Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég get látið mér nægja að vísa til þeirrar grg., er fylgir þessu frv., um efni þess og tilgang og nauðsyn, að málið verði samþykkt hér á þinginu. Skjöl þau eða álit, er vitnað er til, eru í mínum fórum, ef hv. nefnd vildi líta á þau, áður en hún afgreiðir það. Ég vil leyfa mér að óska, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til hv. landbn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er flutt af okkur flm. til þess að ráða nokkra bót á þeim fjárhagsörðugleikum, sem sýsluvegasjóðirnir eiga nú við að búa. Með bráðabirgðaákvæðum, sem voru sett með lögum nr. 10 frá 1953, var sýslunefndunum heimilað, þar til nýtt fasteignamat hefði farið fram, að innheimta vegaskatt til sýsluvegasjóða með allt að 50% álagi. Þessu álagi var ætlað að mæta þeim hækkunum, sem höfðu orðið þá um allmörg ár fram til áramóta eða ársloka 1952. Þessi hækkun bætti mikið úr, en hefur þó reynzt allvíða ófullnægjandi vegna vaxandi útgjalda sýsluvegasjóðanna, bæði til viðhalds og nýbyggingar vega. Við þetta bætist svo, að kaup vegavinnumanna og annar kostnaður við vegagerð stórhækkaði á s.l. sumri, og af þessu leiðir, að sýsluvegasjóðirnir geta nú ekki lengur staðið undir þeim útgjöldum, sem þeim er ætlað að hera, og ekki sinnt því hlutverki, sem þeir eiga að gegna. Það verður þess vegna ekki komizt hjá því að hækka vegaskattinn móts við áðurgreindar kauphækkanir og aukinn kostnað. Í lögunum um samræmingu á fasteignamati frá siðasta Alþingi var svo gert ráð fyrir, að þegar hið nýja fasteignamat gengi í gildi, færi jafnframt fram endurskoðun á gjöldum til sýsluvegasjóða og öðrum hundraðsgjöldum af fasteignum: Við flm. teljum varlegast að gera ráð fyrir, að þessari endurskoðun verði ekki lokið fyrr en einhvern tíma á árinu 1957. Allir kunnugir vita, að sýsluvegirnir þola ekki að bíða eftir tekjum í tvö ár, með þeim afleiðingum, að vegaviðhaldinu hraki stórkostlega, og enn fremur, að ýmsar nauðsynlegar vegabætur verði lagðar á hilluna. Það er þess vegna lagt til, að sett verði ný bráðabirgðaákvæði, sem heimill sýsluvegasjóðum tekjur á móti auknum útgjöldum, þar til áðurgreind endurskoðun hefur farið fram. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að mæla frekar fyrir þessu litla frv., en legg til, að því verði vísað að umr. lokinni til 2. umr. og. hv. samgmn.



Herra forseti. Frv. þetta var flutt á síðasta þingi, en hlaut þá ekki afgreiðslu. Efni þessa frv. er það, að heimilt verði að innheimta ekki aðflutningsgjöld af vefnaðargarni úr baðmull og gerviefnum, ef viðtakandi vörunnar rekur dúkaverksmiðju og þess er getíð í aðflutningsskýrslu, að garnið verði einungis notað til framleiðslunnar. Það var snemma á árinu 1947, að stofnað var nýtt fyrirtæki á Akureyri, sem hafði það verkefni með höndum að hefja nýja framleiðslugrein hér á landi. Þessi verksmiðja var stofnuð til þess að vinna dúka úr baðmullargarni og koma þannig upp nýrri atvinnugrein, sem hér hafði ekki tíðkazt áður. En þessi verksmiðja átti strax frá byrjun við allverulega erfiðleika að stríða fjárhagslega og þá fyrst og fremst vegna þess, að aðflutningur til landsins á baðmullardúkum hefur alltaf verið tiltölulega frjáls og litlir tollar á framleiðsluvörum þessarar verksmiðju. Það má benda á það í þessu sambandi, að önnur iðnaðarfyrirtæki hér á landi hafa flestöll einhvers konar vernd fyrir samkeppni erlendra vara hér á