Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo sem að venju mun verða gefin Alþ. skýrsla um utanríkismál og samskipti Íslands við aðrar þjóðir, bæði tvíhliða viðskipti og þátttöku í alþjóðastofnunum. Þessi skýrsla, sem nú verður flutt, hefur legið frammi nokkra hríð. Hún var afhent hv. Alþ. fyrir páskahlé og ég vona þess vegna að hv. alþm. hafi að þessu sinni gefist nægur tími til þess að athuga hana og gera þá við hana þær aths. sem þurfa þykir. Ef ég ætti að benda á eitt atriði, sem er einkennandi fyrir ástandið í alþjóðamálum í dag, mundi ég telja að það væri ákvörðun Fords Bandaríkjaforseta að hætta að nota franska orðið „detente“ um samskipti austurs og vesturs, en segja í stað þess að koma verði á friði í skjóli valds, þ.e. að forsendan fyrir því að dregið sé úr spennu í samskiptum stórveldanna sé nægur hernaðarmáttur og vígbúnaður. Á þessu ári eru forsetakosningar í Bandaríkjunum. Hefur það að sjálfsögðu sín áhrif á samskipti austurs og vesturs og þróun í alþjóðamálum almennt. Fram hefur komið að hinn almenni kjósandi í Bandaríkjunum er óánægður með stefnu Bandaríkjanna gagnvart Sovétríkjunum. Mönnum finnst Sovétríkin hafa unnið hvern sigur á fætur öðrum í viðskiptum landanna og vitnað er til framleiðslu eldflauga, skriðdreka og skipa meðan talað er um afvopnun, róið undir deilum í Austurlöndum nær, reynt hefur verið að ná yfirráðum í Portúgal gegnum minni hl., sem þó ekki tókst, stuðningur við samþykktina í Sameinuðu þjóðunum um zíonisma og nú síðast að kúbanskir hermenn voru sendir til Angóla. Afstaða Bandaríkjanna á alþjóðavettvangi virðist fara harðnandi, en framtíðin mun skera úr því hvaða áhrif þetta kann að hafa á hinar svonefndu SALT-viðræður (takmörkun langdrægra kjarnavopna) í Genf og eins umræður um niðurskurð herstyrks í Mið-Evrópu sem farið hafa fram í Vínarborg. Það er skoðun mín að verði ekki áframhaldandi minnkun spennu milli austurs og vesturs í mynd SALT-samnings og frekara samkomulags um afvopnun hafi harla lítið áunnist með Öryggismálaráðstefnunni í Helsinki og í öryggismálum almennt. Tvennt er það sem gleðjast ber yfir í þróun mála hér í Evrópu. Ég á þar við í fyrsta lagi þær breytingar sem orðið hafa á Spáni, sem vonandi leiða til að stofnuð verði þar lýðræðisstjórn og komið á pólitísku frelsi án þess að til blóðsúthellinga komi. Í öðru lagi er það hinn mikli pólitíski þroski sem portúgalska þjóðin hefur sýnt í hinni snöggu umhverfingu sem varð á högum hennar. Nú er nýlokið hinum fyrstu frjálsu kosningum sem haldnar hafa verið þar í landi í 50 ár. Það er allra von að vel takist með stjórnarmyndun í landinu svo að lýðræðið fái að þróast þjóðinni til farsældar. Vonandi á sá dagur eftir að renna upp að friður ríki í löndunum fyrir botni Miðjarðarhafs. Nú geisar borgarastyrjöld í Líbanon og hætta er á að hún breiðist út og úr verði styrjöld á svæðinu. Ég tel alveg nauðsynlegt að Sameinuðu þjóðirnar grípi þegar inn í þetta mál og komi á vopnahléi svo að hægt sé að byrja að reyna að finna lausn á þessu sorglega vandamáli Líbanonþjóðarinnar. Eins og ég hef margsagt áður, þá er það skoðun mín að eina lausn mála sé sú að framkvæmdar verði samþykktir Sameinuðu þjóðanna, því að eini möguleikinn á varanlegum friði á þessu landssvæði er að fullt tillit sé tekið til allra aðila og þ. á m. lögmætra réttinda Palestínumanna og tilveruréttar allra ríkja á svæðinu. Það ber að harma þegar bornar eru fram á vettvangi Sameinuðu þjóðanna tillögur sem þjóna þeim tilgangi einum að spilla fyrir möguleikum á samkomulagi á þessum erfiðu deilum. Hér á ég við till. er lagði að jöfnu zíonisma og apartheid í kynþáttamálum. Ég mun rekja hér á eftir nokkuð nákvæmlega sögu þess máls í Sameinuðu þjóðunum, en þó tæpast eins rækilega og í prentuðu skýrslunni segir til að tefja ekki tímann um of. Einnig verð ég að láta í ljós vonbrigði yfir meðferð Kóreumálsins hjá Sameinuðu þjóðunum á síðasta Allsherjarþingi. Samþykktar voru tvær tillögur sem gengu í berhögg hvor við aðra, en slík afgreiðsla stuðlar ekki að því að auka áhrif Sameinuðu þjóðanna í heiminum. Ég lagði áherslu á þetta atriði á fundi utanrrh. í Stokkhólmi nú fyrir skömmu og hvatti til þess að Norðurlandaþjóðirnar ynnu saman að því að koma í veg fyrir slíka málsmeðferð í framtíðinni. Nú er nýlokið borgarastyrjöld í Angóla og hefur Ísland viðurkennt Angólaríkið. Stórveldin hafa enn styrkt aðila með vopnum og herafla og verður að líta á þá þróun sem mjög varhugaverða, enda virðist hún þegar vera farin að hafa áhrif á samskipti þeirra. Það hlýtur að vera ósk allra að hinum undirokuðu þjóðum í Afríku, sem enn ekki hafa fengið frelsi, auðnist að ná því sem allra fyrst og án þess að til bardaga komi. Ísland mun styðja allar tillögur og ráðstafanir sem Sameinuðu þjóðirnar beita sér fyrir í þessum efnum. Sérfræðingar telja að ýmislegt bendi til þess að ástandið í efnahagsmálum í heiminum fari nú aðeins batnandi. Virðist nokkuð vera að draga úr áhrifum hinna geysilegu hækkana á olíu, þó að enn þá búi mörg iðnaðarríkin við mikið atvinnuleysi. Vonandi er að þessi þróun haldi áfram á öllum sviðum efnahags- og þróunarmála í heiminum. Ég mun nú víkja að þátttöku Íslands í hinum ýmsu alþjóðastofnunum og utanríkisþjónustunni almennt. 30. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna stóð yfir í New York frá 16. sept. til 17. des. 1975 eða í 3 mánuði, eins og venja er. Ég sótti þingið í byrjun og flutti þar ræðu í almennum umr. hinn 29. sept. Í þessari ræðu gerði ég nokkra grein fyrir afstöðu okkar til ýmissa alþjóðamála og starfa allsherjarþingsins. Gerði ég jafnframt ítarlega grein fyrir útfærslu fiskveiðilögsögu Íslands í 200 mílur og grundvallarsjónarmiðum okkar á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Meðal hörðustu deilumála þingsins voru, eins og á 29. Allsherjarþinginu, Palestínumálið og ástandið í Suður-Afríku. Eins og ég gat um í inngangsorðum mínum, vakti till. um að leggja „zionisma“ að jöfnu við kynþáttastefnu og apartheid mesta athygli og deilur, og fjalla ég nánar um meðferð þessa máls hér á eftir. Einnig var fjallað um Kýpurdeiluna og Kóreuvandamálið. Palestínumálinu var eins og áður vísað beint til Allsherjarþingsins án fyrri afgreiðslu í n. Hófust umr. um það 3. nóv. og stóðu í 5 daga. Rösklega 44 lönd tóku þátt í umr., sem voru á köflum mjög hatrammar. Að lokinni umr. samþykkti Allsherjarþingið tvær ályktunartillögur í málinu. Egyptar lögðu fyrstir fram tillöguuppkast, sem flest önnur Arabalönd gátu ekki sætt sig við fyrr en gerðar höfðu verið á því verulegar breytingar. Till. kveður svo á um að bjóða skuli frelsishreyfingu palestínumanna (PLO) á jafnréttisgrundvelli að taka þátt í öllum fundum og ráðstefnum sem haldnar eru á vegum Sameinuðu þjóðanna um deilumálin í Austurlöndum nær. Jafnframt er lagt til við Öryggisráðið að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að Palestínuþjóðinni verði kleift að njóta þjóðernisréttinda sinna í samræmi við ályktunartillögur frá síðasta Allsherjarþingi. Till. var samþ. með 101:8 atkv. Síðari till. fjallar einkum um að Allsherjarþingið kjósi nefnd 20 ríkja sem gera skuli till. um á hvern hátt Palestínuþjóðin nái réttindum sínum í samræmi við ályktun frá síðasta þingi. N. á að skila skýrslu til Öryggisráðsins fyrir 1. júní 1971. Öryggisráðið hefur fjallað um þá skýrslu skal n. ganga frá skýrslu fyrir 31. Allsherjarþingið. Till. þessi var samþ. með 93:18 atkv., 27 ríki sátu hjá. Ísland greiddi atkv. á móti. Ástandið í Austurlöndum nær var á dagskrá 28. og 29. Allsherjarþingsins, en á báðum þeim þingum var afgreiðslu þessa máls frestað. Á 30. Allsherjarþinginu var þessi dagskrárliður hins vegar tekinn fyrir að tilhlutan Arabalandanna. Umr. um málið hófust á Allsherjarþinginu 1. des. Um 40 ríki tóku þátt í umr. og voru það flest sömu ríki og töluðu í umr. um Palestínumálið sem greint er frá hér á undan. Arabalöndin og Austur-Evrópulöndin höfðu sig langmest í frammi og var umr. því mjög einhliða gagnrýni á Ísrael og raunar að mestu endurtekning á Palestínuumr. Nokkur óháð ríki og ríki frá Austur-Evrópu báru fram till. í málinu sem að mestu byggði á tillöguuppkasti frá Arabalöndunum. Arabaríkin gerðust ekki meðflytjendur að till. þegar ljóst var að óháðu ríkin vildu ekki samþykkja að ganga lengra í kröfum um að Ísraelsmenn drægju sig til baka frá arabísku landssvæðunum en þeim sem hernumin voru eftir 1967. Í till. er lýst þungum áhyggjum yfir áframhaldandi hernámi Ísraelsmanna á arabískum landssvæðum. Fullyrt er að nauðsynlegt sé til varanlegrar lausnar á vandamálunum að kalla Genfarráðstefnuna saman sem fyrst með þátttöku allra viðkomandi aðila, þ. á m, frelsishreyfingar palestínuaraba. Hvatt er til, að öll ríki forðist að láta Ísrael í té hernaðarlega og efnahagslega aðstoð, og farið fram á það við Öryggisráðið að það geri nauðsynlegar ráðstafanir samkv. ákveðinni tímaáætlun að framkvæmdar verði allar ályktanir Allsherjarþingsins og Öryggisráðsins sem miða að varanlegum friði á svæðinu. Till. var samþ. með 84:17 atkv., 27 ríki sátu hjá, Ísland greiddi atkv. á móti. Fastafulltrúi gaf skýringu á atkv. Íslands eftir atkvgr. um till. og sagði m.a. að réttlát og varanleg lausn vandamálanna yrði að grundvallast á ályktunum Öryggisráðsins. Hann sagði að afstaða Íslands í þessu máli markaðist af ósk um að lögmæt réttindi Palestínuþjóðarinnar næðu fram að ganga, en jafnframt að réttindi allra ríkja á svæðinu yrðu tryggð. Hann kvað Ísland hafa greitt atkv. á móti till. einkum vegna þess að í hana vantaði nauðsynlegt jafnvægi. Samkv. ályktun 29, Allsherjarþingsins hefur framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna gengist fyrir viðræðum milli Kýpurstjórnar og fulltrúa tyrkneska minni hl. á Kýpur. Þessar viðræður báru takmarkaðan árangur og leystu engin pólitísk vandamál. Þrjár efnistilll. komu fram í málinu: Í fyrsta lagi till. frá Kýpur sem lýsir tyrki algerlega ábyrga fyrir ástandinu á Kýpur. Í öðru lagi till. frá Tyrklandi þar sem ekki var minnst á að erlent herlið skyldi dregið til baka frá eyjunni og hvorki vísað til samþykkta Öryggisráðsins um málið né til ályktunar síðasta Allsherjarþings. Í þriðja lagi báru 5 óháð ríki fram till. sem í aðalatriðum var byggð á málamiðlunartill. þessara sömu landa á síðasta þingi. Í till. þessari er nokkuð farið bíl beggja, en þess þó eindregið krafist að erlent herlið hverfi frá Kýpur. Till. óháðu ríkjanna var samþykkt með 111:1 atkv. Samkomulag varð um málamiðlunaryfirlýsingu varðandi Kóreumálið á 28. Allsherjarþinginu þar sem hvatt var til að viðræður ríkjanna um sameiningu með friðsamlegum hætti héldu áfram á grundvelli sameiginlegrar yfirlýsingar þeirra frá 4. júlí 1972. Þær vonir, sem bundnar voru við þessa yfirlýsingu, hafa með öllu brugðist og samskipti ríkjanna farið versnandi s.l. tvö ár. Mörg ríki tóku þátt í þessum umr, Kína og Sovétríkin m.a. töluðu máli Norður-Kóreu og gagnrýndu Bandaríkin harðlega. Af hálfu Bandaríkjanna var lýst yfir eindregnum stuðningi við Suður-Kóreu og ítrekuð till., sem utanrrh. Bandaríkjanna bar fram í almennu umr. á Allsherjarþinginu, þess efnis, að kölluð yrði saman sérstök ráðstefna um Kóreumálið með þátttöku Norður og Suður-Kóreu, Kína og Bandaríkjanna. Tvær till. voru lagðar fram í málinu og tókst ekki að ná samkomulagi á milli deiluaðila um málamiðlunartexta. Niðurstaðan varð svo sú,að báðar þessar till. voru samþykktar sem þó ganga hvor í sína áttina. Að því er varðar efnahags- og þróunarmál urðu störfin í 2. nefnd á 30. Allsherjarþinginu af eðlilegum ástæðum eins konar framhald af 7. aukaþinginu sem fjallaði um þróunarmál og alþjóðlega efnahags- og viðskiptasamvinnu. 7. þinginu lauk daginn sem 30. þingið var sett. Á 7. aukaþinginu tókst að ná málamiðlunarsamkomulagi um ályktun um þessi málefni. Ekki tókst þó að ná einingu um stærsta málið sem var til meðferðar hjá n., þ.e. um endurskoðun áætlunarinnar um annan þróunaráratug Sameinuðu þjóðanna. Greinilegt var að þróunarlöndin vildu stíga skref fram á við frá því málamiðlunarsamkomulagi sem náðst hafði á 7. aukaþinginu um þróunar- og efnahagsmálefni. Sum iðnvæddu ríkin voru hins vegar ekki tilbúin enn til að ganga lengra en þau höfðu gert með samkomulaginu á 7. aukaþinginu. Þessi ríki vildu m.a. bíða eftir niðurstöðum Parísarráðstefnunnar og 4. ráðstefnu UNCTA áður en þau féllust á frekari tilslakanir. Hópur ríkjanna 77 lagði fram í 2. nefnd uppkast að till. um endurskoðun þróunaráætlunarinnar. Ákveðið var að þetta uppkast yrði grundvöllur í samningaviðræðum í óformlegri vinnunefnd innan 2, nefndar þar sem þau lönd, sem þess óskuðu, gátu tekið þátt. Þrátt fyrir langar og strangar samningaviðræður heppnaðist ekki að ná einingu án atkvgr. um ályktun og endurskoðun á markmiðum 2. þróunaráratugs Sameinuðu þjóðanna N. samþykkti ályktunina um endurskoðunina með 94 atkv., enginn á móti, 7 ríki sátu hjá. Fjöldi ríkja, fyrst og fremst úr hópi hinna iðnvæddu, gerðu fyrirvara um fjölmargar greinar ályktunarinnar og töldu sig þar með ekki vera bundin af ákvæðum þeirra. Allsherjarþingið samþykkti ályktunina með 123 atkv., enginn á móti, en 8 ríki sátu hjá. Er till. Efnahags-. og félagsmálaráðsins um áætlunina um framkvæmd áratugsins gegn kynþáttamisrétti kom til umr. í 3. nefndinni lögðu nokkur ríki fram brtt. sem fól í sér að stimpla zíonisma sem hliðstæða kynþáttastefnu og apartheid. Þar af leiðandi skyldi áratugnum og baráttunni gegn kynþáttastefnu og kynþáttamisrétti ekki síður beint gegn zionísma en gegn apartheid. Er þessi brtt. hafði verið lögð fram tilkynntu nokkur fleiri ríki til viðbótar sig meðflutningsaðila að brtt. Í umr. um brtt. lýsti fulltrúi Ítalíu fyrir hönd Efnahagsbandalagsríkjanna yfir því, að yrði brtt samþ. mundu ríkin 9 greiða atkv. gegn till. í heild svo breyttri. Bandaríkin lýstu því sama yfir, og kom fljótt í ljós að mikill meiri hluti hinna vestrænnu ríkja var sömu skoðunar. Þessi brtt. olli klofningi í hópi Afríkuríkja. Mörg þeirra lýstu því yfir að þau óttuðust að samþykkt brtt, gæti eyðilagt áætlunina um baráttuna gegn kynþáttastefnu og kynþáttamisrétti sem full eining hafði náðst um í Efnahagsog félagsmálaráðinu. Að beiðni flytjanda brtt. var umr. um áætlunina gegn kynþáttamisrétti frestað um nokkra daga í n. Fljótt kom í ljós að Arabaríkin höfðu í hyggju að draga brtt. til baka, en leggja í stað þess fram nýja sjálfstæða till. er fól í sér efni brtt. Ágreiningur kom upp milli Arabaríkjanna og Afríkuríkjanna um orðalag á þeirri till. Afríkuhópurinn lagði á það áherslu að Arabaríkin flyttu þetta mál eftir öðrum dagskrárlið í von um að það mundi fremur firra áætlunina um árangur gegn kynþáttamisrétti tjóni, en Arabaríkin urðu ekki við þeim óskum Er málið kom að nýju til umr. í n. kom upp vandamál í sambandi við þingsköp, og eftir langar umr. um það efni var samþykkt að leggja mætti fram hina sjálfstæðu till. sem kvað á um að zionismi væri eitt form kynþáttastefnu. Síerra Leone lagði fram formlega till. um að till. yrði frestað til 31. þingsins. Zambía lýsti strax yfir stuðningi við þessa till. Umr. um till. urðu hins vegar stuttar þar sem Arabaríkin lögðu fram dagskrártill. um lok umr. og atkvgr. um till Sierra Leone. Till. um að fresta málinu til 31. þingsins var felld með 68:45 atkv., 16 ríki sátu hjá. Öll vestræn ríki greiddu atkv. með frestuninni að undanteknum Portúgal og Tyrklandi. Spánn og Grikkland voru fjarstödd. Afríkuhópurinn klofnaði í atkvgr. Afríkuríkin fyrir sunnan Sahara skiptust þannig að 12 greiddu atkv. með frestuninni, en 16 voru á móti, Allmörg vestræn ríki kusu að flytja atkvæðaskýringar fyrir atkvgr. um þær þrjár till. undir dagskrárlið 68 sem nú lágu fyrir n. Fulltrúi Svíþjóðar flutti atkvæðaskýringu af hálfu norrænu landanna 5. Minnt var á að norrænu ríkin væru meðal hinna dyggustu í baráttunni gegn kynþáttastefnu og kynþáttamisrétti. Hins vegar mundi samþykkt zíonismatillögunnar hafa í för með sér róttæka breytingu á markmiðum áætlunarinnar um áratuginn gegn kynþáttamisrétti. Norrænu ríkin mundu þess vegna greiða atkv. með Ecosoc-tillögunum tveimur, en gegn till. varðandi zionisma. Yrði zíonisma-till. samþykkt í n. áskildu norrænu löndin sér rétt til að endurskoða afstöðu sína til Ecosoctill. tveggja þegar þær kæmu til afgreiðslu á þinginu. Ecosoc-till. um áætlunina um áratuginn gegn kynþáttamisrétti var samþ. í n. með 124:1 atkv. og 2 sátu hjá. Ecosoc-till. um alþjóðaráðstefnu í sambandi við áratuginn var samþ. með atkvæðatölunum 126, 1 á móti og 1 sat hjá. Þá kom til atkv. till. varðandi zionisma. Till. var samþ. með atkvæðatölunum 70, 29 og 27 sátu hjá. Öll vestræn ríki greiddu atkv. gegn till. að undanteknum Spáni, Portúgal og Tyrklandi sem greiddu atkv. með henni. Þegar till. kom til afgreiðslu á þinginu lagði fulltrúi Belgíu fram till. um að zíonisma-till. yrði frestað til 31. þingsins. Till. Belgíu var felld með 67:55 atkv. Zíonisma-till. í heild var síðan samþ. á þinginu með 72:35 atkv. og 32 sátu hjá. Till. um alþjóðaráðstefnu í sambandi við áratuginn gegn kynþáttamisrétti var samþ. í þinginu með atkvæðatölunum 116, 18, 7. Norrænu ríkin voru meðal þeirra sem greiddu atkv. gegn till. Þá kemur hér nokkur kafli um Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Ég held að ég vísi til skýrslunnar að því er varðar upphaf þess máls, en greini þá aðeins frá því að Ísland hefur frá upphafi stutt hugmyndina um Háskóla Sameinuðu þjóðanna og látið í ljós áhuga á að kanna möguleika á þátttöku í starfsemi hans. Var í fyrstu einkum hugleidd samvinna við háskólann varðandi rannsóknir á auðlindum hafsins, en athyglin beinist nú frekar að samvinnu við háskólann um rannsóknir og kennslu á sviði jarðhitaorku. Í þessu sambandi má geta þess að á fundi auðlindanefndar Sameinuðu þjóðanna í Tokíó í mars 1975 hafði Ísland frumkvæði að flutningi till., sem samþ. var einróma, um að Háskóli Sameinuðu þjóðanna beitti sér fyrir rannsóknum og fræðslu varðandi nýtingu jarðhita. Þessari hugmynd hefur verið mjög vel tekið og má nú telja verulegar líkur á að eitt af verkefnum háskólans verði á þessu sviði. Komið hefur verið á framfæri við rektor háskólans fyrstu hugmyndum íslenskra stjórnvalda um hugsanlega samvinnu um þessi mál og jafnframt leitað eftir viðbrögðum háskólans, m.a. um kostnaðarhliðina. Til grundvallar umr. um málefni háskólans í 2. nefnd lágu skýrslur háskólaráðsins og var þeim fylgt úr hlaði í n. af rektor háskólans. Skýrði hann frá að unnið væri nú að því að setja saman nákvæma framkvæmdaáætlun um starfsemi háskólans í framtíðinni. Rektor lýsti vonbrigðum sínum yfir því, að aðeins 5 ríki hefðu fram til þessa lagt háskólanum til fé, og lét í ljós vonir um að fleiri ríki sýndu stuðning sinn við háskólann í verki með fjárframlögum. Í almennu umr. um málefni háskólans gáfu allmörg ríki ádrátt um fjárframlög til skólans. Nokkur ríki létu í ljós áhuga á að taka upp samvinnu við skólann. Fastafulltrúi Íslands tók þátt í almennu umr. og skýrði þar m.a. frá að ríkisstj. Íslands hefði í athugun till. um samvinnu við háskólann á sviði rannsókna og fræðslu um nýtingu jarðhitaorku. Sem kunnugt er hefur verið samstarf milli Íslands og Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1972. Á þessum tíma hefur Ísland fengið að jafnaði 200 þús. dala framlag á ári frá stofnuninni, en heildarfjárframlag var ákveðið 1 millj. dala á 5 árum. Fé þetta hefur runnið til 20 verkefna á ýmsum sviðum þjóðlífsins, þ. á m. málmleitar, ferðamála, útflutningsstarfsemi iðnaðarins, lax- og silungarannsókna, fiskvinnslurannsókna, landbúnaðarrannsókna o.fl. Samkv. áætluninni var ráðgert að framlagi Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna yrði lokið í árslok 1976, en í marsmánuði s.l. bárust þær fregnir frá Þróunarstofnun að allar greiðslur til verkefna á Íslandi hefðu verið stöðvaðar þar sem upphaflegt fjárframlag hefði þegar verið greitt í árslok 1975 og auk þess hefðu greiðslur farið sem svaraði rúmlega 404 þús. dölum fram úr áætlun. Hefur þetta komið nokkuð illa niður á vissum verkefnum hérlendis sem ráðgert var að ljúka með fjármagni frá stofnuninni. Ég skýrði frá því í skýrslu um utanríkismál á s.l. ári að þar sem styrkir Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna væru fyrst og fremst ætlaðir hinum fátækari þróunarlöndum hlyti það að vera kappsmál að Ísland stefndi að því að árlegt framlag þess yrði sem svari því sem stofnunin greiðir hérlendum aðilum. Svo hefur ekki orðið í framkvæmd og sem fyrr segir erum við nú í 400 þús. dala skuld við stofnunina umfram þá 1 millj. dali sem okkur var úthlutað. Þá kemur hér kafli um Hafréttarráðstefnuna sem ég held að sé rétt að lesa. Á fundi ráðstefnunnar, sem hófst í New York 15. mars og mun standa til 7. maí, - það eru sem sagt tveir dagar eftir af þessum tíma þegar þessi orð eru töluð, - eru til umr. þeir þrír kaflar frv. að hafréttarsáttmála sem fyrir lágu frá formönnum aðalnefndanna þriggja, svo og fjórði kaflinn sem forseti ráðstefnunnar hefur lagt fram og fjallar um lausn deilumála. Ekki er gert ráð fyrir að störfum ráðstefnunnar verði lokið á þessum fundum, heldur verði annar fundur að koma til og er hann ráðgerður í Genf frá 15. júlí fram í septemberbyrjun. Standa vonir til að á þessum síðari fundi verði hægt að komast að heildarniðurstöðu, þannig að undirritun hafréttarsáttmála geti farið fram í Caracas skömmu síðar. Ekkert verður þó fullyrt um hvort sú áætlun muni standast. Störfin á New York-fundinum fara fram á óformlegum fundum í aðalnefndunum þremur, en auk þess í starfshópum sem öll þátttökuríki geta átt fulltrúa í. Mun þá hver hópur ræða tiltekinn málaflokk. Auk þess hefur Evensen-nefndin haldið reglulega fundi og stöðugír fundir eru í hinum ýmsu svæðahópum og strandríkjahópum. Málum verður þannig smám saman þokað áfram til afgreiðslu í aðalnefndum og loks á allsherjarfundi. Þar sem öll málin eru nátengd og eiga að leysast í heild, verður ekki um það að ræða að sérstakir þættir séu afgreiddir öðruvísi en sem liður í heildarlausn. Verður þá aðallega um það að ræða að finna málamiðlanir í einstökum atriðum. Er þá líklegt að gefa þurfi eftir á ýmsum sviðum til að fá önnur atriði tryggð og mun sú hugsun ganga í gegnum alla málaflokka og einnig milli þeirra, en alls liggja nú fyrir ráðstefnunni um 400 greinar. Enda þótt störf í undirbúningsnefnd Hafréttarráðstefnunnar og störf á ráðstefnunni sjálfri hafi farið fram síðan 1970 hefur aldrei verið gripið til atkvgr., heldur hafa störfin miðast við það að reyna að ná endanlegri heildarlausn með samkomulagi. Hafa þá allir gert sér grein fyrir því að enda þótt e.t.v. væri hægt að ná 2/3 hluta atkv. fyrir ýmsum þáttum málanna, jafnvel einhvers konar heildarlausn, þá mundi sú lausn ekki binda þau ríki sem ekki vildu gerast aðilar að endanlegum hafréttarsáttmála. Það er einmitt þess vegna sem allan tímann hefur verið unnið að þessum málum með heildarlausn fyrir augum sem gæti hlotið stuðning sem allra flestra. Verður því að hafa í huga öll atriði málsins til þess að hægt sé í ljósi þess að finna þann farveg sem allir eða flestallir geta átt samleið í. Í stórum dráttum er aðstaðan á ráðstefnunni nú þessi: Alþjóðahafsbotnssvæðið: Hér eru enn mikil átök um völd fyrirhugaðrar hafsbotnsstofnunar. Þróunarríkin hafa alltaf viljað að stofnunin sjái sjálf um hagnýtingu auðlinda á svæðinu og hafi þar algera yfirstjórn, en iðnþróuðu ríkin hafa frá upphafi talið að stofnunin ætti aðeins að úthluta leyfum til ríkja eða fyrirtækja. Auk þess er mikill ágreiningur um fyrirkomulag stofnunarinnar sjálfrar, þ.e. samsetningu einstakra deilda hennar, þings, ráðs o.s.frv. og völd þeirra. Ýmsar málamiðlunartillögur