Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

1) Með svofelldri grg.: Vegna þess, að það hefir verið komið inn í frv. víðtækari lánsheimild en ég get fylgt, en ég vil þó ekki greiða atkv. á móti frv., greiði ég ekki atkv. Á 4. fundi í Nd., 18 febr., var frv. tekið til 1. umr.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frv. Þetta er nú komið hingað aftur frá Nd., og hefir sú d. ekki breytt frv. um einn staf, að því er snertir sjálft brunabótafélagið, en að vísu aukið inn í síðustu gr. frv. ákvæðum, sem ekki snerti félagið, og má segja, að annað þessara ákvæði a. m. k. sé með öllu óskylt þessu máli. og virðist fremur vera sveitarstjórnarákvæði. Fjhn. er einróma á móti þessum. viðauka við frv., en þar sem þetta hefir ekki áhrif á sjálf lögin, ef frv. verður samþ., og öðlast auk þess ekki gildi fyrr en að tveim árum liðnum frá staðfestingu laganna, sá n. ekki ástæðu til að fara að hrekja málið milli d. af þessum ástæðum. enda nógur tími til stefnu um að lagfæra rétta, áður en ákvæðin koma í gildi. Samkv. hæstv. leggur n. því til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Halldór Stefánsson Ég hefi skrifað undir nál.menntmn. með fyrirvara, en sá fyrirvari gildir það, að ég vil ekki ganga að frv. óbreyttu eins og n. Samkv. þessu hefi ég leyft mér að bera fram brtt. við frv. á þskj. 424. Nú er enginn ágreiningur af minni hálfu, að því er efni frv. snertir, nema um 2 atriði. Annað er það, að ég álít hvorki rétt né nauðsynlegt að binda það við vissan tíma, að hafizt verði handa um háskólabyggingu. Hitt er það, að ég álit ekki rétt og ekki heldur nægjanleg gögn fyrir hendi til þess að hægt sé að binda byggingarkostnaðinn við ákveðna upphæð, eins og gert er í frv. Að öðru leyti hefi ég, eins og aðrir nm., fallizt á efni frv., eins og brtt. mínar á þskj. 424 sýna, því með þeim er sett fram efni frv. um annað en þessi 2 atriði. En við þetta raskast auðvitað nokkuð framsetning efnisins. Ég set fram fyrst höfuðatriði málsins, það atriðið, sem veldur því, að ég get fallizt á frv., að sá undirbúningur verði þegar hafinn, að leita samkomulags við Rvíkurbæ um lóð undir bygginguna o. fl. Ef þetta atriði hefði ekki verið í frv., hefði mér ekki þótt ástæða til að fylgja því. En það er eingöngu fyrir þetta atriði, að ég vil fylgja frv., því ég álít það gagnlegt að leita samkomulags við Rvíkurbæ um að fá land undir háskólabyggingu og þær fylgibyggingar, sem hugsað er, að henni fylgi. Ég hefi nú gert grein fyrir minni afstöðu og brtt., og geri ekki ráð fyrir að ræða nánar um málið. Því er lýst nokkurn veginn í mínum till., hvernig ég hefi hugsað mér afgreiðslu málsins.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Þar sem hv. 2. þm. Reykv., sem er frsm.n., er veikur og getur því ekki annazt framsöguna, vil ég tala nokkuð um málið og annars nota það tækifæri, sem ég hefi ekki áður haft, til að skýra það dálítið fyrir þessari hv. d. Málið hefir oftar en einu sinni verið rætt í hv.Ed. og fengið þar góðar undirtektir, og nú hefir hún samþ. Það í von um, að það kynni að verða samþ. hér í þessari hv. d. Það liggja hér fyrir 2 brtt., frá hv. 1. þm.N.-M. og hv. 4. þm. Reykv. Ég vil segja það strax, að ég álít, að till.hv. 4. þm. Reykv. sé mjög eðlileg, og ég legg til, að hún verði samþ., þó að það kosti það, að frv. verði að fara aftur til hv.Ed. Aftur á móti álít ég, að till.hv.l.þm. N-M. verði til mikils ógreiða fyrir málið, ef þær verða samþ., þó ég viti, að það hefir ekki vakað fyrir honum. Ég vil fyrst minnast á það, sem tekið hefir verið fram í þeirri grg., sem fylgt l:efir frv. á fyrri þingum, að ástæðan fyrir því, að sett hefir verið þetta tímatakmark - ég held, að málinu hafi fyrst verið hreyft á þinginu 1930 - er sú, að það þarf að fá ýtarlegan undirbúning áður en byrjað er á framkvæmdum, en hinsvegar er ekki vansalaust fyrir landið að hafa enga háskólabyggingu árið 1940. ég skal ekki fara mikið út í það hér, hvers vegna þetta tímabil hefir verið tekið. En vonir, sem landsmenn tengja við það árabil, valda því, að þeir verða að undirbúa það, að landið geti þá staðið á eigin fótum í ýmsum efnum, sem, það ennþá ekki gerir, svo vansalaust sé. Við höfum nú síðan árið 1911 haft háskóla hér í landinu an þess að sjá honum fyrir sérstöku húsi, og það er ekki hægt að segja, að það húsnæði, sem hann hefir búið við, sé viðunanlegt, þó það geti eftir atvikum talizt afsakanlegt vegna fátæktar landsins og margra annara nauðsynjamala, sem þurft hefir að sinna. Hitt er aftur á móti ekki afsakanlegt að láta undirbúning dragast ótakmarkað. Þegar frv. þetta kom fyrst fram, var að vísu ekki sit kreppa á komin, sem nú er. Það var því að öllu leyti eðlilegt tímatakmark, sem sett var þá í frv., að það ætti að framkvæmast á 3–4 árum. Þetta hefir nú að vísu breytzt sem stendur vegna þeirrar kreppu, er nú stendur yfir, svo að ekki er hægt að telja líklegt, að Alþingi muni álíta rétt að byrja á næstu misserum á nýjum stórbyggingum. En það er engu að síður nauðsynlegt að undirbúa þetta mal, svo að ekki strandi á því og hægt verði að hefjast handa þegar við fyrsta tækifæri. Það hefir nú dálítið verið gagnrýnt í hv. Ed og verður kannske einnig gert hér, að það þykir sumum sem litið sé fengið með þessu frv., þar sem ekki er gert ráð fyrir, að ákveðin fjárveiting verði tekin upp í ákveðin fjárlög, og það má segja, að lögin feli raunar ekki í sér nema eitt atriði, er máli skipti, en það er líka afarstórt atriði, sem sé það að gerðir verði samningar við Rvíkurbæ um lóð á hentugum stað og nægilega stóra fyrir þær háskólabyggingar, sem hér verður talin þörf á að reisa á næstu öldum. Ég hygg eftir undirtektum bæjarstjórnar Rvíkur, að það séu miklar líkur til, að hagkvæmir samningar muni takast í þessu efni, ef líkur væru fyrir því, að landið gæti staðið við þær áætlanir, sem gerðar eru í frv. Munurinn á frv. og brtt.hv. 1. þm.N.-M. er sá, að það er að vísu hægt samkv. brtt. að leita samninga við bæjarstj. um land fyrir háskólabygginguna, en með brtt. er því slegið á frest að gera ýtarlegar áætlanir um skipulagsatriði byggingarinnar, svo að það er meira lagt í vald framtíðarinnar um fyrirkomulag og framkvæmd þessa máls heldur en eftir frv. er gert. En ég óttast það, að með þeim fresti sé málinu stefnt í meiri óvissu en ella. Þannig mundi þessu máli kannske ár eftir ár verða hent á milli þeirra aðilja, sem um það eiga að fjalla samkv. brtt. Ég skal að sönnu játa það, að með 1. gr. frv. er því ekkert slegið föstu í sjálfu sér, hvenær verði byggt, en með henni er þó bæjarstj. gefin ástæða til þess að gefa ákveðin svör um málið, og stj. gæti þá í samráði við háskólaráðið unnið að samkomulagi um þetta mál. Það eru miklar líkur til, að það fáist land á heppilegum stað hér fyrir sunnan bæinn og hefir borgarstjóri sjálfur einmitt bent þar á mjög æskilegt svæði milli Hringbrautar að norðan og vestan og tveggja annara vega að norðvestan og vestan. þetta háskólahverfi yrði því afskammtað af vegum á þrjár hliðar, en við fjórðu hliðina mundi koma fyrirhugaður skemmtigarður bæjarins, neðan og sunnan við háskólalóðina. Skammt þar frá standa einnig tvær reisulegustu menningarstofnanir ríkisins í þessum bæ, landsspítalinn og sundhöllin. Áður en hugmyndin um þetta framtíðarskipulag skólaþorpsins kom til umr. var hugmynd manna að ætla væntanlegri háskólabyggingu og stúdentagarði stað á lítilli lóð við Skólavörðuna. Þar hefði verið hægt að reisa skólabyggingu, sem sniðin væri við þarfir yfirstandandi tíma og ennfremur heimavist fyrir um 40 stúdenta, en ekki meira. Það hefðu engin ráð verið fyrir seinni tíma að bæta við þær byggingar, þó þörf krefði. Þær byggingar hefðu sennilega ekki fullnægt þörfum tímans í tíð núlifandi manna, hvað þá lengur, og hefði þá farið hér eins og viða í stórborgum Evrópu, að háskólinn hefði orðið inniluktur á þröngu svæði og brátt orðið að taka lóðir á öðrum stöðum undir byggingar fyrir einstakar deildir, til þess að fullnægja húsnæisþörf skólans, en það hefði orðið stofnuninni til hins mesta tjóns. Í þessari sögu málsins felast eiginlega sterk rök fyrir því, að réttara sé að bíta þegar fastara um hnútana heldur en brtt.hv. 1. þm.N.-M. gefa tækifæri til. Stúdentar og þeirra styrktarmenn hafa þegar safnað allmiklu fé til byggingar stúdentagarðs, og höfðu þeir með bæi 2. og 4. þm. Reykv. í broddi fylkingar hafizt handa með framkvæmdir á lóðinni hjá Skólavörðunni með sjálfboðavinnu við grjótsprengingu, er kostaði um 20 þús. kr. Þetta var gert áður en hugmyndin um hinn nýja stað kom fram. En þegar hún kom fram, varð sammæli um það milli þessara manna og stjórnarinnar að láta þessar framkvæmdir eiga sig á þessum stað, og var það möglunarlaust gefið eftir, þó það sé mála sannast, að stúdentar eiga erfitt með húsnæisleysið, en hitt mátti sín meir, að aðstaðan verður svo miklu betri á hinum nýja stað. Með frv. er það tryggt, að tækifæri gefst til að byrja á byggingu stúdentagarðs, þegar til hans hefir safnazt svo mikið fé, að ástæður leyfi að byrjað sé, og nú hafa stúdentar og hjálparmenn þeirra þegar dregið saman svo mikið fé, að full ástæða er til að láta ekki standa á að leysa þetta Ég vona, að hv. 1. þm.N.-M. viðurkenni, að með frv. er betur tryggð aðstaða stúdenta í þessu efni heldur en með brtt. hans, vegna þess, að með frv. er lagt ákveðið plan í þessu máli, en með brtt. er það plan ekki fengið fyrr en þingið hefir síðar meir ákveðið það. Með frv. er auk þess tryggt, að þingið getur látið byrja á framkvæmdum háskólabyggingarinnar þegar er tækifæri gefst vegna fjárhags ríkissjóðs, sem vonandi er, að ekki dragist mjög lengi. Ég hygg, að eftir núverandi verðlagi verði menn sammála um það, að ekki sé hægt að gera ráð fyrir, að fyrirhuguð háskólabygging muni kosta minna en 600 þús. kr. í samanburði við t. d, sundhöllina, sem gert er ráð fyrir, að muni kosta 1/2 millj. kr., og landsspítalann, sem kostaði 11/2 millj. kr., þó mikill hluti kostnaðarins þar liggi í dýrum innanhúsútbúnaði og munum. Kostnaðarhliðin á háskólabyggingunni er ekki alveg órannsakað mál. Árið 1930 var gerð teikning og áætlun um bygginguna, sem byggð var á óskum frá öllum deildum háskólans um húsnæði í hinni nýju byggingu. Ég get hugsað, að þótt ekki verði hægt að reisa alla bygginguna í einu, mundi mönnum þykja ávinningur, þó ekki væri í fyrstu hægt að koma upp nema t. d. bókasafni fyrir skólann eða funda- og hátíðasal, því það gæti hugsazt, að þannig mætti fullgera til afnota nokkurn hluta byggingarinnar, þó sjálfar kennslustofurnar yrðu eitthvað að bíða, en þetta væri því aðeins hægt, ef frv. væri samþ. Eins og nú standa sakir í skólamálum okkar, mun engin stofnun vera eins illa sett og háskólinn. Ég held, að það sé óhætt að fullyrða, að það hefir mikla þýðingu fyrir þjóðina, að embættis- og fræðimannaefni hennar finni það þegar á ungum aldri, að þjóðfélagið, er sanngjarnt gagnvart kröfum þeirra um hollt uppeldi og geri þá ekki að hornrekum meðal æskulýðsins. Þetta hefir nú nýlega verið lagfært hvað snertir einn flokk embættismannaefna, sem sé læknanemana, með byggingu landsspítalans. Viðvíkjandi annari kennslu í háskólanum er aðstaðan sannast að segja litt viðunandi. Það er og mála sannast, að áður en landsspítalinn kom, var læknadeildin á hálfgerðum flækingi með sína kennslu, og átti undir högg að sækja við einkastofnun um þýðingarmikinn hluta kennslunnar, stofnun, sem veitti deildinni mjög takmarkaðan aðgang, sem ríkið hafði litla aðstöðu til að ráða bót á. ég vil svo enda með því að minnast á það, að ég vænti þess, þó sumum mönnum finnist, að með þessu frv. sé fullskammt á veg gengið, og að háskólinn hefði átt skilið, að fastar hefði verið tekið á málinu, en öðrum aftur á móti sýnist, að fulllangt sé farið og ógætilegt að gera slíkar áætlanir eins og ástatt er, að menn munu sjá, að með frv. er farið það langt, sem hóflegt má teljast og hægt er að búast við á þessum tímum. Ég álít, að jafnvel þótt hv. 3. og hv. 4. þm. Reykv. hefðu gjarnan kosið, að strax hefði verið byrjað á háskólabyggingunni, muni þeir sætta sig við frv. eins og það er, af því að þeim er það ljóst, að ástæðurnar leyfa ekki meira en frv. gerir ráð fyrir. Aðalatriðið á þessu stigi málsins er að tryggja það, að skilyrði verði fyrir því, að í framtíðinni verði hægt að byggja hér skipulegt háskólaþorp, er fullnægi kröfum framtíðarinnar um margar aldir, og í öðru lagi, að hægt sé að hefjast handa um byggingu stúdentagarðsins jafnskjótt og fært þykir. Ég skal að síðustu víkja fáeinum orðum að brtt.hv. 4. þm. Reykv. Ef hún hefði komið fram fyrir 2 árum, hefði ég ekki verið svo mjög ánægður með hana, þó ég geti fallizt á hana nú. Reynsla sú, er fengizt hefir með hitaveitu til landsspítalans, hefir orðið sú, að veitan reynist dýrari en hugsað var í fyrstu, og bendir það til þess, að nokkur vafi geti verið á því, hvort heppilegt sé að fastbinda það í frv. að gera ráð fyrir samskonar ráðstöfunum með tilliti til væntanlegrar háskólabyggingar vegna þess, að kostnaðurinn er svo mikill, að það getur verið á takmörkunum, að slík hitaveita borgi sig. Ég geri á hinn boginn ráð fyrir því, að fyrir hv.flm.brtt. hafi vakað það, að fulllangt væri gengið með því að skylda bæjarfél. til þess að leggja fram þessi hlunnindi. Get ég því, eins og áður er sagt, fallizt á það með hv.þm., að nægilegt sé að setja í frv. heimild til samninga, bæði af því, að ekki sé sanngjarnt að gera hitaveituna að skilyrðislausri kröfu, og eins hinu, að vafasamt sé, að slíkt sé eftirsóknarvert.

Magnús Guðmundsson Það má segja um þetta frv., að það er ekki nýr gestur hér á Alþingi, því þetta er nú a. m. k. þriðja þingið, sem það kemur fyrir. Það er því í umr. búið að taka flest það fram, sem ætti að þurfa í sambandi við frv. En úr því það er nú enn á ferðinni, verður ekki hjá því komizt að fara um það nokkrum orðum, til þess að benda á, hvernig þessi smíði er. Um 1. gr. frv. er það að segja, að hún er eitt hið þýðingarlausasta, sem ég hefi séð í frumvarpsformi. Að segja, að stj. hafi heimild til að láta reisa byggingu, ef fé sé til þess veitt í fjárl., er vitanlega með öllu meiningarlaust, því að stj. er beint skylt að láta gera það, sem fé er veitt til í fjárl. Ég veit því ekkert, hvað getur verið meint með þessari gr., nema ef hún á að vera einhverskonar hengingaról á framtíðina í þessu máli, þó áhrifalaus sé. Ákvæðið um það, hvað þessi væntanlega bygging á að kosta, er vægast sagt sett alveg út í loftið, og það má teljast undarlegt, að komið skuli fram með bindandi ákvæði um það, meðan hvorki er vitað, hvað byggingin muni kosta, né hitt, hvenær fé verður fyrir hendi til byggingarinnar. Ég man eftir því, að hér um árið flutti hæstv.dómsmrh. klukkutímaræður móti byggingartill. frá þáv. stj. og taldi þær óhæfu, vegna þess að vantaði áætlanir, og þó var það mál ólíkt betur rannsakað en þetta er nú. Annars verð ég að segja það, að ég ætla, að kostnaður við væntanlega háskólabyggingu muni verða miklu hærri en hér er ráð fyrir gert; þegar ein síldarbræðslustöð kostar ekki minna en nærri 2 millj. kr., þá mun ekki vera hægt að byggja háskóla fyrir 600 þús. kr. Ég hygg, að ekki sé líklegt, að hægt sé að byggja nokkurn hluta af húsinu og taka til afnota, svo sem hátíðasal, áður en húsið er fullgert, og skil ég ekki, hvernig hæstv.dómsmrh. hugsar sér það. Þá er í 2. gr. frv. talai5 um samkomulag við bæjarstjórn Rvíkur. Sannast að segja hélt ég, að það samkomulag væri þegar fengið. Ég tók svo eftir, að hæstv.dómsmrh. lýsti yfir því á þinginu í fyrra, að svo væri, og verð ég því að spyrja hæstv. ráðh., hvort svo sé ekki í raun og veru. Í brtt.hv. 1. þm.N.-M. er tekið fram allt, sem máli skiptir. Það er ekki nema gott og þarft að útvega byggingunni lóð, hví það kemur öllum saman um, að nauðsynlegt sé að byggja háskólann sem fyrst, en fyrst þegar búið er að semja um lóðina við bæjarstj. og afla nákvæmari upplýsinga um kostnaðinn, er hægt að leggja út í bygginguna, ef fjárhagsástæður leyfa. Hitt er ekkert annað en blekking við Alþingi, þegar sagt er, að hægt sé að byggja fyrir þetta eða hitt, án þess að nokkur rannsókn liggi til grundvallar, og svo reynist verkið miklu dýrara þegar til kemur. Af þeim ástæðum, sem ég hefi nú tekið fram, mun ég greiða atkv. með brtt.hv. 1. þm.N.-M., því í þeim felst það, sem nú er hægt að gera í málinu. Það er alveg þýðingarlaust að miða við árabilið 1934–40, því allt er undir því komið, hvort og hvenær fé verður veitt til byggingarinnar, hve lengi það dregst að hún komist upp, en ákvæði 1. gr. eru með öllu óþörf og gætu miklu fremur orðið til þess að seinka málinu heldur en hitt.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég hefi flutt 2 brtt., sem í raun og veru er þó ekki nema ein till., þó í tvennu lagi sé, og efni hennar er það, að taka burt þau skilyrði úr 1. gr., að bærinn sé skyldugur að láta hitaveitu í háskólabygginguna með kostnaðarverði, en í þess stað sé ákveðið, að þetta skuli vera samningamál milli ríkisstj. og bæjarins. Ástæðan til þess, að ég flyt þessar brtt., er nú ekki sú, sem hæstv. ráðh. gat til, að ég vildi forða bænum frá því að gera óhagkvæma samninga. Það er eingöngu vegna háskólans, sem ég flyt þessa brtt., því ég gæti hugsað, að ef þetta skilyrði væri látið halda sér, gæti það hæglega orðið til þess, að samningar strönduðu á þessu ákvæði. Ég veit mjög vel, að það er engin hætta á því, að bærinn sjái ekki um sína hagsmuni og gangi að nokkru í þessu máli, sem skaðar hann. Eins og hæstv. ráðh. gat um, er það nú að koma upp úr dúrnum, að þessi heita leiðsla er eftir þeirri reynslu, sem fengizt hefir við landsspítalann, ekki eins ódýr og ætlað var í fyrstu. Auk þess yrði um langa og dýra leiðslu að ræða, ef háskólinn yrði byggður á þeim stað, sem fyrirhugað er, og það er áreiðanlegt, að þar sem leiðslan þarf að liggja yfir Vatnsmýrina, þá þarf hún að vera ákaflega vel einangruð, ef hitinn á ekki að tapast í þeim mikla vatnsaga, sem þar er. En hvað sem þessu líður, getur verið, að þessu hitaleiðslumáli þoki það áfram, að á sínum tíma verði hentugt og auðvelt fyrir háskólann að fá heitt vatn frá bænum, og er því rétt að halda opinni leið til samninga um það efni. Eftir þeim undirtektum, sem þessi brtt. mín hefir fengið, býst ég ekki við að þurfa að tala meira um hana, og læt ég því máli mínu um hana lokið. Ég verð að segja það, að mér finnst ekki geta farið öðruvísi um þetta frv. en að það verði samþ. mér finnst ekki geti verið nema tvennt til um frv., annaðhvort sé það gott og þarflegt, og að menn samþ. það þess vegna með það fyrir augum, að það verði til þess að þoka málinu áleiðis, eða þá hinsvegar, að það sé ómerkilegt og gagnslaust, en þá um leið skaðlaust og þess vegna hættulaust að samþ. það. Mér fyrir mitt leyti finnst frv. gefa heldur lítið. Hefði það verið borið fram undir öðrum kringumstæðum heldur en nú eru, hefði ég borið fram brtt. um það að gera heimild 1. gr. að skyldu, að ákveða að ríkisstj. skyldi láta reisa háskólabyggingu á tilteknu árabili. Mér finnst það hefði verið hentugra, því þá vissi hvaða ríkisstj. sem að völdum situr, hvað til stæði og yrði að haga framkvæmdum sínum í málinu eftir því. En ég jata, að það ástand, sem nú er, gerir það að verkum, að ég sé mér ekki fært að flytja slíka brtt. og læt því þetta atriði afskiptalaust. Ég held nú samt sem áður, að þó að í sjálfu sér sé ekki mikið sagt með því, að stj. megi, ef fé er veitt til þess í fjárlögum, láta reisa þessa byggingu - því vitanlega má og á stj. hvort sem er að láta gera það, sem fé er veitt til í fjárlögum þá séu slík lög sem þessi ekki þýðingarlaus. Og það er mjög algengt að setja þannig ráðagerðir um framkvæmdir í framtíðinni í lög. T. d. má benda á brúalögin og vegalögin. Það má náttúrlega segja, að það sé vitleysa að setja lög um að þetta og þetta skuli framkvæma, með því fororði, að fé sé veitt til þess í fjárlögum. En það er þó a. m. k. yfirlýsing þess Alþingis, sem lögin setur, um það, að það er vilji þess, að þetta sé gert á því árabili, sem það tiltekur. Og þó vilji Alþingis sé e. t. v. nokkuð hvikull, sérstaklega þegar mikil mannaskipti verða þar, þá vil ég álíta, að sú festa sé í aðgerðum þess, að síðari þing hafi ekki yfirlýstan vilja fyrri þinga að engu. Ég lit svo á, að ef þetta frv. verður samþ., þá verði það alltaf svo, að byggingin verði reist á hinu tiltekna árabili, og að það sé því ekki annað, sem síðari þing þurfa að skoða huga sinn um heldur en það, hvað þau sjá sér fært að leggja fram mikið fé hvert árið. Að því leyti tel ég ekki frv. þýðingarlaust. Því er ekki hægt að neita, að háskólinn hefir orðið ákaflega, næstum óskiljanlega, mikið útundan um húsnæði á undanförnum árum. Það getur verið, að það stafi meðfram af því, að kennarar háskólans hafa ekki verið neinir agitationsgarpar; þeir hafa yfirleitt um annað að hugsa en að berjast fyrir kröfum skólans út á við. Þegar Háskóli Íslands var settur á stofu árið 1911, var það gert í minningu um aldarafmæli Jóns Sigurðssonar, sem var vel til fundið, þó átt hefði að gera meira, nefnilega láta skólann bera það nafn, sem Jón Sigurðsson ætlaði honum að bera, og kalla hann Þjóðskóla. Til þess að þetta gæti orðið, var gripið til þess ráðs að taka þessar fjórar kompur hérna niðri og setja skólann þar niður til bráðabirgða. Það var ekki úr háum söðli að detta fyrir þær embættismannaskóladeildir, sem áður voru til, og það var aldrei hugsað til þess að hafa þetta þannig nema stutta stund. En það hefir nú verið látið draslast svona, að enn hefir háskólinn ekki annað húsnæði en þessar fjórar litlu kompur. Í hugum ýmsra er háskólinn mjög fámennur skóli. En það er alls ekki svo, hann er þvert á móti á meðal fjölmennari skóla landsins. Og kennslan þar er umsvifameiri og plássfrekari heldur en í öðrum skólum, vegna þess, hvað þar eru kenndar algerlega óskyldar vísindagreinar. T. d. er kennslan í læknadeildinni mjög húsnæðisfrek. Þegar litið er á það, hvað mikið hefir verið gert í landinu síðan 1911, hvað margar byggingar hafa verið reistar o. s. frv., þá er það vægast sagt mjög einkennilegt, að ekki skuli vera búið að byggja yfir æðstu menningarstofnun þjóðarinnar. Þó að t. d. leiklistin sé mjög merkileg list, þá finnst mér einkennilegt, að þjóðleikhúsið skuli vera komið upp úr jörð er óhætt að segja, áður en nefna má að heimila ríkisstj. að byggja yfir háskólann á tilteknu arabili í framtíðinni, ef fé er veitt til þess í fjárlögum. Og að ólöstuðum ýmsum nýjum skólum, sem byggð hafa verið stórhýsi yfir á síðustu árum, þá finnst mér mjög óeðlilegt, að ekki skuli hafa verið byggt jafnframt yfir hann eina háskóla, sem við eigum, þar sem háskólarnir eru þó yfirleitt taldir til merkilegustu stofnana hverrar þjóðar. Þó skyldi ég ekki harma þann drátt, sem á því hefir orðið, ef hann yrði til þess að betur verði til byggingarinnar vandað heldur en ella hefði orðið. Viðvíkjandi hví hvort rétt er eða verjandi að leggja út í þetta án þess að fyrir hendi sé teikning og ákveðin kostnaðaráætlun um verkið, þá get ég ekki séð, að þetta frv. gefi neitt tilefni til þess, að slíkt þurfi að liggja fyrir; það er fyrst þegar Alþ. fer að ákveða fjárframlög til byggingarinnar, sem nauðsyn er á því. Fyrst er að ákveða, hvort ráðast á í byggingu fyrir háskólann, hvar hún á að standa og hvað fullkomna menn sjá sér fært að hafa hana til þess að byrja með. Það er ekki hægt að áætla ákveðna upphæð og segja, að þetta muni kosta að byggja yfir háskólann, því það fer eftir því, hvað mikið fé Alþingi vill leggja fram, og við það verður að miða teikninguna. Ef ákveðið væri, að byggingin ætti að kosta 600 þús. kr., þá væri hægt að láta hana kosta það. Og ef ákveðið væri að byggja fyrir 300 þús. kr., þá væri það jafnvel líka hægt. Skóla, sem nú er í aðeins fjórum herbergjum, mundi bregða við, ef hann fengi byggingu, sem kostar 300 þús. kr. Það er yfirleitt hægt að byggja hús fyrir hvaða upphæð, sem Alþingi ákveður. Það er áreiðanlegt, að byggja verður yfir háskólann á einhverjum slíkum stað, þar sem hægt er að ætla honum nægilegt landrými til þess að bæta við byggingum eftir því sem þarfir hans krefjast í framtíðinni. Háskólar eru þannig stofnanir, að það er ekki hægt að marka þeim bás. Þeir geta verið í fáum eða mörgum deildum, allt eftir því sem heppilegt þykir á hverjum tíma. Undir háskólann hér verður eflaust dregið margt, sem ekki heyrir undir hann nú. Í Ameríku eru stofnaðar háskóladeildir í öllum mögulegum greinum. Í einum háskóla þar er t. d. kennd smjörgerð og ostagerð. Í Melbourne í Ástralíu er háskóli, sem kennir alla mögulega hluti og stj. hans er samsett af mörgum tugum manna, sem eru fulltrúar fyrir allskonar starfsgreinar, sem einhver angi er af í Melbourne. Það er erfitt að segja um, hvaða stefna verður tekin í þessu efni hér í framtíðinni, og er því nauðsynlegt að setja háskólann á slíkan stað, að hann geti þróazt á hvern þann hátt, sem æskilegast verður talið. Að því leyti er ég ánægður með þann nýja stað, sem komið hefir til orða að velja honum. Þar er svo gott landrými, að hægt væri að setja þar í samband við háskólann þær stofnanir, sem menn vilja. Ég gæti t. d. vel hugsað mér að setja landsbókasafnið í samband við háskólann, það er víða svo, að stærstu bókasöfnin eru háskólabókasöfn. Eða landsspítalinn, - maður gæti hugsað sér hann sem kennsludeild eða rannsóknarstofnun í sambandi við háskólann. Eða efnarannsóknarstofu ríkisins. Ég er ekkert að mæla með því, að þessar stofnanir eða aðrar slíkar séu settar í samband við háskólann, ég er aðeins að benda á, að þær gætu verið það. Þess vegna er æskilegt, að háskólinn sé þannig settur, að hægt sé að draga undir hann í framtíðinni það sem mönnum þá kann að þykja heppilegt að hafa í sambandi við hann. Þó hægt sé að segja, að lítið sé sagt með þessu frv., þá er í rauninni líka hægt að segja, að það felist nokkuð mikið í því. Það er afleiðing af því, hvað frv. er teygjanlegt, og þess vegna er líka ákaflega lítil áhætta að samþ. það. Viðvíkjandi till.hv. 1. þm N.-M. vil ég segja það, að mér finnst, að frv. yrði miklu líkara þáltill. heldur en lagafrv., ef þær væru samþ. Þá væri aðeins um að ræða áskorun til stj. um að hefja undirbúning í þessu máli. Með frv. óbreyttu væri þó ákveðið að byggingin væri reist á tilteknu arabili, eða a. m. k. lýst yfir, að það sé vilji þessa þings að það sé gert, en með hinu væri stj. aðeins falið að leita eftir, hvort ekki sé hægt að fá lóð handa háskólanum hjá bænum og koma svo og segja þinginu, hvernig það hefði gengið. Þetta orsakaði drátt á málinu, og það er mjög óheppilegt, sérstaklega vegna stúdentagarðsins, eins og hér hefir verið minnzt á. Þó útlit sé ekki fyrir, að hægt verði að byrja á háskólabyggingunni sjálfri strax, þá er nú svo komið, að hægt er að byrja á byggingu stúdentagarðsins hvenær sem staðurinn er ákveðinn. Ég álít, að ef frv. þetta er samþ. eins og það liggur fyrir, þá verði það til þess að hrinda málinu af stað. Það mundi verða bæði hæstv.ríkisstj. og háskólaráðinu áminning um að hefjast þegar handa og fyrst og fremst að ná formlegum samningum við Rvíkurbæ um lóð. Í því efni hefir ekkert verið gert enn, það hefir aðeins verið stungið upp á sérstakri lóð og er vitaskuld nauðsynlegt að ganga formlega frá samningum um það efni. Er mér nær að halda, að ef numin er burtu úr frv. kvöðin um heita vatnið, þá sé ekkert því til fyrirstöðu, að bærinn afhendi háskólanum nægilegt af hentugu landi, og er þá hægt að byrja á hinum raunverulega undirbúningi framkvæmdanna, gera uppdrætti og áætlanir um fyrstu byggingarnar o. s. frv. Það er mikið verk og þarf því að byrja á því sem allra fyrst. Vil ég því eindregið mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það liggur hér fyrir, að öðru leyti en því, að úr því verði fellt skilyrðið um heita vatnið, eins og farið er fram á í brtt. minni.

