Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Kveikjuna að þessari beiðni um utandagskrárumræðu er að finna á bls. 30 í skýrslu yfirskoðunarmanna ríkisreikningsins og Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 1988. Með leyfi forseta les ég hér upp upplýsingar sem hljóða svo: ,,Í árslok 1988 námu skuldir innheimtumanna ríkissjóðs í A-hluta 119,2 millj. kr. en námu í árslok 1987 237 millj. kr. Af einstökum innheimtuembættum skuldaði sýslumannsembættið í Húnavatnssýslu mest eða 31,5 millj. kr. Áður hafa verið gerðar athugasemdir við skil þessa embættis og vísast í því sambandi m.a. til skýrslu um endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 1987.`` Markmið með álagningu skatta og innheimtu þeirra er að sjálfsögðu ekki það að innheimtumenn ríkissjóðs taki sig til og ráðstafi þessum fjármunum að geðþótta. Það vekur athygli að ítrekaðar athugasemdir hafa verið gerðar við skil sýslumannsembættisins í Húnavatnssýslu. Ég tel eðlilegt að varpa þeirri spurningu til hæstv. fjmrh. hvort óskað hafi verið eftir því að sýslumaður yrði settur af vegna þessa, og þá hlýtur fjmrn. að koma þeirri beiðni til dómsmrh., eða hvort ráðuneytið telji það eðlilegt að í stað þess að fjármunum sé skilað, eins og vera ber, sé aðeins látin koma fram greinargerð yfir það hvað gert hafi verið við peningana. Ég hygg að ýmsum embættum þætti fróðlegt að fá svör við þessu því að okkur berast fréttir af erfiðleikum, m.a. úr Stykkishólmi þar sem sagt er að lögreglustöðin sé dæmd óhæf af Vinnueftirliti ríkisins. Ég tel einnig mjög mikilvægt að það liggi skýrt fyrir að Alþingi hafi þá skoðun að þeir sem halda öðrum til laga ættu sjálfir að fara að lögum. Það tel ég grundvallaratriði og undirstöðuatriði. Mér er þess vegna nokkuð heitt í hamsi þegar ég sé athugasemdir eins og þessar í ríkisreikningnum og vil fá það upplýst hvort þessi mál hafa þróast til betri vegar almennt eða hvort þetta er á þann veg sem verið hefur og hér er frá greint. Ég tel að það sé líka athyglisvert fyrir hinn almenna mann að sjá að borgardómaraskrifstofurnar skulda 14,7 millj. kr. í árslok 1988 og Sakadómur Reykjavíkur skuldar 10,3 millj. kr. í árslok. Hvers vegna er ekki innsiglað hjá þessum stofnunum? Hvers vegna er ekki innsiglað? Það mundi þá reyna á það hvort forráðamenn þeirra mundu greiða upp skuldina eða segja af sér þannig að hægt væri að skipa aðra menn hæfari til að stjórna þessum embættum.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þau orð hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar að það er mjög mikilvægt að innheimtumenn ríkissjóðs, sýslumenn og aðrir sem þeim störfum gegna, fylgi þeim reglum sem þeim er sett að fara eftir vegna þess að þeir eru fulltrúar stjórnvalda í að knýja á um að einstaklingar og fyrirtæki standi í skilum með sínar skuldir. Það er auðvitað alveg ljóst að sé framganga mála hjá innheimtumönnum með þeim hætti sem hér hefur verið lýst hjá tilteknu sýslumannsembætti mun það leiða til þess að innheimtukerfið mun veikjast mjög, og möguleikar til þess að fylgja eftir reglum í þessum efnum verða minni en ella. Af hálfu fjmrn. hefur í sumar og haust verið reynt, eins og fram hefur komið, að beita virkari aðferðum við að tryggja örugga innheimtu og mér er bæði ljúft og skylt að greina frá því að yfirleitt hefur samvinnan við innheimtumenn ríkissjóðs, sýslumannsembættin út um allt land, verið einstaklega góð hvað þetta snertir. Það er hins vegar einnig ljóst að það eru undantekningar og sú venja, sem hefur skapast hjá þeim sýslumanni sem hér var sérstaklega nefndur, sýslumanni í Húnavatnssýslum, er andstæð þeim anda reglnanna og þeirri framkvæmd kerfisins sem við viljum halda í heiðri. Þess vegna hafa embættismenn fjmrn. fyrir nokkru síðan átt viðræður við embættismenn dómsmrn. og óskað eftir því að dómsmrn. beiti sér fyrir því sem stjórnsýslulegur ábyrgðaraðili á sýslumanninum að á þessu verði breyting. Og fjmrn. mun rækilega ganga eftir því á næstunni að svo verði. Ég vona að það takist svo að ekki þurfi að grípa til annarra og afdrifaríkari aðgerða gagnvart þessari innheimtustofnun.

Ásgeir Hannes Eiríksson Hæstv. forseti. Þetta eru mjög sérkennileg og á margan hátt þægileg vinnubrögð sem sýslumenn og yfirvöld hafa tekið upp með þessum hætti. Ef ég mætti færa þau hingað til Reykjavíkur þar sem Gjaldheimtan innheimti 24 milljarða 441 millj. 51 þús. 491 kr. á síðasta ári og um helmingur af þeirri fjárhæð fer í ríkissjóð væri það vissulega ekki amalegt fyrir Reykvíkinga að halda eftir rúmum 12 milljörðum til eigin framkvæmda. Það mætti t.d. nota þá peninga til að ljúka við Ráðhúsið. Það mætti nota þá peninga til að ljúka við ,,skopparakringluna`` eða ýmsar aðrar framkvæmdir og skipulagsslys sem því miður hafa verið samþykkt hér í Reykjavík. En fyrst og síðast held ég að hægt væri að nota þessa peninga til að standa í skilum við Reykjavíkurborg og greiða þann milljarð króna sem ríkið skuldar borginni í vegaframkvæmdir, fyrir þá þjóðvegi sem borgin hefur lagt út fyrir fyrir ríkið hér á borgarlandinu. Það sjá náttúrlega allir hvers konar firra þetta er, að það gengur ekki upp að þetta sé unnið á þennan hátt. Sé þetta hins vegar venja í einu kjördæmi langar mig að athuga hvort hæstv. fjmrh. mundi samþykkja það með því að kinka kolli að Reykvíkingar fengju að nota gjaldheimtupeningana á sama hátt og varla sér högg á vatni.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. hans einarðleg svör í þessum efnum. Ég tek jafnframt undir það sem hér kom fram hjá hv. 16. þm. Reykv., að það er hætt við að það mundi léttast í sjóðum ráðuneytisins svo að um munaði ef menn tækju þetta almennt upp og það yrði liðið, þannig að þó að ekki sé hægt að orða það svo að hér sé um fjárdrátt að ræða, þá er hægt að orða það svo að menn séu að ráðstafa ófrjálsri hendi fjármunum sem þeir eiga að skila. Það verður að segjast eins og er að það að slíkt sé aðeins áminningarefni til sýslumanna er svona mildasti texti í þessum efnum sem maður getur hlustað á. Og dálítið er erfitt að skilja að ekki skuli vera fastar tekið á málum. Hvernig mundu menn bregðast við ef sá sem ætti að skila söluskatti lýsti því yfir að hann væri búinn að afhenda Hjálparstofnun þjóðkirkjunnar þessa peninga og ætlaði þeim að ráðstafa þeim og skilaði svo bara kvittuninni fyrir? Ætli yrði ekki dálítið skrýtinn svipurinn sem kæmi á innheimtumenn ríkissjóðs? Ég vona að þingheimi sé ljóst að þessi orð eru sögð í fullri alvöru og ég mun fylgjast með því hvort staðið verður við það að halda þessum embættum til eðlilegra skila á því fjármagni sem þeim er ætlað að innheimta eða hvort þessi ga-ga-stjórn fær að halda áfram, en mér sýnist að þá yrði trúlega þannig tekið á málum að menn teldu að þetta yrði þá ráðuneyti ga-ga-mála.

