Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jörundur Brynjólfsson*): Eins og kunnugt er, hefir miklu fje verið varið til berklavarna á undanförnum árum, frá því að lög um það voru sett 1921. Í 5 ár, frá 1922 til 1926, hafa um 5 milj. kr. verið greiddar úr ríkissjóði til berklavarna. Árið 1922 voru greiddar kr. 131.000, 1923 um kr. 280.000, 1924 kr. 371.000, 1925 um kr. 530.000 og árið 1926 rúmar kr. 500,000. Eins og sjá má, hefir kostnaðurinn farið vaxandi, þó hann að vísu hafi orðið ámóta mikill tvö síðustu árin. Við þessu væri ekkert að segja, ef nauðsyn krefði og geta ríkissjóðs gerði það kleift. En þeir, sem til þekkja, vita, að ríkissjóður hefir í mörg horn að líta, og óttast, að hann fái ekki rönd við reist. Mikið af gjöldum ríkissjóðs eru orðin föst útgjöld, og ef illa árar og tekjur bregðast, þá má hreint og beint búast við fjárþroti. Þetta gefur tilefni til að íhuga, hvort ekki megi komast hjá að greiða eitthvað af þessum gjöldum eða draga úr þeim. Þessari veiki er að vísu svo varið, að mikið er í sölur leggjandi til þess að reisa rönd við útbreiðslu hennar. Má ekki horfa í útgjöldin, ef annars er ekki kostur. En það er fullyrt, að allmikið fje sje greitt úr ríkissjóði til berklavarna, sem þó ekki sje full nauðsyn á, og að margir þeir, sem styrks njóta, mundu geta staðið straum af kostnaðinum af eigin ramleik. Við því væri ekki mikið að segja, ef getu ríkissjóðs væri ekki ofboðið með þessu. Er svo er nú ástatt um fjárhag landsins, að taka verður tillit til þess. Það er ekki meining okkar flm., að ver verði sjeð fyrir vörnunum en nú er, heldur verði lögin svo úr garði gerð, að betur sje trygt að þeir njóti ekki ríkisstyrks, er ekki þurfa á honum að halda. Jeg vona, að menn hafi ekki á móti því, að þetta verði athugað vandlega. Tillagan beinist eingöngu að því að koma í veg fyrir misnotkun fjárins, en alls ekki að draga úr nauðsynlegum vörnum. Jeg fer ekki út í það, hvort þessar varnir hafa reynst vel, hvað heilsufarinu viðvíkur eða ekki. Það munu sjerfræðingar fjalla um, ef lögin verða tekin til endurskoðunar. Jeg skal ekki fjölyrða frekar um þessa tillögu. Málið er ofur einfalt, og það er ekki nema von til, að menn gerist óþolinmóðir að hlýða á langar ræður. Menn hafa og ýmsu að sinna nú í þinglokin. (* Ræðuhndr. óyfirlesið.)

Haraldur Guðmundsson Jeg hefi ekki beinlínis á móti þessari till., eftir að flm. (JörB) hefir fylgt henni úr garði eins og hann gerði. En ef tilgangurinn er sá, að hindra það eitt, að þeir fái styrk, sem ekki þurfa hans með, þá er hún óþörf. Mig minnir ekki betur en að í berklavarnalögunum standi, að stjórnin eigi að sjá um, að fjeð sje eigi misnotað á þann hátt, að þeir njóti styrks, er ekki þurfa hans. Í þessu sambandi ska] jeg geta þess, að þegar menn eru að telja eftir fjárútlát ríkissjóðs vegna berklavarnalaganna, þá mega menn ekki gleyma því, að þó hætt sje að greiða kostnaðinn úr ríkissjóði, þá fellur hann samt sem áður á landsmenn. En sjúkrahúsin munu reynast ódýrari og langtum öruggari verustaður handa sjúklingunum heldur en heimilin, svo að kostnaðurinn verður síst minni, ef sjúklingarnir hverfa þaðan og sýkingarhættan margföld. Þess verður einnig að gæta, að berklavarnirnar eru ekki orðnar til vegna sjúklinganna sjálfra, heldur einmitt vegna hinna heilbrigðu. Það er verið að forða þeim frá veikinni. Því er fullkomin sanngirni í því, að þeir greiði kostnaðinn. sem sagt, jeg er ekki beinlínis á móti till., eftir að hv.flm. (JörB) hefir mælt fyrir henni. En mjer finst hún óþörf. Stjórnin hefir þetta mál í höndum sjer samkvæmt núgildandi berklavarnalögum. Það á að nægja.

Hannes Jónsson*): Eins og till. er orðuð og eins og henni var fylgt úr hlaði, þá er hjer ekki um annað að ræða en tilfærslu kostnaðar. Það á að færa kostaðinn frá ríkissjóði og til einstaklinganna. Þetta getur verið varhugavert. Við því má búast, að menn leiti síður læknis, ef þeir þurfa sjálfir að borga læknishjálpina. En það væri mikið böl, ef sjúklingar með smitunarhættu leituðu sjer ekki bótar meina sinna. Eftir gildandi lögum er mjög erfitt um það að segja, hvort einstaklingurinn telst fær um að greiða kostnaðinn, eða ekki. Eins og lögin voru framkvæmd á síðasta ári, hefir verið dregið úr kostnaði ríkissjóðs og mönnum gert erfiðara fyrir með að fá styrk. En í sambandi við þetta dettur mjer í hug, að hægt væri að draga úr kostnaðinum, bæði hjá ríkinu og einstaklingum, því það er vitanlegt, að lækniskostnaðurinn sjálfur er mjög mikill. Þeir, sem til þekkja, telja, að læknar flestir hafi eins miklar tekjur af berklasjúklingum og föstum launum þeirra nemur. Þetta er sjáanlega alrangt fyrirkomulag, eða læknarnir sjálfir skáka í skálkaskjóli laganna og fara öðruvísi að en til er ætlast. Þessu hygg jeg að stjórnarvöldin gætu kipt töluvert í lag. Ef tillagan á að skoðast sem árás á þetta, er hún góð að því leyti. En berklavörnunum er áreiðanlega ekkert gott gert með því að taka berklakostnaðinn af hinu opinbera og leggja hann á einstaklingana. Það er margt, sem hugsa þarf um í sambandi við berklavarnirnar. En höfuðatriðið er það, að koma húsakynnum landsmanna í gott horf, svo að sýkingin verði ekki eins almenn. Hin eina rjetta leið er sú, að byggja upp sveitir landsins. Það er áreiðanlegt, að flestir berklasjúklingarnir eru úr þeim sveitum, þar sem verst eru húsakynni. Ef þessar sveitir væru bygðar vel upp, fullyrði jeg, að veikin rjenar mikið. Það má ekki lengur viðgangast, að mikill hluti þjóðarinnar hýrist í kofum, sem ekki eru nokkru kvikindi boðlegir, síst menskum mönnum. Í þessu máli sem öðrum á að byrgja brunninn áður en barnið er dottið ofan í. Náttúrlega getur verið ágreiningur um þær leiðir, er fara ber til þess. Mjer virðist, að fyrst í stað verði að styrkja sjúklingana og kosta læknishjálp þeirra, svo sem gert hefir verið. En höfuðatriðið, sem við verðum að beina öllum kröftum að í framtíðinni, er að bæta húsakynnin. (* Ræðuhndr. óyfirlesið.)

Flm. (Jörundur Brynjólfsson*): Jeg hefi ekki ýkjamiklu að svara þeim tveim hv.þdm., er talað hafa. Hv. þm. Ísaf. (HG) hafði, að því er virtist, lítið við tillöguna að athuga. Jeg get verið því sammála, að ef lögin verða endurskoðuð, má aðeins draga úr kostnaði ríkissjóðs á þann hátt, að berklavarnirnar verði ekki rýrðar. Jeg hygg, að þeir, sem efni hafa á að kosta sig sjálfir vegna sjúkleikans, geri það jafnt, hvort sem þeir hafa styrk til þess frá ríkissjóði eða ekki. Því er ekki mikil hætta á, að dregið verði úr berklavörnunum með því að láta gera strangari kröfur til þess, að menn kosti sig sjálfir. Það er ekki ætlun okkar flm., að tillaga okkar verði til þess, að lakar verði vernduð heilbrigði landsmanna en áður. - Það er alveg rjett, að berklavarnirnar eru ekki eingöngu vegna sjúklinganna sjálfra, heldur fyrst og fremst vegna hinna heilbrigðu. En það er framkvæmd þessara laga, sem við álítum ábótavant. Og orðalag þeirra er þannig, að mjög auðvelt er að misbeita þeim. Til þess að fá kostnað sinn greiddan þurfa menn aðeins að fá vottorð um, að þeir bíði tjón á efnahag sínum. Slíkt vottorð er næsta auðvelt að fá, því að það er auðvitað mál, að allir eða nær allir sjúklingar bíða tjón á efnahag sínum við það að leita sjer lækninga, ef litið er á það eitt, hvað þeir verða að gjalda af fjármunum. Ef litið er á þetta frá öðru sjónarmiði, hættunni, sem vofir yfir heimilisfólkinu o. s. frv., þá getur altaf verið vafamál, hvort menn bíða fjárhagslegt tjón við að leita sjer lækninga. Hv. þm. Ísaf. (HG) sagði, að það væri ekki þjóðarsparnaður að flytja kostnaðinn af ríkissjóði á einstaklingana. Þetta er að vissu leyti rjett. En það er mikill munur fyrir ríkissjóð, hvort hann þarf að heimta skatta af borgurum þjóðfjelagsins til að greiða þennan kostnað eða ekki, einkum þegar hann er orðinn svo hlaðinn gjöldum sem nú er hjer á landi. Fleiru þykist jeg ekki þurfa að svara hv.þm. Ísaf. Það, sem hv.þm. V.-Húnv. (HJ) sagði, voru eins mikil meðmæli með till. eins og andmæli. Það, sem hann áleit, að áfátt væri um framkvæmd laganna, stafar einmitt af göllum á þeim, og það þarf að lagfæra. Hv. þm. gat um það, að menn mundu síður leita læknishjálpar, ef þeir ættu sjálfir að borga hana. En við gerum aðeins ráð fyrir því, að þeir verði látnir greiða kostnað sinn, sem efni hafa á því.  Mjer finst, að allir geti með góðri samvisku greitt þessari tillögu atkvæði. Það á aðeins að draga úr kostnaðinum, án þess að draga úr vörnunum. (* Ræðuhndr. óyfirlesið.)

2159Haraldur Guðmundsson: Jeg vil endurtaka það, sem jeg sagði áður, að jeg sje enga ástæðu til að samþykkja þessa tillögu, eftir þær breytingar, er gerðar voru á berklavarnalögunum í fyrra. Í lögunum í fyrra, nr. 42, 31. maí, segir svo í 1. gr, með leyfi hæstv. forseta: „14. gr. skal orða svo: Berklaveikur sjúklingur getur fengið ókeypis vist eða styrk til vistar í heilsuhælum, sjúkrahúsum eða sumarhælum barna, ef hann eða sá, sem framfærsluskyldan hvílir á, er svo efnum búinn, að ætla má, að hann mundi líða mikið tjón á efnahag sínum eða jafnvel verða öreigi, ætti hann að standa straum af kostnaði þeim, er af slíkri vist leiðir. Til þessa kostnaðar telst einnig lyf og læknishjálp. . . .“. Það er ekki talað um, að sjúklingurinn bíði tjón á efriahag sínum, eins og hv.flm. (JörB) sagði, heldur talað um, að hann bíði mikið tjón eða jafnvel verði öreigi. Þetta á að sanna með því, að „hreppsnefnd eða sveitarstjórn dvalarsveitar sjúklingsins sendi stjórnarráðinu skýrslu um efnahag hans. Skal hjeraðslæknir staðfesta skýrslu þessa eftir bestu vitund og jafnfram~ votta, að vist utan heimilis sje nauðsynleg“. Vegna styrks til efnaðra manna sje jeg því enga ástæðu til að skora á stjórnina að framkvæma endurskoðun á berklavarnalögunum. Hún hefir fult vald til að taka í taumana samkv. núgildandi lögum og fyrirbyggja, að óverðugir njóti styrks. Það er ómögulegt að draga úr kostnaðinum án þess að varnirnar minki, nema á þeim lið, sem hv.þm. V.-Húnv. (HJ) nefndi. En til þess þarf enga lagabreytingu. Stjórnarráðið getur ákveðið hámark daggjalds sjúklinga, ef ástæða þykir til, og getur sett reglur um sundurliðun þeirra reikninga, er ríkissjóður greiðir. Að öllum gögnum fengnum á stjórnarráðið að úrskurða, hvort sjúklingurinn sje styrkhæfur og að hve miklu leyti. Stjórnarráðið getur þannig haft bæði tögl og hagldir, ef það notar sjer heimild gildandi laga. Það er máske rjett, að það hafi ekki verið gert, en með röggsemi mætti áreiðanlega bæta úr því, án þess að breyta lögunum í nokkru. En það teldi jeg illa farið, ef svo yrði dregið úr berklavörnunum, að þær yrðu lakari en nú eru þær, enda þótt óverulegur sparnaður á ríkisfje fengist.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson*) Jeg hjelt, að þessi hv.þm. (HG), sem a. m. k. 1–2 undanfarin ár hefir gert sjer sjerstakt far um að kynnast gjöldum landsins, gæti ekki efast um, að berklavarnalögin hafa verið misnotuð óskaplega. Það mun vera rjett hjá hv.þm., að í lögunum sje talað um „mikið“ tjón, - jeg hafði ekki Stjórnartíðindin við höndina, - en hver er kominn til að segja um það fyrirfram, hvort einhver líður mikið tjón eða ekki? Auk þess er það altaf matsatriði, og framkvæmd laganna bendir á, að það mat sje ríkissjóði ekki altaf sem hagstæðast. Jeg hirði ekki að nefna einstök dæmi um það, að lögin hafi verið misnotuð, enda á það varla við á þessum stað. En jeg hygg, að enginn, sem hefir kynt sjer málið, geti efast um, að misnotkun hafi átt sjer stað. Jafnvel þessi hv.þm., sem þó hefir sjerstaka tilhneigingu til að halda uppi skildinum fyrir berklavarnalögin, viðurkendi, að þau hefðu verið misnotuð á a. m. k. einu sviði. (* Ræðuhndr. óyfirlesið.)

Hannes Jónsson* Jeg mun greiða þessari tillögu atkvæði, en kemst ekki hjá að gera nokkra grein fyrir, af hverju jeg geri það. Jeg felst ekki á það hjá hv.flm., að ríkið greiði verulegar upphæðir, sem því ber ekki að greiða, nema því aðeins, að þær sjeu ranglega tilfærðar. En það er ekki hægt að kenna lögunum. Jeg vil líka heldur, að greitt sje of mikið úr ríkissjóði í þessu skyni en of lítið. Því að ef gengið er á rjett einstaklinganna í þessu efni, þá er örugt, að það verður til þess að draga úr áhuga þeirra fyrir því að koma sínum nánustu á sjúkrahús, þar sem þeir gætu læknast eða a. m. k. komist hjá því að sýkja aðra. En sýkingarhættan er höfuðatriðið. Því er betra, að ríkissjóður greiði of mikið en of lítið. Það getur komið honum margfaldlega í koll síðar, ef of lítið er greitt. - En jeg hygg, að tillagan geti orðið til þess herða á hæstv. stjórn um eftirlitið með því, að veikindi fólksins verði einstökum embættismönnum ekki stórkostleg fjeþúfa, og því greiði jeg henni atkvæði mitt. (* Ræðuhndr. óyfirlesið.)

Flm. (Jörundur Brynjólfsson*): Mjer heyrist á hv.þm. V.-Húnv. (HJ), að hann hafi ekki kynt sjer til hlítar það atriði, sem hann talar um. Mestur hluti af gjöldunum vegna berklavarnalaganna fer nefnilega til lækna. Í Sjúkrasamlagi Reykjavíkur eru árleg gjöld um 50 þús. kr., og af því hafa læknarnir tekið um 38 þús.  (* Ræðuhndr. óyfirlesið.)

