Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 998, um samræmda móttöku flóttafólks, frá Andrési Inga Jónssyni, á þskj. 742, um skipulag og stofnanir ráðuneytisins, frá Diljá Mist Einarsdóttur, á þskj. 982, um viðbrögð við vanvirðandi framkomu af hálfu ráðherra eða ráðuneytisstjóra og sálfræðiþjónustu fyrir starfsmenn ráðuneyta, frá Helgu Völu Helgadóttur og á þskj. 793, um stöðu heimilislauss fólks, frá Lenyu Rún Taha Karim. Einnig hafa borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1042, um niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur og á þskj. 1051, um lækna, frá Þórunni Sveinbjarnardóttur.

Virðulegi forseti. Umræða um verðbólgu hér á landi hefur verið áberandi síðustu vikur. Verðbólga hefur risið skjótt upp, stýrivextir hækka og bankarnir hækka vexti sína í kjölfarið. Flestallir landsmenn hafa fundið fyrir áhrifunum og ekki síst okkar viðkvæmustu hópar, ásamt ungu fólki sem margt hvert er að stíga sín fyrstu skref inn á húsnæðismarkað með börn eða börn á leiðinni. Það er aldrei skemmtilegt að horfa upp á vaxandi verðbólgu, sérstaklega í ljósi þess hversu vel okkur hefur gengið í efnahagsmálum undanfarin ár þrátt fyrir oft á tíðum erfiðar aðstæður. Margar ástæður eru fyrir stöðunni í dag. Sumar hverjar ráðum við ekkert við. Hins vegar þýðir það ekki að við megum staldra við og vona það besta; allt samfélagið, ríkið og einkaaðilar þarf að standa saman í því verkefni að vinna bug á verðbólgunni. Ríkisstjórnin ætlar sér alls ekki að draga lappirnar og er vel meðvituð um að grípa þarf okkar viðkvæmustu hópa og koma í veg fyrir hremmingar. Nú þegar hefur verið farið í aðgerðir eins og að hækka húsnæðisbætur, hækka bætur almannatrygginga, hækka barnabætur og fara í ýmsar aðgerðir til að bregðast við stöðunni á húsnæðismarkaði. Þetta er ekki tæmandi talning en allar þessar aðgerðir geta skipt sköpum fyrir einstaklinga sem sjá peninga sína hverfa í hærri vöxtum og hækkandi verði á heimilisvörum, matvælum og öðrum nauðsynjum. Það eru þó ekki einungis stjórnvöld sem þurfa að grípa til aðgerða heldur þurfum við öll að taka höndum saman, við í samfélaginu, bankarnir og þeir einkaaðilar sem hafa burði og veita fyrrnefndar nauðsynjar á við matvæli, að sýna samfélagslega ábyrgð. Á tímum hárrar verðbólgu eykst mikilvægi þess að tannhjólið gangi smurt og ef við vinnum öll saman þá getum við náð stórkostlegum árangri.

Forseti. Í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands um frumvarp til útlendingalaga sem nú liggur fyrir þinginu var gerð athugasemd við það að í frumvarpinu kæmi fram að það gæfi ekki tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá. Í frumvarpinu var hvorki vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu þrátt fyrir að efni frumvarpsins varði mannréttindi fólks með augljósum hætti. Kvað stofnunin óhjákvæmilegt að fram færi efnislegt mat á því hvort skilyrðum stjórnarskrárákvæða væri fullnægt. Þrátt fyrir athugasemdir Mannréttindastofnunar, ítrekaðar áskoranir og yfirlýstar kröfur okkar þingmanna Pírata um að óháðum aðila verði falið að kanna hvort ákvæði frumvarpsins standist stjórnarskrá, hefur meiri hlutinn hér á þingi þráfaldlega hafnað því. Dæmi hver fyrir sig hvers vegna það gæti verið. Á Íslandi hefur myndast sú venja að það sé í höndum dómstóla að skera úr um stjórnskipulegt gildi laga, þ.e. hvort lög samrýmist stjórnarskrá. Helsti ókostur þessa fyrirkomulags er augljóslega sá að það er háð því hvort reyni á gildi laganna fyrir dómstólum yfirleitt. Meiri hluti samþykktra laga á Alþingi eru stjórnarfrumvörp, einna helst samin í ráðuneytunum sjálfum. Af augljósum ástæðum verður að telja það óheppilegt fyrirkomulag að sömu aðilar og semja meginþorra samþykktra lagafrumvarpa leggi einir mat á hvernig þau samrýmist stjórnarskrá og alþjóðlegum skuldbindingum og það bara eftir eigin hentugleika. Betur færi á því að slíkt mat færi einnig fram af hálfu óháðra aðila þegar tilefni er til. Við í þingflokki Pírata höfum því lagt fram frumvarp til laga þess efnis að sett verði á fót sérstök nefnd skipuð óháðum sérfræðingum sem hafi það hlutverk að kanna hvort formleg og efnisleg skilyrði lagafrumvarps séu í samræmi við það sem stjórnarskrá og þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands áskilja. Með nefnd á borðið Lögréttu, sem gæti leyst úr slíkum álitamálum með óyggjandi hætti, yrði það mikilvægur þáttur í að koma í veg fyrir það að ríkisstjórn landsins setji lög í krafti meiri hluta á þingi sem stríða gegn stjórnarskrá lýðveldisins Íslands.

Virðulegur forseti. Á einu ári hefur ofsatrúarmaðurinn í Seðlabankanum aukið mánaðarlegar greiðslur á unga fólkið okkar, sem er að stofna sitt fyrsta heimili, um 130–200.000 kr. á mánuði. Þetta er 1,5–3 milljónir á ári. Þetta er ekkert annað en gróft fjárhagslegt ofbeldi. Með stanslausum hækkunum á stýrivöxtum heldur þessi fjárhagslega hryðjuverkastarfsemi áfram gagnvart ungu fólki sem getur á engan hátt varið sig. Fjárhagslega ofbeldið heldur áfram hjá hryðjuverkabankastjóranum við Arnarhól sem hefur ofsatrú á hækkunum stýrivaxta sem bitna ekki á honum eða hans fólki sem er á ofurlaunum. Nei, þetta fjárhagslega ofbeldi bitnar bara á þeim verst settu sem í góðri trú trúðu honum þegar hann talaði um lágvaxtalandið Ísland sem hann væri búinn að skapa til framtíðar. Það er ljóst að tekjur unga fólksins munu ekki standa undir þessu stýrivaxtaofbeldi lengi. Það getur enginn staðið undir greiðslubyrði sem hefur farið úr 30–40% af ráðstöfunartekjum yfir í 60–70% af þeim eða meira. En hvar er ríkisstjórnin? Hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra sögðust, í óundirbúnum fyrirspurnartíma, hafa fullt af ráðum til að vinna á verðbólgunni. Þau er enn að skoða málið, virða það fyrir sér, hugsa um það en gera svo ekkert og leyfa stýrivaxtaofsatrúarmanninum í Seðlabankanum að fá lausan tauminn í fjárhagslegu stýrivaxtaofbeldi gagnvart heimilum. Ríkisstjórnin situr aðgerðalaus, horfir alvarlegum augum í gaupnir sér og trúir í blindni á trúarbrögð í hagstjórninni og stórfurðulega hugmyndafræði seðlabankastjóra og hans liðs sem sér til þess að stærra og stærra hlutfall heimila á Íslandi nær ekki endum saman. Þessi blinda trú ríkisstjórnarinnar á hugmyndafræði ofsatrúarstýrivaxtamannsins í Seðlabankanum er stórfurðuleg og er algerlega andstæð heilbrigðum og eðlilegum efasemdum og því í eðli sínu stórhættuleg, hvort sem um er að ræða trúarbrögð, stjórnmálastefnu eða hagstjórn. Þegar þessir valdamiklu einstaklingar misnota völd sín og reyna að troða ofan í almenning sínum eina rétta sannleika eiga auðvitað að kvikna blikkandi viðvörunarljós; þegar gerðir þeirra skilja heimilin, unga fólkið og þá verst settu eftir í rjúkandi rúst. Ofsatrú leiðir okkur í ógöngur.

Forseti hlýtur að geta athugasemd við það að fjarstaddir menn séu uppnefndir hér ítrekað í ræðustól. Jafnvel þó að hv. þingmönnum geti verið heitt í hamsi og þó að þeir hafi athugasemdir við embættisfærslu einstakra manna þá er ekki í samræmi við þingsköp að uppnefna fjarstadda menn sem þar að auki eru ekki hér til að svara fyrir sig.

Virðulegi forseti. Í lögunum stendur að allir eigi jafnan rétt til heilbrigðisþjónustu óháð búsetu. Við erum auðvitað meðvituð um að ekki er hægt að veita alla þjónustu alls staðar á landinu en vissulega er hægt að gera betur. Landsbyggðin hefur áþreifanlega fundið fyrir lítilli nýliðun sérfræðilækna undanfarin ár. Margir neyðast til að gera sér ferð til höfuðborgarinnar til að sækja sér viðeigandi heilbrigðisþjónustu, jafnvel einungis til þess að fara til augnlæknis með tilheyrandi kostnaði og fyrirhöfn. Margar þjóðir glíma við sama verkefni og við hér á Íslandi; að efla og fjölga heilbrigðisstarfsfólki. Það er áskorun að finna nýjar leiðir, nýta þann mannauð sem við búum að í dag, hlúa að honum eftir mikið álag undanfarin ár, en einnig að fjölga heilbrigðisstarfsfólki. Sérfræðilæknar hafa sinnt þjónustu víðs vegar um landið í samstarfi við heilbrigðisstofnanir um land allt. Það er mikilvægt að það haldi áfram, en í því ljósi er einnig mikilvægt að skapa umgjörð, ná samningum við sérfræðilækna og nýta tækni í fjarheilbrigðisþjónustu þó svo að hún muni aldrei koma í staðinn fyrir persónulega þjónustu. Hæstv. heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórsson, hefur sett á laggirnar starfshóp sem vinnur að aðgerðum til að bæta mönnun sérhæfðs starfsfólks heilbrigðisumdæma Vestfjarða og Austurlands. Þetta er gert ásamt því að farið hefur verið í aðgerðir innan heilbrigðisráðuneytisins til að bæta nýliðun og mönnun sérfræðilækna utan höfuðborgarsvæðisins. Starfshópi verkefnisins Öflug sjúkrahúsþjónusta í dreifbýli er ætlað að skoða viðeigandi lausnir á hverju svæði fyrir sig og hvernig best er að bregðast við mönnunarvanda á landsbyggðinni með skilvirkum máta, með samvinnu sjúkrahúsa að leiðarljósi. Starfshópurinn mun einnig taka þætti á borð við vaktþjónustu, þjálfunarmöguleika, sérnámsmöguleika og fleira til athugunar í sinni vinnu. Við megum aldrei hætta vinnu okkar í átt að því að jafna heilbrigðisþjónustu óháð búsetu. Tækifærin eru svo sannarlega til staðar.

Virðulegi forseti. Það skiptir máli hverjir stjórna, var hæstv. forsætisráðherra tamt að segja þegar kosningabaráttan fyrir síðustu kosningar var í algleymi. Það er margt til í þeim orðum hæstv. ráðherra enda er hún ekki byrjandi í stjórnmálum eins og sá sem hér stendur. Þrátt fyrir það hef ég þó talsverða reynslu af umbreytingum og átökum og reynslan segir mér að á átaka- og krísutímum skiptir það virkilega miklu máli hverjir stjórna. Þegar mikið er undir skiptir öllu máli hvernig ákvarðanir eru teknar. Þessa dagana heyja stéttir hinna lægst launuðu harða baráttu fyrir bættum kjörum. Engan ætti að undra því það er einmitt láglaunafólk sem hefur orðið verst úti í vaxta- og verðbólguhækkunum síðustu mánaða. Verkafólk sem átti erfitt með að ná endum saman á tímum mikils hagvaxtar sér nú enga leið í gegnum verðbólguþokuna. Aðrar þjóðir hafa tæklað hækkandi verðlag með því að lækka skatta, tolla og álögur svo að verðbólgan hafi minni áhrif á almenning en hæstv. fjármálaráðherra skeytir engu um slíkt. Ráðherra er upptekinn við að stjórna landinu af sinni einstöku hagstjórnarlist sem er þó einungis skýr og aðgengileg í hugum innmúraðra Sjálfstæðismanna. Hann er upptekinn af því að leiðrétta halla ríkissjóðs, aðallega til að þóknast flokksfólki sínu, svo hann hellir olíu á verðbólgueldinn með því að hækka gjöld og álögur á fjölskyldur í landinu. Í brúnni stendur hæstv. ráðherra og tönnlast endalaust á textanum úr dægurlaginu góða: Ekki benda á mig, ekki benda á varðstjórann. Verðbólgan er Pútín og Covid að kenna. Spyrjið frekar þá sem voru á vakt. Virðulegi forseti. Það skiptir máli hverjir stjórna þegar krísur ganga í gegn og það er augljóst mál að núverandi varðstjóri efnahagsmála er alls ekki starfi sínu vaxinn.

Virðulegi forseti. Loðnuvertíðin er komin í fullan gang. Í þessum töluðu orðum er hrognafylling 17% og hrognavinnsla getur hafist á næstu dögum. Undir er tugmilljarða verðmætasköpun á skömmum tíma. Mikið er fryst af kvenloðnu sem fer til Japan og hæng sem fer á Austur-Evrópumarkað. Verð á mjöli og lýsi er í hæstu hæðum en ástæða þess er mikið fiskeldi sem vex og vex um allan heim. Undirstaða í fóðri í fiskeldi, fyrir lax og rækju, er fiskimjöl og lýsi. Lax- og rækjueldi vex og hafa Ekvadorar t.d. tekið 20% af landbúnaðarlandi í landinu undir rækjueldi. Uppsjávarstofnar hafa staðið í stað á sama tíma og eftirspurn eftir mjöli og lýsi fer vaxandi og verðið hækkar. Það gerist þrátt fyrir að hlutfall fiskimjöls í fóðri hafi farið úr 35% í 12% á liðnum árum. Það er því lán í óláni að rafstrengur til Eyja bilaði tímanlega fyrir loðnuna svo hægt var að bregðast við með því að koma dísilvélum til Eyja, og nú er verið að gera lagfæringar á strengnum til að auka enn öryggið þar til endanleg viðgerð getur farið fram á vormánuðum. Ef strengurinn hefði bilað korter í loðnu hefði getað farið illa í Eyjum sem minnir okkur á að við verðum að vera vakandi fyrir innviðum landsins sem eru undirstaða verðmætasköpunar þjóðfélagsins. Birtingarmynd orkuskorts í Eyjum er að það er ekki nægileg raforka til að hlaða Herjólf, flaggskip framtíðarinnar í orkuskiptum, og siglir hann á dísilolíu. Kolefnisspor af þeim breytingum er að Herjólfur losar 13 kíló af kolefni er hann siglir á rafmagni á móti 1.224 kílóum af kolefni þegar hann siglir á olíu. Á hverjum degi þegar siglt er á rafmagni eyðir Herjólfur því 17 tonnum minna en með olíu. Til samanburðar losar meðal fólksbíl 3 tonn af kolefni miðað við 15.000 km á ári. Það er með ólíkindum hve margir berjast gegn sterkum innviðum og orkuskiptum í atvinnulífinu. Virðulegur forseti. Við þurfum að styrkja innviði landsins, tryggja að sveitarfélögin fái eðlilegar tekjur af raforkuframleiðslunni innan sinna sveitarmarka svo orkuskipti geti farið fram í vaxandi atvinnulífi.

Herra forseti. Það dylst engum þessa dagana að Íslandsmetið í að kasta heitri kartöflu á milli sín er í stórhættu. Við þekkjum þetta vel.  Það er auðvitað rannsóknarefni að bæði seðlabankastjóri og fjármálaráðherra séu svo uppteknir við að benda hvor á annan, á sama tíma og ekki má leita að sökudólgum, að þeir nái hvorugur að sjá hið raunverulega vandamál. Sú firra að tæplega 400.000 manna þjóð haldi fast í pínuoggulitla örmynt í ólgusjó alþjóðaviðskipta er hið raunverulega alltumlykjandi vandamál. Kerfisvandinn eini sanni. Einn minnsti gjaldmiðill í heimi er helsta ástæða þess að Íslendingar borga meira fyrir nauðsynjar og miklu, miklu, miklu meira í vexti en nágrannaþjóðirnar. Örmyntin er líka ein helsta ástæða þess að vaxtakostnaður íslenska ríkisins sem hlutfall af landsframleiðslu er hærri en flestra Evrópulanda og miklu hærri en í nágrannalöndunum. Leitin að sökudólgi ætti að enda þar. Íslenska krónan er heita kartaflan.

Virðulegi forseti. Svo ég taki upp boltann þar sem hv. þm. Sigmar Guðmundsson kastaði honum þá er þetta nákvæmlega þannig, þetta þarf ekki að vera svona. Það er búið að hækka stýrivexti Seðlabankans 11 skipti í röð. Við erum með tæplega 10% verðbólgu. Við erum með heimatilbúna verðbólgu og ríkisstjórnin gerir ekkert annað en að vísa ábyrgðinni frá sér. Það er alls ekki hún, hvað þá seðlabankastjóri, sem ber ábyrgð á þessu með að einhverju leyti mjög skrýtnum ákvörðunum varðandi húsnæðismál sem leiddu til húsnæðisbólu sem hefur síðan haft áhrif á verðbólguna. Þessi ákvörðun um að ríghalda í krónuna - það sem við í Viðreisn erum í raun að segja er: Eigum við ekki að treysta þjóðinni til að leiða okkur í næsta skref? Treystum þjóðinni til að stýra okkur stjórnmálafólkinu sem er sammála um að þetta ófremdarástand í efnahagsmálum er ólíðandi. Tökum þá næsta skref, fáum þjóðina til að segja okkur hvort við eigum til að mynda að fullklára aðildarviðræðurnar við Evrópusambandið, stærra er nú skrefið ekki og við það á enginn að vera hræddur. En bara sú ákvörðun að viðhalda krónunni með fulltingi, að mér heyrist, ekki bara seðlabankastjóra heldur náttúrlega ríkisstjórnarinnar allrar, þá erum við líka að viðhalda þessu ástandi sem Gylfi Zoëga hefur bent á um þrjár þjóðir í landinu. Það er alltaf almenningur sem situr uppi með byrðarnar af álaginu af íslensku krónunni á meðan hin ósnertanlegu fá að valsa um samfélagið og í útlöndum líka. Það er pólitísk ákvörðun að hreyfa ekki við hinum ósnertanlegu í þessu samfélagi. Þetta er líka ákvörðun um að viðhalda hér fákeppni á mörgum sviðum. Er það tilviljun að við erum með tvo eða þrjá stóra aðila í olíusölu á smávörumarkaði, á bankamarkaði, vátryggingarmarkaði? Af hverju erum við ekki með Lidl og Aldi eða Danske Bank og Deutsche Bank? Það er út af ríkisstjórninni og hinum ósnertanlegu sem styðja þau 

Herra forseti. Eins og menn hafa rætt þá er gegndarlaus útgjaldaaukning ríkisins, þessarar ríkisstjórnar, auðvitað stór liður í þeirri verðbólguþróun sem við horfum upp á. En þó er ekki víst að ríkisstjórnin eigi öll met því að borgaryfirvöld, borgarstjórn Reykjavíkur, eyða svo gífurlega umfram tekjur að skuldir borgarinnar eru í raun orðnar ósjálfbærar, held ég að verði að segjast. Og þá er farið í sparnaðaraðgerðir, niðurskurðaraðgerðir. Leikskólakennurum er fækkað og nú stendur til að loka Borgarskjalasafninu. Þetta varðar ríkið, eins og reyndar fjárhagsvandræði Reykjavíkur lenda oft og tíðum hjá ríkinu og framtíðarfjárhagsvandræði Reykjavíkur líka með áform gjaldþrota borgar um að ráðast í fráleitlega dýrt, óhagkvæmt og skaðlegt innviðaverkefni. En ég ætla að láta nægja að fjalla um Borgarskjalasafnið nú því á sama tíma og borgin heldur áfram að auglýsa nýjar stöður einhverra verkefnisstjóra fyrir hitt og þetta þá sker hún niður grunnþjónustuna, leikskóla og í tilviki Borgarskjalasafnsins virðist borgin hafa fundið enn eitt ráðið til að færa útgjöld frá sér yfir á ríkið með því að segja við ríkið: Takið þetta bara. Þannig er sparað hjá borginni en aukin útgjöld hjá ríkinu. Þess vegna þarf Alþingi að fara að fylgjast með óráðsíunni í Reykjavík til viðbótar við óráðsíuna hjá eigin ríkisstjórn. Auðvitað er tilefni til að spyrja viðeigandi ráðherra út í þetta en þingið þarf líka að passa upp á það hvernig þessi útgjöld verða til úti um allt, í ráðuneytum þessara ráðherra hér og hinum megin við Vonarstrætið þar sem borgin finnur sífellt nýjar leiðir til að setja útgjöld sín yfir á þingið, yfir á ríkissjóð.

Virðulegur forseti. Auglýsingalæsi er hluti af læsi í víðu samhengi. Það snýst um að geta hugsað um auglýsingarnar með gagnrýnum hætti og sett þær í samhengi. Þetta hugtak kemur manni í hug vegna þess að ein auglýsing tiltekinnar ferðaskrifstofu í Venesúela hefur vakið mikið umtal. Þar eru auglýstar ferðir til Íslands og taldir upp kostir þess að setjast hér að, svo sem góð laun og öflugt velferðar- og menntakerfi. Þessu hafa sumir leyft sér að hneykslast yfir á þeim forsendum að þetta sýni það nú að hér sé verið að gera allt of vel við flóttafólk, það sé bara í einhvers konar verslunarleiðangri eftir betri lífsgæðum eða ætli jafnvel að setjast hér að á einhver velferðarkerfi. Þegar fólk er með sterkar fyrirframgefnar hugmyndir um að þetta sé einmitt svona, að flóttafólk frá Venesúela eða jafnvel stór hluti flóttafólks almennt séð sé ekki alvöruflóttafólk heldur bara afætur, er hætt við að svona ályktanir séu dregnar af minnsta tilefni og ekkert hugsað um hina stærri mynd. Hver er þá hin stærri mynd? Hún er sú að rúmlega 7 milljónir manna hafa flúið frá Venesúela síðan 2015. Svona flóttamannakrísa verður ekki til bara vegna þess að milljónir íbúa landsins fá allt í einu áhuga á að sækja sér einhver betri lífsgæði. Í Venesúela hefur þetta gerst vegna þess að ríkisstjórnin fremur mannréttindabrot á borgurum sínum og á almennt erfitt með að vernda mannréttindi borgaranna. Ríkisstjórn Íslands viðurkennir þessi mannréttindabrot á alþjóðavettvangi. Við heyrum líka af þessu frá fólkinu sjálfu sem hefur komið hingað frá Venesúela, svo sem frá Álvaro Abdiel Santiakob sem veitti viðtal hjá RÚV í fyrradag en hann er stjarneðlisfræðingur sem starfar hjá Hjálpræðishernum. Um ástandið í Venesúela segir hann að mannréttindi fólks séu brotin þar, fólk sé ofsótt og pyntað og þar sé matar- og vatnsskortur og skortur á lyfjum. Síðan segir hann að það séu þrjár ástæður fyrir því að flóttafólk frá Venesúela  
             Virðulegi forseti. Ég vil hvetja fólk til að huga frekar að því sem fólkið sjálft  
            

Forseti minnir á að ræðutími er takmarkaður í umræðum um störf þingsins. Ræðutími er tvær mínútur en ekki tvær og hálf, þannig að það sé áréttað.

Virðulegi forseti, hv. þingmenn og kæra þjóð. Mig langar að tala örlítið um fíkniefnavanda og áfangaheimili. Ekki alls fyrir löngu hitti ég einn vin minn sem er búinn að vera án áfengis í tíu ár en viðkomandi hafði farið 40 sinnum á Vog áður en loksins rann af honum. Ég tala um þetta í því sambandi að það er ekki nóg að fólk fari inn á Vog eða inn á geðdeild, eða hvar sem það lætur renna af sér. Það þarf að taka á móti þessu fólki og sjá til þess að það læri að lifa lífinu. Í síðustu viku kviknaði eldur í húsnæði áfangaheimilisins Betra lífs. Sem betur fer varð ekkert manntjón en í kjölfarið hafa komið fram upplýsingar um brunavarnir sem vekja áhyggjur. Umrætt áfangaheimili hefur verið í fréttum undanfarið, m.a. fyrir háa leigu fyrir herbergi sem varla þykja mannsæmandi, og nú hefur slökkviliðið gert skýrslu um brunavarnir í aðdraganda eldsvoðans. Slökkviliðið bendir á fjölmargt sem þarna var í ólagi: brunaslöngur voru ekki yfirfarnar af fagaðila, húsnæðið var ekki í samræmi við teikningar og búið að fjölga herbergjum, brunaviðvörunarkerfi var óvirkt, nokkrir reykskynjarar voru huldir með límbandi eða hönskum, flóttaleiðir voru ekki í lagi og var m.a. búið að loka fyrir eina fasta flóttaleið. Í þessu húsi búa 30 manns, bæði hælisleitendur og fólk með fíkniefnavanda. Ég get ekki séð hvaða erindi hælisleitendur eiga með fólki með fíkniefnavanda og hvernig það gengur upp - það er bara persónuleg skoðun mín, þetta er tvennt ólíkt. Engar reglur virðast gilda um áfangaheimili og hver sem er virðist geta opnað slíkt heimili án starfsleyfa eða opinbers eftirlits. Þetta tiltekna húsnæði var rekið af sömu aðilum og höfðu áður þurft að loka áfangaheimili í Kópavogi vegna slæms aðbúnaðar þar. Það er með öllu ólíðandi að stjórnvöld 

Virðulegur forseti. Nýverið las ég viðtal við Bjarnfríði Leósdóttur, verkalýðskonu og skörung, í 1. maí blaði Þjóðviljans frá 1990. Þar lýsti hún því m.a. að verkalýðshreyfingar hennar tíma væru orðnar of samdauna stjórnvöldum og taumlausar. Það var fleira merkilegt í þessu hefti. Þarna var umræða um lög um stjórn fiskveiða sem þá voru í brennidepli, umræða um kjarasamninga sem byggðust á því að koma böndum á verðbólguna o.s.frv., um margt kunnugleg stef. Á þeim 30 árum sem liðin eru er margt breytt en sumt ekki. Við höfum ekki enn náð að yfirvinna fátækt. Ísland er ekki jafnt samfélag í dag frekar en það var 1990, en það er þó með þeim löndum þar sem tekjujöfnuður er hvað mestur í heiminum. Margt hefur áunnist síðustu ár. Búið er að festa í sessi þrepaskipt framsækið skattkerfi og það verður ekki sagt nógu oft hversu mikilvægar þær breytingar voru. Þær voru leiddar í gegn í tíð fyrstu ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur eftir mikla greiningarvinnu á þróun skattkerfisins síðustu áratugi. Þær breytingar voru ein af forsendum fyrir lífskjarasamningunum ásamt lengingu fæðingarorlofs upp í 12 mánuði. Skattur á fjármagn var hækkaður á síðasta kjörtímabili og í tengslum við kjarasamninga á almennum markaði fyrir jól var ákveðið að ráðast í ýmis verkefni, t.d. að auka framboð á nýjum íbúðum, byggja almenna íbúðakerfið upp áfram og ráðast í fleiri umbætur á sviði húsnæðismála. Þetta voru mikilvæg skref eins og þau fjölmörgu skref á undan sem stigin hafa verið í tengslum við kjarasamningagerð, t.d. vökulögin, almannatryggingar og fleiri þau réttindi sem við teljum sjálfsögð í dag. Þau réttindi voru sótt en ekki gefin og alltaf hafa hreyfingar sósíalista og vinstri manna stutt þessi framfaramál.

Herra forseti. Fréttir bárust þess efnis að kjötframleiðendur væru í stórum stíl að kaupa tollkvóta til að draga úr samkeppni við innflytjendur. Við þekkjum öll þá fákeppni sem er til staðar og áhrif þess á vöruúrval og verðlag. Þess vegna lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. matvælaráðherra og óskaði upplýsinga um magn þess tollkvóta sem væri úthlutað til framleiðenda á sömu eða sambærilegum vörum og hversu mikið þeir nýttu af tollkvótunum. Það verður að segjast eins og er að svar ráðuneytisins kom mér vægast sagt á óvart. Úr því var ekki hægt að lesa að íslenskir framleiðendur keyptu tollkvóta í stórum stíl. Þeir kaupa jú eitthvað en það getur átt sínar eðlilegu skýringar, eins og t.d. að bregðast við skorti á innanlandsmarkaði. Í framhaldinu sendi ég svarið til aðila sem þekkja markaðinn betur en ég og bað um aðstoð við að ráða fram úr þessu svari. Þeir bentu mér á að svarið næði alls ekki utan um uppkaup á tollkvótum. Samkvæmt þeim eru framleiðendur á Íslandi tengdir stórum innflutningsfyrirtækjum sem þeir nota til að kaupa kvótann fyrir sig. Kaup þeirra væru því miklu meiri en fram kemur í svari ráðuneytisins. Annað sem sló mig er að ráðuneytið sagðist engar upplýsingar hafa um það hversu mikið af tollkvótanum væri keyptur án þess að vera nýttur. Það eru upplýsingar sem maður hefði búist við að ráðuneyti matvæla fylgdist með og hefði á reiðum höndum. Það hlýtur að vera eðlileg og réttmæt krafa, virðulegur forseti, að ráðuneytin svari spurningum á þann hátt að hægt sé að draga eðlilegar og skýrar ályktanir af þeim. En svo er ekki í þessu tilviki. Ég þarf því líklega bara að spyrja aftur.

Herra forseti. Fólk á eftirlaunaaldri á Íslandi í dag telur rúmlega 50.000 manns. Þetta er fólkið sem fæddist í og upp úr kreppunni, þraukaði af umrót seinni heimsstyrjaldarinnar og byggði upp þjóðfélagið, frá örbirgð til allsnægta. Þetta er fólkið sem fær á sig niðrandi stimpla eins og fráflæðisvandi; vandi sem er í rauninni ekkert annað en kerfisvandi sem núverandi stjórnvöld bera fulla ábyrgð á - allt önnur kynslóð. Þetta er fólkið sem talað er um af óvirðingu sem þurfalinga og bagga á þjóðfélaginu. Þetta er þó fólkið sem borgar hæstu skattprósentuna af litlum launum sínum til þjóðfélagsins í formi alls kyns skerðinga og jaðarskatta. Þetta er fólkið sem greiðir marga tugi milljarða til nærsamfélags síns í formi útsvars, sem er svo mikilvægt framlag að sum sveitarfélög væru ekki á vetur setjandi án þessa fólks, enda mun hærri upphæð en þetta sama fólk kostar þessi sömu samfélög. Þau eru enn miklu meira en sjálfbær, þetta fólk. Þetta er fólkið sem er úthrópað sem ógn við þjóðfélagið af því að því fer fjölgandi. Þó er íslenska þjóðin sú yngsta í Evrópu og verður svo á næstu árum. Þetta er fólkið sem fer síðast allra í Evrópu, ásamt norskum eldri borgurum, á eftirlaun. Aðeins í þessum tveimur löndum er eftirlaunaaldur almennt 67 ár, sá hæsti í Evrópu. Við höfum ekki efni á að fara illa með þetta fólk.  
            

Herra forseti. Mig langar við þetta tækifæri að vekja athygli á umræðu sem á sér stað hér hinum megin Vonarstrætisins akkúrat núna í borgarstjórn. Þar er verið að ræða samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins og tillögu borgarstjórnarflokks Sjálfstæðismanna um endurskoðun ákvæða sáttmálans. Þetta er virkilega þörf umræða sem á sér nú stað og fer upp á yfirborðið núna í kjölfar þess að nokkrir sveitarstjórar, nokkrir bæjarstjórar Sjálfstæðisflokksins í nágrannasveitarfélögum höfuðborgarinnar hafa tekið undir þau sjónarmið sem ég hef hér talað fyrir um allnokkra hríð og félagar mínir í Miðflokknum, að þetta sé fullkomið stjórnleysi sem við erum að verða vitni að í tengslum við samgöngusáttmálann. Við sjáum einn verkþátt fara upp um 550% í kostnaði, úr 2,5 milljörðum í 17,5 milljarða, án þess að það sé rætt nokkurs staðar annars staðar en á kontór Betri samgangna ohf. Mér þykir til mikillar fyrirmyndar að sveitarfélögin hafi frumkvæði að því að virkja endurskoðunarákvæði samgöngusáttmálans. Þetta er í takt við það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði í svari við mig í fyrirspurnatíma núna fyrir tveimur vikum síðan eða svo, að það sé einfaldlega það margt sem gerist með öðrum hætti en ráðgert var að það séu orðnar uppi forsendur endurskoðunar. Þetta er hundruð milljarða verkefni í heildina og þegar ekki einu sinni liggur fyrir rekstraráætlun fyrir þessa svokölluðu borgarlínu, sem menn ætla að leggja sem aukalag ofan á linnulausan, botnlausan, taprekstur Strætó BS ofan á allt annað, þá minnir það mann á söguna af hástökkvaranum sem hélt að hann væri betri í að stökkva yfir hærri hæð en lægri, að Strætó muni takast betur til við að reka almenningssamgöngukerfi höfuðborgarsvæðisins með aukalagi af risarútum ofan á það sem félagið ræður illa við í dag. Ég bara fagna þessu og vil vekja athygli á þeirri umræðu sem á sér stað hinum megin Vonarstrætisins, 

Virðulegur forseti. Í fundarstjórn forseta í gær mátti skilja hæstv. forseta þannig að það sem helst stæði í vegi fyrir því að forseti heimili birtingu á greinargerð setts ríkisendurskoðanda, Sigurðar Þórðarsonar, um Lindarhvolsmálið væri sú afstaða Ríkisendurskoðunar að um vinnuskjal væri að ræða og því mætti ekki birta hana. Forseti vísaði í 3. mgr. 15. gr. laga um ríkisendurskoðanda máli sínu til stuðnings en hann virðist trúa því að sú grein skyldi Alþingi til að halda leynd yfir greinargerðinni. Frá því að við hæstv. forseti ræddum um þetta mál í gær ásamt öðrum hv. þingmönnum í fundarstjórn forseta hef ég fengið ábendingu um að þau lögfræðiálit sem forsætisnefnd hefur látið framkvæma fyrir sig um þetta mál taki einmitt á þessu álitaefni sem forseti ber hér upp til að verja leyndarhyggju sína. Því tel ég rétt að fara þess á leit við forseta að hann birti þessi lögfræðiálit opinberlega til að við getum rætt þessi álitamál fyrir opnum tjöldum.

Virðulegi forseti. Hér erum við komin aftur upp í fundarstjórn til að ýta á það að leyndarhyggja hæstv. virðulegs forseta sé ekki það sem Alþingi sæmir. Við erum að óska eftir því að við fáum aðgang að gögnum sem voru send Alþingi sem þau lögfræðiálit sem þingið hefur fengið segja að megi gefa út en virðulegi forseti hefur ákveðið, upp á sitt eindæmi að því er virðist, að ekki skuli birta og ber fyrir sig að það sé hans sjónarmið. Ég ætla bara að hvetja virðulegan forseta til að endurskoða þessa ákvörðun sína og láta þessi koma í dagsljósið, því að með hverri klukkustundinni sem við bíðum eftir því 

Herra forseti. Í ljósi orða hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur hér áðan, sem hvatti forseta til að birta þau skjöl og lögfræðiálit sem liggja fyrir, er rétt að minna á að þingflokkur Miðflokksins fékk utanaðkomandi lögmann til að vinna úttekt seinni part liðins kjörtímabils og ég skal bara senda þá úttekt á hæstv. forseta, hafi hann hana ekki tiltæka. Það væri þá í öllu falli sjálfsagt hvað þingflokk Miðflokksins varðar að sú greinargerð yrði birt með öðrum upplýsingum. Það verður auðvitað að hafa í huga samhengi þessa máls. Settur ríkisendurskoðandi var fulltrúi Alþingis í þessu máli og umræddur maður, Sigurður Þórðarson, fyrrverandi ríkisendurskoðandi til 20 ára, telur skuggalegt að greinargerð sín um Lindarhvol sé ekki lögð fram. Hér segir, með leyfi forseta, örstutt: Sigurður Þórðarson, fyrrverandi  Þarf nokkuð frekari vitnanna við? Auðvitað á að birta þessa greinargerð hið snarasta.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur sem vekur máls á þessu eina ferðina enn, og það hafa þingmenn svo sem verið að gera hér í röðum undanfarnar vikur og mánuði. Fyrir mér er þetta mál afskaplega einfalt. Þegar almenningur, fólkið í landinu, þarf að velta því fyrir sér hvernig farið er með opinbera fjármuni og hvernig farið er með eigur almennings þá eru meiri og ítarlegri upplýsingar betri en færri og minni upplýsingar. Það liggur alveg í hlutarins eðli. Ef það er þannig að skýrsla Ríkisendurskoðunar og greinargerð setts ríkisendurskoðanda stangast á, þess þá heldur á almenningur rétt á að fá að leggja mat á hvað þarna er í gangi. Þau rök að það geti bara verið ein skýrsla eru afskaplega hæpin og við eigum ekki að hlusta á slíkt. Það á að birta þetta og almenningur hlýtur að eiga góða og skýra kröfu á því. Ég minni á að hæstv. fjármálaráðherra 

Herra forseti. Á mér brenna svo margar spurningar varðandi þetta mál. Ég tek undir með öllum hv. þingmönnum sem hér hafa talað og skil ekki hvers vegna í ósköpunum hægt er að tefja þetta mál svona lengi. Nú liggur það fyrir að hv. forsætisnefnd var búin að taka ákvörðun um að birta þessa skýrslu. Svo berast einhver gögn frá stjórn Lindarhvols, m.a. úr ráðuneytinu, sem virðulegur forseti sagði hér í gær að hefði einhvern veginn gefið tilefni til endurmats á því hvort birta ætti skýrsluna. Þá langar mig að spyrja virðulegan forseta: Telur forseti það í sínu valdi að snúa við ákvörðun nefndarinnar þannig að taka þurfi nýja ákvörðun? Hver er staðan í dag? Er staðan sú að forseti er búinn að ógilda ákvörðun nefndarinnar? Skiptir þessi ákvörðun einfaldlega engu máli? Hver er það sem tekur þessa ákvörðun og hvers vegna megum við ekki sjá skýrslu?