Geir H. Haarde Virðulegur forseti. Málshefjandi hóf mál sitt á því að vitna til skýrslu yfirskoðunarmanna ríkisreiknings og Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 1988. Af því tilefni vildi ég vekja athygli á því að í sömu skýrslu yfirskoðunarmanna fyrir árið 1987 segir svo, með leyfi forseta: ,,Yfirskoðunarmenn vilja einnig benda á nauðsyn þess að innheimta ríkistekna sé samræmd milli umdæma og að alls staðar sé farið eftir sömu reglum að því er innheimtuaðgerðir og meðferð eftirstöðva varðar.`` Í skýrslu þessara aðila nú í ár, hinna þriggja yfirskoðunarmanna ríkisreiknings, segir svo, með leyfi forseta: ,,Einnig er vert að vekja á ný athygli á nauðsyn þess að sem mest samræmi sé í innheimtu ríkissjóðstekna milli umdæma þannig að gjaldendur sitji alls staðar við sama borð gagnvart innheimtumönnum ríkissjóðs. Eðlilegt er einnig að reglur um niðurfellingu opinberra gjalda og afskriftir ríkissjóðstekna séu samræmdar og framkvæmd þeirra í höndum eins aðila, t.d. Ríkisendurskoðunar. Sjálfsagt er að stjórnir gjaldheimtna geri tillögur um úrlausn einstakra slíkra mála.`` Mér þykir eðlilegt, virðulegi forseti, að þessar skoðanir komi hér fram úr þessari skýrslu. Ég vil jafnframt benda þingheimi á að fylgiskjöl með þessum skýrslum sýna nákvæmlega hvernig innheimtuhlutfalli í hverju umdæmi er háttað. Þar kemur í ljós að innheimta er mjög breytileg milli umdæma og ýmis innheimtuumdæmi, önnur en það sem hér hefur sérstaklega verið nefnt, þar sem menn geta verulega bætt sig.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Vegna orða síðasta ræðumanns vil ég ítreka að á þessu ári hefur verið framkvæmd sú stefna að reyna að tryggja mjög bætta innheimtu á útistandandi skuldum og það er alveg ljóst að þær aðgerðir hafa borið verulegan árangur. Hann er auðvitað misjafn frá einu umdæmi til annars en í þeim nánast öllum hafa þessar aðgerðir borið verulegan árangur. Þær hafa líka notið stuðnings fjölmargra og ég veit af viðræðum við innheimtumenn að þeir hafa metið það mikils að fá slíkan stuðning. Hitt er svo ljóst að það vandamál sem hér er sérstaklega til umræðu á sér langa sögu. Þessi sérstaki innheimtumaður, sýslumaður Húnvetninga, hefur um nokkuð langt skeið tíðkað það að láta ekki innheimtuna alla koma beint inn í ríkissjóð, heldur tekið sér ákvörðunarvald yfir ráðstöfun þess fjármagns sem ekki er í hans höndum. Eins og ég gat um áðan hefur fjmrn. gert athugasemd við það við dómsmrn. og mun ganga rækilega eftir því á næstunni að hér verði á breyting. Ef það gerist ekki er auðvitað alveg ljóst að fjmrn. verður að senda það erindi formlega til dómsmrn. að viðkomandi innheimtumaður sé ekki starfinu vaxinn.

Flm. (Friðjón Þórðarson) Virðulegi forseti. Ég fylgi úr hlaði till. til þál. um ályktanir Vestnorræna þingmannaráðsins 1989. Flm. tillögunnar eru þeir alþingismenn sem valdir voru af þingflokkunum fyrir um það bil ári síðan til að skipa þetta þingmannaráð eða Íslandsdeild Vestnorræna þingmannaráðsins eins og það er nefnt. Efni tillögunnar er á þá leið að Alþingi álykti að beina þeim tilmælum til ríkisstjórnarinnar að hrint verði í framkvæmd ályktunum Vestnorræna þingmannaráðsins sem samþykktar voru á fundi ráðsins í Stykkishólmi í júní sl. og prentaðar eru með ályktun þessari sem fylgiskjal. Í greinargerð er fjallað nokkuð um þessa stofnun, Vestnorræna þingmannaráðið. Sendinefndir þær er sækja hina árlegu fundi ráðsins eiga að sjá um að kynna þær tillögur sem samþykktar eru fyrir þingi og stjórn í heimalöndum sínum. Stofnskrá þessara samtaka var samþykkt á Alþingi 19. des. 1985. Ráðið hefur einungis tillögurétt í málum en ekki ákvörðunarvald. Hlutverk þess er að annast samstarf þjóðþinga Færeyinga, Grænlendinga og Íslendinga og fjalla um sameiginleg hagsmunamál landanna. Aðalfundur er haldinn einu sinni á ári til skiptis í löndunum þremur. Aðalfundur þessa árs var haldinn í Stykkishólmi 14.--16. júní. Stjórn Vestnorræna þingmannaráðsins er kosin á aðalfundi ár hvert. Formaður er nú Friðjón Þórðarson en fyrri varaformaður Jóngerð Purkhus sem er yfirmaður eða ráðherra samgöngumála, efnahagsmála og umhverfismála í Færeyjum. Annar varaformaður er Preben Lange, þingmaður á Grænlandi. Ég mun nú, með leyfi virðulegs forseta, lesa yfir samþykktir þær sem voru gerðar á aðalfundinum í Stykkishólmi. Sú fyrsta hljóðar svo: ,,Vestnorræna þingmannaráðið beinir þeim tilmælum til landsstjórna Færeyja og Grænlands og ríkisstjórnar Íslands að þær veiti fé á fjárlögum næstu þrjú ár til vestnorrænu ferðamálanefndarinnar til kynningarstarfs, áætlanagerðar og markaðsrannsókna á sviði ferðamála í löndunum þremur.`` Önnur tillagan: ,,Vestnorræna þingmannaráðið samþykkir að skora á landsstjórn Færeyja, landsstjórn Grænlands og ríkisstjórn Íslands að vinna að því að skipuleggja kennaraskipti á grunnskóla- og framhaldsskólastigi milli landanna þriggja.`` Þriðja tillagan: ,,Vestnorræna þingmannaráðið beinir þeim tilmælum til Alþingis Íslendinga að skrifstofa Norðurlandaráðs í Reykjavík annist fyrst um sinn verkefni stjórnunarlegs eðlis fyrir ráðið. Enn fremur að Alþingi veiti til þess nauðsynlegt fé og aðstöðu.`` Loks er fjórða tillagan: ,,Vestnorræna þingmannaráðið ályktar að skora á landsstjórnir Færeyja og Grænlands og ríkisstjórn Íslands að þær geri árið 1992 að sérstöku vestnorrænu ári. Megináherslan verði lögð á jafnréttismál karla og kvenna, umhverfismál og æskulýðsmál. Ráðstefna um jafnrétti verði haldin á Íslandi, ráðstefna um umhverfismál á Grænlandi og um æskulýðsmál í Færeyjum. Enn fremur skorar ráðið á stjórnvöld að þau veiti nægilegt fé til þessara mála og tilnefni hvert einn fulltrúa til að undirbúa vestnorrænt ár 1992.`` Þá er yfirlýsing er svo hljóðar: ,,Með tilvísun til ályktunar nr. 4, sem samþykkt var á fundi Vestnorræna þingmannaráðsins í Ilulissat 1988, vill ráðið lýsa áhyggjum sínum af hernaðarumsvifum á Norður-Atlantshafi og hvetur stjórnvöld viðkomandi landa til að hrinda í framkvæmd þeim tillögum sem birtar eru í ályktuninni, m.a. með því að kalla strax til hóp sérfræðinga til að annast fyrrnefnd umhverfisvandamál. Ráðið skorar því á landsstjórnir Færeyja og Grænlands og ríkisstjórn Íslands að þær geri allt sem í þeirra valdi stendur til að beita stórveldin þrýstingi í því skyni að flýta afvopnun á Norður-Atlantshafi. Ráðið lýsir yfir miklum áhyggjum af auknum siglingum kjarnorkuknúinna skipa og kafbáta á þessu hafsvæði. Er það mat ráðsins að öllu máli skipti fyrir umhverfi landanna þriggja og tilvist að höfin verði gerð kjarnorkuvopnalaus.`` Flutningsmenn þessarar tillögu telja að best fari á því að kynna þessar samþykktir með svipuðu sniði og gert var á síðasta þingi. Þá var flutt till. til þál. um ályktanir Vestnorræna þingmannaráðsins 1988, sjá 169. mál 111. löggjafarþings. Þá var hinn árlegi aðalfundur haldinn á Grænlandi. Þeim tillögum var að lokinni fyrri umræðu vísað til utanrmn. Að lokinni umfjöllun þar samþykkti Alþingi að vísa málinu til hæstv. ríkisstjórnar. Hvað síðan hefur gerst veit ég ekki svo gjörla. Hitt veit ég að þær samþykktir voru á margan hátt hinar merkustu. Segja má að um þær, eða a.m.k. hliðstæðar tillögur að efni og anda, sé nú fjallað sem ákafast þar sem umhverfis- og mengunarmál ber á góma, m.a. nú fyrir skömmu í þinghúsinu í Kaupmannahöfn þar sem Norðurlandaráð stóð fyrir fjölmennri ráðstefnu um mengunarmál sjávar. Og ekki fer á milli mála að eylöndin þrjú, Grænland, Ísland og Færeyjar, eiga geysimikilvæg sameiginleg hagsmunamál á sviði hafréttar- og umhverfismála. Að því er varðar samþykktir þær sem gerðar voru á síðasta aðalfundi hér á landi mætti margt um þær segja hverja fyrir sig. Ég vek sérstaka athygli á tillögu nr. 1, sem snertir ferðamál o.fl., og nefni í því sambandi það kynningarstarf sem vestnorræna ferðamálanefndin hefur unnið á undanförnum árum, m.a. með ferðakaupstefnum, nú síðast í Reykjavík um miðjan septembermánuð. Ég tel að á þessum vettvangi sé mikið starf óunnið. Ég orðlengi ekki frekar um einstaka þætti tillögunnar eða fleiri tillögur. Þeim er hér með komið á framfæri til nánari athugunar. Eins og áður sagði tel ég rétt að tillögu þessari verði að fyrri umræðu lokinni vísað til 2. umr. og hv. utanrmn.