Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 403 till. til þál. um athugun á gerð brúar yfir Hvalfjörð sem er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram athugun á gerð brúar yfir utanverðan Hvalfjörð.“ Samgöngur um Hvalfjörð og ýmis álitaefni því tengd munu ekki vera með öllu óþekkt umræðuefni hér á hv. Alþingi. Þetta efni hefur verið rætt lengi og trúlega verður vart tölu á þá komið sem lagt hafa til ráð innan þings og utan um það, hvernig best væri að haga samgöngum um fjörð þennan, sem kenndur er við stærsta dýr jarðarinnar. Þegar hafðar eru í huga hinar miklu umræður og deilur, sem flestum eru í fersku minni, vegna nýlokinnar brúargerðar í því kjördæmi sem ég er fulltrúi fyrir kann það að virðast ekki sérlega frumlegt fyrir varamann af Vesturlandi að vekja máls á brúargerð. E.t.v. kann einhverjum að finnast slíkt framferði jaðra við ofdirfsku eða hótfyndni. En hér verður látið skeika að sköpuðu með þær málsbætur helstar að nefndur fjörður tilheyrir aðeins að hálfu leyti Vesturlandskjördæmi. Hvalfjörður á sér mikla sögu fyrr og síðar. Á dögum Hólmverja voru þar framdar kunnar hetjudáðir og vígaferli. Á miðöldum var fjörðurinn ein helsta verslunarhöfn landsmanna. Í síðustu heimsstyrjöld kom Hvalfjörður mjög við sögu sem bækistöð herflota bandamanna. Enn þá gegnir hann tilteknu hlutverki í þeim efnum, sem áreiðanlega verður að taka tillit til við athugun þá og brúargerð sem hér er til umr. Náttúrufegurð er mikil í Hvalfirði. Reisuleg fjöll girða fjörðinn af og endurspeglast þau á lognsléttum sjávarfletinum þegar svo viðrar. En lognið er ekki einkennandi fyrir veðurfarið á þessum slóðum. Um eitt kunnasta fjall Hvalfjarðar segir svo í hinni þekktu Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar, með leyfi hæstv. forseta: „Þyrill er mjög hár, kringlóttur, snarbrattur eða slútandi tindur innarlega við Hvalfjörð. Nafnið er dregið af því, að loftið þyrlast um hann og koma þá fram hættulegir hvirfilvindar, einkum úr norðri og norðaustri. Ferðamenn verða að gæta sín við hvirfilvindum þessum.“ Þessi viðvörun var veitt ferðamönnum fyrir 230 árum, og enn þá er hún í fullu gildi þrátt fyrir gerbreytta samgönguhætti. Við Þyril og víðar í Hvalfirði hafa þessir hvirfilvindar oft þeytt stórum og smáum ökutækjum og valdið á þeim stórskemmdum. Samfara snjóa- og svellalögum á vetrum getur þessi leið verið mjög háskaleg. Það ber einnig við öðru hverju, að snjóflóð og aurskriður falla á veginn. Nýlega sýndi sjónvarpið myndir af slíku. Þótt ýmsir vegir, sem liggja um fjöll og hengiflug, séu mun hættulegri og oft erfiðari yfirferðar er þess hér að gæta, að Hvalfjörður er meginsamgönguleið milli landshluta og einn fjölfarnasti hluti hringvegarins svonefnda. Þótt vegurinn fyrir Hvalfjörð hafi verið endurbættur verulega á undanförnum árum og lagður bundnu slitlagi að nokkrum hluta, sem eflaust verður unnið að áfram á næstu árum, verður hann ætíð viðsjáll á vissum tímum eins og áður er lýst. Og ég vil taka það fram, að með till. þessari er ekki verið að boða að dregið verði úr áframhaldandi endurbótum á veginum fyrir Hvalfjörð, en að þessu atriði mun ég víkja síðar í máli mínu. Krókurinn inn fyrir Hvalfjörð lengir leiðina til Norður- og Vesturlands um fast að 50 km. og þótt ekið sé á bundnu slitlagi kostar það þjóðarbúið háar upphæðir í dýru, erlendu eldsneyti og sliti á ökutækjum, þótt minna sé að vísu en á gömlu malarvegunum okkar. Eins og ég hef vikið að hafa umræður um það, hvernig heppilegast væri að leysa samgöngumál um þennan farartálma sem Hvalfjörður er, staðið yfir um langan tíma. Eðlilega hefur þessi umræða verið mest meðal þeirra sem búa norðan fjarðarins og oftast þurfa að fara þessa leið. Fyrir áeggjan bæjarstjórnar Akraness fengu þm. Vesturlandskjördæmis samþykkja á Alþingi árið 1967 tillögu um fullkomna rannsókn á samgöngumöguleikum um Hvalfjörð. Var ályktunin svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að skipa þriggja manna nefnd til þess að annast alhliða rannsókn á því, hvernig hagkvæmast muni að leysa samgönguþörfina milli þéttbýlisins í og við Reykjavík annars vegar og Akraness, Borgarfjarðar og til Vestur- og Norðurlands hins vegar. Verði nefndinni heimilað að ráða sér aðstoð, bæði verkfræðilega og hagfræðilega, svo að unnt verði að finna niðurstöðu byggða á eins traustum grundvelli og mögulegt er, bæði að því er varðar tæknileg og þjónustuleg sjónarmið. Í nefndina verði valinn einn maður búsettur á Akranesi. Nefndin skili áliti sem fyrst og eigi síðar en í árslok 1968. Kostnaður við rannsókn þessa greiðist úr ríkissjóði.“ Nefnd þessi, svokölluð Hvalfjarðarnefnd, vann að umræddu viðfangsefni um fimm ára skeið. Ekki er unnt að gera störfum nefndarinnar nein tæmandi skil við þessa umr., en hún aflaði ýmissa gagna og lét gera athuganir m.a. varðandi veðurfar og vindstyrk, öldumælingar á Hvalfirði og í mynni hans. Nefndin lét gera áætlanir um ferjurekstur, lauslegar athuganir á brúargerð innarlega í firðinum, jarðgöngum undir fjörðinn utarlega og vegargerð á fyllingu og veggöng á botni hans. Svo og gerði nefndin áætlun um varanlegan og fullkominn veg fyrir Hvalfjörð, m.a. með því að stytta hann frá því sem nú er með því að leggja hann þvert yfir Kjósarvog og Botnsvog, en það eru taldar nokkuð kostnaðarsamar framkvæmdir. Hvalfjarðarnefnd skilaði skýrslu um störf sín í sept. 1972. Er skýrslan hin merkasta heimild. Engu að síður olli hún ýmsum nokkrum vonbrigðum eða öllu heldur vissir þættir hennar. Þótti ýmsum að vissir þættir væru ekki byggðir á eins traustum grundvelli og mögulegt er, svo að vitnað sé til orða ályktunarinnar, einkum hvað snertir hugsanlega brúargerð yfir fjörðinn. Með þessum orðum er ekki kastað neinni rýrð að þeim ágætu mönnum, sem skipuðu þessa nefnd, enda munu þeir ekki hafa þar um ráðið. Nefndin mun ekki hafa fengið þá aðstöðu sem nauðsynleg var til að láta framkvæma þær viðamiklu rannsóknir sem t.d. gerð brúar yfir utanverðan Hvalfjörð hlýtur að krefjast. Nefndin átti að ljúka störfum í árslok 1968, en það dróst til síðari hluta árs 1972. Í skýrslunni segir m.a. orðrétt: „Nefndin starfaði eigi árið 1968 sökum fjárskorts.“ Svo virðist sem fjárskortur hafi mjög háð störfum nefndarinnar. Ekki verður annað séð en athuganir nefndarinnar varðandi brúargerð hafi verið mjög fábreyttar og í skýrslum nefndarinnar er kafli sá, sem fjallar um það efni, auðkenndur með orðinu „Hugleiðingar“. Jarðfræðilegar athuganir á botni Hvalfjarðar fóru engar fram í þessu sambandi, en þær hljóta að teljast algert grundvallaratriði við athugun á möguleikum á slíku mannvirki. Til þess að leggja heildarmat á þetta brúarmál er einnig nauðsynlegt að fram fari alhliða rannsóknir á mörgum öðrum atriðum sem þar koma við sögu. Slíkar grundvallarrannsóknir kosta auðvitað talsverða fjármuni eins og hv. alþm. gera sér örugglega grein fyrir. Þeir ágallar á skýrslu Hvalfjarðarnefndar, sem ég hef hér aðeins gert að umtalsefni, urðu þess að sjálfsögðu valdandi, að mörgum þótti að niðurstöður nefndarinnar væru ekki byggðar á þeim traustu forsendum sem gert var ráð fyrir í upphafi, og því var minna mark á þeim tekið af ýmsum en ella. Sem svolítið dæmi vil ég leyfa mér að geta þess, að í sama mánuði og skýrsla Hvalfjarðarnefndar birtist með svo ófullkomnum upplýsingum um brúarþáttinn var tekin í notkun í Svíþjóð 6070 metra löng brú milli meginlands Svíþjóðar og Ölands, sem er eyja þar sem eru um 25 þúsund íbúar, en hún mun vera vinsæll ferðamannastaður á sumrin. Brú þessi var gerð úr steinsteypu. Hún hvílir á 156 stöplum, en burðarbitar eru úr forspenntri steinsteypu. Þessi aðferð við brúargerð mun vera 30–40 ára gömul og munu vera dæmi um að slíkar brýr hafi verið gerðar með yfir 200 metra hafi á milli stöpla. Á Akranesi höfðu menn spurnir af þessari stóru sænsku brú sem mun hafa kostað um 80 sænskar millj. kr. á þeim tíma. Í þessum bæ, þar sem framleitt er allt sement í íslenska steinsteypu, þótti mönnum nokkurt undur að finna ekkert í þessa veru í áðurnefndri skýrslu. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi. Ýmsar aðferðir þekkjast við brúargerð sem ég rek ekki hér, enda mun það að sjálfsögðu koma til meðferðar við athugun þá sem till. gerir ráð fyrir. Næstu nágrannaþjóðir hafa ráðist í slíka mannvirkjagerð og um allar álfur má finna meiri háttar brýr byggðar með ýmsu sniði og margvíslegri tækni. Í því sambandi vil ég minna á að einn áhugamaður um samgöngubætur, Friðrik Þorvaldsson fyrrv. framkvæmdastjóri hf. Skallagríms, hefur á undanförnum árum verið ótrauður við að vekja athygli á þessum málum með skrifum í blöðum. Till. sú, er ég mæli hér fyrir, gerir ráð fyrir athugun á gerð brúar yfir utanverðan Hvalfjörð. Í grg. er bent á einn tiltekinn stað sem flm. telur ástæðu til að vekja á athygli sérstaklega sem hugsanlegu brúarstæði. Þessi staður er í mynni Hvalfjarðar þar sem fjörðurinn er um 4 km breiður, þ.e. frá Saurbæ á Kjalarnesi um Hnausasker á miðjum firðinum og að Hólabrú, sem er miðja vega milli Akraness og Grundartanga, svo að nefnd séu alkunn kennileiti. Heita má að syðri helmingur fjarðarins á þessum slóðum sé samfelldar grynningar þar sem meðaldýpi er nálægt 5–6 metrum. Í skýrslu Hvalfjarðarnefndar var á þessum stað gert ráð fyrir grjótfyllingu út af Hnausaskeri og kostnaður á verðlagi í nóv. 1971 áætlaður um 250 millj. þáv. króna. Með hliðsjón af hækkun byggingarvísitölu mun þetta samsvara um 75 millj. kr. á núverandi gjaldmiðli. Ég hef látið kanna lauslega, hvað slíkt verk mundi hugsanlega kosta í dag með hliðsjón af einingarverði í sambærilegum framkvæmdum, og fengið þá niðurstöðu, að það mundi geta orðið nálægt 50 millj. kr. Er þá reiknað með að 500 þús. rúmmetrar fari í slíka vegfyllingu. Til nokkurs samanburðar vil ég geta þess, að heildarkostnaður við Borgarfjarðarbrú var á verðlagi í ágúst s.l. 155 millj. kr. Á síðustu árum hefur verið farið talsvert inn á þá braut að nota grjót í meiri háttar varnargarða í höfnum. Á Akranesi hefur þetta t.d. verið gert og er í þeim tölum, sem nefndar voru áðan, miðað við einingarverð á rúmmetra í slíkum varnargörðum þar. Tækni við vinnslu og sprengingar á slíku grjóti hefur fleygt mjög fram á síðustu árum og einingarverð farið lækkandi. Ég vil geta þess, að í næsta nágrenni þess staðar, sem hér hefur verið nefndur sem hugsanlegur landtökustaður brúar norðan Hvalfjarðar, eru miklar og góðar grjótnámur sem m.a. hafa verið nýttar við gerð hafnarinnar að Grundartanga og Akraneshafnar að nokkru leyti. Þessi landtökustaður við Hólabrú er nefndur hér þar sem hann er brattur malarkambur upp frá sjó og nær um 60 metra hæð aðeins 400–500 metrum frá fjöruborði. Samkv. alþjóðareglum þarf fríhæð undir brúargólf að vera 40 metrar og ætti þetta að auðvelda slíkt þannig að siglingaleið um fjörðinn yrði sem næst norðurströndinni. Ég hef hér áður bent á grjótnám, en því má bæta við, að við Hólabrú eru enn þá ónýttar miklar byggingarefnisnámur. Á sínum tíma var allt efni til byggingar sementsverksmiðjunnar sótt í þessar námur. Enn fremur má benda á að stór hluti af byggingarefni höfuðborgarinnar er sótt í Hvalfjörð á sömu slóðir. Nálægð Sementsverksmiðjunnar hlýtur að valda því, að sú spurning er ærið áleitin, hvort ekki sé unnt að nota þau innlendu byggingarefni sem ég hef hér nefnt, við gerð slíks mannvirkis. Að sjálfsögðu er hér um svo viðamikið atriði að ræða að svar fæst ekki við spurningunni nema með þeirri athugun sem till. gerir ráð fyrir. Frá því að Hvalfjarðarnefnd lauk störfum er liðinn meira en áratugur. Miklar breytingar hafa orðið síðan sem raska ýmsum forsendum í niðurstöðum hennar. Eins og getið er um í grg. till. koma hér einkum til fjögur atriði. 1. Aukin byggð og atvinnuumsvif á svæðinu norðan Hvalfjarðar. Íbúum á Akranesi, Borgarnesi og víðar á þessu svæði hefur fjölgað verulega eins og kunnugt er. Verksmiðja hefur verið byggð á Grundartanga og gert er ráð fyrir stækkun hennar. Vísa ég í því efni til till. til þál. um virkjunarframkvæmdir og orkunýtingu. Búast má við að frekari atvinnuuppbygging verði á þessu svæði. Hitaveita hefur verið lögð til þessara staða og mun hún geta þjónað allt að 12 þús. íbúum, en nú njóta hennar í byrjun um 7500 manns. Allar horfur eru því á að áframhaldandi þróun verði á þessu svæði. 2. Aukin umferð um Hvalfjörð og fjölgun bifreiða. Árið 1970 var bifreiðaeign landsmanna 47 011 bifreiðar, en árið 1980 var hún orðin 95 606 bifreiðar og enn á hún vafalaust eftir að vaxa á komandi árum. Árið 1970 fóru alls 208 780 bílar um Hvalfjörð hjá Fossá samkvæmt upplýsingum Vegagerðarinnar. Árið 1981 fóru hins vegar 240 900 bifreiðar þessa sömu leið. Árið 1970 flutti þáverandi Akraborg aðeins um 2 þús. bíla á ári, en núverandi Akraborg flutti á s.l. ári um 60 þús. bíla, stóra og smáa. Alls fóru því um 300 900 bílar fyrir og framan við Hvalfjörð á s.l. ári, sem er nálægt 43% aukning á þessu tímabili. Athygli vekur að umferð um sjálfan Hvalfjörð hefur vaxið mun hægar en svarar til fjölgunar bifreiða landsmanna. Kemur þar áreiðanlega til mikil hækkun eldsneytis og að ferðafólki hafa staðið til boða mun betri vegir út frá höfuðborgarsvæðinu en fyrir Hvalfjörð. Ég hef aflað svolítilla upplýsinga um það, að hinn þjóðhagslegi kostnaður við akstur þessara 300 900 bíla á vegi með bundnu slitlagi 50 km vegalengd er alls 31 millj. kr. Er þetta reiknað samkv. þeim reglum sem stuðst er við af Vegagerðinni við mat á arðsemi. Athygli vekur að hlutur Akraborgar er orðinn hár eða um 20% af heildarumferð um Hvalfjörð. Til samanburðar má geta þess, að hann var 14% árið 1977. Núverandi Akraborg annar engan veginn lengur eftirspurninni mikinn hluta ársins og hefur útgerðarfélag skipsins að undanförnu verið að kanna möguleika á að fá nýrra og stærra skip. Mun svo komið að hf. Skallagrími stendur til boða skip erlendis frá sem talið er henta vel til ferða á áætlunarleið félagsins. 