Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Landbn. hefir haft þetta frv. til athugunar alllangan tíma og lagt í rannsókn þess þá vinnu, sem hún hafði frekast tök á; er hún einhuga um að mæla hið besta með því, að frv. nái fram að ganga. Jeg þykist nú ekki þurfa að tala langt mál til þess að rökstyðja þessi ummæli nefndarinnar, eða um frv. alment, því að jeg hefi ekki orðið annars var en að þörfin á öflugri lánsstofnun fyrir landbúnaðinn sje alment viðurkend. Það hefir oft verið deilt um það, hverjar væru orsakirnar til þess, að landbúnaðurinn hefir orðið svo mjög á eftir tímanum og dregist aftur úr, sjerstaklega þegar borið er saman við sjávarútveginn. Jeg skal nú ekki fara að rekja þær orsakir, sem taldar hafa verið; mjer er það ljóst, að þar hafa mörg öfl verið að verki, en þó verður ekki komist hjá að nefna eitt atriði í þessu sambandi, og það er það, hvílíkur aðstöðumunur hefir verið til starfsfjár fyrir landbúnað og sjávarútveg, og ekki einasta aðstöðumunurinn til þess að fá lán til starfsins, heldur líka á hvern hátt lánskjörin hafa svarað til þarfa og eðlis atvinnuveganna. Það þarf ekki annað til þess að sannfærast um þetta en að athuga þá þróun, sem orðið hefir að því er sjávarútveginn snertir. Það er enginn efi á því, að án þess að hafa greiðan aðgang að lánsfje, hefði sjávarútvegurinn ekki getað aflað sjer nýtískutækja til að spara mannsorkuna og auka framleiðsluna, en einmitt með stuðningi lánsfjár hefir þetta tekist. Landbúnaðurinn hefir aftur á móti ekki haft þessa góðu aðstöðu, hvorki nægilega greiðan aðgang að lánsfje og enn síður þau lánskjör, sem honum hæfa. Og er þetta áreiðanlega ein af aðalorsökunum til þess, að hann hefir svo til staðið í stað, enda má heita, að sumstaðar og í sumum efnum sje hann rekinn alveg á sama hátt og gert var fyrir þúsund árum síðan. Af þessu hefir svo meðal annars leitt það, að landbúnaðurinn hefir ekki verið samkepnisfær, ekki getað kept um vinnuaflið o. s. frv. Tilgangurinn með því frv., sem hjer liggur fyrir, er í fyrsta lagi sá, að veita landbúnaðinum sama aðgang að starfsfje eins og sjávarútvegurinn hefir notið á seinni árum, og í öðru lagi að tryggja það, að landbúnaðurinn fái þau lánskjör, sem eru við hans hæfi. Jeg skal nú fúslega viðurkenna það, að á seinni árum hefir töluvert verið gert af Alþingi til þess að nálgast þetta takmark; jeg á þar við stofnun Ræktunarsjóðsins nýja og stofnun Byggingar- og landnámssjóðs, sem síðasta Alþingi samþykti. En að áliti nefndarinnar og annara þeirra manna, sem að þessu hafa unnið, er svo litið á, að þetta takmark náist þó ekki fyllilega, fyr en komin er sjerstök lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, sem geti veitt hagkvæm lán, auðvitað gegn sæmilegum tryggingum, til hverskonar þarfa hans. Nefndin lítur svo á, að æskilegast væri, að bændur ættu ábýlisjarðir sínar, en fæstir geta eignast þær án lánsfjár. Til þess að rækta jarðirnar og hýsa þurfa þeir einnig lánsfje. Fátækir frumbýlingar þurfa líka lánsfje til að geta komið sjer upp nægilegum bústofni, og svo er það vitanlega nauðsynlegt fyrir bændur eins og aðra, sem atvinnurekstur stunda, að geta haft aðgang að hentugum bráðabirgðalánum. Nefndin telur nú, að verði þetta frv. að lögum, þá sje þessu takmarki náð, eftir því sem hægt er að ná því, og að hinum fjölþættu þörfum landbúnaðarins til starfsfjár verði þá fullnægt, að svo miklu leyti sem hægt er að gera kröfur til. Nefndin lítur svo á, að þessi fyrirhugaða bankastofnun eigi einmitt að fullnægja öllum heilbrigðum kröfum bændanna um lán. Þess vegna er það, að nefndin hefir ekki viljað fallast á neinar tillögur í þá átt að draga úr starfsemi þessa fyrirhugaða banka, t. d. með því að fækka þeim deildum, sem hann eftir frv. á að skiftast í. Það er gerð nokkur grein fyrir þessu atriði sjerstaklega í áliti nefndarinnar á þskj. 228, og skal jeg láta nægja að vísa til þess og snúa mjer að því að fara nokkrum orðum um þær breytingar, sem nefndin leggur til, að gerðar verði á frv. En áður en jeg vík að einstökum brtt., skal jeg taka það fram, að það, sem fyrir nefndinni vakir, er sjerstaklega að tryggja bankann og gera lánveitingar hans öruggari en gert er ráð fyrir í frv., og ganga flestar brtt. í þá átt. Fyrsta brtt. lýtur þó ekki að þessu, heldur fer fram á, að nafni bankans verði breytt í Bændabanka. Ástæðan til þess er sú, að nefndinni hefir verið á það bent af stjórn Landsbankans, að nafn nýja bankans væri of líkt nafni hans, og var álitið, að það gæti valdið ruglingi og óþægindum. Jeg skal játa það, að nefndin leggur ekki mikla áherslu á þetta atriði og er óþarfi að etja kappi um nafnið, en á það skal bent, að nafnið Bændabanki svarar a. m. k. eins vel til tilgangs bankans og hitt nafnið. Landbúnaðarbanki. Hann á að vera fyrir bændur landsins. 2. brtt. er við 2. gr. Þar leggur nefndin til, að skýrar sje ákveðið, að tilgangur bankans sje eingöngu sá, að styðja landbúnaðinn. En jafnframt leggur þó meiri hluti nefndarinnar til, að sett sjeu inn í gr. ákvæði, er heimili að veita smábátaútvegsbændum utan kaupstaða rekstrarlán. Jeg stend illa að vígi til að tala um þessa brtt., því tveir nefndarmenn hafa áskilið sjer óbundin atkv. um þessa till., og er jeg annar þeirra. Þó skal jeg geta þess, að því hefir verið haldið fram, að ef svo stendur á, að fáir útvegsbændur eru í sveit, þar sem rekstrarlánafjelag starfar, þá sje hart að útiloka þá frá þátttöku. Og verð jeg að viðurkenna, að þetta er hart aðgöngu. 3. brtt. er við 7. gr. og er í 2 stafliðum. A-liðurinn skýrist af því, sem jeg sagði rjett áðan. - Samkv. 2. lið 7. gr. frv. er ætlast til, að sparisjóðs- og rekstrarlánadeild bankans veiti lán til lánsfjelaga aðeins gegnum milliliði. Í b-lið brtt. leggur nefndin til, að fjelögin geti haft viðskifti við bankann milliliðalaust. Lítur nefndin svo á, að óþarft sje að hafa milliliði um þessi lán, þegar hægt er að komast hjá þeim. Það væri einkennilegt, ef lánsfjelög, t. d. hjer í nágrenni Reykjavíkur, fengju ekki að hafa bein viðskifti við bankann. Enda mun þetta ekki hafa verið meiningin, en eins og gr. er orðuð nú, verður hún ekki skilin öðruvísi. 4. brtt. er við 8. gr. í gr. er ákveðið, að sparisjóðsdeild skuli hafa að minsta kosti 10% af innlánsfjenu í auðseldum verðbrjefum. Nefndin leggur til að hækka það upp í 15%; er það í samræmi við tilsvarandi ákvæði í Landsbankalögunum. Sjer nefndin ekki ástæðu til, að ákvæði þessara laga uni þetta atriði verði óvarlegri en þeirra og telur rjettara og öruggara að samþykkja þá brtt. Samkv. 10. gr. frv. er ætlast til, að almannasjóðir sjeu jafnan geymdir í sparisjóðsdeild bankans. í 5. brtt. er lagt til að undanskilja Söfnunarsjóð og þá sjóði, sem í honum eru geymdir, og ennfremur þá sjóði, sem beint eru ætlaðir til eflingar öðrum atvinnuvegum. Telur nefndin það fulla sanngirniskröfu, að þá sjóði, sem stofnaðir eru í alt öðrum tilgangi, þurfi ekki endilega að ávaxta í Landbúnaðarbankanum. Og hvað Söfnunarsjóð snertir, þá verður á það að líta, að hann er stofnaður í alveg sjerstöku augnamiði. Það verður ekki fengin önnur öruggari geymsla fjár en í honum. Er því rjett að láta starf hans halda sjer eins og verið hefir. Í 13. gr. frv. er svo ákveðið: „Ríkissjóður leggur veðdeild bankans til stofnfje að upphæð minst 2 milj. kr. Stofnfje þetta greiðist af hendi þannig, að veðdeildin tekur við öllum eignum Kirkjujarðasjóðs og svo miklu af skuldabrjefum Viðlagasjóðs, er með þarf til þess að stofnsjóður veðdeildarinnar nemi 2 milj. kr.“ Með þessu móti mundi Kirkjujarðasjóður hverfa sem sjerstakur sjóður. Þetta hefir nefndin ekki getað fallist á, að væri heppilegt. Hún lítur svo á, að Kirkjujarðasjóður hafi nægilegt og nauðsynlegt verkefni. Fje úr honum hefir verið varið til umbóta á kirkjujörðum. Og það verður ekki sjeð, hvar taka ætti fje til þess, ef sjóðurinn hyrfi, nema þá úr ríkissjóði. Nefndin flytur því þá brtt. við gr., að Kirkjujarðasjóð skuli að vísu ávaxta í deildinni, en hann fái þó að halda sjer að öllu leyti sem sjerstakur sjóður. En af þessu leiðir, að stofnfje deildarinnar verður minna en ætlast er til í frv., og það þótt allur Viðlagasjóður verði tekinn. Nefndin leggur til, að lágmark þess fjár, er Viðlagasjóður leggur fram, verði 1250000 kr., og er þar við bætist kr. 700000, er hann leggur fram í bústofnslánadeild, þá er hann svo til þrotinn. Skal jeg nú fara fljótt yfir sögu og ekki minnast sjerstaklega á 7.