Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Meiri hl. hv. utanrmn. hefur gert grein fyrir afstöðu sinni til þessarar till. á þskj. 862. Þegar haldinn var fundur í dag í utanrmn. til þess að ræða till. á þskj. 620, lá fyrir einnig brtt. á þskj. 719, en ég sé nú, að eftir afgreiðslu málsins í utanrmn. hafa bætzt við tvö þskj. í þessu máli, þar sem er brtt. hv. 1. landsk. þm. á þskj. 863 og brtt. hv. 1. flm. þáltill., hv. 2. þm. Reykv., á þskj. 866. Eins og nál. meiri hl. utanrmn. ber með sér, varð ekki samkomulag í n., og þá stóðu málin þannig, að þeir tveir hv. nm., sem nú hafa síðan flutt brtt. á sérstökum þskj., töldu sig ekki geta fallizt á þá afgreiðslu málsins, sem meiri hl. lagði til í n. Ég skal ekki fullyrða, hvort brtt. á þskj. 863 er alveg samhljóða brtt. á þskj. 719, af því að ég hef alveg nýlega séð hana, en í n. var helzt að heyra á þeim hv. þm., sem þessa brtt. flytur, hv. 1. landsk. þm., að hann mundi halla sér að brtt., sem komin var á þskj. 719. Og í raun og veru skildi ég orð hv. 2. þm. Reykv. einnig á þá leið„ að hann mundi, ef ekki yrði samþ. aðaltill., verða sammála hv. 1. landsk. að svo komnu máli. Það er stórt deilumál, sem hér er fært inn á Alþingi Íslendinga, þar sem gert er ráð fyrir, að Alþingi geri ályktun í þessu að kalla má allra viðkvæmasta deilumáli á alþjóðlegum vettvangi sem stendur. Það getur vel verið, að á það sé misjafnlega litið frá ýmsum hliðum, hvort Alþingi eigi yfir höfuð að gera ályktun um slík mál og þá í hvaða átt sú ályktun skuli helzt stefna. Við vitum það, að við höfum þá sérstöðu að vera vopnlaus þjóð og viljum vera það áframhaldandi, og liggur því næst þessari þjóð að styðja þá hugsjón, sem uppi hefur lengi verið og er ekki hvað minnst nú á dögum, allsherjarafvopnun, styðja þá hugsjón, að þjóðirnar hætti að berast á banaspjótum, hvort heldur þau spjót eru smíðuð úr stáli, úr eiturgasi eða atómorku. Ef svo lánlega gæti til tekizt fyrir þjóðunum, að með samningum og samþykktum kæmi bræðralagshugsjón í stað hernaðaranda og afvopnun í stað þess að finna upp ný og ný vopn, þá væri það hið heillaríkasta fyrir mannkynið. Ef sú afvopnun væri raunhæf og undir alþjóðlegu eftirliti, mundi það fara langt til þess að girða fyrir allar þær ógnir, sem nú stafa af þessum geigvænlegu vopnum, sem nútímatækni og vísindaleg þekking hafa lagt upp í hendur manna. Meiri hl. hallast því frekar á þá sveif, að Alþ. styðji þessa meginhugsjón allra friðelskandi manna og allra friðelskandi þjóða um allsherjarafvopnun, og þá um leið er sú hugsjón borin uppi, að bæði kjarnorkuvopn og önnur vopn hætti að ógna mannkyninu. Við teljum, að þetta sé raunhæfasta leiðin. Sú till., sem borin var fram í upphafi, beinir broddum sínum einungis að einni þjóð veraldar í þessu efni og einu vopni, og brtt. gerir svipað, nema hún snýr máli sínu til þriggja ríkja heimsins, en allsherjarafvopnunin gripur yfir þetta allt saman, ef hún gæti komizt á, og nær til allra þjóða og allra vopna og allra ógna, sem af vopnaburði stafa. Það er þess vegna, að við teljum, að þetta sé raunhæfasta leiðin til þess að bægja frá heiminum hinum geigvænlegu vítisvopnum nútímans, hverju nafni sem þau nefnast, þar með auðvitað talin kjarnorkuvopn og vetnissprengjur, og að slík allsherjarafvopnun sé undir alþjóðlegu raunhæfu eftirliti. Líklegustu og öflugustu alþjóðasamtökin til þess að taka málið þessum tökum teljum við hinar Sameinuðu þjóðir, og við viljum leggja til, að Alþingi Íslendinga feli ríkisstj. að beina áskorun sinni einmitt til hinna Sameinuðu þjóða um, að þær beiti sér af alefli fyrir því að koma á allsherjarafvopnun. Með því teljum við að mest öryggi verði fengið fyrir þeim hættum, sem mannkyninu og framtíð mannkynsins stafi af þeim vopnum, sem beitt er í ófriði og mundi verða beitt framvegis, ef um ófrið væri að ræða. Ég sé nú, að hv. 1. flm. þáltill., hv. 2. þm. Reykv., hefur með sinni nýjustu till. gert ráð fyrir því, að Alþingi telji, að fyrsta skrefið til allsherjarafvopnunar sé, að tafarlaust sé hætt öllum tilraunum með vetnissprengjur. Ég tel, að það sé ákaflega hæpin fullyrðing að marka þannig fyrsta sporið í allsherjarafvopnuninni, vegna þess að til grundvallar því, að hið fyrsta raunhæfa spor verði stigið í þessum efnum, er að mínum dómi frekar sannfæring hinna vitrustu meðal þjóðanna um það, að með nútímatækninni sé veröldin komin svo nálægt þeirri heljarþröm, ef um ófrið yrði að ræða, að einsýnt sé, að allir þeir, sem vilja vel í heiminum, hverrar þjóðar eða kynflokks sem þeir eru, verði að leggjast á þá höfuðsveif í þessum málum, að allsherjarafvopnunin komist í kring. Og hver er kominn til þess að segja um það, hvort kjarnorku- eða vetnissprengjan, sem svo er kölluð, verði lengi það nýjasta nýtt í málinu? Þessi hugtök eru tiltölulega ný og mjög stutt síðan vetnissprengjan yfir höfuð heyrðist nefnd. Hver getur ábyrgzt, að ekki sé á næstu grösum einhver ný tegund vítisvéla eða slíkra vopna, þannig að þótt kjarnorkuvopnin yrðu bönnuð, þá mætti við því búast, að eitthvað annað skyti upp höfðinu? Fyrir því getur enginn séð, eins og enn er komið, neinn enda. Þess vegna, eins og ég hef lýst, að við lítum þannig á í meiri hl. utanrmn., að allsherjarafvopnunin sé leiðin. sem verði að fara og muni reynast heppilegust, og að afskipti Sameinuðu þjóðanna af þessum málum muni reynast sterkust og notadrýgst, höfum við lagt til, að þessi þáltill. sé samþ. svo breytt sem segir í brtt. á þskj. 862. Ég ætla, að það sé ekki þörf fyrir mig að hafa hér um fleiri orð. Ég veit það, að ágreiningur var í n. um afgreiðslu málsins. Sá ágreiningur heldur sennilega áfram hér í þingsalnum. En við vildum í n. stuðla að því fyrir okkar leyti, að þetta mál fengi þinglega afgreiðslu og fengi afgreiðslu á þann hátt, sem Alþingi Íslendinga sæmir.



Herra forseti. Þegar kjarnorkan var beizluð fyrir nokkrum árum, hófst í raun og veru ný öld í sögu mannkyns. Atómið er mesti orkugjafi, sem mannkynið nú þekkir. Þennan orkugjafa má nota til góðs og til ills. Því miður urðu fyrstu kynni mannkynsins af þeim stórkostlega orkugjafa ill. Þetta mikla ægiafl var fyrst notað til eyðileggingar, en ekki til uppbyggingar. Á þeim árum, sem liðin eru, síðan tókst að beizla kjarnorkuna, hafa framfarir á því sviði orðið stórkostlegar, miklu stórkostlegri en nokkurn mun hafa órað fyrir, þegar uppgötvunin var gerð hið fyrsta. Síðan hafa verið gerðar vetnissprengjur og kóboltsprengjur, sem hafa þvílíkan eyðingarmátt, að stærstu borgir er hægt að leggja í rúst með einni slíkri sprengju, geysilandsvæði er hægt að gera óbyggileg öllum lífverum, sem við nú þekkjum. Þegar þannig er komið, að í höndum mannsins eru slík eyðingartæki, er vissulega ástæða til þess að staldra við og hugleiða, hvar við erum á vegi staddir. Það mannkyn, sem hefur háð tvær stórstyrjaldir á hálfri öld og beitt í þeim ægilegum vopnum, getur ekki verið öruggt um hag sinn og framtíð sína, eftir að til er vitneskja um jafngeigvænleg vopn og kjarnorkusprengjur, vetnissprengjur og kóboltsprengjur eru. Þess vegna er það engan veginn að ófyrirsynju, að hugur manna er nú svo mjög bundinn við það að koma í veg fyrir, að nokkurn tíma komi til þess, að slíkum vopnum sé beitt. Sérstök athygli hefur vaknað á þeirri stórkostlegu hættu, sem þessum vopnum fylgir, vegna tilrauna, sem nýlega hafa farið fram á Kyrrahafi, og þar sem komið hefur greinilega í ljós, að eyðingarmáttur þessara vopna er jafnvel enn þá meiri en gleggstu vísindamenn höfðu áður gert sér grein fyrir. Og einmitt nú, eftir að öllu mannkyni varð ljóst, hvað hér er í raun og veru á ferð, um hvílíkt vald hér er í raun og veru að ræða í höndum þeirra manna, sem ráðstöfunarrétt hafa á slíkum vopnum, þá hefur athygli stjórnmálamanna og almennings um gervallan heim beinzt í ríkari mæli en nokkurn tíma áður að því, með hverjum hætti gera mætti ráðstafanir til þess að tryggja, að ekki drægi til nýrrar styrjaldar og þá alls ekki til slíkrar styrjaldar, að þessum vopnum yrði beitt. Í flestum löndum hefur það verið rætt í þessum mánuði og hinum næsta á undan, að æskilegt væri, að stórþjóðirnar gerðu ráðstafanir til þess, að til beitingar slíkra vopna kæmi aldrei. Þess vegna má segja, að ekki sé óeðlilegt, að jafnstórt mál og hér er um að ræða beri á góma á Alþingi Íslendinga. Mun það hafa verið tilefni þess, að nokkrir hv. þm. fluttu till. til þál. um áskorun til Bandaríkjastjórnar vegna vetnissprengju. Ég get þó ekki fellt mig við þá till., eins og hún er orðuð á þskj. 620. Ég tel það fyrst og fremst ágalla á henni, að henni er beint fyrst og fremst að ríkisstj. Bandaríkja Norður-Ameríku, þó að vitað sé, þó að öllum heimi sé kunnugt, að Sovétríkin hafa einnig gert tilraunir með vetnissprengjur og að yfirráð yfir vetnissprengjum eru sízt hættuminni í höndum ráðamanna Sovétríkjanna heldur en ráðamanna Bandaríkjanna. Þess vegna fagnaði ég því, að flutt skyldi vera brtt. af hv. 8. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Reykv. um það að umorða tillgr. þannig, að þeim tilmælum, sem gert er ráð fyrir, sé beint til allra þeirra ríkja, sem vitað er að hafa ráð þessara kjarnorkuvopna, Bandaríkjanna, Sovétríkjanna og Bretlands. Á fundi, sem haldinn var í utanrmn. í dag, kom það fram af hálfu meiri hl. n., fulltrúa hv. Sjálfstfl. og hv. Framsfl., að þeir leggja til, svo sem þeir gera till. um á þskj. 862, að tillgr. sé orðuð á enn annan veg, þar sem gert er ráð fyrir því að skora á Sameinuðu þjóðirnar að beita sér fyrir allsherjarafvopnun, sem væri tryggð með raunhæfu alþjóðlegu eftirliti, enda sé það öruggasta ráðið til þess að koma í veg fyrir notkun kjarnorkuvopna. Ég tel það galla á þessari till., að í henni er ekki vikið sérstaklega að þeim tilraunum, sem nýlega hafa farið fram með vetnissprengjur, síðan sú uppgötvun var gerð, bæði í Sovétríkjunum og Bandaríkjunum. Sérstök ástæða er til þess að beina því til stórveldanna, sem ráð hafa á þessum vopnum, að nota þau ekki og að láta af frekari tilraunum með þessi vopn, en fyrir því var einmitt gert ráð í till. þeirra hv. 8. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Reykv. Þess vegna hef ég leyft mér í mínu minnihlutanál. að taka upp till. þeirra tvímenninganna sem brtt. við till. meiri hl., óbreytta að öðru leyti en því, að orði er vikið til og fyrirsögn till. orðuð öðruvísi, þ. e. a. s. ætlazt til þess, að hún heiti: Till. til þál. um allsherjarafvopnun og kjarnorkuvopn, en um bæði þessi atriði er fjallað í tillgr. sjálfri. Ég tel, að ástæða væri til þess fyrir Alþingi að samþ. ályktun, sem í fælist, að því væri beint til ríkisstj. Bandaríkjanna, Sovétríkjanna og Bretlands að taka nú upp samninga sín á milli og við önnur ríki um allsherjarafvopnun og bann við framleiðslu kjarnorkuvopna og enn fremur strangt alþjóðlegt eftirlit með því, að banninu verði framfylgt, en fella jafnframt niður frekari tilraunir með vetnissprengjur og önnur kjarnorkuvopn. Í till. er fyrst og fremst lögð áherzla á nauðsyn allsherjarafvopnunar, en jafnframt algert bann við framleiðslu kjarnorkuvopna og strangt eftirlit með því, að því banni verði framfylgt. Ég hygg, að Alþ. mundi með slíkri ályktun geta lagt sitt lóð á vogarskálina, þótt ekki stórt væri, í viðleitninni til þess að forða mannkyni frá ógn.um styrjaldar, frá þeim ægilegu ógnum, sem styrjöld með kjarnorkuvopnum hlyti að hafa í för með sér.



