Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta um breyt. á l. frá 10. júní 1964, um tekjustofna sveitarfélaga, er flutt samkv. eindregnum tilmælum Sambands íslenzkra sveitarfélaga. Efni frv. er í meginatriðum eftirfarandi: 1) Að setja gleggri ákvæði um aðstöðugjaldstofn til hagsbóta fyrir sveitarfélögin. 2) Að gera strangari kröfur til skila á frádráttarbærum útsvarsgreiðslum. 3) Að bæta úr annmörkum á sameiginlegri innheimtu opinberra gjalda. 4) Að færa álagningu eignarútsvars til samræmis við álagningu eignarskatts. 5) Að framlengja heimild til að víkja frá ákvæðum skattalaga um frádrátt við álagningu útsvara. Með frv. átti auk þess að rýmka rétt sveitarfélaga til aukaframlaga úr jöfnunarsjóði, en till. um þetta efni, sem félmrn. hafði í smíðum, var ekki tilbúin, þegar frv. var lagt fram, en hún var afhent heilbr.- og félmn., eftir að málið kom til nefndar. Frv. þessu var vísað til heilbr.- og félmn. N. hefur rætt þetta vel á mörgum fundum og reynt að kryfja það til mergjar eftir föngum. Ýmsir sérfróðir menn á því sviði komu á fund n. til að ræða málið og veita upplýsingar, en það voru ráðuneytisstjórinn í félmrn., fulltrúi frá stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga, forstjóri Gjaldheimtunnar í Reykjavík og borgarstjórinn í Reykjavík. Þetta mál er í rauninni fjölþætt og flókið og hverri einstakri gr. frv. má víkja til á ýmsan hátt um inntak og orðalag, sem leiðir af því, að á sérhverju úrlausnarefni þessa frv. eru margar hliðar. Það var ríkjandi skoðun innan n., að nauðsynlegt væri að koma til móts við sjónarmið sveitarfélaganna í ýmsum greinum, en frv. gengi of langt í þessu efni, einkum væri hlutur gjaldendanna ekki nægilega vel tryggður. Fram hjá því verður þó ekki gengið, að hagsmunir gjaldenda og sveitarfélags fara um margt saman, þegar dýpra er skyggnzt, og það er síður en svo ávinningur fyrir gjaldendur, ef sveitarfélag þeirra á fjárhagslega í vök að verjast. Nm. voru sammála um, að gera þyrfti margvíslegar lagfæringar og breytingar á ákvæðum frv., en náðu hins vegar ekki samstöðu um það, hversu langt þyrfti að ganga í hverju einstöku tilfelli. Um það voru mjög skiptar skoðanir, og klofnaði n. í fjóra minni hl., og segja fróðir menn, að það hafi ekki skeð á Alþingi í marga áratugi, að n. klofni í svo marga hluta. Að vísu hygg ég, að meiri hl. sé til innan n., ef afstaða væri tekin til hverrar frvgr. sérstaklega, en sá galli er á gjöf Njarðar, að þar er ekki um samstæðan meiri hl. að ræða, því að nm., sem er innan meiri hl. í afstöðu til einnar gr. frv., getur verið í minni hl., þegar á næstu gr. er litið. Ég hef ásamt hv. 2. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Sunnl. samstöðu um afgreiðslu þessa máls. Við höfum gefið út sameiginlegt nál. á þskj. 316 og flytjum sameiginlega fimm brtt. við frv. á þskj. 317. Það er fyrst og fremst í þessum brtt., sem afstaða okkar birtist, og mun ég skýra þær hér á eftir. Ég tel það ekki ofmælt, að allir nm. álíti allar okkar brtt. til bóta frá ákvæðum frv., þótt sumir nm. sætti sig ekki við þær og vilji ganga lengra og í stöku tilfellum svo langt að afnema einstakar gr. frv. með öllu. Ákvæði tekjustofnalaganna um aðstöðugjald og álagningu þess eru mjög stuttorð og laus við skýringar. Þau eiga sér ekki heldur langa sögu að baki. Því er ekki að undra, þótt ýmiss konar álitamál hafi risið við framkvæmd þessara lagaákvæða, einkum að því er snertir álagningu á gjaldendur með fjölþættan atvinnurekstur, og að nú sé fram komin nauðsyn á endurskoðun þessara lagaákvæða í ljósi reynslunnar. Þegar um fjölþættan atvinnurekstur er að ræða hjá einum og sama gjaldanda, hafa skattyfirvöld og sveitarstjórnir talið sér heimilt við álagningu aðstöðugjalds að líta svo á, að hjá hverjum þætti atvinnurekstrarins út af fyrir sig skapaðist sjálfstæður aðstöðugjaldsstofn, þar með talið andvirði verðmæta, sem flutt eru á milli atvinnuþátta. Þetta verður bezt skýrt með dæmi, og er þá eðlilegast að halda sér við það dæmi, sem nú fyrir skömmu varð tilefni til málaferla. Einn og sami gjaldandi rak bæði húsgagnaverkstæði og húsgagnaverzlun. Við álagningu aðstöðugjaldsins voru rekstrarútgjöld verkstæðisins og verzlunarinnar lögð saman, en með rekstrarútgjöldum verzlunarinnar var talið andvirði þeirra húsgagna, sem verzlunin fékk til sölu hjá eigin verkstæði. Var verðmæti þeirra metið af skattyfirvöldum, þar eð það var ekki sérstaklega tilgreint í bókhaldi fyrirtækisins. Deilan, sem reis út af þessari álagningu fyrir dómstólunum, var fyrst og fremst um það, hvort heimilt væri að telja það verðmæti, er flutt var frá verkstæðinu til verzlunarinnar, sem aðstöðugjaldsstofn eða ekki, eða með öðrum orðum sagt var sú spurning, er svara þurfti, hvort verðmæti þeirra húsgagna, sem verzlunin tók við frá eigin verkstæði, ætti að teljast til rekstrarútgjalda hjá verzluninni. Bæði undirréttur og hæstiréttur svöruðu þessari spurningu neitandi, og tapaði sveitarfélagið málinu. Töldu dómstólarnir skorta lagaheimild til slíkrar álagningar. Þennan dóm, sem hefur grundvallarþýðingu, telja sveitarfélögin áfall fyrir sig og vilja nú með ákvæðinu í 3. mgr. 1. gr. frv. afla sér þeirrar lagaheimildar, sem dómstólarnir sögðu að skorti. Hér er vissulega um flókin lögfræðileg og skattfræðileg atriði að tefla, og þegar þetta mál er skoðað, má ekki hugsa um það fyrst og fremst að rétta hlut sveitarfélaganna á Alþingi að því leyti, sem hallað hefur á þau fyrir dómstólum landsins, heldur verður að beina huganum að því að skapa sanngjarna reglu, sem komi í veg fyrir óeðlilegt misræmi við álagningu aðstöðugjalds á atvinnufyrirtæki eftir því, hvort atvinnureksturinn er einþættur eða margþættur. Sveitarfélögin halda því fram með nokkrum rétti, að standi l. óbreytt og verði þau framkvæmd eftirleiðis í samræmi við hæstaréttardóminn, sem vitanlega bæri að gera, mundi margþættur atvinnurekstur greiða minna fyrir sömu aðstöðu en ef hver þáttur hans væri rekinn af sjálfstæðum aðila og þar með væri gjaldendum mismunað. Dómurinn sýnir því, að l. eru ófullkomin, og þeim verður að breyta. Á hinn bóginn gengur breyting sú, er sveitarfélögin krefjast í 3. mgr. I. gr. frv., of langt að dómi okkar, sem myndum 1. minni hl. Væri þessi mgr..samþykkt óbreytt, fengju skattyfirvöld nær ótakmarkaða heimild til að meta, hvað væri sérstakur þáttur í atvinnurekstri og hvaða verðmæti, sem flutt yrðu á milli, teldust aðstöðugjaldsstofn. Við leggjum því til, að gerðar verði breytingar á þessari mgr., og er það 1. brtt. á þskj. 317. Breytingin er á þá leið, að aðstöðugjaldsskyld eru aðeins þau verðmæti, sem flutt eru á milli atvinnugreina hjá sama gjaldanda, en hugtakið atvinnugrein er mun þrengra en hugtakið atvinnurekstrarþáttur. Með atvinnugrein er fyrst og fremst átt við fiskveiðar, iðnað, verzlun, siglingar, landbúnað og þjónustustarfsemi. Ef brtt. okkar yrði samþykkt, mundi það þýða, að aflaverðmæti, sem bátur leggur upp í frystihúsi, yrði aðstöðugjaldsstofn, þótt sama fyrirtæki ræki bátinn og frystihúsið. Sama gilti, ef eitt fyrirtæki ræki matvöruverzlun og hótel og verðmæti í vörum væru látin hótelinu í té úr verzluninni. Dæmi úr fjölþættum atvinnurekstri, þar sem milliflutt verðmæti yrðu hins vegar ekki aðstöðugjaldsstofn, er þegar verðmæti eru flutt á milli heildverzlunar og smásöluverzlunar og milli ullarverksmiðju og saumastofu. Skilsmunurinn liggur í því, að í þessum síðargreindu dæmum tilheyra atvinnurekstrarþættirnir sömu atvinnugreininni, þ.e. í öðru tilfellinu verzlun og hinu tilfellinu iðnaði. En í þessari brtt. okkar felst meira. Því er bætt við ákvæði frv., að verðmæti, sem flutt eru á milli, þurfa að vera á tilgreindu verði. Í flestum tilfellum mundi þessu skilyrði væntanlega verða fullnægt. T.d. er ljóst, að þegar hraðfrystihús tekur við afla úr eigin báti, er um opinbert verð að ræða. Svipað má segja um það, þegar hótel tekur matvöru úr eigin verzlun. Helzt yrði vafi um þetta, þegar verðmæti er flutt á milli verkstæðis og verzlunar. Þá má hafa hliðsjón af því, hvort skylt er að tilgreina verðmætið eftir bókhaldslögum, hvort verkstæðið selur framleiðsluvöru sína til annarra verzlana, sem reknar eru af öðru fyrirtæki. Við túlkun þessa ákvæðis ræður það ekki úrslitum, hvort verðið er tilgreint í skattframtali gjaldanda eða ekki, heldur hitt, hvort millifærsla verðmætisins er þess eðlis, að jafna megi henni við kaup- og söluviðskipti milli tveggja sjálfstæðra fyrirtækja. Það er fjarri lagi, að brtt. þessi leysi öll lögfræðileg vandamál, sem upp kunna að koma við álagningu aðstöðugjalds, en af samþykkt hennar risi væntanlega nauðsyn þess að breyta gildandi reglugerð um álagningu aðstöðugjalds. Gæfist þá tækifæri til að fylla og skýra þessar reglur. Áður en ég skil við þessa brtt., vil ég benda á, að skv. 10. gr. tekjustofnalaganna er hámarksaðstöðugjaldsprósentan æði misjöfn eftir því, um hvaða tegund atvinnurekstrar er að ræða, eða frá 1/2% og upp í 2%. Ef l. yrði ekki breytt og aðstöðugjald lagt á fjölþættan atvinnurekstur án þess að líta á milliflutt verðmæti, hlyti að skapast torleyst vandamál við ákvörðun þeirrar prósentu, sem nota ætti hverju sinni. Brtt., sem grundvallast á aðgreiningu milli atvinnugreina, leysir þennan vanda allvel, þótt hún syndi ekki fyrir öll sker í þeim efnum. Í reynd mundi samþykkt brtt. þýða það, að réttur sveitarfélaganna til að leggja aðstöðugjald á fyrirtæki með fjölþættan atvinnurekstur mundi rýrna nokkuð frá því, sem þau hafa iðkað á undanförnum árum, en aukast miðað við það, sem nú er ljóst að þeim er heimilt skv. áðurgreindum hæstaréttardómi. Hinn lögboðni útsvarsstigi er, svo sem alkunnugt er, frávíkjanlegur til hækkunar og lækkunar. Aldrei má þó álag útsvarsstigans fara fram yfir 20%, og dugi það álag ekki til þess, að sveitarfélag fái nægilegar útsvarstekjur, ber jöfnunarsjóði að taka við og greiða aukaframlag. Nokkur sveitarfélög á Norðurlandi, þar sem atvinnuástandið hefur verið lakast á undanförnum árum, hafa notið þessa aukaframlags og það jafnvel ár eftir ár. Forráðamenn þessara sveitarfélaga kvarta réttilega undan því, að skilyrði tekjustofnalaganna til þess að njóta þessa aukaframlags séu ákaflega ströng, þar sem krafizt sé 20% álags á útsvarsstigann. Þar sem önnur sveitarfélög gefa yfirleitt nokkurn afslátt af útsvarsstiganum, þýðir þetta í raun og veru, að sveitarfélag getur ekki fengið aukaframlag, nema útsvörin þar séu 25–30% hærri en almennt gerist. Afleiðingin fyrir sveitarfélag, sem þarf á hámarksálagningu að halda og það stundum ár eftir ár, vegna rýrnandi atvinnutekna gjaldendanna, verður sú, að hinir tekjuhærri gjaldendur flytjast á brott og setjast að í öðrum sveitarfélögum, þar sem útsvörin eru lægri. Þannig vaxa örðugleikarnir stig af stigi og sveitarfélagið nær sér aldrei á strik til þess að komast út úr vítahring þungbærrar álagningar. Þetta vandamál hefur verið rætt á þingum Sambands ísl. sveitarfélaga, og félmrn. hefur einnig haft þetta til athugunar. Sú hugmynd hefur komið fram að heimila greiðslu aukaframlags úr jöfnunarsjóði án þess að ganga svo langt að krefjast 20% álags á útsvarsstigann. Á þessum grundvelli byggist till. til breyt. á þessu frv., sem félmrn. lagði fyrir heilbr.