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Sem einn af flm. þessarar tillögu kem ég að sjálfsögðu hér til að lýsa stuðningi við þær ályktanir sem gerðar voru á fundi Vestnorræna þingmannaráðsins í Stykkishólmi sl. sumar, en ég hef átt sæti á fundum ráðsins undanfarin þrjú sumur fyrir hönd Kvennalistans. Í samkomulagi um Vestnorræna þingmannaráðið, sem var stofnað formlega í Nuuk árið 1985, kom fram sá tilgangur með stofnun þess að þessar þrjár þjóðir eigi ,,sameiginlegra hagsmuna að gæta í varðveislu og skipulegri hagnýtingu endurnýjanlegra og óendurnýjanlegra auðlinda landa sinna``, eins og segir orðrétt í stofnskrá ráðsins, með leyfi forseta. Það er ljóst að þessar auðlindir hafa ekki einungis þýðingu fyrir efnahag landanna þriggja, heldur einnig menningu og framtíðarþróun, að ógleymdri þýðingu þeirra fyrir matvælaöflun annarra heimshluta. Það hefur því eðlilega verið stór hluti af starfi ráðsins að fjalla um auðlindir okkar í hafinu og umhverfismál í víðasta skilningi þess orðs. Þannig hefur ráðið fjallað um kjarnorkuendurvinnslustöðina í Dounreay og hættu á geislavirkri mengun, bæði vegna slíkra stöðva og aukinna hernaðarumsvifa á höfunum. Í ljósi frétta frá Stóra-Bretlandi nú á síðustu dögum um fyrirhugaða byggingu endurvinnslustöðvarinnar í Dounreay virðist ekki vanþörf á að halda þeirri umræðu vakandi og mótmæla kröftuglega. Sá áfangi hefur náðst innan Vestnorræna þingmannaráðsins að fulltrúar hafa á tveimur síðustu fundum þess verið einhuga um að lýsa áhyggjum sínum vegna aukinna hernaðarumsvifa og umferðar kjarnorkuknúinna skipa á Norður-Atlantshafi og beint þeirri áskorun til ríkis- og landsstjórna landanna þriggja að þær ,,geri allt sem í þeirra valdi stendur til að beita stórveldin þrýstingi í því skyni að flýta afvopnun á Norður-Atlantshafi``, eins og þar segir orðrétt, með leyfi forseta. En síðar í sömu yfirlýsingu segir, með leyfi forseta: ,,Er það mat ráðsins að öllu máli skipti fyrir umhverfi landanna þriggja og tilvist að höfin verði gerð kjarnorkuvopnalaus.`` Burtséð frá sameiginlegum hagsmunum okkar Íslendinga annars vegar og Færeyinga og Grænlendinga hins vegar á sviði umhverfismála eigum við þrjár smáþjóðir í Norðurhöfum margt annað sameiginlegt og á það hefur einnig verið lögð rík áhersla í störfum ráðsins. Til að efla tengsl okkar hafa einnig verið fluttar margar tillögur er snerta menningartengsl þjóðanna, hvernig megi efla þau og auka. Í þeim tillögum sem hér liggja fyrir vil ég einkum nefna tvær sem snerta aukin samskipti og kynni íbúa landanna þriggja. Fyrst vil ég benda á tillöguna um fjárframlag til vestnorrænu ferðamálanefndarinnar til kynningarstarfs, áætlanagerðar og markaðsrannsókna á sviði ferðamála í löndunum þremur. Undanfarin þrjú ár hefur verið unnið að því innan vestnorrænu ferðamálanefndarinnar að gera löndin þrjú að sameiginlegu markaðssvæði. Starf nefndarinnar er í mínum augum mjög mikilvægt verkefni með tilliti til uppbyggingar þessarar nýju atvinnugreinar í öllum þessum löndum. Þar þarf að vanda til verka og því mikilvægt að hún fái til þess góðan stuðning. Ég vil sérstaklega taka fram hér að starf nefndarinnar hefur mikið tengst starfi Ferðaþjónustu bænda, en þeir hafa tekið beinan þátt í ferðakaupstefnu Vestnorden síðustu þrjú árin og er það einn mikilvægur þáttur í uppbyggingu atvinnustarfsemi úti í dreifbýlinu. Ég vil að lokum aðeins minnast á tillöguna um sérstakt vestnorrænt ár sem lagt er til að efnt verði til árið 1992, árið sem nú er svo oft minnst á vegna samruna 12 Evrópulanda. Það er e.t.v. tímanna tákn að við í Vestnorræna þingmannaráðinu veljum að draga mikilvægi þessara þriggja smáþjóða fram í dagsljósið á þessu ári, umhverfismálin, málefni unga fólksins og síðast en ekki síst jafnréttismálin. Það var ánægjuleg sú samstaða sem myndaðist um að leggja einmitt áherslu á þessi atriði á vestnorrænu ári. Ég vil aðeins geta þess áður en ég lýk máli mínu, forseti, að hér á Íslandi hef ég orðið vör við mjög jákvæð viðbrögð við þessari ályktun. Innan Norræna félagsins starfar hópur ungs fólks sem hefur mikinn áhuga fyrir að efla samstarf vestnorrænna ungmenna og hafa þau þegar látið í sér heyra vegna þessarar tillögu og fylgjast grannt með framgangi hennar hér á Alþingi. Segja má að hugmyndin um að efna til jafnréttisráðstefnu hafi þegar verið komin á kreik á Kvennaráðstefnunni í Osló í fyrra. Það var áberandi hve konur héðan af norðurslóðum sýndu mikinn áhuga, þær sem áttu um lengstan og dýrastan veg að fara. Þetta vakti athygli kvenna frá öðrum löndum og kom þá þegar fram áhugi fyrir að sækja þær heim. Og nú þegar hafa íslenskar konur einnig sýnt viðbrögð við þessari tillögu og sýnt henni mikinn áhuga. Þessi þrjú meginverkefni sem stefnt er að á vestnorrænu ári eru að mínu mati sérlega vel valin því að það hvernig til tekst með að byggja þessi lönd í framtíðinni veltur á því hvernig við búum að uppvaxandi kynslóð, hvernig okkur tekst að bæta stöðu kvenna og hvort við berum gæfu til að umgangast þær auðlindir sem fólgnar eru í umhverfi okkar. Oft vill brenna við að góðar tillögur eru samþykktar á fundum og síðan gufa þær upp eða það dregst úr hófi fram að hrinda þeim í framkvæmd. Þetta hefur óneitanlega verið vandamál í starfi Vestnorræna þingmannaráðsins og hefur ráðið ályktað sérstaklega um það. Í mínum augum er tillagan um vestnorrænt ár í raun prófsteinn á vilja okkar og getu til að vinna að þeim markmiðum sem sett eru í stofnskrá ráðsins og vona ég því svo sannarlega og vænti þess að málið fái góðan framgang hér á Alþingi.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Það ber að fagna því að þessi mál skuli rædd nú hér í Sþ. Ástæðan til þess að ég kvaddi mér hér hljóðs var sú að ég átti um þriggja ára skeið sæti í Vestnorræna þingmannaráðinu og flutti þar ýmsar tillögur sem voru samþykktar. Ég minnist sérstaklega tveggja um samskipti og samvinnu á sviði útvarps og sjónvarps og hins vegar um kynningu á málstað þjóðanna hér á norðurhjara í baráttunni við fulltrúa ýmissa umhverfisverndarsamtaka sem m.a. leiddi til þess að selveiðar Grænlendinga og skinnaverkun hrundi vegna aðgerða Greenpeace eða Grænfriðunga. Það var samþykkt tillaga um samvinnu þessara þriggja þjóða til að kynna málstað sinn. Nú er það svo að þessar þrjár þjóðir, Íslendingar, Færeyingar og Grænlendingar, eiga auðvitað ákaflega margt sameiginlegt og þó að við störfum saman og innan Norðurlandaráðs á vettvangi norrænnar samvinnu, þá eru ýmis atriði sem okkur varða og varða mjög miklu sem eru bara sameiginleg þessum þremur þjóðum sem eru hér á vesturjaðri svæðisins og skipta verulega miklu. Þess vegna held ég að þetta samstarf sé mjög mikilvægt. Hins vegar hafa það orðið mikil vonbrigði hve ríkisstjórn Íslands og raunar landsstjórn Færeyja og landsstjórnin í Grænlandi hafa sýnt þessum þingmannasamtökum og þeim tillögum sem þar hafa verið samþykktar mikið tómlæti. Það gildir ekkert sérstaklega um þessa ríkisstjórn. Það gildir alveg eins um ríkisstjórnina, og ekki síður, sem sat þar á undan og þar á undan. Ríkisstjórnir hafa sýnt þessu samstarfi fullkomið tómlæti. Það hefur ekkert verið gert með þær tillögur sem þingmenn þessara þriggja landa hafa samþykkt á sínum þingum, nákvæmlega ekki neitt. Og ég vona svo sannarlega að þar verði breyting á frá því sem verið hefur vegna þess að annars fellur þetta samstarf niður. Það er ekki til neins fyrir þingmenn frá þessum þremur þjóðum að koma saman einu sinni á ári í nokkra daga, samþykkja þar tillögur sem síðan er nákvæmlega ekkert gert með, en sú hefur verið raunin fram að þessu. Það er auðvitað ekki aðeins brýnt, heldur nauðsynlegt að þarna verði breyting á því að annars verður þetta samstarf úr sögunni og það má að mínu mati ekki gerast.