Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Meiri hl. allshn. hefir ekki séð ástæðu til að mæla með því, að frv. þetta verði samþ. nú, og eru ástæðurnar fyrir því að nokkru tilgreindar í dagskrár till. þeirri, sem meiri hl. flytur á þskj. 351. Fyrir þinginu lágu engar upplýsingar um þetta mál, nema eitt símskeyti frá bæjarfógetanum á Siglufirði, sem er þess efnis, að bæjarstj. á Siglufirði skorar á Alþ. að samþ. frv., ef fram kemur, sem heimili Siglfirðingum að kjósa sérstakan bæjarstjóra. Það má nú segja, að þetta skeyti er dálítið undarlegt, svo ekki sé frekar kveðið að orði. Venjulega kemur fram um slík mál bein krafa. En þarna ber skeytið með sér, að bæjarstj. hefir ekki verið viss um, að slíkt frv. kæmi fram. Rétt er að geta þess, að áskorun sú, sem í símskeytinu stendur, var í bæjarstj. samþ. með 5:4 atkv. En einn, bæjarstjóri, sat hjá, taldi sér málið skylt og óskaði ekki eftir breytingu. Í grg. frv. eru færð nokkru frekari rök fyrir þessu. Er þar vitnað í annan kaupstað, sem ekki er stærri, en er þó búinn að fá þessa heimild. Er það Seyðisfjörður. En þar stendur öðruvísi á. Á Seyðisfirði er bæjarfógetinn líka sýslumaður í allstóru héraði, Norður-Múlasýslu. Hefir hann því líka fullkomin sýslumannsstörf. Sama er að segja um bæjarfógetann á Ísafirði, Akureyri og Hafnarfirði. En á Siglufirði er umdæmi bæjarfógetans ekkert annað en bærinn. Má því segja, að bæjarstj. falli ágætlega saman við bæjarfógetastarfið. Sérstaklega er það svo um allar innheimtur. Innheimta vörugjalds og tolla fyrir ríkissjóð og innheimta bryggjugjalds fyrir kaupstaðinn er hvorttveggja innheimt af sömu vörunum og fer því ágætlega saman. Bæjarfógetinn þar er líka maður á bezta aldri og vel fær um að inna þetta hvorttveggja af hendi, enda vil ég segja, að hann gerir það mjög samvizkusamlega. Frá þeirri hlið, sem að löggjafarvaldinu snýr, er því engin þörf á að skipa nýjan bæjarstjóra. Hinsvegar ber líka að líta á kröfu Siglfirðinga um þetta. Ég ætla ekki að mótmæla, að þeir hafi þann kröfurétt eins og aðrir bæir, og er sanngjarnt að verða við honum. En ég vil fá málið svo vel undirbúið frá þeim, að þeir viti þó, a. m. k., hvað þeir sjálfir vilja. Mér finnst málið liggja svo fyrir nú, að ástæða sé til að löggjafarvaldið gefi Siglfirðingum kost á að láta álit sitt koma skýrt fram um vilja sinn í þessu máli. Fyrr en þeir koma með þessa kröfu formlega, sé ég enga ástæðu fyrir löggjafarvaldið að skerast í leikinn. - Ég hefi spurt þm. kjördæmisins um það, hvað þeir vissu um þetta mál. Og þeir hafa báðir svarað því, að þeir vissu ekkert, nema það, sem stæði í skeytinu. Þeim hefir ekki verið sent eitt orð um að flytja þetta mál, og hefði það þó vitanlega verið eðlilegasta leiðin. Hinsvegar er það ljóst, að þegar þetta kemur fram í bæjarstj. á Siglufirði, þá er ekkert víst, að frv. um þetta komi fram. Og fylgi þess þar er ekki meira en svo, að það merst í gegn með því, að einn sitji hjá. En svo hefir nú þó úr rætzt, að frv. hefir komið fram, þó á annan hátt sé en þann venjulega. Ég held, að hv. deild taki réttast á þessu máli með því að samþ. dagskrá meiri hl. allshn., því mér finnst það þó vera fyrsta atriði hvers máls, og það ekki svo lítilsvert, að það komi inn í þingið sæmilega rétta leið. Ég veit, að hv.flm. leggur ekki mikið upp úr þessu og svarar eflaust, að ef þetta er ekki vilji Siglfirðinga, þá verði heimildin heldur ekki notuð. En það væri nú nærri því hlægilegt, ef löggjafarvaldið færi að troða upp á þá réttindum, sem þeir svo ekki vildu nota. Hitt getur vel verið, að ef eindregin krafa kæmi um þetta frá Siglfirðingum, þá væri rétt að veita þeim þetta. En inn á það skal ég ekki fara að þessu sinni.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Í rauninni var allt, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, utan við kjarna málsins. Sama er að segja um aðalrök dagskrártill. - Það er alveg eins og hv. meiri hl. þyki þörf á að verja bæjarfógetann á Siglufirði fyrir einhverjum árásum. Hv. frsm. meiri hl. var allt af að tala um það, hve góður embættismaður hann væri. Þetta er nú blátt áfram hlægilegt, því enginn hefir sagt annað um hann. En krafa Siglfirðinga er jafnréttmæt fyrir því. Aðalatriðið er, að Siglfirðingar fái algerða sjálfsstjórn, sem aðrir kaupstaðir hafa fengið. Bæjarstj. fer ekki fram á annað en það, að mega sjálf velja sér bæjarstjóra, að fengnu samþykki bæjarbúa. Það er ekki verið að hlaupa til að reka bæjarfógetann úr stöðu sinni; Siglfirðingar eiga sjálfir að skera úr því. Ákvæðið um þetta er meira að segja þrengra en gert var ráð fyrir í lögunum í fyrra. Samkv. þeim á bæjarstjórnin ein að velja sér bæjarstjóra. Ástæður hv.frsm. meiri hl. koma því undarlegar fyrir, að hann vill láta Alþ. brjóta reglu, sem það setti sjálft í fyrra. Þetta er því bara afturhald frá því, sem var í fyrra og samþ. var þá með atkv. beggja meirihl. mannanna í allshn. Hv. flm. sagði, að vel færu saman störf bæjarfógeta og bæjarstjóra. Má vel vera. En það er þá heldur ekki útilokað, að lögreglustjórinn haldi áfram að vera bæjarstjóri, þó frv. verði að lögum. Mér þykir það sennilegt. En breytingin er mikil fyrir því. Nú er bæjarfógetinn fyrst og fremst umboðsmaður ríkisins. En þegar hann er líka orðinn kosinn bæjarstjóri, er aðstaða hans um leið orðin önnur gagnvart bæjarfélaginu. Þá verður hann bæjarstjóri eftir vali meiri hl. bæjarstjórnar og meiri hl. kjósenda, og það gerir aðstöðu hans sterkari. Hv. deild hefir því enga ástæðu til að fallast ekki á þetta, og vilji Alþingi vera sjálfu sér samkvæmt, þá er það skyldugt að samþ. frv. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að þm. kjördæmisins vissu ekkert um þetta, og mér skildist á honum, að þetta hefði ekki komið rétta og formlega leið inn í þingið. Ég veit nú satt að segja ekki, hver önnur leið er til réttari en sú, að þm., hver sem er, taki mál, sem hann er beðinn fyrir og vill gera eitthvað fyrir, og komi því inn í þingið. Ég get því hvorki séð formlegar ástæður né efnisástæður, sem réttlæti það, að frv. sé fellt. Auðvitað hefir þingið leyfi til að snúast. En skemmtilegra er þó, að einhverjar ástæður séu fyrir þeim snúningi. Ég heyrði ekki alla ræðu hv.frsm. meiri hl. og veit því ekki fyrir víst, hvort hann taldi þetta vera fjárhagsatriði fyrir ríkissjóð. Ég heyrði hann ekki minnast á það. En það er nú ekki það stórt atriði, að það geti staðið fyrir framgangi málsins, og það er sízt stærra en Alþ. hefir áður tekið á sig, með því að láta aðra bæjarfógeta hætta við að vera bæjarstjóra. Þó leitað væri með logandi ljósi, væri ekki hægt að finna neina ástæðu fyrir þessari afstöðu hinna stærri flokka þingsins til þessa máls. Ef þingið fellst á till. meiri hl., gengur það þvert ofan í samþ. sjálfs sín frá í fyrra. Ég legg því til, að frv. verði samþ.

Erlingur Friðjónsson Frv. þetta hefir hlotið óeðlilega afgreiðslu hjá allshn. Það kom snemma fyrir þingið, eins og bezt sést á því, að frv. er prentað á þskj. 131, 17. marz er málið fyrst afgr. af n. og 11 dögum síðar skilar nefndin svo þessu makalausa nál., sem er ekki nema þumlungur að lengd. En áður en ég vík nánar að þessu nál. eða hinni rökstuddu dagskrá meiri hl. n., verð ég að svara hv.frsm. meiri hl. nokkrum orðum. Hann heldur því fram, að málið hafi ekki hlotið nægilegan undirbúning, þar sem aðeins liggi fyrir símskeyti frá 5 bæjarfulltrúum á Siglufirði, þess efnis, að Alþingi samþ. frv. um breyt. á l. nr. 30 1918 eða 58 1918 í þá átt, að Siglufjarðarkaupstað sé heimilt að taka sérstakan bæjarstjóra, þegar hann vill, ef slíkt frv. kæmi fram á annað borð. Þetta símskeyti bæjarstj. á Siglufirði ber það með sér ótvírætt, að búizt var við, að slíkt frv. myndi lagt verða fyrir þetta þing. Ella myndi bæjarstj. að sjálfsögðu ekki fara að senda Alþingi áskorun um að samþykkja slíkt frv. Ég tók það fram í framsöguræðu minni fyrir þessu máli, að ég var beðinn að flytja þetta frv. af einstökum bæjarfulltrúum, og áréttuðu þeir þetta í skeyti því, sem ég gat áður um. Hv. frsm. meiri hl. lagði mikið upp úr því, að bæjarfógeti hafði setið hjá atkvgr. um þetta skeyti, sem ég drap á, en hvað var eðlilegra, þar sem þetta snerti bæjarfógetann sjálfan að nokkru leyti? Hvað það snertir, að bæjarfógetinn á Siglufirði gegni oddvitastarfi bæjarstj. vel og samvizkusamlega, er því einu til að svara, að um það eiga borgararnir að dæma; slíkt kemur Alþingi ekki við. Og þó að bæjarfógetinn hafi ekki atkvæðisrétt í bæjarstj., verður að gæta þess, að hann fer ekki með umboð borgaranna í bæjarstjórninni. Skal ég þá víkja að hinni rökstuddu dagskrá, sem meiri hl. allshn. vill afgreiða mál þetta með. Hljóðar hún á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Með því að engar upplýsingar liggja fyrir um það, hver nauðsyn Siglfirðingum er á að aðskilja bæjarfógeta- og bæjarstjórastarfið á Siglufirði, og með því að ekki er annað kunnugt en sá embættismaður, sem að lögum nú gegnir bæjarstjórastarfinu, leysi öll sín störf, bæði sem embættismaður ríkisins og oddviti bæjarstjórnar, vel og samvizkusamlega af hendi, þá telur deildin ekki“ o. s. frv. Þessi röksemdafærsla hv. meiri hl. allshn. er harla einkennileg, ef athugað er, hver afstaða þingsins hefir verið í þessum málum að undanförnu. Ég hygg, að það hafi aldrei verið rannsakað, þegar um hefir verið að ræða, hvert kaupstöðum skuli leyft að taka sérstakan bæjarstjóra, hvort hlutaðeigandi bæjarfógeti hafi verið fær um að gegna starfi sínu sem embættismaður ríkisins og oddviti bæjarstjórnar í senn. Þegar Akureyrarkaupstaður fékk sinn bæjarstjóra, óskaði meiri hl. bæjarstjórnarinnar þar þessa fyrir hönd borgaranna. Gekk það tregðulítið að fá þessu framgengt við Alþingi. Mér þykir rétt að taka það fram í þessu sambandi, að 3 af kauptúnunum öðluðust rétt til þess að kjósa sér bæjarstjóra um leið og þau fengu bæjarréttindi. Eru nú 12 ár liðin frá því að Siglufjörður var tekinn í tölu kaupstaðanna, en samt á að meina honum um réttindi til þess að taka sér bæjarstjóra, þó að aðrir bæir hafi fengið slíkan rétt samtímis því að þeir öðluðust bæjarréttindin, svo sem var um Hafnarfjörð, Vestmannaeyjar og Seyðisfjörð. Hafnarfjörður öðlaðist þennan rétt fyrir 23 árum, eða 1907, og munu flestir fallast á það, að ekki hafi verið fyrir 23 árum þeim mun umfangsmeira starf bæjarfógetans í Hafnarfirði en bæjarfógetans á Siglufirði, að rétt sé að standa á móti þessu máli. Vil ég í þessu sambandi gera samanburð á útfluttum og innfluttum vörum til Siglufjarðar og útfluttum vörum til hinna þriggja kaupstaða, sem ég áður nefndi, um það bil, sem þeir fengu réttindi til þess að kjósa sér bæjarstjóra, því telja má, að erfiði í fógetaembætti fari mjög eftir því, hversu innheimta ríkistekna er mikil eða lítil. Er lengst síðan Hafnarfjörður fékk réttindi til þess að kjósa sér bæjarstjóra, en það var árið 1907. Hefi ég ekki átt kost á því að kynna mér manntalsskýrslurnar fyrir það ár, en árið 1911 eru íbúar Hafnarfjarðar 1484. Innfluttar vörur þangað 5 árum eftir að hann fékk kaupstaðarréttindi, eða 1912, nema 341250 kr., en útfluttar vörur 1099385 kr., og nema þannig innfluttar og útfluttar vörur þangað samtals 1440635 kr. Akureyri er næst í röðinni og fær réttindin til þess að kjósa bæjarstjóra 1917. Hefi ég ekki manntalsskýrslur fyrir það ár, heldur fyrir 1915 og 1920. Eru fyrra árið 2099 íbúar þar, en hið síðara 2542. Innflutningur varanna til Akureyrar 1917 nam 2435000, en útfluttar vörur 2556000, eða samtals 4991000. Næstar verða svo Vestmannaeyjar. Þær fá bæjarstjóra 1918. Eru þar árið 1915 1902 íbúar, en 1920 2396. Innfluttar og útfluttar vörur nema samanlagt árið 1918 á aðra millj., en 1927 eru fluttar inn vörur til Vestmannaeyja fyrir 2472000, en út fyrir 4598000, eða samtals 7070000. Þá kemur Seyðisfjörður, sem fær rétt til þess að kjósa bæjarstjóra árið 1919, og vil ég taka nokkur ár til samanburðar, til að sýna, í hve örum vexti sá bær hefir verið og hve miklar ástæður voru til þess að láta hann fá þessi réttindi þá, miðað við Siglufjörð nú. - 1911 eru þar 891 maður, 1915 902 og 1920 843. Ég held því, að íbúum Seyðisfjarðar hafi verið farið að fækka, þegar honum voru veitt þessi réttindi, að atbeina hv.