Forseti ítrekar það sem fram kom hjá forseta í gær, að eftir að ákvörðun var tekin um birtingu eða afhendingu gagna í fyrravor þá bárust athugasemdir frá Ríkisendurskoðun og stjórn Lindarhvols um það þar sem lagst var gegn þessari birtingu. Í framhaldi af því var ákveðið á vettvangi forsætisnefndar að fresta birtingunni og taka málið til frekari meðferðar og það er staða málsins enn í dag. Þannig að ný ákvörðun hefur ekki verið tekin heldur hefur afhendingunni verið frestað á þeim grundvelli að þarna eru uppi álitamál af lögfræðilegum toga og eins og hv. þingmenn vita þá hafa verið skiptar skoðanir á vettvangi forsætisnefndar um það.

Herra forseti. Eins og þér nefnið sjálfir þá hafði verið tekin ákvörðun um birtingu. Svo bárust enn á ný athugasemdir frá sömu aðilum og hafa lagst gegn því að þessar upplýsingar verði gerðar opinberar og málið verið í einhvers konar frosti í forsætisnefndinni síðan, a.m.k. af hálfu hæstv. forseta. Þá veltir maður fyrir sér: Hvað þarf hæstv. forseti að fá fram til að kveða upp úr um og klára málið? Er ekki nóg, sem ég hefði nú talið að ætti að vera til þess fallið að höggva á hnútinn, þegar höfundur skýrslunnar, fyrrverandi ríkisendurskoðandi og settur ríkisendurskoðandi fyrir Alþingi í þessu tiltekna máli, er búinn að fara fram á það að skýrslan verði birt, ekki bara segja að það sé í lagi heldur benda á að það sé skuggalegt að gera það ekki? Dugar það ekki forseta til að kveða upp úr um og klára þetta mál og birta þessar upplýsingar?

Virðulegur forseti. Í fjölmiðlum í morgun mátti lesa eftirfarandi fyrirsögn: „Leyndin um Lindarhvol orðin að sjálfstæðum ímyndarvanda fyrir þingið“. Mér finnst þetta ramma ágætlega inn þá stöðu sem við erum í. Í nýlegri könnun um traust á stofnunum kemur í ljós að þingið er að tapa talsverðu af því trausti sem það þó hafði, sem var nú kannski ekki svo mikið. En maður veltir því þá fyrir sér: Hver er ástæðan? Getur þetta m.a. verið ástæðan? Fólk er hætt að treysta okkur. Á mínum stutta ferli hér á þingi er ég er búinn að upplifa Íslandsbankasöluna sem bjó til mikla úlfúð í samfélaginu, við erum búin að upplifa ÍL-sjóðinn og nú erum við að upplifa þennan Lindarhvol. Hversu lengi ætlum við að halda svona áfram?

Virðulegur forseti. Ég kem hérna upp til að ítreka beiðni mína sem ég merkti a.m.k. ekki svar við, sem var ósk mín um að forseti birti þau lögfræðiálit sem forsætisnefnd hefur látið vinna fyrir sig og snúa að birtingu þessara gagna. Eins og ég segi, þau taka á þessum álitamálum sem virðulegur forseti ber fyrir sig að séu ástæðan fyrir því að þetta verði ekki birt. Er eitthvað því til fyrirstöðu að lögfræðiálitin séu a.m.k. birt á meðan forseti er að velta því fyrir sér hvort lagalegu atriðin standi í vegi fyrir því að greinargerðin skuli birt eða ekki? Getur forseti upplýst þingheim um hvort hann hyggist verða við minni ósk um að birta lögfræðiálitin sem forsætisnefnd hefur látið vinna, m.a. um akkúrat þessa spurningu, lögmæti birtingar?  
            

Forseti vill taka fram að hann heyrði það sem hv. þingmaður hafði um þetta að segja en ætlar ekki að svara þessari spurningu á þessum fundi. En þetta verður að sjálfsögðu tekið til athugunar.

Virðulegur forseti. Þetta fer að verða eins og maður lifi í einhverri lykkju, maður kemur aftur og aftur upp að tala um sama hlutinn og það virðist ekki ganga neitt upp. Ég var aðeins að kynna mér þetta meira og lesa um þetta Lindarhvolsmál og þetta er líka minnisleysismál. Stjórnin virðist ekkert muna um þetta mál og það virðist einhvern veginn allt vera á huldu. Eins og ég sagði í gær hef ég hef ekki orðið var við að þeir sem hafa lesið þessa skýrslu hafi orðið fyrir neinu andlegu eða líkamlegu tjóni eða þurft geðhjálp eða sálfræðihjálp til að melta það sem þar er. Ef það er eitthvað í þessari skýrslu sem er vafamál þá er hægt að birta hana með athugasemdum og segja bara að hún sé byggð á þessum grunni og leyfa okkur hinum að lesa hana og þá er málinu lokið. Það veitir ekki af því að klára þetta mál vegna þess að eins og staðan er í dag í þjóðfélaginu virðist stefna í að önnur heimili verði undir í óðaverðbólgunni og þeim ráðstöfunum sem er verið að grípa til gagnvart þeim.

Herra forseti. Mig langar til að minna á aftur, svona upp á samhengi þessa máls alls að gera, að það er viðtal á vísi.is við Sigurð Þórðarson, settan ríkisendurskoðanda í þessu máli, þann sama og hafði í 20 ár þar áður verið ríkisendurskoðandi, trúnaðarmaður Alþingis. Fyrirsögnin er, með leyfi forseta: „Telur óeðlilegt að sitja árum saman undir ávirðingum.“ Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 2020 er töluvert um það að vísað sé, með þeim hætti sem þar er gert, í greinargerð Sigurðar Þórðarsonar, setts ríkisendurskoðanda, þannig að það er auðvitað mjög erfitt fyrir settan ríkisendurskoðanda að bera hönd fyrir höfuð sér ef gagnplaggið sem Ríkisendurskoðun vísar svo frjálslega til í skýrslu sinni er ekki opinbert. Það eitt og sér ætti að auðvelda okkur 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir skýrslu um framkvæmd EES-samningsins sem lögð er fram í samræmi við reglur Alþingis um þinglega meðferð EES-mála. Skýrslan er mikilvægur liður í upplýsingamiðlun til þingsins og lýðræðislegu eftirliti þess með framkvæmd samningsins. Umræðan sem við eigum í dag er kærkomið tækifæri til að skiptast á skoðunum um þennan mikilvægasta viðskiptasamning þjóðarinnar, samning sem hefur stutt við velmegun og lífskjör í landinu í hartnær 30 ár en um þriðjungur núlifandi Íslendinga er fæddur eftir gildistöku samningsins og enn fleiri muna ekki aðra tíma. Í þeim úttektum hafa reglulega verið gerðar á EES-samstarfinu hefur niðurstaðan ávallt verið afdráttarlaus: Íslenskt þjóðfélag hefur tekið stakkaskiptum við aðild að EES-samningnum og ávinningurinn er ótvíræður. En sá ávinningur er oft ekki auðmældur. Aukning í landsframleiðslu og ráðstöfunartekjum einstaklinga samhliða stórauknum útflutningi og utanríkisverslun almennt er vissulega skýr mælikvarði. Um 60% af útflutningi Íslands á vöru og þjónustu er til EES, sem er 450 milljóna manna heimamarkaður, markaður þar sem okkar fyrirtæki geta keppt á jöfnum forsendum. En EES-samningurinn hefur líka fært okkur mikilvægar umbætur á laga- og samkeppnisumhverfi, bæði fyrir neytendur og atvinnulífið, sem við teljum sjálfsagðar núorðið, að ónefndum fjölmörgum tækifærum á sviði mennta, vísinda, rannsókna og nýsköpunar. Þessa þætti er oft erfiðara að meta til fjár. Margt sem við teljum orðið sjálfsagt og er samofið daglegu lífi okkar er í reynd grundvallað á þeim réttindum sem við njótum samkvæmt EES-samningnum. Það á t.d. við um réttinn til atvinnu, náms og búsetu hvar sem er innan EES. Meira en 40.000 Íslendingar hafa t.d. tekið þátt í Erasmus. Að Ísland sé hluti af fjármálakerfi innri markaðarins er gæðastimpill fyrir íslensk fyrirtæki í alþjóðlegu viðskiptaumhverfi. EES-samningurinn hefur einnig orðið til þess að fullt frelsi er í loftferðum innan Evrópu og auðveldar ferðalög Íslendinga til annarra landa jafnframt því að auðveldara er að sækja Ísland heim. Loftferðasamningar, m.a. aðild okkar að samningi ESB og Bandaríkjanna og EES-reglur um flugstarfsemi, eru mikilvægur þáttur í rekstri íslenskra flugfélaga. Þessir þættir hafa einnig auðveldað flugfélögum frá öðrum ríkjum að halda úti áætlunarflugi til Íslands. Allt eru þetta dæmi um ávinning af samstarfinu sem hefur víðtækari áhrif en við gerum okkur oft grein fyrir. Væru borgarar eða fulltrúar atvinnulífsins spurðir hvort þeir vildu vera án þessa ávinnings yrðu svörin líklega skýr. Það er ekki síst af þessum sökum sem það er mikilvægt að efna reglulega til almennrar umræðu um EES-samninginn og þýðingu hans fyrir Ísland, en samningurinn er jafnframt í stöðugri þróun og tekur breytingum í takt við þróun innri markaðarins. Jafnvel þótt ávinningurinn sé talinn mikill og ótvíræður er samningurinn ekki án áskorana og krefst stöðugrar athygli. Virðulegi forseti. Ég nefndi flugstarfsemi og hér er því rétt að víkja nokkrum orðum að máli sem hefur verið í fjölmiðlum nýverið. Það varðar breytingar á viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir í flugi, hið svokallaða ETS-kerfi. Breytingin er hluti af loftslagsaðgerðum sambandsins sem Ísland hefur tekið þátt í ásamt Noregi. Þessar breytingar geta haft mikil áhrif á samkeppnisstöðu tengiflugvallarins í Keflavík sem aftur getur leitt til þess að það dragi úr tíðni flugsamgangna við landið. Leiðakerfi flugfélaganna á Norður-Atlantshafi hefur þýtt að landið er betur tengt við umheiminn en höfðatalan myndi ein og sér rísa undir. Enginn þarf því að efast um þýðingu flugsamgangna fyrir þjóðarbúið í heild, efnahagslífið og allan almenning. Í fréttum nýverið kom fram að gert væri ráð fyrir flugi til 75 áfangastaða á árinu en um 40% þeirra farþega sem fara um Keflavíkurflugvöll eru tengifarþegar. Þetta mál er á forgangslista stjórnvalda vegna hagsmunagæslu innan EES og var strax tekið föstum tökum þegar ljóst var hvaða áhrif það myndi hafa á okkar hagsmuni. Stjórnvöld hafa staðið fyrir samstilltu átaki þar sem sendiráð í Brussel hefur gegnt lykilhlutverki í að koma sjónarmiðum okkar á framfæri en einnig hafa ráðherrar, embættismenn og sendiráð okkar gagnvart aðildarríkjum ESB verið virkjuð og lagt gjörva hönd á plóg. Lagasetningarferli Evrópusambandsins lauk í byrjun desember en eftir er að semja um upptöku gerðanna í EES-samninginn. Í lagasetningarferlinu var komið til móts við Kýpur og Möltu að því er varðar verðjöfnun á sjálfbæru flugvélaeldsneyti og venjulegs eldsneytis og fólst í því ákveðin viðurkenning á sérstöðu eyríkja. Vísbendingar eru um að þessar tilslakanir geti sömuleiðis náð til okkar. Ljóst er þó að þær munu ekki duga til að jafna samkeppnisskilyrði Keflavíkurflugvallar sem tengiflugvallar á Norður-Atlantshafsflugleiðinni, en röskun þeirra getur haft alvarleg áhrif á tíðni flugsamgangna við Ísland. Þess vegna er mikilvægt að við náum árangri í þeim viðræðum sem fram undan eru um upptöku þessara gerða í EES-samninginn. Þar skorumst við að sjálfsögðu ekki undan því að deila byrðum með öðrum Evrópuþjóðum í baráttu gegn loftslagsbreytingum. Við förum sömuleiðis fram á að þeim sé deilt í réttu hlutfalli og ekki séu lagðar óeðlilega þungar byrðar á okkur umfram aðra. Að svo stöddu er það mat okkar að niðurstaðan innan ESB taki ekki nægilegt tillit til þeirra sérstöku aðstæðna sem eru á Íslandi. Að höfðu samráði við ríkisstjórn hef ég í kjölfarið skipað starfshóp sem mun skoða með hvaða hætti megi taka upp þessa gerð upp í EES-samninginn svo hún samræmist hagsmunum Íslands, jafnframt að kortleggja sviðsmyndir ef það tekst ekki. Það er skýr afstaða íslenskra stjórnvalda að gerðin verður ekki tekin upp í EES-samninginn án þess að tekið sé tillit til íslenskra aðstæðna. Á sama tíma er mikilvægt að það komi fram að Ísland skorast ekki undan því að taka þátt í og styðja við heildarmarkmið þessarar nýju löggjafar til að ná fram loftslagsmarkmiðum. Við þurfum að brúa bilið þar til það er raunhæfur möguleiki að nota sjálfbært flugvélaeldsneyti eða tækniframfarir leiða til þess að losun frá flugi minnki. Áður hafa komið upp erfið mál við upptöku löggjafar ESB í EES-samninginn. Í þeim tilvikum hafa oft fundist ásættanlegar lausnir og ég er sannfærð um að við munum finna lausnir í þessu máli sem öðrum. Þetta mál og reynslan hefur kennt okkur að framkvæmd EES-samningsins er stöðugt verkefni og í þessu samstarfi erum við Íslendingar okkar eigin gæfu smiðir. Það er á okkar ábyrgð að nýta þau mörgu tækifæri sem felast í EES-samningnum. Að sama skapi skiptir öflug þátttaka og virk hagsmunagæsla höfuðmáli. Virðulegi forseti. Það er ekki síst á umbrotatímum eins og þeim sem við lifum nú sem samningurinn hefur sannað gildi sitt. Nú blása vindar í alþjóðaviðskiptum sem erfitt er að virða að vettugi. Við erum þjóð sem ávallt hefur talað fyrir frjálsum alþjóðaviðskiptum á samkeppnisgrundvelli því að þá hefur Íslandi farnast best. Við sjáum ríki og ríkjahópa leggja áherslu á aðfangaöryggi og uppbyggingu iðnaðar og annarrar starfsemi heima fyrir sem oft býr til aðstöðumun eða felur í sér lítt dulda verndarhyggju. Hér eftir sem hingað til þarf Ísland að treysta viðskiptasambönd við þau ríki þar sem lýðræði, mannréttindi og réttarríki standa traustum fótum. Þar er markaðurinn sem EES-samningurinn veitir okkur aðgang að ákaflega mikilvægur. Þetta var öllum ljóst þegar við tryggðum okkur aðgang að bóluefni vegna Covid. EES-samningurinn skipar okkur meðal okkar helstu bandalagsþjóða í viðskiptalegu tilliti. Ég hefði sjálf ekki viljað vera án hans í þeim ólgusjó sem við höfum lifað síðustu árin og ég vil ekki vera án hans þegar við tökumst á við áskoranir framtíðarinnar. Við þurfum því að passa upp á samninginn og hér eftir sem hingað til mun það krefjast náins og uppbyggilegs samstarfs allra samningsaðila, m.a. til að leysa úr þeim málum sem upp koma. Í þessu sambandi hef ég lagt áherslu á að rækta tengsl við forystufólk Evrópusambandsins og aðildarríkja þess. Í október síðastliðnum sótti Maros Sefcovic, varaforseti framkvæmdastjórnar ESB, Ísland heim í mínu boði. Hann lýsti ríkum samstarfsvilja ESB til að standa vörð um samninginn, finna lausnir á þeim vandamálum sem upp koma - og þau koma - og takast á við áskoranir nútímans, þar á meðal í flugmálunum sem áður voru nefnd, og að Ísland og hin EFTA-ríkin innan EES væru meðal nánustu samstarfsríkja sambandsins. Nú er von á forseta framkvæmdastjórnar sambandsins og forseta leiðtogaráðsins hingað til lands vegna leiðtogafundar Evrópuráðsins og verður það einstakt tækifæri til að styrkja þessi tengsl frekar. Virðulegur forseti. Að meginstefnu til nær skýrslan sem liggur til grundvallar umræðunni til ársins 2021 og fram á mitt ár 2022, en í skýrslunni er einnig gerð grein fyrir málum sem eru á döfinni innan EES-samstarfsins. Í henni er gefið heildstætt yfirlit um framkvæmd samningsins á því tímabili sem skýrslan tekur til, þar með talið upptöku ESB-gerða í samninginn og innleiðingu þeirra hér á landi. Fram kemur að árangur hafi náðst við að draga úr svonefndum upptökuhalla og innleiðingarhalla. Þetta er mikilvægt til að varðveita einsleitni og jöfn samkeppnisskilyrði á EES-svæðinu. Komið er inn á umbætur í framkvæmd samningsins og hér vil ég nefna að á yfirstandandi þingi hyggst ég leggja fram frumvarp til breytinga á lögum nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, sem ætlað er að tryggja betur að einstaklingar og lögaðilar geti nýtt sér réttindi samningsins. Í því tel ég felast réttarbót. Að auki er gerð grein fyrir rekstri uppbyggingarsjóðs EES. Íslensk stjórnvöld hafa á því sjóðstímabili sem senn er á enda lagt sérstaka áherslu á verkefni á sviði rannsókna og nýsköpunar, menntunar og menningar, orku- og umhverfismála, samfélagslegra umbóta og jafnréttismála. Hefur stuðningur úr sjóðnum m.a. nýst til samvinnu um jarðhitaverkefni. Rétt er að nefna að nú standa yfir viðræður við ESB um nýtt sjóðstímabil en í tengslum við þær viðræður hafa stjórnvöld sótt á um bættan markaðsaðgang fyrir sjávarafurðir enda miða framlög til samheldnismarkaða einnig að því markmiði að auka getu viðtökuríkjanna til að styrkja efnahagsleg og viðskiptaleg tengsl á innri markaðnum við EES- og EFTA-ríkin. Í skýrslunni er gerð grein fyrir þátttöku Íslands í samstarfsáætlunum ESB. Þátttaka okkar á yfirstandandi tímabili, sem stendur frá 2021–2027, er sú umfangsmesta til þessa og býður upp á mikil tækifæri, ekki síst vegna þróunar grænna lausna og orkuskipta. Fyrstu merki sýna að þegar hefur náðst góður árangur í að afla stuðnings við íslensk verkefni eða samstarfsverkefni. Síðast en ekki síst er gerð ítarleg grein fyrir hagsmunagæslu Íslands í EES-samstarfinu sem er snar þáttur í starfi sendiráðsins í Brussel en þar starfa nú fulltrúar frá öllum ráðuneytum nema einu. En hagsmunagæslan er ábyrgð sem hvílir á okkur öllum. Í júní síðastliðnum samþykkti ríkisstjórnin nýjan forgangslista vegna hagsmunagæslunnar. Málasvið umhverfis-, orku- og loftslagsmála eru þar fyrirferðarmikil. Hæstv. forseti. Í stjórnarsáttmálanum er lögð áhersla á framkvæmd og þróun EES-samningsins þannig að hagsmunir og fullveldi Íslands í samstarfinu og viðskiptum við önnur ríki sé tryggt. Þetta er sameiginlegt verkefni okkar, stjórnvalda og Alþingis, og byggist á samstarfi og trausti. Í lýðræðissamfélagi er eðlilegt að ekki sé allir sammála um slíkt samstarf en það sýnir styrk og veitir stjórnvöldum eðlilegt aðhald. Ég tel þó að það ríki almenn sátt um EES-samstarfið sem okkar leið í Evrópusamvinnu og þann mikilvæga ávinning sem samningurinn færir íslensku samfélagi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna um þennan mikilvæga milliríkjasamning okkar, þennan mikilvægasta alþjóðasamning sem við höfum gerst síðari ár. Þessi samningur var eitt mikilvægasta skrefið inn í farsælt alþjóðasamstarf. Mér fannst ég greina það á ræðu hæstv. ráðherra að hún styðji samninginn eindregið. Ég fagna því að þessir tónar voru skýrir af því að það verður að segjast eins og er að þeir tónar sem koma m.a. innan úr Sjálfstæðisflokknum, Miðflokknum, þessu íhaldsmengi sem finnst í samfélaginu - að það er verið svolítið að grafa undan EES-samningnum. Þess vegna finnst mér mikilvægt að ráðherrar séu mjög skýrir með það að ekki bara viðhalda honum heldur efla hann. Ég vil hvetja ráðherra til dáða en líka að tala mjög skýrt innan síns flokks upp á þetta að gera af því að við höfum heyrt hér þingmenn og líka varaþingmenn flokksins koma hingað inn og delera svolítið um samninginn, að það þurfi að taka hann upp, og ýja að því að þetta sé fullveldisafsal. Reyndar er mín skoðun sú að skrefið inn í ESB væri minna en skrefið inn í EES, en það er önnur saga. Það er falleg upptalning á því hvað það er mikilvægt að hafa verið þátttakandi í EES-samstarfinu; við erum að tala um menntakerfið, við erum að tala um samkeppnina, reyndar bara samkeppni sem fellur undir EES-samninginn, varðandi allt sem er fyrir utan er mikil fákeppni. Þetta er frekar langur listi en góðu listi og dregur fram mikilvægi samningsins. Þess vegna spyr ég, af því að hæstv. ráðherra segir að ríkisstjórnin hafi síðan ályktað um að hagsmunum Íslands væri betur borgið utan Evrópusambandsins, eftir að hafa talið upp alla kostina við EES-samninginn: 

Herra forseti. Það fer eftir því hvernig maður snýr þessari spurningu sem hv. þingmaður setur þannig upp af því að EES-samningurinn sé svo mikilvægur, sterkur og frábær þá eigum við að ganga í Evrópusambandið. Ég segi einmitt: Af því að EES-samningurinn er skýr, sterkur og frábær fyrir íslenskt samfélag þá eigum við ekki að ganga í Evrópusambandið vegna þess að samningurinn tryggir okkar hagsmuni með gríðarlega öflugum hætti og neikvæðu hliðar þess að ganga í Evrópusambandið, sem eru auðvitað miklu fleiri en EES-samningurinn fangar, vegi einfaldlega þyngra en þær jákvæðu. Við erum í mjög nánu samstarfi við Evrópusambandið. Við njótum mjög góðs af EES-samningnum. Honum þarf að sinna, upp á hann þarf að passa, hann þarf að þróast og um hann þarf að ríkja samstaða bæði hér innan lands en líka í Evrópugangverkinu, að það sé stuðningur við það að EES-samningurinn sé mikilvæg viðbót og sé góð leið til að vinna náið með þeim löndum sem hann hafa. Að því leytinu til hef ég haft þá skoðun, og hef þá skoðun, það er einfaldlega mín sannfæring og míns flokks og er sannfæring þeirra þriggja flokka sem mynda ríkisstjórn og um það er þá kosið eins og önnur mál, að það væri skrýtinn leiðangur fyrir þrjá flokka í ríkisstjórn að fara í Evrópuleiðangurinn þegar engin sannfæring er fyrir slíku. Mér þætti það einfaldlega ekki heiðarlegt, mér þætti það ekki góð pólitík. Það skiptir meira máli að segja bara skýrt hvar maður stendur. Það hefur hv. þingmaður gert í sínu máli og það tel ég mig og minn flokk hafa gert sömuleiðis.

Virðulegi forseti. Þá er það bara einfaldlega komið á hreint að hæstv. ráðherra treystir ekki þjóðinni til að taka þetta næsta skref. Við skulum hafa það hugfast að EES-samningurinn er einmitt búinn að tryggja þetta frelsi sem hann nær yfir. En þegar við förum aðeins út fyrir hann, hvaða mynd blasir við okkur þá? Það blasir við okkur fákeppni af því að við erum með krónuna. Erum við með samkeppni á bankamarkaði, samkeppni á tryggingamarkaði? Nei, af því að það tekur ekki til þess markaðar, ekki frekar en við horfum upp á ákveðna fákeppni til að mynda í landbúnaði. Ég held að ein besta breytingin fyrir bændur landsins væri að losa þá úr viðjum þessara hafta sem þeir eru í í dag, þessu milliliðakerfi landbúnaðarins sem gagnast hvorki bændum né neytendum. Við þurfum að koma þeim inn í meira frelsi sem felst í því að þeir ákveða sjálfir sína jarðrækt o.s.frv. Það er fásinna að segja hér að við eigum ekki að taka næsta skref, alla vega að kanna það af því að það eru einmitt tækifæri  
             Varðandi loftslagsmálin, virðulegi forseti, þá mun ég koma að þeim í minni ræðu sem verður hér síðar í dag. En það er risamál og ég styð hæstv. ráðherra eindregið 

Forseti minnir á að ræðutíminn er takmarkaður í andsvörum og svörum.

Herra forseti. Mikið er ég nú tilbúin í umræður um það hvernig stjórnvöld hafa haldið á hagsmunagæslu í hinu svokallaða flugvallarmáli. Það er bara mjög kærkomið vegna þess að við höfum sinnt þeirri vinnu mjög vel og er einmitt mjög gott og skýrt merki um það hverju það skiptir að hafa almennilega og sterka hagsmunagæslu úti til að standa vörð um samninginn því að ekki er einhver annar að fara gera það fyrir okkur. Hv. þingmaður ræðir mikið um frelsi bænda og það þurfi að losa þá úr viðjum þess kerfis sem þeir eru í. Við höfum auðvitað fullt frelsi til þess að gera það, algerlega óháð því hvort við göngum í Evrópusambandið eða ekki og við þurfum sannarlega ekki að ganga í tollabandalag til að auka frelsi eða breyta kerfi í kringum landbúnað eða bændur. Það þarf ekki að ganga í tollabandalag til að gera það. Varðandi vátryggingamarkaðinn og fjármálamarkaðinn þá er það nú samt þannig að samningurinn nær til beggja þessara markaða þannig að það regluverk sem um þá gildir er algerlega inn í EES-samningnum. En vissulega breytir EES-samningurinn ekki um gjaldmiðil.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir sína ræðu. Ég ætla nú að byrja á að spyrja hana út í hvenær sé von á þingsályktunartillögu um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingar á XI. viðauka: Rafræn fjarskipti, hljóð- og myndmiðlun og upplýsingasamfélagið, EES-samningur? Blindrafélagið hefur kallað eftir því að innleiðingu verði lokið sem fyrst en þingmálinu hefur ítrekað verið frestað. Samkvæmt þingmálaskrá á tillagan að vera á dagskrá í næstu viku, en mun ráðherrann tryggja að svo verði? Þetta er þingsályktunartillaga um staðfestingu ákvörðunar er varðar rafræn fjarskipti, hljóð- og myndmiðlun og upplýsingasamfélagið. Þessi tilkynning snýr að því að auðvelda blindum og sjónskertum að nota íslenskar vefsíður. Ég vona heitt og innilega að ráðherra drífi í þessu vegna þess að þetta er mjög mikilvægt mál. En síðan vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort henni finnist þetta eðlilegt: Alls voru 10.692 gerðir teknar upp í EES-samningnum á árunum 1994–2019. Þar af voru 2.920 tilskipanir, 4.557 reglugerðir, 2.881 ákvörðun, 142 tilmæli og loks 192 gerðir af öðrum toga. Þetta eru tölur frá 2019 og því hefur eflaust mikið bæst við síðan. Ég bendi á að í nýjustu útgáfu EES-viðbæti Stjórnartíðinda, þess 13. á þessu ári, er fjallað um 29 ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar. Eins og ég segi þá er þetta nú þegar 13. viðbætirinn á þessu ári og í fyrra voru þeir 86. Er ekki nóg komið af þessum reglugerðum, hæstv. ráðherra?

Forseti. Fyrst varðandi fyrri spurningu hv. þingmanns þá er ég nokkuð örugg um að hann sé að vísa til þess máls sem ég fór með til ríkisstjórnar í morgun í formi þingsályktunartillögu, sem fer fyrir stjórnarflokkana á morgun og síðan inn í þingið. Frumvarpið er, ef ég man rétt, lagt fram af fjármála- og efnahagsráðherra um upplýsingatæknimál, ég held það sé réttur ráðherra, og er sú innleiðing sem snýr einmitt að því að bæta umhverfi og rétt fatlaðs fólks til að nálgast þessar upplýsingar. Ég nefni þó að mörg vefsetur stjórnvalda uppfylla þegar kröfur tilskipunarinnar og þar með talið þau sem nýta sér umgjörð island.is. Þannig að ákveðnu leyti höfum við þegar innleitt þetta en þetta er sem sagt á leiðinni hingað inn í þingið. Varðandi þessa miklu pappíra sem við tökum hér upp, þá er það þó einungis um 15% af löggjöf Evrópusambandsins sem er allur þessi fjöldi. Vissulega er þetta mikil skriffinnska og vissulega er mikil vinna að innleiða þetta. En þegar valkosturinn er að gera það ekki og vera með þetta svæði, mínus Ísland, sem þróast og breytist og er með leikkerfi sem uppfærist svona reglulega og við værum með eitthvert allt annað leikkerfi sem við gætum ekki gengið úr skugga um að væri algjörlega sambærilegt fyrir bæði einstaklinga, lögaðila og fyrirtæki sem sækja þennan markað, þá tel ég það nauðsynlega fjárfestingu til að viðhalda þeim sameiginlegu leikreglum, að standa í því að innleiða og þýða og birta og vinna til að eiga þetta aðgengi að 450 milljóna manna markaði, bæði fyrir okkur Íslendinga, til að sækja þangað, og sömuleiðis fyrir okkar fyrirtæki, enda væri íslenskur markaður agnarsmár fyrir þau langflest.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og fagna því ef þessi reglugerð er að koma inn og klárast. Jú, við getum alltaf fundið eina og eina ágætisreglugerð í EES-farganinu. En þegar við sjáum allan þennan fjölda - þann tíma sem ég verið á þingi þá hafa mér eiginlega fundist EES-reglugerðir vera það leiðinlegasta sem ég les. Þær eru ekki á mannamáli, ég veit ekki á hvaða máli þetta er. Þetta eru svo miklar vísanir í alls konar reglur og lög og það er stundum bara vonlaust að átta sig á því um hvað er að ræða. Ég spyr: Er ekki kominn tími til að grisja svolítið þannig að við fjöllum um þau mál sem varða okkur, að við þurfum t.d. ekki að fjalla um málefni sem varða lestarferðir eða tengingu við raforku í Evrópu af því að við erum ekki tengd við það, að sjá til þess að við séum að fjalla um mál sem varða okkur en ekki hin?

Herra forseti. Ég get ekki annað sagt en að ég sé bara alveg sammála hv. þingmanni. Þetta er oft enginn skemmtilestur, oft mjög langt frá því að vera æsispennandi eða mikil pólitík og oft mjög nákvæmt og vissulega oft eitthvað sem snertir okkur ekkert mikið, eða það kemur alla vega alloft fyrir að þetta snertir ekki okkar hagsmuni með beinum hætti. Auðvitað væri gott að fara í einföldun regluverks þar eins og er þörf á hér. Að hluta til er þörf á því hér vegna regluverksins þaðan, en líka vegna þess sem við höfum smíðað sjálf og það sama á við hjá þeim. En aftur segi ég að það sem við tökum hér inn og á ekki beint við er jú einhver kostnaður við í þýðingu og vinnslu, en það hefur þá alla vega ekki einhverjar neikvæðar afleiðingar. Þetta er það sem fylgir því einfaldlega að vera hluti af samningi við aðra. Ef við gætum haft þetta nákvæmlega eftir okkar höfði héti þetta örugglega ekki samningur heldur eitthvað annað, þannig að þetta er einfaldlega það sem því fylgir. Og aftur eru kostirnir fleiri. En ég tek undir með hv. þingmanni, bæði um skemmtanagildið og magnið.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að ræða um skemmtanagildi EES-reglugerða en mér finnst þær mjög skemmtilegar til lesturs. Hæstv. utanríkisráðherra fjallaði um ETS-kerfið og hagsmunagæslu fyrir Ísland í því ákveðna máli, varðandi loftferðir. Mig langar að ræða aðeins víðara um hagsmunagæslu. Nú er ekki langt síðan fulltrúar ráðuneytanna fóru að vera í Brussel og við bættum aðeins við í starfsliði þar til þess að sinna einmitt þessari hagsmunagæslu. En það ber svolítið á því að það eru mál að koma í gegn í Evrópusambandinu og inn í löggjöfina þar, sem við hefðum kannski viljað getað bent á að við vildum taka þátt í mun fyrr en áður og hafa áhrif á áður. Verandi einn af þeim þingmönnum sem eru í EFTA/EES-nefndinni þá fáum við stundum kynningar á málum sem eru að koma inn, eru ekki orðin að reglugerðum þarna úti en eru komin á umræðustig. Mér hefur þótt það vera þannig að við mættum vera mjög aktíf í mörgu af því. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða leiðir höfum við til þess, án þess að senda hundrað manns út til Brussel og Strassborg og Lúxemborgar og allra þeirra staða þar sem sambandið er, að bæta enn betur í þessa hagsmunagæslu til að tryggja það einmitt að við vöknum ekki upp einn daginn og það er ekkert flug frá Keflavík?