3. Rekstrarkostnaður ökutækja hefur hækkað að mun vegna orkukreppu. Frá því að Hvalfjarðarnefnd skilaði skýrslu sinni hefur það skeð, að gríðarlegar hækkanir hafa orðið á öllu eldsneyti ökutækja eins og allir vita. Arðsemi brúar byggist að mestu leyti á sparnaði í rekstrakostnaði ökutækja. Sú brú, sem hér um ræðir, mundi stytta leiðina um fast að 50 km. Rekstrarkostnaður þjóðarbúsins af bifreiðafjölda um Hvalfjörð á s.l. ári er talinn vera 31 millj. kr. eins og ég gat um áðan. Þetta hefði í för með sér mikinn sparnað á innfluttu eldsneyti. 4. Verktækni hefur fleygt fram og Íslendingar hafa öðlast á þeim tíma, sem liðinn er frá því að Hvalfjarðarnefnd lauk störfum, mikilsverða reynslu í gerð meiri háttar samgöngumannvirkja. Ber þar að sjálfsögðu hæst brýrnar yfir Skeiðarársand og brúna yfir Borgarfjörð. Verktækni á þessu sviði sem öðrum er í stöðugri framþróun. Hefur verið bent á það hér áður, hvernig aðrar þjóðir hafa leyst sambærileg verkefni, og er sjálfsagt að afla sem bestra upplýsinga um það. Ég hef hér að framan gert nokkra grein fyrir þeim ástæðum og rökum, að ég tel tímabært að láta fara fram athugun á gerð brúar yfir utanverðan Hvalfjörð. Hv. Alþingi hefur samþykkt ályktun um langtímaáætlun um nýbyggingu vega og brúa og er nú unnið að slíkri áætlun. Í því sambandi er óhjákvæmilegt að hugað verði enn að samgöngumálum um Hvalfjörð. Ég tel eðlilegt að haldið verði áfram lagningu bundins slitlags á þessari leið, en álitaefni hlýtur að vera hvort ráðast á í kostnaðarsamar vegfyllingar þvert yfir Kjósarvog og Botnsvog með tilliti til möguleikans á brúargerð yfir fjörðinn sjálfan. Samgöngumál eru mjög þýðingarmikil fyrir landsmenn alla. Mörg og mikilvæg verkefni bíða úrlausnar í vegamálum víðs vegar um land og þau þarf að leysa mörg hver a.m.k. áður en kemur að því verkefni sem hér er til umr. Hins vegar er brýn nauðsyn að vel sé fylgst með framtíðarmöguleikum og það í tíma. Hvort brú yfir Hvalfjörð er slíkur framtíðarmöguleiki sem ég persónulega tel verulegar líkur á þarf að láta kanna svo að niðurstöður liggi fyrir fyrr en síðar. Ef þessi möguleiki er raunhæfur í náinni framtíð mun hann hafa mikla þýðingu fyrir þjóðarbúið í heild og verða öllum landsmönnum til hagsbóta. Fyrir byggðirnar sitt hvorum megin Hvalfjarðar mundi slíkt mannvirki hafa í för með sér svo breytt viðhorf að ég geri ekki tilraun til að leiða að því neinar getur hér. Sú athugun, sem hér er gert ráð fyrir, þarf að taka til margra þátta, eins og ég hef áður vikið að. En sérstaklega vil ég í lokin nefna að huga þarf vel að öryggi vegfarenda og gera ráð fyrir að þar verði gerðar hinar ýtrustu kröfur. Ég hef nú lokið máli mínu, herra forseti, og leyfi mér að leggja til að till. til þál. um athugun á gerð brúar yfir Hvalfjörð verði vísað til hv. allshn. með von um að hún hljóti jákvæðar undirtektir.



Herra forseti. Það hefur lengi verið áhugamál þeirra, sem búa norðanvert við Hvalfjörð, að fá athugað hvort ekki væri hugsanlegt að leysa samgöngur um Hvalfjörð með brú yfir fjörðinn utanverðan. Þetta mál hefur, eins og tillögumaður kom að í sinni framsöguræðu, komið til kasta Alþingis oftar en einu sinni áður. Svo langt komst þetta mál að á sínum tíma samþykkti Alþingi að láta fara fram alhliða athugun á því, með hvaða hætti væri hagkvæmast að leysa samgöngur um Hvalfjörð. Einn liður í þeirri athugun var að kanna hvort ekki væri mögulegt að brúa fjörðinn utanverðan. Þær niðurstöður, sem birtar voru í svonefndri Hvalfjarðarskýrslu á árinu 1972, bentu til að það væri óheyrilega kostnaðarsamt að byggja brú yfir fjörðinn á þeim stað. Það var sem sagt niðurstaða þeirrar skýrslu, að það mundi kosta á verðlagi ársins 1972 4 milljarða kr. að byggja þessa brú. Til þess að gera okkur í hugarlund hvaða upphæð hér er um að ræða er það álit fróðra manna, að á árinu 1982 mundi þessi kostnaður verða um 2000 millj. nýkr. Ef það verðlag, 2000 millj. nýkr., er borið saman við þekkt mannvirki má geta þess, að á verðlagi ársins 1982 kostar Borgarfjarðarbrúin 225 millj. kr. Það er m.ö.o. því sem næst níu sinnum dýrara að brúa Hvalfjörð utanverðan heldur en var að brúa Borgarfjörðinn. Til þess að bera þessar verðlagstölur enn þá betur saman við þekktar stærðir er áættað að öll vegagerð, hverju nafni sem nefnist, á árinu 1982 kosti 593 millj. kr. Kostnaður sá, sem upp var gefinn við að brúa Hvalfjörð, jafngildir því rúmlega þriggja ára framkvæmdum í vegamálum eins og þær eru áætlaðar í ár. Til þess að skýra þetta enn frekar má geta þess, að í drögum að langtímaáætlun um vegagerð er talið að það muni kosta 3800 millj. að koma samtals 3700 km stofnbrauta í viðunandi ástand. Þá er gert ráð fyrir að rúmlega 2 þús. km verði með bundnu slitlagi. Og enn ein samanburðartala í þessum efnum er fróðleg í þessu sambandi. Nú er gert ráð fyrir að það mundi kosta 220 millj. kr. að fullgera veginn milli Akraness og Reykjavíkur með bundnu slittagi. M.ö.o.: hann mundi kosta aðeins brot af því sem ráðgert var 1972 að mundi kosta að byggja brú yfir Hvalfjörð utanverðan. En því er ekki að neita, að alla tíð frá því að þessi svonefnda Hvalfjarðarskýrsla kom út á árinu 1972 hafa menn mjög margir, stórlega efast um að þær tölur, sem upp voru gefnar í þeirri skýrslu um kostnað við brúargerð yfir Hvalfjörð, væru réttar. Talan, sem upp er gefin í skýrslunni, var nánast fengin með þeim hætti, að það var athugaður kostnaður við að gera þrjár brýr í Evrópu. Ein var í Danmörku, ein í Bretlandi og að mig minnir ein í Þýskalandi. Þessar brýr voru auðvitað ákveðinnar lengdar og þetta dæmi var nánast sett upp í þríliðu og fengið þannig út hver mundi hugsanlegur kostnaður við að brúa Hvalfjörð. Það eru ákaflega margir menn sem álíta að þessi aðferð hafi engan veginn verið nægilega ítarleg til þess að gefa viðhlítandi svör um það, hvað brúargerð yfir Hvalfjörð mundi kosta. Þessir sömu menn hafa bent á þó nokkrar brýr í Evrópu sem hafa verið byggðar fyrir mun minna verð. En Vegagerð ríkisins mun sennilega vera á þeirri skoðun, að slíkt mannvirki komi engan veginn til með að henta um Hvalfjörð. Vegagerðin lítur svo á, að til þess að brúa Hvalfjörð með viðunandi hætti þurfi til að koma hengibrú, og þær brýr eru, eins og kunnugt er, tvisvar til þrisvar sinnum dýrari en þær brýr sem við eigum að venjast. Þess vegna er mikil hætta á því, ef ekki tekst að sanna að nægjanlegt sé að byggja brú sem ekki sé hengibrú á þessari leið, að þá muni niðurstaðan af athugun sem þessari verða sú, að hér sé um ákaflega kostnaðarsamt mannvirki að ræða. Ég tel nauðsynlegt að það verði eitthvað á sig lagt til þess að fá úr því skorið í eitt skipti fyrir öll, hvort mögulegt sé að brúa Hvalfjörð með ódýrari hætti en Vegagerðin hefur gert ráð fyrir að það mannvirki muni kosta, og eytt verði þeirri óvissu sem verið hefur í þessum efnum um alllangt árabil. Ég tel brýnt að í þessa könnun séu lagðir einhverjir þeir fjármunir sem geta leitt okkur í allan sannleika um þetta mál. Þess vegna legg ég eindregið til að þessi till. verði samþykkt.



Herra forseti. Hér er til umr. till. um athugun á gerð brúar yfir Hvalfjörð. Flm. er hv. 5. þm. Vesturl. en í því sæti situr nú hv. þm. Guðmundur Vésteinsson sökum anna hv. þm. Eiðs Guðnasonar við störf í Norðurlandaráði. Ég fagna þessari till. og mér finnst ekkert að því að enn sé flutt till. um samgönguleið yfir Hvalfjörð, þótt hér hafi verið til meðferðar á hv. Alþingi till. um sama efni á 102. og 103. löggjafarþinginu og reyndar miklu ítarlegri en sú sem nú er flutt og er hér til umr. Þá var lagt til að kannaðir yrðu fjórir möguleikar, þ.e. í fyrsta lagi ferja yfir fjörðinn, í öðru lagi brú yfir fjörðinn, í þriðja lagi göng undir fjörðinn og í fjórða lagi vegur fyrir fjörðinn. Sú till. var afgreidd á þann veg að henni var vísað til ríkisstj. og er því málið á þeim vettvangi nú. Þótt búið sé að ræða þetta mál mjög mikið og ýmsir hafi lagt þar orð í belg er þetta umræðuefni langt frá því útrætt. Með nýjum tíma koma nýir möguleikar til framkvæmda. Rök liðins tíma eru kannske litin öðrum augum og málið jafnvel ekki það mikið rætt eða úthugsað að enn sé ekki hægt að finna eða benda á nýjar lausnir í sambandi við þessa samgönguleið. Eins og fram kom í ræðum frsm. og hv. 2. landsk þm. var 1967 skipuð nefnd til að rannsaka þetta málefni. Sú nefnd skilaði áliti haustið 1972. Nefndin var sammála um að öll rök hnigu að þeirri niðurstöðu, að leggja bæri fullkominn veg fyrir Hvalfjörð. Þá varð nefndin einnig sammála um að athuga bæri gaumgæfilega rekstur skips til fólksflutninga eingöngu milli Reykjavíkur og Akraness. Gerði nefndin athugun á rekstri skíðaskips er tæki 70 farþega. Segja má að stjórnvöld hafi farið eftir þessu áliti nefndarinnar þótt þau frávik hafi verið gerð, að í fyrsta lagi væri fyrir forgöngu Akurnesinga ekki fengið skíðaskip, heldur góð farþega- og bílferja á leiðinni Akranes-Reykjavík, og í öðru lagi að í stað þess að ljúka vegarlagningu fyrir Hvalfjörð á 8–10 árum er nú að 9 árum liðnum frá útkomu skýrslunnar ófullkominn vegur meginhluta leiðarinnar. Það er ekki rétt fyrir okkur nú 9 árum eftir útkomu nefndarálitsins að fara að skilgreina það á neinn hátt. Hitt held ég að menn gætu verið sammála um, að niðurstöður þess eru orðnar úreltar og enn er þetta samgönguvandamál að vissu leyti óleyst og því er þörf á umræðum og nýjum athugunum á þessu máli. Herra forseti. Ég skal nú í stuttu máli gera grein fyrir skoðun minni á því, út frá hvaða forsendum eigi að athuga þetta mál: 1. Framtíðarlausnin er brú yfir Hvalfjörð. 2. Ákveðið verði að brú verði staðsett utarlega við fjörðinn og þar með verði Akranes orðið tengt Reykjavíkursvæðinu á svipaðan máta og Hafnarfjörður. 3. Meðan brú er ekki smíðuð verði í námunda við væntanlegan brúarsporð byggð hafnarmannvirki fyrir ferjur sem önnuðust bíla- og farþegaflutninga yfir fjörðinn. Vegur, sem lagður yrði að þessum hafnarmannvirkjum, kæmi að fullu gagni þegar brú yrði smíðuð og að sumu leyti hafnarmannvirkin einnig í sambandi við brúargerðina. Þegar ég nefni að brú skuli smíðuð utarlega er ég með leiðina frá Kjalarnesi að Innra-Hólmi í huga, innan við Hnausasker. Ég tel að ef brú væri smíðuð innar færi samgöngubótin fyrir Akranes að minnka og með því móti væri haldið við þeim möguleika að halda uppi ferju milli Reykjavíkur og Akraness og þar með væri vafasamur ávinningur að brúarsmíði. Ekki er líklegt að samþykki fáist til þess að ráðast í brúarframkvæmdir á næstu árum, bæði vegna þess, hve mikið fjármagn þyrfti til, og mikil rök eru fyrir því að ef fjármagn væri fyrir hendi væru önnur verkefni brýnni að leysa nú, svo og vegna þess að ekki eru fyrir hendi öruggar upplýsingar um umferð um væntanlega brú. Meðan brú er ekki fyrir hendi skal því velja næstbesta kostinn: ferjur sem mundu anna allri bílaumferð sem kæmi frá Akranesi, Vestur- og Norðurlandi. Yfir mesta annatímann þyrftu tvær ferjur að vera í gangi þannig að aðeins sáralítil bið gæti orðið á ferjustað. Þar með væri Akranes orðið tengt Reykjavíkursvæðinu á svipaðan máta og Hafnarfjörður og meginhluti Vesturlands og einnig hluti Stranda- og Húnavatnssýslna kominn í samgöngutengsl við Reykjavíkursvæðið líkt og Suðurlandsundirlendið. Með slíkri samgöngubót sem ferjum yfir Hvalfjörð á þann máta, sem ég hef hér nefnt, mundi umferð milli Reykjavíkursvæðisins og Akraness, Vesturlands og Norðurlands aukast mjög mikið, jafnvel að það mætti jafna henni við umferð milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar ef Kópavogur og Garðabær eru fráskildir. Þá mundi fljótt koma í ljós mikil umferð sem öruggt væri að byggja á og færa fram rök fyrir brúarsmíði. Ég tel ekki ástæðu til að útskýra nánar eða draga upp mynd af öllum þeim kostum sem eru því samfara ef leiðin fyrir Hvalfjörð yrði stytt með þeim hætti sem ég hef hér nefnt. Einhverjir ókostir mundu fylgja því, en það er erfitt að finna þá. Mesta breytingin yrði gagnvart Akranesi og sú breyting yrði tvíþætt, þ.e. bættar samgöngur við Reykjavíkursvæðið og Suðurland og einnig, sem ég met jafnvel eins mikils, bættar samgöngur og tenging við Vesturland, Norðvesturland og Strandir. Staða Akraness sem stærsta þéttbýlisstaðar á Vesturlandi er mjög sérstök. Enginn þéttbýlisstaður á landinu, sem mannfjöldalega getur veitt umhverfi sínu þjónustu, er jafnafskiptur af slíkri starfsemi sem Akranes. Þessi staðreynd er mjög neikvæð, bæði fyrir byggðaþróun á Vesturlandi og jafnvel hluta Norðvesturlands og Stranda líka svo og fyrir uppbyggingu Akraness. Með því að aðalumferðaræðin fæti um hlað Akurnesinga, eftir að ferjur og síðan brú væru á Hvalfirði milli Saurbæjar á Kjalarnesi og Innra-Hólms, mundi þjónustuhlutverk Akraness margfaldast. Vesturland kæmist í eðlileg samgönguleg tengsl við þann stað sem hefur alla burði til að annast margþætta þjónustustarfsemi fyrir bakland sitt, en hefur ekki og getur ekki enn nýtt þessa stöðu vegna hins öfugsnúna samgöngukerfis. Eins og ég sagði í upphafi máls míns fagna ég þessari till. um athugun á brúarstæði yfir Hvalfjörð. Ég hef trú á að það sé það sem koma skal. En meðan brúin kemur ekki má ekki vera biðstaða í uppbyggingu samgönguleiða og tækja fyrir og yfir Hvalfjörð. Sá valkostur, sem valinn var 1972, að leggja fullkominn veg fyrir Hvalfjörð, er enn nokkuð fjarlægur. Sú ferja eða skip, sem nú er í förum milli Akraness og Reykjavíkur, Akraborg, og reynst hefur mjög vel, er nú orðin allt of lítil og annar ekki þeirri flutningaþörf sem fyrir hendi er. Nýtt og stærra skip þarf að koma í stað Akraborgar og þjóna á þessari samgönguleið þar til önnur ferjuleið, sú sem ég hef lýst, verður valin. Það er skoðun mín, að uppbygging þessara þátta fullkomins vegar fyrir Hvalfjörð, sem er nauðsynlegur hvort sem ferja er yfir fjörðinn eða ekki, ný Akraborg og síðan ferjur yfir Hvalfjörð rétt innan við Innra-Hólm, tilkoma þessara þátta hvers af öðrum og jafnhliða muni koma til leiðar mikilli umferð á þessari leið, svo mikilli að arðsemi brúar og þörf fyrir brú verði auðsönnuð og smíði brúar þá mjög gott fyrirtæki frá þjóðhagslegu sjónarmiði.