Flm. (Jóhann Jósefsson) Við höfum, hv.þm. Borgf. (PO) og jeg, flutt hjer till. til þál. á þskj. 365, þar sem þess er farið á leit, að Nd. skori á ríkisstjórnina að rannsaka, hvað valda muni því, að veðurspár veðurstofunnar hafa gengið ver eftir nú en í fyrra, og ráða bót á því, sem aflaga fer í því efni, eftir því sem unt er. Þessi tillaga er fram komin út af umkvörtunum yfir óáreiðanleika veðurspánna, aðallega í janúar og febrúar þessa árs. Þessar umkvartanir munu flestar hafa komið frá sjómönnum í Vestmannaeyjum. Mjer var t. d. tilkynt það gegnum síma, að menn væru mjög óánægðir með þær og þætti þær gefast ver en í fyrra. Jeg var nú satt að segja tregur til að fara að skifta mjer nokkuð af því máli, öðruvísi en ef fullvíst væri, að það væri virkilega ástæða til þess. Það, sem hefir gerst í málinu síðan, er það, að bæði útgerðarmenn í Vestmannaeyjum og eins sjómannafjelagið hafa samþykt áskoranir til þingsins út af þessu, og ber hvorumtveggja saman um það, að veðurspárnar hafi reynst miklu miður nú en í fyrra. Auk þess fór fram dálítil rannsókn, sem björgunarfjelagið stóð fyrir, á því, hvernig spárnar reyndust dagana frá 8.–15. febrúar, að báðum dögum meðtöldum. Jeg get tekið það fram, að því er þessa rannsókn snertir, að hún sýndi töluverðar misfellur á spánum. Það kom þar fram, að þær rættust ekki ávalt sem skyldi. En jeg vil líka taka það fram í þessu sambandi, að það er fyrst og fremst ekki neitt undarlegt, þótt veðurspár kunni að mistakast, og svo hefir fulltrúinn í veðurstofunni sagt mjer, að einmitt þessa daga, sem voru valdir af handahófi hafi verið mjög erfitt að spá um veður. Það verður ávalt að hafa augun opin fyrir því, hve erfiðleikarnir eru miklir. Eins og kunnugt er, hefir veðurstofan hjer starfað í nær 8 ár, og á þeim árum hefir orðið ákaflega mikil breyting á aðstöðu manna til veðráttu yfir höfuð. Nú er komið í það horf hjer á landi, eins og annarsstaðar fyrir löngu, að veðurstofan gefur út spá um það, hvernig veðrið muni verða næstu dægur. Þetta var t. d. í fyrra í Vestmannaeyjum nokkuð nýtt, og björgunarfjelagið hagnýtti þessar veðurspár sem einn lið í sinni starfsemi, með mjög blessunarríkum árangri. Menn bygðu mjög á þeim, af því að þær þóttu, sjerstaklega á vertíðinni, gefast mjög vel, en þetta ár er sem menn hafi orðið fyrir mjög miklum vonbrigðum í því efni. Nú vil jeg taka það fram, að kvartanir eru ekki aðeins frá Vestmannaeyjum. Samskonar umkvartanir hafa líka komið frá Akranesi, og í Sandgerði hafa menn líka verið mjög óánægðir yfir því, hve illa veðurspárnar hafi reynst. Þá má og bæta því við, að útvarpsstöðin hjer, sem hafði mikið með útvarp veðurspánna að gera, hefir líka látið þess getið, að togaraskipstjórar hafi mjög kvartað yfir þessum veðurspám. Það ber hjer alt að sama brunni, að það hefir af einhverjum ástæðum tekist ver með spárnar nú en í fyrra. Þessar kvartanir hafa náttúrlega komið til veðurstofunnar, og fulltrúinn þar gerði einskonar rannsókn eða samanburð á því, hvernig þær hafa reynst á sama tímabili 1927 og þetta ár, og eftir útkomunni á hans rannsókn fær hann það út, að eftir því hefðu þær átt að reynast fyllilega eins góðar nú og í fyrra. Hann segir t. d., að árið 1927 hafi veðurspárnar fyrir næstu nótt reynst rjettar í 86 tilfellum af 100 að því er vindátt snerti, og í 71 tilfelli af 100 að því er veðurhæðina snerti, en á sama tíma þetta ár hafa spárnar reynst rjettar í 88 tilfellum af 100 að því er vindátt snerti, og 86 tilfellum af 100 með veðurhæð, svo að þetta ætti þá að vera snögt um betra heldur en var í fyrra. En þetta kemur ákaflega illa heim við þá reynslu, sem sjómennirnir hafa haft. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að því, hvernig ástatt er nú í veðurstofunni. Fyrst ætla jeg að segja frá því., sem óhjákvæmilegt er í því efni, að hæstv.forsrh. (TrÞ) ljeði mjer góðfúslega skjöl, sem snerta þetta mál og komið hafa til stjórnarráðsins frá veðurstofunni, og það, sem jeg segi um ástandið, er úr þeim skjölum. Forstjóri veðurstofunnar gerði annan útreikning á sama tímabili og fulltrúinn, og komst hann að þeirri niðurstöðu, að árið 1927 hefði í 78 tilfellum af 100 verið rjett spáð fyrir næstu nótt um vindátt og í 72 af 100 hvað veðurhæð snerti, en í ár, á sama tímabili, hafi verið rjett spáð um vindátt í 58 tilfellum af 100, en í 66 tilfellum af 100 um veðurhæð, og hafi þannig í ár verið mun lakari útkoma á veðurspánum. En þetta er algerlega öfugt við niðurstöðu fulltrúans, svo að maður veit naumast, hvað hægt er að leggja upp úr þeim athugunum, sem gerðar eru um veðurspárnar. Hætt er við, að útreikningar þessir sjeu þannig, að ekki sje gott að reiða sig á þá til fulls. Að minsta kosti ber þessi prófun forstjóra og fulltrúa vott um það, þar sem þeir fara báðir eftir sömu gögnum, en komast þó að þveröfugri niðurstöðu, enda er víst, að veðurskeytin fara mjög eftir persónulegu áliti þess, er hefir prófun þeirra á hendi. Það skiftir miklu máli, að almenningur hafi traust á stofnun þeirri, er skeytin sendir, svo miklu, að segja má, að not almennings af veðurspám sjeu undir þessu trausti komin. En þetta traust hefir einmitt minkað mjög í vetur, eins og þær kvartanir, sem fram hafa komið, bera með sjer. Jeg vil nú lesa upp nokkur orð úr álitsskjali forstjóra veðurstofunnar. Þar segir svo: „Það, sem í rauninni skiftir mestu máli hjer, er, hve mikil not almenningur hefir af veðurspánum, og þar sem hjer liggur fyrir umkvörtun frá Sjómannafjelagi Vestmannaeyja, er það óneitanlega bending í þá átt, að veðurspárnar hafi upp á síðkastið eigi verið jafngóðar og æskilegt væri. Í þessari umkvörtun eru engin dæmi greind, sem sýni, hvenær og á hvern hátt spárnar hafi mistekist, og þess vegna er ekki hægt að dæma um einstök atriði. Jeg hefi sjálfur gert mjer nokkurt far um að athuga á hverjum degi, hvernig veðurspárnar takast, og verð því miður að játa, að þær hafa stundum brugðist tilfinnanlega, og ekki síður í vetur en áður. Þótt jeg hafi skrifað hjá mjer nokkur dæmi upp á rangar veðurspár, sleppi jeg að tilgreina þau hjer í þetta sinn. . . . . Af þeim útreikningum, sem jeg hefi gert yfir veðurspárnar í jan. 1927 og 1928, af umkvörtun almennings og af því, hve oft jeg hefi veitt því eftirtekt, að veðrið hafi orðið öðruvísi en veðurspáin sagði, verð jeg að hallast að þeirri skoðun, að veðurspárnar í vetur hafi eigi verið betri en þær voru í fyrra, og að sumu leyti jafnvel lakari. Veðurfregnir hafa í vetur fengist betri, einkum frá Grænlandi, en það ætti að vera mikill styrkur. Hinsvegar var í fyrravetur, vegna veðurlags, óvenjulega gott að spá, en í vetur fremur erfitt. Sjálfsagt á þetta nokkurn þátt í því, að veðurspárnar reynast nú lakari en í fyrra. En þegar tillit er tekið til þess, að veðurspámaðurinn getur nú stuðst við miklu meiri persónulega reynslu, hefði mátt búast við því, að það, ásamt bættum veðurfregnum, hefði meira en vegið á móti auknum erfiðleikum vegna breytts tíðarfars, en reynslan virðist hafa orðið önnur“. Bæði forstjóra og fulltrúa ber saman um það, að tíðarfar hafi verið örðugra viðfangs fyrir veðurspádóma í vetur en í fyrravetur. En hinsvegar hafa verið stöðugar veðurfregnir frá Grænlandi í vetur, en þær fregnir voru óábyggilegar í fyrra. Fulltrúinn, sem staðið hefir fyrir veðurspánum í vetur, heldur því fram, að kvartanir sjómanna í vetur byggist á því, að þeir sjeu farnir að gera of háar kröfur til veðurspánna. Vegna þess, að spárnar hafi reynst vel undanfarið, sjeu þeir farnir að vænta meira af þeim e.n sanngjarnt er. Þessu áliti fulltrúans verð jeg að mótmæla. Þegar stundir líða fram, verður almenningsálitið besti dómurinn um það, hversu spárnar gefist. Prófun sjerfræðinga verður ávalt nokkuð lituð af persónulegum skoðunum þeirra, en þeir, sem verða daglega að ráðgast við skeytin, fá það á tilfinninguna, hvort veðurspárnar eru notandi eða ekki. Jeg hygg, að óhætt sje að álíta, eftir kvörtunum þeim, sem borist hafa frá togaraskipstjórum og sjómönnum í Vestmannaeyjum og á Akranesi, að veðurspárnar í ár hafi gefist töluvert ver en í fyrra. Þá er að leita orsakanna til þess, og geta þær verið ýmsar. Þær geta verið fólgnar í algerlega tekniskum atriðum, t. d. hvar eigi að draga línuna á milli almennra veðurfregna og stormfregna, og gæti verið eitthvað fleira, sem athuga þyrfti, hvort eigi gæti valdið misskilningi. Og enn er eitt atriði, sem ekki er hægt að komast hjá að minnast á, þótt sorglegt sje, og það er, að samvinna starfsmanna í veðurstofunni, sem þyrfti að vera meiri og betri þar en víðast hvar annarsstaðar, er mjög í molum eða alls engin. Þetta er eitthvert alvarlegasta atriðið. Í brjefum þeim frá veðurstofunni til stjórnarráðsins, sem hæstv.forsrh. (TrÞ) hefir lánað mjer, kemur þessi sundurþykkja á milli forstjóra veðurstofunnar og fulltrúa hans mjög berlega í ljós. Forstjórinn kvartar yfir því hvað eftir annað, hvernig fulltrúinn komi fram. Vil jeg vitna í eitt af þessum brjefum til að sýna, hvernig ástandið er. Í brjefi dagsettu 19. jan. þ. á. skrifar forstjórinn til stjórnarráðsins: „Hjer með leyfi jeg mjer að kvarta yfir framkomu fulltrúans á veðurstofunni, hr. Jóns Eyþórssonar. Eins og hinu háa ráðuneyti mun kunnugt, hefir þessi starfsmaður veðurstofunnar stundum hagað orðum sínum og athöfnum þannig, að jeg hefi álitið, að hann hafi stórlega brotið á móti þeim skyldum, sem á honum hvíla stöðu hans vegna sem fulltrúa á veðurstofunni. Má í því samhengi minna á skrif hans í 8, og 10. blaði Ægis árið 1927, og svo hefir hann neitað eða haft undandrátt með að framkvæma störf, sem forstöðumaður veðurstofunnar hefir falið honum að gera. Jeg hefi þó eigi hingað til formlega klagað yfir þessu, í þeirri von, að hann bætti ráð sitt, en nú virðist mjer auðsætt, að hann ætli að ganga. enn þá lengra á þeirri braut og virða að vettugi fyrirmæli og vilja forstöðumannsins og fara aðeins eftir því, sem honum sjálfum gott þykir, án tillits til þess, hverjar afleiðingar slíkt framferði hefir fyrir veðurstofuna“. Þetta brjef er lengra og endar þannig: „Vænti jeg, að hið háa stjórnarráð taki mál þetta til ákvörðunar hið allra fyrsta, því að framferði fulltrúans háir nú mjög öllum störfum veðurstofunnar“. Svo mörg eru þau orð. Jeg tel ekki þörf á að lesa upp fleiri kafla um þetta efni, en þeir eru nógir fyrir hendi. Hjer kemur ljóst fram, hvernig samvinnan er, að hún er engin eða verri en engin, og að forstjóri hefir oft kvartað undan framkomu fulltrúa við stjórnarráðið. Þetta er svo alvarlegt atriði, að full ástæða er til að ætla, að af þessu ósamkomulagi og samvinnuleysi stafi að miklu leyti þær misfellur, sem orðið hafa á starfi veðurstofunnar undanfarið. Forstjóri veðurstofunnar tjáði mjer, að samvinnan hefði gengið þolanlega fram að áramótum, en þá hefði fulltrúi innleitt nýja aðferð til að merkja veðurskeyti á kort og knúið þá aðferð fram í forboði forstjóra. Þetta geki; svo langt í fyrstu, að fulltrúi þurkaði út merki forstjóra og setti önnur í staðinn. Jeg skal ekki dæma um, hvor merkjasetningin er heppilegri. En hjer er um breytta starfsaðferð að ræða, sem fulltrúi hefir knúið fram í skrifstofunni í forboði yfirmanns síns. Þetta ástand er alvarlegt og þarf lagfæring- ar hið bráðasta. Eftir núgildandi fjárlögum kostar veðurstofan ríkið 50 þús. kr. á ári. Þing og stjórn hafa lagst á eitt um að gera stofnun þessa svo fullkomna sem unt er, til gagns fyrir atvinnurekendur landsins. Og það er alveg vafalaust, að þessi stofnun getur orðið að miklu gagni. Það kom best í ljós í fyrra. Í Vestmannaeyjum, þar sem jeg er kunnugastur, komu skeytin að stórmiklu gagni, og svo veit jeg að var víðar. Jeg veit bæði af umsögn og eigin reynd, að veðurspárnar hafa forðað mönnum frá hrakningum, tjóni á veiðarfærum og skipum og jafnvel líftjóni. Því ömurlegra er, að ástandið skuli vera svo nú, er stofnunin hefir betri aðstöðu en áður, að mest af misfellunum skuli stafa af ósamkomulagi og samvinnuleysi þessara tveggja mætu manna, forstjóra og fulltrúa. Jeg veit ekki til, að hæstv. stjórn hafi gert neitt í málinu, og er henni það máske nokkur vorkunn, því að það er ógaman fyrir hvaða húsbónda sem er að eiga að ráða fram úr slíku ástandi, en þó er alveg óhjákvæmilegt, að það verði gert. Það er hið mesta hættuspil að láta dragast að kippa þessu í lag hið bráðasta. Það er í senn hættulegt fyrir veðurspárnar og þá, sem eiga að njóta þeirra. Jeg hefi viljað sýna fram á, að nauðsynlegt sje, að hæstv. stjórn láti þetta mál til sín taka og gangist fyrir rannsókn á því, hvað valdi þeim óáreiðanleik veðurspánna í vetur, sem kvartanir hafa borist um víðsvegar að, og geri það, sem hægt er, til að ráða bót á vandkvæðum þessum. Jeg þykist vera viss um, að stjórnin hafi góðan vilja, en þegar þess er gætt, hve miklu er kostað til þessarar stofnunar af almannafje, virðist eigi nema rjett, að þingið hlutist til um, að rannsókn fari fram. Jeg skal taka það fram, að kvartanir hafa ekki komið fram upp á síðkastið, síðan veður fóru að batna, enda er síður aðgætt, hvort spár rætist, þegar veðurfar er gott. Kvartanirnar komu fram, er veður voru hættulegust í vetur, og það er víst, að þær voru á rökum bygðar. Úr því að veðurstofan gat sent frá sjer nokkurnveginn ábyggileg veðurskeyti í fyrra, með því ljelega sambandi, sem þá var við Grænland, þá hefðu veðurspárnar í ár átt að geta batnað með auknum og bættum veðurfregnum þaðan, ef ekki valda aðrar ástæður, sem ekki ætti að vera til að dreifa í opinberri stofnun. Vona jeg svo, að deildin taki þessu máli vel og láti það fá fljóta afgreiðslu.

Pjetur Ottesen Mjer þætti miklu varða að heyra, hvernig hæstv.forsrh. (TrÞ) tekur í þetta mál. Eftir undirtektum hans fer, hvort jeg tek til máls aftur eða ekki.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Eins og hv. 1. flm. (JJós) gat um, höfðu borist plögg til stjórnarráðsins um áramót, sem sýndu, að ósamkomulag átti sjer stað meðal starfsmanna veðurstofunnar. Kvartanir yfir óáreiðanleika skeytanna bárust í þingbyrjun, en till. þessi kom snemma fram, og vildi jeg ekki gera neitt í málinu fyr en hún hefði fengið afgreiðslu. Annars má segja, að þetta mál komi mest við sjútvn. þessarar deildar, þar sem hún rjeð til veðurstofunnar þá starfskrafta, sem nú eru þar. En hvort sem þáltill. þessi verður samþ. eða ekki, mun stjórnin að afloknu þingi láta taka málið til rannsóknar, eins og till. fer fram á.

Pjetur Ottesen Jeg hefi litlu við það að bæta, sem áður hefir verið sagt um málið, eftir yfirlýsingu hæstv.forsrh. (TrÞ). En jeg óska, að þessi rannsókn megi fara fram sem fyrst, því að víst er, að hjer hafa hræðileg mistök átt sjer stað, eins og kemur fram í kvörtunum þeim, sem borist hafa yfir veðurspánum í vetur. Þar sem menn hafa reitt sig á veðurspárnar, eins og jeg veit að menn á Akranesi gerðu, hefir tjónið af óáreiðanleik þeirra numið mörgum tugum þúsunda króna. Mörg hundruð skippund af fiski hafa tapast, veiðarfæri eyðilagst og menn komist í beinan lífsháska tvisvar sinnum. Jeg vona því, að þessi mistök verði tekin sem fyrst til athugunar, og ef þá sannast, að þau liggi í því, hvernig starfskraftarnir í veðurstofunni eru notaðir, eins og maður hefir fullan grun um, þá sjeu fundin ráð við því. Hæstv. forsrh. (TrÞ) sagði, að sjútvn. hefði ráðið starfskrafta til veðurstofunnar. Það er að vissu leyti rjett, að hún rjeð Þorkel Þorkelsson yfirmann stofnunarinnar, enda þótt áhrifa hans um veðurspárnar gæti ekki nú sem skyldi og vera ætti samkvæmt stöðu hans við stofnunina.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg sje ekki ástæðu til að halda langa framsöguræðu. Það þarf ekki að skýra það fyrir háttvirtri deild, hvert framfaramál það væri fyrir sveitirnar, ef hægt væri að nota raforku í stærri stíl í sveitum, bæði að því er þægindi snertir og ekki síður fyrir það, hver lyftistöng það yrði fyrir jarðræktina, ef hætt yrði að brenna áburði. Hvergi munu vera betri skilyrði fyrir virkjun fossa í sveitum í stærri stíl en í Rangárvallasýslu, vegna þjettbýlis í miðsýslunni, einkum í Fljótshlíð og Hvolhreppi, enda mun, eins og getur um í greinargerðinni, ekki óhugsandi að leiða rafmagn til Vestmannaeyja. Hjer er hægra um vik fyrir það, að þeir fossar, sem ræðir um, Árbæjarfoss og Tungufoss, hafa báðir verið rannsakaðir af verkfræðingum og þótt hinir álitleg- ustu til virkjunar. Skýrslur eru til um þessar rannsóknir og málið að öðru leyti allvel undirbúið. Frekari rannsókn ætti að leiða í ljós, hvort ekki væri tiltækilegt að hrinda þessari virkjun í framkvæmd. Að öðru leyti vísa jeg til greinargerðarinnar og vænti, að hv. deild samþ.till.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Lögin um vátrygging sveitabæja eru frá árinu 1905, og þótt þau hafi verið endurskoðuð tvisvar, má heita, að þau sjeu óbreytt frá því, sem þau upphaflega voru. Það er vitanlegt, hve miklar framfarir hafa orðið síðan í byggingarmálum og hversu vátryggingaþörfin hefir aukist þessi síðastliðnu 20 ár. 1905 var lítill hluti sveitabæja vátrygður, því að bæði var skilningurinn á þessu ekki nógu glöggur, nje þörfin eins mikil og nú. Það er því ekki að undra, þótt þörf sje á að endurskoða þessi lög. Og jeg lít svo á, að mörgu þurfi að breyta, ef sjóðirnir eiga að geta haldist við, hvað þá að vaxa. Tilgangur tryggingastofnana er að forða einstaklingnum frá augnablikstjóni með því að koma áhættunni á sem víðtækastan grunn, eins og gert er með sameiginlegum iðgjöldum. Jeg held, að það sje viðurkent, að því víðtækari sem tryggingafjelagsskapurinn er, því betur sje það trygt, að þeir, sem næst tjóninu standa, bíði ekki persónulegan hnekki. Enda tryggja sjálf trygg.ingarfjelögin sig oftast með baktryggingum, svo að segja má, að allur heimurinn sje að verða ein samtrygging. Hvernig er þessu nú háttað í sveitunum? Þannig, að menn tryggja að hálfu leyti í sjóði, sem sveitarfjelagið myndar út af fyrir sig, en að hálfu leyti í sjóði, sem öll sveitarfjelögin eru saman í. Afleiðingin er sú, að þegar 2–3 hús brenna í sömu sveit, getur svo farið, að sjóður sveitarinnar þurausist algerlega og tjónið lendi þannig að nokkru á hinum fáu mönnum, sem í því fjelagi kunna að vera. Jeg veit dæmi til þess, að sveitarfjelag hefir orðið að taka á sig þesskonar brunatjón. Þetta getur skeð samtímis því, sem aðrar sveitir verða ekki fyrir neinu brunatjóni og eiga alt sitt óskemt. Það er skaðlegt að marka tryggingarstarfseminni svo þröngan bás. Jeg veit líka til þess, að við borð liggur, að slíkur sjóður verði lagður niður og öll húsin vátrygð hjá erlendum fjelögum, ef þessu ákvæði verður ekki breytt. Þess vegna er hjer farið fram á það, að tryggingarstarfsemi þessi verði færð út þannig, að brunabótasjóðir hreppanna verði sameinaðir endurtryggingarsjóðnum, sem nú er, og þannig myndaður einn sameiginlegur sjóður úr þeim öllum. Þá þarf að breyta því ákvæði, að brunabætur sjeu ekki nema 5/6. Þær voru fyrst 2/3, en var svo breytt í 5/6, og var það strax bót. Mönnum þykir ilt að geta ekki vátrygt fyrir brunatjóninu öllu, eins og tíðkast annarsstaðar. Því er haldið fram á móti þessu, að það hefði í för með sjer svo mikla hækkun á iðgjöldunum, að það mundi ekki borga sig. Vitanlega hækkar það iðgjöldin. Það er ekki við öðru að búast en að iðgjöldin verði því hærri, því hærra sem trygt er. En ef halda á áfram þessari röksemdaleiðslu, verður niðurstaðan sú, að það sje best að tryggja ekki, því að þá eru iðgjöldin engin. En nú vilja menn tryggja sig sem mest gegn öllu brunatjóni, svo að þetta verður ekki vel samrýmt. Þá er því líka haldið fram, að menn gæti sín síður við voðanum, og brenni jafnvel viljandi, því meira sem borgað er af tjóninu. Jeg legg ekki mikið upp úr því. Jeg held, að þeir menn, sem á annað borð kveikja í hjá sjer, sjeu ekki að horfa í það, hvort þeir fá 1000 kr. meira eða minna. Jeg held, að menn fari ekkert gætilegar með eld, þó að þeir verði sjálfir að taka á sig 1/6 af brunatjóninu. Yfirleitt forðast menn eldsvoða, og tjónið, sem af þeim leiðir. er svo margvíslegt, að það er nóg aðhald í þessu efni; menn fá aldrei skaða sinn borgaðan að fullu. Jeg vil ekki slá neinu föstu um, að þetta skuli þannig verða, en jeg óska eftir, að það verði rannsakað með tilliti til útlendrar og innlendrar reynslu, hvað miklu munar í iðgjöldum að greiða brunabæturnar að fullu eða að nokkru, og að mönnum þeim, sem vátryggja., sje svo gefinn kostur á að velja á milli um það, hvort þeir taka heldur, lægri iðgjöld og lægri útborganir eða hærri iðgjöld og hærri útborganir. Þá þarf að breyta reglugerðinni, sem hefir haldist óbreytt, að heita má, frá því að hún var sett, 1906. Annars held jeg nú, að hún sje ekki í gildi og hafi ekki verið framlengd frá 1921. Það er aðallega 25. gr., sem þarf að breyta, en hún fjallar um iðgjaldastigann. Þar er svo ákveðið, að iðgjöld af húsum, sem eru úr sama efni, með sömu gerð o. s. frv., skuli fara „procentvis“ hækkandi. eftir því sem húsin eru dýrari og verðmætari. Þetta hefir þær afleiðingar, að stærri húsin flýja brunabótasjóði sveitanna. Jeg veit dæmi til þess, að eftir að sveitarsjóður hafði bætt fyrir hús, sem brann, og búið var að byggja það að nýju úr steini, þá misti hann það út úr sveitarsjóðnum, eingöngu vegna þess, hve dýrt er að tryggja það, þó að brunahættan sje miklu minni af þesskonar húsum. Nú orðið eru mestmegnis bygð steinhús, svo að það eru bein fjörráð við sveitarsjóðina að hafa þetta ákvæði, sem úthýsir þessum húseigendum. Þessu þarf því að breyta. Mjer er einnig kunnugt um það, að 1–2 fjelög verða lögð niður, ef þessu verður ekki breytt. Er það illa farið, því að þessar stofnanir eru góðar í alla staði, ef þess er gætt að breyta þeim eins og framþróunin í landinu sýnir, að þurfi að gera.

Jón Auðunn Jónsson*): Það er ekki óeðlilegt, þó að breyta þurfi þessum lögum, en að því verður að gæta, að þau voru bygð á þeim grundvelli að gefa mönnum kost á að vátryggja eignir sínar gegn lágu iðgjaldi. Einmitt af því, hversu erfitt var að tryggja hjá erlendum fjelögum, fyrir það, hvað iðgjöldin voru há, var þessi leið farin. Með öðru móti var ekki hægt að fá lægri iðgjöld en eru hjá erlendu fjelögunum. Þeirra taxti er bygður á langri reynslu, og það hefir sýnt sig í útlöndum, að með því að láta menn eiga nokkuð í hættu sjálfa, fást ótrúlega lág iðgjöld. Aftur á móti verður að taka hærri iðgjöld, ef menn eiga ekki að bera neina áhættu sjálfir. Það þarf ekki að vera af því, að menn kveiki í hjá sjer, en þeir líta betur eftir og forðast meira eldhættuna. Jeg álít því, að ef ekki á að hækka iðgjöldin að miklum mun, megi ekki fella það niður, að menn beri sjálfir nokkra áhættu, og helst ekki minna en 1/6. Brunabótafjelag Íslands hefir einnig þetta skilyrði, þó að iðgjöldin hjá því sjeu í mörgum tilfellum hærri en hjá útlendu fjelögunum, enda hefir því græðst fje. Hitt er rjett, að það er nauðsynlegt, að menn geti fengið að vátryggja að fullu öll þau hús, sem búið er í. En því er svo varið á mörgum stöðum, að sjóðirnir taka ekki stærstu húsin, álíta það of mikla áhættu. Jeg held því, að það sje best að gæta hófs, í fyrsta lagi með því að halda því ákvæði, að sjóðirnir geti neitað að taka hús, ef þeim lítst, og í öðru lagi með því að sleppa ekki niður áhættu einstaklinganna sjálfra. Því það er viðurkent, að sje því breytt, þá verður að hækka iðgjöldin. (* Ræðuhndr. óyfirlesið.)