Herra forseti. Það hafa nú skeð þau undur, að hv. utanrmn. hefur afgr. tillögu og það meira að segja fljótt. Á fundi, sem ég mætti á í utanrmn. í dag, klofnaði n., og eins og þegar hefur verið skýrt frá, mynda stjórnarflokkarnir þar meiri hluta, en við erum þar báðir í minni hluta, hv. 1. landsk. og ég. Ég hef enn þá ekki gefið út nál., en býst við, að það komi frá mér, áður en lýkur, en það gerir nú ekkert til, það þarf ekki að tefja þessar umr. Eins og þegar hefur verið skýrt frá, þá hafa fulltrúar stjórnarflokkanna í utanrmn. lagt til, að till., sem ég hef flutt ásamt fleiri hv. þm., yrði breytt eins og segir á þskj. 862, þannig að till. yrði þá áskorun til Sameinuðu þjóðanna um að beita sér fyrir allsherjarafvopnun og eins og þar segir svo áfram. Ég skal vissulega undirstrika það fallega, sem kom fram í ræðu hv. frsm. meiri hl. n., hv. þm. Vestm. (JJós). Það væri náttúrlega ákaflega fallegt og gott, ef mannkynið gæti nú komið sér saman um að hætta að stríða, ef menn gætu nú komið sér saman um allt í einu að leggja niður vopn, sem menn hafa tíðkað síðustu árþúsundirnar hér á jarðríki. Vissulega væri þetta ákaflega æskilegt, og það væri náttúrlega ákaflega erfitt að vera að hafa mikið á móti því, að samþ. væri till. í þá átt. svo framarlega sem maður hefði einhverja von um, að það væri lausn á því vandamáli, sem við erum að glíma við núna. Við skulum alveg gera okkur ljóst, hvert vandamálið er, sem við erum að glíma við. Það hefur allt í einu skapazt sú hætta, að mannkynið geti þurrkað sjálft sig út, að með vetnissprengjunni og með áframhaldandi - þróun þeirra vítisvéla verði mögulegt fyrir mannkynið að þurrka sjálft sig út, eyðileggja alveg tilveru þessarar sérstöku dýrategundar, sem svona hátt hefur náð, eyðileggja jafnvel allt líf á jörðinni, jafnvel sprengja sjálfa jörðina undan sér, breyta jafnvel jörðinni í sól. Það er alveg óútreiknanlegt, hvað það er, sem getur hlotizt af því, ef mannkyninu og þeim mönnum, sem því stjórna, á að haldast uppi að halda áfram að beita þessum aðferðum, vetnissprengjum og öðru slíku, kjarnorkusprengjum á einu eða öðru stigi, jafnvel líka nýjum stigum, eins og hv. þm. Vestm. var að minnast á. Það er óútreiknanlegt, hvað af því kann að hljótast, ef það á að viðgangast hjá mannkyninu og reiknast með í eðlilegum hernaði. Það er þessi hætta, sem við erum að glíma við. Það er þessi hætta, sem ógnar allri tilveru okkar mannanna hér á þessari jörð. Hins vegar hvað snertir stríð, sem er mjög sorglegt og slæmt fyrirbrigði, þá er það samt svo, að í allmargar árþúsundir, næstum meðan við höfum sögur af, hafa mennirnir barizt. Þeir hafa barizt með sverðum, og þeir hafa jafnvel barizt með skæðari vopnum. Þeir hafa barizt, en það hefur aldrei verið sú hætta í sambandi við það, þegar menn börðust með sverðum og spjótum og öðru slíku, að menn gereyddu mannkyninu, að menn þurrkuðu mannkynið út af jörðunni. Þrátt fyrir það, þótt mennirnir hafi öldum saman háð styrjaldir, barizt með sverðum og spjótum og skæðari vopnum, þá hefur aldrei - til allrar hamingju - verið hætta á því, að þeir dræpu allt mannkyn, sem til var á jörðunni. Því segi ég það: Það væri vissulega æskilegt, að mennirnir gætu hætt að berjast, að það væri hægt að afvopna allan heiminn. En finnst mönnum það sérstaklega líklegt sem raunhæf aðgerð og raunhæf till. frá þjóðþingi eins og Alþ. Íslendinga að leggja það til í dag, að við skulum tengja spurninguna um að hindra notkun vetnissprengjunnar við það, að við hættum að berjast með sverðum og spjótum eða öðrum slíkum vopnum? Er það skynsamlegt? Er það raunhæft? Það er ekki vegna þess, að ég sé á móti því, að menn hættu að berjast með sverðum og spjótum eða öðrum slíkum vopnum, að ég gagnrýni þessa till., heldur vegna þess, að hún gengur fram hjá þeirri geigvænlegu hættu, sem yfir okkur vofir. Það hafa vofað yfir okkur fleiri hættur en vetnissprengjan í sambandi við styrjaldir. Það hefur vofað yfir okkur sú hætta, að bakteríuhernaður yrði tekinn upp, að bakteríum, sem væru ræktaðar alveg sérstaklega í tilraunastöðvum stórveldanna, væri beitt til þess að gereyðileggja lífið á svo og svo stórum svæðum jarðarinnar. Flest ríki veraldarinnar hafa hins vegar til allrar hamingju komið sér saman um það, þó að vísu ekki Bandaríkin, að banna notkun bakteríu í styrjöldum, og það hefur aldrei verið gert, ekki af neinu ríki. Það er líka í slíkum tilraunastöðvum búið að finna upp eitur, sem gæti drepið alla íbúa einnar stórborgar á örskömmum tíma, en menn hafa yfirleitt komið sér saman um, að slík vopn ætti ekki að nota. Þessar hættur hafa verið til, og mennirnir hafa einbeitt sér að því að reyna að hindra, að þessi vopn væru notuð. Þess vegna er gert samkomulagið um bann við notkun bakteríu í hernaði. Menn hafa líka komið sér saman um að hafa ákveðnar reglur í ófriði um að reyna að bjarga særðum mönnum og leyfa Rauða krossinum og öðrum hjúkrunarsveitum ákveðið starf til þess að reyna að lina skelfingar ófriðar, og það hefur verið spor í rétta átt, jafnvel þótt það hefði vissulega verið betra, þegar till. komu fram um Rauða kross og aðrar hjúkrunarsveitir, að menn bara hættu alveg að berjast. M. ö. o.: Þær till., sem fram hafa komið hjá mannkyninu um að reyna að lina skelfingar styrjaldanna, reyna þó að gera þær ekki eins ægilegar og þær eru, reyna þó að bjarga þeim mönnum, sem særðir eru, þegar verið er að berjast, reyna þó að koma í veg fyrir, að bakteríur séu notaðar, reyna í þessu tilfelli að koma í veg fyrir, að kjarnorkuvopn séu notuð. Þetta eru allt saman stórvægilegar, raunhæfar till., sem geta dregið úr þeirri skelfingu, sem styrjöld er. Þess vegna er ekki raunhæft að flytja þá till., sem meiri hl. í utanrmn. hér flytur. Ég vil bara skjóta því að fulltrúum stjórnarflokkanna í hv. utanrmn., hvernig þeim mundi finnast það, þegar hagsmunastreita á sér stað, - við skulum segja verkamenn og atvinnurekendur eru að deila eða jafnvel að bændur og kaupstaðarbúar væru máske að deila um verð eða eitthvað annað slíkt, að menn rækju sig á það í veröldinni, að það væru andstæðir hagsmunir, og menn væru að reyna að miðla þarna málum og finna út það, sem rétt væri, og afstýra miklum vandræðum í sambandi við slík átök, - hvernig mundi þeim litast á, ef það væri bara allt í einu sagt: Ja, góðir menn, elskið bara hverjir aðra, framkvæmið það í reyndinni, og gefið hvor öðrum allt með hinum, og verið svo ekki að togast á um hagsmuni? Það væri einhver svipuð aðferð, álíka raunhæf til lausnar daglega á þeim vandamálum, sem við erum að stríða við, eins og sú, sem meiri hl. utanrmn. hérna leggur til, að þegar mannkynið stendur frammi fyrir þeirri hættu, sem af kjarnorkuvopnunum stafar, þá skuli menn bara koma sér saman um að hætta alveg hreint að berjast í veröldinni. Svona laust má ekki taka á þessu máli. Það verður að taka raunhæfar á þessum málum heldur en þarna er gert. Þess vegna vil ég leyfa mér að benda á, í hvaða samhengi þessar till., sem hér koma fram um að vísa svo að segja burt öllum tilraunum um bann við notkun kjarnorkuvopna með því að taka upp málið sem allsherjarafvopnun, standa við þá utanríkispólitík, sem Bandaríkin nú hafa tekið upp. Bandaríkin hafa sem sé, og það í byrjun þessa árs, gerbreytt um stefnu í öllum sínum hernaðarmálum og þar með raunverulega að miklu leyti í sínum utanríkismálum. Þau hafa tekið upp þá stórhættulegu stefnu að einbeita öllum sínum styrjaldarrekstri að því að berjast með kjarnorkuvopnum. Þau hafa gert þá ráðstöfun, sem tilkynnt var af utanrrh. Bandaríkjanna núverandi, Dulles, 12. jan. þ. á., að Bandaríkin lýstu því yfir, að þau gerbreyttu nú um hernaðarstefnu og byggðu héðan af allt á því að geta svarað árásum með gagnárásum kjarnorkuvopna. M. ö. o.: Það er meira að segja af hálfu Bandaríkjanna dregið úr framlagi til hers, á sama tíma sem margfaldað er framlag til kjarnorkuvopna og það sérstaklega til vetnissprengna. Því er lýst yfir, að byrji styrjöld, þá muni fyrst og fremst kjarnorkuvopnunum verða beitt, m. ö. o., verði styrjöld, þá muni Bandaríkin beita kjarnorkuvopnum, og það mun vafalaust þýða, að þeim verði beitt á báða bóga. Það er þessi gerbreyting á öllum styrjaldarrekstri, sem lýst var yfir 12. jan. af Dulles utanrrh. Bandaríkjanna, sem hefur gerbreytt viðhorfunum í veröldinni og skapað hættuna á því, að mannkyninu eða stórum hluta þess og a. m. k. menningunni á jörðinni yrði eytt, svo framarlega sem til nýrrar heimsstyrjaldar kæmi. Og það er þess vegna sem okkur verður að skiljast, að það verður að leggja aðaláherzluna á að hindra, að þessi ægilegu vopn verði notuð í styrjöld. Það er verið að berjast í heiminum núna sem stendur. Það er verið að reyna að koma í veg fyrir, að gripið verði til annarra eins vopna og vetnissprengjunnar í þeim styrjöldum, sem nú standa. Alþingi hefur sjálft hér og einstakir þingmenn látið í ljós sínar skoðanir á frelsisbaráttu þeirra þjóða, sem eru að berjast fyrir sinu frelsi, allt frá Marokkó og austur til Indó-Kína. Við vitum, að þessar þjóðir eru alltaf öðru hverju að berjast fyrir því að velta af sér nýlenduokinu. En við vonumst til þess, að þó að stríð séu háð á þessum stöðum, þá verði ekki farið að beita kjarnorkuvopnum í þeim styrjöldum. Hvernig svöruðu nú aðrar þjóðir veraldar og ábyrgir ráðamenn Bandaríkjanna, þegar Dulles utanrrh. Bandaríkjanna gaf þessa yfirlýsingu 12. jan. og gerbreytti þannig þeirra hernaðarpólitík? Utanrrh. Kanada, - og Kanada er líka meðlimur í Atlantshafsbandalaginu, - Lester Pearson, lýsti því yfir, að þessar yfirlýsingar utanrrh. Bandaríkjanna væru alls ekki gefnar í neinu samráði við stjórn Kanada. Í enska þinginu kom það greinilega fram, ekki sízt hjá fyrrverandi hermálaráðherra, Hore Belisha, hvernig Bretarnir vilja alls ekki vera samábyrgir um þessar yfirlýsingar Bandaríkjanna. Og hjá þeim mönnum, sem eru dálítið ábyrgari í sinni utanríkispólitík í Bandaríkjunum sjálfum heldur en núverandi stjórn republikananna, kom þetta nákvæmlega sama fram. Sá maður, sem hv. stjórnarflokkar hér á Alþingi hafa þó á undanförnum árum stundum gert nokkuð með, Acheson, fyrrverandi utanrrh. Bandaríkjanna, réðst mjög harðvítuglega á þessa pólitík Dulles og ríkisstj. Bandaríkjanna í New York Times 28. marz, þar sem hann segir m. a.: „Bandamenn Ameríku mundu réttilega líta svo á, að tilveru þeirra væri að nauðsynjalausu stefnt í voða á ófyrirleitinn hátt. Það er ekki hægt að vænta þess að þeir mundu samþ. slíka stefnu bandalagsins. Það væri heldur ekki hægt að gera ráð fyrir því, að þeir vildu samþ., að við notuðum herstöðvar í löndum þeirra. Í stuttu máli: Það er erfitt að ganga rækilegar í berhögg við þær meginreglur, sem heppileg stefna Atlantshafsbandalagsins hlyti að byggjast á.“ Þetta var yfirlýsing frá Acheson, fyrrverandi utanrrh. Bandaríkjanna, og Demokrataflokkurinn bandaríski hefur yfirleitt tekið þá afstöðu að gagnrýna harðvítuglega þessa stefnu, sem í ársbyrjun var tekin upp. Þetta eru þeir hlutir, sem við þurfum að gera okkur ljósa. Þetta eru þau raunhæfu vandamál, sem við stöndum frammi fyrir. Núverandi ríkisstjórn Bandaríkjanna með Dulle utanrrh. í broddi fylkingar hefur markað nýja utanríkispólitík, nýja hernaðarpólitík, sem stofnar tilveru mannkynsins í hættu, með því að lýsa því yfir, að Bandaríkin muni leggja höfuðáherzluna á smíði kjarnorkuvopna og beita kjarnorkuvopnum í styrjöld. Og Eisenhower forseti hefur sjálfur lýst því yfir, að hann mundi taka það á sína ábyrgð að beita þessum kjarnorkuvopnum. Það er þessi hætta, sem við stöndum frammi fyrir, og það er að afstýra þessari hættu, sem við verðum fyrst og fremst að einbeita okkur að með þeim litlu áhrifum, sem við getum haft hér í Alþingi Íslendinga. Þess vegna álít ég ekki rétt að glepja okkur að neinu leyti, jafnvel þótt að öðru leyti væru fallega orðaðar till., en hindruðu þennan tilgang. Um upphaflega till. okkar sósíalista á þskj. 620 var minnzt á hér áðan, að henni væri að nokkru leyti beint gegn Bandaríkjunum eða það væri broddur í henni til Bandaríkjanna, Hann er nú að vísu ekki neitt mjög harðvítugur, hann er mjög kurteis, en hann var eðlilegur og raunhæfur, vegna þess að Bandaríkin eru eina ríkið, sem hefur beitt kjarnorkuvopnum í styrjöld, og eru það ríki, sem lýsir því yfir nú, að þau ætli sér að beita vopnunum í styrjöld, og eru auðsjáanlega núna að byrja með að hóta að beita kjarnorkuvopnum í Asíustyrjöld. Þess vegna var það ekkert óeðlilegt, þó að þessi litli broddur væri í okkar till. Hins vegar, eins og ég lýsti yfir við byrjun mína á umr. um þetta mál í gærkvöld, þá gat ég ákaflega vel hugsað mér að samþ. þá till. frá hv. 4. og 8. þm. Reykv., sem þá var fram komin, og nú hefur hv. 1. landsk. tekið þá till. upp og flytur hana sem brtt. við till. meiri hl. utanrmn. á þskj. 863, og ég vil lýsa því yfir, að ég mun að sjálfsögðu greiða þeirri brtt. atkvæði. Hins vegar lízt mér svo á, að sú ágæta till., ef stjórnarflokkarnir standa saman um sinn meiri hl. í utanrmn., muni að öllum líkindum verða felld, því miður. Þá væri mjög góð og mjög virðuleg till. fyrir Alþingi að samþ. Þess vegna hef ég leyft mér að flytja brtt. á þskj. 866 um, að það bætist aftan við till. meiri hl., þessa till., sem fer fram á allsherjarafvopnun, svo hljóðandi setning, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi telur, að fyrsta skrefið til allsherjarafvopnunar sé, að tafarlaust sé hætt öllum tilraunum með vetnissprengjur og að notkun þeirra og annarra kjarnorkuvopna sé bönnuð.“ M. ö. o.: Ég lít svo á, að ef meiri hl. Alþingis Íslendinga vill endilega fara þá leið að afgr. þetta mál, sem hérna liggur fyrir, með einni allsherjarósk um allsherjarafvopnun, þá verði þó Alþingi Íslendinga að gera sér það ljóst, að vandamál, sem mannkynið er búið að glíma við í margar þúsundir ára, þ. e. það vandamál, að menn skuli beita vopnum, verður að öllum líkindum ekki leyst á þann hátt, að menn stökkvi þaðan, sem við stöndum í dag með ógn vetnissprengjunnar yfir höfðum okkar, og komi ekki niður fyrr en á enda leiðarinnar, þar sem allir menn hafa lagt niður öll vopn. Ég held, að við verðum að gera okkur ljóst, að leiðina til allsherjarafvopnunar mannanna á jörðinni verðum við að feta skref fyrir skref, og því stærri og betri skref sem við getum stigið, því betra. Ég held, að fyrsta skrefið, sem við þurfum að stíga, sé að koma í veg fyrir, að kjarnorkuvopn verði notuð, - það sé fyrsta skrefið, sem við verðum að stíga, - og ef okkur tekst nú að hjálpa til að hafa þau áhrif, að það skref verði stigið, þá gæti ég trúað, að hægt væri að feta áfram á þeirri braut að reyna að fá fram allsherjarafvopnun hjá mannkyninu. Þess vegna álít ég, ef hv. þm. er alvara með að vilja stuðla að því að firra mannkynið þeirri hættu, sem kjarnorkuvopnin hafa skapað, þá beri þeim í öllu falli, ef þeir geta ekki samþ. þá ágætu till., sem flutt er á þskj. 863, að samþ. þessa viðbótartill. mína.



Herra forseti. Ég kvaddi mér nú hljóðs í gærkvöld, áður en sú breyting varð á þessu máli, sem síðan er komin í ljós, en ég vildi gjarnan bæta nokkrum orðum við það, sem hér hefur verið sagt. Ég tel það fullkominn óþarfa að eyða mörgum orðum til þess að lýsa þeim voða, sem mannkyninu stafar af notkun kjarnorkuvopna í hernaði. Ég geri ráð fyrir, að öllum hv. þm. sé sá voði svo ljós, að óþarfi sé að eyða orðum til þess að lýsa því. Ég mun því snúa mér að þeim till., sem hér liggja fyrir, og ræða efni þeirra og hvað á milli ber. Samkv. till. á þskj. 620. sem borin er fram af Einari Olgeirssyni o. fl., er lagt til, að Alþingi Íslendinga skori á ríkisstj. Bandaríkja Norður-Ameríku að hætta tilraunum með vetnissprengjur, og svo enn fremur að taka upp samninga þríveldanna allra um bann við framleiðslu kjarnorkuvopna. Þessa till. álít ég alls ekki með nokkru móti hægt að samþykkja. Það að beina til eins ríkis tilmælum í þessa átt hefur ekki nokkra minnstu þýðingu, er aðeins móðgun við þetta eina ríki, og liggur í augum uppi, að meðan aðrar þjóðir eru með tilraunir í þessu efni, þá vill enginn hætta sínum tilraunum, heldur þvert á móti reyna að hraða þeim sem mest og standa sem bezt í samkeppninni við hin önnur ríki, sem slíka framleiðslu hafa með höndum. Þess vegna gerðist ég fim. ásamt hv. 8. þm. Reykv. að till. á þskj. 719. Samkv. henni er lagt til, að Alþingi beini þeirri áskorun til þríveldanna allra. Bandaríkjanna, Sovétríkjanna og Bretlands, að taka nú þegar upp samninga um afvopnun, og í því sambandi lögð sérstök áherzla á bann við framleiðslu kjarnorkuvopna, og um leið og þessir samningar hefjast, þá skuli allir þeir, sem að þeim standa, jafnframt fella niður tilraunir með framleiðslu vetnissprengna og kjarnorkuvopna. Hv. meiri hl. utanrmn. hefur ekki getað fallizt á þessa till., en leggur í þess stað til, að Alþingi feli ríkisstj. að skora á Sameinuðu þjóðirnar að beita sér af alefli fyrir allsherjarafvopnun, og svo áfram hugleiðingar um skaðsemi og hættur kjarnorkuvopna. Hér er um svo stórfellda efnisbreytingu að ræða, að ég sé mér ekki með nokkru móti fært að fallast á þessa till. fyrr en a. m. k. ég sé, hvernig till. á þskj. 719, sem hv. minni hl. n. hefur tekið upp, reiðir af. Ég veit ekki betur en að meginhlutverk Sameinuðu þjóðanna samkv. þeirra stofnskrá og samþykktum sé að afstýra styrjöld og koma á friði í heiminum og ein af allra þýðingarmestu nefndum þessarar stofnunar sé afvopnunarnefndin, sem á að vinna að afvopnun meðal þjóðanna samkv. sínum reglum og samkv. þeim fyrirmælum, sem þing Sameinuðu þjóðanna hefur veitt henni. Að þetta ekki hefur lánazt betur en raun sannar, stafar af því, að innan Sameinuðu þjóðanna er geysimikil sundrung og ágreiningur, að þar er ákvæði um neitunarvald í samþykktum þeirra, sem gerir það að verkum, að ef ákveðnir aðilar fallast ekki á samþykktir, sem gerðar eru, þá hafa þær ekki gildi. Með neitunarvaldinu er hægt að stöðva samþykktir, sem mikill meiri hluti þjóðanna gerir og hinir ekki vilja beygja sig fyrir. Við sendum fulltrúa á þing Sameinuðu þjóðanna, og það er sjálfsagt, að hann beri fram okkar mál þar. Ég veit ekki, hvernig hæstv. stjórnarflokkar hugsa sér meðferð málsins, ef þeirra till. verður samþykkt. Gera þeir ráð fyrir því, að Sameinuðu þjóðirnar, það er að segja framkvæmdastjóri þeirra, geti nokkuð gert í þessu efni fyrr en búið er að kalla saman a. m. k. fund í afvopnunarnefndinni og sennilega þing Sameinuðu þjóðanna til að gera sínar ályktanir af þessu? Og það er langur tími til stefnu og gerist margt á því tímabili. Öðru máli gegnir um það, sem ætlazt er til að gert verði samkv. till. minni hl., sem er á þskj. 719. Þar er snúið sér beint en sameiginlega til þríveldanna, sem hver maður veit að í raun og veru ráða því, kannske hvert eitt fyrir sig, hvort það verður stríð eða friður. Þó að Sameinuðu þjóðirnar fengju áskorunina, eins og hún er orðuð frá hæstv. stjórnarflokkum, mundu þær ekki annað gera heldur en að snúa sér til þessara þriggja stórvelda fyrst og fremst. Mér sýnist því langur krókur að fara í þessu efni, sem hæstv. stjórnarflokkar leggja til. Mér finnst, að það einlæga og eðlilega í þessu sé það, að ef Alþ. vill á annað borð beina ályktunum til aðila utan okkar eigin lands, þá sé sjálfsagt að fara beint og krókalaust til stjórnenda þeirra þjóða, sem í raun og veru ráða því, eins og ég áðan sagði, hvort það verður stríð eða friður, einar eða fleiri. Ég vil því mjög eindregið mæla með því, að till. minni hl. n. verði samþ. Og sýnist það í raun og veru sú eina eðlilega afgreiðsla þessa máls, úr því að Alþ. vill, sem ég tel rétt og sjálfsagt, láta sína rödd heyrast í þessu. Ég tók eftir því, að hv. 2. þm. Reykv. lét svo ummælt í fyrri ræðu sinni hér, að fjölmörg þjóðþing, stjórnmálaflokkar og félagssamtök hvarvetna um heim hefðu beint áskorunum um þetta efni til þríveldanna, samþykkt ályktanir í þessu efni, og vildi þar með gefa í skyn, að það væru svipaðar ályktanir eins og felast í till. hans á þskj. 620. Mér er ekki kunnugt um eitt einasta þjóðþing eða allsherjarsamkomu utan áhrifasvæðis Rússa, sem hefur samþ. svipaða ályktun og felst í till. á þskj. 620, þar sem einhliða er skorað á Bandaríkjastjórn eina að hætta tilraunum með vetnissprengjur. Hv. þm. segir, að eina sjálfsagða leiðin í þessu efni sé sú að feta sig stig af stigi í áttina til afvopnunar, banna fyrst hættulegustu vopnin og fika sig svo áfram niður á við. Í því sambandi upplýsti hann, að það væru til og á valdi vísindamanna ýmissa þjóða nægileg ráð til þess að eyða heilum þjóðum með bakteríum, með sýklum. Það hefði verið bannað, það bann hefði verið virt og ekkert ríki, sagði hann í sinni seinni ræðu, hefði notað bakteríur í hernaði. Ég hygg, að þetta sé rétt. En þó minnir mig, að hans blað hafi nú sagt, að Bandaríkin hafi notað sýkla í Kóreustyrjöldinni, og þykir vænt um, ef hv. þm. er kominn á réttari skoðun í þessu efni nú. 



