Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, sem er 279. mál Nd., hlaut þar afgreiðslu rétt áðan og er nú komið hingað til hv. deildar með þeim breytingum sem hv. Nd. gerði á frv. Ég mun vegna anna hér á hv. Alþingi ekki fara jafnítarlega út í þetta mál nú í upphafi og gert var við framsögu í Nd. en reyna þó að taka tillit til þeirra breytinga, sem gerðar hafa verið á frv., og víkja að þeim sérstaklega eftir því sem við á. Hef ég sérstaklega í huga lagatúlkunaratriði og kannske ekki þörf á að festa þau í þingtíðindum öðru sinni, en að sjálfsögðu hafa hv. þdm. aðgang að minni framsögu sem ég flutti í Nd., eftir því sem þeir óska, og sú hv. nefnd sem fær mál þetta til meðferðar. Frv. það, sem ég mæli hér fyrir, felur í sér að Alþingi heimili ríkisstj. að beita sér fyrir stofnun hlutafélags er reisi og reki verksmiðju að Mjóeyri við Reyðarfjörð til framleiðslu á kísilmálmi og hafi með höndum þá framleiðslu og skyldan rekstur. Fyrstu athuganir á þessu máli hófust veturinn 1979–1980, þ. e. fyrri hluta árs 1980, og bentu til þess, að framleiðsla á kísilmálmi væri einn þeirra þátta sem álitlegir gætu talist í sambandi við uppbyggingu orkufreks iðnaðar hérlendis. Eftir að frumathuganir höfðu farið fram og einnig athuganir sem tengdust staðsetningu slíks fyrirtækis að nokkru marki skipaði iðnrn. sérstaka verkefnisstjórn til að hafa umsjón með frekari athugunum á þessu sviði. Tók hún til starfa í febrúarmánuði 1981. Í verkefnisstjórninni áttu sæti Finnbogi Jónsson deildarstjóri í iðnrn., formaður, Hörður Jónsson framkvæmdastjóri hjá Iðntæknistofnun Íslands og Jón Steingrímsson verkfræðingur hjá Íslenska járnblendifélaginu. Það var sérstaklega um það rætt og samið við forustu Íslenska járnblendifélagsins, að fulltrúi þaðan tæki sæti í verkefnisstjórninni til þess að unnt væri, eftir því sem félagið teldi fært, að nýta þá vitneskju og reynslu sem þar hefði safnast fyrir í sambandi við þann rekstur, en framleiðsla á kísilmálmi er hvað tæknihliðar snertir á marga lund svipuð og framleiðsla á kísiljárni þótt markaður sé mjög ólíkur eins og ég mun koma að síðar. Margir aðilar komu að þessu máli á vegum verkefnisstjórnarinnar á undirbúningsstigi, en hún skilaði áfangaálitum, hinu fyrsta í maí 1981, eins konar frumathugun, og síðan verk- og fjárhagsáætlun fyrir verkefnið, sem þá var lögð fyrir, en síðan skýrslu um frumathugun í nóvember á s. l. vetri. Lokaskýrsla kom fram í byrjun marsmánaðar s. l. og er fskj. með frv. Einnig fylgir þessari skýrslu verkefnisstjórnar greinargerð frá staðarvalsnefnd, sem svo er kölluð, og er þar einkum fjallað um félagsleg áhrif kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Áður hafði staðarvalsnefndin skilað álitsgerð varðandi staðsetningu slíks fyrirtækis og taldi að Reyðarfjörður væri mjög álitlegur staður fyrir slíka framleiðslu þó að aðrir staðir gætu út af fyrir sig ekki talist útilokaðir. Eitt af þeim atriðum, sem væntanlega gera rekstur slíks fyrirtækis æskilegan og arðbæran á stað eins og Reyðarfirði, er möguleikinn á að hagnýta afgangsvarma frá slíkum verksmiðjurekstri til uppbyggingar þéttbýlisstaðanna við Reyðarfjörð, Reyðarfjarðarkauptúns og Eskifjarðar. Ekki þarf að fræða hv. þdm. á því sérstaklega, að Austfirðir teljast jarðfræðilega séð á köldu svæði, eins og það er kallað. Þó að vottur af jarðhita finnist á Austurlandi er hann ekki niðri á fjörðum enn sem komið er a. m. k. Verkefnisstjórnin lagði í sínu lokaáliti til að ráðist yrði í byggingu 25–30 þús. tonna kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, að aflað yrði lagaheimildar til að stofna hlutafélag, sem annist byggingu og rekstur verksmiðjunnar, og að undirbúningi og framkvæmdum yrði hagað þannig að verksmiðjan geti tekið til starfa vorið 1985. Iðnrn. sendi skýrslu verkefnisstjórnarinnar til umsagnar hjá Þjóðhagsstofnun áður en málið var lagt fyrir Alþingi. Einnig var leitað umsagnar hjá bresku ráðgjafarfyrirtæki um forsendur og niðurstöður skýrslunnar og reyndar vann breskt fyrirtæki einnig að sérstakri markaðsathugun í sambandi við þessa framleiðslu á vegum verkefnisstjórnar. Þessar umsagnir og fjölmargar aðrar bárust hv. iðnn. Nd. sem hafði mál þetta til ítarlegrar meðferðar og skilaði í framhaldi af því áliti og brtt. við fyrirliggjandi frv. Auk þess kom greinargerð frá Náttúruverndarráði og Heilbrigðiseftirlit ríkisins hafði málið einnig til meðferðar að sjálfsögðu og skilaði um það greinargerð og síðar umsögn. Þegar ákvörðun var tekin um það að miða undirbúning verka við staðsetningu við Reyðarfjörð, með hliðsjón af áliti staðarvalsnefndar frá því í apríl 1981, var m. a. haft í huga að á Austurlandi er stór hluti af auðnýtanlegri vatnsorku landsins og því m. a. þjóðhagslega hagkvæmt að hefjast handa um að koma þar á fót iðnaði sem nýtir hluta af þessari orku. Sú iðnaðaruppbygging þarf að gerast með þeim hætti, að hún valdi sem minnstri röskun, m. a. á félagslegum aðstæðum og umhverfi að sjálfsögðu og þeirri atvinnustarfsemi sem fyrir er í byggðarlögunum. Bygging kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði er talin geta fallið að þessum markmiðum, miðað við að vandað sé til undirbúnings og aðgát höfð bæði að því er snertir umhverfisáhrif og einnig félagslega þætti og áhrif á atvinnulíf í fjórðungnum og sérstaklega á nálægum stöðum. Óhjákvæmilega mun þó bygging og rekstur slíks fyrirtækis, sem er stórt á íslenskan mælikvarða, hafa veruleg áhrif á atvinnulíf og atvinnumarkað á Miðausturlandi. Það varðar því miklu að að framkvæmdum sé þannig staðið að þær hafi fremur jákvæð en neikvæð áhrif á þróun atvinnulífs í nágrenni sínu og leiði ekki til stökkbreytinga eða verulegrar röskunar á félagslegu umhverfi og atvinnustarfsemi sem fyrir er. Í þessu sambandi þarf að hafa í huga að reyna að draga úr þensluáhrifum á vinnumarkaði þannig að samkeppni um vinnuafl verði ekki úr hófi fram. Á byggingartíma er að sjálfsögðu um að ræða tímabundin áhrif sem leiða af sér eftirspurn eftir starfsliði. Áætlað er að það geti flest orðið um 350 manns á byggingartíma verksmiðjunnar. Hins vegar eru varanleg áhrif í því fólgin hvað snertir mannafla, að þarna er gert ráð fyrir 130 manna starfsliði og til viðbótar þjónustustörfum af ýmsu tagi, allt að 110 manns, þannig að í tengslum við rekstur slíkrar verksmiðju mundu skapast, eins og það er orðað á stofnanamállýsku, um 240 atvinnutækifæri eða 240 manns fengju þar vinnu. Það svarar til um 31% af þeim mannafla sem spáð er að komi inn á vinnumarkað á Miðausturlandi á þeim áratug sem nú er hafinn, þ. e. fram til ársins 1990. Þetta eru ekki út af fyrir sig háar tölur, en segja þó sína sögu og því rétt að þær komi hér fram. Af hálfu þeirra, sem undirbúið hafa mál þetta, er talið að þjóðhagsleg hagkvæmni sé ótvíræð af því að ráðast í byggingu kísilmálmverksmiðju, en það mun að sjálfsögðu skýrast nánar við áframhaldandi undirbúning málsins. Í því sambandi má benda á nokkur atriði sem máli skipta. Í fyrsta lagi er talið að hér sé um arðbært fyrirtæki að ræða, að afkastavextir af fjárfestingu slíkrar verksmiðju, miðað við ákveðnar forsendur, sem er að finna í skýrslu verkefnisstjórnar, séu um 10%. Raunar hefur við endurmat hins breska fyrirtækis, sem fór yfir þessa áætlun, verið talið að afkastavextir gætu legið nokkru hærra eða 11.9%, en að sjálfsögðu er afkoman háð forsendum sem geta verið breytilegar og erfitt er að segja fyrir með ákvarðandi hætti, þ. á m. ekki síst í sambandi við verðþróun og verðlag afurða, sem vegur að sjálfsögðu þungt í sambandi við þessa framleiðstu eins og aðra. En miðað við þá arðsemi, sem hér er talin eiga að skila sér, eru þetta viðunandi afkastavextir af fjárfestingu. Og hafa ber í huga að fyrirtækinu er ætlað að bera margfalt raforkuverð miðað við það sem tíðkast í orkufrekum iðnaði, sem nú er starfandi í landinu, að meðaltali 17–18 aurar á kwst. á næstu 20 árum, heldur lægri í fyrstu en síðan hærri á seinni hluta þess tímabils. Þá er þess að geta, að ýmis aðföng, sem keypt eru til verksmiðjunnar, koma að sjálfsögðu fram sem lyftistöng, þ. á m. flutningar og önnur þjónusta sem hafa mun áhrif á atvinnustarfsemi innanlands. Gert er ráð fyrir að innlendur kostnaður við byggingarframkvæmdir þessarar verksmiðju verði 57% af heildarkostnaði og hefur hann auðvitað einnig áhrif sem telja má jákvæð þjóðhagslega séð, að hlutfallið er þó þetta hátt. Gert er ráð fyrir því, að bygging og rekstur þessarar verksmiðju verði undir forustu og stjórn landsmanna sjálfra. Bætist þannig við þá reynslu sem fengist hefur við uppbyggingu stórfyrirtækja hérlendis, og með þeim hætti sem ég vænti að allir telji að sé jákvætt, að landsmenn sjálfir standi með ákvarðandi hætti fyrir framkvæmdum, nýti sér þá reynslu, sem fengin er, og bæti við þá reynslu til hagsbóta fyrir framtíðina. Einn er sá þáttur sem gefa þarf sérstakan gaum að í sambandi við byggingu og rekstur fyrirtækja sem þessara og mjög hefur verið umtalaður, ekki í sambandi við þetta fyrirtæki sérstaklega, en í sambandi við orkufrekan iðnað. Það eru áhrif á umhverfið, mengunarhættan sem slíkum fyrirtækjum fylgir, en unnt er að draga úr með því að beita fullkomnustu tækni sem völ er á í því sambandi og með því að pera kröfur til þess hráefnis sem notað er við vinnsluna. Í megindráttum er mengunarhætta af kísilmálmvinnslu hin sama eða mjög svipuð og við framleiðslu á kísiljárni, og við rekstur járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga hafa menn fengið reynslu af þessum þáttum. Þar voru gerðar strangar kröfur miðað við það sem áður var í sambandi við mengunarvarnir. En svo vildi til að rétt um það leyti sem járnblendiverksmiðjan á Grundartanga var í undirbúningi var komin fram í fyrsta sinn tæknilausn; ef svo má segja, til að fyrirbyggja að teljandi rykmengun fylgdi slíkum rekstri, en hún hefur verið mjög hvimleið bæði í sambandi við málmblendiiðnað og einnig við kísilmálmframleiðslu, og hafa margir mátt þola þau áhrif, m. a. í grannlöndum okkar, t. d. Noregi. Mengunarhættan af ofnreyk er ekki síst fólgin í ókristölluðu kísilryki eins og menn þekkja frá járnblendirekstri, en með reyknum berst einnig út brennisteinsdíoxíð, sem svo er kallað, sem getur verið skaðlegt ef það liggur fyrir í miklum mæli. Til upplýsingar er rétt að nefna að brennisteinsdíoxíð fellur til við allan bruna kolvetna, kola, olíu og annars slíks eldsneytis og hefur aukist mjög í lofti á iðnaðarsvæðum í Evrópu. Menn þekkja eflaust umræðuna um áhrif af sýringu, sem svo er kölluð, í úrkomu, m. a. í sunnanverðri Skandinavíu, þar sem brennisteinsdíoxíð í andrúmslofti, sem berst til sunnanverðra Norðurlanda frá iðnaðarsvæðum í Bretlandi og Mið-Evrópu, hefur valdið umtalsverðum breytingum á sýrustigi í jarðvegi og ferskvatni. Hérlendis er iðnaður ekki að því marki að þessi vandamál hafi gert vart við sig svo umtalsvert hafi verið talið. Engu að síður þarf að sjálfsögðu að gefa þeim náinn gaum, ekki síst staðbundnum aðstæðum sem geta skapað erfiðleika við viss skilyrði. Gert er ráð fyrir því, að ofnreykur frá þessari verksmiðju verði kældur með lofti niður fyrir það hitastig að reykurinn þoli síun og honum verði síðan blásið út í gegnum pokasíur svipað og við þekkjum frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga, þar sem meginhluti ryksins verður eftir en lofttegundir sleppa út. Gert er ráð fyrir að rykið verði kögglað með vatni og safnað á hauga eða komið á annan veg fyrir, en ekki er ólíklegt að fyrir slíkt ryk finnist hagkvæm not einnig á Austurlandi, svipað og gert hefur með kísilryk sem til fellur frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga og notað er við framleiðslu á sementi í sementsverksmiðjunni á Akranesi og til bóta, að talið er, fyrir þá framleiðslu. En hagnýting á Austurlandi yrði þá af öðrum toga. Þess má geta, að á Norðurlöndum hefur verið vaxandi markaður fyrir það ryk sem þannig er safnað saman til ýmissa nota. Og þá kemur þó nokkur endurgreiðsla til fyrirtækja fyrir rykið, sem notað er í ýmsu formi, og þannig fæst nokkuð upp í hinn mikla kostnað sem fylgir mengunarvörnum við slík fyrirtæki. Mig minnir að hjá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga hafi það verið allt að því 30% af stofnkostnaði, ef allt er reiknað með, sem telst til mengunarvarna. Ef það er rétt með farið hjá mér, þá sjá menn að það er ekki lítill hluti í stofnkostnaði. En enginn skyldi telja hann eftir. Ég held að allir séu sammála um að kröfur í þessum efnum eigi að vera strangar hjá okkur. Við þurfum að gæta að okkar umhverfi, og að því miðar ákvæði 10., nú 11. gr. frv. eins og það kemur frá Nd., þar sem er að finna þær kröfur um mengunarvarnir sem sérstaklega er vísað til varðandi þessa verksmiðju. Margháttuð ráð eru nauðsynleg og tiltæk til varnar innri mengun í slíku fyrirtæki. Sem betur fer eru menn farnir að gefa innri mengun, aðstæðum á vinnustað ekki minni gaum en mengunarhættu gagnvart hinu yrtra umhverfi. Í áætlun þar að lútandi er gert ráð fyrir því að ná a. m. k. þeim árangri sem tekist hefur að ná í járnblendiiðnaði, þar sem mengunarvarnir eru hvað bestar, og hagnýta sér þar hina fullkomnustu