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Það eru aðeins fáein orð til hv.þm.N.-Ísf. (JAJ). Það er rjett, að tryggingarsjóðir sveitanna voru upphaflega settir til að æfa mönnum kost á ódýrum vátryggingum. Út frá þeim skilningi var eðlilegt að fara ekki hart af stað. En nú, þegar komin er í ljós nauðsyn frekari trygginga, m. a. vegna aukinnar lánsfjárnotkunar bænda, þá er hart að standa þeim í vegi, sem vilja tryggja eignir sínar að fullu. Þessi till. á að miða að því að gefa mönnum kost á að tryggja eignir sínar að fullu án þess að þurfa að flýja frá sjóðunum. Í lögunum um byggingar- og landnámssjóð er svo ákveðið, að ekki megi lána úr þeim sjóði út á húseignir, nema vátrygðar sjeu að fullu. Verður því ekki hægt að tryggja þær húseignir í þessum sjóðum, nema ákvæðum laganna sje breytt. - Þá má og benda á, að svipuð ákvæði giltu til skamms tíma um samábyrgð bátaeigenda, en hafa reynst þar svo, að þau eru nú úr lögum numin. Þá hjelt hv.þm. (JAJ) því fram að menn litu betur eftir, ef þeir ættu eitthvað í húfi sjálfir, ef brynni hjá þeim. En jafnvel þó allir fjármunir þeirra væru vátrygðir, þá bíða menn samt svo mikil óþægindi, ef brennur, að það ætti að vera nægilegt til þess, að hver forðist eins og hann getur brunatjón. Hv. þm. (JAJ) mintist á það, að hrepparnir vildu helst ekki taka hin dýrari húsin til vátryggingar. Þetta er eðlilegt, meðan fyrirkomulag sjóðanna er eins og það er nú, þar sem sveitarfjelögin eru að hálfu leyti brunabótaskyld. En með því að sameina sjóði sveitanna við endurtryggingarsjóðinn, dreifist áhættan út og verður því minni fyrir einstök fjelög. Hitt var misskilningur hjá hv.þm. (JAJ), að jeg vildi blanda saman brunabótasjóðum sveitanna og Brunabótasjóði Íslands. Jeg átti við endurtryggingarsjóðinn.

Jón Auðunn Jónsson*): Mjer skilst, að hv.þm. Mýr. (BÁ) hugsi sjer beinar tryggingar, í stað óbeinna, eins og þær eru nú. Sveitirnar beri ekki áhættuna, en sett verði á stofn fyrirtæki, er taki beinar tryggingar. - „Samábyrgðin“ er nú ekki lengur samábyrgð; henni var breytt 1921, og er hún nú endurtrygging fjelaga úti um land. En þau er líka viðurkent hjá „Samábyrgðinni“, að lægri iðgjöld þarf í Samtryggingar heldur en þegar um beinar tryggingar er að ræða. Jeg skal benda hv.þm. á „Bátafjelag Ísfirðinga“. Innan þess er samábyrgð. Eigendur bátanna fá þá trygða að 3/4 hlutum verðs. Þeir bera áhættuna að hálfu leyti, en að hálfu endurtryggja þeir hjá „Samábyrgð Íslands“. Með þessu fyrirkomulagi eru iðgjöldin 2% lægri en hjá „Samábyrgðinni“. Við borgum 5%, en Samábyrgðin tekur 7% eða 71/2%. (* Ræðuhndr. óyfirlesið.)

Flm. (Bjarni Ásgeírsson) Jeg efast ekkert um það, að hægt er að fá vátryggingar með lægri iðgjöldum með því að bera hluta af áhættunni sjálfur. Það er ofur skiljanlegt. En jeg vil, að mönnum sje gefinn kostur á að velja á milli þess að fá fullkomna útborgun og lág iðgjöld. Og það er ekki farið fram á annað en rannsakað sje, hverju þetta munar í iðgjaldagreiðslu.

Jón Auðunn Jónsson*): Jeg hefi ekkert á móti því, að þetta sje rannsakað. En það er vissa, bygð á erlendri reynslu og innlendri, að iðgjöldin verða hærri, ef beinar tryggingar verða teknar upp. Þau munu verða nálega þau sömu og hjá þeim erlendu fjelögum, sem hjer starfa. Og það er altaf hægt, ef menn vilja ekki vátryggja hjá sjóðum sveitarfjelaganna, eða ef hrepparnir vilja ekki taka húsin í vátryggingu, að leita til þeirra fjelaga, sem hjer eru starfandi. En það er athugunarmál, hvort ekki er rjett að stofna hjer tryggingarsjóð, er tæki að sjer allar beinar tryggingar.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Þessi till. er ekki neitt nýmæli hjer á þingi. Það hafa hvað eftir annað verið samþ. áskoranir til stj. um að láta rannsaka og undirbúa tryggingar, en það hefir enn ekki borið annan árangur en þann, að samþ. hafa verið lög um almennar slysatryggingar. Okkar fátækralög eru á þá leið, að það er að vísu haldið lífinu í þurfalingum, en þeir verða að þola minkun og mótlæti, og enginn greinarmunur er gerður á verðugum og óverðugum. Sveitarfjelögin verða líka fyrir miklu misrjetti. Líklega verður þó ekki horfið að því ráði að gera alt landið að einu framfærsluhjeraði, nema þá um leið verði gerður meiri munur en nú tíðkast á verðugum og óverðugum styrkþegum. Jeg geri frekar ráð fyrir, að hitt verði upp tekið, að koma á almennum tryggingum, svo sem sjúkratryggingum, ellitryggingum og örorkutryggingum o. fl., auk hinna almennu slysatrygginga. - Jeg hygg þá, að rjettast væri að byrja á ellitryggingum. Þá hygg jeg, að þegar þeim væri komið í gott horf, og þegar þannig væri búið að aðskilja þá, sem styrks eru maklegir, frá þeim, sem af sjálfskaparvítum hafa orðið samþegnum sínum til byrði, þá væri ekki svo hættulegt að gera alt landið að einu framfærsluhjeraði, því að þá mundi aðstaða hinna síðarnefndu ekki verða svo eftirsóknarverð. Það mun nú kanske einhver segja, að ellitryggingar sjeu ekki eins nauðsynlegar hjer á landi eins og víða annarsstaðar, þar sem þær eru komnar á, en við hyggjum þó, að tímans fylling sje komin líka um okkar þjóðfjelag, að því er ellitryggingar snertir. Á meðan allflestir landsmenn stunduðu landbúnað, gat alt farið sæmilega með gamla laginu, að þau hjú, sem unnu húsbændum sínum um langt skeið æfi sinnar, dveldu það sem eftir var æfinnar á sömu heimilum; sá ellistyrkur var greiddur af húsbændunum í náttúrugæðum, en nú er ástand þjóðfjelagsins gerbreytt frá því sem var fyrir 50 árum, mannfjöldi mikill í þorpum og kaupstöðum, og það má nú yfirleitt fyrir öllu launaliði ekkert út af bera, svo að menn verði ekki þurfandi aðstoðar annara. Þetta er eitt af því, sem peningunum fylgir, og fylgir því, þegar peningarnir eru orðnir mælirinn í öllum viðskiftum manna, í staðinn fyrir náttúrugæðin, sem áður gengu manna á milli. Þá verður rjettlætiskrafan um, að þjóðfjelagið tryggi afkomu manna, enn strangari en áður. Þá kemur upp krafan um, að launamenn, hvort sem þeir eru í kaupstöðum eða sveit, verði trygðir. Og við menn- irnir erum nú þannig gerðir, að sjálfræðið eitt hrekkur ekki til, heldur þarf skyldutrygging að vera, og það almenn skyldutrygging, þar sem enginn er undan tekinn iðgjöldum, vegna þess að ellin kemur einhverntíma yfir alla, og allir geta átt það á hættu að verða einhverntíma öryrkjar af slysum eða sjúkleika. Um iðgjöldin býst jeg við, að engar undantekningar verði hægt að gera. Aftur mætti í framkvæmdinni frekar gera undantekningar um lífeyrinn. Það má án efa gera undantekningar um hann fyrir þá, sem ekki eru styrks þurfandi, og með því auka möguleika þeirra, sem virkilega þörf hafa fyrir styrk. Jeg vil einmitt benda á, að iðgjöldin þurfa að vera almenn. Á þann hátt er tekinn í burtu sá sári broddur, sem fylgir sveitarstyrknum. Það eru iðgjöldin, sem mega teljast ráðstafanir fólksins fyrir hinni óvissu framtíð, og þegar styrkurinn kemur, þá verður hann sem ávöxtur af hinum árlega sparnaði manna um mörg ár. En þótt iðgjöldin hafi svo mikla þýðingu, þegar um almennar ellitryggingar er að ræða, hygg jeg samt, að ekki megi gera sjer vonir um, að hægt sje að ljetta af sveitum og bæjarfjelögum öllum þeim gjöldum, sem þau nú hafa til ellinnar. Jeg hygg, að það muni varla verða önnur leið fær í þessu efni heldur en að sveitarfjelögin leggi framvegis töluvert af því fje, sem farið hefir til gamalmenna, í ellitryggingarsjóð, til þess að hækka þann lífeyri, sem almenningur á sínum tíma á að fá. Þó ekki verði hægt að ljetta öllum ellistyrk af sveitarfjelögunum, er þetta þó mikil bót frá því sem nú er, því ef sveitarfjelögum er gert að skyldu að leggja í ellitryggingarsjóð, þá er fenginn fullur jöfnuður. Tekjur sjóðsins eru þá fyrst almenn iðgjöld, svo leggja sveitarfjelögin nokkuð til, og ef til vill kemur eitthvað beint úr ríkissjóði; þá er unnið tvent, sem jeg nefndi í upphafi ræðu minnar að gera þyrfti, að taka broddinn af þeim styrk, sem fólkið fengi, og svo að jafna svo niður, að engin sveit hefði þyngri byrði heldur en önnur. Jeg veit það nú vel, að slíkar ellitryggingar, þó á fót verði komið, skapa enga jarðneska paradís á svipstundu fyrir gamalmenni. Lífeyririnn getur naumast byrjað fyr en á milli 65 og 70 ára aldurs, og hann mun varla geta orðið hærri en rjett til að halda mönnum frá hungri og neyð. En þótt hjer verði ekki um neina jarðneska paradís að ræða, getur þetta fyrirkomulag samt orðið til þess að varðveita sjálfsvirðingu fólksins og tilfinningu fyrir sínum eigin heiðri, og lífeyririnn getur líka valdið því, að gamalt fólk, sem um langan aldur hefir búið að sínu og haldið við eigin heimili, þurfi ekki að bregða búi, heldur geti haldið uppi heimili til æfiloka, í stað þess að vera í horninu hiá unga fólkinu, sem oft verður til erfiðleika, bæði fyrir unga fólkið og það gamla. Þótt lífeyririnn geti ekki orðið hár við skyldutrygginguna, þá mætti án efa hafa það lag, að hverjum þeim sem þess óskaði, væri heimilt að tryggja sig hærra, eins hátt og þeir frekast óska. Það má og vera, að nauðsvnlegt yrði, að sveitarfjelögum, þar sem verðlag er í hærra lagi: væri gert að skyldu að leggja fólki sjerstakan uppbótarlífeyri, því að þótt embættismenn ríkisins njóti ekki þess rjettlætis, að tekið sje tillit til verðlagsins, þá er það síst til fyrirmyndar, og síst að því leyti, að gamalt fólk fái ekki að njóta uppbótar fyrir það að dvelja á sjerstaklega dýrum stöðum. Jeg vil svo loks minnast á það, a~s sú rannsókn, sem yrði framkvæmd um þetta atriði, yrði sjerstaklega að beina athygli sinni að því örðuga tímabili, sem liggur á milli þess, að tryggingin taki til starfa, og þess tíma, sem liggur töluvert langt framundan, að menn hafi geitt svo mikil iðgjöld, að lífeyririn?i nái samkvæmt þeim fullri hæð. Þetta millistig á milli þess, að ellitryggingin byrjar, og þar til hún er komin í horfið, þarf án efa að útfylla með einhverjum bráðabirgðaráðstöfunum, sem vafalaust munu kosta ríkissjóð töluvert. Margir gangast fyrir ellitryggingunni vegna þess, að það mundi myndast svo stór sjóður af iðgjöldunum, og jeg hefi í Alþt. frá 1921 rekist á þau nmmæli, að það myndi skapast svo stór sjóður, að það nægði til að reka með allan okkar iðnað, sjávarútveg, til að íeggja j árnbraut o. fl. Jeg er mí ekki hræddur við það, að fjársafnið komi til að gera okkur veruleg óþægindi, en hvað sem því líður, þá er aðalatriðið þetta, að gera almenningi kleift, með sem lægstum iðgjöldum, að gera sjer ellidagana sem bærilegasta. Jeg vil jafna þessu rjettlætismáli við barnafræðsluna. Það er eitthvað af hinum sama rietti einstaklinganna og eitthvað af hinum sömu skyldum þjóðfjelagsins í því hvorutveggja, að sjá börnunum fyrir sæmilegu j afnrj etti í uppvextinum, og öldungunum, sem hafa dyggilega lokið störfum, fyrir áhy ggjulítilli elli. Þetta tvent er náskylt, og má hvorugt vanrækja, og ef við fáum ellitryggingar í þessu landi, í viðbót við það, sem búið er að gera fyrir börnin, þá má telja, að gömlu reglunni um barnaútburð og hrundningar fyrir ætternisstapa sje alveg snúið við.

Magnús Guðmundsson Jeg ætlaði aðeins að benda á það, að vegna þess, að tillaga um þetta atriði hefir áður verið samþykt á þessu þingi, hefi~ manni fyrir nokkrum árum verið falið að undirbúa þetta mál. Þessi maður er dr. Ólafur Daníelsson. Málið þarf mikinn undirbúning, það þarf að gera mikla útreikninga og leita margra upplýsinga frá útlöndum, t. d. um það, hvernig þessar ellitryggingar ha£i gefist þar. Mjer er ennfremur kunnugt um það, að fyrir síðasta þing hafði hann ekki lokið athugunum sínum, en jeg skal ekki segja um það, hvort þeim er lokið nú, en mjer þykir líklegt, að hann sje langt kominn. Annars hefi jeg engar athugasemdir að gera við ræðu hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), og jeg lít á þetta, og vona, að allir geri það líka, sem hið mesta nauðsynjamál.

Flm. ( Gunnar Sigurðsson*): Um þessa tillögu mætti tala langt mál, því að útvarpsmálið er hið mesta menningarmál, sem fyrir þinginu liggur. En jeg veit, að ræðuhöld breyta ekki atkvæði nokkurs manns um tillöguna. Hún er svo ljós, að hún þarf engrar skýringar. Því þætti mjer best, ef hægt væri að ganga strax til atkvæða, meðan deildin er ályktunarfær. (* Ræðuhndr. óyfirlesið.)

Magnús Jónsson Jeg vildi aðeins bæta örfáum orðum við ræðu hv.flm. (GunnS). Eins og hv.þdm. er kunnugt, var útvarpsstöðinni hjer lokað fyrir nokkrum dögum, og hefir það komið sjer afleitlega fyrir alla þá, sem útvarpstæki hafa keypt sjer. Jeg þekki ekki sögu útvarpsmálsins og fer því ekkert inn á hana. Jeg hefi ekki heldur útvarpstæki sjálfur, og gerir því ekkert til nje frá fyrir mig persónulega, hvort útvarpsstarfsemi er hjer rekin eða ekki. En fjelag það, sem rekið hefir útvarpsstarfsemi hjer að undanförnu, hefir lagt fram stórfje í þessu skyni, sem alt hefir tapast. Fjelagið var fyrir alllöngu að þrotum komið, og hefir það rekið stöðina miklu lengur en það ætlaði sjer, vegna þess, að forgöngumenn þess vildu ekki, að útvarpsstarfsemi fjelli hjer niður áður en ríkið tæki hana á sína arma. Meðan á samningum við ríkisstjórnina hefir staðið, hefir tapið verið upp undir 100 kr. á dag, og það fje hafa nokkrir fjelagsmenn lagt fram úr eigin vasa. Nú sýnist svo sem einhver snurða hafi hlaupið á þessa samninga, og það er því líkast, sem tilraun hafi verið gerð til þess að koma málinu inn í flokkadeilur í stjórnmálum. En það væri mjög óheppilegt, ef svo tækist til. Útvarpsfjelagið vildi samvinnu við ríkisstjórnina um að reisa stóra stöð, og vildi komast að samningum um það, að landssíminn innheimti gjöldin fyrir hana. En þegar ekki náðist samkomulag um þetta, vildi fjelagið, að ríkið keypti stöð þess og starfrækti hana fyrst í stað, svo að útvarpsstarfsemi fjelli ekki niður þar til hin stóra útvarpsstöð ríkisins kemur. Gegn þessu fór fjelagið fram á ýmsar greiðslur, og skál enginn dómur á það lagður, hve aðgengilegir þeir kostir voru. Jeg geri ráð fyrir, að þar hafi aðeins verið um fyrsta boð að ræða, og að hægt hefði verið að komast að betri kjörum, þar sem hæstv. stjórn hafði öll trompin á hendinni. En mér sýnist ómaklegt að láta þetta fjelag líða meira en það hefir gert. Þeir hafa tapað 130 þús. krónum og standa auk þess í persónulegum ábyrgðum fyrir 60–70 þús. kr., að jeg ætla. Þeir hafa rekið stöðina síðan með samskotafje og úr eigin vasa. Það er ómaklegt að láta þá setja meiri peninga í súginn en nauðsynlegt er, ef ekkert á úr að verða. Jeg hefi sjeð í brjefi til stjórnarinnar, að h. f. Útvarp gekst fyrir því, að rannsakað var, hve stór væntanleg stöð þyrfti að vera, og á ýmsan annan hátt hefir fjelagið safnað efni, sem verða má að gagni, þegar farið verður að reka útvarp í stórum stíl. Sjerstaklega er það mikilsvert atriði, að fjelagið hefir komið því til leiðar, að nú eru hjer á landi um 1000 útvarpsnotendur. Ef útvarpið fellur niður um tíma, má búast við, að menn fargi viðtækjum sínum, svo að það erfiði, sem til þess hefir farið að fá menn til þess að nota útvarp, verður árangurslaust. Jeg þekki það sjálfur af tímaritsútgáfu, að það er ekki hlaupið að því að safna 1000 áskrifendum; það kostar tíma, og það kostar fyrirhöfn og fje. Fyrir ríkið væri ekki lítið unnið við það að halda viðtækjunum hjá notendum, ef til ríkisrekstrar kæmi. Veðurskeyti til verstöðva og skipa hafa að mestu leyti gengið í gegnum útvarpsstöðina, og er í meira lagi bagalegt fyrir þá, sem notið hafa góðs af, að missa nú alt í einu af þeim. Þá er þó ekkert tekið tillit til þeirra 1000 útvarpsnotenda, sem missa t. d. messur, fyrirlestra o. fl., þótt ekki hafi það þótt alt jafnmerkilegt. Sjerstaklega vil jeg að lokum óska þess, að þetta mál gæti haldist utan við flokkadeilur. Þetta er menningarmál, sem ætti að vera sameiginlegt áhugamál allra landsmanna. Enda virðist ekki annað sýnt en leitast sje við að halda því utan við pólitískan flokkadrátt, að minsta kosti af sjálfum aðiljum. Ef þeir hv.þm., sem hjer eru inni núna í svip, og hæstv. stjórn vildi samþykkja þessa till. og síðan yrði hafist handa, þá teldi jeg betur farið en heima setið. En ef ekkert verður að gert, fara allir þeir peningar til ónýtis, sem eytt hefir verið í útvarpið.

Jóhann Jósefsson*): Jeg var að hinkra við með að kveðja mjer hljóðs, af því að jeg hjelt, að hæstv.forsrh. (TrÞ) vildi eitthvað segja út af þessari till. En fyrst svo er ekki; verður það ekki skilið á annan hátt en þann, að hæstv. stjórn hafi ekki mikinn áhuga fyrir að hrinda þessu máli áleiðis. Jeg verð að taka undir það, sem hv. 1. þm. Reykv. (MJ) hefir sagt um þetta mál. Bæði er svo miklu fje búið að verja til þess að koma útvarpinu á laggirnar, að mjer finst hæstv. stjórn þurfa að sjá til, að útvarpið falli ekki niður, og þótt jeg hafi hingað til ekki látið það mál til mín taka, þá finst mjer, um leið og ákveðið er, að ríkið taki útvarpsrekstur að sjer, þótt ekki sje sjáanlegt, að það komist á í náinni framtíð, að nauðsyn beri til, allra aðila vegna, að sjá um, að útvarpsstarfsemin hætti ekki á meðan. Fólk úti um land, sem vant er að fá frjettir með útvarpinu, og skip á hafi, sem vön eru að fá veðurfregnir, prjedikanir og fyrirlestra, missa af miklu við lokun útvarpsstöðvarinar. Jeg tel því illa farið, ef ekki takast samningar milli h/f. Útvarps og hæstv. landsstjórnar um það, að stöðin haldi áfram í millibilsástandinu, þar til fullkomnari útvarpsstarfsemi, rekin af ríkinu, verður sett á stofn. Jeg tala þar máli allra þeirra, sem hafa aðstöðu til þess, hvort heldur er í landi eða á sjó, að hlusta á útvarp, þótt sitthvað megi að því finna, sem það flytur. Sjálfur hefi jeg ekki útvarpstæki, en jeg veit af viðræðum við fólk, einkum sjómenn, að það er talsvert þýðingarmikið, að þessi starfsemi haldi áfram. Það verður stór eyða í lífi þeirra manna, sem útvarpi hafa vanist og eru nú alt í einu sviftir því. Að endingu vil jeg líka leggja áherslu á það, að þetta mál eigi ekki að verða pólitískt, heldur sameiginlegt áhugamál allrar þjóðarinnar. Jeg vildi óska, að hæstv.forsrh. (TrÞ) ljeti í ljós einlægan vilja til þess að leggja þessu máli það lið, sem hann má, til þess að skapa því þau skilyrði, sem þarf til þess, að það falli ekki úr sögunni. Færi hann þar að eindregnum óskum allra þeirra, sem geta haft gagn af því. (* Óyfirlesið ræðuhndr.)