Halldór Stefánsson Ég tel, að aðalatriði þessa máls sé það að hefja nú þegar þann undirbúning, sem nauðsynlegur er til þess, að hægt sé á sínum tíma að reisa byggingu fyrir háskólann. Um það er ekki ágreiningur milli mín og hæstv.dómsmrh. eða hv. 4. þm. Reykv. Það eru aðeins tvo atriði; sem ber á milli frv. og till. minna, og þau eru ekki mjög stórvægileg. Það er sem sé, hvort nú á þessum tíma á að binda það, eða gefa fyrirheit um það, sem ég tel það sama, því þingið getur ekki gengið frá því, sem gefið er ákveðið fyrirheit um, að ríkið leggi fram ákveðið fjármagn á ákveðnu arabili til þess að byggja háskólahús. Í öðru lagi er ég mjög í vafa um það, hvort hægt er að ákveða nú, hvað þessi bygging á að vera dýr, þó ekki liggi fyrir neinar áætlanir um, hvað hún þarf að kosta, eða hvort það verð, sem tiltekið er í frv., fer nokkuð nærri lagi eða ekki. Ég tel ekki, að málinu væri spillt eða brugðið fyrir það fæti á nokkurn hátt, þótt brtt. mínar væru samþ. Ég vil setja það fyrst, sem fyrst á að vera og er aðalatriðið, eins og málinu er nú komið, sem sé þann undirbúning, sem góður er og gagnlegur, svo sem að útvega heppilegt land, gera kostnaðaraætlanir og því um líkt, en láta óbundið, hvenær þingið leggur fé fram í þessu skyni. Ég tel ekki rétt, að þingið ákveði að reisa þessa byggingu á fastákveðnum tíma, áður en fyrir liggja nokkrar ábyggilegar áætlanir um kostnaðinn við hana. Á tímum eins og nú eru, þegar svo erfiðlega horfir um hag. ekki einungis ríkissjóðs, heldur einnig alls almennings í landinu, þá get ég ekki álitið, að það sé rétt að vera að ákveða að leggja fram stórar upphæðir í ákveðnu skyni á vissum tíma, an þess nokkuð sé hægt að segja um, hvort það verður hægt eða ekki. Við skulum nú segja, að þetta yrði hægt og að búið yrði að gera þann undirbúning, sem gert er ráð fyrir í till. mínum. Þá á það ekki að þurfa að seinka neitt framkvæmdunum, þó till. mínar væru samþ. Ef hinsvegar fjárhagurinn yrði þannig bæði hjá ríkinu og einstaklingunum, að ekki þætti fært að leggja fé til þessarar byggingar t. d. árið1934 ef þá yrði svo þröngt í búi, að velja yrði milli þess að leggja 100 þús. kr. í háskólabyggingu, sem ekki kæmi að notum fyrr en eftir sex ár með jöfnu framlagi á hverju ári, eða hins, að leggja það fé til nauðsynlegra og aðkallandi umbóta á þjóðarhögum, sem strax gætu komið að gagni, þá mundi ég a. m. k. vilja hafa óbundnar hendur um að velja á milli. Það verður að viðurkenna það, að sá húsakostur, sem háskólinn hefir haft frá byrjun og hefir enn, er ófullnægjandi. Þó hefir ekki mikið heyrzt kvartað um, að það væri svo ófullnægjandi, að skólinn væri ekki starfhæfur af þeim sökum, með þeim deildum, sem hann nú hefir. Og jafnvel þó svo væri í raun og veru, að hann gæti ekki verið starfhæfur í því húsnæði, sem hann nú hefir, þá verður að jata, að eftir því sem ætlað er í þessu frv., verður hann að búa við það í átta ár enn, eða til ársins 1940. Hv. 4. þm. Reykv. hafði orð á því, að ef brtt. mínar væru samþ., þá yrði frv. í rauninni líkara þáltill. Það má vel vera, að svo sé, ég skal ekki deila við hann um það. En frv. yrði ekki þýðingarlaust fyrir það. Það er altítt, að undirbúningur mála er hafinn með þáltill. Og ég mundi ekki gera neinn ágreining út af því, ef menn vildu heldur láta efni frv. með þeirri breyt., sem ég legg til, að gerð sé á því, koma fram í þál.formi. En ég held, að það spilli engu, þó frv.forminu sé haldið; það er þó heldur fastbundnara, sem þannig er sett fram heldur en með þál. Ég legg það svo undir dóm hv.þm., hvort þeim þykir réttara að afgreiða þetta mál þannig að samþ. frv. óbreytt, eða að samþ.brtt. mínar. Eins og ég hefi áður tekið fram, tel ég ekki rétt að binda hendur Alþ. á ókomnum árum með loforðum um fjárframlög. hér er ekki um að ræða fjárframlag eitt ár, heldur sem svarar 100 þús. kr. útgjöldum á ári í 6 ár, eða e. t. v. meira, ef byggingarkostnaðurinn yrði meiri en tiltekið er í frv., sem sumir telja ekki ólíklegt að yrði, um það skal ég ekkert segja. En ég álít, að þingið ætti a. m. k. að gera kröfu til þess, að fyrir liggi ákveðin og ábyggileg kostnaðaráætlun, þegar samþ. er svo stórvægileg áyktun sem hér er um að ræða, að frv. óbreyttu.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Skagf. hélt hér nokkra ræðu og mælti heldur á móti þessu frv. Ég hygg nú, að við nánari athugun komist hann að raun um það, að svo framarlega sem Íslendingar hyggja sig þess umkomna í raun og veru að taka stjórn sinna mála að öllu leyti í sínar hendur eftir 1940, eins og allir flokkar hafa látið í ljós, að við ætluðum að gera, þá sé ósamræmi í því að álíta, að við getum ekki komið upp byggingu yfir háskólann fyrir þann tíma. Ef við ætlum okkur að verða algerlega sjálfstæð þjóð og trúum því, að við getum það, eins og ég veit, að hv. 2. þm. Skagf. mun gera, þá verðum við líka að trúa því, að okkur takist að reisa hús yfir æðstu menntastofnun þjóðarinnar á næstu átta árum, þó fátæklegt verði í fyrstu. Hv. þm. veit vel, að það hafa oft verið samþykktar áætlanir um það, hvað gert skyldi í framtíðinni, á svipaðan hátt og hér er um að ræða. Og ég man ekki betur en að hann væri sjálfur flm. að einni slíkri ákvörðun, sem samþ. var af öllum flokkum árið 1928; var þar bundið við ákveðinn tíma mjög kostnaðarsamt verk, sem engin vissa var um, hvað mundi kosta. Ég ætla ekki að fara að krítisera það, sem hv.þm. sagði þá. En ég vil benda á það, að það mundi kosta okkur nú um 120 þús. kr. að hafa sendiherra í London einni, eins og þann, sem er þar fyrir Íslendinga og Dani. Það er ein af afleiðingum þessarar ráðagerðar, að hafa sendimann í London, þótt ekki sé víst, að hann verði eins stór og þeir sem stórþjóðirnar hafa þar. En þessu var heitið árið 1928, og meira til. Það var treyst á gengi þjóðarinnar og vaxandi mátt og þá köllun hennar að geta lifað sjálfstæðu lífi, stjórnmálalega og menningarlega. Það, sem hér er byggt á, eru bæði þeir erfiðleikar, sem á því eru að leysa málið í skjótri svipan og hinsvegar sú innri nauðsyn, sem á því er að leysa það fyrir þennan tiltekna tíma. Hv. 2. þm. Skagf. sagði ekkert um það, hvort hann áliti, að gera ætti meira en frv. fer fram á eða minna. Hann taldi þetta bara vera of óákveðið. En þetta er misskilningur hjá hv.þm. Undirbúningur þessa máls er ákaflega vandasamur. Áður en hann er hafinn, verður að fast yfirlýsing þingsins um það, hvað miklu fé það vilji verja til byggingarinnar. Það gerir allan undirbúning ákaflega miklu léttari, ef byggja má á þeim grundvelli, að byggingin eigi að kosta 600 þús. kr. Það er ekki útilokað, að byrja megi heiðarlega með minni upphæð en hér er gert ráð fyrir, t.d. 1/2 millj. Það mátti t.d. láta eina af deildum háskólans vera hérna áfram og byggja aðeins yfir hinar þrjár til að byrja með. Sumum hefir jafnvel dottið í hug, að fá mætti kennslustofu í stúdentagarðinum. Það skipulag, sem hugsað er að fylgja, að láta háskólann smávaxa, gerir þetta auðvelt. En talan, sem tiltekin er í frv., er samt ekki sett af handahófi. Það er í stórum dráttum miðaða við óskir háskólans um húsrúm og það, að þessi fyrsta bygging hans geti orðið full sómasamleg þótt ekki verði hún stórkostleg. Hv. þm. minntist á gamalt mál, sem við deildum um fyrir 7 eða 8 árum. Það var landsspítalinn. Það voru til lög um bygginguna frá 1919 og lánsheimild, að því er mig minnir. Svo þegar farið var að taka nánar á málinu - hv. 2. þm. Skagf. var þá í stjórn -, þá fór ég fram á, að svipuð takmörk yrðu sett um kostnaðinn og hér er farið fram á. Ég bar fram þál. um, að landsspítalinn yrði ekki hafður stærri en Landsbankinn, sem þá var nýbyggður. Þetta hafði þau áhrif, að n. sem vann að málinu, hafði nokkurnveginn ákveðna fjárhæð að halda sér að og gerði það líka. Þegar n. vildi fara lítið eitt út fyrir áætlunina og stækka spítalann, þá bar hún það undir stj., og hv. 1. landsk., sem þá var við stjórn, gekk inn á hóflega stækkun á ráðagerðinni. Þetta er því ekki þýðingarlítið atriði, og það er óhjákvæmilegt fyrir þá, sem vinna að undirbúningi málsins að hafa frá þinginu ákveðna bendingu um það, hvað fyrsta byggingin megi kosta. Ég veit, að hv. 2. þm. Skagf. hefir tekið eftir því, að tveir hv.þm., sem hér hafa talað frá ólíkum sjónarmiðum, hafa haldið því fram, að þessi áætlun væri siðferðislega bindandi fyrir þingið. Hún er ekki bindandi á þann hátt, að stj. geti byggt framar en þingið veitir fé til í fjárlögum. Það, sem stj. á að gera, er að fá sem tryggilegasta áætlun um, hvernig þessum 600 þús. kr. verði bezt komið fyrir. Svo er það undir þinginu komið, hvað fljótan framgang málið fær. Hv. þm. furðaði sig á því, að ég sagði, að hafa mætti í þessari fyrstu byggingu hátíðasal. þetta stafar af því, að hann er of ókunnur málinu. Í öllum erlendum háskólum eru samkomusalir stúdenta sérstakar byggingar og mikið að þeim hlynnt, og því verður ekki neitað, að það, sem háskólann hér vantar einna tilfinnanlegast, er samkomusalur, það er ekkert viðlit fyrir 150 stúdenta að koma alla saman í einni lítilli stofu. Stúdentarnir hér eru líkt settir og sauðir hjá stórbónda, sem ekki hefir hús nema handa þriðjungi þeirra og verður því að hýsa þá til skiptis. Á slíkum útigangi er háskólinn. Hv. 2. þm. Skagf. hefir misskilið mig, ef hann heldur, að það sé fengið samkomulag um málið við bæjarstj. Rvíkur. Það er ekki fengið, því að stj. hefir ekki heimild til að gera samninga við bæjarstj., og getur ekki gert þá nema frv. verði samþ. Hitt er rétt, að bæjarstj. hefir tekið vel í málið, og það eru líkur til þess, að bærinn gefi lóðina, ef þingið vill ganga að þessari áætlun, sem í frv. felst. En meira en líkur eru það ekki ennþá. Við hv. 4. þm. Reykv. vil ég segja það, að ég býst við, að við séum báðir ásáttir um, að það hafi verið gæfa, að ekki er búið að byggja yfir háskólann. Ef byggt hefði verið fyrir 1930, þá hefði það áreiðanlega verið gert af of lítilli framsýni. Það var fyrst með hinni nýju ráðagerð, að tryggja háskólanum mikið landrými, að grundvöllurinn var lagður að glæsilegri framtíð hans. Og eins og hv.þm. sagði, þá er það heppilegt, að háskólinn geti vaxið eftir síbreytilegum kröfum lífsins. Hv. 1. þm.N.-M. hefir nú skýrt það gleggra, hvað fyrir sér vaki með brtt. sínum. Hann telur það vafasamt, hvort þingið eigi að taka bindandi ákvörðun í þessu máli. Hann vill vera óbundinn. þessi skoðun er fullljós, og þar af leiðir, að það er gífurlegur afstöðumunur milli till. hans og frv. Annað er byggt á því að þoka málinu áfram. Hitt snertir einungis rannsókn málsins, en öllu er haldið óbundnu um framkvæmdir.

Magnús Guðmundsson Hæstv. dómsmrh. svaraði engu því, sem var aðalatriðið í ræðu minni, sem var það, að með 1. gr. frv. væri reyndar ekkert sagt. Það ræður af líkum, að það er þýðingarlaust að segja, að það megi byggja, þegar fé sé veitt til þess í fjárl. Það má segja, eins og hv. 4. þm. Reykv., að það geri ekkert til, þótt slíkt sé samþ. En það er margt, sem engu máli skiptir þótt samþ. sé, t. d., ef við gerðum samþykkt um það, að ef golfið í þessum sal væri að detta niður, þá skyldum við allir fara út! Það væri þýðingarlaust að gera samþykkt um þetta. Við færum út eins þótt engin samþykkt lægi fyrir, ef við kæmum því við. Eins er um háskólann. Hann verður reistur, þegar fé er veitt til þess í fjárl., alveg eins þótt þetta frv. verði ekki samþ. þetta sýnir greinilega þýðingarleysi frv. Sjálfstæðismálið kemur þessu ekkert við. Það hefir aldrei verið ákveðið að hafa sendiherra í London. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði ekki getið um, hvort ég vildi fara lengra eða skemmra en frv. það er rétt, ég er ekki sá spámaður, að ég geti sagt fyrir, hvað gera. eigi á árunum 1934–1940. Ég get verið steindauður þá og fjárhagur ríkisins eins aumur og nú, svo að ekkert verði hægt að leggja af mörkum í þessu skyni. Hæstv. dómsmrh. taldi það gefið, að ef ákveðið væri, að byggingin ætti að kosta 600 þús. kr., þá mundi hún kosta það. Þetta er náttúrlega hægt að segja. En hvaða trygging er fyrir því, að hún fari ekki fram úr áætlun? Það var líka sagt, að byggja mætti síldarbræðslustöðvar fyrir 1 millj. kr. Það var byggð ein; hún kostaði nær 2 millj. kr. Arnarhváll átti að kosta 250 þús. kr. ; hann komst upp í 360 þús. kr. Vinnuhælið á Litla-Hrauni mátti kosta 100 þús. Það kostaði undir 1/4 millj. kr. Það er ekki nóg að segja, að byggingin megi kosta þetta og þetta. Það verður líka að vera trygging fyrir því, að eftir því verði farið, og að unnt sé eftir því að fara. Hæstv. ráðh. hélt, að ég hefði átt við landsspítalann, þegar ég talaði um byggingu, er við hefðum áður deilt nokkuð um. En ég átti alls ekki við landsspítalann, heldur heimavistarhús við menntaskólann, sem átti að kosta 150 þús. kr. Allt, sem hæstv. ráðh. sagði um þetta, er því út í hött. Hæstv. ráðh. heldur því fram, að verði frv. samþ., sé það siðferðislega bindandi fyrir Alþingi að leggja fé fram til byggingarinnar. Ég lít ekki þannig á. Það er ómögulegt að binda þingið í þessu efni á neinn hátt, enda er svo losaralega gengið frá frv., að þar er sagt, að bygginguna skuli reisa, ef fé sé til hennar veitt í fjárl. Það er því hægt að hindra málið með því að taka þetta ekki í fjárl. Það væri líka alveg óforsvaranlegt að leggja nokkur slík bönd á þingið. Það viðurkenna allir, að háskólann vanti hús. En mér heyrðist hæstv. ráðh. telja það lán, að það skyldi ekki hafa verið reist fyrir árið 1930. Ég held, að það hefði verið háskólans lán, ef hægt hefði verið að reisa bygginguna fyrr. Ég skil ekki, að það hafi nein ný vizka vaknað upp árið 1930. Það er náttúrlega ekki rétt hjá hæstv. ráðh., að hann hafi ekki haft heimild til að semja við Rvíkurbæ og þurfi að fá þá heimild með þessu frv. hér er um það að ræða að taka við gjöf, stórri gjöf, sem bæjarfél. ætlar að láta af hendi til að styðja að því, að byggt verði yfir háskólann. Ég lít svo á, að hæstv. ráðh. hafi hina fyllstu heimild til að taka við slíkri gjöf. Mér finnst það í alla staði réttmætt, að Rvík láti af höndum stóra og góða lóð, því bærinn hefir talsverðar óbeinar tekjur af því, að háskólinn er hér, tekjur, sem fara vaxandi eftir því, sem háskólanum vex fiskur um hrygg. Það er að vísu rétt, að háskólann vantar hús. En það er líka margt annað, sem vantar. Hæstv. ráðh. hefir ekki alltaf verið svona örlátur við háskólann. Það hefir einn af prófessorunum sagt mér, að hæstv. ráðh. hafi verið svo sparsamur, að háskólinn hafi ekki einu sinni fengið nægilega stóla hjá honum handa nemendum, svo þeir hafi sumir orðið að sitja úti í gluggakistunum í kennslustundum !