Herra forseti. Að því er þessa till. til þál. varðar gefur það auðvitað auga leið, að fyrr eða síðar mun það samgöngumannvirki, sem þessi till. fjallar um, rísa. Hins vegar er spurt annars vegar um forgangsröðun verkefna í samgöngumálum og hins vegar tíma og fjármagn, þ.e. hvenær mannvirki af þessari tegund muni rísa og hvort önnur eigi ekki að koma á undan. Þetta þekkja menn hér á hv. Alþingi auðvitað allt saman mætavel. Hins vegar eru feikilega mörg rök sem hníga að hagkvæmni þessa mannvirkis. Bæði er mikill vaxtarbroddur í byggðunum fyrir norðan Hvalfjörð og svo hitt, að þarna liggur auðvitað lykilumferðaræð fyrir alla umferð héðan og vestur og norður um land. En ástæðan fyrir því, að ég hef kvatt mér hljóðs um þessa till., er að velta upp þeim möguleika sem einu sinni var reyndur og það var í sambandi við Keflavíkurveginn svokallaða. Þegar hann var opnaður var lagður sérstakur skattur á þá sem um hann fóru. Það gjald, sem menn greiddu, var lægra en nam bensíni og sliti á ökutækjum. Um þetta voru feikilegar deilur á sínum tíma og niðurstaðan varð sú, að nokkrum árum síðar gafst löggjafinn upp fyrir þrýstingi og þetta gjald var afnumið. Síðan hefur þessi leið ekki verið farin og ekki gerð tillaga þar um. Ég held að álykta megi að það hafi verið meiri háttar mistök að hverfa frá þessari fjármögnunarleið á sinni tíð. Það má endurtaka að gjaldið var við það miðað, að það var hvernig sem á var litið sparnaður fyrir þá farþega og þá ökumenn sem hlut áttu að máli, en í annan stað má leiða að því gild rök, að það hægir mjög á öllum framkvæmdum og framförum í svo brýnum málaflokki sem samgöngumál vitaskuld eru að beita ekki þessari aðferð. Ég vil því leiða að því hugann og vekja athygli hv. þm. á því, að leið til að fara, þegar verið er að hyggja að mannvirki eins og því sem hér er gert að umræðuefni, er að fjármagna það með lántökum og greiða þær aftur með sköttum sem lagðir eru á þá sem þetta mannvirki nota. Þessi leið er auðvitað mjög víða farin erlendis. Nefndur hefur verið Noregur og nefnd Ítalía. Við erum að horfa á og huga að mannvirki af þessu tagi sem allir eru sammála um að muni rísa. Spurningin er hins vegar aðeins hvenær. Hve lengi á að bíða eftir því? Þá virðist ekki úr vegi og alla vega má undirstrika rækilega þá hugmynd að fjármagna það með tolli af þeim sem það nota. Það er ekki lítil upphæð. Hv. frsm. nefndi 300 þús. bíla sem fara um Hvalfjörð á ári hverju. Ef þessi fjármögnunarleið lætur slíkt mannvirki kannske rísa aldarfjórðungi fyrr en það mundi ella gera, - og hér erum við að tala um mannvirki á slíkum lykilstað í samgöngukerfinu sem allir vita og ekki aðeins fyrir byggðirnar við norðanverðan Hvalfjörð, heldur allt þar fyrir norðan, - ef tollheimta af þessu tagi, þó svo mönnum hafi þótt hún ósanngjörn á sínum tíma, flýtir slíkum mannvirkjum um aldarfjórðung, þá held ég a.m.k. að það sé mjög vel þess virði að velta því fyrir sér.



Herra forseti. Því miður átti ég þess ekki kost að vera hér við framsögu hv. flm. þessarar þáltill. um athugun á gerð brúar yfir Hvalfjörð. Ég hygg að það hafi komið fram, bæði hjá honum og e.t.v. hjá þeim sem síðar töluðu, að till. svipaðs efnis var til umr. á liðnu þingi. Hún fjallaði að mínum dómi um þetta mál í víðari skilningi. Við gerðum ráð fyrir því, flm., allir þm. Vesturlands, að athugun yrði gerð á því, hverjar væru hagkvæmustu samgönguleiðir um Hvalfjörð. Þar voru tíndir til, eins og raunar hefur komið hér fram, fleiri þættir en hér er fjallað um. Við vildum frekar vinna að þessu máli þannig og vorum allir sammála um það, þm. Vesturlands, að slá engu föstu um það án undangenginnar athugunar, hverjar væru hagkvæmustu leiðir í þessum efnum. Þarna er um að ræða spurningar um fjármuni sem ætíð vakna þegar svona lagað er á döfinni, eins og í fjölmörgu öðru og raunar flestu þegar meiri háttar þjóðmál ber á góma. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að þær framkvæmdir í vegamálum, sem unnar hafa verið í Hvalfirði, hafa verið framkvæmdar í ljósi nál. sem út kom 1972. Niðurstaðan varð þá sú með tilllti til fjölmargra þátta, sem raðað var saman, að hagkvæmasta framkvæmdin væri að leggja veg með bundnu slittagi um Hvalfjörð. Síðan þá hefur verið unnið samkvæmt þessu nefndaráliti, eins og allir menn vita. Það vantar sáralitið á að vegurinn um Hvalfjörð sé allur lagður bundnu slitlagi. Þeir, sem best þekkja, vita að lúkning þeirra framkvæmda skilar e.t.v. hvað mestum arði í samgöngubótum á Íslandi. Ég vildi hafa þetta sem smáinngang. Hins vegar er ég á því, og m.a. þess vegna tókum við okkur saman, þm. Vesturlands, á liðnu þingi að flytja till. sem fjallar um samgöngur um Hvalfjörð, að það þurfi eilíflega að halda þessu máli vakandi. Enda þótt stefnan hafi verið tekin upphaflega á að leggja veg bundnu slitlagi um Hvalfjörð má aldrei láta af endurskoðun þessa, ekki síst í ljósi þeirra raka og þeirra efnisþátta sem eru taldir upp í grg. með þáltill., þ.e. aukin byggð, aukin umferð, breyting kostnaðar með tilliti til umferðar o.s.frv. En einu megum við ekki gleyma, að framkvæmdakostnaður eykst líka samhliða auknum kostnaði vegna umferðarinnar. Orkukostnaður er undirrót mikilla kostnaðarhækkana vegna framkvæmda. Þessu megum við ekki gleyma. Ég er engu að neita í þessu sambandi, en tel þó eðlilegra, þótt þessi till. sé hér komin fram, að sú till. sem á liðnu þingi var vísað til ríkisstj., - það voru nógu margir sem báru traust til að hún fylgdi till. eftir og sú athugun yrði gerð sem till. gerði ráð fyrir, - ég vil bíða og sjá til hvað sú tillaga leiðir af sér. Það má vel vera að við stöndum frammi fyrir því, að það sé skynsamlegra að byggja göng undir Hvalfjörðinn. Það veit enginn enn þá. Ég segi: byggja göng. Það má vel vera að sú samgönguleið verði ekki framkvæmd þannig að það verði grafin göng, heldur sökkt hólkum niður á hafsbotninn og síðan ekið í gegn. Ég vil ekkert um þetta fjölyrða nú. Þetta hefur ekki verið rannsakað nógsamlega. Mér þætti vænt um ef það yrði gert. Hins vegar vil ég vera jákvæður og segja að ég fagna öllum till. sem eru í þá átt að halda slíkum málum vakandi. Ég held í raun og sannleika að þær séu af hinu góða, enda þótt till. sem þessi beri auðvitað auglýsingakeim. En það er allt gott um það að segja. Það er mjög nauðsynlegt ungum og vöskum mönnum, eins og mér og fleiri, að láta í sér heyra. Því veit ég að Guðmundur Vésteinsson er maður til þess að standa undir. En mín lokaorð skulu vera þessi: Ég vænti þess, að það komi einhver niðurstaða vegna þeirrar till. sem við þm. Vesturl. vorum allir samstiga um að flytja á liðnu þingi. Ég teldi jafnvel eðlilegt að þessi till. yrði athuguð samhliða henni. Það má athuga þær í einu lagi vegna þess að brúin yfir Hvalfjörð er raunar aðeins einn liður þeirrar þál. Hins vegar skulum við minnast þess, að athugun eins og þessi till. gerir ráð fyrir, sem eingöngu fjallar um einn þáttinn, hygg ég að yrði dýrari að tiltölu. Ég held fyrir mitt leyti að það sé skynsamlegra að allir þættir samgönguleiðanna séu teknir með. Hins vegar skal ég játa að fallegasta samgönguleiðin, myndarlegasta, væri brú. Kannske ætti þjóðin að sameinast um það, eins og hún hefur gert um mörg myndarleg verkefni, að byggja þessa brú hvað sem hún kostaði. Kannske verður það einhvern tíma niðurstaðan. Ef ég er spámaður en ég ætla ekki að dæma um það, þá held ég að sé meiri framtíðarmúsík í þessari ágætu tillögu.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að tefja þessa umr. mikið, en mér finnst það eiginlega furðudjarft að flytja svona till. í sambandi við þessa brúargerð. Það er upplýst að þetta sé nífalt áætlað verð Borgarfjarðarbrúar og Borgarfjarðarbrúin, ef ég man rétt, tífaldaðist í verði. Þetta er kannske rangt, en tölurnar eru víst sagðar svona. Þá vitum við hvað þessi brú muni kosta. Við úti á landsbyggðinni getum ekki verið sammála því að þannig sé farið með vegafé nema uppi sé eitthvað sérstakt verkefni. Við getum ekki verið sammála því að þannig sé farið með fé sem á að samtengja alla þjóðina, að það sé lagt í brú yfir einn fjörð í nágrenni mesta þéttbýlis landsins. Við verðum að andmæla því. Ég lofaði forseta að tala stutt. - Nú vita allir að Borgarfjarðarbrúin er kölluð Halldóra. Nú langar mig til að vita hvað þessi brú á að heita.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka þeim hv. þm. sem hér hafa tekið til máls og tekið undir þá till. sem ég hef flutt. Í sambandi við orð hv. síðasta ræðumanns, 4. þm. Austurl. vil ég aðeins leiðrétta það, að þær tölur, sem hann vitnaði til voru tölur úr skýrslu Hvalfjarðarnefndar sællar minningar. Þær hafa verið vefengdar og verið færð fram athyglisverð dæmi. Þau vekja spurningar og það mjög áleitnar spurningar um það, á hvaða grundvelli allt starf Hvalfjarðarnefndar hvað snertir undirbúning brúar og athugun í því efni var byggt. Eins og ég rakti í framsöguræðu minni var veikasti þátturinn í skýrslu Hvalfjarðarnefndar á sínum tíma einmitt brúarþátturinn. Það á sér kannske þær skýringar að hann útheimti auðvitað langítarlegastar og mestar og dýrastar rannsóknir ef ætti að gera honum viðhlítandi skil. Bent hefur verið á það hér, að þm. Vesturlandskjördæmis hafi áður flutt till. um athugun á samgöngumálum um Hvalfjörð. Ég kannast við það og ég rakti einmitt í framsöguræðu minni dæmi um að þessi mál hafa verið lengi til meðferðar hér. Í byggðunum norðan Hvalfjarðar hefur í sambandi við þetta mál verið bent á að líklegasta framtíðarlausnin á samgöngumálum Hvalfjarðar væri brú fremst yfir fjörðinn. Ég tel að slíkt mannvirki mundi hafa þá þjóðhagslega miklu þýðingu, að hv. Alþingi þurfi að láta það til sín taka. Hefur verið varpað fram mörgum spurningum í sambandi við það mál og bent á ýmis dæmi um slík brúarmannvirki annars staðar sem það hafi verið leyst á hagkvæman hátt. Ég tel að þessi dæmi séu þess eðlis og þessar spurningar að Alþingi sjálft verði að gera þær að sínum og beita sér fyrir því, að við þeim fáist viðhlítandi svör. Ég tel einmitt að nú sé tímabært að hv. Alþingi beiti sér fyrir því að fá þessi svör, og af því tilefni er umrædd þáltill. flutt.