þm. þeirra, sem gerir allt, er í hans valdi stendur, til þess að koma fram því, sem hann telur kjördæmi sínu fyrir beztu. Útfluttar vörur frá Seyðisfirði 1919 námu 1048000 kr., en innfluttar 1340000, eða samtals 2388000 kr. Þá kem ég loks að Siglufirði, og munu menn, er ég hefi látið hagskýrslurnar vitna um réttmæti kröfu Siglfirðinga, sannfærast um það, að Siglufjörður hafi meiri þörf fyrir að mega taka sér bæjarstjóra en fyrir hendi var um Seyðisfjörð árið 1919, og aðra kaupstaði þegar þeir fá réttindi til þess að kjósa sér bæjarstjóra. Á Siglufirði eru nú 1900 íbúar, en þegar Seyðisfjörður fær réttindin til þess að kjósa sér bæjarstjóra, eru þar ekki nema á níunda hundrað. 1927 nema útfluttar vörur frá Siglufirði 8246000, en innfluttar 2687000, eða samtals 10927000 kr. En þegar Seyðisfjörður fær rétt til þess að hafa bæjarstjóra, eru inn- og útfluttar vörur þangað samtals 2388000, eða ríflega 1/5 á móti Siglufirði. Siglufjörður skarar því fram úr öllum kaupstöðum að þessu leyti, þegar þeir fá réttinn til þess að taka sér bæjarstjóra, og ef tekið er tillit til þess, hversu erfitt er um innheimtur á slíkum stöðum, hefði Siglufjörður fyrir löngu átt að vera búinn að öðlast þessi réttindi. Hv. þm. Seyðf., sem leit svo á, að Seyðisfjörður hefði átt að fá bæjarstjóra á sínum tíma, með þeim aðstæðum, sem ég hefi áður lýst, hlýtur, þegar hann er fræddur um þetta, samkvæmt sinni fyrri skoðun, að viðurkenna, að sjálfsagt sé, að Siglfirðingum sé þessi réttur fenginn í hendur. Hvergi er eins erfitt um lögreglustjórn eins og á Siglufirði, nema ef til vill í Vestmannaeyjum, en hinsvegar eru Vestmannaeyjar ekki sambærilegar hvað innheimtu opinberra gjalda snertir. Því að samtala inn- og útfluttra vara þaðan er 7070000, en frá Siglufirði 10927000, eða með öðrum orðum um 60% hærri hvað Siglufjörð snertir. Vestmannaeyjar eru að öðru leyti sambærilegar Siglufirði, þar sem báðir þessir kaupstaðir eru bæjarfógetaumdæmi hvor fyrir sig, og þó að íbúatala Vestmannaeyja sé ef til vill hærri en íbúatala Siglufjarðar, hefir það lítið að segja, því að það skiptir bæjarfógetaembættið litlu, hvort þar er 100 hræðum fleira eða færra. Löggæzla og dómstjórn er mikið erfiðari í kaupstöðum en sýslum og gerir því bæjarfógetaembætti miklu erfiðara en sýslumannsembætti. Bæjarfógetaembættið á Siglufirði er að líkindum erfiðasta fógetaembætti utan Reykjavíkur hvað löggæzlu og dómgæzlu snertir. Sem dæmi um, hvað sýslumannsembætti eru léttari en bæjarfógetaembætti mætti nefna það, að á einu ári dæmdi þekktur sýslumaður, sem hafði tvær sýslur til yfirráða, aðeins 4 dóma. Á sama tíma dæmdi bæjarfógeti nokkur, ekki langt frá, 240 dóma og úrskurði. Það verður ekki réttlætt að setja bæjarstjóra á Seyðisfirði með því, að sýslumannsembættið þar sé svo erfitt. Slíkt er einungis fyrirsláttur. Annars kom mér mjög á óvart aðstaða hv.frsm. meiri hl. í þessu máli. Mér flaug í hug, þegar ég bar saman aðstöðu þessa hv.þm. í þessu máli og öðrum málum hliðstæðum, sem áður hafa legið fyrir þinginu, gamla sagan um góða og efnilega barnið, sem einhver forynja nam á burt af heimili barnsins, en skildi eftir ljótan og leiðan umskipting. Ég kann því miður ekki aðra lýsingu betri á hv.frsm. vegna þess, hversu mjög skoðanir hans á þessu máli hafa breytzt í þá átt, er miður skyldi. Ég vildi samt óska þess, að einhver góð vættur færi okkur aftur góða barnið, en sendi umskiptinginn heim í sína átthaga, því ég hlakka lítið til að starfa með þessum nýja hv. 2. þm. S.-M. hér í þessari hv. deild, og óska því að heimta aftur hinn gamla og góða þm. S.-M.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Ég hefi ekki miklu að svara að þessu sinni. Þó eru það einstök atriði, sem mér þykir hlýða að drepa örlítið á. - Þá er það fyrst hv. 4. landsk. Hann sagði, að löggjafinn hefði sett reglur um þessi mál í fyrra, og er það að vísu rétt, svo langt sem það nær, en þess ber þó að geta, að í eldri lögum er ákveðið, að bæjarfógetinn á Siglufirði skuli einnig vera bæjarstjóri. Hv. þm. gat þess, að ekki væri óhugsandi, að bæjarfógetinn á Siglufirði yrði bæjarstjóri áfram. Ja - hver er þá breytingin? Verður hann þá færari til þess að vera bæjarstjóri eftir en áður? En ein breyt. yrði þó við þetta, ef bæjarfógetinn yrði áfram bæjarstjóri án þess að vera bæjarfulltrúi, og hún er sú, að hann missti atkvæðisrétt í bæjarstjórn. Og það er rauði þráðurinn í þessu öllu saman. Það er óþarfi að reyna að láta líta svo út, að eitthvað annað vaki fyrir þeim, sem að þessu frv. standa. Þá sagði hv.þm., að ég hefði sagt, að þetta frv. væri ekki komið venjulegar leiðir inn í þingið. Það er rétt að vísu, en þm. svaraði því á þá lund, að það væri flutt samkv. beiðni Siglfirðinga. Ég vil nú draga mjög í efa, að þetta sé fullkomlega rétt. Ég hefi ekki getað fundið aðra heimild um þetta atriði, en símskeyti eitt, sem ég vil lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Í fyrradag var samþykkt svohljóðandi tillaga af bæjarstjórn Siglufjarðar: Komi fram breyting á lögum nr. 30 1918 eða 58 1919 í þá átt, að Siglufjarðarkaupstað sé heimilt að taka sérstakan bæjarstjóra þegar hann vill og hafi rétt til að semja við bæjarfógetann áfram, þá skorar bæjarstjórnin á Alþingi að samþykkja breytinguna og þingmenn kjördæmisins að fylgja henni vel fram. Bæjarfógetinn“. Ég sé nú satt að segja ekki, að þetta skeyti beri það með sér, að þetta frv. sé flutt samkv. eindregnum óskum Siglfirðinga. Upphafsorð símskeytisins sýna það glögglega, að Siglfirðingar hafa engan veginn talið það víst, að slíkt frv. yrði flutt, enda ekki hvatt til þess. Samkv. venju þá snúa aðilar sér til þm. kjördæmisins jafnan þegar þeir vilja fá eitthvert mál flutt í þinginu, en ef þeir vilja ekki sinna því, þá er vitaskuld ekki um annað að ræða en að leita til annara þm. um það, að þeir taki málið að sér til flutnings. Í þessu tilfelli hefir verið breytt út af þessari venju, og alveg að ástæðulausu, að því er séð verður. Þá sagði hv. 4. landsk., að þingið hefði leyfi til að snúast í þessu máli. Ég get nú ekki séð, að um neitt slíkt sé að ræða í þessu sambandi. Við viljum einungis, að það sé gert ljóst fyrir löggjafanum, hvað hér er farið fram á, en í till. okkar meiri hl. felst ekkert tilefni til þess að tala um snúning í þessu máli. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að ýmsum atriðum í ræðu hv.þm. Ak. Hann byrjaði ræðu sína með því að deila, hógværlega að vísu, á allshn. fyrir drátt á afgreiðslu þessa máls. Hann sagði, að þetta væri eitt af fyrstu málunum, sem n. hefði fengið til meðferðar í vetur, en samt hefði n. þurft allan þennan tíma til þess að semja nál. Ef ég man rétt, þá var þetta mál tekið fyrir í Ed. 20. febrúar., eða hér um bil mánuði eftir þingbyrjun. Var því þá vísað til allshn., sem afgreiddi það síðan þann 17. marz. Ég held nú, að það geti engin goðgá talizt, þótt n. hafi ekki komið þessu máli af fyrr en 17. marz, enda ber á það að líta, að n. hafði samtímis mörg umfangsmikil mál með höndum. Þessi ásökun hv.þm. virðist því tæplega á nægum rökum reist. Þá drap hv.þm. á það, að bæjarfógetinn hefði setið hjá við atkvgr., og hann taldi það rétt gert af honum. Þetta sýnir þó það, að bæjarfógeti er á móti þessari breyt., því ef hann hefði verið með henni, þá hefði verið ástæðulaust fyrir hann að sitja hjá. Af þessu og fleiru má sjá, að það er mjög hæpið, að meirihlutavilji fólksins standi að baki þessu máli. Þá þótti hv.þm. það óviðurkvæmilegt af mér að segja, að bæjarfógeti væri fær um að halda þessu starfi áfram, því að það væri ekki hann, heldur fólkið, sem ætti að skera úr þessum málum. Hv. þm. taldi mig hafa farið rangt með, að bæjarfógeti væri bæjarfulltrúi. Það er að vísu rétt, að hann er ekki kosinn, en hann er bæjarfulltrúi að lögum, og það virðist koma nokkuð út á eitt. Hitt er meira efamál, hvort það er í rauninni rétt stefna að láta bæjarstj. kjósa bæjarstjóra; um það má deila, þó auðvitað sé það rétt, að meiri hl. þm. virðizt hafa hallazt að þeirri skoðun á síðasta þingi. Þá sagði hv.þm., að við krefðumst rannsóknar í þessu máli. Hvaðan kemur honum sú speki? Nei, okkar meining er sú, að fá málið betur upplýst og undirbúið, til þess að vita, hvort það er í rauninni almenn ósk í héraði að fá þessu framgengt eða ekki. Ég hefi þá svarað flestu af því, sem máli skiptir, en sé hinsvegar ekki ástæðu til þess að fara út í hinn sögulega fyrirlestur hv.þm. Ak.; ég geri ráð fyrir, að hann sé sannleikanum samkvæmur, enda er það ekki mikill vandi, að tína tölur upp úr hagskýrslum og fylla dálka þingtíðindanna með því, en slíkt skiptir í rauninni ekki svo miklu máli; hitt er aðalatriðið, að það fáist uppklárað, hvort vilji almennings liggur að baki þessu máli. - Hv. þm. var líka að tala um, hversu umfangsmikil væru störf lögreglustj. á Siglufirði. En ég skal benda honum á, að engum er vitanlegt annað en að hann leysi þau öll vel og röggsamlega af hendi. - Hv. þm. var að tala um fólksfjölda, og bar Siglufjörð saman við Seyðisfjörð í því efni, og átti þetta að vera sem sönnun fyrir nauðsyn þessa máls. En síðar fór hann að tala um Vestmannaeyjar, sem eru fólksfleiri, en þá snéri hann við blaðinu og sagði, að fólksfjöldi skipti engu máli í þessu sambandi. Þetta mætti nú kalla umskiptingshátt, en ég vil þó enganveginn leggja hv.þm. þetta til lasts, en fremur óhönduglega tekst honum að snúa málsatriðum í hendi sér, svo að ávinningur sé fyrir hann. En þetta er þó tilraunin. Um umskiptingstal hv.þm. sé ég annars ekki ástæðu til að þess ræða, en mér fyndist hv.þm. ætti heldur að nota gamla ráðið, að berja umskiptinginn þar til um verður skipt aftur; en til þess hefir hv.þm. ekki treyst sér, en leggst í stað þess á bæn og er hinn. aumasti. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta; vil fyrst láta mesta hitann rjúka úr hv.þm. Ak. - Ég álít, að n. hafi tekið mjög skynsamlega í þetta mál, og vænti þess, að deildin geri það einnig.

