Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (GSv): Samkvæmt samkomulagi milli þingflokka fara nú fram almennar útvarpsumræður. Verður höfð ein umferð, og hefur hver þingflokkur 40 mínútna ræðutíma og ríkisstjórnin öll jafnlangan tíma. Samkomulag hefur orðið um þessa röð: 1. Sósíalistaflokkurinn. 2. Framsóknarflokkurinn. 3. Sjálfstæðisflokkurinn. 4. Alþýðuflokkurinn. 5. Ríkisstjórnin. Af hálfu Sósíalistaflokksins tala þeir hv. 6. landsk. þm., Lúðvík Jósefsson, og hv. 8. þm. Reykv., Sigfús Sigurhjartarson. Skipta þeir á milli sin ræðutíma flokksins. Af hálfu Framsóknarflokksins talar hv. 2. þm. S.-M., Eysteinn Jónsson, af hálfu Sjálfstæðisflokksins hv. þm. G.- K., Ólafur Thors, af hálfu Alþýðuflokksins hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson. Loks talar af hálfu ríkisstjórnarinnar hæstv. fjármála- og viðskiptamálaráðherra, Björn Ólafsson.



Það hefur verið föst venja að útvarpa framhaldi 1. umr. fjárl., hinum svonefndu eldhúsumræðum, enda gera þingsköp ráð fyrir því. Við afgreiðslu fjárl. 3 undanfarin ar hefur þetta þó orðið á annan veg. Þjóðstjórnin sáluga braut þessa venju og neitaði að útvarpa eldhúsumræðum. Nú er þjóðstjórnin endanlega dauð, og því hefur nú orðið ofan á að útvarpa eldhúsumræðum, en með sérstöku samkomulagi á milli flokkanna hefur sú ein breyting verið gerð á, .að þessar útvarpsumræður eru í lok 2. umr. fjárl. Af þeirri ástæðu einni, að þjóðstjórnarflokkarnir hafa allt fram að þessu neitað að útvarpa eldhúsumræðum um stjórnarstefnu sína undanfarin ár, væri full ástæða til að rifja nú rækilega upp fjármála- og atvinnupólitík þessara flokka s.l. 4 ár. En bæði vegna þess, að sú upprifjun er óhugnanleg, og eins vegna hins, að allmargt af því, sem þar yrði upp talið, er flestum orðið allkunnugt af undanförnum kosningaátökum, þá mun ég ekki rekja ýtarlega stjórnmálastefnu þjóðstjórnarinnar að þessu sinni. En allir þeir, sem í alvöru vilja gera sér grein fyrir þeim margvíslegu vandamálum, sem þjóð okkar nú glímir við, geta alls ekki komizt hjá því að íhuga nokkuð þá stjórnarstefnu, sem leitt hefur þjóðina í allan þennan vanda. Nú er varla til það mannsbarn á landi hér, sem ekki talar um dýrtíðardrauginn, sem allt er hér vitlaust að gera. Varla til sá maður, sem ekki hræðist yfirvofandi atvinnuleysi. Ekki til sá sjómaður, sem ekki gerir sér grein fyrir þeirri hættu, sem minnkandi og úr sér genginn skipastóll þýðir fyrir land okkar. Og fáir munu þeir bændur vera, sem ekki skilja, að landbúnaður okkar er, hvað framleiðslutæki snertir, langt á eftir tímanum. Skyggnumst nú um, hvað gerzt hefur undanfarin ár, og dveljum þá eins stutt og mögulegt er við stjórnarafglöp þjóðstjórnarinnar. Þrátt fyrir margendurteknar aðvaranir okkar sósíalista var landið vörubirgðalaust, þegar stríðið skall á. Sú óforsjálni þýddi, að þjóðin var óviðbúin hækkandi vöruverði og háum stríðsfarmgjöldum. Hefðum við átt vörubirgðir á borð við flestar aðrar þjóðir, sem sáu hvað að fór, þá hefðum við getað til mikilla muna dregið úr fyrstu dýrtíðarbylgjunni. Þetta var fyrsta höfuðsynd þeirra, sem með völdin fóru í okkar landi í stríðsbyrjun. Önnur stórsynd þeirra var verðfelling íslenzku krónunnar. Sú ráðstöfun orsakaði stórum aukna dýrtíð og jafngilti í raun réttri því að opna allt upp á gátt fyrir dýrtíðarflóðinu. En þeir, sem með völdin fóru, létu ekki við þetta sitja. Í árslok 1939 breyta þeir tollalöggjöfinni á þann veg, að tollarnir hækkuðu gífurlega, og sem eðlileg afleiðing af því hækkaði vöruverð allt stórkostlega. Nú eru kunnar tölur, sem gefa nokkra hugmynd um, hve stórtæk þessi ráðstöfun hefur orðið á að magna dýrtíðina. Árið 1939, sem er síðasta árið, sem gamla tollalöggjöfin var í gildi, námu tollarnir alls um 9.4 millj. Fyrsta ár hinnar nýju toIlalöggjafar (árið 1940) urðu þeir um 13.5 millj., og 1941 námu þeir um 24.7 millj., og s.l. ár 1942 námu þeir um 45.2 millj. Hér er ekki um neina smáræðis hækkun að ræða. Ef borin eru saman árin 1939 og 1942, sést, að tollarnir eru 35.8 millj. hærri 1942 en þeir voru 1939. Og vert er að minnast þess um leið og þessar ferlegu tollafúlgur eru nefndar, að það er ekki nóg með, að þær bætast ofan á hið háa vöruverð í landinu, heldur er öll álagning, bæði heildsala og smásala, einnig lögð á þessa tolla-upphæð. Það er talið, að samanlögð meðaltalsálagning smásala og heildsala sé ekki undir 50%. Þegar því tollarnir nema 45 millj., eins og s.l. ár, hækkar vöru-verðið af vörum þeirra um 65–70 millj. kr. Auk þessara tilgreindu ráðstafana þjóðstjórnarinnar gömlu, sem allar miða að aukningu dýrtíðarinnar, þróaðist svo undir stjórn hennar skefjalaust gróðabrall kaupsýslustéttarinnar. Eftirlit með vöruverði var nafnið eitt. Þær framtalsskýrslur, sem þegar eru komnar fram, munu sýna, að í ár fer kaupsýslustéttin fram úr stórútgerðarmönnum með gróða þrátt fyrir allt það af tekjum þeirra, sem eflaust ratar að venju fram hjá öllum skattaskýrslum. Í atvinnumálum hefur stjórnarstefna síðustu ára sízt verið betri en stefnan í viðskipta- og verzlunarmálum. Ekkert hefur verið gert til þess að skapa nýja þætti í atvinnulífi okkar. Aðalatvinnuvegur okkar, sjávarútvegurinn, er hættulega kominn. Fiskiflotinn hefur minnkað og mjög gengið úr sér. Nokkrir stórútgerðarmenn hafa verið látnir græða of fjár, en engin teljandi trygging verið sett fyrir því, að sá gróði komi útgerðinni nokkurn tíma til góða. Hin fjölmenna smáútgerð hefur líka ausið upp verðmætum og auðgað ýmsa, en í skjóli þeirra, sem með völdin hafa farið, hafa hvers kyns braskarar lagzt svo þungt á þennan þátt útgerðarinnar, að nú er hann algjörlega ófær um að endurnýja og bæta veiðitækin, eins og það er nú orðið erfitt. Og hinn aðalatvinnuvegur okkar, landbúnaðurinn, stendur sízt betur að vígi. Framleiðslutækni hans stendur að mestu í stað, og eina leiðin, sem valdhafarnir hafa eygt fram að þessu, er að ausa tugum millj. kr. í styrki til þessa atvinnuvegar, en næstum ekkert gert í þá átt að breyta framleiðsluháttunum, svo að þeir samsvari kröfum nútímans. Atvinnuhættir til sveita eru enn þá svipaðir því, sem þeir hafa verið hjá okkur öldum saman, en kröfur sveitafólksins til þæginda og menningar hafa hins vegar, eins og allra Íslendinga, gjörbreytzt. Mikið af landbúskap okkar er rekið á álíka frumstæðan hátt og ef útgerð okkar vær í enn stunduð á opnum bátum með handfæri. Það þyrfti að vera dýrt hvert fiskikílóið, ef í stað togaranna, dragnóta- og línubátanna okkar væru komnir litlir handfærabátar, sem framfleyta ættu þeim tugum þúsunda, sem kaupstaðina byggja, með þeim kjörum, sem nú eru gerðar þar til lífsins. Útgerð okkar hefur þróazt frá frumstæðu færafiskiríi smábáta til stórra vél- og gufuskipa með nútíma veiðitækjum. En verulegur hluti sveitabúskapar okkar hefur ekki getað af eigin rammleik rutt sér braut til nútímatækni. Það ár, sem nú var að líða, hafa styrkir ríkisins til landbúnaðarins numið um 25–30 millj. kr., eða fyllilega öllum tekjuafgangi ríkissjóðs. Þrátt fyrir þessa geysilegu styrki stendur landbúnaðurinn í sama öngþveitinu. Styrkjunum er frámunalega heimskulega úthlutað, því að þeir fá mest, sem minnst þurfa, en hinir minnst, sem mest þurftu. Ég hef nú stiklað á því stærsta af stjórnarframkvæmdum síðustu ára. Ég hef bent á, með hvaða ráðum þjóðstjórninni tókst að hafa verðlagsvísitöluna í 272 stigum, þegar síðustu hreytur hennar hrökkluðust frá völdum í árslok 1942. Og ég hef bent á, hvernig atvinnuvegir okkar eru í rauninni í sárum þrátt fyrir öll uppgripin að undanförnu og hvernig allur gróðinn hefur runnið til nokkurra milljónamæringa, en ekki til eflingar atvinnuveganna. Auk þessa má svo bæta við, að ríkissjóði er skilað tómum eftir mestu tekju-öflunarár, sem við nokkru sinni höfum þekkt. Af tekjum ársins 1942 verður ekki hægt að verja neinu í raforkumálasjóð né framkvæmdasjóð, sem áttu þó að raflýsa allt landið og vera til stórfelldra framkvæmda að stríðinu loknu. Ég ætlaði ekki að dvelja lengur við syndir þjóðstjórnarinnar en nauður rak til, en ég ætla, að þær staðreyndir, sem ég nú hef dregið fram, sé nauðsynlegt að hafa í huga, þegar gengið er á sjónarhól og svipast um, hvað nú sé framundan. Á s.l. ári fóru fram tvennar Alþ. kosningar, sem leiddu m.a. til þess, að Sósfl., sem einn allra flokka markaði sér stöðu gegn þjóðstjórnarpólitíkinni, jók fylgi sitt til mikilla muna. Þau úrslit sýndu, að þjóðin var yfirleitt óánægð með stefnu þjóðstjórnarinnar og vildi alls ekki að hún héldi áfram. Flokkarnir hafa líka skilið þetta svo. Nú hefur þingið setið í 3 mánuði, og gömlu samstarfsflokkarnir hafa enn ekki lagt í að taka upp gamla þráðinn, þar sem hann slitnaði. Að vísu hefur enn þá ekki orðið samkomulag um nýja stefnu, og því situr nú við það óvenjulega stjórnarástand í okkar landi, sem allir vita. En hvað er þá framundan? Verður lagt út á þjóðstjórnarbrautina aftur? Eða verður upptekin ný stefna? Allmikil óvissa er um þá stjórn, er nú situr. Enginn veit með víssu, hvert hún ætlar, en ýmis sólarmerki benda þó til þess, að lítið muni hún gera stórar breytingar frá því, sem verið hefur. Þær umræður, sem nú fara hér fram, eru í raun réttri um fjárlagafrv. ársins 1943. Það er þó venja við eldhúsumræður að ræða stjórnmálaviðhorfið almennt, og þá einkum stjórnarframkvæmdir liðins árs. Nú stendur svo á, að fjárlagafrv. það, sem hér liggur fyrir, er fyrir það ár, sem þegar er byrjað. Fjárl. þau, sem nú verða samþykkt, segja því mjög mikið til um, hvað gera skal - hvert stefna á. Nú þegar hafa orðið á Alþ. allsnarpar umræður um frv. þetta, og glöggt hefur komið í ljós við það, að allsterk öfl leitast enn við, að svipuð stefna verði mörkuð með þessum fjárlögum og hér hefur að undanförnu ríkt. Meiri hl. fjvn. hefur fram að þessu neitað að leggja nokkrar till. fyrir Alþ. um fjárlög til verklegra framkvæmda, menningarmála og ýmissa annarra félagslegra mála. Þær till. eiga nú ekki að leggjast fram fyrr en við 3. umr., þó að alltaf hafi verið venja að leggja þær fram við 2. umræðu. Það er augljóst, að ástæðan til þess er sú, að í ráði Ar að verja smánarupphæðum til þessara mála og bera enn sem fyrr við féleysi. Tekjur ríkissjóðs námu s.l. ár um 86 millj. kr., en helzt er að skilja á afturhaldsseggjum þeim, sem einkum standa fyrir þessu og illu heilli enn þá ráða mestu í stærstu flokkum þingsins, að þeir telji ómögulegt eða óvarlegt, eins og þeir orða það, að áætla tekjurnar í ár meira en 50-55 millj. eða um 30 millj. lægra en þær reyndust s.l. ár. Og ef slíkt yrði gert, er bein afleiðing þess sú, enda auðvitað að því stefnt, að framlög til verklegra framkvæmda, menningarmála og annarra félagslegra mála mundu beinlínis stórlækka frá því, sem þau voru t.d. s.l. ár. Nú vita hins vegar allir, að alþýðan í landinu hefur fastlega vænzt þess, að einmitt nú á þessum miklu peningatímum yrðu framkvæmdir með mesta móti. Allt í kringum landið hafa t.d. bæjar- og hreppsfélög búið sig undir að hefja hafnarbætur, og mörg eru byrjuð á framkvæmdum. Ríkið á að leggja ákveðið framlag á móti, en það virðist helzt vera ætlun gamla þjóðstjórnarandans að hefta þessar framkvæmdir með því að bera við getuleysi ríkissjóðs. Hvað segja þeir, sem búa í vegalausum byggðarlögum úti um land og gert hafa sér miklar vonir um rífleg framlög til bættra samgangna einmitt nú, þegar tekjur ríkisins eru margfaldar á við það, sem þær nokkru sinni áður hafa orðið, ef nú á að bera við féleysi og leggja jafnvel minna til vegamála en áður hefur verið gert? Og hvað segja þeir, sem undanfarin ár hafa treyst því að þegar fjárhagslega úr raknaði fyrir ríkissjóði, mundi hann afmá þá hneysu að láta víðs vegar um landið kennslu barna fara fram í óhæfum húsakynnum, ef nú, þegar tollarnir á alþýðu manna hafa verið hækkaðir um tugi milljóna, á engan lit að sýna til umbóta á þessu sviði? Hvað segja sjómenn landsins, sem mest og bezt hafa staðið að aukningu tekna ríkissjóðs, og reyndar allra í landinu, ef enn á að gleyma vitabyggingum og ef nota á fyrirslátt um féleysi ríkissjóðs til þess að neita að efla nýbyggingu veiðiflotans, sem óðum gengur úr sér? Já, og hvað ætli þær þúsundir verkamanna segi, sem undanfarið hafa unnið hjá setuliðinu, eftir að ríkissjóður hefur búið við slík fjáraflaár og kunnugt er, ef fyrstu beiðni þeirra um vinnu við ísl. framkvæmdir yrði neitað vegna féleysis ríkissjóðs? Enginn þarf að efast um, að allir þessir aðilar mundu fyllast réttlátri reiði, ef nú yrðu samþykkt niðurskurðarfjárlög og enn yrði haldið á þjóðstjórnarbrautina. Þeir menn, sem slíka stefnu undirbúa, hafa einnig aðra leið til þess að spara en þá að leggja lítið til verklegra framkvæmda; þeir vilja líka lækka laun þess fólks, sem verkin á að vinna. Úr gamla þjóðstjórnarskjánum heyrast nú raddir, sem tala um, að nauðsynlegt sé að hætta að greiða fulla verðlagsuppbót á laun. Morgunblaðið talar t.d. um það sem sjálfsagða leið, þ. 23. jan. s.l., að greiða aðeins 80% verðlagsuppbót í stað 100%, sem nú er. Verkafólk getur gengið að því sem gefnu, að árásir verða gerðar á launakjör þess, a.m.k., ef samtök þeirra láta finna á sér nokkurn bilbug. En hvernig hafa þeir herrar, sem fremstir standa í fylkingu þeirri, sem berst fyrir launalækkun verkafólks, hvernig hafa þeir skammtað sjálfum sér laun? Eru þeir ekki flestir í 4–5 háttlaunuðum nefndum og bitlingum auk síns vel launaða starfs? Hafa þeir ekki 6–12 þús. kr. í laun frá hverri n., jafnvel þó að þeir mæti aldrei á fundum eða þurfi á annan hátt neitt fyrir n. að gera? Og ekki hefur þessum herrum dottið til hugar að spara, þegar þeir greiddu sjálfum sér og ýmsum háttsettum embættismönnum á milli 8–900 þús. kr. úr ríkissjóði í laun s.l. ár., án allra lagaheimilda og alveg umfram þær grunnkaups- og dýrtíðar-upplætur, sem menn almennt fengu. Þeim afturhaldssálum, sem helzt heimta lækkun launa verkafólks, kom ekki í hug sparnaður, þegar þær kepptust við að ausa út fé ríkissjóðs til þess að kaupa sér fylgi við síðustu kosningar. Hin gjörspillta pólitík þessara manna afhjúpar sig greinilega, þegar þeim innbyrðis slær saman í kapphlaupinu um völdin. Mál eins og úthlutun bifreiða verður stórpólitískt hjá þessum mönnum, að maður nú ekki tali um mál eins og það, hvor flokkanna, Framsóknar- eða Sjálfstfl., skuli hafa réttinn til þess að gefa bændum síldarmjöl rétt fyrir kosningar. Síldarmjöls- og bílapólitík með tilheyrandi bitlinga- og nefndafargani er einkenni á pólitík þeirra manna, sem mestu hafa ráðið og nú undirbúa árás á kjör alþýðu. Vegna kosningaúrslitanna síðustu hafa afturhaldsöflin enn ekki þorað að opinbera sinn fulla fjandskap og ekki haft mátt til að koma saman stjórn um hugðarefni sín. Vinstri öflin hafa staðið gegn því. Ef alþýðan í landinu sýnir alls staðar þar, sem hún má því við koma, einbeitta andstöðu gegn afturhaldinu og jafn einbeittan vilja til róttækra stefnuskipta, þá mun takast að mynda hér stjórn, sem vinnur fyrir alþýðuna en ekki auðmannastéttina. Spurningin er, hvort alþýðan ber gæfu til að ráða stefnunni með samstillingu sinni um það, sem hún vill, og knýja þá menn til undanhalds, sem enn standa í vegi þess, að slík stjórn geti myndazt.