Herra forseti. Ég hafði ekki aðstöðu til að hlusta á framsöguræðu fyrir þessari þáltill., en ég get tekið undir það, sem hér hefur komið fram, að að sjálfsögðu ber að fagna því, að menn hafa áhuga á að leiða svona stórmál inn á þennan vettvang og fá úr því skorið hvað hagstæðast er að gera í slíkum málum hér á landi. Ég vil aðeins vitna í það vegna síðustu orða hv. framsögumanns, að Alþingi afgreiddi þetta mál 25. maí í fyrra með því að vísa till. þm. Vesturlands til ríkisstj. til meðferðar. Þar er gert ráð fyrir að fram verði látin fara ítarleg rannsókn á hinum ýmsu möguleikum sem gera verður ráð fyrir að eðlilegt sé að athuga í sambandi við heppilegasta samgöngustórvirki yfir eða um Hvalfjörð. Þetta er mjög stórt mál og ekki sama hvernig á verður haldið. Nútímatækni gefur sem betur fer mikla og margvíslega nýja möguleika á að skoða þessi mál og komast að niðurstöðu um hvað hagstæðast er. Ég hef upplýsingar um að seinni hluta síðasta árs var þetta mál fært í þann búning, að Vegagerðin fékk málið til meðferðar. Þó ekki sé formlega búið að skipa sérstaka nefnd í málið frá hendi Vegagerðarinnar eða sérfræðinganefnd er mér kunnugt um að þegar hefur verið leitað til norskra sérfræðinga um álit á þessu máli að hluta. Þessi athugun er, því þegar komin í gang. Ég vildi aðeins ítreka hér að það er samhljóða skoðun okkar, sem eigum að vera í forsvari fyrir þetta kjördæmi um sinn, að við viljum láta skoða málið mjög ítarlega og rannsaka hvaða möguleikar eru fyrir hendi til að standa að því framtíðarverkefni að byggja brú yfir Hvalfjörð eða fara aðra leið. Þetta er framtíðarverkefni og þetta er mál sem við megum ekki missa sjónar á. Það er alveg ástæðulaust fyrir menn að sýna einhverja vantrú á því, að hér sé ekki viðeigandi verkefni. Þetta er það sem við eigum að vera allir samtaka um að gera, hvar sem er á okkar landi. Um allt sem horfir til framfara, þó að það sé kannske í sumra augum langt frammi í framtíðinni, eigum við heils hugar að fylgjast að og fylgja fast fram.



Herra forseti. 19 þm. Sjálfstfl. flytja till til þál. um hagnýtingu orkulinda landsins til stóriðju sem greint er frá á þskj. 131. Með þessum hætti vilja þm. Sjálfstfl. leggja áherslu á þessa leið til að auka megi atvinnu um land allt og bæta lífskjör þjóðarinnar. Auðlindir landsmanna felast í gróðurmætti landsins, fiskimiðunum umhverfis landið, orkulindum fallvatna og jarðvarma og síðast en ekki síst í fólkinu sjálfu sem landið byggir. Aukning atvinnu um land allt og bætt lífskjör þjóðarinnar velta á hagkvæmri nýtingu allra þessara auðlinda. Þrátt fyrir mikinn sjávarafla og hagstæð viðskiptakjör hefur tekið fyrir vöxt þjóðarframleiðslu og þjóðartekna á mann, sem er grundvöllur bættra lífskjara. Stöðnun lífskjara hefur þegar gert vart við sig í góðæri. Verg þjóðarframleiðsla óx um 6% 1977 eða 5.2% á mann, en 1.2% 1981 eða 0.5% á mann. Spáð er að þjóðarframleiðslan á yfirstandandi ári minnki og þjóðartekjur sömuleiðis þar sem búist er við óbreyttum viðskiptakjörum. Ef litið er með sama hætti til þróunar þjóðartekna á sama tíma og áður er getið litur myndin þannig út: Þjóðartekjur uxu um 9% 1977 eða 8.1% á mann, en 2% 1981 eða 0.7% á mann. Þar sem horfur eru á því, að þjóðartekjur minnki á yfirstandandi ári en þjóðinni heldur áfram að fjölga, er ljóst að þjóðartekjur á mann rýrna verulega. Af þeirri þróun þjóðarframleiðslu og þjóðartekna, sem hér hefur verið rakin, er ljóst að við Íslendingar höfum verið í vörn ef ekki beinu undanhaldi. Snúa verður vörn í sókn og koma í gang á ný kröftugum vexti þjóðarframleiðslu. Til eru þeir menn sem skella skollaeyrum við nauðsyn hagvaxtar og tala jafnvel lítilsvirðandi um lífsgæðakapphlaup í því sambandi. En þetta eru gjarnan þeir sömu og gerast mestu kröfugerðarmenn í þjóðfélaginu ef því er að skipta. Staðreyndin er sú, að við verðum að sjá 2000 manns fyrir nýjum störfum, verðugum verkefnum á hverju ári ef hér á ekki að verða atvinnuleysi. Við verðum og að mæta eðlilegum kröfum launþega um aukinn kaupmátt launa, hærri rauntekjur. Okkur hér á Alþingi og þeim, sem starfa í sveitarstjórnum landsins, ætti að vera ljóst að nauðsynleg þjónusta, samfélagsleg þjónusta ríkis og sveitarfélaga við borgarana krefst fjármuna. Aukinn hagvöxtur, aukin þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur eru forsendur þess, að við getum leyst þessi verkefni á viðunandi hátt. Mörg og mikilvæg verkefni blasa vissulega við í landbúnaði. Þar ber að skapa skilyrði fyrir nýjum búgreinum og leitast við að bæta afkomu og framleiðni hinna eldri í framhaldi af þeim árangri sem náðst hefur. En ljóst er að beitarþoli landsins eru takmörk sett og viðunandi markaður fyrir helstu landbúnaðarframleiðslu okkar erlendis er ekki í sjónmáli. Sjávarútvegur hefur verið okkur Íslendingum sá undirstöðuatvinnuvegur sem atvinnulífið í heild sinni hvílir á og fært hefur okkur þær framfarir og lífskjör á þessari öld sem líkja má við iðnríki nútímans. Tæknibylting í sjávarútvegi með tilkomu sífellt fullkomnari togara og fiskiskipa, fiskleitartækja og veiðarfæra samhliða stóriðju í fiskvinnslu og sölustarfsemi hefur fram á síðustu ár verið vaxtarbroddur íslensks atvinnulífs. En allt hefði þetta dugað skammt ef fiskveiðilögsagan hefði ekki verið færð út í 200 mílur 1975 og fullur sigur unnist í þeirri baráttu. Þorskafli landsmanna var t.d. 265 þús. tonn 1975, en 457 þús. tonn 1981, og nú hefur hámarksafli á yfirstandandi ári verið ákveðinn 450 þús. tonn. Botnfiskafli landsmanna í heild var þessi sömu ár sem hér segir: 428 þús. tonn 1975, en 714 þús. tonn 1981. Þessu til viðbótar má nefna að loðnuaflinn var um 500 þús. tonn 1975, en frá 640 þús. tonnum 1981 til 963 þús. tonna 1979. Við hljótum að hugleiða hvar við værum staddir Íslendingar án þessarar aflaaukningar, hvert væri atvinnuöryggið og hver væru lífskjörin ef þessarar aflaaukningar hefði ekki notið við. Bæta má því við reyndar, að það er hörmulegt til að vita að svo illa hefur verið haldið á stjórn landsins síðustu 3–4 vinstri stjórnar, að þrátt fyrir aflaaukningu stöðvast vöxtur þjóðarframleiðslu og aukið aflaverðmæti nýtist ekki í baráttunni gegn verðbólgunni. Sem sagt, fyrir útfærslu 200 mílna fiskveiðilögsögunnar féll nær helmingur af botnfiskaflanum til útlendinga. En nú eins og þá stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd, að fiskstofnar eru fullnýttir ef ekki ofnýttir, eins og loðnustofninn þar sem veiðibann hefur í raun verið sett á. Þótt mörg verkefni séu vafalaust fyrir hendi í sjávarútvegi og hann taki jafnvel við auknum mannafla verður hann ekki sá vaxtarbroddur atvinnulífsins sem hann hefur verið á þessari öld og við þurfum á að halda í framtíðinni. Sjávarútvegurinn mun vissulega verða áfram meginstoð atvinnulífsins um langa framtíð, en við þurfum að fá aðrar stoðir við hlið hans. Og þá er komið að þriðju auðlind okkar Íslendinga, hagnýtingu orkulinda landsins. Það er gæfa þjóðarinnar að eiga þess kost að nýta nýjar auðlindir þegar á þarf að halda, orkulindir vatnsorku og jarðhita. Þær geta orðið í sífellt ríkara mæli í framtíðinni undirstaða almenns iðnaðar og stóriðju til útflutnings. Á vegum Orkustofnunar hafa nýlega verið birtar nýjar áætlanir um vatnsorku landsins. Leiða þær í ljós verulega meiri virkjunarmöguleika en áður hefur verið reiknað með. Samkvæmt þeim nemur tæknilega virkjanleg vatnsorka um 64 þús. gwst. Af því er hagkvæm vatnsorka miðað við núverandi eldsneytisverð yfir 40 þús. gwst. en nú er virkjaður innan við 1/10 hluti þess. Til viðbótar öllu þessu kemur orkan í jarðvarmanum. Af miklu er því að taka. Og orkulindir okkar eyðast ekki eins og olíulindir en halda áfram að mala komandi kynslóðum gull í mund þótt orkan hafi að sjálfsögðu sín mörk eins og annað. Á síðasta þingi lögðu sjálfstæðismenn fram frv. til l. um ný orkuver. Í grg. þeirri, sem fylgir þessari þáltill. er ég mæli fyrir, segir svo um það frv.: „Í þessu frv. sjálfstæðismanna um ný orkuver var kveðið á um framkvæmdir í virkjunarmálum. Gert var ráð fyrir að heildaráætlun um tiltekin verkefni sem að yrði stefnt að lokið yrði á einum áratug. Hér var um að ræða stærsta átakið sem enn hafði verið gert til að nýta orkulindir landsins til verðmætasköpunar fyrir þjóðarbúið. Þannig hefði verið tryggt að fullnægt hefði verið þörfum hins almenna notanda. Með þessari aukningu vatnsvirkjana hefði innflutt olía verið að fullu leyst af hólmi, bæði til húshitunar og raforkuframleiðslu. Slíkar orkuframkvæmdir hefðu getað skapað möguleika á nýtingu raforku til að framleiða nýja orkugjafa í stað þeirra sem við nú flytjum inn, svo sem til rekstrar skipa og bifreiða. Það hefðu getað skapast möguleikar til að nota rafmagn beint til að knýja samgöngutæki. Það hefði verið séð fyrir nægri raforku til stóraukinnar iðnvæðingar, sbr. till. til þál. um iðnaðarstefnu sem sjálfstæðismenn hafa lagt fram á þessu þingi. Orkuframkvæmdir þær, sem hér um ræddi, hefðu lagt grundvöll að stóraukinni iðnvæðingu og stóriðju og gjaldeyrisöflun í formi útfluttrar iðnaðarvöru. Slíkar framkvæmdir hefðu verið besta tryggingin fyrir bættum lífskjörum og atvinnuöryggi landsmanna. Stóraukin hagnýting orkulinda landsins hlýtur að hafa verið hið rétta andsvar við þverrandi orkulindum í heiminum og hækkandi orkuverði. Framkvæmdir þær, sem frv. þetta fól í sér, voru raforkuver allt að 330 mw. í Jökulsá í Fljótsdal, raforkuver allt að 180 mw. í Blöndu, raforkuver allt að 130 mw. við Sultartanga og stækkun Hrauneyjafossvirkjunar allt að 70 mw. Þessar framkvæmdir námu samtals 710 mw. og er það 104% aukning frá uppsettu afli í núverandi vatnsaflsvirkjunum sem eru alls um 680 mw. Frv. okkar sjálfstæðismanna um ný orkuver náði ekki fram að ganga. Hins vegar lagði ríkisstj. fram á síðasta þingi frv. til l. um raforkuver. Frv. þetta var samþykkt sem lög frá Alþingi. Lög þessi heimila þær virkjanir sem um var að ræða í frv. okkar sjálfstæðismanna. En sá galli var á gjöf Njarðar, að ríkisstj. aðhafðist ekkert í stóriðjumálunum til þess að skapa grundvöll fyrir þeim stórvirkjunum sem hér er um að ræða. Lögin frá síðasta þingi um raforkuver eru því algerlega óraunhæf, ef reisa ætti á 10 árum eða svo þær stórvirkjanir sem lögin fjalla um. Að svo miklu leyti sem lögin marka nokkra stefnu er þar tekinn versti kosturinn. Þar er ekki um að ræða framkvæmdir, sem eru einungis miðaðar við almennar þarfir heimilisnotkunar, húshitunar og almenns iðnaðar. Þar er ekki heldur gert ráð fyrir stóriðju sem er grundvöllur að stórátaki í virkjunarmálunum. Valinn er versti kosturinn, stórvirkjanir án nauðsynlegs orkumarkaðar, sem stóriðjan ein getur skapað. Slík stefna - eða réttara sagt stefnuleysi - leiðir til sjálfheldu í orkumálum þjóðarinnar.“ Till. sú til þál. um virkjunarframkvæmdir og orkunýtingu, sem ríkisstj. ber fram á þessu þingi og er raunar einnig á dagskrá þessa fundar, er síður en svo líkleg til að brotist verði út úr þeirri sjálfheldu sem um var rætt. Sannleikurinn er sá, að litið þýðir að tala digurbarkalega um virkjun fallvatna ef enginn markaður er fyrir framleiðslu hinna nýju orkuvera. Haft er fyrir satt að raforkuframleiðsla landsins að,aflokinni Hrauneyjafossvirkjun nægi til að fullnægja eftirspurn til almenns iðnaðar, heimilisnota og þeirrar stóriðju sem fyrir er í landinu jafnvel allt til loka þessa áratugar. Og ljóst er að næstu árin renna verðmæti ónotuð til sjávar er nemur um 80 millj. kr. árlega vegna þess að engin fyrirhyggja hefur undanfarin ár verið sýnd til að stækka orkumarkaðinn. Forsenda þess, að orkulindir landsins séu nýttar, er að stóriðja, orkufrekur iðnaður sé efldur í landinu. Fyrirhyggjuleysi stjórnvalda í stóriðjumálum sýnir best að hugur fylgir ekki máli í tillöguflutningi um byggingu nýrra orkuvera. Í 2. tölul. þáltill. okkar sjálfstæðismanna, sem hér er til umr., er gert ráð fyrir að stefnt verði að því að koma á fót 3 – 4 nýjum stóriðjuverum á næstu 15 árum á þeim stöðum á landinu þar sem þess er þörf og staðhættir og aðrar aðstæður henta, enda sé hægt að flytja þangað nægilega orku á hagkvæman og öruggan hátt. Auk þess skal stefnt að því, að stóriðjuverin, sem fyrir eru í landinu, verði stækkuð sem fyrst. Við Íslendingar höfum nú þegar nokkra reynslu af stóriðju sem komið hefur verið á fyrst og fremst fyrir forgöngu Sjálfstfl., en gegn andstöðu einkum Alþb. Hrakspár andstæðinga stóriðju, eins og Alþb., hafa ekki ræst. Stóriðjan átti að vera láglaunaatvinnugrein, en hefur reynst greiða starfsmönnum sínum hærri laun en flestar aðrar atvinnugreinar í landinu. Stóriðjan átti að verða mengunarvaldur, en reynslan hefur sýnt bæði í Straumsvík og á Grundartanga að fullnægjandi varnarráðstafanir er unnt að gera á því sviði. Þótt stóriðjufyrirtæki greiði nú lægra orkuverð en skyldi vegna stórhækkaðs orkuverðs á heimsmarkaði, þá er staðreynd að tekjur af orkusölu til ÍSALs borga alla Búrfellsvirkjun, miðlunarframkvæmdir í Þórisvatni, línur til borgarinnar og varastöð í Straumsvík á 20 árum. Án álversins hefði ekki verið unnt að ráðast í Búrfellsvirkjun og almenningur þurft að sæta hærra rafmagnsverði. Við Íslendingar eigum nú að hafa betri skilyrði til að efla stóriðju hér á landi en áður. Við höfum öðlast ómetanlega reynslu í byggingu og starfrækslu virkjana og stóriðjuvera. Við höfum tollfrjálsan aðgang að Evrópumarkaði Efnahagsbandalagsins og EFTA fyrir afurðir orkufreks iðnaðar. Samkeppnisaðstaða okkar í orkufrekum iðnaði á að hafa batnað með hækkandi orkuverði erlendis, sem hefur leitt til samdráttar í orkufrekum iðnaði þar, eins og t.d. í Evrópu og Japan. Við dyljum okkur hins vegar ekki þess, að verð á áli og járnblendi á heimsmarkaði er lágt um þessar mundir og afkoma bæði ÍSALs og Íslenska járnblendifélagsins á síðasta ári afar slæm. En við hljótum að líta á þessa erfiðleika sem tímabundna. Við þekkjum vel sveiflur í afurðaverði og raunar aflabrögðum sjávarútvegs og höfum ekki gefist upp í þeim atvinnuvegi þótt um tímabundna erfiðleika sé að ræða. Núverandi erfiðleikar í orkufrekum iðnaði minna okkur hins vegar á að fara með allri gát í eignaraðild að þessum fyrirtækjum. Það hefur verið og er stefna Sjálfstfl., að orkuverin sjálf séu eign Íslendinga, en það fari eftir mati hverju sinni hvort og að hve miklu leyti landsmenn stefni að eignaraðild að stjóraiðjufyrirtækjum. Í grg. þáltill. er komist svo að orði: „En rétt er að stefna að því með samningum, að Íslendingar eignist stóriðjufyrirtækin í landi sínu eftir því sem tímar líða og möguleikar eru fyrir hendi.