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Það eru nokkur smáatriði í ræðu hv. 2. Skagf., sem ég þarf að athuga. Hann heldur því fram, að með 1. gr. frv. sé alls ekkert sagt; það sé enginn ávinningur fyrir háskólann, þótt hún verði samþ. En það er á misskilningi byggt. Verði frv. samþ., þá er fyrst mögulegt að fara að semja við bæinn um lóð undir háskóla og stúdentagarð; en stúdentagarðurinn svífur nú í lausu lofti, af því að óráðið er um lóðina, og stúdentar geta ekki farið að byggja hann fyrr en ráðið er fram úr lóðarmálinu. Í öðru lagi verður þá hægt að fara að vinna að teikningu hússins. En það er ekki hægt fyrr en þingið hefir lýst yfir því, hvað miklu fé það vill verja til þess. Allir þeir, sem að háskólanum standa, viðurkenna, að þetta er nokkurs virði. Hv. þm. taldi ekki rétt að binda þingið með þessu, við gætum verið farnir burtu út veröldinni þegar til framkvæmdanna kæmi. En auðvitað er þetta mál alveg ópersónulegt, og það kemur maður í manns stað. Það er verið að undirbúa stórt framtíðarmál, mál, sem ekki aðeins nær til hinna næstu 6–8 ára, heldur varir um margar aldir. Það er misskilningur, sem hv.þm. sagði um stofnkostnað Litla-Hrauns. Hann taldi þar með líka nokkuð af starfskostnaði hælisins.

Þetta er rangt

. Hv. þm. veit t. d., að það, sem unnið hefir verið að húsinu af öngunum sjálfum, er bókfært hærra en sannvirði, vegna þess, að föngunum er reiknað hærra kaup en þeir vinna fyrir. Hv. þm. telur það í einu einskisvirði fyrir háskólann að fá þessi lög og þau þó bindandi fyrir þingið; ekki lagalega bindandi, heldur sem áætlun eins og vegalög, bráalög og lögin um vita. Hv. 1. þm.N.-M. finnur, að þetta getur ekki farið saman. Hann viðurkennir, að hann flytji sínar brtt. vegna þess að hann vilji ekki fara svo langt sem frv. Það er misskilningur, að stj. geti beðið bæinn um lóð undir byggingu, sem þingið kærir sig e. t. v. ekki um að reisa. Forráðamenn bæjarins hafa sagt, að það mætti að vísu tala um að láta þessa lóð til háskólans, en þeir ætluðu sér ekki að afhenda hana af neinni léttuð. Þeir vildu fá vissu fyrir, að háskólinn yrði reistur þar, en lóðin ekki seld eða leigið til annara nota. Það er yfirleitt ekki hægt að fara fram á, að bærinn afhendi þessa miklu og dýru lóð út í bláinn, þótt hann auðvitað geti gert það. Viðvíkjandi útbúnaðinum á núverandi húsnæði háskólans hér niðri, þá býst ég við, að hv.þm. sé svo kunnugur því, að hann geti ekki áfellt stj. fyrir að leggja ekki út í viðgerð á því án fjárlagaheimildar. Hér niðri er yfirleitt svo búið að háskólanum, að það er ekki leggjandi út í miklar viðgerðir. Það er að tjalda til einnar nætur.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það eru aðeins örfá orð. Ég þarf ekki að geta um það, af því að hæstv. ráðh. minntist á það, að það er nauðsynlegat, að frv. verði samþ. til þess að geta leitað samninga við Rvíkurbæ um lóðina. Háskólaráðið hefir vandlega athugað það atriði og komizt að þeirri niðurstöðu, að þeir samningar fáist ekki, nema trygging sé fyrir því, að þar verði byggt. Bærinn er yfirleitt varkár, þegar hann afhendir lönd sín, eins og eðlilegt er. Þegar leigulóðir eru afhentar, þá verða leigutakar t. d. að hafa byrjað á byggingu innan ákveðins tíma; annars falla lóðirnar til bæjarins aftur. Þetta er eðlilegt, því það eru nógir um lóðirnar og bærinn getur ekki leyft, að þær séu ónotaðar. Þar sem landið á hér í hlut, býst ég ekki við, að það verði sett að skilyrði, að byggt verði innan ákveðins tíma. En hitt er réttmætt, að bærinn vilji þó fá vissu sína um, að þarna verði þó byggður háskóli, þótt þingið setji varnagla, með því að geyma sér rétt til að skammta fé til þess. Ég er ekki alveg sammála hæstv. ráðh. um það, að það hafi verið happ, að ekki er búið að byggja háskólann. Sagði ég að vísu, að svo framarlega sem það hefði verið gert óheppilega, þá sé það betra, að ekki er enn búið að því. En hefði verið hafizt handa t. d. 1917–19, þá hefði sá undirbúningur líklega leitt til sömu niðurstöðu og nú. Var þá t. d. borgarstjóri hinn sami og nú er, og er ekkert ólíklegt, að honum hefði þá dottið það sama í hug. Annars er það að deila um keisarans skegg. Að öðru leyti er ég því sammála, að ef farið er að undirbúa háskólabyggingu, þá sé það gert á jafnrúmum grundvelli og hér. Ég er ekki viss um, að staurinn þurfi að vera einskorðaður við þessa lóð, þótt góð sé. Hefir mér dottið í hug, að jafngott sé að fá pláss innan við bæinn, t. d. sunnan í holtinu við laugarnar. Þar er heitt vatn nálægt, og eins væri þar fallegur staður fyrir háskólahverfi. Er það svo víða erlendis, að háskólahverfi eru höfð utan við borgirnar, og þykir það oft vera hin mesta prýði. Legg ég þó ekki mikið upp úr þessu. Annað er líka athugandi, sem sé það, að búast má við, að haldið verði uppi ódýrum samgöngum þarna inn eftir. Lóðin á Melunum hefir það sér til ágætis, að þar er kyrrt og rólegt og stutt niður í miðbæinn. Álít ég ekki fjarri sanni að litast um eftir háskólastæði, þótt maður láti ekki tefja sig togstreitu um þetta. Hv. 1. þm.N.-M. virtist mér vilja eyða því, að háskólinn væri í húsnæðiskreppu. Er raunar erfitt að segja um það, hvort þetta hafi í raun og veru staðið háskólanum fyrir þrifum. En ef athugað er, að þetta er skóli með hátt á 2. hundrað nemenda í 4 sjálfstæðum deildum og með nám, sem sótt er fastar hér en á stærri háskólum, því að hér er meira skólasnið haft en víða annarsstaðar, þá má nærri geta, að það muni standa skólanum fyrir þrifum. Nemendur verða að kúldast inni í 4 stofum, sem tvær ná ekki meðalkennslustofustærð, en tvær eru aftur helmingur af því. Í þeirri deild, sem ég kenni í, hafa ekki allir sæti, þegar flest er, en verða ýmist að standa eða sitja úti í gluggakistum. Skólabekkjum er ekki hægt að koma út úr stofunni, svo að ekki er hægt að prófa þar, og verður að fá til þess aðra stofu. Það er alkunna, að oft verður að reka kennara út úr kennarastofunni, svo að hægt sé að hafa þar tíma. þarna eru engin starfsskilyrði fyrir stúdenta, ekkert bókasafn eða vinnustofur, og er það meira en lítið bagalegt, því að það er nauðsynlegt fyrir alla skóla að hafa vinnustofur með bókasöfnum. Að ég ekki tali um það, að þarna vantar allt, sem skemmtun og þægindi er að. Einn samkomusalur er til, en það er forstofan niðri, og vita allir, hvernig hún er. Þegar súgur er á vetrum, þekkja allir, hvernig hurðin niðri reynist, samantimbruð og alltaf brotin. Þar að auki hefir skólinn ekki þessa forstofu fyrir sig, því að Alþingi hefir hana líka. Er ekki hægt að hugsa sér bágbornara húsnæði fyrir háskóla, úr því að hann er ekki haldinn úti á gotu eða menn látnir sitja á gólfinu, eins og stundum var á miðöldum. Er það furðulegt, hvað hægt er að yfirvinna þessa örðugleika, þótt ég efist ekki um, að þetta hefir háð háskólanum og sett kyrking í hann. Það er galli frv. frá mínu sjónarmiði, að það herðir ekki meira á framkvæmdum í þessu. Efast ég ekki um, að við eigum framtíð fyrir okkur, þótt nú sé kreppa. Hlýtur að reka að því, að komið verði upp húsi fyrir háskólann. Þá er kostnaðurinn. Menn geta sagt, að úr því að síldarbræðsluverksmiðja kosti svo og svo mikið, þá hljóti svo virðuleg bygging sem háskóli að verða dyr. En háskólabygging þarf ekki að verða óheyrilega kostnaðarsöm, ef hún er ekki skreytt úr hófi fram, og ekki hlutfallslega dýrari en önnur hús. Hefir verið samstarf um það milli deilda háskólans að áætla kostnað, og gerðu þær misjafnar kröfur, en þó mjög í hófi. Dýrust yrði læknadeild, því að kennsla í læknisfræði er allkostnaðarsöm. En mikill hluti kennslunnar fer þó ekki fram í háskólanum, heldur í landsspítalanum. Þó mun hún þurfa meira húsnæði en hinar. Gæti byggingin að vísu orðið plássfrek, ef gert er ráð fyrir stórum bókasöfnum o. þ. h., en slíkt má sníða við vöxt fyrst í stað. Mætti hafa bókasöfn fyrst í stað í herbergjum, sem síðar gætu svo orðið kennslustofur, þegar bókasöfnin yrðu flutt í stærri stofur eða hús. Ef þessari áætlun yrði fylgt, held ég, að hægt væri að byggja viðunanlegan háskóla fyrir svo sem 1/2 millj. kr. með sæmilegum kennslustofum, vinnustofum, bókaherbergjum og samkomusal. Stoðar ekki að vitna í það, að stj. hafi notað meira fé en ætlazt var til, svo að ekki sé hægt að ráðast í þetta. Finnst mér ekki þörf á að marka þetta skýrar en gert hefir verið, má það bíð þangað til að framkvæmdum kemur. Fyrir mér er það aðalatriðið að fá yfirlýstan þingvilja um það að háskólann skuli reisa.

Það stendur ekki í frv.

. Ég lít svo á. Annars ætti Alþingi að fella frv. Þingið á ekki að samþ. slík heimildarl., ef það þýðir, að ekki eigi að byggja skólann. Það þarf m. a. að byrja á þessu vegna stúdentagarðsins. Er það óhæfilegt, þegar stúdentar eru búnir að safna svo miklu fé sem orðið er, að ekki skuli þá vera hægt að reisa stúdentagarðinn. Stúdentar verða að kúldast í vondum húsakynnum hingað og þangað um bæinn, af því að enginn veit, hvar húsið á að standa.

Hannes Jónsson Það er aðdáanlegt, hvað hæstv. dómsmrh, og hv. 4. þm. Reykv. leggja mikla alúð við að vefja þetta ómerkilega frv. með dæmalausu málskrúði sínu. Þeir nudda sér hvor upp við annan og keppast við um að hafa sem lengstar ræður, eins og ekkert sé hægt að gera í þessu máli nema frv. verði samþ. Á meðan allt svífur í lausu lofti annars, á þessi 1. gr. frv. að vera það akkeri, sem háskólanum skal leggja við. Það er ekki heldur lítið, sem segir í þessari 1. gr. Það á að byggja háskólann, ef ríkisstj. og Alþingi á árunum 1934–1940 lízt ráðlegt að fara eftir því, sem Alþingi 1932 hafði talið æskilegt. Sé ég ekki, að við séum nokkru nær um framgang málsins, þótt þetta frv. næði samþykki. Er svo sem lögð alúð við að sýna, að ekki sé verið að skuldbinda ríkið með þessu. En ef þetta frv. á að vera nokkur stuðningur fyrir háskólann, þá verður að vera skýrt loforð um fjárframlag þessi árin. Vil ég því spyrja þessa hæstv. þjóðarfulltrúa, hvernig þeir ætlast til, að það geti orðið, þegar þeir eru búnir að lýsa því yfir, að ástandið sé þannig, að ekki sé hægt að búast við því, að hægt sé að leggja fram nokkurt fé fyrst um sinn. Hæstv. dómsmrh. lýsti því, að þegar málið kom fyrst fram, hefðu ástæður ríkissjóðs verið þannig, að líklegt hefði mátt telja, að ríkið gæti lagt fram umrædda upphæð á þessu árabili, en nú væri ástandið svo, að ekki væri hægt að búast við slíku fyrstu árin. Því þá að samþ. þetta frv., þegar menn sjá fram á, að þær vonir um framkvæmdir, sem verið er að gefa undir rós - verða að engu vegna fjárskorts ríkissjóðs? Nú er verið að berjast við afgreiðslu fjárl.frv. fyrir 1933. Er fyrirsjáanlegt, að þar verður ekki feitan gölt að flá, jafnvel þótt framlengd verði l. um verðtoll og gengisviðauka, sem enn er óvist um. Og öllum mun það ljóst, að útkoman frá yfirstandandi ári getur varla orðið betri en svo, að það, sem var í sjóði við ársbyrjun, hrökkvi til að jafna greiðsluhallann á ársrekstri þjóðarbúsins. Vér stöndum því með tvær hendur tómar í ársbyrjun 1934. Það verður því ekki hjá því komizt að taka milljóna skyndilán til þess að standast fyrstu greiðslur ársins, sem alltaf eru talsvert miklar og falla til greiðslu áður en tekjurnar fara að greiðast í ríkissjóðinn. Þannig lítur þá út fyrir, að fyrsta árið byrji, sem gert er ráð fyrir, að farið verði að leggja stórfé í háskólabyggingu. Annars var margt furðulegt af því, sem kom fram hjá hv. 4. þm. Reykv., t. d., að ómögulegt væri að sníða háskólanum neinn stakk. Hann er óútreiknanleg stærð, sem á að gleypa stofnanir eins og Landsbókasafnið og Landsspítalann. Hann nefndi ekki gamalmennahælið og vitlausraspítalann, sem sjálfsagt gæti líka komið til greina. E. t. v. á Rvík öll að hverfa inn í blámóðu háskóladýrðarinnar, en þá verður kostnaðurinn orðinn meiri en 600 þús. kr. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að með brtt.hv. 1. þm.N.-M. væri ekkert sagt, en í þessari brtt. er allt sagt, sem nokkru máli skiptir í frv. sjálfu. Aðeins er sleppt þeim orðaleik, að þetta megi gera á hinu tiltekna árabili, ef þinginu virðist það ráðlegt á hverjum tíma. Nenni ég svo ekki að elta ólar við allar þær fjárstæður, sem fram hafa komið í sambandi við þetta mál. Vil ég aðeins taka það fram, í sambandi við þau orð hv. 4. þm. Reykv., að ekki væri hægt að halda áfram undirbúningi málsins fyrr en yfirlýstur þingvilji lægi fyrir um fjárframlög og framkvæmdir, að eins og sest á frv., er þar ekki um neinn yfirlýstan þingvilja að ræða, heldur aðeins það, hvað stj. sé heimilt að gera, ef þingin 1934–1940 telji það ráðlegt. Annars skildist mér á hv. 4. þm. Reykv., að ekki væri víst, að háskólinn myndi standa þar, sem nú hefir verið ákveðið, því að aðrir staðir væru betur fallnir. Held ég að ekki sé ástæðulaust, úr því að slíkt kemur fram frá þessum stuðningsmanni málsins, að þetta sé athugað betur. Vonandi finnst svo stór blettur, að hægt sé að koma þar fyrir öllum þeim húsum, sem hv. 4. þm. Reykv. telur, að þar þurfi að vera.

Magnús Guðmundsson ég þarf aðeins að gera örstutta aths. Hv. þm. V.-Húnv. sagði svo margt til stuðnings mínu máli. Mig undraði það, sem hæstv.dómsmrh. sagði viðvíkjandi reikningum vinnuhælisins fyrir austan. Hann sagði, að kostnaður af hælinu væri í LR. talinn meiri en hann í raun og veru væri, vegna vinnu fanganna.  Mér skildist á hæstv. ráðh., að hann héldi, að ég álíti það mikið örlæti við háskólann, sem fram kemur í 1. gr. frv., en svo er ekki. Ég er algerlega samþ.hv.þm. V.-Húnv. um það, að þessi gr. er alveg þýðingarlaus. hér er því um ekkert örlæti að ræða. En örlæti við háskólann kemur t. d. fram í dæminu um stólana. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að nemendur yrðu að sitja úti í gluggakistunum. Lausir stólar ættu þó ekki að vera dýrir. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að ekki væri hægt að semja við bæinn um land, nema því aðeins, að lofað væri að byggja. Ætlast hann til þess eftir frv., að stj. lofi að byggja árin 1934–1940? Frv. gefur enga heimild til slíks. Það er ekki heldur rétt, að það þurfi að lofa að byggja á lóðum utan við bæinn innan ákveðins tíma, það gildir aðeins um götur, sem farið er að leggja. Hefi ég talað um þetta við einn bæjarfulltrúann, og vissi hann ekki til þess, að slík skilyrði væru sett. Eins og við hv.þm. V.-Húnv. höfum tekið fram, liggur í frv. ekkert loforð fyrir, heldur segir það, að byggja skuli, ef síðari þing vilja svo vera láta. Það er alltaf hægt að segja. Ég get líka lofað að láta byggja hóskóla, ef hv. 4. þm. Reykv. og hæstv.dómsmrh. útvega peninga.

0878Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það er óþarfi að deila á mig fyrir þau ummæli mín, að mér þyki mikið unnið með frv. Mér þykir það sjálfan allt of óákveðið. Vildi ég taka höndum saman við hv. 2. þm. Skagf. og hv.þm. V.-Húnv. um það, að kveða fastar á. En það liggur ekki hér fyrir. Finnst mér, að því óákveðnara sem frv. er, því minni hætta ætti að vera að samþ. það. Þótt lítið felist í því, er þar þó alltaf þingyfirlýsing um þetta, enda þótt þingið hafi að svo stöddu ekki heimild til að veita fé. Hv. þm. V.-Húnv. sagði, að ég hefði lýst yfir því, að ástandið væri þannig, að ekki myndi hægt að byrja á verkinu á hinu tiltekna árabili. Ég minnist þess ekki að hafa sagt þetta. En ég viðurkenni, að eitt af því, sem við höfum fyrir það hve miklu fé hefir verið eytt, sé það, að slæmt útlit sé um bygginguna. En ég held, að fyrir 1940 muni verða búið að leggja fram fé til verksins eða annara nauðsynlegra verka. Þykir mér það fengur fyrir háskólann, ef ákveðið er, að þetta verk skuli ganga fyrir öðrum, svo framarlega sem fé sé til. Er þetta hliðstætt við l. um brúagerðir og símalagningar. Með því að samþ, frv., álít ég að þingið hafi lýst yfir því, að það vilji láta framkvæmd þessa verks ganga fyrir öðrum erkum á þessu árabili. Og ég álít, að gengið sé á yfirlýstan vilja þessa Alþingis, ef aðrar hliðstæðar byggingar verða byggðar á þessu árabili. Þetta er hinn efnislegi vinningur við, að frv. sé samþ. nú. Það er að vísu satt, að útlitið er ekki gott nú sem stendur, um að ráðizt verði í framkvæmdir á næstu árum. En þó má gæta þess, að hér er ekki um svo afarstóra fjárhæð að ræða, 600 þús. kr., eða máske upp undir 800 þús. kr. Má því segja að ástandið verður slæmt hér á landi, ef ekki verður búið að verja miklu stærri upphæð en þessari til nýrra framkvæmda við lok þessa tímabils. Ég vil hreint ekki spá svo aumlegu ástandi, að ekki verði búið að vinna af hálfu ríkisins fyrir miklu meira fé. En fari svo, sem ég vona, þá er gott að hafa yfirlýstan vilja þessa þings um að þetta verði gert. Hv. þm. V.-Húnv. leizt hreint ekki á þessa óútreiknanlegu stærð, sem hann helt, að háskólinn yrði. Í sambandi við það, hvaða stofnanir gætu heyrt háskólanum til, taldi hann, að ég hefði gleymt bæði vitlausraspítala og gamalmennahæli. Hv. þm. sagði nú þetta víst í gamni. En þetta er vitanlega engin fjárstæða. Það er ekkert óeðlilegt við það, að geðveikrahæli standi í sambandi við háskóla. Þar er þó um efni að ræða til vísindalegra rannsókna. Og hvað gamalmennahælin snertir, þá er skiljanlegt, að hv.þm. V.-Húnv. sé kunnugri því, hvað gera má fyrir gamalmennin en aðrir, vegna þess, hvar hann er búsettur.  (Rödd af þingbekkjum: Þetta er flutt á Blönduósi!)  . Það var nú samt víst á Hvammstanga, sem þessi undur skeðu fyrst. En svo að öllu gamni sé sleppt, þá fannst mér hv. 2. þm. Skagf. ekki gera það ósennilegt, að betra sé að hafa lögin í höndunum, þegar komið er til bæjarfulltrúanna með beiðni um land handa háskólanum. Hann kannaðist við, að reglan væri sú, þegar lóð væri afhent, að þá væri skylda að byggja á henni. Hv. þm. vildi aðeins halda því fram, að annað gildi utan bæjarins, vegna þess að þar kæmi gatnagerðin ekki til greina. En þótt svo sé, að nokkuð annað gildi um það land, sem er utan við aðalbæinn, þá er þó varla þess að vænta, að bæjarfulltrúarnir verði fúsir að láta land af hendi, nema sýnt sé, að vilji sé til þess að byggja á þessu landi. Og það er afareðlilegt. Það land, sem látið væri af hendi, gæti einnig verið hagkvæmt til afnota fyrir aðra, sem þurfa á landi að halda og geta sýnt, að þeir ætli að nota það. Samþykkt þessa frv. væri því eðlileg trygging fyrir Rvíkurbæ um að það væri vilji þingsins að sinna þessu máli. Að vísu játa ég, að þessi trygging er ekki lagalega bindandi fyrir síðari þing. En maður verður þó að vona, að það sé yfirleitt vilji þingsins, að þetta verði gert, og þá einnig síðari þinga. Og þeir sem álíta, að þetta mál komi ekki að neinu gagni, vegna þess að ekki er hægt að hefjast handa í bráðina, ættu þó ekki að setja það fyrir sig, heldur ættu þeir að lofa málinu að ganga fram, svo að það mætti þó gera það gagn, sem vera má, án þess eða áður en ríkissjóður leggur fram fé til þess.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: ég hygg, að hv. 2. þm. Skagf. hafi að einhverju leyti blandað saman starfrækslunni við þá kostnaðarreikninga, er hann var að tala um í sambandi við Litla-Hraun. Ég gat ekki skilið það öðruvísi og er mér þó það mál nokkuð kunnugt. En þar sem ég vil ógjarnan blanda umr. um það inn í þetta mál, og hv.þm. hefir talað eins og þingsköp leyfa, þá mun ég ekki fara frekar út í það, enda gefst væntanlega tækifæri til að tala nánar um það atriði síðar. Ég skal endurtaka það, sem ég áður sagði, vegna þeirrar fullyrðingar hv.þm. V.-Húnv., að málinu þokaði ekkert áfram, þótt þetta væri samþ. Ég sagði það, og hv. 4. þm. Reykv. hefir einnig lýst því, að við þetta væri þó unnið það tvennt, að hægt væri að semja um landið, ef frv. er lögfest, og að stúdentagarðinum yrði þokað áfram, ef þingið léti á þennan hátt vilja sinn í ljós. Hér er um löggjöf að ræða, sem er sambærileg við ýmsa aðra, sem samþ. er, t. d. brúalög og vegalög. Þar er um fyrirætlanir að ræða, sem ekki komast til framkvæmda fyrr en síðar, eftir því sem fé er veitt til þeirra í fjárl. En kappið við að koma brúm eða vegum inn í þau lög sýnir, að það er álitið mikils virði að hafa lögfest þetta, þó framkvæmdir bíði síðari hentugleika. Ég er sammála hv.þm. um, að nú sé svo mikil óáran, að ekki sé hægt að leggja fé í þessa byggingu að sinni. En þótt óáran sé, má ekki gleyma því, að tvennt er þó leyst með þessu: Það er hægt að semja um lóð við hæfi háskólans, og það er einnig hægt að fara að nota þá peninga, sem stúdentar eiga og bíða aðeins eftir því, að staður fyrir háskólann sé ákveðinn. Þessa tvo möguleika er ekki hægt að eyðileggja, nema frv. sé fellt. Vona ég, að ekki komi til þess. Hitt verður svo mál síðari þinga, hvernig þau geta lagt fram það fé, sem nauðsynlegt er til byggingarinnar.

