Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 377, um breytingar á reglugerð um blóðgjafir, og á þskj. 384, um greiðslur til fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu, báðar frá Ingu Björk Margrétar Bjarnadóttur.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, innviðaráðherra, matvælaráðherra og umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.

Virðulegi forseti. Það hefur víst ekki farið fram hjá neinum hvernig aðbúnaður dýra hefur verið í Bæjarsveit í Borgarfirði, á tveimur bæjum í Borgarfirði, eiginlega svo ömurlegt og hryllilegt að það er varla að maður geti komið orðum að því. Mig langar þess vegna að beina fyrirspurn til hæstv. matvælaráðherra sem er jú sá ráðherra sem ræður nákvæmlega yfir þessum málaflokki, sem er yfirmaður Matvælastofnunar, MAST. Það er á hennar vakt nákvæmlega þar sem staðan í Bæjarsveit er eins og Steinunn Árnadóttir lýsti á fésbókarsíðu sinni í gærmorgun. Þar sem segir, með leyfi forseta: „Staðan í Bæjarsveit í morgun, 9.nóvember: Nautgripir eru heylausir og vatnslausir. Hestar sem fluttir voru úr Borgarnesi á sunnudagskvöld og sameinaðir horuðu nautgripunum standa í drullu á smá túnbletti. Einn hestur liggur. Sennilega dauður. Fóðrið sem þau fá eru margra ára gamlar heyrúllur. Þá á eftir að tala um þá 100–200 nautgripi sem eru læstir inni og hafa ekki sést í þrjú ár.“ Virðulegi forseti. Ég er eiginlega orðin svo andaktug yfir því hvers lags eiginlega slugsugangur er hér á ferðinni. Hvernig stendur á því að við þurfum að þola það, raunverulegir dýravinir og Íslendingar og íslenskur almenningur og fólkið sem býr í námunda við þessa bæi, þar sem í raun og veru - ég hef verið að tala við allnokkra einstaklinga - eru mismunandi há veinin sem koma út úr fjósinu þarna? Þau eru mismunandi hungruð greinilega, blessuð dýrin. Ég bara spyr hæstv. matvælaráðherra: Hvenær ætlar hún að nýta sér það umboð og það vald sem hún hefur til að taka raunverulega á því augljósa dýraníði sem allir í landinu virðast koma auga á sem láta sig það varða nema hún?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og það er sannarlega rétt að þessi málaflokkur, dýravelferðarmál, heyrir undir mig. Það var raunar þannig að þegar ég gegndi embætti umhverfisráðherra á sínum tíma þá mælti ég fyrir frumvarpi til laga um dýravelferð þegar málaflokkurinn var síðan fluttur til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Eins og hv. þingmaður veit þá er því þannig fyrir komið að öll framkvæmd er í höndum Matvælastofnunar og í ljósi kæruheimilda sem eru til í lögum þá get ég ekki tjáð mig um einstök mál, eins og það er nú skemmtilegt svar eða hitt þó heldur. En það er staðan. Hins vegar hef ég, í ljósi þess yfirstjórnunarhlutverks sem ég hef sem ráðherra, ákveðið að nota heimildir í lögum um Stjórnarráð Íslands til þess m.a. að fá frekari upplýsingar frá Matvælastofnun um verkferla, upplýsingagjöf og hvort Matvælastofnun telur sig skorta heimildir. Bréf þessa efnis var sent á Matvælastofnun 25. október og ég vænti þess að fá svar á næstu dögum. Ég vil líka geta þess, og ég fagna því, að Ríkisendurskoðun hefur hafið frumkvæðisathugun á dýraverndar- og dýravelferðarmálum í landinu í ljósi þeirrar umræðu sem uppi hefur verið. Það hvílir mikil ábyrgð á umráðamönnum dýra samkvæmt lögum. Það fylgir því mikil ábyrgð að annast dýr þannig að velferð þeirra sé tryggð. Ég er sammála því að svo sé og ég mun gera og hef gert það sem í mínu valdi stendur til að beita þeim heimildum sem ég hef samkvæmt lögum til þess að tryggja að borin sé virðing fyrir dýrum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Jú, hún ber ábyrgð en samt sem áður er það Matvælastofnun sem keyrir skútuna. Staðreyndin er sú að þetta svar hæstv. ráðherra var nákvæmlega það sem ég bjóst við. Hún er að firra sig allri ábyrgð. Hún hefur 100% heimild, hvort sem er í reglugerðum eða einfaldlega að fylgja lögum um dýravelferð. Lög um dýravelferð eru algerlega skýr hvað lýtur að því ef dýrum líður illa eða þau eru vanfóðruð eða þau eru hrædd og ég veit ekki hvað maður getur talið upp sem kemur fram í dýravelferðarlöggjöf. Það er verið að brjóta dýravelferðarlöggjöfina frá A til Ö og það er vitað af Matvælastofnun, það er vitað af hæstv. ráðherra, þannig að ég hvet hana til dáða og til að fara eftir þeim heimildum sem hún hefur, beita því valdi sem hún hefur. Ef hún treystir sér ekki til að gera það þá skal ég gjarnan leysa hana af sem matvælaráðherra og sjá um þessa dýravelferð þótt það væri ekki nema bara til að klára að laga það sem miður er að fara hér fyrir framan allan landslýð.

Virðulegi forseti. Þetta eru viðkvæm og vandmeðfarin mál sem snerta fólk og það er mikilvægt. Það er mikilvægt að við ræðum þau hér í þingsal en það er líka mikilvægt að við höldum okkur við lögin eins og þau eru og það verður ekki þannig á grundvelli gildandi laga að ráðherra hlutist til um einstök mál. Það er ekki þannig. Hins vegar er það algerlega skýrt í dýravelferðarlöggjöfinni að Matvælastofnun fer með alla framkvæmd laganna. En ég árétta það að í ljósi þess hversu alvarleg þau mál eru sem hafa verið til umræðu þá hef ég talið rétt að skrifa stofnuninni bréf og óska eftir skýrum svörum um verkferla en ekki síst um samskipti við almenning, upplýsingagjöf o.s.frv. Vegna þess hversu viðkvæm málin eru og vegna þess að hér er um málleysingja að ræða þá þurfum við að gæta að okkur í hverju skrefi.

Herra forseti. Fjárhagsvandræði kirkjunnar hafa aftur verið til umræðu að undanförnu og eru nú orðin slík að kirkjan sér sig nauðbeygða til að selja eignir, hækka leigu og gera aðrar slíkar ráðstafanir. Þegar maður fer um landið og skoðar gamlar, fallegar kirkjur sér maður víða að þær liggja undir skemmdum. Kirkjan hefur ekki einu sinni efni á því að viðhalda og vernda þennan mikilvæga menningararf, en á undanförnum árum hefur kirkjan gefið eftir milljarða af þeim tekjum sem hún þó átti rétt á frá ríkinu á grundvelli gildandi samninga. Telur hæstv. fjármálaráðherra tilefni til að koma til móts við kirkjuna nú, þótt ekki væri nema með því að virða gildandi samninga og hugsanlega gera upp eða endurgreiða eitthvað af því sem kirkjan gaf eftir á sínum tíma til að aðstoða við það að fleyta ríkinu í gegnum erfiða efnahagslega tíma?

Virðulegi forseti. Af hálfu ríkisins og reyndar einnig af hálfu kirkjuþings hefur verið lögð áhersla á það að ganga lengra á undanförnum árum í fjárhagslegum aðskilnaði ríkis og kirkju. Af þeim sökum þá tel ég að það myndi geta flækt aftur fjárhagslegu samskiptin ef við færum að taka upp eldri samninga og endurmeta þá með þeim hætti sem hérna er verið er að vísa til. Ég gef mér að hérna sé verið að vísa sérstaklega til þess þegar Alþingi ákvað að halda sóknargjöldunum lægri á eftirhrunsárunum og kirkjan lýsti því yfir að hún vildi sýna því skilning þegar samfélagið allt þurfti að finna leiðir til að komast í gegnum erfiðasta tímann eftir fall fjármálafyrirtækjanna. Ég deili hins vegar áhyggjum hv. þingmanns af því að eignir sem geyma mikil menningarverðmæti skuli liggja undir skemmdum í einhverjum tilvikum og við þurfum sem samfélag að svara því með hvaða hætti við viljum bregðast við. Það kann að vera rétt í einhverju víðara samhengi, kannski ekki eingöngu vegna kirkna, að ríkið hafi úrræði upp á að bjóða til þess að viðhalda slíkum menningarverðmætum. En ég hygg að við séum sammála um að það væri mikill skaði að því fyrir samfélagið allt ef þessi þróun héldi áfram sem hv. þingmaður er að vísa til.

Herra forseti. Ég gleymdi nú að byrja á því sem hefði verið við hæfi, að óska hæstv. ráðherra til hamingju með endurkjör sem formaður Sjálfstæðisflokksins. Á landsfundi flokksins var lítillega rætt um kirkjumál þó að niðurstaða flokksins hafi kannski ekki verið eins afgerandi og stjórnarskráin hvað varðar hlutverk stjórnvalda við að vernda og viðhalda þessari meira en 1000 ára gömlu menningarstofnun og mikilvægu stofnun í samfélaginu. En ég vona a.m.k. að staðið verði við kirkjujarðasamkomulagið og það uppfyllt í samræmi við það sem fyrir lá þegar það var gert, enda engin ástæða til annars. Ég hvet hæstv. ráðherra til að lýsa því afdráttarlaust yfir að þessi meira en 1000 ára grundvallarstofnun í sögu þjóðarinnar verði ekki algerlega vanrækt af hálfu ríkisvaldsins.

Virðulegi forseti. Já, ég get staðfest að það stendur svo sem ekkert annað til og hefur aldrei gert en að ríkið standi við samkomulag sem það hefur gert, þar með talið þetta sem vísað er til, kirkjujarðasamkomulagið. Það er kannski óheppilegt, verð ég að segja, að það hafa verið ákveðnir liðir sem hafa sætt ágreiningi milli ríkis og kirkju, t.d. um eðli sóknargjaldanna, og við höfum rætt það oft hér í þingsal og mitt ráðuneyti svarað fleiri en einni fyrirspurn um það á hvaða forsendum við reiknum sóknargjöldin eins og við gerum. Að öðru leyti vil ég bara taka undir með hv. þingmanni að við þurfum að líta eftir því að ríkið sinni sínum skyldum, m.a. að því er varðar stjórnarskrárákvæði um efnið.

Virðulegur forseti. Þann 25. október síðastliðinn héldu Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi sjávarútvegsdaginn. Þremur einstaklingum var boðið að koma fram og ávarpa fundinn og meðal þeirra sem fram komu voru Þorsteinn Már Baldursson, forstjóri Samherja, og hæstv. matvælaráðherra. Ákvörðun um að bjóða forstjóra Samherja að ávarpa fundinn hefur sætt gagnrýni, enda er um að ræða forstjóra fyrirtækis sem er beinlínis grunaður um að flytja út íslenska spillingu og hefur réttarstöðu sakbornings hérlendis og annars staðar vegna ætlaðra stórfelldra mútubrota og skattsvika. Með þessari dagskrá heiðruðu SFS manninn sem hefur gengist við því að hafa gengið allt of langt í ófrægingarherferð sinni gagnvart þeim blaðamönnum sem komu upp um óskundann hér um árið. Þorsteinn Már nýtti tækifærið og tjáði ráðherra og öðrum fundargestum að eitt helsta vandamál íslensks sjávarútvegs væru veiðiheimildir til smærri útgerða og strandveiða, að þær ógnuðu stöðu hans eigin fyrirtækis og íslenskrar stórútgerðar á alþjóðlegum mörkuðum. Þessi skilaboð til strandveiðimanna eru heldur hjákátleg eftir þann mikla orðsporshnekki sem gjörðir Þorsteins Más í Namibíu ollu íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum á heimsvísu. Virðulegi forseti. Ráðherra hefur sjálf sagt að það ríki djúpstæð tilfinning meðal almennings um óréttlæti innan sjávarútvegsins. Ég leyfi mér að bæta við að sú tilfinning stafar eflaust ekki síst af því að aðilar í stórútgerðinni virðast komast upp með nánast hvað sem er án sjáanlegra afleiðinga. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða skilaboð finnst henni SFS vera að senda samfélaginu með því að bjóða Þorsteini Má að halda þetta erindi sitt á fundinum?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Bara svo forsaga málsins og minnar aðkomu að þessu sé rakin lítillega þá var það svo að upplýsingafulltrúi SFS hafði samband við ráðuneytið eins og títt er og þar var falast eftir því að ég sem ráðherra sjávarútvegsmála ávarpaði það sem kallað er og yfirskriftin er sjávarútvegsdagurinn 2022, sem var haldinn af Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi og Samtökum atvinnulífsins og Deloitte. Við þessari beiðni var orðið. Í aðdraganda fundarins kom í ljós að ég gat ekki setið þessa ráðstefnu vegna fundar í ráðherranefnd þannig að það varð úr, eins og því miður gerist oftar en ekki, að ég ávarpa fundinn og opna hann og vík síðar á fundinum. Ég var því ekki viðstödd þá umræðu sem þarna var og ekki frekar en almennt var það lagt í mínar hendur að meta það hverjir töluðu þar og hverjir ekki, enda viðgengst það ekki þegar ég er beðin um að flytja opnunarávarp að það sé bundið einhverjum slíkum skilyrðum. Hins vegar vil ég segja vegna spurningarinnar sem hv. þingmaður ber hér upp að það er auðvitað staðreynd að um er að ræða alvarlegar ávirðingar og alvarleg mál sem eru í rannsókn á þessu sviði, mál sem geta skaðað og hafa skaðað orðspor íslensks sjávarútvegs og fram hjá því verður auðvitað ekki litið, hvorki í þessu samhengi né öðru.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mér heyrist vera samhljómur á milli hæstv. ráðherra og hv. þm. Bjarna Jónssonar í hennar flokki sem sagði í sérstakri umræðu um rannsókn á Samherjamálinu og orðspor Íslands hér á Alþingi, tveimur dögum eftir þennan sjávarútvegsdag 27. október síðastliðinn, með leyfi forseta: „Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi kusu að gera forstjóra Samherja að andliti samtakanna á dagskrá sinni á þriðjudaginn sem helguð var degi sjávarútvegsins.“ Hann sagði enn fremur, með leyfi forseta: „Það er óásættanlegt að orðspor heillar greinar sé undir vegna einstakra fyrirtækja sem byggja viðurværi og auðæfi sín á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar.“ Ég vil bara spyrja aftur, eða kannski ítreka og gera spurninguna aðeins sértækari: Finnst hæstv. ráðherra það virkilega ásættanlegt að Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi hegði sér með þessum hætti og bjóði þessum manni að taka sviðið?

Virðulegur forseti. Rétt eins og hv. þingmaður áréttar sína spurningu þá árétta ég mitt svar: Það er ekki og getur ekki verið mín ákvörðun hverjir tala á fundum einstakra félaga, stofnana eða fyrirtækja. Ég get hins vegar rætt ýmsar hliðar sem hafa komið upp og munu koma upp í tengslum við orðspor Íslands á alþjóðavísu.

Virðulegi forseti. Hér á 20. öldinni varð til stjórnmálaflokkur, varfærinn íhaldsflokkur sem sagði stétt með stétt og viðurkenndi þar með, athugið það, viðurkenndi stéttaskiptingu í íslensku samfélagi. Þessi flokkur horfðist í augu við vandann, stéttaskiptinguna, en kallaði eftir samstöðu þvert á stéttir. Þessi varfærni íhaldsflokkur er ekki lengur til. Nú segja Sjálfstæðismenn ekki lengur stétt með stétt heldur segja þeir að Ísland sé stéttlaust samfélag, með leyfi forseta: „Við höfum byggt upp stéttlaust samfélag.“ Þetta sagði hæstv. ráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins á landsfundi síðustu helgi. Hér var rætt um sjávarútvegsmál rétt í þessu og hér er ein staðreynd. Á síðasta ári voru þrír útgerðarmenn á Íslandi með 3 milljarða kr. hver í fjármagnstekjur. Það eru þúsundföld árslaun öryrkja. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra tveggja spurninga og ég bið hann um að tala ekki í kringum þær. Ég er ekki að spyrja sérstaklega um einhverja Gini-stuðla eða mælingar á tekjujöfnuði, ég er að tala um stéttaskiptingu, ég er að tala um fólk hérna. Þetta eru tvær spurningar. Númer eitt: Telur ráðherrann að öryrkinn og stórútgerðarmaðurinn tilheyri sömu stétt? Og númer tvö: Fæðist barn öryrkjans inn í sömu stétt og barn útgerðarmannsins? Trúir hæstv. fjármálaráðherra því að þessi börn fái sömu tækifæri og tilheyri sömu stétt?

Virðulegi forseti. Vandinn við marga jafnaðarmenn, eins og marga í Samfylkingunni, er m.a. sá að fólk trúir því að það sé hægt og skynsamlegt að byggja samfélag þar sem stjórnvöld tryggja öllum jafna útkomu í lífinu. Það sem við gerum í Sjálfstæðisflokknum er að leggja áherslu á að fólk hafi jöfn tækifæri 

Virðulegi forseti. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra hvort hann tryði því raunverulega að barn öryrkjans hefði nákvæmlega sömu tækifæri og fæddist inn í sömu stétt og barn stórútgerðarmannsins. Hann vill ekki einu sinni reyna að jafna þennan aðstöðumun, ef ég skil svör hans rétt. Það er ekki nema von að hæstv. fjármálaráðherra lendi í vandræðum með þessa fullyrðingu sína, þessa ótrúlegu fullyrðingu um að Ísland sé stéttlaust samfélag. Hún er fjarstæðukennd. Það er ekki furða að hann sé á harðahlaupum undan eigin orðum en hann verður bara að una því að talað sé um stéttaskiptingu á Alþingi Íslendinga. Samkvæmt gögnum frá landlækni getur 30 ára karlmaður, sem er einvörðungu með grunnskólapróf, vænst þess að lifa fimm árum skemur en jafn gamall maður með háskólapróf. Þetta segja gögn landlæknis. Er þetta tilviljun eða er þetta einmitt áminning um að Ísland er víst stéttskipt samfélag? Gögn frá OECD sýna að helmingur erlendra ríkisborgara á Íslandi er undir fátæktarmörkum en samt í launaðri vinnu. Við þurfum að fara til Bandaríkjanna eða Sviss til að finna sams konar hlutfall. Er þetta tilviljun eða kannski einmitt áminning um að Ísland er stéttskipt samfélag, að það er eilífðarverkefni að draga úr þessari stéttaskiptingu, að við eigum ekki að afneita henni og viðhalda henni eins og hæstv. fjármálaráðherra gerir? Við eigum að draga úr henni og milda hana.

Virðulegi forseti. Það mun ekki falla í hlut hv. þingmanns að leggja af slagorð Sjálfstæðismanna, stétt með stétt, sem var einmitt haldið hátt á lofti á vel heppnuðum landsfundi okkar um síðustu helgi, þeim fjölmennasta hingað til. Það er bara rangt hjá hv. þingmanni að við höfum aflagt það slagorð okkar.  Mig langar að vekja athygli á annarri staðreynd sem kemur fram í lífshlaupinu á vefnum tekjusagan.is. Þar sjáum við félagslega hreyfanleikann í íslensku samfélagi - þetta er mál sem hefur fengið allt of litla athygli - sem sýnir okkur að fólk sem snemma á æviskeiðinu býr við tiltölulega kröpp kjör  
            

Herra forseti. Ég vildi beina fyrirspurn til hæstv. innviðaráðherra, sem jafnframt er formaður Framsóknarflokksins, og koma fyrst með smá samhengi fyrir okkur inn í spurninguna. Á hverjum tíma hérna á Íslandi eru tugþúsundir útlendinga á landinu. Þeir koma hingað á grundvelli EES-samningsins, þeir halda uppi alls konar atvinnugreinum, má segja; hjálpa okkur að byggja húsin okkar, vegina okkar og að sjálfsögðu nýtur þetta fólk réttinda og á þá líka rétt á þjónustu hér. Af því skapast eitthvert álag á innviði sem okkur finnst þó í lagi vegna þess að ávinningurinn af þessu er auðvitað mikill. Við erum síðan auðvitað líka að reyna að fá til landsins sérfræðinga utan EES og er talað um að þar þurfi að fá talsverðan fjölda líka, auðvelda þessum hópi að koma til landsins. Síðan þegar kemur að umræðu um hælisleitendur þá erum við í þeirri stöðu að 80% allra hælisleitenda koma frá Úkraínu og Venesúela. Íslensk stjórnvöld hafa boðið íslenskan faðm opinn gagnvart þeim sem koma frá Úkraínu og kærunefnd útlendingamála hefur komist að þeirri niðurstöðu að fólkið frá Venesúela eigi rétt á aðstoð og vernd. Þá eru eftir örfá hundruð sem ekki falla inn í þennan hóp sem ég var að lýsa, sem telur tugþúsund á hverjum tíma í landinu. Samt er það þannig að íslensk stjórnvöld virðast sífellt vera að tala um að þessi tiltekni hópur, þessi fámenni hópur sem kæmist fyrir í Silfurbergi í Hörpu, sé að skapa þannig álag á kerfin okkar, á innviði okkar að við þurfum að grípa til harðra aðgerða til að koma þessu fólki úr landi helst sem fyrst mörgu hverju. Mig langar að spyrja hæstv. innviðaráðherra og formann Framsóknarflokksins í ljósi þessa samhengis: Eru það ekki hrein öfugmæli að örfá hundruð skuli skapa þetta viðbótarálag á kerfin okkar þegar við ræðum ekki um hin tugþúsundin sem við bjóðum velkomin og sjáum að geta gert samfélaginu gagn?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Kannski má segja að þingmaðurinn sé að reyna að nálgast umræðuna svolítið öðruvísi og á málefnalegri hátt heldur en margt hefur verið í þeirri umræðu á síðustu vikum, misserum og jafnvel lengri tíma. Það er nefnilega alveg rétt að íslenskt samfélag gæti ekki þróast, þroskast og verið með slíkan vöxt eins og verið hefur án þess að hingað komi fólk til vinnu. Við erum enn þann dag í dag á ótrúlega öflugum stað, ekki síst í ljósi samanburðar við önnur lönd hvað atvinnuleysi varðar og þar af leiðandi þörf okkar á því að fá hingað vinnuafl til að standa undir íslensku samfélagi. Það er rétt að hér eru tugþúsundir í vinnu. Sumir koma hingað til að vinna til skamms tíma eins og er í öllum löndum, aðrir kjósa að setjast hér að og þeir þurfa auðvitað að fá þá þjónustu sem til þarf, íslenskukennslu, þeir eignast börn og þurfa pláss í leikskólum og alla þá innviði sem til þess þarf. Það er bara talsvert álag nú þegar, vegna þess að þetta er mjög stór hópur. Síðan hefur líka verið horft til þess að fá hingað sérfræðinga til að taka þátt í þeim hátækniiðnaði sem við erum að byggja upp og í skapandi greinum. Við höfum verið að tala um að það sé kannski skrýtið að við séum að horfa eingöngu á EES-svæðið en hafa ekki allan heiminn þar undir. Það er líka rétt hjá þingmanninum og ég held að við þurfum að gera það og takast þá á við það líka. Síðan er til kerfi þar sem eru annars vegar kvótaflóttamenn sem við höfum verið að standa okkur nokkuð vel í að taka á móti og reyna að gera eins vel fyrir og við mögulega getum. Það eru þeir sem standa hvað verst að mati Sameinuðu þjóðanna og við í samstarfi við þær. Síðan eru það hælisleitendur sem við ráðum við að ákveðnu marki líka, en þegar allt bætist ofan á þá viljum við líka gera vel við þann hóp. En það er neyðarkerfi og það er kannski ágætt að við förum að ræða það að það sé ekki sama leið og allar hinar. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það sem ég er að reyna að benda á er að íslenskt samfélag getur auðvitað haft sama gagn af þeim sem koma inn í gegnum verndarkerfið og þeim sem koma inn með öðrum leiðum. Það er engin ástæða fyrir okkur til að álykta sem svo eða tala með þeim hætti að þegar þessi tiltekni fjöldi er annars vegar þá verði það eitthvert annað ferli hjá þessu fólki inn í samfélagið en öllum hinum. Auðvitað er það þannig að fólk vill koma hingað, njóta verndar, geta komið börnunum sínum í skóla og séð fyrir sér og sínum með atvinnu og mig langar þá að spyrja: Er eitthvað sem gerir það að verkum að við eigum að hugsa öðruvísi um þennan hóp þegar að því kemur? Er eitthvað sem bendir til þess að þessi örfáu hundruð sem ég var að vísa til, sem koma í gegnum hælisleitendakerfið og vissulega er rétt að það er verndarkerfi, en það er þó a.m.k. einhver afleiðing af verndarkerfinu að þetta fólk kemur hingað og vill vinna og búa til verðmæti - er einhver ástæða til að ætla að þessi hópur verði frekar einhver baggi á samfélaginu eða búi til einhvers konar viðbótarálag 

Virðulegi forseti. Já, nú erum við kannski farin að nálgast hinn málefnalega kjarna. Það er nefnilega þannig að þegar við erum að taka á móti kvótaflóttamönnum þá er það fólk sem er í mjög erfiðri stöðu og að mati Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannahjálpar þeirra í þeirri verstu. Þeir þurfa umframþjónustu og við erum að reyna að samræma þá þjónustu við þá sem koma hér í gegnum verndarkerfið, neyðarkerfið. Það er allt önnur þjónusta heldur en þeir sem koma hingað til að vinna. Það er nákvæmlega þess vegna sem það þrýstir meira á suma hluta kerfisins og það er þess vegna sem við ráðum kannski ekki við óendanlegan fjölda fólks. En ég er algjörlega sammála þingmanninum um að þegar fólk er komið hingað inn og komið í störf þá eru allir að leggja jafn mikið til samfélagsins með vinnu sinni. Það er nú eitt af því sem er það góða við Ísland, að flestir sem hingað hafa komið hafa farið í vinnu umfram t.d. mörg önnur Norðurlönd.  
             Ég hef sagt hérna áður og ætla að segja það í lokin: Við getum alveg horft á Norðurlöndin sem fyrirmynd 

Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir það tækifæri að fá að flytja Alþingi stutta skýrslu um loftslagsmál. Ég mun í skýrslu minni fjalla um loftslagsmarkmið Íslands og áherslur mínar hvað þau varðar. Í lokin mun ég fjalla um þátttöku Íslands á 27. aðildarríkjaþingi loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna, COP27, sem sett var þann 6. nóvember í Sharm El-Sheikh í Egyptalandi. Stjórnvöld hafa sett sér metnaðarfull markmið í loftslagsmálum sem er að Ísland verði kolefnishlutlaust og hætt verði alfarið notkun jarðefnaeldsneytis fyrir árið 2040. Verkefnið er stórt og kallar á samdrátt í losun upp á 1,3 milljónir tonna af CO 2 á beinni ábyrgð Íslands fyrir árið 2030. Hert markmið Íslands um samdrátt í losun og markmið um kolefnishlutleysi og full orkuskipti kalla á skýrari sýn og að ný nálgun verði viðhöfð sem byggir á markmiðum fyrir einstaka geira atvinnulífsins, aukinni áherslu á loftslagshagstjórn og forgangsröðun í þágu loftslagsmarkmiða á öllum sviðum samfélagsins. Efla þarf samstarf stjórnvalda, atvinnulífs, sveitarfélaga og annarra hagsmunaaðila með það markmið að leiðarljósi að ná betri og öflugri samskiptum og þannig meiri árangri á skemmri tíma. Ég tel farsælast að ólíkir aðilar af öllum sviðum samfélagsins vinni saman til að leita allra þeirra lausna sem við þurfum til að leysa verkefnið. Nauðsynlegt er að stjórnvöld, atvinnulíf og sveitarfélög stígi enn ákveðnari inn í aðgerðaáætlun Íslands með eigin markmiðum og aðgerðum. Áfram verður unnið með þær aðgerðir sem settar hafa verið fram í núgildandi aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem enn eiga eftir að skila frekari samdrætti en sú vinna sem er fram undan mun verða til þess að aðgerðaáætlunin verði uppfærð og skipulag verkefnisstjórnar um aðgerðaáætlun verði endurskoðuð. Ég tel nauðsynlegt að í næstu aðgerðaáætlun Íslands verði athyglinni sérstaklega beint að þremur meginsviðum; geirasamtali og aðgerðum atvinnulífsins, eflingu hringrásarhagkerfisins og orkuskiptum. Fyrst að geirasamtalinu. Eitt helsta hugðarefni mitt og áherslumál sem umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra er að efla þátttöku íslensks atvinnulífs í mótun og framkvæmd loftslagsaðgerða. Íslenskt atvinnulíf hefur látið þetta málefni sig varða og það hefur verið mjög ánægjulegt að fylgjast með þeim fyrirtækjum sem þegar eru komin á fleygiferð. Verkefnið fram undan er stærra, að allir geirar atvinnulífsins setji fram sín eigin markmið og aðgerðir en samvinna atvinnulífs, sveitarfélaga og stjórnvalda er lykilatriði til að árangur náist. Niðurstaða geiravinnunnar verður hryggjarstykkið í uppfærðri aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Á sama tíma og við vinnum markvisst í geirasamtalinu að því að ná loftslagsmarkmiðum 2030 leggjum við grunn að afar mikilvægri stefnumótunarvinnu sem snýr að markmiði um kolefnishlutleysi. Þá að hringrásarhagkerfinu. Loftslagsmarkmiðum verður ekki náð nema við færumst úr línulegu hagkerfi í hringrásarhagkerfi. Tryggja þarf að allar auðlindir sem nýttar eru verði að verðmæti og nýsköpunar- og frumkvöðlastarf í atvinnulífinu leikur þar lykilhlutverk. Samkvæmt nýrri rannsókn er hráefnanotkun í hagkerfi Íslands líklega um 8,5% hringræn. Það er svipað hlutfall og í hagkerfi heimsins alls. Þegar við horfum til þess að umbreyta þurfi yfir 90% af hagkerfi Íslands og alls heimsins úr línulegu hagkerfi yfir í hringrásarhagkerfi þá sé ég fyrst og fremst tækifæri. Fyrir utan jákvæð áhrif á loft, jörð og haf fylgja svo umfangsmikilli breytingu gríðarlega spennandi tækifæri í nýsköpun atvinnulífs, atvinnusköpun og forskoti á samkeppnismarkaði. Ég tel mjög mikilvægt að innleiðing hringrásarhagkerfis hér á landi gangi sem hraðast fyrir sig og á mörgum sviðum er þörf á markvissum aðgerðum til að bæta úrgangsstjórnun og hvetja til hugarfarsbreytingar og nýsköpunar í sambandi við hráefnanotkun. Í því ljósi hef ég nýlega skipað starfshóp sem hefur það verkefni að leita leiða til að flýta eins og kostur er innleiðingu hringrásarhagkerfis, auka samstarf ríkis, sveitarfélaga og einkaaðila við innleiðingu, tryggja að atvinnulífið verði leiðandi á þessu sviði og ýta undir nýsköpun hér á landi. Þá að orkumálum og orkuskiptum. Ég tel að það hafi verið mikið framfaraskref við myndun ríkisstjórnarinnar að setja saman í eitt ráðuneyti umhverfis-, orku- og loftslagsmál, enda er ófært að leysa loftslagsmálin án þess að orkumálin séu tekin með í reikninginn. Gert er ráð fyrir að framlög til stuðnings orkuskipta verði aukin verulega. Frá því að ég tók við embætti ráðherra umhverfis-, orku- og loftslagsmála hef ég lagt mig fram um að setja af stað fjölmörg verkefni sem falla undir áherslur orkustefnu og þá sérstaklega undir orkuöryggi og orkuskipti. Ég lét vinna svokallaða grænbók um stöðu og áskoranir í orkumálum sem er góður grunnur til að byggja á. Kyrrstaðan í virkjunarmálum hefur verið rofin með afgreiðslu Alþingis á rammaáætlun og liðkað hefur verið fyrir aflaukningu virkjana með því að undanskilja þær frá ferli rammaáætlunar. Nú er unnið að því að efla orkuöryggi á öllum sviðum, hvort sem það tengist raforku, eldsneyti eða varma. Þá er nauðsynlegt að tryggja framboð jarðvarma til hitaveitna nú og til framtíðar litið og unnið er að mikilvægum verkefnum þar að lútandi. Stefnumótun og regluverk fyrir vindorku, hvort sem hún er á landi eða á hafi, er í vinnslu og mótun. Það er sem betur fer mikil gróska og gerjun á þessu sviði sem mér fellur vel að styðja við, enda leggja verkefnin hvert og eitt okkur lið í að mæta markmiðum og skuldbindingum í loftslags- og orkumálum. Markmið stjórnvalda í loftslagsmálum kalla á orkuskipti, bæði í samgöngum á landi, varðandi skipaflotann og í flugsamgöngum. Ljóst er að við það að hætta að brenna jarðefnaeldsneyti náum við miklum samdrætti í losun CO 2. Í dag er staðan sú að öll lönd í Evrópu leita nú ljósum logum að orku til að keyra í gegn sín orkuskipti. Vandinn er að þau eiga fæst tök á því að afla þeirrar orku með eigin auðlindum. Þess vegna hafa margir erlendir aðilar rennt hýru auga til Íslands í þeim tilgangi að fá aðgang að okkar auðlindum til að flytja þær út og nýta í orkuskipti erlendis. Í mínum huga er ljóst að það er í algerum forgangi að ef við ákveðum að fara í frekari orkuöflun og nýta til þess íslenskar auðlindir þá verðum við að forgangsraða þeim aðgerðum í þágu okkar eigin orkuskipta. Aðeins þannig náum við markmiðum okkar í loftslagsmálum. Aðeins þannig verður það þess virði að ráðast í orkuöflunarframkvæmdir og aðeins þannig getum við orðið sjálfum okkur nóg. Þróun síðustu vikna á alþjóðavettvangi ætti að sýna okkur svart á hvítu hversu mikilvægt það er að standa á eigin fótum í orkumálum. Orkusjóður hefur í ár úthlutað 1,1 milljarði kr. til orkuskiptaverkefna sem er langstærsta úthlutun sjóðsins hingað til. Eftirspurnin eftir styrkjum úr sjóðnum var mjög mikil eða um fjórföld sú upphæð sem sjóðurinn hafði úr að spila. Sem betur fer er áhugi fjárfesta og frumkvöðla mikill en þeir leggja til meiri hluta fjármagnsins til verkefna á móti sjóðnum. Það er afar hvetjandi að sjá áhugann á orkuskiptum og þann fjölda raunhæfra verkefna sem hlutu styrk en þau eiga það sammerkt að þau eru strax frá gangsetningu að vinna að orkuskiptum. Vel hefur tekist að styðja við dreifingu verkefna um land allt enda mjög mikilvægt að enginn landshluti verði eftir þegar kemur að grænu orkuskiptunum. Orkusjóður er áfram að þróast og færa út kvíarnar frá því að vera með í raun einungis eitt einfalt verkefni fyrir nokkrum árum síðan, sem var að styðja við uppbyggingu hleðslustöðva um landið, yfir í það að styðja við orkuskiptin á nýju sviðunum, á hafinu og í flugi og fasa út í olíuiðnaði og styðja við framleiðendur rafeldsneytis. Til skoðunar er að efla sjóðinn enn frekar með nýjum verkefnum sem einnig eru tengd orkuskiptum. Til að árangur náist er mikilvægt að huga að styrkingu stjórnsýslu loftslagsmála, bæta miðlun upplýsinga og huga að stofnanaumhverfi. Upplýsingar eru lykill að árangri og mikilvægt er að bæta þekkingu og tryggja að fullnægjandi grunnupplýsingar liggi fyrir um mat á losun gróðurhúsalofttegunda og bindingu kolefnis og að það sýni stöðuna gagnvart markmiðum Íslands í loftslagsmálum. Grundvallarþáttur í mati á árangri aðgerða er þekking á sögulegri losun sem birtist í losunarbókhaldi Íslands. Ég hef því látið skoða sérstaklega hvernig megi styrkja enn frekar losunarbókhaldið, m.a. með því að efla sérfræðivinnu í stofnunum varðandi mat á losun og bindingu vegna landnotkunar og spár um losun. Það er ekki síður mikilvægt að upplýsingar tengdar loftslagsmálum, losunartölur og framreikningar séu settir fram á skýran hátt og þeir sýni stöðuna gagnvart markmiðum okkar í loftslagsmálum. Í þessu skyni hef ég hafið undirbúning við gerð mælaborðs loftslagsupplýsinga þar sem markmiðið er að þessar upplýsingar séu öllum aðgengilegar og skýrar. Það er von mín að upplýsingar frá þeim stofnunum og aðilum sem málið varða muni í framtíðinni tengjast saman á mælaborðinu þannig að hægt verði að nálgast sem mest af upplýsingum á sem einfaldastan hátt. Við þurfum að koma skýrum skilaboðum á framfæri reglulega um hvernig gangi að ná markmiðum okkar. Til viðbótar má nefna greiningarverkefni sem er að fara af stað varðandi mat á stöðu og hlutverki loftslagsráðs. Gerður verði samanburður á sams konar ráðum í þeim löndum sem við helst berum okkur saman við. Ég hef sett af stað vinnu við endurskipulagningu stofnana í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu, en sú vinna skiptir máli í þessu samhengi þar sem stofnanaumhverfi verður að styðja við loftslagsmarkmiðin. Annars náum við ekki árangri. Stofnanir ráðuneytisins eru 13 talsins og stöðugildin eru 500 en starfsmennirnir eru fleiri. Þessar stofnanir gegna lykilhlutverki og sinna bráðnauðsynlegri þjónustu við almenning en taka má fram að meiri hluti starfsmanna telur sóknarfæri falin í sameiningu. Mér varð snemma ljóst að grundvöllur væri fyrir aukinni samvinnu og samlegð á milli stofnana ráðuneytisins, enda mörg verkefni sem skarast. Í seinni hluta skýrslu minnar mun ég fjalla um COP27. Eins og áður segir er fundurinn hafinn, en hann er haldinn í Sharm El-Sheikh í Egyptalandi. Svandís Svavarsdóttir matvælaráðherra sækir fundi fyrir hönd stjórnvalda og flytur ávarp Íslands en að læknisráði var þeim sem hér stendur meinað að takast á hendur svo langt ferðalag. Í hinni opinberu sendinefnd eru starfsmenn umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins, utanríkisráðuneytisins, matvælaráðuneytisins, Umhverfisstofnunar og Orkustofnunar. Margt er til umfjöllunar á fundinum en egypska formennskan hefur lagt sérstaka áherslu á málefni varðandi aðlögun, töp og tjón og fjármögnun loftslagsaðgerða. Á fundinum leggur Ísland áherslu á mikilvægi þess að halda hlýnun jarðar innan við 1,5°C frá iðnbyltingu og að það verði staðfest í ákvörðun fundarins. Í því sambandi þarf að halda á lofti niðurstöðum vísindaskýrslna þar sem niðurstöður benda allar í þá átt að langt sé í að þessu markmiði verði náð miðað við núverandi stöðu mála. Lögð verður áhersla á að tryggja þarf aukinn metnað í framkvæmd aðgerða til að ná megi því markmiði sem er að stefnt og þar eru vinnustraumar um mótvægisaðgerðir og hnattræna stöðutöku mikilvægir fyrir áframhaldandi vinnu að samningsmarkmiðum. Ísland leggur einnig áherslu á aðlögun að loftslagsbreytingum og fjármögnun loftslagsmála með áherslu á jafnréttismál og réttlát umskipti að leiðarljósi. Vinnustraumar um aðlögun sem Ísland fylgist með snúa sérstaklega að fyrirkomulagi við skýrslugjöf um aðlögun, að hafa sameiginlegan skilning á alþjóðlegum markmiðum um aðlögun og leiðum til þess að meta árangur þjóða í átt að því. Vaxandi áhersla er á loftslagsmiðaða þróunaraðstoð og voru framlög aukin umtalsvert á síðasta ári. Vert er að benda sérstaklega á að á árinu var tekin ákvörðun um að styrkja aðlögunarsjóðinn og Ísland tekur virkan þátt í starfi græna loftslagssjóðsins. Ákveðið hefur verið að Ísland fari ásamt Síle fyrir samstöðuhópi sem hefur það markmið að vekja athygli á bráðnun jökla, heimskautasvæða og þiðnun sífrera og afleiðingum þess. Verkefnið, sem fengið hefur nafnið „Ambition on Melting Ice“, hefur það að markmiði að vekja athygli á bráðnun jökla, heimskautasvæða og þiðnun sífrera og afleiðingum þessa. Sérstakur viðburður verður þessu tengdur þar sem ráðherra mun flytja ávarp. Fyrr á árinu voru send inn tvö innlegg í vinnustraum um hnattræna stöðutöku, annars vegar um freðhvolfið og hins vegar um jarðvarma. Ísland hefur unnið að því að samþætta markmið í loftslagsmálum um verndun líffræðilegrar fjölbreytni og mikil áhersla er á náttúrumiðaðar lausnir. Málefni hafsins og möguleg áhrif loftslagsbreytinga á lífríki hafsins eru sterk í áherslum Íslands. Málefni jafnréttis, kolefnisföngunar og -geymslu eru einnig ofarlega á dagskrá. Ísland fylgist vel með vinnustraumi um markaði með kolefniseiningar. Þó svo að íslensk stjórnvöld hafi enn sem komið er ekki tekið ákvörðun um þátttöku í því kerfi er mikilvægt að fylgjast áfram með þeim ákvörðunum sem teknar kunna að verða. Virðulegi forseti. Við höfum sett okkur metnaðarfull markmið í loftslagsmálum. Við þurfum að hafa okkur öll við til að ná þeim markmiðum. Það er ekki barátta eins ráðuneytis eða eins ráðherra. Í þessari baráttu þurfa allir að leggjast á eitt; atvinnulíf, sveitarfélög og stjórnvöld. Ég treysti á stuðning Alþingis í þeim verkefnum sem fram undan eru. Ég hlakka til að eiga góða og gagnlega umræðu við þingmenn hér í dag um þetta mikilvæga málefni. Ég efast ekki um að við öll sem eitt ætlum að leggja okkar lóð á vogarskálarnar til að ná árangri í baráttunni gegn loftslagsbreytingum.

Hæstv. forseti. Mig langar til að inna hæstv. ráðherra eftir uppfærðri aðgerðaáætlun og um þann hluta hennar sem varðar svokallað geirasamtal. Hafi ég skilið orð hæstv. ráðherra rétt þá stendur til að eiga þar í samtali við atvinnuvegina og að forsvarsmenn atvinnurekstrar og fyrirtækja, stórfyrirtækja, eigi að eigin frumkvæði að leggja til aðgerðir. Mig langaði að fá nánari útskýringu á þessari nálgun hjá ráðherranum og hvar þetta samtal sé statt og hvort hæstv. ráðherra hefur einhverja hugmynd um hverju þetta mun skila til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ég tel að til þess að við náum árangri þá verðum við að vinna með aðilum og sérstaklega atvinnulífinu því að það eru þeir aðilar sem þurfa síðan að framkvæma þetta. Hugsunin nákvæmlega er sú - og þetta er ekki íslensk uppfinning, þetta er eitthvað sem við tökum frá Norðurlöndunum og þeim löndum sem við berum okkur saman við - einfaldlega að hver geiri fyrir sig - og það er alveg sérstakt markmið að skilgreina hvernig geirarnir eiga að vera, það er ekki algerlega augljóst - skuldbindi sig til þess að ná þeim markmiðum sem við viljum ná og að gerð sé raunhæf, mælanleg áætlun. Ég get ekki séð neina aðra leið til að við náum þessum árangri. Síðan koma auðvitað á móti skuldbindingar hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, í því. Samtalið er í gangi og er búið að vera í gangi en við erum alveg búin að átta okkur á því að þetta verkefni er þess eðlis 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það hlýtur auðvitað að vera þannig, og ég vona að ég skilji það rétt, að skuldbindingar atvinnulífsins þurfi að vera í takt við markmið stjórnvalda og að samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda, hvort sem það er úr landbúnaði, iðnaði eða öðrum geirum, annarri atvinnustarfsemi, hljóti að stuðla að samdrætti í losun eins og stjórnvöld stefna að í samræmi við Parísarsamninginn. Mig langar til að inna hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra eftir því hvernig hann sjái fyrir sér - ef samtalið nær ekki þeim árangri sem stefnt er að, erum við þá ekki sammála um að það þurfi að setja niður sérstök markmið sem atvinnulífið þarf að laga sig að, ef við gefum okkur að forsvarsmenn þess gætu haft aðrar hugmyndir um markmið en stjórnvöld hafa?

Forseti. Já, ég þakka hv. þingmanni aftur fyrirspurnina og það er alveg rétt að það er auðvitað ekki þannig að skuldbindingarnar þarna séu einhverjar aðrar en stjórnvalda. En bara til að setja þetta í eitthvert samhengi, af því að það er kannski það sem við erum komin lengst með þegar kemur að orkuskiptum, svo dæmi sé tekið, það varðar samgöngurnar. Þetta snýr að því að til þess að gera raunhæfa áætlun um það hvernig við getum náð árangri þá er best að ræða við þá sem eru á vettvangi, í þessu tilfelli þá sem eru með almenningssamgöngur og bílaleigur, innflytjendur bíla o.s.frv. og vinna með þeim til þess að við séum með raunhæfar áætlanir um að fara úr bifreiðum og samgöngutækjum sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti yfir í rafmagn og annað grænt eldsneyti. Ég held að ekkert bendi til þess að þeir aðilar sem við erum og höfum verið í samtali við hafi ekki áhuga á að ná þessu markmiði. 

Virðulegur forseti. Síðan 2014 hefur við Hellisheiðarvirkjun verið dælt niður koltvísýringi og brennisteinsvetni. Þarna eru yfir 12.000 tonn af koltvísýringi og 5.000 tonn af brennisteinsvetni. Þetta hefur verið gert árlega og dælt niður á 1–2 km dýpi. Nú á að fara að gera þetta við Straumsvík og flytja inn í stórum stíl. Ég spyr: Fylgir því ekki gífurleg mengun og annað að flytja þetta inn? Og ef rétt er sem sagt er, að einn dagur í eldgosinu sem var á Reykjanesskaga mengi meira en það sem er dælt niður á heilu ári, erum við þá ekki í einhverri platstarfsemi? Er þetta eitthvað gott fyrir náttúruna og hvernig verður eftirlitinu háttað með þessu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er rétt að það er búið að vera í nokkuð langan tíma þetta verkefni sem er fyrirtæki sem ber heitið CarbFix og gengur í rauninni út á að taka koltvísýring og breyta í grjót. Það eru margir sem líta til þessa en það hafa ekki verið teknar ákvarðanir um þetta því að við eigum eftir að búa til reglugerðarumhverfi um þessa þætti og sömuleiðis hvernig það kemur fram í bókhaldinu okkar með innflutning á þessu. En það eru margir sem líta til þessa sem einnar af þessum lausnum þegar kemur að loftslagsmálum. Þetta hefur hins vegar hefur vakið verðskuldaða athygli á alþjóðavísu og margir sýna þessu áhuga. Varðandi eldgosin þá er það einn af þeim geirum sem ég treysti mér ekki til að fara í og veit ekki alveg við hvern ég ætti að tala. Það verður bara að hafa sinn gang og lítið meira um það að segja. Það eru engar samræður um að reyna að kolefnisjafna í tengslum við eldgosin á Reykjanesskaga eða annars staðar.

Ég geri mér vel grein fyrir því, virðulegur forseti, að það er ekki hægt að dæla af eldgosinu en eldgosum stjórnum við ekki og þau menga margfalt meira en nokkurn tímann þetta þannig að þetta var spurning um að við værum eiginlega að elta skottið á sjálfum okkur. Þetta veldur jarðskjálftum, 3,3 stiga jarðskjálfti var sagt að hefði verið þegar einu sinni var verið að dæla á Reykjanesinu og ég spyr: Nú á að fara að dæla alveg við höfuðborgarsvæðið og hvaða afleiðingar hefur það á jarðskjálftana? Síðan vil ég spyrja hæstv. ráðherra um það: Er ekki kominn tími til að hætta sölu á mengunarkvótum? Er þetta ekki orðið nóg að verið sé að skrá á okkur kjarnorku og kolabrennslu? Er það ekki líka hræsni? Og ég spyr: Nú er loftslagsráðstefna í Egyptalandi og mér skilst að kostnaðurinn sé kominn yfir 50 milljónir og það sé heill hópur af fólki sem er að fara þangað. Er þetta ekki eitthvað skrýtið? Gátum við ekki sparað, gátum við ekki sent 10% af þessum fjölda þangað og minnkað þar af leiðandi kolefnissporið og reynt að sýna gott fordæmi? Mér sýnist þessar ráðstefnur þarna menga meira en þær skila.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég veit ekki til þess að niðurdælingin hafi skilað sér í jarðskjálftum þannig að ég held að einhver misskilningur sé þar á ferðinni. Varðandi ráðstefnuna og hvaða kolefnisfótspor hún skilur eftir sig þá liggur alveg fyrir að eitt af því sem skilur eftir sig eru ferðir með flugvélum. Það er nokkuð sem menn eru að vinna að og væri hægt að fara langt með. Ég held samt sem áður, í fullri sanngirni, að það sé erfitt þegar alþjóðasamfélagið er að ná samstöðu um eitthvað að ná því fram nema fólk hittist. Því vil ég trúa að þetta muni skila einhverju sem skiptir máli. En síðan eru menn bæði að líta á íblöndun varðandi flugvélar og svo er náttúrlega bara gott af mjög mörgum ástæðum að við stundum fjarfundi meira. Ég hef lagt áherslu á það í öllum mínum störfum, bæði sem utanríkisráðherra og umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra sagði að Ísland hefði sett sér metnaðarfull markmið í loftslagsmálum og sagði jafnframt, sem er rétt, að áherslan í Egyptalandi verði á að tryggja aukinn metnað aðildarríkjanna. Ég fæ þetta ekki alveg til að fara saman vegna þess að sá metnaður sem ráðherrann lætur eins og sé Íslandi næstum um megn að standa undir er ófullnægjandi, er eitt af þeim landsframlögum sem þarf að hækka fyrir loftslagsráðstefnuna. Miðað við þær stefnur og aðgerðir sem komnar eru til framkvæmda hjá ríkjum heims stefnir í 2,7° hækkun hitastigs. Miðað við það sem ríki heims hafa lofað fyrir 2030 er hún 2,4°. Hér getur Ísland ekki skotið sér undan ábyrgð og látið eins og við séum með allt í himnalagi, bara af því að hæstv. ráðherra finnst við vera metnaðarfull. Við erum ekki nógu metnaðarfull. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Fyrir þá sem horfa getur þetta einhvern veginn verið orð á móti orði. Ég hef ekki heyrt neinn halda því fram, sem vel þekkir til, að við séum ekki með metnaðarfull markmið í loftslagsmálum. Upphefðin kemur að utan. Ég hef rætt þetta á alþjóðlegum fundum og hef aldrei heyrt þau sjónarmið að Ísland sé ekki með metnaðarfull markmið, bara aldrei. Ég held að verkefni okkar núna, og það er það sem ég legg áherslu á, sé ekki bara að tala heldur framkvæma. Við vitum öll að við þurfum að hafa okkur öll við til að ná þessu. Sumir segja að þetta skipti ekki máli því við erum svo lítil. Jú, það skiptir máli að við sýnum gott fordæmi og það sem við gerum mun nýtast okkur og öðrum þjóðum. Ég get ekki, virðulegi forseti, verið sammála hv. þingmanni þegar hann segir að þetta séu ekki metnaðarfull markmið.

Forseti. Hæstv. ráðherra er náttúrlega nýr í starfi þannig að hann man kannski ekki hver niðurstaða síðustu loftslagsráðstefnu var, sem var einmitt að öll aðildarríki ættu að koma með metnaðarfyllri markmið ári seinna vegna þess að þau væru ekki nógu metnaðarfull. Ráðherra kannast ekki við að nokkur einasti maður segi að Ísland sé ekki með nógu metnaðarfull markmið. Hverju hafa aðgerðir ríkisstjórnarinnar skilað? Bráðabirgðatölur Umhverfisstofnunar sýndu að losun gróðurhúsalofttegunda jókst um 3% milli áranna 2020 og 2021. Það er afrakstur aðgerðanna sem ráðherrann vill frekar leggja áherslu á en orð. Hann vill ekki beita orðunum sínum til að sýna aukinn metnað og aðgerðir ríkisstjórnarinnar gera það ekki heldur. Í hvaða stöðu erum við þá? Ætlar ráðherrann í alvöru að láta markmiðin duga sem alþjóðasamfélagið allt samþykkti fyrir ári að uppfæra fyrir þetta ár? 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir fyrirspurnina eða ábendinguna en ég stend við að þetta eru mjög metnaðarfull markmið á Íslandi. Það liggur alveg fyrir. Ég stend líka við að við þurfum að hafa okkur öll við ef við ætlum að ná þeim. Það er unnið að því hörðum höndum. Hv. þingmaður spurði áðan um geiranálgun og annað slíkt og af hverju erum við að fara í það? Jú, það þurfa allir að koma að því ef við ætlum að ná þessum markmiðum. Ef allar þjóðir væru eins og Ísland þegar kemur að loftslagsmálum værum við ekki í þeim vanda sem við erum í dag. Það liggur alveg fyrir. Ég held að allir sem að þessum málum koma og skoða þau sjái að verkefnið núna er að ná þeim metnaðarfullu markmiðum sem við höfum ákveðið að ná. Þar megum við hafa okkur öll við.

Herra forseti. Við erum hér í dag að ræða markmið. Lykilárangur í því að markmið raungerist er að þau séu tímasett, mælanleg og fjármögnuð. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra út í fjárfestingar ríkisins í þeim efnum. Ég lagði fram fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra fyrir ekki svo löngu og fékk svör í lok júnímánaðar. Þar kom fram að 2% af fjárfestingum ríkisins teljist grænar í þeim skilningi að þær stuðli að því að við náum alþjóðlegum skuldbindingum okkar, náum markmiðum um losun mengandi gróðurhúsalofttegunda og eru fjárfestingar í verndun vistkerfa, þessi pottur af fjárfestingum sem eiga það sammerkt að stuðla að því að við náum meginmarkmiðum okkar. Þetta var talan og ég spyr hæstv. umhverfisráðherra hvort hann telji þetta hlutfall vera fullnægjandi og hvort það væri ástæða til að gefa í í fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár sem nú liggur fyrir?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður nefnir einn þátt sem er mjög mikilvægur þegar kemur að baráttunni í loftslagsmálunum. Markmið okkar er að gera enn betur og miklu betur. Mér fannst hv. þingmaður koma ágætlega inn á það vegna þess að hv. þingmaður vísar til þátta sem menn eru ekki alltaf að ræða um í tengslum við loftslagsmálin, en dregur mjög vel fram að líta þarf til allra þátta. Reyndar er það mín skoðun að þegar kemur að fjárlögunum þá þurfum við að setja þau þannig upp að það sé sérstaklega litið til loftslagsmála. Við þurfum alltaf að hafa loftslagsgleraugun á öllum þáttum til þess að ná þeim árangri og metnaðarfullu markmiðum sem við erum með. Góðu fréttirnar eru að um þetta er góð samstaða í ríkisstjórninni og ég treysti því að svo sé einnig í þinginu vegna þess, eins og ég nefndi í ræðu minni, að þetta er ekki verkefni eins ráðherra og reyndar ekki einnar ríkisstjórnar. Allir þurfa að koma að þessu og vera með augun á þessum þáttum.

Herra forseti. Eins og ég nefndi þá laut fyrirspurnin mín að því að ná fram tölum og upplýsingum um hversu hátt hlutfall fjárfestinga ríkisins styður við loftslagsmarkmið ríkisstjórnarinnar sjálfrar. Ég verð að viðurkenna að mér brá í brún þegar ég sá svörin og hversu lágt hlutfallið er, að 2% fjárfestinga falli undir þær skilgreiningar. Eins og ég nefndi líka áðan þá er eitt að vera með markmið en til þess að þau geti raungerst þurfa þau að vera tímasett, mælanleg og síðast en alls ekki síst þurfa þau að vera fjármögnuð. Því vil ég brýna hæstv. umhverfisráðherra til að vera í þéttu sambandi og samráði við hæstv. fjármálaráðherra um að fjárlög næsta árs skili okkur betri árangri en hæstv. fjármálaráðherra skilaði í fyrra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir brýninguna. Hv. þingmaður vísar réttilega til þess að þær áætlanir sem við erum með þurfa að vera tímasettar og mælanlegar. Svo sannarlega þurfa þær líka að vera framkvæmanlegar og fjármagnið er einn þáttur í því. Það er þess vegna, virðulegur forseti, sem við erum að fara svona djúpt í verkefnin og það tekur lengri tíma. Það er ekkert mál fyrir okkur uppi í ráðuneyti að skrifa bara niður einhverja hluti, en það gerist ekkert við það eitt. Þess vegna erum við m.a. að fara í geiranálgunina og þess vegna erum við að ræða við sveitarfélögin. Svo getur maður alltaf litið á hlutina þannig að glasið sé hálffullt eða hálftómt, það er ekki neinum einum ráðherra eða hv. þingmanni um að kenna - þetta er mikil breyting. Maður vill auðvitað að hlutirnir gangi hraðar fyrir sig. Á móti kemur finnst mér umræðan og vitundarvakningin úti í þjóðfélaginu gagnvart þessu hafa breyst alveg gríðarlega mikið á þessum örskamma tíma sem ég hef verið ráðherra. Þetta er stökkbreyting.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra fór hér nokkuð hratt yfir hugrenningar sínar um þessi mál þannig að ég náði ekki alveg öllu en mun lesa ræðu hæstv. ráðherra til að setja mig betur inn í afstöðu hans. Þó tók ég eftir talsverðri áherslu á hversu mikið umfang þessara mála væri að aukast hér á Íslandi eins og annars staðar. Hæstv. ráðherra til að mynda státaði sig af því að vera með 13 stofnanir undir sér og 500 stöðugildi og enn fleiri starfsmenn. Getur verið að það sé of miklu varið í að stækka skriffinnsku og utanumhald í þessum málaflokki og ekki nógu miklu í það sem gæti fært okkur lausnir, t.d. tæknilegar framfarir? Ég veit að það er veittur stuðningur við slík verkefni en er forgangsröðunin rétt? Eigum við ekki á hættu að það vaxi sífellt stærra bákn í kringum þennan málaflokk á kostnað lausna sem gætu haft veruleg áhrif?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég hélt að hv. þingmaður væri kominn eins og venjulega til að hrósa mér en það gerðist ekki í þetta skiptið. Ég var að telja það upp að við erum með 13 stofnanir og það eru 500 stöðugildi og það sem við fórum strax í að skoða var hvernig við getum nýtt þetta betur, kannski ekkert ósvipað því og þegar hv. þingmaður var hæstv. forsætisráðherra og þá var hagræðingarhópur í gangi. Við nálguðumst verkefnið þannig vegna þess að það skiptir afskaplega miklu máli að við nýtum fjármunina sem allra best og það skiptir gríðarlega miklu máli að stjórnsýslan sé skilvirk og einföld. Það skiptir t.d. máli þegar kemur að leyfisveitingum og öðru slíku að þegar er búið að taka ákvarðanir þá gangi það vel fyrir sig og allt eru þetta markmið ásamt því sömuleiðis að þjónustan sé það sem hún á að vera, m.a. er lögð sérstök áhersla á landsbyggðina. Það er sá þáttur sem hér er vísað til.Varðandi tæknilegar lausnir þá eru þær grunnurinn að því að við náum árangri og við erum náttúrlega að setja gríðarlega fjármuni í nýsköpun og slíka þætti. Þar verða menn að líta sérstaklega og alltaf til grænna lausna ef við ætlum að ná árangri.

Herra forseti. Já, ég minnist starfa hæstv. ráðherra í hagræðingarnefndinni á sínum tíma þar sem hann sýndi að honum væri alvara varðandi mikilvægi þess að fara vel með ríkisfé og vonandi munum við sjá þess stað í störfum hæstv. ráðherra nú. En nú er að hefjast 27. lokatilraun Sameinuðu þjóðanna til að koma í veg fyrir heimsendi með fundi í Egyptalandi. Jafnan hefur verið rætt um á þessum fundum að það séu u.þ.b. tíu ár eða áratugur í heimsendi og svo er þessu frestað eftir þörfum. Ég hef ekki orðið var við nýja frestun þannig að líklega er þetta komið niður í sex ár. En hvert er mat hæstv. ráðherra á því hversu langan tíma við höfum til að bregðast við til að koma í veg fyrir heimsendi? Eru það sex ár eða meiri tími? Og mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir minnkandi losun til að mynda Kína og Indlands og annarra landa sem munu eflaust halda því fram að þau eigi heilmikið inni, en án þess að þau lönd séu tekin með í reikninginn næst varla mikill árangur?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég kannast ekki við að það hafi verið spáð heimsendi og ætla ekki að fara að byrja á því núna. Það sem hins vegar er að gerast og enginn deilir um það er hlýnun jarðar, við finnum mest fyrir því á norðurhveli. Hv. þingmaður spurði mig einhvern tímann að því af hverju við færum ekki í aðlögun en það er eitt af því sem við erum að leggja áherslu á, bæði á ráðstefnunni en ekki síður í vinnu hér á Íslandi því að það er nokkuð sem við þurfum að gera. Síðan eru menn að reyna að hægja á þessari hlýnun af því að menn hafa áhyggjur af afleiðingum hennar. Hv. þingmaður vísaði til Kína og Indlands og það liggur alveg fyrir að við náum ekki neinum árangri ef þau taka ekki fullan þátt í þessu. Það liggur fyrir. Það er hins vegar ánægjulegt að sjá og gott dæmi um hvað þau geta gert að það var nú íslensk tækni sem var notuð til að búa til stærstu hitaveitu í heimi, sem er ekki lengur á Íslandi heldur í Kína. Bara með þessari hitaveitu í þessari litlu borg í Kína þá sparaðist jafn mikill útblástur og allur útblástur Íslendinga.

