Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mun ekki blanda mér mikið í þær talnadeilur, sem hér hafa farið fram á milli hv. 6. þm. Reykv. og hæstv. raforkumrh., enda sýnist mér, að nú sé svo komið, að það séu í raun og veru ekki lengur þeir, sem deila, heldur sé deilan komin á miklu alvarlegra stig en það, að hún sé á milli þessara hv. tveggja þm. Mér sýnist, að deilan sé komin á það stig nú, að hún sé annars vegar á milli ameríska fyrirtækisins Harza, sem sér um bókhald fyrir Búrfellsvirkjun, og hins vegar framkvæmdastjóra og formanns Landsvirkjunar, Jóhannesar Nordal og Eiríks Briem, því að þær upplýsingar, sem hv. 6. þm. Reykv. flytur hér, byggir hann eingöngu á því, sem kemur fram í opinberum plöggum frá félaginu Harza, sem fer með eftirlit, eins konar fjármálalegt eftirlit með Búrfellsvirkjun, sennilega að einhverju leyti á vegum Alþjóðabankans eða til að láta hann fylgjast með því, hvernig verkið gengur, og það á þess vegna að vera ábyrgur aðili. Hins vegar byggir hæstv. raforkumrh. þær upplýsingar, sem hann gefur hér, á því, sem þessir tveir æðstu valdamenn Búrfellsvirkjunar segja, Jóhannes Nordal og Eiríkur Briem. Það, sem ber raunverulega á milli, er það, sem kemur fram hjá Harza annars vegar og hjá Jóhannesi Nordal og Eiríki Briem hins vegar. Það er orðið mjög alvarlegt, þegar þeim aðilum, sem gerst eiga um þessi mál að vita og eiga að vera trúnaðarmenn bæði Alþ. og ríkisstj., kemur jafnilla saman og þeim virðist koma saman, Harza annars vegar og Jóhannesi og Eiríki hins vegar, samkv. þeim upplýsingum, sem hér liggja fyrir. Og þó ekki væri nema það eitt, hve mismunandi upplýsingar liggja fyrir frá þessum tveimur aðilum, þá væri það ærin ástæða til þess, að Alþ. kynnti sér málið rækilega, en fleira kemur þar einnig að sjálfsögðu til. Það, sem deilan stendur hér aðallega um, er það, hver hafi orðið stofnkostnaður 1. áfanga Búrfellsvirkjunar, sem er í reyndinni aðalverkið. Deilan stendur m.a. um það, hvort tekizt hafi að standa við þá áætlun, sem upphaflega var gerð, eða hvort verkið hafi farið mjög verulega fram úr áætlun. Það er mikilsvert að kynna sér þetta atriði til að gera sér grein fyrir því, hvort raunverulega muni fást kostnaðarverð fyrir raforkuna eða ekki. Þegar samningurinn um raforkuverðið til álbræðslunnar var lagður fyrir Alþ. til samþykktar, fylgdi honum að sjálfsögðu áætlun um stofnkostnað Búrfellsvirkjunar. Þá áætlun er að finna í þingtíðindum frá 1965. Samkv. því, sem þar kemur fram, er kostnaður við fyrri hluta Búrfellsvirkjunar áætlaður í íslenzkum krónum kr. 1354 millj. eða um 31.5 millj. dollara með þágildandi skráningu. Hér hefur verið vitnað í ýmsar aðrar áætlanir, að því er mér virðist, sem hafa verið gerðar um Búrfellsvirkjun, sennilega á síðari stigum, en þetta er sú áætlun um stofnkostnað Búrfellsvirkjunar, sem máli skiptir, vegna þess að á þessari áætlun var sú ákvörðun Alþ. byggð að selja raforkuna á því verði, sem raforkusamningurinn segir til um. Það fer þess vegna mjög mikið eftir því, hvort þessi áætlun stenzt eða ekki, hvort kostnaðarverð fæst fyrir raforkuna eða ekki. Eins og ég áðan sagði, var okkur sagt hér, að stofnkostnaður fyrri hluta Búrfellsvirkjunar yrði tæpar 32 millj. dollara. En samkv. þeirri skýrslu, sem Harza hefur gefið á þessu ári og hv. 6. þm. Reykv. vitnaði til, er þessi kostnaður, þegar allt er til talið, kominn upp í 42 millj. dollara. Ef þessar upplýsingar Harza eru réttar, virðist sem verkið hafi farið fram úr áætlun sem nemur hvorki meira né minna en 10 millj. dollara miðað við þá áætlun, sem Alþ. var gefin um þennan kostnað á sínum tíma. Upplýsingar þeirra Jóhannesar Nordal og Eiríks Briem eru hins vegar á þá leið, að verkið hafi ekki neitt farið fram úr áætlun, áætlun hafi staðizt. Það skakkar hvorki meira né minna en 10 millj. dollara á þessum upplýsingum, sem má lesa út úr skýrslu Harza, og því, sem þeir Jóhannes og Eiríkur halda fram. Það er ekki lítil ástæða til þess að kynna sér það, í hverju þessi munur liggur. Hvað síðari hluti virkjunarinnar muni kosta, er náttúrlega ákaflega erfitt að fullyrða um á þessu stigi. Þó að þar sé að miklu leyti um vélakaup að ræða, er augljóst mál að áliti sérfræðinga, að eigi sú orka að nást, sem stefnt er að, þurfi að fara fram mikil mannvirkjagerð í sambandi við vatnsmiðlun, og því er erfitt að gera sér grein fyrir því, hvað verkið muni kosta í heild, Búrfellsvirkjun fullgerð. En það, sem liggur alveg óumdeilanlega fyrir, er það, hvað fyrri hluti verksins muni kosta eða það, sem var kallað fyrri helmingur á sínum tíma og var að vísu aðalhluti verksins. En samkv. þeim upplýsingum, sem fyrir liggja hjá Harza, virðist sú framkvæmd hafa farið 10 millj. dollara fram úr áætlun, og er þá lögð til grundvallar sú áætlun, sem Alþ. var kunngerð á sínum tíma, þegar raforkusamningurinn var til meðferðar. Ég ætla svo ekki að ræða frekar um þetta atriði. En ég vil benda á eitt, sem er eiginlega grundvallaratriðið í skýrslu þeirra Jóhannesar og Eiríks, þegar þeir eru að reikna út, hvert kostnaðarverð raforkunnar sé. Þeir byggja þá jafnan á þeim grundvelli, að raforkuverðið verði 19 aurar eða það, sem þeir tala um, ef vextirnir séu 7% og kostnaðurinn afskrifaður á 40 árum. Það er náttúrlega mjög þægilegt að fá út sæmilega útkomu hjá hvaða fyrirtæki sem er, þegar hægt er að dreifa afskriftunum eða endurgreiðslunum á 40 ár. Og ef því væri að heilsa hjá Búrfellsvirkjun, að hún hefði lán, sem væru með þessum kjörum, þá væri kannske talsvert til í þessu. En nú er því miður því ekki til að dreifa, að Búrfellsvirkjun hafi lán, sem séu með 7% vöxtum og séu til 40 ára. Samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið um þau lán, sem Búrfellsvirkjun hefur tekið, hefur Alþjóðabankinn lánað 18 millj. dollara. Á því láni eru hagstæðir vextir, eða 6%, en það lán er hins vegar ekki nema til 25 ára. Þá hefur verið samið um amerískt lán, 6 millj. dollara. Á því eru 7% vextir og það á að greiðast á 18 árum. Þá hefur verið samið um þýzkt lán, sem mun vera 4–5 millj. dollarar. Á því eru 7% vextir og það á að greiðast á 12 árum. Önnur lán, sem Búrfellsvirkjun hefur tekið fram að þessu, munu vera bráðabirgðalán, sem á að breyta í hagstæð lán, þegar tækifæri gefst. En mér sýnist samkv. þessu, að þau lán, sem hvíla á virkjuninni, eigi að greiðast á 10–25 árum. Þegar verið er að finna út, hver rekstrarkostnaður fyrirtækisins verður og hvað virkjunin þarf raunverulega að fá fyrir orkuna, til þess að hún beri sig, þá verður að sjálfsögðu að miða við hinar raunverulegu afborganir, sem virkjunin verður að standa skil á, og þá lítur dæmið ekki þannig út, að það sé hægt að borga virkjunina upp á 40 árum, heldur verður að greiða hana á 12–25 árum, og það leiðir af sjálfu sér, að rekstrarkostnaður hlýtur að hækka í samræmi við það. Þess vegna virðist mér það vera algerlega rangt, þegar í skýrslu þeirra Jóhannesar og Eiríks er verið að miða við afskriftir eða afborganir á 40 árum, þegar þetta horfir allt öðruvísi um þau lán, sem raunverulega hvíla á virkjuninni. Annars voru það ekki þessi atriði fyrst og fremst, sem réðu því, að ég kvaddi mér hljóðs, heldur fyrst og fremst það, sem hæstv. ráðh. sagði um skattamál verksmiðjunnar. Hann vildi halda því fram og nota það til réttlætingar á lágu rafmagnsverði, að framleiðslugjaldið, sem álbræðslan greiðir, sé eins konar uppbót á raforkuverðið og hafi verið hugsað þannig. Þetta er mikill misskilningur hjá ráðh., að framleiðslugjaldið hafi verið hugsað sem uppbót á raforkuverðið. Framleiðslugjaldið hefur frá upphafi verið hugsað sem endurgreiðsla fyrir það, að álbræðslan er laus við svo að segja allar aðrar skattgreiðslur. Hún þarf ekki að greiða tekjuskatt, hún þarf ekki að greiða útsvar, hún þarf ekki að greiða eignarskatt, hún þarf ekki að greiða fasteignagjöld o.s.frv. og ekki aðstöðugjald. Það er til endurgjalds fyrir þessi gjöld, sem framleiðslugjaldið er fyrst og fremst, en ekki til þess að bæta upp raforkuverðið. Og ef hæstv. ráðh. lítur í þau plögg, sem fylgdu þessu máli á sínum tíma, þegar um það var fjallað á. Alþ., getur hann fengið glöggar upplýsingar um þetta. Ég vil t.d. rifja það upp, ef ráðh. man ekki eftir því, að um þetta atriði var fjallað allítarlega í skýrslu frá stóriðjunefnd, sem var dags. 14. nóv. 1964 og