Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Borist hafa eftirfarandi bréf: ,,Karvel Pálmason, 3. þm. Vestf., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda til að sitja þing Sameinuðu þjóðanna og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna anna 1. varamanns taki 2. varamaður Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi, Unnur Hauksdóttir húsmóðir, sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti, með ósk um að fram fari í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Jón Helgason, forseti Ed.`` Eftirfarandi skeyti hefur borist: ``Vegna anna get ég ekki tekið sæti Karvels Pálmasonar á Alþingi næstu tvær vikur. Björn Gíslason. Undirskrift staðfestir Sigurósk Jónsdóttir, póstafgreiðslumaður.`` ,,Danfríður Skarphéðinsdóttir, 6. þm. Vesturl., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda til að sitja þing Sameinuðu þjóðanna og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna forfalla 1., 2. og 3. varamanns taki 4. varamaður Kvennalista á Vesturlandi, Snjólaug Guðmundsdóttir húsfreyja, sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti, með ósk um að fram fari í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Jón Helgason, forseti Ed.`` Með bréfi þessu fylgja bréf og skeyti frá 1., 2. og 3. varamanni Samtaka um kvennalista á Vesturlandi svohljóðandi: ,,Það tilkynnist yður hér með að vegna barneignar getur undirrituð ekki tekið sæti á Alþingi í fjarveru Danfríðar Skarphéðinsdóttur frá 22. okt. til 12. nóv. nk. Virðingarfyllst, Ingibjörg Daníelsdóttir.`` Þá hefur borist annað bréf: ,,Það tilkynnist yður hér með að vegna anna sér undirrituð sér ekki fært að taka sæti á Alþingi í fjarveru Danfríðar Skarphéðinsdóttur frá 29. okt. til 12. nóv. nk. Virðingarfyllst, Birna K. Lárusdóttir. `` Og enn hefur borist bréf: ,,Það tilkynnist yður hér með að vegna anna sér undirrituð sér ekki fært að taka sæti á Alþingi í fjarveru Danfríðar Skarphéðinsdóttur frá 24. okt. til 12. nóv. nk. Virðingarfyllst, Þóra Kristín Magnúsdóttir.`` Samkvæmt þessum bréfum og samkvæmt 4. gr. þingskapa ber nú kjörbréfanefnd að prófa kjörbréf Unnar Hauksdóttur, 2. varamanns Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi, og Snjólaugar Guðmundsdóttur, 4. varamanns Samtaka um kvennalista í Vesturlandskjördæmi. Gert verður hlé á fundinum í 5 mínútur á meðan kjörbréfanefnd starfar og ég afhendi hér með formanni kjörnefndar umrædd kjörbréf. --- Fundarhlé.

Frsm. kjörbréfanefndar (Matthías Bjarnason) : Virðulegi forseti. Kjörbréfanefnd hefur haft til meðferðar tvö kjörbréf. Í fyrsta lagi kjörbréf Unnar Hauksdóttur sem er 2. varamaður Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi, en 1. varamaður Alþfl., Björn Gíslason á Patreksfirði, getur ekki tekið sæti Karvels Pálmasonar næstu tvær vikur. Kjörbréfanefnd sér ekkert við kjörbréfið að athuga og leggur til að það verði samþykkt. Þá tók kjörbréfanefnd fyrir kjörbréf Snjólaugar Guðmundsdóttur, útgefið af landskjörstjórn 29. okt. 1990. 1. varamaður Kvennalistans í Vesturlandskjördæmi, Þóra Kristín Magnúsdóttir, getur ekki vegna anna tekið sæti á Alþingi. Það er einnig tilkynnt frá Birnu K. Lárusdóttur að hún sér sér ekki fært að taka sæti Danfríðar Skarphéðinsdóttur vegna anna. Þriðja kjörbréfið er frá 1. varamanni, Ingibjörgu Daníelsdóttur, sem ekki getur tekið sætið vegna barneignar. Snjólaug Guðmundsdóttir er því 4. varamaður Kvennalistans í Vesturlandskjördæmi og hefur kjörbréfanefnd ekkert við kjörbréf hennar að athuga og mælir með því að það verði samþykkt.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Unnur Hauksdóttir og og Snjólaug Guðmundsdóttir hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi. Þeim ber því nú skv. 2. gr. þingskapa að vinna drengskaparheit að stjórnarskránni.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Unnur Hauksdóttir og Snjólaug Guðmundsdóttir hafa undirritað drengskaparheit um að halda stjórnarskrána. Ég býð þær velkomnar til starfa.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Ég flyt hinu háa Alþingi skýrslu um samningaviðræður um Evrópska efnahagssvæðið. Efni þessarar skýrslu er að rifja upp aðdraganda og markmið samningaviðræðnanna, stöðu samningaviðræðna þegar hér er komið sögu í októbermánuði, mat á framhaldi þeirra. Þá er gerð grein fyrir þeim helstu málum sem um er fjallað við samningaborðið á hverju samningssviði, um vöruviðskipti, um fjármagn og þjónustuviðskipti, um atvinnu - og búseturétt, um jaðarmálefni og um laga - og stofnanamál. Loks er greint frá niðurstöðum þeirrar miklu vinnu sem við höfum að undanförnu lagt í það verk að bera saman lög og reglur Evrópubandalagsins við íslenska löggjöf en sú morkinskinna liggur á borðum þingmanna og hefur verið afhent þingmönnum þótt ekki sé hún skráð sem þingskjal. Ég ætla ekki á þessu stigi málsins að rifja upp forsögu samningaviðræðna, niðurstöður undirbúningsviðræðnanna, að svo stöddu heldur láta mér nægja að vísa hv. þm. á að rifja upp þau meginmarkmið sem við höfum sett okkur í þessum samningaviðræðum og fram koma á bls. 6 í skýrslunni. Meginmarkmið EFTA - ríkjanna er þar áréttað: ,,Að tryggja þegnum sínum hlutdeild í þeim hagsbótum sem fylgja samræmdum markaði með þeim réttindum og skyldum sem af honum leiða, en gæta þess jafnframt að grundvallarhagsmunum verði ekki fórnað.`` Grundvallarkröfur EFTA - ríkja eru áréttaðar: undanþágur sem réttlætast af grundvallarhagsmunum, þátttaka á jafnréttisgrundvelli í stjórnun og rekstri þeirra sviða sem samið hefur verið um, sjálfstæði gagnvart ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðisins, jafn réttur til frumkvæðis, full áhrif á mótun og töku nýrra ákvarðana, samningur nái til sem flestra jaðarmálefna, vörusvið samningsins nái einnig til fiskafurða án tengsla við sjávarútvegsstefnu Evrópubandalagsins að öðru leyti. Af hálfu Evrópubandalagsins hefur verið lögð áhersla á að halda undanþágum í lágmarki út frá þeirri meginreglu að frávik verði aðeins tímabundin, að sjálfræði Evrópubandalagsins til mótunar og töku ákvarðana verði virt, að samkeppnisskilyrði verði söm og jöfn um allt svæðið, að dregið verði úr efnahagslegum og félagslegum mismun milli ríkja og héraða á Evrópska efnahagssvæðinu, að tekið verði tillit til mikilvægis landbúnaðar fyrir ýmis ríki og svæði Evrópubandalagsins, að jaðarmálefni verði fyrst og fremst þau er beint varða grundvallarreglurnar um fjórfrelsið, að leitað verði jafnvægis milli krafna EFTA um betri aðgang fyrir sjávarafurðir að mörkuðum Evrópubandalagsins og krafna Evrópubandalagsins um aðgang að fiskimiðum EFTA - ríkja. Megináhersluatriði af hálfu Íslendinga hafa verið þessi: að vörusviðið taki til fisks og annarra sjávarafurða og þar gildi sömu samkeppnisskilyrði og á sviði iðnaðarvara. Bókun 6 við fríverslunarsamning Íslands við Evrópubandalagið haldi gildi sínu hvort sem Evrópska efnahagssvæðið eða samningum um það kunni að verða sagt upp eða ekki, að fjárfestingar erlendra aðila tengdar náttúruauðlindum verði takmarkaðar, að varnaglaákvæði verði virt varðandi frjálsan atvinnurétt og að ekki verði slakað á settum kröfum um öryggi og hollustuhætti og umhverfisvernd. Þetta er stuttorð en greinargóð lýsing á samningsstöðunni eins og hún hefur verið dregin upp af báðum aðilum þegar hér er komið sögu. Markmiðið er enn sem fyrr að freista þess að ná pólitískum lausnum um aðalatriði þessa máls fyrir lok þessa árs, að samningum verði lokið á fyrri hluta næsta árs og að samningurinn komi til framkvæmda á sama tíma og innri markaður Evrópubandalagsins verður að fullu kominn til framkvæmda, þ.e. fyrir árslok 1992. Virðulegi forseti. Það sem ég vil hér reifa í stuttu máli er fyrst og fremst eftirfarandi: 1. Hver er stefna beggja aðila eins og hún hefur nýlega verið skilgreind á ráðherrafundum 22. og 23. okt. sl.? 2. Í ljósi fréttaflutnings um ólíkt mat á stöðunni í hinum ýmsu aðildarríkjum bæði EFTA og Evrópubandalagsins, hvað ber að álykta út frá því? Er ástæða til að ætla að illa horfi um samningsniðurstöður eða eru rök fyrir því að nú sé komið að alvöru málsins, báðir aðilar sitji nokkuð fastir við sinn keip við samningaborðið, en engin ástæða sé til að örvænta um það að viðunandi lausnir muni finnast? Í framhaldi af því er það spurningin um afstöðu íslenskra stjórnvalda og mat á íslenskum hagsmunum. Hvernig horfir um að ná þeim samningsmarkmiðum sem við höfum sett okkur? Í framhaldi af því vildi ég gjarnan leggja mitt eigið mat á það hver eru aðalatriði varðandi stöðu málsins að þessu sinni. Hverjar eru þær lausnir sem við teljum okkur eygja í sjónmáli og er annarra kosta völ? Þá vík ég fyrst að því, virðulegi forseti, hvernig hafa samningaaðilar áréttað stöðu sína? Ég vitna hér til yfirlýsingar ráðherraráðs Evrópubandalagsins frá 22. okt. sl. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Ráðið staðfesti pólitískt mikilvægi þess að ná heildarsamkomulagi fyrir árslok um helstu þætti samningaviðræðnanna við EFTA. Ráðið telur því að nauðsynlegt sé að efla viðræðurnar og ná árangri jafnt að því er varðar stofnanahliðar sem efnisatriði. Ráðið samþykkti að afhenda EFTA afstöðu bandalagsins um upplýsingaskipti og samráð. Ráðinu var skýrt frá því að framkvæmdastjórn hygðist leggja fram á næstunni tillögur að afstöðu bandalagsins um landbúnað, sjávarútveg og jöfnun efnahagslegs og félagslegs misræmis.`` Að því er EFTA varðar þá sendi ráðherraráð EFTA - ríkjanna frá sér yfirlýsingu um stöðu málsins 23. okt. sl., þar sem áréttaður var vilji ríkisstjórna EFTA - ríkjanna að lúka samningunum til þess að ná pólitískri lausn fyrir áramót og stefna að samningslokum á fyrri hluta næsta árs. Þar var því yfirlýst að EFTA - ríkin mundu nú á næstunni leitast við að ná fram pólitískum lausnum um þau meginmál sem samningar nú stranda á, sem fælist fyrst og fremst í því að EFTA - ríkin væru tilbúin að fækka fyrirvörum sínum, breyta varanlegum fyrirvörum í tímabundna fyrirvara, að því tilskildu og með þeim skilyrðum að á móti komi ásættanlegar tillögur af hálfu Evrópubandalagsins um jafnrétti aðila við stjórnun hins Evrópska efnahagssvæðis í framtíðinni. Jafnframt var áréttað að leita skyldi pólitískrar lausnar varðandi stöðu sjávarútvegs, landbúnaðar og félagslegs misréttis. Þau meginmál sem nú knýja á um pólitíska lausn eru þess vegna þrjú. Að því er EFTA varðar er það spurningin um fækkun undanþága. Að því er Evrópubandalagið varðar eru það tillögur af hálfu Evrópubandalagsins um stjórnun Evrópska efnahagssvæðisins og í þriðja lagi er það staða sjávarútvegs í þessum samningum. Þetta eru þau þrjú mál sem báðir aðilar hafa skilgreint sem höfuðvandamálin sem þurfi að leysa áður en við getum slegið því föstu að leiðin sé greið til loka. Þá vil ég víkja, virðulegur forseti, að efasemdum ýmissa sem látnar hafa verið uppi um raunverulegan pólitískan vilja til þess að leiða þessa samninga til lykta. Það lýtur bæði að sjónarmiðum sem fram hafa komið í fjölmiðlum af hálfu pólitískra forustumanna stjórnmálaflokka í sumum EFTA - ríkjanna og reyndar frá einstökum aðildarríkjum Evrópubandalagsins. Í því efni hefur það gerst að sænski fjármálaráðherrann hefur á blaðamannafundi, þar sem hann kynnti efnahagslegar kreppuráðstafanir í Svíþjóð, lýst þeirri skoðun að tímabært sé að leggja þá spurningu fyrir sænska þingið hver eigi að verða framtíðarsamskipti Svíþjóðar við Evrópubandalagið. Áður hafði það gerst að sænski forsætisráðherrann hafði lýst því yfir að hin hefðbundna sænska hlutleysisstefna stæði ekki lengur í vegi fyrir nánara pólitísku samstarfi Svíþjóðar við Evrópuríki og vísaði þar til þeirra byltingarkenndu breytinga sem orðnar eru í samskiptum austurs og vesturs og þeirra afvopnunarsamninga sem nú eru á lokastigi. Þá hefur það dregið til tíðinda á þessum morgni að norska ríkisstjórnin er fallin, beinlínis út af þessu máli. Og ástæðan fyrir því er sú að einn þriggja flokkanna í þeirri samsteypustjórn, Miðflokkur, hefur neitað að fallast á óskir hinna samstarfsflokkanna um breytingar á norskri löggjöf sem varða rétt erlendra aðila til fjárfestingar í Noregi. Tillögurnar snerust um það, og varða þessa samninga, að Norðmenn gerðu breytingar á þessari gömlu löggjöf sem kvæðu á um það að ekki yrði framvegis mismunað milli erlendra og innlendra ríkisborgara að því er varðar þennan rétt, en breytti hins vegar ekki um það að eftir sem áður gátu Norðmenn áskilið sér rétt til takmarkana á þessu sviði ef þær gengu jafnt yfir alla á hinu Evrópska efnahagssvæði. Þennan ágreining tókst þeim ekki að leysa í norsku ríkisstjórninni og forsætisráðherrann hefur beðist lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt. Á það má benda að flokkur forsætisráðherrans hafði þá stefnu að Noregi bæri að stefna að fullri aðild í Evrópubandalaginu. Það er mat áreiðanlegra stjórnmálaskýrenda að í norska Stórþinginu sé meiri hluti meðal stjórnmálaflokkanna um að halda til streitu þeim samningum sem við nú stöndum í, og vísa ég þá sérstaklega til þess að norski Verkamannaflokkurinn, undir forsæti Gro Harlem Brundtland, var frumkvæðisaðili að því að koma þessum samningum á. Hinu kann ég ekki að svara hvort meiri hluti kynni að vera fyrir þeirri afstöðu að Noregur stefndi að aðild, enda hefur ekki verið látið á það reyna. Miðað við óbreytta afstöðu flokka er þó ekki séð að meiri hluti sé fyrir þeirri afstöðu hér og nú. Að því er varðar Evrópubandalagið þá er ljóst að þar er innan dyra við að fást mörg alvarleg vandamál. Evrópubandalagið stefnir að því að lögleiða meiri háttar breytingar á lögum og reglum og starfsháttum Evrópubandalagsins. Þar nefni ég til fyrst og fremst áform um að hrinda í framkvæmd Delors - áætluninni um samruna á peningamálasviði sem fela í sér einn seðlabanka, samræmdan einn gjaldmiðil og náið samstarf á sviði gjaldeyris - , gengis - og peningamála. Það er sýnt að þessi áform muni ekki komast í framkvæmd skv. áætlun og ljóst af afstöðu ríkisstjórna að um þau er ágreiningur. Þau munu því frestast. Sama máli gegnir um áform sem stefnt er að því að leggja fyrir svokallaða ríkisstjórnaráðstefnu um nánara pólitískt samstarf sem m.a. felur í sér samræmda stefnu í utanríkismálum og öryggismálum. Mörg fleiri vandamál má nefna. Drátt sem orðið hefur á framkvæmd ýmissa meginþátta varðandi innri markaðinn, afleiðingar sameiningar Þýskalands sem eru erfiðar viðfangs fyrir Evrópubandalagið, samninga við hin nýfrjálsu ríki í Austur - Evrópu um það með hvaða hætti þau geti tengst Evrópubandalaginu og samningana við EFTA - ríkin. Segja má að tvenns konar sjónarmið séu uppi innan Evrópubandalagsins varðandi þróun þessara mála og samskipti þess við önnur ríki. Annað sjónarmiðið er að þessi sjónarmið séu svo erfið viðfangs og svo þýðingarmikil að Evrópubandalaginu beri að reyna að leysa þau, dýpka samstöðu sína, eins og það hefur verið kallað, áður en til greina komi að taka af alvöru á samningum um aðild nýrra ríkja. Hitt sjónarmiðið er það að þessi mál megi leysa samtímis og að pólitískar breytingar í Evrópu kalli á það að Evrópubandalagið dragi ekki samninga sína við önnur ríki sem þau nú standa í. Við skulum hafa það í huga að Evrópubandalagið er samtök tólf ríkja og yfirlýsingar frá einstökum ríkisstjórnum einstakra þjóðríkja gilda ekki fyrir bandalagið í heild. Það sem gildir þar eru yfirlýsingar ráðherraráðsins sem samstaða næst um. Það er ekkert sem bendir til þess en ýmislegt sem stefnir í öfuga átt að því er varðar getu Evrópubandalagsins til þess að taka fyrr en ella við nýjum aðildarríkjum. Um þetta allt saman vil ég einfaldlega segja eftirfarandi: Við skulum ekki loka augunum fyrir því að ýmsir hafa látið í ljós efasemdir um það að við munum geta lokið þessum samningum, sem við hér ræðum, með árangri. Og hafa stillt upp öðrum valkosti, nefnilega að einstök EFTA - ríki sæki um aðild að Evrópubandalaginu, raði sér þar upp í biðröðina sem fyrir er. Um það vil ég segja það eitt að þetta tvennt eru ekki valkostir. Við eigum ekki val milli þess annars vegar að ljúka þessum samningum og hins vegar að ganga í Evrópubandalagið. Spurningin um að lýsa yfir stefnu gagnvart aðildarumsókn að Evrópubandalaginu varðar framtíðina. Þessum samningum ætlum við að ljúka snemma á næsta ári. Það má segja að samningar um Evrópska efnahagssvæðið geti út frá hagsmunum einstakra EFTA - ríkja verið túlkaðir sem áfangi á leið inn í Evrópubandalagið. Þ.e. það er augljóst að með því að leysa þau vandamál sem hér er fjallað um á þessu samningssviði hafa menn tengst Evrópubandalaginu nánari böndum, þannig að verkefnið að semja um fulla aðild væri minna en ella ef þessir samningar hafa tekist. Hitt er jafnljóst að það eru engin sérstök rökvísi í því að þótt þessir samningar hafi tekist þá hljóti aðildarríki EFTA þar með að ganga í Evrópubandalagið. Það er ekki svo. Aðalatriðið er það að þetta eru ekki tveir valkostir sem menn geta valið á milli nú. Ég er þeirrar skoðunar, hvað svo sem líður afstöðu manna til aðildar að Evrópubandalagi einhvern tímann síðar á þessum áratug, að það sé óheppilegt ef ríkisstjórnir eða fulltrúar ríkisstjórna í EFTA - löndum eru með yfirlýsingar um vilja í því efni á sama tíma og við erum á talsvert þýðingarmiklum tímamótum í þessum samningum. Ég held með öðrum orðum að slíkar yfirlýsingar séu ekki tímabærar og þær kunni jafnvel að spilla samningsstöðu okkar. Hvers vegna? Það er vegna þess að hér er m.a. verið að semja um stjórnun hins Evrópska efnahagssvæðis. Evrópubandalagið getur auðvitað gengið á lagið ef aðildarríki EFTA boða vilja sinn til inngöngu í náinni framtíð með því að segja: Þetta er miklu minna mál en ella fyrir ykkur. Það er verið að semja hér til skamms tíma. Þið þurfið ekki að leggja svona mikla áherslu á jafnstöðu varðandi stjórnun svæðisins. Sama máli gegnir um ýmis mál sem nú er verið að reyna að leysa við samningaborðið. Þessar yfirlýsingar styrkja ekki stöðu EFTA og varða ekki fyrst og fremst þau mál sem hér er verið að semja um. Ég gagnrýni ekki aðrar ríkisstjórnir EFTA - landa fyrir það að leggja grunn að stefnumótun varðandi hugsanlega aðild að Evrópubandalaginu síðar. Það sé fjarri mér. Það er auðvitað á valdi hverrar ríkisstjórnar og ég nefni í því samhengi afstöðu Austurríkis. Það er hálft annað ár frá því að Austurríki sótti um aðild að Evrópubandalaginu. Enn eru Austurríkismenn við samningaborðið með hinum EFTA - ríkjunum. Hvers vegna? Það er vegna þess að þeim er það fullkomlega ljóst að það hefur ekki verið litið á þessa aðildarumsókn þeirra enn þá. Það verður ekki að óbreyttu litið á hana fyrr en eftir 1993. Og þeim er einnig ljóst að það tekur nokkur ár, ef miða á við lög og reglur Evrópubandalagsins nú og reynslu annarra þjóða fyrr, að semja um fulla aðild að Evrópubandalaginu. Hingað til hafa Austurríkismenn litið svo á að það væri raunsætt af þeirra hálfu að ætla að þeir gætu verið orðnir fullgildir meðlimir 1997 -- 1998. Nú getur auðvitað hver sem er sagt: Þetta kann að breytast. Þetta er ekkert óumbreytanlegt. Já, þetta kann að breytast en það mun aldrei breytast með þeim hætti að þetta tvennt séu valkostir. Þannig að fréttaflutningur um viljayfirlýsingar um aðild síðar breytir ekki því og hefur ekki breytt því, hvorki að því er varðar austurrísku ríkisstjórnina né þá sænsku, að þær hafa áréttað vilja sinn til að freista þess að lúka þessum samningum. Og ef við lítum til Evrópubandalagsins þá minni ég aftur á það sem ég sagði áðan: Ekkert bendir til þess að Evrópubandalaginu sé það auðveldara nú en það hefur verið hingað til að byrja alvöru samningaviðræður um aðild nýrra ríkja. Af þessu tilefni vil ég árétta að yfirlýsingar sem borist hafa af þessu tagi hafa í engu breytt stefnu íslenskra stjórnvalda fremur en reyndar annarra ríkisstjórna sem í þessum samningum standa. Það er staðfastur ásetningur okkar að freista þess að lúka þessum samningum. Það er vegna þess að við teljum að það sé í samræmi við bestu hagsmuni okkar Íslendinga. Og vil ég nú gjarnan, með leyfi forseta, víkja að því. Það er grundvallaratriði þessarar samningsgerðar, sem fram fer milli Evrópubandalagsins í heild og EFTA sem einnar einingar, að jafnvægi ríki milli samningsaðila að því er varðar kosti og galla, ávinning og óhagræði, réttindi og skyldur. Nú er það svo að sérstaða Íslendinga í þessu máli hefur verið skýrt afmörkuð frá upphafi. Það höfum við gert um leið og við ákváðum að taka þátt í þessum viðræðum í upphafi. Það höfum við gert þegar við skilgreindum fáa fyrirvara með skírskotun til þjóðarhagsmuna. Það höfum við gert með því að leggja ævinlega höfuðáherslu á sérstöðu Íslands að því er varðar sjávarútveg og það hversu háðir við erum honum. Það er ekki mjög flókið mál að sýna fram á að þjóð með 70% af útflutningsafurðum sínum sem sjávarafurðir hefur sérstakra hagsmuna að gæta af því tilefni í samanburði við þjóðir hvurrar útflutningsafurðir eru fyrst og fremst iðnaðarafurðir og þjónusta. Ef ekki tækist í þessum samningum að tryggja hindrunarlausan tollfrjálsan aðgang fyrir sjávarafurðir, eins og iðnaðarafurðir, þá er ljóst að það er ójafnvægi að því er Ísland varðar varðandi réttindi og skyldur, ávinning og óhagræði. Þetta er mönnum ákaflega ljóst og þetta er fyrst og fremst vandinn sem menn standa frammi fyrir að því er varðar sjávarútveg. Nú er það svo að Evrópubandalagið hefur sérstaka stefnu að því er varðar sjávarútveg og landbúnaðarmál, sem er ekki fríverslunarstefna heldur verndarstefna. Þessi stefnumörkun á í báðum tilvikum stoð í sjálfum Rómarsamningnum. Í raun og veru eru þessar tvær atvinnugreinar innan Evrópubandalagsins reknar út frá grundvallarforsendum byggðastefnu. Þannig að þarna er stuðst við verulega ríkisstyrki og fjárhagslegan stuðning að öðru leyti, verndarstefnu, kvóta, tollvernd o.s.frv. og allt er þetta réttlætt í nafni þess að jafna lífskjör milli þeirra svæða, þar sem landbúnaður og sjávarútvegur er einkum stundaður, í samanburði við hin efnaðri iðnaðarsvæði. Við höfum gert þá kröfu í þessum samningum að fá fram fríverslun með fiskafurðir. Hvað þýðir það? Það þýðir ekki bara hindrunarlausan og tollfrjálsan aðgang fyrir afurðirnar sjálfar. Það þýðir jafnframt samræmdar samkeppnisreglur. Með öðrum orðum þýðir það, ef sú krafa ætti að ná fram að ganga, að Evrópubandalagið yrði að skuldbinda sig til að falla frá verndarstefnu sinni í málefnum sjávarútvegs og fiskvinnslu. Við settum þessa kröfu fram innan EFTA. Það tók okkur 19 ár að koma henni fram. Það tókst að koma henni fram reyndar í upphafi þessara samningaviðræðna. Innan EFTA ríkir fríverslun með fiskafurðir. Hún er komin til framkvæmda á miðju þessu ári en það er tímaaðlögun í þeim samningi þannig að EFTA-ríkin eru skuldbundin til þess að afnema ríkisstyrki og samkeppnistruflandi aðgerðir frá 1993. Nú hefur það oft komið fram af hálfu okkar að við höfum ekki verið mjög bjartsýnir á að Evrópubandalagið væri reiðubúið til þess í þessum samningum að skuldbinda sig til þess að falla frá sameiginlegri fiskveiðistefnu sinni frekar en það hefur verið á samningssviði þessara viðræðna að Evrópubandalagið félli frá svokallaðri sameiginlegri landbúnaðarstefnu sinni. Nú er frá því að skýra, eins og áður hefur verið greint frá í utanrmn. og í umræðum í ríkisstjórn, að aðalsamningamaður Evrópubandalagsins á vörusviðinu, í samningahópi 1, hefur kveðið upp úr um það að Evrópubandalagið geti ekki breytt sameiginlegri fiskveiðistefnu sinni og vísi þess vegna frá kröfunni um algera fríverslun, þ.e. þar með talið afnám ríkisstyrkja og samkeppnistruflandi aðgerða stjórnvalda að því er það varðar. Þetta er auðvitað umtalsverður hlutur í þessum samningum vegna þess að hann þýðir þá að kröfur sem uppi hafa verið af hálfu Evrópubandalagsins á hendur EFTA, að í staðinn fyrir fríverslun með fiskafurðir komi í fyrsta lagi veiðiheimildir, rýmri aðgangur landbúnaðarafurða eða framlög frá EFTA-ríkjunum til jöfnunar lífskjara, yrðu þá að sjálfsögðu heldur ekki með fullum rökum fram bornar. Nú er nauðsynlegt að taka það ákaflega skýrt fram hvað í þessu felst. Þótt Evrópubandalagið hafi sagt nei við kröfunni um fullkomna fríverslun þá hefur Evrópubandalagið ekki, og ég legg áherslu á það, hafnað kröfunni um tollfrjálsan aðgang sjávarafurða sem er auðvitað það meginatriði sem Íslendingar stefna að. Því hefur ekki verið hafnað. Það er enn uppi á borðinu og það er eitt af þessum þremur meginmálum sem við stefnum nú að að fá niðurstöðu um á næstu vikum: Fækkun undanþága, jafnræði um stjórnun svæðisins, lausn á þeim vanda sem sjávarafurðir eru í þessum samningi. Það er athyglisvert að eina þjóðin innan Evrópubandalagsins sem raunverulega gerir kröfur um fiskveiðiheimildir á hendur EFTA-ríkjunum er Spánverjar. Engin önnur þjóð hefur komið fram með slíkar kröfur. Það er rétt að skýra frá því, þótt það byggist ekki á opinberum orðsendingum sem við höfum, að við höfum óstaðfestar heimildir fyrir því að Spánverjar hafi nú lagt fram slíkar kröfur í undirbúningsnefnd fastafulltrúa Evrópubandalagsins í Brussel til undirbúnings þeim fundum sem verða seint í þessum mánuði þar sem knúið verður á um pólitískar lausnir. Hitt er svo annað mál að það eru ekki taldar líkur á því að framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins taki þessar kröfur upp. Líklegra þykir að þeir muni að vísu halda til streitu kröfum á hendur EFTA um einhvers konar aðgang að fiskimiðum, en það er mat margra að þær kröfur verði ekki mjög stífar. Hvað er um þetta að segja út frá sjónarmiði Íslands? Íslendingar hafa sagt: Við erum ekki til viðtals um kröfur um veiðiheimildir í íslenskri fiskveiðilögsögu í staðinn fyrir rýmri markaðsaðgang, niðurfellingu eða lækkun tolla eða annarra viðskiptahindrana. Það er vegna þess einfaldlega að ef fiskafurðir fá ekki tollfrjálsan aðgang þá er ekkert jafnvægi í þessum samningum að því er varðar Ísland. En ég minni á að við erum ekki hér í tvíhliða viðræðum milli landa. Spánn getur ekki í þessum viðræðum borið fram kröfur á hendur Íslendingum. Það er Evrópubandalagið sem samkvæmt umboði þess af hálfu framkvæmdastjórnar mundi þá bera slíka kröfu fram á hendur EFTA-löndunum í heild. Hagsmunir þeirra EFTA-landa, sem fyrst og fremst eru iðnríki og byggja að öðru leyti atvinnulíf sitt í vaxandi mæli á þjónustugreinum, eru fyrst og fremst auðvitað aðildin að innri markaði Evrópu. Þeirra hagsmunir vega ekki þungt að því er varðar sjávarútveg. Spurningin er: Eru þær --- og þá er ég að tala um bandalagsþjóðir okkar í EFTA --- reiðubúnar til þess að fórna einhverju til þess að ná heildarlausn á grundvelli jafnvægis ef það tryggir þeim markaðsaðgengi, jafnan rétt að því er varðar stjórnun svæðisins og jafnframt yrði þetta sérstaka vandamál leyst? Þeirri spurningu hefur ekki verið svarað en það er um þá spurningu sem samningarnir munu snúast á næstu vikum í Brussel og Genf. Virðulegi forseti. Það sem ég hér vil leggja áherslu á er þetta: Af beggja hálfu eru nú lögð á ráðin um að reyna að fá pólitíska lausn á þessum þremur vandamálum. EFTA-ríkin þurfa nú að búa sig undir það að vera tilbúin að fækka kröfum sínum um varanlegar undanþágur með því ófrávíkjanlega skilyrði að ásættanlegar lausnir komi frá Evrópubandalaginu um jafnræði í stjórnun og með því að lausn fáist á þessari sérstöku spurningu um meðhöndlun sjávarafurða á hinu evrópska efnahagssvæði. Það er þetta sem menn eiga við þegar menn tala um í yfirlýsingu EFTA - ráðherranna að stefna að einhverju sem kallað er ,,political breakthrough``, með öðrum orðum pólitísk lausn á meginmálum. Ef ég er spurður hvort ég sé bjartsýnn eða svartsýnn á niðurstöðuna þá svara ég: Ég er hvorugt, en ég hef rökstudda ástæðu til að ætla að þetta geti tekist. Og hvers vegna það? Það er vegna þess að enginn annar kostur virðist fýsilegur fyrir báða aðila. Það er vegna þess að spurningin um aðild leysir ekki þetta mál. Hún er framtíðarspurning. Það er vegna þess að spurningin um tvíhliða samningaviðræður kemur ekki upp strax. Hvers vegna ekki? Það er vegna þess að ef við tækjum þann kostinn nú, sem getur auðvitað komið upp ef þessir samningar mistakast, þá er sá munur á að við hefðum þá ekki við hlið okkar samningsaðila sem hugsanlega væru reiðubúnir að fórna nokkru til þess að ná því jafnvægi sem er grundvallarforsenda þessara heildarsamninga. Til þess að ég tali ögn skýrar: Ég held að staða Íslands varðandi spurninguna um tollfrjálsan aðgang að mörkuðum fyrir sjávarafurðir sé verri ef við eigum einir að færa þær fórnir á móti sem til þarf fremur en að þeim fórnum yrði jafnað á EFTA-þjóðirnar í heild, með öðrum orðum það yrði dýrara verði keypt. Ég vil leggja á það ríka áherslu að það sem nú hefur gerst og það sem fram undan er er ekkert sem ætti að koma okkur á óvart. Ég hef orðað það þannig að að undanförnu höfum við verið að dansa menúett en nú væri komið að þungarokkinu. Nú er komið að alvörunni í samningum. Við getum áætlað að 90 -- 95% af því sem farið hefur verið yfir á samningssviðunum fimm, í þúsundum blaðsíðna, m.a. í gráskinnu eða morkinskinnu eða hvað við köllum hana, doðrantinum sem lýsir samanburðinum á íslenskri löggjöf og löggjöf Evrópubandalagsins, allt þetta liggur fyrir á borðum manna. Eftir er að leysa þýðingarmikil pólitísk vandamál sem við alltaf áttum von á að kæmi að þegar færi að nálgast samningslok. Það hefur alla tíð verið mín skoðun að sérstaða Íslands og sérmál Íslands sem varða sjávarútveginn kæmi fyrst fyrir alvöru til samninga þegar sú staða væri komin upp á borðið að EB hefði sagt: Við getum að sjálfsögðu ekki breytt okkar sameiginlegu fiskveiðistefnu, en EFTA-ríkjunum væri ljóst að þau yrðu einhverju til að kosta ef þau ættu að ná heildarlausn þar sem saman færi jafnvægi og skuldbindingar beggja aðila. Það er nú að gerast, á næstu vikum, sem þýðir að nú þurfum við af okkar hálfu að taka pólitískar ákvarðanir um það hverju við erum reiðubúnir að breyta í okkar samningsforsendum til að ná þessari heildarlausn. Þetta er auðveldara viðfangs fyrir okkur en hinar EFTA-þjóðirnar af einni augljósri ástæðu, nefnilega þeirri að við höfum frá upphafi haldið þannig á málum að við höfum ekki lagt fram einhvern urmul af undanþágum á öllum samningssviðunum sem auðvelt væri að reka niður í okkur með vísun til þess að augljóslega varðaði þetta ekki brýna þjóðarhagsmuni. Svo að ég taki augljóst dæmi af öðru sviði, samningssviði I, ef við erum að tala þar um staðla sem mikið er um rætt, þá getur það ekki varðað brýnustu þjóðarhagsmuni ríkis hvort einhver munur er á desibelhávaða í garðsláttuvélum milli Þýskalands og Svíþjóðar og er ég þó ekkert að gera lítið úr því að EFTA-ríkin hafa á sumum sviðum, einkum að því er varðar heilbrigðis- og umhverfismál, hærri staðla. En það ber líka að taka skýrt fram að staðlar Evrópubandalagsins eru háir og þeir hafa verið að herða á þeim og það er vitað að í undirbúningi eru ný lög og reglur á vegum Evrópubandalagsins sem munu brúa þetta bil innan tiltölulega skamms tíma. Svona mál er því augljóslega fallið til þess að setja tímabundna fyrirvara en ekki varanlega fyrirvara með skírskotun til brýnna þjóðarhagsmuna. Þess vegna endurtek ég það að þetta er auðveldara viðfangs fyrir okkur vegna þess að við erum það EFTA-land sem setti fæsta fyrirvara í upphafi, við einbeittum okkur að því sem máli skiptir og stefndum að því frá upphafi að halda þannig á málum að við þyrftum út af fyrir sig litlu til að fórna þegar að alvöru málsins kæmi á lokastigi samninga. Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi hér farið yfir meginmál þessara samningaviðræðna eins og þær blasa við núna. Ég hef lagt mat á samningsstöðuna. Ég hef áréttað óbreytta stefnu af hálfu íslenskra stjórnvalda. Ég hef fullyrt að enn sem komið er hefur engin ríkisstjórn í EFTA-ríkjum breytt stefnu sinni þótt vissulega sé fjarri mér að neita því að pólitísk óvissa í kringum þessa samninga og forsendur þeirra er veruleg. Ég hef fært rök að því að hvað svo sem líður afstöðu hagsmunaaðila stjórnmálaflokka varðandi framtíðarafstöðu til Evrópubandalagsins er hún ekki á dagskrá nú í þeim skilningi að samningslok á þessu sviði útiloka hana ekki. Það að leggja fram aðildarumsókn núna mun ekki framkalla afstöðu frá Evrópubandalaginu fyrr en eftir nokkur ár. Þessu tvennu á ekki að rugla saman. En ótímabærar yfirlýsingar gætu spillt samningsstöðu okkar og þess vegna gef ég engar slíkar yfirlýsingar. Ég hef litið svo á frá upphafi að þetta mál væri ekki aðeins eitt stærsta utanríkisviðskiptamál íslenska lýðveldisins sem upp hefur komið, heldur einnig að þessir samningar væru veigamikill þáttur í hinum nýja pólitíska arkitektúr Evrópu sem nú er smám saman að mótast. Ég kann ekki að svara stórum spurningum um það hvernig Evrópubandalagið muni líta út árið 2000. En ég ræð það af ýmsu að Evrópubandalagið er ekki statisk stærð, það er ekki óumbreytanlegt, það er í þróun, það er að breytast og fyrir liggja áætlanir Evrópubandalagsins og forustuþjóða þess um breytingar á því. Þær munu taka sinn tíma. Sömuleiðis vitum við að EFTA-ríkin, sem tiltölulega háþróuð ríki, þurfa á því að halda vegna brýnna efnahagshagsmuna að tryggja markaðsaðgengi sitt að Evrópska efnahagssvæðinu, að innri markaðnum. Ég legg jafnframt áherslu á það að þessir samningar eru ekki bara um viðskipti, ekki bara um tolla, ekki bara um krónur og aura. Þetta eru miklu viðameiri samningar en svo. Hér er um að tefla samkeppnisskilyrði íslensks atvinnulífs á næstu árum og áratugum, bæði að því er varðar framleiðsluatvinnuvegi okkar, tækni, viðskipti, aðgang að fjármagni, og á samningssviði IV um samstarf okkar við ríki Evrópu á öllum sviðum, rannsóknir, vísindi, aðgengi að skólum, menntastofnunum, starfsþjálfun, umhverfisvernd o.s.frv. Þetta breytir engu um það að við leggjum strangt hagsmunamat á niðurstöðuna en við verðum að hafa hvort tveggja í huga, okkar brýnustu viðskiptahagsmuni og stærð málsins í heild sinni. Virðulegi forseti. Frá upphafi hefur verið ráð fyrir því gert að þessum samningum verði lokið á fyrri hluta næsta árs. Ég hef enn sem komið er ekki ástæðu til að ætla annað, ef vel er haldið á spilunum, en að þessir samningar geti tekist og að þar með hafi verið stigið stærsta skrefið sem við höfum stigið á lýðveldistímanum í að opna okkar þjóðfélag og að tryggja vaxtarskilyrði íslensks atvinnulífs undir merkjum fríverslunar og frjálsra viðskiptahátta. Við höfum ekki lokað neinum dyrum um framhaldið en ég lít svo á að spurningin um aðild að Evrópubandalaginu geti verið á dagskrá, hún geti verið til umræðu en henni verður ekki svarað fyrr en við höfum fengið svör við: Er Evrópubandalagið reiðubúið til þess að taka tillit til þeirra þjóða sem hafa sérstakra hagsmuna að gæta að því er varðar sjávarútveg? Sá maður sem er reiðubúinn að svara þessari spurningu nú þegar og segir: Við eigum að ganga inn í Evrópubandalagið, hann á ósvarað mörgum spurningum, m.a. þessum: Vill hann afhenda fiskveiðilögsögu Íslands umfram 12 mílur í garð yfirþjóðlegs stjórnvalds? Vill hann afsala sér forræði yfir nýtingu auðlindanna? Væri ekki skynsamlegra að segja: Látum reyna á þessa samninga til loka og fáum þetta klárt: Er Evrópubandalagið tilbúið, í þessum samningum, að tryggja þá sérstöku hagsmuni sem við erum hér að lýsa og íslenskt þjóðfélag stendur og fellur með? Það er það sem ég á við þegar ég segi: Það er ekki tímabært að taka afstöðu til þessarar spurningar. Ég er ekki að segja að menn eigi ekki að ræða málið. Virðulegi forseti. Við munum nú á næstu dögum og vikum fjalla í smáatriðum um þetta mál, um þessa samningsstöðu, um það hvernig best verði haldið á íslenskum hagsmunum. Það gerum við að sjálfsögðu í ríkisstjórn. Það gerum við á vettvangi utanríkismálanefndar og Evrópustefnunefndar, það gerum við á Alþingi Íslendinga. Ég lýk þessum orðum mínum í von um að okkur beri gæfa til að efla samstöðu okkar um þessa grundvallarhagsmuni þjóðarinnar og að út úr þeirri málefnalegu umræðu sem nú hefst munum við styrkja stöðu okkar en ekki veikja.