Hæstv. forseti. Í Sharm El-Sheikh í Egyptalandi, á 27. aðildarríkjaþingi loftslagssamningsins, verður spurt: Hvert er framlag Íslands? Öll ríkustu lönd í heimi verða spurð um framlag sitt og það skiptir máli hvert framlagið er og það skiptir máli að það sýni ríkan vilja og að við séum tilbúin til að sýna gott fordæmi þannig að við getum þá líka gert kröfur til annarra. Það verður auðvitað spurt líka um fjármuni. Það verður spurt um framlög í græna sjóðinn og það verður spurt um hraða aðgerða. Ísland þarf að hafa svör við öllum þessum spurningum. Ég þarf ekki að fara yfir hvað sagt hefur verið í upphafi þessarar ráðstefnu hér nema að minna á að aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna var sannarlega ómyrkur í máli við upphaf þessarar mikilvægu ráðstefnu í Egyptalandi. Eins og hér hefur komið fram erum við allt of langt frá því og hættulega langt frá því að ná að halda hamfarahlýnun innan við 1,5° eða 2°C. Við stefnum í tæplega 3°C og við vitum hvaða afleiðingar það hefur vegna þess að það hefur verið kortlagt í hverri skýrslunni á fætur annarri frá vísindanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál hvað gerist og við horfum núna á þessar breytingar verða á jörðinni. Jörðin brennur, það eru flóð, hamfaraveður, fólk er farið að flytja sig um set vegna þess að landgæði eru að rýrna og það er ekki hægt að búa á stórum hlutum jarðarinnar. Við verðum að horfast í augu við þetta. Við verðum að axla alla þá ábyrgð sem okkur ber og það er í rauninni auðvelt fyrir Ísland að axla þá ábyrgð vegna þess að við erum svo heppin að búa í auðlindaríku landi þar sem við getum virkjað endurnýjanlega orkugjafa og við getum líka aðstoðað aðrar þjóðir við að gera það. Mig langar aðeins til að nota tækifærið hér, frú forseti, og vitna í formann loftslagsráðs sem sagði, með leyfi forseta: „Orkukrísan“ - og á hann þar við orkukrísuna í Evrópu - „er fyrst og fremst vegna þess að við höfum ekki framkvæmt Parísarsamninginn og höfum ekki framkvæmt loftslagssamninginn. Það hefur legið fyrir mjög lengi að eina lausnin til að koma í veg fyrir meiri háttar röskun á veðrakerfum jarðarinnar er að hætta að nota olíu, kol og gas.“ Þetta vitum við. Orkukrísan er birtingarmynd aðgerðaleysis í loftslagsmálum. Við eigum að bregðast við eins og við getum á grunni þeirrar vitneskju sem við höfum - ég sé, frú forseti, að tími minn er að verða búinn. Voru þetta ekki þrjár mínútur? Þess vegna verð ég að geyma það til síðari tíma að ræða um réttlætismálin og kröfur G-77 sem Pakistan fer nú fyrir.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða hér markmið Íslands í loftslagsmálum. Þegar maður fer að skoða málið þá er mikilvægt að skoða stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Ég verð að segja að maður fyllist nánast þjóðarstolti, ég segi ekki að maður verði klökkur, þegar maður les þær yfirlýsingar sem eru þar. Með leyfi forseta segir þar: „Ísland á að vera í fararbroddi í umhverfismálum á alþjóðavísu […] Við viljum að Ísland skipi sér í fremstu röð í baráttunni gegn loftslagsvánni og uppfylli ákvæði Parísarsamningsins. […] Orkuskipti eru ríkur þáttur í framlagi Íslands til að ná árangri í baráttunni við loftslagsvána samhliða því að styrkja efnahagslega stöðu landsins og verða í forystu í orkuskiptum á alþjóðavísu. […] Markmiðið er að Ísland nái kolefnishlutleysi og fullum orkuskiptum eigi síðar en árið 2040 og verði þá óháð jarðefnaeldsneyti fyrst ríkja.“ - Fyrst ríkja í heiminum. Þetta eru svo göfug markmið að maður verður nánast klökkur. Í sama kafla segir líka að ríkisstjórnin muni ekki gefa út leyfi til olíuleitar í efnahagslögsögu Íslands. Svo að ég byrji bara á síðasta atriðinu, varðandi það að hefja ekki olíuleit í efnahagslögsögu Íslands: Í tengslum við loftslagsmál og umhverfismál þá heitir þetta umhverfisleki. Þetta heitir „environmental leakage“. Ísland þarf að vera hreinna en önnur ríki, betra en önnur ríki en aðrir eiga að sjá um að menga, aðrir eiga að finna olíuna og flytja hana hingað til lands. Það sýnir hvers konar hræsni er þarna undir. Það að ætla sér að vera í fararbroddi í heiminum og í fremstu röð í heiminum - við erum það ekki á nokkurn hátt hvað þetta varðar, svo að það liggi algerlega fyrir. Það er enginn að horfa til Íslands. Jú, jú, við erum að dæla kolefni niður í berglögin, það er gott og blessað en það verður mjög erfitt að skala það upp af einhverju viti. Það er það eina sem við erum að gera sem skiptir máli og einhver er að pæla í á Íslandi. Það sem við erum hins vegar að gera er það að vegna orkustefnu Evrópusambandsins og samþykktar orkupakkanna eru 87% af raforku á Íslandi framleidd úr kolum og kjarnorku. Sala upprunaábyrgða til fyrirtækja í ESB hefur falið í sér að raforka á Íslandi er framleidd með jarðefnaeldsneyti, 57%, og kjarnorku, 30%. Upprunabókhald raforku er skýrt. Evróputilskipanir ESB sjá síðan til þess að þegar kemur að loftslagsmálum þá þarf ekki að skoða hvaðan sú mengun kemur og hvert hún fer. Loftslagsbókhaldið er ekki tengt við þetta, auðvitað ekki. Þeir vilja halda áfram að menga og nota íslenska orku, íslenskt „brand“ til að sýna hversu grænir þeir eru. Þegar við komum að loftslagsmálunum þá er vert að skoða árlega skýrslu Umhverfisstofnunar til Evrópusambandsins 

Forseti minnir á að ræðutími er þrjár mínútur og biður hv. þingmenn að virða það.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa þörfu umræðu sem á sér stað en áður en ég kem mér að alvöru málsins þá vil ég óska hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra til hamingju með sigurinn í gær, hann var fullkominn fyrir okkur Liverpool-menn. En í þessu samhengi og öðru þá erum við hér að ræða grafalvarlegt mál en miklar áskoranir og þar eigum við mikil tækifæri, Íslendingar. Við horfum til þess að við verðum kolefnishlutlaus 2040 og við stefnum enn lengra og stefnum á að hætta að nýta jarðefnaeldsneyti árið 2050 eða 2060. Til þess þarf að stíga mörg skref og í því samhengi er ágætt að horfa á það að við erum að nota árlega um milljón tonn af olíu sem við brennum. Hún kostar okkur um 100 milljarða árlega. 52% af því magni fara í flugvélar, 26% í skip, 15% fara þá í stærri ökutæki og einungis 7% í bíla. Til að ná fullu orkuhlutleysi þurfum við að bæta allverulega í í okkar innlendu orkuöflun. Við erum að framleiða í dag um 20 twst. á ári. Til að ná fullum orkuskiptum þurfum við að bæta verulega í hvað það varðar því við þurfum að auka við um 15 twst. árlega þannig að þá yrðu þetta 35 twst. á ári sem við værum að nýta af innlendri orku. Þá veltir maður því fyrir sér hvernig staðan er hjá okkur í dag. Erum við með framtíðaráformin rétt stillt þegar kemur að því hvað við þurfum að virkja mikið? Þetta snýst ekki eingöngu um fallvatnsvirkjanir heldur líka að virkja jarðhita og sjávaraflsvirkjanir og þess háttar. En við eigum líka tækifæri í því að binda kolefni hér á landi, ekki bara í tengslum við t.d. verkefni sem er byrjað hjá Hellisheiðarvirkjun heldur að nýta landið okkar enn frekar í því að binda kolefni og þá horfum við til þess að við getum stóraukið skógrækt og stóraukið landgræðslu. Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa þörfu og góðu umræðu en verkefnið er ærið fyrir okkur til þess að ná þeim markmiðum sem við ætlum okkur.

Frú forseti. Orkuskipti, orkuskipti, orkuskipti. Það virðist vera eina lausnin sem talað er um á stjórnarheimilinu og þá sér í lagi að fara að virkja meira. Það er svo sannarlega gott að við viljum draga úr notkun jarðefnaeldsneytis í samgöngum og hjá smærri fyrirtækjum en það þýðir samt lítið að tala fallega og nefna einhver metnaðarfull markmið á meðan ekki eru í rauninni til fullfjármagnaðar aðgerðaáætlanir með föstum markmiðum til að ná þessu. Gott dæmi um það er að það skortir mikið á innviði til að geta farið alla leið í orkuskiptum í samgöngum og það þarf líka þrýsting og hvata til þess að fólk skipti um. Það er ánægjulegt að heyra að það sé verið að tala líka við fyrirtækin en saman falla samgöngur og þessi smærri fyrirtæki og miðlungsstóru undir það sem kallast samfélagslosun. En það er mikilvægt að hafa í huga að af losun Íslands 2020 var þessi samfélagslosun aðeins 36%. Það er nefnilega einn geiri sem losar mest á Íslandi eða 44%, en það er stóriðjan. Já, fimm fyrirtæki, erlend fyrirtæki, spúa 2 milljónum tonna af koltvísýringi út í loftið á hverju ári. Við þurfum að láta þessi fyrirtæki setja sér skýr markmið um hvernig þau ætla að ná 55% samdrætti til 2030 og hvernig þau ætli að vera með okkur í því að ná hlutleysi árið 2040. Ef þau eru ekki til í að setja markmið sem hafa einhver áhrif þá þurfum við að setja löggjöf og jafnvel sektir á þessi fyrirtæki ef við ætlum að ná okkar markmiðum. Þriðji stærsti geirinn er síðan landbúnaður. Það er mikilvægt að við vinnum með bændum þar, bæði í að draga úr mengun en líka í að binda kolefni. Að lokum þurfum við að setja enn meiri fókus á græna nýsköpun því hún mun spila stóra rullu í þessu líka.

Virðulegi forseti. Baráttan um þverrandi auðlindir fer harðnandi. Atgangurinn verður sífellt grimmúðlegri og miskunnarlausari eins og við sjáum í vaxandi óstöðugleika og stríðsátökum, yfirgangi einstakra ríkja gagnvart öðrum og virðingarleysi fyrir landamærum, lífi og framtíð einstakra þjóða. Loftslagsbreytingar fela í sér ógnun við lýðræði og tækifæri fyrir einræðisöfl til að ná tökum á og halda í greip sinni þjóðum í krafti vaxandi neyðar og upplausnar, leiða jafnvel stórþjóðir sem búa við lýðræðislegt stjórnarfar til að verða sífellt sjálfsmiðaðri og einbeita sér að eigin hagsmunagæslu á kostnað samfélags þjóðanna. Við þetta bætast gríðarlegar sviptingar í landgæðum og möguleikum hópa fólks á að sjá sér farborða. Að óbreyttu mun loftslagsflóttafólki fjölga svo um munar á komandi áratugum vegna hækkunar hitastigs, veðurfarsöfga og afleiðinga þess fyrir uppskeru og lífsviðurværi á viðkvæmum stöðum. Um þessar mundir geisa verstu þurrkar í 40 ár í austurhluta Afríku og búa 25 milljónir manna nú þegar við sult vegna þeirra og er það mat sérfræðinga að kunn veðurfyrirbæri á svæðinu magnist upp vegna loftslagsbreytinga. Ljóst er að ef hlýnun eykst umfram 1,5° gráður verða vistkerfi jarðar og samfélög manna í enn alvarlegri hættu og þær breytingar sem farnar eru að gera vart við sig eru aðeins toppurinn á bráðnandi ísjakanum. Virðulegi forseti. Umskipti í græna orkugjafa, en um leið verndun viðkvæmra vistkerfa sem eru undirstaða lífs á jörðinni, eru lykilatriði og grunnurinn að orkuöryggi og orkusjálfstæði sem nú er mikið rætt um, ekki síst vegna afleiðinga stríðsátaka í Evrópu. Við þurfum líka að breyta lífsháttum okkar og framleiðslukerfum til að minnka losun og lágmarka orkunotkun í leið að sjálfbærara samfélagi. Stríðsátök og loftslagsbreytingar ógna nú í sameiningu fæðuöryggi í heiminum. Áhrif átakanna í Úkraínu minna okkur á að við þurfum með styrk og visku að stuðla að friði og samstöðu þjóða heims til að takast á í sameiningu við þær ógnir sem steðja að jörðinni vegna loftslagsbreytinga.

Frú forseti. Það blasir alltaf skýrar og skýrar við að aðgerðir í loftslagsmálum eru stærsta hagsmunamál komandi kynslóða. Síðastliðið sumar sáum við merkin allt í kringum okkur. Í Evrópu voru miklir þurrkar, þeir mestu í 500 ár. Afleiðingarnar voru uppskerubrestur, fiskidauði, áhrif á vöruflutninga. Ríkisstjórn Íslands hefur sett sér metnaðarfull markmið í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og hæstv. forsætisráðherra hefur talað um það, ekki síst á alþjóðavettvangi, að Ísland sé forysturíki í þessum efnum. Ísland á að vera fyrsta ríkið sem er óháð jarðefnaeldsneyti og á að ná kolefnishlutleysi og fullum orkuskiptum ekki seinna en árið 2040. Það er stefnt að því fyrir árið 2030 að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda um 55% frá því sem var árið 2005. Í heil fimm ár hefur hæstv. forsætisráðherra talað um markmið Íslands og um Ísland sem forysturíki á sviði loftslagsmála. En engu að síður er staðan sú að hingað til hafa legið fyrir markmið en aðgerðirnar til að ná fram þessum markmiðum hefur vantað. Hæstv. umhverfisráðherra hefur farið af stað með krafti og talað fyrir skýrum markmiðum en hann hefur líka sagt að eigi þau að nást fram þurfi að herða róðurinn verulega. Ég hlakka til að fylgjast með því með hvaða hætti það á að gerast en ég sakna þess, ég viðurkenni það, að sjá enn engar tímasettar aðgerðaáætlanir, engin mælanleg markmið. Ég nefndi hér fyrr í dag áhyggjur mínar af fjármögnuninni því þetta þrennt þarf að haldast í hendur og þarf að fara saman eigi árangur að nást. Ég minni á umsagnir loftslagsráðs og einkunnarorðin þar eru „óljós og ófullnægjandi“, það er dómurinn um aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Græn skýrsla umhverfisráðherra sjálfs talar um að ríkisstjórnin hafi ekki fylgt eftir markmiðum sínum um orkuskipti með skýrum ákvörðunum um orkuöflun. Ungir umhverfissinnar hafa gefið ríkisstjórninni falleinkunn í loftslagsmálum. Birtan liggur í því að þessum markmiðum er hægt að ná fram ef ríkisstjórnin fer að komast upp úr þeim fótsporum að tala um markmið án þess að leggja fram tímasettar aðgerðir, mælanlegar aðgerðir, fjármagnaðar aðgerðir. Ég ætla að fá að ljúka fyrri ræðu minni hér með brýningu til umhverfisráðherra um að huga að fjármögnuninni.

Frú forseti. Við ræðum hér gríðarlega stórt mál en eins og vill vera með stórmál nú til dags þá er það fyrst og fremst rætt út frá umbúðum, yfirborðsmennsku og jafnvel sýndarmennsku. Ég er ekki að gagnrýna þingið hér heldur almennt umræðuna um loftslagsmálin, og viðbrögðin eru eftir því. Þau eru ekki til þess fallin að taka raunverulega á vandanum. Þess í stað er viðhaldið hreinum hræðsluáróðri, síendurteknum spám um heimsendi sem eru farnar að valda loftslagskvíða hjá leikskólabörnum. Þekkt er sagan af leikskólabarninu sem vildi ekki eignast gæludýr því það myndi ekki lifa nógu lengi vegna hamfarahlýnunar, eins og það var kallað. Ef okkur er alvara með að takast á við þetta mál þá verðum við að fara að líta á staðreyndir en það hefur verið gert að takmörkuðu leyti. Það hefur t.d. ekki orðið merkjanleg aukning á ofsafengnu veðurfari, ólíkt því sem flestir halda fram. Ef við lítum til áhrifanna af veðurfarsbreytingum þá deyja nú af völdum veðurfars innan við 1% af þeim fjölda sem gerði það fyrir 100 árum síðan, þrátt fyrir að íbúum jarðarinnar hafi fjölgað alveg gríðarlega. Og hvers vegna er það? Það er vegna þess að fram að þessu höfum við haft trú á tækni og framförum en mér hefur þótt nálgunin í þessum loftslagsmálum oft bera merki andstöðu við ekki bara iðnbyltinguna og framfarir heldur meira að segja landbúnaðarbyltinguna líka. Menn eru komnir ekki bara aldir heldur árþúsund aftur í tímann og jafnvel farnir að líta á mannfólkið sem aðskotahlut í náttúrunni. Þannig getum við ekki nálgast þennan málaflokk. Við verðum að nálgast hann út frá framfarasýn og trú á möguleika mannsins á að gera hlutina betur. En þessi nálgun sem hefur verið ríkjandi í málaflokkum leiðir oft og tíðum til stefnu sem hefur jafnvel þveröfug áhrif við það sem að er stefnt. Menn varpa fram lausnum á borð við vindmyllur en nú hefur orkuþörf heimsins aukist um u.þ.b. 2% á ári áratugum saman. Ef menn ætluðu að leysa bara aukninguna, bara aukninguna á hverju ári, þyrfti að leggja undir vindmyllur landsvæði sem nemur meira en þreföldu flatarmáli Íslands og raunar meira því það er ekki hægt að reisa vindmyllur á vötnum og jöklum og í borgum og þar fram eftir götunum. Á sama tíma og orkuþörf Vesturlanda, orkusjálfstæði og orkuöryggi Vesturlanda eykst leggur ríkisstjórn Íslands, í krafti umræðu um loftslagsmál, fram tillögu um bann við ekki bara vinnslu á olíu og gasi heldur bann við rannsóknum á þeim auðlindum í íslenskri lögsögu, þrátt fyrir að aukin gasnotkun á kostnað kola hafi líklega haft hvað mest áhrif á að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á undanförnum árum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu hér. Loftslagsmálin eru eitt af stóru málunum. Ég held að við hér á Íslandi búum við þá stöðu að við þurfum kannski ekkert að eyða of miklum tíma í að rífast um það hversu stór loftslagsvandinn er eða hvort hann sé eða ekki eða annað slíkt. Við erum bara í þannig stöðu að við erum hérna með öll þau tækifæri til að takast á við loftslagsvandann, bæði hér innan lands og aðstoða við það annars staðar og við getum horft á það sem tækifæri, efnahagslegt tækifæri og tækifæri til betri velferðar og lífsgæða hér á landi og ég held að við eigum að einsetja okkur að gera það. Við höfum verið dugleg að segja A, mér finnst þjóðir heimsins margar hverjar mjög duglegar að segja A og við hérna á Íslandi sérstaklega. Við ætlum að undirgangast Parísarsamkomulagið sem er bara handan við hornið. Við ætlum að hætta að nota jarðefnaeldsneyti fyrst allra landa. Við ætlum að minnka losun fyrir 2040 og þannig lengi hægt að telja en við verðum bara að sætta okkur við að það að segja A þýðir að næst kemur B. Við verðum að fara að komast í þetta B, þ.e. að leyfa þeim sem hafa hugmyndir og lausnir að koma fram með þær og ekki standa í vegi fyrir þeim. Við verðum að komast áfram þá í að nýta auðlindir okkar í hreinni orku. Við þurfum að geta farið af stað með þau tæki og tól sem við höfum í okkar mikla landi til að binda kolefni og mikilli þekkingu hjá okkar góðu bændum í að rækta og græða upp. Við þurfum að leyfa hugvitinu að fá straum í puttann. Við sjáum bara í sjávarútveginum núna hvað við erum að flytja gríðarlega mikið af hugviti út af því að við erum búin að vera að veiða fiskinn, stinga okkur á önglunum og vera blóðug upp fyrir haus og þannig hefur orðið til þekking og reynsla sem við erum að flytja út um allan heim. Þetta þurfum við að gera líka í loftslagsmálum og erum byrjuð að gera varðandi hitaveituna og margt í rafmagninu líka. Því held ég að ef við horfum á þetta sem tækifæri til aukinnar velferðar hér á landi og förum að þora að stíga skrefin í B-liðnum sem ég nefndi hér áðan þá getum við hjálpað heiminum mikið. Að lokum vil ég segja það að ég hlakka mikið til að fara núna á COP27 ráðstefnuna í Egyptalandi. Ég tel mikilvægt að þingmenn fari og taki þar þátt af því að það er jú stór sendinefnd frá íslenskum stjórnvöldum þarna sem keyrir svolítið ferðina en svo þegar heim er komið þá erum það við þingmenn sem berum ábyrgð á öllu þannig að ég held að það sé mikilvægt að við förum og fylgjumst með.

Frú forseti. Réttlát, græn umskipti í átt að kolefnishlutlausri framtíð eru eitt brýnasta umhverfis-, samfélags- og efnahagsmál samtímans. Með grænum umskiptum þarf að tryggja að aðgerðir ýti ekki undir aukinn ójöfnuð og tryggja þarf um leið mannsæmandi störf og lífskjör. Á endanum verða allir að leggja sitt af mörkum. Grænu umskiptin gætu leitt af sér sanngjarnari skiptingu gæða en þekkist nú. Komi hins vegar til þess að fólk upplifi vaxandi ójöfnuð vegna aðgerða í baráttunni við loftslagsbreytingar mun það veikja stuðning við aðgerðirnar og verða til þess að árangur næst ekki í að vinna gegn þeirri ógn sem loftslagsvá af manna völdum er. Loftslagsmálin eru allt of mikilvæg til að vera skiptimynt á milli stjórnmálaflokka. Ég hef áhyggjur af því að málamiðlanir á milli stjórnarflokkanna um aðgerðir gegn loftslagsvá leiði til niðurstöðu sem fáir skilja hvernig á að framkvæma eða fjármagna. Við þurfum ekki bara að hafa náð 55% samdrætti í losun 2030, eftir átta ár, og kolefnishlutleysi 2040 heldur þurfum við samtímis að standa vörð um lífskjör, vera samkeppnishæf við önnur lönd og halda í unga fólkið okkar. Við þurfum að vera í sókn um leið og við gerum nauðsynlegar breytingar. Hvernig ætli það gangi að standa við Helsingfors-yfirlýsingu forsætis- og umhverfisráðherra Norðurlanda um að norrænu ríkin ætli sér að leiða baráttu gegn loftslagsbreytingum, yfirlýsingu sem undirrituð var fyrir fjórum árum síðan? Erum við að vinna eftir tímasettum og fjármögnuðum áætlunum um norrænt samstarf í þessum efnum? Ég held ekki. Bókin hans Stefáns Jóns Hafsteins, Heimurinn eins og hann er, ætti að vera skyldulesning fyrir ráðherra og þingmenn. Þar segir m.a. þetta, með leyfi forseta: „Höfin gleypa í sig 20–30% af koltvíoxíði sem mannverurnar losa í andrúmsloftið og hafa ekki undan að vinna úr. Árlega soga höfin í sig hita frá mannlegum athöfnum sem nemur um 150 sinnum þeirri raforku sem framleidd er í heiminum öllum á sama tíma. Ef höfin slepptu lausum öllum þeim hita sem þau hafa geymt síðan iðnvæðing hófst myndi hitastig á jörðinni hækka um 36°.“ Getur þetta gerst? Það veit enginn en áhrifin af súrnun sjávar eru þó sýnileg og alvarleg. Því miður er enn mikil afneitun í samfélaginu og vanmat gagnvart vandanum sem við stöndum frammi fyrir. Í Covid-faraldrinum áttuðu sig allir á að þar var alvara á ferð og að þjóðarátak væri nauðsynlegt. 

Hæstv. forseti. Hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra óskaði eftir hrósi. Við skulum veita honum hrós fyrir það sem vel er gert og það er sitthvað hérna. En við erum nokkurn veginn sammála um að betur má ef duga skal og þetta eru krefjandi mál og við þurfum að reyna að ganga í takt. Það er ýmislegt sem við gætum eflaust byrjað að gera og kannski endurvekja stemninguna fyrir því að ganga almennilega um. Það var hér vitundarvakning fyrir allnokkrum árum um flokkun á sorpi og umhverfisvitund almennt. Sú tilfinning hefur aðeins dofnað og t.d. er eftirfylgnin hjá sveitarfélögunum ekki alveg sem skyldi almennt, því miður, og þetta eru bara hlutir sem þarf að skerpa á með reglubundnu millibili. Það kostar peninga, því miður, en við þurfum að taka til hjá okkur sjálfum í víðasta samhengi og ásýnd okkar utan frá skiptir máli hérna og sjálfsmyndin okkar. Ég held að eitt af því sem við ræddum hérna um daginn í þinginu væri bara mjög brýnt þó að það varði ekki beint loftslagsmálin, það er að við vitum af viðbjóðslegu eitri í jarðvegi og við vatnsból sem skilið var eftir hér eftir varnarliðið. Gerður var samningur um 1970 að þeir þyrftu enga ábyrgð að bera á því. Það var fyrir þessa vitundarvakningu um umhverfismál í heiminum og allt það. Við eigum ekkert að vera að bíða með það, ef þeir vilja ekki taka ábyrgð á því að borga það sjálfir verðum við bara að gera það og beita okkar ráðum til að ná því til baka. En það að vita af því að framtíðarkynslóðir séu að lepja vatn með kannski úraníum eða kjarnorkuúrgangi einhverjum sem aldrei hefur verið viðurkenndur, en víst er að var hér geymdur, eitthvað af slíku - við þurfum að taka á þessum málum og vera ekkert að hlífa sjálfum okkur við því eða öðrum. Hellisheiðarvirkjunin sem núna er verið að reyna að ná utan um var þannig til að byrja með að tækin mín í hljóðverunum byrjuðu öll að skrölta og braka út af gufunum. Þeir sem vitið hafa fullyrtu að ef mannshaus yrði stungið inn í strókinn sem þar stóð upp úr væri maðurinn dauður á sekúndubroti. Útblástur almennt - t.d. í Los Angeles í Kaliforníu var tekið á honum með svokölluðum „smog devices“, útblásturshömlunum. Það eru hlutir sem aldrei hafa komið til álita á Íslandi, dálítið dýr búnaður, en bara ófrávíkjanleg regla að menn skyldu kaupa sér slíkt. Ég er að segja: Við skulum bara sammælast um það að ná þessum markmiðum, reyna að ganga í takt. 

Frú forseti. Þegar hæstv. ráðherra segir hér í ræðustól að hann hafi ekki heyrt neinn halda því fram sem vel þekkir til að Ísland sé ekki með mjög metnaðarfull markmið í loftslagsmálum þá velti ég því fyrir mér hvort það endurspegli vanþekkingu eða áhugaleysi eða hreinlega að ráðherrann sé hér vísvitandi að sá fræjum falsfrétta í ræðustól. Þrjú dæmi. Loftslagsráð sagði í álitsgerð 2022 að markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir 2030 séu óljós og ófullnægjandi. Óljós og ófullnægjandi markmið ríkisstjórnarinnar. Þar að auki nái aðgerðirnar ekki fram því sem þær eiga að gera. Á ráðstefnunni í Glasgow í fyrra var lokaniðurstaða loftslagssáttmála Glasgow, hinn svokallaði Glasgow Climate Pact, sú að kallað var eftir því að öll aðildarríki kæmu með uppfærð markmið á þessu ári. Hvað þýðir það að uppfæra markmið? Jú, það þýðir að auka metnaðinn. Af hverju þarf að auka metnaðinn? Jú, vegna þess að fyrri metnaður er ekki nógu metnaðarfullur. Og hvað með ráðherrann sjálfan sem sagði í ræðunni sem þessi umræða hófst á að úti í Egyptalandi núna ætti að hamra á vísindaskýrslu loftslagsnefndar Sameinuðu þjóðanna þar sem niðurstöður benda allar í þá átt að langt sé í að þessu markmiði um 1,5°C verði náð miðað við núverandi stöðu mála. Stöðu hvaða mála heldur ráðherrann að hann sé að tala um? Hann er að tala um stöðu markmiða ríkisstjórna heims, þar á meðal sinnar eigin, sem eru ófullnægjandi samkvæmt vísindunum. En ég ætlaði nú ekki að dvelja mikið við þetta heldur benda á að ríkisstjórnin, sem vill ekki uppfæra markmiðin, bendir alltaf á aðgerðirnar sem eigi að leggja áherslu á og hvað sýna tölurnar þar? 3% aukningu í losun Íslands á milli áranna 2020–2021. Það eru aðgerðir ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Þær eru að skila aukningu þegar við eigum að vera að keyra losun niður. Á heimsvísu er þetta sama vandamálið. Við erum með stefnur og aðgerðir sem munu skila 2,5°C, mögulega 3°C hækkun þegar í orði kveðnu er stefnt að 1,5°C. Það er enginn að standa sig, íslenska ríkisstjórnin ekki heldur. Það að koma hingað upp og láta eins og hér sé allt í himnalagi og metnaðarfyllstu markmiðin og bara frábært, er hættulegt, frú forseti. En ríkisstjórnin kýs að skýla sér á bak við Evrópusambandið. Samflotið þar var vissulega heillaskref á sínum tíma en nú er svo komið að Evrópusambandið gengur ekki nógu langt. Þá á Ísland að geta sýnt sjálfstæði og frumkvæði og ganga lengra þar sem þarf. Sá metnaður er náttúrlega ekki fyrir hendi. Svo langar mig að nefna bann við leit að jarðefnaeldsneyti. Úti í Egyptalandi eru mættir 636 lobbíistar jarðefnaiðnaðarins. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrslugjöfina. Okkur finnst líklega öllum árið 2040 vera órafjarri í burtu en staðreyndin er sú að framtíðin er rétt handan við hornið. Nú er útlit fyrir að við náum í rauninni ekki okkar markmiðum ef núverandi staða breytist ekki. Á nýjum vef, orkuskipti.is, kemur í ljós að við eigum enn langt í land þegar kemur að öflun grænnar orku. Staðreyndin er sú að okkur vantar meiri orku til að uppfylla markmið okkar. Það er ekki svo einfalt að við drögum hana upp úr hatti. Þvert á móti þarf að sýna mikla framsýni við öflun endurnýjanlegrar orku því að það mun taka mörg ár. Við sjáum okkur fyrir okkur í framtíðinni keyrandi um á grænni orku, að fljúga og jafnvel sigla, auk þess sem við ætlum að hætta notkun á jarðefnaeldsneyti í atvinnulífinu. Aukin orkuþörf blasir því við okkur og kemur skýrt fram í nýlegum orkuspám en áhugavert verður að sjá þá nýjustu sem er væntanleg. Skilaboðin eru skýr: Nýta þarf möguleika landsins, hvort sem það er vatnsafl, jarðvarmi eða vindorka. Við þurfum að virkja meira og sækja þessa grænu orku sem við búum að hér á landi. Þess ber þó að geta að það þarf að vinnast í sátt og með virðingu fyrir náttúru landsins. Við vitum að þetta gerist ekki án þess að við hér á Alþingi og innan ríkisstjórnarinnar tökum ákvarðanir. Þær geta verið erfiðar, þær geta verið dýrar og þær geta verið óvinsælar en þarna eigum við að vera staðföst og sýna þor. Ég hef fullvissu um að þegar við horfum til baka í framtíðinni mun okkur þakkað fyrir líkt og nú er gert varðandi orkuskipti heimilanna sem voru á sínum tíma. Staðan er hins vegar sú að takmarkað hefur verið virkjað á undanförnum árum miðað við eftirspurn. Þessi staða rímar ekki við markmið okkar í orkumálum. Ef núverandi stöðu er ekki breytt horfum við fram á að ná ekki settum markmiðum, hvorki í loftslagsmálum né lífsgæðum. Ólík sjónarmið munu alltaf kljást við í málum sem þessum en að mínu mati vega sjónarmið heimilanna, atvinnulífs og loftslagsmála þyngst. Við þurfum að leita allra mögulegra leiða til að uppfylla orkuþörf landsins, finna fjölbreyttar leiðir og vera tilbúin til að taka samtalið. Virðulegur forseti. Staða Íslands í dag er öfundsverð þegar kemur að orkumálum þar sem við höfum öll þau tækifæri sem þarf til að vera sjálfbær á því sviði. Í ljósi þeirrar stöðu höfum við allt sem þarf til að framleiða okkar eigin rafeldsneyti í stað þess að flytja það inn dýrum dómi. Viljum við virkilega, í ljósi öfundsverðrar stöðu okkar, flytja inn rafeldsneyti í framtíðinni líkt og við gerum með jarðefnaeldsneyti í dag? Því langar mig að varpa þeirri hugleiðingu fram við hæstv. ráðherra hvort innflutningur á rafeldsneyti sé framtíðarsýn landsins. Framtíðarsýnin er vonandi sú að við verðum sjálfbær, hættum að kaupa olíu og bensín erlendis frá og 

Virðulegi forseti. Loftslagsbreytingar hafa skaðleg áhrif á marga þætti sem síðan í samspili sín á milli magna upp afleiðingarnar; öfgar í veðurfari, hitabylgjur, flóð, brostnar árstíðir, bráðnun jökla, hækkun sjávarborðs, uppskerubrestur, vanþrif dýra, löskuð matvælaframleiðsla og fæðuskortur. Afleiðingar þess sjáum við svo í vaxandi neyð víðs vegar um heiminn, ójöfnuði sem hrekur fólk á flótta frá heimkynnum sínum í leit að loftslagsjafnrétti og tryggari framtíð fyrir sig og sína, eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni. Samkvæmt síðustu skýrslu IPCC þarf að lágmarki að vernda og varðveita allt að 50% af yfirborði vistkerfa jarðarinnar, land, sjór og vatn, til að viðhalda líffræðilegum fjölbreytileika, viðnámsþrótti og virkni vistkerfa. Hvort sem litið er til einstakra svæða eða samfélaga fólks á heimsvísu blasa alls staðar við okkur deyðandi áhrif loftslagsbreytinga; hnignandi, óstöðugri vistkerfi, röskuð búsvæði, útdauði tegunda á hraða sem við höfum ekki áður séð og tap á líffræðilegum fjölbreytileika. Þar á ég einnig við breytileika og möguleika innan tegunda til að bregðast við og aðlagast nýjum aðstæðum og til frekari tegundamyndunar en þar hefur Ísland einmitt mikla sérstöðu. Það er því mikilvægt að samhliða baráttunni við loftslagsvána fari fram uppbygging og endurheimt vistkerfa þar sem við höfum gengið of nærri náttúrunni, ásamt verndun þeirra sem enn eru ósnortin. Svipmyndir af eyðileggingu vegna loftslagsbreytinga eru oft af landi, soltinn fíll sem bíður dauðans upp visnað tré eða hræ dýra sem brunnið hafa í hörmulegum skógareldum, en raunin er engin önnur í hafinu þar sem gríðarstór og sífellt öflugri veiðarfæri sópa upp auðlindum, berja botninn og hrófla þannig við viðkvæmum lífkerfum á hafsbotni, að ótalinni þeirri gríðarlegu losun kolefnis sem felst í jarðraski í setlögum hafsins, en meira kolefni er geymt á hafsbotni en annars staðar í náttúrunni. Hafið gegnir veigamiklu hlutverki við að gleypa koltvísýring sem verður til af mannavöldum í gegnum ýmis náttúruleg ferli. Ofgnótt þess kolefnis veldur síðan súrnun sjávar. Þá er vert að halda til haga þeim áhrifum sem hlýnun hafsins hefur á ýmsa nytjastofna sem ekki virða landamæri, til að mynda makríllinn. Ljóst er að slíkt mun tyrfa til muna samskipti þjóða á komandi árum. Sú ofuráhersla á stórfellda frekari orkuöflun sem svífur hér yfir vötnum til að leysa loftslagsvandann dregur skammt til framtíðar. Það þarf áherslu á betri orkunýtingu, breytta hætti, sem einhverjir hafa nefnt hér, en það sem færri hafa á orði er að undirstaða alls er verndun náttúru og vistkerfa heimsins. Á þetta þurfa íslensk stjórnvöld að leggja meiri áherslu en hér hefur komið fram.