- og félmn. Rn. lagði til, að d-liður 15. gr. tekjustofnalaganna hljóðaði svo, ég ætla að leyfa mér að lesa það hér, með leyfi forseta: „Að greiða aukaframlag til þeirra sveitarfélaga, sem ekki fá nægileg útsvör álögð skv. 34. gr. Þó er heimilt að greiða aukaframlag, ef frávik til hækkunar hefur verið meira en meðaltalsfrávik á öllu landinu frá útsvarsstigum árið á undan að viðbættum 20%. Meðaltalsfrávik hvers árs er summan af margfeldi hundraðstölufráviks og íbúatölu í hverju sveitarfélagi, deilt með íbúatölu landsmanna 1. des. árið á undan. Meðaltalsfrávik skal vera heil tala, þannig að broti, sem er minna en hálfur, skal sleppt, en ella hækkað upp.“ Þetta hljómar sennilega í eyrum manna sem flókin stærðfræðileg formúla, en inntakið í till. er að miða 20% hækkunina við meðalútsvör á öllu landinu, sem gáfu töluna 90 árið 1967, þegar lagt er til grundvallar, að hinn lögboðni útsvarsstigi án frávika gefi töluna 100. M.ö.o.: meðaltalsfrávik á öllu landinu árið 1967 var 10% afsláttur. Skv. þessari till. og þeim skýringum, sem henni fylgdu, væri heimilt að veita sveitarfélagi aukaframlag á árinu 1968, ef það notaði 10% álag á útsvarsstigann, því að rn. leggur töluna 20 við töluna 90 og fær þá að sjálfsögðu út töluna 110, en reiknar ekki 20% af 90 og leggur það síðan við töluna 90, sem gæfi útkomuna 108. Við, sem myndum 1. minni hl. n., teljum of skammt gengið með þessu, þótt við föllumst á að leggja meðaltalsútsvörin, sem gáfu töluna 90 á s.l. ári, til grundvallar. Við teljum augljóst, að þessi tala hækki á næstu árum af ýmsum orsökum, svo sem vegna minnkandi atvinnutekna, sem veldur því, að sveitarfélögin hafa síður ráð á að veita afslátt frá útsvarsstiganum. Kemur hér einnig til, að sveitarfélögunum var á s.l. ári bannað að hækka útsvörin vegna verðstöðvunarl., en þar við bætist svo, að heimild sveitarfélaganna til að víkja frá frádráttarreglum skattal. verður væntanlega skert. Allt þetta mun leiða til þess, að sveitarfélögin munu á næstu árum nota hærri álagningarstiga. Því gæti svo farið, að heimildin til að veita aukaframlag eftir tillögu rn. yrði afar lítils virði eftir fáein ár. Við leggjum til, að þessari till. verði breytt, og koma sjónarmið okkar fram í 2. brtt. við frv. á þskj. 317. Við rýmkum heimildina að því leyti, að við leggjum 15% ofan á meðalútsvarsstiga hvers árs, en það gefur útkomuna 103.5 fyrir árið 1968, því að 90 að viðbættum 15% af þeirri tölu gerir 103.5. Samkvæmt þessu getur sveitarfélag, sem leggur 3.5% álag á hinn lögboðna útsvarsstiga á árinu 1968, sótt um aukaframlag að öðrum skilyrðum uppfylltum. Í till. okkar er sett það skilyrði fyrir þessu sérstaka aukaframlagi, að tekjur gjaldenda hafi rýrnað í viðkomandi sveitarfélagi eða fólksfækkun hafi átt sér stað. Er alkunnugt, að útgjöld sveitarfélaga minnka ekki að sama skapi og fækkun íbúanna segir til um. Að okkar dómi er ástæðulaust að veita sérstaka heimild til aukaframlags úr jöfnunarsjóði til sveitarfélags, þar sem hvorki er um minnkandi atvinnu né fólksfækkun að tefla. Í okkar till. er skilgreiningin á útreikningi meðalútsvarsstigans gerð einfaldari en hjá rn., en gefur sömu útkomu, þ.e.a.s. töluna 90 fyrir árið 1967. Þar sem í till. er notað hugtakið „hundraðstala útsvarsstigans“ í hverju sveitarfélagi, er, svo dæmi sé nefnt, átt við töluna 92 í sveitarfélagi, sem gefur 8% afslátt, og það þarf ekki frekari skýringa við. Það skal undirstrikað, að hér er aðeins um heimildarákvæði að ræða, enda er mjög takmarkað fé fyrir hendi að greiða frekari aukaframlög en skylt hefur verið til þessa. Eftir sem áður stendur sú skylda jöfnunarsjóðs óhögguð að greiða aukaframlag til þeirra sveitarfélaga, sem leggja 20% ofan á útsvarsstigann, en fá ekki nægilegar útsvarstekjur með þeim hætti. Samkvæmt 47. gr. tekjustofnalaganna gilda tvær reglur um gjalddaga útsvara. Önnur reglan segir, að helming útsvars skuli greiða fyrir 15. júní, en hinn helminginn fyrir 15. október. Hin reglan er á þá lund, að sveitarstjórn geti krafizt fyrirframgreiðslu á útsvari á 5 gjalddögum, þ.e.a.s. 1. febr., 1. marz, 1. apríl, 1. maí og 1. júní, og innheimt þannig hjá hverjum gjaldanda fjárhæð jafnháa helmingi þess útsvars, sem lagt var á gjaldanda næsta ár á undan, en það, sem eftir stendur af álögðu útsvari, þegar fyrirframgreiðslan er frá dregin, á gjaldandi síðan að greiða með 5 jöfnum afborgunum með gjalddögum 1. ágúst, 1. sept., 1. okt., 1. nóv. og 1. des. Þessi síðari regla, sem byggist á fyrirframgreiðslu á hluta útsvars og 10 gjalddögum alls yfir árið, er sú regla, sem mest er notuð í Reykjavík og í kaupstöðum landsins. Við álagningu útsvars ber samkv. 31. gr. tekjustofnalaganna að draga útsvör s.l. árs frá hreinum tekjum, ef þau hafa verið greidd að fullu fyrir áramót næst á undan niðurjöfnun. Gjaldendur eru m.ö.o. verðlaunaðir fyrir það að standa full skil á útsvari sínu fyrir lok álagningarársins. Þeir geta því notið þessara verðlauna, þótt þeir séu vanskilamenn skv. 47. gr. tekjustofnal. og hafi ekki staðið í skilum með útsvarsgreiðslur sínar á réttum gjalddögum, aðeins ef vanskilin fara ekki fram úr því marki að vera skuldlaus um áramót. T.d. nægir gjaldandanum í þessu efni að borga alla útsvarsskuld sína í vikunni milli jóla og nýárs, eins og sumir notfæra sér. Það er eðlilegt, að sveitarfélögin, sem hafa fulla þörf fyrir að fá útsvörin greidd á réttum gjalddögum, séu ekki alls kostar ánægð með þetta fyrirkomulag. Því er lagt til í 2. gr. frv., að útsvarið sé ekki frádráttarbært, þótt það hafi verið greitt upp fyrir áramót, nema staðin hafi verið full skil á fyrirframgreiðslu eigi síðar en 30. júní álagningarárið í þeim tilfellum, þar sem heimild til að krefjast fyrirframgreiðslu hefur verið notuð. Í þessu sambandi er rétt að taka fram, að gjaldandi, sem er launþegi, hefur staðið full skil á útsvarsgreiðslu, þegar fjárhæðin hefur verið tekin af kaupi hans og atvinnurekandinn fengið honum kvittun í hendur. Að vísu er það svo, sem betur fer, að meiri hluti gjaldenda innir af hendi fyrirframgreiðslur sínar á réttum tíma. Hinir eru þó allt of margir, sem vanrækja það og hugsa um það eitt að greiða útsvörin fyrir áramótin. Reglan í 2. gr. frv. er sett fram til þess að ná betri tökum á þessum mönnum og tryggja sveitarfélögunum greiðari innheimtu, enda er ákjósanlegt, að menn fái aukið aðhald í því að greiða á réttum tíma, áður en staðgreiðslukerfið kemur. Þótt framangreint ákvæði 2. gr. frv. sé á allgóðum rökum reist, álítum við, sem að þessu nál. stöndum, samt sem áður rétt að gera nokkrar lagfæringar á því. Þær koma fram í 3. brtt. á þskj. 317 og felast í því að undirstrika það, að hér sé aðeins um heimild að tefla sveitarstjórnunum til handa. Jafnframt er lúkningardagur fyrirframgreiðslu færður aftur um 1 mánuð og settur 31. júlí í stað 30. júní. Þá er einnig í brtt. bætt inn ákvæði um það, að hafi gjaldandi eigi staðið í skilum á fyrirframgreiðslu hinn 31. júlí, en greiðir síðan allt útsvarið upp fyrir áramót, þá skal helmingur útvarsins dreginn frá hreinum tekjum við næstu álagningu. Verður að telja það sanngjarnt, að gjaldendur missi ekki af allri umbun, þótt þeir skili ekki fyrirframgreiðslunni fyrir 31. júlí, og þeir, sem þannig er ástatt um, hafi til nokkurs að vinna, ef þeir borga upp fyrir áramót. Í 2. gr. frv. felst einnig annað nýmæli, sem hljóðar þannig: „Sé innheimta gjalda til ríkis og sveitarfélags sameiginleg, skv. ákvæðum I. nr. 68 27. apríl 1962, um heimild til sameiginlegrar innheimtu opinberra gjalda, er það enn fremur skilyrði, að öll gjaldfallin opinber gjöld, sem hin sameiginlega innheimta tekur til, séu að fullu greidd fyrir ofangreind tímamörk.“ Enn sem komið er hefur gjaldheimtukerfinu hvergi verið komið á nema í Reykjavík. Gjaldheimtan innheimtir útsvar, tekjuskatt, almannatryggingagjald, sjúkrasamlagsgjald og fleiri opinber gjöld. Til að skýra þetta nýmæli 2. gr. frv. er rétt að taka dæmi af manni, sem á gjaldheimtuseðli er krafinn um gjöld samtals að fjárhæð 60 þús. kr. Segjum, að hæsti liðurinn á seðlinum sé útsvar til Reykjavíkurborg fær ekki þessar 40 þús. kr. í sínar borgar maðurinn 40 þús. kr. fyrir áramót, en skuldar 20 þús. kr. Þá er litið svo á, að hann hafi greitt útsvarið að fullu og fær frádrátt skv. því. En Reykjavíkurborg fær ekki þessar þús. kr. í sínar hendur. Borgin fær aðeins 2/3 hluta af hinni greiddu fjárhæð, þar sem reglur um gjaldheimtuna mæla svo fyrir um, að eðlilegt er, að innheimtufé skiptist hlutfallslega jafnt milli hinna einstöku gjaldaliða. Að þessu leyti geldur Reykjavíkurborg þess að búa við gjaldheimtukerfi og er þannig verr sett en önnur sveitarfélög. Áðurnefndum nýmælum 2. gr. er ætlað að bæta úr þessu með því að gera það að skilyrði fyrir útsvarsfrádrætti, að ekki einungis útsvarið, heldur öll gjaldheimtugjöldin séu að fullu greidd fyrir áramót. Sá hængur er að vísu hér á, að með þessum hætti eru strangari kröfur gerðar til gjaldenda í Rvík en annars staðar, því að Reykvíkingar yrðu að greiða öll sín gjöld fyrir áramót til þess að fá útsvarsfrádráttinn, en annars staðar nægir að greiða útsvarið eitt. Því er ekki að neita, að hér er stofnað til nokkurs misréttis. En á fleira er að líta. Tilvera Gjaldheimtunnar er í húfi, og það væri Reykvíkingum ekki hagkvæmt, ef leggja þyrfti þessa stofnun niður, sem tryggir greiðvirkari og ódýrari innheimtu og skapar gjaldendum margvíslegt hagræði, sem þeir ella mundu missa af. Tekjuskattur og önnur gjöld, sem standa þarf skil á skv. niðurlagi 2. gr. frv., á sömu tímamörkum og útsvarinu, eru fyrir löngu gjaldfallin á þessum tímamörkum, og því er hér ekki um nýja kvöð að ræða fyrir skilvísa gjaldendur. Því verður heldur ekki neitað, að ríkið, almannatryggingarnar og sjúkrasamlagið hafa sjálfsagt svipaða þörf og Reykjavíkurborg á því að fá gjöld sín greidd á eðlilegum tíma. Þó að hér sé fyrst og fremst talað um Reykjavík, má ekki gleymast, að heimilt er að koma á gjaldheimtukerfi hvar sem er á landinu, ef samningar takast um það milli ríkisins og sveitarfélaganna. Er því skynsamlegt að sníða af gjaldheimtukerfinu þá agnúa, sem reynslan hér í Reykjavík hefur leitt í ljós, til þess að auka líkurnar á því, að þetta kerfi verði einnig tekið upp annars staðar. Þegar öllu er á botninn hvolft, álítum við, sem skipum 1. minni hl. heilbr.