Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sjálfsagt mælir því enginn í mót að störf þeirra sem eru heimavinnandi eru þjóðfélaginu, heimilinu og fjölskyldunni mjög mikilvæg þó þau séu ekki að sama skapi metin að verðleikum. Á herðum þeirra sem sinna eingöngu heimilisstörfum, sem oftast eru konurnar, hvílir meginþunginn af öllum daglegum heimilisrekstri og uppeldi uppvaxandi kynslóðar, en það er eins og ávallt sé litið á hin mikilvægu störf inni á heimilum sem sjálfsagðan hlut sem engin réttindi fylgja er öðrum þykja sjálfsögð sem önnur störf vinna. Já, sumir líta meira að segja svo á að ekki sé hægt að telja heimilisstörfin til vinnu. Hér skulu sagðar ein eða tvær dæmisögur: Á ráðstefnu sem Samband Alþýðuflokkskvenna gekkst fyrir á árinu 1983 var fulltrúi vinnuveitenda, sem þar var mættur til að sitja fyrir svörum um launamál kvenna, spurður að því hvort hann teldi ekki réttlætanlegt að meta bæri starfsreynslu við heimilisstörf meira til launa þegar um skyld störf á vinnumarkaðnum væri að ræða. Fulltrúi atvinnurekenda taldi sig til að svara þessu fyrst þurfa að vita hversu myndarleg húsmóðirin væri. Hann þyrfti að sjá heimilið og vita hvernig hún skilaði því af sér, og hann bætti við: Sú kona sem verið hefur heima, ég vil segja í iðjuleysi, ein kona sem er að væflast á heimili, e.t.v. með öldung eða eitthvað slíkt, ætli hún geri mikið? sagði þessi fulltrúi vinnuveitenda. Jafnframt taldi hann að ekki ætti að meta mikið starfsreynslu sem lítið álag fylgdi. Annað dæmi sem sýnir mat uppvaxandi kynslóðar á heimilisstörfum ætti að vera okkur umhugsunarefni. Kona nokkur úti á landi hafði haft það að starfi á sinni ævitíð að hugsa um heimili og ala upp sex börn. Á heimilinu var oft mannmargt því jafnframt því að ala upp sín sex börn og hugsa um öll venjuleg heimilisstörf hafði hún iðulega gegnum árin í fæði og húsnæði bæði unglinga sem ekki áttu heima á staðnum en sóttu skóla þar á veturna og aðkomumenn sem stunduðu tímabundna vinnu á staðnum. Nú er orðið rólegra hjá þessari konu, börnin komin til manns og ára og barnabörnin orðin fjölmörg. Barnabörnin koma í heimsókn til ömmu sinnar og ræða við hana um sín áhugamál, heiminn og tilveruna. Og eitt af því sem amman verður að svara barnabörnum sínum oft og iðulega þegar þau koma í heimsókn er spurning sem segir meira en margt annað um viðhorfin til starfa heimavinnandi fólks: Af hverju hefur þú aldrei unnið, amma? spyrja börnin í forundran. Af hverju þarft þú ekki að vinna eins og aðrir? Till. sú sem hér er mælt fyrir á þskj. 14 um réttarstöðu heimavinnandi fólks, sem ég flyt ásamt hv. þm. Kjartani Jóhannssyni, Eiði Guðnasyni og Jóni Baldvin Hannibalssyni, hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa sjö manna nefnd sem hafi það verkefni að meta þjóðhagslegt gildi heimilisstarfa og gera úttekt á hvernig félagslegum réttindum og mati á heimilisstörfum er háttað samanborið við önnur störf í þjóðfélaginu. Skulu niðurstöður og tillögur til úrbóta liggja fyrir Alþingi eigi síðar en 1. janúar 1986." Með leyfi forseta vil ég lesa þá stuttu grg. sem till. fylgir, en hún hljóðar svo: "Öllum er ljóst í orði þjóðhagslegt gildi starfa heimavinnandi fólks. Má í því sambandi benda á ummönnun ungra barna og aldraðra á heimilunum sem ella tækju pláss á stofnunum sem ríki og sveitarfélög reka. Einnig má benda á uppeldislegt gildi sem ekki verður metið til fjár þegar til lengri tíma er litið. Störf heimavinnandi fólks hafa því í för með sér beinan fjárhagslegan sparnað fyrir þjóðfélagið. Ýmis félagsleg réttindi, sem öðrum þykja sjálfsögð, eru ýmist mjög takmörkuð fyrir heimavinnandi fólk eða alls engin. 1. Ekki liggur ljóst fyrir um hve stóran hóp þjóðfélagsþegna er að ræða sem eingöngu vinnur heimilisstörfin, en á árinu 1982 voru 80% kvenna 16 ára og eldri með einhverja vinnu utan heimilis. 2. Heimavinnandi fólk hefur ekki aðgang að lífeyrissjóði og því mjög takmörkuð lífeyrisréttindi. 3. Störf heimavinnandi fólks eru eina vinnuframlagið í þjóðfélaginu sem ekki eru greidd laun fyrir og sjálfsögð félagsleg réttindi eins og orlof, lögskipaður hvíldartími o.fl. fyrirfinnst ekki. 4. Heimavinnandi fólk situr ekki við sama borð hvað varðar skattlagningu og aðrir þegnar þjóðfélagsins, og lýsir það sér m.a. í því misrétti að heimili með eina fyrirvinnu ber hærri skatta en þar sem tekjur heimilisins eru afrakstur vinnu tveggja. 5. Heimavinnandi fólk þarf að tryggja sérstaklega á skattskýrslu og er eini hópur þjóðfélagsins sem slíkt gildir um. 6. Heimavinnandi fólk hefur ekki sama rétt til sjúkradagpeninga og aðrir. 7. Hafi einstaklingur varið mestum hluta ævi sinnar til heimilisstarfa en kýs síðan að halda út á vinnumarkaðinn að nýju er fyrra starf mjög lítils metið í launum eða starfsaldurshækkunum. 8. Heimavinnandi konur sitja ekki við sama borð og útivinnandi hvað varðar fæðingarorlof sem greitt er úr almannatryggingum. - Hér er hið opinbera að skipta konum í verðflokka. 9. Heimavinnandi fólk, sem er í hlutastarfi á vinnumarkaði, missir einnig ýmis félagsleg réttindi. Hér að framan hafa verið nefnd nokkur atriði sem sýna ljóslega réttleysi heimavinnandi fólks sem vert væri að hafa í huga við úttekt þessa. Auðvitað kemur margt annað til greina, svo sem menntunarmál heimavinnandi fólks, en staðreynd er að atvinnumöguleikar kvenna eru takmarkaðri en annarra þegar þær koma á vinnumarkaðinn eftir langa fjarveru við heimilisstörf og barnauppeldi. Mikið skortir á að þessu hafi verið mætt með skipulagðri fullorðinsfræðslu, endurmenntun og starfsþjálfun sem opni heimavinnandi fólki fleiri möguleika til atvinnu." Í sjálfu sér, herra forseti, mætti hafa mörg orð um hvern þessara liða sem ég hef hér tilgreint og fram koma í grg. með þáltill. Ég tel þó, herra forseti, að þeim skamma tíma sem ég hef hér til umráða til að mæla fyrir þessari þáltill. sé best varið með því að gefa orðið konu sem í 40 ár hefur verið heimavinnandi húsmóðir, konunni sem ég greindi frá hér áðan og þarf nú að svara spurningum barnabarnanna sinna sem spyrja í forundran: Amma, af hverju hefur þú aldrei unnið? Þessi kona hélt stutta ræðu á ráðstefnu sem Samband Alþýðuflokkskvenna gekkst fyrir á s.l. ári um réttindaleysi heimavinnandi fólks. Með leyfi forseta vil ég lesa stutta ræðu hennar sem hún hélt á þessari ráðstefnu. Orð hennar skulu vera mín lokaorð í framsögu fyrir þessari till. um réttarstöðu heimavinnandi fólks því ég tel rétt að reynslusaga konu með 40 ára störf að baki sem heimavinnandi húsmóðir, við störf sem ekki eru virt eða metin á borði í þjóðfélaginu, verði skráð í Alþingistíðindi. En hún sagði svo, með leyfi forseta: "Rauður þráður þeirra hugleiðinga sem fara hér á eftir er þessi spurning: Er heimavinnandi fólk réttindalaus þjóðfélagshópur? Heimili, hvað er heimili? Það má e.t.v. líkja því við fyrirtæki þar sem tveir starfa, þ.e. annar á heimavígstöðvum, hinn úti að afla fyrirtækinu misjafnlega mikilla tekna. Þar sem ég hef unnið á heimaslóð eins þessara fyrirtækja í 40 ár, eða eins og sagt er með munnherkju "heimavinnandi húsmóðir", hlýtur að liggja nær mér að tala um húsmóður, enda koma heimavinnandi heimilisfeður vart við sögu fyrr en á síðari árum eða með jafnréttishreyfingunni. En hvað hefur nú kona, húsmóðir, þ.e. ég, gert heima í 40 ár? Það er ekki að furða þó einhver spyrji, enda spyrja nútímabörnin: Hefur þú aldrei unnið neitt? Fyrir 40 árum, þegar ungar stúlkur gengu í það heilaga, voru þær þar með komnar í hóp hinna heimavinnandi húsmæðra. Annað þekktist ekki í þá daga nema við sérstaklega erfiðar aðstæður. Já, en hefur þá nokkur tekið eftir verkum húsmóðurinnar? Hefur nokkur veitt eftirtekt ómældum vinnutíma þar sem hvorki er greitt skv. eftir- eða næturvinnutaxta, vökunóttum yfir veikum börnum, matseld, þvottum, uppþvottum, saumaskap, oft úr gömlum flíkum þegar efni voru lítil, hefur nokkur tekið eftir strauningu, bakstri, gólfþvotti, bóningu, ryksugun, innkaupum, líka hjá þunguðum húsmæðrum og hvort sem borið er barn á armi eða það hangir í pilsi? Svo skyldu menn spyrja hvort menn hafi veitt eftirtekt allsherjarhreingerningunum sem fóru fram á hverju vori og öllu var bylt og borið út svo að lemja mætti úr því rykið. En þótt enginn hafi tekið eftir þessu, þá voru þessi verk á ábyrgð og á herðum húsmóðurinnar og svo er enn. Og þó hef ég aðeins talað um brot af húsverkunum. Flest ykkar gætu vafalaust bætt tugum og hundruðum atriða við þessa bunu. Við skulum t.d. ekki gleyma umsjá aldraðra inni á heimilunum, móttöku gesta eða áhyggjum þegar auraleysi steðjaði að. Og hvað hefur svo hin heimavinnandi húsmóðir borið úr býtum? Lítið er það á stundum nema kannske sú ánægja ein að fá að sjá heilbrigð börn sín vaxa úr grasi. En þið skuluð ekki ætla eitt augnablik að orð þessi séu mælt af einhverri biturð. Ég er aðeins að draga fram örfáar staðreyndir. Nú skulum við aðeins líta á hvernig ríkisvaldið hegðar sér gagnvart húsmóðurinni. Það lætur ekkert heimili í friði og sækir sitt. Þegar fyrirvinnan er búin að mata apparatið er oft ansi lítið eftir handa húsmóðurinni og í flestum tilvikum verður hún út undan. Hún er ekki með í köldum útreikningum hagfræðinga og fjármálaspekúlanta. Þjóðfélagið hefur líklega gleymt hinum heimavinnandi því að húsmæður verða að sækja allt til fyrirvinnunnar. En réttlætinu vil ég fullnægja, gleyma því ekki að húsmóðirin fær þriggja mánaða fæðingarorlof, en lægstu fáanlegu upphæð ef hún hefur unnið það til saka að starfa bara heima. Einhver nefndi það einhverju sinni að það ætti að greiða húsmóðurinni kaup. En hver á að gera það? Ríkissjóður í gegnum almannatryggingar? Ætli sú hugmynd dytti ekki niður um götin á fjárlagadæminu? Kannske á fyrirvinnan að greiða þetta kaup eftir að búið er að greiða skatta, hita, rafmagn, síma, útvarp, sjónvarp, bensín á bílinn, svo að ég tali nú ekki um húsaleigu. Auðvitað er sannleikurinn sá að húsmæður hafa þurft og þurfa enn að neita sér um fleira en almennt gerist þegar peningar eru ekki til nema fyrir brýnustu lífsnauðsynjum, eins og t.d. grjónum í grjónagraut, sleppum rúsínunum. Og hvað er svo gert þegar börnin biðja um aura fyrir bók eða bíó? Enn er ekki komið að því að svara spurningunni: Er heimavinnandi fólk réttlaust í þjóðfélaginu? En nú skal ég gera það. Heimavinnandi fólk er algerlega réttlaust í þjóðfélaginu eða í sjóðakerfinu almennt. Það hefur engin samtök, nýtur nánast engra trygginga nema ef fyrirvinnan kaupir t.d. heimilistryggingu og tryggir húsmóðurina eins og hvert annað húsgagn. Þessar konur eru ekki til fyrr en þær slasast eða veikjast og einhver saknar heimilisverkanna eða verður að fara að vinna þau sjálfur eða sjálf. Eða greiðir kannske tryggingakerfið húsmóðurinni sem veikist eða slasast? Það fer lítið fyrir því, en sá sem kemur í hennar stað getur fengið greitt. Ég fletti bæklingum frá Tryggingastofnun ríkisins um sjúkrabætur fyrir þá sem eingöngu - takið eftir eingöngu stunda heimilisstörf. Falli störf á eigin heimili niður vegna veikinda skal greiddur 1/4 hluti fullra dagpeninga, auk þess 3/4 hlutar af kostnaði við aðkeypta heimilishjálp skv. kvittuðum reikningi. Á reikningi skal vera nafnnúmer og heimilisfang þess sem greiðslu fær: En sjúkrasamlag má ekki greiða hærri fjárhæð en nemur óskertum dagpeningum ásamt barnabótum. Þessar fjárhæðir mætti kannske leggja saman og þá fengju menn séð hvers virði líf og heilsa húsmóður er talið í krónum í velferðarsamfélagi nútímans. Sem sagt: það er hægt að fá bætur frá Tryggingastofnuninni út á örorku, slys, veikindi, fæðingarorlof, til ekkna, ekkla og einstæðra foreldra, svo og ellilífeyri, en á meðan heimavinnandi fólk er heilt heilsu og stendur sig fær það ekkert í sinn hlut, er launa- og réttindalaust. Ef þetta fólk hins vegar stígur aðeins léttilega á hinn almenna vinnumarkað opnast möguleikar á ýmsu, aðgangur að sjóðum og félagasamtökum. Þessu til viðbótar má nefna að fái kona, sem hefur unnið að heimilisstörfum í 20-30 ár, kann vel til margvíslegra verka, a.m.k. til eldhússtarfa, starfa t.d. í mötuneyti, þar sem reynsla hennar nýtist vel, lendir hún ávallt í lægsta launaflokki. 30 ára reynsla og þekkingarsöfnun er ekki metin eyris virði. Þetta er einn þátturinn í þeirri staðreynd hve launalágar konur eru. Mig langar um leið að skjóta því að ykkur að ríki og sveitarfélög greiða hundruð millj. kr. á hverju ári til dagvistarstofnana, barnaheimila og leikskóla af öllu tagi, en að þeim detti í hug að greiða heimavinnandi húsmæðrum fyrir að gegna sama hlutverki er fjarlægt eins og norðurpóllinn. Þessar konur spara þó ríkinu miklar fjárhæðir með því að vera "bara húsmæður". Mig langar enn að víkja að konum sem hafa verið heimavinnandi í 20-30 ár. Þegar börnin hafa flogið úr hreiðri þessara kvenna og hjónakornin orðin ein eftir langar konuna kannske á vinnumarkaðinn - og hvernig gengur henni, kominni yfir fimmtugt? Hún reynir kannske að bæta stöðu sína með því að fara á endurmenntunarnámskeið hjá Námsflokkunum. Ríkið hefur ekki séð ástæðu til að lögbinda slíka endurmenntun. Síðan sækir hún um vinnu full bjartsýni. Nafnið er skrifað niður og biðin hefst, en það hringir hvorki síminn né berst bréf. Hún hefur verið dæmd úr leik. En kannske á hún smugu að komast í fisk eða vera á símaborði. Í fiskinum tekur við áframhaldandi réttindaleysi og öryggisleysi. Það má senda hana heim með viku fyrirvara. Kannske er henni bara sagt að fara í spilaklúbb eða hún sé liðtæk í góðgerðarfélag. Ekki geri ég lítið úr því. En hver er uppskera allra áranna? Hvar er rétturinn til þess sem er afrakstur ævistarfs? Líti hver og einn í eigin barm. Kannske má dunda í garðinum, ef eignin leyfir slíkt. Svo má sitja og prjóna og láta útlendinga græða á vinnunni og þannig dútla ýmislegt þangað til þjóðfélagið loks veitir heimavinnandi húsmæðrum athygli og fer að senda þeim ellistyrkinn. Um þetta leyti fer hringurinn að lokast. Meira var það ekki frá mér. Ég vona aðeins að fyrr en síðar verði staða okkar hóps þannig að þjóðfélagið minnist okkar áður en við komumst á ellilaun eða í minningargrein í Mogganum." Ég legg til, herra forseti, að till. þessari verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Ég vil aðeins koma hér til að lýsa yfir stuðningi okkar Kvennalistakvenna við þessa till. og fagna því að hún er hér fram komin. Sérstaklega vil ég fagna því að hér er lagt til að gerð verði úttekt á því hvernig félagslegum réttindum heimavinnandi og mati á heimilisstörfum er háttað og hvernig þjóðhagslegt gildi heimilisstarfa er metið. Það er ekki vanþörf á því að slík úttekt sé gerð því að sannleikurinn er sá að þeir aðilar í þessu þjóðfélagi sem heimilisstörf stunda eru nokkurs konar huldufólk. Það er fólk, oftast konur, sem hvergi eru til í reikningum, á plöggum og koma hvergi fram í þeim gögnum sem við alþm. t.d. vinnum úr þegar við setjum saman tillögur til að bera fram hér á hv. Alþingi. Á það hef ég oft rekið mig við tillögu- og frumvarpasmíð að það er mjög erfitt að ná til þessa þjóðfélagshóps, til þeirra sem heimavinnandi eru, vegna þess að þessi hópur kemur hvergi fram í opinberum gögnum sem slíkur. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að hér skuli lagt til að gerð verði úttekt á því hversu fjölmennur þessi hópur er og hvernig mati á störfum hans er háttað. Það ætti að auðvelda alla vinnu sem hv. þm. vilja leggja af mörkum í þá átt að bæta réttarstöðu þeirra sem hér eiga hlut að máli. Ég vil einnig benda á að ýmislegt af því sem fram kemur í grg. með þessari till. hefur komið fram hér á hv. Alþingi, bæði á þessu þingi og á síðasta, mér liggur við að segja nýliðnu þingi því að það var stutt á milli þinga í ár. Ég vil t.d. minna á að fyrir um það bil tveimur vikum mælti ég fyrir þáltill. um að meta störf heimavinnandi til starfsreynslu þegar út á vinnumarkaðinn er komið. Einnig höfum við Kvennalistakonur lagt fram á tveimur umliðnum þingum frv. til l. um lengingu fæðingarorlofs þar sem gert er ráð fyrir því að sú skerðing sem heimavinnandi búa við í dag hvað varðar fæðingarorlofsgreiðslur verði afnumin á þann veg að heimavinnandi konur njóti fullra fæðingarorlofsgreiðslna. Einnig gerðum við Kvennalistakonur í umræðum og við afgreiðslu síðustu skattalaga skömmu fyrir jól á síðasta þingi tillögu um að í staðinn fyrir að mökum heimavinnandi væri veittur nokkurs konar afsláttur fyrir að hafa heimavinnandi á framfæri, þ.e. að svokölluð samsköttun yrði tekin upp, fengju heimavinnandi greiddar þær krónur sem um væri að ræða beint úr ríkissjóði og hefðu þannig sjálfar umráðarétt yfir þeim krónum sem þarna væru á ferðinni. Þannig hefur ýmislegu af því sem tiltekið er í greinargerðinni hefur því verið hreyft hér á hv. Alþingi. Það hefur stundum verið töluvert erfitt að smíða frambærilegar tillögur um þetta, m.a. vegna þess að svo margt er á huldu um þennan hóp, og þess vegna fagna ég því sérstaklega að þessi till. gerir ráð fyrir því að upplýsingum verði safnað og mat lagt á þau störf sem heimavinnandi inna af höndum.