Erlingur Friðjónsson Mér þykir rétt að svara hv.frsm. meiri hl. nokkru. Hann var að tala um, að með frv. þessu væri verið að útiloka núv. bæjarfógeta frá atkvæðisrétti í bæjarstjórn Siglufjarðar. Það er að vísu rétt, að ef sérstakur bæjarstjóri verður settur, þá er um leið úr sögunni hið gamla og úrelta form, að láta bæjarfógeta fara með atkvæðisrétt í bæjarstj. Í þessu efni vil ég vísa til þess, hvað segir í lögum nr. 61 frá 1919, um bæjarstjórn á Seyðisfirði, sem sýnir, hve sanngjarnlega hv.þm. Seyðf. hefir þá tekið í þetta mál. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp fyrri málsgr. 2. gr., og er hún þannig: „Sýslumaðurinn í Norður-Múlasýslu er jafnframt bæjarfógeti kaupstaðarins. Hann er oddviti bæjarstjórnar“. Og enn segir í 3. gr.: „Málefnum bæjarins stjórnar bæjarstjórn, og eru í henni bæjarfógetinn og 9 bæjarfulltrúar, kosnir af bæjarbúum, sem kosningarrétt hafa eftir lögum þessum. Tölu bæjarfulltrúa má stjórnarráðið breyta, ef þörf gerist, eftir till. bæjarstjórnar. Oddviti bæjarstjórnar hefir því aðeins atkvæðisrétt á fundum, að hann sé bæjarfulltrúi“. Hér er það sem sé fast ákveðið, að bæjarfógeti hafi ekki atkvæðisrétt, nema hann sé um leið kosinn bæjarfulltrúi. En nú talar hv.frsm. um þetta sem einhverja góðgá, að taka atkvæðisréttinn af bæjarfógeta, og binda hann því skilyrði, að hann sé kosinn bæjarfulltrúi. Mér finnst, að meiri hl. hv.n. hefði átt að kynna sér betur hverjum tökum þingið hefir hingað til tekið á þessum málum. Hitt getur ekki komið til nokkurra mála, að fara aftur á bak í þessum efnum. Hér er um fyllstu réttlætiskröfu að ræða, sem ekki verður hamlað framgangs til lengdar. Þá var hv.frsm. að tala um símskeyti, sem bæjarstjórnin sendi Alþingi viðvíkjandi þessu máli. Hann lét svo um mælt, að ekkert lægi fyrir í þessu máli, nema þetta skeyti, annars engar upplýsingar um meirihlutavilja fólksins. Ég hefi áður lýst því yfir, að ég hefi verið beðinn um að flytja þetta frv., og til þess þurfti ég enga sérstaka heimild, því ég sem þm. get tekið að mér hvaða mál sem er til flutnings. Hv. þm. sagði, að það væri vani, að kjósendur snéru sér til þm. sinna um flutning áhugamála sinna. Já, að vísu er það vani, en það er líka vani, að þm. tali við kjósendur sína áður en farið er á þing, en hv.þm. Eyf. hafa nú ekki látið svo lítið hvað Siglfirðinga snertir. Það er því ekki nema eðlilegt, að þeir þykist ekkert upp á þá komnir um flutning þessa máls. Hv. frsm. meiri hl. var ánægður með afgreiðslu þessa máls. Þeir hafa ekki setið yfir málinu nema í mánaðartíma og skilað því frá sér með nál., sem ekki er nema þumlungur á lengd. En aðaláherzluna verður að leggja á, hve meiri hl. n. er mikilvirkur, því það tók hann 11 daga að semja þetta nál. Þetta er atriði, sem ég ætlast til, að verði undirstrikað í Alþingistíðindunum. Þá heldur hv.þm. því fram, að bæjarfógetinn á Siglufirði hafi verið á móti þessu máli, af því að hann hafi ekki greitt atkv. með því. Það er ekki sjálfsagður hlutur, að maður sé ætíð móti máli þó hann greiði ekki atkv. með því.  Þá segir hv.þm., að ríkisstj. hafi ekkert um þetta mál sagt. Ég verð að spyrja: Hvað varðar ríkisstj. um þetta mál? Það nær ekki til hennar. Því þó að bæjarfógetaembættið og bæjarstjóraembættið yrðu aðskilin, gæti ríkisstj. ekkert um það sagt, þar sem bæjarstj. Siglufjarðar myndi eins og aðrar bæjarstj. greiða bæjarstjóra sínum kaup og sjá um hann að öllu leyti ríkinu að kostnaðarlausu. Ríkisstj. þarf því engin afskipti af því að hafa, hvort Siglufjörður fær bæjarstjóra eða ekki. Þá sagði hv.þm., að bæjarfógeti sé jafnframt bæjarfulltrúi að lögum, m. ö. o., ríkisstj. hefir ennþá embættismann sem bæjarfulltrúa. Það er hægt að þrátta um það við hv.þm., hvort bæjarfógeti sé jafnframt bæjarfulltrúi eða ekki, meðan það álappafyrirkomulag er, að starfsmaður hins opinbera (bæjarfógetinn) fari með atkv. fyrir þess hönd. En allir sjá, hve fráleitt það er að búa við þetta fyrirkomulag, sem er frá 1918 og 1919. Siglufjörður er nú eini kaupstaðurinn, sem á eftir að fá þau réttindi að mega velja sér bæjarstjóra. Undanskilinn er þó einn kaupstaður, sem fékk bæjarréttindi fyrir 2 árum síðan (Nes í Norðfirði), en þessi kaupstaður, Siglufjörður, fékk bæjarréttindi fyrir 12 árum síðan. Þá sagði hv.þm., að þeir, sem að dagskránni standa, hefðu ekki krafizt rannsóknar í þessu máli, en dagskráin segir, að það vanti upplýsingar. Hvernig er hægt að fá upplýsingar nema með rannsókn? Ég býst því við, að hv. meiri hl. verði að sætta sig við, að engar upplýsingar fáist, ef hann krefst ekki rannsóknar í þessum efnum. Þá talaði hv.þm. um langan og fróðlegan fyrirlestur. Já, ég vona, að hann hafi verið fróðlegur fyrir hv. 2. þm. S.-M. og að eitthvað það hafi komið fram, sem kom flatt upp á hv.þm. En hvað lengdina snertir, þá var hún álíka og framsöguræða hans fyrir þumlungslöngu dagskránni. Það er því ekki hægt að segja, að ég hafi flutt langa ræðu. Þá sagði hv.þm., að meiri kostnaður væri greiddur við lögreglustjórn á Siglufirði en í öðrum kaupstöðum á Íslandi. Stafar þessi meiri kostnaður eðlilega af því, að lögreglustjórn á Siglufirði er erfiðari en í öðrum kaupstöðum, og er þá ekki nema eðlilegt, að kostnaðurinn sé nokkru meiri þar en annarsstaðar. Þetta er verst fyrir lögreglustjórann. Hann verður að vinna öll verk sem lögreglustjóri og jafnframt sem bæjarstjóri. En þetta vill hv.þm. láta hann vera við áfram. Þá fannst hv.þm. vera ósamræmi í samanburði mínum á fólksfjölda á Siglufirði og Seyðisfirði og að ég hefði lítið gert úr því, að fjölmennara væri í Vestmannaeyjum en á Siglufirði. Ég hefi ekki lagt neitt upp úr mannfjöldanum, en fyrst hv.þm. talaði um mannfjölda á þessum stöðum, fannst mér vera ástæða til að gera samanburð. Ég vil líka leggja mikið upp úr því, hversu miklu meira er flutt frá og til Siglufjarðar en frá öðrum kaupstöðum landsins. Það, sem ég lagði aðaláherzluna á, stendur því óhrakið af hv. 2. þm. S.-M., því það eru tölur, sem þar er byggt á. Hv. þm. sagði, að það væri ekki vandi að taka upp úr hagskýrslunum, en hvað álítur hann, að sé betra en tölur að byggja á? Það er í mörgum tilfellum það eina, sem sannar eitthvað bókstaflega. Hv. þm. var að grípa fram í fyrir mér áðan, hvort þetta væri ósk Siglfirðinga. Dregur hv.þm. það í efa? Vill hv.þm. bíða eftir því að fá að heyra óskir Siglfirðinga, eftir því að fá annað símskeyti frá þeim? Hvað Akureyri snertir var farið eftir meiri hl. bæjarstj. um það, hvort velja skyldi bæjarstjóra eða ekki. Hvernig á nú að fara að gera miklu meiri kröfur til Siglfirðinga en til Akureyrar og annara kaupstaða í þessu efni? Hv. þm. sagði, að það væri vafamál, hvort þingið ætti að vera að snúast í máli sem þessu. Þá skildist mér, að hv.þm. vildi fresta málinu, t. d. til næsta þings, og gæti hann þá vel orðið með því, að Siglufjörður fengi bæjarstjóra, ef nægilegar upplýsingar væru þá fyrir hendi. Það gleður mig að eiga eftir að heimta hv. 2. þm. S.-M. með sínu gamla eðli, þótt það verði ekki fyrr en á næsta þingi, og fá þá að njóta hans góðu krafta í þessu máli. Annars sé ég ekki annað en að fara verði með hann sem umskiptingana áður, að berja duglega á honum. En ég vænti nú, að hv.þm. láti sér skipast við orð mín, góð rök og ráðleggingar, svo engra sérstakra aðferða þurfi að leita til að hann bæti ráð sitt.