-12. brtt. Þær gera ekki verulegar efnisbreytingar á frv., og læt jeg nægja að vísa til skýringa nál. Þá er það 13. brtt. Hún er um það, að 39. gr. frv. falli burt. Sú gr. heimilar veðdeild að gefa út sjerstaka flokka bankavaxtabrjefa með happvinningum. Það er skylt að viðurkenna, að ef gr. yrði samþ. og þetta kæmist í framkvæmd, þá eru líkur til, að þau brjef verði seljanlegri en önnur verðbrjef; en ef þau verða seljanlegri, þá er það eingöngu vegna vonarinnar um happvinning, en ekki af þeim eðlilegu og heilbrigðu hvötum, að vilja ávaxta fje sitt á öruggan hátt. Það á að nota gróðafíkn og braskaralöngun manna til að koma brjefunum út, og telur nefndin óviðkunnanlegt að taka þessar hvatir í þjónustu landbúnaðarins. Þessi brjef mundu og geta spilt fyrir annari verðbrjefasölu í landinu, ekki einasta Landsbankans, heldur einnig þessarar stofnunar. Hvað snertir 14. brtt. læt jeg mjer nægja að vísa til nál. 15. brtt. er við 45. gr. og er um það, að ekki verði tekið fullgilt veð í öðru lausafje en kúm, heldur verði að koma baktrygging, fasteignaveð eða hreppsábyrgð. Nefndin lítur svo á, að eins og enn er háttað búpeningseign landsmanna, þá sje hún ekki það örugg, að hún geti talist veðhæf, og það eins þótt það sje sett að skilyrði, að lánbeiðandi sje fjelagi í fóðurbirgðafjelagi, eins og gert er í frv. Gerir nefndin ekki ýkjamikið úr því, enda munu þau fjelög ekki vera nema örfá, og mundu því flestir bændur, eins og nú er háttað, útilokaðir frá lánum úr deildinni, ef þetta ákvæði frv. yrði samþ. óbreytt. Fóðurbirgðafjelögum mundi að vísu fjölga - sennilega - vegna þessa ákvæðis, en bæði mundi það líklega ganga seint, og svo verð jeg að segja það, að jeg hefi ekki orðið var við neitt öruggari ásetning, þar sem þau starfa, heldur en í þeim sveitum, þar sem forðagæslulögunum er vel framfylgt. 16. brtt., við 46. gr., gerir enga verulega efnisbreytingu. Þó vil jeg vekja athygli á 2. og 4. lið brtt., sem eru að nokkru nýmæli. Með þeim vill nefndin tryggja það, að bankastjórnin geti fengið nokkra vitneskju um lánbeiðanda og hvernig hann hefir rekið atvinnu sína, til þess að hún geti gert sjer hugmynd um, hvernig fjenu sje varið og hvort vert sje og óhætt að veita lánið. Fyrri liðurinn er um það, að lánbeiðni hverri fylgi vottorð um, að lánbeiðandi hafi ekki lent í fóðurþröng á síðustu 5 árum. Síðara atriðið fer fram á, að hverri lánbeiðni fylgi skýrsla um búpeningseign lánbeiðanda síðustu árin. Á það að tryggja það, að ekki sjeu veitt lán til að koma upp búpeningi til að braska með hann, ýmist kaupa hann eða selja. Með 17. brtt., við 47. gr., er bætt inn sektarákvæðum fyrir að nota lán til annars en það er veitt til. Ef maður notar lán til annars, þá má líta á það sem sviksemi, sem sjálfsagt sje að refsa. Um það má að sjálfsögðu deila, hvort sektirnar sjeu ákveðnar hæfilega. En það tjáir ekki að hafa sektarupphæðina mjög háa, því oft verður um litlar lánsupphæðir að ræða, og gæti þá sektin orðið hærri en lánið. Vitanlega getur svo atvikast, að sviksemin varði við hegningarlögin, og verður þá ákvæðum þeirra að sjálfsögðu beitt. Um 18. brtt. læt jeg nægja að vísa til nál. Með næstu brtt. leggur nefndin til að fella burt 3. og 4. málsgr. 51. gr., eða ákvæðin um það, að búfjárveð gangi fyrir forgangskröfum í þrotabú og að bústofnslánadeild hafi lögtaksrjett. N. lítur svo á, að ef fyrra atriðið væri samþ., þá gæti það skapað óheppilega óvissu í viðskiftum og valdið öryggisspjöllum. Hvað síðara atriðinu viðvíkur, þá telur n. ekki ástæðu til að gefa deildinni þennan sjerstaka lögtaksrjett fram yfir aðrar kröfur, er eins stendur á um. Að lokum skal jeg minnast á síðustu brtt. Eftir frv. er ætlast til, að tveir verði endurskoðendur bankans, annar skipaður af ríkisstj., hinn kosinn af Alþingi. Í þess stað leggur nefndin til, að báðir endurskoðendur verði skipaðir af ráðherra, eftir tillögum sameinaðra landbn. Alþingis, að viðhafðri hlutfallskosningu. Þessi till. miðar að því að tryggja rjett minni hl. til að fylgjast með hag og rekstri bankans. Eftir frv. eru líkur til að stjórnin og hennar flokkur mundi ná báðum sætunum. Væntir nefndin, að menn líti með sanngirni á þetta og samþ.brtt. En það, að mennirnir sjeu tilnefndir af landbúnaðarnefndunum, en ekki kosnir af Alþingi, telur nefndin frekari tryggingu fyrir því, að mennirnir verði valdir með það fyrir augum, að þeir sjeu starfinu vaxnir og þá verði minni hætta á, að störfin verði gerð að pólitískum bitlingum. Hjer á fundinum hefir verið útbýtt nokkrum brtt. frá hv. 1. þm.N.-M. Nefndin hefir vitanlega ekki haft tækifæri til að athuga þær, og get jeg því ekkert um þær sagt fyrir hennar hönd. Skal jeg ekki orðlengja meira um þetta, en læt nægja að vísa til nál. viðvíkjandi þeim atriðum, er jeg hefi gengið framhjá.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil þakka landbn. fyrir afgreiðslu þessa frv. Er það ánægjulegt, að hún hefir orðið sammála um að mæla með því. Hefir nefndin látið ánægju sína í ljós yfir því, að frv. skyldi vera borið fram, og taldi, að með því væri bætt úr lánsþörf landbúnaðarins á viðunandi hátt. - Jeg veit, að nefndin hefir lagt mikla og góða vinnu í að athuga frv., enda borið fram margar brtt. við það. Þetta starf nefndarinnar þakka jeg henni og lýsi ánægju minni yfir, þótt jeg sje á nokkuð öðru máli um sumar till. hennar. En það hefir engin áhrif á það stóra aðalatriði, stofnun bankans, sem allir hafa orðið sammála um. Það er vitanlega ekkert aðalatriði, hvaða nafn verður gefið bankanum. Fyrir mitt leyti kann jeg betur við nafnið Landbúnaðarbanki en Bændabanki. En undir öllum kringumstæðum verð jeg eindregið að mæla á móti till. nefndarinnar um nafn bankans á Norðurlandamálunum. Nefndin hefir einmitt dottið ofan á sama nafn á bankann og er á stærsta braskbanka Norðurlanda, er var Landmandsbanken. Þetta er vitanlega tilviljun. Sje ástæða til að breyta nafni bankans vegna þess, að það sje of líkt nafni Landsbankans, eins og n. segir, þá er ekki minni ástæða til að fá honum ekki samnefni við þann banka, sem á sjer einna sorglegasta sögu allra bankastofnana á Norðurlöndum. En mjer finst það ekkert athugavert, þó að nöfn þessara tveggja banka íslenska ríkisins yrðu lík. - Jeg skal þó játa, að jeg legg ekki verulega áherslu á nafnið, nema á þýðinguna á Norðurlandamálin. Þar finst mjer ekki koma til mála að setja á bankann það nafn, sem hefir einna ljótastan hreim af öllum bankanöfnum á Norðurlandamálum. Önnur brtt.n. er sú, sem jeg finn einna athugaverðasta, enda hefir n. klofnað um hana. Hv. frsm. komst svo að orði, að með henni ætti að ákveða skýrar en í frv., að tilgangur bankans sje eingöngu sá, að styðja landbúnaðinn. En till. hljóðar einmitt um það, að bankinn eigi ekki eingöngu að lána til landbúnaðarins. Fyrri hluti brtt. hljóðar að vísu svo: „Tilgangur bankans er eingöngu að styðja landbúnaðinn og greiða fyrir fjármálaviðskiftum þeirra, er stunda landbúnaðarframleiðslu“. En í síðari hluta greinarinnar segir svo: „Þó er heimilt að veita smábátaútvegsbændum utan kaupstaða rekstrarlán samkv. 7. gr. 2. tölul.“ - í þessu er greinileg mótsögn. Jeg er að vísu sammála hv.n. um, að gera þurfi frekari ráðstafanir til þess að styðja smábátaútveginn, en jeg tel alls ekki, að rjett sje að fara þessa leið. Nú vill svo vel til, að í dag hefir verið útbýtt nál. frá 4/5 hlutum sjútvn., þar sem gert er ráð fyrir nýrri löggjöf til þess að styrkja smábátaútveginn. Tillaga þessi er merkileg og vel þess verð, að hún sje tekin til frekari athugunar. Jeg vildi því, með tilliti til þessa, leggja til, að síðari hluti 2. brtt.hv. landbn. sje numinn burtu, og jeg vil beina því til n., að hún hnígi að ráði hv. sjútvn., en blandi ekki þessu tvennu saman. Til grundvallar þessu frv. liggur fyrst og fremst þörfin á lánsfje úti um sveitir landsins, og á það ber að líta, að landbúnaður og sjávarútvegur eru og hafa altaf verið svo ólíkir atvinnuvegir, að tæplega getur komið til greina, að báðir sæti sömu lánskjörum. Landbúnaðurinn á fulla kröfu á betri kjörum en sjávarútvegurinn, og er það á því bygt, hve miklu tryggari hann er. í þessu sambandi má benda á, að af þeim 20-30 milj. króna, sem bankarnir töpuðu á útlánum undanfarin 10 ár, voru ekki nema ca. 1-2% til landbúnaðarins. Þegar því á að stofna slíka stofnun, til þess að bæta úr þörfum landbúnaðarins, má ekki með neinu móti taka þá atvinnugrein, smábátaútveginn, sem staðið hefir á völtustum fæti, og setja í samband við þann atvinnuveg, sem ávalt hefir reynst öruggastur.