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Óumdeilt er að þeir samningar sem hér er verið að fjalla um eru einhverjir þeir allra mikilvægustu sem Íslendingar hafa tekið þátt í áratugum saman. Hér er verið að stefna að einu víðtækasta viðskipta - og efnahagssamstarfi sem um getur. Á síðasta þingi urðu miklar umræður um afstöðu Íslands til þessara samninga. Síðan hafa orðið miklar breytingar í þróun alþjóðamála og innan Evrópubandalagsins og innan annarra EFTA - ríkja í viðhorfum til frekara samstarfs. Ég sakna þess hins vegar í þeirri skýrslu sem hér hefur verið lögð fram að hún ber ekki með sér nema að mjög takmörkuðu leyti þær miklu breytingar sem eru að verða og hafa orðið í þessu efni á alþjóðavettvangi. Hæstv. ráðherra gerði þessar breytingar þó að umræðuefni í ræðu sinni þó að hann, eins og oft áður, freistaði þess fyrst og fremst að gera lítið úr þeim og jafnvel færa rök fyrir því að þær ættu sér ekki stað, eða eins og hæstv. ráðherra hefur stundum sagt, að þetta væru yfirlýsingar fjölmiðla sem ekki væru í beinum tengslum við raunveruleikann. Ég sakna þess einnig í þessari skýrslu að þar er ekki gerð rækileg grein fyrir sérstöðu Íslands að því er sjávarútvegsmálefnin varðar, og það kom fram í ræðu hæstv. ráðherra að þau mál eru enn í lausu lofti. Það fer þó ekki á milli mála að frá því að Alþingi ræddi þessi mál fyrst fyrir um það bil ári síðan hafa línur að ýmsu leyti skerpst. Gleggri skil eru nú á milli jákvæðra og neikvæðra viðhorfa. Við finnum það í umræðunni hér heima, við finnum það í ólíkum áherslum sem einstakir stjórnmálaflokkar leggja í þessum umræðum og við sjáum það einnig í þessari umræðu sem á sér stað innan annarra EFTA - ríkja. En þau meginmarkmið sem við Íslendingar hljótum að setja í þessum viðræðum eru fyrst og fremst þau að knýja á um hindrunarlaus viðskipti, algjörlega tollfrjáls viðskipti, og í því efni höfum við mikið verk að vinna að því er varðar sjávarafurðir. Þótt viðskiptasamningur okkar við Evrópubandalagið hafi á sínum tíma verið hagstæður, miðað við þær aðstæður sem við bjuggum við, er hann okkur fjötur um fót. Og það er kórrétt, eins og hér hefur komið fram, að enginn jöfnuður er í þessum samskiptum, á milli Íslands annars vegar og Evrópubandalagsins hins vegar, ef íslenskar sjávarafurðir njóta ekki sömu réttinda á Evrópumarkaðnum eins og iðnaðarvörur annarra ríkja. Þetta hlýtur því að vera höfuðkrafa okkar og hún snýst um lífshagsmuni íslensku þjóðarinnar. Í annan stað hljótum við að leggja á það megináherslu, og um það hefur verið mjög víðtæk pólitísk samstaða frá því að við fyrst fyrir meira en 30 árum fórum að ræða samskipti við aðrar þjóðir á sviði efnahags- og verslunarmála, að standa vörð um fiskveiðilögsöguna og standa fast fyrir í þeim efnum, því að svo mikið höfum við lagt á okkur til þess að helga okkur rétt yfir fiskveiðilögsögunni að við gefum ekki þann rétt eftir undir nokkrum kringumstæðum. Í þriðja lagi hlýtur það að vera markmið okkar og keppikefli að tengjast þeirri nýskipan í efnahagssamstarfi sem kveðið er á um í löggjöf Evrópubandalagsins um innri markað og þeir samningar sem hér er verið að fjalla um lúta að. Þar er um að ræða, eins og oft hefur komið fram, löggjöf um frjálst fjármagnsstreymi, frjáls viðskipti, frjáls þjónustuviðskipti og ýmis önnur jaðarmálefni. Ég tel það vera keppikefli fyrir Ísland að tengjast þessari löggjöf og það hljóti að vera þáttur í því að tryggja að Ísland dragist ekki aftur úr öðrum þjóðum og við getum snúið stöðnun í okkar þjóðarbúskap við og flutt Ísland inn á braut framfara. Ég hygg að þegar við horfum svo til lengri tíma geti Íslendingar byrjað fljótlega að ræða möguleikana á því hvort við eigum á síðari stigum að tengjast myntsamstarfinu með einum eða öðrum hætti. Reyndar getum við á næstu árum, ef vel tekst til með stjórn efnahagsmála og hér verður unnt að viðhalda jafnvægi, byrjað að feta okkur inn á þá braut. Þetta eru höfuðmarkmiðin sem við hljótum að setja í þessum viðræðum og síðan verðum við að gera upp við okkur með hvaða hætti við tryggjum það best að við náum þessum markmiðum, í hvaða formi samskipta- og frambúðartengsla er líklegast að við náum þessum markmiðum. Það hlýtur að vera sú spurning sem við svörum næst. Fram til þessa höfum við verið í viðræðum þar sem reyndar Evrópubandalagið sjálft lagði umræðugrundvöllinn og samningsgrundvöllinn. Við höfum fram til þessa ekki tekið sjálfstæða afstöðu og lagt á það sjálfstætt mat hvaða leiðir eru vænlegastar fyrir okkur né heldur hvaða form á frambúðartengslum er vænlegast til árangurs. En þeim spurningum hljótum við að velta fyrir okkur og við hljótum að móta afstöðu í því efni með hliðsjón af því hvernig við tryggjum best hagsmuni okkar, hvernig við sjáum þessi meginmarkmið verða að veruleika. Á síðasta þingi þegar um þetta var fjallað urðu allnokkrar deilur um form í þessu efni fremur en efnisatriði, þ.e. spurninguna um tvíhliða viðræður. Það álitaefni og þær deilur voru fyrst og fremst sprottnar af því að frá öndverðu hefur það verið álitaefni hvort samflot eða samstarf innan EFTA og milli EFTA - ríkjanna væri vænlegast til árangurs. Allar EFTA - þjóðirnar veltu þessu reyndar fyrir sér og settu fram spurningarmerki um það hvort það væri sá farvegur sem eðlilegastur væri og líklegastur til að tryggja árangur. En e.t.v. var ástæða til þess fyrir Íslendinga að setja stærsta spurningarmerkið þar um vegna þess að sérstaða okkar er mikil, engin önnur þjóð byggir í jafnríkum mæli á sjávarútvegi og verslun með sjávarafurðir. Og þess var fyrir fram tæplega að vænta að EFTA - þjóðirnar yrðu sérstakt skjól eða sérstakur styrkur fyrir okkur í þeim efnum. Sérstaða okkar er svo mikil á þessu sviði að engin önnur þjóð og engin önnur samtök eru líklegri til þess að gæta okkar hagsmuna en við sjálfir. Einmitt þess vegna hlaut þetta að vera álitaefni. Við höfum lengi lagt á það áherslu að fá samþykkta fríverslun með fisk innan EFTA án þess að það hafi í raun og veru haft mjög mikla efnahagslega þýðingu fyrir okkur vegna þess að viðskiptahagsmunir okkar með sjávarafurðir lágu annars staðar. Hæstv. ríkisstjórn gerði mjög mikið úr því þegar EFTA - ríkin féllust á áratuga gamlar kröfur okkar í þessu efni. Út af fyrir sig má segja að þar hafi unnist nokkur áfangi, en fyrst og fremst var það þó formsatriði að fá EFTA - þjóðirnar til þess að samþykkja fríverslun með fisk miklu fremur en að í því hafi falist stórkostlegur efnahagslegur ávinningur vegna þess að hagsmunir okkar í þessum efnum lágu utan fríverslunarsamtakanna. Einnig var á það bent af okkar hálfu, sem lögðum áherslu á tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið til þess að tryggja okkar eiginhagsmuni betur, að ólíklegt væri að Evrópubandalagið mundi fallast á fríverslun með fisk, á næstu árum a.m.k. Þegar í fyrra lá ljóst fyrir hvernig Evrópubandalagið ætlar að fylgja eftir styrkjastefnu sinni fram til ársins 1997. Þá þegar lá það fyrir að Evrópubandalagið gæti aldrei og mundi aldrei í þessum samningum fallast á kröfuna um fríverslun með fisk. Á allar þessar athugasemdir blés hæstv. ríkisstjórn í umræðunum sem fram fóru á Alþingi í fyrra. Við bentum einnig á að lítið færi fyrir því innan EFTA að þær þjóðir sem þar vinna með okkur væru að nota aðlögunartímann í þeim tilgangi að draga úr styrkjum. Þvert á móti var á það bent þegar á síðasta þingi að Norðmenn hafa fremur aukið styrki sína eftir að samkomulagið um fríverslun með fisk var gert en að þeir hafi dregið úr þeim. Þetta hefur verið látið átölulaust af hálfu íslenskra stjórnvalda og bendir ekki til þess að þeir ætli að nota aðlögunartímann til þess að koma þessari fríverslun á með þeim skilyrðum sem um fríverslun eiga að gilda. Nú kemur hæstv. ríkisstjórn og játar að allar þessar athugasemdir, sem hún blés á í fyrra, hafi við gild rök að styðjast og reyndar tekur hæstv. ríkisstjórn nú fram að allt það hafi mátt sjá fyrir sem hún afneitaði í fyrra þegar á það var bent. Einnig hefur komið fram í umræðum á alþjóðavettvangi á undanförnum mánuðum, frá talsmönnum Evrópubandalagsins, að líklegra væri að Íslendingar gætu fremur tryggt sérhagsmuni sína í slíkum viðræðum en í samstarfinu við EFTA. Þannig hefur smám saman komið í ljós að þau rök sem fram voru færð á síðasta þingi fyrir því að ástæða væri til þess að taka þessi efni öðrum tökum en gert var höfðu við full og gild rök að styðjast. Hins vegar er auðvitað fagnaðarefni, þó seint sé, að hæstv. ríkisstjórn virðist nú vera að átta sig á þeim staðreyndum en ég óttast að við höfum tapað nokkru í tíma. Það kemur glögglega fram í þeirri skýrslu sem hér er lögð fyrir og er til umræðu að þessi sérstöku hagsmunamál Íslands virðast vera miklu skemur á veg komin en ýmis önnur atriði í sameiginlegum viðræðum EFTA og Evrópubandalagsins og það hlýtur að vekja upp fjölmargar spurningar. Ég er sannfærður um að ef við hefðum tekið þessi mál fastari tökum í öndverðu værum við Íslendingar komnir lengra með okkar sérstöku hagsmunamál, sem fyrst og fremst lúta að því að koma sjávarafurðum tollfrjálst inn á Evrópumarkaðinn, en raun ber vitni um. Ekkert kemur fram í þessari skýrslu sem bendir til þess að pólitískar lausnir fáist nú á næstu vikum varðandi kröfu okkar um tollfrjálsan aðgang. Hins vegar er upplýst af hálfu hæstv. ríkisstjórnar að stefnt sé að því að fá pólitískar lausnir á öllum öðrum sviðum nú á næstu vikum og alla vega fyrir lok þessa árs. Ég held að það sé fyllilega ljóst að við getum ekki gengið frá nokkrum samningum og Alþingi getur ekki fallist á nokkra samninga í þessu efni nema um leið hafi verið gengið frá samningum um hindrunarlausan aðgang fyrir íslenskar sjávarafurðir inn á Evrópubandalagsmarkaðinn. Þess vegna er full ástæða til þess, að gefnu tilefni, þegar þessi skýrsla hefur verið lögð fram, að setja fram þá kröfu að gengið verði fram af meiri ákveðni og meiri festu á næstu vikum til þess að tryggja þessa íslensku hagsmuni þannig að þeir sitji ekki á hakanum á endasprettinum. EFTA - þjóðirnar hafa engra sérstakra hagsmuna að gæta, þegar kemur að lokum þessara samninga, að standa vörð um þessa séríslensku hagsmuni. Og Norðmenn hafa ekki sýnt það fram til þessa að þeir hafi tekið samkomulagið við Íslendinga á leiðtogafundinum í Ósló sérstaklega hátíðlega. Þess vegna er ástæða til þess að setja spurningarmerki hvað þetta varðar. Hins vegar er augljóst af skýrslunni að þessir samningar eru of stutt á veg komnir, og við höfum tapað tíma vegna þess að hæstv. ríkisstjórn gerði sér ekki fyllilega grein fyrir því í tæka tíð með hvaða hætti væri skynsamlegast að taka á þessum viðfangsefnum. Það er komið á daginn að betur hefði farið ef hlustað hefði verið á athugasemdir þeirra sem þær gerðu á síðasta þingi. Hvað er svo þetta Evrópska efnahagssvæði sem hér er verið að tala um? Í raun og veru er enginn stór grundvallarmunur á þeim samningum sem hér er verið að fjalla um og aðild að Evrópubandalaginu. Samningarnir eiga sér stað fyrir frumkvæði Evrópubandalagsins og grundvöllur þeirra er löggjöf Evrópubandalagsins um innri markað og samningsniðurstaðan mun fela í sér aðild EFTA - ríkjanna að þeirri löggjöf. Það hefur þegar komið fram margsinnis að Evrópubandalagið setur fram nákvæmlega sömu kröfur af sinni hálfu gagnvart samningum um Evrópska efnahagssvæðið og gagnvart ríkjum sem sækja um fulla aðild. Það kemur fram í þeim kröfum sem Evrópubandalagið hefur sett fram um fiskveiðiréttindi innan fiskveiðilögsögunnar ef við stöndum á kröfunni um fríverslun með fisk. Það á við um þær umræður sem farið hafa fram um Evrópska efnahagssvæðið. Fjórþætta frelsið, sem svo hefur verið kallað, frjálst flæði fjármagns, frjáls vöruviðskipti og frjáls þjónustuviðskipti, er hluti af löggjöf Evrópubandalagsins. Og í raun og veru er það kannski fyrst og fremst stigsmunur hvernig staðið verður að ákvörðunartökum innan Evrópska efnahagssvæðisins og innan Evrópubandalagsins. Það er líka ljóst að þegar rætt er um styrkingu EFTA er í raun og veru verið að fjalla um að EFTA geti með einum eða öðrum hætti komið fram á þann veg að þar sé um yfirþjóðlegt vald að ræða. Þegar horft er á öll þessi atriði kemur í ljós að hér er ekki um veigamikinn mun að ræða. Segja má að Evrópska efnahagssamstarfið eða Evrópska efnahagssvæðið sé í raun og veru eins konar aukaaðild að Evrópubandalaginu. Norska ríkisstjórnin féll í morgun vegna deilna um þetta efni og af hálfu Miðflokksins, sem hefur gert ágreining að undanförnu í norsku ríkisstjórninni um stefnuna í Evrópubandalagsmálunum, hefur því einmitt verið haldið fram að enginn reginmunur sé á Evrópska efnahagssvæðinu og fullri aðild, nema þá kannski helst sá að þjóðirnar verði jafnbundnar nýjum ákvörðunum, jafnskuldbundnar þeim kvöðum sem sérhver aðildarþjóð á að gangast undir, en hafi á hinn bóginn ekki sömu aðstöðu til áhrifa og aðildarþjóðirnar. Um sumt eru þessar athugasemdir réttar þegar málin eru þannig brotin til mergjar. Nú eru breytt viðhorf. Það hefur komið fram í umfjöllun um þessi efni að innan annarra EFTA - ríkja fer nú fram umræða um hugsanlega og mögulega aðild EFTA - ríkjanna að Evrópubandalaginu á næstu árum. Það er hins vegar kórrétt að ósennilegt er að nokkuð gerist í þeim efnum á næstunni en ljóst á hinn bóginn að umræðan hefur verið tekin nýjum tökum og þróunin mun þess vegna verða önnur í þessu efni en við gerðum ráð fyrir á síðasta ári þegar umræðurnar um Evrópska efnahagssvæðið fóru af stað. Það er óþarfi að rekja það í löngu máli hvernig þessi umræða hefur verið að breytast. Menn þekkja það af umfjöllun í fjölmiðlum hvernig afstaðan hefur verið að breytast í Svíþjóð þar sem menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að hlutleysisstefnan standi ekki lengur í vegi fyrir aðild Svía. Tveir flokkar hafa formlega í Svíþjóð tekið aðild að Evrópubandalaginu á stefnuskrá sína og sænskir sósíaldemókratar eru farnir að ræða það efni í fullri alvöru. Sama umræða er að hefjast í Noregi og í Finnlandi hefur sú umræða einnig verið opnuð og Austurríki hefur, eins og öllum er kunnugt, lagt inn umsókn. Mér finnst eins og af hálfu hæstv. ríkisstjórnar hafi þessum nýju viðhorfum verið afneitað. Menn reyna að gera lítið úr þeim, menn reyna að blása á þau, menn reyna að segja að allt sé þetta misskilningur, þeir sem yfirlýsingarnar gefi skilji ekki stöðu mála og hinar formlegu yfirlýsingar séu á annan veg. Auðvitað er það rétta að hinar formlegu yfirlýsingar eru að mestu óbreyttar, en við getum ekki og megum ekki loka augunum fyrir þróuninni sem er að eiga sér stað. Líklegt er að ástæðan fyrir því að hæstv. ríkisstjórn reynir að loka augunum fyrir þessum breytingum sé sú að hún vill draga fjöður yfir mismunandi áherslur sem eru innan stjórnarflokkanna í þessum efnum. Víðast hvar annars staðar hafa álitaefnin sem upp koma í þessum samningum verið dregin fram með miklu skýrari og skarpari hætti en hér hefur verið gert. Það er ástæðan fyrir því að ágreiningur og mismunandi áherslur sem verið hafa í norsku ríkisstjórninni hafa nú leitt til stjórnarslita. Af hálfu hæstv. núv. ríkisstjórnar er augljóslega tilhneiging til þess að halda málum af þessu tagi undir yfirborðinu sem lengst og reyna að skjóta átökum um þau fram yfir kosningar. Einnig hefur borið á því af hálfu hæstv. ríkisstjórnar að hún hefur kappkostað að leggja Evrópubandalaginu til rök í þeim viðræðum sem fyrir dyrum standa. Þegar lögð hefur verið áhersla á nauðsyn þess að taka upp tvíhliða viðræður um íslenska hagsmuni flytja ráðherrarnir í ríkisstjórn Íslands öll rökin sem Evrópubandalagið getur hugsanlega teflt fram á móti Íslendingum. Þegar bent er á hvað er að gerast á alþjóðavettvangi, hvaða breytingar eru að gerast þar, tefla íslensku ráðherrarnir fram öllum þeim rökum sem forustumenn Evrópubandalagsins gætu hugsanlega teflt fram gegn þeirri breytingu. Ég verð að segja að þó að hugsanlega megi nota málflutning af þessu tagi í skylmingum er það óskynsamlegt út frá samningsstöðu Íslands að verjast alltaf með því að leggja samningsaðilunum, mótaðilunum, til rök. Þvert á móti eigum við að leggja meiri áherslu á í okkar umfjöllun hvernig við getum knúið þá til þess að viðurkenna okkar hagsmuni. Og þó að hæstv. ríkisstjórn hafi ekki valið skynsamlegustu leiðina til að vinna að séríslenskum hagsmunum í þessu efni er ástæðulaust að verja sig með því að tefla alltaf fram rökum Evrópubandalagsins. Við eigum að halda fram íslenskum málstað í þessu efni. Mér sýnist því að flest bendi til þess að Evrópska efnahagssvæðið verði fyrst og fremst, ef af því verður og samningar takast um það, stökkbretti fyrir stærri þjóðirnar í EFTA inn í Evrópubandalagið og á næstu árum munum við sjá á eftir þeim inn í Evrópubandalagið. Þetta verður þannig ekki frambúðarlausn á skipan tengsla EFTA - þjóðanna við Evrópubandalagið heldur bráðabirgðalausn til skamms tíma sem fyrst og fremst verður notuð til aðlögunar fyrir stærri þjóðirnar. Auðvitað nýtast þessar umræður. Auðvitað liggur það fyrir að það er búið að semja um meginhluta þeirra viðfangsefna sem semja þarf um og þær koma því að góðu gagni fyrir aðrar EFTA - þjóðir í áframhaldandi samningum við Evrópubandalagið sem þá munu taka skemmri tíma en ella. Það er þess vegna augljóst að þær umræður sem fram hafa farið og þeir samningar sem hafa verið á döfinni hafa haft mjög mikla þýðingu og mikið gildi þó að niðurstaðan verði sú að Evrópska efnahagssvæðið verði fyrst og fremst bráðabirgðalausn eða stökkbretti fyrir aðra inn í Evrópubandalagið. Ég held að af þessum sökum sé líklegt að ágreiningur um stjórnkerfis - og stjórnskipunarmál sem hefur verið á döfinni þurfi ekki að skipta eins miklu máli og í raun hefur verið í viðræðunum fram til þessa. Evrópubandalagsríkin sjá hvert stóru EFTA - ríkin eru að stefna og ég hygg að aðild EFTA - ríkja að nefndarstarfi í Evrópubandalaginu muni á skömmum tíma breyta í mörgu viðhorfum manna til þessa samstarfs og gera menn jákvæðari í því efni og þess vegna ástæða til þess einmitt að nota þessa þróun til að knýja Evrópubandalagið frekar til undanhalds en að túlka hana á þann veg að hún styrki stöðu Evrópubandalagsins í viðræðunum. Því sjónarmiði tel ég að við eigum ekki að gera of mikið úr. Ég held að miklu fremur sé ástæða til að nota þessa þróun til að styrkja okkar samningsstöðu gagnvart Evrópubandalaginu. Það hefur verið allvíðtæk samstaða um þátttöku í þessum viðræðum þó að ljóst sé að þeir fyrirvarar sem komið hafa fram af hálfu einstakra flokka, ekki síst einstakra ríkisstjórnarflokka, eru nokkuð mismunandi, eru túlkaðir líka með ólíkum hætti af hálfu talsmanna ríkisstjórnarinnar. Aðalatriðið er það að við verðum að gera okkur grein fyrir raunveruleikanum. Það þýðir ekki að loka augunum fyrir þeim breytingum sem átt hafa sér stað og við verðum að gera okkur grein fyrir raunveruleikanum og móta okkar afstöðu með tilliti til þess. Aðalatriðið er að um meginmarkmiðið með samningunum sé víðtæk samstaða á meðal Íslendinga og sem betur fer er nú miklu ríkari samstaða um ýmis efni sem lengi hafa valdið deilum í íslenskum stjórnmálum og þá á ég fyrst og fremst við afstöðu manna til aukins frjálsræðis við stjórn efnahags - og atvinnumála. Um það er miklu meiri samstaða nú en verið hefur um langan tíma og þess vegna ástæða til að ætla að í þjóðfélaginu sé breiðari samstaða á bak við samstarf af þessu tagi en nokkru sinni fyrr. Þeir meginkostir sem við höfum þegar við horfum til lengri tíma er auðvitað full aðild, einhvers konar aukaaðild í öðru lagi eða í þriðja lagi útvíkkun á viðskiptasamningi okkar við Evrópubandalagið. Ég held að of snemmt sé, í dag, að fullyrða um það hver þessara kosta er líklegastur til að tryggja bestan árangur fyrir okkur. Að mínu mati höfum við ekkert það í höndunum í dag sem segir að einn þessara kosta sé öðrum betri. Við eigum hins vegar engan þeirra að útiloka fyrir fram því að ég hygg að það sé meginatriði að í viðræðum þar sem ekkert er útilokað fyrir fram fáum við að sjá hverju við náum fram og við tökum svo afstöðu til framtíðarskipunar okkar með tilliti til þess. Mitt mat er það að með tilliti til þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað á undanförnum mánuðum verðum við að búa okkur undir það að hafa tekið endanlega ákvörðun og náð samningum um frambúðartengsl okkar við Evrópubandalagið á næstu fimm árum. Þess vegna þurfum við að hefja mjög opna og frjálsa umræðu um markmið okkar og þá kosti sem eru fyrir hendi og megum ekki loka augunum fyrir þeirri þróun sem nú á sér stað og verðum að gera okkur grein fyrir stöðu okkar með tilliti til þess sem aðrar þjóðir eru að gera vegna þess að við lifum ekki einir í heiminum. Við eigum mikla hagsmuni bundna við hvað aðrar þjóðir gera því að fáar þjóðir eru háðari utanríkisviðskiptum en við Íslendingar, fáar þjóðir eiga lífshagsmuni sína í jafnríkum mæli undir utanríkisviðskiptum og við Íslendingar. Við eigum því að forðast að ræða þessi mál á neikvæðum forsendum, en af hálfu einstakra aðila að núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur í of ríkum mæli verið staðið að þessari umræðu á neikvæðum forsendum. Ég tek það fram að það á ekki við um alla þá aðila sem nú standa að ríkisstjórn en af hálfu sumra þeirra. Ég rifja hér upp þegar formaður Framsfl. sagði í viðtali að Evrópubandalagið væri versti kosturinn fyrir Ísland. Síðan þegar formaður Framsfl. sat við hliðina á forseta Frakklands og þurfti að svara fyrir slík ummæli lét hann eins og þau hefðu aldrei fallið. Mér virðist þannig að það sé alveg augljóst, ekki bara af þessu dæmi heldur fjölmörgum öðrum, að sumir þeir sem eiga aðild að hæstv. ríkisstjórn og flytja mál hennar flytji tvær ræður um þetta efni, eina fyrir innanlandsmarkað og aðra fyrir erlendan markað. Nú er það ekkert óvanalegt, ekki síst þegar Framsfl. á í hlut, að menn tali samtímis í tvær gagnstæðar áttir og út af fyrir sig ætla ég ekki að gera ágreining um það hvernig Framsfl. flytur sitt mál. Hitt er alveg augljóst að það veikir stöðu Íslands þegar þannig er talað af hálfu aðila sem eiga aðild að ríkisstjórn og eru jafnvel í forustu fyrir henni. Það veikir trúnað okkar og traust á erlendum vettvangi. Þess vegna er mjög mikilvægt að þessi mál séu tekin til umfjöllunar og að menn geri sér fulla grein fyrir því um hvað þau snúast og lýsi því mjög nákvæmlega hvað það er í þessum samningum sem menn eru reiðubúnir að styðja og standa á bak við og hvað það er sem menn eru á móti. Hitt veikir stöðu okkar í samningunum ef menn hafa það á tilfinningunni að mismunandi áherslur séu innan ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Ástæðan fyrir því að norska stjórnin fór frá í morgun er einmitt sú að hún taldi að það skaðaði hagsmuni Noregs í samningunum ef ríkisstjórnin talaði ekki einni röddu í þeim samningum. Þess vegna er nauðsynlegt að draga öll þessi mál hér fram og fá skýrari afstöðu en verið hefur frá einstökum aðilum ríkisstjórnarinnar. Við Íslendingar eigum mikið undir því að þessir samningar takist vel. Ég tel mikilvægt að þessum samningum um Evrópska efnahagssvæðið ljúki. Þó að augljóst sé að þeir verði með öðrum hætti en upphaflega var að stefnt og þar sé ekki um frambúðarlausn að ræða væri rangt að hlaupa frá þeim og hverfa frá þeim umræðum, en við verðum að gera okkur grein fyrir því að það hafa orðið breytingar og við verðum að móta frambúðarstefnu okkar með tilliti til þess. Við verðum að taka á þessu viðfangsefni með jákvæðum hætti og gera okkur grein fyrir að ef við ætlum að lyfta Íslandi úr fari stöðnunar inn á braut framfara verðum við að taka virkan þátt í þessu alþjóðlega efnahags - og viðskiptasamstarfi sem hér er verið að fjalla um.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. síðasta ræðumanni að vonandi næst breið samstaða um þetta mikilvæga mál, bæði hér á hinu háa Alþingi og sömuleiðis með þjóðinni. Hins vegar þótti mér sumt af því sem hann sagði ekki vera þess eðlis að stuðli að þeirri samstöðu og mun ég koma að þeim atriðum. Ég er þeirrar skoðunar að þessi mál hafi þróast á þann veg sem vel mátti búast við og það er sömuleiðis staðreynd að við stöndum nú á tímamótum og þurfum að taka ýmsar mikilvægar ákvarðanir. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi verið afar mikilvægt að fá samþykki EFTA - ríkjanna fyrir því að fríverslun yrði innan EFTA með fiskafurðir. Ég vil nefna það hér að sem utanrrh. átti ég fundi með forustumönnum EB í Brussel og flutti þar að sjálfsögðu það mál sem við erum öll sammála um, að við vildum fá frjálsan aðgang með okkar sjávarafurðir. Svarið sem ég fékk þá var þetta: Þið hafið þetta ekki einu sinni innan EFTA. Er ekki rétt að þið tryggið þetta innan þeirra samtaka sem þið eruð í? Þetta tókst og ég tel það mikilvægt þótt það sé hins vegar hárrétt sem kom fram hjá hv. 1. þm. Suðurl., að þetta er fyrst og fremst okkar hagsmunamál. Ég tel einnig að það svar sem hefur nú verið knúið fram í viðræðunum við EB sé mikilvægt, eða með öðrum orðum að fríverslun með fisk komi ekki til greina. Ég tel mikilvægt að fá þetta fram til að geta þá snúið okkur af fullum krafti að því sem hér er komið fram, að fá tollfrjálsan aðgang að Evrópumarkaðinum og án magntakmarkana. Á þessu er vitanlega töluverður munur. Fríverslun með sjávarafurðir felur að sjálfsögðu í sér að þá verða allar hindranir, eins og t.d. niðurgreiðslur eða styrkir til fiskvinnslunnar, að hverfa. Fríverslun, og þetta verða menn að hafa í huga, felur í sér jafna aðstöðu beggja vegna. Því hefur nú verið hafnað og Evrópubandalagið tilkynnir okkur að þess sé a.m.k. ekki að vænta á næstunni að þeir hverfi frá þessari stefnu sinni í landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum, að styrkja sína vinnslu verulega eins og allir hér þekkja. Þetta er nú komið fram. Hver er þá okkar staða í þessum viðræðum? Það er von að spurt sé. Við höfum vissulega, með þeim samningi sem við höfum þegar við Evrópubandalagið, fallist á afar mikið frelsi, nánast fullt frelsi fyrir þeirra varning hingað til lands, þ.e. þó ekki á landbúnaðarafurðum. Við fengum, að því er við töldum á sínum tíma, viðunandi tollalækkanir og frelsi fyrir okkar sjávarafurðir. Þetta hefur breyst, sem ég þarf ekki að rekja hér, vegna þeirra breytinga sem orðið hafa á Evrópubandalaginu. Er unnt að ná fram fyrir Ísland tollfrjálsum aðgangi og án magntakmarkana? Því er erfitt að svara á þessari stundu, en ég tel að fyrir okkur sé nú mikilvægast að halda áfram í þessum viðræðum innan EFTA og leggja áherslu á þessa kröfu okkar og ég er sannfærður um það, og reyndar þarf ekkert að spyrja að því, að þegar dæmið er gert upp fyrir okkur Íslendinga liggur á borðinu að það er miklu meira sem er EB-megin í þessum samningum, með tilliti til okkar Íslendinga, en okkar megin. Og það er afar auðvelt að færa rök fyrir því að þá verður Ísland, sem fyrst og fremst byggir sinn iðnað á framleiðslu sjávarafurða, að fá þar eitthvað sín megin til að jafna metin. Þó að það sé út af fyrir sig rétt að þetta með sjávarafurðirnar sé ekki eins stórt hagsmunamál annarra EFTA-ríkja er ég sannfærður um að EFTA-ríkin muni gefa mikið fyrir það að samstaða þeirra á meðal rofni ekki ef þetta kemst á lokastig og gengið verður frá samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Ég vísa jafnframt til þess sem komið hefur fram aftur og aftur hjá mörgum forustumönnum EB-landanna og hjá forustumönnum í Brussel, m.a. á þeim fundi sem ég átti þar 18. apríl sl., um okkar viðræður að sjálfsögðu, þegar formaður framkvæmdastjórnar EB tók fram að það væri alveg augljóst að við Íslendingar værum með sérstöðu sem yrði að taka tillit til. Þetta kom einnig fram á fundi með tólf af framkvæmdastjórum EB. Það kom einnig fram á fundi í Gautaborg í vor þar sem Delors tók sérstaklega fram að ef öll önnur mál leystust, þ.e. undanþágurnar og ákvarðanatakan o.s.frv., mundi þetta mál leysast gagnvart Íslendingum. Ég tel þessar yfirlýsingar afar mikils virði og ég tel það afar mikils virði að að þessu máli hefur verið unnið látlaust, bæði af ráðherrum og þingmönnum í heimsóknum þeirra, eða heimsóknum manna EB og annarra ríkja hingað til lands. Það hefur alls staðar komið fram skilningur á þessari sérstöðu Íslands. Og þar er þá ekki mælt af heilindum ef á lokastiginu fæst ekki fram vilji til að taka tillit til þessarar sérstöðu Íslands þegar augljóst jafnvægisleysi er á milli þess sem Evrópubandalagið fær og þess sem við Íslendingar fáum. Þess vegna lít ég svo á að við eigum á þessu stigi ekkert að örvænta í þessum samningum heldur halda okkar striki og leggja áherslu á að það geri EFTA-löndin öll. Núna standa málin þannig að til að höggva á þann hnút sem er orðinn í þessum samningum þurfa báðir aðilar að gefa nokkuð eftir, þ.e. sérstaklega þurfa EFTA-löndin að hverfa frá ýmsum undanþágum sem þau hafa óskað eftir og EB-löndin að hverfa frá þeirri mjög stífu afstöðu sem þau hafa haft til ákvarðanatöku, ákvarðanamyndunar og töku innan væntanlegs Evrópsks efnahagssvæðis. Það er nú gerð mjög ítarleg tilraun til að ná einhverjum slíkum áfanga þannig að samningarnir haldi áfram. Við Íslendingar erum sem betur fer aðeins með fáar og mikilvægar grundvallarundanþágubeiðnir og stöndum að því leyti miklu betur að vígi en t.d. Svíar sem eru með fleiri síður af undanþágum. Við stöndum vitanlega fast á t.d. slíkri undanþágu að ekki verði leyfð erlend fjárfesting í íslenskum sjávarútvegi og frumvinnslu sjávarafurða. Út af fyrir sig er það jafnvel enn auðveldara en fyrr vegna þess að Evrópubandalagið hefur hafnað fríverslun með sjávarafurðir og það er í raun og veru alls ekkert í myndinni. Við stöndum einnig mjög ákveðið á því að við leyfum ekki erlenda fjárfestingu í orkulindum landsins. Það er hygg ég ekkert svo erfitt því að hér á landi hagar svo til að langmestu leyti að ríkið hefur einkarétt á virkjun fallvatna. Ég tel líka afar mikilvægt að við höldum vel til skila þeim fyrirvara að erlendir aðilar eignist hér ekki land, a.m.k. ekki í stórum stíl og þá eingöngu tengt þeim atvinnurekstri sem þeir kunna að taka þátt í hér. Vitanlega eru örfáar fleiri undanþágur sem þarf að skoða en ég held að það sé tiltölulega mjög auðvelt mál fyrir okkur af því að við erum með svo fáar á heildina litið. Um þetta er nú fjallað. Ég skal ekki segja hvað út úr því kemur. Ég hugsa að Evrópubandalagið eigi í meiri erfiðleikum en EFTA-löndin að ná samstöðu um það að heimila EFTA-löndunum að taka þátt í ákvarðanamótun og töku. Ég tel hins vegar afar mikilvægt að það náist. Hér var nýlega á ferðinni sá maður sem nú veitir þessum viðræðum forustu, fyrir hönd EFTA-ríkjanna, Delamuraz. Svisslendingar eru að vísu með annað fyrirkomulag en við en hann er svona utanríkisviðskiptaráðherra þeirra nú og ég skildi hann svo að það væru nokkurn veginn jafnar líkur á því hvort þetta mistekst eða tekst. Þess vegna getur þarna brugðið til beggja vona. Hv. 1. þm. Suðurl. talaði um deilur sem hér voru á síðasta þingi um sérstaka samninga fyrir okkur Íslendinga á því stigi, eða sérsamninga sem margir lögðu áherslu á að ætti að hefja þá þegar. Ég tel að það hafi verið rétt niðurstaða að fara ekki fram á slíka samninga þá, og ég tel að það hafi hins vegar verið rétt að því unnið með fjölmörgum fundum og viðræðum að undirbúa það að annaðhvort fáist sérákvæði í lokasamningum EFTA og EB sem tekur til aðstæðna hér á landi og sérstöðu okkar Íslendinga sem ég hef rakið eða, ef þessir samningar mistakast, að sérsamningar fyrir okkur geti þá hafist. Það hefur hver einasti maður sem við höfum talað við tekið undir sérstaklega þetta sjónarmið og lagt áherslu á að EFTA-EB-samningarnir verði að hafa forgang. Forseti Frakklands var hér, eins og menn muna, í sumar og það mátti e.t.v. skilja hans ummæli þannig að eðlilegt væri að við Íslendingar bæðum þegar um sérstaka samninga. Ég hef fyrir nokkru ritað forseta Frakklands og farið fram á það að hann skýri þetta og styðji okkur í því ef hann telur að við getum þegar fengið tekna upp sérstaka samninga. Ég hef ekkert svar fengið við því bréfi enn þá, því miður, og nokkuð um liðið. Hins vegar hefur svokölluð EFTA-EB-nefnd þingsins verið þarna á ferðalagi og ég veit að þar var þetta mikið rætt og e.t.v. getur hún upplýst þetta nánar. En hvers vegna þessi óþolinmæði? Staðreyndin er sú að þessum viðræðum lýkur í síðasta lagi fyrir mitt næsta ár, jafnvel þyrfti henni að ljúka fyrr, annaðhvort með því að þetta tekst, og þá reynir á það í þeim áfanga að við fáum viðurkennda þessa séraðstöðu okkar og það jafnvægisleysi sem er í samningum með tilliti til okkar og sem allir hafa lofað að skoða, eða þetta mistekst og þá biðjum við um sérsamninga og það er búið að undirbúa þann jarðveg að mínu mati með miklum ágætum. Svo ég tek undir það með hv. 1. þm. Suðurl. að það er vonandi að menn geti nú náð samstöðu um þessa málsmeðferð og keyrt málið til enda. Ég get ekki annað en komið nokkrum orðum að því sem kölluð hefur verið full aðild. Mér þótti leitt að heyra það að hv. 1. þm. Suðurl. fór með rangt mál þegar hann sagði að ég hefði sagt að það versta sem gæti komið fyrir Ísland væri full aðild. Ég veit að hann les Morgunblaðið mjög vel. Í stórri fyrirsögn í Morgunblaðinu á viðtali við mig segir: ,,Eitt hið versta sem gæti komið fyrir Ísland.`` Og þetta náttúrlega sýnir hvernig óvandaðir fjölmiðlar geta heilaþvegið jafnvel slíka menn sem hv. 1. þm. Suðurl., ef hann hefur meint það sem hann sagði áðan. Ég endurtek að ég tel að eitt hið versta sem gæti komið fyrir okkur Íslendinga væri full aðild. Og að gefnu tilefni hlýt ég að skýra það nánar. Við Íslendingar erum með mjög ólíkan efnahags- og atvinnugrundvöll hinum þjóðunum sem þarna eru að ræða um samstarf. Það þarf ég út af fyrir sig ekki að rekja. Við erum auk þess afar litlir og mig grunar að við mundum hafa afar lítil áhrif á ákvarðanatöku í EFTA-EB. Ég ræddi þetta mál nýlega við sænskan iðnrekanda, Curt Nicolin, sem margir munu kannast við og er mjög áhrifamikill maður þar. Í samtali okkar bar hann saman stöðuna hér og í Svíþjóð og hann sagði: Svo er nú ástatt í Svíþjóð að sænskur iðnaður fjárfestir tólf sinnum meira í löndum Evrópubandalagsins en lönd Evrópubandalagsins í Svíþjóð. Og um 80% af fjárfestingu í Svíþjóð rennur til þessara landa. --- Og hann sagði: Ég tel afar eðlilega ósk frá sænskum iðnaði að ríkisvaldið gæti okkar hagsmuna innan Evrópubandalagsins og það verður ekki gert öðruvísi en með fullri aðild. --- Hann bætti hins vegar við: Ég hef aldrei heyrt af neinni íslenskri fjárfestingu sem um munar í þessum löndum og ég trúi því ekki að hún geti nokkurn tímann orðið nokkuð sem vegur eitthvað. --- Og ég er sannfærður um, sagði hann, að hin stóru fyrirtæki í Evrópubandalaginu mundu fjárfesta mikið hér og eignast það sem þeim sýnist á tiltölulega skömmum tíma. Það er líka mikill misskilningur sem oft kemur fram að í fullri aðild gætum við fengið undanþágur frá Rómarsáttmálanum eins og t.d. þær að fjárfesting í sjávarútvegi komi ekki til greina eða þá t.d. að stjórn fiskveiða verði í okkar höndum. Við mundum geta fengið einhvern aðlögunartíma að þessu en ekki fulla undanþágu. Þetta kom t.d. mjög greinilega fram hjá forseta Frakklands þegar hann kom sl. vetur. Hann sagði nokkurn veginn með þessum orðum, í þýðingu minni, að að sjálfsögðu væri með sérsamningum unnt að taka tillit til sérstöðu okkar Íslendinga en í fullri aðild yrðum við vitanlega fyrr eða síðar að sætta okkur við Rómarsáttmálann, honum yrði ekki breytt fyrir eina þjóð. Og þetta kom fram hjá öllum sem ég hef rætt við um þessi mál, og ég hygg að fleiri geti borið það. Ég tel allar líkur á því að við getum fengið sérsamning og þurfum ekkert að örvænta í þessu sambandi og verðum að láta reyna á það til hlítar. Ég skal nú ekki lengja þessa umræðu mikið. Ég held ég hafi komið að flestum þeim atriðum sem ég vildi nefna. Þó er kannski eitt sem mér finnst ástæða til að vekja athygli á. Ég held að við Íslendingar þurfum að hugleiða það mjög vel hvernig við viljum hafa okkar viðskipti í framtíðinni. Er rétt, með svo einhæfa framleiðslu eins og hér er, þ.e. sjávarafurðir, að hafa eggin öll í einni körfu? Þurfum við ekki að leggja mikla áherslu á að halda og jafnvel styrkja okkar markað í Bandaríkjunum, hann hefur stundum reynst okkur afar mikils virði, og þurfum við ekki einnig að styrkja okkar markaðshlutdeild og auka, t.d. í Japan og löndunum þar í kring þar sem mjög mikil eftirspurn er eftir sjávarafurðum? Ég held við þurfum að skoða þetta betur í heild sinni og það er von mín að sú umræða sem hér fer fram á næstunni verði opin, vissulega til þess að ná samstöðu með þjóðinni, ekki að skipta henni, heldur ná samstöðu með þjóðinni um þetta mjög mikilvæga mál, og tek undir það sem hér hefur verið sagt, að þau gerast ekki stærri á þessari stundu fyrir íslenska þjóð og hennar sjálfstæði og hennar framtíð.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Það er rétt sem fram hefur komið í þessum umræðum, að við erum að fjalla hér um einhverja mikilvægustu samninga sem Ísland hefur tekið þátt í um langan tíma. Það er einnig rétt að þessir samningar eru á miklu óvissustigi og erfitt að meta hvernig þeir kunna að þróast. Mér finnst þess vegna nauðsynlegt að gera í nokkrum orðum grein fyrir afstöðu Alþb. til þessara viðræðna og lýsa einnig afstöðu minni til fáeinna atriða sem fram hafa komið í þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar. Alþb. hefur stutt þá afstöðu að Íslendingar tækju þátt í viðræðum milli EFTA og EB og verið þeirrar skoðunar að þær viðræður gætu styrkt hagsmuni Íslands. Jafnvel þótt þær leiddu ekki til endanlegrar niðurstöðu væru Íslendingar betur settir til þess að fá fram sín hagsmunamál á eftir og einnig væri margt sem benti til þess að slíkar viðræður gætu leitt til jákvæðrar niðurstöðu fyrir Íslendinga. Afstaða Alþb. er einnig á þann veg að við teljum mjög mikilvægt að Íslendingar taki fullan þátt í þeirri jákvæðu þróun til aukins viðskiptafrelsis sem er í heiminum nú og teljum afar mikilvægt að jákvæð niðurstaða fáist í þeim viðræðum, GATT-viðræðum, sem eru á næstu vikum á örlagatímamótum. Ég vil, með leyfi virðulegs forseta, gera grein fyrir þessari afstöðu Alþb. með því að lesa þá samþykkt sem felst í stjórnmálaályktun aðalfundar miðstjórnar Alþb. sem haldinn var um síðustu helgi, en í þessari samþykkt aðalfundar miðstjórnarinnar, sem er æðsta stofnun flokksins milli landsfunda, kemur fram skýr afstaða til þessara mála. Í fjórða kafla ályktunarinnar sem ber heitið Ísland og umheimurinn, alþjóðleg aðlögun, segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Miklar breytingar eiga sér nú stað í heiminum á sviði utanríkisviðskiptamála og alþjóðlegs efnahagssamstarfs. Þróun innri markaðar Vestur-Evrópu er aðeins einn þátturinn af mörgum. Í þessu sambandi má nefna yfirstandandi GATT-viðræður sem ná m.a. til alþjóðaviðskipta með landbúnaðarafurðir, þjónustu og hugverka, svo og almennra tollalækkana og afnáms viðskiptahindrana. Viðræður eiga sér stað um að Norður-Ameríka og Mexíkó myndi eitt fríverslunarsvæði. Viðræður eiga sér einnig stað milli EFTA-landanna og EB um myndun Evrópsks efnahagssvæðis og lönd Austur-Evrópu aðlaga sig öflugu kerfi alþjóðlegrar fríverslunar. Á sama tíma hefur átt sér stað þróun í átt til óheftari fjármagnshreyfinga í heiminum í heild. Ísland mun með margvíslegum hætti aðlaga sig þessari þróun. Íslendingar eru fámenn þjóð með tiltölulega opið hagkerfi og eiga allt sitt undir utanríkisverslun. Það er því mikilvægt fyrir Ísland að kerfi fríverslunar í alþjóðaviðskiptum nái að þróast og dafna. Það eru því hagsmunir Íslands að GATT - viðræðurnar beri árangur. Ísland þarf einnig með alþjóðasamningum að tryggja viðskiptahags muni sína. Tollfrjáls aðgangur fyrir sjávarafurðir að mörkuðum EB og lækkun styrkja til fiskvinnslu í aðildarlöndum þess eru mikilvægir viðskiptahagsmunir Íslands. Því hefur Ísland tekið þátt í viðræðum um Evrópskt efnahagssvæði en EFTA - löndin hafa sameiginlega sett fram kröfuna um fríverslun með fisk í þeim viðræðum. Jafnvel þótt þær viðræður steyti á skeri hefur þessi þátttaka styrkt samningsstöðu Íslands í væntanlegum tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið um þessi efni. Miðstjórnin telur að sú stefna Alþb. að aðild að Evrópubandalaginu komi ekki til greina sé enn í fullu gildi þar sem hún felur í sér framsal á hluta af stjórnarfarslegu fullveldi þjóðarinnar og opnar náttúruauðlindir landsmanna fyrir ágangi erlendra auðfélaga. Aðild að EB snýst því um mun meira en utanríkisviðskiptahagsmuni.`` Virðulegi forseti. Hér lýkur tilvitnun í nýgerða stefnumótandi samþykkt Alþb. um þetta atriði sem hér er til umræðu. Af þessari samþykkt flokksins kemur skýrt fram að við teljum að þær viðræður um Evrópskt efnahagssvæði sem hér eru til umræðu þjóni hagsmunum Íslands, en við leggjum jafnframt áherslu á þá víðtæku viðskiptahagsmuni sem Íslendingar hafa annars staðar í heiminum og mikilvægi þess að við stuðlum að sem frjálsustum viðskiptaháttum á öllum sviðum. Við leggjum einnig áherslu á að við teljum aðild að Evrópubandalaginu ekki koma til greina, m.a. vegna þess að þar er um að ræða tengingu við nýtingu erlendra þjóða á okkar grundvallarauðlindum. Ég er hins vegar sammála því sem hér hefur komið fram, að nauðsynlegt er að ræða alla þessa þætti máls. Það er nauðsynlegt fyrir Íslendinga að ræða kosti og galla aðildar að Evrópubandalaginu því að aðeins með umræðunni eflist skilningur manna á því um hvað hér er að ræða. Ég vil hins vegar, virðulegur forseti, vekja athygli á einu atriði sem ég held að sé nauðsynlegt að gera alveg skýrt í þessari umræðu vegna þess að ég hef tekið eftir því að hugtakið ,,fríverslun með fisk`` er skilið með nokkuð mismunandi hætti. Annars vegar er um að ræða þann skilning, sem m.a. kom fram hér í lýsingu hæstv. forsrh., að fríverslun með fisk fæli í sér frjáls viðskipti með þá vöru og án þess að viðskiptaaðilarnir væru með víðtækt styrkjakerfi hver fyrir sig til þeirra fyrirtækja sem sjávarútveg stunda. Það er í þessum skilningi sem krafan um fríverslun með fisk var sett fram innan EFTA. Og það er í þessum skilningi sem EFTA gerði þá samþykkt að fríverslun með fisk yrði tekin upp innan EFTA og felur þá jafnframt í sér að Norðmenn eigi að leggja af það víðtæka styrkjakerfi sem þeir hafa þróað í sjávarútvegi. Slík stefna er auðvitað mikilvæg fyrir okkur Íslendinga sem erum ein af fáum þjóðum sem hafa byggt upp sjávarútveg sem stenst alþjóðlega samkeppni án þess að til ríkisstyrkja komi. Hins vegar er sá skilningur á hugtakinu ,,fríverslun með fisk``, að í því felist kerfi verslunar þar sem engir tollar og engar magntakmarkanir eru á innflutningi vörunnar til annarra landa. Það er mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að hafa það alveg skýrt að þótt við náum ekki fríverslun með fisk í samræmi við fyrri skilninginn, sem ég var hér að lýsa, í viðræðum við Evrópubandalagið er engu að síður mjög mikilvægt að ná þar fram fríverslun með fisk samkvæmt síðari skilningnum, þ.e. að Evrópubandalagið afnemi allar tollahindranir og magnhindranir hvað snertir innflutning sjávarafurða til Evrópubandalagsins. Ég hef alltaf efast um að Evrópubandalagið mundi breyta fiskveiðistefnu sinni þótt Íslendingar settu fram kröfu um það. Ef Evrópubandalagið breytir ekki fiskveiðistefnu sinni er ljóst að fríverslun með fisk í fyrra skilningnum kemur ekki til greina og verður ekki á dagskrá af hálfu Evrópubandalagsins. Þá er mikilvægt fyrir okkur að halda fram hinum síðara skilningi sem er fyrst og fremst í þágu okkar eigin viðskiptahagsmuna, að tollar og magnhindranir séu lagðar niður. Virðulegi forseti. Ég gat þess áðan að ég ætlaði ekki að taka hér langan tíma en vil þó segja að lokum að ég tel margt benda til þess að þær viðræður sem fram undan eru um Evrópskt efnahagssvæði verði mjög erfiðar. M.a. vegna þess að mér sýnist Evrópubandalagið leggja á það mjög litla áherslu að þessum viðræðum ljúki með jákvæðri niðurstöðu. Af viðræðum við einstaka erlenda forustumenn, eftir þeim upplýsingum sem maður hefur úr ýmsum áttum, er erfitt að álykta á annan veg en þann að Evrópubandalagið, a.m.k. enn sem komið er, virðist ekki vilja mikið á sig leggja til þess að ná jákvæðri niðurstöðu í þessum viðræðum. Og þá verðum við, eins og aðrar EFTA - þjóðir, að horfast í augu við þá staðreynd. Ég tel það þess vegna alveg rétt, sem hér hefur komið fram í umræðunum, að við verðum nú fyllilega að ræða málið á þeim grundvelli að allt eins getur svo farið að viðræðurnar um Evrópskt efnahagssvæði sigli í strand á næstu mánuðum, hverjar svo sem orsakirnar kunna að vera. Þess vegna er það alveg rétt skoðun, sem hér hefur komið fram í umræðunum, að við þurfum með frjálsum og opnum hætti að ræða alla þá möguleika sem þá kunna að taka við en láta þá umræðu alls ekki hindra okkur í því að sækja engu að síður í félagi með öðrum EFTA - þjóðum eins mikinn árangur í þessum viðræðum og hægt er. Ég tek einnig undir þau orð sem komu fram, m.a. hjá hv. þm. Þorsteini Pálssyni, að það er mikilvægt að sem víðtækust samstaða þjóðarinnar skapist í þessu máli því hér er um eitt stærsta efnahagslegt hagsmunamál okkar Íslendinga að ræða, og fagna því að mér hefur fundist tónninn í þessum umræðum, sem ég hef hlýtt á hér í dag, vera yfirvegaður og efnislegur. Við ættum þess vegna í sameiningu að geta leitt þessi mál til lykta á næstu árum á þann veg að það þjóni sem best íslenskum hagsmunum. Virðulegur forseti. Ég vona að þessi lýsing feli í sér kjarnann í þeim áherslum sem við í Alþb. viljum leggja á þessu stigi málsins og feli í sér með skýrum hætti afstöðu flokksins til þess máls sem hér er til umræðu.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. utanrrh. fyrir það yfirlit sem hann hefur gefið um stöðu samninganna í formi skýrslu til Alþingis. Það er mjög mikilvægt að þingið fái að fylgjast náið með því sem fram fer í samningaviðræðum milli EFTA og EB og ræða málin á þessum vettvangi. Ég verð þó, virðulegur forseti, að lýsa óánægju minni með það hve lítið samráð hefur verið haft við utanríkismálanefnd og Evrópustefnunefnd þingsins vegna þessara samningaviðræðna. Allt frá því að könnunarviðræður hófust á milli EB og EFTA á útmánuðum 1989 hafa ríkisstjórnin og samningamenn hennar rekið þetta mál án þess að eðlilegt samráð hafi verið haft við utanrmn. um afstöðu til einstakra þátta málsins. Ég er ekki að kvarta yfir því að við sem sitjum í utanrmn. höfum ekki fengið upplýsingar um gang mála ef eftir þeim hefur verið gengið, en fyrst eftir á höfum við fengið upplýsingarnar. Við höfum fengið að vita hvaða ákvarðanir hafi þegar verið teknar af hálfu samningamanna íslensku ríkisstjórnarinnar en ekki hefur verið haft neitt samráð fyrir fram. Í 15. gr. þingskapa segir, með leyfi forseta: ,,Utanrmn. starfar einnig milli þinga og er ríkisstjórninni til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál enda skal ríkisstjórnin ávallt bera undir hana slík mál jafnt milli þinga sem á þingtíma.`` Eftir þessu hefur ekki verið farið að mínu mati. Nánast ekkert samráð hefur verið haft við utanrmn. í þessu máli fyrir fram þó svo að greinilega standi í lögum að svo beri að gera, svo að ég tali nú ekki um Evrópustefnunefnd þingsins sem þó var kjörin af Alþingi sérstaklega til að fylgjast með þróun þessara mála. Það var í mars 1989 sem EFTA - ríkin ákváðu að taka boði EB um að kanna möguleikana á að mynda sameiginlegt efnahagssvæði. Það var á fundi í Ósló. Aðalsigur Íslendinga á þeim fundi var sagður vera samkomulag um fríverslun með fisk innan EFTA. Minnumst við þess, sem fylgdumst með fjölmiðlum á þeim tíma, að hæstv. ráðherrar, bæði utanrrh. og forsrh., komu fram í fjölmiðlum og töluðu um að þarna væri mjög stórt og mikilvægt skref tekið. Ekki væri mikilla hagsmuna að gæta innan EFTA en aðalatriðið væri að við værum búin að semja um fríverslun með fisk innan EFTA sem væri lykillinn að fríverslun með fisk innan Evrópubandalagsins. Þetta væri lykilatriði og nauðsynlegt til þess að hagsmunum okkar væri borgið innan innri markaðarins. Þetta var því talin aðalforsendan fyrir því að við ættum að taka þátt í samningaviðræðum við Evrópubandalagið. Það kom reyndar fram í máli hæstv. forsrh. hér áðan að hann taldi þetta hafa verið eitt aðalmálið á þeim fundi. Það voru þó margir sem settu spurningarmerki við þetta og töldu að með þessu væri hagsmunum Íslands alls ekki borgið. Og það var ekki hlustað á það, hvorki í utanrmn. né annars staðar, að með því að fara í samningaviðræður við Evrópubandalagið, eða könnunarviðræður eins og það hét þá, með fríverslun með fisk sem aðalkröfuna, væri langt frá því að hagsmunum okkar væri borgið. Með því hefðum við ekki getað reist neinar skorður við útflutningi á ferskum fiski eða á hálfunnum fiski. Ekki væri hægt að krefjast löndunar afla hérlendis eins og hugmyndir hafa verið um ef um fríverslun hefði verið að ræða. Og það sem meira var, það var ljóst, e.t.v. allan tímann, að Evrópubandalagið mundi ekki vilja fallast á að falla frá sjávarútvegsstefnu sinni. Þess vegna átti öllum að vera ljóst að þeir hefðu aldrei gengið að þessari kröfu, enda kom skýrt fram í samningsumboði framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, þegar ákveðið var að ganga til samninga, að ekki mundi verða hvikað frá þessari kröfu um aðgang að auðlindum fyrir aðgang að mörkuðum. Í samningsgrundvelli EFTA - landanna er krafan um fríverslun með fisk. Þarna stóð þá að sjálfsögðu krafa gegn kröfu. Það kemur ekki á óvart að Evrópubandalagið sem er sterkari aðilinn í þessum samningum geti staðið á sinni kröfu, enda hefur nú komið í ljós að EFTA hefur orðið að falla frá kröfu sinni um fríverslun með fisk. Það kemur mér mjög á óvart ef hæstv. utanrrh. og hans menn eru undrandi á þessu, svo oft sem það hefur verið rætt hér, að ekki muni verða fallist á fríverslun með fisk. Ég vil vekja athygli á því að í bæklingi sem kom út á vegum Evrópustefnunefndar í maí á þessu ári segir sú sem hér stendur í áliti orðrétt, með leyfi forseta: ,,Nú er orðið ljóst að EB mun ekki samþykkja fríverslun með fisk í náinni framtíð, enda samræmist það ekki því mikla styrkjakerfi sem þar er við lýði. Íslendingum er mikilvægt að hafa möguleika á því að stjórna sjálfir útflutningi á fiski jafnframt því að tryggja fiskafurðum sínum hagstæða markaði. Við verðum að efla fjölbreytni atvinnulífs með því að fullvinna sjávarafurðir í ríkari mæli en nú er og afla þeim markaða erlendis.`` Þetta var sagt í maí og er það ekki einungis sú sem hér stendur sem hefur haldið þessu fram heldur margir aðrir. Einnig urðum við sem fórum til Brussel núna í september vör við það að það hafði ekki komið til álita af hálfu þeirra sem sáu um þessa samninga af hálfu Evrópubandalagsins, að fallast á fríverslun með fisk eins og EFTA hafði gert kröfu um. Nú er það þó kannski ljóst sem átti að vera ljóst frá upphafi og menn hafa áttað sig á þeim staðreyndum sem kannski lágu allan tímann á borðinu. Og hvað er þá sagt? Jú, það er e.t.v. bara heppilegt að ekki hefur verið fallist á þessa kröfu. Hæstv. forsrh. sagði áðan að það hefði nú verið slæmt fyrir okkur ef fallist hefði verið á fríverslun með fisk. Þá hefðum við e.t.v. ekki getað gert kröfu um það að erlendir aðilar mættu ekki eiga í fiskiskipum og í fiskvinnslunni. Þetta er alveg furðulegt að heyra. Fyrst er þetta ein aðalkrafa okkar og svo skyndilega breytist hún í það að það sé kannski nokkuð gott fyrir okkur að ekki skyldi vera fallist á þetta því við hefðum auðvitað ekki getað reist skorður við útflutningi á fiski og hefðum ekki getað komið í veg fyrir að útlendingar ættu í fiskiskipum og fiskvinnslu. Nú er það loksins viðurkennt af öllum að þetta var þá allan tímann hið mesta óráð. En hvað er búið að gangast undir hingað til? Jú, búið er að gangast undir það, íslenska ríkisstjórnin í broddi fylkingar, að viðurkenna lög og reglur bandalagsins á þessu sviði. Og eftir því sem upplýst hefur verið héðan úr þessum ræðustól verða það um 10 þús. síður, ef ég man rétt, af lagatexta, og er þá bláskinna hæstv. utanrrh. einungis 1000 blaðsíður, þannig að fólk getur séð hvað við eigum eftir að fara í gegnum mikinn lagatexta á næstu árum. Ég sé þess vegna ekki betur en að stefnt sé hraðbyri inn í Evrópubandalagið eins og reyndar mörg önnur lönd EFTA gera. Það hefur komið í ljós að hvert ríkið af öðru innan EFTA hugsar sér til hreyfings og telur sínum hagsmunum betur borgið með öðrum hætti en að gerast aðili að Evrópsku efnahagssvæði, telur að því sé betur borgið með því að ganga í Evrópubandalagið. Austurríki er þegar búið að sækja um, eins og margoft hefur komið fram, og Norðmenn og Svíar hafa talað um að þeir þurfi e.t.v. að endurskoða sína afstöðu. Það mun væntanlega leiða til þess að viðspyrna EFTA í þessum samningaviðræðum verður nánast engin þar eð stór hluti af öðrum aðilanum er á leið að hinni hlið borðsins. Það hljóta því allir að sjá að það er ekki farsælt að halda áfram á þeirri leið sem hingað til hefur verið mörkuð. Enn er einn stærsti þátturinn eftir og það er hinn svokallaði stofnanalegi þáttur, þ.e. hvernig fer með stjórn svæðisins eftir að samningum er lokið. Það er langt frá því að nokkurt samkomulag hafi náðst í þá átt og vandséð hvernig hægt er að komast að nokkurri niðurstöðu um það hvernig á að stjórna þessu efnahagssvæði eftir og ef hugsanlega af samningum verður, þar sem ljóst er af hálfu Evrópubandalagsins að það mun ekki hleypa þriðja aðila inn í sinn ákvarðanaferil. Er þá einkennilegt að vita til þess að margs konar lög og reglur gildi, t.d. um fjármagnsflutninga, á hinu Evrópska efnahagssvæði ef aðrar reglur gilda í Evrópubandalaginu ef þeir vilja breyta sínum reglum? Ég sé því ekki betur en það sem þarna stendur út af borðinu, þ.e. um ákvarðanatökuferilinn eftir að samningar hafa tekist, séu þættir sem munu reynast mjög erfiðir og mjög hæpið að hægt sé að komast að einhverju samkomulagi um sem við Íslendingar getum sætt okkur við. Ég tel ótækt að við föllumst á þá ólýðræðislegu stjórnarhætti sem hafa viðgengist í Evrópubandalaginu. Við vitum hversu miðstýrt það kerfi er. Þar erum við með fámennisstjórn, sautján manna framkvæmdastjórn, sem hefur mikil völd og ráðherraráð en þing bandalagsins og þing einstakra aðildarríkja hafa þar ekkert að segja. Ég horfi því fram á það með óhug ef við ætlum að fara að taka upp eitthvað svipað á hinu Evrópska efnahagssvæði og vona að Íslendingar munu aldrei samþykkja nokkuð þvílíkt. Þá langar mig örlítið, virðulegur forseti, að minnast á svokallaða fyrirvara Íslands. Það hefur verið talað um að fyrirvarar Íslands séu fáir ef þá nokkrir. Menn hafa hrósað sér af að það sé mjög gott að Íslendingar hafi enga fyrirvara. En mér líst illa á það og vil minna á að hæstv. forsrh. talaði um það í ræðu sinni í Ósló í mars 1989 að Ísland yrði að hafa fyrirvara á flestum sviðum fyrir utan vörusviðið. Þykir mér nú orðið lítið eftir af þeim fyrirvörum ef marka má orð hæstv. utanrrh. hér fyrr í umræðunni. Norska ríkisstjórnin sagði af sér í dag og aðalástæðan fyrir því voru einmitt þessir samningar. Þeir vildu ekki fallast á það að réttur erlendra aðila væri sá sami og innlendra í norsku atvinnulífi. Ég vildi því spyrja hæstv. forsrh. hvort um það sé samkomulag innan ríkisstjórnarinnar að falla frá íslensku hlutafélagalögunum, þ.e. að því er varðar alla aðra þætti atvinnulífsins en fiskvinnslu og sjávarútveg. Það fannst mér liggja í orðum hæstv. forsrh. hér áðan og dettur mér nú t.d. í hug ferðaþjónusta sem er atvinnuvegur sem mikið hefur verið litið til sem eins mikilvægasta atvinnuvegar fyrir utan fiskiðnað hér í framtíðinni. Þætti mér fróðlegt að vita hvort búið er að samþykkja það innan ríkisstjórnarinnar að falla frá öllum lögum um takmarkaðan aðgang erlendra aðila til fjárfestingar í íslensku atvinnulífi, að frágengnu þá, eftir því sem mér skildist hér áðan, sjávarútvegi og fiskvinnslu. Fram að þessu hefur verið talað um að það hafi einungis verið í fiskveiðum en núna, þar sem ekki hefur verið fallist á fríverslun með fisk, sé óhætt að taka fiskvinnsluna aftur með fyrirvörum. Þetta vildi ég spyrja sérstaklega um og af því tilefni að norska ríkisstjórnin fer einmitt frá af þessum orsökum. Þess vegna langar mig til að spyrja sérstaklega um þetta. Ég geri mér fulla grein fyrir því að samvinna við erlenda aðila í atvinnurekstri hér á landi getur haft marga kosti í för með sér, svo sem aðgang að tækniþekkingu, markaði og viðskiptasamböndum, en að sjálfsögðu er hægt að afla þekkingar og eiga markaðssamstarf við útlendinga án þess að þeir eigi eignarhlut í fyrirtækjunum eða eigi þau að öllu leyti. Mér finnst nauðsynlegt að enginn vafi leiki á yfirráðum Íslendinga einna yfir auðlindum lands og sjávar. Það er alger lágmarkskrafa. Og ég vil í því sambandi benda á að ég tel að varðandi ferðaþjónustu sé þar um að ræða það mikil afnot af landinu, sem er okkar mikilvægasta auðlind, að ekki sé hægt að undanskilja það heldur. Ég vildi því gjarnan fá skýr svör við þessu. Ég held að menn hljóti að vera farnir að gera sér grein fyrir að það voru mistök í upphafi að fara út á þessa braut þó að menn eigi kannski erfitt með að viðurkenna það. Ég vil benda á að samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi sem hefur starfað hér undanfarið ár er sammála því að aðild að Evrópubandalaginu komi ekki til greina. Í ræðu sem Magnús Gunnarsson hélt á aðalfundi Samtaka fiskvinnslunnar í Leiru þann 5. okt. sagði hann m.a., með leyfi forseta: ,,Í fyrsta lagi er það samdóma álit nefndarmanna að ekki komi til greina að sækja um aðild að EB miðað við núverandi kringumstæður og núverandi sameiginlega sjávarútvegsstefnu bandalagsins eða samþykkja kröfu þeirra um veiðiheimildir.`` Og síðan segir: ,,Það er samdóma álit manna að ef ekki verður komin einhver skýr lína í þessu máli um næstu áramót þá hljóti Íslendingar að þurfa að endurskoða afstöðu sína til þessara viðræðna með tilliti til þeirrar stöðu sem þá verður.`` Ég tel að þessi staða sé komin upp núna. Það er ljóst hvert stefnir, að ekki verður um neina fríverslun með fisk að ræða. Nú er kominn tími til að viðurkenna að þarna var ekki rétt á málum haldið. Við þurfum að meta stöðuna upp á nýtt. Miklar sveiflur hafa verið í útflutningi til einstakra heimshluta á þessari öld. Um tíma var mikið magn sjávarafurða flutt út til Bandaríkjanna og Austur - Evrópu. En að undanförnu hefur vægi markaða í löndum Evrópubandalagsins aukist mikið og nýir markaðir verið að opnast, m.a. í Japan. Það er keppikefli fyrir Íslendinga að eiga tollfrjálsan aðgang fyrir afurðir sínar á öllum þessum mörkuðum. Af sögunni má læra að skynsamlegt er að binda sig ekki um of við eitt markaðssvæði heldur eiga möguleika sem víðast. Þannig styrkjum við stöðu okkar út á við og treystum efnahagslegt sjálfstæði. Gæta þarf þess t.d. að missa ekki þá fótfestu sem við höfum haft fyrir fiskafurðir okkar á Bandaríkjamarkaði m.a. og víða í Mið - og Austur - Evrópu geta verið að opnast nýir markaðir. Sérstaða Íslands sem fiskveiðiþjóðar veldur því að afar óskynsamlegt er að binda þjóðina einum markaði, eða efnahagsbandalagi, sem þrengt gæti svigrúm hennar í utanríkisviðskiptum. Þvert á móti þjónar það hagsmunum okkar að vera óháð í samskiptum út á við og leita sem bestra samskipta með beinum samningum við einstök ríki og markaðsheildir. Þetta á við um samskipti Íslands við Evrópubandalagið sem farið hafa vaxandi og eru þjóðinni mikilvæg. Við Evrópubandalagið þurfa Íslendingar að ná hagstæðum viðskiptasamningum og gagnkvæmum viðskiptum á öðrum sviðum, þar á meðal rannsóknum, menntun og umhverfismálum. Við eigum eðlilega kröfu á hendur EB að veita okkur tollfrjálsan aðgang með fiskafurðir hliðstætt því sem við gerum með innflutning iðnvarnings þaðan. Hitt ætti að vera ljóst að það getur ekki þjónað hagsmunum Íslendinga sem smáþjóðar að tengjast Evrópubandalaginu nánum böndum, hvað þá að ganga í bandalagið. Evrópubandalagið er að vaxa saman í ríki þar sem hin gömlu stórveldi, Þýskaland, Frakkland og Bretland, ráða ferðinni. Evrópubandalagið í núverandi mynd er afar ólýðræðislegt. Þar ráða embættismenn og stórfyrirtæki mestu en kjörnir fulltrúar og þjóðþing landanna eru áhrifalítil. Í slíkri heild yrðu efnahagsleg og pólitísk áhrif Íslendinga hverfandi þannig að aðild að EB jafngilti í raun afsali fullveldis. Með aðild að Evrópsku efnahagssvæði, sem Íslendingar eru nú að semja um, værum við líka komin hálfa leið inn í Evrópubandalagið og er alveg ljóst að samningarnir eru liður í inngöngu af hálfu sumra EFTA - ríkjanna, eins og ég sagði áðan, inn í Evrópubandalagið. Að mínu mati hefur lengi verið ljóst að samningarnir um Evrópskt efnahagssvæði á þeim grunni sem lagður hefur verið, þ.e. að lög og reglur Evrópubandalagsins gildi á öllu svæðinu, getur aldrei orðið viðunandi fyrir Ísland. Farsælla er því fyrir okkur að leita beinna samninga um okkar hagsmunamál og um okkar samskipti við Evrópubandalagið en vera ekki að flækja okkur í samninga þar sem iðnaðarhagsmunir annarra EFTA - ríkja sitja í fyrirrúmi. Þessari skoðun hafa kvennalistakonur ítrekað komið á framfæri bæði héðan úr þessum ræðustóli sem og annars staðar. Í því sambandi verður að tala um alhliða samninga, ekki bara um aðgang að mörkuðum fyrir fiskafurðir okkar heldur öll okkar samskipti. Ég legg áherslu á það að við meðferð málsins héðan í frá verði haft fullt samráð við þingið og bendi á hlutverk utanrmn. í því sambandi. Alþingi þarf að taka afstöðu til þessara samninga og því mikilvægt að þingmenn hafi áhrif á það hvernig samningar líta út að lokum. Það er óviðunandi fyrir þingið að þurfa að standa frammi fyrir orðnum hlut og hafa enga möguleika á að breyta þar stafkrók. Ég ítreka að hagsmunum Íslands er best borgið í beinum viðræðum við Evrópubandalagið en ekki í samfloti við aðrar þjóðir sem hafa allt annarra hagsmuna að gæta. Það hefur sýnt sig hingað til að svo er ekki og er engin ástæða til þess að ætla að svo verði í framhaldinu.