Þorleifur Jónsson Af því að ég og hv.þm. V.-Sk. eigum hér brtt. á þskj. 384, vildi ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um hana í sambandi við þetta mál. Frv. þetta var upphaflega sent allshn. frá Sjúkrasamlagi Rvíkur, og var aðaltilgangur þess að létta berklavarnaskattinum af sjúkrasamlögunum. Nú er svo máli varið, að sjúkrasamlögin eru mjög illa stödd, sérstaklega þó Sjúkrasamlag Rvíkur, sem greinilegast er tekið fram í aths. þeirri, er fylgir 2. gr. frv., sem ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa upp: „Sjúkrasamlög eiga fullt í fangi með að standast útgjöld sín og berjast í bökkum, þó þau þurfi ekki sérstaklega að greiða fyrir þá samlagsmenn, sem veikjast af berklaveiki. Auk þess er sú upphæð, sem þeim ber að greiða, mjög lítil, borin saman við hina miklu fúlgu til berklavarnanna, en fyrir sjúkrasamlögin sjálf alltilfinnanleg. Sjúkrasamlag Rvíkur er nú sem stendur í hinum mestu vandræðum, og verður að gera aðrar og frekari breytingar á löggjöfinni um sjúkrasamlög, ef það á að geta staðizt. Að öðrum kosti mun þetta þarfa fyrirtæki að öllum líkindum verða að leggjast niður og jafnvel verða gjaldþrota, og mun þó öllum ljóst, því líkt gagn slíkt sjúkrasamlag vinnur, þar sem það oft mun forða fólki frá að lenda á sveitinni vegna veikinda og á þann hátt vafalaust spara bæði bæjar- og ríkissjóði bein fjárframlög til þurfalinga vegna veikinda þeirra. Þessi burtfelling berklavarnagjalda samlaganna myndi m. a. verða til þess að styðja samlögin í áframhaldandi starfsemi þeirra til almenningsheilla“. Í þessari aths. við 2. gr. er hvergi vikið að því, að sjúkrasamlögin heimti, að berklavarnalögunum sé breytt að öðru leyti en því, sem er þeim í hag sjálfum, og um það er n. á einu máli. Hún telur sjálfsagt að rétta samlögunum hjálparhönd með því að fella burt skyldukostnað þeirra við berklavarnirnar. En í frv. þessu er einnig ákvæði um að breyta fyrirmæli, sem gilt hefir um tillög sýslnanna vegna berklavarnanna. Í lögum frá 1927 er svo fyrir mælt, að hvert lögsagnarumdæmi greiði til ríkissjóðs 2 kr. fyrir hvern heimilisfastan mann innan lögsagnarumdæmisins. Gjald þetta gengur svo upp í berklavarnakostnaðinn. En svo eru aftur fyrirmæli um það, að þegar gjald þetta fer fram úr 2/5 kostnaðar við berklavarnir vegna sjúklinga þeirra, er heimilisfastir voru í héraðinu, þá skuli endurgreiða úr ríkissjóði það, sem umfram verður. Þessa endurgreiðsluskyldu ríkissjóðs fer frv. fram á að fella niður með öllu. fá héruðin því samkv. þessu ekkert endurgreitt, hversu lítinn berklavarnakostnað, sem þau hafa. Þessu ákvæði er ég mótfallinn, enda þótt og fylgi frv. að öðru leyti, og þess vegna höfum við hv.þm. V.-Sk. borið fram brtt. okkar. Við viljum láta þetta standa eins og það er í lögunum, því að við teljum það ekkert skylt aðaltilgangi frv., sem sé að hjálpa sjúkrasamlögunum. Því er haldið fram í grg. frv., að það sé mjög mikið verk fyrir stjórnarráðið að skipta berklakostnaðinum niður og finna út hluta hvers lögsagnarumdæmis. Þetta held ég, að sé aðeins viðbára, því að óhætt mun að fullyrða, að stjórnarráðið fær mörg mál, sem erfiðara er að leysa en þetta, enda hefir reynslan sýnt, að því hefir tekizt mætavel að reikna þetta út. Ég hefi fengið skýrslur fyrir arin 1928–1929, þar sem þetta er reiknað út, og á þeim má sjá, hvaða sýslur hafa fengið endurgreiðslur. Þær eru ekki margar, aðeins fjórar annað árið, en fimm hitt. Skýrslur fyrir árin 1930–1931 eru ekki fullgerðar enn, svo miða verður við skýrslurnar fyrir árin 1928-1929. Árið 1928 hafa sýslurnar fengið endurgreitt sem hér segir: Snæfellsnessýsla ........... kr. 2853,26 Seyðisfjörður .............. – 987,48 Austur-Skaftafellssýsla ..... - 2213,20 Vestur-Skaftafellssýsla ..... - 795,30 Rangárvallasýsla .......... - 3348,00 Árið 1929 hafa 4 sýslur fengið endurgreitt sem hér segir: Snæfellsnessýsla .......... kr. 4124,01 Austur-Skaftafellsýsla ..... - 2258,00 Vestur-Skaftafellsýsla ...... - 1465,60 Gullbringu- og Kjósarsýsla . - 789,36 Skaftafellsýslurnar báðar og Snæfellsnessýsla hafa fengið endurborgað bæði þessi ár. Seyðisfjörður og Rangárvallasýsla annað árið, en Gullbringu- og Kjósarsýsla hitt. Eftir þessu er auðsætt, að það eru áraskipti að þessu. Ég býst því t. d. alls ekki við, að Austur-Skaftafellssýsla fái þessa endurgreiðslu í ár, því að nú hefir hún a. m. k. tvo berklasjúklinga. Er það því alls ekki af neinni hreppapólitík fyrir mér, að ég vil, að ákvæði þetta um endurgreiðslu haldist í lögunum. Reynslan mun verða sú, að þetta skiptist á milli sýslnanna. Ein hefir fleiri sjúklinga þetta árið, en önnur hitt. Það er líka á fleira að líta þessu viðvíkjandi. Ég get t. d. vel búizt við, að í þeim héruðum, sem fjærst liggja heilsuhælunum, sé sjúklingunum ekki sópað eins á hælin eins og úr þeim héruðum, sem nær þeim liggja. Hin fjarlægari héruð munu því, oft sitja með þá sjúklinga sína heima, sem ekki ganga með smitandi berkla, og spara því ríkissjóði í með því mikil útgjöld. Þá hefir því verið haldið fram, að það muni sýslurnar mjög litlu, þó að þær fái þessa endurgreiðslu. En muni það sýslurnar litlu, þá munar það ríkissjóðinn ekki heldur miklu að halda þessu fyrir sýslunum. Ég vænti því, að hv. d. sjái það, að það er engin ástæða til þess að breyta þessu ákvæði berklavarnalaganna nú. Ennfremur má minna á það, að þessi 2 kr. skattur er nefskattur, sem kemur jafnt niður á ungbörnin í vöggunni og fullorðna menn fullhrausta og vel vinnandi, og öll sýslufélög verða að greiða, jafnt, miðað við fólksfjölda, hvort sem þau eru vel eða illa stæð. Að þessu leyti er gjald þetta eigi sérstaklega sanngjarnt eða til fyrirmyndar. Er því sízt vanþörf að draga úr ákvæðum þess, eins og gert er með endurgreiðsluákvæðinu. Skal ég svo ekki hafa fleiri orð um þetta að sinni, því ég veit, að hv. dm. skilja, hvað hér er átt við, en ég vænti þess, að brtt. okkar verði samþ. og frv. sömuleiðis, vegna vandræða sjúkrasamlaganna.

Frsm. (Bergur Jónsson) Hv. þm. A.-Sk. byrjaði á því að lesa upp úr grg. frv. og gat þess réttilega, að frv. væri flutt af allshn. eftir ósk Sjúkrasamlags Rvíkur. En eins og kunnugt er, er einnig annar tilgangur með frv. en sá, sem kemur fram í 2. gr. þess. Það er það, sem kemur fram í 1. gr. þess, og þá er einmitt það, sem þeir þm. Skaftfellinga vilja eyðileggja með till. sinni. Þeir gátu því haft hana öðruvísi, aðeins ákvæði um að gr. félli niður. Meiri hl. allshn. er mótfallinn þessari brtt., því að henni er ætlað að eyðileggja annan aðaltilgang frv., sem er sá, að fella niður endurgreiðsluskyldu ríkissjóðs á nokkrum hluta tillags sýslufélaganna vegna berklavarnanna. Ástæðan fyrir því, að við viljum fella þessa endurgreiðsluskyldu niður, er sú, að við álitum berklaveikina þjóðarmein, sem komi öllum landsbúum jafnt við og öllum héruðum, hvort sem mikið er af veikinni þar í svip eða ekki. Þetta er líka viðurkennt af löggjafanum með berklavarnalöggjöfinni og með berklahælum heim og heilsuhælum, sem komið hefir verið upp og starfrækt eru á opinberan kostnað. Berklavarnirnar eru ekki aðeins vegna sjúklinganna og hinna sýktu héraða, heldur og engu síður vegna hinna heilbrigðu, eins og t. d. hinar almennu sóttvarnir eru framkvæmdar vegna hinnu heilbrigðu, en eigi hinna sýktu. Það er hví ekkert réttlæti, eins og þessum málum gagnvart sýslufélögunum er skipað mi, að láta hin ósýktu héruð sleppa alveg við kostnaðinn, enda má þá búast við, að gjaldskyldan verði í öfugu hlutfalli við gjaldþolið, því að venjulega má gera ráð fyrir, að þau héruð, sem marga sjúklinga hafa, hafi minna gjaldþol en þau, sem eiga þá fáa. hér er því aðalástæðan fyrir því, að meiri hl. allshn. leggur það til, að brtt. á þskj. 384 verði felld.

Þorleifur Jónsson Ég bjóst alltaf við því, að hv.þm. Barð. myndi leggja á móti brtt. okkar hv.þm. V.-Sk. Hann sagði, hv.þm., að það væri ekkert réttlæti í því, að þau héruð, sem slyppu bezt við berklaveikina í það og það skiptið, fengju endurgreiðslu á tillagi sínu frá ríkissjóði. Um þetta held ég að lengi megi deila. Annars vil ég benda hv.þm. á, að grundvöllurinn undir þessum skatti er ekkert sérstaklega réttlatur. Það mætti alveg eins fá alla skatta ríkissjóðsins með því ai5 leggja þá alla á sýslufélögin eftir höfðatölu hjá þeim. Ég hefi til fróðleiks aðgætt, hve mikið ríkissjóður greiðir til berklavarna á hvern íbúa í hinum ýmsu sýslufélögum. Vegna Akureyrar greiðir ríkissjóður 16 kr. á hvern íbúa og vegna Hafnarfjarðar 15 kr. þessi háa greiðsla liggur sennilega mikið í því, að rétt hjá Akureyri er heilsuhæli fyrir berklaveika menn, en í Hafnarfirði er sjúkrahús, sem nær hver sjúklingur er drifinn á, og svo Vífilsstaðahæli við hliðina á bænum. Þá eru þrjú lögsagnarumdæmi, sem greitt er fyrir 12 kr. á mann, og tvö með 10–11 kr. á mann, en lægst er Vestur-Skaftafellssýsla með kr. 0,98 á mann. Þetta sýnir gleggst, hve misjafnlega mikið ríkissjóður þarf að borga vegna berklasjúklinga hinna ýmsu héraða. Þá sagði hv.þm. Barð., að við hefðum eins getað haft brtt. okkar þannig, að fella niður 1. gr. frv., en þetta er ekki rétt, því að þá hefði síðasti málsl. 4. málsgr. í 1. gr. laganna frá 31. maí 1927 staðið eftir óbreyttur, en það mátti ekki vera vegna 2. gr. frv. Fjórða málsgr. 1. gr. 1. frá 1927 hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Allur sá kostnaður, sem hér er greindur, greiðist úr ríkissjóði, en sérhvert sýslufélag og bæjarfélag greiði upp í hann gjald til ríkissjóðs, er nemi 2 kr. fyrir hvern mann í lögsagnarumdæminu. Fari gjald þetta fram úr 2/5 kostnaðar við berklavarnir vegna sjúklinga þeirra, er dvöl áttu í héraðinu, skal endurgreiða það, sem umfram verður“. Svo kemur dálítið meira: „Ennfremur greiði sjúkrasamlag fyrir meðlimi sína ákveðið gjald, sbr. 2. gr. Eindagi gjaldsins er 15. ágúst ár hvert“. Það er þessi síðasti málsl., sem fella verður burt úr málsgr. eins og hún er í lögunum, því að hann kemur við gjaldi sjúkrasamlaganna, sem með 2. gr. frv. er ætlað að falla burt. Sé ég svo ekki ástæðu til að karpa unt þetta frekar, því að ég býst við, að hv.þdm. geri sér fyllilega ljóst, hvað hér er um að ræða.

Frsm. (Bergur Jónsson) Ég skal viðurkenna það með hv.þm. A.-Sk., að það munni vel mega finna réttlátari aðferð við að jafna niður berklavarnakostnaðinum en með nefskatti. T. d. mætti jafna honum niður á sýslufélögin eftir efnum og ástæðum. En það getur ekki talizt neitt réttlæti að láta þau sýslufélög, sem minnst afhroð hafa goldið vegna veikinnar, verða léttast úti með greiðslurnar, því að lög þessi eru fyrst og fremst sett til þess að vernda þá heilbrigðu. Annars má minna á það, að meginþunginn af þessum berklavarnalögum hvílir á ríkissjóði og þar með á skattþegnunum samkv. hinum almennu tolla- og skattalögum.

Frsm. (Páll Hermannsson) Í nál. samgmn. er gerð allýtarleg grein fyrir áliti n. á þessu máli, og ætti sú grg. raunar að nægja um málið af hálfu n.N. hefir haft þetta mál alllengi til meðferðar og leitað sér um það allra þeirra upplýsinga, sem kostur var á að fá, og þá eðlilega einkum snúið sér til vegamálastjóra í því efni. Hefir vegamálastjóri setið á nokkrum fundum með n. og rætt málið við hana, og auk þess samið og sent n. ýtarlega skýrslu og kostnaðaráætlun um þennan væntanlega nýja veg milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, og sömuleiðis áætlun yfir það, hvað kosta mundi að gera nauðsynlegar umbætur á gamla veginum, hvort heldur sem væri um að ræða að endurbæta hann sem malarveg eða ráðizt væri í að setja á hann varanlegt slitlag. Skv. þessum áætlunum vegamálastjóra verður það 157–224 þús. kr. ódýrara að endurbæta og fullkomna gamla veginn en að gera jafngóðan vegá hinu nýja vegarstæði. Virðist þessi verðmismunur út af fyrir sig vera allnokkur ástæða til að ráðast ekki í að leggja þennan nýja veg, en hér kemur þó fleira til greina, og þá einkum það, að leiðin milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur verður 1/4 lengri eftir þessum nýja vegi en hún nú er eftir gamla veginum, þannig að bifreiðar gætu á sama tíma farið 4 ferðir milli bæjanna eftir núverandi vegi á móti 3 ferðum á nýja veginum, ef miðað er við, að vegirnir væru jafngóðir báðir. Þessar tvær ástæður, að nýji vegurinn yrði bæði lengri og dýrari, hafði n. einkum í huga, þegar hún ákvað að mæla á móti því, að frv. yrði samþ., en auk þess kom og hér til sú ástæðan, að ekki er líklegt eins og sakir standa, að ríkið hafi yfir fé að ráða, sem hægt sé að leggja í þessar framkvæmdir. Ég held, að ég þurfi svo ekki að hafa um þetta fleiri orð fyrir hönd n. að svo stöddu, en ég get búizt við því, að hv.flm. muni ekki sætta sig vel við þessar till.n. í málinu, því að þetta mun vera honum allmikið áhugamál, ekki sízt vegna þeirra atvinnubóta, sem standa í sambandi við framkvæmd þessa verks. En eins og ég áður sagði, leggur n. til, að frv. verði fellt.

Bjarni Snæbjörnsson Ég get ekki neitað því, að mér virðist anda kaldar til þessa máls míns nú en ég hafði gert mér vonir um eftir undirtektum vegamálastjóra og hv. samgmn. á sumarþinginu, enda get ég ekki komizt hjá því að láta það í ljós, að mér finnst hin ýtarlega skýrsla, sem vegamálastjóri hefir samið um málið og vafalaust lagt mikla vinnu í, vera svo úr garði gerð, að maður geti ekki varizt að álíta, að eitthvað annað hafi vakað fyrir honum með því að leggja á móti þessu máli en að hinn nýji vegur yrði of langur eða dýrari en kosta mundi að ganga vel frá gamla veginum. Skal ég nú færa rök að þessari skoðun minni. Eins og ég tók fram í framsöguræðu minni við l.umr. þessa máls, er hin mesta þörf á þessum vegi, ekki eingöngu vegna Hafnfirðinga, sem þannig mundu fá beinni samgöngur við austursveitirnar en þeir nú hafa og þeim er hin mesta nauðsyn á að fá, heldur og ekki síður vegna þess, að búast má við, að byggð rísi upp meðfram þessum vegi í nánustu framtíð. Reykjavíkurbær á þarna mikið af landi, og ef kreppunni heldur áfram, og enda hvort sem er, má gera ráð fyrir, að bærinn fari að nota þetta land og byggja þar smábýli eða bæjarhverfi. Bendir þróunin eindregið í þessa átt, því að allt bendir til þess, að Reykjavík og Hafnarfjörður muni renna saman í einn bæ í framtíðinni. Vegamálastjóri lætur og svo um mælt í áðurnefndri skýrslu sinni, að líklegt megi telja, að leggja þurfi veg á þessum slóðum vegna ræktunar og byggingar landsins, og um leið vegna útvarpsstöðvarinnar, og telur hann, að vegurinn mundi þurfa að ná upp að Hvammkoti, en þar er hálfnuð leiðin til Hafnarfjarðar, eða því sem næst. Álítur vegamálastjóri, að þennan veg muni þurfa að leggja innan skamms tíma, og virðist mér hann þar með hafa slegið föstu, að þetta verði líka gert í nánustu framtíð. Virðist mér því Sem málið liggi svo fyrir, hvort sé skynsamlegra að gera þennan veg að framtíðarveginum, úr því að hann þarf að gera á annað borð, eins og till. mínar ganga út á, eða þá að malbika gamla veginn. Að ég tala um malbikun, kemur til af því, að skv. skýrslu vegamálastjóra borgar sig betur að hafa malbikaðan veg en malarveg, ef bílaumferðin svarar 500 bifreiðum á dag. Svk. talningu, sem vegamálastjóri hefir látið gera á bifreiðaumferð um Hafnarfjarðarveg, síðast haustið 1930, hafa daglega farið um hann að meðaltali 300 bifreiðar. Síðan hefir ekki verið framkvæmd nein slík talning, þar til um daginn, er ég lét gera það, og valdi ég illviðrisdagana í kuldakastinu, sem þá stóð yfir, til þess að fyrirbyggja það, að talningin yrði talin hliðholl, því að þegar illa viðrar, er minnst um bílanotkun. Er hvorttveggia, að fólk fer þá minna á milli bæjanna til að skemmta sér, og eins er þá minna um flutninga vegna gæftarleysisins. Lét ég telja umferðina í þrjá daga. og kom í ljós að 409 bílar fara þessa leið að meðaltali á dag. Samkv. þessu verður þess ekki langt að bíða, að umferðin komist uppi 500 bíla á dag, en það er sú umferð, sem vegamálastjóri telur þurfa til þess að það borgi sig að malbika þessa leið. Ég verð því að slá því föstu, að nauðsynlegt sé að malbika veginn og að það verði gert, og kemur þá til álita, hvort hentugra sé að leggja þennan nýja veg og malbika hann, eða hvort eigi að lappa upp á gamla veginn, svo að hann verði fær til malbikunar. Skv. áætlun vegamálastjóra kostar það 270 þús. kr. að gera þennan nýja veg, svo að hann verði hæfur til malbikunar, en til þess að gera gamla veginn hæfan undir vandað slitlag þarf enn að kosta til hans 80–100 þús. kr. skv. áætluninni, en í þessu hefir vegamálastjóri ekki tekið tillit til þess, að nauðsynlegt er að verja a. m. k. 50 þús. kr. til að gera nauðsynlegar umbætur á veginum, þó að hann verði malarvegur áfram. Að öðru leyti farast vegamálastjóra svo orð um þetta: „Með þeim umbótum, sem hér hafa verið áætlaðar á núverandi vegi, verða brýr allar breikkaðar, svo að jafnbreiðar verði veginum 15,5 m.), ennfremur lagfærðar krappar bugður og nokkrar bröttustu brekkurnar“. Í þessu áliti hans, um að þetta sé 130 þús. kr. viðbót, gerir hann ekki ráð fyrir breikkun á Kópavogsbrúnni og heldur ekki þeim vandræðabugðum, sem hann kallar „ólánsbeygjurnar“ á veginum á þeirri leið. Það hlýtur að vera öllum ljóst, að það er ekki tiltökumál að fara að setja slitlag á veginn, nema gera við bugðurnar og breikka brúna, því þegar lagt er í svona mikið fyrirtæki, verður að ganga almennilega frá því. Það sér hver heilvita maður, að sú breyt., sem hér þarf að gera, bæði að setja nýja brú, 5,5 m. breiða, og taka bugðurnar af, fer langt fram ú 20 þús. kr., eins og vegamálastjóri gerir ráð fyrir. Ég býst við, að það sé óhætt að segja það, að þessi breyt. á gamla veginum, svo að hann verði nokkurn veginn nothæfur til malbikunar, kosti aldrei minna en í kringum 170 þús. kr. Og þá er vegurinn orðinn einum 100 þús. kr. ódýrari, ef malbikaður er gamli vegurinn, heldur en þessi fyrirhugaða nýja leið. Þá erum við komin að því, að við fáaum nýja veginn milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur fyrir 100 þús. kr., og þegar vegamálastjóri er búinn að sýna fram á, að það hljóti að verða að leggja þennan veg, þá liggur í hlutarins eðli, að praktískara er að fara þessa nýju leið en að vera að lappa upp á gamla veginn. Þá hefir verið talað um það, að þessi leið muni verða lengri fyrir bifreiðar í framtíðinni, sem fara milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. En ég ætla að taka það fram, að það er ekki einungis það, sem vakir fyrir Hafnfirðingum, að fá veginn milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, heldur það, að fá sem beztan og greiðastan veg frá Hafnarfirði og austur um, því það liggur í hlutarins eðli, að þó verzlun sé ekki mikil frá austursveitunum til Hafnarfjarðar, þá getur hún aukizt og hlýtur að aukast, ef austursveitirnar hafa beina leið til Hafnarfjarðar. Þá kem ég að því, að þetta muni verða, eins og hv.frsm.n. talaði um, lengri leið. En við verðum að gæta að því, að þó hægt sé að mæla leiðina lengri með mælitækjum, þá getur hún verið styttri, ef aðrar ástæður koma til greina. Eins og vegamálastjóri hefir sjálfur sagt í skýrslu sinni, er vegarstæði á þessari nýju leið gott, hallalítið og beint, en gamla vegarstæðið er með bröttum brekkum og bugðum, og eftir því, sem mér skilst á vegamálastjóra, á að láta „ólánsbeygjurnar“ halda sér. Þegar þetta er svo, þá sér hver maður, að vegalengdin hlýtur að styttast, eða réttara sagt, að tímasparnaður hlýtur að því að vera, að vegurinn er beinn. Það er ýmislegt fleira, sem kemur fram í þessu áliti vegamálastjóra, þar sem hann reiknar út, hvort muni borða sig betur að halda við gamla veginum eða hafa veginn með góðu slitlagi. Allur sá útreikningur er bundinn við það, hvað margir bílar fara um veginn á dag. Eftir því, sem bílunum fjölgar á þessu svæði, verður ódýrara að hafa malbikun en malarlag. Svo er eitt atriði enn, sem vegamálastjóri hefir alls ekki farið inn á, en sem ég minntist á bæði í sumar, þegar ég talaði fyrst fyrir þessu máli, og eins við 1. umr. þessa máls á þinginu nú. og það er, að með því móti að fá þennan veg, þá komast Vífilsstaðir inn í sömu braut og Hafnarfjörður, og er það til stórmikilla þæginda bæði fyrir sjúklinga og eins fyrir fólk, sem þarf að vitja sjúklinga. Það hefir komið fyrir, að fólk hefir orðið að sætta sig við að standa á vegamótunum að vetri til, til þess að spara óþarfa kostnað, og orðið innkulsa fyrir bragðið. Ég veit um margt fólk í Hafnarfirði, sem hefir beinlínis orðið innkulsa vegna þess, að það hefir orðið að bíða svo og svo lengi eftir, að bílar færu framhjá. Ég vona, að ég hafi nú sýnt fram á, að úr því að byggja á þennan nýja veg núna á næstunni samkv. skoðun vegamálastjóra, þá sé hreinn og beinn sparnaður í að leggja hann strax, en lappa ekki upp á gamla veginn. Og ég hefi líka sýnt og sannað, að það líða kannske ekki nema 2–4 ár þangað til umferðn er orðin svo mikil um veginn, að það ber að malbika þann. Í þriðja lagi hefi ég sýnt fram á, að vegalengdin mun ekki vera það miklu meiri, að hún vegi ekki upp á móti bugðum og brekkum gamla vegarins. Þá kem ég loks að síðasta atriðinu, sent hv.frsm. gat um, og það var það, að fé væri ekki fyrir hendi. Það er alveg rétt, að á þessum krepputímum er kreppan jafnt hjá ríkissjóði og einstaklingum, eða kannske að sumu leyti frekar. En á þessu þingi hefir komið fram frv., sem átti nú að vera til 2. umr. í þessari d., sem þetta vegarfrv. var miðað við, þannig að ætlazt var til, að 50% af bifreiðaskatti gengju til þessa vegar, þar til hann væri fullgerður. Ég bjóst við, að ef sá skattur hefði orðið það þar, sem gert var ráð fyrir, þá mundi hann hafa gefið ríkissjóði um 400 þús. kr., og það hefði verið sama sem að við hefðum getað lokið við þennan veg á 4 árum. Og einmitt á þeim tíma, þegar 4 ár eru liðin, er umferðin orðin svo mikil, að hún fullborgaði vexti af því fé, sem lagt hefir verið í veginn. Að ég minnist á þennan skatt, er vegna þess, að ég álít, að svo framarlega, sem það er álit meiri hl. þd., að þessi skattur eigi að ganga í gegn á þinginu, þá sé ekki nema sjálfsagt, að hann sé notaður til atvinnubóta og til vegabóta einmitt á þeim stöðum, þar sem flestir eru bílarnir og þar sem skatturinn kemur þyngst niður. En það lítur ekki út fyrir, að það hafi verið skoðun allshn., að það bæri að taka tillit til þess, að skatturinn komi harðast niður á þessum tveim bæjum, Hafnarfirði og Reykjavík.

