Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Guðnason) Þetta frv. er gamall kunningi á Alþingi, því að það hefir verið borið fram tvisvar sinnum áður. Ástæðan til þess, að það hefir verið þetta oft á ferðinni, mun vera sú, að ýmsum hefir þótt lítið verkefni fyrir þennan háskólakennara, sem frv. ræðir um. En aðalorsökin til þess, að frv. hefir ekki náð fram að ganga, mun eflaust vera sú, að embætti þetta hefir verið skipað ágætum kennara og mjög mætum manni og að háttv.þdm. vildu ekki leggja niður embættið að honum lifandi. Nú horfir þetta öðruvísi við, því eins og hv.þdm. vita, er embætti þetta óskipað sem stendur. Mentmn. hefir leitað álits heimspekideildar háskólans, og fylgir svar hennar með nál. á þskj. 89 ásamt till. guðfræðideildar háskólans um ráðstöfun á þessu embætti. Og út frá því, sem þar segir, leggur nefndin til, að frv. verði samþykt. En um leið og embætti þetta er lagt niður verður að ráðstafa grískukenslu þeirri, er guðfræðinemar hafa notið við háskólann, og hefir því nefndin hugsað sjer að leggja til, að tekin verði upp í fjárlög einhver lítilsháttar fjárupphæð til þess að standast kostnað þann, sem af grískukenslunni leiðir. Nefndin lítur svo á, að hjá því verði ekki komist að veita tilsögn í grísku, en hinsvegar ekki hægt að bæta því á guðfræðiprófessorana, nema með því að þókna þeim fyrir það aukalega. Þá hefir heimspekideildin farið þess á leit, að veittur yrði styrkur í fjárlögum til þess að greiða að einhverju leyti kostnað við dvöl erlendra sendikennara, sem von er á, að komi hingað til háskólans til að flytja þar fyrirlestra. Nefndin hefir fyrir sitt leyti fallist á, að þetta sje nauðsynlegt, og mun því síðar bera fram till. í þessa átt, er fjárlögin koma til umræðu, og gera þá frekar grein fyrir þessari málaleitun. Þó að hjer sje um tvær fjárhæðir að ræða, sem nefndin mælir með, að verði teknar upp í fjárlög, þá munu þær til samans aldrei nema meira en um helmingi þeirra launa, sem farið hafa árlega til grískudósentsins. Nú liggur fyrir heimspekideild tilboð frá Ameríku um að senda hingað vísindamann í guðfræði, og mun það ráðið að sinna því, en í tilboðinu er jafnframt óskað eftir því, að þessi vísindamaður fái ókeypis dvöl hjer um 2–3 mánaða tíma. Samskonar tilboð má búast við, að komi frá fleiri háskólum, einkum á Norðurlöndum, og er ekki nema gott til þess að vita, að erlendir vísindamenn leiti hingað, því að margt má af því læra. Það sýnist því rjett að samþykkja þetta frv., enda sparast talsvert við það og hægt að fá kenslu í þessum fræðum fyrir margfalt minni laun en dósentsembættið kostaði árlega.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg stend ekki upp til þess að andmæla þessu frv. En jeg vildi geta þess, að þegar til þess kom í haust að ráðstafa þessari kenslu í klassiskum fræðum, þá var maður ráðinn til þess að gegna embættinu þetta ár fyrir 2000 kr., svo reikna verður með þessari upphæð líka, þegar verið er að ræða um, hvað mikið sparist. Hvað það snertir, að heimspekideildin óski að fá sendikennara og hafi tekið tilboði um það frá Vesturheimi, þá er mjer ekki kunnugt um það. Stjórnin vissi að vísu um tilboðið, en hún sá sjer ekki fært að taka upp í fjárlög styrk til þess að kosta dvöl hans hjer, enda er henni ókunnugt um, að það sje afráðið, að maðurinn komi. En þó að þessi vísindamaður komi í sumar, þá segir sig sjálft, að ekki er hægt að greiða dvöl hans hjer með styrk, sem veitast á árið 1928, eftir því sem mjer skildist, að háttv.frsm. (JG) ætti við. Jeg vildi í sambandi við þetta mál minna á, að það er annað embætti, sem losnaði síðastliðið sumar og enn er óráðstafað: fræðslumálastjóraembættið. Í þáltill.hv.þm. Str. (TrÞ), sem fram kom hjer í þessari háttv. deild 1924, voru talin upp nokkur embætti og mælst til, að ef þau losnuðu, yrði ekki í þau skipað nema Alþingi fengi áður að segja þar um álit sitt. Í till. eins og hún var upphaflega orðuð var fræðslumálastjóraembættið eitt af þeim, sem þar var nefnt, en breyttist svo í meðferð hv. deildar, að það var felt úr þál. eins og hún var samþykt, en í þess stað sett „clausula generalis“ um öll embætti og sýslanir, sem losnuðu og stjórnin teldi unt að sameina öðru starfi eða leggja niður. En þrátt fyrir það fanst nefndinni rjett að láta Alþingi segja álit sitt um það, hvort embætti þetta skuli lagt niður eða ekki, og hefir þar af leiðandi sett mann til þess að gegna því þangað til öðruvísi verður ákveðið. Hinsvegar lítur stjórnin svo á, að ekki muni gerlegt að afnema embættið, og mun því engar till. um það flytja. En óski meiri hl. Alþingis að leggja embættið niður, þá mun stjórnin beygja sig. Sem sagt, stjórnin vildi geyma Alþingi rjettinn til þess að segja álit sitt um embætti þetta, og verði engin till.samþ. um að afnema það, verður það auglýst laust að loknu þingi.