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er önnur skýring á því, hvers vegna jeg tók ekki til máls áðan, heldur en sú, er hv.þm. Vestm. (JJós) gaf í skyn, sem sje sú, að þegar eftir eru í þingsalnum 8 menn aðeins, þá þýðir ekki að ræða mál eins og þetta, og deildin er alls ekki ályktunarfær. svo er og hitt, að þetta mál hefir verið rætt á þingi áður og afgreitt frv. um það, eins og hv. þingmenn hafa minst á, og skipuð nefnd manna til þess að gera ákveðnar tillögur. Í raun og veru hefi jeg lítið að segja fram yfir þetta. Það er fjarri því, að jeg hafi nokkra tilhneiging til þess að láta þetta verða pólitískt mál eða vera úfinn gagnvart útvarpsfjelaginu. En þingönnum, sem jeg hefi verið í upp á síðkastið, hefi jeg ekki haft tíma til að sinna því. Nefnd hefir haft um þetta mál að fjalla, sem jeg hefi sent öll plögg til, og vildi jeg ráðfæra mig við þá nefnd, áður en ákvörðun yrði tekin, en jeg hefi ekki fengið neinar tillögur frá þeirri nefnd enn þá. Í þessu máli er eitt stórt atriði, sem enn hefir ekki verið athugað, og það er, hvaða bylgjulengd stór stöð hjer á landi mætti hafa. Um bylgjulengd stöðva er alþjóðasamkomulag, til þess að ekki rekist ein stöð á aðra. Landssímastjóri siglir eftir fáa daga, og hefir honum verið falið að athuga þetta atriði sjerstaklega. Að jeg hefi ekki tekið ákvörðun, stafar hvorki af óafsakanlegum undandrætti nje kuldagusti til málsins, heldur af því, að þetta er alvarlegt mál, sem á að taka ákvörðun um, og jeg vil taka þá ákvörðun í samráði við þá nefnd, sem um málið hefir átt að fjalla sjerstaklega, en hún hefir ekki sent tillögur sínar enn.

Magnús Jónsson Það var gott að fá að heyra þau hlýlegu orð hæstv.forsrh. (TrÞ), sem hann ljet falla um málið alment talað, og eins það, að hann hefði enga tilhneigingu til þess að búa illa að fjelaginu. Enda er slíkt óhugsandi fyrir stjórn, sem hugsar sjer að halda starfsemi þess áfram. Fjelagið hefir unnið stórkostlegt undirbúningsverk, svo að segja numið nýtt land. Það hefir safnað gögnum, sem að haldi mega koma, er haldið verður áfram í stærri stíl, og það hefir vakið þorsta almennings eftir útvarpi, jafnvel með því, sem menn hafa verið óánægðir með, því að það hefir eflt löngun þeirra eftir öðru betra og fullkomnara. En mig langaði til þess, að hæstv. ráðh. (TrÞ) vildi svara ákveðið, hvað hæstv. stjórn ætlar sjer að gera við fjelagið Útvarp, hvort hún ætlar sjer að láta það standa uppi með stöðina og láta útvarpið falla niður í svipinn. Þátt jeg sje ekki fagmaður í þessum sökum, þá leyfi jeg mjer að segja, að bylgjulengd er þessu máli óviðkomandi. Hún kemur fyrst til greina, þegar stóra nýja stöðin verður sett upp. Hjer er um það að ræða að starfrækja þá stöð, sem fyrir er, í millitíð. Mjer er satt að segja óskiljanlegt, að hæstv.forsrh. (TrÞ) gæti ekki verið viðbúinn að svara, þar sem þetta hefir verið á döfinni síðan í desember í vetur. Það er óhugsandi, að hann sje ekki í hjarta sínu búinn að taka afstöðu til þess. hvort hann ætlar sjer að sjá til, að stöðin verði starfrækt í bili.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þetta, sem hv. 1. þm. Reykv. (MJ) getur tæplega hugsað sjer, er nú einmitt sannleikurinn. Það er ómögulegt að svo stöddu að taka ákvörðun nema til bráðabirgða. Jeg játa, að á undanförnum þingum setti jeg mig ekki sjerstaklega inn í þetta mál, og síðan hefi jeg ekki haft tíma til þess. Auk þess var tilkvödd um málið sjersstök nefnd sjerfróðra manna. Og þegar mál er í sjerfræðinga höndum, er meiningin að taka ekki ákvörðun um það fyr en umsögn þeirra liggur fyrir. Annarsvegar vísa jeg til þess og lýsi því hinsvegar yfir, að jeg er ráðinn í að gera eitthvað.

Jóhann Jósefsson*): Jeg get tekið undir með hæstv. ráðh. (TrÞ), að jeg er ekki sjerlega kunnugur útvarpsmálum. En mjer dettur samt í hug, að aðstaðan hefir breyst síðan nefndin var skipuð. Hún var skipuð með framtíðarfyrirkomulag fyrir augum að mestu leyti. En hjer er farið fram á bráðabirgðalempni, meðan ekki kemst á fullkomið ástand í þessu efni. Þegar hæstv. ráðh. leggur áherslu á bylgjulengdina, þá á það við framtíðarfyrirkomulagið, en hjer er ekki um þá nýju stöð að ræða, heldur þá gömlu, og hennar bylgjulengd hefir ekki, svo jeg viti, rekist á. Að því leyti er ekkert til fyrirstöðu að starfrækja hana áfram. Nú er aðeins farið fram á, að stjórnin beiti sjer fyrir því, að útvarpið verði ekki látið niður falla meðan ekki kemst á annað og fullkomnara fyrirkomulag. Það er alt og sumt. (* Óyfirlesið ræðuhndr.)

Pjetur Ottesen Jeg vil mælast til þess, að hæstv. forseti taki fyrir á þessum fundi till. á þskj. 785, sem útbýtt hefir verið í deildinni, svo að hægt sje að ákveða, hvernig hún skuli rædd, og jafnframt, ef svo færi, sem jeg veit að verða muni, að afbrigði verða leyfð, að hún verði þá tekin á dagskrá á morgun, til þess að hægt sje að afgreiða hana.

Forseti (BSv): Jeg vil þá fyrst geta þess, að útbýtt er í deildinni till. til þál. um varnir gegn gin- og klaufaveiki. á þskj. 785. Hv. þm. Borgf. (PO) hefir nú farið þess á leit, að till. þessi verði tekin til meðferðar þegar á þessum fundi. Þá er í fyrsta lagi að geta þess, að til þess, að málið geti komið á dagskrá þessa fundar, þarf afbrigði frá þingsköpum. En til þess þarf vissan atkvæðafjölda, og með því að deildin er ekki ályktunarfær, sje jeg mjer ekki fært að taka till. á dagskrá. En hún skal verða tekin á dagskrá á morgun.

Pjetur Ottesen Jeg skil ræðu hæstv. forseta svo, að tillagan verði tekin fyrir á morgun til umræðu og afgreiðslu, þar sem ekki mun vera fleiri dögum til að dreifa en morgundeginum.