Jón Baldvinsson Mér þykir n. taka stirðlega í þetta mikla mál. N. er ekki nóg með það að vilja ekki fallast á þessa breyt. á vegarstæðinu, heldur vill hún ekkert gera til þess að bæta þennan veg, sem nú er milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, og leggur til, að frv. verði fellt eins og það liggur fyrir. Mér þykir þetta nokkuð kaldranaleg aðferð, af því að n. er kunnugt um, að þetta er eitt af helztu samgöngumálum, Sem að mestu gagni koma, ef gert er á erfiðleika- og krepputímum, bæði sem samgöngubót og vegna atvinnulausra manna. Hvað sem hv.þm. annars segja um það, þá neyðist stjórnin til þess að leggja fram fé, þegar vandræðin steðja að, og þá er það venjulega eitthvað lítt undirbúið verk, sem kemur að minna gagni heldur en ef það er undirbúið fyrirfram. Frá þessu sjónarmiði hefði n. átt að taka málið, og það minnsta, sem hún gat gert, var að breyta í þá átt að bæta veginn, sem nú liggur milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, heldur en að vísa málinu alveg á bug. Ég ætla að öðru leyti ekki að bæta við það, sem hv.flm. hefir svarað n. Ég mun greiða frv. atkv. áfram. En ég hefi fundið að því við hv.flm., að ekki á að byrja á verkinu fyrr en á næsta ári, en við gætum athugað það til 3. umr., hvort ekki væri rétt að koma með brtt. um það, því ég trúi því tæplega, að menn vilji vísa þessu máli frá, þegar hér er verið að samþ. stórar samgöngubátur í öðrum héruðum, þar sem ekki er eins brýn þörf og hér, þó að slarka megi með þann veg, sem nú er, en hann er ekki tilsvarandi því, sem hann þyrfti að vera, með þeirri umferð, sem orðin er.

Frsm. (Páll Hermannsson) Hv. flm. hefir nú frá sínu sjónarmiði fært fram ýmsar ástæður, sem honum virðast mæla með því, að það eigi að hefjast handa og byggja nýjan veg milli Hafnarfjarðar og Suðurlandsbrautar, eða í rauninni milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. Hv. flm. vildi halda því fram, að það mundu liggja einhverjar aðrar ástæður fyrir áliti vegamálastjóra heldur en þær, sem fram eru teknar í skýrslu hans. Ég vil ekki blanda mér inn í það atriði, því ég veit ekkert um það. Mér skilst helzt á honum, að þessar ástæður muni vera þær, að vegamálastjóri taki hæfilegt tillit til þess, hvaða hagræði það yrði Hafnarfirði og máske austursveitunum líka, ef nýi vegurinn yrði til þess að auka viðskiptin. Það er nú vitanlega gott fyrir austursveitirnar að eiga völ á fleirum en einum stað til viðskipta, en mér skilst samt, að Reykjavík muni allra hluta vegna hljóta að sitja fyrir höfuðviðskiptunum. Það gera svo margar ástæður, sem fyrir hendi eru. Ég verð að álíta, að nýr vandaður vegur milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar yrði alveg að byggjast á þeirri miklu umferð, sem þar er á milli. Hv. flm. var líka að gera aths. við útreikning vegamálastjóra. Ég vil ekki blanda mér inn í það. Ég hygg, að vegamálastjóri hafi látið uppi þessar áætlanir af mjög vel yfirveguðu máli, og verð ég því að treysta þeim talsvert. Hv. flm. benti á það, að ef nýr vegur yrði lagður á þessum fyrirhugaða stað, þá mundi hann hafa það í för með sér, að ræktun ykist meira meðfram veginum en annars mundi verða. Það má vel vera, að svo verði, þó ég efist um það. Ég býst við, að hvort sem lagður er nýr vegur eða ekki, muni ræktun aukast út frá Reykjavík. En ef þessi vegur er gerður með hliðsjón af hinni miklu umferð, sem nú er milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, þá er hann of dýr ræktunarvegur. Ég hefi kort af þessu svæði og mér sýnist, að afleggjarinn út frá aðalveginum, sem mundi nægja sem ræktunarvegur, muni vera svo margfalt ódýrari en þessi vegur. Það, sem mér virðist, að menn hljóti fyrst og fremst að veita eftirtekt, er það, að nýr vandaður vegur getur orðið upp undir 1/4 millj. kr. dýrari en samskonar umbætur á gamla veginum milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, og vegalengdin þar á milli, sem n. álítur, að hljóti að vera aðalatriðið í sambandi við þennan veg, verður 1/4 lengri eftir nýja veginum en eftir þeirri leið, sem er. Hv. flm. benti á það, að vegarsæði eins og það er nú væri frá náttúrunnar hendi þannig, að það gæti ekki orðið eins góður vegur þar eins og á nýju leiðinni. Það má vera, ég er ekki svo kunnugur, að ég geti dæmt um það. Ég býst við, að mishæðóttara sé á gamla veginum, en eins og kunnugt er, eru bifreiðar alltaf að verða betur og betur útbúnar, ekki sízt að því leyti, að þær sakar nú mun minna en áður, þó um dálítinn halla sé að ræða. Og það mætti vera meiri munurinn á vegarstæðunum, ef sá mismunur gæti vegið upp á mót mismun vegalengdanna. Annars geri ég ráð fyrir, að það þýði ekki mikið fyrir okkur hv.þm. Hafnf. að ræða um þetta, því ég býst við, að það, sem hv.þm. fyrst og fremst taka til greina, séu upplýsingar, sem vegamálastjóri hefir gefið í þessu efni, og svo þeirra persónulegu skoðanir á málinu. Hv. 2. landsk. var að átelja n. fyrir það, að hún ekki einasta legði til, að frv. yrði fellt, heldur gerði hún ekkert til þess að bæta úr þeirri þörf, sem nú væri á að bæta veginn milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, það er ekki rétt, að n. hafi alveg leitt það atriði hjá sér, því í nál. er gert ráð fyrir, að umbætur verði gerðar smátt og smátt, eftir því sem umferðin og aðrar ástæður. Krefja, og svo verði að lokum gerðar höfuðumbætur á veginum, þegar umferðin er orðin svo mikil, að hún réttlæti það, að sett verði varanlegt slitlag, malbikun eða steinsteypa, eftir því sem þá þykir við eiga. Það er lítið svo á erlendis, að það þurfi a. m. k. 500 bifreiðarferðir á dag til þess að gera það forsvaranlegt fjárhagslega að setja varanlegt slitlag á vegi. Nú greinir menn á, hver muni vera umferðin á þessari leið eins og stendur, en þó maður gangi til frá því, að umferðin sé upp undir 400 bílar á dag, þá er engin vissa fyrir því, að hún muni hraðvaxa, en hún má vaxa allmikið enn til þess, að það verði talið skynsamlegt að byrja á því að setja þarna varanlegt slitlag. Það er langt frá því, að þetta sé fjölfarnasta leið landsins; vegurinn austur er miklu fjölfarnari, og eins og kunnugt er, er ekki ennþá komið á hann varanlegt slitlag.

Bjarni Snæbjörnsson Það eru einungis nokkur smáatriði, sem ég vildi svara hv.frsm., og þá er það fyrst og fremst um þessi auknu viðskipti við austursveitirnar. Ég veit náttúrlega ekki, hvað þau myndu verða mikil, en það liggur í augum uppi, að Hafnarfirði eins og hann er settur og eins lítil viðskipti og hann getur haft við aðra staði, nema þá sveitirnar fyrir sunnan sig, yrði það mikill léttir, ef einhver verzlun gæti komið þangað. En svo ég víki aftur að þessum áætlunum, sem vegamálastjóri hefir gefið og mér virðist, að hv.frsm. vildi álíta, að ég væri að véfengja að ástæðulausu, þá vildi ég segja það, að þegar ég var á nefndarfundi með samgmn. og vegamálastjóra, þá var hann ekki farinn að athuga, hvað t. d. beygjan við Kópavog mundi kosta og að setja þar nýja brú. Vegamálastjórinn sagði hreint og beint á fundi n., er hann kom á, að hann hefði ekki athugað þetta. En svo slettir hann á 20 þús. kr. fyrir þessu. Ég hefi borið þá áætlun undir verkfræðing, sem að vísu hefir ekki praktíska reynslu á við vegamálastjóra, en hefir ágætt próf. Hann segir, að þetta hljóti að kosta a. m. k. þrefalt meira en vegamálastjóri áætlar. Það lítur því svo út, sem vegamálastjóri vilji gera sem allra minnst úr því, sem lagfæring á gamla veginum kostar. Hv. frsm. sagði, að þetta væri of dýr ræktunarvegur. Það má nú segja það. En eins og ég sýndi fram á í samanburði mínum og ekki hefir verið mótmælt, þá fengist þessi nýja leið fyrir 100 þús. kr., í stað þess að vegamálastjóri áætlar hana 318 þús. kr., en gamla veginn eftir að búið er að malbika hann áætlar hann 605 þús. kr., eða samtals báðir vegirnir 923 þús. kr. En nýi vegurinn álítur hann, að kosti 806 þús. kr. malbikaður. Sparast þá á annað hundrað þús. kr., ef við fáum þennan veg, og það þrátt fyrir hina lágu kostnaðaráætlun, sem vegamálastjóri gerir um endurbót gamla vegarins, þá sparast þó þetta með nýjum vegi. Um afleggjarana er það að segja, að það er betra að vera laus við þá, það er bæði kostnaður og óþægindi af að halda heim við, auk þess sem þeir eru til tafar. Þá var það með hallann. Hv. frsm. sagði að vísu, að bílarnir væru orðnir kraftmeiri nú en áður, en þótt svo sé, þá kostar það þó bæði aukið slit á vélinni og benzíneyðslu að fara upp brattar brekkur. Er því hagur að því, að vegarstæði sé sem hallaminnst. Þá má og geta þess, að bugður eru margar og slæmar. Einkum eru bugðurnar er upp á hálsana kemur hættulegar; þegar sólin glampar í augun á bílstjórunum, sjá þeir ekki hvað framundan er. Af því hafa hlotizt slys oft og mörgum sinnum. Þá sagði hv.frsm. loks, að ekki væri víst, þó að bifreiðaumferðin hefði aukizt um 100 bíla á dag á síðastl. tveimur árum, að hún heldi áfram að aukast. Ég vil í sambandi við það benda á, að þar sem umferðin hefir aukizt svo mjög á þessum árum, sem hafa þó verið kreppuár, þá eru líkur til, að hún muni aukast stórkostlega strax og kreppunni léttir. Ég er því viss um, að þess verður ekki langt að bíða, að umferðin fari upp í 600 bifreiðar á dag. Er þá komið upp í þá umferð, að ekki væri forsvaranlegt lengur að hafa þennan veg ómalbikaðan, og það að dómi vegamálastjóra. Þetta er afarfjölfarinn vegur, líklegast fjölfarnasti vegurinn á landinu. Að vísu eru víst engar tölur um akveginn austur yfir Heiði, ofan Rauðavatns. En þess ber að gæta, að til Hafnarfjarðar er umferðin hin sama allan ársins hring. Þótt komið geti fyrir, að snjóar teppi þennan veg í bili, þá er það ekki þolað lengi. Fólkið hér suður með sjónum þarf að hafa stöðugt samband við Reykjavík. Það kemur því ekki fyrir til lengdar, að leiðin sé lokuð meira en tvisvar á vetri 2–3 daga í einu. Það er því víst, að enginn annar vegur er jafnfjölfarinn hér á landi, nema þá vegarspottinn héðan úr bænum og inn í Sogið. Og ef ástæða er til að leggja veg austur yfir Heiði, eins og nýlega var samþ. Hér og ég greiddi atkv. með, þá er ekki síður ástæða að taka þennan veg til athugunar. Ég þarf svo ekki að segja mikið meira. Ég tel mig hafa gert fulla grein fyrir því, að þegar lítið er á það tvennt, hvort leggja skuli nýjan veg eða malbika gamla veginn, eins og vegamálastjóri vill gera, þá er það sparnaður, sem nemur á annað hundrað þús. kr. að leggja nýjan veg, og jafnvel meira. Og þá erum við líka lausir við afleggjara, einnig til Vífilsstaða, sem auka ríkinu útgjöld og fólkinu erfiði.

Frsm. (Páll Hermannsson) Hv. þm. Hafnf. vill álíta, að verði nýr vegur lagður, þurfi enga afleggjara í framtíðinni. Mér skilst þó, að ef þarna kemur upp byggið meðfram veginum, verði ekki komizt hjá því að hafa afleggjara út frá aðalveginum og að þeim verði einnig að halda við. Þá er og annað. Ef halda verður við tveimur vegum þessa leið, þá er það ekki lítill kostnaðarauki. Á síðustu 14–15 árum hefir verið varið til viðhalds núverandi vegi milli Hafnarfj. og Rvíkur 150 þús. kr. Og þótt sá viðhaldskostnaður yrði eitthvað minni, er umferðin hyrfi að mestu á nýjan veg, þá yrði hann þó alltaf nokkur. Ég verð að segja, að ég skildi ekkert í reikningsfærslu hv.þm. Hafnf. Hann virtist fá það út ú tölum sínum, að nýr vegur yrði ódýrari en endurbót á gamla veginum, enda þótt vegamálastjóri syni fram á það með glöggum tölum, að nýr vegur verði 1/4 millj. kr. dýrari. Það verður aðeins spásaga mín og annara, hve fljótt bílaumferðin muni aukast svo, að hún verði 500–600 bílar á dag. En þegar þar að kemur, að það er vitað, að hún hafi náð því, þá er tími til þess kominn að ráða við sig, hvort rétt sé að malbika þessa leið. En það er malbikunin, sem mest hleypir fram stofnkostnaðinum. Um þetta er óþarfi að deila nú. Þegar umferðin hefir aukizt svo, að réttmætt þyki að setja slitlag, þá verður það sjálfsagt gert. En þar sem hv.þm. var að benda á, að umferðin myndi vera minni nú, vegna yfirstandandi kreppu, þá veit ég ekki um, hversu rétt það er. Ég get ekki seð, að bílaumferð sé neitt minni hér í Reykjavík eða kringum Reykjavík heldur en áður hefir verið. Eftir upplýsingum hv.þm. Hafnf. lítur út fyrir, að bílferðir hafi aukizt nú á síðustu tímum, þótt erfiðir séu, án þess að ég sé þó viss um, að flutningaþörfin hafi aukizt nokkuð síðustu tvo árin. Hér er það líklega tízkan, sem nokkru veldur. Annars læt ég útrætt um þetta mál. Ég hygg, að það sé svo upplýst orðið, að hv.þdm. geti vel áttað sig á því.

Bjarni Snæbjörnsson Það er aðeins örstutt aths. viðvíkjandi viðhaldi beggja veganna. Vegamálastjóri segir, að gamli vegurinn muni ekki verða notaður neitt, þegar nýi vegurinn sé kominn, nema vegna þeirra bæja, er fram með honum liggja, og verði þá viðhaldið alveg hverfandi lítið. En nú hin síðari ár hefir viðhaldið kostað 15 þús. kr. árlega. Þetta sýnir, að þörf er á góðu slitlagi.  Hv. frsm. sagðist ekki skilja, að þetta yrði til sparnaðar, að leggja nýjan veg, þar sem vegamálastjóri gerir ráð fyrir því, að hann verði allt að 1/4 millj. kr. dýrari. En það er af því, að leggja nýja veginn, þegar hann gerir samanburð sinn. Þá gleymir hann því, að hann áleit áður í skýrslu sinni, að nauðsyn bæri til að leggja þennan nýja veg og hvað heppilegast sé í framtíðinni, af því hann er á móti þessu máli. Ég segi líka, að mér finnst það vera alveg augljóst mál, að ef þarna verður gerður malbikaður vegur, verður nýja leiðin valin, af því menn munu sjá, að það verður til hagnaðar.

Frsm. (Páll Hermannsson) Það er aðeins örstutt aths. Ég get ekki varizt þeirri hugsun, að hv.þm. Hafnf. vilji halda því fram, að vegamálastjóri hafi í máli þessu gefið skýrslu móti betri vitund, af því, eins og hann segir, að vegamálastjóri sé á móti því, að nýr vegur sé lagður. Ég ætla nú ekki að fara að áfellast hv.þm. fyrir þetta. En ég vil aðeins láta það koma fram sem álit mitt, að vegamálastjóri muni hafa gefið um þetta mál sem önnur alveg óhlutdræga skýrslu og eftir beztu vitund.

Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason) Það mun nú sumum hv.þdm. finnast, að það sé að bera í bakkafullan lækinn að bera fram nýtt frv. um skólastofnanir í héruðum landsins, eftir þær framkvæmdir í skólamálum, sem gerðar hafa verið hér á landi hin síðari ár, þar sem lögtekið hefir verið og komið í framkvæmd nýju skipulagi á alþýðufræðslunni. Þetta er að vísu rétt. En þess ber og að gæta, að þetta fyrirkomulag er nýtt og engin reynsla fengin um það enn, að hverju haldi það skipulag kemur. Verður því að álykta, að ekkert sé á móti því að reyna annað fyrirkomulag samhliða, ef einhverjir óska, á þessum málum. Með það fyrir augum hefir meiri hl. menntmn. orðið sammála um að leggja til, að þessi heimild verði veitt, og leggur því til, að frv. verði samþ. með örlitlum breyt. - Minni hl. n. hefir ekki skilað áliti. Er mér ekki kunnugt, hvað hann leggur til málsins, en sennilega mun hann gera grein fyrir afstöðu sinni undir umr. Ég get að sinni verið stuttorður um þetta mál. Í því liggja ekki fyrir neinar nýjar upplýsingar. Nægir því að mestu að vísa til nál. meiri hl. Frv. er auk þess kunnugt frá fyrri þingum, þar sem þetta er í 4. sinn, sem það hefir verið flutt, og hefir því verið til umr. áður. Eins og kunnugt er, þá er frv. þetta samið af sýslumanninum í Rangárvallasýslu, Björgvin Vigfússyni. Hefir hann með frábærri elju og dugnaði barizt fyrir þessu máli undanfarið áraskeið. Hefir hann bæði rætt um málið og ritað og kynnt það landslýð öllum. Munu og flestir hv.þm. hafa öðlazt sérstaka fræðslu frá hendi sýslumannsins um þetta mál, þar sem hann hefir átt tal við þá um þetta mikla áhugamál sitt. Ég vil þó benda á, að einn höfuðkostur þessa frv. er það að gera lýðfræðsluna svo almenna sem kostur er á. Einnig má telja það kost, að frv. gerir ráð fyrir því, að sú skyldukvöð verði lögð á æskumenn í þeim héruðum, sem þetta verður framkvæmt, að þeir vinni sér rétt til ókeypis skólavistar með störfum í þágu hins opinbera. Í því út af fyrir sig geta einnig legið holl uppeldisáhrif eigi síður en sjálfri skólaverunni, ef vel er vandað til um verkstjóra og allt fyrirkomulag við vinnuna. Við flm. höfðum orðið þess varir í samræðum við aðra hv.þdm., að þeir setja það fyrir sig, að eitt ákvæði frv. gæti orðið til þess að binda ríkissjóði fjárhagslegan bagga, án þess að ríkið væri við því búið að inna hann af höndum. Meiri hl. menntmn. hefir talið rétt að koma í veg fyrir þetta og hefir því borið fram brtt. um, að skóla samkv. þessu frv. megi því að eins reisa, þegar fé er veitt til þess í fjárl. Er það þá að valdi viðkomandi þinga, hvort ástæða þykir til að byggja slíka skóla í hvert sinn. Í öðru lagi hefir verið um það talað, að í frv. væri ekki næg trygging fyrir því, að skólar, starfræktir á þessum grundvelli, heldu áfram að starfa, og ekki væri víst, að ríkið fengi sitt aftur, ef slíkur skóli legðist niður. Er því tryggt með brtt., að ríkið fái sitt aftur, ef hætt yrði að starfrækja slíkan skóla. - Annars vil ég benda á, að fjárhagshliðin vegna þessa fyrirkomulags er sízt hættulegri fyrir ríkissjóð heldur en eftir því fyrirkomulagi, sem nú gildir um héraðsskólana og gagnfræðaskólana. Hér er aðeins ætlazt til, að stofnkostnaður slíkra skóla sé greiddur af ríkisfé, en rekstrarkostnaðurinn lendir á þeim sýslu- eða bæjarfélögum, sem starfrækja skóla eftir þessari reglu. Er engum vafa undirorpið, að útgjöld ríkisins verða miklu minni á þennan hátt heldur en með árlegum útgjöldum rekstrarkostnaðar. Um hitt má fremur deila, hvort þessi leið er ekki óheppilegri fyrir þau sýslu- og bæjarfélög, sem hana fara. En þau verða auðvitað sjálfráð um það, hvort þau binda sér þann bagga. Ég vil benda á það, að máli þessu hefir stöðugt aukizt fylgi eftir því, sem það hefir betur verið kynnt almenningi, eins og áskoranir um að samþ. það sýna. Sama hygg ég, að raunin sé hér í þessari hv. d. um fylgi þess. Ég hygg því, að það hafi nú orðið nægilegt fylgi hér, svo að það nái nú að ganga fram. Ég sé, að brtt. eru fram komnar frá hv.þm. Borgf. Ég veit ná satt að segja varla hvernig ég á að skilja þær. Ég vil spyrja hv.flm. þeirra, hvort ekki muni vera var um að ræða prentvillu, hvort fyrir „sýslunefnd Rangárvallasýslu“ hafi ekki átt að standa „sýslunefnd Borgarfjarðarsýslu“? Till. hans bera vott um, að hann sé hlynntur frv. og telji, að það verði til hagsbóta Því héraði, sem notar þetta fyrirkomulag. En þar sem hv.þm. er þekktur að því að vilja ekki láta sitt hérað verða afskipt, þegar um einhver gæði er að ræða, þá þykir mér eigi ólíklegt, að misprentun hafi orðið í brtt. á þann veg, sem ég hefi lýst. Hitt þykir mér öllu ótrúlegra, að hann sé nú farinn að bera hag Rangárvallasýslu svo mjög fyrir brjósti. Ef svo væri, þá gæti það gert mig afbrýðissaman. Það eru ótrúleg umskipti frá því, sem var í hinum margumtöluðu kartöflum, því að þá vildi hv.þm. ekki gera Rangárvallasýslu allt of hátt undir höfði. En vera má, þó, að hv.þm. vilji nú iðrast þeirra synda sinna og ætli nú að bæta fyrir þær með þessu. Við, sem þetta frv. flytjum, álítum, að það sé komið út fyrir hann grundvöll, sem því var ætlaður, ef brtt. verða samþ. Og að það geti tafið fyrir framkvæmdum skólamálsins innan Rangárvallasýslu, og þar með gert frv. vita gagnslaust.

