Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ólafur G. Einarsson) Hæstv. forseti. Fjh.- og viðskn. hefur athugað þetta mál og mælir einróma með því, að frv. verði samþ.



Virðulegi forseti. Hinn 24. jan. s.l. birti dagblaðið Tíminn stórfrétt um mjög alvarlegt ástand í gjaldeyrismálum þjóðarinnar. Fyrirsögn fréttarinnar, sem birt var efst á forsíðu, tók yfir fimm dálka og hljóðaði svo, með leyfi forseta: „Gjaldeyrisforðinn má heita alveg uppurinn.“ Efni fréttarinnar var frásögn af ræðu sem hæstv. viðskrh. hafði haldið kvöldið áður. Hinn 29. jan., eða fimm dögum síðar, tók Seðlabankinn ákvörðun um að gjaldeyrisbankarnir, Landsbankinn og Útvegsbankinn, skyldu hætta að mestu gjaldeyrisafgreiðslu svo sem oft hefur gerst þegar gengislækkun hefur verið talin yfirvofandi. Hinn 13. febr. var gengi krónunnar síðan lækkað og eðlileg gjaldeyrisviðskipti hafin að nýju. Í umræðum, sem orðið hafa um þessi mál í fjölmiðlum að undanförnu, hefur því verið haldið fram að ekki hafi gilt sömu reglur um gjaldeyrisafgreiðslu í Landsbankanum og í Útvegsbankanum síðustu dagana áður en gjaldeyrisviðskiptum var að mestu hætt að fyrirlagi Seðlabankans, þ.e.a.s. á tímabilinu frá 24. jan. til 29. jan. Það hefur t.d. verið sagt að annar bankinn, Landsbankinn, hafi haldið áfram að afgreiða dýra frílistavöru eins og bifreiðar þessa daga, en hinn gjaldeyrisbankinn, Útvegsbankinn, hafi þessa sömu daga neitað að afgreiða þessa sömu vöru. Bankarnir hafa engu svarað til um það hvort þetta sé rétt. Austurbæjarútibú Landsbankans hefur að vísu birt stuttorða yfirlýsingu um að frílistavörur hafi verið afgreiddar með eðlilegum hætti fram til 29. jan. og væntanlega á þetta við um Landsbankann sjálfan, en Útvegsbankinn hefur ekkert látið frá sér heyra um þetta mál, ekki gjaldeyrisdeild bankanna og ekki heldur Seðlabankinn. Hér er hins vegar um að ræða mál sem nauðsynlegt er að upplýst verði til hlítar. Hér á landi hafa tveir ríkisbankar einkaleyfi til þess að versla með erlendan gjaldeyri. Ef þeir fylgja ekki sömu reglum um gjaldeyrissölu til innflytjenda og ekkert er um slíkt tilkynnt opinberlega, fá sumir keyptan gjaldeyri, en aðrir ekki, og þegar síðan er gerð gengisbreyting, þá skapast gífurlegt misrétti milli viðskiptamanna bankanna. Þeir, sem fá afgreiðslu skömmu fyrir gengislækkunina, hagnast, hinir tapa og getur verið um stórar fjárfúlgur að tefla. Ég vil taka það mjög skýrt fram í þessu sambandi að með því að vekja athygli á þessu máli er ég alls ekki að gera því skóna að nokkur innflytjandi eða nokkur opinber embættismaður hafi gert nokkra tilraun til þess að hagnast á því, ef það er rétt sem haldið hefur verið fram að viðskiptavinum bankanna hafi verið mismunað, enda hefur slíkt ekki verið sagt í þeim umræðum sem fram hafa farið. Hinu hefur verið haldið fram, að ekki virðist hafa verið um neina samræmda stefnu að ræða í þessum málum umrædda daga, þótt engin staðfesting hafi fengist á því hvort svo var eða ekki og þá ekki heldur hvers vegna. En þetta er kjarni málsins. Það er sannleikurinn um þetta efni sem verður að fást upplýstur, fyrst og fremst í því skyni að sé það rétt, að Landsbankinn og Útvegsbankinn hafi ekki látið viðskiptavini sína sitja við sama borð síðustu dagana áður en gjaldeyrisviðskiptum var hætt, þá verður að koma í veg fyrir að slíkt geti gerst aftur. Af þessum sökum leyfi ég mér að beina eftirfarandi fyrirspurnum til hæstv. viðskrh.: 1. Fylgdu Landsbankinn og Útvegsbankinn sömu reglum við gjaldeyrisafgreiðslu dagana 24.–29. jan. s.l. 2. Ef svo var ekki, hver tók þá ákvörðun um að svo skyldi ekki gert: Viðskrn., Seðlabankinn eða Útvegsbankinn sjálfur og hver var ástæðan til slíkrar ákvörðunar? 3. Sé það rétt að Útvegsbankinn hafi synjað viðskiptavinum sínum um gjaldeyri fyrir frílistavörum, eins og t.d. bifreiðum, samtímis því sem Landsbankinn afgreiddi umsóknir sinna viðskiptamanna, þannig að stórfellt misrétti hafi skapast milli einstakra innflytjenda og viðskiptavina þeirra, hvaða ráðstafanir hyggst ráðh. gera til þess að koma í veg fyrir að slíkt endurtaki sig?



Herra forseti. Ég kýs að svara 1. og 2. spurningu í einu lagi. Hinn 29. jan. 1975 var ákveðið af gjaldeyrisyfirvöldum, þ.e.a.s. viðskrn. og Seðlabankanum, að allar umsóknir um gjaldeyri fyrir frílistavörum skyldu fara fyrir gjaldeyrisdeild bankanna til athugunar, en venjulega eru slíkar umsóknir afgreiddar af gjaldeyrisbönkunum sjálfum. Þessi breyting hafði í för með sér verulega töf á afgreiðslu frílistavara og í framkvæmd þýddi hún það að um skeið voru nær engar frílistavörur afgreiddar. Annar gjaldeyrisviðskiptabankanna, Útvegsbankinn, hafði nokkrum dögum áður sjálfur tekið upp aukna aðgæslu við afgreiðslu frílistavara vegna mikillar eftirspurnar eftir gjaldeyri í bankanum og af erfiðleikum bankans á því að mæta henni. Hafði sú ráðstöfun það í för með sér að veruleg töf varð á afgreiðslu frílistavara, þ. á m. bifreiða. Um 3. lið spurninganna skal þetta tekið fram: Það er rétt að það komi fram að enda þótt um frílistavörur sé að ræða og gjaldeyrisafgreiðsla vegna þeirra gangi við eðlilegar kringumstæður fljótt fyrir sig, jafnvel á einum degi, getur slík afgreiðsla tekið lengri tíma í gjaldeyrisviðskiptabönkunum þó að aðstæður eigi að vera eðlilegar, t.d. er álag á gjaldeyrisafgreiðslu bankanna mjög misjafnt. Jafnvel við eðlilegar aðstæður getur því skapast misræmi milli gjaldeyrisviðskiptabankanna varðandi það hve fljótt er afgreitt. Við óeðlilegar aðstæður er að sjálfsögðu mun meiri hætta á slíku misræmi og þar getur gjaldeyrisstaða hvors viðskiptabanka um sig haft áhrif. Það var ekki um að ræða neitt misræmi í ákvörðun gjaldeyrisyfirvalda á umræddu tímabili. Allar ákvarðanir gjaldeyrisyfirvalda um aðgát í gjaldeyrisafgreiðslum giltu jafnt fyrir báða gjaldeyrisbankanna. Af því að hv. fyrirspyrjandi minntist á bifreiðar, þá er rétt að taka það fram að gjaldeyrir vegna bifreiðakaupa er ætið afgreiddur til umboðanna, en ekki til einstaklinga. Eins og ég tók fram mismunuðu gjaldeyrisyfirvöld ekki einstaklingum eða fyrirtækjum við gjaldeyrisafgreiðslu. Það misræmi er skapaðist, er mun líkara því og sambærilegt við það er einn banki verður að draga meira úr útlánum en annar vegna fjárskorts. Ég sé því ekki ástæðu til neinna sérstakra ráðstafana af minni hálfu vegna þess sem fyrirspyrjandi hefur hér gert að umræðuefni.