mörkuðunum, og má í því sambandi benda á hinn svokallaða bátalista, en á bátalistanum eru fjöldamargar iðnaðarvörur. Þessar vörur, sem eru á bátalista, hafa 25–60% vernd og bæta því mjög mikið aðstöðu þeirra aðila hér á landi, sem á iðnaðarsviðinu keppa við þá innflytjendur, sem flytja inn svipaðar iðnaðarvörur. Margar iðnaðarvörur eru háðar leyfisveitingum og því oft og tíðum mikill hörgull á þeim hér á landi. Það leiðir til þess, að þeir menn, sem hér framleiða svipaðar vörur, hafa að því leyti töluverða vernd. Aftur á móti er það þannig með baðmullardúkana, að á hráefninu er allhár tollur, en á fullunnu vörunni, sem hingað er flutt, er tiltölulega mjög lítill tollur. Það virðist því vera fullkomið sanngirnisatriði og standa til bóta, að heimilt verði að undanþiggja hráefnið, sem þessi vara þarfnast, öllum aðflutningsgjöldum. Með frv. fylgir álit Iðnaðarmálastofnunar Íslands, þar sem eindregið er mælt með því, að frv. nái fram að ganga. Einnig eru vottorð frá tveimur fyrirtækjum, ágætum fyrirtækjum, sem lýsa því yfir, að framleiðsluvörur nefndrar verksmiðju séu í alla staði prýðilegar og samkeppnisfærar að því er gæði varðar. Ég óska svo eftir því, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Það er nú í þriðja sinn, sem því máli er hreyft hér á Alþ. af okkur þm. Þjóðvfl. að veita nokkurn styrk til skjólbeltaræktunar í landinu. Í fyrsta skipti, sem við fluttum frv. um þetta mál, fékkst það ekki afgreitt. Á síðasta þingi fluttum við svo brtt. við frv. til l. um breyt. á jarðræktarlögunum, sem lá hér fyrir, þess efnis, að styrkur væri veittur til að rækta skjólbelti eða koma upp skjólbeltum í ræktunarlöndum. Sú brtt. var felld og það meira að segja tvívegis, því að við fluttum fyrst till. um nokkuð háan styrk, og þegar sú till. hafði verið felld, fluttum við aðra till. um lægri styrk til þessarar ræktunar, en sú till. var einnig felld. Þetta eru þá helztu afrek Alþingis Íslendinga í þessu máli fram á þennan dag. Nú höfum við þm. Þjóðvfl. ráðizt í það að flytja þetta frv. einu sinni enn, í því trausti, að nú mundi blása byrlegar um framkvæmd málsins og afgreiðslu en hingað til. Þegar þetta frv. var flutt fyrst á þinginu 1953, fylgdi því allýtarleg grg., þar sem skýrt var frá því í megindráttum, hver hagur þjóðarheildinni mundi að því verða, ef hér væri komið upp skjólbeltum í ræktunarlöndum. Þar var frá því greint, að reynslan sýndi, þar sem slíkum skjólbeltum hefði verið komið upp, að uppskeruauki vegna þeirra næmi a.m.k. 25% á ári, og jafnframt var tekið fram, að uppskera yrði, auk þess að vera meiri, miklu árvissari en ella og þó alveg sérstaklega þegar köld sumur gengju yfir. Nú skal ég láta nægja að vísa til þessarar grg. hér. Hún var prentuð á þskj. 368 á þinginu 1953. Ég skal játa það, að ég er ekki mikill vísindamaður í þessum efnum, en það eru til menn í þessu landi, sem hafa allmikla reynslu og allmikla þekkingu á þessum málum. Og í sambandi við þetta frv. vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkur ummæli eftir einn slíkan mann, hinn merka ræktunarfrömuð Klemenz Kristjánsson á Sámsstöðum. Í ársriti Skógræktarfélags Íslands fyrir árið 1955, sem er nýlega komið út, segir hann svo um tilraunir sínar með skjólbelti á Sámsstöðum í Fljótshlíð m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Af því að ég hef undanfarin 15 ár átt nokkuð við ræktun skjólbelta, ætla ég hér í fáum orðum að skýra frá reynslu minni, þó að hún leysi ekki allan vanda við þetta mál.