Tryggvi Þórhallsson Jeg stend aðeins upp til þess að þakka hv. mentmn. fyrir afgreiðslu hennar á frv. En um þau atriði - sem í rauninni er alveg nýtt mál -, sem fljettast hafa inn í afgreiðslu nefndarinnar á málinu, ætla jeg ekki að ræða nú, enda gefst tækifæri til þess síðar. Jeg er algerlega sammála hæstv. kenslumálaráðherra (MG), að það var rjett af stjórninni að skipa ekki í fræðslumálastjóraembættið, svo að Alþingi gæfist kostur á að segja, hvernig um það skuli fara.

Jakob Möller * Mjer þykir eiginlega vænt um þetta nál., sem hjer liggur fyrir, þótt það að vísu sje því fylgjandi að leggja niður kennarastól í klassiskum fræðum. Því að með því er viðurkent af þeim mönnum, sem halda því fram, að embættið skuli lagt niður, að það sje þó nauðsynlegt. En úr því að nefndin viðurkennir, að það sje nauðsynlegt, þá á jeg hinsvegar bágt með að skilja tillögu hennar um að leggja það niður. Jeg sje ekki annað en að því sama megi ná - sem sje þessum lítilfjörlega sparnaði - með því að skora á stjórnina að veita ekki þetta embætti að svo stöddu. Jeg sje ekki, hver vinningur er í þessum kringumstæðum að leggja það niður; - skil það ekki öðruvísi en sem bláberan þráa, að af því að búið er að jagast á þessu máli eins lengi og hefir verið gert, þá megi það ekki niður falla. Sparnaðurinn verður - eins og hv.þm. Borgf. (PO) benti á - hvergi nærri eins mikill og nefndin vildi vera láta. Það er upplýst, að fyrir þessa kenslu hefir verið samið um að borga 2000 kr. á yfirstandandi ári. Svo leggur nefndin til, að að minsta kosti álíka upphæð verði veitt til háskólans. Með þessum launum er niður feld viss kensla, sem kennari í þessum fræðum hafði á hendi, sem sje að hann las að einhverju leyti með norrænunemum háskólans. Sú kensla hygg jeg, að hafi verið nokkuð nauðsynleg líka, og má gera ráð fyrir, að hún verði tekin upp innan skamms, og verði þá að verja til hennar eitthvað svipaðri upphæð og fyrir grískukensluna. Og geri maður ráð fyrir, að samkv. till. nefndarinnar verði greiddar alt að 2000 kr., þá skil jeg ekki, að þetta geti verið neinn helmingssparnaður, eftir þeim launum, sem nú fylgja embættinu. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða svo um þetta mál, þar sem það er í raun og veru viðurkent, að þessi kensla sje nauðsynleg. En um það hefir einmitt aðallega verið deilt hingað til. En jeg vildi leyfa mjer að stinga upp á annari afgreiðslu málsins en nefndin leggur til og geri það að till. minni, að málinu verði vísað til stjórnarinnar. Jeg sje ekki betur en að það náist alveg það sama með því. En hinsvegar er óbeinlínis gert ráð fyrir, bæði í till. háskólans og mjer skilst líka í nál., að til þess geti komið síðar meir, að rjett væri að veita þetta