var þá lögð fram á Alþ. og er að finna í þingtíðindum frá 1964 að ég bygg. En þar segir svo m.a. um þetta atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Swiss Aluminium taldi sig í upphafi viðræðnanna þurfa á að halda ívilnunum í sköttum, a.m.k. fyrstu árin, ef þeir ættu að treysta sér til að reisa verksmiðju hér á landi. Þeim var þegar bent á, að þetta myndi sérstaklega erfitt atriði. Jafnframt var þeim bent á, að samanburður á skattlagningu fyrirtækja hér og erlendis sýndi, að skattlagning hér væri mjög sambærileg við það, sem gengur og gerist í öðrum löndum sem hér skipta máli. Á hinn bóginn er ljóst, að það muni valda erfiðleikum í samningum, að reglur um skattlagningu fyrirtækja hér á landi eru mjög margbrotnar og því erfitt að gera sér grein fyrir skattabyrði langt fram í tímann. Swiss Aluminium hefur því lagt til, að samið yrði um einn fastan skatt, sem miðaðist við útreiknaða skattabyrði samkv. gildandi lögum, en greiddist sem ákveðin fjárhæð á hvert tonn af útfluttum málmi. ... Í upplýsingum, sem Swiss Aluminium hefur gefið um arðsemi aluminiumverksmiðju hér á landi, hafa þeir reiknað með, að skattgreiðsla verksmiðju, sem staðsett væri í Straumsvík, yrði að meðaltali um 570 þús. dollarar eða 25 millj. ísl. kr. á ári næstu 15 árin, en á því tímabili yrði stofnkostnaður verksmiðjunnar afskrifaður. Eftir þetta mundi skattgreiðslan hækka í um 1.2 millj. dollara á ári.“ Þetta sýnir, að þessi skattur eða framleiðslugjaldið var á sínum tíma fundið þannig út, að það var lögð til grundvallar rekstraráætlun, sem álverksmiðjan hafði gert fram í tímann og sýndi þetta mikinn hagnað, og samkv. þeim hagnaði var reiknað út, hve mikið hún þyrfti að greiða, ef hún ætti að greiða skatta og skyldur af þessu samkv. íslenzkum lögum. Og þá komu þessar upphæðir út, sem ég nefndi og var mjög tilsvarandi því, sem verksmiðjan á að greiða nú og í framtíðinni, því að þótt þessar tölur séu aðeins lægri en framleiðslugjaldið verður, stafar það af því, að í áætluninni nú er reiknað með álbræðslu, sem á að framleiða 77 þús. smálestir, en í framangreindri áætlun var aðeins reiknað með álbræðslu, sem framleiðir 60 þús. smálestir. Auk þess hefur orðið stórkostleg hækkun á álverði síðan, sem hefði að sjálfsögðu hækkað mjög tekjur verksmiðjunnar. Þegar svo álbræðslusamningurinn var lagður fyrir Alþ., kemur fram í grg. mjög ljóslega, að eingöngu var miðað við framleiðslugjaldið sem endurgjald fyrir skatta, sem félagið þyrfti ekki að borga að öðru leyti. Segir m.a. á þessa leið í grg. fyrir álbræðslufrv. eða samningnum, með leyfi hæstv. forseta: „Mikilvægur þáttur í tekjum Íslendinga af rekstri álbræðslunnar eru skattar þeir, sem hún mun greiða. Um skattafyrirkomulagið hefur verið samið sérstaklega í aðalsamningnum, en meginatriðið í því er, að í stað venjulegra skatta, sem íslenzk fyrirtæki greiða, verði skattlagning álbræðslunnar í formi sérstaks framleiðslugjalds, er lagt verði á hvert tonn, er bræðslan framleiðir. Framleiðslugjaldið hefur verið við það miðað, að skattlagning álbræðslunnar verði ekki lægri en hún mundi vera samkv. hæstu skattaálagningarreglum, er í gildi eru hér á landi. Samkv. þeim mundi skattlagning slíks fyrirtækis nema nálægt 1/3 af ágóða, áður en frá er dreginn útgreiddur arður eða varasjóðstillög.“ Sem sagt, framleiðslugjaldið var eingöngu miðað við það, að það kæmi sem endurgjald í staðinn fyrir þá skatta, sem íslenzk fyrirtæki greiða, en álbræðslan er undanþegin. Það var lagt á til þess að reyna að tryggja, að svo miklu leyti sem samningsmennirnir treystu sér til, að álbræðslan greiddi nokkuð hliðstæða skatta og íslenzk fyrirtæki og hliðstætt því, sem hún mundi greiða, ef hún væri undir íslenzkum skattalögum. Það var ekki hugsað sem neitt endurgjald eða uppbót á lágt rafmagnsverð. Hæstv. ráðh. var að tala um það, að skattar á svona fyrirtækjum mundu vera miklu lægri í Noregi. Ég held, satt að segja, að hæstv. ráðh. viti ákaflega lítið um það og hann hafi alls ekki við höndina þau skattalög, sem gilda um slík fyrirtæki í Noregi. En þau skattalög, sem gilda um svona fyrirtæki í Noregi, eru þau sömu og gilda um öll önnur fyrirtæki þar. En það mun rétt vera, að norsk skattalög eru þannig, að fyrirtæki geta haft miklu meiri afskriftir fyrstu árin en hér, og þar af leiðandi verða skattar á stórfyrirtækjum, hvort heldur það er álbræðsla eða einhver önnur fyrirtæki, lægri fyrstu árin í Noregi en þeir mundu verða hér, en aftur á móti hærri, þegar afskriftunum er lokið að mestu eða öllu leyti, svo að það mundi jafna sig upp á lengri tíma. Því hefur margsinnis verið haldið fram, t.d. af hæstv. núv. fjmrh., þegar hann hefur verið að verja álögur sínar, að skattar, meira að segja af fyrirtækjum, væru sízt hærri hér en í Noregi eða í nágrannalöndum, heldur jafnvel hærri þar. Og ég get vel trúað því, að þegar allt kemur til alls og þetta dæmi er jafnað út, séu skattar af fyrirtækjum sennilega hærri í Noregi en hér, og þegar álbræðslurnar þar hafa lokið sínum afskriftum, muni hvíla á þeim miklu hærri skattar en sem svarar til þess framleiðslugjalds, sem álbræðslan á að greiða hér. Hverjum dettur líka í hug, að forstöðumenn svissnesku álbræðslunnar hefðu annars óskað sérstaklega eftir því að fá að greiða skattana í formi framleiðslugjalds? En eins og ég las upp og kom fram í skýrslu stóriðjunefndar frá 1964, þá eru það Svisslendingarnir, sem áttu frumkvæði að því, að framleiðslugjaldið var tekið upp, en ekki Íslendingar. Og halda menn, að Svisslendingar hafi óskað eftir framleiðslugjaldinu, til þess að þeir borguðu hærri skatta en t.d. í Noregi? Þó að þetta séu vafalaust mestu ágætismenn, hef ég þá grunaða um það, að þeir hafi frekar gert það til þess að borga lægri skatta hér en hærri. Hæstv. raforkumrh. á því ekki að vera að blanda sköttunum eða framleiðslugjaldinu neitt inn í þetta mál eða ræða um það í sambandi við raforkuverðið, vegna þess að það er algert sérmál og á ekkert skylt við uppbót á lágu raforkuverði. Það er til að reyna að tryggja, að álbræðslan borgi þó einhverja skatta til samræmis við það, sem íslenzk fyrirtæki greiða, þótt þeir verði vafalaust miklu lægri í reynd. Eða hvaða íslenzkur skattgreiðandi mundi t.d. ekki kjósa það, ef hann ætti kost á, að semja um það við ríkisvaldið að borga ákveðið framleiðslugjald af vöru sinni og sleppa svo í staðinn við alla aðra skatta og fá þannig alveg öryggi fyrir því um langan tíma, hverjir skattar hans mundu verða? Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, og satt að segja held ég, að þetta mál sé komið hér á það stig, að það græðist ekki mikið á löngum umr., úr því sem komið er. Það, sem skiptir mestu máli nú, er að fá hið rétta í ljós í þessu máli, svo að ekki þurfi frekar að vera að deila um það, hvert raunverulegt kostnaðarverð Búrfellsorkunnar er og það komi í ljós, hvort það er tap, eins og ég og fleiri álíta, á þessum samningi við álbræðsluna eða hagnaður, eins og hæstv. raforkumrh. heldur fram. Og sérstaklega er mikilsvert að fá það ljóst, hverjir það eru af þessum þýðingarmiklu trúnaðarmönnum okkar, fyrirtækið Harza eða framkvæmdastjóri og formaður Landsvirkjunar, sem hafa rétt fyrir sér í þeim upplýsingum, sem hér hafa verið lagðar fram. Það eitt út af fyrir sig, þó að maður sleppi raforkuverðinu sjálfu,. er ákaflega alvarlegt mál, ef svo reynist, að þær upplýsingar, sem eru byggðar á skýrslum Harza, séu rangar. Þá sýnir það, að ekki er gott fyrir okkur að njóta þjónustu þessa fyrirtækis. En ef Harza reynist hafa rétt fyrir sér, kemur það líka í ljós, að formaður stjórnar Landsvirkjunar og framkvæmdastjóri hafa ekki gefið réttar upplýsingar og látið hæstv. raforkumrh. segja rangt frá á Alþ., og það er líka alvarlegt, ef slíkt kemur í ljós. En þegar því sleppir, þá er að sjálfsögðu höfuðatriði þessa máls, að það upplýsist, hvert raforkuverðið er, m.a. vegna þess, að að því getur komið, að við þurfum að gera fleiri slíka samninga við erlend fyrirtæki. Ég tel ekkert óeðlilegt, að til þess geti komið, en þá þurfum við að hafa sem bezta vitneskju um það, hvernig þeir samningar eru, sem við erum búnir að gera, hvað við getum af þeim lært og hvað það er, sem við þurfum þá að varast í nýrri samningagerð um þessi mál, svo að þau slys, sem kunna að hafa átt sér stað hér, endurtaki sig ekki.