- og félmn., að nýmæli það, sem fólgið er í niðurlagi 2. gr. frv., eigi rétt á sér, og því er það tekið upp óbreytt í 3. brtt. okkar á þskj. 317. Með kröfunni um full skil til hinnar sameiginlegu innheimtu, svo að allt útsvarið verði frádráttarbært, er að sjálfsögðu átt við það, að gjaldandi sé skuldlaus við Gjaldheimtuna hinn 31. júlí og 31. des. ár hvert, og hálft útsvarið fær hann ekki dregið frá nema vera skuldlaus við Gjaldheimtuna hinn 31. desember. Þegar l. um tekjustofna sveitarfélaga voru upphaflega sett á árinu 1962, fylgdi þeim bráðabirgðaákvæði, þar sem segir, að við álagningu útsvara á árunum 1962–1967 sé heimilt að víkja frá ákvæðum skattalaga um frádrátt að því er varðar frádrátt vegna atvinnutekna eiginkonu, sjómannafrádrátt, varasjóðstillög félaga, flutning á tapi í atvinnurekstri milli ára og gjafir til menningar- og líknarmála. Þótti ekki fært í upphafi að fella alveg saman frádráttarreglur gagnvart tekjuskatti annars vegar og útsvari hins vegar, þótt að því marki bæri að stefna. Því var þetta bráðabirgðaákvæði sett og sveitarfélögum þar með veitt 5 ára aðlögunartímabil. Í 4. gr. frv. er lagt til, að þetta 5 ára tímabil, sem nú er útrunnið, verði framlengt í önnur 5 ár. Ef þessi krafa næði fram að ganga, væri það spor aftur á bak. Æskilegt er að samræma sem mest reglur um frádrátt við álagningu tekjuskatts og útsvars til þess að gera skattaálagninguna einfaldari og koma í veg fyrir, að staðgreiðslukerfi það, sem nú er í undirbúningi, verði of þungt í vöfum. Sveitarfélögin höfðu enga ástæðu til að ætla, að framangreind frádráttarheimild yrði framlengd, enda hafa flest hinna stærri sveitarfélaga á síðari árum veitt fullan frádrátt vegna atvinnutekna eiginkonu, svo og sjómannafrádrátt, eða a.m.k. gengið langt í þeim efnum. Niðurstaða okkar, sem stöndum að nál. á þskj. 316, var því sú í þessu efni að leggja til, að heimildin til að víkja frá reglum skattal. um frádrátt verði takmörkuð við tapsfrádrátt, varasjóðstillög og gjafir til menningar- og líknarmála og heimildin verði aðeins framlengd í 2 ár. Það er þetta, sem felst í 4. brtt. okkar á þskj. 317. Af þessu leiðir, ef till. verður samþykkt, að öll sveitarfélög verða við útsvarsálagningu í ár og eftirleiðis að veita fullan sjómannafrádrátt og frádrátt vegna atvinnutekna eiginkonu. Að hinu leytinu skal það fram tekið, að hvorki í frv. né brtt. við það felst nein skerðing á heimild sveitarfélaganna til að undanþiggja bætur almannatrygginganna útsvarsálagningu og til að lækka útsvör gjaldenda, sem eru orðnir 65 ára að aldri, enda var þar ekki um bráðabirgðaákvæði að ræða. 5. og síðasta brtt. á þskj. 317 þarfnast ekki mikilla skýringa. Þar er berum orðum fram tekið, að l. komi til framkvæmda við álagningu útsvara og aðstöðugjalda og greiðslu aukaframlaga á árinu 1968. Jafnframt er tekið fram í till., að ákvæði um frádrátt á greiddu útsvari komi þó ekki til framkvæmda fyrr en við útsvarsálagningu á árinu 1969, enda var það aldrei meiningin, að menn, sem hafa greitt útsvar sitt að fullu fyrir síðustu áramót, nytu ekki fulls frádráttar við álagninguna á árinu 1968. Reglan um skil á fyrirframgreiðslu eigi síðar en 31. júlí kæmi því til framkvæmda á yfirstandandi ári og hefði áhrif á útsvarsfrádráttinn við álagningu útsvara á árinu 1969, og sama er að segja um gjaldheimturegluna. Við 3. gr. frv. hafa engar brtt. komið fram. Með ákvæðum hennar er lagt til, að eignarútsvar verði sama og eignarskattur. Mun þetta hafa í för með sér tekjuaukningu fyrir sveitarfélögin. Til skýringar á þessari gr. nægir að vísa til grg. með frv. Herra forseti. Hér að framan hef ég gert grein fyrir öllum brtt. okkar, sem skipum 1. minni hl. heilbr.- og félmn., og lýst afstöðu okkar til frv. í heild. Nú vænti ég þess, að sem flestir hv. þdm. geti fallizt á sjónarmið okkar, svo að tryggðar verði haldgóðar og raunsæjar endurbætur á l. um tekjustofna sveitarfélaga. Að lyktum vil ég vitna til þess, að nú fyrir skömmu var haldinn fulltrúaráðsfundur Sambands ísl. sveitarfélaga, en þegar þessi fundur var haldinn, hafði heilbr.- og félmn. afgreitt þetta frv. og allar brtt. voru komnar fram. Á þessum fundi var samþ. shlj. að una við brtt. 1. minni hl. eða eins og segir í samþykktinni: „að gefnu tilefni tekur fulltrúaráðið fram, að það getur sætt sig við brtt. á þskj. 317 frá 1. minni hl. heilbr.- og félmn.“



Herra forseti. Hv. 3. landsk. hefur gert hér grein fyrir áliti 1. minni hl., en þannig fór í þessari n., að n. klofnaði í 4 hluta, og er þó ekki mikið, sem á milli skilur, og mun það koma í ljós við atkvgr., að einstakir nefndarhlutar eiga sitt á hvað samleið hver með öðrum. Ég vil í örfáum orðum gera grein fyrir mínum till. Það eru ekki mörg ár síðan farið var að lögbjóða sama útsvarsskala um allt land. Lengi vel gilti sú meginregla að jafna niður útsvörum eftir efnum og ástæðum. Hver sveitar-, bæjar- og borgarstjórn hafði þá í hendi sér, hverjar reglur hún setti sér við niðurjöfnun útsvara. Þetta var að mörgu leyti frjálslegt og virtist vera árekstralítið, í það minnsta í hinum fámennu sveitarfélögum. Síðustu árin hafa gilt sömu hámarksreglur fyrir allt landið, að því er varðar álagningu útsvara. Nær það bæði til fastákveðinna gjalda og heimildarákvæða l. Ef þarfir allra sveitarfélaga væru svipaðar, þá gætu þessar reglur verið nokkuð réttlátar, en það, sem á milli ber, er m.a., að þarfirnar eru mjög misjafnar og gjaldendur einnig misjafnlega sterkir fjárhagslega. Þó að sömu reglur gildi, eru útsvör afar misjöfn eftir því hvar er á landinu, og sömu útsvarsreglur hafa ekki heldur leitt til þess að jafna aðstöðumuninn á milli gjaldenda hinna ýmsu sveitarfélaga. Fasteignaskatturinn mun vera eini gjaldstofninn, þar sem fullt samræmi er á milli hjá hinum einstöku sveitarfélögum. Að því er varðar aðstöðugjaldið er það heimildarákvæði í l. og því á valdi sveitarstjórna hvort þær notfæra sér þessa heimild og þá hvað mikið og á hvern hátt. Skattstjórarnir reikna aðstöðugjaldið, eftir að sveitarstjórnir hafa sagt fyrir um það, hvort eða hversu mikið heimildin verður notuð. Þar sem einstaka sveitarstjórnir notfæra sér þessa heimild, en aðrar ekki, sé ég enga ástæðu til þess að breyta l. í þessum efnum, enda þótt hæstaréttardómur hafi fallið á annan veg en ýmsir hafa óskað sér. Ég tel að Alþ. eigi jafnan að setja sín l. án tillits til þess, hverju dómstólar og einstakir aðilar kunna að óska eftir hverju sinni. Ég hef ýmislegt við þennan tekjustofn að athuga, ekki sízt það, að hann er byggður á rekstrargjöldum og fer hækkandi eftir því sem fleiri óhöpp henda, t.d. þegar veiðarfæri fara forgörðum hjá útgerðarmönnum eða tíðarfar er óhagstætt búrekstri bænda, grasbrestur og þar af leiðandi aukinn kostnaður við fóðurkaup samfara minni tekjum. Ég efast um það, að höfundar þessa heimildarákvæðis l. hafi gert sér þetta nógu vel ljóst í upphafi. Það virðist heldur ekki neinum hagstætt, hvorki sveitarstjórn, bæjarfélögum né íbúum þeirra, að íþyngja skattþegnunum og auka álögur á þá, þegar óhöpp dynja yfir. En þetta er eitt það versta við aðstöðugjaldið. Þennan gjaldstofn þarf því að skoða frá rótum og finna annan í hans stað, sem nær til eyðslunnar, en ekki til óhappanna. Meðan hér er um mjög vafasamt heimildarákvæði að ræða, sé ég ekki ástæðu til að breyta miklu í þessum efnum, þar sem fyrir liggur, að þennan tekjustofn þarf að endurskoða betur en hér er lagt til af 1. minni hl. n. Ég er þeirrar skoðunar, að jöfnunarsjóð sveitarfélaga eigi að nota meira en nú er gert til þess að bæta aðstöðu þeirra sveitarfélaga, sem verst eru sett og minnst rými hafa til tekjuöflunar, því að eins og nú er, verður að skapast vandræðaástand innan bæjar- eða sveitarfélaga, áður en nokkur aðstoð er hugsanleg úr jöfnunarsjóði, þar sem nýta verður hvern einasta tekjustofn eins og auðið er samkvæmt lögum og leggja að auki 20% ofan á útsvör, að því er varðar tekju- og eignarútsvörin. Ég vil taka það fram, að ég er sammála 1. minni hl. n. um breytingar á 31. gr. laga um frádrátt á útsvari frá hreinum tekjum. Hins vegar tel ég gegna öðru máli um síðari hl. 2. gr. þessa frv., þar sem talað er um sameiginlega innheimtu útsvars og annarra opinberra gjalda. Á meðan ekki gilda sömu reglur um frádrátt á skatti frá hreinum tekjum, tel ég bezt að halda þessu hvoru fyrir sig, tekjum sveitarfélags annars vegar og tekjum ríkissjóðs hins vegar, og einnig að innheimtan verði þar af leiðandi óháð hvor annarri. Ég legg því til, að síðari hl. 2. gr. þessa frv., sem 1. minni hl. n. mælir með, falli niður. Eins og fram kemur í brtt. minni, legg ég enn fremur til, að 34. gr. l. breytist þannig, að hækkun útsvars megi ekki fara fram úr 5% í stað 20%, sem nú er í l. Ef bæjar- eða sveitarfélag kemst ekki af með alla tekjustofna í hámarki og 5% ofan á tekju- og eignarútsvör að auki, þá er gjaldabyrði gjaldenda í hlutaðeigandi sveitarfélagi það þungbær, að nauðsyn krefst þess, að hjálp komi til og jöfnuður eigi sér stað strax úr jöfnunarsjóði sveitarfélaga, því að annars fara flestir gjaldendur burtu, á meðan útsvör eru lægri annars staðar, hjá öðrum sveitarfélögum. Af framansögðu tel ég nauðsynlegt að lækka þann hundraðshluta, sem bæta skal ofan á útsvör áður en aukaframlag fæst til þess að fyrirbyggja fólksflótta og þar með að stuðla að því, að gjaldabyrðin jafnist betur milli sveitarfélaganna en nú er. Þá vil ég taka fram, að ég er sammála 1. minni hl. n. um að stytta þann tíma, sem bráðabirgðaákvæði l. á að gilda, en jafnframt að fella niður strax heimildina um frádrátt vegna tekna eiginkonu og sjómannafrádráttinn, þannig að sömu reglur gildi í þessum efnum bæði varðandi tekjuskatt og útsvar. Herra forseti. Ég hef í stórum dráttum gert grein fyrir brtt. mínum á þskj. 322. Jafnframt vil ég minna á nauðsyn þess að endurskoða gildandi l. um tekjustofna sveitarfélaga og finna nýja tekjustofna, sem geta orðið til þess að jafna þann aðstöðumun, sem nú ríkir við niðurjöfnun útsvara, og vænti ég þess, að hv. þm. geti fallizt á þær brtt., sem ég hef hér lagt fram.