Herra forseti. -Þessar umr. hljóta að verða með nokkuð sérkennilegu sniði. Ekki þýðir að gera árásir á fyrrv. ríkisstj. né heldur veitast að óreyndri stjórn, sem nú situr við völd. Ég mun því skýra frá tilraunum þingflokkanna til þess að mynda ríkisstjórn og afstöðu Sósfl. til þeirra tilrauna. Fyrrv. ríkisstj. fór þess á leit við þingflokkana, að hver þeirra skipaði 2 menn í n. til þess að ræða þjóðstjórnarmyndun. Þingflokkarnir urðu við þessum tilmælum, og 8 manna n. hóf starf sitt. Hún sat lengi á rökstólum, en árangurinn varð harla lítill. Umr. urðu fyrst á víð og dreif, enda var enginn flokkur viðbúinn því að taka endanlega afstöðu. Þann 7. nóv. s.l. kom þing Sósfl. saman hér í Rvík, og á sama tíma komu ýmsir ráðamenn Alþfl. og Framsfl. saman hér. Þann 25. nóv. birtu þessir þrír flokkar í blöðum sínum skilyrði hvers fyrir sig um þátttöku í ríkisstj. Ég mun hér skýra frá skilyrðum Sósfl. Hann spurði ekki um mennina, heldur um málefni, hvernig stefnan yrði, sem hin nýja stjórn ætlaði að starfa eftir. Í fyrsta lagi lagði flokkurinn fram stefnuskrá sína um það að vinna gegn dýrtið og upplausn og setti framkvæmd hennar að skilyrði fyrir þátttöku í myndun ríkisstj. Þessa stefnuskrá þarf ég ekki að kynna hér að neinu verulegu leyti; hún var birt fyrir kosningar og rædd á flestum framboðsfundum um land allt. Og ég ætla, að kosningasigur sá, sem flokkurinn hlaut, hafi verið fyrst og fremst því að þakka, að þjóðin var í höfuðdráttum samþykk þeirri stefnuskrá, sem fl. setti fram gegn dýrtíð og upplausn. Flokkurinn setti fram kröfur um afnám tolla af öllum nauðsynjavörum, meðan stríðið stæði, og að tekin væri upp skömmtun á öllum nauðsynjavörum, sem skortur væri á. Ég minni enn fremur á, að hann setti fram svo hljóðandi stefnuskrá: „Kaupgjald um land allt verði samræmt með frjálsum samningum við verkalýðsfélögin, er feli í sér varanlegar kjarabætur, sem tryggi verkamönnum viðunandi lífskjör til frambúðar, og geri ríkið nú þegar samning við verkalýðssamtökin um kaup og kjör í opinberri vinnu. Kaupið hækki svo eftir vísitölu, og sé þannig komið fastri skipan á kaupgjaldsmálin.“ Viðvíkjandi landbúnaðinum setti flokkurinn fram alveg hliðstætt stefnuskráratriði, og það var þannig: „Samningar verði gerðir við fulltrúa bænda um fast afurðaverð og verðuppbætur, með það fyrir augum, að ákveðið grunnverð á landbúnaðarafurðum geti haldizt stríðið út, en hækki eins og kaupið, samkv. dýrtíðarvísitölu. Sé verðið miðað við það, að landbúnaðurinn verði samkeppnisfær við aðrar atvinnugreinar og bændum tryggð viðunandi kjör. Jafnframt séu gerðar allar ráðstafanir, sem unnt er, til aðstoðar landbúnaðinum þ.e. þess að lækka framleiðslukostnað hans, og þó einkum til að koma núverandi einyrkjabúskap í það horf, að hann verði samkeppnisfær.“ Það eru fleiri atriði í þessari stefnuskrá, sem e.t.v. væri ástæða til að rifja upp. En ég ætla þó að sleppa því, af því að það er margt, sem er meira aðkallandi, að ég kynni fyrir yður í þessu efni. Flokkurinn setti enn fremur að skilyrði fyrir þátttöku í ríkisstj. margháttaðar endurbætur alþýðu manna til handa. Hann setti það að skilyrði, að gagngerðar endurbætur yrðu gerðar á alþýðutryggingunum. Stefna flokksins í þeim málum hefur komið fram í fjölda mörgum frv., sem lögð hafa verið fyrir Alþ., sem ættu að vera kunn útvarpshlustendum, sem hlusta á þingfréttir. Þá er það og sett að skilyrði, að framfærslul. verði endurskoðuð og komið í fullkomnara og réttlátara horf en nú er. Einnig, að samþ. verði á Alþ. l. um 8 stunda vinnudag og að hvíldartími á togurum verði lengdur í 12 stundir á sólarhring og gerðar ráðstafanir til að auka öryggi og vinnuvernd fyrir sjómenn á flotanum og fyrir annan verkalýð. Enn fremur, að ákvæði vinnulöggjafarinnar, sem hefta athafnafrelsi verkalýðsfélaganna, verði afnumin og að ráðstafanir verði gerðar með að bæta úr húsnæðisskortinum, svo sem með skömmtun húsnæðis og hagnýting byggingarefnis til íbúðarhúsa fyrir almenning. Þá er það og sett að skilyrði, að gerðar verði gagngerðar ráðstafanir til eflingar landbúnaðinum, og vitna ég þar til þeirra till., sem Sósfl. hefur sett fram á síðasta Alþ., um að vinna að því að koma landbúnaðinum á þann grundvöll, að hann verði samkeppnisfær við aðra atvinnuvegi, og í sambandi við það, að jarðræktarl. verði breytt í það horf, er farið var fram á í frv. Sósfl. á Alþ. En landbúnaðinum verður ekki komið í það horf, að hann verði þannig samkeppnisfær, nema hann taki í sína þjónustu véltækni nútímans og hann verði rekinn meira en hefur verið á félagslegum grundvelli. Þá er það sett að skilyrði, að ráðstafanir séu gerðar til þess að tryggja smáútgerðarmönnum fullt ver ð fyrir afurðir sínar og útvega samtökum þeirra skipakost, svo að þeir geti sjálfir flutt fisk á erlendan markað. Jafnframt sé séð fyrir því, að stöðugt sé nóg beita á öllum útgerðarstöðum, tryggð geymsla fyrir hana og komið í veg fyrir okur með beitu og aðrar nauðsynjar útgerðarinnar. Enn fremur, að gerðar séu ýmsar aðrar nauðsynlegar ráðstafanir til þess að tryggja hagsmuni fiskimanna í samræmi við ályktun 3. flokksþings Sósfl. um sjávarútvegsmál. Þá er það og gert að skilyrði fyrir þátttöku í ríkisstj., að tekin sé upp ný stefna í menntamálum til þess að efla vísindi, listir og bókmenntir og vernda og auka íslenzka þjóðmenningu og alþýðufræðslu. Alþ. taki aftur inn á 18. gr. fjárl. styrkveitingar til rithöfunda og listamanna, er felldar voru niður. Þá er það enn fremur gert að skilyrði fyrir þátttöku í ríkisstj., að í utanríkismálum sé tekin upp ákveðin stefna með Bandamönnum og móti fasismanum. Ríkisstj. gefi út samúðaryfirlýsingu með Bandamönnum og stuðli að virkri aðstoð Íslendinga við landvarnir Íslands í samvinnu við hernaðaryfirvöldin, jafnframt því sem staðið sé á verði gegn hvers konar yfirgangi erlends valds hér á landi á sviði viðskiptamála og stjórnmála. Tekið sé upp þegar í stað gagnkvæmt stjórnmálasamband við Sovétríkin. Leitað sé samvinnu við Bretland, Sovétríkin og Bandaríkin og stjórnir annarra frjálsra þjóða um öryggi Íslands og tryggingu fyrir friðhelgi þess og algeru sjálfstæði, er friður verður saminn í styrjaldarlok. Þá er enn fremur gert að skilyrði, að nægilegt fé sé veitt á fjárl. og aðrar nauðsynlegar ráðstafanir gerðar gegn yfirvofandi atvinnuleysi, fjármagni þjóðarinnar verði varið eins og kostur er til tryggingar atvinnulífinu, kaupa á atvinnutækjum, vélum til útgerðar og landbúnaðar, bátum, skipum og byggingarefni, og að framkvæmdir verði hafnar eins fljótt og unnt er á nauðsynlegum byggingum, verksmiðjum og rafvirkjunarstöðvum. Stórfelldar umbætur verði gerðar á höfnum, þar sem annars eru góð skilyrði til fiskveiða, hafinn undirbúningur undir stofnun ,byggðahverfa í sveitum, þar sem skilyrði eru hagkvæmust o.s.frv. Þá er enn gert að skilyrði fyrir samvinnu um ríkisstj., að réttarfari og hegningarlöggjöf verði breytt í frjálslyndara horf. Einfaldari skipan sé komið á starfsmannakerfi ríkisins, afnumdar aukagreiðslur og óþörf embætti og launalögin endurskoðuð. Í síðasta lagi er sett sem skilyrði, að nauðsynlegar breyt. verði gerðar á framkvæmdavaldinu, embættis- og starfsmannaliði ríkisins og opinberra stofnana til þess að tryggja framkvæmd þeirrar stefnu og þeirra verkefna, sem hér hafa verið talin. Ríkisstj. styðji sig við og hafi samráð við samtök fólksins og bandalag þeirra samtaka, verkalýðsfélög, samvinnufélög, ungmennafélög, stjórnmálafélög og önnur, er sameinast vilja um þessa stefnuskrá. Sem víðast á landinu verði myndaðar sameiginlegar nefndir slíkra samtaka, sem ríkisstj. hafi náið samstarf við. Og allra síðast er tekið fram: Verði ágreiningur, sem leiðir til samvinnuslita, skuldbindur ríkisstj. sig til þess að leggja málin undir dóm þjóðarinnar með því að rjúfa þing og ganga til nýrra kosninga. Mörg af skilyrðum Alþfl. og Framsfl. fyrir þátttöku í stjórnarmyndun voru mjög svipuð þeim, sem Sósfl. setti fram. Þegar þessi skilyrði voru komin fram, virtist hafa fengizt nýr grundvöllur undir viðræður 8 manna n. En það kom þá í ljós, að n. sá sér ekki fært að inna það hlutverk af hendi, sem henni var ætlað. Hún sá, að ekki fannst grundvöllur undir fjögurra flokka stjórn. Þess var líka að vænta, því að sannast mála er það, að erfitt verður að samræma vilja auðmannanna, stríðsgróðamannanna og milljónamæringanna við hag verkamanna, bænda og annarra smáframleiðenda. Og niðurstaðan varð sú, að 7. desember var því lýst yfir, að n. hefði lokið störfum sínum og ekki fundið grundvöll undir fjögurra flokka stjórn. Nú leið vika, og fóru fram ýmsar viðræður um möguleika á stjórnarmyndun. En 15. desember ákvað hæstv. ríkis:tjóri að taka málið í sínar hendur og skipa utan-þingflokka ríkisstj. Þegar næsta dag á eftir, eða 16. desember, ritaði Sósfl. Alþýðuflokknum og Framsóknarflokknum bréf og einnig Sjálfstæðisflokknum varðandi samstarf í þinginu. Ég vil nú leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það bréf, sem Alþfl. var ritað. Það var svohljóðandi: „Með skírskotun til samþykktar flokksþings Alþýðuflokksins, sem birt er í Alþýðublaðinu 25. nóv. 1942, og þess, sem fram hefur komið í 8 manna nefndinni, fer Sósíalistaflokkurinn þess á leit við yður, að þér hafið samstarf við hann um að hrinda í framkvæmd eftirfarandi málum, sem flokkarnir virðast vera sammála um: 1. Flokkarnir undirbúi og flytji sameiginlega frumvarp um eftirfarandi mál á Alþingi: a) Lækkun tolla og endurskoðun tollalöggjafarinnar til að vinna gegn dýrtíðinni. b) Þingið komi á fót stofnun til að hafa yfirstjórn utanríkisverzlunarinnar með höndum í því skyni að hagnýta skipakostinn sem bezt og stuðla að lækkun vöruverðs. c) Stofnun til eftirlits og rannsóknar á skattamálum til þess að koma í veg fyrir skattsvik. d) Hækkun skatta á hátekjum og sérstakur skattur á eignaaukningu þá, sem orðið hefur frá stríðsbyrjun. Nýbyggingarsjóðir teknir í opinbera vörzlu og framlag í varasjóði verði ekki skattfrjálst. e) Binding stríðsgróðans. f) Ráðstafanir til að hindra brask með fasteignir. g) Endurskoðun landbúnaðarlöggjafarinnar. Stofnun byggðahverfa. Aukinn innflutningur landbúnaðarvéla. Vísindalegar tilraunir í þágu landbúnaðarins. Aukinn ræktunarstyrkur til smærri býla o.fl. h) Strangt eftirlit með sölu og notkun byggingarefnis. i) Ráðstafanir til þess, að bændur og fiskimenn fái nægar nauðsynjar til atvinnureksturs síns með sanngjörnu verði. j) Ráðstafanir til að tryggja nægilegan skipakost til vöru- og farþegaflutninga með ströndum fram. 2. Flokkurinn vinni að því með Sósíalistaflokknum að komast að samkomulagi við fulltrúa bænda um fast grunnverð á landbúnaðarafurðum, er breyst samkvæmt sérstakri vísitölu. Loks vill flokkurinn gjarnan hafa samstarf við flokk yðar um önnur mál, sem samkomulag kann að nást um. Jafnframt væntir flokkurinn þess, að þér takið upp umræður við hann um málefnagrundvöll fyrir ríkisstjórn, er þér takið þátt í, ásamt Sósíalistaflokknum.“ Framsfl. var ritað annað bréf, sem hafði sömu tilboð að færa, nema hvað þar var lögð sérstök áherzla á mál, sem Framsfl. hefur gert að sínum málum. Þá var svo Sjálfstfl. rita bréf og boðið samstarf um framgang vissra mála. En ekki var honum boðið að taka þátt í umr. um myndun ríkisstj., því að sýnt þótti í 8 manna n., að ekki væri grundvöllur fyrir það. Alþfl. og Framsfl. svöruðu bréfum þessum um hæl á þá lund, að þeir vildu taka þátt í við. ræðum um málið, og voru kosnir 3 menn í hverjum flokki til þess að raða um samstarf flokkanna og um svo kallaða myndun vinstri flokka ríkisstjórnar. Þessi n. starfar enn. Hún hefur sett undirnefndir til þess að vinna að ýmsum málum, og þær eru enn starfandi. Nú geri ég ráð fyrir, að hlustendur vilji fá að vita, við hverju megi búast um vinstra samstarf um ríkisstj. Ég get ekki svarað því að svo stöddu, heldur sagt það aðeins, að ég álít, að ekkert það hafi fram komið í viðræðum þessara flokka, sem útiloki, að mynduð verði vinstri stjórn. Og ég álít, að ekkert það hafi fram komið í þeim viðræðum, sem útiloki, að þeir fylgist að um framgang margra nytjamála innan þingsins, og það jafnvel þó að ekki kæmi til stjórnarmyndunar. Ég geri líka ráð fyrir, að margir muni spyrja: Álítið þið heppilegt, að vinstri stjórn taki nú þegar við völdum? Eða álítið þið, að sá tími sé nú í nánd? Ég vil heldur ekki svara þeirri spurningu beint. Ég segi aðeins, að við höfum nú fengið utan-þings og utan-flokka ríkisstj. Og því hefur verið haldið fram af ýmsum blaðamönnum og stjórnmálamönnum, að það, sem mest væri í vegi fyrir þjóðnýtum framkvæmdum ríkisstjórna, væri það, að þær væru flokksstjórnir fyrst og fremst. Nú höfum við stjórn, sem ekki er flokksstjórn. Hún hefur enn fengið allt fram í þinginu, sem hún hefur um beðið, og er nú gott að sjá, hversu auðveldlega málin leysast. En mér virðist afrek stjórnarinnar til þessa dags næsta lítil, og ég hygg, að brátt muni sannast, að ekki er einhlítt að hafa stjórn, sem er utan þings. og ekki háð beinlínis neinum flokki. Það mun sýna sig, að vandamálin mæta henni ekki síður en öðrum ríkisstj., og hún mun ekki eiga hægara með að leysa þau. Ég býst við, ef þessi stjórn situr lengi, þá muni hann reyna þann sannleika stéttaþjóðfélagsins, að ef hún ætlar eitthvað að gera, þá muni hún reka sig annaðhvort á aðfinnslur stríðsgróðamannanna og milljónamæringanna eða verkamanna, bænda og annarra smáframleiðenda, eftir því hvernig hún vinnur. Ég hygg, að reynslan muni sýna, að það er ekki flokkslaus stjórn, sem við fyrst og fremst þurfum, heldur stjórn, sem styður sig við sterka og markvissa flokka, og þá fyrst og fremst við hinn vinnandi földa þessa lands. Ég verð því að segja það við þann mikla fjölda manna um gervallt landið, sem fylgt hefur þessum þremur flokkum: Ég býst við, að þið viljið vinstri stjórn. En til þess að hún geti orðið mynduð, þarf fyrst og fremst fullkomna einingu verka lýðssamtakanna, og ég tel hana þegar fengna. En styrkjast þarf hún betur, og ljóst þarf að vera, ef vinstri stjórn verður mynduð, að það sé stjórn þeirra samtaka og að þau standi þar á bak við, eins og það þarf reyndar líka að vera ljóst, að samtök bænda vilji slíka stjórn og standi á bak við hana. Slík stjórn þarf að vera stjórn þeirra stétta. Þetta er sá stéttalegi grundvöllur, sem þarf að vera fyrir hendi. Stjórnmálalegur grundvöllur þarf einnig að vera fyrir hendi um myndun slíkrar stjórnar. Og það þarf fyrst og fremst öruggt, einhuga og fullkomið samstarf Alþfl. og Sósfl., því að þeir eru að vissu leyti umbjóðendur vissra stétta fyrst og fremst. Það þarf samvinnu þessara flokka, og það þarf að fá fulla tryggingu fyrir því, að þau hægri öfl, sem til eru innan Framsfl. og Alþfl., verði lögð í læðing og fái ekki að spilla áhrifum vinstri ríkisstj., ef mynduð verður. Ég segi við kjósendur míns flokks og vinstri flokkanna almennt: Ef þið viljið vinstri stjórn, þá gerið ykkur ljóst, hvaða skilyrði verða að vera fyrir hendi. Ykkur er ljóst, hvaða skilyrði Sósíalistar hafa sett fram. Og það þarf að knýja flokkana fram til samstarfs með samtökum ykkar. En til þess að við fáum verkhæfa stjórn, er nauðsynlegt, að verkamenn og bændur standi á bak við hana. Slík stjórn þarf að vera til styrjaldarloka, ef á eftir stríðinu á ekki að koma kreppa eins og eftir síðasta stríð. Verkamannasamtökin þurfa að sameina sig til að knýja þrjá vinstri stjórnmálaflokkana til samstarfs, til þess að þeir geti haft þá stjórnarforustu, sem stéttir verkamanna, bænda og smáframleiðenda óska og krefjast.