Virðulegi forseti Ég þakka hæstv. ráðh. mjög ljós og greinargóð svör. Það hefur komið fram svar við meginefni spurningar minnar sem var þetta: Átti sér stað á vegum gjaldeyrisbankanna tveggja, tveggja ríkisbanka, tveggja kvista af sama meiði, átti sér stað einhver mismunun í sambandi við afgreiðslu á gjaldeyri til viðskiptamanna bankanna á tímabilinu frá 24. jan. til 29. jan.? Í mjög greinargóðu og ljósu svari hæstv. ráðh. kemur það glögglega fram að annar bankinn, Útvegsbankinn, annar ríkisbankinn, annar gjaldeyrisbankinn, annar kvisturinn af sama meiði, tekur þá ákvörðun að setja á aðgæslu, eins og hæstv. ráðh. orðaði það, aðgæslu á sölu gjaldeyris, á sama tímabili og liggur fyrir yfirlýsing frá hinum bankanum, Landsbanka Íslands, Austurbæjarútibúi að það hafi ekki verið gert af þeim banka. Þetta er mergurinn málsins. Þetta tel ég vera mjög óæskilegt og skapa óeðlilega mismunun milli viðskiptamanna þessara tveggja gjaldeyrísbanka. Ég vil eindregið skora á hæstv. ráðh. og ríkisstj. að koma í veg fyrir að slík mismunun geti skapast ef til þess kynni að koma einhvern tíma í framtíðinni að gengi íslensku krónunnar yrði breytt, vegna þess að málsmeðferð eins og hér hefur komið fram að viðhöfð hafi verið hlýtur eðlilega að skapa nokkra tortryggni hjá viðskiptamönnum ríkisbankanna þegar annar afgreiðir gjaldeyrisumsóknir án nokkurra takmarkana, en hinn ekki. Ég vil að lokum aðeins taka það fram að hér er ekki um sambærilegan hlut að ræða eins og bankarnir standi í almennum lánveitingum sem auðvitað verða að ráðast af því, hvaða fé hver banki um sig hefur til ráðstöfunar á hverjum tíma. Hér er um að ræða þjónustu við viðskiptavini og það er eðlilegt að viðskiptavinir tveggja ríkisbanka krefjist þess að þeir njóti sambærilegrar þjónustu hjá báðum bönkunum um mál eins og hér er um að ræða. En ég ítreka enn þakkir mínar til hæstv. ráðh. Það hefur sem sé komið í ljós að það giltu ekki sömu reglur um gjaldeyrissölu á tímabilinu 24. jan. til 29. jan. hjá gjaldeyrisbönkunum tveimur.

Frsm. (Ingólfur Jónsson) Hæstv. forseti. Iðnn. hafði þessar till. til meðferðar og varð sammála um afgreiðslu hennar, sammála um að breyta till. og færa báða liðina saman. Er breytingin eins og greinir á þskj. fi35 og lagt til að tillögugreinin orðist svo: „1. Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að Orkustofnun ljúki eins fljótt og við verður komið rannsókn á byggingu Fljótsdalsvirkjunar. 2. Fyrirsögn tillögunnar verði: „ Till. til þál. um rannsókn á byggingu Fljótsdalsvirkjunar.“ Í sambandi við þessa till. var Orkustofnun beðin um umsögn og hefur umsögnin borist, að vísu eftir að till. var afgr. í nefnd. Tek ég mér rétt - með leyfi hæstv. forseta - að lesa hér nokkur atriði upp úr skýrslu orkumálastjóra: „Tillagan er í tveim liðum,“ segir orkumálastjóri. „Fjallar hinn fyrri um rannsókn á Fljótsdalsvirkjun, fyrsta áfanga Austurlandsvirkjunar, hinn síðari um leit að kaupanda að raforku með stóriðju staðsetta á Reyðarfirði fyrir augum. Varðandi fyrri liðinn er það að segja að Orkustofnun hefur frá árinu 1969 unnið að rannsóknum á svonefndri Austurlandsvirkjun sem vikið er að í grg. með till. Eins og þar er tekið fram, lagði stofnunin fram á því ári, 1969, áætlun um að ljúka svonefndum forrannsóknum á vatnsafli Íslands á næstu 5 árum, þ.e. árunum 1970–74.“ - Það má geta þess að einn verkfræðingur, sem er kunnugur vatnsaflsvirkjunum hafði þau orð að ef farið hefði verið eftir þessum áætlunum frá 1969, þá væri sennilega hvergi orkuskortur á Íslandi í dag. - „Því miður hafa stjórnvöld eigi séð sér fært að veita svo mikið fé til virkjunarrannsókna undanfarin ár að takast mætti að framkvæma þessa áætlun. Þetta er kostnaðarsamt og var alltaf vitað að það væri ekki unnt að framkvæma þessa áætlun nema ríflegt fjármagn væri veitt á fjárlögum hverju sinni til þessara hluta. Samt hefur allan tímann frá 1969 verið unnið að rannsóknum á Austurlandsvirkjun þótt verkinu hafi miðað hægar en áætlunin um forrannsóknir gerði ráð fyrir. Nú er að heita má lokið landmælingum á virkjunarsvæði Austurlandsvirkjunar, allt vestan frá Jökulsá á Fjöllum og austur á svonefnd Hraun, hálendisrana austur úr Vatnajökli. Eftir er austurkantur Hraunanna þaðan sem vötnum hallar niður á ströndina. Lýkur því vonandi nú í sumar. Teiknun yfirlitskortanna er þegar byrjuð og hin fyrstu þeirra komin af svæðinu upp af Valþjófsstað, þar sem svonefnd Bessastaðaárvirkjun yrði. Jarðfræðirannsóknum á yfirborði er einnig lokið á öllu virkjunarsvæði Austurlandsvirkjunar að heita má og vatnamælistöðvakerfið hefur verið eflt og endurbætt. Austurlandsvirkjun yrði óhjákvæmilega skipt í nokkra stóra áfanga og hverjum þeirra um sig hugsanlega í smærri, þótt enn sé það ekki ljóst í einstökum atriðum hvernig slík skipting verði heppilegast framkvæmd. Eftir því sem best verður séð getur hver megináfangi staðið sem nokkuð sjálfstæð aðgerð