Herra forseti. Á síðasta Alþingi var flutt þáltill. um umbætur í málefnum aldraðra sem ekki náði fram að ganga. Þessi till. er nú flutt á nýjan leik á þessu þingi. Er hún flutt nokkuð breytt að teknu tilliti til sjónarmiða og umsagna sem fram komu í allshn. við umfjöllun um málið á síðasta þingi. Flm. ásamt mér að þessari till., sem ég mæli nú fyrir á þskj. 25 um umbætur í málefnum aldraðra, eru hv. þm. Pétur Sigurðsson, Guðrún Helgadóttir og Kjartan Jóhannsson. Meginmarkmið till. er að fram fari ítarleg úttekt á fjárhagslegri og félagslegri stöðu aldraðra hér á landi og slík úttekt verði síðan grundvöllur að skipulegri áætlanagerð um umbætur í hagsmunamálum aldraðra á næsta ári. Í lögum um málefni aldraðra er það eitt af verkefnum samstarfsnefndar um málefni aldraðra að annast áætlunargerð um málefni þeirra fyrir landið í heild. Nokkur könnun hefur farið fram á vegum nefndarinnar að því er varðar húsnæðis- og vistunarmál. Ljóst er þó að ef gera á áætlun og stefnumótun í málefnum aldraðra fyrir komandi ár, þar sem lagður er grunnur að heildaráætlun um skipulegt átak og forgangsverkefni í hagsmunamálum aldraðra, verður slík áætlun að byggja á heildaryfirsýn yfir alla þætti sem lúta að velferð og hag aldraðra í þjóðfélaginu. Flm. þessarar till. telja rétt að tengja þá áætlunargerð og úttekt, sem hér er lögð til, því starfi sem unnið er á vegum samstarfsnefndar um málefni aldraðra og hún verði einnig unnin í samráði við Tryggingastofnun ríkisins, en tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að í áætlanagerð um málefni aldraðra fyrir landið í heild skv. ákvæðum 4. gr. laga um málefni aldraðra, nr. 91 1982, verði lögð til grundvallar úttekt á fjárhagslegri og félagslegri stöðu aldraðra sem nái til eftirtalinna þátta: 1. húsnæðis- og vistunarmála, 2. félagslegrar stöðu, 3. framfærslukostnaðar og fjárhagslegrar afkomu, 4. atvinnu með tilliti til hlutastarfa. Úttekt þessi skal unnin af samstarfsnefnd um málefni aldraðra í samráði við Tryggingastofnun ríkisins. Á grundvelli hennar skal leggja fram heildaráætlun um skipulegt átak og forgangsverkefni í hagsmunamálum aldraðra á næstu árum sem tryggi betur en nú er félagslegt öryggi og fjárhagsafkomu aldraðra, sem og húsnæðisaðstöðu og atvinnu við hæfi aldraðra sem þess óska. Kostnaður greiðist af Tryggingastofnun ríkisins og Framkvæmdasjóði aldraðra að fengnu samþykki heilbrrh., sbr. 6. tölul. 12. gr. laga um málefni aldraðra." Á síðasta þingi, þegar tillaga um umbætur í málefnum aldraðra var til umfjöllunar hér í Sþ., fór ég ítarlega yfir stöðuna í málefnum aldraðra sem ég skal ekki endurtaka nú en vísa í því sambandi til greinargerðar með þessu frv. og umræðna um þetta mál hér í Sþ. á síðasta þingi. Ég vil þó draga fram mikilvægar upplýsingar, sem fram koma í grg. með þessari þáltill., sem snerta fjárhagslega stöðu aldraðra og vistunarmál. Í fyrsta lagi er ljóst að fjárhagsleg staða margra er mjög bág því að skv. upplýsingum Tryggingastofnunar ríkisins eru um 8200 aldraðir á landinu eða um 40% aldraðra sem einungis hafa sér til framfærslu lífeyri almannatrygginga. Í annan stað er óhætt að fullyrða að hreint neyðarástand ríkir í vistunarmálum aldraðra. Í till. kemur fram að um 900 aldraðir bíða eftir vistunarrými á höfuðborgarsvæðinu og 300 af þeim eru í mjög brýnni þörf fyrir úrræði sem enga bið þolir. Athyglisvert er einnig að 150 af þeim sem eru á biðlista eru 86 ára og eldri. 320 þeirra sem eru á biðlista búa í leiguhúsnæði og tugir af þessu aldraða fólki búa við það öryggisleysi að eiga það sífellt á hættu að verða sagt upp húsnæði. Telja má nokkuð víst að við þennan langa biðlista eða 900 manns hafi enn bæst, en þessi tala, 900 manns, snertir þörf fyrir vistrými á s.l. ári og engin ný vistheimili hafa við bæst og mjög fá pláss hafa losnað. Nokkrar umsagnir bárust um þetta mál á síðasta þingi sem ég vil að lokum gera örstutta grein fyrir. Þórir S. Guðbergsson, ellimálafulltrúi Reykjavíkurborgar, sendi ítarlega umsögn þar sem hann bendir á ýmis atriði í málefnum aldraðra sem brýn séu og rökstyður um leið að slík heildarúttekt fari fram sem tillagan gerir ráð fyrir. Þórir Guðbergsson segir m.a., með leyfi forseta: "Margt hefur áunnist á þessu sviði í sveitarfélögum. en nauðsynlegt er að gera ítarlega áætlun um framtíð þessara mála og kanna þróun með tilliti til fjölda aldraðra, þarfa þeirra, t.d. hvaða tegund húsnæðis og vistunar er þörf í umdæminu, hvernig staða dagvistarmála, heimilisþjónustu, heimaþjónustu o.s.frv. er." Og síðar í sinni umsögn segir Þórir: "Alkunna er t.d. að á höfuðborgarsvæðinu ríkir mikil neyð meðal margra aldraðra í húsnæðis- og vistunarmálum, en hve mikil er hún, hversu mörg rúm á hjúkrunarheimilum vantar til þess að sinna eftirspurn eða eftir hvaða upplýsingum á að fara og hvernig á að meta þörfina?" Að lokum segir Þórir Guðbergsson í sinni umsögn: "Að ofansögðu vil ég leggja áherslu á að þáltill. fái afgreiðslu sem allra fyrst." Í umsögn frá Tryggingastofnun ríkisins sagði, með leyfi forseta: "Eins og segir í grg. er meginmarkmið þáltill. það að fram fari ítarleg úttekt á fjárhagslegri og félagslegri stöðu aldraðra hér á landi og slík úttekt verði síðan grundvöllur að skipulagðri áætlanagerð um umbætur í hagsmunamálum aldraðra á næstu árum. Á grundvelli úttektarinnar verði síðan unnið að því að bæta kjör aldraðra í landinu. Lífeyrisdeildin telur að mikill fræðilegur fengur verði að slíkri úttekt. Niðurstöðurnar verði síðan notaðar við endurskoðun á lífeyristryggingakafla almannatryggingalaga." Í umsögn frá Samtökum aldraðra segir svo, með leyfi forseta: "Við höfum móttekið bréf ykkar dags. 4. desember þar sem óskað er eftir umsögn Samtaka aldraðra um till. til þál. um að fela ríkisstjórn að láta nú þegar fara fram ítarlega úttekt á fjárhagslegri og félagslegri stöðu aldraðra og nái hún a.m.k. til fjögurra mikilvægra þátta sem fram eru dregnir. Við höfum nú rætt ítarlega um tillöguna ásamt grg. hennar, mælum eindregið með henni og væntum að hún verði sem fyrst samþykkt og nái fram að ganga. Teljum við þá öruggt að í málefnum aldraðra mundi brátt horfa betur á ýmsum sviðum. Tvennt er það sem við viljum gjarnan mega bæta hér við. Hið fyrra er um starfslok og hlutastörf sem vikið er ágætlega að í grg. á bls. 4. Stjórn okkar hefur einmitt oft rætt um þessi atriði og telur að eitt af því allra mikilvægasta sem vinna þarf markvisst að fyrir alla ellilífeyrisþega sem heilsu hafa og þess óska sé að tryggja þeim hlutastörf við hæfi." Í umsögn Húsnæðisstofnunar kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: "Í tillögunni er lagt til að ítarleg úttekt verði gerð á fjárhagslegri og félagslegri stöðu aldraðra, m.a. á sviði húsnæðis- og vistunarmála. Sjálfsagt hafa ýmsar sveitarstjórnir vitneskju um stöðu þessara mála hver hjá sér, en tæpast þekkja þær allar til hlítar hver staðan er í húsnæðis- og vistunarmálum aldraðra. Mikið vantar á að ríkisvaldið hafi fullkomnar upplýsingar þar að lútandi. Það er hins vegar mikilsvert á þessu sviði húsnæðismálanna sem öðrum að sem fullkomnastar upplýsingar liggi fyrir bæði vegna þess fólks sem í hlut á og eins vegna þeirra miklu fjármuna sem tengjast því og mikilvægt er að ráðstafað sé með sem hagkvæmustum hætti. Með tilliti til þess er mælt með samþykkt tillögunnar." Að lokum, herra forseti, vil ég vitna í umsögn frá Öldrunarráði Íslands, en þar segir m.a., með leyfi forseta: "Að undanförnu hafa allmargar staðbundnar kannanir verið gerðar á högum aldraðra að frumkvæði sveitarstjórna eða félaga, t.d. Rauða krossins og nú síðast Verslunarmannafélags Reykjavíkur. Enda þótt kannanir þessar eigi margt sameiginlegt eru frávik þeirra svo mikil að af þeim væri naumast unnt að draga glögga heildarmynd. Vegna þess er nú mjög æskilegt að gerð verði samtímis á öllu landinu heildarkönnun á nægilega fjölmennu úrtaki aldraðra til þess að niðurstöður geti gefið glögga vísbendingu um kjör þeirra." Og síðar í umsögninni segir, með leyfi forseta: "Það er einnig ljóst að þrátt fyrir þær afmörkuðu kannanir, sem gerðar hafa verið á ýmsum tímum, á félagslegri stöðu aldraðra er nú tími til þess kominn að heildarkönnun verði gerð þar sem reynt verði að fá óyggjandi svör við þeim fjórum meginatriðum sem flm. till. nefna, auk annarra sem einnig hlýtur að vera fróðlegt að fá vitneskju um frá hinum öldruðu sjálfum." Herra forseti. Ég vil einnig vitna í það sem fram kemur í grg. með þessari till. sem er varðandi úttekt sem gerð var á Norðurlöndum í málefnum aldraðra, en í grg. segir, með leyfi forseta: "Ástæða er til að geta þess að á s.l. ári kom út skýrsla um málefni aldraðra á Norðurlöndum, en það er fyrsta skýrslan af þremur um víðtæka athugun á málefnum aldraðra á Norðurlöndum. Skýrsla þessi er unnin á vegum Norðurlandaráðs og stjórnað af embættismönnum í heilbrigðis- og félagsmálaráðuneytum viðkomandi landa. Í fréttatilkynningu sem gefin var út á s.l. ári, þegar fyrsta skýrslan kom út, kemur eftirfarandi fram: "Í þessari skýrslu er lýst ástandi í húsnæðismálum aldraðra, fjölskyldugerð hjá þessum aldurshópi, á þjónustu innan og utan stofnana. Þetta er fyrsta athugun sinnar tegundar á þessu sviði þar sem gerður er samanburður á heilbrigðisþjónustu og félagslegri þjónustu fyrir aldraða á Norðurlöndum. Niðurstöður skýrslunnar sýna að talsverður munur er á öldrunarþjónustu á Norðurlöndum. Hvað Ísland varðar kemur fram að mjög skortir á allar upplýsingar um þau atriði sem athuguð voru og gerir það allan samanburð mjög erfiðan." Ástæða er til að vekja sérstaka athygli á því, sem þarna kemur fram, að mjög skorti á allar upplýsingar um þessi mál hér á landi." Herra forseti. Ég taldi nauðsynlegt að vitna aðeins í umsagnir frá síðasta þingi og þá skýrslu, sem ég hef hér getið, sem sýnir fram á að nauðsynlegt er að slík heildarúttekt fari fram sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir. Ég vil að lokinni þessari umræðu, herra forseti, leggja til að till. verði vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Þessi tillaga spannar vítt svið, flesta þá þætti sem snerta lífsafkomu og aðstöðu aldraðra. Þar kallar margt á. Hækkandi meðalaldur hefur sín áhrif, breyttar fjölskylduaðstæður og breytt fjölskylduform kallar á viðbrögð og þótt margt hafi verið gert er enn fleira óunnið. Ég lýsi fullum stuðningi við þessa tillögu, vænti þess aðeins að sú könnun sem er aðalatriði hennar verði ekki að velkjast of lengi í meðförum og niðurstöður megi liggja fyrir sem fyrst og að í framhaldi af því verði þá unnt að taka til hendi sem fyrst og best jafnhliða þessu og í framhaldi af því. Ég vildi koma aðeins tvennu að við þessa umræðu. Annars vegar tillöguflutningi sem ég hef verið með uppi um ákveðna lausn fyrir aldrað búandfólk, lausn sem reynd hefur verið á Norðurlöndum með góðum árangri og sem raunar er komin í framkvæmd hér á Suðurlandi fyrir framtak einnar konu og hefur reynst með miklum ágætum. Hér á ég við tillögu mína, sem ég hef flutt nokkrum sinnum án þess að hún fengi hér undirtektir, undirtektir að vísu í umræðum en ekki á þann hátt að hún væri samþykkt, tillögu um að nýta bújarðir, vel hýstar, m.a. og sér í lagi í eigu ríkisins, jarðir í nánd við heilsugæsluþjónustu, þar sem búandfólk gæti dvalið í ellinni, haft smábúskap og notið þar til vissrar aðstoðar, en yfirbygging í mannahaldi yrði í lágmarki, enda hugsað fyrir sæmilega frískt fólk. Ég hef m.a. bent á að margt fólk býr lengur og heldur lengur í óeðlilega stóran bústofn vegna óttans við hin algeru umskipti. Þetta fyrirkomulag er hugsað sem aðlögun fyrir það fólk um leið og því væri séð fyrir verkefnum við hæfi. Ég hef ekki trú á því að lausn af þessu tagi, ef að henni væri skipulega unnið, yrði mjög dýr, a.m.k. ekki eins dýr og margar þær lausnir sem hingað til hafa verið reyndar. Þessa hugmynd á ég ekki sjálfur. Þessari hugmynd var að mér skotið af öldruðu sveitafólki eystra sem þarf að dveljast í þéttbýli og hefði gjarnan viljað hafa annað umhverfi og annað við að vera en það hefur nú. Ég held að ómaksins vert væri að kanna þessa leið til hlítar og líta þá m.a. austur til Blesastaða á Skeiðum og hagnýta þá góðu reynslu sem húsfreyjan þar býr yfir af því myndarheimili sem þar er rekið fyrir aldraða á hennar eigin vegum. Hitt atriðið, sem ég vildi koma að enn einu sinni, lýtur að möguleikum eldra fólks og aðstandenda þess til að aldraðir megi búa sem lengst að sínu eða hjá sínum. Ég veit að með heimilishjálp og umönnunargreiðslum frá tryggingunum hefur þetta verið auðveldað mjög, en betur má ef duga skal. Ég hef oft sagt það og segi það enn úr þessum ræðustól, og ég fullyrði það, að það er með ólíkindum hvað mín kynslóð t.d., ef ég tæki hana út úr, hún er manni næst, er gjörn á að vilja sem fyrst losna við gamla fólkið á stofnanir og heimili, óeðlilega gjörn á það að vilja losna við gamla fólkið á stofnanir og heimili og þurfa ekki að annast það. Ég held að þetta fari ekki batnandi með nýrri kynslóð eða öðrum kynslóðum sem á eftir koma nema síður væri. Það er að vísu rétt, og það skal tekið fram sem viss afsökun og ekkert úr því dregið, að lífsbaráttan er hörð hjá mörgum, báðir heimilisaðilar útivinnandi og lengur oft en venjulegan lögboðinn vinnutíma, mikil ósköp. En inn í þetta mál kemur yngsta kynslóðin líka, umönnun hennar og lifandi samband við þá sem nenna að hlusta og segja frá og vera hlíf og skjól þegar á bjátar einnig. Þessi þáttur gleymist mörgum, allt of mörgum að ég hygg. Ég held því að enn betur eigi að huga að því af samfélagsins hálfu, bæði sveitarfélaga og ríkis, að tryggja gamla fólkinu sem best að það geti sem lengst, eins og ég hef sagt, búið að sínu eða hjá sínum. Inn í þetta koma fjölmörg atriði sem snerta þetta fólk, einsemdin máske verst, öryggið eða öryggisleysið kannske og lífshamingjan sjálf vitanlega, ekki aðeins þá fyrir þennan aldurshóp heldur ef vel er að staðið fyrir alla aldurshópa. Þetta er spurning um lífsfyllingu fyrir alla aldurshópa og ekki yngstu kynslóðina þá síst. Á þetta vildi ég leggja áherslu enn einu sinni. Ég tala af eigin reynslu sem ég hygg að sanni mál mitt mjög vel og það eru ábyggilega fleiri sem geta sagt af svipaðri reynslu sem hefur verið þeim á sama jákvæða veginn. Um meginþætti tillögunnar skal ekki frekar fjölyrt hér, en aðbúnaður og kjör þessa fólks segja kannske meira en flest annað um samfélagsgerð, áherslur samfélagsins, bæði í fjármagni sem öðru, en ekki síður það hugarfar sem kannske skiptir mestu.



