Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég skrifaði með fyrirvara undir nál. á þskj. 1146, sem varðar frv. til l. um skattgreiðslu Eimskipafélags Íslands. Nú hef ég leyft mér að bera fram brtt. við frvgr., sem er að finna á þskj. 1187. Brtt. er viðvíkjandi skattgreiðslu Eimskipafélagsins og er svo hljóðandi, að skattfrelsi nái ekki nema til ársins 1945, í stað þess að í frv. er gert ráð fyrir, að það nái einnig til ársins 1946, og skattfrelsi verði ekki veitt nema að eftirtöldum skilyrðum sé fullnægt: Í fyrsta lagi, að arður hluthafa fari eigi yfir 4%. Þetta ákvæði er í frv. sjálfu, svo að hér er ekki um breyt. að ræða. Annað atriði er um það, að tekjuafgangi félagsins á árinu 1944, að frádregnum arði skv. tölulið 1, verði varið til kaupa á skipum og á annan hátt í þágu samgöngumála, svo og öðrum sjóðseignum félagsins. Í þriðja lagi, að fram fari á árinu, samkv. reglum, er samgmrh. setur, könnun á því, hverjir séu núv. eigendur hlutabréfanna og hvað af bréfunum kunni að vera glatað. Að þessari könnun lokinni skal semja nýja hluthafaskrá og birta hana opinberlega. Í fjórða lagi, að samningar náist við félagið um þátttöku í kostnaði við strandsiglingar á þeim grundvelli, er hlutaðeigandi ráðh. samþ. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um þessar brtt., a.m.k. í mínum augum eru þær allar sjálfsagðar. Um þá síðustu og fjórðu er þess að geta, að hún er fram komin af öryggisástæðum. Það mundi fara mjög illa á því, ef ágreiningur risi á milli stj. Eimskipafélagsins og ríkisstj. um þátttöku Eimskipafélagsins í strandsiglingum eftir að félagið hefði hlotið af hálfu löggjafans sín sérstöku fríðindi innan þ jóðfélagsins, sem fólgin eru í skattfrelsinu. Í þessu felst ekki frá minni hálfu á nokkurn hátt nein aðdróttun að stj. Eimskipafélagsins um það, að ég búist við, að hún verði óbilgjörn í framkvæmdum sínum. En allur er varinn góður. Og ég hef alveg sérstakt traust til þess ráðh., sem með þessi mál fer, að hann misbeiti ekki valdi sínu á hinn bóginn til óþurftar fyrir Eimskipafélagið. Í brtt. undir 3. tölulið er farið fram á, að skoðun verði gerð á því, hvort eigendaskipti hafi orðið mjög mikil á hluthafabréfum félagsins miðað við það, sem í öndverðu var. Hv. þdm. hafa tekið eftir því, að í umr. um þetta skattfrelsismál hefur verið látinn mjög í ljós grunur um það, að hluthafabréfin muni nú vera í miklu færri manna höndum en var í upphafi, meira að segja, að það sé orðin svo mikil röskun á, að það séu tiltölulega fáir menn innan þjóðfélagsins, sem eigi megnið af því hlutafé, sem hér er um að ræða. En á hinn bóginn hefur því líka verið haldið fram í hv. d., að Eimskipafélagið sé alþjóðareign. Hæstv. forsrh. lagði ríka áherzlu á það, og ég man eftir því, að hv. þm. a. -Húnv. talaði um Eimskipafélagið sem alþjóðareign og alþjóðarfyrirtæki. Frá beggja hálfu, þeirra, sem sett hafa fram þessar grunsemdir, og hinna, sem telja Eimskipafélagið vera alþjóðareign, er það talið aðalatriðið, að það sé alþjóðareign. Hvort sem réttara er í þessu tilfelli, að félagið sé alþjóðareign, sem ég skal ekki draga í efa, eða það sé það ekki, heldur eign tiltölulega fárra manna, þá mega báðir þessir aðilar vel við una, að þessi gr. verði samþ. Og ég trúi ekki fyrr en ég tek á, að hv. þdm. séu mér ekki sammála um það, að brýn nauðsyn sé að ganga úr skugga um þetta atriði, sem hér er um að ræða. Hvað viðvíkur öðrum tölulið, þá er hann eiginlega settur aðeins til skýringarauka, því að þar er bætt við, að einnig sjóðseignum félagsins skuli varið í þágu samgöngumála og til skipakaupa. Þetta er auðvitað sjálfsagður hlutur, og kannske hefði ekki verið nauðsynlegt að taka þetta fram. En vel má það standa, og gott er, að það standi þar, því að nú hefur Eimskipafélagið það einmitt á prjónunum að útvega sér í það minnsta 6–7 skip og þau miklu stærri og dýrari en þau skip, sem áður hafa verið í íslenzka flotanum. Og það er bersýnilegt, að sjóðir félagsins munu ekki meira en svo hrökkva fyrir því að koma þessum framkvæmdum vel fyrir, og ætla má, að þessar eignir geri ekki meir en nægja til þess. Og einmitt till. um skattfrelsið er höfuðkjarni frv. og er miðaður við, að alls ekki megi rýra á nokkurn hátt sjóðina, þ.e. handbært fé félagsins, með skattaálagningu, vegna hinnar stöku nauðsynjar, sem á því er, að sjóðunum verði varið í þessum tilgangi. Ég geri ráð fyrir, að gr. geti ekki orkað tvímælis. Meira sé ég ekki ástæðu til þess að ræða um þessar brtt. að sinni, á meðan enginn andmæli koma fram.