Magnús Jónsson Þar sem hjer er aðeins um að ræða rannsókn á leigumála húsnæðis, þá mætti kanske segja með rjettu, að það eigi ekki við að taka málið til efnismeðferðar, heldur aðeins ræða um, hvort rjett sje að rannsaka þetta og annað, er að því lýtur, hve mikið verk það sje og hverjar ástæður sjeu fyrir því að láta slíka rannsókn fara fram. En það grípur svo inn í rannsóknarefnið sjálft, að það er beinlínis ómögulegt annað en minnast 3 það. Um sjálfa nefndina og rannsóknina hefir hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) sagt það, sem jeg hefði annars sagt. Hv. flm. (HStef og JörB) hafa ekki gert sjer ljóst, hve gífurlegt verk þeir ætla þessari nefnd að vinna á stuttum tíma. Það er tekið fram í till., að öll nefndin, eða a. m. k. 2 nefndarmenn, skuli kynna sjer með eigin augum hið leigða. Þeir eiga m. ö. o. að koma í öll bygð ból í Reykjavík. En það er gífurlegt verk, þar sem skoða ber og grannskoða hverja leigða íbúð; það er ekki svo sem þeir eigi rjett að reka inn höfuðið og spyrja, hvað þessi eða hin íbúðin sje leigð dýrt; það á að taka skýrslu um hvert hús, hvað það er gamalt, hve hátt virt, hvernig við haldið og hvernig það hefir gengið kaupum og sölum, auk þess er snertir stærð íbúðarinnar, sem leigð er, og dýrleika. Það er ekki neitt í áttina, að hægt sje að ljúka þessu starfi á parti úr ári. En svo er fyrir mælt í till., að rannsókninni skuli lokið fyrir árslok 1928, og meira að segja ætlast til, að þá hafi nefndin unnið úr skýrslunum og náð niðurstöðuatriðum úr þeim. Kostnaðurinn við þetta lendir auðvitað á landinu. Jeg hygg, að bæjarstjórnin muni þykjast vera búin að fá nóg af þessu braski áður. Eins og kunnugt er, voru sett hjer húsaleigulög 1917, og var þeim breytt 1921. Það hefir aftur og aftur verið gerð tilraun til að koma þessu í það horf, að bærinn gæti tekið málið í sínar hendur. En á þetta hefir verið litið sem óvenjulega ráðstöfun, sem gerð var vegna styrjaldarinnar. Eins og kunnugt er, sætta menn sig við ýmsar óvenjulegar ráðstafanir, sem gerðar voru á stríðsárunum fyrir nauðsynja sakir, og þessi húsaleigulög gátu þá flotið í skjóli annara þvingunarráðstafana. En smátt og smátt urðu kröfurnar háværari um það hjer í bænum, að þessu oki yrði ljett af. Það var líka svo um þessi lög, eins og önnur, að hin mikla óánægja með þau gerði þau að miklu leyti gagnslaus. Jeg held, að að því er leiguupphæðina snerti, hafi þau verið hreinasta pappírsgagn, sem engin áhrif hafði. Hin einu áhrif, sem lögin höfðu, voru þau, að húseigendur voru að miklu leyti sviftir umráðum yfir eignum sínum, þannig að leigjendur gátu setið svo lengi sem þeir vildu, ef þeir aðeins greiddu leiguna og gerðu ekki af sjer nein skammarstrik. En hitt mun löngum erfitt, að binda með lögum, hvaða verði hluturinn sje seldur, ef einhver vill selja hann og hefir kaupanda að honum við því verði, sem hann vill fá. Það var erfitt að framfylgja húsaleigulögunum, meðan þau voru í gildi síðast, en hversu miklu erfiðara mundi það ekki reynast nú? Þá var þó hægt að tala um sem grýlu, hvað verða mundi, ef þau yrðu afnumin. Því var haldið fram, að þá myndu verða endalausir flutningar, mönnum yrði sagt upp í þúsundatali og fjölskyldur í hundraðatali myndu standa uppi húsnæðislausar. En nú er reynslan búin að kveða þessar grýlur svo rækilega niður, að þær verða aldrei vaktar aftur til lífs. Jeg skal alls ekki neita því, að hin háa húsaleiga hjer í Reykjavík sje mikið böl, sem hafi haft áhrif á verðlag úti um land. En þetta má ekki taka of einhliða. Hv. 1. flm.till. (HStef) benti á starfsmenn ríkisins, sem hjer eru búsettir, og sagði, að launakröfur þeirra miðuðust m. a. við hina háu húsaleigu, sem þeir verða að greiða. En þeirra laun hafa ekki verið ákveðin með þetta fyrir augum. Það hefir aldrei verið gert ráð fyrir staðaruppbót eða neinu slíku, til að jafna hlut þeirra. Enda hefir embættislaunum ekki verið haggað um langan tíma. Þá er líka hins að gæta, að embættismenn eru ekki allir leigjendur. Sumir þeirra eiga sjálfir hús, og hafa einstöku átt það síðan fyrir stríð og þrengt að sjer til að geta leigt af húsnæði sínu, og hafa þeir haft af því mikinn stuðning. Þessi háa leiga hefir þannig bjargað sumum yfir örðugleikana, þeim, sem búið hafa við hin mestu sultarlaun frá ríkinu. Þessa hlið málsins þarf líka að athuga. Jeg hefi lengst af verið leigjandi og hefi fundið ákaflega vel, hve erfitt er að greiða hina háu leigu, en jeg hefi líka fundið, að þessar ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, hafa reynst gagnslausar. Það er ákaflega hart að gengið að skerða eignarrjett einstakra manna, og má alls ekki koma fyrir, að það sje gert, án þess að verulegt gagn verði að því fyrir heildina. Hv. 1. flm. (HStef) talaði um, að um þetta ættu að gilda. sömu reglur og um okur. Jeg skil ekki, hvers vegna ætti að taka þetta fyrir, fremur en annað vöruverð. Hvað er það, sem ákveður leiguna? Það er auðvitað, hvað það kostar að koma sjer upp húsi. Leigan verður að laga sig eftir því, og svo hefir verið fram að þessu. Ef litið er á þetta, þá hefir leigan ekki verið, svo að úr skæri, of há. Frumorsökin til hinnar háu húsaleigu er hinn gífurlegi byggingarkostnaður, og þessa aðalorsök þarf ekki að setja neina nefnd til að rannsaka. Menn vita vel, hvað það kostar að byggja hús, og þau hús, sem eru orðin gömul, hafa flest skift um eigendur. Þau munu nú heldur fá orðin, sem ekki hafa skift um eigendur, og að því er þau snertir, er vitanlega ómögulegt að komast hjá því, að leigan verði of há, í samanburði við, hvað þau hafa kostað á sínum tíma. Það þýðir ekkert að segja við menn: Hjer er gamalt hús, sem ekki hefir kostað eigandann nema þetta og þetta. Þetta hús á því að leigja svo og svo ódýrt. Það verður bara til þess, að húsið verður selt og fær þá það verð, sem annars er hjer á húsum. Það eru vitanlega tvær ástæður, sem valda miklu um leigu á húsum. Í fyrsta lagi byggingarkostnaðurinn og svo hitt, hve mikið er bygt. Það veldur líka mjög miklu. Þegar þetta nú er athugað, þá er auðsætt, að öll húsaleigulög hljóta að verka þveröfugt við tilgang sinn. Menn myndu hætta að byggja hús til að leigja út, ef þeir vissu, að von væri á slíkri löggjöf. Sem bendingu um það þarf ekki annað en minna á hið mikla kapphlaup í byggingum, sem hjer hófst, þegar menn vissu, að húsaleigulögin myndu verða afnumin. Það er svo um þetta, eins og hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) benti rjettilega á, að þessi vandræði, sem hjer er um að ræða, verða ekki leyst nema með auknu húsnæði. Jeg er því á móti þessari till., með því að mjer sýnist sá bragur á henni, að engar líkur sjeu til, að hún geti í framkvæmdinni orðið til blessunar fyrir bæinn. En getur á hinn bóginn verkað í þveröfuga átt við það, sem henni er ætlað.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Þessi till. á þskj. 204 er býsna smávaxin, ef litið er á orðafjölda og fyrirferð, en mikið er undir því komið, hversu Alþingi afgreiðir hana. Mál þetta er eitt þeirra stærstu, sem nú liggja fyrir Alþingi, og harma jeg, að ekki hefir fyr unnist tími til að taka það á dagskrá. Með augl. 11. ág. 1922 var það tilkynt, að frá 10. febr. 1923 tæki ríkisstjórnin að sjer einkasölu á steinolíu, sem til landsins flyttist. 28. des. 1922 var ákveðið með reglugerð nánara fyrirkomulag og rekstur á einkasölunni, og 10. febr. árið eftir var hún síðan upp tekin, eins og til stóð. Fá mál hafa fengið eins langan og að ýmsu leyti ítarlegan undirbúning og einmitt þetta mál, því að þá voru liðin full 10 ár frá því, að fyrst var samþykt heimild fyrir utanríkisstjórnina til að taka einkasölu á steinolíu í sínar hendur. Á Alþingi 1912 flutti Hannes Hafstein frv. til l. um steinolíuverslun. Var þar gert ráð fyrir því, að stjórnin semdi við eitthvert sjerstakt fjelag um að taka að sjer steinolíuverslunina. Alþingi leist ekki á að fara þessa leið, en þrír þingmenn, sem nú eru allir látnir, báru fram annað frv., sem náði samþykki. Þetta frv. heimilaði stjórninni að taka í sínar hendur einkasölu á steinolíu. Einn hv.þm., sem sæti átti þá á þingi, kom með þriðju uppástungu um fyrirkomulag þessa máls, þar sem hann stakk upp á því, að í stað ríkisstjórnarinnar tæki Landsbankinn að sjer einkasöluna. Það var núverandi hv. 1. þm. G.-K. (BK). Það er bersýnilegt, að þó að mönnum þá kæmi ekki saman um, hverja úrlausn skyldi gera á þessu máli, þá hefir það verið nokkuð eindregin skoðun Alþingis, að nauðsyn væri á að koma steinolíuversluninni í annað og betra horf en hún þá var í. Sjest það einna glegst á orðum þeim, sem Jón Ólafsson ritstjóri ljet fylgja frv. þeirra þremenninganna. Steinolíuverslunin var þá rekin af danska anganum af Standard Oil. Um þetta fjelag fer þessi þm. orðum, sem forsetar nú orðið - síðan þeir fóru að gerast svo stjórnsamir og verða lausari hönd til bjöllunnar - mundu vart telja þinghæf. Ætla jeg ekki að leggja í þá hættu að verða víttur fyrir slíkan upplestur, svo að jeg sleppi þeim. En dálitla klausu verð jeg, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp, um viðskifti þessa fjelags við landsmenn: „Það hefir gert samninga við flestalla íslenska kaupmenn, þá, er skuldbinda kaupmennina til að kaupa ekki steinolíuna af neinum öðrum en fjelaginu. Fyrst mun það hafa byrjað á árlöngum samningi; svo fór það að gera samninga til fimm ára, og síðan mun það hafa farið að smálengja samningatímann, og er mælt, að síðustu samningarnir bindi kaupmenn við fjelagið í 40 ár“. Jeg tek sjerstaklega þessa klausu upp af því, að sama sagan endurtekur sig altaf. Fjelagið liggur enn á því lúalagi að binda viðskiftamennina með samningum um mjög langan tíma. Eins og jeg áðan sagði, voru heimildarlögin samþ. 1922. En stjórnin neytir ekki laganna, og fer svo fram til ársins 1917. Þá ber þáv. ráðh., Björn Kristjánsson, fram nýtt frv. um einka sölu á steinolíu. Það var í nokkru frábrugðið lögunum frá 1912, en aðalatriðin þau sömu, að stjórninni væri heimilað að taka í sínar hendur einkasölu á steinolíu. Nokkur atriði voru sett inn í, og ýms atriði, sem áður stóðu, fyllri gerð. Frv. þessu var vísað til allshn., og af núv. þingmönnum áttu þar sæti hv. 1. þm. Skagf. (MG) og hv.þm. Barð. (HK). Nál. þeirra er á þskj. 68, og þar komast þeir svo að orði, að sjáanlegt sje, að það sje mjög mikill einhugi manna, að nauðsynlegt sje að gera þessa ráðstöfun; þeir mæld því með því, að frv. verði samþ. með litlum breytingum. Í umræðunum um málið kemur margt fram, sem fróðlegt er að athuga í sambandi við seinni tíma. Í grg. stjórnarinnar fyrir frv. er komist svo að orði, að gera megi ráð fyrir, að ef stjórnin á annað borð tekur Steinolíuverslunina í sínar hendur, muni verslunin eigi bráðlega verða lögð niður aftur. Það er talið sjálfsagt, að Landsverslunin þurfi að hafa heimild til að byggja eða kaupa hús og fasteignir og láta gera ýms önnur mannvirki. „Alt hlýtur þetta að kosta mikið fje, og ekki gerlegt að ráðast í það, nema gert sje ráð fyrir, að einkasalan haldi áfram um langan tíma“, segir í greinargerðinni. Þegar á þessu ári, 1917, virðist þingmönnum það ljóst, að hentugasta aðferðin og hagkvæmasta á allan hátt sje að byggja olíugeyma. Um það kemst þáverandi ráðh. svo að orði (með leyfi hæstv. forseta): „Ennfremur geri jeg ráð fyrir því, að ekki verði komist hjá að setja upp olíugeyma hjer á landi, að minsta kosti einn, því að altaf þarf að vera til varaforði, t. d. einn skipsfarmur“. Það er því bersýnilegt, a.ð mönnum hefir þá þegar verið ljóst, að miklu hagkvæmara væri, peningalega sjeð, að flytja olíuna inn í „tankaskipum“ og hafa hjer geyma, þó að annað hafi orðið uppi á teningnum, þegar verslunin loks var tekin upp. Í umræðunum kemur það líka fram, að það er sjerstaklega tvent, sem vakir fyrir flytjendum málsins. Annað er það, að tryggja landsmönnum olíuna með rjettlátu verði, en hitt er að sjá um, að altaf sjeu nægar birgðir af olíu til í landinu. En á hvorutveggja hefir orðið geysilegur misbrestur á undanförnum árum. Danska steinolíufjelagið hafði öll þessi ár haft langmest af steinolíuversluninni í sínum höndum. Umstarfsemi þess fjelags segir núverandi hæstv. forseti Nd. (BSv) á þinginu 1917 m. a. þessi orð: „Fjelagið setur mönnum afarkosti, skuldbindur menn með skriflegum skuldbindingum til þess að versla ekki annarsstaðar, án þess þó að setja nokkra tryggingu fyrir því að geta haft næga steinolíu, bregst meira að segja algerlega að birgja landið að olíu, þegar allra verst gegnir; fjelagið lætur sjer nægja að auglýsa, að það eigi von á skipum þá og þegar og varar menn við að kaupa olíu annarsstaðar, en oft hafa þessi skip alls ekki komið, og jafnvel sannast, að sumar slíkar auglýsingar voru blekkingar einar, til þess að aftra framkvæmdum annara um útvegun vörunnar“. Þannig komst þessi hv.þm. að orði 1917 um það fjelag, sem þá um fimm ára skeið hafði verið svo að segja eitt um hituna, þrátt fyrir það, þótt stjórnin hefði allan þann tíma vald til að taka steinolíuverslunina sínar hendur. Frv., sem stjórnin lagði fyrir þingið 1917, nær góðu samþykki, en stjórnin notar ekki heimildina. Þó sættu landsmenn stöðugt mjög svo þungum búsifjum af hendi steinolíufjelagsins. Árið 1920, þegar yfirfærsluörðugleikarnir eru sem mestir, gengur fjelagið svo langt, að það neitar að flytja inn olíu, nema því aðeins, að greitt sje úr yfirfærsluörðugleikunum. Einn af forráðamönnum fjelagsins átti þá tal við Pjetur Jónsson ráðherra, í stjórnarráðinu, og þegar líður á samtalið, segir hann: „Við flytjum inn olíuna, en við ráðum verðinu“. Það vildi vera einrátt með öllu um það, hvern hagnað það tæki á olíunni. Stjórnin vildi ekki sætta sig við þessi kjör, og varð það til þess, að Fiskifjelaginu var hjálpað til að útvega farm af steinolíu. Það sýndi sig, þegar Fiskifjelagið fekk sinn farm, að það voru engin vandræði fyrir steinolíufjelagið að ná í olíu, og verðið lækkaði að stórum mun. H. Í. S. setti óðara verðið niður, þegar farmur Fiskifjelagsins kom. Jeg held, að þessi atburður hafi valdið því öðru fremur, að loks 1922 afrjeð stjórnin að taka að sjer einkasölu á steinolíu. Jeg hefi verið undrandi yfir því, að tvisvar sinnum á tíu árum skuli hafa verið samþ. heimild fyrir stjórnina til einkasölu, en öll þau ár hafa allar stjórnir látið undir höfuð leggjast að nota þessa heimild, og öll þessi ár hefir sama fjelagið rakað saman stórfje af ofgoldinni steinolíu, sem landsmenn hafa orðið að kaupa. Jeg er ekki svo talnafróður maður, að jeg treysti mjer til að áætla, hversu mikill gróði fjelagsins hefir orðið á okkur Íslendingum þessi 10 ár, en jeg tel engan vafa á, að hann skifti allmörgum miljónum króna. Jeg get sagt það sem mína skoðun, að ástæðan til þess, að ríkisstjórnin notaði sjer ekki einkasöluheimildina fyr en seint og síðar meir, getur ekki hafa verið önnur en sú, að áhrif þessa útlenda auðfjelags voru svo rík í landinu, - þessa fjelags, sem rúði landsmenn eftir bestu getu, - að það hindraði, að einkasalan yrði tekin upp. Landsverslunin, sem var sett upp 10. febr. 1923, gerði strax mikilsverða umbót á versluninni frá því, sem áður var; þá var hætt að flytja olíuna í trjetunnum, nema að litlu leyti, en farið að flytja í stáltunnum. Það var geysilegur sparnaður, því að trjetunnur voru oft hriplekar, og rýrnaði olían oft um 15–16% og stundum enn meira. Forstjóri Landsverslunar sá, að olíuversluninni yrði ekki komið í fullkomlega viðunanlegt horf með því að flytja olíuna til landsins og geyma í tunnum. Hann sá, að hinn besti búhnykkur væri sá að byggja olíugeyma, hæfilega stóra fyrir olíuverslun landsmanna. Hann fekk því ekki ráðið, að svo yrði gert, enda tók Íhaldsflokkurinn við völdum árið eftir að einkasalan var upp tekin, og nokkur hluti hans a. m. k. var andvígur öllum einkasölum ríkisins. Jeg tel, að það hafi verið hið mesta glapræði að láta undir höfuð leggjast að byggja olíugeyma. Og það er trúa mín, að ef það hefði verið gert, væri olíuverslunin hjer ekki komin í það horf, sem hún nú er í. Þegar svo einkasalan er tveggja vetra gömul, gerast nokkrir þingmenn til þess á þinginu 1925 að bera fram þáltill. í Sþ. um að leggja hana niður, en skylda jafnframt ríkisstjórnina til að halda áfram olíuversluninni í frjálsri samkepni. - Jeg kem síðar að því, hversu mikið samræmi er í síðari hluta till. og þeim forsendum, sem fram voru bornar fyrir till. í heild. Eiginlega var bara ein aðalástæða færð fram til stuðnings þessari till., nefnilega að olían hjá Landsverslun væri dýrari en hún myndi verða í frjálsri samkepni. Þessu til sönnunar voru lesnar upp margar tölur og reikningar, sem allir sönnuðu sitt hvað. Aðalflm. till. reiknaði t. d. út, að Landsverslun seldi olíutunnuna um 15 kr. dýrara en ástæða væri til og hægt væri að fá hana fyrir í frjálsri verslun. Hinu neitaði enginn, sem var annað aðalatriðið, þegar lögin um einkasölu voru samþ., að Landsverslun hafði alla tíma sjeð landsmönnum fyrir nægum birgðum. Aðalmótbáran var því sú, að Landsverslun gæti ekki selt með jafnlágu verði og hægt væri að fá olíuna í frjálsri samkepni, þ. e. væri alls ekki samkepnisfær. Að þessu athuguðu virðist næsta undarlegt, að flutningsmenn skyldu leggja til, að hún hjeldi áfram að versla með olíuna í frjálsri samkepni. Að þeirra áliti gerði það ekkert gagn, en hlaut að baka ríkissjóði tap. Auk þessa var sú ástæða borin fram, að fjármagn það, sem bundið var í versluninni, væri ríkissjóði nauðsynlegt að fá inn, til þess að borga með skuldir, og einstakir menn gætu eins vel lagt fram fje til verslunarrekstrarins. Þáv. fjmrh. (JÞ) hjelt þessu fastast fram, en hafði þó fyrir fimm árum haldið því fram, að Landsverslunin yrði stærsta þrotabú landsins. Nú vildi hann láta þetta „þrotabú“ borga skuldir ríkissjóðs. svona var samkvæmnin. Var mikið deilt um málið á þinginu 1925, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, taka nokkrar setningar úr þeim umræðum. Eins og jeg sagði áðan, var seinni hluti till. í þá átt, að ríkisstjórnin skyldi samt sem áður versla með steinolíu í frjálsri samkepni. En einn er sá maður á þingi, sem gerir eindregið ráð fyrir, að þessi hluti till. sje ekki nema formsatriði; það var þáv. hæstv. fjmrh., núv. hv. 3 landsk. (JÞ). Hann gerir ráð fyrir, að steinolíuverslun ríkissjóðs muni draga saman seglin og sennilega alveg hætta. Í B-deild Alþt. 1925, D, 133. dálki stendur þessi klausa eftir hæstv. þáv. fjmrh.: „Þótt þess vegna steinolíuversluninni kunni að verða haldið áfram að einhverju leyti fyrst um sinn, af þeim ástæðum, sem till. gerir ráð fyrir, þá hlýtur það að minsta kosti að verða í miklu smærri stíl en núverandi einkasala er rekin í.“ Hann gerir sýnilega ráð fyrir, að það verði ekki verulega mikið af því. En fáir taka undir þetta með honum þá. Aðalflm. till., Sigurjón Jónsson, tekur svo til orða: „Meining okkar er sú, að landsverslunin haldi áfram fyrst um sinn að því leyti, sem þörf gerist.“ Og það kemur víðar fram í ræðum hans, að hann telur þörf á því, að landsverslunin haldi áfram, meðan nokkur uggur sje í landsmönnum um það, að erlendir auðhringar leggi undir sig verslunina. Flutningsmenn telja það ekki tilgang sinn að greiða götu erlendra auðfjelaga til þess að ná í verslunina. Sigurjón segir ennfremur: „Ef olíuverslunin ekki kemst í sæmilegt horf án þess að Landsverslun hafi hönd í bagga, þá verður hún að sjálfsögðu látin halda áfram, ef til vill tekin upp einkasala aftur“. Hæstv. núv. forseti Nd. (BSv) bendir á hættuna af erlendum auðfj lögum; hann segir svo: „En mjer virðist það óskynsamlegt að taka verslunina alveg úr höndum ríkisins. Mætti þá fara svo, að erlent fjelag gerðist hjer ofjarl að nýju“. Enginn gerist þá til að andmæla því, að sjálfsagt sje að hafa þennan varnagla, annar en þáv. fjmrh. (JÞ) í þeim ummælum, sem jeg áðan drap á. Jeg hirði ekki að rekja þessar umræður lengur, en málalokin eru öllum kunn; þáltill. var samþ. og einkasalan afnumin eftir tæpra þriggja ára starf, í ársbyrjun 1926. Þar með eru þverbrotnar allar þær forsendur, sem í upphafi voru látnar fylgja, þegar lögin 1917 voru samþ. Það var beinlínis gert ráð fyrir, að olíuverslunin fengi að starfa í friði um langt tímabil, en þetta er að engu haft. Síðan einkasalan var afnumin í ársbyrjun 1926, hefir svo Landsverslun fram til síðustu áramóta haldið svo að segja allri steinolíuverslun í landinu eða 80–90%. Þarf ekki annað að tilfæra: til að ósanna fullyrðingar flutningsmanna till. um það, að Landsverslun væri ekki samkepnisfær í olíuversluninni. Þar með eru hrakin þau höfuðrök, sem áttu að gilda fyrir þáltill. 1925. En á síðastliðnu ári hafa þau tíðindi gerst, að tvö fjelög hafa bygt hjer steinolíugeyma; flytja þau olíuna inn í geymaskipum og selja út úr geymunum. Nú er það bert, að það er ómögulegt fyrir Landsverslun að keppa við þessi fjelög með því að reka verslun með olíu í tunnum. Var því um tvent að gera fyrir Landsverslun: annaðhvort að leggja niður rófuna og hætta, sem hún hefir gert, eða ráðast í að byggja sjer geyma og taka upp samkepni við þessi fjelög með svipuðum tækjum og þau hafa, en það hefði auðvitað verið stórkostleg fjárhagsleg áhætta nú, þegar hún hefði ekki getað fengið nema einhvern hluta af versluninni og tvennar geymslustöðvar eru upp komnar. Meðalinnflutningur til landsins á ári mun vera um 42–45 þús. tunnur af olíu, eða eitthvað á 7. þús. smálesta. Aðalkaupendur olíunnar eru vjelbátaútgerðarmenn, og undir olíuverðinu er afkoma útgerðarinnar að ákaflega miklu leyti komin. Niðurstaðan er því sú, að þrátt fyrir öll loforðin 1925 um, að Landsverslun skyldi halda áfram til tryggingar því, að erlend auðfjelög tækju ekki verslunina að öllu í sínar hendur, og fengju þar með aðstöðu til að skamta sjer spæni úr öskum landsmanna, þá er hún nú hætt með öllu, og vjelbátaútvegurinn upp á náð og miskunn útlendra auðfjelaga kominn algerlega. Nú hefir mjer dottið í hug að minnast nokkrum orðum á það, hvernig olíuversluninni er háttað í heiminum nú. Ekki þarf að fjölyrða um það, að olían er einhver allra þýðingarmesta vörutegund, sem nú er notuð í heiminum. Ekki er kept meira um yfirráð nokkurrar vöru en hennar. Þetta er mjög eðlilegt, því að hvert, sem litið er, er olían nauðsynleg, - til samgangna, til allskonar vjela á landi og sjó, hvorki flugvjelar nje kafbáta er hægt að hugsa sjer án olíu; styrjaldir, eins og þær nú eru reknar, krefjast olíu til flestra framkvæmda; friðsamleg störf litlu síður. Fróðir menn álíta, að í raun og veru sjeu flest af þeim stóru málum, sem um er deilt í heimspólitíkinni, meira eða minna við olíuna tengd. Þrjú fjelög ráða mestum hluta af olíuversluninni og framleiðslunni í heiminum, tvö stærst, en það þriðja þó býsna risavaxið. Annað stærsta fjelagið er Standard Oil. Þar er Rockefeller aðalmaðurinn. Bak við það fjelag stendur sameinað ameríska auðvaldið alt; undirfjelög þess eru mörg víðsvegar um allan heim, en lúta öll sömu yfirstjórn. Standard Oil er langstærst olíufjelaganna og ræður yfir meira fjármagni en nokkurt annað fjelag, sem um er vitað. Hið næststærsta er tiltölulega ungt, en hefir vaxið mjög ört og er talið farið að nálgast Standard Oil. Það er samsteypa úr ensku og hollensku fjelagi og undirfjelögum þeirra og heitir nú fullu nafni Royal Dutch Shell Company. Fjármagn sitt fær það aðallega frá Englandi og Niðurlöndum og reyndar um Mið- og Vestur-Evrópu alla. Segja fjármálamenn, að á bak við þetta olíufjelag standi breska auðvaldið alt og venslamenn þess. Form. þess er Hollendingur, hefir fengið aðalstign í Englandi og er þar í afarmiklum metum. Þessi tvö stærstu fjelög eiga oft í höggi hvort við annað, og þegar á rekast hagsmunir Vestur- og Norðurálfu, þá eru það þessi fjelög venjulega, sem ota hvort sínum tota. Hversu miklu þau ráða um stjórnmál og aðgerðir ríkisstjórnanna, annað vestan en hitt austan hafs, er látið fara dult; en fróðir menn álíta, að bak við stjórnmálatjöldin ráði einmitt forráðamenn þessara fjelaga býsna miklu, jafnvel mestu. Þriðja fjelagið er Anglo Persian. Í því á breska ríkið 50% af hlutafjenu, og milli þess og Shellfjelagsins hefir verið náin samvinna, en hvernig henni hefir verið háttað, vita menn ekki til fulls. Shellfjelagið hefir tvö undirfjelög aðallega: Anglo Saxon, sem er aðalsölufjelagið, og annað, sem heitir hollensku nafni, sem jeg kann ekki að bera rjett fram; það sjer um framleiðsluna, ræður yfir lindunum, hreinsunarstöðvunum og öðru, sem þar að lýtur. Undirfjelag undir Anglo Saxon er svo aftur fjelag það, sem reist hefir tankana við Skerjafjörð, Asiatic Petroleum Co. Ltd. Um öll þessi fjelög er það að segja, að þau hafa rakað saman auði, svo undrum sætir. Þess eru t. d. dæmi, að undirfjelög Standard Oil hafa þrítugfaldað hlutafjeð á einu ári og síðan greitt hluthöfum 10–25% í arð af þessu þrítugfalda hlutafje næsta ár. Svo mikill gróði er að vísu sjaldgæfur, en yfirleitt græða öll þessi fjelög afskaplega. Það segir sig nú sjálft, að á ýmsu hefir oltið um samkomulag á milli þessara fjelaga, en þó hefir það verið svo, að í samkepninni á milli þeirra hefir eitt meðal sjaldan verið notað og nú naumast talið sæmilegt að nota það lengur í samkepni olíufjelaganna. Það er að lækka verðið. Allar aðrar bardagaáðferðir teljast sæmilegar, aðeins ekki þessi. Það er á sinn hátt líkast samþyktum, sem hernaðarþjóðirnar hafa gert sín í milli um ýmsar hernaðar-aðferðir, sem ekki eru leyfilegar, eins og t. d. eiturgas og kafbáta. Verðlækkun setja olíufjelögin á sama bekk. Annars hefir það verið svo, að samkepnin á milli fjelaganna hefir ekki verið svo mjög um verslunina sjálfa, heldur um það að tryggja sjer yfirráð yfir olíulindunum. Loks má nefna fjórða olíufjelagið. Það er rússneski ríkishringurinn. Rússar ráða yfir mjög auðugum og verðmætum olíulindum, og þaðan hefir hringur þessi olíu. En hann er sá eini, sem heldur uppi samkepni við olíuhringana þrjá, sem jeg áður nefndi, sá eini, sem leyfir sjer að keppa við þá með því að hækka verð olíunnar. Sala hans hefir aukist mjög á síðari árum, enda þótt hún sje enn þá minni en hinna risafjelaganna. Á milli Rússastjórnar og Shellfjelagsins hefir verið allmikill hrútur í seinni tíð, og var ágreiningsatriðið upphaflega það, að eftir byltinguna tóku Rússar eignarnámi eignir Shellfjelagsins í Rússlandi án þess að greiða nokkrar bætur fyrir. Nú nýlega hafa Rússar veitt Standard Oil sjerleyfi til að hagnýta sjer ýmsar þeirra linda, sem Shell áður átti í Rússlandi, og hefir það ekki orðið til að bæta um milli fjelaganna og enn síður milli Rússa og Shellfjelagsins, enda telja nú margir, að áhrifamenn þess standi á bak við andróðurinn gegn Rússum í Englandi. Svona lítur þá út um steinolíuverslunina í heiminum, og er því ekki úr vegi að athuga, hvernig henni er háttað hjer heima. Er það þá fyrst, að hingað hafa öll þessi fjelög, sem jeg nú hefi nefnt, teygt anga sína, nema rússneski hringurinn. Hjer eru undirfjelög frá Shell og Anglo Persian, og loks er hjer umboðsmaður fyrir Standard Oil. Það hefir nú fleirum en mjer fundist ástæða til að athuga afstöðu þessara fjelaga hjer, því að þann 19. jan. s. l. felur stjórnarráðið lögfræðingi einum hjer í bæ: Í fyrsta lagi að rannsaka heimildir þriggja erl. fjelaga, þ. e. Shell, B. P. og Standard Oil til að eiga eignir og reka verslun á Íslandi, í öðru lagi að athuga dótturfjelög þau, er hringar þessir kunna að hafa stofnað hjer á landi undir íslenskum nöfnum, og í þriðja og síðasta lagi að rannsaka fjármagn þessara fjelaga og alt, sem bendir til þess, að fyrirtækin væru sniðin eftir þörfum erlendra þjóða, sem fyrir tilverknað þessara fjelaga eða aðstandenda þeirra kynnu að fá of mikil völd yfir atvinnulífi þjóðarinnar, jafnvel svo, að hættulegt væri fyrir sjálfstæði landsins. Það, sem jeg hjer segi um fjelög þessi, fyrirkomulag þeirra og fjármagn, er bygt á skýrslu þessa manns til stjórnarráðsins, dags. 21. febr. s. l. Er þá fyrst að nefna Standard Oil. Angi af því fjelagi er steinolíufjelagið D. D. P. A. og angi þess hjer á Íslandi, Hið íslenska steinolíuhlutafjelag, H. Í. S. Fasteignir á D. D. P. A. hjer engar, en umboðsmaður þess hefir fengið á leigu skúra og lóðir, sem H. Í. S. á, og selur þar olíu í umboðssölu fyrir fjelagið. Umboðsmaður þessa fjelags hjer er J. Zimsen kaupm. Hann rekur verslunina með þeim hætti, að hann fær lánaða smátanka h j á D. D. P. A., sem hann síðan lánar kaupmönnum, sem hann selur olíu. Einnig lánar D. D. P. A. honum olíuflutningabifreið. Við þetta er auðvitað ekkert að athuga. En hitt er einkennilegra, að Zimsen hefir tekið upp það lag, sem steinolíufjelagið hafði áður, að skuldbinda menn með samningum til 5 ára til að versla við fjelagið; jafnframt skuldbindur hann þessa viðskiftamenn sína til þess að selja ekki olíu til þeirra, sem eru í sambandi við hin fjelögin eða versla við þau, og til að kaupa hvergi olíu nema hjá þessu fjelagi, D. D. P. A. Jeg vil nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp sýnishorn, kafla úr einum slíkum samningi. Hann gildir til 5 ára, er, dags. 11. ág. 1927, og hljóðar þannig: „Hjer með staðfesti jeg að hafa frá því í dag og til . . . keypt af Jes Zimsen . . . alla þá hreinsuðu steinolíu, sem jeg þarfnast, fyrir það verð og með þeim skilmálum, sem seljandi setur á steinolíutegundum þess fjelags hjer á staðnum þann dag, er steinolían er afhent, og að öðru leyti samkv. hins vegar rituðum söluskilmálum. Varan afhendist eftir hendinni, og má jeg hvorki að öllu nje nokkru leyti beint eða óbeint selja hana eða afhenda fjelögum, firmum eða einstaklingum, sem selja vörur í samkepni við Steinolíu D. D. P. A.“. Kaupendurnir verða samkv. þessu að skuldbinda sig til að kaupa olíuna fyrir ákveðið verð, þ. e. sæta því verði, sem fjelagið setur á hana á hverjum tíma, og þeir verða ennfremur að skuldbinda sig til að selja olíuna ekki vissum mönnum og fjelögum, hvorki beint eða óbeint, og getur það sjálfsagt orðið erfitt stundum að greina sauði frá höfrum. Víti liggja við, ef út af er brugðið. Þar um segir svo í samningnum: „Haldi jeg samning þennan ekki í öllum atriðum, þar með er meðal annars meint, að jeg eingöngu kaupi alla þá hreinsuðu steinolíu, er jeg þarfnast, hjá seljanda, þá skuldbind jeg mig til, án þess að samningur þessi að nokkru leyti gangi úr gildi, ef seljandi krefst þess, að gefa skilagrein fyrir, hve mikið jeg hefi keypt hjá öðrum en seljanda og greiða seljanda í sekt 5 aura á hvern steinolíulítra, sem jeg hefi keypt hjá öðrum firmum, fjelögum eða einstaklingum, sem selja vörur í samkepni við D. D. P. A. . . . Slíka sekt ber mjer að greiða samstundis“. Svo mörg eru þau orð. Ef D. D. P. A. einhvern tíma þóknast að heimta hærra verð fyrir olíuna en hin fjelögin taka, og kaupandinn af þeim ástæðum eða öðrum kaupir heldur þar, á hann að greiða D. D. P. A. 5 aura sekt af hverjum lítra. Og þessi samningur á að gilda um 5 ár, til 11. ág. 1932. Það er bert, að hjer er verið að taka upp sama lag og áður, meðan D. D. P. A. hafði hjer fullkomna einokun. Þá kem jeg að British Petroleum, sem er undirfjelag fyrir Anglo Persian og Landsverslun hafði samning við um kaup á olíu. B. P. spurðist fyrir um það 1925, hvort hægt myndi að fá leyfi til þess að byggja hjer olíutanka og taka land á leigu, og fekk játandi svar frá þáv. ríkisstjórn. Síðastl. vor gerði það svo leigusamning við bæjarstjórn Reykjavíkur um land undir geymana, og í haust bygði það 4 geyma í því landi, sem samtals taka um 2200 tonn af olíu. Þar sem fjelagið er útlent, hefir það ekki leyfi til þess að reka hjer verslun eða hafa umráð yfir meiri fasteignum en leyfið og leigusamningurinn tiltekur. Var því stofnað íslenskt fjelag til að annast olíusöluna hjer fyrir það. Þetta fjelag nefnist H. f. Olíuverslun Íslands, og í því eru meðal annara núv. hæstv. fjmrh., Magnús Kristjánsson, og hv. 2. þm. Reykv., Hjeðinn Valdimarsson, auk ýmsra annara. Hlutafje þessa fjelags er aðeins 50 þús. kr. eða um 2 þús. kr. meira en H. Í. S. nú hefir. Geymana fær það að láni hjá B. P. Þá kem jeg að Shellfjelaginu. Undirfjelag þess, Anglo Saxon Petroleum Co., sótti um leyfi til að mega byggja tanka við Skerjafjörð 16. mars 1927 og fekk leyfið strax viku síðar, En svo skeður það undarlega, að það notar ekki leyfið. Heldur kaupa 4 innlendir menn landið og leigja það síðan fjelaginu, sem svo nú í haust hefir bygt þar hús, bryggju og geyma, sem rúma um 8000 smálestir. Þetta fjelag er erlent og má því ekki frekar en B. P. versla hjer með olíuna. Til þess er svo stofnað olíusölufjelag, H. f. Olíusalan, með 108 þús. kr. hlutafje. Tilgangur þess er sá, að selja olíu fyrir Shellfjelagið. Við H. f. Olíusöluna er það að athuga, að hún hefir rekið olíusölu síðan um áramót án þess að fá verslunarleyfi, að minsta kosti var leyfið ófengið í febrúarlok. Annars virðist fyrirkomulagið til þessa hafa verið hið sama hjá Shell og B. P. Íslensk fjelög hafa olíuna í umboðssölu fyrir þau bæði enn þá. En það, sem einkennilegast og athugaverðast er við fyrirkomulag Shellfjelagsins, er sá milliliður, sem það hefir búið til, eða er að búa til, milli sín og Olíuverslunarinnar, og mun jeg nú víkja að því dálítið nánar. Á bls. 16 í skýrslunni til stjórnarráðsins um þessi fjelög segir svo: „Mjer er skýrt svo frá af Hallgrími Tuliniusi stórkaupmanni, að það hafi þegar verið sett að skilyrði fyrir því, að þetta útlenda steinolíufjelag setti hjer upp olíugeyma og legði fje fram til fyrnefndra mannvirkja, að íslenskt hlutafjelag yrði stofnað, sem keypti olíugeymana og önnur mannvirki hins útlenda fjelags hjer á landi“. Með öðrum orðum, Shellfjelagið hefir sett það sem skilyrði fyrir því, að það legði fram þessar 3½–4 milj. til mannvirkjanna við Skerjafjörð og annarsstaðar á landinu og til olíuverslunarinnar, að stofnað væri íslenskt fjelag, sem teldist eiga þau. Það er augljóst, að fjelaginu hefir ekki þótt sinn hagur nægilega trygður, nema það fengi hjer sama rjett og íslenskt fjelag, og að það hefir því sett þetta skilyrði. Það er heldur ekki lengi verið að því að verða við þessum kröfum; nógir Íslendingar bjóðast til að uppfylla þetta skilyrði, því að 14. jan. s. l. er stofnað hlutafjelag, skrásett í Hafnarfirði, sem nefnist H. f. Shell á Íslandi. Hlutafje þess er talið 500 þús., og fullur helmingur þess, eða 252 þús., er talið innleyst. Fjelagið hefir því sama rjett hjer á landi sem innlent væri, enda var sú krafa erlenda auðfjelagsins. Þetta íslenska fjelag á svo að kaupa tankana við Skerjafjörð og tanka þá, sem fjelagið hefir bygt og byggir úti um land, og ennfremur tankaskipið. Í tilkynningunni til bæjarfógetans í Hafnarfirði segir, að alt hlutafje sje innborgað. Samkvæmt stofnsamningnum eru það þeir Björgúlfur Ólafsson læknir, Magnús Guðmundsson hæstarj.málfl.maður. Hallgrímur Benediktsson stórkaupm., Hallgr. Tulinius stórkaupmaður og Gísli J. Johnsen konsúll, sem stofna fjelagið. Hinn fyrstnefndi lofar að leggja fram 244 þús. kr., en hinir fjórir sínar 2000 krónurnar hver. Á stofnfundinum hefir firmað Anglo Saxon Petroleum Co. og A. S. Dekenham í London umboðsmenn til staðar. Hafa þau forgangsrjett til að skrifa sig á fyrir hinum hluta hlutafjárins og lofa að leggja fram samtals 248 þús. kr. Þessi er hinn íslenski angi Shellfjelagsins, sem samkvæmt kröfu þess var gróðursettur hjer. Verður ekki annað sagt en að auðfjelaginu hafi gengið sæmilega að fá liðsmenn hjer. Þetta fjelag, Shell á Íslandi, á svo að kaupa af erlenda Shell alt þess hafurtask hjer. Um verðmæti eignanna segir svo í skýrslunni: „Herra Hallgrímur Tulinius skýrði mjer svo frá, að mannvirki fjelagsins hjer á landi, þar með talið fyrnefnt tankaskip, mundu kosta um 2 milj. kr. og að fjelagið mundi hafa hjer á hverjum tíma 1–1½ milj. kr. í olíu og stáltunnum.“ Þegar svo lögfræðingurinn fer að rannsaka, hvort alt hlutafjeð muni vera innborgað, eins og segir í tilkynningunni, þá snýr hann sjer fyrst til Hallgr. Tuliniusar og fær þær upplýsingar, að fjeð sje í raun og veru ekki innborgað. Síðan hittir hann stærsta hluthafann, Björgúlf Ólafsson, sem góðfúslega gaf þær upplýsingar, „að hann hefði ekki innborgað það fje enn þá, sem hann ætlaði að leggja í fjelagið, og að hann mundi fá þá peninga, sem hann legði fram, lánaða hjá Anglo Saxon Petroleum Co. Hann kvaðst mundu gefa út skuldabrjef til fjelagsins og tryggja því greiðslu skuldarinnar með veði (sennilega handveði) í þeim hlutabrjefum, sem hann fengi í H. f. Shell á Íslandi.“ Fje það, 244 þús. kr., sem stærsti hluthafinn telst eiga í íslenska fjelaginu, er því í raun og veru lagt fram af enska fjelaginu, í viðbót við þær 248 þús. kr., sem það sjálft telst eiga af hlutafjenu. Á öðrum stað segir lögfræðingurinn, að það sje háttur slíkra fjelaga að greiða þóknun til stofnenda, venjulega í hlutabrjefum, og hann telur sennilegt, að hinir hluthafarnir hafi engan eyri lagt fram, heldur sjeu 8000 krónurnar ómakslaun til þeirra, 2000 krónur til hvers. Hann segist ekki hafa athugað, hvort enska fjelagið og Englendingurinn hafi borgað inn sinn hlut, en telur það ólíklegt; því að sennilega gangi sá hluti hlutafjárins til greiðslu upp í andvirði stöðvarinnar, sem Shell á Íslandi ætlar að kaupa af enska fjelaginu. Niðurstaða lögfræðingsins verður því sú, að þrátt fyrir tilkynninguna til bæjarfógetans í Hafnarfirði um það, að alt hlutafjeð sje innborgað, þá muni langmestur hluti þess, eða 492 þús. kr., vera óinnborgað. Þessi tilkynning. stjórnar fjelagsins er því með öllu röng og ósönn. Ennfremur fær lögfræðingurinn þær upplýsingar, áð þessu íslenska fjelagi, með ½ milj. kr. höfuðstóli, sem stofnað er til þess að kaupa eignir Asiatic P., verði ekki skotaskuld úr að kaupa eignirnar, því að það gefi bara út veðskuldabrjef með veði í fasteignum og öðrum eignum fyrir kaupverðinu, eins og áður er sagt. Jeg vil biðja hv.þm. að athuga, hvernig þetta mál er vaxið. Það er stofnð íslenskt fjelag, sem að nafninu til hefir ½ milj. kr. höfuðstól. Breska fjelagið leggur ekki minna fram en 492 þús., sem hlutafje og lán, en sennilega hefir það lagt fram alla upphæðina, ½ miljón, ef með er talin sennileg þóknun til stofnendanna. Þetta íslenska fjelag kaupir síðan eignir fyrir 3½–4 milj. kr. af breska fjelaginu, gefur út skuldabrjef með veði í eignunum til tryggingar greiðslunni, en greiðir annaðhvort mjög lítið eða ekkert, og ef nokkuð er greitt, tekur seljandi það hjá sjálfum sjer. Er hægt að finna öllu ósvífnara dæmi leppmensku en þetta? Með öðrum orðum: Þessar 8 þúsundir, sem þessir 4 föðurlandsvinir ef til vill hafa lagt fram, en sennilega þó fengið frá erlenda Shell í ómakslaun, er alt íslenska fjeð í fjelaginu, sem kaupir eignir fyrir 3½–4 milj. kr. Hver heilvita maður sjer, að hjer er um það eitt að ræða, að fá íslenskt nafn. Íslenskir menn lána nöfn sín enska fjelaginu, svo að það geti fengið sama rjett og væri það íslenskt. Þá kem jeg að þriðja atriðinu, sem lögfræðingnum var falið að rannsaka, hvort fjármagn og fyrirkomulag auðfjelaga þessara væri miðað við hentugleika og þarfir hinnar íslensku þjóðar, eða hvort eitthvað annað muni vaka fyrir fjelögunum með því að festa hjer margar milj. kr. í stórfeldum mannvirkjum og verslunarrekstri. Því er ekki hægt að leyna, að fjöldi manna um land alt horfir með uggi og ótta til auðfjelaga þessara og spyr sjálfa sig, hvort framkvæmdir þeirra geti verið gerðar aðeins til þess að sjá okkur Íslendingum fyrir nægri og ódýrri olíu. Í þessu sambandi er lítið um D. D. P. A. að segja. Það fjelag á hjer engar fasteignir, nje heldur hefir það fengið leyfi til þess að leigja slíkar eignir. Umboðsmaður þess selur hjer olíuna samkvæmt sínu eigin verslunarleyfi. Íslenska fjelagið, H. Í. S., er svo lítið, - hlutafje þess er aðeins 48 þús. kr. -, að engin ástæða er til að óttast áhrif þess að svo vöxnu máli. Um British Petroleum Company er það að segja að rjettindi þess eru veitt um ákveðið árabil og bundin við ákveðna stærð, sem er það hófleg, að rjett virðist vera við hæfi landsmanna. Ef það vill færa út kvíarnar, verður það að sækja til stjórnar eða þings. Samkvæmt upplýsingum, sem lögfræðingurinn hefir fengið um rekstur þessa fjelags getur það með geymum sínum, sem taka 2200 tonn, sjeð öllum landsmönnum fyrir nægilegri olíu. Forstöðumennirnir segja, að munurinn á því að fá olíu í skipi með þeirri stærð og stærra skipi, t. d. 6000 tonn, sje ekki svo mikill, að það borgi sig að liggja með olíuna því lengur hjer heima. Fjelagið hefir 1 milj. kr. í veltunni, að því er lögfræðingurinn segir, ½ milj. í fasteignum, geymum etc. við höfnina, og aðra ½ milj. í olíu, stáltunnum og slíku, auk útistandandi skulda, ef um lánsverslun er að ræða. Maður hlýtur því að komast að þeirri niðurstöðu, að ekki sje unt að álykta af fjármagni fjelagsins, að það hafi nokkuð annað fyrir augum en að reka verslun við landsmenn á sem hagkvæmastan og bestan hátt, enda er fjelaginu óhægt um vik að gera nokkuð meira, því að leyfi þess nær ekki lengra en þetta. Sama er að segja um breska Shellfjelagið. En þetta gildir ekki um H. f. Shell á Íslandi. Það má ótakmarkað kaupa upp eignir hjer. Stærsti hluthafi þess er nýbúinn að kaupa eitthvert stærsta höfuðból á Íslandi, Bessastaði, og það er ekkert því til fyrirstöðu, að fjelagið geti keypt alt Álftanes, ef það vill. Aftur á móti segir lögfræðingurinn, að hann sje ekki sá maður, að hann geti dæmt um það, hvort fyrirtæki eins og Shellfjelagið sje sniðið við vöxt og þarfir íslensku þjóðarinnar, þannig, að það sje stofnað með það eitt fyrir augum, að selja landsmönnum steinolíu við ódýru verði. Þegar fjelagið er tekið til starfa, getur það geymt um 10 þús. Smálestir af olíu, en það er nærfelt tveggja ára eyðsla allra landsmanna. Nú keppir það við tvö fjelög um söluna. Hugsum okkur - rúmt reiknað - að það hafi helminginn af sölunni. Ef það fyllir geyma sína úti um land alt, á það nóg af olíu um þriggja ára bil. Það verður að teljast torskilin forsjálni, ekki síst þegar þess er gætt, að fjelagið er íslenskt fjelag, og getur hvenær sem er bætt við sig. Þá virðist þetta tankaskip, eftir því sem lögfræðingurinn segir, vera svo dýrt í rekstri, að flutningur á olíu með því sje dýrari en þó að hún væri flutt í tunnum eftir venjulegum taxta strandferðaskipa. Lögfræðingnum telst svo til, að allur kostnaður við að flytja olíuna með strandferðaskipum sje um 7 kr. á tunnu. En tankaskipið eitt kostar 250,000 kr. Auk mannahalds og rekstrarkostnaðar þarf það, að greiða vexti og afborganir af kaupverðinu. Það er auðvitað undir íslenskum fána og íslenskum lögum, eins og aðrar eignir fjelagsins, svo að því leyti er enginn munur á því og trollurum hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) og annara mætra manna. Þetta, sem jeg hefi nú sagt, skal jeg láta nægja um fjelagið sjálft. En að lokum vildi jeg mega fara nokkrum orðum um ástandið í versluninni. Því var haldið fram af flm.þál. 1925, að frjáls samkepni yrði um verð á olíu, þegar einkasalan hætti. Nú eru 3 fjelög um verslunina. 2 þeirra selja olíuna við nákvæmlega sama verði, og jeg ætla, að hið þriðja, sem flytur olíuna inn í tunnum, geri það líka. Um samkepni um verð á olíunni er því ekki að ræða. Þá er að athuga það, hvort olíuverslunin sje fjárhagslega rekin á okkur hagfeldari hátt en áður var. Eins og jeg hefi tekið fram, hefir hið íslenska Shellfjelag 3½ milj. kr. í veltunni, í fasteignum, áhöldum og olíu. British Petroleum Co. hefir á aðra milj. kr. í veltunni, í fasteignum, áhöldum og olíu, og Standard Oil, eða D. D. P. A., hefir sennilega nokkur hundruð þús. kr. í veltunni. Auk þessa bætast við útistandandi skuldir. Það veltufje, sem bundið er í steinolíusölu hjer á landi, virðist því að minsta kosti vera 5 milj. kr., auk þess, sem bundið verður í útlánum. Setjum svo, að salan aukist svo mikið, að seljist 50 þús. tn. á ári. Þá þarf að hafa í veltunni 100 kr. á hverja tunnu. Það er gífurlegur kostnaður. Vextirnir eingöngu nema 5–7 kr. á hverja tunnu. Því verður heldur ekki neitað, að aðstaða fjelaganna til þess að græða á olíunni er góð. Þau geta ráðið verðinu, sett það svo hátt sem þeim sýnist, alt hvað olían ekki verður dýrari en með því að flytja hana inn í tunnum í smáslöttum. En hverjir borga brúsann? Það gera þeir, sem kaupa olíuna, fyrst og fremst smábátaútgerðarmenn um land alt. Þetta er miðað við það, að starfræksla fjelaganna sje eingöngu í þeim tilgangi, að selja landsmönnum olíu. En mjer stendur stuggur af þessu geysilega fjármagni, sem engin tök eru á að setja skorður. Þegar jeg minnist þess, að fyrstu heimildarlögin um einkasölu voru samþykt 1912 og að 10 ára okur D. D. P. A. þurfti til þess, að stjórnin neytti þeirra laga, og að fjelagið, sem þá var um að ræða og með áhrifum sínum gat tafið málið svo lengi, var smátt í samanburði við risana nú, er ekki ugglaust um, að áhrif þessara fjelaga verði rík í þjóðmálum okkar. Ein hættan er afstaða okkar og sambönd við önnur ríki. Það er ekki til neins að stinga hausnum undir væng, til þess að sjá ekki. Við verðum að gera okkur ljóst, að í útlöndum er litið tortrygnisaugum á það, sem hjer er að gerast. Samkomulagið milli breska og ameríska auðvaldsins er ekki sem best, og enginn veit, hvenær kann að kastast í kekki með þeim. Það þýðir ekkert að leyna því, að erlend stórblöð hafa sett þetta í samband hvað við annað. Ef til ófriðar kæmi, sem er ekki ólíklegt, og hjer norður í höfum eru á sveimi kafbátar og flugvjelar, þá gæti jeg hugsað, að freistingin væri sterk fyrir þau að skreppa hingað inn eftir olíu, án þess að hirða um hlutleysi okkar. Stærri þjóðir en við og máttugri hafa orðið að þola slíkt. En þá er málum okkar, sjálfstæði og jafnvel lífi stefnt í voða. Jeg kemst ekki hjá því að drepa á nokkur andmæli, sem komið hafa fram gegn því, að ríkisstjórnin noti lagaheimildina frá 1917. Því hefir verið haldið fram, að breska stjórnin mundi ekki þola það bótalaust, að verðmæti, sem breskir þegnar hafa fest hjer á landi, væri gert ónýtt með því að banna öllum öðrum en ríkinu að versla með steinolíu. Jeg hygg, að þetta þurfi ekki að óttast. Þeim mönnum, sem hafa lagt fje í þetta, er vel kunnugt um áhættuna og það, að heimildarlögin frá 1917 eru í gildi. Þeim er líka kunnugt um, að nýjar kosningar fóru fram á síðastl. sumri, og að ekki er ólíklegt, að álit Alþingis á þessu máli sje nú annað en áður var. Jeg hefi átt tal við tvo menn úr H. f. Shell á Íslandi og spurt þá að þessu, en þeir álíta, að engra bóta yrði krafist, enda hafa Bretar engu að tapa nú, eftir að Shellfjelagið á Íslandi hefir keypt af þeim. Nú eru það fjelagsmenn þess fjelags, sem fyrir skakkaföllunum verða. Ef hins vegar er nokkur fótur fyrir því, að eitthvað annað sje falið hjer á bak við en látið hefir verið uppi, þá hlýtur það að koma í ljós ef stjórnin notar heimildarlögin frá 1917. Ef tilgangur fjelagsins er bara sá að versla með steinolíu við landsmenn, getur ekki komið til nokkurra mála að heimta bætur. Jeg veit ekki betur, þegar einkasala á steinolíu var tekin upp á Spáni, en að engar bætur hafi verið greiddar fjelögum þar fyrir þá tugi eða hundruð miljóna, sem þeim urðu verðlausar. Spánverjar kaupa nú steinolíu eftir því sem verkast vill, hjá hinum og öðrum fjelögum. Þeir hafa til dæmis keypt mikið hjá ríkishringnum rússneska. Andatrúarmenn margir trúa því, að andi framliðinna fari í líkami viljalítilla smámenna og ráði gerðum þeirra. Að til dæmis framliðnir fylliraftar, sem leiðist að fá ekkert í staupinu hinumegin, fari í skrokkinn á einhverju andlegu smámenni hjer á jörðunni og láti hann fara á túr, til þess að geta þannig svalað fýsnum sínum. Þessum stóra skrokki við Skerjafjörð má líkja við slíkt smámenni, sem hvaða ófriðarandi sem vill getur farið í og notað til hverskonar hermdarverka. Jeg álít því, að allra hluta vegna, hvort sem litið er á fjárhag okkar eða sjálfstæði, mæli alt með því, að stjórnin neyti heimildarlaganna frá 1917 og taki olíuverslunina í sínar hendur. Hún getur keypt það af mannvirkjunum, sem henni lítst og eru við okkar hæfi. Þá þurfum við ekki að óttast erlent auðvald og erlendan hernað.