“ Síðan greinir hann frá því, á hvern hátt þessari ræktun hafi verið hagað, hve margföld skjólbeltin hafi verið, hvernig land hafi verið undirbúið, hvernig áburður hafi verið notaður, hve mikið, og frá árangrinum, sem hann segir að sé mjög góður og þó mismunandi eftir því, hversu vel sé um skjólbeltin annazt. Síðan segir svo: „Hvað kosta skjólbelti á hektara? Vert er að gera sér ljósa grein fyrir þessu atriði. Ef rækta á skjólbelti á hverri jörð, t.d. 10–15 hektara, þarf að velja land, sem liggur vel við sól og er gott til ræktunar. Beltin þurfa að vera þvert á vindátt, sem tíðust er og hörðust á hverjum stað. Ætla má, að tvö belti með 50 metra á milli, 100 metra löng, nægi til þess að veita mikilvægt skjól á hektara. Beltin væru þá höfð 3–5 metra breið, þ.e. þrjár til fimm raðir. Ef tvö belti eru á hektara, eitt fimm raða og annað þriggja raða, mundu fara 800 plötur á hektara, miðað við eins fermetra vaxtarrými. Ef reiknað er með, að hver planta kosti kr. 1.50, yrði plöntukostnaður á hektara kr. 1200.00. Gróðursetningu og jarðvinnslu reikna ég kr. 850.00 á hektara, umhirða og áburður í 10 ár kr. 300.00 á ári. Samtals verður þetta 5050 kr. á hektara auk vaxta af þessari upphæð. Að 10 árum liðnum ætti beltið að vera farið að gera talsvert gagn, og eftir þeim athugunum, sem ég hef gert á mjölsöfnun korntegunda, skilaði skjólbeltið kostnaðarverði sínu i aukinni uppskeru á næstu 5–7 árum. Eftir 17 ár frá gróðursetningu ætti beltið þá að hafa skilað öllum kostnaði við ræktun þess. Kemur þá sem hreinn ágóði sú uppskeruaukning, sem beltunum fylgir á ókomnum árum. Þess skal geta, að vitanlega verður að girða vel það land, sem skýla á með lifandi trjágróðri, því að búfénaður má ekki að neinu ráði ganga um skjólbeltaland fyrstu ár ræktunarinnar. Áhrif skjóls hafa verið rannsökuð nokkuð á Sámsstöðum síðan 1945 og til þess notað það skjólbelti, sem gróðursett var vorið 1940. Þessum athugunum hefur verið þannig hagað: Byggi, höfrum og vorhveiti hefur verið sáð með sama áburði, sáðtíma og í sams konar jarðveg á skjóllaust land og í skjóli við trjábelti, þrjá metra vestur frá belti. En samanburðurinn er síðan gerður á þúsund korna þyngd kornsins þau fimm sumur, sem þessar athuganir hafa farið fram. Útkoman eða árangurinn hefur þá orðið þessi:“ Árið 1945 er þungi kornanna frá 17–44% meiri á skýlda landinu en því óskýlda. Árið 1946 er hann um 17% meiri, árið 1952 17 til 50% meiri uppskera af skýlda landinu en því óskylda, 1953 10–29% meiri uppskera af skýldu landi en óskýldu, og árið 1954 er uppskeran frá 10–95%o meiri á skýldu landi en óskýldu. Svo segir Klemenz Kristjánsson einnig: „Tölurnar sýna, að korntegundir, ræktaðar í skjóli, hafa alltaf verið mjölvisríkari en á skjóllausu landi. Gildir þetta alveg sérstaklega, ef sumrin eru köld, eins og 1945 og 1952. Þá hefur skjólið algerlega bjargað þroskuninni. Árið 1952 nær vorhveitið ekki fullum þroska í skjóli, en það er vegna þess, að þá hafði ég ekki rétt afbrigði, amerískt hveiti, fremur seinþroska, en hin árin sænskt afbrigði. Það má áreiðanlega fullyrða, að skjólbelti um kornrækt væri mikil öryggisráðstöfun fyrir þá framleiðslu, og álít ég, að þessar athuganir bendi ótvírætt til þess. Mikill ávinningur væri það, ef hvert býli ætti skýlt svæði, þó ekki væri meira en 1–2 hektarar, til þess að rækta garðjurtir, kartöflur og