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið í ræðu hv. 2. minni hl. heilbr.- og félmn., hefur þetta mál reynzt allerfitt úrlausnar í n. og enginn samstæður meiri hl. fengizt þar fyrir afgreiðslu málsins. Ástæðurnar til þess eru í fyrsta lagi þær, að öllum nm., að ég held, voru ljós veruleg vansmíði á frv., eins og það kom frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, og að óljóst yrði, hvernig það yrði framkvæmt á allar greinar. Í öðru lagi voru svo mismunandi skoðanir á einstökum efnisatriðum frv., og í þriðja lagi kom það svo til, að gerð frv. öll var heldur einstrengingslega miðuð við þrengstu gjaldkerasjónarmið sveitarstjórnatmanna, og hygg ég, að flestir nm. hafi út af fyrir sig verið sammála um það, en hins vegar, eins og fram hefur komið, voru uppi skiptar skoðanir um það, hversu langt skyldi gengið til móts við þau viðhorf, sem virðast ráða einu og öllu hjá höfundum frv., en þeir eru, eins og ég áður sagði, virðuleg stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga. Það er því svo, að flestar brtt., sem gerðar eru - og þær eru við allar gr. frv., - hníga í þá átt að draga nokkuð úr kröfum frumvarpshöfunda um harðari gjaldheimtu en heimiluð er samkv. gildandi l., og uppkveðnum dómum um skilning á þeim l. Brtt. horfa því að mínu viti yfirleitt til bóta, svo langt sem þær ná. Ég hefði eftir atvikum getað orðið samferða öðrum meðnm. mínum varðandi flestar brtt. með þeim hætti, að ég fylgdi ýmist till. 1. eða 2. minni hluta, en till. 2. minni hluta falla hins vegar að verulegu leyti saman við till. 4. minni hl. Þessi samfylgd um afgreiðslu málsins hefur þó ekki tekizt að fullu frá minni hálfu, þar sem ég hef sérstöðu varðandi 2. gr. frv., sem ekki átti fylgi annarra nm., og flyt ég því sérstaka brtt. varðandi þá grein í samræmi við mína skoðun á henni. Brtt. er á þskj. 331. Um afstöðu mína til einstakra gr. frv. og brtt., sem fram hafa komið, vil ég annars segja þetta. Breytingin, sem gert er ráð fyrir í l. gr. frv., er eins og kom hér greinilega fram og rakið var af hv. frsm. 1. minni hl., til komin vegna gengins hæstaréttardóms um aðstöðugjöld fjölþætts atvinnurekstrar, en dómurinn gengur út á það, að óheimilt sé að leggja - a.m.k. í því tilfelli, sem um var að ræða, og öðrum svipuðum - aðstöðugjald á hvern þátt rekstrarins, heldur beri að leggja hann á rekstrargjöld fyrirtækisins sem heildar. En það er andstætt þeirri framkvæmd, sem hefur viðgengizt varðandi þessa lagagrein, en að mínu viti er dómur hæstaréttar hins vegar rökréttur og réttlátur miðað við öll lög og venjur í skattamálum, því að kjarni hans er í raun og veru sá, að fyrirtæki, sem er sjálfstæður skattaðili, sé ekki í reynd klofið niður til þess að margleggja gjöld á sama gjaldstofn. Þessi dómur er því raunverulega dómur gegn margsköttun, en stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga hefur ekki viljað una þessum skilningi hæstaréttar á lagaákvæðum og hefur því átt frumkvæði að því, að hér sé flutt frv. til þess að hnekkja þessum dómi. Ég vil taka undir þá skoðun, sem fram kemur í nál. hv. 4. minni hl., að það er ærið hæpin aðferð að hlaupa til og breyta l., til þess að dómur geti ekki orðið ráðandi um skilning á l. Það er atriði út af fyrir sig. En rök þeirra, sem að þessu standa, eru þau, eins og kom fram hér í ræðu hv. 1. minni hl. n., að með þessu móti, með þeim skilningi, sem hæstiréttur hefur lagt í þessa lagagrein, sé fjölþættur atvinnurekstur látinn njóta forréttinda og gjaldendum sé mismunað. Að mínu viti forðar sú breyting, sem þeir vilja á þessu gera, ekki mismunun, a.m.k. ekki í öllum tilfellum, og upp hlýtur að rísa fjöldi álitamála um það, hvernig framkvæma beri þessa lagagrein svo breytta sem hér er lagt til, og vafalaust þurfa einhverjir hæstaréttardómar að ganga, áður en menn eru allir á einu máli um það, hvaða skilning beri að leggja í það, þó að þessu sé svona breytt. En það, sem ég tel þó alveg aðalatriði varðandi þetta, er það, að ef á að taka upp þann hátt að kljúfa rekstur fyrirtækja niður til þess að geta náð tvöföldum eða jafnvel margföldum gjöldum af þeim, þá er um leið verið að afneita raunverulegu og lögmætu rekstrarformi gjaldenda, og ef það á að gera, hygg ég, að það þurfi að mörgu fleira að hyggja í því sambandi. Sannleikurinn er sá, að fjölþættur atvinnurekstur í þeim skilningi, sem hér er lagður í það hugtak, nýtur síður en svo forréttinda samkvæmt íslenzkum skatta- og útsvarslögum. Það er kunnara heldur en frá þurfi að segja, að fjöldi fyrirtækja hefur farið þá leið að greina rekstur sinn t.d. í mörg hlutafélög. Jafnvel fyrirtæki, sem eftir öllum eðlilegum hætti ætti að vera eitt fyrirtæki, er kannske klofið niður í 10 eða jafnvel fleiri hlutafélög, einmitt til þess að sleppa betur frá skattheimtu. Þetta veit ég, að öllum hv. þdm. er kunnugt um. En dómurinn er hins vegar að mínu viti ofurlítið lóð á þá vogarskál að hindra slíkt, um leið og undirstrikuð er sú regla, að sami aðili sé ekki margskattaður af sama gjaldstofni. Ég er því hiklaust þeirrar skoðunar, að ef heimild til aðstöðugjalda á yfirleitt að vera í l., svo umdeild sem þau gjöld eru, þá eigi hiklaust að hlíta dómi hæstaréttar um skilning á l. eins og þau nú eru. Af framangreindum ástæðum styð ég till. 2. minni hl. - eða 4. minni hl. eftir atvikum - um þetta efni. Þá er næst að geta 2. brtt. 1. minni hl. á þskj. 317. Henni voru allir nm. sammála, og sé ég ekki ástæðu til að gera henni frekari skil en hér hefur verið gert. Í 2. gr. frv. eru tvö efnisatriði. Í fyrsta lagi er þar um að ræða herðingu refsiákvæða, ef gjöld eru ekki greidd innan ákveðins tíma, og í öðru lagi eru svo settar sérreglur fyrir Reykvíkinga vegna starfa Gjaldheimtunnar. Að mínu viti eru gildandi reglur um Gjaldheimtuna alveg nógu strangar, jafnvel of strangar, og ég tel með öllu ástæðulaust að gera þar breytingu til þess að herða á gjaldheimtuaðferðum. Og ekki kannske sízt vegna þess, að framkvæmdin sjálf er iðulega harðari heldur en l. standa til, og væri þess vegna frekar ástæða til þess að veita gjaldendum einhverja vernd gegn of harðri gjaldheimtu en að setja enn þá strangari reglur heldur en nú eru í gildi. Ég held, að það sé rétt í þessu sambandi að átta sig ofurlítið á því, hvaða reglur eru nú í gildi varðandi sjálfa gjaldheimtuna og hvaða viðurlögum menn verða að sæta, ef þeir greiða ekki sín gjöld á réttum tímum. Það er þá í fyrsta lagi, að frádráttarheimild bæjarfélaganna til þess að draga útsvar frá við álagningu er bundin við, að greitt sé fyrir áramót. Í öðru lagi eru svo reglur 47. gr. tekjustofnalaganna um 10 gjalddaga á ári, en þar er einnig ákvæði um það, að vangreiðsla á einum gjalddaga veldur því, .að allt útsvarið fellur í eindaga 15 dögum eftir gjalddaga. Í þriðja lagi eru svo kaupgreiðendur ábyrgir vegna launþega, sem hjá þeim vinna, samkv. a-lið 40. gr. og ber að gera skil á gjöldum innan tveggja vikna frá því þau eru tekin af launþegum. Í fjórða lagi eru svo ákvæði um dráttarvexti, 1% á mánuði, fyrir mánuð eða brot úr mánuði samkv. 62. gr. tekjustofnalaganna, og í fimmta lagi svo heimildir til þess að taka gjöld ásamt áfallandi dráttarvöxtum lögtaki, þ.e.a.s. aðfararheimild. Mér virðist því, þegar athugað er, hve strangar reglur hér eru í gildi, að bæjarfélögin ættu að vera sæmilega trygg með að fá sitt nokkurn veginn með skilum, og a.m.k. virðist mér auðsætt, að enginn fjármálaaðili í landinu, nema þá kannske ríkissjóður, njóti slíks réttar til innheimtu á fjárkröfum sínum sem sveitarfélögin gera. Ég tel þess vegna herðingu á innheimtuaðferðum og á refsingum í því sambandi fráleita tillögugerð, ekki sízt vegna þess, eins og ég sagði áðan, að framkvæmdin er jafnvel enn harðhentari heldur en lög standa til. Það er til dæmis vitað, að f-liður 48. gr., sem á þó að vera fátækari hluta fólks einhver vernd gegn of harðri skattheimtu, er iðulega þverbrotinn. Það er ekki látið sitja við það að taka þann hluta gjaldanna, sem þar er heimilaður og það reynist oft fyrir þá, sem minna mega sin, æði löng leiðin til keisarans í þessu efni eins og mörgum öðrum, þegar til þess kemur að framfylgja því, sem í þessum lið stendur, að ekki megi krefja útsvarshluta af manni samkv. c- og f-liðum, ef kaup hans fullnægir ekki brýnustu lífsþörfum hans að dómi framfærslunefndar. Ég hygg, að þess séu mörg dæmi, að þarna sé gengið miklu lengra en geta manna raunverulega leyfir og það sé ekki óalgengt, að launafólk fái launaumslögin sín tóm að öðru leyti en því að í þeim séu kvittanir fyrir áföllnum opinberum gjöldum. Það er líka ekki óalgengt, að kaupgreiðendur, t.d. útgerðarmenn, láti þá, sem hjá þeim vinna, ekki hafa kvittanir fyrir greiddum sköttum, og þetta veldur því oft á tíðum, að t.d. sjómenn hafa ekki fengið útsvarsfrádrátt við álagningu, jafnvel þó að þeir hafi verið búnir að greiða sín gjöld að fullu til atvinnurekanda síns, en atvinnurekendurnir hafa hins vegar forðað sér frá því að lenda í sektum eða jafnvel undir dómum með því að vanrækja að gefa viðkomandi