í smæðinni eða mismunandi stærðum sveitarfélaga og svo mismunandi fjárhagslegri stöðu þeirra. Hin fjárhagslega staða kallar á það að þjónusta í sveitarfélögunum getur verið mismunandi. Það sést býsna vel í ákveðum töflum í skýrslunni hversu mismunandi það er eftir stærð sveitarfélaga hvað hlutfallslega mikið af fjármagni fer til málaflokka og segir auðvitað að sveitarfélögin sinna þeim misjafnlega vel. Í ræðu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur áðan varðandi endurnýjun í sveitarstjórnum lagði hún eðlilega mikla áherslu á hlut kvenna í þeim efnum, og get ég tekið undir áhyggjuefni varðandi þann þátt. En það eru fleiri áhyggjuefni í því og kemur býsna skýrt fram í töflu á bls. 22 í skýrslunni þar sem sýnt er hversu stór hluti fulltrúa er endurkjörinn í sveitarstjórn. Ég verð að segja, frú forseti, að mér eiginlega brá þegar ég sá þær tölur. Ég hef vissulega heyrt áhyggjur margra sveitarstjórnarmanna að endurnýjun sé nokkuð ör. Ég hefði nú talið mig frekar talsmann þess að það ætti að eiga sér stað ákveðin endurnýjun almennt í stjórnsýslunni, bæði í sveitarstjórnum, á Alþingi og í ýmsum stjórnum, en mér sýnist þessi endurnýjum vera allt of hröð, þarna tapist allt of mikið af þekkingu. Tökum nokkrar tölur sem fram koma. Af 657 fulltrúum sem kosnir voru árið 2002 eru aðeins 40 sem virðast hafa setið lengur en tvö kjörtímabil. Þetta er alveg ótrúlega lágt hlutfall og hlýtur að vera einhver skýring á því. Ég trúi eiginlega ekki að þetta sé svona í raunveruleikanum heldur hljóti þarna að hafa ruglast eitthvað frá Hagstofunni, að sameining sveitarfélaga hafi orðið sem gæti hafa ruglað þetta örlítið. En samt sem áður er þetta vísbending um að endurnýjunin er að mínu mati allt of hröð og það er eiginlega alveg sama hvaða flokka við tökum af sveitarfélögunum með íbúa yfir 1.000. Þar er talan 275 og 16 sem hafa setið lengur en tvö kjörtímabil. Sveitarfélög með íbúa á bilinu 300–999, þar eru 176 fulltrúar en aðeins 15 sem hafa setið fleiri en tvö kjörtímabil. Og síðan í minnstu sveitarfélögunum með 299 íbúa eða færri er heildarfjöldi fulltrúa 206 en aðeins níu sem hafa setið lengur en tvö kjörtímabil. Þetta er auðvitað umhugsunarefni. Ég held að hluti af því sé það sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sagði áðan varðandi það að kjörin eru þannig að fólk hefur ekki efni á að sleppa vinnu til að taka að sér slík störf. Og síðan eru störfin með þeim hætti að þau eru stöðugt að verða flóknari og umfangsmeiri. Það tekur stöðugt meiri tíma að koma sér inn í mál til að geta sinnt þeim svo vel sé. Síðan í a.m.k. ákveðnum hluta sveitarfélaga þar sem fjárhagsþrengingar hafa verið miklar og fólksfækkun verið veruleg, þá getum við sagt í einföldun sinni að helstu laun sveitarstjórnarmannanna þar eru skammir íbúanna fyrir að þurfa að draga saman. Því er ekkert skrýtið þótt sveitarstjórnarmenn gefist upp við slíkar aðstæður. En það er augljóst mál að umrædd tafla er okkur umhugsunarefni varðandi það hvernig að þessum málum er búið og þess vegna, eins og ég sagði áðan, er afskaplega mikilvægt að við reynum að finna lausn til framtíðar í þessum efnum þannig að við getum látið sveitarstjórnarstigið raunverulega gegna því mikilvæga hlutverki sem nauðsynlegt er. Ég vek einnig athygli á því sem kemur fram í þessari ágætu skýrslu. Það er samanburðurinn einmitt á milli landa varðandi verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Það er ágætlega glögg mynd á bls. 38 sem sýnir okkur hlutdeild ríkis og sveitarfélaga í samneyslu á Norðurlöndum. Í ljós kemur, án þess að ég ætli að fara að bera saman einstök lönd, en svona gróft séð eru rúm 30% hjá sveitarfélögum á Íslandi meðan þetta er tæplega 70% annars staðar á Norðurlöndunum. Það eru því algerlega öfug hlutföll hjá okkur. Við hljótum að horfa til þess sem gert er í nágrannalöndum okkar hvað þetta varðar og ástæðan er ósköp einföld, tel ég að minnsta kosti, þ.e. að reynsla annarra þjóða er auðvitað sú að meginhluti nærþjónustunnar á heima hjá sveitarstjórnarstiginu. Hjá því stjórnsýslustigi sem er nær fólkinu. Við þurfum hins vegar að skapa þær aðstæður að þetta stjórnsýslustig geti tekið við slíkum verkefnum. Það er mýgrútur verkefna sem á heima hjá sveitarfélögunum frekar en ríkisvaldinu. Um þetta hefur verið rætt afar mikið á undanförnum árum og ýmsar nefndir farið yfir þetta og gjarnan komist að niðurstöðu um ákveðna málaflokka. Við getum nefnt fatlaða og aldraða, þjónustu við þá, heilsugæsluna, framhaldsskólann, rekstur flugvalla, annarra en alþjóðlegra flugvalla, og hluta af starfsemi Vegagerðarinnar. Þetta eru verkefni sem blasa við að eiga frekar heima á sveitarstjórnarstiginu. Ég nefndi það einmitt áðan í andsvari við hæstv. ráðherra að það er eiginlega tvennt af því sem reynt hefur verið fram að þessu sem hefur skilað mestum árangri í eflingu sveitarstjórnarstigsins. Það er annars vegar þegar farið er í átök við að efla sveitarstjórnarstigið og sameina sveitarfélög, það hefur í kjölfarið skilað árangri. Eins þegar við færum stór verkefni yfir sem kalla á meiri samvinnu sveitarfélaganna sem síðan leiðir yfirleitt til þess að þau taka höndum saman og sameinast. Ég held í ljósi þess hvernig gekk með síðasta verkefni, þ.e. grunnskólann, að það hljóti að vera freistandi að finna sambærilegt verkefni til að skapa svipaðar aðstæður, því nú erum við að fara í kjölfar átaks sem mun örugglega leiða til fækkunar sveitarfélaga á næstu missirum og árum. Ég held að það mundi auka enn frekar á þetta ef tekið yrði sambærilegt verkefni og náð yrði samkomulagi við sveitarfélögin um að þau taki það yfir. Hér á ég við framhaldsskólann sem á margan hátt er í dag orðinn svipaður grunnskólanum, þ.e. þetta er klárlega nærþjónusta. Þetta er þjónusta sem verður að taka mið af nánasta umhverfi sínu, þarf að þjóna því. Og reynslan frá því á árum áður þegar sveitarfélögin komu að rekstri grunnskólans og stofnun hans er afskaplega góð. Það var helsta framfaraskeið í þróun framhaldsskólans þegar sveitarfélögin stóðu að og höfðu algert frumkvæði að því að byggja raunverulega upp það framhaldsskólastig sem við búum við í dag. Mér finnst hafa orðið ákveðin stöðnun eftir að ríkisvaldið tók algerlega við því skólastigi. Það eru því fleiri rök en bara þau að efla sveitarstjórnirnar, að færa slíkt verkefni yfir til sveitarfélaganna. Frú forseti. Þegar ég nefni skólamál kemur óhjákvæmilega í huga minn nýlegt frumvarp sem ég minntist örlítið á í andsvari við hæstv. ráðherra í morgun. Fyrir nokkrum dögum, viku eða tíu dögum, ræddum við í þingsal frumvarp hæstv. menntamálaráðherra um grunnskólann. Segja má að það frumvarp gangi fyrst og fremst út á að minnka sjálfsforræði sveitarfélaganna. Það frumvarp kemur fram í þeirri mynd þrátt fyrir mjög eindregin og afdráttarlaus mótmæli Sambands íslenskra sveitarfélaga sem bendir á með mjög sterkum rökum að þarna sé gengið á sjálfsforræði þeirra. Það kemur einmitt fram í inngangi að skýrslu hæstv. félagsmálaráðherra hversu mikilvægur sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaganna er. Og um leið hversu mikilvægt er að halda því trausti á milli aðila. Svona frumvörp, eins og það sem hæstv. menntamálaráðherra leggur fram, er auðvitað ekki til að auka slíkt traust á milli aðila. Það er þvert á móti. Svo ég tali nú ekki um þegar í ljós kemur í umræðunni að svo langt er gengið af áhuga einhvers hóps, væntanlega í Sjálfstæðisflokknum, að út úr þessu kemur að verið er að setja lögin á eitt sveitarfélag. Það er auðvitað ekki til fyrirmyndar og raunverulega til stórskammar að svo langt skuli seilst í einstökum áhugamálum hæstv. ráðherra. Í ljósi þeirrar umræðu upplýstist að því miður skortir á það í þingsalnum að stór hluti eða minnsta kosti hluti þingmanna átti sig á mikilvægi sveitarfélaganna. Ég vil segja að það var að hluta til þingheimi til skammar hvernig talað var um sveitarfélögin. Þá saknar maður þess hvernig mæting er hér í þingsal. Það er mjög áberandi í þessari umræðu, eins og því miður oft áður, að samstarfsflokkur hæstv. ráðherra sýnir umræðunni afskaplega lítinn áhuga. Við urðum vitni að svipuðu þegar við ræddum málefni annars hæstv. ráðherra Framsóknarflokksins um daginn, um byggðamál. Ef ég man rétt tóku örfáir þingmenn Sjálfstæðisflokksins þátt í umræðunni. Nú er það einn þingmaður, hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir. Það er ekki í fyrsta skipti sem sá ágæti hv. þingmaður tekur þátt í þessum umræðum og þá yfirleitt einn af þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Það er enginn ráðherra Sjálfstæðisflokksins sem lítur svo mikið hér inn í þingsalinn þegar við ræðum þetta mikilvæga mál. Það vekur upp eitt mál - sem ég held að nauðsynlegt sé að rifja upp, þó tími minn sé að renna út og mér sýnist, frú forseti, að ég þurfi augljóslega að halda aðra ræðu hér þegar líður á daginn - en það er hið merka verkefni sem þáverandi hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir beitti sér fyrir á árinu 1994 í kjölfar einmitt sameiningarkosninga, átaks á því sviði, þ.e. hin merku lög um reynslusveitarfélög. Það var mjög áberandi þá að reynslusveitarfélögin náðu eingöngu til málaflokka sem tilheyrðu sama stjórnmálaflokki og þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra tilheyrir. Það var enginn ráðherra úr Sjálfstæðisflokknum sem tók þátt í verkefninu. Mér er næst að halda að það sé svipað uppi núna. Að hæstv. félagsmálaráðherra sé meira og minna einn í þessum slag. Það vanti allan takt í stjórnarflokkana í þessu máli. Það sé enginn áhugi í raun og veru hjá samstarfsflokknum um að efla sveitarstjórnarstigið. Um að færa verkefni frá ríkisvaldinu til sveitarfélaganna. Ég hlýt því að spyrja hæstv. ráðherra hvort nokkuð hafi verið skoðað að endurvekja lög um reynslusveitarfélög. Ég held t.d. að það væri afskaplega mikilvægt það mál sem ég nefndi áðan um framhaldsskólann, að tilraun yrði gerð með að einhver sveitarfélög tækju að sér rekstur framhaldsskóla. Því það er miklu betra, og ég held að lögin um reynslusveitarfélög hafi sýnt að mjög gott er að afla sér slíkrar reynslu áður en málaflokkurinn er fluttur, því þá safnast upp þekking hjá báðum aðilum og menn vita miklum mun betur hvað það er sem menn eru að taka að sér. Ég sakna þess svolítið að hafa ekki heyrt neitt rætt um reynslusveitarfélög því ég veit ekki betur en að þau hafi reynst mjög vel, að vísu tóku við svokallaðir þjónustusamningar við sveitarfélögin eftir að lögin runnu út og í sjálfu sér ekkert sem hindrar að gerðir séu fleiri slíkir samningar. En ég held að það sé til bóta að hafa um þetta lagaramma. Frú forseti. Eins og ég sagði áðan er ræðutími minn um það bil að renna út svo ég ætla ekki að fara inn á mörg fleiri svið þessa máls sem eru alveg óþrjótandi í rauninni. Ég vil þó enda á því að velta aðeins upp tekjustofnum sveitarfélaga. Ég sagði áðan að skipan sveitarstjórnarmála tæki auðvitað mið af einhverri fortíð sem ekki er til staðar í dag og það hefur ekki tekist að tengja þetta inn í nútímann. Ég held að það eigi alveg það sama við um tekjustofna sveitarfélaganna. Því miður hefur á undanförnum árum allt of oft verið settar niður nefndir til að fara yfir afmarkaða þætti þessa máls. Settir hafa verið plástrar á verstu sárin í þessum samskiptum og skort hefur á að þetta hafi verið skoðað heildstætt. Til dæmis er nú enn einu sinni nefnd að fjalla um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og vissulega þörf er á því. En það er ekki fyrsta nefndin og ekki önnur nefndin, ég veit ekki númer hvað hún er. Ég var að grínast með það í hliðarsölum áðan að kannski væri eðlilegra að fara að setja niður fastanefnd við að endurskoða Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Því svo margar eru þessar nefndir. Ég held því að það sé afskaplega nauðsynlegt að þetta tekjustofnamál sé allt saman tekið í heild sinni vegna þess að tekjustofnarnir sem við búum við í dag voru auðvitað í grunninn lagðir við allt aðrar þjóðfélagsaðstæður. Við allt annað skipulag í atvinnulífinu. Þannig eiga þessir tekjustofnar ekkert, það er kannski fullmikið sagt að segja ekkert við nútímann, en þeir taka allt of lítið mið af þeim aðstæðum sem við búum við í dag. Frú forseti. Ég held ég hafi þetta lokaorð mín og óska eftir að verða settur aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Við ræðum hér skýrslu félagsmálaráðherra um sveitarstjórnarmál. Eins og komið hefur fram í umræðunni er það visst nýmæli að ráðherrar komi með skýrslu um þennan málaflokk, eins og hann hefur rakið í framsöguræðu sinni. Það eru nokkur atriði sem ég vil koma að í þessari umræðu. Í fyrsta lagi er það stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að efla sveitarstjórnarstigið á raunsönnum forsendum. Það er líka stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að efla og styrkja hina opinberu þjónustu gagnvart íbúunum hvar sem þeir búa á landinu, og að þar skuli jafnræðis gætt eins og reyndar stjórnarskráin kveður á um. Ég held að þessi réttur íbúanna sé kannski grundvallaratriði sem við þurfum að leggja út frá. Þess vegna vil ég vara við þeirri nálgun sem kemur fram hjá hæstv. félagsmálaráðherra og reyndar fleirum, að gera mjög sterk skil á milli verka og ábyrgðar ríkis annars vegar og sveitarfélaga hins vegar eins og um sé að ræða tvo óskylda aðila. Það er að mínu viti ekki rétt nálgun. Nálgunin á að vera sú að saman eiga þessir aðilar, ríki og sveitarfélög, að axla þá sameiginlegu ábyrgð að veita þjónustu sem þeir eru ábyrgir fyrir til íbúanna hvar sem er á landinu á jafnréttisgrunni. Síðan finnum við bara leiðir að því. Við höfum verið með þessa verkaskiptingu, sveitarfélögin hafa ákveðin verkefni og ríkið svo sem ákveðin verkefni en þau vinna að því saman og axla þar sameiginlega ábyrgð. Það fer ekki milli mála að hlutirnir snúast fyrst og síðast um peninga, um skiptingu fjármuna og síðan um verkefni og tekjustofna. Það var t.d. rætt mjög ítarlega við afgreiðslu fjárlaga hvernig á ýmsan hátt hefur hallað á sveitarfélögin í þessum samskiptum vegna þess að ríkið hefur oft og tíðum á býsna óábyrgan hátt komið fram sem sá sem deilir og drottnar. Ríkið ákveður í rauninni meira eða minna einhliða þessi samskipti en víkur sér svo undan ábyrgðinni þegar kemur að útfærslu einstakra mála og málaflokka. Tökum t.d. elli- og hjúkrunarheimilin sem við ræddum í haust. Það liggur alveg fyrir að það vantar nokkur hundruð millj. kr. inn í þá þjónustu. Það liggur líka fyrir að það er ríkið sem kemur þar inn með fjármagn, sem hefur markað sér einhverja skilgreinda einingu. Hins vegar er ábyrgðin á framkvæmdinni oft og tíðum sveitarfélagsins eða viðkomandi heimasamfélags, hvort sem það er sjálfseignarstofnun eða sveitarfélagið sem stendur að því. Fólkið sem þarna á í hlut er jú hluti af því samfélagi sem þar er þannig að þegar fjármagn vantar til þess að reka elli- og hjúkrunarheimili hlaupa sveitarfélögin undir bagga. Ríkið stendur stikkfrí að því er virðist, setur nefnd í málið og setur aðra nefnd í málið og aðra nefnd í málið. Sveitarfélögin standa enn þá uppi eða íbúarnir á viðkomandi stað standa áfram uppi. Samskipti af þessu tagi eru hreint óásættanleg. Ég vil spyrja hæstv. félagsmálaráðherra úr því að við erum að tala um þetta: Hvað líður því nefndarstarfi sem var lofað í haust við afgreiðslu fjárlaga, hvað líður niðurstöðum úr því starfi sem laut einmitt að fjárhag elli- og hjúkrunarheimila? Því var borið við af meiri hlutanum að ekki væri hægt að setja þessa peninga inn í þann málaflokk, sem þó lá alveg fyrir hver væri, vegna þess að verið væri að bíða eftir niðurstöðu einhverrar nefndar, sem átti reyndar að skila fyrir jól, átti að skila fyrir lok afgreiðslu fjárlaga, en um leið og niðurstöðurnar frá þessari nefnd kæmu þá ætti fjárhagsleg úrlausn að fást. Þetta er eitt dæmi um það hvernig ríkið heldur sveitarfélögunum og verkefnum þeirra og samfélögunum í úlfakreppu. Það var líka hér rætt um, og hæstv. ráðherra kom inn á það í sínu máli, að það væri mikill munur á milli sveitarfélaga hvað varðaði tekjur, aðstæður og möguleika til þess að taka að sér hin ýmsu rekstrarviðfangsefni. Það er mjög mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því að það er staðreynd að svo er. Þær ástæður geta verið ýmsar, t.d. landfræðilegar. Þegar verið er að tala um fámenn og fjölmenn sveitarfélög finnst mér oft að menn einfaldi mjög fyrir sér myndina, því að það eru líka landfræðilegar ástæður sem kannski ráða hvað mestu um muninn. Ég veit t.d. ekki hvort Bílddælingar eða Patreksfirðingar væru eitthvað betur settir ef búið væri að sameina Vestfirði í eitt sveitarfélag. Fyrir mér væri það alla vega engin lausn per se - hér er svo oft sagt að lausnin sú jú að stækka og stækka sveitarfélögin. Ég held að menn þurfi að vera raunsæir en ekki tala með svona einfeldningslegum hætti að stækkun sveitarfélaganna sé það eina sem gildir og þá er verið að tala út frá íbúafjölda. Það er líka mjög nauðsynlegt að átta sig á því að aðrar stjórnvaldsaðgerðir hafa mikil áhrif á sveitarfélögin og tekjur þeirra. Tekjur þeirra eru jú undirstaða fyrir möguleika þeirra að taka verkefnin að sér. Á bls. 69 í þessari skýrslu segir, með leyfi forseta: „Mismunandi forgangsröðun sveitarfélaga býður íbúum þannig upp á visst val um búsetu. Samkeppni getur myndast á milli sveitarfélaga um að bjóða aðlaðandi samsetningu á þjónustu og sköttum. Fólk getur því valið sér búsetu með hliðsjón af því en það veitir sveitarfélögunum visst aðhald. Það er að segja, íbúar gætu kosið með fótunum.“ Já, þetta er mjög samkeppnisleg hugsun sem þarna er verið að leggja fram og vissulega getur hún svo sem átt sín rök. En hvað með íbúa í sveitarfélögum t.d. á Vestfjörðum, er þetta falleg kveðja til þeirra? Ríkisvaldið sjálft hefur stillt atvinnulífinu upp með þeim hætti að lífsviðurværi þessa fólks, atvinnumöguleikar þessa fólks, hefur verið tekið frá því með stjórnvaldsaðgerðum. Hvers konar kveðja er það að segja við það fólk: Jú, ykkur er frjálst að kjósa með fótunum og fara annað? Þegar íbúar Vestfjarða kvörtuðu undan því að þeir yrðu að borga stóriðjuskattinn vegna hás gengis og ruðningsáhrifa stóriðjuframkvæmdanna og afleiðinga þeirra var kveðja iðnaðarráðherra nákvæmlega sú sama og hæstv. félagsmálaráðherra, að ruðningsáhrifin gætu líka verið af því góða og fólkið ætti bara að sækja í aðra vinnu. Þetta fólk á ekkert val, yfirgefur eigur sínar, þetta er eignaupptaka. Svona er þetta víðar um land. En það er alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra að mörg sveitarfélög og margir íbúar eru ríkir. Við þá íbúa vill hann sérstaklega tala ef marka má ræðu hans þar sem hann sagði að athyglinni hefði hingað til allt of mikið verið beint að hinum fátækari sveitarfélögum og þeim sem ættu í erfiðleikum. Erfiðleikum vegna stjórnvaldsaðgerða - gleymum ekki því - að stórum hluta. En það er auðvitað miklu meira gaman að tala við og bera hag hinna stóru og ríkari fyrir brjósti, ég geri mér grein fyrir því, og að sjálfsögðu þarf að gera það líka. En ekki að senda hinum þessar kveðjur eins og hæstv. ráðherra gerir hér. Tími minn styttist, frú forseti. Ég nefndi hér aðeins jöfnunarsjóðinn í andsvari mínu. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga var upprunalega, að því er ég held, myndaður til þess að jafna teknamun, jafna möguleika sveitarfélaga til þess að framkvæma samfélagsleg verkefni sem þeim voru falin samkvæmt lögum en höfðu ekki tekjur til eða aðstæður til. Það er dýrara að búa í sumum sveitarfélögum landfræðilega, langar vegalengdir o.s.frv. Ég hélt að svo hefði verið upphaflega. Núna sjáum við að jöfnunarsjóðurinn er orðinn eitthvað allt annað. Sveitarfélög sem ég hélt að væru bæði sterk og tiltölulega rík og með góðar landfræðilegar aðstæður fá líka háar upphæðir úr sjóðnum. Ég dreg ekki í efa að þessi sveitarfélög þurfi á þessum tekjum að halda til starfsemi sinnar. En það er eitthvað bogið við tekjustofna sveitarfélaga ef það á að vera einhver algild regla að jöfnunarsjóður sé orðinn stór aðili í tekjustofnum þeirra allra, þá er eitthvað bogið við hlutina. Mér sýnist t.d. að kannski sé búið að leggja á sjóðinn verkefni sem ættu bara að heyra beint undir ríkið og ríkið að fjármagna beint. Mér finnst t.d. alveg sjálfsagt að efla framlög vegna nýbúafræðslu, þau eru nú ekki mikil, en þau eru færð í gegnum jöfnunarsjóð til sveitarfélaganna. Er þarna ekki verkefni sem væri miklu eðlilegra að væri bara á ríkinu sjálfu eins og mörg önnur slík mál? En það er farið að rekja sveitarfélögin í gegnum jöfnunarsjóð, m.a.s. tekjuútgjaldajöfnunarframlög koma á stór og þéttbýl sveitarfélög sem ég hélt að ekki ætti að vera þörf á eða ætti ekki að vera hlutverk sjóðsins. Mér finnst eins og farið sé að misnota jöfnunarsjóð og gera hann að einhverjum nýjum ríkissjóði sem alls ekki getur verið skynsamlegt. Það er nóg að hafa einn ríkissjóð og láta hann axla þá ábyrgð sem honum ber, sveitarfélögin geta síðan haft þá tekjustofna sem þau þurfa fyrir þau verkefni sem þeim eru falin. Það þarf að finna jöfnunarleið gagnvart þeim sveitarfélögum sem ekki hafa slíka tekjustofna, annaðhvort að ríkið komi inn í myndina ellegar að jafnað sé með öðrum sértækari hætti. Frú forseti. Ég hef aðeins nefnt örfá atriði í þessu sambandi. Ég vil leggja áherslu á þingmál okkar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um leikskóla t.d., að ríkið komi inn með fjármagn til sveitarfélaganna þannig að þau geti staðið að gjaldfrjálsum leikskóla um allt land. 

Virðulegi forseti. Hver vill búa á bráðadeild sjúkrahúss? Ekki ég og örugglega enginn. Þess vegna eigum við ekki að líða það að tugum aldraðra sé boðið upp á slíkt hér á landi. Ég vek hér athygli á afleitum aðbúnaði þeirra aldraðra sem eru á Landspítala – háskólasjúkrahúsi og hafa lokið þar meðferð, spítalinn vill útskrifa en getur ekki vegna skorts á úrræðum fyrir þá. Kastljósi hefur verið beint að óviðunandi aðbúnaði aldraðra á hjúkrunarheimilum þar sem þeir búa þröngt, nokkrir saman í litlum herbergjum, samanber umræðuna um Sólvang. En mun verri er aðbúnaður þessa hóps. Samkvæmt fréttum eru nú hátt í 90 aldraðir í þeirri stöðu inni á spítalanum að þeir búa á bráða- eða öldrunardeild, bíða þar inni á sjúkrahúsi eftir að læknismeðferð er lokið, í þörf fyrir hjúkrun. Samkvæmt sömu fréttum bíða 70 manns þar eftir húsnæðisúrræðum. Þetta fólk er eins og fangar inni á spítala. Við hvaða aðstæður búa þeir? Þeir eru ekki í sérbýli. Þeir eru ekki einu sinni í venjulegum herbergjum heldur langdvölum á sjúkrastofum. Þeir komast sjaldan út fyrir hússins dyr. Sérfræðingur á bráðadeild lýsir aðstæðum þeirra á deild sinni í nýjasta hefti Læknablaðsins á þennan hátt, með leyfi forseta: „Á bráðadeildinni minni er engin setustofa, enginn matsalur og eina dægradvölin er sjónvarp og útvarp. Heimsóknargestir standa upp við vegg þar sem aðeins einn stóll fylgir hverju rúmstæði. Tíð skipti eru á herbergisfélögum. Þeir eru oftast mjög veikir og þeim fylgir oft ónæði af margvíslegum toga.“ Þeir hafa ekkert af eigin eigum eða persónulegum munum hjá sér og eru í mjög óheimilislegu umhverfi. Skár fer þó um þá sem bíða á öldrunardeildum en hina sem bíða á bráðadeildunum. Þar er heldur minni erill en deildirnar eru oft yfirfullar og legið á göngunum og mikið álag á starfsfólkinu og því ekki hægt að skapa rólegt og styðjandi umhverfi eins og aldraðir þurfa, þó svo að starfsfólkið geri sitt besta. Eins manns stofur eru fáar á spítalanum og eru notaðar fyrir þá sem eru veikastir eða deyjandi svo þessir öldruðu hjúkrunarsjúklingar búa inni á tveggja og þriggja manna sjúkrastofum, jafnvel með mjög veiku fólki, eins og bent var á, sem verið er að veita læknishjálp inni á stofunum. Yfirlæknir á öldrunardeild segir að svona bíði margir mánuðum saman. Ég veit dæmi þess að nokkrir aldraðir hafa búið við þessar aðstæður í heilt ár og jafnvel lengur Þarna er verið að ræna fólk lífsgæðum á efri árum vegna þess að stjórnvöld standa sig ekki í öldrunarmálum. Þetta er sorgleg staðreynd. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hversu margir bíða nú á Landspítala við þessar aðstæður, á hvernig deildum og hve margir saman á stofu? Ég spyr: Hversu löng hefur biðin verið hjá þeim sem lengst hafa beðið? Og hvernig hyggst hæstv. ráðherra bregðast við þessu ástandi og hvenær má búast við að þessi vandi verði úr sögunni? Virðulegi forseti. Einn hópur sjúklinga er í meiri vanda en aðrir en það eru lungnasjúklingar sem þurfa súrefni. Hjúkrunarheimilin veigra sér við að taka þá og þeir fá jafnvel ekki inni á hjúkrunarheimilum því að þau setja fyrir sig hátt verð á súrefninu. Þeir bíða lengst og sumir komast aldrei út. Þetta er vandi sem mun fara vaxandi á næstu árum og þarf að leysa sérstaklega. Þrátt fyrir forgang hjúkrunarsjúklinga á Landspítala inn á tvö hjúkrunarheimili sitja þessir sjúklingar eftir. Ég spyr hæstv. ráðherra: Kemur til greina að greiða hærri daggjöld til hjúkrunarheimila fyrir þá eða taka aukinn þátt í súrefniskostnaði lungnasjúklinga á hjúkrunarheimilum til þess að leysa þennan vanda? Virðulegi forseti. Við þessu ástandi sem ég hef lýst hér, við ástandi þessa hóps, aldraðra á Landspítala – háskólasjúkrahúsi, verður að bregðast. Hér er bæði verið að fara illa með gamalt fólk sem á undir högg að sækja og fjármuni almennings.