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Ég tel það góða venju sem komin er á að flytja málefni frá Vestnorræna þingmannaráðinu hingað inn á vettvang Alþingis eins og þeir þingmenn sem ráðið skipa og hafa skipað undanfarið hafa beitt sér fyrir. Ég tel fulla þörf á því, eins og fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns, að íslensk stjórnvöld láti sig þessi efni meira skipta heldur en raun ber vitni og það sé því æskilegt að Alþingi taki afstöðu til málsins, fjalli um það á vettvangi utanrmn. og leiði sem best í ljós hvaða viðbrögð hafa orðið við einstökum ályktunum þingsins og einnig að tekið verði á þeim tillögum sem með beinum hætti snúa að Íslendingum, en vissulega eru það flestar samþykktir þessa þingmannaráðs sem varða allt svæðið og löndin öll. Ég tek eftir því að hér er lagt til að árið 1992 verði sérstakt vestnorrænt ár með tilheyrandi fundarhöldum í löndunum þremur. Það er vissulega full ástæða til þess að hefja undirbúning að þeim málum sem á að helga þetta ár á svæðinu, jafnréttismálum, umhverfismálum og æskulýðsmálum, og einhver fjárveiting þarf til að koma fyrr en seinna til þess að hægt sé að haga undirbúningi þannig að árangur verði af þessari fyrirætlan, þessu vestnorræna ári. Um einstakar tillögur sem hér eru birtar í fskj. mætti margt segja. Ég tek t.d. eftir varðandi fyrstu ályktunina sem snýr að ferðamálum og vestnorrænu ferðamálanefndinni að þar er beint tilmælum til stjórnvalda, einnig íslenskra, að veita fé næstu þrjú árin til ferðamálanefndarinnar, en hún hefur að undanförnu unnið ágætt starf og beitt sér fyrir ferðakaupstefnum sem hafa áreiðanlega orðið til þess að örva ferðaþjónustu, bæta úr ýmsu sem snýr að ferðaþjónustu og vekja athygli á þessum löndum í því sambandi. En fleira þarf til að koma en kynningarstarf. Það þarf einnig að koma áætlanagerð og markaðsrannsóknir og auðvitað aðgerðir til þess að lönd þessi þoli ferðamannastraum og aukið álag í ferðamálum, og það snýr ekki síður að Íslandi en öðrum löndum. Í sambandi við fyrri ályktanir sem minnt er á í yfirlýsingu í lok grg. með till. á fylgiskjali, þá er þar vikið að áhyggjum Vestnorræna þingmannaráðsins vegna hernaðarumsvifa á Norður-Atlantshafi og skorað á stjórnvöld að beita sér í þeim málum. Um það efni liggur hér fyrir í Sþ., og er raunar enn til umræðu og ekki komin til nefndar, tillaga um kjarnorkuafvopnun á norðurslóðum sem varðar þetta mál sérstaklega. Við skulum vona að þingið taki á málinu og ýti við stjórnvöldum sem hafa þó sýnt áhuga á því í orði a.m.k. að tekið verði á hernaðarumsvifum á hafsvæðum á Norður-Atlantshafi og í grennd við Ísland. Varðandi mengunarhættuna sem stafar af hernaðarumsvifum þá hefur athygli okkar verið beint að máli sem hér var rætt á Alþingi í hittiðfyrra og ályktað um á þinginu þann 8. febr. 1988, þar sem voru ráðagerðir sem þá voru uppi um kjarnorkuendurvinnslustöð í Dounreay á Skotlandi. Við höfðum vænst þess að það mál væri raunar úr sögunni. Upplýsingar komu fram um það í fyrra að búið væri að kistuleggja áformin um uppbyggingu stórrar endurvinnslustöðvar fyrir úrgang frá kjarnorkuverum á þessum stað. Hafði það vakið verulega athygli og við þökkuðum þann árangur m.a. þeim mótmælum sem höfðu komið fram á Íslandi en einnig á öðrum Norðurlöndum. En nú fáum við fréttir um það í síðustu viku að stjórnvöld á Bretlandseyjum hafi heimilað fyrir sitt leyti að undirbúningur færi fram og heimiluð væri bygging endurvinnslustöðvar fyrir brennsluefni kjarnaofna í þessari stöð í Dounreay. Hér er afar stórt mál á ferðinni og alveg greinilegt að þarna þurfa allir aðilar sem hlut eiga að máli að sameinast um það að koma í veg fyrir þessi áform, a.m.k. að svo miklu leyti sem einhver hætta getur af þeim stafað fyrir umhverfi á norðurslóðum. Það sem þegar hefur verið gert af íslenskum stjórnvöldum nú síðustu daga til að mótmæla þessum áformum er góðra gjalda vert og þar skiptir máli að Alþingi tók eindregna afstöðu í þessu máli í ályktun 8. febr. 1988. Ég innti eftir því á ferð minni í Noregi fyrir nokkrum vikum í umhverfismálaráðuneytinu norska, hvort eitthvað væri ráðgert í Dounreay svo þeir vissu, en þá höfðum við heyrt um það að verið væri að bora í berg þar til að kanna berglög vegna hugsanlegrar förgunar á kjarnorkuúrgangi. En skrifstofustjóri alþjóðadeildar umhverfisráðuneytisins í Osló upplýsti að þeir hefðu enga vitneskju um að þarna stæði eitthvað til frekar. Þessi ákvörðun breskra stjórnvalda nú alveg nýverið í þessu máli kemur því mjög á óvart satt að segja ofan í það sem áður hafði legið fyrir. En ég ítreka það að lokum, virðulegur forseti, að starf Vestnorræna þingmannaráðsins er mikilvægt til þess að þingmenn úr þessum löndum beri saman bækur og taki á brýnum málum eins og þeir hafa reynt að gera en jafnnauðsynlegt er að stjórnvöld viðkomandi landa taki tillit til þessa starfs, þeirra ályktana sem þarna eru fram bornar sem margar hverjar eru veigamiklar eins og hér kemur fram og áður hefur legið fyrir.

Flm. (Friðjón Þórðarson) Virðulegi forseti. Það kann að vera smáónákvæmni í grg., þar segir að þessi fundur hafi verið haldinn 14.--16. júní, en síðar er talað um ályktanir frá 13.--15. júní. Ég vil aðeins vekja athygli á þessu í tilefni af því að sannleikurinn er sá að það tognaði svolítið úr þessum fundi, þó að Færeyingar ættu í raun og veru alls ekki heimangengt vegna þeirrar stjórnarkreppu sem þar gekk yfir um þær mundir. Það fyrsta var að gestir okkar, einkum Grænlendingar, óskuðu sérstaklega eftir því að fá tækifæri til að vera hér á landi á þjóðhátíðardaginn 17. júní til að geta lært af Íslendingum hvernig eigi að halda þann dag hátíðlegan. Svo óskuðu þeir eftir því að fá að fara landveginn vestur til að sjá meira af landinu í stað þess að fljúga. Það voru margir sem lögðu hönd á plóginn við að taka vel á móti þessum gestum okkar, m.a. komu tveir ráðherrar, landbrh. og viðskrh., til Stykkishólms til að heilsa okkur og halda góða veislu. Að sjálfsögðu efndi bæjarstjórn Stykkishólms líka til ágætrar veislu. Loks forseti Sþ. í Hafnarfirði undir lokin. Og hæstv. samgrh. hélt okkur boð inni hér í Reykjavík á sjálfan þjóðhátíðardaginn. Það viðraði ekki til þess að fljúga til Færeyja, þannig að allt varð þetta nú til þess að þessi fundur lengdist svolítið í báða enda, ef svo má segja, en ég held öllum til nokkurrar ánægju. Að lokum vil ég svo þakka þeim hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls og rætt vinsamlega um þessa tillögu.