Guðmundur Ágústsson : Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi ræðu minnar þakka hæstv. utanrrh. fyrir góða og skilmerkilega ræðu hér áðan þar sem hann kynnti mjög greinilega hver staða málsins væri og hvaða grundvöllur væri í málinu um Evrópskt efnahagssvæði. Minn flokkur er mjög áfram um það að þessir samningar megi takast um hið Evrópska efnahagssvæði og við leggjum mikið upp úr því að keyrt verði áfram af fullri hörku með það að markmiði að þessir samningar verði ofan á fyrir mitt næsta ár. Mér hefur virst í þessari umræðu að menn, og þá sérstaklega stjórnarandstaðan, geri sér ekki almennilega grein fyrir við hvað er að eiga og hvers konar grundvöllur er að skapast með þessu Evrópska efnahagssvæði. Það er ekki aðeins verið að tala um fisk og fríverslun með fisk, heldur er þarna um að ræða miklu stærra og umfangsmeira verkefni sem teygir sig inn á öll svið íslensks þjóðfélags. Þarna er verið að tala um samvinnu við evrópsk ríki, við flest ríki Austur - Evrópu sem við viljum eiga sem mest samskipti við. Ég held að ef þetta Evrópska efnahagssvæði verði ofan á þá takist okkur að auka hér framleiðni og hagvöxt, en að sjálfsögðu að því tilskildu að við getum samið um annaðhvort fríverslun með fisk eða að við getum selt okkar fiskafurðir án tolla inn í Evrópubandalagið. Það er það atriði þar sem hnífurinn stendur í kúnni, eins og hæstv. utanrrh. upplýsti hér áðan. Annað sem ég mundi vilja vekja máls á er hvað tekur við ef samningar takast ekki. Og einnig hvernig alþýða manna er upplýst um þessi mál. Þótt fram hafi farið skoðanakannanir um afstöðu almennings til viðræðna og um inngöngu Íslands í Evrópubandalagið hef ég þá trú að fæstir viti hvað í því geti falist. Þess vegna hefur mér fundist að utanrrh., ríkisstjórn og við alþingismenn ættum að opna þessar umræður miklu meira en gert hefur verið til þess að fólk geti kynnt sér rök með og á móti samningum um Evrópskt efnahagssvæði og samningum um inngöngu í Evrópubandalagið. Og einnig það þriðja sem hefur verið í umræðunni, um tvíhliða samninga á milli Íslands og Evrópubandalagsins, hvað mundi geta falist í þeim samningi. Mín skoðun er sú, eftir að hafa velt fyrir mér kostum og göllum þessara þriggja leiða sem virðast vera í umræðunni, í fyrsta lagi Evrópskt efnahagssvæði, í öðru lagi tvíhliða samning og í þriðja lagi aðild að Efnahagsbandalaginu, að ríkisstjórnin hafi gert rétt í því að leggja áherslu á Evrópska efnahagssvæðið þar sem það er mýksta lendingin ef vel tekst. Og einnig að með því fáum við að njóta þeirra markaða og njóta þess sem gerst hefur í Evrópu á undanförnum árum og kemur til með að gerast. En eins og ég lýsti áðan er það stefna míns flokks að þessar viðræður, sem nú hafa átt sér stað og koma til með að eiga sér stað á milli EFTA og Efnahagsbandalagsins, megi takast. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að opna okkar hagkerfi og auka hér samkeppni. Því miður er á mjög mörgum sviðum einokun á svo mörgum þáttum, sem hefur staðið í vegi fyrir eðlilegri þróun, að ég óttast ekki samkeppni frá erlendum aðilum eins og mér heyrðist að fulltrúi Kvennalistans óttaðist mjög. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að hagvöxtur og hagsmunir neytenda eru fyrir borð bornir nema samkeppni ríki. Þeir fyrirvarar sem gerðir hafa verið af hálfu Íslands í þessum viðræðum eru ekki margir en mjög mikilvægir, og þá sérstaklega varðandi fríverslun með fisk, eða, eins og nú er orðin raunin, spurningin um tollfrelsi á mörkuðum Evrópubandalagsins. Ég er mjög sammála þessum fyrirvara að sjálfsögðu eins og aðrir sem hér hafa talað. Hins vegar eru aðrir fyrirvarar sem ég legg ekki eins mikið upp úr og aðrir. Raunar tel ég að fyrirvarinn og óttinn um að hingað flykkist mikið af fólki ef við opnum landið fyrir vinnuafli frá öðrum löndum, sé ástæðulaus. Hins vegar finnst mér meira atriði og tel miklu meiri hættu á að Íslendingar flykkist til annarra landa, vel menntað fólk sem við þurfum á að halda, opnist þessi möguleiki. Það væri frekar að setja takmörkunina þar heldur en um hitt atriðið, að við þurfum að óttast að erlendir aðilar flykkist hingað í stórum stíl. Það væri hægt að ræða þessi mál, um Evrópubandalagið og samskipti Íslands við Evrópubandalagið, í löngu máli, en tilgangurinn var einungis að lýsa skoðunum míns flokks á þessum málaflokki og lýsa þeirri skoðun að við borgaraflokksmenn erum ekki spenntir fyrir því að óska eftir að Ísland gerist aðili að Efnahagsbandalaginu. Hins vegar finnst okkur mjög mikilvægt að umræða fari fram um þá hluti til þess að gera fólkinu í landinu grein fyrir hvað í aðild mundi felast, svo fólk sé upplýst um þau mál og geti myndað sér skoðun um hag sinn og hag Íslands í því sambandi. En ég vil að lokum þakka hæstv. utanrrh. fyrir ræðu hans og skýrslu sem hann gaf hér áðan, og sem færði okkur betur inn í málin en við vorum áður, og ég lýsi fullu trausti á því sem hann er að gera á þessu sviði þessa daga.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Það er rétt að þetta er stórt mál sem við erum hér að fjalla um og það er vandasöm siglingin í þessu máli. En við verðum að hafa það hugfast að mikið hefur breyst frá því að viðræður hófust um Evrópskt efnahagssvæði til þessa dags. Það eru að opnast ýmsir möguleikar í sambandi við viðskipti sem voru ekki augljósir áður. Hitt er rétt að það getur liðið nokkur tími þar til það opnast fyrir alvöru. Ég held að við þurfum að líta í allar áttir í sambandi við okkar viðskipti. Við getum aldrei bundið okkur á einum eða tveimur stöðum. Efnahagsbandalagið er í sjálfu sér með tollmúra, það á að verða eitt land, eins og t.d. Bandaríkin, og ætlar að nota tollmúra gagnvart öðrum ríkjum. Menn eru að tala um það hér að nauðsynlegt sé að við náum samstöðu í þessu máli. Auðvitað er það nauðsynlegt. En benda þær umræður sem hafa farið hér fram til þess að það verði svo auðvelt að stilla strengina þannig að þeir hljómi á sama veg? Ef ég hef t.d. skilið hv. 1. þm. Suðurl. áðan þá gat ég ekki annað heyrt á honum en að hann stefndi á það að við gengjum í Efnahagsbandalagið, eða gerði ráð fyrir því þegar tímar liðu. Ég skildi líka utanrrh. þannig að hann teldi að staðan væri þannig að ef úr samningum yrði milli EFTA og EB núna væri það eitt skref í áttina að því að það væri líklegra að þessar þjóðir, Norðurlandaþjóðirnar, EFTA-þjóðirnar, mundu lenda inni í Efnahagsbandalaginu síðar. Mér sýnist það líka bæði á Svíum og Norðmönnum og þeim umræðum sem fara þar fram núna að þeir hafi litla trú á því að samkomulag náist um Evrópskt efnahagssvæði. Eins og mál standa núna er líklega einn kostur til og hann er að fara í tvíhliða viðræður þó það sé raunar rétt að það verði að fást niðurstaða í þessu máli. Mér hefur fundist að það væru ekki nægar upplýsingar sem t.d. þingmenn, hvað þá þjóðin, hefur fengið um þetta mál og það veitti ekkert af því að upplýsa hana betur um það. Hæstv. utanrrh. hefur oft á tíðum verið með nokkuð bjartsýnt hljóð um hvað muni gerast, og jafnvel á næstu vikum. Nú er komið það hljóð í hann að hann metur 50%, að mér skilst, líkurnar fyrir því að samningarnir endi með jákvæðum hætti, eins og hann telur nú. Þannig að hljóðið í hæstv. utanrrh. hefur breyst mjög á þessu tímabili. Ég ætla ekki að ræða þetta lengur en mér sýnist alveg einsýnt að við getum ekki óskað eftir aðild að Efnahagsbandalaginu. Það þarf að liggja enn þá betur fyrir áður en samningar nást, ef þeir nást, um Evrópskt efnahagssvæði hvað í því felst, áður en ákvörðun verður tekin því ég sé ekki betur en það sé að breytast, jafnvel frá degi til dags, hvernig staðan er í þeim málum.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég vil nefna það í upphafi að ég kysi að hæstv. forsrh. væri hér viðstaddur þessa umræðu því ég ætla að víkja máli til hans, fyrir utan hæstv. utanrrh. sem einnig er hér. Sama gildir raunar um hv. 1. þm. Suðurl. sem ég vænti að sé hér í kallfæri. Ef ekki þá mundi ég vilja biðja hann um að koma í þingsal, þar eð hann hefur tekið hér þátt í umræðum.