Virðulegur forseti. Hv. 4. þm. Reykv. s. beinir til mín nokkrum fyrirspurnum um aðbúnað aldraðra sem bíða útskriftar á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Fyrst er spurt um aðbúnað þessa hóps. Aldraðir sem bíða eftir því að vera útskrifaðir af sjúkrahúsi njóta eins og aðrir sjúklingar góðrar almennrar þjónustu inni á spítalanum. Þeir sem bíða eftir útskrift á bráðadeildum spítalans búa við erfiðustu aðstæðurnar vegna þess að eðli málsins samkvæmt ganga þarfir bráðveikra sjúklinga fyrir á þeim deildum. Á þeim deildum gætir oft óróa og þar er jafnvel mikið um að vera fyrir utan að á bráðadeildum er lögð áhersla á annað en heimilislegt umhverfi eins og hver maður getur ímyndað sér. Ég legg þó áherslu á að starfsfólk á þessum deildum leggur sig fram um að gera dvöl öldrunarsjúklinga, sem þurfa tímabundið að bíða á bráðadeildum, eins fyrirhafnarlausa og framast er unnt við þessar aðstæður. Í öðru lagi er spurt um fjölda þeirra sem eru sjúkir eða bíða eftir að útskrifast á hjúkrunarheimili. 89 bíða eftir slíkri vist, 62 á öldrunarsviði, 13 á lyflækningasviði I, 8 á skurðlækningasviði, 2 á endurhæfingarsviði, 1 á lyflækningasviði II og þrír einstaklingar bíða á geðsviði. Af þessum 89 má segja að 24 bíði á einhverri bráðadeild spítalans. Þessar upplýsingar eru miðaðar við 14. febrúar sl. Eitt dæmi er um einstakling sem beðið hefur eftir vist á hjúkrunarheimili frá því seint á árinu 2004 en á öldrunarsviði eru dæmi um 5 sem hafa beðið eftir vist á hjúkrunarheimili í eitt ár. Virðulegi forseti. Í fjórða lagi er spurt eftir vistun á einbýlum og fjölbýlum á Landspítalanum. Eins og kunnugt er byggist þjónustan á Landspítalanum ekki upp á einbýlum, fæstir þeirra sem bíða eftir annarra vist eru því á einbýlum. Á Landakoti, þar sem flestir bíða, eru tveggja til þriggja manna stofur. Á Landakoti eru almennt eitt til tvö einbýli á hverri deild og þau eru notuð fyrir þá sem eru veikastir eða deyjandi eða eru með erfið hegðunarvandamál sem trufla aðra. Þetta eru samtals átta einbýli. Á líknardeildinni á Landakoti eru 9 einbýli, á bráðadeildum eru aldraðir sem bíða eftir hjúkrunarheimilum sjaldnast á einbýli. Samkvæmt lauslegri könnun í fyrradag var enginn á einbýli á bráðadeildum að undanskilinni bráðaöldrunardeildinni, þar voru tveir í einbýli. Í fimmta lagi er spurt um á hvers konar deildum aldraðir bíði og hversu margir. Þeir bíða á öldrunar-, heilabilunar- og endurhæfingardeildum, lungnadeild og biðdeild. L-4 heilabilunardeild og K-2 hjúkrunardeild eru sérstaklega ætlaðar fyrir þá sem bíða eftir hjúkrunarheimili en í ársbyrjun 2005 var stofnuð 20 rúma deildin K-2 á Landakoti sem ætluð er fyrir hvíldarrými og fyrir sjúklinga af Landspítala – háskólasjúkrahúsi sem lokið hafa meðferð og bíða eftir að komast á hjúkrunarheimili. Annars eru 2–18 einstaklingar á hverri deild. Á geðsviði bíða þrír á endurhæfingardeildum á Kleppi, á lyflækningasviðum bíður einn á lungnadeild, fjórir á taugadeild, sex á almennri lyflæknisdeild, tveir á hjartadeild og einn á krabbameinsdeild. Á skurðsviði bíða sex á bæklunardeildum, einn á almennri skurðdeild og einn á þvagfæradeild. Í sjötta lagi er spurt um hærri daggjöld vegna súrefniskostnaðar. Daggjöld ráðast almennt talað af hjúkrunarþyngd vistmanna eins og kunnugt er og er ekki fyrirhugað að breyta því. Í daggjöldum er því greitt fyrir súrefniskostnað þeirra lungnasjúklinga sem eru á hjúkrunarheimilum. Virðulegi forseti. Það léttir mjög á svokölluðum útskriftarvanda Landspítalans innan ekki langs tíma. Tvennt er þar í forgangi eins og oftsinnis hefur komið fram á þessum vettvangi. Fyrir skemmstu skrifaði ég undir samkomulag við borgarstjórann í Reykjavík um byggingu hjúkrunarheimils í Sogamýri. Um er að ræða 110 rýma hjúkrunarheimili sem stefnt er að að verði tekið í notkun árið 2007. Heimilið verður reist í Sogamýri austan Merkurinnar. Kostnaður við byggingu þess verður um 1.300 millj. kr. Þá er einnig verið að kanna möguleika á nýju hjúkrunarheimili á svokallaðri Lýsislóð. Þegar þau heimili verða bæði komin í notkun ætti það sem kallað er útskriftarvandi Landspítalans og tengt er gömlu fólki og sjúku, að heyra sögunni til. Við þetta má bæta að liður í viðleitni heilbrigðisyfirvalda til að létta á útskriftarvandanum, sem svo hefur verið nefndur, hefur heimaþjónusta við aldraða sem geta dvalið heima verið efld mjög að undanförnu og ber að efla hana enn meir um helgar og á kvöldin, svo dæmi sé tekið.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur fyrir að taka upp umræðu um aðbúnað aldraðra sem lokið hafa meðferð og bíða útskriftar á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Vissulega er það óásættanlegt fyrir alla að verða að sætta sig við að vistast á stað sem hentar ekki miðað við þá umönnun og meðferð sem viðkomandi þarf á að halda. Þetta á við aldraða jafnt sem langveik börn. Öldrunarlækningar er sérgrein eins og birtist í deildaskipan Landspítala – háskólasjúkrahúss allt frá bráðamóttöku og í göngudeildarþjónustu og í því húsnæði sem sjúkrahúsið býr yfir. Þar er skipulagið eins og best þótti gerast á þeim tíma sem húsin voru byggð. Flest herbergin eru stór með plássi fyrir nokkur rúm en fá einbýli og voru þá hugsuð fyrir veikustu einstaklingana og eru það enn. Að sjálfsögðu miðast aðbúnaðurinn við tímabundna innlögn vegna veikinda en ekki sem heimili eins og hæfir mörgum þeirra sem bíða og hafa beðið lengi eftir útskrift. Í dag eru kröfurnar meiri og þykir sjálfsagt að taka tillit til persónulegra þarfa með dvöl á einbýli. Vandamálið á öldrunardeildum Landspítala – háskólasjúkrahúss er ekki fjölbýlin því að í meiri hluta innlagna á að vera um tímabundna innlögn að ræða, eins og ég sagði áðan, eftir veikindi eða slys. Þetta er vandi stofnunarinnar við að útskrifa sjúklinga að meðferð lokinni sem eru enn þá það lítilfjörlegir að þeir þurfa á áframhaldandi hjúkrun og endurhæfingu að halda. Hjúkrunarheimilin eru með langa biðlista og heimahjúkrun og heimaþjónusta getur enn ekki tekið við því fólki sem þarf umtalsverða hjúkrun. Við þetta bætist að mönnun öldrunarþjónustunnar hefur gengið erfiðlega vegna spennu á vinnumarkaði. Þetta á sérstaklega við um hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða, þ.e. þá sem vinna við umönnun, og þessi vandi getur haft áhrif á það hvað þungum 

Virðulegi forseti. Mál tæplega eitt hundrað aldraðra einstaklinga sem lokið hafa meðferð á Landspítala og eru á bið eftir plássi á hjúkrunarheimili verðskuldar að vera rætt hér á Alþingi. Meginatriði málsins eru að mínu mati eftirfarandi: Þrátt fyrir aukin úrræði í heimahjúkrun og fjölgun hjúkrunarrýma á höfuðborgarsvæðinu, m.a. með opnun 50 rúma hjúkrunardeildar á Vífilsstöðum fyrir réttum tveimur árum, hefur öldruðum sem eru inniliggjandi á Landspítala og bíða eftir plássi á hjúkrunarheimili, lítið fækkað. Aðbúnaður á sjúkrahúsum er ólíkur því sem býðst á hjúkrunarheimilum. Hátæknisjúkrahús er ekki ætlað til langlegu og gefur ekki sömu möguleika til persónulegs rýmis og næðis sem fylgir fastri búsetu á hjúkrunarheimili. Bið eftir hjúkrunarheimili reynist bæði þeim öldruðu og fjölskyldum þeirra mikil raun. Kostnaður við umönnun aldraðra á sjúkrahúsum er margfaldur á við kostnað við vist þeirra á hjúkrunarheimili. Landspítalinn hefur eingöngu forgang að plássum fyrir skjólstæðinga sína á Sóltúni og á Vífilsstöðum. Þetta þýðir gróft áætlað um 40–50 pláss á ári miðað við meðaltal rýma sem losna á hverju ári. Þetta dugar skammt. Öldrunarstofnanir eru að mestu reknar fyrir opinbert fé. Það er skoðun mín að heilbrigðisyfirvöld geti í krafti þess samið við öldrunarstofnanir á Reykjavíkursvæðinu um forgang þeirra sem eru inniliggjandi á Landspítala í þau pláss sem losna. Slík ráðstöfun er þjóðhagslega hagkvæm, hún er til hagsbóta fyrir viðkomandi einstaklinga og gefur Landspítala möguleika á að þjóna fleiri öldruðum, t.d. með hvíldarinnlögnum og endurhæfingu þeirra sem nú eru heima og bíða úrlausnar í sínum málum. Virðulegi forseti. Í lokin get ég ekki látið hjá líða að benda á ábyrgð borgaryfirvalda í þessu máli. Milli 300 og 400 aldraðir Reykvíkingar eru á bið eftir plássi á hjúkrunarheimili. Þótt ríkið greiði að mestu uppbyggingu og rekstur öldrunarstofnana þá er það á ábyrgð sveitarfélaga að hafa frumkvæði að byggingu öldrunarstofnana enda liggja upplýsingar hjá þeim um þarfir íbúa til samfélagslegrar þjónustu. Viðverandi biðlistar eftir hjúkrunarrými eru svartur blettur á áherslum 

Virðulegi forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir að taka þetta mál til umræðu á Alþingi. Góð þjónusta við aldraða á að vera einn af hornsteinum velferðarsamfélags okkar. Vissulega er öldruðum veitt margs konar þjónusta en þó er margt sem betur má fara. Við í Frjálslynda flokknum höfum ávallt lagt áherslu á að sjónarmið eldri borgara séu virt þegar úrræða er leitað og að efla þurfi heimahjúkrun og félagslega heimaþjónustu til að gera þeim sem það kjósa kleift að búa heima sem lengst. Virðulegi forseti. Af þeirri umræðu sem farið hefur fram hér í dag er ljóst að mikilvægt er að taka í notkun ný hjúkrunarrými til að leysa vanda þeirra sem bíða útskriftar á spítölum og eru í brýnni þörf fyrir hjúkrunarvist. Allt of margir sjúklingar dvelja á Landspítalanum. Læknismeðferð þeirra er lokið og þeir komast ekkert annað vegna skorts á hjúkrunarrýmum. Yfirstjórn öldrunarmála er ekki á einni hendi hér á landi og þessi málaflokkur er að sumu leyti dæmigerður fyrir verkaskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga þar sem framkvæmd verkefna skarast iðulega. Ríkið tekur til að mynda sjúkrahúsin og á vegum sveitarfélaga er víðast boðið upp á félagsstarf, heimsendingu á mat, aðstoð við heimilishald auk margvíslegrar annarrar félagsþjónustu. Þessi þjónusta léttir undir með fólki, eykur öryggiskennd og gerir fólki kleift að búa lengur í heimahúsum en ella væri mögulegt. Það hefur líka verið hlutverk sveitarfélaga að reisa og reka hjúkrunarheimili en þau verða þó ekki reist nema með samþykki heilbrigðisráðuneytis, og þegar hjúkrunarheimilið er risið þarf rekstrarfé úr ríkissjóði og það hefur iðulega verið naumt skammtað. Þannig hefur rekstrarvandi sett mark sitt á starfsemi hjúkrunarheimila. Það er því ekki óeðlilegt að fólk hverfi til betur launaðra starfa sem bjóðast og allir vita að lág laun hafa valdið starfsmannaeklu og tíðum mannaskiptum á öldrunarstofnunum sem er óæskilegt þegar um svo viðkvæma starfsemi er að ræða. Þó er rétt að geta þess að mikil hjálp hefur orðið með tilkomu erlends starfsfólks í þessar umönnunarstéttir 

Frú forseti. Ef guð lofar munum við eldast. En stundum er eins og sú staðreynd sé sumum hulin. Málefni eldri borgara hafa lengi verið í ólestri, hvort sem litið er til kjaramála þeirra, möguleika þeirra á atvinnuþátttöku eða búsetuúrræða. Í þessum málaflokki blasa hins vegar við skynsamlegar lausnir en við framkvæmum þær ekki. Það vita allir að heimahjúkrun borgar sig. En af hverju er hún ekki aukin meira? Það vita allir að þriðjungur eldri borgara lifir á 100 þús. kr. eða minna. En af hverju er ekkert gert í því? Það vita allir að 400 eldri borgarar eru í brýnni þörf eftir hjúkrunarrýmum. En af hverju er það ekki leyst? Það vita allir að tæplega 90 manns liggja nú á Landspítalanum sem eiga þar ekki heima. Hér er um að ræða fólk sem hefur lokið meðferð á spítalanum og bíður eftir öðrum úrræðum sem bæði henta því betur og eru ódýrari. Rúmið á spítalanum kostar um þrisvar sinnum hærri upphæð en rúm á hjúkrunarheimili. Enn ódýrara er að gefa fólki kost á að vera sem lengst heima hjá sér með heimahjúkrun. Það er sömuleiðis mikil skerðing á lífsgæðum þessa fólks að láta það vera mánuðum saman, og jafnvel ár, inni á spítala þar sem mikil truflun er, enda er gengið inn á stofur þessa fólks svo nemur tugum skipta á hverjum degi, eins og fulltrúar frá Félagi eldri borgara sem komu á fund þingflokks Samfylkingarinnar í gær staðfestu. Spítalinn hefur enga aðstöðu fyrir langdvöl eða einhvers konar afþreyingu því að spítalinn er einfaldlega ekki hugsaður fyrir þetta fólk - og það sjá allir. Með því að bjóða þessu fólki upp á aðra þjónustu spörum við bæði fjármagn og komum betur fram við eldri borgara. Frú forseti. Nú er bara að framkvæma.

Frú forseti. Meginatriði þessa máls er það að of margir aldraðir bíða allt of lengi í hjúkrunarrými eftir að útskrifast. Þetta fólk nýtur auðvitað mjög góðrar þjónustu starfsfólks Landspítalans. En Landspítalinn sem sjúkrahús er bara ekki hugsaður til langdvala. Það skortir alveg þann heimilisbrag sem þarf að vera. Það skortir nægilegt rými og aðstöðu fyrir aðstandendur til að heimsækja þá öldruðu sem þarna dveljast. Við í meiri hluta heilbrigðisnefndarinnar lögðum áherslu á þetta í áliti okkar með fjárlagafrumvarpinu. Við lögðum mjög ríka áherslu á að brýnt væri að tryggja viðunandi úrræði fyrir þá sem hafa lokið sérhæfðri bráða- og endurhæfingarmeðferð á Landspítalanum og að tryggja þyrfti þeim viðeigandi úrræði þar sem þeir fá umönnun og hjúkrun við hæfi. Það þyrfti að fjölga vistrýmum á höfuðborgarsvæðinu þar sem framboð rýma er minnst ef miðað er við fjölda aldraðra. Þetta þyrfti að gera til viðbótar annarri þjónustu og öðrum úrræðum sem hafa verið efld eins og heimahjúkrunin og fjölgun rýma fyrir hvíldarinnlagnir. Þetta snýst ekki bara um mannúð. Þetta snýst um að tryggja öldruðum, sjúkum Íslendingum þann aðbúnað sem þeir eiga skilið. Mig langar að geta í þessu samhengi - einn hv. þingmaður gerði það á undan mér, þó ætla ég aðeins að leiðrétta hann samkvæmt tölum Ríkisendurskoðunar - að kostnaðurinn við legurýmið á Landspítalanum er talinn helmingi meiri, það er þó ekki meira, en það eru hagkvæmnisrök fyrir þessu til viðbótar mannúðarsjónarmiðunum. Ríflega 100 manns biðu í nóvembermánuði síðastliðnum. Þeir eru 89 núna svo að við virðumst vera á réttri leið. En góðu fréttirnar í þessu öllu saman eru þær að þessi vandi á brátt að vera að baki þegar búið verður að reisa og taka í notkun þessi tvö hjúkrunarheimili, annars vegar á Lýsislóðinni og hins vegar í Sogamýrinni, sem verður gert. Þegar þau hafa tekið til starfa er þessi vandi að baki. Það eru góðu fréttirnar í þessu máli.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir að taka þetta brýna málefni til umræðu utan dagskrár. Þessi umræða, sem er ekki ný af nálinni, er jafnan nokkuð mótsagnakennd. Annars vegar er öllum ofarlega í huga það sem vel er gert á sjúkrastofnunum gagnvart öldruðu fólki. Allir eru sammála um framlag þess fólks sem þar starfar, hve lofsvert það er og þakkarvert. Hins vegar eru brotalamirnar í kerfinu. Þær tíundaði hv. málshefjandi ágætlega, m.a. aðbúnað fólks sem er oft margt saman í herbergi. Það hefur einnig komið fram hjá öðrum sem hafa tekið þátt í umræðunni að sjúkrahús eru ekki hugsuð sem íverustaðir, hvað þá heimili fólks til langs tíma. Hins vegar er á það að líta að sumir einstaklingar eru á mörkum þess að þurfa að vera á sjúkrahúsi og á hjúkrunarstofnun. Þar verður mér hugsað til Landakots, svo að dæmi sé nefnt, þar sem bærilega og mjög vel er búið að fólki. Margir eru á þessum markalínum. Og síðan er hitt, önnur brotalöm, sem er aðbúnaður og kjör starfsfólksins sem eru svo hrakleg að það er erfitt að ráða fólk til starfa, og álagið mjög mikið. En hvers vegna teppist fólk á sjúkrahúsum til langs tíma? Það er margt sem veldur því. Í sumum tilvikum er um að ræða skort á rýmum á hjúkrunarheimilum en oftar er það mannekla á þeim stöðum. Það er t.d. að gerast núna og þar erum við aftur komin að kjörunum. Í þriðja lagi er það sem mér heyrist allir vera sammála um líka, ófullnægjandi heimahjúkrun. Hana þarf að stórefla og ég tek undir það sem fram hefur komið 

Hæstv. forseti. Ég vil nota þennan stutta tíma minn til að hrósa hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir tillögur um uppbyggingu heildrænnar öldrunarþjónustu í Hafnarfirði sem ég tel afar merkilegar og til mikillar fyrirmyndar, fyrirkomulag sem fleiri sveitarfélög ættu að taka upp. Það er ljóst að aldraðir vilja búa heima hjá sér sem lengst og þeir vilja búa við eðlilegt heimilislíf og að þeir finni til öryggis í öllu sínu daglega lífi. Þá þarf fjölbreytt úrræði. Eins og gert er ráð fyrir í þessum ágætu tillögum verður aukin heimahjúkrunarþjónusta þar allan sólarhringinn eftir þörfum og dagvistarrýmum fjölgað, félagsleg heimaþjónusta efld og upplýsingaþjónusta bætt við aldraða um þjónustutilboð og réttindi þeirra. Í þessum tillögum er einnig gert ráð fyrir samþættingu heimahjúkrunar og félagslegrar heimaþjónustu með sameiginlegri faglegri stjórn. Þetta hefur verið gert með góðum árangri á Höfn í Hornafirði. Með því hafa sparast mörg hjúkrunarrými og fólk hefur getað verið miklu lengur heima hjá sér. Við verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga er þetta einn mikilvægasti málaflokkurinn sem ég tel að eigi að vera hjá sveitarfélögunum vegna nærþjónustu við íbúana. Það er svo mikil skörun verkefna og flókið fyrirkomulag sem gerir hinum öldruðu erfitt fyrir. Það er erfitt fyrir þá að leita sér upplýsinga um rétt sinn og þjónustu, hvaða úrræði standi þeim til boða og hvar þau sé að fá. Það er afskaplega mikilvægt að þessi málaflokkur sé á einni hendi, hvort sem það er hjá sveitarfélögum, sem ég tel að ætti að vera, eða hjá ríkinu. Aðalatriðið er að einhver hafi yfirsjón og beri ábyrgð á málaflokknum þannig að fólk þurfi ekki að hrekjast mikið á milli staða.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir að koma með þetta mál inn í sali Alþingis. Sá vandi sem hér er ræddur er fjölþættur og snýr bæði að ríki og sveitarfélögum. Aldraðir eru ekki einsleitur hópur með sömu þarfir enda spanna aldraðir aldursbil allt að hundrað ára aldri. Að sjálfsögðu er um að ræða misleitan hóp einstaklinga með mismunandi lífsviðhorf. Hér hefur mönnum orðið tíðrætt um vanda hjúkrunarheimila en rétt er að minna á að hjúkrunarheimilin eiga ekki að vera markmið í sjálfu sér, heldur lausn þegar önnur úrræði þrýtur. Meðan heilsan leyfir eiga aldraðir eins og aðrir fá að velja sér þann lífsmáta sem veitir þeim mesta lífsfyllingu. Flestir kjósa að dvelja á eigin heimilum eins lengi og kostur er og þurfa oft ekki mikla aðstoð til þess. Aðrir þurfa meiri aðstoð og þá ber okkur skylda til að sjá til að þeir hafi val. Það er ekki þar með sagt að hjúkrunarheimili séu eina lausnin. Það hefur sýnt sig að þjónustuíbúðir með markvissri þjónustu hafa minnkað þörfina fyrir innlögn á hjúkrunarheimili. Slíkar þjónustuíbúðir hafa sannað gildi sitt með því að gera fólki kleift að búa sem lengst sem sjálfstæðir og sjálfráða einstaklingar en njóta um leið þess öryggis sem þjónustan veitir. Það þarf því jöfnum höndum að efla hjúkrunarheimilin til að mæta eftirspurn og stuðla að eflingu annarra úrræða sem hægt er að sníða að þörfum hvers og eins til að fólk geti búið heima eins lengi og kostur er. Þess vegna ber að fagna því sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur lýst yfir varðandi þróun heimilisins að Sólvangi í Hafnarfirði og þá aðstöðu sem þar á að koma upp. Það er framfaraspor.

Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu og hæstv. ráðherra svörin sem staðfesta hið óviðunandi ástand sem ég lýsti í ræðu minni áðan. Forseti Íslands sagði í áramótaávarpi sínu til þjóðarinnar: „Það er til marks um siðmenningu hverrar þjóðar hvernig hún býr öldruðum ævikvöldið og gerir þeim kleift að njóta áranna sem eftir eru.“ Ég tek undir það. Ástandið eins og það er nú gefur stjórnvöldum hér ekki háa einkunn og við því verður að bregðast. Hér er bæði verið að fara illa með gamalt fólk og fjármuni. Ekki er hægt að kenna R-lista um að nefskattur til þessarar þjónustu hefur ekki skilað sér. Það er ákveðið hér, í þessum sölum af ríkisstjórnarmeirihlutanum. 89 aldraðir hjúkrunarsjúklingar í fokdýrum spítalarúmum eru fastir inni á spítalanum og sex hafa verið þar í a.m.k. ár. Það staðfesti hæstv. ráðherra. 89 bíða, þar af eru 62 á öldrunarlækningadeild og þriðjungur á ýmsum öðrum bráðadeildum, í dýrum sjúkrarúmum án þjónustu við hæfi. Það gerir það að verkum að fólk sem er læknisþurfi fær ekki pláss, bíður úti í bæ, kemur inn sem bráðasjúklingar og bíður svo jafnvel inni á spítalanum eftir viðunandi læknisþjónustu. Helmingur öldrunarsjúkrarúma er tepptur, eða tæplega það. Á öldrunardeildinni eru 145 rúm og þar af eru 62 teppt af fólki sem er að bíða eftir útskrift. Það verður að gera eitthvað í málunum, efla heimaþjónustu við aldraða, koma á sjúkrahústengdri heimaþjónustu og fjölga fjölbreyttum úrræðum, eins og á að gera t.d. í Hafnarfirði. Ég fagna þeirri leið. Við verðum að sýna öllu fólki sóma á ævikvöldinu, og þessi framkoma við gamalt fólk á síðustu æviárunum er auðvitað til háborinnar skammar. Úrbætur eru í sjónmáli, sagði hæstv. ráðherra, en þangað til býr gamalt fólk inni á spítalanum við 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir málefnalegar og góðar umræður um þetta mikilvæga mál. Í þessum málaflokki, eins og svo mörgum öðrum, má alltaf gera betur. Það er einnig rétt að halda því til haga sem vel hefur verið gert. Í fyrsta lagi fá aldraðir, þó að þeir þurfi að bíða eftir hjúkrunarheimilisvist, mjög góða þjónustu eins og fram hefur komið, sem Landspítalinn veitir. Í öðru lagi hefur verið tekið á á þessu sviði og fyrir ári var komið upp 20 rúma deild á Landakoti. Aldraðir sem bíða á Landspítalanum eftir hjúkrunarheimilum hafa forgang að Vífilsstöðum og Sóltúni. Við í heilbrigðisráðuneytinu höfum ávallt lagt á það áherslu við forstöðumenn hjúkrunarheimila að þeir taki tillit til Landspítalans þegar þeir taka inn nýtt fólk. Ég legg sérstaklega á það áherslu, sem reyndar hefur komið fram í máli margra ræðumanna hér, að efla þurfi heimaþjónustuna. Við erum hér í stóru verkefni að samþætta heimaþjónustu borgarinnar og heimahjúkrun. Það þarf að ljúka því verkefni og efla heimahjúkrunina. Ég fagna mjög því samkomulagi sem tókst í Hafnarfirði um heimaþjónustu. Það finnst mér merkur þáttur í þeirri skýrslu sem samstarfsnefnd okkar þar skilaði, efld heimaþjónusta og heimahjúkrun. Það þurfum við að efla enda heyri ég á hv. ræðumönnum að menn eru sammála um þennan þátt málsins. Ég sé ekki að mikið beri á milli um aðferðir og vissulega eru margs konar aðgerðir í gangi til að sporna við óhagræði og auka þjónustu við aldraða.

Hæstv. forseti. Sú umræða sem hefur farið hér fram í morgun og í dag um sveitarstjórnarmálin er mjög gagnleg og skýrslan sem við þingmenn höfum fengið í hendur er líka gagnleg. Það er hárrétt sem hér hefur komið fram að það er upplýsandi, bæði fyrir þing og þjóð, að svona umræða fari hér fram, helst árlega. Það er vissulega ástæða til að hún fari fram því að hér í þessum sölum er einmitt uppspretta margra þeirra vandamála sem eru í sveitarstjórnarmálum og hafa verið í gegnum tíðina. Það er vegna þess að menn hafa ekki haft framsýni í sölum Alþingis til að búa sveitarstjórnum og sveitarfélögum í landinu þá umgjörð sem gæti skilað bestum árangri. Auðvitað hafa menn viðurkennt þetta, viðurkennt að taka þyrfti á þessum málum en menn hafa svo sem ekki komist miklu lengra en það. Það hefur ekki verið tekið á þeim málum sem skipta þarna miklu, sem varða starf sveitarfélaganna, hlutverk þeirra og skipulag. Það má segja að menn hafi talað töluvert en framkvæmt lítið. Það er líka tvískinnungur í umræðunni, afskaplega óheppilegur tvískinnungur. Menn hafa talað um lýðræði og belgt sig út með því að það væri eitthvert óskaplegt lýðræði fólgið í því að menn hefðu einhvers konar neitunarvald um það að gera sveitarfélögin öflug og stærri. Það neitunarvald er núna miðað við 50 íbúa lágmarkið, getur þess vegna verið meiri hluti upp á kannski rúmlega 20 manneskjur sem ræður því að ekki verður af sameiningu sveitarfélaga. Þetta er mjög undarlegt lýðræði og Alþingi Íslendinga ætti ekki að standa að því að halda því að fólki að lýðræðislínan liggi þarna. Hún hlýtur að liggja annars staðar. Á Alþingi Íslendinga hafa menn það hlutverk að ákveða hvar þessi lína á að liggja. Ég held að hún eigi að taka mið af því að íbúunum sé veitt sem best þjónusta, fengist sé við það að þeir sem eiga saman atvinnu- og þjónustusvæði axli líka sameiginlega ábyrgðina af því að reka sveitarfélögin. Alþingi hefur í mörgum tilfellum orðið til þess að reka fleyg á milli íbúa með ákvörðunum um hluti eins og að setja niður verksmiðjur og orkuver eða með því að fara út í framkvæmdir sem hafa fært fámennum sveitarfélögum fjármuni. Önnur sveitarfélög sem eru kannski í nágrenninu hafa ekki hlotið tekjur af þessum ákvörðunum og í framhaldi af því hefur ástandið orðið þannig að ekki hefur verið við það komandi að ræða sameiningu þeirra sveitarfélaga sem í hlut eiga, einfaldlega vegna þess að sumir fá peninga í vasann en aðrir ekki. Í langflestum tilfellum er þetta vegna þess að ríkið hefur tekið þessar ákvarðanir. Síðan höfum við horft upp á skipulagsslysin verða ár eftir ár. Vítin eru til að varast þau, menn geta t.d. horft hér á höfuðborgarsvæðið, hvernig svefnbæir sem hafa nýtt sér þjónustuna, t.d. hér í borginni, hafa vaxið og dafnað og út frá þessu hefur orðið til óhagkvæmni. Menn byggja t.d. miðbæi út um allt. Núna er í uppsiglingu skipulagsslys við Akrafjallið. Það er gott dæmi um að menn hafa ekki gætt að sér í þessu, þar voru fjórir hreppar sem samtals eru með rúmlega 500 manns. Eftir öll þessi ár og eftir fjölmargar sameiningarkosningar komust þeir að þeirri niðurstöðu að nú ættu þeir að sameinast. Þetta er svo fyrsta verkefnið, að samþykkja í þessu 500 manna sveitarfélagi að fara í nýja byggð sem liggur á mörkum þessa byggðarlags og Akraneskaupstaðar. Þessi byggð á að hýsa 400 manns. Í þessu sveitarfélagi er rekinn grunnskóli uppi í Leirársveit og á undanförnum árum hefur það verið helsta hlutverk sveitarsjóðs Innri-Akraneshrepps t.d. að borga fyrir flutning á börnum upp í þennan skóla. Þessir litlu hreppar, eins og þingmenn vita, hafa farið með nánast alla sína fjármuni, alveg upp í 90%, í það að borga fyrir skólaþjónustuna. Ábyrgðin á þessu liggur í sölum Alþingis. Skilaboðin sem voru gefin hér í kringum það átak sem hæstv. félagsmálaráðherra hældi sér af í morgun voru þau að lýðræðislínan lægi við 50 manns, það ætti að viðhalda fyrirkomulagi eins og ég er að lýsa hér. Hvað gerir svo Jöfnunarsjóður sveitarfélaga? Hann borgar t.d. í þessu tilfelli flutninginn á börnunum yfir hlaðið á Grundaskóla á Akranesi upp í sveit, og börnin verða að sitja í bílunum og fara þessa leið í skólann sinn. Það er ekki næsti skóli, það er ekki skólinn sem er í 500 m fjarlægð. Nei, nei, það er skólinn sem er uppi í sveit. Á sama tíma heimta menn norður í Svarfaðardal að fá að skilja sig frá því sveitarfélagi sem samþykkt var að þeir yrðu hluti af vegna þess að þar var verið að leggja niður skóla og þurfti að keyra börnin eins og helminginn af þeirri leið sem ég er að lýsa í skóla inn á Dalvík. Það vekur líka upp spurninguna: Hvernig stendur á því að lýðræðislínan liggur bara í aðra áttina? Af hverju eru menn á þeirri skoðun að lýðræðislínan við 50 íbúa markið liggi bara þegar um það ræðir að sameina eigi sveitarfélög en ekki þegar mönnum líkar illa og mundu vilja skiljast í sundur? Nei, það má náttúrlega ekki, það gæti ekki gengið, þá sjá menn hætturnar alls staðar. Einhver blokkin gæti tekið upp á því að heimta sjálfstæði sem segir auðvitað sitt um það hvers konar fyrirkomulag þetta er. Ég verð að segja eins og er að ég get ekki verið kátur yfir þessu. Umræðan á fyrst og fremst heima hérna. Það er ekki hægt að sakast við fólkið í þessum litlu sveitarfélögum. Hún á heima hérna, þessi umræða. Hérna eiga skipulagsslysin upptök sín. Hérna liggur ábyrgðin á því að umræðan fyrir síðasta sameiningarátak snerist um það að þetta væri lýðræðið í landinu, lýðræðið væri fólgið í því að menn ættu að kjósa um þetta. Auðvitað er þetta ekki í lagi. Með þeirri aðgerð sem síðast var farið í er að mínu viti verið að fresta verulega umbótum á sviði sveitarstjórnarmála. Ég er svo sannarlega á þeirri skoðun að sveitarfélögin þurfi að stækka og eflast og þangað þurfi að flytja verkefni. Það þarf að vera hægt að sjá til þess að sveitarstjórnarmennirnir hafi möguleika til að sinna starfi sínu vel. Mörg þessara sveitarfélaga geta ekki einu sinni borgað fólki fyrir að standa í þessu félagslega starfi. Þau þurfa að eflast af svo fjölmörgum ástæðum, þessi sveitarfélög í landinu. Hvað byggðamál varðar er efling og stækkun sveitarfélaganna eitthvert alnauðsynlegasta málið sem hægt er að ganga fram í. Það er alveg skelfilegt að menn skuli hafa klúðrað því tækifæri sem var fólgið í þessu átaki sem hæstv. ráðherra stóð fyrir og ríkisstjórnin. Það þýðir ekkert að koma í sali Alþingis og halda því fram að þetta hafi, jú, einhver áhrif eftir á. Jú, kannski hefur það einhver áhrif en það hefði verið hægt að gera miklu betur. Þetta seinkar þeim möguleikum sem voru fyrir hendi. Sú leið sem hæstv. ráðherra nefndi, að lítil sveitarfélög ættu að kaupa þjónustu af öðrum sveitarfélögum, svoleiðis mætti ná einhverri hagræðingu, lýsir bara þeim vandræðagangi sem er uppi. Það vantar bein í nefið á þeim sem eiga að vera hér í forustu. Til hvers eiga sveitarfélög að hafa sjálfstæði og vera svona smá ef þau eru svo vesöl að þau geta ekki veitt þjónustuna? Hvernig ætla menn að ramma inn sveitarfélög í landinu ef það eru ekki þjónustusvæðin? Hvað á þetta að þýða? Ég segi alveg eins og er að mér finnst þetta ekki boðleg umræða, mér finnst þetta ekki koma til greina. Hér í sölum Alþingis eiga menn að bera ábyrgð á því að sveitarfélög í landinu geti veitt þjónustuna. Ef niðurstaðan er sú, sem virðist vera breið pólitísk sátt um, að þjónustuna eigi að auka, hún eigi að verða meiri, það eigi að flytja fleiri verkefni til sveitarfélaganna. Ef menn eru búnir að segja A þá eiga menn líka að segja B. En A og B á ekki að gilda um mismunandi sveitarfélög, A og B á að gilda um framkvæmd ríkisvaldsins til að gera sveitarfélögunum þetta kleift, ekki að búnar verði til tvær sortir af sveitarfélögum. Ég er ekki þar með að segja að ekki megi byrja að flytja einhver verkefni til sveitarfélaga sem geta tekið við þeim en menn verða að hysja upp um sig buxurnar í þessu máli og sjá til þess að sveitarfélögin í landinu geti tekið við þeim verkefnum sem eiga að fara þangað. Úr því sem komið er tel ég að hæstv. félagsmálaráðherra eigi að setja af stað vinnu, setja niður nefnd, ekki nefnd sem eigi að skila strax heldur nefnd sem fái það verkefni að vinna vel og vandlega að landakorti fyrir sveitarfélögin í landinu. Það landakort ætti að leggja fyrir Alþingi eftir einhver ár, ég ætla ekki að segja hvenær. Umræðan þarf sennilega að halda svolítið áfram og menn þurfa svolítið að fá að gleyma dellunni sem var í gangi í kringum þetta sameiningarferli þar sem menn komu því kirfilega að hjá fólki að lýðræðið í landinu snerist um að menn væru 50 í sveitarfélögum. Það er ekki eitthvað sem menn geta snúið til baka með á auga lifandi bragði en það er nauðsynlegt að umræðan fari fram um þessi mál og ég skora á hæstv. félagsmálaráðherra að láta nú verða af því að setja nefnd í það að hugsa sveitarfélögin út frá þjónustusvæðum, atvinnusvæðum, landafræðinni - það segir okkur að það getur þurft að styðja við bakið á veikustu sveitarfélögum sem þannig eru í sveit sett að þau geti ekki orðið nógu stór til að standa undir verkefnunum. En menn hljóta með glöðu geði að koma til liðs við þau sveitarfélög sem þannig stendur á fyrir. En það er erfitt að sætta sig við að menn skuli þurfa að bíða svo lengi eftir endurbótunum sem raun ber vitni og ég segi fyrir mig að mér finnst full ástæða til að draga athyglina að því hve loppið ríkisvaldið hefur verið í þessum málum og hvar ábyrgðin liggur á því ástandi sem er. Ég held að við höfum glatað miklum verðmætum í gegnum tíðina vegna alls konar skipulagsslysa og vegna þess að fólk hefur ekki fengið þá þjónustu í sveitarfélögum sem það hefði annars fengið ef þau hefðu verið öflugri og sterkari. Við höfum verið að tapa í baráttunni um byggð á landsbyggðinni, m.a. vegna þess að sveitarfélögin þar hafa verið veik og vesöl og framtíðin þarf að vera betri. Í henni þurfa að vera öflug sveitarfélög og ég skora á hæstv. ráðherra að koma af stað verkefni sem heitir „Framtíðarsveitarfélag á Íslandi“. Það er ekki verkefni sem hægt er að ljúka alveg á næstunni, það þarf að taka sér tíma í það. Því miður hefur málið tafist.

