Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að koma hér og svara fyrirspurn minni um þjónustu Útlendingastofnunar á landsbyggðinni. Útlendingastofnun sinnir þjónustu sem er mikilvæg fyrir fólk og fyrirtæki um land allt en því miður verður stöðugt erfiðara fyrir fólk sem býr á landsbyggðinni að nýta þjónustuna og stundum er þjónustan skipulögð eins og ekki sé gert ráð fyrir að fólk búi annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu. Í sumar birtist t.d. tilkynning á vef um að hætt yrði að senda dvalarleyfiskort með pósti frá og með 20. júní. Handhafar þurfi þess í staða að sækja kortin í afgreiðslu en þeir geti þó óskaði eftir því að sækja kortin á skrifstofur sýslumannsembætta. Tilkynning verði send í SMS-skilaboðum þegar kort er tilbúið. Ég átta mig hvorki á tilgangi né þörf fyrir þessa breytingu né heldur hvar og hvernig á þá að óska eftir að fá kortin send til sýslumanns. Ég veit um nokkur dæmi frá liðnu sumri þar sem löng bið var eftir bæði kennitölum og dvalarleyfiskortum þegar þau voru sögð tilbúin en erfitt var að fá upplýsingar um hvar væri hægt að nálgast þau. Ég þekki líka dæmi um flóttamenn frá Úkraínu sem voru staðsettir á Austurlandi. Þeir biðu eftir kennitölu í sjö vikur á meðan flóttamenn staðsettir á höfuðborgarsvæðinu hafa almennt getað fengið kennitölu á fimm til sjö virkum dögum. Þessu sama fólki var ítrekað boðið að mæta í afgreiðslu Útlendingastofnunar og fá upplýsingar þar þó öllum ætti að vera ljóst að þau væru á Austurlandi. Við treystum á erlent vinnuafl í mörgum atvinnugreinum. Íþróttafélögin greiða flýtigjald fyrir afgreiðslu fjölda umsókna íþróttamanna á ári hverju, en oft virðist sem ekki sé litið á þær umsóknir fyrr en á síðasta afgreiðsludegi þannig að ef eitthvað fer úrskeiðis við frágang gagna tefst umsókn og erfitt er að sækja einstaklingsleiðbeiningar. Ég hef áður átt samtal við ráðherra um mikilvægi þess að taka upp rafræna stjórnsýslu við móttöku og afgreiðslu umsókna og nú er bæði hægt að endurnýja umsóknir um dvalarleyfi rafrænt og sækja um íslenskan ríkisborgararétt, mikilvæg skref sem við getum fagnað. Ég vil brýna hæstv. ráðherra til að halda áfram á sömu braut. En meðan rafræn stjórnsýsla er ekki fyrir hendi á fleiri sviðum þarf að huga betur að skipulagi þjónustu svo umsækjendum og atvinnulífi sé ekki mismunað á grundvelli staðsetningar hér innan lands. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvernig er þjónustu Útlendingastofnunar við íbúa á landsbyggðinni háttað og hver er stefnan í þeim málum til framtíðar?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessa fyrirspurn frá hv. þingmanni. Sýslumönnum ber, samkvæmt 7. gr. laga nr. 50/2014, um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði, að hafa forgöngu og reglulegt samráð við sveitarfélög og önnur stjórnvöld ríkisins um fyrirkomulag og samræmingu opinberrar þjónustu í umdæmum landsins. Á grundvelli þess og með þarfir íbúa héraðanna í huga hefur myndast sú hefð hjá embættum á landsbyggðinni að aðstoða íbúa með samskipti við stjórnvöld utan svæðisins. Víðs vegar um land eru sýslumenn eina staðbundna stjórnvaldið á svæðinu og því hefur sú framkvæmd myndast að aðstoða almenning þótt málefnið falli utan starfssviðs sýslumanns, þó þannig að gætt sé að því að stíga ekki inn á valdsvið hlutaðeigandi stjórnvalds. Aðstoðin felst fyrst og fremst í því að leiðbeina þeim einstaklingum sem til sýslumanns leita um þjónustu annarra ríkisstofnana, koma á samtali við starfsfólk hlutaðeigandi stjórnvalda og sjá um afhendingu eyðublaða og framsetningu þeirra ásamt öðrum gögnum í samræmi við 2. mgr. 7. gr. stjórnsýslulaga. Auk framangreindrar aðstoðar sýslumannsembættanna á landsbyggðinni geta sýslumenn með samþykki ráðherra annast framkvæmd verkefna fyrir aðrar ríkisstofnanir eða stjórnvöld með sérstökum samningi enda standi ákvæði laga því ekki í vegi, samanber 2. mgr. 4. gr. laga um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði. Útlendingastofnun hefur gert samning við sýslumannsembættin um að veita umsóknargögnum viðtöku, taka á móti greiðslu afgreiðslugjalds, annast myndatöku, töku fingrafara og afhendingu dvalarleyfiskorta eftir því sem þörf er á. Hlutverk sýslumanns, samkvæmt samningnum, einskorðast við þessi verkefni. Eins og fyrr greinir felst stuðningur sýslumanns við Útlendingastofnun í öðru en því einu eða eftir því sem þarfir umsækjenda eru hverju sinni. Embættin annast hins vegar enga skráningu eða mat á umsóknum og þeim gögnum sem skilað er heldur senda þau upplýsingar og gögn beint til Útlendingastofnunar til vinnslu. Það sama gildir um myndatöku, töku fingrafara og afhendingu korta - sýslumaður sinnir því fyrir Útlendingastofnun en veitir engar aðrar leiðbeiningar sem snúa að afgreiðslu umsókna. Þurfi íbúar landsbyggðarinnar að leita eftir frekari leiðbeiningum með aðstoð frá Útlendingastofnun er hægt að gera það í gegnum síma og tölvupóst og því ætti fólk ekki að þurfa að gera sér sérstaka ferð á höfuðborgarsvæðið til að sækja þessa þjónustu stofnunarinnar. Nú heyri ég þær dæmisögur sem hv. þingmaður fer hér yfir sem segja kannski svolítið aðra sögu, draga upp aðra mynd og það er alvarlegt mál. Ég mun leita skýringa á því hvernig á þessu stendur. Það er í mínum huga gríðarlega mikilvægt að þessar stjórnsýslumiðstöðvar, eins og ég lít á sýslumannsembættin og sýslumannsskrifstofurnar út um land, séu í stakk búnar að sinna sínum erindum, sinna þeim erindum sem til þeirra berast og sinna þeirri vinnu sem þau þurfa að vinna. Það er alveg rétt að þróun í rafrænni þjónustu hefur verið mikil í starfsemi stofnunarinnar og er áætlað að 50% umsókna á þessu ári verði mögulega á rafrænu formi en allt að 100% í lok næsta árs. Það mun auðvitað gjörbreyta allri aðstöðu. Síðan er þetta kannski hluti af stærra máli sem ég hef boðað að komi hingað inn til þingsins fljótlega og það er þessi sameining sýslumannsembætta og efling þessara starfsstöðva út um land. Án þess að ég viti ástæðuna fyrir því af hverju dæmin eru með þeim hætti sem hv. þingmaður fór hér yfir, og við þurfum að skoða sérstaklega, má vera að það geti verið skortur á starfsmönnum sem hafa þekkingu og reynslu yfir sumartímann, t.d. í sumarafleysingum, af því að það var vitnað til sumarsins. Það geta verið einhverjar slíkar skýringar. En við þurfum að styrkja þessar starfsstöðvar í framtíðinni. Það er grundvallaratriði og það er einmitt þess vegna sem við erum að huga að þessari sameiningu, til að geta á landsvísu styrkt starfsemi þessara skrifstofa og gert þær betur í stakk búnar til að sinna hlutverki sínu og í raun miklu víðtækara hlutverki; að þetta verði alvörustjórnsýslustöðvar í héraði. Það mun koma betur fram þegar þetta frumvarp um sýslumannsembættin og mikilvægi þeirra mun líta dagsins ljós. Það er líka möguleiki í þeirri stafrænu þróun og þróun í rafrænum umsóknum, eins og hjá Útlendingastofnun, að hluti af þeirri starfsemi verði hreinlega staðsettur hjá sýslumannsembættum úti á landi. Við getum tekið dæmi um umsóknir um ríkisborgararétt eða einhver önnur afmörkuð verkefni sem eru á vettvangi stofnunarinnar í dag en geta með þeirri þróun sem hefur átt sér stað, stafrænni þróun og rafrænni þjónustu, verið staðsett hvar sem er á landsbyggðinni. Þetta á við um miklu fleiri verkefni og til þeirra erum við einmitt að líta í þeirri framtíðarsýn sem við sjáum við uppbyggingu þessara þjónustumiðstöðva, stjórnsýslustöðva, úti um allt land.