tækni. Umfangsmiklar athuganir þurfa að fara fram samfara undirbúningi og byggingu þessa fyrirtækis varðandi rannsóknir á lífríki og öðru umhverfi vegna verksmiðjunnar, Tillögur þar að lútandi hafa verið mótaðar af Náttúruverndarráði og Heilbrigðiseftirliti ríkisins sem unnið hafa að þessu máli sameiginlega. Verkefnisstjórnin ræddi við þessa aðila á s. l. sumri, fór yfir þessi efni með þeim stofnunum. Þá komu ekki fram sérstakar ábendingar varðandi forrannsóknir af þeirra hálfu, en frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins hefur komið í umsögn til Alþingis ábending sérstaklega að því er snertir brennisteinsdíoxíð og hugsanlega staðbundna þætti, svo sem spurninguna um loftdreifingu í firði eins og Reyðarfirði, sem að sjálfsögðu þarf að taka tillit til og athuga sérstaklega og haga kröfum varðandi búnað fyrirtækisins þannig að ekki sé líklegt að leiði til vandræða. Við undirbúning þessa máls var áhersla á það lögð að fara yfir markaðsmálin, sem skipta auðvitað mjög miklu í sambandi við undirbúning slíks fyrirtækis, og var m. a. leitað til bresks ráðgjafarfyrirtækis sem vann fyrir verkefnisstjórnina að þessu leyti. Liggur niðurstaða þess fyrir til athugunar hjá hv. iðnn. þessarar deildar, sem fjalla mun um málið, en eins og menn væntanlega þekkja er markaður kísilmálms verulega annars eðlis en kísiljárns. Notkunarsviðin eru fyrst og fremst tengd áliðnaði. Kísilmálmurinn er notaður í álsteypur. Um 2/3 hlutar af heimsframleiðslunni fara í slíkan iðnað eða tengjast slíkum iðnaði. Auk þess er það svonefndur sílikoniðnaður sem er um 1/3 af markaðnum, en það notkunarsvið er ólíkt hinu og margbreytilegt. Vöxturinn þar hefur verið mjög ör á undanförnum árum og menn gera ráð fyrir að þessi hlutföll: 2/3:1/3, eigi eftir að snúast við áður en mjög langt um líður. Því hlýtur það að vera keppikefli fyrir fyrirtæki eins og þetta að komast inn á mjög vaxandi sílikonmarkað með afurðir sínar. Talið er að heildarnotkun á kísilmálmi í heiminum árið 1980 hafi verið nálægt 500 þús. lestum. Var það nokkru minna en afkastageta kísilmálmverksmiðja í heiminum á því ári. En raunar er það svo í þungaiðnaði, að ekki þarf kreppu til að afkastageta verksmiðja sé ekki að fullu nýtt. Það er undir mörgu komið hvort verksmiðjur eru reknar á fullu. En við þá efnahagslegu lægð sem nú ríkir, er að sjálfsögðu óvíða í þungaiðnaði full nýting á framleiðslugetunni. Talið er hins vegar líklegt að nokkur ríki muni draga úr framleiðslu á kísilmálmi á næstu árum, ekki síst vegna hækkandi orkuverðs heima fyrir. Það á m. a. við um Spán og Portúgal svo og Bandaríkin þar sem orkuþörf hefur farið mjög vaxandi á undanförnum árum. Milliríkjaviðskipti með kísilmálm eru mikil. Helstu innflutningslöndin voru árið 1980 Japan, sem flutti inn um 58 þús. tonn, Vestur-Þýskaland 55 þús. tonn, Bandaríkin 19 þús. tonn, Bretland 22 þús. tonn og Austur-Evrópa sem flutti inn um 48 þús. tonn. Framtíðarhorfur eru að mati þeirra aðila, sem umsagnir hafa veitt, taldar góðar varðandi kísilmálmmarkað og ekkert talið benda til að önnur efni leysi kísilmálm af hólmi á þeim sviðum þar sem hann er notaður í dag. Hins vegar er talið líklegt að ný notkunarsvið komi til sögunnar þó ekki séu þau tekin inn í markaðsspár að svo stöddu. Samkvæmt spá þess fyrirtækis sem gerði markaðsathugun, Commodities Research Unit, sem er sjálfstætt ráðgjafarfyrirtæki, er áætlað að heildarnotkun á kísilmálmi í heiminum verði um 650 þús. tonn árið 1986, um það leyti sem þessi verksmiðja gæti verið komin í rekstur, og rúmlega 800 þús. tonn árið 1990. Framleiðsla á 25 þús. tonnum af kísilmálmi hér á landi árið 1986 mundi samkvæmt þessari spá svara til um 3.8% af heimsnotkun á því ári. Innflutningsverð á kísilmálmi til Bretlands, Þýskalands og Japans var að meðaltali um 1560 dalir á hvert tonn á árunum 1976–1980 miðað við verðlag 1. mars 1982. Þar sem kísilmálmur keppir að hluta til við afurðir, sem framleiddar eru úr olíu og raforka er umtalsverður kostnaðarliður í framleiðslunni, má telja líklegt að verð á kísilmálmi verði ekki lægra að jafnaði í framtíðinni en það var á seinni hluta síðasta áratugs. En sem stendur er verð á kísilmálmi í lægð þótt ástandið sé ekki eins slæmt og í öðrum greinum orkufreks iðnaðar. Markaðsverðið er á bilinu 1200–1300 dalir á tonn, sem er allt að 20% lægra en það var á síðari hluta síðasta áratugs. Það hefur verið gert ráð fyrir því í áætlunum um þetta fyrirtæki, að umrædd framleiðsla, 25 þús. tonn, yrði seld þannig að um 7500 tonn fari til Japans, um 10 000 tonn til Vestur-Þýskalands, um 3000 tonn til Bretlands og um 2500 tonn til Bandaríkjanna og um 2000 tonn til annarra landa. Það hefur þegar verið unnið talsvert að athugun á markaðsmálunum. Viðræður hafa farið fram við japanska aðila og vestur-þýska aðila, og hafa verið settar á blað viljayfirlýsingar milli aðila um að fyrirtæki í þessum löndum annist dreifingu og taki að sér að setja umrætt magn á markaði í Japan og í Vestur-Þýskalandi. Þar væri þá um að ræða 17 500 tonn af umræddri heildarframleiðslu, nálægt 70%. Í sambandi við verðtryggingu á afurð sem þessari er rétt að fram komi að á þessari afurð er heimsmarkaðsverð sem tekur breytingum, sveiflast til, og það er ekki mikið um samninga til lengri tíma varðandi afurðina þannig að menn lúta í þessum viðskiptum yfirleitt ríkjandi heimsmarkaðsverði. Þó mun það frekar í tengslum við sílikoniðnaðinn, þann þátt markaðarins, sem hægt er að fá samninga til lengri tíma, enda um miklu færri aðila að ræða í þeirri framleiðslu. Herra forseti. Ég hef hér farið yfir nokkra þætti sem skipta miklu máli fyrir þessa verksmiðju. Einn er sá þáttur sem hefur verið til athugunar fyrir utan forsendur varðandi orkuverð. Það er orkuflutningur til fyrirtækisins. Rætt hefur verið við Landsvirkjun um raforkusamning og fyrir liggja drög að slíkum samningi og umsögn Landsvirkjunar í sambandi við flutning raforku til fyrirtækisins. Þar hefur Landsvirkjun gert tiltekna fyrirvara sem greint er frá í grg. með frv. Sumt af þeim atriðum hefur nú þegar skýrst eða er að skýrast á Alþingi þessa dagana, eins og ákvarðanir um næstu virkjun. Vonandi verður tekin innan skamms ákvörðun þar að lútandi. En það eru fleiri þættir, eins og lagning á raflínum og að sjálfsögðu verð og samningar þar að lútandi, sem ganga þarf frá í sambandi við raforkuöflun til fyrirtækisins. Ég vænti þess, herra forseti, að þetta stóra mál, sem komið er til hv. deildar, fái hér þinglega meðferð á þeim stutta tíma sem eftir er til fyrirhugaðra þingloka. Mér er ljóst að það er til mikils ætlast af hv. þd. að afgreiða þetta mál, jafnviðamikið og það er, á þeim mjög stutta tíma sem fyrir stafni er. En miðað við þær breytingar, sem gerðar voru á frv. í Nd., sem gera m. a. ráð fyrir að mál þetta komi fyrir Alþingi áður en ákvörðun yrði tekin um framkvæmdir og að auka hlutafé félagsins sem nægði til slíks, þá vænti ég þess, að deildin sjái sér fært að lögfesta þetta mál nú fyrir þinglok. Er það að sjálfsögðu eindregin ósk af minni hálfu að það nái hér fram að ganga. Vænti ég um það góðs skilnings og góðs vilja af hálfu hv. þdm. hér og hv. iðnn., sem ég geri að till. minni að fái þetta mál til meðferðar að lokinni þessari umræðu.



Herra forseti. Ég hlýt fyrst að gera athugasemd við hversu skammur tími virðist ætlaður af hálfu ríkisstj. og rn. - og væntanlega þeirra sem ríkisstj. styðja - til þess að fjalla um þetta mál. Það lifði ekki mjög mikið af þingi þegar þessu máli var dreift hér á þingbekki, en þó keyrir úr hófi að þessari deild skuli hafa verið ætlað að afgreiða þetta mikla mál á fáeinum dögum. Menn verða náttúrlega að gera sér grein fyrir því, að þetta mál, eins og það er fram lagt af hálfu ríkisstj., er að ýmsu leyti öðruvísi en önnur þau mál af svipuðu tagi varðandi orkufrekan iðnað sem við höfum fengist við áður. Það er öðruvísi að því leyti, að áður var um að ræða samninga við fyrirtæki sem aðilar, sem störfuðu í greininni, áttu að öllu leyti eða að hluta, og þar sem þau áform, sem uppi voru, fóru til umfjöllunar hjá þeim aðilum, sem höfðu reynslu á þessu sviði, og svo vitaskuld hjá ýmsum erlendum lánastofnunum. Vegna þess að þannig er ekki frá þessu máli gengið hlýtur að verða enn frekar að leggja vinnu í undirbúning þess og gera meiri kröfur en nokkru sinni fyrr. Hæstv. iðnrh. hefur oft talað um að nauðsyn bæri til að mál væru vel undirbúin. Hins vegar virðist augljóst af þeirri umfjöllun, sem þetta mál hefur fengið í hv. Nd., að undir vandlegum undirbúningi fá þau gögn ekki staðið sem fram hafa verið lögð. Í rauninni hefur hv. Nd. lýst skoðun sinni mjög ákveðið í þeim efnum með því að ákveða að ekki skuli koma til nema lágmarksskuldbindingar öðruvísi en málið hafi komið öðru sinni fyrir Alþingi. Vitaskuld hljóta mjög margar spurningar að vakna við að skoða þau gögn sem fram hafa verið lögð í þessu máli og vitaskuld er ekki hægt að ætlast til þess, að hv. deild geti verið mjög sátt við það að þeim spurningum sé látið meira og minna ósvarað. Ég þekki þingmenn að því að vilja gjarnan setja sig vel inn í mál og til þess gefst heldur lítið ráðrúm eins og á þessu máli hefur verið haldið. Ég tók eftir því, þegar dreift var hér gögnum um þetta mál, að þau má finna í ýmsum bókum. Eitt af því, sem spurt hefur verið um, er hversu mikill viðbótarkostnaður væri við það að setja verksmiðjuna niður í Reyðarfirði frekar en annars staðar þar sem aðstaða væri þegar fyrir hendi, að maður ekki tali um að gera það t. d. í Hvalfirði. Þessari spurningu hefur tæplega verið svarað. En við henni eiga menn vitaskuld að fá mjög skýr svör, ekki vegna þess, að í því að bera fram spurninguna felist það endilega að menn vilji ekki að verksmiðjan sé sett niður á Reyðarfirði, heldur hitt, að menn eiga auðvitað að vita hvað þeir eru að gera hverju sinni, hverjir kostirnir eru og hvaða viðbótarkostnaður felst í því eða viðbótarhagur að velja einn kost frekar öðrum. Einn ágætur stuðningsmaður Alþb. hafði á orði við mig að líklega væru vandfundin rök fyrir því að setja verksmiðjuna niður á þessum stað, nema ef vera skyldi að það væri í kjördæmi ráðh., ef það ættu að teljast rök. En hvað sem því líður hljóta menn að spyrja hvaða rök liggi því til grundvallar og hver kostnaður fylgi því að setja verksmiðjuna niður á þessum stað - til þess að vita það. Og ég ítreka að það hefur þá ekkert með það að gera hvort menn telji að önnur sjónarmið séu svo rík að ástæða sé til að velja einmitt þennan stað. Nú vill svo til að sérstök staðarvalsnefnd hefur fjallað um þetta mál og verið beðin um að skýra röksemdir sínar fyrir því að velja þennan stað. Í skýrslu, sem undirrituð er af henni, segir á bls. 24 að að öðru jöfnu sé eðlilegt að slíkri verksmiðju sem kísilmálmbræðslunni sé valinn staður á svæði þar sem mikla raforku er að finna, en fólksfjöldi er ekki að sama skapi mikill. Þessi einkenni á kísilmálmframleiðslu mæta því með staðarvali á Reyðarfiðri frekar en á Reykjavíkursvæðinu eða við Eyjafjörð. Hér ber þó að geta þess, að fólksfjöldi á Reyðarfjarðarsvæðinu er við neðri mörk þess sem nefndin telur æskilegt fyrir verksmiðju af þessari stærð. Mér finnst þetta nokkuð rýr rökstuðningur og vænti þess, að fleiri rök komi til en þau að það, sem fyrst og fremst mæli með þessum stað, sé að hann sé nægilega fámennur, en þó sé hann engu að síður fullfámennur, og þá einkum með tilliti til þess, að annars staðar í þeim gögnum, sem dreift hefur verið, er þess getíð, að væntanlega standi til að stækka þessa verksmiðju. Ég hef tekið eftir því í þeim umsögnum, sem borist hafa, að sá málatilbúnaður, sem hér um ræðir, hefur fengíð nokkuð harða dóma. Fyrst er þess þó að geta, að í niðurstöðum sérstakrar skýrslu, sem Commodities Research Unit Ltd. hefur unnið er þess sérstaklega getið, að hér sé um kostnaðarsama verksmiðju að ræða, og í annan stað að þessi framleiðsluþáttur, þ. e. framleiðsla á kísilmálmi, sé mjög vandasamur og þess vegna verði vitaskuld að gera miklar gæðakröfur. Þegar það kemur í ljós í skýrslu frá óháðum erlendum aðila, sem um þetta fjallar, að hér sé um mjög dýra verksmiðju að ræða eða verksmiðju með mjög mikinn rekstrarkostnað, þá hljóta menn auðvitað að spyrja sig þess, hvaða áhættu menn séu að taka annars vegar og hins vegar hvort mögulegt sé að reisa þessa verksmiðju með ódýrari hætti. Þess er reyndar getið í skýrslunni frá Commodíties Research Unit. Ltd., að það verði sérstaklega að gæta sín á hversu viðkvæmt þetta fyrirtæki mundi verða fyrir verðlækkunum, jafnvel þótt þær stæðu aðeins um skamman tíma, á afurð þess, kísilmálmi. Ég ætla ekki á þessu stigi að rekja nánar þessa miklu skýrslu, en taldi nauðsynlegt að geta þessa sérstaklega sem rökstuðnings fyrir því að vanda vel til alls undirbúnings og gæta vel að kostnaðarþáttum, að þessi sérfræðiaðili hefur sérstaklega varað við því, hvað það fyrirtæki, sem hér væri á döfinni, væri viðkvæmt fyrir verðsveiflum. Og hvað sem menn hafa sagt um svonefnda samkeppnisstöðu þess, bæði í skýrslu iðnrn. frá því í mars 1982 og á öðrum vettvangi, þá stendur þessi viðvörun sérfræðifyrirtækisins óhögguð og gefur mönnum vitaskuld