Virðulegi forseti. Ég tel það þarfa nýbreytni að leggja fyrir þingið skýrslu um sveitarstjórnarmál og taka hana til almennrar pólitískrar umræðu. Umræðan í dag hefur sýnt að það er ýmislegt sem þingmenn hafa fram að færa í þessum málaflokki. Skýrslan sem við höfum fyrir framan okkur er að mínu viti reyndar fremur stöðuskýrsla en pólitísk yfirlýsing um stefnumörkun. Þó að auðvitað sé hægt að finna hluti í skýrslunni sem lúta að hinu síðara er hún fyrst og fremst stöðuskýrsla og ágæt sem slík. Ég held hins vegar að það væri skynsamlegt að huga að því í framhaldinu að semja slíka pólitíska yfirlýsingu eða stefnumörkun þar sem fram koma ákveðnar hugmyndir og tillögur frá ríkisstjórninni um hvernig menn vilja vinna að því að þessi málaflokkur þróist og breytist. Það er svo sem vel þekkt erlendis að setja fram skýrslur af þessum toga. Sumar eru kallaðar hvítbækur eða hvítskýrslur eftir því hvers eðlis þær eru. Kannski getum við kallað hana hvítbók sem hér er, hún er hvít, og þá mættum við kannski segja að stefnuskýrsla, ef hún kemur, gæti verið grænbók og hún yrði höfð í grænum lit þannig að við tökum kannski að þessu leytinu upp  Það sem ég vildi kannski drepa á í framlagi mínu til þessarar umræðu eru nokkur atriði sem lúta að kosningum til sveitarstjórnarstigsins, tekjustofnum, hlutverki sveitarstjórnarstigsins, eftirliti með því og stærð sveitarfélaganna. Hvað varðar kosningar til sveitarstjórnarstigsins er bent á það í skýrslu ráðherra að sveitarstjórnarstigið sé hluti af framkvæmdarvaldinu. Ég held að formlega séð sé það rétt skilgreint. Ég er a.m.k. í meginatriðum sammála henni en rifja þó upp að á það hefur verið bent, m.a. í grein sem Sigurjón heitinn Pétursson skrifaði fyrir um það bil 20 árum, að eðli sveitarstjórnarstigsins væri, vegna kosninga til þess, blandað stig og bæri nokkurn keim af löggjafarvaldinu líka. Þar sem um beina almenna kosningu er að ræða til sveitarstjórnarinnar, rétt eins og til Alþingis, hafi sveitarstjórnarmenn svipað pólitískt umboð og alþingismenn og að því leytinu til séu þeir í svipuðum stöðum og löggjafarvaldið þó að verkefni þeirra séu að formi til, og að mestu leyti efni til, tengd framkvæmdarvaldinu. Við sjáum að sveitarstjórnarmenn taka oft fyrir á fundum sínum í sveitarstjórnum og í byggðaráðum málefni sem heyra að formi til ekki undir sveitarstjórnir, eins og samgöngumál, stjórn fiskveiða og sjávarútvegsmál eða annað sem mönnum finnst brýn ástæða til að leggja áherslu á. Sveitarstjórnarmenn líta þá svo á að þeir séu kjörnir fulltrúar almennings í sínu sveitarfélagi og tali fyrir hönd hans, jafnvel í málum sem að formi til heyra ekki undir sveitarstjórnirnar. Við fáum oft erindi af þessum toga og ég verð ekki var við annað en að framkvæmdarvaldið, þ.e. ráðherra og þingmenn, viðurkenni þessa stöðu sveitarstjórnarmanna þegar hún kemur upp, taki við erindunum, ræði við þá sem fulltrúa íbúa sveitarfélagsins og leitist við að bæta úr eftir því sem hægt er. Ég held að við ættum að skoða svolítið fyrirkomulag kosninganna. Ég held að við ættum að nota sveitarstjórnarstigið til að fikra okkur áfram með breytingar á kosningafyrirkomulaginu. Við erum í kosningum, bæði til sveitarstjórna og Alþingis, komin út í mjög stíft pólitískt flokkakerfi. Það má heita að öll þau einkenni sem lengi hafa verið í íslensku kosningakerfi til persónukjörs hafi verið þurrkuð út á tveimur síðustu áratugum eða svo. Við skulum t.d. rifja upp að kosningar til Alþingis voru lengi vel persónukosningar, einmenningskjördæmi eða tvímenningskjördæmi, og það er ekki fyrr en 1959 sem menn taka upp hreint hlutfallskerfi. Síðan hefur það þróast og er orðið mjög rígbundið flokkaframboðskerfi. Svipað má auðvitað segja um sveitarstjórnirnar. Ég held að við þurfum að fikra okkur dálítið út úr þessum farvegi. Ég held að menn ættu að skoða möguleika á því í fyrsta lagi að opna fyrir möguleika kjósandans til að raða á framboðslista þannig að hann raði upp þeim fulltrúum framboðsins sem hann vill kjósa og við leggjum þá í raun og veru niður prófkjörin eða innanflokksaðferðirnar við að raða upp. Í öðru lagi gætum við gengið jafnvel lengra og gert kjósandanum kleift að búa til sína eigin sveitarstjórn úr hópi allra þeirra sem bjóða sig fram. Við getum haft tvo möguleika á því, annars vegar að kjósandinn velji flokk eða lista, raði síðan saman sveitarstjórn með nöfnum og hafi heimild til að velja úr öllum frambjóðendum. Síðan fær hver listi fulltrúafjölda í samræmi við atkvæðamagn þannig að menn mundu raða inn fulltrúum í samræmi við það. Hinn kosturinn væri að hafa þetta algerlega persónubundið en ekki bundið við flokkaframboð og þá mundu þeir fara inn í sveitarstjórn sem væru valdir af kjósendum. Þá væru þeir farnir að nálgast dálítið mikið óhlutbundið kosningakerfi. Annar möguleiki sem ég sé í þessu, ef menn sjá ekki leið til að fara inn á þessa braut, er kannski að horfa til gamalla hugmynda. Á það er bent í skýrslunni að sveitarstjórnarstigið sé hluti af framkvæmdarvaldinu. Rifjum það upp að fyrir rúmum 20 árum var framboð til alþingiskosninga sem lagði áherslu á að framkvæmdarvaldið væri kosið beinni kosningu, þ.e. það væri þá forsetinn, oddviti ríkisstjórnarinnar, sem væri kosinn og hann mundi síðan velja aðra ráðherra með sér. Kosningar til framkvæmdarvaldsins yrðu teknar upp, ekki bara löggjafarvaldsins og þingflokkar þess mundu síðan kjósa ríkisstjórnina, heldur yrði ríkisstjórnin sjálf kosin beint. Þetta er þekkt erlendis eins og t.d. í Frakklandi og það er svipað kerfi, kannski ekki eins en svipað, í Bandaríkjunum. Þá mætti hugsa sér að opna fyrir val á helstu valdamönnum sveitarstjórnarstigsins sem eru ekki bara sveitarstjórnarmennirnir heldur bæjarstjórarnir þannig að menn gætu kosið bæjarstjóra eða kosið sveitarstjórnarmennina inn í ákveðin embætti. Kjósandinn hefði þannig meira val og þegar hann velur hvern hann vill fá inn í sveitarstjórn gæti hann líka sagt: Ég vil fá þennan mann til að stjórna félagsmálunum eða þennan mann til að vera bæjarstjóri. Kjósandinn fengi þá að ráða meiru en bara að velja þá sem sitja í sveitarstjórninni, líka þá sem fara með ákveðin embætti, hvort sem það er embætti bæjarstjóra eða embætti formanns eða oddvita í málaflokki. Þetta held ég að menn ættu að skoða til að reyna að brydda upp á breytingum í kosningafyrirkomulaginu til að auka valfrelsi kjósandans, til að auka áhrif hans á það sem tekur við eftir að kosningum lýkur. Í öðru lagi mætti styrkja sveitarstjórnarlöggjöfina með því að setja inn ákvæði, frekar en nú er, um almenna atkvæðagreiðslu um einstök mál rétt eins og við erum að tala um við endurskoðun stjórnarskrárinnar, þ.e. um það hvernig almenningur getur komið að ákvörðun einstakra mála á milli alþingiskosninga. Ég nefni þessi atriði sem mér finnst að menn ættu að velta fyrir sér og setja fram hugmyndir um til breytinga á í þá veru að auka áhrif og valfrelsi kjósandans frá því sem nú er. Í öðru lagi varðandi kosningar í ljósi nýafstaðinna prófkjara í Reykjavík sem er svo stórt sveitarfélag að prófkjör þar verða mjög umfangsmikil og kostnaðarsöm. Það hefur verið dregið fram í fréttum að kostnaður við prófkjör einstakra frambjóðenda hefur hlaupið á milljónum. Þeir sem hafa tekið þátt í prófkjörum af einhverri alvöru verja til þess kannski upphæðum frá 2 millj. kr. upp í 9–10 millj. kr. sem eru hæstu tölur sem ég hef heyrt að einn frambjóðandi hafi varið til þessa í kosningabaráttu sína sem er þá bara kosningabarátta um sæti á lista flokks en ekki kosningabarátta fyrir sjálfar sveitarstjórnarkosningarnar. Þarna eru menn komnir út á svið sem þarf að taka á, við þurfum að ræða það hvort ekki sé nauðsynlegt að setja einhverjar reglur eða löggjöf um prófkjör og kannski líka, og ekki síður, um kosningarnar sjálfar. Ég tek eftir því í þeim prófkjörum sem hafa farið fram að undanförnu að í raun og veru er árangur í nokkru samræmi við fjáreyðslu. Þeir sem hafa eytt mestu fé til kosningabaráttu sinnar hafa oftast nær náð bestum árangri. Það virðist vera tiltölulega gott beint samband milli útgjalda og árangurs og það mun að mínu viti leiða til þess í næstu lotu, eftir fjögur ár, að þróunin haldi áfram á sömu braut, að menn fari að kosta meiru til í prófkjörum innan flokka. Ég held að það sé afar varhugaverð þróun þegar skipan framboðslista er farin að ráðast meira og minna af aðgangi að fjármagni. Þetta er auðvitað sama umræða og menn hafa verið með varðandi kosningar sjálfar og stjórnmálaflokkana og ég held að ekki verði hjá því komist að ræða í fyllstu alvöru um að setja löggjöf um fjármagn sem menn mega verja til framboða, hvort sem það er framboð til kosninga eða til prófkjörs innan flokka meðan það form verður við lýði. Ég bendi á þetta, virðulegi forseti, sem atriði sem menn þurfa að setjast yfir og koma sér saman um hugmyndir um eða a.m.k. ræða í hinni pólitísku umræðu um sveitarstjórnarstigið. Í öðru lagi tel ég að tekjur sveitarfélaga eigi sem mest að vera ákvarðaðar af sveitarstjórnunum sjálfum og greiddar af íbúum og atvinnurekstri sveitarfélagsins þannig að uppspretta teknanna sé fyrst og fremst innan sveitarfélagsins. Þó að auðvitað verði ekki hjá því komist að hafa einhverja jöfnun eins og menn hafa haft í formi jöfnunarsjóðs þykir mér hann vera farinn að gegna of veigamiklu hlutverki í fjáröflun of margra sveitarfélaga til að það sé fyrirkomulag sem við eigum að styðjast við til frambúðar. Ég held að menn eigi að draga úr þýðingu jöfnunarsjóðs og styrkja og breikka tekjustofna sveitarfélaga þannig að þeir séu ekki bara af beinum sköttum, heldur líka af óbeinum sköttum og í þriðja lagi líka af atvinnurekstri. Í dag eru tekjur sveitarfélaga af atvinnurekstri nánast hverfandi. Það eru fyrst og fremst fasteignagjöld eða vatnsgjöld sem sveitarfélög hafa af atvinnustarfsemi en í raun og veru er sambandið á milli atvinnureksturs og sveitarfélagsins nánast horfið eftir að aðstöðugjaldið sáluga var lagt af. Ég læt hér staðar numið núna, virðulegur forseti, 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér skýrslu hæstv. félagsmálaráðherra um sveitarstjórnarmál. Ég vil í upphafi máls míns eftir að hafa lesið skýrsluna nota tækifærið og hrósa hæstv. ráðherra fyrir hana. Þetta er mjög góð að mörgu leyti og fróðleg samantekt um sveitarstjórnarmál. Ég las skýrsluna mér bæði til mikillar ánægju og fróðleiks. Ég verð að segja að hér er komið fram á sjónarsviðið mjög gagnlegt plagg, einkum þegar litið er til þess að það eru kosningar til sveitarstjórna í vor. Búið er að taka saman með aðgengilegum og auðlesnum hætti mikið af grundvallarupplýsingum um sveitarstjórnarmál sem getur gagnast fólki mjög vel, til að mynda fólki sem hyggst taka þátt í kosningunum í vor. Ég vil fá að segja sem formaður þingflokks Frjálslynda flokksins að ég hef gefið út fyrirskipun um að pantaðir verði nokkrir tugir eintaka af skýrslunni til að dreifa meðal míns fólks svo það geti lesið þetta. Mælst verður til þess að fólk kynni sér mjög vel efni skýrslunnar í mínum stjórnmálaflokki a.m.k., Frjálslynda flokknum, því eins og ég sagði áðan er hér samankomið mikið af gagnlegum upplýsingum. Það er af mjög mörgu að taka í skýrslunni og ræðutíminn er allt of stuttur til að fara yfir allt sem um er fjallað. Mig langar aðeins að koma inn á í fyrri ræðu minni a.m.k. hlutverk sveitarfélaga og hlutverk þeirra sem bjóða sig fram til að starfa fyrir þau. Fram kemur í skýrslunni hvert hlutverk sveitarfélaga er, að sjálfsögðu. Það dylst engum sem les skýrsluna að hlutverk sveitarfélaga er mjög margþætt og það hljóta að vera gerðar miklar kröfur til þeirra sem takast á hendur trúnaðarstörf fyrir sveitarfélög. Við höfum séð á undanförnum árum að stór og viðamikil verkefni hafa verið að færast frá ríkinu yfir til sveitarfélaga og hafa bæst við mjög víðtæk og oft og tíðum flókin verkefni sem sveitarfélögin höfðu áður á hendi sér. Við getum nefnt alls konar velferðarþjónustu, grunnskólareksturinn, rekstur ýmiss konar félagsþjónustu og tæknilega þjónustu eins og gatnagerð, veiturekstur og annað sem því fylgir. Við getum talað um skipulags- og byggingarmál, menningarmál, íþróttamál og hluti tengda atvinnulífi í sveitarfélögunum. Þetta er svo sannarlega mjög margþætt og eflaust mjög flókið fyrir þá sem vinna í sveitarstjórnum að halda utan um þetta allt saman og hafa stjórn á þessu. Eins og ég sagði áðan hljóta að vera gerðar kröfur um að fólk standi sig í því sem það hefur boðið sig fram til að gera, að takast á herðar þessi miklu og mikilvægu trúnaðarstörf. Fram kemur m.a. í skýrslunni að það eru mörg sveitarfélög á Íslandi. Það hlýtur því að vera mikil þátttaka meðal borgaranna í sveitarstjórnarmálum. Í skýrslunni kemur fram, þó tölurnar séu kannski orðnar svolítið gamlar þá eru þær fyllilega réttmætar enn sem komið er, að árið 2002 voru boðnir fram listar í 66 sveitarfélögum. Það voru hvorki meira né minna en tæplega 3.000 einstaklingar í framboði á rétt tæplega 200 listum. Árið 2002 þusti því tæpt 1% þjóðarinnar fram á vígvöll stjórnmálanna til að taka þátt í kosningum. Mér finnst þetta nokkuð vel af sér vikið og það kom mér svolítið á óvart hvað talan var há. Tæplega 3.000 einstaklingar sem tóku þátt í framboði, 1,4% af þeim sem eru á kjörskrá. Þetta sýnir kannski hversu mikill áhugi er þrátt fyrir allt hjá fólki á málefnum sveitarfélaga sinna. Skyldi engan undra því þetta varðar nærumhverfi fólks og það vill hafa einhver áhrif á sínar lífsaðstæður og sín lífskjör að hluta til og hvernig framtíðin er mótuð í þeim sveitarfélögum þar sem fólk býr. Það á ekkert að koma svo mjög á óvart. Ég held að við þekkjum það öll að okkur stendur ekki á sama um hvernig málum er háttað í okkar sveitarfélögum, málum sem varða til að mynda öldrunarþjónustu eða skólamál barnanna okkar, leikskólamál, gatnagerð, íþrótta- og tómstundamál og menningarmál. Þetta skiptir að sjálfsögðu allt miklu máli og hefur mikið að segja varðandi lífsgæði borgaranna á hverjum og einum stað. Í skýrslunni er aðeins fjallað um hvaða ógnir steðji að sveitarstjórnum á Íslandi m.a. hvað þetta varðar. Mér finnst á margan hátt að þar séu hlutirnir ágætlega orðaðir. Á bls. 70 er talað um hverjar helstu ógnanir séu. Helsta ógnun margra sveitarfélaga á Íslandi er neikvæð íbúaþróun. Þarna hygg ég að sé komið að stærsta úrlausnarefni sem bíður stjórnvalda í dag, ekki bara í sveitarstjórnarmálum, heldur byggðamálum almennt, þ.e. hvernig við ætlum að fara að því að snúa við þeirri neikvæðu íbúaþróun sem á sér stað allt of víða úti á landi. Ég hef margoft talað um þetta í þessum ræðustól og bent á þetta vandamál og talað líka um leiðir til úrlausnar því ég hygg að þarna sé fyrirliggjandi mikil áskorun. Þetta er að sjálfsögðu ekki einfalt mál. Ég hef gagnrýnt að hluti ástæðnanna liggi í því að lífsbjörgin hafi verið tekið frá allt of mörgum byggðarlögum, þ.e. aðgangur byggðanna til að nýta sínar mikilvægustu náttúruauðlindir hefur verið stórlega skertur með vitlausum ákvörðunum sem hafa verið teknar í þessum sal, því miður. Ég stend að sjálfsögðu fast við þær yfirlýsingar. Það hefur mikið að segja að fyrir hendi sé atvinna á þessum stöðum, það er grundvöllur þess að fólk vilji búa þar. Ef þetta er tekið frá fólki, þá, eins og hæstv. ráðherra sagði í morgun, kýs það með fótunum. Það fer eitthvað annað, flyst á brott. Eins og segir í skýrslunni orðrétt, með leyfi forseta: ,,Íbúafækkun getur í sumum tilvikum skapað andrúmsloft örvæntingar og vonleysis sem ýtir sveitarstjórnum út á ystu nöf þess sem getur talist ábyrg fjármálastjórn. Íbúar margra sveitarfélaga vænta þess að sveitarstjórnin hafi forustu um atvinnuþróun byggðarlagsins og grípi inn í til að tryggja atvinnutækifærin. Slíkur þrýstingur getur leitt sveitarstjórnir inn á þá braut að taka beinan þátt í atvinnulífinu með tilheyrandi áhættu.“ Þetta er alveg hárrétt og sýnir kannski enn og aftur hversu mikil áskorun, hversu erfitt verkefni það getur verið fyrir borgara landsins að gefa sig að sveitarstjórnarmálum og fara í framboð til sveitarstjórna. Ég skil mjög vel að mörgum ói hreinlega við að takast á hendur þá ábyrgð. Það fylgir þeim störfum mikill erill oft og tíðum, hygg ég, og fólk veit að það er að taka á hendur sér mikla áhættu ef illa fer, kannski vegna atburðarásar sem það ræður einungis við að litlu leyti. Þá kem ég einmitt að öðru sem ég rak augun í í skýrslunni þar sem fjallað er um kjör þeirra sem bjóða sig fram til sveitarstjórna. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir minntist á þetta áðan í ræðu sinni. Mig langar aðeins að nefna þetta líka því þegar ég var að lesa skýrsluna rak ég einmitt augun í þennan texta. Ég finn hann ekki núna. En í framhaldi af því fór ég að skoða þetta svolítið nánar og fór inn á vef Sambands íslenskra sveitarfélaga og fann þar könnun, könnun á kjörum sveitarstjórnarmanna og framkvæmdastjóra sveitarfélaga og greiðslum til nefndarmanna hjá íslenskum sveitarfélögum. Könnun sem var gerð eftir kosningarnar síðustu árið 2002. Þetta eru að vísu svolítið gamlar tölur og ég hefði gjarnan viljað sjá að svona könnun hefði verið gerð nú í aðdraganda kosninganna í vor. Ég verð að segja að eftir að hafa lesið könnunina var mér verulega illa brugðið. Ég held að þetta sé mál sem við hljótum að verða að taka til endurskoðunar og opinskárrar umræðu. Hvers vegna er mér brugðið? Jú, mér er brugðið vegna greiðslnanna sem fólk fær fyrir að takast á hendur þessi ábyrgðarstörf. Fólk er að stíga fram fyrir skjöldu og takast á hendur oft og tíðum mikla ábyrgð og erfið verkefni. Ég verð að segja að sú þóknun sem er greidd fyrir verkefnin er skammarlega lág miðað við það sem stendur í skýrslunni. Nú vona ég svo sannarlega að tölurnar hafi eitthvað hækkað síðan árið 2002 og eflaust hafa þær gert það. En ef maður flettir og skoðar sveitarfélögin jafnvel af mismunandi stærð, hér er greint niður í 100–200 íbúa, 200–500 íbúa, 500–1.000 íbúa, 1.000–2.000 íbúa, 2.000–5.000 íbúa og yfir. Alls staðar verð ég að segja að greiðslur til fulltrúa í sveitarstjórnum eru skammarlega lágar og fyrir neðan allar hellur. Greiðslur fyrir setu í nefndum, sem oft hljóta að vera mikilvægar nefndir, til að mynda skólanefndir og aðrar nefndir eru beinlínis hlægilegar. Þegar við sjáum hvernig þróunin hefur verið að undanförnu við lestur skýrslunnar og sjáum hversu flókin sveitarstjórnarmálin eru, hversu margir samverkandi þættir eru þarna, hversu vandasamt og ábyrgðarfullt það hlýtur að vera fyrir fólk að taka þátt í þessum störfum held ég að allir hljóti að sjá að það er virkilega kominn tími til að endurskoða þessa hluti og taka þessa umræðu finnst mér. Við getum ekki ætlast til að fólk takist á hendur slík verkefni án þess að því sé umbunað með sanngjörnum hætti. Ef ástandið er jafnslæmt nú og það var árið 2002 er virkilega kominn tími til að þessir hlutir verði skoðaðir. Ég vildi fá að koma þessu að án þess að vera með neina afskiptasemi, nota tækifærið og beina þeim tilmælum út á við að þetta verði endurskoðað. Þjóðfélagsþróunin hefur verið þeim hætti, ef svo má segja, að fólk á ekki í vandræðum lengur með að verja tíma sínum í eitthvað annað en að vasast í stjórnmálum, hvort sem það er í sveitarstjórnarpólitík eða landsmálapólitík. Frístundatækifærin eru svo mörg í dag. Ég held að við vitum öll sem erum á hinum daglega vettvangi stjórnmálanna að það er ekkert sjálfsagður hlutur í dag til að mynda að fá fólk til að taka þátt í stjórnmálavinnu. Það er ekkert auðvelt. Ég hygg jafnvel að það sé að verða erfiðara og erfiðara með tímanum að fá fólk til að gefa sig að þessu því þessu fylgir oft og tíðum mikið álag, óregluleg vinna, nefndasetur, fundir og annað sem á sér stað jafnvel á þeim tíma þegar fólk ætti annars að eiga frí. Þess vegna held ég að það hljóti að vera bæði eðlilegt og sanngjarnt að öll þessi mál verði tekin til endurskoðunar. Við hljótum öll að sjá það. Ég sé að tíma mínum er að ljúka, virðulegi forseti. Ég ætla því ekki að fara í fleiri þætti í þessari ræðu minni en óska hér með eftir því að ég verði settur aftur á mælendaskrá svo ég geti flutt seinni ræðu mína.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og margir aðrir þingmenn sem hér hafa talað byrja á að þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir að gefa færi á þessari umræðu í dag, því við fjöllum um ákaflega mikilvægt efni, þ.e. stöðu sveitarfélaganna og sveitarstjórnarstigsins í landinu. Þar er vissulega margs að gæta og engan veginn hægt að tala um sveitarfélögin sem eitthvert eitt fyrirbæri, ekki sem tvenns konar fyrirbæri, heldur eru mjög margar og misjafnar útgáfur til af sveitarfélögum ef svo má segja, ekki bara hvað mannfjölda varðar, ekki hvað legu landsins varðar eða fjárhagslega afkomu eða hvar maður getur komið að því, heldur er óendanlegur fjölbreytileiki sem þar á við. Hæstv. félagsmálaráðherra sagði í framsöguræðu sinni að á landinu væru mjög mörg öflug sveitarfélög sem gætu skapað góðan grunn fyrir atvinnulíf. Mín skoðun er sú að tæplega sé hægt að tala um mörg sveitarfélög sem þannig eru staðsett. Vissulega nokkur en það er mjög fljótlegt að telja upp hvar þau sveitarfélög eru staðsett á landinu. Það eru sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu og í næsta nágrenni, það verða væntanlega bráðlega sveitarfélögin á Miðausturlandi þar sem miklar framkvæmdir standa yfir þessa dagana og munu standa yfir næstu árin. Það er Akureyri en síðan er að mínu mati dæminu lokið, því sveitarfélögin annars staðar á landinu eru því miður veikburða, misveikburða en þau eru veikburða. Ef við tökum mitt kjördæmi, Norðvesturkjördæmi, sem dæmi þá er hið gamla Norðurland vestra og Vestfirðir tvö tekjulægstu svæði landsins, enda hafa þau einkennst í tímans rás af landbúnaði og fiskveiðum. Það eru hvort tveggja greinar sem eru á undanhaldi og landbúnaður er þar að auki starfsgrein sem hefur skilað mjög litlum tekjum til þeirra sem við hana starfa. Á svæðunum báðum hefur orðið samdráttur í opinberum störfum. Jafnvel á Ísafirði, þar sem á að heita byggðarkjarni samkvæmt áætlun byggðamálaráðherra, hefur verið dregið saman í opinberum störfum. En einnig hefur verið reynt að bæta aðeins í þar en þegar dæmið er tekið saman er ég næsta viss um að enn hallar á Ísfirðinga, því miður. Bæði á Norðurlandi vestra og Vestfjörðum fækkar í öllum sveitarfélögum. Hugsanlega er kannski hægt að finna einn sveitahrepp þar sem hefur fæðst barn á síðasta ári, og ekki dáið maður en þá fækkar. Það þarf svo lítið til þess að mynda sveiflu í fámennum sveitarfélögum og þau eru því miður allt of mörg þessi pínulitlu sveitarfélög á umræddum svæðum. Tilhneigingin er sem sagt sú að það fækki alls staðar. Ef við förum í austur þá fækkar á Siglufirði, Ólafsfirði, Dalvík, ekki á Akureyri, alls staðar austan við Akureyri, alveg austur að Miðausturlandi þar sem ríkið hefur staðið fyrir framkvæmdum. Síðan getum við haldið áfram suður og vestur á ný í grennd við Selfoss þangað til við förum að sjá einhverja fjölgun. Ég held að ég muni rétt að jafnvel á Suðurnesjum fækki í sumum sveitarfélögunum. Þetta er alvarlegt. Þetta hefur í för með sér að sveitarfélögin verða af tekjum. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra er fækkun, minnkandi tekjur og einhæft atvinnulíf ein af meginorsökunum fyrir vanda byggðarlaganna og þar með vanda sveitarfélaganna. Mín skoðun er sú að ríkisvaldið hafi ekki komið nóg til móts við þá þróun því að það er vissulega í valdi ríkisvaldsins að breyta einhverju í þessu efni. Það er hægt með því t.d. að stækka sveitarfélög með lagaboði og færa þeim í kjölfarið verkefni. Verkefnatilfærsla frá ríki til sveitarfélaga er afskaplega mikilvæg. Hún er ekki síst mikilvæg vegna þess að störf sem eru unnin á vegum ríkisins krefjast flest menntunar. Á landsbyggðinni hallar líka mjög á fólk hvað varðar menntunarstig. Það er eðlilegt því að fólki úti á landi sem menntar sig bjóðast ekki störf við hæfi og það flytur þess vegna á mölina, eins og sagt er, til að fá betur launuð störf og oft á tíðum þægilegri, skemmtilegri og tryggari, ekki má gleyma því, en undirstöðugreinarnar, t.d. fiskveiðar og -vinnsla sem stendur víða á brauðfótum úti á landi, ekki síst fyrir tilstilli gengisþróunar undanfarinna ára. Ég minntist á menntunarstig úti á landi og á höfuðborgarsvæðinu. Ég fékk svar fyrir nokkru um menntun fólks á aldrinum 20–40 ára á landsbyggðinni annars vegar og höfuðborgarsvæðinu hins vegar. Ég spurði um þennan aldur því þetta er aldurinn sem er undirstaða framtíðarinnar, þetta er fólkið sem er að eiga börn og er oft frumkvöðlar í atvinnulífi. Hærra hlutfall í þessum aldursflokki hefur aflað sér menntunar og þekkingar en eldra fólk, eðlilega. Á höfuðborgarsvæðinu eru 28% í þeim aldursflokki sem hefur aðeins lokið grunnskólaprófi. Það er hrikalega há tala sem þarf að taka á. Þessu fólki þarf að gefa færi til að mennta sig og afla sér þekkingar. Það hefur ekki verið staðið nógu vel að því, því það kom fram í svari menntamálaráðherra fyrr í haust að af þeim 119 sem ekki fengu inni í framhaldsskólum í Reykjavík í haust voru langflestir fullorðnir. Það er grafalvarlegt mál því að fullorðna fólkið sem ætlar að fara að mennta sig hefur oft tekið langan tíma í að tala í sjálft sig kjark og þegar það fer af stað fær það ekki inni. Það er alvarlegt. Úti á landi eru 45% af aldursflokknum 20–40 ára sem hafa aðeins lokið grunnskólaprófi. Í Reykjavík hafa 26% þessa aldursflokks lokið háskólaprófi. Við ættum kannski að miða við annað aldursbil þarna af því að fólk hefur auðvitað ekki lokið háskólaprófi um tvítugt eða rétt upp úr tvítugu, það tekur nokkur ár að ljúka því námi. Engu að síður er þetta sambærilegt við 14% á landsbyggðinni, 26% á höfuðborgarsvæðinu. Þarna þarf að bæta úr. Þetta skiptir máli í sambandi við þróun sveitarstjórnarstigsins. Hæstv. ráðherra talaði um í framsöguræðu sinni að komið hefði fram sú hugmynd að fela öflugasta eða stærsta sveitarfélaginu á ákveðnum svæðum framkvæmd verkefna en önnur sveitarfélög semji um að þetta tiltekna sveitarfélag taki að sér verkefni fyrir þau. Þetta gæti verið hugmynd, ég ætla ekki að afskrifa hana, en mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann skilgreinir svæðin. Eins og heyrst hefur á máli manna hér í dag er umræða um byggðamál og umræða um sveitarstjórnarmál nátengd og eru eiginlega tvær hliðar á sama peningi og óaðskiljanleg. Í byggðaáætlun er talað um þrjá kjarna sem eiga að vera bjargráð fyrir landsbyggðina, Ísafjörð, Akureyri og Miðausturland. Mín skoðun er sú að þetta sé röng hugmyndafræði, það skipti engu máli t.d. fyrir Húnavatnssýslur eða Þingeyjarsýslur þó að Akureyri sé styrkt. Það skiptir engu máli fyrir suðurhluta Vestfjarða eða Strandasýslurnar þó að Ísafjörður sé styrktur. Þessi svæði hafa enga möguleika á daglegum samskiptum við þessa svonefndu byggðarkjarna sem þarna er um rætt. Forsenda fyrir því að t.d. Ísafjörður geti þjónustað suðursvæði fjarðanna eins og þeim er ætlað er að sjálfsögðu að komið verði á vegasambandi þarna á milli sem er ekkert í dag. Það er ekkert hægt að ferðast þarna á milli tvo þriðju úr árinu með nokkurri vissu, enda sækja t.d. nemendur frá Patreksfirði, Bíldudal, Tálknafirði og sveitunum þar í kring til Akraness, á Snæfellsnesið eða eitthvert annað í skóla. Það eru miklu betri samgöngur þangað, fólk getur komist heim til sín á einfaldari og ódýrari hátt. Mín skoðun er sú að það megi styrkja og eigi að styrkja eins konar þjónustukjarna eða hvað við köllum það, sveitarfélög, bæjarfélög á tilteknum svæðum en þau verða að vera skynsamlega afmörkuð í tíma, þ.e. í tíma sem tekur að ferðast til svæðanna. Þau verða líka að taka mið af landfræðilegum aðstæðum. Ég tek undir með hv. þm. Siv Friðleifsdóttur sem ræddi áðan um stöðu kvenna í stjórnmálum á Íslandi. Hún er alls ekki góð og ég álít að félagsmálaráðuneytið geti vel tekið til hendinni í því efni, m.a. með því að beita sér á einhvern hátt í kjaramálum sveitarstjórnarmanna, því að það er eins og hv. þingmaður kom inn á hluti af skýringunni á því að fólk er tregt til að taka að sér þessi störf. Einnig eru margir tregir til að taka að sér stjórnunarstörf í mjög miklu návígi eins og er í minnstu sveitarfélögunum. Við erum oft að taka á erfiðum og vandasömum málum í sveitarstjórnunum og þegar við erum alltaf að fást meira og minna við málefni mannsins á næsta bæ eða í næsta húsi þá getur það auðvitað orðið erfitt og mjög vandasamt. Þarna er því komin líka enn ein ástæðan fyrir því að reyna að stuðla að stækkun sveitarfélaga. Ég vildi óska að hæstv. félagsmálaráðherra tæki höndum saman við byggðamálaráðherra að reyna að efla byggðirnar því að þrátt fyrir allt sýnist mér nú félagsmálaráðherra hafa meiri skilning á því hvað til þarf en hæstv. byggðamálaráðherra. Ég vil taka sem dæmi þann fyrirhugaða flutning á opinberum störfum út á land sem hæstv. ráðherra hefur hugsað sér að standa fyrir en í næstu drögum að byggðaáætlun er ekki á dagskrá að flytja opinber störf út á land, ég tók eftir því, en það var í hinni eldri áætlun. Kannski er það vegna þess að samstarfsflokkurinn hefur engan áhuga á því. Hann virðist ekki hafa mikinn áhuga á að taka þátt í þessari umræðu eins og hefur verið bent á hér fyrr í dag.