Vill hæstv. ráðh. halda því fram, að smábátaútvegurinn hafi staðið á völtustum fæti?

. Já, vjelbátaútgerðin. Jeg verð að líta svo á, að till. sjútvn. sjeu í þessu efni stórum heppilegri, og jeg vil skjóta því til hv. landbn., að hún taki málið til athugunar á þeim grundvelli. 3. brtt.n. er í beinu sambandi við 2. brtt. og stendur því og fellur með henni. 5. brtt. fjallar um það ákvæði frv., að handbært fje opinberra sjóða skuli ávaxtað í sparisjóðsdeild bankans. Hv. frsm. benti rjettilega á, að brtt. gerir ráð fyrir að svifta Söfnunarsjóð ekki þessum hlunnindum, og er ekkert út á það að setja. En brtt. segir meira: „Ríkisstj. skal, ef ástæður leyfa, sjá um“, o. s. frv. - Það er þetta orðalag „ef ástæður leyfa“, sem jeg vildi að felt væri úr brtt. Það er gert meira með tillögunni en að opna heimild til þess að ávaxta slíkt fje í Söfnunarsjóði; það er opnuð samskonar heimild fyrir ríkisstjórnina, ef hún vill hlynna að einhverri annari bankastofnun. Orðalagið er óþarflega alment og óákveðið, og væri því rjett að fella það burt. 6. brtt.n. snertir stofnfje veðdeildar bankans. Jeg get til samkomulags fallist á brtt.n., en jeg vil þó benda á, að stofnfjeð er þar lækkað um 3/4 úr milj. frá því, sem frv. gerði ráð fyrir. Úr þessu má reyndar bæta síðar, en það er þó stórum erfiðara þá. Á síðari hluta brtt. get jeg fallist. Hv. frsm. fór fljótt yfir næstu brtt., og hefi jeg ekki mikið við þær að athuga. En 13. brtt.n. get jeg ekki fallist á, en jeg skal viðurkenna, að það er ekkert stóratriði, og mun jeg ekki gera það að kappsmáli. Brtt. gerir ráð fyrir, að 39. gr. frv. falli burt. Sú grein heimilar veðdeild þessa banka að gefa út bankavaxtabrjef með happdrætti eða happvinningum. Jeg vil benda á, að slíkt ákvæði er þegar til í íslenskum lögum. Það er í ríkisveðbankalögunum frá 1921. Og jeg verð að telja rök Böðvars Bjarkan í athugasemd við 35. gr. ríkisbankalaganna svo sterk, að hv.frsm. hafi ekki hnekt þeim í ræðu sinni. Og hjer er ekki um að ræða venjulegt happdrætti. Því til sönnunar vil jeg leyfa mjer að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, nokkur orð úr grg. frv., þar sem þetta atriði er tekið til athugunar. Þar segir svo: „Vaxtabrjef með happvinningum eru gjörólík lotteríseðlum í þessu tvennu, að höfuðstóll vaxtabrjefanna verður ávalt endurgreiddur og að eigandi fær auk þess sæmilega háa vexti af fje sínu“. Þetta er auðsjáanlega alt annars eðlis en hin venjulegu lotterí, með öllum þeim óþrifnaði og spillingu„ sem þeim fylgir. Þetta er einungis gert til þess að halda brjefunum í góðu verði og hjálpa bankanum til að selja þau. En ef þetta spillir fyrir sölu annara verðbrjefa í landinu, eins og frsm. gat um, þá er það einungis af því að það um leið bætir fyrir sölu þessara verðbrjefa. Þetta er augljóst. Annars er mjer ekki sjerstaklega ant um þetta atriði og mun ekki fjölyrða um það frekar að svo stöddu. Þá kemur 15. brtt.n., viðvíkjandi bústofnslánadeild bankans. Jeg hefi ekki getað athugað það atriði til hlítar, en mjer er það ljóst, að nefndin vill sýna meiri varfærni en frv. gerir ráð fyrir. Gengur n. jafnvel lengra í því heldur en Búnaðarþingið gerir í till. sínum. Jeg mun við 3. umr. athuga þetta betur. En mjer er ekki grunlaust um, að n. hafi verið jafnvel óþarflega varkár. Það er ómögulegt að setja með löggjöf svo rammar skorður gegn misbrúkun, að einhlítt sje. Það verður að eiga slíkt mjög undir þeim, sem fyrir stofnununum standa, og það er trú mín, þar sem braskið sje ekki enn komið svo langt upp um sveitir landsins, að óhætt sje að láta þá, sem forstöðu bankans hafa á hendi, hafa óbundnar hendur um slíkt. Tilgangur lánanna er að veita fólki stuðning og hjálp til þess að reisa bú, og verður stjórn bankans að haga tryggingunum eftir því, sem hún telur eftir atvikum best við eiga. Jeg vil geyma mjer rjett til, ef til vill, að bera fram till. Búnaðarþingsins um þetta mál. Þá á jeg aðeins eftir að víkja nokkuð að síðustu brtt.n. Eftir brtt. eiga endurskoðunarmenn bankans að vera skipaðir af ráðherra samkvæmt tillögu sameinaðra landbúnaðarnefnda Alþingis. Jeg er þessu fyllilega sammála, og jeg vil biðja hv.n. að athuga, hvort ekki væri rjett að ganga enn lengra á þessari braut, til þess að tryggja þessa stofnun gegn dutlungum mismunandi stjórna. Það væri ekki úr vegi að athuga, hvort stjórn bankans væri ekki best skipuð af einhverjum þeim stofnunum, þar sem bændur eða fulltrúar þeirra ráða. T. d. að hún væri skipuð af 3 mönnum, nokkurskonar bankaráði, og skipaði Búnaðarfjelagið einn, Samband samvinnufjelaganna annan og þá landsstjórnin þriðja manninn. Jeg vil biðja hv. landbn. að athuga þetta, hvort ekki væri rjett að taka upp þessa tilhögun, en jeg vil þó ekki gera það að tillögu minni að svo stöddu máli. En það skal jeg þó taka fram, að ef það ætti fyrir mjer að liggja sem atvmrh. að skipa í stjórn bankans, þá skyldi jeg með glöðu geði láta það af hendi, til þess að tryggja það, að einungis hagsmunir landbúnaðarins kæmu til greina við valið, einnig í framtíðinni. Jeg vil að lokum endurtaka það, að þótt jeg hafi nú gert þessar athugasemdir við brtt. landbn., þá er jeg henni þó mjög þakklátur fyrir eindreginn stuðning við frv. í heild og fyrir mikið og vel unnið starf, og vil mega vænta þess, að hv. deild sýni þann skilning á þessu mikla nauðsynjamáli, að hún veiti frv. greiða og skjóta afgreiðslu.