Herra forseti. Venjulegum ræðutíma mínum er lokið, svo að ég mun ekki hafa mörg orð að þessu sinni, því að ég sé ekki ástæðu til þess að endurtaka þær röksemdir, sem ég flutti í gær um kostnað við Búrfellsframkvæmdir og framleiðslukostnað á raforku í því sambandi. Ég held, að þau mál hafi verið lögð það ljóslega fyrir, að um röksemdir mínar í því efni þurfi menn ekki að vera í neinum vafa. Hins vegar held ég, að það hafi einnig komið mjög glöggt fram í umr. í gær, að hæstv. raforkumrh. hafði ekki vald á því verkefni, sem hann hafði tekið að sér. Hann las fyrir okkur skýrslur, sem auðsjáanlega höfðu verið samdar fyrir hann af embættismönnum fyrir fram, og hæstv. ráðh. tókst ekki að tengja þessar skýrslur við umr. sjálfar. Ég segi þetta ekki til þess að áfellast hæstv. ráðh. Allir vita, að ráðh. geta ekki persónulega sinnt öllum þeim verkefnum, sem undir þá heyra formlega. Þeir verða að hafa sérfræðinga í þjónustu sinni og bera til þeirra traust. Engu að síður er nauðsynlegt fyrir ráðh. að kanna viss verkefni gaumgæfilega, og þar á ég við verkefni, sem eru þess eðlis, að þau marka stefnu. Ég hef litið svo til, að hæstv. ráðh. Ingólfur Jónsson hafi unnið þannig kannske öðrum ráðh. fremur í þessari ríkisstj. Ég hef veitt því athygli, að á sumum sviðum, sérstaklega í landbúnaðarmálum, sem hann er afar kunnugur, hefur hann einatt farið sínar eigin götur og tekið ákvarðanir út frá sinni eigin dómgreind. Það er t.d. afar athyglisvert, að landbúnaðurinn hefur að nokkru leyti verið undanþeginn hinni almennu viðreisnarstefnu í þjóðfélaginu s.l. 10 ár, og það hygg ég, að séu persónuleg áhrif frá þessum ráðh. En ég held, að hæstv. ráðh. ætti að fara á svipaðan hátt ofan í orkumálin. Þau eru vissulega flókin, og það er mikil vinna að kynna sér þau, en ég er viss um, að hæstv. ráðh. mundi komast þar að sjálfstæðri niðurstöðu, ef hann gæfi sér tíma til þess að vinna þetta verk, og þetta er það mikilvægt málefni, að ég held, að hæstv. ráðh. ætti ekki að treysta blindandi á skýrslur sérfræðinga í þessu efni. Hann á að kanna þetta mál sjálfur. Þetta mál er þess eðlis, eins og ég rakti í gær, að það sker úr um framtíðarstefnu Íslendinga á afar mikilvægu sviði. Hæstv. ráðh. kom raunar inn á þau atriði í ræðu sinni í gær, einkanlega í síðari ræðu sinni, og vék að því, hver atvinnuþróunin þyrfti að vera á Íslandi á næstunni, ef vel ætti að vera. Hann benti á, að vandi Íslendinga væri sá, að þjóðinni mundi fjölga mikið á næstu árum og það væri augljóst, að frumatvinnuvegir okkar, fiskveiðar og landbúnaður, gætu ekki tekið við þeirri fjölgun. Því væri óhjákvæmileg nauðsyn fyrir Íslendinga að iðnvæðast. Ég er algerlega sammála hæstv. ráðh. um þetta viðhorf. En hitt er mikil firra, sem þessi hæstv. ráðh. og aðrir hæstv. ráðh. hafa sagt, að samningurinn við álbræðsluna sé íslenzk iðnvæðing. Hún er dæmi um hið gagnstæða. Vandinn í Þjóðarbúskap okkar er sá, að við höfum mestmegnis verið hráefnisframleiðendur, við ráðum yfir mikilli tækni og kunnáttu við fiskveiðar og erum þar afkastameiri en nokkur önnur þjóð í heimi. En meiri hluta þessa afla flytjum við út sem hráefni til fullvinnslu fyrir aðra. Það. sem nú er verið að gera í raforkumálum. er að taka upp sama hátt, að virkja vatnsföll okkar til þess að selja síðan orkuna sem hráefni handa öðrum til þess að nýta, til þess að þeir geti hirt arðinn af orkunni og flutt hana að mestu úr landi. Þetta er ekki iðnvæðingarstefna, þetta er andstæða iðnvæðingarstefnu. Þetta er áframhald á því, að við séum einvörðungu í frumframleiðslu, sem er, eins og allir vita bæði hér og annars staðar, sá þáttur framleiðslunnar, sem nú er verst borgaður í heiminum. Og þetta er ekki leiðin til þess að iðnvæða Ísland, að við tökum að okkur að framleiða raforku á sem lægstu verði, en eftirlátum erlendum aðilum að nýta orkuna. Þetta væri ekki einu sinni rétta leiðin, þótt við fengjum kostnaðarverð fyrir orkuna. En við fáum það ekki einu sinni, svo sem hér hefur verið rakið, við verðum hreinlega að borga með henni. Sama máli gegnir um vinnuafl það, sem fær störf í álbræðslunni eða öðrum hliðstæðum fyrirtækjum, sem upp kunna að rísa síðar. Þessi fyrirtæki kaupa af okkur vinnuaflið á því verði, sem er gefið upp í kauptöxtum, og ekkert meira. Þegar verkamenn okkar vinna við íslenzka framleiðslu, kemur þar fram verðmætisauki, sem greiddur er af erlendum kaupanda vörunnar, og sá verðmætisauki verður eftir í landinu, vegna þess að fyrirtækin eru íslenzk, en þarna kaupa útlendingarnir aðeins vinnuaflið á lágmarksverði. Einnig þarna erum við að halda áfram á þessari sömu braut, að vera aðeins í frumframleiðslu, og fyrst farið er að bollaleggja um framtíðarþróun í þessu sambandi, lít ég á þetta sem algert undirstöðuatriði. Hæstv. ráðh. talaði í gær um það, að við Íslendingar þyrftum ekki að óttast þessi mál, við gætum litið til Norðmanna, þar væri fordæmi, Norðmenn teldu sér ákaflega hagkvæmt að flytja inn erlent fjármagn og hafa erlend fyrirtæki starfandi í landi sínu. Staðreyndin er hins vegar sú, að fordæmi að fjárfestingu eins og þeirri, sem talað er um á Íslandi, er hvergi að finna nema í nýlendum og hálfnýlendum. Erlend fjárfesting í Noregi er innan við 10% af heildarfjárfestingu Norðmanna í iðnaði þeirra. Fjárfesting af því tagi væri eitthvað svipuð því, ef útlendingar ættu hér eitthvað 2–3 togara og eitt hraðfrystihús. Í því þyrfti ekki að vera fólgin nein stórfelld hætta, en ekki neinn sérstakur ávinningur heldur. En fjárfesting eins og sú, sem nú er komin á Íslandi, og það, sem á að bætast við, ef menn eiga að trúa áróðri Morgunhlaðsins, 6 eða 7 slík fyrirtæki á næstunni, leiðir til þess, að megnið af iðnaðarframleiðslu Íslendinga er komið á erlendar hendur. Ég þekki ekkert sjálfstætt þjóðfélag í víðri veröld, sem hefur farið inn á slíka braut. Fordæmin eru aðeins, eins og ég sagði áðan, í nýlendum og hálfnýlendum, og ég þarf ekki að fjölyrða um reynsluna þaðan. Ég spurði hæstv. ráðh. í gær, hver væri afstaða hans til till. um rannsóknarnefnd, hvort hæstv. ráðh. vildi ekki á það fallast, að slík nefnd yrði skipuð. Það kom því miður í ljós, að hæstv. ráðh. vildi ekki á þetta fallast. Hann lét sér nægja að vera með almennar yfirlýsingar um það, að hann skyldi að sjálfsögðu sjá til þess, að