Herra forseti. Þetta mál hefur nú gengið með talsvert miklum hraða hér, síðan farið var að ræða það í gærkvöld, og ég tek eftir því og tók þó ekki eftir því fyrr en ég var búinn að flytja mína framsöguræðu, að brtt. meiri hl. n. á þskj. 862 er ekki nákvæmlega eins og ætlazt var til að hún yrði. Ég hef gert ráðstafanir til þess að fá till. prentaða upp. Ég get að vísu skýrt frá því, hvað það var, sem þarf að bætast við og vantaði, ef það þykir nægja, en að öðrum kosti læt ég forseta ráða því, hvort hann vill fresta fundi, þangað til hin uppprentaða till. er komin. Ég skal lýsa því eftir ósk hæstv. forseta, að þar sem stendur: „enda er það öruggasta ráðið til þess að koma í veg fyrir notkun kjarnorkuvopna og vetnissprengjunnar“ átti að vera: „enda er það öruggasta ráðið til þess að koma í veg fyrir framleiðslu og notkun kjarnorkuvopna og vetnissprengjunnar“ - og á eftir þessu koma orðin: „í hernaði“, svo að endirinn á þessari gr. er þá þetta: „enda er það öruggasta leiðin til þess að koma í veg fyrir framleiðslu og notkun kjarnorkuvopna og vetnissprengjunnar í hernaði.“ Þetta með framleiðsluna er þýðingarmikið, og var leitt, að það skyldi falla niður. Það kom t. d. fram í ræðu hv. 4. þm. Reykv. (HG), að hann leggur talsverða áherzlu á, að það sé hætt við tilraunir með þetta vopn, og má af þessari skýringu minni sjá, að meiri hl. er ekki eins fjarri hans hugsun og hin prentaða till. gefur tilefni til að ætla, eins og hún nú er, enda mun hið uppprentaða skjal sýna það, þegar þar að kemur. Nú bið ég hæstv. forseta að segja til, hvort hann óskar eftir, að beðið sé eftir hinu uppprentaða skjali, annars ætlaði ég að bæta fáeinum orðum við. [Frh.]

Forseti (JörB): Hv. frsm. meiri hl. hefur gert grein fyrir því, að till. hafi brenglazt ofur lítið frá því, sem ætlazt var til. Ef hv. þm. finnst, að þeir hafi getað gert sér grein fyrir samkv. skýringu hv. frsm., hvað leiðrétt hefur verið, þá skoða ég þetta sem leiðréttingu og kemur rétt í skjalapartinum eins og hv. frsm. hefur nú gert grein fyrir. Hins vegar ef hv. alþm. kjósa heldur að fá í sínar hendur till. með því orðalagi, sem hún á að vera, áður en gengið er til atkvæða, þá mun ég að sjálfsögðu verða við þeim óskum. Ef enginn hv. þm. gerir neina aths. út af þessu, þá skoða ég það sem menn taki þetta gott og gilt, því að hv. frsm. hefur gert glögga grein fyrir því, hvað hér er um að ræða, að það er smáleiðrétting og leiðrétting til betri vegar, skilst mér, á efni till. Ég tel og, að það sé rétt, að hv. frsm. haldi áfram sinni ræðu.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) [frh.7: Ég þakka hæstv. forseta. Ég skal ekki þreyta ræðu um þetta mikla vandamál, sem hér hefur verið fært inn á þennan vettvang. Hv. 4. þm. Reykv. hefur miklu betur en ég mundi gert hafa sýnt fram á það, að hv. flm. þáltill. hafa verið ofhaldnir af einhliða áliti í þessum efnum, þeir sem fluttu þessa till. upphaflega, hv. 2. þm. Reykv. og hans skoðanabræður; það sést af því, eins og hv. 4. þm. Reykv. sýndi glöggt fram á, að till. er þar einvörðungu beint gegn einu ríki veraldar. Það er ekki af því, að við, sem myndum þennan meiri hl., höfum nokkuð minni ótta eða finnum til minni fordæmingar á þessum válegu vopnum, sem brúkuð eru, heldur en hv. 2. þm. Reykv. og hans trúarbræður, að við viljum haga orðum okkar á annan veg til þess að láta í ljós vilja okkar og ósk um það, að þeirri vá verði afstýrt, sem af notkun kjarnorkuvopna og slíkra sprengna, sem hér eru nefndar, vetnissprengna o. s. frv., mundi leiða, heldur af því, að við lítum ekki litað á þetta mál. Við lítum ekki á voðann sem komandi aðeins frá einni átt. Ef um það væri að ræða hér, sem ég ætla ekki að fara út í neitt að verulegu leyti, að tala um það, hvaðan heiminum stæði mestur voði, þá er þar mörgum fleirum til að dreifa og margri annarri utanríkispólitík til að dreifa heldur en utanríkispólitík Bandaríkjanna, sem hv. 2. þm. Reykv. virtist vera svo fróður um. Hann minntist ekkert á utanríkispólitík ríkjanna austan járntjaldsins, og ætla ég þó, að hann muni engu ófróðari vera um hana heldur en þá, sem hann lýsti. Við höfum fullan rétt á því, og okkur ber skylda til þess, þótt smáir séum, að leggja það til í þessum efnum, sem við hyggjum réttast og bezt og er í samræmi við rödd okkar eigin samvizku. Á hinn bóginn get ég ekki fallizt á þá skoðun, sem fram kom hjá hv. 4. þm. Reykv., að Alþingi Íslendinga ætti að snúa sér að slíku máli sem þessu annan veg en í gegnum þá allsherjarstofnun, Sameinuðu þjóðirnar, sem Ísland er einn meðlimur í og er sá stærsti og merkasti vettvangur, þar sem rödd Íslands getur látið til sín heyra, og sá vettvangur, þar sem Ísland nýtur jafnréttis við stærri þjóðir. Ef við aftur á móti snúum tali okkar beint og milliliðalaust, hvort heldur væri til Moskvu, til Washington eða London, þá ber þeim hinum sömu sem á það tal mundu hlýða ekki sama skylda til að taka tillit til óska okkar kotríkis á þann veg eins og þegar við göngum fram í þeirri breiðfylkingu, sem Sameinuðu þjóðirnar mynda. Það er því að yfirlögðu ráði og með það fyrir augum, að þann veg sé okkar framkoma mest metin og virðulegust, að við, sem myndum meiri hl. á utanrmn., höfum farið fram á það, að Alþingi legði fyrir ríkisstjórn Íslands að skora á Sameinuðu þjóðirnar að taka þetta málefni upp, og ég geri eins vel ráð fyrir því. að af meðlimum Sameinuðu þjóðanna verði Ísland ekki hinn eini meðlimur, sem ber slíkar óskir á borð á því stóra þjóðþingi. Ég skal svo ekki um þetta hafa fleiri orð. Ég vonast til þess, að málið geti nú fengið sína afgreiðslu, eins og við höfum allir viljað stuðla að, að það fengi. Það getur verið bitamunur, en ekki byrðar með orðalag á till. hv. 4. þm. Reykv. og hv. meiri hl. utanrmn., en við stefnum allir að því marki að láta frá þessum véum heyrast þá rödd, sem miði til góðs í þessu efni, og öruggasti vegurinn, vissasti vegurinn, beinasti vegurinn og sá, er til mestrar farsældar mundi leiða fyrir allt mannkyn, er það, að þjóðirnar gætu bundizt föstum og öruggum heitum um allsherjarafvopnun.



Herra forseti. Ég vil nú ógjarnan verða til þess að lengja þessar umr., ef hægt væri að fara að ljúka þeim. Ég skil það vel, að hv. þm., sem sjálfir stóðu að því að fá Ísland inn í Atlantshafsbandalagið, eru eðlilega dálítið viðkvæmir fyrir þeim ádeilum. sem fram koma á Bandaríkin, og ég vil ekki hér, af því að við höfum nú deilt um þau mál allheitt og harkalega stundum, fara að rifja það upp í sambandi við þessi mál. Ég hef flutt þau rök það oft hér, að ég held, að þess ætti ekki að þurfa, enda heppilegast, að hægt væri að losna við þau. En hitt verða menn að gera sér ljóst. að það eru Bandaríkin núna sem stendur, sem hafa fleiri hundruð herstöðvar úti um alla veröld í öllum heimsálfum og hafa sjálfir kjarnorkuvopn, sem þeir hafa tilkynnt að þeir muni vera reiðubúnir til þess að beita í stríði. Þetta skapar sérstöðu Bandaríkjanna í heiminum. Enn fremur hitt, að þeir hafa þegar sýnt sig í því að beita slíkum vopnum í styrjöld - og svo nú upp á síðkastið með sinni breyttu hermálapólitík í janúar gert þetta að höfuðatriðinu í öllum þeirra stríðsundirbúningi, í allri þeirra hernaðarpólitík. Þetta er, eins og ég sýndi fram á áðan, það, sem skapar þá sérstöku hættu, sem hér er fyrir hendi. Ég vil aðeins minna menn á, hvað sagt var við ýmsa, sem beittu sér fyrir því fyrir nokkrum árum, að það væri skorað á Bandaríkin, þegar þau áttu ein kjarnorkuvopn í heiminum, svo að vitað væri, að undirgangast þá skuldbindingu að nota þau ekki í hernaði. Það voru skapaðar æsingar á móti þeim mönnum, sem þá voru að beita sér fyrir því, að kjarnorkuvopn væru bönnuð. Ég veit, að hv. þm. muna eftir því í sambandi við undirskriftirnar undir Stokkhólmsávarpið. En ég ætla ekki að fara að rifja neitt upp af þessu eða deila um það. Aðeins vildi ég segja hitt, ekki sízt í sambandi við þá fallegu ræðu, sem hv. þm. Vestm. var að halda: Ef þetta er rétt. sem hann segir að sé meiningin hjá meiri hl., að vilja svona ákaft byrja á allsherjarafvopnun - ég ætla nú ekki að skjóta því inn, hvort það standi í sambandi við það, að það eru að koma fram till. um að fara að vopna Íslendinga hérna heima, - hvað geta þeir þá haft á móti því að samþykkja þá viðbót, sem ég er með, að fyrsta skrefið til allsherjarafvopnunar sé, að tafarlaust sé hætt öllum tilraunum með vetnissprengjur og notkun þeirra og annarra kjarnorkuvopna sé bönnuð? Hvað getur verið á móti því að samþykkja þessa viðaukatillögu? Ég hef ekki heyrt nokkur rök á móti því, og þau eru ekki til. Það veit hver einasti hv. þm., að það er ekki hægt að komast að samkomulagi um það, að allar þjóðir í heiminum afvopnist undireins, því miður, það er ekki hægt. Hvað mundu þessir hv. þm. segja sjálfir við þær þjóðir, sem eru að berjast fyrir sínu frelsi núna, sumar með furðulega frumstæðum vopnum, lítið betri en þeim, sem Íslendingar höfðu stundum í gamla daga? Getið þið virkilega búizt við því, getum við gert okkur vonir um það? Því miður ekki í svipinn. En það er hitt, sem við verðum að einbeita okkur að, að afstýra því, að þessi kjarnorkuvopn verði notuð. Og ég held það hafi verið misskilningur hjá hv. 4. þm. Reykv., þegar hann talaði um þær áskoranir. sem ég undirstrikaði að hefðu komið fram frá ríkisstj. Japans og þingflokkunum þar, frá forsætisráðherra Indlands, frá ýmsum þingflokkum og þingum í Evrópu. Ég var ekki sérstaklega að segja, að þessar till. allar saman og þessi ávörp væru samhljóða þeim, sem við hefðum verið að flytja hérna. Ég var þvert á móti að tala um, að öllum þessum till. er einbeitt að því einu að reyna að hindra notkun kjarnorkuvopna í styrjöld og að reyna að hindra, að það verði gerðar fleiri tilraunir með vetnissprengjuna. Sannleikurinn er, að við vitum ekki, hvenær slíkar tilraunir kunna að leiða til álíka skelfinga eins og styrjaldar, og við vitum ekki enn þá, til hvers þær tilraunir hafa leitt, sem þegar hafa verið gerðar, eins og nú þegar er farið að tala um, að Kyrrahafið sé orðið geislavirkt. Ég vil því mega vona það, hvað sem okkur nú annars greinir þarna á um, að þessi litla viðbótartill. mín á þskj. 866 verði í öllu falli samþykkt.