sem ekki hefur mikil áhrif á hina. Einkum á þetta við um fyrsta áfangann, svonefnda Fljótsdalsvirkjun, sem felur í sér virkjun Jökulsár á Fljótsdal ásamt vötnum af Hraunum sem veitt yrði í meginuppistöðu virkjunarinnar við Eyjabakka. Ekki verður betur séð en að Fljótsdalsvirkjun geti verið mikið til óháð því hvernig aðrir áfangar Austurlandsvirkjunar eru gerðir. Þó er rétt að hafa gert sér nokkra grein fyrir samhenginu þarna á milli fyrir lokahönnun Fljótsdalsvirkjunar. Eftir því sem nú verður best séð yrði orkuvinnslugeta Fljótsdalsvirkjunar nálægt 2000 gwst. á ári eftir að vatni af Hraunum hefur verið veitt í Eyjabakkalón. Uppsett afl virkjunarinnar yrði 250–300 mw. Um leið og yfirlitskort eru fengin af virkjunarsvæðinu er kominn grundvöllur til að fara að vinna að frumhönnun virkjunarinnar. Hluti af þeirri frumhönnun væri athugun á því hvernig Fljótsdalsvirkjun tengist síðari áföngum Austurlandsvirkjunar, en að langmestu leyti væri um að ræða hönnun á sjálfri Fljótsdalsvirkjun. Þessi frumhönnun er næsta verkefnið í rannsókn hennar. Í framhaldi af frumhönnun þarf svo að koma ítarlegri rannsókn á virkjunarsvæðinu, einkum jarðboranir. Þetta er kostnaðarsamasti hluti rannsóknanna. Orkustofnun vinnur nú að endurskoðun rannsóknaráætlunar um Austurlandsvirkjun þar sem lögð er sérstök áhersla á Fljótsdalsvirkjun. Mun hún verða send iðnrn. strax að þeirri endurskoðun lokinni. Sem fyrr segir, er hugsanlegt að hverjum megináfanga Austurlandsvirkjunar, svo sem Fljótsdalsvirkjun, verði skipt í smærri áfanga. Einn slíkur smærri áfangi Fljótsdalsvirkjunar gæti verið Bessastaðaárvirkjun ef hún er gerð neðanjarðar. Orkustofnun hefur ætið lagt áherslu á það sjónarmið að öll hönnun Bessastaðaárvirkjunar og allur undirbúningur þeirrar virkjunar yfirleitt eigi að taka mið af því að hún verði áfangi stærri framkvæmdar. Þetta er að dómi stofnunarinnar alveg nauðsynlegt, nema menn vilji beinlínis slá því föstu nú þegar að Fljótsdalsvirkjun verði ekki gerð fyrr en eftir 15 ár eða meir“ - en skyldu nokkrir vera hér inni í hv. d. sem óska eftir að draga þetta það lengi? - „Af þessum sökum verður það að teljast mjög æskilegt að rannsókn og hönnun Fljótsdalsvirkjunar sé komin lengra á veg en nú er áður en Bessastaðaárvirkjun er fullhönnuð, þannig að hún geti á sem bestan hátt fallið að eðlilegri áfangaskiptingu Fljótsdalsvirkjunarinnar. Til þess þarf að hraða rannsókn hennar svo sem frekast er kostur. Um síðari lið tillögunnar vill Orkustofnun aðeins segja það að erfitt er að hugsa sér 250–300 mw. virkjun á Austurlandi án þess að umtalsverður hluti þeirrar orku sé notaður á Austurlandi, enda þótt tæknilega sé ekkert því til fyrirstöðu að flytja alla orkuna á brott.“ Ég held nú að það hljóti að vera rétt sem hér er sagt, að það er æskilegt að nota meginhluta orkunnar á Austurlandi. Samsetning Austurlands við aðra landshluta gefur þó mikinn sveigjanleika í vali á stærð og þar með aflþörf stóriðjunotenda á Austurlandi, þannig að hún þarf ekki að falla alveg að virkjunarstærðinni. Iðnn. varð sammála um að hafa seinni hluta till. ekki með og þess vegna er ekki um það að ræða að nefndin leggi til að ályktun verði gerð um orkunotanda á Austurlandi að þessu sinni, til þess gefst vitanlega nægilegur tími síðar. En ég held að allir ættu að vera sammála um að það ber brýna nauðsyn til að flýta virkjunarrannsóknum á Austurlandi, ekki aðeins Fljótsdalsvirkjun, heldur einnig á fleiri virkjunarstöðum á þessu svæði. Þar sem mikið vatnsafi er á stóru svæði eins og á Austurlandi er erfitt að ákveða heppilegustu og hagstæðustu áfangaskipti í virkjunum nema hafa heildaryfirlit yfir virkjunarmöguleikana. Nú er það svo að það er mjög kostnaðarsamt að ljúka rannsóknum á Austurlandi og sérstaklega eru boranirnar kostnaðarsamar. Þess vegna hefur komið til orða að fá erlent fjármagn til þess að flýta verkinu vegna þess að það er ekki heppilegt að bíða í 15–20 ár eftir því að gera sér ljóst, hversu mikið afl er hér um að ræða og á hvern hátt er heppilegast að skipta virkjunum í áfanga. Það hefur einnig komið til orða að fá í samráði við erlenda aðila útlenda sérfræðinga til að vinna með íslendingum til þess að flýta rannsóknum, en út í það ætla ég ekki að fara að þessu sinni. Sjálfsagt er að Orkustofnun hafi þessar rannsóknir með höndum. Það er ekkert efamál, hvort sem unnið verður eingöngu fyrir fé, sem veitt er á fjárlögum, eða fjármagn, sem tekið væri að láni, hvort sem það eru eingöngu íslenskir verkfræðingar, sem vinna að þessum rannsóknum, eða hvort Orkustofnun fengi sér erlenda sérfræðinga til aðstoðar vegna þess að sérfræðinga skorti hér, þá verður það allt að vera undir stjórn og handleiðslu Orkustofnunar sem unnið er í þessu efni. Iðnn. þessarar hv. d. er sammála um að deildin geri ályktun, eins og ég las hér upp áðan, og leggi áherslu á að virkjunarrannsóknum á Austurlandi verði hraðað eins og unnt er.