Flm. (Egill Jónsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um byggðaáætlun fyrir suðurfirði Austurlands. Það eru þrír þingmenn úr Austurlandskjördæmi sem flytja þessa till. og eins og sjá má eru þeir hver úr sínum flokki þeirra stjórnmálaflokka sem eiga menn kjörna til þings í Austurlandskjördæmi. Þessir þingmenn eru, eins og þarna kemur fram, Egill Jónsson, Jón Kristjánsson og Hjörleifur Guttormsson. Till. er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hlutast til um það við Byggðastofnun að hún geri byggðaáætlun fyrir suðurfirði Austurlands, frá Fáskrúðsfirði að norðan til Geithellnahrepps að sunnan. Í áætlun þessari verði gerð grein fyrir ástandi og horfum í byggðaþróun. Sérstök áhersla er lögð á tillögur til úrbóta í atvinnumálum og opinberum framkvæmdum. Fullt samráð um áætlunargerðina verði haft við sveitarstjórnir á þessu svæði, Samband sveitarfélaga á Austurlandi og alþingismenn Austurlands.`` Þessari till. fylgir allítarleg grg. og auk þess tvö fskj. sem skýra nokkuð þróun þessara mála og vitna ég sérstaklega til þess sem kemur fram í þessum texta. En til viðbótar þykir mér rétt, virðulegi forseti, að segja hér nokkur orð til frekari skýringar. Sú áætlunargerð sem hér er lögð til að gerð verði mundi ná til sjö sveitarfélaga, þar af eru þrjú sveitarfélög sem byggja afkomu sína einvörðungu á sjávarútvegi og þjónustu við nálægar byggðir. Þrjú sveitarfélögin eru hrein landbúnaðarhéruð og það þriðja er með blandaða framleiðslu, þ.e. það er bæði sveita- og sjávarbyggð sem þar á hlut að máli. Þessi sveitarfélög eiga það sammerkt að þau búa við gjöful fiskimið, þar eru fyrir hendi mjög miklar og verðmætar náttúruauðlindir og aðstaða til hafnarframkvæmda er mjög hagstæð. Það hefur verið bætt stórlega úr samgöngum á landi á síðustu árum. En það er ekki langt síðan að á milli þessara sveitarfélaga sumra var tæpast akfær vegur. Nú er hins vegar svo komið að bráðlega sést fyrir það að meginhlutinn af þjóðveginum sem liggur í gegnum þessi sveitarfélög verður lagður bundnu slitlagi. Í þessum byggðarlögum hafa verið byggðir upp og eru í uppbyggingu grunnskólar og bætt heilsugæsluaðstaða hefur líka verið þar í uppbyggingu og er raunar enn. Hér er því um að ræða byggðarlög sem hafa haft að markmiði að byggja upp sitt samfélag með tilliti til nútímaviðhorfa í menntun og heilsugæslu og það opinbera hefur mætt þessu með stuðningi við þessi áform og bættan árangur í samgöngumálum. Hins vegar er því ekki að neita að þessar byggðir virðast eiga í nokkurri vök að verjast um þessar mundir. Að vísu hefur íbúafjölgun átt sér stað, þegar litið er til ársins 1971, en erfiðleikar eru í atvinnulífinu á þessum stöðum, bæði til sjós og lands. Það er brennt því sama marki og svo víða annars staðar að hér er um fremur einhæfan atvinnurekstur að ræða svo að mikil þörf væri úr að bæta ef þar fyndust einhverjir kostir. Við flm. þessarar tillögu höfum áreiðanlega allir komist í snertingu við hugmyndir forustumanna sveitarfélaganna til að auka fjölbreytni í atvinnulífinu í þessum byggðarlögum. Það er eftirtektarvert og kemur fram í greinargerðinni að hér er um miklar framleiðslubyggðir að ræða. Miðað við framleiðslu ársins 1987 voru heildarverðmæti í framleiðslu sjávarafurða í þessum byggðarlögum rúmlega 1,2 milljarðar kr. og var það 2,92% af heildarverðmæti útfluttra sjávarafurða það ár. Þegar þessum verðmætum er skipt niður á íbúana sem þessar byggðir byggja þá kemur það í ljós að hver íbúi hefur framleitt sem svarar 650 þús. kr. Landbúnaðurinn á þessu svæði á í vissum erfiðleikum fram yfir það sem gerist, a.m.k. mjög víða. Það hefur dregið úr mjólkurframleiðslu sem er nú þó sá hluti landbúnaðarins sem býr við einna styrkastan markað. Enn fremur hefur skæður sauðfjársjúkdómur, riðuveiki, herjað á sauðfjárstofninn þannig að á þessum slóðum, sérstaklega þó í Breiðdal, hefur átt sér stað mjög mikill niðurskurður á sauðfé. Það er raunar ekki sýnt hvernig það fólk sem hefur byggt afkomu sína á þeirri búgrein kemur til með að bregðast við þegar fram líða stundir. M.a. af þessari ástæðu er afar þýðingarmikið að hér komi fram viðleitni og áhugi frá hinu opinbera og skilningur á högum fólksins í þessum byggðum. Ég sé ekki ástæðu til þess, virðulegi forseti, að fjölyrða meira um efni þessarar tillögu. Mér þykir þó vert að geta þess að þessi tillaga var flutt á síðasta þingi, og þá mjög seint þannig að hún kom hér ekki til umræðu, en hins vegar hafa sveitarstjórnarmenn eða forustumenn í sveitarstjórnum þar eystra fengið þá tillögu og það var mikið ánægjuefni að þeir höfðu frumkvæði um það sín á milli að taka hana til umræðu. Og í þeirra hópi er afar mikill áhugi á því að hún hljóti samþykki. Forustumenn sveitarfélaganna hafa komið því á framfæri við Byggðastofnun að undirbúa þá tillögugerð sem hér um ræðir og því hefur verið tekið vel á þeim vettvangi. Það er hins vegar jafnþýðingarmikið og gildur heimanmundur fyrir þetta mál að það hljóti samþykki Alþingis og stuðning þess. Og sú er ástæðan fyrir því að tillagan er nú hér flutt öðru sinni af þeim þm. sem ég gat um í upphafi. Ég vil svo í lokin, virðulegi forseti, gera það að tillögu minni að þegar að þessari umræðu lokinni verði tillögunni vísað til atvmn. Sþ.