hafa verið ræddar og hefur málið þokast talsvert áfram. Er þá jafnframt miðað við það bak við tjöldin að einhver afsláttur af hálfu þróunarríkjanna komi til greina til að tryggja réttindi í sambandi við efnahagslögsöguna. Inn í allt þetta blandast svo spurningin um stærð svæðisins þar sem þau ríki, sem víðáttumikil landgrunn hafa, vilja hafa yfirráð yfir þeim einnig utan 200 mílna svæðisins, en t.d. Afríkuríkin vilja að svæðið utan 200 mílna verði eign alþjóðahafsbotnsstofnunarinnar. Rætt er um þá málamiðlun, að einhvers konar arðskipting komi til greina á landgrunnssvæðinu utan 200 mílna, þannig að alþjóðahafsbotnsstofnunin fái þaðan tekjur. Væntanlega verður niðurstaðan sú áður en lýkur, en allt hangir þetta sem sagt saman. Yfirráðasvæði ríkja: Hér koma til reglur um grunnlinur, landhelgi, landgrunn og efnahagslögsögu. Miðað er við svipaðar grunnlínur og á 1958-ráðstefnunni, þ. á m. beinar grunnlínur og allt að 12 mílna landhelgi. Þá er miðað við allt að 200 mílna efnahagslögsögu er taki til lífrænna og ólífrænna auðlinda í landgrunni og hafi. Hins vegar eru mikil átök um nánara efni efnahagslögsöguhugtaksins og eru þar þrjár höfuðstefnur: Í fyrsta lagi að strandríki hafi mjög viðtæk réttindi, sem nánast mundi þýða sama og landhelgi. Í öðru lagi að strandríki hafi aðeins rétt til hagnýtingar auðlinda, en að öll önnur réttindi tilheyri alþjóðasamfélaginu. Í þriðja lagi ern svo mismunandi blæbrigði af millileiðum þar sem átök eru um að hvað miklu leyti strandríki geti haft yfirráð yfir vísindalegum rannsóknum og ráðstöfun gegn mengun. Á ráðstefnunni er unnið eftir þriðju leiðinni og reynt að finna milliveg er tryggi bæði hagsmuni strandríkisins og hagsmuni hins alþjóðlega samfélags á siglingafrelsi o.s.frv. Allt er þetta í deiglunni og málamiðlanir eru skoðaðar í samhengi við aðra málaflokka. Hér koma einnig til kröfur um réttindi annarra ríkja innan efnahagslögsögu strandríkis. Er þar aðallega um að ræða kröfu frá landluktum ríkjum og landfræðilega afskiptum ríkjum sem ekki hafa aðstöðu til að koma upp slíku svæði hjá sér. Mikil átök eru um þessar kröfur. Reglur á úthafinu utan efnahagslögsögu: Hér kemur til endurskoðun á reglum frá 1958-ráðstefnunni, bæði um siglingafrelsi, verndun fiskstofna og ráðstafanir gegn mengun o.s.frv. Umferð um sund: Mikið hefur þokast í áttina til samkomulags um þessi efni og er þar um að ræða jafnvægi milli siglingafrelsis annars vegar og hins vegar að tryggðir séu hagsmunir strandríkja. Vonir standa til að samkomulag geti náðst um þetta atriði. Lausn deilumála: Í áðurnefndum kafla um lausn deilumála er gert ráð fyrir mjög viðamiklu kerfi varðandi lausn deilumála, og er þá gert ráð fyrir sérstökum dómstóli og sérstökum nefndum er fjalli um ágreining. Eins og nú standa sakir er gert ráð fyrir því í 18. gr. þessa uppkasts að ágreiningur varðandi þau atriði, sem úrskurðarvald strandríkisins nær til samkv. samningnum, verði ekki borinn undir þessar stofnanir nema sérstaklega standi á. Uppkastið var rætt á almennum fundi ráðstefnunnar 5. og 6. apríl, en ekkert verður fullyrt á þessu stigi um það hver niðurstaðan verður. Uppkastið verður rætt lið fyrir lið í sérstakri n. þar sem allir eiga sæti. Eins og áður segir eru öll þessi mál enn í deiglunni. Aðalverkefni:íslensku sendinefndarinnar hefur frá upphafi verið að vinna að heildarlausn er tryggi yfirráð strandríkis yfir auðlindum allt að 200 mílum frá ströndum, þannig að strandríki ákveði sjálft leyfilegan hámarksafla fiskstofna og möguleika sína til að nýta hann, svo og að úrskurður þriðja aðila um ágreining í því efni komi ekki til greina. Varðandi öll önnur atriði er stefnan sú að hafa samvinnu við aðrar sendinefndir um alls konar málamiðlanir er þoki málum áfram áleiðis að þessu höfuðmarki. Er því nauðsynlegt af Íslands hálfu að fylgjast sem best með öllu sem er að gerast bæði á fundum og bak við tjöldin og taka þátt í hinum ýmsu starfshópum og undirnefndum. Er það feiknamikið starf, en árangurinn hefur verið góður hingað til. Þetta verður áfram verkefni íslensku sendinefndarinnar og verður enn að leggja höfuðáherslu á að fyrirbyggja að þau atriði, sem okkur varða mestu, fari úr böndum. Sérstök athygli beinist þá að kaflanum um lausn deilumála sem óneitanlega er nú í aukinni hættu eftir þau átök sem átt hafa sér stað á Íslandsmiðum. Verður sendinefndin að sjálfsögðu að vaka vel á verðinum og láta engin tækifæri ónotuð. Og ég vil nota þetta tækifæri til þess að flytja þeim mönnum, bæði þm. og embættismönnum, sem þessa n. hafa skipað, sérstakar þakkir fyrir vel unnin störf, bæði þeim sem hana skipa nú og áður hafa gert það. Þeir eiga vissulega stóran þátt í því hvernig okkur hefur þó tekist að þoka málum áleiðis á þessari mikilsverðu ráðstefnu. Frumdrög þau, sem nú eru til umr., voru lögð fram eftir að störfum síðasta fundar var lokið. Síðustu fréttir, sem ég hef frá formanni íslensku sendinefndarinnar á Hafréttarráðstefnunni, Hans G. Andersen sendiherra, eru skeyti sem hljóðar svo: „Ekki búist við að endurskoðað frumvarp að hafréttarsáttmála verði lagt fram fyrr en á fimmtudag eða jafnvel föstudag.“ Það er sem sagt á morgun eða daginn eftir morgundaginn. „Líklegt er að hagsmunir Íslands verði þar tryggðir þannig: a. Strandríkið ákveði sjálft leyfilegt aflamagn og möguleika sína á að hagnýta það og úrskurður þriðja aðila komi þar ekki til. b. Réttindi landfræðilega afskiptra ríkja nái ekki til þróaðra ríkja eða a.m.k. ekki til svæða þar sem þjóð byggir afkomu sína á fiskveiðum. Ákvörðun um næsta fund ráðstefnunnar verður ekki tekin fyrr en á föstudag. Afríkuríkin og ýmis ríki í öðrum heimshlutum vilja fresta fundum til næsta árs, en sæmilegar líkur eru á að Genfarfundur næsta sumar verði ákveðinn. Þetta er þó alls ekki öruggt. Símum nánar þegar endurskoðaður texti liggur fyrir.“ Þetta skeyti er dags. 3. maí eða sem sagt í fyrradag, og ekki hefur komið annað skeyti, þannig að sýnt er að textinn liggur enn ekki fyrir. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að landhelgismálinu. Hinn 25. nóv. 1975 ákvað breska ríkisstj. að senda herskip inn fyrir fiskveiðilandhelgi Íslands til þess að aðstoða breska togara við veiðar og vernda þá gegn íslenskum varðskipum. Í þriðja skipti á 17 árum notaði breska ríkisstj. hervald til þess að neyða íslendinga til að láta undan í deilumáli sem viðkemur lífshagsmunum íslendinga, - ég vil nú segja: reyndi að nota hervald til að knýja okkur til undanhalds. Breska ríkisstj. notaði einnig herflugvélar af Nimrod-gerð, þyrlur, dráttarbáta, birgðaskip og önnur aðstoðarskip til þess að aðstoða herskipin. Ein af þeim aðferðum, sem herskipin og dráttarbátarnir beita, er að sigla á íslensku varðskipin og hafa þau á þann hátt endurtekið valdið miklum skemmdum á varðskipunum og stofnað lífi áhafna þeirra í mikla hættu, oft víðs fjarri breskum togurum. Eitt slíkt atvik átti sér stað innan óvefengjanlegrar lögsögu Íslands, aðeins 2 sjómílur frá landi. Íslenska ríkisstj. hefur að sjálfsögðu sent ströng mótmæli gegn innrás breskra herskipa inn í íslenska fiskveiðilögsögu og lýst yfir að íslensk varðskip muni halda áfram að framfylgja íslenskum lögum og reglum eftir bestu getu innan íslensku fiskveiðilandhelginnar. Um leið var tilkynnt að engar viðræður gætu átt sér stað fyrr en herskipin hefðu verið kölluð út úr landhelginni. Enda þótt ljóst hafi verið að íslenski fiskstofninn var þegar kominn í hættu á s.l. ári var íslenska ríkisstj. reiðubúin að hefja samningaviðræður um víss fiskveiðiréttindi innan fiskveiðilögsögunnar. Hinn 28. nóv. 1975 var undirritaður samningur við Belgíu og Vestur-Þýskaland um fiskveiðiréttindi. Hinn 10. mars 1976 var undirritaður samningur milli Noregs og Íslands þar sem norska ríkisstj. viðurkennir rétt íslensku ríkisstj. til þess að ákveða hámark afla innan 200 mílna fiskveiðilögsögunnar. Jafnframt var undirritað samkomulag við landsstjórn færeyinga hinn 20. mars s.l. Þessar samþykktir þekkjum við því að þær eru einmitt á dagskrá þessa fundar og verða væntanlega ræddar síðar á honum. Eina ríkið, sem ekki hefur viljað viðurkenna hið sérstaka vandamál Íslands, er Bretland. Hinn 17. nóv. 1975 var bresku ríkisstj. tilkynnt að ríkisstj. Íslands væri reiðubúin að hefja viðræður enda þótt ljóst væri orðið að íslenski togaraflotinn gæti auðveldlega veitt allan þann fisk sem fiskifræðingar álíta að öruggt sé að veiða í nágrenni við landið á árunum 1976 og 1977. Hinn 7. jan. 1976 átti sér stað mjög alvarlegur atburður á íslensku fiskimiðunum þegar bresku freigátan Andromede sigldi á varðskipið Þór og olli miklum skemmdum. Síðdegis þann dag lýsti forsrh. íslands því yfir að ef önnur slík ásigling ætti sér stað mundi íslenska ríkisstj. vera tilneydd til að slíta stjórnmálasambandi við Bretland. Svar breska flotans var að sigla enn einu sinni á íslenskt varðskip hinn 9. jan. og olli sá árekstur jafnvel meira tjóni heldur en áreksturinn þann 7. Hinn 8. jan. 1976 ákvað íslenska ríkisstj. að gera vissar ráðstafanir í deilunni, m.a. að gefa ríkisstj. hinna NATO-landanna skýrslu um hið alvarlega ástand, sem upp hefði komið vegna ólöglegrar valdbeitingar breska flotans, og til að leita stuðnings þeirra innan Atlantshafsbandalagsins. Einnig var ákveðið að biðja hr. Joseph Luns aðalframkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins að koma til Íslands til viðræðna. Dr. Luns kom til Íslands hinn 14. jan. 1976 og ræddi vandamálið við íslenska stjórnmálaleiðtoga, en hélt síðan til London þar sem hann ræddi málið við breska stjórnmálaleiðtoga. Hinn 16. jan. tilkynnti forsrh. Íslands á blaðamannafundi að ef bresku herskipin yrðu kölluð út úr landhelginni væru íslendingar reiðubúnir til að hefja viðræður við breta um hugsanlega lausn á deilunni. Ef hins vegar bresku herskipin hefðu ekki verið kölluð út úr fiskveiðilandhelginni innan tveggja til þriggja daga mundi íslenska ríkisstj. slíta stjórnmálasambandi við breta. Hinn 19. jan. 1976 lýsti íslenska ríkisstj. því yfir að ef bresku herskipin og Nimrod-þoturnar héldu áfram starfsemi sinni innan íslensku 200 mílna fiskveiðilandhelginnar eftir miðnætti 24. jan. mundi ríkisstj. líta svo á að stjórnmálasambandi milli Bretlands og Íslands hefðu verið sagt upp. Þennan sama dag tilkynnti breska stjórnin að hún mundi kalla herskip sín út úr landhelginni og að forsrh. Íslands væri boðið til London til að ræða við breska forsrh. Forsrh. Íslands heimsótti Bretland dagana 24.– 27. jan. ásamt fylgdarliði tiI að kanna möguleika á samkomulagi við breta. Eftir að till. breta um mögulega samninga við íslendinga höfðu verið rannsakaðar nákvæmlega af íslensku ríkisstj., stjórnmálaflokkum og utanrmn. Alþ., flutti forsrh. breska sendiherranum á Íslandi eftirfarandi svar hinn 3. febr. 1976: „Með tilvísun til viðræðna milli forsrh. Íslands og Bretlands skal eftirfarandi tekið fram: Eftir að hafa íhugað meginatriði viðræðnanna álítur íslenska ríkisstj. að þær till., sem komu fram af breskri hálfu um hámarksafla breskra togara, séu óaðgengilegar. Íslenska ríkisstj. er samt sem áður tilbúin að hefja viðræður við ríkisstj. Bretlands um samning til skamms tíma.“ Breska ríkisstj. lýsti því yfir að hún væri reiðubúin að hefja viðræður við íslendinga um skammtímasamning. En að kvöldi 5. febr. 1976 höfðu bresk herskip enn á ný farið inn fyrir íslenska fiskveiðilögsögu og Nimrod-þoturnar fylgdu brátt í kjölfarið. Breska ríkisstj. notaði það yfirskin að íslenskt varðskip hefði þann dag skorið á togvíra breska togarans Loch Eriboll. Togari þessi var þá á veiðum innan friðaða svæðisins norðaustur af Íslandi, en þetta svæði er lokað öllum skipum, þ. á m. íslenskum skipum, allt árið og er talið eitt af mikilvægustu hrygningarsvæðum og uppeldisstöðvum fyrir fisk í nágrenni við Ísland. Varðskipið skar ekki togvíra togarans fyrr en honum höfðu verið gefnar margítrekaðar aðvaranir um að draga inn net sin og færa sig út af svæðinu. Allan þann dag, eins og síðar, voru bresku togurunum gefin stöðug fyrirmæli af skipstjórnarmönnum verndarskipanna og þá sérstaklega dráttarbátsins Lloydsman að hlýða ekki fyrirskipunum íslensku varðskipanna. Íslenska ríkisstj. mótmælti harðlega þessum endurteknu afskiptum breska flotans og lýsti því yfir að enginn grundvöllur væri fyrir frekari viðræðum meðan herskipin héldu sig innan íslensku fiskveiðilögsögunnar. Eftir að bresku freigáturnar höfðu enn einu sinni farið inn fyrir íslensku fiskveiðilögsöguna hefði íslenska ríkisstj. getað framkvæmt yfirlýsingu sina frá því í jan. um að slíta strax stjórnmálasambandi við Bretland. En þar sem aðalframkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins, dr. Luns, hafði boðið aðstoð sína við að reyna að fá herskipin kölluð enn einu sinni út úr landhelginni og vegna þess að hann hafði hvatt íslensku ríkisstj. til þess að fresta einhliða aðgerðum þar til hann hefði kynnt sér málið rækilega var ákvörðuninni um stjórnmálasambandsslit frestað í næstum tvær vikur. Hinn 6. febr. 1976 tilkynnti utanrrn. Bretlands að breska togaraútgerðin hefði samþykkt að fækka togurum sínum við Ísland úr 139 í 105 og að minnka heildarafla sinn niður í 100 þús. tonn á ári eða 7 þús. tonn af þorski á mánuði. Rétt er að benda á að það er athyglisvert að í jan. 1975 var meðalfjöldi breskra togara á Íslandsmiðum 15 togarar á dag og í febrúarmánuði 1975 var sambærileg tala 26 togarar. Í jan. og febr. 1976 var tala þessara togara um það bil 40 og stundum um 50 og þar yfir. T.d. var hinn 16. jan. 1976 51 breskur togari að veiðum við Ísland, og 17. jan. voru þeir 52. Með hliðsjón af því að bresk togaraútgerð er á undanhaldi og breskum togurum fækkar stöðugt er aðeins hægt að líta á þessa fjölgun sem beina ógnun við íslendinga. Hvað viðvíkur þeim hámarksafla, sem bretar leggja til, þ.e. 100 þús. tonn á ári, skal ég geta þess að árið 1975 var heildarafli þeirra um 113–115 þús. tonn, þannig að sú yfirlýsing breta að takmarka afla sinn við 100 þús. tonn hefur enga þýðingu. Hinn 7. febr. 1976 hélt breski togaraflotinn undir vernd breskra herskipa inn á friðuðu svæðin norðaustur af Íslandi. Togaraflotinn hefur síðan að mestu leyti stundað veiðar sínar innan þess svæðis, og nýleg úttekt á svæðinu, sem gerð var 13. febr. 1976, staðfesti það, sem lengi hefur verið vitað, að langstærsti hlutinn af veiðinni er ungur fiskur og fiskur undir lágmarksstærð. Þetta er þess vegna ekkert annað en rányrkja af verstu tegund. Það friðaða svæði, sem minnst er á hér að ofan, er lokað fyrir allri veiði allt árið samkv. nýjum reglugerðum sem gengu í gildi 5. febr. 1976, en svæði þetta var áður lokað yfir tímabilið frá apríl fram í júní ár hvert. Breska ríkisstj. lýsti því yfir að henni hefðu ekki verið tilkynntar þessar nýju friðunarreglur íslendinga. Þetta er rétt. Þar sem bretum hafa ekki verið veitt leyfi til þess að veiða innan 200 mílna fiskveiðilögsögu íslendinga getur það ekki talist rökrétt að þeim séu tilkynnt hvaða reglugerðir séu í gildi á þessu svæði. En engin afsökun er þetta þar sem breskum embættismönnum var skýrt frá þessum nýju reglum í sambandi við viðræður forsrh. í London í jan., auk þess sem reglugerðirnar voru birtar opinberlega á Íslandi á venjulegan hátt og breska sendiráðið í Reykjavík hlýtur að hafa tilkynnt ríkisstj. sinni þessar reglugerðir. Að lokum má geta þess, að íslenska landhelgisgæslan hefur hvað eftir annað tilkynnt breskum togurum að þeir væru að veiða innan friðaðs svæðis. Ásiglingar á íslensk varðskip hafa verið tíðar. Hinn 6. febr. 1978 sigldi breska freigátan Juno tvisvar á varðskipið Tý. Hinn 12.febr. 1976 sigldi breska freigátan Diomede á varðskipið Baldur norðaustur af Íslandi og urðu töluverðar skemmdir á varðskipinu. Gerði freigátan fjórar tilraunir til viðbótar til þess að sigla á Baldur, en varðskipinu tókst í hvert skipti að forðast árekstur. Sú ásökun breska varnarmálaráðuneytisins, að Baldur, sem aðeins gengur 17 sjómílur á klukkustund, hafi siglt fyrir stefni Diomede, sem gengur mun hraðar eða um það bil 30 sjómílur, er auðvitað fráleit. Hinn 14. febr. 1976 fékk íslenska ríkisstj. skýrslu frá dr. Luns um viðræður hans við breska ráðh. í London nokkrum dögum áður um nýjar hugmyndir breta til að semja við íslendinga. Þessar hugmyndir voru athugaðar nákvæmlega, en iðurstaðan varð sú að þær gætu ekki skapað grundvöll fyrir samkomulagi. Íslenska ríkisstj. taldi ekki fært að halda áfram stjórnmálasambandi við Bretland sem hvað eftir annað beitir íslensku þjóðina hervaldi, og var stjórnmálasambandi þess vegna slitið hinn 19. febr. 1976. Á fundi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn hinn 28. febr. til 4. mars 1976 sendi forsætisnefnd samtakanna frá sér yfirlýsingu til ríkisstj. Norðurlanda þar sem hún tekur m.a. fram að nærvera bresku freigátanna við Ísland komi í veg fyrir friðsamlega lausn og nauðsynlegt sé að kalla þær í burtu til þess að auðvelda lausn fyrir báða aðilana. Í fréttatilkynningu, sem birt var að loknum fundi utanrrh. Norðurlandanna, sem haldinn var í Stokkhólmi dagana 25. og 26, mars s.l., kom hið sama fram, og hefur stuðningur bræðraþjóðanna aldrei komið skýrar í ljós. Bretar halda áfram árásum sínum á íslensku varðskipin og virðast þær frekar hafa færst í aukana undanfarna daga, þegar þetta er ritað, en síðan hefur orðið breyting á og íslensku varðskipin hafa hvað eftir annað getað hindrað veiðar bresku togaranna. Nú eru bresku togararnir á heimleið og við óskum þeim góðrar heimferðar og góðrar heimkomu og vonum að þeir verði sem allra lengst heima hjá sér. Allir íslendingar eru sammála um gildi norrænnar samvinnu. Má vera að sú sé ástæða þess hversu tiltölulega lítið er um hana rætt. Hvað sem um það má segja er ljóst að þátttakan í Norðurlandasamvinnunni er einn helsti hornsteinn íslenskrar utanríkisstefnu. Norðurlandaráð er samstarfsvettvangur þjóðþinga Norðurlandanna, svo sem kunnugt er. Forsætisnefndin hefur viðamiklu hlutverki að gegna milli funda Norðurlandaráðs. Mikinn hluta þess tíma, sem skýrsla mín nær yfir, hefur frú Ragnhildur Helgadóttir alþm. haft það vandasama verk með höndum að vera fyrst norrænna kvenna forseti ráðsins. Fimm fastar undirnefndir starfa mikið allt árið um kring. Fjalla þær um efnahags-, menningar-, félags-, samgöngu- og lagamál. Fer mikilvægt starf fram í þessum nefndum, starf sem stöðugt eflir norræna samvinnu. Á vegum Norðurlandaráðs hafa ýmsar stofnanir verið settar á laggirnar viða um Norðurlöndin. Má t.d. nefna Kjarnorkumálastofnunina, Þjóðfélagsmálastofnunina, Samastofnunina, Eldfjallastofnunina og Norræna húsið. Af meiri háttar norrænum skoðanaskiptum er skemmst að minnast 24. þings Norðurlandaráðs, sem haldið var í Kaupmannahöfn 28. febr. til 4. mars s.l. Verður stuðningsyfirlýsing þess þings við málstað Íslands í fiskveiðilögsögudeilunni við breta lengi í minnum höfð, eins og ég áðan gat um. Og á fundi utanrrh. Norðurlandanna 25. og 26. mars s. I. var samþ. yfirlýsing hliðholl málstað okkar í landhelgisdeilunni. Var þar endurtekið það norræna álit að bresku herskipin verði að yfirgefa íslensku fiskveiðilögsöguna til þess að hægt sé að leysa deiluna. Eru þessar tvær yfirlýsingar um utanríkismál sérlega eftirtektarverðar og marka að sumu leyti tímamót í sögu Norðurlandaráðs. Auk 24. þings Norðurlandaráðs, reglubundinna ráðherrafunda og nefndafunda má nefna samningastörfin sem ávallt eru mikil á hverju ári. Sem dæmi má taka Norðurlandasamning um stofnun Norræna fjárfestingarbankans og staðsetningu hans í Helsingfors sem undirritaður var í des. Einnig má nefna Norðurlandasamning um erfðir og skipti á dánarbúum sem annað dæmi um samning sem ekki lætur mjög mikið yfir sér, en styrkir engu að síður ásamt mörgum öðrum svipuðum það margslungna samstarf, sem Norðurlöndin hafa komið sér upp. Norðurlönd hafa komið ár sinni vel fyrir borð með nokkuð mismunandi hætti í milliríkjaskiptum, en þau eru einhuga að því er viðvíkur eflingu norræns samstarfs. Mismunandi fyrirkomulag á samskiptum þeirra við önnur ríki hefur að sjálfsögðu fyrst og fremst sprottið af viðleitni Norðurlandanna hvers um sig til að gæta sem best eigin hagsmuna, en um leið hefur þessi fjölbreytni á vissan hátt orðið þeim sem heild styrkur. Og með hinu nána samstarfi sín í milli um alþjóðamál, t.d. á Sameinuðu þjóða-þingum, hefur þeim oft tekist að hafa áhrif til farsællar þróunar langt umfram það sem ætla mætti um ekki fjölmennari ríki. Þess er að vænta að norrænt samstarf haldi áfram að eflast og dafna. Nokkur orð um Evrópuráðið: Eins og ég hef minnst á í fyrri skýrslum mínum um utanríkismál hafa á undanförnum árum átt sér stað allmiklar umr. um framtíðarhlutverk Evrópuráðsins. Var það einkum stækkun Efnahagsbandalagsins á öndverðu árinu 1972 sem kom þessum umr. á stað. Hafa þær haldið áfram síðan með nokkrum hléum, en niðurstaða þeirra virðist ótvírætt vera sú að Evrópuráðið muni um ófyrirsjáanlega framtíð hafa mjög gagnlegu hlutverki að gegna sem vettvangur frjálsra skoðanaskipta á sviði stjórnmála álfunnar. Umr. þær, sem hér er vikið að, um verksvið og framtíð Evrópuráðsins hafa að sjálfsögðu verið mjög tengdar umr. um aukin völd Evrópuþingsins sem er ráðgjafarþing þeirra níu landa er aðild eiga að Efnahagsbandalagi Evrópu. Hafa þar verið uppi hugmyndir um að kjósa fulltrúa á Evrópuþingið beinni kosningu og fá því í hendur aukin völd, jafnvel ráðgjafarvald. Svipaðar hugmyndir hafa af og til einnig skotið upp kollinum varðandi ráðgjafarþing Evrópuráðsins, en þær hins vegar fengið misjafnar undirtektir. Landhelgismál Íslands hefur öðru hverju komið til umr. á vegum Evrópuráðsins, bæði í einstökum nefndum, svo sem fiskveiðinefndinni, sem er undirnefnd landbúnaðarnefndar, og sömuleiðis á fundum ráðgjafarþingsins sjálfs. Á þetta jafnt við um deiluna um fiskveiðar milli Íslands og Vestur-Þýskalands, áður en samningar tókust um lausn þeirrar deilu, sem um núverandi deilu Íslands og breta um fiskveiðiréttindin. Er óhætt að fullyrða að þessar umr. hafa getað talist jákvætt innlegg í lausn deilunnar milli Íslands og Vestur-Þýskalands á sínum tíma, en auk þess hefur Evrópuráðið verið ágætis vettvangur til þess að kynna málstað Íslands á sviði landhelgis- og fiskveiðimála og hefur hvert tækifæri, sem gefist hefur, verið notað til þess að koma á framfæri skoðunum er styðja hinn íslenska málstað í þessu máli. Deila Íslands og Bretlands um fiskveiðar hefur nokkrum sinnum verið á dagskrá hjá Evrópuráðinu í vetur og er það enn. Eins og ég hef áður getið um hefur Evrópuráðið látið Kýpurdeiluna mjög til sin taka og reynt eftir megni að koma fram með gagnlegar till. til þess að leysa þá hörðu og erfiðu deilu. Þá hafa atburðirnir í Portúgal og ástandið í stjórnmálum þar verið mjög til umræðu, einkum innan ráðgjafarþingsins. Virðist svo sem Evrópuráðið hafi haft góð áhrif á þróun þessara mála, og nú nýlega undirritaði stjórn Portúgals aðild að menningarsáttmála Evrópuráðsins og líta sumir á það sem fyrsta skref í þá átt að Portúgal gerist fullgildur aðili að þeim lýðræðislegu samtökum sem Evrópuráðið er. Ef Portúgal skyldi gerast aðili að Evrópuráðinu, þá verður það 18. landið sem tengist þeim samtökum með fullri aðild. Eins og kunnugt er eiga 3 fulltrúar Alþ. sæti á ráðgjafarþingi Evrópuráðsins og eru það alþm. Ingvar Gíslason fyrir Framsfl., Þorvaldur Garðar Kristjánsson fyrir Sjálfstfl. og nú Jónas Árnason fyrir Alþb. Varamaður í þessari þingmannanefnd er Pétur Sigurðsson alþm. Fulltrúar Íslands í Mannréttindadómstóli Evrópu og í Mannréttindanefndinni voru þeir sömu og áður, þ.e.a.s. prófessor Þór Vilhjálmsson og dr. Gaukur Jörundsson. Á árinu 1976 voru gerðir þrír nýir viðskiptasamningar