Herra forseti. Það var ekki eðlilegt að hv. iðnn. gerði till. um afgreiðslu síðari hluta hinnar upphaflegu tillögugerðar vegna þess að áður en þáltill. var vísað til hv. nefndar þá hafði flm. till. dregið þann líð til baka, þannig að af sjálfu leiddi að ekki varð afgr. frá n. neitt sem snerti það atriði um að leita eftir kaupanda að orku með stóriðju staðsetta í Reyðarfirði fyrir augum. Ég vil ekki lengja þessar umr., aðeins lýsa yfir ánægju minni yfir afgreiðslu hv. n., og vænti þess fastlega að þetta mál fái héðan af hina greiðustu leið gegnum hið háa Alþingi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því að þessi till. hefur verið lögð fram af hv. iðnn. í því formi sem hún er. Ég gerði grein fyrir því í umr. um þetta mál í vetur að ég teldi það vera þrjú atriði sem fyrst og fremst skiptu máli í sambandi við þessar rannsóknir. Í fyrsta lagi, að gerð yrði rannsóknaáætlun um Fljótsdalsvirkjun eins og hér er lagt til að gert verði, í öðru lagi að sú rannsókn væri framkvæmd undir stjórn íslendinga, og í þriðja lagi að höfð væru náin samráð við heimamenn á Austurlandi um framgang málsins. Það varð samkomulag um það hér í vetur að leggja til að málið yrði afgreitt á þennan veg. Eins og hv. 3. þm. Austurl. gat um áðan dró hann til baka virkjunarþátt málsins að svo komnu máli. Við erum þeirrar skoðunar að það sé nauðsynlegt að rannsóknin fari fram og þegar niðurstöður rannsóknarinnar liggi fyrir fái menn færi á að staldra við og gera sér grein fyrir því hvernig hagnýtast og skynsamlegast yrði að nýta þá möguleika til orkuvinnslu sem þarna kunna að vera.



Herra forseti. Á árinu 1973 voru samþ. lög um þörungavinnslu við Breiðafjörð. Það verk er þegar komið vel áleiðis. Ný áætlunargerð hefur sýnt að stofnkostnaður verður verulega miklu hærri en áætlað hafði verið í öndverðu og hefur því stjórn verksmiðjunnar talið nauðsynlegt að fá gerðar tvær breytingar á lögunum. Önnur er sú, að hlutafjárframlag ríkissjóðs verði hækkað úr 60 millj. í 90 millj., og hin, að lántökuheimildir verði hækkaðar úr 140 millj. í 340 millj. kr. Varðandi hlutafjáraukninguna er gert ráð fyrir að þessar 30 millj. frá ríkissjóði til viðbótar verði teknar inn á fjárlög á árunum 1976 og 1977. Mál þetta er að öðru leyti allítarlega skýrt í grg. stjórnar Þörungavinnslunnar sem prentuð er með frv. Þetta frv. var lagt fyrir hv. Ed. og var samþ. þar. Ég legg til að málinu verði vísað til 2 umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Fjh: og viðskn. hefur haft til athugunar frv. til l. um breyt. á l. um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins sem er á þskj. 526. Nefndin mælir með því að frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt samkv. ósk Reykjavíkurborgar og Kópavogskaupstaðar, en þessi tvö sveitarfélög hafa gert samkomulag sín á milli um nokkra breytingu á mörkum umdæmanna. Frv. var lagt fyrir hv. Ed. og var afgr. þaðan. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Hv. menntmn. hefur skilað svo hljóðandi nál. um þetta frv.: „Nefndin hefur athugað frv. og er sammála um að mæla með samþykkt þess eins og það liggur fyrir eftir meðferð í Ed. Frv. er flutt í framhaldi af þál., sem Alþ. samþykkti 18. maí 1972, þess efnis „að fjárhæð, er nemi sem næst andvirði söluskatts af bókum, renni til rithöfunda og höfunda fræðirita sem viðbótarritlaun“. Alþ. hefur á fjárlögum veitt fé til rithöfunda í þessu skyni og ljóst er að þessi réttarbót var hugsuð til frambúðar. Umrætt frv. er flutt því til staðfestingar og er eðlilegt að Alþ. fylgi þeirri stefnu sem mörkuð hefur verið.“



Herra forseti. Samgn. hefur fjallað um frv. til l. um breyt. á vegalögum, nr. 80 frá 10. júlí 1973, Nefndin kvaddi á sinn fund vegamálastjóra, ráðuneytisstjóra í samgrn. og fleiri aðila er þessi mál snerta, m.a. fulltrúa frá sýslumannafélaginu. Gáfu þeir ýmsar góðar ábendingar og upplýsingar. Í nefndinni eru uppi ólík sjónarmið og skiptar skoðanir á ýmsum þáttum þessara mála eins og verða vill á þessu málasviði. Þó held ég mér sé óhætt að fullyrða að enginn nm. vill láta frv. daga uppi. Eins og nál. ber með sér hafa allir nm. samþykkt að mæla með því að frv. nái fram að ganga, en allir hafa þó áskilið sér rétt til breytinga, enda hafa þegar komið fram brtt. svo sem sjá má. Frv. þetta á langa leið að baki. Á þessu þingi var það lagt fram í Ed. Þar var það samþ. með nokkrum breytingum og reynt að samræma sjónarmiðin. Nú líður að þinglokum. Er því sýnilegt að ekki vinnst tími til að gera miklar breytingar á frv. ef það á að verða að lögum. Hefur því sú leið verið valin að hreyfa sem minnst við frv. í þeirri mynd sem það var afgr. frá Ed. Breytingar þær, sem nefndin varð öll sammála um að gera og getið er um í nál., varða nánast aðeins formshlið málsins. En það er margt sem má segja um þetta mál. Í aths. er sagt að frv. sé flutt m.a. til að efla sýsluvegasjóðina vegna breyttrar tækni við mjólkurflutninga, styrkja gerð þjóðvega í þéttbýll og ná betra samhengi í samgöngukerfið. Allt er þetta góðra gjalda vert. Reynslan sker úr hvort þetta frv., ef að lögum verður, megnar að nálgast þetta markmið. Meðan þörfin er svo brýn fyrir bættar samgöngur, betri og varanlegri vegi um allt land, en á hinn bóginn lítið fé úr að spila, verða skoðanir alltaf mjög skiptar um fjárveitingar