embætti á ný. Það er nefnilega talað um það, að að svo stöddu sje ekki ástæða til að veita það, af því að ekki sje völ á neinum manni, er sje sjerstaklega til þess hæfur. Jeg deili ekki um það. En með þessu er gert ráð fyrir, að síðar meir kunni að vera ástæða til að veita það. Þess vegna tel jeg rjettara að leggja það ekki niður. Hinsvegar finst mjer eðlilegast, að um leið og málinu væri vísað til stjórnarinnar, væri á einhvern hátt sjeð fyrir því, að háskólinn fengi til umráða þennan mismun, sem um er að ræða af þeim kostnaði, sem er á því að halda uppi kenslu í grísku og embættislaununum. Þá er ekki háskólinn rýrður á neinn hátt. Mjer virðist það ekki vera sú fúlga, að það þurfi að sjá eftir því til háskólans. En jeg veit ekki, hvernig hæstv. stjórn tekur í þetta mál og hvort hún telur það fært án sjerstakrar heimildar. En um það mál mætti ræða í sambandi við fjárlögin. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. (Jón Guðnason) Þessu frv., sem hjer liggur fyrir, hefir ekki verið tekið á þann veg, sem jeg bjóst við, af þeim tveim hv.þm., sem síðast hafa talað. Það virtist svo, sem hv.þm. Borgf. (PO) væri sleginn allmiklum felmti, - ekki reyndar út af frv. sjálfu, því að honum mun falla vel í geð sá sparnaður, sem það fer fram á, heldur út af till. nefndarinnar um nokkra fjárhæð til þess að halda uppi kenslu í grísku og einnig nokkra upphæð til þess að standast kostnað af dvöl erlendra vísindamanna, sem kynnu að koma hingað. Hv. þm. fórust svo orð, að hann hefði varla vitað tekið meiri vetlingatökum á sparnaðarmálum en nefndin hefir gert þarna. Mjer finst það út af fyrir sig ekki vera nein vetlingatök að fella niður embætti, sem hefir víst kostað ríkissjóð á undanförnum árum minst hálft 8. þús. kr., og um leið láta vinna meginið af því starfi, sem embættinu fylgdi, fyrir rúman fjórða hluta þeirrar upphæðar. Með þessu móti er það trygt, að háskólinn missir svo sem ekkert af því starfi, sem nauðsynlegt er, að þar sje unnið, en hinsvegar sparast allmikil upphæð. En okkur þykir vel hlýða að nota enn nokkum hluta þessarar upphæðar til þess að hlynna að háskólanum á öðru sviði, með því að verja henni til þess að standast kostnað af dvöl erlendra vísindamanna. Jeg vil í því sambandi leggja áherslu á það, að þótt sparnaður sje einatt góður og þótt það orð hljómi alveg sjerstaklega vel í eyrum ýmissa kjósenda, þá má sparnaðurinn ekki ganga of langt gagnvart slíkri stofnun, sem háskólinn er. Og jeg sje heldur ekki betur en að hv.þm. Borgf. hafi áður á þingi - þótt einatt hafi hann sjálfur viljað telja sig sparnaðarmann - einmitt viðurkent þetta sama, sem fyrir nefndinni vakir, þar sem hann ljeði fylgi sitt til að stofna nýtt embætti við háskólann.