Forseti vill upplýsa að hæstv. forsrh. er ekki í húsinu en gerðar verða ráðstafanir til að óska eftir að hv. 1. þm. Suðurl. gangi í salinn.

Ég óska eindregið eftir því að hæstv. forsrh. verði viðstaddur umræðuna og hlýði á mál mitt og honum verði gerð boð um það.

Forseti telur ekki ástæðu til þess að krefjast þess að hæstv. forsrh. sé hér þar sem hæstv. utanrrh. situr hér í sal og erfitt að sjá ástæðu til þess að aðrir hæstv. ráðherrar séu nauðsynlegir hér.

Virðulegi forseti. Ber að skilja það svo að hæstv. forseti flytji ekki hæstv. forsrh. boð um það að hans sé óskað hér við umræðuna?

Forseti telur einfaldlega ekki ástæðu til þess. Það er hverjum forseta nokkuð erfitt að eiga að sjá fyrir því að heilu og hálfu ríkisstjórnirnar séu viðstaddar fundi hér. Þessi málaflokkur er á valdi hæstv. utanrrh. og hann hlýtur að vera þess umkominn að svara fyrir þau atriði sem hér koma fram. Ég vænti þess að hann upplýsi þá hæstv. forsrh. um það hvað hér fór fram þegar þeir eiga sinn næsta fund. Hitt er svo annað mál að óski hv. 2. þm. Austurl. þess svo eindregið að hæstv. forsrh. verði kallaður hér til mun forseti að sjálfsögðu gera það. En ég tel að öllu slíku beri að stilla mjög í hóf og virða vinnudag hæstv. ráðherra. --- Vill hv. þm. að forsrh. verði kallaður hingað?

Virðulegur forseti. Ég hef borið fram mína ósk sem ég tel mig hafa góðan rétt til. Ég veit ekki annað en að fyrir því sé hefð hér í þinginu að óskað sé viðveru ráðherra í umræðum sem þeir taka þátt í. Ég tala nú ekki um í svo afar þýðingarmiklu máli eins og því sem hér er til umræðu og hélt að það væri ekkert áhorfsmál að við slíku væri tekið og slík ósk flutt viðkomandi hæstv. ráðherra.

Svo hefur nú verið gert.

Ég þakka virðulegum forseta. Ég vil nefna það í upphafi að þegar við ræðum þessi mál hér þá liggja fyrir nokkrar mjög athyglisverðar staðreyndir. Evrópubandalagið hefur hafnað kröfu EFTA-ríkjanna um fríverslun með fisk, Evrópubandalagið hefur enn engu svarað grundvallarspurningum EFTA um stjórnunarþátt hins Evrópska efnahagssvæðis þrátt fyrir mikla eftirgangsmuni. EFTA-ríkin eru að búa sig í að skera enn niður undanþágulistana, sem lagðir voru fram í upphafi samningaviðræðna, í von um það að Evrópubandalagið hreyfi sig í því er varðar stjórnun þessa ráðgerða Evrópska efnahagssvæðis. Þeirri hugmynd tengjast allt að því tvö þúsund nefndir sem gætu komið til greina til þess að sjá um milligöngu og samráð innan þessa svæðis, hvorki meira né minna, samkvæmt upplýsingum hæstv. utanrrh. Eitt EFTA-ríkjanna hefur fyrir nokkru sótt um aðild að Evrópubandalaginu. Tvö önnur EFTA-ríki eru að búa sig í það. Þar virðist kominn pólitískur vilji til þess að sækja um aðild að EB innan einhvers tíma, innan tíðar, þannig að staðan að því leyti er einnig mjög breytt frá því að við ræddum þessi mál hér síðast. Þá hefur það gerst í dag að stjórnarkreppa er í Noregi vegna þessa máls, þar sem Miðflokkurinn norski hefur haft uppi slíkan ágreining að hinn norski forsætisráðherra hefur beðist lausnar fyrir ríkisstjórn sína. Þetta breytta landslag hlýtur að valda því að við hljótum að vega og meta hver okkar staða er nú í tengslum við þessar viðræður og hverjar eru líkurnar á því að þær beri árangur. Ég vil nefna það hér líka að í mars 1989 þegar þessar viðræður voru ákveðnar af forustumönnum EFTA-ríkjanna flutti forsrh. Íslands ræðu. Íslenski forsrh. sagði m.a. í máli sínu: ,,Sveiflur í hinu íslenska efnahagslífi eru því langtum meiri en hjá nokkurri annarri þjóð innan EFTA og EB. Af þessari ástæðu m.a. er fullur samruni við háþróuð Evrópulönd útilokaður.`` Síðan vék hann að auðlindunum og þýðingu yfirráða okkar yfir auðlindunum og segir síðan orðrétt í yfirlýsingu sinni fyrir hönd íslenskra stjórnvalda: ,,Með þetta í huga verð ég að leggja áherslu á að af Íslands hálfu á fyllsta mögulega framkvæmd samstarfsins fyrst og fremst við frjálsa verslun með varning. Hins vegar verðum við að hafa fyrirvara hvað varðar frelsi á sviði fjármagnshreyfinga, þjónustu og fólksflutninga.`` Þetta er yfirlýsing forsrh. við upphaf þessa ferils. Og hann segir einnig: ,,Hið sama á við um frelsi á sviði þjónustu og vinnuaflsflutninga. Við erum að sjálfsögðu fúsir að kanna þessi atriði, en aðlögun verður að gerast smám saman og byggjast á vandlegu mati á áhrifum slíks á íslenskt fullveldi.`` Forsrh. sagði einnig: ,,Við getum aldrei gefið okkur á vald yfirþjóðlegum stofnunum. Við getum aldrei afsalað okkur fullveldinu eða rétti okkar til þess að taka eigin nauðsynlegar ákvarðanir til að tryggja afkomu okkar og sjálfstæði.`` Þessir fyrirvarar, sem voru bornir fram við upphaf viðræðnanna, vöktu vonir um það að það ætti að standa á rétti Íslands í þessum viðræðum og fara að með fyllstu gát. En því miður hefur önnur orðið raunin á, eins og þetta mál hefur þróast. Hinn pólitíski aðgöngumiði ríkisstjórnar Íslands að þessu máli var fyrst og fremst fríverslun með fisk, eins og það er kallað, sú staðreynd að EFTA-ríkin fengust til þess að skrifa upp á það sem sitt stefnumið að taka upp innan EFTA fríverslun með fisk, eins og það er kallað, og bera þá kröfu fram í viðræðum við Evrópubandalagsríkin í samningunum. En ég held að það hafi vafist fyrir ýmsum að átta sig á því hvað fælist í þessari kröfu og ekki síður hvaða líkur væru á því að Evrópubandalagið tæki undir hana. Nú koma hér hæstv. ráðherrar í ríkisstjórninni og segja að þeir hafi raunar ekki haft mikla trú á því frá upphafi að þessi krafa næði fram að ganga. Við heyrðum nú annað þegar þetta mál var borið fram. En þeir eru einnig að bera hér fram aðrar túlkanir, aðrar skilgreiningar á fríverslun með fisk, en uppi voru hafðar í byrjun, svona til þess að gera minna úr þeirri breytingu sem nú liggur fyrir þegar Evrópubandalagið hefur hafnað þessari grundvallarkröfu af hálfu EFTA-ríkjanna. Ég hef að vísu varað við því alla tíð að menn gengju fram með þessa kröfu um fríverslun með fisk, ótakmarkaða fríverslun með fisk, vegna þess hvað hún þýddi fyrir Íslendinga ef Evrópubandalagið segði já, féllist á hana og tæki upp fríverslun sín megin. Það er eitt atriði sem við verðum alveg sérstaklega að hafa í huga í því sambandi, sem afleiðingu af því ef tekin væri upp fríverslun með fisk, eins og málið var fyrir lagt, þá væri Íslandi ekki stætt á því að setja neinar takmarkanir á útflutning á ferskfiski frá Íslandi til Evrópubandalagsins. Það er alveg ljóst að slíkt yrði ekki heimilt. Sú skilgreining hefur m.a. verið viðurkennd nú af samningamanni Íslands, þó það hafi vafist fyrir ýmsum hæstv. ráðherrum að viðurkenna það að ein afleiðingin af því að taka upp óhefta fríverslun með fisk væri sú að ekki yrði hægt að reisa hinar minnstu skorður við útflutningi á ferskfiski frá landinu. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir að hafa brugðist við og vera kominn hér í þingsal. Það sem ég vék að, hæstv. forsrh., í mínu máli, ég vitnaði til þinnar ræðu, yfirlýsingar af hálfu íslenskra stjórnvalda við upphaf könnunarviðræðna í Ósló í marsmánuði 1989. Ég bið hæstv. forsrh. um að varpa ljósi á það hvernig hann telur að við það hafi verið staðið, sem þá var fram sett, að krafan og samningsákvæðin í Ósló vörðuðu fyrst og fremst vörusviðið, fríverslun með vörur, en á öllum öðrum sviðum hefðu Íslendingar uppi sterka fyrirvara vegna sinnar sérstöðu. Ég fæ ekki séð, hæstv. forsrh., að þetta birtist í framhaldi málsins, hvað þá að það liggi fyrir nú. Ég sé ekki betur en niðurstaðan sé sú einmitt núna, og það var rætt hér m.a. af hæstv. ráðherrum, bæði utanrrh. og hæstv. forsrh., að Ísland hefði mjög fáa fyrirvara uppi í þessum viðræðum, og eitt meginviðfangsefni íslenskra stjórnvalda núna, eins og stjórnvalda í öðrum EFTA-ríkjum, er það hvaða fyrirvara á að skera niður til viðbótar. Og ég spyr hæstv. ráðherra, bæði hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh.: Hvert gera þeir ráð fyrir að verði framlag Íslands í þessum niðurskurði á þeim fáu fyrirvörum sem gerðir hafa verið í sambandi við hið Evrópska efnahagssvæði? Það er alveg nauðsynlegt að það komi fram hér í þessum umræðum hvað hæstv. ráðherrar eru að hugsa í því efni. Það vill nú svo einkennilega til að það hefur aldrei verið lögð fram hér á Alþingi skilmerkileg skrá yfir það hverjir eru þessir fyrirvarar sem lagðir voru fram í upphafi. Hæstv. utanrrh. hefur nefnt meginatriði, en við höfum aldrei fengið þann lista skilmerkilega hér á borð alþingismanna, hvorki varðandi hina meginfyrirvarana, né heldur hina tímabundnu fyrirvara. Ég óska eftir því að slík skrá verði lögð fyrir, yfirlitsgóð skrá um það efni.  Ég held að það sé nauðsynlegt, virðulegi forseti, að Alþingi setji sig með öðrum og skýrari hætti inn í það um hvað þetta mál snýst að öðru leyti en um sjávarútvegshagsmunina, sem auðvitað eru mjög stórir. En um hvað snýst málið, hið Evrópska efnahagssvæði, í reynd? Það snýst ekki um sjávarafurðir. Sjávarafurðir eru mikilvægar fyrir Ísland en þær eru algert jaðarmál í þessum samningaviðræðum, því sem fyrir liggur að nokkru leyti í bláskinnu, þessu 1000 síðna verki af 10.000 eða 30.000 blaðsíðum sem væntanlegar eru þegar búið er að þýða allt uppleggið. Ég vil nefna, t.d. varðandi atvinnu- og búseturéttinn, sem er eitt af þessum svokölluðu frelsum sem á að innleiða hér, hvað felur þetta í sér? Í stuttu máli sagt felur það í sér að Vestur-Evrópubúar af nítján ríkja svæðinu, að Liechtenstein meðtöldu, fái nákvæmlega sama rétt, fái þeir atvinnu hér á Íslandi, á nánast öllum sviðum, til athafna hér, til vinnu og starfa, og til þess að stofna fyrirtæki eins og Íslendingar. Þeir fái nánast sama rétt og Íslendingar og ákvæði, t.d. um ríkisborgararétt á ákveðnum sviðum, falla niður, ákvæði um forgang Íslendinga til starfa falla niður. Ég nefni eitt atriði sem þessu tengist, sem hefur nú þótt skipta nokkru máli, þar sem segir á bls. 26 í skýrslunni, töluliður 8: ,,Atvinnurekandi getur ráðið erlendan starfsmann án þess að þurfa að leita til stéttarfélaga.`` Óheimilt er samkvæmt núgildandi rétti að ráða útlendinga til starfa án þess að aflað hafi verið umsagnar stéttarfélaga. Þetta á að breytast, þetta fellur niður, engin umsögn stéttarfélaga þegar útlendingar koma og leita starfa. Sama gildir um það að launþegi getur tekið það starf sem viðkomandi býðst í beinni samkeppni við Íslendinga, segir í 9. tölulið. Samkvæmt núgildandi rétti skal hins vegar því aðeins veitt atvinnuleyfi fyrir útlendinga ef sérstakar ástæður þykja mæla með því, svo sem ef um erlenda sérfræðinga er að ræða. Síðan geta sjálfstætt starfandi aðilar, ef þeir eru komnir í landið og hafa fengið atvinnu í landinu, keppt hér um hvaðeina, flutt fjármagn ótakmarkað til Íslands til þess að setja hér upp fyrirtæki, til þess að koma sér fyrir í íslensku atvinnulífi. Þetta er hluti af þeirri opnun sem hér er um að ræða. Ég held, virðulegur forseti, og nefni það hér við hæstv. viðstadda ráðherra, að það sé alveg nauðsynlegt að alþingismenn taki á þessum málum með allt öðrum og skilvirkari hætti en gert hefur verið, t.d. með svipuðum hætti og gert var í finnska þinginu sl. vetur, seinni hluta vetrar, að hinum einstöku málasviðum sem snerta innri markaðinn, og m.a. doðrantinum upp á 1000 blaðsíðurnar, verði vísað til viðkomandi þingnefnda hér á Alþingi til skoðunar og umsagnar. Þannig að félagsmálanefndir þingsins fái til meðferðar t.d. atvinnu- og búseturéttinn og það sem honum fylgir og veiti umsögn um það, að fjárhags- og viðskiptanefndir þingsins fái það sem snertir fjármagnsþáttinn, fjárfestingar og fjármagnsflutninga, og veiti umsögn um það. Að sem sagt hver og ein fagnefnd þingsins, sem í hlut á, taki á þessu máli og veiti umsögn. Það er ekki óeðlilegt að slíkt starf fari fram, annaðhvort undir stjórn Evrópustefnunefndar þingsins, eða þó enn frekar vegna stöðu utanrmn., að það verði utanrmn. þingsins sem leiði og stjórni því starfi. Þannig að fyrir liggi álit einstakra þingnefnda á því sem hér er um að ræða. Ég vil spyrja hv. þm. Þorstein Pálsson hvort hann geti ekki tekið undir það að slík vinnubrögð væru skynsamleg af hálfu þingsins, þannig að alþingismenn áttuðu sig á því og væru knúðir til þess í raun að setja sig inn í það hvað hér er um að ræða. Ég er ekki að segja að það sé áhugaleysi á þessu sviði, en það er fyrst er menn þurfa að setja sig inn í hlutina sem líkur eru á því að raunveruleg afstaða mótist á grundvelli vitneskju og þekkingar um það sem fyrir liggur. Auðvitað á skýrsla utanrrh., sem við ræðum hér, að ganga einnig og þau atriði sem þar eru að fylgja með í þessa vinnu sem ég er hér að leggja til að fram fari á vegum þingsins. Ég tel, virðulegur forseti, að öll staða þessa máls sé komin í allt annað ljós nú eftir að Evrópubandalagið hefur hafnað kröfunni um fríverslun með fisk, eins og hún var fram sett í þessum viðræðum. Spurningin er ekki lengur um það hvort við náum þarna einhverju stórmáli fram, sem hefur þó sína annmarka, eins og ég hef bent á, vegna útflutnings á ferskfiski, þar er engar hömlur hægt að setja. Það er nú úr sögunni. En þá stendur meginmálið eftir: Er það í samræmi við íslenska hagsmuni að við gerumst aðilar að innri markaði Evrópubandalagsins? Það er kjarni þessa máls. Það er kjarni málsins eins og það liggur fyrir núna. Og ég set stórt spurningarmerki við það að það séu íslenskir hagsmunir. Ég efast um að það sé í samræmi við íslenska hagsmuni að opna hér allt upp á gátt samkvæmt lögum og reglum Evrópubandalagsins frá ársbyrjun 1993 og ætla íslensku atvinnulífi og almenningi í landinu að búa við þá hömlulausu samkeppni sem þar er um að ræða. Ég er satt að segja undrandi á því að heyra t.d. hv. þm. Stefán Valgeirsson, sem vissulega reisti spurningarmerki við aðild að Evrópubandalaginu, þar erum við sammæltir, tala um breyttar aðstæður frá því í Ósló í mars 1989. Í hverju felast þær? Hefur hv. þm., og aðrir hv. þm., sett sig inn í hvaða þýðingu, hvaða áhrif, innri markaður Evrópubandalagsins, hinn hömlulausi innri markaður, og þar höfum við nú ekki fyrirvarana, hér státa ráðherrarnir sig af því að þeir séu ekki þarna, hvaða áhrif ætli þetta hafi fyrir byggðirnar á Íslandi?

Þú misskildir þetta.

Kannski, kannski, já vonandi. Hvaða áhrif ætli þetta hafi á stöðu byggðamálanna hér á landi, til viðbótar við þau áform sumra ráðherra í ríkisstjórn Íslands að fara að fjárfesta 60 milljarða suður á Keilisnesi? Þá á um sama leyti og dælt er inn í hagkerfið á Íslandi tugmilljörðum, hér suðvestanlands, að opna allt upp á gátt til viðbótar fyrir fjármagnið í Evrópu, fyrir hina hömlulausu samkeppni innri markaðar Evrópubandalagsins. Þetta er aðför að byggðamálum á Íslandi. Þetta er, hæstv. forsrh., hreint glapræði að ætla að ganga þannig til verka. Og m.a. af þeim sökum set ég mjög stórt spurningarmerki við það að halda þessum samningaviðræðum áfram. Ég hef raunar frá byrjun ráðið frá því að við værum þar þátttakendur. Ég tel að íslenskra hagsmuna eigi að gæta með öðrum hætti. Hæstv. forsrh. nefndi hér í sínu máli áðan að það væri nauðsynlegt að líta til fleiri átta. Hann nefndi Norður-Ameríku og Japan. Ég er alveg sammála hæstv. forsrh., en hann er bara ekkert á þeirri leið með því að ætla að hengja sig inn í Evrópskt efnahagssvæði. Hann er að binda okkur inn í Evrópu, Vestur-Evrópu, hinn opnað markað Vestur-Evrópu, en ekki að skoða möguleikana á að Ísland haldi sig utan við þessar stóru efnahagsheildir, sem er okkar góði kostur, að nota landfræðilega legu landsins til þess að eiga góð samskipti til allra átta, til Evrópu, til Norður-Ameríku, til Austur-Asíu, og ekki að binda okkur þarna inn á eitt svæði. Hagsmunir Íslands, staða íslensks sjávarútvegs, og sagan, eiga að færa okkur heim sanninn um það að óráðlegt er að ætla að binda sig fyrst og fremst við eitt markaðssvæði með okkar afurðir, fyrir nú utan þá tengingu inn á hið alþjóðlega fjármagn sem þarna er um að ræða. Það er þessi leið sem ég hvet hv. alþingismenn til að skoða áður en menn ganga lengra í þessum samningaviðræðum sem nú eru raunar komnar í það ljós að það er næsta ólíklegt, ég segi sem betur fer, að þær gangi upp. En þegar þessar samningaviðræður eru að stranda af eðlilegum ástæðum, þegar öflugustu ríkin í EFTA eru að búa sig í að gerast aðilar að Evrópubandalaginu með beinni umsókn, tengjast því þannig beint, er auðvitað alveg ljóst að um leið og það gerist fara menn ekki að leggja mikið á sig til að stofna hér sérstakt kerfi, Evrópskt efnahagssvæði, með flóknum hætti og menn kunna engin ráð til þess í raun enn þá, hvernig þetta á að gerast og sagt að ákvarðanir eigi að koma fyrir áramót. Því vísar flest á það að þessar viðræður lendi í strand. Þá fara menn að tala um hvað á að taka við og þá kemur margt fróðlegt upp á borðið. Það hefur verið að gerast hér í framhaldi af inngangsræðu hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar í marsmánuði í fyrra, sem fyrstur þingmanna á Alþingi Íslendinga talaði um það að Íslendingar ættu í fullri alvöru að leita aðildar að Evrópubandalaginu. Síðan hefur nú komið liðsauki. Hann hefur að vísu komið frá Valhöll og landsfundi Sjálfstfl. haustið 1989 í aldamótaskýrslunni, það er önnur bláskinna, aldamótanefndarálitið, þar sem varaformaður Sjálfstfl. Davíð Oddsson, sem við eigum von á hér inn í þingsali innan tíðar, mælti fyrir því að það yrðu teknar upp formlegar samningaviðræður við Evrópubandalagið. Auðvitað hefur hv. þm. Þorsteinn Pálsson fylgt á eftir í samkeppninni varðandi þetta því hv. þm. notaði einmitt sérstakt tilefni, aðalfund Sambands ísl. fiskframleiðenda, til þess að boða þá stefnu að nú ættum við að fara að sækja um aðild og láta reyna á samningaviðræður. Þetta sagði formaður Sjálfstfl. á fundi suður í Leiru, á fundi þar sem formaður samstarfsnefndar atvinnurekenda í sjávarútvegi varaði mjög eindregið við því að Íslendingar færu að hugsa um aðild að Evrópubandalaginu. Þá notaði formaður Sjálfstfl. einmitt tækifærið og Alþfl. er svona í humátt á eftir. Ef þessar viðræður sigla í strand, ja, þá náttúrlega verðum við að taka málið á dagskrá. Í rauninni segir formaður flokksins hér: Auðvitað verður að ræða þetta. Hann vill taka það á dagskrá nú þegar og hann sér að hverju fer og þá er hjartað farið að slá til Brussel.  En ég kemst ekki hjá því að vitna til formanns samstarfsnefndar atvinnurekenda í sjávarútvegi. Hvert er álit þessarar nefndar sem túlkar væntanlega viðhorf allra helstu samtaka í sjávarútvegi? Virðulegur forseti, þar segir: ,,Gengi Ísland í Evrópubandalagið yrði það að samþykkja sjávarútvegsstefnu bandalagsins eins og hún er í dag því hin almenna regla er að inngöngulandið samþykki það sem fyrr hefur verið ákveðið innan Evrópubandalagsins. Ákaflega ólíklegt er að við samninga Íslands við EB tækist að fá fram einhverjar grundvallarbreytingar á sameiginlegri sjávarútvegsstefnu bandalagsins. Efnislega þýddi þetta að sjávarútvegsdeild EB, sem er yfirþjóðleg stofnun, mundi hafa lokaákvörðunina um stjórnun á sjávarútvegi Íslendinga. Þannig yrðu ákvarðanir í sjávarútvegsmálum teknar í Brussel, m.a. um heildarkvóta og samninga við önnur ríki.`` --- Og takið eftir, hv. þm.: ,,Fiskveiðilögsaga Íslendinga yrði tólf mílur en utan þeirra marka yrði hafsvæði EB.``  Við heyrðum tóninn hér áðan, hann vildi að vísu ekki skera úr um að það væri hinn eini rétti kostur, ég ætla honum ekki meira en hann sagði, en hann vildi láta á þetta reyna og menn heyra undirtóninn og undirölduna, alveg skýrt. En hvert er viðhorfið hjá sjávarútveginum? Eru menn alveg í keng þar vegna tollmúranna? Telja menn að það sé ekki búandi við þetta og við verðum að taka afarkostum, jafnvel að hleypa hér inn í landhelgina fiskveiðiflotum Evrópubandalagsins? Ónei, þar segir sami Magnús Gunnarsson fyrir hönd sinna samtaka: ,,Það er ánægjulegt til þess að vita að menn hafa vaknað til meðvitundar um það mikla hagsmunamál sem tengist samskiptum okkar við EB og þeim breytingum sem þar eru að eiga sér stað. En það er nú svo með okkur Íslendinga að á okkur rennur oft æði og við sjáumst ekki fyrir. Að sjálfsögðu skiptir okkur miklu máli að við náum góðum samningum við EB, en við skulum jafnframt gera okkur grein fyrir því að ef við náum ekki samningum þarf það ekki að þýða neinn heimsendi.`` --- Og hann endurtekur þetta með nokkuð öðrum orðum síðar í ræðu sinni, að það sé ekki ástæða fyrir íslenskan sjávarútveg að örvænta þó lausn finnist ekki á þessu á næstunni. Hvernig stendur á því að stjórnmálamenn á Alþingi Íslendinga eru að hvetja til þess að fara nú að tala um aðild að Evrópubandalaginu þegar forsvarsmenn í undirstöðuatvinnuvegi okkar vara eindregið við slíku, segjast geta dokað við? Það er einmitt það sem þarf að gera. Menn þurfa þrautseigju til að ná fram hagsmunum sínum. Það hefur sagan kennt okkur í sambandi við landhelgismál okkar og meginmál, að tryggja stöðuna varðandi undirstöðuatvinnuveg okkar. Alþb. hefur borið gæfu til þess að vísa þessu máli frá, slá því föstu að aðild að Evrópubandalaginu komi ekki til greina.

Er það nú víst?