Herra forseti. - Áður en ég kem að meginmáli mínu, vil ég svara tveimur atriðum úr ræðu hv. 6. landsk. (LJós). Það var þá fyrst um vörubirgðir í stríðsbyrjun. Hann hafði þessa vanalegu tuggu yfir um það mál, og því er óþarfi að eyða um það mörgum orðum. Vil ég þó enn einu sinni taka það fram, að í stríðsbyrjun var það meira vandamál, hvernig skyldi greiða vörur, sem til landsins voru fluttar, heldur en hvernig átti að fá skiprúm fyrir þær. Af þessu geta menn séð, hvaða ástæður voru til að liggja hér með margar vörur. Verzlunin var gefin frjáls í stríðsbyrjun. Ríkisstj. keypti sjálf inn vörur og styrkti aðra til þess. Um landbúnaðarmálin vil ég segja við þennan hv. þm., að það er ótrúlegt, eftir ræðu hans að dæma, að hann hafi alizt upp á Íslandi. Öllum nema kannske honum er ljóst, að hér hefur farið fram bylting í landinu á síðustu áratugum á sviði landbúnaðarins. Undrast hann kannske yfir því, að ekki hafi átt sér stað stórkostleg breyting í þessum efnum á stríðsárunum, þegar ekki einu sinni hefur verið hægt að fá menn til að mjólka kýr og gegna öðrum störfum í sveitinni? Svo gersamlega virðist þessi hv. þm. vera vankunnandi um þessi mál, að ég held, að hann ætti ekki að setja hér á ræðu um þau á Alþ., og sízt við slíkar umr. eins og þessar. Á öndverðu s.l. ári urðu þau tíðindi, að mikill meiri hluti alþingismanna ákvað að taka upp baráttu fyrir breytingu á kjördæmaskipun landsins, halda tvennar alþingiskosningar á sama ári, - magna með því stjórnmálaófrið í landinu og slá á frest úrlausn annarra verkefna, enda þótt brýn nauðsyn væri á, að Alþ. notaði tíma sinn og aðstöðu til þess að leysa aðkallandi vandamál. Sjálfstfl. kastaði teningunum, þegar hann snérist með kjördæmamálinu og hafnaði þá samstarfi um fjárhags- og atvinnumál þjóðarinnar. Forustumenn Sjálfstfl. lýstu yfir því um leið og þetta skeði, að engin hætta stafaði að þessu tiltæki, þar sem ríkisstj. flokksins mundi sjá um, að dýrtíðarmálunum yrði eins vel borgið og áður. Í málflutningnum var það talin höfuðnauðsyn að hnekkja valdi Framsfl., og var honum í því sambandi gefinn ófagur vitnisburður. Mönnum hefði átt að vera það ljóst þegar í öndverðu, að yfirlýsingar fyrrverandi ríkisstj. um, að hún mundi gæta dýrtíðarmálanna þrátt fyrir það stjórnmálaástand, sem tvennar alþingiskosningar sköpuðu í landinu, voru markleysa. Nú er konlið í ljós, að ráðherrum þeim, er gáfu þessar yfirlýsingar, hefur sjálfum hlotið að vera þetta ljóst þegar á þeim tíma, sem þær voru gefnar. Dreg ég þetta m.a. af því, að þegar nú er rætt um, hversu farið hafi, benda blöð sjálfstæðismanna eindregið á það, að eigi hafi verið hægt að sjá dýrtíðaráætlunum borgið, þar sem það skilyrði hafi verið sett fyrir hlutleysi við ríkisstj. Sjálfstfl., að hún gerði ekkert til að framkvæma löggjöfina, er sett hafði verið til þess að vinna gegn dýrtíðinni. Á aukaþinginu í sumar, sem leið, eftir alþingiskosningarnar, hlaut að liggja í augum uppi, jafnvel þeim, sem áður vildu ekkert sjá, hvert stefndi í dýrtíðarmálunum. Það var augljóst, að fyrrverandi ríkisstj. sýndi ekki hina minnstu viðleitni til þess að halda í horfinu, hvað þá meira. Þá, í ágústmánuði, fóru fram útvarpsumræður frá Alþ. Ég benti þá á, fyrir hönd Framsfl., hversu komið væri og hvað framundan hlyti að vera, ef ekki væri þá þegar hafizt handa um að gera ráðstafanir til viðnáms og viðreisnar. Ég benti á, að ef þetta væri ekki gert þá, heldur dregið fram á vetur, fram yfir síðari kosningar, þá mundi hljótast að því tjón, sem aldrei yrði að fullu bætt, og að þegar þar væri komið sögu, mundi verða orðið þannig ástatt í fjárhags- og atvinnumálum landsmanna, að erfitt yrði úr að bæta: Ég vissi þá, að mögnuð óánægja var almennt í landinu út af því, að upp hafði verið tekið það ráð að fást við kjördæmaskipun landsins í stað þess að snúa sér að lausn aðkallandi vandamála. Ég benti jafnframt á, að ef aðvaranir væru enn að engu hafðar, heldur lagt út í kosningar í annað sinn, og forustumenn flokka þeirra, sem stæðu að slíkum vinnubrögðum, yrðu þess ekkert varir, að óánægjan kæmi fram í minnkuðu fylgi flokkanna við kosningarnar, þá mundi það síður en svo hafa bætandi áhrif á vinnubrögð þeirra í næstu framtíð og sízt vera til þess fallið að veita stjórnmálaflokkunum á Alþ. það aðhald, sem nauðsyn ber til. Í þessu sambandi og ekki síður út af því, sem síðar hefur gerzt, og því, sem nú er svo mjög rætt manna á milli um störf Alþ. og viðhorf þjóðarinnar til þess, er ekki aðeins réttmætt, heldur skylt að benda á, að 3/4 hlutar þjóðarinnar töldu þau vinnubrögð, sem viðhöfð voru á s.l. ári, eigi svo athugaverð, að þeir létu það hafa áhrif á atkvæði sitt. Sérstaklega er einnig rétt að benda á það, að enn veittu 21 þús. kjósendur í landinu Sjálfstfl. brautargengi í haustkosningunum þrátt fyrir allt, sem á undan var gengið og upplýst var um afskipti þess stjórnmálaflokks af dýrtíðarmálunum, sem menn töldu sér þó hugleikin, og þrátt fyrir það að hann tók með stjórnarmyndun sinni höfuðábyrgð á því, sem aðhafzt var á s.l. ári, - og með þeim afleiðingum, sem hverjum sæmilega glöggum manni var vorkunnarlaust að sjá fyrir í megindráttum, áður en gengið var að kjörborðinu í síðara sinn. Enn fremur er nauðsynlegt að vekja í þessu sambandi athygli á því einkennilega fyrirbrigði, að fjöldi þessara sömu kjósenda virðist, að loknum þessum leik, sem þeir .ekki voru áhorfendur að, heldur þátttakendur í, verða undrandi yfir því, að stjórnmálaflokkarnir á Alþ. skuli ekki þegar í stað geta orðið sammála um allt, sem þarf til þess að byggja það upp, sem rifið hefur verið niður. Er ekki eitthvað undarlegt ósamræmi í undirtektum manna og þátttöku annars vegar í þeim atburðum, sem hér skeðu á s.l. ári, og hins vegar öllum þeim sleggjudómum, sem menn fella nú um Alþ.? Skyldi ekki vera hér til að dreifa fremur takmörkuðum skilningi margra á skyldum þeirra sem kjósenda í landinu og of lítilli yfirsýn um þau viðfangsefni, sem við blasa nú og eiga rætur sínar einmitt í því, hvernig á málum hefur verið haldið, - ekki aðeins af stjórnmálaforkólfum, heldur einnig, af þeim, sem við tvennar kosningar á sjö mánuðum hafa verið kvaddir til dóms um málin? Til þess að gera gleggra, hvað við er átt, vil ég með örfáum orðum bregða upp mynd af því, hversu nú er ástatt um nokkur málefni landsmanna. Þegar Alþ. kom saman eftir kosningarnar, lá það fyrir, að dýrtíðin hafði á þeim sjö mánuðum, sem fyrrverandi ríkisstj. fór með völd, hækkað um 89 stig. Til samanburðar má geta þess, að á 32 (friðarmánuðum áður hafði hún hækkað um 83 stig, og þótti þó flestum nóg um. Verðhækkunin hafði því meira en tvöfaldazt í landinu á 7 mánuðum. Fyrir nokkrum mánuðum voru afkomuhorfur atvinnuveganna mjög góðar. En þegar Alþ. kom saman nú í vetur, þá voru þær orðnar afar ískyggilegar, að ekki sé meira sagt, og þó hafði fiskverðið verið hækkað með samningum. Frystihúsin voru yfirleitt stöðvuð, og fjöldi þeirra er ekki rekinn enn. Bændur horfðu og horfa enn fram á. að verðlagsþarfir landbúnaðarins eru nú vegna dýrtíðarinnar orðnar margfaldar á við það, sem útflutningsverð landbúnaðarafurða gefur í aðra hönd, og nú verður ljósara með degi hverjum sem líður, að eigi verður til lengdar sótt fé í ríkissjóð til þess að bægja frá framleiðslunni afleiðingum verðbólgustefnunnar. Fiskimenn á smærri skipum horfa fram á það hlutskipti að verða hálfdrættingar á við þá, sem í landi sitja, þrátt fyrir hækkun fiskverðsins. Þessi nýja útsýn blasti við sjónum manna, þegar Alþ. kom saman. En það var fleira, sem skipti máli fyrir Alþ. og ekki lá jafnljóst fyrir hvers manns augum. Hverjar voru horfurnar um afkomu ríkisins? Í byrjun Alþ. lagði fyrrverandi fjmrh. fram fjárlagafrumvarp. Þetta frv. hafði verið, eftir því sem sagt var, endursamið og fært til samræmis við það ástand, sem orðið var. Þegar frv. þetta var lagt fyrir Alþ., gerði fyrrv. fjmrh. grein fyrir tekjum og gjöldum ríkissjóðs, og var ekki annað að heyra á ráðherranum en allvænlega hofði. Ýmsir munu þó hafa gert sér grein fyrir, að því fór fjarri, að öll kurl kæmu til grafar í þessari skýrslu ráðherrans, enda þótt kyrrt væri látið liggja, meðan unnið var að því að fá upplýst, hversu komið var. - Fjárlagafrv. var vísað til n. að venju. Upplýsingar þær, sem fylgdu frv., voru svo ófullkomnar og frágangur þess að öllu leyti svo fyrir neðan allar hellur, að það tók fjvn. þingsins margar vikur að safna gögnum þeim, sem þurfti til þess að fá hugmynd um, hvort fjárlagafrv. væri í nokkru samræmi við það ástand, sem orðið var. Það er skemmst af að segja, að þessar rannsóknir fjvn. Alþ. leiddu það í ljós, að þetta fjárlagafrv. ríkisstj. var svo fjarri öllu lagi, að láta mun nærri, að hækka þurfi útgjaldahlið þess um 10–11 millj. kr. í því skyni einu að leiðrétta bersýnilega ranglega áætlaða útgjaldaliði. Mætti nefna mörg dæmi til þess að sýna, hvernig að frv. hefur verið unnið og hversu auðvelt það hefur verið fyrir Alþ., eða hitt þó heldur að fá upplýsingar um horfur í þessum efnum eftir þeim gögnum, sem fyrir voru lögð. Jafnframt var unnið að athugun á því, hvernig fjárhagur ríkisins raunverulega væri. Sú athugun leiddi í ljós eftirfarandi staðreyndir, sem raunar hlutu að verða afleiðing þeirrar fjármálastefnu, sem fylgt hefur verið. Tekjur ríkissjóðs munu hafa orðið allt að 90 millj. kr. á s.l. ári, og er það meira en fjórfalt hærra en tekjurnar voru fyrir stríðið. Útgjöldin munu hafa numið 50–60 millj. kr. fyrir utan uppbætur þær á afurðum landsmanna og ýmsar aðrar greiðslur vegna dýrtíðarinnar, sem Alþ. og ríkisstj. hafa ákveðið. Fjármagn það, sem ríkissjóður hefur yfir að ráða, mun ekki hrökkva til þess að inna af höndum þær skuldbindingar, sem á ríkissjóði hvíla nú þegar. En þar eru fyrirferðarmestar uppbætur á útfluttar afurðir og tillag til raforkusjóðs. Nema þessar greiðslur samtals, eftir því sem áætlað er, um 30 millj. kr. Í framkvæmdasjóðinn er ekkert til nema á pappírnum sá hluti af tekjuafgangi ársins 1941, sem þangað skyldi renna. Hér við bætist svo, að skuldir ríkisins hafa sára lítið lækkað og eru um 55 millj. kr. enn, án þess að taldar séu skuldir við raforkusjóð og framkvæmdasjóð. Dýrtíðin hefur margfaldað útgjöld ríkissjóðs, en ekki aukið tekjurnar að sama skapi, og situr ríkissjóður hér við sama brunn og framleiðslan í landinu. Til dæmis um þetta má nefna það, að launagreiðslur ríkissjóðs og ríkisstofnana voru fyrir stríð um 7.5 millj. kr., en nú munu þær vera orðnar um 25 millj. kr. árlega. Til þess að sýna, hver áhrif verðbólgustefnan hefur haft á þennan útgjaldalið einan, nægir að geta þess, að hefði dýrtíðin verið stöðvuð, þegar vísitalan var 172, og um það voru lagðar fram tillögur af Framsfl. hér á Alþ., mundu þessar greiðslur nú nema helmingi lægri fjárhæð, og þó enn lægri, ef vísitalan hefði verið stöðvuð, þegar hún var 155 stig, en þannig stóð, þegar ég flutti fyrsta frv. mitt til laga um dýrtíðarráðstafanirnar vorið 1941. Það frv. var að vísu samþykkt, en aldrei framkvæmt, vegna þess að sjálfstæðismenn í ríkisstjórninni höfðu í sínum höndum vald til þess að koma í veg fyrir það, þar sem þeim hafði verið trúað fyrir stjórn fjármálanna. Þá er og rétt að geta þess, að hefði dýrtíðin verið stöðvuð, mundu greiðslur vegna útfluttra landbúnaðarvara aðeins nema litlum hluta þeirrar fjárhæðar, sem nú er ætlað að greiða í þessu skyni, og þó verið ólíkt bjartara framundan um afkomu bændastéttarinnar en nú er. Til marks um það, sem skeði á síðustu 7 mánuðum ársins 1942 í málum þessum, er rétt að geta þess, að kostnaður við verklegar framkvæmdir ríkisins hefur tvöfaldazt til þrefaldazt á þeim tíma, og eigi mun fjarri að áætla, að vegagerð, sem kostaði 100000 kr. 1941, kosti nú 250000 a.m.k. Geta menn svo af þessu ímyndað sér, hvernig horfir um verklegar framkvæmdir í landinu, þegar fram líða stundir. Ef sæmilega hefði verið á haldið, gætum við nú búið við hið mesta góðæri. Að baki eru tvö mestu gróðaár í sögu landsins. En þrátt fyrir þetta er ástandið nú þannig, að atvinnuvegir landsmanna horfa fram á taprekstur - ýmist nú þegar, ef nokkuð ber út af, eða í nánustu framtíð. Og mjög veigamikill þáttur í sjávarútveginum, hraðfrystihúsin, eru stöðvuð að meira eða minna leyti. Ríkissjóður er raunverulega þrotinn að reiðu fé. Hins vegar er fyrirsjáanlegt, að framundan bíða óleyst verkefni, sem ríkissjóður verður að gangast fyrir og leysa, þótt þau kosti stórfé, og þjóðin sættir sig ekki við annað en þessi verkefni verði leyst jafnskjótt og vinnuafl er fáanlegt til þess að sinna þeim og efnivörur verða fyrir hendi að því leyti, sem þeirra er þörf. Þjóðin hefur fram á þennan dag staðið í þeirri trú, að verið væri að safna fjármunum til þess að vinna að þessum framkvæmdum. Allar vonir um, að ríkissjóður ætti milljónatugi í sjóðum að loknu gróðatímabilinu, sem gætu orðið til þessara framkvæmda og til þess að hindra atvinnuleysi að stríðslokum, bregðast ger samlega, nema nú verði gripið til alveg óvenjulegra úrræða til þess að draga saman fé til framfaramálanna. Hefði sú stefna verið upp tekin að snúast gegn dýrtíðinni, þá hefði fjárhagur ríkissjóðs verið glæsilegur, stórkostlegur tekjuafgangur orðið og milljónatugir verið í sjóðum til þess að standa undir framförum. Það er eðlilegt, að menn varpi fram þeirri spurningu, hvernig unnt hafi verið að skapa annað eins ástand við þau skilyrði til góðrar afkomu, sem fyrir hendi voru. Til þess liggja að vísu fleiri ástæður en ein, en þó er að mínum dómi ein meginástæða til þess að hinir sjö síðustu mánuðir ársins 1942 hafa reynzt svo örlagaríkir í þessum efnum, - og hún er sú, að landsmenn skyldu láta bjóða sér það að halda orustu um málefni, sem enga nauðsyn bar til að leysa, og að þeir skyldu gerast þátttakendur í því að halda uppi pólitískum höfuðorustum í nær heilt ár í landinu stjórnlausu, í stað þess að halda einar almennar alþingiskosningar, er skorið gætu fljótt og afgerandi úr málefnaágreiningi um lausn aðkallandi vandamála innan lands, ágreiningi, sem út af fyrir sig var óhjákvæmilegt að skera úr. Það dregur sig enginn nú undan ábyrgð með því að minna á, að hann hafi verið óánægður eða jafnvel mótfallinn þessum starfsháttum, ef hann getur ekki sagt um leið, að hann hafi gert sitt til þess að stöðva þennan leik. Reynslan mun nú sýna mönnum það, að litlu verður áorkað með því því að nöldra í barm sinn og láta þar við sitja. Þegar menn ræða um stjórnmálaástandið og aðstöðu Alþ., þá mega menn þess vegna ekki gleyma því, að yfirgnæfandi meiri hluti landsmanna lagði lið sitt þeim vinnubrögðum, sem við voru höfð á s.l. ári, og menn mega ekki vera undrandi yfir því, þótt það taki tíma og kosti fyrirhöfn að leysa þau verkefni, sem lágu fyrir hinu nýkosna Alþ., þegar það hóf störf sín. Hvað hefur þá gerzt á Alþ. nú í vetur? Sjálfstfl. hafði skorað á landsmenn að efla sig til forustu, og hann hafði heitið slíkri forustu eftir kosningarnar. Þegar á Alþ. kom, virtist flokkurinn hins vegar ekki líta svo á, að hann væri líklegur til þess að takast slíka forustu á hendur, heldur óskaði hann eftir því, að sett væri á stofn 8 manna nefnd frá öllum þingflokkum til þess að ræða stjórnarmyndun allra flokka, - líka þess flokksins auðvitað, sem þjóðinni var sagt fyrir kosningar, að væri svo hættulegur landsmönnum, að þess vegna gætu réttlætzt jafnvel þrennar kosningar á sama ári, hvað þá tvennar, sem annars voru óréttlætanlegar með öllu. Það kom fljótt fram við störf þessarar n., að ekki var auðvelt að byggja það, sem hrunið hafði. Framsóknarmönnum var það snemma ljóst, að stjórnarmyndun, sem byggjast ætti á því, að meiri hlutinn, sem að henni stæði, hefði gert sér grein fyrir til fulls og gengið frá úrræðum í þeim margháttuðu viðfangsefnum, sem hlutu að verða þættir í viðreisn þeirri, sem gera þurfti, hlaut að taka langan tíma. Þá var um tvær leiðir að velja: Að mynda pólitískt ráðuneyti, sem væri eins konar bráðabirgðastjórn að því leyti, að ekki gæti verið fullgengið frá, hvernig leysa skyldi öll þau stórmál, sem leysa þyrfti, eða þá, að ríkisstjóri skipaði til bráðabirgða ráðuneyti af sinni hálfu, sem færi með framkvæmdastjórnina, unz Alþ. hefði leyst stjórnarmyndunarmálið. Framsfl. áleit fyrri kostinn heppilegri, eins og á stóð, enda þótt á þeirri leið væru gallar. Þess vegna svaraði Framsfl. því játandi að taka þátt í ráðuneyti allra flokka, sem byggt væri á þessum grundvelli. En sú ráðuneytismyndun strandaði á öðrum. - Af sömu ástæðum spurðist flokkurinn sérstaklega fyrir um það hjá báðum verkamannaflokkunum á Alþ., hvort þeir vildu eiga þátt í myndun stjórnar ásamt Framsfl., sem tæki við þá þegar, ynni að þeim málum á þessu Alþ., er samkomulag næðist um, og leitaðist við að ná samkomulagi um málefnagrundvöll fyrir áframhaldi samstarfsins. Þessi tilraun bar ekki árangur, vegna þess að hinir flokkarnir töldu, að ýtarlegur málefnasamningur yrði að liggja fyrir, áður en stjórnarmyndun ætti sér stað. Niðurstaðan var sú, að þingræðisstjórn varð eigi mynduð og ríkisstjóri skipaði af sinni hálfu þá stjórn, er nú situr. Enn sem komið er hefur myndun pólitískrar ríkisstj. á Alþ. strandað af þeirri ástæðu, að sumir stjórnmálaflokkarnir hafa ekki viljað ganga í ríkisstj., nema áður væri búið að semja um úrlausnir í flestum vandamálum. En slíkir samningar eru þeim örðugleikum bundnir, eins og ástandið er nú orðið, að það eitt út af fyrir sig hefur valdið því, að stjórnarmyndun hefur ekki farið fram á Alþ. Fram að þessu hefur því stjórnarmyndun á Alþ. strandað þegar af þessari ástæðu. Hins vegar liggur ekki enn þá fyrir, hvort aðrar ástæður verða þess valdandi, að á Alþ. eigi sér ekki stað stjórnarmyndanir með venjulegum hætti fyrst um sinn. Það leiðir reynslan í ljós, og er of snemmt að ræða það mál til nokkurrar hlítar á þessu stigi. Núverandi hæstv. ríkisstj. hefur með nokkrum bráðabirgðaráðstöfunum í dýrtíðarmálunum, sem gerðar hafa verði í samvinnu við Alþ., gefið Alþ. og þjóðinni tóm til þess að átta sig á þeim stóru viðfangsefnum, sem framundan liggja. Ráðstafanir ríkisstj. hafa fram að þessu miðað að því, að ekki þyrfti að verða áframhaldandi tjón að þeim drætti, sem óhjákvæmilega hlaut að verða á því, að meiri háttar framkvæmdir væru gerðar vegna þess undirbúnings, sem slíkar ráðstafanir hljóta að krefjast. Slíkt hlé varð ekki skapað, meðan fyrrv. ríkisstj. sat að völdum, þar sem hún sýndi enga viðleitni til nokkurs viðnáms og skuggatilvera hennar lá eins og martröð á þingi og þjóð. Ráðstafanir núverandi ríkisstj. hafa fram að þessu yfirleitt byggzt á því, sem samkomulag var orðið um milli flokkanna í þeim stefnuyfirlýsingum, sem frá þeim höfðu komið. Þessum bráðabirgðaráðstöfunum hefur verið vel tekið, nl. a. fyrir það, að þær stinga í stúf við algert afskiptaleysi fyrrv. ríkisstj. Um tillögur og úrræði núverandi hæstv. ríkisstj. að öðru leyti er eigi unnt að ræða á þessu stigi málanna, þar sem ókunnugt er, hverjar leiðir hún vill fara í úrlausn þeirra vandamála, sem framundan