tilefni til að gæta sérlega vel að hvað um sé að ræða. Ég geri ráð fyrir því og mér sýnist af þeim gögnum, sem hér hafa verið lögð fram, að ástæðan fyrir því, að um háan framleiðslukostnað sé að ræða, sé ekki síst mikill fjármagnskostnaður. Stendur hann að sjálfsögðu í sambandi við uppbyggingu verksmiðjunnar og þá m. a. staðsetningu hennar. Þrátt fyrir það að hæstv. iðnrh. hafi talað mjög um nauðsyn þess, að verkefni væru vel undirbúin, verður það að segjast, að í þeim umsögnum, sem borist hafa um þetta verkefni og undirbúning þess, kemur fram margvísleg gagnrýni. Þjóðhagsstofnun hefur m. a. verið fengin til að fjalla um þetta mál. Hún bendir á að þar séu ýmsir kostnaðarþættir sem ekki hafi verið teknir með í reikninginn þegar dæmið hafi verið sett fram, m. a. vextir á byggingartíma, kostnaður við þjálfun starfsmanna og síðan annar stofnkostnaður eins og hafnargerð, vatnsveita og raflína, og flýting á raflínum, sem eðlilega verði að telja til stofnkostnaðar þessa verkefnis, og jafnframt bygging íbúðarhúsnæðis sem stafar af þessu staðarvali. Á þessum grundvelli áætlar Þjóðhagsstofnun lauslega að annar stofnkostnaður, sem beinlínis er tengdur verksmiðjunni, sé 65–75 millj. kr., sem teljast verður verulegt fé. En það er annað atriði sem kemur fram í umsögn Þjóðhagsstofnunar sem gefur tilefni til þess að beina spurningu sérstaklega til hæstv. iðnrh. Þess er getið í umsögn Þjóðhagsstofnunar, að stærð hráefnisgeymslu sé miðuð við tveggja mánaða framleiðslu. Ég er sammála Þjóðhagsstofnun um það, að hér sé um mjög lítið svigrúm til hráefnageymslu að ræða, og það kemur auðvitað inn í stofnkostnaðinn þá líka. Ég vildi gjarnan spyrja hæstv. iðnrh. hvað ráði því, að menn haldi að mögulegt sé að reka verksmiðju með þessum hætti, með svo litlum hráefnisbirgðum, langtum minni en þær hafa verið t. d. í öðrum verksmiðjum sem reknar eru hér á landi. Ég vil beina því jafnframt til hæstv. iðnrh., að hann geri grein fyrir því, hvort einmitt með því að gera ráð fyrir svona litlu rými fyrir hráefnisbirgðir væri ekki verið að auka áhættuna í rekstri fyrirtækisins þegar út af bæri í aðdráttum til landsins, sem getur verið með ýmsu móti, bæði vegna verkfalla og vegna markaðsaðstæðna, þannig að hér væri verið að setja þetta verkefni í óeðlilega áhættu. Ég hefði enn fremur óskað eftir að fá upplýsingar um hversu miklu það mundi muna í stofnkostnaði að gera ráð fyrir því að geta verið með mun meiri hráefnisbirgðir eða nær því sem tíðkast í þeim verksmiðjum öðrum sem hér eru. Það kemur enn fremur fram í umsögn Þjóðhagsstofnunar, að reiknað sé með verulegri hækkun afurðaverðs, en aftur á móti ekki með hækkun á hráefninu. Ég hef ekki orðið var við að viðhlítandi svör hafi komið fram við því, hvernig menn treysti sér til að gera ráð fyrir að mál geti þróast með þessum hætti. Þess vegna hefði ég gjarnan viljað að hæstv. iðnrh. svaraði því, hvaða röksemdir lægju til þess mats verkefnisstjórnar að það væri unnt að reikna með svo mikilli hækkun afurðarverðs án þess að reikna með hækkun á hráefni. Í skýrslu Þjóðhagsstofnunar kemur líka fram sú ábending, að sú vísitala neysluverðs, sem verkefnisstjórnin notar sem viðmiðun á verðbólgu, geti varla talist nákvæmur mælikvarði. Það er mjög athyglisvert, að í þessari umsögn hefur Þjóðhagsstofnun reiknað út inn flutningsverð á kísilmálmi í hlutfalli við breytingar á útflutningsverði í OECD-ríkjunum. Þá kemur í ljós að allar þær tölur, sem fram eru settar, eru mun lægri en þær sem verkefnisstjórnin miðar við. Niðurstöðurnar eru sem sagt gjörólíkar um þróun kísilmálmsverðsins eftir því, hvaða vísitölu er hér miðað við, og meðalverðið er 15–20% lægra á mælikvarða útflutningsverðs OECD ríkjanna en á mælikvarða neysluverðs í Bandaríkjunum. Ég vildi gjarnan heyra skoðun hæstv. iðnrh. á þessu máli, hvernig það megi vera, að menn velji þennan verðmælikvarða, eða hverju hann hafi til að svara þeirri gagnrýni sem kemur fram í raun og sannleika í þessu reiknaða yfirliti. Það kemur líka fram í þessari skýrslu Þjóðhagsstofnunar, að miðað við núverandi innflutningsverð til Þýskalands, Bretlands og Japans og núverandi gengi myntar þessara ríkja gagnvart dollar þurfi kísilmálmverð að hækka um nær 25% á næstu árum umfram alþjóðlega verðbólgu til þess að ná þeirri verðviðmiðun sem notuð er í skýrslu verkefnisstjórnar. Ég skil þessa ábendingu Þjóðhagsstofnunar þannig að hér sé nokkuð langt seilst og gæti allmikillar bjartsýni. Þess vegna væri ástæða til að heyra viðbrögð hæstv. iðnrh. við þeirri ábendingu sem hér kemur fram. Enn er það svo að í þeim skýrslum, sem fram hafa verið lagðar, kemur fram mismunandi nýting verksmiðjunnar. Það er meginviðmiðun verkefnisstjórnar að það náist 90% nýting afkastagetunnar, en fyrir liggur að meðalnýting í allri greininni hefur verið 85% þegar markaður er í jafnvægi. Á öðrum stað eru upplýsingar um það, hver nýtingin hafi verið í hinum ýmsu löndum eða á hinum ýmsu markaðssvæðum, og allar þær tölur benda til þess, að 90% nýting sé hærra en menn kynnist í þessum verksmiðjum þar sem þær eru starfræktar. Þá hlýtur að vakna sú spurning, hvaða rök liggi til þess að gera ráð fyrir, að hér geti náðst betri nýting en annars staðar, og hvort ekki verði að teljast nokkuð áhættusamt að ganga út frá því sem reikniforsendu. Í þessum gögnum frá Þjóðhagsstofnun er líka eilítið yfirlit sem gefur til kynna eins konar mat á arðsemi kísilmálmverksmiðju. Auðvitað ber að líta á þetta yfirlit með fyrirvara, en það er þó sett fram til þess að menn geti áttað sig á því, hversu viðkvæmar þær tölur um arðsemi eru sem fram eru settar. Sé t. d. miðað við 10% lægra afurðarverð en verkefnisstjórnin gerir ráð fyrir, sem sagt 15% hækkun umfram alþjóðlega verðbólgu í staðinn fyrir 25%, minnka þessir afkastavextir niður í 5.5%. Aðrir hlutir geta og dregið hér verulega úr, eins og það að taka tillit til hafnar og vatnsveitu, gera ráð fyrir að sama raforkuverð sé allt tímabilið eða að stofnkostnaður reynist eitthvað hærri en hér er gert ráð fyrir ellegar að ekki verði unnt að ná meiri nýtingu en 85% eins og gerist í öðrum verksmiðjum. Ef þetta gerðist allt samtímis sýnist mér það svara til þess að afkastavextir lækkuðu um 3.4%. Þegar á bjátar getur því verið um lága afkastavexti að ræða, svo að ekki sé sterkar að orði kveðið. Þessar tölur gefa auðvitað vísbendingu um hversu nauðsynlegt er að standa vel að þessu verki og gæta þess, að undirbúningur sé sem bestur og kostnaður sem lægstur og að áhættumat verði framkvæmt í sambandi við þessa verksmiðju. Í bréfi frá Landsvirkjun 25. mars, sem lagt hefur verið fram sem gagn í þessu máli og varðar hugsanlegt raforkuverð, kemur fram það viðhorf stjórnar Landsvirkjunar að ekki sé unnt að gera raunverulegt tilboð af hálfu Landsvirkjunar um eðlilegt raforkuverð til þessa fyrirtækis fyrr en ýmis önnur atriði hafa verið skýrð. En það er athyglisvert, að í þessu bréfi Landsvirkjunar er jafnframt tekið fram, að stjórninni yrði að vera innan handar að hækka gjaldskrá fyrirtækisins eins og nauðsyn krefur á hverjum tíma, að fenginni umsögn Þjóðhagsstofnunar. Það sem hér er um að ræða, er í rauninni spurningin um það, hvort menn geti frekar ætlast til þess í sambandi við þetta fyrirtæki heldur en t. d. ÍSAL, að gefið verði fast raforkuverð langt fram í tímann, einmitt það atriði sem menn hafa barist fyrir hér á undanförnum misserum og árum að ekki ætti að gilda, heldur ættu að vera möguleikar til þess að endurskoða raforkuverðið reglulega. Mér sýnist að einmitt þetta viðhorf komi fram í bréfi Landsvirkjunar og að til þess verði vitaskuld að taka tillit. Ég mun ekki fjalla eins ítarlega um þetta mál og ég hefði gjarnan kosið, með tilliti til þess, að tíminn er knappur og væntanlega gefast fleiri tækifæri til að taka þetta mál til umfjöllunar. Ekki verður þó hjá því komist að beina nokkrum spurningum til hæstv. iðnrh. í tilefni af umsögnum sem borist hafa annars vegar frá Íslenska járnblendifélaginu og hins vegar frá Seðlabanka Íslands. Það er sérstaklega varað við því í umsögn Íslenska Járnblendifélagsins, að hér sé um að ræða áhættufyrirtæki, sem ætlað er að framleiða vörur inn á markað sem eðli málsins samkvæmt er sveiflukenndur og þar að auki hefur undanfarið og mun sýnilega næstu ár einkennast af framboðsgetu umfram þarfir heimsmarkaðarins. Því ber að skoða ákvörðun um að ráðast í slíka framkvæmd af fyllsta raunsæi um að aðgangseyririnn að þessum markaði getur orðið býsna hár og hann verður alltaf háður markaðsóvissunni. Í þessu sambandi finnst mér rétt að menn íhugi alveg sérstaklega, að þó við höfum ákveðið að efla hér orkufrekan iðnað og þó við höfum ákveðið að það skuli gerast með þeim hætti að reisa kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, þá hlýtur tímasetningin á því, hvenær slík verksmiðja hefur framleiðslu, að ráð mjög miklu um afkomu þessa fyrirtækis. Það er vitað að mjög miklar sveiflur eru á þessum markaði. Nýlega var til umfjöllunar í þessari deild og á hv. Alþingi frv. til laga um málefni verksmiðjunnar á Grundartanga, verksmiðju Járnblendifélagsins. Þar voru kynntir útreikningar sem gáfu til kynna mat þeirra manna á markaðsþróun. Því verður ekki haldið fram með nokkrum hætti, að þeir útreikningar, sem lagðir eru til grundvallar hér varðandi markaðsþróun fyrir kísilmálmverk smiðjuna, séu í samræmi við þá útreikninga sem lagðir voru fram varðandi járnblendiverksmiðjuna. Milli verðlags á þessum tveimur málmum hefur verið nokkuð stöðugt samband á undanförnum árum og það hefur komið fram hjá forstjóra Íslenska Járnblendifélagsins, að ef verðlag á málmblendi væri sambærilegt við það verð, sem reiknað er með í greinargerðinni, mundi hagnaður verða á Grundartangaverksmiðjunni árið 1982 14 millj. nkr. í stað þess að nú er áætlað tap 56–57 millj. nkr. Hér er um að ræða að verðlagið á afurðum Járnblendifélagsins er áætlað langtum lægra en það sem lagt er til grundvallar varðandi kísilmálmverksmiðjuna. Ég hefði gjarnan viljað beina því til hæstv. iðnrh., að hann gerði grein fyrir hvaða rök lægju til þess, að nú skyldi það samband, sem hefur verið ríkjandi að undanförnu milli verðlags á þessum tveimur afurðum, skyndilega rofna með svo afgerandi hætti sem ætla mætti af þessum tvennum tölum og verðlag á kísilmálmi verða svona miklu hærra en það hefur verið áður, miðað við verðlag á járnblendinu. Í sambandi við forsendur framleiðslu er því haldið fram í skýrslu Íslenska járnblendifélagsins, að nýjar og dýrar verksmiðjur búi almennt við hagstætt orkuverð. Hins vegar muni það stefna afkomu þessa fyrirtækis nokkuð á hála braut að hafa bæði hátt rafmagnsverð og mikinn fjármagnskostnað eins og hér virðist vera um að ræða. Ég ætla ekki að svo komnu að fara fleiri orðum um þá umsögn sem kom frá Íslenska járnblendifélaginu. Hins vegar er ástæða til að beina nokkrum atriðum, sem fram koma í umsögn Seðlabanka Íslands, til hæstv. iðnrh. svo að hann geti svarað fyrir þau. Það er þá fyrst, án þess að það komi kannske beinlínis mjög greinilega fram í umsögn Seðlabankans, að í umsögnum frá Rafmagnsveitum ríkisins og frá Landsvirkjun kemur fram að hætta sé á að það verði að skammta rafmagn til þessarar verksmiðju tvö fyrstu starfsárin. Þar er reyndar gert ráð fyrir að sú skömmtun verði óveruleg, ef m. a. takist að uppfylla það skilyrði, að Kröfluvirkjun verði starfrækt með 20 mw. afli, og í annan stað að ekki komi til annar verulegur orkunotandi á Norður- eða Austurlandi. Nú virðist manni að hér sé um nokkuð veigamiklar forsendur að ræða. Þess vegna hlýtur maður að spyrja í fyrsta lagi, hvort ekki geti verið mjög varasamt fyrir verksmiðjuna á fyrstu starfsárum sínum að lenda í orkuskömmtun af því tagi sem hér er varað við að geti verið yfirvofandi, og í annan stað að spyrja hæstv. iðnrh., hvort miklar líkur séu á því, að Kröfluvirkjun verði starfrækt með 20 mw. afli, og með hversu miklu uppsettu afli hún sé rekin um þessar mundir og hvernig árangurinn hafi verið af þeim borunum sem gerðar voru í sumar og hversu mikið hafi bæst við af afli nettó vegna þeirra aðgerða, frá þeim borholum sem boraðar voru í sumar. Þegar ég segi nettó á ég við það, að frá sé dregið það sem út hafi dottið ef eitthvað er. Mundi þá væntanlega skýrast hvað þurfi til að koma til að ná þessu markmiði. Væntanlega gerir hæstv. ráðh. grein fyrir því, hverjar horfur eru í þeim efnum. Í annan stað er sterk ábending frá Landsvirkjun um það, að nauðsynlegt sé að Búrfellsvirkjun komi inn. Þar sem ekki hefur gefist tækifæri til að spyrja hæstv. ráðh. um það þætti mér rétt að heyra viðhorf hans á því máli, að hann geri grein fyrir því hér. Í skýrslu Seðlabankans er sérstaklega fjallað um fjármálin. Verkefnisstjórnin fjallar nokkuð um áætlaða raunvexti og telur að raunvextir á alþjóðlegum lánamörkuðum í dag séu um 5–6% sem komi til samanburðar við áætlaða afkastavexti á verksmiðjunni, 10.4%. En jafnframt telur verkefnisstjórnin að þessir raunvextir séu með þeim hæstu sem hafi þekkst á undanförnum árum og líkur séu á að þeir þokist niður í 4% á næstu árum. Varðandi þetta mál telur Seðlabankinn rétt að benda á að í reynd hafi raunvextir