alþm. gætu fengið alla þá vitneskju, sem þeir vildu fá. Hans hugmynd virðist vera sú, að alþm. fái í hendur matreiddar skýrslur frá þeim sérfræðingum, sem hæstv. ráðh. hefur verið að vitna til. En það er ekki þetta, sem ég hef verið að fara fram á. Við verðum að minnast þess ævinlega, að Alþ. er æðsti aðili í málefnum þjóðarinnar, og Alþ. er æðri aðili en hæstv. ríkisstj. og hæstv. ráðh. Ef upp koma stórmál, þar sem vafi leikur á, að hæstv. ríkisstj. hafi haldið rétt á málum, er það skylda Alþ. að hafa frumkvæði að því að rannsaka slík mál. Þannig er unnið að þessum málum í flestum nágrannalöndum, þar sem ég þekki til, og á sumum þjóðþingum, t.d. í Bandaríkjunum, eru einmitt slíkar rannsóknir ákaflega veigamikill þáttur. Þingnefndir eru settar og þingnefndir kalla fyrir sig ráðh. og sérfræðinga, yfirheyra þá til þess að komast gersamlega að niðurstóðu um málavexti. Hér á Íslandi er ákaflega mikil hræðsla við vinnubrögð sem þessi, og það tel ég mjög illa farið. Gert er ráð fyrir slíkum rannsóknarnefndum í sjálfri stjórnarskránni, þannig að þessi starfstilhögun hefur verið talin mjög mikilvæg, og ég held, að Alþ. eigi að hafa það mikla sómatilfinningu, að það eigi að beita þessari aðferð, þegar þörf er á. Þeir menn, sem hafa hreina samvizku, þeir menn, sem hafa gert sitt bezta, þurfa ekki að óttast niðurstöður slíkrar rannsóknar. Og ég held, að einmitt þessi rannsókn sé þeim mun brýnni núna, sem það er vitað, að fljótlega verður lagt fyrir Alþ. frv. um viðbótarsamning við álbræðsluna í Straumsvík. Það er þegar búið að undirrita samkomulag við álbræðsluna, hæstv. iðnmrh. gerði það ásamt ýmsum embættismönnum fyrir skömmu með þeim fyrirvara, að Alþ. samþ. gerðina síðan. Í þessum samningi er gert ráð fyrir því, að álbræðslan fái viðbótarorkumagn fyrir sama verð og það, sem við erum að ræða um hér, fyrir verð, sem er að því er allir viðurkenna langt undir kostnaðarverði, eins og framleiðslunni er nú háttað. Áður en Alþ. fellst á að gera slíkan samning aftur, tel ég það skyldu alþm. að ganga úr skugga um, hvað er rétt í sambandi við þessar tölur um kostnað við orkuvinnslu. Þetta verða alþm. að vita, áður en þeir fallast á þann samning, sem hæstv. iðnmrh. undirritaði með fyrirvara fyrir skömmu. Það er ekki sæmandi fyrir alþm. að fjalla um það mál, ef þeir hafa ekki rannsakað það til hlítar áður.



Herra forseti. Ég get út af fyrir sig fallizt á þá skoðun hv. 6. þm. Reykv., að það sé ekki mikið unnið við langar umr. um þetta mál í þessari hv. d. En ég tel samt rétt að gera nokkrar aths. við það, sem fram hefur komið, þó að ég skuli reyna að draga ekki þessar umr. mikið á langinn. Ég lít þannig á, að hafi einhver verið í vafa um það, áður en þessar umr. hófust, hvort rétt væri að samþykkja þá till., sem hér liggur fyrir, þá geti enginn vafi leikið á því lengur. Málflutningur hæstv. ráðh. hefur verið mjög sannfærandi, mjög sannfærandi um nauðsyn þess, að þetta mál sé athugað frekar. Það er ekki nóg í þessu máli, eins og hæstv. ráðh. reyndi í gær að láta liggja að, að þetta fyrirtæki, Harza, væri einhver óviðkomandi aðili, sem væri með slettirekuskap, og ráðh. byggði sínar upplýsingar á bókhaldi Landsvirkjunar. Svo auðveldlega er ekki hægt að komast frá þessu máli. Það nægir ekki einu sinni að láta Morgunblaðið skrifa Harza með tveimur essum, eins og þetta sé einhver algerlega ókunnugur aðili. Sannleikurinn er sá, að fyrirtækið Harza, sem hefur gefið út þá skýrslu, sem hér var vitnað til í gær, er aðalráðunautur og eftirlitsverkfræðifirma, sem Landsvirkjun hefur fengið sér sem æðsta trúnaðarmann sinn eftir ábendingu Alþjóðabankans, sem á sínum tíma gerði kröfu til þess, að fyrirtæki, sem nyti alþjóðlegrar viðurkenningar, væri fengið til þess hlutverks. Þetta fyrirtæki, Harza, gerir þær skýrslur, sem hv. 6. þm. Reykv. ræddi um í gær, að gerðar væru á þriggja mánaða fresti og auðvitað gefa miklu fyllri lýsingu á stöðu verksins og þeim kostnaði, sem á það er fallinn, heldur en bókhaldið, sem þarf einmitt skýrslur frá Harza sem færslugögn til þess að geta gengið frá bókhaldinu. Það skorti hins vegar algerlega á það hjá hæstv. ráðh. í gær, að hann reyndi að gera nokkra tilraun til þess að skýra þann mismun, sem kom fram hjá verkfræðifirmanu annars vegar og hjá forustumönnum Landsvirkjunar hins vegar. En báðir þessir aðilar eru trúnaðarmenn hæstv. ráðh. á þann hátt, að ég get ekki séð, hvernig hann getur látið það afskiptalaust og látið eins og ekkert sé, þegar þeim ber á milli svo mörgum millj. dollara skiptir um atriði, sem auðvitað er hægt að ganga úr skugga um á tiltölulega einfaldan hátt, hvað er satt og hvað er rétt. Hv. 6. þm. Reykv. reyndi að koma með nokkrar skýringar og að því er virtist ærið fullnægjandi skýringar á þessum mismun, hann benti á gengistap á innlendum kostnaði, gastúrbínustöðina o.fl., en hæstv. ráðh. lét það algerlega fram hjá sér fara að gera það nokkuð að umræðuefni. Því miður virðist mjög erfitt að verjast þeirri hugsun, að talsvert skorti á, að hæstv. ráðh. skilji fyllilega þau gögn, sem hann hefur fyrir framan sig í þessu máli. Hann hélt því á hinn bóginn fram, að það væri þegar fullreynt, að afköst þeirra véla, sem komið hafði verið fyrir við Búrfell, væru 15% meiri en fram að þessu hefur verið reiknað með. Í yfirlýsingu sinni taka þó framkvæmdastjóri Landsvirkjunar og formaður Landsvirkjunarstjórnar skýrt fram, að vélarnar séu enn ekki fullreyndar. En með aðferðum af þessu tagi tekst ráðh. að komast að þeirri niðurstöðu, að framleiðslukostnaður rafmagnsins í Búrfellsvirkjun sé 16 aurar á kwst., og þá er ekki amalegt að hafa raforkuverð, sem er 26.4 aurar, eins og hæstv. ráðh. hélt fram af miklum krafti, að raforkuverðið raunverulega væri. Þarna er hvorki meira né minna en á annan auratug, sem meira fæst fyrir raforkuna en það kostar að framleiða hana eftir staðhæfingu hæstv. ráðh. En var hann kannske ekki sannfærður um það sjálfur, að þetta væri rétt? Svo mikið er víst, að skömmu síðar í ræðu sinni lét ráðh. sér um munn fara þá setningu, að alltaf hafi verið vitað, að raforkuverðið væri ekki langt fyrir ofan framleiðsluverðið. Hvað langt fyrir ofan framleiðsluverðið þarf að hafa það, ef 26.4 aurar duga ekki fyrir raforku, sem kostar 16 aura að framleiða? Þó að