Er það nú víst, segir hv. þm. Karl Steinar Guðnason. Heyrir hv. þm. einhverjar raddir úr Alþb. um annað? Eða eru einhverjir kannski komnir yfir til Alþfl. sem fylgja leiðsögn hans í þessum efnum?  Ég held, virðulegur forseti, að það sé mjög nauðsynlegt fyrir okkur hér á Alþingi að nota tímann næstu vikur til að fara vandlega ofan í þessi mál, til þess m.a. að kemba bláskinnu, bókina sem hv. þm. Þorsteinn Pálsson er með á borði sínu og sjálfsagt farinn að lesa, til að átta sig á því hvað fylgir þessu, hverjar verði afleiðingarnar ef við ætlum að opna hér fyrir innri markaðinn. Ég tel að ríkisstjórnin ætti að endurskoða stöðuna í þessu máli, endurskoða hana frá grunni, m.a. vegna þeirra svara sem nú liggja fyrir. Og einnig vegna þess sem er að gerast í öðrum EFTA - ríkjum þar sem ríkisstjórnir eða ráðandi öfl eru að búa sig undir það að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Það er ekki sú leið sem Ísland á að fylgja. Við eigum að taka upp beina samninga, eins og við áttum að gera fyrir löngu síðan í raun, til þess að láta reyna á okkar hagsmuni og byggja þá upp með öllum þeim rökum og málafylgju sem við höfum. Í þeim efnum væri hægt að vitna í ræðu Magnúsar Gunnarssonar, í þá leiðsögn sem hann dró upp í þessum efnum þar sem hann bendir einmitt á hvernig á þessum málum beri að taka. Hann segir þar m.a., með leyfi forsta: ,,Ég held að það sé líka nauðsynlegt að forsvarsmönnum EB, hvort sem er í stjórnmálum eða einstökum deildum þess, sé gert það ljóst að íslenskur sjávarútvegur hefur ekki áhuga á því að láta þvinga sig til samninga. Sé það stefna EB að beita aðstöðu sinni til þess að skaða fiskvinnsluna á Íslandi held ég að íslensk stjórnvöld og íslenskur sjávarútvegur hjóti að leita leiða til þess að svara því. Þar hlýtur að vera efst á blaði að draga verulega úr hráefnisútflutningi til bandalagsins.`` Þarna er verið að byggja upp stöðu. Þarna er verið að vísa á viðnám til þess að knýja á um samninga en ekki með undanslætti og ekki með því að ætla að opna hér portin fyrir hinu alþjóðlega fjármagni svo að það geti hreiðrað um sig og keypt upp atvinnufyrirtækin á Íslandi, sem eru á mörgum sviðum í mjög veikri stöðu. Og það er eitt mál sem er óunnið hér á Íslandi og sem ætti ekki síður að vera nauðsynlegur undirbúningur þess að laga sig að breyttum umheimi en að styrkja bankakerfið á Íslandi, eins og hæstv. forsrh. nefndi í sambandi við fjármagnsflutningana og fleira. Það er að móta íslenska sjávarútvegsstefnu, að taka á því stóra verkefni sem er að verulegu leyti óunnið, að móta samþætta og heildstæða sjávarútvegsstefnu. Það kemur sannarlega æ betur í ljós hversu afdrifaríkt það er að ekki hefur verið mótuð heildstæð sjávarútvegsstefna hérlendis. Ég tel að af hálfu Alþingis og ríkisstjórnar þurfi í samvinnu við hagsmunaaðila í sjávarútvegi að taka þessi mál upp frá grunni, frá veiðum og úrvinnslu og til markaðssetningar afurðanna. Við slíka stefnumörkun þarf að hyggja að fjölmörgum þáttum, m.a. því sem er talið þjóðhagslega hagkvæmt, að markmiðum í byggðamálum og verndun fiskstofnanna, kjörum og starfsskilyrðum þeirra sem við sjávarútveginn starfa og stöðu gagnvart mörkuðum og viðskiptabandalögum. Þetta verk er því miður óunnið og við megum í raun, hvort sem við erum að tala um Evrópskt efnahagssvæði eða annað, ekki láta það dragast stundinni lengur að taka á þessu stóra máli til þess að undirstöðuatvinnuvegur okkar láti ekki spila sig sundur og saman ef svo illa færi að hér yrði opnað 1. jan. 1993 fyrir alþjóðlegt fjármagn, þó svo að menn séu að tala um að þá verði sjávarútvegurinn undanskilinn. Þær eru margar, leiðirnar, ef annað atvinnulíf á Íslandi, þjónusta bankastofnana og annað er orðið galopið fyrir útlenda hagsmuni. Virðulegur forseti. Kannski er meginábending mín nú til þingheims varðandi þetta mál sú að allar nefndir þingsins sem innri markaður Evrópubandalagsins getur varðað einhverju, félagsmál, viðskiptamál, fjárhagsmál taki sig nú til undir forustu utanrmn. og fari í gegnum bláskinnu, fari líka í gegnum þessa litlu skinnu hér, skýrsluna frá utanrrh. sem við erum að ræða í dag, og skili áliti til utanrmn. sem birtist síðan sem niðurstaða úr vinnu þingnefndanna fyrr en seinna.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Hæstv. forseti. Þar sem talsmenn allra flokka hafa nú talað langar mig aðeins að nefna það að þessar umræður hafa verið mjög málefnalegar og athyglisverðar og kannski nokkuð með öðrum brag en hér um þetta leyti í fyrra þegar við deildum harkalega. Ég var meðal þeirra sem tóku dálítið stórt upp í sig. Síðan hefur eitt ár liðið og menn hafa haft tíma til að skoða öll málin betur. Ég hygg að hvort sem menn eru sammála um alla hluti eða ekki þá hafi málin mjög skýrst svo að þingmenn séu nær því að geta myndað sér skoðun sem er í meginefnum sameiginleg eða það vona ég a.m.k. Ég held ég þurfi ekki að hafa mál mitt mjög langt. Formaður flokks míns, hv. þm. Þorsteinn Pálsson, hefur lýst skoðunum okkar í megindráttum. Ég vitna til ræðu hans en hann gat þess sérstaklega að það væri enginn jöfnuður sem ríkti ef Evrópubandalagið hefði tollfrelsi á öllum iðnaðarvörum sem það selur hingað en við borguðum hins vegar verulega tolla til bandalagsins. Það sjá allir menn. Að þessu vék raunar Henning Christophersen, sem er okkur Íslendingum mjög vinsamlegur og þekkir mjög til mála hér, í ferð sem Evrópustefnunefnd fór fyrir nokkrum vikum. Hann eyddi miklu af tíma sínum til þess beinlínis að ráðleggja okkur hvað við ættum að gera. Og hann sagði, ekki orðrétt en að efni til, að það væri auðvitað alveg ljóst að þegar við borguðum miklu meiri tolla hlutfallslega til Evrópubandalagsríkja heldur en við tækjum af þeim, þá þyrfti að leiðrétta það, það væri alveg ljóst. Það er þetta sem við höfum verið að ræða um, þetta yrði að leiðrétta. Þessi ágæti maður gat þess raunar líka að hann teldi hyggilegast fyrir okkur að sækja um viðræður á breiðum grundvelli, nefna ekki fiskinn. Hann væri ekki aðalatriðið hjá Evrópubandalaginu og það væru aðeins ein eða tvær þjóðir, eina nefndi nú hæstv. utanrrh., það væru Spánverjar einir sem væru að rembast við að krefjast þess að tollfríðindi yrðu einhvers konar verslunarvara gegn fiskveiðum í landhelgi annarra þjóða. Þetta hafa ríki í GATT - viðræðunum raunar fjallað um og fordæmt algerlega. Þar stóðu Efnahagsbandalagsríkin algerlega einangruð. Engir aðrir léðu máls á því að tengja mætti saman fiskveiðiheimildir og tollfríðindi. Það er gersamlega fráleitt, það styður varla nokkur maður, kannski bara þessi eini í Evrópubandalaginu. Það er auðvitað sá sem fer með fiskimálefni þar, Marin heitir víst sá ágæti maður, sem stóð til að fá hingað til Íslands en kom ekki, sem betur fer, því hann hafði ekkert hér að gera. Hann verður eitthvað að ýja að þessu, býst ég við, þegar þessar umræður eru uppi, en náttúrlega alls ekki þegar ekkert er verið að ræða um fiskinn. Við höfðum ekkert ætlað okkur að ræða um neinn fisk, allt frá því að bókun 6 var gerð 1972 og tók gildi 1976. Þá fór síðasti togarinn út fyrir og mér datt ekki í hug, og ég held engum, að einhvern tíma síðar, kannski 15 árum eða þá tveim áratugum, svo að við notum nú þetta merkilega ártal 1992 sem allir eru að tala um, þá væri farið að tala um að flotinn kæmi aftur. Þetta er fáránlegt, að nokkrum Íslendingi geti dottið í hug að það komi til greina að Evrópuflotinn fari að veiða hér aftur, 20 árum eftir að bandalagið samdi um það að fara út. Um þetta þarf auðvitað engin orð að hafa og sem betur fer hef ég engan mann heyrt í þessum umræðum hafa nein slík orð. Þau eru dauð, búin, grafin og eiga auðvitað aldrei að koma til umræðu á Alþingi Íslendinga, áttu aldrei að koma til umræðu og eiga aldrei að koma til umræðu. Þetta er mergurinn málsins og um þetta heyrist mér allir vera sammála. Ég held að menn séu líka sammála um það að við þurfum að taka upp tvíhliða viðræður. Ráðherrarnir báðir viku að því mjög drengilega. Og ekki ætla ég að fara að þræta mikið um það hvort það hefði átt að gerast í fyrra eða gerast nú. Það átti auðvitað að gerast í fyrra, árið er liðið í aldanna skaut, eins og þar stendur, og það er alveg ástæðulaust að fara að rifja þetta upp, það er líka liðin tíð. Það var hvorki meira né minna en hæstv. forsrh. sem sagði orðrétt: ,,Nú eigum við að snúa okkur af fullum krafti að því að fá tollana fellda niður``, þ.e. annaðhvort að breyta bókun 6 eða gera sérsamninga, tala um tollamál og önnur almenn viðskiptamál við Evrópubandalagið, alls ekki um fiskveiðar. Þær eru ekkert á dagskrá og hafa aldrei verið. Við eigum 200 mílurnar, það var viðurkennt í ferð þessarar nefndar, Evrópustefnunefndar í fyrra, hún fór þá líka í ferðalag, af þeim sem fer með íslensk málefni í framkvæmdastjórninni. Það væri alveg ljóst að Íslendingar ættu 200 mílurnar og enginn gæti gert neinar kröfur til nokkurs innan þeirra. Það var alveg ljóst. Aðspurt var þetta tvítekið og það er allt bókað í bókakerfi nefndarinnar. Af því að ég er að nefna nefndina þá vil ég geta þess, og nota kannski tækifærið til óheiðarlegrar samkeppni að auglýsa rit hér úr ræðustól, en þessi nefnd tók út með sér þýðingu af nefndaráliti sem útbýtt var á Alþingi í vor. Það er álit nefndarinnar í heild sinni og sérálit nefndarmanna. Þessu útbýttum við auðvitað alls staðar og ýmsum gögnum öðrum. Ég hygg að margir Íslendingar mundu vilja senda þessa bók til viðskiptavina sinna og vina erlendis til þess að menn sjái þar að það þýðir ekkert að vera að tala um nein fiskveiðiréttindi við Íslendinga, þau verða aldrei að veruleika, sem betur fer. Ég vil geta þess jafnframt að það eru að koma út í einu bindi þau sjö hefti sem nefndin sendi frá sér og það hjálpar auðvitað til við að kynna þessi mál. En það kom hér fram, og er alveg rétt, að það vantar meiri kynningu á Evrópumálum yfirleitt. Menn þurfa auðvitað að kynna sér þetta allt saman mun betur en nú er. Hæstv. forsrh. sagði líka að það hefði ekki verið rétt að óska tvíhliða samninga í fyrra. Við getum látið það liggja á milli hluta en hitt er ljóst að núna er tíminn kominn, eins og ég áður vék að. Og hann sagði raunar að núna væru allar líkur á að við gætum fengið tvíhliða samninga, það sagði hæstv. forsrh. hér úr þessum ræðustól áðan. Ég er alveg fullviss um það að þar getum við fengið mjög hagstæða samninga. Það er auðvitað alveg ljóst, hvernig sem menn velta vöngum, að ef við förum að gerast aðilar að Evrópubandalaginu þá höfum við enga tryggingu fyrir því um lengri tíma að það yrði ekki komin krafa um að við mundum hlíta hinni sameiginlegu fiskveiðistefnu bandalagsins. Hún nær auðvitað ekki til annarra en bandalagsríkja. Hún nær ekki til okkar og hefur aldrei gert. Þetta er bara innbyrðis samkomulag þessara ríkja. Og það er hvergi getið um það, allt frá Rómarsáttmálanum frá 1957 og til þessa dags, ekki í einu einasta skjali bandalagsins, að það sé til einhver sameiginleg fiskveiðistefna sem gildi utan bandalagsins, eins og það sé komið löggjafarvald um heim allan. Þetta er bara dellukenning. Það er della sem var búin hér til, ekki kannski hér á Íslandi, en einhvers staðar búin til og á hvergi nokkra stoð. Það kom alveg skýrt fram, m.a. frá þessum ágæta manni sem ég var að nefna hér áðan, að það sem stendur í þessum skjölum er að eitthvað kæmi fyrir eitthvað. Það er ekki hægt að krefjast fiskveiðiheimildar af Svisslendingum eða Austurríkismönnum þegar verið er að semja við þá. Hvernig eiga þær að láta bandalagið hafa fiskveiðiréttindi? Þetta er della upp úr og niður úr, stendur ekki í einu einasta skjali bandalagsins og þess vegna er ekkert um það að tala. Það er auðvitað alveg ljóst að ef við gengjum í bandalagið, kannski verðum við að gera það einhvern tíma og við vitum náttúrlega ekkert hvernig bandalagið verður eftir eitt eða tvö ár, bandalagið getur breyst æði mikið á einu ári. Því geta menn held ég gert sér grein fyrir. Við vitum ekkert hvað þetta bandalag verður. Ef við förum að ganga í það, þá er náttúrlega alveg ljóst að við yrðum að undirgangast einhverjar af hinum almennu reglum. Ef þessi almenna regla þeirra um sameiginleg fiskveiðiréttindi á að gilda áfram, sem við vitum náttúrlega ekkert hvort verður, þá hlýtur hún með einhverjum hætti að taka til okkar. Við fengjum kannski einhverjar undanþágur, tímabundnar væntanlega, en hvað framtíðin ber í skauti sér, það er óvissa sem við vitum ekkert um og förum auðvitað ekki að undirgangast. Í mínum huga er það alveg fráleitt. En það var mjög ánægjulegt að hér þurftu menn ekki mikið að rífast og ég vil sérstaklega þakka hæstv. utanrrh., sem gengur nú í salinn, fyrir hans ræðu og skýrsluna líka, þá skrifuðu. Ég held að ég geti tekið undir svo til allt sem hæstv. ráðherra sagði um það. Við munum kýta eitthvað um málsmeðferð og kannski deila um hana nokkuð hastarlega. En það er rétt sem hv. þm. Þorsteinn Pálsson sagði hér áðan að við eigum auðvitað ekki að fara að tína til á opinberum vettvangi öll rök andstæðinganna. Við höfum verið að gera það okkar á milli árum saman og kannski áratugum saman. Við höfum sérstakan vettvang til þess. Það er utanrmn. Alþingis þar sem trúnaður ríkir. Hún er nú orðin 62 ára, sú ágæta nefnd, og þar hefur eiginlega ekkert lekið út allan tímann svo að orð sé á gerandi. Þar gerum við okkur auðvitað grein fyrir veikleikum okkar. En við erum ekki að tíunda þá við útlendinga þegar við hittum þá og setja á skjöl og tíunda hér á Alþingi. Um það þegjum við einfaldlega. Við tíundum okkar rétt, og við höfum vissulega margháttuð réttindi. Við höfum t.d. söguleg réttindi, við höfum lagaleg réttindi, sem lítt er haldið á loft hér. Þau sögulegu réttindi eru að strax á annarri hafréttarráðstefnunni, sem var haldin 1960, fluttum við í tillöguformi að ríki sem mjög væru háð fiskveiðum um efnahag sinn skyldu undanþegin ákveðnum reglum. Og þetta gekk til atkvæða við svonefnda tillögu Kanada um 12 mílna almenna landhelgi, en söguleg réttindi í tíu ár, þ.e. 6 plús 6 reglan, sem svo var kölluð. Fyrst var okkar tillaga um sérréttindi þeirra sem lifðu algerlega á fiskveiðum borin undir atkvæði. Hún var felld með litlum meiri hluta, var ekki samþykkt þar, en er þó sögulegt plagg engu að síður. Síðan varð það til þess að þegar kanadíska tillagan var borin upp greiddum við atkvæði gegn henni. Hún var um 12 mílur en sex ára söguleg réttindi hér á okkar miðum fyrir Breta, væntanlega, og Þjóðverja. Við greiddum atkvæði gegn þeirri tillögu sem við annars hefðum greitt atkvæði með og þá sætum við kannski enn þá uppi með 12 mílurnar, hver veit. En hún féll á einu atkvæði, okkar atkvæði. Við höfum þarna söguleg réttindi til þess að halda fram sérstöðu þjóða eins og Íslendinga. Í hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna er grein nr. 71, alltaf kölluð ,,íslenska ákvæðið``, um þetta sama, að ríki sem algerlega eru háð fiskveiðum varðandi lífsafkomu sína skuli njóta algerra sérréttinda, ekki að útlendingar geti veitt hjá þeim. Hún stóð í hafréttarsáttmálanum í 12 ár án þess að nokkur maður gerði tilraun til þess að hagga orði í henni. Þannig fengum við lagalegan rétt líka til að neita öllum veiðum í íslenskri landhelgi um aldur og ævi. Þess vegna ætti auðvitað að fara að linna öllum bollaleggingum um eitthvað annað. Og náttúrlega alveg fáránlegt að við nokkurn tíma gerum nokkra milliríkjasamninga eða göngum í milliríkjasamstarf ef við þessu verður hreyft. Það verður aldrei við því hreyft og við skulum snúa saman bökum um það að túlka þessar skoðanir okkar. Það er margt fleira sem við getum bætt við sem þessir ráðamenn hjá Evrópubandalaginu skilja algerlega og viðurkenna. Við veiðum auðvitað fiskinn ódýrara með meira öryggi og framleiðum betri vöru en nokkur annar getur gert. Þeir eru alltaf að tala um að það eigi að hagnýta auð þjóðanna sem best, með vöruskiptum og að framleiða þar sem framleiðslan er ódýrust. Þar að auki erum við betur í stakk búnir til þess að verjast hér áföllum í öllu okkar skammdegi o.s.frv. og haga veiðunum þannig að þetta fari vel úr hendi. Þetta viðurkenna þeir þegar maður talar við þá. Auðvitað er það fásinna, segja þeir, meira að segja í ræðum, margir hverjir. Og í samræðum eins og við okkur í þessum nefndum segja þeir jafnvel að það sé algerlega ljóst að Íslendingar eigi að veiða fiskinn. Þeir þurfa að fá þennan fisk aftur á móti. Við getum gert samning um það að þeir fái einhvern ákveðinn hluta af okkar fiski, að sjálfsögðu á gangverði. En við tryggjum þeim eitthvert magn af þessum fiski. Þá vantar þennan fisk, þeir verða að fá hann. Þeir kaupa hann hvergi annars staðar, hann er ekki til. Þeir eru sjálfir búnir, með þessari sameiginlegu fiskveiðistefnu, að gereyðileggja öll mið við strendur sínar. Þetta vita allir menn og þeir ætlast ekki til að við förum að fallast á að þeir komi líka til með að eyðileggja okkar mið. Þeir segja þetta bæði opinberlega og eins við okkur og við alla. Þess vegna má aldrei nein íslensk rödd heyrast um annað. --- Fundarhlé.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Fundi er fram haldið í sameinuðu þingi. Forseti hefur dokað við eina mínútu vegna þess að hæstv. utanrrh. er enn ekki kominn í húsið. Nú vildi ég spyrja næsta hv. ræðumann, 3. þm. Reykv., hvort hann óski eftir að forseti doki við enn um stund. --- Hv. þm. kinkar kolli til samþykkis og ég vil þá biðja hv. þm. að hafa aðeins biðlund, ég trúi ekki öðru en að hæstv. ráðherra komi hér á hverri stundu. Forseta er kunnugt um að hæstv. utanrrh. var við skyldustörf frá kl. 18.30 til 9.00. Það líða sjálfsagt ekki margar mínútur þar til hæstv. ráðherra kemur, en ég hef í hyggju að fresta fundinum til kl. korter yfir 9. --- Fundarhlé.