Herra forseti. Efni þessa máls er að skora á hæstv. ríkisstj. að beita sér fyrir því, að samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um jöfn laun karla og kvenna verði staðfest að því er Ísland varðar, og jafnframt undirbúi ríkisstj. nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að samþykktin komist í framkvæmd. Allshn. Sþ. hefur haft þessa till. til meðferðar og mælir einróma með því, efnislega, að hún verði samþ. Hún hefur gert orðalagsbreytingu nokkra á till. og telur réttara, að hún verði orðuð eins og n. hefur lagt til á þskj. 784. Eins og hv. alþm. er kunnugt, þá hefur Ísland um nokkurt tímabil verið aðili að Alþjóðavinnumálastofnuninni, en á þingum þessarar stofnunar hefur jafnrétti karla og kvenna í launamálum verið rætt og gerðar um það ályktanir. Með samþykkt, sem gerð var á þingi stofnunarinnar árið 1951, var lagt til við aðildarríkin, að þau tryggðu það, að reglan um jöfn laun til karla og kvenna fyrir jafnverðmæt störf kæmi til framkvæmda hjá þeim og tæki til alls starfsfólks. Þessi samþykkt, sem gerð var árið 1951, er prentuð sem fskj. með þáltill. Löndin eða þjóðirnar, sem eru aðilar að Alþjóðavinnumálastofnuninni. hafa nokkur, frá því að samþykktin gekk í gildi, fullgilt hana hjá sér, en fleiri eru þó, sem eiga það eftir. Ekkert Norðurlandanna hefur t. d. enn þá fullgilt samþykktina, og hafa þau greint ástæður sínar til þess, að svo er, í skýrslu, sem þau hafa gefið Norðurlandaráðinu um það mál. Danir telja sig t. d. ekki geta fullgilt samþykktina vegna þess, að þar séu engin lög um þetta efni. Í skýrslu Norðmanna segir að þar hafi málið verið rætt í nefndum og á Stórþinginu, atvinnurekendur þar í landi hafi lagzt á móti fullgildingu samþykktarinnar, en verkalýðssambandið sé henni meðmælt. Á Stórþinginu hafi verið samþ. það álit félagsmálanefndar þingsins, að ríkisstj. skyldi taka til nákvæmrar athugunar, hversu koma megi grundvallaratriðum samþykktarinnar í framkvæmd. Svipað er að segja um Svía. Þeir hafa ekki heldur fullgilt samþykktina og frestað um það ákvörðun, a. m. k. ekki tekið ákvörðun, í hve ríkum mæli samþykktin skuli tekin til greina við ákvörðun launa starfsmanna ríkisins. Hér á Íslandi hefur ríkisstj. á sínum tíma tjáð sig fylgjandi því, að gerð yrði alþjóðasamþykkt um sömu laun til karla og kvenna, þar sem hún væri fylgjandi þeirri grundvallarreglu í meginatriðum, enda er ekki gerður greinarmunur hér á landi á körlum og konum að því er snertir stöðu hjá hinu opinbera. Á öðrum sviðum mun nokkuð skorta á það, að reglunni um sömu laun sé framfylgt hér á landi, Samkvæmt þessu taldi allshn. rétt að breyta orðalagi till. á þann veg að fela ríkisstj. að undirbúa nauðsynlegar ráðstafanir, sem gera þyrfti, til þess að þessi samþykkt gæti tekið gildi hér á landi. Þessi undirbúningur getur hugsazt á tvennan veg. Hann getur hugsazt á þann hátt, að ríkisstj. beiti sér fyrir því, að upp verði teknir samningar milli Vinnuveitendasambands Íslands og allsherjarsamtaka vinnandi fólks í landinu um það, að þessir tveir aðilar komi sér saman um málið, og undirbúningurinn getur líka orðið á þann hátt ef svo vill verkast, að lagasetning um þetta efni verði undirbúin. Um það, hvaða leið skyldi farin í þessu efni, hefur n. ekki látið neitt álit í ljós sérstaklega. En ég skal segja það sem mína skoðun, að ég teldi það æskilegast í þessu máli, ef samkomulag gæti um það tekizt á milli samtaka vinnuveitenda og t. d. Alþýðusambands Íslands og annarra sambanda vinnandi manna í landinu, frekar en að um kannske beina lagasetningu um efnið væri að ræða, þó að slíkt komi vitanlega fullkomlega til greina. Sem sagt, n. leggur til, að málið verði afgr. á þann hátt. að till. verði samþ. með þeirri breyt., að hún orðist eins og segir á þskj. 784, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að undirbúa nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafnverðmæta vinnu geti orðið staðfest á Íslandi.“ Ég skal geta þess, að við fjórir Alþfl. menn í hv. Nd. höfum þar borið fram frv. til laga, sem fer í nokkuð svipaða átt og þessi till., þ. e. a. s., þar er þó ekki byggt á samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, heldur er þar gert ráð fyrir sérstöku og ákveðnu lagafrv. um málið, og ég tel, að með þessari samþykkt, ef gerð verður hér, séu því máli, sem í frv. felst, efnislega einnig gerð nokkur skil og því þokað verulega áleiðis eins og till. er orðuð og gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Þegar þessi till., sem hér er til umr. var borin fram, þá virtist það vera augljóst mál, að annar hv. stjórnarflokka, Sjálfstfl. hefði fengið mikinn áhuga á því, að hér yrði tryggt launajafnrétti milli kvenna og karla, því að menn þóttust vissir um það, að þeir 7 hv. alþm. í Sjálfstfl., sem að till. stóðu. hefðu vissulega ekki gerzt flm. hennar nema í fullu samráði við sinn flokk og þá fullvissir þess, að flokkurinn væri reiðubúinn til að framkvæma þessa till., verða við þeirri áskorun, sem í henni felst. En nú virðist svo sem það hafi orðið ofan á við athugun á till. í n., að ekki þyki fært að samþ. till. óbreytta, heldur eingöngu að skora á ríkisstj. að undirbúa nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafnverðmæta vinnu geti orðið staðfest á Íslandi. N. kemst að þeirri niðurstöðu, að það séu þeir meinbugir á hér, að það sé ekki hægt að staðfesta jafnlaunasamþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar að sinni og ríkisstj. skuli nú fá það hlutverk að undirbúa það, að það sé hægt að staðfesta þessa samþykkt ILO. Nú má það vel vera, að það sé alveg út í hött, að þessi þáltill. sé flutt, af því að áður en hún gæti haft nokkurt minnsta gildi, nokkra minnstu þýðingu aðra en að hræsna um fylgi við málið, þyrfti að tryggja annað tveggja, lagasetningu á Íslandi, sem skyldaði atvinnurekendasamtökin til að skuldbinda sig um greiðslu sömu launa til kvenna og karla eða að löggjöf væri sett um þetta mál, svo að atvinnurekendur væru skyldugir til að haga þannig launagreiðslum, að fullu jafnrétti milli kynjanna væri náð. Það er að annarri hvorri þessari leið, með heildarsamningum milli atvinnurekendasamtakanna og verkalýðssamtakanna eða með lagasetningu á Íslandi, sem þetta mál kemst í höfn, og að öðrum leiðum ekki. Það var því sýnt frá upphafi, að till. þeirra hv. 7 þm. Sjálfstfl. var sýndargagn eitt og þokaði málinu ekki nokkurn hlut í áttina til launajafnréttis. Alveg verður sama upp á teningnum, þó að brtt. hv. n. verði samþykkt. Málið er ekki komið neitt nær sinni lausn að samþykktri till. heldur en áður, nema því aðeins að hæstv. ríkisstj. annaðhvort tryggi heildarsamninga. sem leysi málið, eða undirbúi lagasetningu um lausn þess. En fyrir þessu hv. Alþingi hefur legið frv., og það er ekki í fyrsta sinn, sem það hefur legið hér fyrir, heldur er það í annað sinn og nokkur ár liðin síðan það var hér fyrst flutt, - frv. til laga um sömu laun til karla og kvenna. Hv. Alþingi hefur daufheyrzt við að samþ. þetta frv. í bæði skiptin, og virðist því vera augljóst mál, að hv. stjórnarflokkar hafi hvorki vilja né getu til þess að verða við þeim óskum, sem í till. fólust. Ég álít, að hæstv. ríkisstj. fái nú enn þá einu sinni, ef þessi till. hv. n. verður samþ., að ganga undir próf um það, hvort hún og þar með þeir flokkar, stærstu flokkarnir í landinu, sem að stjórninni standa, eru vinsamlegir og fylgjandi launajafnrétti kvenna og karla eða hvort þeir eru fjandsamlegir því máli. Eftir því verða framkvæmdirnar á þessari till., sem þess vegna væri m. a. afgreidd sem prófsteinn á hv. stjórnarflokka í málinu.



Herra forseti. Löggjafinn hefur í meginatriðum ákveðið verkaskiptingu ríkisvaldsins og bæjar- og sveitarfélaga. Með löggjöf er víða ákveðið eða gert ráð fyrir, að sveitarfélögin annist vissar framkvæmdir, en fái svo aðstoð, beinan styrk eða framlög eða lán frá ríkinu, til þessara framkvæmda. Þannig er það til dæmis með skólabyggingar, sem ætlazt er til og beinlínis lögboðið að bæjar- og sveitarfélögin hafi með höndum, enn fremur um sjúkrahús, íþróttamannvirki og hafnargerðir. Þar sem lögin ákveða framlög úr ríkissjóði til þessara framkvæmda, er það aðallega með tvennum hætti. Stundum er ákveðið beint hlutfall, eins og t. d. í lögum um hafnargerðir, að ríkissjóður greiði 2/5 eða 1/3 af kostnaði við þessar framkvæmdir, en að það sé greitt eftir því, sem fé er veitt í fjárlögum. En í öðrum lögum, t. d. í skólalöggjöfinni, er ákveðið, að ríkissjóður greiði vissan hluta stofnkostnaðar, helming stofnkostnaðar eða 3/4 eftir atvikum, en án þess að slíkur fyrirvari sé gerður eins og í hafnarlögum, að greiðslurnar fari eftir því, sem fé er veitt í fjárlögum. Í mörgum þessara tilfella og flestum þarf samþykki ríkisvaldsins til þess að hefja framkvæmdirnar. Þær eru meira og minna undir eftirliti ríkisins og í sumum tilfellum. t. d. varðandi hafnargerðir, eru framkvæmdirnar beinlínis undir umsjá starfsmanna og stofnana ríkisvaldsins. Það er eðlileg sanngirniskrafa bæjar- og sveitarfélaganna, að eftir því sem þær ráðast með samþykki ríkisins í þessar framkvæmdir, sem eftir löggjöfinni falla í þeirra hlut, þá greiði ríkissjóður jöfnum höndum sinn lögboðna hluta af þessum framkvæmdum. Það er sanngirniskrafa varðandi þau mál, þar sem í lögunum segir, að þetta skuli greiða eftir því, sem fé er veitt í fjárlögum. En það er beint lögvarin krafa, eins og t. d. varðandi skólabyggingar, þar sem ríkissjóður á að greiða vissan hluta eftir því, sem framkvæmdum miðar áfram, án tillits til þess, hvort fé er veitt í fjárlögum eða ekki. Um þær framkvæmdir gegnir svipuðu máli eins og um jarðræktarframkvæmdir bændanna. Bóndinn á lagalega kröfu samkvæmt jarðræktarlögum á jarðræktarstyrknum, hvort sem fjárveiting í fjárlögum hrekkur til þess eða ekki. Nú hefur svo farið á undanförnum árum, að hlutur ríkisvaldsins hefur í mörgum greinum legið mjög eftir í þessum efnum, þannig að miklar skuldir hafa safnazt saman eða ógoldin framlög af ríkisins hendi til bæjar- og sveitarfélaganna. Á s. l. hausti munu ógoldin lögboðin framlög ríkissjóðs til skólabygginga víðs vegar um land hafa numið 12–13 millj. kr. Um s. l. áramót munu ógoldin framlög af hendi ríkissjóðs til hafnargerða á móti framlögum sveitarfélaganna hafa numið 4.6 millj. kr. Hér er um stórar fúlgur að ræða og eðlilegt, að fyrir efnalítil sveitarfélög sé erfitt ár eftir ár að eiga stórar fúlgur til lögboðinna og lögskyldra framkvæmda hjá ríkissjóði. Samtök sveitarstjórnanna hafa hvað eftir annað hreyft þessum málum og gert kröfu til ríkisvaldsins um, að þeirra hlutur yrði réttur. Samband ísl. sveitarfélaga, fulltrúafundir þess og bæjarstjórafundir, sem komið hafa saman, hafa beint eindregnum kröfum til ríkisstjórnar og Alþingis í þessu efni. Því miður hafa fjárveitingar í fjárlögum verið helzt til litlar til að halda í horfinu í þessum efnum á undanförnum árum, en á árinu 1952 var þó sýnd nokkur viðleitni í þá átt að grynna á þessum skuldum, þar sem Alþingi samþykkti eftir till. þáverandi ríkisstj. að verja 7 millj. kr. af greiðsluafgangi ársins 1951 til þess að grynna á þessum skuldum, greiða 5 millj. kr. til að lækka skólabyggingaskuldirnar og 2 millj. kr. til að lækka hafnargerðaskuldirnar. Þegar fjárlög voru til meðferðar fyrir yfirstandandi ár, voru uppi kröfur um það hér á Alþ. og í flokkunum, að reynt yrði að grynna eitthvað á þessum sívaxandi skuldum. Af því varð þó ekki, en bent var þá á þá leið, að í sambandi við ráðstöfun á væntanlegum greiðsluafgangi ársins 1953 mætti ráða nokkra bót á þessu. Eftir þeirri grg., sem alþm. heyrðu frá hæstv. fjmrh. nú fyrir nokkrum dögum um afkomu s. l. árs og ráðstöfun á greiðsluafganginum, þá var ekki í þeirri grg. eða tillögum gert ráð fyrir framlögum í þessu skyni. Við höfum talið flm. þessarar till., að ekki væri hægt að slíta svo þessu þingi, að ekki kæmu fram ákveðnar kröfur um það, að ríkisvaldið sinni meir þessum málum heldur en verið hefur og sýni einhvern lit á því að ganga til móts við sveitarfélögin sumpart varðandi siðferðislegar og eðlilegar kröfur þeirra og sumpart varðandi beinar lagalegar fjárkröfur þeirra á hendur ríkinu. Þess vegna er þessi till. flutt. Ég skal ekki fara um hana fleiri orðum að sinni. Ég tel, að þetta mál liggi svo ljóst fyrir, að í rauninni sé ekki þörf á því að vísa því til nefndar, en legg til, að því verði vísað til síðari umr. Ég sé, að hér hafa hv. flokksbræður hæstv. fjmrh. borið fram smábrtt., sem nema 30 millj. kr. útgjöldum, sem flokkur hæstv. fjmrh. virðist vilja bæta við þessa till. Þær brtt. koma að sjálfsögðu ekki til meðferðar samkvæmt þingsköpum fyrr en við síðari umr. þessa máls. Þó að líði nú að þinglausnum, þá vil ég beina því til hæstv. forseta, eftir að samþykkt hefur verið að vísa málinu til síðari umr., að hann taki það nú að loknum þessum fundi til síðari umr. og afgreiðslu, því að hæstv. forseti hefur gengið svo rösklega fram á þessum fundi við að afgreiða þau mál, sem fyrir liggja: vetnissprengjur, stjórnarráðshús, Skálholtsstað og fleira, að mér virðist hann hafa lokið þeim málum, sem hér liggja fyrir, öðrum en þessu, og ætti því að vera í lófa lagið að hafa síðari umr. nú og afgreiða till. , og greiðslurnar hafa löngum verið þar mjög mikið á eftir tímanum. Það er þess vegna alls kostar eðlilegt og raunar sjálfsagt, að þegar kemur fram till. eins og þessi, sem er ósk um leiðréttingu eða ósk um greiðslur í eitt og annað, að vísu ekki annað en það, að það sé greitt hraðar en það hefur verið greitt til þessa, að það sé bent á það í sambandi við tekjuafgang, að það eru ýmsar fleiri greiðslur, sem þarf að hugsa um og ýmsir þm. telja að skipti jafnmiklu máli og þær greiðslur, sem hér liggja fyrir. Það er þess vegna algerlega rangt hjá hv. 4. þm. Reykv., að í því felist nokkur óeðlileg vinnubrögð eða tilraun til hrossakaupa. Það eru aðeins settar fram skoðanir, hvaða greiðslur þm. álíti nauðsynlegastar. Ég á hér brtt., sem ég vildi gjarnan láta fylgja nokkur orð í tilefni af þessum ummælum, sem féllu sérstaklega hjá hv. 4. þm. Reykv.  Ég flyt þessa till. vegna þess, að ég álít það mjög þakkarvert, að það hefur verið gert eða verður gert stórt átak í rafmagnsmálunum núna á næstunni. En ég flyt þessa till. fyrst og fremst til þess að minna á það, að næsta málið, sem liggur fyrir Alþ., næsta stórmálið og eins stórt og rafmagnsmálið og kannske stærra og á að koma samhliða og hefði ef til vill átt að koma á undan, er það, að Búnaðarbankinn, lánsstofnun bændanna, verði styrktur til þess að taka upp það mál með fullum krafti, sem búnaðarþingið tók upp núna á þessum vetri, og það er að útvega fjármagn til þess, að þeir bændur, sem eru orðnir á eftir í ræktun og eru með lítil bú í sveit, geti fengið tækifæri til þess að auka ræktun sína og koma búum sínum í það horf, að þau séu lífvænleg fyrir þá, sem búskap stunda. Þetta er atriði, sem hefur ekki aðeins þýðingu fyrir bændurna sjálfa; þetta hefur stórkostlega þýðingu fyrir okkar þjóðfélag í heild. Þessi aðstöðumunur bænda er eitt erfiðasta viðfangsefnið núna í okkar þjóðfélagi, ekki aðeins fyrir bændur, heldur einnig vegna þess, að meðan ekki kemst á þetta jafnvægi á milli búanna, er ekki þess að vænta að framleiðslan verði seld við því verði, sem við allir óskum eftir að hún geti verið seld, og bændur þó haft viðunandi tekjur. Jafnframt er annað, sem þarf að hugsa fyrir, og það er það, að um leið og við veitum þægindin upp í sveitir landsins eins og rafmagn, þá þarf jafnframt að sjá fyrir því, að búskapnum sé komið í það horf, að hann geti staðið undir þessum þægindum. Ég flyt þessa till. fyrst og fremst til þess að minna á, að það eru engin framlög úr ríkissjóði. sem standa nær því að vera forgangsframlög, heldur en framlög til þess að gera átak í þessu máli, og það er mesta stórmálið, sem liggur hér fyrir, og það er engu minna og ef til vill stærra en rafmagnsmálið, sem hefur verið á þessu þingi og er sannarlega stórmál.