Herra forseti. Fyrst um þær breytingar sem við höfum unnið að undanfarin ár, fyrir mína tíð, að auka hagsmunagæslu í Brussel. Það hefur skipt mjög miklu máli og hefur bætt stöðu okkar mjög. Við megum auðvitað ekki gleyma því að það er ekkert annað ríki sem passar upp á okkar hagsmuni í EES-samstarfinu eða í samskiptum við Evrópusambandið heldur en við sjálf. Eins og ég nefndi áðan erum við okkar eigin gæfu smiðir í því. Við erum með teymi í Brussel og forgangslisti stjórnvalda er þeirra leiðarljós þannig að þau vinna eftir því. Vissulega er það þarna eins og í öllu öðru alþjóðasamstarfi að því eru engin takmörk sett hvar er hægt að vera og hvar er hægt að taka þátt þannig að það þarf að vera einhver forgangsröðun og forgangslistinn er þeirra leiðarljós til að tryggja að þau séu á réttum stöðum. Þar af leiðandi er mikilvægt að endurskoða hann reglulega til að það sé skýr forgangsröðun og allir séu upplýstir um hver sú forgangsröðun er og tekið samtal um hvort hún sé sú rétta. En núna erum við með fulltrúa allra ráðuneyta nema eins, eins og ég nefndi. Ég held, og segi það bara sem mína persónulegu skoðun, að það séu tækifæri til úrbóta með því að teymið sem er í Brussel, sem er mannað af einum fulltrúa frá hverju ráðuneyti, sé minna sérmerkt hverju ráðuneyti fyrir sig heldur geti brugðist við eftir því hvar hagsmunirnir liggja hverju sinni. Þeir eru mjög misjafnir, bæði almennt, þeir eru t.d. óumdeilanlega meiri í orku-, umhverfis- og loftslagstengdum verkefnum en einhverju öðru, þannig verður það áfram, en það sveiflast líka og það koma upp mál. Ég held að við gætum nýtt þessa krafta enn betur ef það væri meira svigrúm þar, sem er bara eitthvert framkvæmdaratriði fyrir okkur, og svo með meiri fjárfestingu hér heima og áhuga og meðvitund um það sem er að gerast þar. Þetta verður ekki bara eitt afmarkað teymi sem heldur utan um þetta 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið og er algjörlega sammála henni að þarna megi bæta í. Eitt nýlegt dæmi um það sem hópurinn þarna úti er byrjaður að gera er að senda þingmönnum í utanríkismálanefnd og EFTA/EES-nefndinni dagskrá þingsins, bara þannig að við sjáum hvað er að gerast þarna á svæðinu. Í seinna andsvari langaði mig að ræða aðeins við hæstv. ráðherra um það að nú höfum við verið þátttakendur í mörgum mismunandi verkefnum Evrópusambandsins. Kannski eru Erasmus og Horison verkefnin þekktust og þar hefur verið góð þátttaka. Hluti af EES-samningnum er þannig að við erum að greiða inn í mörg af þessum verkefnum, ýmsar fjárhæðir. Erasmus og Horizon hafa gengið vel en það er fullt af öðrum verkefnum sem falla líka undir önnur ráðuneyti. Hvað getum við gert til þess að auka þátttöku Íslendinga í þessum verkefnum 

Herra forseti. Við erum vissulega á réttri leið þar og við fáum nú þegar í dag meira út úr samstarfinu en við leggjum í það, þá er ég að meina út frá fjármunum. Við fáum meira í styrki heldur en við setjum inn. Ég nefni þó að það er ekki eini mælikvarðinn vegna þess að með þessu samstarfi þá eykst tengslanetið, þekking og þekkingaryfirfærsla og annað slíkt sem er líka mikils virði og er ekki mælt eingöngu í krónum. Þannig að við erum á réttri leið. Hér hafa ráðuneyti, stofnanir, Rannís og Tækniþróunarsjóður og aðrir slíkir aðilar hlutverki að gegna að láta vita og auglýsa og markaðssetja, benda á styrki o.s.frv. Svo held ég líka að lífræn þróun í þessu skipti máli, það er meiri athygli á þessu þegar það koma einmitt styrkir og verkefni og þetta verður hluti af okkar umhverfi, sem er vissulega að gerast. Við eigum alltaf að vera með mikinn fókus á þessu vegna þess að þarna er hægt að fá gríðarlega mikla fjármuni fyrir utan síðan tengslanetið og annað sem skiptir líka máli.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort það er bara upplifun mín en það er auðvitað dálítið sérkennilegt að vera hérna og ræða mikilvægan alþjóðasamning, sem hefur fært okkur alveg ótrúlega mikið og fjölbreytt vöruúrval af góðum matvælum, og vera nýbúinn að hesthúsa í sig saltkjöt og baunir Það verður auðvitað bara liggja í loftinu hvort það er tilviljun að herra forseti setur þetta á dagskrá núna. En þetta snýst einmitt um hvernig okkur hefur tekist með þessum góða alþjóðlega samningi að opna landið fyrir áhrifum og auknum gæðum. Það eru ekki nema fjögur ár síðan við fengum í hendur heildstæða úttekt á áhrifum og virkni EES-samningsins á Íslandi. Þetta var mjög efnismikil og vel unnin úttekt. Það er skemmst frá því að segja að hún var nokkuð afdráttarlaus; nefnilega að aðild að þessum innri markaði hafi verið hið mesta gæfuspor og langflestum ljóst að þjóðfélagið tók stakkaskiptum við aðildina. Án samningsins væri miklu meiri hætta á einangrun, stöðnun og afturför í íslensku þjóðlífi. Með öðrum orðum, EES-samningurinn kom okkur með einhverjum hætti inn í nútímann og Evrópusamvinnan hefur skilað okkur meiri velmegun, nýsköpun, samkeppnishæfi og almennri velsæld. Hún gegnir mikilvægu hlutverki við að framfylgja ströngustu kröfum í félagsmálum, neytendamálum og umhverfismálum. Í aldarfjórðung hefur fólki og fyrirtækjum verið tryggð jöfn tækifæri á mjög mörgum sviðum alls staðar eða víðast í Evrópu. Það er líka hafið yfir allan vafa að EES-samstarfið hefur auk þess styrkt menningarstarfsemi okkar og menntastofnanir á Íslandi. Hér áðan spannst nokkuð skemmtileg umræða milli hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar og hæstv. ráðherra um þessar reglugerðir og á hversu skemmtilegu máli þær væru nú skrifaðar. En ég verð að segja fyrir mig: Ég vil frekar tyrfinn og leiðinlegan lagatexta sem leiðir til skemmtilegs lífs heldur en fjörugan lagatexta sem lokar okkur inni í einangrun og gerir lífið allt leiðinlegra.  
            

Heyr, heyr.

Ég held að í þessu sambandi eigum við nefnilega staldra aðeins við úttektina sem gerð var fyrir fjórum árum af því að þar kom fram að eitt af því sem Alþingi þyrfti að skoða væri hin svokallaða gullhúðun. Hvað er gullhúðun? Jú, það er þegar ráðherrar nýta ferðina og lauma alls konar íþyngjandi hlutum inn í reglugerðir, væntanlega til að kenna Brussel svo um á endanum. Ég spyr þess vegna hæstv. ráðherra hvort það hafi farið fram einhvers konar vinna við það að annaðhvort útrýma þessum hvimleiða sið eða þá a.m.k. að gera í rauninni þessar viðbætur svo sýnilegar að nefndafólki hérna megi vera ljóst hvað kemur að utan og hvað kemur úr einhverjum hugarfylgsnum einstakra ráðherra. En það er bara alveg rétt eins og hæstv. ráðherra sagði áðan að það er mjög margt í okkar daglega lífi sem við hugsum eiginlega aldrei um, sem er grundvallað á þeim réttindum sem við njótum með þessum EES-samningi. Þetta á við um réttinn til atvinnu og nám, þetta á við um réttinn um frjálsa för og búsetu hvar sem er á EES-svæðinu. En þetta á líka við um ýmsar réttarbætur á sviði samkeppnismála, fjármála, fjarskipta og félagaréttar, svo dæmi sé tekið. Þetta eru allt atriði sem hafa stórbætt stöðu íslenskra neytenda og fyrirtækja. EES-samningurinn er í kjarna sínum um það á fjölmörgum sviðum að sömu reglur gildi fyrir alla sem búa á öllu EES-svæðinu. Þess vegna er það sem ónauðsynlegar tafir á innleiðingu geta teflt þessu markmiði í tvísýnu, eins og reyndar er nefnt í skýrslunni, og þetta hefur í för með sér augljóst tap fyrir neytendur og fyrir fyrirtæki í landinu. Hérna þurfum við aðeins að staldra við því að við erum vissulega orðin miklu meðvitaðri um nauðsyn mikillar hagsmunagæslu og eftirfylgd við framkvæmd samningsins. Það er mjög gott að ráðherra kynni hér árlega skýrslu um þróun EES-mála og mjög gott að þau kynni helstu stefnumál ríkisstjórnarinnar eða áherslumál ríkisstjórnarinnar í samskiptum við Evrópusambandið. En það er auðvitað mjög alvarlegt að sjá að upptökuhallinn er að aukast á síðustu árum, þótt eitthvað hafi gengið betur, held ég, síðasta ár, 2022. En við erum samt sem áður talsverðir eftirbátar bæði Noregs og Liechtenstein. Síðan er auðvitað hitt sem skiptir líka máli, að jafnvel þótt hagsmunagæsla okkar verði stórefld þá eru augljósir ókostir við að eiga ekki aðkomu fyrr og beint að laga- og reglugerðaferlinu frá upphafi. Ágætisdæmi birtist okkur núna varðandi þessar nýju reglur um losun frá flugstarfsemi. Sem eyþjóð hefur Ísland mikla sérstöðu þegar kemur að samgöngum og það er bara mjög málefnalegt og nauðsynlegt að fá hana viðurkennda, þó að við verðum auðvitað að axla okkar ábyrgð í loftslagsmálum, eins og hæstv. ráðherra ítrekaði líka. Ég efast ekki um að bæði ráðherrar, ráðuneyti og allir starfsmenn sem að málinu hafa komið hafi sinnt þessari hagsmunagæslu af eins miklum krafti og mögulegt er. En það hefðu hins vegar verið hægari heimatökin ef við hefðum verið fullgildir aðilar að Evrópusambandinu. Ég býst við að í heimi sem er sífellt að verða flóknari og samtengdari og tæknivæddari þá muni fleiri dæmi af svipuðum toga skjóta oftar og oftar upp kollinum. Og þá er þessi eins konar, hvað á ég að segja, aukaaðild að ESB í gegnum EES-samninginn augljós veikleiki, ef ekki brotalöm, vegna þess að við tökum, eins og okkur er öllum kunnugt hér inni, upp meiri hluta af öllum reglum og tilskipunum sem koma frá ESB í gegnum þennan EES-samning. En við höfum almennt sáralítið um það að segja hvers eðlis þær eru og ráðum stundum mjög illa við að laga þær að íslenskum hagsmunum og stundum að íslenskum veruleika. Við komum ekki að vinnunni á frumstigum en auk þess þá ganga okkur líka úr greipum ýmsir kostir sem full aðild að Evrópusambandinu gæti fært okkur. Hér er kannski augljósast að nefna meiri gengisstöðugleika og lægri vexti til lengri tíma. Þrátt fyrir að það séu tímabundið háir vextir á evrusvæðinu eru þeir samt talsvert mikið lægri en hér og vextir eru, eins og við þekkjum ágætlega, Íslendingar, mjög þungur baggi á heimilum og fyrirtækjum landsins. Við munum það þegar efnahagslífið var nánast við alkul í upphafi Covid. Þá voru vextir lækkaðir mjög skarpt og þá mætti hæstv. fjármálaráðherra þessarar ríkisstjórnar í þátt eftir þátt, hingað upp í pontu og eiginlega hvar sem hann komst að míkrófóni og tilkynnti að það væri runninn upp algjörlega nýr veruleiki í vaxtamálum á Íslandi; evrópskur. Það var ekkert á honum að skilja annað en að þetta væri eitthvað til frambúðar, enda felst það nú kannski í orðinu veruleiki að það er ekki hluti úr degi eða viku eða hluti úr mánuði. Þetta gaf auðvitað fólki, ekki síst ungu fólki, væntingar, því miður í þessu tilfelli falskar væntingar. Þetta ýtti undir lántöku og þetta keyrði upp húsnæðisverð mjög hratt. Hinn nýi veruleiki ráðherrans entist nefnilega ekki nema í nokkra mánuði og nú, nokkrum mánuðum síðar, þegar vaxtastigið hefur náð gamalkunnum slóðum, þá sitja margir af þessum einstaklingum illa í súpunni. Aðrir eygja enga möguleika á íbúðarkaupum og enn aðrir eru fastir í fátæktargildru leigumarkaðar, vegna þess að það er erfitt að fjármagna húsnæðisbyggingu með háum vöxtum og það er erfiðara að fjárfesta í húsnæði á háum langtímavöxtum en líklega er allra erfiðast að festast á leigumarkaði sem er drifinn áfram af mjög háum vöxtum. En þetta er nú veruleiki almennings ár eftir ár án þess að stjórnvöldum detti það einu sinni í hug að skoða hver ávinningurinn yrði af lægri vöxtum og meiri gengisstöðugleika fyrir heimili og fyrirtæki, ekki síst í nýsköpun og greinum sem munu þurfa að draga vagninn í verðmætasköpun framtíðar hér á Íslandi. Þess vegna, þó að það sé góðra gjalda vert, og ég er þakklátur fyrir þessa umræðu, þá dugar okkur ekki hér að ræða bara EES-samninginn. Við verðum að ráðast í yfirgripsmikið hagsmunamat á kostum og göllum fullrar aðildar að Evrópusambandinu. Það er auðvitað ekki boðlegt og í rauninni móðgun við allan almenning í landinu að afgreiða það mál í einni setningu eins og gert er í skýrslunni, með leyfi: „EES-samstarfið er okkar leið í Evrópusamvinnu og telur núverandi ríkisstjórn hagsmunum Íslands best borgið utan Evrópusambandsins.“ Þessu er slegið fram sisvona án nokkurrar greiningar, án nokkurs rökstuðnings. Svona afgreiðir ríkisstjórnin framtíðina án þess að máta okkur inn í nýjan veruleika í heimsmálum, án þess að skeyta nokkuð um hvers konar framtíð gæti beðið okkar og hvort hún gæti leitt til meiri farsældar fyrir okkur. Það segir nefnilega í skýrslunni að það sé mikilvægt að efna til reglulegrar umræðu um EES-samninginn og þýðingu hans fyrir Ísland og ég er algerlega sammála því. En þegar talið berst að frekari skrefum, næstu skrefum, þá er svarið frá stjórnvöldum ýmist að þetta sé ekki tímabært eða að málið sé ekki á dagskrá. En þetta er risamál. Þetta varðar framtíð okkar allra sem búum hér á landi og þótt við séum orðin býsna vön því að ríkisstjórnina skorti mikla framsýni og líði kannski best í viðbrögðum þá á þetta ekki að vera í boði núna. Við verðum einfaldlega að skoða næstu skref til hlítar, kosti og ókosti fullrar aðildar að Evrópusambandinu og þá er loksins hægt að taka upplýsa ákvörðun með eða móti. Herra forseti. Við lifum nefnilega í mjög kvikum og sumir myndu segja á viðsjárverðum tímum: Við upplifum stríð í Evrópu og flestir sérfræðingar eru sammála um að Evrópusambandið mun gegna stærra hlutverki í varnar- og öryggismálum álfunnar til framtíðar. Heimsskipan okkar er líka gjörbreytt frá því að samningurinn tók gildi fyrir 30 ár, einnig á sviði viðskipta. Þess vegna skulum við ekki gleyma því að innan vébanda Evrópusambandsins hefðum við sjálfkrafa aðild að bestu viðskiptasamningum um allan heim. En með núverandi fyrirkomulagi erum við neydd til að dreifa kröftunum miklu meira en ella og það er erfitt fyrir lítið land. Það er nauðsynlegt að hafa þetta í huga vegna þess að hæstv. ráðherra sagði réttilega að okkur hefði alltaf farnast best í umhverfi mikilla frjálsra viðskipta. Ég held að við fáum einfaldlega betri viðskiptafæri í gegnum þetta stóra samband. Á Íslandi erum við auk þess stödd á tímum þar sem þessi óstýrláta örmynt ætlar enn einu sinni að leika heimilin grátt með öllum sínum ófyrirsjáanleika og núna sennilega með háum vöxtum og verðbólgu til nokkuð langs tíma. Þegar þessu sleppir eru auðvitað líka ótalin fjölmörg önnur rök fyrir því að við ættum að eiga fulla aðild að sambandinu og nánara samstarf við aðrar þjóðir, sem er okkar skylda að svo mörgu leyti. Ég vil nefna sameiginlega sýn á mannréttindi, lýðræðismál, umhverfismál, friðarmál, þróunarsamvinnu og það væri hægt að halda endalaust áfram. En það á samt ekki að skoða möguleikana í stöðunni, það á bara að láta sér nægja að draga ályktanir af því sem er og var og taka ákvarðanir út frá því. Um leið, herra forseti, og það er ábyrgt eins og hér er gert, að standa vörð um þá miklu hagsmuni sem við höfum af EES-samningnum þá er það hins vegar ábyrgðarlaust að skoða ekki í kjölinn með hvaða hætti við getum sótt enn betur fram fyrir almenning í landinu og það fyrra útilokar alls ekki það síðara.

Frú forseti. Mig langar að bregðast við því sem hv. þingmaður fer hér yfir varðandi hina svokölluðu gullhúðun. Ég er sammála þingmanninum í því að það er óþolandi ef ráðherrar setja í frumvarp einhverja viðbót, sérsmíðaða, án þess að tiltaka sérstaklega að hún sé sérsmíðuð og utan við það sem okkur er gert að innleiða. Það kom tímabil þar sem okkur var sagt að hafa þetta í tveimur frumvörpum. Stundum er nú skilvirknin hér þannig að það er ákveðinn hvati til að skella þessu saman í eitt, sem ég geri svo sem ekki athugasemdir við svo lengi sem það er sérstaklega tilgreint. En mig langar að spyrja hv. þingmann, hann talar um betra viðskiptaflæði, hvort hann telji að það sé gefið að það yrði betra viðskiptaflæði fyrir Ísland að vera í tollabandalagi þar sem við myndum líka að missa rétt okkar til að gera fríverslunarsamninga. Ég er hins vegar sammála þingmanninum um þá upptalningu sem hann kom með varðandi samstarf okkar á sviði mannréttinda og þeirra gilda sem við byggjum samfélag okkar á og viljum standa fyrir, þróunarsamvinnu og öðru slíku, enda er okkur svo sem engin takmörk sett í því. Og jafnvel þótt EES-samningurinn setji formlegri aðkomu að lagasetningarferli Evrópusambandsins ákveðin takmörk þá kemur það ekki í veg fyrir að við beitum okkur af fullum krafti eftir óformlegum leiðum eins og við höfum gert í flugmálinu. Þótt við hefðum viljað sjá meiri árangur af því nú þegar þá hefur það átak skilað því að allir þekkja í hverju vandi okkar er fólginn þegar kemur að upptöku í EES-samninginn. Ég er enn þá á þeirri skoðun að með því að vera aðilar að Evrópusambandinu þá værum við ekki í betri færum að tryggja okkar hagsmuni af því að þar myndi allt þetta renna inn í okkar löggjöf en eins og fyrirkomulagið er núna þá þurfum við að taka sjálfstæða ákvörðun með því að taka málin upp í sameiginlegu EES-nefndinni og samþykkja að taka þau í réttinn, það myndi ekki bara flæða inn. Það er oft sem okkar hagsmunir eru ekki alveg í samræmi við það sem gengur og gerist á meginlandi Evrópu.

Frú forseti. Ég er ánægður með að heyra skoðun hæstv. utanríkisráðherra á gullhúðuninni. Nei, auðvitað tel ég það ekki gefið að við fáum eitthvað betra. Ég tel að það séu möguleikar á því vegna þess að þetta er ofboðslega stórt og öflugt samband með marga viðskiptasamninga. Það var einmitt þess vegna sem ég lagði áherslu á að við myndum gera greiningu og skýrslu, þingið allt saman, á þeim veruleika sem birtist ef við færum þar inn. Við getum svo bara dregið okkar ályktanir af þeirri skýrslu og tekið efnislega umræðu um það hér. Ég ætla að freistast til að spyrja á móti, þó að ég sé hér í andsvörum: Við sinnum hagsmunagæslu okkar eins vel og við getum en við erum fá, við erum 15 sinnum færri en Norðmenn og það eru töluverðar líkur á því að Norðmenn taki upp á því einn daginn, í þriðja skipti, að sækjast eftir aðild að Evrópusambandinu og það er meiri hluti fyrir því innan stjórnmálaflokkanna og það er vaxandi fylgi við það hjá almenningi líka. Í hvað stöðu telur hæstv. ráðherra að við séum í þá? Telur hún að við þyrftum að fylgja Norðmönnum inn í Evrópusambandið? Teldi hún að það væri mögulegt að halda uppi Evrópska efnahagssamningnum með Íslandi og Liechtenstein eða teldi hún þá að við ættum bara að hverfa aftur til ársins 1989, sennilega?

Frú forseti. Þetta eru nú orðin öfugsnúin andsvör. Mér finnst blasa við að það myndi hafa gríðarleg áhrif á fyrirkomulagið eins og það er núna ef Noregur tæki upp á því að ganga í Evrópusambandið. Ég held að það sé alveg ljóst. Hins vegar er það eitthvað sem er ekkert hægt að segja til um núna hvort gerist, með hvaða hætti og hvernig mál munu þróast að öðru leyti o.s.frv. Það yrði aldrei niðurstaða fyrir Ísland að fara fjóra áratugi aftur í tímann og vera með engan samning við Evrópusambandið eins og við höfum núna, það er alveg augljóst, enda hef ég ekki trú á því að það yrði. Við erum í mjög góðum færum með að vinna eins náið með Evrópusambandinu og við viljum og við teljum rétt. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að gera eins vel og mikið af því og við getum og er áfram þeirrar skoðunar að gera það í gegnum EES-samninginn en ekki með aðild.

Frú forseti. Já, hæstv. utanríkisráðherra hefur fulla heimild til að finnast það vera rétta svarið í dag en við megum hins vegar ekki ævinlega lifa bara í núinu og jafnvel stundum í fortíðinni. Við þurfum líka að horfa fram í tímann og það gætu skapast þær aðstæður sem ég nefndi áðan þar sem við þurfum að taka ákvörðun. Þá væri nú býsna sorglegt ef við værum ekki búin að einhverju leyti að búa okkur undir þann veruleika sem þar kynni að birtast. Þess vegna ítreka ég að það er ábyrgðarleysi af þinginu a.m.k., ef ríkisstjórnin vill ekki gera það, að taka ekki ákvörðun um að láta vinna mjög stórt hagsmunamat um það 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er af mörgu að taka en mig langaði að koma hérna upp í tilefni orða hv. þingmanns um óstöðugan gjaldmiðil og vaxtastig ESB. Ég geri auðvitað athugasemd við að rætt sé um ESB sem eitthvert heildstætt svæði í þessu samhengi, eins og aðstæður séu alveg nákvæmlega eins frá einu landi til annars. Er ekki annars 20% verðbólga í Eystrasaltinu, eða hvað? En gott og vel, þá bara á móti notast ég við sömu taktík og þó að ég viti svarið þá spyr ég hv. þingmann að þessu: Hver er hagvöxtur í ESB um þessar mundir? Er einhver tenging á milli hagvaxtar og vaxtastigs? Hvert er atvinnustigið í ESB? Hver er kaupmátturinn í ESB og hvernig hefur hann þróast undanfarin ár? Hver eru lífskjörin í ESB samanborið við Ísland? Ég get gefið hv. þingmanni vísbendingu. Ísland er þar í þriðja sæti. Það eru ekki ESB-lönd í fyrstu tveimur sætunum þar á undan. Og að lokum fyrir, sem miklu máli skiptir fyrir útflutningsþjóð eins og Ísland þar sem bandaríkjadollar er auðvitað okkar meginviðskiptagjaldmiðill: Hvernig hefur stöðugleiki evru verið gagnvart dollar undanfarin ár?

Frú forseti. Mér finnst þessi andsvör vera farin að líkjast skriflegum fyrirspurnum. Ég átta mig á því hvað hv. þingmaður er að fara og auðvitað er það alveg rétt að það eru ótrúlega fjölbreyttar aðstæður innan Evrópusambandsins og lönd þar sem eru forrík og önnur sem eiga í meiri vandræðum. Ég átta mig alveg á því að við erfiðar aðstæður sem hafa blasað við síðustu ár, m.a. vegna styrjaldar og annað, þá hefur hagvöxtur verið lítill og það hefur áhrif á vaxtastig og allt það. Hins vegar svona heilt yfir, ef við horfum til lengri tíma, þá hlýtur hv. þingmaður að vera sammála mér um að það er almennt lægra vaxtastig á evrusvæðinu heldur en í krónuhagkerfinu og við hljótum bara að vera að hugsa þetta út frá hvernig veruleikinn blasti við okkur hér á Íslandi með evru. Ef við tökum bara eina atvinnugreinin sem er okkur gríðarlega mikilvæg, tökum bara ferðaþjónustuna: Ef við værum með stærri mynt, hver sem hún nú væri, þyrftum við fyrst og fremst að hafa áhyggjur af innviðum, hvernig við tökum á móti gestum, að þeir traðki ekki niður náttúruna, gangi ekki á okkar dýrmætu verðmæti og hvernig við ættum að afla tekna af þessari auðlindanýtingu en við þyrftum ekki á sama tíma að hafa áhyggjur af því þegar þær gleðifréttir birtust okkur að ferðamannafjöldinn væri tvöfaldast að þá kæmi svo mikill þrýstingur á krónuna að það þyrfti að vinna gegn styrkingunni á einhverjum öðrum stöðum sem myndi nefnilega hafa áhrif á útflutningsgreinar. Við erum bara í svo samtengdum heimi og við eigum í svo miklum alþjóðaviðskiptum að það eru alltaf verri og verri rök fyrir því að halda úti örmynt í slíkum veruleika.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður er bara gott efni í ráðherra, heyrist mér, eins og hann var lunkinn við að sneiða fram hjá því að svara mér. Ég get tekið undir að erfiðar aðstæður hafa bitið en þær hafa þá a.m.k. bitið minna hér heldur en í ESB. Þótt ég eigi ofboðslega erfitt með að færa mig úr evruumræðu yfir í næstu spurningu þá ætla ég samt að gera það. Hv. þingmaður fékk mig til þess að mala eins og kött þegar hann fór fögrum orðum um EES-samstarfið en það var skammgóður vermir því að fljótlega fór hann að sýna sitt rétta eðli og tók upp bábilju varðandi upptöku reglufargansins frá ESB. Af hverju heldur hv. þingmaður því fram hér í ræðustól að við tökum upp meiri hluta af regluverkinu frá ESB? Við létum taka þetta út þegar ég var aðstoðarmaður í utanríkisráðuneytinu. Talan er 13,4%, hv. þingmaður. Ég bara spyr: Hver er tilgangur þess að halda þessum ósannindum fram trekk í trekk, þessari röngu staðreynd 

Frú forseti. Það að hæstv. utanríkisráðherra þess tíma, Guðlaugur Þór Þórðarson, og aðstoðarmaður hans, Diljá Mist Einarsdóttir, hafi ákveðið að taka þetta út úr einhverjum skýrslum og tölum í ráðuneytinu þýðir sannarlega ekki að það sé rétt. Við þurfum ekkert annað heldur en að fara bara í stóru úttektarskýrslu Norðmannanna sem gerð var fyrir 10–15 árum um EES-samninginn þar sem 13% talan hans Guðlaugs Þórs Þórðarsonar var 70% og það þarf ekkert annað en að skoða úttektarskýrslu hóps sem Björn Bjarnason leiddi til þess að komast að þeirri niðurstöðu að þetta var rangt hjá fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra. Ég tel mig hins vegar geta á sama tíma fagnað, hrósað og glaðst yfir góðum samningi sem við höfum með EES-samstarfinu en horft fram á veginn og skoðað hvort hugsanlega sé skemmtilegra veitingahús handan við hornið.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir hans ræðu. Ég óttaðist að þetta yrði hundleiðinleg umræða hérna um EES. Ég er búinn að komast að því að því að þessar reglugerðir eru svo leiðinlegar en þetta er bara hin skemmtilegasta umræða. Eins og kom fram þá er þetta ótrúlegur fjöldi, 10.692 reglugerðir frá 1994–2019, þetta ekki nema 15% af þeim reglugerðum sem verið er að taka inn. Ég segi fyrir mitt leyti að eitt það besta við þær er það sem ég uppgötvaði einu sinni þegar ég var að lesa svona reglugerð uppi í rúmi, rétt áður en ég fór að sofa, og ég steinsofnaði um leið. Þetta slekkur á heilanum í manni alveg á stundinni. En eins og með öll góð svefnmeðul koma slæmar aukaverkanir og ég vaknaði upp með martröð um að við værum gengin í ESB. Það er skelfileg martröð. Ég spyr hv. þingmann: Hvernig líst honum á það, nú erum við að taka við 15%, að við ættum að fara að taka við 85% í viðbót af þessum óskapnaði sem er þarna í gangi í þessu reglugerðarfargani? Og er hann ekki sammála mér að það hlýtur að vera löngu tímabært hjá þessu Evrópusambandi að fyrir hverja eina reglugerð sem þeir setja inn þá þurfi þeir að taka út svona þrjár, fjórar? Það þarf nú að fara að grisja sumt af þessu. Reglugerðirnar eru stórfurðulegar. Ég man að ég fór á fund hjá Evrópusambandinu um fátækt og félagslega einangrun í Brussel. Það er furðulegasti fundur sem ég hef farið á um fátækt vegna þess að hann var haldinn í kastala þar sem allt var í gulli og voða flottheitum og þvílík veisluhöld og þarna var fullt af fátæku fólki sem vissi ekki hvert það væri komið eiginlega. Það var ákveðið að fara í mótmæli fyrir framan Evrópusambandið í Brussel en þá bara kom liðið upp skelfingu lostið: Það má ekki, það þarf að sækja um það með sex mánaða fyrirvara og það eru alveg séreyðublöð, það er ekki hægt að fara í svoleiðis hér lengur. Mér fannst þetta óeðlilegt. Ég spyr: Trúir hann því virkilega að við á Íslandi munum hafa það betra við að fara inn í þetta batterí?

Frú forseti. Já, ég trúi því sannarlega en hins vegar gekk ég ekki lengra í ræðunni heldur en að tala um að það færi fram hagsmunamat. Þá get ég og hv. þingmaður dregið okkar ályktanir þegar það hefur farið fram. Það er hins vegar mjög glannalegt á þessum kviku tímum sem við lifum á að reyna ekki að horfa fram í tímann. Nú hefur hv. þingmaður óskoraða virðingu mína fyrir hans óþreytandi baráttu fyrir hópa aldraðra, öryrkja og annarra sem eiga undir högg að sækja. Ég býst við að ef hv. þingmaður myndi nú halda áfram að lesa sig í gegnum þessi leiðinlegu skjöl þá kæmist hann að því, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra og skýrslu fjórmenninganna fyrir fjórum árum, að það væru nú ansi margar réttarbæturnar sem hefðu komið í gegnum þennan EES-samning einmitt til fólksins sem hann hefur barist ötullega fyrir síðustu sex eða sjö ár.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég verð bara að segja það hreint og beint: Nei, það yrði skelfileg staða. Nógu slæm er staða þessa fátæka fólks hér á Íslandi, verst setta fólksins, en hún er mun verri í Evrópu. Því fékk ég að kynnast á þessari ráðstefnu. Þar kom líka skýrt fram að regluverkið, þetta ótrúlega regluverk, var að þvælast fyrir fólki. Þar var fólk í þúsundatali á þessum tíma sem var húsnæðislaust, svaf úti og átti í engin hús að venda og þurfti að þiggja matargjafir. Ég verð að segja alveg eins og er að þó að staðan sé slæm hér á Íslandi þá var hún mun verri hjá þessu fólki, því ég var að tala við þetta fólk, það var þarna á staðnum og ég fór í heimsókn til fólksins þar sem var verið að gefa mat.

Frú forseti. Nú mæti ég mér sjálfum svolítið í dyrunum vegna þess að ég alhæfði nú dálítið um Evrópusambandið áðan í samræðum við hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur. En þá held ég áfram með það sem hún sagði; ástandið er ekki einsleitt í Evrópu. Þó að hv. þingmaður hafi spjallað við eitthvert fólk þá þarf nú að koma fram hvar það var. Við erum ekki, með því að vera þátttakendur í samræmdu regluverki á ýmsum sviðum, að fara að afsala okkur réttinum til að drífa áfram íslenskt samfélag með þeim hætti sem við höfum gert, þvert á móti. Ég held að það sé náttúrlega alveg fráleitt að álykta að hlutirnir færu á þann versta veg sem finnst í Evrópu við það að ganga í Evrópusambandið. Er ekki þingmaðurinn sammála mér um að það sé sjálfsagt að það fari fram hagsmunamat þannig að við getum bara tekið þessa umræðu þegar því er lokið?

Virðulegur forseti. Við erum að ræða EES-samning og skýrslu. Í andsvörum við hv. þingmann Loga Einarsson kom ýmislegt fram um fátækt í Evrópu og ég var að tala við fólk frá Mið-Evrópu, Ungverjalandi, Tékklandi, Þýskalandi, og síðan voru það auðvitað suðrænu löndin þar sem atvinnuleysi meðal ungs fólks er alveg í hæstu hæðum og unga fólkið kemst ekki að heiman. Í því samhengi er Evrópusambandið ekki spennandi. En eins og kom fram í andsvörum við hæstv. ráðherra og ég ætla að endurtaka voru 10.692 gerðir teknar upp í EES-samninginn á árunum 1994–2019. Þarna voru um 2.920 tilskipanir, 457 reglugerðir, 2.881 ákvörðun, 142 tilmæli og 192 gerðir af öðrum toga. Þetta segir okkur að þarna erum við að eiga við eitthvert bákn sem er stjórnlaust. Framkvæmd EES-samningsins eins og hann birtist okkur hér í þessum sal er gjarnan sem langar runur af tilskipunum og reglugerðum sem óhjákvæmilegt er að innleiða. Þessar gerðir, eins og þær kallast einu nafni, eru oft og tíðum viðamiklar og mjög tæknilegar sem gerir okkur sem höfum ekki endilega sérþekkingu á viðkomandi málefni erfitt um vik að ná utan um efni þeirra. Ég leyfi mér því að fullyrða að það gerist reglulega að hér séu innleiddar EES-gerðir án þess að þingmenn hafi hugmynd um hvað þeir eru að samþykkja eða þá að þeir hafa kannski ekki nema óljósar hugmyndir um það. Þetta getur verið mjög varasamt því að þá er hætta á að við samþykkjum eitthvað sem kemur svo í ljós þegar á reynir að er óheppilegt, fellur kannski illa að sérstöðu Íslands sem fámenns eyríkis eða hentar bara alls ekki hagsmunum lands og þjóðar. Sem dæmi má nefna orkupakkana margumtöluðu eða reglur um járnbrautarlestir og ýmis fyrirbæri sem eru ekki einu sinni til á Íslandi. Eins og kemur fram í 6. kafla skýrslunnar sem við erum að ræða hér er afar mikilvægt að leggja áherslu á virka hagsmunagæslu gagnvart ESB. Þrátt fyrir að Ísland eigi ekki aðild að Evrópusambandinu er ekkert því til fyrirstöðu að við getum haft áhrif á mótun regluverks á vettvangi sambandsins. Til þess þarf þó að koma sjónarmiðum Íslendinga á framfæri strax á frumstigum því að eftir að reglur hafa verið samþykktar í Brussel og koma inn á borð EES-samstarfsins er það of seint. Reyndar er hægt á vettvangi sameiginlegu EES-nefndarinnar að gera fyrirvara við reglur sem taka ekki mið af sérstöðu Íslands en svo virðist sem slíkt sé afar fátítt eða sé jafnvel aldrei gert. Ef við ætlum að eiga farsælt samstarf við önnur Evrópuríki í gegnum EES-samninginn verðum við að axla ábyrgð og vera virkir þátttakendur í því samstarfi því að það er enginn annar sem mun gera það fyrir okkur. Ef við tökum þá ábyrgð ekki alvarlega eða getum ekki staðið undir henni væri kannski eins gott að segja okkur frá EES-samningnum, þó að ég sé samt ekki að hvetja til þess hér og nú. Svo er annað vandamál sem hefur stundum fylgt þessu sem er svokallaður innleiðingarhalli, þ.e. þegar við náum ekki að innleiða nógu hratt þær reglur sem koma af færibandinu og þá safnast upp stafli sem við höfum ekki náð að innleiða tímanlega. Þannig höfum við ítrekað lent í því að þurfa að svara fyrir slíkt í samningsbrotamálum fyrir EFTA-dómstólnum. Öllu verra er þó þegar EES-reglur, jafnvel mjög góðar reglur sem gætu haft jákvæð áhrif fyrir hinn almenna borgara, eru innleiddar með ófullnægjandi hætti, hvort sem er vegna þess að í flýtinum við að ná niður innleiðingarhalla yfirsést mönnum eitthvað eða bara vegna skorts á metnaði við að tryggja rétta og fullnægjandi innleiðingu. Það getur beinlínis valdið almennum borgurum réttindaspjöllum því að þá fara þeir á mis við þau réttindi sem þeim eiga að vera tryggð til jafns við aðra borgara í aðildarríkjum EES. Ég vil í þessu sambandi nefna að Flokkur fólksins hefur lagt fram ýmis mál sem hafa fyrst og fremst þann tilgang að skerpa á ýmsum EES-reglum, einkum á sviði neytendaverndar eða jafnvel til að bæta úr vanköntum sem hafa komið í ljós vegna ófullnægjandi innleiðingar eða framkvæmdar á þeim reglum. Ég vil hvetja ríkisstjórnina til að gera meira af því að hlusta á slíkar ábendingar. Það á ekki að þurfa að vera hlutskipti stjórnarandstöðunnar að þrífa upp eftir mistök eða yfirsjón hvorki núverandi né fyrrverandi ríkisstjórnar. Flestir geta verið sammála því að við höfum að mörgu leyti notið góðs af EES-samstarfinu og taka má undir að samningurinn sé einn mikilvægasti þjóðréttarsamningur sem Ísland á aðild að. Við þurfum samt að gera betur í því að beita okkur fyrir hagsmunum Íslands á þessum vettvangi og ég held að við getum það alveg ef við viljum, en það er alfarið á ábyrgð þeirrar ríkisstjórnar sem situr við völd á hverjum tíma. Við erum á þeim stað að við þurfum að átta okkur á því að núna er á leiðinni enn einn orkupakki og nú eru uppi kröfur sem verða sennilega háværari um að tengja rafstreng við Evrópu. Ég vona heitt og innilega sú áætlun gangi aldrei upp vegna þess að það myndi hafa skelfilegar afleiðingar fyrir okkur, myndi valda heimilum gífurlegum fjárhagskostnaði, auknum kostnaði við raforku. Við sjáum þetta birtast í Evrópu. Við sjáum það rugl sem er í gangi þar. Við höfum séð samsvarandi rugl sem er í gangi hér heima, t.d. að það er allt í einu kominn milliliður á rafmagn, einhver aðili sem er bara eiginlega tölvutengdur til að selja okkur rafmagn sem við fengum áður beint frá orkusalanum. Þetta virðist vera gert í þeim eina tilgangi að einhver geti grætt þarna slatta af peningum fyrir ekki neitt, eiginlega peningamaskína. Svona rugl er því miður í gangi og þetta er það sem við þurfum að passa okkur á og sjá til þess að alveg sama hverjar EES-reglugerðirnar eru, og sú nýjasta er í sambandi við flugið, stöndum við fast á því að við samþykkjum ekki hvað sem er og allra síst í mengunarmálum, af því að við erum á algjörum villigötum þar eins og þegar hefur komið í ljós. Við erum að selja okkar hreinu orku hér til útlanda til að umhverfissóða í Evrópu sem geta skreytt sig með því og skráð á okkur til baka kjarnorku og kolabrennslu og ég veit ekki hvað. Þetta er auðvitað fáránlegt. Það er eiginlega sviksamlegt að við skulum leyfa þetta, að það sé yfir höfuð hægt að búa til svona regluverk í Evrópu til þess eins að plata almenning og senda kostnaðinn af þessu rugli á fólk með hærra vöruverði, því að einhver þarf að borga fyrir þetta, það segir sig sjálft. Ekki ætla þessir aðilar að borga fyrir þetta, það er alveg á hreinu. Nýjasta dæmið er að við erum dæla niður koltvísýringi úr lofti uppi á Hellisheiði með tilheyrandi jarðskjálftum, einhverjum 12.000 tonnum á ári, og nú ætlum við að fara í 250.000 tonn á mánuði og dæla því niður hérna við Straumsvík í Hafnarfirði. Þetta eru 3 milljónir tonna á ári. Og hver á að borga þetta? Almenningur hlýtur að þurfa að borga þetta. Svo er sagt að þetta sé svo gott fyrir umhverfið vegna þess að við erum að fanga koltvísýring og sigla með frá Evrópu til Íslands. Sigla með hann, sem mengar líka. Þetta er stórfurðuleg hugsun og hættuleg vegna þess að þetta mun alltaf, alla tíð, bitna á þeim sem síst skyldi; verst setta fólkinu. Þetta er reglugerðarfargan, þetta Evrópusamband. Við þurfum að taka á því. Við þurfum að gera hlutina betur. Við þurfum að fylgjast betur með og taka út þær reglugerðir sem varða okkur ekki neitt og passa okkur á því að við séum ekki með einhverja hraðstimplum hérna í þinginu af því að það hefur gerst aftur og aftur að ótrúlegur fjöldi af EES-reglugerðum hefur runnið í gegn án þess eiginlega að við höfum haft hugmynd um hvað við erum að samþykkja. Vonandi förum við fljótlega að hafa vit á því að hætta því og skoða vel allt það sem við erum að samþykkja í EES og helst að samþykkja ekkert annað en það sem er okkur hagkvæmt.