Ragnhildur Helgadóttir : Frú forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs vegna þess að ég hef efasemdir gagnvart ýmsum þáttum í meðferð málsins í höndum hæstv. ríkisstjórnar. Einnig hef ég komist á þá skoðun að á sumum sviðum væri rétt að breyta nokkuð um stefnu í því máli sem við erum hér að ræða um. Ástæðan til þessara skoðana minna er störf í Evrópustefnunefnd, upplýsingar sem við höfum fengið við þau störf og samanburður á því sem er að gerast í dag og því sem Alþingi var gerð grein fyrir fyrir ári síðan og reyndar nokkrum mánuðum fyrr, á Alþingi vorið 1989. Mér þykja mál hafa breyst æðimikið og raunar nokkrar af forsendunum sem skýrðar voru fyrir okkur þegar verið var að undirbúa hinar sameiginlegu viðræður EFTA og EB. Og einnig hafa þeir þættir verið að breytast á meðan á öllu þessu ferli hefur staðið. Það er auðvitað ljóst að mikið ferli fór af stað eftir að Jacques Delors hélt fræga ræðu sína í miðjum janúarmánuði 1989 þess efnis að æskilegast væri að stefna að stærra evrópsku efnahagssvæði með aðild EFTA - ríkja og EB - ríkja á þann veg að fundin væri svokölluð tveggja stoða lausn. Þegar sá góði maður Jacques Delors talaði um tvær stoðir meinti hann þær stoðir sem annars vegar samanstæði af EFTA - ríkjum og hina sem samanstæði af EB - ríkjum. Jacques Delors gerði um það mjög ákveðna tillögu þá þegar að til þess að þetta samstarf gæti gengið yrði EFTA að endurskoða sitt innra skipulag, nánast að koma á skipulagi sem væri sambærilegt, eftir því sem stærð EFTA leyfði, við það sem ríkti innan EB. Mörgum þótti það allsérkennilegt að formaður framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins skyldi fara að gera tillögur um innra skipulag EFTA. Raunar var það ljóst síðar að ýmis aðildarríki EFTA töldu þessa tillögu engan veginn raunhæfa, hún væri bæði dýr og flókin í framkvæmd og leiddi til ýmiss konar tvíverknaðar og ónauðsynlegrar starfsemi og hægt væri að halda fundi um hugsanlegt og væntanlegt samstarf án slíks nýs skrifræðis. Nú er það alveg ljóst að fljótlega var það ákveðið á sameiginlegum fundi ráðherra vorið 1989 að hverju stefna bæri og ýmsar ákvarðanir voru þar teknar, m.a. af hálfu Íslendinga, um þær kröfur sem við töldum nauðsynlegt að gerðar yrðu. Það var líka fljótlega ljóst, og sérstaklega gerð grein fyrir því það vor af hálfu íslenskra valdhafa og reyndar haustið sama ár, þ.e. fyrir rúmu ári síðan, að tvö atriði væru stærst í þessu samstarfi, ef ekki forsenda af hálfu Íslands og ýmissa annarra EFTA - ríkja þá a.m.k. mjög veigamikil skilyrði. Annað var það sem rætt hefur verið hér í dag mjög mikið, krafa Íslands um fríverslun með sjávarafurðir innan EFTA og að EFTA tæki þá kröfu upp á sína dagskrá sem sameiginlega kröfu EFTA. Það kom meira að segja stundum fram í umræðum manna, m.a. í ræðu eins ráðherra hér á síðasta ári, að þetta mál hefði forgang innan EFTA í viðræðum þess við Evrópubandalagið svo að nokkurrar bjartsýni gætti hér. Af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar var það skýrt fyrir Alþingi að það væri eitthvert stærsta skrefið sem stigið hefði verið fram á við til hagsbóta fyrir íslenskt atvinnulíf og íslenskt efnahagslíf sem við hefðum lengi staðið frammi fyrir. Hitt atriðið sem mikil áhersla var lögð á að gerði þennan kost þátttöku í EFTA - ferlinu svo fýsilegan fyrir Íslendinga var það að með því fengist réttur til sameiginlegrar ákvörðunartöku EFTA - ríkja og EB - ríkja um sameiginleg mál Evrópska efnahagssvæðisins. Ef ég byrja á því að ræða um síðara atriðið af þessum tveimur þá eru þar óneitanlega margar spurningar sem ég tel að Alþingi þurfi að fá svör við og hæstv. ráðherra hafi engan veginn gert viðhlítandi skil því innan þess ramma eru atriði sem eru svo mikilvæg fyrir sjálfræði og fullveldi Íslendinga að þetta verður að vera ljóst snemma á þessum ferli. Nú erum við e.t.v. ekki að tala um neitt sem er snemma á þessum ferli því að allt er þetta í fullum gangi og þegar eru farin að berast mikilvæg svör sem hæstv. ráðherra telur til mikilla tíðinda. Þetta atriði, um sameiginlegu ákvörðunartökuna, eins og það er orðað, skiptir sannarlega miklu. En það var aftur á móti atriði sem bæði ég og fjölmargir hv. þm. muna að hæstv. utanrrh. gerði afarlítið úr á fyrstu stigum umræðu um þetta mál. Hæstv. ráðherra sagði m.a. að á því sviði yrðu engin vandamál. Ef menn kæmust að niðurstöðu um meginatriði efnisins yrði það auðvelt mál að leysa hin svokölluðu lagalegu og stofnanalegu atriði, eins og það hefur verið þýtt. Annað hefur komið á daginn. Það liggur fyrir nú að á þessu sviði eru aðalágreiningsefnin milli EFTA og EB, sbr. neðst á bls. 33 í skýrslunni. Og menn geta velt því fyrir sér, hvers vegna skyldi það hafa verið sem hæstv. ráðherra gerði svona lítið úr þessu atriði? Í fyrsta lagi dettur manni auðvitað í hug að hæstv. ráðherra hafi talið þessi atriði raunverulega skipta svo litlu, að samkvæmt þingreynslu hæstv. ráðherra kæmu svona lagaleg atriði, stofnanaleg og slíkt, bara einhvern veginn af sjálfu sér. Ekki veit ég það en svo mikið er víst ef þau atriði hefðu verið tekin fyrir strax þá hefði fljótlega komið í ljós að það hefði þurft stjórnarskrárbreytingu á Íslandi. Það er líka ljóst ef það hefði legið fyrir að það þyrfti stjórnarskrárbreytingu til þess að komast að niðurstöðu í viðræðunum um hið Evrópska efnahagssvæði þá hefðu stjórnarflokkarnir ekki aðeins verið ósammála heldur hefði ríkisstjórnin ekki verið sammála um framhald málsins. Þarna er því enn ein af mörgum ja, það er skrýtið að segja það, af mörgum líftaugum ríkisstjórnarinnar. Þarna er enn eitt atriði þar sem menn hafa kæft þetta mikilvæga atriði í tali um aðra þætti, frestað því þangað til núna og reyndar lengur því að á þessu atriði hafa ekki enn fengist viðhlítandi skýringar. Þess vegna leyfi ég mér að óska þess að hæstv. ráðherra skýri það hvað við er átt á vissum stað í skýrslunni, sem hér liggur fyrir til umræðu. Í kaflanum um laga - og stofnanamál segir svo á bls. 34 um bein réttaráhrif, með leyfi hæstv. forseta: ,,EFTA - ríkin hafa lýst því yfir að þau mundu gera ráðstafanir til þess að einstaklingar hefðu sömu réttarstöðu samkvæmt EES - reglum í öllum EFTA - ríkjunum og þeir hefðu innan EB, þ.e. að þeir gætu leitað réttar síns á grundvelli EES - reglna fyrir dómstólum í EFTA-ríkjunum,`` --- þá væntanlega hver í sínu heimalandi. Þessu hafa EFTA-ríkin lýst yfir. Ég held áfram tilvitnun, frú forseti: ,,Til þess að einstaklingur geti leitað réttar síns fyrir íslenskum dómstólum verða þær reglur, sem ætlað er að veita einstaklingum réttindi eða skyldur, að gilda sem lög á Íslandi.`` Á þá að lögleiða á Alþingi hverja þá breytingu EB-laga sem snerta EES - svæði í framtíðinni? Eða á að breyta stjórnarskrá þannig að sá þáttur EB-laga gildi á Íslandi? Síðar í þessum sama kafla segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Innan EB hefur EB - réttur forgang umfram landslög. EB hefur lagt áherslu á að gildi EES - reglnanna verði tryggt gagnvart landslögum sem hugsanlega yrðu sett í andstöðu við reglurnar. Að öðrum kosti mundi grundvöllur fyrir samræmdum reglum svæðisins raskast fljótt. Samkvæmt íslensku réttarkerfi þyrfti stjórnarskrárbreytingu til að tryggja algjöran forgang EES - réttar fyrir landslögum.`` Ég lýk þessari tilvitnun í bili. Síðan er fjallað um það hvernig EES - lög væru skýrð sem sérlög gagnvart nýrri landslögum, en síðan kemur: ,,Endanlegt mat á því hvort landslögin gangi framar EES - reglunum er alltaf í höndum íslenskra dómstóla.`` Ég vil leyfa mér að spyrja: Hvaða reglur munu gilda? Með hvaða hætti verður þetta gert ljóst? Hvernig kemur þetta heim og saman við það að rætt er um að sérstakur dómstóll, þ.e. eins konar útvíkkaður EB-dómstóll, þar sem EFTA - ríkin ættu einnig fulltrúa, fjallaði um ágreiningsmál af þessu tagi? Og hvernig kemur sú ætlan heim og saman við 60. gr. stjórnarskrárinnar um að dómstólar skeri úr um embættistakmörk yfirvalda? Ég held að mörg þessara laga sé unnt að lögfesta hér á Alþingi. Um það er ekki vandasamt að fjalla út af fyrir sig. Það liggur fyrir að þar hljóta íslenskir dómstólar að hafa lögsögu. En þar sem um er að ræða atriði sem gilda á efnahagssvæðinu öllu og koma til sameiginlegs eftirlits og sameiginlegra dómstóla þá finnst mér Alþingi þurfa nánari skýringa. Í skýrslunni segir, ef ég má vitna í hana, frú forseti: ,,EB hefur jafnframt verið tjáð að viðkomandi ríki hafi ekki hug á að breyta stjórnarskrám sínum vegna þessa.`` Þá er spurning: Ætlar þá Evrópubandalagið að falla frá þeirri grundvallarreglu sinni að Evrópudómstóllinn fjalli um vafaatriði í skiptum ríkis við Evrópubandalagið? Er ætlunin að láta þá EB - reglu ekki gilda um EB - lög sem einnig ná til Evrópska efnahagssvæðisins? Það er eiginlega þetta sem mér virðist þurfa að skýra nánar. Á þessu geta mikilvægir hagsmunir oltið er frá líður ef af hinu Evrópska efnahagssvæði verður með þeim hætti sem nú hefur verið stefnt að. Í ferð sem Evrópustefnunefnd fór til upplýsingaöflunar nú á haustdögum lá það fyrir af hálfu þings Evrópubandalagsins, Evrópuþingsins, að þar verður ekki samþykkt að EFTA fái ákvörðunarrétt um það sem kallast lög Evrópubandalagsins. Það liggur alveg ljóst fyrir. Það má vel vera að sú hafi verið skoðun embættismanna á einhverju stigi málsins og sé það enn. En spurningin um ákvörðunarrétt EFTA verður, samkvæmt reglum EB, að koma fyrir Evrópuþingið og þar verður slíkur réttur ekki samþykktur til handa þeim sem eru ekki EB-ríki. Þess vegna er annað atriði sem mér finnst nauðsynlegt að fá skýringu á: Hvernig ætla þær EFTA - þjóðir, sem hæstv. ráðherra hefur vikið hér að í dag að stefni að þátttöku í ákvörðunum, að láta það gerast? Á hvaða stigi máls á að taka þátt í þeim ákvörðunum? Á það að vera í framkvæmdaráðinu, ráðherraráðinu, þinginu, í öllum þessum stofnunum sem EFTA - ríkin munu enga aðild eiga að? Ég fæ ekki séð hvernig það á að gerast eins og málum er komið. Mér virðist, frú forseti, að í umfjöllun um þetta mál komi fram ýmsar röksemdir af hálfu hæstv. ráðherra sem ganga hver gegn annarri og standast þess vegna ekki. Vissulega er það erfitt fyrir dugnaðarmenn, sem eru ákveðnir í sinni sök og eru að berjast fyrir málstað sem þeir trúa á, þegar þeir þurfa að horfast í augu við það að forsendur fyrir því máli sem þeir eru að berjast fyrir eru ekki fyrir hendi, ekki lengur. Forsendan fyrir sameiginlegri ákvarðanatöku er ekki fyrir hendi. Forsendan fyrir alíslenskri lögsögu, ég er ekki viss um að hún sé fyrir hendi samkvæmt öðrum þeim upplýsingum sem liggja í þessum plöggum. Og forsendan fyrir fríverslun með sjávarafurðir, sem var nokkurn veginn efst á blaði hjá EFTA gagnvart EB, er brostin. Það kom í ljós nú nýlega og líka samkvæmt því sem hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni í dag. Hvað stendur þá eftir af þeim hagsmunum sem við lögðum áherslu á í upphafi? Jú, það er spurningin um að fá aflétt, með samningi til langframa, tollum af íslenskum sjávarafurðum. Og samkvæmt máli hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. er helst að skilja að því máli sé best borgið með því að Sviss, Austurríki, Svíþjóð, Norðmenn og Finnar tali fyrir okkur, að við fáum kannski að vera með. Ég er þeirrar skoðunar að því máli sé mun betur borgið í höndum okkar sjálfra. Samninga um þau mál og önnur sérhagsmunamál Íslands gagnvart Evrópubandalaginu eigum við sjálf að hafa með höndum. Þess vegna er það að mér þykir okkur í hæsta máta koma það við þegar aðrar EFTA - þjóðir, valdhafar annarra EFTA - þjóða, bæði úr stjórn og stjórnarandstöðu, lýsa því yfir með ýmsum hætti að nú standi fyrir dyrum ákvörðun um það að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Heldur hæstv. ráðherra í raun og veru að það komi okkur ekki við ef það gerist sem fjölmiðlar voru að fjalla um í gær, að Svíþjóð kynni að sækja um aðild fyrir vorið? Samkvæmt því sem fyrrv. og e.t.v. tilvonandi forsætisráðherra Noregs, Gro Harlem Brundtland segir, þá væru Svíar um leið að sækja fyrir hönd Noregs. Forsætisráðherra Noregs og hans flokkur, svo og meiri hluti norska Stórþingsins, telur að stefna beri að aðild. Sömuleiðis hægrimenn í Svíþjóð. Sænskir sósíaldemókratar eru farnir að hallast í þessa átt. Meðan þessu fer fram heyrist helst það hljóð úr horni hæstv. utanrrh. að allt þetta fólk sé annaðhvort haldið misskilningi eða þá óskynsamt. Til vandræða sé þegar hinir og þessir norrænir ráðherrar ,,tali út og suður`` um þessi mál. Sömu afgreiðslu fá stjórnmálamenn annarra Evrópuríkja ef þeir hvetja Norðurlönd til aðildar eða tvíhliða viðræðna. Það skilur hvert mannsbarn sem hefur heyrt í hæstv. utanrrh. í fjölmiðlum um þessi mál að hann leggur harla lítið upp úr þessu. Ég tek til máls, frú forseti, til þess að vekja athygli á því að bæði ég og margir aðrir þingmenn og margir Íslendingar utan þings telja að þessar yfirlýsingar varði Íslands hagsmuni miklu. En ríkisstjórnin ætlar að horfa á það aðgerðarlaus eða bókstaflega að bíða átekta á meðan þessu fer fram og segja sem svo: Hvað sem tautar og raular þá ætlar utanrrh. Íslands að ljúka þessu EFTA - EB samningaferli. Á hverju lýkur þessu EFTA - EB samningaferli? Er hæstv. ráðherra viss um að því ljúki með samningi? Hvað gerist ef þrjú EFTA - ríki og kannski fleiri verða búin að sækja um aðild að Evrópubandalaginu áður en þessu samningaferli lýkur? Er ekki hætt við því að lítið verði úr samningum? Ég held að svo geti farið. En segjum að samningar tækjust. Þá er það ljóst að þau ríki sem hafa sótt um aðild munu mjög fljótlega verða aðilar. Þá eru eftir Ísland og líklega Sviss, ég veit ekki um Finnland. Ætlum við, ásamt Sviss, að vera sú stoð sem heldur utan um íslenska hagsmuni gagnvart öllum hinum ríkjunum, eigandi enga möguleika til að hafa áhrif á ákvarðanatöku? Ég held, frú forseti og hæstv. utanrrh., að það sé meira en tímabært að við segjum það upphátt að við skulum láta á það reyna hversu okkar málum verður tekið ef við sækjum í alvöru um aðild að Evrópubandalaginu, leggjandi áherslu á þá íslensku sérhagsmuni sem við erum öll sammála um. Það hefur margsinnis komið fram gagnvart þeim stjórnmálamönnum, og vafalaust fleirum en íslenskum, sem hafa átt samskipti við og leitað upplýsinga hjá stjórnmálamönnum Evrópubandalagsríkjanna, að umfjöllun um þessi sérhagsmunamál okkar, einkanlega á sviði sjávarútvegsins, verði miklu auðveldari á grundvelli viðræðna um aðild. Slíkar viðræður yrðu byggðar á aðildarumsókn, með þessu fororði að sjálfsögðu. Og það liggur fyrir af hálfu margra valdhafa þessara ríkja, og það veit hæstv. utanrrh., að það er fullur vilji til þess að líta með sérstökum skilningi hagsmuna ríkis sem á allt sitt undir einhæfu atvinnulífi, sem byggir afkomu sína á sjávarútvegi. Sjávarútvegurinn er vissulega grundvöllur mjög sérstæðna reglna innan Rómarsamningsins. Endurskoðun þeirra reglna stendur fyrir dyrum. En það er heimild nú til þess að gera aðildarsamning sem væri með sérstöku fyrirkomulagi við ríki sem á efnahagslíf sitt undir sjávarútvegi. Þá gerir það okkur auðveldara að ræða um fjölmarga þætti í atvinnulífi okkar og efnahagslífi, ekki aðeins sjávarútveg, heldur líka aðra þætti. Það sem við höfum aftur á móti verið vöruð við er að tala um sjávarútveginn einan og sér því að þá koma á móti af hálfu Evrópubandalagsins kröfur sem byggjast á reglum þeirra um sjávarútveginn einan. Það eru hins vegar miklu fleiri atriði sem koma til skoðunar ef verið er að ræða um aðildarumsókn. Enn önnur ástæða fyrir því að ég tel það tímabært og raunar nauðsynlegt að taka afstöðu til þessa máls er sú að ég óttast það beinlínis að hagsmunir okkar kunni að verða látnir mæta afgangi ef við bíðum eftir því að ríki, sem eru núna samstarfsríki okkar innan EFTA, komi sinni ár fyrir borð með aðildarviðræðum við Evrópubandalagið og þar á eftir komi að okkur og þá förum við að hugsa um að sækja um aðild. Á meðan á þessu stæði væri svo enn annar þáttur í þessu stóra dæmi sem er Austur- og Mið-Evrópuþjóðirnar, fyrrverandi kommúnistaríkin. Það er mikill og augljós vilji fyrir því innan Evrópubandalagsins að veita þeim sérstaka afgreiðslu, að búa til sérstaka tegund aðildarmöguleika fyrir þau ríki. Okkur hefur verið bent á það. ,,Þið gætuð hugsanlega sótt um einhvers konar aukaaðild eins og verður að öllum líkindum komið á laggirnar fyrir Austur-Evrópuríkin.`` Ég leyfi mér að spyrja: Vill Alþingi Íslendinga að við fáum einhvers konar aukaaðild, sams konar og þykir nauðsynleg fyrir Austur-Evrópuríkin sem búið hafa við ofstjórn kommúnismans og efnahagslega eymd í öll þessi ár, eða viljum við ganga til þessa leiks á sama grundvelli og Vestur-Evrópuríkin? Viljum við ganga sjálf til þessa leiks, setja fram okkar óskir og segja á hvaða grundvelli við getum samið og á hvaða grundvelli við viljum ekki semja og tryggja þar með fjölbreyttara og stöðugra atvinnulíf, tryggja okkar unga fólki meiri möguleika en það gæti hugsanlega átt eftir að allt þetta svæði lokast meira og minna fyrir þeim sem standa utan þess, að ég ekki tali um hina marglofuðu þekkingu sem við viljum geta nýtt í samstarfi við aðrar þjóðir og helst flutt út? Hvernig ætlum við að gera allt þetta ef við ætlum að bíða átekta þangað til Evrópubandalagið verður svo þreytt á öllum undanþágubeiðnunum frá hinum að því finnst ekki taka því að sinna slíku frá svona smáþjóð? Það er mín skoðun að nú sé lag. Ég held að það sé ,,stemning``, ef ég má svo segja, það sé viss vilji meðal stjórnmálamanna hjá Evrópubandalagsríkjunum að taka sérstaklega á hagsmunamálum þessa matvælaframleiðsluríkis okkar og líta á það með skilningi að við eigum samleið með þessum ríkjum og við viljum taka ákvarðanir með fullum rétti, með aðild að valdastofnunum Evrópubandalagsins til þess að hafa sjálf eitthvað um það að segja hvaða lög og reglur kunna að gilda um efnahagslífið. Ég sé ekki annað en við verðum að líta á það að þau eru aðalviðskiptaaðili okkar. Hvernig því verður háttað í framtíðinni vitum við ekki, en það er alveg ljóst ef við ætlum að halda þeim viðskiptum, ef við ætlum að opna þær dyr sem í þessu felast fyrir okkar fólk og ef við ætlum að nýta þann byr og þann áhuga sem er á meginlandi Evrópu núna fyrir því að varðveita sérstæða menningu og tungumál þá eigum við að gera þetta fyrr en seinna. Ég held að það sé áhætta að fresta því miklu lengur. Ég held líka ef við gerum þetta nokkuð fljótlega þá höfum við möguleika á að ræða um hugsanlega aðild um svipað leyti, eða jafnvel fyrr, en aðrar Norðurlandaþjóðir sem við höfum talið okkur á margan veg eiga mikla samleið með, einkanlega þó menningarlega. Og við skulum einnig líta á það hver verður sameiginlegur styrkur Norðurlandaþjóðanna innan þessa svæðis. Frú forseti. Ég hef nefnt það sem mér er efst í huga í þessu máli. Ég kom í þennan ræðustól með ljósrit af ýmsum ummælum hæstv. ráðherra frá því í fyrra sem sýna að í þessu máli hafa verið farnir nokkrir hringir eða hnýttar nokkrar slaufur, ég veit ekki hvað ég á að kalla það. Það sem var höfuðhagsmunamál fyrir ári síðan að fá framgengt, sú krafa sem við töldum efsta á blaði í fyrra hefur verið hafnað, virðist samkvæmt upplýsingunum í dag hefði orðið afar erfiður baggi, ef samþykkt hefði verið. Það verður ekki annað greint en að fögnuður, bæði hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh., sé mikill yfir því að kröfunni var hafnað. Sú höfnun styrkir samningsstöðu okkar samkvæmt áliti þeirra í dag. Hæstv. utanrrh. sagði 29. mars --- það er ekki lengra síðan: ,,Spyrja má hvað það er sem gerir Evrópskt efnahagssvæði að aðdráttarafli fyrir Ísland, efnahagssvæði sem nær til nítján ríkja og 350 millj. íbúa. Þessu er best svarað með því að horfa á stöðu Íslands ef við Íslendingar sættum því hlutskipti að lenda utan þeirrar þróunar sem nú virðist óumflýjanleg í Evrópu.`` Ég er sammála hæstv. ráðherra um þetta atriði. Ef ég má halda áfram lestri úr þessari klausu, með leyfi hæstv. forseta: ,,Komi ekki til virk þátttaka Íslands við mótun þeirrar markaðsheildar án aðildar að bandalaginu er enginn vafi á því að viðskiptakjör okkar í framtíðinni yrðu mun lakari gagnvart þeim ríkjum sem nú taka við um það bil 70% af vöruútflutningi okkar. Ber þar auðvitað hæst að fá viðurkenningu á grundvallarreglunni um fríverslun með fiskafurðir sem eru í reynd okkar iðnaðarafurðir.`` --- Þetta eru ályktunarorð hæstv. utanrrh. 29. mars 1990. Að það sé þetta sem gerir Evrópskt efnahagssvæði að aðdráttarafli fyrir Ísland. Það er grundvallarreglan um fríverslun með fiskafurðir sem eru í reynd okkar iðnaðarafurðir. Þetta var 29. mars. Hvað segir hæstv. ráðherra 29. okt.? Þá segir hæstv. ráðherra að það sé eiginlega mikill léttir að þessari kröfu var hafnað, staða okkar sé í raun miklu sterkari, og undir þetta tekur og undirstrikar sérstaklega hæstv. forsrh. Það eru venjulegir framsóknarfimleikar ef ég má svo segja. Ég er undrandi á hæstv. utanrrh. sem hefur svona snarsnúið við blaðinu og hvers vegna í ósköpunum hann athugar ekki þá hlið þessa máls sem felst í því að horfast í augu við staðreyndir og taka afstöðu til þess hvort ekki sé rétt að við tökum sams konar stefnu og Norðmenn, Svíar, Austurríkismenn og Danir hafa fyrir löngu gert. Frú forseti. Ég ætla að láta þessu máli lokið en ég vonast til þess að fá nánari skýringar hæstv. ráðherra á þessum hugleiðingum um ákvarðanatöku, hvernig menn stefni að ákvarðanatöku sem þegar hefur verið hafnað að veita mönnum hlutdeild í, og hvernig verður háttað með lögsögu þegar taka þarf afstöðu til álitaefna um embættistakmörk yfirvalda hins Evrópska efnahagssvæðis gagnvart einstökum ríkjum.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Skýrsla utanrrh. til Alþingis um samningaviðræður um Evrópska efnahagssvæðið er vafalaust eitt af stærstu málum þingsins nú og næstu árin. Ég tel að sú vinna sem hefur verið lögð í samanburð á íslenskri löggjöf og samþykktum Evrópubandalagsins og þær viðræður sem hafa átt sér stað um Evrópskt efnahagssvæði séu hið besta mál og hafi skilað okkur nytsömum upplýsingum og nauðsynlegum hvað varðar þetta stóra og flókna bandalag, Evrópubandalagið, innviði þess og lagagrundvöll. Ég er nokkuð viss um að sú vinna mun koma okkur til góða þegar fram líða stundir og jafnframt mun hún verða grundvöllur þess sem við gerum í framtíðinni. Þetta er jákvætt. Hitt er svo önnur saga að ég tel að þeim viðræðum sem nú eiga sér stað um Evrópskt efnahagssvæði sé að ljúka og muni ljúka mjög fljótlega. Hæstv. utanrrh. hefur haldið dauðahaldi í þá skoðun að hann muni geta siglt þessum umræðum um Evrópskt efnahagssvæði í höfn. Hann veit það auðvitað sjálfur að eins og staðan er í dag er það ekki nokkur vegur. Yfirlýsing Svía nú fyrir helgina um þetta tekur af öll tvímæli um það að Svíar muni sækja um aðild. Það er jafnframt samkvæmt þeim heimildum sem ég hef og í viðtölum við sænska stjórnmálamenn og þá sérstaklega samflokksmenn, ef maður getur sagt svo, hæstv. utanrrh., sænska alþýðuflokksmenn. Ég held að það sé nokkuð ljóst að Svíar munu sækja um aðild að Evrópubandalaginu og svo munu Norðmenn gera einnig. Í Finnlandi fara fram mjög alvarlegar umræður um þetta og eftir því sem mér heyrist á Finnum telja þeir að miðað við þá stöðu sem ríki í dag muni þeir einnig sækja um aðild. Við sjáum það líka að fyrir liggja umsóknir frá Austurríki, Kýpur og Möltu að Evrópubandalaginu. Þá hafa komið yfirlýsingar um það frá Póllandi, Ungverjalandi og Tékkóslóvakíu að þau lönd óski eftir inngöngu í Evrópubandalagið. Allar þessar upplýsingar ganga í sömu átt. Þessi lönd munu óska eftir aðild að Evrópubandalaginu. Við því getum við ekki gert. Við hljótum því að hugsa okkur um nú hvaða stefnu við eigum að taka. Hún á að vera sú að við óskum eftir viðræðum við Evrópubandalagið og sjáum hversu langt við getum komist í þeim viðræðum. Grundvöllur sá sem hæstv. utanrrh. hefur lagt með vinnu sinni er auðvitað mjög nytsamur og góður fyrir þær viðræður. Þetta liggur alveg ljóst fyrir í dag. Í Politiken á laugardaginn er tekið svo djúpt í árinni að þeir segja að Svíþjóð geti orðið aðili 1993 og ég held að það sé rétt að Svíar verði orðnir aðilar 1993. Þá er spurningin hvort við tökum frumkvæðið, snúum okkur strax að því sem skiptir máli fyrir okkur, verðum á undan Svíum og Norðmönnum og óskum eftir sérstökum viðræðum fyrir okkar hönd. Ég held að það eigum við að gera. Ég tel að það sé ekki nokkur vafi að við eigum að óska eftir þeim viðræðum og vera á undan Svíum og Norðmönnum en ekki hlaupa í kjölfarið á þeim því okkar staða verður sterkari ef við erum á undan. Það er alveg ljóst. Það er líka svo að norska stjórnin er sprungin á þessu máli, á því að Evrópskt efnahagssvæði bindur löndin nánast með sama hætti í rauninni og um væri að ræða aðild að Evrópubandalaginu. Á þessu hefur norska ríkisstjórnin strandað. Þeir hafa ekki viljað samþykkja það, framsóknarmennirnir í Noregi, að erlend fyrirtæki gætu fjárfest í hlutafélögum og í orkufyrirtækjum. Ýmis önnur atriði koma þar og til og verða þau ekki rakin hér. Við stöndum í dag á tímamótum. Við stöndum á þeim tímamótum að við megum ekki loka okkur af með múrum eins og reyndist austantjaldsríkjunum svo erfitt og hefur eyðilagt efnahag þeirra. Við hljótum að verða að opna landið meira fyrir verslun og viðskiptum en er í dag og við verðum að auka okkar tengsl við þau lönd sem er hagstæðast að versla við. En það er meira. Við okkur blasa ýmis vandamál sem snúa ekki aðeins að efnahagsmálum. Þau snúa að menningarmálum og menntunarmálum. Ég hef ekki síður áhyggjur af þeim þætti. Ef við lítum til þess hve stór hluti yngri kynslóðarinnar sækir menntun til annarra landa hljótum við að hafa áhyggjur af þeirri þróun sem á sér stað nú í Evrópu. Það sem lýtur að frjálsum aðgangi að menntun og starfsþjálfun er eitt það mikilvægasta sem við þurfum að hafa áhyggjur af. Við höfum haft mjög góðan aðgang að menntastofnunum í Evrópubandalagslöndunum á undanförnum áratugum og auðvitað í EFTA - löndunum líka. En nú er hætta á því að þessar leiðir geti lokast nema við greiðum mjög háar upphæðir fyrir þá menntun sem við sækjum til þessara landa. Menningarlega stöndum við í mjög nánum tengslum við mörg þessara landa og sú menntun sem margir hafa aflað sér í þeim hefur orðið grundvöllur framfara á Íslandi. Þess vegna hljótum við að leggja áherslu á það að við höfum áfram frjálsan aðgang að menntun og menntastofnunum á þessum svæðum. Jafnframt hljótum við að líta á það að í Evrópubandalaginu er gagnkvæm viðurkenning á prófskírteinum á dagskrá. Það er auðvitað svo að vel menntað fólk hefur áhuga á því í dag að leita sér að vinnu eftir því sem tækifæri gefast í mismunandi starfsgreinum sem margar hverjar eru ekki til staðar á Íslandi. Það fólk mun auðvitað leita eftir þeim starfsgreinum í öðrum löndum, sem er mjög eðlilegt. En jafnframt er það svo að margt af þessu fólki hefur komið síðar til landsins og veitt þá mjög hagnýtri þekkingu til okkar sem hér erum í landinu. Ég tel að þessi atriði hljóti að vega mjög þungt í okkar viðræðum við Evrópubandalagið. Ég held einnig, og tel reyndar alveg ljóst, að þróunin næstu árin muni skipta sköpum um það hvort við munum taka skref fram á við eða hvort við munum stíga aftur á bak. Ef við drögum okkur til baka og einangrum okkur frá Evrópubandalagslöndunum og Evrópulöndum eins og er hætta á, og sérstaklega er ástæða til að óttast að sú stefna geti náð yfirhöndinni þegar maður hlustar á vissa talsmenn Alþb., Kvennalistans og Framsfl. Ég held nefnilega að það sé svo að ef við bregðumst ekki hart við og hefjum þegar í stað viðræður við Evrópubandalagið, þá munum við sitja eftir og það mun hafa alvarlegar afleiðingar hér á Íslandi. Ég vil líka minnast á eitt, vegna þess að það hefur ekki verið mikið rætt um það hér í Alþingi, það er Byggðasjóður Evrópubandalagsins sem er upp á tugi milljarða. Þessi sjóður er m.a. notaður til þess að efla fyrirtæki í sjávarútvegi sem eru í samkeppni við íslensk fyrirtæki og einnig til að efla fyrirtæki í landbúnaði sem geta verið í samkeppni við íslensk fyrirtæki í framtíðinni. Slíkir sjóðir verða til staðar í framtíðinni í Evrópubandalaginu og við getum ekkert breytt því. Þau byggðasjónarmið sem ríkja í bandalaginu munu valda því að samkeppnisatvinnuvegir á Íslandi munu eiga í stórfelldum erfiðleikum í framtíðinni ef við spyrnum ekki strax við fótum. Við sjáum þegar hvert stefnir. Það hefur verið bent á það að fyrirtæki í sjávarútvegsbæjum, bæði í Skotlandi og í Þýskalandi, hafa verið styrkt úr þessum sjóðum. Hér eru uppi raddir um það að þetta hafi þegar áhrif á sölu frá Íslandi. Við getum ekki litið fram hjá þessum staðreyndum og við hljótum að leggja áherslu á það að við náum jafnstöðu hvað þetta mál áhrærir og keppum að því að okkar fyrirtæki standi ekkert síður að vígi en þau fyrirtæki sem fá þessa gríðarlega miklu styrki sem veittir eru til byggðaþróunar í Evrópubandalagslöndunum. Eitt dæmi um þetta til viðbótar er það að sum íslensk fyrirtæki hafa þegar leitað út fyrir landsteinana með framleiðslu á varningi sem áður var framleiddur hér. Ég nefni sem dæmi að það eru til fyrirtæki sem leitað hafa til Skotlands með vinnslu á ullarafurðum vegna þess að þar fá þau allt aðra og betri fyrirgreiðslu á öllum sviðum. Og svo mun einnig vera á fleiri sviðum. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að það sem er á ferðinni innan Evrópubandalagsins er ekki nein smásmíði. Það er ekki eins og við séum að tala um eitthvert land sem sé svipað á stærð og Ísland. Ég tel einnig að sú stefna bandalagsins að jafna lífskjör muni koma þannig fram að lífskjör hér muni jafnvel versna ef við bregðumst ekki þess fljótar við. Það er svo að á jaðarsvæðunum, bæði í suðri og norðri, er viðurkennd sú staðreynd innan Evrópubandalagsins að það eigi að styrkja þar atvinnuvegina og lífskjörin. Við stöndum frammi fyrir því að við eigum að keppa við þessi svæði og við munum aldrei geta keppt við Evrópubandalagið á þeim grundvelli sem við gerum í dag. Þeir menn eru til sem telja að við getum auðvitað bara hætt samskiptum við Evrópubandalagið og snúið öllum okkar viðskiptum til Bandaríkjanna eða til Japans. Það eru út af fyrir sig sjónarmið og út af fyrir sig getur það verið rétt. En það hlýtur að vera okkar aðalstefna að fá sem mest fyrir okkar vörur. Í dag er stærsti hlutinn, t.d. sjávarafurðir, þegar fluttur út til landa Evrópubandalagsins á bestu kjörum sem við fáum. Þetta hljótum við að líta á og svo hitt að við teljum okkur, a.m.k. enn, vera Evrópumenn og menning Evrópu og okkar eru nátengdar. Sem dæmi um hvernig getur farið fyrir okkur er í rauninni hægt að benda á viðskipti okkar við Sovétríkin. Fyrir ári lá það fyrir að Sovétmenn voru að leggja út á þann veg að þeir ætluðu að opna meira fyrir frjáls viðskipti, þeir ætla að breyta sínum viðskiptaháttum. Það þýddi jafnframt að sala okkar til Sovétríkjanna gat verið í hættu og var mjög líklegt að væri í hættu. Á þetta minntist ég raunar í umræðu um olíuviðskipti landanna þá. Nú hefur það komið á daginn að þetta var rétt. Við stöndum auðvitað á hverjum tíma frammi fyrir því að við verðum að horfa á þær breytingar sem gerast í kringum okkur, hvort sem þær eru í Sovétríkjunum eða Evrópubandalaginu eða í Bandaríkjunum. Og við verðum að vera fljótir að tileinka okkur þær breytingar sem eiga sér stað og þá möguleika sem það býður upp á. Við getum ekki lokað okkur inni og haldið að það geti gengið bara sjálfkrafa þannig að við þurfum ekkert að hugsa meira um það, eins og hefur verið með viðskiptin við Sovétríkin. Við hljótum að hugsa þessi mál á hverjum tíma og bregðast við á hverjum tíma miðað við hvað er að gerast. Og núna getum við ekki gengið fram hjá því að Evrópubandalagið er okkur sá mikilvægasti viðskiptaaðili sem til er. Og Evrópubandalagið hefur meiri áhrif á okkar mál en nokkurt annað samfélag þjóða. Við getum ekki falið okkur fyrir þessum staðreyndum, forðast þessar staðreyndir og hlaupið frá þeim. Við getum auðvitað lokað landinu og staðið þá uppi eins og staðan var hér um aldamótin, þegar efnahagsafkoma fólks var afar bágborin. En við getum líka fylgt þeirri þróun sem er að gerast og við getum líka verið fljótir til og tileinkað okkur það nýjasta í viðskiptum landinu til góða. Þess vegna hljótum við að hætta strax hugmyndum um frekari viðræður um Evrópskt efnahagssvæði. Þær eru alveg tilgangslausar. Það liggur fyrir að þær þjóðir sem standa okkur næst og eru með okkur í EFTA eru búnar að gefa það upp á bátinn. Allir þeir stjórnmálamenn sem ég hef talað við á Norðurlöndum eru sammála þessu. Og þeir segja: Það er tímaspursmál hvenær við göngum í Evrópubandalagið. Fram hjá þessum staðreyndum verður ekki gengið. Þess vegna verðum við að snúa blaðinu þegar í stað við og hefja viðræður við Evrópubandalagið og sjá hvað við getum fengið þar, hvað við getum samið um. E.t.v. verður niðurstaðan sú að við göngum í Evrópubandalagið. En það verður auðvitað að koma í ljós. Ég held að í dag eigum við hins vegar að láta reyna á það hvað við getum náð hagstæðum samningum, og tel að við getum það. Ég tel að það sé skilningur fyrir því innan Evrópubandalagsins að svo lítið ríki sem Ísland, með þá sérstöðu sem við höfum, geti náð þeim samningum sem til þarf. Og ég skora hér á hæstv. utanrrh. að hefja nú þegar viðræður við Evrópubandalagið um þetta og hætta að hugsa um Evrópskt efnahagssvæði með þeim hætti sem hann hefur gert. Ég veit að hann er búinn að vinna gott starf þar og leggja góðan grundvöll hvað varðar upplýsingaöflun um löggjöf og ýmisleg grundvallaratriði sem eru í Evrópubandalaginu þannig að við stöndum vel að vígi til að ganga til slíkra viðræðna. Ég held að það sé ekki eftir neinu að bíða. Ég er sannfærður um að það er það skynsamlegasta. Hitt er annað mál að það má vel vera að ríkisstjórn Íslands í dag sé ekki sammála um þetta og hæstv. utanrrh. sé fangi ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Ég hef sterkan grun um að það sé það sem strandi á í þessu máli. Það sé ekki það að utanrrh. sé ekki búinn að gera sér grein fyrir þessu og sé tilbúinn að hefja þegar í stað viðræður við Evrópubandalagið, heldur sé staðan sú að bæði Framsfl. og hluti Alþb. séu svo afturhaldssamir og þröngsýnir að hann geti ekki hafið slíkar viðræður. Ég vona að utanrrh. láti ekki þessi afturhaldsöfl halda aftur af sér og hefji bara þegar í stað sókn með Sjálfstfl. í þessum málum.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að lýsa ánægju minni með þær málefnalegu umræður sem hér hafa farið fram. Af einhverjum ástæðum er það svo að það kveður mjög við annan tón en stundum áður þegar við höfum rætt þetta mál á hinu háa Alþingi. Hér hafa menn vissulega skipst á skoðunum. Það eru vissulega lagðar ólíkar áherslur en það sem sameinar okkur í sjónarmiðum í mati á þessu máli er sýnilega og heyrilega mun meira og vegur þyngra en það sem sundrar. Ég ætla mér ekki þá dul að draga saman alla þræði þessarar umræðu, en ég held að gagnlegt sé að hnykkja ögn á þeim spurningum sem hér hafa verið vaktar og svara nokkrum þeirra sem varða kjarna málsins. Ef ég fylgi röð ræðumanna eru þessar spurningar kannski helst þessar: Í fyrsta lagi: Eigum við sérstaklega að óska eftir formlegum tvíhliða samningaviðræðum, sem við höfum reyndar þegar gert? Þegar við lítum til baka er það rétt að við höfum tapað tíma og það hefði verið skynsamlegra að gera það strax eins og mér skildist að væri sjónarmið hv. 1. þm. Suðurl., formanns Sjálfstfl., og hv. 5. þm. Reykv.  Það var spurt: Stjórnun Evrópska efnahagssvæðisins, tillögur um það sem Evrópubandalagið nú boðar, skiptir það meginmáli hverjar þær verða, sérstaklega út frá spurningunni um: verður Evrópska efnahagssvæðið bráðabirgðaráðstöfun? Spurningin hefur verið vakin upp af mörgum ræðumönnum: Hvað með fyrirvara Íslands? Fyrirvararnir voru fáir en þeir voru skýrir. Þeim var rækilega lýst, þeir hafa verið rækilega tíundaðir. Er nú fallið frá þeim? Og eru þá ekki forsendurnar brostnar fyrir hinni pólitísku samstöðu sem ríkt hefur í stórum dráttum? Hún hefur nú ekki verið fullkomin um þetta mál. Er það svo að þær hugmyndir sem verið hafa uppi um annars vegar ákvörðunaraðild EFTA-ríkjanna að nýjum ákvörðunum sem varða framtíð hins Evrópska efnahagssvæðis, eftirlit og dómstólaskipan, þýði það að hin lögfræðilega niðurstaða væri sú að það þyrfti að breyta stjórnarskrá Íslands, sem væri auðvitað mjög þýðingarmikil spurning? Eru það staðreyndir að flótti sé brostinn í liðið í EFTA og það liggi fyrir að ríkisstjórnir EFTA-landanna hafi allar skipt um stefnu og þær séu nú fallnar frá því að leita samningsniðurstöðu og boði í staðinn aðild að Evrópubandalaginu? Hvað gerist? Hver verður hlutur Íslands ef svo fer, fyrr en síðar, að einhver af þessum löndum sækja um og semja um aðild? Hvaða áhrif hefur það á afstöðu Íslands, stöðu Íslands? Er það svo að raunverulega sé ágreiningur uppi innan Sjálfstfl. að því er varðar spurninguna um aðild? Sumir þingmenn segja: Tíminn er núna. Spennan er núna. Það er spennandi að gera þetta núna. Formaður Sjálfstfl. tekur ekki undir það. Talsmaður flokksins í utanríkismálum segir: Megi það aldrei heyrast með íslenskri rödd. Þeir sem deila á ríkisstjórnina vegna þess að það séu skiptar skoðanir standa frammi fyrir því að kannski eru mjög skiptar skoðanir um þetta í Sjálfstfl. Ekki þætti mér það neitt ólíklegt vegna þess að Sjálfstfl. er bandalag ólíkra skoðanahópa. Þetta eru margar spurningar og ég ætla mér ekki þá dul að svara þeim öllum hér. Ég endurtek ánægju mína með þessar umræður. Ég tel þær hafa haft verulegt gildi, tel þær hafa verið málefnalegar, tel þær hafa verið gagnlegar og Alþingi til sóma og öllum sem að þeim hafa komið til gagns, jafnvel nokkurrar ánægju. Sumt af þessu er þýðingarmeira en annað og ég ætla að stikla aðeins á stóru. Í fyrsta lagi: Er þessi spurning um tvíhliða viðræður eða EFTA-sporið við EB spurning sem er mjög brennandi? Í mínum huga er það ekki svo. Ég segi: Ef það fer mót mínum vonum og mót mínu mati á þann veg að þessar viðræður mistakist er augljóst mál, lífið heldur áfram, að þá leitum við eftir formlegum tvíhliða samningaviðræðum, höfum reyndar þegar leitað eftir þeim. En ástæðan fyrir því að ég tel íslenskum hagsmunum betur borgið í viðræðum með EFTA - löndunum, kom mjög rækilega fram í mínu máli. Hún lýtur að spurningunni um jafnvægið í samningunum og því að meðan þessar kröfur sem Evrópubandalagið gerir eru bornar fram við EFTA í heild, er það þetta sameignarfélag sem mun deila fórnarkostnaðinum. Ef við værum eingöngu í tvíhliða viðræðum væru kröfurnar samkvæmt forsendum hinnar sameiginlegu fiskveiðistefnu bornar fram gegn okkur einum og við yrðum að greiða þann fórnarkostnað. Og það er vegna þess sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson segir: Megi það aldrei heyrast úr íslenskum barka, megi það aldrei hljóma með íslenskri rödd, að við ætlum nokkurn tímann að greiða þann fórnarkostnað. --- Þótt aðrir hv. þm. í hans sama þingflokki segi: Núna, strax, þeim mun fyrr, þeim mun betra. Er hv. þm. að segja að þetta séu ekki íslenskar raddir?  mjög hátt, en oft hefur þetta verið rætt t.d. í utanrmn. Ég legg hins vegar áherslu á þetta: Þetta er auðvitað ekki ágreiningur í okkar röðum. Tvíhliða viðræður; hefðum við átt að byrja á þeim fyrr? Er skynsamlegt að byrja á þeim núna? Vegna þess að ég hef engan heyrt segja: Látum þessar viðræður lönd og leið. Það er enginn ágreiningur um það að mistakist þetta af einhverjum ástæðum stöndum við frammi fyrir spurningunni um tvíhliða formlegar samningaviðræður. En ég endurtek: Við höfum verið í tvíhliða viðræðum, ekki bara til þess að kynna sérstöðu Íslands við leiðtoga Evrópubandalagsins. Við höfum óskað eftir tvíhliða viðræðum við framkvæmdastjórnina sérstaklega og þá sem fara með fiskveiðimál, og það gerðist að forseti Frakklands kom hingað í opinbera heimsókn, sannfærðist svo mjög um sérstöðu Íslands að hann bauð sína milligöngu um að koma á sérstökum viðræðum við Evrópubandalagið um þessa sérstöðu Íslands og þá fylgdum við því að sjálfsögðu eftir með því að forsrh. skrifaði forseta Frakklands bréf og óskaði eftir því, þakkaði að sjálfsögðu mikillega fyrir þann mikla skilning sem lýst hefði verið á sérstöðu Íslands, og óskaði eftir að hann fylgdi því eftir innan Evrópubandalagsins með því að óska eftir, fyrir milligöngu Frakka, að ráðherraráðið óskaði eftir samningsumboði frá framkvæmdastjórninni til þess að hefja samninga við Ísland sérstaklega um tollfrjálsan aðgang að fiskmörkuðum án þess að fylgdi krafan um fiskveiðiréttindi. Það er nokkuð langt síðan þetta bréf var sent. Enn hefur ekki borist svar, en á það hefur verið látið reyna vegna þess að ef slík boð berast fylgjum við því að sjálfsögðu eftir. Margir hv. ræðumenn hafa lagt út af því að það hljóti að vera einhver undarleg þversögn í því að sá sem hér stendur hafi, og af hálfu ríkisstjórnarinnar hafi því verið haldið fram að það hafi verið meiri háttar sigur að fá samþykkta kröfuna um fríverslun með fisk innan EFTA, að fá hana framkvæmda frá og með miðju síðasta ári, og að það hafi styrkt samningsstöðu Íslands að EFTA-ríkin tóku þá kröfu upp sem sameiginlega kröfu sína þannig að hún var ekki lengur sérmál Íslands. Af þessu hafa menn ályktað að fyrir ári síðan, um það leyti sem umræður fóru hér fram í lok nóvember, hafi menn sagt og lýst yfir mikilli bjartsýni á það að þessi krafa um fríverslun með fisk næði fram að ganga. Þess vegna láta menn í ljós undrun sína yfir því nú þegar það liggur fyrir að aðalsamningamaður EB hefur sagt: Þess er enginn kostur að EB geti fallið frá sameiginlegri fiskveiðistefnu bandalagsins. --- Þá láta menn í ljós undrun: Eru ekki forsendurnar brostnar? Að vísu er einn hv. þm. sem hefur sagt: Það er engin sameiginleg fiskveiðistefna til í Evrópubandalaginu og hefur aldrei verið til.  Til þess að sýna nú hver afstaða okkar var, hvaða vonir við bundum við að krafan um fríverslun með fisk næði fram að ganga gagnvart Evrópubandalaginu, í þeim skilningi að Evrópubandalagið samþykkti hana svo gjörsamlega að þeir féllu frá ríkisstyrkjakerfi sínu, leyfi ég mér að vitna hér í viðtal við utanrrh., þann sem hér stendur, sem var tekið þremur dögum eftir að við lukum okkar umræðum í lok nóvember á sl. hausti. Hér er spurt, með leyfi forseta: ,,Menn ræða hvort það sé einhver möguleiki að EFTA-ríkin nái fram kröfu sinni um fríverslun með fisk í samningaviðræðum við EB. Hver er þín skoðun á þessu?`` Og áfram er spurt: ,,Menn hafa margir hverjir lýst yfir vantrú á samkeppnisstöðu íslensks sjávarútvegs gagnvart sjávarútvegi EB vegna þess hversu gífurlegra styrkja hann nýtur?`` Svarið hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Menn geta auðvitað lýst því sem sinni skoðun að þeir séu svartsýnir á að EFTA-ríkin nái fram kröfu sinni um fríverslun með fisk. Það á e.t.v. rétt á sér, einkum með tilliti til sameiginlegrar fiskimálastefnu Evrópubandalagsins sem felst m.a. í opinberum styrkjum bandalagsins og stuðningi þess við sjávarútveg í aðildarlöndunum. Þegar því samkomulagi var náð innan EFTA á Óslóarfundinum fyrr á þessu ári að fríverslun með fisk skuli taka gildi innan samtakanna á miðju næsta ári var jafnframt skrifað undir skuldbindingu þess efnis að afnema beri ríkisstyrki til sjávarútvegs innan EFTA. Það er ekki líklegt að Evrópubandalagið leggi af sína sameiginlegu fiskimálastefnu`` --- Ég endurtek: ,,Það er ekki líklegt að Evrópubandalagið leggi af sína sameiginlegu fiskimálastefnu enda eru menn ekki að fara fram á það. Það sem við förum fram á er tollfrjáls og hindrunarlaus aðgangur að mörkuðum bandalagsins með okkar sjávarafurðir.`` Bæði í umræðum á Alþingi, í umræðum í utanrmn., á opinberum vettvangi, í viðtölum, greinum, hefur þetta komið skýrt fram af okkar hálfu: Það styrkti mjög samningsstöðu okkar að fá fram fríverslun með fisk innan EFTA, að fá hana gerða að sameiginlegri samningsstöðu EFTA-landanna. Það hefur hins vegar allan tímann komið skýrt fram að við töldum ekki raunsætt að gera ráð fyrir að Evrópubandalagið félli í einu vetfangi frá sameiginlegri fiskveiðistefnu sinni sem er múruð í Rómarsamningnum og er verndarstefna, styrkja- og ríkisstuðningsstefna, þótt ekki hafi verið útilokað í samningum vegna þess að það er þegar boðað innan EB að endurskoðun á henni á að fara fram 1992 og stjórnmálaleiðtogar í Evrópubandalaginu segja: Við stefnum að því á áratugnum að draga úr þessum styrkjum. --- Við höfum aldrei gert ráð fyrir því að Evrópubandalagið félli frá sameiginlegri fiskveiðistjórn. Það breytir hins vegar engu um það að það er rétt sem við höfum sagt frá upphafi: Þetta styrkti stöðu okkar stórlega, það hefur reynst gera það, vegna þess að frá og með þeirri stundu sem EB segir: Við getum að vísu ekki gengið svo langt, þá er enn sú staða uppi á borðinu og enn sá möguleiki í samningum og það er það sem verið er að ræða í alvöru. Annað mál er sérstaða Íslendinga um tollfrjálsan aðgang. En það kostar eitthvað. Þriðja álitamálið sem skiptir verulegu máli er þetta, af því við erum að ræða um aðild að Evrópubandalaginu nú eða hugsanlega síðar: Ef þessir samningar takast um aðild EFTA-ríkjanna að innri markaðnum og samstarfsverkefnin, eru EFTA-ríkin þá orðin aukaaðilar að EB og er þá eiginlega orðinn sáralítill munur á því að vera fullgildur meðlimur eða að vera virkur aðili að Evrópsku efnahagssvæði? Mér skildist á máli leiðtoga Sjálfstfl., hv. 1. þm. Suðurl., að hann teldi þetta nú bitamun en ekki fjár. Ég held, við nánari umhugsun, að þá sé sá munur mjög verulegur. Fullgildur aðili undirskrifar Rómarsamninginn in toto. Fullgildur aðili semur ekki um neinar undanþágur. Hann semur að sjálfsögðu um frávik og aðlögunartíma, það hafa lönd eins og Danmörk og Bretland og Írland og Spánn og Portúgal gert á fimm til átta ára bili, en að lokum undirskrifar hann stjórnarskrá EB, Rómarsáttmálann, þar á meðal um það mál sem við köllum sérstöðu okkar, forræði yfir auðlindunum. Fullgildur aðili semur ekki um frávik frá því nema tímabundið, hugsanlega. Það á sumsé við um sérstöðu Íslands að því er varðar sjávarútveginn. Ef við værum aðilar, sæktum um og fengjum aðild, værum við að uppáskrifa það að forræðið yfir fiskveiðilögsögunni væri ekki lengur í okkar höndum, umfram 12 mílurnar. Það væri í höndum Brussel. Fiskveiðilögsaga okkar væri þar með orðin partur af fiskveiðilögsögu Evrópubandalagsins, hún lyti reglum þess samkvæmt Rómarsáttmála og samkvæmt ákvæðum hinnar sameiginlegu fiskveiðistefnu. Við réðum því ekki. Það er hins vegar alveg rétt sem fram hefur komið í ágætu riti Gunnars Helga Kristinssonar, einna skýrast, að það væri ekki þar með sagt að Íslendingar mundu framselja allar sínar fiskveiðar í hendur þessara aðila vegna þess að reglurnar kveða á um það að það er kvótaúthlutun og hún fer eftir veiðireynslu og hún fer eftir mati á gildi sjávarútvegs fyrir viðkomandi svæði o.s.frv., en það breytir ekki þessari kjarnaspurningu, að forræðið væri ekki í okkar höndum. Og sama máli gegndi þá um aðra þá þætti sem varða eignarrétt, fjárfestingarrétt o.s.frv. Það er verulegur munur á því að semja sig inn í evrópska innri markaðinn eða að taka á sig að fullu og öllu leyti skyldur og kvaðir aðildar. Það er svo spurning um mat á hagsmunum og sérstöðu hvort menn telja að þeir séu reiðubúnir til þess. Ég tók mjög vel eftir því að hv. 1. þm. Suðurl., formaður Sjálfstfl., sagði og ítrekaði skoðun sem hann hefur áður hreyft. Það er kominn tími til að íhuga frambúðartengsl okkar við Evrópubandalagið innan fimm ára. Ég er alveg sammála því. Ég tók eftir því þegar hv. 1. þm. Suðurl. flutti athyglisverða ræðu suður í Leiru á fundi Sambands fiskvinnslustöðva. Ég tók eftir því að hv. 1. þm. Suðurl., formaður Sjálfstfl., boðaði ekki þar aðild að Evrópubandalaginu eins og hér hefur verið boðað í kvöld af tveimur hv. þm. Sjálfstfl. Hann sagði: ,,Það er löngu tímabært að taka þá spurningu á dagskrá þjóðmálaumræðunnar.`` Það er rétt, það er tímabært. Auðvitað eigum við að ræða málið. En það er allt annað en að segja: Nú er lag, við skulum byrja strax. Við skulum leggja fram umsóknina strax. Ég tók eftir því að hv. 1. þm. Suðurl. sagði: ,,E.t.v. er það svo að tillögur um stjórnun Evrópska efnahagssvæðisins skipta ekki þvílíku meginmáli vegna þess að allt bendir til að þetta verði bráðabirgðafyrirkomulag.`` Í máli hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur, sem flutti hér athyglisverða ræðu, sem ég þakka henni fyrir, var það hins vegar, ef ég skildi rétt, meginmál. Því hefur verið haldið fram að það séu ólíkar áherslur meðal stjórnarflokkanna á ýmsa þætti þessa máls. Ég tek mjög vel eftir því að þær eru mjög ólíkar hjá talsmönnum stjórnarandstöðunnar, afar ólíkar. Og það er ekkert athugavert við það. Þetta er ekki mál sem skipar mönnum í flokka þannig að það kunni ekki að vera álitamál. Við höfum öll gott af því að ræða þessi álitamál frekar en að skjóta hvert á annað frá skotgröfum flokka sem binda málið einhverjum innanlandshagsmunum. Í tilefni af ræðum fulltrúa Kvennalistans og annars málsvara Alþb., hv. 2. þm. Austurl., sem lutu að fyrirvörunum og hvort þeir fyrirvarar sem t.d. hæstv. forsrh. lýsti væru ekki bara fallnir eða stæði til að kippa þeim út af borðinu og hvort þá væru ekki brostnar hinar pólitísku forsendur fyrir framhaldi samninganna, vil ég segja þetta: Í fyrsta lagi spyrja menn: Hverjir voru þessir fyrirvarar? Ég vil nú eindregið biðja menn um að láta ekki eins og þeir þekki ekki þessa fyrirvara. Þessir fyrirvarar hafa verið tíundaðir oft og iðulega og rækilega í gögnum sem eru í höndum allra þingflokka. Þeir voru t.d. tíundaðir í öllum höfuðatriðum í lok könnunarviðræðnanna, þeir hafa verið tíundaðir í gögnum af sérstöku tilefni a.m.k. tvisvar síðan. Þeir eru að sjálfsögðu í bláskinnu. Ég segi þetta til þess að leggja áherslu á það að hér er ekki um að ræða nein leynigögn. Þessum upplýsingum hefur ekki verið haldið frá hv. þingmönnum eða þingflokkum.

Aldrei skráðir í samfellu.

Þeir hafa verið skráðir, kynntir, um þá fjallað og allt hvað eina, þannig að ég skil ekki þessar athugasemdir. Þeir vörðuðu í fyrsta lagi sjávarútvegsmálið. Við settum fyrirvara um rétt erlendra aðila til fjárfestingar og eignarréttar í fyrirtækjum sem nýttu auðlindir okkar, bæði að því er varðar sjávarútveg, aðallega fiskveiðar, og orkugeirann. Þetta varðar a.m.k. tvö ef ekki þrjú samningssviðin, vörusviðið, fjárfestingar - og þjónustusviðið og atvinnu- og búseturéttarsviðið. Við settum fyrirvara á fjárfestingar eða fjármagns - og þjónustusviðið að því er varðar þætti eins og aðlögunartíma fyrir banka, verðbréfaviðskipti og tryggingar, að því er varðar fjölmiðlun fyrir þýðingarskyldu, að því er varðar fjarskipti fyrir gagnaflutningskerfi. Að því er varðar starfshóp III, um atvinnu- og búseturéttindi, settum við mjög vel skilgreinda varnaglaathugasemd, byggða á samningum okkar um norræna vinnumarkaðinn. Að því er varðar ýmsa aðra þætti, undir starfshópi III sérstaklega, þá settum við ýmsa fyrirvara varðandi starfsréttindi og annað þess háttar. Að því er varðar samningshóp IV þá lýstum við því yfir að við værum ekki reiðubúin að skuldbinda okkur til fullrar þátttöku í öllum samstarfsverkefnunum. Að því er varðar félagarétt þá lýstum við sérstöðu okkar að því er varðar reikningsskil vegna verðbólgu, sem eru sérstök íslensk vísindi. Og að því er varðar hagskýrslugerð þá lýstum við fyrirvörum vegna fæðar okkar að því er varðar bírókrata til þessað geta fullnægt samræmdum kröfum um statistikk. Ef nú er spurt: Er nú fallið frá öllum fyrirvörum? þá er svarið ósköp einfaldlega þetta: EFTA - ríkin hafa lýst því yfir að þau vilji búa sig undir það með fullum skilyrðum að fækka undanþágum gegn því að fá viðunandi lausn á kröfunni um eðlileg áhrif á stjórn Evrópska efnahagssvæðisins. Ég hef sagt: Í fyrsta lagi er þetta minna mál fyrir okkur en flestar aðrar aðildarþjóðirnar af þeirri einföldu ástæðu að fyrirvarafjöldinn hjá hinum var svo miklu, miklu meiri. Í annan stað, að því er okkur varðar, þá er það nú einu sinni svo að stærsti fyrirvarinn var um sjávarútveg. Ef Evrópubandalagið svarar: Við getum ekki fallið frá sameiginlegri fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins í sjávarútvegsmálum, þá felur það í sér að rök þeirra fyrir rétti til fjárfestingar í þeim geira eru um leið fallin. Vegna þess að fyrir því eru ekki rök, þau eru fram borin vegna samræmdra samkeppnisskilyrða, fyrir því eru ekki rök að fyrirtæki sem njóta ríkisstyrkja, stuðnings og verndar, eigi rétt á vörusviði sem ekki fæst samið um sem fríverslunarsvið. Að því er varðar orkusektorinn þá hefur könnun leitt í ljós að það er ekkert í lögum eða reglum Evrópubandalagsins sem kveður á um það að núverandi fyrirkomulag, samkvæmt íslenskum lögum sem eru um það að orkugeirinn allur er í höndum opinberra aðila, ríkis og sveitarfélaga, það stenst fyllilega, þarf engan fyrirvara, sem við settum þó af öryggisástæðum. Að því er varðar hitt stóra málið, sem er atvinnu- og búseturétturinn, þar sem við settum inn norræna fyrirvara, þá eru álitamál sem enn er ekki búið að útkljá. Það er raunverulega engin andstaða gegn þessum fyrivara, hann er talinn eðlilegur. En það er jafnframt talið eðlilegt að ekki megi beita honum einhliða heldur þurfi viðræður við gagnaðila til þess að honum verði framfylgt. Þetta eru auðvitað hinir stóru fyrirvarar. Hitt, um þýðingarskyldu og gagnaflutningakerfið og ýmislegt að því er varðar starfsréttindi tannlækna eða verðbréfaviðskipti, tryggingar og banka, eru allt saman þættir sem raunverulega er í eðli sínu eðlilega fyrir komið í tímabundnum aðlögunartíma, sem og annað sem varðar staðla. Þessi listi sem ég nú nefni er ekki tæmandi, en hann er nægilega ljós til þess að gera mönnum grein fyrir því að ef spurt er: Eru Íslendingar að falla frá öllum fyrirvörunum sem voru pólitískar forsendur fyrir þessum samningum? þá er það ekki rétt, nei, það er ekki svo. Í staðinn fyrir sumt af þessum fyrirvörum getum við gert breytingar á íslenskri löggjöf til þess að tryggja að sú stefna sem við viljum framfylgja gildi, en hún þýði þó ekki mismun milli íslenskra og erlendra ríkisborgara. Það er það sem Norðmenn hefðu átt að skilja áður en ríkisstjórnin féll. Í annan stað er hægt að leysa sumt af þessum málum, af því að þau eru smávægileg í eðli sínu, með svokölluðum varnaglagreinum, eða ,,shift-process``, án þess að það feli í sér í raun og veru nokkur frávik þegar kemur að hinni efnislegu niðurstöðu um stöðu íslenskra stjórnvalda. Um þetta er síðan ekki meira að segja en það að þegar menn standa í samningum, það geta verið samningar um fiskverð, það getur verið samningur um fjármögnun húsnæðismála eða það geta verið viðamiklir alþjóðasamningar, þá verða menn að vita hvað þeir vilja, hvaða niðurstöðu menn vilja fá, hverju menn vilja fórna til og hvað menn telja ábatavænlega og hagkvæma samningsniðurstöðu. Ef hægt er að breyta einhvers staðar formi en halda sömu efnislegum niðurstöðum, þá er litlu hætt, og það er stundum nauðsynlegt til þess að fá fram það sem skiptir meira máli. Það semur enginn sem ekki er reiðubúinn að hlusta á mótaðilann. Og það gerir enginn góðan samning sem er ekki löngu búinn að gera sér grein fyrir því hvað það er sem við ekki viljum slá af, hvað er sett fram í því skyni að það geti verið til samninga. Svo einfalt er nú það. Það er af þessum ástæðum sem ég held að við höfum haldið hyggilega á málum. Það er af þessum ástæðum sem ég fullyrði, það er a.m.k. mitt mat, menn getur greint á um það við mig, að í viðleitni okkar til þess að ná fram hinni pólitísku pakkalausn, til þess að ná fram heildarlausninni á þessum þremur vandamálum, munum við ekki fórna neinu því sem máli skiptir og við lýstum í upphafi í von um að hreppa þá niðurstöðu sem allir yrðu sammála um. Um ávinningana af því að ná slíkum samningum er ekki hinn nokkur minnsti vafi að þeir yrðu geysilegir og ekki allir metanlegir til fjár. Virðulegi forseti. Ég hlustaði með mikilli athygli á ræðu hv. 3. þm. Reykv. Ragnhildar Helgadóttur og fannst margt athyglisvert í þeirri ræðu. Það var auðheyrt af þessari ræðu að það hefur verið lögð mikil vinna í hana. Þar hafði lærður lögfræðingur um vélt. Þær spurningar sem þar var hreyft voru vissulega þýðingarmiklar. Spurning nr. eitt var þessi: Er það svo, að því er varðar vald Evrópubandalagsins, framkvæmdastjórnar, til þess að gefa út tilskipanir, reglugerðir sem eru tvíþættar, að þær geti haft lagagildi? Og er það svo að Evrópudómstóllinn hljóti að taka mið af þeim því þær ríki umfram lög þjóðríkja? Við það bætist síðan að úrskurðir Evrópudómstólsins hafa líka bein réttaráhrif. Er þetta þá ekki þess eðlis að það kalli að réttu lagi á breytingar á íslensku stjórnarskránni? Þetta var í raun og veru spurningin. Um þetta hefur verið fjallað af miklum lærdómi. Að þessu hafa margir lögfræðingar komið en það er segin saga að þegar þú kallar saman lærða lögfræðinga, ef þeir eru sjö þá færð þú sjö skoðanir. Niðurstaðan af umfjöllun lagasérfræðinga EB og lagasérfræðinga EFTA - ríkjanna sex eða sjö er sú og stendur hér: ,,Evrópubandalaginu hefur jafnframt verið tjáð að viðkomandi ríki`` --- þ.e. EFTA - ríki --- ,,hafi ekki hug á að breyta stjórnarskrám sínum vegna þessa. Nýlegir dómar hæstaréttar hér á landi hafa undirstrikað að leitast skuli við að skýra lög í samræmi við þjóðréttarsamninga sem Ísland er aðili að.`` Þessi orð eru fá en á bak við þau eru nokkur hundruð blaðsíður af lagaskýringartexta sem ég vona að hv. þm. hafi kynnt sér og efa reyndar ekki vegna þess að það er kveikjan að þessari umræðu. Þetta er niðurstaðan, að við þurfum ekki að breyta stjórnarskrá Íslands. Álitamál? Já, vegna þess að sumir lögfræðingar eru annarrar skoðunar. Þetta er hins vegar ríkjandi skoðun þeirra sem til hafa verið kvaddir af hálfu EFTA - ríkjanna í heild. Þetta er sú niðurstaða sem lagadeild EFTA - ríkjanna hefur komist að niðurstöðu um. Það eru greinilega skiptar skoðanir meðal talsmanna Sjálfstfl. um hversu mikilvægt er að ná samkomulagi um eðlileg áhrif EFTA - ríkjanna á ákvarðanatöku, enda spurði hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir: ,,... eða hvernig ætla menn sér það af hálfu EFTA?`` Hv. þm. sagði: Það vita allir menn að Evrópubandalagið, með tilvísan til þingsins, mun aldrei fallast á íhlutunarrétt EFTA, sem ekki er aðili, um innri ákvörðunarferil EB. Það er vitað alveg frá því að könnunarviðræðurnar byrjuðu, enginn ágreiningur um það. Og engar kröfur af hálfu EFTA - ríkjanna um það. Það er engin krafa uppi af hálfu EFTA - ríkjanna um íhlutunarrétt um innri ákvörðunarferil Evrópubandalagsins. Hefur hvergi verið sett fram og hefur verið skýrt hundrað sinnum, ad nauseam, að svo er ekki. Það er hins vegar alveg laukrétt hjá hv. þm. að til eru þeir menn á Evrópubandalagsþinginu sem hafa ekki skilið þetta enn þá eða ekki látist skilja það. Það er hins vegar skylduverk framkvæmdastjórnar að upplýsa þessa menn, það er ekki okkar. Það sem EFTA er að fara fram á, og hefur sett fram mjög margar tillögur um, er það að úr því að hér er verið að tala um tveggja stoða lausn þá verði það tryggt að báðir aðilar hafi jafnan rétt til frumkvæðis. Hvorugur aðilinn þurfi að standa frammi fyrir orðnum hlut. Og að undirbúningi ákvörðunar verði hagað með þeim hætti að fulls samráðs verði gætt. Hvernig? spurði hv. þm. Með því að EFTA - ríkin hafi aðild að þeim sérfræðinganefndum sem kvaddar eru til á jaðri Evrópubandalagsins til þess að undirbúa ákvarðanir. Með því að áður en til ákvörðunartöku kemur verði kvaddir saman fundir æðstu embættismanna, síðan ráðherra og að lokum að engar ákvarðanir verði teknar fyrr en þær verði teknar í hinu svokallaða EES - ráði, þ.e. sameiginlegu ráði hins Evrópska efnahagssvæðis. Þetta hefur vafist lengi fyrir hinum lærðustu lögfræðingum og þeim mun fleiri lögfræðingar sem að málinu hafa komið, þeim mun flóknara virðist málið verða. Ég er hins vegar sammála hv. 1. þm. Suðurl., formanni Sjálfstfl., þetta er ekki aðalatriði málsins. Ég hef alla tíð verið þeirrar skoðunar að í þessum samningum muni sjávarútvegsmálin verða erfiðari viðfangs en þetta mál. Hv. þm. spurði, fullyrti reyndar fremur en spurði: Forsendur þessara leiða, sem við höfum verið að ræða, eru augsýnilega brostnar vegna þess að það verður engin sameiginleg ákvarðanataka. Svarið við því er: Við höfum heyrt margar hrakspár um þetta mál en þetta er ofmælt vegna þess að það liggur ekkert fyrir um það að ekkert verði af sameiginlegri ákvarðanatöku. Af hverju ekki? Það er vegna þess að Evrópubandalagið er nú að boða að það muni loksins hreyfa sig með tillögur um stjórnun Evrópska efnahagssvæðisins að því tilskildu að EFTA fækki undanþágum sínum. Hv. þm. sagði að sér sýndist að forsendur hefðu ekki verið rétt kynntar vegna réttaráhrifanna. Mitt svar við því liggur þegar fyrir, og ég byggi það á umsögnum lögfræðinga EFTA: Það er ekki þörf á að breyta stjórnarskrá íslenska ríkisins af þessum sökum. Hv. þm. sagði: Forsendurnar eru brostnar vegna þess að nú liggur fyrir að við munum ekki ná fram fríverslun með fiskafurðir, þ.e. afnámi styrkja hjá Evrópubandalaginu. Svarið er: Það er ekki rétt, forsendur eru ekki brostnar, vegna þess að það sem nú er tekist á um við samningaborðið er sérstaða Íslands og spurningin um hvort við náum fram kröfunni um tollfrjálsan aðgang sjávarafurða. Það er ekki rétt að við höfum blekkt Alþingi eða lýst öðrum skoðunum um það, bjartsýnum skoðunum um það, að það væri ekkert mál að fá Evrópubandalagið til þess að falla frá sameiginlegri fiskveiðistefnu sinni í einu vetfangi. Eini maðurinn í þessum þingsal sem hefur sagt eitthvað af því tagi um sameiginlega fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins er hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, sem segir að sú stefna sé ekki til. Virðulegi forseti. Hversu miklu máli skipta yfirlýsingar sem heyrast í fjölmiðlum frá hinum og þessum um það að Svíþjóð ætli nú að ganga í Evrópubandalagið og Noregur ætli að ganga í Evrópubandalagið? Mikill er máttur fjölmiðlanna. Ríkisstjórn Svíþjóðar hefur enga ákvörðun tekið um að ganga í Evrópubandalagið. Ég skora á hv. þm. og hvern þann sem heldur því fram að sýna fram á það. Ríkisstjórn Svíþjóðar samþykkti fyrir sjö dögum að árétta það í ráðherraráði EFTA að stefnan væri óbreytt, Svíþjóð stefndi að því að ljúka þessum samningum. Það eina sem hefur gerst sem mér er kunnugt um er það að einn af ráðherrum í ríkisstjórn Svíþjóðar hefur sagt: Það er orðið tímabært --- hann segir eins og hv. 1. þm. Suðurl., --- það er orðið tímabært að taka þessa spurningu á almenna þjóðmáladagskrá, reyndar nánar tiltekið að beina henni til þingsins. Er það rétt, í kjölfar þess að norska ríkisstjórnin féll í morgun og nú hafa borist þau tíðindi að Gro Harlem Brundtland, leiðtogi norska Verkamannaflokksins, er það rétt að Noregur hafi tekið ákvörðun um það, einhver stjórnvöld í Noregi hafi tekið ákvörðun um að ganga í Evrópubandalagið? Nei, það er ekki rétt. Í Dagens Nyheter í dag er Gro Harlem Brundtland spurð um þetta mál. Þar segir: Hún vildi ekki tjá sig opinskátt um spurninguna um hugsanlega norska aðild að Evrópubandalaginu en undirstrikaði, eins og meiri hluti annarra norskra stjórnmálaforingja, að samningunum um svokallað Evrópskt efnahagssvæði milli EFTA og EB yrði að ljúka fyrst. Frú Gro Harlem Brundtland, sem nú hefur verið falið að mynda ríkisstjórn í Noregi, gud ske lov. Og hvað er með þá fregn, hver er fréttin? Það hefur engin stefnubreyting orðið önnur en sú að þegar stjórnmálamaður opnar munninn og segir: Það er orðið tímabært að taka spurninguna um hugsanlega aðild lands, A, B, C eða D, á dagskrá almennrar þjóðmálaumræðu, þá fær hann góða pressu af því að það er auðvitað laukrétt, auðvitað eigum við að tala um þetta. En formaður Sjálfstfl. Sjálfstfl. hefur ekki sagt það sem hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir hefur sagt, að við eigum að leggja fram umsóknina á morgun, eða Hreggviður Jónsson.