Flm. (Egill Jónsson) Virðulegi forseti. Það er svo með þessa tillögu sem hina fyrri sem ég hef nú nýlega mælt hér fyrir að flm. eru þeir hinir sömu, þ.e. Egill Jónsson, Jón Kristjánsson og Hjörleifur Guttormsson. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að hlutast til um við Hafnamálastofnun ríkisins að hún hefji sem fyrst rannsóknir á innsiglingunni við Hornafjarðarós og öðrum aðstæðum í tengslum við skipaleiðir um Hornafjörð.`` Aðstæður við Hornafjarðarós eiga sér enga hliðstæðu hér á landi og það má þakka fyrir að hvergi nokkurs staðar í heiminum sé um sambærilegar aðstæður að ræða. Ástæðan fyrir því er ákaflega auðskilin. Hér eru það náttúruöflin sem flétta saman sína fræði, Vatnajökull, árnar og svo sjórinn sem sameiginlega mynda Hornafjarðarós. Að sumrinu þegar vötn eru mikil þá helst ósinn bærilega opinn því þá er það mikið vatnsrennsli um ósinn. Hins vegar gegnir öðru máli að vetrum þegar vötn eru lítil og þegar þannig viðrar að umhleypingar hlaða upp sandi, byggja upp land austan óssins sem kallað er Austurfjörutangi og vex inn í ósinn. Þannig atvikast það að erfitt getur orðið og jafnvel útilokað í sumum tilvikum að halda uppi eðlilegum siglingum um Hornafjarðarós. Það liggur vissulega fyrir mikil þekking á þessum sérstöku högum við Hornafjörð, sem byggist á þeirri reynslu sem þar hefur fengist, bæði þeirra sem hafa með höndum að vísa skipum leið um Hornafjörð og hinna líka sem halda þar uppi stöðugum siglingum og þá sérstaklega sjómanna frá Höfn. Þessi þekking er mjög mikilvæg eins og öll reynsluvísindi eru og það má segja að á grundvelli þeirra hafi byggst þær aðgerðir sem menn hafa orðið að grípa til þegar skipaleiðir hafa lokast um Hornafjörð. En í rannsóknum á þessum vettvangi eins og svo mörgum öðrum eiga sér stað miklar framfarir og í þessu sambandi er vert að benda á það að rannsóknarstöð Hafnamálastofnunar hefur nú nýlega verið byggð upp og er orðin miklu fullkomnari og verðmætari árangur sem þaðan fæst. Það er talið að miðað við venjulegar aðstæður þurfi a.m.k. þrjú til fimm ár til þess að niðurstaða fáist úr öldumælingum og það má vel vera að í þessu tilviki, þar sem hér er um óvenjulegar aðstæður að ræða, þurfi jafnvel enn lengri tíma. Öldumælingar eru fremur einfaldur rannsóknaþáttur og ekki kostnaðarsamur þannig að það væri afar brýnt að hefja þær í nágrenni Hornafjarðar til þess að finna út hvernig sjólag er þar miðað við þau vísindi. Það er aldrei að vita til hvers slíkar mælingar gætu leitt. Auðvitað væri það gífurlega verðmætt ef það væri hægt að byggja upp hafnarmannvirki utan óssins í framtíðinni því eins og menn vita þá er hér um að ræða gífurlega verðmæta höfn. Sterkt samfélag sveita og sjávarbyggða sem á tvímælalaust fyrir sér mjög mikla möguleika. Það virðist kannski fjarlægt að hugsa til þess að hafnarmannvirki rísi utan fjarðar og um það verður að sjálfsögðu ekkert fullyrt hér á þessari stundu. Það er líka e.t.v. erfitt að hugsa sér það með tilliti til þeirra fjármuna sem veitt hefur verið og veitt er til hafnarmála hér í okkar landi, en það er ekki ólíklegt. Það væri raunar góður kostur að almennt séð væru hafnarmannvirkjum gerð betri skil í fjárveitingum og þeim skapaður sérstakur tekjustofn og þá er vel líklegt að sérstök verkefni væru þar afmörkuð eins og gerist bæði í flugmálum og vegamálum þar sem um sérstæðar og stórar framkvæmdir er að ræða. Það getur þess vegna alls ekki á nokkurn hátt talist óskhyggja þótt hér verði horfið til þess, sem tillaga okkar þm. úr Austurlandskjördæmi gerir ráð fyrir, að hafnar verði skipulagðar rannsóknir við Hornafjörð. Ég vil svo, virðulegi forseti, að lokinni þessari umræðu leggja til að þessari tillögu verði vísað til allshn. Sþ.

Flm. (Hreggviður Jónsson) Hæstv. forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um könnun á aðstöðu einstaklinga með glúten-óþol og er hún svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til þess að kanna aðstöðu einstaklinga með glúten-óþol. Skal sérstaklega huga að aukakostnaði þeirra við matargerð og fæðiskostnað. Þá verði kannað með hvaða hætti einstaklingar með glúten-óþol njóti aðstoðar hins opinbera annars staðar á Norðurlöndum, svo sem með greiðslum frá almannatryggingum og hvaða skattalega meðferð þeir fá. Einnig verði kannað hvort gera megi glúten-óþol að skráningarskyldum sjúkdómi hér á landi.`` Tillaga sama efnis var lögð fram á síðasta þingi en varð þá ekki útrædd. Er því mál þetta endurflutt þar sem ætla má að nægur tími sé til að afgreiða það nú. Þessi þáltill. sem hér liggur frammi varðar sjúkdóm sem er frekar fátíður og hefur lítt verið um hann fjallað hérlendis. Starfandi eru íslensk samtök fólks með glúten-óþol en á hinum Norðurlöndunum er starfsemi félaga þessa fólks mjög öflug einmitt vegna þess að sjúkdómurinn hefur hlotið athygli stjórnvalda. Á það skal minnt að hæstv. heilbrrh., Guðmundur Bjarnason, lét eftirfarandi orð sér um munn fara í tilefni fsp. minnar um glúten-óþol á því fyrsta þingi sem ég sat, með leyfi forseta: ,,Hve langt á að ganga í sambandi við greiðslu bóta úr almannatryggingum vegna sérstakra sjúkdóma, umfram það sem almenn ákvæði skipa fyrir um varðandi læknishjálp og lyf?`` Ég ætla heilbrrh. ekki svo illt að hann standi á móti því að einstaklingar séu sem jafnastir gagnvart heilbrigðiskerfinu varðandi aðstoð hins opinbera. Orð heilbrrh. bera hins vegar vott um að það er áhugi á málinu þótt hann sé afar lítill að því er virðist hjá ráðuneytinu. Og vil ég nefna það hér að sumarið 1985 voru heilbrmrn. sendir útreikningar vegna kostnaðarauka fólks með glúten-óþol. Þessir útreikningar voru sendir ráðherra og ráðuneytisstjóra. Eftir ummæli ráðherra má draga þá ályktun að þeir hafi ekki einu sinni verið skoðaðir. Í fyrirspurnaumræðu hvatti ég ráðherra til að sýna málinu áhuga og láta vinna að því í ráðuneytinu. Nú ætla ég að svo hafi verið gert. Tel ég því sérstaka nauðsyn í kjölfar þeirrar vinnu að flytja þessa þáltill. til þess að fá niðurstöðu. Ég vil hér geta nokkurra staðreynda varðandi sjúkdóminn. 1. Farið hafa fram töluverðar rannsóknir á þessum sjúkdómi á Landspítalanum, framkvæmdar af færustu sérfræðingum, svo sem Gesti Pálssyni, Bjarna Þjóðleifssyni og Helga Valdimarssyni. 2. Stjórnvöld í nágrannalöndum okkar, sem við berum okkur oft saman við, hafa unnið mjög mikið að málefnum fólks með glúten-óþol. 3. Það er talið vera allt að fjórum sinnum dýrara að sinna matargerð slíks fólks en annarra einstaklinga. 4. Sjúkdómur þessi er meðfæddur og við honum fást engin lyf. Sjúkdómurinn dregur úr upptöku næringarefna og leiðir til næringarefnaskorts viðkomandi einstaklinga. 5. Þau lyf sem eru gefin eru einungis til að bæta næringarefnaskortinn en gera það ekki að verkum að hinn eiginlegi bati fáist. Hann fæst aðeins með réttu fæðuvali og slík lyfjagjöf hefur engin áhrif á það að öðru leyti. 6. Miklum fjármunum er á hverju ári varið til heilbrigðiskerfisins með misjafnlega góðum árangri. Það er mikilsvert að sem best nýting verði á þeim. Þess vegna er rík ástæða til að þáltill. verði samþykkt og unnið verði markvisst að málinu því lækning er tiltölulega auðveld en varðar marga þætti daglegs lífs þeirra fáu sem greindir eru með þennan sjúkdóm. Það er því brýn nauðsyn að gert verði átak í þessum málum. Þá er ekki úr vegi að upplýsa þm. um það að sjúkdómurinn getur valdið ótímabærum dauða þeirra sjúklinga sem eiga í hlut auk þess sem þeir sem haldnir eru glúten-óþoli eiga oft í verulegum vandræðum með mataræði utan heimilis síns. Það gætu vafalaust allir litið til þess að þeir mættu ekki láta neitt ofan í sig sem innihéldi mjöl eða hveiti, en sú fæða er ríkur þáttur í daglegu fæði hvers og eins. Vandi sjúklinga með glúten-óþol er miklu meiri en menn gera sér grein fyrir. Margir sjúkdómar sem eru smávægilegir og orsakast af fötlun sem er ekki nándar nærri eins tilfinnanleg og glúten-óþol hafa fengið stuðning af almannatryggingafé. Það er því brýnt að þessi þáltill. verði samþykkt. Ég legg því til að þessari þáltill. verði vísað til síðari umræðu og afgreiðslu og vísað til félmn. Sþ.