Halldór Stefánsson Jeg hefi flutt brtt. við frv. á þskj. 258. Fyrsta brtt. mín snertir nafn bankans. Jeg gæti vel felt mig við það íslenska nafn, sem frv. gerir ráð fyrir, en jeg kann ekki við till. landbn. og vil þá heldur, að bankinn heiti Búnaðarbanki, ef á annað borð verður breytt nafninu. Mjer virðist eðlilegra nafnið Búnaðarbanki en Bændabanki. Það liggur beinna við að kenna bankann við atvinnuveginn en stjettina, því vegna atvinnuvegarins er hann settur, en ekki vegna stjettarinnar. Þess má og geta, að forskeyti nafnsins er notað í mörgum öðrum skyldum samböndum, t. d. búnaðarfjelög, búnaðarskóli, búnaðarsamband, búnaðarmálastjóri o. s. frv. Jeg verð því að líta svo á, að þetta nafn sje heppilegra en nafn það, sem n. leggur til. Þá legg jeg til að stytta erlendu nöfnin og gera þau eðlilegri. Samkvæmt frv. og till. landbn. eru nöfnin löng og stirð í munni, en hinsvegar get jeg ekki sjeð, að neinn ávinningur sje að slíku nafnatildri. Það er ætlað að láta nafn bankans sýna það eða auglýsa í hinum erlenda fjármálaheimi, að hann hafi ríkisábyrgð að baki, en það er bæði óviðfeldið og óþarft. Erlendir lánveitendur munu ekki láta sjer koma til hugar að veita bankanum lán nema að hafa kynt sjer áður lög bankans og ástæður. Og þá er það tekið skýrt fram í 4. gr., að ríkið ábyrgist bankann. Mjer finst þetta því vera dálítið auglýsingarkent og óviðfeldið orðalag, og auk þess alveg óþarft. Í 3. brtt. minni felst atriði, sem jeg legg nokkra áherslu á, en það er að fella niður úr 11. gr. heimild ríkisstjórnar til þess að veita ábyrgð ríkissjóðs á lántökum bankans erlendis hvenær sem er. Jeg tel þetta ónauðsynlegt, sjerstaklega að því athuguðu, að þingið kemur saman árlega, og getur tæplega borið svo bráðan að með lántökuþörf bankans, að ekki megi bíða úrskurðar Alþingis. Fyrir mjer er þetta fyrst og fremst stefnuatriði. Jeg er algerlega mótfallinn því, að Alþingi sje að afsala sjer óskoruðu fullveldi sínu nema af fylstu nauðsyn. Loks fer 2. brtt. fram á að fella burt úr 4. gr. orðin „án tryggingar í sjálfs sín eignum“ og orðin „að undanteknu láni samkvæmt 11. gr. laga þessara“. Síðari breytingin leiðir beint af 3. brtt. minni. En um hina brtt. er það að segja, að mjer er ekki ljóst, hvað getur verið átt við með orðum frv. „í sjálfs sín eignum“. Jeg skil ekki, hver sjálfseign bankans getur verið, úr því ríkissjóður á hann „með húð og hári“. Mjer virðist þetta ákvæði nánast sagt vitleysa. Annars skiftir það litlu máli, en jeg vil þó leggja til að fella það burt. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessar brtt. Jeg er ánægður yfir þeim góðu undirtektum, sem frv. hefir fengið, og jeg vona, að þinginu auðnist að veita því góða afgreiðslu.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Jeg hefi sára fáu að svara, en finn mjer hinsvegar skylt að þakka hæstv.forsrh. fyrir góðar undirtektir að því er flestar till.n. snertir. Um nafn bankans finst mjer ekki skifta sjerlega miklu máli, og má vel vera, að athugasemdir hæstv.forsrh. um þetta atriði sjeu á rökum bygðar. Hvað 2. brtt.n. snertir, þá kom til orða, að nefndin drægi hana til baka, en þegar á reyndi, náðist ekki samkomulag í n. um það, svo að brtt. verður sennilega að koma til atkvæða. Annars fanst mjer hæstv.forsrh. gera mikið úr þeirri hættu, sem bankanum gæti stafað af lánum til smábátaútvegs. Jeg vil benda honum á þær takmarkanir, sem þar eru settar, ef honum hefir skotist yfir þær. Lánin mega ekki fara fram úr 4000 kr. á bát. Það er rjett hjá hæstv.forsrh., að ef brtt.n. verða samþ., þá minkar á pappírnum stofnfje veðdeildar bankans, en jeg fæ ekki sjeð, að raunverulegt starfsfje minki neitt, því deildin tekur við meiru af skuldabrjefum viðlagasjóðs heldur en ætlast var til í frv., auk þess sem kirkjujarðasjóður skal ávaxtaður þar, í nokkuð öðru formi þó. Samkv. till.n. breytist brjefaútgáfa deildarinnar, en jeg geri ekki ráð fyrir, að deildin gefi út svo mikið af verðbrjefum á næstunni, að hámark náist, svo að varla getur komið til mála, að starfsfje bankans sje raunverulega skert með þessum till. Þá var hæstv.forsrh. óánægður með 13. brtt.n., um að 39. gr. falli burt. Benti hann á, að ákvæði um verðbrjef með happvinningum væri í ríkisveðbankalögunum, en þau lög falla nú úr gildi með þessum lögum. Slík brjef með happvinningum eru ekkert annað en ein tegund lotterís, enda þótt hæstv. ráðh. vildi halda öðru fram. N. telur líka, að þetta ákvæði gæti orðið hreint og beint hættulegt fyrir verðbrjefasöluna. Brjefin mundu að vísu sennilega ganga vel út og jafnvel með hækkuðu verði áður en happdrátturinn færi fram, en á eftir mundi verða mikið framboð á þeim, því margir þeirra, er lagt hefðu fje sitt í brjefakaup í von um happvinning, mundu þegar til kæmi ekki geta haft fje sitt bundið á þennan hátt, heldur bjóða brjefin til kaups, jafnvel með afföllum; brjefin því lækka og verð þeirra verða óstöðugt. Gæti þetta með tímanum skapað óvissu og ótrú á brjefunum. Jeg þarf ekki að svara miklu því, sem hæstv. ráðh. sagði um bústofnslánadeildina og viðvíkjandi till.n. Honum fanst n. hafa verið óþarflega varkár og að óhætt væri að eiga alt slíkt undir stjórn bankans. Jeg geri að sjálfsögðu ráð fyrir, að í stjórn bankans verði skipaðir greindir og gætnir menn, sem sýni varfærni í slíkum efnum. En því aðeins eru sett varúðarákvæði í þessi og öll önnur lög, að ekki þykir þorandi að eiga alt undir mönnunum einum, því þeim getur altaf yfirsjest, og ennfremur getur val þeirra mistekist. Þó er rjett að taka þetta, til nýrrar athugunar. Viðvíkjandi síðustu brtt.n. og þeim orðum hæstv.forsrh., hvort ekki væri rjett að ganga enn lengra í því að gera bankann óháðan pólitískum dutlungum, þá vil jeg og n. taka það atriði til frekari yfirvegunar, en þó geri jeg ekki ráð fyrir, að nefndin muni gera breytingar í þá átt, sem hæstv. ráðherra talaði um. Jeg stend ekki betur að vígi nú heldur en í fyrri ræðu minni með það, að taka afstöðu fyrir n. hönd til brtt. frá hv. 1. þm.N.-M. - 2. og 3. brtt. fela í sjer töluverða efnisbreytingu, en n. hefir ekki haft nægan tíma til að athuga þær, og hefði því talið heppilegra, að hann tæki þessar till. sínar aftur og geymdi þær til 3. umr. Get jeg ekki sjeð, að hann eigi nokkuð á hættu með það, að fá þær samþyktar, þótt hann verði við þessum tilmælum, en um 1. brtt. hans skiftir ekki miklu máli, því að hún innifelur ekki í sjer neina slíka efnisbreytingu.