Frú forseti. Við erum hér að ræða mikla skýrslu félagsmálaráðherra um sveitarstjórnarmál. Ég vil taka undir með mörgum þingmönnum sem hafa þakkað sérstaklega fyrir þessa skýrslu. Hún er upplýsandi á margan hátt með mörgum og fínum töflum og tölulegum staðreyndum og er líka ákveðin sagnfræði. En ætti auðvitað líka að vera dálítið stefnumarkandi fyrir framtíðina. Hv. þm. Þuríður Backman kom aðeins inn á það í ræðu sinni að eitt af stefnumálum okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði er gjaldfrjáls leikskóli og við höfum lagt fram um það mál hér á þingi. Ég sakna þess aðeins að það er ekki tekið á svoleiðis málum hér, þ.e. hvernig ríkið geti komið inn í til að auðvelda sveitarfélögunum að efla þjónustu sína og mál sem hafa fleiri flokkar hafa tekið upp, sem betur fer, og gert að stefnumálum sínum þannig að þau geti komist í framkvæmd. Umræðurnar í dag hafa mikið snúist um þetta. Hvernig er hægt að efla sveitarstjórnarstigið? Við vitum það öll að mörg sveitarfélög hafa verið í fjársvelti, hafa átt erfitt með að standa undir grunnþjónustunni og því miður hefur ríkisvaldið ekki komið nægilega til móts við sveitarfélögin til að þau geti uppfyllt lögbundin skilyrði sín. Þetta ber auðvitað að skoða sérstaklega. Ég vara líka við því að minni sveitarfélög séu svelt til sameiningar. Það kom reyndar í ljós í kosningunum hér í haust, sameiningarkosningum, að ekki voru allir eins upprifnir af sameiningu eins og sumir héldu. Sú kosning fór auðvitað þannig að það varð afar lítil sameining sem átti sér stað. Í kjölfarið hafa þó nokkur sveitarfélög sameinast. Nú síðast var kosið um að Ólafsfjörður og Siglufjörður sameinuðust og ég held að það sé mjög jákvætt. Íbúar á þessum stöðum voru mjög fylgjandi því vegna þess að þeir sjá fram á bættari samgöngur á milli sveitarfélaganna, og eins og ég hef komið inn á í öðrum ræðum hér á þinginu, þá hyllir undir að framhaldsskóli verði stofnaður á þessu svæði sem þjóni þá íbúum Dalvíkur, Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Það er auðvitað afar mikilvægt skref að færa þá þjónustu heim í sveitarfélögin því við þekkjum það öll að þegar börnin komast á framhaldsskólaaldur er það þungur róður fyrir fjölskyldur að senda þau í burtu í heimavistarskóla og stundum komast þau ekki í heimavist og þurfa þá að leigja húsnæði. Það er mikið byggðasjónarmið að sem flestir eigi kost á framhaldsnámi í heimahéraði sínu. En sameiningar hafa því miður ekki alltaf verið til góðs. Til dæmis kvarta margir í Svarfaðardal undan sameiningu þriggja sveitarfélaga þar og sambúð þeirra hefur ekki alltaf gengið vel, því miður. Þar hafa skólamálin einmitt verið í brennidepli. Það hefur verið komið inn á það fyrr í dag að er auðvitað einkennilegt að það sé bara hægt að sameina sveitarfélög, en ef kemur síðan eitthvað upp í sveitarfélaginu sem kallar á að hluti íbúanna álíti að málum sínum sé betur stýrt í minni sveitarfélagi, þá sé ekki hægt að skipta þeim upp aftur. Þau rök sem hafa komið fram gegn þessu eru t.d. að þá gæti Breiðholtið klofið sig frá Reykjavík, eða eitthvað svoleiðis. En ég held í raun veru snúist málið alls ekki um það. Ef sveitarfélög sameinast og sameiningin gengur ekki eins og skyldi fyrir íbúana, þá ætti að vera hægt að skipta þeim upp aftur. Ég mundi nú fagna því ef hæstv. félagsmálaráðherra mundi taka jákvætt í þessar hugmyndir frekar en að slá þær út af borðinu. Það hefur verið komið inn á það hér að hlutur kvenna sé ekki mjög mikill í sumum sveitarstjórnum og það er farið yfir það hér í töflum og stöplaritum. Þróunin hefur verið í jákvæða átt, en er því miður ekki hröð. Það er t.d. alveg ferlegt að enn þá, árið 2006, skuli vera 10 sveitarstjórnir þar sem engin kona situr. Við skulum nú vona að það breytist í kosningunum í vor, en betur má ef duga skal. Nú hefur verið gert átak í að efla þátttöku kvenna í sveitarstjórnum og það er vel og ég held að það hafi gefið góða raun og tekist ágætlega. En það er greinilega ekki nóg að gert og hér hefur verið komið inn á að kannski þarf að efla eða bæta starfskjör þeirra sem sitja í sveitarstjórnum. Sveitarstjórnarstigið er auðvitað nærþjónusta. Við þekkjum að fólk situr í nefndum og ráðum á vegum sveitarfélagsins og stundum hefur verið talað um að í of stórum sveitarfélögum sé þetta of fjarlægt. Þetta sé komið of langt frá hinum einstaka íbúa. Hann telji sig ekki geta haft áhrif á fulltrúa sína í sveitarstjórn. Úr þessu hefur verið reynt að bæta, t.d. með hverfaráðum, og auðvitað eru til alls konar leiðir til að laga þetta og koma í veg fyrir að aukin fjarlægð skapist á milli sveitarstjórnarmanna og íbúanna. Þetta hafa einmitt verið rök margra sem vilja ekki sameinast, þar sem lögð hefur verið fram tillaga um að lítil sveitarfélög sameinist stærri sveitarfélögum. Þá virðist íbúarnir hræddir við að missa ítök og áhrif þegar þeir hafa fulltrúa sína ekki í nálægð við sig. Þannig er þetta auðvitað víða út um land, t.d. á Norðausturlandi og á Vestfjörðum, þar sem vegalengdir eru miklar og samgöngur ekki góðar. Það þarf því að skoða mjög vel hvaða leiðir er hægt að fara þarna til að fólk eigi greiðan aðgang að fulltrúum sínum án þess að leiðirnar séu mjög langar. Árni Þór Sigurðsson, forseti borgarstjórnar Reykjavíkur hefur verið mikill talsmaður þess að efla sveitarstjórnarstigið.

Fyrrum varaþingmaður minn.

Fyrrum varaþingmaður Össurar, hárrétt, og hann skipar reyndar einnig annað sætið á lista Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hér í höfuðborginni. Um þetta hefur verið mikið talað bæði hér inni á Alþingi en einnig úti í sveitarstjórnum og fulltrúar Vinstri grænna hafa verið þar í fararbroddi. Ég ætla að vitna aðeins í kafla nr. 11 þessarar miklu skýrslu þar sem talað er um helstu ógnanir í framtíðinni. Þetta er undirkafli sem heitir Styrkleikar, veikleikar, ógnanir og tækifæri. Þar er talað um að helsta ógnun margra sveitarfélaga á Íslandi sé neikvæð íbúaþróun. Hérna er bein tilvitnun, með leyfi forseta: „Íbúafækkun getur í sumum tilvikum skapað andrúmsloft örvæntingar og vonleysis sem ýtir sveitarstjórnum út á ystu nöf þess sem talist getur ábyrg fjármálastjórn.“ Þetta er auðvitað afar mikilvægur punktur. Við höfum verið að sjá að byggðastefna ríkisstjórnarinnar hefur því miður ekki gengið upp sem skyldi. Það er stöðug fækkun úti á landi og jafnvel núna fyrir austan einnig. Á Miðausturlandi er íslenskum ríkisborgurum á því svæði enn þá að fækka. Fólki er enn að fækka á Austurlandi þrátt fyrir stóriðjuaðgerðir og virkjunaraðgerðir ríkisstjórnarinnar. Hvað segir það okkur? Það segir okkur að það er verið að gera eitthvað vitlaust. Það er vitlaust gefið í þessu þjóðfélagi. Fyrst var kvótinn tekinn frá byggðunum og fólk beið í örvæntingu eftir að eitthvað annað kæmi. Tillögurnar sem ríkisstjórnin kemur með eru einhverjar stórar einhæfar lausnir, eins og stóriðja sem er auðvitað alls ekki að virka, og það er jafnvel talað um það núna að hlunka niður stóriðju á Norðurlandi einnig. En við vitum að það er ekki það sem hinar dreifðu byggðir landsins þurfa. Við þurfum fjölbreytta atvinnu. Við þurfum fjölbreytt atvinnulíf. Við þurfum að geta byggt upp eitthvað sem er nú þegar á staðnum og eflt það. Þess vegna eru þessir vaxtarsamningar sem hafa verið gerðir við sveitarfélögin einmitt mjög jákvæðir. Vegna þess að þar á að byggja á því sem er fyrir á staðnum en ekki komið með eitthvað utanaðkomandi og hlunkað niður í byggðina. Það segir okkur að stefna ríkisstjórnarinnar er ekki árangursrík. Við þurfum nýja byggðastefnu. Við þurfum nýja byggðastefnu sem beitir sér fyrir því að efla atvinnulíf úti á landi, efla menntun og ég hef oft nefnt það sem dæmi að einn af fáum stöðum sem fjölgar á úti á landi er Akureyri, ekki mikil fjölgun, en einhver fjölgun þó. Það er þrátt fyrir að atvinnulífinu hafi farið hnignandi þar. Stórir vinnustaðir hafa verið að loka. En með tilkomu háskólans fyrir um 15 árum, gerbreyttist staðan algjörlega. Þá fór fólk að flytja aftur til Akureyrar, fólk stoppaði lengur, átti þess kost að fara í háskóla á Akureyri og mennta sig. Þegar fólk kemur síðan aftur út á vinnumarkaðinn kemur það með hugmyndir um ný störf, ný atvinnutækifæri og það er auðvitað einn þáttur í því sem hefur verið að efla Akureyri sérstaklega mjög mikið. Þess vegna held ég að það sé afar mikilvægt að við stofnum ekki bara háskólasetur úti á landi, heldur háskóla. Ég horfi til Egilsstaða í þeim efnum og Ísafjarðar. Ég held að sjálfstæðir háskólar á þessum stöðum geti orðið byggðalögunum mikil lyftistöng, eflt kraftinn á þessum svæðum og það sé besta byggðastefnan sem við getum rekið. Fyrir utan það að skapa þær aðstæður að atvinnulíf, fjölbreytt smáfyrirtæki og meðalstór fyrirtæki fái að blómstra og dafna en ekki þessi hágengisstefna ríkisstjórnarinnar sem hefur því miður verið að þurrka út fyrirtæki, fyrirtæki sem einmitt gætu eflst úti á landi, þau hafa þurft að leggja upp laupana eða draga saman starfsemi sína og sum þeirra hafa þurft að fara af landi. Þetta er ekki góð þróun og henni verður að snúa við. Ég er nú nokkuð bjartsýnn maður að eðlisfari og ég held, af því við við höfum fengið svo góða skýrslu sem tekur á þessum málum, þar sem farið er ítarlega yfir hlutina eins og þeir hafa verið að þróast síðustu árin, þá sé nú von til að hægt sé að koma vitinu fyrir hæstv. byggðamálaráðherra og það verði hægt að snúa þessari þróun við, það verði farið að taka heildstæðar á málunum, að það verði byggt upp úti á landi í staðinn fyrir að alltaf sé áframhaldandi hnignun, og þá sérstaklega á jaðarbyggðum, svæðum sem liggja langt frá byggðakjörnunum. Hæstv. byggðamálaráðherra fór mikinn hér í síðustu viku og sagði að þingmenn töluðu niður til íbúa landsbyggðarinnar. Þannig var það auðvitað alls ekki. Þótt bent sé á margt sem ríkisstjórnin hafi verið að gera vitlaust held ég að flestallir þingmenn hér vilji veg landsbyggðarinnar sem mestan og vilji efla sveitarfélögin og starfsemi þeirra. Ég held að það sé alrangt sem kom fram hjá hæstv. byggðamálaráðherra að þingmenn töluðu eins og fólk vildi ekki búa úti á landi. Ég held einmitt að fólk vilji búa úti á landi og ég held að það komi til með að aukast í framtíðinni. En til þess að svo megi verða verðum við að byggja upp fjölbreytt og blómlegt atvinnulíf, menningu og sköpun í stað einhæfra og einfaldra lausna sem þessi ríkisstjórn virðist því miður tala allt of mikið fyrir.

Frú forseti. Ég vil eins og aðrir sem tekið hafa þátt í þessari umræðu hér í dag þakka fyrir skýrsluna sem lögð hefur verið fram, skýrslu félagsmálaráðherra um sveitarstjórnarmál. Ég fagna því að fá tækifæri á hinu háa Alþingi til að fara yfir og ræða aðeins stöðu sveitarfélaganna og kannski stöðu sveitarstjórnarstigsins á Íslandi sem hins stjórnsýslustigsins ef við berum saman við Alþingi. Eins og ég sagði þá er skýrslan vel unnin að langmestu leyti. Í henni hafsjór af upplýsingum sem gott er að taka saman á einn stað til hafa við höndina. Reyndar saknaði ég þess að ekki væri efnisyfirlit í 80 blaðsíðna skýrslu. Ég óska eftir því að næst þegar lagðar verða fram svona stórar og miklar skýrslur á Alþingi að þá fylgdi með efnisyfirlit þannig að auðveldara væri að fletta upp einstökum efnisatriðum ef til kemur. Ef það er eitthvað í reglum eða starfsháttum þingsins sem kemur í veg fyrir að slíkt megi fylgja skýrslum þá þurfum við einfaldlega að breyta því því nú er árið 2006 og við eigum að leggja fram gögn og skjöl þannig að sem auðveldast sé að komast í gegnum þau. Eins og fram kom í framsögu hæstv. ráðherra er afskaplega mikilvægt að ríki og sveitarfélög séu samstiga þegar kemur að hagstjórninni á Íslandi, að þessir tveir aðilar rói í sömu áttina. Oft höfum við heyrt talað hér á Alþingi eins og að sveitarfélögin séu ábyrgðarlaus eða ábyrgðarlítil þegar kemur að því að þau taki ábyrgan þátt í hagstjórninni og axli sitt hlutverk þar. Við heyrum aftur og aftur að sveitarfélögin reki sig með bullandi halla og taki engan þátt í að skera niður útgjöld eða taka þátt í að hemja efnahagslífið þegar það er á fullri ferð. Í skýrslunni á blaðsíðu 38 finnst mér orðalagið, þ.e. á þeim kafla, kannski falla í sömu átt og ég var að lýsa, þ.e. að sveitarfélögin taki ekki nægilegan þátt í hagstjórninni. Ég ætla að lesa örfáar línur, með leyfi forseta. Þar segir: „Umfang sveitarfélaga gerir það að verkum að ákvarðanir sveitarstjórna um útgjöld og framkvæmdir geta haft mikil áhrif á hagvöxt, verðbólgu og aðra þætti og því er mikilvægt að stjórnendur sveitarfélaga axli ábyrgð í opinberri efnahagsstjórn og sýni aðhald þegar á þarf að halda.“ Ég held ef menn teldu að þeir sem stjórna sveitarfélögunum öxluðu þetta hlutverk sitt væri kannski ekki ástæða til að hafa svona kafli í skýrslu eins og þessari. Mér finnst þarna eins og oft áður að verið sé að segja að þeir sem stýra og stjórna á sveitarfélagastiginu taki ekki ábyrgan þátt í hagstjórninni í landinu. Aðstaða sveitarfélaga til að sinna þeirri lögbundnu þjónustu sem þeim ber er afskaplega misjöfn. Þar sem ég þekki til verða sveitarfélög þó að axla þá ábyrgð og þá skyldu sína, að þegar komin er þörf fyrir að veita lögbundna þjónustu, þjónustu sem sveitarfélögunum ber að veita samkvæmt lögum, þá verða þau einfaldlega að bregðast við burt séð frá því hvernig ástandið er í hagsveiflunum. Við frestum ekki því að stækka grunnskóla ef íbúum hefur fjölgað það mikið að upp hafi komið vandræði í skólanum. Við frestum því ekki að byggja leikskóla ef íbúaþróun er slík að skortur sé á leikskólaplássum. Við segjum ekki við aldraða sem þurfa á heimaþjónustu að halda: „Því miður, hagsveiflan stendur bara þannig núna að við getum ekki leyft okkur að eyða auknum fjármunum í heimaþjónustu við aldraða.“ Miðað við utandagskrárumræðuna sem var hér fyrr í dag veitir sveitarfélögunum ekki síst af meiri fjármunum til að auka heimaþjónustu sem þau þegar veita. Mér heyrðist á öllum þingmönnum sem komu upp að þeim fannst mjög nauðsynlegt að auka heimaþjónustuna. Það er á valdi sveitarfélaganna og á ábyrgð sveitarfélaganna eins og allir vita að reka og sjá um heimaþjónustu fyrir aldraða þó heimahjúkrunin sé á hendi ríkisins. Sama er að segja um félagsþjónustuna. Þegar upp koma aðstæður sem bregðast þarf við og lög segja hvernig sveitarfélögin þurfa að taka á þá geta þau ekki bent á hagsveifluna og sagt: „Því miður. Við getum ekki tekið þátt í að laga þetta núna. Við erum að bíða eftir því að hagsveiflan verði öðruvísi og efnahagsástandið breytist.“ Frú forseti. Einnig hefur verið talað óvarlega hér á þinginu um launastefnu sveitarfélaganna. Í skýrslunni kemur fram að sveitarfélögin eru með stærstu vinnuveitendum landsins, ef þau eru lögð saman, með tæplega 20.000 starfsmenn. Oft hefur manni skilist á sumum sem halda ræður á þinginu að sveitarfélögin valdi þenslu í launaumhverfinu og séu til vandræða bæði fyrir ríkið og eins fyrir atvinnulífið. Ég held að allir sem fylgjast með þessu og ræða þetta af sanngirni geri sér grein fyrir að oftast eru það ekki sveitarfélögin sem hafa frumkvæðið að því að hækka laun og ekki sveitarfélögin sem draga vagninn í því efni. Ég minni á stofnanasamninga ríkisins sem hafa valdið verulegu launaskriði hjá ríkisstarfsmönnum og ég minni á hina miklu þenslu á vinnumarkaði sem gerir náttúrlega ekkert annað en að hækka laun því hið almenna atvinnulíf bregst við slíkum aðstæðum með að bjóða aukin laun til að fá starfsfólk til að sinna þeim störfum sem þarf að sinna. Sveitarfélögin geta í raun ekki keppt á þeim grundvelli og lenda í vandræðum við að veita lögbundna þjónustu vegna þess að starfsfólk fæst ekki. Við þær aðstæður verða sveitarfélögin að bregðast við eins og gert var hjá Reykjavíkurborg ekki alls fyrir löngu. Ég held að það sé bæði ósanngjarnt og ekki satt að halda því fram að sveitarfélögin dragi vagninn og hækki laun í landinu umfram það sem aðrir gera. Við vitum að hinn almenni vinnumarkaður og á stundum ríkið leysir vinnuaflsþörfina í þensluástandi eins og nú er, með erlendu vinnuafli eða einstaklingum af erlendu bergi brotnu sem ekki tala íslensku sem neinu nemur. Oft og tíðum er erfitt fyrir sveitarfélögin að reyna að fara sömu leið vegna þess að í þjónustustörfunum sem sveitarfélögin inna af hendi gengur það ekki að íslenska sé ekki töluð. Veltum síðan aðeins fyrir okkur tekju- og rekstrarumhverfi sveitarfélaga og skoðum það í samanburði við ríkið. Það er mikið talað um hér að vel sé haldið á ríkisfjármálum. Síðan er dreginn upp samanburður við sveitarfélögin og sagt: „Það er nú ekki það sama á sveitarstjórnarstiginu. Þessir sveitarstjórnarmenn kunna ekkert með peninga að fara og það er ekki nokkur leið fyrir þá, virðist vera, að stýra sínum málum með þeim hætti að þeir geti sýnt sama afgang og hinn frábærlega rekni ríkissjóður gerir.“ Ég verð að segja eins og er að oft situr maður hér í salnum og veltir þessu fyrir sér í fullri alvöru. Getur verið að sveitarfélögin og þeir sem þeim stjórna séu svona miklir vitleysingar í fjármálum og stjórnun að þeir nái ekki að sýna sama árangur og ríkið? En hvað kemur í ljós þegar maður skoðar tekjuþróun annars vegar sveitarfélaganna og hins vegar ríkisins og skoðar blaðsíðu 38 í skýrslu hæstv. félagsmálaráðherra? Þá kemur í ljós hvernig tekjur ríkisins hafa þróast og hvernig tekjur sveitarfélaganna hafa þróast. Ég verð reyndar að segja skýrsluhöfundi til hnjóðs að í þetta vantar töflur og útreikninga oft og tíðum og þegar settar eru fram staðreyndir eins og þessi þá eru þær eingöngu settar fram í stöpla- eða súluritum sem vont er lesa úr og maður verður að námunda það sem verið er að segja. En það kemur fram hér á súluriti um skatttekjur hins opinbera að þær voru rétt liðlega 200 milljarðar á árinu 1998. Árið 2004 er þessi sama tala orðin 350 milljarðar. Þetta hefur aukist um 150 milljarða. Nú veit ég ekki hvort þetta er á verðlagi hvers árs fyrir sig eða hvort allt er reiknað upp til verðlags ársins 2004. En í raun skiptir það ekki öllu máli vegna þess að þegar við berum þetta saman við sveitarfélögin sem eru önnur súla hér þá erum við að bera saman samanburðarhæfa hluti þannig að í raun skiptir ekki öllu máli hvort þetta er á verðlagi hvers árs eða á verðlagi ársins 2004. En brjótum nú skatttekjur hins opinbera niður í sveitarfélög og ríki. Ríkið hafði rétt um 150 milljarða samkvæmt þessu árið 1998 en er komið upp í 265 milljarða árið 2004. Tekjur hafa aukist um um það bil 115 milljarða króna á þessu tímabili. Sveitarfélögin eru rétt undir 50 milljörðum árið 1998 - það eru svona 47 milljarðar sýnist mér á súluritinu - en á árinu 2004 eru þetta um 70 milljarðar kr. Tekjur hafa aukist um 23 milljarða. Ef maður tekur þessar tölur og skoðar þær í samhengi og veltir fyrir sér þróuninni annars vegar hjá ríkinu og hins vegar hjá sveitarfélögunum í skatttekjum þá hafa skatttekjur sveitarfélaganna á þessu tímabili aukist um 49% en skatttekjur ríkisins hafa aukist um 77–78% á sama tíma. Hvað segir þetta okkur? Þetta segir okkur að ríkið hefur verið að auka sína skattheimtu langt umfram það sem sveitarfélögin hafa verið að gera á sama tímabili. Hæstv. ríkisstjórn segist vera að lækka hér skatta. Hún gengur sveitt til verka á hverjum morgni við að lækka skatta. Hvernig stendur þá á því að raunin er þessi? Auðvitað er það vegna þenslu í þjóðfélaginu. Virðisaukaskatturinn, þjónustugjöld ýmiss konar, stimpilgjöldin, vörugjöldin, tollarnir, allt eru þetta gullkvarnir sem mala fé í ríkissjóð. Þetta eru ekki launatekjur. Sveitarfélögin hafa mest af sínum tekjum út úr skatta- og launatekjum. Ríkið hefur það líka. En til viðbótar hefur ríkið skatta á veltu, skatta á þenslu og þenslan og veltan hafa aukist langt umfram launatekjur. Þetta er því niðurstaðan. Ríkið, hæstv. ríkisstjórn sem segir okkur á hverjum degi að hún sé að lækka skatta, er sko aldeilis að hækka skattana miklu meira en sveitarfélögin. Það var 49% hækkun hjá sveitarfélögunum á árunum 1998–2004 samkvæmt þessum upplýsingum sem liggja hér fyrir í skýrslu hæstv. ráðherra, en 77–78% hækkun hjá ríkinu. Svo berja þessir háu herrar sér á brjóst og segja: „Sjáið okkur. Við kunnum að reka. Við sýnum aðhald. Við sýnum rekstrarafgang. Við borgum niður skuldir.“ Ég held að sveitarfélögin í landinu yrðu ekki í miklum vandræðum með að greiða niður sínar skuldir, að sýna meiri afgang en þau gera, ef tekjuþróun sveitarfélaganna hefði verið með sama hætti og tekjuþróun ríkisins. Mér sýnist að sveitarfélögin hefðu um 15 milljörðum kr. meira úr að spila á hverju ári ef þróunin hefði orðið svipuð og hjá ríkinu. Það byggi ég á súluritinu sem ég hef fyrir framan mig úr skýrslu hæstv. ráðherra. Við höfum heyrt það í skattaumræðunni að ríkisstjórnin geti bara ekkert gert við þessum skattahækkunum, það sé nú bara einu sinni náttúrulögmál nánast, frú forseti, að þegar veltan eykst verði ríkið bara að taka meiri skatt. Þeir geta ekkert gert annað en setið og tekið á móti peningunum sem koma inn. En það er ekki svoleiðis. Hvað gera flest sveitarfélög núna þegar fasteignamatið hækkar verulega í landinu? Jú, flest sveitarfélög bregðast við með því að lækka verulega álagningarprósentuna til þess að hækkun þessa skatts á íbúana í sveitarfélögunum verði lægri en hækkun fasteignamatsins gefur til kynna að það eigi að vera. Þau bregðast við strax og lækka fasteignaskattsprósentu sína, að mér sýnist, á mörgum stöðum í kringum 20%. Er ríkið að lækka virðisaukaskattsprósentuna af því veltan er meiri? Er ríkið að lækka stimpilgjöldin af því að veltan er svo miklu meiri? Er ríkið að lækka tolla- eða vörugjöld af því miklu meira kemur hér inn en áður gerði? Nei, ríkið, hæstv. fjármálaráðherra situr á sínum stól og sér peningafjallið vaxa dag frá degi vegna þess að þenslan er að aukast og gerir ekkert í því að koma til móts við skattgreiðendur og íbúa þessa lands og segja: „Þetta er ekki sanngjarnt. Skattstofninn er að aukast það mikið að ég ætla að lækka skattprósentuna í þessu tilviki.“ Hvað gera þá stjórnendur sveitarfélaganna þegar þeir standa frammi fyrir því að fasteignastofninn hækkar um 30% á einu bretti eins og gerðist í mörgum sveitarfélögum á landinu núna um áramótin? Á sömu blaðsíðu skýrslunnar, á blaðsíðu 38, sést munurinn á því hver hlutdeild sveitarfélaga í samneyslunni er hér og á hinum Norðurlöndunum og hver hlutdeild ríkisins er. Við sjáum að í löndunum sem við berum okkur saman við, Danmörku, Svíþjóð, Noregi og Finnland, er ekkert allt í rúst þó sveitarfélögin taki meiri þátt í að stjórna sínum eigin málum og þó að sveitarfélögin hafi fleiri málaflokka en gengur og gerist á Íslandi. Þá erum við kannski komin að því sem verður efnisinnihald seinni ræðu minnar, þ.e. hvernig megi efla sveitarstjórnarstigið á Íslandi þannig að sveitarfélögin hér taki svipaðan þátt í samneyslunni og gengur og gerist á Norðurlöndum. Það hefur ekki tekist hjá núverandi hæstv. ríkisstjórn. Afskaplega klaufalega hefur verið staðið að því að efla sveitarfélögin í landinu. Ég fer betur yfir það í seinni ræðu minni.

Frú forseti. Hv. þm. Jón Gunnarsson kom víða við í ræðu sinni og endaði á að því miður hefði núverandi ríkisstjórn og nokkrum stjórnum þar á undan mistekist að efla sveitarstjórnarstigið. Ástæður þess eru, eins og ég rakti í fyrri ræðu minni, fyrst og fremst að vantraust er á milli ríkisins og sveitarfélaganna. Ástæðurnar fyrir því eru margar og margvíslegar en fjárhagsleg samskipti þessara aðila eru trúlega meginástæða þess. Síðan held ég að einn stjórnmálaflokkur hafi verið allt of lengi við völd og ráðið of miklu í stjórn á þessu landi, þ.e. Sjálfstæðisflokkurinn. Hann er í raun meira og minna á móti því að efla sveitarstjórnarstigið. Ég dreg þær ályktanir vegna þess að það hefur verið reynt, bæði í tíð hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur sem félagsmálaráðherra og nú í tíð hæstv. félagsmálaráðherra Árna Magnússonar, að í samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn hafa þessir tveir félagsmálaráðherrar a.m.k. ekki náð því fram sem þeir hafa viljað. Ég dreg reyndar of miklar ályktanir af þessu þar sem ég er ekki með það 100% á hreinu hvort hæstv. félagsmálaráðherra hafi fullan stuðning í eigin flokki til að ná þessu fram. Ég er sannfærður um að hæstv. ráðherra vill mjög vel í þessum efnum. Hann hefur skilning á málum sveitarfélaganna, hann sat í sveitarstjórn þegar hann kom inn á Alþingi og tók við félagsmálaráðuneytinu. Hann þekkir þann málaflokk nokkuð vel og var, áður en hann tók við embætti, varaformaður stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þrátt fyrir þennan bakgrunn hefur hæstv. félagsmálaráðherra ekki náð því marki sínu, þótt vissulega hafi ákveðin skref verið stigin. En því miður hefur þetta ekki tekist. Ég held að því sé fyrst og fremst um að kenna að menn hafi ekki náð saman um tekjustofnana, sem er grundvöllur þess að menn geti tekið á þessu. Ég endaði fyrri ræðu mína á að fjalla um tekjustofna sveitarfélaganna, þ.e. að grunnur þeirra hefði verið lagður við allt aðrar þjóðfélagsaðstæður en við búum við í dag. Skortur er á að hvati sé fyrir sveitarfélögin til að laða að sér nýja atvinnustarfsemi af þeirri einföldu ástæðu að sveitarfélögin hafa ekki beinar tekjur af henni. Ég heyrði að hv. þm. Jón Gunnarsson kom inn á þetta í ræðu sinni. Ég held að það sé hárrétt að við þurfum að skoða það að taka tekjustofna sveitarfélaganna til heildarendurskoðunar. Við hljótum að velta fyrir okkur hvort ekki sé hægt að tengja tekjur af fyrirtækjunum við tekjur sveitarfélaga, þ.e. að sveitarfélög hafi beinar tekjur af fyrirtækjunum þannig að atvinnulíf á svæðunum sé betur tengt við sveitarfélögin sjálf. Aðstöðugjaldið gegndi þessu hlutverki áður en var fellt niður af þeirri einföldu ástæðu að á því voru allt of miklir gallar. Hins vegar þarf að fara yfir þetta í heild sinni. Sömu sögu má auðvitað segja varðandi óbeinu skattana, að það er eðlilegt að sveitarfélögin fái hlutdeild í þeim. Þetta hefur allt staðið fast. Ég held að einfaldasta kenningin um það sé að meginástæðan sé sú að fjármálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafi aldrei léð þessu lið og því hafi menn ekki náð þessu fram á nokkurn hátt. Frú forseti. Ég sé ekki hæstv. félagsmálaráðherra en ég hef örfáar spurningar til hans. Ég vildi biðja virðulegan forseta um að kanna hvort hæstv. ráðherra sé a.m.k. í húsi og megi hlýða á mál mitt þótt hann sé ekki í salnum.

Forseti getur upplýst að hæstv. félagsmálaráðherra er í húsi og er rétt fyrir framan þingsalinn. Ef hv. þingmaður óskar eftir þá verður kallað á hann inn en hann hlýðir á mál þingmanns.

Frú forseti. Það breytir engu fyrir mig hvar hæstv. ráðherra heldur sig ef hann hlýðir á mál mitt þannig að hann geti svarað spurningum mínum. Auðvitað væri í lagi að hafa hæstv. ráðherra í salnum en ég geri alls ekki kröfu um það ef hæstv. ráðherra er að hlusta á, sem ég geri auðvitað ráð fyrir. Mig langaði að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra út í ummæli hans frá í morgun varðandi Rannsóknamiðstöðina á Bifröst. Hafi ég ekki misskilið hæstv. ráðherra tilkynnti hann eða boðaði að unnið yrði að könnun á viðhorfum þingmanna og sveitarstjórnarmanna varðandi hlutverk sveitarstjórnarstigsins. Mér finnst þetta á margan hátt afar athyglisverð hugmynd. Með þessu gætum við horft til framtíðar og áttað okkur á eðlilegu hlutverki sveitarstjórnarstigsins. Ég vona að ég sé ekkert að misskilja hæstv. ráðherra, hann leiðréttir mig í seinni ræðu sinni ef svo er, en ég skildi ráðherra svo að hann ætlaði að leita eftir viðhorfum þingmanna. Það er ekki hægt að neita því að það virkar nokkuð ankannalega að hæstv. ráðherra þurfi að fela það ágætri rannsóknastöð á Bifröst að kanna viðhorf þingmanna. Fram að þessu hafa hæstv. ráðherrar getað átt samræður við hv. þingmenn í þinginu og ýmsar leiðir gefist til að kanna viðhorf þingmanna. Ég vona a.m.k. að þetta sé ekki leið hæstv. ráðherra til að einfalda skoðanaskipti við hv. þingmenn, að fela rannsóknastöð að kanna viðhorf þingmanna í staðinn fyrir að ræða við þá í þingsal. Þetta gæti haft þá hættu í för með sér að framkvæmdarvaldið fjarlægðist enn löggjafarvaldið. Ég vona að hæstv. ráðherra leiðrétti mig með því að þetta hafi alls ekki verið hugsunin og þarna búi annað að baki. En það er hægt að skilja málið þannig að orðið væri of þunglamalegt og erfitt að eiga skoðanaskipti við þingmenn. Ég veit ekkert hvernig ástandið er í þingflokki hæstv. ráðherra. Það getur vel verið skýringin á þessu, að einfaldara sé að fela rannsóknastöð að kanna viðhorf þingmanna Framsóknarflokksins. Ég get hins vegar fullvissað hæstv. ráðherra um að það er ekkert vandamál fyrir hæstv. ráðherra að kanna viðhorf okkar þingmanna Samfylkingarinnar. Okkur væri bara ánægju- og gleðiefni að eiga samræður við hæstv. ráðherra um sveitarstjórnarmál. Ef málið snýr eingöngu að því að kanna hug þingmanna Framsóknarflokksins get ég út af fyrir sig skilið það, en ég held að þetta eigi ekki við um allan þingmannahópinn.