farið mun hærra en verkefnisstjórn telur og réttari niðurstaða um raunvexti í dag sé sú, að þeir séu líklega á bilinu 6–10%, eftir því hvaða mælikvarðar eru notaðir. Þetta atriði skiptir auðvitað verulegu máli varðandi mat á afkastavöxtum verksmiðjunnar þegar þeir eru teknir til samanburðar, hvort menn eiga að gera ráð fyrir því, að raunvextirnir séu 5–6% eða 6–10%. Það er sem sagt álit Seðlabankans og kemur hér fram, að forsendur verkefnisstjórnar varðandi vaxtakjör á lánum til verksmiðjunnar þurfi nánari athugunar við og þá vegna þess að vextir séu of lágt áætlaðir. Ég hefði gjarnan viljað heyra rökstuðning hæstv. ráðh. fyrir því, að óhætt sé að gera ráð fyrir svo lágum vöxtum sem gert er ráð fyrir í skýrslu verkefnisstjórnarinnar og gagnrýnt er af hálfu Seðlabankans, eða hvaða rök liggi til þess, að unnt sé að reikna með að fá fjárfestingarlán með 4% vöxtum - útflutningslán með 2% vöxtum er kannske frekar hugsanlegt - en síðar rekstrarlán með 5% vöxtum sem tekin væru eftir þörfum og endurgreidd eftir getu. Ef litið er á þessi atriði verður að telja að hér hafi komið fram af hálfu þeirra aðila nær allra, sem leitað hafur verið umsagnar hjá, mjög alvarleg gagnrýni á undirbúning verksins og mjög ákveðnar ábendingar um að nánari athugunar sé þörf. Nú vil ég hins vegar segja að þegar það kemur fram í skýrslum, jafnvel þó að þær séu frá erlendum sérfræðistofnunum, að að fáeinum árum liðnum verði hagnaður fyrirtækis orðinn 20% af veltu, eins og kemur hér fram í skýrslum sem fram hafa verið lagðar, þá vekur það menn til umhugsunar um ýmsar aðrar skýrslur sem maður hefur séð fyrr, t. d. við undirbúning að verksmiðju við Grundartanga, þar sem svona háar tölur og jafnvel hærri voru sýndar. Það vekur til umhugsunar um það að hér er starfað á markaði þar sem gera verður ráð fyrir að þegar hagnaður verður mjög verulegur bætist við framleiðslueiningar þannig að þær háu hagnaðartölur, sem menn stundum geta reiknað út, séu kannske ekki eins auðfengnar og álíta mætti fljótt á lítið. Ég held að það sé þannig, að þegar til lengri tíma er lítið bætist verksmiðjur í röðina þegar hagnaður verður mikill, þannig að þá dregur úr hagnaði. Þetta tel ég rétt að menn hafi í huga. Þess vegna hefði ég haft sérstakan áhuga á að gætt væri að hver hefði verið hagnaður í þessari framleiðslugrein í gegnum tíðina, ef lítið er yfir lengra tímabil, 15–20 ár, til þess að menn gætu áttað sig á því, hvernig staða verksmiðja af þessu tagi er, ekki bara út frá augnabliksverði, ekki út frá spádómum um markaðsþróun, heldur út frá þeim raunveruleika sem menn hafa þurft að lifa við að undanförnu. Ég veit að ýmsar verksmiðjur í þessari grein hafa náð gífurlegum hagnaði á einstökum árum. En þær hafa líka tapað rösklega á ýmsum öðrum árum. Það er einungis með því að líta yfir völlinn til nokkuð lengri tíma sem menn geta gert sér góða grein fyrir því, hver hin raunverulega staða verksmiðjunnar sé þegar fram í sækir. Nú hefur það orðið ofan á í hv. Nd. að breyta þessu frv. allverulega og ætlast til þess, að þetta mál komi til frekari umfjöllunar hér í þinginu áður en meiri háttar skuldbindingar verði á sig teknar. Ég tel að þetta hafi í sjálfu sér verið rétt stefna. En ég vil benda á að ýmsar þær rannsóknir, ýmsar þær athuganir, sem hugmyndin er að gera, eru í rauninni forsenda að frekari útreikningum og þeirri ákvarðanatöku og afstöðu til ýmissa efnisþátta sem aðrar greinar frv. snerta. Þessar rannsóknir eru að sumu leyti hönnunarforsendur eins og verkfræðingar, sem að þessu hafa staðið, hafa skýrt út. Þess vegna hefði verið langtum eðlilegra að dómi okkar Alþfl.-manna að afgreiða þetta með því móti sem fulltrúar Sjálfstfl. og Framsfl. létu í ljós áhuga á fyrir tveim dögum ásamt fulltrúa Alþfl., með því að setja sérstaka undirbúningsstjórn á stofn til að vinna að þessu undirbúningsverkefni, en taka síðan frv. sjálft til umfjöllunar þegar niðurstaða af því lægi fyrir. Um það flutti fulltrúi Alþfl. í iðnn. Nd. tillögu í þeirri deild, en ég víl einungis ítreka á þessu stigi að mér sýnist það vera langum eðlilegri vinnuháttur. Ég mun ekki fjalla nánar um þetta á þessu stigi, herra forseti, en taldi rétt að reifa hér nokkra þætti og beina fáeinum fyrirspurnum til iðnrh. þegar á þessu stigi, m. a. með tilliti til þess, hversu tími er naumur.



Herra forseti. Mér þykir rétt við 1. umr. málsins að fara nokkrum almennum orðum um það. Hér er einn þáttur í því sem við höfum kallað aðgerðir til þess að hagnýta orkulindir landsins, einn þáttur í aðgerðum sem mjög hefur verið talað um á undanförnum misserum og árum og mér liggur við að segja að stjórnmálaflokkarnir hafi keppst við að lýsa yfir að væri þeirra stefna, þó að það sé harla misjafnt hver sú stefna er í raun. Hagnýting orkulindanna er fólgin bæði í byggingu orkuveranna og í því að koma upp stóriðju til hagnýtingar orkunnar umfram það sem hinn almenni markaður þarf. Ég skal ekki fara að ræða almennt um þessi mál, þau hafa verið rædd svo mjög að undanförnu. En þó að ég ætli ekki að fara að ræða um þessi mál vænti ég þess, að hæstv. ráðh. verði viðstaddur þessar umræður. Gert er ráð fyrir að sú stóriðja, sem þetta frv. fjallar um, verði staðsett á Austfjörðum, á Reyðarfirði. Ég hef síður en svo nokkuð að athuga við þá staðsetningu. Ég vek athygli á því, að í þeim tillögum sem við sjálfstæðismenn höfum gert um byggingu orkuvera rís hæst tillaga okkar um að reisa orkuver í Jökulsá í Fljótsdal. Það er stærsta orkuverið sem rætt er um, 330 mw. Við sjálfstæðismenn höfum talið að til þess að fyrirætlanir um Fljótsdalsvirkjun yrðu að raunveruleika væri nauðsynlegt að koma upp stóriðju á Austfjörðum, og við höfum reyndar í tillögugerð okkar bundið þetta saman. Fljótsdalsvirkjun er fyrirhuguð 330 mw. í uppsettu afli þegar fullgerð er.

45.

45, segir hæstv. ráðh. Það munar ekki miklu þegar við erum að gera því skóna að þarna hefði þurft að vera um að ræða stóriðju sem hefði nýtt miklu meiri orku. En þegar ég segi það, þá þýðir það ekki að það séu rök gegn því átaki sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég verð því að segja það, að ég fagna því að þetta frv. er fram komið. Ég fagna hverju skrefi í áttina til aukinnar stóriðju, vegna þess að einungis með því að efla stóriðjuframkvæmdir gerum við mögulega hagnýtingu orkulinda landsins í ríkum mæli. En ég vil aðeins segja í sambandi við þetta frv.: Of lítið, of seint. Og það er einmitt það sem einkennir störf og stefnu hæstv. ríkisstj. í stóriðjumálunum. Það er of seint farið, of lítið aðhafst. Mér þykir ástæða til að fara nokkrum orðum um vinnubrögð þau sem ég tel nauðsynlegt að viðhöfð séu við undirbúning slíks fyrirtækis sem hér er um að ræða. Ég sé að hæstv. forsrh. gengur nú til sætis síns. Ég yrði undrandi ef hann væri ekki í einu og öllu sammála því sem ég vil segja um þetta efni, því að hæstv. forsrh. hefur á sínum tíma haft forustu um undirbúning að stóriðju sem ég tel til fyrirmyndar. Nú skal ég ekki gerast of langorður um þetta og aðeins stikla á stóru. Það, sem ég vil sérstaklega undirstrika, er að þegar um er að ræða slík stórátök sem stóriðjuframkvæmdir, þá er nauðsynlegt að ná sem víðtækastri samstöðu meðal allra flokka um allan undirbúning og alla framkvæmd svo þýðingarmikilla mála. Þessa hefur verið gætt alveg sérstaklega fram til þessa. Ég minni á það, að þegar álverið í Straumsvík var undirbúið vann að því máli m. a. nefnd sem skipuð var fulltrúum allra flokka í landinu, jafnt þáv. stjórnarflokka sem þáv. stjórnarandstöðuflokka. Þessi vinnubrögð eru ekki einungis til þess fallin að vanda alla gerð undirbúningsins sem best, heldur stuðla þau mjög að því að koma í veg fyrir að nokkur tortryggni skapist milli stjórnmálaflokka landsins varðandi þessi þýðingarmiklu mál. Þetta stuðlar að því, að allir geta lagt fram krafta sína til að vinna málinu gagn. Þannig var þetta þegar álverið var í undirbúningi. Ég vík að því, hvernig vinnubrögð voru þegar stofnun járnblendiverksmiðjunnar var til meðferðar undir forustu núv. hæstv. forsrh. og þáv. iðnrh. Þá var þess gætt að leiða saman til sameiginlegs átaks í því máli alla stjórnmálaflokka landsins. Hefur verið slæm reynsla af þessum vinnubrögðum? Ég hef aldrei heyrt það. Ég hef aldrei heyrt nein mótmæli frá nokkrum manni eða nokkrum stjórnmálaflokki við þessum vinnubrögðum. En þessi vinnubrögð eru ekki höfð nú. Nú er unnið að undirbúningi þessara mála án þess að hafa flokka stjórnarandstöðunnar með í ráðum. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. iðnrh.: Hver er ástæðan fyrir þessu? Ég læt mér ekki koma til hugar að það hafi verið brugðið út frá þeirri venju, sem áður hefur verið fylgt í þessu efni, nema hæstv. ráðh. hafi talið sig hafa einhverja ástæðu. Og ég tel - og segi það afdráttarlaus, að við þm. eigum kröfu á að heyra af munni hæstv. ráðh. í þessum umr. hver ástæðan hafi verið fyrir þeim vinnubrögðum sem hann hefur viðhaft í þessu efni. Þetta er um undirbúning málsins áður en það er lagt fyrir Alþingi. Ég sé ástæðu til að víkja nokkrum orðum einnig að vinnubrögðum í þessu máli eftir að frv. er lagt fram. Það er lagt fram síðla á þessu þingi. Auðvitað hefði verið miklu eðlilegra, svo ég tali nú ekki um æskilegra, að frv. hefði komið fram miklu fyrr á þinginu. En m. a. vegna þess, hve frv. þetta kemur seint fram, hefði verið sérstök ástæða til að viðhafa sérstök vinnubrögð hér á Alþingi við meðferð þessa máls, vinnubrögð sem venjulega er fylgt þegar um stórmál er að ræða, ég tala ekki um þegar þau koma fram seint á Alþingi og ætlast er til að þau séu afgreidd á sama þingi. Hver eru þessi vinnubrögð? Þau eru þau að viðkomandi nefndir beggja deilda hafi sameiginlega fundi. Það kann að vera að formaður iðnn. Nd. sé nú að hvísla því að hæstv. ráðh. hvers vegna ekki hafi verið sameiginlegir fundir í iðnn. þingsins. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. gefi skýringu á því í þessum umræðum, hvers vegna þau eðlilegu vinnubrögð hafa ekki verið viðhöfð. Þetta mál er það umfangsmikið og það viðamikið að ekki þarf að ræða frekar um það hve þetta hefðu verið sjálfsögð vinnubrögð. Nú kemur þetta frv. til kasta hv. iðnn. þessarar deildar að lokinni þessari umr. þannig að lítill tími er til stefnu. Það er þess vegna erfitt fyrir þá, sem fagna framkomu þessa frv. og fagna hverju skrefi sem má verða til að auka stóriðju í landinu að þurfa að fást við þetta mál á svo skömmum tíma sem nú er ætlað og hafa ekki fengið tækifæri til að fylgjast með störfum iðnn. í Nd. Ég skal ekki fara fleiri orðum um vinnubrögð varðandi þetta frv., en mun víkja að frv. sjálfu. Þetta frv. er stjórnarfrv. þegar það er lagt fram, en nú má heita að það sé frv. meiri hl. iðnn. Nd. Við fáum hér í hendur gerbreytt frv. og í aðalatriðum nýtt frv. frá því sem hæstv. iðnrh. lagði fyrir Nd. Ég er ekki að segja þetta til lasts, því að breytingarnar, sem hafa orðið á frv., eru allar til bóta, frv. er miklu betra en þegar það var lagt fram. Það eigum við að þakka því starfi sem hefur verið unnið í hv. iðnn. Nd. Og þegar hv. iðnn. Nd. getur gert svona mikið, þá geta menn hugsað sér hvað hv. iðnn. Ed. hefði getað með meiri tíma til umráða. Ég skal þá víkja að helstu breytingunum, sem mér þykir rétt að gera, til þess að við áttum okkur á því, hvað hefur verið að gerast í meðförum þingsins og hvers eðlis þetta frv. er sem við nú ræðum. Í 3. gr. frv. er svo kveðið á að ríkisstj. sé heimilt að leggja fram allt að 25 millj. kr. hlutafé í félagið árið 1982. Þessa tölu, 25 millj. kr. hlutafé, var ekki að finna í stjórnarfrv. sem var lagt fyrir Nd. Þar var að finna tölu upp á 225 millj. kr. svo allmikil breyting er nú hér fólgin í. En þetta segir ekki nema hálfa söguna. Það er gert ráð fyrir að það séu einungis mjög takmörkuð viðfangsefni sem sé fengist við og þessu fjármagni sé varið til. Þegar það hefur verið gert skal gefa Alþingi skýrslu um starfsemi félagsins og athuganir. Það er þetta sem er svo þýðingarmikið, að það er aðeins mjög takmarkað sem á að gera áður en málið er á ný lagt fyrir Alþingi. Og það er ekki fyrr en Alþingi hefur samþykkt þá skýrslu - og málið eins og það liggur þá fyrir - sem heimilt er samkv. frv., sem við nú ræðum, að leggja fram 200 millj. kr. til viðbótar í hlutafé í þessu félagi um kísilmálmverksmiðjuna. Þegar hér er komið er gert ráð fyrir að tekið sé til við önnur framkvæmdaratriði að byggingu kísilmálmverksmiðjunnar. Það er ekki fyrr en Alþingi hefur tekið málið aftur til meðferðar. Þetta gerbreytir málinu frá því sem það var lagt fram af hálfu ríkisstj. Framhald málsins er í raun og veru tekið úr höndum ríkisstj. og sett í hendur Alþingis með þessu ákvæði. En staða Alþingis í þessu máli er á annan hátt allt önnur samkvæmt því frv., sem við nú ræðum, en hún var samkvæmt frv. ríkisstj. Samkv. frv. ríkisstj. var gert ráð fyrir að ríkisstj. skipaði stjórn fyrirtækisins. Einnig þetta vald er tekið úr höndum ríkisstj. með frv., eins og það nú liggur fyrir, og fengið í hendur Alþingi. Samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir að stjórn fyrirtækisins sé kjörin á Alþingi með hlutfallskosningu. - Það