eru. Eigi er enn vitað, eftir hvaða leiðum hæstv. ríkisstj. hyggst að vinna að lækkun dýrtíðarinnar og eigi er enn fram komið, hvaða stefnu ríkisstj. telur heppilega um afgreiðslu fjármála og skattamála. Verður því eigi af minni hálfu rætt öllu frekar um hæstv. núverandi ríkisstj. við þessar umræður. Framundan bíður það verkefni að endurskipuleggja hagkerfi landsins, ef svo má að orði kveða, og leysa þau stórkostlegu vandamál í atvinnumálum þjóðarinnar, sem við munu bætast að lokum yfirstandandi styrjaldar. Þessar ráðstafanir eru svo stórar og mikilvægar, að þær veita ekki af öðrum gerðar en Alþ., og Alþ. hlýtur að verða að taka á þeim fulla ábyrgð. Þegar kemur að því að taka stór skref í þessum málum, verður að vera fyrir hendi á Alþ. þingfylgi til þess að samþykkja nauðsynlega löggjöf og framkvæma hana. Það væri auðvitað æskilegt, að flestir, já allir, gætu staðið saman, og það er auðvitað áríðandi, að sem mest og bezt samtök geti myndazt um þessi verkefni og sem almennastur skilningur ríki um það, sem gera þarf. En það er rétt að gera sér ljóst nú þegar, að meðal þess, sem gera þarf, hljóta að verða vissar ráðstafanir, sem skoðanir verða skiptar um, en fram úr þeim málum verður samt að ráða, og fram úr þeim málum verður ekki annars staðar ráðið en á Alþ. Það er mikið talað nú um samstarf og nauðsyn á því. Samstarf er vitanlega nauðsynlegt, og margir ræða um það efni af fullri hreinskilni og einlægni. En þjóðin verður að gera sér grein fyrir því, að á bak við sumt af þessu tali getur staðið, - og stendur áreiðanlega því miður, annað og meira en viljinn einn til þess að leysa stórmálin. Við höfum séð, hvernig samstarfsþörfin á tímum þjóðstjórnarinnar var notuð til þess að standa gegn því að stríðsgróðinn væri notaður til þess að halda niðri dýrtíðinni. Það var gert, hvernig sem reynt er að vefja það fyrir mönnum nú. Við höfum séð, hvernig allt í einu hefur verið snúið við blaðinu og talið um sam::tarf snúizt upp í lögeggjanir til pólitísks ófriðar, þegar allra verst stóð á. Við höfum séð, hvernig þetta tal hefur svo aftur á svipstundu snúizt upp í umræður um nauðsyn friðar og samstarfs. Við erum vottar að því, hvernig nú, eftir þessar deilur, er reynt að snúa eðlilegri gagnrýni manna á þeim vinnubrögðum, sem viðhöfð hafa verið, upp í móðursýkiskenndan ótta við eðlilega málefnagagnrýni, sem auðvitað er alveg heilbrigð og ómissandi. Við erum vottar að því, hvernig heilbrigðri gagnrýni á stör fum Alþingis og stjórnmálamanna er nú snúið upp í almennt „taugastríð“ gegn þingræði og lýðræði með því að telja mönnum trú um, að allar umræður um þjóðmál sé auvirðilegt rifrildi auvirðilegra manna. Undir þenna söng taka margir þeirra, sem ekki telja sig metna að verðleikum, og sumir þeirra, sem hæst hrópa ámælisorðin til Alþ. og þingmanna, eru úr hópi þeirra, sem fastast eggjuðu til þeirra sviptinga á s.l. ári, sem mestum ófarnaði hafa valdið, og því úr hópi þeirra, sem mestu valda um ástand það, sem nú hefur verið Alþ. fjötur um fót í störfum þess. Við er um vottar að því, hvernig reynt er að nota ofureðlilega þreytu þjóðarinnar á háværum deilum til þess að bæla niður gagnrýni á stórfelldum stjórnmálahneykslum, sem átt hafa sér stað. Þannig er t.d. reynt að telja til óþarfa rifrildis og ófriðar gagnrýni á því, að á s.l. hausti var þannig haldið á fóðurbætismálum landsmanna, að allt að helmingi meira var úthlutað af fóðurbæti en venjulega, en þrátt fyrir það er fjöldi bænda í landinu í stórkostlegum vandræðum með fóðrun búpenings vegna skorts á þessari vöru, og hér við bætist, að menn voru leyndir því, hvernig komið var, þangað til eftir kosningar. Þannig er einnig reynt að telja það óþarfa rifrildismál, að gagnrýnt sé opinberlega annað eins hneyksli og bifreiðaúthlutun fyrrv. ríkisstj. Við erum vottar að því, hvernig reynt er að fá almenning í landinu til þess að gefast upp við meðferð þjóðmálanna með því að prédika þá um, að þjóðmálastarfið sé - þýðingarlaust, allir stjórnmálaflokkar séu eins og allir stjórnmálaleiðtogar eins. Það sé vonlaust að reyna að greina á milli þess, sem satt er eða logið, og þekkja rétt frá röngu. Í hvaða skyni er þetta gert? Hvar endar þetta? Ef þjóðin verður fórnarlamb þessa áróðurs, þá er lýðræðið á Íslandi úr sögunni. Þjóðin má ekki láta leggja á sig þann herfjötur, sem leiðir til falls lýðræðisins. Þingræðið og lýðræðið er byggt á málamiðlun að vissu marki, en ekki stöðvunarvaldi kyrrstöðunnar í skjóli þess, að enginn skoðanamunur eigi rétt á sér. Þjóðin verður að leggja það á sig að þekkja mismun á réttu og röngu, þekkja gagnrýni frá rógi og rök frá lýðskrumi. Þjóðin þarfnast ekki uppgjafar í almennum málum, heldur aukinnar árvekni og samvizkusemi. Við þörfnumst heldur ekki þess, að á Alþ. standi allir saman um að gera ekki neitt. Ekki heldur að allir séu ósammála um allt. Hvort tveggja þetta hefur verið reynt. Það, sem við þurfum, er, að sem flestir eða a.m.k. nógu margir standi saman um að gera það, sem þeim finnst rétt, taldi hæfilegt tillit til hinna, en fyrst og fremst fulla ábyrgð á því, sem þeir gera, og standi eða falli síðan með þeim dómi, sem þjóðin kveður upp. Við þörfnumst rólegrar yfirvegunar. manna, sem meta rök meira en upphrópanir og gefast ekki upp við að finna kjarna málanna, þótt tilraunir séu gerðar til þess að leyna honum. Það er ekki fyrirhafnarlaust eða vandalítið að vera kjósandi í lýðræðislandi, þótt það sé fámennt land, jafn flókin og mönnum finnst stundum viðfangsefnin vera. En menn verða að skilja, að ekkert mikilvægt vinnst eða helzt án fyrirhafnar. Ef kjósendur reynast vandanum vaxnir, þá verður öllu borgið. Ef þeir gefast upp, leggja árar í bát, þá er leikurinn tapaður og lýðræðið hefur beðið ósigur. Ég benti áðan á, hvernig ástatt er nú um fjárhasafkomu ríkissjóðs og atvinnuveganna. Mun ég fara nokkrum orðum um það, sem næst virðist framundan liggja. Tekjur ríkisins hafa árið 1942 náð hámarki sínu, þó að allt sé það fé svo gott sem horfið vegna ráðleysis. Rekstrarútgjöld ríkisins verða hins vegar hærri á þessu ári en nokkurn tíma fyrr, nema stórfelldari ráðstafanir verði gerðar í dýrtíðarmálunum. Það er útlit fyrir lækkandi tekjur með óbreyttum sköttum og tollum, en vaxandi rekstrargjöld. Það er því ekki hægt að vonast eftir stórfelldum tekjuafgangi á þessu ári, er gert er ráð fyrir eðlilegum verklegum framkvæmdum og það, þótt ekki sé ráðizt í að leysa neitt af hinum allra stærstu framfaramálum, sem nú eru á döfinni. Hér þykir mér rétt að geta þess, að þingmenn Sósfl. hafa nú, síðan nál. fjvn. við aðra umr. fjárlaga kom fram, gert úlfaþyt nokkurn á Alþ. og haldið því fram, að samsæri mikið mundi vera í undirbúningi til þess að skera niður framlög til verklegra framkvæmda. Hafa þeir notað sem átyllu fyrir skrafi sínu, að meiri hluti fjvn. taldi sig ekki tilbúinn að skila till. nefndarinnar um verklegar framkvæmdir fyrr en við 3. umræðu. Þessi vindmylluviðureign háttv. þm. er að vísu brosleg, en hún er einnig fyllilega óviðurkvæmileg, þegar það er athugað, að fjvn. hefur sem heild lýst því yfir, að í n. hafi verið undirbúnar ágreiningslaust till. um verklegar framkvæmdir, sem lagðar verði fram við 3. umr. Þessir háttv. þm. vita það vel, að hvorki í fjvn. né á Alþ. sjálfu er nokkur meiri hluti fyrir niðurskurði verklegra framkvæmda, enda engin frambærileg ástæða til þess að viðhafa þau vinnubrögð. All þetta tal háttv. þm. er því ekkert annað en misheppnaðar tilraunir til þess að láta líta svo út að þeir séu þeir einu á Alþ., sem hafa áhuga fyrir verklegum framkvæmdum. Af sama toga er spunninn tillöguflutningur hv. þm. við þessa 2. umr., og tekur út yfir að nokkur þingfulltrúi úr fjvn. skuli hafa sig til þess að viðhafa þau vinnubrögð, t.d. að hnupla tillögum meðnefndarmanna sinna og samstarfsmanna úr fjvn. og auglýsa sig með þeim í skjóli þess, að aðrir þm. sýna fjvn. þá sjálfsögðu kurteisi í samræmi við margra ára þingvenju að bíða eftir till. hennar um áhugamál, sem þeir hafa til n. konlið. Ég gat um útlitið á þessu ári. Stórum alvarlegra er þó útlitið, ef lengra er horft fram. Má vera ráð fyrir enn lækkandi tekjum einstaklinga og fyrirtækja og lækkandi skatttekjum. Það er fyrirsjáanlegt, að eigi verður komizt hjá hruni í fjárhagsmálum ríkisins á næstu árum, nema gerðar verði stórfelldar ráðstafanir í dýrtíðarmálunum. Nú mundi margur segja, að gripa þyrfti til sparnaðar, og er það rétt, ef það orð er notað í réttri merkingu. Það þarf að sýna fyllstu ráðdeild í öllum rekstri ríkisins, alveg gagnstætt því, sem gert hefur verið síðan Sjálfstfl. tók við fjármálastjórn, og það þarf að vinna að því að lækka gjöld ríkisins og opinberra sjóða með skynsamlegum dýrtíðarráðstöfunum. Aftur á móti tel ég það illa farið, ef þær ályktanir væru dregnar af því, sem upplýst er um afkomu og afkomuhorfur ríkissjóðs, að senn yrði að verða kyrrstaða í verklegum framkvæmdum og framförum í landinu og Alþ. yrði að gefast upp við að framkvæma áform þjóðarinnar í þeim málum. Ef við lítum á afkomu þjóðarinnar undanfarið, þá sjáum við, að hún hefur eignazt erlendis í innieignum hátt á þriðja hundrað millj. kr. og drjúgum lækkað skuldir. Það liggur ekki ljóst fyrir á þessu stigi málsins, hverjir þetta fé eiga, en augljóst er af þessu, að mikill fjöldi landsmanna hefur hagnazt stórkostlega undanfarið og sumir beinlínis á þeirri ringulreið, sem ríkt hefur í landinu. Á málunum hefur hins vegar verið haldið á svo dæmalausan hátt, að ríkið sjálft, ríkissjóðurinn, á ekkert af þessu fé, svo sem gerð hefur verið grein fyrir, og er það þó ekki fyrir það, að ríkið hafi varið stórfé þessi árin til framfaramála. Verklegar framkvæmdir hafa verið fremur litlar, og er það alveg eðlilegt, eins og á hefur staðið. En þeim mun geigvænlegri er niðurstaðan. Þessi óstjórn má þó ekki valda því, að hér verði kyrrstaða í framkvæmdum í stað þess framfaratímabils, sem menn hafa ætlað sér að hefja jafnskjótt og vinnuafl og efnivörur er fyrir hendi. Það verður með engu móti þolað, að raforkumálin, endurbygging skipastólsins, samgöngubætur, ræktun og bygging nýbýla, - svo aðeins fá dæmi séu nefnd, - verði stöðvuð fyrir þá handvömm sem orðin er, þar sem fjármagnið er til í eigu landsmanna. Það verður heldur eigi við það unað, að hér hefjist tímabil atvinnuleysis með þeim afleiðingum, sem það hefur fyrir afkomu verkamanna og framleiðslustéttanna í landinu, en aðaláhugamál manna bíði óleyst, þótt fjármagnið sé til. Með því að fylgja verðbólgustefnunni hefur því fé, sem ríkissjóður að réttu átti að eignast til þess að standa undir framförum, verið ausið út jafnhraðan. Úr þessu verður að bæta, og úr þessu verður ekki bætt til hlítar með öðru móti en því að gera landsmönnum skylt að greiða til ríkisins ákveðinn hluta af því, sem þeir hafa aukið eignir sínar á stríðsárunum, en af sjálfsögðu yrði að undanskilja tiltekna lágmarkseignaaukningu. Til þess að koma þessu í framkvæmd yrði að fara fram hreint allsherjaruppgjör á eignabreytingum í landinu frá stríðsbyrjun. Þessar ráðstafanir verða að fylgja því, sem gert yrði til lækkunar dýrtíðinni. Jafnframt er af sjálfsögðu nauðsynlegt að endurskoða skatta á tekjur, en slíkar ráðstafanir munu ekki reynast eins og nú er komið einhlítar til þess að bæta úr því öngþveiti, sem - þessi mál eru komin í. Eigi verður til frambúðar komizt hjá gengishruni, nema sérstakar öflugar ráðstafanir verði framkvæmdar gegn dýrtíðinni. Afleiðingar þess ástands sem nú ríkir, ef ekkert væri að gert, hljóta að verða samdráttur framkvæmda og framleiðslu, atvinnuleysi og alveg sérlega geigvænleg landbúnaðarkreppa, þar sem verðfall á innlendum markaði bættist ofan á þá gífurlegu örðugleika, sem þegar eru fyrir hendi vegna verðlags landbúnaðarafurða erlendis. Þegar þetta ástand hefði staðið um hríð og landsmenn etið til eignir sínar, kæmi svo gengishrunið, sem hefði í för með sér raunverulega lækkun launa og lækkun afurðaverðs á innlendum markaði. Þessi þróun væri stórskaðleg allri þjóðinni, en afleiðing hennar mundi þó ekki sízt bitna á verkamönnum og launamönnum annars vegar og bændum hins vegar. Ég hef svo þráfaldlega sýnt fram á, í hverju það liggur, að ég geri það eigi minar hér. Ég held því hiklaust fram, að engir eigi meira undir því en bændur og launamenn, hversu til tekst um þessi mál, enda munu þær ráðstafanir, sem óhjákvæmilegt yrði að gera í málum þessum, snerta þá beinna en flesta aðra landsmenn. Ég tel það alveg undirstöðuatriði, að þessar stéttir eigi sem mestan beinan þátt í því, sem gert verður í dýrtíðarmálunum og standi saman um úrræði, jafni með sér þann ágreining, sem koma kann upp þeirra á milli, með það fyrir augum, að framtíð hvorra tveggja er að verulegu leyti komin undir því, hvernig til tekst. Hér er vandasamt verkefni, og rétt er að minna á, að eins og nú er komið, munu ýmsar ráðstafanir, sem allvel hefðu reynzt til þess að stöðva verðbólgu, reynast áhrifalitlar, eins og nú er komið, til þess að lækka. T.d. má nefna, að 1 krónu lækkun á kjötkílói, sem nú hefur verið framkvæmd af hæstv. ríkisstj., kostar ríkissjóð 4–41/2 millj. kr. á ári, en lækkar dýrtíðarvísitöluna sára litið, þótt öll áhrif, bein og óbein, séu meðreiknuð. Undanfarin ár hefur leið samtakanna í dýrtíðarmálum ekki verið fær. Hún hefur verið gerð ófær. Vegna innbyrðis óeiningar, klofnings og pólitískra fangbragða forustumannanna, hefur verkalýðurinn haldizt utan við framkvæmdir í dýrtíðarmálum, fjárhagsmálum þjóðarinnar. Þetta hefur reynzt hið ver sta böl. Nú ætlast alþýða manna áreiðanlega til þess, og launamenn, að eigi fari á sömu leið. Verkamenn og launamenn á landinu finna nú áreiðanlega, hvert stefnir um þeirra hag í náinni framtíð, ef þeirri stefnu væri fram haldið að auka upplausnina og stefnt markvisst - fyrst að atvinnuleysi og síðar gengishruni. Þeir vilja ekki niðurrif, heldur umbætur. Nú veltur hins vegar mjög á því, að þeir, sem falin hefur verið forusta í málum verkamanna, hafi þetta sjónarmið og vinni í samræmi við það. Hitt væri illa farið og mundi vekja gífurlega athygli og andúð, ef nú yrði skotið fram fyrir umbótamálin og haldið fast við sérkreddum og pólitískum trúaratriðum, sem síður en svo hefðu nokkra jákvæða þýðingu fyrir almenning á Íslandi eða íslenzku þjóðina og þessi og önnur slík atriði notuð sem átylla fyrir neikvæðu starfi. Er því Sósfl. gott að taka eftir þessu, og segi ég það að gefnu tilefni frá hv. 8. þm. Rvíkur, sem verk hér áðan að innanflokksmálum Framsfl. og Alþfl. Bændur og aðrir smáframleiðendur í landinu vaða heldur ekki í neinni villu um það, hvað framundan er í málum þeirra, ef ekkert er aðhafzt. Veltur þá einnig mikið á því, að af þeirra hálfu sé á málunum haldið af víðsýni og framsýni. Mér er nær að halda, þótt ég hafi hér sérstaklega nefnt bændur og verkamenn, að þjóðin öll lafi sjaldan átt meira undir því, hvernig úr málum ræðst, en einmitt nú.

Forseti (GSv): Þá hefur hv. 2. þm. S.M. (EystJ) lokið máli sínu. Hann talaði af hálfu Framsfl. og notaði tíma flokksins næstum nákvæmlega. Þá tekur næst til máls hv. þm. G.-K. (ÓTh) og talar af hálfu Sjálfstfl. og notar tíma flokksins, sem er um 40 mínútur.



Það mun vera Framsfl., sem óskað hefur þess, að þessar útvarpsumræður færu fram. Sjálfstfl. lagði til, að þeim yrði frestað, þar til hægt yrði að opna þjóðinni innsýn í framtíðina, eftir að hin nýja ríkisstj. hefur kunngert, hvað hún hyggst fyrir og með hverjum hætti hún ætlar að freista þess að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar, en þeirri ósk fékkst ekki framgengt. Það er réttur hvers þingflokks, samkv. þingsköpum, að kref jast slíkra útvarpsumræðna, og vildi þá Sjálfstfl. ekki skorast undan að taka þátt í þeim, enda þótt við teljum að þjóðin sé nú eftir tvennar Alþingiskosningar á síðasta ári orðin þreytt á þrasi og þrætu um, hvort þessi valdi eða hinn, að margt hefur farið miður en skyldi, og hugsi nú meir um það, sem framundan er, en liðna tímann. En eðli málsins samkv. hljóta þessar umræður að fjalla mest um fortíðina, þar eð allir flokkar Alþ. virðast hafa gert um það þegjandi samkomulag að leggja engar till. fram á Alþ. um lausn dýrtíðarmálanna, meðan ríkisstj. vinnur að undirbúningi þeirra mála. Má og segja, að með þeim hætti sé bezt búið að ríkisstj. or meiri líkur fyrir því, að till. hennar fái þingfylgi. Af þessum ástæðum er þess lítill eða enginn kostur að gera framtíðinni skil, og mun ég því að þessu sinni aðallega gefa skýrslu um það, er skeð hefur að undanförnu. Mun ég leitast við að gera það í fáum höfuðdráttum með sérstakri hliðsjón af dýrtíðarmálunum og afstöðu Sjálfstfl. til þeirra og með viðkomu á einstöku öðrum sjónarhól á vettvangi stjórnmálanna. Ég mun leitast við að láta staðreyndirnar tala, að segja óvilhallt frá atburðunum, eins og þeir hafa verið, og með því hrekja rökvillur, rangfærslur og ádeilur, er nú og áður hafa verið í frammi hafðar af andstæðingum Sjálfstfl. og ekki sízt ræðu háttv. síðasta ræðumanns, Eysteins Jónssonar. Sjálfstfl. mun svo skýra framtíðarfyrirætlanir sínar, eftir því sem tilefni gefst til, þegar stjórnarfrumvörp þau, sem væntanleg eru, verða rædd á Alþ. Þegar íslenzk króna var verðfeld snemma árs 1939, þótti sýnt, að af því mundi leiða hækkandi verðlag í landinu. Í því skyni að hafa hemil á verðlaginu voru þá með lögum settar miklar skorður við hækkun á innlendu afurðaverði og kaupgjaldi. Segja má, að þau lög næðu tilgangi sínum, og urðu með þeim hætti af krónulækkuninni litlar verðhækkanir. Árið eftir var þess krafizt af umboðsmönnum bænda á þingi, að lögbindingin yrði leyst af innlenda afurðaverðinu, og náði það fram að ganga. Eftir það má telja, að þessi nytsömu lög misstu marks og yrðu óvirk, enda voru þau skömmu síðar, eða í árslok 1940, úr gildi felld, hvað snerti kaupgjaldið. En afleiðingin lét ekki á sér standa. Þá hófst hið illræmda kapphlaup milli afurðaverðsins og kaupgjaldsins. Hver hækkunin elti aðra, og hin fyrsta og örlagaríkasta dýrtíðaralda flæddi yfir landið og náði hámarki í árslok 1941, þegar vísitala framfærslukostnaðar komst upp í 183 stig. Þegar hér var komið sögu, þótti mörgum, sem eigi mætti við svo búið standa. Náðist þó eigi samkomulag um úrræðin. Á haustþinginu 1941 lagði Sjálfstfl. til, að reynd yrði hin svo kallaða frjálsa leið, þ.e., að launþegar hétu því að krefjast engra grunnkaupshækkana gegn því, að nefndir þær, er ráða verðlagi innlendra afurða, tryggðu, að það héldist óbreytt. Var þessu og vel tekið af stærstu verkalýðsfélögunum og einmitt þeim félögum, er innan sinna vébanda telja þær stéttir, er minnst bera frá borði. Var að því ráði horfið. En er leið að árslokum 1941, varð hljóðbært, að þeir launamenn, er við betri kjör búa, mundu krefjast allverulegra hækkana, og reyndist það satt að vera. Var nú sýnt, að eigi yrði lengur treyst á frjálsu leiðina, og tók þá Sjálfstfl. hinum einu rökréttu afleiðingum af því og bauðst til að lögfesta hvort tveggja, grunnkaupið og afurðaverðið, enda hafði flokkurinn þegar