Pjetur Ottesen Jeg vil láta í ljós þakklæti mitt til hv. landbn. fyrir þann skilning, sem hún hefir sýnt á þörfum smábátaútvegsins í landinu með tillögum sínum í þessu máli. Bátaútvegsmönnum er mikil nauðsyn á því að eiga þess kost að geta á hagkvæman hátt aflað sjer lánsfjár til atvinnurekstrar síns. En þess getur hver maður gengið ódulinn, að með því að sýna skilning á þörfum bátaútvegsins í þessu efni er einnig lagður drjúgur skerfur til ræktunar landsins. En það var auðsætt, að hæstv.atvmrh. hafði ekki haft þann skilning sem skyldi á þessu máli, enda bera frv. þau, sem hann hefir lagt fyrir þingið, það með sjer. Íhaldsfl. bar fram á síðasta þingi frv. um atvinnurekstrarlán, þar sem jafnhliða átti að greiða úr rekstrarlánaþörf bænda og bátaútvegsmanna, en eins og kunnugt er, náði það ekki fram að ganga. Þessa hugmynd hefir hæstv.atvmrh. tekið upp í frv. um sveitabanka, en meðal annara breytinga, sem hann hefir gert á þessu frv. Íhaldsflokksins, er sú, að útiloka bátaútvegsmenn frá þessum rekstrarlánum. Það hefði nú raunar mátt búast við því, að hæstv.atvmrh. sæi sig um hönd og kæmist að því við nánari athugun, að hann hefði þar ekki farið rjetta leið, en sú hefir þó ekki orðið raunin á. Og ekki hafa till. landbn. opnað augu hans heldur, því að ennþá snýst hann öndverður gegn þessu og leggur aðaláherslu á það, að koma þessari brtt. landbn. fyrir kattarnef. Hann viðurkennir það að vísu, að smábátaútvegurinn þurfi að fá nokkra úrlausn í þessu efni, en orðin tóm hafa lítið að segja, ef ekkert er aðhafst, sem sýnir, að hugur fylgi máli. Hæstv. atvmrh. benti á frv. það um breytingar og aukningu á Fiskiveiðasjóðnum, sem sjútvn. flytur, og hann ljet það álit sitt í ljós, að ekki þyrfti meira, og með þessu væri sjeð fyrir bátaútveginum. En þetta er hinn mesti misskilningur. Sú úrbót, sem um er að ræða í því frv., er aðeins lítill stofn að löggjöf um lánsstofnun fyrir bátaútveginn, og að því leyti sem með því frv. er lagður grundvöllur að lánsstofnun fyrir bátaútveginn, má telja þær tillögur mikilsverðar, en sem úrlausn á þessu máli til frambúðar ná þær harla skamt. Jeg vil í þessu sambandi benda á það, hvernig Íhaldsflokkurinn hafði hugsað sjer að greiða úr á þessu sviði. En það er á þann hátt, að efla Fiskiveiðasjóðinn, svo að hann geti fullnægt þörfum manna til bátakaupa og til þess að koma upp verksmiðjum til að vinna úr fiskúrgangi og að byggingu íshúsa. Í öðru lagi með því að veita bátaútvegsmönnum aðgang að rékstrarlánum, sbr. rekstrarlánafrv., sem jeg gat um áðan. Með þessu móti mundi hafa tekist á hagkvæman hátt að greiða úr brýnni lánsþörf bátaútvegsmanna. En samkv. þeim undirtektum, sem frv. þau, er íhaldsmenn fluttu um þetta á síðasta þingi, hafa fengið, og till. þær, sem þeir hafa og borið fram á þessu þingi, þá er sýnt, að málið verður nú ekki leyst á þann hagkvæma hátt. Það er bersýnilegt, að það lengsta sem hægt er að komast á þessu þingi með að greiða úr lánsþörf bátaútvegsmanna, er að samþ. frv. sjútvn. um aukningu Fiskiveiðasjóðsins og tillögur landbn. um, að bátaútvegsmenn eigi ásamt og í fjelagi við bændur aðgang að rekstrarlánum. Jeg treysti því, að andstaða hæstv.atvmrh. gegn þessum sjálfsögðu og sanngjörnu tillögum landbn. verði vegin og ljettvæg fundin af Alþingi. Eins og bent hefir verið á, er landbúnaðurinn og smábátaútgerðin svo fljettuð saman, að það má segja, að ræktunin í og kringum kauptúnin byggist á bátaútveginum; þaðan kemur fjármagnið til þess að hrinda ræktuninni á stað, og svo er það enginn smáræðis áburðarforði, sem til fellur þar, sem mikil útgerð er. Mjer þykir leitt, að hæstv.atvmrh., sem ber hlýjan hug til ræktunar landsins, skuli ekki hafa komið auga á þetta. Eins og hv.frsm. landbn. benti á, þá er sú grýla ekki frambærileg, að þetta auki áhættuna, eins og hæstv.atvmrh. hjelt fram, því að svo vel er búið um hnútana, að lánsfjelögin, sem starfa innan þröngs hrings, hafa fulla þekkingu á högum allra viðskiftamanna lánsfjelagsins, alveg eins þeirra, sem bátaútveg stunda, og ennfremur hefir nefndin gengið svo frá þessu að öðru leyti, að það má hiklaust telja, að þar sje alls öryggis gætt. Þótt ákvæðin um lán til bátaútvegsmanna nái ekki til kaupstaðanna, þá er þar sá stóri munur á, að í kaupstöðunum eru lánsstofnanir, sem menn geta snúið sjer til og fengið lán til útgerðarinnar, en í kauptúnum landsins vel flestum er engu slíku til að dreifa. Jeg vænti þess, að jeg þurfi ekki að fara um þetta fleirum orðum, og vona, að hv. þingdm. geti orðið sammála um það, að hjer sje fyrir hendi sú nauðsyn, er eigi verði skotið skollaeyrum við að bæta úr, og að einmitt á þennan hátt verði það hagkvæmlega gert og að gersamlega ástæðulaust sje að vera að tala um áhættu í því sambandi.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi ekki margt að segja út af ræðu hv.frsm. Hann sagði, út af aths. mínum við nafnið, að það gæti verið rjett að taka það til nýrrar athugunar, og skilst mjer því, að í orðunum liggi, að brtt. verði tekin aftur til 3. umr. Enda virðist mjer, að ef þessi brtt. nefndarinnar verður samþ., geti það leitt til þess, að á Norðurlöndum blandi menn auðveldlega saman Landmandsbanken í Danmörku og þessum. Jeg álít, að það verðum við að varast, og vona, að nefndin falli frá till. sinni og taki hana aftur. Aftur á móti vildi hv.frsm. ekki taka aftur af n. hálfu till. um lán til smábátaútvegsins. Hv. frsm. vjek að brtt. við 13. gr., sem miðar að því, að stofnfjeð verði lækkað um 3/4 milj. og taldi það hættulaust. Það má vel vera, að það komi ekki að sök á næstu árum, en getur það ekki orðið skammgóður vermir? Það getur svo farið, að í náinni framtíð þurfi veðdeildin að gefa út meiri skuldabrjef, - og hver segir, að Alþ. muni þá veita henni þann styrk og aðstoð, sem með þarf, og er því ekki betra að búa vel um þessa stofnun strax í byrjun? Það er nú uppi meðal ýmsra manna hjer á landi að gerbreyta kjördæmaskipuninni og draga pólitíska valdið úr höndum bænda, og ef það kann fram að ganga, vil jeg ekki eiga það á hættu að bíða með nauðsynlegar ráðstafanir til tryggingar því, að vel verði hlúð að þessu þjóðþrifafyrirtæki.

Er nokkur hætta á því, ef uppteknum leik verður haldið áfram? Í fyrra drógu þingmenn pólitíska valdið úr höndum bænda í einu kjördæmi þessa lands, en fengu sócialistum það í hendur

. Hver hætta getur það verið fyrir bændur, þótt reynt hafi verið að bæta upp þann órjett, sem bændur þessa hjeraðs höfðu verið beittir, svo sem gert var í því máli, sem hv.þm. gat um? En annars er landbúnaðarbankinn hjer til umræðu, en, jeg býst við því, að ef kjördæmaskipuninni verður breytt, þá verði ekki eins hægt um vik með að ná í fjeð.

Ekki er nú lengi verið að breyta lögunum; í það minsta reyndist það svo í fyrra með Landsbankalögin

. Já, það er satt, að þeim lögum var breytt, en það var gert til tryggingar bankanum. Þá ætla jeg að snúa mjer að hv.þm. Borgf. Hann sagði, að hann hefði fært óhrekjandi rök fyrir því, að þörf smábátaútvegsins væri mjög brýn, og að jeg gæti ekki hrakið þau rök. Mjer er það mjög ljóst, að smábátaútvegurinn þarfnást styrks ríkisins, en mjer þykir ekki rjett að láta hann fá þann styrk frá þessum banka. En jeg bendi einnig á það, að í kaupstöðum þessa lands eru víðast hvar lánsstofnanir, sem menn gætu fengið fje hjá til þessa atvinnurekstrar. Þetta eru staðreyndir, sem ekki er hægt að hrekja, og hv.þm. Borgf. hefir ekki komið fram með nein rök fyrir því, hvers vegna smábátaútvegurinn ætti frekar að njóta styrks frá landbúnaðarbankanum heldur en annar atvinnurekstur, sem ekki er landbúnaður. Hv. þm. Borgf. getur heldur ekki mælt því bót, að samkvæmt hans ætlun á smábátaútvegurinn í Reykjavík, Hafnarfirði og Ísafirði ekki að njóta þessa styrks, en aftur á móti nýtur slíkur útvegur frá Akranesi þessara hlunninda. Í þessu er ekkert rjettlæti, og jeg er þeirrar skoðunar, að á þessu máli hafi jeg betri skilning en hv.þm. Borgf., því að mitt álit er það, að þessi útvegur eigi jafnan rjett á sjer, hvort sem hann er rekinn frá Hafnarfirði eða Akranesi. Háttv. þm. Borgf. er yfirleitt stundum nokkuð einsýnn á mál, og í þessu máli er hann það um of. Hann sagði, að þótt 1/2 milj. væri látin renna til útvegsins, svo sem tillögur meiri hl. sjútvn. benda til, þá væri það engin úrlausn.

Það sagði jeg ekki

. Háttv. þm. Borgf. sagði þetta og tvítók það upp til frekari áherslu, en þegar á að opna landbúnaðarbankann, svo sem till. gerir ráð fyrir, þá er það úrlausn. Hvað kallar hv.þm. úrlausn?

Svona hártoganir eru ósæmandi hæstv.forsrh.

. Það fer fjarri því, að jeg hártogi orð hv.þm., en jeg tek þau upp eins og hann sagði þau. Annars get jeg gjarnan lýst yfir því, að jeg er reiðubúinn að taka höndum saman við hv.þm. Borgf. og reyna til að hjálpa og styrkja þessa atvinnugrein eftir heppilegri leið. Hitt er rangt, að opna landbúnaðarbankann fyrir þessa grein útgerðarinnar, enda má ætla, að hv.þm. Borgf. yrði ekki ánægður fyr en 5-10 milj. króna væru veittar, sbr. orð hans um, að 1/2 milj. kr. sje engin úrlausn. Eins og jeg sagði áðan, verður að finna leið til að rjetta smáútgerðinni hjálparhönd, og að því mun jeg stuðla eftir mætti. Jeg vil ekki hleypa neinu þjarki í þetta mál, en vil skjóta því til hv.þm. Borgf., hvort ekki myndi það leið, að við reyndum að ná samkomulagi um þetta. Þessi banki, sem hjer um ræðir, er eingöngu ætlaður fyrir landbúnaðinn, og því er það rangt að vera að troða þessu þar inn. En af því að jeg veit, að þessi till., sem hv.þm. Borgf. stendur á bak við, er fram komin af góðum hug, er jeg reiðubúinn til samstarfs við hann í þessu máli.