til einstakra framkvæmda. Það er svo auðvelt að rökstyðja aðkallandi þörf á hverjum stað. Að sjálfsögðu eru samgöngumálin, bættar samgöngur, mál allra landsmanna, allrar þjóðarinnar meira og minna, hvar sem unnið er á landinu, og verða ekki leyst nema með sameiginlegu átaki allra. En þó er jafnan sá eldur heitastur sem á sjálfum brennur. Frv. þessu er ætlað að efla sýsluvegasjóðina. Var þar ekki vanþörf á þar sem þeim eru nú falin mjög aukin verkefni. Vafasamt er þó að hér sé nóg að gert, og raunar ljóst að svo er ekki, einkum ef sú hreyfing heldur áfram sem áberandi var á s.l. ári að nokkur fjölmenn kauptún kröfðust kaupstaðarréttinda og fengu þau að lögum. Þetta getur alveg kippt meginstoðunum undan viðkomandi sýsluvegasjóði og gert hann alls vanmáttugan. Athyglisverðar tillögur hafa komið fram til að sporna við vandræðum af þessu tagi. Það hafa ýmis ágreiningsefni verið á ferðinni í sambandi við þetta mál. Eitt þeirra er hvort að auka skuli hinn svokallaða 10% sjóð, þ.e.a.s. þar er um að ræða breyt. á 11. gr. frv. eða 34. gr. vegalaga. Ég ætla ekki að rekja þær deilur eða þau ágreiningsefni svo mjög, en bendi á að þetta efni er nú í þeim búningi sem um getur á þskj. 361, þ.e.a.s. þar er það orðið svo eða komið þannig frá Ed. að af heildarframlagi því, sem veitt er til lagningar þjóðvega í kaupstöðum og kauptúnum samkv. 32. gr., skal árlega halda eftir 25% og skal því fé ráðstafað af fjvn. Alþ. að fengnum tillögum vegamálastjóra til að flýta gerð vega og gatna með bundnu slitlagi þar sem sérstök ástæða þykir til að ljúka ákveðnum áfanga eða til að stuðla að hagkvæmari vinnubrögðum. Heimilt er að láta þetta ákvæði einnig ná til þéttbýlis með færri en 200 íbúa. Eins og menn muna er þetta þannig í vegalögunum að hér er aðeins um að ræða 10% og því fé skal ráðstafað eftir tillögum vegamálastjóra til að flýta framkvæmdum o.s.frv., þ.e.a.s. að auk þess sem þessi sjóður er nú stækkaður til mikilla muna, þá eru nú aðrir aðilar sem ráðstafa honum. Það voru að vísu sumir þm. í Ed. sem vildu að hér væri lagt enn meira fé til hliðar í þessu skyni eða allt að 35%, en fallist var á þá málamiðlun að haldið skyldi eftir 25% eins og ég gat um. Ég vek athygli á því að jafnframt því að þessi sjóður er nú stækkaður verður það nú fjvn. Alþ. sem úthlutar fé úr honum að fengnum tillögum vegamálastjóra, í stað þess að áður voru það ráðh. og vegamálastjóri. Þær raddir komu fram í n., að það væri eðlilegra að þarna stæði samgöngunefnd eða samvinnunefnd samgöngumála sem úthlutaði þessu fé heldur en fjvn. sem jafnan er mjög önnum kafin. En þó varð niðurstaðan að láta þetta óbreytt standa eins og Ed. skildi við það, en úthlutunin er í höndum Alþ. samkv. þessu ákvæði. Á þskj. 651 hefur hv. 5. þm. Reykn. ásamt nokkrum öðrum lagt til að 10% sjóðurinn skuli ekki stækkaður upp í 25%, heldur vera óbreyttur og hef ég ekki mörg orð um þá tillögu. Á þskj. 537 hefur hv. 5. þm. Vestf. og þrír aðrir hv. þm. hreyft brtt. við 32. gr. vegalaga. Ég tel að sú till. sé ekki tímabær eins og á stendur og hef ekki um hana fleiri orð. Á þskj. 650 hefur hv. 2. þm. Norðurl. v. hreyft nokkrum brtt. Um þessar till. er það að segja að þær eru ekki allar jafnveigamiklar, en nokkrar þeirra eru mjög athyglisverðar. Ég vil sérstaklega benda á að samkv. þeim er lagt til að kauptúnahreppar með 200 íbúa eða fleiri verði undanþegnir gjaldi til sýsluvegasjóðs, en jafnframt verði 28. gr. vegalaga breytt þannig að af tekjum til vegamála samkv. lögum um fjáröflun til vegagerðar skuli árlega veitt til sýsluvega fjárhæð sem sé eigi lægri en þreföld heildarupphæð álagðra sýsluvegasjóðsgjalda um allt land. Þessar tillögur tel ég mjög athyglisverðar og fyllilega þess verðar að þær verði athugaðar nánar, en til þess gefst ekki tími að þessu sinni. Með hliðsjón af því, sem nú hefur verið sagt, er fullljóst að jafnvel þeir, sem nú vilja samþykkja frv. þetta, telja að vinna þurfi að frekari breytingum á vegalöggjöf hið fyrsta. En allar slíkar breytingar verður vel að vanda og kryfja til mergjar þær tillögur sem þegar hafa komið fram í dagsljósið. Telja nm. því nauðsynlegt að halda áfram endurskoðun á gildandi reglum og löggjöf um þessi efni. Væri vel að slíkar brtt. yrðu undirbúnar fyrir næsta Alþ. Á komandi vetri á að endurskoða vegáætlun fyrir árið 1976 –1977. Það er eðlilegt að ákvæði vegalaga séu nokkuð skoðuð þegar vegáætlun er til meðferðar á þingi, þótt ekki sé mælt með of tíðum eða ótímabærum breytingum á vegalöggjöf frekar en öðrum lögum. Ég læt þessi orð nægja um leið og ég fylgi nál. þessu úr hlaði.