kvittanir fyrir greiðslunni. Ég ætla, að það hefði þess vegna ekkert síður og jafnvel frekar verið ástæða til að athuga, hvernig framkvæmdir eru á þessum atriðum, áður heldur en farið er að herða verulega á þeim margvíslegu ákvæðum, sem í gildi eru og ættu að vera alveg fullnægjandi til þess, að sveitarfélögin og aðrir opinberir aðilar geti fengið sitt. Ég held, að það leiki sér enginn að því að missa útsvarsfrádrátt, ef hann nemur einhverju, eða fá á sig dráttarvexti, eða verða að sæta lögtaki eða öðrum slíkum refsingum fyrir vanskil, sem geta auðvitað oft á tíðum stafað af lítt fyrirsjáanlegum óhöppum, sem hafa valdið snöggri tekjuskerðingu. Og ég held, að t.d. þeir miklu erfiðleikar, sem hafa orðið á vegi sjómannastéttarinnar núna í sumar vegna þeirrar miklu tekjuskerðingar, sem sjómannastéttin hefur orðið fyrir, ættu að vera mönnum vísbending í þessum efnum, en það hefur verið vandamál, sem hefur verið erfitt úrlausnar, hvernig sjómannastéttin ætti að komast fram úr því ári, þar sem tekjur manna hafa í mörgum tilfellum ekki dugað til þess að greiða opinber gjöld, sem miðuð eru við tekjur næsta árs á undan. Ég verð að játa, að ég er algerlega andstæður því, sem ég leyfi mér að kalla í nál. vélrænt tillitsleysi í skattheimtu. Ég álít, að herðing á því komi þess vegna ekki til greina sem neitt sanngirnismál og hér sé um algerlega óþarfa harðýðgi að ræða. Það er upplýst, að við núverandi aðstæður koma 70–80% af gjöldum til sveitarfélaganna inn á 10 gjalddögum. Verður það að teljast alveg viðunanleg útkoma fyrir sveitarfélögin og þess vegna sé ekki ástæða til þess að breyta hér reglum. 2. gr. felur svo einnig í sér sérreglu og strangari reglur hjá ríkasta bæjarfélaginu í landinu, Reykjavíkurborg, þar sem ekki á að nægja eins og annars staðar, að menn hafi greitt útsvarið sitt, heldur einnig öll önnur opinber gjöld, ef þeir eiga að fá útsvarsfrádráttinn. Ég tel ákaflega hæpið að hafa hér tvenn lög í gildi, önnur fyrir Reykvíkinga og hin fyrir aðra gjaldendur í landinu, og að það sé út af fyrir sig ekki gott fordæmi. Ég vil líka segja það, að ég tel, að herðing á þessum ákvæðum sé óframkvæmanleg af stjórnvöldum, sem hafa lofað staðgreiðslukerfi skatta á hverju ári, en að vísu vanefnt, og það væri réttara fyrir stjórnarvöld að snúa sér að því að efna þau loforð, sem þau hafa gefið um staðgreiðslukerfi skatta, sem mundu leysa margan vanda, bæði í þessu tilliti og öðru, heldur en að koma hér með slík frv.-ákvæði sem hér er um að ræða. Ég álít líka, að í þessu felist þau óeðlilegu ákvæði, að menn séu ekki lengur sjálfráðir um það, hvaða skuldir þeir greiða. Ég held, að það sé almenn viðskiptaregla, að menn geti þar valið og hafnað og látið eitt gjald, sem þeir eiga að inna af hendi, frekar sitja fyrir öðru, en hér er sá réttur greinilega tekinn af mönnum. Ég held, að það væri í samræmi við venjuleg fjármálaviðskipti, að sá, sem á skipti við Gjaldheimtuna, geti valið á milli þess, þegar hann kemur með ákveðna peningaupphæð, í hvaða gjöld það fer og í hvaða gjöld það fer ekki. Mér finnst allt annað vera óeðlilegt út frá venjulegum sjónarmiðum í viðskiptum fjármálaaðila, en hér er greinilegt, að sú regla er brotin. Ég hef þess vegna í samræmi við þetta, sem ég hef nú sagt, flutt brtt. varðandi 2. gr., sem felur það í sér, að menn fái frádrátt að svo miklu leyti sem þeir hafa greitt, og tel þá skipan mála eðlilega, að smávægileg vanskil geti ekki valdið því, að menn missi þennan rétt. Hins vegar vil ég svo segja það, að ég tel út af fyrir sig, að frádráttarheimildin sé ákaflega vafasamt atriði og þyrfti endurskoðunar við, en meðan hún er í gildi tel ég eðlilegt, að menn fái frádráttinn í samræmi við það, sem þeir hafa greitt. Um 3. gr. frv. er það að segja, að það var eina greinin, sem menn voru sammála um, og hún felur í sér nokkuð aukna tekjumöguleika fyrir bæjarfélögin, en allir töldu eðlilegt, að ákvæði hennar væri í samræmi við ákvæði um tekjuskatt. Varðandi 4. gr. vil ég segja það, að ég felli mig við 4. brtt. 1. minni hl. á þskj. 317. Það er að vísu svo, að það kann að virðast fljótt á litið eðlilegast, að ákvæði tekjuskatts- og útsvarslaga séu að fullu samræmd varðandi atriði eins og sjómannafrádrátt, frádrátt vegna vinnu eiginkonu og annað, sem þarna kemur til álita, en eftir öllum atvikum felli ég mig við þessa till., sem þarna er flutt, þ.e. að bæjarfélögin séu skyldug til þess að veita frádráttinn varðandi sjómenn og varðandi vinnu eiginkonu enn um sinn. Ástæðan til þess, að ég tel ekki rétt að samræma þetta að fullu, er fyrst og fremst sú, að ég tel ákvæði tekjuskattslaga um færslu taps milli ára, taps, sem er fengið með fáránlegum fyrningarreglum, þannig vaxin, að það séu þau sjálf, sem þarfnast endurskoðunar, og þess vegna sé ekki tímabært að samræma þetta fyrr en þau hafa verið færð í réttara horf, en meðan tap er hægt að fá hjá fyrirtækjum með því að nota afskriftarreglur, sem heimila 20% afskrift, þá tel ég ekki ástæðu til þess að áðurnefnd regla sé útfærð til hlítar af sveitarfélögum og svipað er að segja varðandi varasjóðstillögin. Þessi atriði álít ég að þurfi endurskoðunar við og séu ekki þannig vaxin, að ástæða sé til þess að útfæra þau einnig varðandi útsvörin. Ég hef þá, herra forseti, gert grein fyrir afstöðu minni til þessa frv. í meginatriðum og læt þessi orð mín nægja að þessu sinni.



Herra forseti. Ég er nú kallaður 4. minni hl. þessarar n., en í raun og veru tilheyri ég um flest efnisatriði stóra minni hl. og mynda þá með honum meiri hl., en einhvern veginn þótti það nú skemmtilegra í n. að vera ekki að mynda alltof stóra flokka og að frjáls hugsun einstaklinganna fengi að sýna sig í sem flestum afbrigðum í nál. Ég vil byrja mál mitt með því að bera sérstakt lof á hv. frsm. og þakka honum þá miklu vinnu, sem hann hefur lagt í þetta ákaflega lítið aðlaðandi mál, en svo má víst að orði kveða um tekjustofna sveitarfélaga, hvort heldur er frá löggjafans sjónarmiði eða kjósandans, umbjóðanda okkar, því að ekki þykir honum þessi löggjöf skemmtileg, þegar hún er komin á pappírinn og staðfest. En sem sagt, í málið hefur verið lögð mikil vinna og enginn vafi er á því, að þær brtt., sem hv. 1. minni hl. flytur, eru allar til bóta, nema kannske sú við 4. gr., og gera þær frv. á allan hátt aðgengilegra en það var áður. Mínar till. til breytinga eru ákaflega ljósar og auðskiljanlegar. Þær eru um það að fella niður tvær greinar, þá 1. og 4. Það hefur þegar verið nefnt, hvert tilefni 1. gr. er. Það er tví- eða margsköttun á svokölluðum fjölþættum atvinnurekstri, þar eru sett fyrirmæli um það, hversu megi leggja aðstöðugjald á sama aðila að lögum fyrir áframhaldandi starfsemi að sama verkefni. Það, sem hefur valdið öllu uppnáminu, er nú frekar einfalt mál. Einn ágætur iðnaðarmaður úti á landi framleiddi dívana. Hann er þrifamaður og flytur þá í verzlunarhúsnæði með pússuðum glugga og hefur þar stúlku til að sýna þá og afgreiða til viðskiptavinanna. Þetta gera hinir ötulu skattheimtumenn sveitarstjórnarinnar á stað þeim, þar sem maðurinn býr, að tveimur atvinnurekstrarþáttum og heimta tvöfalt aðstöðugjald. Hins vegar þarf nágranni þessa sama dívanaframleiðanda, sem selur sína dívana í rykugri kompu í bakhúsi, ekki að greiða aðstöðugjald nema einu sinni. Nú hafði hæstiréttur komizt að þeirri niðurstöðu, að dívanar séu framleiddir af báðum þessum mönnum í því skyni að selja þá og að þeir eigi að greiða skatt einu sinni, hvort sem salan fer fram í bakhúsinu eða framhúsinu, hvort sem þeir leggja í þann aukakostnað að hafa afgreiðslumann við að selja þá eða ekki. Hæstiréttur segir það ekki skipta neinu máli, og þarna finnst mér hæstiréttur, eins og svo oft, tala fyrir munn heilbrigðrar skynsemi og það sé ekki allra minnsta ástæða til að láta sér bregða, þó að maður heyri þessa rödd. Svo má búa til alls konar önnur dæmi. Það má segja að einhver aðili eigi sláturhús og svo sé blóðmör, sem sé búinn til úr innmatnum frá því sláturhúsi, étinn á hóteli, sem sami aðili eigi, hvort þá eigi að greiða skatt einu sinni eða tvisvar. Ef menn eru í vafa um það, þá er bara að láta hæstarétt dæma aftur. Við skulum fá fleiri úrskurði dómstólanna um þessi mál. Til þess eru þeir settir að túlka þau lög, sem þessi vísa samkoma hér setur. Við og fyrirrennarar okkar og væntanlega þeir, sem á eftir okkur koma, við getum ekki séð öll tilvik fyrir, ekki nefnt öll hugsanleg tilvik í lagagreinunum, en dómstólarnir reyna að færa þetta til samræmis og eftir mætti til heilbrigðrar skynsemi. Það er það, sem hér hefur átt sér stað, annað ekki. Það er talað um, að það skapi réttaróvissu, ef ekki sé gerð breyting á þessum lögum, en það skapar engu minni réttaróvissu, þótt greinin væri samþykkt eins og hv. 1. minni hl. vill breyta henni. Að vísu er sú breyting til stórra bóta, en hún er þó þannig, að hún er bersýnilega lögfræðingamatur, tilefni til margra hæstaréttarmála og deilna fyrir dómstólunum milli gjaldenda og sveitarstjórna. Þess vegna vil ég fara þá einföldu leið að fella þessa gr. niður með öllu. 4. gr. vil ég einnig fella niður. Þar var sveitarstjórnunum gefið fimm ára aðlögunartímabil um það að koma þessum sérstöku undanþáguákvæðum í samræmi við skattalögin. Þetta finnst mér hafa verið alveg nægur tími, sveitarstjórnirnar eiga enga heimtingu á lengri tíma heldur en þessum. Ég er gersamlega sammála röksemdum frsm. hv. 1. minni hl. í því efni. Mér fannst aðeins á skorta, að hann drægi hina rökréttu ályktun, þá að Alþingi ætti ekkert að vera að eltast við þetta nöldur í hinum ágætu sveitarstjórnum, heldur að gera það, sem alltaf var ætlunin, að láta ein lög gilda um allt land um þetta atriði, láta sömu reglu gilda um undanþágur frá útsvari og tekjuskatti. Hitt er svo allt annað, hvort reglurnar í tekjuskattslögunum, eins og þau eru nú, eru réttar. Þar er ég alveg tilbúinn að setjast við samningaborðið með öðrum hv. þingmönnum um það, hvort ekki kynni að vera ástæða til endurskoðunar, en sannast sagt finnst mér það nú frekar vera hæstv. ríkisstj., sem ætti að taka það mál til athugunar í góðu tómi í sambandi við ýmsar aðrar athuganir á skattalöggjöfinni.