korn. Því stærri ræktunarsvæði sem skýlt væri með skjólbeltum, þeim mun verðmeiri væri jörðin frá framleiðslusjónarmiði, og kemur fegurðin við beltin í uppbót. Hér á landi er talsverður árferðismunur. Kartöflur ná ekki góðum vexti í öllum árum. Má ætla, að hér á Suðurlandi láti nærri, að meðaluppskera og betri verði 2–8 ár af hverjum 10. Með því að rækta skjólbelti mundi þetta verða á annan og hagstæðari veg. Uppskeran yrði meiri í skjóli í köldum árum en nú er, og ávinningurinn af ræktun skjólbelta kæmi ræktuninni á traustan grundvöll. Til þess að koma hreyfingu á þetta nytjamál þyrfti að koma löggjöf varðandi stuðning þjóðfélagsins til þeirra, sem rækta skjólbelti. Þessi stuðningur þyrfti aðallega að vera fólginn í styrk til girðinga og svo til plöntukaupa. Með því að styðja þá menn til átaka, sem vilja koma á aukinni ræktunarmenningu, verði auðsóttari þau verðmæti, sem liggja falin í íslenzkri mold. Skjólbeltarækt verður það framtíðarverk, sem stuðlar að öruggri jarðræktarframleiðslu, en slíks er þörf bæði frá fjárhagslegu og menningarlegu sjónarmiði.“ Þetta eru ummæli eins hins merkasta ræktunarfrömuðar hér á landi, Klemenzar Kristjánssonar á Sámsstöðum. Ætla ég, að þau séu eða ættu að vera hv. þingmönnum meira virði en mín orð í þessu efni, þar sem hann er mér meiri fræðimaður um það, sem hér er um að ræða, og sennilega flestum hv. þingmönnum meiri fræðimaður. Til viðbótar því, sem ég hef nú sagt, skal ég svo aðeins taka þetta fram: Við Íslendingar fengum þá frétt nú nýlega, að danskur maður hefði gefið hlut af eignum sínum til að efla ýmsar merkar nýjungar og ýmis nytjamál á þremur Norðurlöndum. Hann kvað svo á, að Ísland skyldi verða eitt þeirra landa, sem þessa styrks yrðu aðnjótandi, og meira en það, hann óskaði eftir því, að Ísland yrði fyrsta landið, sem styrk fengi úr sjóðnum, ef þess væri nokkur kostur, þ.e.a.s., ef nokkurt það mál fyndist á Íslandi, sem vert gæti talizt að styrkja. Þessi danski Íslandsvinur leitaði til sendiherra okkar, núverandi ambassadors, í Kaupmannahöfn um að taka sæti í sjóðsstjórninni og um það, hvort ekki væri eitthvert það mál á Íslandi, sem væri þess verðugt að hljóta fyrsta styrk úr sjóðnum. Og sendiherra okkar kom það þá helzt í hug, vafalaust eftir ýtarlega umhugsun um málið, að veita styrk til þess að kosta einn Íslending til náms í því að gróðursetja skjólbelti. Það þarf ekki mikið hugmyndaflug til að geta gert sér grein fyrir svipnum á hinum erlendu mönnum, sem áttu að taka ákvörðun um að veita þennan styrk, þegar sendiherra Íslands og fulltrúi í sjóðsstjórninni sagði þeim, að hér væru fáir eða engir menn með ýtarlega þekkingu á ræktun skjólbelta og skjólbelti væru svo að segja óþekkt fyrirbæri í íslenzkum landbúnaði. Sígurður Nordal er kurteis maður, og við skulum vona, að hann hafi ekki sagt frá því, hvaða afrek Alþingi Íslendinga hefur unnið í þessu máli. En við skulum þá jafnframt vænta þess, þegar þannig háttar, að hinir erlendu menn, sem áttu að taka ákvörðun um það, hvort Ísland skyldi teljast verðugt þess að fá þennan styrk, töldu þetta mál nægilega mikils virði til þess, að út á það væri veittur styrkur, að Alþingi sjái sóma sinn í því að gera eitthvað í þessu máli. Það er augljóst, að íslenzkir bændur hafa ekki almennt efni á því að leggja í kostnað, sem er allverulegur, við að koma upp skjólbeltum, þar sem árangurinn af þeim kostnaði og þeirri vinnu, sem í það er