Frú forseti. Hér er verið að ræða þjónustustig Útlendingastofnunar á landsbyggðinni - sem er náttúrlega mikilvægt, eins og hæstv. ráðherra nefndi, að sé sem best - og því finnst mér rétt að nefna það hér að bæta þarf samskipti Útlendingastofnunar við sveitarfélögin. Útlendingastofnun hefur gert þjónustusamninga við sveitarfélög eins og Reykjanesbæ og Hafnarfjörð sem dæmi en þessi sveitarfélög hafa kvartað yfir því að ekki sé haft samráð. Það er náttúrlega engan veginn nógu gott í jafn stórum og mikilvægum málaflokki sem útlendingamálin eru orðin. Þess vegna vil ég nota tækifærið hér og hvetja ráðherra til að reyna að beita sér fyrir því að stofnunin viðhafi betra og meira samráð við sveitarfélögin en þau hafa lýst því yfir að það sé skortur á þessu samráði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra svörin og hv. þingmanni athugasemd. Ég tek undir með ráðherra að sýslumenn geta tekið að sér aukið hlutverk. Það hlutverk sem þeir hafa haft í málaflokknum hefur verið allt of þröngt og í raun hafa þeir hvorki haft leiðbeiningarhlutverk né hlutverk við að skrá þau gögn sem þeir hafa þó tekið við. Það hefur, held ég, verið hluti af því sem hefur verið að skapa vanda. Það hefði strax munað miklu ef það verkefni hefði verið hjá sýslumönnunum að skrá gögnin sem tekið hefur verið við og hafa yfirlit yfir þau þótt þau væru svo send áfram til Útlendingastofnunar. Ég ætla að koma með eitt dæmi í viðbót sem ég held að gæti bætt þjónustuna. Próf í íslensku fyrir umsækjendur um íslenskan ríkisborgararétt eru einungis auglýst í Reykjavík og á Akureyri, þau eru auglýst reglulega. Ég veit vel að það er mögulegt að fá þau lögð fyrir hjá símenntunarmiðstöðvum annars staðar en þær upplýsingar liggja t.d. ekkert á lausu. Við vitum líka að póstþjónustan mun ekki aukast aftur, bara vegna þess að það dregur sífellt úr póstsendingum þannig að það gengur ekki að íbúar landsbyggðarinnar geti einungis haft samskipti við þjónustustofnun ríkisins með pósti eða með því að finna fólk sem er tilbúið að hlaupa eða keyra með skjöl um höfuðborgarsvæðið. Þess vegna er þetta hlutverk sýslumannanna auðvitað mjög mikilvægt. Það er mikilvægt að umsækjendur geti sjálfir stjórnað upplýsingum sem fylgja umsóknum rafrænt, bætt við eða tekið út upplýsingar eftir því sem við á. Þess vegna er rafræna stjórnsýslan svo mikilvæg og Útlendingastofnun hefur ítrekað skilgreint rafræna stjórnsýslu sem eitt af sínum mikilvægustu umbótaverkefnum. Ég spyr því hvort það sé ekki rétt skilið, eins og hefur raunar komið fram áður í okkar samtölum, að hæstv. ráðherra fylgi þeirri vinnu eftir.

Virðulegur forseti. Ég held að það séu gríðarlega mikil tækifæri eins og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kemur inn á til að auka þessa þjónustu úti um land og raunar á miklu fjölbreyttara sviði. Auðvitað er það þannig að um leið og umfang stafrænnar þróunar og rafrænnar þjónustu eykst þá einfaldast allir ferlar, bæði í umsóknum og við afgreiðslu gagna sem við skulum reikna með að fari einnig yfir í rafrænt form. Í því felast í senn ákveðnar ógnanir við starfsemina sem er til staðar og úr henni dregur. En um leið, og kannski miklu frekar, aukast tækifærin og það eru þau sem við höfum verið að horfa á þegar við horfum til þess að efla þessar starfsstöðvar á grundvelli þess að geta fært miklu fleiri verkefni til þeirra. Það hefur svo sem verið skipst á skoðunum um það hvort heppilegt sé að sameina sýslumannsembættin í eitt embætti. Það er einmitt vegna þess að til að einfalda öll þessi ferli og geta komið ýmsum landsdekkandi verkefnum á þessa afgreiðslustaði úti um land, sem verður lögbundið í frumvarpinu að verði áfram til staðar, þurfa að fylgja verkefni og aukin þjónusta; ákveðin grunnverkefni á öll svæði sem er síðan hægt að hengja þessa viðbótarþjónustu utan á. Þá verður þekking og reynsla til á öllum svæðunum til að veita þessa þjónustu. Ég horfi mjög til þess að bæta hag landsbyggðarinnar sérstaklega með tilliti til þessa. Ég get ekkert annað en tekið undir það að hann er gjörsamlega óþolandi sá munur á búsetuskilyrðum að þurfa að vera alltaf að bjarga sér með einhverjar sendingar hér innan höfuðborgarsvæðisins, fyrir utan það að það er mjög óhagkvæmt þjóðhagslega, í stóra tillitinu. Ég held að við horfum fram á mjög breytta tíma. Það eru alla vega þau markmið sem við settum okkur í þeim breytingum sem við erum að innleiða og í raun og veru forsendur þeirra breytinga sem eru í farvatninu.