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni mælir samgn. með því að það frv., sem hér er til umr., nái fram að ganga, en allir nm. hafa áskilið sér rétt til þess að flytja eða fylgja brtt. Einnig kom fram í máli hans að ég ásamt þremur öðrum hv. þm. stend að brtt. á þskj. 537. Áður en ég kem að því að fara nokkrum orðum þar um, vil ég aðeins minna á það að á sumarþingi, þegar núv. hæstv. ríkisstj. beitti sér fyrir hækkun á bensínskatti, var mjög um það rætt - og ég held að menn hafi verið nokkuð um það sammála, - að finna þyrfti tekjustofn til handa hinum smærri bæjar- og sveitarfélögum til þess að þau gætu ráðist í varanlega gatnagerð sem er nú brennandi spursmál á hinum ýmsu stöðum víðs vegar úti á landsbyggðinni, - spursmál sem er þess efnis að vart verður lengur hjá því komist að fundin verði leið til þess að þessi tiltölulega fámennu bæjar- eða sveitarfélög geti fjármagnað þær kostnaðarsömu framkvæmdir sem að þessu lúta. Þetta verkefni er nú eitt af þeim meginverkefnum sem blasa við hinum mörgu sveitarfélögum víðs vegar í kringum landið. Á sumarþinginu, þegar þessi mál voru til umræðu, var ég einn meðal þriggja hv. þm., sem fluttu brtt. þess efnis, að af þeim 7 kr., sem þá stóð til að hækka bensínskattinn um, væri 2 kr. varið til þess að hefja framkvæmdir á hinum smærri stöðum sem á eftir eru varðandi gatnagerð. Þetta var fellt, en sumir núv. stjórnarliða höfðu þá uppi um það orð að þeir teldu nauðsyn til þess bera, þrátt fyrir það að þeir stæðu að því að fella þessa till., að finna einhverja leið til þess að fá fé til slíkra framkvæmda. Nú er það, að ég hygg, öllum ljóst sem eitthvað þekkja til á hinum smærri stöðum að það er gjörsamlega ofviða þessum sveitarfélögum að fjármagna þetta með eigin fjármagni eða að fjármagna það að verulegu leyti með lánsfé. Þarna verður að koma til beint framlag, a.m.k. að nokkru leyti - verulegu leyti tel ég, til þess að hin smærri sveitarfélög geti ráðist í þessar svo mjög nauðsynlegu framkvæmdir. Það er þess vegna engin spurning í mínum huga að það sé rétt, það sem nú er lagt til, að auka hinn svokallaða 10% sjóð í 25%. Það er réttlætismál. Og þó að hærra hefði verið farið í hlutfalli, þá var það vissulega réttlætanlegt. Ég verð hins vegar að segja að það kemur mér undarlega fyrir sjónir að þm. úr kjördæmum, sem eru tiltölulega skammt á veg komin með framkvæmdir í slíku, skuli nú standa að flutningi brtt. hér á hv. Alþ. til þess að lækka þetta 25% hlutfall sem ég taldi að samkomulag hefði verið orðið um á síðasta reglulega þingi, þ.e.a.s. vorið 1974, og að menn væru orðnir um það sammála að það þyrfti að stefna í þá átt að auka þetta. En nú hefur það gerst að komin er fram till. um að færa þetta aftur í hið gamla horf. Sú brtt. á þskj. 537, sem ég ásamt þremur öðrum hv. þm. stend að, er brtt. við 10. gr. frv., þ.e.a.s. við 32. gr. vegalaga, og er á þá leið að í stað þess að þeim fjármunum, sem koma til vegna 12,5% reglunnar í 32. gr., verði öllum úthlutað eftir höfðatölureglunni, þá verði 1/3 af þeim hluta úthlutað af fjvn. að fengnum tillögum vegamálastjóra og að þeir fjármunir fari til þess að fjármagna framkvæmdir á þeim stöðum sem skemmst eru á veg komnir af hinum smáu bæjar- og sveitarfélögum í gerð varanlegra gatna. Það hefur lengi verið samdóma álit sveitarstjórnarmanna, a.m.k. í hinum fámennari landshlutum, og fulltrúa og stjórna fjórðungssambanda að hin svokallaða höfðatöluregla væri svo óréttlát gagnvart hinum dreifðu byggðum að brýna nauðsyn bæri til að gera þar leiðréttingu á. Ef menn gæfu sér tíma til þess að skoða þetta mál eins og það í reynd liggur fyrir og menn litu t.d. á úthlutun á þessu fé sem komið hefur inn vegna 12.5% reglunnar, þá kemur í ljós að Reykjavíkurborg, sem t.d. hefur fengið af þessu fé s.l. 10 ár 42.73%, er aðeins með 25.73% af þjóðvegakerfinu í þéttbýli, en önnur bæjar- eða sveitarfélög eða kjördæmi hafa fengið langtum, langtum minni fjárhæðir þó að þau hafi miklum mun lengra þjóðvegakerfi sem þarf að standa undir. Ég held því að vart geti mönnum blandast hugur um að ef á að gera einhverja gangskör að því að leiðrétta hlut dreifbýlisins í þessum efnum verður ekki hjá því komist að gera breytingu á úthlutunarreglum varðandi þéttbýlisféð. Það skal að vísu viðurkennt að ef því verður að breytt verður úr 10% í 25%, þá a.m.k. ætti að mínu áliti að koma eitthvað meira fjármagn til hinna fámennari sveitarfélaga til þess að standa undir þessum framkvæmdum, þ.e.a.s. ef það fæst viðurkennt að þessum fjármunum verði ráðstafað til þeirra framkvæmda, en ekki eingöngu til þjóðvega sem liggja í gegnum kaupstaði eða kauptún. Ég er þeirrar skoðunar eða a.m.k. ég vil skilja þá breytingu, sem hér er verið að tala um, úr 10% í 25%, á þann veg að það sé heimilað að nota þetta fjármagn til þess að standa undir framkvæmdum í varanlegri gatnagerð í hinum fámennari kauptúnum, annarri en þjóðvegum sem koma til með að liggja í gegnum viðkomandi kauptún eða bæjarfélög. En þó að þetta kæmi til. þá er víðs fjarri að það sé búið að finna neina þá leið, sem má telja viðunandi, til þess að hin fámennari og smærri sveitarfélög geti staðið undir þessum framkvæmdum. Einmitt með hliðsjón af því beitti ég mér fyrir því að flytja brtt. þá, sem ég hef nú gert að umræðuefni og er á þskj. 537, og freista þess með því að reyna að fá frekari leiðréttingu á þessum málum til handa hinum smærri bæjar- og sveitarfélögum. Eins og ég sagði áðan kemur það í ljós, ef skoðaðar eru tölur fyrir síðustu 10 ár um úthlutun þéttbýlisvegafjárins, að Reykjavík hefur fengið af þessu 42.73%, en er þó ekki nema með þéttbýlisvegi eða þjóðvegi í þéttbýli sem svara til 25.73%. Vestfirðir hafa fengið af þessu fé 3.66%, en eru þó með sem svarar 11.21% af þjóðvegum í þéttbýli. Norðurland vestra hefur fengið 2.86%, en er með sem svarar um 7% af þjóðvegum í þéttbýli, og Austurland hefur fengið 3.76% af þessu fjármagni, en er þó með þjóðvegi í þéttbýli sem nema um 15.55%. Ég hygg að það þurfi enginn að fara í grafgötur með það eftir að menn hafa skoðað þessar tölur og útdeilingu þess fjármagns sem hefur komið inn samkv. 