“ Þótt allir telji sig sammála um að orkuverin sjálf séu algerlega eign Íslendinga, þá kemur fram að hugur fylgir ekki máli hjá núv. ríkisstj. Það var stefna viðreisnarstjórnar og ríkisstjórnarinnar 1974-1978 að fjármagna ný orkuver að 1/4 eða allt að 1/3 með eigin fé, auk þess sem dreifikerfi í þéttbýli væru helst að öllu leyti fjármögnuð með eigin fé. Núv. ríkisstj. hefur hins vegar stefnt málum í það horf, að nú verður að fjármagna byggingu nýrra orkuvera að öllu leyti með erlendum lántökum, og það sem meira og verra er: erlend lán verður að taka til að mæta rekstrarhalla Landsvirkjunar. Rafmagnsveitu Reykjavíkur er einnig vísað á erlendar lántökur, að ég nefni ekki Hitaveituna, en Rafmagnsveitan þyrfti 25% hækkun rafmagnsverðs og síðan hækkanir í samræmi við verðbólgu, og ef komast á hjá erlendri skuldaaukningu fyrirtækisins sem hækkar rafmagnsverð enn meira í framtíðinni en hækkunarþörfin í dag ber. Rétt er að gera sér fulla grein fyrir, hve fjármagnsfrek stóriðja eins og álbræðsla er, þegar rætt er um eignaraðild okkar að stóriðjufyrirtækjum. Fyrsti áfangi nýrrar álbræðslu, sem yrði á stærð við verksmiðjuna í Straumsvík, ásamt tilheyrandi virkjun; höfn og annarri nauðsynlegri aðstöðu mundi kosta nálægt því sem nemur öllum erlendum skuldum landsins í dag, en þær nema um einum milljarði dollara. Slíkur áfangi er ekki nægilegur. Síðan kæmi annar áfangi auk annarra verksmiðja, svo að hver maður ætti að sjá hvað er raunsætt í þessum málum að því er varðar meirihlutaeign Íslendinga t.d. í álbræðslum nú í bráð, ef nægilega hratt á að nýta orkulindir landsmanna til að bæta lífskjörin í landinu. Ég nefni ekki þá fjarstæðu að ætla að seilast í eignaraðild í núverandi álbræðslu í Straumsvík án þess að um nokkra framleiðsluaukningu og verðmætaaukningu sé að ræða er gæti staðið undir afborgunum og vöxtum af þeim lánum sem við þyrftum að taka til þess að öðlast slíka eignaraðild. Meirihlutaeign Íslendinga í orkufrekum stóriðjufyrirtækjum er ekki heldur skilyrði þess, að Íslendingar haldi forræði sínu í eigin atvinnulífi, þótt að slíkri meirihlutaeign beri að stefna í framtíðinni, eins og ég hef áður greint frá. Í till. okkar til þál. er þess vegna komist svo að orði í 3. lið till.: „Við uppbyggingu stóriðju verði haft samstarf við innlend og erlend fyrirtæki, sem hafa yfir að ráða nauðsynlegri tækniþekkingu, markaðsstöðu og fjármagni. I samstarfssamningum við þau og samningum um eignaraðild að stóriðjuverum skal fara eftir eðli hvers máls og aðstæðum á hverjum tíma. Í öllum slíkum samningum skal að því stefnt, að innlendir aðilar, sem þess óska, geti þegar í upphafi átt hlut í stóriðjufyrirtækjum og geti, þegar framlíða stundir, keypt hlut hinna erlendu aðila í þeim.“ Ég skal aðeins til viðbótar ítreka nauðsyn þess að skapa skilyrði fyrir því, að innlendir aðilar, hlutafélög, samvinnufélög og einstaklingar, geti tekið þátt í stóriðjufyrirtækjum, en til þess þarf að skattleggja hlutabréfaeign eins og annan sparnað eða með sama hætti þarf að hafa skattlagningarreglur á hlutabréf og annan sparnað til þess að gera landsmönnum kleift að taka þátt í áhættusömum atvinnurekstri sem kemur öllum til góða. Við sjálfstæðismenn fluttum á síðasta þingi till. til þál. um stefnumótun í stóriðjumálum. Sú till. var svipuð þeirri sem nú er flutt, byggð í höfuðatriðum á sömu forsendum: að skapa grundvöll fyrir hagnýtingu orkulinda landsins. Í till. okkar nú er einnig lagt til, að skipuð verði stóriðjunefnd, og svofelld grein gerð fyrir því: „Sett skuli á stofn nefnd, sem vinni að hagnýtingu orkulinda landsins til stóriðju, svo að auka megi atvinnu um land allt og bæta lífskjör þjóðarinnar. Gert er ráð fyrir að nefndina skipi sjö menn, kjörnir hlutfallskosningu af Alþingi til fjögurra ára í senn. Skal nefndin skipta með sér verkum. Stóriðjunefnd, sem var fyrrum, var skipuð af iðnrh. til óákveðins tíma. Örlög og hlutverk þeirrar nefndar voru komin undir ráðh. og með ákvörðun ráðh. var hún lögð niður. En í till. þessari er farið inn á nýjar brautir. Í fyrsta lagi er Alþingi ætlað að kjósa nefndina, svo að tilvera hennar sé ekki komin undir duttlungum ráðh. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að hér verði um fastanefnd að ræða, þar sem verkefni hennar hljóta að vera varanleg í mörg ár eða áratugi. Verkefni það, sem nefndinni er ætlað, er bæði víðtæki og vandasamt. Nefndin á að gera tillögur um stóriðjuframkvæmdir, en slíkar tillögur hljóta að byggjast á margháttuðum athugunum og rannsóknum. Þegar velja á verkefni í stóriðjuframkvæmdum er undirstöðuatriði að rannsökuð sé hagkvæmni hinna ýmsu framleiðslugreina sem til álita koma. Hér hljóta að koma til athugunar margþætt atriði og margslungin. Margt er það sem ræður hagkvæmni hinna einstöku framleiðslugreina. Er þar helst til að taka orkuverð, flutningskostnað og markaðsmöguleika. Stóriðjumöguleikar eru raunar algerlega háðir því, að reistar verði nægilega margar og stórar virkjanir á næstu árum og áratugum. Hér er um að ræða bæði virkjun fallvatna og jarðvarma eftir því sem nauðsyn krefur og hagkvæmt þykir. Með tilliti til staðsetningar nýrra stóriðjuvera hljóta að ráðast forgangsverkefni við undirbúning nýrra orkuvera, orkuveitna og annarra nauðsynlegra mannvirkja. Stóriðjunefnd er ætlað að eiga frumkvæði að og samræma samningaviðræður milli virkjunaraðila og annarra innlendra aðila annars vegar og stóriðjufyrirtækja hins vegar um eignaraðild, orkusölu, staðsetningu stóriðjuvera o. fl.“ Síðar í greinargerðinni segir: „Í till. er stóriðjunefnd veitt heimild til að hafa samstarf eftir því sem þörf krefur, við hvern þann aðila sem hefur sérþekkingu á málum er varða störf hennar. Í þessu sambandi eru tiltekin stjórnvöld, stofnanir orkukerfisins, umhverfismála, efnahags- og fjármála svo og rannsóknastofnanir. Tekið er og fram að opinberum aðilum sé skylt að veita nefndinni hverjar þær upplýsingar sem hún óskar. Þetta leiðir af því, að stóriðjunefnd er ekki ætlað að stunda rannsókna- og þróunarstarfsemi á sviði iðnaðar og orkumála heldur byggja á því starfi sem unnið er af stofnunum og fyrirtækjum sem fyrir eru í landinu. Þó að ekki sé ætlunin að koma upp sérstöku bákni fyrir stóriðjunefnd og starfsemi hennar, er augljóst að störf á vegum nefndarinnar verði ekki unnin einungis í hjástundavinnu. Þess vegna þykir nauðsynlegt að stóriðjunefnd ráði sér framkvæmdastjóra. Er gert ráð fyrir þessu í þáltill. svo og að framkvæmdastjóri ráði aðra starfsmenn, sem þörf er á, að fengnu samþykki nefndarinnar. Það liggur í hlutarins eðli, að kostnaður af starfi stóriðjunefndar greiðist úr ríkissjóði og enn fremur að stóriðjunefnd skuli skila árlega skýrslu til Alþingis um störf sín. Till. gerir ráð fyrir þessu hvoru tveggja. Jafnframt því sem tillagan kveður á um tilgang, skipan og hlutverk stóriðjunefndarinnar eru verkefni nefndarinnar á næstu árum tiltekin sérstaklega. Kveðið er svo á, að stóriðjunefnd skuli vinna að því að á fót verði komið a. m. k. 3–4 nýjum stóriðjuverum á næstu 15 árum, á þeim stöðum á landinu þar sem þess er þörf og henta þykir, m.a. með tilliti til þeirra virkjana sem reisa þarf til að sjá þeim fyrir orku. Hér er kveðið á um framkvæmdahraða, sem tekur mið af atvinnuþörf þjóðarinnar og byggðaáætlunum.“ Þess má geta, að í till. þeirri til þál. um virkjunarframkvæmdir og orkunýtingu, er ríkisstj. flytur, er í grg. birt skýrsla svonefndrar orkustefnunefndar, ef ég man rétt, en sú skýrsla gefur ekki mikil eða góð fyrirheit um árangur af starfi þeirrar nefndar. Eftir að fyrri stóriðjunefnd var lögð niður af iðnrh. og ekkert hafði í raun verið aðhafst til þess að skapa skilyrði fyrir nýjum orkuframkvæmdum, þ.e. stóriðjufyrirtækjum, var þessi orkunefnd skipuð. Hún er eingöngu skipuð fulltrúum þeirra aðila sem að ríkisstj. standa, en í till. okkar sjálfstæðismanna er gert ráð fyrir að stóriðjunefnd, sem till. fjallar m.a. um, verði kosin með hlutfallskosningu hér á Alþingi. Og það er gert ráð fyrir ákveðnum tengslum milli nefndarinnar og Alþingis, þannig að alþm. séu á hverjum tíma kunnugir störfum slíkrar nefndar og geti þess vegna fylgst með og haft áhrif á þá stefnu sem uppi er höfð hverju sinni í stóriðjumálum. Það gefur að skilja, að þegar mál koma til kasta Alþingis á þessu sviði er það betur í stakk búið til þess að fjalla um málin þegar þannig er háttað málum, en ekki, eins og nú er háttur hafður á, að halda þessum málum innan vébanda iðnrn. og láta þingmönnum í té aðeins mjög yfirborðslegar upplýsingar, eins og fram kemur í þeirri greinargerð um orkunýtingu sem svokölluð orkustefnunefnd hæstv. iðnrh. lætur frá sér fara. Það er enginn vafi að almennur skilningur er vaxandi á mikilvægi orkufreks iðnaðar til þess að auka atvinnu og bæta lífskjör. Benda má á fjölmargar samþykktir sem hníga í þá átt, m.a. frá sveitarstjórnarmönnum víða um land. Hér vil ég sérstaklega vitna til samþykktar svokallaðrar 54 manna nefndar Alþýðusambands Íslands 31. ágúst s.l. þar sem komist er svo að orði: „Aukinn hagvöxtur, sem staðið getur undir efnalegri framþróun, er ein helsta forsenda verðbólguhjöðnunar og aukins kaupmáttar. Skipuleggja verður sókn til bættra lífskjara í landinu svo að við Íslendingar stöndum jafnfætis grannþjóðum okkar hvað lífskjör varðar og að atvinnuvegirnir verði samkeppnisfærir við atvinnuvegi annarra landa um íslenskt vinnuafl. Samtímis því, sem tækifæri eru nýtt til framleiðsluaukningar í hinum hefðbundnu greinum, er höfuðnauðsyn að stjórnvöld vindi bráðan bug að nýsköpun atvinnulífs, sem byggi á orku fallvatna og jarðvarma. Tryggja verður stöðugleika og eyða óvissu í atvinnumálum með því að hafa jafnan á reiðum höndum áætlanir um arðbærar vinnuaflskrefjandi framkvæmdir.“ 27. okt. s.l. samþykkti svokölluð 72 manna nefnd Alþýðusambands Íslands eftirfarandi lið sem kröfugerð varðandi atvinnumál: „Teknar verði upp viðræður við ríkisstj. um öfluga uppbyggingu atvinnulífsins, þar sem m.a. verði knúið á um ákvarðanir og framtíðarstefnumótun varðandi orkufrekan iðnað.“ Hér er um eðlilegan þátt í kröfugerð stærstu launþegasamtakanna í landinu að ræða. Ekkert skiptir eins sköpum um kjör launþega í landinu og hagnýting orkulinda landsins. Uppbygging orkuvera getur orðið undirstaða atvinnuaukningar um land allt. Þótt stóriðjufyrirtækin séu nú aðallega við Faxaflóa eiga þau góð framtíðarskilyrði á Suðurlandi, Austurlandi, Norðurlandi og víðar. Það er óhjákvæmilegt að minna á að samkv. stefnuskrá Sjálfstfl. fyrir síðustu kosningar hefði stækkun Búrfellsvirkjunar, stífla við Sultartanga, stækkun álbræðslunnar við Straumsvík sennilega allt verið tekið í notkun á næsta ári, ásamt hærra raforkuverði til ÍSALs, án þess að það ylli neinni töf á virkjunum í öðrum landsfjórðungum. Þvert á móti hefðum við byggt á traustari grundvelli í frekari framkvæmdum orkuvera og stóriðjufyrirtækja ef stefna Sjálfstfl. hefði komist í framkvæmd. En þess í stað hefur hin dauða hönd Alþb. stöðvað allar aðgerðir og þróun mála. Forsaga Alþb. er líka sú að beita sér á móti stóriðju og stórvirkjunum. Alþb. var á móti byggingu álbræðslunnar í upphafi og þar með í reynd á móti Búrfellsvirkjun. Alþb. snerist á móti járnblendiverksmiðjunni þótt iðnrh. þess, Magnús heitinn Kjartansson, tæki málið á tímabili upp á sína arma og hlyti litla þökk flokkssystkina sinna fyrir. Alþb. var á móti inngöngu í EFTA og tregðaðist við að gerður væri tollasamningur við Efnahagsbandalagið, en hvort tveggja eru forsendur arðbærrar stóriðju á Íslandi. Alþb. leitaðist við að fresta fyrsta áfanga Hrauneyjafossvirkjunar, sbr. bréf Hjörleifs Guttormssonar iðnrh. til Landsvirkjunar þar að lútandi. Alþb. situr enn við sama heygarðshornið þótt það hafi breytt um starfsaðferðir. Alþb. gerir sér ljóst að ekki er lengur stætt á því að vera beint á móti stóriðju og virkjunum vegna vaxandi almenns skilnings á nauðsyn þess að hagnýta orkulindir landsins til stóriðju svo og vegna krafna verkalýðshreyfingarinnar í þessu efni. En í stað þess að vera í beinni andstöðu er beitt öðrum aðferðum til að stöðva málin. Iðnrh. dregur mál á langinn og drepur þeim á dreif í óteljandi starfshópum sem hver um sig veit ekki sitt rjúkandi ráð. Iðnrh. sjálfan skortir alla yfirsýn, hvað þá ákvarðanatöku. Iðnrh. spillir fyrir endurskoðun samningsins við ÍSAL um stækkun álversins og endurskoðun raforkuverðs, sbr. meðferð hans á súrálsmálinu, og gerir allt sem í hans valdi stendur til þess að gera samstarf við erlenda aðila tortryggilegt og fæla þá frá slíku samstarfi við Íslendinga í lífshagsmunamáli þjóðarinnar. Alþb. hvorki vill né þorir að grípa ný tækifæri til atvinnuuppbyggingar, þegar þau gefast, og lýsir það best römmu afturhaldi sem raunar einkennir kommúnista almennt hvar sem er. Herra forseti. Við Íslendingar erum á vegamótum í atvinnumálum. Gróður landsins og fiskimiðin geta ekki ein verið áfram sá vaxtarbroddur í atvinnulífinu sem saga okkar sýnir. Hagnýting orkulinda landsins, stóriðja og almennur iðnaður verða nú að taka við sem vaxtarbroddur til að tryggja atvinnu og bætt lífskjör og skapa skilyrði fyrir því, að mesta og dýrmætasta auðlind landsins fái notið sín: atgervi og framtak fólksins sem landið byggir. Við verðum að hugsa fram í tímann. Nú verða alþm. að sýna stórhug og framsýni í atvinnumálum. Mikið veltur á því, að stjórnmálaflokkar og Alþingi fari að taka ákvarðanir og bregðist ekki skyldum sínum við þjóðina. Herra forseti. Ég legg til að þáltill. þessari verði vísað til nefndar að lokinni þessari umr., en það mun væntanlega vera atvmn.