Virðulegi forseti. Samkvæmt tölum frá landlækni hafa aldrei fleiri látist úr ofskammti lyfja en á síðasta ári. 46 einstaklingar létust þá úr lyfjaeitrun, þar af níu undir þrítugu. Enn eitt metið hefur verið slegið og óhætt er að tala um faraldur lyfjatengdra andláta. Flestir þeirra sem létust voru á aldrinum 30–44 ára. Algengustu lyfin sem valda þessum eitrunum eru ópíóíðar og önnur sterk verkjalyf. Af þeim sem létust var blessunarlega enginn undir 18 ára aldri. Það rímar við rannsóknir og upplýsingar frá meðferðaraðilum sem segja mikinn árangur hafa náðst varðandi minnkaða neyslu ungmenna. Hins vegar er óhætt að segja að ungt fólk með vímuefnavanda sé í sérstakri hættu þegar kemur að lyfjatengdum andlátum. Því spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann muni grípa til aðgerða og þá til hvaða aðgerða vegna aukningar á lyfjatengdum andlátum hérlendis.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur þessa fyrirspurn um þróun lyfjatengdra andláta hérlendis og um aðgerðir á því sviði. Fyrst vil ég segja að það er rétt sem hér kemur fram hjá hv. þingmanni að það er aukning og ber að taka það mjög alvarlega. Þegar við ræðum slíkt er eitt slíkt andlát einu of mikið. Ef við horfum á tölurnar þá getur fjöldi andláta, eins og það er tekið, á hverja 100.000 íbúa - þá eru þetta lágar tölur þannig að það geta verið sveiflur sem þarf að vitna í. En hér er um aukningu að ræða. Þá spyrjum við okkur: Hvað er að gerast? Hver er þróunin? Hvað er það sem veldur? Því að þetta er sterk vísbending um aukningu? Það er erfitt að fullyrða hvort það sé eingöngu ópíóíðafaraldur. Það þarf aðeins að kafa betur í þetta. Það er rétt að þeir aðilar sem sinna meðferðum og sinna veiku fólki á þessu sviði tala um aukningu þar. En það er hins vegar um mjög blandaða lyfjaneyslu að ræða samkvæmt upplýsingum frá Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði. Það er erfitt að taka einn lyfjaflokk út í sýnum, þá greinast ávísunarskyld svefnlyf og róandi lyf, sterk verkjalyf og örvandi lyf ásamt neyslu löglegra og ólöglegra ávana- og fíkniefna í bland við ólöglega innflutt lyf sem eru skráð erlendis en ekki hérlendis. Því er um mjög blandaða neyslu að ræða. Það er því erfitt að ráða í slíkar tölur úr gagnagrunni þegar kemur að ávísun á sterk verkjalyf, en notkun svefn- og róandi lyfja hefur aukist lítillega. Við þurfum því að leita frekari skýringa. Hins vegar er mjög brýnt að hlusta á þá sem þekkja vel til málaflokksins. Ég vil draga fram mjög mikilvæga viðbót þegar kemur að skaðaminnkandi úrræðum, þ.e. gjaldfrjálst aðgengi að Naloxone-nefúða um allt land í samvinnu við fíknigeðdeild Landspítala og apótek Landspítala til að bregðast við öndunarneyð af völdum ofskömmtunar ópíóíða. Þar björgum við mannslífum alveg klárlega. Skaðaminnkunarverkefnið Ragnheiður býður jafnframt upp á gjaldfrjálst aðgengi að nefúðanum og þá er lögreglan á höfuðborgarsvæðinu búin úðanum auk fleiri úrræða fyrir þennan viðkvæma hóp. Unnið er að frekari dreifingu nefúðans um allt land og jafnframt að aðgengi sé að þessum úða þegar brýnt er. Fyrir utan mikilvægi aðgengis að meðferðum vil ég nefna að hv. fjárlaganefnd lagði til 30 milljónir til að leggja baráttunni lið gegn þessum vágesti. Það er tímabundið framlag til að vinna gegn fíknisjúkdómum. Þar munum við horfa til verkefna sem tengjast skaðaminnkun og verkefna sem tengjast forvörnum og styðja við félagasamtök á því sviði því að við þurfum öll að taka saman höndum í þessari baráttu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svarið. Það er jákvætt að heyra tóninn í svari hæstv. ráðherra sem áttar sig á alvarleika málsins. Það er nefnilega ekki nóg að mæta á ráðstefnur og taka til máls og skrifa greinar um meðhöndlun fíknisjúkdóma, mikilvægi fræðslu og forvarna. Fólk, ungt fólk, er að deyja á meðan það bíður eftir meðhöndlun og það sjáum við á þessum tölum frá landlækni. Eins og hæstv. ráðherra segir réttilega er hvert andlát einu of mikið. Það er risasamstarfsverkefni samfélagsins alls að takast á við vímuefnavanda. Þar er einna mikilvægast að þeir sem glíma við lyfjafíkn hafi tryggt aðgengi að meðferð og að aðgengi sé tryggt um leið og glugginn opnast til aðstoðar. Virðulegi forseti. Til að bæta ofan á það sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan, varðandi aðgengi fólks í vímuefnavanda að meðferðarúrræðum og varðandi það sem hann sagði að það væri brýnt að hlusta á það sem þeir sem þekkja vel til málaflokksins segðu, langaði mig til að nefna að það sem heilbrigðisstarfsfólki þykir brýnast, allra brýnast, er einmitt aðgengi fólks með vímuefnavanda að meðferðarúrræðum. Vegna þess undraverða árangurs sem náðst hefur hér á landi, varðandi neyslu og vímuefnavanda ungmenna, því að hann er undraverður og hefur vakið athygli út fyrir landsteinana, spyr ég hvort hæstv. hæstv. ráðherra telji ekki að við getum gert betur varðandi aðra aldurshópa. Mín skoðun er sú að við getum gert miklu betur þegar kemur að því að taka á vímuefnavanda innan heilbrigðiskerfisins.

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir mínar til hv. þingmanns fyrir að taka þetta mál hér upp. Hv. þingmaður kemur hér að fræðslu og forvörnum og mikilvægi þess og skaðaminnkandi úrræða. Ég skal alveg játa það hér að í þeim örfáu ferðum sem ég hef farið til útlanda og átt samtöl við kollega á þessu sviði þá er að því spurt hverju megi þakka þann árangur sem við höfum náð með ungu fólki. Ég held að fræðsla og forvarnir og barátta félagasamtaka á þessu sviði hafi hjálpað okkur gífurlega mikið. Við eigum líka mjög hæft fólk hér í heilbrigðisþjónustu. Það sem við verðum að passa upp á, sem við höfum kannski ekki staðið okkur nægilega vel í, er þetta sem hv. þingmaður kemur inn á, að aðgengið að meðferðum sé alltaf til staðar. Þar er tímasetningin lykilatriði; um leið og glugginn opnast, segir hv. þingmaður. En það er einhvern veginn það sem hefur kannski ekki alveg tekist. Biðlistar eru eitthvað það alversta sem til er þegar kemur að þessum málaflokki, þó að þeir séu alltaf slæmir. En ég fyllist stolti þegar verið er að hrósa fólkinu okkar fyrir að hafa staðið sig vel þarna og ég held að við getum aldrei lagt of mikla áherslu á fræðslu og forvarnir í þessum efnum og eigum að viðhalda þessum árangri og leggja allt í sölurnar til þess.

Virðulegi forseti. Ég beini fyrirspurn til matvælaráðherra um aðgerðir til að treysta innlenda matvælaframleiðslu. Erfiðar aðstæður hafa skapast í okkar nærumhverfi og í Evrópu undanfarna mánuði og í þeim aðgerðum sem þegar hefur verið gripið til af hálfu ríkisvaldsins hefur matvælaráðherra verið í fararbroddi verkefna sem snúa t.d. að því að koma að stuðningi við áburðarkaup til bænda og eins að fylgja eftir tillögum spretthóps sem hæstv. atvinnuvegaráðherra skipaði á vordögum en hann skilaði af sér í júní sl. Því miður virðist staðan vera þannig að við sjáum ekki fram á auðveldari tíma og þægilegri hvað varðar verð á aðföngum til matvælaframleiðslu í ljósi þeirra atburða sem eiga sér stað nú um stundir austur í Evrópu. Mig langar því að eiga samtal við hæstv. ráðherra hvað þetta varðar um það hvort ráðherra hyggist grípa til einhverra frekari aðgerða í ljósi þeirrar stöðu sem við stöndum frammi fyrir til að tryggja enn frekar stöðu matvælaframleiðslu á Íslandi. Ég velti því sömuleiðis upp hvort við getum endurskoðað t.d. tollverndina eða hvort við horfum betur á ytri skilyrði landbúnaðarins hér heima eða þá að farið verði í það að bæta enn frekar stuðning ríkisins til landbúnaðarins. Þó svo að mjög vel hafi verið staðið að mörgu sem viðkemur viðbrögðum ríkisvaldsins í þessari stöðu þarf meira til til að tryggja stöðuna enn frekar af því að það eru margir þættir sem hjálpast að við að gera framleiðsluna erfiðari. Ég nefni þar sem dæmi hækkun á fjármagnskostnaði og fleira. Fram undan eru verkefni og þau eru verulega krefjandi en mikilvægi innlendrar matvælaframleiðslu hefur sennilega sjaldan eða aldrei verið meira.