Frú forseti. Það er nú ýmislegt sem væri áhugavert að ræða nánar af því sem hv. þingmaður nefndi en ég get ekki sleppt því að nota þetta tækifæri og tiltaka það sérstaklega að í umræðu um hreinorkupakka og áframhaldandi þróun á raforkumarkaði, sem snertir okkur með óbeinum hætti og að sumu leyti beinum hætti, er algerlega skýrt að okkur ber engin skylda til að leggja streng að beiðni eða valdboði Evrópusambandsins. Það átti ekki við í þriðja orkupakkanum, það á ekki við í hreinorkupakkanum og það skiptir bara máli að það sé alveg ljóst. Það er alveg skýrt. Þegar að því kemur að búið er að taka þann pakka inn í EES-samninginn og við þurfum að fjalla um hann hér þá veit ég að það verður rætt nánar og það mun þá liggja mjög skýrt fyrir fyrir fram í málinu að svo er ekki. Svo er ágætt að rifja upp að það sem sagt var að myndi gerast í kjölfar þriðja orkupakka hefur að sjálfsögðu ekki gerst, enda var umræðan þá á töluverðum villigötum. Ég vil því nota þetta tækifæri til þess að reyna að koma í veg fyrir að það verði hin almenna lína núna að með þessum breytingum verði okkur gert skylt að leggja sæstreng gegn okkar vilja. Það er fullkomlega fjarstæðukennt og verður alls ekki svo, heldur er það einfaldlega okkar ákvörðun ef til þess kemur. Varðandi umræðu um það að nú séu menn að selja rafmagn í gegnum tölvuna þá er það bara það sem koma skal. Miðað við umfjöllun um okkar grænu nýsköpunarverkefni og að binda kolefni þá kemur mér á óvart málflutningur hv. þingmanns, þannig að mig langar eiginlega bara að spyrja: Ef hann gæti valið, myndi hann kjósa að Ísland væri aðili að EES-samningnum eða myndi hann kjósa að við værum það ekki?

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Eins og er myndi ég telja að okkur sé betur borgið inni í EES-samningnum en eins og ég hef líka bent á þá finnst mér að við þurfum að vanda okkur betur í innleiðingum tengdum þeim samningi og sjá til þess að það séu betri vinnubrögð við samninginn og það sé gagnsærra hvað er verið að fjalla um og innleiða. Ég verð að segja líka eins og er að það eru svolítið skrýtin trúarbrögð að trúa því að það sé hægt að fanga koltvísýring í loftinu og dæla honum niður í jörðina. Eftir því sem mér skilst á þetta að fara dýpra en þar sem neysluvatnið er og ef 12.000 tonn geta valdið jarðskjálfta þá veit ég ekki hverju 270.000 tonn munu valda. En það sem er furðulegast við það er að því sem var dælt niður í Hellisheiðarvirkjun á sínum tíma, tók held ég fyrsta eldgosið á Reykjanesskaga eitthvað um hálfan dag að spúa því út. Þannig að ég tel að í þessu tilfelli séum við að elta skottið á okkur sjálfum. Ég held að hæstv. ráðherra hljóti að vera sammála mér í því að við erum með hreina orku hérna og við erum að reyna að hæla okkur af henni og þess vegna eigum við ekki að leyfa að það sé hægt að selja hana til einhverra umhverfissóða í Evrópu sem eru að brenna kol eða með kjarnorku. Þeir verða bara að bera ábyrgð á sinni raforku og hvernig þeir framleiða hana og við eigum að sjá til þess að við séum að nýta okkar sem best og í þágu umhverfisins.

Frú forseti. Ég vildi bara lýsa yfir ánægju minni með svar hv. þingmanns um að hans mat sé að okkur sé betur borgið með EES-samninginn heldur en ekki. Eins og ég nefndi áðan er ég ekki ósammála honum í því að við eigum alltaf að gera eins vel og við getum og við höfum öll gott af því að fara yfir það reglulega hvort við getum gert hlutina með einfaldari hætti. Ekki ætla ég að halda því fram að skriffinnskan sé í lágmarki hjá Evrópusambandinu og að það sléttist ekki yfir á EES-samninginn. Varðandi þau nýsköpunarverkefni sem hér eru þá er það vissulega ekki á kostnað almennings hér að þau séu í gangi og ég tel okkur eiga að leika hlutverk, bæði út frá loftslaginu og umhverfinu en líka út frá efnahagslegum tækifærum, að byggja hér upp þekkingargeira og græna nýsköpun þegar kemur að því verkefni okkar að bæði að menga minna en líka að taka til eftir okkur. Í því eru mjög fínar lausnir með ýmiss konar hætti, eins og mörg verkefnin á Íslandi sýna þar sem hægt er að bókstaflega ryksuga CO 2 úr loftinu og koma einhvers staðar fyrir. Ég held að það sé bæði gott fyrir umhverfið en það er líka gott fyrir efnahagslíf okkar, sköpun starfa og þekkingargeira hér á landi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið og jú, við getum verið sammála að mörgu leyti. En það er eitt sem ég get ekki verið sammála og það er í sambandi við þessa mengunarskatta og annað. Það breytir engu þótt að við séum að fanga koltvísýring til að koma honum niður í jörðina, þessari mengun frá Evrópu, það segir sig sjálft að einhver þarf að borga þetta. Við höfum lært það af reynslunni að þeir sem þurfa að borga mest og þetta bitnar mest á er yfirleitt fátækasta fólkið. Þetta fer niður alla keðjuna. Ef við myndum virkilega vilja sjá til þess að þeir borguðu sem menguðu mest þá myndum við sjá til þess að það væru þeir sem eru efnaðir, vegna þess að þeir eru að ferðast mest, það eru þeir sem hafa efni á því að borga fyrir þetta. En því miður, eins og við rekumst alltaf á, og ég rakst á þetta þegar ég fór í þessa heimsókn til Brussel, er alveg sama hvar mann ber niður í reglugerðum og öðru, það endar alltaf á því að það bitnar á verst setta fólkinu eða það er settur út einhver kostnaður í þjóðfélagið. Og því miður var og er uppi skelfileg staða fyrir fátækt fólk í Evrópu. Hún er kannski ívið skárri hér en ekki mikið vegna þess að munurinn liggur í því að það er mikið af fólki sem er húsnæðislaust í Evrópu. Það er ekki auðvelt að vera húsnæðislaus á Íslandi en því miður er það að gerast. Við verðum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að ef við erum að innleiða reglugerðir eða taka eitthvað upp í sambandi við mengun og annað að það bitni aldrei á þeim sem hafa það verst hérna því að þeir geta ekki tekið við meiri byrðum.

Virðulegi forseti. Mig langar í ljósi umræðunnar að ræða líka aðeins um utanríkismálin í stóra samhenginu. Meginmarkmið íslenskrar utanríkisstefnu er að gæta hagsmuna lands og þjóðar á alþjóðavettvangi og í stjórnarsáttmála segir, með leyfi forseta: „Áfram verður lögð áhersla á opin og frjáls alþjóðaviðskipti, norrænt samstarf og trausta framkvæmd EES-samningsins þar sem hagsmuna Íslands er gætt í hvívetna.“ Öflug þátttaka og hagsmunagæsla í alþjóðastarfi er mikilvægur liður í að tryggja sjálfstæði landsins. Aðgangur að alþjóðamörkuðum er útflutningsþjóð eins og Íslendingum lífsnauðsynleg. Í þessu tilliti vil ég taka fram að Framsókn vill reka öfluga utanríkisþjónustu enda hefur reynslan kennt okkur að Ísland þarf að eiga sterka rödd á alþjóðavettvangi. Íslendingar eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta með nágrannaþjóðum sínum hvað varðar auðlindir, arfleifð, þjóðmenningu og öryggismál. Samstarf við nágrannaþjóðir okkar skipa sem fyrr veigamikinn sess í utanríkisstefnu landsins. Tækifæri Íslands sem sjálfstæðs ríkis eru nánast óendanleg og það ber að nýta. Fríverslunarsamningar varða leiðina fyrir íslensk útflutningsfyrirtæki og EES-samningurinn veitir okkur aðgang að innri markaði Evrópusambandsins og er grunnurinn að samstarfi Íslands við ESB. Íslendingar eiga stöðugt að leita eftir samstarfi við þjóðir innan og utan Evrópusambandsins á grundvelli frjálsra og sanngjarnra samninga og samvinnu sem byggir á jöfnuði og ábata allra. Ísland hefur m.a. gert fríverslunarsamning við Kína, en ég sakna þess að ekki sé unnið markvisst að fríverslunarsamningi við Bandaríkin og kostir og gallar slíks samnings skoðaðir. Ísland á að nýta rödd sína. Við eigum að vera virkir þátttakendur í samtali þjóða um framtíð alþjóðasamstarfs og beita okkur í bættu aðgengi fátækra ríkja að alþjóðaviðskiptum. EES-samningurinn er mikilvægasti og umfangsmesti efnahagssamningur Íslands og því þarf að tryggja skilvirka framkvæmd hans og þróun. Samstarfið hefur vissulega tekið miklum breytingum á gildistíma samningsins. Þau tækifæri sem Íslendingum hefur opnast með tilkomu EES-samningsins eru ótvíræð. Verslun, viðskipti og samvinna við önnur ríki greiða leið fyrir íslensk útflutningsfyrirtæki sem áður segir, en við gerð slíkra samninga þarf ávallt að hafa hagsmuni almennings og þjóðarinnar að leiðarljósi. Frú forseti. Það er ekki ofsögum sagt að við lifum á tímum mikilla breytinga í alþjóðamálum. Heimurinn er breyttur. Við lifum á tímum alþjóðavæðingar. Á sama tíma lifum við á tímum nýrra ógna og átaka í Evrópu. Í skýrslu utanríkisráðherra um framkvæmd EES-samningsins segir, með leyfi forseta: „Íslenskt þjóðfélag hefur tekið stakkaskiptum við aðild að EES og ávinningurinn af aðild að samningnum er ótvíræður. Það er þó ekki einfalt verk að meta heildaráhrif samningsins, eins og kemur fram í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands frá 2018. Aukning í landsframleiðslu og ráðstöfunartekjum einstaklinga samhliða stórauknum útflutningi og utanríkisverslun almennt er vissulega skýr mælikvarði. Um 60% af útflutningi Íslands á vöru og þjónustu fara til annarra ríkja innan EES - sem er um 450 milljóna manna heimamarkaðar. EES-samningurinn hefur einnig fært okkur mikilvægar umbætur á laga- og samkeppnisumhverfi, bæði fyrir neytendur og atvinnulífið, sem við teljum sjálfsagðar nú orðið, að ónefndum fjölmörgum tækifærum á sviði mennta, vísinda, rannsókna og nýsköpunar. Þessa þætti er oft erfiðara að meta til fjár.“ Segja má að á þeim 30 árum sem liðin eru frá gildistöku samningsins hafi íslenskt samfélag einnig breyst mikið. Við búum í fjölmenningarsamfélagi þar sem lífsgæði eru ein þau mestu í heiminum. Framþróun samfélagsins hefur verið hröð og áhersla á nýsköpun, rannsóknir og þróun eykst með hverju árinu. Í því sambandi er athyglisvert og ánægjulegt að sjá að meira en 40.000 Íslendingar hafa tekið þátt í evrópsku menntaáætluninni Erasmus+. Eins hefur Horizon-áætlunin, sem Ísland er aðili að, veitt aðgang að rannsóknarfjármagni og opnað farveg að víðtæku rannsóknarneti, sem er gríðarlegur ávinningur af. Reynslan hefur kennt okkur að framkvæmd samningsins er stöðugt hægt að bæta og í þessu samstarfi erum við Íslendingar lykilaðilar. Það er á okkar ábyrgð að nýta þau mörgu tækifæri sem felast í EES-samningnum. Þar skiptir öflug þátttaka og virk hagsmunagæsla höfuðmáli. Því hefur verið fleygt að með EES-samningnum fleytum við rjómann í samskiptum við Evrópusambandið, en sú sambúð hefur þó ekki alltaf verið dans á rósum, rétt eins og hjá þeim þjóðum sem eru innan sambandsins. Þegar reynir á skiptir miklu að lýðræðisþjóðir með svipuð gildi standi vörð um þá heimsskipan sem lagt hefur grunninn að auknum friði, viðskiptum, menningartengslum og samvinnu í Evrópu. Að grundvöllur þess eða sjálfsákvörðunarréttur þjóða og landamæri séu virt. Virðulegi forseti. Ég get ekki rætt hér um EES-samning og Evrópumál án þess að minnast á stríðið í Úkraínu en eftir þrjá daga verður liðið ár frá því að friður í Evrópu var rofinn með árásarstríði Rússa í Úkraínu. Í aðdraganda þess höfðum við mörg áhyggjur af því að til stæði að ráðast inn í landið en Rússlandsher hafði komið miklum vígtólum fyrir á landamærum landanna. Sumir hermálasérfræðingar vildu meina aðeins tæki nokkra daga, í mesta lagi þrjár vikur fyrir Rússlandsher að taka völdin og brjóta alla mótspyrnu á bak aftur. Nú, tæpu ári seinna, vitum við að það var fjarri sanni. Eldmóð og seiglu fólksins í Úkraínu, sem þráir frelsi og lýðræði og aukið lífsgæði, skal aldrei vanmeta. Stríðið í Úkraínu er hörmulegt og minnir okkur á hversu mikilvægt það er að við fylgjum leikreglum alþjóðasamfélagsins og að þær séu virtar. Stríðið minnir okkur einnig á mikilvægi samvinnu þjóða um öryggis- og varnarmál. Andstætt því sem stjórnarherrar í Kreml voru að vonast eftir hefur evrópska fjölskyldan staðið saman gegn yfirgangi. Mikilvægt er að ekki brotni upp úr þeirri miklu samstöðu. Þjóðir sem áður voru hlutlausar hafa nú tekið sér stöðu og Svíar og Finnar eru að verða aðilar að NATO. Við sem stofnaðilar að NATO fögnum inngöngu frændþjóða okkar. Þrátt fyrir hetjulegar varnir Úkraínu gegn árásarhernum er alveg ljóst að friðsamleg lausn er ekki í sjónmáli. Við Íslendingar verðum því að vera staðföst ásamt vinaþjóðum okkar og leggja okkar af mörkum. Í þessu sambandi er vert að taka fram að mikil og góð viðskipti á milli landa og þjóða auka líkurnar á því að deilumál leysist á friðsamlegan hátt. Að því sögðu verðum við líka að vera á varðbergi gagnvart fjárfestingum erlendra aðila hér á landi er varða þjóðaröryggi og mikilvæga innviði. Einnig geta viðskiptabandalög komið hart niður á hagsmunum okkar ef sofið á verðinum. En eins og segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Yfirleitt er samhljómur á milli hagsmuna Íslands og áforma ESB eða a.m.k. enginn alvarlegur hagsmunaárekstur. Engu að síður er ávallt mikilvægt að vera vel vakandi fyrir nýjum málum sem geta snert hagsmuni Íslands en hagsmunagæsla felur ekki síst í sér vöktun og greiningu á þeim málum sem eru í bígerð innan stofnana ESB svo hægt sé að hafa áhrif á þau sem fyrst í ferlinu.“ Virðulegi forseti. EES-samningurinn hefur verið okkur Íslendingum hagfelldur. Hann stendur styrkum fótum. Gott samstarf við samningsaðila okkar er forsenda fyrir áframhaldandi árangri svo samstarfið geti áfram þjónað íslenskum hagsmunum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir góða framsögu í þessari mikilvægu umræðu. Sú staðreynd að þriðjungur Íslendinga er fæddur eftir gildistöku EES-samningsins hefur sína kosti en líka, kannski ekki galla en vissulega áskoranir, og hvað þá að enn fleiri muni ekki aðra tíma en innan EES-samstarfsins. Áskoranirnar felast í því að svo ótal margt sem hefur fylgt samningnum þykir í dag orðið algjörlega sjálfsagt. Við getum hreinlega ekki ímyndað okkur íslenskt samfélag án samningsins. Ávinningur af EES-aðild er í það minnsta ótvíræður þótt ekki sé einfalt að meta heildaráhrif samningsins. Ég tek þó undir inngangsorð skýrslunnar sem við ræðum hér í dag um að aukning í landsframleiðslu og ráðstöfunartekjum einstaklinga samhliða stórauknum útflutningi okkar á vöru og þjónustu til annarra ríkja á EES-svæðinu sé vissulega skýr mælikvarði, sömuleiðis fjölmörg tækifæri á sviði menntunar, vísinda, rannsókna og nýsköpunar. Þetta fyrirmyndarsamfélag okkar er sem sagt ekki allt Sjálfstæðisflokknum að þakka, það viðurkennist hér með. En vissulega áttum við Sjálfstæðismenn stóran þátt í því að þjóðin steig þetta gæfuspor að gerast aðildarríki að EES-samstarfinu eins og hv. þm. Logi Einarsson komst að orði, ekki sem sagt varðandi okkur Sjálfstæðismennina heldur gæfusporið. Fyrst ég tala um flokkinn minn og EES-samstarfið verður ekki sagt nógu oft hversu jákvætt það er að við höfum aftur farið að gæta almennilega hagsmuna okkar í samstarfinu. Það er nefnilega þannig að það gerir enginn annar. Eða eins og segir í skýrslunni þá erum við Íslendingar, í þessu samstarfi eins og öðru, okkar eigin gæfu smiðir. Samstarfið felur enda í sér upptöku hluta löggjafar ESB svo að íslensk fyrirtæki og neytendur búi við sama rétt og aðrir á EES-svæðinu en við getum þurft að koma okkar sjónarmiðum á framfæri og krefjast jafnvel aðlögunar og undanþága. Það er því gríðarlega mikilvægt að við vinnum áfram að umbótum og átaksverkefnum við framkvæmd EES-samningsins. Samningurinn er lifandi plagg og er í stöðugri þróun og því er verkefnið viðvarandi. Við höfum séð að árangur hefur náðst með virkri hagsmunagæslu fyrir Ísland í samstarfinu og við megum ekki slá þar slöku við. Eins og fram kemur í skýrslunni er lykillinn að árangursríkri hagsmunagæslu í EES-samstarfinu þátttaka fulltrúa fagráðuneytanna. Það er mikilvægt að sérfræðingar þeirra greini viðfangsefni ESB til að geta séð hvort og þá hvernig þau koma við íslenska hagsmuni. Núna eiga níu fagráðuneyti fulltrúa að störfum fyrir Ísland í Brussel. Ég tel það vera mikið hagsmunamál að öll fagráðuneytin eigi sinn fulltrúa þar og velti fyrir mér af hverju menningar- og viðskiptaráðuneytið á þar ekki fulltrúa, ekki síst þar sem það á sér stað umtalsverð þróun innan ESB á ábyrgðarsviði ráðuneytisins. Virðulegi forseti. Það er varla hægt að minnast á hagsmunagæslu um þessar mundir án þess að minnast á mál sem varðar íblöndun flugvélaeldsneytis. Þetta mál er gott dæmi um mikilvæga hagsmunagæslu okkar í EES-samstarfinu. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir í framsögu sinni var málið tekið föstum tökum um leið og ljóst varð hversu miklir hagsmunir eru í húfi fyrir okkur. Í þessu máli hafa hæstv. ráðherrar okkar m.a. lagst á eitt við að kynna áhrif umræddra áforma á Ísland auk embættismanna utanríkisráðuneytisins og sendiráðs okkar í Brussel og í fleiri aðildarríkjum ESB sem hafa átt hátt í 100 fundi um málið. Þrátt fyrir að greint sé frá því í skýrslunni að nokkur árangur hafi þegar náðst í þessu samstillta átaki er gott að vita að stjórnvöld séu skýr um þá afstöðu að Ísland muni ekki samþykkja upptöku gerðarinnar án efnislegra aðlagana. Og talandi um hagsmunagæsluna þá er alltaf svo gaman þegar við hv. þingmaður Logi Einarsson erum sammála, sem gerist miklu oftar en mig hefði grunað. Ég tek heils hugar undir brýningu hans á því að við þurfum að varast og afhjúpa gullhúðun í íslensku lagaumhverfi og hef því m.a. lagt fram beiðni um skýrslu um gullhúðun til hæstv. umhverfisráðherra eins og fram hefur komið. Virðulegi forseti. Reynslan hefur sýnt að sá stuðningur sem við höfum fengið úr samstarfsáætlunum ESB, bæði fjárhagslegur og ófjárhagslegur, hefur verið mun meiri en sem nemur framlögum Íslands vegna þeirra. Það er því jákvætt að tekin hafi verið ákvörðun um þátttöku Íslands í þeim og sérstaklega ánægjulegt að lögð sé aukin áhersla á samstarf á sviði rannsókna, nýsköpunar og menntunar og tengsl þessara þátta við atvinnulífið með það fyrir augum að efla sjálfbærni Evrópu, samkeppnishæfni og auka hagvöxt. Eins og talað út úr mínu hjarta. Annað samstarf innan samningsins sem ég vil endilega nefna er uppbyggingarsjóður EES en á núverandi tímabili hafa íslenskir aðilar tekið þátt í yfir 300 verkefnum vegna tiltekinna verkefna uppbyggingarsjóðsins. Við fórum enda nýlega í mikið átak til að auka þátttöku í verkefnum á vegum sjóðsins en þar eru mikil tækifæri fyrir Íslendinga til að auka viðskiptaleg og efnahagsleg tengsl við tiltekin EES-ríki. Þar höfum við sömuleiðis mikið fram að færa, ekki síst á sviði jafnréttismála og á sviði umhverfis- og orkumála. Við höfum mikla sérþekkingu á þeim sviðum og m.a. heimsótti formaður jafnréttisnefndar Evrópuþingsins Ísland í því skyni að afla upplýsinga um jafnréttismál. Loftslagsmálin og græn umskipti hagkerfa eru ein stærsta áskorun samtímans. Það kemur því e.t.v. ekki á óvart að margar af umfangsmestu tillögum núverandi framkvæmdastjórnar ESB eru lagðar fram undir hatti Græna sáttmála ESB. Markmiðið er að ESB verði kolefnishlutlaust fyrir árið 2050 og umskipti sambandsins yfir í grænt hagkerfi. Ísland hefur, eins og við höfum oft rætt í þessum sal, sett sér afar háleit markmið í loftslagsmálum um 55% samdrátt í losun fyrir 2030 og kolefnishlutleysi fyrir árið 2040. Evrópulöndin hafa sammælst um þessi umskipti og öllum breytingum fylgja tækifæri. Þar erum við Íslendingar í miklu sóknarfæri og ég tel að við eigum að nálgast þessa umræðu frá því sjónarhorni. Virðulegi forseti. Ég tek undir umfjöllun skýrslunnar um mikilvægi alþingismanna fyrir farsælt EES-samstarf. Auk þess sem EES-mál fara reglulega hér í gegnum þingið þá sit ég í þingmannanefnd EES og EFTA sem er gríðarlega mikilvægur vettvangur fyrir þingmenn samstarfsins til að taka með beinum hætti þátt í samstarfinu. Þá er mikilvægt að heyra viðhorf kollega okkar í samstarfsríkjunum milliliðalaust. Þar öðlumst við betri skilning á þeirra áskorunum og viðfangsefnum og þau á okkar. Virðulegi forseti. Ég tek undir orð hæstv. ráðherra um að EES-samningurinn hafi á gildistímanum sannað gildi sitt, ekki síst á umbrotatímum. Rétturinn til að vinna, til menntunar og til að búa hvar sem er innan EES, loftferðasamningar, fjármálakerfi innri markaðarins, reiki, símafrelsi í Evrópu - allt eru þetta dæmi um réttindi sem okkur þykja orðið sjálfsögð. Þess vegna er mikilvægt að við ræðum EES-samninginn sem oftast og hvaða þýðingu hann hefur haft fyrir íslenskt samfélag og að við miðlum upplýsingum um hann til almennings. Þess vegna fagna ég þessari umræðu hér í dag, umræðu sem fer hér fram í þriðja sinn og er til komin út af frumkvæði og framtaki okkar Sjálfstæðismanna. Við stöndum eftir sem áður vörð um EES-samninginn, mikilvægasta viðskiptasamning okkar Íslendinga.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að vera kominn upp í þennan stól aftur eftir tæplega 24 ára hlé frá því að ég stóð hér síðast og sérstaklega ánægjulegt að koma upp á eftir hv. þm. Diljá Mist sem talaði hér eins og sannfærður Evrópusinni. Þetta sýnir okkur bara hvað orð geta skipt miklu máli. Ef við hefðum skipt út Evrópska efnahagssvæðinu eða samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og EES fyrir t.d. Evrópusamruna þá hefði þessi ræða getað verið flutt í Evrópuþinginu og allir hefðu staðið upp og klappað. Það er auðvitað rétt hjá hv. þm. Diljá Mist að hennar stjórnmálaflokkur, Sjálfstæðisflokkurinn, átti auðvitað mikinn þátt í því að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið komst í virkni á sínum tíma og ber að þakka það því að það er svo sannarlega rétt að hann hefur skipt sköpum fyrir okkur Íslendinga síðustu 30 árin sem hann hefur verið í gildi. Mig langar líka til að nefna það sem hefur verið nefnt hér áður í dag, það þrekvirki sem okkar fólk í Brussel er að vinna með því að fylgjast með því sem er að gerast í Evrópusambandinu og gæta hagsmuna Íslendinga þegar kemur að því að skoða þær gerðir sem koma frá sambandinu. Þess vegna langar mig til að spyrja hv. þm. Diljá Mist hvort það væri ekki ástæða til að skoða í hversu miklu betri stöðu við værum til að gæta okkar hagsmuna ef við einfaldlega stigum skrefið til fulls og tækjum fullan þátt í þessu góða samstarfi fullvalda Evrópuríkja eins og meira og minna öll önnur ríki í okkar álfu.

Forseti vill benda hv. þingmönnum á að vísa til annarra þingmanna með fullu nafni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega andsvarið og hrósið því ég tek því sem hrósi. Ég er líka sammála því að orð skipta miklu máli. Ég er nefnilega sannfærður Evrópusinni, ég er sannfærður Evrópusamvinnusinni en það þýðir ekki að ég sé sannfærður Evrópusambandssinni. Þetta er nefnilega eitt af þeim brögðum sem ESB-sinnar hafa beitt í umræðunni, að breyta ESB-sinni yfir í Evrópusinni, sem er mjög sniðugt hjá þeim. En ég fell ekki í þá gryfju. Ég tek undir orð hv. þingmanns varðandi það þrekvirki sem hefur verið unnið varðandi hagsmunagæsluna úti í Brussel og full ástæða til að nefna það sem oftast. Varðandi það að við könnum það hversu miklu betra ESB-samstarfið yrði þá tel ég það hafa verið þaulkannað í gegnum tíðina og í rauninni er ein af þeim mýtum sem hefur verið haldið á lofti í þessari umræðu sú að það liggi einhvern veginn ekki ljóst fyrir hvaða viðbætur felist í því að ganga í ESB. Það er ekki uppi neinn misskilningur um það. Við vitum alveg hvað við fáum út úr EES-samstarfinu og hvað er innifalið í ESB-samstarfinu. Við vitum hvar við stöndum fyrir utan og hvar við stöndum fyrir innan. Ég er þeirrar skoðunar að við höfum, eins og staðan er í dag, kannað það til hlítar, m.a. var gerð úttekt af Birni Bjarnasyni nýlega og kom út skýrsla um kosti og galla eða úttekt á EES-samstarfinu. Ég hef metið það sem svo og mínir kollegar og meiri hluti þingmanna á Alþingi að okkur sé best borgið og mjög vel borgið innan EES-samstarfsins og við eigum að halda því áfram og standa utan við ESB. Og varðandi það að meira eða minna öll ríki í Evrópu standi innan ESB þá langar mig til að benda á það að þau ríki sem þó standa þar fyrir utan eru þau ríki sem í alþjóðlegum samanburði standa hvað best og best að vígi í Evrópu. Það er bara staðreynd.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að biðja hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur afsökunar á því að hafa ekki vísað til hennar með fullu nafni hérna áðan. Ég þakka kærlega fyrir svarið. Í sjálfu sér, þegar kemur að því að skoða áhrif þess að ganga í Evrópusambandið, þá vitum við auðvitað ekki alveg nákvæmlega smáatriðin fyrr en við göngum frá aðildarsamningi sem verður vonandi einhvern tímann, en það er ýmsum málum þar ósvarað. En það er hins vegar eitt sem er algerlega klárt og það er að þau okkar sem myndu þurfa að gæta íslenskra hagsmuna í Brussel myndu búa að mun meiri auðlindum þegar kemur að aðgangi að sérfræðinganefndum, fjármunum, styrkjum til ferðalaga og ýmiss konar annarri stoðþjónustu sem stendur Evrópusambandsríkjum til boða til að gæta sinna hagsmuna innan sambandsins. Það er auðvitað eitthvað sem liggur fyrir. Annars vil ég bara þakka fyrir þessa umræðu. Ég mun koma aftur upp á eftir og flytja mína sjálfstæðu ræðu um málið og hlakka til þess.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Varðandi það að við vitum ekki fyrr en við fáum samninginn í hendurnar hvað muni felast í aðild að ESB þá er það nú svo að við stóðum í aðildarviðræðum við Evrópusambandið í nokkur ár og eyddum í það miklum fjármunum, tíma og orku. Meðal annars drógum við mikið úr hagsmunagæslunni í EES-samstarfinu vegna þessa. En ég beini þeirri spurningu til baka til hv. þingmanns þó að ég viti að ég fái ekki svar við því, a.m.k. ekki núna: Á hverju strandaði? Af hverju fengum við ekki samninginn í hendurnar? Á hverju stoppaði það? Það skyldu þó ekki hafa verið sjávarútvegsmálin? Og varðandi þetta umfjöllunarefni, ávinninginn, það sem við þó vitum er að í öllum samanburði okkar við Evrópusambandslöndin þá stöndum við þeim einfaldlega framar, það er alveg sama hver ber niður. Bara svo ég vísi í orð seðlabankastjóra á opnum fundi nefndarfundi í morgun í efnahags- og viðskiptanefnd: Íslenskt atvinnulíf á sér enga hliðstæðu í Evrópu um þessar mundir, bara svo dæmi sé tekið. Ég fór yfir þetta í andsvari við hv. þm. Loga Einarsson áðan. Það er alveg sama hvaða tölur eru skoðaðar, hagvaxtartölur, kaupmáttur, laun, lífskjör og þar fram eftir götunum. Þannig að við höfum það bara fínt í okkar EES-samstarfi og ég ætla að halda áfram að styðja við það með öllum ráðum og dáð á þinginu og í umræðunni og ég vona að hv. þingmaður taki þar undir með mér.

Frú forseti. Hér hefur ítrekað verið nefnd í umræðunni svokölluð gullhúðun. Nú sit ég í utanríkismálanefnd þingsins og þar renna í gegn, eins og flestir vita, margar lagatæknilegar gerðir í tengslum við EES-samninginn. Það má til sanns vegar færa að þær eru oft torskildar en okkur gengur nú ágætlega að fá upplýsingar frá okkar hæfu starfsmönnum ráðuneytis og annarra sérfræðinga um meginatriðin. En varðandi þessa gullhúðun, mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í hana: Hefur einhver úttekt farið fram á henni sem hún kannast við og hvað er raunverulega til ráða? Vegna þess að ég tel að hér sé um áhyggjuefni að ræða sem ég held að varði bæði þing og þjóð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og sérstaklega fyrir að vekja athygli á þessu umfjöllunarefni. Ég kom nú stuttlega inn á þetta í ræðunni minni og þekki, eins og hv. þingmaður, af því að ég sit sömuleiðis í utanríkismálanefnd, hvernig þessar gerðir renna stundum í gegn hjá okkur. En ég hef einmitt lagt fram skýrslubeiðni á Alþingi til hæstv. umhverfisráðherra um úttekt á þessu apparati, þessu fyrirbæri, svokallaðri gullhúðun. Mér er ekki kunnugt um að eiginleg úttekt hafi verið gerð. Hins vegar, bara af því að það vill svo til að ég er lögfræðingur með framhaldsmenntun í Evrópurétti, þá hef ég rekið mig á þetta í gegnum tíðina og sömuleiðis fengið fjölmargar ábendingar frá mínum kollegum, öðrum lögfræðingum, um nákvæmlega þessi atriði þannig að ég veit að þessi dæmi fyrirfinnast. Ég átta mig ekki alveg á umfangi þeirra en ég held að það sé mjög mikilvægt að við náum utan um það og ég tek undir orð hv. þingmanns um það.

Frú forseti. Ég er svona aðeins að gera mér grein fyrir málinu og þar sem samningurinn er ekki nýr af nálinni, sirka 30 ára, ef ég man rétt, þá veltir maður fyrir sér í hvaða tilfellum og hversu oft þetta hefur gerst og hvort þetta sé kannski eitthvert almennt vandamál, einhvers konar freistnivandi sem geti komið upp í tengslum við þetta. Að því sögðu þá fagna ég því auðvitað að verið sé að óska eftir skýrslu um þetta. Það verður mjög áhugavert að sjá útkomuna vegna þess að mér af vitandi hefur nú ekki mikil umræða farið fram almennt um nákvæmlega þetta vandamál og bæði þingmenn hér í umræðunni og hæstv. utanríkisráðherra hafa nefnt það hér að þetta sé mjög bagalegt. Því hefur líka verið fleygt að þetta sé í mörgum tilfellum ekkert endilega til góðs. En auðvitað hlýt ég að gera mér grein fyrir því að í einhverjum tilfellum kann að vera um einhvers konar viðbætur að ræða sem sannarlega geta verið til bóta. Ég geri ráð fyrir því að úttektin muni taka til þess að auki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvar. Ég held einmitt að það sé einhvers konar freistnivandi. En af því að ég er ekki með heildarumfangið eða úttekt fyrir fram mig þá er erfitt að sjá einhvers konar mynstur. Ég tek sömuleiðis undir það að mér þykir ekki hafa verið mikil umræða um þetta, en hv. þm. Logi Einarsson benti á það áðan að það sem gerist þegar verið er að bæta ofan í innleiðinguna er að það kemur auðvitað bara óorði á Evrópureglurnar, á uppruna þeirra, og fólk áttar sig ekki á því og gerir engan greinarmun á því hvað er heimatilbúið og hvað ekki. Það er mikilvægt að við höfum þessa aðgreiningu og getum þá tekið afstöðu til þess hverju sinni hvort við viljum ganga lengra eða ekki. Og svo verður bara fróðlegt að sjá hvað kemur út úr þessari úttekt hæstv. umhverfisráðherra, af því að beiðnin hefur verið samþykkt hér á Alþingi, og hvort tilefni er til að fara í frekari skoðun á þessu máli.