Frsm. (Lárus Helgason) Ég hafði ekki hugsað mér að halda langa framsöguræðu. Málið er flestum hv.þdm. svo kunnugt, að þess er ekki þörf. Það er um mat á kjöti. Eins og mönnum er kunnugt, eru til lög um mat á saltkjöti, en þau ná ekki til kælds kjöts. Hér er bætt við ákvæðum um mat á frosnu kjöti og kældu. Tilgangur frv. er að vanda þessa vöru sem bezt og þar með að auka álit á henni, til þess að unnt verði að fá hærra verð fyrir hana framvegis. Nefndin hefir haft málið til athugunar, en ekki gert tillögur um neinar breytingar enn. Verið getur, að einhverjar brtt. verði bornar fram, en varla stórvægilegar. Fyrir hönd n. vil ég mæla með frv. og vona, að það gangi gegnum hv. deild sem greiðast.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Ég skal ekki rekja lengi sögu þessa máls, þó að hún sé í sjálfu sér töluvert eftirtektarverð og í raun og veru aldarfjórðungs gömul. Nú eru 25 ár síðan Fiskveiðasjóður var lögfestur og fyrsta tilraunin gerð til að veita vélbátaútveginum fjárhagsstuðning með lánum. Þetta gerðist á þeim árum, þegar hann var að byrja, og eins og kunnugt er, hafa ávextirnir af þessari stofnun orðið fremur litlir. Orsakirnar eru margar. Þegar sjóðurinn var myndaður árið 1905, voru tiltölulega fáir menn, sem leituðu sjóðsins eða þurftu að halda á þessum lánum, meðan róðrarskip og árabátar voru meginið af öllum fleytum í sjávarþorpunum. Hinsvegar var fjármagn sjóðsins mjög takmarkað, svo að hann gat ekki fullnægt þörfinni, þegar hún tók að vaxa ört og fleytunum fjölgaði. Í upphafi var sjóðnum ætlað 100 þús. kr. stofnfé úr ríkissjóði og árlegt tillag, 6 þús. kr. Auk þess var honum ætlað að njóta 1/3 sektarfjár fyrir ólöglegar fiskiveiðar og 10% af síldartolli frá 1907. En þessi tíundi hluti af síldartollinum var tekinn frá sjóðnum árið 1919 og sektarfjárþriðjungurinn árið 1920 með lögum um bann gegn botnvörpungaveiðum. Sjóðurinn hefir því undanfarið ekki haft úr öðru að spila en tekjum af upphaflega stofnfénu ásamt síldartollinum og sektarfénu fyrstu árin og þessu 6 þús. kr. ríkistillagi. Síðari árin hefir sjóðurinn aðeins getað sinnt sárfáum lánbeiðnum. En mest hefir þó það dregið úr getu hans, að fyrir nokkrum árum var tekin mestöll innstæða hans, sem þá mun verið hafa á 4. hundrað þúsunda, lánuð til hafnargerða á 2–3 stöðum á landinu og fest þar í margra ára afborgunarlánum. Frá undanförnum þingum þekkja allir tilraunir þær, sem gerðar hafa verið til þess að efla þennan sjóð og gera hann megnugan þess að veita bátaútveginum verulegan stuðning. Eftir þær margendurteknu tilraunir ætti málið nú að vera komið svo langt, að það gæti gengið fram á þessu þingi. Nú liggja fyrir þinginu 2, eða mætti segja 3 frv., sem stefna að einhverri lausn á þessu máli. Með brtt. sjútvn. á þskj. 370 er efni hinna tveggja frv. að nokkru leyti tekið upp í þetta frv. á þskj. 132, og treystist n. ekki til að ganga lengra en þar er gert um fjáröflun til sjóðsins. Með frv. eftir till.n. vona ég að takist að undirbyggja bátaútveginn á sama hátt og reynt var á síðasta þingi að undirbyggja atvinnuveg sveitanna, með stofnun Búnaðarbankans. Það hefir hér farið svo, að eftir því, sem fleiri hafa flutzt á mölina, eftir því hafa fleiri orðið efnalega ósjálfstæðir, og þaðan stafar sú knýjandi þörf á stofnlánum til efnaminni útvegsmanna. Mikill fjöldi kaupstaðarbúa, sem nú eru orðnir meiri hluti landsbúa, hefir orðið að lúta að því að selja vinnu sína öðrum, með þeim afleiðingum oft og tíðum, að kjör þeirra hafa orðið ótrygg og stopul atvinnuleit í tvísýnni sjálfsmennsku. Þeir hafa því margir sett sig í varnarandstöðu gegn þeim, sem kaupið áttu að greiða og atvinnu veittu. Þannig hafa komið upp kaupdeilur, sem allir vita að nálgast það að vera orðnar að landplágu. Í sveitunum hefir þessi faraldur aldrei þekkzt, vegna þess að þar fengu flestir eða allir, sem dug og framsýni áttu, færi á að komast einhverntíma í sjálfstæða stöðu. Margreynt er, að ungir menn, sem þrá að brjóta sér braut, ráða eigin heimili og komast í sjálfstæða stöðu, halda, að þessar vonir rætist fljótar við sjóinn en í sveitinni, og þetta hefir margan blekkt. En reyndin hefir orðið sú fyrir fjölmörgum, að öflun fjár til búrekstrar á eigin spýtur hefir verið þeim um megn og framleiðslutækin þar heimta meira fé en frumbýlingar í sveitinni oftast hafa til umráða. Fyrir þessa menn hefir hvergi verið lands að leita um haldkvæm lán fyrir bústofn eða útgerðartæki, og hefir þá ráðið helzta orðið að leita til kaupmanna eða efnaðra útgerðarmanna um lánin - manna, sem oft höfðu fé á aðra hönd - og með erfiðum lánskjörum. Þegar frumbýlingarnir svo í byrjun hafa hitt á rýra vertíð eða orðið fyrir óhöppum, þá hefir sagan oft orðið sú, að þeir hafa orðið að leggja árar í bát og fara að selja vinnu sína öðrum fyrir kaup, sem aðeins hrökk til að verjast skortinum, en ekki til að koma nokkru sinni fótum undir eigin atvinnu að nýju. Fjöldi útgerðarfyrirtækja hefir komizt þannig á flot, að kaupmenn hafa ábyrzt fyrir byrjandann farkost og rekstur og smátt og smátt náð undir sig veiðitækjum og bátum, sem þeir hafa haft að veði. Til þess nú að aftra því, ef mögulegt er, að efnalitlir en dugandi menn þurfi að sæta þvílíkum eða lakari búsifjum, þarf slík stofnun sem þessi að komast upp. Nú er í frv. á þskj. 132 gert ráð fyrir fiskveiðasjóði, sem verði þess megnugur að veita bátaútveginum tiltölulega mikinn stuðning, bæði með stofnlánum og rekstrarfé. En sjútvn. hefir, vegna breyttra ástæðna frá því frv. var borið fram, horfið að því að fella niður aðra deild sjóðsins, rekstrarlánadeildina, en hinsvegar efla stofnlánadeildina eftir því, sem föng voru á. Verkefni Útvegsbankans nýja hlýtur að verða það sama og rekstrarlánadeildinni var ætlað að vinna, og hinsvegar er fyrirsjáanlegt, að stofnun bankans hlýtur að binda mikið hreyfanlegt fjármagn og valda erfiðleikum miklum við fjáröflun til Fiskveiðasjóðsins, þó að ekki sé hugsað um meira en rekstrarlánadeildina eina. Einnig er svo ráð fyrir gert í lögunum um Útvegsbanka, að hann starfræki þennan sjóð, og er þá því minni ástæða til að láta Fiskveiðasjóð grípa inn á verksvið bankans sjálfs. Ég skal þá stuttlega víkja að brtt. sjútvn. á þskj. 370. Allir nm. eru sammála um brtt. og afgreiðslu málsins eftir þeim, en einn hefir þó skrifað undir með fyrirsvara, og mér skildist það aðeins vera vegna formsatriða. Flestar brtt.n. lúta að niðurfellingu rekstrarlánadeildar sjóðsins, eða eru afleiðing af þeirri breyt. frv., og þá jafnhliða um efling stofnlánadeildar. Þannig er niður felld t. d. 3. gr., sem var um deildaskiptingu, en önnur kemur í staðinn um útgáfu vaxtabréfa. Út af ágreiningi, sem á undanförnum þingum hefir verið um það, hvort sjóveð ætti að þoka fyrir veðrétti sjóðsins, þegar skip eru veðsett, hefir n. hallazt að því ráði að láta sjóveðin standa óhögguð, eins og þau voru ákveðin í siglingalögunum frá 1914, en leggja í þess stað lítilsháttar aukagjald á þá, sem lán taka í sjóðnum gegn veði í skipum, til eflingar sérstökum sjóði, sem ávaxtast eins og varasjóður og verja megi til að bæta Fiskveiðasjóði þann halla, sem hann kann að bíða vegna sjóveða í veðsettum skipum. Þessi breyt. felst í 7. gr. eftir till.n. Þá er þriðja aðalbreyt., sem n. leggur til, við 17. gr., og lýtur hún að því, að atvmrn. hafi á hendi stj. sjóðsins, þar til samningar takist við Útvegsbankann um rekstur sjóðsins, svo sem ráðgert er í stofnlögum þess banka. Hinar brtt. eru að mestu leyti gerðar formsins vegna, og virðist ekki ástæða til að fara fleiri orðum um þær. Ég held, eftir því, sem komið er og á stendur, að ekki sé rétt að tefja tímann lengur við að ræða þetta mál. Ég á ekki von á, að risið verði gegn afgreiðslu þess í þessari mynd, en ef svo skyldi þó verða, þykir mér réttara að bíða, unz andmæli eru komin fram.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, eins og hv.frsm. gat um. En þó að ég gengi með til samkomulags, var það ekki af því, að ég væri ánægður með að fella niður aðra deild sjóðsins, því að mér þótti hún helzt til mikil líftaug þessarar stofnunar til þess að skera á hana. En hér virtist ekki vera um annað að ræða, af ástæðum, sem ég hirði ekki að tilgreina nú. Annað atriði, sem raunar fleiri en ég voru ekki ánægðir með, var það, til hve stórra skipa mætti lána. Í frv. er gert ráð fyrir, að sjóðurinn starfi sérstaklega fyrir skip minni en 35 smálesta, en megi þó veita lán til skipa allt að 50 smálestum, ef nóg fé er fyrir hendi. Það er miðlunarákvæði. Og það er nokkur ástæða til að taka meir til greina stærri skip en 35 smálesta, því að þannig eru hin stærri skip, sem nú eru að verða mjög hentug til sjósóknar og ekki dýrari en svo, að viðráðanlegt er fyrir sjómenn að kaupa þau. Reynslan er eiginlega búin að sýna, að þessi litlu gufuskip séu heppilegustu bjargartækin á sjónum fyrir þá menn, sem ekki hafa ráð á miklu fjármagni. Í Reykjavík, Hafnarfirði, Akranesi og Vestmannaeyjum er kominn heill skipastóll af þeim, og jafnvel á Austfjörðum. Verðið er mismunandi, eftir því, hvort skipin eru keypt ný eða gömul. Þau hafa fengizt smíðuð fyrir svipað verð og hinir stærri „mótorkútterar“ kostuðu á ófriðarárunum, og sem flestir eru til í landinu enn. En frá Noregi hefir verið hægt að fá keypt skip fyrir minna en 35 þús. kr. Og rekstur þessara skipa reynist alls ekkert dýrari en mótorskipa almennt. Ég vildi, að