Eða hinn daginn.

Eða hinn daginn, já. Það er ágreiningur á milli hv. þm. um þetta.

Það kemur bara seinna.

Já, er það já. Það kemur bara seinna. Þetta var pólitísk skýring sem ég er ekki viss um að ég hafi átt að heyra. En hún er nú komin hérna inn. Virðulegi forseti. Aðaltalsmaður Sjálfstfl. í utanríkismálum, hv. 8. þm. Reykv., fulltrúi í utanrmn. og Evrópustefnunefnd og eins og ég segi, talsmaður í utanríkis - og hafréttarmálum, hefur sagt og sagði í innblásinni ræðu hér fyrr í dag að að óbreyttri stöðu bandalagsins megi aldrei heyrast sú íslensk rödd sem er tilbúin að framselja frumburðarréttinn, forræðið yfir auðlindinni, fyrir baunadisk aðildar, aldrei, aldrei. Það er ein skoðun í Sjálfstfl. Tveir hv. þm., fulltrúar Sjálfstfl., hafa verið hins vegar sú íslenska rödd sem sagði: Jú, strax, framseljum frumburðarréttinn fyrir baunadiskinn, og hafa ekki svarað þeirri spurningu, sem ætti að beina til þeirra, sem er þessi: Eru þeir þá tilbúnir til þess í dag eða á morgun að undirgangast skyldur Rómarsáttmálans um að framselja allt frá 12 mílum í 200? Hvernig væri að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson tæki þetta mál til alvarlegrar, málefnalegrar umræðu í þingflokknum sínum?

Ég hef ekki heyrt þetta fólk segja að það ætli að framselja réttinn.

Nú, guð minn almáttugur, það er eitthvað að gerast hér í þingsalnum sem er alveg gersamlega óvænt. Þetta staðfestir auðvitað að gagnrýnin um það að það kunni að vera skiptar skoðanir innan ríkisstjórnarinnar, --- það er enginn vafi á því að hún er rétt, auðvitað. Menn heyrðu t.d. ræðu hæstv. fjmrh. Ólafs Ragnars Grímssonar sem las hér upp ályktun raunveruleikabandalagsins, eins og hann kallar það, sem hv. 2. þm. Austurl. kallar hina verstu hrákasmíð, en er núna, að því er mér skilst, opinber stefna Alþb., ákaflega jákvæð í Evrópumálum, ákaflega jákvæð í samstarfi við erlenda aðila, bæði að því er varðar erlent fjármagn, áhættufjármagn í íslensku atvinnulífi, álmáli og hvað eina. Það eru skiptar skoðanir í Alþb. Það eru skiptar skoðanir í Sjálfstfl. Það er einhver áherslumunur í Framsfl. Kvennalistinn er við sama heygarðshornið, hann er samur við sig. Hann er á móti. Hann er á móti þessu eins og öllu öðru, þannig að það er nú bara svona. Það þarf ekkert að vera slæmt. Í raun og veru finnst mér það ósköp eðlilegt að það séu skiptar skoðanir. Hitt er annað mál að okkur, sem förum með málin og berum á þessu ábyrgð, ber skylda til þess að marka stefnu. Og niðurstaðan af allri þessari umræðu er sú að þrátt fyrir ólíkar áherslur ber nú ekki mjög margt á milli. Þessi álitamál eru að sumu leyti tæknilegs eðlis. Við skulum segja t.d. spurningin um réttaráhrifin, nauðsynin á breytingu á stjórnarskrá. Auðvitað eru einhver álitamál um það hvort skynsamlegra hefði verið að reyna að ná þessum hagsmunum sem við erum að reyna að ná fram í marghliða samningum EFTA - ríkjanna við EB með tvíhliða samningum. Hugsanlega er það álitamál hversu skammt eða langt sé í það, að loknum þessum samningum, að spurningin um aðild verði á dagskrá með fullum þunga. Kannski er stærsti ágreiningurinn þessi? Ég er þeirrar skoðunar að spurningin um aðild sé alls ekki á dagskrá, ég er sammála hv. þm. Eyjólfi Konráði Jónssyni um það, hún sé ekkert á dagskrá fyrr en við höfum það í hendinni að Evrópubandalagið hafi leyst þau stóru mál sem varða lífshagsmuni Íslands. Þannig stendur sú samstaða yfir flokkalandamærin, sem er mjög gott í pólitík, mjög gott. Virðulegi forseti. Hvert er framhaldið, framhaldið á þessari umræðu? Framhaldið er það að nú látum við á það reyna hvort ekki tekst samstaða um það í stórum dráttum að við leggjum fram okkar skerf til þess að fækka undanþágum af hálfu EFTA - ríkjanna, sem er algerlega skilyrt og skilorðsbundið því að Evrópubandalagið komi með tillögur sem eru ásættanlegar af okkar hálfu um stjórnunina. Meðan við erum að þessu ætla ég að vona að pólitíkusar í Skandinavíu hætti að blaðra vegna þess að það skaðar samningsstöðu okkar. Mér er alveg sama þó þeir hafi hug á því að ganga í Evrópubandalagið eftir einhver ár þegar það stendur opið, þeir geta beðið með það fram yfir þessa samninga. Getum við náð samstöðu um þetta? Sumir spyrja: Erum við þá að kapítúlera? Erum við þá að falla frá öllum skilyrðum? Nei, við erum ekki að því. Ég er sannfærður um það að menn sjá það þegar menn hafa kynnt sér þetta mál til hlítar að það hefur ekkert verið úr samningsstöðu okkar dregið. Við höfum enn vald á þessum sömu hlutum sem við vorum að setja fyrirvara um. Hvað fáum við í staðinn? Við ætlum að fá í staðinn tollfrjálsan aðgang að þessum 380 milljóna markaði fyrir okkar fiskafurðir. Hvað þýðir það í beinhörðum peningum? Sumir spyrja um það. SÍF segir að það sé 1 -- 1 1 / 2 milljarður á ári. Það er að vísu rangt reiknað, það er ekki svo mikið, ekki á ári hverju, það fer eftir markaðsaðstæðum. Það fer eftir því hvor borgar tollinn, neytandinn eða við. En það er minnsta málið. Það sem við fáum í staðinn er ekki bara niðurfelling á tollum miðað við núverandi útflutningsstig. Það sem við fáum í staðinn er opnun, það sem við fáum í staðinn er einn samfelldur fjármagnsmarkaður. Það sem íslenskt atvinnulíf fær í staðinn smám saman er leiðrétting á samkeppnisskilyrðum, greiðari aðgangur að ódýrara fjármagni. Það sem við fáum í staðinn er greið leið að samstarfi í vísindum og tækni. Það sem við fáum í staðinn er miklu opnari möguleikar til hvers kyns samstarfs út yfir landamæri. Við erum að tryggja að við verðum ekki viðskila við framfaraþróunina í Evrópu. Um þetta erum við sammála. Þetta er nauðsynlegt. Það eru að vísu til raddir sem segja nei, þetta er of áhættusamt. En mikill meiri hluti íslensku þjóðarinnar, mikill meiri hluti okkar sem hér erum á Alþingi, er sammála um þetta. Hitt eru minni háttar atriði sem við leysum með málefnalegum umræðum.

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Ég vil taka undir þau ummæli sem hér hafa fallið um það að umræðurnar í dag hafa um flest verið málefnalegar og varpað ágætu ljósi á stöðu þessa máls. Þar hafa komið fram mörg ný sjónarmið og ljóst að við stöndum frammi fyrir nýjum viðfangsefnum frá því sem var þegar málin voru til umræðu á síðasta þingi. Umræðan hefur að sumu leyti einkennst af þessu, kannski fyrst og fremst vegna þess að á síðasta þingi dró hæstv. ríkisstjórn og hæstv. utanrrh. upp mikla glæsimynd af stöðu þessara samninga og tveggja stoða nýju efnahagskerfi Evrópu. Nú er það hins vegar svolítið erfitt fyrir hæstv. ráðherra að gera Alþingi grein fyrir því að glæsimyndin er að hrynja og í mesta lagi getur orðið úr henni bráðabirgðalausn, ef samningar takast á annað borð. Það hefur komið fram í þessum umræðum að hæstv. ríkisstjórn á í nokkrum erfiðleikum með að fóta sig gagnvart þessum nýju aðstæðum og móta markvissa stefnu Íslands í ljósi þessara nýju aðstæðna. Um margt er það eðlilegt, ekki síst með tilliti til þess hvernig hæstv. ríkisstjórn er samsett. En hæstv. utanrrh. reyndi í síðari ræðu sinni að hylja þessa stöðu hæstv. ríkisstjórnar með því að reyna að varpa ljósi á, það sem hann var að ímynda sér, ágreining sjálfstæðismanna í þessu efni, en varð nokkur fótaskortur á í því efni. Því er nauðsynlegt að leiðrétta strax þá fullyrðingu hæstv. ráðherra að einhverjir þingmanna Sjálfstfl. væru tilbúnir til að færa nú þegar fórnarkostnað í þessu efni, og átti þá við yfirráð yfir fiskveiðilögsögunni. Enginn þingmanna Sjálfstfl. hefur nokkru sinni, hvorki fyrr né síðar, gefið hæstv. ráðherra minnsta tilefni til þess að ætla að innan Sjálfstfl. séu uppi hugmyndir um það að færa fórnarkostnað í þessu efni. Um það hefur verið full samstaða í Sjálfstfl., eins og öðrum flokkum, að við ætlum að verja rétt okkar til yfirráða yfir fiskveiðilögsögunni. Hvaða framtíðarform sem við finnum á tengslum okkar við Evrópubandalagið verður það í öllum tilvikum höfuðverkefni þeirra samninga að verja þennan rétt. Þess vegna er það útúrsnúningur að gera því skóna að einhverjir séu tilbúnir að færa þann fórnarkostnað að láta undan í þessu efni.  Varðandi hugtakið ,,fórnarkostnaður`` þá er einnig rétt að ræða það í þessu samhengi að ég held að það sé nokkuð einkennileg skýring að færa nú fram sem rök fyrir þeirri afstöðu, sem hæstv. ríkisstjórn hefur haft varðandi meðferð á þessum sérstöku íslensku hagsmunum og lýtur að sjávarútvegsmálunum, að líklegt væri að EFTA - ríkin tækju á sig fórnarkostnað Íslands. Það hefur nú þegar komið fram að Norðmenn tóku ekki samkomulagið um fríverslun hátíðlegar en svo að þeir hafa, í stað þess að nota aðlögunartímann til að draga úr styrkjum, stóraukið styrki sína. Og ætla svo að halda því fram við Alþingi Íslendinga að EFTA - þjóðirnar, sem hafa enga hagsmuni af fiskveiðum fyrir utan Norðmenn lítillega, taki á sig fórnarkostnað vegna Íslendinga, það er að mínu mati heldur bágborin rökræða. Það er svo svolítið einkennilegt hvernig hæstv. ráðherra fer á handahlaupum frá fríverslunarumræðunni. Menn muna það að hæstv. ríkisstjórn barði sér á brjóst eftir Óslóarsamkomulagið og lýsti yfir stærsta sigri Íslendinga fyrr og síðar. Nú væri EFTA búið að samþykkja fríverslun með fisk. Og hæstv. ráðherra hefur ekki hlaupið frá þeim stóru siguryfirlýsingum. Nú segir hæstv. ráðherra að það sé annar stærsti sigur Íslendinga þegar Evrópubandalagið neitar að ræða um fríverslun með fisk og hafnar kröfu EFTA um fríverslun með fisk. Með öðrum orðum, það var mesti sigur að ná samstöðu um fríverslun með fisk til þess að gera þá sameiginlegu kröfu gagnvart Evrópubandalaginu. Og þegar Evrópubandalagið hafnar þeirri kröfu, þá er það aftur mesti sigur sem Íslendingar hafa unnið. Hæstv. ráðherra var að reyna að gera Alþingi grein fyrir því að í þessu fælist ekki þversögn en ég skildi ekki þá útskýringu og ég hygg að svo sé um fleiri. Hæstv. ráðherra gerði líka að umtalsefni sérstakar bréfaskriftir þeirra ráðherranna, hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh., til forseta Frakklands. Þær voru mjög sérkennilegar. Út af fyrir sig hefði verið ósköp eðlilegt að þessir tveir hæstv. ráðherrar hefðu skrifað forseta Frakklands til áréttingar á viðfangsefnum sem Íslendingar eða þeir sjálfir hefðu tekið upp á fundum með forseta Frakklands. En hitt þykir mér heldur kauðskt að skrifa bréf vegna ummæla sem falla á blaðamannafundi. Það hefði verið meiri reisn yfir því að ráðherrar í ríkisstjórn Íslands hefðu tekið þessi mál upp á fundi með forseta Frakklands og fylgt slíkum ummælum eftir með bréfakriftum. En bréfaskriftir í framhaldi af blaðamannafundum, mér þykir frekar líklegt að þeim sé miður vel tekið af móttakanda, enda hefur verið upplýst að engin svör hafi komið við bréfaskriftunum. Þá vék hæstv. ráðherra að ummælum sem hér hafa fallið um ákvarðanatöku á Evrópska efnahagssvæðinu. Í mínum ummælum fólst að ég lít svo á að Evrópubandalaginu sé ljóst að stærri EFTA - þjóðirnar stefna að fullri aðild að Evrópubandalaginu innan skamms tíma. Það skipti Evrópubandalagið af þeim sökum minna máli hver niðurstaða verður í þessu efni. Þvert á móti geti það leitt til þess að draga úr misskilningi og tortryggni ef fulltrúar þessara ríkja taka þátt í nefndarstörfum innan Evrópubandalagsins. Þess vegna lýtur það fyrst og fremst að afstöðu Evrópubandalagsins að það er meiri ástæða en ella fyrir því að gefa eftir á þessu sviði. Eftir stendur að menn hafa ekki kynnt eða getað kynnt neinar lausnir á því hvernig taka eigi ákvarðanir í framtíðinni á Evrópska efnahagssvæðinu. Kannski fellur hugmyndin í raun og veru fyrir þá sök og að þjóðirnar sem hér um ræðir eru að taka á sig skyldur með því að gera löggjöf Evrópubandalagsins um sinn innri markað að sinni eigin löggjöf án þess að hafa það tryggt að geta haft áhrif, bein áhrif á þær ákvarðanir sem Evrópubandalagið tekur í framtíðinni. Vitaskuld liggur í augum uppi að þar verður frumkvæðið og þar verða hinar raunverulegu ákvarðanir teknar. Umræðan hefur um margt verið athygli verð hér í dag, ekki síst fyrir þá sök að komið hefur mjög skýrt fram hvernig áherslur og hugmyndir manna hafa breyst á einu ári í þessu efni. Það kemur líka skýrar fram hvernig stjórnarflokkarnir tala nú með mismunandi áherslum. Og að hluta til hefur afstaða þeirra breyst. Það var til að mynda mjög athygli vert að hlýða hér á formann Alþb. Hann lýsti afstöðu Alþb. með gerólíkum hætti en á síðasta þingi. Að vísu hafa undur og stórmerki gerst í Alþb. Mér skilst að þeir hafi allt í einu fundið upp hlut sem heitir miðja og allt í einu er orðin til miðja í Alþb. Ég veit ekki hvort það er miðjan á milli þess að vera út og suður eða upp og niður, en allt í einu fundu þeir miðju og hún hefur kynnt hér alveg nýja stefnu af hálfu Alþb., gerólíka þeirri sem formaður Alþb. kynnti fyrir ári síðan. Og það er um margt athygli vert að formaður Alþb. segir að rétt sé að ræða alla kosti. Hann gefur sem sagt hæstv. forsrh. og formanni Framsfl. langt nef og segir: Það er nauðsynlegt að ræða alla kosti. Hann tekur undir þær hugmyndir sem ég setti fram á fundinum í Leiru og hann segir að það verði að ræða framhaldið með tilliti til þess að að viðræðurnar um Evrópska efnahagssvæðið geti siglt í strand. Hann gerir sér gleggri grein fyrir því en hæstv. utanrrh. í hvaða stöðu umræðurnar um Evrópska efnahagssvæðið eru komnar og að við stöndum nú frammi fyrir alveg nýjum aðstæðum. Þetta finnst mér um margt athygli vert að leiðtogi þessarar nýju miðju í Alþb. virðist reiðubúinn að ræða þessi mál með mjög opnum huga og stendur að ýmsu leyti mjög nærri Alþfl. í þessu efni. Á hinn bóginn virðast þeir hlutar sem eru sitt hvoru megin miðjunnar í Alþb., hvort sem þeir eru fyrir ofan hana eða neðan eða utan hana eða sunnan, fylgja gömlu stefnunni. Sá hv. þm., 2. þm. Austurl., sem hefur verið aðaltalsmaður flokksins í þessum málaflokki fram til þessa hefur lýst þeim viðhorfum. Þau viðhorf fara mjög saman við viðhorf formanns Framsfl., þ.e. neikvæð viðhorf. Þeir líta báðir, fulltrúar þessara afla í Alþb. og Framsfl., á þetta viðhorf frá neikvæðum forsendum. Þeir líta á viðfangsefnið út frá því hvað ekki megi gera og hvað síst megi henda en ekki frá jákvæðum forsendum. Þeir tala báðir um það að ekki megi setja öll eggin í sömu körfuna. Það verði að leita annarra leiða til þess að tryggja markaðsstöðu Íslands. Auðvitað er þetta kórrétt en af máli þeirra má glöggt ráða að með þessu er verið að draga athyglina frá því mikilvæga markmiði að tryggja stöðu okkar á þessum markaði og draga athyglina frá því að við eigum ekki neinna kosta völ í því efni að henda Evrópu frá okkur. Það þykir mér vera orðið athygli vert að formaður Framsfl. og hv. 2. þm. Austurl. skuli nú eiga orðið mesta samleið í umræðum um þessi efni en formaður Alþb. skuli vera kominn miklu nær Alþfl. í umræðum um þetta efni. Það eru auðvitað býsna mikil tíðindi í öllum þessum umræðum. Það er líka ástæða til þess að vekja á því athygli enn á ný að hæstv. ríkisstjórn hefur reynt að komast hjá því að taka á einstökum afmörkuðum viðfangsefnum sem Íslendingar hjóta að þurfa að taka afstöðu til áður en gengið verður til endanlegra samninga. Það hefur verið á það bent að norska ríkisstjórnin sagði af sér í morgun vegna ágreinings. Eitt aðalágreiningsefnið var það að Miðflokkurinn í Noregi var og er á móti því að samþykkja þau lagaákvæði um innri markað Evrópubandalagsins sem kveða á um frjálsar fjárfestingar ríkja í milli að því er varðar landareignir. Fjárfesting á landi er atriði sem Miðflokkurinn, systurflokkur Framsfl. í Noregi, gat ekki fallist á og af þeirri ástæðu sagði sú ríkisstjórn af sér í morgun. Ég ætla að nefna hér tvö atriði af þessu tagi. Hæstv. forsrh. lýsti því yfir í umræðunni fyrr í dag að Framsfl. hefði einmitt slíkan fyrirvara að því er varðaði erlenda fjárfestingu á íslensku landi. Nú er ástæða til þess að spyrja: Hver er afstaða hæstv. ríkisstjórnar í þessu efni? Hverjir eru fyrirvarar íslensku ríkisstjórnarinnar í því efni sem leiddu til stjórnarslita í Noregi í morgun? Eru stjórnarflokkarnir sammála um þennan fyrirvara? Annað atriði lýtur að máli sem kom til mikillar umræðu á síðasta þingi. Þá lýsti hæstv. viðskrh. því yfir að það væri mjög mikilvægt að breyta ríkisbönkunum í hlutafélög, m.a. til þess að opna möguleika og styrkja eiginfjárstöðu þeirra í væntanlegri frjálsri samkeppni banka eftir að við hefðum gerst aðilar að Evrópubandalaginu. Brýnt væri að hefja þessar breytingar hið fyrsta svo að íslensku bankarnir gætu hafið aðlögun sína og hefðu náð nægilegum styrk þegar ákvarðanir tækju gildi um frjálsa bankastarfsemi landa í milli. Þetta var mjög athygli vert sjónarmið sem ég tók undir þá og tek enn undir með hæstv. viðskrh. En hæstv. forsrh. svaraði að bragði og sagði að þetta kæmi aldrei til greina. Hvernig er með þessar skoðanir, þennan ágreining í hæstv. ríkisstjórn? Hefur hann verið leystur? Það eru fjöldamörg atriði af þessu tagi sem aðrar þjóðir eru að fjalla um og takast á um og taka ákvarðanir um. En mér virðist að þessi hæstv. ríkisstjórn keppi að því að ýta atriðum af þessu tagi til hliðar og ætli greinilega að reyna að fresta þeim fram yfir kosningar til þess að þurfa ekki að standa frammi fyrir hinum raunverulega ákvörðunarefnum. Hv. 2. þm. Austurl. beindi spurningu til mín, sem ég í sjálfu sér skil ekki hvers vegna hann gerði. Spurningin var eitthvað á þá leið hvort ég gæti á þá tillögu hans fallist að þessi mál yrðu í heild sinni tekin til meðferðar í nefndum þingsins þannig að viðkomandi málaflokkar yrðu ræddir í þingnefndum. Ég skil það nánast svo að þetta yrði gert undir stjórn Evrópustefnunefndar Alþingis eða utanrmn., eins og hann orðaði það. Væntanlega yrðu þetta þá að vera samvinnunefndir beggja deilda. Fyrst þessari fyrirspurn var beint til mín, þó að kannski hefði verið eðlilegra að beina henni til hæstv. ríkisstjórnar eða þeirra sem hafa forustu um þinghaldið, þá vil ég svara því af minni hálfu að ég tel mjög eðlilegt að vinnubrögð af þessu tagi verði viðhöfð í þessu mikilvæga máli og að einstakar fagnefndir þingsins fjalli um þá málaflokka sem undir þær heyra. Þeim álitum verði safnað saman og málið rætt að nýju að fenginni þeirri umfjöllun í nefndum. Einmitt á þeim vettvangi gefst kjörið tækifæri til þess að taka á ýmsum þeim atriðum sem hæstv. ríkisstjórn er greinilega að víkja sér undan að taka á en aðrar þjóðir taka afstöðu til áður en til lokasamninga verður gengið. Þess vegna vil ég fyrir mitt leyti taka undir þessa hugmynd og tel að hún mundi leiða til þess að Alþingi ynni hér með betri og vandaðri hætti að þessu mikilvæga máli en áður hefur verið stefnt að.