Herra forseti. Það kemur fram við flutning þessarar þáltill., sem er efnislega hin sama og hluti af Sjálfstfl. flutti á síðasta þingi, að sá hópur hefur ekkert lært á þeim tíma, sem síðan er liðinn, og hefur ekki bætt neinu við sig í sambandi við stefnumörkun í þeim mikilvægu málum sem varða hagnýtingu orkulinda landsins. Hv. 1. flm. þessarar till., 1. þm. Reykv., heldur því fram í máli sínu, að núv. ríkisstj. og iðnrn. og þeir, sem þar hafa völd, vinni gegn því, að hægt sé að ráðast í hagnýtingu á þeirri miklu auðlind Íslendinga sem orkulindirnar eru. Hv. 1. þm. Reykv. skiptir engu hvað gert er í þessum efnum. Hann endurtekur hér sömu fullyrðingar og á síðasta ári og dásamar stefnu Sjálfstfl. á liðnum árum og áratugum í sambandi við stóriðjumál, þrátt fyrir þær staðreyndir sem fyrir liggja í þeim efnum og alþjóð eru kunnar. Ég vil aðeins í upphafi rifja upp fyrir hv. 1. þm. Reykv. hver er stefna núv. ríkisstj. í sambandi við uppbyggingu meiri háttar nýiðnaðar í landinu, þ. á m. orkufreks iðnaðar. Í stjórnarsáttmála segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkið stuðli að uppbyggingu meiri háttar nýiðnaðar, er m.a. byggi á innlendri orku og hráefnum, enda verði slíkur nýiðnaður og frekari stóriðja á vegum landsmanna sjálfra.“ Í fyrirliggjandi þáltill. ríkisstj. um iðnaðarstefnu er þetta markmið orðað með svofelldum hætti, með leyfi hæstv. forseta: „Að nýta sem best þá möguleika til iðnaðarframleiðslu, sem felast í innlendum orkulindum, og efla innlenda aðila til forustu á því sviði. Orkufrekur iðnaður verði þáttur í eðlilegri iðnþróun í landinu og jafnframt verði lögð áhersla á úrvinnsluiðnað í tengslum við hann.“ Grein hefur verið gerð fyrir vinnu á vegum ríkisstj. að þessum málum á síðasta þingi og á núverandi þingi. Á síðasta þingi fylgdi greinargerð um vinnu og stefnumörkun ríkisstj. í sambandi við hagnýtingu orkulindanna frv. um raforkuver sem lagt var fram síðla á síðasta þingi og samþykkt fyrir þinglok. Þar var dregin upp meginstefna af hálfu ríkisstj. í þessum efnum jafnframt því sem teknar voru ákvarðanir í sambandi við næstu stórvirkjanir í landinu, aflað heimilda Alþingis til stórátaka á því sviði. Nú hefur einnig verið lögð fram hér á þinginu í sambandi við tillögu um röðun virkjana, sem aflað var heimilda fyrir á s.l. vori, greinargerð varðandi undirbúningavinnu að hagnýtingu orkulindanna eftir þeim stefnumiðum og markmiðum sem ríkisstj. hefur sett sér. Þar kemur fram að gert er ráð fyrir verulegri nýtingu á raforku í landinu í tengslum við næstu stórvirkjanir, eftir því sem hagkvæmir og hagstæðir orkunýtingarmöguleikar eru undirbúnir og liggja fyrir. Þar hefur verið gert ráð fyrir því sem eðlilegu markmiði, að unnt sé að tvöfalda orkufrekan iðnað í landinu á næstu 10 árum eða svo, en auðvitað eru settir skýrir fyrirvarar um það, að þetta byggist á því að vænlegt sé að ráðast í þungaiðnað í auknum mæli, að það finnist arðbærir iðnaðarkostir. Ég tek það fram, að ég er ekki í nokkrum vafa um að staða okkar Íslendinga til þess að hagnýta okkur orkulindirnar í atvinnurekstrarskyni af eigin rammleik og fyrir eigin frumkvæði er fyrir hendi. Samkeppnisaðstaða okkar í þeim efnum á að vera tiltölulega sterk. Það getur hins vegar ekki þýtt það, að við rösum um ráð fram í þessum efnum. Við þurfum að sjálfsögðu í sambandi við þá miklu fjárfestingu, sem þarna er um að ræða, að vanda vel allan undirbúning og ganga fram af gætni. Þar er sá hallarekstur sem komið hefur fram á stóriðjufyrirtækjum í landinu að undanförnu vissulega víti til að varast. Það er ákveðin aðvörun í sambandi við iðnað af þessu tagi, en það á ekki að hrekja okkur frá því markmiði að hafa tögl og hagldir í þessum þætti atvinnurekstrar í landinu nú og framvegis, eins og skilja mátti af málflutningi hv. f. flm. hér áðan sem einmitt vildi draga þetta atriði fram til stuðnings þeirri erlendu stóriðjustefnu sem hann og meðflm. hans standa hér enn fyrir. Ríkisstj. hefur sett fram það markmið í sambandi við hagnýtingu orkulindanna til atvinnurekstrar að jafna orkureikning landsmanna það sem eftir er af öldinni, þ.e. að ná því marki, að við öflum jafnmikilla gjaldeyristekna fyrir afurðir orkufreks iðnaðar eins og við þurfum að greiða fyrir innflutta orku til landsins. Líkur eru á því, að við getum náð hlutfalli innfluttrar orku niður í 33% eða 1/3 af heildarorkunotkun, en það er sú orka sem fer til að knýja bifreiðar landsmanna, þ.e. samgöngutæki á landi og vélar og fiskveiðiflotann. En ástæðulaust er að fullyrða að ekki sé hægt að ná lengra. Það fer vissulega eftir þróun á verði olíu á alþjóðamarkaði hvenær hagkvæmt reynist að framleiða innlenda orkugjafa, innlent eldsneyti í krafti eigin orkulinda. Það er einnig markmið sem horft er til. Ríkisstj. hefur sett fram stefnu um það, hvernig að uppbyggingu orkufreks iðnaðar skuli unnið. Þar er undirstrikað að þó að við Íslendingar eigum samvinnu við erlenda aðila um vissa þætti beri að tryggja virkt forræði okkar yfir þessum þætti atvinnulífsins. Eignarhaldið er þar vissulega mikilvægt, meirihlutaeign á fyrirtækjunum, en það er engan veginn einhlítt. Þar þurfa að koma til aðrir þættir til þess að við höfum í reynd vald á þessum atvinnurekstri, bæði varðandi hráefnaöflun og markaðsmál. Hefur verið gert mikið átak til að undirbúa framgang þessara stefnumiða. Má rifja það hér upp, að varið hefur verið mjög auknu fjármagni í þessu skyni. Það er alveg ljóst að við komumst ekki áfram með innlenda atvinnustefnu á þessu sviði nema kosta þar nokkru til, enda hefur Alþingi veitt aukið fjármagn, margfaldar upphæðir frá því sem áður var í þessu skyni á undanförnum árum. Fjárveitingar til athugunar á orkufrekum iðnaði voru t.d. tífaldaðar milli áranna 1980 og 1981 og enn aukið við á fjárlögum yfirstandandi árs. Sú vinna, sem iðnrn. hefur staðið fyrir með aðstoð innlendra stofnana og fyrirtækja, beinist m.a. að því að átta sig á hvert er eðlilegt stefnumið í sambandi við verðlagningu á orku okkar til orkufreks iðnaðar, hvar liggja okkar samkeppnismöguleikar á þessu sviði. Einnig hefur verið að því unnið að kanna hvar skynsamlegt sé að setja niður orkufrekan iðnað í landinu, staðsetja meiri háttar fyrirtæki af þessu tagi. Hv. alþm. munu innan tíðar fá greinargerðir þar að lútandi. Þar er horft til allra þátta sem máli skipta í þessum efnum, allt frá tengingu við raforkukerfi landsmanna til félagslegra sjónarmiða og umhverfissjónarmiða, fyrir utan að sjálfsögðu landfræðilega þætti, hafnarskilyrði og annað þess háttar. Þá hefur einnig verið athugað hvert sé bolmagn okkar Íslendinga út frá þjóðhagslegum forsendum til að standa að uppbyggingu þessa atvinnurekstrar hér í landinu af eigin rammleik, a.m.k. sem forræðisaðilar, þó að við höfnum ekki samstarfi við útlendinga um alla þætti mála. Ég vil fullyrða, þvert ofan í það sem fram kom hjá hv. 1. flm. þessarar till., að það er engin ástæða fyrir okkur Íslendinga að hafa þá minnimáttarkennd eða ætla það, að við getum ekki staðið fyrir þessari uppbyggingu hér í landinu í krafti eigin aflafjár og lánsfjármagns sem við tökum með eðlilegum hætti. Það getur einnig átt við um stórrekstur á þessu sviði, en vissulega er þarna um misjafnlega stór fyrirtæki að ræða sem til athugunar hljóta að verða. Áliðja er þar einna stærst í sniðum. En einnig á því sviði getum við Íslendingar haft forræði, ef við kjósum að leggja út í slíkan rekstur, og við eigum að binda slíkan rekstur því skilyrði, að við höfum þar einnig tögl og hagldir. Við eigum að geta átt þess kost í sambandi við áliðju hérlendis á vegum okkar sjálfa að gera langtímasamninga bæði varðandi hráefni og aðföng og tryggja orkuverð sem standi undir framleiðslukostnaði við öflun nýrrar orku í landinu. Sú minnimáttarkennd, sem einkennir umr. hv. stjórnarandstæðinga og fyrst og fremst sjálfstæðismanna í stjórnarandstöðu um þessi mál, er með slíkum fádæmum að um það mætti hafa mörg orð. Það er merkilegt að virða fyrir sér málgagn þeirra, Morgunblaðið, sem leggur undir sig síðu eftir síðu þessa daga og oft áður til þess að halda á lofti málflutningi talsmanna þeirra sem vilja halda niðri raforkuverði til stærsta raforkukaupanda í landinu. Ég vil aðeins víkja að nokkrum atriðum í sambandi við könnun á þeim kostum, sem líklegir geta talist til að vera arðbærir hér í sambandi við orkufrekan iðnað, sem komin er vel á veg. Ég mun víkja nánar að þessu þegar ég mæli fyrir máli því sem næst er á dagskrá samkv. fyrirliggjandi dagskrá þessa fundar, en það verður innan tíðar. Það er komið vel á veg athugunum vegna kísilmálmvinnslu og ríkisstj. hefur tekið ákvörðun um staðsetningu slíkrar iðju á Austurlandi, ef hagkvæmt reynist að athuguðu máli að ráðast í hana. Það stendur yfir könnun á forsendum íslenskrar áliðju. Þar er unnið að máli í samvinnu við útlendinga um öflun tækni með samningi við norsk ríkisfyrirtæki, en einnig með samningi við innlenda verkfræðiaðila sem standa að þeirri könnun. Sú könnun miðar að því að leiða í ljós hvernig við Íslendingar getum staðið að slíkum rekstri, hvort og þá hvernig það er fýsilegt og gerlegt fyrir okkur. Gert er ráð fyrir að ljúka þessari könnun, sem tekur ekki aðeins til stofnkostnaðar slíkra mannvirkja, heldur einnig til aðfanga og söluafurða, á 9 mánuðum, þannig að niðurstöður úr henni eiga að liggja fyrir fyrir lok þessa árs. Þetta heitir samkv. orðum 1. þm. Reykv. að aðhafast ekkert, vegna þess að það er ekki verið að semja um raforkusölu til erlendrar stóriðju. Það er á máli hv. þm. Sjálfstfl., sem fyrir þessum tillöguflutningi standa, að aðhafast ekkert, ef það er ekki eftir formúlu orkusölustefnunnar sem þeir standa fyrir og virðast hafa eingöngu trú á í sambandi við uppbyggingu orkufreks iðnaðar í landinu. Ég vil nefna orkunýtingu í sambandi við úrvinnslu á trjákvoðu til pappírsvinnslu. Sú athugun stendur nú yfir í samvinnu við finnsk fyrirtæki. Það eru áhugasamir aðilar á Norðurlandi sem hafa ýtt á eftir um það mál, og iðnrn. hefur talið rétt og skylt að taka á því með þeim þó að ekki hafi verið gengið frá neinu endanlega varðandi staðsetningu á slíkum rekstri. Að öðru jöfnu er hins vegar eðlilegt að gera ráð fyrir að taka undir með þeim sem þar hafa sýnt mestan áhuga. Niðurstaða úr slíkri hagkvæmniathugun mun væntanlega einnig liggja fyrir fyrir lok þessa árs. Iðnrn. hefur einnig athugað, ekki aðeins á þessu ári, heldur líka á síðasta ári, forsendur þess að stækka járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga, þ.e. hvort skynsamlegt væri að ráðast í stækkun á því fyrirtæki. Það hefur hins vegar orðið niðurstaðan af þeirri athugun, samdóma álit framkvæmdastjórnar og stjórnar fyrirtækisins og rn. svo og þess erlenda samstarfsaðila sem við erum í samstarfi við varðandi rekstur járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, að ekki væri skynsamlegt miðað við aðstæður að ráðast í stækkun þess fyrirtækis nú. Ég býst við að hv. alþm. komi til með að skilja hvers vegna þannig er staðið að máli, hvers vegna þessi er niðurstaðan, þegar kynnt verður rekstrarstaða þess fyrirtækis eins og hún birtist okkur nú þessi misseri. Ég vænti þess sannarlega, að það eigi eftir að rætast úr hjá því fyrirtæki því að ella væru horfur dökkar. Þær eru sannarlega dökkar miðað við stundina. En að sjálfsögðu eigum við að horfa raunsæjum augum á þennan atvinnurekstur sem annan og átta okkur á eðli hans, þ. á. m. að þar gætir sveiflna. Þær sveiflur ber að sjálfsögðu að taka með inn í myndina og þær eiga að hvetja okkur til að leita eftir fjölbreytni í sambandi við þennan þátt í atvinnurekstri í landinu, en veðja ekki