í öndverðu lýst yfir því, að enda þótt hann stefnu sinni samkv, vildi í lengstu lög byggja á frjálsu leiðinni, mundi hann eigi hika við að grípa til lögbindingar, ef annað reyndist óvirkt. Það varð svo að samkomulagi í janúar 1942 milli Sjálfstfl. og Framsfl. að setja gerðardómslögin, en Alþfl. skarst úr leik, dró ráðherra sinn úr ríkisstjórninni og hóf jafnframt, ásamt sósíalistum, megnan áróður gegn lögunum. Dró það að sönnu mjög úr líkum fyrir nytsömum og nauðsynlegum árangri laganna, en þó komu þau þegar í stað að liði og stöðvuðu vöxt dýrtíðarinnar um nokkurra mánaða skeið. Stóð svo, þar til sundur dró milli Sjálfstfl. og Framsfl., en eftir að samstarf þessara flokka rofnaði út af kjördæmamálinu, snérist Framsfl. gegn lögunum, og var þá sýnt um örlög þeirra. Hófst þá hinn svonefndi smáskæruhernaður, er meðal annars stöðvaði afgreiðslu kaupskipaflotans, er svo aftur leiddi til þess, að Bandaríkin hótuðu að svipta Íslendinga þeim skipakosti, er með engu móti varð komizt af án. Stóð þá valið milli þess að hækka kaup umfram heimild gerðardómslaganna eða setja þjóðina í svelti. Frá þeirri stundu urðu gerðardómsl. ekkert annað en dauður bókstafur, og því um ekkert að ræða annað en nema þau úr gildi til þess með því að forðast, að ofan á þá ógæfu, að þau yrðu þannig með öllu óvirk, bættist sú smán að viðhalda í orði löggjöf, sem brotin var og að vettugi virt að staðaldri. Það var ekki ólán, heldur ill nauðsyn, að nema lögin úr gildi. Hitt var ógæfa, að þau skyldu brotin á bak aftur, en á því bera aðrir ábyrgð en Sjálfstfl., sem átti sinn þátt í að setja lögin og einn allra flokka sýndi þeim alla tíð hollustu. Og nú sem fyrr kom hin óumflýjanlega afleiðing tafarlaust í ljós, eins og sjálfstæðismenn alla tíð sögðu fyrir. Ný dýrtíðaralda reis, flæddi yfir landið og náði hámarki í desember s.l., er vísitalan komst í 272 stig. Þetta er í fæstum orðum saga dýrtíðarinnar. Líklegt er, að hún sé að talsverðu leyti sjálfskaparvíti, en hitt verður að viður kenna, að enn er órannsakað mál, hvort eða að hve miklu leyti hægt var að búast við, að við Íslendingar gætum glímt við þau alveg einstöku fyrirbrigði á sviði athafna- og fjármálalífsins, sem á vegi okkar höfðu orðið, er saman fór margfalt verð útfluttra afurða, áður óþekkt eftirspurn íslenzkrar vinnuorku og aðrar stórtekjur þjóðfélagsþegnanna vegna fjáreyðslu hinna erlendu setuliða, allt með þeim árangri, að hagur landsmanna út á við hefur batnað um 300–400 milljón kr. á 2–3 árum. Verður að telja vafasamt, að nokkur þjóð, jafnvel þótt meiri hafi reynslu í fjármálum en Íslendingar, hafi náð tökum á þeim óvæntu og lítt útreiknanlegu sveiflum. Það er ekki margt, sem íslenzkir stjórnmálamenn eru sagðir sammála um á þessum síðustu og verstu dögum, enda sæta þeir fyrir slíkum ámælum, að hver aulabárður af öðrum þykist bær um að kasta hnútum að Alþ., og vita þó að sönnu fæstir, um hvað þeir eru að fjasa. Eitt virðist þó ríkja um full eining innan Alþ., en það er, að öll verðbólgan og dýrtíðin sé eitthvert hið ægilegasta þjóðarböl, er yfir Íslendinga hefir verið fært, og keppist því hver við að kenna öðrum um. En hvað er þá þessi dýrtið, þetta hræðilega böl, sem helzt virðist jafnað til Svarta dauða eða Stóru bólu eða, svo að mildara sé að kveðið, hallæris og hungurs? Hagstofan segir, að 4/5 hlutar dýrtíðarinnar stafi frá kaupgjaldi og verðlagi innlendra afurða. Eftir því eru það þeir, sem barizt hafa fyrir grunnkaupshækkunum og hækkun á verði framleiðsluvara bænda, sem ógæfunni valda. Og samkv. þessari umsögn Hagstofunnar, þá ætti mikil vinna og hátt kaup annars vegar, en sæmilegar tekjur bænda vegna hagstæðs afurðaverðs hins vegar að vera alveg einhliða þjóðarógæfa að dómi almennings. Nei, ætli hér fari ekki sem fyrr, að tvær hliðar eru á hverju máli. Sæmileg klæði og skæði og þolandi lífsviðurværi þeirra, sem minnst hafa frá borði borið, og linun á skuldaviðjum bænda eru út af fyrir sig ekki ógæfa og ekki hryggðarefni, heldur gæfa og gleðiefni. Vöxtur dýrtíðarinnar hefur reynzt ráð til auðdreifingar, miðlað milli þeirra, er stundað hafa arðsömustu framleiðslu verðhárrar útflutningsvöru, og margra annarra þjóðfélagsþegna. Og frá því sjónarmiði er a.m.k. viss vinningur við dýrtíðina. Það er þá líka sannmæli, að a.m.k. framan af stefndu margir þm. og ýmsir valdamenn utan þings markvisst að því að hækka dýrtíðina, og sumir hafa unnið að því, beint og óbeint, fram á þennan dag. Hefur fyrir mönnum vakað ýmist að losa bændur úr skuldum eða að draga fram hlut launþega. Og hitt mun einnig sannast, að takist að lækka vísitöluna og þar með afurðaverð og kaupgjald, jafnvel þótt án grunnkaupslækkana yrði, en með milljónatugum úr ríkissjóði, þá mun koma annað hljóð í strokkinn úr ýmsum áttum. Þá mun lofið alls ekki verða einróma. Það skal sannast. En þetta er aðeins önnur hlið málsins. Hin er, að í fyrsta lagi var auðvelt að jafna milli þegnanna með því að beita gildandi skattalagaákvæðum, og á þann hátt að safna meginhluta gróðans í opinbera sjóði. Þetta var vafalaust hið eina rétta, þegar dýrtíðin hafði náð vissu marki. En auk þess bar að halda dýrtíðinni í skefjum vegna þess, hversu mjög hátt verðlag á innlendum markaði eykur örðugleikana, sem bíða þjóðarinnar, þegar útflutningsafurðir okkar falla í verði. Og loks, - og það er að því leyti aðalatriðið, að fram hjá því verður með engu móti komizt, - að þegar svo er komið sem nú er í okkar þjóðfélagi, að ýmist er framleiðsla útflutningsvarna þegar stöðvuð eða komið á fremsta hlunn með, að svo verði, beinlínis vegna þess, að verðlag afurðanna, sem ekki er sjáanlegt, að verði hækkað, rís engan veginn undir kaupgjaldinu og öðrum tilkostnaði í landinu, - þá er það alveg óumflýjanleg nauðsyn að stöðva dýrtíðina. Af þessum ástæðum, þótt einar væru, verður að hefta vöxt dýrtíðarinnar og hef ja öfluga baráttu til að lækka hana, en mar;;t annað mælir auk þess með, að slík barátta verði hafin, og má þar t.d. nefna þær búsifjar, sem lækkandi verðgildi gerir þeim, er afkomu sína hafa byggt á föstum lífeyri eða vöxtum þess fjár, sem þeir hafa dregið saman með sparsemi og ráðdeild á langri lífsleið. Það sem ég sagði um fríðindi þau, sem mörgum hafa í skaut fallið vegna verðfalls peninga og vaxandi dýrtíðar, má enginn skilja sem andmæli gegn glímunni við dýrtíðina. Þær athugasemdir eru fremur fram settar í því skyni að varpa ljósi á báðar hliðar þessa máls, en einkum þó til þess að minna menn á, að enda þótt víst megi telja, að hækkandi verðgildi peninga og lækkandi dýrtíð þyki ekki einhliða gæði þegar - og ef - þjóðin öðlast það hnoss, sem hún að óreyndu svo mjög þráir, þá eru staðreyndir þó þær, að svo sem komið er högum Íslendinga, er það bein lífsnauðsyn, að verðhækkun sé stöðvuð og byrjað að klifa niður stigann, meðan enn er tími til þess. Það er holt, að menn geri sér nú þegar ljóst, að líkt er um dýrtíðina eins og skóna, sem konan ætlaði forðum að kaupa. Hún bað um skó, sem væru nægilega rúmir, til þess að þægilegt væri að vera í þeim, en þó svo smáir, að hím sýndist sérlega fótnett. Menn vilja fá hátt kaup og mikla peninga fyrir vinnu sína, en framleiðandinn vill samt kaupa ódýra vinnu og launamaðurinn fá ódýra vöru. Um það, hversu ráða beri niðurlögum dýrtíðarinnar, er óþarft að fjölyrða, vegna þess að allir þekkja þær leiðir. Vandinn er aðeins sá að ná nauðsynlegri einingu í þeim efnum. Haldbezta úrræðið og það, sem líklegt þykir, að ríkisstj. reyni að beita eftir því, sem vitað er um álit ráðherranna í þeim efnum, er lækkun grunnkaups og afurðaverðs. Hitt er svo annað mál, hvort stjórninni tekst að sameina þjóðina til átaka á því sviði. Ella vilja sumir reyna að lækka vísitöluna með því að halda niðri vöruverði á kostnað ríkissjóðs. Má vera, að það geti lánazt, en þó auðvitað að því tilskildu, að ríkissjóður hafi til þess handbært fé og að talið verði rétt að verja sjóðseign ríkisins í þessu skyni, þótt af því kunni að leiða, að ríkið reynist þá ekki þess megnugt að inna af hendi aðrar skyldur, þegar kreppan kemur, eftir að verðhrun útflutningsvörunnar skellur á. En um þetta þykir ekki tímabært að ræða, fyrr en hæstv. ríkisstj. leggur fram sínar tillögur í þeim efnum, enda verður lengst af matsatriði, hvað fært þykir, og viðhorfið breytist frá degi til dags. Ég gat þess áðan, að í allri sundurþykkjunni yrðu menn æ meir sammála um að fordæma dýrtíðina. Ég bæti því við, að því meir sem sú eining hefur vaxið, því ríkari áherzlu hafa andstæðingar Sjálfstfl., einkum þó Framsóknarflokksmenn, lagt á að koma sökinni á Sjálfstfl. með þeim rökum, að hann hafi farið með stjórn landsins, þegar síðari dýrtíðaraldan reið yfir. Ég tel sem dæmi það sem Eysteinn Jónsson áðan sagði, að ef dýrtíðin hefði verið stöðvuð í 183 stigum, þá hefðu uppbæturnar til bændanna aðeins numið litlum hluta þess, sem þær nú verði, og um þetta hefur hann einnig nýverið ritað grein í Tímann, þar sem hann ræðst að Sjálfstfl. og sakar hann um vöxt dýrtíðarinnar síðustu mánuðina. Kallar E.J. það „helstefnu“ Sjálfstfl. og sannar víti hennar aðallega með því, að vegna hækkandi vísitölu verði ríkissjóður nú að greiða bændum margfalt hærri uppbætur á kjöt, ull og gærur en ella hefði þurft. Um þetta segir Eysteinn Jónsson orðrétt: „Það er enn eitt dæmi til glöggvunar á óheillastefnu þeirri, sem ráðið hefur í dýrtíðarmálunum, að ekki mundi hafa þurft nema lítinn hluta af þeirri upphæð, sem nú þarf til að verðbæta landbúnaðarafurðirnar, ef dýrtíðin hefði verið stöðvuð.“ Ég bið menn að festa í minni orð þessa fyrrverandi ráðherra. Lítinn hluta hefði þurft til að verðbæta ullina og gærurnar af því, sem nú þarf, ef dýrtíðin hefði verið stöðvuð í 183 stigum, en það var hún, þegar Alþ. samþykkti þessar uppbætur, segir Eysteinn Jónsson. Ég minni aðeins fyrst á, að þegar flokkur Eysteins Jónssonar talar við bændur, mun hann krefjast að eiga a.m.k. engum öðrum flokki minni þátt í þeim ákvörðunum Alþingis að verðbæta þannig afurðir bænda eftir vísitölunni, enda var það flokksbróðir Eysteins, sem var fyrsti flutningsmaður þeirrar till. á Alþ. Mun bændum finnast fátt um harmagrát Eysteins yfir því, að þeir fái nú margfalt hærri bætur úr ríkissjóði á ullina og gærurnar en verið hefði, ef dýrtíðin hefði haldizt óbreytt á síðasta ári. En auk þess er þetta allt tómur misskilningur hjá Eysteini Jónssyni, ónóg athugun á málinu eða of lítil sannleiksást, en ágætt sýnishorn þeirrar gagnrýni, sem beitt er gegn fyrrv. stjórn, því hér er ekki eitt rangt, heldur allt. Í fyrsta lagi er ekki um vöxt dýrtíðarinnar að sakast við Sjálfstfl. öðrum fremur, nema síður sé, eins og ég þegar hef sannað. Í öðru lagi getur Framsfl. og Eysteinn Jónsson allra sízt ráðizt á Sjálfstfl. fyrir, að bæturnar fari fram úr vísitölu, úr því að þeir sjálfir fluttu þá till. á Alþ. Og í þriðja lagi er það ekkert nema helber vitleysa, að ekki hafi „þurft nema lítinn hluta af þeirri upphæð, sem nú þarf, til þess að verðbæta landbúnaðarafurðir, ef dýrtíðin hefði verið stöðvuð.“ Sannleikurinn er sá, að nú er ætlað, að verðbæta þurfi gærurnar með 8 millj. kr., en ullina með 5.3 millj. kr. Ef dýrtíðin hefði verið stöðvuð í 183 stigum, eins og hún var, þegar Alþ. ákvað þessar verðbætur, hefðu þær orðið fyrir gærurnar um 1.3 millj. kr. minni, en fyrir ullina 584 þús. kr. minni. Eða m.ö.o., ef dýrtíðin hefði verið stöðvuð, þá hefðu bæturnar orðið nær 87% af því, sem þær nú verða. Það eru þessi 87%, sem E.J. kallar „aðeins lítinn hluta af þeirri upphæð, sem nú þarf til þess að verðbæta landbúnaðarafurðirnar“, og það er á svona vinsamlegri athugun málanna, að Eysteinn Jónsson reisir ákæru á hendur Sjálfstfl. fyrir „helstefnu“ S fjármála- og atvinnulífi þjóðarinnar. Ég þarf engin orð að velja slíkri málfærslu. Hún lýsir sér sjálf. Hún dæmir og fordæmir sig sjálf. En sleppum því og spyrjum um hitt: Hvernig stendur sá flokkur að vígi um að lýsa sök á hendur Sjálfstfl. fyrir vaxandi dýrtíð og með þeim rökum, að hækkanir hafi skeð í stjórnartíð Sjálfstfl., sem sjálfur átti veigamesta þáttinn í, að dýrtíðinni var hleypt af stokkunum með því að taka lögbindingu afurðaverðsins úr festingarlögunum árið 1940, en fór svo auk þess með stjórnarforustu, allt þar til að dýrtíðin komst í 183 stig, en ýtti loks undir síðari dýrtíðarölduna með því að bregðast gerðardómslögunum, þegar verst gegndi? Allt þetta gerði flokkur Eysteins Jónssonar. Er of mælt, að hér kasti sá grjóti, sem sjálfur býr í glerhúsi? Slíkar ádeilur eru ósanngjarnar og engum til framdráttar, og sízt þeim, sem allir skilja, að kunna svo vel skil á gangi þessara mála, að þeir vita betur. Sannleikurinn er sá, er ég áður lýsti, að Sjálfstfl. hefur frá öndverðu skilið böl skefjalausrar dýrtíðar og því reynt að sporna gegn henni. En vegna þess að stjórn Sjálfstfl. naut aðeins stuðnings minni hl. Alþ., þá studdist hún við eina og aðeins eina stoð í baráttunni við dýrtíðina, sem sé gerðardómslögin. Sú stoð brást, þegar Framsfl. bættist í hóp árásarmanna þeirra laga. Eftir það gat stjórn Sjálfstfl. við ekkert ráðið í þeim efnum, en neyddist til að taka því, sem að höndum bar þá fáu mánuði, meðan verið var að ljúka því hlutverki, er hún hafði tekið að sér að leysa. Þetta vita allir þm. mæta vel. Árásir á fyrrv. stjórn út af þessu eru því alveg út í hött og ekki drengilegar. Og það er beinlínis hlægilegt, þegar menn, sem þóttust bera sjálfstæðis- og kjördæmamálið fyrir brjósti, en samt settu ríkisstj. þau beinu skilyrði fyrir að firra hana vantrausti, meðan nefndum málum var siglt heilum í höfn, að hún vekti ekki ágreining, og þá allra sízt í þeim efnum, er viðkvæmust höfðu reynzt, dýrtíðarmálunum, hafa brigzlað henni um úrræða- og athafnaleysi, og það einmitt í dýrtíðarmálunum. Hið sanna í málinu er einmitt það, sem einn vitrasti andstæðingur Sjálfstfl. á Alþ. og sá, sem hvað mestrar virðingar nýtur allra þingmanna, sagði, að ef stjórn Sjálfstfl. hefði leyft sér að verja milljónum eða milljónatugum úr ríkissjóði til þess að greiða niður dýrtíðina, þá hefði hún beinlínis svikið þau fyrirheit, er hún gaf í ræðu forsrh., er stjórnin tók við völdum, og verið stór vítaverð fyrir. Hitt er svo annað mál, að auðvitað var það með öllu óviðunandi fyrir fyrrv. stjórn að þurfa að horfa á það auðum höndum, að dýrtíðin færi stöðugt hækkandi. En stjórnin gerði þá líka það eina, sem hún gat og henni bar að gera í þeim efnum. Hún kallaði saman fund í flokksráði Sjálfstfl., svo fljótt sem auðið var að loknum haustkosningunum, lagði þar fram og fékk samþykkta tillögu um, að stjórnin skyldi beiðast lausnar þegar í stað, er þing kæmi saman, en tilkynnti síðan tafarlaust hæstv. ríkisstjóra þennan ásetning og lagði jafnframt til, að skipuð yrði nefnd manna úr öllum flokkum í því skyni að freista þess að koma á þjóðlegri einingu til sameiginlegrar andstöðu gegn aðsteðjandi örðugleikum og virks viðnáms gegn vaxandi dýrtíð, og var n. sú skipuð nær hálfum mánuði fyrir þingsetningu. Það er því mælt af engum drengskap og gegn betri vitund, þegar hæðiyrðum er stefnt gegn fyrrv. ríkisstj. fyrir úrræða- og athafnaleysi í glímunni við dýrtíðina, jafnt sem hitt, að stjórnin hafi hrökklazt frá völdum við lítinn orðstír. Stjórnin hafði lofað að sigla kjördæmamálinu heilu í höfn. Það gerði hún. Hún lofaði að koma sjálfstæðismálinu svo langt áleiðis sem auðið yrði. Það gerði hún. Hún lofaði að taka ekki upp ágreiningsmál, þ. á m. og allra sízt allra mesta deilumálið, dýrtíðarmálin. Það efndi hún líka, að vísu nauðug og af því að hún hafði ekki bolmagn til annars. Og loks baðst svo stjórnin tafarlaust lausnar, þegar hún hafði efnt heit sín, og gerði um það skynsamlega og góðviljaða tillögu, hvað við skyldi taka. Að öðru leyti verða þeir, er dæma vilja sanngjarnlega um fyrrv. ríkisstj., að hafa hugfast, að hún sat að völdum aðeins 7 mánuði. Á þeim tíma voru tvennar Alþingiskosningar og Alþ. háð þrisvar sinnum,. Stjórnin þurfti þá sem ella að sinna mörgum vandasömum daglegum framkvæmdastörfum. Þykir mér ekki viðfelldið að rekja þau, en minni þó t.d. á það tvennt, að ríkisstj. átti a.m.k. veigamesta þáttinn í því að hækka verð á öllum útfluttum nýjum fiski um 5 aura kílóið. Það munaði landið milljónum króna á ári. Hitt skipti þó margfalt meiru, að fyrir frumkvæði og atbeina ríkisstj. fengust opnuð fiskimið, er um langt bil höfðu verið lokuð, en þó látið kyrrt liggja, að farið væri inn á þau þar til snemma á síðasta ári, að fiskiskipin fengu um það ströng fyrirmæli, sem fylgt var á eftir, að hafa sig þaðan í brott tafarlaust. Stóð svo um hríð, að til mikilla vandræða horfði, bæði fyrir vélbátana og togaraflotann, þar til stjórninni tókst að fá lagfæringu málanna, og er ekki of mælt, þótt sagt sé, að þjóðarbúið hafi hagnazt um marga milljónatugi á þeirri lagfæringu. Í þeim samningum stóð ríkisstj. sjálf og ein gagnstætt því, sem venja er um sölu afurða og allt, sem í sambandi við þau viðhorf stendur, eins og t.d. nú síðast um fríðindi til handa frystihúsunum, en þau störf annast viðskiptanefndin ýmist að mestu eða öllu leyti. Hirði ég ekki að rekja dagleg afskipti fyrrverandi stjórnar af innanríkis- og utanríkismálum, en þori, þegar alls er gætt, þar á meðal þess, að ráðherrar voru þá aðeins þrír, að vona, að sanngjarnir dómar muni telja, að stjórnin hafi unnið störf sín af góðum vilja og farizt þau eftir atviltum farsællega úr hendi. Út af ummælum, sem höfð eru eftir formanni fjvn., að fyrrverandi ríkisstj. hafi sett met í umframgreiðslum, þykir mér rétt að gera þessar athugasemdir. Tekjuafgangur ríkissjóðs hefur fram að þessu aldrei orðið jafn hár sem 1942. Árið 1941 var tekjuafgangur um 18 millj. kr., en 1942 varð tekjuafgangur á rekstursreikningi milli 30 og 40 millj. kr. Þar af hafa um 11 millj. gengið til skuldagreiðslna; um 26 milljónir eru í sjóði, en afgangur ýmist innistæður hjá ríkisstofnunum eða greitt fyrir eignir, sem ríkissjóður hefir keypt. Á þessum 50–60 millj. kr. gróða hvíla að vísu loforðin um bætur til landbúnaðarins. Þær bætur hefur Alþ. ákveðið, en ekki stjórn Sjálfstfl., og ber hún því á þeim enga ábyrgð fram yfir ýmsa aðra, og sízt Framsfl., svo sem ég þegar hef sannað. En þá þingmenn sósíalista og Alþfl., sem mest fárast yfir þessum uppbótum til bændanna, vil ég aðeins minna á það, að þær eru alveg bein afleiðing af þeim kauphækkunum verkalýðnum við sjávarsíðuna til handa, sem þessir þm. hafa barizt fyrir, og fela í sér tilsvarandi kauphækkanir til bændanna. Þá hefur fyrrverandi stjórn verið hart dæmd fyrir að hafa greitt launabætur til einstakra stétta og staðhæft, að hún beri þá ábyrgð ein. En einnig þetta er mikil fjarstæða. Það var gamla þjóðstjórnin, sem bætti laun prófessora, sýslumanna, lækna og kennara. Í farveginn flutu svo eðlilega og óhjákvæmilega prestarnir, og er það sú eina launahækkun, er varð í tíð stjórnar sjálfstæðismanna. Hitt er svo ekki um að sakast við fyrrverandi stjórn, að sívaxandi dýrtíð eykur af sjálfsögðu bæði tekjur og útgjöld ríkissjóðs.