Forseti (JörB): Þar sem ekki hafa fleiri kvatt sér hljóðs, er umr. lokið, og verður nú gengið til atkv.



Herra forseti. - Ég vil leyfa mér að óska þess, að síðast komi til atkvgr. einmitt byrjunin. Því að það fer alveg eftir því, hvernig atkv. falla um hina liði brtt., hvernig ég fyrir mitt leyti greiði atkv. um það spursmál, hvort það eigi að vera 1 eða 2 ár, sem þetta eigi að gilda.

Þetta er vandamál.

Forseti (JörB): Ég ætla, að vandinn leysist við atkvgr. um þetta atriði, en ég held, að eftir eðli málsins verði maður að byrja á upphafinu. Og ég álít ekki hægt að bera það upp síðast, sem er fyrst í brtt. - Ég ber þá fyrst upp það atriði upphafsmálsgr., hvort í stað „1945 og 1946“ skuli koma: 1945.



Herra forseti. - Vegna þess að þetta fyrsta ákvæði var ekki samþ., má til að breyta orðalaginu undir 3. málslið: „Fram fari á árinu“; það verður þá að vera: Fram fari á árunum. - Það er hastarlegt, að það skuli þurfa að slíta þetta svona heiftarlega sundur. Ég skoða það, að það leiði af eðli málsins, að þetta sé leiðrétt.



Herra forseti. - Það hefur verið mikið rætt um þetta mál. Ég ætla ekki að fara ýtarlega út í þær umr. En ég sé, að á þskj. 1147 er komin fram brtt. frá sömu hv. þm. og brtt. á þskj. 1012. Og ég sé, að þeir hafa nú fallizt á töluverðan hluta af þeim rökum, sem fram hafa verið færð af minni hálfu og annarra hv. þm., sem hafa mælt með því, að 3. málsgr. í bráðabirgðaákvæðinu í frv., eins og það er nú, yrði látin standa. Út af fyrir sig hef ég aldrei gert það að skilyrði, hvernig þetta yrði nákvæmlega orðað. Þó mundi ég óska heldur og teldi það betra að hafa ákvæðið í því formi, sem það er í bráðabirgðaákvæðinu, heldur en samkvæmt brtt. á þskj. 1147, þó að sú brtt. sé ákaflega miklu betri en að ákvæðið sé alveg fellt niður, eins og sömu hv. þm. hafa áður lagt til. Ég býst við, að brtt. á þskj. 1012 verði dregin til baka, a.m.k. mun hv. þm. verða gefinn kostur á því að kjósa það af þessum ákvæðum, sem þeim þykir betra, - þannig að hún yrði borin upp til atkv. fyrst, og þá, eftir að hún er felld, - ef hún verður felld. - megi þm. kjósa um það, hvort þeir vilji heldur ákvæðið eins og það er í frv. nú eða eins og það á að vera samkv. brtt. á þskj. 1147.



Herra forseti. - Mér hefur skilizt á hæstv. forseta, að hann mundi telja, að brtt. á þskj. 1012 gæti komið sem varatill. Ég treysti mér nú ekki til þess að deila neitt um það og vil skjóta því til hæstv. forseta. En að sjálfsögðu, - ef sú brtt. getur ekki komið sem varatill., - þá höfum við flm. fallizt á þessa miðlun, sem felst í brtt. á þskj. 1147. Og ég fyrir mitt leyti mun telja rétt. - ef hæstv. forseti telur ekki, að þessi aðferð geti staðizt, að brtt. á þskj. 1012 komi sem varatili., - þá mundi ég telja sjálfsagt að taka hana aftur.