Hvaða embætti var það?

. Dósentsembættið, sem stofnað var fyrir tveimur árum; þar með var því slegið föstu um langt árabil, að ríkið bæri þau útgjöld, sem því embætti hljóta að fylgja.

Var jeg með því að stofna dósentsembættið?

. Svo minnir mig að væri.

Jeg er hræddur um, að það sje rangminni! - TrÞ: Meginið af Íhaldsflokknum gerði það. - PO: Og með stuðningi Framsóknarflokksins! - TrÞ: Ekki mínum! - Forseti hringir: Ekki samtal í deildinni!

. Annars er þessi fjárveiting til vísindamanna alveg sjálfstæð út af fyrir sig, og þarf ekki að ræða frekar um hana nú, því að tilefnið gefst, þegar fjárlögin koma til umræðu. En út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. (JakM) sagði, að nefndin hefði lýst yfir því í nál., að embttið væri nauðsynlegt, vil jeg taka það fram, að þetta kemur alls ekki fram þar, heldur hitt, að nefndin telur nauðsynlegt að veita upphæð til að vinna það starf, sem grískudósentinn hafði á hendi. En hinsvegar sjer nefndin ekki ástæðu til að halda þessu embtti áfram og láta það verða ríkissjóði svo dýrt, þar sem það mun mega telja víst, að þetta sama starf fáist unnið fyrir eitthvað 14 þeirra launa, sem undanfarið hafa verið greidd, þá er ekki hægt að sjá annað en að þetta sje verulegur og sjálfsagður sparnaður. Eins og hv.þdm. hafa sjeð, þá höfum við borið þetta mál undir rjetta hlutaðeigendur, heimspekideild háskólans. Þar var ekki með einu orði minst á nauðsyn þess að halda þessu embætti við vegna latínukenslu, heldur er í till., sem prentaðar eru aftan við nál., aðeins minst á að halda uppi grískukenslu. Jeg get ekki gert mikið úr því, að þörfin fyrir latínukenslu sje svo brýn, þar sem sjálfir háskólakennararnir hafa ekki óskað eftir, að henni væri haldið áfram.

Tryggvi Þórhallsson Jeg geri ekki ráð fyrir að taka aftur til máls, enda er það ekki langt mál, sem jeg þarf að segja. En það eru ummæli hv. 1. þm. Reykv. (JakM) og sjerstaklega hv.þm. Borgf. (PO), sem valda því, að jeg stend upp. Hv. þm. Borgf. var að tala um vetlingatök í sambandi við þetta mál. Hann mun meðal annars hafa beint þessu til mín sem flm. Jeg vil þá benda á það, að fyrir mjer hefir aldrei vakað annað en að leggja embættið algerlega niður. Viðvíkjandi því, sem dróttað var að mönnum um afstöðu til annars embættis, sem nýlega var stofnað, þá hygg jeg það rjett, sem hv.þm. Borgf. sagði, að hann hafi ekki ljeð atkvæði sitt til þess. En jeg vil um leið minna á, að það er jafnfágætt í Íhaldsflokknum, að menn standi á móti því, að óþörf embætti sjeu stofnuð, eins og það er sjaldgæft, að Framsóknarmenn sjeu með. Með þessari embættisstofnun var einn úr Framsóknarflokknum, en allir, nema einn eða tveir, úr Íhaldsflokknum. Hv. 1. þm. Reykv. sagði það fyrst, að nú væru menn orðnir sammála um, að kensla þessi væri nauðsynleg. Ýmsir álíta að vísu, að kensla í grísku sje nauðsynleg fyrir guðfræðinga, en af því þarf ekki að leiða, að þeim finnist embættið nauðsynlegt. En þar sem hv.þm. leggur til að vísa málinu til stjórnarinnar, þá þýðir það, að embættinu skuli haldið áfram. Afleiðingin verður því sú, að hv.þm. nær ekki því, sem jeg tel víst, að hann vilji ná, sem sje að afla peninga til annara hluta. Þess vegna vil jeg eindregið mælast til þess, að hv. deild afgreiði ekki þetta mál samkv. till.háttv. 1. þm. Reykv., að vísa málinu til stjórnarinnar.