það væri skýrt tekið fram í frv., að fé mætti veita til þessara skipa, eftir því sem reynslan sýndi á hverjum tíma, hvaða skip væru bezt. Að vísu má segja, að frv. gefi nokkurt svigrúm fyrir stj. sjóðsins til að veita lán til stærri skipa en 35 smálesta. En ég er hræddur um, að eftir þeim anda, sem hv.frsm. ætlast til að skíni í gegnum þetta frv., þá sé álitamál, hvort stj. geti notað það svigrúm hiklaust, nema því aðeins, að breyt. sé gerð. Ég bjóst við, að brtt. mundi ekki hafa mikið að segja, úr því að n. gat ekki teygt sig svo langt. En ég vildi þó láta þetta koma fram í umr. Eftir atvikum hefi ég sætt mig við þessa lausn málsins, og það er sérstaklega vegna eins höfuðatriðis, sjóveðanna. Það vandamál er nú leyst svo heppilega, að varla er hægt betur. Ég held, að allir nm. hafi að síðustu fallizt á, að það væri hættulegt að afnema þessar tryggingar sjómannanna. Ég skal með tilliti til þessa þakka hv. meðnm. mínum fyrir lausn málsins á þennan hátt. Mér fannst hv.frsm. lifa með bjartar vonir um, að með þessum sjóði yrði komið í veg fyrir allar kaupstreitur og vinnustöðvanir. Nei, svo bjartsýnn er ég ekki, að halda, að sjóðurinn geti leyst þetta mikla þjóðfélagsmál, sem hlýtur að haldast í hverju þjóðfélagi; þar sem einstaklingarnir eiga framleiðslutækin. Þessi trú er í reyndinni ekki annað en sjálfsblekking og falstrú. Hv. frsm. kallaði vinnudeilurnar landplágu. Hann um það, hvaða skoðun hann hefir á þeim. Vinnudeilur hafa ekki staðið svo lengi á okkar landi, að þær út af fyrir sig hafi breytt miklu um þjóðarhaginn. En þær hafa bætt efnahag fólksins, sem býr við sjávarsíðuna, og þess hluta úr sveitunum, er leitar vinnu til sjávarins og kauptúnanna, og það kalla ég engan þjóðarvoða. Reynslan hefir sýnt mönnum, að ekkert nema samtökin duga til þess að knýja fram hækkað kaup og bætt lífsskilyrði almennings, og það er þjóðarhagur, að öllum almenningi geti vegnað vel. En ég ætlaði ekki að fara að deila við hv.frsm. um þetta. Honum verður sjálfsagt aldrei að trú sinni, að sjóðurinn leysi þetta hlutverk af hendi á þann veg, sem hann ætlast til. Hv. frsm. vonast eftir, að menn þurfi ekki hér eftir að leita til kaupmanna og útgerðarmanna um lán, því að nú geti þeir eignazt skip sín með hjálp þessa sjóðs. En þá þyrftu þeir líka að fá lán til rekstrar. Annars verða þeir enn bundnir, eins og hv.frsm. lýsti, að meira eða minna leyti. En eins og nú standa sakir, er tæplega hægt að krefjast þess, að allir menn verði sjálfstæðir um að veiða og verka aflafenginn. En ég vænti þess, að síðar eigi eftir að koma fram fyllri lausn á þessu máli. Hv. frsm. minntist á, að Útvegsbankinn ætti að leysa þetta hlutverk af hendi. En ég hygg, að hann hafi nóg með hina stærri útvegsmenn, þeir fái fé hans, svo að lítill afgangur verði handa smábátum, „trillubátum“ og þessháttar smáfleytum. Hv. frsm. veit þetta, enda kom það greinilega fram í n. Innst inni greinir okkur nm. ekki mjög mikið á um þetta efni, eins og málinu nú er komið. En hitt vildi ég benda á um leið, hvað á ágalla ég teldi á þeirri lausn, sem fengin er.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vildi láta í ljós mjög mikla ánægju yfir því, að þetta mál mun nú fá afgreiðslu. Eins og hv.frsm. gat um, hefir málið verið á döfinni í mörg ár, en nú loks hefir tekizt að fá samkomulag. Ég vona, að það verði til að uppfylla mikið af þeim vonum, sem menn hafa gert sér um þennan sjóð. N. hefir að vísu gert allmiklar brtt. Fyrst og fremst stafa þær af breyttum kringumstæðum, og ég geng glaður inn á þessar brtt., bæði vegna breyttra kringumstæðna og til þess að styðja n. til. að koma málinu fram á þessu þingi. Svo vil ég lýsa ánægju minni yfir því, hvernig n. ætlar að leysa hnútinn um sjóveðin með 6. brtt., við 7. gr. Með því að stofna þennan sérstaka sjóð er hvorttveggja unnið, tryggt, að sjómenn verði ekki sviptir þeim rétti, sem þeir hafa í öðrum lögum og ákaflega sorglegt hefði verið að þurfa að taka af þeim, og hinsvegar er sjóðurinn sæmilega tryggður gegn óhöppum. Einmitt þessa dagana, sem við ræðum um þennan sjóð hér í hv. deild, hittist svo á, að verið er á öðrum stað hér í bænum að stofna bankann, sem á að taka við stj. hans og starfrækslu. Ég óska og vona, að þetta tvöfalda átak megi verða til mikillar farsældar.

Pétur Ottesen Það eru nú allar horfur á, að loksins ætli að takast á þessu þingi að afgreiða lög um fiskiveiðasjóð. Ber vitanlega að gleðjast yfir því. Þó skyldi mín gleði hafa orðið meiri, ef tekizt hefði að bæta úr hinni tvöföldu þörf bátaútvegsmanna, lánsþörf bæði til kaupa og rekstrar. En þó að ekki hafi náðzt samkomulag að þessu sinni um meira en að greiða úr þörf á lánum til bátakaupa, þá má fagna því, að þetta hefir tekizt, þar sem vona má, að næsta sporið í þessu máli verði stigið á næsta eða næstu þingum. Þau tvö frv. um fiskiveiðasjóð, sem borin hafa verið fram á þessu þingi, höfðu bæði ákvæði um að bæta úr hvorritveggja lánsþörfinni, en hv. sjútvn. hefir aðeins tekið upp annan liðinn. Ástæðan er talin sú, að Íslandsbanki hefir verið endurreistur undir nafni Útvegsbanka, og útvegsmönnum er gefin ávísun, að þar skuli þeir fá lán. Ég býst við, að þar fáist nokkur úrlausn. En þó verður því ekki neitað, að það kemur sér illa fyrir bátaútvegsmenn og smáiðjurekendur annarsstaðar á landinu að þurfa að sækja smálán til Reykjavíkur eða til bankaútibúa í fjarlægum kaupstöðum. Það er þess vegna ekki nein úrlausn fyrir fjölda bátaútvegsmanna víðsvegar um land, þótt gefin sé ávísun á hinn nýendurreista banka, Útvegsbankann. En að sjálfsögðu ber að taka fegins hendi þessari úrlausn, sem hér er um að ræða. Það hafa verið tekin upp ákvæði úr báðum þessum frv., og svo er Fiskveiðasjóðurinn, sem á að lána út til bátakaupa. Svo að eins og á stað er farið, vænti ég þess, að áður en langt um líður risi hér upp töluvert öflug stofnun, sem getur greitt fyrir lánum til bátakaupa. Nokkur atriði í frv. og brtt.n. vildi ég minnast á. Brtt. n. eru flestar miðaðar við það, að rekstrarlánadeildin er felld niður úr frv., auk þess sem tekin eru upp í frv. ákvæði úr frv. okkar sjálfstæðismanna um að gefa út vaxtabréf og afla með því 1½ millj. kr. höfuðstóls. Hér hefir verið minnzt á eitt atriði, sem mjög hefir verið deilt um að undanförnu, en það er viðvíkjandi sjóveðunum. Það er stungið upp á leið, þannig að þótt sjóveðin haldist áfram, þá sé samt hægt að fá lán út á bátana, sem hefði verið gersamlega ómögulegt, ef þau hefðu átt að haldast, nema settar hefðu verið sérstakar tryggingar handa lánsstofnuninni. Það er óreynt, hversu haldgóð þessi úrlausn verður, en þess ber að vænta, að hún verði sem bezt. Reynslan sker úr því á sínum tíma. Það er eitt atriði í frv., sem ég sé ekki, að hafi verið neitt breytt, sem sé það, að til skipa allt að 35 smál. megi veita lán. Auk þess er heimild, þegar sjóðurinn er orðinn þess megnugur að geta sinnt fleiri beiðnum en frá 35 smál. bátum eða minni, til að lána til báta allt að 50 smál. Þetta álít ég, að eigi að falla niður. Að vísu býst ég við, að í fyrstu verði ekki hægt að sinna lánbeiðnum frá öllu fleiri mönnum en þeim, sem vilja kaupa báta af þessari stærð, allt að 35 smál. En þar sem víða er svo ástatt, t. d. við Faxaflóa, að allmikið af bátum er 40 og upp í 50 smál., virðist mér þetta allt of fast skorðað. Ég mun því við 3. umr. bera fram brtt. um að hækka þetta takmark dálítið, eftir því sem á við hér við Faxaflóa. Að því er snertir sjóveðin, þá leggur n. til, að felldur sé niður b-liður 6. gr., og harma ég það ekki, því að sú leið, sem þar var farin til þess að komast framhjá sjóveðunum, hefði reynzt ófær í framkvæmd, enda algerlega vanhugsuð. En n. gerir ráð fyrir að fella þetta niður, og er það þá þar með úr sögunni. Ég vænti þess þá, að þetta mál nái fram að ganga, en hinsvegar vona ég, að menn geti orðið samtaka um að greiða fyrir bátaútvegsmönnum, t. d. á næsta þingi, með því að bæta úr lánsþörf þess atvinnurekstrar, og koma þá upp rekstrarlánafélögum, til þess að gera þeim aðstöðuna ennþá hagkvæmari. Hv. 4. þm. Reykv. virtist vera mjög trúlítill á þá hugsun, sem fram kom hjá hv.frsm., að afleiðing þessarar lánsstofnunar yrði sú, að bátaútvegurinn yrði rekinn með nokkurskonar félagssniði, eins og komið er nokkuð á rekspöl t. d. á Akranesi. Ég tek undir með hv.frsm., að með þessu frv. er lagður grundvöllurinn að því, að þetta geti orðið svo í framtíðinni, og ég verð fyrir mitt leyti að telja mjög góða og heppilega úrlausn bátaútvegsmálsins, að einstaklingarnir geti myndað með sér félagsskap, og einmitt sömu menn geri bátana út, sem á þeim eru. Og það er mjög mikilsvert atriði, sem hv.frsm. minntist á, að í þeim tilfellum, þar sem þetta tekst, er girt fyrir, að til verkfalla komi og annars slíks, sem mikill ófarnaður og tjón stendur af fyrir þjóðfélagið. Ég tek undir það með hv.frsm., að verkföll hér á landi hafa leitt til miklu meira tjóns heldur en ábatanum nemur, sem fram kemur í hækkuðu kaupi. Ég þarf ekki annað en að minnast á verkfallið síðastl. vetur, og verður ekki með tölum talið, hve mikið tjón það var fyrir landið í heild. Yfirleitt hefir sú kauphækkun, sem fengizt hefir, aldrei vegið upp á móti því tjóni, sem verkföllin hafa leitt yfir atvinnulífið. Þetta er nú mín trú og sannfæring. Í báðum þessum atriðum vil ég því mjög taka undir með hv.frsm. og telja ummæli hans réttmæt og sönn.