Jón Sigurðsson Jeg stend ekki upp af því, að jeg telji þörf á því hv.frsm. til aðstoðar, heldur vildi jeg gera grein fyrir skoðun minni á því ágreiningsatriði, sem hjer er verið að ræða um. Jeg þarf ekki að taka það fram, að jeg tel, eins og nál. ber með sjer, það hafa verið mjög ákjósanlegt, að þetta frv. kom fram. Stjórnin hefir með þessu frv. dregið saman í eina heild lagaákvæðin um þær búnaðarlánastofnanir, sem við höfum þegar átt áður, og sett þær undir eina stjórn: sem sje ræktunarsjóðinn, byggingar- og landnámssjóðinn og veðdeildina, sem er samhljóða lögunum um veðdeild Landsbankans og ekki annað en skifting á þeirri veðdeild, sem nú er til. Ennfremur bústofnslánadeildin, sem samþ. var á þinginu 1926, með nokkrum breytingum, og loks hefir hæstv. stjórn tekið upp rekstrarlánatillögur íhaldsmanna frá síðasta þingi, sem er það helsta, er ekki er nú í gildandi lögum. Jeg tel, eins og þegar er sagt, það mikinn kost að fá sameiginlega stjórn yfir þessar stofnanir, sjerstaklega ef góðir menn veldust í stjórn þessara mála. En það, sem einkum knúði mig til þess að standa upp, voru ummæli, sem fjellu hjá hæstv.forsrh. um þá tillögu okkar í landbn., að smábátaútgerðinni yrði heimil ofurlítil þátttaka í þeim hlunnindum, sem hin væntanlega stofnun veitir. Hæstv. forsrh. virðist vera hræddur um, að sjávarútveginum verði hleypt inn í stórum stíl, en það er beinlínis tekið fram, að það er aðeins einn þáttur hans, sem getur komið til greina í þessu efni, smábátaútgerðin utan kaupstaðanna. Þegar hæstv. ráðherra er að slá því fram í þessu sambandi, að bankarnir hafi tapað milli 20 og 30 miljónum á útlánum til sjávarútvegarins, þá er verulega skotið yfir markið. þegar þess er gætt, að það má aðeins veita 4000 krónur á bát og eingöngu til þeirra, sem ekki stunda fiskverslun.

Af hverju er það ekki tekið fram í frv.?

. Við skoðuðum þetta frv. eins og höfuðdrætti, en höfum gert breytingatillögur við frv. um sveitabanka samhljóða því, er jeg hefi skýrt frá, og þar getur hæstv.forsrh. sjeð þær. Það er því ekki ætlun okkar að fara að stofna hjer til neinna fjárglæfra eða hætta bankanum út í ógöngur; þvert á móti. Jeg hafði það sjerstaklega í huga, að ekki óvíða hagar svo til í hreppum, sem liggja að sjó, að þó að landbúnaður sje langsamlega helsti atvinnuvegurinn, þá eru þó innan um 3-4 eða fleiri menn, sem stunda sjó að mestu eða eingöngu. Þeir geta að sjálfsögðu verið dugandi menn og efnaðir engu síður en hinir. Mörgum sveitabændum mundi því þykja hart, ef þessir bændur væru útilokaðir frá öllum hlunnindum bankans. Að því er snertir frv. um Fiskiveiðasjóð Íslands, má geta þess, að eftir tillögum sjútvn. mundu lán úr honum aðallega verða veitt þeim útvegsmönnum, sem í kaupstöðum búa. Smábátaútvegsmenn úti um land mundu ekki fá mikið af slíkum lánum. Þeir mundu þurfa að sækja þau til Akureyrar eða Reykjavíkur, en bændur eru ekki duglegir að bera sig eftir slíku. Enda gæti jeg hugsað, að miljón væri ekki um of fyrir kaupstaðina, ef tekið er tillit til stærðar bátaflotans í kaupstöðunum. Það er vitanlegt, að þar er aðalbátaflotinn. miljón er áreiðanlega ekki nema rjett handa þeim, og þá fá hinir ekkert, sem eru lengra frá. Til þess að þeir hafi nokkurt öryggi, verður að búa öðruvísi um hnútana. Jeg hefi nú reynt að gera grein fyrir því, hvað fyrir mjer hefir vakað í þessu efni og hvers vegna jeg taldi það skyldu mína að reyna að rjetta smábátaútveginum hjálparhönd. En það voru önnur tvö atriði í ræðu hæstv.forsrh., sem jeg vildi fara nokkrum orðum um. Annað var það, að hæstv. ráðh. taldi það geta verið hættulegt fyrir bankann, að stofnfje veðdeildarinnar væri lækkað, en þrátt fyrir lækkun má bankinn gefa út samkv. brtt.n. yfir 10 milj. í bankavaxtabrjefum, auk 11/4. milj. í stofnfje. Það er ekki auðgert að segja um veðlánaþörf bænda, en það mætti þó helst miða við reynslu veðdeildarinnar. Þar hafa á síðustu 3 árum lánin numið röskri miljón, og bankastjórnin hefir tjáð okkur nefndarmönnum, að ekki hafi verið synjað um eitt einasta lán, þar sem skjöl og skilríki voru í lagi, og að þau hafi verið afgr. jafnóðum og beiðnir komu, á undan öðrum málum. Eðlilega aukast lánbeiðnir með vaxandi framkvæmdum, en jafnframt fjölgar þeim jörðum að sama skapi, sem eru bundnar veðböndum. Það er þegar orðið fátítt, að bændur hafi ekki jarðeignir sínar í veðdeild, sparisjóði eða söfnunarsjóði. Jeg held því, að undir öllum kringumstæðum muni þessi upphæð, 10 milj. kr., endast í mörg ár, að minsta kosti 10-15. Það getur því ekki með brtt. landbn. verið að ræða um neina hættu fyrir stofnunina. Um happvinninga skal jeg geta þess, að eins og hv.frsm. tók svo vel fram, verða þeir keyptir einungis í von um skjótan gróða, en ekki af því að þeir, sem kaupa, hafi fje til þess að binda um langt árabil. Menn, sem hafa peninga í augnablikinu, kaupa brjefin í von um vinning. En þegar vonir þeirra bregðast um happvinninga og þeir komast í kreppu, fara þeir að bjóða út brjefin jafnvel fyrir neðan nafnverð og fella þau þannig í verði. Þetta er hættulegt. Það skapar ótrú á brjefunum og verður bara til bölvunar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil nota tækifærið til að benda á, að eins og hv. 2. þm. Skagf. (JS) túlkar aðra brtt.n., er hún alveg óþörf. Hv. þm. benti á, að þeir nefndarmenn hefðu aðallega haft í huga, að því er mjer skildist, hreppa, þar sem landbúnaðurinn væri aðalatvinnugreinin, en þar sem væru þó einstaka bændur, sem stunduðu sjó jafnframt að litlu leyti. En brtt. hljóðar alls ekki upp á slíkt. Aftur á móti geta slíkir menn fengið lán samkvæmt 2. gr. bankalaganna, eins og hún er orðuð núna, eins og líka kemur ljóslega fram í greinargerð. Aftur á móti breytingartillagan þýðir að opna landbúnaðarbankann fyrir öllum bátaútgerðarmönnum utan kaupstaða. Jeg vil því enn einu sinni skora á hv.n. og einkum hv. 2. þm. Skagf., að þeir taki til athugunar, hvort þeir vilji ekki falla frá tillögunni.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg tel mjög vafasamt, hvort það frv., sem hæstv.atvmrh. hefir borið fram, er rjetta leiðin í þessu máli. Jeg teldi rjettara, að haldið væri þeirri leið, að sameiginlegur banki væri fyrir allar fasteignir. En það mátti reyndar búast við því af núverandi hæstv. stjórn, að frv. hennar yrði eitthvað á þessa leið, sem orðið er. Og jeg hugsa að í aðaldráttunum verði ekki hægt að þoka henni í þessu efni. En jeg vil minna á það, sem hv.þm. Ísaf. (HG) drap á við 1. umr., að það er óviðkunnanlegt, hvernig frv. býr til stofnun utan um sveitamenn, en tekur ekkert tillit til þeirra, sem stunda landbúnað næst kaupstöðunum. Eftir 2. gr. frv. ætti þó tilgangur þess að vera sá, að styðja að landbúnaði fyrst og fremst. En síðar í frv. sjer maður, að tilgangur þess er fyrst og fremst að styðja sveitamenn, en ekki landbúnað yfirleitt, hvort heldur sem eru í sveitum eða við sjóinn. Það hafa orðið okkur jafnaðarmönnum mikil vonbrigði, að hv.n. skyldi ekki taka til greina athugasemdir í þessa átt, sem fram komu við 1. umr. Það hefir komið fram brtt. þess efnis, að gefa bátaútvegsmönnum aðgang að lánum úr bankanum. Eins og frv. er sniðið, er slíkt ekki samkvæmt eðli þess, en þegar alt stefnir að því að láta alla peningana til sveitanna, er ekki nema eðlilegt, að mönnum finnist smábátaútvegurinn vera settur hjá, og vilji styrkja hann á þann hátt sem hægt er. Ef stjórnin hugsar sjer ekki að opna neina aðra leið fyrir bátaútveginn, get jeg vel skilið, að þeim þm., sem eru málsvarar hans, finnist að framið sje ranglæti. En ef á að fara út á þá braut að láta nokkurt fje til bátaútvegarins, sje jeg ekki, að hægt sje að mæla á móti því, að verkamenn og sjómenn fái eitthvert lánsfje til ræktunar í nágrenni við kaupstaði og kauptún landsins, því að nær eðli þessa frumvarps er þó að veita lán til slíkrar ræktunar heldur en til útgerðar. Eins og aðstaða okkar jafnaðarmanna er hjer í Nd., þar sem við eigum engan mann í landbn., býst jeg ekki við, að við flytjum brtt. hjer, en í Ed. er einn af flokksmönnum okkar í landbn. og mun flytja brtt. í þessa átt.