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar. Í skýrslu spretthópsins, sem vísað er til, er að finna margar tillögur til að efla innlenda landbúnaðarframleiðslu, bæði til lengri og skemmri tíma. Eins og fram hefur komið hefur landbúnaðinum verið tryggður sérstakur stuðningur á grundvelli þeirra tillagna að fjárhæð tæplega 2,5 milljarðar kr. Verulegur hluti þess fjármagns hefur þegar verið greiddur til bænda og svo má geta þess að fyrr á árinu voru greiddar 700 milljónir til bænda vegna hækkunar á áburðarverði og heildarviðbótarframlög hafa því numið um 3,2 milljörðum kr. á þessu ári. Ég mun í svörum mínum nefna nokkur verkefni sem eru í gangi til viðbótar en tíminn leyfir ekki tæmandi yfirferð. Við höfum samið við Landbúnaðarháskóla Íslands um að vinna drög að aðgerðaáætlun til að efla kornrækt. Mikilvægi innlendrar kornræktar hefur aukist verulega í takti við aukið vægi fæðuöryggis síðustu misseri. Við þurfum að gera betur á því sviði og ríkisstjórnin ætlar sér það eins og fram kemur í stjórnarsáttmála. Í tillögum spretthópsins er einnig fjallað um að hlutast þurfi til um einhvers konar áhættudreifingar- eða tryggingakerfi gegn uppskerubresti og það þurfi að komast á fót. Í nýrri skýrslu starfshóps ráðuneytisins um tryggingamál bænda, sem kom út 4. október, eru lagðar fram ýmsar tillögur um úrbætur á því sviði auk yfirferðar á stöðunni í dag og fyrirkomulag sambærilegra verkefna í nokkrum þeirra. Ég hef farið fram á það við stjórn Bjargráðasjóðs að hún taki til skoðunar að sameina sjóðinn Náttúruhamfaratryggingu Íslands um leið og gerðar verða verulegar endurbætur á fyrirkomulagi tryggingaverndar sem bændur eiga kost á. Ég vænti niðurstöðu þeirrar vinnu snemma á næsta ári. Eins og fram kemur á þingmálaskrá er áætlað að leggja fram frumvarp um breytingar á búvörulögum. Þar er fjallað um samkeppni í framleiðslu og sölu á búvöru og með því frumvarpi verða lagðar til breytingar á lögunum í því skyni að ýta undir samvinnu og hagræðingu í vinnslu og markaðssetningu búvara. Þetta er nú í undirbúningi í ráðuneytinu og byggir enn á tillögum spretthópsins og hv. þingmaður hefur líka átt við mig orðastað um þessi mál sérstaklega. Í ráðuneytinu er jafnframt unnið að gerð vegvísis um bætta nýtingu lífræns hráefnis. Þar er einkum verið að hugsa til sjálfbærrar áburðarframleiðslu. Þessari vinnu á að ljúka fyrir árslok og unnið er að samstarfi við hagaðila á þessu sviði og vonast til að vegvísirinn verði leiðarljós til að gera betur og gera okkur um leið óháðari innfluttum tilbúnum áburði sem skiptir miklu máli upp á fæðuöryggi hér. Skipulagsmál má einnig nefna. Þau þurfa að taka mið af vaxandi mikilvægi ræktaðs og ræktanlegs lands í þágu fæðuöryggis hér eins og annars staðar í heiminum. Matvælaframleiðsla þarf að hafa ákveðinn forgang þegar línur eru lagðar um landnýtingu og staðarval fyrir atvinnustarfsemi og leiðbeiningar um flokkun landbúnaðarlands með tilliti til ræktunarhæfni hafa verið gefnar út. Því miður hafa sveitarfélögin ekki treyst sér nægilega vel í þá vinnu. Við þurfum mögulega að horfa til þess hvernig þetta verður best gert, stuðla að því að þessi flokkun fari fram og á þessu snerti spretthópurinn sömuleiðis. Í lok september kom út ítarleg skýrsla starfshóps forsætisráðherra um nauðsynlegar birgðir til að tryggja lífsafkomu þjóðar á hættutímum. Þar er m.a. fjallað sérstaklega um matvæli og nauðsynleg aðföng vegna matvælaframleiðslu. Tillögur liggja fyrir í ráðuneytinu um næstu skref hvað varðar málefni sem heyra undir þennan heildarmálaflokk og þessa heildarsýn á það hvaða birgðir eru nauðsynlegar til þess að við getum talist hafa tryggt þetta öryggi. Fram undan eru margþætt fleiri verkefni sem tengjast því sem ég hef þegar nefnt. Ég get nefnt þingsályktunartillögu um landbúnaðarstefnu og heildstæða þingsályktunartillögu um matvælastefnu sem verður kynnt á matvælaþingi 22. nóvember. Í samstarfi við utanríkisráðuneytið er unnið að endurskoðun viðskiptasamnings við ESB um landbúnaðarafurðir sem miðar að því að auka jafnvægi í samningnum og tryggja hagsmuni Íslands til hagsbóta fyrir neytendur og framleiðendur landbúnaðarafurða. Loks má nefna að fyrir liggur vinna við endurnýjun samnings við Landbúnaðarháskólann um rannsóknir í þágu landbúnaðar sem rennur út á fyrri hluta ársins. Þar þarf að horfa sérstaklega til grunnrannsókna og hagnýtra rannsókna á sviði akuryrkju, stuðla að jurtakynbótum, vönduðu yrkjavali og hagkvæmustu mögulegu ræktunartækni. Þetta voru, virðulegi forseti, nokkur dæmi, engan veginn tæmandi, en þó þannig að hv. þingmanni má vera ljóst að fjöldamörg verkefni á þessu sviði eru í gangi í ráðuneytinu og gæti ég jafnvel nefnt fleiri í síðara svari mínu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra greinargóð svör. Það gleður mig að heyra að verið sé að endurskoða viðskiptasamninga Evrópusambandsins og Íslands hvað þetta varðar og vonandi verður eitthvað þreifað þar á tollverndinni. Mig langar að koma aðeins inn á endurskoðun búvörusamninga sem fram undan er, hvernig því miðar, þeirri samningalotu. Ég legg því líka töluverða áherslu á að við skoðum það í heild sinni við þessa endurskoðun - nú hefur mikið verið talað um kornrækt og ætla ég ekki að fara inn á þær brautir að þessu sinni, ég veit að það kemur annar þingmaður á eftir mér og ræðir um hana. En í ljósi þess að við erum að tala um stuðning við innlenda matvælaframleiðslu verðum við að gæta að því að við þynnum ekki stuðninginn út yfir á aðrar greinar, nýjar greinar. Það er mín einlæga skoðun á því. Til að efla þessar hliðargreinar verðum við að koma með nýtt fjármagn inn því að það er engum til góðs að við förum að reyna að þynna út þann heildarstuðning sem fyrir er til þess að reyna að ýta undir annan stuðning. Við þurfum á öllu því að halda sem fyrir er í dag og meira stil til þess að byggja enn frekar undir þá hefðbundnu framleiðslu sem fyrir er og við þekkjum og einnig undir þær nýju greinar sem horft er til og koma vissulega til með að bæta enn frekar við þá fjölbreyttu flóru sem fyrir er í innlendri matvælaframleiðslu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrir orðaskiptin. Við höfum nú hafið, má segja, aðdragandann að endurskoðunartímabilinu og ég hef væntingar til þess að það verði ekki 900 dagar eins og síðasta endurskoðunartímabil var heldur skemmra og að við náum betur utan um það markmið sem ég vil kynna til sögunnar sem eitt af þremur meginmarkmiðum endurskoðunarinnar, sem er einföldun kerfisins. Ég held að það sé öllum til góðs, bæði ríkinu, sem er þarna að leggja fram fjármagn, og ekki síður bændum; að kerfið sé gagnsætt, markmiðin séu skýr, þau séu mælanleg o.s.frv. Þetta er mikill bútasaumur, þetta kerfi hefur orðið til með alls konar breytingum, stórum og smáum, yfir langan tíma. Ég set því einföldun algerlega á oddinn og ég hef gert bændum grein fyrir því og ég held að við séum sammála um það. Ég vil síðan nefna hin tvö meginmálin sem varða meira inntak og efni samninganna og snúast þá ekki um fjölda búgreina eða slíkt heldur annars vegar um loftslagsáherslur, þ.e. að við séum að stíga skref í því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og minnka kolefnisspor, og hins vegar um fæðuöryggi, með hringrásarhagkerfi og aukinni áherslu á fullvinnslu og það að við séum að nýta þá lífrænu ferla sem við erum með í okkar kerfum. Þetta má gera með fleiri en einni búgrein en eins og komið hefur fram fyrr í dag erum við nánast að skila okkar hvað varðar kjöt og mjólk og sóknarfærin eru mjög mikil í grænmeti og korni.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að koma hingað í dag og ræða fyrirspurn mína um kornrækt en í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu hefur umræða um kornrækt á Íslandi komist á annað stig enda Úkraína einn stærsti framleiðandi á korni í heiminum. Brestur í aðfangakeðjunni getur leitt til skorts hér á landi sem er verulega bagalegt þegar staðreyndin er sú að margar landbúnaðargreinar eru algerlega háðar innfluttu korni. En til þess að innlend kornframleiðsla geti átt möguleika á að vaxa og dafna þarf að þróa íslenskan kornmarkað. Ísland mun líklega seint verða stórframleiðandi á korni en við höfum vissulega tækifæri til að gera enn betur en við gerum í dag en til þess að vel megi vera er mikilvægt að stjórnvöld komi að uppbyggingunni með einhverjum hætti. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort það standi yfir einhver vinna á vegum ráðuneytisins sem hefur það að markmiði að efla kornrækt á landinu og ef svo er væri fróðlegt ef ráðherra gæti sagt okkur hvaða verkefni það eru en til þess að auka afkastagetu í framleiðslu á korni þá þurfa nauðsynlegir innviðir líka að vera til staðar í landinu. Hvar erum við stödd þegar kemur að innviðauppbyggingu vegna kornræktar? Hefur ráðherra vitneskju um hvort fyrirhuguð sé innviðauppbygging vegna kornræktar á Íslandi, svo sem uppbygging þurrksstöðva og/eða korngeymsla? Ef svo er, hvernig miðar vinnu við slíka uppbyggingu og hefur ríkið einhverjar áætlanir um að koma að slíkri uppbyggingu? Að lokum langar mig að spyrja hæstv. ráðherra um skoðun hans á kornsamlagi. Mestallt korn sem ræktað er hér á landi er notað sem fóður innan húss en eins og staðan er í dag þá hafa bændur ekki tryggingu fyrir því að selja kornið sitt. Til að bæta úr þessu hafa komið fram hugmyndir um að á Íslandi ætti að vera starfrækt kornsamlag, sambærilegt því sem er hjá flestum öðrum þjóðum. Telur ráðherra að ríkið ætti að styðja við stofnun kornsamlags hér á landi?