raforkuverðið væri nú ekki nema 22 aurar, eins og sannleikur málsins auðvitað er, sýnist manni, að það þurfi ekki að vera með nein afsökunarorð um það að selja orku, sem kostar 16 aura að framleiða, á 22 aura. Sannleikurinn er auðvitað sá, að það kostar miklu meira en 16 aura að framleiða þessa orku, og rök fyrir því hafa verið lögð fram bæði núna og raunar fyrir löngu. Um það hafa legið fyrir gögn í allmörg ár, að það kostar miklu meira en 16 aura að framleiða þessa raforku. Hins vegar gat hæstv. ráðh. ekki setið á sér að fara með blekkingar í sambandi við það verð, sem fæst fyrir raforkuna frá hinum erlenda kaupanda, því að hæstv. ráðh. var í gær með algerlega nýjar skýringar á því, af hverju raforkuverðið hafði að nafninu til hækkað úr 21/2 mill upp í þrjú mill. Hann sagði, hæstv. ráðh., að fyrir því hefðu legið gagnkvæm rök og það hefði verið algerlega óháð því, að ISAL hefði samið um lægri skatta, sem það hefði farið fram á, meðan það ætti í byrjunarörðugleikum, en hins vegar hefði Landsvirkjun komið vel að fá hærra raforkuverð, á meðan virkjunin var ekki fullnýtt. Sannleikurinn er auðvitað sá, sem allir hv. alþm. vita, að það var hálft mill, 4.4 aurar, sem var flutt á milli raforkuverðsins og skattanna eftir ósk eða kröfu Alþjóðabankans, sem taldi nauðsynlegt, að ríkið léti Landsvirkjun eftir þessa fjármuni. Þetta atriði var ekkert verið að spinna neinar sögur um eða draga neina dul á, meðan hreinskilnari ráðh. fjallaði um þetta mál. Í skýrslu, sem hæstv. iðnmrh. lagði fyrir Alþ. skömmu eftir að lög um Landsvirkjun voru til meðferðar og birt er í A-deild Alþingistíðinda á þskj. 635 frá 1964, segir um þetta: „Af hálfu Alþjóðabankans hefur verið lögð áherzla á nauðsyn þess, að raforkuverðið verði hærra en 2.5 mill á kwst. á fyrstu starfsárum virkjunarinnar, meðan vinnslugeta hennar er ekki fullnýtt. Eru fulltrúar Swiss Aluminium reiðubúnir til þess að fallast á það fyrir sitt leyti, að slík tilhögun verði viðhöfð, enda verði þá í sköttum verksmiðjunnar fullt tillit tekið til þeirrar hækkunar á rekstrarkostnaði, sem þessi hækkun á raforkuverðinu hefði í för með sér.“ Þetta er auðvitað sannleikurinn í málinu, hvaða sögur sem hæstv. ráðh. vill spinna um það núna fjórum árum síðar. En það er á fleiri sviðum en þessu, sem núna þykir hæfa að vera að búa til nýjar forsendur fyrir þessu máli, þegar hinar fyrri upprunalegu forsendur þykja ekki lengur duga. Nú er lagður til grundvallar 40 ára afskriftatími, sem ráðh. stendur hér og segir okkur, að varla geti neinum þótt mikið, en núna þykir það hæfilegt til þess að reyna að ná saman endum, þótt áður hafi alltaf verið talað um 25 ár. Það er nærri því skoplegt að verða var við það, hvað langt hæstv. raforkumrh. á eftir til þess að átta sig á þessum nýju forsendum sjálfur, vegna þess að síðar í ræðu sinni, eftir að hann var búinn að tala um eðlilega fyrningu á 40 árum, sagði hann frá því, að við ættum algerlega þessa rafstöð eftir 25 ár, þá væri álfyrirtækið búið að borga hana að fullu, hvernig sem hann ætlar nú að fara að því að láta það borga hana að fullu á 25 árum, þegar hann þarf 40 ára fyrningartíma til þess að láta dæmi sitt ganga upp. Undir lok ræðu sinnar brá ráðh. sér upp á ljóðræna planið, þar sem hann kann svo vel við sig, og lét hv. þingheim heyra það, að hann hefði lítinn hug á því að láta jökulfljótin renna óbeizluð til sjávar enn um langa hríð og höfðaði til annarra þm., að þeir hjálpuðu honum til þess að koma í veg fyrir slíka óhæfu. En til þess að það væri hægt, þá yrðum við, sagði hæstv. ráðh., að selja útlendingum orku, og hann spurði þingheim: Eigum við ekki að selja útlendingum orku? Ja, hví skyldum við ekki selja útlendingum orku? En það er bara ein spurning í sambandi við það. Fyrir hvað eigum við að selja þeim hana? Hvað á hún að kosta? Og það er einmitt mergurinn málsins, og það er það, sem er til umr. Það þarf að ganga úr skugga um það, áður en lengra er haldið á þessari braut, hvað raforkan á að kosta, og sú till., sem hér er til umr., miðar einmitt að því að ganga úr skugga um það. Hæstv. ráðh. hefur að vísu svolítið önnur viðhorf í þessu máli og raunar mikið önnur viðhorf í þessu máli, sem birtust gleggst, þegar hann ræddi um það, hversu litlar líkur væru til þess og raunar engar, eftir því sem hann sagði, að við gætum skaffað öllum þeim fjölda, sem bætist í hóp Íslendinga á næstu árum, vinnu, nema við virkjuðum og virkjuðum stórt. Þarna er komið að þeim kjarna málsins, sem var í ræðu hæstv. ráðh. Hann andmælti í sjálfu sér ekki í neinni alvöru því, sem fram kom hjá Harza, og því, sem hv. 6. þm. Reykv. vísaði til skýrslu þeirra um. Hann andmælti því raunar ekki, en hann sagði sem svo: Álfélagið og raforkusalan skaffar atvinnu í landinu, þeir greiða skatta, og við græðum svo og svo mikið á þeim á öðrum sviðum. M.ö.o., málflutningur hæstv. ráðh. gekk út á það að réttlæta, að við fengjum ekki nægilegt verð fyrir raforkuna, og það er út af fyrir sig sjónarmið, sem hægt er að ræða, en það er ekki kjarni þess máls, sem hér liggur fyrir, því að hér er um það að ræða að finna út, hvað sé rétt og sanngjarnt raforkuverð. Ég tók líka þannig eftir málflutningi hæstv. ráðh., að hann legði ekki til, að þessi till. yrði felld eða vísað frá. Ég tók ekki eftir því, að hæstv. ráðh. andmælti því í sjálfu sér, að slík nefnd yrði skipuð, og það var skynsamleg afstaða hjá hæstv. ráðh. Það var skynsamleg afstaða hjá hæstv. ráðh., vegna þess að það er nauðsynlegt fyrir okkur að ganga úr skugga um þessa hluti, áður en lengra er haldið, og eins vegna ráðh. sjálfs. Ráðh. sjálfur á vissulega kröfu á því, að gengið sé úr skugga um, hvernig þessum hlutum öllum er varið. Almannarómur segir, að þegar nýju stjórnarráðslögin ganga í gildi um næstu áramót, eigi að nota tækifærið til þess að skipta um mann í embætti raforkumrh., eða færa það starfssvið yfir í hendur annars manns. Ég held, að það væri skynsamlegt fyrir hæstv. ráðh. að skilja ekki þannig við þetta mál, að það sé full ástæða til tortryggni í hans garð og þeirra sérfræðinga, sem hann hefur stuðzt við í þessu máli, heldur verði gert fyllilega hreint í málinu og það verði bezt gert með því að samþykkja þá till., sem hér liggur fyrir, og láta þessa rannsókn, sem þar er farið fram á, fara fram.