Jóhann Jósefsson Hv. þm. Borgf. hefir nú tekið fram margt af því, sem ég vildi sagt hafa, en ég er, eins og kunnugt er, annar þeirra úr Sjálfstæðisflokknum, sem eiga sæti í sjútvn., og meðflm. að einu frv. um Fiskiveiðasjóð Íslands og frv. um rekstrarlánafélög fyrir bátaútveg og smáiðju, sem n. hefir haft til meðferðar og hliðsjónar við afgreiðslu þessa máls. Þess vegna fannst mér viðeigandi, að annarhvor okkar sjálfstæðismanna gæfi hv. d. skýringu á, hvað veldur því, að við höfum ekki haldið einvörðungu til streitu okkar frv., heldur fallizt á að bræða okkur saman við meiri hl. n. um það frv., sem hv. form. n. og hv.þm. V.-Ísf. fluttu. Því veldur sú ástæða, að við hv. 2. þm. G.-K. höfum haft áður og höfum enn svo glöggt auga fyrir nauðsyn þess að efla Fiskveiðasjóðinn, þannig að hann geti betur rækt sitt hlutverk, að við höfum viljað mikið á okkur leggja í því skyni að fá þessu framgengt. Við 1. umr. Fiskveiðasjóðsfrv. frá hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm. V.-Ísf. og þess frv. um aukaskatt á sjávarútveginn, sem flutt er í sambandi við það, lét ég þess getið, að mér þætti sú leið einkar óviðkunnanleg, að hnýta við þetta framfaraspor beinum skattaálögum á þennan atvinnuveg. Og enn verð ég að segja, að þeirri afstöðu okkar hv. 2. þm. G.-K., að við höfum samt sem áður gengið að nokkru leyti inn á till.hæstv. stj., um að þessi skattur yrði á lagður, veldur það sama og ég gat um áður: Hin brýna þörf, sem við vitum, að bátaútvegurinn víðsvegar um land hefir til stuðnings. Til þess að ná þessu markmiði höfum við viljað teygja okkur, eins og sýnilegt er af nál. á þskj. 370, svo langt til samkomulags, sem auðið væri. Ég álít þess enga þörf að blanda mér inn í þær deilur, sem mér virðist hafa verið óþarft að vekja hér upp um verkföll. Hitt vil ég segja, að þótt margt í ræðu hv.frsm. væri réttmætt, þá finnst mér kenna þar ýmislegs, sem mundi orka tvímælis nokkurs. Það er víst og satt, að margir þeir, sem hafa flutt á mölina við sjóinn, eins og hann sagði, hafa a. m. k. stundum búið þar við skarðan hlut, en þess eru og mörg dæmi, að einmitt það, að dugandi menn hafa flutzt að sjávarsíðunni og tekið þátt í þeim atvinnurekstri, sem þar á sér stað, hefir orðið þeim gæfuvegur. Því býst ég ekki við, að neinn maður, sem eins og hv.frsm. ber glögg skil á framþróun atvinnuveganna, muni neita. Hv. þm. sagði, að sveitirnar geymdu flest skilyrði þess að komast í sjálfstæða stöðu. Ekki skal ég um það deila. En benda vil ég á það, að við sjóinn eru líka skilyrði til þess að komast í sjálfstæða stöðu. En ef sveitirnar geyma þessa möguleika, þá hljóta enn að liggja margar hömlur á dugandi mönnum í sveitum, því að svo marga hefi ég hitt af framgjörnum mönnum, sem hafa sagt, að leiðin væri of erfið í sveitunum. Þetta segi ég ekki til að vekja neinn meting í þessum efnum, en ég vil láta hvern landshluta njóta sannmælis. Við lausn þessa máls er óþarfi að fara að vekja upp deilur eða reka hornin í nokkra stétt manna. Við höfum verið hér að mjög sáttfúsu verki um að koma upp umbótum fyrir smáútveginn. Hæstv. forsrh. taldi það gleðja sig, að hér væri verið að koma á fót allmyndarlegri lánsstofnun fyrir bátaútveginn, og taldi víst, að þetta mál myndi ganga fram. Mér þykir vænt um að heyra þessi ummæli, sem staðfesta, að við, sem erum í minni hl. sjútvn., höfum gert rétt að ganga svo langt sem auðið var til samkomulags, og tek ég orð hæstv. ráðh. sem nokkurskonar fyrirheit í þessum efnum. Ég vil segja það sama og hv.þm. Borgf. um áhrif endurreisnar Íslandsbanka og stofnun Útvegsbankans. Reynslan verður að skera úr því, að hve miklu leyti hinn endurreisti banki getur orðið við lánsfjárþörf bátaútvegsins, en ég vil játa í ljós þá ósk mína, að hæstv. stj. geri sitt til, að Útvegsbankinn sinni svo sem unnt er þeirri þörf um rekstrarlán, sem allir vita, að er fyrir hendi, og er sífellt að aukast. Það var að mínu áliti rétt fram tekið hjá hv.þm. Borgf., að takmarkið fyrir smálestatölu þeirri, sem ætlazt er til, að aðallega sé lánað út á, er nokkuð lágt. Ég hafði velt því fyrir mér, hvort ekki væri rétt að breyta því og hækka tonnatöluna. Því að það er vitanlegt, að 35 smál. eru minni skip heldur en mörg þeirra, sem eru notuð hér við Faxaflóa. Um tíma var n. að hugsa um að binda þetta við sama mark og smáskipaprófréttindi, sem eru bundin við 60 tonna stærð. Og ég fyrir mitt leyti vildi styðja brtt. um nokkra rýmkun á þessu. Í því felst ekki nein skipun fyrir þá, sem fá lán, um að hafa skipin stærri. En nú er ekki laust við, að nokkrar hömlur séu lagðar á það, að bátar geti verið svo stórir, sem maður heyrir á sjómönnum, að er talið bezt hér á Faxaflóa og við Norðurland. Að því er snertir sjóveðsákvæðin, lít ég á þá brtt., sem hér er komin inn, og sem við allir í n. erum sammála um, sem tilraun til að leysa þennan sjóveðságreining á þá lund, að aðiljar geti við unað. Auðvitað er það reynslan, sem sker úr, hvort þetta má takast. En um leið vil ég taka það fram, að ég geng inn á þessa breyt. með það eindregið fyrir augum, að stj. sjóðsins taki tillit til bátanna sem fulls veðs. Ég þarf þá ekki sérstaklega, þar sem hv.þm. Borgf. hefir talað ítarlega um þetta mál, að eyða hér fleiri orðum að. Eins og kunnugt er, hefir á mörgum þingum staðið þref um, á hvern hátt Fiskveiðasjóðurinn yrði endurreistur, og nú hefir náðzt samkomulag um að koma þessari stofnun á fót. Þess vegna höfum við ekki haldið einungis fram okkar till., heldur tekið það, sem hægt var að fá með samkomulagi við hina flokkana, og bíðum þá betri tíma um hinn helming lausnar þessa máls. Hér er nefnilega ekki um að ræða skipulag til lausnar nema á stofnlánum Fiskiveiðasjóðsins. Hin hliðin, rekstrarlánahliðin, er þrátt fyrir þetta algerlega óleyst. Okkur, sem erum í minni hl. sjútvn., hefir alls ekki verið það ljúft að leggja okkar till. til hliðar; en það höfum við gert til samkomulags og með það fyrir augum, að fullkomin lausn fengist síðar á hinum helming þessa máls. Ég er mjög ánægður yfir að sjá óskir okkar um eflingu Fiskveiðasjóðsins rætast, þær er við höfum borið fram nú á hverju þinginu eftir annað. Þessi sigur gefur mér vonir um, að síðari áfanginn muni líka vinnast, og að stefna okkar í þessu máli, að leysa lánsfjárþörf sjávarútvegsins bæði til stofnlána og rekstrarlána, muni ná samþykki þingins, áður en langt um líður.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Það hafa engin mótmæli komið fram, aðeins nokkrar góðlátlegar aths., sumpart við niðurstöður n. og sumpart við framsöguræðu mína. Ég þarf ekki að firtast við þær aths. og skal ekki svara þeim mörgum orðum. Það var aðeins ein setning hjá hv.þm. Borgf., sem ég held, að honum hafi annars orðið óvart að segja. Hann sagði, að samkomulagið í n. hefði ekki náð lengra en það, að við höfum orðið sammála um stofnun stofnlánadeildar Fiskveiðasjóðsins. Þetta er að því leyti ekki rétt, að við vorum allir sammála um það, að æskilegast væri að geta fengið báðar deildir sjóðsins lögfestar, en af praktískum ástæðum þótt ráðlegra að fresta ákvörðunum stofnun rekstrarlánadeildar við sjóðinn en að stofna öllu málinu í hættu. Virtist oss einnig að nokkru leyti vera bætt úr rekstrarlánaþörf útvegsmanna, í bráð a. m. k., með stofnun sjávarútvegsbankans, og hinsvegar gerum við ráð fyrir, að þegar Fiskveiðasjóðnum vex fiskur um hrygg, þá verði hann þess megnugur að taka að sér rekstrarlánastarfsemi jafnframt lánastarfseminni til bátakaupa. Mér fannst verða vart dálítils misskilnings hjá hv. 4. þm. Reykv., þegar hann fór að taka framsöguræðu mína til athugunar. Hann var sem sé að tala um, að þó Fiskveiðasjóðurinn væri stofnaður og gerður tiltölulega sterkur, þá girti það ekki fyrir það, að margir yrðu að leita sér atvinnu við sjávarútveginn, án þess að geta sjálfir átt bát. Ég veit þetta mjög vel. En færri verða þá til að keppa um atvinnuna, þegar bátaeigendurnir eru orðnir fleiri. Ég álít ekkert athugavert við það, þó allmargir, sem utan við útgerðarfélagsskap standa, þurfi að fá sér atvinnu við útgerðina. Það hefir löngum verið svo, að margir ungir menn, sem eru að ryðja sér braut til sjálfstæðrar stöðu, vinna fyrst hjá öðrum og búa sig þannig undir sjálfstæðan atvinnurekstur. Vel má vera, að mér hafi ekki tekizt í framsögu að taka nógu ljóslega fram þann erfiðleikamun, sem er fyrir unga menn við sjó að komast í sjálfstæða stöðu móts við þá, sem í sveitum búa. Að sjálfsögðu er oftast róðurinn þyngri fyrir þá, sem við sjóinn búa, þegar um það er að ræða að komast að sjálfstæðum atvinnurekstri. Þess vegna eru sumir þeirra, sem við sjávarsíðuna búa, ekki eins ánægðir með kjör sín sem skyldi. Þeim mönnum ætti Fiskveiðasjóðurinn talsvert að geta hjálpað til að ná takmarkinu. Einn aðalkostinn við að hafa lánsstofnun sem þessa tel ég það, að hún getur mörgum hjálpað til að verða sjálfstæðir atvinnurekendur, sem ekki gætu orðið það ella. Hv. þm. Borgf., hv.þm. Vestm. og hv. 4. þm. Reykv. lögðu nokkra áherzlu á það, að eftir frv. væru útlán Fiskveiðasjóðs miðuð við of smá skip, þar sem hámarkið væri sett 35 smálestir. Út af því vil ég aðeins benda á það, að enn er allt yfirborð fiskiflotans undir þessari stærð. Þegar haft er fyrir augum að hjálpa sem flestum einstaklingum til að stofna til sjálfstæðs atvinnurekstrar, þá eru það í flestum tilfellum smærri bátarnir, sem hafa verður fyrir augum, að einstaklingarnir geti eignazt. Stærri skipin koma frekar til greina fyrir félagsskap þeirra efnaðri. Hinsvegar er gert ráð fyrir í 4. gr. frv., að lána megi til stærri skipa en 35 smálesta, þegar sjóðurinn er orðinn svo öflugur, að hann hefir nægilegt fé fyrir hendi til þess. Og ef samþ. verður næsta mál á dagskrá, frv. um fiskveiðasjóðsgjald, þá ætti Fiskveiðasjóðnum tiltölulega fljótt að safnast talsvert fé. Það er engin von til þess, að lög þessi verði gerð svo úr garði nú, að það líði á löngu áður en breyttar ástæður í landinu gera nauðsynlegt að breyta þeim. Nú eru atvinnuvegirnir í svo hraðri breyt., að það er ekki við því að búast, að við getum gert lög í dag, sem gilt geti óbreytt um langan tíma, enda er þess ekki þörf. Annað, sem fundið var að framsöguræðu minni, finnst mér ekki svo mikilsvert, að ég vilji tefja tímann þess vegna. Vil ég aðeins óska, að þetta mál fái góða afgreiðslu hér í hv. deild, og svo fljóta, að ekki sé hætta á, að það dagi uppi.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég ætla ekki að fara að deila neitt við hv. 1. þm. S.-M. út af skoðunum hans á réttmæti samtaka verkamanna til að tryggja sér arðinn af vinnu sinni.