Síðan eldhúsumræðurnar voru síðast hafðar um hönd, hafa tvisvar sinnum orðið stjórnarskipti, en hin nýja stjórn, sem nú hefir tekið við, hefur setið svo stuttan tíma að völdum, að ekki er ástæða til að gera starf hennar mjög að umtalsefni. Uppgjör við hina sameiginlegu stjórn Sjálfstfl. og Framsfl. hefur farið fram að nokkru leyti í kosningunum í sumar og haust, og um stjórn Sjálfstfl., sem var í raun og veru ekki annað en eðlilegt áframhald af því, sem skeði þann 8. janúar, þegar gerðardómslögin voru sett, er ekki ástæða til að fjölyrða. Þó verður ekki komizt hjá því að minnast hennar nokkuð. Reynsla okkar á árinu, sem leið, hefði átt að sannfæra okkur um það, ef við hefðum ekki vitað það áður, að það er engu síður vandi að stjórna í góðæri, þegar allt flóir í peningum, heldur en í harðæri, þegar þröngt er í búi. A.m.k. er vafasamt, hvort heildarútkoman af árinu, sem leið, hefur orðið nokkuð betri heldur en á mörgum kreppuárum, sem yfir landið hafa dunið. Enginn mundi óska eftir kreppuárum. En hins vegar gefur reynsla okkar af stjórnarfarinu á árinu, sem leið, fullt tilefni til að athuga þær veilur, sem vissulega hafa verið í stjórnarfari okkar. Veilur, sem hafa orðið þess valdandi, að það góðæri og það mesta peningaflóð, sem yfir landið hefur komið, hefur eigi verið notað betur en svo, að atvinnuvegirnir eru litlu betur farnir en þó að hér hefði verið hálfgert hallæri. Aldrei í sögu landsins hafa tekjur ríkisins orðið neitt líkt því, sem þær urðu á árinu 1942. Tekjurnar höfðu verið áætlaðar í fjárlögum fyrir árið 1942 22 milljónir króna, en munu hafa orðið 86–88 milljónir, eða ferfalt við það, sem áætlað var. Aldrei í manna minnum hefur ríkið haft aðrar eins tekjur. Hvað er þá orðið af þessum tekjum? Liggja þær í gullkistum hjá ríkisféhirði? Nei, hv. þm. G.-K. var að tala um mikinn tekjuafgang og lagði mikla áherzlu á það, en hann skilar hinni nýju ríkisstjórn svo miklum skuldum, að tekjuafgangur finnst ekki. Tekjunum hefir verið eytt í löglegar og ólöglegar greiðslur, og virðist tilviljun ein hafa ráðið, hvort heldur var. T.d. hefur víssum embættismönnum verið borguð dýrtíðaruppbót af launum, sem þeir ekki höfðu, svo að hundruðum þúsunda króna skiptir, allt án nokkurrar heimildar eða samþykkis frá Alþingi. En þrátt fyrir það mesta bruðl, sem þekkzt hefur í sögu landsins, varð samt sem áður 2 millj. kr. tekjuafgangur, en aðeins á pappírnum, því að það er búið að ráðstafa honum til þess að greiða bændum uppbætur á ull, gærur og kjöt, og nemur sú upphæð samtals um 25 millj, króna, og eru þá ekki meðtaldar greiðslur fyrir síldarmjöl til bænda, tilbúinn áburð á uppbót á kjötverð innan lands, en öll þessi upphæð mun samtals nema um 30 millj. króna. Af þessari laglegu summu voru ógreiddar um áramót um 22 millj. króna, þannig, að hinn raunverulegi tekjuafgangur, sem Sjálfstfl. skilar í ríkissjóð af 88 millj. króna árstekjum árið 1942, er í hæsta lagi 1–2 millj. kr., ef hann þá er nokkur. Af þessu mega þeir nokkuð læra, sem hafa trúað á þá kórvillu, að Sjálfstfl. væri aðgætinn í fjármálum. Reynslan er sú, að enginn flokkur hefur verið eins útausandi á ríkisfé eins og Sjálfstfl., því að samfara mestu tekjum, sem ríkissjóður hefur fengið á einu ári í sögu sinni, hefur Sjálfstfl. sóað ríkisfé langt umfram það, sem nokkurn tíma hefur þekkzt á þessu landi. Losarabragurinn, sem kominn er á allt líf manna, eins og venja er til á ófriðartímum, hefur í ríkum mæli haft áhrif á stjórnarfarið og það jafnvel framar öllu öðru. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um fjárhagsafkomuna hjá ríkissjóði. Hún liggur fyrir deginum ljósari, svo að hvert barn, sem getur lagt saman tvo og tvo, getur áttað sig á henni. Fjársóun Sjálfstfl. verður með engu móti leynt fyrir þjóðinni. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að fjárlagafrumvarpinu, sem stjórn Sjálfstfl. lagði fyrir Alþ. Þrátt fyrir það að vitað var, þegar frv. var lagt fyrir aukaþingið í haust, að tekjur ríkissjóðs á árinu 1942 yrðu því nær fjórfaldar við það, sem áætlað hafði verið, voru þær eigi í frv. fyrir 1943 áætlaðar hærri en hér um bil 48 millj. kr. Í samræmi við þessa tekjuáætlun hafði stjórn Sjálfstfl. slumpað á útgjöldin einna líkast því og gert hefði verið ráð fyrir, að ríkisbókhaldið og fjárlagaáætlunin væri eins konar vasabókarreikningshald eingöngu til málamynda, en ekki þannig, að nein alvarleg tilraun væri gerð til þess að fá hugmynd um raunverulegar tekjur og útgjöld ríkissjóðs. Fjvn. hefur nú setið að störfum flesta vinnudaga frá því í þingbyrjun og gert á þessu frv. leiðréttingar, sem nema um 5 millj. kr., en það er sama sem að gleymt hefði verið að áætla níundu hverja krónu til útgjalda, og eru þar eigi með talin ýmis útgjöld, sem fyrirsjáanleg voru, þegar frv. var samið, svo sem 2 millj. kr. til mæðiveikinnar. Alls verða beinar leiðréttingar á frv. um 10 millj. kr. Dæmi voru þess, að áætlanir væru rangar, svo að millj. kr. skipti, t.d. voru verðlagsuppbæturnar vanreiknaðar um 1300 þús. kr. og grunnlaunauppbótin fyrir hálft árið og verðlagsuppbót af henni vanreiknuð um 550 þús. kr. Þegar spurzt var fyrir um sundurliðaða áætlun á þessum upphæðum, þá var hún ekki til í fjármálaráðuneytinu, og þegar hún loksins fékkst, - en það var ekki fyrr en eftir nýjár, - kom þessi skekkja í ljós. Hafði þó verið upplýst, að þessir tveir liðir mundu vera nægilega áætlaðir í fjárlagafrumvarpinu. Ég hef gert hvort tveggja þetta að umtalsefni, Ekki í því skyni að álasa fyrrverandi ríkisstj. né heldur Sjáfstfl. fyrir þessa dæmalausu meðferð á fjárhagnum og fjárlögunum, þótt full ástæða væri til þess, heldur til að sýna, að hér er um sérstaka stefnu að ræða. Tekjurnar hafa viljandi verið áætlaðar miklu lægra en líkur bentu til, að þær mundu nema, til þess að ríkisstj. hefði rúmar hendur um ýmiss konar greiðslur. Á þennan hátt er fjárveitingavaldið dregið úr höndum Alþ. og afhent ríkisstj., sem fer svo með það eftir sínum geðþótta. Sparsemdarmenn hefðu safnað gróða góðu áranna til þess að geta unnið að verklegum framkvæmdum og bætt úr atvinnuleysi og vandræðum hörðu áranna, en ekkert slíkt hefur ráðið aðgerðum Sjálfstfl. eða Framsfl., meðan hann var í stjórn með Sjálfstfl. Gróði góðærisins hefur horfið í sjálfu góðærinu. Faraó dreymdi magrar kýr, sem komu og átu upp feitu kýrnar, en af því hefur jafnan síðan verið dregin sú ályktun, að rétt væri að geyma gróða góðærisins til hinna mögru ára. Mögru árin eru ekki komin yfir okkur enn þá, en þó hefur gróðinn horfið. Sjálfstfl. hefur tekizt að láta feitu kýrnar éta sjálfar sig, þannig, að þær eru nú allar horfnar. Viðskilnaður Sjálfstfl. í fjármálum ríkissjóðs er hinn versti, sem orðið hefur hjá nokkurri ríkisstj., síðan við fengum sjáfstæði okkar aftur. Ég tel, að þessi hörmulegi árangur af fjármálastjórn Sjálfstfl. stafi af því, að Sjálfstfl. vanti holla lífsskoðun og víðsýni. Flokkur, sem hefði haft hvort tveggja til að bera, hefði aldrei getað hagað sér á þennan hátt í fjármálum þjóðarinnar sem Sjálfstfl. hefur gert. Fjarri fer því, að ég sé að halda því fram að engir víðsýnir menn séu í Sjálfstfl., en þótt svo væri, þá haggar það ekki þeirri staðreynd, að þetta grundvallaratriði fyrirfinnst ekki í stefnu hans eða framkvæmdum. Hefði svo verið, gæti ekki hjá því farið, að stjórnarfarið í landinu hefði orðið á allt annan hátt en verið hefur. Víðsýnn stjórnmálaflokkur, byggður á grundvallaðri lífsskoðun, hefði ekki getað komizt hjá að horfa svolítið fram í tímann og stjórna landinu af meiri viðsýni og framsýni með hag almennings og hinnar uppvaxandi kynslóðar í landinu fyrir augum en Sjáfstfl. hefur gert. Sem dæmi um skort á framsýni Sjálfstfl. má nefna, að í fjárlagafrv., sem ríkisstj. þessa flokks skilaði í hendur Alþ. og hefur nú til meðferðar, er fylgt þeirri stefnu, sem ég áður nefndi, að áætla tekjurnar ótrúlega lágt og kasta höndunum til áætlunarinnar, láta handahóf ráða um ýmsar áætlanir og áætla ekki svo að neinu nemi til verklegra framkvæmda. Sjálfstfl. lauk stjórnarferli sínum með því að afhenda niðurskurðarfjárlög álíka og fjárlögin, sem afgr. voru fyrir árið 1939. Sá samanburður er þó fjárlagafrumv. Sjáfstfl. fyrir árið 1943 of mjög í vil. T.d. má geta þess, að í fjárl. fyrir árið 1939 var áætlað til verklegra framkvæmda í 16. gr. um 24% af útgjöldunum. En á fjárlagafrv. Sjálfstfl. fyrir árið 1943 er áætlað til verklegra framkvæmda á 16. gr. aðeins 15,8% af útgjöldunum, eftir að búið er að breyta því samkv. leiðréttingum fjárveitinganefndar. Hefur þó nefndin hækkað þessa liði á 16. gr. um 1 millj. kr. Nú, þegar farið er að bera á atvinnuleysi í landinu, er vægast sagt ógætilegt að leggja slík fjárlög fyrir Alþ., því af sjálfsögðu verður ríkið að gera ráðstafanir til þess að leggja fram fé í verklegar framkvæmdir, jafnskjótt og atvinnurekstur annarra fer að dragast saman og atvinnuleysi myndast af þeim sökum. Þetta fyrirhyggjuleysi Sjálfstfl. í fjármálum er því miður ekkert einsdæmi. Hið sama fyrirhyggjuleysi hefur komið fram á öðrum sviðum og þá ekki sízt í dýrtíðarmálunum. Stjórnarfar, sem ekki byggist á jafnrétti þegnanna, er dauðadæmt, en Sjáfstfl. og Framsfl. brutu jafnrétti þegnanna með gerðardómslögunum. Með þeirri löggjöf var þetta grundvallaratriði stjórnarfarsins brotið, þegnunum var mismunað á hinn herfilegasta hátt og hver vandræðaráðstöfunin rak aðra. Gullstraumurinn blindaði menn. Dýrtíðin var látin leika lausum hala. Verðlagseftirlitið var kák eitt. Heildsalarnir gengu í búðirnar og keyptu upp vörurnar í smásölu og seldu aftur í heildsölu. Álagning á vörur var að vísu lögboðin, en enginn fór eftir þeirri löggjöf nema ef til vill örfá heiðar leg verzlunarfyrirtæki. Verðið á afurðum bænda var hækkað óðfluga, og jafnhliða voru bændum ákveðnar stórkostlegar greiðslur úr ríkissjóði í ofanálag á hið háa afurðaverð. Bændastéttin, sem sagt hefur verið um, að bóndi sé bústólpi og bú landstólpi, var með einni eða tveimur þingsályktunartillögum gerð að stærstu styrkþegum landsins. Fyrrverandi forsrh. Ólafur Thors vill nú eigna Framsfl. einum þessar ráðstafanir, en sjáfur tók hann þeim svo fegins hendi fyrir kosningarnar í sumar að hann mæltist til þess, að till. fengi ekki formlega afgreiðslu í nefnd og að hann mundi hiklaust greiða þær milljónir, er till. ákvað, af hendi. Í niðurskurðarfjárlögunum frá 1939 var i 16. gr., svo sem áður er sagt, áætlað til verklegra framkvæmda fjórðungur af ríkistekjunum, en í því stórkostlegasta góðæri, sem komið hefur yfir ríkissjóð, á árinu 1942, fá bændur 25–30 millj. kr. úr ríkissjóði, eða nær 1/3 allra ríkisteknanna. Árangurinn verður sá, að ríkissjóður stendur uppi slyppur og snauður eftir góðærið. Það er talið, að þessi stórkostlega upphæð sé greidd úr ríkissjóði vegna erfiðleika um útflutning á vörum bænda, og er vissulega ekkert nema gott við því að segja, að hér væri um fullt réttlæti að ræða. En í þessu sambandi má benda á, að ýmis annar atvinnurekstur hefur orðið fyrir vandræðum vegna ófriðarins og ekki fengið neinar uppbætur úr ríkissjóði. Má þar t. d. nefna síldarsöltun, sem hefur nær því alveg lagzt niður, saltfiskútflutningurinn sömuleiðis. Ef þeir, sem þennan atvinnuveg stunduðu, hefðu átt að njóta hlutfallslega styrks úr ríkissjóði á við bændur, hefðu hinar risavöxnu ríkistekjur ársins 1942 ekki hrokkið til að greiða þær uppbætur. Þegar ekki er greidd nein uppbót til annarra atvinnuvega en landbúnaðarins, sem sannanlega hafa alveg lagzt niður, hlýtur sú spurning að vakna hjá mönnum, hvort þegnunum sé sýnt fullt jafnrétti. Bændur eru að sjálfsögðu alls góðs maklegir, og það er ánægjulegt að vita, að hægt er að styðja atvinnuveg þeirra. Enginn óskar eftir því, að þeir safnist fleiri en orðið er á mölina. En hvað getur þessi styrkjapólitík haldið lengi áfram? Hvernig getur ríkissjóður enzt til þess að greiða einum atvinnuvegi tugi millj. kr. á ári? Og er hagur þessa atvinnuvegar þannig, að það sé nauðsynlegt? Er bændunum sjálfum gerður með þessu nokkur greiði? Var verð á afurðum bænda á þessu og undanfarandi ári svo lágt, að þessar uppbætur væru nauðsynlegar? Engar sannanir hafa verið færðar á það. Allar þessar spurningar hljóta að vakna í hugum manna í sambandi við þessar styrkgreiðslur. Bændur voru lengi vel taldir sjálfstæðasta og bezt menntaða vinnustéttin í landinu. Halda þeir virðingu sinni áfram gagnvart öðrum stéttum, ef haldið verður áfram á þessari braut? Verða þessar miklu greiðslur úr ríkissjóði til þess að auka sjálfstæðiskennd þeirra og manndóm? Og bregður þeim ekki við, þegar ríkissjóður er orðinn svo þurrausinn, að ógerningur er að halda þessu áfram? Ég spyr þessa af fullri vinsemd og af umhyggju fyrir bændastéttinni. Ég bendi á, að atvinnuvegi þeirra og hugsunarhætti getur verið hætta búin, ef haldið er áfram á þessari braut. Og þetta er leið, sem tekur brátt enda. Og hvað verður þá gert? Ég hefði haldið, að nauðsyn bændastéttarinnar væri sú að styðja verulega að ræktun sveitanna, svo sem verið er að gera nú með því að taka upp á fjárlög fjárveitingu til þess að kaupa mikilvirkar skurðgröfur til landsins, auka þekkingu á jarðvegi og kunnáttu á jarðrækt, gera framleiðslu bænda fjölþættari en hún er nú og koma við bættum vinnuvísindum, vélavinnu og öðrum vísindum í búskap, þannig að lífvænlegra yrði í sveitum en áður. Ekkert af þessu vinnst með styrkjaleiðinni, og styrkjaleiðin er, eins og ég sagði áðan, svo skammgóður vermir, að engar líkur eru til, að unnt verði að halda henni áfram lengur. Þetta er í rauninni almennt orðið viðurkennt, og nú eru menn í vandræðum með, hvað gera skal. Sameiginleg vanræksla Framsfl. og Sjálfstfl., meðan þeir voru saman i ríkisstj., um það að ráða bót á dýrtíðarmálunum varð þess valdandi, að allur atvinnurekstur landsmanna er í mikilli hættu. Dýrtíðin gerir það að verkum, að krónurnar, sem þarf að borga fyrir hverja klukkustund, eru orðnar ótrúlega margar í samanburði við það, sem fæst fyrir útflutningsvöruna. Ýmsir halda því fram, að þetta sé af því, að kaupgjald sé orðið of hátt. En menn gleyma því venjulega, þegar verið er að tala um kaupgjaldið, að mikill meiri hluti hins svonefnda kaupgjalds er dýrtíðaruppbót og því alls ekki raunverulegt kaupgjald, það eru greiðslur, sem hafa orðið til meira og minna fyrir vanrækslusyndir þess opinbera. Þegar verið er að tala um kaupgjald, verða menn að gera greinarmun á vinnulaunum og dýrtíðaruppbót, eða hver mundi ekki vilja skipta á því að láta niður falla dýrtíðarupphót sína, ef dýrtíðin væri afnumin? Það er ekkert annað en falsanir að telja dýrtíðaruppbótina kauphækkun. Atvinnuvegina munar að sjálfsögðu um hverja kr., sem þeir verða að borga, en það er ekki kaupgjaldið, sem er að sliga atvinnuvegina, heldur dýrtíðin, sem er að gera það. Dýrtíðarmálin eru eins og sakir standa mestu vandamálin, og þau krefjast bráðastrar úrlausnar, en dýrtíðarvísitalan hefur hækkað á einu ári ýmist fyrir aðgerðaleysi eða beinar aðgerðir Framsfl. og Sjálfstfl. úr 183 stigum í 272 stig. Slík hækkun hefir orðið fyrir forsjárleysi þessara flokka og skort þeirra á framsýni og umhyggju fyrir almenningshag,. Þessir flokkar hlupu hvor í kapp við annan um að hækka afurðaverðið, og það er innlenda afurðaverðið, sem er langstærsti þátturinn í hækkun dýrtíðarinnar. Það er þýðingarlaust að loka augunum fyrir þessu. Kapphlaup sjálfstæðismanna og framsóknarmanna um kjörfylgi bænda hefur orðið til þess að hleypa dýrtíðinni upp úr öllu valdi. Eins og ég sagði áðan, neitar enginn því, að full nauðsyn er á að búa vel að bændastétt landsins og láta hana njóta fulls jafnréttis við aðrar vinnandi stéttir. En jafnhliða því er full nauðsyn að koma í veg fyrir hækkandi dýrtíð, og þótt þær ríkisstj., sem hér hafa setið að völdum, hafi eigi borið gæfu til að gera það þrátt fyrir tilraunir Alþfl. til að koma fyrir þær vitinu, hafa ríkisstj. annarra landa fundið leiðir til þess að halda niðri dýrtíðinni án þess á nokkur n hátt að ganga á hlut bænda. Krónutalan, sem bændur greiða í kaup, hefur skrúfazt upp vegna hækkunar á afurðaverðinu og veldur bændum þungum búsifjum, og útgerðin hefur orðið fyrir hinu sama. Fisksölusamningurinn, sem öll smáútgerð byggist á og öll hraðfrystihús einnig, er gerður til eins árs í senn. Þegar samningurinn var gerður 1. júlí s.l., var vísitalan 183 stig. Verðið hækkaði þá ári eftir á vegna vaxandi dýrtíðar, en í samningnum var ekki gert ráð fyrir nýrri stórkostlegri hækkun á dýrtíðinni. Ríkisstj. gerði samninginn, en gætti þess ekki að hafa nokkurt minnsta taumhald á dýrtíðinni, og nú hefur fisksölusamningurinn af þessum ástæðum, að ríkisstj. lét dýrtíðina lausa, orðið svo óhagstæður, að mikið vafamál er, hvort hægt er að gera út á vertíð, svo að nokkurt vit sé í. A.m.k. mun reynslan verða sú hjá flestum, sem hafa gert út í haust, og það sem af er vetrinum á fiskveiðarnar hér við land, að stórt tap er á útgerðinni. Fiskimenn gætu vissulega komið til ríkissjóðs og krafizt uppbóta með sama rétti og bændur. En til leiðbeiningar fyrir þá, sem halda því fram, að hraðfrystihúsin geti ekki starfað vegna kaupgjaldsins, skal þess getið, að atvinnurekendur hafa nú fyrir þrem dögum síðan gert samninga við verkalýðsfélagið i Sandgerði um kr. 2.10 á tímann fyrir karla og kr. 1.40 fyrir konur, 8 stunda vinnudag, 25% hækkun fyrir eftirvinnu og 50% hækkun í næturvinnu. Þessi samningur er um kaupgjald í 3 hraðfrystihúsum. Hin vaxandi dýrtíð hefur komið útgerðarmönnunum í koll ekki síður en bændum. Og hvernig fer dýrtíðin svo með verkamenn? Eins og sakir standa, er talið, að þeir fái fulla dýrtíðaruppbót, og meðan þeir hafa