Frú forseti. Ég nefndi og lagði áherslu á það í fyrri ræðu minni að í markmiðunum skipti öllu máli að aðgerðir séu í kjölfarið tímasettar og markmið mælanleg og fjármögnuð. Þetta sýnist mér vera gegnumgangandi vandi í annars góðum og göfugum markmiðum. Ríkisstjórnin hefur hvatt aðra til dáða og biðlað til almennings og atvinnulífsins um að gera sitt. Það er alveg rétt að við þurfum öll að taka þátt eigi árangur að nást fram, en ríkisstjórnin hefur sjálf öll tækifæri til að hafa jákvæð áhrif og ætti að taka sér stærra og kraftmeira hlutverk en hún gerði á síðasta kjörtímabili. Mig langaði aðeins til að ræða stöðuna hvað varðar samfélagslosun og þá málaflokka sem þar vega þungt og þyngst, vegasamgöngur og fiskiskip. Þessir flokkar hafa nánast staðið í stað milli ára síðan fyrsta aðgerðaáætlunin í loftslagsmálum var kynnt. Breytingarnar sem við höfum verið að sjá og þessar sveiflur sem hafa verið held ég að hafi nú að einhverju marki stjórnast af breytum á borð við heimsfaraldurinn, sem fækkaði ferðamönnum verulega, og það mætti líka líta til falls WOW air. Auðvitað þarf að horfa á fiskiskipaflotann og bílaflotann og markvissar aðgerðir þar eigi að nást fram árangur sem máli skiptir varðandi þessa tvo punkta. Samdráttur í samfélagslosun er lítill, eins og ég nefni, og vanefndir á markmiðum okkar verða okkur dýrkeyptari með hverju árinu sem líður. Því velti ég fyrir mér hvort það gæti verið skynsamlegt að setja fram undirmarkmið á ársgrundvelli sem leggja grunn eða styðja við stóru markmiðin þannig að hægt sé að fóta sig áfram skref fyrir skref. Þetta helst í hendur við gagnrýni mína og áhyggjur sem ég þreytist ekki á að nefna, að góð markmið verða að raungerast í tímasettum, mælanlegum og fjármögnuðum aðgerðum.

Frú forseti. Hér áðan nefndi ég aðeins umbúðamennskuna í umræðu um þennan málaflokk. Ekki síður stór vandi og raunar nátengdur er að það skortir algerlega heildarsýn þegar verið er að ræða þetta og bregðast við. Það birtist til að mynda mjög vel í afstöðu m.a. sumra hv. þingmanna stjórnarliðsins um að það væri betra að hætta álframleiðslu á Íslandi. Hverjar yrðu afleiðingarnar af því? Framleiðslan myndi einfaldlega flytjast til Kína, eins og hún hefur gert frá bæði Norður-Ameríku og öðrum Evrópulöndum á síðustu árum, og þar yrði losunin u.þ.b. tífalt meiri en hún er hér. Það besta sem Ísland hefur gert í loftslagsmálum var að ráðast í álframleiðslu hér á landi. Fram hjá þessu er litið vegna þess að það skortir heildarsýn og umræðan byggist á frösum og umbúðum. Svo er ráðist í aðgerðir á borð við að eyðileggja ræktarland með því að moka ofan í skurði og stjórnvöld styrkja þetta. Algjörlega furðuleg ráðstöfun, því ekki nóg með að með þessu sé líklega verið að losa meira metan sem losnar úr votlendi, heldur er litið fram hjá tækifærinu sem felst í því að rækta þá frekar tré og skóg í þessu landi sem sannarlega bindur kolefni. Talandi um það þá fer gróið land á jörðinni ekki minnkandi. Það eykst. Umfang skóga, þar á meðal, eykst ár frá ári - reyndar m.a. vegna aukins koltvísýrings í andrúmsloftinu, enda er það lofttegund sem er nauðsynleg fyrir allt líf, ekki síst gróður, og dælt inn í gróðurhús. En við heyrum bara neikvæðar fréttir. T.d. er lítið búið að fjalla um það sem kom á daginn ekki alls fyrir löngu að stóra kóralrifið við Ástralíu, sem hafði verið ein af táknmyndum loftslagsbreytinga, væri að lifna við. Það hefur ekki verið í eins góðu standi í marga áratugi og það er nú. Ísbjarnastofninn hefur ekki staðið eins sterkt áratugum saman. Þegar við fáum ekki að heyra jákvæðar fréttir, þegar við fáum ekki jafnvægi í umræðuna, þá leiðir það oft til rangra ákvarðana. Þegar hvert einasta flóð, hvirfilbylur eða önnur veðurfarsáhrif hvar sem er í heiminum eru túlkuð sem bein afleiðing loftslagsbreytinga og notuð til að ýta undir hugmyndina um heimsendi, þá skilar það ekki skynsamlegustu ráðstöfunum til að takast á við það sem er vissulega vandi, aukið magn koltvísýrings í andrúmsloftinu og hækkun sjávarborðs. Til að geta tekist á við vandann af skynsemi þurfum við að líta til staðreyndanna.

Virðulegi forseti. Það er rétt að þakka hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra fyrir hans góðu skýrslu um loftslagsmarkmið Íslands, einnig góða þátttöku hv. þingmanna Norðausturkjördæmis í þessari umræðu. Hún er eftirtektarverð. Loftslagsmálin voru mikið rædd á nýliðnum góðum og fjölmennum landsfundi Sjálfstæðisflokksins um síðustu helgi, þeim 44. í röðinni. Í minni ræðu mun ég fara yfir hluta af þeim punktum sem koma fram í nýsamþykktri stjórnmálaályktun og nýsamþykktri ályktun málefnanefndar umhverfis- og samgöngunefndar Sjálfstæðisflokksins. Í stjórnmálaályktun fundarins eru loftslagsmálin ávörpuð með öflugum hætti. Þar kemur m.a. eftirfarandi fram: „Loftslagsbreytingar ógna öryggi, efnahag og velferð heimsins. Tryggja þarf að staðið verði við metnaðarfull markmið Íslands um samdrátt í losun og bindingu kolefnis þannig að kolefnishlutleysi náist. Gríðarleg efnahagsleg tækifæri liggja í grænum orkuskiptum með hagkvæmri og sjálfbærri nýtingu orkuauðlinda. Loftslagsmál og orkumál verða ekki skilin að. Ísland á að vera fyrirmynd í sjálfbærni, hringrásarhagkerfinu og grænni orku. Sjálfstæðisflokkurinn leggur áherslu á að Íslendingar haldi forystu í grænni orkubyltingu og hverfi frá notkun jarðefnaeldsneytis. Forsenda þess er stóraukin orkuframleiðsla með nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa. Einfalda þarf flókið regluverk og tímafrekt ferli leyfisveitinga til nýtingar grænna orkuauðlinda. Tryggja verður afhendingaröryggi raforku með öflugu flutningskerfi um allt land og ryðja þannig braut að grænni iðnaðaruppbyggingu og orkuskiptum. […] Ísland á að vera leiðandi í orkuskiptum á heimsvísu á grunni nýtingar endurnýjanlegra náttúruauðlinda og verða fyrst landa til að verða óháð jarðefnaeldsneyti.“ Hér er síðan hluti af ályktunum umhverfis- og samgöngunefndar Sjálfstæðisflokksins sem samþykktar voru á landsfundinum okkar um síðustu helgi: „Loftslagsbreytingar sökum of mikils koldíoxíðs í lofti og sjó er ein stærsta ógnin við öryggi og efnahag þjóðarinnar. Metnaðarfull markmið Íslands um samdrátt í losun og bindingu kolefnis og markmið um kolefnishlutleysi kalla á skýra sýn og nálgun sem á að byggja á frumkvæði og framtaki einstaklinga og atvinnulífs. […] Íslendingar eiga að beita sér af fullum krafti fyrir verndun lífríkis sjávar, þar á meðal aðgerðum sem beinast gegn súrnun og hækkun hitastigs, enda eigum við mikið undir gjöfulum auðlindum hafsins. […] Ljóst er að á næstu árum munu eiga sér stað grundvallarbreytingar á hagkerfum heimsins sökum loftslagsbreytinga og vegna viðbragða stjórnvalda, atvinnulífs og einstaklinga við þeim.  
             Hryggjarstykkið í því að ná markmiðum í loftslagsmálum er öflugt flutningskerfi raforku.“ Forseti. Ég hef lokið máli mínu en geri þá athugasemd að ég held að tíminn hafi verið kominn eitthvað af stað áður en ég hóf ræðuna.

Virðulegi forseti. Ég vil bara nota tækifærið og þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu. Það segir sig sjálft að á tveimur mínútum næ ég ekki að fara yfir alla þá punkta sem hér komu fram. Það sem mér finnst hins vegar standa upp úr er það að mér finnst umræðan hér í þingsal alltaf verða dýpri og ég er ekki að biðja hv. þingmenn að vera sammála um alla hluti, alls ekki, ég held að mikilvægt sé að menn séu gagnrýnir, en hins vegar finnst mér ekki rétt þegar hér er komið fram og sagt að Ísland hafi ekkert fram að færa. Það sem við höfum fram að færa og einkennir okkur er það að við höfum notað græna, íslenska, endurnýjanlega orku miklu lengur en aðrir og getum verið mjög þakklát þeim sem á undan gengu og fóru í orkuskipti eitt og orkuskipti tvö, ekki bara út af því að það gerir það að verkum að við byggjum þá á sterkari grunni, bæði hvað varðar loftslagsmálin og umhverfismálin heldur sömuleiðis er það efnahagsmál og þjóðaröryggismál. Núna erum við að fara í orkuskipti þrjú eins og við vitum, og þar þurfum við að vanda okkur. En við þurfum hins vegar að gera það til að ná tilsettum árangri og ég hvika ekki frá því að þau markmið sem við erum með eru alveg einstaklega metnaðarfull. Mér fannst nú flestir hv. þingmenn nefna það réttilega að við megum hafa okkur öll við ef við ætlum að ná árangri á því sviði. Það sem við getum lært af öðrum er mjög margt og ég held að við getum gert miklu betur þegar kemur að hringrásarhagkerfinu og við þurfum að gera það mjög hratt. Síðan er mjög margt sem hér hefur verið nefnt og ég get ekki farið yfir sem snýr að ræktun lands og öðru slíku sem við höfum náð árangri í en við þurfum að gera mikið meira. Virðulegur forseti. Að lokum vil ég bara aftur þakka hv. þingmönnum fyrir góða þátttöku og ég vonast til að fá að ræða þessi mál oft og djúpt hér í þingsal vegna þess að það skiptir máli.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2022 sem er að finna á þskj. 457. Alla jafna samþykkir Alþingi ein fjáraukalög á ári en í ljósi breytinga á skipan Stjórnarráðsins í tengslum við myndun nýrrar ríkisstjórnar í nóvember á síðasta ári var í mars síðastliðnum lagt fram frumvarp til fjáraukalaga sem varð svo að lögum í júní. Því var einungis ætlað að endurspegla á tæknilegan hátt þær breytingar sem gerðar voru á Stjórnarráðinu. Það frumvarp sem ég mæli fyrir nú er því annað frumvarp til fjáraukalaga vegna ársins sem lagt er fram á Alþingi. Fjáraukalögum er lögum samkvæmt einungis ætlað að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjaldamálum en ekki mæta útgjöldum til nýrra verkefna, aukins umfangs starfsemi eða rekstrarhalla einstakra málefnasviða og málaflokka umfram settra útgjaldaramma. Líkt og í fyrri fjáraukalögum eru í þessu frumvarpi hvorki lagðar til breytingar á tekjuhlið fjárlaga né tilheyrandi breytingar á sjóðstreymi og afkomu ríkissjóðs. Á hinn bóginn er greint frá endurmetnum afkomuhorfum í greinargerð frumvarpsins. Þá eru í frumvarpinu fyrst og fremst lagðar til breytingar á framlögum til málaflokka þar sem aukinna fjárheimilda er þörf en ekki lækkanir á framlögum til annarra málaflokka. Í einhverjum tilvikum geta þó tiltekin útgjaldamál, til að mynda millifærslur, leitt til að fjárheimildir málefnasviða og málaflokka lækki. Megin útgjaldatilefni frumvarpsins leiðir af áhrifum kórónuveirufaraldursins, einkum á fyrri hluta þessa árs, breyttum efnahagshorfum og þá sér í lagi auknum áhrifum verðbólgu á vaxtagjöld ríkissjóðs. Auk þess spila stóran þátt ýmis útgjaldamál vegna stríðsátaka í Úkraínu og mikillar fjölgunar flóttafólks og umsókna um alþjóðlega vernd. Því til viðbótar eru lagðar til breytingar á hagrænni skiptingu fjárheimilda og millifærslur á milli málaflokka en slíkar breytingar hafa ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs. Loks eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á 6. gr. fjárlaga fyrir árið 2022 sem varða heimildir til kaupa og sölu fasteigna, lóða og jarða og hlutabréfa, en ég mun fara nánar yfir það hér á eftir. Áður en lengra er haldið vil ég vekja athygli á því að við vinnslu frumvarpsins hefur fjármála- og efnahagsráðuneytið haft stöðu lífeyrisaukasjóðs Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins til skoðunar. Lífeyrisaukasjóður kom til við breytingar á LSR í framhaldi af samkomulagi við heildarsamtök opinberra starfsmanna árið 2016 um breytt fyrirkomulag lífeyrismála. Eitt sem leiddi af því var að skipt var út jafnri réttindaávinnslu yfir í aldurstengda réttindaávinnslu. Til að þau sem voru þá í starfi yrðu ekki fyrir verulegri réttindaskerðingu greiddi ríkissjóður tæplega 107 milljarða kr. sem var metinn munur á jafnri og aldurstengdri ávinnslu þessa tiltekna hóps í sérstakan lífeyrisaukasjóð. Með því fjárframlagi var talið að LSR gæti tryggt að réttindi þessa hóps yrðu því sem næst óbreytt miðað við þær tryggingarfræðilegu forsendur sem þar var miðað við. Tilefni skoðunar á stöðu sjóðsins nú er að staða hans hefur verið neikvæð umfram tilskilin mörk í fimm ár og því ber að taka upp viðræður við heildarsamtök starfsmanna ríkisins um orsakir þess og hvernig bregðast þurfi við því. Leiði mat á stöðunni í ljós að veita þurfi auknu framlagi í lífeyrisaukasjóð LSR til að bæta stöðu hans verður lagt til að þeirra heimilda verði aflað með breytingum á frumvarpinu í meðförum þingsins. Þessa vildi ég geta hér strax við framsögu. Virðulegi forseti. Ég vík nú að meginefni frumvarpsins. Samtals er lagt til að fjárheimildir málefnasviða og málaflokka verði auknar um 74,7 milljarða kr. Það svarar til 6,1% aukningar frá áður samþykktum fjárheimildum í fjárlögum ársins 2022 en ef einungis er horft til rammasettra útgjalda í þessu frumvarpi nema tillögur um auknar fjárheimildir 35,9 milljörðum eða sem nemur 3,5% aukningu frá fjárlögum. Að frátöldum vaxtagjöldum snýr langstærsti hluti tillagna frumvarpsins að verkefnum sem tengjast heilbrigðismálum eða 18,4 milljarðar kr. Hækkunin skýrist að mestu af auknum kostnaði vegna kórónuveirufaraldursins en samtals nema þau útgjöld 14,8 milljörðum kr. Það er að stærstum hluta launakostnaður vegna aukinnar mönnunar, svo sem vegna sérstakra álagsgreiðslna og breytilegrar yfirvinnu. Jafnframt má nefna kostnað við prófefni vegna veiruskimunar, aukið umfang leyfisskyldra lyfja og einnig mætti nefna 180 millj. kr. hækkun vegna aðgerða til að sporna gegn langtímaáhrifum kórónuveirufaraldursins. Um 60% af öllum þessum útgjöldum falla til á Landspítalanum. Þessu til viðbótar er gert ráð fyrir 3,6 milljarða kr. hækkun fjárheimilda vegna umframútgjalda á nokkrum liðum sjúkratrygginga innan ársins, einkum lyfjakostnaðar. Útgjöld til félags-, húsnæðis- og tryggingamála aukast um 4,5 milljarða samkvæmt frumvarpinu. Þar vega þyngst annars vegar 2,9 milljarða hækkun á málefnasviði 27, örorka og málefni fatlaðs fólks, vegna hæstaréttardóms um að óheimilt sé að skerða framfærsluuppbót örorku- og ellilífeyrisþega á þeim forsendum að einstaklingur hafi búið hluta starfsævi sinnar erlendis. Hins vegar 3% hækkun bóta almannatrygginga og hækkun barnabóta sem liður í efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar á árinu til að draga úr áhrifum verðbólgu á lífskjör viðkvæmustu hópa samfélagsins eða um 1,6 milljarðar kr. Á móti þessum auknu útgjöldum vegur lækkun vegna endurmats á nýliðun örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, en gert er ráð fyrir að sú hækkun verði minni en áður hafði verið gert ráð fyrir í fjárlögum. Samtals er talið að um 4,1 milljarður verði kostnaðarauki og hann rúmist innan þeirrar lækkunar og eru tillögur um viðbótarfjárheimildir lægri sem því nemur. Af öðrum útgjaldatilefnum á málefnasviðum félags-, húsnæðis- og tryggingamála má nefna að gert er ráð fyrir 1,2 milljarða kr. auknu framlagi til Fæðingarorlofssjóðs vegna endurmats á útgjöldum sjóðsins á árinu. Aukningu útgjalda má m.a. rekja til lengingar fæðingarorlofsréttar, auk þess sem nýting réttarins dreifist yfir lengra tímabil. Þá er gert ráð fyrir 650 millj. kr. auknu framlagi vegna eingreiðslu til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega en ráðgert er að greiða 27.772 kr. í eingreiðslu til einstaklinga sem hafa verið með réttindi allt árið. Að auki er lögð til 380 millj. kr. hækkun fjárheimilda vegna félagslegra aðgerða til að sporna gegn langtímaáhrifum af kórónuveirufaraldrinum og 340 millj. kr. hækkun vegna samninga við sveitarfélögin um framhald tilraunaverkefnis um samræmda móttöku flóttafólks. Vakin er athygli á því að þessu til viðbótar er gert ráð fyrir millifærslum af almennum varasjóði vegna aukins fjölda umsækjenda um alþjóðlega vernd og flóttafólks, líkt og ég hef áður vikið að. Lagt er til að útgjöld til málefnasviðs 0, 7, nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar, aukist um 1,8 milljarða kr. Þar vegur þyngst 1.750 millj. kr. aukning vegna skuldbindinga umfram heimildir í fjárlögum vegna endurgreiðslna til kvikmyndagerðar. Á málefnasviðum mennta- og menningarmála er lögð til 1,2 milljarða kr. hækkun. Þar er um að ræða ýmsar aðgerðir til að bregðast við áhrifum kórónuveirufaraldursins. Þannig er lögð til 450 millj. kr. aukning til menningarstyrkja, 350 millj. kr. í stuðning við íþróttahreyfinguna og 130 millj. kr. vegna ýmissa félagslegra aðgerða til að sporna gegn langtímaáhrifum faraldursins. Þá er gert ráð fyrir 146 millj. kr. til að styrkja rekstur Þjóðleikhússins sem hefur orðið fyrir skakkaföllum vegna heimsfaraldursins. Af öðrum málefnasviðum má m.a. nefna 2,2 milljarða kr. aukinn stuðning við landbúnað í samræmi við tillögur starfshóps sem skipaður var vegna alvarlegrar stöðu í matvælaframleiðslu á Íslandi og er ljóst að sú staða er m.a. tengd innrás Rússa í Úkraínu, auk 1,1 milljarðs kr. í aukningu vegna utanríkismála og alþjóðlegrar þróunarsamvinnu. Þar er annars vegar um að ræða 650 millj. kr. í varnarmál vegna stríðsátaka í Úkraínu og hins vegar 400 milljónir til mannúðar- og efnahagsaðstoðar til Úkraínu. Þá er gert ráð fyrir 400 millj. kr. á málefnasviði 09, almanna- og réttaröryggi, vegna aukins kostnaðar vegna kórónuveirufaraldursins. Hér er einkum um að ræða launakostnað, svo sem vegna smitrakningar og samgöngutakmarkana. Enn fremur er gert ráð fyrir um 37 milljarða hækkun á málefnasviði 33, fjármagnskostnaður, ábyrgðir og lífeyrisskuldbindingar, vegna endurmats á vaxtagjöldum. Breytingin skýrist nær alfarið af hærri verðbótum sem gjaldfærðar verða á rekstrargrunni á yfirstandandi ári en hækkun þeirra nemur tæplega 36 milljörðum kr. Sú aukning skýrist af hærri verðbólgu á þessu ári en forsendur fjárlaga gera ráð fyrir. Þetta leiðir aftur til hærri gjaldfærslu á verðbótum verðtryggðra lána. Áætlað heildarumfang gjaldfærðra verðbóta á árinu nemur tæplega 50 milljörðum eða sem nemur u.þ.b. 36 milljarða hækkun frá áætlun fjárlaga. Heildarumfang verðtryggðra lána ríkissjóðs er nú yfir 500 milljarðar kr. og því leiðir hvert prósentustig aukinnar verðbólgu til ríflega 5–6 milljarða hækkunar á verðbótum. Það er því til mikils að vinna að halda áfram að ná tökum á verðbólgunni. Að öðru leyti er vísað í nánari umfjöllun um útgjaldabreytingar málefnasviða og málaflokka í greinargerð viðkomandi málefnasviða. Virðulegi forseti. Ég vek einnig athygli á því í tengslum við hlutverk og umfang fjáraukalaga að í 24. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um almennan varasjóð A1-hluta ríkissjóðs. Skilyrði fyrir ráðstöfun úr sjóðnum eru sams konar og þau sem gilda um frumvarp til fjáraukalaga, þ.e. að honum er ætlað að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg og óhjákvæmileg. Almennum varasjóði er einkum ætlað að mæta frávikum í launa-, gengis- og verðlagsforsendum fjárlaga og meiri háttar, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum, svo sem vegna náttúruhamfara eða útgjöldum sem ókleift er að mæta með öðrum hætti samkvæmt fjárlögum. Í fjárlögum ársins 2022 nemur heildarfjárheimild sjóðsins um 16,5 milljörðum kr. eða sem svarar til 1,4% af heildarfjárheimild fjárlagaársins. Þegar hefur verið ráðstafað ríflega 3,9 milljörðum úr almenna varasjóðnum en þar af eru 3,6 milljarðar vegna endurmats á launaforsendum fjárlaga, einkum vegna hagvaxtarauka. Gert er ráð fyrir því að til viðbótar verði millifærðir úr almennum varasjóði um 1,4 milljarðar vegna breytingar á vinnutíma vaktavinnufólks og um 3,2 milljarðar vegna málefna Úkraínu og mikillar fjölgunar flóttafólks og umsókna um alþjóðlega vernd. Auk þess rúmir 3 milljarðar vegna kaupa á bóluefnum, kostnaður við sóttvarnahótel vegna kórónuveirufaraldursins, 1,2 milljarðar vegna dómskrafna í málum sem ríkissjóður hefur tapað og um 1,4 milljarðar vegna annarra tilefna. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um frekari ráðstöfun úr sjóðnum og er því til staðar 2,6 milljarða sjóður til að bregðast við óvæntum og óhjákvæmilegum útgjöldum fyrir lok ársins ef til þess kæmi. Virðulegi forseti. Ég ætla þá næst að víkja að nýjum heimildum í frumvarpi til fjáraukalaga. Lagt er til að við heimildarákvæði í 6. gr. fjárlaga bætist þrír nýir liðir. Fyrsti liður er að heimila sprota- og nýsköpunarsjóðnum Kríu að fjárfesta fyrir allt að 1.940 millj. kr. í samræmi við fjárfestingaráætlun sjóðsins og að greiða allt að 418 millj. kr. af áætluðum 8.300 millj. kr. heildarfjárfestingum hans. Jafnframt að ákveða að gengisáhætta Kríu vegna fjárfestingaloforða í erlendri mynt verði hjá ríkissjóði. Í öðru lagi er lagt til að þiggja að gjöf fasteignir undir fiskeldi að Hólum í Hjaltadal undir starfsemi Háskólans á Hólum. Í þriðja lagi er óskað eftir heimild til að taka við glerlistaverki sem fært verður íslensku þjóðinni að gjöf og komið verði fyrir í íslenskri náttúru ásamt því að fella niður eða endurgreiða gjöld og annan kostnað við flutning listaverksins til landsins og koma því fyrir á viðeigandi stað. Virðulegi forseti. Áður en ég lýk máli mínu vil ég fjalla stuttlega um áætlaðar afkomuhorfur á yfirstandandi ári ásamt breytingum sem orðið hafa í lánsfjármálum. Hraður viðsnúningur er að verða á afkomu ríkissjóðs á þessu ári í kjölfar sögulega mikils afkomuhalla árin 2020 og 2021 sem leiddi af heimsfaraldri kórónuveiru. Áhrifa faraldursins hefur áfram gætt á útgjaldahlið ríkissjóðs í ár en þó ekki í sama mæli og síðastliðin tvö ár. Þá hefur tekjuhlið ríkissjóðs tekið hraustlega við sér eftir að hafa dregist mikið saman í faraldrinum. Þessi viðsnúningur sést glögglega í hratt batnandi frumjöfnuði. Áætlað er að halli frumjafnaðar á árinu 2022 verði 1% af vergri landsframleiðslu í stað 2,7% af landsframleiðslu samkvæmt áætlun fjárlaga. Frumjöfnuður ríkissjóðs batnar um 94 milljarða kr. frá áætlun fjárlaga. Gangi þessar áætlanir eftir er frumjöfnuðurinn að batna um 4,7% af vergri landsframleiðslu á milli ára en frumjöfnuður ríkissjóðs var neikvæður um 187 milljarða árið 2021 eða sem svarar til 5,7% af vergri landsframleiðslu. Á hinn bóginn er útlit fyrir að vaxtajöfnuðurinn versni talsvert frá áætlun fjárlaga vegna mikillar aukningar í vaxtagjöldum ríkissjóðs sem aukast um tæplega 37 milljarða frá forsendum líkt og áður var rakið. Að teknu tilliti til vaxtajafnaðarins er heildarafkoman engu að síður um rúmlega 60 milljörðum kr. betri en áætlun fjárlaga gerði ráð fyrir. Gert er ráð fyrir að afkomuhalli ríkissjóðs verði 3,4% af landsframleiðslu á árinu 2022 í stað 5,2% samkvæmt áætlun fjárlaga og 7% í fyrra, árið 2021. Þessi umskipti má rekja til öflugs efnahagsbata sem hófst árið 2021 og hefur náð miklum styrk á þessu ári. Batinn hefur einna helst verið drifinn áfram af mikilli fjölgun ferðamanna og vexti einkaneyslu. Hvort tveggja hefur verið umfram væntingar við samþykkt fjárlagaársins. Atvinnuleysi hefur lækkað hraðar en vonir stóðu til jafnvel þótt aldrei fyrr hafi fleiri flutt til landsins en frá því fyrstu níu mánuði árs en árið 2022. Batinn hefur verið svo öflugur að óvíða meðal aðildarríkja OECD verður meiri hagvöxtur en hér á landi í ár. Verðbólga hefur þó einnig hækkað í ár talsvert umfram það sem spáð var við samþykkt fjárlagaársins. Stafar verðbólgan bæði af hárri verðbólgu erlendis og ekki síður af innlendum þáttum. Hækkun húsnæðisverðs skiptir þar miklu en hún er þó ekki eini innlendi kostnaðarþátturinn sem hefur hækkað mikið. Há verðbólga eykur tekjur ríkissjóðs til skamms tíma. Áhrif til lengri tíma eru þó óljósari enda ýmsir útgjaldaliðir sem hækka einnig. Væntingar standa til að verðbólga hjaðni áfram næstu mánuði þótt nokkurn tíma muni taka hana að komast aftur í 2,5% markmið Seðlabanka Íslands. Heildartekjur ársins 2022 eru áætlaðar 1,067 milljarðar eða 28,8% af vergri landsframleiðslu. Samkvæmt endurmati verða heildartekjur um 115 milljörðum kr. meiri en í samþykktum fjárlögum þess árs. Þar af aukast skatttekjur og tryggingagjöld um 100 milljarða kr. Endurmatið er í samræmi við breyttar efnahagsforsendur og nýjustu upplýsingar um álagningu og innheimtu einstakra skattstofna. Heildarútgjöld ársins 2022 eru áætluð á þjóðhagsgrunni 1.193 milljarðar eða 32,2% af vergri landsframleiðslu. Það er 54 milljörðum hærra en áætlun fjárlaga gerði ráð fyrir. Tæplega 37 milljarða af áætlaðri aukningu útgjalda má rekja til áætlunar um hærri gjaldfærslu vaxtagjalda eins og ég hef áður rakið. Þá er áætlað að frumgjöld aukist um 18 milljarða frá áætlun fjárlaga þegar tekið er tillit til liða sem gert er ráð fyrir að verði lægri á árinu, t.d. útgjöld vegna atvinnuleysis sem eru lægri. Til hækkunar vega þyngst aukin útgjöld til heilbrigðisþjónustu, endurmat á launaforsendum fjárlaga, m.a. vegna hagvaxtar, auk viðbótarkostnaðar vegna mótvægisaðgerða ríkisstjórnarinnar til að bæta hag tekjulægri heimila vegna aukningar verðbólgu á árinu. Nánar er fjallað um breytingar á tekju- og gjaldahlið frá áætlun fjárlaga í greinargerð fjáraukalagafrumvarpsins. Virðulegi forseti. Heildarskuldir ríkissjóðs eru áætlaðar 1.470 milljarðar í árslok 2022 en til samanburðar voru þær áætlaðar 1.609 milljarðar í fjárlögum fyrir þetta ár, 1.470 í stað 1.609. Lækkunin nemur því 139 milljörðum kr. og skýrist annars vegar af bættri afkomu ríkissjóðs og hins vegar af því að erlent lán fyrir um 75 milljarða var ekki endurfjármagnað eins og áætlanir gera ráð fyrir í fjárlögum. Sú breyting hefur bein áhrif á heildarskuldir til lækkunar og hefur ekki áhrif á skuldahlutfall ríkissjóðs samkvæmt skuldareglu laga um opinber fjármál þar sem sjóðir og bankainnstæður eru dregnar frá heildarskuldum, og við höfum að jafnaði varðveitt erlendu lánin í gjaldeyri í Seðlabankanum. Áætlað er að skuldir ríkissjóðs samkvæmt þeirri skilgreiningu verði 1.203 milljarðar kr. eða 32,5% af vergri landsframleiðslu í árslok 2022 en voru áætlaðar 1.247 milljarðar kr. eða 35% af landsframleiðslu í fjárlögum ársins. Hér erum við aftur að tala um skuldahlutföllin samkvæmt fjármálareglum laga um opinber fjármál. Staðan er um 2,5% betri en við höfum séð fyrir, 32,5% í stað 35%. Í fjárlögum ársins var gert ráð fyrir lántökum fyrir 321 milljarð á árinu sem innihélt meiri fjárþörf og endurfjármögnun erlenda lánsins en vegna uppgreiðslunnar og minni fjárþarfar ríkissjóðs hefur lántakan verði endurmetin til 160 milljarða lækkunar og er að öllu leyti innlend. Þetta eru afar jákvæð tíðindi og verður að segjast að skuldahlutföll ríkissjóðs í lok þess árs stefni í að vera ekki bara hagstæðari borið saman við áætlanir heldur bara mjög heilbrigð þegar litið er til laga um opinber fjármál þar sem við höfum verið að miða við að halda skuldahlutföllum undir 30%. Að staðan skuli vera um 32,5% eftir þennan mikla hallarekstur sýnir hversu miklu betur við erum að komast frá heimsfaraldrinum að þessu leyti til en við áður óttuðumst. Í alþjóðlegu samhengi eru skuldahlutföll ríkissjóðs einnig mjög heilbrigð. Hæstv. forseti. Ég hef nú farið yfir alla helstu þætti þessa annars frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2022. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar þingsins sem fær málið til skoðunar.