Frú forseti. Það er ánægjulegt að vera hér kominn að ræða um EES-samninginn og mig langar að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir góða skýrslu og samantekt í þessu máli. Það er nú einu sinni þannig að á síðasta ári voru 30 ár liðin frá því að skrifað var undir EES-samninginn. Ef mér skjátlast ekki þá var það síðan um áramótin 1993/1994 sem samningurinn sjálfur gekk í gildi. Sumir hafa verið að ræða um samninginn og það sem gerðist. En mig langaði að byrja á því að nefna það hvernig þessi samningur hafði áhrif á mig persónulega fyrir 30 árum síðan. Þá var ég einmitt búinn að ráða mig í starf í Bretlandi og það var dálítið flókið fyrir Íslendinga á þeim tíma að fara að vinna í Bretlandi. Ég fékk stimpil í vegabréfið sem ég held reyndar enn þá upp á vegna þess að hann var frá því sem á íslensku myndi útleggjast sem geimverudeildin eða á ensku, með leyfi forseta, Alien Department. Ég þurfti einungis að nýta þennan geimverustimpil í þrjá mánuði vegna þess að um áramótin 1993/1994, þá mátti ég vinna í Bretlandi og var frjálst að gera það. Þetta er einmitt eitt af því sem þessi samningur hefur gert fyrir marga Íslendinga; að gera fólki kleift að vinna og búa vítt og breitt um álfuna. Þetta hefur líka opnað á það að fara í nám á fleiri stöðum en við höfum áður getað. Og allt hefur þetta haft mjög góð áhrif, myndi ég segja, á íslenskt samfélag vegna þess að fólk sem er búið að vera búsett erlendis, hefur verið að vinna erlendis, kemur sem betur fer oftast til baka, kannski af einskærri þjóðernisást, kannski af því að fjölskyldan er á Íslandi, og kemur með þekkingu, reynslu og nýja innsýn í heiminn í kringum okkur. En það eru ekki bara persónuleg áhrif á fólk sem þessi samningur hefur haft heldur hefur hann að sjálfsögðu veitt mikil viðskiptatækifæri enda gefur þessi samningur Íslandi aðgang að mun stærri markaði þó svo að kannski mætti opna hann enn þá meira fyrir enn fleiri vörur og þjónustu. Það eru líka aðrir pólitískir, lýðræðislegir og efnahagslegir hlutir sem samningurinn hefur haft áhrif á. Mig langar að nefna sem dæmi að hér hefur stundum verið kvartað fyrr í umræðunni um að það sé mikið af Evrópusambandsreglugerðum sem séu að koma hingað inn en ég hef nú verið á þingi núna í eitt og hálft ár og sit í utanríkismálanefnd þar sem þessar reglugerðir fljóta í gegn og koma síðan hingað inn í þingið til samþykktar og ég hef ekki hingað til séð eina einustu af þeim, a.m.k. í fljótu bragði, sem ekki gerir eitthvað gott fyrir Ísland. Þá á ég sérstaklega við þann fjölda af reglugerðum sem settar hafa verið í tengslum við fjármálakerfið. Við gengum í gegnum hrun fyrir ekki svo löngu síðan og margar af þeim reglugerðum, meira að segja þær sem við vorum að samþykkja sem frumvörp fyrr í dag, eru að setja reglur og lagaumgjörð til að tryggja að fjármálakerfið virki eins og það á að virka. Það er dálítið merkilegt að við séum að bíða eftir því að setja sumar af þessum reglum, þrátt fyrir það skelfilega hrun sem við gengum í gegnum 2008, að við séum að bíða eftir að þær komi frá Brussel. Í sumum tilfellum búið að fresta því að innleiða þær í sjö, átta ár, jafnvel. Maður spyr sig stundum: Eru einhver öfl innan þingsins jafnvel sem vilja ekki að það séu góðar reglur t.d. um fjármálamarkaði þannig að hægt sé að selja hvað sem er til hvers sem er með hvaða lánum sem er? En það er fleira en bara regluverkið sem við höfum fengið í gegnum það að vera hluti af EES. Við höfum líka fengið aðgang að hinum ýmsu prógrömmum sem Evrópusambandið er með. Hér á undan voru nefnd Erasmus- og Horizon-verkefnin sem hafa ekki einungis stutt Íslendinga í því að fara í nám erlendis heldur hafa einnig veitt ótrúlega mikið fjármagn til rannsókna og nýsköpunar. Hér fyrr í dag var nefnt t.d. Carbfix-verkefnið sem hefur fengið margfalt hærri fjárhæð í styrk frá Evrópusambandinu heldur en íslenska ríkið hefur lagt í loftslagsmál og nýsköpun á undanförnum árum. Eitt fyrirtæki, einn styrkur. Horfum svo á enn meira sem er að gerast. Við höfum líka fengið alls konar neytendavernd og það er ekki bara á fjármálamarkaðnum. Ef flugfélag seinkar flugi eða fellir það niður, þá græðum við á því að það er samevrópskur markaður og reglugerðir um flug og réttindi flugfarþega. En það eru líka önnur prógrömm sem við höfum verið að taka þátt í, í sumum meira en öðrum. Eitt dæmi er RescEU, eins og það kallast á stofnanamálinu, en það er almannavarnasamstarf. Þar höfum við Íslendingar fengið þekkingu og reynslu og meira að segja var það þannig að hingað til lands kom hópur aðila, alls staðar að úr Evrópu, til að aðstoða íslenska ríkið við að búa til löggjöf um það hvernig taka ætti á móti aðstoð ef hamfarir myndu gerast hér á Íslandi. RescEU horfir á þennan samtakamátt Evrópu ef eitthvað gerist. Það er svo mikilvægt að við höfum möguleika á að kalla til aðstoð þegar - ekki ef, heldur þegar við þurfum á henni að halda. Það er mikilvægt að við höldum áfram að taka þátt í öðrum verkefnum og mörg þeirra eru nefnd á nafn í skýrslunni og mikilvægt að við séum ekki bara að borga í þessi verkefni heldur séum líka að tryggja það að íslensk fyrirtæki og stofnanir fái margfaldan þann pening til baka. Það eru verkefni eins og InvestEU, Digital Europe, RePowerEU, Creative Europe, Green Deal, Fit for 55 og fleiri, með leyfi forseta, þetta eru einfaldlega nöfnin á verkefnunum þannig að ég held að maður þurfi ekki endilega að þýða þetta allt saman. Sumir hér á þingi virðast halda að það sé bara algjört vesen að vera í þessu EES-samstarfi. Þetta þýði bara að það komi endalaus pappír frá þessum skriffinnum í Brussel, eins og það er orðað. Þær eru margar. Það fer ekkert á milli mála. En það er mikilvægt að átta sig á því að langflestar þeirra ganga út á neytendavernd og réttindi fyrir okkur sem íbúa, að það sé ekki verið að brjóta á réttindum okkar. Það er í rauninni bara skammarlegt að íslenskir skriffinnar hafi ekki verið jafn duglegir að skrifa þessa hluti og hugsa um okkar réttindi eins og þessir skriffinnar í Brussel virðast gera. Ég vil halda því fram að löggjöfin, réttindin og neytendaverndin hafi batnað til muna á þessum 30 árum, enda er kannski hugsað þar aðeins breiðar en við höfum gert í okkar neytendavernd. Hverjum hefði t.d. dottið það í hug að sekta eitt eða tvö íslensk flugfélög ef þau eru of sein? Við hefðum aldrei þorað að fara í slíka aðgerð. Aldrei. En það er líka oft spurt hvort við eigum ekki að auka þessa evrópsku samvinnu og hvort okkur sé best borgið innan eða utan Evrópusambandsins. Það virðist vera eins og það sé hatrömm andstaða sem er ekkert endilega byggð á rökum hjá þeim sem eru á móti því að fara inn í Evrópusambandið. Maður spyr sig oft hvort hræðslan sé kannski sú að þannig tapist möguleikar á því að vera með sérhagsmunapotið sem tíðkast í íslenskum stjórnmálum. Það er líka horft mikið á landbúnaðinn og sjávarútveginn en við vitum ekkert, við getum haldið fram alls konar hlutum, verið með alls konar sjónarmið og byggt það á alls konar hugsjónum, okkar eigin eða annarra, um hver raunverulegur ábati væri eða fórnir ef við tækjum næstu skref í því að fara alveg inn í Evrópusambandið. Ég er nú einfaldlega þannig að ég vil geta tekið ákvarðanir byggðar á gögnum og því miður erum við hreinlega ekki með réttu gögnin til að taka þá ákvörðun, til þess þyrfti að halda áfram aðildarviðræðum. En við þurfum, óháð því hvort við ákveðum að fara inn í Evrópusambandið eða ekki, að vinna náið með þessum samstarfsþjóðum okkar. Við þurfum að horfa á alla þessa sjóði og þessi verkefni sem ég nefndi áðan. Við þurfum að vera enn þá duglegri við að tryggja fjármögnun nýsköpunar, rannsókna og tilraunaverkefna frá þessum sjóðum. Við þurfum líka að auka til muna samvinnu á sviði loftslagsmála og í nýsköpun tengdri þeim. Þar getur lítið land eins og Ísland leikið stórt hlutverk ef við viljum, jafnvel með stórum aðilum eins og Evrópusambandinu. Við þurfum líka, eins og ég ræddi við hæstv. utanríkisráðherra hér fyrr í andsvari, að tryggja það að hagsmunagæsla Íslands sé mikil og góð og þar verðum við að passa okkur að horfa ekki í þá örfáu aura sem fara í hagsmunagæsluna vegna þess að það geta verið milljarðar í húfi. Eins og við höfum verið að tala um ETS-kerfið og flugferðir; hvað ef Ísland hættir að geta verið þessi miðpunktur? Hefðum við ekki viljað hafa tíu starfsmenn í viðbót í Brussel til að vinna í þeim málum frekar en að tapa þeim milljörðum sem það myndi orsaka? Já, við þurfum að hafa öflug teymi í ráðuneytunum og við þurfum að tryggja að við getum haft áhrif snemma í ferlinu. Því miður gerist það oft á vettvangi Evrópuþingsins þar sem við höfum ekki fulltrúa heldur einungis möguleika á því að vera áheyrnarfulltrúar. Við þurfum líka að auka tengslin milli Alþingis og Evrópuþingsins og annarra stofnana ESB. Sitjandi í EES/EFTA-nefndinni þá fáum við innsýn í það starf öðru hverju en við þurfum að auka þetta til muna og ekki horfa í krónurnar þar vegna þess að það er líka í gegnum þau sambönd og þær viðræður sem eiga sér stað þegar þingmenn okkar hitta þingmenn Evrópusambandsins að við getum tryggt það að okkar rödd heyrist Virðulegi forseti. Tími minn er á þrotum og ég ætla ekki að biðja um að vera bætt aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þessa skýrslu um framkvæmdina á EES-samningnum. Það hafa verið áhugaverðar umræður hér í dag og kennt ýmissa grasa, enda ekkert voðalega skrýtið þar sem samningurinn er víðtækur og snertir á ýmsu. Mig langar hér í upphafi að nefna að það skiptir máli að við séum með hagsmunagæslu í Brussel. Það hefur, bara síðan ég tók sæti hér á þingi fyrir allmörgum árum, orðið aukning á starfsfólki Íslands þar og ég held að það skipti gríðarlega miklu máli til þess að við getum sem fyrst í ferli mála haft áhrif þegar nauðsyn kallar á. Mér finnst það gott við þessa skýrslu hvernig hún er sett upp og mér finnast forgangslistarnir eins og þeir eru settir upp, bæði fyrir þann lista sem er núna að renna sitt skeið og eins listinn fyrir árin 2022–2023, sem er auðvitað líka að renna sitt skeið, vera gagnlegir hreinlega til að geta betur, sér í lagi fyrir okkur sem ekki eigum sæti í utanríkismálanefnd, fylgst með því hvaða mál það eru sem íslensk stjórnvöld leggja sérstaka áherslu á. Líkt og sjá má í töflunni á bls. 24 í skýrslunni þá kennir þar ýmissa grasa, enda mjög margt sem er undir. Við kannski tölum mest um þau atriði sem snúa að fjármálakerfinu. Það hefur verið mjög mikið af innleiðingum sem ég tel að hafi verið mjög til góðs varðandi fjármálamarkaði. Við ræðum mjög mikið um þau atriði sem snúa að orkumálum, eðlilega myndi ég segja, alla vega innan einhvers svigrúms, því að þetta eru mikilvæg mál. En þarna eru fleiri atriði undir eins og áætlun um kynjajafnrétti, sýklalyfjaónæmi, fjölmiðlafrelsi og almannatryggingar, bara til að nefna nokkur atriði. Í þessari skýrslu er auðvitað, og ég vil segja eðli málsins samkvæmt, fjallað talsvert um umhverfis- og loftslagsmálin og það er vel. Þetta eru hin risastóru mál samtímans sem við erum að glíma við. Þarna er til að mynda líka fjallað um hringrásarhagkerfið og bara gott að um þetta sé fjallað í þessari skýrslu. Það hafa aðeins verið rædd í dag, og hæstv. ráðherra kom inn á það í sinni ræðu, áform sem ganga undir nafninu Í form fyrir '55 og beinast að fluginu. Mér finnst mikilvægt að við hugum að loftslagsmálunum þegar kemur að fluginu en eins og í öllum öðrum málum þá skiptir máli að þær aðgerðir sem farið er í séu gerðar með sanngjörnum hætti. Ýmsar tækninýjungar og lausnir eru sem betur fer fyrirsjáanlegar og við megum eiga væntingar um þær í fluginu og vonandi verður hægt að draga úr notkun á flugvélaeldsneyti með íblöndunarefnum og það er vel. Hins vegar er svo það sem kemur að viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir í flugi sem við þurfum, líkt og ráðherrann vakti athygli á, að leggja áherslu á og berjast fyrir. Ég fagna því að ráðherrann hafi skipað starfshóp um það mál en ég tel að það sé mikilvægt að það sé tekið tillit til landfræðilegrar legu okkar þegar kemur að þessum málum og því að það er ekki um aðra ferðamáta að ræða sem eru raunhæfir þegar kemur að Íslandi. Við getum ekki stokkið upp í lest til að ferðast styttri vegalengdir. Þetta er bara stórmál sem ég heyri sem betur fer að verið er að taka föstum tökum og ég vona að hæstv. ráðherra hafi stuðning okkar þingmanna þegar kemur að þessum málum. Það er eitt mál sem er á forgangslistanum og mig langar að nefna hérna sérstaklega sem hefur ekki verið talað um hér í dag en ég tel að sé mikilvægt. Það er það sem er fjallað um á bls. 36 í skýrslunni, breytingar á reglum um samræmingu almannatrygginga. Þetta er mál sem ég hef tekið upp á vettvangi Norðurlandaráðs en hefur ekki tekist að ná tökum á þrátt fyrir að Norðurlöndin séu mjög samþætt lönd og ég held að það verði jafnvel enn flóknara í samstarfi annarra landa. En það skiptir gríðarlega miklu máli í opnu hagkerfi þegar við viljum að fólk geti farið á milli landa og stundað nám og verið á vinnumarkaði ef eitthvað kemur fyrir, hvort sem er slys eða veikindi, að réttindi til þess að fá einhvers konar bætur eða framfærslu séu tryggð og fólk detti ekki á milli laga vegna þess að það er með mjög brotakennd réttindi í ólíkum löndum. Þetta er mál sem tekur í rauninni sífellt stærra pláss, getum við sagt, vegna þess að sem betur fer er meira af fólki á faraldsfæti. Að mínu mati er hin hliðin á því að vera með frjálst flæði á vinnumarkaði ef við komum okkur upp kerfi sem tryggir það að fólk sem missir heilsuna geti séð sér farborða. Ég fagna því að þetta sé mál sem er hérna á listanum. Ég veit að þetta er ekkert einfalt því að almannatryggingakerfin, atvinnuleysistryggingakerfin, í rauninni flest kerfin, eru ólík milli landa og jafnvel innan landa sem þó tilheyra Evrópusambandinu. Þetta er gríðarlega stórt velferðarmál. Við þurfum að koma þessu í betra form og þess vegna vil ég brýna hæstv. ráðherra og hvetja hana áfram í þessu efni. Að lokum langar mig að segja, vegna þess að það hefur aðeins verið fjallað um hvort innleiðingar og reglugerðir séu skemmtilegar aflestrar, að ég er á þeirri skoðun að það þurfi ekkert að vera skemmtilegt aflestrar sem við fjöllum um hérna heldur er það mikilvægi þess fyrir samfélagið sem skiptir meginmáli. Ég tel hins vegar að það sé alveg hægt að gera betur í því að kjarna um hvað málin fjalla með aðgengilegum hætti, bæði fyrir okkur sem hér störfum en ekki síður fyrir almenning sem hefur áhuga eða vilja til þess að fjalla um málin. Mér finnst það í rauninni bara vera partur af opinni og opinskárri umræðu að bæði við sem hér erum og þau sem eru að þýða og vinna mál leggi sig fram um það að þau séu á máli sem allir geta skilið og sé þar með samfélaginu öllu til gagns og hagsbóta. Að því sögðu hlakka ég til að fylgjast áfram með umræðunni.

Frú forseti. Þegar ég starfaði á Ríkisútvarpinu, sjónvarpinu, á fréttastofunni þar, átti fréttastofan eintak af EES-samningnum eins og hann leit út þegar hann var innleiddur. Þetta voru fjórir tiltölulega litlir bæklingar. Nú fyllir þessi samningur, ég veit ekki hversu marga hillumetra af stórum möppum og heldur áfram að vaxa og virðist oft á tíðum vaxa nánast stjórnlaust. Það sem var lagt upp með í upphafi hefur gert heilmikið gagn fyrir Ísland og önnur EES-lönd og eflaust meira gagn en fólk almennt gerir sér í hugarlund. En í seinni tíð hefur samningurinn líka valdið meiri vandræðum en margir gera sér í hugarlund því að það sem hefur verið að bætast við - ja, sumt er gott eins og gengur, en allt of margt af því er til þess fallið að flækja allt regluverk að því marki að við innleiðum hér á færibandi á Alþingi EES-reglugerðir og frumvörp, þingsályktunartillögur byggðar á því án þess, að því er virðist, að stjórnkerfið eða þingmenn geri sér alltaf fyllilega grein fyrir hver raunveruleg áhrif þessa verða. Af því að það hefur komið upp aftur og aftur á undanförnum árum að til að mynda fyrirtæki sem þurfa að starfa eftir einhverjum af þessum nýjustu reglugerðum geta ekki einu sinni fengið upplýsingar um hvernig eigi að gera það. Það virðist vera á reiki. Ég hef heyrt, m.a. frá fyrirtækjum á landsbyggðinni, sögur af því að þar hafi menn verið sektaðir fyrir að fylgja ekki nýjustu reglugerðinni eftir að hafa þó gert sitt besta og án þess að geta fengið hjá kerfinu upplýsingar um hvernig ætti að uppfylla þetta í raun. Margt skrýtið hefur verið innleitt af þessum toga, til að mynda skráning raunverulegra eigenda, sem varð til þess að að halda þurfti fundi í kirkjugörðum til að ákveða hver ætti kórinn í raun og veru. Í alls konar félagasamtökum, stjórnmálaflokkum og um allt átti einhver að halda því fram að hann ætti þessi samtök án þess að það væri raunin. Með öðrum orðum þá var verið að búa til eitthvert kerfi sem ætlaðist til þess af fólki að það segði í rauninni ósatt vegna þess að ef þú skilaðir ekki þá lentir þú í vandræðum. En þetta var kannski alvarlegasta atriðið. Það er frekar hið ýmsa regluverk sem gerir stofnun og rekstur fyrirtækja til að mynda sífellt erfiðari og gerir fólki erfiðara fyrir í sínu daglega lífi. Þetta ágerðist mjög og, eins og ég segi oft og tíðum, án þess, að því er virðist, að menn geri grein fyrir því hver raunveruleg áhrif þess verða. Það kallar á að við endurskoðum á einhvern hátt hvernig við nálgumst þetta því að þó að sumir þeirra þingmanna eða stjórnmálaflokka sem halda því fram að þeir telji mikilvægt að einfalda regluverk þá virðist það ekki eiga við þegar það kemur í pakka frá útlöndum. Þá á að innleiða og innleiða jafnvel af meiri krafti en aðrir. Þá komum við að því sem hefur verið kallað gullhúðun í þessari umræðu, mikið áhyggjuefni. Ég er ekki viss um að nafnið sé endilega viðeigandi því að gullhúðun gefur yfirleitt til kynna að verið sé að láta eitthvað líta út fyrir að vera fegurra en undirlagið gefur til kynna. Þetta er í rauninni reglugerðasmygl, myndi ég segja. Það er verið, að því er virðist, of oft að lauma inn einhverju til viðbótar við það sem við hefðum þurft eða ætlast er til af okkur af hálfu EES-kerfisins að innleiða. Ég er nú ánægður að heyra og að hafa heyrt fáeina þingmenn stjórnarliðsins taka undir að þetta væri áhyggjuefni. En er von á einhverjum aðgerðum til að taka á þessu? Mér finnst það nú heldur ólíklegt svona eins og hlutirnir hafa þróast, þótt stöku stjórnarþingmaður lýsir stundum áhyggjum af einhverju sem nauðsynlegt sé að taka á þá skilar það sér ekki alltaf í framkvæmd. Og talandi um framkvæmd, áhyggjuefni, ekki kannski minna áhyggjuefni en gullhúðunin eða reglugerðasmyglið, er framkvæmdin, sem oft virðist vera jafnvel eða stundum alla vega vera gengið harðar fram hér á landi við eftirfylgnina en í mörgum Evrópusambandslöndum. Þetta bitnar t.d. mjög á íslenskum landbúnaði sem er sótt að úr mörgum áttum samtímis núna. En íslenskur landbúnaður virðist manni vera látinn uppfylla kröfur af meiri hörku en landbúnaður í jafnvel Evrópusambandslöndum. En allt er þetta til þess fallið að veikja samkeppnisstöðu þeirra minni því að stórfyrirtæki - Evrópusambandið virðist aðallega hugsa út frá stórfyrirtækjum, einhverri glóbalistasýn, eins og farið er að kalla það. Stórfyrirtæki geta verið með heila deild í að uppfylla allt þetta regluverk og fást við það, bara fást við kerfið dagsdaglega, þau geta haft heila deild til þess, a.m.k. starfsmenn. Lítil fyrirtæki ráða mun síður við þetta. Kostnaðurinn verður meiri en þau geta borið. Þau hafa ekki efni á að stofna deild um að fást við kerfið og fylgjast með nýjustu EES-reglugerðunum. Þar þarf kannski eigandi í litlu fyrirtæki að sitja sjálfur sveittur við það að reyna að greiða úr þessu og hugsanlega kaupa sér, oft og tíðum nauðsynlega, aðstoð sem þarf að greiða töluvert fyrir. Þetta veikir líka, eins og ég nefndi, stöðu litla íslenska landbúnaðarins, fjölskyldubúanna í samkeppni við stóra landbúnaðarframleiðslu, verksmiðjuframleiðslu í útlöndum. Þetta finnst mér vera áhyggjuefni varðandi það hvernig þessi sístækkandi samningur er að þróast. Hann er farinn að veikja stöðu minni aðilanna og það er afskaplega óæskilegt fyrir uppbyggingu og framtíðarverðmætasköpun, því að verðmætin og störfin flest hafa yfirleitt orðið til hjá litlu fyrirtækjunum. Svo ná kannski sum að stækka en sum ná því hugsanlega aldrei vegna reglugerðarfargansins. Þetta er eitthvað sem þarfnast skoðunar. Þingmenn Miðflokksins báðu um skýrslu um kosti og galla EES-samningsins og það var samþykkt hérna í þinginu, en ég veit það ekki hvernig leiðbeiningar sá sem skrifaði skýrsluna fékk, hvort það var öll setningin, því að í skýrslunni eru bara kostir EES-samningsins og svo er talað um að skoða þyrfti hitt síðar. En þetta er búið að vera svolítið einkennandi varðandi umræðuna um EES. Menn koma hver af öðrum, og ég er ekki bara tala um umræðuna núna heldur almennt, og tala um hvað EES-samningurinn sé frábær og hafi gert mikið fyrir okkur. Vissulega hefur hann gert margt fyrir okkur en menn forðast það að gagnrýna það sem aflögu hefur farið og það sem þarf að laga í samræmi við tilefnið. Eitt af því sem þarf svo sannarlega að bregðast við - og ég var nú nokkuð ánægður með hvernig hæstv. utanríkisráðherra fjallaði um það. En enn og aftur þá bíðum við og sjáum hver niðurstaðan verður varðandi þetta ETS-kerfi og tilraun Evrópusambandsins núna til að leggja af flugsamgöngur við Ísland í núverandi mynd, því að þetta hefði þau áhrif. Ísland sem miðpunktur flugs hér í Norður-Atlantshafi gæti ekki nýtt þá stöðu lengur að sama skapi og hagkvæmni flugs til og frá landinu yrði mun minni og valkostirnir, möguleikar okkar á því að vera hluti af umheiminum, komast á milli landa, myndu takmarkast mjög verulega. En ég verð hins vegar að segja að þegar varaforseti framkvæmdastjórnarinnar kom hingað í heimsókn, eins og hæstv. ráðherra nefndi, þá fannst mér hann, a.m.k. ekki á þeim tíma, vera á því að Íslendingar ættu rétt á einhverjum sérstökum undanþágum varðandi þetta. Ég og fleiri bentum honum á hið augljósa, að Ísland væri eyja og við þyrftum að geta ferðast til annarra landa með flugi. En þá kom hið dæmigerða Evrópusambandstal um að það væru allir í þessu saman og eitthvað slíkt. Þetta er annað sem er farið að vera, finnst mér, meira áberandi en áður var, að samningurinn er að stækka í þá veru að hann nær til sviða þar sem hagsmunir Íslands eru gjörólíkir hagsmunum annarra landa og regluverkið þar af leiðandi síður viðeigandi hér en þar. Varðandi flugið þá er það auðvitað algerlega fráleitt að á sama tíma og stjórnvöld þykjast vilja stuðla að auknum fjölda ferðamanna hér á landi eða annars staðar skuli um leið vera settir nýir og nýir skattar og refsigjöld á fólk sem vill ferðast. En það er ekki alltaf fullkomið samræmi í því sem stjórnvöld gera. En varðandi þessi stóru atriði þar sem þetta regluverk á ekki við um Ísland þá er það ekki hvað síst á sviði orkumála og umhverfismála þar sem við erum með mjög verulega sérstöðu samanborið við hin Evrópulöndin, a.m.k. langflest. Þar þurfum við að stíga fastar niður fæti. Ég þarf ekki að rifja upp þriðja orkupakkann, en mér finnst dálítið óþægilegt að heyra ráðherra og þingmenn tala á þeim nótum að við eigum að vera mjög þæg gagnvart umhverfisstefnu Evrópusambandsins því að hún hentar okkur ekki. Evrópusambandið er - ég þyrfti að halda ræðu um það, frú forseti - í rauninni að flytja út verðmætasköpun og framleiðslu til annarra landa eftir oft og tíðum fráleita lagasetningu, jafnvel það að lögbinda hvernig losun eigi að þróast sem því miður henti hér á Íslandi líka og mun hafa í för með sér heilmiklar flækjur þegar fram líða stundir. Ég hef ekki tíma til að fara yfir það. En afleiðingin í Evrópu er sú að framleiðsla flyst í síauknum mæli til annarra landa, ekki hvað síst til Kína til að forðast það að losunin skrifist beint á þessi lönd. Losun í Kína er nú orðin fjórfalt meiri en öll losun Evrópusambandslandanna, þótt Bretland sé meðtalið, sem er auðvitað ekki lengur þar. En þessi þróun heldur bara áfram. Það er með sífellt umfangsmeira regluverki og algerlega óraunhæfum og gagnlegum aðferðum í umhverfismálunum verið að þrengja að verðmætasköpun í Evrópu og þar með kjörum fólks og framtíð þess. Þetta kallar á sérstaka ræðu, frú forseti, ég viðurkenni það og læt staðar numið með umhverfismálin í bili en minni bara á þetta: Það þarf að varast það að láta draga landið áfram inn í þátttöku með Evrópu í regluverki sem hentar hugsanlega þeim og hugsanlega ekki einu sinni þeim en hentar alls ekki Íslandi miðað við aðstæður hér. Það tókst á sínum tíma að koma í veg fyrir að við yrðum skyldug til að taka upp regluverk Evrópusambandsins um járnbrautarlestir, en atvinnubílstjórar eru skikkaðir á skyldunámskeið vegna aksturs yfir landamæri. Ég veit ekki hvort einhver hefur reynt að aka frá Íslandi til Evrópu en hann er þá alla vega ekki kominn alla leið sá. Þannig að við þurfum að líta á með hvaða hætti aðstæður hér eru ólíkar því sem er í Evrópusambandinu. Ég hvet hæstv. ráðherra til dáða og varðandi þetta flugmál sem er stórmál - stórmál - á allan hátt, bara framtíðarþróun samfélagsins. Þetta hefur áhrif á svo mörgum sviðum. Það sem ég vil ekki sjá koma út úr þessu er eitthvert „samkomulag“, blaðamannafund þar sem kynnt er eitthvert samkomulag og svo þegar farið er að rýna í það að þá sé allt ruglið þarna inni enn þá. En það þarf að taka hart á þessu og ég myndi vilja heyra hæstv. ráðherra segja: Við munum ekki taka þetta upp. Frekar stoppum við þetta allt saman. Við munum ekki taka þetta upp. Á þessum tímapunkti þarf íslenska ríkisstjórnin að segja það, tala hreint út og afdráttarlaust.

Frú forseti. Ég ákvað að nota bara þetta pláss af því hv. þingmaður skoraði hálfpartinn á mig að segja skýrt að við tækjum ekki inn í okkar rétt þetta mál sem hann ræddi um, svokallað flugvallamál. Ég nefndi það í minni ræðu áðan að í mínum huga er ekki möguleiki á að innleiða það algjörlega óbreytt. Ég hef hins vegar trú á því og ég tel það mæta skilningi hver okkar augljósa staða er og það er ekkert erfitt samtal að eiga við sína kollega að sá hvati fyrir aðra að nota annan kost en að taka styttri flug þar sem losunin er mest, í því að taka á loft og lenda, eigi augljóslega ekki við um okkur. Við hoppum hvorki í lest né rafbíla eða hvað það er til að komast á milli staða. Við erum líka með gott mál í höndunum vegna þess að við höfum undirbúið það vel og við höfum til að mynda látið útbúa líkan sem sýnir einfaldlega afleiðingar af kerfinu, bæði fyrir okkur en líka fyrir önnur lönd. Það sem kemur líka bara í ljós er að það eru jaðardæmi í fyrirkomulaginu eins og það er sett upp núna þar sem kostnaðurinn er meiri en umhverfisáhrifin minni. Bara til að nefna dæmi þá er flugleiðin Berlín-Seattle-Berlín, þá er beint flug ekki í boði, en ef flogið er með amerísku flugfélagi um New Jersey er aukakostnaður á hvern farþega sex evrur, ef flogið er um Frankfurt með þýsku flugfélagi er kostnaðurinn 15 evrur en ef flogið er um Keflavík með Icelandair er aukakostnaður 38 evrur á hvert sæti. Samt er losunin minnst í þeim legg sem fer í gegnum Keflavík. Ég tel okkur, eins og ég segi, hafa unnið okkar heimavinnu, verið rökföst, málefnaleg, sinnt okkar hagsmunagæslu og ég trúi því að við munum fá þær aðlaganir sem þarf vegna þess að við ætlum ekki að leggja okkar samkeppnishæfni í rúst í millitíðinni áður en við fáum nægt framboð af einhverju sjálfbæru flugvélaeldsneyti til að fylla á vélarnar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta góða dæmi um það hversu þversagnakennt og ruglingslegt þetta Evrópuregluverk getur oft verið og jafnvel unnið gegn markmiðunum sem lagt er upp með og því miður held ég að dæmin séu svo miklu fleiri og við ættum að fylgjast betur með hinum raunverulegu áhrifum þessa regluverks alls saman, óháð því hvað því er ætlað að gera samkvæmt yfirskriftinni. Raunveruleikinn reynist oft vera annar. En þótt ég sé ánægður með tóninn hjá hæstv. ráðherra þá er eitt sem veldur mér áhyggjum og það er þegar ráðherrann segir: Við munum ekki taka þetta upp algjörlega óbreytt. Þá er ég aftur farinn að hafa áhyggjur af þessum blaðamannafundi til að kynna stórkostlegan árangur Íslands í samningum við Evrópusambandið um þetta, að það verði þá gerðar einhverjar breytingar sem á yfirborðinu líti út fyrir að leysa vandann og það verði ekki fyrr en búið er að keyra málið í gegnum þingið að menn átti sig almennilega á afleiðingum. Er ekki bara rétt að segja: Við viljum undanþágu, við tökum þetta ekki upp?

Frú forseti. Línan er í raun skýr hvað það varðar. Það er afstaða íslenskra stjórnvalda að gerðin verður ekki tekin upp í EES-samninginn án þess að tekið sé tillit til íslenskra aðstæðna. Nákvæm útfærsla á því er eitthvað sem við erum að vinna núna. En ég get algjörlega sagt það af sannfæringu og heiðarlega að ég mun ekki leggja til eða vinna að því að innleiða kerfi sem hefur stórkostlega skaðleg áhrif á Keflavíkurflugvöll og það er ekki bara það, þótt það væri líklega nóg vegna þess að það hefði skaðleg áhrif á ferðaþjónustu, á útflutningstekjur, á annan útflutning frá Íslandi, sjávarafurðum og annað, heldur lít ég einfaldlega svo á að þær miklu tengingar sem við höfum hér sem eyja lengst í burtu og höfum byggt upp í marga áratugi feli í sér gríðarlega mikilvæg lífsgæði fyrir Íslendinga og þá sem hér búa. Ég er hrædd um að ef við tækjum þetta upp án þess að tekið sé tillit til íslenskra aðstæðna þá yrðum við einfaldlega einangruð. Ég er bara ekki tilbúin til að innleiða regluverk sem hægt er að benda á að sé ósanngjarnt fyrir okkur að taka upp óbreytt þegar afleiðingarnar eru eins miklar og þær yrðu. Hins vegar er ég algerlega á því að við eigum ekki að biðja um að vera fullkomlega stikkfrí, mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að við séum með í því að reyna að flýta fyrir þróun á til að mynda þessu flugvélaeldsneyti, sem mér finnst reyndar við ættum síðan að framleiða sjálf og framleiða næga raforku til að geta gert það. Það er efnahagslega skynsamlegt fyrir okkur í stað þess að þurfa á endanum að flytja það inn til að dæla á flugvélarnar á Keflavíkurflugvelli. En það er önnur umræða sem þó hangir saman við. Við eigum að skila okkar og við eigum að taka þátt í þessu kerfi upp að því marki sem er almennt fyrir hin ríkin en ekki sætta okkur við það að vera ein einhvers staðar hátt í loftum og borga miklu meira og horfa upp á mikinn skaða fyrir íslenskt samfélag.

Frú forseti. Ég var ánægður að heyra hvað hæstv. ráðherra talaði afdráttarlaust um þetta. En vandi okkar liggur auðvitað að miklu leyti í því að hér er margítrekað búið að lýsa því yfir, bæði í umræðum í þinginu og í hinum ýmsu skýrslum stjórnvalda, að við ætluðum að fylgja Evrópusambandinu í þeirra umhverfisstefnu og hér hafa verið innleidd lög með vísan til þess að með því séum við góðir þátttakendur, þægir þátttakendur með Evrópusambandinu eins og það nálgast hlutina. Og þá kemur auðvitað Evrópusambandið og segir: Þið eruð búin að segja í öllum þessum greinargerðum ykkar að þið séuð með. Þið verðið bara að vera með núna þó að hin ýmsu mál geti komið misvel eða misilla við löndin. En þetta væri það skaðlegt fyrir Ísland að ég hvet hæstv. ráðherra enn og aftur til dáða með það. En ég hvet líka til þess að menn endurskoði margt af því sem verið er að gera, hvort heldur sem er með innflutningi á regluverki eða af hálfu íslenskra stjórnvalda, til að mynda skýrslurnar sem voru sendar út, reyndar bara á ensku, fyrir loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Þar var í rauninni bara gert ráð fyrir því, samkvæmt sumum sviðsmyndum, að það væri mikill kostur að ferðamönnum fækkaði hér verulega, landbúnaður drægist saman, iðnaður minnkaði og álverin flyttu út. Þetta er ekki gæfuleg nálgun og kallar á að menn endurmeti afstöðu sína, enda er það auðvitað furðulegt þegar verið er að hvetja fólk til að ferðast meira, koma til Íslands, þá eigi á sama tíma að refsa því fólki sem gerir það með því að láta það borga hærri gjöld. Og hvað þýðir þetta? Það er eins og að á svo mörgum sviðum umhverfismála sé verið að færa okkur aftur í tímann. Nú eiga bara þeir efnameiri að geta ferðast á milli landa eða átt bíl. Hinir eiga að halda sig heima hjá sér og nota almenningssamgöngur.