er ekki að ófyrirsynju þegar ég segi að þetta frv. er ekki í meginatriðum frv. ríkisstj., heldur frv. meirihl. iðnn. Nd. Ég vil þó víkja að einu atriði sem umtalsvert er. Það er naumast annað umtalsvert sem er eins í þessu frv. og í frv. sem ríkisstj. lagði fram. Það er ákvæði í 2. gr. frv. sem kveður svo á að ekki skuli minna en 51% af hlutafé félagsins jafnan vera í eigu ríkisins. Hér er komið að eignaraðild að þessu félagi. Og þá komum við að því máli sem á vissan hátt eða a. m. k. oft hefur verið mest deilumál varðandi stóriðjuframkvæmdir á Íslandi. Það er ekki langt síðan við ræddum þessi mál allítarlega sem oftar í þessari hv. deild. Þá áttum við hæstv. iðnrh. sérstök orðaskipti um þetta efni. Ég ætla ekki að fara að rifja þær orðræður upp eða hefja hér almennar umræður um eignaraðild að stóriðju á Íslandi, en ég vil aðeins undirstrika þá stefnu Sjálfstfl., að hann telur að í þessu efni eigi ekki að vera nein algild regla sem eigi að ná til allra stóriðjufyrirtækja sem kunna að verða stofnuð, um eignaraðildina eigi að fara eftir því hvað við sjálfir teljum að þjóni best íslenskum hagsmunum. Ef við metum það svo, að það þjóni íslenskum hagsmunum best að afla okkur áhættufjármagns í formi erlendrar eignaraðildar, þá eigum við að gera það. En ef það er ekki, þá eigum við að leitast við að hafa sjálfir sem mesta eignaraðild. Þetta er stefna okkar sjálfstæðismanna, að íslenskir hagsmunir ráði í þessu efni. Með tilliti til þessa verð ég að segja að það er ekki rétt að hafa ákvæði um það í þeim lögum, sem sett verða um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, að eignaraðild okkar Íslendinga megi aldrei vera minni en 51%. Ég hygg að það sé of snemmt að ákveða nokkuð um þetta efni á þessu stigi málsins. Það er viðurkennt, að það er margt sem þarf að athuga áður en eðlilegt er að taka bindandi afstöðu til þessa atriðis. Það er viðurkennt ekki einungis af - ef ég mætti orða það svo: höfundum þessa nýja frv., heldur er það viðurkennt af hæstv. iðnrh. sjálfum, vegna þess að hann mælir ekki á móti þessu frv. eins og það liggur fyrir. Hann mælir ekki á móti því, að fram fari gagngerðar athuganir áður en gengið er fullkomlega frá stofnun félagsins. Hann mælir með samþykkt frv. eins og það liggur nú fyrir. Hefur þá ekki ráðh. gætt þess, að eins og frv. liggur fyrir er eftir að athuga fjöldamörg atriði í framkvæmd þessa máls sem geta verið meira eða minna afgerandi um það, hver eignaraðildin á að vera. Ég verð því að segja að mér virðist hæstv. iðnrh. ekki vera sjálfum sér samkvæmur í þessu máli. En hvers vegna vill hann þá og stjórnarliðið, sem ber ábyrgð á þessu ákvæði, halda við það? ég leyfi mér að segja að það er fordild ein Það er fordild ein og í raun og veru - frá sjónarmiði hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. ef hún hefur þessa stefnu - alger óþarfi að taka það fram eins og gert er í 2. gr. frv., að eignaraðild Íslendinga megi aldrei vera minni en 51%. Hvers vegna er það óþarfi? Vegna þess að í 3. gr. frv. stendur að ef Alþingi samþykkti niðurstöður skýrslunnar, sem fyrir það á að leggja, þá hefur ríkisstj. heimild til að leggja fram allt að 200 millj. kr. hlutafé til viðbótar við 25 millj. Ríkisstj. hefur heimild samkvæmt frv., samkv. lögunum, ef þetta verður samþykkt, til að hafa eignaraðildina 100% í höndum Íslendinga, þó að þetta sé ekki tekið fram í 2. gr. Þess vegna kalla ég þetta ekki annað en fordild og þráhyggju af hálfu hæstv. iðnrh., sem ég veit að stendur fyrir því, að þessu ákvæði var ekki breytt til bóta eins og öðru sem breytt var í Nd. Ég sagði áðan að iðnn. Ed., sem ég á sæti í, hefði lítinn tíma til að fjalla um þetta mál, of lítinn tíma. Hins vegar er rétt að taka það fram, að vegna þess hve frv. hefur verið breytt mikið í meðförum Alþingis frá því sem það var, þá er verkefni iðnn. þessarar hv. deildar að sjálfsögðu miklum mun auðveldara en það hefði verið ef við hefðum verið að leggja síðustu hönd á þetta verk í því formi sem ríkisstjórnarfrv. var þegar það var lagt fyrir hv. Nd. Nú erum við hér með annað frv., frv. meiri hl. hv. iðnn. Nd., og ég vænti þess, að það verði þess vegna möguleiki að afgreiða þetta frv. á þessu þingi ef hæstv. ríkisstj. grípur ekki til þeirra ráða að slíta þinginu svo fljótt að enginn tími verði til að viðhafa lágmarksathugun á frv. Þetta segi ég í vitund þess sem ég gat um í upphafi máls míns, að ég fagna hverju skrefi til aukinnar stóriðju í landinu. En það er ekki nægilegt að koma upp stóriðju. Stóriðjan þarf að vera með þeim hætti að hún sé ekki reist á brauðfótum. Það þarf að vera traustur rekstrargrundvöllur undir fyrirtækjunum. Það liggur ekki enn þá fyrir í þessu tilfelli. Það virðast allir vera sammála um að mikla athugun þurfi á þessu máli áður en því verði slegið föstu. Það þarf að gera miklu nákvæmari markaðsathuganir en gerðar hafa verið. Það þarf að fara nánar yfir stofnkostnaðaráætlanir fyrirtækisins. Það þarf að gefa betri gaum að rekstrarkostnaði og öðrum slíkum þáttum. Það þarf að meta betur arðsemi og þjóðhagslega hagkvæmni þessa fyrirtækis. Ég lít svo á að við séum allir sammála um að nauðsyn sé að gera þetta. Við sjálfstæðismenn teljum að þetta sé nauðsyn, og það var ekki annað að heyra á formanni hins stjórnarandstöðuflokksins sem var hér áðan að ljúka máli sínu. Ég skil hæstv. iðnrh. þannig, að hann sé sammála því, að það hafi ekki verið ráð að samþykkja stjórnarfrv. eins og það var lagt fram í Nd., vegna þess að það hefði þurft að gera margar og margháttaðar athuganir frekar til þess að gætt væri þeirrar varfærni sem nauðsynleg er í slíku stórmáli sem þessu. Ég segi þetta með tilliti til þess, að hæstv. ráðh. hefur samþykkt og mælir með þeirri málsmeðferð sem þetta frv., sem við nú ræðum, gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Ég ætla ekki að þessu sinni að hafa mörg orð um það frv. sem hér er til umr. Til þess gefst miklu betra tækifæri síðar, þegar málið kemur frá hv. iðnn. þessarar deildar, en þá er auðvitað nauðsynlegt og sjálfsagt að hér fari fram ítarleg umr. um málið. Einkanlega verður þá t. d. fróðlegt að gera samanburð á málflutningi hv. talsmanna Alþb. frá því að járnblendiverksmiðjan á Grundartanga var hér til meðferðar á Alþingi fyrir fáeinum árum. Sá samanburður mun leiða ýmislegt athyglisvert í ljós að ég hygg. Ég mun sem sagt geyma mér að mestu að ræða þetta mál efnislega þar til 2. umr. fer fram. En það voru örfá atriði, einkanlega kannske fáeinar spurningar sem mig langaði til að beina til hæstv. iðnrh., sem urðu þess valdandi að ég kvaddi mér nú hljóðs. Mér þótti það ekki rétt til orða tekið þegar hæstv. ráðh. viðhafði þau orð, að það væri ekki ástæða til að mæla jafnítarlega fyrir þessu frv. í þessari hv. deild og gert hefði verið í Nd. Ég held að það sé nákvæmlega jafnrík ástæða til að gera ítarlega grein fyrir málum hér eins og þar - ekki síður. Um þau vinnubrögð, sem okkur er ætlað að viðhafa í þessu máli, vildi ég fara nokkrum orðum. Hæstv. ráðh. sagði í dag að hann vonaðist til að málið fengi þinglega meðferð í þessari deild. Þá voru, að því er ég best veit, uppi áætlanir um það af hálfu hæstv. ríkisstj. að þessu þingi lyki um miðjan dag á morgun. Á þeim tíma hefði ekki verið hægt að láta þetta mál fá þinglega meðferð samkv. þeim vinnureglum sem tíðkast á hinu virðulega Alþingi. Þar að auki finnst mér að hv. þm. hafi látið teygja sig fulllangt í því að afgreiða mál athugunarlítið, ef ekki næstum því athugunarlaust þessa síðustu daga þingsins. Ég minni á það þegar einn hv. þm. mælti fyrir þáltill., sem var hálf önnur lína, í Sþ. eitt kvöldið nú í vikunni og kvað svo að orði, að nefndin mælti með samþykkt till. með þessum hætti þar sem ekki hefði gefist neinn tími til að athuga málið. Svona vinnubrögð eru auðvitað til háðungar fyrir þingið. Nú höfum við, ætla ég, álíka langa þingreynslu, hæstv. iðnrh. og ég. Hins vegar átti hann því að fagna, ef svo má til orða taka, að gerast ráðh. um leið og hann settist á þing. Þar af leiðandi hefur hæstv. iðnrh. misst af þeirri reynslu að starfa í þingnefndum. Þess vegna verð ég að segja það með fullri virðingu fyrir hæstv. iðnrh., og raunar á það við um fleiri ráðh. einnig, að mér finnst þeir fulltilætlunarsamir um að nefndir þingsins afgreiði mál á skömmum tíma. Ég hygg að það sé einfaldlega vegna þess, að af eigin reynslu þekkja þeir lítt eða ekki til starfa þingnefnda. Ég hygg raunar að það sé mjög óheppilegt fyrir þingmenn að verða ráðherrar um leið og þeir eru kjörnir til þingsetu. En um það má auðvitað deila. Mér finnst ekki hægt að ætlast til að þessi hv. deild afgreiði þetta stórmál á svo skömmum tíma sem kröfur eru nú um gerðar. Til þess hlýtur að þurfa meiri tíma. Það er beinlínis óvirðing við þm. og við Alþingi að ætlast til þess að stórmál á borð við frv. það, sem hér um ræðir, sé hespað af á skömmum tíma. Alþingi liggur oft undir því að vera kallað afgreiðslustofnun. Ef þetta frv. verður afgreitt með þeim hætti sem ríkisstj. óskar eftir, þá er það sannmæli að Alþingi sé afgreiðslustofnun. Þess vegna má það ekki gerast. Þess vegna verður þessi hv. deild og sú hv. nefnd, sem fær þetta mál til umr., að fá eðlilegan tíma til að fjalla um málið. Það hefur verið mikið af því gumað, hversu vel þetta mál væri undirbúið. En frá því að hæstv. iðnrh. lagði frv. fram um páskaleytið, að ég hygg, hefur það tekið mjög miklum breytingum. Það hefur tekið mjög miklum breytingum sem sumar hverjar eru vissulega til bóta. Mér sýnist það bera vott um að málið hafi kannske ekki verið allt of vel grundað þegar það var fram lagt. Það er allt annað frv., sem við erum hér nú að ræða, en það sem hæstv. ráðh. lagði fram. Þess vegna fullyrði ég að þetta mál var langt frá því að vera jafnvel undirbúið og fullyrt hefur verið hvað eftir annað. Í öðru lagi hef ég lítillega kynnt mér þær umsagnir sem borist hafa hv. iðnn. Nd. Þar eru mörg spurningarmerki. Þar er margur efi látinn í ljós. Það er bent á margt sem óljóst er og ekki talið nægilega vel undirbúið. Ég ætla ekki við þessa umr. málsins að fjalla nánar um það. Ég mun hins vegar gera það þegar málið kemur til 2. umr. Eins og ég sagði áðan ætla ég ekki að tala hér langt mál að þessu sinni. En eitt eða tvö atriði langaði mig að spyrja hæstv. iðnrh. um. Ég minnist þess, að þegar járnblendiverksmiðjan á Grundartanga var hér til umr. var mengunarhættan frá henni mjög ríkur þáttur í ræðum allra flokksbræðra hæstv. iðnrh. Ég man að hv. þáv. þm. Jónas Árnason talaði um eiturgufurnar sem þessi verksmiðja ætti eftir að spúa yfir íbúa héraðsins. Hann fór um það töluvert litskrúðugum orðum. Nú er það svo að vel hefur tekist til með mengunarvarnir að Grundartanga, en þeir, sem séð hafa þegar hleypa verður reyknum fram hjá hreinsitækjunum, sem kemur fyrir vegna bilana - þó blessunarlega sjaldan, geta staðfest að það er næsta óhugnanleg sjón, að ekki sé sterkar til orða tekið. Því velkist ég nokkuð í vafa um það, hvaða ástæður eru að baki þeirri ákvörðun að velja þessari fyrirhuguðu verksmiðju endilega stað á Reyðarfirði þar sem er oft logn. Ég hygg að reynsla ýmissa grannþjóða okkar, sérstaklega kannske Norðmanna, af að staðsetja slíkar verksmiðjur inni í þröngum fjörðum sé ekki góð. Nú skal ég játa það, að ég hef ekki lesið enn þá öll þau gögn sem fram hafa verið lögð í þessu máli. Það vantar ekki að lagt hafi verið fram mikið af gögnum, en það er ekki þar með sagt að undirbúningurinn hafi verið vandaður - engan veginn. Og ég hef ekki séð þær sterku röksemdir sem hljóta að liggja að baki þeirri ákvörðun að setja þessa verksmiðju á Reyðarfjörð. Það hefur, hygg ég, komið fram í umræðum, að stofnkostnaður er meiri þar en á ýmsum öðrum stöðum sem mætti hugsa sér. Verksmiðjan væri hagkvæmari annars staðar, mundi skila meiri arði. Þar að auki sé ég að í þeim gögnum, sem lögð voru fyrir hv. iðnn. Nd., er tilskrif frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins þar sem segir svo, með leyfi forseta: „Við val og staðsetningu verksmiðja og iðjuvera er mikilvægt að fyrir liggi athuganir sem sýni að staðsetning sér forsvaranleg út frá mengunar- og heilbrigðissjónarmiði. Enn fremur er mikilvægt að fylgst sé með hugsanlegum mengunaráhrifum frá verksmiðjurekstrinum eftir að starfsemi er hafin. Varðandi staðarval á Reyðarfirði fyrir kísilmálmverksmiðju hafa ekki farið fram nauðsynlegar forrannsóknir til að ganga úr skugga um að staðsetning hennar megi teljast forsvaranleg. Atkvæði 2. málsgr. 10. gr. frv. um mengunarvarnir virðast því litlum tilgangi þjóna þar sem staðsetning verksmiðjunnar hefur verið ákveðin án þess að áður hafi verið gengið úr skugga um að hún væri forsvaranleg út frá mengunar- og heilbrigðissjónarmiði.“ Ef þetta er ekki að fara aftan að hlutunum, þá veit ég ekki hvað það er, vegna þess að ég sé ekki betur en að fyrst hafi verið ákveðið að verksmiðjan ætti að vera á Reyðarfirði og síðan skuli rannsakað. Auðvitað hefði átt að fara aðra leið. Það hefði átt að framkvæma rannsóknirnar fyrst, og það kannske á fleiri en einum stað, og ákveða síðan staðarval verksmiðjunnar.

Þetta er svo augljóst fyrir austan.