lögð, kemur ekki fram fyrr en eftir ein tíu ár. Hér er því allt öðru máli að gegna en með túnrækt. Túnið skilar afurðum þegar á fyrsta ári, getum við sagt, og síðan árlega eftir það, en skjólbeltin þarfnast umönnunar, umhirðu, áburðarkaupa í tíu ár, áður en þau fara að skila nokkrum teljandi árangri í aukinni uppskeru, en síðan verður þessi árangur meiri og öruggari ár frá ári eftir það, og að 17 árum loknum telur Klemenz Kristjánsson að skjólbeltin hafi borgað sig upp og allur ágóði úr því um alla framtíð verði þá hreinn gróði þjóðfélagsins. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri, enda ætti það að vera óþarft, og vil leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. var lítið breytt flutt á síðasta þingi, þannig að þess gerist ekki þörf að fara að flytja um það nú langa framsöguræðu. Það var þá rækilega skýrt, hvaða hugsun lægi hér á bak við, og get ég því aðeins látið mér nægja að fylgja því úr hlaði með nokkrum orðum. Það er þarflaust að eyða mörgum orðum að því að rökstyðja nauðsyn þessa máls. Það var fyrir fáum dögum rætt hér í hv. þd. annað frv., sem gekk í nokkuð svipaða átt og þetta, og var þá almennt rætt um hina miklu nauðsyn þess að gera einhverjar sérstakar ráðstafanir af löggjafans hálfu til atvinnujöfnunar með það í huga, að reynt yrði að stemma stigu við óeðlilegum flutningum fólks úr ýmsum landshlutum hingað til Suðvesturlandsins, eins og því miður hefur verið f allt of stórum stíl nú síðustu árin. Það hefur verið viðurkennt hér á hinu háa Alþingi hvað eftir annað, að þessi nauðsyn væri hér fyrir hendi, bæði með því, að árlega hefur í fjárlögum verið veitt fé í því skyni að efla atvinnuvegi víðs vegar um landið, þar sem atvinnuleysis eða atvinnuörðuleika hefur orðið vart, og enn fremur á þann hátt, að Alþingi hefur samþ. þál., þar sem ákveðið var að láta fram fara rækilega athugun á því, hvernig gerðar yrðu heildarráðstafanir til þess að tryggja og viðhalda jafnvægi í byggð landsins. Af þessum sökum mun ekki gerast þörf að útskýra fyrir hv. þm. þá miklu nauðsyn, sem er fyrir hendi, og get ég því sparað mér fleiri orð um það, en vikið að frv. sjálfu, eins og það liggur fyrir. Í stuttu máli sagt er tilgangur þessa frv. að koma á föstu skipulagi varðandi ráðstafanir til atvinnujöfnunar. Það er gert ráð fyrir, að sett verði á fót sérstök stjórn eða sérstök nefnd manna, sem hafi tvíþætt hlutverk, annars vegar að kynna sér, hvernig atvinnuástand er í einstökum byggðarlögum, og skapa sér hugmyndir um það, hvað nauðsynlegt væri að gera til úrbóta í þeim efnum, og hins vegar að undangenginni slíkri athugun að framkvæma lánveitingar af því fé, sem til ráðstöfunar verður í atvinnujöfnunarsjóði. Það er gert ráð fyrir, að stofnaður verði sérstakur atvinnujöfnunarsjóður, sem fái sem stofnfé skuldabréf fyrir þeim lánum, sem veitt hafa verið af atvinnuaukningarfé. Það er að vísu rétt að gera sér grein fyrir því, að margir óttast nú, að æði mikil vanhöld verði á því fé, en það hefur þó verið í flestum tilfellum veitt sem lán, og sannast sagt tel ég, að það sé full ástæða til að leitast eftir að fá þetta fé endurgreitt, svo sem kostur er á, til þess að geta varið því aftur til ráðstafana í þessu sambandi. Auk þess er lagt til, að atvinnujöfnunarsjóður fái árlegt framlag eins og það er hverju sinni á fjárlögum, en þó ekki innan við 5 milljónir, og enn fremur að næstu fimm árin verði 5 milljónum á ári varið