Pjetur Ottesen Háttv. frsm. (JG) sagði, að það hefði slegið allmiklum felmti á mig við þessar till., sem mentmn. hygst að bera fram í sambandi við niðurlagningu þessa embættis. Jeg vil ekki segja, að jeg hafi orðið svo ákaflega uppnæmur við þessar till., enda er maður orðinn svo vanur að sjá sitt af hverju af þessu tægi hjer á þingi. Hitt er annað mál og leynir sjer ekki, að þeim tilgangi hv.flm. (TrÞ), sem hann lýsti við 1. umr., að leggja embættið algerlega niður og spara þar með þann kostnað, sem af því leiðir, verður vitanlega ekki náð, ef mentmn. kemur fram till. sínum um afgreiðslu þessa máls. Hv. frsm. sagði, að þetta embætti hefði kostað um 8 þús. kr. að undanförnu, en samkvæmt till. mentmn. myndi kostnaðurinn ekki nema meiru en sem svarar ¼ þeirrar upphæðar. Eftir launalögunum má jeg segja, að stofnlaunin eru 3800 kr., sem hækka upp í 4500 kr. Ef þetta embætti verður veitt, býst jeg við, að fyrst verði veitt byrjunarlaun með dýrtíðaruppbót eins og hún er reiknuð fyrir næsta ár. Myndu þá launin verða samanlagt um 5000 kr. Nú vil jeg spyrja háttv.frsm.: Hvað er það mikil upphæð, sem mentmn. ætlast til að varið sje í þessu skyni? Hvernig sem maður les nál. áfram og aftur á bak, þá er hvergi neitt að finna um það. Jeg býst satt að segja við því, að þessar till. muni í raun og veru hljóða upp á eitthvað meira en 1/4 af þessum 5000 kr., sem embættið myndi kosta til að byrja með. Þegar litið er á þá þörf, sem jeg tel vera á því að ljetta eitthvað á kostnaðinum við starfsmannahald ríkisins, þá skil jeg ekki, að það hafi verið ofmælt hjá mjer að segja, að nefndin hafi tekið á þessu með vetlingatökum. Hv. þm. (JG) var að tala um, að sparnaðurinn ljeti náttúrlega vel í eyrum kjósenda, og gaf í skyn, að jeg mundi frekar vera hjer að tala fyrir hlustir kjósenda heldur en að jeg meinti nokkuð annað með þessu.

Þetta sagði jeg ekki

. Nei, að vísu, en það lá ekki annað nær en draga þessa ályktun af orðum hv.frsm. Mjer er náttúrlega alveg sama um svona aðdróttanir, en jeg vitna bara í því efni til minnar þingsögu. Þar sem hv.þm. (JG) var að segja, að jeg hefði fyrir tveim árum verið með því að stofna dósentsembætti við háskólann, þá er það algerlega rangt hjá honum. Jeg var aldrei með því.

Jeg viðurkenni, að þm. hefir rjett fyrir sjer

. Hv. þm. Str. (TrÞ) hjelt, að jeg meinti það til hans um vetlingatökin. Það, sem jeg talaði um í þessu sambandi, voru till. nefndarinnar. Reyndar gat jeg þess við 1. umr., að mjer kæmi það kynlega fyrir, að hv.þm. Str. hefði ekki stungið upp á víðtækari breytingu á embættaskipuninni en till. hans báru með sjer. Mjer fanst það ekki í samræmi við það, sem kom fram hjá honum 1925. Jafnframt lýsti jeg yfir því, að jeg mun koma fram með till. um þetta mál. Þess vegna tla jeg ekki að tala um vetlingatökin hjá hv.þm. Str. (TrÞ) fyr en jeg sje, hvernig hann snýst við því máli. Hv. þm. Str. var líka eitthvað að tala fram í um stofnun þessa dósentsembættis, - að það hefði verið Íhaldsflokkurinn, sem stóð sjerstaklega að því. Jeg hefi ekki haft tíma til að athuga, hvernig atkvgr. fjell, en jeg held, að embættið hafi verið stofnað með allríflegum stuðningi Framsóknarflokksmanna.