Herra forseti. Ég fagna þessari tillögu og að hún skuli vera hér fram borin. Ég held að ekki sé vanþörf á að kanna aðstæður aldraðra hér á landi. Það þarf ekki síst, eins og síðasti ræðumaður kom að, að athuga hvernig má búa að öldruðum í heimahúsum, hvort þar megi ekki bæta um betur og gera fólki kleift, bæði aðstandendum að hafa gamla fólkið heima og gamla fólkinu að dvelja á sínum heimilum sem vill það fremur en fara á stofnanir. Ég hef kynnst því af eigin reynslu að það er mjög ríkt í mörgu gamalmenninu að fá að búa heima eða hjá sínum. Það færi vel á því ef boðið væri upp á meiri og betri heimilisaðstoð og ekki síst jafnvel að létt vinna væri borin heim til fólksins, ef svo mætti segja. Ýmis störf í þessu þjóðfélagi mætti inna af hendi í heimahúsum. Þar má nefna t.d. spyrðubönd, hæklabönd og ýmislegt í plastiðnaði sem gamla fólkið gæti dundað sér við. Það þyrfti ekki að fara heim til þess nema einu sinni í viku. Ég átti þess einu sinni kost að gera könnun sjálf á vegum félagasamtaka og fara þess vegna í hvert hús á staðnum og ræða við gamalt fólk, auk þess sem ég hef í mörg ár unnið á stofnun fyrir aldrað fólk. Það var einmitt viðhorf hjá mjög mörgum að geta gert eitthvert gagn þrátt fyrir að þeir hefðu ekki heilsu til að fara frá sínum heimilum til vinnu, auk þess sem upp á lítið var boðið á vinnumarkaðnum fyrir þessa aldurshópa. En það var oft erfitt þessu fólki að drepa tímann og vita að það gæti gert gagn en hafa ekkert á milli handanna. Ég held að sá þáttur þyrfti að vera með í þessari könnun hvernig hægt væri að mæta vilja gamla fólksins til þess að inna létt störf af hendi, ekki aðeins hálfsdagsstörf eða hlutastörf. Margt mætti eflaust nefna í þessu sambandi varðandi framfærslukostnað og fjárhagslega afkomu. Þar er ýmislegt sem þarf úr að bæta. Ég ætla ekki að tefja þessa umræðu með því að fara nánar út í þá sálma. Í nokkrum orðum vildi ég þó taka undir það sem síðasti ræðumaður kom að varðandi tilraun um stofnun fyrir gamalt fólk í sveitum. Ég held það væri vert að reyna slíkt. Á minni stöðum úti á landi getur gamalt fólk jafnvel haft sínar kindur í smákofum ekki það langt frá elliheimilinu að það getur stundað þann búskap. Það er ótrúlegt hvað þetta fólk er gott til heilsunnar ef það getur starfað við eitthvað sem það lifir og hrærist fyrir. Þessu hef ég líka kynnst, að maður gat stundað sínar kindur þrátt fyrir að hann byggi á elliheimili. Hann gat gengið til þeirra á hverjum degi. En þessum manni varð varla misdægurt. Hugmynd hv. 2. þm. Austurl. er því virkilega skoðunarverð og ég held að þegar upp væri staðið hefði slík tilraun, ef svo má kalla, ekki orðið þjóðfélaginu mjög dýr.