við Sovétríkin, Pólland og Kúbu. Samningurinn við Sovétríkin gildir í 5 ár, frá 1. jan. 1976 til 31. des. 1980, og er með honum lagður grundvöllur undir áframhaldandi viðskipti við Sovétríkin með sömu vörutegundir og svipað magn og undanfarin ár. Helsta breytingin, sem leiðir af nýja samningnum, er sú að viðskipti landanna greiðast í frjálsum gjaldeyri og hætt er við jafnkeyrisfyrirkomulagið samkv. eindreginni ósk Sovétríkjanna. Í reynd hefur ekki tekist að halda jöfnuði í viðskiptum milli landanna síðan heimsmarkaðsverð á olíu hækkaði 1973, og er ekki búist við að þessi breyting hafi í för með sér nein veruleg áhrif á viðskiptin. Nýi viðskiptasamningurinn við Pólland gildir einnig í 5 ár, frá ársbyrjun 1976 til ársloka 1980. Hann er í öllum aðalatriðum samhljóða fyrri viðskiptasamningi við Pólland. Bæði löndin skuldbinda sig til að veita innflutningi hvors annars bestu kjör samkv. GATT-sáttmálanum. Allar greiðslur milli landanna fara fram í frjálsum Bandaríkjadollurum eða öðrum skiptanlegum gjaldmiðli. Viðskiptasamningurinn við Kúbu var undirritaður 24. nóv. 1975 og gildir til ársloka 1977. Síðasti viðskiptasamningur við Kúbu rann út 3. okt. 1964, en þá höfðu engin viðskipti átt sér stað milli landanna í 3 ár. Er þess vænst að samningsgerð þessi greiði fyrir sölu á saltfiski til Kúbu sem legið hefur niðri í mörg ár, en enn sem komið er hafa engin viðskipti tekist á grundvelli nýja samningsins. Samkv. aðildarsamningi Íslands að EFTA og fríverslunarsamningi Íslands við Efnahagsbandalag Evrópu lækkuðu verndartollar á iðnvörum innfluttum frá aðildarríkjum þessara samtaka um 10% um síðustu áramót og eru því nú 40% af þeim tollum sem giltu fyrir inngönguna í EFTA. Allir tollar á íslenskum vörum, sem falla undir EFTA-samninginn, féllu strax niður við inngöngu Íslands í EFTA, en tollar á iðnaðarvörum frá Íslandi hafa lækkað í Efnahagsbandalaginu um 80%. Þessar tollalækkanir ná þó ekki til sjávarafurða sem samið var sérstaklega um í bókun nr. 6 sem fylgdi fríverslunarsamningnum. Tel ég ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um það. Það er mönnum mjög kunnugt hér. Á vegum GATT í Genf fara nú fram viðræður um tollalækkanir og afnám annarra viðskiptahamla. Hófust þessar viðræður með ráðherrafundi GATT í Tokíó í sept. 1973 og var gert ráð fyrir að þeim lyki á árinu 1975. Það hefur ekki reynst mögulegt og er núna búist við að samningnum ljúki árið 1977 eða jafnvel 1978. Í þeim almennu umr., sem fram hafa farið, hefur Ísland haft samstöðu með Finnlandi, Noregi og Svíþjóð og staðið að sameiginlegum yfirlýsingum um nauðsyn frjálsra og óháðra viðskipta. Hafa þessi lönd lagt á það mikla áherslu að áríðandi sé að komast hjá nýjum innflutningshöftum og takmörkunum á viðskiptum á þeim erfiðleikatímum sem gengið hafa yfir undanfarin ár. Þá nokkur orð um öryggismál: Eins og að framan greinir hefur fastaráð Atlantshafsbandalagsins og aðalframkvæmdastjóri þess komið mikið við sögu í landhelgismálinu. Fastafulltrúð Íslands þar upplýsir ráðið stöðugt um þróun mála og framferði breta við strendur Íslands. Framkvæmd á samkomulagi ríkisstj. við stjórn Bandaríkjanna, sem gert var hinn 22. okt. 1974, gengur nokkurn veginn að óskum. Framkvæmdir standa yfir við byggingu 132 húseininga á Keflavíkurflugvelli og verður þeim lokið í okt. 1976. Auk þess hefjast framkvæmdir við 200 húseiningar á næstu víkum og er áætlað að þær verði tilbúnar til íbúðar í árslok 1977. Jafnframt er unnið að því að fá fjárveitingu fyrir 160 íbúðareiningum frá Bandaríkjaþingi sem ráðgert er að komnar verði upp í árslok 1978. Verður þá að fullu séð fyrir húsnæðisþörfum varnarliðsmanna og fjölskyldna þeirra innan Keflavíkurflugvallar. Unnið er að því að aðskilja almennt farþegaflug frá starfsemi varnarliðsins og mun varnarliðið sjá um að byggja veg að nýju flugstöðinni, aðkeyrslur að flugbrautum og eldsneytisgeymslur, en íslendingar standa sjálfir straum af kostnaði við flugstöðvarbygginguna. Nýr flugturn verður byggður á vegum varnarliðsins, en hann kemur í stað núverandi flugturns sem orðinn er úreltur. Fækkun í varnarliðinu um 420 hermenn gengur samkv. áætlun. Verkefni, sem áður voru í höndum varnarliðsmanna, eru nú framkvæmd af íslenskum aðilum og íslendingar hafa verið ráðnir í störf varnarliðsmanna. Sem dæmi má nefna að Póstur og sími hefur tekið að sér að manna lóranstöð strandgæslunnar á Keflavíkurflugvelli, Flugleiðir hafa tekið að sér þjónustu við farþegaflug varnarliðsins og samningar standa yfir um að Flugleiðir sjái einnig um vöruafgreiðslu fyrir varnarliðið. 139 íslendingar hafa verið ráðnir í störf varnarliðsmanna og auk þess verða 76 íslendingar ráðnir í störf varnarliðsmanna á næstu mánuðum. íslenskir starfsmenn á vegum varnarliðsins er nú um 900 talsins. 70–100 manns verða ráðnir yfir sumarmánuðina, eins og venja hefur verið. Um það bil 260 stöður varnarliðsmanna hafa verið lagðar niður og er það samkv. áætlun. Beinu sambandi hefur verið komið á allan sólarhringinn milli varnarliðsins og landhelgisgæslunnar til að tryggja fulla samvinnu við björgun úr sjávarháska. Gerðar hafa verið ráðstafanir til að koma fyrir bensínleiðslum í varðskipum fyrir björgunarþyrlur til að lengja flugþol þeirra í björgunarleiðöngrum. Einnig er gert ráð fyrir samvinnu við þjálfun íslendinga í tækniskólum landhelgisgæslu Bandaríkjanna. Ráðstafanir hafa verið gerðar til að hafa samvinnu milli varnarliðsins og flugmálastjórnar Íslands um aukið öryggi í flugmálum er snerta báða aðila í senn. Gerð hefur verið úttekt af varnarliðinu er varðar flugöryggi og gerð áætlun til úrbóta. Fyrsti hluti áætlunarinnar er bygging nýs flugturns og radars á Keflavíkurflugvelli sem hefst í okt. 1976, og mun sérstök samstarfsnefnd sjá um að öllum öryggisþörfum verði fullnægt, bæði fyrir farþegaflug og flug varnarliðsins. 5 ára áætlun hefur verið gerð til að bæta lendingarskilyrði á Keflavíkurflugvelli, sem mun gera flugvöllinn hæfari til lendingar við slæm veðurskilyrði. Varnarliðið hefur undanfarið haft samvinnu við almannavarnir ríkisins um aðgerðir vegna náttúruhamfara og stórslysa og gerð hefur verið áætlun um björgunaraðgerðir vegna stórslysahættu á Keflavíkurflugvelli og Reykjanesi. Svo sem kunnugt er hefur utanrn. til umráða húsnæði að Hverfisgötu 115, Reykjavík. Núverandi húsnæði er þó aðeins hugsað sem bráðabirgðalausn. Langtímalausnin mun haldast í hendur við þær úrbætur sem gerðar verða á húsnæðismálum stjórnarráðsins alls. Oft hefur það valdið erfiðleikum hve starfsmenn utanrrn. eru fáir því að almennum verkefnum fer stöðugt fjölgandi. Auk þess hefur margt aukið störfin á undanförnum árum. Má þar fyrst og fremst nefna landhelgismálið, en einnig fjölmörg önnur verkefni sem sinna verður. Á móti má að vísu nefna að telexsamband við öll íslensku sendiráðin gerir það að verkum að þau eru nú í miklu nánari tengslum við utanrrn. en áður var. Sendiráðin fá á hverjum degi símskeyti með helstu fréttum að heiman. Og fleira mætti nefna sem sýnir upplýsingamiðlun innan utanríkisþjónustunnar. Ísland hefur nú formlegt stjórnmálasamband við 60 lönd. Auk þess höfum við ræðissamband við nokkur lönd. Við höfum nú ræðismenn í 147 borgum í 43 löndum. Á tímabilinu 1. febr. 1975 til 31. mars 1976 tók Ísland upp stjórnmálasamband við eftirtalin ríki: Bangladesh, Bahamaeyjar, Thailand, Tanzaníu, Angólu, Albaníu og Írak. Ekki er hægt að segja, að hér sé um afdrifaríka atburði að ræða þar sem hér eiga fjarlæg ríki hlut að máli, en engu að síður er það athyglisvert, er Ísland viðurkennir 5 þriðja heims ríki í einu. Í utanríkisþjónustu allra landa er það talíð auka starfshæfni starfsmanna að þeir séu fluttir milli landa með nokkurra ára fresti. Það er talið heppilegt að þeir kynnist sem flestum stöðum og störfum og víkki þannig sjóndeildarhringinn. Samkv. forsetaúrskurði 22. mars 1976 um sendiráð, fastanefndir hjá alþjóðastofnunum og sendiræðisskrifstofur eru íslensk sendiráð enn 11 að tölu og umdæmi þeirra eru talin upp á bls. 39 í hinni fjölrituðu skýrslu þar sem getið er um forsetaúrskurðinn, en í þessum forsetaúrskurði er nú það nýmæli að sendiherra í fjarlægum löndum er staðsettur eða búsettur hér í Reykjavík. Að lokum, herra forseti, vil ég þakka utanrmn. fyrir samstarfið á liðnu ári eða síðan ég flutti hér skýrslu síðast. Ég hef reynt að sitja sem flesta fundi nefndarinnar til að skýra afstöðu ríkisstj. til hinna ýmsu mála og eins til að n. fái að fylgjast sem best með gangi utanríkismála. Segir í skýrslunni: Ég hugsa gott til samstarfsins við n. í framtíðinni. Ég veit nú ekki hvað ég á að leggja mikið upp úr því, en ég alla vega þakka mjög vel fyrir samstarfið sem liðið er. Er þá lokið að flytja skýrsluna.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir að flytja hér á Alþ. skýrslu um utanríkismál, svo sem hann hefur nú gert. Þá lýsi ég einnig ánægju minni yfir því að skýrslan var að þessu sinni lögð fram það snemma á þingi að gott tækifæri hefur gefist til að lesa hana og athuga og sæmilegur tími ætti að verða að þessu sinni til að ræða utanríkismálin nokkuð ítarlega, svo sem æskilegt og raunar sjálfsagt er. Þetta segi ég algerlega án tillits til innihalds skýrslunnar og án tillits til utanríkisstefnu hæstv. ríkisstj., en að þeim efnum kem ég síðar. Víðast hvar á þjóðþingum nálægra ríkja eru utanríkismál ólíkt fyrirferðarmeiri og oftar á dagskrá en hér. Hér á Alþ. er þó um breytingu að ræða til bóta frá því sem áður var, fyrir t.a.m. 16–15 árum þegar viðburður mátti heita ef eiginlegar rökræður eða málefnalegar umr. áttu sér stað um utanríkismál. Sá háttur, sem á hefur verið hafður nú um nokkurt skeið, að utanrrh. leggi fyrir Alþ. skýrslu um utanríkismál og síðan fari fram umr. um hana, er vissulega góðra gjalda verður og ætti að ákveðast með lögum eitthvað í þá átt sem frv. mitt um breytingar á þingsköpum Alþ. kveður á um. Vona ég að það mál fái jákvæða afgreiðslu nú á þessu þingi og tel mig vita að hæstv. utanrrh. er því meðmæltur. Einkum tel ég mikilvægt að festa í lög að skýrsla utanrrh. skuli lögð fram og rædd á hentugum tíma þegar þm. geta gefið sér eðlilegt tóm til að fjalla um utanríkismálin og utanríkisstefnu ríkisstj. hverju sinni. Slíkar umr., ef efnisríkar og málefnalegar eru, tel ég ekki síður mikilvægar en margt það karp um misjafnlega veigamikil alinnlend málefni sem hér eru á dagskrá flesta þingdaga. Frv. mitt, sem að því hnígur að festa í sessi árlegar umr. um utanríkismál og tryggja þeim algert lágmarksrúm í þinghaldinu hverju sinni, er engan veginn flutt að tilefnislausu. Það er staðreynd að þessi árlega umr, um utanríkismál hefur verið hornreka og að henni hefur verið þrengt á ýmsar lundir. Er þess skemmst að minnast að í fyrra fór umr. fram að kvöldlagi, en aðalfundartíminn fór þá í karp um misjafnlega merkileg innanlandsmál, sum heldur rýr í roði. Hygg ég að það hafi verið fleiri en ég sem veittu því athygli að líklega vegna tímasetningar umr. um utanríkismál í fyrra sögðu ríkisfjölmiðlarnir, útvarp og sjónvarp, sáralítið frá þessum umr. Mætti þó ætla að grg. utanrrh. um utanríkismál landsins væri þess virði að gera henni skil á borð við fsp. um brú eða veg, þó að maður nefni ekki viðhorf okkar óbreyttra þm., sem þátt tökum í slíkum umr., til alþjóðamála og mat á utanríkismálastefnu ríkisstj. Ég vil í framhaldi af þessum orðum þakka hæstv. forseta Sþ. fyrir að verða nú í dag af myndarskap við þeim tilmælum að ætla þessari umr. eðlilegt rúm í dagskránni. En þrátt fyrir það að svo sé í dag tel ég fulla þörf á að setja fastar reglur um þessa utanríkismálaskýrslu og umr. um hana í líkingu við það sem lagt er til í frv. mínu um þingsköp. Eins og ég sagði áðan er mér um það kunnugt að á þjóðþingum annarra Norðurlanda t.a.m. eru utanríkismál ólíkt oftar til umr. en hér hjá okkur. Að sumu leyti eru sjálfsagt til á þessu eðlilegar skýringar, þ. á m. sú, að stærri og efnaðri þjóðir en við erum koma miklu víðar við sögu á vettvangi utanríkismála. Þær eiga t.a.m. aðild að langtum fleiri stofnunum Sameinuðu þjóðanna en okkur reyndist kleift. Aðstoð frændþjóðanna við þróunarlöndin er miklu meiri og fjölþættari en okkar og þannig mætti lengi telja. En þrátt fyrir þennan mun, sem ég viðurkenni að sjálfsögðu að er verulegur, tel ég ýmislegt mæla með því að Alþ. íslendinga ætli umr. um utanríkismál nokkru meira rúm hér eftir en hingað til og bindi þær þá ekki einungis eða mestmegnis við einn dag á ári, daginn sem skýrsla utanrrh, er rædd. Ég vil vekja sérstaka athygli á því að norðmenn t.a.m. hafa gert það að fastri reglu hjá sér að rökræða í Stórþinginu einn dag á ári norræna samvinnu og þá einkum þau mál sem ofarlega eru á baugi hjá Norðurlandaráði. Þessi umr. fer jafnan fram skömmu fyrir þing Norðurlandaráðs hverju sinni. Síðast átti slík umr. sér stað í Stórþinginu 24. febr. s.l., en Norðurlandaráðsþing var haldið í Kaupmannahöfn fáum dögum siðar. Umr. þessi í Noregi fer fram á grundvelli skýrslu eða grg. ríkisstj. um norrænt samstarf. Mér er ekki kunnugt um hvort umr. af þessu tagi eru í eins föstu formi annars staðar á Norðurlöndum eins og er í Noregi. Ég tel vel koma til greina að taka hér upp hinn norska sið, að fjalla undir sérstökum dagskrárlið um margþætta og vaxandi starfsemi Norðurlandaráðs. Ætti slík umr. að fara fram eftir að Alþ. hefur kosið fulltrúa í Norðurlandaráð, en nokkru áður en Norðurlandaráðsþing hefst. Gæti það orðið fulltrúum nokkurt vegarnesti, enda þótt ég telji ekki rétt að Alþ. fari inn á þá braut að gefa þeim bein fyrirmæli um afstöðu til mála. Raunar verður að teljast eðlilegt að skýrslugerð og frumkvæði um umr. um mál Norðurlandaráðs komi frá íslenska samstarfsráðherranum, en ekki utanrrh., þ.e.a.s. þá frá hæstv. forsrh. eins og nú standa sakir. Mér þótti ástæða til að vekja athygli á þessu. Gæti það þá verið til athugunar hjá þingflokkum og ríkisstj. hvort ekki væri rétt að taka upp þann hátt að ræða norrænt samstarf og þá einkum samstarfið innan Norðurlandaráðs undir sérstökum dagskrárlið einu sinni á þingi hverju. Í ræðu minni í fyrra um skýrslu hæstv. utanrrh. fjallaði ég nokkuð ítarlega um starfshætti utanrmn. og mun ekki endurtaka nema fátt af því sem ég vék að þá. Enn sem fyrr er mér ljúft að þakka hæstv. utanrrh. fyrir góða samvinnu við n. og þann trúnað sem hann hefur sýnt n. og ég hygg að aldrei hafi komið að sök, heldur miklu fremur eytt eða fyrirbyggt tortryggni sem ella kynni að hafa skotið upp kollinum. Það telst og til góðra og þakkarverðra nýmæla að nú um nokkurt skeið hefur utanrmn. fengið ársskýrslur allra íslenskra sendiráða og skýrslur eða grg, um flesta meiri háttar fundi eða ráðstefnur sem utanrrn.á aðild að. Þá er það og nýjung að sendiherrar okkar eru teknir að koma á fundi í utanrmn. þegar því verður við komið, segja þar tíðindi og sitja fyrir svörum. Tel ég þetta allt vissulega til bóta, enda þótt mér þyki enn skorta allmikið á að utanrmn. starfi með þeim sjálfstæða hætti sem æskilegt væri og efni ættu að geta staðíð til. Vel veit ég það, að n. er fyrst og fremst ráðgefandi í utanríkismálum, en meiri hl. Alþ. og ríkisstj. hverju sinni mótar stefnuna. En jafnframt er utanrmn., a.m.k. þegar þing er ekki að störfum, tengiliðurinn milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds og þangað geta stjórnvöld væntanlega oft sótt vísbendingu um afstöðu þingflokka til einstakra mála. Það á sér enn stað í vissum tilvikum að ríkisstj. tekur mikilvægar ákvarðanir í utanríkismálum og mótar þar ákveðna stefnu án þess að hafa lagt málin áður fyrir utanrmn, og leitað álits hennar, svo sem lög mæla fyrir um og skylt er að gera. Fram skal tekið að langtum minni brögð eru að þessu í ráðherratíð hæstv. núv. utanrrh. en áður var, en þó kemur það fyrir. Síðasta tilvik af þessu tagi átti sér stað í vetur þegar hæstv. utanrrh. var veikur og í sjúkrahúsi. - Þar eð mér er kunnugt um að hæstv. ráðh. hefur haft og vill hafa gott samstarf við utanrmn., geri ég þetta ekki að frekara umræðuefni nú. Ég vil hins vegar enn leggja á það áherslu, og þá öðrum hæstv. ráðh. til áminningar, að lögum samkv. skal ríkisstj. bera undir utanrmn. mikils háttar ákvarðanir í utanríkismálum áður en þær eru teknar. Enginn dregur í efa að ákvarðanatakan er í höndum ríkisstj. og þá Alþ. þegar því er að skipta, en hafa ber jafnan samráð við utanrmn. Vík ég þá að hinni ítarlegu skýrslu hæstv. ráðh. Við hana hef ég ýmsar aths. að gera svo og hugleiðingar fram að færa í tilefni af henni. Það er staðreynd, að mat mitt og hæstv. utanrrh, á þróun sumra þátta alþjóðamála er ekki hið sama. Fer nú vafalaust svo, eins og oftast vill verða í rökræðum, að ég kem til að verða mjög fáorður eða jafnvel þögull um þá þætti skýrslunnar sem ég er sammála eða hef engar umtalsverðar aths. við að gera, en ræði einkum hitt, þar sem um ágreining eða verulega ólík áhersluatriði er að ræða. Skýrslan hefst á hugleiðingum hæstv. utanrrh. um þróun alþjóðamála undanfarin missiri og einkenni þeirra nú. Sú mynd, sem hæstv. ráðh. bregður þar upp, þykir mér vera í daufara lagi og eins og dálítið hornskökk. Hann nefnir lítt eða ekki það sem að mínum dómi einkennir öðru fremur þá þróun sem á sér greinilega stað um þessar mundir víða um lönd og er nú tekin að setja vaxandi svipmót á Evrópu. Undirokaðar þjóðir halda áfram að berjast fyrir frelsi sínu og sjálfstæði. Hinn heimssögulegi viðburður, þegar þjóðin í Víetnam vann úrslitasigur í langvinnri og ógnþrunginni styrjöld við Bandaríki Norður-Ameríku, mesta herveldi heims, og leppa þess herveldís, hefur haft gífurleg áhrif á alla framvindu mála víðs vegar um lönd. Undirokaðar þjóðir hrista hlekkina og sprengja þá af sér, nú síðast Angóla. Ríki þriðja heimsins, sem flest eru frumbýlingar að því er tekur til sjálfstæðrar þjóðartilveru, ganga í gegnum ýmsar eldraunir í baráttu sinni fyrir efnahagslegu sjálfstæði og öryggi. Þar er viða við ramman reip að draga og framtíðin sums staðar næsta ótrygg. En jafnt og þétt virðist þeim ríkjum fjölga í þessum heimshluta sem sannfærast um að sósíalismi af einhverri tegund sé hið eina þjóðfélagskerfi sem fært geti fólkinu í löndum þriðja heimsins bætt lífskjör og frelsi, komið nýfrjálsum ríkjum Asíu og Afríku á legg. Í Evrópu á sér einnig stað um þessar mundir mjög athyglisverð breyting sem á vafalaust eftir að hafa mikil áhrif á þróun mála hér í álfu og allan gang heimsmála. Einn þátt þessarar breytingar nefnir hæstv. utanrrh. í skýrslu sinni, en minnist ekki á aðra. Hann nefnir umskiptin mikilvægu í Portúgal og vonir manna að lok einræðis á Spáni kunni að vera skammt undan. En það er einnig mjög einkennandi fyrir stjórnmálaþróun Evrópulanda nú, hversu sósíalistar og kommúnistar eru að eflast í mörgum þessara ríkja, hversu óháða og gagnrýna stefnu ýmsir öflugir kommúnistaflokkar, svo sem flokkarnir í Frakklandi og Ítalíu, hafa tekið upp gagnvart Sovétríkjunum, og síðast, en ekki síst hversu vaxandi tilhneigingar gætir víða um álfuna þess efnis að flokkar verkalýðshreyfingar og sósíalisma fari að vinna saman, hætti að berast á banaspjót, en gerist vopnabræður, hvort heldur er í stjórnarandstöðu eða sem sameiginlegir aðilar að ríkisstj. Þetta eru satt að segja mikil tíðindi og getur að mínu viti margt gott af þeim leitt í sambandi við alþjóðasamskipti og baráttu fyrir friði og afvopnun. Ég var staddur í Danmörku í vetur þegar flestir helstu leiðtogar sósíaldemókrata í Evrópu héldu þar ráðstefnu og ræddu einkum afstöðuna til vinstri sósíalista og kommúnista, Ég fylgdist svo sem best ég gat með fréttum af þinginu, enda hlaut það að teljast næsta forvitnilegt sem þarna var að gerast. Einn íslenskur sósíaldemókrati sat fundinn, hv. 9. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, og fæ ég ekki betur heyrt og séð en þessi fundur hafi orðið honum eins konar niðurdýfingarlaug þar sem hann var endurskírður til sósíalisma. Ekki fara af því sögur hvort hv. 9. þm. Reykv. vitnaði þarna á þinginu um þá alvarlegu hrösun að hann var árum saman í bland við tröllin, starfaði með aðalflokki kapítalista í landi sínu og virtist hafa týnt niður flestum kenningum jafnaðarmanna. En svo áhrifamikið reyndist þinghaldið í Helsingör, að fullyrt er og mig langar til að hafa það fyrir satt að hv. 9. þm. Reykv. taki nú daglegum framförum í sósíalískum fræðum. Ekki ríkir alls staðar ánægja með það ef flokkar verkalýðshreyfingar og sósíalisma í Evrópu taka að vinna saman. Svo einkennilega vildi til - eða var það e.t.v. ekki tilviljun? - að sömu dagana og fundur sósíaldemókrataleiðtoganna var haldinn í Danmörku átti Kissinger utanrrh. Bandaríkjanna erindi til Danmerkur, og hann var ekkert að liggja á því þá fremur en endranær að aukið samstarf sósíalískra flokka og hugsanlega aðild kommúnista að ríkisstjórnum í NATO-löndum væru að dómi Bandaríkjanna ótíðindi hin mestu og hroðalegt slys sem fyrir hvern mun yrði að koma í veg fyrir. Og það er vafalaust að þessi kenning bandaríska utanrrh. átti sér nokkra fylgismenn á sósíaldemókratafundinum. Var talið að helstur fánaberi þeirrar stefnu hafi verið Helmut Schmit, kanslari Vestur-Þýskalands. En ótvírætt mun það, að meira fylgi hafði stefna þeirra Mitterans - og er ekki óhætt að segja Gylfa? - sem byggist á því að aukið samstarf sósíalískra flokka sé ekki aðeins réttlætanlegt undir vissum kringumstæðum, heldur æskilegt og jafnvel nauðsynlegt. Og nú hafa þær fréttir borist hingað, ég held í gær eða fyrradag, að jafnvel Helmut Schmidt sé kominn á þá skoðun að það sé ekki heimsendir í nánd, eins og hann orðaði það, þótt kommúnistar yrðu aðilar að samsteypustjórn í einhverju NATO-ríki. En það eru fleiri en bandaríkjamenn sem hafa áhyggjur þungar og líta á þessa þróun býsna alvarlegum augum, eins og það er vist kallað. Ég held að það sé ekkert launungamál að Rússar gera það líka og e.t.v. engu síður en bandaríkjamenn. Og skýringin liggur, held ég, í augum uppi. Um langt skeið hafa ráðamenn í Kreml leitast við að hafa sem sterkust tök á kommúnistaflokkum Evrópulanda, ekki aðeins sósíalísku landanna, heldur einnig svokölluðum bræðraflokkum í kapítalískum löndum. Með fáeinum undantekningum hefur þeim sovétmönnum gengið illa hin síðari ár að framkvæma þessa forræðisstefnu sína og þó aldrei verr en nú. Og þeir Kremlarbændur sjá það í hendi sér að sjálfstæðir og öflugir sósíalista- og kommúnistaflokkar Vestur-Evrópu koma til með að hafa mikil áhrif á sósíalísku löndin í Austur-Evrópu og verða þeim hvatning til aukins sjálfstæðis, aukinnar reisnar gagnvart Sovétríkjunum. Jafnvel kynnu þessir atburðir að hafa áhrif í Sovétríkjunum sjálfum. Þá er það og ljóst að bæði bandaríkjamönnum og sovétmönnum stendur nokkurn veginn jafnmikill stuggur af umtalsverðum breytingum á því valda- og yfirráðakerfi sem þessi tvö risaveldi hafa komið sér upp og kosta kapps um að viðhalda, einatt í furðumiklu bróðerni þegar til kastanna kemur. Skipting mikils hluta heims í áhrifasvæði milli risaveldanna hefur verið staðreynd og hvort veldið um sig hefur talið sig þess umkomið, meira að segja litið á það sem rétt sinn að viðhalda þessari skiptingu og skakka leikinn á áhrifasvæði sínu ef því hefur þótt ástæða til. Ég tel ekki þurfa að nefna dæmi um þetta, þau eru svo alkunn. Ég held að einhver mikilvægasta breyting, sem nú er að gerast í veröldinni með nokkuð jöfnum, en þó heldur vaxandi þunga, sé sú, að æ fleiri ríki eru að losa sig undan yfirráðum og forsjá stórveldanna tveggja og hverfa inn á brautir sjálfstæðari stefnu, jafnt í innanlands- sem utanríkismálum. Og spá mín er sú, að stöðugt fleiri ríki muni á komandi árum, á allra næstu árum, leita að lausn þjóðfélagsvandamála sinna samkv. þeim leiðum sem liggja