Ég var ekkert að tala um þessháttar

. Hv. þm. gaf mér tilefni til að fara dálítið inn á þetta efni í framsöguræðu sinni. En ég ætla mér ekki þá dul að fara að kenna honum, svo gömlum manni, þá nýju þjóðhagsfræði, sem a. m. k. margir af hinum yngri hagfræðingum eru farnir að hallast að, að arður framleiðslunnar eigi að dreifast sem jafnast til þeirra, sem að henni vinna, og framleiðslan að öllu leyti að komast í hendur verkamannanna sjálfra að síðustu. Mér virðist nokkur meiningamunur á milli okkar hv. 1. þm. S.-M. um það, til hvaða tegunda skipa á að lána úr sjóðnum. Ég get tekið undir það með hv.þm. Borgf., að um það atriði séu of þröngar takmarkanir, eins og ég hefi áður bent á, í frv. Árið 1929 var skipaeign landsmanna þannig háttað, að vélbátar innan við 12 rúmlestir voru 363 að tölu, samtals 2.567 rúmlestir. Það eru þau skip, sem hv. 1. þm. S.-M. mun sérstaklega vilja láta njóta lánveitinga úr sjóðnum. Vélbátar yfir 12 rúmlestir að stærð voru 262 og samtals 5.879 rúmlestir. Þeir munu vera af öllum stærðum upp í 60–70 rúmlestir. Til báta af þessari stærð viljum við sumir nm. láta sjóðinn veita lán, enda verða þeir sjálfsagt aðallega notaðir í framtíðinni. Svo eru litlu eimskipin, línuveiðararnir; þeir eru orðnir 44 og fer alltaf fjölgandi. Finnst mér full ástæða til að láta sjóðinn taka tillit til þeirra. Stærri skip þarf víst ekki að telja, því það mun ekki verkefni þessa sjóðs að styrkja togaraútgerð. Annars álít ég heppilegast að leggja það nokkuð í vald bankastj., sem um sjóðinn annast, hvaða tegundir skipa hún styrkir á hverjum tíma, því það er erfitt að segja um það fyrir löggjafarvaldið, hvað borgar sig bezt þá og þá. Ég ætla ekki að fara að deila við hv.þm. Borgf. um kaupdeilur og verkföll. Hann hélt fram, að allir, sem hlut áttu að máli, hafi beðið stórtjón af síðustu kaupdeilunni hér á landi. En það er nú upplýst, að kauphækkunin, sem verkamenn höfðu fram, eykur tekjur þeirra um 500 kr. á ári. Nú eru liðin 2 ár síðan kaupdeilan var, og það mun láta nærri, að á skipunum, sem deilan stóð um, vinni 1.000 menn. Verkamannastéttin hefir því fengið 1 millj. kr. meira á þessum 2 árum til að klæða og fæða af sig og sína heldur en ef kaupkröfurnar hefðu ekki verið gerðar. Útgerðin hefir haft sæmilegan arð eftir sem áður. Þetta kalla ég þjóðarhag. Allir nýrri hagfræðingar eru farnir að viðurkenna, að dreifing fjármunanna sé hagkvæmari en auðsöfnun á fárra manna hendur. Hefi ég nú skýrt frá, hver árangur varð af síðustu kaupdeilunni, sem hv.þm. kallar þjóðarböl.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Ég þarf ekki mikið um þetta mál að segja. Eftir afgreiðslu síðasta máls má ganga að því vísu, að þetta frv. verði látið renna í kjölfar þess, og þá sennilega með þeirri breyt., sem n. leggur til. N. vill aðeins breyta einni tölu í frv. og leggur til, að fyrir ¼ úr hundraðshluta komi 1/8. Þegar nú er ekki eftir nema önnur deild Fiskveiðasjóðsins, ætti að mega lækka þetta aukagjald til hans. Eftir frv. eins og það nú er verður sjóðurinn vonandi fljótt starfhæfur og styrkur, þó þessi niðurfærsla verði samþ. Þetta 1/8% gjald af öllum útfluttum sjávarafurðum nemur sennilega um 70 þús. kr. nú, og fer vitanlega hækkandi, eftir því sem sjávarútvegurinn eflist. Þegar við það bætast aðrar tekjugreinar, sem sjóðnum eru ætlaðar, virðist sæmilega vel fyrir honum séð. Eru líkur til, að hann geti fyrstu árin haft til umráða um 200 þús. kr., eða jafnvel meira. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta frv. Í því eru engin þau nýmæli, sem ástæða er til að fjölyrða um.

Ólafur Thors Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, sem hnígur að því, að þó að ég og hv.þm. Vestm. höfum gengið inn á nýjan skatt á sjávarafurðum, þá er okkur það þó þvert um geð. En okkur var það ljóst, að mikil nauðsyn er fyrir stofnun fiskiveiðasjóðs, en hinsvegar yrði sá sjóður mjög veigalítill, ef þetta yrði ekki gert. Þörf smábátaútvegsins hefir knúð okkur til að fallast á það, að lagt yrði inn á þessa braut. En þó við gefum þetta eftir nú, þá viljum við leggja áherzlu á það, að við viljum ekkert fordæmi skapa með þessu og að við viljum ekki ganga lengra, á þessari braut. Þótt bætt yrði við þessa stofnun síðar, þá ætti ekki að þurfa að skattleggja sjávarútveginn sérstaklega fyrir því, enda ærinn skattþungi á hann lagður áður.

Fors- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Eins og tekið hefir verið fram, þá fylgjast þessi tvö síðustu mál að. Nú hefir náðzt samkomulag um þessi frv. í n. og hv. deild hefir samþ. frv. um Fiskveiðasjóð. Ég verð að láta í ljós ánægju mína yfir því, að þetta samkomulag hefir náðzt. Eins og hv.frsm. sagði, þá er það í samræmi við breyt. þá, sem gerð var á því frv., er samþ. var hér áðan, að aðeins önnur deildin er látin taka til starfa, að gjaldið samkv. þessu frv. er lækkað um heiming, úr ¼% niður í 1/8%. Það verður því minna verkefni og líka minna fé. En þó þetta sé nú svo, þá þótti mér samt vænt um, að enn er gert ráð fyrir, að sjóðurinn nái sömu upphæð og stóð í frv., 8 millj. kr. alls. Vona ég, að ekki verði úr því dregið. Till. n. nær því sama marki, aðeins tekur það lengri tíma.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Það hefir verið kvartað yfir því, að þetta mál hafi verið seint afgr. frá n. En ástæðan til þess, að svo varð, er sú, að ekki þótti rétt að afgreiða álit fyrr en umsögn vegamálastjóra lægi fyrir. En hann hafði mikið að gera og gat því ekki afgr. það eins fljótt og vænzt var. Umsögn hans kom fyrir eitthvað 10 dögum. Þegar svo umsögn vegamálastjóra var fengin, gat n. ekki orðið sammála. Hún klofnaði í 2 eða jafnvel 3 hluta, 1 meiri hl. og 2 minni hl. En minni hl. hafa engu áliti skilað. Skal ég minnast á það síðar, þegar þeir hv.þm., sem minni hlutana skipa, hafa talað, en vík nú fyrst að nál. og brtt. á þskj. 346. Brtt. þær, sem fram eru komnar frá ýmsum hv.þdm., fara fram á að auka þjóðvegakerfið um vegalengd, sem samtals nemur 420 km. Nú er það svo, að æðimikið er enn ógert af þeim vegum, sem lengi hafa staðið í vegalögunum. Verður því naumast mikið gert á næstu árum af þeim vegum, sem hér er lagt til, að teknir verði í þjóðvegatölu, þó samþ. verði. Áður en tekið er til við þá, þarf að koma á góðu vegarsambandi milli aðalhéraða landsins. Vegna undanfarandi góðæris hefir meira verið unnið að vegagerð en ráð var fyrir gert. Þar af leiðandi telur n. fært að taka nokkra kafla í tölu þjóðvega, bæði vegi, sem tengja saman héruð, og innanhéraðsvegi. Till. n. um nýja vegakafla nema um 87 km. Langmestur hluti þessara vega er þegar akfær, en sumt aðeins góður reiðvegur, en allir þurfa þeir endurbóta við. Kostnaður verður talsvert mikill við framkvæmd þessara vegagerða, og mun því eflaust dragast um fleiri ár að leggja þessa vegi, þó brtt.n. nái samþ. þingsins. Vegamálastjóri hefir ekki beint lagt með og ekki heldur á móti, að tveir nýir vegir verði upp teknir: Kópaskersvegur og Hafnarvegur. Þá telur hann eftir atvikum rétt, að einum vegi verði breytt, að í stað vegarins austur yfir Landeyjarnar verði vegur lagður inn Fljótshlíð. Kem ég þá að till n. Er þá fyrst Kópaskersbraut, frá Kópaskersvogi að vegamótum við Brunnárbrú. Vegarlengdin er 24,2 km. Mikill hluti þess vegar er nýlega endurbættur með tillagi úr ríkissjóði að hálfu leyti. Er nú sæmilega fær bifreiðum, en þarf þó vegna mikillar umferðar endurbóta, sem áætlað er, að kosti allt að 30 þús. kr. Árlegt viðhald má ætla, að nemi 2.500 kr. Þetta er aðalflutningabraut þriggja hreppa og á því líkan rétt á sér og Hvammstanga- og Skagafjarðarbraut. Vegamálastjóri hefir ekki lagt á móti þessari brtt. Þá er Hafnarvegur í Hornafirði. Er hann 5½ km. á lengd. Endurbyggður á síðustu árum með helmings framlagi úr ríkissjóði. Er búizt við, að ekki kosti meira en 2–3 þús. kr. í mesta lagi að fullgera hann. Viðhald er áætlað 1.200–1.500 kr. á ári. Er líkt um þennan veg að segja og næsta á undan og afstaða vegamálastjóra til hans sú sama. Þá er 3. vegurinn, sem vegamálastjóri leggur ekki á móti, en frekar með. Það er, að þjóðveginum austur yfir Rangárvallasýslu, sem nú liggur yfir Landeyjar, hjá Garðsauka og Hemlu, sé breytt og hann lagður inn Fljótshlíð. Þessi breyting á vegastæðinu kemur síðar, ef ekki verður samþ. nú, því þegar Þverá verður brúuð, þá verður vegurinn lagður inn Fljótshlíð. Auk þess fara nú orðið nærfellt allir ferðamenn þessa leið, auk þess allt skemmtiferðafólk. Ef þessi till. verður samþ., fellur neðri vegurinn í tölu sýsluvega. Kostnaður er lítill, mestur við það að brúa 3 smáár. Hinar aðrar brtt., sem nefndin gerir, eru þessar: Eyjafjarðarbraut, frá verzlunarlóð Akureyrar að Kristneshæli. Þetta er í samræmi við það, sem gert hefir verið um aðrar sjúkrahúsbrautir, t. d. héðan að Vífilsstöðum, Kleppi og Laugarnesi. En n. vildi ekki ganga lengra en þetta. Ef meira væri tekið, þá bættust svo margir nýir vegir við, að vegafé ríkissjóðs færi að miklu leyti í viðhald. Er það ótækt, meðan eftir er að gera marga nýja vegi. Að Kristneshæli er mjög mikil umferð vegna hælisins og því sanngjarnt, að sá kafli sé tekinn í tölu þjóðvega. Þá er Vestfjarðavegurinn, frá Hnífsdal um Breiðadalsheiði að Veðrará. Vestfirðir eru enn nærri vegalausir, en þarna er langmest umferð og brýnust þörf. Önundarfjörður er eitthvert blómlegasta landbúnaðarhérað, sem gæti tekið mjög miklum umbótum, ef bændur gætu komið afurðum sínum til Ísafjarðar. Nú er það ekki hægt nema á hesthryggjum. Leið þessi er öll fær bifreiðum, nema 6 km. langur kafli yfir heiðina. Til umbóta þessa vegar hefir mikið verið lagt fram af Ísafjarðarkaupstað og sýslunni. Hinsvegar eru