Magnús Guðmundsson Jeg hafði ekki ætlað að taka til máls, en þegar fór að líða á ræðu hv.flm. (HG), fór jeg að skilja, hvað fyrir honum vakti. Ræða hans var ekkert annað en árás á íslenska Shellfjelagið. Jeg ætla að leyfa mjer að leiðrjetta sumt af því, sem hann sagði. Annars verð jeg að segja það, að í ræðu hv.þm. (HG) kom ekki fram neitt annað en það, sem hæstv.dómsmrh. (JJ) lofaði okkur að heyra á eldhúsdaginn. Hv. þm. hafði, svo að segja, ræðuna eftir ráðherranum, enda er auðsjeð, að náinn fjelagsskapur er á milli þeirra um þetta mál. Hv. þm. er með skýrslu, sem hæstv. ráðh. (JJ) hafði, en aðrir hafa ekki fengið að sjá. Hv. þm. þótti ilt, að Shellfjelagið skyldi vera íslenskt fjelag, og áleit það mjög hættulegt, að íslenskir menn skyldu stjórna því, en hins vegar ágætt, ef það hefðu verið útlendingar. Jeg get ekki haldið, að það sje verra, að fyrirtækið sje undir stjórn íslenskra manna en útlendra, enda fer það, sem hann sagði um þetta, algerlega í bága við það, sem hann sagði að öðru leyti. Þá reyndi hann að gera það tortryggilegt, hve stórir geymarnir væru, en hann verður að athuga það, að olíunotkun hefir farið hraðvaxandi undanfarið, og fer líklega vaxandi, eins hjer eftir sem hingað til, því að það er yfirleitt uppi sú alda, að setja olíuvjelar í skip, þ. á. m. togara, í stað gufuvjela. Því virðist ástæða til þess að hafa geymana nokkuð stærri en beint er þörf í bráð, til þess að vera viðbúinn þeirri aukningu á olíunotkuninni, sem allir búast við. Engin þjóð, nema við, hefir orðið að búa jafnlengi við það ástand, að flytja olíuna óraveg í tunnum. Og það vita allir, sem til þekkja, hvílíkt vandræðaástand það hefir verið. Því að oft, þegar farið hefir verið að vigta olíutunnurnar úti á landi, þá hefir alt að helmingur innihaldsins verið lekinn niður. Það er það, sem landsmenn hafa orðið að borga fyrir að hafa þetta ótæka fyrirkomulag á olíuversluninni. Það fyrsta, sem gert var til þess að bæta úr þessu, var það, að Landsverslun tók upp stáltunnur í stað trjetunnanna. En það reyndist ákaflega dýrt, og er ekki eins heppilegt og geymar. Það er því stórkostleg framför í olíuversluninni að hafa fengið geymana, og það er í meira lagi undarlegt að heyra í þingsal reynt að gera tortryggilega þá tilraun, sem hjer hefir verið gerð til þess að láta landsmenn fá olíu með eins hagfeldum kjörum og í öðrum löndum. Hv. þm. (HG) sagði, að það væri auðsjeð, að engin samkepni yrði milli fjelaganna um olíuverðið, því að það væri alstaðar það sama. En það sýnir alls ekki, að engin samkepni eigi sjer stað. Hv. þm. á að geta skilið, að það getur verið samkepni og hún hörð um verslunina, þótt ekki sje um mismunandi verð að ræða. Ef t. d. hefði verið aðeins eitt fjelag um hituna, þá er ekki ólíklegt, að verðið á olíunni væri nú hærra. Þessi „sönnun“ hv.þm. (HG) á því, að engin samkepni sje milli fjelaganna, er því aðeins „bluff“, blekking ein. Jeg álasa honum ekki fyrir það, þótt hann sem jafnaðarmaður vilji ríkisrekstur á olíuverslun sem öðru; það er alt annað mál. Jeg sje ekki annað en að hann geti rætt málið á sínum skoðanagrundvelli, en þurfi ekki að grípa til þess sem röksemda, sem er algerlega rangt. Þá talaði hv.þm. um hættu fyrir hlutleysi þjóðarinnar, ef ófrið bæri að höndum. Hefir nú hv.þm. athugað, hve miklar eru þarfir útlendra herskipa, er komið gæti til mála að styddist við þann olíuforða, sem hjer er um að ræða?