til sósíalisma. Þær leiðir geta verið ýmsar og mishratt verður sjálfsagt farið, en sú er rökstudd von mín og trú að í þessa átt miði. Og vitanlega er grundvallaratriði að hver þjóð velji sér sitt skipulagsform sjálf og þá einnig og ekki síður sína leið til sósíalisma. Sjálfsagt má við því búast að öllum breytingum, sem verða á áhrifasvæðum risaveldanna hvors um sig, fylgi spenna, hótanir og jafnvel gagnaðgerðir af ýmsu tagi. En ég held að sú þróun, sem ég hef nú leitast við að lýsa stuttlega, verði ekki stöðvuð, og þegar til lengdar lætur er ég sannfærður um að hún leiði til góðs. Minnkandi áhrifamáttur og ægivald herveldanna og risaveldanna beggja er að mínum dómi skilyrði fyrir friðvænlegri horfum í batnandi heimi. Því miður má gera ráð fyrir því að næstu mánuðir verði nokkrir óróleika- og taugaspennutímar á alþjóðavettvangi, ekki síst varðandi samskipti og samkeppni risaveldanna. Valda því m.a. og e.t.v. einkum forsetakosningar í Bandaríkjunum í haust og háværar kröfur herskárra íhaldsafla þar um að vígbúnaðarkapphlaupið verði hert, betur verði þjarmað að rússum og sósíalismi og kommúnismi hvarvetna barinn niður hiklaust og án miskunnar. Mun það síst bæta ástandið að afturhalds- og vopnabrasksmaðurinn Ronald Reagan vinnur nú stórsigur í hverjum kosningunum af öðrum og Ford forseti telur sér ógnað af haukunum svo nefndu til hægri. Þess vegna er hætt við að hann og hans lið auki nú heldur vopnaskak til þess að færa bandarísku þjóðinni sönnur á að þeir séu engir eftirbátar í krossferðinni gegn rússum og kommúnistum. Væntanlega gera rússar sér ljóst að sérstakt spennuástand ríkir í Bandaríkjunum fram að forsetakosningum eða fram yfir þær og láta ekki frýjuorð og jafnvel hótanir bandaríkjamanna hafa allt of mikil áhrif á gerðir sínar. Hvað sem um Bréznef karl má segja, held ég að hann sé ekki taugaveiklaður til muna og er það óneitanlega kostur á manni í hans stöðu. Næsti kafli í skýrslu hæstv. utanrrh. fjallar um Sameinuðu þjóðirnar og síðasta Allsherjarþing þeirra og afstöðu Íslands til ýmissa mála á þinginu. Ég ætla að sleppa því að ræða þennan kafla skýrslunnar þar sem það verður gert af öðrum ræðumanni af hálfu Alþb. Þó get ég ekki látið hjá líða að fjalla lítið eitt um grg. þá á bls. 17 í skýrslunni, þar sem rætt er um samstarf Íslands og Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna. Þykir mér rétt í því sambandi að víkja að aðstoð Íslands við þróunarlöndin, en hæstv. ráðh. getur hennar að engu í skýrslu sinni. Ég held að það sé ekki ósennileg tilgáta að hæstv. ráðh. finni til þess alveg eins og ég að þar sé af litlu að státa og naumast hægt að fjalla um þau mál kinnroðalaust. Þegar borið er saman framlag okkar til þróunarmála annars vegar og ásókn okkar í fjármuni Þróunarsjóðs Sameinuðu þjóðanna hins vegar megum við sannarlega blygðast okkar, íslendingar. Á Alþ. 23. mars 1971 var samþykkt löggjöf um aðstoð Íslands við þróunarlöndin. Hið sama ár var samkv. þessum nýsettu lögum kosin stjórn þeirrar stofnunar og skyldi hún hún hafa framkvæmdir mála með höndum. S.l. haust sendi þessi stjórn alþm. fjölritaða skýrslu um starfsemina frá upphafi og fram til þess tíma þegar skýrslan kom út. Í skýrslunni var einnig að finna ýmsar gagnlegar upplýsingar um vandamál þróunarlandanna og þátttöku Íslands og þó öllu heldur skort á umtalsverðri þátttöku í lausn þeirra. Taka vil ég fram að við stjórn þessarar stofnunar er ekki að sakast um það þótt hlutur Íslands liggi mjög eftir í þessum efnum. Stofnunin hefur haft yfir sáralitlum fjármunum að ráða og ég fæ ekki betur séð en þeir hafi yfirleitt verið vel notaðir og skynsamlega. Hér er við Alþ. og ríkisstj. eða réttara sagt ríkisstjórnir að sakast. Aðstoð Íslands við þróunarlöndin hefur einkum verið látin í té í formi norræns samstarfs á þessu sviði. Hefur þar verið um að ræða greiðslu á framlagi Íslands til samnorrænna verkefna í Kenýa og Tanzaníu. Hafa og nokkrir íslendingar verið ráðnir til starfa í þágu þessara landa. Í fyrrgreindri skýrslu stjórnar Aðstoðar Íslands við þróunarlöndin er á bls. 27 og 28 að finna upplýsingar um framlög Íslands til þróunarlandanna annars vegar og framlög Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna til verkefna á Íslandi hins vegar. Árið 1975 nam framlag okkar til Þróunarsjóðs Sameinuðu þjóðanna - ég held að það hafi verið algert lágmarksskylduframlag - 9 millj. 600 þús. kr. Þá var framlag okkar til Aðstoðar Íslands við þróunarlöndin 10 millj. kr. Á hinn bóginn hefur Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna á árunum 1972–1976 veitt Íslandi til ýmissa verkefna 1 millj. Bandaríkjadollara, 175 millj. kr. á núv. gengi, eða að jafnaði 200 þús. dollara á ári, en það er á núverandi gengi um 35 millj. kr. Þetta er það sem árlega hefur hrotið á borð íslendinga að undanförnu úr Þróunarsjóði Sameinuðu þjóðanna, tvöföld sú upphæð sem við höfum greitt til þróunarverkefna og Þróunarsjóðs. En eins og skýrsla hæstv. utanrrh. ber með sér höfum við auk þessa milljón dollara framlags með einhverju móti getað kríað út úr Þróunarsjóðnum 400 þús. dollara eða 70 millj. ísl. kr. til viðbótar og skuldum við nú Þróunarsjóði þessa upphæð. Og einhvers staðar las ég það í blöðum ekki alls fyrir löngu að einhverjir ágætir íslenskir menn voru að furða sig á því, að Þróunarsjóðurinn ætlaði nú að fara að kippa að sér hendinni og hætta jafnvel að greiða okkur þróunarstyrkinn. Það má vafalaust til sanns vegar færa að sitthvað sé vanþróað hér á landi, en þessi saga öll er vottur þess að efstur á blaði er þar líklega vanþróaður hugsunarháttur. Í lögum um aðstoð Íslands við þróunarlöndin, 2. gr., 4. lið, segir á þessa leið, að verkefnið sé „að vinna á annan hátt að því að framlag íslendinga í þessu skyni“ - þ.e. til framkvæmda í þágu þróunarlanda - „nái sem fyrst því marki, sem samþykkt hefur verið á þingi Sameinuðu þjóðanna, að það nemi 1% af þjóðartekjum.“ Hér fer ekkert á milli mála. Sú stefna er mörkuð á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna að ríki sem þess eru umkomin, keppi að því marki að leggja 1% þjóðartekna til þróunarhjálpar, Í íslenskum lögum er fimm ára gamalt ákvæði um það að Ísland setji sér þetta mark. Svíþjóð mun vera eina ríkið í veröldinni sem þegar á þessu ári nær þessu marki, að leggja fram 1% þjóðartekna til stuðnings við þróunarlönd, en nokkur ríki önnur munu þegar vera með um eða yfir 1/2%, t.d. Noregur með 0.6%. En hvar er nú Ísland í röðinni? Maður blygðast sín fyrir að segja frá því, svo aftarlega er það. Samkv. upplýsingum, sem ég hef aflað mér hjá Þjóðhagsstofnun, er talið að svo nefnd verg þjóðarframleiðsla, en við það mun almennt miðað í alþjóðlegum skýrslum um þjóðartekjur, hafi árið 1975 numið um 185 milljörðum kr. Framlag okkar til Þróunarsjóðs Sameinuðu þjóðanna nam, eins og ég sagði áðan, 9.6 millj. það ár og framlag til Aðstoðar við þróunarlöndin 10 millj. Samkv. þessum tölum er það rúmlega 10/00 - einn af þúsundi - sem við rausnuðumst til þess að leggja þarna af mörkum á síðasta ári. Og sagan er ekki þar með öll sögð. Ekki má gleyma því að það ár sóttum við í Þróunarsjóðinn nær tvöfalda þessa upphæð. Maður er gersamlega orðlaus. Og það er ákaflega skiljanlegt, að hæstv. utanrrh. hefur kosið að láta þögnina hylja sem mest af þessari átakanlegu sögu. Raunar skín það út úr orðum hans að hann er ekki ánægður með frammistöðu okkar íslendinga í þessu efni, en auðsætt er að hann hefur hlustað óþarflega fast á þá barlómsbumbu sem nú er barin sem ákafast um efnahagsörðugleika okkar íslendinga. Hæstv. ráðh. setur því markið ekki hátt þar sem hann kemst svo að orði í skýrslu sinni, með leyfi hæstv. forseta: „Ég skýrði frá því í skýrslu um utanríkismál á s.l. ári að þar sem styrkir Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna væru fyrst og fremst ætlaðir hinum fátækari þróunarlöndum hlyti það að vera kappsmál að Ísland stefndi að því að árlegt framlag þess yrði sem svari því sem stofnunin greiðir hérlendum aðilum. Svo hefur ekki orðið í framkvæmd. Og sem fyrr segir erum við nú í 400 þús. dala skuld við stofnunina umfram þá 1 millj. dala sem okkur var úthlutað.“ Mér finnst hæstv. utanrrh. vera hér allt of lítilþægur. Ég heiti nú á hann að taka forustu um það að því verði komið til leiðar þrátt fyrir allan íslenskan barlóm þessi missirin um peningaleysi að Ísland reki af sér slyðruorðið sem allra fyrst hvað þessi mál snertir og verði þar heldur veitandi en þiggjandi. - Læt ég svo útrætt um þetta vandræðamál að þessu sinni. Þá vík ég að þeim hluta skýrslunnar, bls. 1822, sem fjallar um Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Grg. um stöðu hafréttarmála er í sjálfu sér glögg, en hún ber það með sér að hún er annaðhvort samin að meginstofni áður en fundir hófust í New York 15. mars s.l. eða þegar sú fundarlota var nýlega hafin. Þessum fundarhöldum í New York er nú að ljúka og er þó enn nokkur óvissa ríkjandi um það hvernig mál standa þegar upp er staðið og hvert framhaldið verður. Samkv. síðustu fréttum eru íslensku fulltrúarnir þó fremur bjartsýnir og er talið að vonir standi til þess að okkar mál standi vel og að framhaldsfundur verði í Genf í sumar, en þó er það ekki talið alveg vist. Raunar er það talið ósennilegt nú, eftir því sem mér er tjáð, að fundurinn í Genf, þótt haldinn verði í sumar og haust eða fram á haust, hann komist að heildarniðurstöðu um þessi mál, en raunar er réttast að spá sem minnstu um framvindu þessara mála. Þess mun nú skammt að bíða að maður fái fréttir af því hvernig þau standa nú í lok þeirrar lotu sem nú er að ljúka. Ég hef heyrt þær raddir, og það er kannske ekki nema að vonum, sem mæla eitthvað á þessa leið: Ætlar þessari ráðstefnu um hafréttarmál aldrei að verða lokið? Er ekki verið að spila þarna einhverja lönguvitleysu sem aldrei tekur enda fyrr en þá einn góðan veðurdag að spilamenn eru orðnir svo leiðir að þeir standa upp og fara? - Og enn fremur er spurt: Er það ekki tilgangslaus sóun fjármuna íslenska ríkisins að vera að gera út tiltölulega fjölmenna sendinefnd á þessa ráðstefnu, þrjá, jafnvel fjóra embættismenn og sérfræðinga og fimm stjórnmálamenn þar að auki? - Um þetta hvort tveggja vil ég leyfa mér að fara örfáum orðum. Undirbúningur Hafréttarráðstefnunnar hófst árið 1970. Ráðstefnan var formlega sett síðla árs 1973, en hún tók raunverulega ekki til starfa fyrr en í Caracas í Venezúela sumarið 1974. Síðan stóðu fundir í Genf í tvo mánuði vorið 1975 og nú er þriðju vinnulotu að ljúka í New York. Og hvert er nú verkefni þessarar ráðstefnu? Hversu líklegt er að hún hafi getað lokið því verkefni á mjög skömmum tíma? Verkefnið er í stuttu máli það að reyna að koma sér saman um sáttmála eða heildarlöggjöf á alþjóðamælikvarða um allt sem snertir 7/10 hluta af yfirborði jarðar, þ.e.a.s. heimshöfin öll og hafsbotninn, öll verðmæti sjávar og sjávarbotns, jafnt lifandi sem lífvana. Verið er að reyna að setja lög um fyrirhugaða hafsbotnsstofnun, starfshætti hennar og þing. Verið er að setja reglur um grunnlínur, um landhelgi, um landgrunn og um efnahags- eða auðlindalögsögu. Verið er að reyna að semja alþjóðalög um yfirráð yfir og eftirlit með vísindalegum rannsóknum, svo og um varnir gegn mengun sjávar. Reglur þarf að setja sem tryggja siglingafrelsi annars vegar og hagsmuni strandríkja hins vegar. Til umfjöllunar er lagabálkur um lausn deilumála. Um öll þessi viðamiklu og margþættu mál liggur nú fyrir frv. í mörgum köflum, um 400 gr. alls. Um margar þessar gr., jafnvel um heila kafla, hefur þegar náðst nær alger eða jafnvel alger samstaða, en um aðrar, sumar veigamiklar, hefur verið og er ágreiningur sem stöðugt er reynt að jafna. Þegar þess er gætt að allt frá upphafi hefur verið að því stefnt að ná heildarlausn með sem allra víðtækustu samkomulagi, helst algera samkomulagi allra þjóða sem sækja ráðstefnuna, þá er þarflaust að furða síg á því þótt þetta geysivíðtæka starf, sem þarna er verið að reyna að vinna og á mörgum sviðum er alger frumsmíð, taki nokkuð langan tíma. Sá misskilningur virðist býsna algengur hér á landi að Hafréttarráðstefnan glími fyrst og fremst eða nær eingöngu við setningu laga og reglna um fiskveiðar og yfirráðarétt yfir fiskimiðum. En þetta er aðeins eitt af verkefnum ráðstefnunnar, að vísu eitt hinna veigameiri. En fáir aðrir en við íslendingar telja það langveigamesta verkefnið. Ástæðan er sú að leitun er á þjóð sem er háð fiskveiðum í jafnríkum mæli og við. Þegar færeyingar eru undanskildir kann ég ekki þá þjóð að nefna þótt leitað sé um veröld alla. Þá vík ég aðeins að hinu atriðinu, sem ég hef séð gagnrýnt í blöðum, að við séum með allt of fjölmenna sendinefnd á Hafréttarráðstefnunni, það sé dýrt og þjóni engum tilgangi, nóg sé að svo sem þrír embættismenn og sérfræðingar fylgist með störfum þessarar ráðstefnu. - Ég er ekki sammála þessu. Í sambandi við ýmsa alþjóðafundi og ráðstefnur á sparnaðarsjónarmiðið fyllsta rétt á sér, en að því er tekur til Hafréttarráðstefnunnar, held ég, að það sjónarmið eigi ekki að sitja í fyrirrúmi. Þar er um svo mikilvæg mál að ræða fyrir okkur íslendinga að gera verður allt sem hægt er til að tryggja sem hagstæðasta niðurstöðu. Ég held líka að segja megi með fullum rétti að störf ráðstefnunnar hafi þegar borið - mjög mikilvægan árangur, og ég vona að hið sama megi segja um störf íslensku sendinefndarinnar. Á þessari ráðstefnu og á undirbúningsfundum hennar hefur dafnað og þróast hugtakið um 200 mílna auðlindalögsögu, og jafnvel þótt ráðstefnan færi út um þúfur eða næði ekki tilgangi sínum að fullu, þá stæði það eftir algerlega óhaggað að mikill meiri hluti ríkja heims fylgir nú 200 mílna auðlindalögsögu og hvert strandríkið á fætur öðru mun færa út einhliða á allra næstu missirum ef ekki verður komið allsherjarsamkomulag. Þetta er árangur sem náðst hefur að verulegu leyti á Hafréttarráðstefnunni og hann ber vissulega ekki að vanmeta. Það er vissulega ánægjulegt til þess að vita, að allur þorri fulltrúa á Hafréttarráðstefnunni, þessari einhverri fjölmennustu alþjóðaráðstefnu sem haldin hefur verið, veit um og viðurkennir það forgönguhlutverk sem íslendingar hafa gegnt að því er tekur til fiskveiðilögsögu, fyrst með útfærslu í 12 mílur, þá í 50 mílur og Íoks í 200 mílur. Þessi forganga Íslands í útfærslumálum, algerlega einstæð í okkar heimshluta, hefur, það þori ég að fenginni reynslu að fullyrða, aflað Íslandi og íslendingum viðurkenningar og virðingar umfram flest annað. Í þessu sambandi þykir mér rétt að skýra frá því og leggja á það áherslu, að það er alger misskilningur, sem sumir virðast halda, að málsmetandi menn, t.a.m. á Hafréttarráðstefnu og víðar, áfellist okkur íslendinga fyrir deilurnar við breta og liggi okkur á hálsi fyrir að hafa ekki látið undan vopnuðu ofbeldi og samið. Ég fullyrði hiklaust að þessu er yfirleitt þveröfugt farið. Ef undan eru skildir fulltrúar örfárra ríkja virðist mér hins gæta miklu fremur, að þessi afstaða okkar þykir bera vott um manndóm og kjark. Í augum allra fulltrúa nýfrjálsra ríkja og margra annarra njótum við íslendingar álits og málstaður okkar stuðnings einmitt vegna þess að við höfum ekki Íátið breta kúga okkur. Það er gamla sagan um Davíð og Golíat sem rifjast upp fyrir mörgum og hitar um hjartarætur, ekki síst fulltrúum ríkja sem þekkja stórveldahroka og nýlendukúgun af eigin raun. Ég held að flestum fulltrúum Hafréttarráðstefnunnar sé ljóst að barátta íslendinga um yfirráðarétt yfir fiskimiðum sínum hefur verið og er barátta um líf og dauða. Hefðum við ævinlega látið undan bretum og samið við þá umtölulítið eða án átaka stæðum við ólíkt verr að vígi en við gerum á Hafréttarráðstefnunni nú. Það er manndómurinn sem borin er virðing fyrir. Það er þá fyrst þegar lítil þjóð vill taka áhættu og leggja eitthvað í sölurnar til að standa á rétti sínum sem aðrir veita því athygli hversu mikið er í húfi fyrir það fólk sem slíkt gerir. Þetta er okkar styrkur á Hafréttarráðstefnunni og meðal þjóðaleiðtoga, en síst af öllu veikleikamerki. Næsti kafli í skýrslu hæstv. utanrrh. fjallar um landhelgismálíð og átökin við breta. Ég mun ekki ræða það mál að þessu sinni. Bæði mundi það lengja ræðu mína um of, er auk þess þrautrætt og þó löngum á dagskrá hér með ýmsu móti. Sný ég mér því beint að þeim kafla skýrslunnar, sem hefst á bls. 30 og fjallar um Norðurlandasamvinna. Um hann verð ég mjög stuttorður þar sem ég get tekið undir flest eða allt það sem hæstv. ráðh. segir um gildi norrænnar samvinnu. Hún eflist stöðugt á ýmsum sviðum, einkum þó að því er tekur til menningarmála, en einnig á vettvangi margvíslegra félagslegra samskipta. Mér hafa að vísu orðið það vonbrigði og ýmsum fleirum að hvorki að því er tekur til varnarmála né efnahagsmála hefur orðið um að ræða það samstarf og þá samstöðu norrænna þjóða sem nokkrar vonir stóðu til í upphafi. Enda þótt mismunandi viðhorf Norðurlandaþjóða til hernaðarbandalaga og aðild dana að Efnahagsbandalagi Evrópu torveldi mjög náið samstarf á þessum sviðum sem ég nefndi, er þó kleift að hafa samráð og samstöðu um utanríkismál og jafnvel um efnahagsmál að vissu marki. Og að því er tekur til efnahagssamvinnu er hægt að gera sér vonir um að hún geti vaxið á tilteknum sviðum. Er Norræni fjárfestingarbankinn nýi til vitnis um vilja Norðurlandaráðs í því efni. Þá vil ég ítreka það, sem ég vék að fyrr í ræðu minni, hvort ekki kunni að vera rétt og tímabært að ræða árlega á Alþ. norrænt samstarf og þá einkum þau mál sem efst eru á baugi hjá Norðurlandaráði hverju sinni. Færi best á því að slík umr. yrði á grundvelli skýrslu frá íslenska samstarfsráðh., og virðist henta vel að velja til slíkrar umr. vikurnar á undan þingi Norðurlandaráðs hverju sinni. Næstu tveir kaflar í skýrslu hæstv. ráðh, fjalla um Evrópuráðið og viðskiptasamninga Íslands við aðrar þjóðir áríð 1975. Um þessi efni ætla ég ekki að ræða, en sný mér beint að kafla sem hefst á bls. 36 og ber heitið: Öryggismál. Þar er fyrst greint frá því hvernig til hefur tekist um framkvæmd viðbótarsamnings þess við Bandaríkin sem hæstv, núv. ríkisstj. gerði nálægt upphafi valdaferils síns. Er hæstv. utanrrh. hæstánægður með horfur í þeim efnum, og það er raunar hvergi í allri skýrslunni nema á þessum stað sem hinn hógværi ráðh. gerist töluvert rogginn og finnst heldur en ekki til um frammistöðu sína og sinna manna. Í skýrslunni segir ýmist, að umsamdar framkvæmdir gangi að óskum eða samkv. áætlun. Þarna kemur fram að mikið er um byggingarframkvæmdir á vellinum, og er gert ráð fyrir að fyrir árslok 1978 verði búið að reisa tæpar 500 nýjar íbúðir á vallarsvæðinu. Þá virðist unnið að því nokkuð ötullega að íslendingar taki að sér æ fleiri þjónustustörf í þágu hersins. Íslenskir menn annast nú þjónustu við farþegaflug hins svo nefnda varnarliðs, og á döfinni er að innfæddir sjái einnig um vöruafgreiðslu fyrir liðið. Þá virðist hæstv. ráðh. vera hæstánægður með það hvernig veríð er að hræra saman með flestu hugsanlegu móti almannavörnum ríkisins og ýmiss konar björgunarstarfsemi og slysavörnum annars vegar og setuliðinu bandaríska hins vegar. Allt þykir mér þetta, sem lesa má um á bls. 36 og 37 í skýrslunni, heldur óskemmtilegur lestur og bera vott um að verið er markvisst og með sameiginlegu átaki bandarískra og íslenskra stjórnvalda að festa ameríska herinn í sessi á Íslandi, búa honum notalega vist og fjölga íslenskum þjónum sem snúast í kringum fyrirfólkið. Það verð ég að segja, að þetta er heldur ömurlegur áfangi á hlykkjóttri braut Framsfl. í herstöðvarmálinu. Á ég bágt með að trúa að herstöðvaandstæðingar í þeim flokki, og þeir eru sem betur fer margir, telji þetta æskilega þróun. Mundi það ekki sannast sagna að vegna herstöðvamálsins og fjölmargra mála annarra sé nú mörgum framsóknarmanni orðin leið dvölin í Heiðnabergi íhaldsins og þrái þá stund að flokkur hans mætti losna úr prísundinni? Herra forseti. Ég hef nú lokíð við að fjalla um þau atriði í skýrslu hæstv, utanrrh, sem ég hyggst gera að umræðuefni að þessu sinni. Hins vegar eru nokkur atriði utanríkismála, sum mikilvæg, sem ekki er fjallað um í skýrslunni, en full ástæða væri til að gera hér að umræðuefni. Þar sem ég er þegar orðinn nokkuð langorður og aðrir ræðumenn eiga fullan rétt á því að flytja mál sitt á skaplegum tíma dags mun ég aðeins víkja að örfáum atriðum og reyna að stytta mjög mál mitt. Skýrslur þær, sem nú hafa verið birtar bæði af bandarískri og íslenskri hálfu um könnunarviðræður ráðamanna þessara þjóða í marsmánuði árið 1949, bregða um sumt nýju ljósi á aðdragandann að inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið. Ætti það nú naumast að þurfa að vefjast fyrir neinum, sem vill vita hið rétta, hver var annar aðaltilgangurinn með aðild Íslands að bandalaginu og komu Bandaríkjahers á Keflavíkurflugvöll tveim árum síðar. Formælendur aðildar Íslands að NATO og formælendur bandarískra herstöðva hér hafa löngum hamrað á því að tilgangurinn hafi verið að tryggja Ísland gegn hugsanlegri innrás rússa. Nú er engum blöðum um það að fletta lengur að í sambandi við væntanlega NATO-aðild bollalögðu amerískir og a.m.k, ákveðnir íslenskir ráðamenn um byltingaöfl í landinu sjálfu, um að kommúnistar gætu hrifsað til sín völdin hvenær sem væri, um að íslenska lögreglan væri allt of fámenn og þar þyrfti skjótlega og myndarlega úr að bæta, Það liggur nú fyrir skjallega sannað að það var umræðu- og áhyggjuefni nafngreindra íslenskra og bandarískra ráðamanna hvernig alið yrði á tortryggni meðal íslendinga svo að þeir fengjust til að trúa því að ekki óverulegur hluti þjóðarinnar, íslenskir sósíalistar, ætlaði að svíkja hana í hendur erlendu valdi. Hafa bandaríkjamenn séð að síðan yrði auðveldara að nota andrúmsloft ótta og tortryggni til að fá íslendinga til að hleypa erlendum her inn í landið. Öll eru þessi gögn býsna fróðleg, ekki aðeins séð í sögulegu ljósi, heldur til að glæða skilning á eðli íslenskrar NATO-aðildar og hersetu og að glæða skilning á eðli bandarískrar utanríkisstefnu fyrr og síðar. Það, sem ég tel öðru fremur skorta í skýrslu hæstv. utanrrh., er tilraun til að vega og meta þá strauma og þær stefnur í alþjóðamálum sem mest gætir um þessar mundir og á hvern hátt breyttir tímar kynnu að geta haft áhrif á utanríkisstefnu íslendinga. Við byggjum veröld, sem háð er stöðugum breytingum, og hljótum á hverjum tíma að leitast við að gera okkur grein fyrir stöðu okkar í hringiðu atburðanna. Fyrr í ræðu minni fjallaði ég nokkuð um þessi efni frá mínu sjónarmiði og læt við það sitja. Að lokum vil ég segja þetta: Flokkur minn, Alþb., er engum háður öðrum en félagsmönnum sínum, íslensku alþýðufólki sem hefur öðlast þá lífsskoðun að sósíalismi samfara lýðræði sé það þjóðskipulag sem vert sé að berjast fyrir. En Alþb. viðurkennir einnig mikilvægi þeirrar baráttu - og telur hana mál dagsins í dag - sem snýst um það að treysta stjórnarfarslegt, efnahagslegt og menningarlegt sjálfstæði Íslands og íslenskrar alþýðu. Það er af þessum sökum sem Alþb. hefur barist og mun berjast af alefli fyrir fullum sigri íslendinga í landhelgismálinu. Það er af þessum sökum sem Alþb. spyrnir fast gegn vaxandi ítökum og áhrífum erlendra auðhringa á íslenskt atvinnulíf og hagnýtingu íslenskra auðlinda. Það er af þessum sökum sem Alþb. heldur áfram af vaxandi þunga baráttunni fyrir úrsögn Íslands úr NATO, fyrir brottför alls herliðs héðan og fyrir afnámi herstöðva. Ég hef þá bjargföstu sannfæringu að þessi barátta verði árangursrík á komandi árum. Þá skoðun mína hyggi ég ekki síst á því að þessi stefna er hin eina sem tryggt getur þjóðfrelsi og búið í haginn fyrir alþýðuvöld í auðvalds stað á Íslandi.