Virðulegi forseti. Eins og alltaf þá koma fram áhugaverðir fletir og líka ákveðnar pólitískar línur þegar við erum að ræða EES-samstarfið. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir bæði skýr orð og fína skýrslu um þennan mikilvæga samning, einn mikilvægasta samning síðari tíma sem við höfum gert í alþjóðamálum. En það má líka draga fram að við höfum engin skref tekið í 25 ár eða síðan samningurinn var löggiltur. Það hefur ekkert hreyfst þrátt fyrir mjög breytta heimsmynd. Ísland hefur ekki farið í það að endurmeta sína hagsmuni, hvort þeim sé borgið betur í tvíhliða samstarfi eða í fjölþjóðlegu samstarfi. Ég vil benda á að fyrir þinginu liggur einmitt tillaga frá okkur í Viðreisn sem snýst um það að við tökum þetta skref og reynum að draga fram þessar raddir sem hér eru, raddir sem eru greinilega efasemdarraddir núna í dag gagnvart EES-samstarfinu, bæði hjá Miðflokknum og ég heyrði það hjá Flokki fólksins. Að hluta til höfum við heyrt þær líka hjá …  Fyrst ég minntist á það þá höfum við í Viðreisn lagt fram þingsályktunartillögu sem dregur fram sögu Íslands í alþjóðlegu samstarfi, fjölþjóðlegu samstarfi. Við förum yfir þessi skref sem hafa verið tekin og voru tekin vegna þess að aðstæður voru breyttar, hvort sem það er aðildin að NATO, aðildin að Alþjóðaviðskiptastofnuninni, Norðurlandaráði, síðan EFTA og svo skrefið inn í EES. Allt voru þetta skref sem við ákváðum að taka af því að við töldum það skynsamlegt í ljósi þess að við þyrftum að tryggja ákveðið skjól lítillar þjóðar og tryggja um leið hagsmuni landsins í þessu stóra fjölþjóðlega samstarfi. Ég hef þá trú að hagsmunum okkar sé betur borgið með því að taka, það kemur ekki neinum á óvart, það skref að fara inn í Evrópusambandið af því að hagsmunum okkar sem smáþjóðar sé einfaldlega betur borgið í slíku stóru ríkjasamstarfi, ekki síst á þessum tímum. Með þeirri tillögu sem við höfum lagt fram er alveg skýrt að við segjum: Fáum sérfræðinga til að meta hagsmuni okkar út frá vörnum, út frá efnahagslegum hagsmunum, félagslegum hagsmunum, menningarlegum hagsmunum, lýðræðislegum hagsmunum. Hvar er þeim betur borgið? Hvaða skref eigum við að taka næst? Núna er 25 ára eða 26 ára afmæli EES-samstarfsins og við höfum ekki tekin nein skref áfram. Ég talaði um tónana sem eru hér og það er margt sem hefur komið fram og er mikilvægt. Ég vil undirstrika að það er fagnaðarefni að bæði þessi ríkisstjórn og sú síðasta hefur aukið hagsmunagæslu okkar í Brussel og gagnvart Evrópusambandinu. Það er gríðarlega mikilvægt. Það er ekki hægt að flokka það þannig að þetta sé bara einhverjir bírókratar og mikill kostnaður. Við erum einfaldlega að senda varðmenn á vettvang til þess að gæta að okkar hagsmunum. Hér hefur til að mynda loftslagsmálið, ETS-málið eða losunarheimildamálið, komið til umræðu og ég vil eindregið styðja ráðherra í því að gæta okkar hagsmuna, draga fram okkar sjónarmið. Það skilja það allir þegar þau eru rædd og við erum með mýmörg dæmi einmitt í gegnum EES-samstarfið um að það hefur verið sagt: Já, við skiljum ykkur, við áttum okkur á hvert þið eruð að fara, og það er tekið tillit til þeirra sjónarmiða. En þetta mál hefur verið síðan 2012 frekar en 2013 í undirbúningi. Flugvélarnar hafa fallið undir reglur um losunarheimildir, ETS- reglur Evrópusambandsins. En það voru ekki gerðir fyrirvarar á sínum tíma. Ég spyr hvar okkar lobbýismi og hagsmunagæsla hefur verið. Ég er ekki að horfa á embættismennina, ég er einfaldlega að horfa á hina pólitísku forystu hverju sinni, alveg frá 2013. Á síðasta ári sendir hæstv. forsætisráðherra bréf til formanns framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, Ursulu von der Leyen, mýmargir fundir verið haldnir og þetta hefur ekki verið tekið upp, svo ég viti, formlega af hálfu forsætisráðherra við framkvæmdastjórann, Ursulu von der Leyen. Þetta getur orðið okkur risamál. Þetta segir mér að annaðhvort hefur eitthvað klikkað í þessu eða að það eru einfaldar lausnir við þessu, þetta sé ekki jafn stórt í sniðum og menn vilja vera. En við þurfum alla vega að vera á tánum yfir þessu. Við munum styðja allt hvað við getum til þess að við náum að verja okkar hagsmuni. En það er eitthvað sem segir mér að það sé ekki verið að stíga nægilega fast til jarðar. Ég hefði helst viljað sjá út frá alvarleika málsins íslenska forystumenn taka þetta einfaldlega upp ítrekað á formlegum fundi ráðherra. Í þeim veruleika sem við stöndum í dag á íslenskum vinnumarkaði þá er ekki úr vegi að rifja upp hversu stórstígar framfarir hafa einmitt orðið þar í gegnum EES-samstarfið, hvort sem við erum að tala um launþega með þessu aukna alþjóðlega samstarfi, framfarir af félagslegum og efnahagslegum toga, tækifæri til aukinnar menntunar, ýmis samskipti miklu dýpri og meiri þegar kemur að menningarmálum, vinnuvernd, alls konar neytendavernd, nú síðast með banni við mismunun í netviðskiptum sem hefur það m.a. í för með sér að íslenskir neytendur geta keypt vörur á sama verði og aðrir á EES-svæðinu. Við getum talið margt til og meira að segja ekki bara það að við getum keypt handboltaskó og hundaólar á sama verði og á EES-svæðinu heldur hefur líka blessunarlega orðið smáopnun varðandi það að kaupa áfengi. Þannig að frelsið kemur að utan. Þetta er eitt af þeim sviðum þar sem ég hef alltaf svolítið gaman af að heyra ráðherra segja: Við þurfum ekki Evrópusambandið, við þurfum ekki þetta alþjóðasamstarf, við getum gert þetta sjálf, þ.e. þegar kemur að landbúnaði. Þar mjakast ekkert. Í 25 ár hefur ekkert mjakast þegar kemur að afnámi viðskiptahindrana eða lækkun tolla, hvað þá að auka frelsi. Sjálfstæðisflokkurinn hefur í ár eða jafnvel áratugi haft ráðuneyti dómsmála sem ræður þessu og gæti tekið þetta frelsisskref, en það er ekki tekið. Þau völd sem við höfum hérna heima til þess að opna samfélagið enn frekar eru ekki nýtt. Það er umhugsunarefni að þegar EES-samningurinn snertir samkeppnislöggjöfina beint þá er hún mjög opin og mjög frjáls. Þá er passað upp á almennar reglur samkeppnisréttar. Það er passað upp á að neytendur njóti ríkrar verndar. Guð minn góður, ég hugsa ekki þá hugsun til enda ef við hefðum ekki orðið aðili að EES-samningnum, hvernig staða neytenda væri þá í íslensku samfélagi. En þau svið sem falla ekki undir samninginn eins og sjávarútvegur og landbúnaður - þar er allt frekar lokað. Það eru sviðin sem við getum gert aðeins opnari og meiri. Það er enginn að tala um annað en að styðja áfram við íslenskan landbúnað en við getum gert það sjálf án þess að moka endalaust undir milliliðina og ríghalda í algerlega úrelt kerfi, algerlega. En við notum ekki þessi tækifæri sjálf til að losa um þessi höft, þessi heimatilbúnu höft. Ég hef líka bent á það að þó að fjármálareglurnar nái til okkar og alls konar reglur sem tengjast samkeppni þá er það svo að meðan við erum ekki í Evrópusambandinu og meðan við erum ekki með almennilegan gjaldmiðil þá ríkir fákeppni á þeim sviðum sem ég ætla að nefna núna, ekki meðan við höfum íslenskan gjaldmiðil. Það er ekki tilviljun að við erum með fákeppni á bankamarkaði. Það er ekki tilviljun að við erum með fákeppni á tryggingamarkaði. Það er ekki tilviljun að við erum með fákeppni á matvörumarkaði. Það er ekki tilviljun að við erum með fákeppni á þeim sviðum sem mest vægi hafa í heimilisbuddu landsmanna, sviðin sem skiptir mestu máli að fara í og reyna að passa og vernda heimilin og litlu fyrirtækin í landinu. Það er engin tilviljun að það er enn og aftur þessi ríkisstjórn sem heldur verndarhendi yfir veröld þeirra fyrirtækja, þess hóps fólks sem ég vil nefna hina ósnertanlegu. Á meðan situr almenningur uppi með það að borga af óverðtryggðum lánum sínum sem eru að stökkbreytast, annaðhvort með yfirdrætti eða fara yfir í verðtryggð lán og láta éta upp eignir og höfuðstól. Þetta er ekkert valfrelsi. Við erum búin að setja almenning, með þessari pólitísku stefnumörkun um að það megi ekki ræða Evrópusambandið, í ákveðna fjötra. Þetta er auðvitað risamál. Mér var bent á að þetta væri nú líka ákveðinn heimóttarskapur og mér skilst að í samheitaorðabókinni tengist heimóttarskapur mjög þjóðrembu eins og þar er sagt. Það kemur mér ekkert á óvart. Þetta er ekki neinum til gagns. Síðan hefur verið sagt hér og það var einn af talsmönnum Sjálfstæðisflokksins sem sagði: Við þurfum ekkert að fara í þetta ferli með Evrópusambandinu, við vitum hvað við fáum, ég get alveg sagt ykkur það að við vitum alveg hvað við fáum. Þessi retorík minnir mig á málflutning, og það vill svo til að þeir eru miklir vinir þess flokks, manna eins og Nigel Farage, Daniel Hannan, Boris Johnson. Allt er þetta forystumenn í breskum stjórnmálum sem beinlínis lugu að bresku þjóðinni og við sjáum það í dag hvar breska þjóðin er stödd. Ekkert af því sem þeir sögðu hefur staðist. Og svo eigum við að fara að nota sömu aðferðafræði hér og við eigum að hlusta á þetta sama fólk sem segir: Við eigum ekki að fara inn í Evrópusambandið af því að þar er vond umhverfisstefna og það er vond loftslagsstefna og við eigum ekki að fá skipanir að utan. Þetta er nákvæmlega sama aðferðafræði og Brexit-sinnar notuðu á sínum tíma og er verið að nota hér heima. Ég spyr enn og aftur: Af hverju megum við ekki taka þetta skref og treysta þjóðinni? Þá kemur alltaf: Við erum hérna með ríkisstjórn, hún er lýðræðislega kjörin, sem vill þetta ekki, þrír flokkar sem vilja þetta ekki. Það er þá verið að segja mér það, þar með talið af Vinstri grænum, að við megum aldrei fara með þetta í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við megum aldrei spyrja þjóðina um einhver mál sem henta ekki, sem eru henni ekki samboðin. Lesist: Það má bara fara í þjóðaratkvæðagreiðslu með mál sem stjórnin treystir sér til þess að fylgja eftir, hefur stefnu um að fylgja eftir. Ef fram heldur sem horfir, miðað við suma tóna, þá gætum við jafnvel staðið frammi fyrir því að hún vilji fara í þjóðaratkvæðagreiðslu um að við hættum við EES-samninginn. Það væri hugsanlega eitthvað sem hún væri til í miðað við þessa tóna sem maður heyrir hér af hálfu sumra þingmanna. Mér finnst þetta aumt, að það megi ekki taka þetta litla skref, að treysta þjóðinni fyrir næstu skrefum í okkar málum, málum sem snerta það hvernig við viljum vera hluti af friðsamlegri Evrópu. Við megum ekki gleyma því að Evrópusambandið og NATO eru tveir angar af sama meiði, tvær hliðar á sömu krónunni, gjaldmiðlinum, myntinni, á friðarpeningnum. Það var í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar sem Evrópuþjóðir í samvinnu við Bandaríkjamenn sögðu: Við ætlum að stofna annars vegar viðskiptasamvinnubandalag af því að örugg viðskipti, frjálst flæði fólks og allt þetta sem fylgir Evrópusambandinu eykur lífsgæði og það tryggir frið, og svo stofnum við varnarbandalag, sömu ríki að mestu. Þannig að já, við höfum efnahagslegan ávinning af því að fá a.m.k. vita hvað fylgir því að klára aðildarviðræður við Evrópusambandið. Hér er réttilega sagt að við höfum líka svo mörgu að miðla, út frá jafnrétti, út frá mannréttindum, þekkingu okkar í orku- og umhverfismálum, sjávarútvegsmálum. Þar höfum við svo sannarlega sterka rödd við borðið. En hér eru enn gömul öfl, að mínu mati, öfl sem eru hrædd við það að leyfa þjóðinni að stíga þetta skref og segja okkur hvað best er að gera, ekki síst núna þegar órói er í samfélaginu, ekki síst núna þegar við erum með gjaldmiðil sem kemur ekki bara aftan að heimilum landsins heldur dregur þau bókstaflega niður, setur þau í höft. Það er ekki bara þannig að hér eru að jafnaði alltaf gjaldeyrishöft. Við erum með höft, heimilishöft, á Íslandi út af íslensku krónunni. 

Frú forseti. Það eru nokkur atriði sem mig langar að nefna. Fyrst varðandi það sem hv. þingmaður nefndi um losunarheimildir, þær voru einfaldlega miklu ódýrari árið 2012 og það hefur þróast í allt aðra átt en gert var ráð fyrir í upphafi. Það var sömuleiðis hætt við að láta ETS-losunarheimildir gilda fyrir flug út úr Evrópu þannig að þær gilda bara um flug innan Evrópu og það er fyrst og fremst það sem skekkir samkeppnisstöðuna, sem versnar enn vegna hárra verða á losunarheimildum. Verðið var í upphafi sex evrur á tonn og er komið upp í 100 evrur á tonn. Það mál hefur því þróast í allt aðra átt en gert var ráð fyrir 2012. Hv. þingmaður nefndi hagsmunamat og hagsmunagæslu. Mér þykir alltaf dálítið áhugavert þegar fjallað er um landbúnaðinn og rökin sem hv. þingmaður nefnir að ég og fleiri komi með, að þetta séu hlutir sem við getum gert sjálf, að við viljum breyta landbúnaðarkerfinu og svo sé það ekki gert og allt þetta. En þá má einhvern veginn lesa út úr því þann tón að landbúnaðarstefna Evrópusambandsins og landbúnaður innan Evrópulandanna sé mjög framúrskarandi eða mjög frjáls, hann sé ekki niðurgreiddur eða, sem ég hef skynjað sem helstu gagnrýni hv. þingmanns á kerfið hér, að kerfið sé einhvern veginn með allt öðrum hætti innan Evrópusambandsins. Varla er hv. þingmaður að halda því fram að sjávarútvegur og sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins sé til mikillar eftirbreytni og sé betri en sú sem við rekum hér. Varðandi hagsmunagæslu í flugmálinu svokallaða þá höfum við tekið það mál upp á ársfundum EES, forsætisráðherra hefur tekið það upp við sína kollega, ég hef tekið það upp við einhverja tugi kollega á tugum funda. Sömuleiðis hefur innviðaráðherra tekið það upp við sína kollega sem og umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Og þegar fjallað er um þessa tvo turna, NATO og ESB, þá nefndi hv. þingmaður einmitt helst þau atriði sem við fáum í gegnum EES-samninginn, um mikilvægi þess að vinna náið með Evrópusambandinu.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra kemur upp og segir: Ja, við gætum gert eitt og annað í landbúnaðarmálum. Það er bara aldrei gert. Við skulum hafa það á hreinu að þegar við vorum að semja við Bretland í tengslum við Brexit þá sagði forveri hennar í starfi að það væru risatækifæri í Brexit fyrir Íslendinga. Svo gafst eitt tækifæri. Og hvaða tækifæri var það ? Það var að opna og losa aðeins um landbúnaðarvörur frá Bretlandi gegn því að opnast hefðu gríðarlega stórir markaðir fyrir unnar fiskafurðir eins og varðandi fiskeldi. Það er dregið fram í skýrslunni að við þurfum að semja aðeins meira um fiskeldi til þess að opna fyrir okkar afurðir og nýjar afurðir sem hafa bæst við eftir að EES-samningurinn var settur fram. En hvað gerðist? Hinir ósnertanlegu höfðu samband og það var bara stoppað. Meira að segja ríkir hagsmunir sjávarútvegsins fengu ekki að njóta sín þarna. Þetta er dæmi um það, að mínu mati, að við missum af tækifærum. Af hverju gátum við ekki samið við Breta? Við vitum að Evrópusambandið er að þrýsta á sömu hluti, að losa aðeins um landbúnaðarvörur og -afurðir, hvort sem það er í mjólk eða kjöti, strangar reglur sem fylgja auðvitað, gegn því að opna frekar markaðinn fyrir sjávarútvegsvörur. Við því hefur íslenska ríkisstjórnin sagt nei. Þetta er dæmi um eitt sem maður sæi fyrir sér að gæti opnast. Er landbúnaðarstefna Evrópusambandsins frábær? Nei, ekki frekar en önnur mannanna verk, en hún er samt þannig að Finnar, og sérstaklega finnskir bændur, ég hef kynnt mér þetta, sem voru algjörlega á móti því að ganga í Evrópusambandið, voru mjög tortryggnir, eru í dag mun hlynntari því að vera í Evrópusambandinu vegna þess að það er búið að opna fyrir þeirra markaði. Ég held að hluti af því sem við eigum að gera með landbúnaðinn - ég hef óbilandi trú á íslenskum landbúnaði; við þurfum bara að fara að breyta þessum milliliðum og styrkjafyrirkomulagi þannig að þetta þjóni raunverulega bændum - sé að opna markaði fyrir íslenskar landbúnaðarvörur. 

Frú forseti. Ég myndi ekki líta svo á að landbúnaðarkerfi Evrópusambandsins myndi með einhverjum hætti leysa það sem hv. þingmaður bendir á varðandi okkar kerfi hér. Það er sannarlega þannig að við viljum betra aðgengi fyrir okkar sjávarafurðir inn á Evrópumarkað, enda erum við í dag í raun með lakari kjör eða lakara aðgengi að þeim markaði en sum þriðju ríki, sem okkur þykir ekki mjög í í anda EES-samningsins. Við viljum betra aðgengi án þess að semja þannig að það þurfi að kaupa það of dýru verði fyrir aðrar atvinnugreinar. Það er bara einfaldlega í anda samningsins að við höfum mjög gott og mikið aðgengi fyrir okkar sjávarafurðir inn á þann markað. Ég er ekki á þeirri skoðun að það sé einhvern veginn bannað eða óþægilegt að ræða um Evrópumál, EES-mál, Evrópusambandsaðild og þar fram eftir götunum. Mér finnst það bara fínt. Ég hef gaman af því og er til í að gera það hvenær sem er. En ég teldi það einfaldlega óheiðarlegt af mér að fara í mikla för og tala fyrir einhverju sem er algerlega gegn minni sannfæringu. Það hefur legið fyrir hver stefna þeirra flokka sem mynda þessa ríkisstjórn er og það er kannski efni í aðra umræðu almennt hvar þingmenn eða flokkar standa þegar kemur að þjóðaratkvæðagreiðslum um ýmis mál. En þegar hv. þingmaður fjallar um helstu kosti Evrópusambandsins og mikilvægi þess að við séum með þeim í liði þá lít ég svo á að við séum með þeim í liði þegar kemur að mikilvægustu þáttunum og það er einmitt í gegnum EES-samninginn og svo í þéttu pólitísku samtali.

Virðulegi forseti. Mér fannst hæstv. ráðherra í rauninni undirstrika aftur að það má ekki fara með nein mál í þjóðaratkvæðagreiðslu nema ríkisstjórnarflokkarnir séu samþykkir þeim og vilji að þau nái fram að ganga. Ég tek líka undir með hæstv. ráðherra að það væri óeðlilegt, ef hæstv. ráðherrar eru eindregið þeirrar skoðunar að það sé hættulegt fyrir þjóðina að kjósa, að fara að berjast fyrir því. En við höfum fordæmi fyrir því. Við munum í tengslum við Brexit að þegar það lá fyrir að þjóðin hafði kosið eins og hún kaus þá fór Cameron. Hann sagði af sér af því að hann treysti sér ekki til verksins og fól öðrum það. Það er einfaldlega hægt að gera það. Ef þrír stjórnmálaflokkar treysta sér ekki í það verkefni, ef við fengjum þjóðina til að segja já við því að fara í aðildarviðræður, ef stjórnmálaflokkar treysta sér ekki í það verk, þá verður bara að fela öðrum það verk. Það er einfalt mál í mínum huga. Hæstv. ráðherra nefndi sjávarútveginn áðan. Ég vil einmitt nefna af hverju við verðum með sterka rödd við borðið. Ég talaði um lýðræði, um mannréttindi, um jafnréttismál, um styrkleika okkar. Hvað er alltaf rætt við okkur, og ráðherra veit það, þegar við förum sem ráðherrar á fundi erlendra ráðamanna? Þá er verið að spyrja um orkumál, okkar sérþekkingu. Þá er verið að spyrja okkur um umhverfismál og sjávarútveg. Og talandi um Finna, það er hlustað á Finna þegar til að mynda er rætt um málefni skóga, þegar rætt er um hvaða stefnu eigi setja fram í skógrækt, ræktun og nytjum. Þá er hlustað á Finna innan Evrópusambandsins. Þeir hafa bæði þekkingu og reynslu og hafa mikla hagsmuni af því. Af hverju ætti það að vera öðruvísi með okkur Íslendinga, eina helstu fiskveiðiþjóð í heimi, byggt á sjálfbærum grunni? Það getur vel verið líka að við fengjum einhverjar athugasemdir. Við erum búin að afhenda fáum fyrirtækjum og einstaklingum einkarétt á auðlindum okkar ótímabundið, 

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka fyrir þessa góðu skýrslu hæstv. utanríkisráðherra um þetta mikilvæga atriði í íslensku stjórnkerfi, þjóðlífi og efnahagslífi, samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði sem, eins og fram kemur í skýrslunni, hefur skilað okkur ómældum efnahagslegum og menningarlegum ábata í þau hartnær 30 ár sem hann hefur verið í gildi. Það er auðvitað líka vert að endurtaka þær þakkir sem ég færði fyrr í dag, þegar ég kom hér upp, því góða fólki sem gætir okkar hagsmuna úti í Brussel og sem talað er um í skýrslunni. Mörg okkar vita hvernig þessi samningur er til kominn sem umfangsmesti samningur sem Evrópusambandið hefur gert við þriðja aðila. Með honum er okkur hleypt inn á innri markað sambandsins og inn í fjórfrelsið svokallaða, auk þess sem hann opnar á víðtækt samstarf á öðrum sviðum, t.d. á vettvangi mennta og vísinda, sem við höfum nýtt okkur óspart. Sennilega hefur fátt haft eins afgerandi áhrif á þróun íslenskrar stjórnsýslu og þessi samningur og í skýrslunni er sagt berum orðum að íslenskt þjóðfélag hafi tekið stakkaskiptum við aðild að EES. Fræg eru ummæli fyrrverandi utanríkisráðherra, með leyfi forseta, þar sem hann sagði í átökunum um aðildina sem voru allnokkur, að þarna fengjum við Íslendingar allt fyrir ekkert, hvort sem það er nákvæmlega eftir haft eða ekki. Ég nefni það hvernig hann er til kominn af ástæðu, enda er nokkuð ljóst að Evrópusambandið hefði aldrei gert slíkan samning við Noreg, Ísland og Liechtenstein. Nei, samningurinn var gerður við mikilvægustu viðskiptablokk Evrópusambandsins eða Evrópubandalagsins eins og það hét á þeim tíma, EFTA-ríkin sem þá voru m.a. Svíþjóð, Austurríki, Sviss og Finnland, auk Noregs og Íslands. Blekið var hins vegar ekki þornað á samningnum þegar öll þessi ríki nema Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu, enda sáu þau að EES-samningurinn var bara hugsaður sem bráðabirgðalausn við hinar sérstöku aðstæður kalda stríðsins, þegar Evrópusambandið kærði sig ekki um ný aðildarríki sem voru ekki klárt og kvitt vestan megin í þeirri gömlu deilu, talandi um þessa tvo turna evrópsks öryggis. Aðrar ástæður réðu því að Sviss og Noregur gengu ekki inn og Svisslendingar höfnuðu meira að segja EES í þjóðaratkvæðagreiðslu en Svíþjóð, Finnland og Austurríki gengu inn í Evrópusambandið ári eftir gildistöku EES og skildu Noreg og Ísland, auk Liechtenstein sem bættist við, í EES-sambandinu við Evrópusambandið. Þessi samningur hefur vitaskuld haldið en eins og fram kemur í skýrslunni krefst það mikillar árvekni af hálfu íslenskrar stjórnsýslu að fylgjast með því sem fram fer á vettvangi Evrópusambandsins sem snertir efnisþætti samningsins og þá eftir atvikum koma fram og biðja vinsamlegast um að tillit sé tekið til þeirra sérstöku hagsmuna sem við kunnum að hafa. Dæmi um þetta er auðvitað það sem við höfum verið að ræða hér í dag, losunarheimildirnar og þau áhrif sem það gæti haft á íslenska ferðaþjónustu ef það kerfi yrði tekið upp óbreytt. Virðulegi forseti. Þótt ég sé vissulega einarður stuðningsmaður samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og sammála hverju orði þegar kemur að því að tíunda mikilvægi hans í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu er þó algerlega skýrt í mínum huga að sá lýðræðishalli sem hann setur okkur Íslendinga í er óþolandi. Hann hefur verið óþolandi í öll þessi tæpu 30 ár og er það enn. Það sem mér svíður sérstaklega sem íslenskur borgari er að við, sem þurfum að innleiða þær reglur sem Evrópusambandið setur um innri markaðinn, skulum ekki sitja við borðið þar sem þær eru smíðaðar. Einhvern tímann var sagt, virðulegi forseti, með leyfi, „No taxation without representation“ og leiddi sú hugmynd til áhrifamestu byltingar sem mannkynið hefur séð og innleiddi nýja tíma lýðræðis og mannhelgi. En hvað má þá segja um það þegar reglurnar sem okkur eru settar eru settar alveg án okkar aðkomu? Þetta, kæri forseti, er í mínum huga stærsti galli EES-samningsins og deili ég þeirri skoðun með höfundum umfangsmikillar skýrslu um reynsluna af EES-samningnum sem unnin var á vegum norskra stjórnvalda fyrir um áratug síðar og síðan og hefur áður verið nefnd í þessari umræðu hér í dag. Frú forseti. Ég stóð í þessum stól hér fyrir tæpum 24 árum síðan en þá var ég í þeim sporum að vera á leiðinni í nám í Evrópufræði við Cambridge-háskóla í Englandi til að leita svara við þeirri spurningu sem þá leitaði sterkt á mig; hvers vegna Norðurlandabúar og Bretar væru svo tortryggnir í garð Evrópusambandsins eins og raun bar vitni og hefur nú m.a. skilað sér í því að Bretar hafa sagt skilið við bandalagið. Það ferðalag, sem leiddi mig m.a. á þær slóðir að sökkva mér ofan í afstöðu Íslendinga sérstaklega í doktorsverkefni mínu, leiddi í ljós að ástæðurnar voru ekki þær sömu í þessum löndum. Ef ég einfalda þetta mikið þá er það kannski helst söknuður eftir heimsveldinu sem knúði Breta, í Svíþjóð var það einhvers konar inngróin sérhyggja sem birtist m.a. í hlutleysisstefnu þeirra í varnarmálum, í Finnlandi ákveðinn ótti við Rússa og í Noregi inngróin átök landsbyggðar og þéttbýlis. En hér á landi tengdist afstaðan að miklu leyti óttanum við að missa sjávarútvegsauðlindina úr höndunum til útlendinga, mjög skiljanlegur ótti í ljósi þess mikilvægis sem sú atvinnugrein hafði í að byggja upp það samfélag sem við þekkjum í dag. Í öllum þessum löndum var líka hressileg blanda af einhvers konar, ja, við skulum kalla það ættjarðarást frekar en þjóðernishyggju út af þeim neikvæðu hugrenningatengslum sem sú hyggja hefur réttilega aflað sér. Þeir flokkar sem nú mynda ríkisstjórn deila skoðun á aðild Íslands að Evrópusambandinu. Hún er jafnan orðuð eins og hún er orðuð í skýrslunni, með leyfi forseta: „Telur núverandi ríkisstjórn hagsmunum Íslands best borgið utan Evrópusambandsins“, án þess að það sé endilega rökstutt neitt frekar. Einnig segir í skýrslunni: „Sú leið hefur verið farsæl. Skoðanakannanir sýna almennan stuðning Íslendinga við þátttökuna í EES-samstarfinu og þann mikilvæga ávinning sem samningurinn færir íslensku samfélagi.“ Það kemur kannski engum á óvart að ég deili ekki skoðun núverandi ríkisstjórnar á því að hagsmunum Íslands sé best borgið utan sambandsins. Ég held að það sé mjög margt sem við hefðum að sækja með því að stíga skrefið til fulls, frá því að vera nánast áhrifalausir aukaaðilar að sambandinu og verða fullgildir aðilar með sæti við það borð þar sem ákvarðanirnar eru teknar. Þá er stundum sagt: Já, en við fengjum bara sex þingmenn. Það er alveg rétt. En það er ekki þar sem málin eru útkljáð. Þau eru mótuð á vettvangi leiðtogaráðsins og framkvæmdastjórnarinnar þar sem við værum með einn fulltrúa eins og öll hin ríkin - þó að framkvæmdastjórar eigi faktískt ekki að vera fulltrúar ríkja sinna þá er það grátt svæði - og þau eru mikið til kláruð á vettvangi ráðherraráðsins bak við luktar dyr þar sem við yrðum þá líka með okkar ráðherra með sitt lýðræðislega umboð til að tala okkar máli. Ég hef í þessari ræðu, frú forseti, aðeins einbeitt mér að lýðræðis- og ákvarðanatökuþætti Evrópusambandsins og EES-samningsins og ekki tæpt á efnahagsþættinum sem þó er ekki síður mikilvægur. Ég geri ráð fyrir, og ég hef svo sem orðið vitni að því hér í dag, að aðrir fari dýpra í þann þátt. En ég deili þeirri skoðun skýrsluhöfunda að EES-samningurinn hefur verið okkur farsæll á efnahagssviðinu. Ég tel hins vegar að þar sé miklu meira að sækja með fullri aðild og er upptaka evrunnar aðeins hluti þess púsluspils. Þarna má líka nefna það umfangsmikla starf sem Evrópusambandið vinnur við að halda á lofti á alþjóðavettvangi jafnrétti kynjanna, réttindum hinsegin fólks og mannréttindum almennt. Eins má nefna að ekkert ríkjabandalag hefur náð að hreyfa á jafn öflugan hátt við hagsmunum fjölþjóðarisanna á sviði skatta, persónuverndar, vinnuverndar og náttúruverndar. Virðulegi forseti. Þegar ég stóð í þessum stól rétt fyrir síðustu aldamót og hlustað á fulltrúa eldri kynslóða ræða þessi mál fannst mér það ekki gefa tilefni til mikillar bjartsýni. Þá taldi ég víst að það myndi verða hlutverk minnar kynslóðar að leiða Ísland inn í Evrópusambandið. Þótt tíminn hafi flogið síðan og ekki mikið þokast er kannski ekki útséð um það enn þá því að skoðanakannanir sýna ekki bara almennan stuðning Íslendinga við þátttökuna í EES-samstarfinu, eins og segir í skýrslunni. Þær sýna líka ótvíræðan stuðning íslensku þjóðarinnar við að látið verði reyna á að stíga skref í áttina að fullri aðild að Evrópusambandinu þó að slíkt verði örugglega að bíða hinnar nýju ríkisstjórnar jöfnuðar og framfara sem mun taka við á þessu landi eftir næstu kosningar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans og margt það sem mér er ljúft og skylt að taka undir. En ég staldraði aðeins við umfjöllun hv. þingmanns um lýðræðishalla. Þegar ég heyri orðið lýðræðishalli í þessari umræðu þá dettur mér auðvitað í hug vaxandi lýðræðishalli innan Evrópusambandsins sem hefur verið harðlega gagnrýndur, ekki síst af smærri ríkjum þar inni vegna breytinga á ákvarðanatökuforminu. Mig langar að spyrja, hv. þingmaður skautaði ansi létt fram hjá því álitaefni, að ég tel, hvort hv. þingmaður telji að meintur lýðræðishalli yrði réttur af með fimm eða sex þingmönnum af yfir 700 og hvort það sé fullnægjandi aðkoma, eins og orð hans gáfu til kynna, og það í skiptum fyrir aðgang að dýrmætustu auðlind okkar, fiskimiðunum sem við höfum sannarlega barist fyrir með kjafti og klóm.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur kærlega fyrir þessa skemmtilegu spurningu um lýðræðishallann í Evrópusambandinu. Það er mér ákaflega ánægjulegt að fá að ræða hér í þessum sal um þessi mál. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að Evrópusambandið hefur verið að eiga við þetta ákveðna viðfangsefni ákaflega lengi og það hafa auðvitað verið stigin mjög stór skref, eins og hv. þingmaður þekkir ágætlega, í þá átt að leiðrétta hinn svokallaða lýðræðishalla, m.a. með auknum áhrifum Evrópuþingsins, sem er auðvitað kosið beinni kosningu. Þegar talað er um þessa sex þingmenn sem gera mætti ráð fyrir að við Íslendingar fengjum á Evrópuþinginu, ef við tökum mið af þeim fjölda þingmanna sem t.d. Malta hefur, sem er álíka fjölmennt ríki og við, þá er það auðvitað þannig að þeir myndu ekki endilega starfa sem fulltrúar lands og þjóðar heldur í flokkahópum á Evrópuþinginu. Ákvarðanirnar sem Evrópusambandið tekur eru auðvitað teknar mjög víða. Eins og hv. þingmaður þekkir örugglega vel er þetta mjög umfangsmikið kerfi og á langflestum vígstöðvum má rekja ákvarðanatökukeðju til lýðræðislegra kjörinna fulltrúa. Í ráðherraráðinu eru það auðvitað fulltrúar ríkjanna sem hafa sitt umboð í krafti kjósenda og þingmenn á Evrópuþinginu eru kosnir beinni kosningu o.s.frv. Mig langar til að koma inn á sjávarútvegsmálin og ég mun gera það þegar ég kem upp á eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er hreinlega ósammála því að margt hafi verið gert til þess að laga það sem þessi gagnrýni snýr að, varðandi lýðræðishallann. Þvert á móti hefur þróunin áfram verið mjög áköf í þá átt að lýðræðishallinn hefur aukist. Varðandi aðkomu kjósenda þá er það hreinlega svo að framkvæmdastjórnin er langvaldamest og það eru auðvitað engir kjósendur sem koma að því. Mig langar hins vegar að beina sjónum hv. þingmanns að öðru. Hv. þingmaður segir að ekki séu fullnægjandi rök fyrir því að við einskorðum okkur við EES-samstarfið. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvort staða okkar í alþjóðlegum samanburði, ekki síst við löndin í fyrirheitna landinu, ESB, séu ekki fullnægjandi rök. Ég get bara nefnt sem dæmi, þetta hefur nú komið fram í máli mínu fyrr í dag, að hagvöxtur er langt umfram það sem gerist í ESB-ríkjunum, mestur jöfnuður, minnst fátækt, hæstu launin, langmestur kaupmáttur og kaupmáttaraukning, á meðan kaupmáttarrýrnun hefur átt sér stað innan ESB hvert sem litið er, en ekki síst allsherjarsamanburður á lífskjörum. Það er nú svo að Sameinuðu þjóðirnar taka út á hverju ári og gefa út skýrslu þar sem borin eru saman lífskjör milli landa og í síðustu skýrslu er lýst yfir miklum áhyggjum af því að lífskjör fari versnandi í heiminum. En þau fara batnandi á Íslandi, þar sitjum við í þriðja sæti. Og hverjir skyldu vera þar á undan okkur? Jú, það eru einmitt Noregur og Sviss. Er ekki bara kominn tími til þess að ESB-sinnar viðurkenni að það eru tilfinningarök umfram allt annað sem hníga til þess að við sækjum um aðild að ESB fremur en efnahagsleg rök eða nokkuð annað?

Virðulegi forseti. Þessi vettvangur er bara of knappur í tíma til að svara þessum góðu spurningum með fullnægjandi hætti, a.m.k. með þeim hætti sem mér myndi sjálfum þykja fullnægjandi. Vissulega er það svo að efnahagsmál Íslands, Noregs og Sviss standa traustum fótum af mörgum ástæðum, en ég er hins vegar sannfærður um að það myndi ekkert breytast þó að þessi lönd væru aðilar að Evrópusambandinu. En það eru líka aðrir þættir sem myndu hugsanlega vera okkur styrkur þegar kæmi að efnahagsmálum með inngöngu í Evrópusambandið. Ég ætla ekki að fara dýpra í það hér og nú en vil mjög gjarnan gera það á síðari stigum ef færi gefst til. En varðandi sjávarútvegsmálin þá er það alveg ljóst í mínum huga að enginn aðildarsamningur sem fæli í sér framsal okkar á okkar fiskveiðiheimildum til Evrópusambandsins yrði samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslu hér á Íslandi og ég held að það væri algerlega tómt mál að tala um að leggja fram einhvern slíkan samning. Ef það yrði, ef svo ólíklega vildi til, að mínu áliti, að það yrði niðurstaða aðildarviðræðna við Evrópusambandið að við þyrftum að gefa frá okkur sjávarútvegsauðlindina, þá væri tómt mál að tala um það að leggja það í dóm þjóðarinnar.

Þá er það bara sjálfleyst.

- Ég er ósammála því, hv. þingmaður. En ég vil þakka fyrir þessa skemmtilegu umræðu og hlakka til að taka þátt í henni á síðari stigum.