Flm. (Egill Jónsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um landgræðslu. Auk mín eru sjö aðrir hv. þm. flm. að þessari till. Það eru þeir Jón Helgason, Geir Gunnarsson, Árni Gunnarsson, Ingi Björn Albertsson, Málmfríður Sigurðardóttir, Guðmundur Ágústsson og Halldór Blöndal. Með leyfi forseta ætla ég að lesa hér tillgr. sem er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela landbúnaðarráðherra að hlutast til um að gerð verði markviss áætlun um aðgerðir til að stöðva eyðingu jarðvegs og gróðurs á Íslandi þar sem þess er kostur. Sérstök áhersla verði lögð á að afmarka þau landsvæði þar sem sandfok á sér enn stað svo að unnt sé að hefja þar skipulagt ræktunarstarf. Kannað verði hvort Áburðarverksmiðju ríkisins muni fært að lækka verð á áburði til landgræðslustarfa sem einkum væri ráðstafað til brýnna verkefna. Miðað verði við að um næstu aldamót verði uppblástur þessara svæða stöðvaður.`` Nú eru um það bil 80 ár liðin frá því að skipulagt landgræðslustarf á vegum Landgræðslu ríkisins hófst hér á þessu landi og vissulega hefur náðst mjög mikilvægur árangur á þessu árabili og því meiri sem tímar hafa liðið. Það má segja að nýr áfangi eða þáttur þessa starfs hæfist árið 1974 þegar tekin var ákvörðun um það að hefja hér til vegs landgræðsluáætlun, fimm ára áætlun í tilefni af 1100 ára afmæli Íslandsbyggðar. Það verður þó að segjast eins og er að í þeirri tillögugerð og þeim skýringum sem henni fylgdu gætti nokkuð mikillar bjartsýni þannig að hún ein dugði ekki til þess að ná þeim árangri sem að var stefnt. Enda reyndist það því miður þannig að það fjármagn sem ákveðið var á þingfundi, sem haldinn var á Þingvöllum þetta sama ár og í þessu sérstaka tilviki, að skyldi koma til þessara verkefna barst því miður aldrei til þessara verkefna og er að sjálfsögðu sárt til þess að vita. Það hefur hins vegar verið stöðug og góð þróun í þessum verkefnum og mjög mikilvægur árangur hefur náðst. Helstu og viðkvæmustu landsvæðin sem nú er við að fást og þar sem landeyðing á sér enn stað í nokkrum mæli eru um ofanverðar Þingeyjarsýslur frá Bárðardal í vestri og til Hólsfjalla í austri. Má segja að einnig sé svipað ástatt með efri hluta byggða hér sunnan lands, afréttina frá Biskupstungum og til Rangárvalla í austri. Það er þó ekki fyrir það að synja að á öllum þessum svæðum hefur mjög verðmætt starf verið unnið þó að þar sé enn þá fyrir höndum mikil barátta, sérstaklega norðan jökla. Svo eru auk þess landsvæði þar sem enginn gróður er eða í mjög takmörkuðum mæli, eins og t.d. á Mýrdalssandi, sem mikil þörf er á að græða upp m.a. vegna nauðsynlegrar umferðar þar um sandinn. Má segja að það starf sé nú þegar hafið í dálitlum mæli. Þegar vel er að gáð þá er hægt að ákvarða einmitt þessi svæði og afmarka þau svæði þar sem landeyðing á sér enn stað í umtalsverðum mæli og beina sérstaklega aðgerðum að þeim. Þetta er afar mikilvæg staðreynd því að þessi aðferð er miklu fljótvirkari en sú sem menn hafa gjarnan verið að leitast við að beita, að afmarka gróðursvæðin og síðan að ákvarða aðgerðirnar út frá þeim niðurstöðum sem þannig fást. Ég sagði frá því áðan að í þessum efnum hefðu orðið miklar framfarir á síðustu árum og í því sambandi þykir mér vert að benda sérstaklega á að flugvélakostur Landgræðslu ríkisins, áburðarflugvélakostur, hefur núna verið bættur þannig að nú mun afkastageta þeirra flugvéla vera næg til þess að hægt sé að dreifa 4--5 þúsund tonnum af áburði og með því að þessi afkastageta er fyrir hendi, þá gefur það auga leið að hér er um mikla hagkvæmni að ræða að geta nýtt þennan tækjakost. Annar mjög mikilvægur áfangi hefur náðst núna á allra síðustu árum. Það er bygging fræræktarstöðvarinnar í Gunnarsholti sem gerir mögulegt að sá fræi úr flugvélum með miklu betri árangri en áður var, bæði með tilliti til nýtingar á sáðvörum og eins með tilliti til spírunar fræsins. Þetta er mjög verðmætur árangur og stórauðveldar þetta mikilvæga ræktunarstarf. Í tillögunni er sérstaklega á það minnst að kannað verði hvort unnt sé að fá áburð frá Áburðarverksmiðju ríkisins með hagkvæmari kjörum ef um stærri verkefni er að ræða og jafnframt er á það bent í tillögugreininni að ef til slíks kæmi, þá yrði þeim viðbótaráburði sem þannig fengist beint til sérstakra stórra verkefna. Á þetta er minnst hér m.a. vegna þess að á síðustu árum hefur dregið úr áburðarkaupum af augljósum ástæðum og afkastageta Áburðarverksmiðjunnar er ekki nándar nærri fullnýtt. Þess vegna er lögð á það áhersla að hagkvæmni þess að framleiða meira sé sérstaklega könnuð og að sú hagkvæmni muni verða notuð til þess að auka áburðarkaup og þá um leið stórbæta skilyrði Landgræðslu ríkisins í þessu mikilvæga starfi. Ég ætla svo að lokum, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér niðurlag greinargerðarinnar sem skýrir þetta mál enn betur en hér hefur komið fram í mínu máli, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Eins og kunnugt er ákvað Alþingi að minnast ellefu alda byggðar með þjóðarátaki í græðslu landsins. Þessari ákvörðun var svo fylgt eftir með fimm ára landgræðsluáætlun áranna 1974--1978. Síðan hafa verið gerðar tvær landgræðsluáætlanir, þ.e. 1982--1986 og 1987--1991. Þetta skipulagða landgræðslustarf, sem nálgast hálfan annan áratug, rennir traustum stoðum undir nýjar ákvarðanir sem sérstaklega beindust að þeim landsvæðum þar sem eyðingaröflin skapa mesta hættu. Eðlilegt er að miða við að sú áætlun um græðslu landsins, sem hér er lagt til að gerð verði, komi í framhaldi af þeirri landgræðsluáætlun sem nú er í gildi. Hér má því engan tíma missa. Það er að sjálfsögðu grundvallaratriði að nú sem fyrr setjist menn niður og gangi frá nýrri landgræðsluáætlun með það markmið að leiðarljósi sem hér hefur sérstaklega verið skýrt og tillagan fjallar um, þ.e. að landeyðing verði stöðvuð um næstu aldamót. Það er vissulega óhætt að fullyrða að tæpast væri hægt að skila betri niðurstöðu í meðferð landsins og græðslu þess til næstu aldar en að ná því mikilvæga markmiði. Ég legg svo til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til atvmn. sameinaðs Alþingis.

Flm. (Stefán Valgeirsson) Virðulegi forseti. Á þskj. 45 er till. til þál. um áfengiskaup opinberra embætta og stofnana sem ég flyt. Tillgr. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að frá 1. jan. 1990 skuli öll áfengiskaup opinberra embætta og stofnana, sem eiga sér stað hjá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, vera greidd og bókfærð á útsöluverði ÁTVR eins og það er þegar kaupin eru gerð.`` Að undanförnu hafa birst í fjölmiðlum fréttir af kaupum ýmissa opinberra aðila á áfengi frá ÁTVR á sérkjörum, þ.e. miklu lægra verði en útsöluverð er. Færsla á áfengiskaupum í ríkisbókhaldi og ríkisreikningum á öðru verði en almennt tíðkast er til þess fallin að torvelda þeim sem vilja kynna sér þessi mál og meta umfang og réttmæti áfengiskaupa á vegum hins opinbera. Þess vegna er þessi tillaga flutt. Það athyglisverða og gleðilega hefur gerst að forsetar Alþingis hafa ákveðið að neyta ekki þessa réttar. Þær reglur sem farið hefur verið eftir um kaup á áfengi á sérkjörum virðast hafa verið lausar í reipum og túlkaðar á ýmsa vegu sem leitt hefur það af sér að einstaklingar hafa verið grýttir af fjölmiðlum fyrir e.t.v. svipuð áfengiskaup á sérkjörum og talið er að ýmsir aðrir hafi notfært sér án mikillar umfjöllunar eða áfellisdóma. Slíku ástandi er ekki hægt að una og því verður að grípa til þess að taka þetta alveg af. Þegar umræður fóru fram um að leyfa sölu á áfengum bjór töldu nokkrir hv. alþingismenn að slík sala mundi ekki leiða það af sér að aukning yrði á kaupum á hreinum vínanda. Í lok septembermánaðar sl. var búið að selja um 5 millj. og 200 lítra af áfengum bjór. Og aukning á hreinum vínanda sem farið hefur ofan í þjóðina á þessum tíma hefur reynst vera 27% frá þeim degi sem bjórsalan var leyfð. Umræddir þingmenn, sem töldu að bjórinn mundi ekki auka áfengisneyslu í landinu, miðað við þetta aukna frelsi og aukið val á áfengiskaupum, hafa ofmetið frelsið að mun. Hvort um dómgreindarbrest hefur verið að ræða í þessu efni læt ég aðra um að dæma. Virðulegur forseti. Ég óska eftir að þessari þáltill. verði vísað til 2. umr. og allshn.