til sjóðsins til lánveitinga. Í frv. er síðan getið um það, hvernig þessu fé skuli ráðstafað, hvaða sjónarmiðum skuli fylgja um það efni, og sé ég ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum. Þá er í frv. enn fremur, í 6. gr., ákvæði. sem er mjög mikilvægt, en það er í sambandi við aðstoð til togarakaupa, ef talið yrði af stjórn atvinnujöfnunarsjóðs, að nauðsynlegt væri, að slíkt atvinnutæki yrði fengið til aðstoðar einhverjum byggðarlögum. Þetta er mál, sem margir hafa áhuga á, og það er engum efa bundið, að á mörgum stöðum er togaraútgerð líklegasta leiðin til þess að leysa úr þeim atvinnuörðuleikum, sem við er að stríða, og þykir því sjálfsagt að hafa heimild um þetta efni í slíku frv. sem þessu. Þá er loks gert ráð fyrir því, að auk þess sem fjárráðstafanir séu gerðar af hálfu stjórnar atvinnujöfnunarsjóðs, sé heimilt að veita því fjármagni, sem til er í öðrum sjóðum, sérstaklega til þeirra staða, þar sem atvinnuleysi er við að stríða, og að það megi jafnframt, þegar hömlur eru á fjárfestingu, ákveða, að leyfum til fjárfestingar og innflutnings framleiðslutækja sé fyrst og fremst beint til staða, sem við erfiðleika eiga að stríða i þessu sambandi. Í frv. er því gert ráð fyrir mjög víðtækum ráðstöfunum i sambandi við þessi atvinnumál, og ég hygg, að ef þetta mál næði fram að ganga, væri fenginn alltraustur grundvöllur til þess að starfa á að þessum málum. Það er vitanlegt, að það væri full þörf á meira fjármagni en hér er um að ræða, en flutningsmönnum þótti mikilvægara að koma þessu máli á rekspöl en að gera það háar kröfur um fjármagn, að fyrir fram væri sýnt, að ekki væri hægt á slíkt að fallast, auk þess sem þess er að geta, að í frv. er ákvæði um lántökuhelmild, ef um verður að ræða jafnstórvirka aðstoð og togarakaup, þannig að telja má, að ef frv. þetta yrði samþ., þá væri töluvert stórt skref stigið í þá átt að leysa vandamál þeirra staða, sem hér um ræðir. Og það er vissulega eitt af mikilvægustu viðfangsefnum Alþingis, miðað við þá þróun, sem nú er í þjóðfélaginu, að leitast við eftir föngum að sporna gegn því, að fólkið hverfi úr byggðunum víðs vegar úti um land og leiti hingað á mjög takmarkað svæði á Suðurlandi og við Faxaflóa. Ég vil því leyfa mér að vænta þess, að frv. þetta hljóti góðar undirtektir, ekki sízt fyrir þá sök, að það hafa þegar komið fram fleiri till. um þetta efni, sem mjög stefna í svipaða átt, og ætti því að vera möguleiki á því að samræma sjónarmið manna og fá nú á þessu þingi afgreidd lög, sem fela í sér viðunandi lausn á þessum vanda. Ég vil svo leyfa mér að lokinni þessari umr. að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Frv. samhljóða þessu var flutt á Alþingi 1953, en hlaut ekki fullnaðarafgreiðslu þá. Það er vissulega dálitið einkennilegt og gegnir jafnvel furðu, að þjóð, sem er jafnspör á alls konar frídaga og tyllidaga eins og við Íslendingar vissulega erum, skuli ekki hafa gert þjóðhátíðardag sinn, 17. júní, að löghelguðum frídegi. Menn kunna ef til vill að segja sem svo, að það beri ekki brýna nauðsyn til að lögfesta ákvæði um þjóðhátíðarhald 17. júní, þar sem sá dagur, afmælisdagur Jóns Sigurðssonar og stofndagur lýðveldisins, sé þegar orðinn í framkvæmd slíkur þjóðhátíðar- og þjóðminningardagur án allra lagafyrirmæla. Þetta er að vísu rétt að nokkru leyti, og vantar þó enn allmikið á, að 17. júní sé hátíðlegur haldinn með viðeigandi svip um gervallt