Þeim gæti fækkað …

Já, hv. þingmaður, við skulum fara varlega í að leika spámenn vegna þess að það hefur virkað misjafnlega, m.a. í flokki hæstv. ráðherra. Í það hefur misjafnlega verið tekið þegar spámenn fara af stað. En ég gæti nú trúað því að hv. þingmaður hafi, aldrei þessu vant, hugsanlega hitt naglann á höfuðið. Það er afar sjaldgæft en mér heyrist það geta verið í þá átt. Frú forseti. Svo að ég haldi áfram ræðu minni og sleppi gamanmálum, sem þó eru nauðsynleg af og til til að létta umræður. En ég tek eftir, í einu af mörgum súluritum, sem er hárrétt hjá hv. þm. Jóni Gunnarssyni að væri skemmtilegra og gleggra að hafa með tölum við a.m.k. efsta enda á súlunum þannig að hægt sé að hafa þessar tölur nákvæmar. Á bls. 38 er súlan fyrir skatttekjur hins opinbera. Þar blasir við að þróun skatttekna sveitarfélaganna annars vegar og ríkissjóðs hins vegar er ekki alveg í takt. Þessu hefur margoft verið haldið fram, að tekjur ríkissjóðs hafi aukist hraðar og meira en tekjur sveitarfélaganna. Mér sýnist það blasa við í þessu súluriti. Það er út af fyrir sig ekki skrýtið í þenslusamfélagi að tekjur ríkissjóðs, sem eru mun tengdari þenslunni en tekjur sveitarfélaganna, aukist meira. Sveitarfélögin eru ekki með sömu hlutdeild í óbeinum sköttum og ríkissjóður. Auk þess hefur verið bent á að í samskiptum ríkis og sveitarfélaga, sem m.a. vekur vantraust á milli aðila, hafa ýmsar lagabreytingar skekkt þessa mynd. Við getum nefnt tvö dæmi, þ.e. annars vegar húsaleigubæturnar og hins vegar einkahlutafélögin. Það eru þekktustu dæmin. Ýmsir telja að það hafi hallað verulega á sveitarfélögin í þessum samskiptum og menn hafa nefnt á þriðja milljarð í því samhengi. Væntanlega hafa þó komið einhverjar tilfærslur á milli aðila þar á móti. Það er þó óumdeilt að hallað hefur verulega á sveitarfélögin og mér sýnast, eins og ég sagði áðan, þessar súlur sýna að ríkissjóður hafi þrútnað hraðar út en sjóðir sveitarfélaganna. Þá kem ég að því sem mér finnst eiginlega vanta í þessa skýrslu. Það er tengt tekjum sveitarfélaganna eða fjárhagsstöðu þeirra, afkomu þeirra annars vegar og skuldum þeirra hins vegar. Ef ég man rétt er að vísu fjallað um afkomu sveitarfélaganna frá því að reikningsskilum var breytt, frá árinu 2002. Það sýnir að þetta er nokkuð mismunandi. En ef minnið svíkur mig ekki þá voru þau rekin með mestum halla árið 2003. En meðaltöl segja aldrei nema hluta sögunnar. Við sjáum mjög greinilega í þessari skýrslu að sveitarfélögin sitja alls ekki við sama borð. En mér finnst helst skorta sundurgreiningu á þessum tölum. Afkoma sveitarfélaganna er afskaplega misjöfn og ég hefði viljað sjá hana flokkaða niður eftir stærð, svæðum o.s.frv. Hið sama má segja um skuldirnar. Ég er sannfærður um að þessu er misskipt og frekari sundurgreining í skýrslunni hefði verið til góðs. Ég hef frétt af samantekt, sem er þó ekki alveg endanlega lokið, um fjárhagsáætlanir sveitarfélaga, að svona gróft séð megi segja að töluverður afgangur sé af sveitarfélögum á stórhöfuðborgarsvæðinu. Ef við tökum stærstu sveitarfélögin, Akureyri og síðan það sem er að gerast í mínu heimasveitarfélagi, Fjarðabyggð, út úr. Þá eru eftir sveitarfélög utan við stórhöfuðborgarsvæðið og svæði eins og Akureyri og Fjarðabyggð. Þá er halli á þeim sem eftir eru sem passar vel við það sem gerst hefur í byggðaþróuninni. Betra hefði verið að hafa þetta í skýrslunni til að greina betur ástandið svo að við getum mætt þessu. Það vakti athygli mína að hæstv. ráðherra nefndi að byggðamálin og sveitarstjórnarstigið væru nátengd. Ég held að það sé hárrétt. Það kemur einmitt fram á síðu 10 í skýrslunni, sem er mjög til umhugsunar og er eitt af því sem við þurfum að breyta. Þar segir, með leyfi forseta: „Sveitarfélög á Íslandi hafa ekki nema að takmörkuðu leyti verið þátttakendur í mótun og framkvæmd byggðastefnu.“ Þetta er setning sem mér finnst því miður mjög lýsandi um ástandið. Það er þakkarvert að það komi fram í skýrslunni. Þessu þurfum við að breyta. Sveitarfélögin þurfa að vera í stakk búin til að takast á við að verða afgerandi í mótun og framkvæmd byggðastefnu. Öðruvísi held ég að erfitt sé að ná árangri. Við þurfum auðvitað að nálgast málefni sveitarfélaganna út frá þessu sjónarhorni líka, út frá framkvæmd byggðastefnu. Mér finnst einn vandinn við framkvæmd byggðastefnu og mótun hennar sá að menn líta á málið eins og það sé í kassa. Byggðastefna má ekki lokast inni í kassa. Hún þarf að vera samofin ýmsum málaflokkum. Sveitarstjórnarmálin vega þar sannarlega afskaplega þungt. Ég held að það hafi því miður verið mistök hjá okkur að færa byggðamálin frá forsætisráðuneytinu. Ég held að byggðamálin, vegna þess hvers eðlis þau eru, eigi að vera hjá forsætisráðuneytinu. Þar er samræmingin sett ofar vegna þess að byggðamál eiga heima í svo mörgum ráðuneytum, í félagsmálaráðuneytinu, menntamálaráðuneytinu, samgönguráðuneytinu og auðvitað atvinnulífsráðuneytunum og heilbrigðisráðuneytinu. Byggðamálin koma víða við sögu og óeðlilegt að þau séu lokið inni í einu fagráðuneyti. Til framtíðar litið hugsa ég að við leysum þetta, sem aðhyllumst að stokka upp Stjórnarráðið. Við gerum það með því að stofna innanríkisráðuneyti. Ef ég man rétt held ég að hæstv. félagsmálaráðherra hafi jafnvel orðað það þannig á góðri stund.

Hæstv. forseti. Ég lauk fyrri ræðu minni um skýrslu hæstv. félagsmálaráðherra um sveitarstjórnarmál þar sem ég var kominn að því að tala um tekjur sveitarfélaga, tekjumöguleika og tekjustofna. Ég hlustaði áðan á ræðu hv. þm. Jóns Gunnarssonar sem var að mörgu leyti mjög athyglisverð, einkum þegar hann talaði um tekjur sveitarfélaganna og hvernig sveitarfélögin hefðu þurft að bregðast við til að fasteignaskattar keyrðu ekki algjörlega yfir greiðslugetu fólks vegna þess að fasteignamat hafði hækkað mjög mikið á sumum landsvæðum. Þetta er auðvitað algjörlega rétt hjá hv. þingmanni. Fasteignaskattarnir skipta auðvitað verulegu máli í tekjustofnum sveitarfélaga en hins vegar er fasteignagjaldið þannig að það tekur ekkert mið af tekjum fólks, hvort þær hækka eða lækka á milli ára eða hversu mikið þær hækka, oftast nær er nú einhver hækkun á milli ára. Satt að segja hef ég velt því fyrir mér, hæstv. forseti, og verið að skoða það í alvöru hvort ekki þurfi að breyta lögunum um tekjustofna sveitarfélaga hvað varðar fasteignaskattinn í þá veru að fasteignaskatturinn geti ekki hækkað meira á milli ára en sem nemur einhverri viðmiðun í greiðslugetu fólksins sem á að greiða skattinn, því að ekkert samhengi er á milli hækkunar fasteignagjalda og þeirra kauphækkana sem fólk nýtur á viðkomandi ári. Þess vegna erum við að skoða það, í Frjálslynda flokknum, að leggja fram frumvarp til laga um breytingu á álagningu fasteignaskatts sem væri eitthvað á þá leið að þrátt fyrir hækkun fasteignamats viðkomandi árs væri sveitarfélögum óheimilt að hækka fasteignaskattinn meira en sem næmi launaþróun eða launavísitölu. Ég held að þetta væri í sjálfu sér réttlætanlegt og er mjög í samræmi við það sem hv. þm. Jón Gunnarsson lýsti hér áðan, að sveitarfélögin tækju tillit til þess svo að skatturinn hækkaði kannski ekki um 20 eða 30% á milli ára og horfðu svolítið til þess að fasteignaskatturinn keyrði ekki langt fram úr greiðslugetu fólks. En það er auðvitað mjög misjafnt, sums staðar nota menn þessa hækkun, sveitarfélögin ákveða sjálf hvaða viðmið þau hafa í fasteignaskattinum. Ég held hins vegar að setja þurfi slíka varnagla gagnvart launþegum, það er mjög óeðlilegt að fasteignaskatturinn taki ekkert mið af því hver greiðslugetan er hjá því fólki sem á að greiða hann. Þó að grunnurinn og stofninn og uppreikningurinn sé byggður á verðmæti fasteigna í hverju sveitarfélagi eða landsvæði fyrir sig væri samt sem áður eðlilegt að setja eitthvert þak á það hvað skatturinn mætti breytast með tilliti til þess hvort greiðslugeta greiðenda á viðkomandi landsvæði hefði breyst almennt. Ég held að þetta væri réttlætismál sem getur hins vegar í einhverjum tilfellum þýtt tekjuminnkun hjá sveitarfélögum og þar erum við auðvitað komin að miklu vandamáli, sem vissulega hefur verið vikið að í þessari umræðu, að tekjur sveitarfélaganna aukast ekki neitt í líkingu við það sem þær gera hjá ríkinu. Menn geta svo hælt sér af því í ríkisstjórninni að þar sé verið að greiða niður skuldir ríkissjóðs, þar sé reksturinn í lagi og þar sýni menn ábyrgð og aðhald en ekki hjá sveitarfélögunum. Ég held að í flestöllum sveitarfélögum reyni menn að sýna ábyrgð og aðhald í rekstri þeirra. Hins vegar er það svo að á undanförnum árum hefur ríkið verið að fá verulega miklar tekjur en sveitarfélögin hafa ekki fengið verulega aukningu með tekjustofnum sínum. Þetta er atriði sem þarf að skoða og ég er á þeirri skoðun, hæstv. forseti, að finna þurfi einhverja tekjustofna fyrir sveitarfélögin sem koma sjálfvirkt til sveitarfélaganna, hvort sem það tengdist virðisaukaskatti eða öðrum gjöldum sem koma sjálfvirkt, eins og t.d. tekjur af umferðinni, umferðargjöld og annað slíkt. Það er eitthvað sem menn standa frammi fyrir að velta upp á komandi missirum. Hægt er að hugsa sér eina leið í viðbót sem ég hef reyndar ævinlega talið að hefði átt að tilheyra sveitarfélögunum að langmestu leyti og það er auðlindagjaldið. Ég tel að auðlindagjaldið hefði að stofni til átt að fara að langmestu leyti til sveitarfélaganna. Auðvitað kann að vera að vegna fyrirkomulags auðlindagjaldsins, sem leggst á úthlutaðar aflaheimildir, þurfi sá aðili sem leggur það á og innheimtir, sem er Fiskistofa, að fá eitthvað fyrir sinn snúð og sína vinnu. Í dag sér Fiskistofa um innheimtu á þessum tekjum og nýtir þær en það væri auðvitað mjög auðvelt að láta fyrirkomulagið vera þannig að Fiskistofa sæi eftir sem áður um innheimtuna en til hennar rynni ekki nema tiltekið hlutfall af gjaldinu, t.d. 25%, og Fiskistofu bæri að skila 50–75% af gjaldinu til sveitarfélaganna. Ég held að það væri í sjálfu sér réttlátt að útfæra þetta einhvern veginn á þann veg. Ég ætla ekki að ræða hér mikið um auðlindaskattinn eins og hann er útfærður en vil bara láta þess getið að ég og fleiri hv. þingmenn bentum á það á sínum tíma þegar stofninn var fundinn út að það gæti reynst afar vitlaust fyrirkomulag að reikna út verðmætin fyrir skattálagninguna miðað við árið á undan og láta menn svo greiða árið eftir vegna þess hvernig fyrirkomulagið væri í tekjum af sjávarútvegi, bæði breytileg aflabrögð og einnig afurðaverð og útgerðarkostnaður. Þetta hefur einmitt komið á daginn, enda hefur sjávarútvegsráðherra lagt fram frumvarp þess efnis að þegar menn ekki afla, eins og t.d. rækju, þá breytist greiðslufyrirkomulagið en eðlilegast hefði auðvitað verið að innheimta þess skatts hefði verið af verðmætunum á hverjum tíma. Þar af leiðandi hefðu menn ekki þurft að vera að ómaka sig með það frumvarp sem núna hefur verið lagt fram í þinginu. Hæstv. forseti. Ég bendi á að auðvitað eru möguleikar á að láta sveitarfélögin hafa meiri tekjur. Það er eitthvað sem við þurfum að taka sérstaklega á ef við ætlum okkur, sem mér heyrist á langflestum þingmönnum að vilji sé fyrir, að færa fleiri mál til sveitarfélaganna og láta þau takast á við fleiri málaflokka. Þar hafa menn nefnt velferðarþjónustuna í heilu lagi, svo sem vegna aldraðra og fatlaðra, heilbrigðisþjónustuna að hluta til, þ.e. heilsugæsluna, og framhaldsskólinn hefur verið nefndur. Sá sem hér stendur nefndi í morgun einnig samgöngur á milli byggðarlaga, þ.e. það sem lýtur að viðhaldi, snjómokstri og hálkuvörn, svo eitthvað sé nefnt. Mætti reyndar einnig nefna vegmerkingar í því sambandi þó að sveitarfélögin færu ekki beinlínis í gerð nýrra vega heldur væri slíkt áfram hjá Vegagerðinni. Atvinnumálin og byggðamálin verða aldrei í sundur skilin. Við sjáum það best á Austurlandi núna þegar atvinnuástand er þar gott að þá er mikill uppgangur, verið er að byggja íbúðarhúsnæði og fólk hyggst flytja þangað og sækja um atvinnu hjá álverinu á Reyðarfirði. Fólk horfir til þess svæðis sem atvinnusvæðis þar sem einhver festa verði ríkjandi og það er einmitt málið. Það þarf nefnilega festu í atvinnuháttum til þess að fólk treysti á að búa á viðkomandi stöðum. Hluti af því fólksflóttavandamáli sem verið hefur á landsbyggðinni tengist atvinnumálunum og ég held að þar hafi munað mest um, a.m.k. í sjávarbyggðunum, þann mikla tilflutning á aflaheimildum sem verið hefur í hinu framseljanlega kvótakerfi og það óöryggi sem felst í því að aflaheimildirnar, sem eru grunnur í atvinnurekstri sjávarbyggðanna, eru engan veginn sá stofn sem menn geta treyst á. Í raun og veru þarf ekki nema skilnað í útgerðarmannafjölskyldu til að aflaheimildirnar fari allar úr plássinu. Það er náttúrlega alveg skelfilegt að hafa útfærsluna með þessum hætti, að maður tali nú ekki um ýmis önnur vandamál sem fylgja þessu, t.d. að það vanti nýliðun í greinina og að ungir menn eigi erfitt með að komast þar að o.s.frv. Allt byggist auðvitað á því hvað varðar hinar dreifðu byggðir að þar sé ákveðin festa í atvinnuháttum og í mörgum byggðum hefur sjávarútvegurinn verið festan í atvinnuháttunum. Við upplifum það núna að mjög margt hefur breyst í því, ekki þarf að nefna annað en rækjuveiðina o.s.frv. til að sjá að margir staðir, sem áður voru blómlegir í atvinnuháttum, eiga nú undir högg að sækja. Þess vegna verður aldrei undan því vikist, hæstv. forseti, að horfa sameiginlega til atvinnumála og byggðamála. Ég held þess vegna að það sé rétt sem segir einhvers staðar í skýrslunni að sveitarstjórnirnar þurfi að koma að atvinnumálunum með einhverjum hætti og sérstaklega að byggðamálunum og tillögum í þá veru til þess að hafa áhrif á það að halda undirstöðuatvinnuvegunum í byggðarlögunum. Það er gríðarlega mikils virði fyrir byggðirnar að halda þeim vegna þess að í kringum þá byggist upp svo margt annað. Ég hef stundum sagt það áður að ég hlustaði einu sinni á erindi atvinnumálaráðgjafa á Eyjafjarðarsvæðinu sem var að tala um nýsköpun og annað slíkt sem þar ætti sér stað. Sá ágæti maður fullyrti einfaldlega að ef ekki hefðu verið svo sterk sjávarútvegsfyrirtæki á Eyjafjarðarsvæðinu sem raun ber vitni hefði nýsköpun þar í ýmsum iðnaðargreinum orðið miklu minni og bara almennt séð. Þetta vitum við auðvitað sem höfum alist upp úti á landi og séð iðnaðarfyrirtæki verða til úr litlu í upphafi upp í að verða þjónustufyrirtæki á heimsmarkaði í matvælaframleiðslu. Má þar nefna fyrirtæki á Ísafirði eins og Póls hf. sem núna er hluti af Marelsamsteypunni, 3X-Stál, svo eitthvað sé nefnt, Skaginn á Akranesi o.fl. Þetta hefur allt orðið til vegna þess að ákveðinn grunnur var fyrir í byggðinni og menn gátu byggt þar upp þjónustu og þekkingu og með nánu samstarfi þróað vörur sínar. Að endingu vil ég segja að byggðamálin og atvinnumálin verða ekki skilin í sundur ef vel á að vera og að ekki er heldur hægt að hugsa sér að færa fleiri verkefni til sveitarfélaganna í framtíðinni nema því aðeins að sveitarfélögin hafi tryggari og öruggari tekjustofna en þau hafa í dag. Að því þurfa menn að stefna og vinna traust á milli ríkis og sveitarfélaga þegar þau verkefni eru færð yfir þannig að ekki ríki mikil tortryggni gagnvart því að hægt sé að taka við verkefnum, og að tekjustofnar fylgi slíkum verkefnum.

Virðulegi forseti. Ég vil taka hér upp þráðinn þar sem honum sleppti við lok fyrri ræðu minnar, þegar ég fjallaði um tekjustofna sveitarfélaga. Ég tel að það þurfi að breikka þá frá því sem nú er, ekki bara styðjast við beina skatta af tekjum launþega og fasteignasköttum, sem er nú eiginlega obbinn af tekjustofnum sveitarfélaga í dag, heldur bæta við hlutdeild úr óbeinum sköttum þannig að óbeinir skattar renni ekki einvörðungu í ríkissjóð, og úr ríkissjóði renni síðan ákveðinn hlutur skatttekna í jöfnunarsjóð og þaðan til sveitarfélaga. Ég held að betra fyrirkomulag væri að sveitarfélögin fengju beina hlutdeild úr óbeinum sköttum og þar með væri hægt að draga úr þýðingu jöfnunarsjóðsins. Það koma auðvitað til greina ýmsar leiðir í útfærslu á því, það er hægt að miða við höfðatölu að mestu leyti með ákveðnum frávikum til þess að mæta sérstökum aðstæðum, og með þessu vinnst að hagsveiflan nýtist þá sveitarfélagastiginu til jafns við ríkisvaldið. Eins og menn vita hefur ríkið miklar tekjur af veltu í þjóðfélaginu, sérstaklega þegar hún er að vaxa eins og verið hefur á síðustu árum, og sveitarfélögin mundu njóta góðs af því, líka þau sveitarfélög sem búa við aðrar aðstæður en almennt gerist í þjóðfélaginu, því að eins og hv. þingmenn þekkja eru þannig aðstæður víða á landinu að þar er ekki vöxtur í hagkerfi svæðisins né vaxandi peningamagn í umferð, heldur þvert á móti, þar er samdráttur og tekjur sem sveitarfélögin hafa eru að skreppa saman frekar en hitt. Með þessu móti gætu þau sveitarfélög fengið sína hlutdeild úr vextinum þrátt fyrir þessar sérstöku staðbundnu aðstæður. Í þriðja lagi tel ég að sveitarfélög eigi að tengjast atvinnurekstri en það má heita svo að það sé búið að skera á öll bönd á milli sveitarfélaga, sveitarfélagastigsins og atvinnureksturs. Sveitarfélögin hafa nánast engar tekjur af atvinnurekstri, hvorki beint né óbeint, einungis um að ræða fasteignagjöld af eignum sem fyrirtæki kunna að eiga og vera notuð í atvinnurekstri, og síðan óbeint í gegnum þjónustugjöld eins og vatnsgjald. Að öðru leyti er atvinnurekstur ekki í sambandi við sveitarstjórnarstigið. Það tel ég slæmt því að eins og fram kom í máli síðasta ræðumanns, hv. þm. Guðjóns Arnar Kristjánssonar og reyndar hjá fleiri þingmönnum í þessari umræðu, þá er staða sveitarstjórnarstigsins mjög nátengd atvinnumálum. Við sjáum það m.a. í skýrslum sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur lagt fyrir þingið um byggðamál og í skýrslum sem hafa verið gefnar út, m.a. á vegum iðnaðarráðuneytis í nóvember sl., að það er alveg augljóst mál að þróun í einstökum sveitarfélögum, íbúaþróun, tekjuþróun og annað sem menn láta sig skipta máli, ræðst fyrst og fremst af þróun atvinnumála. Af þeim ástæðum er ríkisvaldið að beita sér til þess að hafa áhrif á stöðu atvinnumála á einstökum landsvæðum. Nærtækasta dæmið er Austurland þar sem ríkisvaldið hefur með afli sínu borið hitann og þungann af því að ráðist var í þær framkvæmdir sem þar eru í gangi. Það er fyrst og fremst pólitísk ákvörðun að ráðist er í virkjunarframkvæmdir á Austurlandi og byggingu álvers á Reyðarfirði. Sveitarstjórnarstigið þarf að fá eitthvert afl til þess að geta líka beitt sér í atvinnumálum ekki síður en ríkisvaldið, til þess að geta haft áhrif á þróun atvinnumála á sínu svæði. Sveitarfélögin í dag eru eiginlega algjörlega bjargarlaus, sérstaklega þar sem þau þyrftu að beita sér þar sem undanhald er í byggðaþróuninni, þar er aflið minnst og bagalegt að sveitarstjórnirnar geti ekki beitt sér í atvinnumálum til að snúa þeim til betri vegar. Ég held að menn verði að hugsa leiðir til þess að gera hinu pólitíska valdi heima í héraði kleift að hafa áhrif á þróun atvinnumála þannig að það verði ekki bara á höndum ríkisvaldsins heldur líka sveitarstjórnarstigsins. Ég nefni auðlindir lands og sjávar. Við heyrðum nýlega í fréttum að Þingeyingar eru með mjög ákveðnar meiningar uppi um að hagnýting jarðhita undir yfirborði jarðar í Þingeyjarsýslum eigi að vera með þeim hætti að það þjóni atvinnuhagsmunum Þingeyinga. Jafnvel þó að við kunnum að skilgreina það hér í pólitískri umræðu á Alþingi að þessar auðlindir séu sameign þjóðarinnar allrar þá eru Þingeyingar á þeirri skoðun að það sé a.m.k. sanngjarnt að þeir hafi eitthvað um það að segja hvernig nýting þessarar auðlindar verður og að þeir geti haft áhrif á það að atvinnuuppbyggingin verði í þeirra þágu. Þetta eru ekki ný sjónarmið vegna þess að nýting fallvatnanna á Austurlandi til atvinnuuppbyggingar á Austurlandi er byggð á nákvæmlega sama sjónarmiði. Ég bið hv. þingmenn að muna eftir því að fyrir 15 árum eða svo var það almannavilji eða vilji stjórnvalda sem þá voru, að nýta orku fallvatnanna á Austurlandi til þess að byggja álver á Keilisnesi hér skammt frá höfuðborgarsvæðinu, flytja raforkuna frá Austurlandi þvert yfir landið til þess að fóðra álver við Keilisnes. Það var pólitíska línan á þeim tíma að menn gætu flutt eða nýtt auðlindir sem væru í einum landshluta til atvinnuuppbyggingar í öðrum landshluta. Nú hafa menn breytt um stefnu í þessu efni og auðlindir Austurlands eru notaðar til atvinnuuppbyggingar þar. Þingeyingar taka undir þetta hvað þá varðar og ég er að mörgu leyti sammála þeim. Mér finnst að vísu ekki að þetta eigi að vera einvörðungu á valdi heimamanna, þetta á auðvitað að vera samspil almannavalds, eða sem þjóðareign, og staðbundinna hagsmuna. Ég mundi orða það svo að það er sanngjarnt að ákvörðun um hvernig auðlindin í Þingeyjarsýslum er nýtt á að vera í þeirra þágu í atvinnumálum að vissu marki. Menn eiga að ná samkomulagi um hlutina, mér finnst það sanngjarnt. Ég held að sama verði að gilda um auðlindir sjávar, menn verða að nýta þær með þeim hætti að byggðarlögin víða um landið, kannski víðast hvar um landið, sem hafa reist atvinnumál sín á sjávarútvegi eigi þar íhlutun um nýtingu þeirrar auðlindar þannig að það styrki atvinnulíf þeirra. Kerfið eins og það er í dag, sem lítur algerlega fram hjá atvinnuhagsmunum einstakra sveitarfélaga er ósanngjarnt og ég vil taka undir þau sjónarmið sem menn hafa verið að þróa á undanförnum 15 árum og tala fyrir því að við felum sveitarstjórnarstiginu vald til þess að hafa íhlutunarrétt um nýtingu þessara auðlinda. Ég mundi t.d. ekki styðja það ef hér væri lagt fram frumvarp til þess að taka af Þingeyingum það skipulagsvald sem þeir hafa í dag þannig að menn gætu nýtt orku Þingeyinga annars staðar en í Þingeyjarsýslum í algjörri andstöðu við þá. Ég teldi að það væri óskynsamlegt og mundi ekki styðja slíka ráðabreytni, ef hún er á annað borð fyrir hendi, sem ég veit ekkert um. Ég held að menn þurfi að hafa þetta ofarlega í huga og athuga þennan þátt málsins vandlega, að styrkja stöðu sveitarstjórnarstigsins til að hafa áhrif á þróun atvinnumála. Og þá fyrst og fremst með því að hafa áhrif á nýtingu auðlinda lands og sjávar sem sveitarfélagið varðar. Þetta kostar auðvitað að það er eðlilegt að gera kröfu til þess að sveitarfélög séu ekki mörg á landinu og séu nokkuð stór, a.m.k. landfræðilega stór. Ég held að það sjái það allir að það er flóknara mál að útfæra slíka löggjöf ef sveitarfélög eru mörg og smá en ef þau eru stærri í sniðum. Almennt finnst mér umræða um stærð sveitarfélaga og sameiningu þeirra vera því marki brennd að einskorðast of mikið af því að draga upp landakort og segja það sem mönnum finnst að þurfi að gera, að það þurfi að fækka sveitarfélögum svo og svo mikið o.s.frv., en það er ekki aðalatriði málsins. Til þess að ná árangri þurfa menn að draga upp sveitarstjórnarstigið sjálft og segja: Svona viljum við hafa sveitarstjórnarstigið, með þessi lögbundnu hlutverk, með þessi völd og með þessa möguleika, og til þess að það geti gengið eftir tel ég að síðan þurfi að verða einhverjar breytingar á skipulaginu. Menn þurfa að sýna framtíðarsýnina. Hvað vilja stjórnmálamennirnir sýna íbúunum og sveitarstjórnarmönnunum til framtíðar um stöðu sveitarstjórnarstigsins? Menn þurfa að skýra hana og síðan þegar það liggur fyrir kemur skipulag sveitarfélaganna af sjálfu sér. Ég held því að menn þurfi að breyta dálítið um áherslur í þessu og draga fram skýra mynd um framtíðarsýn um stöðu og hlutverk sveitarstjórnarstigsins. Það er eðlilegt að hugsa til þess að sveitarstjórnarstigið hafi pólitísku hlutverki að gegna umfram það sem framkvæmdarvaldið almennt ætti að hafa vegna þess að sveitarstjórnarmennirnir eru kosnir í almennum kosningum og hafa tiltölulega sterkt og víðtækt pólitískt umboð frá íbúum sínum. Virðulegi forseti. Ég vil svo að lokum fjalla aðeins um eftirlit með sveitarstjórnum. Það er kafli um það í skýrslunni og farið yfir ýmsa fleti á því máli. Eitt vil ég nefna og kalla eftir því að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir því að leggja hér fyrir breytingar á núverandi löggjöf. Það er algjörlega óviðunandi eins og gerst hefur að sveitarstjórn vék úr sveitarstjórninni einum kjörnum sveitarstjórnarmanni. Sveitarstjórnarmenn eru kjörnir í almennum kosningum en ekki á sveitarstjórnarfundum. Þetta var kært til ráðuneytisins og eðlilega féll málið á þann veg að ákvörðun sveitarstjórnarinnar var ógilt en ferlið tók fimm og hálfan mánuð. Allan þann tíma var réttkjörinn sveitarstjórnarmaður utan sveitarstjórnar, maður sem hafði umboð íbúanna til þess að starfa í sveitarstjórn fékk ekki einu sinni að mæta á fundi. Það tók fimm og hálfan mánuð að fá leiðréttingu á þessu og hvað svo? Svo bara ekki neitt. Allar ákvarðanir sem höfðu verið teknar standa. Það eru engin viðurlagaákvæði eða refsiákvæði gagnvart þeim sem fara þannig að ráði sínu og þeim er í lófa lagið að gera þetta aftur, að víkja sama fulltrúa eða einhverjum öðrum fulltrúa út úr sveitarstjórn. Síðan tekur við kæruferli og meðferð máls hjá ráðuneytinu með fyrir fram vitaðri afstöðu eftir nokkra mánuði og svo er bara allt búið. Það er algjörlega óviðunandi að löggjöf sé svona áfátt, virðulegi forseti, að óprúttnir sveitarstjórnarmenn, ég leyfi mér bara að segja það, geti gripið til þessa ráðs og haft af því þann ávinning sem þeir sækjast eftir. Ég veit að hæstv. ráðherra þekkir hvaða mál ég er að ræða um, og ég vil ekki ræða um málið á þeim forsendum hver eigi í hlut eða hvaða staður. En þetta gerðist og þetta tel ég ólýðræðislegt, þetta brýtur gegn lýðræðinu sjálfu. Til hvers eru menn að kjósa sveitarstjórnarmenn, til hvers eru íbúar í einstökum sveitarfélögum að kjósa sveitarstjórnarmenn ef einfaldur meiri hluti í sveitarstjórninni getur bara vikið þeim út þegar honum sýnist? Og jafnvel þó að það sé ólögmæt ákvörðun þá stendur hún þar til ráðuneytið hefur fellt hana úr gildi. Ég vænti þess að menn líti á þetta með mikilli alvöru til þess að bæta þarna úr þannig að ekki standi til frambúðar þessi ágalli í löggjöfinni um sveitarstjórnir.