Flm. (Birgir Ísl. Gunnarsson) Virðulegi forseti. Við flytjum hér fjórir þingmenn á þskj. 49 till. til þál. um aukin verkefni sveitarfélaga. Þeir eru auk mín Geir H. Haarde, 17. þm. Reykv., Salome Þorkelsdóttir, 6. þm. Reykn., og Guðmundur H. Garðarsson, 14. þm. Reykv. Till. er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að hefja nú þegar í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga skipulega vinnu við undirbúning lagafrumvarpa um aukin verkefni sveitarfélaga og samsvarandi tilfærslu tekjustofna frá ríkinu.`` Það er þingmönnum væntanlega í fersku minni að á síðasta þingi voru samþykkt ný lög um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Þau lög áttu sér langan aðdraganda, höfðu verið á borði margra ríkisstjórna, og mikið unnið í því að reyna að samræma skoðanir sveitarstjórnarmanna og þingmanna og einstakra ráðuneyta um hvernig skipta bæri upp verkefnum milli þessara stjórnvalda. Markmið þessarar vinnu var að gera öll samskipti sveitarfélaga og ríkisins einfaldari og skýrari, þannig að hver málaflokkur félli eftir því sem kostur væri aðeins undir einn aðila. Að leitast við að saman færi frumkvæði, framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð á stofnkostnaði og rekstri. Að gera sveitarfélögin fjárhagslega sjálfstæð og óháðari ríkisvaldinu en nú er. Síðast en ekki síst hefur það verið haft að leiðarljósi í allri þessari vinnu að auka eða efla sjálfstæði sveitarfélaganna, færa valdið út í héruðin og draga úr miðstýringu ráðuneyta hér í Reykjavík. Ég hygg að þetta hafi verið þær meginlínur sem menn voru sammála um að reyna að draga við undirbúning nýrrar verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga. Um það frv. sem hér var til meðferðar á Alþingi sl. vor náðist mjög góð samstaða. Það var samþykkt hér í góðri samvinnu, bæði ríkisstjórnar og stjórnarandstöðu, og það var samþykkt í góðri samvinnu við fulltrúa sveitarfélaganna í landinu. Þegar upp er staðið eftir þennan áfanga er þó ljóst að það hefur ekki unnist nema að litlu leyti að færa valdið út til sveitarfélaganna. Þau verkefni sem alfarið féllu til ríkisins voru viðameiri verkefni, kostnaðarsamari verkefni, eins og t.d. á sviði heilsugæslunnar, en þau verkefni sem færðust yfir til sveitarfélaganna voru ýmis viðaminni verkefni, verkefni sem ekki hafa kostað eins mikið á undanförnum árum þó að þau skipti vissulega miklu máli. Ég skal ekki draga úr þýðingu þeirra. Þess vegna vil ég líta svo á að hér sé fyrst og fremst um að ræða áfanga á braut sem halda ber áfram á, og ég held, og þá ekki síst miðað við hversu langan tíma tók að ná þessum fyrsta áfanga, að nauðsynlegt sé að hefja nú þegar undirbúning að næstu skrefum í þessum málum sem hljóti þá að vera að flytja verkefni frá ríkinu yfir til sveitarfélaganna, færa þannig valdið út í héruðin og draga úr miðstýringu ráðuneyta í Reykjavík. Ástæðan fyrir því að þessi till. er nú flutt er að ýta á að nú þegar verði farið í þetta verkefni. Menn setjist ekki með hendur í skauti ánægðir yfir því sem vannst á síðasta vori, heldur verði nú þegar tekið til við að vinna þetta mál áfram og þá í samvinnu við Samband ísl. sveitarfélaga. Þessi spurning hlýtur auðvitað að vakna: Hvaða verkefni eru það sem eðlilegt er að færa frá ríkinu yfir til sveitarfélaganna? Þar kemur auðvitað margt til greina. Í grg. með þessari þáltill. eru nefndar sérstaklega þrjár tegundir af verkefnum, þ.e. heilsugæslan, grunnskólinn og löggæslan. Í nál., sem lagt var til grundvallar þegar lagafrv. var samið sem hér var til meðferðar á Alþingi á sl. vetri, var gert ráð fyrir því að heilsugæslan færi yfir til sveitarfélaganna. Þá var verkefni á sviði heilbrigðismála skipt í tvennt, þ.e. rekstur sjúkrahúsa og svo rekstur heilsugæslu. Frá þessu var þó horfið á miðri leið, m.a. vegna þess að menn töldu að sveitarfélögin stæðu mjög misjafnlega að vígi til þess að taka að sér heilsugæsluna og jafnframt að heilsugæsla og rekstur sjúkrahúsa væru svo samtvinnuð í mörgum sveitarfélögum að það yrði ekki að skilið. Þess vegna var frá þessu horfið og heilsugæslan alfarið sett yfir til ríkisins, þannig að ríkið er þá með heilbrigðismálin að öllu leyti á sínum snærum. Ég held að það sé ekki gott til frambúðar og því sé nauðsynlegt að taka þetta mál upp aftur og skoða það mjög rækilega og kanna hvort ekki er hægt að finna lausn á því að heilsugæsla fari yfir til sveitarfélaganna sem auðvitað kann að þýða aukna samvinnu sveitarfélaga á ákveðnum svæðum um þessi mál. Varðandi grunnskólann þá var stór hluti af verkefnum sem hann snerta færður yfir til sveitarfélaga með lögunum frá því í vor, þ.e. stofnkostnaður að öllu leyti og rekstrarkostnaður að hluta. Þó er stór hluti rekstursins enn þá á höndum ríkisins, þ.e. allur sá hluti sem snýr að kennslumálunum sjálfum, og því rétt að kanna hvort ekki er eðlilegt að grunnskólinn fari að öllu leyti yfir til sveitarfélaganna. Þriðja verkefnið sem nefnt er í greinargerðinni er löggæslan. Svo var fyrir allmörgum árum síðan að löggæsla var verkefni sveitarfélaga. Ríkið hafði að vísu með höndum ákveðinn hluta löggæslunnar og greiddi sveitarfélögum vissan kostnað í því sambandi en síðan var gerð á því breyting þannig að löggæsla fór alfarið yfir til ríkisins. Ég finn það að ýmsir sveitarstjórnarmenn, ekki síst víða út um land, sakna þessara tíma þegar löggæslan var verkefni sveitarfélaganna og sveitarfélögin höfðu sjálf meira um það að segja hvernig henni var stjórnað. Nú er henni alfarið stjórnað úr ráðuneytum hér í Reykjavík og menn þekkja dæmi, nýleg dæmi, um það hvernig farið getur þegar þannig er ástatt, að þessu er stjórnað úr jafnmikilli fjarlægð og raun ber vitni. Þessi dæmi sem ég á við hafa nýlega komið upp í sambandi við bann við eftirvinnu löggæslumanna sem hefur valdið því að rannsóknir á slysum eða jafnvel afbrotum hafa þurft að bíða sólarhringum saman vegna þess að löggæslumenn þurfa að lúta fyrirmælum héðan úr Reykjavík um hvernig þeir eiga að standa að sínum verkum. Þessi þrjú mál eru fyrst og fremst nefnd sem dæmi. Og ég skal ekki fullyrða að það sé rétt að þau fari yfir til sveitarfélaganna. Mér finnst rétt að það verði kannað mjög rækilega. Mér er það einnig ljóst að það þarf auknar tekjur til sveitarfélaganna til að sinna þessum verkefnum, það þarf aukna samvinnu þeirra á milli, og það er reyndar ekki alveg víst að sömu reglur geti gilt hvar sem er á landinu, þ.e. það fari töluvert eftir stærð sveitarfélaga hvaða verkefni þau geti tekið að sér í þessum efnum. En þarna er verk að vinna sem mér finnst rétt að þegar verði farið í að kanna og þess vegna er þessi till. nú flutt, til að ýta á eftir því að þessi vinna verði sett í gang. Ég vil, virðulegi forseti, að svo mæltu leggja til að að þessari umræðu lokinni verði till. vísað til 2. umr. og félmn. sameinaðs þings.