Herra forseti. Þegar ég lagði þetta frv. hér fram og gerði grein fyrir því við 1. umr., þá skýrði ég frá því, sem öllum hv. þdm. er kunnugt, að frv. hefði verið samið af Sambandi ísl. sveitarfélaga og væri flutt eftir ósk þess og hefði ég talið sjálfsagt, þar sem ég færi með fjárhagsmál þeirra, að verða við þeirri ósk að flytja þessa till. þeirra hér inn í þingið. Ég tók það hins vegar fram, að þó að frv. væri flutt sem stjfrv., þá væri það ekki með þeim venjulega hætti gert, að stjórnin gerði það endilega í einstökum atriðum að sínu máli, heldur væri málinu komið hér á framfæri, og vitandi um það, að hér á Alþ. hefðu menn vafalaust ríkan skilning á vandamálum sveitarfélaganna, þá ætti ekki að þurfa að óttast um það, að menn tækju ekki með skilningi þessum till. sveitarstjórnasambandsins. En ég tók það fram, að vitanlega væri það algjörlega meinfangalaust frá minni hendi, þó að hv. n., sem fengi málið til meðferðar, gerði á því einhverjar breytingar. Hins vegar vonaðist ég til þess, að þær breytingar yrðu ekki gerðar, án þess að um þær yrði haft samráð við Samband ísl. sveitarfélaga og leitazt við með öllum tiltækilegum ráðum að fá sem víðtækasta samstöðu um þær breytingar. Nú hefur það að vísu gerzt, sem mun vera, að ég hygg, nokkurt einsdæmi hér á Alþ., að n. hefur fjórklofnað. Ég man sannast sagna ekki eftir öðrum dæmum um það, að þingnefnd hafi skilað fjórum nál. en í þessu eina tilfelli hér. Hins vegar kemur það í ljós við nánari athugun málsins, að ágreiningur er e.t.v. ekki eins djúpstæður milli hinna einstöku nefndarhluta og af fjölda nál. mætti ætla, þannig að sem betur fer er þó víðtækari samstaða um málið í meginefnum heldur en virðist í skjótu bragði. Ég vil taka undir þakkir hv. síðasta ræðumanns, 4. þm. Reykn., til 1. minni hl. n. og formanns hennar fyrir það mikla starf, sem lagt hefur verið fram af þeirra hendi til þess að reyna að ná samstöðu í nefndinni. Þó að það hafi ekki tekizt, þá er það ekki fyrir það, að ekki hafi verið lögð áherzla á að reyna að teygja spottana saman, þannig að hægt væri að hnýta nál. meira saman heldur en útkoman hendir til. Ég skal ekki fara út í umr. um einstök atriði, eins og þau hafa legið hér fyrir í einstökum brtt., en taldi aðeins rétt, að það kæmi hér fram við umr. að ég fyrir mitt leyti get algjörlega fallizt á till. l. minni hl. n. og tel, að það væri vel viðunandi afgreiðsla á málinu, ef hv. þd. gæti fallizt á að afgreiða frv. með þeim breytingum. Breytingar 1. minni hl. eru að vísu nokkrar, en skipta ekki, að því er mér sýnist, því meginmáli, að það haggi þeirri undirstöðu, sem frv. byggist á. Mér kom það ekki á óvart, að ágreiningur yrði um ýmis atriði þess, svo að hugleiðingar kæmu fram um breytingar á þeim, en það sem ég tel aðeins máli skipta, er, að það séu ekki gerðar umfangsmiklar breytingar, sem snerti þann grundvöll, sem tekjustofnakerfi sveitarfélaganna byggist á. Og það má raunar e.t.v. segja, að engin þessara till., þó samþykkt yrði, haggi þeim grundvelli, nema ef segja má sú till., sem hv. 4. þm. Norðurl. e. flytur hér, sem mér skilst fela í sér þá rýmkun, að þó að menn séu ekki búnir að greiða upp fyrir áramót útsvar sitt, þá eigi þeir engu að síður að njóta fríðinda af því, sem þeir hafa greitt. Það tel ég mjög viðurhlutamikið, ef slík till. yrði samþykkt og hlyti að hafa mjög ill áhrif á útsvarsinnheimtu sveitarfélaganna. Varðandi 1. gr. frv. má auðvitað endalaust um það deila fram og aftur, hvaða sjónarmiði menn eigi að fylgja, þegar slíkt kemur fyrir, að dómstóll kveður svo á, að venja, sem skapazt hefur um framkvæmd tiltekinna laga, sé ekki rétt. Ég held hins vegar, að það séu mjög eðlileg viðbrögð, þegar slíkt ástand skapast, að það sé leitazt við að gera lögin ótvíræð um það, hvað fyrir mönnum hafi vakað. Það getur svo verið spurning út af fyrir sig, hvernig menn vilji bregðast við, hvort menn vilji í meginefnum fallast á dómsniðurstöðu, er segir, að lögin eigi að vera á þann veg skilin, eða hvort menn vilja, að lögin verði færð í það ljósari búning, að þau verði framvegis túlkuð eins og þau hingað til hafa verið túlkuð af öllum þeim aðilum, sem lögin hafa átt að framkvæma. Það, sem fólst í frvgr., var að taka málið þeim tökum að gera það ótvírætt löglegt, sem gert hefur verið að undanförnu af skattyfirvöldum í sambandi við framkvæmd þessarar skattálagningar eða útsvarsálagningar að þessu leyti. Þó að við fellum niður þessa gr. frv., verður vitanlega sú óvissa áfram við lýði, vegna þess að því fer víðs fjarri, að hæstiréttur hafi kveðið upp ótvíræðan dóm um það, hvernig með eigi að fara í öllum þeim mörgu tilvikum, þar sem um blandaðan atvinnurekstur er að ræða, þannig að verði fallizt á það sjónarmið, að það eigi að fella þessa gr. úr l., hlýtur að sjálfsögðu mikil óvissa að verða áfram ríkjandi. Hv. 1. minni hl. n. hefur reynt að fara hér bil beggja, reynt að gera þessi ákvæði skýr, en taka þó tillit til sjónarmiða þeirra manna, sem segja, að það hafi í rauninni verið sanngjarn og eðlilegur úrskurður sem hæstiréttur kvað upp. Ég mundi fyrir mitt leyti telja þetta viðhorf hv. 1. minni hl. n. rétt og skynsamlegt, því að vitanlega er það grundvallaratriði, hvað sem menn segja um dóma, að reyna að ganga þannig frá málum, að það verði ótvírætt fyrir þá, sem framkvæma eiga l., hvernig þeir eigi að framkvæma þau. Og ég held því, að það séu eðlileg viðbrögð frá Alþ. og í rauninni Alþingis skylda, þegar svona atriði rísa, að það verði reynt að gera það sem ótvíræðast. Hitt er þó auðvitað annað mál, að það er í mörgum greinum svo, að það er erfitt og raunar lítt gerlegt að sjá fyrir öll hugsanleg tilvik, er geta valdið ágreiningi og vafaatriðum, þannig að það er vafalaust rétt, sem hv. 4. þm. Reykn. sagði, að það getur áfram risið ýmiss konar ágreiningur, þó að þessi lagagr. yrði samþ. eins og hv. f. minni hl. leggur til, að hún verði samþ. Engu að síður tel ég nú, að það væri til bóta, að það verði gert og það væri rétt að gera það,úr því að menn telja þó, að það sé í meginefnum veruleg lagfæring eftir sjónarmiðum þeirra, sem telja, að greinin, eins og hún er orðuð í frv., hafi verið óheppileg. Varðandi það svo, hvort menn telja æskilegt að veita sveitarfélögum aðstöðu til þess að innheimta sín gjöld með þessum eða öðrum hætti eða veita aðhald í sambandi við innheimtu, er það auðvitað rétt, að sjónarmið gjaldandans er alltaf slíkt, að það sé ekki líklegt til vinsælda að stuðla að fastari tökum í þessum efnum. En fram hjá hinu verður auðvitað aldrei komizt, að sveitarfélögin verða að standa undir þeim skuldbindingum, sem löggjafinn ætlar þeim að inna af höndum og sem hlutverk þeirra segir til um, þannig að þetta fé verða þau að fá með einhverjum hætti. Við getum haft mismunandi skoðanir um það, hvort það eigi að nást með þessum eða öðrum hætti, en féð verður að fást; í fyrsta lagi að leggjast á borgarana og í öðru lagi verður að gera ráðstafanir til þess að hægt sé að innheimta það. Fram hjá þessu komumst við held ég ekki með nokkru móti. Ég skal ekki, herra forseti, eyða fleiri orðum, svo að ekki þurfi að lengja þessar umr., en ég vildi aðeins að lokum víkja að því, sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði hér áðan, að ríkisstj. hefði ár eftir ár lofað staðgreiðslukerfi skatta. Ég leyfi mér að andmæla mjög þessari fullyrðingu. Það er að vísu svo, að fyrir nokkrum árum síðan mun þáv. fjmrh., sem tók þetta mál upp, hafa talið líklegt, að það væri hægt að innleiða staðgreiðslukerfi skatta jafnvel um næst síðustu áramót, ef mönnum sýndist að það væri rétt að gera það. Það mál var þá algerlega ókannað og alveg óvíst, hvort mönnum að athuguðu máli þætti rétt að innleiða staðgreiðslukerfi skatta. Síðan hefur verið að þessum málum unnið með þeim hætti, að það hefur verið aflað mjög ítarlegra upplýsinga um staðgreiðslukerfið, og jafnframt skoðaðar íslenzkar aðstæður og hvað gera þyrfti til breytinga á íslenzkum skattalögum til að innleiða slíkt kerfi. Og þessar athuganir leiddu það ótvírætt í ljós, að hér væri um miklu flóknari vandamál að ræða en svo, að það væri hægt í fyrsta lagi að lögfesta það, eins og gert hafði verið ráð fyrir á þeim tíma, og í annan stað, að líklegt væri, að menn gætu myndað sér ákveðna skoðun um það, hvort yfirleitt ætti að lögfesta það eða ekki, miðað við okkar aðstæður. Síðan hefur áfram verið unnið að málinu á þeim grundvelli, eftir að allar þessar upplýsingar og skýrslugerðir höfðu verið teknar saman, að kosin var sérstök n. af Alþ. til þess að vinna að málinu, og sú n. hefur nú málið til meðferðar, þannig að ég sé ekki betur en það hafi verið að því unnið með öllum eðlilegum hraða og ég held,að allir þeir, sem um málið hafa fjallað og hafa kynnt sér það hér á Alþ., hafi gert sér grein fyrir því, að þetta mál er miklu umfangsmeira heldur en menn héldu í byrjun og miklu fleiri vafaatriði í því en svo, að það sé hægt að gera sér grein fyrir þeim með skjótum hætti. Enda hefur reynslan orðið þannig í öðrum löndum, þar sem þetta hefur verið innleitt, að það hefur tekið mjög mörg ár frá því að byrjað var að undirbúa málið og þangað til kerfið var lögfest og enn þá liggur í rauninni ekkert fyrir um það hér frá hinu háa Alþ., hvort menn eru afdráttarlaust inni á því, að það skuli innleiða þetta kerfi. Það var að vísu tekin jákvæð afstaða til þess, þegar ákveðið var að skipa þn. eða mþn., en að öðru leyti hygg ég ekki, að þm. hafi bundið sig með það, þegar niðurstöður þeirrar n. liggja fyrir, hvort þeir að athuguðu máli telja rétt að gera það eða ekki. Þetta tel ég aðeins rétt að komi fram í sambandi við þessi ummæli hv. þm.