land. Ég hygg, að þess hafi gætt mjög undanfarin ár, að hátíðahöld á þjóðhátíðardaginn séu bundin við kaupstaðina að langmestu leyti, en héraðshátíðir hinna dreifðu byggða séu næsta fátíðar. Það form hátíðahalda á þjóðhátíðardegi að binda þau nær eingöngu við Reykjavík og aðra kaupstaði tel ég engan veginn heppilegt. Satt að segja er það miður viðkunnanlegt, að hópur ungs fólks, t.d. á Suðurlandi, skuli flykkjast til Reykjavíkur í því skyni að halda þar hátíðlegan þjóðhátíðardaginn, en mér er tjáð, að allvíða sé mjög fátt fólk eftir í sveitum og lítið til hátíðabrigða þennan dag. Að sjálfsögðu er það á allan hátt mennilegra, að þjóðhátíðardagurinn sé haldinn með samkomum sem víðast í héruðum, þar sem sveitarfélög, fleiri eða færri eftir atvikum, gætu sameinazt um að minnast á viðeigandi hátt íslenzkrar frelsisbaráttu og þeirra frumherja hennar, sem við eigum mest að þakka. Færi vel á því, að t.d. forsætisráðuneytið hefði nokkurt frumkvæði um að koma á þessari skipan, hvetti sveitarfélögin til að gangast fyrir hátíðahöldum, virðulegum, en þó hófsamlegum og með þjóðlegum svip. Þess hefur gætt í vaxandi mæli 17. júní, a.m.k. hér í Reykjavik, að alls konar prang og sölumennska hefur sett leiðinlegan svip á daginn. Slíkt er ótækt, og ber að kveða þann ósið niður. Áð sjálfsögðu verður að krefjast þess, að hátíðahöld öll á þjóðhátíðardaginn beri virðulegan og viðeigandi svip. Slíkt verður að vísu seint fulltryggt með löggjöf, ef einstaklingarnir sjá ekki til fulls og skilja, hvað sæmir á slíkum degi, en þó virðist sjálfsagt, m.a. vegna fenginnar reynslu, að hafa um þetta efni ótvíræð ákvæði í lögum. Um leið og frv. þetta kveður svo á, að 17. júní skuli vera löghelgaður þjóðhátíðardagur Íslendinga og öll vinna bönnuð þann dag, önnur en algerlega óhjákvæmileg störf, þá er bæjar-og sveitarstjórnum gert skylt að hafa forgöngu um hátíðahöld, sem tvær, þrjár eða fleiri sveitir geta að sjálfsögðu sameinazt um, og er sveitarstjórnunum jafnframt lögð sú skylda á herðar að sjá svo um eftir föngum, að dagurinn sé hátíðlegur haldinn á virðulegan hátt. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta mál fleiri orð. Ég legg til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Frv. það á þskj. 53, sem ég flyt ásamt hv. 8. landsk. þm., fjallar um dálitla breytingu á íslenzku myntkerfi og myntsláttu. Efni frv. er í stuttu máli það, að hætt verði að slá einseyringa, tvíeyringa, fimmeyringa og tuttugu og fimmeyringa og þessar myntir algerlega lagðar niður; skuli framvegis slegin íslenzk skiptimynt, er gildi sem hér segir: fimm krónur, tvær krónur, eina krónu, fimmtíu aura og tíu aura. Tilgangur þeirrar breytingar á myntkerfinu, sem hér er lögð til í frv. þessu, er fyrst og fremst sá að draga úr þarflitlum eða þarflausum kostnaði við aurareikning og létta af ríkinu dálitlum kostnaði, sem fylgir því að slá smámynt, sem misst hefur nálega allan kaupmátt og virðist orðin óþörf. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að gildi peninga hefur rýrnað stórlega hina síðustu áratugi, ekki aðeins hér á Íslandi, heldur hefur sú orðið þróunin í ýmsum öðrum löndum. Þar sem svo hefur til tekizt, hafa menn hneigzt æ meir að notkun sléttra tuga og hundraða í öllum viðskiptum. Hefur þess gætt töluvert hér á landi nú hin síðari ár, enda þótt löggjafarvaldið hafi ekki enn þá breytt aurareikningnum til samræmis við þá þróun, en það virðist nú orðin tímabær og eðlileg ráðstöfun. Í ýmsum öðrum löndum, þar sem verðgildi peninga hefur rýrnað til mikilla muna, hafa verið gerðar breytingar hliðstæðar þeim, sem lagt er til með þessu frv. að gerðar verði á íslenzkri skiptimynt. Smámyntir, sem misst höfðu nálega allan kaupmátt, hafa víða verið lagðar niður. Er nú t.d. mark lægsta slegin mynt í Finnlandi og franki í Frakklandi. Allar smærri myntir hafa verið afnumdar i þessum löndum. Svipað mun hafa gerzt hjá fleiri þjóðum. Menn kunna að spyrja, hvort nokkurt verulegt hagræði sé því samfara að gera þá breytingu á íslenzku myntkerfi, sem hér er ráðgert, að leggja niður einseyringa, tvíeyringa, fimmeyringa og tuttugu og fimmeyringa og reikna ekki með minni einingum en heilum tug aura: Þar til er því að svara, að sú ráðstöfun mundi spara ótrúlega mikla skriffinnsku og fyrirhöfn; létta töluvert vinnu við skrifstofuhald og bókhald margra fyrirtækja, auk þess sem kostnaður ríkisins við myntsláttu lækkaði sennilega eitthvað. Ýmis fyrirtæki hafa tekið upp þann hátt, og sum munu hafa viðhaft hann um árabil, að láta reikninga alltaf hlaupa á fimm- eða tíu aurum. Mér er tjáð, að þetta sé gert hjá Eimskipafélagi Íslands, skipaútgerð ríkisins og í sumum deildum bankanna, svo að dæmi séu nefnd. Þetta er vitanlega gert til þess að spara vinnu, og mun enginn viðskiptavinur þessara stofnána hafa gert athugasemdir við þessa tilhögun né talið sér mein að henni. En almenn verður slík regla tæplega fyrr en löggjafarvaldið hefur sett skýlaus ákvæði um þetta efni. Enn vil ég nefna eitt atriði í þessu sambandi, og snýr það einkum að æskunni. Vegna þess, hve einseyringar, tvíeyringar og fimmeyringar hafa lítið kaupgildi, eru þeir oft meðhöndlaðir eins og algerlega einskis verður hlutur. Það er engan veginn heppilegt, að börn og unglingar venjist á að líta á gjaldgenga peninga sem eitthvert rusl, en svo mun jafnan verða, meðan höfð er í umferð smámynt, sem er að heita .má verðlaus. Mér liggur við að segja, að það sé dálítið uppeldisatriði, að slík mynt sé tekin úr umferð. Helzta mótbára, sem ég get hugsað mér að fram kunni að koma gegn þeirri breytingu, sem hér er lagt til að gerð verði, er vafalítið sú, að brottfall minni myntar en tíeyringa geti valdið nokkrum óþægindum í sambandi við kaup á smávarningi og vörum, sem almenningur kaupir daglega, svo sem mjólk og brauðum. Athugun virðist þó leiða í ljós, að hvorki slík viðskipti né önnur muni á nokkurn hátt torveldast vegna þessara fyrirhuguðu breytinga á myntkerfinu. Þá koma til framkvæmda ákvæði 5. gr. frv. um, að fimm aurar og lægri upphæð falli niður, en upphæð, sem nemur 6–9 aurum, reiknist sem 10 aurar. Mundi það að sjálfsögðu jafna sig upp, miðað við vörukaup heils mánaðar eða heils árs, þannig að hvorki kaupandi né seljandi biði tjón af. Ég skal aðeins nefna eitt dæmi: Húsfreyja kaupir einn daginn vörur í mjólkurbúð fyrir kr. 15.48, hún mundi greiða með kr. 15.50. Næsta dag keypti hún i sömu búðinni mjólk og mjólkurvörur fyrir kr. 18.82; þá greiddi hún kr. 18.80. Þetta mál, sem ég hef reifað hér stuttlega, er að sjálfsögðu ekkert stórmál, og vitanlega er það ekki. flokksmál. Ég er þess fullviss, að það muni fá eðlilega athugun hér á hv. Alþingi, og mér þykir líklegt, að sú verði niðurstaðan, að þessi ráðstöfun, sem lagt er til að gerð verði, muni þykja eðlileg og sjálfsögð. Ég legg svo til, að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.