Virðulegi forseti. Ég vil nú byrja á því líkt og aðrir hér á undan mér að þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrslugjöfina um framkvæmd EES-samningsins. Þetta er í þriðja sinn sem skýrsla um framkvæmd samningsins er lögð hér fram á þinginu og er afar mikilvægt gagn í því verkefni að skýra og skerpa á áherslum og ekki síst á hagsmunum Íslendinga í Evrópusamvinnunni. Það má með sanni segja að EES-samningurinn hafi haft jákvæð áhrif á Ísland í víðtækum skilningi. Ég tel að margir Íslendingar geri sér almennt ekki grein fyrir hversu mikil áhrif samningurinn hefur haft á okkar daglega líf síðustu ár og margir ungir Íslendingar þekkja einmitt ekki annan veruleika en þann sem við búum við í dag, það góða samstarf sem við höfum við önnur lönd innan ESB. Samningurinn hefur verið í gildi núna í um 30 ár og er eitt víðtækasta alþjóðasamstarf sem Ísland tekur þátt í og öruggt að segja að hann hafi verið mikið heillaspor fyrir íslenska þjóð. EES-samningurinn tryggir okkur samstarf við aðrar þjóðir Evrópu án þess að þurfa að ganga í Evrópusambandið með öllum þeim kröfum sem því fylgir. Smávægilegt atriði líkt og sama gjaldskrá fyrir símtöl er hluti af EES-samningnum. Þá er það ekki tiltökumál fyrir okkur Íslendinga í dag að fara á milli landa innan EES til að sækja okkur menntun eða jafnvel vinnu. Íslensk fyrirtæki geta starfað nánast hindrunarlaust á innri markaðnum. Íslenskir fræði- og vísindamenn hafa tækifæri til samstarfs við aðila innan EES og Íslendingar geta starfað og stundað nám á sömu kjörum og heimamenn. Þetta skiptir máli fyrir okkur sem litla þjóð norður í höfum. Með EES-samningnum var lagður grundvöllur að samstarfi við Evrópusambandið á sviði viðskipta, umhverfismála, rannsókna, menntunar, vinnuréttar, neytendaverndar og menningar, auk þess sem utanríkismál og Schengen-samstarfið er nátengt aðildinni að EES-samningnum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að áfram verði lögð áhersla á trausta framkvæmd EES-samningsins, enda er hér um að ræða mikilvægan samning fyrir íslenska þjóð eins og áður hefur verið sagt, en samningnum er ætlað, eins og segir í inngangsorðum hans, að leggja höfuðáherslu á náin samskipti Evrópusambandsins, aðildarríkja þess og EFTA-ríkjanna sem grundvallast á nálægð, sameiginlegu gildismati frá fornu fari og evrópskri samkennd og það má svo sannarlega segja að það hafi tekist. Það er af mörgu að taka þegar rætt er um EES-samninginn eins og komið hefur fram hér í dag en mig langar í þessari ræðu að koma svolítið inn á sjálfbæra orkuöflun, loftslagsmál og ekki síður alþjóðaflugið sem nú hefur samt sem áður verið töluvert rætt. Íslensk stjórnvöld vinna náið með ESB í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og taka fullan þátt í sameiginlegri framkvæmd á markmiðum Parísarsamkomulagsins um 55% samdrátt í losun fyrir árið 2030. Auk þess stefna stjórnvöld að því að gera Ísland kolefnishlutlaust fyrir árið 2040. Ísland hefur orkumál ofarlega á sinni dagskrá og þegar kemur að grænum orkukostum tel ég að við höfum ansi margt fram að færa í þeim málum. Ísland er og hefur verið í sérstakri stöðu þar sem orkuöryggi og orkuafhendingaröryggi eru grundvallarþættir í þjóðaröryggi Íslands. Um 85% af heildarfrumorkuöflun á Íslandi eru fengin úr endurnýjanlegum orkugjöfum sem framleiddir eru innan lands. Ég tel að mörgu megi áorka innan EES með því að miðla þekkingu og sérþekkingu okkar í orkumálum, t.d. á sviðum eins og jarðhita, og ekki má gleyma því að við höfum einmitt farið í gegnum orkuskipti á heimilunum fyrir þó nokkrum áratugum síðan. Dæmi um slíkt samstarfsverkefni sem hægt er að fara í er verkefni Portúgals og Íslands við nýtingu jarðvarma á Asoreyjum en í gegnum uppbyggingarsjóð EES hafa löndin tvö komið upp fyrstu jarðvarmavirkjuninni á Terceira sem er næstfjölmennust Asoreyja. Markmið verkefnisins er að auka sjálfstæði Terceira í orkumálum og draga úr notkun olíu en þrátt fyrir tilvist jarðvarma hefur samfélagið á eyjunni að miklu leyti þurft að reiða sig á olíuinnflutning til raforkuvinnslu. Evrópa stendur öll frammi fyrir stóru og flóknu verkefni þegar kemur að sjálfbærri orkuöflun og samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda en ég er fullviss um að samstarf um þær áskoranir á sviði EES og ESB verði til þess að hlutir gangi betur fyrir sig enda getur verið kostnaðarsamt að þróa nýja tækni. Gott dæmi um þetta er hið frábæra nýsköpunarverkefni Carbfix sem er langvarandi umhverfislausn sem fjarlægir einmitt koltvísýring úr loftinu og breytir í stein á innan við tveimur árum. Nýsköpunarsjóður Evrópusambandsins tilkynnti einmitt síðasta sumar um styrk til fyrirtækisins upp á 16 milljarða íslenskra króna til uppbyggingar á móttöku- og förgunarmiðstöð Coda Terminal, Sódastöðinni, sem er fyrirhugað að opna í Straumsvík en þessi miðstöð verður einmitt sú fyrsta sinnar tegundar í heiminum. Þessi styrkur er sá hæsti sem íslenskt fyrirtæki hefur hlotið úr sjóðum ESB. Virðulegi forseti. EES-samningurinn hefur sína kosti og að sjálfsögðu líka sína galla og ávallt er mikilvægt að hafa í huga sérstakar aðstæður Íslands. Viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir, svokallaðar ETS-heimildir, sem hefur verið rætt um hér í dag, er í gildi á Íslandi sem hluti af EES-samningnum. Stjórnvöld á Íslandi hafa lýst yfir áhyggjum vegna fyrirhugaðra gerða sem tengjast ETS í pakkanum „Fit for 55“ vegna þeirra alvarlegu áhrifa sem hann myndi hafa á flugiðnað á Íslandi en íslensk flugfélög eru í gegnum EES-samninginn undir sama regluverki og samkeppnisramma og ESB. Út frá landfræðilegu sjónarhorni og þeirri staðreynd að Ísland er eyja eru Íslendingar háðir flugferðum til og frá Evrópu sem er eini raunhæfi ferðamátinn til og frá landinu og mun verða næstu ár. Í tillögum „Fit for 55“ um flugmál er fjarlægðarvídd bætt við kerfið að því er varðar flugsamgöngur þar sem hækkandi kostnaður er miðaður við lengd flugferða. Það er óumdeilanlegt að þetta er áhrifarík leið til að breyta hegðun neytenda þar sem aðrir ferðamátar, eins og t.d. lestar, almenningssamgöngur, rútur og vegatengingar eru raunhæfir kostir og beina ferðalögum að öðrum grænni samgöngumátum en flugi. Þá leggur Evrópuþingið til að bætt verði úr samkeppnisstöðu EES-flugfélaga með því að beita viðskiptakerfi fyrir losunarheimildir í öllu flugi á útleið. Við nánari skoðun eykur þetta á vandann og jafnar ekki samkeppnisskilyrði. ETS-kerfið er hannað fyrir kyrrstæðar stöðvar og virkar fullkomlega í því tilviki til að draga úr losun. Kostnaðurinn mun hafa áhrif á flugfargjöld til hækkunar og fyrir afskipt svæði og eyríki líkt og Ísland, þar sem ekki eru aðrir ferðakostir, munu þessi aukagjöld geta haft veruleg áhrif. Vegna landfræðilegrar legu Íslands eru áhrifin sérstaklega mikil en þak á ETS-kostnað í fyrstu 1000 kílómetrunum myndi veita jafnari samkeppnisskilyrði. Ef litið er til markmiða innan markaðarins og samheldnistefnu EES, en um leið tekið mið af loftslagsmarkmiðum, gæti leiðin falist í því að krefjast þess að losunarheimildir í viðskiptakerfinu með losunarheimildir verði aðeins veittar fyrstu 1000 kílómetra flugferðarinnar og að alþjóðlega CORSIA-kerfið sé notað það sem eftir er af fluginu innan EES. Þetta er alvarlegt samkeppnisóhagræði og það myndi leggjast á flugfélög innan EES sem nota EES-miðstöðvar sem þjóna ytri flugleiðum samanborið við flugfélög þriðja ríkis sem nota flugstöðvar utan EES, en þó svo að flugfélög EES þurfi að kaupa ETS-losunarheimildir fyrir hluta EES-ferðarinnar gera þriðja ríkis flugfélögin það ekki. Kostnaðurinn myndi því hafa veruleg áhrif á verð og samkeppnishæfni strax á árinu 2025 og jafnvel gera flug um Keflavík óheyrilega dýrt sem myndi aftur leiða til fækkunar á tengiflugi með alvarlegum kerfislægum afleiðingum fyrir Ísland. Því var afar ánægjulegt að heyra frá ráðherra hér fyrr í dag að unnið sé að lausn á þessum vanda. Það er mikilvægt að íslensk stjórnvöld setji sem forgangsmál að greiða úr þessu máli, enda sjá allir hversu ósanngjarnar kröfur er verið að leggja hér til því Ísland er svo sannarlega í sérstakri stöðu. Keflavíkurvöllur nýtur mikillar tengingar innan ESB til Norður-Ameríku og stuðlar jafnframt að samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. En til að viðhalda þessu tengistigi er jafnræðisskilyrði gagnvart flugfélögum utan EES afar mikilvægt. Því bind ég vonir við að samtal ráðherra og annarra aðila fyrir hönd ríkisstjórnarinnar skili árangri svo að flugsamgöngur á Íslandi nái að halda áfram í núverandi mynd 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir góða framsögu og fyrir að hefja þessa umræðu. Þetta er góð og umfangsmikil skýrsla og margt sem má staldra við í henni en ég hef vissulega ekki tíma í að fara yfir allt og heldur ekki nennu, svona bara okkar á milli, en það eru samt nokkrir kaflar sem ég staldra við og langar að ræða hér. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu langa en kaflinn sem ég ætla að tala um ber heitið: Dómsmál gegn Íslandi vegna tafa á innleiðingu. Þar segir, með leyfi forseta: „Í júní 2022 hófst málsmeðferð vegna þriggja mála sem ESA höfðaði gegn Íslandi vegna tafa við innleiðingu á 37 gerðum á sviði fjármálaþjónustu. Gerðirnar voru innleiddar áður en Ísland skilaði málsvörn í málinu þar sem dómkröfum ESA var ekki andmælt.“ Virðulegi forseti. 37 gerðir er galið. Við gengum í EES af eigin frumkvæði og ég held að það sé bara með þeim betri ákvörðunum sem Ísland hefur tekið, ekki bara vegna samstarfs við önnur ríki heldur líka bara lagalega séð. Með fullri virðingu fyrir hæstv. ríkisstjórn þá efast ég um að einhver myndi hugsa að eigin frumkvæði: Ég ætla að fara að vinna að útfærslu á hópundanþágu í reglugerð vegna láréttra samstarfssamninga til að samræmast 3. mgr. 15. gr. samkeppnislaga á Íslandi. Nei. Þetta er bara frábært. Ég elska EES og þetta er nákvæmlega það sem það gerir, veitir okkur aðhald. Þá pæli ég í því: Hvers vegna erum við þá svona léleg í að innleiða gerðir sem eru nauðsynlegar og við erum nú þegar búin að skuldbinda okkur til þess að innleiða? Til að nefna dæmi er EES-samstarfið og Evrópusambandið sömuleiðis með metnaðarfull markmið sem varða loftslagsmál og orkusparnað sem við erum líka að vissu leyti búin að skuldbinda okkur um og slagorð Sjálfstæðisflokksins í síðustu alþingiskosningum var að einhverju leyti um orkuskipti, það var límt á mynd af hæstv. utanríkisráðherra á strætóskýli, sem var reyndar mjög flott. Þessar tilskipanir sem ég er að fara yfir ættu því að hitta beint í mark hjá hæstv. ríkisstjórn. Ein af þessum tilskipunum sem ég er að tala um er orkunýtingartilskipunin, á ensku kölluð, með leyfi forseta, Energy efficiency directive 2018/2002, en hún tók við af annarri tilskipun frá árinu 2012 og hún er sú helsta sem snýr að orkusparnaði og orkunýtingu. Þær breytingar sem voru gerðar á tilskipuninni frá 2012 sneru fyrst og fremst að því að setja meginmarkmið ESB um orkunýtingu fyrir árið 2030 upp á a.m.k. 32,5% og með ákvæði um mögulega endurskoðun til hækkunar fyrir árið 2023. Það er eiginlega komið að endurskoðun nú í ár en við höfum ekki einu sinni innleitt óendurskoðuðu tilskipunina. Í þessari orkunýtingartilskipun eru líka strangari reglur um mælingu og innheimtu á varmaorku og strangari kröfur um gagnsæjar, aðgengilegar innlendar reglur um úthlutun kostnaðar við hitun, kælingu og heitavatnsnotkunina í fjölbýli og fjölnota byggingum. En uppáhaldshluti minn í þessari tilskipun er parturinn um meira eftirlit og skilvirkni er varðar nýja orkuframleiðslugetu. Þetta er frábær tilskipun. Af hverju erum við ekki löngu búin að innleiða hana? Eru þetta of metnaðarfull markmið fyrir ríkisstjórnina? Varðar þetta það að þegar komin eru niður á blað einhvers konar lögfest markmið þá reynum við að forða okkur frá þeim? Við erum vissulega búin að skuldbinda okkur til að innleiða þetta á endanum og það er ekki nóg að kveðið sé formlega á um orkusparnað í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Við þurfum meira og við þurfum að gera miklu betur þegar kemur að þessum efnum. Það er eins og EES-samstarfið sé að rétta okkur hjálparhönd og við viljum ekki taka í hana. Annað sem ég hef pælt í er líka það að við virðumst ekki hafa nógu mikinn áhuga á þeim gerðum sem við erum að innleiða. Til að taka dæmi þá var MAR-reglugerðin innleidd í frekar miklum flýti hérna í júní 2021 og ekki einn einasti þingmaður tók til máls í því máli. Þrjár umræður og enginn tók til máls nema hv. flutningsmaður. Til að skýra það nánar þá eru þetta lög nr. 60/2021, um aðgerðir gegn markaðssvikum, og með þeim voru lögfest ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 569/2014 um markaðssvik. Málið er að þetta er ekki ómerkilegur lagabálkur heldur er þetta mjög umfangsmikill lagabálkur og ég hef haldið upp á MAR-reglugerðina mjög lengi þar sem hún stuðlar að gagnsæi og tekur frekar fast á markaðssvikum og því velti ég bara fyrir mér af hverju öllum er sama. Þetta eru geggjuð lög. Sama með lög um markaði fyrir fjármálagerninga. Með setningu þeirra laga var verið að innleiða aðra tilskipun frá Evrópuþinginu og ráðinu, önnur frábær viðbót sem stuðlar að gagnsæi. Ég var á grænu í atkvæðagreiðslu um mörg af þeim málum sem við vorum að samþykkja sem lög í dag og ástæðan er bara sú að þetta er rosalega góð viðbót. Þetta stuðlar að sameiginlegu, formföstu kerfi um sameiginleg markmið innan allra þessara ríkja sem hafa skuldbundið sig. Ég vona bara að hv. þingmenn hér á Alþingi fái nýja sýn á utanríkismál og þá sérstaklega þessar reglugerðir og tilskipanir sem við erum að innleiða af því að ég held að fólk pæli rosalega lítið í því. Við erum búin að skuldbinda okkur, við þurfum að gera það á endanum þannig að við gætum alveg eins bara ýtt á grænt eða rautt eða gult án þess að kynna okkur málið. Að lokum, virðulegi forseti, langar mig að þakka fyrir áheyrn á sama tíma og ég biðst forláts af því að ég held að ég hafi verið með langleiðinlegustu ræðuna í dag. En ég þori á meðan aðrir þegja og það þarf að benda á hvað við erum léleg í að innleiða gerðir og ég vona að þetta sé eitthvað sem við förum að bæta okkur í og við þurfum ekki að vera, afsakið orðalagið, rassskellt af EFTA og ESA.

Frú forseti. Það er örugglega ströng keppni hér stundum um mest óspennandi ræður en þar kemur flutningurinn líka sterkt inn. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og mig langar bara að koma inn á tvennt. Annars vegar varðandi fjármálaþjónustu og þann mikla halla sem við vorum í. Við erum komin yfir kúfinn á gerðum um fjármálaþjónustu og tafir stöfuðu fyrst og fremst af umfanginu, þær voru gríðarlega margar og sumar mjög flóknar og viðamiklar og mikil þýðing og við þurftum í rauninni að bæta okkur í verklagi og fjölga fólki til að ná stjórn og skipulagi á því sem hefur núna tekist. Það er auðvitað óheppilegt þegar þetta safnast upp en var hluti af stærri vanda. Varðandi húshitun og orkunýtni bygginga sem hv. þingmaður kom inn á þá fengum við þar undanþágu vegna þess að okkar húshitun er með jarðvarma og þá er orkusparnaður ekki jafn aðkallandi. Þessar nýrri útgáfur og/eða endurskoðuðu reglur eru í upptökuferli og þar verður skoðað hvort við getum eða viljum halda þeim undanþágum sem við höfum haft. Það er dæmi um mál sem skiptir miklu máli fyrir meginland Evrópu, að ná fram orkunýtni eða orkusparnaði vegna þess hvernig hús þar eru hituð, en á síður við um okkur. Það er skýringin á þessu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir andsvarið og þakka fyrir góða útskýringu á þessu. Varðandi fjármálagerðirnar þá er bara rosalega mikilvægt að því verði kippt strax í liðinn því að þetta er hluti af stærri málum sem við erum að kljást við hér á Íslandi. Það er svolítið mikilvægt, með þeim breytingum sem eru t.d. að eiga sér stað á orkumarkaðnum, að við förum bara að samræma okkar markaði til þess að opna fyrir meira samstarf við önnur lönd. Þess vegna gleður það mig að heyra þetta. Ég vinn svolítið mikið við að greina tilskipanir og reglugerðir og ég skil að þetta er ógeðslega mikið og flókið ferli, það þarf að samræma við lög, núgildandi íslensk lög. Hvað varðar húshitunina og þessa undanþágu sem við fengum þá er vissulega frekar næs að við séum með undanþágu frá þessu en ég tel samt að það sé frekar mikilvægt að innleiða tilskipun af þessu tagi sem kveður á um orkunýtni og er með fast markmið, tölulegt markmið og viðmið sem við ættum að fara eftir og mörg önnur lönd eru líka búin að innleiða þetta í lög hjá sér. Ég held að það myndi bara ýta undir hvata til þess að flýta fyrir orkuskiptunum sem við viljum svo ólm ná og auka metnað okkar þegar kemur að þessum málum. En ég bíð alla vega spennt og ég bind miklar vonir við núverandi hæstv. utanríkisráðherra af því að ég tel að þær breytingar sem hafa verið gerðar hingað til séu bara til hagsbóta.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framsögu og framlagningu þessarar skýrslu. Ég vil líka þakka fyrir þetta verklag almennt. Eins og fram kemur í skýrslunni þá er þetta í þriðja sinn sem skýrsla af þessu tagi er lögð fram fyrir þingið og ég tel til mikillar fyrirmyndar að mál séu unnin með þessum hætti, að tekin séu saman reglulega helstu álitaefni og gerðir sem hafa verið innleiddar og birt sýn ríkisstjórnarinnar á þetta samstarf. Það er mikilvægt að vera vakandi fyrir samstarfinu og hvernig það gengur. Þó að margt af þessu sé færibandavinna þá höfum við, eins og hefur verið rakið í skýrslunni og hefur verið rætt hér, oft tækifæri til að reyna að hafa áhrif á ákvarðanir á fyrri stigum og gott að geta séð tækifærin þar fyrir fram. Þetta er náttúrlega ákveðið fullveldisafsal en þetta er meðvitað fullveldisafsal og gert í þeim tilgangi að ná fram skilvirkni á ýmsum sviðum. Það er bara ákveðið fyrir fram, ríkin sem eru aðilar að þessu samstarfi skuldbinda sig fyrir fram til að taka upp ákveðna hluti og fara eftir þeim. Þetta byggist að sjálfsögðu á trausti. Það er bara búið að ákveða það: Ég ætla að treysta þessum aðilum að þessu samstarfi af því að ég tel það heildinni til hagsbótar. Þarna er náttúrlega mikilvægt líka að geta, ef í óefni stefnir, dregið sig til baka úr slíku samstarfi en hér hefur það sannað sig. Hér eru þingmenn t.d. almennt mjög sammála um að þetta samstarf hefur verið farsælt og aukið velsæld, veitt okkur aðgang að mörkuðum og veitt öðrum aðgang að okkar mörkuðum. Hin frjálsa för innan EES er að sjálfsögðu mjög jákvæð en reyndar er hin hliðin á peningnum sú að svæðið getur verið svolítið lokað fyrir utanaðkomandi, sérstaklega þegar við tölum um flóttamannamál. Við vitum að Dyflinnarreglugerðinni hefur oft verið beitt þannig að álagið vill hlaðast upp á jaðarsvæðunum því þar kemur fólk við og á stundum erfitt með að komast innar inn í Evrópu. Hér hefur líka verið rætt um kosti og galla þess að ganga alla leið inn í ESB og aðferðafræðina við það og sögu þess, hvernig því hefur verið háttað, umræða um þjóðaratkvæðagreiðslur sem ekki urðu og þar fram eftir götunum. Í þessu sambandi er áhugavert að rifja upp að inngangan í EES var alls ekki óumdeild á sínum tíma, bara hreint ekki. Þar kom meira að segja til álita að þáverandi forseti, Vigdís Finnbogadóttir, myndi virkja málskotsákvæði stjórnarskrárinnar til að knýja fram þjóðaratkvæðagreiðslu. Hún tjáði sig um þetta þegar hún var enn þá forseti en það höfðu farið fram kosningar þar sem Ólafur Ragnar Grímsson sigraði og var að fara að taka við. Þetta var 9. júlí 1996, þá sagði Vigdís í viðtalsþætti í ríkissjónvarpinu að hún hefði mjög verið hvött til þess að beita þessu ákvæði, þessari 26. gr. Hún hefði meira að segja sjálf íhugað að segja af sér út af þessari stöðu, henni hefði fundist hún svo snúin. Þarna væri mögulega komin upp sú staða að valið yrði á milli hennar og ríkisstjórnarinnar. En af þessu varð ekki og það var að lokum bara ríkisstjórnin sem tók þessa ákvörðun. Eins og við þekkjum af sögunni seinna ákvað forsetinn sem tók við af henni að beita þessari grein, 26. gr., nokkrum sinnum og það var alls ekki óumdeilt. Hann beitti þessu tvisvar vegna Icesave-samninga sem að sjálfsögðu varða svolítið Evrópusamstarfið og mögulega væri álit fólks á Evrópusamstarfinu aðeins öðruvísi ef við hefðum ekki að lokum unnið fyrir EFTA-dómstólnum. En það er allt önnur og lengri saga. En þetta kom af stað svolítilli stemningu gagnvart því að þjóðaratkvæðagreiðslur væru góð leið til að leysa úr svona hnútum sem væru komnir upp í pólitíkinni. Þarna hefði jafnvel verið hægt að færa fram þau rök að ríkisstjórnin hefði kannski verið leyst úr þeirri snöru, þ.e. að ábyrg ríkisstjórn muni aldrei segja nei við að semja um svona skuld en ef þjóðin segir nei - hún sér kannski hlutina öðrum augum og er kannski með aðeins aðra stöðu gagnvart svona skuldbindingum - þá hefði þetta verið jákvætt að því leyti að valdið hefði verið hjá þjóðinni. Þetta varð m.a. til þess að flokkar fóru að taka upp þá stefnu að það ætti að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald þeirra viðræðna sem voru í gangi um aðild að Evrópusambandinu sem ríkisstjórnin, sem tók við 2009, hafði komið af stað. Svo var mynduð ríkisstjórn 2013 með Framsókn og Sjálfstæðisflokknum og báðir flokkar voru með þá stefnu að það ætti að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna. Þáverandi forsætisráðherra og núverandi hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var sérstaklega spurður út í hvort það myndi ekki fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla og hann sagði að að sjálfsögðu myndi það gerast. Það færi bara eftir tímasetningu sem yrði ákveðin síðar. Svo var einfaldlega ákveðið að hafa enga þjóðaratkvæðagreiðslu og hætta bara. Þá voru dregin fram þau rök að það hefði ekki farið fram þjóðaratkvæðagreiðsla um að ákveða að hefja þessar viðræður og alls konar svona þæfingar. Árið áður hafði farið fram þjóðaratkvæðagreiðsla um nýja stjórnarskrá og mögulega hefur ríkisstjórnin sem tók við 2013 ekki viljað ljá því lögmæti með því að halda þjóðaratkvæðagreiðslur. Það er ein kenning sem ég hef í kollinum. En það eru liðin næstum tíu ár síðan, heill áratugur, og öll stemning gagnvart þjóðaratkvæðagreiðslum hefur í rauninni legið í dvala eftir þetta og tilraunir til að innleiða sértæk ákvæði í þessari nýju stjórnarskrá hafa allar misheppnast. Það voru uppi hugmyndir um að taka inn einhver ákvæði sem vörðuðu þjóðaratkvæðagreiðslur en svoleiðis hugmyndir hafa ekki sést í nokkur ár. Núverandi forseti hefur ekki áhuga á þessu. Ég vildi bara koma inn á þetta sögulega samhengi og hvað hefur gerst síðan þá og hvernig hefðin hefur alltaf verið, að þessar ákvarðanir séu ekki teknar í gegnum þjóðaratkvæðagreiðslu sem er í raun óvanalegt í alþjóðlegu samhengi. Eins og komið hefur verið inn á hérna í ræðum þá var mjög nýlega haldin þjóðaratkvæðagreiðsla í Bretlandi um aðild Breta að Evrópusambandinu sem engum þar datt í hug að virða ekki. Það er í raun pólitískt val að ákveða hvort og hvernig skuli beita þjóðaratkvæðagreiðslum og hvort það sé til eitthvað sem hefur verið kallað pólitískur ómöguleiki. Í rauninni þýðir það viljaleysi til þess að beita þjóðaratkvæðagreiðslum. Það er bara afstaða út af fyrir sig. Það má alveg takast á um gildi þess hvort beita eigi þjóðaratkvæðagreiðslum eða ekki. Hins vegar vildi ég bara að impra á því að hvor afstaða um sig er lögmæt.

Virðulegur forseti. Mig langar bara fyrst og fremst að koma hérna upp og þakka hv. þingmanni fyrir hans fínu ræðu og yfirferð yfir sögulega þætti þessa máls, margt fróðlegt sem kom fram í máli hans eins og við má búast. Hér hefur verið talað um þjóðaratkvæðagreiðslur í dag og jafnvel í samhengi við það að vilji þjóðarinnar sé með einum eða öðrum hætti og að ríkisstjórnin ætti að taka það með í reikninginn. En ég verð að viðurkenna að ég hef fullan skilning á því að ríkisstjórn sem hefur ekki í hyggju að fara í ákveðna pólitíska vegferð sé ekki tilbúin til þess að leggja slíkt mál undir atkvæði þjóðarinnar. Ég held að það hljóti að vera á hverjum tíma ákvörðun ríkisstjórnar að fara af stað með þjóðaratkvæðagreiðslu til að vinna að framgangi einhvers máls sem hún sjálf hefur áhuga á. Ég hef alltaf haft fullan skilning á því þegar ríkisstjórnir sem eru samsettar af stjórnmálaflokkum sem hafa engan áhuga á því að ganga í Evrópusambandið kæra sig ekki um að láta kjósa um það, hver svo sem úrslit þeirrar atkvæðagreiðslu kynnu að verða.

Virðulegur forseti. Við erum kannski komin vel út í umræðu sem á betur heima á öðrum vettvangi, um þjóðaratkvæðagreiðslur og gildi þeirra. En ég vildi stuttlega bregðast við og segja á móti að í þessu sambandi sérstaklega varðaði þessi staða á þessum tíma ekki beinlínis það að ganga inn í Evrópusambandið og heldur ekki að taka ákvörðun um hvort það ætti að hefja viðræður eða ekki, heldur að halda áfram með eitthvað sem var klárað og síðan var lokaákvörðun eftir. Það hefði mögulega mátt færa þau rök að þeim aðila sem vill ekki ganga í Evrópusambandið og er mjög skeptískur á það væri kannski treystandi til að gæta okkar hagsmuna í slíkum samningaviðræðum, svona til að sýna hina hliðina á peningnum. Það er kannski ekki alveg sjálfgefið að þó að þú sért á móti einhverri ákvörðun þá getir þú ekki unnið samkvæmt henni og jafnvel séð hana frá aðeins öðru sjónarhorni en einhver sem er algerlega heitur fyrir málinu.

Virðulegur forseti. Takk fyrir þessa fínu umræðu, hv. þingmaður. Við höfum því miður reynslu af því að sækja um aðild að Evrópusambandinu þar sem hluti ríkisstjórnar var á móti því að ganga í Evrópusambandið og það fór ekki vel. Ég held að þegar slíkt skref er stigið þurfi að vera fullur einhugur innan þeirrar ríkisstjórnar sem færi í slíka vegferð. Ég vil líka árétta að það hefur verið skoðun þess flokks sem ég er fulltrúi fyrir hér inni í dag að það yrði ekki farið í aðra slíka vegferð fyrr en eftir að þjóðin yrði spurð að því hvort áhugi væri fyrir því af hennar hálfu.

Frú forseti. Mig langaði bara að koma hingað upp til að þakka fyrir umræðuna í dag, þakka öllum þeim þingmönnum sem tóku þátt í henni. Andsvörin og umræðan almennt var málefnaleg og ótrúlega margt sem kom hér upp. Ég held að þetta fyrirkomulag sé með besta móti og gagnlegt fyrir mig og vonandi gagnlegt fyrir þingheim og fyrir málin, að við séum að taka þetta fyrir með þessum hætti. Ég þakka fyrir góðar umræður og góðan dag hér í dag.

Frú forseti. Ég mun hér gera grein fyrir starfsemi Vestnorræna ráðsins árið 2022 og stikla á stóru. Þrátt fyrir að starfsemin hafi að mestu farið fram með venjubundnum hætti þá gætti enn áhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru við upphaf árs og því urðu viðburðir ársins fleiri en á hefðbundnu ári. En ég mun koma nánar að þessu í ræðu minni. Í þessari framsögn með skýrslunni þá ætla ég að rekja það sem ráðið gerði í tímaröð, það er kannski ekki nákvæmlega sama uppsetning og er í skýrslunni sjálfri en innihaldið í ræðunni er að sjálfsögðu byggt á þessari skýrslu og á sér algjöra samsvörun í henni. Eins og flestum er kunnugt er Vestnorræna ráðið samstarfsvettvangur þingmanna frá Íslandi, Grænlandi og Færeyjum. Af hálfu þingmanna Alþingis eru sex fulltrúar í ráðinu og kannski er rétt að taka það fram að það eru sex frá hverju landi en auk mín voru aðalmenn í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins við upphaf árs hv. þingmenn Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Kristrún Frostadóttur, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þórarinn Ingi Pétursson. Sú breyting átti sér stað snemma árs eða í febrúar að Eyjólfur Ármannsson tók sæti Ásthildar Lóu í Íslandsdeildinni og hefur átt þar sæti síðan. Íslandsdeildin átti fulltrúa í sérnefnd sem Vestnorræna ráðið hefur skipað um málefni norðurslóða á árinu og er það hv. þm. Kristrún Frostadóttir sem hefur gegnt þeirri stöðu. Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins tók virkan þátt í starfi ráðsins árið 2022 og vann að framgangi vestnorrænna mála á Alþingi og voru venju samkvæmt lagðar fram tillögur til þingsályktunar sem samþykktar höfðu verið í Vestnorræna ráðinu um aukið samstarf milli Grænlands, Færeyja og Íslands á vettvangi umhverfis- og loftslagsmála og um samstarf vestnorrænna háskóla á sviði fjarkennslu. Starf Vestnorræna ráðsins er aðeins ólíkt öðru alþjóðasamstarfi sem Ísland tekur þátt í hvað varðar það að tillögur sem þar eru samþykktar eru jafnframt lagðar fyrir þjóðþing landanna þriggja í formi þingsályktunartillagna. Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins hélt alls átta fundi á árinu, þar af einn fjarfund og fór einn af fundum Íslandsdeildar fram á sendiskrifstofu Færeyja í Reykjavík þar sem aðalræðismaður Færeyja á Íslandi, Halla Nolsøe Poulsen, tók á móti hópnum og fjallaði um tengsl Íslands og Færeyja. Á hefðbundnu ári kemur Vestnorræna ráðið saman, þ.e. allir þingmennirnir frá löndunum þremur, tvisvar á ári, annars vegar á þemaráðstefnu að vetri, yfirleitt í febrúar, og hins vegar á ársfundi að hausti. Vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og í takt við það sem ég tæpti á í upphafi ræðunnar fóru hins vegar fram tvær þemaráðstefnur á árinu, auk ársfundar, þar sem þemaráðstefnu ársins 2021 hafði verið frestað vegna sóttvarnaráðstafana fram til júlí árið 2022. Fyrri þemaráðstefnan, sú sem haldin var á eðlilegum tíma, fór fram á Akureyri í janúar og aftur gætti áhrifa heimsfaraldurs en ráðstefnan fór bæði fram í Hofi á Akureyri og með fjarfundi í gegnum Teams, þannig að fundarstjóri og fyrirlesarar flestir voru á Akureyri en þingmenn Vestnorræna ráðsins og þar með talið þingmenn Íslandsdeildar tóku þátt í gegnum fjarfundarbúnað til að gæta fyllstu varúðar og fylgja sóttvarnaráðstöfunum. Yfirskrift ráðstefnunnar var „Aðgerðir í loftslagsmálum og græn umskipti á Vestur-Norðurlöndum“ og var því sérstök áhersla lögð á aukið samstarf og samhæfðar aðgerðir Færeyja, Grænlands og Íslands í umhverfis- og loftslagsmálum. Málefni hafsins voru þar ofarlega á baugi, en einnig var lögð áhersla á orkumál og samgöngur. Þá var mikilvægi Akureyrar sem miðstöðvar samstarfs og rannsókna um norðurslóðir á Íslandi dregið fram og grænar lausnir hjá sveitarfélaginu kynntar. Síðari þemaráðstefna ársins, sú sem hafði verið frestað frá árinu á undan, fór fram í Qaqortoq á Suður-Grænlandi í júní. Á ráðstefnunni var sérstök áhersla lögð á framtíðarmöguleika ungs fólks á Vestur-Norðurlöndum en þar bar hæst umræðu um áhrif loftslagsmála og samkomutakmarkana á líf ungmenna. Á ráðstefnunni, þar sem við lögðum okkur fram um að fá ungt fólk til að koma og taka þátt og vera með erindi, komu fram hugmyndir að nýjum ályktunum Vestnorræna ráðsins um menntun í umhverfismálum, kennslu í tungumálum vestnorrænu landanna, stofnun vestnorræns ungmennaráðs og aukinn stuðning við Norður-Atlantshafsbekkinn. Það er menntaskóli sem hægt er að taka á Vestur-Norðurlöndum auk Danmerkur. Ársfundur Vestnorræna ráðsins var haldinn í Nuuk á Grænlandi í lok ágúst og þar var lögð áhersla á samstarf vestnorrænna landa við nágrannalöndin. Á ársfundinum voru samþykktar fjórar ályktanir sem fólu í sér tilmæli um samanburð á heilbrigði og líðan ungmenna, stefnu landanna í ferðaþjónustu með tilliti til náttúruverndar og framfylgd áætlunar norrænu ráðherranefndarinnar um jafnréttismál. Þá var einnig lagt til að fela ríkisstjórnum Vestur-Norðurlanda að skila Vestnorræna ráðinu sameiginlegum skýrslum um framfylgt ályktana ráðsins. Í lok ársfundar var ég kjörin formaður í Vestnorræna ráðinu en löndin skipta með sér formennskunni. Fyrir vikið kom það í minn hlut sem formaður Íslandsdeildar en jafnframt sem formaður Vestnorræna ráðsins að taka þátt í ýmsum viðburðum. Í tengslum við ársfundinn í Nuuk var einnig skrifað undir samstarfssamning Vestnorræna ráðsins við þingmannanefnd um norðurskautsmál sem ætlað er að styrkja samstarf þessara tveggja samtaka enn frekar. Samningurinn kveður m.a. á um gagnkvæman þátttökurétt á fundum Vestnorræna ráðsins og þingmannanefndarinnar. Sem formaður Íslandsdeildar ávarpaði ég málstofu í Norræna húsinu í tilefni af degi Norðurlandanna þann 23. mars en að þessu sinni bar daginn upp á 100 ára afmæli Norræna félagsins. Þar lagði ég áherslu á mikilvægi þess að halda norðurslóðum sem lágspennusvæði en þema fundarins var einmitt friður, frelsi og lýðræði. Í ræðu minni kom ég inn á atriði sem snýr að hafinu, sem við á Vestur- Norðurlöndum eigum sameiginlegt að byggja lífsafkomu okkar á, og er atriði sem er mjög miðlægt og hefur í gegnum tíðina mjög oft verið fjallað um þegar kemur að samvinnu þessara landa. Ég held að við áttum okkur öll á því hversu alvarlegar afleiðingar mengunarslys á svæðinu gætu haft. Sem formaður Íslandsdeildar og Vestnorræna ráðsins flutti ég einnig opnunarávarp á opnum fundi í Veröld – húsi Vigdísar í tilefni af vestnorræna deginum þann 23. september en þar fjallaði ég m.a. um nýjar áherslur og ályktanir Vestnorræna ráðsins sem samþykktar höfðu verið á ársfundi ráðsins. Við sama tilefni var flutt upptaka af erindi mínu fyrir vestnorræna daginn sem haldinn var hátíðlegur í sendiskrifstofum vestnorrænu landanna í Peking. Það er áhugavert að Vestnorræna ráðið er í auknum mæli að bjóðast til að ávarpa og fjalla um Vestur-Norðurlönd í ýmiss konar alþjóðlegu samhengi og þátttaka okkar í þessu samstarfi mun verða rædd enn frekar á fundum Íslandsdeildarinnar sem og annarra landsdeilda þar sem þetta er svolítið nýtt inn í starfið. Í september átti forsætisnefnd Vestnorræna ráðsins fund með fulltrúum Evrópuþingsins hér á landi þar sem sérstök áhersla var lögð á norðurslóðamál, loftslags- og orkumál. Fyrir hönd Íslandsdeildar sótti ég þann fund ásamt hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur. Annað hvert ár eru bókmenntaverðlaun Vestnorræna ráðsins veitt fyrir barna- og unglingabækur. Árið 2020 hlaut Bergrún Íris Sævarsdóttir þau fyrir bókina Lang-elstur að eilífu, en árið 2022 fór athöfnin fram í Kaupmannahöfn og sem formaður Vestnorræna ráðsins og þar með formaður Íslandsdeildar þá hlotnaðist mér sá heiður að fá að afhenda þessi verðlaun. Að þessu sinni voru það þau Dánial Hoydal og Annika Øyrabø frá Færeyjum sem hrepptu verðlaunin í ár fyrir bókina Abbi og eg og Abbi eða Afi og ég og afi, en auk verðlaunabókarinnar voru tilnefndar bækurnar Dýrin halda þing um mengun jarðarinnar eftir Kent Kielsen frá Grænlandi og Bannað að eyðileggja eftir Gunnar Helgason. Fyrir hönd Íslandsdeildar tókum ég og hv. þm. Kristrún Frostadóttir þátt í þingi Hringborðs norðurslóða í október þar sem Vestnorræna ráðið stóð fyrir tveimur málstofum, annars vegar um samvinnu Vestur-Norðurlandanna í Norður-Atlantshafi og hins vegar um græna nýsköpun og tækifæri fyrir ungmenni á vestnorræna svæðinu. Venju samkvæmt tók Vestnorræna ráðið einnig þátt í Norðurlandaráðsþinginu sem að þessu sinni fór fram í Helsinki í nóvember. Þar tók ég þátt fyrir hönd Íslandsdeildar en í brennidepli á þingi Norðurlandaráðs voru öryggismál, stríðið í Úkraínu og orku- og loftslagskreppan. Þá var þess einnig minnst að Norðurlandaráð fagnaði 70 ára afmæli á árinu. Virðulegur forseti. Ég hef nú stuttlega farið yfir starfsemi Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins á árinu en vísa að öðru leyti til ársskýrslunnar sem í heild sinni er aðgengileg á vef Alþingis. Ég vil að lokum nota tækifærið og þakka þingmönnum Íslandsdeildar fyrir samstarfið á árinu. Það hefur bæði verið gagnlegt, að ég tel, fyrir Ísland en ekki síður fyrir okkur sem svæði og ég hlakka til áframhaldandi samstarfs með þeim.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir framsöguna og vil bara að nefna það stuttlega að mér finnst þetta mjög merkilegur vettvangur og mikilvægur upp á menningarleg tengsl við okkar nágrannaríki og sameiginlega hagsmuni. Það er eitt sem ég hnaut um og langaði að spyrja aðeins út í, ef þingmaðurinn gæti varpað frekara ljósi á það, en það varðar frásögnina af ársfundinum sem var haldinn á Grænlandi 30. og 31. ágúst þar sem Jenis av Rana frá Færeyjum talaði um að í kjölfar makríldeilunnar þá hefðu markaðir Evrópusambandsins lokast og Færeyingar hefðu orðið mjög háðir fisksölu til Rússa. Þeir ætluðu sér væntanlega að endurskoða það í kjölfar innrásarinnar í Úkraínu en eins og sjá mátti af fréttum nú í desember varð ekki af því heldur ákváðu þeir að endurnýja. Ég fór aðeins að skoða söguna og rifja upp þessa makríldeilu sem við vorum aðilar að líka og ég sé ekki betur en að við höfum verið, alla vega svona framan af, mestmegnis með Færeyingum í liði, ef svo má segja, í þessari deilu. Ég varð svolítið forvitinn um þetta þegar ég sá þetta. Af hverju lokuðust markaðir gagnvart Færeyingum en ekki t.d. okkur? Ég hef alla vega ekki séð umræðu um að það hafi gerst.