þar á einn hest. Fleira má nefna sem að er unnið og hv. alþm. hafa fengið gögn og greinargerðir um, sem stundum er kvartað undan. Á sama tíma og látið er að því liggja, að ekkert sé verið að gera, er kvartað undan því, ef hv. alþm. fá greinargerðir og skýrslur til þess að gera þeim kleift að fylgjast með því sem verið er að gera í þessum efnum. Þar er ekki verið að fela neitt fyrir hv. þm. Í þessu sambandi vil ég nefna atriði eins og magnesíumvinnslu, sem er verkefni sem tekur óhjákvæmilega talsverðan tíma að þróa, sérstaklega ef við ætlum að byggja framleiðslu á magnesíummálmi á innlendum aðföngum, eins og vissulega væri æskilegt. En þar reynir á sérstaka tækni þar sem við þurfum að beita eigin hugviti og standa að undirbúningi í samræmi við það. Hlutur iðnrn. í þessum málum hefur fyrst og fremst verið samræming verka. Það hefur verið byggt á vinnu rannsókna- og tæknistofnana í landinu, eins og Iðntæknistofnunar og Orkustofnunar. Það hefur verið leitað til Rannsóknaráðs ríkisins og það hefur verið leitað til innlendra verkfræðiaðila til þess að fá þá með í verkin þannig að þeir öðlist reynslu á þessu sviði, hliðstætt því sem gerst hefur í sambandi við undirbúning og uppbyggingu virkjana í landinu. Þar þurftum við fyrir eina tíð að leita til erlendra verkfræðiaðila til undirbúnings, en erum nú sem betur fer þannig í stakk búnir að við erum fyllilega færir um að standa fyrir hönnun og allri uppbyggingu vatnsaflsvirkjana í landinu og getum auk þess miðlað öðrum af okkar reynslu. Á sama hátt eigum við að standa að undirbúningi orkufreks iðnaðar, orkunýtingar í landinu, en ekki fylgja því mynstri sem dregið er upp samkv. fyrirliggjandi þáltill., að stofna nefnd nokkurra manna sem eiga að hafa það hlutverk fyrst og fremst að leita eftir kaupendum úti um heim sem komi færandi hendi með fyrirtæki til þess að kaupa af okkur orkuna, eftir fyrirmyndinni frá álverinu í Straumsvík sem enn er flaggað hér á Alþingi þrátt fyrir þær staðreyndir sem fyrir liggja í því máli. Ég vil geta þess í þessu sambandi, að við þurfum fyrr en seinna að ganga lengra í sambandi við skipulagsþætti þessara mála. Við þurfum að koma hér upp fyrirtæki sem hafi burði til að standa fyrir undirbúningi og uppbyggingu fyrirtækja á þessu sviði atvinnulífs í landinu, bæði varðandi rannsóknar- og þróunarstarf, og getur tekið á með öðrum aðilum sem vilja leggja fjármagn í uppbyggingu atvinnurekstrar af þessu tagi á móti ríkinu, svo sem sveitarfélög og fyrirtæki svo og einstaklingar sem áhuga hafa á að leggja fjármagn af mörkum í því skyni. Ég tel að það þurfi fyrr en seinna að setja lög um iðnþróunar- eða iðnrekstrarfyrirtæki á vegum hins opinbera sem geti staðið fyrir undirbúningi að orkufrekum iðnaði í landinu og gæti jafnframt orðið frumkvæðisaðili um stofnun nýrra fyrirtækja. Einnig kann að reynast skynsamlegt að fela slíku fyrirtæki samræmingu og stjórn á iðnrekstri á vegum ríkisins til þess að sú reynsla, sem fengist hefur og fæst í framtíðinni, nýtist betur. Náið samstarf þarf að sjálfsögðu að vera milli rannsóknar- og þjónustustofnana í iðnaði og slíks fyrirtækis sem í athugun er að stofnsett verði og sett verði löggjöf um. Hér var minnst á orkustefnunefnd, sem skipuð var árið 1980 til að vera ríkisstj. til ráðuneytis um mótun stefnu í orkumálum, þ. á m. varðandi orkunýtingu. Sú nefnd er ekki sambærileg við þá nefnd sem hér er verið að leggja til að stofnuð verði. Orkustefnunefnd er ekki ætlað að verða að eins konar stofnun eins og gert er ráð fyrir um þá stóriðjunefnd sem fjallað er um í þessari þáltill. Henni er ekki ætlað að verða varanleg nefnd, heldur er henni ætlað að undirbúa tillögur til ríkisstj. um orkumál í víðu samhengi, þ. á m. varðandi orkunýtingu. Nefndin hefur litið á vissa þætti varðandi undirbúning að orkunýtingu, en ég tel eðlilegt að færa þetta inn á vettvang sérstaks fyrirtækis sem annist þróunar- og undirbúningsstörf á þessu sviði. Greinargerð frá orkustefnunefnd liggur fyrir, eins og ég gat um áðan. Ég tel það ekki skynsamlega leið, eins og lagt er til í þessari þáltill., að fara að kjósa stóriðjunefnd á vegum Alþingis sem samkv. efni till. á að gera að varanlegu fyrirbæri sem ráði sér framkvæmdastjóra og starfslið og greinilega er ætlað það öðru fremur að eiga viðræður við útlendinga, að ná í kaupendur að orkunni. Það er leiðarljósið, sem hv. flm. fylgja í sambandi við orkunýtingu í landinu, að selja hana til fyrirtækja í erlendri eigu að meiri hluta a.m.k. Ég tel ekki skynsamlegt að hræra saman verkefnum löggjafar- og framkvæmdavalds með þeim hætti sem tillaga þessi gerir ráð fyrir. Ég tel að framkvæmdavaldið eigi að sjá um undirbúning af þessu tagi. En það er eðlilegt að löggjafinn móti stefnu og það er ekki óeðlilegt að hann hafi eftirlitshlutverk í sambandi við stórmál af ýmsu tagi. Ég tel að sú þáltill., sem hér er til umr., endurspegli úrelt viðhorf, sem meiri hluti þingflokks sjálfstæðismanna er því miður enn talsmaður fyrir. Ég hélt satt að segja að þeir hefðu eitthvað lært á því ári, sem liðið er síðan þeir fluttu slíka till. hér á Alþingi, og af þeirri umr. sem fram hefur farið síðan, þ. á m. á Orkuþingi á s.l. vori, þar sem þeir stóðu uppi einangraðir með sinn málflutning og orkusölustefnu. Till. endurspeglar vanmat á getu okkar Íslendinga til að hagnýta þá þýðingarmiklu auðlind sem orkan er í okkar landi, jafnt vatnsafl sem jarðvarmi. Það er talað um svo að vitnað sé til till. sjálfrar, að innlendir aðilar, sem þess óska, geti þegar í upphafi átt hlut í stóriðjufyrirtækjum og geti, „þegar fram líða stundir“, keypt hlut hinna erlendu aðila í þeim. Þetta er nú risið á þessari tillögu. Í till., sem flutt var í fyrra, var þetta orðað svo í grg., að þetta gæti gerst þegar Íslendingum „yxi fiskur um hrygg“, en það orðalag hefur verið tekið út í þessum tillöguflutningi nú.

Er það slæm íslenska?

Nei, en það er, hv. þm. Þorvaldur Garðar, ekki mikil trú á eigin getu, getu okkar Íslendinga, að ætla sér í einhverri fjarlægri framtíð að gerast forræðisaðilar í þessum þýðingarmikla þætti atvinnuuppbyggingar í landinu. Svo virðist einnig sem í þessu orðalagi felist ekki mikil trú á stöðu okkar og efnahagslega getu í nútíðinni. Ég tel að við Íslendingar höfum komist sæmilega áfram í okkar atvinnulífi á undanförnum árum og sú vanmáttarkennd, sem skin út úr þessari till., sé því ástæðulaus. Það segir í sama dúr í grg. með þessari till. á bls. 4, svo að vitnað sé orðrétt í það sem þar er tilgreint í þessum anda: „En rétt er að stefna að því með samning að Íslendingar eignist stóriðjufyrirtækin í landi sínu eftir því sem tímar líða og möguleikar eru fyrir hendi. Hafa verður í huga að farsælast er að atvinnurekstur hér í landi sé að sem mestu leyti í höndum innlendra einstaklinga og samtaka þeirra. Aðild ríkisins og sveitarfélaga kemur þó til greina um stundarsakir, „ - takið eftir, hv. þm., - “ kemur þó til greina um stundarsakir, þar til einkaaðilar hafa bolmagn til að taka við honum, þegar um er að ræða þjóðhagslega hagkvæma starfsemi sem ekki er grundvöllur fyrir með öðrum hætti.“ Mikil er trú þeirra hv. þm. á getu einkaframtaksins á Íslandi ef þeir ætla því að vera frumkvæðisaðilar í þeirri uppbyggingu og fjárfestingu sem hér er um að ræða, jafnvel þó ekki væri fyrr en stundir líða fram, eins og það er orðað í þessari grg. Í 5. lið sjálfrar þáltill. kemur fram að verkefni stóriðjunefndar, sem hér er gerð tillaga um, skuli vera að „hún skuli eiga frumkvæði að og samræma samningaviðræður milli virkjunaraðila og annarra innlendra aðila annars vegar og stóriðjufyrirtækja hins vegar um eignaraðild, orkusölu, staðsetningu stóriðjuvera o.fl. og gera á grundvelli þeirra tillögur til ríkisstj. um framkvæmdir sem hún telur rétt að stofna til.“ Hér er þessi sama hugsun á kreiki: erlend stóriðja, og nefndin á að samræma aðgerðir innlendra aðila, orkuframleiðandans og annarra í sambandi við orkusöluna til útlendra fyrirtækja. Í 7. lið fyrirliggjandi till. kemur greinilega fram að henni er ætlað að verða eins konar stofnun sem rekin sé af þessari þingkjörnu nefnd. Þar segir: „Stóriðjunefnd ráði sér framkvæmdastjóra. Framkvæmdastjóri ræður aðra starfsmenn að fengnu samþykki nefndarinnar.“ Þetta eru mennirnir sem eru sem oftast að býsnast yfir nefndum og nefndafári. Þeir vilja koma upp fyrirtækjum af þessu tagi á vegum Alþingis. Ég vil þá víkja aðeins að því að í þessari þáltill., þar sem erlend stóriðja er höfð að leiðarljósi, er hvergi minnst á hvaða viðmiðun hafa skuli í sambandi við orkuverð. Þar er ekki vikið einu orði að því, hvaða kröfur eigi að setja í sambandi við verðlagningu á þeirri auðlind sem á að fara í hendur útlendinganna. Það er kannske af því að þessir hv. þm. eru feimnir við að nefna eðlilegar kröfur og eðlilegar viðmiðanir í því sambandi, því að það mundi rifja upp ýmislegt í sambandi við leiðarljósið frá viðreisnarárunum sem við búum enn við hér suður í Straumsvík, í formi álversins þar, sem hirðir - fyrir gjafverð rösklega helminginn af þeirri orku sem Landsvirkjun framleiðir. Ég ætla ekki hv. flutningsmönnum það að gera ekki kröfur um annað og hærra raforkuverð. Ég ætla þeim satt að segja ekki slíkt. En af hverju setja þeir ekki fram einhverja viðmiðun um þetta atriði í sinni till.? Það er einkennilegt. Ég hélt að það væri lágmarkskrafa, ef menn ætluðu að fylgja stefnu af þessu tagi, að gerð væri sú krafa í sambandi við raforkuverðið, að það skili a.m.k. kostnaði við öflun orku frá nýjum virkjunum í landinu í framtíðinni og rafmagnið sé bærilega verðtryggt. Það hefði ég ætlað að þyrfti að fylgja ef menn ætluðu að leyfa sér að mæla fyrir orkusölu eins og hér er gert ráð fyrir. En það er ekki orð um þetta í till. Það er ekki minnst á það, hvaða viðmiðun eigi að vera í sambandi við orkuverð. Hvernig í ósköpunum geta menn lagt fram tillögur af þessu tagi hér á hv. Alþingi og leitt gersamlega hjá sér að nefna hvaða viðmiðun beri að hafa um þennan þátt? Ætli það sé af því að menn eru að hampa því, svipað og gert var af hv. 1. flm. áðan, að hafa beri módelið Búrfellsvirkjun - álverið sem leiðarljós, þ.e. að líta einangrað á eina virkjun og einhvern orkukaupanda, sem á hana er hengdur, og segja: Þetta er bara gott, ef það dæmi gengur upp á tilteknu tímabili að stóriðja borgi orkuverðið upp á tilteknum árafjölda? Þetta er það sem borið er fram sem vörn fyrir hinum fráleita álsamning á 7. áratugnum af hans talsmönnum og er flutt sem vörn enn í dag, að tekjurnar af raforkusölunni til álversins í Straumsvík standi undir kostnaði Búrfellsvirkjunar, af langsamlega hagkvæmasta virkjunarkosti sem við áttum völ á. Nei, góðir hv. þm: Ef við ætlum að fylgja slíku módeli, slíkum aðferðum í sambandi við verðlagningu á orku, þá þýðir litið að tala um að við njótum okkar innlendu orkulinda. Þá getur orðið dýrt að búa við þær þó svo að við náum þeim markmiðum sem voru hér til umr. í deildinni fyrr í dag í sambandi við jöfnun á orkuverði. Ég vil aðeins rifja upp eitt atriði sem ég n.efndi fyrr í dag, sem segir dálitla sögu um það, til hvers það leiðir að fylgja slíku módeli eins og hv. flm. eru að bera fram þegar þeir eru að verja samninginn um álverið í Straumsvík. Árið 1970, þegar orkusala hófst til álversins í Straumsvík, var munurinn á heildsöluverði til álversins og heildsöluverði til almenningsveitna 81%. Í dag er þessi munur ekki 81%, heldur 413%, þ.e. munurinn á heildsöluverðinu til álversins í Straumsvík annars vegar og til almenningsveitna í landinu hins vegar. Hann hefur fimmfaldast.  (Gripið ham í: Hverjir hafa verið iðnrh. undanfarin 7 ár?)  