Herra forseti. Það er nú fyrst og fremst vegna orða, sem féllu hér frá hv. 4. þm. Reykv. (HG) um þessa till., sem hér liggur fyrir, að ég ætla að segja nokkur orð. Ég lít nú satt að segja frekast á þessa till. um þær greiðslur úr ríkissjóði, sem þar er farið fram á, sem eins konar óskalista frá hv. flm. Það er vitanlega þannig fyrir mælt í þeim lögum, sem framlögin ákveða, að fé greiðist eftir því, sem veitt er fé til þess á fjárlögum. Þar gildir ekki sama regla eins og um ýmis önnur framlög, sem hv. 1. flm. þessarar till. nefndi. Það gilda um þetta þær reglur, sem gilda um ýmis framlög til landbúnaðarins, eins og t. d. til mjólkurbúa og þess háttar, þar sem svo er ákveðið, að framlögin greiðist eftir því, sem fé er veitt á fjárlögum



Herra forseti. Sú till. til þál., sem nú hefur verið tekin til umr., frá hv. 7. þm. Reykv. (GTh) og tveim öðrum hv. þm., fjallar um það, að ríkisstj. verði falið að greiða á þessu ári sem mestan hluta af ógoldnum lögboðnum framlögum ríkissjóðs til bæjar- og sveitarfélaga vegna stofnkostnaðar skóla, sjúkrahúsa, íþróttamannvirkja og hafnarframkvæmda. Það felst jafnframt í till., að ríkisstj. sé heimilað að greiða þessar upphæðir af tekjuafgangi ríkissjóðs 1953 og 1954 svo og að taka lán í þessu skyni, ef með þarf. Samkvæmt þeirri skýrslu, sem flutt var nýlega hér á Alþ. af hæstv. fjmrh., virtist nú það koma fram, að ríkissjóður mundi ekki hafa mikið handbært fé af tekjum ársins 1953. Og segja má, að það sé nokkuð snemmt að ráðstafa nú í aprílmánuði tekjuafgangi ársins 1954. En hv. þm., sem þessa till. flytja, leggja það til,, að ef tekjuafgangurinn eða greiðsluafgangurinn 1953 og væntanlegur greiðsluafgangur 1954 reynist ekki nægur til þess að greiða það, sem þeir leggja til að greitt verði, þá verði tekið lán í þessu skyni. Það má því segja, að nokkur grundvöllur eða a. m. k. hugsanlegur grundvöllur sé fyrir þessari till., hvað sem greiðsluafgangi liður. Það er sem sagt að taka lán, og það er aðferð, sem allmikið hefur verið notuð, þegar einhverju skal til vegar koma. Nú er það svo, að þegar ég sá þessa till., þá virtist mér nú svo, að ef að því ráði kynni að verða hnigið að leita eftir lánum til þess að inna þær greiðslur af hendi, sem hv. flm. hér sérstaklega nefna, þá væri rétt, að fleira kæmi til greina, ef farið væri að leita eftir lántöku á annað borð. Því er það, að ég hef leyft mér að flytja hér brtt. ásamt hv. 2. þm. S-M. (VH), og er hún á þskj. 869. Fleiri hv. þm. hafa orðið til þess að flytja brtt. við þessa till. Hv. þm. Str. (HermJ) hefur þegar mælt fyrir brtt., sem hann flytur ásamt hv. þm. Dal. (ÁB) á þskj. 867 um framlög til ræktunarsjóðs Íslands og veðdeildar Búnaðarbankans, og ég sé hér, að hv. þm. V-Ísf. (EirÞ) hefur flutt brtt., þar sem gert ráð fyrir, að fiskveiðasjóði Íslands verði látið í té starfsfé allt að 15 millj. kr. Varðandi brtt. okkar hv. 2. þm. S-M. á þskj. 869 vil ég leyfa mér að minna á það, að hv. Alþ. hefur nú fyrir skömmu sett ný brúalög að frumkvæði samgmn. Nd. Ef ég man rétt, þá er í þessum nýju brúalögum gert ráð fyrir, að byggt verði nokkuð á annað hundrað brúa, smærri og stærri. Mig minnir, að þær séu eitthvað milli 130 og 140. Þar er um að ræða bæði nýjar brýr og endurbyggingu eldri brúa. Að vísu eru þarna teknar upp í hin nýju brúalög ýmsar brýr, sem áður hafa verið á brúalögum, en þarna eru þó um leið margar brýr teknar í lög, sem ekki hafa verið í lögum áður. Þessi lagasetning hefur gengið greiðlega gegnum Alþ., og er ekki að lasta það. En það má segja, að sá galli sé á, að jafnframt því sem þessar brýr hafa verið settar í lög, þá hefur Alþ. ekki gert neinar sérstakar ráðstafanir til þess að sjá fyrir auknum fjárframlögum til þessara nauðsynlegu framkvæmda. Ég vil í þessu sambandi leyfa mér að minna á það, að ég flutti á þingi í vetur, fyrir nokkrum mánuðum, frv., þar sem gert var ráð fyrir sérstakri leið til þess að afla fjár til að byggja nokkuð af þessum brúm. Þannig er nú ástatt, að sumar þeirra brúa, sem elztar eru hér á landi, eru orðnar mjög ótraustar, svo ótraustar, að það er margra manna mál, að af þeim stafi töluvert mikil slysahætta fyrir þá, sem um þessar brýr verða að fara. Ég hafði við flutning þess máls, sem ég nefni, sérstaklega í huga eina slíka brú, sem ég þekki vel, en jafnframt er mér það ljóst, að líkt stendur á um fleiri. Og þessar gömlu brýr eru einmitt margar hverjar á stórvötnum landsins, þannig að það kostar ærið fé að byggja þær upp. Nú er það svo, að brúasjóðnum, sem stofnaður var með lögum fyrir nokkrum árum, hefur sérstaklega verið ætlað það hlutverk að byggja hinar stærri brýr, en tekjur hans eru mjög af skornum skammti miðað við það stóra hlutverk, og fer því þess vegna fjarri, að hann geti sinnt því til fullnustu. Ég lagði þess vegna til, að brúasjóðnum yrði aflað sérstakra tekna og að það yrði þá jafnframt ákveðið, að því fé yrði varið til þess að byggja upp þessar gömlu brýr, sem sérstök slysahætta stafar af. Þetta mál var lengi til meðferðar í hv. samgmn. Nd., en án árangurs, því að sú hv. n., sem að vísu hafði mikinn áhuga fyrir nýjum brúalögum, skilaði aldrei áliti um þetta frv. Þegar sýnt þótti, að málið mundi ekki ná fram að ganga á þessum grundvelli og orðið var áliðið þings, var flutt í hv. Ed. annað frv., af þremur hv. þm. í þeirri hv. deild, um að afla brúasjóði nýrra tekna. En nú er þingið að ljúka störfum og sýnt, að það frv. nær ekki heldur fram að ganga. Ég hef talið hlýða að rifja nokkuð upp gang þessa máls á því þingi, sem nú er að ljúka, til skýringar því, að ég hef flutt þá brtt., sem hér liggur fyrir á þskj. 869, ásamt hv. 2. þm. S-M. Ég álít, að það sé mjög aðkallandi og að ekki verði lengi hjá því komizt að afla brúasjóðnum nýrra tekna og þó alveg sérstaklega til þess að byggja upp þessar gömlu brýr, sem slysahætta stafar af, því að naumast er hægt að horfa upp á það ástand, að um þessar brýr, kannske eina eða fleiri, geti farið eins og á sínum tíma fór um brúna á Ölfusá, og Alþ. getur ekki lengi látið það mál afskiptalaust, eins og gert hefur verið að þessu sinni. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta mál. Má vera, að réttara hefði verið að mæla fyrir brtt. við síðari umr. málsins, en hv. 1. fim. till. ræddi í sinni framsöguræðu nokkuð um þær brtt., sem fram væru komnar, og var þannig tilefni til þess gefið, að fleira væri um þær sagt, enda er það nú svo, sérstaklega ef fara ætti að till. hv. 1. flm. og afgreiða þetta mál nú í nótt, án þess að því verði vísað til n., að þá er vissulega ekki vanþörf á því, að málið sé rætt nokkuð við báðar umr. og nú þegar við fyrri umr. gerð grein fyrir þeim brtt., sem lagðar hafa verið fram.



Herra forseti. Það er sýnilegt á nokkrum till., sem hér liggja nú fyrir til umr., að hv. þm. stjórnarflokkanna er kunnugt um það, að fjárhagur ríkissjóðs sé mjög rúmur, og í tilefni af því, að þeir vita. þetta, hafa þeir borið fram till. hér um nokkrar fjárveitingar, og fjalla sumar þeirra um fjárveitingar til atvinnuveganna sérstaklega. Ég verð að lýsa ánægju minni yfir því, að hv. þm. stjórnarflokkanna skuli bera fram hér á Alþingi till. um ráðstöfun á þessum fjárfúlgum ríkissjóðs, því að það mætti þá ef til vill verða til þess, að þessu mikla fé yrði ekki ráðstafað án vitundar og samþykkis Alþingis, eins og oft hefur áður skeð og berlega kom í ljós hér við umr. fyrir skömmu um tekjur og afkomu ríkissjóðs á árinu 1953. Á þskj. 868 flytur hv. þm. V-Ísf. till. um framlag til fiskveiðasjóðs, 15 millj. kr. Þetta er allríflegt framlag til þessa merka sjóðs, og sé ég ekki ástæðu til að gera brtt. við það. En á þskj. 867 flytja þeir hv. þm. Str. og hv. þm. Dal. till. um fjárframlög til Ræktunarsjóðs Íslands og veðdeildar Búnaðarbankans, og er þar öllu meira skorið við nögl framlagið. Það er þó ljóst af umr., sem fram hafa farið hér á þingi í vetur um veðdeild Búnaðarbankans í sambandi við frv., sem var hér til umr. og afgreiðslu um aukið fé til þeirrar veðdeildar, að þar er þörf - mjög mikil þörf - á auknu fjármagni. Og með hliðsjón af þeim rökum og þeim upplýsingum, sem komu fram við þær umr. sérstaklega, svo og með hliðsjón af hinum rúma fjárhag ríkissjóðs, sem kemur hér berlega í ljós af till. hv. þm. stjórnarflokkanna, höfum við hv. 3. landsk. þm. (HV) leyft okkur að flytja hér brtt. við brtt. á þskj. 867, þess efnis, að í staðinn fyrir 5 millj. kr. til ræktunarsjóðs og 5 millj. kr. framlag til veðdeildar Búnaðarbankans komi 7 millj. kr. framlag. Brtt. þessi er skrifleg og að sjálfsögðu of seint fram komin, og vil ég leyfa mér að biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir till.



Herra forseti. Áður en ég fór utan í fylgd forseta Íslands á dögunum, lét ég þess getið hér á hv. Alþingi, að ég gerði ráð fyrir að koma aftur 12. þ. m. og að ég mundi þá geta skýrt frá niðurstöðum samkomulags milli Íslands og Bandaríkjanna um framkvæmd varnarmálanna, sem unnið hefur verið að síðan í byrjun febrúar. Hafði ég fulla ástæðu til að líta svo á, að þá yrði endanlega frá öllu gengið. Af ástæðum, sem íslenzkum stjórnarvöldum eru með öllu óviðráðanlegar, hefur þetta á hinn bóginn farið svo, að ekki er enn þá endanlega búið að staðfesta samkomulagið, og því get ég ekki gefið hv. Alþingi skýrslu á þann hátt að greina frá einstökum atriðum málsins. Samkomulagið er að vísu tilbúið af hendi hinna íslenzku og bandarísku fulltrúa, sem að því hafa unnið af hálfu ríkisstjórnanna, en staðfestingu vantar á nokkrum atriðum af hálfu utanríkisráðuneytis Bandaríkjanna. Það er nóg til þess, að mér er með engu móti fært að gera grein fyrir málinu efnislega. Þykir mér það miður, og hef ég gert allt, sem í mínu valdi stendur til þess að hraða svo málinu, að ég geti gefið hv. Alþingi efnislega skýrslu, áður en það lýkur störfum. Á hinn bóginn veit ég, að allir skilja það, að ég hef ekki viljað vinna það fyrir aukinn hraða á málinu að fá í nokkru atriði lakari niðurstöðu en ella. Ég tel rétt í þessu sambandi að greina nokkuð frá aðdraganda og meðferð málsins. Með orðsendingu, sem ég afhenti sendiherra Bandaríkjanna í Rvík 4. des. 1953, var farið fram á það af hálfu Íslands, að teknar yrðu upp viðræður milli ríkisstj. Íslands og ríkisstj. Bandaríkjanna um nokkur tiltekin atriði varðandi herverndarsáttmálann frá 5. maí 1951 og framkvæmd hans. Var þessi upptaka málsins í samræmi við yfirlýsingu, er ég flutti á Alþingi 19. okt. s. l. Í orðsendingunni var sérstaklega óskað viðræðna um brottflutning erlendra verkamanna, færslu framkvæmda fyrir varnarmálin yfir á íslenzkar hendur, aðgreiningu dvalarsvæða varnarliðsins og dvalarsvæða Íslendinga, sem vinna á samningssvæðunum, takmörkun í samskiptum varnarliðsmanna og Íslendinga, aðstöðu íslenzkra ríkisstofnana til starfsemi á Keflavíkurflugvelli og ný vandamál í sambandi við hinar fyrirhuguðu radarstöðvar. Orðsendingunni fylgdi ýtarleg skrifleg grg. um framkvæmd sáttmálans árin 1951–53 og íslenzk sjónarmið í því máli. Hinn 21. des. s. l. tjáði Bandaríkjastjórn íslenzku ríkisstj., að Bandaríkin hefðu fallizt á að hefja viðræður og að viðræðurnar færu fram hér á landi. Fulltrúar Bandaríkjanna komu hingað um mánaðamótin jan.-febr., en viðræðurnar milli fulltrúa íslenzku ríkisstj. og Bandaríkjastjórnar hófust í Rvík 2. febr. Fulltrúar Íslands í viðræðunum auk mín voru tilnefndir alþm. Hermann Jónasson og Björn Ólafsson, Ólafur Jóhannesson próf., Magnús V. Magnússon skrifstofustjóri í utanrrn., Tómas Árnason fulltrúi í varnarmáladeild utanrrn. og Hans G. Andersen þjóðréttarfræðingur. Af hálfu Bandaríkjanna áttu þátt í samningaviðræðunum sendiherra þeirra hér á landi. Edward B. Lawson, ásamt fulltrúum frá utanrrn. og hermálaráðuneyti Bandaríkjanna. Eftir að líklegt þótti, að samkomulag mundi nást í meginatriðum, hef ég og sendiherra Bandaríkjanna aðallega unnið að því, ásamt starfsmönnum okkar, að ganga frá samkomulaginu í einstökum atriðum. Leitað hefur verið álits íslenzkra sérfræðinga og stofnana um ýmis atriði, eftir því sem nauðsyn þótti til bera. Eins og ég gat um áðan, hef ég í útvarpsræðu á Alþingi gert grein fyrir höfuðatriðum þeim, sem af hálfu íslenzkra stjórnarvalda yrði lögð áherzla á í viðræðum um framkvæmd varnarmálanna. Hafa umræður af okkar hendi verið byggðar algerlega á þeim grundvelli. Ég vil gjarnan við þetta tækifæri endurtaka það, sem ég sagði áður en ég fór í utanlandsförina nú um daginn, að ég hef fulla ástæðu til að vona og tel mig raunar geta treyst því, að kröfur þær, sem gerðar hafa verið af okkar hendi, nái í aðalatriðum fram að ganga og viðunandi samningar náist. Að lokum vil ég taka það skýrt fram, að ég mun skýra landsmönnum frá niðurstöðum samkomulagsins jafnskjótt og það hefur verið endanlega staðfest.

Einar Olgeirsson Hæstv. utanrrh. hefur nú gefið sína skýrslu. Ég skil það vel, að honum þykir leitt að geta ekki gefið Alþ. betri skýrslu en þá, sem hér liggur fyrir okkur nú og raunverulega engin skýrsla er, en ég vildi leyfa mér að beina þeirri spurningu til hans og til hæstv. ríkisstj., hvort utanrmn. hefði verið látin fylgjast með í þeim samningum, sem fram hafa farið við fulltrúa Bandaríkjanna. Nú hefur Alþ. setið um nokkurn tíma. Utanrmn. er sérstaklega til þess kosin að fylgjast með þeim samningum, sem snerta utanríkismál, en mér er nær að halda, að utanrmn. hafi ekki fengið að fylgjast svo með þessum samningum sem skyldi. Ég vil taka það fram, að það hefur tíðkazt hér á Alþ. hvað eftir annað í sambandi við veigamikil mál, að ríkisstjórnir hafa séð ástæðu til þess, ekki aðeins að láta utanrmn. fylgjast með þeim málum, sem eru að gerast, heldur líka að kveðja saman Alþ. og á lokaðan fund, ef um trúnaðarmál er að ræða. Það þótti sjálfsagt hér nýlega í sambandi við handritamálið að kalla saman lokaðan fund hér á Alþ., og þá urðu menn að vera ákaflega fljótir viðbragðs. En nú hafa staðið yfir frá því í október samningar við Bandaríkjastjórn viðvíkjandi framkvæmdum hér á Íslandi, sem skipta okkur ákaflega miklu máli. og það hefur aldrei verið haft fyrir því að kalla saman svo mikið sem einn einasta lokaðan fund á Alþ. til þess að skýra alþm. frá því, sem þarna er að gerast. Ég álít, að það geti ekki gengið, að svona haldi þetta áfram. Það verður að fara að meðhöndla þessi mál, sem snerta okkar utanríkismál við Bandaríkin, alveg eins og öll önnur utanríkismál. Ef hæstv. ríkisstj. álítur ástæðu til þess, eins og í sambandi við handritamálið, að kalla saman lokaða fundi hér á Alþingi, þá er ekki síður ástæða til þess í sambandi við þá samninga, sem standa yfir nú við Bandaríkin. Og ég vil minna menn á, að þó að deilt hafi verið harðlega um þá samninga, sem þegar hafa verið gerðir, þá mundi það að öllu leyti, svo framarlega sem ríkisstj. vill eitthvað fara að bæta úr þeim yfirsjónum, sem áður hafa verið gerðar í þessum málum, styrkja hana í slíkri viðleitni að hafa samráð við Alþ. um það, sem gert yrði á þessu sviði. Ég hef nokkuð bent á það í sambandi við meðferð málsins á frv., sem nú er orðið að lögum, um lögreglustjóra í Keflavík, hvers konar aðferðir það væru, sem væri verið að innleiða í íslenzka löggjöf með þeirri ómynd, sem það frv. var. Það mál fékkst lítið rætt hér í þinginu. Mér. sýndist ríkisstj. standa allvarnarlaus uppi í því máli, og það virðist vera svo, að það eina, sem mönnum rennur nú virkilega til rifja, sé smánin af því að hafa þennan her suður á Keflavíkurflugvelli og sjá spillinguna, sem þessi her með sínum áhrifum veldur í okkar þjóðlífi. Þetta finnst mönnum að. En það hafa ekki komið fram nein ráð í neinum af þessum till., sem hæstv. utanrrh. lýsti hér áðan fyrir okkur, sem gætu komið í veg fyrir áframhald þeirrar spillingar og komið í veg fyrir, að sú smán haldi áfram að vera þar til. Það er aðeins eitt, sem getur komið í veg fyrir það, og það er uppsögn þessa samnings. Ég hef bent á það áður, líka eftir að Framsfl. loksins fór að sannfærast um, að það væri nauðsynlegt að fá a. m. k. endurskoðun á samningnum, að til þess að standa sæmilega að vígi um að semja um endurskoðun fyrir þá, sem yfirleitt vildu gera samninginn aftur, þá væri eðlilegasta aðferðin að segja samningnum upp, þannig að Bandaríkin ættu þá undir okkur að sækja. Sannleikurinn er, að fyrir íslenzku ríkisstj. er ekki þörf á að semja við Bandaríkjastjórn eða slá af þeim kröfum, sem t. d. Framsfl. var að auglýsa í haust, þegar hann þóttist vilja gera mest í utanríkismálunum. Það er ekki þörf á að slá af þeim. Það er hægt að segja Bandaríkjastjórn: Þessa hluti viljum við láta gera, svona viljum við láta þetta vera á Íslandi, og svo framarlega sem ekki er fallizt á það, þá segjum við samningnum upp. - Þetta er hægt að gera, svo framarlega sem mönnum er full alvara um að knýja fram virkilega endurskoðun á samningnum. Þetta hefur hins vegar ekki verið gert, og ég er hræddur um, að þetta hafi frá upphafi skapað hæstv. utanrrh. og þeim af stjórnarliðinu, sem vilja einhverja endurbót á ástandinu þar syðra, alveg óviðunandi aðstöðu í þessum samningum. Að minnsta kosti er reynslan sú, að í 6 mánuði eða upp undir það eru þessir samningar búnir að standa. Að minnsta kosti eru orðnir 6 mánuðir síðan Alþingi kom saman og síðan verkum var skipt innan ríkisstj., og við erum enn litlu nær. Við alþm. höfum aldrei góða reynslu af því, þegar sagt er við okkur, og ekki heldur þó að það sé sagt með fullkomlega góðum hug á síðasta degi þingsins: Við munum gefa skýrslu um þetta seinna meir, og við vonumst eftir því bezta. - Það hefur oft verið tekið dýpra í árinni við okkur, þegar menn hafa viljað losna við umr. um mál hér á Alþingi. Þess vegna þykir mér það mjög leitt, að við skulum nú ekki geta fengið að heyra nánar um þessi mál. Mér þykir leitt, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki heldur hafa séð ástæðu til þess að ráðgast við utanrmn. sem heild um þetta, og mér þykir leitt, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki heldur hafa séð ástæðu til þess að kalla saman lokaðan fund í Alþingi til þess að skýra alþm. frá, hvernig stæði eftir 6 mánaða samninga á þessu sviði. En ég veit, að svona verður Alþingi sent heim nú. Við vorum að ræða annað mál hér í dag, þá yfirvofandi stöðvun á togaraflotanum, það vandræðaástand, sem þar er að skapast. Ég benti á, hve óviðunandi það væri, að Alþingi væri sent heim án þess að finna lausnina og marka stefnuna í þessum málum. Nú á að senda Alþingi heim, án þess að búið sé að ljúka þessum samningum, sem svona lengi eru búnir að standa. Það er leitt, að Alþingi skuli hverfa þannig frá störfum, en eins og það er skipað, þá býst ég ekki við, að það fáist mikil bót á því.