Virðulegi forseti. Í upphafi fyrri ræðu minnar hér áðan talaði ég almennt um þessa skýrslu og hrósaði innihaldi hennar og hve vel hún hefði verið gerð. Núna í upphafi seinni ræðu minnar vil ég koma á framfæri ábendingu: Ef sú tillaga sem margir þingmenn hafa komið fram með hér verður að veruleika, þ.e. að við fáum slíka skýrslu úr hendi hæstv. félagsmálaráðherra á hverju ári, verður í slíkri skýrslu að örla á því sem skortir í þessari skýrslu, þ.e. einhvers konar tilraun stjórnvalda, þá hæstv. ráðherra, til að horfa fram í tímann. Í slíkri skýrslu þarf að marka einhverja stefnu og setja fram pólitíska yfirlýsingu, það þarf að kveða fastar að orði en gert er hér. Ég ætla ekki að draga úr gildi þeirrar skýrslu sem hér liggur fyrir, alls ekki. Hún er, eins og ég hef sagt áður, á margan hátt mjög gott skjal sem ég hygg að muni gagnast fjölmörgum. Margt í þessari skýrslu hefur vakið mig til umhugsunar, margir ágætir kaflar og margt ágætlega orðað. Það er að sjálfsögðu ekkert nema gott eitt um það að segja. Ég kom í fyrri ræðu minni aðeins inn á atvinnumálin og hvernig vitlausar ákvarðanir hér á hinu háa Alþingi hefðu leikið margar byggðir, og þar af leiðandi margar sveitarstjórnir, grátt. Sveitarstjórnirnar hafa í kjölfarið þurft að glíma við vandamál vegna minnkandi atvinnu, vegna samdráttar í atvinnulífinu, vegna fólksfækkunar og annarrar óáranar sem þrífst á því að byggðirnar eru sviptar möguleikum sínum til að einkaframtakið fái að blómstra og til að atvinnulífið fái að halda velli og helst blómstra í leiðinni. Þetta hefur því miður gerst í mörgum byggðarlögum umhverfis landið og ekki síst í sjávarbyggðum. Ég hygg að við þekkjum öll þá sorgarsögu. Ég tel það mjög brýnt verkefni fyrir stjórnmálamenn að reyna að hindra þessa þróun, að reyna að hamla henni. Ég tók þátt í umræðu sem átti sér stað í síðustu viku um byggðamál þegar hæstv. byggðamálaráðherra lagði fram skýrslu sína um stefnumótun í byggðamálum. Hæstv. byggðamálaráðherra var þá, ef ég man rétt, nokkuð harðlega gagnrýnd fyrir það að leggja fram í þriðja sinn nánast sömu skýrsluna. Við skulum nú vona að hæstv. félagsmálaráðherra verði ekki gagnrýndur fyrir það þegar hann leggur fram þessa skýrslu aftur síðar meir, hvenær sem það nú verður. Eitt af því fáa sem var nýtt í skýrslu hæstv. byggðamálaráðherra mátti finna í þeim sjö línum sem mér skilst að hafi verið öðruvísi í ár en í fyrra. Þar var minnst á norska skýrslu sem fjallar um hvernig stjórnvöld í Noregi hafa farið að því að reyna að styrkja byggð og þá jafnframt um leið stjórnsýslu og sveitarstjórnir í hinum dreifðu byggðum Noregs með aðferð sem oft hefur verið til umræðu hér á landi. Sú aðferð hefur oft verið rædd en því miður hefur ekki mikið verið um efndir. Sú aðferð felst í því að færa ríkisstofnanir af höfuðborgarsvæðinu út á land. Þá sjaldan það hefur verið reynt hér á landi hefur það kostað hávaða og læti. Ég fór og fann skýrsluna sem vitnað er í, eða nefnd er, - það er nú ekki vitnað í hana, hún er bara nefnd örfáum orðum í skýrslu byggðamálaráðherra. Ég fann þessa skýrslu á netinu og hef verið að glugga í hana. Þetta er skýrsla sem er gefin út af rannsóknarstofnun í Rogalandsfylki á suðvesturströnd Noregs og heitir á norsku: Effekter av utlokalisering av statlige arbeidsplasser, þ.e. áhrif af því að færa ríkisstörf út á landsbyggðina. Mig langar til að nota þetta tækifæri núna til að ræða efnislega helstu drættina í þessari skýrslu í stuttu máli. Norðmenn hafa notað þessa aðferð, þ.e. beitt markvisst þeirri pólitík að færa ríkisstörf út á land, síðan á sjöunda áratugnum. Það má segja að þetta hafi byrjað á fullu á áttunda áratugnum, þ.e. upp úr 1970. Síðan 1960 hafa Norðmenn flutt á milli 40–80 ríkisstofnanir út á land, að meðaltali eina eða tvær á ári. Í Svíþjóð hafa menn gert þetta í miklu meira mæli en í Noregi, hafa beitt þessu sem verkfæri í því að dreifa stjórnsýslunni og styrkja byggðirnar úti á landi. Í Noregi hafa menn flutt út á land 29 stjórnsýslueiningar, átta þekkingar- og menntastofnanir, sjö stofnanir sem sjá um opinberar skráningar og þrjár þjónustueiningar. Þegar maður skoðar þessar tölur nánar sér maður að frá árinu 1982 til 1992 hafa Norðmenn flutt út mjög mikið af ríkiseiningum eða stofnunum sem sjá um skráningar eða opinbera innheimtu. Þetta gerist að sjálfsögðu samfara þeirri öru þróun sem við höfum séð í tölvutækni frá þessum tíma. Menn hafa verið að færa sig upp á skaftið. Frá 2001 hefur verið ákveðið að flytja út á land mjög margar stofnanir sem hafa mjög náin tengsl við ráðuneytin sem eru jú öll í Ósló. Það má sjá að þessi þróun hefur orðið til þess að mönnum hefur vaxið ásmegin og vaxið kjarkur og farið að gera þetta í síauknum mæli vegna þess að menn sjá það af reynslunni að þetta er vel hægt. Þetta hefur verið að þróast þannig að stofnanirnar hafa verið færðar frá höfuðborgarsvæðinu og lengra og lengra út á land, til Vestur-Noregs og síðan til Norður-Noregs, í fleiri þúsund kílómetra fjarlægð frá höfuðborginni. Menn virðast ekkert hafa sett það neitt sérstaklega fyrir sig þótt þetta hafi verið gert. Menn hafa verið að reyna að ná fram hagræðingu í ríkisrekstri með því að sérhæfa og safna saman verkefnum á vegum ríkisins á einn stað, þ.e. taka ákveðna hluti og safna þeim saman og þá um leið reynt að bæta þá þjónustu sem hefur verið veitt. Einnig hafa menn reynt að sæta lagi til að notfæra sér sérþekkingu sem er til staðar á ákveðnum svæðum í ákveðnum málaflokkum. Um leið hafa menn í sumum tilfellum að minnsta kosti verið að reyna að lina sársauka vegna stórra breytinga í atvinnulífi. Af hverju nefni ég þetta í tengslum við þessa umræðu um sveitarstjórnarmálin? Ég tel að sveitarstjórnarmál og stjórnsýsla í sveitarfélögum sé oft og tíðum, hvað eigum við að segja, náskyld stjórnsýslu ríkisins. Ef við Íslendingar færum að ræða þetta af meiri alvöru en við höfum gert fram til þessa og hugsa meira um þetta en við höfum gert og framkvæma meira í þessa veru en við höfum gert hygg ég að samfara því að færa ríkisstofnanir út á land værum við líka í mörgum tilfellum að styrkja stjórnsýslu á viðkomandi svæðum og þar af leiðandi óbeint og jafnvel beint líka að styrkja stjórnsýslu sveitarstjórnanna. Því það er oft þannig að með þessum störfum fylgir fólk sem hefur menntun og þekkingu og reynslu. Í stjórnsýslustörfum er til að mynda fólk með háskólamenntun. Þetta skapar stöðug störf á þessum svæðum innan stjórnsýslu og ég hygg að þetta leiði af sér marga jákvæða þætti fyrir viðkomandi byggðir og viðkomandi samfélög. Það kemur glögglega fram í þessari skýrslu Norðmannanna að það hefur einmitt gerst í Noregi. Þó þetta kosti í sumum tilfellum einhver læti og átök þá virðist þetta til lengri tíma skila mjög miklu fyrir viðkomandi héruð. Það er svolítið skemmtilegt að sjá hver reynsla Norðmanna hefur verið. Ef þeir hafa gengið hreint til verks í þessum efnum, þ.e. ákveðið með stuttum fyrirvara að færa ríkisstofnanir út á land og síðan framkvæmt það á stuttum tíma, hafa hlutirnir gengið hvað best fyrir sig. Í staðinn fyrir að fólk eyði orkunni í að rífast um hvort eigi að gera þetta eða ekki hefur orkan farið í að leita lausna á þessu verkefni. Í staðinn fyrir að rífast hvert við annað hefur fólk einbeitt sér að því að fara út í þessa flutninga með sem sársaukaminnstum hætti. Þetta finnst mér svolítið áhugaverður punktur í reynslu frænda okkar og ég hygg að við mættum nota þetta til viðmiðunar hér á Íslandi líka. En nóg um það, virðulegi forseti. Ég ætla að nota þær örfáu mínútur sem ég á eftir til að ræða annað sem komið er inn á hér í þessari skýrslu sem er siðferði á sveitarstjórnarstiginu, en um það er talað á bls. 32 og 33. Það er einn af mörgum punktum sem mér finnst vera nokkuð áhugaverðir og mér finnst að eigi fyllilega erindi inn í umræðuna. Það er nefnt hér á bls. 33 að Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands hafi gert viðhorfskönnun árið 2000. Þar hafi komið fram að kunningsskapur, frændsemi og pólitísk fyrirgreiðsla vegi þungt á sveitarstjórnarstiginu. Í þessari könnun voru íbúarnir beðnir um að taka afstöðu til spurningarinnar: Telur þú að frændsemi, kunningsskapur og pólitísk fyrirgreiðsla skipti mjög miklu, frekar miklu, nokkru, litlu eða engu máli til að fá málum framgengt í þínu sveitarfélagi? Alls 59% svarenda, tæplega 60%, töldu þessa þætti skipta mjög eða frekar miklu máli. Það er nokkuð hátt hlutfall. Alls 20% sögðu að það skipti nokkru, en 22%, þ.e. tæpur fjórðungur, taldi þessa þætti skipta litlu eða engu máli. Mér finnst þetta nokkuð athugavert og ég hygg að það væri alveg þess virði að slík rannsókn yrði gerð á nýjan leik, að fólk yrði spurt nákvæmlega sömu spurningar í dag. Ég hygg að oft og tíðum skipti þessir þættir þó nokkru máli einmitt í stjórnsýslu á sveitarstjórnarstiginu, kunningsskapur, frændsemi, pólitísk fyrirgreiðsla. Það leiðir enn og aftur hugann að því sem ég talaði um í fyrri ræðu minni og er kannski nokkuð viðkvæmt mál en það eru einmitt þau kjör sem sveitarstjórnarmenn á hverjum tíma búa við. Þau kjör mætti fyllilega taka til athugunar. Ég tel að þau kjör séu allt of slæm. Ég hygg að oft og tíðum sé jafnvel samhengi á milli þess hve slæm kjör sveitarstjórnarmanna eru og síðan þess hve hátt þættir eins og frændsemi, kunningsskapur eða pólitísk fyrirgreiðsla vega í verkum margra sveitarstjórna og hugsanlega margra sveitarstjórnarmanna. Einnig virðast sveitarstjórnir oft og tíðum vera mjög mikið undir hælnum á ríkisstjórnarvaldinu, þ.e. flokkunum hér í Reykjavík. Mér hefur oft ofboðið að horfa upp á það til að mynda hvernig sveitarstjórnir hafa verið gersamlega lamaðar þegar farið hefur verið út í ýmsar breytingar varðandi atvinnulíf sveitarfélaga. Oft hafa þessar breytingar verið tengdar fiskveiðistjórnarkerfinu, þ.e. kvótakerfinu sem við búum við. Mér hefur oft og tíðum alveg ofboðið, hvað eigum við að segja, aumingjaskapurinn sem margar sveitarstjórnir hafa sýnt hvað það varðar að gera það sem þær eiga að gera, samkvæmt því sem nefnt er í þessari skýrslu, að verja atvinnuhagsmuni íbúanna. Það er sagt beinum orðum í þessari skýrslu að það sé eitt af meginverkefnum sveitarstjórna. En því miður hafa sveitarstjórnir á mörgum undanförnum árum á mörgum stöðum víða um land gjörsamlega brugðist í þessu mikilvæga hlutverki. Ég leyfi mér að nefna eitt sveitarfélag, sem er sveitarfélagið þar sem ég bý, Akranes, þar sem bæjarstjórnin hefur gjörsamlega brugðist trausti bæjarbúa varðandi það að verja atvinnuhagsmuni bæjarbúa núna þegar kvótinn hefur á borði verið tekinn af bæjarfélagi sem á að baki rúmlega 100 ára útgerðarsögu. Þetta hefur gerst núna á tveimur árum. Ég kannast ekki við að það hafi mætt mikilli andspyrnu bæjarstjórnarinnar þar því miður. Það má finna fleiri dæmi um þetta, til að mynda vestur á fjörðum og jafnvel víðar. Þetta held ég að þurfi að ræða mjög alvarlega í kjölfar sveitarstjórnarkosninganna sem fram undan eru, því það er líka nefnt í þessari skýrslu að hinir kjörnu fulltrúar, sveitarstjórnarmenn, leggi einmitt störf sín í dóm kjósenda í slíkum kosningum.

Frú forseti. Þetta er að mörgu leyti ágætisskýrsla og maður heyrir að þingheimur tekur henni mjög vel. Ég er á því að það sé m.a. vegna þess að hún er vel úr garði gerð en kannski er það einnig vegna þess að samanburðurinn við aðrar skýrslur sem við höfum verið að ræða undanfarna daga og vikur, og þá dettur mér í hug skýrsla um byggðamál, er bara þessari skýrslu svo hagstæður. Skýrslan um byggðamál var svo afleit að þessi skýrsla glóir eins og gull í samanburðinum.

Er þetta þá ekki bara raus?

Nei, ég er á því að það sé ekki raus vegna þess að í þá skýrslu vantaði allar mælieiningar. Menn ræða hér að það eigi að verða framhald á þessum umræðum og þessum skýrslugjöfum og það sem ég hefði viljað sjá í þessari skýrslu er stutt yfirlit um skuldastöðu sveitarfélaga - ég sá hér í hliðarherbergi að í Árbók sveitarfélaganna er til gott yfirlit yfir skuldastöðu og rekstur sveitarfélaga - en ekki síður að menn tækju skuldastöðuna, stöðu sveitarfélaganna og greiddu úr því þegar menn væru að fela slæma stöðu sveitarfélaga í einkarekstri og rekstrarleigum. Menn eru að koma skuldum sveitarfélagsins í þann búning þannig að efnahagsreikningur sveitarfélags lítur ekki eins illa út og raun ber þó vitni. Mér dettur strax í hug að ef maður skoðar efnahagsreikning sveitarfélags eins og Reykjanesbæjar sem er búinn að koma miklum eignum fyrir í rekstrarleigum er mjög erfitt að bera hann saman við rekstrarstöðu annarra sveitarfélaga sem hafa ekki gert það. Þessu þarf að greiða úr því að það er algjörlega óþolandi að menn geti leikið sér að því að fela skuldir fyrir íbúunum. Þessir reikningar eiga að vera samanburðarhæfir og menn eiga ekki að geta falið raunverulega stöðu sveitarfélaganna. Það eru fleiri ágætir kaflar í þessari skýrslu. Ég vil minnast á kaflann um lýðræðismál sem ég tel að þarfnist endurskoðunar í ljósi prófkjara síðustu daga, vikna og mánaða þar sem peningar virðast ráða mjög miklu um útkomu prófkjörs og vera í rauninni ráðandi afl. Það er eins og að frambjóðendur í stærsta sveitarfélaginu á landinu telji sig þurfa að verja mörgum milljónum til þess að ná kjöri. Ég er nokkuð viss um að þessir fjármunir hafi ráðið úrslitum í einhverjum mæli. Það þarf að taka á þessu og þetta er inni í umræðunni um fjármál og fjárreiður stjórnmálaflokka og ég er á því að í ljósi atburða síðustu daga þurfi að fara í gegnum og klára þessa umræðu. Þetta er nú fyrir nefnd og ég óttast mjög að stjórnarflokkarnir hafi engan áhuga á að klára þetta mál vegna þess að þeir hafa reynt að draga lappirnar og vilja sem mest leyna því hverjir greiði í kosningasjóði flokkanna. Þessu þarf að hætta. Við verðum að líta til þess að t.d. í stærsta sveitarfélaginu, þar sem prófkjör hafa klárast, standa þessir menn sem hafa þegið margar milljónir frá fyrirtækjum og mögulega fjársterkum einstaklingum að einhverju leyti í þakkarskuld við þá sem hafa gefið þessar peningagjafir. Þetta er auðvitað óþolandi. Við sjáum að þetta geta verið mjög miklir hagsmunir. Það eru t.d. deilur í Hveragerði núna og áhöld um að allt sé með felldu hvað varðar lóðaúthlutun til eins ákveðins fyrirtækis. Svona mál þarf að útkljá og þau þurfa að vera uppi á borðinu. Hér er vitnað í könnun Transparency International sem ég gerði að umtalsefni síðasta haust vegna þess að mér blöskraði að Ísland væri í efsta sæti á þessum lista yfir minnst spilltu þjóðir í ljósi þess að hæstv. forætisráðherra stóð í að selja sjálfum sér Búnaðarbankann með umdeildum aðferðum. Það er náttúrlega með ólíkindum að við höfum getað lent efst á þessum lista. Eins og hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson benti á virðist hæstv. félagsmálaráðherra draga að einhverju leyti úr því að við eigum heima efst á þessum lista vegna þess að hann leggur á bls. 33 í skýrslu sinni fram könnun sem dregur mjög í efa að við eigum að tróna efst á þeim lista yfir minnst spilltu þjóðir í heiminum. Þar kemur fram að tæplega 60% svarenda töldu frændsemi og kunningsskap skipta mjög miklu máli til að fá pólitíska fyrirgreiðslu. Þetta er náttúrlega alveg óþolandi. Það eru fleiri þættir sem við verðum að líta til með jákvæðum huga. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson minntist á mál sveitarstjórnarfulltrúa og þá reikna ég með að það hafi verið í Dalabyggð. Þetta er alveg rétt sem hann benti á, ég tek undir það, en það verður að líta til þess að stjórnsýslulögin eru frá árinu 1993 og við erum að slípast í meðferð þeirra. Þetta er eitt af því sem þarf að taka á og ég vonast til þess að hæstv. félagsmálaráðherra bregðist að einhverju leyti við þeirri gagnrýni sem kom fram hjá hv. þingmanni og boði breytingu á þessu. Það er mjög sérstakt að fólk hafi verið utan sveitarstjórnar og að teknar hafi verið ákvarðanir í svo langan tíma án þess að það virðist hafa nokkrar afleiðingar. Fyrst maður ræðir hér sveitarstjórnarmál er ekki hægt að líta fram hjá því, enda kemur það fram í skýrslunni, að staða sveitarfélaga er æðimisjöfn og menn eru ekkert að tala um einn og sama hlutinn þegar menn tala um stöðu sveitarfélaga. Sum sveitarfélög standa ákaflega vel og önnur illa. Sumir virðast telja það, þar á meðal hæstv. félagsmálaráðherra, það má heyra á stundum, að lausnin fyrir minni sveitarfélög sé að sameinast. Það á að laga nær allan vanda þeirra. Það er því miður ekki svo því að þau sveitarfélög sem hafa orðið hvað verst úti hvað varðar byggðaþróun eru sjávarbyggðir sem hafa farið mjög illa út úr kvótakerfinu Við sjáum að tekjur sumra sveitarfélaga eru 400 millj. kr., t.d. Vesturbyggðar, tæpar 400 millj. enda hafa verið seldar þaðan veiðiheimildir á umliðnum árum fyrir miklum mun hærri upphæðir. Það hefur skert tekjumöguleika sveitarfélaganna. Vandi þessara byggðarlaga í hnotskurn er fiskveiðistjórnarkerfi Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks sem hefur ekki mátt breyta þrátt fyrir að byggðirnar hafi fari mjög illa út úr þessu. Það er eitt af því sem verður ekki umflúið að taka á, enda er þetta kerfi með þeim hætti að það þjónar ekki nokkrum tilgangi hvað varðar fiskveiðistjórn, heldur virðist þetta vera eitthvert peningakerfi sem kemur byggðunum illa. Það þarf að taka virkilega á því. Eins þurfa sveitarfélögin að fá tekjustofna og hlutdeild af sköttum. Hér hafa verið nefndir ýmsir skattar. Ég vil nefna fjármagnstekjuskattinn, ég ætla að láta fljóta hér sögu af milljónamæringi sem fluttist í sjávarþorp, hafði um 20 millj. kr. í fjármagnstekjur og átti fjögur börn. Það var gríðarlegur baggi að fá þennan milljónamæring í sveitarfélagið vegna þess að hann skilaði engum tekjum til viðkomandi sveitarfélags en það var gífurlegur kostnaður af honum vegna þess að börnin gengu í skóla. Jú, hann greiddi að vísu eitthvað fyrir það að sorphirðan tók ruslið frá honum, fasteignagjöld, en annað fékk sveitarfélagið ekki. Það fékk fasteignagjöldin, hann keypti sér hús, en af þessum 20 millj. kr. tekjum kom ekkert til sveitarfélagsins. Ríkið fékk einhvern fjármagnstekjuskatt, 10%. Þetta er náttúrlega óþolandi staða. Fólk sem jafnvel rekur lítil fyrirtæki og baslar í þessum sveitarfélögum horfir upp á þetta, engar tekjur af fjármagnstekjuskatti frá milljónamæringum sem flytjast inn í sveitarfélögin á meðan aðrir greiða skatta og gjöld, og alltaf af æ lægri launum. Skattprósentan lækkar en persónuafslátturinn ekki þannig að láglaunafólkið í viðkomandi byggð borgar fyrir þennan milljónamæring sem skilar ekki einni krónu til reksturs sveitarfélagsins. Kannski gerir hann það í gegnum jöfnunarsjóð eða eitthvað álíka en þetta er algjörlega óþolandi og særir réttlætiskennd fólks. Það verður að taka á þessu. Ég dreg einnig í efa að við eigum að ræða hér um sveitarstjórnarstigið og að verkefni sveitarstjórna á landinu eigi að vera þau sömu. Ég er ekkert endilega viss um að verkefni Reykvíkinga eigi að miðast við það sem lítil sveitarfélög á landsbyggðinni geta innt af hendi, og öfugt. Ég sé ekkert endilega rök fyrir því að minni sveitarfélög eigi að hafa öll þau sömu verkefni og stóru sveitarfélögin. Ég held að það sé orðinn það mikill munur á rekstri sveitarfélaganna út frá stærð og getu að það er í rauninni ekkert hægt að ætlast til þess þó svo að heilu sveitarfélögin sameinist. Ég hef bent á það t.d. á Ströndum að þó svo að allir íbúar Stranda sameinist í eitt sveitarfélag er varlegt að ætlast til þess að þeir fari í öll þau sömu verkefni og Reykjavíkurborg. Ég held að það sé ekki raunhæft, frú forseti.

Frú forseti. Ég var kominn þar í fyrri ræðu minni að ég var að bera saman þróun tekna ríkisins og sveitarfélaganna frá árinu 1998–2004. Ég fór yfir það hversu mikið tekjur ríkisins hafa aukist umfram tekjur sveitarfélaganna en ríkið hefur aukið tekjur sínar um 78% á sama tíma og sveitarfélögin hafa aukið skatttekjur sínar um 49%. Það hefur gliðnað á milli ríkisins og sveitarfélaganna enn frekar frá því sem var. Þegar töflur eins og eru á bls. 38 í skýrslunni eru skoðaðar, sem sýna okkur að sveitarfélögin á Íslandi eru með mun minni hlutdeild í samneyslu en er annars staðar á Norðurlöndum, þá mun með þessari þróun nokkur ár í viðbót hlutfall sveitarfélaga í samneyslunni á móti ríkinu minnka enn og enn meiri munur verða á milli Norðurlandanna sem við berum okkur saman við og sveitarfélagastigsins hérna. En eitt verðum við að varast í þessari umræðu og það er að tala um sveitarfélögin sem einsleitan hóp. Mjög víða í skýrslunni er verið að fara yfir og setja fram tölur um hópinn sveitarfélög. En við þekkjum það sem höfum starfað í sveitarstjórnum og tekið þátt í því að stýra og annast málefni sveitarfélaga að það er afskaplega mikill munur á sveitarfélögum á Íslandi og ég leyfi mér að efast um að hann gerist meiri víða annars staðar. Þess vegna verðum við að gjalda ákveðinn varhuga við því þegar við erum að fara yfir tölur um hlutföll og annað slíkt, að það eru öll sveitarfélög á landinu tekin saman í einn hóp og síðan er lagt út frá þeim tölum sem út frá því koma. Mér sýnist á bls. 40 í skýrslunni, þar sem farið er yfir hlutfallslega skiptingu útgjalda eftir málaflokkum, að gróft sagt eru þessi lögbundnu verkefni sveitarfélaga á sviði fræðslu- og uppeldismála, á sviði félagsþjónustu, æskulýðs- og íþróttamála, þó það sé ekki allt saman lögbundið, að þessir þrír málaflokkar samanlagt séu yfir 70% af útgjöldum sveitarfélaga og þá eru öll sveitarfélög á landinu tekin saman í einn hóp. Þetta sýnir okkur kannski í hnotskurn hversu lítið val sveitarstjórnarmenn hafa þegar þeir eru að stýra málefnum sveitarfélags síns vegna þess að í hin lögbundnu verkefni, í hina lögbundnu þjónustu sem sveitarfélögunum ber að inna af hendi fer afskaplega stórt hlutfall af tekjunum og lítið verður eftir til að sinna verkefnum eða málefnum sem gerð er krafa um umfram hin lögbundnu lágmarksverkefni sem sveitarfélögunum er falið. Þetta getur að mörgu leyti verið ástæðan fyrir því hversu erfiðlega gengur á mörgum stöðum að fá fólk í sveitarstjórnir. Tafla á bls. 22 í skýrslunni vakti athygli mína sem heitir: Fjöldi nýkjörinna og endurkjörinna fulltrúa í sveitarstjórnarkosningum árið 2002. Þar er farið yfir landið allt og öll sveitarfélög. Síðan er þeim skipt upp í smærri og stærri. En ef við horfum á landið allt eru fulltrúar í sveitarstjórnum 657 og nýkjörnir fulltrúar samkvæmt þessum tölum 317, eða 48,3%. Samkvæmt því er helmingur allra sem kjörnir voru í sveitarstjórn á árinu 2002 nýkjörnir. Ef við skoðum þessa endurkjörnu fulltrúa sem eftir sitja, 340, þá voru 300 kjörnir árið 1998, þ.e. fjórum árum áður. Það þýðir að af 340 sem ná kosningu aftur séu 300 búnir að sitja eitt kjörtímabil en ekki lengur. Ef við förum alla leið í töflunni þá eru fulltrúar sem setið hafa fleiri en tvö kjörtímabil samkvæmt þessu einungis 40 af 657. Ég efast nú satt að segja um að þessi statistikk sé rétt. Það hljóta að vera einhverjar skekkjur í þessu. En eftir sem áður veit ég af eigin raun og reynslu að það er ekki auðvelt að fá fólk til starfa í sveitarstjórnum vítt og breitt um landið. Bara sem dæmi, af því að sem sá sem hér stendur situr í sveitarstjórn, kjörinn í sveitarstjórn á árinu 2002, þá voru kjörnir fimm fulltrúar í hreppsnefnd Vatnsleysustrandarhrepps, fjórir af þeim eru farnir til annarra starfa og sitja ekki lengur í sveitarstjórn og varamenn komnir í þeirra stað. Þessar tölur koma mér því ekkert á óvart þegar ég horfi á þær jafnvel þó að einhverjar skekkjur séu í þeim. Það er nefnilega ekki auðvelt að reka sveitarfélögin á Íslandi í dag. Þá er ég að tala um millisveitarfélög og minni sveitarfélög sem berjast í því að veita hina lögbundnu þjónustu á sem bestan hátt og að þeim kröfum sem nútíminn gerir, en eru á hinn bóginn varla með tekjur til að sinna þeirri lögbundnu þjónustu. Hér hefur verið rætt talsvert um nauðsyn þess að endurskoða tekjustofna sveitarfélaga. Ég tek undir þá umræðu vegna þess að við sjáum á þróun tekna milli ríkis og sveitarfélaga að þegar sveitarfélögin sitja eftir með eingöngu skatta- og launatekjur og síðan fasteignaskattinn, þá halda þau ekkert í við ríkið á þenslutíma eins og nú er. Sveitarfélögin ná ekki að halda hlut sínum í heildarskatttekjum á Íslandi þegar við lifum við þensluástand eins og nú er. Það er nauðsynlegt fyrir sveitarfélögin að þau fái hlutdeild í veltusköttunum að einhverju leyti, að hluti af virðisaukaskatti sé á einhvern hátt eyrnamerktur sveitarfélögunum. Ég held að það verði líka að koma til skoðunar hvort sveitarfélögin eigi að njóta tekjuskatts sem einkahlutafélög greiða. Við vitum að einkahlutafélög hafa verið stofnuð í mjög auknum mæli, oft og tíðum utan um einn einstakling sem er með ákveðinn rekstur í kringum sig. Áður var sá einstaklingur að reka sig sem einstakling en rekur sig núna sem einkahlutafélag og það þýðir náttúrlega að sveitarfélagið fær ekki krónu í tekjuskatt af þeim einstaklingi vegna þess að þetta fer meira og minna allt í gegnum einkahlutafélagið. Annað sem maður veltir fyrir sér er hlutdeild í sköttum á umferð og sköttum vegna samgöngumannvirkja. Ég held að fróðlegt væri að velta fyrir sér hver hlutur sveitarfélaganna sé í heildarvegakerfi landsins og hver hlutur ríkisins sé. Það er ríkið sem fær eingöngu þessa skatta af umferð og samgöngumannvirkjum en sveitarfélögin ekki. Ég held að það gæti verið svolítið skemmtileg umræða að fara í gegnum það hve stór hluti vegakerfisins er í eigu, í rekstri og viðhaldi sveitarfélaga versus það sem ríkið er með sín megin. Því eins og við vitum hefur ríkið allar skatttekjur af umferð og samgöngum en sveitarfélögin ekki neitt. Bara þessi þrjú litlu atriði sem ég hef nefnt mundu gjörbreyta að mínu viti tekjumunstri sveitarfélaganna sem er allt of einsleitt. Á bls. 43 í skýrslunni kemur fram hvernig tekjur sveitarfélaga skiptast. Og enn og aftur kannski negli ég þann varnagla að vont er að tala um sveitarfélög sem einn hóp því tekjurnar skiptast misjafnlega á milli þeirra. En 61% af tekjum sveitarfélaga er útsvar, eða útsvarstekjur af launatekjum íbúa. Framlög úr jöfnunarsjóði eru 8%, 11% koma úr fasteignaskatti. Aðrar tekjur sem eru þá þjónustugjöld og slíkt sem lagt er á þjónustu er um 18% og aðrar tekjur með skattaígildi eins og kallað er, eru 1%. Þarna er útsvarið langstærsti hlutinn og þegar útsvarið og fasteignaskatturinn eru lögð saman er það orðinn afskaplega stór hluti af tekjum sveitarfélaganna. En vaxandi hluti eru þó þjónustutekjur, aðrar tekjur, sem eru orðnar 18% af heildartekjum sveitarfélaganna. Þegar talað er um að sveitarfélögin séu misjöfn eftir stærð og öðru því um líku þá sést það mjög greinilega á súluritinu á bls. 43. Þar sjáum við að mjög misjafnt er hvernig tekjur sveitarfélaga skiptast eftir því hversu stór þau eru og hvar þau eru á landinu. Það vakti athygli mína að þjónustutekjur sveitarfélaga undir 300 íbúum eru um það bil 60% af heildartekjum þeirra sveitarfélaga. Maður gæti haldið að íbúar þessara fámennu sveitarfélaga væru að borga svona hrikalega mikil þjónustugjöld fyrir þá þjónustu sem sveitarfélagið veitir. En ég hygg að skýringin sé frekar sú að þarna sé um að ræða tiltölulega fámenna sveitahreppa suma hverja sem njóta virkjunartekna og einhverra slíkra tekna því að mismunurinn á tekjumunstri þessara litlu sveitarfélaga, eins og það birtist í töflunni og t.d. Reykjavíkurborgar, er geigvænlega mikill. Þegar Reykjavíkurborg er með um það bil 68% af tekjum sínum af útsvari, lítið sem ekkert úr jöfnunarsjóði, um 11–12% úr fasteignaskatti, og í þjónustutekjum um 17% þá eru þessi litlu sveitarfélög eingöngu með 20% úr útsvari. Úr jöfnunarsjóði 12–13%, úr fasteignasköttum 6–7% og síðan koma þessar þjónustutekjur sem ég var að nefna upp á 60%. Ég held að að mörgu leyti væri fróðlegt að brjóta aðeins betur niður þessi litlu sveitarfélög og sjá tekjumunstur þeirra. Hvernig stendur á því að tiltölulega fámenn sveitarfélög eins og þarna eru, eru með svona mikinn hluta sinna tekna, eða 60% í gegnum þjónustugjöld? Ég ræddi um það í fyrri ræðu minni að ekki gæfist tími til að tala um sameiningu sveitarfélaga og varla að það gefist tími til þess í seinni ræðunni. Það sem ég vil segja um átakið sem ákveðið var að fara í að samkomulagi Samtaka íslenskra sveitarfélaga á Íslandi og félagsmálaráðuneytisins um að efla sveitarstjórnarstigið, að það átak fór algjörlega út um þúfur. Ég held að menn þurfi að skoða aðeins betur en gert hefur verið af hverju þetta gerist aftur og aftur þegar farið er í svona átök. Við höfum áður séð stórátök um sameiningu sveitarfélaga sem gengið hafa illa. Á meðan á átökunum stendur og meðan kosið er gerist lítið þó svo í kjölfarið gerist það að einhver sveitarfélög byrji að tala saman og ná síðan að sameinast þegar yfir lýkur, þá gerist lítið meðan á þessu heildarátaki stendur um sameiningu sveitarfélaganna. Ég hélt satt að segja að menn hefðu lært af síðasta stóra átaki áður en þau fóru í það sem var að ljúka. En svo virðist ekki vera. Samkomulag Sambands íslenskra sveitarfélaga og félagsmálaráðuneytisins gekk út á að fara í átak um að efla sveitarstjórnarstigið. Þetta átak átti að vera þríþætt. Í fyrsta lagi átti að semja um fjárhagsleg samskipti milli ríkisins og sveitarfélaganna. Um hvernig tekjur sveitarfélaganna mundu breytast á ársgrundvelli og ekki síður um hvaða tekjur ætti að fylgja ákveðnum tilteknum verkefnum ef þau kæmu til sveitarfélaganna. Þetta gekk ekki eftir. Niðurstaðan af þessum samningum um fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga var með þeim hætti að menn einfaldlega, margir hverjir sem höfðu bundið miklar vonir við að það gæti hjálpað til í sameiningu sveitarfélaga sáu að það mundi ekki gerast. Annar þátturinn var að flytja verkefni til sveitarfélaganna í meira mæli en verið hefur. Menn gáfust upp við þann hluta átaksins að flytja verkefni til sveitarfélaganna og ná einhverju samkomulagi um það. Þá stóð einungis eftir spurningin um stærð sveitarfélaga og sameiningu. Þetta mikla átak sem allir voru sammála um að nauðsynlegt væri að fara í til að efla sveitarstjórnarstigið, endaði þannig að það klúðraðist vegna þess að menn ákváðu og enduðu eingöngu í því að kjósa um sameiningu sveitarfélaga. Það gekk ekkert betur núna en í fyrri slíkum átökum. Ég vona að menn fari nú að læra af því. Aðeins um jöfnunarsjóðinn. Oft hefur verið talað þannig um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga að hann sé orðinn allt of stór á Íslandi og talað um að reglur um hann séu bæði flóknar, ógegnsæjar og það séu bara tveir aðilar sem kunni þær reglur til hlítar, þ.e. ef þeir eru í sama herbergi á sama tíma, þá sé hægt að fara í gegnum hvaða reglur gilda um útgjöld jöfnunarsjóðsins. En þegar maður skoðar súlurit á bls. 45, um tekjuskiptingu sveitarfélaga á Norðurlöndum árið 2002, sést samt að jöfnunarhlutinn, sem hlutfall af tekjum sveitarfélaga, er lægstur á Íslandi. Ef við berum það saman við Finnland, Svíþjóð, Danmörku og Noreg. Þannig að hlutfall tekna sveitarfélaga sem fer til jöfnunar og kemur í gegnum jöfnunaraðgerðir eru meiri og hærri annars staðar á Norðurlöndunum en hér. Aðeins í lokin, af því tími minn er að verða búinn, langar mig að vekja athygli hæstv. ráðherra á bls. 44. Þar er talað um 9. gr. Evrópusáttmálans um sjálfsstjórn sveitarfélaga og það beri að tryggja sveitarfélögum sjálfstæða tekjustofna til að standa undir lögbundnum verkefnum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, þegar sveitarfélög eru rekin með bullandi 