Ragnhildur Helgadóttir : Frú forseti. Aðeins örfá orð. Hæstv. utanrrh. féll í þá freistni í ræðu sinni áðan að snúa út úr mikilvægu atriði í ræðu minni. A.m.k. mátti skilja orð hæstv. ráðherra svo. Hæstv. ráðherra jafnaði þeirri hugmynd minni, að við ættum að láta á það reyna hvernig okkar sérhagsmunum reiddi af í samningaviðræðum um aðild, til þess að viðkomandi væri reiðubúinn til þess að taka þátt í því að láta Íslendinga afsala sér 200 mílna fiskveiðilögsögu og yfirráðum yfir henni. Hæstv. ráðherra útlistaði þetta nánar með því að segja að full aðild þýddi það að þá undirgengjust menn í einu og öllu öll skilyrði Rómarsamningsins og þar með væri þetta orðin staðreynd að því er fiskveiðilögsöguna varðar. Ég vil leyfa mér að vara við því að hæstv. utanrrh. ríkis, sem á jafnmikið undir viðskiptaaðila sína að sækja og við, láti sér slíkt um munn fara. Það sannaðist reyndar í lok ræðu hæstv. ráðherra að hann telur að sá dagur kunni að koma, og við vitum ekki nema það verði fyrr en seinna, að við þurfum að standa frammi fyrir hugsanlegri umsókn um aðild. Hæstv. ráðherra er þeirrar skoðunar að við eigum að taka það til athugunar ef og þegar það yrði ljóst að samningar um Evrópskt efnahagssvæði rynnu út í sandinn. Hæstv. ráðherra getur því hugsað sér slíkar viðræður. Mig undrar þess vegna að hæstv. ráðherra skuli lýsa því yfir sem sínum skilningi að slíkt verði ekki gert nema með þessu afsali lögsögunnar sem við börðumst svo hart fyrir. Ég held þvert á móti að hæstv. ráðherra ætti einmitt að líta á það sem árangur af því starfi sem unnið hefur verið í þessu EFTA - EB - samningaferli að með því hefur náðst víðtækari skilningur en ella á sérstöðu Íslands. Það er sá jarðvegur sem við þurfum að nota. Það er búið að vinna mikilsvert undirbúningsstarf, ef af aðild okkar yrði, ef menn hyrfu að því ráði að sækja um aðild og stefna að því, þá er búið að vinna ómetanlegt undirbúningsstarf með samanburði allra þeirra þátta sem fram koma í bláa ritinu þykka hér á borðum okkar og á mörgum öðrum sviðum þessa samningaferils. Ekkert af því er vanmetið þó bent sé á það að vel getur verið að hagsmunir okkar séu fólgnir í því að bíða ekki of lengi og sjá hvað setur. Hvers vegna í ósköpunum skyldi það vera hættulegra fyrir okkur en ýmsar aðrar þjóðir sem svo stendur á um? Ég er þeirrar skoðunar að einmitt vegna smæðar okkar sé það okkur hættulegra en öðrum að bíða of lengi með slíkt. Og ég tók það rækilega fram að það yrði gert í ljósi íslenskra sérhagsmuna vegna þess að ég teldi að það væri mikill skilningur á málum okkar og mikil líkindi til þess að gengið yrði að því að semja við okkur á grundvelli sem leyfilegur er, innan Rómarsáttmálans meira að segja, á þann veg að efnahagslíf okkar geti byggt á því að það séum við sjálf sem ráðstöfum okkar mikilvægustu og stærstu auðlind og það séum við sem innan alls þessa hóps séum sérfræðingarnir í því efni, þannig að um leið sé fullnægt því stefnumiði Evrópubandalagsins að nýta sem allra best auðlindirnar. Það sé gert með því að þeir sem hafa kunnáttuna og þekkinguna á þeim geri það. Það eru í þessu tilfelli Íslendingar, þeir kunna best með íslenska fiskveiðilögsögu að fara og hana að nýta. Ég vildi ekki láta hjá líða, frú forseti, að andmæla því að hæstv. utanrrh. talaði svo gálauslega um þetta efni því að mér er rammasta alvara. Ég geri ráð fyrir því að mér sé ekkert síður annt um íslenska hagsmuni en honum. Ég skil það að hæstv. ráðherra hafi vissa þörf fyrir að skella sér á skeið eftir þá deyfðarrollu sem ræða hans hér fyrr í dag var og fannst mér nú Bleik heldur brugðið, satt að segja, í þeirri ræðu enda var augljóst að hæstv. ráðherra var kominn út í horn í sambandi við kröfuna um fríverslun EFTA með fisk gagnvart Evrópubandalaginu, sem hann svo oft áður hafði talað um sem stórhagsmunamál. Auðvitað gat það verið að hæstv. ráðherra liði ekki sem best og þess vegna hafi hann talið að einhvern veginn yrði að útskýra það að þessi staða væri eiginlega bara miklu betri. Þegar þessari aðalkröfu hefði verið hafnað þá væri það að hans mati einmitt til að styrkja samningsstöðu okkar. Vel má það vera að hæstv. ráðherra hafi skipt um skoðun að því leyti til en engu að síður tel ég nú að einhvern veginn hafi hlutföllin í hans málflutningi ekki verið alveg eins og best gat orðið. Frú forseti. Það var ekki annað sem var mér tilefni til að fara í ræðustól. Það var einungis það að ég vildi ekki una því að mín orð væru túlkuð sem svo að ég vildi með því fórna okkar þjóðarhagsmunum, heldur þvert á móti.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umræður hér mjög mikið þó að vissulega væri þörf á því að taka hér sitthvað til umræðu sem fram hefur komið hjá hv. ræðumönnum, hæstv. ráðherrum þar á meðal. Það er margt athyglisvert sem hér hefur komið fram í umræðunni en hins vegar tel ég það ekki rétta túlkun, sem kom hér fram hjá hæstv. utanrrh., þess efnis að það væri mikill samhljómur í þessu máli og það stefndi mjög í samstöðu um meginefnisatriði þess. Það tel ég vera mikla rangtúlkun á því sem hér hefur komið fram og líka á því hvernig staða þessara mála liggur með þjóðinni. Þetta er viðleitni manna sem standa frammi fyrir hugverki sem er ófullgert og óvíst að verði lokið, þ.e. hugmyndinni um hið Evrópska efnahagssvæði, og eru heldur ekki reiðubúnir til þess að kveða upp úr um það hvað þeir ætli sér og hvað þeir vilji ef og þegar þær hugmyndir rekur endanlega í strand. Það er svo margt sem vísar á það að þetta strand sé skammt undan að það þarf ekki að eyða mjög mörgum orðum til viðbótar. Menn heyrðu fyrir skemmstu ummæli eins af helstu aðstoðarmönnum Helmuts Kohl, vestur-þýska kanslarans, ummæli Horst Teltschiks, sem er sagður nánasti ráðgjafi Helmuts Kohl í sænska blaðinu Veckans affärer. Í viðtali í þessu blaði fyrir nokkrum dögum sagði hann, í endursögn fréttamanns Ríkisútvarpsins, með leyfi forseta: ,,Hann segir að þróunin í Evrópu á þessu ári hafi gert umræður um Evrópskt efnahagssvæði, sem hófust í fyrravor, þarflausar og tímasóun. Hann segir í viðtalinu að EFTA-ríkin geti sótt um aðild fyrir 1993 og þau þurfi í rauninni að hafa tekið ákvörðun um slíkt fyrir það ár. Með því að taka strax ákvörðun og sækja um aðild megi nota tímann fram til 1993 til viðræðna um aðild EFTA-ríkjanna, segir efnahagsráðgjafi Kohls kanslara.`` --- Þetta er útskrift af fréttaviðtali, eða fréttaútsendingu, 25. okt. sl., lausleg þýðing á því sem fram kom í þessu viðtali. Nú er það vissulega ljóst að af hálfu einstakra EB-ríkja og talsmanna þeirra, þar á meðal góðkunningja hæstv. utanrrh., danska utanríkisráðherrans, hafa oft komið fram eindregnar hvatningar í þessa átt, og raunar frá forsætisráðherra Dana ekki síður, sem finna sig heldur einmana og yfirgefna lengst í norðri, ofan á Mið-Evrópu, í næsta nágrenni við sameinað Þýskaland, og spara eiginlega ekkert tækifæri til þess að hvetja önnur Norðurlönd með ráðum og dáð að nú skuli þau sækja um aðild. Svipað kann að vera uppi hjá þessum talsmanni Kohls en þó er hans mat vafalaust af öðrum rótum runnið. Ég held að við komumst ekkert hjá því að hlusta á þessar ábendingar og þessar raddir þegar við erum að meta stöðuna í sambandi við Evrópskt efnahagssvæði. Ég er þeirrar skoðunar að þetta Evrópska efnahagssvæði, eins og það er lagt upp, sé í rauninni að ganga leiðina til hálfs inn í Evrópubandalagið og vegna þess að ég er andvígur því að leiðin liggi þangað, okkar framtíð liggi inn í það stóra bandalag, af þeim sökum er ég mjög mótfallinn því að við göngum til verka, eins og hér hefur verið að stefnt, á mjög skjótan hátt, að lítt yfirveguðu ráði, að reyna að tjasla saman samningum um þetta Evrópska efnahagssvæði og gerast þar með aðilar að innri markaði Evrópubandalagsins. Ég held að Ísland eigi að leita annarra leiða. En ótrúlega margt er borið fram þessu til réttlætingar. Það er ekki bara vonin um það núna að við náum tollalækkunum á okkar sjávarafurðum, sem er nú það haldreipi sem hæstv. utanrrh. vísar til öðru fremur, heldur er vísað til annarra mála, ekki efnahagslegra heldur á öðrum sviðum, sviðum félagsmála og menningarmála, umhverfismála, til hinna svokölluðu jaðarmálefna sem eigi að færa okkur mikinn hag ef við göngum inn í þetta samstarf. Þarna eru uppi hafðar verulegar blekkingar, að mínu mati. Í fyrsta lagi er það að þessi svokölluðu jaðarmálefni voru í samningafarvegi milli EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins eftir hina svokölluðu Lúxemborgaryfirlýsingu frá 1984 og þeim hefur sáralítið þokað fram í tengslum við viðræðurnar um Evrópskt efnahagssvæði. Það segir raunar um þetta á bls. 30 í skýrslu hæstv. ráðherra, þar sem eru talin upp sex jaðarmálefni í röð, rannsóknir og þróun, menntamál, lítil og meðalstór fyrirtæki, ferðamál, almannavarnir og Evrópa fyrir þegnana: ,,Ofangreindir málaflokkar eru ræddir í einu lagi þar sem staðan varðandi þá í samningunum er sambærileg. Hér hafa EFTA-ríkin lagt fram lista yfir þær reglur EB, sem þau telja skipta máli fyrir væntanlegt samstarf, en ekki fengið viðbrögð við þeim frá EB nema almenns eðlis.`` --- Þetta stendur í skýrslunni. Þetta er öll uppskeran sem hér er framreidd í sambandi við þessa stóru málaflokka, þessi jaðarmálefni sem voru þó í vissum farvegi í sambandi við Lúxemborgarferlið og sem búið var að semja um að nokkru leyti í vissum atriðum. Þarna er sem sagt verið að beita fyrir okkur í sambandi við þetta til þess að gera þessa aðild girnilegri. Hv. 1. þm. Suðurl. var að víkja að því að það væri orðinn skyldleiki í málflutningi mínum og hæstv. forsrh. Vissulega fyrirverð ég mig ekkert fyrir að vera stöku sinnum í félagsskap með hæstv. forsrh. málefnalega og gleðst sannarlega yfir þegar við eigum samleið. En það verður að halda því til haga sem rétt er í þessum efnum og okkur greinir sannarlega á um viðhorfin til Evrópsks efnahagssvæðis. Forsrh. hæstv. hefur verið meðmæltur því í reynd, þrátt fyrir yfirlýsingar sínar í Ósló og varnagla sem hann sló þar í mars 1989, að reyna að ganga til þessara samninga, að efna í þessa samninga. Og þar greinir mig á við hæstv. forsrh. Það er hins vegar mjög athyglisvert hvað framsóknarmenn, hvað þingmenn Framsfl. eru tómlátir um þessa umræðu, ekki bara núna heldur fyrr og síðar hér í þinginu. Það heyrist einna helst í hæstv. forsrh. Hæstv. sjútvrh. hefur tekið til máls um þessi efni í nokkur skipti fyrr á þinginu, en ég minnist þess vart að hafa heyrt í öðrum framsóknarmönnum um þessi mál. Og þeir láta sig t.d. að mestu vanta hér við þessa umræðu ef frá er skilinn hæstv. varaforseti Sþ., sem hefur verið hér við umræðuna án þess að blanda sér í málið. Ég sakna þessa og átta mig ekki á því hvað veldur þessari þögn þingmanna Framsfl. og áhugaleysi um þessi efni, nema ef vera skyldi að það séu það greindar meiningar þar í flokki að menn telji sér betur henta að viðra ekki skoðanir sínar hér í þingsölum til þess að slíkur ágreiningur komi ekki fram. Ég ætla a.m.k. að vona að það stafi ekki af því að hv. þm. setja sig ekki inn í málin, svo mikilsverð sem þau eru, sem hér eru rædd. Ég þakka hv. 1. þm. Suðurl. fyrir þær undirtektir sem ég fékk frá honum hér varðandi þá hugmynd að um málefni yfir rétt og reglur Evrópubandalagsins, eins og þær liggja fyrir, eins og hugmyndin er að þær gangi inn í samning um Evrópskt efnahagssvæði, verði fjallað skipulega hér á Alþingi af þingnefndum undir forustu utanrmn. eða Evrópustefnunefndar eftir því sem samkomulag yrði um. Ég spurði hæstv. ráðherra einnig um þetta en hæstv. utanrrh. tjáði sig ekki um málið en hefur tækifæri til þess enn þá. Ég vísaði í þessu sambandi til vinnu innan finnska þingsins sl. vor en þar liggur fyrir mjög gild greinargerð sem er uppskera starfs sem unnið var undir forustu utanríkismálanefndar finnska þingsins sem lét þingnefndir fá, hverja á sínu málasviði, til meðferðar þá þætti Evrópuréttar, eða EB-réttar, sem varðaði viðkomandi þingnefnd. Nú hygg ég að þær starfi þar í einni deild, en það er alveg rétt ábending frá hv. 1. þm. Suðurl. að það væri ekki óeðlilegt að nefndir beggja deilda sameinuðust um þetta, hver á sínu sviði. Og ég vænti þess að við látum verða af þessu því að ég held að það væri mjög gagnlegt fyrir þingið að fá þannig vinnu að sem flestir verði þátttakendur í að setja sig inn í þessi mál. Ég tala nú ekki um ef svo færi að menn þyrftu að taka á þessu í alvöru, þessum 1400 samþykktum sem hér eru boðaðar á yfir 10.000 blaðsíðum. Þá sakaði nú kannski ekki að menn væru sæmilega lesnir og búnir að búa sig undir það hvernig ætti með að fara hér innan þingsins. Og ég spyr hæstv. utanrrh.: Getur hann ekki hugsað sér að á málum verði tekið með þessum hætti, þannig að t.d. yrði farið kerfisbundið í gegnum bláskinnu, þessar 1038 blaðsíður sem lagðar voru hér inn á borð okkar þingmanna, en þær liggi ekki meira og minna ólesnar og óræddar hér innan þingsins. Virðulegur forseti. Ég er þeirrar skoðunar að Ísland eigi að halda sig utan við efnahagssvæði heimsins nú og í framtíðinni, að Ísland eigi að hasla sér óháðan völl sem sjálfstætt þjóðríki með tilliti til viðskiptabandalaga. Ég er þeirrar skoðunar að það feli í sér mjög marga kosti, slík er staða landsins, og marga möguleika. Það hefur verið talað um það að við alþýðubandalagsmenn og fleiri ræddum þessi mál á neikvæðum forsendum, en mörgu má nú nafn gefa. Er það að ræða málin á jákvæðum forsendum að ætla Íslandi hugsanlega að gangast undir ok Evrópubandalagsins, eins og það ólýðræðislega bandalag er uppbyggt? Gangast undir reglur þess og samþykktir? Ég held að það mætti nú kalla það neikvæða sýn til mála að ætla okkur slíkt hlutskipti. Við eigum afar marga kosti hér í norðri, í Norður-Atlantshafi, legu okkar vegna og vegna okkar auðlinda, náttúrulegu auðlinda, sjávarauðlinda og orkuauðlinda, til þess að halda uppi góðum lífskjörum í landinu, og einnig betri möguleika til þess að hlúa að og varðveita íslenska menningu ef við ætlum okkur það metnaðarfulla hlutskipti að standa utan við hinar stóru efnahagslegu heildir og ríkjabandalög. Ég vísa í þessu samhengi til þeirra miklu breytinga sem eru að verða og eru nú ræddar innan Evrópubandalagsins sem vísar til þess að það verði fyrr en seinna sambandsríki, það verði ríkisheild með öllu sem tilheyrir, sameiginlegri utanríkisstefnu. Það mundi fara fremur lítið fyrir Íslandi sem jaðarríki, fjarri í raun miðju þessa stórríkis, í slíkri ríkisheild. Ég held að það væri okkar hagsmunum þénanlegra og vænlegra fyrir íslenska menningu að við tækjumst áfram á við það hlutverk að halda hér uppi sjálfstæðu óháðu þjóðríki. Ég vísa í þessu samhengi til ummæla Sigmundar Guðbjarnasonar háskólarektors, þeirrar ræðu sem hann flutti við útskrift háskólanema sl. sumar, þar sem hann einmitt vakti athygli á því hversu tvísýnt það hlutskipti væri sem Íslandi væri búið ef við gengjum inn í hina stóru heild. Ég hef því miður ekki hér fyrir framan mig ræðu háskólarektors en ég hef hér viðtal við hann og ég ætla að leyfa mér að vitna í fáein orð, með leyfi forseta. Hann segir í viðtalinu, aðspurður hvað hann segi um þá framtíðarsýn sem sumir hv. þm. hafa hér rætt sem sína hugmynd og lýst stuðningi við að látið verði á reyna, þ.e. að leita inngöngu í Evrópubandalagið fyrr en seinna: ,,Það er alltaf verið að tala um að það skorti fjármagn inn í íslenskt atvinnulíf en á sama tíma er verulegur áhugi á því hjá íslenskum atvinnurekendum og auðmönnum að geta fjárfest erlendis. Við getum horft til þess að íslenskt fjármagn flytjist erlendis og erlent komi í staðinn og ég held að það fylgdu í kjölfarið býsna óþægilegar breytingar. Ég held að það væri þá annað farsælla, eins og að koma á tvíhliða samningum milli Íslands og Evrópubandalagsins. Ég óttast að með inngöngu í Evrópubandalagið þá verði ekki langt að bíða verulegrar hnignunar hér. Sagan hefur kennt okkur hverjar eru afleiðingar þess að missa sjálfræðið fyrir tímabundið hagræði.`` Virðulegur forseti. Ég get látið þessi orð háskólarektors vera lokin á síðari ræðu minni hér við þessa umræðu, gera ummæli hans að mínum, og þau sjónarmið sem hann túlkaði í þessari ágætu hugvekju sem hann flutti stúdentum við útskrift frá Háskóla Íslands.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Örfá orð af gefnu tilefni. Það var spurt hér í umræðunni áðan hverjir hefðu boðað fórnarkostnað vegna samninga við Evrópubandalagið. Jafnframt var því haldið fram að hægt væri að nefna mörg dæmi um það hversu margt hefði breyst í málflutningi utanrrh. sem málsvara ríkisstjórnar í þessum málum. Sér í lagi er á því klifað að af hálfu talsmanna ríkisstjórnarinnar hafi því verið haldið fram að það væri mjög líklegt að Evrópubandalagið samþykkti að afnema þá stefnu sem bundin er í Rómarsáttmála og varðar fríverslun með fiskafurðir, þ.e. hina sameiginlegu fiskveiðistefnu. Þessu var nú að fullu svarað í fyrri ræðu minni, af því að þetta verður náttúrlega að vera skýrt. Ég vitnaði til þessara orða, með leyfi forseta: ,,Það er ekki líklegt að Evrópubandalagið leggi af sína sameigin-legu fiskimálastefnu, enda eru menn ekki að fara fram á það. Allt sem við förum fram á er tollfrjáls og hindrunarlaus aðgangur að mörkuðum bandalagsins fyrir okkar sjávarafurðir.`` Er þetta sagt núna til þess að klóra yfir eitthvað sem áður var sagt? Nei. Þetta var sagt þremur dögum eftir harðar umræður hér á hinu háa Alþingi sem snerust um hverra kosta væri völ: EFTA - sporið, tvíhliða samningar eða bein aðild. Því var haldið fram að sá árangur sem náðist við að koma fram fríverslun með fiskafurðir innan EFTA hefði verið skref í rétta átt, mundi koma okkur að fullum notum hugsanlega síðar, hefði styrkt samningsstöðu okkar vegna þess að nú væri þessi krafa ekki lengur okkar einna, heldur studd af öllum hinum EFTA - löndunum. Allt sem síðan hefur gerst hefur staðfest að þetta var rétt. Það hefur styrkt stöðu okkar verulega. --- Hefur ekki hv. 1. þm. Suðurl. tekið svo til orða að menn þurfi tröppu til að standa á? Hér er trappa til að standa á. Hann hefur heyrt um stól til að sitja í. Krafan um fríverslun með fisk hefur stórlega styrkt stöðu okkar Íslendinga gagnvart Evrópubandalaginu. Það stendur skrifað og því hefur verið haldið fram af minni hálfu. Það er ekki líklegt, ég hef aldrei haldið því fram að það væri líklegt, að hún fengist fram í einni svipan. En því var haldið fram, og því er enn haldið fram af minni hálfu, að ...  sem kröfurnar um aðgengi að miðum, eða greiðari aðgangur fyrir landbúnaðarafurðir, eða aukin framlög EFTA - landa til þess að jafna lífskjör, beinist að EFTA í heild. Og þegar EFTA í heild stendur frammi fyrir þessum kröfum, vegur og metur ávinninginn sem þau ríki hafa af aðgengi að innri markaðnum og hins vegar það sem í þeirra augum er smávægilegur fórnarkostnaður, er enginn vafi á því að samningsstaða okkar hefur styrkst stórlega ef það kynni nú að koma á daginn að það gengi eftir að við næðum þessum samningum án þess að beygja okkur undir sameiginlega fiskveiðistefnu bandalagsins, án þess að þurfa að sætta okkur við, til þess að ná þeim árangri, að opna okkar landhelgi, hvað svo sem önnur EFTA - ríki gera, sum hafa þegar gert það, þá getur enginn neitað því með rökum að þetta hafi verið lykilatriði. Af hverju eru menn þá að halda öðru fram? Hv. 1. þm. Suðurl. nefndi það réttilega að reynt hefði verið að koma á tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið um fiskveiðimálefni og að í því efni hefði verið vakin upp spurningin um gagnkvæmni í fiskveiðiheimildum. Það er rétt hjá hv. 1. þm. Suðurl. Sá sem fyrstur lagði þetta fram var hæstv. sjútvrh. Halldór Ásgrímsson í viðræðum sínum við sjávarafurðadeild bandalagsins, beint við señor Marin, hinn margfræga.  Fórnarkostnaður. Var verið að snúa út úr fyrir hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur með því að vekja athygli á því hversu gerólíkur málflutningur hv. þm. var málflutningi hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar og reyndar hv. þm. og formanns Sjálfstfl. Þorsteins Pálssonar? Nei, það var ekki verið að snúa út úr neinu vegna þess að staðreyndin er þessi: Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir sagði: Ég óttast að dráttur á því að leggja fram aðildarumsókn gæti þýtt að við yrðum seinust í biðröðinni og það er slæmt fyrir oss. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn að leggja fram umsókn hið fyrsta. Athugasemdin kom, kannski ekki í dag, kannski á morgun, vegna þess að nú er lag, það er stemning fyrir málinu, --- kvenlegt innsæi.  hefur sagt áður. Ég hef að vísu efasemdir um það. Söm er þeirra gjörð. Að leggja fram umsókn um aðild strax þýðir vilja til þess að ganga inn í Evrópubandalagið á þeim skilmálum sem þekktir eru. Þeir eru: Ekkert ríki gengur inn í Evrópubandalagið án þess að undirgangast Rómarsamninginn. Ekkert ríki hefur samið um frávik frá Rómarsamningnum. Rómarsamningurinn kveður á um hina sameiginlegu fiskveiðistefnu bandalagsins. Hin sameiginlega fiskveiðistefna bandalagsins kveður á um það að forræði yfir fiskveiðilögsögunni fer til --- ekki Rómar heldur Brussel. Sá sem segir: Ég er reiðubúinn og vil sækja um aðild að Evrópubandalaginu á skilmálum þess strax, er að segja: Ég er reiðubúinn til þess að una því að forræðið yfir auðlindinni fari til Brussel. Það er ekki til meiri ágreiningur milli tveggja einstaklinga í þessu máli en milli þess hv. þm. sem segir að aldrei, aldrei megi það heyrast úr íslenskum barka og hins þingmannsins í sama flokki sem segir: Þetta á að gera strax. Þetta er ekki útúrsnúningur.

Er hæstv. ráðherra að smíða viðsemjendum okkar vopnin í hendur?

Hæstv. ráðherra er ekki að smíða neinum viðsemjendum vopn í hendur. Hann er hins vegar læs á ári læsis. Og það fer ekkert á milli mála að það er ekkert land til sem er reiðubúið að undirgangast skuldbindingar fullrar aðildar. Það semur ekkert um undanþágur af slíku tagi. Förum yfir það: Danmörk, Stóra - Bretland, Írland, Spánn, Portúgal. Þau fengu tímabundna aðlögun í ýmsum málum. En þau sömdu sig ekki frá Rómarsáttmálanum. Þau sömdu sig ekki frá sameiginlegri fiskveiðipólitík. Þau sömu sig ekki frá hinni sameiginlegu landbúnaðarpólitík. Þau sömdu sig ekki frá þeirri staðreynd að öll þessi ríki afhentu forræði yfir fiskveiðilögsögu sinni í hendur framkvæmdastjórnarinnar umfram 12 mílur. Það er framkvæmdastjórnin sem fer með það mál. Það er framkvæmdastjórnin sem fer með fiskveiðipólitíkina. Það er framkvæmdastjórnin sem úthlutar kvótum. Munurinn er einfaldlega þessi. Ég hef aldrei sagt að það sé einhver goðgá að orða spurninguna um aðild að Evrópubandalaginu. Ég hef aldrei neitað því að það kunni að vera að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði sé bráðabirgðaráðstöfun. Ég bendi að vísu á að núverandi ástand Evrópubandalagsins er líka bráðabirgðaástand vegna þess að það liggja fyrir sjö áætlanir um framkvæmdir á vegum Evrópubandalagsins sem munu breyta því innan fárra ára. En fram hjá því verður ekki komist og það segi ég alveg skýrt: Það reynir á það í samningum um hið Evrópska efnahagssvæði hvort Íslendingar geta fengið samninga sem tryggja grundvallarlífshagsmuni þessarar þjóðar sem er: Markaðsaðgengi fyrir sjávarafurðir án þess að á móti komi krafan um veiðiheimildir. Ég er ekki reiðubúinn að segja: Við erum tilbúnir til að leggja fram aðildarumsókn að Evrópubandalaginu fyrr en ég hef það í hendi. Það er það minnsta. Og ég bæti við: Þó að ég hefði það í hendi er ég ekki þar með búinn að gera upp hug minn um það að það leiði rökrétt til þess að við eigum að gerast aðilar að Evrópubandalaginu. Ég er alls ekki búinn að gera það upp við mig. Hv. 1. þm. Suðurl. beindi síðan til mín einni þýðingarmikilli spurningu sem er þessi: Hver er afstaða íslensku ríkisstjórnarinnar varðandi fyrirvara um rétt erlendra aðila til þess að kaupa land ef þessir samningar ná fram að ganga? --- og vísaði til þeirra deilna sem upp hafa risið í Noregi og leiddu til falls ríkisstjórnarinnar. Svarið er þetta: Af hálfu íslenskra stjórnvalda hefur verið skráður fyrirvari um takmarkanir á rétti erlendra aðila til þess að kaupa bújarðir á Íslandi. Ef spurt er: Erum við reiðubúnir til þess að falla frá þeim fyrirvara með formlegum hætti, eins og Norðmenn voru spurðir að, þá er svarið þetta: Ef unnt er að tryggja forræði íslenskra stjórnvalda yfir bújörðum og lendum, sem og auðlindum, þá værum við tilbúnir til þess að skoða það mál. Og það er hægt að mínu mati. Íslensk lög, jarðakaupalög, tryggja sveitarfélögum forkaupsrétt sem reynslan sýnir að mikið hald er í. Það sem varðar þessa samninga við Evrópubandalagið af hálfu EFTA varðar aðeins eina spurningu, nefnilega að samkvæmt þeim reglum má ekki mismuna aðilum eftir þjóðerni, erlendur aðili/innlendur aðili, ef um er að ræða kaup á bújörð í hagnaðarskyni. Það er hins vegar á valdi íslenskra stjórnvalda að segja: Það kaupir enginn íslenska bújörð nema sá sem situr hana og nytjar hana. Og það er á valdi íslenskra stjórnvalda að herða á ákvæðum jarðakaupalaga á þann veg, ekki aðeins að sveitarfélög hafi forkaupsrétt heldur að tryggja það líka, með aðild ríkisvaldsins, að ekki komi upp sú staða að erlendur auðkýfingur sem vill kaupa jörð með laxveiðihlunnindum geti gert það hindrunarlaust. Sveitarfélagið segir: Við viljum neyta forkaupsréttar, en við höfum ekki fjármagn til þess. Ríkið getur gengið inn í það, svo að ég nefni eitt dæmi um þá lagabreytingu sem við getum gert. Þetta er dæmi um það að við getum í mörgum tilvikum breytt íslenskum lögum þannig að þau standist án þess að settir séu formlegir fyrirvarar og munum ná sömu efnislegu niðurstöðu, þ.e. ráða yfir því hver er ráðstöfunarréttur, eða kauparéttur, fjárfestingarréttur varðandi bújarðir, hlunnindi, náttúruauðlindir. Ef við getum tryggt það með íslenskri löggjöf, fengið sömu niðurstöðu, hverju er þá fórnað? Engu. Spurt var síðan: Hvað líður stefnu stjórnvalda varðandi áform um breytingar á ríkisbönkum í hlutafélög? Svarið er þetta: Það er ekkert sem varðar þessa samninga, þ.e. það er ekkert í lögum eða reglum Evrópubandalagsins sem segir að ríkið megi ekki eiga banka. Lög og reglur Evrópubandalagsins kveða ekkert á um eignarform að því leyti. Það eru til margir ríkisbankar í Frakklandi, Ítalíu, Skandinavíu og víðar, vissulega. Þannig að sú skoðun, sem er rétt skoðun, skynsamleg skoðun, að það sé miklu hagkvæmara rekstrarform banka að þeir séu hlutafélög kemur þessu máli út af fyrir sig ekkert við. Hitt er svo annað mál að hæstv. viðskrh. hefur ekki einasta lýst þeirri skoðun, þeirri stefnu sinni, að að þessu beri að keppa. Hann hefur gefið Seðlabankanum fyrirmæli um að skoða það mjög rækilega og skila um það greinargerð hverjir séu kostir og gallar þess að breyta ríkisbönkum í hlutafélagabanka. Þess er vænst innan mjög skamms tíma að sú greinargerð liggi fyrir og hún verður þá kynnt hér á Alþingi. Síðan er óhjákvæmilegt að bæta því við: Hæstv. viðskrh. hefur fylgt þessari sannfæringu sinni eftir vegna þess að hann hefur náð þeim árangri á stuttum tíma að leysa mál sem uppi hefur verið í íslenskri þjóðmálaumræðu á annan áratug, nefnilega að fækka bönkum, að sameina banka sem hlutfjárbanka og efla þann þátt í íslensku fjármagnskerfi. Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi hér svarað því sem brýnast var af því sem fram kom í þessum umræðum og beint var til mín. Að lokum þetta: Því var haldið fram í þessum umræðum að af hálfu EFTA hefðu engar lausnir verið lagðar fram varðandi stjórnun hins Evrópska efnahagssvæðis. Þetta er ekki rétt. Af hálfu EFTA hafa verið lagðar fram ótal tillögur um það með hvaða hætti megi haga því út frá grundvallarreglum um jafnræði. Það er heldur ekki rétt sem hv. 1. þm. Suðurl. sagði að sjálfgefið væri að frumkvæðið yrði Evrópubandalagsins. Mér finnst þýðingarmikið að menn átti sig á þessu. Vissulega er Evrópubandalagið tíu sinnum fjölmennara að mannfjölda en EFTA. Vissulega er hins vegar líka rétt að þjóðir EFTA búa við betri efnahag en Evrópubandalagið, eru sterkari á efnahagssviðinu á hvaða kvarða sem metið er, út frá hlutdeild í alþjóðaviðskiptum, út frá hlutdeild í milliríkjaviðskiptum við Evrópubandalagið, út frá þjóðartekjum á mann, út frá þjóðarframleiðslu, út frá ,,lifistandard`` og þannig mætti lengi telja. Síðan ætla ég að bæta því við. Reynslan hefur kennt okkur EFTA - mönnum, sem þátt höfum tekið í þessum samningum, að það eru stundum ekki innihaldslaus orð að segja: Smátt er fagurt. Það er staðreynd að EFTA hefur haft frumkvæði í þessum viðræðum frá upphafi vega og til þessa dags, hafði frumkvæði í undirbúningsviðræðunum. EFTA er aðilinn sem hefur lagt fram meginið af vinnunni, EFTA er aðilinn sem hefur lagt fram tillögurnar, EFTA er aðilinn sem hefur knúið á um að halda þessum viðræðum, viðhalda mómentum, viðhalda hraða samninganna. Hvað eftir annað hefur það gerst að fulltrúar hins stóra bandalags hafa sagt: Herrar mínir, farið ekki svona hratt. Við ráðum ekki við þetta. Og þeir hafa sagt: Við stöndum frammi fyrir svo mörgum vandamálum. Við höfum ekki nægilegu starfsliði á að skipa til þess að fást við öll þessi flóknu mál. Þið verðið að afsaka að við getum ekki komið með svör við þessum spurningum. Þetta eru staðreyndir málsins. Um þetta ber öllum aðilum, sem nálægt málinu hafa komið frá báðum hliðum, saman um. Það er ekkert sjálfgefið við það að fjölmennari ríkjasamsteypan hafi frumkvæðið. Það er ekkert sjálfgefið við það að EFTA - aðilinn í þessari tveggja stoða lausn geti ekki hugsað, geti ekki unnið, geti ekki lagt fram tillögur, ekki aðeins til jafns við heldur jafnvel haft frumkvæði. Þessi orð sem lýsa þessu á annan veg eru ekki rétt lýsing á veruleikanum og bera reyndar vott ákveðinni vanmetakennd. Vanmetakennd er ekki besta veganestið í erfiðum samningum. Þó að okkur kunni að greina á um hvernig beri að túlka eitt eða annað í þessum umræðum árétta ég það að út frá mínum bæjardyrum séð hafa þessar umræður verið afar gagnlegar. Það hefur kveðið mjög við annan tón en áður var. Það er ekki rifrildistónn eða vilji til þess að búa sér til ágreiningsefni. Það er vilji til þess að ræða þessi mál málefnalega. Það er mikil samstaða um markmiðin. Það er mikið sameiginlegt í matinu á hagsmununum. Það er eðlilegt að sitt sýnist hverjum um suma þætti í leiðunum og í tæknilegum álitamálum, allt saman eðlilegt og sjálfsagt. En umræða sem byggist á haldgóðum upplýsingum og góðum vilja er í sjálfu sér góð og gagnleg og mun færa okkur nær góðum árangri í þeim samningum sem fram undan eru og enginn deilir um að eru einhverjir þýðingarmestu samningar sem við höfum nokkurn tíma staðið í í sögu lýðveldisins.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Hæstv. forseti. Sem betur fer eru nú ræður manna teknar upp á segulbönd og ber að birta þær eftir því sem unnt er óbreyttar. Þess vegna leiðréttist ýmislegt af því sem er óneitanlega rangtúlkað af hæstv. ráðherra og á ég þá sérstaklega við ummæli hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur og Hreggviðs Jónssonar. Þau tvö sögðu alls ekki þau orð sem ráðherrann hafði eftir þeim og gerði þeim hreinlega upp. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir hefur skýrt þetta og það kemur þá rækilega fram í hennar greinargerð. Ráðherrann fór heldur ekki rétt með mín orð. Ég sagði það að engin íslensk rödd mætti heyrast um það að nokkur Evrópubandalagsskip kæmu til veiða á okkar miðum, ekki nokkurt slíkt skip. En ráðherrann sagði að ég hefði sagt allt annað og miklu meira og þess vegna væri einhver alvarlegur ágreiningur ríkjandi með mér og öðrum, a.m.k. þeim hv. þm. Þorsteini Pálssyni og Ragnhildi Helgadóttur. Þau hafa skýrt hvað þau hafa sagt. Ég er ekki sammála þeim í einu og öllu en þau hafa aldrei sagt þetta, að þau ætluðu að hleypa einhverjum erlendum skipum inn í okkar mið og þau hafa ekki talað um þennan fórnarkostnað. Ég held nú reyndar að það sé nýyrði. Ég á margar íslenskar orðabækur og mun fletta upp á því á eftir. Ég hef aldrei heyrt þetta orð áður og við höfum a.m.k. aldrei talað um það í þingflokki Sjálfstfl. að við ætlum að borga einhvern fórnarkostnað. En hæstv. ráðherra sagði hér áðan, og það var nú tilefni þess að ég kom hér upp, að Íslendingar hefðu boðið Evrópubandalaginu einhverjar veiðar fyrir aðrar veiðar hjá þeim og fannst það bara hreint ekkert svo fráleitt og greindi frá því að Halldór Ásgrímsson, hæstv. sjútvrh., hefði verið þar að verki og með samþykki ríkisstjórnarinnar, skildist mér. Það hefur aldrei verið rætt í Alþingi, utanrmn. eða neins staðar. Það var gert í algeru heimildarleysi enda horfið hið bráðasta frá þessu, sem betur fer, slíkri endaleysu. Einhvern tíma var uppi hugmynd um að gefa Grímsey, minnir mig, var það ekki? Það var ekki gert. Skilja það ekki allir menn að ef við hleypum Evrópubandalagsríkjum, þessum gífurlega flota sem gæti gjöreytt fiskstofnunum, á veiðar, ef við hleypum þeim inn, væri þá ekki verið að rétta þeim litla fingurinn? Stendur ekki einhvers staðar að það væri þá auðvelt að taka hendina alla? Það er auðvitað svo barnalegt, fáránlegt, að láta sér detta það í hug og nefna svo Belga frá 1972. Belgar studdu okkur nefnilega í þessu máli og við leyfðum þarna sjö eða átta skipum, þau voru að vísu tólf fyrst, að halda úti veiðum, einmitt til að sýna það að við værum ekki með ótakmarkaða frekju eins og sumir töldu þá, og þessi skip áttu að fá að vera þangað til þau gengju úr sér. Ég held að þau séu þrjú eftir enn þá, lítil skip sem veiða nokkur hundruð eða kannski þúsund tonn, ég veit það ekki. Það er fiskur sem við nýtum lítið. Að jafna þessu eitthvað saman og þó að við höfum haft samninga við Færeyinga þá um venjulegar fiskveiðar sem við sjálfsagt leyfum þeim áfram vegna þeirra miklu erfiðleika sem þeir eru í, enn þá meiri en okkar, þó að því tilskildu að þeir hætti þá líka rányrkju á laxastofninum t.d. sem er algjörlega ólögleg eftir alþjóðalögum, áttu aldrei að fá nein réttindi því að laxinn tilheyrir þeirri þjóð þar sem hann er upprunninn. Hún á fullan rétt yfir honum, jafnvel inni í höfninni í Þórshöfn. Það voru afglöp líka að gera þennan svokallaða Reykjavíkursamning um það. Og auðvitað ætti, næst þegar samið er um sérstakar fiskveiðiheimidir fyrir Færeyinga hér, að taka af þeim öll slík réttindi og stöðva framferði þeirra og lögbrot. Hæstv. utanrrh. sagði hér áðan, ég var nú ekkert að elta ólar við það í minni fyrri ræðu: Eigum við strax að óska formlegra tvíhliða viðræðna sem við þegar höfum gert? Það er alltaf verið að tönnlast á því í öðru orðinu að við höfum beðið um tvíhliða viðræður og svo að við eigum þá strax að gera það. Ég er sammála um að við eigum strax að gera það. En að það hafi verið gert. Það er alltaf verið ýmist að segja að það hafi verið beðið um formlegar viðræður eða alls ekki. En það sem t.d. Henning Christophersen sagði: Það á ekki að biðja um neinar tvíhliða viðræður um fiskveiðar, heldur um almenn samskipti þjóða og nefna alls ekki fiskveiðar. Það hlýtur nú að liggja í augum uppi að eftir þeim ráðum eigum við að fara, hvort sem þessar umræður hétu tvíhliða viðræður eða einhvers konar aukaaðild og það nefndi nefnilega hæstv. ráðherra hér áðan. Það er verið að gera slíka samninga, t.d. við Austur - Evrópuríkin, og þessa tegund af tvíhliða samningi, ef mætti kalla það svo, mér er nákvæmlega sama hvað það heitir, en þá er gerður samningur og í þeim samningi stendur það sem í honum stendur. Hann er um það efni sem hann fjallar um, ósköp einfaldlega. Hvort hann er kallaður aukaaðild sem er auðvitað rangnefni á slíkum samningi og rangþýtt sjálfsagt úr erlendum tungum. Það má gera. Ef menn einhvern tíma vilja kalla þetta umsókn um aðild að Evrópubandalaginu, eða menn hafa reyndar kallað að það væri til að kanna hvaða kosta væri völ, þá væri það kallað einhverju öðru nafni en tvíhliða viðræður eða aukaaðild, það er kannski ekki aðalatriðið. Ég er hins vegar móti því að gera það með þeim hætti, en samningar eru það. Það er tilraun til að ná samningum, eins og allar þjóðir eru að gera við þetta merka bandalag, sem heimurinn virðist alveg snúast um núna. Ég held að möndullinn sé ekki enn þá algjörlega í þessu bandalagi og við getum borið virðingu fyrir því, að sjálfsögðu, og dáðst að þessari framsýni. En að við þurfum að vera alveg dolfallnir yfir því, það held ég að sé nú óþarfi. Auðvitað var hér margt nefnt, eins og t.d. að það er margt fleira en viðskipti sem þetta bandalag snýst um, eins og menningarstofnanirnar, menntastofnanir sem er auðvitað algjörlega nauðsynlegt að við getum verið í tengslum við áfram. En að því er varðar þessa deilu um fríverslunina innan EFTA, þá var ég geysilegur stuðningsmaður þess að það næðist fram og á sameiginlegum fundi Evrópustefnunefndar og utanrmn. í Rúgbrauðsgerðinni var ég langharðastur á því að ráðherrarnir, það var forsrh. sjálfur fyrst og fremst, var að fara til Ósló, og síðan hæstv. utanrrh., stæðu alls ekkert upp, en til síðustu stundar mundu þeir krefjast þess að fríverslun með fisk yrði inni í þessari yfirlýsingu. Þeir stóðu sig frábærlega vel í því og ég held að það hafi verið á síðustu fimm mínútunum sem látið var undan og þetta náðist fram. Í fréttum hljóðaði þetta a.m.k. eitthvað í þá áttina og það er auðvitað alveg ljóst að það var styrkur að því að fá þetta inn í samkomulagið í EFTA - ríkjunum og að EFTA - ríkin væru þess vegna aðilar að þessari kröfu við Evrópubandalagið. Auðvitað datt engum í hug að við næðum fríverslun í því sem hæstv. fjmrh. nefndi fyrr í dag að væri síðari skilningurinn, síðari túlkunin, eins og hann nefndi það, túlkun á hvað væri fríverslun, þ.e. að það væri eingöngu verslunin sjálf, viðskiptin sjálf en ekki tengdust inn í allir styrkir og annað slíkt sem er í hinni hefðbundnu skilgreiningu á hvað er fríverslun. Þar nefndi hann fyrri skilgreininguna sem væri mjög víðtæk í þessu efni. En þessi hugtök öll eru að breytast og ég held að að það sé rétt hjá hæstv. fjmrh. að orðin sé til alveg tvenns konar skilgreining á hvað sé fríverslun. 

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Rétt skal vera rétt og það er nauðsynlegt að koma hér á framfæri tvenns konar leiðréttingu að gefnu tilefni. Fyrst að því er varðar hlut hæstv. sjútvrh. varðandi tilboð um skipti á veiðiheimildum. Ég skýrði frá þessu og það var ekki nýtt vegna þess að hæstv. sjútvrh. gerði að sjálfsögðu fundargerð um þann fund og sú fundargerð hefur verið kynnt í hv. utanrmn. Hvað var hér á seyði? Það var þetta. Íslenska ríkisstjórnin hefur sjálfri sér samkvæmt allan tímann sagt: Við erum ekki til viðtals um að kaupa aðgang að markaði fyrir veiðiheimildir. Við föllumst ekki á kröfu sameiginlegrar fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins. Ef þið viljið ræða við okkur um fiskveiðiheimildir skulum við ræða um það á gagnkvæmnisgrundvelli, fiskveiðiheimildir fyrir fiskveiðiheimildir, tollaívilnanir fyrir tollaívilnanir. Það sem hæstv. sjútvrh. hafði umboð til og gerði var þetta: Láttu á það reyna, úr því að mennirnir tönnlast stöðugt á þessu, að segja: Um hvað eruð þið að tala, herrar mínir? Eruð þið að tala um flökkustofna? Eruð þið að tala um sameiginlega stofna? Hvað eruð þið að tala um? Eruð þið að tala um að þið séuð reiðubúnir til að láta aðrar heimildir í staðinn? Með öðrum orðum, hér voru þeir teknir á orðinu. Þeir voru spurðir: Eruð þið tilbúnir til slíkra skipta á veiðiheimildum? Og svarið er ókomið enn í dag. Ég vil því hafa þetta alveg skýrt. Sjútvrh. lét þarna á það reyna hvort bandalagið væri tilbúið til samninga að þessu leyti um sjávarútvegsmál án þess að beygja sig undir þeirra kröfur og svarið er ókomið. Síðan skulum við hafa í huga að Íslendingar hafa, ekki á gagnkvæmnisgrunni, heldur einhliða, veitt fiskveiðiheimildir tveimur þjóðum, Belgum og Færeyingum. Það var gert á öðrum tíma við aðrar aðstæður, það viðurkenni ég, en til þess að forðast misskilning og til þess að ekki sé tilefni til neinna brigslyrða á hendur sjútvrh. fyrir að hafa gert eitthvað sem ekki samrýmdist okkar grundvallaraðstöðu skal þetta tekið fram: Íslenska ríkisstjórnin hefur hvorki þá né síðar nokkurn tíma í öllum þessum viðræðum fallist á kröfur Evrópubandalagsins um fiskveiðiheimildir fyrir tollaívilnanir. Númer tvö og það er örstutt. Fríverslun með fisk, hvað merkir það? Það merkir bara eitt. Það merkir ekki bara tollfrjálsan aðgang í vöruviðskiptum, heldur líka samkvæmt samræmdum samkeppnisreglum. Með öðrum orðum, fríverslun er ekki samrýmanleg ríkisstyrkjum, niðurgreiðslum, kvótum og takmörkunum. Þess vegna var fríverslun með fisk skilgreind í EFTA - samkomulaginu, ekki bara sem aðgengi sjávarafurða fyrir Íslendinga og gagnkvæmt, heldur líka skylda Norðmanna til að fella niður ríkisstyrki. Fríverslun með fisk hefur aldrei þýtt eitt né neitt annað. Hún hefur þýtt þetta frá upphafi vega og ekkert annað. Hitt er svo annað mál að tollfrjáls aðgangur í vöruviðskiptum sem væri boðinn Íslendingum í samningum einhliða er ekki fríverslun með fisk, enda þýðir það líka að það eru engar skuldbindingar á hinn bóginn á móti, nefnilega það að við höfum ekki okkar rétt til, svo að ég nefni dæmi, takmarkana á útflutningi þannig að þetta er alveg aðskilið. Fríverslun með fisk er eitt, samningur um tollfrjálsan aðgang í vöruviðskiptum er annað. Það hefur alltaf verið svo og verður svo og á ekkert að túlka á annan veg.