12.5% reglunni, að hér er auðvitað um óviðunandi ástand að ræða gagnvart hinum smærri og fámennari bæjar- og sveitarfélögum. Það er því réttlætismál fullkomlega að breyta þessu á þann veg að hluta af þessum fjármunum, sem inn koma vegna 12.5% reglunnar, verði varið til að létta undir með hinum fámennari sveitarfélögum svo að þau geti ráðist í þessar geysilega kostnaðarsömu framkvæmdir. Í upplýsingum, sem fyrir liggja frá Vegagerð ríkisins, kemur í ljós að varanlegt slitlag á þjóðvegum í þéttbýli er eftir kjördæmum rösklega 40% í Suðurlandskjördæmi, 60% rösk í Reykjaneskjördæmi, um 50% í Vesturlandskjördæmi, 20% í Vestfjarðakjördæmi, 40% í Norðurl. v., um 30% í Norðurl. e., 60% í Austurlandskjördæmi. Meðaltal yfir landið er að um 50% þjóðvega j þéttbýli er með varanlegu slitlagi. Af þessum upplýsingum er einnig alveg augljóst að hinir fámennari staðir hafa verið verulega afskiptir varðandi úthlutun þessa fjár vegna þess að hún byggist á höfðatölureglunni. Í upplýsingum, sem fram hafa komið frá landshlutasamtökum, kemur í ljós að á síðustu 10 árum, þ.e.a.s. frá 1964–1974, hefur höfuðborgin fengið um 18400 kr. á hvern km þjóðvega í þéttbýli, en sá landshlutinn, sem er með minnst, hefur aðeins fengið 2 700 kr. á þessu sama tímabili. Þetta eru auðvitað reglur sem er alveg útilokað að a.m.k. fulltrúar hinna dreifðu byggða og smærri kauptúna geti sætt sig við, og er alveg augljóst að þeir hljóta að nota hvert tækifæri og neyta allra ráða til þess að fá breytingu á þessu óréttlæti að því er varðar úthlutun þéttbýlisvegafjárins - sem er óréttlæti vegna höfðatölureglunnar. Ég a.m.k. vænti þess að fulltrúar þeirra kjördæma, sem eru svo sett eins og hér hefur komið fram, þ.e. að þar er að mestu leyti óunnið það verkefni að koma varanlegu slitlagi á götur, á þessum fámennu stöðum, þeir sýni það í verki nú og standi því saman um það að fá - að ég tel - lágmarksleiðréttingu vegna úthlutunar á þéttbýlisvegafénu, þannig að það verði þótt ekki sé nema 1/3 hluta þessa fjár úthlutað eftir þörf og nauðsyn í þeim sveitarfélögum sem mest þurfa á þessu að halda, þó svo að höfðatölureglan gildi þá áfram um hina 2/3 hlutana, sem ég tel þó óréttlátt með hliðsjón af því sem verið hefur á undanförnum árum og áratugum. Það hefði verið réttlætanlegt að stíga skrefið stærra til þess að rétta hlut þessara fámennu byggðarlaga vegna þess að höfuðborgarsvæðið t.d. hefur á undanförnum áratug - það er sýnt fram á með tölum - setið við svo gott borð í þessum efnum að það er fyllilega réttlætanlegt að eitthvað verði af því tekið til þess að létta byrði hinna fámennu sveitarfélaga og gera þar með viðunanlegri lífsskilyrði til handa því fólki sem býr á þessum stöðum. Það er talið, eftir því sem mér skilst, að samkv. reglunni um 10%, ef hún væri í gildi t.d. árið 1975, að þá mundu þeir fjármunir, sem kæmu til með að verða til ráðstöfunar vegna hennar, vera um 28 millj., en miðað við 25% regluna mundu það verða um 70 millj. á árinu 1975 sem þarna kæmu til með að verða til ráðstöfunar. Það vita allir í hvað 10% sjóðurinn hefur verið notaður á undanförnum árum. Það er fyrst og fremst hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er Kópavogsgjáin fræga og umtalaða og að einhverjum hluta, ég veit ekki hversu miklum, á Selfossi. Þetta eru þeir staðir sem fyrst og fremst hafa notið þessarar 10% reglu og fjármuna sem hafa komið inn vegna hennar.  Mér sýnist, ef breyting fengist samþykkt á 32. gr. í þá átt sem við hér leggjum til, að þá mundi einnig verða um að ræða einhvers staðar í kringum 70 millj. kr. sem kæmu til ráðstöfunar samkv. reglunni um 1/3 af 12.5%, þannig að samtals væri þarna um 120–140 millj. kr. fjárhæð sem hægt væri að verja til þessa sérstaka verkefnis, - þessa brýna verkefnis sem nú hvílir hvað þyngst á allflestum sveitarfélögum úti á landsbyggðinni. Ég fyrir mitt leyti tel að hér sé tillögum svo í hóf stillt að ég trúi því varla að nokkur einasti þm. fyrir dreifbýliskjördæmi, sem menn svo kalla, treysti sér ekki til þess að greiða atkv. með svo hógværum tillögum til þess að leiðrétta það mikla misræmi og það óréttlæti sem verið hefur í gildi að því er varðar skiptingu þessa fjár. Ég vil minna á það að allflest þing fjórðungssambandanna í landinu hafa á það minnt í samþykktum á sínum ársfundum eða ársþingum að það sé brýnt verkefni og það verði að krefjast þess að breytt verði þessari svokölluðu höfðatölureglu á þann veg að dreifbýlisstaðirnir verði ekki svo gjörsamlega út undan í þessu dæmi eins og verði hefur á undanförnum árum. Um þetta hygg ég að menn almennt í þessum stofnunum hafi verið sammála, burt séð frá pólitískum skoðunum. Mér finnst því að hér á löggjafarsamkomunni ættu menn að geta verið sammála um svo mikið réttlætismál til handa þessum byggðarlögum, burt séð frá pólitískum flokkssjónarmiðum. Ég skal ekki nema frekara tilefni gefist til, fjölyrða öllu meira um þetta, en ég vænti þess að hvar í pólitískum flokki sem menn annars eru, þá ljái þeir þessu réttlætismáli lið með því að stuðla að því að brtt. sú, sem við stöndum að á þskj. 537, nái fram að ganga og verði afgr. áður en þing verður nú sent heim, væntanlega, eftir því sem allt bendir til, í lok þessarar viku.