Þingforseti. Á þskj. 114 leyfi ég mér að flytja ásamt þm. Alþfl. tillögu til þingsályktunar um frestun nauðungaruppboða, neyðaraðstoð og ráðgjöf við húsbyggjendur.

Það var búið að flytja framsögu fyrir þessu máli í útvarpi og sjónvarpi.

Eins og hæstv. fyrrv. iðnrh., núverandi menntmrh. og væntanlegur ég veit ekki hvaða ráðherra tók fram hefur málið áður verið kynnt í opinberri umræðu og er það út af fyrir sig alveg rétt. Ástæðan fyrir því að það var kynnt í opinberri umræðu með þeim hætti er m.a. sú að hæstv. ríkisstj. sem átti að leysa þetta mál og hafði lofað að gera það hefur ekki hafst að enn. Það er enn beðið eftir því að hæstv. ríkisstj. efni þau fyrirheit sem hún hefur gefið húsbyggjendum um að leysa úr þessum vandamálum. Bara sem dæmi um neyðina sem ríkir í þessum málum get ég sagt ykkur frá því að fyrir réttum tveimur klukkutímum var ég að ræða við fulltrúa lítils sveitarfélags í mínu kjördæmi á Vestfjörðum. Þeir skýrðu mér frá því að á aðeins einu ári hefði íbúum í þessu litla sveitarfélagi fækkað úr 460 niður í 420. Talsverður hópur þeirra, sem flust hefur í burtu á þessu eina ári, hefur orðið að skilja eignir sínar eftir án þess að geta selt og nokkur hópur manna hefur misst allt það sem þeir áttu á nauðungaruppboði. Lífeyrissjóðir, bankar og aðrar lánastofnanir eiga nú þó nokkrar íbúðir á þessum litla stað sem þessir aðilar hafa leyst til sín á nauðungaruppboði þar sem boðnar hafa verið upp eigur fólks og það hefur síðan flutt í burtu eignalaust, eignalausara en það var þegar það kom á staðinn. Þetta hefur gerst á því eina ári sem nú er liðið frá því að ríkisstjórnin gaf fyrirheit um að leysa vandamál þessa fólks. Þetta fólk reyndi að hanga á sínum íbúðum eins lengi og það gat í þeirri von að hæstv. ríkisstj. stæði við loforð sín. Það varð eins og fleiri að gefast upp. Fyrst ástandið er orðið svona í litlu sjávarþorpi úti á landi, hvernig halda menn þá að það sé orðið ef litið er á landið í heild? Það vildi svo til að sama dag og þessi þáltill. var lögð fram á Alþingi kom út sérstök aukaútgáfa af Lögbirtingablaðinu. Hvers vegna? Var það vegna þess að uppboð var í aðsigi á eigum einhvers atvinnufyrirtækis? Nei, það var vegna þess að uppboðsauglýsingar voru orðnar svo margar á íbúðarhúsnæði einstaklinga að það varð að gefa út sérstaka aukaútgáfu af Lögbirtingablaðinu til þess að koma nauðungaruppboðsauglýsingum fyrir. Og ýmis Reykjavíkurblöðin hafa af þessari neyð miklar tekjur í formi auglýsingatekna af nauðungaruppboðsauglýsingum af eigum einstaklinga. Fjöldinn allur af fólki sem tekið hefur lán til íbúðakaupa eða íbúðabygginga á síðari árum hefur átt og á enn við sívaxandi greiðsluerfiðleika að etja. Þetta á bæði við um þá sem tekið hafa íbúðalán hjá opinberum lánastofnunum og hálfopinberum stofnunum, svo sem eins og lífeyrissjóðum, en ekki síst hina sem tekið hafa til viðbótar skammtímalán hjá bönkum og öðrum lánastofnunum. Hvers vegna skyldi fólk hafa verið neytt til að taka þessi skammtímalán? Það var neytt til þess vegna þess að ekki var staðið við þau fyrirheit og þær ákvarðanir, sem teknar voru í sambandi við verðtryggingu lána, að slíkri aðgerð yrði að fylgja lánalenging þannig að fólki væri gert kleift að standa undir greiðslubyrði þeirra lána sem þannig hafði verið breytt úr óverðtryggðum lánum í verðtryggð. Þau fyrirheit voru ekki efnd og hafa ekki enn verið efnd og það er meginskýringin á því að húsbyggjendur og húskaupendur hafa orðið að vera á höttunum eftir skammtímalánum hjá bönkum og öðrum aðilum, en það hefur orðið til þess að smátt og smátt hefur greiðslugetu þeirra verið ofboðið uns svo er komið að hundruð fólks eiga á hættu að missa allar sínar. Það er e.t.v. einkennandi fyrir afstöðu hæstv. ríkisstj., sem glögglega kemur fram í dag í umræðu um þetta mál, að þegar málið kom á dagskrá var einn ráðherra í salnum. Þegar umræða hófst um það gekk hann úr sal. Meiri er ekki áhugi hæstv. ríkisstj. á að leysa þessi vandamál. Eina skiptið sem þessari hæstv. ríkisstj. hefur hins vegar brugðið í brún út af þessum málum var þegar samtök húsbyggjenda tóku sig til og birtu heilsíðuauglýsingar í dagblöðum landsins. Og hvað skyldi hafa verið auglýst í þessum auglýsingum? Það var hvorki meira né minna en ríkisstjórnin sjálf. Þessi auglýsing var einnar síðu myndbirting af hæstv. ríkisstj. með ábendingum um að þessir menn, sem þarna voru myndaðir, hefðu ekki staðið við þau fyrirheit sem þeir gáfu. Það hafa þeir ekki gert enn. Sennilega er ráðið til þess að láta þá kippast aðeins við að birta eina auglýsinguna enn með myndum af þessum heiðursmönnum. Hætt er við því, ef heldur fram sem horfir, ef marka má allar þessar uppboðsauglýsingar um nauðungaruppboð á íbúðarhúsnæði einstaklinga, að innan tíðar standi fjölmargar fjölskyldur uppi eignalitlar eða eignalausar og breytir þá engu fyrir þessar fjölskyldur þótt þær hafi lagt nótt við dag í vinnu. Slíkur vinnuþrældómur hefur ekki einu sinni getað komið í veg fyrir að þær eignir sem sumar fjölskyldur lögðu upp með þegar þær hófu húsbyggingu sína hafa rýrnað á þeim tíma sem liðinn er síðan. Það er ekki aðeins að fólk eigi í erfiðleikum með að standa undir greiðslubyrði afborgana og vaxta, það þarf einnig að horfast í augu við þá staðreynd að þó það hafi tekist, þó fólk hafi getað staðið undir greiðslum afborgana og vaxta, þá hefur eignarhlutur margra í íbúðarhúsnæði sínu samt sem áður stöðugt farið minnkandi. Ástæðan er að sjálfsögðu sú að skuldirnar, og hvaða aðferð notuð er til að verðtryggja þær, hafa vaxið langt umfram markaðsverð og matsverð íbúðarhúsnæðisins, þannig að hlutur einstaklinganna í íbúðareigninni fer stöðugt minnkandi, jafnvel þó að viðkomandi aðilar hafi getað staðið í skilum með greiðslur afborgana og vaxta. Það er m.a.s. svo komið að mörg lán sem veitt hafa verið eru orðin svo há og hafa hækkað svo mikið umfram matsverð íbúðanna að veð sem upphaflega var veitt í íbúðunum dugar ekki lengur. Lánið er komið að verðmæti umfram þau mörk sem sett hafa verið til þess að íbúðarhúsnæði teljist veðhæft. Og margir sem óska eftir því að breyta lánum til skamms tíma í lengri lán gegn fasteignartryggingu geta það ekki lengur - ekki vegna þess að þeir hafi ekki burði til að standa undir afborgununum, heldur vegna hins að stefna ríkisstjórnarinnar hefur valdið því að það er ekki lengur til veð. það er ekki lengur hægt að bjóða upp á það veð í íbúðareign viðkomandi manns að það dugi til þess að standa undir frekari lánveitingum þó í boði væru og þó að skuldunauturinn gæti staðið undir greiðslunni. Veð sem upphaflega nam kannske 30% af verði fasteignar er núna hækkað upp í yfir 50% og slíku fólki eru allar bjargir bannaðar. Eignarhluti þess í viðkomandi íbúð brennur upp frá degi til dags og frá mánuði til mánaðar uns svo verður komið að fólkið stendur uppi eignalítið eða jafnvel eignalaust. Slæmt er þetta ástand hér á höfuðborgarsvæðinu en miklum mun verra er það þó úti á landsbyggðinni þar sem svo háttar til að ekki aðeins matsverð íbúðanna hefur hlutfallslega farið lækkandi, heldur er markaðsverð þeirra nánast núll vegna landflóttans frá þessum smærri stöðum til höfuðborgarsvæðisins, sem veldur því að það eru ekki lengur neinir til þess að kaupa íbúðarhúsnæðið, jafnvel þó reynt væri að selja það. Þannig er ástandið hjá mörgum húsbyggjendum úti á landi orðið svo að þeir rísa ekki lengur undir greiðslubyrði af lánunum sem þeir hafa tekið. Þeir eiga ekki lengur veð til þess að geta framlengt þessi lán, jafnvel þó lánaframlenging væri í boði, og þeir geta ekki heldur selt eignina, jafnvel þó þeir vildu, til þess að losa sig þá út úr vandanum með eitthvað í aðra hönd. Þeir verða hins vegar að standa hjá og horfa í vonleysi sínu upp á eignina verða nákvæmlega að ekki neinu án þess einu sinni að geta bjargað sé undan vandanum með því að selja eign sína og halda þó einhverju eftir. Þetta er slíkt neyðarástand að það er ekki hægt að lýsa því með orðum. Og þeir sem eitthvað hafa kynnt sér þessi mál, hafa horfst í augu við skelfilegan mannlegan vanda sem ekki aðeins lýsir sér í eignatjóni og eignatapi heldur í hjónaskilnuðum, upplausn fjölskyldna, vonleysi og örvæntingu einstaklinga sem hlut eiga að máli. Það er lærdómsríkt. Og ég endurtek það að þegar umræða fer fram um svona mál þá er kaldhæðið að hún skuli hefjast að viðstöddum einum ráðherra og um leið og umræðan hefst þá skuli sá ráðherra ganga úr salnum. Herra forseti. Við höfum tíu ráðherra hér sem nú eru allir þingmenn. Hæstv. forseti hefur gert ítrekaðar tilraunir til þess að koma málum í gegnum afgreiðslur, gegnum atkvæðagreiðslur hér á þessum fundi og öðrum fundum. Mér finnst ekki hlýða að ræða þessi mál án þess að geta lagt svo mikið sem eina spurningu fyrir svo mikið sem einn ráðherra. Því vil ég fara þess á leit við hæstv. forseta að hann kanni: Er hæstv. forsrh. tiltækur?

Hæstv. forsrh. boðaði fjarvist og það var tilkynnt í upphafi fundarins.

Er hæstv. fjmrh. og formaður Sjálfstfl. tiltækur?

Forseti ætlar sér ekki að standa endalaust fyrir svörum í þessu efni vegna þess að hann getur ekki svarað. Við sjáum að þessir menn eru ekki í þingsalnum. Hins vegar skal athugað hvort fjmrh., - hann er ekki í húsinu, hann tjáði mér rétt áðan að hann þyrfti að sinna áríðandi starfi og tilkynnti að hann færi af fundi. Hver var þriðji ráðherrann, með leyfi?