Forseti. Hv. þingmanni þakka ég fyrir fyrirspurnirnar. Áður en ég byrja á því að svara spurningum hv. þingmanns, eins og þær koma fyrir, þá held ég að sé mikilvægt að við áttum okkur á því að við framleiddum á miðöldum kornið sem við þurftum á Íslandi og með allri þeirri þekkingu, framförum, samgöngum, fjarskiptum o.s.frv. sem við ráðum yfir í dag þá getum við stefnt hærra. Landbúnaðurinn hefur og býr yfir gríðarlega miklum þrótti, mörgum tækifærum og miklum möguleikum þannig að mikilvægi innlendrar kornræktar er mikið og það er alveg ljóst að við getum gert miklu betur á þessu sviði og við ætlum okkur það. Í tillögum að landbúnaðarstefnu sem liggur fyrir núna og kemur til þingsins síðar á þessu þingi þá er líka fjallað um mikilvægi þess að efla kornrækt fyrir búfé og til manneldis sem er liður í því að tryggja fæðuöryggi á Íslandi. Eins og áður hefur komið fram þá er lagt til að stóraukinn kraftur verði lagður í að efla innlenda kornrækt í skýrslu spretthópsins og við höfum gert samning við Landbúnaðarháskóla Íslands eða falið honum að gera og vinna drög að aðgerðaáætlun til að efla kornrækt og sú vinna hófst formlega í ágúst síðastliðnum. Markmið verkefnisins er þríþætt. Í fyrsta lagi að kanna fýsileika á rekstri kornsamlags hér á landi, í öðru lagi að leggja fram aðgerðaáætlun til að efla kornrækt á Íslandi og í þriðja lagi að skilgreina þarfir á lágmarksbirgðum kornvöru í landinu. Efling kornmarkaðarins verður stærsta viðfangsefni verkefnisins sem mun fela í sér tillögur að nauðsynlegri innviðauppbyggingu og ábendingum um hagkvæmustu leiðir til þeirrar uppbyggingar, svo sem á sviði kynbóta, bútækni og aðlögun stuðningskerfisins til að búa til frekari hvata til ræktunar á korni. Markaðslegir þættir eru taldir ein helsta ástæðan fyrir samdrættinum sem hefur verið undanfarin ár, enda eru innlend viðskipti með korn afar takmörkuð. Stærstur hluti af kornframleiðslunni er notaður sem fóður innan bús, eins og hér kom fram, og það er ekki til félag sem getur keypt, selt eða geymt korn í stórum mæli og bændur hafa þar með ekki tryggingu fyrir því að geta selt sitt korn þannig að það þarf með einhverju móti að koma að því að annaðhvort styðja við með beinum hætti frumkvæði af þessu tagi eða á þannig að ríkið myndi sjálft stíga inn, þetta eru allt möguleikar sem eru til skoðunar og Landbúnaðarháskólinn mun gera tillögur um það. Við viljum líka fara sérstaklega yfir möguleikann á að bæta kornmarkaðinn sem slíkan og þessar tillögur eru væntanlegar í mars á næsta ári. Það þarf að leggja mat á hagkvæmni leiða til að reka kornsamlag á hentugan og hagkvæman hátt fyrir Ísland og skoða hvaða leiðir hafa verið farnar á Norðurlöndunum. Það verða greind möguleg rekstrar- og viðskiptaform, eignarhald, sölumöguleikar kornsamlaga í framtíðinni og áhættugreining. Kornsamlög eru rekin með ýmsu móti erlendis, til að mynda af hinu opinbera eða sem samvinnufélög, sem er líka til í dæminu, og það ætti að vera greið leið sögulega og í því umhverfi sem íslenskur landbúnaður er. Þau gætu verið í einkaeigu eða í einhverri blandaðri útgáfu af þessu. Það verður lagt mat á kosti og galla hvers forms í þessari skýrslu og það náttúrlega snýst um það líka að skoða sérstaklega sértækar aðstæður sem gilda hér á landi, mismunandi tækifæri og möguleika eftir landshlutum o.s.frv. og líka eftir því hversu langt bændur eru komnir í að þróa kornrækt. Ég heimsótti bændur á Suðurlandi og í Gunnarsholti og var bæði glöð og hissa yfir því hvað þetta var öflugt, tegundirnar margar og hvað í raun og veru framtíðarsýnin var sterk. Við viljum líka í skýrslunni að áhugi bænda verði kortlagður og kannaðir möguleikar á áhuga þeirra, og þeirra félagasamtaka mögulega, að verkefni sem slíku og ég hlakka mikið til að fá niðurstöður verkefnisins í hendurnar þegar þær liggja fyrir á vormánuðum og ég vænti þess að það verði tilefni til þess að gera þinginu grein fyrir því, annaðhvort hér úr ræðustól Alþingis eða á sérstökum fundi með atvinnuveganefnd.