Herra forseti. Þá hefur þingheimur hlýtt á ræður þriggja manna um þetta mál, sem rætt var í gær og menn eru ekki á einu máli um. Hv. 2. þm. Sunnl. talaði síðast af þessum mönnum, og það er öruggt, að ýmsir hv. þm. munu spyrja: Ja, hvernig hefði þessu máli reitt af, ef sú ræða hefði ekki verið haldin, sem hv. 2. þm. Sunnl. flutti áðan? Ég býst við, að sumum hafi fundizt, að þm. hafi komið með ýmislegt nýtt í málinu, sem mætti verða til gagns og fróðleiks, þegar það verður gegnumlýst. En látum það vera. Það er sjálfsagt, að menn líti misjöfnum augum á það, og ég býst við því, að þótt ég hafi ekki haft mikið gagn af þeirri ræðu, geti aðrir litið svo á, að ræðan hafi bara verið góð. Hv. 2. þm. Sunnl. minntist á Harza og fann réttilega að því, að það var prentað með tveimur essum í Morgunblaðinu í staðinn fyrir að nota setuna eins og vera ber. En flestir hafa skilið, við hvað var átt, svo oft hefur verkfræðifirmað Harza verið nefnt, bæði í þingsölunum og utan þeirra. En það er dálítið merkilegt, að allir þessir þrír ágætu hv. þm. leggja út af áliti Harza og því, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði í gær um það. Ég hafði ekki þessa skýrslu á mínu borði í gær, eins og ég upplýsti, enda þótt ég hefði séð hana. En í dag er ég ekki með eina skýrslu frá Harza, heldur tvær. Og hv. 2. þm. Sunnl. þarf ekkert að vera undrandi á því, þótt ég hafi ekki andmælt kröftuglega því, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði hér í gær um Harza, vegna þess að Harza og formanni Landsvirkjunarstjórnar og framkvæmdastjóra Landsvirkjunar ber í rauninni ekki neitt á milli. Það kemur sama lokatalan hjá þeim báðum, þegar dæmið er sett upp á sama veg. Það, sem ágreiningurinn er um, og það, sem ég minntist á í gær, var það, að Harza reiknaði ekki með öllum kostnaði. En Harza hafði gert tvær áætlanir, og ég vil upplýsa það, að það var 1966, sem Harza gerði áætlun upp á 31.5 millj. dollara, en við gengisbreytinguna og hækkun dollarans lækkar þessi áætlun hjá þeim vegna þess, að þeir gera ekki ráð fyrir því, að hækkunin í íslenzkum krónum komi fram eins og hún hlaut að gera, þegar unnið er að mestu leyti fyrir útlent fé. Og ég held, að rétt sé að upplýsa alveg greinilega, að það er ekkert misræmi á milli talna Harza um stofnkostnað Búrfellsvirkjunar miðað við 30. júní s.l. og talna Landsvirkjunar. Tala Harza er 29.8 millj. dollara eða 2 622 millj. kr. Hins vegar er talan í bókhaldi Landsvirkjunar 3125 millj. kr., enda eru þar meðtaldir vextir á byggingartíma o. fl., eins og sést á eftirfarandi töflu. En nú sagði hv. 2. þm. Sunnl. áðan, að miklu frekar bæri að fara eftir skýrslu Harza en bókhaldi Landsvirkjunar. En við skulum koma okkur saman um að nota hvort tveggja, því að það leiðir til sömu tölu í lokin. Og þá skulum við lesa þetta upp, hvernig þessu er varið, og á þann veg, að allir skilji, sem vilja heyra: Kostnaður við framkvæmdir 2622 millj. kr. Vextir á byggingartíma 226 millj. kr. Tollar og opinber gjöld 32 millj. kr. Gengistap vegna vaxta og innlends kostnaðar, sem greiddur hefur verið með erlendum lánum 245 millj. kr. Kostnaður eftir bókhaldi Landsvirkjunar pr. 30. júní 1969 3125 millj. kr. Ég hygg, að við séum allir það reikningsglöggir, að við sjáum, hvað hér er um að ræða, að skýrsla Harza er ekki röng og þær tölur, sem hafðar eru eftir bókhaldi Landsvirkjunar, eru einnig réttar. Í skýrslu Harza eru ekki taldir vextir á byggingartíma, ekki tollar, ekki gengistap vegna vaxta og innlends kostnaðar, en þegar þetta er talið með og lagt við áætlun Harza, kemur út rétt útkoma. Þurfum við nú að deila lengur um þetta? Og er nú ekki hv. 6. þm. Reykv. alveg ljóst, að allt, sem hann sagði hér í gær, allt, sem hann byggði málflutning sinn á, var á sandi byggt og er hér með hrakið að fullu og öllu, því að ræða hans er á því byggð, að skýrsla Harza hafi verið röng og það hafi verið djúpstæður ágreiningur á milli Harza og bókhalds Landsvirkjunar?  Ég hef hér fyrstu framkvæmdaskýrslu Harza, eins og ég var að lýsa áðan. Hún er frá 1966 og þar er reiknað með 31.5 millj. dollara. Síðasta áætlun Harza, sem hv. 6. þm. Reykv. hefur vitnað til, áætlar hins vegar kostnað 32.6 millj. dollara. Hækkunin er því aðeins 1.1 millj. dollara og hún stafar öll af því, að nú hefur verið framkvæmt meira í þessum fyrri áfanga en hin upphaflega áætlun Harza gerði ráð fyrir, og þetta held ég, að hv. 6. þm. Reykv. ætti að vera ljóst, að þessi 1.1 millj. dollara, sem búið er að eyða umfram áætlun Harza, liggur í því, að það er búið að vinna í öðrum áfanga fyrir þessa upphæð. Við áætlun Harza um fyrsta áfanga, sem var 31.5 millj. dollara, þarf svo að bæta áætlun þeirra um annan áfanga, miðlun í Þórisvatni og vexti á byggingartíma. Að öllu þessu meðtöldu var hin upphaflega áætlun, sem stuðzt var við í álsamningnum, 42.8 millj. dollarar. Sú tala hefur oft verið nefnd hér í þessari hv. d., en núgildandi áætlun er sem hér segir: I. áfangi 32.6 millj. dollara, II. áfangi og miðlun 4.1 millj. dollara, vextir, gengistap, tollar o. fl. 6 millj. dollara, samtals 42.7 millj. dollara eða aðeins minna en upphaflega var áætlað. Ég held því, að það sé alveg útilokað, að haldið verði áfram að deila um þetta atriði, þegar það er alveg upplýst og forsendan, sem deilan var upphaflega byggð á, er algerlega hrunin. En allir þeir þrír hv. alþm., sem töluðu áðan, vitnuðu í Harza-skýrsluna og sögðu, að hér væri ekki í rauninni um annað að deila en það, að Landsvirkjunarstjórn og ráðgefandi fyrirtæki Landsvirkjunar bæri ekki saman. Ég vænti þess, að það, sem ég hef sagt um þetta atriði, liggi ljóst fyrir og menn geri sér grein fyrir, í hverju mismunurinn liggur, og segja má, að það sé heiðarlegt og eðlilegt, að menn geti byggt málflutning sinn á misskilningi, en það er ekki eðlilegt, ef menn vilja halda fast við skakkan málflutning og misskilninginn, eftir að hann hefur verið leiðréttur. Hér hefur verið talað um það, bæði af hv. 4. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Sunnl., að orkuverðið væri fengið með því að reikna afskriftatíma orkuversins 40 ár og þetta væri óeðlilegt. Og hv. 2. þm. Sunnl. sagði, að það hefði alltaf verið reiknað með afskrift á 25 árum. Nú vitum við, að vatnsorkuver eru ekki afskrifuð á 25 árum og þykir ekki eðlilegt. Það þykir eðlilegt, að þau endist a.m.k. í 50 ár, og elzta vatnsorkuver við Sog er síðan 1937. Það er orðið 32 ára gamalt. Og ég hef fyrir stuttu talað við verkfræðing um það, hvað hann haldi að þessi stöð endist lengi. Það sagðist hann ekki vilja fullyrða, en það væri nokkurn veginn öruggt a.m.k. 30 ár í viðbót, 40 ár í viðbót. Og þessu hlýtur hv. 2. þm. Sunnl. að hafa gert sér einhverja grein fyrir, þar sem hann er verkfræðingur. En þá eru það lánskjörin og lánstíminn, sem talað var um áðan. Ef það væri þannig, sagði hv. 4. þm. Reykv., að afskriftatíminn væri eðlilegur og lánskjörin væru eitthvað svipuð því, sem talað hefur verið um, þá mætti ætla sem svo, að orkuverðiði, sem ég hef talað um, væri ekki fjarri lagi, og þetta var skynsamlega ályktað hjá hv. þm. Það var mjög skynsamlega ályktað. En lánskjörin, sem um er að ræða, eða lánin, sem tekin hafa verið, eru að stærstum hluta á 6% vöxtum, stærsti hlutinn á 6% vöxtum. Skuldabréfalán er til 25 ára, skuldabréfalán til 15 ára á 7% vöxtum, þýzkt lán til 15 ára á 71/2 % vöxtum og bankalán í New York á 71/2 %, það eru 528 þús. dollarar. En lánin öll, sem tekin hafa verið, eru 3 297 dollarar. Mikill meiri hluti þeirra er á 6% vöxtum, en þau eru ekki til 40 ára. Það eru þau ekki. En eru ekki líkur til þess, ef ekki verður búið að greiða virkjunina fyrr en að 40 árum liðnum, ekki á 25 árum eða 20 árum, að hægt sé að framlengja þessi lán með svipuðum kjörum og fengizt hafa? Ég geri alveg ráð fyrir því. Hv. 2. þm. Sunnl. vitnaði í það, sem ég hafði sagt í gær, að álbræðslan borgaði útlendu lánin á 25 árum. Það er rétt.  Herra forseti. Það var rætt um það áðan, hver afstaða mín væri til þessarar till., og það var einnig gert í gær. Mín afstaða til þessa máls hlýtur að vera þannig, að það verði allar upplýsingar gefnar í þessu máli, þannig að sannleikurinn komi fyllilega í ljós. Og hafi hv. þm. ekki nú þegar fengið það, sem þeir telja nauðsynlegt, hljóta þeir að eiga kost á því. Og það er vitanlega aðalatriðið, að allar eðlilegar og sjálfsagðar upplýsingar verði gefnar í þessu máli, en ekki með hvaða hætti að því er farið.