Frsm. (Jón Guðnason) Aðeins örfá orð. Hv. þm. Borgf. (PO) sagði, að sparnaðurinn af þessu frv. mundi ekki verða nema örlítill. En sá samanburður, sem hann gerði á launum, sem fylgja þessu embætti, og kostnaðinum við að halda uppi kenslu, var ekki rjettur. Það er rjett, sem jeg sagði, að kostnaður við þetta embætti undanfarið er um 71/2 þús. kr. árlega. Ef dýrtíðaruppbótin lækkaði frá því, sem var, þá get jeg hugsað, að komast rosetti af með minni upphæð til þess að halda uppi kenslunni í grísku framvegis en þá, sem stjórnin hefir veitt til þess í vetur. En þó býst jeg við, að kenslukostnaður þyrfti ekki að fara fram úr 1/4 embættislaunanna. Þar sem hv.þm. Borgf. sagði, að launin væru 5 þús. kr. með dýrtíðaruppbót, þá er það því aðeins að skipaður verði maður, sem ekki hefir verið í embætti áður. En það er alls ekki hægt að gera ráð fyrir, að svo verði, síst þegar um háskólakennara er að ræða. Í slík embætti er ekki tekinn hver óvalinn maður frá prófborðinu. Það má hiklaust gera ráð fyrir, ef embættið væri veitt, að launin yrðu nokkru hærri en byrjunarlaun, og það því fremur, sem launin ná hámarki sínu á fáum árum. Aðalatriðið í þessu máli finst mjer vera það, að hjer fæst unnið sama starf og áður fyrir aðeins lítinn hluta af því, sem til þess var varið áður. Og það er sparnaður, sem að sjálfsögðu er aðgengilegur fyrir okkur hv.þm. Borgf. báða, og aðra hv. deildarmenn.

Jakob Möller * Hv. þm. Str. (TrÞ) hefir ekki heyrt nema nokkuð af því, sem jeg sagði. Hann vildi fá út úr minni till., að jeg ætlaðist til þess, að embættið væri veitt með fullum launum, í stað þess að jeg vildi skora á stjórnina að veita það ekki. Hv. þm. sagði, að þetta ætti ekki að koma fram í dagskrárformi. Það er vitanlega með hliðsjón af því, að í þáltill. er oft lýst yfir þingvilja að veita ekki embætti. En þó að frv. sje vísað til stjórnarinnar, þá er engin hætta á, að embættið verði veitt án þess að komi til þingsins kasta. Svo að vinningur við að fella embættið niður er alls enginn. Ennfremur sagði hv.þm., að þeir ætluðust til, að háskólinn fengi afganginn af þessu fje til umráða. En til þess þarf sjerstaka fjárveitingu í fjárlögum. Þess vegna er þetta misskilningur hjá hv.þm. Annars skilst mjer, að sparnaðurinn verði ærið lítill frá því sem er; þó að launin sjeu svo og svo há, með svo og svo mikilli dýrtíðaruppbót, þá segir það ekki, hvað launin verði há, þegar dýrtíðaruppbótin minkar. Jeg veit ekki, hvaða ár það kann að hafa verið.

Það var árið sem leið

. Já, en þá var 67% dýrtíðaruppbót í staðinn fyrir 44% núna. Jeg held fast við tillögu mína um að vísa málinu til stjórnarinnar. * Ræðuhandr. óyfirlesið.