Lárus Helgason Eins og nál. ber með sjer, er þar tekið fram, að hv. 2. þm. Eyf. (BSt) og jeg höfum óbundin atkvæði um 2. brtt.n. Jeg verð að segja, að eftir að hafa hlustað á umræðurnar, sje jeg ekki eftir því, að jeg batt mig ekki um þessa brtt. Mjer var að vísu frá upphafi ljóst, að ekki var eðlilegt að blanda saman sjávarútvegi og landbúnaði í þessu efni. Tilgangur frv. er eingöngu sá, að styðja að landbúnaði og stuðla að því, að þeir, sem hann stunda, geti fengið lán með betri kjörum en áður, þar sem það er vitanlegt, að lán til landbúnaðarins eru miklu hættuminni gagnvart lánsstofnununum. Mjer er ekki skiljanlegt, hvernig á þessu ofurkappi stendur hjá þeim, sem telja það svo mikla nauðsyn að koma smábátaútveginum inn í þessa stofnun. Það virðist vera miklu skynsamlegra að taka heldur þá leið, að vinna sjerstaklega að lánsstofnun handa smábátaútveginum, eins og byrjað er á af hálfu sjútvn. Það skal ekki standa á mjer að greiða atkvæði með því. En mjer finst rjett að halda þessum tveim atvinnuvegum aðskildum, og býst jeg því við að greiða ekki atkvæði með 2. brtt., heldur halda mjer við tilgang frv. Mjer finst óþarft að deila meira um þetta. Hæstv. atvmrh. bauð fram hönd sína hjer í hv. deild til þess að styðja að smábátaútveginum, og jeg er viss um, að rjett er og sjálfsagt af okkur öllum að taka saman höndum um það. En hvað þýðir að vera að blanda þessum tveim atvinnugreinum saman? Sjútvn. vill stofna vísi til þess að hlynna að smábátaútveginum. Hví ekki heldur að hafa þann vísi svo stóran, að ekki þurfi að seilast inn í landbúnaðarbankann ?

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frv. þetta er aftur komið hingað frá Nd. og hefir þar verið gerð á því ein breyt., sem er orðabreyt. Sjútvn. hefir ekki sjeð ástæðu til að halda fund um málið vegna þessarar breyt. Leggjum við til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Jón Baldvinsson Jeg skal aðeins vísa til þess, sem jeg sagði um málið í gær. Jeg var þá búinn að gera grein fyrir afstöðu minni.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg vil ekki greiða atkv. með brtt. á þskj. 253 fyr en deildin hefir tekið afstöðu til frv., sem brtt. eiga við. Jeg vil því leggja til, að frv. gangi til Nd., sem þá getur gert breyt. á því, enda er venjan að taka fyrst tillit til breyt. á löggjöfinni, sem samþ. hafa verið af þinginu, en ekki þeirra, sem aðeins eru í undirbúningi.

Björn Kristjánsson Jeg vil taka undir það með hv.þm. Seyðf., að jeg teldi þinglegra, að frv. færi óbreytt til Nd. En ef hv.flm. vildi fallast á að gera örlitla brtt. Við þessa brtt., þannig, að orðin „úr flokki bæjarfulltrúa“ falli niður, gæti jeg fallist á hana. Jeg hefi ekki getað borið mig saman við bæjarfulltrúana í Hafnarfirði um þetta mál Jeg hringdi í bæjarfógetann og hann gat engar upplýsingar gefið. Jeg Vildi vita, hvort hv.flm.brtt. vildi ekki fella burtu þessi orð; þá álít jeg, að brtt. gerði ekki neitt til.

Jón Baldvinsson Jeg hefi þegar talað um þetta við hv. 1. þm. G.-K., og fann jeg ekki ástæðu til að hafa á móti því að orðin „úr flokki bæjarfulltrúa“ falli burt.

Forseti (GÓ): Mjer hefir borist skrifleg brtt. frá hv. 1. þm. G.-K. við 2. lið brtt. á þskj. 253. Til þess að þessi brtt. geti komið til atkv., þarf að leita afbrigða frá þingsköpum.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Eins og sjá má á þskj. 235, er n. öll sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með lítilli breyt. Að vísu hefir einn nm., hv.þm. Seyðf., skrifað undir nál. með fyrirvara, en sá fyrirvari snertir fremur form, frv. en efni. Hann er ekki viðstaddur hjer nú, en mjer er óhætt að segja, að fyrirvari hans er þessi. N. viðurkennir, að rjett og sanngjarnt sje, að Reykjavík leggi fram land til kirkjugarðsstæðis endurgjaldslaust, en n. þykir þó rjettara að ákveða þetta ekki með lögum, heldur með samningi, einkum þar sem samningaumleitanir um kirkjubyggingu og einnig viðvíkjandi kirkjugarði eru á döfinni. Hefir því n. lagt til, að orðið „endurgjaldslaust“ falli burt. Önnur atriði þarf ekki að ræða við þessa umr. Tel jeg víst, að frv. gangi í gegn, ef brtt. þessi verður samþ.

Flm. (Halldór Stefánsson) Jeg þykist hafa gert nægilega grein fyrir ástæðunum fyrir flutningi þessa frv. í grg., og vísa til þess, sem þar er fram tekið. Sje jeg ekki ástæðu til þess, hvorki að endurtaka það eða fjölyrða um málið. Vil jeg svo leyfa mjer að óska þess, að málinu verði, að þessari umr. lokinni, vísað til 2. umr. og fjhn.