Já, það er eins og ég sagði áðan - ég held að hæstv. ráðh. hafi ekki verið kominn í salinn - að á Reyðarfirði er oft logn og kannske oftar en víða annars staðar á landinu. Og það er ekki það ákjósanlegasta þegar um er að ræða verksmiðjur sem valda mengun. Auk þess eru sjálfsagt ýmsir aðrir staðir sem gætu verið hagkvæmari, m. a. með tilliti til hafnarmannvirkja, vatnsveitu og annarra hluta. Ég veit auðvitað að hv. þm. Austurlands- sérstaklega þó þeir sem eru ráðherrar - hafa ríka tilhneigingu til að sjá mikla kosti við þetta staðarval, og ég lái þeim það svo sem ekkert. Hér virðast allir horfa fyrst og fremst á eigin kjördæmi og sjá ekki út fyrir Enni og inn fyrir Höfða, eins og sagt var um einn ágætan þingmann. En ég held að þegar um er að ræða fjárfestingu af þessu tagi þurfi menn að hafa svolítið önnur sjónarmið í huga en kjördæmissjónarmiðin ein. Þau hafa vissulega sitt vægi og sitt gildi, ekki neita ég því. En á því, sem ég hef sagt hér um umhverfismálaþáttinn, vildi ég gjarnan fá að heyra álit hæstv. iðnrh. Nú veit ég að hann er manna mestur áhugamaður um náttúruvernd og hefur unnið mjög ötullega að þeim málum, og hann á virðingu mína fyrir það. Þess vegna koma mér þessi vinnubrögð enn þá meira á óvart, vegna þess að ekki hefur að minni hyggju verið staðið að þessum þætti málsins eins og ákjósanlegt hefði verið. Og ég vil nú vera svo velviljaður að telja að það stafi ekki af viljaskorti hæstv. ráðh., heldur af því að svo brýna nauðsyn er talið bera til að hraða þessu öllu að menn hafa hreinlega ekki gefið sér tíma til að sinna þessum nauðsynlega þætti málsins. En ég held að í þessum efnum sé flas ekki til fagnaðar frekar en endranær. Og enn hnígur þetta að því að málið hefur ekki verið nægilega vel undirbúið. Ég vil sem sagt gjarnan fá að heyra þau sterku rök sem hníga að því, að Reyðarfjörður var valinn umfram aðra staði. Það er eitt og annað sem mætti gera hér að umtalsefni líka. Ég sé að í frv. er gert ráð fyrir að selja kristfjárjörð eða jarðir. Ég hygg að hv. þm. Einari Olgeirssyni hefði á sinni tíð ekki líkað það vel. Hann flutti langar ræður af því tilefni á Alþingi í eina tíð, þegar var verið að ráðstafa eignum Jesú Krists, eins og hann orðaði það. Þennan þátt málsins ætla ég þó ekki að ræða hér. En af því að komið var hér að öðru máli og beint spurningum til hæstv. ráðh., sem hann sjálfsagt svarar hér á eftir, - það var varðandi eitt og annað í sambandi við Kröflu, - þá vildi ég bæta þar einni spurningu við. Frá því var skýrt nýlega í næsta yfirborðslegu viðtali, sem flutt var í Ríkisútvarpinu, að bora ætti þrjár holur við Kröflu í sumar. Þá vildi ég spyrja í fyrsta lagi: Hvað er áætlað að þær framkvæmdir kosti? Í öðru lagi: Hvað þurfa þessar holur að skila mikilli orku til að borga þann kostnað - við skulum segja á fimm árum? Ég ætlast ekki til að hæstv. ráðh. svari þessu núna. En ég hygg að meðalaldur þeirra hola, sem boraðar hafa verið við Kröflu, hafi ekki alltaf verið mjög margir mánuðir. Það væri sömuleiðis fróðlegt að fá að heyra það rifjað upp, hversu margar holur þarna hafa verið boraðar, hversu miklu þær skili hver um sig og hve margar þeirra séu ónýtar. En ég er ekki að ætlast til að því sé svarað núna. Ég geri mér grein fyrir því, að um það þarf að afla upplýsinga. Ég ætla þá ekki við þessa umræðu málsins, herra forseti, að fara um það fleiri orðum því að ég veit að til þess gefst miklu betri tími þá daga sem málið verður til umfjöllunar í þessari hv. deild.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka þeim hv. þdm. sem hafa talað í þessu máli og allir í velviljuðum tón um þau áform að reisa það fyrirtæki sem stefnt er að með því frv. sem hér liggur fyrir, sem er heimildarfrv. samkv. 1. gr. þess. Sumir hafa viljað kalla það undirbúningsfrv. vegna þeirra takmarkana sem settar hafa verið inn í líklega 3. gr. frv., sem ég hef ekki hér fyrir framan mig, en kveða á um að mál þetta komi aftur fyrir þingið áður en mjög stórar fjárhagsskuldbindingar verða ákveðnar vegna málsins. Ég vænti þess, að þessi málsmeðferð, sem komin er frá hv. Nd. varðandi 3. gr. og ég hef átt hlut að að samþykkja, greiði fyrir gangi málsins hér á þeim stutta tíma sem fyrir liggur. Mér er alveg ljóst eins og öðrum hv. þm. að tími er mjög stuttur, óæskilega stuttur til þess að afgreiða endanlega slíkt stórmál sem hér er á ferðinni. Því skil ég mjög vel að það auðveldar hv. þdm. að koma málinu áfram, að lögfesta þetta frv., að þeir vita að þeir fá málið aftur til meðferðar eftir að ítarlegri undirbúningur og athugun ýmissa þátta hefur farið fram. Ég hef sagt það hreinskilnislega, að ég tel það aðeins góðra gjalda vert, miðað við þessar aðstæður, að um umræddar breytingar á frv. hefur tekist góð samstaða í Nd. Ég vænti þess, að menn uni þeim breytingum einnig vel hér í hv. Ed. Það skiptir vissulega miklu að um mál sem þetta geti verið sem best samstaða. Hitt skiptir einnig máli, og ég vænti að það geti orðið framhald þessa máls að hv. þm. gefist færi á að fá þau gögn til athugunar með góðum fyrirvara sem gert er ráð fyrir að aflað verði áður en málið verður aftur lagt fyrir þingið til þess að fá samþykktar frekari heimildir. Það hefur komið fram í umræðum um þetta mál að eins og frv. var lagt fyrir hafa menn slegið því föstu að áfram yrði haldið rakleiðis með undirbúning og framkvæmdir á grundvelli fyrirliggjandi heimilda. Nú vil ég ekkert um það fullyrða, hvað að ráði hefði orðið hjá stjórn og framkvæmdavaldi að þessu leyti, um það er erfitt að fullyrða. En hitt er annað mál, að heimildarfrv. þurfa ekki endilega að leiða til slíks ef eðlileg aðgæsla er sýnd. Kannske hefur reynslan kennt okkur það að við séum glaðbeittir framkvæmdamenn og ef heimildir fást séu þær yfirleitt notaðar af framkvæmdavaldi. Það væri athugunarefni. Og víða höfum við vissulega nokkur víti að varast í sambandi við framkvæmdir og fjárfestingar í okkar landi, sem hefur kannske ekki verið deilt mikið um þegar í var ráðist, en meira eftir á þegar reynslan hefur orðið neikvæð. Allt er þetta gott ef það verður til þess að menn læri af því. Og með því hugarfari tek ég þeim fyrirspurnum og viðvörunum sem koma hér frá hv. þdm. um þetta mál sem önnur. Mér finnst það mjög góðra gjalda vert þegar hv. þm. leggja sig einmitt niður við að athuga þau mál, sem fyrir liggja, og eðlilegt að þeir kvarti þegar naumur tími er til stefnu til athugunar. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson beindi til mín nokkrum fyrirspurnum, sem ég skal leitast við að svara, eftir því sem það er á mínu færi hér án þess að hafa haft aðstöðu til að fara sérstaklega ofan í viðkomandi gögn. Sumt af því er tæknilegs eðlis, má segja, og ekki á mínu færi að gefa viðhlítandi svör við því. Hann spurði sérstaklega á grundvelli álitsgerðar Þjóðhagsstofnunar sem send var hv. Nd. Alþingis sem umsögn um málið. Þjóðhagsstofnun fékk þetta mál strax og skýrsla verkefnisstjórnar lá fyrir í marsmánuði. Nú vil ég geta þess, áður en ég kem að fyrirspurnum hv. þm., að í plaggi Þjóðhagsstofnunar er ekki að finna neikvæðar umsagnir einvörðungu. Það er reyndar alls ekki mjög neikvæður tónn í þeirri umsögn, a. m. k. eins og ég skildi hana. Má t. d. benda á að útreikningar á afkastavöxtum miðað við forsendur verkefnisstjórnar sýna frekar hækkun en hitt, eitthvað um 0.6% úr 10.4 í 11.1% vegna breytilegs mats á vöxtum á byggingartíma verksmiðjunnar. Þetta er mat til hækkunar á afkastavöxtum miðað við gefnar forsendur. Hitt er svo rétt, sem hv. þm. benti á, að í ábendingum Þjóðhagsstofnunar komu fram atriði sem sýna viðkvæmni í arðsemi fjárfestingarinnar miðað við breytilegar forsendur. Sjálfsagt er að gefa þeim ábendingum fyllilega gaum. Hv. 2. þm. Reykn. og raunar einnig hv. 5. þm. Vesturl. vék að staðsetningu fyrirtækisins og undirbúningi þar að lútandi. M. a. ræddi hv. 2. þm. Reykn. um viðbótarkostnað sem hlytist af því að setja verksmiðju þessa niður á stað eins og Reyðarfirði, væntanlega í samanburði við stað þar sem innri aðstaða, sem svo hefur verið kölluð, er fyrir hendi. Um það gefur að líta nokkrar tölur í umsögn Þjóðhagsstofnunar. Nú þarf ekki næmt auga til að sjá að auðvelt er að fá fram slíkar niðurstöður. Þær eru nánast sjálfgefnar miðað við sams konar staðarforsendur, ef búið er að reisa innri aðstöðu, svo sem að gera höfn og leggja vegi, raflínur og annað þess háttar. Það er því mjög eðlilegt að fram komi kostnaðarmunur, og ég hef ekkert á móti því, að menn geri sér grein fyrir honum. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir að fyrirtækið beri nema óverulegan hluta af þessum kostnaði. Gegnir reyndar svipuðu máli, má ég segja, um hliðstæð fyrirtæki, eins og járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Ekki var settur inn í hennar reikniforsendur kostnaður af raflínu, sem lögð var af því fyrirtæki sem orkuna selur til verksmiðjunnar þar, og varðandi höfnina er gert ráð fyrir að hún standi undir kostnaði með þjónustugjöldum, hafnargjöldum, og er því ekki tekin inn í kostnað við arðsemimat á fyrirtækinu. En vissulega er þetta þjóðhagslegur kostnaður, eins og væntanlega kemur á daginn, því að það væri hægt, þó að það sé ekki gert í umsögn þjóðhagsstofnunar, að velta því fyrir sér, hvaða þýðingu það hefur þjóðhagslega að dreifa fyrirtækjum með sæmilega skipulegum hætti og efla þannig byggð á nokkrum stöðum á landinu, þó að það verði auðvitað ekki gert í mjög ríkum mæli. Þegar um mjög stórt fyrirtæki er að ræða og orkufrekan iðnað er ýmislegt sem ýtir á að ekki sé um mjög mikla dreifingu að ræða. Ég verð að segja að því miður eru aðstæður þannig því að margt gerði það æskilegt í okkar landi með okkar byggðamynstur að hægt væri að dreifa einnig þessum fyrirtækjum meira en aðstæður bjóða eða hægt er að verja út frá kostnaði. Ég vil koma að þættinum varðandi staðarvalið sem hv. 5. þm. Vesturl. vék að í sínu máli. Hann spurði einmitt um röksemdir fyrir staðsetningu á Reyðarfirði. Hv. 2. þm. Reykn. vitnaði raunar í umsögn staðarvalsnefndar og þótti heldur rýr röksemdafærslan. Ég tel að það sé ekki, miðað við samanburð á þeim stöðum sem teknir voru inn í þennan samanburð. Ég held að það hafi ekki verið um að ræða ábendingar um hærri kostnað af því að reisa fyrirtækið þarna eða t. d. á stað eins og Norðurlandi eða á jafnvel Suðvesturlandi, ef menn gerðu ráð fyrir að innri aðstaða væri ekki fyrir hendi, að það væri ekki búið að koma upp þeirri aðstöðu sem slíkt fyrirtæki kallar á. Þvert á móti renndu ýmsir þættir stoðum undir að Reyðarfjörður væri skynsamlega valinn staður fyrir slíkt fyrirtæki, og þar benti ég í minni framsöguræðu í dag á nýtingu á afgangsvarma frá verksmiðjunni, sem ýtir undir það að sjálfsögðu að setja hana á stað þar sem ekki er jarðvarma að hafa til upphitunar. Þarna munar verulega fjármagni þjóðhagslega séð ef lítið er á þau byggðarlög sem eiga að njóta þessarar varmaveitu. Þó ekki sé nema miðað við rafhitun og ekki farið yfir í samanburð við olíu hefur verið reiknað út að það svari til um 4 millj. kr. á ári þjóðhagslega hversu hagkvæmara er að reka varmaveitu, eins og áætlun hefur verið gerð um hana, en að hita byggðirnar upp með rafhitun einvörðungu. Þannig kemur slíkur munur þarna fram og verður raunar nær tvöfaldur ef gert væri ráð fyrir olíuupphitun, sem er nú sem betur fer að hverfa. Margt mælir því með Reyðarfirði. Nú hefur Reyðarfjörður lengi verið umtalaður í sambandi við orkufrekan iðnað. Hann er á marga lund æskilegur staður miðað við að komið sé upp iðnaði til að nýta a. m. k. hluta þeirrar miklu vatnsorku sem rennur til sjávar á Austurtandi og er fólgin í stóránum þar. Hefur verið varað við því með réttu að taka þar allt of stórt stökk eða stóra áfanga til að valda ekki kollsteypu í því mannlífi og atvinnulífi sem fyrir er. Því er einmitt talið að fyrirtæki, sem ekki kallar á fleira starfsfólk en þessi verksmiðja, falli vel að þessu félagslega sjónarmiði. Er ég þó ekki að segja þar með að þetta sé síðasta fyrirtækið af þessu tagi sem eigi eftir að rísa á Reyðarfirði eða á Austurlandi. Ég geri fastlega ráð fyrir að þeim eigi eftir að fjölga í tímans rás, jafnhliða því sem orkan þar er beisluð, og kemur þar einnig inn á það sem hv. 4. þm. Vestf. benti hér á, að ekki er þetta nema um fimmti hluti af áætluðu afli Fljótsdalsvirkjunar, sem gert er ráð fyrir að verði um 250 mw. í reynd með uppsettu afli þó að þær tölur geti átt eftir að breytast við frekari undirbúning og hönnun þeirrar virkjunar. Ég held sem sagt að hvað snertir staðarval og félagsleg áhrif fyrirtækisins sé ekki margt þarna gagnrýnivert. Ég kem síðar að því sem hv. 5. þm. Vesturl. kom að varðandi mengunarmálin, en vil halda áfram að leitast við að svara þeim fyrirspurnum sem hv. 2. þm. Reykn. beindi til mín. Hann minntist á atriði eins og stærð á hráefnisgeymslu sem honum þótti lítil, aðeins miðað við tvo mánuði. Þetta er atriði sem ég kann ekki viðhlítandi skýringar á og finnst eðlilegt að vísa til þeirra sem unnið hafa að tækniundirbúningi þessa máls. Það má vel vera að þetta sé minna en gerist annars staðar og sé atriði sem þurfi athugunar við. En þó þykir mér ólíklegt að tilviljun ráði því að þessi stærð hefur verið valin. Þá var spurt um ástæðuna fyrir því, að gert er ráð fyrir að afurðaverð hækki nokkuð ört á næstu árum eða mun meira en