vinnu, er dýrtíðin þeim ef til vill ekki tilfinnanleg, þ.e.a.s., ef vísitalan er rétt reiknuð út. En í sama bili og vinnan stöðvast, þó að ekki sé nema dag og dag i senn, þá kostar svo margar krónur að framfleyta lífinu hvern dag, að þeim, er stunda daglaunavinnu, er voði vís vegna dýrtíðarinnar. Enginn má skilja orð mín svo, að ég kenni eingöngu verðinu á innlendu afurðunum um dýrtíðina. Þar liggja margar ástæður til og ein sú, sem ekki er veigaminnst, slælegt verðlagseftirlit í landinu. Sjálfstfl. hafði verið trúað fyrir verðlagseftirlitinu. Og hvernig hefur honum farizt það úr hendi? Segja má, að síðustu mánuði þjóðstjórnarinnar og í rauninni alla tíð síðan hafi í rauninni ekkert verðlagseftirlit verið. Ýmsir helztu máttarstólpar Sjálfstfl. hafa tekjur af verzlun, og það hefði verið meira en mannlegt, a.m.k. miklu meira en hægt er að gera kröfu um til Sjálfstfl. eins og hann er skipaður, ef hann hefði tekið föstum tökum á verðlagseftirlitinu í landinu. Reynslan hefur líka sýnt, að um verðlagseftirlit hefur ekki verið að tala. Við höfum haft dómnefnd í verðlagsmálum, sem hefur kostað mikið fé, en þar með er líka upp talið. Verkamenn og launastéttirnar yfirleitt hafa grunnlaun og dýrtíðaruppbót. Þetta grunnkaup hækkaði nokkuð að vísu á árinu, sem leið, en hefur annars verið óhreyfanlegt og aðeins hækkað um það, sem dýrtíðinni nam. Sama máli er að gegna um verzlunarmenn, en þeir, sem verzlunina eiga, hafa ekki verið háðir þessu sama lögmáli, heldur hefur verzlunarálagning verið leyfð sem hundraðshlutaálagning á vörurnar, og sá gróði hefur ekki staðið í neinu hlutfalli við dýrtíðaruppbót annarra stétta. Á þennan hátt hafa aðrar stéttir verið beittar misrétti. Eðlilegast hefði verið, að teknar hefðu verið upp till. í Alþfl. um ákveðna álagningu á vörueiningu, reikna síðan út vísitölu fyrir verzlunina og leyfa eigi aðra hækkun á álagninguna en í hlutfalli við vaxandi dýrtíð eftir vísitölunni. Jafnframt þyrfti að taka upp samvinnu við neytendurna, t.d. verkalýðssamtökin, á hverjum stað um verðlagseftirlitið. Eins og verðlagseftirlitinu hefur verið háttað, græðir sá, sem á verzlun, því meira sem verðið á vörunni er hærra í innkaupi. Hinar gildandi reglur um verðlagsákvæði freista manna þannig beinlinis á þennan hátt til að sæta óhagkvæmum og dýrum innkaupum. Hundraðshluta álagning ,sú, sem verðlagseftirlitið hefur leyft, hefur undanfarið verið svo há, að ýmis kaupfélög úti á landi hafa að jafnaði selt vörur undir hámarksverði og staðizt þá freistingu, sem verðlagseftirlitið leiddi þau í um að hækka verðið, en þetta eru undantekningarnar. Það er nauðsynlegt að koma á réttlæti milli allra stétta, freista þess að gera rétt þegnanna jafnan, hvort sem menn eru bændur, verkamenn, sjómenn, kaupmenn eða embættismenn. Þar með er ekki sagt, að allir eigi að hafa jafnt kaup. En þar sem mikill þorri landsmanna býr, svo sem ég hef áður sagt, við grunnkaup og vísitölu, verður ekki hjá því komizt, ef þegnarnir eiga að njóta jafnréttis, að reikna út grunnkaup og vísitölu fyrir sem allra flestar stéttir í landinu. Ég á ekki við með því, að ríkið fari að ákveða mönnum kaupgjald, heldur að koma á þennan hátt í veg fyrir, að einstakar stéttir geti hagnazt á dýrtíðinni eða beinlinis haft hagsmuni af því, að dýrtíðin sé sem mest í landinu, svo sem verið hefur um heildsala- og kaupmannastéttina undanfarið. Í þessu felst engin ásökun eða deila á kaupmannastéttina. En kaupmannastéttin er vissulega menn eins og aðrir menn, og með allri virðingu fyrir þeirri stétt verður það að segjast, að með óheppilegum verðlagsákvæðum hafa ver ið að undanförnu lagðar meiri freistingar fyrir þessa stétt en flestir hefðu staðizt. Stjórnarstefna Sjálfstfl. í dýrtíðarmálum og fjármálum hefur leitt flokkinn og þjóðina út á ógæfubraut, en eins og ég sagði áðan, þá er þetta ekki dómur um einstaka menn innan Sjálfstfl., heldur sönnun þess, að sú stefna, sem Sjálfstfl. hefur fylgt, á engan rétt á sér, og tel ég það stafa af því, að flokkinn hefur skort lífsskoðun, sem heilbrigð gæti talizt. Stjórnmálastefna, sem ekki byggist fyrst og fremst á því að jafna réttinn milli stéttanna, jafna kjör þegnanna, hlýtur að hverfa í umróti núverandi styrjaldar. Alþfl. varaði hvað eftir annað við því að láta dýrtíðina vaxa eins og gert var. Hann varaði við því að láta stríðsgróðann fljóta, svo að milljónum skipti, í vasa einstakra manna. Hann varaði við því stjórnleysi, sem ríkti í verzlunarmálunum og flutti till. á Alþ. um að skipa öllu í réttara horf og til betri vegar, en þær tillögur fengu engan byr, og því fór sem fór. Máttarstólpar Sjálfstfl. voru ánægðir, meðan þeir gátu hirt stríðsgróðann. Heildsalar og kaupmenn rökuðu saman verzlunargróða, og bændum var i bili blinduð sýn með því að veita þeim stórar upphæðir úr ríkissjóði, svo stórar, að slíkt getur aldrei framar endurtekið sig. Alþ. kom saman að loknum kosningum, og þá kom í ljós, að það var eigi þess um komið að mynda ríkisstj. Gekk í þófi um þetta um mánaðartíma. Að lokum skipaði hæstv. ríkisstjóri ríkisstj., án þess að hún hefði stuðning nokkurs stjórnmálaflokks að baki. Þessi ríkisstj. hefur gefið út stefnuskrá, sem virðist í aðalatriðum vera þannig, að í hana séu upp tekin ýmis þau mál, sem þjóðmálaflokkarnir hafa lýst sig samþykka. Þessi ríkisstj. hefur lagt fyrir þingið nokkur lagafrv., sem í rauninni eru ekki annað en formsbreytingar á þeirri löggjöf, sem áður gilti um sama efni. Enn hafa ekki komið fram nein mál frá ríkisstj. til Alþ., sem marka stefnubreytingu í dýrtíðarmálum eða verðlagsmálum. Þessi nýja ríkisstj. er eins og rithöfundur, sem segist ætla að semja nýja bók, hefur byrjað á formálanum og er enn ekki kominn lengra. Ég vil engu spá, hvernig ríkisstj. tekst að leysa þau mál, sem hún hefur lýst yfir, að hún vilji leysa. En hvernig henni tekst þetta, fer eftir því, hversu hyggilegar till. hún gerir um það að jafna rétt hinna einstöku þegna í þjóðfélaginu og hinna einstöku stétta og hvernig hún framkvæmir þær tillögur. Geri hún tillögur, sem horfa til bóta á þann hátt að taka stríðsgróðann í almenningsþarfir og efla atvinnuvegina í landinu, svo að eigi þurfi að koma til atvinnuleysis, en jafnframt þessu séu varðveittar kjarabætur, sem vinnandi stéttir hafa náð, mun henni vel farnast. En þetta er meira vandaverk en svo, að um það verði nokkru spáð fyrirfram, hversu takast megi. Segja má, að menn hafi orðið fegnir því, að þessi ríkisstj. tók við völdum. Menn vona, að eitthvað rætist fram úr öngþveitinu, en enn hafa menn ekkert nema góðar vonir í sambandi við yfirlýsingar hæstv. ríkisstj. til þess að byggja á. Hin nýja ríkisstj. byrjaði starf sitt á því að á Alþ. til að samþykkja verðfestingarlög, þar sem heimild var veitt til að banna að selja nokkra vöru hærra verði nokkurs staðar á landinu en hún var seld lægst á þeim sama stað hinn 18. des. s.l. Þessi lög eiga að gilda til 28. þ.m., og urðu menn alls hugar fegnir, er þau gengu í gildi. Þetta var fyrsta skref ríkisstj. á þeirri braut að stöðva dýrtíðina. Og til þess að mönnum skildist, hve henni var mikil alvara, tók hún upp þann nýja sið að láta hæstv. ríkisstjóra sjálfan undirrita tilskipun um, að eigi mætti selja neina vöru hærra verði en hún var seld lægstu verði hinn 18. des. s. l. á hverjum stað. Þessari ráðstöfun stjórnarinnar tóku menn með fögnuði og hafa trúað því, að henni væri þetta alvara, allt þangað til nú fyrir skemmstu, að hæstv. viðskiptamálaráðh. gaf út skýringu á tilskipun hæstv. ríkisstjóra, sem er á þá lund, að tvenns konar hámarksverð hafi gilt víða um land á skömmtunarvörum. Tilskipun hæstv. ríkisstjóra um, að lægsta vöruverð skuli gilda, megi eigi talast bókstaflega, heldur hafi menn fullt leyfi ríkisstj. til þess að selja vörur með hinu hærra hámarksverði, sem væntanlega er þá hæsta verð, sem gilt hefur á hverjum stað, en ekki það lægsta. Þessi vægast sagt óheppilega skýring á jafnvirðulegri tilskipun hefur óneitanlega orðið til þess að draga nokkuð úr trausti ríkisstj. meðal almennings, og eftir að hún var gefin, munu ýmsir hafa veikzt í trúnni og ekki lifa í jafnbjartri von í sambandi við yfirlýsingar hæstv. ríkisstj. Reynslan hefur því miður orðið sú hér á landi í verðlagsmálum, að illa hefur gefizt að fela umboðsmönnum heildsala eftirlit og umsjón verðlagsráðstafananna, en í þessari nýju ríkisstj. er það einmitt einn höfuðsmaður heildsalanna, sem á að hafa þetta mikilsverða starf með höndum. Um vilja hans eða getu til að leysa starfið vel af hendi skal ég í engu efast. Á öllum tímum hafa fundizt mikilmenni, sem hafa sett sig ofar eiginhagsmunum og stéttarsjónarmiðum, en yfirlýsing hæstv. viðskiptamálaráðh., sú er ég áður nefndi, sem í rauninni hefur haft endaskipti a tilskipun hæstv. ríkisstjóra, hefur óneitanlega orðið til þess að vekja nokkurn efa um, að hæstv. viðskiptamálaráðherra sé prýddur þeim kostum, sem slík stórmenni þurfa að vera gædd. Og ekki er örgrannt um í þessu sambandi, að ýmsir óttist, að niðurstaðan af því að setja einn af höfuðsmönnum heildsalanna á Íslandi yfir verðlagsmálin, gæti orðið sú sama og í dæmisögunni, þegar úlfurinn var settur til að gæta lambahjarðarinnar. Enn þá er þó aðeins litil reynsla fengin, en framhaldsins munu menn bíða með nokkurri eftirvæntingu. Margir munu líta svo á, að skipun þessarar nýju stjórnar sé eins konar gjaldþrot fyrir lýðræði og þingræði í landinu. En þó að svo hafi til tekizt, að Alþ. hafi eigi komið sér saman um þingræðisstjórn, þá er það vitað um þessa nýju stj., að hún situr aðeins meðan eigi liggur neitt fyrir um myndun þingræðisstjórnar. Hún situr meðan hún eigi gerir neitt það, sem meiri hl. Alþ. er óánægður með. Beri hún gæfu til að koma fram með löggjöf í því formi, að hún geti fengið vilja meiri hl. Alþ. fyrir því, og framkvæmi hún þá löggjöf þannig, að meiri hl. Alþ. geri sig ánægðan með hana, leysi hún dýrtíðarmálin og geti komið á jafnvægi og réttlæti í hinum ýmsu þjóðfélagsvandamálum, er ekki að efa, að hún hefur til þess fylgi Alþ. Meðan svo er, getur stj. talizt þingræðisstj., og þarf þá ekki af þeim ástæðum að örvænta um, að þingræði og lýðræði er hið rétta fyrirkomulag og það, sem bezt hentar okkur Íslendingum. Þó verður eigi annað sagt en þetta fyrirkomulag um val ríkisstj. sé ekki æskilegt til frambúðar, því að enginn veit, hvert það kynni að leiða, ef einræðissinnaðir menn veldust til þessara starfa. Það hefur verið mikið talað um skipbrot Alþ. í sambandi við þessa stjórnarskipun, og ýmsir menn, sem annars hafa ekkert unnið sér til ágætis í opinberum málum, svo að kunnugt sé, hafa látið sér sæma að dæma Alþ. mjög hart í sambandi við hana. En kjósendurnir verða vel að gá að því, að þingið er ekkert annað en spegilmynd af vilja þeirra sjálfra, og ef þeir hafa valið Alþ. þannig, að það getur ekki komið sér saman um myndun þingræðisstjórnar, þá mega þeir sjálfum sér um kenna. Frá því fyrsta að við eignuðumst Alþ., hefur það notið þeirra forréttinda að verða gagnrýnt af almenningi meira en nokkur önnur stofnun í þjóðfélaginu. Má þar til sannindamerkis nefna, að í Brandsstaðaannál segir svo um Alþ. árið 1847: „Þá alþt. komu í ljós, kepptist hver við annan um að sjá þau sem fyrst. Þóttust menn finna þar framför manna í mælsku með hnífilyrðum óþörfum, en ekki tiltakanlegri framkvæmd við afgreiðslu mála.“ Þessi gagnrýni hefur eflaust oft verið réttmæt, en jafnframt því, að hún er gagnrýni á þingið, þá er hún gagnrýni á þjóðina sjálfa. Í þeim tilraunum, sem gerðar hafa verið til stjórnarmyndunar, hefur hver stjórnmálaflokkurinn kennt öðrum um, að stjórnarmyndunin mistókst. En þó verður því eigi neitað, að tilraun sú, sem Haraldur Guðmundsson gerði til stjórnarmyndunar og að síðasta tilraunin sem gerð var af hálfu þingflokkanna til þess að mynda ríkisstj. eftir uppástungu Alþfl., strandaði á þingmönnum Sósfl. Ég sé ekki ástæðu til að rekja þá sögu nánar, hún er öllum landsmönnum kunn, en ég tel ástæðu til að segja í þessu sambandi, að ég álít, að eina vonin til þess, að hér verði mynduð öflug þingræðisstjórn, sem þjóðin getur unað við, er sú, að vinstri flokkarnir geti komið sér saman um stjórnarmyndun. Á því verða þó miklir örðugleikar. Framsfl. er, eins og menn vita, bæði frjálslyndur og íhaldssamur flokkur. Flestir kjósendur hans eru mjög frjálslyndir, a.m.k. í orði. Í þeim flokki er vissulega mikill vilji til vinstra samstarfs. En flokkurinn hefur menn innan sinna vébanda, sem eru mótfallnir vinstri samvinnu og hafa í hyggju samvinnu við Sjálfstfl. Þessir menn hafa sina lífsskoðun, sem er á þá leið, að hinni núverandi þjóðfélagsskipun megi í engu breyta. Þeir eru komnir á það stig að telja, að kaupfélögin eins og þeim er nú stjórnað og flokkaskipunin eins og hún er í landinu nú sé fullkomnasta þjóðskipulag, sem verið geti hér á landi. Þessir menn börðust á sínum tíma góðri baráttu fyrir því að koma skipulagi á verzlun landsmanna, en þeir hafa stöðvazt við þróunina eins og hún var fyrir tugum ára síðan og vilja enga vinstri samvinnu. En það er langur vegur frá, að vandræðin við að koma á vinstri samvinnu stafi eingöngu frá Framsfl. Þau koma ekki síður frá kommúnistunum, sem nú eru hluti Sósfl. Þessi flokkur hefur vaxið mjög ört nú hin síðustu ár. Hann hefur breytt um nafn, kallar sig ekki lengur Kommúnistaflokk, og hefur einnig breytt um stefnuskrá og aflað sér á þann hátt aukins fylgis. Þó er vitað, að sterkustu mennirnir í miðstjórn flokksins eru hinir svo kölluðu Moskvukommúnistar og fyrir þá eru stjórnmálin miklu fremur trúaratriði en stjórnmál, og skoðun þeirra mótast af þessu. Þeir eru eins og ofsatrúarmenn, sem aldrei sjá annað en það, sem þeir vilja sjá, og eru af þeim ástæðum hættulegir hinu lýðræðissinnaða stjórnarfari. Hins vegar eru einnig í þessum flokki margir nýtilegir menn, sem hafa svipaða skoðun í þjóðmálum og Alþfl. yfirleitt og vilja vinna að heilbrigðri þróun í þjóðfélaginu, hvað sem hinum rétttrúuðu kommúnistum líður. Þessir menn gætu vel átt samleið með Alþýðuflokksmönnum og hinum frjálslyndari framsóknarmönnum í ýmsum umbótamálum, ef þeim héldist það uppi að halda skoðunum sínum og stefnu sinni fyrir yfirgangi ofsatrúarkommúnistanna, en á þessu vill verða mikill brestur, og ekki er annað að sjá en ofsatrúarmennirnir í Kommúnistaflokknum geri allt, sem þeir geta, til að spilla fyrir því, að vinstri samvinna megi takast, á sama hátt og íhaldsöflin gera í Framsfl., og að því leyti eiga þessir öfgamenn í Framsókn og öfgamenn Sósfl. samleið. Ofsi og starblinda þessara manna hefur valdið því, að í Alþfl. eru margir, sem hafa vantrú á því, að vinstri samvinna geti tekizt, hó að það væri í alla staði æskilegast og í samræmi við lífsskoðun þá og grundvallarstefnu, sem Alþfl. alla jafnan hefur starfað eftir. Mikill vandi er að brúa þetta bil, fyrst og fremst milli skoðananna innan hvers þessara flokka og síðan á milli flokkanna sjálfra. Bændur og verkamenn hafa í raun réttri sameiginlegra hagsmuna að gæta, en það vill sífellt gleymast í hinni raunalegu deilu um afurðaverð og kaupgjald. Músarholu- og matarsjónarmið ráða meiru um úrslit mála, þegar á á að herða, heldur en heildarhagsmunir og sameiginlegir hagsmunir þessara stétta. Þeir, sem safna stríðsgróða, lifa á ónýtu verðlagseftirliti, þeir, sem byggja upp Sjálfstfl., lifa á sundurlyndi þessara stétta, sem þó vissulega eiga fulla samleið. Tækist að sameina hin frjálslyndari sjónarmið og víðsýnni öfl í þessum flokkum til heilbrigðrar samvinnu, tel ég, að grundvöllur væri fenginn fyrir varanlegri vinstri stjórn, og þar með lausn þeirra vandamála, sem alþýðunni á Íslandi er bráðust nauðsyn að fram úr verði ráðið. Árásir verða gerðar á næstunni á þau fríðindi, sem hinar vinnandi stéttir til sjávar og sveita hafa innunnið sér, og þær árásir verða enn þá sterkari, ef innbyrðis deilur eru milli þessara stétta. Það verður því að leita allra ráða til að jafna þessar deilur, því að meðan þeim er haldið við, er eigi von um, að alþýða Íslands sameinist um að koma á réttlátu þjóðskipulagi. Hinn blóðugi hildarleikur, sem nú er háður í heiminum, mun leiða til tortímingar á allri menningu, ef alþýðan í öllum löndum til sjávar og sveita ekki sameinast um að taka stjórnina í sínar hendur. En stjórn alþýðunnar einnar saman mundi eigi koma að gagni, ef eigi vektu fyrir henni göfug sjónarmið. Alþýðan þarf að eiga sínar hugsjónir og þarf að hafa víðsýni og frjálslyndi til þess að framkvæma þær. Þjáningar þær, sem menn nú eiga við að búa af völdum stríðsins í öllum löndum, eru afleiðingar þess þjóðskipulags, sem ráðið hefur umheiminum, auðvaldsskipulagsins, þess þjóðskipulags, sem nú er að hrynja í rústir um allan heim. Blóðugar byltingar og ofbeldi leiða jafnan til annars ofbeldis og nýrra blóðsúthellinga. Það er háttur siðmenntaðra manna að jafna mál sín á friðsamlegan hátt. Sama regla þarf að gilda í þjóðfélagsmálum. Jöfnuði og réttlæti þarf að koma á, enginn má líða skort, atvinnuleysi verður að hverfa. Enginn má auðgast á annars kostnað. Mannúð og réttlæti verður að sigra. Fyrir ófriðinn höfðu máttug samtök bræðraþjóða okkar á Norðurlöndum vísað okkur veginn. Þar var verið að undirita jarðveg undir framkvæmd jafnaðarstefnunnar. Enginn veit, hvað við tekur að ófriðnum loknum, en við Íslendingar getum ekki komizt hjá því að verða fyrir áhrifum utanlands frá. Við erum næsta þýðingarlitlir eða þýðingarlausir í þeim hildarleik, sem háður er, en þó ber okkur skylda til að vinza úr þeim stefnum, sem hingað berast, allt það bezta, sem verða má til þess að byggja upp hér á landi réttlátt þjóðfélag, og það þjóðfélag mun verða á grundvelli jafnaðarstefnunnar.