Virðulegi forseti. Ég kem hér í pontu fyrst og fremst til að fagna því að hér skuli fara fram umræða um kornrækt í þingsal. Það er mjög mikilvægt, sem hæstv. ráðherra kom hér inn á, að það sé verið að fela Landbúnaðarháskólanum að gera úttekt og að það sé verið að vinna að aukinni þekkingu um plönturnar, ræktunaraðferðir og tæknina. Það sé verið að ræða hvaða innviði þurfi til að stunda kornrækt hér, ræða leiðir til að koma korni á markað, og hvaða leiðir séu vænlegastar þar. Hvort það þurfi mögulega hvata og þá hvaða hvata og svo tryggingamálin sem ég tel vera mjög mikilvæg í kornrækt sem og allri útiræktun grænmetis og afar áríðandi er að fylgja eftir þeirri skýrslu sem þar er komin fram. Fyrst og fremst fagna ég þessari umræðu um að mikil tækifæri séu í kornrækt en við þurfum að horfa á ólíkar aðstæður í ólíkum héruðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. matvælaráðherra greinargóð svör. Það er afar ánægjulegt að heyra að það sé strax farin af stað vinna og að við megum vænta skýrslu og upplýsinga frá hæstv. ráðherra innan fárra mánaða. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra sagði varðandi samlegð, það er mikilvægt að finna hvaða fyrirkomulag hentar hér á landi og skoða það sem vel hefur tekist en einnig að það séu mikil tækifæri fyrir íslenska þjóð að gera enn betur í kornrækt og þar leika bændur að sjálfsögðu stærsta hlutverkið. Maður finnur það og sér að þar er elja, þrautseigja og mikill áhugi en líka þekking til að takast á við verkefnið. Hins vegar þarf að grípa eitthvað inn í til að styðja við kornframleiðslu og koma henni almennilega af stað. Í þessu samhengi langar mig að lokum að koma inn á annan þátt sem skiptir einnig verulegu máli samhliða uppbyggingu innviða vegna kornræktar, en sá liður snýr að tryggingavernd kornbænda. Eins og staðan er í dag geta bændur sem stunda kornrækt ekki keypt tryggingar, t.d. vegna áfalla af völdum náttúruhamfara eða veðurs. Það er ótækt að bændur sitji einir uppi með tjón á uppskeru líkt og gerðist í kjölfar óveðursins hér um daginn. Áætlað tjón á kornuppskeru í Eyjafirði vegna hvassviðris eina helgi í september er áætlað á bilinu 25–30 millj. kr., auk þess sem áætlað er að frostskemmdir, sem urðu sums staðar í ágúst, hafi eyðilagt uppskeru fyrir 10–12 millj. kr. Í Evrópu má víða finna tryggingakerfi sem tekur á slíku tjóni og við verðum að búa svo um hnútana að það sama gildi um íslenska kornbændur. Eins og staðan er í dag er kornrækt því afar áhættusöm búgrein. Hæstv. forsætisráðherra hefur rætt það opinberlega að skoða eigi að sameina Bjargráðasjóð og hamfarasjóð og hæstv. matvælaráðherra nefndi það einnig í máli sínu hér áðan og mér skilst að sú vinna sé á borði hæstv. matvælaráðherra. 

Virðulegur forseti. Eins og kom lítillega fram í samtali mínu við hv. þm. Þórarin Inga Pétursson hér áðan þá hef ég undir höndum nýja skýrslu starfshóps sem fjallaði sérstaklega um verkefni Bjargráðasjóðs. Starfshópurinn leggur til nokkrar útfærslur á því með hvaða hætti þarf að bregðast við breyttum tímum og nefnir sérstaklega sem eina sviðsmynd í þeirri stöðu að það verði skoðað að sameina þessa tvo sjóði, það er Bjargráðasjóð og Náttúruhamfaratryggingu Íslands. Bjargráðasjóður fellur undir mitt ráðuneyti, Náttúruhamfaratryggingasjóður ekki en ég hef samt sem áður farið fram á það við stjórn sjóðsins að hún skoði sameiningu þessara tveggja sjóða um leið og það þyrfti að gera verulegar endurbætur á fyrirkomulagi tryggingaverndar sem bændur eiga kost á. En nú er það auðvitað þannig að það er alltaf einhver sem borgar tryggingarnar þannig að allt er þetta undir þegar verið er að skoða þessi mál. Sums staðar hefur verið farin sú leið að ríkið hefur tekið þátt í að greiða niður iðgjöld. Í Vesturheimi hefur það verið gert en það hefur hins vegar ekki tíðkast mikið í Evrópu, en það eru ýmsar leiðir sem hægt væri að fara. Ég held að okkur sé öllum ljóst að bregðast þurfi við stöðunni eins og hún er núna enda er þessu fyrirkomulagi komið á laggirnar í allt öðru umhverfi. Það breytir því ekki að þegar maður spyr kornbændur: Hver er mesta ögrunin við að reyna að vera kornbóndi á Íslandi? Þá svara þeir: Það er rokið. Við vitum það að í ljósi loftslagsbreytinga verður ekki minna um rok 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir að koma hér og ræða við mig um fjarnám. Við þekkjum öll hversu mikið almennri færni í notkun stafrænnar miðlunar, fjarvinnu og fjarkennslu hefur fleygt fram á síðustu árum. Tæknin hefur þróast á þann veg að enginn ætti að þurfa að sitja eftir vegna sérstakra aðstæðna og missa af möguleikum til náms. Að sjálfsögðu fer þó eftir eðli námsgreina hvað mögulegt er að læra í fjarnámi en möguleikarnir eru miklir. Í haust lagði ég ásamt fleirum, enn og aftur fram tillögu til þingsályktunar um fjarnám á háskólastigi þar sem lagt er til að skipaður verði starfshópur til að vinna aðgerðaáætlun um frekari eflingu fjarnáms með áherslu á þróun stafrænna kennsluhátta. Í tillögunni er lögð áhersla á að íslenskir háskólar verði í fremstu röð í notkun stafrænna kennsluhátta, bæði til að auka aðgengi að námi og gæði alls náms, hvort sem nemendur stunda námið innan veggja háskólanna eða í fjarnámi. Með öðrum orðum, að tæknin verði alltaf notuð til að tryggja að nám sé gott og aðgengilegt. Þá er lögð áhersla á að hægt sé að stunda allt nám sem fjarnám nema það sé eitthvað sem sérstaklega mælir á móti því, svo sem verkleg þjálfun. Á engan hátt er þó verið að draga úr mikilvægi staðnáms, en þrátt fyrir framfarir í tækni og tillögur um aukið fjarnám er enn þá langt í land að allt nám verði í boði stafrænt. Það skapar ýmsar hindranir fyrir fólk sem á þess ekki kost að flytjast búferlum til náms, á erfitt með ferðalög eða er bundið af öðrum skyldum. Ef ég skil rétt þá þekkist það í nágrannalöndum okkar að réttur tiltekinna hópa til aukins sveigjanleika í háskólanámi er skilgreindur sérstaklega. Þá er vel þekkt að íþróttamenn fara til náms við háskóla erlendis þar sem þeir gera samninga um ástundun íþrótta og fá samhliða sveigjanleika í námi og jafnvel aukastuðning. Í háskólum hér á landi þarf hins vegar oft að fara miklar krókaleiðir til að fá rétt til próftöku ef nemandi missir af prófi vegna þátttöku í landsliðsverkefnum eða leikjum í deildakeppnum í íþróttum. Mér er ljóst að sjálfstæði háskóla um útfærslu náms er mikið en spyr samt sem áður hvort hæstv. ráðherra telji gerlegt að skilgreina tiltekna hópa háskólanema sem ættu rétt á fjarnámi eða auknum sveigjanleika á námsleiðum sem ekki bjóðast í fjarnámi. Sveigjanleiki gæti verið t.d. vegna búsetu á landsbyggðinni eða vegna fjölskylduaðstæðna. Það hafa verið nefnd dæmi eins og umönnunarskyldur við ung börn eða umönnun vegna langveikra barna, eða þá eitthvað ólíkt eins og ástunduns afreksíþrótta. Rúmast vinna af þessu tagi innan ramma laga um háskóla að mati hæstv. ráðherra?