hráefnisverð, sem hækki lítið. Ástæðan fyrir þessu er mér tjáð að sé sú, að afurðaverð er nú í lægð, er nú lágt eins og á öðrum afurðum orkufreks iðnaðar yfirleitt. Raunar hefur það þó staðið sig hvað best í þessari afurð, kísilmálmi, og mun dýpri lægð í ýmsum öðrum afurðum orkufreks iðnaðar. Hins vegar hefur hráefnisverðið ekki lækkað í þeirri kreppu sem gengið hefur yfir, það hefur staðið nokkurn veginn í stað, og þess vegna er ekki gert ráð fyrir hlutfallslega viðlíka hækkun og raunar óverulegri hækkun á hráefnisverði. Þarna mun vera miðað við reynslutölur og spá um þessa þróun og þá væntanlega einnig í skyldum greinum. Hv. þm. spurði um vísitöluviðmiðun, sem þarna væri notuð, og þær hugleiðingar sem fram komu í áætlun Þjóðhagsstofnunar þar að lútandi. Mér er tjáð að sú viðmiðun, sem þarna er notuð, sé algeng og viðtekin í sambandi við þessi efni, en ég vil alls ekki fara út í neinar deilur á þessu stigi eða kveða upp úrskurð um hugmyndir Þjóðhagsstofnunar að þessu leyti, að eitthvað annað væri eðlilegra, en ég vil fullyrða að sú vísitala, sem þarna er lögð til grundvallar, er algeng viðmiðun. Hvað snertir verðið er það alveg rétt, sem fram kemur hjá verkefnisstjórn og hv. þm. nefndi, að verðið er nú undir því sem tryggði bærilega afkomu þessa fyrirtækis, enda erum við staddir í dýpstu lægð eftirstríðsáranna. Ef menn ætluðu að gefa sér forsendur við nánast hvaða fyrirtæki sem væri í þungaiðnaði sæju menn ekki út úr augum, held ég að sé óhætt að fullyrða. Þarna, sem kannske á ýmsum öðrum sviðum, verða menn að vænta betri tíðar að það eigi eftir að rakna úr og rætast úr til hins betra í þessu efni. Varðandi nýtingu fyrirtækisins, að þarna sé um hærra nýtingarhlutfall að ræða en almennt gerist, 90%, en annars staðar sé þetta um 85% er því til að svara, að milli 85 og 90% munu vera meðaltalstölur, en þetta er allbreytilegt. Sá aðili, sem hefur lagt á ráðin um þessa viðmiðun, 90%, í þetta fyrirtæki er Fesil Engineering í Noregi, sem hefur unnið að þessu máli í samvinnu við verkefnisstjórn. Þar er starfandi tæknimaður, sem er þekktur þeim sem fylgst hefur með járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga, sem er kunnugur einmitt nýtingu í því fyrirtæki, og sennilega þá í bjartsýnna lagi varðandi nýtingarhlutfall í verksmiðju í þessari grein hérlendis. Læt ég nægja að vísa til þess. Hvað snertir raforkuverðið kom hv. þm. með ábendingu um að honum fyndist skjóta eitthvað skökku við þá viðmiðun sem hér væri framreidd um fast raforkuverð sem væri verið að gagnrýna hjá öðrum stóriðjufyrirtækjum. Allt er þetta álitamál, við hvað miða skuli, það skal ég taka undir með hv. þm. En í fyrsta lagi er þess að geta, að hér er raforkuverðið nær þrefalt og reyndar sennilega fyllilega það miðað við núverandi verð hjá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga og raunar þá einnig hjá álverinu, miðað við núverandi verðforsendur, og skiptir það auðvitað verulegu máli, þegar lítið er á afkastavexti frá fyrirtækjunum, að í forsendunum er gert ráð fyrir svona háu raforkuverði. Ég tel það hins vegar alls ekki of háa viðmiðun þar sem þetta svarar til áætlana um framleiðslukostnað úr þeim virkjunum sem Alþingi hefur verið að fjalla um að undanförnu og fyrirhugað er að ráðast í. En í öðru lagi er þess svo sérstaklega að geta, að gert er ráð fyrir verðtryggingu á þessari orku, að hún haldi raungildi sínu, ekki að þetta standi sem fastar tölur, heldur að þarna verði um hækkun að ræða miðað við viðmiðun sem ekki hefur verið fastsett enn þá, enda ekki raforkusamningur endanlega frágenginn, en það verði með öðrum hætti og vænlegri út frá sjónarmiði raforkusölunnar en er í þeim fyrirtækjum sem nefnd voru áðan. Þetta vænti ég að veiti nokkur svör við þeirri stefnu sem þarna er lögð til grundvallar og ég tel að sé mun betri en þeir samningar sem við höfum gert í sambandi við stóriðjufyrirtæki sem risin eru í landinu. Hvað snertir tímasetningu verksmiðjunnar er það alveg rétt að það er álitamál hvernig eigi að haga slíku og nokkurt happdrætti. Það skiptir vissulega mjög miklu máli fyrir afkomu slíkra fyrirtækja hvort menn lenda í uppsveiflu í sambandi við t. d. afurðir á fyrstu árum eða hvort menn lenda niður í öldudal, eins og hafa orðið örlög járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga og er kannske ekki síst ástæðan fyrir því, hvernig aðstæður þess fyrirtækis eru. Þarna verða menn að reyna að spá um framtíðina eftir því sem fært er. Og þó að hér liggi fyrir framkvæmdaáætlun miðað við gangsetningu 1985 á þessari verksmiðju er það auðvitað ekki fastbundið þó að slík áætlun sé upp sett. Hvað snertir þróun á verði kísilmálms og kísiljárns eru það spár þeirra, sem í þessi fræði rýna, að gert er ráð fyrir örari verðþróun eða hagstæðari verðþróun, skulum við segja, á kísilmálmi en kísiljárni og stafar það ekki síst af vexti í greininni, þeim þætti sem tengist hinum svonefnda sílikoniðnaði. En ég skal ekki kveða upp neina endanlega dóma um þennan samanburð. Það er vart á færi nema þeirra, sem sérfróðir teljast, að gera það. Þá vék hv. 2. þm. Reykn. og raunar einnig hv. 5. þm. Vesturl. að Kröfluvirkjun í sambandi við þetta mál. Ástæðan fyrir því er eflaust sú, að í sambandi við raforkuöflun til fyrirtækisins er miðað við þá forsendu, að um 20 mw. afl sé fyrir hendi í Kröfluvirkjun, ef ég man rétt. Ég veit ekki hvort við eigum að segja að það sé varfærin eða bjartsýn forsenda. Það er nú ekki mikil ástæða, því miður, til sérstakrar bjartsýni varðandi stöðu Kröfluvirkjunar. Ég er a. m. k. ekki í hópi þeirra sem hafa þar uppi bjartsýnispár. Ástæðan er auðvitað sú erfiða reynsla sem við höfum að baki í sambandi við gufuöflun til þeirrar virkjunar. Þar eru sem stendur nýtt og fyrir hendi 13 mw. í afli sem virkjunin er keyrð á. Ég vil ekki fullyrða að það sé allt það afl sem til reiðu er. Það má vera að eitthvað um 2 mw. séu ekki fullnýtt vegna hreinsunar eða aðgerða á borholum. Þetta er sem sagt aðeins undir því sem þarna er gert ráð fyrir. Hins vegar erum við að vænta þess og við hljótum allir að vona að hin dýrkeypta reynsla, sem menn eru að safna við Kröfluvirkjun, færi menn nær því marki að árangur verði betri eða við skulum segja skárri í sambandi við gufuöflun í framtíðinni en hingað til. Nýlega var haldin, ég má segja í síðustu viku, ráðstefna margra sérfræðinga, þ. á m. jarðfræðinga, til þess að reyna að lesa í hið flókna jarðhitakerfi við Kröflu. Hér var vitnað í útvarpsþátt þar að lútandi. Ég hlýddi á hann einnig.  Varðandi Búrfellsvirkjun, sem einnig er minnst á í sambandi við raforkuöflun til þessa fyrirtækis, liggur fyrir að Landsvirkjun óskar eftir heimild til þess að ráðast í aflaukandi aðgerðir við Búrfellsvirkjun, hverfa frá því að setja inn fjórðu aflvélina við Sigöldu og Hrauneyjafossvirkjun og fá í staðinn heimild til að setja upp 140 mw. í afli við Búrfell. Hitt voru 120 samanlagt, í aflvélunum tveimur sem við veittum heimild fyrir í fyrravor og nú er ekki fyrirhugað að nýta. Orkuvinnsla frá þessu afli við Búrfell er hins vegar aðeins um 220 gwst. inn á landskerfið þannig að það er fyrst og fremst aflaukandi aðgerð að stærri Búrfellsvirkjun með tveimur aflvélum, kennd við Búrfell II, og engan veginn réttmætt, eins og gert var í sjónvarpsfrétt í gærkvöld, að tala um að þarna væri á ferðinni jafngildi Blönduvirkjunar. Að vísu má það til sanns vegar færa í afli reiknað, þar munar ekki mjög miklu á, 140 við Búrfell II, en 150 rösklega við Blöndu, en orkuvinnslugetan við Búrfell verður líklega röskur fjórðungur af því sem orkuvinnslugeta Blönduvirkjunar er áætlað miðað við áform um byggingu þeirrar virkjunar. Það ætti því frekar að líta þarna á orkuvinnsluna sem frá virkjuninni kemur og skilar sér þannig inn á kerfið. Varðandi vaxtakjör á lánum, sem hv. þm. vék að, er þarna um að ræða raunvexti sem við er miðað að sjálfsögðu. Ég held að þetta séu ekki sérstaklega lágir vextir sem þarna er að vikið. Þess má geta, að sá enski banki sem heitir Samuel Hill, sem leit á fjármögnunaráætlun fyrir þetta fyrirtæki, vildi miða við lægri raunvexti en þarna eru á ferðinni í áætlun verkefnisstjórnarinnar. Sýnist þannig sitt hvorum, Þjóðhagsstofnun og Samuel Hill í London. Ég vísa til umsagnar þessara aðila. Vil ég ekki kveða upp úr um hver hafi alveg rétt fyrir sér eða sé líklegur til að hafa rétt fyrir sér. Þetta vil ég láta nægja sem viðleitni til að svara fyrirspurnum frá hv. 2. þm. Reykn. Ég hef ekki á reiðum höndum neinn samanburð um hagnað af veltu lítið til baka, sem hv. þm. vék að, og verð því að víkja mér undan að reyna að svara því atriði í hans máli. Hv. 4. þm. Vestf. talaði um málið í jákvæðum tón. Átti ég ekki von á öðru af hans hálfu í sambandi við það átak til þess að nýta orkulindir landsins sem hér er á ferðinni. Það var um einstaka atriði sem hann kom að gagnrýni, og vil ég ekki lasta það. Eitt er það sem ég vil víkja aðeins að í hans máli. Hann ræddi um að stjórnarandstæðingar hefðu ekki verið með í ráðum í sambandi við undirbúning þessa máls. Ég held að það sé ekki réttmætt af hálfu hv. þm. að telja að þarna hafi verið mismunað að þessu leyti, nema hann hafi þá í huga aðkomu mína að málinu sem stjórnarliða. Þetta var fyrst og fremst unnið á vegum verkefnisstjórnar, sem ekki var valið út frá neinum pólitískum viðhorfum, og bar hún veg og vanda af þessu. Hitt er þó rétt, að orkustefnunefnd ríkisstj. kom að vissum þáttum málsins. Það er sennilega það sem hv. þm. átti við svo og sá samanburður sem hann reiddi fram varðandi undirbúning að járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga þar sem nefnd þm., ef ég man rétt, frá öllum flokkum leit á málið langan tíma. Þau vinnubrögð voru ekki hér viðhöfð, það er alveg rétt. En sá aðili, sem fyrst og fremst vann að undirbúningi, verkefnisstjórnin, var ekki valinn út frá pólitísku heldur faglegu sjónarmiði, og eins þeir aðilar sem unnu að ýmsum þáttum athugunar á hennar vegum. Varðandi gagnrýni hans á að iðnaðarnefndir þingsins hafi ekki unnið saman að þessu máli vil ég ekki svara fyrir hv. iðnn. Nd. Ég óskaði eftir því í framsögu þar í deild, að athuguð yrði hvort iðnaðarnefndir þingsins gætu ekki lagt saman í athugun málsins, en það mun ekki hafa orðið að ráði. Þó vænti ég að hv. þdm. hér í iðnn. hafi fengið gögn málsins nokkurn veginn um svipað leyti og iðnn. menn í Nd. En ég hvatti fremur til þess, að samstarf yrði milli nefndanna um þetta, og harma út af fyrir sig að ekki skuli hafa tekist samvinna milli þeirra um athugun málsins. Þá er það að endingu það sem hv. 5. þm. Vesturl. vék hér að varðandi umhverfismál og umhverfisathuganir. Hann gerði nokkuð úr því, að það hefði ekki verið hugað sem skyldi að forathugunum varðandi umhverfismál þessa fyrirtækis. Nú er það svo, að almennt séð er ekki talin mikil mengunarhætta frá kísilmálmverksmiðju sem þessari miðað við þau dæmi sem slæm mega teljast í orkufrekum iðnaði. Þetta virðist vera tiltölulega auðvelt viðfangs miðað við þá tækni, sem við ráðum yfir í dag, og þá reynslu, sem við höfum af svipuðum rekstri á Grundartanga. Það er alveg rétt, sem hv. þm. vék að, að þegar járnblendiverksmiðjan á Grundartanga var í undirbúningi var mengunarhættan af því fyrirtæki mikið til umræðu hjá þeim sem næmast auga höfðu á þeim þætti. Þeir eiga sannarlega lof skilið sem hafa opin augu fyrir því og vilja leggja bæði fram fjármuni og fyrirhöfn til þess að koma í veg fyrir mengun íslenskrar náttúru sem frekast má verða og velja fyrirtæki sem ekki eru mengunarvaldandi. Sama gildir um hið innra umhverfi á vinnustað sem huga þarf að í þessu sambandi. En þegar undirbúningur stóð yfir varðandi járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga höfðu menn fyrir augum þau fyrirtæki sem starfrækt hafa verið um áratugi í Noregi í málmblendiiðnaði, í kísiljárnsframleiðslu, og höfðu orðið ýmsum góðum Íslendingum, sem siglt höfðu um norska firði, heldur hvimleið á að líta, svo ekki sé meira sagt, enda vék hv. 5. þm. Vesturl. að því, að honum lítist ekki á blikuna í sínu kjördæmi þá sjaldan pokasíurnar í hreinsivirkjunum á Grundartanga væru ekki virkar. Það segir sannarlega sína sögu um hvað menn hefðu sagt ef ekki hefði verið ráðist í þær mengunarvarnir sem urðu niðurstaðan varðandi byggingu verksmiðjunnar á Grundartanga. Ég tel að það hafi verið mjög vel að staðið að því leyti, að reynt var að vanda til sem frekast var kostur, vil ég segja, tæknilega séð varðandi búnað þeirrar verksmiðju, a. m. k. varðandi ytra umhverfi og ég hygg raunar einnig varðandi innra umhverfi. Ástæðan var eflaust m. a. sú, hversu mikil og ítarleg umræða fór fram um þetta vandamál. Ég get ekki neitað því að ég kom aðeins að þessu máli og það var löngu áður en mér datt í hug að ég ætti eftir að koma sem þm. inn á hv. Alþingi. Ég kom inn í þetta sem náttúruverndarmaður og fulltrúi í Náttúruverndarráði og átti á þeim vettvangi hvað mestan þátt í að Náttúruverndarráð veitti jákvæða umsögn varðandi möguleika á að leysa mengunarvandann á Grundartanga. Sá texti, sem ég skrifaði sem umsagnaraðili um þetta og lagði fyrir ráðið í drögum, var saminn eftir bestu vitund og á móti orðum og varnaðarorðum margra minna flokksbræðra sem ræddu málið hér á hv. Alþingi. Ég hafði farið í ferð til Noregs m. a. til að líta á árangur, sem orðið hefði af