Herra forseti. Aðeins fá ár eru liðin síðan ráðh. tóku að gefa Alþ. reglulega skýrslur um utanríkismál þjóðarinnar. Ég er sannfærður um að það er ósk alls þingheims að þetta verði hefð í þingstörfum, og vil ég því þakka hæstv. utanrrh. fyrir hina ítarlegu skýrslu hans, sem hefur verið lögð fyrir þingið, fyrir að að þessu sinni reyndist unnt að veita allgóðan frest til athugunar fyrir umr, og hæstv. forseta fyrir að finna henni eðlilegan tíma svo seint á þingi. Slíkar skýrslur um utanríkismál eiga ekki fyrst og fremst að vera saga utanríkismálanna á viðkomandi tímabili. Það er ástæðulaust að færa hana inn í þingtíðindin, hún er skráð á mörgum stöðum. Hins vegar er æskilegt, þegar hæstv. ráðh. getur, að nota slíkar skýrslur til að segja einhver tíðindi, eins og hann t.d. gerði varðandi landhelgismálið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. En alveg sérstaklega er nauðsynlegt að þessar skýrslur séu þann veg samdar að fram komi stefna og skoðanir hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj., þannig að þingið geti um þau mál fjallað. Það skiptir hér langmestu máli. Gott er fyrir okkur að vita að hæstv. utanrrh. hefur skýrar og mjög heilbrigðar skoðanir á málefnum Palestínu-araba og zíonismanum. En það hefði líka verið æskilegt að heyra skoðanir ráðh, um það hver framvinda landhelgismálsins verður, ekki síður en rekja dagsetningar liðinna atburða. Það hefði verið fróðlegt að heyra hugmyndir hans um samband landhelgismálsins og varnarliðsins sem mikið hefur verið rætt í landinu undanfarna mánuði. Það hefði verið fróðlegt að heyra hugmyndir hans um sambúð okkar við Efnahagsbandalag Evrópu nú og í framtíðinni og ýmislegt fleira. Ég mun innan skamms ræða helstu kafla skýrslunnar, en áður en að því kemur verð ég að beina nokkrum orðum til vinar míns, hv. 3. þm. Reykn., Gils Guðmundssonar, sem sýndi flokki mínum þann sérstaka heiður að blanda honum inn í þessa umr. um utanríkismál. Hann gerði grein fyrir því þegar hv. 9. þm. Reykv. var endurskírður til sósíalismans. Þetta á að hafa gerst úti í Kaupinhafn snemma á árinu þar sem hv. 9. þm. Reykv. sat á jafnaðarmannaráðstefnu, en hv. 3. þm. Reykn. hefur setið einhvers staðar úti í bæ og væntanlega lesið í Land og folk um það sem gerðist á fundinum. Ekki skal ég draga úr því að það geti snert alþjóðamál hvernig sambúð er á milli jafnaðarmanna og kommúnista. En ég vil minna hv. þm. á að það getur verið ærið mikilvægt fyrir stjórnmálamenn og flokksleiðtoga að kunna fótum sínum forráð þegar þeir hefja samstarf við kommúnistíska flokka. Hv. þm. talaði um „flokkinn minn Alþb.“ Sú var tíðin, að hann stóð í þessum sal og talaði um flokkinn sinn Þjóðvarnarflokk Íslands. Hvað er orðið af Þjóðvarnarflokki Íslands? Ég get fullvissað hv. þm, um að þótt það þurfi að skíra okkur alþfl.-menn með dýfu öðru hverju ætlum við okkur ekki með okkar flokk í spor Þjóðvarnarflokksins. Það get ég líka sagt honum, að ef hann heldur enn vöku sinni í þægilegu þingsætinu vona ég að honum sé það ljóst að Alþb. hefur alls ekki hreinsað sig af kláða kommúnismans og þarf að tvíbaða það áður en von er til þess að það geti orðið verulegur þátttakandi í því að sameina vinstri öfl á Íslandi og hefja hér þróttmikla baráttu fyrir sósíalisma á grundvelli lýðræðis. Herra forseti. Ég mun ekki fara mörgum orðum um þann kafla skýrslunnar, sem fjallar almennt um alþjóðamál, en vil þrátt fyrir það lýsa ánægju minni með þann kafla. Mér finnst það vera hárrétt hjá hæstv. utanrrh. að byrja slíka skýrslu á almennu yfirliti til þess að betur megi, ef menn vilja, sjá vandamál okkar í ljósi þeirra atburða sem eru að gerast. Ég hef verulega tilhneigingu til þess að líta á detente-málin svipuðum augum og hæstv. ráðh., þótt hitt sé rétt hjá hv. 3. þm. Reykn., að margt annað hefur gerst og er að gerast sem mun teljast til sögulegra tíðinda, þá ekki síst fjörbrot heimsveldisstefnunnar og aukið þjóðfrelsi. Mér þykir gott að sjá að hæstv. ráðh. fjallar nokkrum orðum um málefni Spáns og Portúgals, og vil ég hvetja til þess að við íslendingar veitum þeim sérstaka athygli. Til þess eru ríkar ástæður því að þessi lönd hafa lengi verið með mestu markaðslöndum okkar og skipta okkur miklu máli, eins og þeir vita sem muna pólitíska atburði og þróun mála síðan fyrir stríð, hvernig örlög spánverja og portúgala hafa verið. Ég tel ástæðu til að íslendingar geri það sem þeir kunna að geta til þess að hvetja til lýðræðislegrar þróunar og þjóðfrelsis í þessum löndum. Ég minni á að okkur ber skylda til að jafna viðskipti okkar við þessi ríki, því að við getum ekki eins og viðskiptum er nú háttað, búist við því að þau geti til lengdar keypt svo mikið af okkur án þess að við kaupum meira á móti. Meðan Portúgal var undir einræðis- og harðstjórn hagfræðiprófessors var haldið fast um pyngjuna og portúgalir áttu gjarnan mikla gjaldeyrissjóði. Þá kom það vandamál ekki upp að þeim væri erfitt að borga öll saltfiskkaupin með hörðum gjaldeyri. En ég hygg að þeir muni eiga allmiklu erfiðara með það í dag, enda má lesa það í venjulegum fréttatímaritum að skortur sé á saltfiski í Portúgal. Það er gott að heyra að hæstv. utanrrh. lofar eindregnu fylgi við ákvarðanir Sameinuðu þjóðanna í þjóðfrelsismálum, t.d. í Afríku. Eðlilegt skref er að viðurkenna stjórnir sem þar hafa náð völdum, hvort sem mönnum líkar atburðarásin betur eða verr. Í þessu sambandi kemst ég þó ekki hjá að minna á að lítið hefur farið fyrir áminningum til þjóðarinnar frá utanrrn. um að hafa í hávegum viðskiptabann Sameinuðu þjóðanna á Suður-Afríku, t.d. út af apartheid-stefnu þess lands, sem hefur verið ítrekað hvað eftir annað af Sameinuðu þjóðunum. Mér sýndist, þegar ég leit í tölur nýlega, að vörukaup okkar frá Suður-Afríku væru stöðugt vaxandi. Það má vel deila um hvort þetta viðskiptabann sé skynsamlegt og hvort það kæmi ekki harðast niður á saklausum blökkumönnum ef við hættum að kaupa þaðan ávexti. En ef við ætlum að fylgja stefnu Sameinuðu þjóðanna, þá er hún, að því er mér skilst, þessi. Sama stefna ríkir gagnvart Rhódesíu, en ég hef ekki fundið merki um nein bein viðskipti við það land. Hæstv. utanrrh. hefur varið lengstum kafla í skýrslu sinni til þess að fjalla um Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og önnur mál skyld þeim samtökum. Þetta er eðlilegt að því leyti að á þeim vettvangi verða íslendingar hvað eftir annað að greiða atkv. um málefni sem snerta ekki aðeins okkur sjálfa, heldur öllu frekar önnur ríki heimsins. Um slíkt geta orðið og hafa orðið deilur og er gott að fá glöggar upplýsingar um gang þeirra mála, en æskilegt hefði verið að fá þær tiltölulega fljótt í kjölfar Allsherjarþingsins, og ekki verður sagt að sá tími, sem þetta mál tekur, sé í samræmi við það hversu fljótt er farið yfir ýmsa síðari efnisþætti skýrslunnar. Hér hefur þegar verið minnst á skipti íslendinga við Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna, og ég tek undir það með hv. síðasta ræðumanni að ég skammast mín fyrir þau skipti. Sú var tíðin árum saman að íslendingar smeygðu sér inn hjá Efnahagsstofnuninni í París og gátu fundið þar einhverja tæknistyrki, sem voru ætlaðir fátækum, fáfróðum og ómenntuðum þjóðum, og krækt sér í einhverja peninga. Það virðist aldrei vera hik á íslenskum yfirvöldum ef þau sjá færi á slíkum þjófnaði á alþjóðavettvangi. Það getur vel verið að stjórnendur Þróunarstofnunarinnar líti þeim augum á okkur íslendinga að þeir telji okkur eiga þarna heima. Það getur vel verið að fjármálastjórn okkar, sem nú er öllum augljós sem fylgjast með alþjóðlegum fjármálum, gefi mönnum ástæðu til að ætla að við hljótum að vera algerlega vanþróuð þjóð og þurfum því á slíkri hjálp að halda. Engu að síður ættum við að hafa stolt til þess að troða okkur ekki þarna inn og taka þar mörgum sinnum meira en við leggjum sjálfir fram í alls konar hjálp sem við eigum að geta veitt okkur sjálfir. Hæstv. ráðh. flutti tiltölulega nýjar fréttir af Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna og voru þær góðar svo langt sem þær náðu. Við höfum óttast, og hefur verið full ástæða til þess, að þar kynnu að koma fram ýmis sjónarmið sem ættu eftir að reynast okkur óhagstæð, svo gæti farið að ýmislegt, sem komið var inn í fyrsta heildartextann og snertir hagsmuni okkar, fengi ekki staðist þegar gagnsókn þeirra ríkja, sem hafa öndverða hagsmuni, hæfist. Nú virðast horfur á að þessi ákvæði, sem ég hirði ekki um að telja hér upp því að þau þekkja allir,fái að standa í öðrum heildartextanum og hlýtur það að gefa okkur vaxandi vonir um að það takist að hafa þessi ákvæði inni í hafréttarbálkinum sem vonandi verður árangur þessarar ráðstefnu. Hitt er annað mál, að það virðist ekki vera ljóst hvort svo langt hefur miðað þessum fundum í New York að óhætt sé að gera sér rökstudda von um að málinu ljúki í næsta áfanga, en við það fáum við að sjálfsögðu ekki ráðið. Landhelgismálin taka ekki mikið rúm í skýrslunni, og það sem um þau er sagt, er fyrst og fremst sögulegt yfirlit. Í gær og í dag hafa gerst allmerkileg tíðindi þegar bresku togararnir hafa siglt burt og fékk þjóðin að heyra í hljóðvarpi um hádegið fagnaðarboðskap um íslenskan sígur í málinu. Ég verð að játa að ég er örlítið vantrúaður á að þessi heimsigling togaraskipstjóranna sé merki um endanlega uppgjöf Bretaveldis, og mér kæmi ekki á óvart þótt málinu væri ekki lokið með þessu. Þrátt fyrir það er ég enn þeirrar skoðunar að í raun og veru höfum við íslendingar fyrir nokkru unnið þann þátt landhelgismálsins sem fram getur farið á miðunum, og við eigum ekki annað eftir en að halda út án þess að verða fyrir nokkru því tjóni eða valda nokkru því tjóni sem ekki verður bætt. Mér virðist að við eigum nú að halda á landhelgismálinu í þeim anda að héðan í frá sé verkefnið ekki að vinna sigurinn, það hefur í raun og veru þegar gerst, og við munum fá það í hafréttarsáttmálanum, þegar hann kemur, - hvernig sá sigur verður, - heldur eigum við nú og héðan í frá að hugsa um hvernig við ætlum að vinna að friðun eftir þennan ófrið. Það hefur oft reynst öllu erfiðara fyrir þjóðir að vinna friðinn heldur en að vinna átökin. Þegar við sjáum fram á að við hljótum að fá 200 mílurnar og alger yfirráð yfir þeim sjálfir, þannig að það verði ákvörðun okkar ef einhverjir aðrir fá að veiða þar, þá er að hyggja að því, hvað er annað í veði í þessum átökum. Kemur í fyrsta lagi til hugar, að þessi átök hafa borist inn á markaðsmál okkar og það meira en lítið. Þau hafa orðið til þess að við höfum orðið að sæta tollastríði af hálfu Efnahagsbandalags Evrópu og við höfum orðið fyrir stórfelldu fjárhagstjóni af þeim orsökum. Í öðru lagi höfum við haft áhuga á að hafa leyfi til að veiða á nokkrum stöðum nærri öðrum löndum og svo er að heyra á hæstv. sjútvrh. að við höfum enn áhuga á síldveiðum í Norðursjó. Þær eru að vísu í lágmarki eða nærri lágmarki nú, en þær hafa numið um 40 þús. smálestum, sem er mikið magn og mikið verðmæti, og þær eiga vonandi eftir að aukast. Ráðh. hefur skýrt frá því að við séum einnig að semja við kanadamenn um að fá kvóta við strendur þeirra til síld- eða loðnuveiða. Við verðum að hyggja að þessum hliðum málanna, og ég tel að við eigum nú að beina landhelgismálinu sem mest inn á þær brautir að vinna sigurinn, því að við höfum ekkert við 200 mílur að gera ef við getum ekki selt fiskinn sem við veiðum þar og við höfum ekkert við 200 mílur að gera ef við þurfum að lifa áfram í úlfúð og illindum við svo að segja allar nágrannaþjóðir okkar. Það getur orðið erfitt fyrir okkur ef við fáum hvergi að dýfa færi í sjó utan við 200 mílurnar nema e.t.v. á alþjóðlegum svæðum. Það er of snemmt fyrir okkur að fórna öllum möguleikum okkar til að veiða á miðum utan við 200 mílurnar. Þessum atriðum finnst mér að við ættum að dusta af rykið og hafa þau í huga við meðferð landhelgismálsins héðan í frá. Í því sambandi hefði ég talið að ríkisstj. þyrfti að vita töluvert mikið um viðhorf manna, t.d. í aðalstöðvum Efnahagsbandalagsins í Brüssel, því að það mun í vaxandi mæli verða sá aðili sem við þurfum að snúa okkur að. Landhelgin öll heyrir undir bandalagið sem heild samkv. Rómarsáttmálanum, og ef bretum tekst að undanþiggja 12 eða 50 mílur verður það undanþága frá meginreglunni. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta að sinni, en vil láta þessi grundvallarsjónarmið koma fram. Ég hef gagnrýnt meðferð ríkisstj. á þessu máli alveg frá byrjun. Ég tel að það hafi verið lífsnauðsyn fyrir íslendinga að sýna ítrustu hörku í þessu máli framan af, meðan við vorum að sannfæra andstæðinga okkar svo og allar aðrar þjóðir um að við hefðum til að bera þá skapfestu og seiglu að láta ekki beygja okkur og standa við þá útfærslu sem við höfum gert. En þá fannst mér ríkisstj. vera hikandi og sífellt að þreifa fyrir sér eftir einhverjum útleiðum. Nú þarf hins vegar að skoða málið á miklu víðari grundvelli. En hafi ríkisstj. gert það, þá hefur hún haldið því leyndu og ekki skýrt þingi eða stjórnarandstöðu neitt frá þeim málum. Mér finnst að það sé ekki hægt að ræða um landhelgismálin á Alþ. þennan dag, þar sem breski togaraflotinn er nú flúinn einu sinni enn, hvort sem hann kemur aftur eða ekki, án þess að eitt eða tvö orð séu látin falla í garð landhelgisgæslunnar. Það hafa að vísu átt sér stað leiðinleg skoðanaskipti hér í þinginu s.l. sólarhring um einlægni manna og vilja til að fórna einhverju fyrir landhelgismálið. En ég vona að þau orð séu gleymd og hitt muni reynast rétt, að þjóðin standi öll saman og vilji allt gera sem gera þarf í þessu máli. Oft eru sögð fögur orð um frammistöðu þeirra manna sem eru á varðskipum okkar, og skal ég engu við það bæta öðru en koma hér á framfæri hugmynd sem ég sá í blaði einu utan af landi, en er að vísu frá öðrum þjóðum fengin. Hún er á þá lund að við ættum að veita áhöfnum þessara skipa einhver heiðursmerki eða minnispeninga fyrir að hafa tekið þátt í þessu stríði á sérstakan hátt. Þótt ég sé alger andstæðingur heiðursmerkja, þá finnst mér að afreksmerki hins íslenska lýðveldis, sem til er samkv. forsetaúrskurði og má veita íslendingum fyrir að bjarga lífi manna, sé mjög vel til fallið og ætti að búa til sérstakan flokk afreksmerkja sem starfsmenn landhelgisgæslunnar fengju. Það yrði vafalaust létt að slá í leiðinni einhverja minjapeninga, sem safnarar geta borgað fyrir, til að greiða kostnaðinn. Norðurlandaráð og samvinna á Norðurlandavettvangi hafa verið allmikið rædd, og vil ég taka undir þá hugmynd, að ástæða væri til þess að hafa sérstakar umr. um norrænt samstarf a.m.k. einu sinni á ári og þá einhvern tíma í sambandi við þing Norðurlandaráðs. Þróun, sem verður ár frá ári án þess að við tökum mikið eftir því, stefnir óðfluga í þá átt að Norðurlöndin verði á vissan hátt eins og eitt ríki. Það er verið að sameina fleira og fleira og opna leiðir yfir landamærin, ef ekki brjóta landamærin niður. Við munum áður en langt líður nálgast það að frá sjónamiði einstaklinga og hinna ýmsu samtaka, sem þeir mynda um hagsmuna- og áhugamál sín, eru Norðurlöndin að verða ein heild. Og það er athyglisvert, sem ég veit að aðrar þjóðir munu taka eftir, að við skulum geta gert Norðurlöndin að einu samfélagi sem við öll lifum í, en á sama tíma haldið og ræktað hver sína menningu og sína tungu, og sérstaklega að þetta skuli vera hægt á sama tíma sem norrænu ríkin verða þó að hafa nokkuð ólíka utanríkisstefnu. Þetta virðist vera alger andstæða. En við nánari íhugun hygg ég að menn muni komast að raun um að hér er um stórmerkilega þróun að ræða. Það má segja að meðferð landhelgismálsins hafi endurspeglað þetta, því að vilji þingfulltrúa í Norðurlandaráði og samúð þeirra með okkur var svo rík að þeir gátu ekki stöðvað sóknina innan þingsins til að gera ályktun um samstöðu með íslendingum. Við höfum glaðst yfir þessu og þetta hefur vakið mikla athygli. En það hefur ekki mikla raunhæfa þýðingu. Þegar spurt var um það í danska þinginu hvað danska stjórnin segði um þetta svaraði utanrrh. eins og góður diplómat að hann hvorki játaði stuðningi við ályktunina né neitaði, þetta væri bara samþykkt sem væri beint til ríkisstjórna Norðurlandanna. Ég veit að í breska utanrrn. hefur meira verið tekið eftir þessu svari heldur en öllum fögru ræðunum á Norðurlandaþinginu sjálfu. Þarna var komið inn á hin eiginlegu utanríkismál og utanríkisstefnu Danmerkur sem ekki er ætlunin að Norðurlandaráð móti, eins og einn danskur þm. mun hafa sagt. Þegar um er að ræða flesk og egg og vopn, þá segir danska utanríkispólitíkin til sín. Á því sviði eru leiðir Norðurlandanna því miður ekki hinar sömu. Hæstv. ráðh. hefur sett inn í skýrslu sína dálítinn kafla um viðskiptamál, og þar tel ég í raun og veru að mest skorti á að þetta geti kallast tæmandi eða ítarleg skýrsla um utanríkismál íslendinga. Ég tel að sennilega séu hinar hraðvaxandi skuldir okkar í viðskiptum við umheiminn alvarlegasta utanríkisvandamál sem við eigum nú við að stríða. Það er mál þess eðlis, að það hlýtur að koma mjög við allt starf utanríkisþjónustunnar og rn. sjálfs. Nú er mér vel kunnugt um með hvaða hætti meðferð utanríkisviðskipta deilist á milli viðskrn. og utanrrn., og skýrsla hæstv. utanrrh. fjallar eingöngu um þann litla hlut, sem utanrrn. hefur í þessum málum, sem sagt að sjá um pappírsvinnuna og undirskriftina á viðskiptasamningum. Ég ætla ekki að gera hið innra skipulag okkar að umræðuefni, það er allt of mikið mál og ekki ástæða til að vekja það upp nú. En ég vil beina athygli manna að því, að alvarlegasta vandamál íslendinga á sviði utanríkismála í dag fellur þarna á milli skips og bryggju. Það er í höndum tveggja rn. og skal ég ekki segja hvernig samstarfið er, ég vona að það sé í alla staði gott. En það skulum við ekki halda, að þótt lög um stjórnarráð hér á Íslandi skipti málum á milli þessara tveggja rn. og umr. um þessa verkaskiptingu hafi legið niðri í meira en áratug af því að nánir samverkamenn úr sama flokki fóru með þessi rn., þá sé þetta vandamál í sjálfu sér leyst. Eins og ég áður sagði er útilokað annað en vandamál eins og gjaldeyrismál okkar í dag og skuldasöfnun erlendis hljóti að grafa undan öllu trausti, ekki bara á efnahag okkar og endurgreiðslumöguleika heldur á sjálft sjálfstæði okkar. Það er útilokað annað en svona vandamál hljóti að koma við utanrrn. og utanríkisþjónustuna. Næsti kafli, sem ég mun gera að umræðuefni, snertir öryggismál og er það sá kaflinn þar sem skýrsla ráðh. hafði einna helst fréttir að færa þegar hún kom út, eins og sjá mátti af fjölmiðlum. Það, sem þeim þótti einna nýstárlegast í skýrslunni, voru tölur um hvernig húsbyggingar ganga á Keflavíkurflugvelli. Ekki geri ég lítið úr því. Ég hef á fyrri árum auglýst eftir að hæstv. ráðh. fjallaði nánar um þessi mál, og ég tel það góðra gjalda vert að hann gerir það og segir okkur hvað er um að vera í skiptum okkar við varnarliðið og hvernig þróun þeirra mála er í samræmi við það samkomulag sem gert var skömmu eftir að núv. ríkisstj. var mynduð. Svo virðist sem þar séu mörg verkefni í gangi, og m.a. taka íslendingar nú við fleiri og fleiri störfum af varnarliðsmönnum, ekki aðeins þjónustustörfum, eins og hér voru nefnd, heldur líka störfum eins og rekstri lóranstöðvanna sem eru miðunartæki kjarnorkukafbáta. Er athyglisvert að nú fyrst, 15–20 árum eftir að þessar stöðvar voru byggðar hér á landi, er komin fram till. á þingi um að við gefum út sjókort með lóranlínum svo að við, þessi mikla siglingaþjóð, getum notað þessar stöðvar. Skal ég ekki fjalla frekar um það, því að ég hef ekki tæknilega kunnáttu til að dæma um það hvort þær eru til þess fallnar. Ég tel að þróun mála í skiptum okkar og varnarliðsins sé skynsamleg og góð. Ég tel að íslendingar eigi stöðugt að taka í sínar hendur fleiri og fleiri störf og miða allt við að við getum - því fyrr, því betra - stjórnað þessum flugvelli við friðsamlegar aðstæður, ef að því kemur og annast allan rekstur hans einir. Fyrir fáum árum e.t.v. fyrir einu ári, var víðs fjarri því að við hefðum getað tekið við þeim rekstri öllum þannig að um væri að ræða sómasamlegan rekstur á stórum alþjóðaflugvelli og einhver mannvirki sem stæðu í sambandi við varnarstöðu landsins. Ég sé ekkert athugavert við það að íslendingar taki vaxandi þátt í björgunarmálum og tel raunar að björgunarsviðið allt sé eitt af þeim, sem við ættum fljótlega að geta tekið algerlega að okkur. Ég veit að það er hernaðarleg andstaða hjá ameríkumönnum gegn því. Þeir kunna ekki við að hafa her eða flotasveitir annars staðar án þess að hafa það lið sem þeir þurfa til björgunar. Það verður að yfirvinna, því að engin ástæða er til þess að við íslendingar getum ekki rekið þessa björgunarsveit að öllu leyti nema e.t.v. að standa undir kostnaðinum. Þar sem hún mun vinna fyrir fleiri en okkur ætti að vera hægt að finna einhverja lausn á því máli. Mér þykir heldur dapurlegt að heyra að það hafi verið gerð 5 ára áætlun um endurbætur á flugvellinum sjálfum til að gera hann hæfari til næturflugs. Ég hef alltaf haldið að þetta væri fyrsta flokks alþjóðlegur flugvöllur og mundu hvaða vélar sem vilja geta lent þar áhyggjulaust. Ef hann er orðinn svo langt á eftir að það þarf 5 ára áætlun til að gera hann - ekki fullkomlega hæfan, heldur „hæfari“ til næturflugs og blindflugs, þá mundi ég vilja athuga hvort það þarf ekki skjótari viðbrögð heldur en hér er gert ráð fyrir. En um það verður ekki dæmt án þess að kynnast málsatvikum. Síðasti meginkafli skýrslunnar fjallar um utanríkisþjónustuna sjálfa. Þar hafa verið gerðar ýmsar breytingar og virðist mér þær, sem mesta þýðingu hafa, vera skynsamlegar. Ég er fylgjandi því og hef verið um langt árabil að láta embættismenn, sem sitja í rn. hér í Reykjavík, vera sendiherra okkar í ýmsum fjarlægum löndum þar sem við höfum ekki sendiherra með búsetu, frekar en hrúga þeim verkefnum á sendiherra í nágrannalöndum svo að þeir eru mikinn hluta ársins á ferðalögum. Ég tel að með þessu munum við styrkja heimastöðvar utanríkisþjónustunnar, þ.e.a.s. rn. sjálft, með auknum mannafla. Það verða óhjákvæmilega bestu menn og reyndustu sem fá þessi störf, og ég tel að það sé mjög til hins betra að geta styrkt sjálft rn. þannig að það hafi meiri breidd og fleiri reyndum mönnum á að skipa hér heima. Ýmislegt fleira mætti nefna í sambandi við þennan kafla sem ég sé þó ekki ástæðu til. Ég hef nú farið í gegnum meginkafla skýrslunnar og eins og hv. síðasti ræðumaður staðnæmst öllu frekar við það sem ég hef eitthvað við að athuga, þó ég hafi nefnt sumt af hinu líka. Ef lítið er á utanríkismálin í heild verð ég því miður að ljúka máli mínu með því að komast að mjög neikvæðri niðurstöðu varðandi þau. Ef við lítum á þróun málanna síðan 1971, sem að ýmsu leyti verður að teljast samfellt tímabil, þá höfum við á þessu tímabili ráðist í tvær stórfelldar aðgerðir á sviði utanríkismála bar sem er útfærsla landhelginnar í 50 og síðan 200 mílur. Við höfum gert þetta við þær aðstæður að við máttum búast við erfiðleikum vegna þess. Og það hefur ekki staðið á þeim. Árangurinn hefur orðið sá, ef lítið er yfir svið utanríkismála í dag, að við eigum því miður í meiri eða minni deilum við langflesta nágranna okkar. Ef við byrjum á Bandaríkjunum, þessu risaveldi sem við eigum af landfræðilegum ástæðum óhjákvæmilega mikil skipti við, voru þau í tíð vinstri stjórnarinnar dregin á asnaeyrunum með sífelldum yfirlýsingum um stefnu sem síðan var ekki framkvæmd, með því að draga kommúnistíska ráðh. í baknefnd á bak við hæstv. utanrrh. og eyðileggja þannig þá stöðu sem hann á að hafa í samningum við aðrar þjóðir. Ég blanda ekki inn í þetta í sjálfu sér deilunum um það hver stefna okkar á að vera gagnvart Bandaríkjunum. Við vitum vel að við höfum mismunandi skoðanir á því. En við verðum að taka meginákvarðanir í varnarmálum á þann hátt að þegar það er gert, þá verði staðið við það og aðrar þjóðir geti tekið eitthvert mark á stefnuyfirlýsingum ríkisstj. í utanríkismálum. Ég nefni þetta nú vegna þess að ég tel að önugleiki bandaríkjamanna í sambandi við kröfur okkar um að fá frá þeim herskip sé ósköp eðlileg afleiðing af því að þeir séu orðnir þreyttir á framferði okkar og því hvernig við rekum utanríkispólitík. Í þessum efnum legg ég ekki alla sök á hæstv. utanrrh. Það fylgir að vísu utanríkismálum hjá öllum þjóðum að forsrh. hafa mikil afskipti af þeim og ýmsir aðrir ráðh. hafa mikla tilhneigingu til þess að komast inn á það svið líka. Við höfum sannarlega séð dæmi af því versta af því tagi þegar umheiminum er tilkynnt um meiri háttar ákvarðanir í íslenskum utanríkismálum með fréttatilkynningu frá dómsmrn. sem forsrh. a.m.k. hefur aldrei heyrt nefnda og ég veit ekki hvort utanrrh. hefur vitað af áður en hún var send út. Ef menn, sem eru komnir til æðstu valda hér á Íslandi, halda að það sé hægt að reka samskipti við aðrar þjóðir með því að gefa út blaðatilkynningar um það að þær verði að gera svo vel að senda okkur vopn, ef þær ekki geri það strax, þá förum við bara til andstæðinga þeirra, - ef þeir halda að þetta sé leiðin til þess að ná einhverjum árangri í rekstri utanríkismála, þá eru þessir menn á villigötum eða þeir vita ekki hvað þeir gera. Ég er þeirrar skoðunar að ríkisstj. hefði átt að ræða ítarlega við Bandaríkin um landhelgismálið snemma eftir að við tókum ákvörðun um 200 mílurnar. Ég er þeirrar skoðunar að við hefðum átt að gera þeim ljóst að við teldum ótvírætt að þeir bæru miklar skyldur gagnvart okkur við fjögurra mílna línuna, þótt deila mætti um það sem er þar fyrir utan, og búa þá undir að þeir gætu blandast inn í málin í sambandi við þá línu. Og það hefði á því stigi átt að færa þegar í tal að okkur kynni að skorta skip til landhelgisgæslunnar því að það var okkur sannarlega ljóst þá þegar. Ef þetta hefði verið gert og síðan hefði verið fylgt mannasiðum í samskiptum þjóða, þá efast ég ekki um að við værum þegar búnir að fá einhver skip sem samkomulag hefði orðið um. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það kunni góðri lukku að stýra að ætla sér að fá tæki í landhelgisbaráttuna lánuð eða gefin í skyndi. Við erum gjarnir á að fá flugur, íslendingar, og rjúka til að framkvæma þær. Við fengum eina slíka flugu í stríðslokin og vorum búnir að fá hingað tvo hraðbáta sem áttu að gerbreyta landhelgisgæslunni. En þeir höfðu ekki verið hér lengi þegar við sáum hvers kyns var, og þurfti að senda mann til Englands sem með ærinni fyrirhöfn fékk bresku stjórnina til að taka við þessum skipum aftur. Fyrir fáum árum kom það upp að gott mundi vera að fá lánaðar flugvélar fyrir landhelgisgæsluna hjá bandaríkjamönnum, þeir mundu eiga mikið af flugvélum sem þeir notuðu ekki og mundu henta okkur vel. Voru fengnir tveir stórir flugbátar sem eru notaðir til slíkra starfa viða um heim. En reynslan af þeim varð samt sem áður sú, að ég held, að landhelgisgæslan hafi verið þeirri stund fegnust þegar hún losnaði við þá aftur. Því ítreka ég það að í þessum efnum hefði þurft að vera alllangur fyrirvari ef vel hefði átt að takast. Ef við lítum á sambúð okkar við Evrópu þarf ekki að nefna Stóra-Bretland, bretar hafa sjálfir séð fyrir því. En það er alvarlegt mál að þurfa að standa í illdeilum við Efnahagsbandalag Evrópu þó að okkur sé ekki að skapi sú þróun, sem þar er, og gangi illa að skilja sitt hvað í samtölum við þá embættismenn, sem þar sitja við völd. Fram hjá því verður ekki gengið að Efnahagsbandalagið tekur við rúmlega þriðjungi af öllum útflutningi okkar og við fáum þaðan um 2/3 af innflutningi okkar af ýmsum gildum ástæðum. Við megum búast við því að Spánn og Portúgal tengist Efnahagsbandalaginu á einhvern hátt nánar áður en langt líður svo að þýðing þessa svæðis fyrir okkur sem markaðsvæði og innkaupasvæði mun fara vaxandi. Og það er engin vitglóra í að gera ekki allt sem hægt er til þess að komast að einhverju samkomulagi, því að ekki dugir að snúa sér undan og fara í fýlu þó að okkur líki ekki hvernig þeir koma fram við okkur. Varðandi löndin austan járntjalds hefur sambúð okkar um langan tíma veríð mjög góð, oft á tíðum betri en margra annarra landa í Vestur-Evrópu. En nú er staðan þannig að austur-þjóðverjar og pólverjar nánast bíða eftir því að fá samninga um veiðiheimildir. Grálúðukvótinn stendur óuppfylltur í framleiðsluáætlun Austur-Þýskalands fyrir þetta ár og þeir eru í mestu vandræðum með það hvernig þeir eigi að fylla kvótann. Sovétríkin hafa án efa einhvern slíkan áhuga, enda hafa þau veitt hér djúpt undan landinu undanfarin ár. Þarna eru því óleyst vandamál, og Norðurlöndin standa ein, þar sem hægt er að segja að við höfum sæmilega góða sambúð við þau. En þótt þau sýni okkur þá vinsemd að taka afstöðu með okkur sem þau gerðu í Norðurlandaráðinu og hafa gert á fundum norrænu utanrrh., þá vita allir, sem fylgjast með þessum málum, að landhelgismái okkar hefur valdið utanríkispólitík norðmanna og dana stórkostlegum erfiðleikum. Hæstv. sjútvrh. steig upp í munninn á sjálfum sér, svo að ég noti erlenda samlíkingu, með blaðaviðtali sem var birt í Færeyjum og endurprentað í blöðum í Noregi og í voru svívirðingar um norðmenn. Norsk blaðaskrif lýstu hinni mestu undrun og var gefið í skyn í blaði eins og Fiskaren, sem einmitt þeir lesa sem hafa áhuga á málum okkar, að það væri meira en skrýtinn ráðh. sem talaði þannig og það væri mikil vinsemd af utanrrn. í Osló að láta þetta kyrrt liggja. Það verður ekki dregin dul á að þeir töldu að sú spenna, sem við hefðum sett í landhelgismálið, hafi komið þeim í vandræði frá þeirra sjónarmiði. Til er líka það sjónarmið að þeir hafi komið okkur í vandræði með því að vera eins konar dragbítar í málinu, vilja ekki fara eins hratt og við. En við verðum að reyna að skilja fleiri sjónarmið en okkar eigin ef við viljum meta utanríkismál. Við getum ekki búist við því, að við getum fengið að ákveða utanríkisstefnu fyrir Noreg og Danmörk. Ég hef þannig bent á að skipti okkar við nálega öll grannríki okkar einkennast af deilum, stundum illindum og vandræðum, sem að vísu stafa að verulegu leyti af útfærslu landhelginnar. Ekki má gleyma þeirri orsök. Engu að síður er það hlutverk utanríkisþjónustunnar, utanrrh., ríkisstj. og þjónustunnar allrar, að ná markmiðum þjóðarinnar með eins góðum friði við aðrar þjóðir og hægt er. Og við megum ekki, jafnvel þótt við berjum okkur á brjóst af ættjarðarást, vanmeta það verkefni sem biður okkar þegar líður að því að við erum búnir að vinna stríðið og þurfum að fara að hugsa um að vinna friðinn í landhelgismálunum. Við verðum að koma samskiptum okkar við allar þessar þjóðir í eðlilegt horf, í það horf sem lítil, friðsamleg og óvopnuð þjóð vill hafa skipti sín við umheiminn. Þetta er mikið verkefni. Ég tel að þessi vandræði séu öll stórum verri vegna þess að oft á tíðum hefur verið klaufalega á þessum málum haldið og hef ég nefnt dæmi þess. En það verður ekki við öllu séð. Atburðarásin hefur verið hröð. Kröfur fólks hér heima hafa verið miklar, tilfinningar hástemmdar, svo að engan veginn hefur verið þægilegt með þetta að fara. Samt sem áður er verkefnið eftir, og það er mikið verkefni. Ég vil að lokum láta í ljós þá von að stríðíð sé að vinnast endanlega og okkur muni einnig takast að vinna friðinn í landhelgismálinu. En þegar hann er unninn og viðskipti okkar við aðrar þjóðir eru komin í vinsamlegt og gott horf, þá höfum við sterkari undirstöðu undir efnahagslega framtíð heldur en við höfum áður haft. Þá verðum við betur búnir til þess að mæta þeim erfiðleikum sem nú íþyngja okkur, og þá getum við afhent næstu kynslóð stærra Ísland en við tókum við.