Herra forseti. Það eru fáein orð í tilefni af þeirri skýrslu, sem Alþingi hefur nú beðið alllengi eftir frá hæstv. utanrrh. og hann hefur nú gefið, - skýrslu, sem þó því miður er þannig úr garði gerð, að á henni verða ekki byggðar miklar almennar umræður um þá samningagerð, sem fram hefur farið. Ég hefði kosið að geta nú í þinglok, nú á síðustu klukkustundum almennra umr. í þingi, þakkað hæstv. utanrrh. fyrir það, ef hann hefði gefið Alþ. glögga og greinargóða skýrslu um þá samningagerð, sem fram hefur farið varðandi framkvæmd varnarsamningsins svonefnda, en því er nú ekki að heilsa. Á skýrslunni er því miður ekkert að græða. Hún segir raunverulega ekki annað en það, að enn sé ekki tímabært að skýra frá efni þessarar samningagerðar. Ég get ekki látið hjá liða að fara nokkrum orðum um þá málsmeðferð, sem höfð hefur verið í sambandi við þessa samninga. Sú málsmeðferð er á margan hátt furðuleg og vítaverð. Það er vitað - allir hv. alþm. vita - að hér hafa legið fyrir Alþ. frá því í þingbyrjun þáltill. og frv. varðandi herstöðvasamninginn, - frv. og till., sem gengið hafa misjafnlega langt, ýmist um uppsögn samningsins og algeran brottflutning alls herliðs af Íslandi eða um endurskoðun samningsins og allróttækar breyt. á honum. Þessi mál hafa ekki hlotið afgreiðslu á hv. Alþ., þar til að lokum frv. var fellt nú fyrir tiltölulega skömmu. Það hefði mátt ætla, að þegar tekið var að gera samning um framkvæmd margvíslegra atriða varðandi herstöðvasamninginn, þegar teknar voru upp samningaumleitanir, þá hefði hæstv. ríkisstj. talið það fremur til bóta heldur en hitt að vita vilja Alþ. í þeim efnum, og það hefði verið henni nokkur styrkur, ef hún hefði getað sýnt viðsemjendum sínum fram á þær kröfur, sem Alþ. gerði í málinu. Hún kaus nú ekki að fara þessa leið, heldur þveröfuga leið, kaus að tefja þau mál og þær till., sem um þetta fjölluðu, svo að vilji Alþ. kæmi alls ekki í ljós. Hæstv. utanrrh. sagði í þeim orðum, sem hann talaði hér áðan, að hann hefði ástæðu til að ætla, að þær óskir eða kröfur, sem fram voru bornar af hálfu íslenzkra stjórnarvalda, nái fram að ganga. Ég held, að ég rangfæri ekki orð hans mjög. Hann mun hafa mælt eitthvað í þessa átt. Ég tel ástæðu til, að bæði hv. alþm. og aðrir minnist þessara orða, þegar að því kemur, sem trúlega verður nú bráðum, að skýrt verður frá þeim samningum, sem gerðir hafa verið, því að þá sést m. a., hversu röggsamlegar og róttækar þær kröfur eða þau tilmæli hafa verið, sem hæstv. ríkisstj. hefur borið fram við viðsemjendur sína, ef það má telja víst, að þær hafi sem sagt allar náð fram að ganga. Ég vildi ekki láta þetta tækifæri með öllu ónotað til þess að deila á meðferð þessa máls, en af eðlilegum ástæðum er ekki hægt að ræða þessa samningagerð almennt, þar sem frá henni hefur ekki verið skýrt í einstökum atriðum. Ég vil enda þessi orð mín með því að segja, að það er að vísu gott, ef tekizt hefur í einhverju verulegu atriði að semja okkur Íslendingum í vil, og ef það hefur þá verið gert fram yfir það, sem við gátum bókstaflega krafizt samkvæmt varnarsamningnum sjálfum og samkvæmt íslenzkum lögum, án þess að taka upp nokkra samninga, þá er það vitanlega gott. En þó er skylt að muna, að í þessu máli er allt kák nema það eitt að losna við hinn ameríska her af íslenzkri grund.



Herra forseti. Þegar í byrjun þessa þings voru lögð fram frv. og till. varðandi varnarsáttmálann við Bandaríkin. Síðan eru nú liðnir fullir 6 mánuðir. Allan þann tíma mun hæstv. ríkisstj. hafa haft þetta mál til athugunar og meðferðar. Nýr utanrrh. tók við á s.l. hausti, og þetta mun hafa verið fyrsta vandamálið, sem féll í hans hendur að fara með. Alþ. hefur heyrt ýmsar yfirlýsingar frá ríkisstj. varðandi þetta mál, að samninga hafi verið leitað og að þeim unnið við Bandaríkin, og síðast áður en forsetinn fór utan fyrir nokkru, þá skýrði utanrrh. frá því, að hann mundi koma hér aftur heim þann 12. og gefa skýrslu um niðurstöðu samninganna, áður en þingstörfum lyki. Sú skýrsla er nú komin, og hún er á þann veg, að hann geti að svo stöddu ekki sagt neitt um þær samningagerðir. Við þessa samningagerð hygg ég að sá háttur hafi verið hafður á, að það hafi verið gengið með öllu fram hjá utanrmn. Hæstv. ráðh. lýsir því að vísu yfir hér, að hann hafi ástæðu til að ætla og telji sig mega treysta því, að við þeim óskum og kröfum, sem hæstv. ríkisstj. hefur borið fram í þessu máli, muni verða orðið, en Alþingi fær ekkert um það að vita enn í dag og ekki heldur utanrmn., að ég hygg, hverjar þessar óskir og kröfur hafa verið. Ég verð að segja það, að mér finnst hæstv. ráðh. ekki vera öfundsverður af því, sem orðið hefur hans hlutskipti í þessu máli. Ég hef heyrt sagt, - geri ekki ráð fyrir að fá neinar upplýsingar um það, hvorki til né frá, hvorki á eina hlið né aðra, - að eitt af því, sem erfiðleikum hefur valdið í sambandi við þessa samninga, ekki kannske út á við, heldur máske ekki minna inn á við, hafi verið það, hverjir mundu verða arftakar Hamiltonfélagsins, ef það væri látið hætta framkvæmdum hér á landi. Ég get engar sönnur á þetta fært, því að allt er hulið þm. og almenningi í þessum efnum, en mér þykir rétt að láta þetta koma fram hér. Að sumu leyti finnst mér þessi niðurstaða hjá hæstv. utanrrh. nokkuð sýna táknræna mynd af framkvæmdum hæstv. ríkisstj. á þessu þingi frá byrjun og sérstaklega síðustu vikurnar og dagana. Það er ekkert óvanalegt, að mikið annríki sé og næturfundir síðustu daga þingsins, en það er fullkomlega óvenjulegt, að jafnmikið af stórmálum skuli vera sett inn í þingið síðustu dagana og afgreidd með þeim hraða, að fyrir þingmenn, sem ekki hafa þekkt málin fyrir, er gersamlega ómögulegt að átta sig á þeim til fulls. Alla síðustu daga og nætur hefur verið hrúgað inn hér nýjum málum og skýrslum og það afgreidd með öllum þeim afbrigðum, sem hægt hefur verið að koma við hverju sinni til að flýta fyrir gangi þeirra, eftir að þingið er búið að sitja verklaust mánuðum saman áður og bíða eftir þessum málum. Skemmst er þess að minnast, þegar hæstv. fjmrh. fyrir skömmu gaf yfirlit yfir fjárhag ríkissjóðs og afkomu hans á árinu 1953. Hann upplýsti þá, að tekjurnar hefðu orðið nærfellt 90 millj. umfram það, sem áætlað var í fjárl., að greiðsluafgangur, þegar búið var að teygja fjárl., væri nærri 40 millj. kr., en að af þessum 40 millj. kr. væru aðeins 2 millj. kr. eftir til ráðstöfunar handa þinginu, eins og hann orðaði það. Öllum er í fersku minni, að í dag var kosin nefnd til þess að rannsaka hag togaraútgerðarinnar, sem hefur verið allt frá því a. m. k. í byrjun þessa árs stöðugt rannsóknarefni, sem stjórnin hefur verið að athuga og velta fyrir sér og loksins tekið það ráð að ýta vandanum af sér og á mþn., sem hv. Alþ. kaus nú fyrir örskömmu, - koma sér undan vanda og reyna að koma honum á mþn. til að taka þau óþægindi, sem því eru samfara, vitandi það, að togararnir eru þegar ýmsir stöðvaðir og aðrir að stöðvast. Ábyrgðarheimildir og lántökuheimildir, sem skipta hundruðum milljóna, hafa verið afgreiddar á örfáum klukkustundum. Meðferð mála eins og frv. um húsaleigu sýna nokkuð, hvernig vinnubrögðin eru á stjórnarheimilinu. Þetta mál er búið að vera í meðferð þingsins á löngum og ströngum fundum með miklum ræðuhöldum, svo er það einfaldlega lagt til hliðar í þinglokin. Svona mætti lengi telja. Nú liggur fyrir næsta mál á dagskrá hér, þáltill. um að ráðstafa úr ríkissjóði 3 millj. kr. í Skálholt og stjórnarráðsbyggingu. Önnur þáltill. er um það, að ríkissjóður skuli greiða, væntanlega af tekjuafgangi 1953 eða taka lán, það sem sveitar- og bæjarfélög eiga óinnheimt af framlagi ríkissjóðs til framkvæmda eins og skólabygginga, hafnargerða og annars þess háttar. Við það er komin fram brtt. einnig frá stjórnarliðinu um það, að ef kaupstaðir og kauptún fái þessi framlög greidd núna, þá þurfi Búnaðarbankinn líka að fá sitt, 5 millj. í Búnaðarbankann og 5 millj. í ræktunarsjóð, og þá rjúka til nokkrir úr stjórnarliðinu enn og vilja fá 15 millj. kr. í fiskveiðasjóð. Mér finnst þetta ekki alls kostar óskýr mynd af vinnubrögðum hæstv. ríkisstj. og þeirra flokka, sem hana styðja. Ef kaupstaðirnir eiga að fá framlög í hafnir og skóla og annað slíkt, þá þarf Búnaðarbankinn og bændurnir að fá sitt. Ef þú færð þetta, þá vil ég fá hitt. Það er staðfesting á því, sem ég hef leyft mér að benda hér á áður, að samvinna þessara flokka byggist á innbyrðis hrossakaupum. Mér þykir leitt að þurfa að segja það svona að nóttu til og í þinglokin, að mér finnst svipurinn á störfum þessa þings hafa mótazt of mjög af þessu viðhorfi hæstv. stjórnarflokka. Ég bið hæstv. forseta afsökunar, ef ég hef vikið þarna nokkuð út frá skýrslu hæstv. utanrrh., en það er af því, að mér finnst hans skýrsla - eða hans skýrsluleysi réttara sagt - nokkuð staðfesta það, sem ég hef nú verið að benda hér á og minna á þær staðreyndir, sem fyrir liggja í þessu efni.



Herra forseti. Það eru fá ár síðan það gerðist í Bretlandi, að fjármálaráðherra, sem var að ganga inn í þingsalinn, gaf blaðamanni upplýsingar um eitt atriði úr þeirri fjárlagaræðu, sem hann ætlaði að flytja. Þetta þótti slíkt brot á þingræði í móðurlandi þingræðisins, Bretlandi, að stjórnarandstaðan kom þegar í stað fram með kröfur um, að viðkomandi ráðherra segði af sér, og ráðherrann sagði þegar af sér. Rétt í þann mund, sem hér var að ljúka umr. um utanríkismál áðan utan dagskrár og hæstv. ráðherra hafði flutt skýrslu sína, barst málgagn þess stjórnmálaflokks, sem hæstv. utanrrh. tilheyrir, hér inn í þingsalinn, og má þó vel vera, að blaðið hafi verið komið út um bæ áður, og þykir mér það líklegt. Ég fékk vitneskju um það í kvöld, mörgum klukkustundum áður en hæstv. utanrrh. flutti sína skýrslu, að hæstv. ráðh. mundi í dag hafa afhent einu af dagblöðum bæjarins handrit af skýrslu sinni. Ég gekk því á fund ráðh. og spurði hann um, hvort hann hefði þegar afhent handrit af skýrslu sinni til einhverra af blöðunum í bænum, og kvað hann já við því. Hann sagðist hafa afhent Tímanum handritið af skýrslunni, til þess að það blað gæti birt skýrsluna sem frétt í fyrramálið. Ég lét í ljós við hæstv. ráðh. óánægju mína yfir því, að þau vinnubrögð væru viðhöfð að ætla ekki öllum morgunblöðunum skýrsluna til birtingar sama dag og að þarna væri gert upp á milli blaðanna og flokksblað hæstv. ráðh. látið þar sitja sérstaklega fyrir, en hæstv. ráðh. gat þess, að Morgunblaðið hefði einnig áskilið sér rétt til að fá skýrsluna til birtingar. Þegar þetta hafði gerzt, þá gerði hæstv. ráðh. ráðstafanir til þess, að önnur blöð bæjarins fengju handritið af skýrslunni eða afþrykk af handritinu úr prentsmiðju þeirri, sem Tíminn, flokksblað hæstv. ráðh., er prentað í. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það, að ég hygg, að um það verði ekki deilt, að það er óviðurkvæmilegt að fara svo með utanríkismál eins og hér hefur verið gert. Handritið að ræðu hæstv. ráðh. hefur verið í höndum prentara og blaðamanna mörgum klukkutímum áður en nokkur alþm. fékk vitneskju um málið.  Nú kann einhver að segja: Ja, í þessu tilfelli er nú enginn skaðinn skeður, af því að skýrsla hæstv. ráðh. hafði engan boðskap að flytja, og þess vegna mátti hún gjarnan fara hvert sem vera vildi. Það er nú í raun og veru hrein tilviljun, og ber auðvitað að harma það, að innihaldið skyldi ekki vera neitt, en það hefðu getað verið hér stórpólitísk tíðindi, og þá hefði, undir þeim kringumstæðum, borið mjög að harma, að svona var farið að þessu. Það er tvennt, sem ber að harma í þessu tilfelli. Það er þetta, að það skyldi vera ætlun hæstv. ríkisstj. að gauka handriti að ræðu hæstv. utanrrh. að stjórnarblöðunum einum, það er út af fyrir sig ærið vítavert, og í annan stað að láta efni slíkrar skýrslu, sem ætluð var þinginu fyrst og fremst og lofuð þinginu fyrir löngu, berast til annarra aðila löngu áður en alþm. áttu kost á að fá að vita um efni þessarar skýrslu. Ég hygg, að það sé ekkert úr vegi, að Alþingi Íslendinga temji sér í meginatriðum vinnubrögð hins brezka parlamentis, og þó að við gerum ekki eins strangar kröfur til okkar þings um þingleg vinnubrögð, þá er þó bilið hér á milli og þess, sem brezkar parlamentarískar venjur heimta, svo geysivítt, að við það verður vitanlega ekki unað. Þetta er auðvitað algerlega óþingræðisleg meðferð á máli, og ég get ekki annað en talið það nauðsynlegt að láta í ljós óánægju mína yfir slíkum vinnubrögðum. Vitanlega eiga blöðin í bænum að fá á sömu stundu öll slíka skýrslu sem hér er um að ræða, og ekkert þeirra átti að fá skýrsluna í hendur fyrr en hæstv. utanrrh. væri byrjaður að flytja skýrsluna í þinginu. Það er mín skoðun, og þykir mér gaman að heyra, hver gild rök hæstv. ráðherrar eða stuðningsmenn stjórnarflokkanna hafa gegn því. Og ef þannig hefði verið farið að, að öll blöðin hefðu fengið handrit að skýrslunni samtímis og ekkert þeirra fyrr en hæstv. ráðh. hóf mál sitt, þá hefði verið farið réttilega að með flutning málsins fyrir þinginu. En hitt er einnig óviðurkvæmilegt, að menn úti um bæ skuli geta fengið handrit að ræðu hæstv. ráðh. í hendur án nokkurra skuldbindinga um þagnarheit, meðan þingmenn vita ekki neitt um þessi mál. Ef þetta væri óviðurkvæmilegt snertandi fjárlög og fjárlagaumr., þá er það ekki síður þegar um viðkvæmt utanríkismál er að ræða. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta. En ég held, að það sé ekkert úr vegi, að við skiptumst á orðum um það, hvort þetta séu þingleg vinnubrögð, og hæstv. stjórn er þá ekkert of góð til þess að mæla þessu bót ofan á önnur vinnubrögð, sem hún hefur þurft að mæla bót núna undir þinglokin.