Það eru tveir ráðherrar sem þetta mál varðar sérstaklega fyrst að þessir hvorugir eru viðstaddir, formenn stjórnarflokkanna, það er annars vegar hæstv. félmrh. og hins vegar hæstv. dómsmrh. Ætli annar hvor þeirra sé tagltækur?

Ég skal athuga hvort þessir menn eru í húsinu og hv. ræðumaður getur gert hlé á ræðu sinni ú meðan ef hann óskar. - Það er upplýst að bæði dómsmrh. og félmrh. hafa yfirgefið húsið.

Hæstv. forseti. Forseti hefur marguppálagt þm. að það hafi verið gert samkomulag um gang þingstarfa sem geri ráð fyrir því að hér séu menn að störfum frá klukkan tvö til klukkan fjögur þegar fundir Sþ. standa yfir og undirbúi sig þá undir það að þingið geti starfað á þeim tíma. Það er alger ógerningur að ræða þetta mál að fjarverandi formönnum beggja stjórnarflokkanna og að fjarverandi báðum þeim ráðherrum sem málið heyrir undír, annars vegar hæstv. félmrh. og hins vegar hæstv. dómsmrh., sem á m.a. að gæta þess að lögum um bann við töku okurvaxta sé framfylgt. En menn hafa lesið það núna í blöðum hvernig að þeim málum er staðið af hálfu framkvæmdavaldsins og þeirra sem eiga að hafa eftirlit með þeim málum. Ég óska eftir því. hæstv. forseti, að ég fái að gera hlé á ræðu minni og taka aftur til þar sem ég hverf frá nú á þá væntanlega næsta fundi Sþ. og þá verði reynt að sjá til þess að a.m.k. þessir tveir hæstv. ráðherrar verði viðstaddir svo hægt sé að bera fram við þá eðlilegar spurningar um þetta mál.



Það er hverju orði sannara sem hv. ræðumaður sagði að hv. þm. og þar með ráðherrum ber að sækja þingfundi. Hins vegar geta verið augljósar ástæður fyrir því að einstaka þingmaður eða ráðherra hafi lögfullar ástæður til þess að vera ekki viðstaddir. Þegar framsögumaður í máli sem þessu óskar sérstaklega eftir að ákveðnir ráðherrar séu við þá er það venjulega að viðkomandi þm. tjáir forseta það og það er athugað áður en umræður hefjast. Þá fer það eftir vali viðkomandi þm. hvort hann vill fresta umræðu eða hafa umræðuna þó að þeir menn sem hann óskaði að væru viðstaddir séu fjarverandi. Nú lít ég svo á að það sé vilji hv. 1. flm. þessa máls að umræðunni sé frestað. þ.e. hann hefur lokið sinni fyrri ræðu og umræðunni verður frestað. Umræðunni er frestað. Umr. frestað.



Herra forseti. Ég skal alveg fallast á réttmæti þessa sjónarmiðs hæstv. forseta, en vil leyfa mér að benda á að hér er um að ræða 15. mál á dagskrá og ég held að þetta sé fyrsti þingfundur sem hægt er að taka málið fyrir á og enginn, hvorki ég né hæstv. forseti, átti von á því að málið kæmi nú á dagskrá. Ég féllst hins vegar á þau tilmæli forseta. vegna þess að ég tel að það sé skylda mín að vera hér reiðubúinn til starfa hvenær sem á þarf að halda. ég féllst á þau tilmæli hæstv. forseta að taka málið fyrir þótt svo háttaði og gerði að sjálfsögðu ráð fyrir því að þessir ráðherrar eins og aðrir þm. væru þá tiltækir vegna þess að þeir höfðu ekki fjarvistarleyfi og mér vitanlega hafa þeir það ekki enn. Ég óska eftir því við hæstv. forseta, og bið hann að endurskoða ákvörðun sína. að mér verði við framhaldsumræðu málsins heimilað að halda áfram ræðu minni þar sem frá var horfið.