Forseti (JörB): Út af ummælum hv. 7. þm. Reykv. verð ég að lýsa yfir, að ég sé mér ekki fært að taka þessa brtt. á þskj. 1012 sem varatill. nema undir þeim einu kringumstæðum, að samkomulag væri um það, ekki aðeins af hálfu flm., heldur og dm. yfirleitt, og að þeir geti fallizt á þessa málsmeðferð, - því að efni till. á þskj. 1012 er þannig, að hana á að bera upp fyrr. Og mér skilst á hæstv. ráðh., að hann vilji, ef till. á þskj. 1012 á að koma til atkv., að höfð verði sú tilhögun, sem efni till. gefur tilefni til.



Ég tek þá brtt. á þskj. 1012 aftur.



Ég tók aftur í gær brtt. við þetta frv. á þskj. 1169, og ég gerði það eftir ósk frá hv. frsm. fjhn. Nú geri ég ráð fyrir, að n. hafi athugað þessar brtt., og hefði ég búizt við því að heyra frá n. um þá niðurstöðu, sem hlotizt hefði af þeirri athugun. Hv. frsm. hefur ekki kvatt sér hljóðs enn þá, en gerir það sjálfsagt síðar. Ég vil aðeins taka það fram, að ég hef flutt hér brtt. við þessar brtt. mínar, sem leiðir af því, að frv. var nokkuð breytt hér í hv. d. í gær. Og varð sú breyt. þess valdandi, að breyta þurfti nokkuð orðalagi í síðari brtt. minni. Ég hef nú flutt þessar brtt. hér í heild og hef umsamið síðari brtt. þannig, að sú brtt. geti fallið inn í frv. eins og það er orðað nú, og ég tek þess vegna brtt. á þskj. 1169 aftur. og þessar koma þá í þeirra stað. Mér þykir ekki ástæða til þess að fjölyrða frekar um þetta mál. Ég skírskota til þeirra raka, sem færð voru hér fram í gær fyrir þessum brtt., um leið og ég nú legg fram þessar brtt. á ný með dálítilli breyt., sem gerð er með tilliti til þess, að frv. var breytt í gær.

Frsm. (Sigfús Sigurhjartarson) Hv. þm. Borgf. lýsti, sem eðlilegt var, eftir áliti fjhn. á brtt. hans. Því miður get ég ekki flutt hér álit n. Eins og hv. þm. er kunnugt, eru allmörg stórmál hjá þessari n. Hún sat á rökstólum frá kl. 5 í gær til kl. 3 í nótt við að afgr. launal. og fleiri mál. Þessar brtt. frá hv. þm. Borgf. voru að vísu nokkuð ræddar á fundi n. Og það get ég sagt, að þær hlutu ekki stuðning n. Það, sem ég að öðru leyti segi um þessar brtt., segi ég frá eigin brjósti, en ekki í umboði n. Um fyrri liðinn er það að segja, að ég fæ ekki skilið, að á honum geti verið þörf. Það er ekki sennilegt. að þau fiskiskip, sem hafa veitt fisk og flutt afla sinn á erlendan markað 1944, hafi verið rekin með tapi. Hitt virðist upplýst, að þau skip öll hafi verið rekin með miklum hagnaði. Læt ég svo útrætt um þá brtt. Í síðari brtt. er gert ráð fyrir að draga frá heildsöluverði aflans umboðslaun og annan sölukostnað erlendis, áður en skatturinn er lagður á. Þetta mundi út af fyrir sig leiða til þess að lækka nokkuð þær tekjur, sem af þessum skatti mundu fljóta, en aðalatriðið er það þó ekki. ef allt færi fram með felldu. En mér virðist í það minnsta, að þarna sé verið að opna leiðir til þess, sem frekar kynnu að verða til þess að draga mjög úr áhrifum þessa skatts. Ég mun því greiða atkv. móti báðum þessum brtt., og ég get endurtekið það, að af þeim umr., sem fóru fram í fjhn. um þessar brtt., virðist það vera ljóst. að n. vill ekki gera þær að sínum till. og mæla með þeim sem slíkum.



Herra forseti. - Ég gat þess, þegar ég reifaði þessar brtt. hér í gær, að fyrri brtt. væri flutt út af ákveðnu atviki, vegna þess að eitt félag, sem mér er vel kunnugt um, tapaði á rekstri s.l. ár. Það er ástæðulaust fyrir frsm. að rengja þetta, því að fyrir því liggja fullkomin rök og staðreyndir. Viðvíkjandi því, sem hann sagði um síðari brtt., þá er það rétt, að hún lækkar dálítið þennan skatt, sem hér er um að ræða. En mér virðast liggja svo góð og gild rök fyrir því að draga þann kostnað frá, áður en skatturinn væri reiknaður út, að það bæri að gera. Og þess vegna hef ég flutt þessa brtt. En ég skal ekki endurtaka þau rök, sem ég um þetta hef sýnt hér áður, það er ástæðulaust. En ég vildi aðeins skjóta þeim tilmælum til hæstv. forseta, þegar til atkvgr. kemur, að ég óska eftir nafnakalli um fyrri brtt.