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir, og fyrir að vera ötull talsmaður fjarnáms á Íslandi sem ég tel gríðarlega mikilvægt að við höldum uppi góðri umræðu um, sér í lagi eftir reynslu skólanna eftir heimsfaraldur þar sem allir þurftu að stíga talsvert stærri skref í átt til framtíðar og notkunar á stafrænni tækni. Verandi líka ráðherra stafrænna mála að hluta, þá tel ég þetta gríðarlega mikilvægt og hef heyrt í ungu fólki um allt land sem bendir reglulega á lítið framboð fjarnáms. En það er tvennt sem ég hef nú þegar stigið skref í átt að. Það er annars vegar að vinna að sameiginlegri umsóknagátt háskólanna þar sem mun sjást hvaða skólar bjóða upp á fjarnám. Mögulega mun myndast svona jákvæð samkeppni milli skólanna þegar þú innritar þig á einum stað og færð betri upplýsingar um það fjölbreytta nám sem er í boði. Markmiðið með þessu er að nemendur taki upplýstari ákvarðanir. Þarna eru líka ákveðin tækifæri til að velja, ef þú vilt fara í fjarnám þá sérðu hvað allir skólar landsins bjóða upp á á einum og sama staðnum. Hitt er síðan að stýra fjármunum og búa til fyrstu fjárhagslegu hvatana fyrir skólana að fara í fjarnám, við munum kannski ræða hér samstarfssjóð háskólanna betur á eftir. Það á enginn að þurfa að sitja eftir en á sama tíma þarf að tryggja að gæði námsins haldist þegar þú hleypir ákveðnu fólki í fjarnám, að það sé ekki almennt fjarnám, og sumir skólar hafa tekið gríðarlega stór skref í námi þar sem þú getur bæði setið inni í kennslustofu en líka heima eða annars staðar. T.d. hefur Háskólinn á Akureyri verið með alveg sérstakar skólastofur og er framarlega á þessu sviði, en líka Háskólinn á Bifröst. Sum lönd hafa tekið þau skref að það séu ákveðnir skólar sem eru góðir í fjarnámi, sem setja það á oddinn gagnvart öllu því námi sem þau veita og spegli síðan nám annarra skóla sem setja fjarnám ekki á oddinn. Þannig hafa þau náð meiri árangri og hraða í að setja fjölbreyttara nám í fjarnám. Ég átti vinnufund í síðustu viku með öllum rektorunum þar sem við sátum að stærri stefnumótun, m.a. um stafræna þróun náms. Þar sátu allir rektorarnir saman ásamt fleiri aðilum úr háskólasamfélaginu með okkur í ráðuneytinu og ræddu m.a. stærri mynd og þessa þróun. Sú umræða hefur ekki komið upp að skilgreina háskólanema sérstaklega af stjórnvöldum þar sem það hefur reynst erfitt að setja þá kröfu á háskólana. En háskólarnir allir eiga auðvitað að leggja sig fram um að bregðast við sérstökum aðstæðum nemenda með auknum sveigjanleika eftir því sem mögulegt er, og læra af þeim skólum sem gera vel í löndunum í kringum okkur. Stundum þarf ekki alltaf að finna upp hjólið heldur einmitt að skoða, eins og hv. þingmaður kemur inn á, leiðir sem aðrir framúrskarandi skólar í löndunum í kringum okkur hafa farið til að sýna stöðu þess hóps sem nefndur var hér meiri skilning og sveigjanleika.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég tek undir að sameiginleg umsóknagátt er mjög mikilvæg og að hún geti veitt mun betri upplýsingar um allt nám til væntanlegra háskólanema, ekki síst vegna möguleikans á að bera saman hvað er í boði í fjarnámi. Eins finnst mér mjög jákvætt að heyra af sameiginlegri stefnumótun við hvernig hægt er að nýta rafræna og stafræna tækni í námsframboði. Í vetur hef ég glaðst yfir að sjá háskólanema aftur fá tækifæri til að mæta í skólann, ekki síst fólk úr árganginum sem nú er á sínu þriðja ári í háskólanámi og er í fyrsta sinn að fá tækifæri til daglegrar umgengni við samnemendur. En á sama tíma hefur mér þótt erfitt að heyra af og heyra í fólki sem er í rauninni þrengt að vegna ástæðna eins og að þau eigi um langan veg að fara eða geti ekki mætt á tiltekinn stað á tilteknum tíma. En ég dáist líka að útsjónarsemi fólks sem ég hef heyrt af og greip tækifærið meðan allt nám var í fjarnámi og valdi hreinlega út námskeið sem það vissi að yrðu ekki í boði að faraldrinum loknum. Það er svolítið skemmtilegt að heyra svoleiðis. Það er svo sannarlega mikið hagsmunamál fyrir einstaklinga og samfélögin á landsbyggðinni að það sé hægt að stunda nám án búferlaflutninga og jafnframt að afla þeirrar þekkingar sem samfélög þurfa á að halda, í félagsráðgjöf eða masters-námi í sálfræði og talmeinafræði sem mikið er kallað eftir, svo dæmi séu tekin. Það er undarleg staða þegar nemendur hafa jafnvel fengið þær upplýsingar að ekki sé hægt að stunda fjarnám í tiltekinni námsgrein, fá svo ekki að mæta í skólann í ákveðinn tíma en geta ekki lokið náminu í fjarnámi. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er rétt að við þurfum að auka sveigjanleika enn frekar í háskólakerfinu. Umhverfi sjálfstæðra háskóla hér á landi er auðvitað undir háskólunum komið, að þeir taki þátt í alþjóðlegri samkeppni um nemendur og standi þar vel að vígi gagnvart íslenskum nemendum sem vilja hafa aukið aðgengi að námi og svari kalli samtímans um aukinn sveigjanleika, hvort sem það er fyrir þessa nemendur, eins og hv. þingmaður nefnir, sem voru útsjónarsamir í heimsfaraldri, eða þá sem eiga ekki annarra kosta völ en að stunda háskólanám sitt í fjarnámi. Við eigum framúrskarandi háskóla sem eru öflugir og eru alltaf að bæta við möguleikum í fjarnámi. En þar er líka algjört lykilatriði að búa til fjárhagslega hvata fyrir skólana til að gera enn betur og að vinna saman í því að endurspegla nám sem t.d. hefur ekki nú þegar verið kennt í fjarnámi, t.d. menntun á sviði heilbrigðisvísinda, þar sem því verður komið við, í þessum STEM-greinum, eins og þær eru kallaðar, tæknimenntun, verkfræði og fleira þar sem kallað er eftir auknu aðgengi og vantar starfsfólk í. Þarna er þá kominn fjárhagslegur hvati með samstarfssjóði háskóla til að stíga skref í þessa átt og ég hlakka til að sjá tillögur háskólanna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir að koma hingað til að svara fyrirspurn minni um nýjan Samstarfssjóð háskóla og hvernig hann gæti mögulega stuðlað að auknu fjarnámi. Það er fagnaðarefni að fá að ræða fjarnám hér tvisvar í röð. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir m.a. að gert verði átak í netvæðingu náms og aðgengi að stafrænu háskólanámi á Íslandi sem eykur aðgengi að menntun óháð búsetu og aðstæðum. Ég hef lengi fylgst með framboði fjarnáms á háskólastigi, samstarfi og samtali háskóla og símenntunarmiðstöðva sem þjónusta fjarnema og samtölum fulltrúa atvinnuþróunar og samtaka sveitarfélaga víða um landið, um leiðir til að mæta þörfum einstakra landshluta fyrir menntun. Þar hafa hugmyndir um aukið samstarf háskólanna alltaf verið ofarlega á blaði og hugmyndin um netháskóla eða stafrænan háskóla hefur verið viðruð sem leið til samstarfs. Að mínu áliti hefur hins vegar lengst af skort farveg fyrir nýsköpun í samstarfi háskólanna og kannski varð sá hluti út undan þegar lög um háskóla voru sett þó að margt annað hafi horft til framfara með þeirri lagasetningu. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að það vantaði hvata og ákveðið rými fyrir háskólana til að prófa sig áfram með bestu leiðirnar til að mæta þörfum ólíkra þjóðfélagshópa og íbúa mismunandi byggðarlaga. Þess vegna gladdist ég þegar ég sá tilkynningu um nýjan Samstarfssjóð háskólanna sem ætlað væri að ýta undir nýsköpun og framfarir á þessu skólastigi en sérstaklega fagna ég áherslum á samstarf um nám óháð staðsetningu, ekki síst með aukinni áherslu á framboð fjarnáms. Virðulegi forseti. Ég spyr því hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hvernig Samstarfssjóði háskólanna er ætlað að stuðla að auknu fjarnámi. Ég er að sjálfsögðu líka forvitin um allar nánari upplýsingar um starfsemi sjóðsins og útfærslu á hans starfi. Það er aldrei of oft ítrekað að samstarf háskóla þvert á landshluta skiptir mjög miklu máli því að aukið framboð fjarnáms gegnir veigamiklu hlutverki í byggðaþróun og almenn hækkun á smenntunarstigi og möguleikum til að bregðast við þörf fyrir menntun á ákveðnum sviðum á tilteknum landsvæðum skiptir mjög miklu máli í þróun samfélaga.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma hér og ræða samstarfssjóðinn sérstaklega og vekja athygli á því og fá aðeins nánari mynd á hann, enda erum við að ræða hér tækifæri og fyrsta skrefið í ákveðnum hvata varðandi fjármögnun háskólanna. Fjármögnun háskólanna hefur verið í ákveðnum lás í nokkur ár. Til að einfalda myndina hefur fjármagninu til háskólanna bara verið úthlutað vegna fjölda nemenda. Þar er ekki hvati til neins annars. Svo eru skólarnir kannski með eigið fjármögnunarlíkan um hvernig þeir útvista peningum innan sinna raða. En hér erum við að horfa til fjármuna sem voru til inni í kerfinu og ég forgangsraðaði í samstarfssjóð til að stuðla að jafnræði og gagnsæi við úthlutun. Þannig að bæði erum við að horfa á það að búa til ákveðna hvata, eins og hv. þingmaður kemur inn á, en ekki síst er það starf sjóðsins að búa til jafnræði og gagnsæi gagnvart þeim fjármunum sem við erum síðan að veita til háskólanna sjö ofan á hina hefðbundnu fjárlagaliði. Við erum með sjö háskóla í talsvert litlu landi og við þurfum að líta til þess að ýta undir nýsköpun og framfarir og auka samstarf sem eykur gæði. Þar er einn áhersluliður hjá mér fjarnám, nám óháð staðsetningu. Ég vænti þess að háskólarnir sýni frumkvæði í greiningu á samstarfsmöguleikum sín á milli við val verkefna. Skólarnir munu síðan sækja um í sjóðinn og 1 milljarði verður úthlutað nú fyrir áramót og síðan öðrum á næsta ári. Ég held að þetta sé skýrt dæmi um það hvernig tækifæri eru til að bæta gæði háskólanáms, auka tækifæri nemenda út af þeim áherslum sem ég set þarna í sjóðnum. Þær koma ekki úr lausu lofti. Þær eru settar á grundvelli þess sem samfélagið þarfnast. Og hvert er hlutverk háskólanna í breyttum veruleika? Okkur vantar fleiri í heilbrigðisvísindi, menntavísindi, stærðfræðitækni og vísinda- og verkfræðigreinar þar sem er sérstök áhersla. Það er mikil krafa um meira fjarnám, eins og hv. þingmaður ræðir hér sérstaklega, en líka um betra meistara- og doktorsnám þar sem eru gríðarleg tækifæri til samstarfs í litlum einingum meistaranáms hjá skólunum, minni yfirbyggingu hjá litlum skólum sem geta nýtt sér tækifæri stærri skólanna og séð samstarfsfleti. Ég lít á þetta sem fyrsta skrefið gagnvart því að átta okkur á því hvernig við getum nýtt þá fjármuni, yfir 50 milljarða, sem fara til háskólanna á hverju ári til að ýta undir þarfir samfélagsins á sama tíma. Hvað varðar þarfir samfélagsins eigum við hv. þingmaður það sameiginlegt að hafa heyrt af ríku ákalli um aukið stafrænt nám og nám óháð staðsetningu og það er þess vegna sem ég set það inn sem áhersluatriði. Það er sett inn sem áhersluatriði þannig að ef verkefnin sem eru samstarfsverkefni lúta að auknu fjarnámi þá eiga þau möguleika á að sækja um í þennan 2 milljarða sjóð. Og það er enginn smáhvati fyrir skólana að stíga slík skref, hvort sem það er að þróa fjarnám í námi sem ekki hefur verið kennt í fjarnámi nú þegar og uppfyllir gæðakröfur eða þá að spegla nám annars skóla í fjarnámi eins og við sjáum að hefur nú þegar verið gert á Akureyri og fyrir austan.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og finnst af svörum hæstv. ráðherra að það liggi gríðarleg tækifæri til framþróunar í Samstarfssjóði háskóla og einmitt ef horft er á fleiri markmið með starfsemi sjóðsins og þeim spilað saman við markmiðið um nám óháð staðsetningu. Þá sé ég fyrir mér að við getum séð mjög margt spennandi gerast á næstu árum sem skiptir máli fyrir landsbyggðina. Kannski, eins og hæstv. ráðherra kom inn á undir lok ræðu sinnar, þá sé ég fyrir mér einmitt að samstarfsverkefni sem Háskólinn á Akureyri og Háskólinn í Reykjavík hafa unnið að í nokkur ár með íbúum og atvinnulífi á Austurlandi geti smollið þarna inn í og tikkað í nokkur box hjá sjóðnum. Svo velti ég líka fyrir mér hvernig - af því að sjóðurinn gengur svolítið út á samstarf háskóla, sem ég tek heils hugar undir að er mikilvægt - samstarf við aðra aðila, eins og t.d. símenntunarmiðstöðvar landshlutanna, sem sinna þjónustu við fjarnemana, getur komið þarna inn í, eða samstarf við atvinnulífið eða jafnvel erlenda háskóla sem eru í samstarfi við einn eða fleiri háskóla eða einhver samfélög hér á landi, eins og við þekkjum dæmi um í gegnum rannsóknarsetur. En fyrst og fremst finnst mér bara mjög mikilvægt að tala um þennan sjóð og vekja athygli á tækifærunum sem þarna liggja og velti því einmitt fyrir mér hvort sjóðurinn var fyrst og fremst kynntur inn í háskólana eða hvort fram hefur farið mikil kynning út á við.

Virðulegi forseti. Það er rétt, sem hv. þingmaður kemur inn á, að tækifærin eru gríðarleg og það er ekki að ástæðulausu að þessar áherslur eru settar inn. Við getum tekið dæmi, af því að hv. þingmaður nefnir það sérstaklega, að þessar áherslur spila rosalega vel saman, ekki síst hvað varðar íslensku og fjarnám. Ég hef heyrt sögur þess efnis í fjölmiðlum að fólk hafi ekki aðgengi að íslenskukennslu. Það eru gríðarleg tækifæri til að nýta stafræna tækni til að veita aðgengi að íslenskunámi um allt land. En varðandi samstarf við fleiri aðila þá eru líka tækifæri til þess hjá skólunum, ef um er að ræða tvo eða fleiri skóla, að taka fleiri að borðinu í þessu samstarfi. Það er til að mynda til umræðu að heilbrigðisráðuneytið komi til móts við styrki sem fara sérstaklega í færnibúðir og eru í samstarfi við heilbrigðisstofnanir, þar sem heilbrigðisstofnanir koma inn og eru aðilar að samstarfi sem verið er að fara í, að heilbrigðisráðuneytið komi þá á móti með ákveðinn stuðning við samstarfssjóðinn sem beint er sérstaklega til háskólanna tveggja. En við höfum líka bætt við einu áherslumáli sérstaklega varðandi erlenda háskóla og alþjóðastarf sem var ekki auglýst í fyrstu en er nú inni sem sérstök áhersla. Það verður auglýst opið til umsóknar í sjóðinn á allra næstu dögum. Þetta var mestmegnis auglýst gagnvart háskólum landsins, þar sem þeir þurfa að sækja um í sjóðinn, en ég veit að áhugi hjá fólki innan háskólasamfélagsins er ekki síðri og allir rektorar finna að hugmyndir eru að koma innan úr háskólasamfélaginu, frá starfsfólki skólanna, meira að segja frá nemendum, um það hvað þau telja að háskólinn eigi að sækja um og jafnvel tilbúnar hugmyndir. Það er þá hlutverk rektoranna að sækja síðan um í sjóðinn á grundvelli þeirra hugmynda og forgangsraða hvaða hugmyndir eru komnar lengst til að sækja um á þessu ári og koma svo með aðrar hugmyndir strax á næsta ári. Takk fyrir að vekja athygli á samstarfssjóðnum. Ég held að við eigum að halda þessari umræðu á lofti um tækifærin sem í þessu felast.