Mér finnst þessi ræða hv. þm. bera þess helzt vott, að hann sé orðinn syfjaður, ef hann er þá ekki hreint og beint að tala upp úr svefni; það er raunar einna líkast því, þetta sem hv. þm. færði hér fram. Vitanlega er ekkert óvenjulegt við það, þótt ráðh. eða þm. afhendi blöðum til prentunar ræður, sem þeir ætla að flytja á næstunni, og ákveði það, hvenær koma skuli til birtingar. Þetta er algengt. Ég býst við því, að flestir hv. þm. hafi haft þennan hátt á einhvern tíma og áreiðanlega þessi hv. þm. einnig. Það er líka algengt, að ráðh. láti ræður sínar koma í blaði flokks síns og ekki annarra blöðum, og ekkert við því að segja, og ég hef aldrei heyrt fundið að því fyrr en nú. Þetta er algengur og sjálfsagður hlutur. Ef ráðh. álítur það henta, að ræða eftir hann komi aðeins í hans eigin flokksblaði, þá er það algerlega hans mál. Það skiptir engu máli í því sambandi, hvort ræðan er um utanríkismál eða einhver önnur málefni. Að mínum dómi eru þessar aðfinnslur hv. þm. út af birtingu á ræðu utanrrh. því hrein fjarstæða og ástæðulausar með öllu.



Herra forseti. Ég bað nú svo að segja jafnsnemma um orðið og hæstv. fjmrh. og gæti nú í raun og veru fallið frá orðinu. Það er víst áreiðanlega hægt að fullyrða, að það, sem hann sagði um ræður og birtingu þeirra, er rétt. Það hefur þráfaldlega komið fyrir, að ráðh. hafa haldið hér ræður á kvöldfundum og afhent ræðurnar um leið til birtingar. Það mun þráfaldlega hafa komið fyrir og hægt að nefna mörg dæmi, og a. m. k. man ég eftir því úr mínum stjórnarferli, bæði um sjálfan mig og aðra, enda má hæstv. fjmrh. gerst um þetta vita, sem allra manna lengst hefur verið ráðh. hér á Alþingi. En þessi líking, sem hv. þm. valdi hér, er algerlega gripin úr lausu lofti. Líkingin, sem hann tók af enska þinginu, á ekkert skylt við þetta. Það, sem sá ráðh., fjmrh. Breta, gaf upplýsingar um, þegar hann fór inn í þingsalinn, var um tolla, og sú vitneskja barst að áliti manna, án þess að hann hefði til þess ætlazt, til tengdafólks hans, sem græddi á því stórfé - eða gat grætt - að fá að vita um breytingar á tollalöggjöfinni áður en aðrir fengu að vita um það. Og það er nú dálítið ólíku saman að jafna og undarlegt, að menn skuli velja sér aðrar eins samlíkingar og þessar. Ég vil halda því fram, að það sé ekki neitt í þessari ræðu, sem einn getur fært sér í nyt frekar en annar, þótt svo færi, að hann hefði fengið vitneskju um það, vegna þess að þetta er endurtekning á þeim upplýsingum að verulegu leyti, sem ráðh. gaf áður en hann fór til útlanda. Það kom svo greinilega fram sem verða mátti að þm. mótmælti raunverulega öllum þeim rökum, sem hann reyndi hér að færa fram, einkanlegast í sambandi við það, að hann tók líkingu af þýðingarmiklu máli, sem voru gefnar upplýsingar um í brezka þinginu. Hann sagði: „Það var ekkert í þessari ræðu um utanríkismál, sem neinu skipti.“ Ef svo hefði verið, að einhver mikilsverð tíðindi hefðu verið í ræðunni, þá hefði það verið vítavert. Og þá erum við komin inn á hitt atriðið, að ef á að dæma út frá því, hvort eigi að mega birta ræður á þennan hátt, eins og upplýst hefur verið að hefur verið gert, þá hefur undir þessum kringumstæðum dómgreind ráðh. verið alveg á réttum stað. Það var ekkert í ræðunni, sem var þannig vaxið, að nokkur gat haft hag af því frekar en annar að fá að vita um það fyrr en aðrir, sem heldur kom nú ekki til, vegna þess að ræðan er haldin um tólfleytið, og það vita allir, að seinasta daginn fylgjast öll blöð með því, sem er að gerast í þinginu, og ég efast ekki um það, að blað hv. þm. gerir það líka. Það er líka komið í ljós, að það hefur annað blað fylgzt gaumgæfilega með því nð óska eftir að fá afrit og það kemur jafnsnemma. Þetta blað, sem hv. þm. hefur náð í prentsmiðjunni, kemur ekki út fyrr en í fyrramálið, kemur jafnsnemma og öll hin blöðin. Blöðin hafa sem sagt sömu aðstöðuna. Fréttin kemur til allra jafnt fyrir þau blöð, sem fylgjast með og vilja fylgjast með. Og það vill ekkert blað fylgjast með, ef það fylgist ekki með seinasta fundi Alþ. og birtir ekki þær fregnir, sem hér eru bornar á borð rétt eftir tólf. Það vita allir, að blöðin hafa aðstöðu til þess að prenta sínar fréttir eftir þann tíma, ekki sízt ef einhverra frétta er von. Ég held þess vegna, að hvernig sem á þetta mál er litið, þá sé alveg útilokað, að það sé hægt að ásaka ráðh. fyrir það, sem hann hefur gert. Hann hefur gert það, sem er venja. Hann hefur látið birta ræðu, sem auk þess skiptir ekki máli hvort kemur fyrr eða síðar í einu blaði eða öðru fyrir almennings sjónir. Og í þriðja lagi flytur hann hana á þeim tíma, að öll blöðin hafa tækifæri til þess að ná í hana og birta hana. Og mig undrar það stórlega, að hv. þm. skuli bera fram þessar sakir.



Herra forseti. Hv. 3. landsk. þm. sagði, að ekkert blað hefði átt að fá þá ræðu, sem hæstv. utanrrh. flutti hér í kvöld, fyrr en ráðh. hefði hafið mál sitt. Ég hygg, að þetta sýni mjög mikinn ókunnugleika á því, sem venja er í blaða- og fréttaheimi. Það er nefnilega þannig, að ræður, sem stjórnmálamenn halda og ýmsir fleiri, eru ekki aðeins afhentar blöðum og fréttastofnunum snemma þann dag, sem þær eru haldnar, heldur kemur það iðulega fyrir, að þær eru afhentar dögum fyrr, og það er mjög algengt, að íslenzk blöð eigi kost á því að fá hápólitískar ræður, sem stjórnmálaleiðtogar stórþjóða halda, einum, tveimur eða jafnvel fleiri dögum áður en þær eru haldnar. En að sjálfsögðu felst í þessu sá trúnaður, sem stjórnmálamenn og aðrir, sem við blaðamenn skipta, verða að sýna þeirri stétt manna. Og að sjálfsögðu er þetta gert í því trausti, að þeim trúnaði verði ekki brugðizt, þannig að blaðamennirnir og fréttastofnanirnar birti ekki fréttirnar fyrr en þeim er sagt að þeir megi birta þær. Þetta eru svo mikil fríðindi fyrir blaðamenn og fréttastofnanir, að engum, ekki aðeins heiðarlegum blaðamanni, heldur engum manni, sem ann hagsmunum sinnar fréttastofnunar, dettur í hug að bregðast þessu trausti. Það væri ákaflegt óhagræði fyrir blöð og fréttastofnanir, ef þessi háttur væri ekki einmitt hafður á. Það veit ég að hv. 3. landsk. þm. skilur vel. Ég veit, að það hefði ekki verið þægilegt fyrir hann að fá afhenta tveggja dálka ræðu til setningar í sitt blað eftir miðnætti. Það hefði verið honum mikið óhagræði. Og það er hæpið, að öll blöð, meira að segja hér í okkar landi, gætu birt ræður stjórnmálamanna eða annarra, sem þau gjarnan vilja birta, ef sá háttur væri á hafður, að þær væru þá fyrst afhentar þegar búið væri að halda þær eða í þann mund sem flutningur þeirra er hafinn. Ég álít þess vegna, að það verði að koma fram og ekki sízt tel ég, að okkur, sem störfum við blöð, beri skylda til þess að láta það koma fram, að hæstv. utanrrh. hefur einungis gert blöðunum greiða og það sjálfsagðan greiða, sem alls staðar tíðkast að sýndur sé blöðum og fréttastofnunum, með því að afhenda þeim sína ræðu hér fyrr í dag. Það er fjarri því, að hann verði með nokkrum skynsamlegum rökum víttur fyrir að hafa þann hátt á, sem hann hefur haft. Hann hefur þvert á móti, þegar hann hefur verið beðinn um ræðuna af öðrum blöðum en sínu flokksblaði, afhent hana fúslega, og ég hef ekki heyrt það vefengt af hv. 3. landsk., sem hóf þessar svo mjög órökstuddu umr., að hans blaði hafi verið synjað um það, þegar hann óskaði, að vísu eftir dúk og disk, afrits af þessari ræðu. Ég vil láta það koma fram hér sem mína skoðun, að ég tel, að hæstv. utanrrh. hafi í öllu haft réttan hátt á í þessu efni og að það sé mjög ómaklegt, að maður úr blaðamannastétt skuli hafa notað þetta tækifæri til árása á hann.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér í þessar umr. að öðru leyti en vitna til þess, sem hér hefur verið sagt af þeim, sem svarað hafa hv. 3. landsk. þm. En ég vil vekja athygli á því, að ég sé hvergi hæstv. utanrrh. í salnum eða hér viðstaddan. Já, ég vissi það með öryggi, að hann var hér þegar þessi skýrsla var gefin, og hv. þm. var þá viðstaddur, og af hverju var þá þessari athugasemd ekki hreyft um leið, úr því að hún átti að vera svo sterk, að hún átti að knýja hæstv. utanrrh. til þess að segja af sér? Ferst þeim að vera sem siðameistari gagnvart öðrum, sem bíður með slíka athugasemd, ef hann telur sjálfur, að hún sé á rökum reist, og er flutt af þeirri vandlætingu, sem hann lætur, - ferst honum þá að bíða þangað til hæstv. utanrrh. er vikinn af fundi langt eftir miðnætti? Var ekki nær að taka málið upp um leið og sjálft málið var rætt og láta hæstv. ráðh. eiga kost á því að standa fyrir sínu máli eða a. m. k. gera honum viðvart um, að það stæði til að gera á hann slíka árás. Ég hygg, að hún verði hv. þm. sízt til sæmdar.



Herra forseti. Ég vil segja hæstv. dómsmrh. það, að það verður honum sízt til sæmdar að vera með dólgshátt í þessu máli, því að hlutur hæstv. stjórnar í málinu er ekki sá, að ráðherranum farist neinn dólgsháttur í því. Það fer ekkert á milli mála, að það hefði farið bezt á því, að hæstv. ráðh., sem hér flutti skýrslukvöld, hefði haft þau vinnubrögð við í fyrsta lagi að láta öllum morgunblöðum bæjarins í té handrit af sinni skýrslu samtímis. Neiti þeir því, sem neita þora, að það hefði farið bezt á því. En það var ekki gert. Einu blaði var fengin skýrslan í hendur allsnemma í dag, bara hans flokksblaði. Morgunblaðið skyldi koma næst. Önnur blöð skyldu ekki fá neitt af ræðunni að segja á morgun. Þetta er ekki framkoma, sem á að viðhafa um opinbera fréttabirtingu um þýðingarmikil mál frá ríkisstjórninni. Um svigurmæli hæstv. dómsmrh. um það, að ég hafi beðið með þessa athugasemd af illmennsku, þangað til hæstv. utanrrh. væri vikinn af fundi, vildi ég aðeins segja það, að það er ekki mitt að passa hæstv. ráðh., að þeir tolli í stólunum sínum, meðal Alþ. situr að störfum, og það hefur gengið illa á þessu þingi, að þeir héldu sér við sína stóla, þegar Alþ. væri að afgreiða þýðingarmikil mál. Það hefur farið svo enn, að á lokafundi þingsins hafa þeir ekki getað hangið hér á þingfundi meðan verið er að ræða milljónatugamál, sem þessir hv. virðulegu stjórnarflokkar eru að kasta innþingið eins og í kappleik, í kapphlaupi hvor við annan, sem eru líka mjög óþinglegar aðfarir, hvað sem þeir segja um það sjálfir. Nei, það hefði mátt ætlast til þess, að hæstv. ríkisstj. legði það á sig öll að vera til loka þessa þingfundar, sem er sennilega næstseinasti fundur, a. m. k. í Sþ., en það hefur nú ekki orðið svo, og var vissulega af mér ekki veitt athygli, að hæstv. utanrrh. væri farinn, og ég lét mér ekki detta það í hug. En ég kvaddi mér hljóðs, þegar mér hafði borizt fyrir nokkru blað hæstv. utanrrh., sem var með skýrsluna orði til orðs og staðfesti það, sem ég vissi, að handritið að henni hafði borizt miklu fyrr en öðrum blöðum. Það þarf enginn mér að segja, að það séu algeng vinnubrögð hjá siðuðum þjóðum að senda ekki frá sér skýrslu samtímis til allra blaða, sem eiga að fá að birta opinberar fréttir, t. d. frá utanríkisráðuneytinu, - að sú regla sé viðhöfð og þyki góðir mannasiðir að afhenda fyrst handrit af væntanlega fluttri ræðu til flokksblaðs síns, síðan til stuðningsflokka stjórnarinnar og láta andstöðuna ekki fá neinn pata af. Þið þurfið ekkert að segja mér það, hæstv. ráðh., að þetta séu mannasiðir hjá öðrum þjóðum, þetta þykir skortur á mannasiðum. Þá vil ég segja hv. þm. Str. það, þótt leiðinlegt sé, að hann fer hér að tala um annan atburð, sem gerðist í brezka þinginu, heldur en ég sagði frá. Það var ekki að heyra á hv. þm. Str., að það væri sá atburður, sem gerðist þegar Dalton fjmrh. Breta var á leið að ganga inn í þingsalinn, sem hann lagði út af, því að það er upplýst og sannað mál, að það var rannsakað, að enginn hefði haft persónulegan hagnað af vitneskju um það atriði, sem hann hafði sleppt við blaðamann og þar með við blað rétt áður en hann flutti sína ræðu. Og þótti það þó svo óviðurkvæmilegt, að þess var krafizt að hann segði af sér, og ráðh. tók það til greina sem gilda ástæðu og sagði af sér. Það er áreiðanlega einhver annar atburður hjá öðrum ráðh., sem hv. þm. Str. hefur haft í huga, heldur en sá, sem ég skýrði frá. Að líking mín hafi ekkert átt skylt við þetta mál, er mesta fjarstæða, því að ef það er óviðurkvæmilegt af fjmrh. að sleppa vitneskju um atriði úr væntanlega fluttri ræðu við blaðamann og þar með við blað, þá er það náttúrlega enn þá óviðurkvæmilegra að sleppa við blað öllum efnisatriðum þeirrar ræðu, sem stendur til að flytja. Það er margfalt auðvitað. En það er auðheyrt á hæstv. fjmrh., að ekki mundi hann kveinka sér neitt við, ekki mundi hann telja sig brjóta neitt af sér, þó að hann léti vitneskju um upphaf og endi og allt innihald fjármálaræðu, sem hann ætlar að fara að flytja hér í þinginu, uppi við blaðamenn áður en hann flytur ræðuna. Það er alveg bersýnilegt, að hans mannasiðir eru allt aðrir en þeir, sem verða að tíðkast hjá fjármálaráðherrum í Bretlandi. Ef til vill er það bara þegar hann er syfjaður. En það mætti segja mér, að hann hefði bara aðra skoðun á þessu en Bretar og að honum dytti ekki í hug að segja af sér, þó að hann hefði trúað Tímanum fyrir handriti að allri fjárlagaræðu sinni, áður en hann flytti hana, þó að það þætti ekki góð latína í móðurlandi þingræðisins, Bretlandi. En ég hef fengið að heyra það, að hæstv. ráðherrar, sem hafa talað, hæstv. dómsmrh. og hæstv. fjmrh., eru þeirrar skoðunar, að þeir megi láta í té vitneskju úr fjárlagaræðum og ræðum um utanríkismál til Péturs og Páls, áður en þeir flytji þá vitneskju því þingi, sem á þó fyrst og fremst að fá vitneskju þá, sem þeir hafa að flytja. Og enn fremur telja þeir það alveg sjálfsagðan hlut að gauka að sínum eigin flokksblöðum vitneskju um utanríkismál, en halda sams konar vitneskju leyndri fyrir öðrum málgögnum, sem vissulega eiga þó að eiga sama rétt. Þetta sýnir ekkert annað en það, að mannasiðir hæstv. ríkisstj. á Íslandi eru með allt öðrum hætti en þeir mannasiðir, sem heimtaðir eru af ráðh. í móðurlandi þingræðisins, Bretlandi. Skal ég svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en ég held, að það væri full ástæða til þess fyrir hæstv. ríkisstj. að athuga það, hvort hún væri ekki öllu betur sæmd af því að viðhafa önnur vinnubrögð en viðhöfð hafa verið í þessum málum.