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda mig í núinu og vekja athygli á því hvað hæstv. ríkisstjórn skuldar örorku- og ellilífeyrisþegum núna fyrir jól. Upphaflega átti að hækka bætur almannatrygginga um 3,8% á þessu ári. Mótvægisaðgerð ríkisstjórnarinnar í júní bætti við 3% og því hafa bætur almannatrygginga hækkað að meðaltali um 5,3% á árinu. Verðbólgan var metin sem 7,5% yfir árið. Við vitum að þetta stenst ekki lengur. Hún stefnir í 8,8% miðað við Seðlabankann og Samtök atvinnulífsins tala um 8%. Þarna munar um 3% það sem af er ári. Þetta eru um 9.000 kr. á mánuði, vel yfir 100.000 kr. yfir árið fyrir skatt. Þetta er raunkostnaður vegna ófyrirsjáanlegra atburða á árinu. Hæstv. ríkisstjórn mætir með 28.000 kr. eingreiðslu til öryrkja og endurhæfingarlífeyrisþega fyrir hátíðirnar. Í fyrra komum við saman að frumkvæði stjórnarandstöðunnar og veittum 53.000 kr. eingreiðslu fyrir jólin. Er eitthvað því til fyrirstöðu að hæstv. fjármálaráðherra tvöfaldi þá upphæð sem nú er í fjárauka?

Virðulegi forseti. Ég verð að gera athugasemd við þetta orðalag, að ríkisstjórnin skuldi einhverja hluti. Við erum með lög sem kveða á um það hvernig við ákveðum breytingar á örorkubótum frá einu ári til þess næsta og það er algerlega einstakt sem ríkisstjórnin hefur verið að gera, að grípa inn í vegna verðbólgunnar á miðju ári. Í fyrra fórum við þá leið, undir lok árs, að bæta í fjárlög ársins 2022 vegna þess sem hafði vantað á árinu 2021 í ljósi þess að verðbólgan hafði þróast með öðrum hætti en opinberar hagspár sem stuðst var við gerðu ráð fyrir. En við gerum miklu betur núna sem ríkisstjórn, við komum inn á miðju ári og hækkum strax. Um það erum við að fjalla hér og síðan verður bætt við í fjárlögum næsta árs til að loka því sem á vantar miðað við spárnar eins og þær voru þegar fjárlagafrumvarpið var lagt fram. 

Virðulegi forseti. Fyrst við erum komin í þessa umræðu um hvað sé skuldað þá eru lögin þannig að skv. 69. gr. á að fylgja verðlagi eða launum, hvort heldur sem hærra er. Það vita allir sem hafa fylgst með þessum tölum að þetta hefur ekki verið raunin. Ég er hins vegar ekki að tala um fortíðina, ég er að tala um yfirstandandi ár og þá staðreynd að þrátt fyrir hækkunina sem átti sér stað á miðju ári þá mætir hún ekki þeirri verðbólgu sem upp er komin. Við áttum okkur á að þetta er hópur einstaklinga sem eru í viðkvæmustu stöðunni í samfélaginu í dag. Við sjáum tölur frá umboðsmanni skuldara sem sýna að aldrei hafa fleiri úr hópi öryrkja leitað eftir fjárhagsaðstoð. Þess vegna ítreka ég spurningu mína: Er ekki ástæða til að fylgja því fordæmi sem var sett í fyrra og mæta þessum kostnaði til að koma til móts við þá verðbólgu sem er nú þegar skollin á þessum heimilum? Er svarið já eða nei?

Virðulegur forseti. Svarið er að finna í þessu frumvarpi þar sem koma mun viðbótargreiðsla undir lok árs. Hún kemur til viðbótar þeirri greiðslu sem þegar er gert ráð fyrir í fjárlögum ársins. Ég held því fram að þessi ríkisstjórn hafi með aðgerðum sem gripið var til strax fyrir mitt þetta ár sýnt vilja sinn í verki til þess að koma til móts við þann hóp sem minnst hefur og þarf að treysta á almannatryggingar sér til framfærslu. Með hækkunum sem gert er ráð fyrir að verði í fjárlögum næsta árs þá erum við að gera þetta mjög myndarlega, sérstaklega í sögulegu ljósi. Síðan er það með lögin og hvernig þau eru túlkuð. Við myndum t.d. aldrei leiðrétta til lækkunar ef verðbólga þess árs sem við höfum verið að horfa til yrði lægri en hækkanir á örorkubótum sem gengu út frá hagspá. Að því leyti verður að skoða þetta í samhengi lengri tíma.

Forseti. Aðeins áfram með þetta mál og hliðstæðu við það í fjáraukanum. Hér erum við að horfa á nýja verðbólguspá upp á 8,8% en gert er ráð fyrir 7,5% varðandi fjárlög 2023 í spá Hagstofunnar. Eitthvað þarf því að uppfærast þar. Hins vegar er í málaflokki 12.10, stjórn landbúnaðarmála, bætt við að því er virðist 2,2 milljörðum. Fjallað er um það að samkvæmt niðurstöðum hópsins séu kostnaðarhækkanir búgreina áætlaðar rúmlega 4,6 milljarðar sem er um 20% hækkun. Það er 20% verðbólga í þeim málaflokki. Ríkisstjórnin ætlar að koma og redda rúmlega 10% verðbólguhækkun þar en ekki á málefnasviði öryrkja. Ég skil ekki af hverju verið er að nota svo mismunandi tölur. Er kostnaðarliður eða undirvísitala búgreinar til marks um miklu hærri verðbólgu heldur en almenn vísitala neysluverðs þar sem almannatryggingar eru undir?

Virðulegi forseti. Við erum hér að ræða þá stöðu að tekjur ríkissjóðs eru um 115 milljörðum yfir áætlun, afkoman 60 milljörðum betri og skuldahlutföllin miklu hagstæðari. Það eru nokkrir útgjaldaliðir. Ég verð að segja að það kemur dálítið á óvart að menn skuli þá fara með einhverjum smásmugulegum hætti ofan í einstaka útgjaldatilefni og bera þau saman. Það er einfaldlega ekki hægt að bera almannatryggingar og þær reglur sem við höfum verið að fylgja hvað þær snertir saman við stöðu bænda og þær áskoranir sem þeir standa frammi fyrir, allir matvælaframleiðendur í landinu, vegna stríðsátaka, hærra orkuverðs og hækkana á áburðarkostnaði. Eins og allir vita var settur af stað sérstakur hópur, svonefndur spretthópur, að frumkvæði matvælaráðherra sem komst að þessari niðurstöðu. Ekki er bara verið að horfa nákvæmlega í einhverjar vísitölubreytingar. Það er verið að skoða raunstöðuna, hvað þurfi til að matvælaframleiðsla í landinu geti haldið óröskuð áfram. Það er ekki gert með hliðsjón af því hvaða breytingar verða á bótum almannatrygginga yfir tímabilið.

Forseti. Ástæðan fyrir því að ég bar þetta saman er ekki til að bera saman málaflokkana sem slíka heldur einmitt vegna fullyrðingar ráðherra um raunstöðuna. Það er augljóst að raunstaðan er ekki uppfærð í málaflokki öryrkja. Við höfum séð það og sjáum það bara á forsendunum og á því hver verðbólgan er í raun og veru. Samt er þetta gert annars staðar. Það getur vel verið að undirtala vísitölu eða allir kostnaðaraukar o.s.frv. varðandi búgreinarnar séu nákvæmlega þetta og það sé raunhækkun þar, frábært og í raun er ekkert yfir því að kvarta. En þá kvarta ég yfir því þegar þetta er ekki gert annars staðar á sama hátt ef við horfum til raunhækkunarinnar þar. Af hverju er þetta gert á mismunandi hátt í ólíkum málaflokkum?

Virðulegi forseti. Lög gera ráð fyrir því að við tökum ákvarðanir um breytingar á bótum almannatrygginga einu sinni á ári við fjárlög. Ef forsendur bresta þá gera lög ekki ráð fyrir því að það beri að grípa inn í. Engu að síður gerði ríkisstjórnin það. Hún gerði það með öðrum hætti í fyrra, eiginlega fordæmalausum, með því að horfa til þess að við næstu ákvörðun um breytingar á bótum almannatrygginga yrði staðan vegin upp eftir árið 2021. Það þótti mjög myndarlegt. Við göngum enn lengra núna og grípum inn í á miðju ári, hækkum og bætum síðan við í fjárlögum næsta árs til að verja þennan hóp. Við skulum bara spyrja að leikslokum, kannski þegar við klárum fjárlög vegna næsta árs, hvernig ríkisstjórninni hefur gengið að skjóta skjólshúsi yfir þann hóp sem er veikastur fyrir áhrifum verðbólgunnar. Þar finnst mér að ríkisstjórnin hafi nákvæmlega ekkert að óttast í umræðunni heldur hafi mjög skýra mynd til að draga upp af því að þetta mál hefur verið í forgangi.

Virðulegi forseti. Við tölum hér um fjáraukalögin. Ég hef einhvern veginn vaðið í þeirri villu að þau væru til þess að mæta einhverju ófyrirséðu og óvæntu sem upp kynni að koma, einhverju sem ekki væri hægt að setja inn í fjárlögin sjálf. Þann 6. apríl sl. felldi Hæstiréttur dóm þar sem hann viðurkenndi frá a til ö að íslenska ríkið hefði brotið á réttindum einstaklinga sem höfðu búið hluta starfsævi sinnar erlendis, öryrkja og ellilífeyrisþega - svokölluð búsetuskerðing. Nú er hins vegar gert ráð fyrir í þessum fjárauka að 2,9 milljarðar fari úr fjáraukanum til að greiða þessa skuld ríkisins við þessa einstaklinga, vegna þess að 4,1 milljarður kr. varð eftir sem var búið að marka í nýgengi örorku sem ekki raungerðist enda búið að setja slagbrand fyrir Tryggingastofnun þannig að þeir sem eru virkilega fatlaðir fá ekki einu sinni að komast þar inn. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra: Hvernig í ósköpunum stendur á því að þetta ratar inn í fjárauka? Hvernig í ósköpunum stendur á því að öryrkjum og ellilífeyrisþegum, sem lepja dauðann, úr skel er ekki mætt betur en raun ber vitni?

Virðulegur forseti. Fyrst varðandi dómsniðurstöðuna þá var ekki hægt að gera ráð fyrir henni í fjárlögum. Við höfum áður tekið það af almennum varasjóði ef ríkið tapar dómsmáli. Það er eðlileg ráðstöfun í mínum huga. Varðandi það að nýgengi örorku hafi verið minna en gert var ráð fyrir í fjárlögunum þá kann ég ekki að útlista skýringar á því en við höfum séð hærra hlutfall fara í endurhæfingarörorkulífeyri og vonandi tekst okkur með þeim hætti að koma í veg fyrir að margir endi á varanlegri örorku sem eiga sér t.d. von um að komast aftur út á vinnumarkaðinn. Það væri þá góð fjárfesting í endurhæfingarörorkulífeyrinum vegna þess að það eykur lífsgæði og sparar samfélaginu sömuleiðis stuðning sem ella myndi falla til. Síðan er það önnur umræða hvort við ættum að gera meira og betur í almannatryggingum en ég er nú reyndar mjög stoltur af því að sjá hversu mikil aukning hefur verið á kaupmætti bóta undanfarin 6–10 ár.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Hins vegar er það svo að í þessu frumvarpi er t.d. gert ráð fyrir því að heimild fáist upp 6 milljarða kr. til að kaupa hluta í glæsivillunni niðri við Austurbakka, í Landsbankanum - 6 milljarða kr. Önnur staðreynd er sú að ekki er verið að greiða búsetuskerðingardóminn upp með varasjóðnum. Það er verið að fara í þessa ríflega 4 milljarða sem urðu afgangs miðað við það sem áætlað var að setja í nýgengi örorku. Staðreyndin er sú að kjaragliðnunin hefur vaxið ár frá ári, endalaust, og þeir sem eru fátækir hafa orðið fátækari. Hæstv. fjármálaráðherra hlýtur að sjá það sjálfur að þegar við erum að glíma við verðbólgu, verðbólguna sem ég var búin að ræða um við hæstv. fjármálaráðherra fyrir tveimur árum að allar forsendur væru fyrir að myndi skella á okkur - og var nú brosað í kampinn yfir því - þá er það þetta sem við erum að tala um: 1 milljarður og 600.000 kr. til að gjöra svo vel og rétta lægstu tekjutíundunum fyrir jólin, sem lepja dauðann úr skel í almannatryggingakerfinu. 

Virðulegur forseti. Fyrst varðandi ráðstöfun til að mæta dómnum þá leggjum við ekki til auknar fjárheimildir þegar fjárheimildir eru til staðar til að greiða út bætur. Við sækjum einungis í varasjóðinn þegar þess gerist þörf og það dregst þá frá því sem ekki gengur út af eldri eða ónýttum fjárheimildum. Varðandi Landsbankahúsið þá finnst mér það vera þessu máli algerlega óviðkomandi  Síðan er það staðreynd að kaupmáttur bóta almannatrygginga hefur aukist mjög verulega undanfarin ár og á tímabili jókst kaupmáttur bóta meira en nokkur annar hlutur í samfélaginu, þ.e. í framfærslutekjum.  
            

Forseti biður hv. þingmenn að nota ræðupúltið til að koma athugasemdum sínum á framfæri.

Frú forseti. Ég vildi spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í þá aukningu sem er fram komin í vaxtagjöldum vegna hærri verðbólgu - þetta eru 37 milljarðar kr., ég held að það sé þriðjungur þess framlags sem fer í að reka Landspítalann okkar - þessa stöðu og áhrifin sem þetta hefur. En ég vildi setja þetta í samhengi við ákveðna óvissuþætti sem við sjáum að eru enn fyrir hendi. Sala Íslandsbanka - fjárlagafrumvarpið gerir áfram, sýnist mér, ráð fyrir þeirri sölu og þeim fjármunum en engu að síður liggur fyrir fréttatilkynning frá ríkisstjórninni sjálfri frá því í apríl um að ekki verði af frekari sölu fyrr en ný lög liggi fyrir um fyrirkomulag sölunnar. Þau lög liggja ekki fyrir en ég velti fyrir mér: Þetta eru stórir póstar sem hafa áhrif á heildarmyndina, er þetta frumvarp um fyrirkomulag sölu Íslandsbanka væntanlegt? Þurfum við ekki að hafa þá mynd fyrir framan okkur 

Virðulegi forseti. Við höfum tekið hér upp á undanförnum árum alþjóðlega reikningsskilastaðla sem eiga að vera til þess fallnir að auka sem mest gagnsæið um stöðu opinberra fjármála. Reyndar sýnist mér í fljótu bragði að við göngum lengra en nokkur önnur þjóð í því að kalla upp á yfirborðið allar skuldbindingar og allt það sem vanfjármagnað er. Við reiknum okkur t.d. vexti af vanfjármögnuðum lífeyrisskuldbindingum inn í framtíðina. Ég veit ekki hver sú tala ætti að vera á ári fyrir Þýskaland og Frakkland ef menn þyrðu bara að horfast í augu við það sem þeir hafa ekki fjármagnað. Hér er um að ræða reiknaða stærð sem eru verðbætur ofan á verðtryggðar skuldir. Við skulum hafa það í huga að það er svona mjög gróft séð kannski einn þriðji ríkisskuldanna sem er verðtryggður. Já, þetta er há tala en hún kemur ekki til útgreiðslu núna þó að hún sé gjaldfærð. Hún er gjaldfærð vegna þess að verðbótaþáttur höfuðstólsins hækkar um 

Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir sjónarmiðin en ég sakna svaranna. Þessi tala er veruleiki dagsins í dag. Þetta er hækkunin. Auðvitað og vitaskuld hefur hún áhrif á það fjárlagafrumvarp og þau fjáraukalög sem við erum hér með til meðferðar. Sjónarmið ráðherrans um þessi áhrif og svör um það hvers er að vænta um sölu á ríkisbanka, verðmætið er í tugum milljarða talið - hvernig horfir þetta við ríkisstjórninni?

Virðulegi forseti. Stóra myndin er sú að það munar í kringum 160 milljörðum hvað við þurftum að taka minna af lánum á þessu ári en við gerðum áður ráð fyrir. Það eitt og sér er miklu stærri tala en eftirstandandi hlutur í Íslandsbanka. Þetta eru góðu fréttirnar í þessum fjárauka og útkomunni árið 2022. Jafnvel þótt við þurfum að gjaldfæra samkvæmt þessum staðli þessa verðbótafærslu sem vaxtagjöld á árinu 2002 er það samt sem áður þannig að skuldahlutföll ríkissjóðs lækka og eru lækkandi þrátt fyrir hallarekstur, sem eru frábær tíðindi, og við erum með mun betri skuldahlutföll í lok árs en á horfðist. Varðandi bankann: Það mun á endanum ráðast af því hver meirihlutavilji á þinginu verður. Við skulum taka eitt skref í einu og spyrja að leikslokum. Næst fáum við skýrslu ríkisendurskoðanda, það eru einhverjir dagar í það skilst mér. Í framhaldi af því finnst mér rétt að taka næstu skref. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að losa um eftirstandandi eignarhlut í Íslandsbanka, alveg tvímælalaust, en það er ekki hægt að gera það við hvaða aðstæður sem er. Það þurfa að vera hagstæð skilyrði 