Frsm. minni hl. (Sigurður Eggerz) Það má nú segja, að þetta mál sje að mestu leyti útrætt. Í þessari síðustu ræðu minni vil jeg stuttlega gefa yfirlit yfir rök þessa máls, einkum með tilliti til ræðu hæstv. fjmrh. og hv.frsm. meiri hl. Jeg skal þá byrja á að slá því föstu, að með brjefi stjórnar yfirsetukvennafjel. er það óhrekjanlega sannað, að yfirsetukonur vantar í 30 umdæmi. Það kemur ekki málinu við, þó að sumar yfirsetukonur gegni meira starfi en til er ætlast, eingöngu af því, að engar fást til þess að sinna fámennustu umdæmunum með núverandi launakjörum. Um leið og jeg yfirgef þetta atriði málsins, vil jeg undirstrika það, að í því liggur einmitt ástæðan til að gera þá undantekningu frá launalögunum, sem hjer er farið fram á. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að það væri ekki nema nokkur hluti útskrifaðra yfirsetukvenna, sem tækju við umdæmi að námi loknu. Jeg þakka honum þessi ummæli, því að þau eru viðurkenning á því, að kjörin sjeu óviðunandi, að yfirsetukonurnar vilji ekki líta við þeim, jafnvel þó að þær sjeu búnar að kosta sig til náms. Hæstv. fjmrh. og hv. meiri hl. fjhn. hafa haldið því fram, að þeim yfirsetukonum, sem hæst eru launaðar, sje gert hærra undir höfði í frv. en þeim, sem lægst eru launaðar. Þessa staðhæfingu hefi jeg rekið til baka hvað eftir annað og skal gera það enn einu sinni. Besta sönnunin fyrir mínu máli er í áliti meiri hl. sjálfs. Þar stendur svart á hvítu, að laun þeirra hæstlaunuðu hækki um 50%, en þeirra lægst launuðu um 82%. Það, sem sker úr deilunni milli mín og hv. meiri hl., er þá það, hvor talan er hærri, 50 eða 82. Fari svo, að 50 reynist hærri tala, þá skal jeg fúslega beygja mig, en ef 82 kynni að reynast hærri, þá verður hv. meiri hl. að viðurkenna, að hann hafi rangt fyrir sjer. Þar við bætist, að þær yfirsetukonur, sem nú njóta bestu launakjara, eru einungis þrjár, nefnil. yfirsetukonurnar hjer í Reykjavík. Jeg hefi áður skýrt frá því, hvers vegna laun þeirra þurfa að vera nokkru hærri en hinna. Það er til þess að hægt sje að tryggja ljósmæðraskólanum nægilega kenslukrafta. En allir geta sjeð, að það verður ekki mikið fje, sem kemur í hlut þessara þriggja ljósmæðra. Hæstv. fjmrh. færði sem aðalástæðu gegn frv., að ekki mætti hækka launin fyr en búið væri að stýfa krónuna. Mjer koma þessi ummæli undarlega fyrir sjónir. Jeg veit ekki betur en íhaldsbróðir og framsóknarbróðir sjeu búnir að rjetta hvor öðrum höndina í gengismálinu og ætli að lýsa blessun sinni yfir stýfingunni. Hæstv. fjmrh. þarf því varla að óttast, að krónan hækki svo mikið, að launahækkun yfirsetukvennanna verði ríkissjóði óbærileg þess vegna. Hæstv. fjmrh. færði það enn gegn frv., að ekki sæist, hver ætti að greiða dýrtíðaruppbótina. Á því getur naumast leikið vafi, að hún eigi að greiðast af sömu aðiljum og launin sjálf. En óski hæstv. ráðh. ótvíræðra fyrirmæla, er jeg fús til að flytja brtt. um það efni. Þá sagði hæstv. ráðh., að ekkert væri tekið fram um það í frv., hvort tekið yrði tillit til þjónustualdurs þeirra yfirsetukvenna, sem nú eru starfandi. Jeg tel sjálfsagt, að svo verði, en get líka borið fram brtt. til að kveða nánara á um það. Jeg skal nú eigi þreyta hv. deild með langri ræðu um þetta mál. En jeg vil vekja athygli á því, að við verjum nú á ári hverju miljónum króna til lækna og sjúkrahúsa. Móti því þorir nú enginn að rísa, enda vil jeg síst mæla gegn því, að sem mest rækt sje lögð við heilbrigðismálin hjer á landi. En því þá að sýna þennan frámunalega lúsarskap gagnvart hinum trúu þjónum þjóðfjelagsins, yfirsetukonunum? Heilbrigði þjóðarinnar er eigi að litlu leyti komin undir starfsemi þeirra. Það er ekki einungis, að móðir og barn eigi oft og tíðum líf sitt undir því, að náist til yfirsetukonu. Sje meðferð barnsins fyrst eftir fæðinguna ekki sem skyldi, getur það af því hlotið æfilangt heilsutjón. Og það þarf ekki að sparast nema eitt einasta mannslíf til þess að þjóðfjelagið fengi að fullu goldinn þann litla kostnað, sem leiða myndi af hækkun launanna. Það var einhver að brosa að því áðan, að jeg kallaði þetta mál alvarlegt. En jeg álít, að mál, sem snertir heilbrigði komandi kynslóða, sje jafnan alvarlegt mál. Og jeg veit, að þeir, sem standa gegn þessu frv., gera það ekki af illvilja, heldur einhverju rótgrónu afturhaldi, sem þeir geta ekki losað sig við. Þeir fylgjast ekki með tímanum og kröfum hans. Því eru þeir á móti þessu frv. Einu sinni fyrir löngu síðan var jeg gestkomandi á litlum bæ uppi í sveit. Á þessum bæ lá kona í barnsnauð, og það var ómögulegt að ná til yfirsetukonu. Jeg gleymi aldrei angistarsvipnum á andlitum heimilisfólksins. Jeg gleymi aldrei vonleysinu, sem lamaði þetta litla heimili, meðan líf móðurinnar hjekk á þræði. Enginn þm. mætti sjá eftir lítilli fjárveitingu, ef hún gæti orðið til þess að vernda líf og heilsu hinna uppvaxandi kynslóða.

Einar Jónsson Jeg er nú búinn að hlusta lengi á þessar umr. og skil, satt að segja, ekkert í því, hvernig hv. þm, Dal. getur haldið eins fast í sinn óþarfa málstað og hann gerir. Þó að hv.þm. segi, að yfirsetukonur vanti í 30 umdæmi, þá nær það vitanlega engri átt. Það er órjett og ekki satt. En þó svo væri um fleiri, þá vitum við, að ef þessi leið er farin, að því er yfirsetukonurnar snertir, þá grípur það yfir meira svið en að eins þeirra laun. Það er og sannanlegt um yfirsetukonu í sveit, að mörg önnur búandi kona hefir ekki betri kjör, þar sem sanna má, að yfirsetukonur í sveit tefjast oft ekki nema 3–6 daga á ári frá sínum störfum, en fá 2–3 hundruð kr. í laun. Jeg vil nú lýsa yfir því, að jeg er algerlega mótfallinn því, að farið verði að hækka laun þessarar stjettar, þegar vitanlegt er, að á eftir hljóta að koma margfalt sanngjarnari umsóknir, sem ekki er hægt að neita. - Ef hv.þm. Dal. endilega vill bæta svo laun yfirsetukvenna, sem hjer er farið fram á, þá er jeg viss um að hv.þm. hefir ráð til að borga þeim þær 500 krónur, sem Spegillinn var að tala um hjer á dögunum, úr eigin vasa. Jeg vil blátt áfram óska þess, að hv. deild fari sömu leið í þessu máli og hún hefir gert áður og láti yfirsetukonurnar vera þar, sem þær eru staddar, því að jeg vona, að þeim líði sæmilega vel, hvort sem hv.þm. Dal. ætlar að skifta mikið við þær á eftir eða ekki; jeg skifti mjer ekki af því. - Jeg vil sem sagt ekki heyra það hjer á þingi, að jafnsanngjarn og góður maður sem hv.þm. Dal. geri sig sekan um slíkar öfgar og hann hefir hjer haldið fram, - jeg vil ekki þurfa að hlusta á slíkt.

Frsm. meiri hl. (Hannes Jónsson) Hv. frsm. minni hl. hefir nú slegið því föstu, að það sje rjett hjá sjer, að það vanti yfirsetukonur í 30 umdæmi. Jeg hygg, að hv.þm. geti ekki fært rök fyrir því, enda þótt vitnað sje í brjef yfirsetukvenna, sem segir, að 189 yfirsetukonur sjeu í umdæmum utan kaupstaða, en að umdæmin sjeu 205.  Nú er það svo á nokkrum stöðum, að sama yfirsetukona gegnir tveimur umdæmum, og veit jeg, að það hefir ekki verið fundið neitt að því fyrirkomulagi, sem er, og þá verð jeg að halda því fram, að hæpið sje að nokkuð vanti, nema ef vera skyldi það eitt að sameina þessi tvö umdæmi löglega, en það ætti kannske að gera víðar en verið hefir. Þá vildi hv.frsm. minni hl. þakka mjer fyrir þær upplýsingar, sem jeg hefi gefið í málinu, en hefir þó alls ekki þakkað mjer fyrir eins og vera bar, því þá hefði hv.þm. átt að falla frá tillögum sínum, ef hann hefði viðurkent upplýsingar mínar eins og rjett var. En út af því, sem jeg tók fram um það, hve margar hefðu útskrifast árlega, um 12 að meðaltali síðustu 10 árin, en ekki víst, að þörf sje fyrir nema 10–11 árlega, þá vildi hv.þm. slá því föstu, að þótt þær hafi lært þessi fræði sín, þá vilji þær ekki taka við þessum embættum, sennilega fyrir það, að launin sjeu svo lág. En jeg vil þá spyrja hv.þm. að því, hvort hann haldi, að þessar yfirsetukonur myndu frekar fara í sum þessara embætta, þótt laun þeirra væru hækkuð um 100 krónur. Jeg gat þess fyr í ræðu minni, að í rannsókn þeirri, sem landlæknir gerði árið 1912, hefði hann orðið þess vísari, að sum umdæmin höfðu ekki nema 2–4 fæðingar á ári. Jeg býst við, að töluvert mætti hækka launin til þess, að yfirsetukona, sem ekki væri ættuð úr þessu hjeraði, fengist til að fara þangað. Það ber líka að athuga, að í slíkum hjeruðum, sem hafa svo fáar fæðingar, en yfirsetukonan fær 500 kr. árslaun, sem með dýrtíðaruppbót verður 700 kr., og með aukaþóknun o. s. frv., þá kæmi til að verða 4–5 hundruð kr. fæðingarkostnaður við hvert barn, og ef svo uppeldið yrði álíka dýrt, þá held jeg, að það yrði ekki nema bankastjórar, sem hefðu efni á að eiga börn. Það virðist vera nokkuð mikill kostnaður, sem þetta hefir í för með sjer, og því virkilega ástæða til að reyna að draga úr honum, eftir því sem föng eru til; en það er óhætt að fullyrða það, að altaf aukast skilyrðin fyrir því að geta stækkað umdæmin, bæði með bættum vegum og auknum símalínum, en eftir því sem samgöngubætur komast á, því meiri ástæða er til þess að stækka umdæmin. Útgjaldaaukinn af þessu frv., ef að lögum verður, nemur ekki 50 þús. kr., heldur 70 þús., því að við þessi 50 þús. bætist auðvitað dýrtíðaruppbót, sem eftir öllum sólarmerkjum að dæma verður ekki minni en 40%.  Jeg held, að jeg hafi svo ekki mikið meira um þetta að segja. En af því að mjer finst hv.frsm. minni hl. leggja svo mikið upp úr því, að þetta sje gert til að vernda mannslífin, vil jeg taka það fram, að það getur altaf komið fyrir, þótt yfirsetukonan komi nógu snemma, og sje meira að segja vel lærð, að mannslíf geti farið, en að halda því fram, að sængurkonur geti ekki náð til yfirsetukvenna, með þeim samgöngum, sem nú eru orðnar, held jeg að geti vart átt sjer stað.