Ingólfur Bjarnarson Það er ekki fyrirferðarmikið þetta frv., sem hér liggur fyrir, og eftir heim litla áhuga, sem komið hefir fram hjá flm. þess á því að skýra frv., þegar það hefir legið fyrir þinginu, bæði nú og að undanförnu, þá skyldi maður ætla, að hér væri ekki um mikið nýmæli að ræða. Því að það hefir nú verið svo, að þessu máli hefir venjulega verið reynt að lauma inn í d. umræðulaust, og þótt hv.frsm. talaði um, að það væri þrautrætt hér, þá er það mælt af ókunnugleika, því að venjulega hefir ekki verið sagt eitt orð um frv., þegar því hefir verið vísað í n., og lengra hefir það nú ekki komizt fyrr en nú. Ég verð nú að líta svo á, og ég býst við allir þeir, sem athuga þetta mál, að hér sé um stórkostlega stefnubreyt. að ræða um ungmennafræðslufyrirkomulagið í landinu, ef að l. verður. Nú rétt nýlega hafa verið settir allmiklir lagabálkar um ungmennafræðslu í landinu, með l. um unglingaskóla í sveitum, frá 1929 að ég ætla, og 1. um gagnfræðaskóla í kaupstöðum, frá 1930. Og ég held, að mér sé óhætt að segja það, að til þessara lagabálka hafi verið mjög vel vandað og að þeir hafi byggzt á þeirri þróun, sem orðið hefir í skipun fræðslumálanna hjá okkur í seinni tíð og reynzt vel. En með stefnu þessa frv. virðist mér, að eigi að gerbreyta þeim grundvallaratriðum, sem nú gilda í fræslulöggjöf okkar, og má nefna ýmis dæmi þess. Fyrst vil ég þá minna á, að í l. þeim, sem ég nefndi áðan, er gert ráð fyrir, að þeir skólar, bæði héraðs- og gagnfræðaskólarnir, séu samskólar fyrir pilta og stúlkur, og ætlazt til, að aðstaða þeirra sé sem jöfnust til að geta notið þeirrar menntunar, sem þeir skólar hafa upp á að bjóða, og til þess veittur stuðningur ríkis og héraða að gera þessum ungmennum sem léttast fyrir fjárhagslega að sækja skólana. En hér eftir þessu frv. sé ég ekki betur en að það eigi að útiloka konur frá þessum skólum, og hinsvegar líka sýnilegt, að það eru lagðar miklu meiri byrðar á piltana, sem komast að þessum skólum en nú er, eða m. ö. o., kennslugjaldið er margfalt. Ég skal nú finna þessum orðum mínum stað. Í gagnfræðaskólal. er ætlazt til, að helmingur nemendanna fái ókeypis kennslu, og mjög lagt skólagjald, sem hinn helmingurinn á að greiða. frá 20–40 krónur, og héraðsskólunum 60 krónur. En í þessu frv. er heimtað miklu hærra kennslugjald; það er heimtað, að þessir 18 ára piltar vinni í vikur að vorinu, kauplaust, og fyrir það fái þeir svo ókeypis húsvist og kennslu. Þetta mál auðvitað reikna misjafnlega mikið, eftir því á hvaða stað það er, en ef ég tek t. d. Reykjavík og geri ráð fyrir 7 vikna vinnu fullvinnandi manns - því að 18 ára piltur verður að teljast fullvinnandi maður - þá er ekki hægt að reikna þetta minna en 400 kr. En hvort sem maður reiknar þetta eða eitthvað annað, og þó maður lækki það töluvert, sem mun nú vera óhætt víða úti um landið, þá er það þó sýnilegt, að þessum ungmennum verður bundinn margfaldur baggi á við það, sem nú er. Má í raun og veru skoða þetta sem fullkomna útilokun fjölda ungmenna frá skólagöngu, að lokinni barnafræðslunni. Og í þessu er stefnumunur mikill, og að því, er ég tel, mjög óheppilegur, þar sem þau lög, sem nú gilda, gera ráð fyrir að létta þeim unglingum skólagönguna sem mest, sem ekki hafa ráð á að ganga á æðri skóla og hugsa sér að fá fræðslu, sem þessir lægri skólar veita, en þetta frv., sem hér liggur fyrir, stefnir að því að útiloka fyrst og fremst frá skólagöngu helming ungmenna, og leggja margfalt gjald á hina. Finnst mér það ákaflega einkennilegt, hversu þessir ágætu flm. málsins hafa sótt það fast ég meina miðað við það, hve lengi þeir hafa barizt fyrir þessari hugmynd, þó bardaginn hafi í raun réttri ekki verið harður, því að það hefir oft ekki verið talað eitt orð fyrir málinu, en reynt að lauma því til n. umræðulaust. Ég man nú ekki, hvað langt er orðið síðan þetta mál kom hér fyrst, en það mun ekki vera langt frá, að nú orðið megi fara að nefna það „7 ára stríðið“, því að árið 1926 kom fyrst út um það pési, og ég held frv. samhliða, en það má þó vel vera, að það hafi ekki þá komizt fyrir þingið. En það er samt orðinn æði langur tími, sem það hefir legið fyrir þinginu, og ég vildi óska, að það tæki nú að styttast í því, að þingið þyrfti að hafa þetta mál með höndum, og ég fyrir mitt leyti skal gera mitt til, að það megi nú takast. Ég vík að því aftur, að það ber nokkurn vott um, hvað þeim flm. hefir verið annt um þetta mál, hvað þeir hafa verið þögulir um það og lítið gert til að skýra það. Það væri t. d. æskilegt, að þeir hefðu sýnt fram á þá miklu nauðsyn, sem liggur að baki þessu frv., t. d. þeirri að svipta konur öllum rétti til þessara skóla. Ég býst við, að sú nauðsyn sé ekki hverjum manni augljós, og sömuleiðis ekki sú að leggja þungann sem allramest á þá menn sjálfa, sem í skólana ganga, og létta honum af héruðunum, og enda ríkinu að sumu leyti. - Ég skal líka víkja að þeirri hlið málsins, sem veit að ríkinu, kostnaðarhliðinni, að því er ríkissjóð snertir. Eftir l. þeim, sem nú gilda um skólabyggingar, er ætlazt til þess um stofnkostnað gagnfræðaskólanna, að ríkið leggi fram 2/5 hans á móti kaupstöðunum, og um héraðsskólana, að það leggi fram 1/2 á móti héruðunum. En eftir þessu frv. er gert ráð fyrir, að ríkið sjái alveg um byggingu þessara skýla, þ. e. a. s. borgi allan kostnaðinn, bæði í kaupstöðum og eins í sveitum. Mér finnst satt að segja, að hv.flm. telji ríkið ekki í miklum vanda statt fjárhagslega, þar sem þeir telja gerlegt að leggja þennan bagga á ríkið. Og ég vil benda á, að þetta mundi koma allhart niður á því, sérstaklega til að byrja með, ef svo færi, að öll þau héruð, sem þegar hafa komið upp héraðsskólum hjá sér, gengju undir þessa heimild. Ég sé ekki betur en að ríkissjóður yrði þá að taka á sig þann helming byggingarkostnaðar þessara skóla, sem nú eru reistir, sem héruðin hafa lagt fram. Og ég held, að þessir skólar séu 5. Og eftir frv. er ekki gert ráð fyrir öðru en að ríkið láti byggja þessa skóla, þegar liggur fyrir um það hin tilskilda beiðni frá héruðunum, en eftir brtt. frá menntmn. á að taka upp í frv., að þetta skuli þó ekki gera, nema það sé tekið upp í fjárl. hverju sinni. Þetta er nú náttúrlega nær, en þó er grundvöllurinn sá sami, að ríkið ber stofnkostnaðinn allan, þegar byggt er, og sjálfsagt er ekki meiningin að hætta að byggja þessa skóla. Og þegar kemur að því að byggja gagnfræðaskólana í kaupstöðunum, sem nú liggur einmitt fyrir, verður það ríkinu allt þungur baggi, þar sem um allstórar byggingar er að ræða. Ég sé nú enga ástæðu til að tala lengra mál um þetta frv. Mér finnst ræða hv.frsm. ekki hafa gefið mikið tilefni til þess. Hann dvaldi aðallega við brtt. þær, sem n. hefir borið fram og brtt. frá hv.þm. Borgf., sem mér fannst hann leggjast á móti. Ég geri ráð fyrir, að mótmæli hans gegn því fyrirkomulagi að láta lögin aðeins gilda fyrir Rangárvallasýslu séu sprottin af því, að hann hafi fundið, hverjum órétti ungmenni í hans sýslu yrðu beitt, ef þau yrðu tekin út úr og látin búa við það skólafyrirkomulag, sem hér er lagt til. Er ég honum alveg samdóma um það. Það væri það óréttlæti, sem ég gæti ekki greitt atkv. með, þótt það væri vitanlega sýnu nær en hin víðtækari heimild, sem felst í frv., þar sem gert er ráð fyrir, að hver og ein einasta sýsla og bæjarfélag geti látið ríkið byggja skóla, algerlega á ríkiskostnað. Já, ég hefi ekki minnzt á það enn, en því má þó ekki gleyma, sem er talið svo geysilega mikilsvert af flm., að ríkið á þó ekki að kosta rekstur þessara skóla að neinu leyti. En hver á þá að reka þá? Jú, það er fundið ráð til þess líka. Kostnaðinn allan eiga nemendurnir að greiða. Því að eins og ég hefi getið um, er það í riti því, sem ég nefndi áðan, sá rauði þráður, sem gengur gegnum allt þetta mál, að létta fræðslukostnaðinum af héruðunum og láta sumpart ríkið og sumpart unglingana sjálfa greiða hann, en gjaldendurnir eiga sem allra minnst að leggja á sig til þessara hluta. Þetta getur náttúrlega verið álitamál, en frá mínu sjónarmiði er þetta fordæmanleg stefna. Og ég get varla skilið, að hv.þm. yfirleitt finnist þetta heppilegt eða vilji breyta núgildandi ákvæðum í þetta horf. Vil ég leyfa mér að koma með rökst. dagskrá, sem ég skal lesa upp og hljóðar svo: „Þar sem frv. það, sem hér liggur fyrir, kemur í mörgum höfuðatriðum í beinan bága við grundvallaratriði gildandi l. um ungmennafræðsluna í landinu, bægir konum meðal annars frá því að njóta hennar og margfaldar kennslukostnað nemendanna, en stefnir þó jafnframt að stórauknum stofnframlögum ríkisins til héraðsskólanna og gagnfræðaskóla í kaupstöðum, telur d. með öllu ófært að ganga inn á þá stefnu, sem frv. skapar, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá“. Ég vildi með þessari dagskrá stefna að því, sem ég lofaði áðan, að gera mitt til að koma þessu máli út úr þinginu, og vona, að mér megi takast það og að svo margir hv.þm., sem nægir, muni stuðla að því með því að samþ. þessa dagskrá. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en það getur vel verið, að ég taki aftur til máls, ef tilefni gefst til þess.

Halldór Stefánsson Minni hl. n. hefir ekki gefið út neitt álit um þetta frv., eins og getið er um í nál. meiri hl. Við höfum, minnihlutamenn, að vísu ekki borið okkur sérstaklega saman um afstöðu okkar til málsins, en ég hygg þó, að mér sé óhætt að segja það fyrir okkur báða, eins og eðlilegt má vera, að það sé sama ástæðan hjá okkur báðum, sem sé sú, að við gátum ekki fallizt á frv. Að öðru leyti get ég ekki talað fyrir okkur báða. Ástæðan til, að ég hefi ekki getað fallizt á frv., er í fyrsta lagi sú, að í frv. felst æðióbilgjörn kvöð til þeirra manna, sem væntanlega yrðu nemendur í þessum skólum, kvöð, sem fer langt fram yfir það, sem aðrir ungir menn, sem stunda vilja tilsvarandi nám við það, sem skylduvinnan eftir þessu frv. gefur rétt til, þurfa á sig að leggja. Hér er sem sé ætlazt til, að unglingar í þeim héruðum, sem kæmu þesskonar skólafyrirkomulagi á hjá sér, kosti að mestu leyti rekstur unglingaskólanna. Hér er um mikla breyt. að ræða frá því, sem verið hefir. Skólagjöld hafa að vísu verið í flestum héraðsskólum og gagnfræðaskólum, en það gjald hefir ekki verið hatt, og allmargir nemendur hafa verið undanþegnir því gjaldi. En nú á samkv. þessu frv. að leggja svo þungar kvaðir á unglingana í þeim héruðum, sem koma á hjá sér þessu skipulagi, að ekkert er líklegra en að ungmennin vilji ekki þola þann órétt og þessi héruð tæmist því alveg af karlmönnum á þessum aldri, því að við vitum, að það er einkenni æskumanna að vilja ekki láta kúga sig. Verður því ekki annað sagt en að í allmikið óefni sé stefnt, ef þessar ráðstafanir skyldu verða til þess, að unga kynslóðin flytji sig burt úr héruðunum. Önnur meginástæða þess, að ég gat ekki fallizt á frv., er sú, að mér virðist mjög varhugavert að leggja svo mikla kvöð á ríkissjóð sem gert yrði, ef sýslu- og bæjarfélög tækju upp þetta fyrirkomulag, því að samkv. frv. á ríkið eitt að kosta skólabygginguna að öllu leyti. Ég get ekki skilið, að menn geti í fullri alvöru haldið því fram, að ríkið sé viðbúið að uppfylla slíkar kröfur, ef þær koma frá mörgum héruðum; e. t. v. í einu, en það lítur þó út fyrir, að þeir, sem á þetta frv. fallast, áliti, að ríkissjóður sé þessu viðbúinn. Þá er og þess að geta, að nú á síðustu árum hefir skólum landsins mjög mikið fjölgað, og hefir ekkert komið í ljós enn, sem bendir til þess, að þessir alþýðuskólar, sem búið er að koma á fót bæði í sveitum og kaupstöðum, séu ekki nægilega stórir fyrir þá unglinga, sem vilja ganga í slíka skóla, og þá sýnist það vera mjög ópraktískt að fara til viðbótar að byggja skóla, sem engin þörf kynni að vera fyrir. Við skulum hugsa okkur, að eitthvert hérað eða kaupstaður vildi koma á hjá sér þessu skipulagi og gerði samkv. rétti sínum eftir þessu frv. þá kröfu, að ríkið byggði skóla. En áður en skólinn er fullgerður og hægt er að fara að heimta þessa kvöð af ungu mönnunum, þá veit enginn, hvernig þeir muni við þessu bregðast. Ef svo færi, að ungir menn vildu alls ekki sæta þeim kjörum, sem þeim eru þarna boðin, en flyttust burt úr héraðinu, þá stendur þetta skólahús vitanlega autt, og hefir ríkið þá lagt þarna í skólabyggingu alveg að óþörfu. Viðvíkjandi till. meiri hl. n. um breyt. á frv. skal ég geta þess, að ég tel þær heldur til bóta, og ef frv. og brtt. koma til atkv., þá mun ég greiða atkv. með brtt., þó að ég hinsvegar muni ekki greiða frv. atkv., þó að þær verði samþ. Að lokum skal ég geta þess, að í þessu frv. er ein hugmynd, sem ég get gjarnan fallizt á, en það er hugmyndin um þegnskylduvinnu. Ef frv. verður samþ. við 2. umr., þá hefi ég hugsað mér að bera fram allvíðtækar brtt. við 3. umr., sem gengju í þá átt, að héruðunum væri heimilt að leggja nokkra þegnskylduvinnu á unga menn - miklum mun minni en frv. ætlast til - gegn því, að héraðið útvegaði þeim mönnum eins vetrar víst í einhverjum skóla, sem hver maður mæti sjálfur kjósa, hvort sem það væri alþýðuskóli eða sérskóli. Þessi þegnskyldukvöð mætti vera miklum mun léttari, því að hver einstaklingur ætti ekki að þurfa að vinna meira en sem svaraði því, sem héraðið yrði að greiða í skólagjald fyrir nemandann. Þá þyrfti hver maður ekki að vinna nema 3–4 vikur, og væri það þó nokkuð nær sanni en það, sem hér er farið fram á. Þá ættu unglingarnir líka völ á hvaða alþýðuskóla eða sérskóla sem er á öllu landinu, og eins og menn þekkja er nokkur útþrá í ungum mönnum, og margir óska heldur að fara í skóla í öðru héraði, jafnvel þó að þeir eigi kost á skóla heima í sínu héraði. Ég ætla þá ekki að lýsa þessum till. nánar á þessu stigi málsins, því að það kemur kannske ekki til þess, að ég beri slíkar till. fram, a. m. k. verður það ekki, nema frv. verði samþ. við þessa umr. og tekið fyrir aftur.

Pétur Ottesen Þegar þetta mál hefir áður verið til umr. Hér á þingi, hafa þau orð stundum verið látin falla, að það væri ekki af miklum heilindum flutt, a. m. k. að því er snertir suma flm. þess. Ég minnist þess, að hv. 1. þm. Rang. hefir valið flm. þessa máls mjög háðuleg orð fyrir þá léttúð, óeinlægni, fals og hræsni, sem kæmi fram hjá heim við flutning þessa máls. Ég verð að segja, að eftir því sem fram hefir komið hér í dag, virðist, að lítil framför hafi orðið hjá flm. þessa máls frá því, sem áður var, þegar hv. 1. þm. Rang. var að gefa þessa lýsingu á þeim. Einn af flm. þessa frv., sem er jafnframt frsm. meiri hl. n., gat ekki látið vera að glepsa í hv.þdm. að ástæðulausu út af því einu, að hér hafa komið fram till., sem bera frekar vott um velvild en andúð gagnvart þessu máli. Þetta ber ekki vott um mikil heilindi hjá hv.frsm., því að hann gerir þetta vitandi vits um það, að slík framkoma er frekar til að spilla fyrir málinu og tefja framgang þess heldur en að greiða götu þess. Þær brtt., sem ég hefi flutt við þetta frv., eru þær einar, að sú almenna heimild til að koma á skólum með þessu fyrirkomulagi skuli takmarkast við Rangárvallasýslu eina. Ástæðan til þessara brtt. er sú, að ég vil fyrir mitt leyti stuðla að því, að gefinn sé kostur á því, að þetta fyrirkomulag verði reynt á einhverjum stað. Og hvar ætti það frekar að verða gert heldur en í Rangárvallasýslu? Eins og kunnugt er, er málið sprottið upp þar. Höfundur þess er Björgvin Vigfússon, sýslumaður Rangæinga. Hann hefir einlægan áhuga á þessu máli, og sýnist því réttast, að þessari hugmynd verði komið fram einmitt þar. Þess vegna álít ég, að með þessum brtt. sé ég að vinna málinu gagn, en ekki ógagn. Ég ætla, að þetta frv. hafi fyrst verið borið fram á þingi árið 1929. Eins og hv.þm. S.-Þ. hefir minnzt á, hafði áður komið fram á þingi erindi um málið, en í frumvarpsformi var það ekki borið fram fyrr en á þinginu 1929 og fylgdi því þá alllöng grg. samin af sýslunefnd Rangárvallasýslu, og auk sýslunefndarinnar eru þar tilgreindir nokkrir aðrir menn, sem stóðu að þessu frv., og var þar efstur á blaði hv.frsm. meiri hl. menntmn. og þar að auki nokkrir aðrir menn. Málið er þannig fætt og uppalið í Rangárvallasýslu, en ekki er kunnugt um, að ein einasta sýsla önnur eða nokkurt bæjarfélag hafi óskað eftir að taka þessa hugmynd upp, því að eins og hv.þm. S.-Þ. tók réttilega fram, þá stefnir þróun héraðs- og alþýðuskólanna í allt aðra átt, og hefir það líka sýnt sig í löggjöf um lýðskóla í sveitum og kaupstöðum, sem var afgr. frá Alþingi nú fyrir fáum árum. Það liggur því beint fyrir, að Alþingi svari þessari málaleitun með því að láta að vilja þessa sýslufélags og gefa því heimild til að koma upp skóla hjá sér með þessu fyrirkomulagi, en sé hinsvegar ekki að troða upp á önnur sýslu- og bæjarfélög slíkri heimild, sem þau alls ekki óska eftir. Með því að bera fram brtt. mínar, hefi ég gert málinu þann mesta greiða, sem því hefir verið gerður, og farið þá einu leið, sem fær er til að koma málinu í höfn. Og það er því meiri ástæða til að veita Rangárvallasýslu þessa heimild fyrir það, að í þessari sýslu er enginn skóli kominn enn, og geta sýslubúar því beitt öllum sínum krafti og áhuga að því að byggja upp sína alþýðumenntun á þessum grundvelli. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um hin almennu atriði þessa máls, en ég ætla, að ég hafi nú svarað þeirri spurningu, sem hv.frsm. meiri hl. varpaði fram, hvort það væri ekki prentvilla í brtt. mínum, að þar stendur Rangárvallasýsla, en ekki Borgarfjarðarsýsla. Ég vona, að honum hafi nú skilizt, að það var Rangárvallasýsla, en ekki Borgarfjarðarsýsla, sem ég ætla þarna að verða að liði. Það er öllum kunnugt, í hvaða horf Borgfirðingar hafa nú komið sínum skólamálum, og mér er ekki kunnugt um, að þar hafi komið fram óskir um að breyta þeim málum í það horf, sem hér um ræðir. Hv. þm. fitjaði upp á umr. og viðskiptum, sem urðu hér milli okkar um frv. til laga um innflutning á kartöflum. Þótti honum ég með minni framkomu þar ekki vera sem greiðviknastur og sanngjarnastur í garð Rangæinga. Þetta er byggt á hinum mesta misskilningi, eins og ég oft og mörgum sinnum hefi leitazt við að sannfæra hv.frsm. um. Það var hann, sem var með sinni framkomu í því máli að vinna bæði Rangæingum og öðrum kartöfluframleiðendum hér á landi hið mesta ógagn með því að verða til þess að fella þetta frv., sem for fram á það eitt að tryggja íslenzkum kartöfluframleiðendum markað þann, sem til er í landinu sjálfu, eingöngu á þeim tíma, sem nóg er til í landinu af þessari vöru. Með því að leggjast á móti þessu frv. lagði hann stein í götu þess, að við næðum sem fyrst því marki, sem okkur er nauðsynlegt að keppa að í þessu efni, en það er að verða sjálfum okkur nógir með framleiðslu á þessari nauðsynjavöru. Hv. 2. þm. Rang. og aðrir mótgangsmenn þessa frv. unnu þarna íslenzkum landbúnaði mjög óþarft verk, enda varð hv.þm. að verja allri dymbilvikunni, og nokkru meira þó, til að forlíka þetta við kjósendur sína austur í Rangárvallasýslu, og var það ekki nema að vonum. Ég vona því, að sú áminning, sem hann fékk fyrir framkomu sína í þessu máli austur þar, eins og hann átti skilið, verði til þess að leiða hann hér á rétta götu, svo að hann standi í því máli þeim megin, sem betur gegnir, þegar það mál verður tekið upp á næsta þingi. Ég veit, að það á tæplega við að tala um kartöflur í sambandi við þetta mál, en vegna orða hv.þm. komst ég ekki hjá því, og mun ég framvegis sýna óbreytandi elju í að uppræta þennan skaðlega hugsunarhátt hans og spara í engu tíma og erfiði til að búa hann undir það að snúast skynsamlegar við þessu máli síðar meir. Að endingu vil ég svo segja það, að ef meðhaldsmenn þessa frv. fella brtt. mínar, þá eru þeir visvítandi að eyðileggja þetta áhugamál sitt, því að mínar till. eru það eina, sem líkindi eru til að geti bjargað þessu máli, því að þær gefa þessu sýslufélagi, sem eitt hefir áhuga fyrir þessu máli, svo að kunnugt sé, heimild til að koma því í framkvæmd, og mér þykir það í meira lagi undarlegt, ef hv. 2. þm. Rang. þykir Rangæingum ekki fullur sómi sýndur í þeirri afgreiðslu málsins. Hv. flm. hljóta því að samþ.brtt. mínar, ef allur flutningur þessa máls er ekki eintómur leikaraskapur. Brtt. mínar eru því fullkominn prófsteinn á þessa hv.þm., hvort þeim er alvara með þetta mál, og fer vel á því, að þeirra sanna innræti komi þar í ljós, og að till. mínar verði þannig til að afhjúpa þetta líkneski, sem við höfum verið að horfast í augu við á undanförnum þingum.

Haraldur Guðmundsson Ég er einn af flm. þessa frv., sem mörgum hv.þdm. virðist svo mjög ægilegt. Mér finnst, að hv.þdm. hafi séð framan í ægilegri frv. án þess að blikna eða blána, svo að ég get ekki skilið þá skelfingu, sem nú hefir gripið þessa hv.þdm. Ég ætla hvorki að ræða hér um kartöflur né afhjúpun minnisvarða, heldur vil ég aðeins gera grein fyrir því, að ég hefi sérstöðu gagnvart þessu frv., og skýra með fáum orðum, hver sú sérstæða er. Ég hefi skýrt höfundi frv. og meðflm. mínum frá því, að mitt fylgi við frv. sé bundið við það, að á því verði gerðar nokkrar breyt. Ég tel það fyllilega rétt og sjálfsagt, að sýslu- og bæjarfélög hafi rétt til að ákveða námsskyldu unglinga í eitt eða tvö ár einhverntíma á aldrinum 14–19 ára. Jafnframt þessu vil ég, að það fyrirkomulag sé tekið upp, að nemendunum sé gefinn kostur á því að vinna af sér kostnað við skólavistina með því að vinna einhver störf í þágu síns sýslu- eða bæjarfélags. Mönnum kann að finnast, að það sé krókaleið, að bera þetta frv. fram til að koma þessu í kring. En mér þykir ekki líklegt, að það mundi fá góðar viðtökur hér í d. að lögtaka 2 ára skólaskyldu fyrir unglinga að loknu barnaskólanámi, og því hefi ég fallizt á, að þessi leið yrði farin, að sýslu- og bæjarfélögum sé veittur réttur til að fyrirskipa slíkt nám og um leið að gera nemendum léttara fyrir með því að gefa þeim kost á að vinna hann kostnað af sér, sem þessu námi er samfara. Ég hygg, að ekki þurfi að hafa mörg orð um það, hver nauðsyn það er að vanda uppeldi barna og unglinga, og öllum, sem eitthvað þekkja til kennslustarfa, er það kunnugt, að hversu þýðingarmikil sem kennslan er fyrir börn 14 ára og yngri, þá ber hún þó jafnvel ennþá meiri árangur á aldrinum 14–18 ára. Þetta er ástæðan til þess, að ég hefi gerzt meðflm. þessa frv. Ef frv. fær að ganga lengra, sem ég geri ráð fyrir, þá mun ég flytja brtt. við það við 3. umr.Brtt. n. tel ég vera fremur til bóta og mun ég því greiða þeim atkv. Ég skal ennfremur geta þess, að ef ekki væri unnt að bjarga málinu með öðru móti en að samþ.brtt.hv.þm. Borgf., þá gæti svo farið, að ég greiddi þeim atkv. Þar er um byrjunarviðleitni að ræða, og ef hún tækist vel, þá væri líklegt, að önnur sýslu- og bæjarfélög kæmu þar á eftir.

Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason) Mér kemur einkennilega fyrir sá mikli gustur, sem úti virðist vera í ræðum hv.þdm. gegn þessu frv., vegna þeirrar viðtöku, sem það hefir hlotið hér á undanförnum þingum, enda þótt það hafi ekki náð fram að ganga. Hv. þm. S.-Þ. sagði, að málið hefði mjög lítið verið rætt hér áður í þd. og aldrei skýrt. Ég hefi nú fyrir mér umr. í Alþt. frá 1930, sem eru alllangar, og þar hefir meira að segja hv.þm. sjálfur sýnt málinu þann heiður að taka þátt í umr., en eins og kunnugt er, þá gerir hann það sjaldan og sýnir ekki mörgum málum þá virðingu að halda ræður um þau. Af þessu sést, að þetta frv. hefir verið rætt og skýrt áður hér í hv.þd. Þá minntist hv.þm. S.-Þ. á, að á frv. væru aðallega þeir agnúar, að fyrst og fremst færi það beinlínis í bága við grundvöll þeirra l., sem nú gilda um unglingafræðsluna í landinu, og væri það mjög til hins verra. En ef svo er, þá hygg ég að ekki verði mörg sýslu- eða bæjarfélög til þess að taka þetta fyrirkomulag upp. Annars lít ég svo á, að það skipulag sem nú gildir um unglingafræðsluna í landinu, sé ekki orðið svo fastbundið eða þrautreynt, að annað geti ekki komið þar til greina, sem reyna megi. þá var það ekki rétt hjá hv.þm., að undir núverandi skipulagi sé nemendum gert sem auðveldast að njóta unglingafræðslu; hvert á móti er þeim gert torvelt fyrir í því efni. En eins og ég tók fram í framsöguræðu minni, þá stefnir þetta frv. að því að efla almenna lýðfræðslu, og í frv. eru atriði, sem leiða til þess beinlínis, að undantekningar verða, ef allir unglingar nota sér ekki skólavistina. Í öðru lagi taldi hv.þm. S.-Þ., að fjárframlög ríkissjóðs til héraðsskóla mundu aukast stórkostlega, ef þetta frv. yrði að l., en aftur á móti yrði létt af héruðunum fjárframlögum til skólastofnana. Eins og ég hefi áður tekið fram, þá á ríkissjóður nú að leggja 2/5 til bygginga gagnfræðaskóla í kaupstöðum, og helming stofnkostnaðar til héraðsskóla í sveitum. En árlegur rekstrarstyrkur úr ríkissjóði til þessara skóla er til verulegra muna meiri en stofnkostnaðurinn. Eins og hv. form. fjvn., þm. S.-Þ., má vera kunnugast, er nú þegar álitleg fúlga í fjárl. - 171280 kr. - ætluð til rekstrar þessum skólum, og er nokkurn veginn gefið, að sú upphæð hlýtur að aukast, þegar fleiri skólar bætast við. Þessi árlegi rekstrarstyrkur, sem ríkissjóður verður að greiða, eykst stöðugt, og á hverju ári er varið meiru fé úr ríkissjóði til rekstrar skólunum heldur en þó að nýr skóli væri reistur á hverju ári. Ég tók það fram í framsöguræðu minni í dag, að það fyrirkomulag, sem hugsað er í þessu frv., kæmi léttara við fjárhag ríkissjóðs heldur en það skipulag, sem nú gildir, og þykist ég nú hafa bent á nægar sannanir í því efni. Ég sé ekki, að það sé ákaflega varhugavert, þó að ef til vill fyndist heppilegra skipulag í skólamálunum en það, sem nú er lögfest. Ég skal ekki fullyrða, að það felist í þessu frv., en þar er þó gerð tilraun til þess að dreifa fræðslukostnaðinum í landinu meira en nú er og skapa breiðari grundvöll undir skipulagið á unglingafræðslunni en nú er. Ég teldi það ekki óheppilegt, þó að sú bót yrði ráðin á þessu máli, að rekstrarkostnaði héraðsskólanna yrði að nokkru létt af ríkissjóði, en fræðslan næði þó betur tilgangi sínum en verið hefir og kæmi jafnar niður á héruðin. Ég hygg, að ég hafi nú sýnt fram á það, að þær ástæður, sem dagskrártill. hv.þm. S.-Þ. byggist á, að frv. brjóti í bág við gildandi héraðsskólalög og auki útgjöld ríkissjóðs til alþýðufræðslunnar í landinu, séu ekki á rökum reistar, og að þess vegna sé ekki forsvaranlegt að vísa frv. frá. Hv 1. þm.N.-M. óttaðist, að héruðin mundu tæmast af ungu fólki, ef þessi kvöð, sem talað er um í frv., yrði lögð á ungu mennina, því að þeir mundu ekki vilja sæta þeim kjörum til skólavistar, sem frv. gerir ráð fyrir. Skólarnir mundu tæmast og framlög ríkisins til þeirra mundu þar af leiðandi ekki koma að notum. - Ég hygg, að þegar það er athugað, að samkv. frv. á ekki að stofna til þessa skólaskipulags, nema 2/3 kjósenda í einu bæjarfélagi eða héraði óski eindregið eftir því, þá sé það nokkurn veginn tryggt, að hver einasti kjósandi í héraðinu sé því fylgjandi. Og þá skil ég ekki í því, að hin uppvaxandi kynslóð leggist svo á móti því máli, sem samþ. hefir verið af öllum þeim, sem atkvæðisrétt hafa í héraðinu og bæjarfélaginu. Ég get ekki hugsað mér, að svo mikið ósamræmi geti átt sér stað í skoðunum og vilja þroskaða fólksins og unglinganna, þótt það kunni að vera eitthvað. Og hvað því viðvíkur, að fé ríkissjóðs sé kastað á glæ, ef skóli, sem reistur hefir verið, tæmist af nemendum, þá eru með brtt. meiri hl. n. reistar skorður við því, þar sem ákveðið er, að hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarfélag endurgreiði ríkissjóði stofnkostnað skólahúsanna með afborgunum á 40 árum, ef hætt er við að starfrækja hann skv. þessum 1. Hv. 1. þm.N.-M. sagðist í raun og veru telja sig hlynntan þegnskylduhugmyndinni, en vildi þó ekki leggja meiri kvöð á unglingana en sem svaraði skólavistarkostnaði þeirra annarsstaðar; vildi hann, að þeim væri útveguð skólavist fyrir þá þegnskyldu, sem þeir inntu af höndum. En slíkt er vitanlega engin þegnskylda og mætti miklu fremur kalla það atvinnubætur, ef unglingunum er útveguð atvinna og greitt fullt kaup fyrir, með því að láta þá fá ókeypis skólavist. Hitt er þegnskylda að vinna nauðsynjastörf fyrir landið sitt eða sveitina, án þess að heimta fullt kaup fyrir, endurgreitt í reiðu silfri eða á annan hátt þegar í stað. Ég hefi frá upphafi, frá því að ég fyrst man eftir, hneigzt að þegnskylduhugmyndinni og álít, að ef þegnskylduvinnu væri stjórnað af góðum og vitrum mönnum, þá mundi hún leiða margt gott af sér. Við þurfum að gera miklar framkvæmdir og umbætur á þessu landi á stuttum tíma, og það er lítt hugsanlegt, að við höfum reiðufé til þess að greiða fyrir þær að svo stöddu. Hv. þm. Borgf. let svo um mælt seint í ræðu sinni, eftir alllangan formála, að hann flytti brtt. sínar við þetta frv. af mikilli góðvild til málsins, einlægni og skilningi á gildi þess. En ég verð nú að segja, að ég get hvergi fundið þessa góðvild og skilning skína út úr brtt., þegar þær limlesta frv. að öllu leyti og það á að útiloka, að sú heimild, sem í frv. felst, fáist nema fyrir eitt einasta hérað. - Eða telur hv.þm. það velvilja til málsins að banna Borgfirðingum, Reykvíkingum, Hafnfirðingum og öllum öðrum bæjar-og sveitarfélögum að fá þessi heimildarlög? Er Það velvilji til málsins að útiloka flesta landsmenn frá því að geta notið þess? Ef hv.þm. Borgf. álítur það, þá leggur hann annan skilning í orðið velvilji heldur en ég og flestir aðrir gera. Hv. þm. vildi aðeins gera þessa tilraun á einum stað, en ef hann gerir það af einlægni og velvilja til málsins, þá skil ég ekki, hvaða ástæðu hann hefir til þess að sporna við því, að fleiri héruð fái að gera slíka tilraun og reyna, hvert gildi hún hefir fyrir þau, ef hann, að því er mér skilst, álítur þetta til góðs fyrir eitt hérað. Hv. þm. taldi, að engar óskir né áskoranir hefðu komið fram um þetta annarsstaðar en úr Rangárvallasýslu. Ég er nú ekki kunnugur óskum manna í öðrum héruðum um þetta efni, en þó minnist ég þess, að vikið hafi verið að þessu nýskeð á fundi á Austurlandi og bornar fram óskir til Alþingis í þá átt, sem þetta fer. Og ekki er langt síðan þinginu barst áskorun um þetta efni frá stj. Sambands sunnlenzkra kvenna. Þessar áskoranir eru ekki úr Rangárvallasýslu; hún stendur ekki ein að þessu máli, eins og hv.þm. Borgf. vill vera láta. Flm. frv. eru líka fulltrúar annara héraða víðsvegar á landinu. Því er nú miður, að Rangárvallasýsla á ekki svo marga fulltrúa á hv. Alþingi. Hv. þm. Borgf. sagði, að með þessu frv. væri verið að troða því fyrirkomulagi, sem í því felst, upp á önnur héruð, sem ekki vildu við því líta. En þetta er hinn mesti misskilningur. Hér er aðeins um heimildarl. að ræða fyrir þau héruð, sem vilja reyna þetta fræðsluskipulag, en enga skyldukvöð. Hv. þm. taldi það nægilega skýringu fyrir mig, að óþarft hefði verið af mér að telja það prentvillu í brtt. hans, að frv. skyldi gilda fyrir Rangárvallasýslu en ekki Borgarfjörð, að Borgfirðingar væru nýskeð búnir að koma fullkomnu skipulagi á unglingafræðsluna í sínu héraði. - En mér er nú ekki grunlaust um, að hann hafi sjálfur ekki verið svo óðfús til að koma á því fyrirkomulagi, sem nú er í héraði hans, og ég hafði því fulla ástæðu til að halda, að hann óskaði einhvers annars. Ég ætla ekki að tala um kartöflur, eins og hv.þm. Borgf., í sambandi við þetta mál, en þó get ég frætt hann um það, að ég hefi engar ásakanir fengið úr mínu kjördæmi fyrir framkomu mína í kartöflumálinu. En mér þykir ekki ósennilegt, að hann hafi fengið ákúrur frá kjósendum sínum fyrir sína takmarkalausu þröngsýni og einstrengingshátt í því máli, sem tefldi því vitanlega í opinn dauðann. Um brtt, hv.þm. Borgf. vil ég segja það, að ég þekki engin dæmi þess áður í skólalöggjöfinni, að fyrir aðeins eitt hérað eða sýslu séu látin gilda sérstök l. Mér finnst sjálfsagt, að ef þingið setur heimildarl. um þetta fyrirkomulag, þá sé hvaða héraði og bæjarfélagi, sem það vill, gefinn kostur á að reyna þau, og að það eigi ekki að skipta neinu máli, hvar þeir menn eru búsettir í landinu, sem kynnu að hafa hug á að reyna lýðskólarekstur í sambandi við skylduvinnu.

3085Pétur Ottesen: Hv. frsm. meiri hl. þurfti ekki að koma það mjög undarlega fyrir sjónir, þó að allmikill gustur blési gegn þessu frv. Hér í þd., því að hann fór sjálfur þannig af stað í framsöguræðu sinni, án þess að nokkur ástæða væri til þess; annars hefði enginn gustur orðið í ræðum annara þdm. - Hv. þm. þótti það ekki bera vott um mikla einlægni hjá mér í þessu máli, að ég vil með brtt. mínum einskorða þetta skólafyrirkomulag við Rangárvallaýslu. En ég hefi áður gert grein fyrir því og bent hv.þm. á, að hvergi annarsstaðar hafa komið fram óskir um þetta og engir orðið jafnsnortnir af þessari hugmynd og Rangvellingar, sem búnir eru að ræða um hana í mörg ár í sýslunefndinni, nema ef vera skyldi kvenfélagasamband Rangvellinga. Það er svo fráleitt, að nokkrir aðrir hafi kvakað til Alþingis um þetta mál. Ég held, að þó að hv.þm. tali mikið um, að þess séu engin dæmi, að slík l. sem þessi séu sett fyrir eitt sýslufélag, þá megi einnig benda honum á, að þess séu engin dæmi, að mál, sem eru lík þessu, hafi borið að þinginu á sama hátt og þetta. En þá virðist réttast að afgr. málið einmitt þannig, að hlutaðeigandi héraði verð einu veitt sú heimild, sem það óskar eftir. Mér heyrist, að hv.frsm. sé fremur vantrúaður á réttmæti þessa máls og á það, að sýslungar hans taki upp þessa hugmynd og íklæði hana holdi og blóði veruleikans. En ég geri nú samt ráð fyrir, að þeir vilji reyna þetta og þyki sú reynsla vera öðrum holl til eftirbreytni. Þá geri ég og ráð fyrir því, að Alþingi standi ekki í vegi fyrir því, að þetta skipulag verði fært út á víðara svið og til annara héraða, enda verður þá betur hægt um málið að dæma, þegar nokkur reynsla væri fengin. Og þá væri fyrst hægt að segja með sanni, að Borgfirðingum sé bannað að taka upp þetta skipulag, þegar Alþingi synjar þeim um að uppfylla slíkar óskir frá þeirra hendi, er þær koma fram, en fyrr ekki. Og þær óskir liggja ekki fyrir nú. Hv. frsm. var eitthvað að tala um, að ég hefði ekki verið heils hugar í héraðsskólamálum Borgfirðinga. Þegar það mál kom fyrir sýslun. Borgarfjarðarsýslu, bar það fyrst undir mig, og þar stóð ég að því ásamt öðrum sýslunefndarmönnum, að sýslan veitti fé til skólans. Þessar dylgjur hv.þm. eru því alveg úr lausu lofti gripnar, og ef hann vill í alvöru halda því fram, að ég hafi verið óheill í skóla máli míns héraðs, þá getur það ekki verið sprottið af öðru en því, að hann finnur bezt til óheilindanna hjá sjálfum sér í þessu máli, sem hér liggur fyrir. Og sannast þá hér eins og oftar hið fornkveðna: „Margur heldur mann af sér“.

Halldór Stefánsson Ég get ekki látið alveg hjá líða að víkja að einstökum atriðum í svarræðu hv.frsm. Hann sagðist ekki geta hugsað sér mikið ósamræmi á milli skoðana hinna eldri kjósenda og unglinganna í sama héraði, eða að það skólaskipulag, sem samþ. væri af miklum meiri hl. eldri kjósenda, yrði í andstöðu við unga fólkið í héraðinu, skoðanir þess og vilja. En það þarf ekki annað en að líta á aðstöðumun aðilja til að skilja þetta. Þessar kvaðir, sem gert er ráð fyrir í frv., koma ekki niður á fullorðna fólkinu, sem á að lýsa afstöðu héraðsbúa til málsins með atkv. sínum. Hinsvegar getur það á engan hátt skuldbundið unglingana til að ganga undir þessar kvaðir, og málið er ekkert borið undir þá, sem mestan hlut eiga að mál:. Og það er ekki nema eðlilegt, að unglingarnir líti öðruvísi á þessar kvaðir en eldra fólkið. Sjónarmiðin eru gerólík. Ég held, að hv.frsm. hafi ekki enn gert sér það ljóst, hversu miklu meiri kvaðir eru með þessu lagðar á ungu mennina í þeim bæjum og héruðum, þar sem þetta yrði lögtekið, heldur en á öðrum stöðum, sem ekkert slíkt skipulag hefðu. Hv. þm. sagði, að ráð væri engin þegnskylda að inna af höndum þær kvaðir, sem fullt endurgjald kæmi fyrir, en þannig yrði útkoman samkv. uppástungu minni. Það má til sanns vegar færast. Ég ætla þeim ekki meiri vinnukvöð en sem svarar því, sem þeir eiga að fá í staðinn, húsvist og kennslu, m. ö. o. skólagjald, sem ég ætla, að nemi um 60 kr. á mann yfir veturinn. En eigi nemendur hinsvegar að leggja fram 7 vikna vinnukvöð, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., þá er ekki hægt að meta þá kvöð minna en 200–300 kr. fyrir hvern ungling. Og minnsti mismunur á þessum upphæðum - 60 kr. og 200 kr. - er 140 kr. - Það er hreint ekki svo lítil kvöð. Hv. frsm. sagði, að með brtt. meiri hl. n. væri séð fyrir því, að ríkissjóði yrði enginn bagi að því, þó að skólahús stæðu tóm. Það kann nú að vera rétt að vissu leyti, en það er ekki öllu borgið fyrir það, þó að ríkissjóður kunni að fá stofnfjárframlag sitt endurgreitt, því að þá fá veslings héruðin og bæjarfélögin að borga brúsann og leysa út þennan óþarfaskatt á 40 árum. Það skiptir ekki miklu máli, hvort það verða héruðin eða ríkissjóður, sem fá skellinn. Það er skaði eigi að síður. En það mætti líka hugsa sér, að þegar héruðunum væri farið að leiðast að svara út þessum greiðslum, þá myndu þau telja, að Alþingi ætti líka að nokkru leyti sök á þessu, þar sem það hefði heimilað, að í þetta væri ráðizt, og þá kynnu héruðin að óska eftir því, að þingið léti slíkar endurkröfur falla niður. Þess eru mörg dæmi, að héruð og stofnanir hafi farið fram á eftirgjafir á skuldum og skuldbindingum gagnvart ríkissjóði.

Ingólfur Bjarnarson Hv. frsm., 2. þm. Rang., vildi bera brigður á, að það væri rétt, sem ég sagði, að flm. þessa máls hefðu lítið gert til að skýra það bæði fyrr og síðar, þegar það hefir legið hér fyrir þinginu. Færði hann það fram máli sínu til sönnunar, að allmikið hefði verið rætt um það á þinginu 1930. Ég sé nú við nánari athugun, að það var ekki algerlega rétt, sem ég sagði, að málið hefði aldrei komizt lengra en til n., því að á þinginu 1930 komst það til 2. umr., en þeirri umr. var þó aldrei lokið. Það er annars dálítið fróðlegt að rifja það upp, með hvaða kappi og áhuga unnið var að framgangi þessa frv. á því þingi. því var fyrst útbýtt á áliðnu þingi og var tekið á dagskrá í fyrsta sinn 7. apríl, en þá var það þó tekið út af dagskrá. 9. apríl kom það svo aftur á dagskrá og var þá vísað til 2. umr. og n., án þess að nokkur tæki til máls. Man ég þó glöggt eftir því, að nokkurt umtal varð um það í d. og að óskað var eftir, að flm. tækju til máls um það, en þeir vildu fyrir hvern mun koma því umræðulaust til nefndar, sem og varð fyrir atbeina hæstv. forseta. Málið kemur svo til 2. umr. 15. apríl. Þá eru flm. þess heldur ekkert sérlega fúsir til að ræða það. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkur orð upp úr ræðu þáv. þm. Dal., Sigurðar Eggerz, sem sannar þetta. Hann byrjar ræðu sína svo: „Satt að segja finnst mér nál. ótrúlega stutt um þetta stóra mál og heldur lítill ákafi í hv.frsm. minni hl., að hann skuli ekki einu sinni biðja um orðið, þegar er þó verið að brjóta upp á nýrri meginreglu í fræðslumálum vorum“. Þetta bendir til, að flm. hafi ekki verið fúsir til að ræða frv. Þessi brýning þáv. hv.þm. Dal. virðist þó verða til þess, að þáv. hv. 1. þm. Rang., Einar Jónsson, tekur til máls, og vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa upp nokkur orð af því, er hann segir. Hann byrjar ræðu sína svo: „Eftir að ég hefi lesið nál. þeirra merku manna, sem skipa menntmn. þessarar hv. d., virðist mér þetta merkilega mál vera álíka vel statt hér á hv. Alþingi eins og heima í Rangárvallasýslu. Þótt 7 merkir þm. - eða 6, svo að ég ekki telji sjálfan mig með - flytji nú þetta frv. fyrir hinn mæta sýslumann okkar Rangæinga, þá er ég hræddur um, að því fylgi ekki mikil alvara frá þeirra hálfu. Og af því ég er hreinskilinn maður, verð ég, þótt mér þyki það sárt, að segja það sama um alvöru Rangæinga sjálfra yfirleitt í þessu máli“. Mér finnst gott að láta þessi orð þáv. þm. Rang. koma fram nú, þegar enn er verð að tala um þetta merkilega mál, þar sem honum mátti vera manna bezt kunnugt, hvaða hug flm. og héraðsbúar Rangárhéraðs báru þá til þessa máls. Þm. heldur svo áfram ræðu sinni í sama anda, og er óþarfi að lesa meira úr henni. Hv. frsm. taldi það höfuðkost þessa frv., að það gerði ungmennafræðsluna sem almennasta. - Ég get nú ekki vel komið þessum tilgangi saman við það, sem stendur í frv., en þar er einungis gert ráð fyrir því, að þessir skólar séu fyrir pilta; kvenþjóðinni er alls ekki ætlað að vera þar með. Hv. frsm. fann víst ekki ástæðu til að gera grein fyrir því, hvers vegna á að meina konum að ganga í þessa skóla, því að hann minntist ekki á það með einu orði. Ég hefi að vísu heyrt einhverja segja, að konur mundu geta fengið upptöku í þessa skóla. En ég get ekki séð, að það samrímist ákvæðum frv. Og þótt þetta væri eitthvað óljóst eftir því, þá tekur það þó af öll tvímæli, að þeir 3 menn, sem að þessu frv. standa utan þings, hafa árið 1926 gefið út pésa, þar sem þetta er skýrt tekið fram, hvað konurnar snertir. Þar stendur svo - með leyfi hæstv. forseta: „Annars geta verkefnin verið margvísleg og ótæmandi í jafnstrjálbyggðu og lítt ræktuðu landi og móðurjörð vor er, bæði fyrir karla og konur, en í bili ætti að duga að „realisera“ fyrirkomulagið fyrir karlkynið“. - hér er það skýrt fram tekið, að konum er ekki ætluð þátttaka í þessum skólum. Og þá er það heldur ekki í frv., því að með því eru hv.flm. þess að „realisera“ þá hugmynd, sem hér er svo fagurlega lýst. Ég verð að skoða þennan pésa sem biblíu hv.flm. Það, sem kann að vera óljóst orðað í frv., má alltaf skýra með því, sem í pésanum stendur. - Í þessari „biblíu“ stendur meðal annars þetta: „Oss minnir, að vér höfum lesið eða heyrt, að Englendingar hafi á stríðsárunum lögleitt skólaskyldu til 18 ára aldurs fyrir alla unglinga. Vér værum þá með nokkuð stóru stökki, frá 14–18 ára, með sérstöku fyrirkomulagi eftir okkar ástæðum, að fara eins og í humáttina á eftir stærsta veldi heimsins í þessum efnum. Mætti segja: „Ekki er leiðum að líkjast“. Þó öfundum vér ekki Englendinga af skólaskyldunni. Skylduvinna með skólaréttindum er mikið annars eðlis“. Þetta varpar ljósi yfir það, hvaðan þessi hugmynd er runnin. Það er sem sé verið að fara í humáttina á eftir Englendingum, og þó er nú reyndar gefið í skyn, að hér sé verið að taka stökk fram fyrir þá. Hv. frsm. taldi það kost við þetta frv., að með því væri verið að færa starfrækslu skólamálanna út á víðara svið, en mér finnst þetta frv. ganga í þveröfuga átt, eins og ég hefi lyst. Það leggur þyngstu byrðarnar á ungmennin sjálf, sem yfirleitt eru fátæklingar og eiga fæst kost á göngu í æðri skóla. Það getur því ekki talizt heppileg braut að láta kostnaðinn lenda að mestu á nemendunum, og er það gagnstætt því, sem núgildandi l. um ungmennafræðslu ákveða. En um þetta finnst líka í „biblíunni“. Þar er talað um ókosti núverandi skólafyrirkomulags og segir þar svo: „Eru þrír höfuðókostir skóla þessara. Sá er fyrstur, að kostnaður við rekstur þeirra leggst aðallega eða að mestu leyti á herðar þeirra, er aldrei verða skólans aðnjótandi, og hinn, að skólar þessir eru þess eigi megnugir eða ekki sniðnir til þess að vera framhald af barnafræðslunni, þannig, að þeir nái til allra, og í þriðja lagi af því að námstíminn er e. t.v. of langur og kennslan eingöngu bókleg“. Og síðar segir svo: „Þessi hugmynd vor byggist á því, að þegar um reglulega lýðmenntun (menntun fjöldans) er að ræða, en ekki menntun eða undirbúningsmenntun opinberra starfsmanna þjóðfélagsins, þá sé mest réttlæti í því fólgið, að hver sú kynslóð, er sjálf verður persónulega aðnjótandi þeirrar fræðslu, sem hér er stefnt að og mætti heita hin æðri lýðmenntun, í mótsetningu við barnafræðsluna -, bæri sjálf að mestu kostnaðinn, sem þessi fræðsla hefir í för með sér, þegar hún er þess megnug“. Ég vil benda á það, að þar sem talað er um „kynslóð“ í þessum pésa, þá er það skólafólkið, sem átt er við. - Ennfremur segir þar: „Hitt virðist miklu fremur eiga skylt við þjóðnýtingu og jafnaðarmennsku, þegar öll kostnaðarbyrðin við unglingafræðsluna er lögð á herðar eldri kynlóðarinnar“. Af þessu kemur það glögglega fram, að höfuðtilgangurinn er sá, að eldri mennirnir þurfi ekki að leggja á sig gjöld vegna menntunar ungmennanna. Þann kostnað á að leggja á herðar ungmennanna sjálfra eða nánar sagt þeirra pilta, sem eru á skólaskyldualdri. Ég hefi ekki getað sannfærzt um ágæti þessa frv. af ræðu hv.frsm. Vænti ég því, að dagskrártill. mín nái þeim vinsældum, að hún verði samþ.