Forseti. Þessi fjáraukalög snúast, að því er mér sýnist, aðallega um fimm atriði. Það eru verðlagsuppfærslur, það eru Covid-áhrif, það eru breytingar á Stjórnarráði, fullt af millifærslum þar, það eru einhver ný verkefni og svo er það stríðið í Úkraínu, sem hefur líka áhrif á verðlag. Hinn 25. mars 2022 var öllum opinberum sóttvarnaaðgerðum vegna heimsfaraldurs Covid-19 aflétt jafnt innan lands sem á landamærum. Vissulega kom ákveðin bylgja í kjölfarið sem hafði mikil áhrif á heilbrigðiskerfið og það sést á þessum tölum hérna varðandi sjúkrahúsþjónustuna, tæpir 10 milljarðar sem fara þar vegna Covid. Það er atriði sem við höfum oft talað um varðandi lög um opinber fjármál og segir í þeim um frumvarp til fjáraukalaga, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum.“ Þarna mætti nefna millifærslu fjárveitinga, heimild um flutning fjárheimilda milli ára, eftirlit með fjárlögum innan fjárlagaárs og svo er ákveðin upplýsingaskylda og tilfærsla á lánum líka o.s.frv. Það eru þó nokkur svona úrræði sem ráðherra hefur til að fylgja þeim ramma, innan hvers málefnasviðs í rauninni, sem er settur í fjárlögum. Það er alveg skiljanlegt. Þegar kemur t.d. stríð sem hefur svona víðtæk áhrif er eðlilegt að uppfært sé miðað við það, verðlagsuppfærslur eru eðlilegar þegar það er atvinnuleysi, að þær tölur séu einfaldlega leiðréttar og þess háttar. En það eru, eins og ég sagði áðan, tvímælalaust einhver ný verkefni hérna. Það er einnig ósamræmi á milli þess hvað er uppfært og hvað ekki, sem mér finnst dálítið áhugavert, eins og kom fram áðan í andsvörum mínum við ráðherra. Ef við rennum stuttlega yfir það sem er að gerast þá er fyrsta atriðið samstarf um öryggis og varnarmál, 650 milljónir aukalega, af 3,6 milljörðum sem eru í fjárlagafrumvarpi fyrir 2023. Ég velti fyrir mér hvort ekki sé hægt að bregðast við þessu innan fjárlaga, t.d. með því að fjárlagaliðurinn fari í mínus. Hann verður það um áramótin og svo er hann bara byggður upp aftur, af því að þetta er tímabundið. Ég spyr hvort það eru réttar fjárheimildir eða ekki. Það kemur bara í ljós eftir því sem á líður. Það er mikilvægt að átta sig á því að lög um opinber fjármál hafa þetta öðruvísi en áður var í lögum um fjárreiður ríkisins þar sem alltaf þurfti að gera upp allt um áramótin en núna flæða fjárheimildir meira á milli ára. Það þarf að rökstyðja ef það þarf að færa fjárheimildir á milli ára. Það getur verið vegna málefnalegrar ástæðu en það þarf líka að útskýra af hverju það er hallarekstur. Það geta líka verið málefnalegar ástæður fyrir því. En við erum enn þá einhvern veginn í gamla fyrirkomulaginu, að gera upp málefnasviðin við áramót þannig að þau standi í núlli. Það gerir fjárlaganefnd pínulítið erfitt fyrir að fylgjast með framkvæmd fjárlaga og sjá í rauninni hvernig þróunin er, hvort ákveðinn málaflokkur sé undirfjármagnaður eða jafnvel offjármagnaður. Ef það er alltaf verið að stilla til fram og til baka þá er ekki hægt að skoða söguna um hver áramót til að sjá hvernig staðan var, það þarf að fara að skoða hvað var lagfært líka og það eykur bara flækjustigið við eftirlitið, sem er ekki lítið. Utanumhaldið margfaldast í rauninni og það sem þarf að vesenast í, sérstaklega þegar það eru fleiri en einn fjárauki á árinu eins og hefur gerst hérna nokkrum sinnum að undanförnu út af Covid. Hér er t.d. millifært í skatta-, eigna- og fjármálaumsýslu. Ég veit ekki af hverju allar þessar millifærslur eru í fjárauka. Þó að það hafi verið gerðar breytingar á Stjórnarráðinu þá átta ég mig ekki á þessu. Kannski er það að einhverju leyti ófyrirsjáanlegt, en nei, það á ekki að vera það, það var ákvörðun ríkisstjórnarinnar að breyta Stjórnarráðinu. Það var gert snemma árs og mér finnst það ekki vera rosalega ófyrirséð. Það var kannski bara dálítill trassaskapur. Mér finnst allar þessar millifærslur óþarfar, óþarfa bix á fjárheimildum á milli ráðherra. Kemur okkur eiginlega ekkert rosalega mikið við þegar allt kemur til alls. Verkefnin sem slík eru unnin óháð því nákvæmlega hvaða ráðherra eða ráðuneyti er ábyrgt fyrir þeim. Mér finnst þetta voðalega óþægilegt fyrirkomulag. Önnur tilfærsla hér undir hagskýrslugerð og grunnskrár og svo varðandi liðinn nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar, þar eru 1,7 milljarðar eða svo vegna endurgreiðslu vegna kvikmyndagerðar. Það er ekki ófyrirséð. Það var alveg vitað þegar var verið að afgreiða fjárlögin síðast að það væri ekki nægilegt fjármagn þarna. Það sama með frumvarp til fjárlaga 2023, það er líklega vanfjármögnun þar. Hvað þá með lyfin, ég fer aðeins yfir það á eftir. Þetta er eitt af þeim dæmum, finnst mér, sem er kannski bara viljandi vanfjármagnað í fjárlögum. Það þarf hvort eð er að greiða þetta seinna og þá er það gert með ákvörðun eða ekki, eftir því hvernig fjárheimildir eða hagvöxturinn þróast, annars er hægt að fresta þessu eins og hefur verið gert líka. Þetta er tilfallandi af því að það gengur betur en búist var við og þá er hægt að gera þetta upp núna. Það kemur ekki of illa niður á afkomunni. Hérna eru framlög til sveitarfélaga, 2,2 milljarðar, endurskoðuð áætlun vegna leiðréttingar fyrir árið 2021, það er áhugavert. Þetta er eitt af tveimur atriðum hérna sem eru vegna leiðréttingar fyrir árið 2021 en ekki 2022, allt í lagi svo sem. Það er fjáraukalagafrumvarp fyrir 2021 en við erum samt að afgreiða ríkisreikning fyrir árið 2021 núna í fjárlaganefnd, þannig að það verða einhverjar breytingar á því. Ég veit ekki hvort það er óheppilegt eða óþarft að taka þetta inn í fjáraukalög. Þetta ætti í rauninni bara að fara inn í fjárlög sem leiðrétting á ákveðinni vanfjármögnun í þessum málaflokki þar sem hver málaflokkur má alveg fara í mínus. Hér er löggæsla vegna faraldurs, en mig langaði að fara aðeins yfir í samgöngurnar. Það er áhugavert misræmi þar. Þar eru 350 milljónir og 300 milljónir eru sagðar vera vegna verðlagsþróunar almenningssamgangna eða, með leyfi forseta: „Tillagan samanstendur af auknum fjárveitingum til samningsbundinna ríkisstyrktra flugleiða, til Loftbrúar, til áætlunaraksturs á landsbyggðinni og ferjureksturs.“ Þetta er ekki vegna verðlagsþróunar hjá Strætó, þar gildir líka samningur, samningur um framlög til almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu. Þar er sérstaklega tilgreint að sá samningur á að vera verðlagsbættur að gefnum fyrirvara um afgreiðslu þingsins, sem er tiltölulega eðlilegt í svona samningum. En hérna er ekki verið að leggja til verðlagsbætingu á nákvæmlega þeim heldur bara leggja til verðlagsbætingu á Loftbrúnni, áætlunarakstri á landsbyggðinni og ferjurekstri. Ekki á höfuðborgarsvæðinu. Af hverju ekki? Af hverju í ósköpunum ekki? Þetta er eitthvað sem fjárlaganefnd þarf að skoða. Hér er leiðrétting vegna alþjónustu í pósti, það er allt í lagi. Það er uppreikningur. Ég fór áðan í andsvörum yfir stjórn landbúnaðarmála. Miðað við þessar tölur þá eru 18,5 milljarðar í fjárlögum 2022, held ég að sé, en eins og hér er sagt eru kostnaðarhækkanir búgreina áætlaðar 4,6 milljarðar á árinu 2022, sem er um 20% hækkun. Það er svolítið mikið. Ríkið ætlar að dekka 2,2 milljarða tæpa á árinu 2022, rúmlega 10%, rúmlega helminginn af þessari 20% hækkun. Þetta er mun meiri hækkun en gengur og gerist, en það er gert ráð fyrir 8,8% almennri vísitöluhækkun neysluverðs, almennri verðbólgu. Hún er svo sem mismunandi, hún leggst misþungt á ólíka undirþætti vísitölu og það getur vel verið að búgreinarnar séu að verða fyrir enn þá meiri hækkunum en meðaltalið gerir ráð fyrir. Þetta er eitthvað sem ég hef oft bent á, maður verður stundum að horfa á dreifinguna frá meðaltalinu. Þeir sem verða fyrir áhrifunum, hvar eru þeir í dreifingunni? Dreifast þeir líka í kringum meðaltalið eða eru þeir útlagar á einhvern hátt? Það getur vel verið að í þessu tilfelli séu búgreinar í rauninni útlagar og eru með kostnaðarþætti sem eru í hærri kanti undirvísitölu verðbólgunnar. Það er bara gott og blessað, eitthvað sem við verðum að skoða. Annað sem mig langar til að fjalla um eru lyfin. Þar eru 2,6 milljarðar rúmlega vegna endurmats á útgjöldum ársins. Við erum að fá fregnir núna frá heilbrigðisyfirvöldum um að það sé vanmat í frumvarpi til fjárlaga 2023 vegna lyfja. Þetta þarf þá væntanlega að bætast ofan á það líka í fjárlögum fyrir 2023. En þetta er einn af þeim kostnaðarliðum sem hefur verið vanmetinn oft á undanförnum árum. Það var gert ákveðið átak fyrir nokkrum árum síðan þannig að matið hélst nokkurn veginn rétt en við erum að detta undir það aftur, vegna annarra ástæðna líka heldur en voru þá. Vanmatið er til staðar. Ferlið sem við förum í gegnum til að reyna að komast að því hvernig þetta virkar allt, hvernig þessi rammafjárhagsgerð virkar er svona: Við fáum skilaboð í fjárlaganefnd þegar fagráðuneytin koma og segja: Við leggjum til X-mikið í verkefnin okkar. En fjármálaráðuneytið segir nei. Við spyrjum fjármálaráðuneytið og þeir segja: Nei, við gerum ekkert svoleiðis. Það er ráðherranefnd um efnahagsmál og ríkisstjórnin sem ákveður þetta. Það hefur líka verið bent aftur á fagráðuneytin, þau verði bara að skila sínum áætlunum. Sem þau síðan gera og við lendum í einhvers konar hring þar sem allir benda á alla. Niðurstaðan í þessu akkúrat núna er að það er ráðherranefnd um efnahagsmál og ríkisstjórnin sem tekur ákvörðun um það hver ramminn er, t.d. í heilbrigðismálum. Ef ráðuneyti heilbrigðismála, öll saman í rauninni, leggja til ákveðna upphæð sem þau telja að sé kostnaðurinn við það að reka heilbrigðiskerfið, hann sé þetta mikill, en ríkisstjórnin segir: Nei, við ætlum að úthluta minna til rammans um þessi heilbrigðismál, þá þurfum við að vita hérna á þingi og fólkið hérna úti hver munurinn er og af hverju hann er. Hvaða þjónustu er verið að skerða? Það sem virðist iðulega gerast er að þá eru liðir eins og lyf einfaldlega vanfjármagnaðir Menn vita að þegar kemur síðan að skuldadögum er borgað fyrir öll lyfin hvort eð er. Þannig að ákvörðunin um að veita minna fjármagn er í rauninni gagnslaus. Hún er blekking. Það sem er verið að segja okkur um afkomu ríkissjóðs er þá líka blekking af því að það eiga eftir að koma meiri gjöld og alla jafna er ríkisfjárlagagerðin gerð út frá varfærnisjónarmiðum þannig að bæði tekjur og gjöld eru metin af ákveðinni varfærni, sérstaklega tekjurnar. Það hefur áhrif á það hvað er hægt að taka ákvörðun um sem gjöld. Ef tekjurnar eru 1.000 milljarðar í alvörunni en það er bara gert ráð fyrir 900 milljónum í tekjur af því að það er varfærin áætlun, þá er ekki hægt að miða við neitt annað en 900 milljarða í útgjöld líka. Svo raungerist það að það eru 1.000 milljarðar í tekjur, 100 milljarðar þarna á milli sem er hægt að nota í eitthvað annað, t.d. að fara eftir réttri áætlanagerð í heilbrigðismálum. Þetta er fyrirkomulag sem ég er ekkert rosalega hrifinn af. Ég vil fá kostnaðarmatið eins og það liggur fyrir og einfaldlega að fjármagna það. Það væri heiðarleg framsetning að mínu mati. Svo raungerast réttar tekjur í kjölfarið, óháð því hvernig annað gerist eða að ríkisstjórnin þarf að huga að betra tekjumódeli. 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka ráðherra fyrir sína framsögu og ætla svo sem ekkert að dvelja lengi við þessa umræðu. Málið kemur núna til vinnslu í fjárlaganefnd þar sem við förum í gegnum þetta. Flest af þessu er auðvitað kostnaður sem nú þegar fallinn til og eins og við þekkjum sem unnið höfum með þetta í einhver ár þá er þetta uppgjör á því sem hefur þurft að bregðast við hér á árinu. Það eru meira að segja dálítil viðbrigði að vera allt í einu með tvo fjárauka í staðinn fyrir marga, en það er áleiðis að betra verklagi. Varðandi endurgreiðsluna í tengslum við nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar þá er sannarlega búið að styrkja grunninn frá því sem var, hann hefur hækkað varanlega um 500 milljónir. En það er alveg rétt að gengið hefur illa að áætla þetta og eðli máls samkvæmt þá vitum við kannski aldrei hvað verður af verkefnum á hverjum tíma. Með því að gera þessar 500 milljónir varanlegar var verið að reyna að nálgast það sem er undir á hverjum tíma. Það er líka vert að minnast á þessar 750 milljónir sem ríkisstjórnin ákvað að verja til sértækra félagslegra aðgerða á þessu ári vegna kórónuveirunnar, m.a. til að styrkja innleiðingu nýrra lausna í heilbrigðistækni og -þjónustu. Það má ekki gleyma því að þótt við séum ekki með neinar takmarkanir eða eitthvað slíkt þá fellur áfram og enn þá talsverður kostnaður til á heilbrigðisstofnanir og annað, vegna þess að fólk er því miður enn að veikjast af þessum fjanda og er þar af leiðandi talsvert frá. Ég er ekki einu sinni viss um að þetta sé endilega það allra síðasta sem við tölum um varðandi kórónuveirufaraldurinn. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt að stíga aðeins inn og styðja við lögregluna. Við þekkjum að mikið hefur mætt á henni eins og víða annars staðar í almannagæslunni, ekki síst urðu þeir aðilar talsvert fyrir því að þurfa að skipta upp svæðum og annað slíkt sem leiddi til aukins kostnaðar. Síðan þurfum við bara að styrkja löggæsluna enn frekar og erum byrjuð á þeirri vegferð með því að auka stöður, fjölga í námi og þvíumlíkt. Það er vel, en það þarf að styrkja grunnlöggæsluna. Ég er ánægð að sjá þetta varðandi samningsbundnar, ríkisstyrktar leiðir áætlunar- og ferjuaksturs á landsbyggðinni. Þetta hefur auðvitað verið talsvert til umræðu í fjárlaganefndinni, sérstaklega samningur Strætó, og við þurfum kannski bara að taka það til umfjöllunar og fá rökstuðning fyrir því hvers vegna það situr eftir. Þótt aukin útgjöld séu fyrir ríkissjóð þá er ánægjulegt að loftbrúin sé að nýtast talsvert vel. Það er mjög gott. Sama má segja um spretthópinn og það sem hér er verið að leggja til að við samþykkjum. Það er sömuleiðis viðvarandi verkefni og alls ekki eitthvað sem er búið, þ.e. þau áföll og búsifjar sem bændur hafa orðið fyrir, en kannski er hægt að fara aðrar leiðir eða bregðast við þeim málum með öðrum hætti og ég hygg að svo verði gert. Sama er að segja um Bjargráðasjóð. Það þarf svo lítið til af því að hann er svo smár. Til að mæta áföllum hefur undanfarin ár verið brugðist við eftir á. Ef við sameinum hann náttúruhamfaratryggingarsjóðnum þá verðum við kannski komin með sjóð sem getur náð dálítið vel utan um þetta. Ég ætla að lýsa yfir ánægju minni með þá fjármuni sem settir eru í Vatnajökulsþjóðgarð, á Gíg þar sem verið er að kaupa húsgögn og búnað og ná dálítið utan um það. Þar eru saman komnar fleiri stofnanir og aðilar sem skipta máli þegar við komum að og horfumst í augu við þessi stóru mál sem eru fram undan. Sama vil ég segja varðandi viðspyrnuna í tónlist og sviðslistum. Við ræddum það talsvert hérna og hér voru settar 450 milljónir í það. Sama gildir um íþrótta- og æskulýðsmálin. Það var mikilvægt að koma til móts við börn í viðkvæmri stöðu, sem bjuggu og búa við ofbeldi, með sumarúrræði - líka þau sem eiga við almennan tilfinninga- og hegðunarvanda - og virkniúrræði fyrir 16–19 ára, sem voru ekki á vinnumarkaði eða í námi, og svo auðvitað foreldra sem búa við lágar tekjur. Allt skiptir þetta máli. En það er líka mikilvægt að setja fjármuni í viðbótarstuðning við íslenskukennslu. Það er mjög mikilvægt, ekki síst á þeim tímum sem við stöndum frammi fyrir þegar við tökum á móti auknum fjölda innflytjenda og flóttamanna, að við búum vel að þeirri kennslu þannig að fólk og börn geti sótt sér hana. Það kemur ekkert á óvart að bæði Landspítalinn og Sjúkrahúsið á Akureyri fái kannski mestu fjármunina eðli máls samkvæmt vegna Covid-aðgerða og því er það eitthvað sem við vissum. Einnig er vert að minna á, af því að stundum er talað eins og ekkert sé að gert, að verið er að styrkja þjónustu BUGL og BUGL-teymisins á Akureyri. Eðlilega höfum við rætt mikið um aukna eftirspurn vegna geðrænna vandamála. Talsvert hefur verið ráðist í aðgerðir þar og þetta er partur af því. Svo er auðvitað líka verið að leggja talsverða fjármuni til heilbrigðisstofnananna á landsbyggðinni og Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins sem eiga að mæta þessu öllu saman. Við erum einmitt með Sjúkratryggingar Íslands á borði okkar sem fara fyrir okkar hönd með talsvert stóra samninga sem snúa að heilbrigðismálum. Hér er verið að bæta talsvert við sökum þess að mjög mörg verkefni bættust þar við og ekki er úr vegi að reyna að ná utan um þau. Varðandi lyfin þá get ég tekið undir það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sagði. Við erum búin að vera í fjárlaganefnd í nokkur ár og það er því miður eitt af því sem viðgengst enn þá að við nálgumst þetta aldrei. Sannarlega koma gengisþættir inn og annað slíkt en við þyrftum kannski að reyna að nálgast þetta eins og ég sagði áðan með kvikmyndastuðninginn. Við erum að reyna að nálgast það. Við eigum að reyna að nálgast þetta núna miðað við þær upplýsingar sem við höfum, a.m.k. að einhverju leyti. Síðan gætum við auðvitað, eins og hefur komið fram, tekið endalaust á móti nýjum, tæknilegum og góðum lyfjum en við þurfum væntanlega líka að forgangsraða miðað við það sem talið er brýnast af þeim sem með þau vinna. Hvað desemberuppbótina varðar, sem við höfum kallað eingreiðslu til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, þá mun ég leggja það til í nefndinni að við förum yfir hana og skoðum. Ég hef rætt það við félaga mína í meiri hlutanum að í ljósi aðstæðna, verðbólgu og annars slíks, ættum við að reyna að gera betur. Annað sem við höfum gert á þessu ári hvað varðar barnabætur, fæðingarorlof og annað slíkt, sem hér hefur verið farið yfir, skiptir auðvitað máli - ekki síst þegar aðstæðurnar eru eins og þær eru. Ég tel að við þurfum að horfa svolítið á þetta og átta okkur á hvað af þessu er einvörðungu vegna Covid og hvað annað við gætum þurft að horfa í, ekki síst núna þegar við erum að vinna með fjárlögin. Ég þarf svo sem ekkert að fara neitt sérstaklega yfir það hér en ég held að við ættum á hverjum tíma að reyna að minnka fjáraukann og hafa að sjálfsögðu sem mest inni í fjárlögum, það er auðvitað uppleggið. En svo þurfum við að bregðast við því sem ráðherra fór ágætlega yfir og er kannski stærsti hlutinn, þ.e. vaxtagjöldum og verðbótaþættinum sem hér er verið að færa upp og verður okkur kannski áfram dálítið þungur.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjáraukalög hæstv. fjármálaráðherra. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir það sem ég náði út úr ræðu hennar sem virkilega glaðvakti mig þar sem ég sat hérna við borðið. Hv. þingmaður er formaður fjárlaganefndar og sjaldan hef ég heyrt fegurri tón koma úr þessum ræðustóli frá ríkisstjórnarliðinu heldur en þegar hv. formaður fjárlaganefndar sagði að hún myndi leggja það til og a.m.k. skoða mun betur hvort ekki væri hægt að gera betur fyrir bágstaddasta fólkið okkar núna fyrir jólin. Þetta vekur í rauninni væntingar. Þetta vekur mér von, virkilega, virðulegi forseti. Í fjáraukalögunum kemur fram að útgjöld til félags-, húsnæðis- og tryggingamála aukast um 4,5 milljarða kr. samkvæmt frumvarpinu. Þar vegur þyngst annars vegar 2,9 milljarða kr. hækkun á málefnasviði 27, sem er málefnasvið örorku og málefni fatlaðs fólks, vegna hæstaréttardóms sem ég nefndi áðan í andsvari við hæstv. fjármálaráðherra þegar hann flutti frumvarpið til fjáraukalaga. Þessi hæstaréttardómur var um það að óheimilt væri að skerða framfærsluuppbót örorku- og ellilífeyrisþega á þeim forsendum að einstaklingur hafi búið hluta starfsævi sinnar erlendis. Hins vegar tölum við um 3% hækkun bóta almannatrygginga og hækkun barnabóta sem lið í efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar á árinu til að draga úr áhrifum verðbólgu á lífskjör viðkvæmustu hópa samfélagsins. Þar í voru lagðir um 1,6 milljarðar kr. Spáir einhver í alvöru í það hve mikið af þessum 1,6 milljörðum kr. skilaði sér beint í ríkissjóð aftur? Veltir einhver því upp hvað þessir þúsundkallar sem þessi 3% gáfu fátækasta fólkinu okkar - hvað komu raunverulega margar krónur á mánuði í vasa þeirra, og það í blússandi verðbólgu? Þau greiða náttúrlega skatta af þessu því að þessari ríkisstjórn er umhugað um það nú sem endranær að halda áfram að skattleggja fátækt og sárafátækt. Það er eitt að segja: Gjörðu svo vel elsku vinur, ég ætla að gefa þér 10.000 kr., en ætla samt sem áður að taka helminginn af því til baka af því að þetta er nú kannski aðeins of vel í lagt. Á móti þessum auknu útgjöldum vegur lækkun vegna endurmats. Og takið nú eftir: lækkun vegna endurmats á nýliðun örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Það er nefnilega gert ráð fyrir því að sú lækkun sé hvorki meira né minna en 4,1 milljarður kr. Ráð var fyrir gert að þurfa að greiða samtals um 4,1 milljarði kr. meira í sambandi við nýgengi örorku en raun bar vitni. Staðreyndin er jú sú, og ég veit ekki hvort ég er að upplýsa um eitthvert leyndarmál þegar ég nefni það, að ég hef verið að hjálpa nokkrum einstaklingum sem virkilega hafa verið að glíma við Tryggingastofnun, einstaklingum sem hafa gjörsamlega orðið óvinnufærir, slitið vöðva, farið í aðgerð, eru í sjúkraþjálfun, endurhæfingu og ég veit ekki hvað og hvað, en komast einhverra hluta vegna ekki inn á endurhæfingarlífeyri, hvað þá örorku. Þannig að ég er farin að halda að þessi mikli ótti við nýgengi örorku, og hvað ríkissjóður þurfi að borga ofboðslega mikið hvað það varðar, sé bara að verða þess valdandi að það séu hreinlega komnir það margir slagbrandar til Tryggingastofnunar að þeir séu nánast búnir að slengja í lás. Þannig að mín fyrirspurn á eftir að verða - og fá skriflegt svar við því - hvað raunverulega er mikið sótt um og hvað er tekið mark á mörgum, jafnvel þó að það séu tíu læknisvottorð og alls konar pappírar sem fylgja viðkomandi umsókn en er hent í ruslið virðist vera í Tryggingastofnun sjálfri. Í þessu tilviki hefðum við í Flokki fólksins hiklaust tekið þennan 4,1 milljarð kr. og fært peningana þangað sem þörfin er mest fyrir þá, til öryrkjanna, beinustu leið til þeirra. Það er algerlega morgunljóst og öllum ljóst að þrátt fyrir að hér sé endalaust verið að hrópa af hæstv. fjármálaráðherra og fleirum að jöfnuður mælist hvergi meiri en á Íslandi þá vil ég einfaldlega benda á einföldu reikniformúluna hvað lýtur að því að finna meðaltalið, finna meðaltalið og finna jöfnuðinn. Einstaklingur með tvær milljónir á mánuði og annar með 300.000 á mánuði, þeir eru nefnilega með alveg rosalega góð laun, þeir eru með 1.150.000 kr. að meðaltali. Hugsið ykkur. Það er mikill jöfnuður í þessu. Það er hægt að jafna ýmislegt út og teygja þetta í allar áttir til að fá einhverjar tölur sem sýna fram á að þetta sé alveg frábært. Ég gef lítið fyrir OECD þegar verið er að tala um þennan jöfnuð vegna þess að við vitum að það eru tugþúsundir Íslendinga sem eiga um sárt að binda og núna í verðbólgunni bendir allt í átt að því að mjög margir eigi eftir að fara undir hamarinn, eins og var hér í hruninu 2008, og missa eignirnar sínar vegna þess að þessi ríkisstjórn gerði ekki nokkurn skapaðan hlut til að girða fyrir það, gerði ekki nokkurn skapaðan hlut í forvörnum miðað við það að allt landslag var í áttina að því að hér kæmi verðbólguskot. Og það er ekki bara verðbólguskot, það er bara brjáluð verðbólga í gangi í landinu í dag. Það er ekki flóknara en það. Í staðinn fyrir að setja þessa milljarða sem urðu allt í einu afgangs, af því þeir passa sig á því að reyna að koma í veg fyrir að nokkuð komist inn í almannatryggingakerfið eins og það er uppbyggt í dag, þá á að nota þessa peninga til þess að greiða skuldir ríkissjóðs gagnvart þessum einstaklingum sem Hæstiréttur dæmdi núna 6. apríl sl. að ríkið hefði brotið á. Í stað þess að fara í hinn svokallaða varasjóð eins og venjan er til að greiða afglöp ríkisins þá á núna að fara í þessar umframkrónur sem var gert ráð fyrir að þyrfti að setja í almannatryggingakerfið. Það var ekkert ófyrirséð hvað varðaði þetta mál sem féll hjá Hæstarétti 6. apríl sl., ekki neitt. Það er ekkert nýtt undir sólinni hvað það varðar. Það er ekkert sem réttlætir það að slengja þessum fjármunum inn í fjárauka, ekki neitt. Þetta var vitað. Þetta var algerlega uppi á borðinu og ríkið búið að þvælast á milli í öllu dómskerfinu til að reyna að koma í veg fyrir að búsetuskerðingar yrðu dæmdar ólöglegar, til að geta haldið áfram að níðast á þeim sem höfðu fæstu krónurnar á milli handanna. Nákvæmlega þannig. Flokkur fólksins og ég sjálf er með breytingartillögu við fjáraukann sem var verið að dreifa hérna rétt áður en ég kom í ræðustólinn. Þetta er í rauninni fyrsta skrefið mitt í breytingartillögum sem við munum gera, Flokkur fólksins, við þetta fjáraukalagafrumvarp. Ég mæli fyrir þessari breytingartillögu. Lagt er til að auka framlög á málefnasviði 27 um 800 millj. kr. og jafnframt framlög á málefnasviði 28 um 360 millj. kr. Tillagan felur í sér fjárheimild fyrir 60.000 kr. eingreiðslu í desember 2022 til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, líkt og þeir hafa fengið undanfarin ár, og að hafa þetta skatta- og skerðingarlaust. Frumvarp ráðherra leggur til að eingreiðslan í ár verði skert um helming, úr 53.100 kr. í 27.772 kr. Það er með öllu óboðlegt að skera niður eingreiðslu til öryrkja um jólin, sérstaklega í ljósi þess að verðlag hefur hækkað svo um munar, auk þess sem útgjöld vegna örorku almannatrygginga eru 4 milljörðum krónum lægri í ár en áætlað var í fjárlögum, eins og ég minntist á áðan. Einnig er lagt til að eingreiðsla verði veitt til þeirra 6.000 ellilífeyrisþega sem lökust hafa kjörin, sem einnig verði undanþegin skerðingum og skattlagningu enda ljóst að margir ellilífeyrisþegar eru jafn illa settir og efnaminnstu öryrkjarnir og algerlega óverjandi að mismuna að þessu leyti. Lagt er til að fjárhæð eingreiðslunnar hækki úr 53.100 kr., sem var í desember árið 2021, í 60.000 kr., með tilliti til verðlagsþróunar. Heildarkostnaðurinn við þetta er viðbót upp á ríflega einn milljarð sem, eins og sjá má, gæti skipt öllu máli fyrir þennan fátækasta þjóðfélagshóp, gæti skipt öllu máli fyrir þau þegar kemur að jólunum sem eru fyrirkvíðanleg. Þau eru fyrirkvíðanleg. Það er engin gleði hjá fátæku fólki þegar dregur að jólum, það er engin gleði hjá efnalitlum foreldrum þegar líður að jólum, engin, það er engin tilhlökkun. Og hér tala ég af eigin reynslu. Það er ömurlegt að standa í þeim sporum að geta ekki tekið þátt í lágmarksundirbúningi jólanna, geta ekki einu sinni keypt sér eina jólaseríu í herbergisgluggann hjá barninu sínu, að geta ekki keypt handa því nýja skó fyrir jólin. Það er ömurlegur staður að vera á og enn þá ömurlegra að geta ekki sett pakka undir jólatréð. En svona er nú Ísland í dag. Þannig að betur má ef duga skal. Viðbótarbreytingin sem er fyrirhuguð frá hendi okkar í Flokki fólksins og verður tekin fyrir núna í fjárlaganefnd er eins og við höfum gert undanfarin ár. Við köllum á aukafjárveitingu til hjálparstofnana sem miðla matargjöfum til þeirra sem hafa ekki ráð á því að kaupa sér mat á diskinn af því að þeim er haldið í slíkri fátækt af þessum stjórnvöldum. Síðast en ekki síst vantar 300 millj. kr. í starfsemi SÁÁ til að þau geti haldið sjó og tekið á móti því fólki sem situr grátbiðjandi um hjálp á biðlistum. Það er með hreinum ólíkindum, virðulegi forseti, hvernig við getum horft fram hjá því hvað margir eiga bágt í samfélaginu og hvernig okkur væri í lófa lagið að laga þessa hluti. Það stendur enn þá út af t.d. að greiða til SÁÁ þá fjármuni sem þau eru búin að bíða eftir allt þetta ár, 2022. Eins og þau hafi það mikið að þau geti bara beðið þangað til á næsta ári eða kannski bara þangað til ég veit ekki hvenær. En þetta hefur verið viðtekin venja. Það sem ég man þegar ég sat í fjárlaganefnd er að ég barðist og barðist og barðist fyrir því að það sem löggjafinn hafði samþykkt, það sem fjárveitingavaldið hafði samþykkt, skilaði sér þangað sem þörfin var fyrir það. Virðulegi forseti. Ég segi: Það er sárara en tárum taki að maður skuli þurfa að koma hingað upp og óska eftir svona nauðsynlegum umbótum inn í samfélagið, inn í heilbrigðiskerfið okkar og fyrir fólkið okkar. Hæstv. fjármálaráðherra sagði að það væri svo sem allt önnur saga að í þessum fjárauka væri óskað eftir auka 6 milljörðum kr. til að kaupa í glæsihöll Landsbankans niður á Austurbakka, þar væri verið að fjárfesta. Fjárfestum í fólki fyrst. Fjárfestum í mannauðnum sem felst í fólkinu okkar. Forgangsröðum fjármunum fyrir fólkið fyrst og kaupið svo steinkumbalda, snobbvillur, eins og mér finnst þessi Landsbanki vera þarna niðri á Austurbakka á örugglega dýrustu lóð á öllu landinu. Það er sjálfsagt ekki nógur gróðinn náttúrlega. Maður er mergsoginn svoleiðis af þessu bankakerfi að það verður náttúrlega að vera einhver glæsihöll utan um alla svívirðuna sem er höfð í frammi hjá þessu bankakerfi gagnvart fólkinu í landinu. Svo einkennilegt sem það er, og hefði kannski verið ráð að ræða það betur og við ættum kannski að taka sérstaka umræðu um það hér í þessum æðsta ræðustól landsins, þá eru bankarnir, þrátt fyrir verðbólgu sem var nú í síðasta mánuði 9,4%, þrátt fyrir hækkandi vexti sem nú eru komnir almennt á milli 7% og 8%, að taka til sín enn þá fleiri prósentur, enn þá fleiri prósentur en sem nemur verðbólgunni og raunverulegum vöxtum. Hvernig má það vera? Það er verðugt rannsóknarefni, svo að ekki sé meira sagt. En ég bind miklar vonir við nýjan formann fjárlaganefndar. Ég var áður með hæstv. heilbrigðisráðherra, hann var formaður fjárlaganefndar, frábær formaður fjárlaganefndar, og ég trúi því af öllu hjarta að hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, núverandi formaður fjárlaganefndar, muni gera allt sem í hennar valdi stendur til þess að hjálpa mér og okkur hinum að hjálpa okkar minnstu bræðrum og systrum fyrir jólin.