Hæstv. forseti. Mig langaði til að bæta fáeinum orðum við það sem ég sagði hér fyrr í dag. Mér var nokkuð tíðrætt um stækkun og eflingu sveitarfélaganna og litlu sveitarfélögin. Í ræðu mína vantaði þann part sem ég hafði hugsað mér að nefna, þ.e. dæmi um stöðu stærstu málaflokka sveitarfélaganna eftir stærð þeirra. Það kemur vel fram á blaðsíðu 41 í skýrslunni. Þar sést hvernig kostnaður af ýmsu tagi leggst í sveitarfélögunum. Þetta er í fjórum samanburðarhópum. Það er Reykjavík. Það eru 1.000 íbúar og yfir, utan Reykjavíkur. Svo eru það 1.000 íbúar og færri og að lokum færri en 300 íbúar. Það er athyglisvert að sjá hvernig þetta kemur út. Ef við tökum t.d. sameiginlegan kostnað hjá sveitarfélögunum þá eru litlu sveitarfélögin með 300 íbúa og færri með 14% í sameiginlega kostnaðinn. Þeir sem eru í sveitarfélögunum sem eru um 1.000 og færri eru með 4% í þennan sameiginlega kostnað. Það er svipað hjá þeim sem eru með 1.000 íbúa og yfir, utan Reykjavíkur. Þetta er athyglisvert að mínu mati. Það er líka umhugsunarefni, ef við lítum t.d. á æskulýðs- og íþróttamál, að gríðarlega mikill munur er á því hvað sveitarfélög leggja til æskulýðs- og íþróttamála í prósentum talið af tekjum sínum eftir því hvað þau eru stór. Fjögur prósent fara t.d. til æskulýðs- og íþróttamála hjá fámennustu sveitarfélögunum, þeim þar sem eru 300 íbúar og færri. Þetta fer upp í 10% hjá hinum stærðarflokkunum og Reykjavík. Það er sem sagt miklu minna lagt til æskulýðs- og íþróttamála í litlu sveitarfélögunum. Þannig er þetta í félagsþjónustunni líka. Þar eru minnstu sveitarfélögin, frá 1.000 og niður, úr að leggja 4–5% til félagsþjónustunnar þegar Reykjavíkurborg er t.d. að leggja 19%. Munur á þjónustu verður því gríðarlegur eftir því hvað sveitarfélögin eru öflug. Þess vegna er ábyrgð stjórnvalda í landinu mikil gagnvart því að sjá til þess að sveitarfélögin séu þess umkomin að veita þá þjónustu sem þarf. Hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson talaði um hlutverk sveitarstjórnanna hvað varðar atvinnulífið í ræðu hér í dag. Ég tel reyndar að öflug sveitarfélög geti tryggt atvinnulífinu grunn sem skiptir verulegu máli, geti beitt sér þegar á þarf að halda í eflingu atvinnulífs. Hv. þingmaður talaði um sérstakt sveitarfélag, Akranes. Hann sagði að þar hefðu bæjaryfirvöld brugðist hvað varðar það að halda veiðirétti á svæðinu. Ég held að hv. þingmaður ætti að skoða sig betur um ef hann telur að hægt sé að kenna sveitarfélögunum í landinu um það hvernig veiðiréttur hefur flækst á milli byggðarlaga. Í því held ég að hann sé aldeilis á röngum brautum. Það eru ekki mörg dæmi um að sveitarfélög í landinu hafi treyst sér til þess að standa í uppkaupum á veiðirétti til þess að verja byggðirnar fyrir því að veiðirétturinn færi á milli. Ábyrgðin á þessum flutningi veiðiréttar liggur hér. Hann liggur hjá Alþingi en ekki hjá sveitarstjórnunum í landinu. Það er líka rétt að rifja upp að bæjarstjórnin á Akranesi gerði allt sem hún gat til þess að tryggja sjávarútveginn á Akranesi þegar mest kreppti að honum hér fyrr á árum. Þá keypti bærinn hlut og átti hlut í sjávarútvegsfyrirtækjum. Hann lagði þessa hluti inn í Harald Böðvarsson & Co. og studdi við bakið á því fyrirtæki þannig að því tókst að fá til sín þann veiðirétt sem til staðar var á Akranesi. Það má segja að bæjaryfirvöld hafi lagst eins og þau gátu á sveif með þessu fyrirtæki á þeim tímum þegar erfiðast var í útgerð á Íslandi, á þessum árum þegar niðurskurðurinn í kvótanum kom harðast niður á mönnum. Þetta voru sveitarfélög víða að gera um landið á þessum tíma. Það sem gerðist svo í kjölfarið var að þessi einkavæðing veiðiréttarins á Íslandsmiðum sem hefur staðið yfir frá því að menn fundu upp á þessu kerfi, að gefa mönnum tækifæri til þess að selja óveiddan fisk í sjónum, hefur auðvitað verið að smámala, líka á Akranesi. Menn hafa ekki svo sem farið varhluta af því þar frekar en annars staðar. Það er ekki ástæða til þess að rekja þessa sögu lengra. Ég ætla hins vegar að segja það alveg skýrt frá minni hendi að ekki er við bæjarstjórnina á Akranesi að sakast og hefur aldrei verið. Þar hefur enda verið samstaða um þessi málefni allan tímann. Ég held að hv. þingmaður finni ekki marga Akurnesinga sem eru tilbúnir að kjósa Frjálslynda flokkinn út á eitthvað annað en það sem menn hafa gert á Akranesi hvað þetta varðar. Ég ætla að koma aðeins að skattamálum sveitarfélaganna. Hv. þm. Jón Gunnarsson gerði þeim mjög góð skil hér í dag. Ég ætla aðeins að rifja smávegis upp til viðbótar vegna þessarar endalausu skattalækkunarumræðu, sérstaklega sjálfstæðismanna, og bæta aðeins í hvað þetta varðar. Ég fékk nefnilega svar frá hæstv. fjármálaráðherra fyrir ári síðan við eftirfarandi spurningu minni: Hvaða breytingar hafa orðið á heildarskattgreiðslum einstaklinga til ríkis og sveitarfélaga á valdatíma ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks? Það sem ég fékk út úr þessu var þetta svar, hæstv. forseti: Skattgreiðslur einstaklinga til ríkisins voru 1995, þegar ríkisstjórnin tók við, 37 milljarðar 389 milljónir. Þær voru á verðlagi ársins 2003, báðar tölurnar, 66 milljarðar 169 milljónir, þ.e. árið 2003. Þær sem sagt hrukku úr 37 milljörðum upp í 66, þ.e. skattgreiðslur til ríkisins frá einstaklingum. Eins og þetta snýr að sveitarfélögunum þá voru greiðslur einstaklinganna til sveitarfélaganna 31 milljarður 363 milljónir árið 1995 en voru 66 milljarðar og 200 milljónir árið 2003. Það er mjög mikið í prósentum sem þarna skilur á milli þannig að skattalækkunin hefur alla vega ekki verið farin að skila sér mikið á árinu 2003. Ég spurði líka, hæstv. forseti: Hvaða breytingar verða orðnar á heildarskattgreiðslum einstaklinga til ríkis og sveitarfélaga á sama tíma, þ.e. árið 2007, þegar þær skattalækkanir sem ríkisstjórnin hefur náð samkomulagi um hafa komið til framkvæmda? Það var svolítið athyglisvert svar sem ég fékk þá. Svarið var að heildarskattgreiðslurnar til ríkis og sveitarfélaga, sem voru árið 1995 68 milljarðar og 752 milljónir, mundu verða, að loknum valdatíma þessarar ríkisstjórnar og þegar allar skattalækkanir eru komnar til framkvæmda árið 2007, 136 milljarðar og 600 milljónir. Þetta eru þær skattalækkanir sem hafa komið fram í þessum tekjustofnum sem hér um ræðir og það eru einmitt þeir tekjustofnar sem eru veigamestir hvað varðar bæði ríkissjóð og sveitarfélögin. Svo hefur reyndar ríkissjóður ýmsar aðrar tekjusporslur eins og hv. þm. Jón Gunnarsson fór hér yfir í dag. Þarna er auðvitað greinilegt á öllu að þó svo að menn gumi mikið af þessum skattalækkunum þá eru þær ekki að virka neitt óskaplega mikið á þessu tímabili sem ríkisstjórnin situr. Tekjuaukning ríkis og sveitarfélaga er sem sagt svona nálægt því að vera helmingur, þ.e. það eru næstum því helmingi meiri tekjur sem ríki og sveitarfélög fá eftir valdatíma ríkisstjórnarinnar miðað við það sem menn höfðu í upphafi. Allt er gott um það að segja. Ég er reyndar á þeirri skoðun að við þurfum að efla sveitarfélögin og við þurfum auðvitað að sjá til þess að sveitarfélögin fái fjármuni til þess að standa undir þeim verkefnum sem þau fá til sín. Það þýðir auðvitað að meiri skattar þurfa að renna til sveitarfélaganna í framtíðinni en hafa gert fram að þessu. En ríkið getur þá að sama skapi dregið úr skattheimtu sinni eftir því sem það færir verkefni til sveitarfélaganna. Ég er á þeirri skoðun að í öflugum sveitarfélögum muni menn ekki þurfa að hafa neinar áhyggjur af því að þeir sem bera ábyrgð á rekstri þeirra fari fram úr sér í skattheimtunni. Þeir þurfa auðvitað að standa skil á sínum verkum til kjósenda sinna og standa fyrir máli sínu á fjögurra ára fresti alveg eins og alþingismenn. Ég held að þeir séu miklu betur færir um að meta það í raun hversu langt eigi að ganga í skattheimtunni. Þess vegna skulu það vera mín lokaorð, sem ég hef oft sagt áður, að ég tel að svigrúm sveitarstjórnarmanna til þess að hafa áhrif á tekjur sveitarfélaganna með ákvörðunum um hversu mikið þeir nýta skattstofnana þurfi að vera töluvert. Það er ekki nóg að það svigrúm sé bara handa þeim sem búa í þéttbýlinu þar sem mestu tekjurnar eru. Þetta þurfa að vera möguleikar sem skila sér almennt til sveitarstjórnanna í landinu þannig að ekki sé verið að koma í veg fyrir að sveitarfélög geti sinnt skyldum sínum eins og í raun og veru gerist þegar tekjustofnarnir eru af jafnskornum skammti og raun ber vitni hjá þeim sveitarfélögum sem verst standa í landinu og nýta alla tekjustofnana sína í botn. Auðvitað er mjög misjafnt hvaða möguleika sveitarfélög hafa samkvæmt þeim tekjustofnum sem eru fyrir hendi og það þarf að koma til móts við þær þarfir.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jóhanni Ársælssyni rann blóðið til skyldunnar að verja bæjarstjórnina á Akranesi enda kannski ekkert skrýtið, hann er þingmaður Samfylkingarinnar og meiri hluti bæjarstjórnarinnar á Akranesi hefur um árabil verið saman settur af fulltrúum Samfylkingar og Framsóknarflokks. Kannski er ekkert nema gott eitt um það að segja að þingmaður Samfylkingarinnar komi hér upp og verji það sem ég var að gagnrýna. Hv. þingmaður nefndi að að hans mati hefðu bæjaryfirvöld á sínum tíma - og þykir mér það frekar einkennilegt úr hans munni því að ég hefði haldið að hann væri mikill andstæðingur þessa fiskveiðistjórnarkerfis - reynt að gera allt sem þau gátu til að hjálpa útgerð á Akranesi þegar illa stóð á. Ég minni hv. þingmann á, og hann veit það eflaust betur en ég, að á sínum tíma gagnrýndu það einmitt mjög margir að verið væri að fara með sjávarútvegsfyrirtæki á Akranesi inn í fyrirtækið Harald Böðvarsson hf. og þar með verið að leggja öll eggin í eina körfu. Þetta hefur oft verið gagnrýnt og ég hygg að hv. þm. Jóhann Ársælsson kannist mjög vel við þá gagnrýni. Bæjaryfirvöld á Akranesi, að því er ég best veit, voru einmitt gagnrýnd fyrir það á sínum tíma að taka þessa áhættu því að margir sáu fyrir sér hættuna sem fylgir kvótakerfinu, hættuna á því að einstakir aðilar nái yfirráðum í sjávarútvegsfyrirtækjum og hlaupist síðan á brott með nýtingarréttinn að auðlindinni. Þetta er að sjálfsögðu gagnrýnisvert, þessi sögulega staðreynd. Hitt er svo líka gagnrýnisvert, og því hefði ég viljað koma orðum að, en það er sú þróun sem hefur orðið núna á undanförnum missirum, þar hafa bæjaryfirvöld á Akranesi alls ekki staðið sig. Þau hefðu getað gert miklu meira til að hindra það sem virðist nú hafa komið á daginn. Tími minn er nú á þrotum þannig að ég kem nánar inn á það hér í síðara andsvari mínu.

Hæstv. forseti. Mér þótti vont að hv. þingmaður skyldi ekki geta farið yfir það hvað hann teldi að bæjaryfirvöld hefðu átt að gera. Það er rétt að ég hef verið andstæðingur kerfisins allan tímann og hef barist gegn því. Ég hafði hins vegar skilning á því að menn vildu reyna að sjá til þess að einhver fyrirtæki stæðu eftir á Akranesi. Það var einfaldlega þannig að þau fyrirtæki sem urðu síðan hluti af HB & Co. voru komin að fótum fram, önnur en Heimaskagi sem var lagt þarna inn ásamt Síldar- og fiskimjölsverksmiðjunni. Það var gert af þeim hug í bæjarstjórninni - ég var nú ekki í henni þá - að með því væri verið að tryggja framtíð HB & Co. Ég get alveg skilið þau sjónarmið og tel að mörg rök hafi hnigið að því, en þrátt fyrir það er það ekki viðurkenning á því að maður vilji hafa kerfið eins og það er og eignarhaldið á veiðiréttinum. Ég held hins vegar að það sé ekki á færi neinna bæjar- eða sveitarstjórna í þessu landi að fella þetta kvótakerfi. Það verður að gerast hér í sölum Alþingis, það verður að gerast í stjórnmálunum á landinu en ekki í sveitarstjórnunum. Mér finnst full ástæða til að menn beri nokkra virðingu fyrir þeirri viðleitni sem sveitarfélög hafa reynt að hafa í frammi til að styðja við bakið á sínum fyrirtækjum þrátt fyrir kerfið. Ég sé ekki betur en að veiðiheimildir hafi farið tvist og bast og ekki síst þar sem þær hafa verið í litlum fyrirtækjum, þau eru mörg dæmin um það. Ég tel það ekki ádeiluefnið í þessu máli að öll eggin hafi verið sett í eina körfu.

Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg viss um að allir Akurnesingar vilji skrifa upp á að þau fyrirtæki sem voru sett inn í HB á sínum tíma hafi verið komin að fótum fram. Það má þá alveg eins spyrja að því hvort það hafi ekki einmitt verið HB sem var komið að fótum fram. Kannski voru allir komnir að fótum fram í þessu dæmi, ég skal ekki um það segja. En ég hef hitt marga Akurnesinga sem eru algjörlega ósammála því að þessi fyrirtæki hafi verið jafnilla stödd og látið var í veðri vaka á sínum tíma þegar verið var að kýla þessa sameiningu í gegn. Hv. þm. Jóhann Ársælsson sagði að honum þætti leitt að ég hefði ekki getað talað um það hvað ég teldi að bæjarstjórnin á Akranesi hefði átt að gera nú síðast. Jú, ég tel að bæjarstjórnin á Akranesi hefði til að mynda mátt sýna af sér þann dug að láta í sér heyra þegar menn sáu hvert stefndi. Ég hef ekki orðið var við að bæjarstjórnarmenn á Akranesi hafi gert það, hvorki samfylkingarmenn, sjálfstæðismenn né framsóknarmenn, alls ekki. Ef maður skoðar til að mynda fjölmiðla, dagblöð og annað þess háttar, þá hefur ekkert heyrst frá þessum mönnum, ekki nokkur skapaður hlutur. Það má vel vera að þeir hafi verið að vinna eitthvað á bak við tjöldin en það hefur þá ekki komið fram með opinberum hætti, alls ekki. 
             Þess má einnig geta að menn hafa setið báðum megin við borðið. Þar get ég til að mynda nefnt framsóknarmanninn Guðmund Pál Jónsson sem á sama tíma og þetta var að ganga yfir bæjarfélagið var formaður bæjarráðs og nú síðast bæjarstjóri en jafnframt einn af æðstu yfirmönnum HB Granda. Og þarna komum við einmitt að hlut sem ég kom inn á í ræðu minni áðan, það sem nefnt er í skýrslunni sem við erum að tala um hér í dag, en það er siðferði í sveitarstjórnarmálum. Hvernig sveitarstjórnarmenn eru oft og tíðum hagsmunatengdir, hvernig þeir eru oft og tíðum fjölskyldutengdir og hvernig það síðan bitnar á almannahagsmunum í sveitarfélögunum, ekki síst þegar óáran af þessu tagi dynur yfir þau - þegar eitthvað gerist fyrir tilstilli vitlausra ákvarðana, til að mynda hér í þessum sal, m.a. í tengslum við fiskveiðistjórnarkerfið. Bæjarstjórnirnar geta þá ekki beitt sér 

Hæstv. forseti. Breytingarnar sem hafa orðið á atvinnulífinu á Akranesi í sjávarútveginum á undanförnum árum hafa annars vegar verið vegna tilfærslna á veiðirétti, þar sem menn hafa keypt í burtu veiðirétt og reyndar stundum líka rétt til Akraness. Þær hafa líka verið vegna breytinga á útgerðarmynstri fyrirtækisins sem er þarna stærst, þ.e. HB Grandi núna. Það vissu menn fyrir að líklegast mundi það gerast. Auðvitað er það ekki þannig að menn haldi áfram um aldur og eilífð að keyra kannski uppsjávarfiski austan af fjörðum og í kringum landið til þess að bræða hann á Akranesi eins og gert var. Menn verða að horfast í augu við að það var ekki mjög hagkvæmt fyrirkomulag.  Við hér á Alþingi getum ekki staðið í því að gagnrýna það að menn taki skynsamlegar ákvarðanir, það get ég ekki gert. Ég get ekki gert kröfu um það, og mér finnst að bæjarstjórnin á Akranesi geti ekki heldur gert neinar kröfur um það, að menn haldi áfram einhverjum rekstri sem er ekki skynsamlegur. Auðvitað þykir mönnum sárt að niðurstaðan hjá þessu fyrirtæki hafi orðið sú að flytja starfsemi í burtu, eins og t.d. vinnu við netagerð og annað slíkt og að leggja niður ýmis verkstæði og annað sem þar var til staðar. Það er þó atvinna sem heldur að hluta til áfram á svæðinu. Ég ætla ekki að hlaupa í vörn fyrir þetta fyrirtæki. Ég held hins vegar að það sé ekki nóg að menn komi bara og segi: Ja, það er búið að flytja í burtu atvinnuna. Það verður líka að svara því 

Frú forseti. Það er í byrjun ástæða til þess að þakka fyrir þá skýrslu sem hér hefur verið lögð fram. Eins og fram hefur komið í umræðunni er afskaplega vel til hennar vandað og tímabært að fá skýrslu af þessum toga sem umræðugrundvöll fyrir Alþingi. Það er líka vert að þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram í dag. Ég tel, frú forseti, að sú umræða sé að mörgu leyti söguleg og merkileg fyrir þær sakir að þetta er í fyrsta sinn, a.m.k. í langan tíma, sem fram fer hér pólitísk og efnisleg umræða um sveitarstjórnarstigið. Það er nefnilega þannig að umræða hér á Alþingi um sveitarstjórnarmálin á síðustu árum hefur allt of mikið borið keim af skotgrafarhernaði þar sem stjórnarandstaða, getum við sagt, hefur rokið upp og reynt að finna höggstað á sitjandi ríkisstjórn á hverjum tíma, talað um fjármál sveitarfélaganna, bága stöðu þeirra o.s.frv. Fyrir vikið hefur efnisleg, skapandi umræða um stöðu sveitarstjórnarmála og þróun þeirra orðið lítil. Kannski er það ein ástæðan fyrir því að svo hægt hefur miðað sem raun ber vitni, sérstaklega hvað varðar flutning á verkefnum frá ríki til sveitarfélaga. En umræðan lýtur ekki síst að sameiningu sveitarfélaga, þ.e. fækkun sveitarfélaga og stækkun. Þá hljótum við að velta upp spurningunni: Hvers vegna er sú umræða jafnmikil og raun ber vitni? Svarið er margþætt en ein ástæðan er tvímælalaust sú að eins og málum er háttað í stjórnsýslu okkar er mikill lýðræðishalli hvað varðar ákvarðanatöku og nálægð þegna landsins að ákvarðanatöku. Stjórnsýsluverkefni eru að 70% í höndum ríkisins og 30% í höndum sveitarfélaga, öfugt við það sem tíðkast annars staðar. Fyrir vikið hefur skapast mikill lýðræðishalli. Stærri ákvarðanir eru teknar fyrir sunnan, hvar svo sem menn eru á landinu. En menn mæla líka með sameiningu, fækkun og stækkun sveitarfélaga, af því að menn vilja koma fleiri verkefnum til sveitarfélaganna og að þar með fái þau að axla þá ábyrgð og fái þá möguleika sem fylgja þeim verkefnum. Þetta lýtur að svokallaðri nærþjónustu sem ég hygg, eins og fram hefur komið í umræðunni, að flestir telji skynsamlegri, að ákvarðanatakan sé sem næst þeim vettvangi sem þjónustan fer fram á. Að undanförnu hafa menn almennt í samfélaginu fallið frá þeirri miðstýringaráráttu sem einkennt hefur stjórnsýslu okkar og strúktúr. Við sjáum hvernig það hefur gerst í atvinnulífinu, þar sem dregið hefur verið úr miðstýringu. Við sjáum það í alþjóðaþróuninni hvernig miðstýringin hefur verið á undanhaldi og valddreifing einkennt breytingar, bæði innan lands og erlendis. Valddreifing hefur orðið á kostnað miðstýringar og inn á það kemur umræðan um sameiningu sveitarfélaga, fækkun þeirra og stækkun, þ.e. að gera sveitarfélögin það öflugar einingar að þau séu einfaldlega í stakk búin að taka við verkefnum úr hinni grimmu krumlu ríkisins, ef svo má að orði komast. Sveitarstjórnarskipan okkar í dag er nokkur hundruð ára gömul og byggir á allt öðru samfélagi en við lifum í nú til dags. Miðstýringin og sú staðreynd að verkefni hafa að 75% verið í höndum ríkisins og stjórnsýslan því öll hrúgast upp í höfuðborginni hefur líklega haft meiri áhrif á byggðaþróun hérlendis en nokkur önnur stjórnvaldsaðgerð. Það má segja að miðstýringin hafi beinlínis leitt til að á höfuðborgarsvæðinu, í kringum miðstöð stjórnsýslunnar, eru þúsund fjölbreytilegra starfa. Störfin draga að sér fólk. Það þarf fólk til að sinna þessum störfum. Þess vegna hefur umræðan um stækkun einstakra sveitarfélaga verið jafnmikil og raun ber vitni. Hver hefur þróunin verið? Eins og fram kemur í mjög góðri skýrslu hæstv. ráðherra og komið hefur fram í umræðunni voru sveitarfélögin í landinu 202 fyrir um 15 árum eða svo. Núna stefnir í að þau verði 80. Þetta er mjög hröð þróun og má segja að henni hafi verið hrundið af stað fyrir alvöru undir forustu þáverandi félagsmálaráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur. Þótt árangur í sameiningarkosningu, sem hún beitti sér fyrir, hafi ekki verið mikill á kosningardegi þá fylgdi í kjölfarið stöðug umræða sem leiddi til sameininga. Sama gerist nú þegar hæstv. félagsmálaráðherra Árni Magnússon er í brúnni með Sambandi sveitarfélaga. Þótt ekki hafi náðst beinn árangur á sjálfan kjördag hafa, í kjölfarið og meira að segja á undan, sveitarfélög tekið þessar ákvarðanir. Það er rétt að minna á, frú forseti, að hér er valin lýðræðisleg leið, að láta kjósendur sjálfa velja um hvort þeir vilji sameinast öðrum sveitarfélögum. Danir hafa t.d. farið síður lýðræðislega leið og látið Þjóðþingið sjálft ákveða stærðarmörk sveitarfélaga. Það kann vel að vera að það verði næstu skref hjá okkur. Við höfum svo sem séð frumvarp þess efnis, m.a. frá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni, þótt það hafi ekki gengið mjög langt. Það kann vel að vera að svo verði í næstu áföngum. Í þessu samhengi er rétt að velta upp, eins og kemur fram í skýrslu hæstv. ráðherra, spurningunni um höfuðborgarsvæðið. Ég tek undir þau sjónarmið og þær hugmyndir sem hreyft er í skýrslunni, um mikilvægi þess að líta á sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu sem eina heild, hvort sem er með sameiningu eða að efla og festa hið formlega samstarf þeirra betur í sessi. Við vitum að rígur og ósamkomulag á milli sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hefur m.a. leitt til að skipulagsmál hafa á stundum verið í hálfgerðri upplausn og uppnámi, t.d. lagning vega og þar fram eftir götunum. En við hljótum jafnframt, frú forseti, miðað við þá byggðaþróun sem orðið hefur en yfir 60% þjóðarinnar búa hér í kringum höfuðborgina, að velta fyrir okkur hve stórt hlutfall höfuðborg má vera, sem hlutfall af heildaríbúatölu. Það hefur komið fram í tví- eða þrígang á þingi Evrópuráðsins, þar sem þingmenn frá öðrum löndum ræddu um það sem vandamál að í höfuðborgum þeirra byggju 25–30% þjóðarinnar. Það litu menn á sem stórt vandamál. Hér erum við að tala um 60% og jafnvel yfir 60% þjóðarinnar. Það er mál sem vert er að velta upp og skoða. Hvað er æskileg stærð, hve stór má höfuðborg vera? Alveg eins og við ræðum um lágmarksfjölda íbúa sveitarfélaga þarf líka að ræða um hámarksíbúafjölda. Frú forseti. Mig langar að nefna meginatriðið í því að fækka sveitarfélögum og stækka. Megintilgangurinn er að færa verkefnin, rífa þau úr miskunnarlausri krumlu ríkisvaldsins og koma þeim yfir til sveitarfélaga. Til að það sé hægt verða sveitarfélögin að vera í stakk búin að taka við aukinni ábyrgð, auknum verkefnum og þar af leiðandi auknu fjármagni. Hvaða verkefni koma þar helst til greina? Það er rétt að rifja það upp. Ekki þarf að endurtaka hvaða gæfuspor það var að færa grunnskólann til sveitarfélaga. Öllum ber saman um að grunnskólinn hafi blómstrað síðan, miðað við það sem gerðist meðan hann var í höndum ríkisins. Ábyrgðin, skyldan og metnaðurinn er heima í héraði en ekki hjá misvitrum aðilum fyrir sunnan, eins og ávallt er sagt hvort sem menn eru í Vestmannaeyjum eða á Akureyri. Í þessu sambandi er líka rétt að minna á tónlistarkennsluna, þegar hún færðist yfir til sveitarfélaga þótt enn sé glímt við vanda í því, sem vonandi leysist. En það er engum vafa undirorpið að það var gæfuspor að koma tónlistarkennslunni í hendur sveitarfélaganna. Hún hefur tekið miklum framförum. Með sama hætti eigum við að velta því rækilega fyrir okkur hvort framhaldsskólarnir eigi ekki að fara yfir til sveitarfélaga. Ekkert í lögum kemur í veg fyrir að slíkt verði gert en mig grunar að einhver sveitarfélög muni af metnaði sínum óska eftir því við menntamálaráðuneytið, áður en langt um líður, að fá að taka formlega við rekstri framhaldsskólanna á sínu svæði með samningum um peninga sem með fylgja. Það hefur komið fram, varðandi málefni fatlaðra sem var fallið frá á sínum tíma en flutningur málaflokksins undirbúinn að mestu leyti, að menn vildu jafna sig á því að taka yfir grunnskólann. Ég tel að það mál sé í raun tilbúið og ekki um annað að ræða en að ákveða það í samráði við Samband sveitarfélaga. Ég vil líka nefna verkefnalista sameiningarnefndar verkefnisstjórnar um eflingu sveitarstjórnarstigsins. Eftirlitsiðnaðurinn hefur dafnað betur en nokkur önnur atvinnugrein á Íslandi síðustu árin. Hér fyrir sunnan hafa sprottið upp stórar stofnanir sem senda herskara fólks um borg og bý til að sinna eftirliti með atvinnulífinu, með stofnunum, fólki og fyrirtækjum. Því fylgir ærinn kostnaður. Á sama tíma hefur heilbrigðiseftirliti sveitarfélaganna vaxið fiskur um hrygg frá því að þeim var komið á koppinn í kringum 1987. Þau voru þá sum vanburðug til að takast á við fagleg verkefni en á því hefur orðið breyting. Mér finnst blasa við að mörg af þeim eftirlitsstörfum sem nú eru í klóm ríkisins, með miðstöð á höfuðborgarsvæðinu, væru betur komin í höndum heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga. Það mundi fela í sér allverulegan sparnað, ekki síst fyrir þá sem þurfa að borga fyrir eftirlitið, þ.e. atvinnulífið sjálft. Það eru til fáránleg dæmi um slíkt, t.d. um að heilbrigðiseftirlit sveitarfélags skoði bensíntanka innan ákveðinna stærðarmarka en fari þeir yfir þessi stærðarmörk koma spekingar að sunnan, gjarnan á bílaleigubíl, til að taka bensíntankana út. Sama gildir um heilbrigðisstofnanir og málefni aldraðra. Um það ríkir óvissa. Þar eru grá svæði. Sá málaflokkur heyrir að sumu leyti undir ríkið og sumpart undir sveitarfélögin. Það er skaði að því, hvor bendir á annan og því mikilvægt að færa málaflokkinn til sveitarfélaganna svo að ábyrgðin sé á einni hendi. Mér finnst við eigum að velta upp löggæslunni og ýmsum atriðum í velferðarkerfinu, svokallaðri velferðarstofu sem er til skoðunar hjá ráðuneytinu. Þar er reynt að steypa saman í eina þjónustuvæna stofnun hjá sveitarfélögunum, öllu sem lýtur að félagsmálum, jafnvíðfeðm og þau eru. Því skyldi löggæslan ekki vera í höndum sveitarfélaga? Og ýmislegt í starfi Vegagerðarinnar mætti samnýta við áhaldahús einstakra sveitarfélaga og þar fram eftir götunum. Frú forseti. Þótt þau atriði sem ég hef talið upp færðust yfir til sveitarfélaganna yrði skiptingin á milli ríkis og sveitarfélaga samt í kringum helmingur, 50% hjá hvorum aðila meðan við horfum á að í nágrannalöndum okkar eru sveitarfélögin með um 70%. Við verðum samt miðstýrðari en nágrannaþjóðir okkar svo við eigum langt í land. Frú forseti. Sú þróun sem hér hefur orðið mun halda áfram. Sveitarfélög munu halda áfram að stækka. Þeim mun fækka og þau munu taka að sér verkefni. Það þarf að bæta samgöngur í kringum einstaka byggðarkjarna. Þetta snýst ekki bara um atvinnu og þjónustu heldur líka um gildismat. Það gildismat að geta notið þess að vera í öflugu sveitarfélagi, notið þar menningar, tómstunda og atvinnu. Slíkt gerist ekki nema í stórum sveitarfélögum og ber að fagna þeim árangri sem hefur náðst. Líklega hefur verið slegið nýtt Íslandsmet varðandi sameiningu sveitarfélaga í þeirri hrinu sem nú hefur staðið yfir.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir góða og ítarlega skýrslu um málefni sveitarfélaganna. Ég heyri að félagar mínir í salnum ræða mjög ítarlega um hana. Það er vel en við skulum halda okkur við að fara í stólinn ef menn vilja tjá sig. Ég tel gríðarlega mikilvægt, þegar við ræðum um sveitarfélögin, að átta sig á að sveitarfélag og sveitarfélag er alls ekki það sama. Það kemur að vísu vel fram í skýrslunni að gríðarlega mikill munur er á sveitarfélögum eftir stærð. Á blaðsíðu 43 getum við skoðað skiptingu tekna eftir íbúafjölda sveitarfélaga. Það er mjög athyglisvert. Heilt yfir þá sjáum við að sveitarfélög með milli 300 og 1000 íbúa fá 20% af tekjum sínum frá Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Á sama hátt koma 60% af tekjum sveitarfélaga sem eru með 300 íbúa eða færri frá þjónustutekjum. Mér þykja þetta að vísu ótrúlegar tölur. En það segir okkur nokkuð, að við erum með sveitarfélög með undir 300 íbúa og stærsta sveitarfélagið, Reykjavíkurborg, með um 116.000 íbúa, ef ég man rétt. Nú er jafnvel verið að ræða um að gera Kópavogsbæ að borg. Virt blað tók það upp ekki alls fyrir löngu, þar sem það sveitarfélag hefur vaxið og dafnað ötullega á undanförnum árum og er nú með 25 eða 26 þús. íbúa. Í umræðunni í dag hefur verið rætt mikið um hve mikill munur sé milli sveitarfélaga og ríkisins í aukningu tekna. Ég tel að menn ættu að skoða þetta nokkuð nánar vegna þess að tölurnar á bls. 38 segja ekki allt, þetta eru allt saman meðaltalstölur og þær taka ekki fyrir einstök sveitarfélög því að það er auðvitað gríðarlegur munur á sveitarfélögum. Þetta er sett upp í ákveðin súlurit og ef menn skoða tölurnar á bak við þau hafa tekjur ríkisins aukist um 72% á árabilinu frá 1998–2004 á meðan tekjur sveitarfélaganna yfir heildina hafa aukist um 69%. Þarna munar örlitlu en menn hafa talað um að þetta sé mikill munur, þ.e. á aukningu tekna milli sveitarfélaga og ríkisins. Ef við skoðum hins vegar einstök sveitarfélög - og nú þekki ég auðvitað vel það sveitarfélag sem ég bý í, Reykjavíkurborg, þá hafa skatttekjur á hvern íbúa á föstu verðlagi hækkað meira hjá Reykjavíkurborg en hjá ríkinu. Þær hafa hækkað um 36% frá árinu 1997, sem við verðum eiginlega að bera okkur saman við vegna þess að það munar enn þá meiru ef við förum aftur fyrir þann tíma, en það er ekki sanngjant þar sem yfirfærslan varð 1997. Hækkun skatttekna á íbúa er meiri í Reykjavík en hjá ríkinu, að vísu verður að taka mið af því að þar hafa verið mismunandi skattaáherslur, Reykjavíkurborg hefur hækkað skatta meðan ríkið hefur lækkað en það breytir því ekki, og það er mikilvægt að halda því til haga, að þrátt fyrir það hefur ríkið fengið minni skatttekjur á íbúa en Reykjavíkurborg frá árinu 1997. Ég tel, þó að ég hafi ekki skoðað það nákvæmlega, að þetta eigi líka við hjá fleiri sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. að þau hafi fengið meiri skatttekjur á íbúa en ríkið, vegna þess að tekjur þeirra sveitarfélaga sem hafa verið með þá stefnu að vera með lóðaframboð hafa aukist meira á íbúa en hjá Reykjavíkurborg. Það eru nokkur ár síðan t.d. Kópavogsbær fór í fyrsta skipti í sögunni, eftir því sem ég best veit, yfir Reykjavíkurborg í skatttekjum á einstakling, og fyrir árið 1994, af því að maður hefur tilhneigingu til að skoða það ár, munaði mjög miklu á milli þessara sveitarfélaga, gríðarlega miklu, en núna er það þannig að Kópavogsbær fær meira á einstakling í skatttekjur en Reykjavíkurborg. Ef við skoðum hins vegar skuldirnar, sem er hinn þátturinn, þá hafa skuldir ríkisins verið að minnka mjög mikið eins og við vitum. Og ef við skoðum hreinar skuldir ríkisins á íbúa á verðlagi 2006 þá eru þær 192 þús. kr. og fóru úr 545 þús. kr. árið 1994. Þetta er auðvitað mikill árangur. Á sama tíma hafa skuldirnar farið úr kannski 60 þús. kr. í 666 þús. kr. hjá Reykjavíkurborg miðað við sömu forsendur. Hér er því um að ræða eins og í svo mörgu öðru að veldur hver á heldur og menn eiga ekki að tala þannig um sveitarfélögin eða ríkið eða neinn annan aðila að þetta sé allt saman eitthvert náttúrulögmál. Sveitarfélögin búa við mjög misjafnar aðstæður og það er líka mjög misjafnt hvernig haldið er á stjórn sveitarfélaga. Sveitarstjórnarmenn eru ekki allir eins, virðulegi forseti, frekar en annað fólk. Það er meira að segja þannig að sveitarfélögin eru með mismunandi stefnu í fjármálum, í lóðamálum og ýmsu öðru. Sum sveitarfélög hafa líka ekki tækifæri til að fjölga í sínu sveitarfélagi þó að vilji sé fyrir því. Hv. þm. Kristján L. Möller kom með fyrirspurn á síðasta þingi sem sýnir svo glöggt þennan gríðarlega mun á milli sveitarfélaga. Fyrirspurn hans var svohljóðandi, svo ég vitni beint í hana, virðulegi forseti: „Hversu hátt hlutfall af tekjum aðalsjóðs sveitarfélaga fór til fræðslumála árin 2002 og 2003?“ Óskað var eftir sundurliðuðu svari. Í stuttu máli, virðulegi forseti, var þetta að meðaltali um 51%, þ.e. framlög sveitarfélaga til fræðslumála var að meðaltali 51%. En það sveitarfélag sem var með hæsta hlutfallið var með 92%. Auðvitað er það svo að fræðslumálin eru að langstærstum hluta lögbundin og sveitarfélag sem þarf að setja 92% af tekjum sínum í fræðslumál hefur eðli málsins samkvæmt ekki mikinn sveigjanleika. Síðan eru dæmi um 81%, 77% o.s.frv. Ég tel mjög mikilvægt í þessari umræðu og almennt í umræðum um sveitarfélög að fólk ræði það, hvort heldur það eru þingmenn eða aðrir, að það er munur á sveitarfélögunum og það skiptir máli hvernig menn haga sínum málum í héraði. Hér hefur verið rætt um að mikilvægt sé að fækka sveitarfélögum og sameina þau. Ég held að það liggi fyrir og við ættum að horfast í augu við það að staðreyndin er sú að við erum að skapa lagaumhverfi sem gerir hreinlega ekki ráð fyrir litlum sveitarfélögum, virðulegi forseti. Rætt er um að setja jafnvel fleiri verkefni á hendur sveitarfélaga en búið er að setja en mjög mörg verkefni og flókið regluverk, oft í nafni opinnar stjórnsýslu og lýðræðis og ýmissa hluta, gera það að verkum að það hlýtur að vera mjög erfitt fyrir lítil sveitarfélög að sinna þeim. Það liggur því fyrir að taka þarf þá umræðu hvernig menn ætla að höndla það. Ef ekki er vilji heima í héraði til að sameina þessi sveitarfélög förum við þá kannski að flokka sveitarfélögin niður í einhverja flokka, a, b og c ? Ætlum við að setja einhver verkefni til ákveðinna sveitarfélaga en önnur ekki ef hafa á þau svona mörg og lítil? Eða ætla menn að fara einhverjar aðrar leiðir? Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu. Hún er yfirgripsmikil og upplýsandi. Ég vona að umræðan um sveitarfélögin verði sem best og málefnalegust, bæði í þinginu og auðvitað í kjölfar þeirra kosninga sem fram undan eru. Ég tel mjög mikilvægt, ef menn hugsa um þjónustuna í landinu, um sveitarstjórnirnar í landinu, að menn tali þannig að þeir lýsi raunveruleikanum. Raunveruleikinn er sá að það er munur á sveitarfélögunum. Þar eru gríðarlega mismunandi aðstæður, þau eru mismunandi stór og það er mjög misjafnt hvaða sveigjanleika þau hafa í rekstri sínum, m.a. og kannski fyrst og fremst vegna þess hvernig þeim gengur að fá fólk í sveitarfélögin eða hvort þau hafa alla jafna áhuga á að fá fólk í sveitarfélagið til að fjölga, stækka og dafna. Ég vara við því að menn tali um sveitarfélögin eins og þau séu eitt og hið sama eigi við um þau öll. Því fer víðs fjarri, virðulegi forseti, og ég vil gera það að lokaorðum mínum.