Herra forseti. Mér þykja þessar umræður allkynlegar. Hæstv. utanrrh. flytur ræðu. Svörin, sem hann fær frá þremur forustumönnum stjórnarandstæðinga, eru þessi: Ja, þetta er ræða um ekki neitt. Í þessari ræðu eru engar upplýsingar. Hæstv. utanrrh. er svo elskulegur maður, að við viljum ekki vera að ráðast á hann, en ræðan er um ekki neitt. Svo skeður það „óskaplega hneyksli“, að utanrrh. leyfir sínu blaði og öðrum blöðum, sem hafa haft vit á að biðja um það, að birta ræðuna. Þá rís form. Alþfl. upp hér á Alþingi með ókvæðisorðum, rétt eins og utanrrh. hafi framið einhver fádæma afglöp. - Það hefur ekkert óhapp hent utanrrh. í þessu máli. Allt, sem skeð hefur, er, að form. Alþfl. hefur orðið flokki sínum til leiðinda. En er það nýtt?



Það tekur því varla að bæta nokkru við það, sem sagt hefur verið. Hv. 3. landsk. þm. (HV) reynir að sitja við sinn keip. Það er tvennt, sem hann finnur að. Annað, að ráðh. skuli láta sér detta í hug að láta flokksblað sitt fá fyrst afrit af ræðu, sem hann ætlar að flytja. Þetta telur hv. 3. landsk. þm. hreinasta hneyksli og manni skilst alveg óvenjulega málsmeðferð. Ég held því fram, að þetta sé alsiða, þetta geri yfirleitt allir íslendingar, sem við opinber mál fást. Þeir láta sín flokksblöð fá fyrst og fremst þær ræður, sem þeir ætla að flytja, og það er ekki nema alveg sérstaklega standi á, sem þeir láta öðrum blöðum slíkt í té einnig, og þá frekast eftir beiðni. Þetta er sú almenna venja, sem ég hef aldrei heyrt að fundið. Hitt atriðið er, að ráðh. hefði ekki átt að láta ræðuna af hendi við nokkurn fyrr en hann var búinn að flytja hana eða fyrr en um leið og hann hóf flutninginn. Þetta er jafnvel enn meiri fjarstæða, eins og hér hefur verið rækilega upplýst, þar sem það er almenn venja orðin alls staðar, að menn láti slíkar ræður af hendi fyrir fram til þess að greiða fyrir almennri fréttaþjónustu. Um þetta ætti ekki að þurfa að fara fleiri orðum. Það er til marks um, hvernig þetta geigar allt hjá hv. þm. í málflutningnum, að hann var farinn að tala um það hér áðan og ávíta utanrrh. fyrir að hafa viljað halda vitneskju leyndri fyrir öðrum en sinu eigin flokksblaði. Þó hefur þessi hv. þm. upplýst það sjálfur í þessum athugasemdum sínum, að hæstv. utanrrh. hafi látið honum í té upplýsingar um ræðuna fyrir hans blað undireins og farið var fram á það. Ég skil þá ekki, hvað eftir er af þessu, sem hv. þm. fór á stúfana með. Þá er það brezka þingið og fjárlagaræðan brezka. Ég stend í þeirri meiningu, að sú mikla leynd, sem hvílir yfir þeirri ræðu, sé vegna þess, að í henni er tilkynnt skattaprósenta sú, sem á að gilda fyrir fjárlagaárið. Það er árlega ákveðin skattaprósenta, sem svo er kölluð í Bretlandi, og er hún tilkynnt í fjárlagaræðunni. Það er geysilega þýðingarmikið atriði fyrir alla fjárhagsstarfsemi, hver skattaprósentan verður, og því er svona mikil áherzla lögð á, að enginn hafi neina aðstöðu til að vita um hana fyrr en annar. Við höfum enga hliðstæða ákvörðun hér í sambandi við fjárlagameðferðina, og þess vegna er sú venja hér, að fjmrh. afhendi ræðuhandrit sitt til flokksblaða sinna fyrir fram. Það hefur aldrei verið að því fundið og hefur víst alla tíð verið gert, síðan farið var að leggja fram fjárlög hér á hv. Alþ. Á þessu sjáum við, að það batnar ekkert hagur hv. þm. (HV) í þessu sambandi, þótt um Bretland sé rætt og fjárlagaræður.



Ég vil aðeins leiðrétta það, sem er alls ekki rétt hjá hv. 3. landsk. þm., að ræðan hafi verið afhent snemma í dag, því að hún var nú ekki tilbúin fyrr en kl. 9 í kvöld. Ég kom hér ofan í þing kl. rétt 10 mínútum fyrir 9, og þá var verið að ljúka við að láta vélrita hana, svo að hún hefur ekki verið afhent snemma í dag. Það fer nú eitthvað milli mála. - Í annan stað, um þann brezka fjmrh., sem ég ætla nú ekki að fara að ræða um frekar, enda gaf hæstv. fjmrh. skýringar á því í samræmi við það, sem ég talaði áðan, þá er það rétt og er sama dæmið. Við vitum ósköp vel um það, að það var meðráðh. þess manns, sem varð einnig að taka afleiðingunum af því vegna grunsemdar, sem kannske hefur sannazt að var ekki á neinum rökum byggð, um hagnað tengdasonar hans, og muna menn eftir því, að hann fór út úr þinginu á þann hátt, sem var eftirminnilegur í frásögnum. Það er enn fremur uppvíst, að þetta, sem hér hefur gerzt, er regla. Ég er alveg viss um, að ef hv. 3. landsk. þm. leitar umsagnar þeirra ráðh., sem hafa verið í ráðherrastóli, þá er þetta regla, að ræðurnar eru fengnar flokksblöðunum, og það hefur meira að segja verið regla lengi á Íslandi, að hin blöðin hafa ekki fengizt til að birta þær, svo að vandinn hefur ekki verið mikill. Vanalega hafa þau birt stuttan úrdrátt, ef eitthvað hefur verið birt. Ég hygg, að þegar Alþfl. hafði ráðh. í stjórn, þá hafi þetta verið þeirra regla alveg eins og annarra ráðh., og ég staðhæfi áreiðanlega ekki of mikið, þó að ég segi, að þeir hafi notað þessa sömu reglu. Ég veit, að ég hef notað þessa reglu í mörg ár og aldrei neinum manni dottið hug að finna að því. Svo kemur nýtt í ljós, sem ég var nú hissa á að hv. þm. skyldi koma fram með aðfinnslur út af, eftir að hann hafði þó haft vitneskju um það. Hann segir: Ég bað sjálfur um afrit, en það voru ekki fleiri eintök til. - Hann fer þannig sjálfur fram á það, sem hann er að deila á ráðh. fyrir að gera. Og það stendur ekki á öðru en því, að það eru bara ekki fleiri afrit til til þess að afhenda, að hann lendir ekki í því að fremja það sama brot sem hann er að ákæra ráðh. fyrir að hafa framið. Ég held því, að við nánari athugun á þessu máli sé ekki undir neinum kringumstæðum hægt að staðhæfa það, heldur þvert á móti, að ráðh. hafi gert neitt, sem ekki var viðeigandi. Og ég tel alveg rétt, þegar svona ásakanir koma fram, að því sé rækilega svarað, ekki sízt þar sem ráðh. er fjarverandi og hafði enga ástæðu til þess að vera hér við þessar umr., vegna þess að hann er ekki þm. og það eru atkvgr. um einstök mál, sem ekki voru mikils háttar, eins og við sáum.



Herra forseti. Mér þykir aðeins eitt leitt í sambandi við þessa umr., og það er, að það skyldi koma í ljós, að hæstv. utanrrh. var vikinn af fundi og ekki í þinghúsinu, þegar umr. fór fram, en því hafði ég alls ekki veitt athygli og ekki látið mér detta í hug, að hann víki af fundi fyrr en fundinum lyki. Það þykir mér leitt, að umr. skyldi fara fram án þess, að hann væri hér viðstaddur. Hins vegar er það nú bót í máli, að þrír hæstv. ráðh. hafa rætt þetta mál út frá sínum sjónarmiðum og þar með sjálfsagt haldið á málstað stjórnarinnar svo sem hann er. En það, sem ég gerði mér vonir um í sambandi við þessar umr., var, að hæstv. ríkisstj. Íslands fengist til þess að viðurkenna, að á því hefði óneitanlega farið hefur, að öll dagblöðin í Reykjavík hefðu fengið samtímis sams konar tilkynningu um þau tíðindi, sem í utanríkismálaræðunni fælust. Það hefur hæstv. ríkisstj. ekki getað játað að færi hefur á að væri rétt. Og þá hefur maður bara þá vitneskju. Hæstv. ríkisstj. heldur því líka fram, að það hafi verið sjálfsagður hlutur að láta handritið í té áður en alþm. fengu vitneskju um innihald ræðunnar. Og hæstv. fjmrh. undirstrikar sérstaklega, að aðrar reglur gildi um það að gera kunnugt efni fjárlagaræðu hér á landi heldur en í Bretlandi og hann hafi iðulega afhent handrit að fjárlagaræðu nokkru áður en hann hafi flutt hana hér. Það virðist þess vegna svo, að það þyki sjálfsagt, að hér gildi allt aðrar reglur um þetta en í Bretlandi, og er bókstaflega viðurkennt af hæstv. fjmrh. Ég hef svo engu við þetta að bæta. Ég hef orðið fyrir vonbrigðum um það, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki fengizt til þess að játa, að það hafi farið neitt miður en skyldi um það að afhenda einu blaði handrit ræðunnar löngu á undan öðrum blöðum og sé heldur ekkert aðfinnsluvert, að aðrir fái vitneskju um boðskap, sem ráðh. hefur lofað að flytja Alþ., löngu áður en þingið fær þann boðskap. Mín skoðun er allt önnur, og ég hef túlkað hana, og það verður víst ekki brúað bilið þar á milli.



Mig langar til að nota það tækifæri, sem hér gefst nú utan dagskrár, til þess að beina fyrirspurn til hæstv. utanrrh., sem á þó ekkert skylt við þá skýrslu, sem hann var að gefa hér. Til skýringar á þessari fsp. minni vil ég taka þetta fram: Ég þykist sjá það, að forlög þáltill. um Grænlandsmál, sem ég flutti á öndverðu þingi, verði þau, að málið verði ekki tekið á dagskrá nú til endanlegra úrslíta. Hins vegar er komið fram nál. um málið og lagt til að vísa því til ríkisstj., og þar er lagzt á þá sveif, að Íslendingar eigi rétt til Grænlands og að ríkisstj. hefji um það samninga við stjórn Danmerkur, að þessi réttur Íslendinga verði viðurkenndur. Hins vegar er það samkv. till. allshn. látið bíða ákvörðunar næsta þings, hvað gera skuli, ef Danir verða ekki við þessum kröfum Íslendinga. En það felst í till. minni, að Alþ. taki nú um það ákvörðun, að þá skyldi málinu skotið til úrskurðar alþjóðadómstólsins í Haag. - Með tilliti til þess, að eigi lítur út fyrir, eins og ég hef fyrr greint, að til úrslita dragi um þetta atriði að þessu sinni, leyfi ég mér að beina þeirri fsp. til hæstv. utanrrh., hvort treysta megi því, að að því sem til hans kasta kemur verði ekki af hálfu ríkisstj. farið að gera neina samninga við dönsk stjórnarvöld, er talizt geti afsal eða skerðing á rétti Íslendinga til Grænlands, meðan óútkljáð er um réttarstöðu þess.



Herra forseti. Á síðasta fundi í Sþ. var til umr. fyrirspurn, sem ég hafði borið fram til hæstv. viðskmrh., m. a. um kostnað við verðgæzlu eða verðlagseftirlit í landinu. Ég hafði spurzt fyrir um, hver kostnaðurinn hefði verið 1949 og hver hann hafi reynzt 1952. Hæstv. viðskmrh. veitti greið svör við þessum fsp., en ég hef síðan komizt að raun um, að svör hans við þeim voru röng. Ég kveð mér nú hljóðs til þess að leiðrétta það, sem missagt var í svari hæstv. ráðh. Líta verður það mjög alvarlegum augum, að það skuli gerast, að ráðh. gefi í fyrirspurnatíma upplýsingar, tölulegar upplýsingar, sem reynast rangar við gaumgæfilega athugun á málinu. Ég staðhæfi ekki og get gjarnan á það lagt áherzlu, að hæstv. ráðh. hafi veitt þessar röngu upplýsingar vísvitandi. Ég þekki ekkert það til hans, að ég hafi nokkra ástæðu til að ætla slíkt. En með einhverjum hætti hefur hann misskilið þær upplýsingar, sem fyrir hann hafa verið lagðar, þannig að áheyrendur hans hlutu einnig að misskilja þær. Frá þessum röngu upplýsingum hefur verið sagt í blöðum, og þess vegna tel ég nauðsynlegt að leiðrétta þær og láta hið sanna koma fram. Hæstv. ráðh. sagði orðrétt í svörum sínum samkv. skýrslum þingskrifara, með leyfi hæstv. forseta: „Þá spyr hv. fyrirspyrjandi að því, hver kostnaður við framkvæmd verðlagseftirlitsins hafi verið 1949 og 1952. Svar: Heildarkostnaður við skrifstofu verðgæzlustjóra árið 1949 nam 760802 kr. Þar af voru launagreiðslur 560508 kr. En heildarkostnaður við skrifstofu verðgæzlustjóra árið 1952 nam 592900 kr., þar af launagreiðslur 475350 kr. Heildarkostnaður við verðlagsskrifstofu fjárhagsráðs nam árið 1952 195050 kr., þar af launagreiðslur 124976 kr. Áður en embætti verðgæzlustjóra var stofnað, annaðist sama stofnunin, skrifstofa verðlagsstjóra, bæði verðlagsákvarðanir og verðlagseftirlit.“ Og nú koma ályktanir hæstv. ráðherra: „Nú býst ég við því, að hv. fyrirspyrjandi segi sem svo: Það hefur nú ekki sparazt mjög mikið við það, að hámarksálagning var afnumin á ýmsum vörum. Ósköp lítið hefur nú sparazt, mun hann segja, eða tæpar 100 þús. kr. í launagreiðslum. En 100 þús. kr. eru nú líka peningar.“ Svo mörg voru þau orð. Fyrrgreindar töluupplýsingar hæstv. ráðh. túlkar hann þannig, að 100 þús. kr. sparnaður hafi orðið við verðlagseftirlitið á þessum þremur árum. Þetta er síðan endurtekið daginn eftir í blaði hæstv. viðskmrh., þar sem segir svo í Morgunblaðinu 19. nóv., að við breytingarnar á verðlagseftirlitinu hafi sparazt um 100 þús. kr. En staðreyndir málsins eru þessar: Verðlagsstjóraskrifstofan, sem 1949 hafði með höndum bæði verðlagsákvarðanir og verðlagseftirlit, kostaði 760802 kr. 1952 var kostnaður við verðgæzluna 592900 kr. og kostnaður við verðlagsskrifstofuna, sem ekki er meðtalinn í fyrri tölunni, 195 þús. kr. En hæstv. ráðh. mun hafa skilið sínar eigin tölur þannig, að kostnaður við verðlagsskrifstofuna væri innifalinn í kostnaðinum við verðgæzluna, og þess vegna mun hann hafa staðhæft, að kostnaðurinn hafi lækkað um 100 þús. kr. En kostnaður við verðlagsskrifstofuna er ekki innifalinn í tölunni um verðgæzluna, svo að samtals var kostnaðurinn 195:3 við verðgæzlu og verðlagsskrifstofu 787900 kr. Sú tala, sem er sambærileg við kostnað verðlagsstjóraskrifstofunnar 1949 og nam 760802 kr., er 787900 kr., þ. e., kostnaðurinn við verðgæzlu og verðlagseftirlit hefur ekki lækkað um 100 þús. kr., eins og hæstv. ráðh. sagði, heldur hækkað um 27098 kr. Ef teknar eru launagreiðslurnar einar, þá eru þær 1949 560508 kr., en 1952 hjá verðgæzlu 475350 kr. og á verðlagsskrifstofu, sem á að bætast við, 124976 kr., eða samtals 600326 kr. Með öðrum orðum: Launagreiðslurnar hafa ekki lækkað, eins og hæstv. ráðh. sagði, um 100 þús. kr., heldur hækkað um 39818 kr. Þetta eru hinar réttu upplýsingar í málinu. Efni málsins skal ég ekki ræða. Það er ekki til umr. utan dagskrár. En ég taldi það skyldu mína, fyrst og fremst við Alþ. og síðan við þann almenning í landinu, sem hefur orðið að lesa rangar upplýsingar í blöðum á grundvelli þessarar ræðu hæstv. viðskmrh., að láta þetta koma fram á þeim sama vettvangi og hinar röngu tölur voru fram bornar.