engir vegir í þessum sýslum í tölu þjóðvega nú. Þá kem ég að þskj. 44. N. sá sér ekki fært að taka inn í brtt. sínar Úthéraðsveg. En öll sanngirni mælir þó með því að taka veginn frá Eyvindarárbrú að Eiðum upp í tölu þjóðvega. Hann er hliðstæður flutningabrautunum. Vegurinn frá Eiðum út að Unaósi er bæði mjög vondur og langur. Auk þess er á Unaósi engin höfn. Þar er lagt upp lítið af vörum, enda er þar ekkert kauptún og ekki að búast við, að það byggist upp á næstu árum, vegna þess að á Austurlandi eru margar hafnir miklu betri. Eins og ég gat um, er það till. nefndarinnar, að vegurinn frá Eyvindarárbrú að Eiðum verði tekinn í tölu þjóðvega. Byggingarkostnaður mun verða um 20 þús. kr., að því er vegamálastjóri segir. Hinsvegar álítur hann, að akvegur út að Unaósi mundi kosta um 200 þús. kr. Það væri illa varið stórri fjárhæð, ef lagður væri vegur á slíkum útkjálka, meðan fjöldi bráðnauðsynlegra vega verður að bíða. Þá leggur n. til, að Skeiðabrautin frá vegamótum Suðurlandsvegarins, 12,3 km., verði tekin í tölu þjóðvega. Að vísu eru stórar flutningabrautir nú um þetta hérað, bæði Eyrarbakkabrautin og Biskupstungnabrautin, sem eru langir og dýrir vegir, auk þjóðvega, sem liggja gegnum þvera sýsluna. En hér stendur sérstaklega á. Nú hafa menn austur þar slegið sér saman og myndað samlagsmjólkurbú, og til þess að Skeiðamenn geti notfært sér það, þurfa þeir að hafa góðan veg á þessu svæði. Að öðru leyti er þessi vegur líka talsvert fjölfarinn. Að þessu athuguðu hefir nefndin lagt með því að taka þennan kafla í þjóðvegatölu. Hefir hann verið gerður að meiri hluta af ríkisfé. Part af honum þarf að endurbyggja, og mun kosta nokkurt fé, þar sem aðdráttur ofaníburðar er afarerfiður. Loks er Landbraut, sem n. leggur til að taka í þjóðvegatölu. Þessi vegur liggur af þjóðveginum hjá Meiri-Tungu og Holti upp Land. Var farið fram á af þm. kjördæmisins, að vegur væri lagður alla leið að Galtalæk. En n. taldi ekki fulla ástæðu til að fara svo langt, heldur aðeins að Múla á Landi. Í Rangárvallasýslu er engin flutningabraut, nema sú, sem liggur gegnum þvera sýsluna, og engin höfn er þar, eins og kunnugt er, svo að flutningar eru næsta erfiðir. Hafa Rangæingar lagt á sig mjög mikil gjöld til vega, að tiltölu kannske meiri en nokkur önnur sýsla á landinu. Um Landbrautina streymir fjöldi ferðamanna, því að þar fara allir, sem ætla Fjallabaksveg, og þeir, sem ætla upp að Heklu. Yfirleitt er það svo, að viðhaldið á vegum þarna er óskaplega dýrt, svo að sýslubúar stynja undir þeim byrðum, en vegina notar hinn mesti fjöldi utanhéraðsmanna. Samtals eru þeir vegir, er nefndin vill koma í tölu þjóðvega, um 87 km., en þar af munu vera bílfærir nú þegar fullir 60 km. Sumstaðar þarf að endurbyggja kafla, en aðrir kaflar eru sæmilega góðir. Þá þarf að byggja talsvert af smærri brúm á þessum nýju vegum. Um hinar aðrar till. um breytingar á vegalögunum, sem liggja fyrir, vil ég spara mér að ræða, vísa aðeins til álits vegamálastjóra, sem fylgir nál. meiri hl. samgmn. Nefndin hefir fallizt á það í öllum aðalatriðum. Ég skal rétt geta þess um till. frá hv.þm. S.-Þ. um þjóðveginn austur frá Húsavík, að það er ekki rannsakað, hvort fara beri um Tunguheiði eða fyrir Tjörnes. En hinsvegar virðist vegamálastj. flestar líkur benda til, að farið verði að till.hv.þm. S.-Þ. Með því að leggja veginn kringum Tjörnes, kemur hann miklu fleiri mönnum að notum, auk þess sem þar er miklu snjóléttara, en náttúrlega kostar hann eitthvað talsvert meira. Ég get sagt það sem mína skoðun, að ég tel sjálfsagt að leggja veginn fyrir Tjörnes. Um Siglufjarðarbrautina er það sama að segja, að ekki er enn fullrannsakað, hvar hún skal liggja. Að sjálfsögðu er nauðsynlegt að tengja Siglufjörð, sem er í talsvert miklum uppgangi, við það blómlega hérað Skagafjörðinn. En það má ekki hraða þessari vegarlagningu, fyrr en fullrannsakað er, hvar vegurinn skal liggja.

Hannes Jónsson * Eins og hv.frsm. meiri hl. samgmn. tók fram, var n. ekki sammála um afgreiðslu þessa máls; við hv.þm. Barð. gátum ekki fallizt á þá afgreiðslu, sem þskj. 346 gerir ráð fyrir. Ég tala þó ekki fyrir okkur báða, því að við erum heldur ekki alveg sammála, heldur tala ég aðeins fyrir eiginn reikning. Ég get þá byrjað á því að segja, að í sumum atriðum var ég algerlega sammála meiri hl. n. Það er Fljótshlíðarvegur, Hafnarbraut, Eyjafjarðarbraut að Kristneshæli, og Kópaskersbraut. Aðeins hefi ég viljað fara meira eftir till. vegamálastjóra um Fljótshlíðarveginn, því að vegamálastjóri leggur eindregið til, að sá vegur verði tekinn í þjóðvegatölu með því skilyrði, að Rangæingar taki þjóðvegakafla þann, sem niður er felldur, í tölu sýsluvega.

Það er gert í till.n.

. Já, um Landbrautina er það að segja, að hún er felld úr þjóðvegatölu, en þar með er ekki sagt, að hún sé sýsluvegur orðinn; til þess að tryggja það, þarf að setja það að skilyrði.

Þetta kemur af sjálfu sér

. Það má vera, að svo sé, en þó tel ég réttara að taka þetta fram. Um veginn frá Ísafirði að Önundarfirði vorum við líka sammála, en meiri hl. hefir bætt þar við vegarkafla frá Hnífsdal að Ísafirði, og því fylgdi ég ekki. Ég álít, að ef taka á slíka kafla í tölu þjóðvega, þá sé torvelt að finna takmörkin. Það verða óendanlega margar kröfur, sem koma fram, sem ómögulegt er að neita, verði þessi kafli tekinn í þjóðvegakerfið. Og ég sé satt að segja ekki, hvernig hv. meiri hl. fer þá að neita um suma af þeim vegaköflum, sem farið er fram á hér í brtt. En einhver samkvæmni verður að vera í till. nefndarinnar um þetta efni. Fyrir utan það, hvað þetta er varhugavert, þá fæ ég ekki skilið, að það skipti miklu fyrir héraðið þarna norður frá að fá þennan kafla upp tekinn í þjóðvegakerfið. Og mér skildist meira að segja hv.frsm. meiri hl. ekki vera svo sérstaklega áfram um það. Ég álít, að við ættum frekar að halda áfram með Vesturlandsveginn frá Önundarfirði eitthvað í áttina við það, sem farið er fram á í brtt., sem lá fyrir n., en ekki að taka þennan kafla, ef ekki á að taka meira og minna af þeim vegum, sem nú að sjálfsögðu kallast innanhéraðsvegir. Þá vil ég sérstaklega minnast á till.hv. meiri hl. um Landbrautina. Um þennan veg er það að segja, að vegamálastjóri telur engu meiri ástæðu til að taka hann upp en fjölda annara innanhéraðsvega. Og því fylgir hætta, að taka einstaka vegi út úr, eins og ég hefi rækilega bent á. Viðvíkjandi Skeiðabrautinni er ég ekki nógu kunnugur staðháttum. En ég er hræddur um, að það kunni að hafa eitthvað svipaðar afleiðingar í för með sér eins og með Landbrautina, ef tekin verður í þjóðvegatölu, enda þótt ég búist við, að þar sé um nokkra sanngirniskröfu að ræða. En Landbrautin hefir undanfarin ár fengið mjög ríflegan styrk úr ríkissjóði, sem gæti máske komið nokkuð á móti því; sem hv.frsm. gat um, að um þennan veg færi ferðamannastraumur upp að Heklu. En eins og vegamálastjóri benti á, þá tel ég þennan ferðamannastraum alls ekki næga ástæðu til að taka þennan veg í tölu þjóðvega. Af öðrum vegum vildi ég helzt minnast á Tjörnesveginn. Hv. frsm. meiri hl. gat þess, að vegamálastjóri teldi líklegt, að sú leið mundi hagkvæmust fyrir framtíðina; og mér virðist allt benda á, að svo muni vera. Þarna er í raun og veru alls ekki um nema tvær leiðir að ræða. Sá vegur, sem nú er í þjóðvegakerfinu, getur að flestra dómi alls ekki orðið það framvegis, a. m. k. ekki svo að gagni komi fyrir héruðin. Um Reykjaheiði er það að segja, að hún er óskaplega snjóþung og mun talsvert erfitt í mörgum stöðum að vega hana. En annað er þó verra, - að sú leið liggur um óbyggð. Ef ætti að stytta þá leið með því að láta brautina liggja frá Sæluhúsmúla og norður að Fjöllum og um Kelduhverfi, þá mundi fara að verða skammt á milli vegalengdar um Reykjaheiði og norður fyrir Tjörnes. En ef brautin á að liggja beint frá Sæluhúsmúla og austur að brú á Jökulsá, þá liggja þarna tveir vegir samhliða, annar eftir Kelduhverfi - eftir byggð -, en hinn nokkru framar, eftir óbyggð. Virðist ekki vera neitt skynsamlegt við slíkt skipulag. Úr því nú á annað borð á að fara að breyta þessum vegalögum svo mikið sem lítur út fyrir, þá sé ég ekki ástæðu til að draga að ákveða það, að vegur skuli lagður norður fyrir Tjörnes. Þar liggur vegur þó um byggð og kemur miklu fleiri að notum af héraðsmönnum heldur en ef hann lægi um Reykjaheiði. Ég hefði því viljað mæla hið bezta með því, að þessi vegur yrði tekinn upp, af þessum ástæðum, ekki sízt fyrir það, að gerð hefir verið nokkur áætlun um vegarstæði þarna og lagningu vegar af talsvert fróðum manni um vegagerð, en það er verkstjóri, sem þar hefir unnið að vegagerð fyrir ríkið á undanförnum árum. Þegar ég lít yfir þær till., sem meiri hl. ber fram, þá kemur mér það kynlega fyrir sjónir, að þeir skyldu ekki sjá sér fært að taka einnig Úthéraðsveginn alla leið til Unaóss. Ég get gjarnan bætt því við, að mér virðist rétt að athuga nánar, hvort ekki sé gerandi að taka upp Snæfellsnesbrautina að meira eða minna leyti. Og þess má geta, að metrinn verður þar nokkru ódýrari en mjög víða annarsstaðar. Að endingu vil ég taka fram, að á undanförnum þingum hefi ég verið algerlega mótfallinn því að taka mjög mikið upp í vegalögin af nýjum vegum. Ég tel svo gífurlega mikið liggja fyrir að framkvæma í vegagerð, að lítt sé hugsandi að dreifa fjármagninu mjög mikið frá þeim vegum, sem nú á að leggja á næstunni. En þar sem svo er nú komið, að allmargir hv.þm. vilja óðir gera breytingar á vegalögunum hver fyrir sig, þá hefi ég fallizt á, að rétt sé að taka nokkrar af þessum brtt. við vegalögin nú þegar, til þess að hafa nokkurn frið fyrir þesskonar till. fyrst um sinn.