Frú forseti. Í síðustu ræðum hefur verið komið inn á nauðsyn þess að sameina sveitarfélög og rætt um og farið yfir síðustu tilraun til þess, sem því miður var mjög illa undirbúin. Ég álít að menn hefðu átt að vanda sig betur áður en farið var í þá vegferð þannig að þeir sem kusu um sameiningu sveitarfélaga í síðustu atrennu vissu hvað þeir væru að fara út í. En ástæðan fyrir því að þetta var fellt víðast hvar á landinu var einmitt sú að það var ekki alveg ljóst hvaða verkefni þau áttu að taka að sér. Ekki var heldur ljóst hvaða tekjur áttu að koma á móti. Það var vandinn, ekki endilega að fólk vildi ekki vinna saman, það er langt í frá. Það þarf að fara yfir þessa hluti en telja ekki bara upp verkefni í belg og biðu, löggæslu, heilbrigðiseftirlit o.s.frv. Þetta verður að vera markviss umræða, menn verða að vita hvaða peninga þeir fá og hvaða verkefni. En það er einnig rétt sem kom fram hjá hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni að sveitarfélögin eru ekki eitt og hið sama. Það er tómt mál að tala um að færa verkefni til fámennra sveitarfélaga víða á landsbyggðinni þó svo að þau sameinist, þau geta náð yfir það stór landsvæði, eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni, að þó svo að t.d. öll sveitarfélögin í Strandasýslu sameinuðust ná þau ekki þúsund manns í sveitarfélaginu, þau ná ekki 600 ef ég man rétt. Það er því tómt mál að tala um að bera þau saman við stórt sveitarfélag eins og t.d. Reykjavík. Þetta getur orðið til þess að Reykjavík fái ekki að þróast og taka að sér verkefni sem eru við hæfi í borginni ef menn halda þessari vitleysu áfram að setja verkefni á fámenn sveitarfélög sem þau ráða aldrei við. Menn eiga að horfast í augu við staðreyndir í þessum málum og tala ekki um sameiningu sveitarfélaga sem eitthvert lausnarorð. Þau sveitarfélög sem farið hafa hvað verst út úr byggðaþróun síðustu ára, og eru tínd til á bls. 69 og 8, eru sveitarfélögin í sjávarbyggðunum. Það sem mig langar að gera að umtalsefni í ræðu minni er hvers vegna þessi sveitarfélög hafa ekki mótmælt þeirri aðgerð stjórnvalda sem hefur farið hvað verst með þau, og þá er ég að tala um kvótakerfið sem hefur augljóslega farið mjög illa með sveitarfélögin. Margir sveitarstjórnarmenn eru í stjórnarflokkunum og ég er á því að þeir hafi, þegar á hólminn var komið, ekki staðið með sínu sveitarfélagi og hagsmunum íbúanna heldur frekar kosið að taka afstöðu með stjórn flokksins, með flokksforustunni í Reykjavík. Í umræðunni fyrr í dag var verið að ræða um Akranes. Þar á Samfylkingin í hlut, því þó svo að hún sé á móti kvótakerfinu virðist hún einhvern veginn vera undir hælnum á meðreiðarsveinum sínum í Framsóknarflokknum vegna þess að þar á bæ vilja menn alls ekki mótmæla þessu kerfi sem augljóst er að hefur leikið sjávarbyggðirnar illa. Nú virðast allar veiðiheimildir vera að fara frá Akranesi og þetta er nánast allt í upplausn. Fyrir tveimur árum fór t.d. þáverandi bæjarstjóri fram á það að hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson bæðist afsökunar á orðum sínum þar sem hann gagnrýndi aðgerðir sem vörðuðu flutning á kvóta frá Akranesi. Það er náttúrlega með ólíkindum þegar við sjáum það að menn taka í rauninni afstöðu á móti íbúunum sem þeir eiga að vera að þjóna og skamma þá sem vara við hættunni af því að flutningur á kvóta geti valdið stórskaða fyrir byggðarlagið. Þetta er mjög áberandi. Ég vil minnast á fleira í þessu máli. Ég vil minnast á Vestfirðinga. Ég var staddur á fjórðungsþingi Vestfjarða sl. haust og þar átti að þagga niður alla umræðu um fiskveiðimál og alla umræðu um byggðamál vegna þess að þetta var óþægileg umræða fyrir kvótaflokkana, Sjálfstæðis- og Framsóknarflokk. Maður er svo hissa á þessu að fólkið sem á að vera í því að verja rétt byggðanna til að fá að sækja í sameiginlega auðlind þjóðarinnar, það skuli síðan reyna að þagga niður þessa umræðu. Ég vil enn og aftur lýsa yfir mjög mikilli undrun yfir því að engin sveitarstjórn á landinu hefur svo best sem ég veit mótmælt kerfinu, engin sveitarstjórn sem hefur farið illa út úr þessu fiskveiðistjórnarkerfi hefur mótmælt umræddu kerfi sem hefur farið svo illa með byggðirnar að sérstakur kafli er um það í skýrslunni hvað þær standa illa. Það er ekki nóg með að við sjáum að fækkun hafi orðið heldur hefur aldurssamsetningin líka breyst. Einn hv. þingmaður minntist á að hlutfallslega væri varið minni upphæðum til æskulýðs- og íþróttamála í minni sveitarfélögum. Ætli það sé vegna þess að hlutfallslega séu færri í þeim aldurshópum í slíkum sveitarfélögum? Staðan núna er orðin mjög alvarleg og menn verða að gera sér grein fyrir að það verður að fara að snúa við blaðinu. Hvers vegna er það ekki gert? Það er ekki verið að þjóna fólkinu í landinu. Fólkið í landinu hefur sagt það hér. Einn hv. þingmaður hefur ítrekað bent á könnun þar sem 84% þjóðarinnar vilja annaðhvort breyta eða henda kvótakerfinu sem er að leika byggðirnar illa en samt sem áður standa þessir kvótaflokkar, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, vörð um kerfið og virðast að einhverju leyti hafa Samfylkinguna í gíslingu þegar þeir eiga í samstarfi við þann flokk, því það er alveg með ólíkindum hvers vegna þessu er hvergi mótmælt og jafnvel reynt að þagga niður umræður. Þetta liggur við fasisma sem ég varð vitni að á fjórðungsþingi Vestfjarða þar sem þagga átti umræðu niður um þá hagsmuni byggðanna sem skiptir þær hvað mestu máli. Þarna átti í hlut forseti bæjarstjórnar Ísafjarðar, sjálfstæðismaður. Þetta var óþægilegt. Maður veltir fyrir sér í ljósi þess að menn eru að ræða lýðræðisþróun, hvaða hagsmunum er verið að þjóna með þessum hlut. Það er ekki verið að þjóna hagsmunum Ísfirðinga, langt í frá. Kannski er verið að þjóna hagsmunum flokksforustunnar og það er mjög alvarlegt. Fleira vekur athygli í skýrslunni, t.d. skipting tekna eftir íbúafjölda sveitarfélaga og það endurspeglar þetta enn og aftur. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson benti á það að á bls. 43 kæmi fram að hlutfallslega miklu minna af útsvari kæmi í minni sveitarfélögunum en í Reykjavík og stærri sveitarfélögunum. Ætli það sé ekki líka afleiðing af þessu kerfi sem er að leika byggðir landsins hvað verst? Ég hefði haldið að svo væri. Hvar eru sveitarstjórnarmenn á landsbyggðinni? Hvers vegna mótmæla þeir ekki?

Hæstv. forseti. Ég og hv. þingmaður eigum það sameiginlegt að við erum á móti því fyrirkomulagi sem er í sjávarútvegi á Íslandi. Hv. þingmaður hefur hins vegar valið sér það hlutverk að ráðast sérstaklega að einni sveitarstjórn í landinu, eða tveimur núna, vegna þess að þær hafi ekki passað upp á veiðiréttinn á sínu svæði. Ég held að hv. þingmaður ætti að skoða sig betur um og þá mun hann auðvitað sjá að það er ekki sveitarstjórnunum í landinu að kenna hvernig komið er í þessu efni. Það er ekki þar sem þessar reglur hafa verið settar. Ef hv. þingmaður hefur fylgst með hefur það verið þannig, þó að það hafi kannski ekki verið mikið upp á síðkastið enda ekki verið slíkar breytingar í gangi í kerfinu núna, að meira og minna hafa sveitarstjórnir um landið mótmælt, komið í pílagrímsferðir hingað til Alþingis til að kvarta undan því kerfi sem hefur verið við lýði öll þessi ár. Auðvitað er það misjafnt hvað menn hafa lagt sig fram um þau mótmæli. Ég held reyndar líka að hv. þingmaður ætti að kynna sér það ögn betur hve mikið af veiðiheimildum hefur farið frá Akranesi, ef hann hefur ekki gert það þegar. Ég trúi varla að hann hafi gert það vel úr því að hann heldur því fram að allar vinnandi hendur séu að fara þaðan í burtu. Það eru a.m.k. fréttir sem ég hef ekki séð fram að þessu og er eitthvað nýtt. Ég ætla að vona að það gerist ekki. Hins vegar er engin trygging í þessu kerfi fyrir því að það gerist ekki og ég mun halda áfram að berjast gegn þessu fyrirkomulagi og umræddu kerfi. En ég átta mig ekki alveg á hvaða pólitíski leiðangur það er sem hv. þingmenn Frjálslynda flokksins eru í í dag. Ég gæti ímyndað mér að þetta væri einhver hluti af því að þeir ætluðu að reyna að böggla saman framboði á Akranesi. 
            

Frú forseti. Það er alveg rétt að sveitarstjórnirnar settu ekki þessar fáránlegu reglur en samt sem áður verð ég að vísa til þess að fáar sveitarstjórnir hafa mótmælt þessu. Ég nefndi tvær sveitarstjórnir, Akranes og Ísafjörð. Ég verð að lýsa undrun minni á fleiri sveitarstjórnum. Hvers vegna mótmæla menn ekki um land allt? Hvers vegna eru menn yfirleitt að styðja þá flokka sem eru að grafa niður þeirra byggðir og taka atvinnuréttinn frá þeim? Ég er alveg hissa á því að menn skuli yfir höfuð þora að vera á þessum stöðum sem augljóslega eru að leggjast af ef heldur fram sem horfir, vera þar með fálka í barminum eða merki Framsóknarflokksins. Mér finnst það ömurlegt og hallærislegt í rauninni. En hvað varðar kvóta Akurnesinga og hvort hann sé skráður þar eða ekki, þá er það því miður staðreynd að hann er kominn á forræði annarra, stórskuldugs fyrirtækis, og aldrei að vita hvar sá kvóti verður á morgun eða hinn. Hann er einfaldlega ekki á forræði Akurnesinga lengur.

Frú forseti. Já, það er nákvæmlega hárrétt að enginn veit hvert kvótinn fer á morgun og það á við alls staðar á landinu. Á meðan þetta fyrirkomulag er í gildi geta menn ekki haft neitt víst hvað varðar framtíðina um atvinnulífið í sjávarútveginum á hverju svæði. Ég get tekið undir með hv. þingmanni, ég átta mig ekki alveg á því af hverju fólk í landinu hefur stutt svo vel við bakið á þeim flokkum sem eru núna í ríkisstjórninni. Það er a.m.k. ekki vegna þess að þeir fylgi stefnu sem falli þjóðinni í geð hvað varðar sjávarútvegsmál. Það hefur verið kannað betur en flest annað og niðurstaðan er einmitt sú að í einungis einum flokki nær stuðningur við kvótakerfið 50% og það er í Framsóknarflokknum. Í Sjálfstæðisflokknum meira að segja held ég að 70% hafi verið á móti fyrir um hálfu öðru ári í þeirri könnun sem þá var gerð og í Samfylkingunni 90%. Ég verð að segja að mér finnst það ekki líklegt til vinsælda hjá Frjálslynda flokknum að ætla út á kvótakerfið til atlögu við okkur í Samfylkingunni. Ég veit ekki betur en við höfum andæft í því máli og barist fyrir breytingum á því allan tímann alveg frá því að hún varð til. Og ég held að þeir ágætu menn í Frjálslynda flokknum sem eru að væna okkur um að við séum ekki stöðugir í því stríði ættu að líta í eigin barm og fara yfir stefnu sína. Eins og hún var borin fram í síðustu kosningum getur hún ekki gengið í þeim næstu.

Frú forseti. Það er greinilegt að hv. þingmaður óttast það mjög að við setjum saman lista á Akranesi og það virðist vera einhver skjálfti í samfylkingarmönnum þar. En ég vonast til að ég geti litið áfram á samfylkingarmenn sem samherja í því að berjast á móti þessu kerfi. Ég er einfaldlega að vísa til þess að Samfylkingin ber ákveðna ábyrgð í málinu að hafa ekki barist af meiri hörku og ég get einfaldlega litið í eigin barm. Ég hefði auðvitað átt að vera búinn að láta í mér heyra fyrir löngu og miklu kröftugar. Þannig eigum við að líta á hlutina og ég vona að þessi ræða verði til þess að brýna þá til að standa við stefnu sína en gefa ekkert eftir eða fara að hjala við einn eða neinn um að þetta verði óbreytt - ég vissi ekki nákvæmlega hvert þessi ágæti formaður var að fara á þingi LÍÚ en það er önnur saga. En ég vona að menn standi keikir að því að velta þessu kerfi úr sessi því annars er einsýnt hvert byggðir landsins fara. Menn þurfa ekki að fara í neinar grafgötur um það. En ég vona að þetta verði til þess að Samfylkingin gefist ekki upp.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá góðu umræðu sem hefur átt sér stað í þingsal í dag um þetta mikilvæga mál, málefni sveitarfélaganna í landinu. Það hefur verið tæpt á mörgum hlutum og ég mun reyna að svara þeim spurningum sem til mín hefur verið beint við umræðuna og koma að ýmsum þeim atriðum sem hv. þingmenn hafa rætt. Fyrst að spurningum hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur sem hún bar fram í máli sínu. Þingmaðurinn spurði hvort ekki væru uppi nein sérstök áform um sameiginlega vinnu milli ríkisstjórnar og sveitarfélaga um tekjuskiptingu. Því er til að svara eins og ég hef sagt fyrr við umræðu um málefni sveitarfélaganna, hæstv. forseti, að engin áform eru uppi um það að sinni. Við getum sagt að um eilífðarverkefni sé að ræða, að sjálfsögðu verður umræðu milli ríkis og sveitarfélaga um tekjuskiptinguna fram haldið en ekki hafa verið settar niður neinar sérstakar áætlanir um tímasetningar í þeim efnum enn. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurði líka og vakti máls á því, eins og fram kemur í þeirri skýrslu sem við höfum haft til umræðu, að skipting viðfangsefna milli ríkis og sveitarfélaga hér á landi eru í miklu ósamræmi við það sem gerist í nágrannalöndum okkar og fleiri þingmenn vöktu athygli á því. Það er hárrétt, hæstv. forseti. Þetta er m.a. ástæða þess að það verkefni sem hefur verið hérna talsvert til umræðu í dag um eflingu sveitarstjórnarstigsins tók einmitt m.a. til þess að vekja upp hugmyndir um hvaða verkefni mætti færa frá ríki til sveitarfélaga til að efla sveitarfélögin og færa þjónustuna nær íbúunum. Sú umræða mun halda áfram. Þær hugmyndir eru auðvitað í fullu gildi. Þær hafa m.a. snúist um færslu málaflokks fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga, tiltekna þætti heilbrigðisþjónustunnar, öldrunarþjónustunnar og þar mætti áfram telja. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson nefndi framhaldsskólann. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að það væri afar spennandi viðfangsefni þótt ekki væri til að byrja með nema í gegnum einhvers konar samning eða samkomulag á borð við reynslusveitarfélögin, þá teldi ég að það væri tilraun sem væri tilraunarinnar virði og væri spennandi að sjá hvernig kæmi út vegna þess að ég trúi því að þau sveitarfélög sem á annað borð réðu við slíkt verkefni mundu leysa það með sóma. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurði sömuleiðis hvort ráðherra teldi koma til greina að flytja verkefni til stærri sveitarfélaganna þrátt fyrir þá útkomu sem varð úr sameiningarkosningunum. Já, ég tel það enn þá koma til greina en við þurfum hins vegar að koma okkur niður á aðferðafræði við það, með hvaða hætti við ætlum að gera það. Það blasir við að minnstu sveitarfélögin í landinu geta ekki tekið við þeim stóru málaflokkum sem hér um ræðir, eins og t.d. málefnum fatlaðra, málefnum aldraðra og þar fram götur. Þá kemur til greina, eins og ég rakti í fyrri ræðu minni í dag, að því verði þannig fyrir komið að minni sveitarfélögin kaupi einfaldlega þjónustu af þeim stærri. Þetta er mál sem hlýtur að koma og mun koma til umræðu á næstu missirum. Hv. þm. Þuríður Backman vakti máls á því að við hlytum að hafa í huga við þessa umræðu og til framtíðar sérstöðu íslenskra byggða, ekki síst varðandi mannfæð og dreifðar byggðir, þegar við værum að tala um eflingu sveitarstjórnarstigsins. Það er alveg hárrétt. Þar þarf að líta til samgangna og til dreifingar byggðarinnar. Við gætum að mínu viti, hæstv. forseti, aldrei farið þá leið sem Danir hafa farið, að segja sem svo með lögboði að sveitarfélög skuli ekki telja færri en 20–30 þúsund íbúa. Þær aðstæður eru ekki á Íslandi þannig að við mótum að sjálfsögðu hugmyndir okkar með tilliti til þeirra aðstæðna sem við búum við. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson kallar eftir því að flokkur hans, Frjálslyndi flokkurinn, komi að framtíðarhugmyndum um stefnumótun á þessu sviði. Ég bregst bara vel við því ákalli. Ég held að það sé fyllilega ástæða til að við notum umræðuna í dag til að leggja grunn að slíku starfi. Mér hefur fundist umræðan málefnaleg og gegnumgangandi jákvæð og stundum þannig að þeir sem hafa tekið þátt í henni hafi gert það af áhuga og vilja til að láta gott af sér leiða á þessu sviði. Ég tek því ágætlega í slíkar hugmyndir. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir skoraði á þann sem hér stendur að leggjast á árarnar við fjölgun kvenna í sveitarstjórnum. Ég vakti athygli á því í fyrri ræðu minni, hæstv. forseti, að þar þyrfti að taka á. En ég vil þá nota þetta tækifæri til að segja frá því að félagsmálaráðuneytið hefur í samvinnu við Jafnréttisstofu farið sérstaklega yfir þessi mál og ýmsar hugmyndir eru uppi um á hvern hátt mætti reyna að styrkja konur til þátttöku í stjórnmálum á sviði sveitarstjórna og ekkert síður á sviði landsmálanna. Ég hef ritað forsvarsmönnum allra stjórnmálaflokka í landinu bréf þar sem mikilvægi þessa er undirstrikað, mikilvægi þess að bæði kynin taki þátt í að móta samfélagið þannig að við getum stuðlað að jöfnum áhrifum kvenna og karla við ákvarðanatöku og stefnumótun. Með þessu vildi ég vekja athygli á þeirri staðreynd að það eru stjórnmálaflokkarnir, stjórnmálaöflin í landinu, sem hafa tækifæri, sem þátttakendur í íslensku stjórnmálalífi, til að taka virkan þátt í að hvetja konur til framboðs á listum við sveitarstjórnarkosningar næsta vor og auka þannig þátttöku þeirra í sveitarstjórnum. Það er auðvitað fyrst á fremst á vettvangi stjórnmálaflokkanna sem hægt er að taka á í þessum efnum og ég hvet forsvarsmenn flokkanna til að hafa þetta ríkulega í huga nú í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson spurði hvort sá sem hér stendur stæði einn í þessum slag, eins og hv. þingmaður orðaði það, þ.e. í þeirri viðleitni að auka veg og verkefni sveitarfélaganna. Það er alls ekki svo, hæstv. forseti. Það hefur verið algjör einhugur um það í ríkisstjórninni og meðal stjórnarflokkanna að hvetja til þess að sveitarfélögin stækki og eflist og leita leiða til að færa verkefni til þeirra. Ég kvarta í engu undan því samstarfi. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson spurði sömuleiðis hvort það hefði verið skoðað að endurvekja lög um reynslusveitarfélög. Það hefur ekki verið skoðað sérstaklega en hins vegar, eins og ég ræddi um í fyrri ræðu minni, blasir það verkefni við okkur núna að fara yfir þá þjónustusamninga sem gerðir hafa verið við eintök sveitarfélög um rekstur tiltekinna verkefna, ekki síst á sviði velferðarmála, sem alla jafna eru á höndum ríkisins en sveitarfélögin hafa tekið að sér með sérstökum samningum. Sú vinna er fram undan og hvernig henni lýkur eða hverjar lyktir hennar verða get ég að sjálfsögðu ekki spáð fyrir um á þessu stigi, hæstv. forseti. Hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir spurði hvernig félagsmálaráðherra skilgreindi svæði í þessari umræðu, þ.e. þegar kæmi að þeim hugmyndum, sem að sjálfsögðu eru einungis hugmyndir og ég ítreka það, að hin minni sveitarfélög keyptu þjónustu af þeim stærri, hvort þar væri verið að tala um sömu byggðarkjarna og koma fram í byggðaáætlun. Ég er ekki með þau svæði í huga við slíka umræðu, hæstv. forseti, í byggðaáætlun er um að ræða tiltölulega fáa kjarna. Ég sé ekki fyrir mér að hægt verði að einskorða slík viðskipti, ef hægt er að orða það svo, við kaup smærri sveitarfélaga af þremur hinna stærstu, alls ekki, heldur yrði að eiga sér stað miklu meiri dreifing en þar eru uppi hugmyndir um. Hv. þm. Jón Gunnarsson spurði hvort í skýrslunni væri verið að ýja að því að sveitarstjórnarmenn tækju ekki ábyrgan þátt í hagstjórninni. Ekki er um neinar slíkar aðdróttanir að ræða í þessari skýrslu og ég vona að menn hafi ekki skilið mál mitt þannig í dag. Hins vegar er auðvitað á hverjum tíma rík ástæða til að minna á nauðsyn ábyrgrar fjármálastjórnar. Við gerum það reglulega hvert við annað í sölum Alþingis og ég held að það sé ekkert síður ástæða til að við minnum á það við umræðu um stjórnun sveitarfélaga. En ég vil fyrst og fremst undirstrika það, hæstv. forseti, að aukið samráð á sviði efnahagsmála milli ríkis og sveitarfélaga er að mínu viti mjög mikilvægt. Að því er stefnt með nýjum samstarfssáttmála milli ríkis og sveitarfélaga, eins og ég nefndi fyrr í dag. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson spurði sömuleiðis um könnun á viðhorfi alþingismanna og sveitarstjórnarmanna til sveitarstjórnarstigsins sem ég vakti athygli á í fyrri ræðu minni og hvort sá sem hér stendur væri þar með að gera tilraun til að víkja sér undan beinum skoðanaskiptum í sölum Alþingis um þau mál. Nei, þvert á móti, hæstv. forseti, og ég tel að þessi umræða í dag sanni að svo er aldeilis ekki. Hins vegar held ég að við hefðum öll gott af því að fá í lið með okkur færustu sérfræðinga á þessu sviði. Þarna er einfaldlega um það ræða að Viðskiptaháskólinn á Bifröst leggst í þessa vinnu með okkur, mótar með okkur spurningarnar. Þar eru fræðimenn á sínu sviði, bæði á sviði byggðamála o.fl., sem ég tel að geti orðið okkur til mikils gagns við undirbúning að þeirri vinnu sem þarna fer fram. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson saknaði sömuleiðis nánari sundurgreiningar talna í þeirri skýrslu sem við ræðum hér, svo sem varðandi tekjuskiptingu sveitarfélaganna og afkomu. Ég þakka auðvitað fyrir þær ábendingar sem komið hafa fram við þessa umræðu, bæði þessa og aðrar, því að þetta er í fyrsta sinn sem slík skýrsla er flutt á Alþingi og að sjálfsögðu á umræðan að verða til þess að læra af henni. Hins vegar eru þær tölur sem þingmaðurinn vakti máls á væntanlega flestar fyrir hendi í Árbók sveitarfélaga, þeirri gagnmerku bók sem við hv. þingmaður, sem fyrrum sveitarstjórnarmenn, þekkjum báðir. En ábendingarnar eru vel þegnar. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson og raunar fleiri gerðu hér að umtalsefni þá þróun sem átt hefur sér stað, ekki síst núna í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga, í prófkjörum og hvort menn væru hugsanlega komnir út á hálan ís með mikilli fjárhagslegri skuldbindingu. Ég get alveg skilið þær áhyggjur. Ég tel að það sé mál sem sé full ástæða fyrir okkur að ræða. Vegna þess að mér hugnast það út af fyrir sig ekki að þeir einir geti markað sér bás í stjórnmálum sem eiga eða hafa aðgang að miklu fjármagni. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson minntist sömuleiðis á tiltekin mál vestur á landi þar sem sveitarstjórnarmenn tóku það til bragðs að víkja einum félaga sínum úr sveitarstjórn. Það var hæstv. forseti, auðvitað fáránlegur gjörningur. Ráðuneytið hefur úrskurðað um ólögmæti þess. Ég held að við þurfum kannski ekki að hafa miklu fleiri orð um það. Hæstv. forseti. Rétt að lokum. Hér hefur talsvert mikið verið rætt um það átak til eflingar sveitarstjórnarstiginu sem við réðumst í í samráði og samstarfi við Samtök sveitarfélaga á liðnu hausti. Ég hafna því auðvitað að þar hafi á einhvern hátt verið illa að verki staðið, þar var staðið að verki eins og við lögum upp með. Hins vegar höfnuðu íbúar sveitarfélaganna þeim tillögum sem settar voru fram og unnar voru í nánu samráði við sveitarstjórnarmenn víða um landið. Við því er ekkert að segja, hæstv. forseti, það var bara ákvörðun íbúanna. Við þurfum að halda áfram þessari vegferð. Við þurfum að halda áfram að hvetja sveitarstjórnarmenn til að taka höndum saman í samstarfi, samvinnu og sameiningu, en ég tel að við eigum ekki að tala hér eins og menn hafi runnið niður brekkuna á óæðri endanum í því máli. Það var alls ekki þannig, hæstv. forseti. Ég tel að þetta verkefni hafi þvert á móti tekist ágætlega. Tekjustofnarnir hafa verið styrktir, umræðan hefur verið mikil og í kjölfar hennar sjáum við sveitarfélögin sameinast. Hér var gaukað að mér vísukorni, hæstv. forseti. Ég ætla að fá að ljúka máli mínu með því. Ég veit ekki hvaðan það kom en það kom í kjölfar ræðu Jóns Gunnarssonar, sem talaði einmitt um að sameiningarátakið hefði runnið út í sandinn. Vísan er svona: Átak það var allt eitt tjón ekkert nema glingur. Viltu ekki vera, Jón, vaskur Hafnfirðingur? En tillagan þar gekk einmitt út á að sameina Voga á Vatnsleysuströnd og Hafnarfjörð og var hafnað, hæstv. forseti.

Frú forseti. Það kom fram í þessari ágætu skýrslu að ýmsar dreifðar byggðir standa höllum fæti. Atvinnumálin skipta gríðarlega miklu máli fyrir þessar byggðir. En ég tel að ein byggðaaðgerð gæti kollvarpað búsetu margra en það væri ef framsóknarmenn stæðu við það sem stendur í stefnuskránni um að virða rétt sjávarjarða. Það væri fróðlegt að fá afstöðu hæstv. félagsmálaráðherra til þessa máls.

Hæstv. forseti. Það er langt liðið á dag og ég ætla ekki að taka upp sérstaka umræðu hér um sjávarútvegsmálin, jafnvel þótt eftir sé kallað að einhverju leyti af hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni, sem hefur tekið virkan þátt í umræðunni í dag sem ég þakka fyrir. Mér var hins vegar bent á það í gær af manni sem þekkir vel til að fyrir daga kvótakerfisins hafi verið gerð rannsókn af norskum aðila á því hvað það væri sem gera þyrfti til að koma í veg fyrir mikinn flótta af landsbyggðinni. Ég ítreka, hæstv. forseti, að þetta var fyrir daga kvótakerfisins. Það merkilega er að það sem upp úr stóð var að menn þyrftu að huga að atvinnumálum, menningarmálum, fræðslumálum og þar fram götur. Ég veit að þetta eru kunnugleg atriði, við þekkjum þau báðir, við hv. þingmaður. Þetta eru sömu atriðin og eru nú til umræðu og sömu atriðin og ég hygg að við flest séum sammála um að skipti verulegu máli þegar kemur að því að styrkja byggðirnar. Ég held að við séum sammála um að það séu atriði sem við eigum að halda áfram að vinna að, höfum verið að vinna að og þurfum að halda áfram.

Frú forseti. Þetta litla mál skiptir verulegu máli fyrir marga bændur, sérstaklega í Norðvesturkjördæmi. Þeir hafa margir haft orð á því. Það er þeirra hjartans mál að eignarréttur þeirra verði virtur. Þetta er í stefnuskrá Framsóknarflokksins og ég vonast til að hæstv. ráðherra svari því hvort hann styðji þetta eða ekki. En ég heyrði það á andsvari hæstv. ráðherra að hann forðast að ræða þetta mál. Það er nefnilega svo þegar á hólminn er komið að þá er svo viðkvæmt að raska einhverju í því kerfi sem er að kyrkja byggðir landsins að meira að segja þegar því er velt upp hvort einstaka bændur fái að draga einn og einn fisk úr sjó þá er það of viðkvæmt og menn reyna að komast hjá að svara slíku. Ég vonast til að hæstv. ráðherra svari þessu og af hreinskilni.

Hæstv. forseti. Ég vil ekki að hv. þingmaður gangi að því gruflandi að ég styð að sjálfsögðu stefnu Framsóknarflokksins og vinn eftir þeim ályktunum sem flokksþing hans samþykkir hverju sinni. Það liggur alveg fyrir. Hv. þingmaður þarf ekki að ganga að því gruflandi eins og ég segi, hæstv. forseti, hvort sem er í þessu máli eða öðrum. Ég vil hins vegar nota tækifærið og ítreka þakkir mínar fyrir þessa góðu umræðu. Hér hafa komið fram hugmyndir um að hv. félagsmálanefnd taki þessa skýrslu til sérstakrar umræðu og ég fagna því. Ég vonast einnig til þess að við getum haft þennan háttinn á reglulega hér á Alþingi, hvort sem það verður nú á hverju ári eða annað hvort ár - en ég ítreka þakkir mínar fyrir góða umræðu.