Fjárlög þau, sem hér liggja fyrir, voru lögð fram af fyrrv. ríkisstj., og hefur núv. ríkisstj. því sama og ekkert um þau fjallað að öðru leyti en því, að ríkisstj. sem heild hefur í eitt skipti átt tal við fjvn. og ég hef þar að auki í nokkur skipti rætt við n., aðallega um tekjuhlið fjárl. Ég geri því ráð fyrir að svo komnu máli, að núv. ríkisstj. beri hvorki lof né last í sambandi við þetta fjárlfrv. Frv. eins og það liggur hér fyrir frá fjvn. sýnir greiðsluhalla á sjóðsyfirliti, er nemur rúmlega 4 millj. kr. Hefur þá ekki verið tekið með í útgjöldum uppbót til starfsmanna ríkisins fyrir síðari helming ársins, er nemur 1750 þús. kr., sem stjórnin hefur lagt til, að greitt verði og að heimild verði framlengd til 30. desember 1913, Þá er enn fremur óráðið um uppbætur til lækna, presta, sýslumanna og prófessora, sem hingað til hefur verið greitt án heimildar í fjárl. Mun ég gera till. um þennan lið fyrir 3. umr., enda má teljast óviðunandi, að svo stór liður sem þessi sé greiddur án heimildar í fjárl. Auk þessa mun talið nauðsynlegt að hækka framlag vegna mæðiveikinnar um allt að 2 millj. kr. Eftir eru þá aukin tillög til verklegra framkvæmda, sem frv. gerir ekki ráð fyrir, en æskileg væru, og getur það numið miklu fé, svo að milljónum skiptir, ef í er stórkostlegan greiðsluhalla fjárl., nema á móti komi tekjur umfram það, sem frv. gerir ráð fyrir enn sem komið er. Áætlun fyrrv. fjmrh. er samin af skynsamlegri varfærni, sem sízt verður lastað, eins og nú standa sakir, þegar allt er á hverfanda hveli og alger óvissa ríkir um afkomu landsmanna. Hins vegar má lengi um það deila, hvort áætla beri milljóninni meira eða minna tekjur ríkissjóðs af sköttum og tollum, sem eru stærstu tekjuliðirnir og fara eftir árferðinu í landinu. Samkv. frv. eru tekju- og eignarskattur og stríðsgróðaskattur áætlaðir 15 millj. kr. á móti tekjum af þessum sköttum 1942, sem áætlað er að nemi um 21 millj. kr. Nú er ógerlegt enn sem komið er að segja um, hvort skattarnir 1943 verði svipaðir og árið áður. Að vísu hafa tekjur manna hækkað talsvert vegna síhækkandi vísitölu, en þar á móti kemur efasemd um það, að vinna hafi verið jafnmikil og hún var 1942. Mér þætti því skynsamlegt, að farinn væri hér millivegur við frv. og greiddra skatta fyrra ár og áætlað um 17 millj. kr. Hinn aðalliðurinn er vörumagnstollur og verðtollur, áætlaður samtals 20 millj. kr. Þessir tollar hafa orðið samkv. bráðabirgðauppgjöri 44 millj. árið 1942. Hér er því um mikinn mismun að ræða milli þessara tveggja ára. En þess verður og að gæta, að útlit um vöruflutninga til landsins á þessu ári er allt annað en var 1942. Má fyrst og fremst búast við, að stórfelldur samdráttur verði í verzluninni og að ýmist verði bannaður eða stórkostlega skertur innflutningur á þeim vörum, sem hæstir tollar eru greiddir af í ríkissjóð. S.l. ár nam innflutningurinn 247 millj. kr., og hefur hann aldrei fyrr komizt í námunda við það að krónutölu. 1941 var innflutningurinn 129 millj. Það er erfitt að áætta, hvað innflutningur næsta árs gefi af sér í tollum, en ég tel alveg fráleitt með því útliti, sem nú er um vörukaup og vöruflutninga, að áætla hærri tekjur en varð af innflutningnum árið 1941, en það var 231/2 millj. kr. Þetta væri hækkun um 31/2 milljón frá því, sem er í frv. Ég hef þá að nokkru rætt um þá tekjuliði frv., sem þola mundu nokkra hækkun og ætla má að helst muni valda ágreiningi hversu áætla skuli. Við þessa umr. mun ég ekki fara nánar út í tekjuhlið frv. né ræða þær breytingar á gjöldunum, sem fjvn. hefur þegar komið fram með. Fjárlög má afgreiða á tvennan hátt: Með eða án greiðsluhalla. Þegar eins stendur á og nú, að þjóðin svo að segja berst fyrir tilveru sinni gegn flóði verðþenslu og dýrtíðar, þá er ljóst, að mikill greiðsluhalli á fjárl. ríkisins mundi verða þungt lóð á vogarskálinni með verðbólgunni og jafnframt verka truflandi - á þær aðgerðir, sem nauðsynlegar eru til þess að lækka dýrtíðina og verja atvinnuvegina áföllum. Fjárl., sem afgreidd væru án greiðsluhalla með því að hækka áætlun teknanna óeðlilega og fjarri skynsamlegu viti, mundi hafa sömu verkanir og beinn greiðsluhalli, þó að útliti fjárl. væri með því borgið. Það, sem jafnan er nauðsynlegt, er skynsamleg og varleg áætlun tekna og útgjöld í samræmi við þær. Er á þessu sízt minni nauðsyn nú, þegar óvissan um framtíðina er meiri en nokkru sinni. Að því er snertir verklegar framkvæmdir, vegagerðir, brúarsmíði, hafnargerðir og þess háttar, eru allir sammála um það, að slíkt sé mjög æskilegt. Og erfitt væri nú að starfa og lifa í þessu landi, ef ekki hefði verið ráðizt í slíkt, þótt oft hafi af litlum efnum verið gert. Hins vegar stendur nokkuð sérstaklega á um slíkar framkvæmdir á þessu ári. Verðlag í landinu er nú svo hátt, að telja má, að í algert óefni sé komið. Þess er þó að vænta, að verðbólgan hafi náð hámarki sínu og hjaðni niður smátt og smátt, ef þjóðin leggst nú á eitt með, að svo megi verða. Leiðin til baka í áttina til heilbrigðara verðlags getur þó orðið erfið og seinfarin. Það eru því öll líkindi til, að verklegar framkvæmdir muni verða talsvert ódýrari næsta ár en þær er u nú. Af því leiðir, að meiri og stærri framkvæmdir fengjust á næsta ári fyrir sama fé og nú. Brúargerðir eru nú taldar 31/2 sinnum dýrari en þær voru fyrir stríð. Vegalagning er 4 sinnum dýrari. Vegar spotti, sem 1939 kostaði 10 þús. kr., kostar nú 39 þús. kr. M.ö.o., við fengjum einn fjórða hluta nú gerðan af vegalagningu 1938 fyrir það verð, sem þá var greitt. Ég tel því ekki aðeins æskilegt, heldur nauðsynlegt að fresta framkvæmdum um nýja vegi, brýr, hafnargerðir og aðrar byggingar, sem eru ekki alveg sérstaklega aðkallandi, meðan verðlag allt er eins og nú. Að því er snertir þá atvinnuaukningu, sem slíkar framkvæmdir hefðu í för með sér, þá verð ég að telja, að allt útlit sé um það, að nægileg vinna verði í landinu á þessu ári, ef það lánast að draga úr verðbólgunni. Framkvæmdirnar eru því ekki nauðsynlegar vegna atvinnuskorts. Þær gætu haft öfug áhrif með því að draga til sín vinnukraft úr sveitum og þannig skapað samkeppni við landbúnaðinn um vinnukraft, sem hann ætti eðlilega að hafa. Ég er ekki að mæla á móti, að fé sé lagt til verklegra framkvæmda, heldur á móti því, að í þessar framkvæmdir verði ráðizt á þessu ári. Ég teldi réttast, að ákveðin fúlga yrði lögð til hliðar af tekjum þessa árs í því skyni að ráðast í tilteknar framkvæmdir á næsta ári, eða strax og tiltækilegt þætti. Gæti þá svo farið, að slíkar framkvæmdir kæmu þjóðinni að tvöföldum notum síðar með því að bæta úr samgönguþörf og með því að skapa vinnu, þegar aftur fer að þrengjast um atvinnu meðal almennings. Nú kann einhver að spyrja í þessu sambandi, hvort stjórnin ætli sér ekki að bera fram einhver þau dýrtíðarfrv., sem áhrif hafi á afgreiðslu fjárl., eða hvort ríkisstj. ætli ekki að bera fram sérstakar till. til nýrra tekna á fjárl. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er án vafa tekjuhæsta fjárlfrv., sem nokkru sinni hefur verið lagt fyrir Alþ. Íslendinga. Einstakir tekjuliðir þess eru hærri en nokkur maður innan þessara sala hefur fyrir einu ári látið sér til hugar koma að gera ráð fyrir. Ég lít því svo á, að það væri ekki ósvinna að halda fram, að jafnvel varlega áætlaðar tekjur ársins 1943 eigi að geta staðið undir öllum nauðsynlegum gjöldum ríkisins á því ári. Ég hef því ekki hugsað mér, að til þess þyrfti að koma að hugsa fyrir nýjum tekjulindum í þessu sambandi. Ég skal viðurkenna, að áframhaldandi verðbólga gæti komið ríkissjóði á kaldan klaka eins og allri afkomu landsmanna. En fyrir slíku verður ekki séð á neinn hátt, svo að dugi, þótt nýir takmarkaðir tekjustofnar væru fundnir, enda mundi það ná skammt til halds og trausts í vaxandi flóðöldu dýrtíðarinnar. Það, sem Alþ. og landsmenn verða nú að byggja von sína á, er það, að takast megi að stöðva verðbólguna og þrýsta henni niður. Vísitalan er nú 263, en þetta frv. til fjárl. er byggt á vísitölu 250. Er því sýnilegt, að ekki má mikið út af bera, og takist ekki að lækka vísitöluna frá því, sem nú er, þá eru útgjöldin, sem við áttu að bætast hjá ríkissjóði vegna þessara 13 stiga, í kringum 11/2 milljón kr. Ríkisstj. hefur látið þess getið, að hún muni bera fram frv. um nýja skatta. Fyrir henni vakir, að þær tekjur, sem á þann hátt fengjust, verði eingöngu notaðar til að vinna bug á dýrtíðinni, eftir því sem með þarf. En það, sem afgangs kynni að verða, yrði notað til verklegra framkvæmda að stríðinu loknu. Öllum kemur saman um það, að erfitt sé að ganga frá fjárl. fyrir árið, sem þegar er byrjað, vegna þeirrar óvissu, sem nú ríkir um afkomu þjóðarinnar. En eftir tæpar tvær vikur á lögum samkv. að leggja fyrir nýtt þing frv. til fjárl. fyrir árið 1944. Það mun öllum vera ljóst, að ekki er hægt, eins og sakir standa, að gera sér neinar hugmyndir um það, hvernig afkoma muni verða á næsta ári. Hún er að miklu leyti undir því komin, hvort það tekst að vinna bug á dýrtíðinni eða hvort hér heldur áfram óstöðvandi verðbólga, þangað til atvinnuvegir landsmanna stöðvast. Úr því fæst ekki skorið næstu tvær vikur. Fjárlfrv., sem lagt yrði fram um miðjan febrúar, mundi verða spémynd þeirrar sorglegu óvissu, sem nú spennir greipum allan hag þjóðarinnar. Það yrði áætlun, sem allir vissu, að hefði litla eða enga stoð í veruleikanum og því aðeins lagt fram til að fullnægja því formi, sem stjskr. mælir fyrir um í sambandi við setningu hvers reglulegs löggjafarþings. Stjórnin hefur því farið þess á leit, að reglulegu Alþingi, sem á að koma saman 15. febrúar, verði frestað til hausts. Með því móti gæti þing það, sem nú starfar, haldið áfram og lokið öllum nauðsynlegum málum, sem fyrir því liggja og lögð kunna að verða fram. Eins og sakir standa, er þetta sú leiðin, sem stj. telur heppilegasta, því að það gæti varla kallazt hagkvæm vinnubrögð að slíta nú þingi eftir nokkra daga og láta öll mál niður falla, sem komin eru áleiðis, sum að því komin að verða að lögum. Hinn 15. febr. yrði svo nýtt þing sett, þar yrði lögð fram spémynd af fjárl., sem enga afgreiðslu fengju fyrr en á haustþingi. Síðan yrðu lögð fram á nýjan leik öll frv., sem döguðu uppi á fyrra þinginu. Allt prentað að nýju, allt rætt á nýjan leik. Væntanlega mun ekki til þess koma. En hitt hlýtur öllum að vera ljóst, að ríkisstj. getur ekki borið fram dýrtíðarfrv. sin fyrr en ákveðið er, hvort þingi verður frestað eða ekki. Um það hefur mikið verið rætt innan þings og utan, hvort ríkissjóður fái staðið undir þeim böggum, sem þegar hafa verið lagðir á hann með lögum og þingsályktunum. Mér finnst það ekki úr vegi við þessa umr. að gera nokkra grein fyrir, hversu við horfir í þessu efni. Þau ár, sem styrjöldin hefur staðið, hefur ríkissjóður haft samtals í tekjuafgang 49 millj. kr., og er þá áætlaður tekjuafgangur ársins 1942. Tekjuafgangurinn hefur verið hvert árið eins og hér segir: 1939 552 þús. kr. 1940 5497 - – 1941 18128 - – 1942 (áætlað) 25000 - – Samtals 49177 þús. kr. Þetta er mikið fé og gæti náð langt til að gera ríki skuldlaust, ef því hefði verið varið til þess. En á miðju árinu, sem leið, var öllum þessum tekjuafgangi ráðstafað og þótt meira hefði verið. a) Hinn 21. maí 1942 voru samþykkt á Alþ. lög um framkvæmdasjóð ríkisins. Til sjóðsins eiga að renna 8 millj. kr. af tekjuafgang í ríkisins 1941. Enn fremur 3~s hlutar þess tekjuafgangs, sem verða kann á ríkisreikningi árið 1942. Fé sjóðsins skal geymt í Landsbankanum. b ) Hinn 23. maí 1942 var samþykkt þál. um að greiða uppbót á framleiðslu ársins 1941 af ull, gærum og görnum. Sú fjárhæð hefur verið áætluð samtals 41/2 millj. kr. Af því er þegar greitt 21/2 millj. kr. c) Hinn 31. ágúst 1942 var samþykkt þál. um verðuppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir. Landbrn. hefur nú látið reikna út, hversu mikið fé hér sé um að ræða, og hefur það verið áætlað um 21 millj. kr. d ) Hinn 4. sept. voru samþykkt lög um raforkusjóð, og skal ríkissjóður greiða til hans 10 millj. kr. af tekjuafgangi áranna 1941 og 1942 og Síðan 500 þús. kr. á ári eftir 1942. Skal þessi sjóður ganga fyrir framkvæmdasjóði um tillag, ef tekjuafgangur ríkisins nægir ekki báðum sjóðum. Sjóðinn skal geyma og ávaxta í banka. Þannig hafði Alþ. þegar á s.l. ári ráðstafað varntanlegum tekjuafgangi ríkisins. Hinum áður greindu 49 millj. hefur því, nánar tiltekið, verið ráðstafað svo sem hér segir: 1. Til lækkunar á lánum ríkisins 11152 þús. kr. 2. – verðuppb. á landbúnaðarv. 23000 – – 3. – Raforkusjóðs 10000 – – 4. – Framkvæmdasjóðs 5000 – – Samtals 49152 þús. kr. Verðuppbæturnar á landbúnaðarvörum eru hér taldar 23 millj. kr., sökum þess að 21/2 millj. var greidd á fyrra ári og koma því í gjöld þessa árs. Hér er um að ræða 38 millj. kr., sem ríkissjóður á að standa skil á til lögfestra sjóða og verðuppbóta. Sjóðseign ríkisins í dag. áður en farið er að inna þessa greiðslu af hendi, er nálægt 26 millj. kr. Þar við bætist skyndilán (sem kallast gæti rekstrarfé) til ýmissa ríkisstofnana, 6 millj. kr. Ef það væri innheimt, - sem að líkindum væri gerlegt, en mundi valda talsverðum óþægindum -, hefði ríkissjóður handbært 32 millj. kr. Skorti þá enn 6 millj. kr. á, að hægt væri að inna greiðslurnar af hendi. Að sjálfsögðu á ríkissjóður reikningslega að geta greitt þetta, og ber þess að gæta, að bæði er mikið af tekjum ekki enn innborgað og talsverðar greiðslur óleystar af hendi. Auk þess þarf ríkissjóður jafnan að annast miklar greiðslur fyrri hluta árs, áður en skattar greiðast, og þarf því nauðsynlega á miklu rekstrarfé að halda, sem æskilegt væri, að ekki þyrfti jafnan að taka til láns. Allar líkur eru fyrir því, að hér eftir verði ekki hægt að búast við miklum tekjuafgangi. Tímabili stríðsgróðans er lokið, einnig hjá ríkinu. Til þess að standa straum af ráðstöfunum, sem gera þarf í sambandi við dýrtíðina, eru engir sjóðir handbærir, nema ef telja skyldi heimild í l. nr. 98 1941, um að verja 5 millj. kr. af tekjum ársins 1941 vegna dýrtíðarráðstafana. Hefur þegar verið notað í þessu skyni 11/2 millj. kr. og mundi þá 31/2 millj. kr., sem enn má nota, verða að takast af fé því, sem ættað er framkvæmdasjóði. Væri þá ekki eftir í honum nema 11/2 millj. kr. Sparsemin er oft nytsöm dyggð, ekki síður hjá ríki en einstaklingum. En nú er sparsemi nauðsyn. Sú lausung í fjármálum, sem verið hefur undanfarin tvö ár hjá ríkinu og öllum almenningi, á höfuðsök á verðbólgunni og því ófremdarástandi, sem hún hefur skapað. Fæstir hafa kunnað að gæta fengins fjár. Menn hafa fengið það auðveldlega upp í hendurnar og lítilsvirðingin á gildi peninganna hefur vaxið að sama skapi og tekjurnar hafa aukizt. Fénu hefur verið kastað út án nokkurrar áhyggju fyrir morgundeginum. Þessi lausung hefur náð tökum á mörgum vegna þess að þeir trúðu því, að gengi krónunnar mundi að litlu eða engu verða. Þjóðin er nú að hverfa frá þessari villu, enda er henni lífsnauðsyn að breyta um skoðun og haga sér eftir því. Nú er kominn tími til fyrir landsmenn að spara og gæta fengins fjár. Krónurnar þeirra geta vaxið í verði á nokkrum mánuðum. Eftir nokkurn tíma geta þær e.t.v. keypt miklu meira verðmæti en þær geta í dag. Menn verða að fara að hugsa fyrir morgundeginum, því að hann kemur, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Landsmenn verða nú þegar að venja sig við þau óþægindi að horfa í aurana. Þeir verða að spara það, sem óþarft er og einskis nýtt, og forðast það, sem gleypir krónurnar þeirra, þegar aftur tekur að fjara út. Þetta er rétta leiðin fyrir þjóðina að fara til að komast út úr feni verðbólgunnar og vinna bug á dýrtíðinni. Auk þess mundu þá færri hafa um sárt að binda. í sambandi við verðfall að stríðinu loknu. Á því er enginn vafi, að þjóðinni er yfirleitt að verða ljós sú hætta, sem yfir henni vofir vegna hinnar taumlausu verðbólgu, sem hér hefur átt sér stað undanfarandi missiri. Verðstöðvunarlögin, sem Alþ. samþykkti 19. des., hafa þegar haft geysilega víðtæk áhrif á viðhorf alls almennings í landinu til dýrtíðarmálanna. Fólkið finnur og viðurkennir, að það er brjálæði að halda lengur áfram á þeirri braut. sem við höfum verið á undanfarið. Nú verður að spyrna við fótum og snúa til baka. Stöðvunin er komin. Sums staðar er verðlagið farið að renna til baka, þótt hægt fari. Það er undir þingi og þjóð komið, hvort hægt verður að halda áfram í rétta átt. Ég álít, að verðstöðvunarlögin hafi þegar gert meira gagn, beint og óbeint, en flestir þorðu að gera sér vonir um, þegar þau voru sett. Í stað þess, að verðlag fór síhækkandi og margir kepptust við að setja verð í samræmi við dýrtið og eftirspurn, hefur nú stöðvun komizt á, og margir hafa lækkað vöruverð af sjálfsdáðum til þess að fylgjast með þeim straumhvörfum, sem allir búast við, að nú hljóti að verða. Mér finnst það því fjarri allri sanngirni að veitzt sé að ríkisstj. með dylgjum út af setningu verðstöðvunarlaganna og framkvæmd þeirra. Það var full ástæða til í byrjun að gera ráð fyrir því í sambandi við þessar víðtæku ráðstafanir, að ýmsir árekstrar mundu verða og framkvæmdin því að mörgu leyti erfiðleikum bundin. Nú hafa lögin staðið í einn og hálfan mánuð, og árekstrar hafa ekki enn orðið, hvað sem síðar kann að verða. Tel ég þetta miklu betur farið en vonir gátu staðið til í byrjun. Þeir, sem alltaf eru að leita að snöggum blettum á ríkisstj., hafa reynt að gera nokkurt veður út af verðlagi á sykri og nokkrum tegundum kornvöru og halda því fram, að stjórnin hafi brotið sín eigin lög, þau lög, sem hún hafi byggt tilveru sína á. Því er til að svara, að stjórnin setur engin lög. Það gerir Alþ. Hún hefur byggt tilveru sina og mun byggja hana á heilbrigðri dóangreind þjóðarinnar og Alþ. En að því er snertir verðlagið á umræddunt skömmtunarvörum, kornvöru og sykri, þá var verð það, er nú gildir, sett á af dómnefnd í verðlagsmálum 2. desember, eða þrem vikum áður en lögin voru samþykkt, og gilti þetta verð um land allt 2. desember, en þeir, sem framsýnir höfðu reynzt og áttu þá enn birgðir með lægra verði, voru skyldaðir til að selja þær með gamla verðinu, meðan þær entust. Þessar birgðir entust hjá sumum, sérstaklega úti um land, allt til áramóta. Ríkisstj. var kunnugt um þetta, enda gera lögin ráð fyrir, að hægt sé að ákveða um það, hvaða verð skuli gildandi, ef ágreiningur verður. Hið auglýsta verð dómnefndar tekur af allan vafa í þessu efni. Þetta mál er eitt af þeim, sem nota má til að vekja grunsemdir og tortryggni, ef fullur vilji er til að nota það í því skyni. En þetta er líka eitt af þeim atriðum, sem komið geta upp við framkvæmd svo víðtækra laga sem hér um ræðir, enda var ráð fyrir þessu gert í byrjun. Ríkisstj. hefur ekki ástæðu til að biðja neinnar afsökunar í þessu efni. Verðfestingarlögin hafa til þessa gert meira gagn en stjórnin þorði að gera sér vonir um í byrjun, og það rýrir ekkert gildi þeirra, þó að þeir, sem eru í leit að árásarefnum á ríkisstj., geri veður út úr framkvæmdaratriði eins og því, sem ég hef rætt um. Ég skal að endingu endurtaka það, að það er ekki ástæða fyrir fjvn. að fresta nokkuð ákvörðun um fjárl. vegna væntanlegra till. ríkisstj. um tekjuöflun. Engar slíkar till. eru væntanlegar í sambandi við fjárl. Hins vegar verða þær till. um aukna skatta, sem ríkisstj. mun leggja fram, eingöngu miðaðar við það, að tekjurnar verði notaðar til að vinna bug á dýrtíðinni og ef eitthvað verður afgangs, til að verja til verklegra framkvæmda að stríðinu loknu.

Forseti (GSv): Þá hefur hæstv. fjmrh. og viðskmrh. lokið máli sínu. Hann talaði af hálfu ríkisstj. og notaði tíma hennar, eftir því sem hann kaus. Þá er þessari útvarpsumr. lokið og þar með dagskránni. Atkvgr. um að vísa frv. til 3. umr. verður frestað til næsta fundar, sem ákveðinn er á morgun.