Ég vildi í sambandi við það, sem hv. 8. þm. Reykv. sagði um athugun fjhn. á þessu máli, taka það fram, að mér fyrir mitt leyti þykir rétt að samþ. fyrri brtt. frá hv. þm. Borgf. Ég tel það mjög sanngjarnt, sem þar er farið fram á. Um hina brtt. er það að segja, að ég tel, að það, sem þar um ræðir, skipti minna máli. Það er talið, að það sé ef til vill einhverjum erfiðleikum bundið að framkvæma það, sem felst í till. Um það skal ég ekki fullyrða. Ef fyrri brtt. yrði samþ., tel ég minni ástæðu til þess að samþ. þá síðari, því að ef þeir aðilar eru undanþegnir gjaldinu, sem hafa orðið fyrir tjóni á árinu 1944, þá mundi það ekki hafa eins mikla þýðingu, þó að þessi umboðslaun og annar sölukostnaður yrði ekki dreginn frá, áður en skatturinn er lagður á. En ég vil sérstaklega mæla með fyrri brtt. á þskj. 1185.



Þetta frv. var flutt í hv. Ed. á sl. sumri. Efni þess var að heimila dómsmrh. að veita þeim, sem sviptir hafa verið borgara- og atvinnuréttindum með dómi eða vegna afleiðinga refsidóms fyrir afbrot framin fyrir 17. júní 1944, réttindi sín aftur án umsóknar. Stóð þetta í sambandi við fyrirætlanir, sem þá voru á döfinni um allvíðtæka náðun eða sakaruppgjöf í sambandi við stofnun lýðveldisins. Til þess hefur ríkisstj. heimild samkv. stjórnarskránni án sérstakra l., en til að veita aftur atvinnu-, og borgararéttindi þurfti sérstaka löggjöf. Þegar mál þetta kom fyrir hér í Nd., var því vísað til allshn. Meiri hl. hennar lagði til, að frv. væri fellt, og færði rök fyrir því, að þetta væri allt of víðtæk heimild, sem hefði m.a. í för með sér. að samkv. því væri heimilt að veita aftur atvinnuréttindi, ökuleyfi og önnur slík réttindi mönnum, sem jafnvel hafa valdið mannslátum við ölvun við akstur o. fl. slíkt. Þegar átti að taka málið fyrir til 3. umr. í sumar, var synjað um afbrigði, þannig að það náði ekki fram að ganga. Hins vegar kom fram í báðum d., að sterkur meiri hl. var fyrir að samþ. frv., og er mér ekki annað kunnugt en svo sé enn. Til þess að draga úr frv., þannig að það yrði ekki eins víðtækt og það var, hefur allshn. eða meiri hl. hennar orðið ásátt um að breyta frv. Flytur hún brtt. á þskj. 1145, þannig að í stað þess, að í frv. er ákveðið „að veita réttindi aftur án umsóknar“, þá komi orðin: „fá réttindi sín aftur, enda hafi ekki hlotizt heilsutjón af verknaði þeirra“, þannig að allir þeir, sem hafa valdið heilsutjóni með slíkum verknaði og af þeim ástæðum verið sviptir atvinnuréttindum, geti ekki fengið þau aftur: Ég vil taka skýrt fram, eins og ég tók fram í framsöguræðu fyrir meiri hl. n. í sumar, að að meginstefnu til er ég andvígur þessu, en þó er náttúrlega allt öðru máli að gegna um málið, ef brtt. meiri hl. allshn. verður samþ., því að hún dregur mjög úr hinum miklu ágöllum, sem upphaflega voru á frv.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Heimild til náðunar og refsingar er, eins og hv. frsm. meiri hl. allshn. hefur tekið fram, bundin í stjskr. og er þar formlega á valdi forseta. Nú er í hegningarl. gert ráð fyrir því, að uppreisn æru, sem kallað er, og endurveiting borgararéttinda, sé í hendi konungs eða nú í hendi forseta. Það væri þess vegna nokkuð mikið rask á hegningarl., ef þetta frv. yrði samþ. eins og það liggur fyrir, þar sem þar er ger t ráð fyrir, að það vald, sem annars liggur formlega í hendi forseta, sé af honum tekið og látið í hendur dómsmrh. Nú má vel vera, að mjög mikill áhugi hafi verið á því hjá hv. Alþ. í tilefni lýðveldisstofnunarinnar að veita mönnum almenna sakauppgjöf, enda hefur sú heimild verið mjög almennt notuð, að ég hygg, af fyrirrennara mínum í dómsmrh.