Herra forseti. Ég vil taka undir orð hv. frsm. samgn. að þessu máli þurfum við að koma í gegn hér á þinginu, þannig að ekki er ráðlegt að tala nú málið dautt þannig að það stöðvist í málþófi þm. um það. Ég get þó ekki látið hjá líða að tjá mig um þetta, vegna þess líka að ég er meðflm. að brtt. á þskj. 537 sem hv. 5. þm. Vestf. hefur mælt fyrir hér rétt áður. Það vantar ekki að sannfæringarkraftur okkar vestfirðinga sé nógu mikill, en hins vegar lítil von um að sannfæra marga þm. hér og nú, svo fáir sem þeir sitja á stólum hér eins og fyrri daginn, þannig að frekara tal um þetta ber líklega lítinn árangur. Hv. 5. þm. Vestf. benti á að það, sem við förum fram á, er að 1/3 hluti af 12.5% af heildarvegafé takist beint og örugglega til kauptúna og kaupstaða á landinu sem skemmst eru á veg komin. Þetta þýddi, sagði hann, og mun rétt vera, u.þ.b. 70 millj. sem kæmu til skipta í þessum tilgangi af um 285 millj. sem renna í þéttbýlisvegasjóð á þessu ári. Hér er ekki fram á mjög mikið farið, finnst okkur dreifbýlisþm. Það hefur verið talað um það að landsbyggðin sé í þessu máli að gera aðför að þéttbýlinu suðvestanlands. Ég vil segja þetta um það atriði: Enginn neitar því að það er eðlilegt að við úthlutun þessa fjár sé tekið tillit til höfðafjölda og umferðarþunga. Þetta er fyllilega réttmætt sjónarmið. En við megum ekki einblína svo á þörf fjöldans hér á suðvesturhorninu að við gleymum að gæta almenns réttlætis í þessu máli. Hv. 5. þm. Vestf. benti á það með tölum hvernig þetta hefur komið út. Það hefur einfaldlega komið út þannig að smærri kauptún og kaupstaðir, þar sem þó þjóðvegur liggur í gegn, hafa algjörlega verið dæmd úr leik og ég get til viðbótar tölum, sem hv. 5. þm. Vestf. nefndi, bent á að í s.l. 10 ár - og nú bið ég þá fáu þm., sem hér sitja, að hlusta á - að undanfarin 10 ár hafa 67.52% af þéttbýlisvegasjóðnum farið til Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis á móti 23.41% sem hafa farið til fimm annarra kjördæma samanlagt, þ.e.a.s. til Vesturlands, Vestfjarða, Norðurlands eystra, Norðurlands vestra og Austurlands. Ég sé ekki hvernig hv. þm. þessara kjördæma hér sunnan til geta vogað sér að telja það óréttmætt að þessi hlutur hinna fimm kjördæmanna hækki nokkuð borið saman við Reykjanes og Reykjavík, þegar við höfum í huga að hingað til hefur hlutfallið verið 67% fyrir tvö kjördæmi á móti 23% fyrir hin kjördæmin. Ég vil benda hv. þm. á - og það vita þeir flestir sem hafa gert sér það ómak að kynna sér þessi mál - að af almennu vegafé fer ekkert til þjóðvega í gegnum kauptún og kaupstaði. Það er þéttbýlisvegasjóðurinn sem á að sjá fyrir vegum þar í gegn. Hingað til hefur farið svo að það hefur svo til ekki eyrir runnið til þessara staða nema þá þeirra fjölmennari, til Akureyrar, til Ísafjarðar kannske innan við milljón árlega, en til hinna, sem eru með 200–300 íbúa, ekki eyrir sem hægt er að nefna því nafni, - þó að það væru 50–60 þús., þá er það ekki teljandi til þess að vinna að byggingu varanlegra vega og gatna. Þess vegna er svo augljóst misræmi sem þarna hefur viðgengist að hverjum manni, sem reynir að athuga málið ofan í kjölinn, hlýtur að vera ljóst að þarna þarf breyting að koma til. Þessi þorp, sem ég tala um, þessi smærri staðir úti um landið eru í vonlausri aðstöðu eins og er. Þeir eru í algjörlega vonlausri aðstöðu ef þeirra eina von um skaplegan þjóðveg í gegnum hlaðið hjá sér á að byggjast á þessum þéttbýlisvegasjóði. Reyndin hefur sýnt okkur að það hefur allt farið fram hjá garði þarna. Það hafa farið hundruð millj. í framkvæmdir hér í Kópavogi, við Selfoss og í Hafnarfjarðarveginn. Það er eðlilegt að þessir staðir þurfi sitt fé. Það er mikil umferð hér og við viðurkennum fyllilega þörfina. En það má ekki verða til þess að við séum blind fyrir þörfum annarra landshluta þó að þar lífi eitthvað færra fólk á hverjum ferkílómetra en hér. Gerið ykkur í hugarlund þegar bílaeign Landsmanna nálgast 100 þús., líklega nú, og ferðafólksstraumurinn verður æ meiri hér innanlands, - gerið ykkur í hugarlund malar- og sandvegi í gegnum smáþorp þar sem bílaumferðin er mikil á sumrin. Þar er vægast sagt ólifandi, Þar er rykmökkur, kæfandi rykmökkur sem drepur allt lifandi eða allt að því, og þegar bleyta er og rigning, þá er aursvað upp um glugga og veggi. Ég styð þessa brtt. sem hér liggur frammi á þskj. 537 um að taka 1/3 af þessu 121/3% beint í þessa smærri staði sem mest eru þurfandi á þessu sviði. Ég vil hins vegar lýsa því yfir hér að verði þessi till. felld, þá mun ég við 3. umr. bera fram aðra brtt. sem ég hygg að mundi koma nokkuð að sama gagni ef hún kæmist í gegn. Í 34. gr. vegalaganna, eins og hún kemur frá Ed., er gert ráð fyrir að 10% sjóðurinn, sem tekinn er undan höfðareglunni, að hann aukist í 25%. Ég væri í rauninni alveg ánægð með það eins og það er ef ég væri víss um að þessi 25% rynnu örugglega til þeirra staða á landinu sem verst eru settir í þessu tilliti og við erum að bera fyrir brjóstinu. En ég tel nauðsynlegt að fenginni reynslu að kveðið sé skýrar á í lögunum en gert er og því mundi mín brtt., verði brtt. á 537 felld nú við 2. umr., hljóða á þá leið, að í staðinn fyrir að þessi 25% renni til óskilgreindra forgangsverkefna, þá mundi ég vilja kveða svo á í greininni að þau renni tvímælalaust til kaupstaða og kauptúna á landinu sem skemmst eru á veg komin og þar sem þörfin er talin mest. Þá tel ég að við séum búin að ná nokkru jafnræði hér og þó ekkert svipað því sem þyrfti til þess að gera þessum málum þau skil sem nauðsynlegt væri. Ég vil benda mönnum á að blanda hér ekki saman, eins og gert hefur verið, áætlun sveitarfélaganna um gatnagerð. Það er áætlun út af fyrir sig sem miklar vonir eru bundnar við, m.a. við veruleg lán úr Byggðasjóði sem þar koma til. Það eru lán sem þarf að endurgreiða og verða vafalaust sveitarfélögunum allþungbær. Þetta, sem við erum að tala um núna eða ég er fyrst og fremst að leggja áherslu á, er að við fáum þjóðvegina í gegnum þorpin og kauptúnin fullgerða af ríkisfé. Það er hluti af þjóðvegakerfinu og við eigum heimtingu á því að þeir vegaspottar, sem liggja í gegnum þessi smáþorp og kaupstaði, séu ekki settir útundan algerlega miðað við hið almenna þjóðvegakerfi landsins. Ég trúi ekki öðru en að þeir menn, sem vilja stuðla að því í verki að aðstaða fólks sé sem jöfnust hvar sem er á landinu, - ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að þeir skoði ekki hug sinn áður en þeir fella þær till. sem horfa í jafnaðar- og réttlætisátt, og ég leyfi mér að vera nokkuð bjartsýn í því efni.

Menntmrh. (Vilhjálmur Hjálmarsson) Hæstv. forseti. Þetta frv. var lagt fram í hv. Ed. sem nú hefur afgr. það. Ed. gerði nokkrar breytingar á frv. sem ég tel að horfi til bóta. Ég skal ekki endurtaka hér þá ræðu sem ég flutti í Ed., en vil aðeins leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. menntmn. sem ég vænti að greiði götu þess eftir föngum.