Bjarni Ásgeirsson Hv. þm. S.-Þ. kvartaði yfir því, að málið hefði lítið verið rætt af flm. frv. En hv.þm. hefir þó sjálfur sannað, að þetta er ekki rétt, því að hann hefir nú sjálfur verið að bera hér á borð „gamlar lummur“ frá fyrri ára umr. um málið, sem sýnir, að um það hefir verið rætt af flm. þess. Þó þetta mál sé orðið gamalkunnugt í þinginu, þá vil ég samt segja nokkur orð, áður en það fer til atkvgr. Ég verð þá, eins og hv.þm. Seyðf. líka gerði, að láta í ljós undrun mína yfir þeim viðtökum, sem þetta mál fær. Það er engu líkara en að hér sé eitthvað stórhættulegt á ferðinni, svo mikill virðist óttinn við málið vera. Maður gæti hugsað sér eitthvað svipaðan ótta hjá sumum mönnum, ef þetta frv. væri t. d. um það að skylda sýslufélögin til að fara að brugga „Íslending“, eða þá að veita ætti heimild um að undanþiggja börn í heilum sýslum námi í skrift og lestri. Einhver slík býsn gæti maður hugsað, að hér væru á ferðinni, sem nauðsyn væri að standa fast á móti, eftir þeirri dagskrá, sem fram er borin. En þetta er þá hvorki meira né hættulegra en það, að allir unglingar, að vísu ekki kvenmennirnir, sem náð hafa fermingaraldri, eiga að fá skólavist í einn vetur gegn því framlagi að vinna sjó vikna tíma að vori eða sumri. Hér er því fyrst og fremst um bóklegt nám að ræða. En ég hefi a. m. k. skilið þetta mál svo, að hér væri líka um verklegt nám að ræða í þennan 7 vikna tíma, sem sagt bóklegt nám í 6 mánuði og verklegt nám í 7 vikur. Ég held því, að ef nokkurt frv. ætti skilið að fá nafn, sem vottaði verðmæti þess, þá ætti þetta að heita „ræktun lýðs og lands“. - Ég sé því ekki, að þeir, sem vilja berjast fyrir þeim málum, sem fósturjörðinni eru til mestra heilla, geti lagzt á móti þessu máli. Hv. frsm. hefir nú svarað einstökum atriðum allrækilega. Þarf ég því ekki að fara verulega út í þau. Það hefir mikið verið talað um óbilgjarnar kröfur, sem lagðar væru á herðar unglinganna. Þetta má í fljótu áliti virðast svo. En þess má þó gæta, að ekki er hægt að greina verulega í sundur fjárhag unglinga og aðstandenda þeirra. Í rauninni myndi því þetta koma á eldri mennina engu siður. Hv. frsm. hefir nú þegar svarað þeirri aths., að þetta yrði þung kvöð fyrir ríkissjóð. Hann hefir sýnt fram á það, sem er alveg rétt, að þar sem héruðunum er ætlað að halda uppi öllum starfskostnaði vegna skólanna, þá er það miklu minna, sem ríkissjóði er ætlað, þótt hann leggi til stofnkostnaðinn, heldur en hann verður að greiða með núverandi fyrirkomulagi skólamálanna. Ef þetta kemst í framkvæmd, þá eru héruðunum lagðar stórar byrðar á herðar. En það er hart, ef héruðin óska einhuga eftir þessu fyrirkomulagi, að þing og ríkisvald vilji ekki veita þeim aðstoð sína til að koma því í framkvæmd. Það hefir mikið verið talað um réttlætismal á þessu þingi. Hér er nú um eitt réttlætismálið að ræða í viðbót. Vil ég fastlega óska þess og vona, að hv.þm. sýni réttan skilning á því og góðan hug sinn til þess. Ég á bágt með að trúa því, að þingið vilji ekki leyfa hverju því héraði að koma þessari skólaskipan á hjá sér, sem samþykki það með yfirgnæfandi atkvæðum héraðsbúa.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Svo rík áherzla hefir verið á það lögð af sumum ræðumönnum að koma fram þessu máli, að ég get ekki á mér setið að koma hv.þm. S.-Þ. til aðstoðar. Ef ætla mætti, að hugur fylgdi máli um að fá frv. samþ., þá mætti kannske skoða huga sinn um það, hvort ekki væri vert að samþ. það. En ég hefi hingað til ekki orðið var við nema einn mann, sem einhuga hefir barizt fyrir frv., en hann er líka einbeittur. En ég hefi heldur ekki orðið var við neinn annan, ekki einu sinni í Rangárþingi. Ég man eftir því eitt sinn, það mun hafa verið á þinginu 1930, að málið kom fyrir menntmn., þar sem ég átti sæti. Ætluðum við þá að svæfa málið í n. En flm. þess vildu fyrir hvern mun fá það afgr. úr n., svo að þeir gætu sýnt það og sannað við 2. umr., að þeir væru á móti málinu. Það má vera, að flm. málsins nú séu sannfærðir um ágæti þess. En það er þá a. m. k. mjög óheppilegt, að slíkir flm. hafa ekki fengizt fyrr, því að nú má segja, að þetta mál sé orðið of seint á ferðinni, ef því er ætlað að koma til framkvæmda. Nú er búið að byggja þá unglingaskóla í sveitum, sem nægja munu í bráð eða verður lokið á þessu ári. Er ekki annað sýnilegt en að skólarnir muni nægja þeirri eftirspurn, sem hægt er að gera ráð fyrir hin næstu ár. Það svæði, sem hinum nýja skóla er ætlað að starfa á, heyrir undir Laugarvatnsskólann, sem er stærsti héraðsskóli landsins. Get ég ekki séð, að ríkið geti styrkt fleiri skóla á Suðurlandsundirlendi, meðan Laugarvatnsskólinn er nógu stór.

Er Laugarvatnsskólinn nógu stór nú?

. Þar hefir engum verið vísað frá, og allra sízt Rangæingum. - Þar við bætist, að Rangárvallasýsla er of lítil sem sérstakt skólahérað. Ég get hugsað mér, að ef allir sæktu skólann, sem á skólaaldri eru, þá gætu það orðið um 30 manns árlega. Er þá gert ráð fyrir því, að enginn flýði héraðið, þegar lagðar eru nýjar og sérstakar kvaðir á héraðsbúa vegna skólans. Unglingaskólahéruðin þurfa að vera stærri. Skólavistin verður við það þróttmeiri og fjölþættari - og m. a. notast kennslukraftarnir betur. Fyrir utan þetta, þá verður að telja það stóran ókost frv., að alveg er gengið framhjá menntun kvenþjóðarinnar. Ég held mér sé óhætt að fullyrða, að slíkir skólar verða aldrei bornir uppi af vinnu nemendanna. Nemendurnir eiga yfirleitt fullt í fangi með að vinna fyrir sér og sínum, að því leyti, sem þeir kunna að veita stuðning fátækum foreldrum án þess að öllum skólakostnaði sé hlaðið á þá í viðbót. Ég hefi enga trú á því, að hægt sé að auka þeirra útgjöld. Mér virðist þær 60 kr:, sem nú verður að greiða sem skólagjald, næg upphæð fyrir nemendur að greiða í viðbót við allan annan kostnað, sem af skólagöngunni leiðir og nemendur við þessa skóla, sem hér um ræðir, væru heldur ekki lausir við. Ég geri því ekki ráð fyrir, að ungu piltarnir yrðu ginkeyptir fyrir því að sækja skóla, sem legðu slíka fyrirvinnuskyldu á herðar þeim. Og ég er viss um, að ef farið yrði af stað með slíkan skóla, þá kæmi hann á ríkið að öllu leyti eftir fáein ár. Héraðið mundi gefast upp við að halda skólanum áfram, bæði fyrir getuleysi og byrjandi þreytu frumherjanna. Ef svo skólinn þá þætti eiga nokkurn rétt á sér, mundi allur kostnaðurinn við starfræksluna fara yfir á ríkið. Ní er það skipulag haft, að ríkið greiðir 200–300 kr. vegna hvers nemanda, sem sækir héraðsskólana. Fyrir héruðin er ekki hægt að hugsa sér ódýrara fyrirkomulag. - Þá er og það að athuga, að ef ríkið hefir peningaráð á næstu árum, þá er nóg annað við féð að gera, þar sem óbyggðir eru enn gagnfræðaskólar kaupstaðanna. Og þar sem enn er heldur ekki víst. hver einlægni fylgir þessu máli, þótt forgöngumaður þess hafi sýnt mikinn dugnað, sem betur væri kominn annarsstaðar, þá verið ég að fylgja dagskrártill. hv.þm. S.-Þ. og vænti þess, að hún fái samþykki hv. d.

Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason) Það fara nú að verða langdregnar umr. um þetta mál, og skal ég ekki lengja þær mikið. Ég kemst þó ekki hjá því að gera litlar aths. við þær mótbárur, sem fram hafa komið gegn frv. Hv. þm. Borgf. var enn að reyna að bera af sér sakir. Hann þykist vera með einhverja björgunarstarfsemi í þessu máli, en ég get alls ekki fundið, að það sé neitt slíkt, sem fyrir honum vakir í brtt. hans. Í báðum ræðum sínum hefir hann mikið minnzt á kartöflur, og mér er ekki grunlaust um, að hann hafi valið brtt. sínar með það. fyrir augum að fá tækifæri til þess að tala um kartöflur. Ég býst við, að hann geti lengi haldið áfram að tala um kartöflur, ef hann heldur sömu reglu; því að oft munu koma fyrir þingið mál, sem eins gefa tækifæri til þess og þess og þetta. Hv. 1. þm.N.-M. minntist á, að ég hefði haldið fram, að ekki væri um neina þegn skyldu að ræða í þessu frv. Þetta er misskilningur hjá honum; ég tel einmitt, að það innifeli dálitla þegnskyldu. En hún átti engin að vera hjá honum, þegar hann vildi láta vinna þrjár til fjórar vikur og að fullt endurgjald kæmi fyrir. Það er alveg ástæðulaust að vera að tala um það, að þessu fyrirkomulagi yrði komið á gegn vilja æskunnar. Það er kunnugt, að hún er gjörn á að ganga undir stór mál, sem hún álítur, að til heilla verði fyrir samtíð sína og framtíð þjóðarinnar. Ég er því sannfærður um, að svo framarlega að það fengist nægilegur meiri hl. fyrir því að koma þessu skipulagi á í einhverju héraði, þá yrði það ekki gegn vilja æskunnar, heldur mundi málið vera borið fram að hennar vilja og fyrir hennar dáð, eins og flest þau mál, sem til framtíðarheilla horfa. Ég hefi enga trú á, að hægt verði að koma slíku í framkvæmd, nema æskan rétti þar fram sína örfandi hönd. Hv. þm. S.-Þ. minntist á það, að þetta mál hefði lítið verið rætt. T. d. hefði enginn tekið til máls við eina umr. þess á þinginu 1930. Ég veit, að hv.þm. er svo kunnugur gangi mála hér á Alþingi, að hann veit, að mörg mjög merkileg mál hafa gengið í gegnum eina eða fleiri af umræðunum, án þess nokkur hafi tekið til máls. Hv. þm. S.-Þ., og eins hæstv. fjmrh., bera mjög fyrir brjósti kvenþjóðina í sambandi við þetta mál. Það virðist jafnvel vera það, sem þeir setja mest fyrir sig, að ekki er gert ráð fyrir í frv., að það sama gangi yfir kvenfólkið og karlmennina. Ég get lýst því yfir sem flm., að ég er fús til samkomulags við þá um það að finna eitthvert skipulag í sambandi við þetta skólafyrirkomulag, sem einnig nær til kvenfólksins. Og mér finnst ekkert ósamræmi í því, þótt fyrst í stað sé ekki farið fram á annað en að reyna megi þetta skólafyrirkomulag fyrir karlmennina. Hæstv. fjmrh. hafði það einkum á móti þessu frv., að flm. þess myndu ekki standa að baki því af heilum hug, Ég hefði nú fremur búizt við því að heyra úr einhverri annari átt slíkar dylgjur í okkar garð um óheilindi og yfirdrepskap og ég álít honum ekki sæmandi að vera með slíkar dylgjur í garð margra þm. Hæstv. fjmrh. vildi benda okkur Rangæingum á Laugarvatn, þar sem er myndarlegasti lýðskóli þjóðarinnar. Það er nú bara svo, að Rangæingar hafa enn ekki notað þann skóla, og er hann þrátt fyrir það fullskipaður. Þess vegna virðist vera full þörf fyrir sérstakan skóla í Rangárvallasýslu fyrir æskulýðinn þar. ég tel vafalaust, að í Rangárvallasýslu, og þó sérstaklega ef um leið er tekið tillit til Skaftfellinga, er fullkomlega jarðvegur fyrir sérstakan skóla og nægilegur mannfjöldi til þess að starfrækja hann. Ég er viss um, að hvort sem það fyrirkomulag, sem hér er um að ræða, verður tekið upp eða ekki, þá krefst æskan í Rangárvallasýslu þess, áður en langt um líður, að fá skóla heima í sínu héraði. Og ég sé þá ekki neinar frambærilegar röksemdir gegn því, að Rangæingar og aðrir, sem líkt stendur á fyrir, megi sjálfir skera úr um það, hvort þeir vilja fá skóla með því skipulagi, sem nú tíðkast, eða reyna annað fyrirkomulag, t. d. það, sem hér er stungið upp á. Ég vænti því, að hv. d. sjái, að hér er um fullkomið sanngirnismal að ræða, og að það á fullan rétt á sér, að samþ. séu um það heimildarl. í þeim búningi, sem meiri hl. allshn. leggur til.

Ingólfur Bjarnarson Hv. þm. Mýr. lét svo um mælt, að hann hefði skilið þetta frv. svo, að þar mundi vera um það að ræða, að unga fólkið gæti fengið kennslu í verklegum efnum samhliða bóklegum. Hann virtist nefnilega ekki alveg viss í því, hvað meint er með þessu frv., sem hann er 1. flm. að, en hann kvaðst halda, að þannig ætti nú að skilja það. Ég vil nú benda á, að sé það meiningin með þessari skylduvinnu að veita unglingunum kennslu í verklegum efnum, þá finnst mér mjög óheppilegt, að ekki skyldi vera hægt að láta þá hugsun koma fram í frv., því að þar er ekki talað nokkurn skapaðan hlut um kennslu í verklegum efnum; það er bara sagt, að allir ungir menn „skuli vinna kauplaust líkamleg störf í þágu síns sýslu- eða bæjarfélags“, þegar þeir eru 18 ára að aldri. Engin bending gefin um, að sú vinna skuli skipulagsbundin á nokkurn hatt, hvað þá meira. Það er yfirleitt ekki skoðað neitt nám, þótt menn vinni að vegagerð, skurðagreftri, túnavinnslu eða einhverju slíku, þótt hinsvegar megi játa, að flestri líkamlegri vinnu sé samfara einhver lærdómur. Ég get heldur ekki fundið neitt um það í þessari „biblíu“, sem ég aðan talaði um, að þetta sé hugmyndin, sem hv.þm. Mýr. vill vera láta. Mér finnst, að þar tali miklu fremur praktískir menn, sem vilja tryggja sýslufélögunum ódýran vinnukraft til þess að leggja nauðsynlega vegi, og er það út af fyrir sig ekki nema gott frá sjónarmiði þeirra, sem vegina eiga að kosta. Ég vil leyfa mér að lesa upp það, sem þar stendur um þetta atriði, með leyfi hæstv. forseta: „- - Verkefnið fyrir skólavinnuna álítum vér yfrið og ótakmarkað, ætlum vér, að sá tími sé skammt framundan, að þjóðin geri sig ekki ánægða með minna en vélfæra bílvegi til aðdrátta, en það er hvorttveggja, að stofnkostnaður slíkra vega er mikill, og svo kemur viðhaldið árlegt og í sífellu. Sýnist því ekki annað úrræði betra eða minna duga en ein kynslóðin eftir aðra leggi hönd á verkið. Mun í allflestum sýslum landsins eigi veita af minna en 40 mönnum sjö vikna tíma á ári hverju bara til sýsluveganna einna, og sýnist þá ekki þýðingarlaust að eiga þennan flokk ungra manna ávallt vísan. - -“ Þetta bendir á, að hér hafi mest verið hugsað um að fá ódýran vinnukraft til vegagerða, - lögþvinga til þess ákveðinn flokk manna. Það er ekkert minnzt á, að þessi vinna eigi að vera einskonar skóli í verklegum efnum. Ég held því, að sá skilningur, sem hv.flm. hélt, að leggja mætti í frv., hafi ekki við neitt að styðjast. Hv. þm. talaði um þetta sem réttlætismál. Ég held, að þeim ummælum mætti nú alveg snúa við, því að í frv. er um hið mesta óréttlæti að ræða, enda hafa þeir, sem að frv. standa, forðast að sýna fram á það, hvaða réttlæti er í því að útiloka fullan helming af æsku landsins frá þeirri fræðslu, sem nú er með lögum veitt, nefnilega allar ungar konur.

Það má taka það inn í frv. við 3. umr., að það nái einnig til kvenfólksins

. Það hefir nú ekki bolað á því hingað til, að taka ætti það með. Og þangað til till. koma fram um það efni, getur maður ekki gert ráð fyrir, að það sé meiningin. Meðal annars fyrir þann hugsunarhátt, sem kemur fram í því hróplega ranglæti, sem gert er ráð fyrir að beita helming allra ungmenna í landinu, tel ég óhugsandi að ganga að þessu frv.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég vildi gefa Rangæingum það ráð, til þess að fá forgangsrétt að Laugarvatnsskóla umfram aðrar sýslur, að leggja fram til hans eitthvert ofurlítið stofnfé. Það gæti orðið þeim ódýrara heldur en að hafa sérstakan skóla. En það, að Rangæingar fengju forgangsrétt að Laugarvatnsskóla með Árnesingum, þyrfti á engan hátt að vera til þess að bægja ungmennum úr öðrum sýslum frá skólagöngu, því að þau myndu þá bara fylla hina alþýðuskólana. Því það er nú svo, að þeir eru ekki fullskipaðir. Þetta væri heillaráð fyrir Rangæinga, að standa að einhverju leyti undir kostnaðinum við Laugarvatnsskóla með Árnesingum og sjá til, hvort plássið þar hrykki ekki. Ég skil ekki, að fólk þarna austur frá þurfi að hafa hátt um skólaleysi í bráð, þegar nú er loksins kominn fullkominn skóli fyrir um 140 manns í nágrenni þess, eftir svo langa bið. Og mér er ekki kunnugt um, að æskulýðurinn á þessum slóðum heimti vegavinnu þá, sem hér er um að ræða. 16–18 ára piltar eru í sveitum. vinnandi menn; í því efni þarf ekkert aðhald að setja, svo að frá því sjónarmiði er vinnuskyldan þýðingarlaus. Og ég er mótfallinn því að taka af mönnum frelsið um það, hvar þeir vinna, hvort þeir vilja vinna heima hjá foreldrum sínum eða annarsstaðar. Úti um sveitir þekkjast ekki starfslausir unglingar; þeir munu frekar vera til í kaupstöðunum, en þar býst ég við, að torvelt væri að koma þessu skipulagi á. Það er misskilningur, að ég gruni þá flm. frv. um óheilindi í málinu, sem nú flytja það og barizt hafa fyrir því nærri hálfan sólarhring. Það voru hinir fyrstu flm. þess, sem ég átti við, því að þeir voru hræddastir við það, að vera ekki grunaðir um óheilindi í málinu. Og ég sagðist efast um, að Rangæingar væru yfirleitt heilir í þessu máli, og til þess hefi ég fulla ástæðu. Heilindi núv. flm. frv. dreg ég ekki í efa, en undrast þau hinsvegar stórlega.

Bjarni Ásgeirsson Ég ætla aðeins að svara hv.þm. S.-Þ. nokkrum orðum. Hann vill rengja það, að meiningin með vinnuskyldunni sé að nokkru leyti sú að kenna unglingunum vinnubrögð. En eftir samtali mínu við þann mann, sem telja má höfund þessa máls, þá vakir fyrir honum, að um leið og vinnan yrði sýslufélögunum að gagni, væri unglingunum kennt að vinna á skipulegan hátt að hverju, sem er. Þó að ekki sé í þessari bók, sem hv.þm. S.-Þ. gerir sér svo títt að vitna í, minnzt á annað en vegavinnu, þá er það víst, að mörg fleiri störf myndu koma til greina. Ég verð að segja það, að ég hefi alltaf haft trú á því, að þegnskylduvinna í svipuðu formi og hún var borin fram í á árunum gæti orðið þjóðinni til mikils gagns. Þótt herskylda annara þjóða sé ekki eftirsóknarverð, þá hefir hún marga kosti. Hún hefir menntað fólkið talsvert, kennt því hlýðni, stjórnsemi, reglusemi og ýmsar borgaralegar dygðir. Ég er ekki í vafa um, að þótt menn væru skyldaðir til þess að vinna vegavinnu ákveðinn tíma í þágu þjóðfélagsins, þá gæti ýmislegt gott af því leitt, ef það væri undir stjórn góðra manna. Hv. þm. S.-Þ. var harðorður um það, hvað mikið ranglæti kvenfólkinu væri sýnt með þessu frv. Með því slær hann föstu, að hér sé um mikil hlunnindi að ræða fyrir karlmennina, annars væri það ekkert ranglæti gagnvart kvenfólkinu, að það er ekki tekið með. Nú hefir hv.frsm. látið í ljós, að hann væri fús til samvinnu um að breyta frv. í þá átt, að það nái einnig til kvenfólksins, og ég er það líka. Að ekki er farið lengra í frv. en það að láta vinnuskylduna og skólaréttindin ná til pilta aðeins, er vegna þess, að hugsunin var að prófa sig áfram, reyna þetta fyrst. Þessu er hægt að breyta strax, ef fylgi frv. veltur á því. Það hafa fallið hér orð um það, að flm. frv. hafi lítið talað fyrir því. Ég játa það, að við flm. höfum talað miklu minna um þetta mál heldur en hægt hefði verið. Við hefðum eflaust getað flutt um það sinn fyrirlesturinn hver og hann langan. En það er nú svo um sum mál, að þau mæla með sér sjálf. Þetta er eitt af þeim, og þess vegna er því ofaukið að koma með meiri meðmæli með því heldur en þegar eru fram komin.

Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason) Ég vildi aðeins svara hæstv. fjmrh. nokkrum orðum. Hann vildi bjóða okkur Rangæingum einhver kostakjör við Laugarvatnsskóla og virtist halda, að með því væri þetta mál leyst. En þetta frv. er nú ekki miðað eingöngu við Rangæinga. Hæstv. ráðh. sagði, að við mundum geta fengið forgangsrétt að Laugarvatnsskóla, án þess að það yrði öðrum að meini, því að hinir skólarnir væru ekki fullskipaðir. En ég vil nú spyrja: Ef þessir nýtízku skólar, sem reistir hafa verið og munu vera einhverjir þeir beztu lýðskólar, sem yfirleitt eru til, eru ekki fullskipaðir, þrátt fyrir það að þeir tíma ekki nema lítið brot af æskulýð landsins, er þá ekki ástæða til þess að halda, að skipulagið, sem þeir starfa eftir, sé ekki sem bezt? Væri ekki ástæða til að reyna að leita fyrir sér, hvort ekki er hægt að finna annað skipulag, sem betra er og fyllti skólana? Við álítum, að það skipulag, sem hér er um að ræða, mundi opna leið til þess, að skólarnir geti náð til allra.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Það á ekki rót sína í skipulagi unglingaskólanna, að þeir eru ekki eins vel sóttir nú eins og æskilegt væri. Skólana sækir ekki nema lítill hl. af unga fólkinu.

Hvers vegna?

. Það er af ýmsum ástæðum. Sumir kæra sig ekki um að stunda frekar nam, sumir komast ekki frá heimilum sínum og sumir geta ekki verið í skólunum vegna fjárskorts. Úr þessum hlutum er ekki hægt að bæta, nema ríkið taki á sig miklar byrðar umfram það, sem nú er. Og ég er þeirrar skoðunar, að ekki sé enn tímabært að fyrirskipa almenna skólaskyldu unglinga. Það þarf að líða töluverður tími frá því, að mönnum er gefinn kostur á að njóta framhaldskennslu og þangað til allir eru skyldaðir til að nota hana. Mér virðist því, að við séum ekki ennþá komnir á það stig að fyrirskipa skólaskyldu unglinga. Þetta er skýringin á því, að skólarnir eru ekki fullir og að við eigum ekki að fara þá leið að þvinga unglingana til þess að sækja skólana, gegn vilja þeirra sjálfra og án tillits til heimilisástæðnanna, nema þá því aðeins, að ríkið sjái sér fært að leggja fram til skólanna stórum meira fé en nú, t. d. helmingi eða þrefalt meira.

Jón Auðunn Jónsson ég þarf ekki að gera neina grein fyrir brtt. minni, því ég minntist á hana við 2. umr. Hún er aðeins um það, að þeir, sem verka síld, skuli gefa skýrslu um, hve mikið þeir hafa verkað og á hvern hátt. Þetta er nauðsynlegt til að geta vitað um, hve mikið er saltað á hverjum tíma, og er öllum fyrir beztu, enda hefir það verið svo í framkvæmdinni undanfarin ár.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Ég vil aðeins geta þess sem frsm.n., að í n. hefir ekki verið hreyft neinum mótmælum gegn þessari till. Ég fyrir mitt leyti hallast að henni.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Vegna þess, að það hafa komið mótmæli frá Vélstjórafélagi Íslands, sem útbýtt hefir verið deildinni í dag, gegn því, að þetta frv. verði samþ., og sjútvn. hefir ennþá ekki getað tekið afstöðu til þeirra, leyfi ég mér að óska þess, að frv. verði tekið af dagskrá.