Herra forseti. Það skal vera upphaf máls míns að tjá hæstv. utanrrh. þakkir fyrir að hann skuli hafa lagt fyrir Alþ. ítarlega skýrslu um utanríkismál og efnir nú til umr. um hana að liðnum rúmum fresti frá því að skýrslan var lögð fram. Umr. um utanríkismál eru að mínum dómi nauðsynlegur þáttur í þingstörfunum ár hvert og aldrei brýnni en einmitt nú, þegar svo standa sakir að við íslendingar eigum í útistöðum við annað ríki og lífshagsmunamál þjóðarinnar eru að vissu leyti til ákvörðunar á alþjóðavettvangi. Í þeirri skýrslu, sem hæstv. utanrrh. hefur lagt fram, er einkum fjallað um þá þætti utanríkismála sem felast í beinum samskiptum Íslands við önnur ríki og þátttöku Íslands í alþjóðastofnunum. Ég fyrir mitt leyti sakna þess einkum að ekki skuli þar rækilegar fjallað um þróunina á alþjóðavettvangi í stórum dráttum, því að þótt segja megi að einstakir atburðir eða einstakar tilhneigingar í samskiptum ríkja hafi ekki í svip sérstaka þýðingu fyrir Ísland, varði ekki okkur íslendinga beinlínís á líðandi stund, þá er það segin saga að þróunin í alþjóðamálum mótar, þegar til lengdar lætur, það alþjóðlega umhverfi sem við þurfum að taka mið af og átta okkur á ef við eigum að geta séð okkur sæmilega farborða í viðsjárverðum heimi. Ég verð að segja að mér finnst kaflinn um þróun alþjóðamála helst til rýr í roðinu og þar geti einstakir hlutir orkað tvímælis, sem máske er ekki nema von þegar í örstuttu máli er tæpt á viðamiklum viðfangsefnum, En ég vil ítreka það, að það eru, þegar dýpra er grafið, grundvallarbreytingar á síðustu áratugum á skilyrðum alþjóðlegra samskipta sem hafa gert okkur íslendingum fært að halda okkar hlut í alþjóðlegum samskiptum eins og raun ber vitni. Ég tel því að þótt það varði okkur kannske ekki beinlínis í framvindu líðandi stundar, þá hefði verið rétt af hæstv. utanrrh. að setja fram í sem stærstum dráttum afstöðu hæstv. ríkisstj. til tíðinda eins og þeirra stóratburða sem gerðust í Suðaustur-Asíu á síðasta ári, sömuleiðis að gera grein fyrir þeim megindráttum sem þegar má sjá í marghliða valdatafli sem á sér stað milli stórveldanna þriggja, Bandaríkjanna, Sovétríkjanna og Kína, og gætir í öllum álfum þótt með mismunandi hætti sé. Sömuleiðis sakna ég þess að ekki skuli fjallað að einhverju marki um þær miklu sviptingar sem eiga sér stað í efnahagsmálum heimsins. Mér finnst mjög skjóta skökku við að láta þær liggja á milli hluta, því að tvímælalaust höfum við íslendingar fengið ómjúklega að kenna á samdrættinum sem orðið hefur á undanförnum missirum í heimsviðskiptum og alþjóðlega verðbólgan hefur ekki látið okkur ósnortna. Það hefur orðið okkar hlutskipti nú um nokkurt skeið að heyja harða og langdregna viðureign við Bretland sem til skamms tíma var talið ráða lögum og lofum, ef ekki á heimshöfunum öllum, þá sér í lagi á Norður-Atlantshafi. Einmitt í dag hafa borist fregnir sem að mínum dómi bera þess vott að við erum smátt og smátt að þokast nær fullnaðarsigri í þriðju lotu landhelgisátakanna við breta. Þær aðstæður, sem gert hafa okkur fært að heyja þessa baráttu með þeim árangri, sem hingað til hefur náðst, og valda því, að við eygjum nú lokamarkið eða teljum okkur a.m.k. flestir eygja það, felast í breytingum sem gerst hafa, stundum hægt og stundum hratt, á valdahlutföllum, oft á fjarlægum heimshornum, og í breyttum sambýlisháttum ríkja, jafnt fjær okkur og nær. Því vil ég enn ítreka það, að ég tel að rétt væri, þegar slíkar skýrslur eru fluttar sem hæstv. utanrrh. hefur nú lagt fram, að þá sé í sem stærstum dráttum gerð grein fyrir því hvernig ríkisstj. Íslands á hverjum tíma lítur á framvindu heimsmálanna, án þess auðvitað að hægt sé að ætlast til að rakið sé út í æsar hvert og eitt mál sem ofarlega kann að vera á baugi. Í samræmi við þetta er það álit mitt að hlutföll í skýrslu hæstv. ráðh. séu ekki með öllu eðlileg milli kaflans um alþjóðamál og þróun þeirra annars vegar og mjög nákvæmrar grg., sem þar er birt um meðferð og úrslit mála á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, hins vegar. Margt af því, sem þar er um fjallað, tel ég léttvægara en önnur mál sem látin eru órædd. Vissulega hefur þátttakan í starfi Sameinuðu þjóðanna verulega þýðingu fyrir Ísland. Ég vil í því sambandi nefna sér í lagi tvö mál. Annað er Háskóli Sameinuðu þjóðanna og hugsanleg þátttaka Íslands í starfi hans. Ég vil leggja áherslu á að hæstv, ríkisstj. láti einskis ófreistað til að fylgja eftir og fylgja fram þeim áþreifingum sem farið hafa fram um að deild úr Háskóla Sameinuðu þjóðanna geti starfað hér á landi. Eins og mál horfa nú við þykir langvænlegast, að það sé deild sem fjallar um hagnýtingu jarðhita. Það hefur ekki aðeins virðingarauka í för með sér fyrir Ísland og íslensk vísindi og íslenska tækni ef alvara verður úr því að slík deild Háskóla Sameinuðu þjóðanna starfi hér á landi. Ég er einnig sannfærður um að það mun hafa nú þegar og þó enn frekar þegar frá liður mikla efnahagslega þýðingu, því að þar með eru sköpuð ákjósanleg skilyrði til þess að íslensk þekking á náttúrulögmálum, íslensk verkkunnátta við hagnýtingu jarðhita geti orðið til þess að afla íslenskum aðilum verkefna í fjarlægum löndum við framkvæmdir sem sýnilegt er að munu vaxa af feiknahraða á næstu árum og áratugum, eftir því sem þær þjóðir, sem yfir jarðhita ráða, gerast ákveðnari og hafa meiri þörf fyrir að hagnýta sér þessa tiltölulegu ódýru og nærtæku orkulind. Hitt atriðið, sem sérstaklega varðar Sameinuðu þjóðirnar, eru þeir styrkir og framlög sem Ísland hefur þegið frá Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna. Ég get verið stuttorður um það atriði því að þeir tveir hv. alþm., sem á undan mér töluðu, gerðu það báðir að umtalsefni. Ég vil fyrir mitt leyti taka undir þá skoðun, sem fram kom í þeirra máli, að ekki sé sæmandi að Ísland hagnýti sér þessa þróunaraðstoð með þeim hætti, sem gert hefur verið um nokkur ár, og þar þurfi sem skjótast að verða breyting á sóma lands og þjóðar vegna. Hvað samstarf Norðurlanda varðar vil ég aðeins drepa á það, að ég tel að íslensk stjórnvöld þurfi að hyggja vel að því að halda uppí nægilegri kynningu á því margþætta og gagnlega starfi sem fram fer á þeim mörgu sviðum sem Norðurlandasamvinna nær nú til. Þess gætir töluvert enn, þrátt fyrir það að menn ættu að vita betur, að fólk telur þessa samvinnu hálfgert hégómamál. En ég held að öllum, sem kynnst hafa þeim málum, beri saman um að það er öðru nær. Því skiptir máli að almenningur fái vitneskju um það sem þar er gert á fjölmörgum sviðum, ekki aðeins þeir sem í samvinnunni standa á hverjum tíma. Ég vil lýsa ánægju minni með þá ráðstöfun, sem hæstv. utanrrh. skýrir frá, að fela starfsmanni utanrrn. að halda uppi sambandi við fjarlæg lönd sem við höfum stjórnmálasamband við, en ekki eru tök á að stofna sendiráð í. Ég tel tvímælalaust að seta slíks farandsendiherra í Reykjavík sé mjög heppileg lausn á erfiðu viðfangsefni. Ekki þarf annað en líta til Asíu til að sjá að nær óleysanlegt er að láta mann t.d. með aðsetur í Kína annast jafnframt sambandið við Japan og Indland eða mann með aðsetur í Tokíó halda uppi sambandinu við Kína. Slíkt mundi leiða til margháttaðra erfiðleika og jafnvel leiðinda. Þar að auki tel ég einsætt að þetta fyrirkomulag, að farandsendiherrann í Reykjavík, haldi uppí sambandi eftir því sem þörf gerist við mörg lönd í fjarlægum álfum, spari bæði tíma og fé miðað við það sem verið hefur, að sendiherrar í hinum og þessum Evrópulöndum hafa skipt sambandinu við fjarlægu löndin á milli sín með þeim afleiðingum að menn t.d. hafa verið á löngum og erfiðum ferðalögum um sömu heimsálfuna, einn að heimsækja þau ríki, sem hann á að halda uppi sambandi við, kannske í Austur-Afríku, annar í Vestur-Afríku. Ég vil láta í ljós að ég tel að þó hefði mátt ganga lengra í því sem í skýrslu hæstv, utanrrh. segir að ætlunin sé, að farandsendiherra þessi hafi samband við ríkin í Asíu og Afríku. En samkv. þeirri upptalningu, sem kemur fram í skýrslunni, er gert ráð fyrir að enn hafi sendiherra, sem einhvern tíma verður kannske aftur í London, sambandið við Nígeríu, sendiherrann í Moskvu sambandið við Mongólíu og sendiherra í Genf sem stendur sambandið við allmörg Afríkuríki, einkum í austurhluta álfunnar. Ég tel að þetta skref hefði átt að stíga til fulls og sinna þessum fjarlægu ríkjum alfarið héðan frá Reykjavík. Aldrei hefur það komið skýrar fram að mínum dómi heldur en á Hafréttarráðstefnunni, sem enn stendur, hversu þýðingarmikið það er að starfslið utanríkisþjónustu okkar sé sem best starfi sínu vaxið. Dæmið, sem þar liggur í augum uppi um hvers Ísland hefur reynst megnugt á alþjóðavettvangi þegar það hefur rækt mál sem það varðar miklu og það hefur látíð til sín taka af allri þeirri kunnáttu og öllu því afli sem við ráðum yfir, sýnir hverjum árangri er hægt að ná ef mál eru rétt undirbúin og þeim fylgt eftir á skynsamlegan hátt. Lotunni á Hafréttarráðstefnunni, sem nú er að ljúka, virðist ætla að slota á þann veg að frumvarpsákvæðin, sem þar komi fram, tryggi hagsmuni Íslands á viðunandi hátt. Og fullvíst þykir að afstýrt sé þeim málatilbúnaði sem helst hefði getað valdið íslenskum hagsmunum skaða. Það er tvímælalaust að þakka rækilegu og góðu starfi að hafréttarmálunum frá upphafi, ef svo fer sem virðist að Hafréttarráðstefnan ljúki svo störfum að íslenskir hagsmunir séu þar skjalfestir í væntanlegum alþjóðasamningi á þann hátt sem við höfum stefnt að frá upphafi. Nátengd meðferð hafréttarmálanna er svo landhelgisdeilan sem við stöndum í við breta sér í lagi. Þar hefur komið til einstæðs atburðar í samskiptum Íslands við önnur ríki, slit hafa orðið á stjórnmálasambandi við Bretland. Hvað sem breska stjórnin og breskir togaramenn tvístiga, held ég að engum íslendingi blandist hugur um að þeirra málstaður er tapaður, og það vita reyndar bretar sjálfir. Vandræði þeirra nú felast í því að þeir eru að leita eftir einhverri undankomuleið úr þeirri smánarstöðu sem þeir hafa bakað sér sjálfir. Það er því áríðandi að við íslendingar förum að búa okkur undir að fylgja eftir sigri sem ég tel að sé í sjónmáli. Þar eins og reyndar í öllum öðrum köflum þessarar viðureignar á að spyrja að leikslokum, en ekki vopnaviðskiptum. Mest rúm tekur þar í mínum huga hversu fer um viðskiptasamband Íslands við ríkin á meginlandi Evrópu og reyndar Bretland og Írland nú orðið líka, sem standa saman að Efnahagshandalaginu. Bókun 6 er dauður bókstafur hvað sjávarafurðir okkar snertir, Samningurinn við þjóðverja, sem okkur var sagt að mundi leysa það mál, hefur ekki reynst þess megnugur enn. Ríkisstj. hefur ákveðið að biða átekta og neyta ekki þess réttar, sem hún hefur til þess að fresta framkvæmd samningsins um veiðar þjóðverja í fiskveiðilögsögunni, og kveðst hafa spurt þjóðverja hvað þeir séu að gera til þess að koma bókun 6 í framkvæmd. Ég tel það með ólíkindum að hæstv. ríkisstj. sé svo ófróð að hún hafi ekki fylgst með þessu máli frá upphafi og hafi einhverja vitneskju um hvað þjóðverjar hafa aðhafst og hverjar horfur eru á að þeir nái árangri. Ég vil mega mælast til þess að hæstv. utanrrh. miðli þingi og þjóð slíkri vitneskju sem hann kann yfir að ráða. Eitt af þeim málum, sem upp hafa komið á alþjóðavettvangi nú alveg á síðustu mánuðum og mikla athygli hefur vakið beggja vegna Atlantshafs, þótt lítið hafi farið fyrir því í umr. hér á landi, er svokallað Sonnenfeldtmál. Sonnenfeldt þessi gengur næst Henry Kissinger að áhrifum og völdum í utanrrn. Bandaríkjanna. Fyrir nokkru flutti hann grg. um viðhorf Bandaríkjastjórnar til mála í Evrópu á fundi bandarískra sendiherra í Evrópulöndum sem haldinn var í London. Þótt fundurinn væri lokaður komst brátt í blöð í Bandaríkjunum og síðan í Evrópu skýrsla um það sem Sonnenfeldt lét sér þar um munn fara. Þar kom í rauninni fram staðfesting á því, sem lengi hefur verið almannarómur, en reynt hefur verið að dylja, að þótt Bandaríkin og Sovétríkin látist gjarnan vera miklir andstæðingar á yfirborðinu, þá fer fram milli þeirra meira og minna leynt samspil þar sem hvort styður annað bak við tjöldin að halda tökum á þeim hluta Evrópu sem varð þeirra áhrifasvæði við skiptingu álfunnar í lok heimsstyrjaldarinnar síðari. Sonnenfeldt komst svo að orði, að það væri tvímælalaust hagsmunum Bandaríkjanna fyrir bestu að á kæmist það sem hann kallaði lífrænt samband milli Sovétríkjanna og þeirra Austur-Evrópuríkja sem nauðug eru á áhrifasvæði þeirra. Í máli hans lá að sjálfsögðu að þessi skipan mála tryggði á hinn bóginn best ítök Bandaríkjanna vestan markalínunnar um Evrópu þvera. Þessi gagnkvæmi stuðningur undir niðrí milli stórveldanna kemur líka í ljós þegar gáð er að því hvernig ráðamenn þeirra hvors um sig láta gagnvart því ríki Evrópu þar sem mest pólitísk óvissa ríkir sem stendur, þ.e.a.s. Ítalíu. Þar hafa Kissinger í Washington og Susloff í Moskvu látið frá sér fara yfirlýsingar sem hvorar tveggja miða tvímælalaust að því að hindra það að vinstri flokkar á ítalíu, og þá sérstaklega kommúnistar, geti náð valdaaðstöðu í landinu með þeirri stefnu sem þeir reka, þ.e.a.s. að verða svo áhrifamikill flokkur á þingi að Kristilegir demókratar hljóti að taka tillít til þeirra eða ganga til samstarfs við þá. Kissinger segir að ótækt sé að fá kommúnista til áhrifa í NATO-ríki, og Susloff lætur á sér skilja að það sé verr en ekki að flokkar, sem ekki lúta forskriftum frá Moskvu, þótt kommúnistaflokkar heiti, hefjist til valda og áhrifa í Evrópuríkjum. Þetta er svo sem ekki ný bóla. Mörg dæmi slík hafa gerst fyrr og síðar. En þetta dæmi er alveg sérstaklega athyglisvert og skýrt og sýnir að Evrópuríki, hvort sem smá eru eða stór, þurfa sjálf að sjá fótum sínum forráð, en varast eins og heitan eldinn að fela risaveldunum forsjá sína. Og við íslendingar þurfum einnig að taka mið af því sem gerist í þessu máli og öðrum slíkum. Reynsla okkar af NATO og af hersetu bandaríkjamanna hér á landi er orðin það löng og við mismunandi skilyrði og allra síðast við þau skilyrði að bandalagsríki okkar og Bandaríkjanna einnig hefur beitt valdi í skiptum við íslendinga. Af þessari þróun og þessari framvindu mála hljótum við að draga ályktanir þegar mótuð er stefna okkar í utanríkismálum um ókomna tíma. Við hljótum einnig að læra af þeim skjölum sem nýbirt eru um skipti Bandaríkjanna og Íslands á árinu 1949. Þar kemur skýrt fram að íslendingarnir, sem þá fóru til Washington, hafa fyrst og fremst verið að leita réttlætingar á afstöðu sem fyrir fram var mótuð. Hins vegar er ljóst af bandarísku gögnunum, sér í lagi þeim sem ætluð eru til heimanotkunar í Washington, að markmið bandaríkjamanna, þaulhugsað, vel undirbúið og framfylgt kappsamlega, var að gera íslendinga og Ísland háð Bandaríkjunum fjárhagslega á ýmsan hátt til þess að ná sem varanlegastri hernaðaraðstöðu á Íslandi. Það er að mínum dómi engum blöðum um það að fletta að þetta var kjarni málsins er þeir atburðir gerðust sem lýst er í þessum skjölum. Nú hefur reynslan enn staðfest að það eru bandarískir hagsmunir, en ekki íslenskir, sem ráða því að bandarísk herstöð er hér í landinu. Bandaríkjastjórn getur ekki einu sinni séð af einni hraðsnekkju til þess að efla vanbúinn íslenskan landhelgisgæsluflota. Staðreyndirnar, sem nú liggja fyrir, hljóta að verða umhugsunarefni og umræðuefni, og eðlilegt er að Alþ. sé þar helsti umræðuvettvangur. En í skýrslu hæstv. utanrrh. er ekki fjallað einu orði um þessi mál. Þar er aðeins rætt um yfirstandandi framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli. Ég held að öllum, sem þetta mál skoða án fyrir fram mótaðrar afstöðu, hljóti að koma saman um að lexían, sem við íslendingar eigum að læra af þessari reynslu, sé sú, að við eigum að treysta á sjálfa okkur og eigin forræði. Það er gagnslaus grilla að okkur sé nóg að hlaupa til bandaríkjamanna og biðja þá ásjár ef eitthvað bjátar á hjá okkur í samskiptum við aðra, bara af því að bandaríkjamenn sjá sér hag í því að hafa herstöð á Keflavíkurflugvelli. Málgögn Sjálfstfl. ólu á því í átökunum eftir útfærsluna í 50 mílur að einungis afstaða þáv. ríkisstj. til Bandaríkjanna og til herstöðvarinnar og til NATO væri þess valdandi að við þyrftum að troða illsakir við breta, bandamenn okkar. Þessi áróður kom nú í koll ríkisstj. sem Sjálfstfl. veitir forustu. Það var mikið tímanna tákn þegar sumir áköfustu herstöðvasinnar á Suðurnesjum voru svo vonsviknir af framkomu átrúnaðargoða sinna á heiðinni að þeir gerðust forsprakkar í aðgerðum gegn herstöðvunum og létu sem þeir væru albúnir að urða bandarísku hermennina eða drita þá inni að fornum sið, svo sem fornmenn gerðu þegar þeir vildu sýna öðrum sem megnasta fyrirlitningu. Herra forseti. Áður en ég lýk máli mínu vil ég sérstaklega þakka utanrmn. og sér í lagi formanni hennar að mér hefur verið veitt tækifæri til að sitja fundi n. og fylgjast með störfum hennar þótt þingfylgi skorti okkur samtakamenn til að hljóta þar sæti. Mér er einnig ljúft að geta borið um að hæstv, utanrrh. hefur tvímælalaust sýnt að honum er hugleikið að hafa náið samráð við utanrmn. og greiða störf hennar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu þá um utanríkismál er hann hefur nú flutt þingheimi. Jafnframt þakka ég honum fyrir góða samvinnu við utanrmn. Að lögum fer utanríkisþjónustan með utanríkismál og gætir í hvívetna hagsmuna Íslands gagnvart öðrum ríkjum. Hún skal einkum gæta hagsmuna Íslands að því er snertir stjórnmál og öryggismál, utanríkisviðskipti og menningarmál. Samkv. þingsköpum er utanríkismálum vísað til utanrmn. og skal rn. ávallt bera undir hana utanríkismál sem fyrir koma, einnig milli þinga. Þetta samstarf hefur farið vaxandi á undanförnum árum. Hefur það tvímælalaust orðið til góðs fyrir alla aðila, glætt samstarfsvilja og gagnkvæman skilning og greitt úr ýmsum þáttum mála. Því hefur verið haldið fram að skýrsla um utanríkismál yrði að koma fram það tímanlega á hverju reglulegu Alþ. að þm. gæfist kostur á að kynna sér hana rækilega og ræða eftir vild. Hefur frv. til að tryggja þetta atriði verið flutt á þessu þingi af hv. 3. þm. Reykn. Þetta frv. er nú til meðferðar í n. Ég hygg að hæstv. utanrrh. sé síður en svo andvigur því að þessari ræðu séu einhver tímatakmörk sett á hverju þingi. Um þetta munu þó vera skiptar skoðanir þó að ekki sé stórvægilegt atriði. Það er jafnan svo að umhugsunarvert er hvort marka eigi ákveðna þætti mála með löggjöf eða ekki. Sumir telja jafnvel æskilegra að ákveðnar þingvenjur mótist ár frá ári og skapist ákveðin hefð sem þm. telja sér skylt að fara eftir eins og skráð lög væru. Ég skal ekki segja hvernig þessu frv. reiðir af. Það hefur ekki verið rætt til fulls eða afgr. úr n. enn þá. Hitt var rétt, sem hv. 3. þm. Reykn, gat um, að þessi mál eða umr. um utanríkismál eru með öðrum hætti en áður var, þ. e. a. s. eins og hann benti réttilega á, þá mátti það heita við~ burður ef utanríkismál bar á góma áður fyrr. Utanríkismálin voru hornreka, sumpart af eðlilegum ástæðum meðan landið var ekki fullvalda, sumpart af því að íslendingar hafa verið lítt vanir að fást við utanríkismál og jafnvel feimnir að ræða þau, eins og dæmi sanna um öryggismál, þar til nú á síðari árum að farið er að ræða þessi mál ögn frjálslegar og veita þeim þá athygli sem þau verðskulda. En það hefur nú að mínum dómi skapast nokkur venja í þá átt að síðustu árin hefur skýrsla um utanríkismál verið lögð fram og flutt af utanrrh. okkar, og fer vel á því. En það er hverju orði sannara hjá hv. 3. þm. Reykn., að vissulega væri æskilegt að gefa sér rýmri tíma til að ræða þessi mikilvægu mál hér á hv. Alþ. og jafnvel aðra málaflokka, eins og hann benti á um norska Stórþingið sem valdi sér norrænt samstarf að umræðuefni a.m.k. einn dag eigi alls fyrir löngu. Skýrsla hæstv. utanrrh., er hann flutti að þessu sinni, er löng og efnismikil. Það eru því ekki nema fá orð sem látin verða falla um hana af minni hendi og þá aðeins vikið að fáum atriðum og stiklað á stóru. Á alþjóðavettvangi hefur margt borið til tíðinda á liðnu ári og undanfarna mánuði. Hefur Ísland og íslenskir fulltrúar komið þar nokkuð við sögu og lagt lóð á vogarskálar eftir efnum og ástæðum. Svo sem eðlilegt er fjallar gildur þáttur eða kafli ræðunnar um þátttöku íslendinga í samtökum Sameinuðu þjóðanna og störf á þeim vettvangi. Hæstv. utanrrh, sótti Allsherjarþingið s.l. haust, flutti þar ræðu þar sem hann kom á framfæri sjónarmiðum íslendinga varðandi okkar stærstu mál, útfærslu fiskveiðilögsögu Íslands í 200 mílur og afstöðu á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Vafalaust hefur þessi kynning á málstað og markmiðum íslendinga haft sitt að segja. Það þykir jafnan með forvitnilegustu dagskrárefnum Allsherjarþingsins þegar leiðtogar og ráðamenn þjóðanna stíga í stólinn á öndverðu þingi og reifa helstu áhugamál sin og markmið. Á Allsherjarþinginu þykir hverri þjóð nokkurs virði að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Íslenska sendinefndin er ekki fjölmenn á því þingi á borð við sendiflokka annarra þjóða, en reynir þó vafalaust að láta til sín taka eftir mætti. Oft hentar vel og er raunar alveg nauðsynlegt og óhjákvæmilegt að hafa náið samstarf við sendinefndir annarra þjóða, svo sem Norðurlandaþjóðanna, sem þar hafa oft ráðið ráðum sínum með góðum árangri svo sem mörg dæmi sanna. Margar hugmyndir og mörg stór mál koma að sjálfsögðu fram á hinu fjölmenna alþjóðaþingi. Nefna má, eins og raunar hv. síðasti ræðumaður, 3. landsk. þm., ræddi nokkuð, hugmynd um stofnun Háskóla Sameinuðu þjóðanna sem fyrst var borin fram af U Thant, þáv. framkvæmdastjóra þeirra, fyrir 10 árum. Þessa hugmynd hafa íslendingar stutt og látið í ljós áhuga sinn um þátttöku. Hefur sérstaklega verið hugleidd samvinna við þessa menntastofnun að því er varðar rannsóknir á auðlindum hafsins og jarðhitaorku og nýtingu jarðhita. En í þessum málum fer sem oftar að margar þjóðir eru fúsari til að lýsa áhuga sínum á góðum framfara- og menningarmálum en að leggja þeim fé. En peningarnir eru afl þeirra hluta sem gera skal í lífi einstaklinga og þjóða. Vonandi er að hin ýmsu ríki, sem gefið hafa ádrátt um fjárframlög til þessa máls, láti þau af hendi rakna hið fyrsta. Fjölmörg fleiri áhugaverð mál eru nefnd í þessum kafla í ræðu hæstv. ráðh., þótt fárra einna sé hér getið. Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna er nú að ljúka í New York, þ.e.a.s. þeim áfanga hennar sem hófst 15. mars s.l. Síðustu fréttir, sem þaðan hafa borist, gefa góðar vonir um að vænlega horfi þar í málefnum okkar íslendinga. Heildarlausn þessara mála hlýtur þó að byggjast á margþættri málamiðlun og flókinni samningagerð. Eins og segir í skýrslu ráðh. hefur aðalverkefni íslensku sendinefndarinnar verið frá upphafi að vinna að heildarlausn er tryggi yfirráð strandríkis yfir auðlindum allt að 200 mílum frá ströndum, þannig að strandríki ákveði sjálft leyfilegan hámarksafla fiskstofna og möguleika sína til að hagnýta hann svo og að úrskurður þriðja aðila um ágreining í því efni komi ekki til greina. Utanrrh. rakti sögu landhelgismálsins frá 25. nóv. á síðasta ári er bretar sendu herskip sín inn í íslenska fiskveiðilandhelgi til aðstoðar togurum sínum í þriðja skipti á 17 árum, Ég mun ekki rekja þá sögu að þessu sinni, enda er hún flestum í fersku minni. Þar hafa mál yfirleitt verið borin undir álit utanrmn. Alþ. og áfangar í þeim efnum kynntir svo sem skylt er að lögum. Landhelgisdeilan við breta hefur oft verið hörð og alvarleg að undanförnu. Ásiglingar á íslensk varðskip hafa verið tíðar og lífshættulegar, veiðar breta á alfriðuðum svæðum fordæmanlegar, ríkisstj. og ráðamenn á hinn bóginn oft harðlega gagnrýndir fyrir linkind og léleg vinnubrögð. Þó er það svo að tvö þorskastrið nægðu ekki til stjórnmálaslita við breta. Af því varð fyrst 19. febr. 1976, að liðnum þrem mánuðum hins þriðja þorskastríðs. Vissulega teljum við og vonum að lokasigur sé í nánd í þessu máli, þessum sjóhernaði og hættulegu átökum. Ber þar að sjálfsögðu að lofa og meta að verðleikum vasklega framgöngu varðskipsmanna okkar sem seint verður fullþökkuð, miðað við vinnuaðstöðu alla, áhættu og erfiði. En dag skal að kvöldi lofa. Heimsiglingu breta var fagnað hér í salnum síðdegis í dag. En kvöldfréttir herma að þeir haldi nú aftur og enn á Íslandsmið, hvað sem við tekur að þessu sinni. Þá ræddi hæstv. utanrrh. um norræna samvinnu. Taldi hann að allir íslendingar væru sammála um gildi hennar, hún væri einn helsti hornsteinn íslenskrar utanríkisstefnu. Ætla má að hér sé rétt með farið. Þó hygg ég að hér ráði nokkru um mat manna í hverju norrænt samstarf felst á hverjum tíma. Margir kunna illa fálæti frænda okkar í sumum málum, hneykslast jafnvel á því að norðmenn skuli ekki vera boðnir og búnir að lána okkur vopnaða knerri og langskip til að berja á bretum fyrir Austurlandi samstundis og farið er fram á það. Ég þykist þó vita að flestir kunni vel að meta norræna samvinnu þegar hún lýsir sér í verki og virkum stuðningi við stærstu hagsmunamál okkar. Að mínu mati á norræn samvinna að skipa öndvegi í samskiptum okkar við aðrar þjóðir. Ég ætla enn fremur að þátttaka Íslands í vestrænu samstarfi á vettvangi Evrópuráðsins sé gagnleg. Þar hafa íslensk málefni verið kynnt á undanförnum árum og ýmis mál verið rædd sem varða Ísland miklu. Einn kafli í skýrslu þeirri, sem hér er til umr., fjallar um viðskiptamál á árinu 1975. Greindi ráðh. frá því að þrír nýir viðskiptasamningar hefðu verið gerðir á árinu: við Sovétríkin, Pólland og Kúbu. Vissulega er hér um afar mikilvægt svið íslenskra utanríkismála að ræða sem hér gefst þó ekki tími til að fjalla um nánar. Meginatriðið er að íslendingar vilja eiga góð samskipti við allar þjóðir heims, hvaða trúnað sem þeir hafa að leiðarstjörnu. Loks ræddi hæstv. utanrrh. nokkuð um öryggismál, varnarmál, framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli og utanríkismál almennt og „lauk vel máli sínu“, eins og þar stendur. Ég hygg að hæstv. utanrrh. verði, ef svo má segja, varla hankaður að neinu marki fyrir þessa ræðu. Hún er vel og skilmerkilega samin og segir mikið frá óvefengjanlegum atburðum, þótt nýliðnir séu, og staðreyndum. En það má auðvitað öllum ræðumönnum gera að sakfella þá fyrir það, sem ósagt er látið. Þannig þótti hv. 3. þm. Reykn. of lítið rætt um aðstoð við þróunarlöndin og minntist eitthvað á vanþróaðan hugsunarhátt í því sambandi. Ég ætla ekki að gera ræðu þessa hv. þm. að sérstöku umræðuefni á þessu kvöldi. Hún var skilmerkilega saman sett að formi til, hvað sem um boðskapinn má segja. Það var ekki erfitt að greina rauða þráðinn í þeim spuna: Alheimssigur heimskommúnismans í vændum. „Sovét-Ísland, óskalandið, hvenær kemur þú?“ var eitt sinn kveðið. En það er hverju orði sannara hjá hv. 3. þm. Reykn. og öðrum ræðumönnum, sem að því hafa vikið, að utanríkismálin eru hin allra mikilvægustu mál sem öllum alþm. ber að rækja og virða, því að fáir málaflokkar og meðferð þeirra varða svo mjög hamingju íslensku þjóðarinnar, öryggi og heill í nútíð og framtíð.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir það sem aðrir ræðumenn í þessum umr. hafa hafið mál sitt á, þ. e. að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá greinargóðu skýrslu og á margan hátt ítarlegu sem hann hefur flutt hér. Ég tek enn fremur undir það sem aðrir hafa sagt, að ég tel að það sé eitt af því í starfsháttum Alþ. sem til bóta hefur verið nú síðustu ár að hæstv. utanrrh. tók upp þessa venju. Á hinn bóginn vil ég gjarnan láta það í ljós, að ég hygg að það séu mjög réttmætar og skynsamlegar aths. sem hv. 3. landsk. þm. kom með áðan í sambandi við efnisjafnvægi í skýrslunni og það mundi vera mjög gagnlegt að fá yfirlit um stefnu ríkisstj. í alþjóðamálum frekar en er í skýrslunni, en eitthvað á þann hátt sem hv. 3. landsk. rakti hér áðan. Hv. 3. þm. Reykn. gat þess í dag við umr. að hann mundi ekki koma í ræðu sinni sérstaklega inn á þann kafla í skýrslu hæstv. utanrrh. sem fjallar um Sameinuðu þjóðirnar, það mundi annar gera. Það hefur nú fallið í minn hlut að segja nokkur orð um þann kafla. Þau verða svo sem ekki mjög mörg og ekki tæmandi, en ég ætla þó að fara um þennan kafla sérstaklega nokkrum orðum og er það höfuðefni þess sem ég segi hér. Þar til vinstri stjórnin tók við 1971, þá held ég að ég megi segja að Ísland hafi verið meðal þjóða heims einn af mestu aftaníossum Bandaríkjanna hjá Sameinuðu þjóðunum. Strax á árinu 1971 tekur Ísland að rífa sig undan áhrifavaldi Bandaríkjanna og verður á dögum vinstri stjórnarinnar verulega sjálfstæðara í utanríkismálum en áður var. Og ég hygg að samtímis hafi í raun og veru styrkst tengslin milli Íslands og hinna Norðurlandanna á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þau höfðu auðvitað alltaf verið mikil í flestum málum, en þó minnist maður þess, að oft og tíðum skar Ísland sig úr hópi Norðurlandaþjóðanna í afstöðu til mála á Allsherjarþinginu þegar Bandaríkin voru á öðru máli. Þetta var fyrir tíma vinstri stjórnarinnar hér. Þessi stefnubreyting íslensku ríkisstj. eða íslendinga á þessum tiltekna vettvangi, það má segja að hún fari nokkurn veginn saman við þá staðreynd að einmitt á þessum sömu árum linast tök risaveldanna og þá einkanlega Bandaríkjanna á fylgiríkjum sinum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Sameinuðu þjóðirnar eru alveg tvímælalaust góður vettvangur á sviði alþjóðasamskipta, og ég hef trú á því að hann sé raunverulega einn sá besti sem við eigum ef hann er notaður rétt til þess. Og þá vil ég gjarnan láta í ljós þá skoðun, sem ég hef öðlast við það að sitja tvisvar sinnum á Allsherjarþinginu, hluta af því með tveggja ára millibili, að ég held að það væri þörf á því að styrkja sendiráð okkar hjá Sameinuðu þjóðunum meira en gert er yfir allsherjarþingstímann. Að vísu er venjulegast einn maður frá rn. hér sendur vestur á þessum tíma, en það er í rauninni varla nóg. Ég held að það mætti mjög gjarnan taka mann úr öðru sendiráði, þar sem kannske er lítið umleikis á þessum árstíma, og senda vestur mann eða menn á Allsherjarþingið. Mér hefur sýnst að ýmsar þjóðir geri þetta. Að vísu geta fulltrúar þingflokkanna, sem fara á Allsherjarþingið og hafa gert það nú líklega um nær 10 ára skeið, vissulega létt verulega undir með fastanefndinni þó að slíkt eigi alls ekki að vera aðaltilgangurinn með því að senda þá þangað. Það er gaman að hafa verið vitni að því að atkv. Íslands á þessum vettvangi er alls ekki einskisvert, þarna á Allsherjarþinginu. Við verðum iðulega vör við það, er við störfum í sendinefnd okkar þar, að einörð afstaða okkar getur breytt afstöðu a.m.k. sumra hinna Norðurlandanna sem við höfum nánust samskipti við í ýmsum málum og kannske ekki síst þeim sem varða þriðja heiminn. Það er í þessum leik eins og mörgum öðrum: undirlægjan og auminginn er fyrirlitinn og einskis metinn, en sá, sem ber höfuðið hátt og sýnir í orðum og gerðum sjálfstæða skoðun og sjálfsvirðingu, er virtur þótt lítill sé. Það gátum við þó alltént lært í Biblíunni ungir, svo að maður tali ekki um hve ríkur þáttur það var í hinni fornu siðfræði norrænna manna. Við vitum raunar þessu til góðrar staðfestingar, og hv. 3. þm. Reykn. vitnaði einmitt til þess í dag við þessa umr., að margt stórt hjarta í litlu brjósti viða um heim hefur slegið hraðar yfir fréttunum af því hvernig litla Ísland hefur boðið Jóni bola, annáluðum ribbalda og yfirgangssegg um aldir, byrginn, þótt ég sé þess fullviss að það sama hjarta hefði slegið enn hraðar ef Ísland hefði verið hnarreistara og greitt högg sin af minna hiki og linku en oft hefur verið í þessu þorskastríði. Mér virðist, ef maður tekur síðustu tvö ár, frá 1973–1975, ber þau saman, þá hef ég á tilfinningunni, - ég get kannske ekki stutt það beinlínis með tölum í fljótu bragði, hef ekki farið í það að bera saman atkvgr. frá þessum tveimur árum, - ef ég tek árið 1973 og svo aftur 1975, þá hef ég ekki farið í það að bera saman atkvgr. Íslands um ýmis mál á Allsherjarþinginu, en mér finnst þó að hún hafi breytt ofurlitið um svip. Ég mundi kannske ekki kalla að um stefnubreytingu væri að ræða, en mér hefur fundist hún hafa breytt nokkuð um svip, frekar í þá átt sem var fyrr, öllu meiri tilhneiging til þess að fylgja Bandaríkjunum í vissum málum. Ég verð að segja að það er kannske eitt tiltekið mál sem m.a. hefur komið inn hjá mér þessari skoðun. Það var atkv. Íslands í sambandi við palestínu-arabana haustið 1974. Ég verð að segja það að mér hnykkti ákaflega mikið við þegar ég frétti um hvernig atkv. Íslands hefði fallið í því máli, og mér fannst sú skýring, sem því fylgdi, ekki vera mjög sannfærandi, að ég noti ekki sterkara orð. Sem sagt, ég segi ekki að það sé um að ræða verulega stefnubreytingu enn þá, heldur sveigju hliðhollari Bandaríkjunum og fylgiríkjum þeirra. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta atriði. Ég ætla þá að víkja að því, sem raunar hefur verið gert af ræðumönnum á undan, þ.e. að máli Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Ég bar fram hér á hv. Alþ. fsp. í fyrra, fyrir nokkurn veginn ári, til hæstv. menntmrh. um hvað því máli liði, þátttöku Íslands eða afstöðu Íslands til Háskóla Sameinuðu þjóðanna, og fékk um það greið svör. En þar sem hér er um mjög merkilegt mál að ræða sem hefur fengið mun seinvirkari meðhöndlun en ég held að ástæða væri til, þá vil ég gjarnan fara um það nokkrum orðum. Mér sýnist í fljótu bragði, en get auðvitað ekki staðhæft það, að fyrir seinlæti kunnum við að hafa misst af því að getað fengið hér deild frá Háskóla Sameinuðu þjóðanna varðandi hafrannsóknir þegar í upphafi, því að ég minnist þess að þá var t.d. önnur lítil eyþjóð, Malta, fljót á sér að bjóða fram nýlega stofnaða alþjóðlega hafrannsóknastofnun hjá sér til þess að tengjast Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Hins vegar hefur það gleðilega gerst að nú mun hafa verið athugað - og mun það mál vera í gangi - að bjóða Háskólanum samvinnu um nýtingu jarðvarma, og því vil ég vissulega fagna. Það lá fyrir þegar fyrir ári að yfirmaður auðlindadeildar Sameinuðu þjóðanna hafði mikinn áhuga á því að Ísland legði fram kunnáttu og reynslu á þessu sviði. Það er kannske ástæða til að minna á það hér að eðli þessa Háskóla Sameinuðu þjóðanna er dálítið sérstakt. Þetta er ekki venjulegur stúdentaháskóli, eins og okkur er tamast að hugsa um, heldur er háskólinn fremur hugsaður sem alþjóðlegt vísindasamfélag, og tenging Háskóla Sameinuðu þjóðanna við stofnanir hjá aðildarlöndunum er þess eðlis að það er hægt að byrja með mjög lítinn hlut, þannig að fjárútlát ættu ekki að þurfa að vera mjög mikil. Mér hefur sýnst eftir öllu, sem ég hef kynnt mér þetta mál, að það séu ákaflega miklir möguleikar til þess að sníða sér þarna stakk eftir vexti. Háskóli Sameinuðu þjóðanna er vissulega samkv. stofnskránni einna fremst hugsaður í þjónustu þróunarlandanna. Við höfum fengið þarna möguleika til þess að flytja út kunnáttu, og eins og hv. 3. landsk. þm. benti á, það gæti siðar leitt til þess að við gætum flutt hana út í formi fjármuna með því að taka beinan þátt í verklegri nýtingu jarðvarma á öðrum svæðum jarðarinnar. En jafnframt hljótum við með þessu að flytja inn kunnáttu, þar sem sú deild, sem hér þarf að koma, hlýtur að verða sótt af vísindamönnum frá ýmsum þjóðlöndum og gefa þannig möguleika til þeirrar ómetanlegu snertingar út á við sem öllum vísindamönnum er nauðsynleg og nauðsynleg fyrir gengi í vísindastörfum. Ég vonast til þess fastlega að hæstv. ríkisstj. sjái sóma og hag Íslands í því að hraða sem mest framgangi þess að Ísland gerist sem fyrst formlegur aðili að Háskóla Sameinuðu þjóðanna, en láti málið ekki daga uppi í hinum löngu og krókóttu göngum stjórnarráðsins. Þá get ég ekki að lokum, herra forseti, stillt mig um að víkja að örfáum orðum sem hæstv. utanrrh. lét falla af sinni alkunnu hógværð og kurteisi í framsöguræðu sinni. Þegar hann var kominn að lokum langrar og ítarlegrar skýrslu sinnar sagðist hann ætla að segja aðeins nokkur orð um öryggismál, svona eins og í afsökunarskyni: Á ég að fara að hreyfa svo lítilfjörlegu máli? Í þessu orðalagi og þeim hætti, sem hæstv. utanrrh. notaði þarna, felst eiginlega dálítið merkileg þverstæða. Þetta mál hefur kannske meira en nokkurt annað klofið þessa þjóð í tvennt. Sjálfur hefur hæstv. utanrrh. lagt sitt af mörkum til þess að viðhalda hér herstöð Atlantshafsbandalagsins um ófyrirsjáanlegan tíma og jafnvel að auka þar umsvif á sama tíma og spenna milli risaveldanna hefur slaknað stórlega. Og þá má minna á, því til staðfestingar, einmitt það sem hv. 3. þm. Reykv. nefndi hér áðan um þessa, - ja, mér liggur við að segja: þessa frægu ræðu sem Sonnenfeldt, aðstoðarmaður Kissingers, flutti nýlega vestur í Bandaríkjunum um það. Þetta fyrirbæri, þ.e. herstöðina hér, hefur hæstv. ráðh. metið svo og látið í ljós frammi fyrir alþjóð að væri lífsnauðsyn íslendingum, annars mundi hann kasta þessu drasli út í hafsauga, eins og hann hefur jafnan látið liggja að í öðru orðinu. Sumir hv. alþm. hafa nýlega talið öryggið, þ.e.a.s. herstöðina, svo mikilvæga að fórna bæri hluta af sjálfri lífsbjörginni, þorskinum, í kjaft Jóns bola fyrir það. Ég veitti því sérstaka athygli um daginn ummælum sem höfð voru eftir hv. 4. þm. Austurl., Sverri Hermannssyni, á þingi Norðurlandaráðs í vetur í þessa átt. Úr orðum hans mætti smíða þokkalegt vígorð fyrir þá 55 þús. íslendinga sem á þjóðhátíðarárinu mikla lögðust á fjóra fætur og báðu um herstöð um aldur og ævi. Þetta vígorð gæti verið: „Heldur herstöð en þorsk,“ En þegar svo hæstv. utanrrh. kemur í ræðu sinni í dag að þessu lífakkeri, hinu svokallaða öryggismáli, þá lætur hann sér duga um það nokkur orð í hálfgildings afsökunartón. Og þá mundi maður kannske að lokum spyrja hvort það hafi verið samviska eða meðfæddur heiðarleiki hæstv. utanrrh. sem þarna skaut upp kollinum.



Herra forseti. Sá kafli í skýrslu hæstv. utanrrh., sem vakið hefur mesta athygli mína, er sá sem ber heitið Öryggismál og fjallar um bandaríska herliðið á Keflavíkurflugvelli og samskipti þess við íslenska aðila. Þar kemur fram, eins og reyndar aðrir hv. þm. hafa bent á hér, að sífellt er verið að festa þennan her Í sessi með æ meiri byggingarframkvæmdum, og greinilega er unnið markvisst að síauknu samstarfi íslenskra aðila við herinn og það mikilvægra aðila eins og þeirra sem fara með flugmál, almannavarnir og meira að segja landhelgisgæsluna. Allt þetta býr í haginn fyrir herinn og er auðvitað rétt einn liðurinn Í þeim áróðri sem lævíslega er verið að reyna að læða að þjóðinni, þeim áróðri sem beinist að því að grafa undan trú hennar á sjálfa sig og eigin getu og beinist að því að koma fólki til að halda - já, helst trúa því að herinn sé okkur ómissandi. Það er svo sem skiljanlegt að hæstv. utanrrh. og hans flokkur reyni að hafa eitthvað sér til afsökunar, reyni að útskýra á einhvern hátt skoðanabreytingu sína frá því að þeir störfuðu í vinstri stjórn og þóttust ætla að vinna að því að láta herinn fara. Út af fyrir sig má kannske þakka hæstv. utanrrh. að segja þó þetta mikið, skýra þjóðinni þó frá þessu af því, sem er að gerast á Keflavíkurflugvelli. En þó eru sumir hlutir sem vantar algerlega í þessa skýrslu, enda voru þetta bara „örfá orð,“ tvær bls. í skýrslunni, þessi svokölluðu öryggismál. Það, sem hér vantar, eru efnahagslegu áhrifin. Það er ekki nóg að segja hve margir íslenskir starfsmenn starfi á vegum varnarliðsins. Það væri gaman að fá að vita líka, hvað margir íslenskir starfsmenn starfa óbeint á vegum hersins, starfa hjá íslenskum fyrirtækjum sem hafa þarna atvinnurekstur og byggja lífsafkomu sína á þessum her. Það væri mjög fróðlegt fyrir íslendinga að heyra hve mikill hluti af þjóðartekjunum kemur frá þessum atvinnurekstri. Og sérstaklega væri einkar fróðlegt að heyra hve miklar tekjur fyrirtæki eins og SÍS, Reginn eða ESSO hafa þarna á Keflavíkurflugvelli. Allt þetta vantar í þessa skýrslu. Ég vil beina því til hæstv. utanrrh. hvort hann geti ekki gefið okkur meiri upplýsingar um efnahagsleg áhrif af hernum. Ég er alveg viss um að ef hann vildi, þá gæti hann þetta, og ég vænti þess að hann svari a.m.k. einhverju um þetta og ef ekki nú, að það komi þá seinna og í síðasta lagi í næstu skýrslu hans.