Frú forseti. Ég hafði vonast til þess að hæstv. fjármálaráðherra væri hér og hlustaði á þær umræður sem hér fara fram þannig að við gætum jafnvel fengið svör við einhverjum af þeim spurningum sem við höfum. En í umræðum um fjárlög næsta árs fyrr í haust lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra um hvort kostnaður við stuðning Íslands við Úkraínu yrði ekki sérstaklega fjármagnaður í fjárauka í stað þess að taka þann pening frá annarri mikilvægri mannúðar- og þróunaraðstoð. Hæstv. fjármálaráðherra svaraði fyrirspurn minni á eftirfarandi veg, með leyfi forseta: „Ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér finnst alveg ótvírætt að Alþingi geti með fjáraukalagaheimild bætt í stuðninginn á árinu 2022. Það er augljóst öllum að það var ófyrirséð þegar fjárlög þessa árs voru sett saman að það myndi reyna á slíka alþjóðlega aðstoð. Mér finnst ég einfaldlega skynja hér á þinginu mjög mikinn og eindreginn þverpólitískan stuðning við að senda skýr skilaboð, m.a. með fjárframlögum en ekki bara með yfirlýsingum, að þeim sé fylgt eftir með virkum hætti.“ Það er ánægjulegt að sjá að í fjáraukalögum er meira fjármagn sett í stuðning vegna komu flóttamanna frá Úkraínu og að þar er vonandi verið að dekka nær allan kostnaðinn með nýju fjármagni. Það er hins vegar sorglegt að sjá að ekki er slíkt hið sama gert þegar snýr að mannúðar-, þróunar- og efnahagsstuðningi við Úkraínu. Samkvæmt fylgiskjali með fjáraukalögunum hafa íslensk stjórnvöld lofað slíkum stuðningi við Úkraínu upp á alls um 1.030 millj. kr. Auk þessara 1.030 millj. kr. er kostnaður við flutning á hergögnum skráður sem þróunaraðstoð upp á 153 milljónir. Þetta er ofan á þær 250 milljónir sem skráðar eru á málefnasvið 04.30, varnarmál, og ég er ekki viss um að það standist alþjóðlegar skilgreiningar eða jafnvel lög að kostnaður við flutning á hergögnum sé skilgreindur sem þróunarsamvinna og tel ég að væntanlega þurfi að flytja þennan kostnað yfir á lið 04.30. Eins og ég sagði þá er heildarstuðningurinn við Úkraínu þegar kemur að mannúðar-, þróunar- og efnahagsstuðningi um 1.030 milljónir en í fjáraukalögunum er hins vegar aðeins veittur 400 millj. kr. auki við málefnasviðið. Þar sem þessar 153 milljónir eru líka þarna inni þá má segja að 783 millj. kr. séu teknar af annarri þróunar- og mannúðaraðstoð sem gert hafði verið ráð fyrir á árinu og eins og bent er á í fjáraukalögunum og fylgiskjalinu með þeim þá er mannúðar- og efnahagsstuðningur Íslands við Úkraínu fjármagnaður af þróunarsamvinnufé, og svo ég noti orðalagið sem kemur í fjáraukalögunum, með leyfi forseta: Þetta er fjármagnað „af þróunarsamvinnufé á kostnað framlaga til annarra brýnna alþjóðlegra verkefna.“ Þetta gengur þvert á yfirlýsingar hæstv. fjármálaráðherra fyrr í haust þar sem talað var um að önnur verkefni myndu ekki líða fyrir Úkraínustríðið. Næg er þörfin eins og sést í auknum fjölda loftslagstengdra hamfara víða um heim, svo ekki sé talað um þá hungursneyð sem nú fer vaxandi í Afríku og Rauði krossinn á Íslandi hefur hafið neyðarsöfnun fyrir. Þó svo að við viljum gera Úkraínu vel þá má það aldrei verða á kostnað annarra brýnna verkefna og ég skora á hæstv. fjármálaráðherra og hv. fjárlaganefnd að standa við gefnar yfirlýsingar og tryggja að fólk í neyð víða um heim líði ekki fyrir þetta stríð í okkar bakgarði. Það er annað málefnasvið sem ég tók eftir að nokkrar breytingar voru á. Þær falla annars vegar undir sjávarútveg og hins vegar landbúnað. Þar er verið að skera niður framlög til nýsköpunar á sviði sjávarútvegs og landbúnaðar, annars vegar um 100 milljónir til sjávarútvegs og 20 milljónir til landbúnaðar og ástæðan sem var gefin er að þessar 120 milljónir þyrftu að fara í aukinn kostnað vegna sameiningar ráðuneyta. Það að skorið sé niður í nýsköpun á þessum mikilvægu sviðum til þess eins að ráðuneyti geti stækkað er algjörlega óásættanlegt. Það er von mín að hæstv. fjármálaráðherra og hv. fjárlaganefnd skoði þessi mál nú eftir 1. umr. Ef ekki, þá mun ég senda inn breytingartillögur til að laga þessi mál.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja ræðu mína á því að taka undir ræðu hv. þm. Ingu Sæland, formanns Flokks fólksins, varðandi málefnasvið 27, örorka og málefni fatlaðs fólks. Ég vil benda á greiðsluna sem tekin er af fjárveitingum, en vegna hæstaréttardóms sem féll á dögunum þá hækkar fjárheimildin um 2.875 millj. kr. Það er vegna dóms Hæstaréttar á árinu um að óheimilt sé að skerða framfærsluuppbót á þeim forsendum að einstaklingur hafi búið hluta ævi sinnar erlendis. Þetta mál vannst og það leiðir til aukinna útgjalda fyrir ríkissjóð. En það furðulega í þessu máli er að ríkissjóður tekur þetta ekki úr varasjóðum sínum. Ég myndi telja að þetta væri akkúrat slíkt mál. Þessi óvæntu útgjöld koma fram og akkúrat svona dóma á að greiða úr varasjóði ríkissjóðs. Sú greiðsla sem hér er greidd vegna dómsins er að hluta tekin af fjárveitingu vegna nýgengi örorku en hún var ofáætluð í fjárlagafrumvarpi þessa árs. Það má velta fyrir sér: Er verið að skerða fjárheimildir til málaflokksins í heild eða ekki? Ég tel að þessa peninga sem voru eftir vegna ofáætlana um nýgengi örorku hefði mátt nýta til að minnka kjaragliðnun til margra ára en ekki nota þá í greiðslu vegna dómsmáls sem ríkið tapar, svo það liggi fyrir. Varðandi önnur mál sem eru hér undir þá vil ég byrja á að nefna af hverju verið er að leggja fram frumvarp til fjárauka. Ég vil vísa til 26. gr. laga um opinber fjármál þar sem segir, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum.“ Það frumvarp sem hér er til umræðu er til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum. Ég vil vekja athygli á málefnasviði 3 í frumvarpi til fjáraukalaga, endurmati á afkomu ársins 2022, en þar kemur fram að vaxtagreiðslur ríkisins eru að aukast um tæplega 37 milljarða kr. Þar segir: „Á hinn bóginn er útlit fyrir að vaxtajöfnuðurinn versni mikið frá áætlun fjárlaga vegna mikillar aukningar í vaxtagjöldum ríkissjóðs sem aukast um tæplega 37 ma.kr. frá forsendum fjárlaga. Þá aukningu má fyrst og fremst rekja til mun hærri gjaldfærslu á verðbótum á rekstrargrunni en forsendur fjárlaga gerðu ráð fyrir en gjaldfærðar verðbætur aukast um 36 ma.kr. á yfirstandandi ári vegna hárrar verðbólgu.“ Hér er ríkissjóður að borga 37 milljarða vegna verðbólgunnar. Við getum rétt ímyndað okkur hverjar greiðslur heimilanna í landinu eru vegna hárrar verðbólgu með öll sín verðtryggðu lán. Það eru háar fjárhæðir, miklu hærri fjárhæðir en hér kemur fram, 37 milljarðar, og sýnir hvers konar óréttlæti felst í hinum verðtryggðu lánum. Þau eru ekki til umræðu hér en ég vil bara benda á þetta. Þetta sýnir líka að skuldastaða ríkisins er alls ekki nógu góð. Ríkisfjármálin eru í miklum ólestri vegna gríðarlegra skulda ríkissjóðs og það getur skapað mikla hættu, bæði á tímum verðbólgu og líka vegna ófyrirséðra vaxtahækkana sem fram undan eru í samfélaginu og úti í heimi. Hér eru 37 milljarðar kr. sem eingöngu eru vegna verðbólgu. Mig langar núna að fjalla um málefnasvið 7, nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar. Þar er gerð tillaga um 1,75 milljarða kr. aukna fjárheimild til endurgreiðslu vegna kvikmyndagerðar. Fjárheimildir ársins nema 1.453 millj. kr. og voru þær auknar varanlega um 500 millj. kr. í fjárlögum til að mæta útgjaldaaukningu endurgreiðslukerfisins. Þessi skuldbinding sem er lögð til, tæplega 1,8 milljarða kr. vegna hækkunar, vekur furðu enda er um að ræða meira en tvöföldun á endurgreiðslu frá þegar samþykktu fjárlagafrumvarpi. Ég minni á að þegar mennta- og viðskiptaráðherra kynnti í vor frumvarp sitt um auknar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar var áætlað að kostnaðaráhrifin yrðu í kringum 300 millj. kr. á ári. Hvað veldur þessari gríðarlegu aukningu? Er það vegna þess að mistök áttu sér stað við gerð síðustu fjárlaga eða er það vegna þess að verklag við öflun fjárheimilda á málefnasviði þessu er eitthvað frábrugðið því sem gengur og gerist annars staðar? Það liggur næst við að spyrja: Eru fjárheimildir vegna endurgreiðslna á árinu einnig verulega vanáætlaðar? Ég get ekki séð annað en að svo sé og það væri vert að fjármálaráðherra myndi skýra þetta nánar hér í ræðustól. Vert er að nefna að innlendir kvikmyndaframleiðendur hafa gagnrýnt mjög áform um niðurskurð á styrkjum til innlendrar kvikmyndaframleiðslu á næsta ári og er þar vegið að íslenskri kvikmyndagerð með mjög óvægnum hætti á allan hátt. Mig langar að nefna málefnasvið 11, samgöngu- og fjarskiptamál, en þar eru lagðar til auknar fjárheimildir um 300 millj. kr. til að bregðast við neikvæðari verðlagsþróun innan ársins sem hefur haft mikil áhrif á rekstrarkostnað almenningssamgangna. Tillagan samanstendur af auknum fjárveitingum til samningsbundinna ríkisstyrktra flugleiða, til Loftbrúar, til áætlunaraksturs á landsbyggðinni og ferjureksturs. Því ber reyndar að fagna að hér er verið að styrkja almenningssamgöngur á landsbyggðinni sérstaklega og ég tel að við getum gert mun meira til að efla almenningssamgöngur á landsbyggðinni en gert hefur verið, ég tala nú ekki um ferjurekstur eins og t.d. Breiðafjarðarferjuna Baldur og vonandi kemur ný ferja sem allra fyrst. Að lokum langar mig að fara yfir þrjú málefnasvið sem hér eru í frumvarpi til fjáraukalaga, þ.e. málefnasvið 23, sjúkrahúsþjónusta, málefnasvið 24, heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa, og málefnasvið 25, hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta. Á málefnasviði 23, sjúkrahúsþjónusta, er lagt til að fjárheimild málaflokksins aukist um 9.606 millj. kr. vegna aukinna útgjalda í tengslum við kórónuveirufaraldurinn. Annars vegar er óskað eftir 8.644 millj. kr., rúmlega 8,6 milljörðum, til að mæta ófyrirséðum kostnaði í kórónuveirufaraldrinum á Landspítala og rúmum 900 millj. kr. til Sjúkrahússins á Akureyri. Mig langar að benda á frumvarp til fjárlaga þessa árs, fjárlög þessa árs, en þar segir um málefnasvið 23, sjúkrahúsþjónustu, með leyfi forseta: „Fjárheimild málaflokksins er aukin um samtals 2.567 m.kr. í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að styrkja viðbúnað heilbrigðiskerfisins sem viðbrögð við heimsfaraldri Covid-19.“ Ég velti því fyrir mér varðandi þetta málefnasvið hvort hér sé ekki einfaldlega verið að rökstyðja auknar fjárheimildir til sjúkrahúsþjónustu á fölskum forsendum. Það sé verið að gera þetta í tengslum við kórónuveirufaraldurinn þegar það lá fyrir í umræðunni um núgildandi fjárlög að sjúkrahúsþjónusta í landinu væri undirfjármögnuð. Ég fer fram á að fjármálaráðherra skýri þetta nánar þar sem í fjárlögum þessa árs er gert ráð fyrir aukinni fjárheimild upp á tæplega 2,6 milljarða kr. í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnarinnar um viðbrögð vegna Covid-19. Svo er núna farið fram á aukafjárheimild í fjáraukalögum upp á 9,6 milljarða kr. vegna kórónuveirufaraldursins. Ég trúi því ekki að þessi aukna fjárheimild sé vegna kórónuveirufaraldursins. Hún er vegna þess að sjúkrahúsþjónusta í landinu er undirfjármögnuð. Það benti stjórnarandstaðan á aftur og aftur og var með breytingartillögur um að auka fjárveitingar til sjúkrahúsþjónustu, til málefnasviðs 23. Ég set stórt spurningarmerki við það að vera að setja þetta í búning heimsfaraldursins, kórónuveirufaraldursins. Það sama á við um auknar fjárheimildir til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa, málefnasvið 24, og hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, málefnasvið 25. Það er algerlega ótækt ef rétt er að þessar forsendur fyrir hækkuninni séu ekki kórónuveirufaraldurinn heldur undirfjármögnun. Það er alvarlegt mál ef fjármálaráðherra kemur hér með frumvarp til fjáraukalaga þar sem hann fer fram á auknar fjárheimildir til sjúkrahúsþjónustu, til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa og til hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu á fölskum forsendum. Ég krefst frekari skýringa á því hvort hér sé raunverulega um auknar fjárheimildir að ræða vegna kórónuveirufaraldursins. Það var gert ráð fyrir honum í núgildandi fjárlögum svo það liggi algerlega fyrir, eins og ég las hér upp úr frumvarpinu frá síðasta ári. Að lokum vil ég ítreka þær breytingartillögur sem Flokkur fólksins mun leggja fram við þetta frumvarp til fjáraukalaga: Auknar fjárheimildir til SÁÁ upp á 300 millj. kr., fjárheimild til matargjafa til fátæks fólks upp á 150 millj. kr. og í þriðja lagi að öryrkjar og aldraðir fái svokallaðan jólabónus. Það er þegar búið að prenta breytingartillögu við frumvarp til fjáraukalaga fyrir þetta ár og framsögumaður er formaður Flokks fólksins, Inga Sæland. Það er þegar búið að dreifa þessari breytingartillögu. Þar er lagt til að á málefnasviði 27, örorka og málefni fatlaðs fólks, verði aukning um 800 millj. kr. og heildarfjárveiting til málaflokksins verði 1.450 millj. kr. í stað 650 millj. kr. Við bætist nýtt málefnasvið nr. 28, málefni aldraðra, og nýr undirflokkur, þjónusta við aldraða og aðrar greiðslur, og þar verði rekstrartilfærslur upp á 360 millj. kr. Ég vonast til þess að þingheimur styðji þetta mjög mikilvæga mál. Ég á ekki von á því að það komi neinar mótbárur við því. Þetta er mjög mikilvægt og skiptir mjög miklu máli eins og kom fram í ræðu hér á undan.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og góðum félaga í fjárlaganefnd kærlega fyrir ræðuna. Mig langaði í samhengi við þau sjónarmið sem þingmaðurinn nefnir, leggur áherslu á og hefur verið öflugur í að standa vörð um, sem er hagur og staða öryrkja á Íslandi, að rifja þetta aðeins upp. Nýfallinn dómur Hæstaréttar Íslands um sérstaka framfærsluuppbót er umfjöllunarefni í fjáraukalögum. Það stakk okkur svo á sínum tíma, eftir að dómur í héraði lá fyrir og síðan mjög vel rökstuddur og greinargóður dómur í Landsrétti, að ríkisstjórnin skyldi leggja það á sig að sækja um áfrýjunarleyfi til að fara með þetta mál alla leið upp í Hæstarétt Íslands. Það finnst mér lýsa mjög sterkri pólitískri afstöðu til þessa hóps. Ég lagði fram skriflega fyrirspurn á sínum tíma til hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundar Inga Guðbrandssonar, um lagalegar en ekki síst pólitískar forsendur þess að fara með þetta mál til Hæstaréttar í ljósi þess að mér fannst dómurinn vera þannig að það væri algjörlega borðleggjandi hvernig þetta myndi fara. Hvað varðar pólitísku sjónarmiðin sem þetta lýsti þá kom fram og kom mér á óvart að það hefði verið þáverandi félagsmálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, sem kynnti þá ákvörðun fyrir ríkisstjórn að fara með málið til Hæstaréttar, en núverandi félags- og vinnumarkaðsráðherra, sem tók við embættinu, gerði engar athugasemdir við það. Af því mátti heyra og skilja að í ríkisstjórninni og hjá félagshyggjuflokkunum þar, bæði Framsókn og Vinstri grænum, væri einhugur um að berjast allt upp í Hæstarétt fyrir því að fólk skyldi ekki njóta þessara réttinda.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta sem hv. þingmaður var að lýsa er klassískt viðhorf þessarar ríkisstjórnar til öryrkja og aldraðra og málefna þeirra. Ég get ekki séð neinn mun á stjórnarflokkunum hvað það varðar, skiptir engu hvort það er Sjálfstæðisflokkurinn, Vinstri grænir eða Framsóknarflokkurinn, afstaðan er sú sama. Út á við og í fjölmiðlum virðast Vinstri grænir þó vera að reyna að leika einhverja aðra rullu en þeir gera innan ríkisstjórnarinnar. Þetta snýst um það. Barátta öryrkja og aldraðra fyrir réttindum sínum er mjög erfið barátta, bæði fyrir dómstólum, í samfélaginu og gagnvart stjórnvöldum. Við sjáum það gagnvart 69. gr. laga um almannatryggingar að búið er að brjóta það ákvæði árum saman með aukinni kjaragliðnun hvert einasta ár. Ég, ásamt félögum mínum í Flokki fólksins, lagði fram þingsályktunartillögu um að samtök öryrkja og samtök aldraðra kæmu að kjarasamningsviðræðum um leið og ríkisstjórnin kæmi þar að, sem verður væntanlega undir lok þeirrar samningalotu, í svokölluðum þríhliða viðræðum. Það er mjög mikilvægt að þau fái sæti við borðið þegar efnahagsstefna ríkisstjórnar verður loksins mótuð vegna þess að hún er ekki komin fram. Hún kom ekki fram í fjárlagastefnunni, ekki í fjármálaáætluninni og það er erfitt að lesa einhverja stefnu úr þessum fjárlögum, hvorki þessu frumvarpi sem hér er til umræðu og fer til nefndar og núverandi fjárlagafrumvarpi. Hún verður mótuð í þríhliða viðræðum ríkis og aðila vinnumarkaðarins. Varðandi þennan dóm og framfærsluuppbótina þá hef ég ekki kynnt mér það sérstaklega. En það er algerlega fráleitt ef öryrkjar hafa náð fram réttindum sínum fyrir Landsrétti að Hæstiréttur fari með það lengra innan dómskerfisins þegar hann þarf þess ekki. Það vitum við bæði og það vita allir. Þau eiga að sætta sig við dóminn og láta staðar numið en ekki standa í deilum fyrir framan dómstóla landsins alveg til hæsta dómstigs. Það sýnir viðhorf ríkisstjórnarinnar í heild til öryrkja.

Frú forseti. Ég gat ekki stillt mig um að koma hér upp og nefna þetta dómsmál og allan þennan rekstur innan dómskerfisins af því að hv. þingmaður fjallaði um að aukin framlög væru í fjárauka vegna niðurstöðu þessa máls. Kjarnaatriðið er auðvitað að niðurstaðan lá fyrir í Landsrétti. Niðurstaðan var afdráttarlaus, skýr og vel rökstudd. Auðvitað er ekkert sem bannar ríkisstjórninni að fara með þetta mál alla leið upp í Hæstarétt en þá þarf ríkisstjórnin líka að gangast við pólitískri afstöðu sinni til þessara réttinda. Að menn hafi það í sér að fara með þessa hagsmuni, þennan viðkvæma hóp og berjast af þessum þunga og krafti þegar við blasir að rökin eru veik, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Það var áhugavert að sjá það og skynja, og fá það skriflega staðfest, að félagsmálaráðherrarnir úr flokkum Framsóknar og Vinstri grænna voru einhuga um að svona skyldi þetta vera og svona skyldi framgangan vera gagnvart þessum hóp.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar sitt. Niðurstaðan var skýr og byggð á sterkum forsendum í Landsrétti varðandi réttindi öryrkja en samt ákveður ríkisstjórnin að fara með málið upp í Hæstarétt. Það sýnir bara viðhorfið. Ef niðurstaða Landsréttar byggir á skýrum og sterkum rökum og hún fer með málið til Hæstaréttar þá þýðir það að hún fellst ekki á forsendur dómsins. Hún er ósátt við eitthvað. Það sýnir bara málflutning þeirra að þau vilja bæði éta kökuna, halda henni og baka hana. Afstaða þessarar ríkisstjórnar, sama hvað félagshyggjuflokkarnir í ríkisstjórninni vilja meina og róttæku, sósíalísku og femínísku Vinstri grænir, er að hún er í baráttu við öryrkja í landinu. Það er bara svoleiðis. Sama er með Framsóknarflokkinn. Þau geta leikið einhverja rullu í fjölmiðlum en staðreyndirnar tala sínu máli - kjaragliðnunin, niðurstaða Landsréttar og endalaust stríð við hópa eins og öryrkja sýnir bara hvers konar viðhorf þetta er. Það er ekki af neinu sem flokkurinn minn, Flokkur fólksins, fékk tæp 9% í síðustu kosningum. Það er ástæða fyrir því og það er mikilvægt að við fáum að halda okkar rödd, að við getum haldið þessari rödd áfram og þessari baráttu - flokkur sem formaður flokksins stofnaði árið 2016, fyrir nokkrum árum síðan. Þetta er flokkur sem er 100 árum yngri en Framsóknarflokkurinn og á mun bjartari framtíð fyrir sér en hann.

Frú forseti. Við erum hér með til umræðu fjáraukalög. Þar hefur hæstv. fjármálaráðherra eðlilega og réttilega dregið fram þær breytingar sem hafa orðið frá því að við hófum umræðu um frumvarp hans til fjárlaga og það er alveg rétt að það eru ýmis jákvæð teikn á lofti. Þar er rakið að frumjöfnuður ríkissjóðs batni vegna efnahagsbata og ástæður þess eru mikil fjölgun ferðamanna og vöxtur í einkaneyslu. Báðar þessar breytur eru umfram forsendur í fjárlagafrumvarpi. Það kom fram í ræðu hæstv. ráðherra að þessi bati nemi um 94 milljörðum kr. Þetta er jákvætt og þetta er þýðingarmikið og yfir þessu eigum við að gleðjast. Ég vil hins vegar leyfa mér að nefna að í samhengi við fjölgun ferðamanna þá hef ég miklar áhyggjur af stöðunni eins og hún er á alþjóðavettvangi og þeim blikum sem þar eru á lofti því að hagrannsóknir sýna okkur það að þegar að kreppir þá sker fólk fyrst niður í ferðalögum, menningu og upplifun. Þarna komum við kannski aftur að þeirri stöðu sem gerði okkur veikari fyrir á tímum heimsfaraldurs, hversu háð við erum ferðaþjónustunni. Við verðum þess vegna að vera mjög vakandi fyrir því sem er að gerast í þeim ríkjum sem ferðamennirnir okkar koma frá og það er ástæða til að hafa áhyggjur af því að þar þurfi ekki mikið að breytast til að áhrifin verði umtalsverð hjá okkur. Það eru líka miklar breytingar á vaxtagjöldum. Verðbólga hefur aukist langt umfram það sem búist var við og vaxtagjöldin eru að hækka um 37 milljarða frá fyrri forsendum sem má fyrst og fremst rekja til verðbólgunnar. Þetta eru mjög stórar tölur og þarna þarf að halda því til haga að áður en þessi mynd teiknaðist upp þá vorum við engu að síður í þeirri stöðu að vaxtakostnaðurinn var fjórði stærsti útgjaldaliður frumvarpsins þannig að kostnaður okkar af vaxtagjöldum er óheyrilegur. Þetta er auðvitað mikið og stórt áhyggjuefni. Þó að heildarafkoman sé að batna þá er það auðvitað gríðarlega mikið áhyggjuefni hversu há vaxtagjöld ríkissjóðs eru orðin og verða á næstu árum. Þetta er langstærsta breytingin þegar við erum að skoða núna hvað er að breytast í útgjöldunum. Við getum séð það í samhengi við hversu mikið verðbætur hafa hækkað frá 2019, þær hafa farið úr 10 milljörðum upp í tæpa 50. Í þessu samhengi myndi ég vilja vísa í, benda á og halda til haga því sem fram hefur komið í umsögnum frá Samtökum atvinnulífsins, frá Viðskiptaráði og öðrum aðilum sem eru að benda á þá alvarlegu stöðu og þá sérstöðu um það hve há vaxtagjöld eru hér í samanburði. Vaxtakostnaðurinn er t.d. mun hærri hér en víða erlendis og er á ársgrundvelli hærri en framlög til Vegagerðarinnar og Háskóla Íslands til samans. Auðvitað væri betra og ákjósanlegt að geta varið fjármunum á annan hátt en þennan til að geta eflt grunnþjónustu og innviði eins og sannarlega er þörf á. Þannig að það verður alltaf að setja þennan kostnað í samhengi við það hverjar afleiðingarnar eru af því að hafa þennan lið og þennan póst jafn stóran og raun ber vitni. Heimilin í landinu þekkja það ágætlega að það er dýrt að skulda. Þetta er líka veruleiki ríkissjóðs sjálfs. Þetta kemur inn á það hversu ofboðslega þýðingarmikið það er að ríkisfjármálin séu í takt við peningamálastjórnina og þetta hefur Seðlabankinn verið að benda okkur á ítrekað og ekki síst núna allt þetta ár. Ég upplifi það þannig eftir að hafa setið í fjárlaganefndinni núna í haust að Seðlabankinn hafi því miður verið skilinn einn eftir af ríkisstjórninni með það verkefni að glíma við verðbólguna. Þegar aðhaldið minnkar verður afleiðingin þessi. Þannig að batnandi afkomu virðist mætt með því að draga úr aðgerðum sem þarf til að koma efnahagslífinu og ríkissjóði í jafnvægi. Ég held að forsendur ríkisfjármálanna séu hæpnar. Skuldir næstu ára munu bera með sér háa vexti og þetta er staða sem er alltaf að teiknast upp sem verri og verri. En til að einfalda myndina er kannski kjarninn í þessu öllu saman sá að tekjur standa ekki undir gjöldum og það er í sjálfu sér ekki ný saga. Þetta er það sem við í Viðreisn höfum verið að benda á um langan tíma. Afsökunin, fjarvistarsönnunin, er ekki heimsfaraldurinn eða afleiðingar heimsfaraldurs því þetta var staðan fyrir tilkomu hans. Vissulega drógust tekjurnar saman í heimsfaraldri og kölluðu á aukin útgjöld en þegar maður tekur þann kafla og það tímabil út fyrir sviga þá sjáum við að þessi mynd hafði teiknast upp löngu fyrir heimsfaraldur, að ríkissjóður hefur verið rekinn með halla vegna ákveðins freistnivanda stjórnvalda. Þetta kom fram í áliti fjármálaráðs við síðustu fjármálaáætlun. Þetta meirihlutasamstarf krefst málamiðlana, eðlilega. Svo er alltaf. En það breytir því ekki að þó að þrír flokkar starfi saman og þurfi að gera málamiðlanir eru þeir samt ekki lausir undan þeirri ábyrgð að geta tekið stöku ákvörðun. Það virðist einhvern veginn vera þannig í þessu samstarfi að pólarnir tveir draga fram það versta hvor í öðrum, að það vantar upp á aðhald og ábyrgð Sjálfstæðisflokksins. Það virðist vera afleiðing af því að vera í sambúð með Vinstri grænum, og Sjálfstæðisflokki og Framsókn tekst ekki að halda aftur af útgjaldagleði hins armsins. Það eru engar skýrar ákvarðanir sem við erum að sjá, engar lausnir um það hvort eigi að brúa bilið með aukinni tekjuöflun eða gjaldalækkunum og ég velti því fyrir mér hvort það verði þannig áframhald á því á þessu kjörtímabili að við séum í biðflokki með allar þýðingarmiklar ákvarðanir. Niðurstaðan er að ríkissjóður er ósjálfbær, lífskjörin eru tekin að láni og reikningurinn sendur næstu kynslóð. Ég er að leggja svona mikla áherslu á þessa stóru mynd um fjármálin. Flestir aðrir hér hafa verið að tala um einstaka útgjaldaliði; um sjúkrahúsþjónustuna, um velferðarkerfið, um heilbrigðismálin í heild sinni, en auðvitað er það þannig að þessi stjórn fjármála hjá ríkisstjórninni núna, um árabil, hefur þau áhrif að við stöndum veikari að vígi um að verja innviðina, að styrkja heilbrigðiskerfið, að standa með Landspítalanum, sem meiri hluti þjóðarinnar er mjög á því að eigi að gera. Þessi slælega stjórn ríkisfjármálanna hefur þau áhrif að staðan er ekki sterkari en raun ber vitni í heilbrigðis- og velferðarmálunum. Það er ekki hægt að slíta þetta tvennt í sundur. Þess vegna verða líka þeir sem vilja tala máli sterkara velferðarkerfis, sterkara heilbrigðiskerfis, að standa með okkur í því að halda ríkisstjórninni við efnið um það að vera ábyrg í fjármálunum, að fjármunirnir fái að leita þangað sem þeirra er þörf en ekki sé verið að stofna til skulda utan um einhver gæluverkefni, fjölgun ráðuneyta og annað í þeim dúr. Þetta helst allt saman í hendur.

Virðulegur forseti. Velferðarþjóðfélag byggir á félagslegum réttindum. Það byggir ekki á sporslum og tilviljanakenndum bónusum, eingreiðslum. Þess vegna er það óþolandi staða að þurfa að standa hérna í þingsal annað árið í röð og kallað eftir eingreiðslu, sómasamlegri eingreiðslu fyrir öryrkja og endurhæfingarlífeyrisþega. Ástæðan fyrir því að þessi krafa er sett fram, ástæðan fyrir því að hún var sett fram í fyrra og sett aftur fram núna, er sú að almannatryggingakerfið okkar virkar ekki eins og það á að virka. Það virkar ekki eins og við viljum að það virki. Það stendur ekki undir því hlutverki að verja lífsafkomu þeirra tekjulægstu. Öryrkjar eru fastir í skerðingafrumskógi og kjör þeirra hafa dregist aftur úr kjörum á almennum vinnumarkaði, þvert á það sem mælt er fyrir um í 69. gr. almannatryggingalaga. Hvernig getum við hér í þessum sal réttlætt það fyrir sjálfum okkur og öðrum að óskertur lífeyrir hjá manneskju sem fær örorkumat 40 ára er bara rétt rúmlega 300.000 kr. á mánuði, 300.000 kr. fyrir skatt, langt undir lágmarkslaunum á vinnumarkaði? Þetta er hátt í fimm sinnum lægri fjárhæð en við erum með í mánaðarlaun hér í þessum sal. Hvernig getum við réttlætt þessa stöðu? Við getum það ekki. Þetta er óverjandi. Og einmitt þess vegna gerðist það t.d. hérna fyrir ári, eftir margra vikna stapp og þrýsting frá stjórnarandstöðuflokkum, að Alþingi sameinaðist um að veita öryrkjum og endurhæfingarlífeyrisþegum 53.000 kr. eingreiðslu í desember svo að fólk gæti kannski haft það bærilegt yfir hátíðirnar. Nú er efnahagsárferðið allt annað á Íslandi, 9% verðbólga og vextir hafa hækkað mjög skarpt þannig að bæði er kaupmáttur að rýrna og greiðslubyrði vegna húsnæðis að rjúka upp. Í október leituðu 80 manns til umboðsmanns skuldara vegna fjárhagsvanda. Þetta voru mikið til öryrkjar og samkvæmt gögnum frá umboðsmanni skuldara er meðalgreiðslugeta þeirra minni en enginn, 3.500 kr. í mínus. Þannig er staðan þegar greitt hefur verið fyrir allar nauðsynjar. Það er mikilvægt að halda þessu til haga hér í þessum sal. Og hvað gerir ríkisstjórnin við þessar kringumstæður? Jú, þá á að skera niður þessa eingreiðslu sem við vorum að tala um, skera hana niður um u.þ.b. helming, þessa desembereingreiðslu, og það er réttlætt með vísan til hækkunar greiðslna almannatrygginga síðasta sumar, hækkunar sem nú þegar hefur brunnið upp á verðbólgubálinu. Höldum því til haga. Í byrjun ársins voru greiðslur almannatrygginga hækkaðar um 3,8%. Mótvægisaðgerðin í júní bætti við 3%, svo að alls hafa greiðslurnar hækkað um rúmlega 5%, einhvers staðar á bilinu 5–6. Ríkisstjórnin kvittaði undir að verðbólgan þetta árið yrði 7,5%. Þannig var það í haust en sú spá er orðin úrelt. Núna væntir Seðlabankinn 8,8% verðbólgu að meðaltali og Samtök atvinnulífsins vænta a.m.k. 8% verðbólgu. Á mannamáli þýðir þetta að öryrkjar og endurhæfingarlífeyrisþegar taka á sig 3% verðlagshækkun á árinu, hátt í 10.000 kr. á mánuði, óbætta. Þetta væri kannski þolanlegt, þetta væri kannski eitthvað sem væri bara hægt að láta nægja að leiðrétta um næstu áramót ef kjör öryrkja hefðu raunverulega fylgt almennri launaþróun á undanförnum árum og ef fólk hefði það þokkalegt, fólk sem er í þeirri stöðu að geta ekki unnið. En staðan er bara sú að óskertur örorkulífeyrir hefur ekki fylgt almennri launaþróun. Hann er tugþúsundum lægri en lágmarkslaun í landinu og nær helmingur öryrkja hefur lægri heildartekjur en sem nemur lágmarkslaunum. Þetta er óverjandi staða og við hljótum að geta verið sammála um það. Ráðherrar og stjórnarþingmenn bera alltaf blak af þessu ástandi með vísan til þess að það sé einhver svona heildarendurskoðun í gangi. En það borðar enginn heildarendurskoðun og fólkið sem rétt skrimtir, það hefur ekkert efni á því að bíða bara eftir þessari heildarendurskoðun. Þess vegna hljótum við að gera skýlausa kröfu um það núna aftur að þessi desembereingreiðsla verði sambærileg og í fyrra. Þetta er krafan. Þá gildir auðvitað hið sama og síðast, að með þessari eingreiðslu erum við hér á Alþingi að viðurkenna vafningalaust að okkur hefur ekki tekist að búa til nógu gott kerfi fyrir fólk sem getur ekki unnið, fyrir fólk með skerta starfsgetu. Þá erum við að viðurkenna það. Ef fólk með fötlun og ef fólk með skerta starfsgetu hefði það nógu gott þá værum við ekkert að takast hérna á um einhverja eingreiðslu árlega. Þetta er staðan. Virðulegi forseti. Stóra verkefnið, eins og ég sagði hér í byrjun ræðunnar, er hins vegar auðvitað það að skapa hérna gott almannatryggingakerfi sem við getum verið stolt af.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um upplýsingagjöf um sjálfbærni á sviði fjármálaþjónustu og flokkunarkerfi fyrir sjálfbærar fjárfestingar. Með frumvarpinu er lagt til að innleidd verði í íslenskan rétt ákvæði tveggja reglugerða Evrópuþingsins og ráðsins. Annars vegar nr. 2019/2088 um upplýsingagjöf tengda sjálfbærni á sviði fjármálaþjónustu og hins vegar nr. 2020/852 um að koma á ramma til að greiða fyrir sjálfbærri fjárfestingu, sem heitir á ensku EU Taxonomy. Með fyrrnefndu reglugerðinni eru lagðar skyldur á aðila á fjármálamarkaði og fjármálaráðgjafa til að birta upplýsingar um það hvernig áhætta tengd sjálfbærni er felld inn í fjárfestingarákvarðanir og í ráðgjöf og hvort og þá hvernig tekið er tillit til skaðlegra áhrifa á sjálfbærni. Reglugerðin tekur mið af markmiðum Parísarsamkomulagsins um að draga verulega úr áhættu og áhrifum af loftslagsbreytingum með því meðal annars að beina aðilum á fjármálamarkaði að lausnum sem taka mið af þróun í átt að minni losun gróðurhúsalofttegunda og viðnámi gegn loftslagsbreytingum. Með áhættutengdri sjálfbærni er átt við atvik eða ástand á sviði umhverfismála, félagsmála eða stjórnarhátta sem gætu haft veruleg neikvæð áhrif á virði fjárfestinga. Þær upplýsingar sem ber að birta eiga að gera endanlegum fjárfestum kleift að taka upplýstari fjárfestingarákvarðanir og eiga þær því að vera hluti af þeirri upplýsingagjöf sem veitt er fjárfestum áður en samningur er gerður. Samkvæmt reglugerðinni ber aðilum á fjármálamarkaði og fjármálaráðgjöfum að veita fjárfestum upplýsingar áður en samningur er gerður og með viðvarandi hætti með því að birta þær á vefsetrum sínum, í reglubundnum skýrslum og starfskjarastefnum. Með reglugerð 2020/852 er komið á fót samræmdu evrópsku flokkunarkerfi með skilgreiningum á því hvað teljist sjálfbær atvinnustarfsemi. Flokkunarkerfinu er ætlað að auka gagnsæi með tengdri upplýsingagjöf markaðsaðila og stórra fyrirtækja og hjálpa fjárfestum og fyrirtækjum að átta sig á því hversu sjálfbær tiltekin atvinnustarfsemi er svo þeim sé kleift að taka upplýstar fjárfestingarákvarðanir með sjálfbærni að leiðarljósi. Flokkunarkerfinu er jafnframt ætlað að sporna við svokölluðum „grænþvotti“, sem lýsir sér í því að tiltekin atvinnustarfsemi eða fjárfestingarafurð er markaðssett sem sjálfbær án þess að hægt sé að sýna fram á það eða umhverfisstaðlar hafa í reynd ekki verið uppfylltir, og með því öðlast ósanngjarnt samkeppnisforskot. Flokkunarkerfið skapar grundvöll fyrir samevrópska staðla og vottanir fyrir sjálfbærar fjármálaafurðir. Tæknileg viðmið um hvaða atvinnustarfsemi telst færa verulegt framlag til umhverfismarkmiða reglugerðarinnar verða útfærð í framseldum reglugerðum framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins sem innleiddar verða í íslenskan rétt með reglugerð ráðherra. Meginefni frumvarpsins er lögfesting reglugerðarinnar og nauðsynlegra ákvæða þar að lútandi, svo sem um það hvernig eftirlit með ákvæðum frumvarpsins fer fram, um heimildir eftirlitsaðila til upplýsingaöflunar, viðurlagaákvæði og heimild ráðherra til að setja reglugerðir og Seðlabanka Íslands til að setja reglur. Frumvarpið gerir ráð fyrir að lögin muni gilda um aðila á fjármálamarkaði, þ.e. vátryggingafélög, verðbréfafyrirtæki og lánastofnanir sem veita þjónustu á sviði eignastýringar, lífeyrissjóði, og rekstraraðila sjóða. Þá er gert ráð fyrir að stórum félögum og einingum tengdum almannahagsmunum, sem falla undir skyldu til að birta ófjárhagslegar upplýsingar samkvæmt ársreikningalögum, verði skylt að hafa með í skýrslum yfir ófjárhagsleg atriði upplýsingar um hvernig og að hvaða marki starfsemi fyrirtækisins tengist atvinnustarfsemi sem telst vera umhverfislega sjálfbær. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að Fjármálaeftirlitið hafi eftirlit með framkvæmd laganna og hafi til þess hefðbundnar eftirlitsheimildir. Virðulegi forseti. Frumvarp þetta er liður í því að uppfylla markmið áætlunar Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun árið 2030 og efla viðbrögð við loftslagsbreytingum með því að auka fjármagnshvata fyrir fyrirtæki til að færa sig í átt að lítilli losun gróðurhúsalofttegunda og viðnámi gegn loftslagsbreytingum. Frumvarpið kveður á um ríkar kröfur um upplýsingagjöf aðila á fjármálamarkaði, stærri fyrirtækja og félaga tengdum almannahagsmunum til neytenda um sjálfbærnimál og eykur samræmi þeirra upplýsinga og þeirra aðferða sem beitt er við mat á því hvað teljist sjálfbær atvinnustarfsemi. Þess má vænta að þetta auki traust á þeim fjármálaafurðum sem markaðssettar eru sem sjálfbærar eða grænar og það sem skiptir kannski mestu, að við náum frekari árangri á öllu þessu sviði og við höfum væntingar um að það geti einnig dregið úr svonefndum grænþvotti. Virðulegi forseti Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.

Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að leggja þetta frumvarp fram. Við höfum rætt reglugerðirnar og ýmislegt annað í þingsal þegar þær hafa verið að koma og nú er frumvarpið komið fram. Það er að sjálfsögðu mikilvægt að það sé vel skilgreint hvað séu sjálfbærar fjárfestingar og hvað sé sjálfbærni hjá fyrirtækjum. Það er gott að við erum að fá þessar skilgreiningar frá Evrópusambandinu í gegnum EES-samstarfið. En ég hefði viljað sjá að við hefðum verið skrefi á undan Evrópusambandinu þegar kemur að slíku vegna þess að við hefðum þegar átt að eiga einhverjar skilgreiningar á sjálfbærni sem hefðu átt að vera í reglum. Yngri fjárfestar og margir lífeyrissjóðir eru farnir að gera þá kröfu að fjármálagerningar og annað sem fyrirtæki og aðrir fjárfesta í séu sjálfbærir og skaði ekki umhverfið og samfélagið. Það hefur reyndar verið ágreiningur um þessar skilgreiningar og flokkun Evrópusambandsins, að hún sé ekki alveg nógu ströng þegar kemur að umhverfismálum. En það er betra að hafa hana en engar skilgreiningar eða flokkun. Mig langaði að segja, í framhaldi af samræðunum hér í morgun við hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, að hér er verið að gera ákveðnar kröfur á skráð fyrirtæki um að fjalla í skýrslum sínum og ársreikningum um ófjárhagsleg atriði. Ég hefði viljað sjá vinnu milli umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins annars vegar og fjármála- og efnahagsráðuneytisins hins vegar, þar sem farið yrði í að gera þær kröfur til fyrirtækja að vera með loftslagsbókhald þar sem fram kæmi hversu mikið þau væru að gera, hversu mikið af því sem þau væru að vinna eða búa til orsakaði mikinn útblástur og hvað þau væru að gera til mótvægis gegn því.. Þess má geta að þetta er ekki eins flókið og menn halda vegna þess að til er íslenskur hugbúnaður til að hjálpa fyrirtækjum við að gera þetta af sjálfsdáðum, en spurning hvort það ætti að setja einhverja hvata inn í lög til að fá þessi fyrirtæki til að hugsa grænt um allt sitt starf. Ég þakka hæstv. ráðherra enn og aftur fyrir að koma þessu áfram og hlakka til að sjá fyrsta sjálfbæra fjármálagerninginn í boði hér á Íslandi.

Virðulegi forseti. Eins og hér var sagt er þetta tillaga til þingsályktunar um skipun starfshóps um rétt til að annast veikt eða slasað barn. Með mér á þessari ályktun eru hv. þingmenn Logi Einarsson, Oddný G. Harðardóttir, Valgerður Árnadóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Gísli Rafn Ólafsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Halldóra Mogensen og Bjarni Jónsson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra skipun starfshóps sem skoði hvort skilgreina eigi rétt foreldra eða forsjáraðila á vinnumarkaði til að annast veikt eða slasað barn með tilliti til fjölda barna. Mikilvægt er að kanna útfærslur á slíku fyrirkomulagi með tilliti til launamissis foreldris, leyfis þess frá störfum eða vinnutaps og réttinda á vinnumarkaði. Í starfshópnum eigi sæti fulltrúar Alþýðusambands Íslands, BSRB, BHM, Samtaka atvinnulífsins, Samtaka íslenskra sveitarfélaga, umboðsmanns barna, Öryrkjabandalags Íslands, fjármála- og efnahagsráðuneytis og félags- og vinnumarkaðsráðuneytis. Hópurinn skili skýrslu til ráðherra eigi síðar en 1. júní 2023.“ Þessi þingsályktunartillaga hefur verið lögð fram áður, m.a. af Ólafi Þór Gunnarssyni, þáverandi þingmanni, og fleiri þingmönnum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs á 151. löggjafarþingi. Hún var lögð fram aftur í fyrra og hún er flutt aftur án breytinga. Þegar málið var fyrst lagt fram á 151. þingi bárust sjö umsagnir um málið og voru viðtökur almennt jákvæðar. Þá var bent á nokkur atriði sem þegar hafði verið fjallað um í greinargerð, m.a. mismunun og réttindi barna vegna stöðu þeirra eða foreldra með tilliti til barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, enda mikið framfaraskref að börn njóti umönnunar foreldra sinna óháð aðstæðum fjölskyldunnar. Sömuleiðis var bent á að ekki væru allir foreldrar aðilar að stéttarfélagi og þeir nytu því ekki allir áunninna réttinda varðandi veikindadaga barna sinna. Þá bar hæst í umsögnum að taka ríkara tillit til fjölskyldustærðar með tilliti til réttar barns til umönnunar. Þessi þingsályktunartillaga er því að þessu leyti vel í takti við þær athugasemdir sem bárust á þeim tíma. Markmiðið er að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra að koma á fót þessum starfshópi sem ég fór yfir áðan og samhliða þessari tillögu er frumvarp þar sem lagt er til að kveðið verði sérstaklega á um það í barnalögum, sem eru frá árinu 2003, nr. 76, að í forsjárskyldu felist að veikt eða slasað barn eigi rétt á umönnun foreldra sinna. Fram kemur í greinargerð með því frumvarpi að sú leið sé farin þar sem réttindi og skyldur á vinnumarkaði eru aðallega skilgreind í kjarasamningum og því sé rétt að aðilar semji um þau sín á milli. Þar sem um er að ræða tvenns konar réttindi, annars vegar rétt veiks eða slasaðs barns til umönnunar foreldris eða forsjáraðila og hins vegar starfsmanns til að annast veikt eða slasað barn, þykir rétt að fara þessa leið, þ.e. að vera bæði með þingsályktunartillögu og frumvarp. Þá er áréttað mikilvægi þess að samræmi sé á milli þessara réttinda. Samkvæmt þessari tillögu er ráðherra falið að skipa starfshóp sem skoðar hvort skilgreina eigi rétt foreldra eða forsjáraðila á vinnumarkaði til umönnunar veiks eða slasaðs barns með tilliti til fjölda barna. Aðilar vinnumarkaðarins og opinberir aðilar hafa þegar skilgreint í kjarasamningum réttindi foreldra hvað þetta varðar og þannig gengið á undan með góðu fordæmi. Útfærslan á réttindum foreldra eða forsjáraðila verður þannig áfram í höndum vinnumarkaðarins en í kjarasamningum eða með reglum væri rétt að útfæra hvernig koma bæri til móts við sjónarmið um að réttur foreldra eða þeirra sem fara með forsjá miðist við hvert barn fyrir sig og tryggi þannig betur rétt veiks eða slasaðs barns til umönnunar. Í greinargerð með frumvarpinu sem ég nefndi hér áðan, og er samhliða þessu máli, eru rakin þau sjónarmið sem búa að baki því og þessari tillögu til þingsályktunar. Er þar lögð áhersla á umræðu um rétt og réttindi barna sem aukist hefur að styrk síðastliðin ár og þá ekki síst með undirritun og síðar lögfestingu á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Réttur barns til samvista við foreldra og umönnunar þeirra teljist til mikilvægra réttinda sáttmálans og sé jafnvel einn af hornsteinum hans. Þá segir að á íslenskum vinnumarkaði innihaldi kjarasamningar ákvæði um rétt starfsmanna til að annast veik börn sín og iðulega sé kveðið á um tiltekinn dagafjölda sem kunni að fara eftir kjarasamningum og lengd ráðningarsambands. Aftur á móti sé ekki tekið tillit til fjölda barna starfsmanns við ákvörðun á fjölda þessara daga og því kunni að skapast misræmi til að mynda milli einbirnis tveggja foreldra á vinnumarkaði og þriggja barna einstæðs foreldris. Með framlagningu umræddra þingmála er sú stefna mörkuð að rétturinn feli ekki aðeins í sér rétt foreldra á launuðu leyfi úr vinnu til að annast veikt barn heldur einnig rétt barnsins til umönnunar þess. Því sé eðlilegt að stefna að því að rétturinn miðist við hvert barn fyrir sig í stað þess að miða við að foreldrar eigi rétt á tilteknum dagafjölda á 12 mánaða tímabili til að annast veik börn sín. Réttindi barnsins megi þannig ekki eingöngu vera háð fjölda systkina sem það á. Að öðru leyti vísa ég í greinargerð með áðurnefndu frumvarpi til laga um breytingu á barnalögum sem komið er fram en ég hef ekki enn náð að mæla fyrir. Ég vona svo sannarlega að ég geti gert það þannig að þessi mál haldist í hendur og hægt verði að afgreiða þau.

Frú forseti. Mig langaði bara að koma hér örstutt upp og lýsa því yfir hvað ég er ánægður með að verið sé að leggja fram þessa þingsályktunartillögu. Það er mjög mikilvægt að við tryggjum þennan rétt foreldra til að annast börn sín og þann rétt barna að foreldrar geti sinnt þeim. Ég vona að starfshópurinn hugsi svolítið líka út í stöðu einstæðra foreldra og hvaða möguleikar þar eru, hvort eitthvað þurfi að gera til þess að jafnvel opna möguleika á að ömmur og afar geti aðstoðað í slíku vegna þess að oft lendir þetta á einum einstakling ansi mikið. Við vitum að það er oft mikill kynjahalli á því hvernig umsjónin er með börnunum. Ég vona bara að þetta mál fái góða og fljóta meðferð í þinginu því hér er um mikla réttarbót að ræða.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar en frumvarpið snýst um endurgreiðslu kostnaðar. Lögin um sjúkratryggingar eru frá árinu 2008. Þetta er í fjórða sinn sem mælt er fyrir þessu máli af hálfu Viðreisnar en við höfum lagt það fimm sinnum fram. Fyrsti flutningsmaður þessa máls er Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, sem hefur verið framsögumaður málsins til þessa en ég tek það verkefni að mér í fjarveru hv. þingmanns. Málið hefur sem sagt ekki fengið framgang innan þingsins til þessa enda virðist það ganga þvert á stefnu ríkisstjórnarflokkanna þriggja. Þetta felur í sér að hægt verði að grynnka á biðlistum, að aðgerðir á borð við mjaðma- og liðskiptaaðgerðir eða efnaskiptaaðgerðir verði gerðar hér heima þannig að við getum ýtt fólki út af biðlistum með jákvæðum hætti og aukið lífsgæði þess verulega. Það er eins og við vitum öll þjóðhagslega hagkvæmt fyrir ríkið og fyrir þann fjölda fólks sem bíður eftir slíkum aðgerðum. Þetta snýst um að gera fólki, sem beðið hefur í óviðunandi langan tíma á biðlistum hér og á þar með rétt á að sækja þjónustu erlendis, kleift að sækja þjónustuna til fagfólks hér á landi ef það vill það frekar, þó svo að samningur ríkisins við viðkomandi fagaðila sé ekki fyrir hendi en að uppfylltum öllum öðrum skilyrðum sem viðkomandi fagaðilar þurfa að uppfylla og eru gerð til heilbrigðisstarfsfólks. Hér hefur hnífurinn staðið í kúnni. Stjórnvöld hafa sent fólk til útlanda í aðgerðir með tilheyrandi kostnaði, áhættu og óþægindum í stað þess að leyfa fólki að sækja þjónustuna hér heima. Fyrirstaðan er að sögn stjórnvalda að þau geta ekki leyft það af því að stjórnvöld hafa ekki samið við fagaðila hér heima. Til að því sé haldið til haga þá snýst þetta um greiðsluþátttöku stjórnvalda því stjórnvöld geta auðvitað ekki bannað fólki að sækja þjónustuna hér á landi, sem betur fer, að öðrum skilyrðum uppfylltum heldur neitað að taka þátt í kostnaði þó svo að um sjúkratryggða einstaklinga, skattgreiðendur, sé að ræða. Til að setja málið í það alvarlega samhengi sem það á heima í þá er líka biðlisti eftir aðgerðum hjá þessu fagfólki sem ekki hefur fengið samning við stjórnvöld. Slíkur er fjöldi sjúkratryggða einstaklinga hér á landi sem ákveður tilneyddur að greiða úr eigin vasa fyrir þessar aðgerðir þó svo að þeir hafi fulla sjúkratryggingu og hafi greitt skatt jafnvel alla sína ævi, eigi rétt á þessu samkvæmt lögum, en fær ekki þessa þjónusta vegna skorts á samningi við viðkomandi aðila. Það er því miður svo að flokkarnir í ríkisstjórn, Sjálfstæðisflokkur, Vinstri græn og Framsókn, hafa ekki viljað ljá máls á þessu og hafa m.a. fellt tillögur okkar í Viðreisn í tengslum við vinnslu fjárlaga síðasta árs til að koma til móts við þennan hóp. Ástæðan er fyrst og fremst sú, að því er virðist vera, stefna ríkisstjórnarinnar að semja ekki við sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsfólk, í þessu tilfelli fólk sem getur komið til móts við sjúklinga sem glíma við þennan sársauka. Oftast er verið að skipta um mjaðmakúlur, mjaðmaliði eða hnjáliði og nú eru efnaskiptaaðgerðir sem áður voru kallaðar offituaðgerðir orðnar mjög margar líka. Við sjáum svo að biðlistar eru að lengjast annars staðar í kerfinu, t.d. eftir sálfræðiþjónustu, en það er í sjálfu sér önnur saga. Eins vel og heilbrigðisstarfsfólkinu okkar tókst að bregðast við kórónufaraldrinum sem hér herjaði, ekki síst með ævintýralegu álagi, þá er það svo að faraldurinn dró fram ákveðna veikleika heilbrigðiskerfisins, veikleika sem lúta að mönnun á sjúkrahúsum, mönnun innan heilbrigðisgeirans og plássleysi. Það er með öðrum orðum erfitt fyrir hið opinbera, fyrir ríkisreknu stofnanirnar, að sinna grunnþjónustunni almennilega. Það er einfaldlega þannig að þetta ríkisrekna kerfi er þungt í vöfum, e.t.v. þarf það að vera það að einhverju leyti, þetta er flókin og þung þjónusta sem þar er verið að sinna. Það er fyrst og fremst skortur á mannafla og plássleysi sem hefur leitt til þess að erfitt er að taka á biðlistunum, ekki síst þegar þessi tregða er innbyggð í kerfið og ýtt undir hana af hálfu stjórnvalda sem vilja ekki leita til sjálfstætt starfandi aðila hér á landi. Það virðist bara ekki mega þó að það sé til heilla fyrir allan almenning og ekki síst fyrir þá sem eru á biðlistunum. Það er einfaldlega þannig að það er nauðsynlegt að líta til eininga sem eru fyrir utan ríkisrekna kerfið til að mæta þeim biðlistavanda sem hefur aukist á síðastliðnum árum. Á þetta benda sífellt fleiri einstaklingar innan ríkisrekna kerfisins, líka innan okkar stóra sjúkrahúss sem er að sligast undan álagi. Sérfræðingar sem koma frá heilbrigðisstofnunum utan af landi sjá þetta sem einföldustu leiðina til að mæta þörfum fólks og þetta frumvarp er einfaldlega liður í því. Það er heldur ekki ásættanleg ráðstöfun opinbers fjár að senda einstaklinga, sem hafa verið á biðlistum og brutt verkjatöflur á meðan þeir bíða, í mjaðma- og liðskiptaaðgerðir eða efnaskiptaaðgerðir til útlanda í staðinn fyrir að semja við sjálfstætt starfandi aðila hér heima sem gera nákvæmlega sömu aðgerðir. Það sem meira er, það eru stundum sömu læknarnir sem gera aðgerðir á einkaklíník hér heima en það má ekki semja við hana af því að það samræmist ekki stefnu ríkisstjórnarinnar. Þessir aðilar fara með sjúklingunum út og framkvæma aðgerðir á einkaklíník erlendis og það er töluvert dýrara fyrir hvern einstakling. Það hefur verið sýnt fram á, m.a. með svörum við fyrirspurnum héðan úr þinginu, að það er mun dýrara að fara þá leið en að sinna sjúklingunum hér heima. Þegar þetta er tekið saman þá er niðurstaðan auðvitað sú að núverandi staða nær ekki nokkurri átt. Þetta frumvarp lýtur að því að setja þarfir sjúklinga í forgang, stytta biðlista og auka lífsgæði fólks. Það er erfitt að átta sig á því hvernig þetta er ekki forgangsmál ríkisstjórnarinnar. Það er tiltölulega einfalt í framkvæmd að leyfa Sjúkratryggingum Íslands að semja við sjálfstætt starfandi aðila, svo lengi sem þeir uppfylla skilyrði sem gerð eru til þeirra sem veita heilbrigðisþjónustu hér á landi um færni og annað slíkt. Frú forseti. Það er svolítið snúið að halda þessa framsöguræðu aftur og aftur, ár eftir ár, en staðan er sú að rándýrar stólahrókeringar við ríkisstjórnarborðið eftir síðustu kosningar virðast litlu sem engu breyta. Enn og aftur leggur Viðreisn þetta mál fram til að undirstrika að það eru til lausnir sem ganga langt í því að leysa biðlistavandann, a.m.k. í ákveðnum tegundum aðgerða. Sú undarlega staða er uppi að Sjúkratryggingar Íslands telja sér ekki heimilt að greiða kostnað við þessar aðgerðir á Íslandi. Pólitísku skilaboðin eru þau að stofnunin fær ekki heimild til þess þrátt fyrir að þær séu framkvæmdar af aðilum sem uppfylla öll lagaskilyrði og að verið sé að framkvæma þessar aðgerðir. Það er bara ekkert greitt af stjórnvöldum þrátt fyrir að um sé að ræða sjúkratryggða einstaklinga. Fólk greiðir þetta úr eigin vasa. Það eru hin pólitísku skilaboð sem ríkisstjórnin sendir frá sér. Eftir að Viðreisn lagði málið síðast fyrir síðasta vetur lagði ég inn skriflega fyrirspurn til heilbrigðisráðherra um útvistun aðgerða til útlanda vegna of langs biðtíma hér á landi. Svör við sumum þeirra spurninga sem ég lagði fram bárust í sumar. Þar kemur fram að frá árinu 2017 hafa íslensk stjórnvöld greitt tæplega 400 millj. kr. fyrir þessar aðgerðir erlendis. Það skiptir auðvitað máli hvernig stjórnvöld ráðstafa fjármununum okkar, ekki síst í heilbrigðiskerfinu þar sem er viðvarandi áskorun að eftirspurn eftir þjónustu er alltaf meiri en hægt er að anna, m.a. af peningaástæðum. Þessar aðgerðir þarf einmitt ekki að framkvæma erlendis heldur eru allar aðstæður fyrir hendi hér á landi, á ódýrari og hagkvæmari máta, fyrir utan hvað það er ólíkt þægilegra fyrir þá einstaklinga sem um ræðir að geta sótt þjónustuna hér og hvað það er einfaldara ef eitthvað fer úrskeiðis, sama hvaða ástæður það eru hér á landi, að þurfa ekki að leita réttar síns eða fá einhverjar úrbætur, ef til þess kæmi, hjá heilbrigðisstofum erlendis. Það er ekki þannig að þeir rúmlega 500 einstaklingar sem hér um ræðir hafi óskað eftir því að vera sérstaklega fluttir úr landi, jafnvel við erfiðar aðstæður og í erfiðar aðgerðir. Þeir fá einfaldlega ekki að leita til sérfræðings hér á landi nema að greiða úr eigin vasa. Mér þykir þetta svolítið stórt mál, meðferð opinbers fjár, meðferð peninga skattgreiðenda. Ég spurði líka ráðherra hvernig greiðslur upp á 400 millj. kr. frá Sjúkratryggingum Íslands í þessar aðgerðir, hvernig þær samræmdust verðskrá í landi viðkomandi þjónustuveitanda og hvernig það samræmdist þá þeim greiðslum sem hér eru, hver kostnaðurinn er inni á ríkisreknum sjúkrahúsum hér þar sem verið er að framkvæma þessar aðgerðir. Svar heilbrigðisráðherra var að Sjúkratryggingar Íslands hefðu ekki þær upplýsingar. Eftir stendur þá ósvarað: Hvernig er verðið ákveðið sem Sjúkratryggingar Íslands borga fyrir þessar aðgerðir erlendis? Er eitthvert útboð sem íslensku sérfræðingarnir fá ekki að taka þátt í eða eru kannski íslenskir sérfræðingar sem taka þátt í slíku útboði svo lengi sem þeir lofa að framkvæma aðgerðirnar ekki á Íslandi heldur í útlöndum? Er einhver önnur leið farin? Hvernig er verðið ákvarðað? Hvernig er leitað samninga um verð? Þá verður að ríkja gegnsæi um þetta. Það er þess vegna sem ég spurði aftur þegar þing kom saman í haust, fylgdi þessum svörum eða svaraleysi eftir með framhaldsfyrirspurnum og spurði m.a. í ljósi þess að Sjúkratryggingar Íslands hafa ekki upplýsingar um verðskrá milli opinberra aðila í öðrum löndum og þjónustuveitenda, samanber svar við fyrrnefndri fyrirspurn minni: Hvernig er verðið sem Sjúkratryggingar Íslands greiða fyrir hinar útvistuðu aðgerðir erlendis ákveðið? Svo spurði ég um fleira sem mér finnst þurfa að ríkja gegnsæi um, eins og: Hversu margir eru þessir erlendu þjónustuveitendur? Í hvaða löndum eru þeir? Og kannski síðast en ekki síst: Hvernig eru þeir valdir? Hver er ástæða þess að Sjúkratryggingar Íslands hafa ekki heimild til greiðsluþátttöku hjá þjónustuveitendum innan lands vegna umræddra aðgerða, aðeins utan lands? Frestur til svara er útrunninn. Svar hefur ekki borist en það hefur komið beiðni um framlengingu sem Alþingi hefur veitt samkvæmt hefð. Ég geri ráð fyrir svörum á allra næstu dögum vegna þess að ég ætla mér að halda áfram að ganga út frá því að þessar upplýsingar séu til innan ráðuneytisins eða annarra stofnana þess eins og Sjúkratrygginga. Það er eiginlega saga til næsta bæjar ef svo er ekki. Mig langar til að biðja fólk að hafa það hugfast að það eru ýmsir aðilar sem geta vel veitt skilgreinda opinbera þjónustu og það er ekki verið að tala um það hér að fólk borgi sig fram fyrir í kerfinu. Það er verið að tala um skilgreinda þjónustu, verkferla og markmið og það er alveg skýrt hvað hver aðgerð kostar. Markmiðið er einfaldlega hér heima, nota bene, að fólk fái lausn sinna mála, fái þjónustu þegar það þarf á því að halda. Við erum ekki með þessu máli að ógna jöfnum aðgangi fólks að heilbrigðisþjónustu með því að viðurkenna að það eru fleiri en ríkið sem geta sinnt henni. Það er eiginlega akkúrat þveröfugt. Við viljum tryggja að allir sem hafa beðið of lengi á biðlistum samkvæmt evrópskum viðmiðum eigi þess kost að fá úrbætur annars staðar hér á landi ef þeir kjósa án þess að þurfa að borga úr eigin vasa, að málinu sé ekki stillt þannig upp, þegar fólk á rétt á að leita annað af því að hin evrópsku viðmið hafa verið brotin, að þá sé það aðgerð hér á landi ef þú borgar sjálfur eða aðgerð í útlöndum og íslenska ríkið borgar. Þessu viljum við fá breytt. Um þetta snýst málið. Til að útskýra þessi evrópsku viðmið sem ég nefni þá er sjúkratryggðum einstaklingi heimilt að sækja sér heilbrigðisþjónustu í öðru aðildarríki evrópska efnahagssvæðisins hafi biðin eftir þjónustu hér heima farið yfir tilskilin tímamörk og þar eru tímamörkin eilítið mismunandi eftir því hvers lags aðgerðir er um að ræða. Staðreyndin er sú að ef einhverri ríkisstjórn í sögu Íslands er að takast að koma á fót tvöföldu heilbrigðiskerfi þá er það þessari ríkisstjórn. Það er einfaldlega þannig, það er eiginlega ekki hægt að tala lengur um að það muni verða þannig. Staðan er sú að það er einfaldlega biðlisti, töluvert styttri en sá sem er í ríkisrekna kerfinu, en það er biðlisti fólks hjá einkaaðilum eftir þessum aðgerðum þar sem fólk borgar úr eigin vasa af því að það er þrátt fyrir allt ódýrara en sá atvinnumissir og þau skertu lífsgæði sem það kostar fólk sem oft er komið á miðjan aldur að bíða eftir þessari þjónustu. Það er allt lagt undir til að bæta úr stöðunni og það er ekki í lagi að það eina sem stendur í vegi fyrir því að sjúkratryggðir einstaklingar fái réttlátan stuðning frá heilbrigðiskerfinu sé pólitísk þvermóðska. Þetta er það sem við höfðum í huga þegar við lögðum þetta mál fram fyrir fjórum, fimm árum fyrst. Þetta á því miður enn þá við. Við viljum taka utan um fólkið hvar sem það er á biðlistum og fá alla þá sérfræðinga sem í boði eru hér á landi, starfandi hjá ríkisreknum heilbrigðisstofnunum eða einkareknum, til þess að aðstoða við að leysa úr vanda þessa fólks. Það er þannig sem heilbrigðiskerfið okkar á að virka og þetta frumvarp er gott skref í þá átt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir framsögu þessa máls, það er svo sannarlega mikilvægt að hugsa út fyrir boxið þegar kemur að því að stytta þá biðlista sem eru til staðar. Mig langaði í fyrri spurningunni aðeins að spyrja hvað hv. þingmaður telur að stoppi þessa breytingu innan ríkisstjórnarinnar? Nú eru alla vega einhverjir flokkar þar inni sem tala um frelsi, hafa jafnvel talað um einkarekna þjónustu og við sáum líka á síðasta kjörtímabili að leitað var til einkaaðila þegar kom að því að tryggja þjónustu á tímum heimsfaraldursins, þá virtist það ekki vera vandamál. Er hræðsla við að það verði einhver flótti af ríkisstofnunum, að læknarnir sem framkvæma þetta þar muni allir fara í einkageirann, er það kannski ástæðan? Ég hefði haldið að kostnaðurinn við að senda fólk út bættist ofan á. Ég held líka að í sumum af þessum aðgerðum þurfi eftirfylgni í marga mánuði og jafnvel ár á eftir og maður hefði haldið að það yrði miklu flóknara ef aðgerð var framkvæmd af einhverjum aðila erlendis. Að lokum varðandi EES, má ríkið bara semja við erlenda aðila en ekki innlenda?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni kærlega fyrir andsvörin, þetta voru allt mjög góðar og gildar spurningar. Ég á ekki svör við þeim öllum, sérstaklega ekki þessari stóru: Af hverju? Þessar fyrirspurnir mínar eru kannski liður í því að fá frekari upplýsingar upp á borðið. Mig langaði að drepa aðeins á þessu sem hv. þingmaður talar um hvað varðar eftirfylgnina. Það er alveg klárt, ég hef fengið fréttir af því, að fólk sem hefur farið í aðgerðir erlendis, nýtt sér þann rétt, hefur lent í einhverjum vandræðum í kjölfarið. Það verður svolítið eitt á báti og þarf að leita til viðkomandi þjónustuveitanda erlendis, hvort sem er í Svíþjóð, Danmörku eða hvar sem er. Það er ekki kerfi hér heima sem grípur utan um það. Þetta er því ákveðin áhætta fyrir einstaklinga. En það er líka rétt að fólk fer með aðstandendum og í einhverjum tilfellum fara læknarnir hér heima með út. Hv. þingmaður spurði: Getur ástæðan verið óttinn við flótta sérfræðilækna frá ríkisreknum spítölunum yfir í einkarekstur? Það getur vel verið að það sé hluti af skýringunni. Hins vegar er það svo að það eru læknar starfandi á þessum einkareknu klíníkum eða heilbrigðisstofum, hafa verið það um árabil, líka einhverjir innan hinna ríkisreknu eininga, og auðvitað snýst þetta bara um samningagerð. Þú bara semur. Við þekkjum það öll sem höfum staðið í því að semja að það er hægt að negla niður einhvern fjölda, einhverjar fjárhæðir, einhverjar aðgerðir, einhver skilyrði. Mér vitandi hefur ekki verið gengið svo langt. Það er ekkert verið að nálgast málið þannig. Síðan er það kannski þetta, sem ég er að reyna að fá ráðherra og ráðuneyti til að varpa einhverju ljósi á, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og ég skal vera með styttri spurningu í seinni helmingnum þannig að hv. þingmaður geti komið með framhaldssvar við fyrri spurningunni. Nú nefndi hv. þingmaður þetta með tvöfalda heilbrigðiskerfið. Eitt af því sem við höfum lengi talað um hér á landi er hvort það eigi að vera einkarekið heilbrigðiskerfi og það sé þá eitthvað sem verði opið þeim, eins og hv. þingmaður benti á, sem hafa efni á því að borga fyrir það sjálf. Það er náttúrlega af hinu slæma að fólk geti keypt sér forgang inn í kerfið. Ef ég skil frumvarpið rétt þá verður þetta þannig: Ef ég vel að fara í liðskiptaaðgerð til aðila í einkarekstri hér á landi - segjum að aðgerðin hefði kostað 500.000 kr. ef hún hefði verið framkvæmd á ríkisstofnun - og hún kostar 700.000 kr. fengi ég einunigs 500.000 kr. endurgreiddar. Ég fengi bara 500.000 kr. endurgreiddar af því að talað er um að einunigs verði greidd sú upphæð sem samsvarar verði á þjónustunni innan lands. Erum við ekki enn með smáójöfnuð? Hann hefur minnkað af því að sjúklingurinn er bara að greiða mismuninn. Samt sem áður hefði ég í þessu dæmi, sem er gripið úr lausu lofti, efni á því að borga þessar auka 200.000 kr. Hvernig getum við tryggt jöfnuð á milli fólks?

Frú forseti. Ég ætla bara að byrja á því, svo það sé hafið yfir allan vafa, þó að mér finnist ég reyndar hafa komið því til skila, að ég er sannfærð um að það er ekki nokkur hér á þingi sem talar fyrir því að heilbrigðiskerfið okkar sé einkavætt, að við förum frá þeirri stefnu að þeir sem hér lifa og starfa séu sjúkratryggðir og eigi rétt á sömu þjónustu. Ef ég man rétt þá er þetta fyrsta setningin í okkar ágætu lögum um heilbrigðisþjónustu og frá henni verður ekki vikið. Verði þetta frumvarp að lögum mun það heldur ekki snúast um að einstaklingur sem þarf að fara í liðskipti geti bara ákveðið að fara beint á einkarekna stofu og fái það greitt úr sjóðum. Það er þannig að hann fer fyrst í gegnum kerfið eins og nú er. Ef biðin er komin yfir Evrópuviðmiðin á hann rétt á að fara á annan stað, hvort sem það er erlendis eða hjá aðilum utan ríkisrekna kerfisins okkar. Nú veit ég að þeir Íslendingar sem fara erlendis, þola ekki biðina, eru ekki að borga úr eigin vasa, en ég veit ekki hvort kostnaðurinn er sá sami og hann er á spítlanum, því að þær upplýsingar höfum við ekki. Við göngum út frá því að það sama eigi við um slíka samninga, það verður ekkert greitt úr eigin vasa. Við erum að leggja þetta fram til að koma í veg fyrir, eins og staðan er núna, að sumir þurfa að borga úr eigin vasa. Við erum koma í veg fyrir það. Ég myndi bara gera þær kröfur til stjórnvalda að þannig væri gengið frá samningum. En aftur að því hvernig þjónustuveitendur eru valdir, útboð eða ekki útboð. Ég veit að þegar fólk, sem er búið að bíða svo lengi að það getur ekki beðið lengur, og ætlar að nýta sér þetta örþrifaráð að fara erlendis, leitar til sjúkratrygginga fær það upplýsingar um einhverja aðila sem framkvæma aðgerðir erlendis. Þannig að einhvers staðar er þetta valið. Einhvers staðar er bent á einhvern. Einhver veit eitthvað. Við bíðum bara eftir svörunum,