Herra forseti. Þetta mál hefur verið ítarlega reifað hér af frsm. minni hl., þannig að ég veit, að hv. dm. hafa alveg gert sér ljóst, um hvað er deilt, og menn hafa rökstutt hér sín mismunandi sjónarmið, sem öll geta átt meira og minna rétt á sér. Það eru aðeins örfá atriði, sem hafa komið fram í framsöguræðum formælenda 2., 3. og 4. minni hl., sem ég vildi gera aths. við. Það var hv. 4. þm. Reykn., sem gerði aths. hér við till. okkar í 1, minni hl., þá brtt. okkar, sem snertir 4. gr. frv., þar sem farið er fram á að framlengja í 5 ár bráðabirgðaákvæðin um frávik frá skattareglunum. Við vorum þeirrar skoðunar, eins og hann benti á, að þarna ætti að vera samræmi á milli og það væri ekki ástæða til þess að framlengja þessa heimild fyrir sveitarfélögin. Þó er það rétt, að í okkar till. eru þrjú atriði af fimm, sem þessi heimild tók til, framlengd í tvö ár. Það var aðeins gert til þess að koma til móts við sveitarfélögin, en þessi tilmæli sveitarfélaganna hér í frv. virtust benda til þess, að sveitarfélögin hefðu ekki búið sig undir það, að þessi bráðabirgðaákvæði féllu niður, þó að ég haldi hins vegar fram, að þau hafi enga ástæðu til þess að ætla, að þau verði framlengd. En þau höfðu ekki búið sig undir það, að því er virtist, og þess vegna töldum við sanngjarnt að koma þarna til móts við þau að þessu leyti. Það atriði, sem hefur valdið hér einna mestu umtali, er 1. gr. og hún er um aðstöðugjaldið. Ég held, að hvað sem mönnum sýnist um þetta aðstöðugjald, sé það alveg ljóst, að þótt engin breyting væri gerð á ákvæðum tekjustofnal. um aðstöðugjald, mundi eftir sem áður eiga eftir að rísa margs konar dómsmálaágreiningsefni um, hvernig ætti að skilja þessi ákvæði. Ég vil t.d. vekja athygli á því, að í þessu máli, sem kom fyrir dómstólana og hæstarétt, hittist þannig á, maður gæti næstum sagt af tilviljun, að sama aðstöðugjaldsprósentan var notuð í viðkomandi sveitarfélagi bæði á iðnað og verzlun, og þar sem þetta var fyrirtæki, sem rak bæði iðnað og verzlun, reis ágreiningur um það, hvernig ætti að beita þessari reglu. Ef það hefði verið mismunandi prósenta, sem vissulega var heimilt að nota, þá kom það ekki til úrlausnar þarna í þessu máli. Mér finnst, að aðalatriðið sé það, að þegar svona ágreiningsefni og deilur hafa komið fyrir dómstólana, á auðvitað ekki, eins og hv. 4. þm. Reykn. hefur sagt, að fara að hlaupa til og breyta lögum til að rétta hlut sveitarfélaganna eiginlega án allrar athugunar og segja: Þarna hafa þau orðið fyrir áfalli, vegna þess að þessi dómur gekk svona. Nú breytum við bara l., þannig að þau eigi þennan rétt, sem þau töldu sig hafa, en dómstólarnir höfnuðu. Þannig á alls ekki að fara að. Það er auðvelt að taka dæmi um einhvern fjölþættan atvinnurekstur og segja: Það er verið að leggja á þetta meira og minna tvöfalt aðstöðugjald eins og þetta hefur verið framkvæmt að undanförnu. Það er líka hægt að taka dæmi af atvinnurekstri, þar sem einn gjaldandi selur öðrum, hefur viðskipti við annan, sem mundi þá eiga allmiklu erfiðari aðstöðu gjaldlega séð heldur en hinn, sem hefur fjölþættari atvinnurekstur, ef l. væri ekki breytt. Þannig er hægt að taka fjöldamörg dæmi sitt á hvað, þar sem maður getur sagt: Ef reiknað er svona, þá er þetta ósanngjarnt fyrir þennan og ef reglan er hinsegin, er það ósanngjarnt fyrir hinn. Það, sem við erum að reyna að leita eftir í 1. minni hl. n., er að reyna að finna einhverja reglu, sem gæti verið sanngjörn og heilbrigð til frambúðar, þar sem er ekki verið að ívilna öðrum hvorum aðilanum, þar sem ekki er stefnt að því að hafa aðstöðugjaldsregluna þannig að ívilna þeim, sem hafa fjölþættan atvinnurekstur, eða ívilna hinum, sem hafa einþættan rekstur. Við reynum að finna eitthvað, sem við teljum sanngjarnt og eðlilegt, og koma þarna til móts við báða aðilana. Og það er ekki undarlegt, þar sem aðstöðugjaldið er, eins og ég gat um í minni framsöguræðu, gjaldstofn, sem ekki hefur verið notaður hér nema í nokkur ár - þessi tekjustofnalög eru frá 1962 eða 1964 - það er ekkert óeðlilegt, þegar um svona nýjan gjaldstofn er að ræða, að reynslan leiði í ljós ýmis ágreiningsefni og ýmsa annmarka á þessum lagareglum, sem þurfi að taka til endurskoðunar og lagfæra. Það er kannske óþarft að fara út í einhverjar fræðilegar deilur um aðstöðugjaldið, sem er, eins og hv. frsm. 2. minni hl. benti á, byggt á heimild, en ekki skyldu. En maður verður að líta á það, að þessi heimild er ákaflega mikið notuð, og ég held, að ekkert sveitarfélag mundi vilja vera án þessarar heimildar, og þetta er orðinn mjög almennur gjaldstofn. En það er kannske of langt mál að fara hér út í nokkrar fræðilegar deilur um það, hvort þetta aðstöðugjald sé almennt heppilegur gjaldstofn eða hvort finna ætti sveitarfélögum einhvern annan tekjustofn í staðinn fyrir aðstöðugjaldið, eins og kemur hér fram í nál. á þskj. 322, þar sem vitnað er í það, að aðstöðugjaldið sé þyrnir í augum margra, ekki sízt fyrir það, að þeim mun óhagstæðari sem atvinnureksturinn sé og fleiri óhöpp henda, þeim mun hærra verði gjaldið hjá hlutaðeigandi aðila, en gjaldþolið minnki að sama skapi. Ég vil nú ekki alveg skrifa undir þetta, því að í fyrsta lagi segir í tekjustofnalögunum, í ákvæðum um aðstöðugjaldið, að aldrei skuli leggja aðstöðugjald á hærri gjaldstofn en sem nemur brúttótekjum, þannig að þarna er varnagli. Aðstöðugjaldið er skynsamlegt að mínum dómi, því að þar fær gjaldandinn að njóta þess, ef hann er hagsýnn. Ef fyrirtæki hans er rekið af ráðdeild, hagsýni og sparsemi, þá nýtur hann þess í skattlagningu á aðstöðugjaldinu, þó að ég skuli ekki fara lengra út í þá hluti, enda hefur þetta mál allmargar hliðar. Þá er hér annað atriði, sem allmikið hefur borið á góma, og það eru þessi strangari ákvæði um að standa skil á útsvari til þess að fá það frádráttarbært og eins það ákvæði, sem er í sömu grein, að hafa borgað öll gjaldheimtugjöldin í Reykjavík á sama tíma og útsvörin til þess að fá útsvarið frádregið. Ég skýrði þetta allt í minni framsöguræðu og ég get vísað til þess að verulegu leyti. Ég vildi aðeins minna á það, sem kom hér fram hjá hv. frsm. 3. minni hl., að þetta kæmi illa við launþega eins og t.d. sjómenn, sem hefðu allbreytilegar tekjur frá ári til árs, en það segir einmitt í þessari 47. gr. tekjustofnalaganna, að „nú hafa tekjur gjaldanda á útsvarsárinu verið lægri en á næsta ári áður, svo að nemi 30% eða þar yfir, eða ástæður hans versnað með öðrum hætti svo mjög, að vænta megi þess, að mun lægra útsvar verði lagt á hann en árið áður, og getur hann þá krafizt lækkunar á útsvarsgreiðslum samkv. þessum staflið,“ þannig að þarna er vissulega fyrir hendi lagaheimild til þess að koma til móts við menn, sem búa við tekjur, sem eru mjög sveiflukenndar frá ári til árs, en þetta getur vissulega komið illa niður, ef svona varnagli væri ekki. Hitt er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. frsm. 3. minni hl., að það virðist oft vera þannig í reynd, að þótt svona lagaákvæði séu til, þá þekkir fólk ekki lagareglurnar og á því stundum erfitt með að fá rétti sínum framfylgt í þessum efnum, þó að rétturinn sé fyrir hendi. Þá vil ég aðeins koma inn á það, sem sami hv. frsm. sagði um Gjaldheimtuna, að eiginlega giltu tvenn lög í landinu, ef þetta frv. væri samþykkt eða till. 1. minni hl., önnur í Reykjavík og hin út um landsbyggðina, en það er nú bara þannig, að í raun og sannleika má alveg eins snúa dæminu við og segja: ef lögin eru óbreytt, þá gilda tvenn lög, því að Reykjavíkurborg fær ekki útsvörin í hendur að fullu, sem eru greidd fyrir áramót. Hún fær þau ekki í hendurnar, þó að gjaldandinn fái þau dregin frá og það gera þessar gjaldheimtureglur, sem ég sé ekki, að hægt sé að koma öðruvísi fyrir, þar eð Gjaldheimtan innheimtir margvísleg gjöld. Svo er borguð einhver upphæð inn á þetta og þá er ekki hægt að koma því öðruvísi fyrir heldur en að skipta þeim peningum, sem inn koma, hlutfallslega á milli hinna einstöku gjaldaliða, sem eru á seðlinum. Og ég hygg, að þetta sé gert líka, þó að viðkomandi gjaldandi, sem borgar kannske upphæð, sem er jafnhá hans útsvari eða eitthvað hærri, taki það ekki fram við greiðsluna, að hann sé að borga útsvarið; þá sé hann samt látinn njóta þess og það talið eðlilegt. Þegar öll gjöld verða innheimt sameiginlega - sem sjálfsagt verður gert í framtíðinni og nú er gert hér í Reykjavík - tel ég ekki eðlilegt, að menn hafi einhvern sérstakan rétt til þess að segja til um, hvað þeir borgi og hvað ekki, þegar allt er á sama seðlinum, þó að það sé, alveg eins og hv. frsm. tók fram, eðlileg regla í almennum viðskiptum. Þá er það að lokum 3. brtt. á nál. 322, sem ég vildi aðeins leyfa mér að gera að umtalsefni. Hún er um hækkun aukaframlagsins til sveitarfélaganna, en eins og ég hef tekið fram áður, þarf í dag að leggja 20% ofan á útsvarsstigann, til þess að sveitarfétag eigi rétt á aukaframlagi. En í till. rn., sem síðan var breytt af 1. minni hl. og kemur fram í okkar brtt., var gert ráð fyrir, að ef sveitarfélög leggja 15%o ofan á meðalútsvarsstigann, geti þau fengið aukaframlag, ef um fólksfækkun eða minnkandi atvinnutekjur sé að ræða í sveitarfélögunum, en þar er, eins og ég tók fram áður, aðeins um heimild að ræða. Hér er hins vegar lagt til, að sveitarfélögum sé óheimilt að leggja meira en 5% ofan á gildandi útsvarsstiga, þannig að þegar sveitarfélag væri búið að leggja 5% ofan á útsvarsstigann, yrði það að hætta og mætti ekki leggja á meira, og þá væri jöfnunarsjóður skyldugur að taka við. Mönnum þætti það kannske gott og blessað að geta þannig lækkað útsvörin í þeim sveitarfélögum, þar sem þau eru hæst og jöfnunarsjóður síðan tekið við. Gallinn á þessari till. er bara sá, að jöfnunarsjóður hefur ekkert fé til þess að taka við á þessu stigi málsins. Honum er útvegað fé til þess að taka við, þegar búið er að leggja á 20%, en á þessu stigi málsins, ef ekkert sveitarfélag mætti leggja á meira en 5%, mundu sennilega æði mörg notfæra sér þetta, ef slíkt yrði samþykkt og leggja á 5% og koma svo til jöfnunarsjóðs. En þá er ekkert fé fyrir hendi og það væri þá væntanlega ekki hægt að afla þess fjár nema hækka þann hundraðshluta af tekjum jöfnunarsjóðs, sem fer í þessi sérstöku aukaframlög, og það mundi þá auðvitað skerða jöfnunarsjóðsframlög til sveitarfélaganna í landinu almennt. En ég hygg, að till. 1. minni hl. um þetta efni, eins og hún er úr garði gerð á þskj. 317, fullnægi vel óskum þeirra sveitarfélaga, sem undanfarið hafa þurft á aukaframlagi að halda og óskað eftir leiðréttingum á þeim reglum.