- embættinu. Annað mál er það, að það kann að vera dálítið hæpið, að Alþ. noti þetta vald aðeins að nokkru leyti á þann hátt að gefa þetta í heldur óvissu heimildarformi, og mér hefði fundizt, að áður en þetta frv. væri afgr., þyrfti að taka til athugunar, hvort ekki væri hægt, ef það er vilji Alþ., að veita öllum, sem hafa misst borgararéttindi fyrir misgerðir framdar fyrir 17. júní á sl. ári, slík réttindi aftur. Það ætti ekki að vera heimild, heldur mjög almenn fyrirmæli Alþ. Það er ákaflega erfitt að taka á móti þeirri lýðveldisgjöf frá Alþ. að láta það vera í hendi viðkomandi ráðh., hvort hann útdeilir gjöfunum eða ekki, og ég held, ef hv. Alþ. vill fallast á að veita þeim almenn mannréttindi, sem hafa misst þau fyrir 17. júní, að ekki eigi að gera það að nokkru, heldur öllu leyti. Mér finnst Alþ. eigi að sýna þann stórhug að strika út allar skuldir afbrotamanna við þjóðfélagið í einu lagi, en ekki láta það vera á valdi eins manns, hvort slíkum náðargjöfum er úthlutað til afbrotamanna. Það kann að vera, að á þessu sé einhver formlegur vandi, og í hegningarl., 84. og 85. gr., er nú þegar nokkuð víðtæk heimild um það, hvort veita skuli mönnum borgaraleg réttindi, sem hafa misst þau með dómi. Í þeim gr. er sagt, að fari refsing ekki fram úr eins árs refsivist, þá sé hægt að veita uppreisn æru, eftir að tvö ár séu liðin, frá því að dæmdi var settur í refsingu, ef ekki hafi neitt komið fyrir hann á því tímabili. Ef refsingin hefur hins vegar verið meiri en eins árs refsivist, þá getur forseti veitt honum uppreisn æru, þegar a.m.k. fimm ár eru liðin, frá því að refsingin var að fullu úttekin eða gefin upp, enda færi umsækjandi sönnur á, að hegðun hans hafi verið góð umræddan tíma. Ég hygg, að það sé í rauninni föst regla að nota þessa heimild í hegningarl., í fyrsta lagi að náða þann, sem ekki er dæmdur í yfir eins árs refsivist, eftir tvö ár, og í öðru lagi að náða þann, sem dæmdur er í yfir eins árs refsivist, að fimm árum liðnum, eftir að refsingin er út tekin. Enn fremur er venja að nota heimildina í bifreiðal. til þess að veita mönnum réttindi til að aka bifreið að þremur árum liðnum, eftir að þeir hafa tekið út refsingu sína, jafnvel þó að refsingin hljóði upp á að svipta menn bifreiðaskírteini ævilangt. Ég hef bent á, að með því frv., sem fyrir liggur, eru þær heimildir, sem gefnar voru forseta í hegningarl., teknar af honum og settar í hendur dómsmrh. Þetta út af fyrir sig finnst mér ákaflega óviðkunnanlegt formsatriði og vildi þess vegna beina því til hæstv. forseta og hv. n., hvort ekki mundi rétt að taka þetta mál til nýrrar athugunar í n. og þá í samráði við ríkisstj.

Forseti (JörB): Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs, og er umr. þá lokið.



Mér skildist, að hæstv. ráðh. færi fram á, að málinu yrði frestað, til þess að hann og n. gætu fengið þetta til nánari athugunar. Ég vil því spyrja hæstv. forseta, hvort hann hugsi sér að slíta umr.



Þetta mál mun heyra til þeirrar n., sem ég á sæti í, allshn., og þessi brtt., sem hér liggur fyrir, er ekki gerð að vilja n., svo að það eru aðeins örfáir menn í n., sem að henni standa. Ég vil því mælast til, að þetta mál sé athugað á ný í n. og í sambandi við hæstv. ríkisstj.

Forseti (JörB): Ég bið að afsaka, en það var verið að tala við mig, og ég tók ekki eftir ósk hæstv. dómsmrh. um, að málinu væri frestað. Umr. verður þá frestað.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Það mætti kannske benda á, að nál. er ekki komið frá minni hl. n.