Jú, dálítið

. Já, hann mundi nefnilega duga handa 1–2 herskipum í 1–2 skifti.

Færi það ekki eftir því, hve stór þau væru?

. Jú, jeg miða við meðalherskip. Jeg vildi annars í því sambandi spyrja hv.þm., hvort hann heldur, að dreadnoughtarnir ensku t. d. muni fara hjerna inn á Skerjafjörðinn til þess að fá sjer olíu. Jeg held nefnilega, að þeir mundu fljótlega reka sig á nokkuð óþyrmilega. En honum dettur ekki í hug, að ensk herskip kunni heldur að fara hjer inn á höfnina og fá sjer olíu úr geymum British Petroleum. Gæti þetta legið ólíkt nær, ef svo er sem margir álíta, að breska stjórnin eigi mikinn hluta í þeim mannvirkjum. Það er þó ekki svo, að mjer detti í hug, að þau muni verða notuð af herskipum, en því síður er stöðin við Skerjafjörð fallin til þess, svo að jeg held, að það verði lítið úr staðhæfingum hv.þm. og þeim grun, sem verið er að læða inn um hættu, sem af þeim á að stafa. Hv. þm. (HG) var að segja, að það mundi eitthvað svipað um þann anda, sem hjer muni búa undir, og sál framliðins dykkjumanns, sem ekki kæmist á túr í himnaríki, þar sem hann kvað vera bann. Jeg hefi ekki trú á, að sálir dauðra drykkjuræfla fari í líkami lifandi manna, og jeg er alveg jafnvantrúaður á hitt, að nokkur annarlegur andi fari í geymana við Skerjafjörð, og jeg get notað þetta dæmi hv.þm. til þess að sýna, með hve mikla fjarstæðu hann fer. Þá sagði hv.þm., að það væri hvenær sem væri hægt að nota heimildina um, einkasölu á steinolíu frá 1917, þrátt fyrir það, þótt þessir geymar væru komnir upp. Jeg get alveg tekið undir þetta með hv.þm. Þeir, sem sett hafa upp geyma hjer, vita vel um heimildina, og að altaf er hægt að nota hana. Og ef nú væri eitthvað annað bak við, þá kæmi það í ljós, þegar ætti að fara að nota þessa heimild. Jeg sje ekki, að svo þurfi endilega að vera. En hjer liggur ekkert annað á bak við en það, sem liggur bak við geyma British Petroleum. Alt tal um annað er aðeins ætlað til þess að vekja tortrygni. Það var að vísu ýmislegt fleira í ræðu hv.þm. (HG), sem jeg hefði gjarnan viljað svara, en jeg er nýbúinn að svara sömu ræðunni og sje ekki ástæðu til þess að endurtaka það. Enda sýnist mjer ekki gustuk að lengja umræðurnar mjög, þar sem hv.þm. er nú sem óðast að búast brott og þunnskipað er í sölunum þess vegna. 2358

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Jeg get ekki verið hissa á því, þótt hv. 1. þm. Skagf. (MG) fyndist ræðu minni svipa til ræðu hæstv.dómsmrh. (JJ), því að jeg hygg, að við höfum báðir bygt á sömu gögnum og líklega notað þau nokkuð svipað. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) sagði, að mjer virtist vera illa við það, að fjelagið væri íslenskt og undir stjórn íslenskra manna. Jeg játa það, að mjer þykir það ákaflega ilt, að H. f. Shell á Íslandi skuli látast vera íslenskt fjelag og þess vegna hafa sama rjett á Íslandi sem íslenskt fjelag væri, því að jeg tel það fullsannað, að það fjelag sje ekki íslenskt, þótt hv. 1. þm. Skagf. (MG) og nokkrir aðrir dándismenn hafi gerst svo bónþægir við breska fjelagið að lána því nöfn sín fyrir litla þóknun. Jeg geri ekki ráð fyrir, að Shellfjelagið, fremur en hvert annað útlent fjelag eða útlendir menn, fái, nokkrum manni hjer eða annarsstaðar ca. 4 milj. kr. í hendur, án þess einhver kvöð eða skilyrði fylgi, jafnvel þótt þeir, sem við tækju, væru hreinustu afburðamenn að mannkostum og heiðarleik. Jeg get ekki hugsað mjer nokkurn mann gera það, nema bandvitlaus sje. Enda er það upplýst af hr. Hallgr. Tulinius, að skilyrðið fyrir því, að hið breska fjelag legði fram fjeð, var það, að hjer yrði stofnað íslenskt fjelag, sem keypti, þ. e. ljetist eiga mannvirkin. Þetta alræmda breska auðfjelag vissi hag sínum betur borgið, ef starf þess væri rekið hjer undir íslensku nafni. Þeir íslensku menn, sem að þessu fjelagi standa, fóðra því aðeins breska fjelagið. Þetta liggur í augum uppi, og jeg er hissa á því, að jafnvel gefinn maður eins og hv. 1. þm. Skagf. (MG) skuli státa sig af öðru eins athæfi. Jeg þykist þekkja nokkuð til kaupskapar, en jeg þekki þess engin dæmi, að nokkrum manni, hversu valinkunnur heiðursmaður sem er, sje sýnd sú tiltrú af útlendu auðfjelagi, að 4 milj. kr. sjeu fengnar honum í hendur, án þess að eigandinn áskilji sjer nokkurn rjett til þess að hafa hönd í bagga með því hversu með fjeð verði farið, eða fullkomlega öruggar tryggingar sje um að ræða, en um það er alls ekki að. ræða hjer, eins og áður er sagt. Þá vjek hv.þm. (MG) að því, að bæði jeg og fleiri teljum vafa á því, hvort stærð þessara mannvirkja við Skerjafjörð sje miðuð við þarfir okkar Íslendinga. Hann vildi telja, að þau væru ekki of stór. Hann sagði, að olíuverslunin hefði aukist með hverju ári og mundi halda áfram að aukast hraðfara. Jeg tel víst, að það muni rætast. En jeg held þó, að óhætt sje að segja, að geymarnir sjeu sniðnir ákaflega mikið við vöxt, miklu meira en vit sýnist í. Það mun ríflegt að áætla þarfir okkar 6–7 þús. tonn af olíu á ári hverju, en fjelagið byggir geyma fyrir 10 þús. tonn, og keppir þó við tvö önnur fjelög. Þótt sú samkepni sje reyndar ekki um verðið á olíunni, hlýtur hún auðvitað að draga mjög úr sölu þessa fjelags; er tæplega hægt að gera ráð fyrir, að það nái meira en helmingi verslunarinnar, og nægja þá geymarnir því fyrir þriggja ára birgðir. Þótt salan aukist síðar, sýnist óþarfi fyrir fjelagið að horfa svo langt fram í tímann, sem það virðist hafa gert, er það ákvað stærð geymanna, því að þessu „íslenska“ fjelagi hefði verið það innan handar, hvenær sem þörf yrði á, að byggja 1, 2 eða fleiri í viðbót; a. m. k. hefði það ekki þurft að leita til þings eða stjórnar um leyfi til þess. En jeg tel það stærsta og versta gallann á þessum óskilakróa, að hann skuli, ef svo mætti að orði kveða, hafa frjálsræði til að vaxa og auka við sig án þess þing eða stjórn geti haft nokkur afskifti þar af, ef hann ekki með óknyttum brýtur landslög. Þá þótti mjer mjög vænt um þau ummæli hv.þm. (MG), að hjer væri verið að vinna að því að koma olíuversluninni hjer á landi í betra horf, þar sem teknir hefðu verið upp geymar í stað stáltunnanna og trjetunnanna, sem áður voru notaðar. Jeg vildi bara óska, að hv.þm. hefði sjeð það jafnvel, hve geymarnir eru þarfleg þing, meðan hann var í stjórn landsins og yfirmaður Landsverslunar.

Jeg hefi altaf sjeð það

. Þá furðar mig, að hann skuli hafa látið landsmenn tapa á tunnuflutningum, svo sem hann lýsti rjettilega, árum saman, án þess að bæta úr því með því ráði, er hann sá til þess, þ. e. olíugeymum, að því er hann segir nú sjálfur. Jeg verð að segja það, að þótt þessi ummæli hv.þm., sem jeg gat um, gleðji mig, þá hryggir það mig jafnframt, að hv.þm. skuli ekki hafa látið landsmenn njóta þess, er hann vissi að þeim var til slíkra hagsbóta, og tekið upp olíugeyma, þegar hann hafði það á valdi sínu að gera það, sem yfirmaður Landsverslunar.

Það eru ekki altaf peningar til alls

. Það voru nógir fáanlegir þá til þess, og það veit hv. 1. þm. Skagf. (MG) vel, og vissi líka þá. Þá sagði hv.þm. (MG), að það væri ekki rjett hjá mjer, að engin samkepni væri milli fjelaganna. Hann kvað geta verið samkepni, þótt ekki væri hún um verð. Jeg þekki nú enga aðra samkepni í sölu en um verðlag eða gæði. Samkepni olíufjel. er um hvorugt þetta. Það er kölluð samkepni með kaupmönnum, þegar þeir selja vöru mismunandi verði, en ef þeir koma sjer saman um verð á einhverri vöru eða vörutegund, og gildi það verð hjá öllum seljendum vörunnar á þeim stað, þá kalla þeir rjettilega samkepnina útilokaða. Hv. þm. sagði, að það þýddi ekkert fyrir eitt fjelagið að ætla sjer að selja olíuna hærra verði en hin, því að þá tækju hin fjelögin alla verslunina og fjelagið seldi ekkert. Þetta er vitaskuld alveg rjett. Ef samkepni væri milli fjelaganna, myndu þau bjóða hvert niður fyrir annað, og það selja mest, sem besta hefði olíuna fyrir lægst verð. En þessa samkepni vilja ekki fjelögin. Fyrirkomulagið, sem nú er hjer á olíuversluninni, kvað hann komið í það hagfeldasta horf, sem unt væri. Jeg er gagnstæðrar skoðunar og skal aðeins benda á eitt atriði. Til þess að sjá landsmönnum öllum fyrir nægri olíu úr geymunum þurfa þeir að taka nokkuð á 3. þús. smálesta, og þarf þá að hafa í veltu sem svarar liðlega 1 miljón króna, eða ef miðað er við 50 þús. tunna sölu á ári, 20 króna veltufje fyrir hverja tunnu, sem seld er. En nú er hjer bundið í olíuverslun þessara þriggja fjelaga yfir 5 milj. kr., eða 100 krónur á tunnu. Vextirnir einir af veltufjenu nema því, ef miðað er við 6% vexti, 6 krónum á tunnu, en þyrftu ekki að nema meiru en kr. 1,20, ef fyrirtækin væru reist og rekin með þarfir okkar einna fyrir augum. Ef miðað er við þarfir landsmanna einna, þá get jeg ekki ímyndað mjer óhagfeldara fyrirkomulag á versluninni, nema fjelagið ætli að reka verslunina með tapi. Jeg veit ekki, hvort jeg á að fara að rökræða við hv.þm. um það, hvort stórþjóðum geti orðið styrkur að þessum mannvirkjum, ef til ófriðar drægi. Hann heldur því fram, að þeim mundi enginn stuðningur verða að þeim, og rökstyður þá skoðun með því, að birgðir þær, sem hjer er um að ræða, mundu ekki duga nema 1–2 bryndrekum.

Líklega ekki svo mikið

. En hv.þm. (MG) veit líklega, að fleira er notað í ófriði en bryndrekar einir, t. d. kafbátar, flugvjelar o. fl. o. fl. Ennfremur veit hann, að hægt er að fylla geymana svo oft sem þarf, ef samgöngur ekki teppast. En það má ekki miða eingöngu við þá geymastærð, sem nú er. Altaf er hægt að bæta við, ef þeim, sem fjenu ráða, býður svo við að horfa. Hvað er því til fyrirstöðu, að hið ísl. fjelag, „H. f. Shell á Íslandi“, byggi geyma um alla Gullbringu- og Kjósarsýslu? Ekki þarf það að sækja um neitt leyfi til þess. Og þótt bryndrekar komist ekki inn á Skerjafjörð, þá eru kanske einhver ráð til að koma olíu út til bryndrekanna. Jeg býst ekki við, að ófriðarþjóð mundi setja það fyrir sig að taka hið „íslenska“ tankskip til slíkra verka, ef hún á annað borð gerðist til þess að brjóta hlutleysi okkar. Það væri ekki nema sem svaraði kepp í sláturstíð. Mjer þykir vænt um, að hv.þm.(MG) tók undir það, sem jeg sagði, að við mundum engra bóta verða krafðir, þótt ríkið tæki olíuverslunina í sínar hendur. Hann má best um þetta vita, hvort sem tapið af því, að mannvirkin verða verðlítil, lenda á „íslenska“ Shell eða móðurfjelagi þess. Þá sagði hann að lokum, að hann væri ekkert hræddur um, að neinn andi færi í þennan mikla skrokk við Skerjafjörð. En hann verður að muna, að í ófriði virða menn ekki borgaraleg lög að neinu. Þá gilda alt önnur lög en á friðartímum. Og hann veit, að ef eitthvert stórveldi öðru hvoru megin hafsins þyrfti nokkurs þess við í ófriði, sem hjer væri hægt að fá, þá mundi það taka það umsvifalaust. En olían er, eins og jeg áður sagði, allra hluta nauðsynlegust, bæði í friði og ófriði, en einkum þó í ófriði. Þetta er sorglegur sannleikur, sem ekki tjáir að leyna fyrir sjálfum sjer, því að það er að fara að dæmi strútsins, sem stingur höfðinu undir vænginn. Og jeg verð að segja það að endingu, að mjer þykir það ilt, að nokkur íslenskur maður skuli vilja gangast við þessum króa við Skerjafjörð og hjálpa til þess að veita útlendu auðfjelagi sama rjett á Íslandi sem íslenskum mönnum eða fjelögum, en verra er þó, að maður, sem sæti á á Alþingi, skuli hafa gerst til þess.

Magnús Guðmundsson Jeg skal ekki skorast undan því, að eiga orðastað við hv.þm. Ísaf. (HG) þangað til þingi verður slitið, ef hann vill. En mjer skilst, að það, sem hann undrast mest, sje það, að innlendir menn skuli geta haft umráð yfir geymunum, þar sem útlent fje hafi verið lagt fram til þeirra. Hann segir, að ef innlendir menn hafi stjórn og umráð yfir geymunum, þá hljóti þeir útlendu menn, sem lagt hafa fram fjeð, að vera snarvitlausir. Jeg hjelt, að hv.alþm. vissi það, að það er algengt að fara með fjármuni í umboði eigenda eða fyrir þeirra hönd, og einnig hitt, að leggja fram fje til fjelaga, sem síðan ráða fullkomlega yfir því. Þekkir hv.þm. Ísaf. ekki einhver dæmi þess?

Jú, jú!

. Gott og vel, en hvers vegna getur þetta þá ekki átt við hjer? Svo hjelt hv.þm. því fram, að hægt væri að byggja nýja geyma svo stóra, að þeir næðu yfir alla Gullbringu- og Kjósarsýslu! Því ekki yfir alt landið? Það væri lítið meiri fjrstæða. En jeg get sagt hv.þm., að það er ekki tilgangur fjelagsins að byggja stærri geyma fyr en á þarf að halda vegna notkunar innanlands. Jeg veit, að hv.þm. muni segja, að jeg fari með tilbúning. Og þegar hann stendur upp næst, heldur hann því sjálfsagt fram á ný, að þetta sje tilgangurinn. Þá benti hv.þm. (HG) á, að ekki væru eingöngu notuð stór skip í ófriði, Það er rjett. En ófriði er þó ekki hægt að halda uppi á sjó, nema með því að hafa nokkuð af stórum skipum, og því geta geymarnir ekki komið hernaðarþjóð að haldi, eins og hann vill vera láta og jeg áður hefi bent á. Auðvitað geta erlend stórveldi brotið hlutleysi vort. En þau geta það alveg eins, þó að landið ætti geymana. En ef þau á annað borð ætluðu að virða hlutleysi að vettugi, mundu þau fremur leita til annara landa, þar sem eftir meiru er að slægjast, t. d. til Danmerkur, sem hefir olíugeyma, sem taka 40–50 sinnum meira en olíugeymarnir hjer. Annars er óskiljanlegt, ef hv.þm. (HG) heldur, að við megum aldrei eiga neitt, sem ófriðarþjóð getur komið að liði. Þá má bókstaflega ekkert ætilegt vera til í þessu landi. Hvað segir hv.þm. um kolabirgðir hjer? Vill hann ekki halda því fram, að ekki megi flytja inn kol? Og hversvegna reis hann ekki öndverður upp, þegar kolakraninn var bygður? Það er rjett hjá hv.þm. (HG), að aðrar reglur gilda í stríði en á friðartímum. Því getum við ekki breytt. En hingað til hefir engin þjóð fundið upp á því að brjóta hlutleysi okkar. Stórveldin hafa þyrmt þjóðum, sem meiri fengur er í en nokkurntíma getur orðið í okkur. Og það er ósæmilegt að gera þeim getsakir að óreyndu. Ágreiningurinn milli mín og hv.þm. Ísaf. (HG) er í því fólginn, að jeg álít besta tryggingu í því, að fjelagið sje undir yfirráðum Íslendinga, en hann en gagnstæðrar skoðunar. Ef Íslendingar þeir, sem stjórna því, brjóta skyldur sínar, er hægt að hafa hendur í hári þeirra, en ekki útlendinga. Og það get jeg sagt honum að lokum, að jeg álít þessu máli einmitt vel komið, af því að ábyrgðin á gerðum fjelagsins hvílir á herðum íslenskra manna.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Hv. 1. þm. Skagf. (MG) telur aðaltrygginguna í því fólgna, að fjelagið sje íslenskt. Jeg álít þvert á móti, að í því liggi hættan fyrst og fremst. Jeg skal taka dæmi máli mínu til sönnunar. „Íslenska“ fjelagið Shell getur nú gert það, sem því sýnist, brjóti það aðeins ekki formlega í bága við landslög. En breska fjelagið, sem á geymana hjerna við höfnina, má ekki auka þá um einn sentimetra án þess að fá leyfi landsstjórnarinnar. Íslenska fjelagið þarf ekki að biðja um neitt leyfi. Og þess vegna setti einmitt breska fjelagið það skilyrði, að íslenskir menn ættu, þ. e. teldust eiga, olíustöðina, sem það lagði fram fje til að reisa. Nú er hv. 1. þm. Skagf. (MG) hættur að halda því fram, að Íslendingarnir eigi hana í raun og veru. Hann talar um, að algengt sje að fara með eigur annara manna í umboði, og setja svo yfir þær sjerstaka stjórn. Jeg skil ummæli hans svo, að hann eigi við stjórn H. f. Shell á Íslandi. Og mjer þykir vænt um, að hann nú loks viðurkennir, að hún fari aðeins með fje útlendinganna í umboði þeirra. En þar sem stjórnin, þar á meðal hv.þm. sjálfur, starfar aðeins í umboði erlenda fjelagsins, hagar hún sjer auðvitað eins og það leggur fyrir hana að gera. Hv. þm. (MG) segir, að jeg vilji láta útlendingana ráða. Jeg vil heldur, að útlendingar fái hjer ákveðin, takmörkuð rjettindi, en að íslenskir menn gerist leppar þeirra. Þá sagði hv.þm. (MG), að ekki væri hægt að heyja ófrið á sjó án þess að hafa eitthvað af stórskipum. En honum þýðir þó ekki að halda því fram, að stórskip sjeu notuð eingöngu. Og vitanlega eru það aðallega smáu skipin, sem þurfa að leita til hafna og helst þurfa á olíustöðvum að halda. Hin stærri hafa forða til langs tíma. Hv. þm. (MG) fataðist mjög rökfimin, þegar hann hjelt því fram, að sama hættan stafaði af öllum sköpuðum hlutum hjer, sem ófriðarþjóðir gætu til einhvers notað, t. d. matvælum og kolakrananum hans Hjalta! Hann sagði, að jeg hefði átt að vera á móti kolakrananum. Ekki sá jeg ástæðu til þess. Hv. þm. ætti að vita, að í styrjöldum er olían allra hluta nauðsynlegust, og því mest hættan af henni. Hún freistar ófriðarþjóðanna meira en nokkuð annað. Nú er svo komið, að í flotum ýmsra stórveldanna eru ekki nema 10%, sem nota kol. Öll önnur skip, sem nothæf eru í stríði - jeg tel ekki uppgjafafleytur, sem notaðar eru til þess að skjóta á afmælisdegi kóngsins o. s. frv. - eru knúin með olíu. Jeg vona því, að hv.þm. skilji, að ekkert hjer á landi mundi freista ófriðarþjóða eins mikið og hinar miklu olíubirgðir við Skerjafjörð, og að miklu sennilegra er, að þær reyni að nota sjer slíkt, heldur en að þær fari að smala lömbum uppi á afrjettum.