Hverjir hafa verið iðnrh. undanfarin 7 ár? spyr hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson. Þetta var ágæt spurning. Er hv. þm. að gera kröfu til þess, að iðnrh. undanfarandi ára hafi náð fram breytingum á álsamningnum, sem þeir sjálfstæðismenn eru að verja dögum oftar sem lýsandi leiðarljós og taka varla undir kröfur um lágmarksleiðréttingar á þeim samningi? Þá er bara vísað á að það hefði átt að taka sig á á síðustu árum og breyta samningi sem Sjálfstfl. og Alþfl. gerðu 1966 til ársins 2014 án teljandi möguleika á endurskoðun á þessu tímabili. Það er von að hv. þm. komi fram með kröfur um það. Ég þakka kærlega fyrir ef hv. þm. ætlar að gerast liðsmaður í því efni að knýja fram breytingar á þessum fráleita samningi, eins og að er stefnt af stjórnvöldum nú. Það mætti margt segja í sambandi við þessa till. fleira. En það stingur sannarlega í augu, að ekki eru reist þar nem merki í sambandi við orkuverð þó að leiðarljósið sé orkusala til erlendra fyrirtækja. Ég vil að mönnum sé alveg ljós sá grundvallarmunur sem hlýtur að vera á þeim kröfum sem gerðar eru um orkusölu til útlendinga annars vegar og til innlendra fyrirtækja í landinu hins vegar. Ef við eigum þetta við sjálfa okkur skiptir ekki öllu máli hvar hagnaðurinn er tekinn, hvort hann er tekinn í gegnum orkuverðið eða þann hagnað sem við höfum af fyrirtækinu að öðru leyti, ef það er í opinberri eigu og í höndum okkar Íslendinga. Þess vegna er það ekki réttmætur samanburður, sem borinn er fram af ýmsum hv. sjálfstæðismönnum og átrúnaðargoðum þeirra, eins og framkvæmdastjóra álversins í Straumsvík, og lesa mátti um fyrir skömmu í Morgunblaðinu þar sem hann var að bera saman orkuverð í Noregi og í Kanada annars vegar og það orkuverð sem ÍSAL greiðir. Ég ætla ekki að fara út í þær tölur hér, ég hef tekið þær fyrir á öðrum vettvangi. En ég vil benda á þann grundvallarmun sem er á verðlagningu á orku til innlends fyrirtækis annars vegar, ef fyrirtækið er arðbært, og hins vegar til erlends aðila, þar sem eini hagnaðurinn fyrir auðlindina á að skila sér í gegnum orkuverðið ef verið er að selja til útlendinga. Þess vegna er það ekki sambærilegt þegar við erum að líta á orkuverð til orkufreks iðnaðar í Noregi, sem er nú að langmestu leyti í höndum Norðmanna sjálfra, eða í Kanada, sem er að meiri hluta í eigu Kanadamanna. Alcan, sem framleiðir megnið af álinu í Kanada, kaupir orkuna af eigin orkuverum. Alcan á það við sjálft sig hvað það reiknar orkuverðið úr eigin orkufyrirtækjum. Það er sjálfsagt ýmislegt sem kemur inn í þá mynd, skattaatriði og fleira, hvort það tekur hagnaðinn í gegnum sölu afurðarinnar eða í verðlagningu á orkunni og í sambandi við orkuverin. Það var vikið að því af hv. 1. flm. þess máls sem hér er til umr., að framkvæmdir í orkufrekum iðnaði eigi að miðast við atvinnuþörf þjóðarinnar og byggðaáætlanir, og ég hygg að það orðlag sé að finna í grg. með till. Ég vil taka undir það, að orkufrekur iðnaður getur rennt stoðum undir atvinnulíf í landinu á næstu árum og áratugum. Ég vænti þess, að hann geri það svo að um muni. En við eigum ekki að líta á það fyrst og. fremst sem lausn til atvinnusköpunar í landinu ef við eigum annarra kosta völ. Það er mjög mikil fjárfesting á bak við störf sem skapa þarf með orkufrekum iðnaði, og við eigum því aðeins að standa að slíku að um arðbær fyrirtæki sé að ræða sem skili hagnaði á heildina litið, bæði fyrir orku og þær afurðir sem framleiddar eru. Við eigum ekki að fara að byggja hér upp orkufrekan iðnað til þess að leysa atvinnuvandamálin í landinu, nema við séum vissir um að geta haft þar forræði og að um arðbæran rekstur sé að ræða. Við eigum ekki að líta einhliða á þetta mál. Við eigum að hafa alla möguleika með þegar við athugum atvinnuþróun á Íslandi, möguleika okkar hefðbundna atvinnulífs og vaxtarbrodd sem af því getur sprottið. Margt í þeim efnum getur skilað þjóðhagslega meira en það sem um er rætt í orkufrekum iðnaði og með langtum minni tilkostnaði. Þetta þarf að taka inn í myndina þó að ég dragi ekkert úr því að orkufrekur iðnaður getur staðið undir tiltölulega háu kaupgjaldi. Launin eru ekki hár hluti af framleiðslukostnaði í slíkum iðnaði og hann skapar ýmis störf til hliðar, hefur margföldunaráhrif sem svo eru kölluð. Herra forseti. Það mætti sannarlega margt um þetta mál segja fleira. Ég hef aðeins vikið hér að fáu af því sem ástæða væri til að ræða, en ég skal fara að stytta mál mitt því að ég mun víkja að þessum málum síðar í þessari umr. og í sambandi við þáltill. ríkisstj. um orkunýtingu sem rædd verður hér væntanlega innan tíðar. Hv. 1. flm. gerði álsamninginn enn einu sinni að umræðuefni að eigin frumkvæði. Það er einkennileg sektarkennd sem þjakar hv. þm. Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu, að vera aftur og aftur nánast að tilefnislausu að rísa upp hér á hv. Alþingi og verja þennan hraksmánarlega samning eins og hann litur út nú. Það eru ekki við stjórnarsinnar sem eru að kveikja slíkar umr., heldur gerðist það á síðasta þingi og aftur nú, þrátt fyrir allt sem fram hefur komið í sambandi við það fyrirtæki, að þeir, sem að samningum stóðu, sjá sig knúna til þess að setja hér á varnarræður miklar og stórar fyrir þennan endemissamning. Ég held að við eigum ekki að eyða mjög miklu máli í að ræða um þá fortíð, jafndapurleg og hrikaleg eins og hún raunverulega er. Við eigum miklu frekar að reyna að sameinast um að knýja þar fram nauðsynlegar leiðréttingar. Hv. 1. flm. orðaði það svo hér áðan, að það væri fjarstæða fyrir okkur Íslendinga að hugsa til þess að eignast meiri hluta í núverandi bræðslu í Straumsvík. Þetta sagði hann mjög skýrt. Ég vil spyrja ykkur, hv. þm.: Eruð þið alveg vissir um þetta? Ætlið þið að taka undir það einum rómi, að þetta þurfi að vera fjarstæða? Hvað segðuð þið um það, ef við Íslendingar gætum gert samninga um að eignast meiri hluta í þessu fyrirtæki og ná jafnframt fram leiðréttingu á raforkuverði svo að um muni, kannske allt að því marki að það svari til kostnaðar við raforkuframleiðslu úr nýjum virkjunum í landinu? Munduð þið hafna slíku án athugunar? Ég spyr.  Það mætti sannarlega margt segja í sambandi við samning þann sem hér hafa verið haldnar varnarræður fyrir. Menn virðast trúa því margir hverjir, að þarna hafi verið um taprekstur að ræða, eins og bókhaldið frá álverinu í Straumsvík ber vott um á liðnum árum, - verksmiðja, sem hefur verið rekin á rauðum tölum flest árin og stillt af í gegnum hráefnaverðið svo að útkoman verði slík, ekki bara til þess að hlunnfara þá aðila sem samið hefur verið við, heldur til þess jafnframt að hafa rök á hendi til þess að hafna eðlilegum og sanngjörnum kröfum Íslendinga um leiðréttingu á raforkuverðinu.  Herra forseti. Sú till. hv. sjálfstæðismanna, sem hér liggur fyrir til umr. um stóriðjunefnd og orkusölu til útlendinga, er álíka rislág og það minnismerki um erlenda stóriðju sem Sjálfstfl. átti mestan hlut að að koma upp í Straumsvík. Við þurfum á öðru að halda en að fjölga slíkum minnismerkjum. Við skulum sameinast um það, hvar í flokki sem við stöndum. Ég vænti þess, að hv. flm. þessarar till. sjái að sér og þeir leggi góðum málum lið í sambandi við uppbyggingu orkufreks iðnaðar undir íslensku forræði í framtíðinni. Þeir ættu að standa þétt að því með stjórninni að fá fram leiðréttingu á því sem mest hefur farið aflaga í fortíðinni. Ég vil láta þau orð vera mín síðustu að þessu sinni.



Herra forseti. Ég styð í öllum meginatriðum þá þáltill. sem hér er til umr., enda er hún efnislega mjög í sama dúr og þáltill. sem þm. Alþfl. lögðu fram á fyrstu dögum þinghalds haustið 1980 þá á þskj. 8. Hæstv. iðnrh. hafði margt út á þessa þáltill. að set ja, þó mest það, að Alþingi ætti að kjósa stóriðjunefnd. Hingað til hefur hæstv. ráðh. ekki flökrað við að fjölga nefndum. Hann virðist vilja velja í þær einn og stjórna þeim uppi í sínu rn., Alþingi má þar hvergi nærri koma að mati hæstv. ráðh. Tala nefnda má vera legíó, bara að Alþingi komi ekki nálgægt þeim. Hann gat um nokkra stóriðjumöguleika, en allir eru þeir í athugun, endalausri athugun, og þegar einni athugun er lokið byrjar hin næsta. Þannig gengur þetta ár eftir ár. Ákvarðanir eru engar teknar. Án uppbyggingar á orkufrekum iðnaði er allt tal um virkjunaráform innantómt. Sé ekki ætlunin að reisa og reka iðjuver, sem byggja framleiðslu sína fyrst og fremst á stórnotkun raforku, er engin ástæða til stórfelldra virkjunarframkvæmda. Umr. um röðun eru þá líka harla tilgangslausar. Virkjun orkunnar til að nýta orkufrek iðnaðartækifæri er á hinn bóginn álitlegasti valkosturinn sem Íslendingar eiga til að treysta lífskjörin í landinu og fjölga atvinnutækifærum. Verði ekki þegar snúið á þá braut má búast við sífellt vaxandi landflótta og stöðnun í efnahagsmálum. Til þess að nýta þau tækifæri, sem orkan í fallvötnum býður fram til að skapa hér betra og traustara þjóðfélag, þarf að fylgja fastmótaðri stefnu. Stefna í málefnum orkufreks iðnaðar og í virkjunarframkvæmdum verða að fylgjast að. Alþfl. telur brýnt að þegar í stað verði teknar ákvarðanir um slíka stefnumörkun í stað þess úrræðisleysis sem nú ríkir. Alþfl. telur að slík stefna eigi að fela í sér eftirfarandi meginþætti: 1. Samningagerð um sölu raforku til orkufreks iðnaðar verði falin sérstakri orkusölunefnd sem Alþingi kjósi, enda hafa iðnrh. og hæstv. ríkisstj. þegar sannað ónýti sitt í þessum efnum. Orkusölunefndin miði störf sín við það að sala til orkufreks iðnaðar a. m. k. fjórfaldist á næstu tveimur áratugum. Sérstaklega verði unnið að því að fljótlega rísi upp nýtt iðjuver á Austurlandi, eitt á Norðurlandi og eitt á Suður- og/eða Suðvesturlandi, auk stækkana á þeim iðjuverum sem fyrir eru. 2. Virkjunarundirbúningur og framkvæmdir eigi að vera á hendi eins aðila, Landsvirkjunar, sem öllum sveitarfélögum landsins sé gert kleift að gerast aðilar að eftir því sem þau óska. 3. Til þess að geta nýtt þau tækifæri, sem bjóðast, og tryggja samfelldar virkjunarframkvæmdir verði ávallt kappkostað að á hverjum tíma séu fyrir hendi fullkannaðir virkjunarvalkostir sem svara til a. m. k. 300 mw. umfram þær virkjanir sem unnið er að á hverjum tíma. 4. Landsvirkjun verði þegar heimilað að reisa og reka eftirtalin orkuver til viðbótar þeim sem þegar eru fyrir hendi: 1. Nýjar virkjanir eru viðbætur við eldri orkuver á Tungnaár/Þjórsársvæðinu með allt að 220 mw. uppsettu afli. 2. Blönduvirkjun með allt að 180 mw. uppsettu afli. 3. Fljótsdalsvirkjun með allt að 330 mw. uppsettu afli. Þá er Landsvirkjun og heimilt að gera stíflu við Sultartanga og gera þær ráðstafanir aðrar á vatnasvæðum ofan virkjananna sem nauðsynlegar þykja til að tryggja rekstur þeirra. 5. Við þær framkvæmdir, sem þannig verði þegar heimilað að ráðast í, verði við það miðað að uppsett afl á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu geti hafið raforkuframleiðslu á árunum 1983–1985, Blönduvirkjun geti hafið orkuframleiðslu árið 1986, Fljótsdalsvirkjunaráfangar geti hafið orkuframleiðslu á árunum 1987–1989. 6. Einungis verði vikið frá ofangreindri virkjunarstefnu ef ekki nást samningar um hagkvæma orkusölu í samræmi við hana. Með stefnumótun þessari yrði höggvið á þann úrræðaleysishnút sem drepur nú öll virkjunarmál í dróma. Öllum málsaðilum væri ljóst, hver stefnan er, og allir gætu einbeitt sér að því að framkvæma verkin í stað þess að eyða kröftunum í orðagjálfur, skýrslugerð og tilgangslausa togstreitu og úrræðisleysi, eins og nú viðgengst fyrir forgöngu hæstv. ríkisstj. Herra forseti. Ég ítreka stuðning minn og Alþfl. við meginefni þeirrar þáltill. sem hér er til umr.