nýlegum mengunarvörnum í þessum iðnaði þar, og sannfærðist um að hægt væri að ráða við þetta vandamál með þeim búnaði sem þá var nýkominn í notkun og nokkur reynsla fengin af í einni verksmiðju í Kristiansand í Noregi. Ég tel að þetta hafi í raun tekist mjög vel varðandi kísilrykið. Það, sem bent er á sérstaklega varðandi mengunarhættu af þessari verksmiðju við aðstæður sem ríkja kunna í Reyðarfirði stöku sinnum, þ. e. logn og hitahvörf, er mengun af völdum brennisteinstvíoxíðs eða brennisteinstvísýrings og það er full ástæða til að gefa því atriði gaum og átta sig á með hvaða hætti þar er hægt að bregðast við til að draga sem verða má úr hættu af slíkri mengun. Þar er bent á hönnunaratriði sem taka beri inn í myndina, og þar er einnig bent á að gera kröfur til hráefna, en við skulum ekki mikla þetta um of fyrir okkur. Heilbrigðiseftirlit ríkisins er auðvitað varúðarmegin og ber að vera varúðarmegin í þessum efnum og virði ég það ekki til verri vegar, síður en svo. En það magn af brennisteinstvíoxíði, sem þarna er talið á ferðinni, er mjög ofmetið í umsögn Heilbrigðiseftirlitsins, að mér er tjáð, og ég held að það hafi komið í ljós við samræður á milli aðila um þetta efni, að þarna er í rauninni um svipað magn af brennisteinstvíoxíði að ræða og kemur frá meðalstórri loðnuverksmiðju. Er ég þó ekki að segja að allt sé gott sem frá þeim kemur, það er mjög langt frá því. En menn verða ekki varir við þessa mengun, hún er lyktarlaus og hún er litlaus, en hún getur verið ertandi ef hún er í ríkum mæli í andrúmsloftinu við viss skilyrði og eins og ég gat um í framsögu minni getur hún einnig valdið sýringu í jarðvegi samfara regni þegar þannig háttar til. Hefur þetta skapað vandamál í iðnaðarhverfum í Evrópu og í sunnanverðri Skandinavíu, eins og ég gat um í inngangi mínum er ég mætti fyrir þessu máli. Þá skal ég fara að stytta mál mitt. Ég hef þegar vikið að flestu því sem beint var til mín sem athugasemdum eða fyrirspurnum. Hvað snertir hafnarmannvirkin held ég að engum blandist hugur um að aðstaða til hafnargerðar einmitt við Mjóeyri í Reyðarfirði er með því allra besta sem til er á landinu. Það er ekki víða sem hægt er að koma við að byggja stórskipahöfn fyrir, ef ég man rétt, tæpar 30 millj. kr. Þetta er að mati hafnamálastjórnar. Varðandi kjördæmisviðhorf í þessu máli vil ég leyfa mér að vekja athygli hv. þdm. á því, að ég hef ekki verið að safna neinum stórkostlegum minnismerkjum, sem óeðlilegt geti talist, í sambandi við þessi efni í mínu kjördæmi, ef menn taka tillit til þess, að þar er að finna þriðjunginn af hagkvæmustu vatnsorku landsins. Samt lútum við því Austfirðingar, þm. Austurlands, að mæla með því að það verði ráðist í að beisla þann sopa sem rennur til sjávar í öðrum landshluta og er þá nærri fullvirkjað.  Ekki vil ég hefja hér upp deilur eða upprifjanir varðandi búskapinn á kristfjárjörðum eða spurningunni um hvort það sé réttmæt ráðstöfun, sem lagt er til í þessu frv., að selja umræddar kristfjárjarðir til ríkisins. Um það hefur tekist góð samvinna milli sveitarfélaganna, sem hugsa einmitt til að nýta afraksturinn af söluandvirði í sama tilgangi og frumhugmynd með kristfjárjörðum mun hafa stefnt að.  Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég hef reynt að veita hv. þdm., sem um þetta mál hafa talað, nokkra úrlausn. Ég bið velvirðingar á því, að ég hef ekki haft hér svör á reiðum höndum við öllu, en ég þakka undirtektir þeirra við þetta mál og ég þakka þann hug, sem hér hefur fram komið, að reyna að koma málinu fram þó skammur tími sé til þingloka, og mun fyrir mitt leyti hlutast til um að mönnum gefist færi á að hvetja væntanlega stjórn þessa fyrirtækis til að hafa auga á því, að hv. Alþingi geti fengið að fylgjast með þessu máli og fái til meðferðar þær niðurstöður úr framhaldsathugunum sem þurfa að liggja fyrir áður en afstaða verður tekin til atriða sem þurfa að liggja fyrir samkv. 3. gr. frv. áður en ráðið verður um framkvæmdir við verksmiðjuna.



Herra forseti. Ég þakka þau svör sem komu frá hæstv. iðnrh. varðandi fáeinar af fyrirspurnum mínum þó að sumt af því hrykki kannske nokkuð skammt. Ég mun ekki gera þetta að miklu umræðuefni nú, en það verður að teljast heldur rislágt þegar hæstv. ráðh. tínir það til að sá ljósi punktur sé í skýrslu Þjóðhagsstofnunar að út frá forsendum, sem séu reyndar óvissar og kannske rangar, hafi verkefnisstjórnin reiknað of lága afkastavexti og Þjóðhagsstofnun hafi tekist að leiðrétta það örlítið upp á við. En þessi útreikningur upp á kommur skiptir náttúrlega minna máli en að menn líti rétt á þær forsendur sem fyrir hendi eru. Það, sem ég var sérstaklega að leita eftir að draga fram í umr. í kvöld, var spurningin um hvaða forsendur væru réttar og hvaða mat bæri að leggja á aðstæður varðandi rekstur þessarar verksmiðju og þá einkum og sér í lagi með tilliti til áhættumats. Ég gerði það sérstaklega að umræðuefni, að þetta viðfangsefni gerir meiri kröfur en önnur þau viðfangsefni sem við höfum haft á sviði orkufreks iðnaðar með tilliti til þess að hér er öðruvísi að staðið. Hér er gert ráð fyrir að ekki komi til með sama hætti og í sambandi við hinar verksmiðjurnar tvær að þetta verði metið af hálfu annarra aðila, sem hafa reynslu í greininni, né heldur erlendra lánastofnana, nema þá að hluta til og greinilega mjög takmörkuðum hluta, ef menn gera ráð fyrir að það verði ríkisábyrgðir á þessum lánum, vegna þess að það fríar eiginlega lánastofnanirnar við að leggja mat á þetta fyrirtæki eitt sér, og þá er það íslenska ríkið sem hefur tekið á sig að gera þetta mat og stendur ábyrgt fyrir þessum greiðslum. Það horfir strax öðruvísi við ef ekki væri hugmyndin að vera með ríkisábyrgðir, heldur ætti að afla lána á alþjóðlegum markaði fyrir þetta fyrirtæki þannig að það stæði á eigin fótum og ekki væri hugmyndin að ríkisábyrgðir væru veittar. Nú minntist hæstv. ráðh. á þjóðhagslegan kostnað, sem væntanlega kæmi til góða. Það, sem hann átti við, var að sá kostnaður, sem í væri lagt þarna, kæmi kannske að einhverjum öðrum notum eftir mælikvörðum sem menn ættu erfiðara með að leggja mælistiku talnanna á, eins og eflingu byggða. Undan því skal ekkert vikist og vitaskuld er það svo, að í sambandi við hverja eina framkvæmd eru ýmsir þættir sem verður að horfa á, enda tel ég að ég hafi getið þess í framsöguræðu minni. En þá verður líka jafnframt að gera kröfu til þess, að þegar litið er á kostnaðinn séu teknir allir þeir kostnaðarþættir með sem af verkefninu stafa, þ. á m. vatnsveita, höfn, raforkulínur og vegalagnir, flýting annarra meginstofnlína og þar fram eftir götunum. Þetta tel ég að eigi að gera. Sumum af mínum fsp. vísaði ráðh. frá sér, eins og t. d. varðandi það að ætla sér að vera með svo ótrúlega litlar hráefnisbirgðir sem raun ber vitni. Það er auðvitað ástæða til að leita þá annað eftir svörum við þeim, í nefnd ellegar þá síðar hér við 2. umr. ef ráðh. er við því búinn. Það má segja að svipað gildi um það, að nýtingin geti verið 90%. Það fengust eiginlega ekki önnur svör við því en aðili, sem heitir Fesil, í Noregi hefði stungið upp á þessari reiknitölu. Mér finnst í ljósi þeirra upplýsinga, sem hafa komið fram í ýmsum gögnum síðan sú uppástunga var væntanlega gerð, að það gefi tilefni til þess, að þetta verði skoðað mjög nákvæmlega og hversu haldgott það sé að reikna þarna með 90%. Um orkuverðið gat ráðh. þess, að þar væri þó hugmyndin, þó um fast verð væri að ræða, að vera með verðtryggingu. Hins vegar var engin viðmiðun gefin. Nú er það að vísu svo, að í samningunum við ÍSAL um sölu á raforku til þeirra er líka verðtryggingarklásúla, en hún mætir ekki með fullnægjandi hætti fyrir okkur, og það kemur fram í gögnum, sem menn geta lesið frá ýmsum erlendum stofnunum sem hafa fjallað um þetta efni, að verðtryggingarákvæði séu í sjálfu sér góðra gjalda verð, en þau geti ekki komið í staðinn fyrir möguleika á að endurskoða verðið út frá breyttum forsendum af þeirri einföldu ástæðu, að það er ekki hægt að sjá nægilega vel fyrir þróunina í þjóðfélaginu. Sá málatilbúnaður, sem uppi er hafður varðandi raforkusölu til ÍSALS og nauðsyn þess að vera með endurskoðunarklásúlu í þeim samningi, á því auðvitað alveg eins við í þessum samningi, nema þá að menn vilji líta svo á að hér sé ríkið að semja við sjálft sig. En ef svo er skiptir raforkuverðið heldur engu máli því að þá líta menn svo á að hér sé í rauninni meira og minna um eina og sömu kistuna að ræða og það, sem ekki verði tekið í raforkuverði, verði þá tekið í hagnaði sem sé skattlagður og greiddur arður af. Mér fannst ekki heldur svar ráðh. varðandi verðhlutfall milli kísilmálms og járnblendis vera fullnægjandi. Hann svaraði því einu til að gert væri ráð fyrir hagstæðari verðþróun í kísilmálmi en járnblendi. En hér er beinlínis um það að ræða að líta á verðlag þegar á árinu 1982 og þar kemur fram sá mikli mismunur sem ég gerði hér að umtalsefni, þannig að það er spurningin um byrjunina og ekki einungis um hvernig þróunin verði í grófum dráttum á næstu árum. Spurningum mínum varðandi Kröflu svaraði ráðh. á þá leið, að hann væri ekki bjartsýnn, en því var ekki svarað, hver hefði verið árangurinn nettó af þeim borunum sem hefðu farið fram á þessu ári. Ég taldi eðlilegt að það kæmu fram svör við því til þess að menn gætu betur metið hvaða möguleikar væru á að ná þessu 20 mw. marki, og ég vil ítreka þessa spurningu af mjög einfaldri ástæðu, ekki bara vegna þess að það sé skortur fyrirsjáanlegur og skömmtun til þessarar verksmiðju miðað við 20 mw., heldur er ekkert í þeim gögnum, sem fram hafa verið lögð, um hvað gerist ef 20 mw. koma ekki í Kröflu, ef þau reynast verða 10–14. Það er talað um skömmtun miðað við að það séu 20 mw. í Kröflu, en það er engin grein gerð fyrir hversu mikil sú skömmtun þyrfti að vera eða hvaða áhrif það hefði varðandi rafmagnssölu til þessa fyrirtækis ef þessi spá rættist ekki. Við því verður auðvitað að fást viðhlítandi svar eftir að ráðh. hefur gefið þá yfirlýsingu að hann sé ekki bjartsýnn á að þetta mark muni nást. Varðandi spurningu mína um raunvextina svaraði hæstv. ráðh. því einu til, að Samuel Hill hallaðist að þeim raunvöxtum sem gert væri ráð fyrir í skýrslu verkefnisstjórnar og öðrum þeim plöggum sem fram eru lögð, en það telst varla viðhlítandi svar að gefa engar frekari skýringar eða rökstuðning fyrir því þegar mótrök hafa komið fram og verið sýnt fram á það af hálfu þeirrar stofnunar, sem fer með þessi mál af okkar hálfu, að raunvextir séu nú mun hærri en ráð er fyrir gert í þessari skýrslu. Herra forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta, en mér sýnist, að þau svör, sem hafa fengist frá hæstv. ráðh., geti ekki talist fullnægjandi, og geri kröfu um að frekari svör fáist við 2. umr. um þetta mál ellegar þá í starfi nefndarinnar til þess að menn geti áttað sig á, hvað hér er á ferðinni, og lagt á þetta eðlilegra áhættumat.



Herra forseti. Heilbr.- og trn. Nd. gerði nokkrar breytingar á því frv. sem hér er til umr., frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar nr. 67/1971 með síðari breytingum. Fyrsti flm. þessa frv. var hv. þm. Kjartan Jóhannsson. Frv. fjallaði um óhjákvæmilegan ferðakostnað samlagslæknis og óhjákvæmilegan flutningskostnað sjúks manns í sjúkrahús o. s. frv., eins og þar stendur. Eins og hv. Ed. afgreiddi þetta mál frá sér var gert ráð fyrir að óhjákvæmilegur ferðakostnaður samlagslæknis væri alfarið greiddur þegar ekið væri lengra en 10 km. Í Nd. var gerð sú breyting á þessu, að samlagsmaður skyldi ávallt greiða 20 krónur. Að því er varðar óhjákvæmilegan flutningskostnað sjúks manns í sjúkrahús var gerð sú breyting í Nd., að Tryggingastofnun skyldi greiða 7/8 hluta, þó greiði samlagssjúklingur aldrei meira en 500 kr. Að því er varðar fylgd hins sjúka, þá er átt við fylgdarmann, verði 7/8 hlutar af þeim kostnaði greiddir jafnvel þótt þótt um áætlunarferð sé að ræða. Herra forseti. Ég hef ekki séð ástæðu til að kalla heilbr.- og trn. saman út af þessu máli. Á því hefur verið þreifað við hv. nm., hvernig þeim falli í geð þessar breytingar sem þeim voru kynntar lauslega meðan málið var til umfjöllunar í Nd. Ég hygg ég mæli þar fyrir munn nm. að það er fallist á þessar breytingar og þetta handbragð Nd.-manna á frv. Legg ég því til að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Þessi breyting hv. Nd. á frv. er auðvitað frekar spjöll á því. Það er langtum betra og mun skynsamlegra eins og það var flutt í upphaflegri mynd. Ég féllst á nokkrar breytingar, sem voru gerðar í hv. heilbr.- og trn. þessarar deildar, og taldi að frv. héldi gildi sínu að mestu leyti þrátt fyrir það. En heldur hefur sigið undan í meðferð hv. Nd., þar sem þau kerfissjónarmið hafa orðið ofan á að gera ævinlega og ætíð ráð fyrir því, að þeir, sem sjúkir eru, eigi þá ósk heitasta og virðist helst vera að hugsa um það að plata almannatryggingakerfið. Þessi viðhorf setja að mínum dómi allt of rík mörk á þá löggjöf sem í gildi er varðandi almannatryggingar, í stað þess að það á að mótast af því viðhorfi að hér sé um samhjálp að ræða. Engu að síður verður að viðurkenna að hér er um að ræða spor í rétta átt, miðað við þá mynd sem frv. er í núna, og því einsýnt og eingefið að mæla með því, að það verði samþykkt í þeirri mynd eins og á stendur nú.