Frú forseti. Ég er ekki viss um að ég hafi skilið spurningu þingmannsins alveg en ég ætla samt að reyna alla vega að varpa ljósi á það sem var talað um þarna á þessum ársfundi. Þar var Jenis av Rana gestur sem talaði en hann átti á þeim tíma ekki sæti í Vestnorræna ráðinu en var þar sem ráðherra og flutti ávarp. Þetta mál var í sjálfu sér ekkert rætt neitt frekar á þeim fundi. Færeyingar hafa farið allt aðra leið en við þegar kemur að viðskiptum við Rússa eftir að innrásarstríð þeirra í Úkraínu hófst. En það er ekki mál sem tekið hefur verið upp og rætt á vettvangi Vestnorræna ráðsins neitt sérstaklega.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir svarið. Það var skilmerkilegt að því leyti að fyrst málið var ekki rætt sérstaklega á þessum vettvangi þá er eðlilegt að svör við nákvæmlega minni spurningu séu ekki alveg á reiðum höndum og séu þá svolítið út fyrir efnið. En spurningin var, svona af forvitni, um af hverju markaðir lokast gagnvart Færeyingum en ekki okkur og Færeyingar séu greinilega settir í þá stöðu að vera svona háðir Rússum. Maður skilur það kannski að vissu leyti að þeir ákveði að halda þessu áfram fyrst þetta skiptir þá svona miklu máli. En fyrst þetta er í raun ekki atriði sem er á vettvangi ráðsins þá ætla ég ekki að pressa á frekari svör og svala kannski þessari forvitni minni á einhverjum öðrum vettvangi.

Frú forseti. Ég kann í rauninni ekki þá sögu hvernig Færeyingar hafa hagað sínum utanríkisviðskiptum með fisk og get ekkert svarað um það þess vegna. En hins vegar hefur það verið þannig um talsvert langt árabil að Ísland hefur fært sín viðskipti annað en til Rússlands og það kann að hafa áhrif á það að á þessum tímapunkti erum við einfaldlega að selja okkar fisk á aðra markaði. En ég verð bara að viðurkenna það að þrátt fyrir að ég sé áhugakona um færeyska pólitík þá kann ég ekki þeirra utanríkis- eða viðskiptastefnu þannig að ég geti á nokkurn hátt farið að tala um það hvernig þeir hafa hagað sínum viðskiptum með fisk.

Virðulegi forseti. Ársskýrsla Íslandsdeildar þingmannaráðstefnunnar um norðurskautsmál fyrir árið 2022 liggur fyrir á þskj. 1016 og er 646. mál. Ársskýrslan gerir störfum þingmannanefndarinnar ítarleg skil. Hér mun ég því aðeins stikla á stóru en vísa að öðru leyti til skýrslunnar. Þingmannaráðstefnan um norðurskautsmál er umræðuvettvangur þingmanna frá ríkjum við norðurskaut, sem og fulltrúa ríkisstjórna, háskólastofnana og félagasamtaka sem láta sig málefni norðursins varða. Fyrsta ráðstefna þingmanna og fulltrúa norðurskautssvæða var haldin í Reykjavík árið 1993 og var hún undanfari stofnunar þingmannanefndar um norðurskautsmál sem sett var formlega á laggirnar árið 1994. Formenn landsdeilda aðildarríkjanna átta mynda svo þingmannanefnd og er meginviðfangsefni nefndarinnar að skipuleggja þingmannaráðstefnuna sem haldin er á tveggja ára fresti og fylgja eftir samþykktum hennar. Þá fylgist þingmannanefndin grannt með störfum Norðurskautsráðsins. Þingmannanefndin fundar að jafnaði þrisvar á ári. Þjóðþing Bandaríkjanna, Kanada, Rússlands og Norðurlanda eiga fulltrúa í nefndinni og auk þess á Evrópuþingið fastan fulltrúa. Nokkur samtök þingmanna, frumbyggja og þjóðarbrota á norðurslóðum eiga fasta áheyrnarfulltrúa í nefndinni með rétt til þátttöku í umræðum, meðal þeirra eru fulltrúar Norðurlandaráðs og Vestnorræna ráðsins. Íslandsdeildin kemur saman eftir þörfum og þá gerir formaður grein fyrir starfi þingmannanefndarinnar og nefndarmenn fá jafnframt upplýsingar um starf Norðurskautsráðsins. Fulltrúarnir þrír í Íslandsdeildinni sækja svo þingmannaráðstefnurnar á tveggja ára fresti. Almennt má segja að helstu verkefni í norðurskautssamstarfi lúti að sjálfbærri þróun og umhverfismálum. Einnig hefur sérstök áhersla verið lögð á mannlíf á norðurslóðum, varðveislu og þróun menningararfleifðar og lífshátta þeirra þjóðflokka sem byggja landsvæðin við norðurskautið, sem og aukna efnahagslega og félagslega velferð íbúa norðursins. Einnig er rík áhersla lögð á að halda norðurslóðum sem lágspennusvæði í alþjóðasamskiptum. Þá hefur þingmannanefndin á undanförnum árum lagt sérstakan metnað í að eiga frumkvæði að margs konar verkefnum sem hægt er að leggja fyrir Norðurskautsráðið til framkvæmdar. Virðulegi forseti. Á vettvangi þingmannanefndar um norðurskautsmál bar hæst á árinu 2022 þingmannaráðstefnu sem haldin var í Nuuk 11.–13. september, en vegna innrásar Rússa í Úkraínu var Rússum ekki boðin þátttaka í þeirri ráðstefnu. Innrás Rússlands í Úkraínu hafði óhjákvæmilega veruleg áhrif á starfið og starfaði þingmannanefndin því án þátttöku Rússa eftir 24. febrúar þegar Rússar hófu ólögmæta innrás í Úkraínu. Hinn 8. mars sendi þingmannanefndin frá sér yfirlýsingu varðandi innrásina þar sem fram kemur að friðsamlegt samstarf á norðurslóðum sé nauðsynleg forsenda fyrir starfi þingmannanefndar um norðurskautsmál. Tilefnislaus innrás Rússlands í Úkraínu hafi skapað nýjan og alvarlegan veruleika í alþjóðasamfélaginu sem kalli á endurskoðun diplómatískra samskipta. Þess vegna geri þingmannanefnd um norðurskautsmál tímabundið hlé á starfi sínu en fylgist áfram náið með þróun mála á svæðinu, með friðsamlega hagsmuni ríkja og íbúa norðurslóða í huga. Rússland studdi ekki þessa yfirlýsingu og lýsti yfir óánægju með ákvörðun nefndarinnar sem þeir töldu brjóta gegn settum starfsreglum. Nefndin komst aftur á móti að þeirri niðurstöðu að samkvæmt starfsreglum nefndarinnar gætu nefndarmenn fundað að vild án þátttöku Rússa. Þá vil ég árétta að nefndarmenn voru sammála um að samstarf þingmanna á norðurslóðum og í Norðurskautsráðinu gæti ekki verið með hefðbundnu sniði eftir innrásina í Úkraínu en þrátt fyrir stríðið og afleiðingar þess væri nauðsynlegt að halda áfram að vinna að mikilvægum málefnum norðurslóða eins og baráttunni gegn loftslagsbreytingum, bættum lífskjörum og réttindum frumbyggja og sjálfbærri þróun. Einnig var tekin ákvörðun um að halda áðurnefnda ráðstefnu án þátttöku Rússa í Nuuk í september sem bar yfirskriftina Ráðstefna þingmanna á norðurslóðum – norrænt og norður-amerískt samstarf. Þrjú meginþemu voru þar til umræðu, í fyrsta lagi var sjónum beint að mannlífi á norðurslóðum, í öðru lagi að loftslagsbreytingum á norðurslóðum og í þriðja lagi efnahagslegri sjálfbærni á norðurslóðum. Niðurstöður ráðstefnunnar eða samantekt frá henni var m.a. að lögð skyldi áhersla á mikilvægi þess að réttindi frumbyggja væru virt og viðurkennd, þar á meðal tilmæli frá heimskautaráði Inúíta, ICC, og Samaþinginu. Jafnframt að brýnt væri að byggja upp frumkvöðlahugsun meðal ungs fólks á norðurslóðum, skapa tækifæri til menntunar og góð starfsskilyrði til að tryggja að íbúar gætu keppt um störf á svæðinu. Þá vil ég nefna að fulltrúar Íslandsdeildar lögðu áherslu á að efla aðgerðir á sviði geðheilbrigðis með áherslu á forvarnir gegn áfengis- og vímuefnanotkun, gegn sjálfsvígum og kynferðislegu ofbeldi. Jafnframt bentu þau á mikilvægi þess að leitast yrði við að auka hæfni afskekktra samfélaga við að nýta stafræna þróun og aðgengi að stafrænum innviðum. Af fleiri málum sem voru ofarlega á baugi hjá þingmannanefndinni má nefna aðildarumsókn Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu, lýðræði, forystu kvenna og kvikmyndagerð á norðurslóðum með það að markmiði að auka sýnileika íbúa svæðanna. Virðulegi forseti. Í upphafi árs 2022 gætti enn verulegra áhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru og fóru fundir fram rafrænt. Nefndarmenn deildu upplýsingum um áhrif heimsfaraldursins og þær áskoranir sem fámenn svæði norðurslóða glímdu við í baráttunni síðustu tvö árin, svo sem við flutning bóluefna og sýna í miklum kulda. Þá voru nefndarmenn sammála um að baráttan við heimsfaraldur hefði varpað ljósi á mikilvægi samstöðu og alþjóðlegs samstarfs á norðurslóðum. Sem formaður Íslandsdeildar tók ég þátt í fjarfundum þingmannanefndarinnar og öll Íslandsdeild tók þátt í ráðstefnu þingmannanefndarinnar sem fór fram í Nuuk. Í mars kynnti formaður starf þingmannanefndar á ráðstefnu á Akureyri. Ráðstefnan var liður í vinnu við gerð framkvæmdaáætlunar um framkvæmd stefnu Íslands í málefnum norðurslóða en sú stefna var samþykkt með þingsályktun í maí 2021, en framkvæmdaáætlun er í vinnslu. Einnig má nefna að nýtt vefsvæði og ný samfélagsmiðlasíða þingmannanefndarinnar voru teknar í notkun á árinu og aukin áhersla lögð á miðlun upplýsinga á veraldarvefnum og stafræna tækni í störfum nefndarinnar. Eins og áður sagði er gerð grein fyrir því sem fram fór á fundum nefndarinnar í fylgiskjölum skýrslu þeirrar sem hér er mælt fyrir og vísa ég til hennar varðandi frekari upplýsingar um störf nefndarinnar á árinu 2022. Þar sem ekki var mælt fyrir skýrslu Íslandsdeildarinnar fyrir árið 2021 hér í þingsal langar mig undir lokin að koma örstutt inn á hana en hún liggur fyrir á vef Alþingis sem þskj. 651 og er 452. mál frá 152. löggjafarþingi 2021–2022. Starfið á árinu 2021 markaðist af heimsfaraldri eins og síðastliðið ár og hélt nefndin eingöngu fjarfundi það ár. Eins var 14. ráðstefna þingmannanefndarinnar haldin sem fjarfundur í apríl, en fyrirhugað hafði verið að halda hana í Tromsö í Noregi og var búið að fresta henni ítrekað þar til ákveðið var að ráðstefnan yrði haldin sem fjarfundur. Fram að alþingiskosningum 25. september 2021 áttu sæti í Íslandsdeild þau Ari Trausti Guðmundsson, fyrrverandi hv. þingmaður, sem var formaður, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson og sú sem hér stendur, sem þá var varaformaður. Mig langar að nota þetta tækifæri til að þakka þeim samstarfið í nefndinni á síðasta kjörtímabili en báðir sinntu þeir verkefnum nefndarinnar af miklum áhuga og höfðu miklu að miðla inn í starfið hvor á sínu á sviði. Þann 1. desember 2021 var svo ný Íslandsdeild skipuð og vil ég þakka núverandi fulltrúum Íslandsdeildar, hv. þingmönnum Eyjólfi Ármannssyni, varaformanni, og Berglindi Ósk Guðmundsdóttur gott samstarf á þessum mikilvæga vettvangi. Einnig þakka ég ritara Íslandsdeildar, sem er Arna Gerður Bang, fyrir afbragðsgóða samvinnu. Virðulegi forseti. Loks vil ég geta þess að næsti fundur nefndarinnar er fyrirhugaður í Washington seinni partinn í apríl og ef af verður er það fyrsti staðfundur þingmannanefndarinnar síðan í febrúar 2020 og fyrsti formlegi þingmannanefndarfundurinn á rúmu ári. Þá læt ég staðar numið í frásögn af störfum Íslandsdeildar þingmannaráðstefnunnar um norðurskautsmál á árunum 2021 og 2022.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir framsöguna og vil aftur taka fram að mér finnst þetta líka merkilegur vettvangur og ekki síst fyrir þær sakir hvað það er lögð rík áhersla á réttindi frumbyggja og varðveislu þeirra menningararfs. Það er mjög mikilvægt að þessir hópar hafi aðgang að slíkum vettvangi eða alla vega hafi skilning og sama hvaða ættbálkar það eru þá hafa þeir sameiginlega hagsmuni af því að búa svona norðarlega og tilheyra minnihlutahópum. Eins og fram kom í framsögunni þá er þetta náttúrlega mjög óvanalegt ástand og ég ætla þá aftur að koma inn á Rússland. Rússland er í rauninni sett til hliðar af mjög eðlilegum ástæðum, það er fundað án Rússa, þannig að ég er svolítið forvitinn um það hver framtíð Rússa í þessu samstarfi er, hvort ætlunin er að halda áfram að funda án þeirra eða hvort það er fyrirhugað að Rússar verði hreinlega ekki lengur með. Er búið að ákveða eitthvað um hvernig það verður lagt upp á fundinum núna í apríl?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóri Auðar Svanssyni fyrir andsvarið. Eins og hann kom inn á er þetta mjög sérstök staða og í rauninni hafa ekki verið haldnir formlegir fundir þingmannanefndarinnar núna í heilt ár heldur hafa verið haldnir óformlegir fundir og samtalinu þannig viðhaldið meðal þess hóps sem starfar í landsdeildum þessara sjö ríkja sem nú eiga í samstarfi. Á þessum tímapunkti er auðvitað ómögulegt að segja hvað gerist í framhaldinu en fundurinn nú í apríl er boðaður sem formlegur fundur þingmannanefndarinnar þó að aðeins séu boðaðir fulltrúar sjö ríkja. Það er samt mikilvægt að geta þess að í ákveðnu samstarfi, vísindasamstarfi á vegum Norðurskautsráðsins, halda ákveðnir afmarkaðir hópar áfram samstarfinu. En á sama tíma hefur orðið rof í gagnasöfnun yfir norðurskautið og ákveðnar upplýsingar sem ekki berast frá Rússlandi inn í þetta vísindasamstarf eins og staðan er núna. En það er í rauninni ekkert nema tíminn sem mun leiða það í ljós hvað gerist í framhaldinu. Auðvitað er sú sérkennilega staða uppi að Rússar fara með formennsku í Norðurskautsráðinu eins og er, en Norðmenn eru að taka við því kefli innan tíðar og þá skapast líka önnur staða til að ræða hvernig starfið heldur áfram á þessum vettvangi.

Frú forseti. Ég flyt hér skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefndar EFTA og EES fyrir árið 2022. Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, og Evrópska efnahagssvæðið, EES, gegna veigamiklu hlutverki sem grunnstoðir íslenskrar utanríkisverslunar. Með aðildinni að EES njóta Íslendingar að langmestu leyti sömu viðskiptakjara og 30 önnur Evrópuríki með rúmlega 460 milljóna manna markað. Auk þess að koma að rekstri EES-samningsins hefur EFTA byggt upp öflugt net fríverslunarsamninga við ríki utan ESB, svonefnd þriðju ríki. Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES myndar sendinefnd Alþingis bæði í þingmannanefnd EFTA og þingmannanefnd EES. Þá myndar Íslandsdeildin ásamt fjórum þingmönnum úr utanríkismálanefnd sendinefnd Alþingis í sameiginlegri þingmannanefnd Íslands og ESB. Árið 2022 áttu sæti í Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES eftirfarandi aðalmenn: Ingibjörg Isaksen, formaður, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, varaformaður, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Diljá Mist Einarsdóttir, Gísli Rafn Ólafsson tók svo sæti Arndísar Önnu í október síðastliðnum. Ritari Íslandsdeildar var Stígur Stefánsson, deildarstjóri alþjóðadeildar. Ég gegndi fyrir Íslands hönd formennsku í bæði þingmannanefnd EFTA og þingmannanefnd EES á árinu 2022 og stýrði þar öllum fundum. Í kjölfar Covid-19 faraldursins var kærkomið að sækja aftur fundi í eigin persónu. Þingmannanefndin sótti alls átta fundi og var starfsemi hennar með hefðbundnum hætti. Tveir þessara funda voru í tengslum við fundi nefndarinnar með ráðherrum EFTA og fjölluðu einkum um stríðið í Úkraínu og stöðu fríverslunarstarfs EFTA. Nefndin átti sömuleiðis fund með utanríkisráðherrum EFTA-ríkjanna innan EES um EES-samstarfið. Framkvæmdastjórn þingmannanefndarinnar átti einnig fundi með þingnefndum, ráðuneytum og stofnunum í Bangkok um fríverslunarmál og aukið efnahagslegt samstarf í ljósi þess að fríverslunarviðræður EFTA-ríkjanna og Tælands hófust að nýju í júní 2022. Fundur sameiginlegrar þingmannanefndar Íslands og ESB var haldinn hér á landi í september þar sem fjallað var um samskipti Íslands og ESB, orkumál, loftslagsbreytingar og stríðið í Úkraínu. Þá kom þingmannanefnd EES að venju tvisvar saman til fundar á árinu þar sem m.a. var fjallað um stríðið í Úkraínu, stöðu EES-samstarfsins, orkumál, loftslagsmál, netöryggismál og öryggi fjarskiptakerfa. Innrás Rússlands í Úkraínu var í brennidepli í starfi þingmannanefnda EFTA og EES á árinu. EFTA-ríkin fordæmdu innrásina harðlega, tóku þátt í þvingunaraðgerðum ESB gagnvart Rússlandi, tóku á móti þúsundum flóttamanna og veittu öfluga mannúðar- og neyðaraðstoð. Í apríl fundaði framkvæmdastjórn þingmannanefndar EFTA með Vsjevolod Tsjentsov, sendiherra Úkraínu gagnvart ESB. Hann lagði áherslu á að ef Rússar kæmust upp með að knésetja Úkraínu væri einungis tímaspursmál hvenær þrýst yrði á landamæri annarra Austur-Evrópuríkja. Sendiherrann hvatti til harðari þvingunaraðgerða, m.a. til þess að allar rússneskar fjármálastofnanir yrðu útilokaðir frá SWIFT-kerfinu og lagði áherslu á að stríðsglæpir Rússa yrðu rannsakaðir til hlítar með aðstoð Vesturlanda og að hinir ábyrgu svöruðu til saka fyrir Alþjóðlega sakamáladómstólnum. Loks hvatti hann til að ríki Evrópu opnuðu markaði sína í auknum mæli fyrir úkraínskum vörum og hvatti til afnáms tolla- og viðskiptahindrana. Á síðari fundi þingmannanefndar EFTA var rætt um möguleika á uppfærslu á fríverslunarsamningi EFTA og Úkraínu til að greiða fyrir innflutningi á úkraínskum vörum. Þess skal getið hér að Ísland afnam einhliða alla tolla af úkraínskum vörum í eitt ár í júní 2022. Orkumál í Evrópu voru ítrekað til umfjöllunar á vettvangi þingmannanefndar EFTA og EES en stríðið í Úkraínu hefur haft mikil áhrif á orkuframboð, orkuverð og ekki síður orkuöryggi í álfunni. Farið var yfir svokallaða RePowerEU-áætlun um að leita nýrra orkugjafa og orkubirgja svo að Evrópa verði ekki háð kaupum á jarðefnaeldsneyti frá Rússlandi. Þannig væri jafnframt komið í veg fyrir að Rússland geti notað orku sem vopn til að sundra einingu Evrópuríkja þegar kæmi að stuðningi við Úkraínu. Áhersla var lögð á nauðsyn þess að vinna hraðar að orkuskiptum í græna orkugjafa. Slík skipti væru ekki einungis umhverfisvæn og ynnu gegn loftslagsbreytingum heldur myndu þau einnig auka orkuöryggi. Fríverslunarsamningagerð EFTA við ríki utan ESB, svonefnd þriðju ríki, var ofarlega á dagskrá þingmannanefndar EFTA að venju. Fríverslunarsamningar fela í sér lækkun tolla og aukinn fyrirsjáanleika í alþjóðaviðskiptum, t.d. með ákvæðum um upprunareglur og takmörkunum á beitingu tæknilegra viðskiptahindrana. EFTA hefur verið í fararbroddi á heimsvísu í gerð fríverslunarsamninga og eru gildir samningar nú 29 talsins og taka til 40 ríkja. Samanlagt eru þessi fríverslunarsamstarfsríki næststærsti útflutningsmarkaður EFTA á eftir ESB með 12% hlutdeild í vöruútflutningi EFTA. EFTA á nú í fríverslunarviðræðum við Indland, Malasíu, Moldóvu, Kósovó og Víetnam. Þingmannanefnd EFTA hefur á undanförnum árum stutt dyggilega við gerð fríverslunarsamninga EFTA og beitir sendinefndum og þingmannaheimsóknum til þess að kynna slíka samninga og afla stuðnings við gerð þeirra. Farið var einmitt í slíka heimsókn til Taílands í september 2022 líkt og áður hefur verið greint frá. Frú forseti. Nánar er gerð grein fyrir því sem fram fór á fundum nefndarinnar í fylgiskjölum skýrslu þeirrar sem hér er mælt fyrir og vísa ég til hennar varðandi frekari upplýsingar um störf nefndarinnar. Ég vil að lokum nýta tækifærið hér og þakka félögum mínum í Íslandsdeildinni gott samstarf á þessum mikilvæga vettvangi.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingibjörgu Isaksen fyrir framsöguna. Það vekur helst athygli mína, og er kannski skylt því sem ég hef spurt aðra um hér í kvöld og helgast kannski af því hvar hugurinn er akkúrat núna, að það er ítrekað rætt um að fríverslunarsamningur EFTA við Úkraínu sé í endurskoðun en hins vegar kemur ekkert fram um framgang þess máls, nema á einum stað er sagt að það sé fyrirhugað að auka gagnsæi um framgang þessarar endurskoðunar. Kannski sérstaklega í ljósi þess að maður finnur þá skemmtilegu staðreynd á netinu að þessi fríverslunarsamningur var undirritaður í Reykjavík 24. júní 2010 þá stendur þetta okkur pínu nærri að þessu leyti og að sjálfsögðu líka sem aðilar að þessu samstarfi og líka í ljósi krísunnar sem er þarna uppi. Ég er pínu forvitinn um hvernig þessi endurskoðun gengur og tímarammann á henni og svo kannski líka hvað hún skiptir miklu máli, hvort þessi opnun hjá Evrópusambandinu sé nóg eða hvort þetta sé atriði sem er mikilvægt fyrir Úkraínubúa sjálfa.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Halldóri Auðar Svanssyni kærlega fyrir hans andsvar og tek undir einmitt mikilvægi endurskoðunar á fríverslunarsamningi við Úkraínu og gagnsæi við það. Þetta kom til tals á fundum nefndarinnar í vinnunni á síðasta ári, sérstaklega eftir innrás Rússa í Úkraínu. Það er mikill vilji innan EFTA-ríkjanna að koma til móts við Úkraínu eins og mögulegt er. Eins og sakir standa núna, eins og við vitum, þá hefur Úkraína verið í miklum brennidepli og margir beint sjónum sínum þangað og velt fyrir sér hvað hægt er að gera til þess að aðstoða þá fjárhagslega og efnahagslega og ekki síður líka í þessu stríði sem stendur yfir. Varðandi vinnuna sem hv. þingmaður spurði út í, hvar hún væri stödd og hvenær henni væri áætlað að ljúka, hef ég ekki upplýsingar um. En ég skal bara kynna mér það og koma þeim upplýsingum til hv. þingmanns. Ég ítreka hér mikilvægi þess að hjálpa þar sem hægt er að aðstoða, það er afar mikilvægt og það er okkar skylda þegar svona bjátar á, eins og stríðið í Úkraínu, að allar þjóðir sem hendi geta lyft geri það eins og kostur er.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ingibjörgu Ólöfu Isaksen fyrir góða framsögu og einnig góða formennsku í nefndinni. Nefndin hefur náð mjög vel saman og unnið þvert á flokka í þessum málum sem snúa að EFTA og EES. Fyrir marga sem ekki taka þátt í svona starfi þá lítur kannski svona alþjóðastarf út sem einhver skrýtinn hlutur og menn gætu haldið að þetta væri bara ástæða til að eyða skattpeningum borgaranna í einhver ferðalög fyrir þingmenn. En ég held að við séum öll nógu þreytt á því að ferðast að við getum sagt að ekki sé um slíkt að ræða. Ég kom nýr inn í þessa nefnd á síðasta ári og hef fengið að kynnast starfinu mjög náið og ég verð að segja það fyrir mitt leyti að það kom mér á óvart í rauninni hversu mikilvægt þetta starf. Við töluðum hér fyrr í dag um EES-samninginn og skýrsluna um hann og eitt af því sem við ræddum þar er mikilvægi hagsmunagæslunnar. Það er nákvæmlega það sem gerist t.d. í EES-hluta þessarar nefndar. Þar erum við að hitta kollega okkar og tengiliði innan Evrópusambandsins og ræða við þá um mál sem eru ekki komin eins langt á veg og þegar þau koma loksins hingað inn í þingið mörgum mánuðum eða jafnvel árum seinna. Það er ótrúlega mikilvægt að við getum látið í ljós okkar skoðanir á því sem Evrópusambandið er að gera og að við getum haft jafnvel áhrif á það. Sumir gætu spurt sig: Hvaða áhrif getur það haft að mæta í einn, tvo daga til Strassborgar eða Brussel og hitta einhverja aðila? Jú, það er kannski ekki bara það að við náum að tala við viðkomandi í klukkutíma á einhverjum fundi heldur að þarna myndast tengsl. Það myndast tengsl sem gera það að verkum að það er hægt að halda áfram með þær samræður við viðkomandi og skýra út af hverju eitthvað er. Oft erum við að hitta þá aðila sem leiða vinnuna t.d. innan Evrópuþingsins. Það að við getum látið viðkomandi vita hverjir hagsmunir Íslands séu sem ættu að vera hafðir til hliðsjónar er mjög mikilvægt. Ég myndi í rauninni segja að ég hefði viljað sjá þingið styrkja enn betur þetta starf, og vegna þess hvaða hæstv. forseti situr nú í stól forseta þá langar mig að segja að það mætti víkka þetta starf enn meira út, sér í lagi starfið tengt EES og EFTA. Það er mikilvægt að við, þetta þing, höfum rödd í þessum umræðum og í þessu starfi. Eins og það er núna þá förum við ekki það oft á ári út að við náum að ræða öll þau verkefni sem eru í gangi heldur verðum við að velja einstaka verkefni og það væri kannski hægt að taka fleiri hluti fyrir ef meira væri um slíka fundi. Það er mikilvægt að átta sig á því að þetta er tenging þingsins inn í allt það sem er að koma frá Evrópusambandinu. Hér fyrr í dag voru menn að kvarta yfir skriffinnskunni í Brussel. Það er rosalega mikilvægt, ef við ætlum ekki bara að vera þiggjendur að fullt af reglugerðum og tilskipunum og öllu þessu frá Brussel, að við séum með þessar leiðir til þess að hafa áhrif snemma og við þurfum að hugsa það hvernig er hægt að gera meira af slíku. Ég myndi hvetja formann Íslandsdeildarinnar og hæstv. forseta til að ræða það hvernig væri hægt að styrkja þetta starf enn meira vegna þess að ef við látum hlutina bara malla eins og þeir hafa mallað þá höfum við ekki nógu mörg tækifæri til þess að tryggja að okkar hagsmunum sé vel borgið og við getum skapað tengsl sem gera það að verkum að þegar á þarf að halda þá höfum við einhverja aðila sem við getum leitað til. Hafandi farið í gegnum margar krísur sjálfur þá veit ég að það skiptir rosalegu máli að hafa einhvern sem þú hefur hitt áður, hefur rætt við áður. Við tölum oft um þetta. Nú erum við nýbúin að upplifa mjög stóran jarðskjálfta í Tyrklandi og bara síðast í fréttum í gær var talað við fulltrúa úr íslenska hópnum sem talaði um það hvað það skipti miklu máli að þegar hún kom á vettvang þá var þar einhver sem hún hafði hitt áður og það var hægt að ýta til hliðar öllu veseninu við að kynnast aðilanum og fara strax að gera hlutina. Nákvæmlega það sama á við ef við myndum upplifa aðra bankakrísu eða einhverja slíka atburði á slíku stigi, að við séum þá búin að byggja upp þessi sambönd og þau sambönd þurfa m.a. að vera frá þinginu yfir til þingmanna í Evrópuþinginu, í Evrópuráðinu o.s.frv. Mig langar bara að ítreka það sem ég sagði áður: Ég þakka kærlega formanninum fyrir góða stjórn og öðrum meðlimum í þingmannanefndinni fyrir gott samstarf í þessari mikilvægu nefnd.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir hans framsögu rétt í þessu og einnig þakka fyrir hlý orð í minn garð og Íslandsdeildarinnar. Koma hans inn í nefndina var einmitt svolítið ferskur blær, hann kom með krafti inn í nefndina og hefur m.a. verið með framsögur á okkar fundum með þingmönnum og öðrum framsögumönnum mála innan Evrópusambandsins og gert gott þar. Ég tek undir orð hv. þingmanns um mikilvægi hagsmunagæslunnar og mikilvægi EFTA- og EES-vettvangsins fyrir Ísland. Þarna komum við einmitt fyrr að málum líkt og hv. þingmaður kom inn á og jafnvel eru okkar starfsmenn í Brussel búnir að finna út hvar málin eru og hvað það er sem skiptir máli fyrir íslenska hagsmuni og koma þeim skilaboðum til okkar. Svo er það líka þannig að við sem þingmannanefnd höfum tækifæri til að óska eftir því að taka viss mál á dagskrá og það er líka mikilvægt að hafa hluta af dagskrárvaldinu í okkar höndum. Mig langaði að velta upp smá hugleiðingu af því að hv. þingmaður kom inn á það að efla enn frekar starfið og víkka það út, sérstaklega á EES-vettvanginum, og langaði að spyrja hvernig hann sér það fyrir sér. Er það með fleiri fundum og þá bara á vegum EES eða EFTA líka? Kannski fá smá hugleiðingar frá hv. þingmanni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og mig langar að ítreka eitt sem hv. þingmaður nefndi, þ.e. að í þessum ferðum er nefndin líka að hitta íslenska embættismenn sem eru að vinna að okkar málum, hvort sem það er innan EFTA eða EES. Það er rosalega mikilvægt að sú tenging myndist líka vegna þess að þegar eitthvað kemur upp á og þessir embættismenn koma og eru að kynna eitthvað fyrir nefndum þingsins, hvaða nefnd sem það er, þá erum við búin að hitta þetta fólk og þá höfum við miklu betri skilning á því sem það er að gera og af hverju við þurfum að styðja við það sem það er að vinna í. En hv. þingmaður spurði hvernig ég sæi fyrir mér að auka þetta starf. Ég held að það sé mikilvægt að efla sérstaklega EES-hlutann. Ég hefði viljað sjá kannski fleiri fundi eða kannski fleiri möguleika fyrir nefndarmenn til að hitta þingmenn í Evrópuþinginu og þá sem eru að leiða verkefni á ákveðnu sviði, finna leiðir til að við getum tekið meiri þátt í slíku með þeim sem utanaðkomandi aðili. Á vegum EFTA veit ég að hefur verið rætt t.d. að fjölga aðeins ferðum til þriðju landa, önnur lönd eru að gera það, þar væri einnig möguleiki á því að Ísland stæði til jafns við aðra í því. Ég held að það mikilvæga þarna sé að gera hluti sem tryggja að við myndum tengsl sem við getum síðan nýtt í starfinu.