Herra forseti. Eins og hefur verið margrakið hér í umr., hefur ekki fengizt neinn samstæður meiri hl. í heilbr.- og félmn. við afgreiðslu þessa frv., og má segja, að menn greindi meira og minna á um allar gr. frv. aðrar en 3. gr. Sem einn þeirra þriggja nm. í heilbr.- og félmn., sem að ná1. og brtt. 1. minni hl. standa, ætla ég að leyfa mér að leggja hér örfá orð í belg. 1. gr. frv. er sú, sem hvað mest voru skiptar skoðanir um, og með þeim hæstaréttardómi, sem vitnað hefur verið til hér í umr., verður ekki annað séð en að kollvarpað yrði þeirri framkvæmd, sem tíðkazt hefur hjá sveitarfélögunum við álagningu aðstöðugjalds á fjölþættan rekstur. Við það skapast eðlilega vandi, sem ekki verður fram hjá litið, og það þýðir ekki í því sambandi að tala um gjaldkerasjónarmið eða aðgangsharða skattheimtu. Ég vil taka undir það, sem hæstv. fjmrh. áðan sagði, að sveitarfélögunum er eðlilega nauðsynlegt að afla sér tekna til þess að standa undir sínum útgjöldum, og ef þau yrðu fyrir þeim tekjumissi, sem framkvæmd í samræmi við niðurstöðu hæstaréttardómsins mundi leiða til, þá yrðu þau að bæta sér það upp með öðru móti, annaðhvort með því að hækka hjá sér aðstöðugjaldsstigana, sem sveitarfélögin reyndar sum hver eru með þegar í lögleyfðu hámarki, eða hækka útsvörin eða fara báðar leiðir samtímis. Teknanna verða þau allavega að afla til að standa undir útgjöldunum, og við megum gjarnan minnast þess hér, hv. alþm., að mikill hluti af útgjöldum sveitarfélaganna er beinlínis lögboðinn og hefur verið lagður þeim á herðar með samþykktum, sem hafa verið gerðar hér á hv. Alþ. Ég nefni það t.d., að ég ætla, að það sé ekki fjarri lagi að segja, að af rekstrarútgjöldum Reykjavíkurborgar, ef miðað er við fjárhagsáætlun fyrir yfirstandandi ár, séu milli 50 og 60, allavega um 50%, beinlínis lögboðin útgjöld. Og þá eru ekki talin með útgjöld, sem raunverulega eru einnig lögboðin, við skulum segja t.d. stjórn borgarinnar, brunavarnir, ýmiss konar heilbrigðisþjónusta og slíkt, sem löggjöfin ætlar sveitarfélögunum að annast og þau verða að standa undir. Þessi margumræddi hæstaréttardómur sýnist manni að muni leiða til þess, að það verði engar smugur til þess að leggja aðstöðugjald á einstakar greinar í fjölþættum atvinnurekstri. Í því tilfelli var um að ræða annars vegar iðnað, iðnrekstur, húsgagnaframleiðslu og hins vegar verzlun, en í sjálfum tekjustofnal. er greint mjög skilmerkilega á milli þessara tveggja atvinnugreina, þar sem hámarksaðstöðugjald er í 10. gr., stafl. c, ákveðið 11/2% fyrir iðnrekstur, en hins vegar í stafl. d er hámark 2% fyrir annan atvinnurekstur, og þar undir fellur verzlun. Þá má benda alveg sérstaklega á það, sem reyndar hefur komið hér fram og kemur fram í aths. við frv., að framkvæmd í samræmi við niðurstöðu hæstaréttardómsins mundi leiða til þess, að margþættur atvinnurekstur mundi greiða minna fyrir sömu aðstöðu en ef hver þáttur hans væri rekinn sjálfstætt, og með því væri gjaldendum mismunað. Við skulum athuga það, að aðstöðugjöldin eru í eðli sínu, eins og reyndar nafnið bendir til, hugsuð sem greiðsla fyrir þá aðstöðu, sem sveitarfélagið skapar fyrir margháttaðan atvinnurekstur. Ef við tökum til dæmis fiskveiðar, þá þarf að skapa hafnaraðstöðu og löndunarskilyrði. Ef við tökum aftur vinnsluna, ef við tökum fiskiðnað, t.d. hraðfrystihús, þá er frumskilyrðið auðvitað að hafa raforku, og það mætti taka margt fleira. Þetta gerir það að verkum, að fjölþættum atvinnurekstri, sem borgar aðeins aðstöðugjald á síðasta stigi, er þarna ívilnað á kostnað annarra, og fram hjá því verður ekki gengið, enda er það sérstaklega undirstrikað í aths. við frv. af stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga. Þá vil ég leyfa mér að víkja aðeins örfáum orðum að 2. gr. frv. Hv. 1. þm. Vesturl. flytur á þskj. 322 brtt. við þá gr. Sú brtt. er samhljóða brtt. 1. minni hl. svo langt sem hún nær. Hins vegar er þar lagt til, að burt falli niðurlag 2. gr., sem veit að sveitarfélögum, þar sem er sameiginleg innheimta opinberra gjalda, sem er enn sem komið er eins og við vitum aðeins hér í Reykjavík. Ég ætla, að menn séu sammála um það, að slíkt fyrirkomulag sé æskilegt og horfi til sparnaðar, en það hefur þó sýnt sig, eins og fram hefur komið, að það skapar Reykjavík verulegt óhagræði, því enda þótt borgin fái í mjög mörgum tilfellum aðeins hluta af útsvari einstakra gjaldenda í árslok við uppgjör, verður þó að veita þeim fullan útsvarsfrádrátt á næsta ári ef þeir hafa greitt sem svarar útsvarinu í sameiginleg opinber gjöld. Haldist sá háttur á, er vægast sagt mjög vafasamt, að æskilegt sé fyrir sveitarfélagið, í þessu tilfelli Reykjavík, að vera áfram aðili að slíkri sameiginlegri innheimtu, sem þó hefur sína miklu kosti, og ég býzt við, að ekkert sveitarfélag fýsi að koma á hjá sér sameiginlegri innheimtu opinberra gjalda við slíka aðstöðu, sem getur valdið því verulegu óhagræði og leiðir m.a. til þess, að hækka verður útsvörin á skilvísum gjaldendum. Um brtt. hv. 4. þm. Norðurl. e. vil ég aðeins segja það, að ég er henni algjörlega mótfallin. Það er enginn vafi á því, að frádráttarheimildin hefur örvað mjög útsvarsinnheimtuna, en þarna er með þessari till. verið að leggja til að slaka mjög á frá því, sem tíðkazt hefur og nú er gert. Samþykkt þeirrar till. mundi þýða lélegri innheimtu, og hún mundi þýða það einnig, að það yrði að þyngja útsvörin á skilvísum gjaldendum, vegna þess að það yrði veittur frádráttur fyrir því, sem kann að verða greitt af útsvörum hinna, sem ekki standa í skilum. Ég verð að segja það, að þegar umr. fara fram um skattheimtu sveitarfélaganna, verð ég a.m.k. að ganga út frá því meginsjónarmiði, að menn eigi að greiða sín gjöld. Mér heyrist allt að því, að sumir hv. þm. telji, að það þurfi ekki að taka það allt of hátíðlega. Í sambandi við Gjaldheimtuna hér í Reykjavík eða hina sameiginlegu innheimtu hefur verið um það talað, að það væri verið að setja Reykvíkinga skör lægra heldur en aðra landsmenn, en meginsjónarmiðið hlýtur þó að vera það, að menn eigi að standa í skilum með sín gjöld, opinberu gjöld, hvort heldur er til ríkis eða sveitarfélaga, og á það hefur líka verið bent, að Reykjavík situr sem sveitarfélag við annað borð en hin sveitarfélögin í landinu, eins og löggjöfin er nú. Ég skal þá ekki hafa fleiri orð um þetta mál, en vil taka undir það með hv. frsm. 1. minni hl., að ég vænti þess, að hv. þdm. geti fallizt á þær brtt., sem við flytjum á þskj. 317.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja tímann lengi, en hv. 3. landsk. þm. benti á það út frá brtt. minni við 34. gr. l., að það væri afar hætt við því, að mörg sveitarfélög mundu fljótlega komast upp í þá útsvarsupphæð, að þau þyrftu á aukatillagi að halda, og hvaðan ættu þá peningarnir að koma, ef jöfnunarsjóður mundi ekki hafa fjármagn til að greiða það, sem þau þyrftu þá á að halda. En ég vil minna á það og lýsa því sem minni skoðun, að það er mikið vafamál, hvort öll borgar-, bæjar- og sveitarfélög landsins eiga að fá jafnt úr jöfnunarsjóði á sína íbúa. Ég held, að það sé eitthvað nálægt því þúsund krónur, sem hvert sveitarfélag fær út á hvern íbúa, sem það hefur, þannig að um helmingur af þeim tekjum, sem jöfnunarsjóður fær, fer í Reykjavík og nánasta nágrenni. Og við vitum það ákaflega vel öll, að Reykjavík hefur algera sérstöðu til tekjuöflunar, og það má segja, að hver einasti þegn í þjóðfélaginu borgi Reykjavíkurborg skatt í gegnum þá aðstöðu, sem Reykjavíkurborg hefur, þar sem svo til allur innflutningur til landsins á sér stað til höfuðborgarinnar og allar stærstu stofnanir landsins, allt ríkisbáknið, tryggingarstofnun o. fl. er staðsett í höfuðborginni og landsmenn allir borga kostnað við allt þetta, auk þess sem mörg fyrirtæki eru hér staðsett, sem allir borga sinn hlut í. Mér hefur því alltaf fundizt það nokkur spurning, hvort borg, sem hefur þessa aðstöðu að ná inn tekjum frá öllum landsmönnum, ætti að fá jafnmikið tillag frá jöfnunarsjóði sveitarfélaga, og ég held, að það væri hægt að gæta meira réttlætis í gegnum jöfnunarsjóð sveitarfélaga, án þess að til komi meira fjármagn, með því að gæta betur en nú er réttlætis landsbyggðarinnar.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Vesturl. hefur látið að því liggja, að það væri sanngjarnt, að hlutur Reykjavíkur úr jöfnunarsjóði væri nokkru minni en hann er, að það ætti ekki að gilda höfðatölureglan við skiptinguna, en ég get sagt honum það, að það má líka líta á það frá öðrum sjónarhól, að það megi miða skiptingu jöfnunarsjóðsins við það, hvað miklar þarfir sveitarfélaganna eru. Hv. þm. rökstuddi skoðun sína með því, að hér væru mörg fyrirtæki, innflutningsverzlanir og ýmsar aðrar stofnanir - þá væntanlega ríkisstofnanir fyrst og fremst - sem gæfu Reykjavík mikla tekjumöguleika. En við skulum ekki láta okkur detta í hug, að þessar tekjur, sem borgin hefur af slíku, komi upp í hendur borgaryfirvalda bara svona fyrir ekki neitt, því að vitanlega hefur Reykjavíkurborg og verður stöðugt að leggja í stórkostlega mikil útgjöld, einmitt til þess að skapa aðstöðu fyrir þessi fyrirtæki og fyrir þann rekstur, sem hér er. Ég vildi aðeins segja þessi fáu orð til þess að láta ekki með öllu ómótmælt ummælum hv. þm.