Magnús Guðmundsson Hv. þm. Ísaf. (HG) sagðist hafa skilið orð mín svo, - að jeg játaði, að yfirráð Shellfjelagsins væru ekki íslensk. Þetta er mesti misskilningur. Útlendingar hafa að vísu lagt fram nokkuð af fje, en þeir eru alveg útilokaðir frá stjórn fjelagsins, því að meiri hluti hlutafjárins er íslenskur. Og jeg held því einmitt fram, að Íslendingar hafi full yfirráð fjelagsins. Staðhæfing hv.þm. (HG) er því röng.

Voru ummælin ekki rjett hermd?

. Það vantaði í þau. Annars snúast umræður nokkuð lítið um till., og skil jeg vel, að arðaltilgangur flm. hefir verið að fá tækifæri til að tala um þetta. Hv. þm. (HG) talar um stór og smá skip. Jeg held, að stóru skipin þurfi ekki minni olíu, þegar þau smáu bætast við. Annars hafa komið hingað skemtiskip, sem hafa haft með sjer eins mikið af olíu og allir geymarnir við Skerjafjörð taka til samans.

Til hve langrar ferðar?

. Frá Ameríku og hingað, til Spitzbergen og þaðan heim. Heldur hv.þm. (HG), að fæði og föt t. d. sje ekki eins nauðsynlegt í stríði og olía? Yrði hlutleysi vort á annað borð brotið, mundi fleira verða notað en hún. Hjer eru oft fyrirliggjandi mörg þús. skp. af saltfiski. Ætli hann gæti ekki komið sjer vel. 

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 2. landsk. hefir nú flutt brtt. við frv. Jeg hefi þá skrítnu aðstöðu að vera að miklu leyti sammála hv. 2. landsk., en neyðast þó til þess að greiða atkvæði á móti brtt. hennar, af því, hvernig ástatt er um þetta mál. Í dag mun vera næstsíðasti þingdagurinn, og bíða þó allmörg mál enn afgreiðslu í hv.Nd. Þessi deild hefir haft vel undan í vetur, en vegna annríkisins í Nd. nú, væri það að tefla þessu máli í tvísýnu, að fara nú að gera breytingar á frv. Jeg skal taka það fram og biðja hv. 2. landsk. að athuga það, að ekki eru hundrað í hættunni, þó að frv. standi óbreytt eins og hv.Nd. skildi við það. Ed. skildi svo við frv., að skólinn átti að heita gagnfræðaskóli og prófin gagnfræðapróf. En þegar það kom til Nd., tóku við því hinir duglegu samskólamenn og sögðu, að þessi skóli væri hvort sem er svo lítill hluti af hinum væntanlega, stóra skóla, að ekki tæki því að gera um hann ákveðnar tillögur, þar sem hann yrði aðeins til bráðabirgða. Nálega öll mentamálanefnd Nd. var sammála um þetta., og það var síðan samþykt með yfirgnæfandi meiri hluta. Jeg vona því, að hv. 2. landsk. sjái, að það er ekkert vit í því að fara að senda frv. á milli deilda aðeins vegna orðalagsins, enda eru engar líkur til þess, að Nd. fjellist á þetta. Jeg skal líka taka það fram, að jeg lagði ekki í neina baráttu við mentmn. Nd., þó að jeg teldi hennar tillögur ekki til bóta. En eins og jeg hefi áður tekið fram, álít jeg, að enn sje ekki fundið betra orð en gagnfræðaskóli yfir ungmennaskóla í kaupstöðum. Þó finst mjer rjett, að þeir hv.þm., sem vilja, að frumvarp þetta verði samþ., láti það standa sem komið er. Þá er hinn liður brtt. á þskj. 782, sem frekar má telja efnisbreytingu. Þar er tekið fram, að nám þetta skuli veita aðgang að gagnfræðaprófi, ef bætt er við 3. deildinni. Jeg skil þetta þó ekki svo, að til þess sje ætlast, að þessi skóli sje settur. Í samband við hina tvo mentaskóla, heldur þyki hv.flm. myndarlegra að sýna með því, hvert námið stefni. Í eðli sínu væri formlegra að hafa þetta svona. En þar sem hv.Nd. hefir nú litið öðruvísi á málið, þá virðist mjer frv. teflt í voða, ef það er látið ganga til þeirrar hv. deildar aftur. Veit jeg heldur ekki, hversu sárt hv.Nd. muni vera um þetta frv. Jeg get bætt því við, að ef það á að verða mitt hlutskifti að gefa út reglugerð fyrir þennan skóla, þá mundi jeg taka það til athugunar, hvort ekki mætti gera ráð fyrir þremur bekkjum.

Jón Þorláksson Jeg tel, að frv. þetta hafi breytst til hins lakara fyrir aðgerðir hv.Nd. Jeg vil því, áður en frv. þetta verður afgreitt hjeðan sem lög, geta þess, að hvað fyrirsögn frv. snertir, þá var jeg ánægður með það, að upp var tekið gagnfræðaskólanafn, eins og var í frv. hæstv. stjórnar. Og jeg gat einmitt fallist á þá skýringu hæstv.dómsmrh., að nafnið ætti að benda til þess, að í skólanum bæri að kenna þau fræði, er verða mundu til nytsemdar. Og þótt jeg væri ekki ánægður með það, hvað byrjunin á þessum skóla átti að verða rýr, þá áleit jeg þó, að nafnið gæfi fyrirheit um fullkomnari skóla síðar. En það má nú reyndar líka segja um nafn það, er hv.Nd. hefir valið frv.; þar sem talið er, að þetta sje bráðabirgðaráðstöfun, þá gefur það einnig fyrirheit um betri skóla síðar. Jeg tel einnig, að vonast megi stuðnings þeirra hv.þm. í Nd., er nú hafa valið frv. þetta nýja, lítilfjörlega nafn. Jeg er því sammála hv. 2. landsk. um þetta, en þar sem nú er komið að þinglokum, þá verð jeg að taka undir með hæstv. ráðh., að jeg þori ekki að greiða brtt. á þskj. 782 atkv., vegna þess, að jeg tel þá hættu á, að málið dagi uppi. Jeg er ekki svo viss um, að hv.þm. í Nd. sje þetta frv. svo mikið áhugamál, að þeir mundu leggja sig neitt fram um það að láta það fá fullnaðarafgreiðslu, ef það verður sent þangað aftur. En þótt jeg greiði atkvæði gegn þeim nú, þá geri jeg það í fullu trausti þess, að hægt verði með viðaukalöggjafar ákvæði að koma þessu ákvæði inn í lögin, áður en að því er komið, að tekin verði próf við þennan skóla.

Jón Baldvinsson Jeg játa, að jeg hefi tilhneigingu til að samþ.brtt. á þskj. 782. Þótt máske skifti ekki miklu máli um heiti frv., þá tel jeg þó betra og rjettara að hafa það eins og brtt. ákveður. En þó er sú bót í máli, að heiti það, sem Nd. hefir valið skólanum, er svo afkáralegt, að það er alveg víst, að almenningur notar það aldrei, heldur býr til betra heiti á skólanum. Í trausti þess mun jeg greiða atkv. móti brtt. - Nd. þykist nú svo beygð af Ed., að jeg er hræddur um, að ef það kæmi til hv.Nd. aftur, þá mundi hún ekki beygja sig fyrir breytingunni, en láta málið verða óútrætt á þessu þingi.

Magnús Guðmundsson Mjer þykir leitt, að hæstv.dómsmrh. skuli ekki vera hjer viðstaddur. Jeg ætlaði að ræða nokkuð við hann um málið, út af því, sem fram kom við 2. umr. Mjer er ómögulegt að sjá annað en að eftir því, hvernig hæstv. ráðh. hefir skýrt þetta frv., eigi að heimta frekari sannanir af fjelögum en einstökum mönnum fyrir skaða út af meiðandi ummælum. Það er föst „praksis“ hjer á landi fyrir því, að einstakir menn þurfa ekki að færa fylstu sannanir fyrir því, að þeir hafi orðið fyrir tjóni. En eftir því, hvernig hæstv.dómsmrh. talaði hjer við 2. umr., á nú að heimta fullar sannanir af fjelögum. Eftir hans yfirlýsingu er enginn vafi á, að afleiðingin verður sú, að samvinnufjelög og önnur fjelög verða ver sett en einstakir menn, og þykir mjer einkennilegt, ef það er meining hæstv. ráðh., að það verði svo. - Þá þykir mjer og einkennilegt, að hjer skuli aðeins tekin prentuð ummæli. Munnleg ummæli eru ekki og eiga ekki að teljast síður skaðnæm. Jeg álít því, að frv. sje til ills eins, ef það á að skiljast á þann veg, sem hæstv. ráðh. skýrir það. Mun jeg því greiða atkv. á móti því, með því að jeg vil að gildandi löggjöf um sömu rjettarvernd einstaklinga og fjelaga verði áfram óbreytt.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið aftur frá háttv.Nd., og hefir hún gert á því ekki veigamiklar breytingar. Jeg tel þessar breytingar þannig vaxnar, að þær hafi ekki veruleg áhrif á gildi þessarar lagasetningar, og verð því að leggja til, að þessi hv. deild samþykki frv. eins og það liggur nú fyrir.

Halldór Stefánsson Eftir þeirri einróma atkvgr., sem fram fór um þetta mál við 2. umr., býst jeg ekki við, að það hafi mikla þýðingu að lengja mikið umr. Það eru ekki sömu ástæður til þess að endurnýja þessa undanþágu og verið hefir. Fyr hafa verið nokkrar virkilegar ástæður fyrir henni, fyrst og fremst sú, að ekki væri endanlega búið að ráðstafa seðlaútgáfurjettinum. Auk þess var tilfært ástand viðskiftalífsins - það var orðað svo án þess frekara væri út í það farið -, og enn átti undanþágan að stuðla að því, að bankinn gæti sýnt meiri hlífð við viðskiftavini sína. Nú er ástandið breytt. Seðlaútgáfurjettinum hefir verið ráðstafað. En ef spurt er um ástæður, þá er kvartað yfir því; það er sagt, að það geti skaðað bankann og hafi skaðað hann, ef um það er talað, og það er borið fram, að þetta, að spyrja hóflega um bankann og aðstöðu bankans gagnvart ríkissjóði, sje að vekja óróa um bankann. Í raun og veru eru það miklu minni ástæður nú en áður að gera þessa undanþágu. Bankinn hefir fyrirfram og að ástæðulausu sýnt viðskiftamönnum sínum harðræði, þótt undanþágunni væri meðal annars ætlað að gera það að verkum, að bankinn gæti sýnt þeim meiri hlífð. Það lítur því út fyrir, að það sje að lækka í verði fyrir bankann að fá þessu framgengt við þingið. Ástand viðskiftalífsins er betra nú en á undanförnum árum, og hagur bankans líka, og ætti honum því að vera vorkunnarlaust að draga inn áskilinn hluta seðlanna á þessu ári. Þótt nefnd sje miljón, þá er það í raun og veru ekki meira en 375 þús., því að Landsbankanum er skylt að endurkaupa hinn hlutann. Þótt Íslandsbanki fái að hafa seðla sína í umferð, þá er það ekkert aukið starfsfje í landinu. Landsbankinn myndi gefa út þeim mun meiri seðla, sem Íslandsbanki drægi meira inn. Hitt gæti hugsast, ef synjað væri um undanþáguna, að hluthafar bankans yrðu þá að leggja fram meira hlutafje, sem því svarar, er bankinn hefir tapað, og að þannig fengist aukið starfsfje. Það hefir verið upplýst við umr., að hluthöfunum hefir verið greiddur arður af hlutafjenu öllu, eins því, er telst tapað, svo að ekki er nema rjettmætt að krefjast þess, að þeir haldi því við. Eins og vikið hefir verið að áður, er það til þess að gera ógreiðari síðustu og endanlega lausn þessa máls, því lengur sem það dregst, að bankinn fari að innleysa það, sem hann á eftir af seðlum sínum í umferð. Það mætti ef til vill geta þess til; að hjer lægi sá fiskur undir steini, að bankinn vildi hafa landsmenn sem mest bundna í viðskiftum við sig og geta haft víxilkröfur sínar hátt reiddar yfir höfði landsmanna, þegar að því kemur, að út rennur sjerleyfistími hans, svo að hann ætti þá betri aðstöðuna gagnvart þjóð og þingi. En sem sagt sje jeg ekki ástæðu til langra umræðna. Það mun hafa verið ákveðið með atkvgr. við 2. umr., hvernig færi um þetta mál. En jeg get ekki frekar nú en áður greitt atkvæði með því. Jeg hefi frá upphafi verið á móti því.

Sigurður Eggerz Jeg stend upp eingöngu til þess að vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt um þetta mál. Ekkert nýtt hefir komið fram, svo að jeg get látið það nægja og sje ekki ástæðu til þess að orðlengja það meira, en vil aðeins mæla með því enn á ný, að frv. verði samþ.

Jón Þorláksson Eftir atkvgr. um þetta frv. við 2. umr. þess þótti mjer vissara að gera ráð fyrir því, að það kynni að hafa nægilegt fylgi til að komast í gegnum þessa hv. deild. Þótt jeg sje mótfallinn frv., þá þótti mjer þó rjett, af þeim ástæðum, er fyr greinir, að bera fram brtt. um það atriði, er jeg tel alvarlegast og athugaverðast. Jeg vil, að því sje bætt við 2. gr. frv., að sjerleyfið sje bundið því skilyrði, að eingöngu sjeu notuð íslensk skip til veiðanna. Það gæti talist vafasamt, þar sem hvalirnir eru spendýr, hvort ákvæði fiskiveiðalaganna ná til hvalveiða. Þegar sú löggjöf var sett, voru hvalirnir alfriðaðir, og voru því ekki sett sjerstök ákvæði um það, hvort þau næðu til þeirra. Að svo miklu leyti, sem tilætlunin um framkvæmd þessarar heimildar er að nota útlend skip til veiðanna, er nauðsynlegt að taka af allan vafa um það, að þessi veiði sje sömu skilyrðum bundin og önnur veiði. Að leyfa útlendum skipum veiðarnar er svo hættulegt fyrir alla aðstöðu okkar um að halda uppi löggjöf okkar um fiskiveiðar, að jeg tel fótunum kipt undan henni. Ef það er leyft, eða látið ótalið, að útlend skip hafi aðgang að íslenskri höfn til að stunda þaðan hvalveiðar, þá verður erfitt að standa móti öðrum þjóðum, er gera kynnu kröfur til hins sama fyrir fiskiveiðiskip sín. - Þessa hætta vildi jeg fyrirbyggja og kom því fram með þessa brtt.

Jón Baldvinsson Jeg hefi ekki áður tekið til máls um þetta frv. En mjer finst nægilegt að vísa til aðstöðu minnar á síðasta þingi, en þá var jeg algerlega á móti því, að þetta leyfi væri veitt. Jeg tel brtt.hv. 3. landsk. sjálfsagða, en er ekki sammála hv.till.manni um ástæður þær, er hann bar fram fyrir henni. Jeg er sem sje ekki eins hræddur við erlend skip eins og hv.þm. Mjer þykja lögin um fiskiveiðar alt of ströng í því efni. Jeg tel t. d. rjett að breyta fiskiveiðalöggjöfinni í það horf, að heimilað væri hrepps- og bæjarfjelögum að taka á leigu erlend skip til fiskiveiða, eins og sumstaðar hefir verið haft á orði, en ekki er nú hægt vegna hinna ströngu ákvæða laganna.

Páll Hermannsson Jeg hefi verið mótfallinn þessu frv. Þótt jeg gerði það svona með hangandi hendi að greiða því atkvæði til 3. umr., þá var það gert með það fyrir augum, að þær brtt. kæmu við það til 3. umr., sem bættu úr göllum þeim, er jeg tel vera á frv. - Nú hefir ein slík breyting komið fram, sem jeg mun greiða atkv., en er þó ekki viss um, að jeg greiði frv. atkv., þrátt fyrir það, þótt hún verði samþ. Jeg bjóst við, að hæstv.atvmrh. yrði viðstaddur, en fyrst svo er ekki, sje jeg ekki, að jeg geti rætt við hann það atriði, er jeg tel varhugaverðast við frv., en það er, hvort hjer yrði ekki einungis um leppmensku að ræða, þannig að þetta fyrirtæki muni verða rekið fyrir útlent fje undir nöfnum íslenskra manna, og hagnaðurinn - ef einhver yrði - rynni því í vasa útlendinga. Þetta vildi jeg ræða við hæstv.atvmrh., ef hann hefði verið við. En fyrst svo er ekki, mun jeg ekki þreyta hv. deild á lengri umr. um þetta.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg býst við, að það geti ekki gert fult gagn, þótt jeg segi hjer örfá orð, þar sem hv. 2. þm.N.-M. óskar að fá að vita vilja stjórnarinnar. En jeg skal taka það fram, að það, sem jeg segi hjer, er frá mínu eigin brjósti, en ekki talað fyrir hönd stjórnarinnar. Jeg álít þetta ekki stórþýðingarmikið mál. Það hefir fyrir nokkrum árum risið upp sú „trúaralda“, ef svo mætti að orði komast, að ef hvalveiðar sjeu stundaðar hjer við land, þá verði það til þess að eyðileggja veiðiskap, svo sem þorsk- og síldveiðar. Jeg hefi nú aldrei verið sannfærður um, að þessi skoðun væri á rökum bygð, en hinsvegar gæti það verið mjög leiðinlegt, ef hætta væri á því, að þessi dýrategund yrði algerlega upprætt. En jeg álít ekki hættu á því. Jeg álít hættuna álíka mikla og hún var, þegar hægt var að stunda þennan veiðiskap og hagnýta afurðirnar á landi. Jeg hygg, að aðstaðan til veiða sje mjög lík og þá var, að öðru leyti en því, að nú verða þeir menn, sem þessa veiði stunda hjer víð land, að flytja afurðirnar til Færeyja eða annara nærliggjandi staða, og við það álít jeg ekkert unnið, en þó nokkru tapað. Jeg álít það því alveg hættulaust, að þetta frv. nái fram að ganga, því að hjer er aðeins um takmarkað leyfi að ræða. Og jeg get ekki gert ráð fyrir, að sú stjórnardeild, sem þetta mál mundi heyra undir, muni fara svo gálauslega með vald sitt, að hún fari að veita ótakmörkuð leyfi, heldur aðeins einum manni eða fjelagi til þess að byrja, og sjái síðan til, hvaða afleiðingar það hefir. Að því er snertir þá brtt., sem fram hefir komið, þá álít jeg þó hættuna enn minni, ef hún verður samþ., því að mjer þykir ekki líklegt, að slíkur fjelagsskapur, sem þyrfti til þess að öðlast þetta sjerleyfi, geti komist á stofn. Samt sem áður býst jeg við, að jeg greiði brtt.atkv., því að mjer virðist þetta mál ekki jafnstórþýðingarmikið mál og sumir hv.þm. vilja gera úr því. Jeg álít það að vísu alveg meinlaust mál, en fremur gagnslítið. Jeg álít það alveg óvíst, að nokkurt sjerleyfi verði veitt, þótt þetta frv. verði samþ., og þótt það verði veitt, þá er það og óvíst, að þjóðinni geti stafað nokkur hætta af því. Þetta er nú mín persónulega skoðun, hvort sem nokkur vill fara eftir henni eða ekki.

Páll Hermannsson Jeg sje, að hæstv. fors.- og atvmrh. muni ekki koma í deildina, en jeg ætla samt að segja hjer örfá orð og láta í ljós, hvað það var, sem jeg ætlaði að spyrja hann um. Jeg vildi segja það, að ef þetta frv. verður að lögum, þá álít jeg, að slíkt sjerleyfi beri einungis að veita innlendum manni eða fjelagi, sem hefir í höndum íslenskt fje og getur notað sjerleyfið sem íslenskir menn, en þarf ekki að vera fyrir framan hjá útlendingum. - Jeg ætlaði að spyrja hæstv.atvmrh., hvort hann ætlaðist ekki til, að þetta yrði þannig, og hefðu svör hans getað haft áhrif á atkvæði mitt í þessu máli. Jeg læt þessa getið til þess að menn þurfi síður að furða sig á því, þótt jeg greiði ekki atkv. um málið.

Jón Þorláksson Jeg tel það vafamál, hvort þetta er nægur meiri hl. atkv. til þess að frv. sje samþ. Vil jeg leyfa mjer að benda hæstv. forseta á 2. mgr. 44. gr. þingskapanna til athugunar um það atriði.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg álít það hreinan óþarfa að tefja tímann með umr. um þetta atriði þingskapa, því að það munu vera til önnur ákvæði í þingsköpum, sem skýra þetta betur. Og ef því er haldið til streitu, að atkvgr. sje vafasöm, þá tel jeg sjálfsagt að telja atkv. þess, sem ekki greiddi atkv., með meiri hl.

Jón Baldvinsson Jeg ætla aðeins að segja það, að það hefðu orðið mörg mál, sem ekki hefðu orðið afgreidd frá þessu þingi eða fyrri þingum, ef þessi regla hefði gilt. Jeg vildi að vísu gjarnan, að hún yrði látin gilda í þetta sinn, en hinsvegar er því ekki að leyna, að mörg mál hafa hingað til verið afgreidd þannig, að þau hafa aðeins fengið meiri hl. greiddra atkvæða, án þess að meiri hl. deildarmanna greiddi þeim atkv. Jeg vil benda á, að það kom fyrir nú á dögunum í Nd., að varðskipalögin voru samþ. þar með minni hl. þeirra manna, sem sátu í deildinni. Það munu hafa setið hjá 3 menn, og þar voru ekki nema 14 atkv. með frv. 

Forseti (GÓ): Jeg held, að jeg haldi mjer við fyrri skoðun mína og telji þann mann, sem ekki greiddi atkv., með meiri hl., og skoði frv. samþ. með 7:6 atkv.