Herra forseti. Ég get vel skilið, að sumum hv. þm. finnist sjálfum, að þeir séu nokkuð í sárum og það megi þess vegna ráða nokkuð í, hvers vegna þeir fara að brydda upp á málflutningi sem þessum og hvernig þeir lýsa afstöðu sinni til hans. Þeir voru flestir, sem hér hafa talað, þó að þeir hafi ekki allir átt sæti á Alþ. a.m.k. allan tímann, á mótí álbræðslunni og þeirri stórvirkjun við Búrfell, sem nú er verið að framkvæma.  Sannast að segja er það líka svo, að þeir hv. þm., - fyrir utan þennan, sem gekk út úr salnum núna og hirðir lítið um, hvort hann segir satt eða logið, - þá hefur lítið komið fram í ræðum þeirra hv. þm. annarra, sem hér hafa talað, sáralítið, og þó alveg sérstaklega í ræðu hv. 4. þm. Reykv., sem er meðflm. þessarar till. Hann var mjög mildur í tali, og ég er ekkert viss um, að honum sé sérstaklega kært að hanga barna aftan í hv. 6. þm. Reykv. í þessum tillöguflutningi, þegar á allt reynir. Hann vék aðallega að því, að það skakkaði á áætlunum um Búrfellsvirkjun, annars vegar hjá Harza og hins vegar hjá fyrirsvarsmönnum Landsvirkjunar. Þetta hefur hæstv. raforkumrh. algerlega leiðrétt og sýnt fram á, að hér er ekkert, sem munar. Það var löngu vitað áður og er margsinnis búið að taka fram, a.m.k. þannig, að ekki hefur getað farið fram hjá þm., að virkjunarframkvæmdastigum hefur verið breytt og tekið meira á hið fyrra stig en hið síðara, sem breytir að því leyti áætlunum, sem gerðar voru árin 1964 og 1965 og gerð var grein fyrir þá. En eins og hæstv. raforkumrh. gerði grein fyrir áðan, eru mjög sterkar líkur fyrir því, að það muni sáralitlu ef nokkru skakka á endanlegum kostnaði við Búrfellsvirkjun og þeim áætlunum, sem áður voru lagðar fram. Að öðru leyti hneig ræða hv. 4. þm. Reykv. að framleiðslugjaldi. Hún átti í raun og veru ekkert erindi hingað, sú ræða, því að hún byrjaði á því að gera hæstv. raforkumrh. það upp, að hann hefði sagt, að framleiðslugjaldið ætti að vera uppbót á rafmagnið. Þetta var alger mistúlkun á ræðu ráðh. í gær, fullkomin mistúlkun. Og eins og hv. 2. þm. Sunnl. sagði, hefur það aldrei verið neitt launungarmál, að það hærra verð fyrir orkuna, sem greitt er fyrstu árin, til 1975, er miðað við annað gjald, annað verð fyrir hvert tonn af áli, sem framleitt er. En það er auðvitað hægt að byrja á því að segja, að menn hafi sagt þetta og þetta og þetta sé allt saman rangt og þetta sé misskilningur o. s. frv. Hæstv. raforkumrh. vék aðeins að því að raforkuverðið væri nokkru hærra, 1/2 milli fyrsta tímann, eins og eldri samningarnir voru og gert er ráð fyrir í þeim viðbótarsamningum, sem væntanlega verða lagðir fyrir þingið innan fárra daga. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að Svisslendingarnir hefðu átt frumkvæði að þessari aðferð að leggja á framleiðslugjald, þ.e. að af hverju tonni framleiddu af áli skyldi greiða svo og svo mikið gjald. Og þá var byrjað að gera því skóna, að þetta væru slyngir fjármálamenn, sem þeir eru, og þeir mundu áreiðanlega hafa verið að óska eftir þessu til þess að borga minna en eftir venjulegum skattalögum. En sannleikurinn er sá, að þeir sérfræðingar, sem kostur var á, færastir á þessu sviði hér, umreiknuðu þetta gjald miðað við þær áætlanir, sem við höfum bezt getað gert okkur grein fyrir í þeirri veru, eins og lesið var upp úr fyrri skýrslum um þetta mál, að hér væri um sambærilega skattlagningu að ræða, en hins vegar mundi á ýmsan hátt vera æskilegra og talið einnig hagkvæmara eða þægilegra, skulum við segja, fyrir Svisslendingana að vita í þessu efni, að hverju þeir gengu, vegna margháttaðrar fjölbreytni í skattakerfi okkar. En um þetta atriði fjölluðu ekki bara íslenzkir sérfræðingar og Svisslendingar og við, sem stóðum að álsamningunum, heldur gerði ég mér sérstaklega það erindi í ferð til Norðurlanda að ræða þetta atriði við Norðmenn, sem höfðu reynslu af þessu máli, bæði nýlega reynslu af byggingunni við Husnes og einnig frá eldri tíma. Og þeir, sem ég átti þar tal við og voru þessum málum mjög kunnugir og reyndir í álframleiðslu, ráðlögðu okkur eindregið, að við skyldum heldur hafa þennan hátt á og sennilega mundi hann reynast okkur drýgri. Nú er ekki hægt að sanna neitt um það, hvort hann reynist okkur í reyndinni drýgri eða ekki. En þetta hefur í sjálfu sér þýðingu með framleiðslugjaldið að því leyti til, að við getum borið okkur saman við Norðmenn, ef við viljum, hvað þar er raunverulega greitt fyrir millið af samanlögðu orkuverði og framleiðslugjaldi, þar samanlögðu orkuverði og sköttum á millið og hjá okkur í samanlögðu orkuverði og framleiðslugjaldi. Og þá getum við að nokkru leyti séð, hvað er hagkvæmara, en ég segi þetta vegna þess, að það hefur sí og æ fyrr og síðar verið talað um, að Norðmenn fengju meira fyrir raforkuna en við og það sýndi það, hvað við hefðum gert lélega samninga. Við drógum enga dul á það, að til þess að fá álbræðsluna hingað urðum við að geta boðið lægra orkuverð en á þeim stöðum, sem liggja nær mörkuðunum. Þetta var aldrei farið í felur með. Ég man eftir því 1968, þegar Rostoft iðnmrh. var hér í heimsókn, þá barst það í tal við hans ráðherraritara, hvað Husnesverksmiðjan, álverksmiðjan í Husnesi, sem var þá af sömu stærð, - ég held, að þar hafi verið um 60 þús. tonna álframleiðsla, - hvað hún hafi greitt mikið í skatta, í opinber gjöld, sem svaraði til þess, sem við köllum framleiðslugjald hjá okkur. Hann var náttúrlega að hælast yfir því, eins og oft vill verða, að þeir fengju meira fyrir rafmagnið en við, og hann sagði þá, að „praktískt“ talað hefðu þeir ekki fengið neitt. Nú get ég ekki staðfest neitt um, hvort þetta sé rétt, en það getur haft þýðingu að athuga þetta og kanna þetta, þegar menn eru að bera saman þetta atriði, sem snertir ekki þessa till. hér, og ég segi þetta ekki í því sambandi, en það getur haft þýðingu að öðru leyti, þegar verið er að meta heildargildi samninganna. En ég er alveg sammála um það, að það snertir ekki þessa till. Þess vegna sagði ég, að ræðan hefði í raun og veru eða talið um þetta af hálfu 4. þm. Reykv. verið óviðkomandi því, sem hér væri verið að ræða um, því að þáð er annað mál. En það er hægt að gera sér grein fyrir hagkvæmni samninga, sem gerðir hafa verið, með mismunandi hætti, t.d. með því að reikna öll opinber gjöld, sem sveitarfélög og bæjarfélög og aðrir staðir fá af rekstri slíkra verksmiðja, og jafna orkuverðinu og slíkum gjöldum á hverja einingu í orkunni, sem seld er. Ég get ekki séð, að það væri meira öryggi fyrir íslenzka framleiðendur að greiða fast framleiðslugjald en skatta. Ég efast um, að t.d. hv. 3. þm. Norðurl. v. geti verið hv. 4. þm. Reykv. sammála um það, að hann hefði staðið betur að vígi, ef hann hefði alltaf átt að greiða ákveðið gjald á hvert tonn af fiski, sem hann framleiddi. Og þannig mundi margur í útgerðinni líka mæla, að hann vildi frekar búa við þau skattalög, sem við höfum, heldur en þurfa að borga ákveðið gjald af hverju framleiddu tonni. Hv. 2. þm. Sunnl. sagði, að hæstv. raforkumrh. hefði ekki andmælt því í gær, að sú rannsóknarnefnd, sem hér er stungið upp á, væri skipuð. Það er rétt. Ráðh. andmælti því ekki í gær; en það gerði hv. 2. þm. Sunnl. í dag. Hann sagði alveg berum orðum, að það væri hægt að ganga úr skugga um það, sem hér væri verið að deila um, á mjög einfaldan hátt, og þetta er ég honum sammála um. Það er hægt að ganga úr skugga um það á mjög einfaldan hátt. Og ég er líka sammála um, að það er erfitt að vera að deila um það í ræðustól, hvort þetta og þetta verð sé á orkueiningu. En það getur auðvitað þingnefnd hæglega kannað og það á mjög einfaldan hátt, og það er sambærilegt við það, sem hv. 6. þm. Reykv. var að tala um, að gerðist erlendis, að þingnefndir rannsökuðu mál. Auðvitað er það verkefni þingnefnda að rannsaka mál, en það er afbrigðileg meðferð mála hér í þingi að skipa rannsóknarnefnd samkv. sérstakri grein stjórnarskrárinnar, og hún held ég að hafi verið í ákaflega fáum tilfellum notuð. En hún er frá Dönum komin, sú afbrigðilega heimild. Við erfðum hana í stjórnarskránni, og hvort á að halda henni áfram í nýrri stjórnarskrá eða gefa venjulegum þingnefndum almennt, eins og t.d. í Bandaríkjunum, meira rannsóknarvald en þær hafa, það er svo annað mál. En eins og hv. 2. þm. Sunnl. talaði, ætti auðvitað slík rannsóknarnefnd að vera gersamlega óþörf, þegar það er svona einfalt mál að ganga úr skugga um það, sem hér hefur verið deilt um, raunverulegt framleiðslukostnaðarverð á rafmagninu. Ég tel hins vegar rétt, að þessi till. fái þá þinglegu meðferð, að henni verði vísað til nefndar, eins og ég held, að hv. flm. hafi lagt til, að henni yrði vísað til allshn. og við fáum svo meira af henni að heyra, þegar n. hefur haft aðstöðu til þess að kanna málin betur. En ég verð að segja það, að bæði hef ég kunnað illa við það í dag og í gær, og ég held, að aldrei hafi þótt fara vel hér í þingsölunum sá menntahroki, sem fram kom í ræðum hv. 6. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Sunnl. Þeir telja sig, - annar sem verkfræðingur, hinn er held ég ekki með háskólapróf, en mun hafa fengið háa einkunn í reikningi á stúdentsprófi, - geta knésett iðnmrh. og sagt okkur, að hann skilji ekki nokkurn skapaðan hlut í því, sem hann sé að fara með í sambandi við þetta mál. Um það ætla ég ekki að fara fleiri orðum, en ég hygg, að þeir bæti ekkert málstað sinn með því að vera að senda hæstv. ráðh. kveðjur eins og þessar og gera því svo skóna, sennilega af því að hann viti ekkert, hvað hann sé að segja um þetta, að til standi að taka orkumálin úr hans höndum um áramót, en það var samþ. á þinginu í fyrra að breyta lögum um stjórnarráð, og af þeim leiðir óhjákvæmilega nokkrar breytingar. Efnislega breytingin er mest sú að sameina alls staðar í hverju rn. öll þau mál, sem undir það heyra, en skilja þau ekki í sundur og raða þeim þar niður, sem þau eðli málsins samkv. eigi helzt heima, og verður samin um þetta reglugerð, áður en lögin taka gildi, en mig minnir, að gildistaka lagann hafi verið 1. janúar 1970. Ég var að reyna að rifja upp fyrir mér gamlan húsgang frá barnæsku, sem ég mundi eftir að byrjaði svona:. „Skrattinn fór að skapa mann, skinnlaus köttur varð úr því.“ Svo man ég ekki alveg endinn, en það voru einhverjir, sem komu og hjálpuðu til við sköpunarverkið, en hér hefur ekki átt að skapa mann, heldur reyna að skapa í hugum almennings, að þeim, sem stóðu að því að reisa hér álbræðsluna og stórvirkjunina við Búrfell, hafi orðið á eitthvert glapræði. Og það er þetta sköpunarverk um það, að öðrum hafi orðið á glapræði, sem ég held, að þessum ágætu mönnum mistakist ekkert síður en þeim gamla á sínum tíma. Og það er næsta furðulegt að heyra það enn, að verkfræðingar og reikningsglöggir menn tali um það og haldi því blákalt fram hér, - það hefur að vísu ekki hv. 2. þm. Sunnl. gert, en hv. 6. þm. Reykv. gerði það, - að Íslendingar yrðu að borga stórum meira verð fyrir rafmagnið vegna álsamningsins. Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að það hefði legið fyrir fyrir löngu, að kostnaðurinn væri meiri á rafmagninu en gert væri ráð fyrir í áætlununum. Þetta lá fyrir á þinginu 1964–1965 í grg. með frv. um Landsvirkjun. Ekki man ég þá eftir því, að vefengdir hafi verið þeir útreikningar, sem fylgdu því frv. og voru efnislega í þá átt, að það væri verulega miklu hagkvæmara fyrir Íslendinga varðandi raforkuverð að gera samninga við álbræðslu og geta virkjað stórt en virkja smátt. Og þá var gengið út frá þessari verðeiningu, 2.5 mill, á raforkunni, eins og aðalsamningurinn gerir ráð fyrir, að lengst af verði á tíma raforkusamningsins við álbræðsluna. Þá voru í þeirri grg. samanburðartölur, sem sýndu, hvað munurinn var mikill. Allar þær tölur eru auðvitað aðrar í krónum núna, og ýmislegt hefur breytzt síðan. En þetta var ekki vefengt þá. Það segir m.a. í grg. frá sérfræðingum raforkumálastjórnarinnar, með leyfi hæstv. forseta: „Til ársloka 1975 spara notendur þannig um 100 millj. kr., ef ráðizt er í Búrfellsvirkjun með 60 þús. tonna aluminíumbræðslu í stað smávirkjana eða að meðaltali rúmar 14 millj. kr. á ári, en það er t.d. um 19% af áætluðum gjöldum Sogsvirkjunar 1965.“ Og þegar menn hafa það í huga, var þetta ekki litið, að um væri að ræða sparnað á upphæð, sem svarar til 19% af áætluðum gjöldum Sogsvirkjunar 1965, og þetta er ekki haft eftir sérfræðingum Landsvirkjunar, því að hún var þá ekki til, heldur sérfræðingum raforkumálastjórnarinnar. Og áfram segir: „Á árunum 1976–1953 eru árleg útgjöld 22.5 Mkr. hærri í kosti B 1. Við þann mun ber að bæta verðmæti þeirra 170 + 60 = 230 Gwh, sem Búrfell hefur umfram smávirkjanirnar í árslok 1975, sbr. töflu 4 og 5.“ Og síðan er dregin af þessu niðurstaða, hversu miklu hagfelldara það verði að virkja Búrfellsvirkjun stærra og með álbræðslu, og þar af leiðandi, hversu allur almenningur í landinu muni fá raforkuna ódýrari en ella. Svo berja menn höfðinu við steininn enn í dag, - eins og hæstv. ráðh. sagði áðan, - þó að áætlanir þær, sem gerðar voru og lagðar voru til grundvallar Búrfellsvirkjun, muni að lokum algerlega standast. Það skakkar þá aðeins um nokkurn tíma til eða frá, ef lagður hefur verið meiri kostnaður í bili við fyrri áfanga og þar af leiðandi meiri orka afgangs, sem ekki er notuð. En undir þann leka hefur líka verið sett og er sett með þeim viðbótarsamningum, sem gerðir hafa verið, að selja til viðbótar 20 mw. í álbræðslustækkun, sem byrjað er á og á að vera lokið í júlímánuði 1970 og gerir afkomu Landsvirkjunar einmitt hagkvæmari vegna þess, að í fyrri áföngunum var ráðizt í meira en áður hafði verið áætlað. Þessir samningar eru gerðir, eins og sagt hefur verið, með fyrirvara og áskildu samþykki Alþ., og það reynir auðvitað á, hvernig hetjurnar standa sig í atkvgr., þegar þar að kemur, um þann samning, en í þessum gömlu áætlunum úr grg. eða fskj., réttara sagt Landsvirkjunarfrv. frá 1964–65, segir einnig orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Einnig er þess að gæta, að ætla má, að sá hluti Búrfellsvirkjunar, sem aluminiumbræðslan nýtir, verði orðin skuldlaus eign eftir 25 ár, og að samningur um raforkusölu til 60 þús. tonna aluminiumbræðslu mundi standa undir nær öllum þeim erlendu lánum, sem líklegt er, að taka þurfi til Búrfellsvirkjunarinnar allrar. Já, það er satt, að sérfræðingar í þessum málum, bæði innlendir og erlendir, hafa fyrir löngu vakið athygli á því, hve miklu meiri hagkvæmni væri í því að virkja stórt, en það væri hins vegar óframkvæmanlegt öðruvísi en með samningum við orkufrekan iðnað, og þegar þeir segja þessi orð, sem hér er um að ræða, er lagt til grundvallar það verð, sem samið er um fyrir rafmagnið. Samkv. þessum gömlu plöggum og einnig síðar með breyttum tölum, var það útreiknað, og ég gerði grein fyrir því í umr. um álbræðsluna á sínum tíma árið 1966, og það er í samræmi við það, sem hæstv. raforkumrh. sagði í gær, að útreikningar sérfræðinga sýndu þá, að ef ekki er ráðizt í álbræðsluna, þarf heildsöluverðið á viðbótaraflinu, þ.e. aflinu frá hinum nýju virkjunum, sem ella yrðu byggðar án álbræðslu, að vera að meðaltali 54% hærra á árunum 1969–1972, um 66% hærra á árunum 1973–1976 og um 7% hærra á árunum 1977–1985. Hér hefur verið veifað skýrslu ameríska fyrirtækisins Harza, sem var fengið eftir kröfum Alþjóðabankans til þess að vera ráðgefandi aðili í málefnum þeirra fyrirtækja, sem hér er um að ræða. En það var ekki heldur gerður neinn samningur um Búrfellsvirkjun eða um álbræðsluna né raforkusölusamningur frá Búrfellsvirkjun til álbræðslunnar nema með samþykki Alþjóðabankans, sem fékk Harza til þess að ganga úr skugga um, að hér væri verið að gera rétt. Mér er alveg ljóst, að þegar borin hefur verið fram till. eins og þessi, eins og reyndar hefur komið oft fyrir áður og ég held oftast, þegar till. hafa verið fluttar um rannsóknarnefndir samkv. stjórnarskránni, þá hefur verið einhver sýndarmennska í því. Þó er það ekki alltaf, og veit ég um undantekningar, og skal ég ekki út í það fara. En tilgangurinn er að mínum dómi fyrst og fremst að kasta ryki í augu fólks og reyna að láta líta svo út, að hér sé eitthvert ógurlegt glapræði á ferðinni og því megi ekki minna vera en skipa slíka rannsóknarnefnd sem þessa. Ég fagna því, að þessi till. hefur verið fram borin. Mér finnst alveg mátulegt fyrir þessa menn, sem hafa flutt hana, og aðra, sem vilja taka undir hana, að standa í fyrirsvari fyrir hana, og ég vona, að almenningur í landinu taki vel eftir málflutningi þeirra og eftir þeim deilum, sem hér verða um þessa till. Og ég tel alveg sjálfsagt, að hún fái venjulega þinglega meðferð og verði að lokinni fyrri umr. hér, eins og lagt hefur verið til af hv. flm., vísað til allshn.