Herra forseti. Ég vil hefja þau fáu orð, sem ég ætla að segja hér að sinni, með því að þakka þeim hv. ræðumönnum, sem tekið hafa þátt í þessari umr., fyrir málefnalegar, skýrar og vel samdar ræður. Ég er alveg sammála því, sem fram kom hjá hv. 3. þm. Reykn., að umr. um utanríkismál mættu gjarnan skipa veglegri sess í störfum Alþ. heldur en þær hafa gert og gera raunar enn. Og það skal síst standa á mér að taka þátt í slíkum umr. meðan ég á hér sæti á þessu háa Alþ. Ég hygg að það sé til mikilla bóta að ræða þessi mál í þeim anda, sem þau hafa verið rædd hér í kvöld, og það sé til upplýsinga fyrir ýmsa sem ekki hafa kannske lagt allt of mikið að eyrun og leitt hugann að því sem er að gerast í kringum okkur og þar með stöðu okkar í umheiminum. Í því sambandi vil ég þá fyrst víkja að því að ég tel eðlilegt að Alþ. setji utanrrh. nokkur tímamörk um það hvenær þings þessi skýrsla, sem honum er ætlað að flytja, sé á ferðinni. Það er vissulega alveg hárrétt, sem fram kom í ræðu hv. 3. þm. Reykn., að á stundum hefur þessi skýrsla verið of seint á ferðinni og þess vegna orðið hornreka í þeim umr. sem hér fara fram og stundum, eins og t.d. á s.l. ári, rædd hér eiginlega milli þátta, ef svo má segja, og þar af leiðandi umr. ekki gefinn sá gaumur sem hún hefði þó að mínu mati átt skilið. Það hefur komið fram hjá flestum, sem hér hafa tekið til máls, að í þessa skýrslu vanti ýmislegt sem þar hefði átt að vera. Ég ætla alls ekki að bera á móti því að í henni hefði mátt vera miklu fleira og skýrslan þá þeim mun lengri og ítarlegri. En það er ávallt matsatriði, hygg ég, hvaða efnisatriði eru tekin í slíka skýrslu, og því er ekki að leyna að skýrslan hefur verið í nokkuð föstu formi frá því fyrst var byrjað að gefa hana hér á hv. Alþ., og ég hygg að mínar skýrslur séu ekki mikil undantekning frá því. Það hefur mest verið gert af því að lýsa því, sem er staðreynd, og því, sem gerst hefur frá því að síðasta skýrsla var flutt, fremur en að freista þess að gera úttekt á alþjóðamálunum. Þetta hefur ekki verið það sem á erlendu máli er kallað „analýsa“ á utanríkismálum almennt, heldur eins og ég segi, miklu fremur staðreyndaupptalning og nokkur skýring frá mér og þeim utanrrh., sem þessa skýrslu hafa gefið á undan mér, á því hvers vegna afstaða Íslands hefur verið þann veg sem hún hefur reynst. En það er náttúrlega vel hægt að bæta úr þessu, og ég segi fyrir mitt leyti að ef ég á eftir að gefa hér enn eina skýrslu um utanríkismál, þá er ég mjög fús til þess að hafa hliðsjón af þeim ábendingum sem hafa komið fram í dag og kvöld og mundi þá reyna eftir fremsta megni að gera þá úttekt sem hv. ræðumönnum hér hefur fundist skorta. Ég er ekki ósammála því, sem hv. þm. hafa gert að umræðuefni, í neinum verulegum atriðum. Ég hygg að úttekt þeirra margra hverra hafi verið raunsæ og get tekið undir margt af því sem hér hefur komið fram um heimsmálin og það sem er að gerast. Ég vil þó leyfa mér að benda á það, að í þessari skýrslu er, að ég hygg, í fyrsta sinn gerð örlítil tilraun til þess að nefna þróun alþjóðamála, sem ekki hefur verið, að ég man, gert áður í sams konar skýrslum. Það kann að vera að það sé óskýr mynd og hornskökk,eins og hér hafa verið látin orð falla um. En þá er að taka ábendingum um það og reyna að gera myndina a.m.k. eitthvað skýrari, hvernig sem gengur svo um það að hafa hana hornrétta. Það verður sjálfsagt alltaf dálitið matsatriði hvenær mynd er hornrétt, eftir því hver horfir á hana og hvaðan horft er á hana. Ef ég vík fyrst að því sem fram kom hjá hv. 3. þm. Reykn., þá beinist athyglin að Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna og samskiptum okkar við hana. Mér er engin launung á því að ég er fjarri því að vera ánægður með okkar hlutskipti í því sambandi. Ég hef ávallt, þegar ég hef lagt fram till. til fjárlaga, haft miklu hærri fjárhæð á óskalistanum heldur en þá sem samþykkt hefur verið, og ég ætla að bæta örfáum orðum við það sem ég sagði í skýrslunni. Samkv. samkomulagi við Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna var ákveðið að stofnunin veitti framlag til íslands tímabilið frá 1972 til ársloka 1976 að fjárhæð samtals 1 millj. Bandaríkjadala. Greiðsla skyldi dreifast yfir þessi 5 ár eftir verkefnum, en nokkuð jöfnum greiðslum. Síðar var ákveðið að Ísland fengi aukaframlag sem nemur tæplega 343 þús. dölum. Þetta framlag átti að greiðast úr varasjóði UNDP, eins og stofnunin heitir á erlendu máli, en ekki koma til skuldar gegn hugsanlegri aðstoð eftir samningstímabilið 1972–1976. Gegn framlagi stofnunarinnar var ákveðið að kæmi mótframlag frá Íslandi sem nemur 8% af heildarframlagi hennar eða 80 þús. dollarar sem skyldu greiðast með jöfnum greiðslum, 16 þús. dölum á ári, yfir samningstímabilið. Rétt er að taka fram að þróunaraðstoð Sameinuðu þjóðanna er fyrst og fremst ætluð raunverulegum þróunarríkjum og hefur sætt vaxandi gagnrýni að veitt skuli fé til landa þar sem þjóðartekjur á mann eru tiltölulega háar, þótt viðurkennt sé að það sé ekki eini mælikvarðinn á þörf fyrir þróunaraðstoð. Hefur Þróunarstofnunin hvatt þá þiggjendur þróunaraðstoðar, sem betur eru stæðir, til þess að auka hin frjálsu framlög sín, þannig að þau nemi a.m.k. sömu fjárhæð og aðstoðin eða hærri. Ég hef drepið á þetta atriði í skýrslu minni til Alþ. undanfarin tvö ár og hvatt til að svo verði hvað Ísland varðar. Mótframlagið, 16 þús. dollarar á ári, hefur ekki verið greitt af Íslands hálfu frá því árið 1974. Frjáls framlög Íslands til UNDP hafa hækkað nokkuð undanfarin tvö ár. Árið 1975 hækkaði frjálsa framlagið frá Íslandi um 60% frá árinu áður. Framlag Íslands nam 9 millj. 688 þús. ísl. kr. það ár og 12 millj. 943 þús. kr. árið 1976, sem svarar til um það bil 40% af framlagi stofnunarinnar til Íslands þessi tvö ár. Um nokkru lægri hlutföll er að ræða árin 1972–1974. Hinn 2. mars 1976 barst utanrrn. bréf frá Sameinuðu þjóðunum þar sem frá því er skýrt að Þróunarstofnunin sjái sér ekki fært að greiða 342 949 dollara úr varasjóði sem minnst er á að framan og ákveðin var árið 1974. Hinn 22. mars 1976 barst Rannsóknastofnun landbúnaðarins skeyti frá Sameinuðu þjóðunum þar sem tilkynnt var að verkefni þau, sem fjármögnuð hefðu verið af UNDP yrðu stöðvuð þegar í stað vegna fjárskorts. Samkv. upplýsingum fastanefndar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum hafði stofnunin í jan. 1976 veitt Íslandi 98 þús. dali í aðstoð umfram þá eina millj. dala sem um var samið fyrir árin 1972–1976. Vegna 35 millj. dala halla á fjárl. UNDP árið 1976 og væntanlega helmingi meiri halla á árinu 1977 var sú ákvörðun tekin að skera niður framlög til styrkþega á árinu 1976. Þessi niðurskurður kom ekki beinlínis niður á upphaflegu framlagi til Íslands þar sem það var þá þegar uppurið, heldur kom það niður á loforði UNDP um umframaðstoð úr varasjóði, áðurnefndum 342 þús. dölum. Auk þess voru skorin niður verkefni til landbúnaðar- og skógræktarrannsókna sem ákveðið hafði verið að fjármagna fram til ársloka 1979 með gjaldfresti til næsta væntanlegs tímabils þróunaraðstoðar til Íslands, þ.e. 1977–1981. Nemur sú fjárhæð í Bandaríkjadollurum 40 950. Niðurstaðan hefur orðið sú, að ekkert framlag rennur til íslands á árinu 1976 að því undanskildu að sérfræðingar þeir, sem eru starfandi á bindandi ráðningarsamningum hjá stofnuninni, munu starfa út samningstíma sinn á Íslandi. Þessi niðurstaða hefur komið sér illa fyrir ýmsa hérlenda aðila. Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Iðnþróunarstofnun Íslands standa nú í miðjum verkefnum og hefur þessi þróun þau áhrif að óvissa ríkir um framkvæmd verkefnanna og hætta er á að þeir fjármunir, sem lagðir hafa verið nú þegar í þessi verkefni, fari til spillis. Hafa þessar tvær stofnanir eindregið mælst til þess að einhverjar úrbætur fáist. Og þannig hefur þetta jafnan verið í minni ráðherratíð, að hin svonefndu fagráðuneyti hafa ávallt knúið á um framlögin þegar ég hef haft uppi tilburði til að afnema þau, og hygg ég að hv. 3. landsk. þm., sem á sínum tíma var ráðh., kannist vel við þetta. En hann gerði þetta sérstaklega að umræðuefni og því nefni ég hann til. Þar sem núverandi áætlunartímabil rennur út í lok þessa árs þarf ríkisstj. að taka afstöðu til þess hvort leita skuli eftir áframhaldandi aðstoð næsta tímabil, árin 1977–1981, og þá til hvaða verkefna, eða hvort falla beri frá beiðni um aðstoð í núgildandi formi. Það kemur þarna ýmislegt til greina í þessu sambandi og það eru nokkrir kostir sem um er að tefla, en ég skal ekki tefja tímann á að fara út í að þessu sinni, en er fús til að ræða við þá þm., sem þess óska, utan fundar eða á fundi, ef þess er óskað, og alla vega við hv. utanrmn. áður en ákvörðun um það mál er tekin. Þetta vildi ég segja um Þróunarstofnunina og jafnframt það, að Aðstoð Íslands við þróunarlöndin, stofnunin sem ber þetta nafn, á hér enga sök, eins og raunar hefur verið tekið fram. Það er einungis fjármagn, sem vantar, en hvorki vilji né geta til að vinna úr því. Þá vil ég aðeins nefna það sem minnst hefur verið á um Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna og sendinefnd Íslands þar. Ég held að ég hafi tekið það fram í frumræðu minni að þeir aðilar, sem sótt hafa Hafréttarráðstefnuna af Íslands hálfu, hvort heldur það eru embættismenn eða stjórnmálamenn, hafa unnið þar gott starf, og við vonum það öll áreiðanlega að uppskera þess starfs sé nú að koma í ljós á þann hátt að Hafréttarráðstefnan komist að þeirri niðurstöðu sem ég gat um Í skeytinu frá formanni n., Hans G. Andersen sendiherra, og tryggir sjónarmið og hagsmuni íslendinga eins og við höfum unnið að öll þessi ár. Ég held því að það sé alveg óhætt að taka undir það sem hér hefur verið sagt, að störf íslensku sendinefndarinnar á Hafréttarráðstefnunni hafi verið farsæl og unnin af fullum heillindum og mikilli festu og dugnaði. Og ég ætla ekki að biðja nokkurn mann afsökunar á því að hafa sent það sem hér er kallað fjölmenn sendinefnd á þessa ráðstefnu, því að á henni er fjallað um það mál sem okkur ríður allra mest á að komist farsællega í höfn. Og þegar við berum íslensku sendinefndina saman við allan þann aragrúa af sérfræðingum og stjórnmálamönnum sem hana sækja frá öðrum þjóðum, þá hygg ég að það megi nánast furðu gegna hversu Ísland hefur oft haft þar mikið að segja og hversu aðrir hafa hlustað vel og gaumgæfilega á það sem íslenska sendinefndin hefur haft fram að færa. Ég get vel endurtekið það, sem ég hef áður sagt úr þessum ræðustól, að formaður íslensku sendinefndarinnar nýtur alþjóðlegrar viðurkenningar sem þjóðréttarfræðingur og það eru ýmsir sem sækja til hans ráð þótt frá stærri þjóðum séu. Þá sagði hv. 3. þm. Reykn. að ríkisstj. og þá ég kannske sér á parti væri að festa herinn hér í sessi með meiri framkvæmdum og meiri samskiptum en áður hefði verið. Þessi skoðun kom einnig fram hjá nokkrum öðrum ræðumönnum og þá einkum hjá hv. 3. þm. Reykv. Ég vil nú enn einu sinni minna á það, að í samkomulagi því, sem gert var í okt. 1974, var ekki hróflað á nokkurn hátt við ákvæðum Atlantshafssáttmálans, þannig að enn þá er það óbreytt sem áður var, að hvaða ríkisstj. á Íslandi sem hefur þá stefnu að vilja herinn burtu getur gert það eftir þeim leiðum sem ávallt hafa verið frá því að samningurinn var gerður, þ.e. með því að leita umsagnar NATO-ráðsins fyrst og segja síðan samningnum upp með 6 mánaða fyrirvara, og þá er herliðið skuldbundið til að fara á einu ári, á 12 mánuðum. Það, sem gerst hefur, er því einungis að það var fallið frá 6 mánaða uppsagnarfrestinum. En ákvæðin eru ótvíræð, og eins og ég áðan sagði, þá getur hver sú ríkisstj. sem þess óskar notað sér þau, þannig að við höfum ekki á nokkurn hátt bundið hendur framtíðarinnar í þessu efni. En hitt er auðvitað rétt og sjálfsagt að viðurkenna, að frá stefnu vinstri stjórnarinnar var horfið, og það hef ég áður sagt hér og dreg enga dul á að ég harma og er með í þeim leik af öðrum ástæðum sem ég hef einnig gert grein fyrir úr þessum ræðustól og skal ekki tefja tímann á að rekja frekar. En ég minni á það, að jafnvel í till. vinstri stjórnarinnar var þó gert ráð fyrir nokkurri vinnu af hendi íslenskra aðila. Íslendingar áttu samkv. þeim till. að taka að sér rekstur radarstöðva. Í þeim till. var einnig rætt um nokkra veru herliðs hér, þannig að hér er magnmunur, en síður efnis að mínu mati. Það er verið að fækka í hernum með þeim framkvæmdum og því fyrirkomulagi sem tekið var upp, og ég geri mér vonir um að áfram verði haldið á þeirri braut. Það er jafnframt verið að einangra herinn með því að flytja hann allan inn á svæðið og hætta þeirri sambúð íslendinga og bandarískra hermanna sem á sér stað hér á Faxaflóasvæðinu og þó fyrst og fremst á Reykjanesskaga. Það er ekki vegna þess að ég beri þvílíkan kinnroða fyrir þetta mál að ég þori tæpast að nefna það, eins og hér hefur verið gefið í skyn eða látið að liggja, að kaflinn er stuttur, en það skal ég viðurkenna, heldur vegna þess að þegar samningurinn var til umr. á sínum tíma, þá gerði ég grein fyrir innihaldi hans hér á hv. Alþ. og sú grg. er til í þingtíðindum og þar getur hver sem það vill skoðað hvað ég þá sagði. Og það er auðvitað matsatriði hversu oft þarf að segja sömu hlutina. Ég sá ekki ástæðu til þess að gera það, að endurtaka það sem ég hef hér áður sagt, en það er auðvitað hægt að gera það. Hv. 3. þm. Reykv. fann að því að það vantaði upplýsingar um ýmislegt annað viðkomandi hernum heldur en það sem ég var hér að nefna: Efnahagsáhrifin, hve margir ynnu hjá öðrum atvinnuveitendum á Keflavíkurflugvelli og um tekjur einstakra stofnana og félaga af viðskiptunum víð herinn. Það hafa verið áður birtar upplýsingar a.m.k. um tölu starfsmanna á Vellinum og ég hef þetta ekki við höndina í kvöld. En það er alveg sjálfsagt að veita upplýsingar um þessi efni því að frá minni hálfu er hér ekki um nokkurt leyndarmál að ræða. Ég mun þess vegna við fyrsta tækifæri verða við ósk hv. 3. þm. Reykv. um að upplýsa þau atriði sem hún gerði að umtalsefni í sinni ræðu. Hv. 2. landsk. þm. hélt hér langa og efnismikla ræðu, fann að ýmsu í skýrslu minni, eins og eðlilegt kann að vera og áður hafði komið raunar fram hjá hv. 3. þm. Reykn. Það vantar náttúrlega margt Í þessa skýrslu. T.d. er ekkert getið um hv. 9. þm. Reykv. í henni, en það er einmitt eitt af þeim atriðum sem hér hafa verið gerð að umtalsefni. Hv. 2. landsk. þm. óskaði þess að við upplýstum um viðhorfin í Efnahagsbandalagi Evrópu til þess atriðis að bókun nr. 6 gæti komið til framkvæmda, og svo vill til að sendiherra okkar hjá Efnahagsbandalaginu mun ganga á fund eins af framkvæmdastjórum þess í fyrramálið og þá vænti ég þess að nýjustu upplýsingar um það, sem þarna kann að vera að gerast, liggi fyrir. Hv. þm. hélt því fram, að samþykkt Norðurlandaráðs í landhelgismálinu væri lítils virði, og nefndi því til staðfestingar að danskur utanrrh. hefði ekki viljað tjá sig í þinginu um afstöðu ríkisstj. til þess. Það er auðvitað alveg hárrétt hjá hv. þm. að Norðurlandaráð er ekki stefnumótandi aðill um utanríkismálastefnu aðildarþjóðanna. En það gerðist meira í þessu máli heldur en það að Norðurlandaráðsþing ályktaði eða forsætisnefndin þó öllu heldur, Það var einnig ályktað á utanrrh:fundi Norðurlandanna í mjög svipuðum dúr og gert var á Norðurlandaráðsþingi, og þar kemur stefna viðkomandi ríkis fram, því að það er óhugsandi að ráðh. geti samþykkt slíka ályktun nema hafa til þess samþykki sinnar ríkisstj. Ég fyrir mitt leyti geri því mikið með þennan stuðning. Ég tel hann mikils virði. Hitt er auðvitað alveg víst, að hann hefur ekki fengist átakalaust. Um skiptingu verkefna milli viðskrn. og utanrrn. væri auðvitað ástæða til að ræða ítarlegt mál því að að mínu mati er sú skipting óeðlileg. En hún er ekki ný. Hún hefur viðgengist í mörg ár og ég hygg að hv. 2. landsk. sé ekki alveg ókunnugt um það hvenær hún hófst og kannske líka af hverju hún er eins og hún er. En þetta hefur nú verið sett Í lög af hv. Alþ. og það hafa ekki komið fram hér neinar ábendingar og þaðan af síður till. eða frv. um að breyta þessu fyrirkomulagi. En það er í sem stystu máli þannig að utanrrn. hefur þau afskipti ein af milliríkjasamningum að utanrrh. undirritar þá, að öllu öðru leyti eru þeir gerðir af viðskrn. og framkvæmdin er einnig í þess höndum. Og ég get fyllilega játað að sá kafli, sem fjallar um utanríkisviðskiptamál í skýrslu minni er saminn í viðskrn. vegna þess að þar eru málin til meðferðar. Ég ætti kannske ekki að gera ræðu hv. 2. landsk. þm. að frekara umtalsefni. En vegna síðustu orða hans um að ráðherradómur minn væri nú ekki sérlega beysinn, Í minni ráðherratíð hefði það gerst að við hefðum orðið óvinir allra, allra ríkja, austan hafs og vestan, þá langar mig að segja það, að það er náttúrlega hægt að vera allra vinur. Það er tiltölulega vandalítið. Það var sagt hér á hv. Alþ. fyrir nokkrum árum að það væri siðleysi að færa út landhelgina einhliða. Ef það hefði ekki verið gert, þá værum við áreiðanlega góðir vinir breta og þjóðverja og Efnahagsbandalagsríkjanna og Austur-Evrópuríkjanna sem eru að sækja um grálúðuveiðar sem við getum ekki fallist á. Það hefur líka verið sagt að það kæmi ekki til mála að hrófla við aðild Íslands að NATO og veru bandarísks herliðs hér á landi. Ef það hefði aldrei komið til tals, ef enginn hefði nokkru sinni haft þá hugsun að breyta þessum atriðum, þá værum víð áreiðanlega enn þá í mjög góðu vinfengi við bandaríkjamenn. En ég held að þetta sé nú ekki svona, að við séum ekki óvinir allra þessara ríkja. Ég er nefnilega ekki frá því að a.m.k. sums staðar þyki það ekki óeðlilegt að íslendingar reyni að hafa uppi sjálfstæða tilburði og að framkvæma eitthvað af því sem þeir telja til heilla horfa í íslensku þjóðfélagi. Mér hefur aldrei dottið það í hug að ég væri sérlega góðir ráðh. eða mín störf væru ekki þannig að þau mætti gagnrýna. Og ég er ekkert viðkvæmur fyrir því að vera gagnrýndur, enda hef ég fengið að reyna það undanfarin 5 ár og úr ýmsum áttum. Ég vonast til þess að ég verði þó aldrei svo slakur ráðh. að enginn telji ómaksins vert að gagnrýna það sem ég geri. Hv. 3. landsk þm. talaði um að ég hefði ekki minnst á atburðina í Asíu. Ég hygg að ég hafi gert það í síðustu skýrslu, fyrir ári, enda voru þeir þá nýafstaðnir. Og hann benti á ýmislegt í ágætri ræðu sem hann teldi ástæðu til að þessi skýrsla hefði fjallað um. Ég hef nokkuð gert það að umtalsefni áður að það er matsatriði hvað taka beri í slíka skýrslu, og það er nú svo að þetta var mitt mat, að þetta skyldi vera svona í þetta skipti, en það má vissulega endurskoða það og hafa skýrsluna með öðrum hætti næst og sjálfsagt að taka ýmislegt til greina sem hér hefur verið minnst á. Ég vil svo aðeins að lokum segja það, að ég kannast ekki við það, sem hv. 2. þm. Austurl. hélt hér fram, að afstaða Íslands á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í atkvgr. hefði breyst mjög, eftir að núv. stjórn tók til starfa, frá því sem hún var í tíð vinstri stjórnarinnar. Hann nefndi ekki sérstaklega dæmi um þetta, en minntist þó á að hann hefði hrokkið við þegar hann sá hvernig atkv. Íslands hafði fallið í málefnum palestínuaraba. Ég skal alveg fúslega viðurkenna það að í sambandi við störfin á Allsherjarþinginu kemur það æðioft fyrir að í utanrrn. verður að taka ákvarðanir með mjög skjótum hætti. Það eru sífellt að koma fram nýjar till., brtt. og annað þess háttar, sem lítið sem ekkert tóm gefst til þess að skoða hér heima. Það verður að senda út fyrirmælin svo að segja samstundis, og það hefur komið fyrir, ég skal alveg viðurkenna það, að ég hef gefið fyrirmæli til sendinefndar um atkvgr. sem ég hef síðar við nánari skoðun álitið að hefði mátt gera á annan hátt. En í þessu máli er þessu ekki til að dreifa, því að nokkurt tóm gafst til að hugleiða viðfangsefnið. Og ég hygg að öll sendinefnd Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum, þegar þetta mál var á döfinni, að einum meðlim undanskildum, hafi lagt til að atkv. Íslands félli á þann veg sem það gerði og með þeim rökstuðningi sem því fylgdi og er birtur í skýrslunni. Við erum þó ekki í lakari félagsskap en svo að Danmörk og Noregur, tvö Norðurlandanna af hinum fjórum, eru með okkur. Vissulega er það matsatriði hvernig atkv. á að falla í tilvikum sem þessum, og ég get vel skilið að ýmsir hefðu viljað ganga lengra til stuðnings við palestínu-araba heldur en þarna er gert. En það var mitt mat eftir að hafa hlustað á fyrst og fremst fastafulltrúann og aðra embættismenn okkar hjá Sameinuðu þjóðunum að svona skyldum við greiða atkv., og það er á mína ábyrgð að það var gert eins og það var. Ég vil svo, herra forseti, ekki tefja tíma þingsins með frekari aths. um þær ræður sem fram hafa komið, en að endingu aðeins endurtaka það, að ég er þakklátur þeim, sem tóku þátt í þessum umr., fyrir málefnalegar og prúðmannlegar ræður og styð það eindregið að utanríkismál verði oftar rædd en gert hefur verið.



Herra forseti. Nú gerast margir atburðir í senn, og ég varð of seinn að biðja um orðið við fyrra dagskrármálið, en ég ætlaði þó ekki að nota þann ræðutíma, sem ég hér tek og skal verða mjög skammur, til þess að gera frekari grein fyrir þeim þáltill. sem til umr. eru. Þær hafa þegar verið rökstuddar. Ég reyndi að rökstyðja þær, hv. 2. landsk. rökstuddi þáltill. þá, sem hér er til umr., svo vel að ég get ekki gert það betur, og hv. 3. þm. Reykn. rökstuddi þá till., sem verið var að greiða atkv. um, svo vel að ég get ekki heldur bætt um það. En það voru tvær fsp. sem hv. 5. þm. Suðurl. beindi til mín sem hann óskar svara við og er auðvitað sjálfsagt að reyna að veita. Sú fyrri var um framlengingu samningsins við vestur-þjóðverja eða réttara sagt hvenær ætti að fresta honum. Ég vil vísa til þeirrar ræðu sem ég hélt í hv. Ed. til að svara fyrirspurn þar, að ég tel óhugsandi að það geti dregist ýkjalengi að ákvörðun um það verði tekin. En hún hefur enn ekki verið tekin. Og eins og ég sagði í ræðu hér áðan um annað mál, þá er að vænta nýrra upplýsinga um afstöðu Efnahagsbandalagsins til okkar mála á morgun. Hin fsp. var um það hvort synjun loftskeytamanna á því að hafa samband við breskar freigátur væri brot á alþjóðlegum samningum. Ég hef beðið lögfræðing í utanrrn. að athuga það, og hann vísar til alþjóðasamkomulags um fjarskipti sem gert var í Malaga, Torremolinos 1973 og Ísland er aðili að, en hefur enn ekki fullgilt. Niðurstaða hans er sú að enginn grundvöllur hafi verið til að stöðva fjarskiptin.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýr og góð svör. Svarið við fyrri spurningunni er að mínum dómi ánægjulegt, og ég vona að hafi ekki veríð staðið við það að bókun 6 taki gildi, þá verði samningnum frestað eins og lofað var við umr. hér í haust. Varðandi fjarskiptamálið, þá finnst mér að atferli breta á miðunum, þar sem þeir hafa margsinnis beitt okkur hernaðarofbeldi, sé nægilegt til þess að slíkir samningar um fjarskipti geti ekki staðist lengur. Ég legg á það áherslu að starfsmönnum Pósts og síma, loftskeytamönnum úti um land, sé ekki skylt að annast slíka þjónustu við ofbeldismennina sem munu líklegast halda áfram hinum gráa leik hér á Íslandsmiðum um nánustu framtíð, og hefði viljað leggja til að hæstv. ríkisstj. gæti séð sér fært að banna hreinlega fjarskipti við skip ofbeldismanna frá Bretlandi.



Herra forseti. Á þskj. 293 er till. til þál. um heimild fyrir ríkisstj. til að fullgilda samning um Menningarsjóð Norðurlanda. Menntmrn. hefur staðið að þessari samningsgerð, en það kemur í minn hlut að leggja það fram og því fylgja svo hljóðandi aths.: Hinn 1. júlí 1967 tók gildi samningur milli Danmerkur, Finnlands, Íslands, Noregs og Svíþjóðar um Menningarsjóð Norðurlanda. Samningur þessi hefur nú verið endurskoðaður og gerðar á honum nokkrar breytingar. Á 23. þingi Norðurlandaráðs, er haldið var í Reykjavík í febr. 1975, var lýst stuðningi við samninginn í hinni endurskoðuðu gerð og var hann síðan undirritaður af fulltrúum ríkisstjórnanna á fundi ráðherranefndar Norðurlanda, menntamálaráðherrunum, í Stokkhólmi 12. júní 1975. Með þáltill. þessari er leitað heimildar Alþ. til að fullgilda samninginn fyrir Íslands hönd. Breytingar þær, sem samningurinn felur í sér frá hinni fyrri gerð, eru þessar helstar: 1. Gerðar hafa verið nokkrar breytingar formlegs eðlis sem eiga rætur að rekja til þeirrar skipunar sem komst á samkv. samningi milli Danmerkur, Finnlands, Íslands, Noregs og Svíþjóðar frá 15. mars 1971 um samstarf á sviði menningarmála. Meðal breytinga af þessu tagi má nefna að fulltrúar ríkisstj. í sjóðsstjórn verða að formi til skipaðir af ráðherranefnd Norðurlanda, en ekki hverri einstakri ríkisstj. 2. Í fyrri gerð samningsins var fjárhæð árlegra fjárveitinga til sjóðsins tilgreind svo og Í hvaða hlutföllum framlög til sjóðsins skyldu greidd af aðildarríkjunum. Var sú skipting miðuð við fólksfjölda. Í hinni endurskoðuðu gerð er mælt fyrir um að sjóðnum skuli árlega ákveðið ráðstöfunarfé í hinni norrænu fjárhagsáætlun um samstarf á sviði menningarmála. 4. gr. Greiðsluhlutfalla er hins vegar ekki getið sérstaklega, enda leiðir af sjálfu sér að skipting framlaga verður eftir hinni almennu reglu sem á hverjum tíma gildir um fjárveitingar samkv. hinni sameiginlegu fjárhagsáætlun. Miðað við núverandi skiptireglur veldur þetta ekki breytingu á greiðsluhlutfalli Íslands sem er 1%. Fjárveitingar til Menningarsjóðs Norðurlanda hafa farið hækkandi og undanfarin ár verið hærri en samningurinn mælti fyrir um. Upphaflega var heildarfjárveitingin 3 millj. danskra kr., en er í fjárhagsáætlun fyrir árið 1976 ráðgerð 6.5 millj. danskra kr. 3. Ákvæðum þeim, sem fjalla um starfslið sjóðsins, hefur verið breytt nokkuð. Í fyrri gerð voru nefnd dæmi um tiltekna þætti menningarstarfsemi sem styrkhæfir væru. Með almennara orðalagi greinarinnar hafa menn viljað reisa skorður við því að nokkurt svið menningarmála yrði af formlegum ástæðum talið falla utan við verksvið sjóðsins. Til aukins sveigjanleika horfa og breytingar á 3. gr. þar sem ræðir um almenn skilyrði til að verkefni sé styrkhæft. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að þáltill. þessari verði vísað til hv. utanrmn. þegar umr. um hana hefur nú verið frestað.