Málinu hefur verið frestað, en hv. 3. þm. Vestf. talaði um þingsköp. Það er rétt eins og hann sagði að forseti hefði mælst til þess við hann að mæla fyrir þessu tiftekna máli sem er 15. mál á dagskrá. Og það var vel gert af hv. 3. þm. Vestf. að verða við þessum tilmælum. En það mátti gera ráð fyrir því fyrir fram að undir venjulegum kringumstæðum kæmi þetta mál ekki til umræðu af því að það er síðasta málið á dagskránni. Kann að vera að það sé einhver ástæða fyrir því að þeir sem hefðu átt að vera viðstaddir þessa umræðu eru farnir af fundi. Hv. 3. þm. Vestf. óskaði eftir að halda ræðu sinni áfram. Hann hefur lokið ræðutíma sínum sem eru 15 mínútur í þessari umferð. Og það sem hann hefur talað um þingsköp er þá ekki með talið þessum 15 mínútum né sú töf sem hefur orðið á umræðunni.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. þm. Pétri Sigurðssyni, till. á þskj. 49 um könnun á launum og lífskjörum á Íslandi og í nálægum löndum. Ég vil, með leyfi forseta, lesa texta till. sem er stuttur. Hann er svohljóðandi: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd fulltrúa stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins til að kanna hvort og að hvaða leyti laun og lífskjör eru lakari á Íslandi en í nálægum löndum og hverjar eru orsakir þess. Nefndin skili athugun sinni fyrir árslok 1986." Hér er um að ræða tillögu sem flm. er ég nefndi fluttu á síðasta þingi en varð þá ekki útrædd. Hún er hér flutt aftur vegna þess að skoðun flm. er að hér sé um það mikilvægt mál að ræða að þeir telja brýnt að sú könnun á lífskjörum hér á landi og samanburður við nágrannaþjóðirnar eigi sér stað. Svo sem fram kemur í þessum tillögutexta sem ég las hér er það meginatriði tillögunnar að það verði framkvæmd könnun á því hvernig á því stendur að þótt Íslendingar séu með þeim þjóðum sem einna hæstar þjóðartekjur hafa á mann í veröldinni, 6. í röðinni eins og að undanförnu, eða jafnvel ofar á þeim lista sum árin - hvernig á því stendur að slík þjóð býr ekki við betri lífskjör en raun ber vitni og hver maður þekkir af eigin hag. Þurfum við Íslendingar þó ekki að standa undir neinum herkostnaði svo sem aðrar þjóðir, svo dæmi sé tekið, en til slíkra hluta fer allverulegur hluti ríkisútgjalda flestra þjóða, þar á meðal allra Norðurlandaþjóðanna annarra en okkar. Það hefur vafist nokkuð fyrir mönnum að komast að niðurstöðu um það hver sé orsök þessa. Umræður um það hafa verið ákaflega pólitískar oft og tíðum og mótast af því í hvaða flokki menn eru sem þátt hafa tekið í umræðunni. Það er skoðun okkar flm. tillógunnar að það sé hins vegar kominn tími til þess að gerð verði hlutlaus og hlutlæg athugun í þessum efnum á orsökum þess sem hér um ræðir. Á grundvelli þeirrar rannsóknar og þeirra ábendinga um orsakirnar, sem hér er kallað eftir, geti stjórnvöld, aðilar vinnumarkaðarins, sem nú eru einmitt að byrja að tala saman, stjórnmálaflokkarnir og Alþingi, og raunar allir aðrir aðilar sem þetta mál snertir, gert ráðstafanir sem eru í samræmi við þær niðurstöður sem við væntum að þá muni liggja fyrir. Það fer ekki á milli mála, herra forseti, að hér á landi hafa lífskjörin versnað á undanförnum árum. Það þekkja allir og þarf ekki að hafa um það mörg orð. Kaupmáttur kauptaxta hefur minnkað um fimmtung á síðustu þremur árum og er nú svipaður því og hann var árið 1971. Töflu um þessa þróun er að finna í grg. með þáltill. þannig að allir sem fá sér texta hennar geta séð það þar með eigin augum hvernig þær hagtölur líta út. Nú er það svo að kaupmáttur kauptaxta er vitaskuld ekki algildur mælikvarði á lífskjör launafólks þó hann veiti þar mjög þýðingarmiklar upplýsingar. Oft er bent á að nær væri að líta fyrst og fremst á ráðstöfunartekjurnar frekar en á taxtalaunin. En aðrir mælikvarðar sýna einnig alldökka mynd þó mismunandi sé eftir því hvaða stærðir eru hér skoðaðar. Ef við lítum á þjóðartekjurnar er það alkunna að þær hafa minnkað verulega á síðustu þremur árum. Eitt árið hvorki meira né minna en um 5,5% sem er gífurlega mikil minnkun. Þjóðartekjurnar í dag eru á svipuðu stigi og árið 1973 eða fyrir 12 árum og þær hafa dregist saman nú þrjú ár í röð nema hvað á þessu ári munu þær væntanlega lítillega aukast. Það má einnig nefna ráðstöfunartekjurnar sem ég gat um. Þær voru svipaðar í fyrra, árið 1984 og þær voru upp úr miðjum áratug síðustu aldar. Glæsilegri eða bjartari er nú myndin ekki. Þetta er alvarleg þróun og ég held að engum blandist hugur um það, ekki síst með hliðsjón af því að þær þjóðir sem við berum okkur gjarnan saman við, hafa nú komist út úr þeirri kreppu sem einkennt hefur alþjóðaefnahagsstarfsemi og efnahagslíf í heiminum á árunum 1979-1982, þ.e. í olíukreppunni. Við erum meðlimir í bandalagi OECD-þjóðanna, Efnahagssamvinnustofnun Evrópuþjóða, þó að fleiri séu þar aðildarríkin en Evrópuríki. Þess vegna er nærtækt að bera þróun mála í þessum efnum hér á landi saman við þróun OECD-ríkjanna. Hagvöxtur í þeim ríkjahópi var árið 1983 að meðaltali 2,6%, tæplega 5% 1984, og gert er ráð fyrir því að hagvöxtur verði í þessum ríkjum á milli 3 og 4% í ár. Samfara þessum hagvexti fara lífskjör batnandi í flestum nálægum löndum meðan lífskjörum hefur farið hrakandi hér á landi. Tölurnar sem birtar eru í nákvæmri og ítarlegri töflu með grg. gefa allgóða vísbendingu um lífskjörin hér á landi í samanburði við aðrar þjóðir. Og þótt ýmislegt þurfi að athuga nánar, m.a. áhrif örra breytinga á gengi gjaldmiðla, einkum á síðustu árum, bera þó þær tölur með sér að lífskjör á þennan mælikvarða hafa verið almennt góð í OECD-ríkjunum og yfir meðaltal í löndum eins og Danmörku en lélegri þó þar en í Svíþjóð og Noregi sem eru hér mun ofar á listanum. Fram til ársins 1982 er samanburður við OECD-ríkin á margan hátt ekki óhagstæður okkur Íslendingum. En sama verður ekki sagt um framhaldið. Þjóðartekjur á mann hér á landi eru nú um 10 þús. dollarar, sem er að vísu hátt, eða 97% af því sem þær voru 1982, og 96% af þjóðartekjunum 1981. Að vísu veldur hér allmiklu um hve staða dollarans hefur styrkst mjög á undanförnum árum en þessar tölur tala engu að síður sínu máli. Það virðist liggja fyrir svo ekki þurfi að fara um það í grafgötur hver launaþróunin hefur verið á undanförnum árum miðað við þann stóra hóp þjóða sem ég gat um. Þær staðreyndir liggja allljóslega fyrir. En það eru fleiri atriði sem þarf að kanna en þjóðartekjur á mann á Íslandi í samanburði við önnur lönd. Sú nefnd sem fær það verkefni að fylgja fram þessari þáltill. mun að sjálfsögðu leggja mat á hvaða þættir skipta mestu máli í lífskjörum hér á landi og á hvern hátt unnt er að bæta þau miðað við þjóðartekjurnar. Það er rétt að nefna þar nokkur atriði. Eitt þeirra - og það er kannske viðamest og mikilvægast - er vitanlega hlutur launþega í þjóðartekjunum. Í öðru lagi er það breyting á kauptaxta- og launaþróun bæði almennt og eftir atvinnugreinum. Það þarf að líta á atvinnutekjur, heildartekjur og ráðstöfunartekjur og enn fremur vægi annarra tekna en launa, t.d. tilfærslutekjur og eignatekjur. Það þarf að líta á vinnutíma hér á landi og atvinnuöryggi. Vinnutíminn er vitanlega mun lengri hér en í flestum Evrópuríkjum, ef ekki öllum. Það þarf að líta á óbeina skatta og beina skatta og hvað felst í hugtakinu opinber þjónusta. Þá þarf einnig að athuga greiðslubyrðina, í hve ríkum mæli hún er gagnvart öðrum löndum. Fjárfestingaþróunin, hver hefur hún verið? Fjárfest hefur verið miklu meira hér en í nágrannalöndunum. Hvernig hefur gengisþróunin verið, ekki síst gagnvart dollaranum? Og einnig þarf að taka hagsveiflur hér með í reikninginn. Eftir að allt þetta liggur fyrir er komið að kjarna málsins, því sem þessari nefnd er ætlað að vinna að. Henni er ætlað að gera þessa launakönnun en henni er einnig ætlað að skýra niðurstöður sínar að því er varðar lífskjaraþróunina hér á landi í samanburði við löndin þau sem ég nefndi. Hverjar eru orsakir þessarar þróunar, þeirra tiltölulega bágu lífskjara sem við Íslendingar búum við og höfum búið við? Þá má spyrja meðal annars: Hafa ytri ástæður ráðið mestu um þessa þróun, aflabrögð sem hafa verið misjöfn - að vísu var þriðja besta aflaárið á síðasta ári - eða er það staða alþjóðlegra efnahagsmála sem hér ræður mestu? Eða er kannske skýringarinnar e.t.v. að leita í okkar eigin efnahagslífi, skipan þess og stjórn? Þá kemur vitanlega upp í hugann: Hvernig höfum við hagað okkar fjárfestingum hvað varðar arðsemina? Hver er arðsemin af þeim fjárfestingum sem íslenska þjóðarbúið hefur staðið í síðustu árin? Er sú arðsemi meiri eða minni en af fjárfestingum nágrannaríkjanna, sem þau hafa lagt í? Er það kannske ein meginástæðan fyrir því hve illa hefur gengið að ná fram bættum lífskjörum þrátt fyrir tiltölulega háar þjóðartekjur? Það er mjög mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að draga lærdóm af reynslunni í þessari stöðu sem hér blasir við. Ef mistök hafa orðið, ef okkur hafa orðið á mistök, stjórnvöldum, samtökum vinnumarkaðarins og öðrum, þá ber vissulega að koma í veg fyrir þau og viðurkenna þau og einbeita kröftunum að því að koma í veg fyrir að þau endurtaki sig. Þá ber að taka upp nýja stefnu hvað varðar vinnuaðferðir í kjarabaráttunni, í fjárfestingarmálum og á öðrum sviðum. Við eigum m.ö.o. að reyna að læra af reynslunni, læra af sögunni í þessum efnum. Herra forseti. Það er skoðun flm. þessarar tillögu að það verkefni sem hér liggur fyrir sé afar brýnt með tilliti til þess að hætt er við að Íslendingar fari í vaxandi mæli m.a. að setjast að þar sem betri kjör bjóðast, ef bilið heldur áfram að breikka milli lífskjara hér á landi og í nágrannalöndunum. Það er m.a. brýnt að slík könnun sé framkvæmd ekki síst vegna aðila vinnumarkaðarins sem nú eru að leggja út í nýjar viðræður og gerð nýrra kjarasamninga. Þar virðast mál ætla að taka nokkuð aðra stefnu en verið hefur á undanförnum árum. Út af fyrir sig eru það mjög ánægjuleg tíðindi og lofsvert framtak hjá þeim mönnum sem þar hafa borið fram nýjar hugmyndir. Þar er um að ræða meiri áherslu á bót lífskjaranna og aukningu kaupmáttarins en verið hefur að undanförnu. Slík hlutlæg könnun sem hér er fjallað um yrði einmitt mjög mikilvægt innlegg, mikilvægt framlag til umræðna milli aðila vinnumarkaðarins og við ákvarðanatöku. Því fyrr sem við getum greint þær orsakir sem liggja til grundvallar þeirri þróun lífskjara, þeirri neikvæðu þróun lífskjara, sem ég hef lýst, því fyrr getum við gripið til þeirra úrræða sem úr munu bæta.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um úttekt á mismunun gagnvart konum hérlendis, en flm, að þessari till. er ásamt mér hv. 10. landsk. þm. Guðrún Helgadóttir. Efni tillögunnar er eftirfarandi: "Alþingi ályktar að fela félmrh. og jafnréttisráði í framhaldi af fullgildingu samnings um afnám allrar mismununar gagnvart konum að gera á því úttekt: a. hvað einkum skorti á að Íslendingar uppfylli þau ákvæði sem í samningnum felast; b. hvort og þá hvað það er í starfi skóla og annarra uppeldisstofnana, svo og fjölmiðla, sem einkum vinnur gegn jafnri stöðu kvenna og karla; c. hvað einkum torveldar konum á vinnumarkaði að ná jafnræði á við karla og hvað veldur því að svokölluð kvennastörf eru ekki metin með eðlilegum hætti til launa; d. hvaða breytingar á lögum, reglugerðum og öðrum opinberum tilskipunum sé rétt að gera til að markmið samningsins verði að veruleika; e. hvaða ráðstafanir aðrar sé æskilegt að gera af hálfu löggjafar- og framkvæmdavalds og í dómskerfinu til að öll mismunun gagnvart konum hérlendis heyri sem fyrst fortíðinni til. Til að fylgjast með þessari úttekt verði skipuð samráðsnefnd með fulltrúum frá öllum þingflokkum á Alþingi. Félmrh. skili fyrir árslok 1986 grg. til Alþingis um þessa úttekt og tillögum af sinni hálfu til úrbóta. Kostnaður við þessa úttekt greiðist úr ríkissjóði." Með þessari þáltill. fylgir grg. þar sem vitnað er til margra atriða í þeim alþjóðasamningi sem var til umræðu hér á síðasta þingi og Alþingi samþykkti 13. júní s.l. og staðfestur var af ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd þann 18. júní s.l. Einnig fylgja með till. nokkur fskj., sjö talsins, þar sem er að finna ýmsar upplýsingar um stöðu mála að því er varðar konur og mun ég lítillega fjalla um þau efni hér síðar í ræðu minni. Í athugasemdum með samningnum um afnám allrar mismununar gagnvart konum skv. þessum samningi skuldbinda aðildarríkin sig til að gera ráðstafanir til að afnema mismunun gagnvart konum á hinum ýmsu sviðum. Skv. 2. gr. samningsins er m.a. gert ráð fyrir því að aðildarríkin hlutist til um það án tafar "að gera allar viðeigandi ráðstafanir til að afnema misrétti gagnvart konum af hálfu einstaklinga, stofnana eða fyrirtækja" og "að gera allar viðeigandi ráðstafanir, þar á meðal með lagasetningu, til að breyta eða afnema gildandi lög, reglugerðir, venjur og starfshætti sem fela í sér mismunun gagnvart konum". Ég vek athygli á því, herra forseti, að hér er ekki aðeins vikið að opinberum aðilum heldur stofnunum og fyrirtækjum og einnig vísað til venja og starfshátta sem vinna beri að að breyta og afnema. Skv. 3. gr. ábyrgjast þeir sem fullgilda þennan samning "fulla þróun og framfarir til handa konum til að tryggja að þær geti á grundvelli jafnréttis við karla framfylgt eða notið mannréttinda og grundvallarfrelsis". Skv. 4. gr. samningsins eru ákvæði sem heimila aðildarríkjunum svonefnda "jákvæða mismunun" sem "sérstakar bráðabirgðaráðstafanir sem miði að því að flýta fyrir að raunverulegt jafnrétti karla og kvenna náist". Í 5. gr. samningsins segir m.a. að aðildarríkin skuli gera allar viðeigandi ráðstafanir "til að breyta félagslegum og menningarlegum hegðunarvenjum karla og kvenna með það fyrir augum að takast megi að uppræta fordóma og venjur sem byggjast á hugmyndinni um vanmátt eða ofurmátt annars hvors kynsins eða á viðteknum hlutverkum karla og kvenna". Í Il. hluta þessa samnings er fjallað um ráðstafanir á stjórnmálavettvangi og opinberum vettvangi og í III. hluta hans um aðgerðir í menntamálum, atvinnumálum, á sviði heilsugæslu o.fl. Vikið er að ýmsum þáttum eins og t.d. varðandi menntamálin, endurskoðun kennslubóka og námsáætlana og aðlögun kennsluaðferða. Þar er kveðið á um að unnið skuli að því "að lækka hlutfall þeirra stúlkna sem hætta námi og skipuleggja beri námsáætlanir fyrir stúlkur og konur sem ótímabært hafa hætt námi". Þá eru ákvæði í samningnum, sem ekki eru minnst virði, um að gera skuli ráðstafanir til að afnema mismunun gagnvart konum á sviði atvinnu til að tryggja m.a. "rétt til sömu atvinnutækifæra, þar með talið að beitt sé sama mælikvarða við val starfsmanna" og "rétt til sömu umbunar, þar með talið fríðinda, og sömu meðhöndlunar gagnvart vinnu sem er jafngild", eins og þar segir, "og sömu meðhöndlunar við mat á gæðum vinnu". Til að koma í veg fyrir mismunun gagnvart konum vegna hjúskapar eða móðurhlutverksins og framfylgja raunverulegum rétti kvenna til vinnu eiga aðildarríkin að gera allar viðeigandi ráðstafanir, "m.a. sérstaklega með því að stuðla að stofnun og þróun sem flestra barnagæslustofnana". Í grg. er vikið að því hvernig með þennan samning skuli farið á vegum Sameinuðu þjóðanna, en þar er sérstök nefnd, skipuð 23 fulltrúum frá aðildarríkjum, sem á að fylgjast með og fjalla um framkvæmd samningsins og gefa árlega skýrslu til allsherjarþingsins. Þau ríki, sem fullgilt hafa samninginn, skulu skila inn skýrslu innan eins árs frá gildistöku samningsins og síðan a.m.k. á fjögurra ára fresti. Sú úttekt, sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir, getur þannig orðið undirstaða að greinargerðum skv. ákvæðum samningsins um leið og henni er ætlað að skapa sem fyrst grundvöll og samstöðu um breytingar sem gera þarf á fjölmörgum sviðum hér innanlands til að afnema mismunun gagnvart konum. Það virðist eðlilegt að félmrn. og jafnréttisráð hafi forustu um þá úttekt sem till. gerir ráð fyrir og leiti álits þeirra mörgu aðila sem láta sig varða réttindamál kvenna. Um leið og gert er ráð fyrir því að úttektin verði unnin í nánum tengslum við jafnréttisráð er nauðsynlegt að heimild sé fyrir hendi til að greiða fyrir vinnu að henni með sérstöku framlagi úr ríkissjóði. En sem kunnugt er eru framlög til jafnréttisráðs mjög skorin við nögl miðað við þau miklu verkefni sem fyrir ráðinu liggja. Framlög á þessu ári til jafnréttisráðs nema aðeins um 1,5 millj. kr. Til að tryggja samstarf við Alþingi um þessa úttekt gerir till. ráð fyrir að skipuð verði nefnd sem í eigi sæti fulltrúar frá öllum þingflokkum. Gefa á nefndinni tækifæri til að fylgjast með - það er hugmynd flm. vinnu að úttektinni frá byrjun og ætti það m.a. að greiða fyrir æskilegum lagabreytingum til að afnema mismunun gagnvart konum. Ég held að það skipti mjög miklu að tengja vinnuna að jafnréttismálum og að því er varðar að leiðrétta hlut kvenna sérstaklega við störf Alþingis þannig að auðveldara verði af hálfu löggjafans að grípa inn í þau svið þar sem leiðrétta þarf lög og reglugerðir í sambandi við stöðu kvenna. Sú er alveg sérstaklega ætlan flm. að með samráðsnefnd, sem fylgist með þessari úttekt, verði auðveldara og fyrr brugðist við á þessum sviðum en ella væri. Segja má að með lögunum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr. 65/1985 séu jafnréttisráði lagðar á herðar margháttaðar skyldur til að fylgjast með þróun jafnréttismála og gera tillögur og áætlanir m.a. til félmrh. um það hvernig á þeim málum skuli tekið. Þar er einnig gert ráð fyrir sérstakri ráðgjafarnefnd, sem jafnréttisráði er ætlað að skipa, en ekkert er kveðið á um hvaða sjónarmið skuli höfð í huga við skipun nefndarinnar. Mér þykir í rauninni nokkuð á það skorta í sambandi við þessi nýsettu lög, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna, að þar séu tryggð nægilega skilvirk tengsl við Alþingi og ég vænti þess að ef till. þessi verður samþykkt og samráðsnefnd verður skipuð með þeim hætti sem hún gerir ráð fyrir verði úr þessu bætt varðandi þau efni sem till. gerir sérstaklega ráð fyrir. Herra forseti. Í fylgiskjölum með þessari till. er að finna, eins og ég gat um, margháttaðar upplýsingar um stöðu kvenna í þjóðfélaginu, þar á meðal og ekki síst að því er varðar launamál og atvinnumál og möguleika kvenna til atvinnuþátttöku. Í fskj. I, sem er tafla sem sýnir ársverk og meðallaun eftir kyni á árinu 1983 og er frá Framkvæmdastofnun, kemur það í ljós, sem væntanlega er nú orðið á vitorði margra eftir þá umræðu sem fram hefur farið, að gífurlega mikið skortir á að konur á heildina litið njóti jafnréttis á við karla í launum þrátt fyrir öll ákvæði laga. Þar kemur fram að meðallaun karla á þessu ári, 1983, fyrir ársverk voru 308 þús. kr. en meðallaun kvenna aðeins 200 þús. kr. Munurinn er því yfir 50%. Þessi efni eru rakin enn frekar í fskj. II og fskj. III sem eru staðreyndir um stöðu kvenna á vinnumarkaðinum þar sem sérstaklega er fram dregið vinnuframlag kvenna, það launamisrétti sem konur búa við og þær hindranir sem þeim mæta í sambandi við atvinnuþátttöku. Ég ætla hér ekki að fara langt út í að rekja eða vitna til efnis þessara fskj. en vil þó nefna í sambandi við fskj. III um stöðu kvenna á vinnumarkaðinum að "skv. jafnréttiskönnun í Reykjavík veturinn 1980-1981 kom fram að þegar lagður var saman vinnutími fólks heima og heiman var heildarvinnutíminn síst styttri hjá konum en körlum. Þar kom einnig fram að þáttur karla í heimilisstörfum var litlu meiri þegar konurnar voru í fullu starfi eða hálfu en þegar þær voru alveg heima." Þetta er tilvitnun í þetta fskj. um stöðu kvenna á vinnumarkaði. Hér kemur fram m.a. hversu ríkar venjurnar og hefðirnar eru í sambandi við heimilisstörfin sem valda því að þrátt fyrir minni þátttöku kvenna á vinnumarkaði er vinnuframlag þeirra síst minna en karla á heildina litið og vafalaust í mörgum tilvikum mun meira þegar litið er á hlutdeild þeirra í heimilisstörfum. Í þessu yfirliti kemur einnig fram að kröfurnar til hinna hefðbundnu kvennastarfa annars vegar og karlastarfa hins vegar eru í rauninni meiri, en framavonirnar og launin, umbunin fyrir unnin störf, minni. Þar er einnig að finna yfirlit varðandi það hvernig þessi mismunun kemur fram í sambandi við laun. Það gildir nánast um öll störf í þjóðfélaginu, sem konur sinna, að þar eru þær lakar settar launalega séð. Það á við um verkakonur en það á einnig við um konur sem vinna í hjúkrunarstörfum, svo að dæmi séu tekin, verslunarstörfum, störfum hjá ríkinu og hjá konum sem hafa langskólamenntun að baki. Það er líka athyglisvert þegar litið er til dulinna launagreiðslna eða fríðinda hversu konur fara halloka. Fram kemur í nefndri könnun að árið 1982 voru konur 15% þeirra opinberra starfsmanna sem fengu greidda fasta yfirvinnu, en fengu að meðaltali 13 þús. kr. fyrir slíka fasta yfirvinnu en karlar 25 þús. kr. Á þessu ári, 1982, voru konur 13,7% þeirra opinberu starfsmanna sem fengu greiðslu vegna bifreiða sinna, konur að meðaltali 6 þús. kr. en karlar 15 þús. kr. Þessi dæmi sýna með skýrum hætti um hvernig mismunun er að ræða, einnig á þessu sviði dulinna launa sem bætist við þá mismunun sem er skv. launatöxtum. Í fskj. V er að finna fréttabréf kjararannsóknarnefndar fyrir annan ársfjórðung 1985 þar sem fram kemur hversu hallað hefur á konur launalega séð nú milli ára á síðasta ári hins svonefnda kvennaáratugar, hvernig launaskriðið hefur lyft körlum verulega umfram konur og það nánast í öllum þeim störfum sem þar eru mæld. Hjá verkamönnum er hækkunin 30,9% miðað við tímakaup en hjá verkakonum 26,3%. Varðandi afgreiðslustörf er hækkunin hjá körlum á þessu tímabili 36,9% en hjá konum aðeins 30%. Þetta eru dæmi um það sem hefur verið að gerast núna alveg upp á síðkastið í þessum efnum. Ég vek athygli á því, herra forseti, að með till. eru einnig fskj. sem sýna könnun jafnréttisnefndar Akureyrar sem unnin var í maímánuði 1984 og veitir innsýn inn í þann vanda, félagslega vanda og vanda á mörgum öðrum sviðum, sem konur eiga við að búa. Í fskj. VI með till. er að finna yfirlit um hlut kvenna á opinberum vettvangi, í sveitarstjórnum, á Alþingi og í áhrifastöðum innan stjórnmálaflokkanna. Allar sýna þessar tölur hversu mjög hallar á konur í félagslegum efnum og hvað snertir hlutdeild þeirra í áhrifastöðum og vísa ég til þess sem þar kemur fram. Með nýútgefinni bók, sem hafin var sala á 24. okt. s.l., "Konur, hvað nú?", höfum við fengið í hendur mjög vandaða úttekt og góðar upplýsingar um stöðu jafnréttismálanna og þróun þeirra á liðnum kvennaáratug. Þar er að finna í 14 ritgerðum yfirlit yfir stöðu kvenna á þessu tímabili varðandi atvinnumál, félagsmál, þátttöku og hlutdeild í listsköpun og á mörgum öðrum sviðum. Ég vek athygli m.a. á mjög fróðlegri úttekt og vandaðri sem þar er að finna um atvinnu og laun kvenna eftir Guðrúnu Guðmundsdóttur viðskiptafræðing. Þar er einnig að finna ritgerð um félagslegar aðstæður kvenna eftir Erlu Þórðardóttur félagsráðgjafa þar sem dregið er fram hver staðan er í sambandi við dagvistunarmálin og hversu gífurlega hallar þar á. Herra forseti. Ég lýk senn máli mínu. Ég vil að endingu draga fram í sambandi við þetta mál, þá úftekt sem hér er lögð til á mismunun gagnvart konum hérlendis, að í þingræðisríkjum Vestur-Evrópu og víðar eru það markaðsöflin, hin kalda gróðahyggja, og rótgróið forræði karla á flestum sviðum sem eru meginhindranir gegn frelsisbaráttu og réttlæti konum til handa. Auðvitað verður þetta misrétti, sem ég hef gert hér að umtalsefni, hvergi leiðrétt nema með virkri baráttu kvenna sjálfra og samstöðu þeirra. Hinu megum við karlar, sem teljum okkur vinstri sinnaða og stuðningsmenn jafnréttis, ekki gleyma að árangur þessarar baráttu er einnig að verulegu leyti kominn undir okkar liðveislu. Mér er það ljóst og það er ofureðlilegt að konur treysta ekki körlum allt of vel sem liðsmönnum í sinni baráttu. Fyrir því eru sögulegar ástæður og það er vissulega skiljanlegt. En ég tel að bæði kynin og þeir sem af einlægni vilja vinna að leiðréttingu á hlut kvenna þurfi að ná saman í þessari baráttu, vinna saman að leiðréttingum. Við skulum vera þess minnug, herra forseti, að það er ekki síður frá konum en körlum sem stuðnings er að vænta við þau mannlegu gildi sem nú eiga í vök að verjast hér á Íslandi og víða um heimsbyggðina.



Herra forseti. Hér er að sönnu á ferðinni till. til þál. sem hreyfir á stóru máli, á því máli hvernig vinna megi að því að allt misrétti gagnvart konum hér á landi verði einn góðan veðurdag, vonandi sem allra fyrst, úr sögunni. Ég vil þó leyfa mér að láta í ljós örlitlar efasemdir um það hversu raunhæf sú till. er sem hér er fram borin, en vil taka fram í leiðinni að ég efast ekki um þann góða hug sem liggur að baki flutnings hennar af hálfu 1. flm. sem hér hefur mælt fyrir henni og að fleiri eru tilbúnir að vinna málefnum kvenna en konur einar þótt ég taki einnig undir það með hv. flm. að að sjálfsögðu er það verkefni kvenna sjálfra. Það sem hér er verið að leggja til er að Alþingi hlutist til um að skipuð verði samráðsnefnd með fulltrúum frá öllum þingflokkum á Alþingi sem gera á úttekt á því hvað þurfi til að koma til þess að öll mismunun gagnvart konum megi teljast úr sögunni hér á landi og í leiðinni líka af hverju hún kann að stafa. Ég vil benda hv. flm. á að í nýsamþykktum jafnréttislögum er það beinlínis bundið í lögum að jafnréttisráð hafi því hlutverki að gegna, eins og segir í 15. gr., 5. lið laganna sem prentuð eru sem fskj. með þessari till., að "fylgjast með þjóðfélagsþróuninni, sem m.a. varðar þetta lagaefni, og gera tillögur til breytinga til samræmis við tilgang laganna". Og í 7. lið: "Taka til rannsóknar af sjálfsdáðum stöðu kvenna og karla að því leyti er lög þessi varðar." Þarna er jafnréttisráði falið það verkefni að gera úttekt á þeirri mismunun sem er á stöðu karla og kvenna hér á landi. Jafnréttisráð er sjö manna nefnd ég minni á það ef einhver skyldi hafa gleymt því. Það sem hér er því í rauninni verið að leggja til er að sett verði á stofn önnur nefnd til að sinna því verkefni sem með réttu er hægt að ætlast til að jafnréttisráð sinni. Hitt er svo aftur annað mál hvort jafnréttisráð er fjárhagslega í stakk búið til að sinna þessu verkefni. Sýnast mér fjárreiður jafnréttisráðs vera á þann veg að vera kunni að svo sé ekki. Mér fyndist því í þessu sambandi miklu viturlegra - og legg það til við hv. flm. - að flytja brtt. við fjárlög þess efnis að jafnréttisráði verði gert kleift að ráða starfsmann til að sinna því verkefni að fara í gegnum ákvæði þessa samnings og sjá hvernig þau ríma við þau lög sem fyrir hendi eru í landinu og þær aðstæður sem konur búa við að svo miklu leyti sem slíkt er hægt. Hitt er svo aftur enn annað mál að sú úttekt, sem hér er verið að leggja til, er afskaplega víðtæk. Í a-lið tillögunnar leggur flm. til að athugað verði "hvað einkum skorti á að Íslendingar uppfylli þau ákvæði sem í samningnum felast", eins og þar segir, með leyfi forseta. Eins og hv. flm. kom inn á í ræðu sinni er þetta mjög víðtækur samningur. Hann nær til nærfellt allra sviða þjóðfélagsins og ekki einungis það, heldur til alþjóðamála líka. Ég hef því miður ekki samninginn hér við höndina en ef ég man rétt er í inngangi að samningnum tekið fram að ein forsenda friðar í heiminum sé sú að jöfnuður ríki meðal karla og kvenna. Ef á að gera viðunandi könnun á því hvað einkum skortir á að Íslendingar uppfylli þau ákvæði sem í samningnum felast, eins og segir í a-lið, þá er sú könnun svo umfangsmikil að hún hlýtur að vera heildarúttekt a.m.k. á íslensku samfélagi. Ég hef ekkert á móti því að slík úttekt sé gerð með þessi sjónarmið í huga eða að fé sé veitt til slíkra sjónarmiða, en ég held að rétt sé að hv. þm. sé þá ljóst að sú könnun, sem hér er gert ráð fyrir að gerð verði, sé frá félagsvísindalegu sjónarmiði óhjákvæmilega þetta umfangsmikil. Hvað b- og c-lið till. varðar vil ég benda hv. flm. á að þeir liðir eru háðir mati hverju sinni, um þá er ekki hægt að fjalla óháð mati. Oft hafa heyrst skýringar hér á hv. Alþingi um það hvað torveldar konum að ná jöfnuði á við karla á vinnumarkaðinum og hvað það kunni að vera í starfi skóla og annarra uppeldisstofnana sem vinnur gegn jafnri stöðu kvenna og karla. Reyndar væri mjög gott að safna saman á einn stað öllum þeim hugsanlegu skýringartillögum sem fram hafa komið. En að ímynda sér að hægt sé að skýra það þannig að allir megi vel við una án þess að um mat sé að ræða, það tel ég vera fásinnu. Ef ég má segja fáein orð um d- og e-lið þá er þar lagt til að gerðar verði tillögur um hvaða breytingar, bæði formlegar og aðrar, sé rétt að gera til að ná markmiðum samningsins. Nú er það ekki svo einfalt mál að hægt sé einfaldlega að útbúa lista yfir t.d. lög sem þyrfti að setja eða lög sem þyrfti að breyta til að ná markmiðum samningsins vegna þess að það er hverju sinni pólitískt mál. Það er háð pólitísku mati hverju sinni hvernig við viljum ná markmiðum þessa samnings. Svo að ég taki eitt dæmi eru t.d. skoðanir manna skiptar um það hvernig haga beri fæðingarorlofi hér á landi þótt ekki sé nokkur vafi á því að skipan fæðingarorlofsmála taka til barnsfæðingarhlutverks kvenna, eins og það heitir í samningnum. Það er háð kvennapólitískum skoðunum hverju sinni hvaða lagabreytingar er rétt að gera að mati þeirra sem í hlut eiga. Það er því ekki mál sem nefnd getur lagt óhlutdrægt mat á hvernig sé best háttað. Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins koma þessum athugasemdum á framfæri varðandi þessa till. Eins og ég sagði í upphafi efast ég ekki um að að baki liggi góður hugur og hér er svo sannarlega stórt mál á ferðinni, en ég dreg í efa að þessi till. sé raunhæf.



Herra forseti. Ég vil í upphafi míns máls nú koma því til skila, sem mér láðist í lok fyrri ræðu minnar, að ég legg til að till. þessari verði að lokinni umræðu vísað til hv. félmn. Sþ. Ég vil víkja nokkrum orðum að þeim sjónarmiðum sem fram komu í máli hv. 11. þm. Reykv. í sambandi við þessa till. Mér var það ljóst áður en hv. þm. kvaddi sér hér hljóðs að hún var ekki sérlega hvetjandi þess að þessi till. næði fram að ganga eða á málinu yrði tekið með þeim hætti sem hér er lagt til. Ég er ekki sammála hv. 11. þm. Reykv. um þetta efni og þeim athugasemdum sem hún kom hér fram með í sínu máli. Ég átta mig satt að segja ekki alveg á því hvaða rök þm. finnur fyrir þeirri staðhæfingu að slík úttekt sé betur óunnin en unnin, þ.e. að það verði lagt í hlut jafnréttisráðs að meta það með hvaða hætti verði tekið á þessum samningi og ákvæðum hans sérstaklega en ekki hvatt til þess og tryggt fjármagn til þess af Alþingi að slík úttekt fari fram eins og gert er ráð fyrir hér í till. Ég vil rökstyðja þetta ögn nánar en fram kom í máli mínu hér áðan með því að vitna til og rifja upp fyrir hv. þingmönnum, þó þess ætti kannske ekki að gerast þörf, hvernig jafnréttisráð er skipað. Skv. 13. gr. laga nr. 65 1985 skal ráðið skipað sjö mönnum og jafnmörgum til vara, einn er skipaður af Hæstarétti og er sá formaður, einn skipaður af félmrh. og er hann varaformaður, einn skipaður af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, einn skipaður af Alþýðusambandi Íslands, einn af Vinnuveitendasambandi Íslands, einn af Kvenréttindafélagi Íslands og einn af Kvenfélagasambandi Íslands. Eins og fram kemur hér eru vissulega til kvaddir fulltrúar í jafnréttisráð frá mörgum stórum heildarsamtökum. Ætla ég ekki að gera við það athugasemdir enda lögfest og stóð ég að samþykkt þessara laga. En það sem ég legg áherslu á með þessari till. og við hv. 10. þm. Reykv., sem er meðflm. minn, er að með samþykkt till. verði komið á beinum tengslum við þingflokka til að fylgjast með þeirri úttekt sem lagt er til að hér verði unnin í nánum tengslum við jafnréttisráð og félmrn. sem fer með þennan málaflokk af hálfu stjórnarráðsins. Ég tel að það skipti mjög miklu að inn í þingflokkana komi milliliðalaus tengsl því að ég teldi einsýnt að þingflokkarnir mundu kveðja til þingmenn til að taka sæti í þessari nefnd eða alla vega aðila mjög tengda þingflokkunum. Með þeim hætti bærust boð inn í þingflokkana um það hvað það er sem einkum á skortir og þetta knýr þingflokkana til að setja sig inn í efni þess víðtæka samnings sem við heimiluðum ríkisstj. s.l. vor að staðfesta. Því miður er það svo með ýmsa alþjóðasamninga að þeir vilja rykfalla og ekki allt of mikið gerast á grundvelli þeirra nema ýtt sé öfluglega á eftir því að við ákvæði þeirra sé staðið. Á það ekki síst við um þau efni sem hér er um að ræða. Ég held að það gæti verið mikilvægt fyrir þingflokkana á Alþingi að fá í hendur og fá aðstöðu til að fylgjast með úttekt af því tagi sem hér er gert ráð fyrir að unnin verði. Þar með yrðu þeir m.a. knúnir til að fara yfir þau fjölmörgu gögn sem fyrir liggja, m.a. í því riti, sem ég vitnaði hér til áðan. "Konur, hvað nú?", sem er ritstýrt af Jónínu Margréti Guðnadóttur og hafin var dreifing á 24. okt. s.l. Ég held að það gæti ekki orðið annað en til bóta að þingflokkarnir ættu þess kost að fylgjast með slíkri úttekt. Hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir áttar sig á því að jafnréttisráð býr við þröngan fjárhag og hefur ekkert bolmagn, eins og fjárhag þess nú er háttað, til að leggja fram þá vinnu sem þarf til að ýta á eftir að við ákvæði þessa samnings verði staðið. Ég ræddi efni þessarar till. við framkvæmdastjóra jafnréttisráðs, Elínu Flygenring. Hún tjáði mér að vonlítið ef ekki vonlaust væri, eins og fjárhag jafnréttisráðs hefur verið háttað til þessa, að ráðið geti beitt sér fyrir verkefni af því tagi sem lagt er til með þessari till. Án þess að ég ætli að fara að rekja það samtal sem okkur fór á milli, þá kom það fram í máli hennar að ekki gæti verið nema til bóta að fá slíka samþykkt frá Alþingi með fyrirheiti um framlag úr ríkissjóði til að greiða kostnað af þessari úttekt. Hv. þm. telur að efni þáltill. sé mjög víðtækt og reyni á fjölmörg matsatriði. Það er alveg rétt. Hér er vísað á mjög viðamikið verkefni. Það er um þetta mál sem annað að niðurstaðan í úttekt sem þessari er í mörgum tilvikum háð pólitísku mati og verður það. Svo er um fjölmörg mál. Hitt liggur einnig fyrir að margt af því, sem varðar mismunun gagnvart konum hérlendis, er hægt að sýna fram á tölfræðilega og liggur sumpart fyrir í ýmsum greinargerðum og skýrslum sem m.a. er vísað til í fskj. og tekin eru inn sem fskj. með þessari till. Ég get líka ímyndað mér að það sé ekkert auðvelt verk - og það veit hv. þm. - að fá menn til að viðurkenna þær staðreyndir sem liggja fyrir í þessum efnum og taka tillit til þeirra. Það er vissulega pólitískt viðfangsefni. Þm. vék að stafliðum b og c í till. og taldi að þau atriði væru sérstaklega háð mati og að fásinna væri að vænta þess að slíkt mat væri hægt að leggja á þessi efni þannig að allir megi vel við una. Ég geri ráð fyrir því að nokkur tími geti liðið áður en allir átti sig á þeim þáttum sem þarna er um að ræða. En það getur ekki sakað að atrenna sé gerð að þessu máli með þeim hætti sem þáltill. kveður á um og felur félmrh. og jafnréttisráði að beita sér fyrir og gefur þingflokkunum kost á að fylgjast með í þeirri samráðsnefnd sem gert er ráð fyrir að skipuð verði skv. tillögunni. Hér er á engan hátt verið að grípa fram fyrir hendurnar á jafnréttisráði heldur gert ráð fyrir því að þessi úttekt verði unnin í nánum tengslum við jafnréttisráð eins og skýrt er kveðið á um í tillögunni og í grg. með henni. En það sem væri fengur að er að fyrir lægi vilji Alþingis til að fylgja á eftir staðfestingu þessa samnings með þeirri úttekt sem hér er lagt til og tryggt að kostnaður við það verði greiddur úr ríkissjóði. Ég er þess fullviss að milli okkar hv. 11. þm. Reykv. er ekki efnislegur ágreiningur um nauðsyn þessa verks sem hér er verið að leggja til. Ég vænti þess að hér sé fyrst og fremst um að ræða spurningu um farsælar leiðir að marki. Ég hvet hv. þm. til að endurskoða afstöðu sína til þessa máls í ljósi þess sem ég hef hér rakið og kæmi mér satt að segja á óvart ef hv. þm. Kvennalista ekki vilja greiða götu þessa máls hér í gegnum Sþ. til að ýta á eftir ákvæðum samnings sem ég veit að hv. þm. báru mjög fyrir brjósti að staðfestur yrði á s.l. vori. Ég vona, herra forseti, að þrátt fyrir þær athugasemdir, sem hér hafa komið fram, fái þáltill. góðar undirtektir hér í hv. þingdeild og vinna af því tagi, sem hér er lagt til að unnin verði, geti hafist sem fyrst að samþykktri þessari þáltill.



Herra forseti. Aðeins örstutt, enda liðið að lokum fundartíma. Ég vildi aðeins taka af öll tvímæli um það að það stendur ekki á okkur Kvennalistakonum að ýta á eftir því að ákvæði þess samnings, sem hér var samþykktur 13. júní s.l., komist til framkvæmda. Höfum við m.a. í þeim tilgangi þegar lagt fram fsp. til hæstv. forsrh. um það, hvernig ríkisstj. hyggist ná fram markmiðum þessa samnings, enda hljótum við að ganga út frá því að þegar þessi samningur er fram lagður af hæstv, ríkisstj. á síðasta þingi og hér samþykktur með öllum greiddum atkv. að hugur fylgi máli, að til standi að gera eitthvað til að framfylgja ákvæðum þessa samnings. Það hefur ekki enn komið fram í máli hv. flm. hvernig hann hefur í raun hugsað sér þá könnun sem þessi tillaga kveður á um. Ég sagði ekki hérna áðan að ég teldi þessa könnun betur óunna en unna. Ég sagði einfaldlega að það sem hér væri verið að leggja til væri svo gríðarlega stórt viðfangsefni að það þýddi nokkurn veginn heildarúttekt á íslensku samfélagi. Þetta er margra manna vinna í langan tíma. Það hefur ekki enn komið fram í máli hv. flm. að hann geri sér grein fyrir að þetta er það sem hann er að gera tillögu um að verði greitt úr ríkissjóði. Ég skal ekki standa í vegi fyrir að slík könnun verði gerð. Svo sannarlega ekki. Það væri mér mikil ánægja. Ég sagði einfaldlega að ég teldi það ekki raunhæft málinu til framgangs og að raunhæfara væri að leggja fram tillögu um beina fjárveitingu til jafnréttisráðs, þannig að jafnréttisráð gæti ráðið sér starfsmann sem gæti gert skyndikönnun á því hvernig þessi samningur rímar við ástandið hér á landi.



Herra forseti. Vegna athugasemdar hv. þm. vil ég benda á að ég tel mjög brýnt að þessi úttekt verði gerð þó verkefnið sé viðamikið - og kannske alveg sérstaklega vegna þess að verkefnið er viðamikið - úttekt á íslenska þjóðfélaginu með tilliti til mismununar gagnvart konum hérlendis. Ég tel það vera mjög brýnt verkefni og sé ekki eftir fjármagni til þess að í það verði ráðist þó þar sé um að ræða margra manna verk. Það hlýtur að verða verkefni þeirra sem yrði falin þessi vinna, félmrn. og jafnréttisráðs, sem mundi skipuleggja þetta verk, að móta rammann um verkefnið á grundvelli þeirra atriða sem hér eru lögð fram. Hv. þm. vék að því að hún tryði ekki öðru en hugur fylgdi máli hjá þeim sem stóðu að samþykkt þessa samnings og hlutirnir mundu þá gerast. Ég er ekki jafnsannfærður um það þó ég vefengi út af fyrir sig ekki almennt góðan hug þm. í sambandi við efni af þessu tagi. Ég held að það þurfi talsvert til að hreyfa heilafrumurnar, einnig hér innan veggja Alþingis, í sambandi við þau gífurlega stóru verkefni sem varða réttindamál kvenna. Og ég held að hv. alþm., karlar ekki síður en konur - ég geri ráð fyrir því að þörfin sé meiri þeirra megin - hefðu gott af því að fá í hendur, þó í áföngum væri, þá úttekt sem hér er lagt til að gerð verði. Mér datt í hug gamalt orðtæki undir orðum hv. 11. þm. Reykv. um trúna á þennan góða hug. Einhvers staðar var sagt: Mikil er trú þín, kona. - Ég get í rauninni vísað til þessa gamla orðtækis sem ég einhvern tíma heyrði. Ekki skal standa á mér að leggja til aukningu á fjárráðum jafnréttisráðs í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. Það veitir sannarlega ekki af að jafnréttisráð geti fjárráðanna vegna færst það í fang sem lög kveða á um að það skuli sinna og önnur verkefni sem ráðið á að geta sinnt að eigin frumkvæði. Ég vona að við hv. 11. þm. Reykv. stöndum saman að því þegar til fjárlagaafgreiðslu kemur að reyna að leiðrétta þann hlut, en einnig þar hef ég mínar efasemdir um stuðning hér á hv. Alþingi þegar til kastanna kemur, til fjármálanna. Það er m.a. ástæðan fyrir flutningi þessarar till., þar sem lagt er til að kostnaður við þessa úttekt verði greiddur úr ríkissjóði, að ég stend hér og mæli fyrir þessu máli.



Ég þakka hæstv. forseta að lofa mér að koma hér og gera örstuttu athugasemd. Ég vildi aðeins árétta það, sem hv. flm. virtist hafa gleymt frá því að ég kom hér fyrst í stólinn. að auk umfangs rannsóknarinnar sem ég gerði að umtalsefni þegar ég kom hér í stólinn í annað sinn, þá færði ég rök fyrir því í upphafi máfs míns hér áðan að efnislega væri þessi rannsókn einnig óraunhæf eins og hún væri fram sett. Það er ekki aðeins umfangið sem ég hef hér sett út á, heldur líka til hvers hún á að taka og hvernig. Ég trúi ekki staðfastlega á góðvilja þeirrar hæstv. ríkisstj. sem nú situr að völdum á Íslandi. Það er nú eitthvað annað, og annað kom ekki fram í máli mínu hér áðan. Ég lýsti því hins vegar yfir að ég mundi knýja á um það við hvert hugsanlegt tækifæri að þessi ríkisstj. stæði við þau fyrirheit sem hún hefur gefið með samþykkt þessa samnings. Umr. (atkvgr.) frestað.